open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Халиолла үйі, Бекметов үйі

**Халиолла үйі, Бекметов үйі** - Қарқаралы қандағы тарих және мәдениет ескерткіші. 19 ғ-да ауқатты саудагер Халиолла Хамитұлы Бекметов (1833- 1903) салдырған. X. Бекметов түрмелерге қамқорлықтың Қарқаралы белшесінің, Қоянды жәрмеңкелік комитетінің мүшесі болған. Бекметовтар әулеті өз заманында Қазақстанның қоғамдық және экономик. өміріне белсене араласқан, ұлттық салт-дәстүрлерді жете меңгерген. Халиолланың інісі Мұхаммед (Мақсұт) Бекметов Қазақстандағы әлеуметтік теңдік жолындағы қозғалысқа белсене араласқан. Халиолла Бекметов аға сұлтан Құнанбай Өскенбай ұлымен дос болып, жиі араласып тұрған. Әділ де адалдығымен танылған Халиолланы Қарқаралы халқы бітімші би етіп сайлаған. Қалада мешіт, медресе үйлерін салдырып, осы аймақта кен көздерін ашуға көп еңбек сіңірген. Құнанбай Қарқаралыдағы мешітті салдырарда оның жобасы мен тұрғызылатын орнына байланысты Бекматовпен ақылдасып отырған. Халиолла қаладағы Құнанбай мешіті ғана емес, 1910 ж. С.Петербургте салынып, іске қосылған мұсылмандар мешітіне де қаржылай көп көмек көрсеткен.
Халиолланың кейін «Көк үй» аталып кеткен, ешқандай шеге қағылмай, бірыңғай бөренеден қиюластырған үйіне Абай бала кезінен барып тұрған. Абай Бекметов кітапханасын да пайдаланған. Жас ақынның мұнда келген әр сапары ойын-сауықпен өткен. 1977 ж. қазір балалар бақшасы ретінде пайдаланылатын X. ү-нің қабырғасына мемориалдық тақта орнатылды.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Ішкі морена

**Ішкі морена** — мұздықтың денесіндегі таужыныстар сынықтарының жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақты сумен шаю

**Топырақты сумен шаю** — топырақты құрылыс; топырақты сумен ағызып әкелу (гидромеханика) арқылы шайып, құрылыс (топырақты бөгет, топырақ үйінділер) тұрғызу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Реттеуші желі

**Реттеуші желі**  — канал, тоған немесе жер құрғатқыш және суландыру жүйелерінің жер беті немесе жер асты суларын қабылдауы және оны басқа жаққа бұрып әкету шараларының жиынтығы. Реттеуші желі аркылы арынды жер асты суларының (артезиан) қысымын кемітіп, ауыл шаруашылығында пайдалану шаралары жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ішкі су

**Ішкі су** — түгелімен белгілі бір мемлекеттің аумағында орналасқан теңіздер, өзендер мен көлдер, жағалаулары бір мемлекетке тиесілі, кірме ендері 10 теңіз милінен (18,52 км) аспайтын теңіз порттары, қойнаулар мен шығанақтар. Теңіз құқығының категориясы (санаты).

## Дереккөздер


Санат:Теңіз құқығы
Санат:Су шаруашылығы
Реттеуші жабдық

**Реттеуші жабдық**  — құбыр желісіндегі су өтімін және қысымын реттейтін жабдық. Бұларға өтім реттеуіштер мен қысымды өзіне дейін және өзінен кейін реттеуші жабдықтар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Халиуллаға хаты

**Халиулла**-Абайдың інісі, қ. Өскенбаев.

**Халиуллаға хаты** - Абайдың Омбыдағы кадет корпусында оқитын інісі **Халиуллаға** (қ. Өскенбаев) 1866 ж. 8 наурызда жазған хаты. Петербургтегі Күншығыс халықтарын зерттеу ин-тының кітапханасында сақтаулы бұл хатты акад. Ә. Марғұлан тапқан. Кітапханада мұнымен бірге Абайдың Халиуллаға әкесі Құнанбай атынан жазған хаты және ақын аулының молдасы Ғабитханның хаты сақталған. Бұл аса құнды құжаттар кітапханаға 19 ғ-дың 60-жылдары Петербург үн-тінің проф. И. Н. Березин арқылы келіп түскен. Ал, Березинге Омбыдағы кадет корпусы Күншығыс тілдерінің оқытушысы, қазақстандық педагог Н. Ф. Костелецкий жіберген. Халиулламен жақсы қарым-қатынаста болған Косталецкий шәкіртінен қазақтың көне қиссаларын, билер сөздерін, Абай өлеңдерін көшіртіп алған да, баспадан шығару үшін Березинге жіберіп тұрған.

Халиулла - Құнанбайдың Айғыз деген әйелінен туған баласы. Білім қуған інісімен идеялық үлкен ынтымақта болып, сол арқылы орыс әдебиеті мен мәдениетінен көп мағлұмат алған ақын оны өте жақсы көріп, мақтан тұтқан, үлкен қалаларға барып білім алуына көмек көрсеткен. Оған жазған хатында да сол бауырластық ықыласы, оқудағы азаматтың болашағына деген үміт-арманы айқын аңғарылады. Хатты асығыстау жағдайда, Аягөз қаласында жазған. Хат алғаш рет ақын шығармаларының 1961 жылғы бір томдық толық жинағында жарияланды. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Ішкі су тоғандары

**Ішкі су тоғандары** — көлдер, жасанды суқоймалары мен басқа да жер бетіндегі су ресурстары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Роза Жүнісқызы Қойшығұлова

thumb|Абай шыгармаларының ізімен. Р. Қойшығұлова. 1990,
**Роза Жүнісқызы Қойшығұлова** (1958 ж. т.) - суретші. Кітап графикасы саласында жұмыс істейді. Ол «Абай шығармаларының ізімен» атты топтамамен салынған 2 жұмыстың (1990, қағаз, офорт, автордың жеке қоры) авторы. Бұтақтары қурап, тамырлары солып бара жатқан ағаштар арасындағы Абай бейнеленген. 1-суреттен қайғы мен үрей табы білінеді де, 2-суретте ақын поэзиясы мен ой-арманының өміршең болашағы - ұядағы сары қанат балапан мен ақбоз арғымақ бейнеленген.
## Дереккөздер


Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Топырақты таяз өңдеу

**Топырақты таяз өңдеу** — топырақты әр түрлі құралдармен терендігі 8-ден 16 см дейін өңдеу, қопсыту, тырмалау және т.б. кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақты ұялау

**Топырақты ұялау** — жер өндеудің бір тәсілі; бұлай өңдеген кезде жауын-шашын сулары топырақ қыртысын шаймай, атмосфералық ылғал өндеген жерге сіңіп, ауыл шаруашылығы дақылдарынан мол өнім алынады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Минералдардың қаттылығы

**Минералдардың қаттылығы** - минералдардың өзге денелердің механикалық әсеріне қарсылық көрсету қабілеті; минералдың кристалдық тор ерекшелігіне тікелей байланысты. Сызат түсіру, енгізу (батыру) және тегістеу қаттылығы болып жіктеледі. Минерал одетте сызат түсіру қаттылығы арқылы аныкталады. Сызат түсірудің каттылығы Моос шкаласына кіретін төлнүсқа минералдар қаттылығымен салыстырылады. Минералдың енгізу қаттылығы делінетін абсолюттік каттылығы склерометр жоне микроқаттыметр деп аталатын арнаулы аспаптармен анықталады қаттылығы  Моос шкаласы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәкәлім Қойшыбаев

thumb|150px|М.Қойшыбаев.jpg
## '''Қойшыбаев Мәкәлімің шығармашылығы'''
**Қойшыбаев Мәкәлім** (10.5.1926, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы – 12.2.1986, Алматы қаласы) – композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1971). Алматыдағы музыкалық училищесін (1952), Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген (1959). 1960 жылдан ғылыми-педагогикалық жұмыстармен айналысады. Қазақтың “Той бастар”, “Шахтер жыры”, “Жастар әні”, Абайдың өлеңіне шығарған “Қалқам-ай, мен үндемей жүремін көп” секілді әндері мен романстары ел арасына кең тараған. Ұлт аспаптар оркестрге арнап: “Қазақстан”, “Жастық”, “Концерттік күй”, “Атырау дүбірі”, т.б. поэмалары, “Мәншүк”, “Құрманғазы”, “Туған жер”, “Ардагерлер” симфониялық поэмалары, эстрада симфония оркестріне арнап: “Қазақ биі”, Сюита, “Күй-поэма”, “Увертюра”; домбыраға арналған: “Жарыс”, “Жастар”, “Аққу”, “Қызылқұм” атты күйлері бар. Қобыз бен фортепианоға арналған: “Романс”, “Көктем биі”, “Өмір гүлі”, т.б. аспаптық-камералық, вокалды-хор мен спектакльдерге, драмалық спектакльдерге (І.Есенберлиннің “Таудағы тартысы”, Ш.Хұсайыновтың “Алғашқы ұшқындары” мен “Сертке серті”) жазған т.б. музыкалық шығармалары мол.

## '''Қысқаша шығармашылық өмірбаяны'''
(10.5. 1926, қазіргАтырау облысы Қызылқоға ауданы - 12.2.1986, Алматы) - композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1971). Алматы музыкалық училищесін (1952), Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы, В.В. Великановтың класы бойынша) бітірген (1959). 1944 - 45 ж. Қостанай, 1945 - 49 ж. Ақтөбе облысы филармониясының, 1960 - 61 ж. "Қазақконцерттін" көркемдік жетекшісі, 1961 - 62 ж. Қазақ филармониясының музыкалық редакторы, 1962 - 65 ж. Алматы консерваториясының фольклорлық қабинетінде ғылыми қызмет атқарды. 1965 - 67 ж. оқу бөлімінің меңгерушісі (проф., 1986) болды. 1968 - 75 ж. Алматы музыкалық училищесінің директоры.Сондай-ақ ол көптеген эстрадалық, камералық, аспаптық шығармалардың, романстардың, күйлердің авторы. Драмалық спектакльдерге жазған музыкалық дүниелері (Ш.Құсайыновтың "Алғашқы ұшқындары" мен "Сертке серті", т.б.) де бар. Қазақ академиясының халық аспаптары оркестрінің құрамымен Румынияда (1951), ҚХР-да (1957) гастрольде болды.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Тарих
Реттеуші бөгетше

**Реттеуші бөгетше**  — өзен арнасындағы судың белгіленген бағытпен ағуына, оның ағысын реттеуге арналған жасанды құрылыс; өзен арнасын түзулеуге арналған құрылыстардың бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақты ылғалдандыру

**Топырақты ылғалдандыру, ылғалдандыра суару** — өніп-өсуден тыс кезенде егіс себу алдында топырақтағы жеткілікті дәрежеде жоғары ылғал қорын жасау үшін қалыптан жоғары суару. Табиғи жағдайда топырақтың ылғал мөлшері жеткіліксіз болғанда өніп-өсудің бастапқы кезінде ауыл шаруашылығы дакылдарының жаппай өнуі мен қалыпты дамуын қамтамасыз ету үшін қолданылады; вегетациялық суарулардың санын азайтады. Қуаңшылық аудандарда кеңінен тараған. Күзде немесе ерте көктемде (дақылдарды себер алдында) жолақтармен немесе жүйектермен суару түрінде, ал далалық аудандарда жаңбырлата суару қолданылады. Жем-шөп дайындау аудандарында көлдете суармалау (бастыра суармалау кең тараған).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Трондьемит

**Трондьемит** — құрамының 70%-ы қышкыл плагиоклаздан, 25%-ы кварцтан тұратын, түсті минералдардың (биотиттің немесе амфиболдың) азын-аулақ мөлшерлерін кіріктіретін лейкократты плагиогранит түрі.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Тура сөну

**Тура сөну** — қ. Кристалдың сөну бұрышы.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Реттеу тереңдігі

**Реттеу тереңдігі**  — реттелінген өтімдердің "есепті, су татны" жылдың орташа өтіміне қатысты алғандағы шамасы. Бұл шама аз болғанда маусымдық реттеу терең емес деп аталады. Маусымдық реттеуді алдын ала терең және терең емес деп қарастыру — бөген өлшемдерін есептеу мен бөген жұмысын басқару ережелерін анықтау кезінде үлкен рөл атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қойдан қоңыр, жылқыдан торы бәкең...

**«Қойдан қоңыр, жылқыдан торы бәкең...»** - Абайдың 1894ж. жазған өлеңі. Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан түратын 6 шумақ. Әуелде ұзақ өлең екен, Қыздар қолжазбасын жалынып сұрапалып, ертеп жіберген. Бізге жеткені-өлеңнің әркімдердің ойында сақталған жеке үзінділері ғана. Қыздар-Тобықты руының Бәкең атасынан шыққан адам. Ақынмен құрдастығын желеу етіп көп қалжындасады екен. Абай Қыздардың орынды-орынсыз сол көп қалжыңының қарымтасы ретінде осы өлеңді шығарған. Ақын Қыздарды сынамас бүрын аймаққа ақ-адалдығымен атағы тараған Бәкең аталатын атаның Лекер, Бітімбай, Аталық, Жанқожа, Байүзақ секілді бұрынғы еткен жақсылары мен бүгінгі жайсаңдарын ауызға алып, сол қасалықты кісілерден Шотқара, Дауылбай, Досақ, Айтқожа, сен сияқтылар қалай пайда болды екен деген ренішін білдіреді. Айналаң уры-қары, іздегенің өсек-аяң, мән-мағынасыз ыржың-қылжың, бұл мінезбен узаққа барармысың, байқа мырзам, «заманыңның тарлығын ойла» деп ескертеді. Өлеңде адамшылық қасиеттері бір - біріне қарама-қайшы екі топ, екі ұрпақ өкілдерінің тулғасы елес береді. Өнегелі ісін үлгі тутар алдыңғы үрпақтың кейінгі ізбасарларының кісі соңына ерген күшіктей еркі мен кісілігінен айрылып, ұсақтап бара жатқанына қынжылыс білдіреді. Өлең соңында: «Менің терім тарылып келе жатыр. Бүрын кісім емес ең жалғыз шерткен» деп айбат шегеді. Бұл негізінде әзіл үшін айтылған сөз болса да, Абай мен Қыздардың арақашықтығын танытса керек. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш ретақынның 1933 жылғы толық жинағында жарияланды. Басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгөріс байқалмайды. Орыс тіліне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Турбидиттер

**Турбидиттер** — қазіргі және көне турбидитті ағындар (ұйық ағындары) нәтижесінде қалыптасқан шөгінділердің жалпылама атауы. Бір-бірімен нақтылы сипатқа сәйкес астасатын құм, құмайт және пелит тұнбаларынан тұрады; теңіздердің материктік баурайларында, абиссаль жазықтарда, тереңсулы мұхиттық науалар өңірінде, кедертастық шатқалды аңғарларда түзіледі. Турбидиттердің көпшілігі шамамен 2000 метрден терең өңірлерде калыптасатын болса керек.

Санат:Химия
Санат:Терминология
Топырақтық-мелиорациялық ізденістер

**Топырақтық-мелиорациялық ізденістер** — топырақ құрамы мен таралуын зерттеп, олардың шекарасын белгілеу; бұған қатысты атқарылатын жұмыс түрі: артық ылғалдану әсерінен болатын, батпақтану процесі мен жер бетінің мәдени техникалық жағдайын бағалай отырып, мелиорациялық жүйенің көрсеткіштерін есептеп табу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақтың ең аз ылғал сыйымдылығы

**Топырақтың ең аз ылғал сыйымдылығы** — топырақтың белгілі қабатындағы, оның қатпарсыз табиғи түзіліміндегі және ыза сулардың тежеу әсерінсіз, гравигациялық ылғал толық ағып кеткенде қалған ылғалдың мүмкін болған ең көп мөлшері; ылғалдың сандық көрсеткіші, топырақ бетінен судың ағып өткенінен кейінгі топырақтың гравитациялық ылғалды ұстап қалу қасиеті; пайызбен өлшенеді. Топырақтың тиімді ылғалдылығының жоғарғы шегінің агрономиялық маңызы зор. Топырақтың ең аз ьлғал сыйымдылығы мен өсімдіктердің орнықты солу ылғалдылығы жағдайындағы айырма өсімдіктер үшін ерекше рөл атқарады. Далалық дақылдардың негізгі тамыр жүйесі шоғырланған өңделетін қабаттың ылғал сыйымдылығының маңызы ерекше.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақтың жазықтық эрозиясы

**Топырақтың жазықтық эрозиясы** – топырақ бетінің эрозиясы, топырақтың үстіңгі құнарлы қабатын жауын-шашын мен жер беті суларының бұзып-шаюынан пайда болатын табиғи құбылыс, топырақтың су эрозиясының бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Большевизм

нобай|280x280 нүкте|Жұмысшы-шаруа қызыл армиясының Құрлық әскерлерінің бейресми туы
**Большевизм** (большевик – РСДРП-ның солшыл фракциясы) — Владимир Лениннің, кейіннен оның ізбасарларымен басқарылған, марксистік ілімді тоталитарлық идеология мен тәжірибеге бүрмалаған ресейлік социал-демократиядағы ультрасолшыл ағым.

Большевиктер ескі күнтізбе бойынша (жаңа күнтізбе бойынша 7-8 қараша) 1917 жылы 25-26 қазанда болған революция нәтижесінде Ресейде  билікке келді, оның барысында уақытша үкімет құлатылды. Дегенмен Азамат соғысының салдарынан жаңа биліктің құрылуы шамамен үш жылға созылды.

Большевизм ұғымы Ресейдің социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезінде (1903) партияның екі фракцияға бөлінуі нәтижесінде пайда болды: Ленинді жақтаушылар және меньшевиктер. Бөлінудің негізгі себептерінің бірі – жаңа түрдегі партияның құрылуы  болды. Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Жарғысы бойынша жұмыс барысында Владимир Ленин мен Юлий Мартов партияға мүшелік туралы тармақтың екі түрін ұсынды. Лениннің ұсынысы бойынша, партия мүшесі – бағдарлама мен жарғыны мойындайтын, мүшелік жарналарды төлейтін және партиялық ұйымдардың бірінде жұмыс істейтін азамат. Ал Мартов алғашқы екі талаптармен шектелуді қолдады. Партияның орталық органдарына сайлау кезінде лениндік тұжырымдаманы жақтаушылар көп болды, содан бастап Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атай бастады.

Большевизм – революциялық қозғалыс, қоғамдық революцияның қатаң орталықтандырылған, ұйымшыл және тәртіпті партиясын құрумен байланысты саяси режим. Партия қалыптасқан капиталистік мемлекеттік жүйені құлатуға, билікті басып алуға және «пролетариат диктатурасын» орнатуға бағытталды.

Большевизм XX ғасырдың басында Ресей империясында пайда болды және Владимир Лениннің қызметімен байланысты. Большевиктік идеология марксизмге негізделген. 

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси білім

**Саяси білім** - саясаттағы кәсіби мінез-құлық пен саяси мәдениет шарттарын қалыптастыратын әлеуметтендіруге дайындық қажет.

Саяси білім идеологиялық сипатта саяси ой мен саяси мінез-құлық стереотиптері таптық-әлеуметтік немесе корпоративтік бағытта болады. Бүл білім жалпы әлеуметтік, азаматтық білім алу барысында, ғылыми-кәсіби, ерекше-идеологиялық сипат алуы мүмкін.

Азаматтық және кәсіби салада қаланған саяси білім қоғамдағы демократиялық институттардың дамығандығын көрсетеді. Бірақ кәсіби білімді шектен тыс идеологияландыру тоталитарлық саяси жүйеге тән. Мысалы, КСРО-да саяси білім өте өзекті болды, әрі КОКП саясатын жүзеге асыруға бағытталды.

Қазіргі әлем идеология мен саяси білімді қалыптастырудағы таптық ұстанымды жоққа шығарады. Саяси жағдайдың адамилануы мен сан алуандылығының өсуі білімге де өзгерістер енгізуді қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Клика

**Клика** - [французша Clique - қарақшылар, банда] - саяси мағынада - өздерінің ашкөз, пайдакүнем талаптарын мемлекеттің (әдетте, авторитарлық немесе тоталитарлық) институттары мен каналдары арқылы жүзеге асырушы корпоративті (экономикалық, әлеуметтік, саяси немесе т.б.) мүдделермен бірлескен адамдар тобы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси бірегейлікті қалыптастыру

**Саяси бірегейлікті қалыптастыру** - *[лат. identificare - үқсату]* - бір нәрсені, біреуді тану, біреуге, бір нәрсемен үқсату. Бірінші мағынада бірегейлі танымдық үрдістер шеңберінде қолданылады. Екінші мағынада бірегейлік эмоциялық-когнитивтік үрдіс, субъектінің өзін саналы түрде емес басқа субъектімен үқсатуы. Зерттеуші В.Джемс және т.б. бірегейлікті әлеуметтендіру үрдісін талдау үшін қолданған.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси психологияда бірегейлікке ұмтылу

**Саяси психологияда бірегейлікке ұмтылу** - бүқара мен бүқаралық саяси мінез-құлықты қалыптастыру шарттары. Саяси бірегейлік адамның өзін басқа адамдармен эмоциялық байланыстар негізінде біріктіруге үмтылу үрдісі болып табылады. Сонымен бірге, адамның партия немесе кез келген идеологиялық қауымдастық ережелерін, құндылықтарын, мінез-құлық үлгісін өзіне қабылдауы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Топырақтың механикалық сіңіргіштік қабілеті

**Топырақтың механикалық сіңіргіштік қабілеті** — топырақтың өзінің қатты фазасына жанасқан әр түрлі заттарды ұстау қасиеті. Оның механикалық (жоғарғы дисперсті бөлшектерінің топырақ саңылаулары арқылы сіңірілуі), физика-химиялық (қатты фазалар мен топырақ ертінділеріндегі катиондардың алмасуы), химиялық (топырақтағы қатты фазалар мен араласатын, нашар еритін және ерімейтін тұздардың түзілуі), биологиялық (микроорганизмдер мен өсімдік тамыры сіңіретін заттар) түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси бюрократия

**Саяси [[бюрократия]]** - тиімді құқықтық биліктің қажетті элементі, еуропалық өркениеттің әлеуметтік және саяси дамуының нәтижесі. Бюрократиялық ұйым белгілері: 
:1) ұйым мүшелері арасында міндеттерді бөлу арқылы қол жеткізілетін тиімділік, бұл жетекшілік қызметтерде жоғары білікті мамандарды пайдалануға мүмкіндік береді; 
:2) биліктің қатаң сатылығы жоғарыда тұрған лауазымды қызметкерге төменгі сатыдағы қызметкерлер жұмысын бақылауға мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Троктолит

**Троктолит** — анық кристаллы ультранегізді магмалық тау жынысы; негізінен оливин мен негізді плагиоклаздан (Лабрадор немесе битовнит) тұрады; құрамында пироксен мүлдем болмайды немесе өте аз мөлшерде ұшырасады.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Саяси болжау

**Саяси болжау** - мемлекеттік реттеу объектісін дамытуға ықпал етуші факторлар жиынтығы негізінде болашақ саясатына гипотеза құру. Бүл жағдайда ғылыми ұсыныстармен қатар, жинақталған тәжірибе де есепке алынады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Топырақтың механикалық талдауы

**Топырақтың механикалық талдауы** – топырақтың гранулометрлік құрамы, элементар бөлшектерінің салыстырмалы құрамы әр түрлі мөлшерде және пішінде болады. Пайызбен өлшенеді, топырақтың абсолюттік құрғақ массасына тең, мұны топырақты механиалық тұрғыдан талдау арқылы табады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Бонапартизм

**Бонапартизм** — армияға, полицияға, тармақталған бюрократияға сүйенетін антидемократиялық, авторитарлық билік жүйесі. Бұлтақтау саясатын билік үшін талас кезінде әлеуметтік топтар арасында жүргізілетін әскери-саяси диктатура. Бүл термин негізінен бастапқы кезде Наполеон Бонапарт және Луи Бонапарттың әскери диктатурасын белгілеу үшін қолданылған. Н.Бонапарттың бастамасымен 1799 жылы Францияда осы әскери диктатура орнатылды. Екінші рет 1851 жылы 1848 жылғы Француз революциясынан кейін Л.Бонапарт өз диктатурасын XIX ғасырдың аяғына дейін жүргізді. Бүл диктаторлық тәртіптің түрі әскер мен бюрократиялық аппаратқа сүйенген. Бонапартизмнің негізгі үш фундаментальді белгілері: мемлекеттік машинаны бақылау (немесе оны орнатуға ұмтылу); армияға сүйену (немесе оны саяси күш ретінде пайдалану); әлеуметтік топтар арасындағы проблемаларды тез шешу (немесе қанаушылардың мүдделерін қорғау). Бонапартизмнің классикалық саяси талдауы К.Маркстің "Луи Бонапарттың он сегізінші брюмерасы" атты еңбегінде нақты тұжырымдалған. Маркс бойынша, Бонапартизм - белгілі бір әлеуметтік күшке сүйену. Кейіннен Германиядағы О. Биссмарктың саясатында, Ресейдегі Керенский және Столыпиннің саясатында айқын көрініс тапты. Бонапартизмнің қырларын Сталин саясатынан да көру қиынға түспейді. XX ғасырда необонапартизм пайда болды. Ол Латын Америкасындағы Пиночеттің диктатурасымен тығыз байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси болжамдау

**Саяси болжамдау** *(грек, prognosis - алдын ала көру)* - саяси құбылыстардың даму болашағын анықтау мақсатында құбылыстар мен саяси үрдістерді ғылыми зерттеу. Мұндай зерттеулер саяси талдау әдістемесіне негізделеді. Саяси тәжірибедегі табыстар мүмкіндігі мен мінез-құлық стратегиясын бағалау нақты нәтижелерғе алып келеді. Бірақ саяси болжамдаудың негізгі мәселесі - зерттеушінің саяси даму мүмкіндігін алдын ала болжау, көре алу. Алғашқы талап-тілек пен олардың нәтижелерін жүзеге асыруда сәйкессіздік болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Саясаттану
Реттеу қажеттілігі

**Реттеу қажеттілігі**  — реттеу есептерінің жалпы қажеттілігіне немесе күтілген реттеудің масштабы қандай екендігін білу қажеттілігіне байланысты жүргізілетін есептеу түрі. Реттеу қажетгілігі қажеггі су өтімінен Q минималды күнделікті орташа өтіммен Qmin салыстыру аркылы аныкталады. Q > Qmin болғанда, реттеу қажет деп табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ішкі теңіз

**Ішкі теңіз** — құрлыққа тереңдей кіріп жатқан, мұхитпен бұғаз арқылы жалғасатын теңіз. Ол гидрологиялық режиміне қарай құрлықішілік (мыс. Қара теңіз, Ақ теңіз) және құрлықаралық (мыс. Жерорта теңізі, Қызыл теңіз) деп жіктеледі.

## Дереккөздер

Санат:Теңіздер
Санат:Теңіз құқығы
Саяси география

**Саяси география** - саяси үрдістердің кеңістік жағдайындағы аумақтық, экономикалық-географиялық, климаттық және т.б. табиғи факторлармен өзара байланысын зерттейді. Саяси география географиялық түрге баса көңіл бөле отырып, оларға саяси түсініктеме береді, саяси аспектілеріне талдау жасайды.

Ғылыми әдебиетте саяси-географиялық зерттеулерді шартты түрде үш түрге бөледі: 
:* жалпы әлем мен ірі аймақтардың саяси географиясы;
:* жеке елдердің саяси географиясы;
:* саяси тұрғыдан ерекше нақты аумақтардың саяси географиясы.
Саяси география жеке пән ретінде геосаясат бөлініп шыққан. 

Саяси география салыстырмалы түрде кейiн пайда болған ғылым саласы, ол 18 ғасырдың соңына қарай дүние жүзi елдерiнiн ерекшелiктерi мен олардың өзара қарым-қатынастарын зерттейтiн ғылым ретiнде қалыптаса бастады. Саяси географиялық ғылым ретiнде негiзiн немiс ғалымы Фридрих Ратцель қалаған, оның осы салалары негiзi тұжырымдамалары 1897 жылы жарияланған "Саяси география" атты еңбегi жарық көрген. 
Қазiргi заманғы саяси география саясаттану ғылымымен қатар дамуда Географтардың анықтамасы бойынша, саяси география геосаясат, географиялық мемлекеттану мен саяси аймақтану, аймақтың саясаттаяуды бiрiктiретiн ғылымның саласы. Саяси география саласындағы маман ғана елдiң әкімшілік-аумақтық бөлiнуi мен мемлекеттiк құрылымның сапасына мемлекеттiң бiртұтастығын сақтау тұрғысында баға бере алалы. 
Қазіргi кезде әсiресе саяси географияның құрамдас бөлiгi болып табылатын саясаттың ғылыми-қолданбалы маңызы артып отыр. Геосаясат терминін швед ғалымы Рудо́льф Че́ллен кез келген мемлекет нығайып, күшеюi , демографиялық, әлеуметтiк, әскери саясатты жүргiзумен қатар, геосаясатқа үлкен көңiл бөлуi қажет деп есеттеген. Ресейлік географтардың анықтауынша, геосаясат — көлемдi билеудiң  ғылымы, ол ғаламдық мәселелердi шешуде қандай шешiмдер қабылдау қажет екендiгiне жауап бередi. 
I’еосаясат мемлекеттердiң сыртқы саясат пен олардың бiр-бiрiмен қарым қатынастарын саяси, экономикалық және әскери-стратегиялық өзара қатынастар тұрғысынан зерттейдi 
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Реттеу масштабы

**Реттеу масштабы**  — қ. *Болатын реттеудің масштабы.*

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Когнитивті депривация

**Когнитивті депривация** - таным мүмкіндіктерінің болмауы. Когнитивті картирлеу - нақтылы бір мәселеге қатысты қай саясаткер қандай пікірді, көзқарасты ұстанатындығын, қалай қабылдайтынын анықтау әдісі. Ішкі және халықаралық қатынастарды зерттеуде шешім қабылдаушы тұлғалардың шынайы жағдайды қалай бағалайтындығын анықтау аса маңызды. Оның негізін 1954 жылы aмерикан ғалымдары Р.Снайдер, Ч.Брук, Б.Сэпин қалады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ішінара іріктеу кәрізі

**Ішінара іріктеу кәрізі** — жүйесіз түрде орналасқан немесе құбырлы кәріз, жер құрғату аумағының жеке жүйелері. Бұл тәсіл көбінесе қыраттысайлы жерлерде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақтың су өткізгішгігі

**Топырақтың су өткізгішгігі** — топырақтың жоғарыдан төмен қарай су өткізу қабілеті.

Ол топырақтың түйірөлшемдік механикалық құрамына, органикалық қорына байланысты — сіңіру, ылғалдану және өткізу кезеңдерінен тұрады. Суды жақсы өткізгіш топырақтарға — құм, құмайт, ал суды аз өткізгішке — балшықтар, орташа өткізгіштерге — құм-балшықтар жатады. Ғалым С.В.Астановтың еселтеулері бойынша ылғал түскен алғашқы сағатта 15 сантиметрден астам су сіңіретін топырақ суды жақсы өткізетін топыраққа, егер 5 сантиметрден кем су сіңірілсе, онда бұл суды нашар өткізетін топыраққа жаткызылады. Топырақтың суды жоғары көтергіш қасиетіне қылтүтіктері арқылы жоғарыға су өткізгіштігі жатады. Бұл қасиет топырықтың түйірөлшемдік және механикалық құрамына тәуелді. Мысалы, құм суды тез, бірақ аз биіктікке (тәулігіне 30-60 см-ге дейін) көтереді, балшықтар бұған керісінше, суды баяу сорып жоғары биіктікке (3—4 м-ге) көтереді. Құрамында ірі шаң бөлшектері (0,05—0,01 мм) мол құмды-балшықты топырақтар "сусүйгіш" топырақтарға жатады. Қылтүтікшемен су көтеру арқылы топырақ өсімдіктерді сумен қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Брифинг

**Брифинг**-1)белгілі бір мәселелер жөнінде үкімет ұстаған бағытты арнаулы өкілдің, БАҚ журналистердің алдында шағын мәжіліс өткізіп, баяндап беруі..Мысалы:халықаралық келіссөздерде болған мәмілені мәлімдеу, түсіндірме жасау.

2)Үкіметтің жеке мәселелер бойынша немесе халықаралық келіссөзге қатысушылардың келісімімен оның барысы туралы хабарлама жасау үшін ресми адамдардың ақпарат құралдары өкілдерімен кездесуі.

3)Нұсқау, қысқа мәжіліс. Баспасөз өкілдерінің кездесуі. Онда белгілі бір мәселе төңірегінде үкіметтің позициясы баяндалады немесе халықаралық келіссөзге, конференцияға қатысушы жақтардың көзқарасы хабарланады.Брифинг баспасөз конференциясының үлгісі тәріздес. Брифингте мемлекеттің қандай да бір бағыттағы мәселеге көзқарасы ашық баяндалып, оған БАҚ-тың көзқарасы тексеріледі. Брифинг материалының баспасөз-конференциядағыдай баспасөзде жариялануы міндетті емес.

4)Эксклюзивті пресс-конференция. Брифинг–бұл сенімге кірген журналистерге арналған пресс-конференция. Брифинг мүмкін болған жағдайда кез келген жерде өткізіле береді.Оның ғимаратта өтуі шарт емес, далада, су жағасында, балабақшада, саябақ аумағында кейде корабльде немесе ұшақта да өте береді. 
## Дереккөздер


Санат:Журналистика
Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Топырақтың су режімін реттеу

**Топырақтың су режімін реттеу** — суару жұмыстарын тиімді жүргізу арқылы өсімдіктердің дұрыс өсіп-өнуін қамтамасыз ету. Суармалы егістік жағдайында топырақтың су, ауа, қоректік заттар мен жылу режімдерін суару арқылы ғана реттеп қоймай, сонымен бірге минералды және органикалық тыңайтқыштарды пайдалану, оны дұрыс күтіп-баптау, ауыспалы егістің тиімді түрін пайдалану арқылы да реттеу шаралары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси глобалистика

**Саяси глобалистика** - жаһандану үрдісінің саяси аспектілерін зерттеу. Саяси глобалистиканың ерекшелігі - бүл ғылым жаһандық мәселелерді тек сипаттаумен шектелмейді, ол ядролық, азық-түліктік, энергетикалық, т.б. жаһандық мәселелерді шешудің саяси құралдары мен әдістерін ұсынады.

*Саяси глобалистиканың әдіснамалық негізі* - жаһандану үрдісін өркениеттің саяси қорытындысының болуы мүмкін нәтижесі ретінде қарастыратын өркениеттік немесе әлеуметтік-мәдени әдістер.

**Глобалистика** - жалпы адамзаттық өмірлік мәні бар мәселелері туралы ғылыми ілімдердің пәнаралық жүйесі.

Саяси глобалистиканың міндеті адамзат қарамағындағы болашақ баламасын дайындау және анықтау болып табылады. Өркениеттік тәсіл шеңберінде саяси глобалистика пәні жаһандану үрдісін тарихи динамикада қарастырады. Яғни, түтас өзара байланыстағы әлемнің қалыптасуын өркениеттердің шығармашылық диалогы ретінде қарастыру.

Саяси глобалистиканың ең маңызды мәселелерінің біріне өркениеттер диалогы тұжырымын уақыттың жаһандық мәселелеріне жауабы ретінде қалыптастыру жатады.

Осы мәселені шешу саяси глобалистиканың міндеттер шеңберін анықтайды: 
* жаһандық әлемдегі саяси диалогтың құндылық өлшемін анықтаушы әлемдік өркениеттегі негізгі әлеуметтік-мәдени құндылықтарды салыстырмалы талдау; 
* өркениетаралық өзара қарым-қатынастың саяси стратегиясын салыстырмалы талдау; 
* жаһандық әлемдегі униформиз мен гегемондыққа балама ретінде адамгершілік жаһандық идеясын дайындау; 
* жаңа гуманитарлық бітімгершілік түжырымын әр түрлі өркениеттердің құндылықтарын келістіру үрдісі ретінде негіздеу; 
* жаһандық саяси уақыт пен кеңістік қалыптастыратын жаңа мәселелерді зерттеу; 
* жаһандану үрдісіндегі кейбір ауытқушылықтарды зерттеу; 
* жаһандануға балама жолдарды салыстырмалы талдау.

## Дереккөздер


Санат:Саясат

Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Будапешт клубы

**Будапешт клубы** - адамгершілікті әрі тұрақты әлем құруға септігін тигізетін шығармашылық адамдарын біріктіретін қоғамдық, бейресми қауымдастық. Клубтың құрылтайшыларының және ұйымдастырушыларының бірі - 1993 жылы Рим клубына балама құру жөнінде ұсыныс айтқан белгілі венгр ғалымы Эрвин Ласло.
Будапешт клубының құрметті мүшелері белгілі саясаткерлер, қоғам және дін қайраткерлері, әртістер, жазушылар, ғалымдар. Бұл адамдарды біріктіруші негізгі идея қазіргі әлемнің ғаламдық әзгерістерге ұшырауы: ескі құндылықтардың орнына жаңалардың келуі, осы орайда өзімізді әзгертіп барып қана әлемді әзгерте алатынымызды түсіну аса маңызды. Будапешт клубы әзінің негізгі борышын рухани мәдениеттің ең жақсы әкілдерінің шығармашылық күшін бір-бірімен тығыз байланысты әлемдегі жеке тұлғалардың, мекемелердің, мемлекеттердің және тіпті, бүкіл адамзат баласының ортақ игіліктер үшін бірігіп, бейбіт ғұмыр кешуінің жолдарын іздестіруінен көреді. Бүл идея 1996 жылы 27 қазанда Будапешт клубының салтанатты мәжілісінде қабылданған "Планеталық сана рухы жөніндегі Манифесте" қаралған. Онда жауапкершілікті іс-әрекет пен өмір салтының шарты ретінде жаңаша ойлауды қалыптастыру қажеттігі анықталған; планеталық санаға көшуге үгіттеу бар. Планеталық сана шын мәніндегі өзара тәуелділікті сезіну және білу ретінде анықталады. Планеталық сананы дамыту - "жоғарыдан" басқарылатын әлемнің орнына өзін-өзі басқаратын әлем орнауының кепілі. Алға қойған мақсатқа жету үшін жекелеген тұлғаларда, қауымдастықтарда, қоғамдық институттарда планеталық сананы қалыптастыруға негізделген бірнеше халықаралық жобалар жасалды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Реттелген суармалау көзі

**Реттелген суармалау көзі**  — су көзінің пайдалануда мол кезінде (су тасығаңдағы) су қоймасында суды уақытша ұстап қалып, су қорын көбейтіп, сол жиналған артық суды — судың тапшы кезінде тұтыну талабына сәйкес пайдалану.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақтың су-ауа режімін реттеу

**Топырақтың су-ауа режімін реттеу** — инженерлік-техникалық және агромелиорациялық шаралар кешені. Сонымен қатар топырақтағы табиғи қолайсыз жағдайды өзгертіп, өсімдік тамырында су мен ауаның тиімді режімі сақталуын қадағалау жолымен ауыл шаруашылық дақылдарынан мол және тұрақты өнім алу тәсілі. Топырақтың су-ауа жүргісін реттеудің гидротехникалық мелиорацияны жүзеге асырудағы маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақтық-мелиорациялық аудандау

**Топырақтық-мелиорациялық аудандау** — табиғи және мелиорациялық шаруашылық жағдайына байланысты топырақтың жер бетіндегі таралуына қарай бөлінуі. Топырақтық-мелиорациялық аудаңдаудың негізгі анықтаушы тәсіліне: аудандау жеделдігінің топырақ құнарлылығының өзгеруіне мелиорациялық тұрғыдан тигізетін әсері, сонымен қатар мелиорациялық шаралардың тиімділігі жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Коммунистік партияның манифесті

right|thumb|Түпнұсқа манифестің мұқабасы

**Коммунистік партияның манифесті** () — 1848 жылы Карл Маркс пен Фридрих Энгельс жазған, марксизмнің негізгі ережелері берілген, бірінші рет тұтас әлемдік жүйе құруға талпынған бағдарламалық құжат.

Манифестте барлық халықтардың қоғамдық даму жолы алғашқы қауымдық құрылыстан біртұтас, коммунистік қоғам деп аталған жалпы жер шарылық әлеумет құру жолы көрсетілген. Бұл жұмыс атақты ұранмен аяқталады: Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша кітаптар
Санат:Саяси әдебиет
Санат:Карл Маркс және Фридрих Энгельс шығармалары
Санат:Манифесттер
Санат:1848 жылы шыққан кітаптар
Санат:1848 жылдағы саясат
Санат:Тарихи материализм
Санат:Жеке меншік
Мемлекеттік аппарат

**Мемлекеттік аппарат** - заңнамада бекітілген бірыңғай қағидалар мен билік бөлінісі негізінде құрылған және қажетті материалдық құндылықтармен қамтамасыз етілген мемлекеттік органдар жүйесі. Мемлекеттік аппарат билігі қарулы күштер мен түрлі күштеу құрылымдарына сүйенеді. Осындай біртұтас жүйеде мемлекеттік органдардың әртүрлі топтары мен тарамдары өзара қарым- қатынаста әрекет ету арқылы мемлекеттің жалпы міндеттері мен қызметін іске асырады. Мемлекеттік органдардың құрылу тәртібі мен қызметі, құрылысы мен құзыреті құқықтық нормалармен бекітіледі және оларға жалпыға міндетті көпшілікке немесе жекелеген тұлғаларға бағытталған заңи актілер шығару құқығы беріледі. Осы актілер тәрбиелік, марапаттаушылық, сендіру, ал ол жеткіліксіз болған жағдайда күштеу шараларымен қамтамасыз етілген. Сонымен қатар мемлекеттік органдардың мемлекеттік бюджеттен қаражат алу мүмкіндігі болады әрі өз қаулы-қарарларын орындатуға қажетті материалдық құралдармен жабдықталады.

## Дереккөздер


Санат:Мемлекет және құқық теориясы
Санат:Саясат
Санат:Мемлекет
Эвапотранспирация

**Эвапотранспирация** — өсімдіктердің өніп-өсуі барысындағы ылғал шығыны. Эвакотранспирация екі түрі болады; оның бірі — өсімдіктердің сабағы мен жапырақтарының үстіне түскен жауын-шашын суының немесе шықтың тікелей булануы болса, екіншісі — олардың өніп-өсуіне қажет, яғни физиолоғиялық Э. деп аталатын жер асты суының булану шығыны. Мыс., жыл бойына әр жердің ауа райына байланысты түрлі шөптер мен мәдени өсімдіктерғе 229—254 мм, ал ірі жапырақты ағаштарға 203—305 мм дейін ылғал қажет екені аныкталған. Кеуектер мен жарықшалардың мөлшері жағынан үш топка бөлінеді: 1) қылдан жуан кеуектер мөлшері > 0,5 мм; жарықшалар > 0,254 мм. Белгілі қысым жағдайында мұнай, газ, су қозғалысы болуы мүмкін; 2) қылдай кеуектер мөлшері: 0,5—0,002 мм; жарық-шалар — 0,254-0,0001 мм. Сұйықтар қозғалысы белгілі гидрофизикалық заңдылықтарға байланысты; 3) қылдан жіңішке кеуектер мөлшері 

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақтың сіңбе сулары

**Топырақтың сіңбе сулары** – топырақ қабатшасындағы жер асты су жиынтығы. Жер бетінде жауған жауын-шашын суының ағып, буланып кеткеннен қалғаны жер астына — топыраққа сіңуінен қалыптасады. Сіңген судың біразы өсімдіктердің қоректенуіне жұмсалса, одан артылғаны ауырлық күшімен төмен қарай жер астындағы су деңгейіне қарай жылжиды. Топырақ үстіне түскен судың сіңу мүмкіншілігі шөгіндінің өткізгіштік пәрменіне байланысты, яғни топырақтың құрамы мен оның құрылысына тәуелді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Турмалин

**Турмалин** — силикаттар класының борлы силикаттар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы
(N3, Са)(Мв, А1)6ӀВ3А135і6(0, ОН)30] Сингониясы — тригондық, кристалдары — бағана тәрізді, агрегаттары — сояу, радиал-сәулелі, талшықты. Түсі — қызыл (рубеллит), қара (шерл), көк (индиголит), жасыл (верделит), түссіз, жылтырлығы — шыныдай, каттылығы — 7—7,5; жіктілігі жоқ, меншікті салмағы — 2,90—3,25. Пегматиттерде, гидротермалық кендерде, метаморфиттер мен метасоматиттерде кездеседі. Турмалин зергерлік істе, радиотехникада, оптикада қолданылады.
## Дереккөздер



Санат:Силикат минералдар
Санат:Асыл тастар
Санат:Бор минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Реттелген су ағындысы

**Реттелген су ағындысы** - өзен, көл, канал суларының жасанды түрде реттеліп өзгеруі немесе көлдер мен батпақты алаптардағы су көздерінің шоғырлану түрлерінің салдарынан болатын реттелу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Эврибатты түрлер

**Эврибатты түрлер** — әр түрлі тереңдікте мекендеуге қабілеті бар, су қысымының өзгеруін сезінбейтін су организмдері. Эврибаттылық оларды әр жерге қоныстандырута мүмкіндік береді. Эврибатты түрлерге теңіздерде тіршілік ететін омыртқасыздар мен омыртқалылар (балықтар), жануарлар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Арвидс Скалбе

**Арвидс Скалбе** (1 наурыз 1922 – 21 мамыр 2002) – латыш ақыны, аудармашы. Латвия Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. «Әкелік ақ жол» атты жинағы үшін Латыш Мемлекеттік сыйлығы берілген. Абайдың *«Сегіз аяқ», «Көзімнің қарасы...», «Жапырағы қураған ескі үмітпен...», «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек...»* өлеңдерін латыш тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Латвия жазушылары
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Реттелген су бастыру

**Реттелген су бастыру**  — белгілі бір кезеқде суармалы танапты жайылма судың тұтастай басуы. Реттелген су бастыру өдісі өсіресе көп ретге дақылдарын (көлтабан) суаруда жиі қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Клерикализм

**Клерикализм** — Католик шіркеуінің саяси және мәдени әсерін бекітуге тырысатын идеологиялық және саяси ағым. Латынша Clericalis - шіркеулік - дамыған капиталистік және дамушы елдердегі қоғамдық саяси бағыт. Ол қоғам өмірінің әртүрлі салаларында дін мен шіркеудің ұстанымын күшейтуге тырысты. Бұқара арасында шіркеудің ықпалын күшейту үшін қазіргі клерикализм өз партияларын, кәсіподақтарын және шаруалардың, жастардың, әйелдердің және т.б. бұқаралық бірлестіктерін құруда. Бұл ұғымдарды пайдалана отырып, шіркеу басшылары капиталистік қоғамның негіздерін нығайтуға, "әлеуметтік татулық" орнатуға бағытталған идеяларды насихаттап отырады. Клерикализм Италияда, Германияда, Испанияда және т.б. елдерде өз күшін сақтап отыр.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Халық күн қайыруы

**Халық күн қайыруы**, халық календары - жыл ішіндегі айлардың, күндердің реті мен санын көрсетудің, уақыт есептеудің табиғи құбылыстарға негізделген жүйесі, мейрамдар мен тарихи, қоғамдық мәні бар уақиғалардың мерзімдерін көрсететін кітапшалар мен кестелер. Абай шығармаларында X. к. қ-на тән қараша, желтоқсан, шілде, наурыз, Ұлыстың ұлы күні, наурыздама, жылан жылы, жыяқы жылы, қой жылыт. б. қолданыстар кездеседі. Бірақ, ондағы кейбір атаулар мен сөздердің мағыналары қазіргі күн қайыруда қолданылып жүргеннен бөлектеу, «Қараша, желтоқсанмен сол бір-екі ай, Қыстың басы бірі ерте, біреуі жәй, Ерте барсам, жерімді жеп қоям деп, Ықтырмамен күзеуде отырар бай». Мұндағы қараша, желтоқсан - күздің соңғы 10-, 11- айлары. Ап, қазіргі күн қайыруда 11-, 12- айларға сай келеді. Осы күнгі ресми қолданылып жүрген күн қайыруда шілде сөзі «жаздың екінші айы» дегенді білдіреді. Шілде атауын Абай да қолданған: «Жаздыгүні шілде болғанда, Көкорай шалғын, бәйшешек Ұзарып өсіп толғанда, Күркіреп жатқан өзенге Көшіп ауыл қонғанда» - дегенде ақын жаздың бір ғана айы - шілдені емес, қырық күн шілдені - «*жаз айларыңда өтетін амалды*» айтып отыр. Ақын наурыз сөзін де айдың аты емес, мейрам атауы ретіңде қолданған: «Ол күңде Наурыз деген бір жазғытұрым мейрамы болып, наурыздама қыламыз деп, той, тамаша қылады екен» (1-т., 222- б.). Абайдың «Қарасөздерінде» күн қайыруға, оның ішінде жыл қайыруға қатысты аса мәнді этногр. дерек беретін «жылан жылы жылыс болады, жылқы жылы ұрыс болады, қой жылы заңгер тоғыс болады» деген сөз орамдары кездесіп отырады. X. к. қ-нда күздің ортасында өтетін 5-10 күндік амал шыбынсыз жаз деп аталады. Күн ашық, желсіз болып, жаздыгүнгідей маужырап тұрады, табиғаттың аз күндік бұл амалы күз ортасындағы кіші-гірім «жаз»тәрізді болып көрінеді. Бұл кезде шыбын-шіркей, маса-сона мүлде болмайды, олар күздің жүріп өткен алғашқы салқыны - «кіші қазанның» суығынан аман қалмайды. Ақын өзінің «Келдік тапай жерге еңді» өлеңінде сөзді шыбынсыз жаздың жанға жайлы мамыражай осындай сипатына балаған: «*Қызыл тілім буынсыз, Сөзімде жаз бар шыбынсыз*...» Ақын ай аттарын да жоғарыда келтірілген өлеңдеріндегі дей, бірде тура мағынасында қолданса, бірде ауыспалы мәнде, бейнелі түрде жұмсайды: «*Қарашада өмір тұр, Тоқтатсаң тоқсан көнер ме? Арттағы майда көңіл жүр, Жалынсаң, қайтып келер ме*?». Ақынның қараша деп отырғаны - «*ұлғайған жас, кәрілікке бет алған шақ*». Ал, арттағы май - «өтіп кеткен жастық». Тоқсан - «қыс», «тіршілік атаулының үйқыға кетер кезі»дегенге мегзейді. Әдетте, қазақ поэзиясында жастық шақты көктем мен жазға, кәрілікті күз бен қысқа балап айту дәстүрлі теңеу болып табылады. Абай осындай бұрыннан бар көркем тәсілді жай қолданып қана қоймай, оған өз жанынан бояу қосады. Мыс. , кәрілікті әдеттегідей жалпы «күз» емес, күздің нақты бір айы - қарашаға, жастықты «көктем» деген жалпылама ұғымда емес, көктемнің нақты бір айы - майға балап, сөзге жаңаша мағыналық реңк үстейді. Көркемдіктің бұдан өзге де тың тәсілдерін қолдана отырып, ұлы ақын жылдың төрт мезгілін - көктемді, күзді қазақ аулының сол кездегі тіршілігімен үйлестіре суреттеген.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Саяси даму

**Саяси даму** - саяси жүйенің қоғам мен мемлекетті басқару ісіндегі элита мен қатардағы азаматтардың өздерінің ерекше қызметтерін орындауын сақтап, әрі ол мүмкіндіктерді үлғайта отырып өзгеріп отырған әлеуметтік жағдайға икемделуі. Ал екінші бір дерекке сүйенер болсақ, саяси даму - көп-қырлы процесс, оның барысында әр түрлі саяси күштердің өзара қарым-қатынасы саяси мінез-құлықтағы, саяси мәдениеттегі, қоғам саяси жүйесіндегі өзгерістерге әкеледі. Сонымен, саяси даму бұл - саяси жүйе мен басқару тәртіптерінің эволюциясы, оның белгілері: басқару құрылымының жағдайы, мемлекетпен қарым-қатынаста азаматтардың араласу деңгейі және тағы басқа мәселелердің теориялық түрғыдан шешілуі. Саяси даму мәселесі Ф.Теннис, М.Вебер, Т.Парсонс сияқты зерттеушілер еңбектерінде дамытылған. Саяси даму саяси жүйенің дәстүрлі қоғамнан қазіргі кезеңдегі қоғамға өту процесі ретінде қарастырылды. Дәстүрлі қоғам қарапайым өндіріске негізделген аграрлы, жабық әлеуметтік құрылым мен азаматтардың жеке мәртебесі төмен, мемлекеттік қатаң басқару тән қоғам ретінде сипатталды. Ал қазіргі кезендегі қоғам ашық әлеуметтік құрылым мен билікті ұйымдастыруда тиімді қоғам ретінде түсіндіріледі.

Қазіргі саясаттану ғылымында саяси құрылым, ережелер мен институттар қаншалықты жаңа әлеуметтік, экономикалық және тағы басқа да мәселелерді шешуге жылдам, әрі икемді қимылдаса, соған байланысты саяси даму қарастырылып жүр.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Абдимижит Дөләтов

**Абдимижит Дөләтов**(Сирдаш) (1949 жылы туған) - ұйғыр ақыны. Дөләтов Абайдың «*Болыс болдым мінекей*», «*Жүректе қайрат болмаса*», «*Есіңде бар ма жас күнің?*», «*Жылуы жоқ бойының*» секілді өлеңдерін ұйғыр тіліне аударып, «Абай» жинағына (А., 1987, «Жазушы») енгізген.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы

Санат:1949 жылы туғандар
Турне жікқабаты

**Турне жікқабаты** — таскөмір жүйесінің төменгі бөліміне қатысты ең төменгі жіккабаты.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Реттелген өзен

**Реттелген өзен** — шаруашылыққа пайдалануға бағытталған (мыс. СЭС салу), инженерлік шаралар нәтижесінде жүргісі (режім) айтарлықтай жаңа ерекшіліктерге ие болған өзен. Мыс., Ертіс, іле, Сырдария, Шу өзендері.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Михаил Адамович Скорульский

**Михаил Адамович Скорульский** (1887-1950) - украин композиторы, музыка зерттеуші.

Ұлы Отан соғысы жылдары (1941-1944) Қазақстанда қызмет істеген. Осы кезеңде орыс, украин, қазақ фольклоры әуендері негізінде әр түрлі формадағы шығармалар тудырды. Ол қазақ музыкасында тұңғыш рет Абайдың*«Көзімнің қарасы», «Татьянаның хаты»* әндерінің әуендерін пайдаланып, фортепианоға арналған бір бөлімді квинтет (рояль, екі скрипка, альт, виолончель) жазды.

Квинтеттің гармоникалық полифониялы тіркестерінде Абай әндерінің өзіндік ерекше стилін өте нәзіктікпен келтіре білген.

## Биографиясы
1910 ж. – Орыс музыкалық қоғамының Житомир музыкалық училищесін бітірген.

1914 ж. – Петербург консерваториясын бітірді, М.О.Штайнберг, Дж.Витольс, В.П.Калафатимен композицияны, А.Н.Есиповадан фортепиано сыныбын оқыды.

1915-1933 жж. - Житомирдегі музыкалық оқу орындарында сабақ берді.

1933-1941, 1944-1950 жылдары - Киев консерваториясында сабақ берді.

1941-1944 жылдары - Алматыда сабақ берді. Эвакуация жылдарында ол Алматыда қазақтың белгілі композиторы Бақытжан Байқадамовтың үйінде тұрған.

Ол Киевтегі Байкове зиратында жерленген.

## Дереккөздер

Санат:Украина музыкатанушылары
Санат:1887 жылы туғандар
Санат:1950 жылы қайтыс болғандар
Саяси көкезулік

**Саяси көкезулік** - *[грек, demagogia demos - халық, ago - жетелеу]* - бүқара халықтың арасында бедел мен танымалдыққа ие болу, құпия немесе ашық мақсаттарға жету жолында өтірік уәделер беру, фактілерді бүрмалау және басқа әдіс-тәсілдерді пайдалану.

Демагогия құбылысы антикалық демократия кезінде пайда болған. Демагогтар саяси шешендік құралдарды пайдалана отырып тыңдаушыларды адастырып, оларға өз пікірлерін қабылдатуға мәжбүр еткен.

Қазіргі заманғы саясатта саяси демагогия саяси элита үшін қиын да күрделі жағдайларда жиі қолданылады. Мүндай кездерде демагогиялық әдіс-тәсілдер тыңдаушыларды шындықтан алыстатып, саясаткердің пікірін қабылдатады. Демагогтардың ерекше белгісі - өмірді жақсарту туралы уәделерді бергіштігі. Мысалы, кеңестік дәуірдегі саяси демагогия ұрандарға, халықты рухтандырып күреске шақыру сөздеріне толы болды. Кей кезде керісінше жағдай туындауы да мүмкін. Яғни, жағдайды жақсарту мүмкін еместігін дәлелдеуге тырысу.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Абай (М. Әуезовтың зерттеу еңбегі)

**«Абай»**, Мұхтар Әуезовтің 1933 ж. жазған зерттеу еңбегі. «XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің
оқу құралына» енген. Ғылыми мақала Абайдың өмірі жəне Абайдың ақындығы деп аталатын eкi бөлімнен
тұрады. Бұл мақала Мұхтар Әуезовтің «Әдебиет тарихы» (1927) деп аталатын зерттеу еңбегінің жалғасы болып табылады. Осы еңбекте «Қазақ
әдебиетінің тарихы зар заман дәyipінен соң, Абайға
келіп тіреледі» -деп жазылған. Сол ceбeптi «енді Абайға көшеміз»
деп ескерткен Мұхтар Әуезовтің cөзi Абай шығармаларының 2
томдық жинағында (1933), одан соң осы оқу құралында жүзеге асты. 2 томдықтағы ғылыми-зерттеу еңбек «Абайдың туысы мен өмipi» деп аталады. Абайдың тeгiн сөз еткен тұста: «...Шыққан руы Тобықты. Ата-тeгi сол Тобықты ішінде билік құрып,
ықпалын жүргізіп, үстемдік етіп келген тұқым»
дегенді Ә. «Абайда» алғаш рет жазады. Абайдың ақындығын сөз еткенде де заман талабына орай таптық
нысананы ұстанғаны аңғарылады. Зерттеу еңбекте
Абайдың негізінен қоғамдық тақырыптағы, ақынның жеке басының жай-күйлерін білдipeтiн шығармалары ғана талданған. Ғылым-білім, табиғат, махаббат тақырыбы қарастырылмайды. «Абайдың» тілі
жеңіл, оқушы ұғымына лайықты жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Сандық планшет

right|250px
**Сандық планшет** (Цифровой планшет; digitizing tablet - digitizing pad) — қаламұш деп аталатын арнайы аспаппен жабдықталған, үстелге орнатылған жазық тақта. Графикалық ақпаратты өндейтін есептеуіш жүйеде мәлімеггерді енгізу үшін қызмет етеді. Мөлшері үлкен осыған ұқсас құрылғылар планшеттік үстелдер деп аталады. Цифрлық планшет негізінен дайын кескіндерді (карта немесе сызбалар сияқты) цифрлык пішінге түрлендіру үшін қолданылады. Кескіндер планшетке орналастырылады немесе оған проекцияланады да, содан кейін оператор нобай бойымен қаламұшты сырғытады.

## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Смағүл Құнанбайұлы

**Смағүл Құнанбайұлы** (1852-1931)-Абайдың інісі. Смағүл Құнанбайдың үшінші әйелі Айғыздан туған кенже баласы.
Ғабитхан молдадан сауатын ашқан. Смағүл Ақ шоқыдағы Құнанбай әулеті зиратына жерленген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар