open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саяси сана

**Саяси сана** - өмірдегі саяси қатынастарды бейнелейтін, оларды түсініп-сезінетін, адамдардың бұл саладағы іс-әрекеттеріне бағыт-бағдар беретін әлеуметтік сезімдер, түсініктер, көзқарастар жиынтығы. Яғни, адамдардың саяси өмірді түсініп, сезінуі. Оған ең алдымен қоғамдағы саяси идеяларды, көзқарастарды, мақсат-мүдделерді ұғынуы, саяси билікке қатынасуы жатады. Олар адамның іс-әрекетіне, әр түрлі жағдайда өзін-өзі ұстауына тікелей әсер етеді.
## Саяси сана деңгейлері
Саяси сана деңгейлері - қарапайым саяси сана және теориялық саяси сана, саяси психология және саяси идеология деген деңгейлерден тұрады. Қарапайым саяси сана қалыптасып жүйеге түспеген, күнделікті саяси өмірден туған әдет-ғүрып, дағды, дәстүрлі нанымдар, тағы сол сияқтылардың жиынтығы. Ол күн сайынғы саяси өмір тәжірибесін байқап, пайымдаудан пайда болады. Саясаттың тереңіне бойламай, себеп-салдарын сараламай, көбіне сыртқы белгілеріне байланысты қорытынды жасайды. Сондықтан ол саяси сананың төменгі сатысына жатады. Теориялық саяси сана жағдайлардың мән-мағынасын анықтап, оларды айтарлықтай жоғары дәрежеде теориялық түрғыдан жинақтап бейнелейді. Сондықтан ол тұжырымдамалар мен көзқарастардың жүйесі болып келеді. Теориялық саяси сана қарапайым саяси сананың негізінде пайда болады және олар бір-біріне ықпал етеді. Теориялық саяси сана стихиялық түрде туындамайды, оны арнайы дайындығы жоғары саяси сауаты бар теоретик адамдар қалыптастырады. 
## Саяси сананың функциялары
Саяси сананың функциялары - саясаттың институтционалдық емес элементі ретінде келесі функцияларды орындайды: когнитивті, яғни, саяси субъектілер функцияларын орындау мен модификациялау үшін қоғамның әрдайым білімді жетілдіру мұқтаждықтарын көрсету; коммуникативтік, яғни, субъектілердің өзара және билік институттарымен саналы өзара қарым-қатынасын қамтамасыз ету; идеялық, яғни, саяси әлемді өзінше түсінуге субъектілердің қызығушылық танытуын түсіндіруі.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Өркениеттер қақтығысы

**"Өркениеттер қақтығысы"** - американ саясаттанушысы Сэмюэль Хантингтонның өркениеттік күйреу туралы тұжырымдамасы. Алғаш рет бұл тұжырымдама 1993 ж. Хантингтонның "Өркениеттер қақтығысы" мақаласында келтірілді, қысқа мерзім ішінде бірнеше тілге аударылып, қызу пікір-талас тудырды. Кейінірек С.Хантингтон мақаласының негізгі идеялары оның "Өркениеттер қақтығысы және әлемдік тәртіптің шегі" (1996) атты кітабында одан әрі өрбітілді.

А. Тойнбидің ізінше Хантингтон өркениетті ең жоғарғы дәрежедегі мәдени қауымдастық ретінде және адамдардың ең ауқымды мәдени бірегейлігінің деңгейі ретінде қарастырады. Өркениеттер объективті тұрғыдағы, тіл, әдет-ғұрып, дін, институттар сияқты ортақ белгілердің, сондай-ақ адамдардың субъективті өзара бірегейлігінің болуымен сипатталады. Осы орайда ол қазіргі әлемдегі келесідей өркениеттерді көрсетеді: батыстық, конфуциандық, жапондық, исламдық, индуистік, православиелік, славяндық, латын американдық және африкандық.
Автордың пікірінше, қырғи-қабақ соғыс аяқталғаннан кейін, кеңестік одақ қирағаннан кейін, қазіргі әлемдегі қайшылықтардың жаңа торабы жоғарыда аталған өркениеттердің арасында болады. Жаһандану процестері адамдардың дәстүрлі бірегейленуін ағын судай шайып бара жатса, бұл түпкі ұлттық тамырға қайта оралуға талпынып, кері реакция тудыруда. Бұл әсіресе, діни фундаментализмнің қайта өрлеуінен көрініс табуда (исламдық, конфуциандық, шығыс- православиелік және т.б.). Батыстық емес елдердің батысқа қосылу жолындағы кедергілер күрделілігі және тереңдігі жағынан біршама ерекшеленеді. Шығыс Еуропа мен Латын Америкасы елдерінде ол аса байқалмайды. Бірақ, ең көп кедергі мұсылман, конфуциандық, индуистік және буддистік халықтар арасында кездесуде. Хантингтонның пікірінше, дәл осы мұсылман-конфуциандық одақ, қазіргі кезде Батысқа ең үлкен қауіп төндіріп тұр.
Хантингтон бұл өркениеттік жік әлеуметтік-саяси тұрғыда да әсіресе, түпкілікті батыстық құндылықтар деп саналатын демократия және адам құқы мәселесінде көрініс табуда дейді. Батыстық мәдениеттің біразы басқа әлемді үстірт жаулап алды. Бірақ, терең бойласақ, батыстық идеялар мен көзқарастар басқа өркениеттерге қатысты көзқарастардан әлдеқайда алшақ. Исламдық, конфуциандық, индуистік, буддистік және православиелік мәдениеттерде индивидуализм, либерализм, конституционализм, адам құқы, теңдік, еркіндік, заң үстемдігі, демократия, еркін нарық, шіркеудің мемлекеттен бөлінуі сияқты идеялармен қатар, осы құндылықтарды уағыздап, таратуға бағытталған Батыстың әрекеті "адам құқының империализміне" қарсы жауықтырып, төл мәдениеттің түпкілікті құндылықтарын нығайтуға септігін тигізеді.
Хантингтонның өркениеттік жік теориясы Ф. Фукуяманың "Тарихтың ақыры" жөніндегі тұжырымына және либералды демократия принциптерінің салтанатына өзіндік қарама-қарсы салыстыру болды. Хантингтон ұсынған көптеген ережелерді жаһандану қарсыластары қолдануда. "Өркениеттер қақтығысы" мақаласы философиялық, әлеуметтік, саясаттанулық ортада, әдебиеттерде қызу пікір-талас тудырды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат

be-x-old:Мараль
Мөлдірплазма

**Мөлдірплазма** (гиалоплазма); (hyaloplasma, грек, hyalos—шыны, мөлдір, plasma — тірі зат) — жасуша цитоплазмасының органеллалар мен қосындылар аралығындағы біркелкі мөлдір қоймалжың ішкі ортасы (матриксі). Мөлдірплазма — коллоидты ертінді түріндегі күрделі жүйе. Оның құрамына протеиндер, көмірсулар, нуклеин қышқылдары, витаминдер, гормондар, АТФ, минералды заттар және т.б. клеткадағы зат алмасу процесіне (метаболизміне) катысатын әртүрлі қосылыстар кіреді. Жасуша протеинінің 20-25% мөлдірплазманы құрауға қатысады. Мөлдір плазма жасушадағы және жасуша мен оны қоршаған орта аралығындағы зат алмасуды іс жүзіне асырады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гликокаликс

**Гликокаликс** (glycocalyx, грек, glykys — тәтті, calyx — тостағанша) — барлық жасушалар плазмолеммаларымен тығыз байланысып, олардың сыртқы жарғақұсті қабатын (орташа қалыңдығы 3-4 нм) құрайды. Гликокаликс — тарамдалған тым жіңішке күрделі көмірсулар — гликопротеидтер мен гликолипидтер жіпшелерінен тұрады. Гликокаликсте жасуша плазмолеммасының сыртындағы күрделі молекулалы протеиндерді, майларды, көмірсуларды қорытып, оларды өздерінің қарапайым мономерлеріне айналдыратын ферменттер болады.
## Дереккөздер


Санат:Мембрандық биология
Санат:Полисахаридтер
Бұрханизм

**Бұрханизм** - ( - "будда") - монғолдардың анимистік (рухқа құлдық), шаманистік сенімдерінің әсерімен тек будда дегенді ғана білдірмейді, пұт атаулының баз біреуіне де бұрқан сөзін пайдаланады. Алтайдағы қазақтардың қалмақтар мен тибет елі туралы "бұтбұрқанға табынады" дейтіні осыған саяды. Кейбір монгол тайпалары бұрқанды жауыз рухтар туралы қолданады, мыс., бурят мифологиясында Арахибурхан, Саганбурхан, т.с.с.
## Дереккөздер


Санат:Түркі мифологиясы
Жасушалық айналым

**Жасушалық айналым** (*клеточный цикл*); (  *cyclus* — айналым,  *cellula* — жасуша) — жетілген жасушалардың тіршілік мерзімі. Грекше *"цикл"*— дөңгелек, шеңбер деген мағынаны білдіреді. Жасушалық айналым — кезеңаралықтан (интерфазадан) және митоздан тұрады. Интерфаза екі митоздың аралығындағы жасушаның бөлінуге дайындық кезеңі. Зат алмасу сипатына сәйкес интерфаза (интеркинез) өз кезеңінде үш кезеңге бөлінеді: *түзілісалды (пресинтетикалық), түзіліс (синтетикалық) және түзілісоңы (постсинтетикалық) кезеңдер*. Интерфаза кезінде центросома центриольдері мен ДНК екі еселенеді. Митоз — жасушаның күрделі бөлінуі. Ол профаза, метафаза, анафаза, телофаза фазаларынан тұрады. Митоздың нәтижесінде аналық жасуша құрамы жағынан тең екі жас жасушаға бөлінеді. Жасушаның митоздық бөлінуінен кейін, интерфазалық кезең басталады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Синдесмология

**Синдесмология** (syndesmologia, грек, syn — байланыс, *desmos* — байлам, *logos* — ілім) — сүйектер байланыстары туралы ілім.

Адам мен жануарлар қаңқаларында сүйектер байланыстарының екі түрі ажыратылады: 
# Сүйектердің тұтаса байланысы
# Буынды байланыс.

Тұтаса байланыс кезінде, сүйектер бір-бірімен өзара әр түрлі ұлпалар арқылы байланысады:
* Бұлшықеттік байланыс (синсаркоз)
* Серпімді (эластикалық) ұпалық байланыс (синэластоз)
* Дәнекер ұлпалық байланыс (синдесмоз)
* Шеміршектік байланыс (синхондроз)
* Сүйектену (синостоз).

Буынды байланысуда сүйектер аралығында қоймалжың сұйыққа толған буын қуысы және оны сыртынан қаптайтын буын қапшығы болады. Буындар құрылысына қарай қарапайым және күрделі болып екі топқа бөлінеді. 
Сүйектердің тұтаса байланыстарының түрлері көбінесе біліктік қаңқада, ал буынды байланыстар қол мен аяқ қаңқаларында кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
В-лимфоциттер

**В-лимфоциттер** (*bursa fabricii* атауына байланысты, алғашқы рет осы мүшеде ашылған) — айырша безге (тимусқа) тәуелсіз лимфоциттер.

*В-лимфоциттер* — сүйектің қызыл кемігі майынан тимусқа соқпай, оның ықпалына түспей қан арқылы тікелей шеткі қан жасау мүшелеріне (лимфа түйіндеріне, көкбауырға, лимфа түйіншелеріне) барып көбейіп, пісіп - жетіліп, белгілі бір антигендерге байланысты маманданып, әсерлі (эффекторлы) плазмоциттерге айналады.

*Плазмоциттер* организмнің ішкі сұйық ортасына (қанға, лимфаға, ұлпа сүйығына) антиденелер бөліп, адам мен жануарлар денелеріндегі сұйықтық (гуморальдық) иммунитетті қалыптастырады.

*В-лимфоциттер* — құстардың клоакасындағы (фабриций қалтасы) лимфоциттері іспеттес. 
Адам мен жануарлар денелерінде бұл мүшенің болмауына байланысты, клоака қапшығының сүйек кемігі майынан келген лимфоциттердің мамандануына ықпал ету қызметін ащы ішектің, оның ішінде мықын ішектің кілегейлі қабығындағы лимфа түйіншелері атқарады деген болжам бар.

*В-лимфоциттер* организмдегі гуморальдық иммунитетке жауапты.

## Дереккөздер


Санат:Лейкоциттер
Санат:Гематология
Абай мектебінің ақындары

**Абай мектебінің ақындары**, Абайдың ақындық мектебі. Мұхтар Әуезов зерттеу еңбектерімен де, көркем шығармадағы бейнелерін суреттеп жеткізуімен де Абайдың шәкірттерін танудың жолдарын қарастырды. Бірақ мұндай танымдық кезқарасты тұрақтандыруға жасаған әрекеттері қатты сынға ұшырады. 1953 ж. қаңтар айында «Правда» газетіңде «Сынау орнына мадақтау» деген мақаланың жарық көруі Әуезовті «Менің қателерім жайында» деп аталатын түсініктеме хатын жазуға итермеледі. Бұл хатта ол әдеби беталысы мен Абайдын ақын шәкірттеріне қатысты мынадай еріксіз мойындауларға барды: «...бірінші Кенесары Қасымов қозғалысына байланысты мәселеде, екіншісі Абай мектебі дейтін мәселеде және үшінші осы аталғандарга жалғас патриархалдық-феодалдық салт-сананың кейбір адамдарын дәріптеу меселесінде... Абайдың ақындық мектебі бар деген өзімнің көптен келе жатқан, кейін анықталған аса бір теріс түсініктерім бойын­ша, «Абай» романына жалғастыра «Ақын аға» деген кітап жаздым. Осы кітапта романның жағымды адамының бірі етіп, Көкбай деген реакцияшыл кертартпа ақынды бейнеледім. Осы айтылғандарға байланысты «Абай мектебі» дейтұғын мәселе жөніндегі өз (кателерімнің тамырын ашу кажет деп білемін» (папка №464, 3-5-беттер). Сейтіп «Правда» газетіндегі макаланың жарға жығарынан қауіптенген жазушы өзінің өмір бойы зерттеуі нәтижесінде тапқан танымдары мен кейбір туындыларынан бас тартуға дейін барды. 40-жылдардың аяғы мен 50-жылдардың басындағы теріс саясат Көкбайды ескішіл, молда, Тұрағулды байшыл, алашордашыл десе, Әріп, Әсет тағы басқаларын айыптар міндері дайын тұрды. Ал Мұхтар Әуезов бұл кезде Абай шәкірттерінің әдебиет тарихынан алар орнына қарап, олардың өзіндік ерекшеліктерін айқындарлық пікір калыптастырған еді. «Шәкірт» деген сөз аталған жерде «ұстаз» де­ген сөздің тұратынын, олай болса, аға акындар мен іні акындардың буыны құралатынын айтты. Аға ақын Абайдын беталыс-бағыты, стилі, идеясы, өз халқының әдебиетіне енгізген жаңалықтары ұстаз боларлық дәрежеге көтерілгенін, таланты да, ағартушылық, елеуметтіқ көркемдік масштабтағы деңгейі де жоғары екенін, қай жағынан алып кара­ғанда да, ол шәкірт ақындарга аға боларлық тұлғалық бітімін дәлелдеді. Абайдың айналасындағы ақындарды ауызға алғанда, алдымен Кекбай есімі бұрынырақ түседі. Тағы бір ауыз толтыра айтатын шәкірттің бірі Шәкәрім болса, оның шығармаларын талдаудың, сол кездің бағасы өлшемімен атын атаудың өзі жақсылыққа апармайтын. Мұсылманшылықты біршама жақсы оқыған Көкбай әншіліктің, ақындықтың жолына түсіп кетеді. Оны Абайға жақын еткен де осы өнері. Шәкірттер арасында ол суырып салып айтқыштығымен де ерекшеленді. Абайдың сенім артқаны сонша, өзінің алғашқы жазған өлендерін де соның атынан жазды. Ұстазы дуниеден қайтқаннан кейін ғана, Көкбай ауылда медресе ашып, бала оқытуға ауысады. Абай өмірін толықтыратын деректердің көпшілігін Мұхтар Әуезов осы Көкбайдан алған-ды. Бұдан сон ұлы суреткер Абай мектебіне жататын ақындардан Ақылбай мен Мағауияны ерекше бөліп атады.

## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Дәлел

**Дәлел** - тұлғаның әрекетінің,  өзін-өзі ұстауының мазмұнын,  бағытын және сипатын анықтайтын  тұрақты себептердің, түрткі  болатын жайттардың барлық  жиынтығы.

## Жетістіктер дәлелі, педагогикада

Жетістіктер дәлелі - себептің, тұлғаның қолда бар барлық  құралдардың көмегімен қажет  нәтижеге жетумен байланысты  түрі. Жетістіктер дәлелі негізгі типтері 3-тен  13 жасқа дейін ата-аналардың,  әсіресе ананың және т.б баланы  қоршаған адамдардың ықпалымен  қалыптасады. Жетістіктер дәлелі үлгерімі жақсы  оқушылардың, әсіресе қиындықтар  кезіндегі өзін-өзі ұстауларына әсер  етеді.

## Әдебиетте

**Дәлел** - *мотивировка*, көркем негіздеу. Әуезов көркем негіздеуге өнердегі шынайылықтық бір шарты ретінде қарап, еңбектерінде пайдалы ой-пікір айтқан. «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» атты зерттеуінде ол ғашықтық жырларының батырлық эпостан ерекшеліктерін саралай келіп, «үшінші айырмасы оларда образдар реалистік түрде сипатталады. Егер батырлық жырларда батыр бес жасқа келгенде-ақ ерлік жасап жатса, оның образы шындықтан шалғай, шартты түрде алынса, ал ғашықтық жырларының кейіпкерлері өздеріне хас қасиеттерімен керінеді» дейді де, мұның себебін «ғашықтық жырларда дастанның оқиғалары мен кейіпкердің іс-ерекеттері психологиялық жағынан нанымды да терең мотивировка табады» деп түсіндіреді. Мұхаң ғашықтық жырлардағы мотивировка мығымдығына сүйсініп, оларды жазба поэзия өкілдеріне де үлгі еткен. «Манас» туралы орыс тілінде жазған зерттеуінде ол жырдағы сан-сала оқиғалардың негізгі тақырыппен тығыз байланыстылығын, олардың өрістеуі мен кейіпкерлер іс-әрекетінің терең, нанымды дәлел-мотивировкаға негізделгенін мысалмен дәлелдейді. Бұған дейін екі әйелі бар Манастың Қаныкей сұлуға үйленуінің дәлел-мотивировкасының күшті негізделгеніне назар аударады. «Міне, осылай әкенің ұлы үшін қалыңдық таңдауы оқиғаның әрі қарай табиғи өрістеуі ретінде ұғынылады», дәлелдеудің суреттелген оқиғапар мен іс-әрекеттер үшін ғана емес, алда болатын жағдаяттар мен қимылдар үшін де маңыздылығын пайымдайды. Ал орыс тілінде жазылған «Орыс реализмінің дәстүрлері және рево-люцияға дейінгі қазақ әдебиеті» (1949) атты проблемалық мақаласының соңғы жағында кеңес әдебиетінің даму бағдарына тоқтала келе, «біздің туындыларымызда жиі кездесетін кемшіліктердің бірі - кейіпкер іс-әрекетінің ішкі психологиялық дәлелдемесін берудің орнына, біз әсерсіз, тіпті кейде бос мылжың диалогтарға үйір болғанымызға» байланысты туындаған үлкен олқылықтың себебін керсетіп, көркем дәлелдеусіз шеберлікке, шынайылыққа жетудің мүмкін еместігін ескерткен.

## Дәлелдеме

Дәлелдеме - адамның саналы  түрде өзінің әрекеттерінің себебін  түсіндірулері. Дәлелдеме шынайы себеп пен, әсіресе, адамның жағымсыз  қылық жасап, бірақ коршаған ортаның сыйласымдылығын жоғалтқысы келмегенде, жанаса бермеуі  мүмкін. Пайымдау мен дәлелдің ақиқат екендігін дәлелдеу үшін келтіріледі. Дәлелдеменің негізі ретінде қызмет ететін аргументтердің(логикалық дәлелдер) жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Қазақстан әдебиеті
Мұрын кеуілжірлері

**Мұрын кеуілжірлері** (носовые раковины); (os conchae nasalis, лат. os — сүйек, concha — кеуілжір, nasus — мұрын) — жануарлар мұрын қуысында орналасқан, тым жұқа тақташа тәріздес иірімді сүйектер. Жоғарғы кеуілжір мұрын сүйегінің кеуілжір қырына, төменгі кеуілжір жоғарғыжақ сүйегінің кеуілжір қырына бекиді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Синкарион

**Синкарион** (*synkarion*, грек, *syn* — бірге, байланыс,* karion* — ядро) — ұрықтану кезінде аталық және аналық жыныс жасушалары ядроларының қосылып бірігу процесі.

Ұрықтану процесінде жұмыртқа жасушасы цитоплазмасына сперматозоидтың басы мен мойыны бірге еніп, оның ядросы дөңгеленіп.
Екі пронуклеус бір-біріне жақындап қосылады да, нәтижесінде ұрықтанған бірклеткалы организм — зигота түзіледі. Жыныс жасушалары ядроларының (бұларда хромосомалардың гаплоидты жиынтықтары болады) қосылуы нәтижесінде белгілі бір жануарлар түрлеріне тән хромосомалардың диплоидты жиынтығы түзіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ұлттық бәсекеге қабілеттілік

**Ұлттық бәсекеге қабілеттілік** - қоғамдық қызметтің барлық салалары бойынша бір елдердің екіншілерінен артықшылықта болуына мүмкіндік беретін факторлардың жиынтығы; мемлекеттің сыртқы күйзелістерге бой бермей, тұрақты қалыпта қалу қабілеттілігі.
XX ғасырда ұлттық бәсекеге қабілеттілікті арттыру көптеген елдердің сыртқы экономикалық саясатында негізгі басымдықтарға, мемлекеттік реттеудегі сыртқы бағдарға айналды. Халықаралық бәсекелестік мәні бойынша әлемдік шаруашылық қатынастар жүйесінде өз орнын алу құралы болып табылады, оған тек ұлттық экономиканың тиімділігін арттыру арқылы қол жеткізуге болады. Экономикалық жаһанданудың басталуымен бәсекелік қатынастар шын мәнінде ғаламдық сипат алды. Әлемдік шаруашылық жүйе олардың әлемдік нарығын құратын ұлттық экономикалардың жиынтығы ретінде түсініледі. Сонымен қатар трансұлттық корпорациялар (ТНК) қатарымен бірнеше экономикаларға қатысады. Жекелеген ұлттық экономикалар өзара бәсекелесіп, бүл бәсекелестікке оны қашан да жаншуға тырысатын ТҰК еліктіретін қайшылықты жағдай туындайды.

Елдер арасындағы бәсекелестіктің ғаламдық процестеріне негізделген жағымсыз үрдістерді азайту үшін ұлттық экономикалар арасында валюталық, несиелік, салықтық қатынастарды реттеу мақсатында көптеген ұйымдар, комиссиялар, конвенциялар, тағы басқа институттар құрылған. 20 жылдан астам уақыт Бүкіләлемдік экономикалық форум қамқорлығымен бәсекеге қабілеттілік мәселелері бойынша ғылымизерггеу жобасы жұмыс істейді. Осы жобаның шеңберінде ұлттық бәсекеге қабілеттілік ретінде "жалпы халықтың жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімнің өсу қарқынымен есептелетін шынайы жан табысының өсу қарқынын тұрақты жоғары деңгейде ұстап отыру қабілеттілігі" түсініледі. Бүкіләлемдік экономикалық форум жобасында еларалық салыстырмалы талдау жасалады, сондай-ақ статистикалық өңдеудің көмегімен жинақ индексі шығарылады. Осы индекстер жиынтығы қарастырылып отырған елдердің бәсекеге қабілеттілігі деңгейін анықтап, сәйкесінше, олардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру бағдарламалары жасалып, қабылданады.

## Орыс әдебиетті
* Индекс глобальной конкурентоспособности 
* Мировой ежегодник конкурентоспособности
* Конкурентоспособность: общий подход
* Paul Krugman, Competitiveness: A Dangerous Obsession 

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси санкциялар

**Саяси санкциялар** - *[лат. sanctio - мәжбүрлеу шарасы, қатаң қаулы, билік, билік көзі]* - адамдардың әлеуметтік-саяси өзара қарым-қатынасы үрдісінің элементі; ережелер мен құндылықтардан ауытқушы адамның мінез-құлқына қоғамның, топтың, ұйымның реакциясы. Санкциялар - саяси әлеуметтендірудің бір тетігі: бір әрекеттерге құрмет көрсету және басқалары үшін жазалау. Санкциялар Жеке тұлға қалыптастырады. Санкциялар саяси бақылау құралы ретінде жеке индивидтерді саяси өмірге қатысуға итермелейді.

Санкция ықпал етуіне байланысты: физикалық санкция (нәубеттер), экономикалық және символикалық деп жіктеледі. Саясатта санкцияның символикалық түрі кеңінен таралған (құрметтеу белгілері, сыйлау немесе керісінше, сыйламау, мойындамау).

Санкцияның кең тараган түрлері негативті, теріс, қажет емес мінез-құлықты тоқтату және позитивті, оң жағымды мінез-құлықты тудыру. Егер санкция алдын ала дайындалған, бекітілген процедураларға сәйкес жасалса, онда мұндай санкциялар формальды деп танылады. Негативті, теріс (қамауға алыну, айыппүл төлеу, сөгіс жариялау) және позитивті, оң (сатылы баспалдақпен өсу, сыйлықтар, орден) формальды санкциялар арнайы өкілдігі бар адамдармен жүзеге асырылады. Формальды емес санкция күтпеген мінез-құлыққа ортаның эмоциялық реакциясы.

Саясатта теріс санкция басым. Оларға барлық деспоттық, тирандық, қазіргі диктаторлық, авторитарлық және тоталитарлық тәртіптер негізделген. Бірақ XX ғ. 20 жж. зерттеушілер жазалау кері нәтижеге, яғни адамдар белсенділіғін төмендететінін дәлелдеді.

Санкция тек бағалау мен жазалау шаралары ғана емес. Олар басқа жағдайларда да қолданылады. Санкция - қолында билігі бар адамның қандай да бір әрекетке рұқсат етуі. Мысалы, прокурордың қамауға алу немесе тінту санкциясы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ишанғали Арабаев

**Ишанғали Арабайұлы** - (1882, Қырғызстан Қошқар ауданы-1933) - Қырғыз халқының аяулы перзенті, Алаш қайраткері. Ол - қырғыздың белгілі ағартушысы, қоғам қайраткері, 1917 жылы Қ.Тыныстанов, А.Садықовпен бірге Бішкекте Алаш партиясының бөлімшесін ұйымдастырған, Алаштың белгілі қайраткері.

Арабайұлы «Орыс-түзем мектебін» «Ғалия» медресесін, Орынбордағы «Хұсайыния» медресесін бітірген. Діни, пәни білімдерге жетік оқымысты адам болған. Қырғызстанның Нарын, Қаракөл т.б. жерлерінде мектептер ашып, өз елінің игілігі үшін қызмет еткен.
Арабайұлы қазақ пен қырғызға ортақ азамат, 1911 жылы Уфадағы Шарк баспаханасынан белгілі қазақ ағартушысы Қ. Сәрсекеевпен бірлесіп «Әліппе» (Тете оқу) жазады. 1912 жылы қазақ тілінде «Жазу өрнектері» атты оқулығы жарық көреді. А.Байтұрсынұлының ықпалымен қазақ баепасөзінде «Қырғыз» деген бүркеншік атпен мақалалар жазады. 1916 жылы қырғынға ұшыраған елін бастап Қытайға коныс аударып, 1917 жылы қайта оралады. 1917 жылы «Қазақ» газетінде «Бейшара қырғыз бауырларыңды ұмытпаңдар» деген хаты жарық көреді. Осы хатты оқыған қазақ жұрты қырғыздарға көп көмек жасайды. 1920-1923 жылдарғы Алматыда Қосшы одағы төрағасының орынбасары болып істеп, 1923 жылы Х.Досмұхамедұлының шақыртуымен Ташкентке барып, Түркістан АКСР-і ғылым орталығының жетекшісі болады. Сол кезде Орта Азия университетінде қырғыз тілінен сабақ береді. 1924 жылы маусымда өткен Қырғыз-қазақ білімпаздарының бірінші сиезін ұйымдастырушы топтың ішінде болды. 1926 жылы Бакуде өткен Түріктану сиезінде қырғыз халқының өзін-өзі басқару құқын іске асыру үшін күреседі. 1924 жылы Қарақырғыз автономиясы құрылғанда облыстык төңкерістік комитеттің мүшесі, облыстык ғылым комиссариатының төрағасы болады. 1924 жылы жазған «Қырғыз әліппесі» - қырғыз мектептеріне арналған тұңғыш оқулық. Қырғыз тілінде шыққан алғашқы газет «Еркин тооның» (Еркін тау) редакторы болған. Манас эпосының қағазға түсуіне басшылық етіп, Семетей жырын жазып алып, алғаш жарыққа шығарған осы кісі екен. 1925 жылы Ресей компартиясының Қырғызстандағы саясатын сынға алған «Отыздың мәлімдемесі» аталған кұжаттың авторы ретінде қуғындалады. 1933 жылы Тұран әлеуметтік партиясының ісі бойынша тұтқындалып, түрмеде белгісіз жағдайда қаза табады.

## Дереккөздер


Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:1882 жылы туғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:1933 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қырғызстан мемлекеттік қайраткерлері
Санат:Қырғыздар
Санат:Қырғызстанда туғандар
Халықаралық терроризм

thumb|Теракт ашықтығы 2009 жылдың қаңтарда-маусымында
[thumb|[Усама бин Ладен]]

**Халықаралық терроризм** -"мемлекет басшыларының, топ адамдардың, жалпы халықтың үрейін үшыру мақсатында адамдарға немесе жекеменшікке бағытталған бір мемлекет өкілдерінің екіншісіне қарсы акті жасау, үйымдастыру, жүзеге асыруға жәрдемдесу, қаржыландыру немесе қолдау көрсетуі немесе оған жол беру әрекеттері (Б¥¥-ның адамзаттың қауіпсіздігі мен бейбітшілікке қарсы қылмыстар Кодексінің жобасындағы анықтамаға сәйкес).
XXI ғ. басы Нью-Иорктегі, Вашингтондағы, Мәскеудегі, Мадридтегі, Лондондағы және басқа да терроризмнің барлық түрлерінің көрініс табуы лаңкестік феноменіне жаңаша көзқарасты талап етуде. Бүл оқиғалар адамзаттың жаңа тарихи кезеңге аяқ басқанының белгісі, осы орайда бүкіләлемдік қауымдастықтың өркениеті күштерінің лаңкестікке қарсы бітіспес соғыс жариялауымен сипатталады.
"Халықаралық терроризм" үғымы 1970-шы жылдардан кеңінен таралғанымен, 2001 жылғы 11 қыркүйектен кейін ғана жалпы мойындала бастады. Халықаралық террористік қүрылымдар лаңкестік актілерді ғаламдық мақсатгарға жету үшін қолданады, алайда нақтылы талаптар да қоймайды. Халықаралық лаңкестік шаралары ғаламдық БАҚ- тың көңілін аударып, соның арқасында қоғамды дүрліктіреді. Әлемдік тарихтың негізгі қайшылығы дамыған және дамушы елдердің арасындағы даму алшақтығы болып отыр. Осылайша, әлемнің екі жігінің арасындағы алшақтық дамудың негізгі тежеуішіне айналды
## Халықаралық терроризм тамырлары
Қазіргі әлемде террористік күш қолданудың негізгі себептері келесідей: 
# бірқатар ықпалды саяси топтар мен державалардың лаңкестіктің отына май қүйып, қолдап отыруы; 
# лаңкестерді сапалы материалдық-техникалық қамтамасыз ету және түрақты қаржыландырып отыру, сондай-ақ оларға жасырынатын сенімді орындар дайындау;
# лаңкестердің әрекетін күшті идеологиялық (діни-фанаттық) және саяси қамтамасыз ету; 
# лаңкестіктің ең алдымен еуропалық және солтүстік америкалық түтыну нарығына бағытталған есірткі бизнесімен байланыстылығы; 
# лаңкестік үйымдардың қаржылық-өнеркәсіптік топтармен және әлемнің жекелеген елдерінің арнайы қызметтерімен өзара байланыстылығы;
# лаңкестердің "қылмыстық ортаға" экспансиясы және оларды қаружарақ саудасы, ойын және алкоголь бизнесі сияқты табысы мол дәстүрлі орталарынан тықсыруы; 
# кез келген лаңкестік актінің ажырамас бөлігіне айналған елді елең еткізетін, БАҚ-тың міндетті қатысуымен өтетін жариялылығы.

Қазіргі түріндегі лаңкестіктің шығу себептері де, барлық соғыстар мен қарулы қақтығыстардай бірнеше дәстүрлі негізге сүйенетіні белгілі: билік, ықпал, аумақ, шикізат көзі және түтыну нарығы үшін күрес, сондай-ақ үлттық және мәдени басымдықты, үлттық-мәдени және діни мемлекеттілікті талап ету. Кенже дамыған және дамушы елдердің басым көпшілігінде жоғары дамыған және әлемдік лидерлермен дәстүрлі жолмен соғыс жүргізуге қауқары жоқ. Алайда, олардың кейбіреулерінің осы күні салмақты экономикалық әлеуетімен қатар амбициясы да әсіп келеді, дегенмен әлемдік саясатқа ықпал ету мүмкіндігі жоқ немесе шектелген. Бірақ, соғысқа жеткіліксіз болса да, қорқытыпүркіту шараларына жарайтындай қүралдары жеткілікті болып отыр.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жасушалық қосындылар

**Жасушалық қосындылар** (*клеточные включения*) — зат алмасу процесіне (метаболизмге) байланысты жасуша цитоплазмасындағы тұрақсыз құрылымдар. Жасушалық қосындыларға *трофикалық, секретарлық, экскреторлық* және *пигменттік қосындылар* мен *витаминдер* жатады.

*Трофикалық қосындылар* (протеин, май, көмірсулар) — қоректік заттардың қоры және энергия көзі. Протеиннің түзілуі мен жинақталуы жасуша эндоплазмалық торының белсенділігіне байланысты. Бауыр жасушаларында (гепатоциттерде) көмірсулар (гликоген), май қосындылары липид тамшылары ретінде жиналады.

*Секреторлық (бөлінділік) қосындыларға* пайдалы заттар (секреттер): сөл, сілекей, өт, гормондар (инкреттер), сүт және тағы басқалар жатады.

*Экскреторлық қосындыларды* жануарлар организміне керек емес зиянды қосылыстар (зәр, тер) құрайды. Пигменттік қосындылар жасушалар мен ұлпаларға түр-түс береді. Оған қандағы гемоглобин, Бұлшықеттегі миоглобин, терідегі меланин т. б. жатады. Пигмент каротин жемістерде, өсімдік жасушаларында түзіледі. Ол — А провитамині. Каротин жануарлар организмінде А витаминіне айналады.

**Жасуша қосындылары.** Жасуша қосындыларына көмірсулар, ақуыз және майлар жатады. Қосындылардың барлығы жасушаның цитоплазмасында тамшы және пішіні мен мөлшері әр түрлі түйіршіктер түрінде жинақталады. Қосындылардың органоидтардан айырмашылығы сол жасушаның тұрақсыз құрылымы екендігі. Май жасушада тамшы түрінде жиналады. Олар әсіресе жануарлардың дәнекер ұлпаларында май қабатын түзеді және өсімдіктердің тұқымдарыңда көп болады. Жасушада жиналған май, зат айналым әрекетіңде қор заты ретінде (қысқы үйқыға кететін жануарларда) жұмсалынады.

Көмірсу молекулаларында полисахаридтер шоғырланған. Олар түйіршік пішінді болады да, ол жануарлардың бауыр жасушаларында крахмал (гликоген) түрінде жиналады. Ақуыз қосындылары түйіршіктер түрінде шоғырланады. Омыртқалы жануарлардың мысалы, балықтар, қосмекеңділер, жорғалаушылар мен құстардың жұмыртқа жасушаларында акуыз көп болады. Бұл қосындылар жұмыртқа жасушаларының цитоплазмасын құрайды және сарыуызға жиналып, дамып келе жатқан ұрыққа қоректік зат түрінде жұмсалады. Қарапайымдарда (амебалар), т.б. өсімдіктерде жасуша қосындылары кристалл пішінді болады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Өсім шегі

**"Өсім шегі"** - Рим клубының тапсырмасы бойынша, Массачусетс технологиялық институтының профессор ассистенті Деннис Л. Медоуз жетекшілік еткен көпұлтты ғалымдар тобы жазған алғашқы баяндамасы. Қарапайым тілмен жазылған "Өсім шегі" аз уақыт ішінде бірнеше тілге аударылып, бестселлерге айналды, жаппай талқылаулар мен аса. өткір пікір-таластардың нысаны болды. Баяндаманың атының өзі осы күні қалыптасып қалған адам баласының мүмкіндіктерінің шексіздігі жөніндегі технооптимистік көзқарастарды қайта қарауға меңзеп тұр. Осы жобаның мақсаты туралы сол кездегі Рим клубының президенті А. Печчеи: "Бірде-бір ақыл- есі түзу адам бұл күні қайырымды жер ана кез келген өсім қарқынын, адамның қыңырлығын көтере алады дегенге сенбейді. Барлығы да "көп асқанға - бір тосқанның" болатынын толық түйсінеді, алайда ол "өсім шегі" қандай, қай жерде екендігін анықтау қажет", - деп жазды. Алғашқы баяндаманың авторы осы сұраққа жауап іздеді. Олардың қорытындылары осы жобаның идеясын ұсынғандардың көңілінен шықты. Қорытындылардың қысқаша мәні материалдық өсімнің шексіз емес екендігін, қоғамдық дамудың шынайы шарықтау шегі бар екендігін, олар физикалық қана емес, сонымен қатар экологиялық, биологиялық және тіпті, мәдени сипатта болатынын дәлелдеді. Бес өзара байланысты өзгермелілерді ала отырып: қоршаған ортаның ластануы; орны толмайтын ресурстарды пайдалану, капитал салымы, халық санының артуы және оны азық-түлікпен қамтамасыз ету - олар мыңға жуық математикалық теңдестірулерді қолданып, компьютерде зерттеп, алғаш рет ғылыми тәжірибеде мынадай қорытындыға келді: қоғамдық дамудың осы қарқыны сақталған күнде адамзат баласы үшінші мыңжылдықта жағдайды бақылауды уысынан шығарып алып, орны толмас апатқа ұрынуы мүмкін. Осыдан келіп, өндірісті "тежеу" қажеттігі, оның өсімін "нөлдік деңгейде" ұстап тұру, ал жылдам өсіп жатқан халық санын арнайы әлеуметтік саясатпен реттеу ұсынылды. Баяндама қорытындылары "ашық күнде тобеден жай түскендей" әсер қалдырды және "нөлдік өсімнің" жақтастарының да, қарсыластарының да қызу пікір-таласын тудырды; соңғылары бастапқыда едәуір көпшілікті құрады. Дегенмен жоба негізгі мақсатына жетті, ендігі жерде ешкім де кешегі күні мән берілмей келген мәселерге салқынқанды қарай алмайтын болды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси секта

**Саяси секта** - *[лат. secta - ілім, бағыт, мектеп]* - ресми шіркеу мен конфессиядан бөлінген діни топ немесе қауым. Сектаның ашық, бұқаралық және құпия түрлері болады. Секта орта ғасырда шіркеу үстемдігі жағдайында дәлме-дәл мәнінде қолданылды. Секуляризация үрдісінде ұғым мәні кеңейтілді. Секта саяси мағынада партиядан немесе бұқара халықтан бәлінген, өзінің мүдделерін қоғам немесе партияға қарсы қоятын, өздерінің шектелген мүдделерінде тұйықталған адамдар тобы.

Саяси сектанттық - үстемдік етуші ресми шіркеуден бөлінген діни ұйымдар; өздерінің ұсақ топтық мүдделерімен шектелетін адамдар көзқарастарының түйықтылығы.

Сектанттықта кінәлау - саяси күрестің кең тараған түрі, оның мақсаты - оппонентті саяси бағдарламасы шектеулі, ұйымдық тұрғыдан тұйықталған, партия немесе қозғалыстарды бөлуге ұмтылады деп кінәлау. Әсіресе, сектанттықта солшыл саяси бағыттағылар жиі кінәланады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жасұнық

**Жасұнық** (*клетчатка, целлюлоза*) - жоғары сатыдағы өсімдіктердің жасуша қабықшасының құрамына кіретін жоғары молекулалы, жіңішке талшықты полисахарид. Ол өсімдік жасушаларына берікгік қасиет береді. Тазаланып бөлініп алынған жасұнықтан сапалы қағаздың түрлері, кинотаспалар, пластмассалар, қопарылғыш зат, лак жасалынады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Яворски Казимеж Анджей

**Яворски Казимеж Анджей** (1897-1973) - поляк ақыны, аудармашы. Варшава университін бітірген. 1924 ж. «Червонэй и бялэй коханце» («Қызыл және ақ көңілдеске») атты өлеңдер жинағы шықты. Ол 1974 ж. Абай туралы бірнеше мақала жариялап, ақынның «Аш қарын жұбана ма майлы ас жемей» атты өлеңін («Камэра», 1961) поляк тіліне аударған.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Абайдан соңғы ақындар (мақала)

**«Абайдан соңғы ақындар»**,  Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет «Абай» журналының 1918 жылғы 5-санында жарияланған. Кейін «Қазақ әдебиеті» газетінде (1990, 10 тамыз), «*Жұлдыз*» журналында (1997, №9), шығармаларының 50 томдық толық жинағының 1-томында (1997) басылды. Мақалаға «Екеу» (Ж. Аймауытовпен бірге жазған) деп қол қойған. Мұнда Абайдан соңғы кезеңде әдебиетімізде өлең жазушылардың көбейіп, халықтың сана-сезімі оянып, жаңаша сипат ала бастағаны сөз болады. Оған 

«бірінші - Абай, екінші - «Қазақ» газеті, үшінші - жалпы жұрттың ғылымға бет алуы себеп болды» 

дейді. Абайдың қазақтың қоғамдық тұрмыс-тіршілігін шынайы суреттеп, мінезін, мінін, сырын терең ашып, халықты ілгері жетектеп, оянуына, ойлануына себепші, түрткі болғандығы туралы «*Абайдың өнері һәм қызметі*» атты мақаласындағы ой-пікірлерін жалғастырып, дамыта түседі. 

«Бұған жалғас оянған ойдың бетін түзеп, жолға салып, ілгерілеуіне қамшы болған - «Қазақ» газеті. Бұл газет халықтың саяси көзі ашылуына, «жұрттық» деген ойдың кіруіне қандай себеп болса, әдебиеттің гүлденіп, өркендеуіне де сондай себеп болды» 

деп, қазақ әдебиетінің тақырып, мазмұн, түр жағынан байып, мән-мағынасының тереңдей түсуіне идеялық бағыт-бет нұсқап, жол ашқанын атап көрсетеді. Абайдан соңғы қазақ ақындарын биік талап тұрғысынан саралап, негізгі үш топқа бөліп жіктейді:
*Бірінші топқа «*сезімге эсер берерлік суретті өлеңдер*» жазатын сыршыл (лирик) ақындарға: Мағжан, Міржақып, кейде Сұлтанмахмұт һәм Ахмет Мәметовтерді жатқызып, өлеңдеріне көркемдік талдаулар жасайды.
*Екінші топтың өкілдері ретінде «халықшыл (народник) ақындар»: Ахмет Байтұрсынұлы, Сәбит Дөнентаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Бекет Өтетілеуовтерді атайды. 

«Бұлардың өлеңі сырты төгілген сұлу, тілі кестелі, анық, халықтың ұғымына, оянуына жеңіл, тәтті» 

деп, олардың сөзінің алғашқы топтағыларға қарағанда, халыққа бір атасының жақын тұратынын, өлеңінің сезім мен қиялға тәрбие-әсері аз, ақылға азығының мол екенін, олардың әрқайсысының өзіндік өрнектерін қысқаша, дәл сипаттау арқылы ашып көрсетеді. 
*Үшінші топқа «*ескі өлең, жыр, тақпақтарға еліктеп, желе жортақтатып, құбажондатып кететін*» ескінің сарқыты Омар Қарашевты жатқызады. Бұл аталған ақындардың жетістік жақтарымен қатар кемшілік жайларына да тоқталып, әлі де көп ақындарымыз да шын «ақындықтан» гөрі «өлеңшіліктің» басымдау екенін атап айтады. Өлеңге қойылатын негізгі шарттарды айқындай келіп, ақындық өнері кем кісілердің «өлеңге салынып, бойдағы өзге өнерін жойып алуға мүмкін» екенін ескертеді.

Әдебиеттің күшеюіне өлеңнен өзге түрлерімен де, «*қара сөзбен қызмет етуге де болады*», «*тегінде өр жақты болмай, бірбеткей, сыңар жақ болу да қате деп білеміз*» деген түжырым жасайды.
## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Глиоциттер

**Глиоциттер** (gliocytus, грек, glis — желім, kytos — жасуша) — жүйке ұлпасының құрамына енетін, нейроциттер үшін тіректік,қоректендіру,қорғаныс  оқшауландыру қызметтерін атқаратын жасушалар. Глиоциттер макроглиоциттер және микроглиоциттер болып екі топқа бөлінеді. Макроглиоциттерге адам мен жануарлар эмбриогенезінде жүйке тақташаларынан (пластинкаларынан) дамитын эпендимоциттер, астроциттер, олигодендроциттер жатады. Микроглиоциттер —мезенхимадан жетілетін қан жасушасы — моноциттің туындысы (макрофагтар). Олар қорғаныс қызметін атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жәмшид патша

**Ямшид, Жәмшид** - ертегілерде есімі аталатын, парсы елінің патшасы. Әбілқасым Фирдаусидің атақты «Шахнамасында» Рүстем батырдың арғы атасы ретінде баяндалады. Қазан төңкерісіне дейін «Жәмшид патша» деген қисса да қазақтар арасында көпшілік ынтыға тыңдайтын шығарма болған. Негізінде мұндай адамның тарихта болуы да мүмкін. Абай Ахмет-Риза медресесінде оқып жүрген кезінде шағатай әдебиетінің ықпалымен жазған **«Иузи - рәушан, көзі - гәуһар...»** деп басталатын өлеңін де ғашық жүрегінің тоят таппай кемтарлық көріп жүргенін жеткізу үшін, тіпті, бар дүние-мүлкін салса да, сені сонау **«Сүлейман, Ямшид, Ескендер»** да ала алмас деп, Ямшидтің есімін атайды. Ақын аңыз-ертегілерге сәйкес бүл адамдардың ешнәрседен беті қайтпаған, қуатты тұлғалар екенін ескерткен. Махаббат алдында бұлар да дәрменсіз деген ой тастайды.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Мұрын қаңсары

**Мұрын қаңсары** (planum nasale, лат. planum — қаңсар, nasus - мұрын) — сиыр, қой, шошқа және т.б. жануарлардың танау тесіктері айналасындағы әртүрлі пішіндегі терінің түксіз пигментті аймағы. 

Мұрын қаңсарының қабырғасында сірлі сұйық бөлетін бездер орналасқандықтан, мұрын қаңсарының сыртқы беті үнемі дымқылданып тұрады. Ал мұрын қаңсарының терісі құрғақ немесе қызуы көтеріліп тұрса, онда мұндай жағдай малдың ауруға шалдыққандығының көрінісі. Ауруды анықтау керек.

## Дереккөздер


Санат:Жануарлар анатомиясы
Санат:Адам анатомиясы
Сирақ сүйектері

**Сирақ сүйектері** (кости голени); (*ossa cruris*, лат. *os* — сүйек,* cruris* — сирақ) — аяқ қаңқасының еркін қозға- латын бөлімі ортаңғы бөлігінің сүйектері. Оларға асықты жілік пен шыбық сүйек жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Қалдыбай Асанов

**Қалдыбай Асанов** 1892 жылы Жымпиты уезінің 4-ауылында туған. Алашорданың Батыс Қазақстан бөлімшесіндегі белді мүшелерінің бірі. Мамандығы - экономист. Әкесі кедей адам болған, оның үстіне жастайынан жетім қалып, ағаларының қолында өседі. Жас кезінде көп оқи алмаған. Жымпиты ауылындағы орыс-қазақ мектебінен үш сыныптық білім алған ол кейін өздігінен ізденіп, білім жолын қуады. 1909-1914 жылдар арасында Саратов университетінің экономика факультетін бітіреді. 1916 жылы майданның қара жұмысына алынады, 1917 жылы елге оралады. Елге келген соң, Жымпиты уездік атқару комитетінде, уездік земство басқармасында қызметтер істеген. Оқыған, білімді, жұмысқа белсенді жігіт бірден көзге түседі. 1918 жылы мамырда К.Жәленовпен бірге Орал облыстық төртінші қазақ сиезінің хатшылық міндетін атқарады. Сиезде Жайық сырты қазақтар облысы құрылады да, Асанов «Ойыл уәлаяты» уақытша үкіметінің мүшесі болып сайланады. Екінші жалпықазақ сиезінің шешіміне сәйкес «Ойыл уәлаяты» уақытша үкіметінің және әскери бөлімнің бастығы Ж.Досмұхамедұлының бастауымен «Ойыл уәлаяты» жігіттерінен халық әскерін құру ісінде белсенді жұмыстар жүргізген. Ол халық әскерін ат-әбзел, азық-түлік, киім-кешекпен қамдауға жауапты болады. Ермұхамет Қоқанов, Құмай Байтөлеков, Нұрым Қабышов, Сатыбалды Асанов сияқты дәулетті байларды үгіттеп, халық әскеріне көмектесуге көндіреді. 1918 жылдан кейін Батыс Алашорда әскерінің интенданты болады.
1920 жылы Қызылқоға деген жерде Батыс Алашорданың бірнеше белді адамдарымен бірге тұтқындалады. Ол тұтқыннан қалай босағаны туралы дерек жоқ. Кейін Жымпиты уездік атқару комитетінің мүшесі болған. Осы қызметте жүргенде «Алашшыл» деген айыппен тағы жауапқа тартылып, Орал концентрациялық лагеріне қамалады. Жазасын өтеп шыққан соң, 1930 жылдары қаржы саласында жұмыс істейді, Орал педагогикалық техникумында орыс тілінен сабақ береді. Алашорда үкіметі үшін адал қызмет еткен азаматтың кеңес үкіметі үшін қауіпті екені ескеріліп, «КСРО-ның жаңа конституциясын ұлтшылдық бағытқа бұрмалады, кеңестік демократия мен бас бостандығы принципін сынады, партия ұйымдарын, Сталинді тілдеді» деген айыппен 1937 жылы қайта тұтқындалып, алдымен үш жылға, одан соң алты жылға бас бостандығынан айырылады. Бірақ кешегі Алаштың күрескер азаматының жер басып жүруінің өзін артық көрген кеңес үкіметі оны тірі жүргізгісі келмеді, НКВД басқармасы «үштігінің» қаулысымен 1937 жылы15 қарашада атылды.
## Дереккөздер


Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Жасымықша ядро

thumb|Жасымықша ядро **Жасымықша ядро** (*чечевицеобразное ядро*); (;  *nucleus* — ядро, *lentiformis* — жасымық тәрізді) —үлкен ми сыңарларының жабыны астында орналасқан жолақты дене ядросы. Жасымықша ядро мидың жолақты денесі күйрықты ядросының басы мен аралық ми көру төмпегінің сыртқы бүйірінде орналасып, олардан ақзаттық аралық (ішкі қабық) арқылы бөлініп тұрады. Жасымықша ядроның сыртқы бүйір бөлігін қауыз, ал тарихи жағынан ең көне ішкі бөлігін солғын ядро деп атайды. Солғын ядро көру төмпегінің сыртқы бүйірінде, латеральды тобықты дененің алдыңғы жағында жатады және қызметі жағынан иіс миымен тығыз байланыста болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Наталья Григорьевна Яровая

**Яровая Наталья Григорьевна** (1930 ж.т.) - кескіндемеші, график. Пейзаж жанрында жұмыс істейді. Ол «Абай көшесі» (1953, қағаз, қарындаш) және «Абай ескерткіші» (1980, қағаз, пастель, екеуі де суретшінің жеке қоры) атты суреттердің авторы. Суреттер сәнділігімен, өмірдегі шынайы бейнені шамадан тыс үлкейтіп көрсету мәнерімен ерекшеленеді.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Саяси символдар

[thumb| 200px| [Символ]]
**Саяси символдар** - саясатқа көзге көрінетін мән беретін мағыналы құралдар жиынтығы. Саяси символдар саяси актінің негізгі мәнін мағыналы етіп қалыптастырады. Саяси символдар саяси мәні бар және саяси үрдіске қызмет көрсетуші әр түрлі белгілер жүйесінен құрылады. Мұндай символикалық белгілерге тән қасиеттер: олардың қысқалығы, түсініктілігі, бұқараның қабылдауын есептеу.

Саяси үрдісте негізгі символикалық белгілер жүйесі пайдаланылады. Тілдік символика саяси лексикондағы символикалық мәні бар сөздер мен түсініктерден тұрады. Мысалы, "мемлекет" сөзі ел, халық, билік символы, "жүйе" - саяси және қоғамдық қатынастар түрі, лауазым аты, билік түрінің символы және т.б.

Саясатта символдар әр түрлі сурет түрінде де кеңінен қолданылады: герб, плакаттар, көшбасшылар суреттері, т.б. Символикалық салт-жоралардың музыкалық бөлігінің ерекше саяси мәні бар. Саяси дәуірлер мен жүйелердің ауысуы саяси символдарды ауыстырудан басталады. Ескерткіштер ауыстырылады, көше, жер аттары өзгертіледі.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Системогенез

**Системогенез** — ұрықтың эмбриондық даму кезеңіндегі адамның іштегі нәресте, жануарлар іштөлі мен ұрығы жұмыртқада дамитын жануарлар ішбалапаны организмдерінде құрылысы күрделі, бір-бірімен үйлесімді қызмет атқаратын мүшелер жүйелері *(сүйектер, бұлшық еттер, тері жабыны, ас қорыту, тыныс алу, зәр бөлу, аталық және аналық көбею, жүрек-тамырлар, [[Эндокринология|эндокринді]] бездер, жүйке, сезім мүшелер жүйелері)* қалыптасып, сыртқы пішіні мен ішкі дене құрылысы ересек дарақтарға ұқсас үрық дамып жетілетін эмбриогенездің соңғы сатысы.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси стратегия

**Саяси стратегия** - партияның, мемлекеттің, қоғамдық-саяси ұйым, қозғалыстардың саяси өмір, процесте, күресте басшылыққа алатын іс-әрекеті. Стратегия деп партия қызметінің ірі тарихи кезендегі жалпы бағытын, түпкі мақсатын айтады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Пагуош қозғалысы

thumb|right
**Пагуош қозғалысы** - бейбітшілік, қарусыздану, қауіпсіздік және ғылым әріптестік үшін біріккен ғалымдардың, саяси және қоғамдық қайраткерлердің халықаралық қозғалысы; ғалымдардың бейбітшілік карусыздану және халықаралық қауіпсіздік үшін халықаралық қозғалысы.

## Тарихы
Пагуош қозғалысы өз атауын 1957 жылы 7-10 шілдеде американдық өнеркәсіп иесі С. Итонның қолдауымен әлемдік саясаттың маңызды мәселелері, әсіресе, ядролық соғыс қаупі туралы мәселелерді қарастырған ғалымдардың алғашқы кездесуі өткен канадалық Пагуош (Pugwash) жерінен алды. Пагуош қозғалысының негізі - әртүрлі саяси және философиялық көзқарастардағы ірі ғалымдарға бірге жиналып адамзаттың басына төнген басты мәселе - ядролық қарудың қаупін қарастыруга шақырған Үндеу Рассел - Эйнштейн Манифесі (1955). Пагуош конференциясының 1- ші қозғалысында әлемнің 10 елінен 22 аса танымал ғалым қатысты, оның ішінде АҚШ пен КСРО-дан да бар. Конференция Пагуош қозғалысының шеңберіндегі тұрақты кездесулерге жол салды. Пагуош қозғалысына қатысушылар үкіметтер немесе мекемелер өкілдері ретінде емес, жеке тұлғалар ретінде кездесіп, әлеуметтік жауапкершілік қағидаттарына негізделіп, өзара пікір алмасып, ғаламдық қауіп-қатердің алдын-алу балама жолдарын қарастырды. Пагуош қозғалысына қатысушыларының жоғары мәртебесі мен беделі мемлекет қайраткерлерінің арасында Пагуош кездесулері барысында пайда болған идеялар мен ережелердің кеңінен тарауына ықпал етеді.

## Маңызы
Қырғи-қабақ соғыс жылдарында, мемлекетаралық қатынастардағы ширығушылық жағдайында, Пагуош қозғалысы қарусыздану мен қауіпсіздік саласында бірнеше маңызды халықаралық келісімдердің қабылдануына септігін тигізді: Атмосферада, ғарыштық кеңістікте, су астында ядролық қаруды сынауға тыйым салу жөніндеғі (1963), Ядролық қаруды таратпау жөніндегі Келісім (1968), Зымыранға қарсы қорғаныс жүйелерін шектеу жөніндегі Келісім (1972), биологиялық (1972) және химиялық (1993) қару түрлерін шектеу жөніндегі Конвенция, Еуропадағы қарапайым қарулану жөніндегі Келісім (1993) және т.б. Пагуош қозғалысы Вьетнамдағы соғыстың аяқталуына және көптеген халықаралық қақтығыстар мен дау-жанжалдарды шешуге септігін тигізді.
Пагуош қозғалысы қарулану мен қарусыздануды бақылау саласындағы маңызды мәселелердің оңтайлы шешімін табуда ірі ғалымдар мен саясаткерлердің күшін біріктіруде аса маңызды рол атқарады. 1990-шы жж. Пагуош қозғалысы тұрақты даму, экология, ғалымдардың этикалық мінез-құлқы жөніндегі мәселелерге баса көңіл бөледі. Пагуош қозғалысы аясында ядролық, химиялық, биологиялық қару түрлері, аймақтық қақтығыстар, ғаламдық қауіпсіздік, энергетика, экология, егемендік және ішкі іске қол сұғу, ғылыми әріптестік пен ғалымдардың әлеуметтік жауапкершілігі мәселелері бойынша арнайы жобалар мен зерттеу топтары бар.
1990 ж. Пагуош қозғалысына және осы қозғалыстың негізін қалаушы, Манифест авторлары Рассел-Эйнштейн мен Дж. Ротблатқа теңдей дәрежеде көптеген жылдар бойы халықаралық саясатта ядролық қару рөлін кемітуге жұмсаган қажырлы еңбектері үшін Нобель бейбітшілік сыйлығы берілді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Саясат
Мұрын сүйегі

**Мұрын сүйегі** (носовая кость); (os nasale, лат. os — сүйек, nasus — мұрын) — бас сүйектің бет бөліміндегі мұрын қуысының төбесін қүрайтын жалпақ сүйек. Оның ішкі бетіндегі қырға жоғарғы кеуілжір бекиді.
## Дереккөздер


Санат:Бассүйек