open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Терістік линнея

**Терістік линнея** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын өсімідік. Алтайдыӊ және Көкшетау өрініӊ қыраттарына (солтүстік Ақмола және Шығыс Қазақстан облыстарыныӊ) жапырақты және қылқан жапырақты аралас ормадарына тән мекендеуші. Алтайда мүкті шыршалы және самырсынды ормандарда қалыӊ жамылғы құрайды. Жиі қаулап өскен күйінде кездеседі. Өсімдіктіӊ атауы белгілі ботаник, қазіргі өсімдіктер номенклатурасыныӊ авторы Карл Линнейдіӊ құрметіне берілген. 1737 жылдан бастап К.Линнейдіӊ кітаптарыныӊ алдыӊғы бетітерістік Линнейдіӊ кескінімен, К.Линнейдіӊ портреті және ата тектік таным белгісімен безендіріледі. Туыстыӊ жалғыз түрі Еуразия континентінде тараған, басқа екеуі тек Америкада кездеседі.
Бұл аласа төсемелі бұташық,жұқа ағаштанған бұтақтары метрден ұзындау. Жапырағы күӊгірт жасыл, қабықты қыстайтын бұтақтыӊ бойымен қарама - қарсы орналасқан. Жапырақтыӊ сағақтары қысқа,тақтасы дөӊгеленген 2 см жиегі жалғыздап немесе 2 - 3 онша тереӊ емес тістерімен. Гүлдеп тұрған бұтақтар  көтеріӊкі 15 - 20 см - ге дейін, гүлдері қосжынысты екіден, жиі үш төрттен бас жағындағы жартылай шатырға жиналған. Тостағанша түтүк тәрізді. Жіңішке бес бөлікке тарамдалған өсіңкі түйінмен. Күлтесі воронка тәрізді, қоңырау пішінді, ұзындығы 1 см. Түсі бозғылт күлгін, ақ, сирек күлгін, ашық қызыл. Қызғылт және сары дақтарымен ерекшеленеді. Аталықтары төртеу, алдыңғылары артқыларынан аздап қысқа, түйіні төрт ұялы, тек бір ұя, бір тұқым бүршігімен жетіледі. Гүлдеу мерзімі маусым - тамыз, ұзақ (гүл салатын жаңа бұтақтың пайда болуына байланысты). Тозаңдану жәндіктердің көмегімен жүреді. Олрады гүлдердің хош иісі мен гүлдердегі ашық дақтар тартады, жемісі ұлпа, жұмырқа пішінді, бір ғана тұқымды, тамыз - құркүйекте піседі.
Ерекше сәндік түр,вегативті түрде көбейеді. Бұтақтары,жапырақтары және жемістері халықтық медицинада жүйке ауруларын және жұқпалы ауруларды емдеуде кеңінен қолданылады. Гүлдерді шай орнына пайдаланады. 

## Дереккөздер


Санат:Ұшқаттар
Таспатамыр қазтамақ

## Таспатамыр қазтамақ
**Таспатамыр қазтамақ-** қазтамақтар тұқымдасына жататын өсімдік.Қазақстанда кездесетін 16 түрдің ішіндегі шөлді аймаққа кең таралғаны (Арал теңізінің сотүстік жағалауынан бастап Балқаш- Алакөл ойпаттарына дейін),тығыздалған құмда және қиыршық тасты топырақта,бұталардың түбінде және оңтүстік Алтайдан бастап Тянь-Шаньға дейінгі аласа таулардың құрғақ беткейлерінде өседі.Бұл шөптесін көпжылдық.Басқа түрлерден тамыр сабағының құрлысының өзгешелігімен ерекшеленеді.Тамырсабақ  бір-бірімен төсбих тәрізді жалғасқан бірнеше дөңгеленген түйнектерден тұрады.Олар барынша жіңішке байланған сабағы жұқа (40 см-ге  дейін биік),қою түкті,тек гүлшоғырларына бұтақтанған.Сабақтың бойындағы жапырақтар тек бас жағында гүлшоғырдың астында және оның бұтақтарында орналасқан.Гүлдері дұрыс құрылған,қос жынысты.Тостағанша жапырақшасы бесеу, 10 желек және 10 аталық.Түйін бес жеміс жапырақшасынан тұрады.Бұл түр сәуірде гүлдеп,мамырда жеміс береді.Жемістерінің ұзын бес ұялықты қорапша тұқым тарату механизмі ерекше.Қорапшаның ашылуы бөліну жолымен жүреді.Алғашында ұялықтың төменгі кең жазылған бөлігі (оларға тұқым бірден орналасады),сосын жоғарғылары жемістің барынша жіңішке жоғарғы бөлігі сағаттың,серіппесіне ұқсап тез бұралады және күшпен тұқыммен бірге шетке шығарылады.Жиі вегативті жолмен түйнектерінің көмегімен көбейеді.Сол себепті жеке топтанып өседі.Көктемде гүлдеп тұрған қостамақ  ( диаметрі бірнеше метрге жететін)жазық далаға жазып тастаған ашық күлгін шатырға ұқсап жатады.

## Дереккөздер


Санат:Қазтамақтар
Санат:Гүлдер
Физикалық үгілу

600 × 458 px|нобай|оңға|Угілудің зардабы
**Физикалық үгілу** ауа температурасының өзгеруіне байланысты жүреді. Күндіз күн көзінен тау жыныстары қатты қызады, ал түнде керісінше, қатты суынады. Соның нәтижесінде олардың көлемі бірде үлкейіп , бірде кішірейіп өзгеріп тұрады. 

Температураның тез өзгеруінен жыныстар шытынап жарылады, одан соң бөлшектеніп кетеді. Тау жыныстары, әсіресе жарықтарға су кіргенде тез бұзылады. Жарыққа кірген су, қатқаннан кейін өзінің көлемін үлкейтіп, жарықты кернейді, соның салдарынан жыныс қақ айырылады. 

Қираған жыныстар салмағымен тау беткейімен төменге сырғып түседі. Климаты құрғақ аймақтарда таудың төменгі беткейін және етегін орасан зор үйінділер басып жатады. 

Физикалық үгілу жер бедерін қатты өзгертеді.  Оның әсерінен тау бастары біртіндеп бұзылып, аласарады. Беткеймен түскен жыныстар ойыстарды толтырады. Сөйтіп таулар бірте-бірте тегістеліп, жазыққа айналады. 

## Дереккөздер
Физикалық география: Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: Атамұра, 2011.  ISBN 978-601-282-252-6
Сібір тасжарғаны

## Сібір тасжарғаны
**Сібір тасжарғаны**-тасжарғандар тұқымдасына жататын өсімдік.Қазақстандық он түрдің ішіндегі жиі кездесетіні.Барлық шығыс тау жоталарында және Қазақстанның оңтүстігінде Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейін кездеседі.Ірі қиыршық кейде ортаңғы және жоғарғы тау бөктерлеріндегі сирек ормандарда өседі.Онша үлкен емес,көпжылдық,жұқа сабақты биіктігі (30 см-ге дейін) және ақшылдау жер асты түйнектерімен.Жапырағы бүршік тәрізді,ұшына қарай біртіндеп кішірейе түскен,терең тілінген жеті-тоғыз дөңгеленген қалақшалы.Гүлдері жұқа,ұзын гүлтабанында,гүлшоғыры онша үлкен емес,сыпыртқыға ұқсас (2-7 гүлден тұрады).Гүлдердің құрылысы алдыңғы түрдікіндей.Тостағанша безді түктерімен,желектері ақ,барынша ірі (ұзындығы 1,5 см ,ені 1 см)тостағаншадан екі есе ұзын.Гүлдеу мерзімі мамыр-шілде,шілде-тамызда жеміс береді.Өзіндік ерешелігі бар декоративті омарталық өсімдік.Халық медицинасында жер үсті бөлігі бауыр ауруларын емдеуге қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Гүлдер
Людмила Петровна Кюн

**Кюн Людмила Петровна** - орыс совет актрисасы. ҚазССР - інің еңбек сіңірген халық артисті. 1932 жылы Петрозаводск орыс драма театры жанындағы студияны бітірді. Сахналық қызметі де сол жылдан басталды. 1937 жылдан өмірінің соңына дейін Орыс драма театрының құрамында ойнап, сан алуан сахналық бейнелерді жасады. Ойнаған негізгі рольдері қатарында Верочка, Мег, Сахно, Авдотья, Смеральдина, Марсела, Денизи, Турбазаның қожасы, Элинор, Живко Попович, Ануш т. б. бар. Қазақ драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерге де қатысып, Ділдә рөлін нанымды бейнеледі. Ол ойнаған әрбәр сахналық кейіпкерінің әлеуметтік-тұрмыстық бояуының қанық болуына ден қойды; сахналық өнерімен Орыс драма театрының өсіп өркендеу жолына мол үлес қосты. "Құрмет Белгісі" орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
↑ .Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Ресей актерлері
Санат:Орыстар
Хлудов стачкалары

**Хлудов стачкалары** — Смоленск губерниясының Ярцеводағы және Рязань губерниясының Егорьевскідегі көпес Хлудовтардың мақта-мата фабрикаларында болған стачкалар. Ярцево фабрикасынкасындағы стачка 1880 ж. 9 қыркүйекте басталды. Оның тууына 1 қазаннан өнімнің нарқын белгілеу дәрежесін 10%-ке төмендету, түрлі айып төлеу, ақша ұстап қалу себепші болды. Егорьевск фабрикасындағы стачка 1893 ж. 25 мамырда басталып, 7 тамызға дейін созылды. Оның тууына шеберлердің парақорлығы, 2 сменалық (12 сағаттан) жұмыстың енгізілуі себепші болды. Ереуілге шыққан 3 мыңнан астам жұмысшылар жалақыны арттыру, айына 2 рет есеп айырысу, мереке және жексенбі күндері түнгі жүмысты тоқтатуды талап етті. Егорьевск стачкасын жаншып басуға бір полк жіберілді. Дегенмен әкімшілік бірқатар нарақор қызметшілер мен шеберлерді шығаруға, ірі мерекелер қарсаңында түнгі сменаны тоқтатуға мәжбүр болды.

## Дереккөз


Санат:Ресей империясы
Санат:Тарих
Кітапхана ғимараттары

**Кітапхана ғимараттары** баспа шығармаларын қоғамдық түрде пайдалануды ұйымдастыратын мәдени-ағарту және ғыл.-қосалқы мекемелердің кітапханаларына арналады. Түрлі міндеттеріне сәйкес кітапхана ғимараттары 2 негізгі: оқырмандарға қызмет ететін және қызметтік-өндірістік бөлікке бөлінеді. Оқырмандарға қызмет көрсететін бөлмелер негізінен зал түрінде салынады. Үлкен оқырман залы көбінесе ғимарат кіндігіне орналасып, қасбет құрылымымен үйлеседі. Негізгі кітап қоймалары ғимараттың не төменгі қабаттарында, не болмаса жоғары қарай бойлаған арнаулы бөлмелерде орналасады. Қазақстан территориясында кітапханалар кітап жиынтығы ретінде 19 ғасырдан белгілі. Бұл кезеңде Семейде, Керекуде, Қарқаралыда көпшілік кітапханалары салынды. ҚазССР-інде арнаулы кітапхана ғимараттары 1930 жылдардан бастап ірге көтерді. Көлемдерінің үлкендігі, әрі архитетектуралық шешімі жағынан Алматыдағы ҚазССР А. С. Пушкин атындағы мемлекеттік кітапханасы , Жамбылдағы Шоқан Уәлиханов атындағы, Қостанай мен Целиноградтағы облыстық кітапханалар көз тартады. 

## Дереккөздер
↑ .Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Кітапханалар
Сібір ушырмауығы

нобай|Atragene sibirica
**Сібір ушырмауығы** () — сарғалдақтар тұқымдасына жататын өсімдік. Туыстың Қазақстандағы жалғыз өкілі. Тянь-Шаньда (әсіресе солтүстігінде көп), Жоңғар Алатауында, Тарбағатай және Алтайда кездеседі. Қылқан жапырақты ормандарды, тау өзендері жағалауларында, бұта шіліктерінде, орман белдеуінің жоғарғы шекарасына дейін (теңіз деңгейінен 3000 м-ге дейін) көтеріле өседі. Бұл бұта ұзын (8 м-ге дейін) өрмелегіш сабақтарымен, лиандар тобына жатады (мысалы: жүзім тәрізді). Бұтақтанған сабағы сүйенішке ұзын иректелген жапырақ сабақтарының көмегімен бекінеді. Жапырағы ортасынан екіге бөлінген, ұшы үшкір, сопақандауырша ,жиегі аратісті. Гүлдері гүлтабанында жалғыздан, ірі (диаметрі 7 см-ге дейін) ұзын. Тостағанша жапырақшаларының саны төртеу, ақ немесе сәл сарғыш. Желектерінің саны көп, тегіс, жіңішке тостағанша жапырақшаларынан 2-3 есе қысқа. Аталықтары да бағаналарымен, қауырсын тәрізді түк басқан. Ушырмауық мамырдың ортасынан шілденің басына дейін гүлдейді. Өте тиімді декоративті бұта, өнімді омарталық өсімдіктің бірі. Әр гүл, 90 миллиграмға дейін шірне бөледі. Жер үсті бөліктері жапырағы мен гүлдері халықтық медицинада бас ауруына, безгек, асқазан және бауыр ауруларына, кейбір ісік түрлерін емдеуге кеңнінен қолданады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Atragene sibirica L. 
* Atragene sibirica L.  

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Хлопуша

**Хлопуша** (шын аты-жөні — Соколов Афанасий Тимофеевич)  шаруалар соғысы кезіндегі Е.И. Пугачевтың сенімді серіктерінің бірі. Ұрлыққа қатысқаны үшін жазаланып, каторгалық жүмыста жүргенде үш рет қашқаны үшін өмір бойы Орынбор түрмесінде ұстауға үкім етілді. 1773 ж. Пугачев отряды Орынборды қоршап алған гезде губернатор И. А. Рейнсдорп Хлопушаны Пугачовке қарсы үгіт жүргізуге және оны қолға түсіруге жұмсады, бірақ ол көтерілісшілер жағына шығып кетті. Пугачев оған полковник атағын беріп, завод шаруаларының отрядын басқартты. Пугачев отряды Татищева түбінде талқандалған соң (22 наурыз, 1774), Xлопуша үйіне оралды. 23 наурызда Xлопуша ұсталып, құпия комиссия оны өлім жазасына кесті.
## Дереккөздер
.

Санат:Пугачев көтерілісі
Санат:Ресей балуандары
Санат:Ресей империясы
Санат:18 шілдеде қайтыс болғандар
Ақкісұлы Сайлаухан

**Ақкісұлы Сайлаухан** (1940-1995) Түгіскен колхозында туған. Қарағанды пединститутының тарих-филология факультетін бітірген. Еңбек жолын халық депутаттары Қарағанды қалалық кеңесінде бастайды.
1973 жылы жаңадан қүрылған Жезқазған облысының атқару комитеті төрағасының көмекшісі қызметіне шақырылъш, бұл жауапты міндетті бірнеше жыл абыроймен атқарды.
Қызмет бабымен Қарағаңдыға қайта оралған соң шығармашылықпен айналысты. 1993 **"Жол болсын"** атты өлендер жинағы жарык, көрдіі. **"Атыңнан айналайын, Жаңаарқам"** жинағына өлендері басылған.

## Дереккөздер


1. Қазақ данышпандары кітабы , АЛМАТЫКІТАП 2009ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Ақындар
Жойқынбеков Қанат

**Жойқынбеков Қанат** (1937 ж. т.), ақын, жазушы. Нұра ауданының түлегі. Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. ҚазМУ-ді бітірген (1961). Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінде аға қызметкер, республикалық «Социалистік Қазақстан» газетінің Целиноград облысындағы меншікті тілшісі, «Жазушы» баспасында редактор болған. «Махаббат әлдиі», «Азамат арманы», «Оралу», «Біздің ауылдың адамдары», «Замаңдасттар», «Өз тағдырыңа қожа бол» атты прозалық кітаптардың, «Төрт боздақ пен бір қыз», «Азамат болсаң» пьесаларының авторы.

## Дереккөздер


1. Қазақ данышпандары кітабы , АЛМАТЫКІТАП 2009ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат:Қазақ ақындары
Сайлаухан Нәкенов

*Нәкенов Сайлаухан* (1940 ж. т.),ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1986). ҚазМУ-ді бітірген (1962). Жаңа арқа ауданы Өркендеу ұжым шарында мектеп мұғалімі, дирек­торы (1959-1962), «Советтік Қарағанды» («Орталык Қазақстан») меншікті тілші (1963-1973), «Жезқазған туы» («Сарыарқа») газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары (1973-1997), Қазақ радиосының Жезқазған облысындағы меншікті тілшісі (1979-1983). Жергілікті қаламгерлердің «Құрыш» («Желкен») әдебиет бірлестігін басқарды (1978-1989). 2002 ж. бастап «Ақ жол» әдеби бірлестігінің жетекшісі. Өлендері «Жас керуен» топтамалар жинағына ентен (1976). Нәкенов - «Кұдіретті қолдар» (1977), «Жұмақтың жолы» (2001) өлеңцер жинақтарының авторы.

## Дереккөздер


1. Қазақ данышпандары кітабы , АЛМАТЫКІТАП 2009ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Ақындар
Михаил Данилович Балыкин

**Балыкин Михаил Данилович** (1924-2001), ақын, КСРО Жазушылар одағының мүшесіі (1960). 1941-45 ж.Ұлы Отан соғысына катысқан. Семей облыстық радиосының, облыстық  **«Прииртышская правда»** газетінің, **«Советский Казахстан»** (казір «Простор») журналының редакцияларында қызмет атқарды. 1957-1966 ж. **«Қайнар»** баспасының редакторы, 1966-1981 ж. **«Индустриальная Караганда»** газетінің бөлім меңгерушісі, 1981-82 жылдары Қазақстан Жазушылар одағьшьщ әдеби консультанты. 1983 жылдан шығармашылық жұмыста. Балыкиннің **«Мысалдар», «Басни»** атты алғашқы кітабы 1951 жылы шықты. Одан кейінгі жылдары **«Утро надежд»** (1971), **«Свидание в Боровом»** (1976), **«Мой белый свет»** (1984) кітаптары жарык көрді. Қаламгер шығармашылығында өнеркәсіпті өлке тақырыбы үлкен орын алады, ол Қазақстан Магниткасының алғашқы құрылысшылары туралы *«Начало пути»* поэмасын (1960), Карағанды шахтерлері жөніңде **«Марианна»** атты (1981) өлеңмен жазылған повесть шығарды. Балыкин аудармамен де шұғылданады. 1964 жылы Қазақтың Абай атыңдағы мемлекеттік академиялық oпера жөне балет театрының сахнасында қойылған Е. Брусиловскийдін **«Наследники»** операсына либретто жазған. 2- ші дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


1. Қазақ данышпандары кітабы , АЛМАТЫКІТАП 2009ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Ақындар
Амфибрахий

**Амфибрахий** ( - "екі жағынан қысқаша")  -  өлең өлшемі силлабикалық-тоникалық өлең  құрылысында (орыс өлеңінеде де)  дыбыс екпіні ортадағы буынға   (˘ ¯ ˘) түсетін үш буынды бунақ. 

Мысалы, 

: *Не *'ве́**тер бу**шу́**ет над **бо́**ром,''
: ''Не с **го́р** побе**жа́**ли ру**чьи́** -''
: ''Мо**ро́з**-вое**во́**да до**зо́**ром''
: ''Об**хо́**дит вла**де́**нья сво**и́*'.*
:: (Н. А. Некрасов)

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Әдебиет
Северцов жалғаншөлмасағы

**Северцов жалғаншөлмасағы** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын сирек кездесетін, жеке типті туыстың дерлік эндемиктік түрі. Негізгі таралу ауданы Қаратау жотасы мен Талас Алатауының батыс бөлігі. Жекелеген оқшау тіршілік ортасы қырғыз жотасы мен Қаржантаудан анықталды. Тасты және шағыл тасты беткейлерде, тау етегі мен субальпі белдеулерінің басына деін өседі. Көлемі 10 шаршы метр жерде шағын топ болып кездеседі, бірақ тығыздығы жоғары, бір шаршы метрде 100-180 бұтаққа жетеді. Жынысты жетілген өркендер үлесі әр жылда әр түрлі, бірақ әдетте 10%-дан аспайды. Қара қошқыл-ақшыл көк "ерінді" гүлдері мен түйнек тәрізді жуандаған тамыры бар қысқа сабақты ерекше сәндік өсімдік. Мәдени түрде тек Алматы қаласы ботаника бағында өсірілді. Табиғаттан әкелінген даралары 18 жыл өсіп, 1-2 рет ғана гүлдеді. Ақсу-Жабағылы және Қаратау қорықтарында қорғалады.

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Нұржан Керменбаев

**Керменбаев Нұржан** 1989 жылы Қарағанды облысы, Сәтбаев қаласында дүниеге келген. Ән айтуды кішкентай кезінен бастаған. № 19 мектепте 9- сыныпқа дейін білім алған. Жезқазған музыкалық колледжін тәмәмдаған. (2009). 2006 жылғы «SuperStar KZ» мегажобасының жеңімпазы. 2009 жылы Юрмала қаласында өткен халықаралық «Жаңа толқын» байқауына қатысқан. Қазір «Арнау» дуэтінің әншісі. 
## Дереккөздер


1. Қазақстан әншілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

3. http://kaztrack.ru/load/n_rzhan_kermenbaev/12 

Санат:Қазақстан әншілері
Роман Николаевич Ким

**Роман Николаевич Ким** - 1985 жылы Теміртау қаласында дүниеге келген. Әкесі Николай Романович - корей, анасы Гүлнәр Мәжкенқызы - қазақ. Роман қазақ тілін жақсы біледі. Репертуарындағы біраз өлеңдері қазақ тілінде. Теміртау қаласындағы № 24 орта мектепті бітіріп, Тәттімбет атындағы өнер колледжін аяқтаған. 4 жасынан музыкалық мектептің скрипка класына барған. 2001 жылы жас талант «Жас қанат» байқауынан екінші орын алған. 2003 жылы Super Star. Kz тележобасына қатысып екінші орын алған.

## Дереккөздер


Санат:1985 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Жанар Хамитова

**Жанар Хамитова** (1989, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы - 2019, сонда) - әнші. 

5 жасында бірінші сыныпқа барған. Кішкентай кезінен спортпен шұғылданған, бес жыл домбыра үйірмесіне қатысқан. 8- сыныптан бастап, үлкен сахналарға шыға бастады. 2006 жылы «SuperStar KZ» мега-жобасына қатысқан. Бұған дейін де «Жас сұңқар», «Замана бұлбұлдары» сияқты көптеген байқауларда бақ сынаған. «Super Starдан» кейін «Superstar shou» деген 8 адамнан тұратын топта, одан кейін қыздардан тұратын «China Town» құрамында болды. Кейін Нұржан Керменбаевпен бірге «Арнау» дуэтінің әншісі болды. 2009 жылы «Арнау» дуэтінің құрамынан бөлініп кетті.
## Дереккөздер


Санат:1989 жылы туғандар
Санат:2019 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қарқаралы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Амеев Бектемір Шапенұлы

АМЕЕВ БЕКТЕМІР ШАПЕНҰЛЫ (1949-2003). 1969 жылы Алматы көркем сурет училищесін бiтipгeн, кескіндеме, монумент өнерімен шұғылданды, ҚР суретшілер Одағының мүшесі.
Бектемір Амеев өнердегі сезімтал және ұтымды бастаулардың басын қосқан суретшілердің бipi. Оның жұмыстары ipiктeлгeн, болып жатқан оқиғаларға байланысты жасалды. Cypeтші көрермендеріне өз туындыларындағы айтатын деген ойларын айқын, кейіпкерлерінің  психологиялық жағдайын айшықты жеткізді.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Амур шығанағы

thumb|left|300px|Амур шағанағындағы портты қала - Владивосток
thumb|left|300px|Владивосток, Спорт айлағы
**Амур шығанағы** - Ұлы Петр шығанағының (Жапон теңізі) солтүстік- батысындағы жағалауындағы ішкі шығанақ.

Қиыр Шығыстағы  Приморье өлкесінің оңтүстігімен  шектеседі. 

Ұзындығы - 65 км, ені 9 км-ден 20 км-ге дейін, тереңдігі 50 м-ге дейін.

Амур шығанағы - Тынық  мұхиттың кішкене бір бөлігі. Қараша айынан бастап наурыздың соңы- сәуірдің басына дейін  дейін қатады. Мамыр айында су жылу температурасы - +14 °C.

Амур шығанағының батыс жағасында жағасында портты қала - Владивосток және Трудовое елді мекені орналасқан, осы жаға бетінде курорт аумағы көптеген пансионат, санаторийлар және балалар демалыс орындары бар.  

Солтүстік жағасында - Угловое, Прохладное, Зима Южная, Де-Фриз, Тавричанка және  Девятый Вал елді мекендері орналасқан.  

Батыс жағалауында - Береговое, Перевозная және Безверхово. Шығанақ жағалауында Щетинина мүйісі және  шығанақ аймағында Коврижка, Речной аралдары бар. 

Уссурийск шығанағына қарағанда жылы болып есептеледі.

## Владивосток, Амур шығанағының панорамасы
1000px|Владивосток, Амур шығанағының панорамасы

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ресей шығанақтары
Жақсыкелді Кемалов

**Кемалов Жақсыкелді** (1960). Әнші, Қазақстан жастар одағы сыйлығының лауреаты (1992). Ресей – Қазақстан гуманитарлық университетін бітірген. Бірінші республикалық «Жігер» (Алматы, 1985), республикалық «Жастар дауысы» (Алматы, 1987), фестивалінің лауреаты 1988 жылдан беріҚ.Байжанов атындағы коцерттік бірлестік әншісі. Үкілі Ыбырайдың «Қызыл асық»,Біржан Салдың «Айбозым», Ақан серінің «Жамал қыз» әндерін ешкімге ұқсамайтын өзіндік мәнерімен орындайды. Көптеген шет елдерде өнер көрсетті. Тәттімбет атындағы өнер колледжінің оқытушысы.
 

## Дереккөздер


1. Қазақстан әншілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат:Қазақстан әншілері
Раймқұл Есіркеұлы Есіркеев

**Есіркеев Райымқұл** (1921-80) - суретші-кескіндемеші. Негізінен пейзаж және портрет жанрларында еңбек етті. 1968 ж. «Абай портретін» жазды (кенеп, майлы бояу, суретшінің жеке қоры). Иығына шапанын желбегей жамылып, қолына кітап ұстаған ақын туған табиғат аясында бейнеленген. Жөңкіле кешкен шуда бұлттар, ақынның жел көтерген шалғайы, сәл ұмтыла түскен кейпі суретке қимыл-қозғалыс бітіргендей. Сол арқылы автор аласапыран уақыттың тынысы мен Абайдың ішкі жан дүниесіндегі буырқанысты бере білген.

**ECIPKEEB РАЙМҚҰЛ ЕСІРКЕҰЛЫ** .(1921-1980) - суретші. 
Арнайы білім алмаған. Кескіндеме, графика өнерімен шұғылданды. КССР суретшілер Одағының мүшесі, ҚР суретшілер Одағы Қарағанды облыстық ұйымын құрушылардың бipi.
Раймқұл Есіркеев творчествосының тақырыбы - адам. Ол өзінің жерлестерінің көптеген портреттерін салу арқылы танымал болды. Олардың әрқайсысынан өзіне қымбат адамдық қасиеттерді байқады. Раймқұл Есіркеевтің көптеген портреттері композициялық тәсілмен құрылған. Қыл қалам шeбepi күнделікті өмірде адамның өзін қоршаған ортада еркін және батыл сезінетінін көрсетуге тырысты.  

## Дереккөздер


Санат: Суретшілер
Марат Қайсынұлы Жүнісов

**ЖҮНІСОВ  МАРАТ  ҚАЙСЫНҰЛЫ** (1947-1999) - суретші.
1967 жылы Алматы көркем сурет училищесін, 1973 жылы Ленинградтың И. Репин атындағы кескіндеме, мүсін және сәулет институтын бітірген. Кескіндеме өнерімен шұғылданды. ҚР суретшілер Одағының мүшесі Марат Жүнісов лирик суретші. Ол өз творчествосында өмірлік әсерлерін електен өткізіп, көркемдік бағытта баяндады. Оның портреттеріндегі, пейзаждарындағы образдар түрлі-түсті күйге еніп, қоюланып, оның астарынан адамдар  мен жануарлардың, символдық бейнелері пайда болады. Суретшінің полотноларында ғарыш, жер, табиғат, тipi тipшілік  бip тұтастық тауып жатады.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Афлатун жуасы

**Афлатун жуасы**  () – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын Қазақстанда сирек кездесетін түр. Тек Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Ферғада және Ұзынахмет жоталарында таралған. Жапырақты ормандар мен бұталар арасында, орта тау, кейде жоғарғы тау белдеулерінде шөптесінді беткейлерде өседі. Бытырап және сирек кездеседі. Өте әдемі сәндік өсімдік - сабағы биік, ұзын көкшіл топтанған жапырақтары бар, ақшыл күлгін гүлдері үлкен гүл шоғырында жиналған. Мәдени түрде төзімді, тұқымы арқылы көбейеді. Тек Алматыда ғана емес, тіпті Мәскеуде де жақсы өседі. Табиғи популяциялары пиязшықтарын тағамдық және жоғарғы сапалы желім алу мақсатында жаппай жинау нәтижесінде зардап шегіп отыр. Түрдің табиғаттағы жағдайына бақылау жасап, зерттеп, мәдени түрде өсіруді қолға алу керек.

Санат:Амариллистер
Қалмаханов Сейтмахан Қалмаханұлы

1940 жылы туған, 1972 жылы Москваның Жоғары өндірістік көркемсурет училищесін бiтipгeн, кескіндеме өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі Сейтмахан Қалмаханов өзінің  шығармашылық  жолын интерьер мен экстерьерлерде жұмыс жасайтын дизайнер ретінде бастап соңғы  он жылын кескіндеме өнеріне арнады. Оны қазіргі кезеңдегі жаңа мәдениетті қалыптастыруға әсер ететін ата-баба рухындағы тарихи феномен қызықтырады. Оның  полотноларында осы кезеңге дейін өзінің маңызын  жоғалтпаған дәстүрлі тұрмыс пен дәстурлі  кәсіптің бейнеленуі осыдан. Олар әрқашанда пайымдаулық  жағынан нанымды әpi жинақы болып келеді портрет жанрында cypeтші дәyip мен ұрпаққа тән типтік образдарды бейнелеуді артық санайды, соның нәтижесінде сомдаған кейіпкерлері ерекше монументальдық  маңыздылыққа ие. Суретшінің шығармаларынан өз отанына, еліне деген үлкен сүйіспеншілікті  көруге болады.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Осипенко Андрей Иванович

1927 жылы туған, 1954 жылы Алматы көркемсурет училищесін бітірген, театр cypeтшісі,кескіндеме өнерімен шуғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі, Г. Цадас атындағы сыйлықтың лауреаты. Андрей Осипенко өз дарыны бойынша - театр суретшісі. Суретші өзінен басқаша жандардың өмір тәжірибесінен, өзі куә болған оқиғалар көріністерінен  үлгі алып, сол арқылы өз өмірін байытуға құштар. Қыл қалам шебері өзі ұққан тарихи шындықты замандастарымен, келер ұрпақ өкілдерімен бөліскісі келеді В. Шекспирдің, Б. Брехтың, А. Чеховтың,Н. Гогольдің,Р. Гамзатовтың  кейіпкерлерімен бipгe қиын да күрделі өмір кешеді. Оның  сценографиялары - спектакль образының формуласы. Олар кейін спектакль кейіпкерлерімен толықтырылады. Ал станоктік өнерде ол баяндаудан гөpi идеялар беруге талпынады. Суретші ретінде ол қазіргі адамдардың сана- сезіміндегі өзгерістерден шет қала алмайды. Андрей Осипенко кемеліне жетпеген қоғамдық рухани құрылымның  iш-жарасын көрерменге аудармай, белглі кейіпкерлердің бейнесі  арқылы баяндап, өмірдің теңіздей тереңіне жол табады.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Плотников Алексей Петрович

1940 жылы туған, 1970 жылы Алматы көркемсурет училищесін бітірген, кескіндеме өнерімен шұғылданады, ҚP суретшілер Одағының мүшесі. Алексей Плотников барлық жанрда жұмыс жасайды, оның iшінде ерекше ұнататыны сюжетті- тақырыптық картиналар. Оның көптеген полотнолары Қарағанды кеншілерінің, металлургтарының еңбектеріне, Қазақстан Магниткасына арналған. Өзінің ерекше мәнерлі жазу үлгісімен суретші натюрморттарында ашық та айқын түстердің үйлесімділігін айшықты формалармен бере отырып, пайымдаулық тәсілдерді шебер қолданады

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Раков Игорь Анатольевич

1961 жылы туған, 1986 жылы Пенза көркемсурет училищесін бітрген, кескіндеме өнерімен шұғылданады,ҚР суретшілер Одағанын, мүшесі Игорь Раков негізінен пейзаж, натюрморт, әйелдер бейнесін жасаумен шұғылданады. Суретшіні  белгілі бip зат қызықтырмайды, оны адам жүрегіне қымбат, мәңгілік құнды заттар мазалайды. Ол қашанда көңілді жұбататын, жүректі қуанышқа толтыратын, өмipгe деген құштарлықты күшейтетін жағдайларды бейнелеуге тырысады, Cypeтші таза әсемдікті көрсету - басты міндет деп санайды. Оның жұмыстарынан ерекше бip музыкалық сезім туындайды. Ол адамның көңіл күйін, сезімін кеңістік шеңберіндегі түстер арқылы жеткізеді Оның полотнолары қарапайым, бipaқ олардың мазмұны күрделі.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Снищук Петр Поликарпович

1945 жылы туған, 1970 жылы Алматы көркемсурет училищесін бiтipгeн, мүсін өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі Петр Снищук ағашты оюмен
шұғылданады. Ол өзінің саусақтарының ұшымен өзi еңбек ететін материалдың жылылығы  мен нәзіктігін жақсы сезінеді. Cypeтші мүсін, жіңішке рельефтер, сәндж оюлары арқылы ағашты жандандырады. Cypeтші ізденісінің негізгі  рухани байлық, пен өмipгe деген құштарлық. Бұл қасиеттер оның Дева Марияға арналған рельефті икондарында кездеседі. Оларда ана мен баланың арасындағы бip-бipiнe деген жылы сезімге болашақтың қайғысы көлеңке түcipeтiн сияқты. Шебер өз туындыларында негізінен фольклорлық бейнелерге назар аударады. Олар оның туған жері Украинаның табиғатында көpiнic табады. Нәзік те балғын қыз денесі ағашпен тұтасып жапырақтар мен бұтақтардың жанында нәзік және әсем болып көрінеді.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Санат:1945 жылы туғандар
Сергей Данилович Щеголихин

1953 жылы тyғaн, 1977 жылы БСО жанындағы қалпына келтіру орталығы Ленинград политехникумының көркемсурет бөлімшесін бітрген, кескіндеме өнерімен шұғылданады,ҚР  суретшілер Одағының мүшесі Сергей Щеголихин лирика және қала пейзажы саласында жұмыс жасайды. Өзін қоршаған ландшафтардың қарапайым әсем көpiнiciнe көз тоқтатып, оның өзгерістегі тipшілін бейнелейді. Дарынды кескіндемеші  ерекше композициялар іздемейді, әшейінде көзге түсе бермейтін нәзік түстер арқылы табиғат жағдайының сол сәттегі көңіл-күйін, өмірді сезіну түйсігін бере алады. Tiптi көңілсіз қоңыр-салқын күздің күндерін ғажайып күн сәулесін байқауға болады. Егер де ол ашық кұнді суреттейтін болса, онда полотноның үстіңгі жағынан төгілген күн сәулесінен бар тipшiлiк жадырап, жайнап тұрғандай әсер қалдырады.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Амфидиплоид

**Амфидиплоид** ( — екі жағынан да,  — қосқабат және   — түр)  -    екі өсімдік түрінің немесе туысының өз ара тозаңдануынан пайда болған  будан.  
thumb|left|220px|Амфиплодия арқылы жаңа түрдің пайда болуы: диплоидты жасуша мейоздың нәтижесінде екі диплоидты гамета пайда болды. Олар өздігінен ұрықтанып - тетраплоидты зигота пайда болды.

Амфидиплоидтың  ерекшелігі - оның жасушаларындағы хромосомалар саны ата-ана жасушасының диплоидты хромосома санына тең болады.

Амфидиплоид ағзаның тіршілік қабылеті жоғары және ол сыртқа орта жағдайына  бейімделгіш келеді.  

Осыған байланысты Амфидиплоид  жаңа ағза түрі ретінде табиғи жағдайда  сақталып, өсіп-өнеді. Осы кезде алыс туысты өсімдіктерді будандастырып Амфидиплоид  алу өсімдіктер генетикасы мен селекциясында кең қолданылады.

thumb|қарабидай + бидай = Тритикале
Мысалы, 
* Тікенді қара өрікті *(Prunus spinosa)* алшамен *(Prunus divaricata)*  будандастыру нәтижесінде  селекционерлер *(Prunus domestica)* алхорын дүниеге келтірді. 
* Тритикале — қарабидаймен бидайдың амфидиплоиды
* Рафанобрассика — орамжапырақ пен шомырдың амфидиплоиды
между рожью и пшеницей.

Амфидиплоидтар жануарлардың арасында да болады. Мысалы, тұт жібек құрты *(Bombyx mori)* және жабайы  жібек құрты  *(Bombyx mandarina)* арасында.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Жануарлар
Санат:Генетика
Санат:Хромосомдық өзгерістер
Даулет Юсупович Айтуаров

1956 жылы туған, 1987 жылы Ленинградтың И. Репин атындағы кескіндеме,мүсін және сәулет өнepi институтын бітірген, графика және қолданбалы өнермен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі.
Бейнелеу өнерінің, көптеген жанрларымен шұғылдана отырып Даулет Айтуаров акварельді басқалардан жоғары қояды. Heгізінен ол табиғаттың әсем көркін, табиғаттан көpiп-байқағанын кейбір кездерде қиялдан туған кескіндемелер сипатында беруге талпынады. Олардың бәpiн жай ғана табиғат көріністерінің ерекшеліктері деп қана түсінуге болмайды, олар суретшінің түpлi дүниелердің iшкі сырын айтқысы келген көркемдік әрекеттері деп ұғыну қажет.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Арент Виктор Антонович

1960 жылы туған, 1993 жылы Красноярск Мемлекеттік көркемсурет институтын бiтipгeн, ҚР суретшілер Одағының мүшесі.
Виктор Арент керамикамен жұмыс жасайды. Осы бip күрделі материал арқылы ол Қарағанды саябақтары мен көшелерінің сәнін келтірген көптеген көркем де қолданбалы мүсіндер жасады. Оның шығармалары қала көркіне еніп тұpғaн көптеген кафелер мен ресторандардың және қоғамдық орындардың интерьерлерін безендіруге арналған. Ол түрлі формаларды айшықты өрнектеу арқылы сәтті стилизация жасай отырып адамдарды көркемдік ойға жетелеуге тырысады.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Баграмов Игорь Маратович

1961 жылы туған, 1986 жылы Алматы мемлекеттік театр-көркемсурет институтын бітірген, кескіндеме, графика өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі. Игорь Баграмов өзінің, шығармаларын сәнді үйлесімділікке әуестену арқылы шарттылауға ұмтылады. Оның туындылары бөгде әpi күрделі құрылымдарымен, қиялдың күрделілігіме, философиялық толыққандылығымен ерекшеленеді. Суретшіге тән қажеттілік - заттар әлеміндегі ерекше белгілер мен көркемділікті нақтылы көрсете білу. Осындай қарапайым үйлесімділік арқылы образдың символикалық әсемдігін көрсету мүмкіндігі туындайды.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Бексұлтанов Амангелді Қуанышбекұлы

1951 жылы туған, 1972 жылы Алматы көркемсурет училищесін бiтipгeн, мүciн өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі.
Амангелді Бексұлтанов станоктік және монументальді мүсінде жұмыс жасайды. Ол өз творчествосында әдеби мазмұннан бас тартып, образдарды көлем мен кеңістік арасындағы қарым-қатынас арқылы шешеді. Осы eкeyi шығарма пластикасын құрудағы бастама болып саналады. Cypeтші оны басты тipeк деп санайды.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Санат:1951 жылы туғандар
Валерий Николаевич Иманасов

1950 жылы туған, 1971 жылы Алматы көркемсурет училищесін бiтipгeн, графика өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі.
Валерий Иманасовтың шығармалары қазіргі кезең немесе өткенді ойға салатын пайымдаулар арқылы өрнектелген. Суретші өзінің әpбip туындысындағы сюжеттік мазмұнды уақыт кеңістігіндегі өзгерістер арқылы қарастырады. Ол үшін ең қажеттісі өткен кезең мен қaзipгi уақыттағы жаңалық. Суретшіге тән ерекше белгі әдетке айналған композициялық әдіс-тәсілдермен шектелу ғaнa емес, тарихи өзгерісте болып жатқан күнделікті өмipді өзіндік көркемдікпен шеше білу.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Санат:1950 жылы туғандар
Кеңесбаев Төлеуғали Алмазұлы

1944 жылы туған, 1974 жылы Мәскеу полиграфиялық институтын бiтipгeн, графика өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі.
Төлеуғали Кеңесбаевтың cүйікті тәсілдерінің бipi – линогравюра. Сол арқылы ол индустриалды табиғат көріністерін тарихи пайымдауларды, портрет жанрын аша түседі. Замандастарының күрделі де өзгеше ерекшеліктерін кейіпкерлердің қимыл әрекеті арқылы ерекшелейді Бұл оның бойына біткен табиғи қасиеті.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Ким Владимир Викторович

1936 жылы туған, 1959 жылы Алматы көркемсурет училищесін бiтipген, кескіндеме өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі.
Владимир Кимнің шығармалары классикалық және алыстағы өз отаны өнеріндегі сәйкестікті өзінше жүйелеуге бейімделген. Ол үшін суретші табиғат көpiнicтеріндегі, портреттер мен натюрморттардағы ерекше белгілердің бip-бipiнe үйлесімділігін мұқият көрсетеді, дәлме-дәл жазып шығады. Оның шығармалары негізінен қаладағы көше қиылыстарын, саябақтардағы аллеяларды, қарапайым гүлдерді, үйреншікті өмip тыныштығын бейнелеуден тұрады. Ол ішкі жан дүниесінде шоғырланған ойды тыныштық арқылы шешуге ұмтылады.

## Дереккөздер


1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж.

2. ↑http://www.shuak.kz/ 

Санат: Суретшілер
Музыкалық аспап жасауға қолданылатын заттар

Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптарына қолданылатын материалдар түрі сан алуан және олар негізінен табиғи түрде қолданылады. Қазақ аспаптарының дыбыс бояуының табиғи түрде болуына негізінен осы заттар маңызды рөл атқарады. Олар: ағаш түрлері, мал терісі және металл түрлері болып үшке бөлінеді. Қайсыбір музыкалық аспаптардың пайда болуы, таралуы мен қолданылуы әр елдің табиғаты, жер асты және орман байлықтарымен де байланысты болып келеді. Мәселен, әлемнің әр жерінде "әнші ағаш" аталатын ағаштар мен соған жақын өсімдік түрлері өседі. Мұны зерттеп- танитын сала ғылымда- ***драмология*** аталады.
Қазақтың тұрмыс-салтында ағаштан және оған жақын өсімдік түрлерінен музыкалық аспаптар жасаудың көпжылыдқ тәжірибесі қалыптасқан. Ағаш- аспапстар жасауда ең көп қолданылатын зат. Ертедегі қолөнер шеберлері аспап жасауға көрінген ағашты ала салмаған. Аспаптар жасауға жалпақ және қылқан жапырақты ағаштардың қатты, тығыз түрлері қолданылады. Дәстүрлі музыкалық аспаптарды зерртеп- тануда ағаш түрлерн, сипатын, сапасын, беріктігін, дыбыс беру ерекшелігін білуаса мағызды. Халық музыка аспаптары музйінің аспап жасау, жөндеу және қалпына келтіру шеберханасындаеліміз аймағында өсетін ағаштардың көптегентүрлері қолданылады.
### Аспап жасауда қолданылатын ағаш түрлері
**Шамшат**- жалпақ жапырақты, мықты, берік, әдемі, құнды ағаш. Бұдан музыкалық аспаптар жасалады, аспап бөлшектерін арнаулы пешке қыздырғанда жақсы майысады. Мәселен, домбыраның, сым ішек қобыздардың құрап жасалатын шанағын, дабылды аспаптардың шеңберін майыстырып, иіп жасауда шамшат оңай иіледі. Алайда ағашты жағадан ғана кесілген кезінде қажетке жаратып үлгермесе, сызат түсіп, жарылып кететін зиянды жағы бар.

**Алмұрт**- қатты, тығыз, өңі күлгін түсті құнды ағаш. Өңдеуге оңай көнгенімен тез майыспайды. Музыкалық аспаптар және оған қажетті кесінді бөлшектері жасалады. 

**Қазал ағаш**- қатты жанасты, түзу өсетін ағаш. Дыбыс жаңғырықтығы жоғары. Көбінесе ішекті аспаптардың шанағы, мойыны, тиек пен құлақ екілді бөлшектері жасалады. 

**Шырша**- қылқан жапырақты құнды ағаш. Музыкалық аспаптар жасауда дыбыстық (**акустикалық') қасиеті ерекше. Олардың дыбыс беру мөлшері 1200 гц шамасында. 

**Тобылғы**- өңі қызыл күрең түсті. Одан асатаяқтың сабы, дабыл, дауылпаз, тоқылдақ секілді ұрмалы аспаптардың таяқшасы жасалады. 

**Тасжарған**- сирек әрі аз өсетін қатты ағаш. Одан музыкалық аспаптардың құлағы, тиегі, асатаяқтың сабы мен соқпалы аспаптардың таяқшасы жасалады.  

===Аспап жасайтын құрал- саймандар===
**жозы**- құрал- саймандар жататын әр шебердің негізгі жұмыс үстелі.

**тұғып**- ашасына ағшты қысып қойып, кесіп- жонуға арналған.

**қуыс балта**- шанағы тұтас ойып жасалатын аспаптардың ағашын оя шабуға арналған.

**сына**- музыкалық аспаптардың желімделген бөліктерін қысып тұруға қолданылады.

**шот**- аспаптардың нәзік бөлшектерін дайындауға, ұңғуға, шауып жұқартуға қолданылады.

**атауыз(қысқы)**- саз аспаптарына қажетті ағаштарды сүргілеуге, жонуға, кесуге арналған құрал.

**ұңғыру**- ағашты ұңғи жонуға арналған сабы бар имек пышақ. 

**тышуыр'''- ағашты қуыстап тесуге арналған.
Янчевский қарақаты

**Янчевский қарақаты** - Қарлығандар тұқымдасына жататын сирек кездесетін түр. Солтүстік Тянь-Шаньда анда-санда, сирек Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Қазақстаннан тыс Батыс Тянь-Шаньнан басқа, Памир-Алай тауларында таралған. Орманды белдеудегі шөгінді тастарда, тасты баурайлардың төменгі бөлігінде, тау өзендерінің аңғарларында, тоғайлы ормандар мен бұталар арасында өседі. Ірі хош иісті қара қошқыл-қара жидегімен ерекшеленеді. Қара қарақаттағы сияқты жапырақтарының төменгі бетінде сары хош иісті кішкентай бездері болады. Бағалы тағамдық өсімдік. Жидектерінің дәмі жағымды тәтті-қышқыл және құрамында С витаминінің мөлшері жоғары. Аязға төзімді түрлерді шығаруға жақсы нысана. Алматы және Ақсу-Жабағылы қорықтарында қорғалады.

Санат:Қарлығандар
Қызыл қойжелкек

**Қызыл қойжелкек** () – астралылар тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстан территориясының оңтүстік дала зоңасынан бастап, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шаньның аласа тауларына дейінгі аралықтағы үлкен аймақта таралып жатыр. Құмды, сазды, шөлдерде, қиыршық тасты беткейлерде және тау етегінде, егістікке жыртып,пайдаланбай тасталған жерлерде өседі. Бұл көпжылдықтың басқа да қойжелектердей Қазақстанда 25 түрі  кездеседі, өзіне тән түр сипаты бар. Әсіресе гүлдеп және жеміс беріп тұрған кезде тартымды, тез тануға болады. Онша биік емес (ұзындығы 40 см-ге дейін) сабағы таспа тәрізді, төменгі жағы кең,жоғарғы жағы үшкірленген жапырақтармен қалыңдай жабылған. Олар көкшіл сұр, жасыл түсті және жиегі толқыңдаған. Гүлшоғыры үлкен, жалғыз себет, сабақтың бас жағындағы және бұтақтардың ұшындағы ұзын түтікті гүлтығырына орналасқан, гүлдері қос жынысты. Саны көп, төменгі бөлігі түтүкті, ұзын, жіңішке, тілме тәрізді желбірлі. Үлкен (диаметрі 5 см-ге дейін), күлгін сия көк түсті, себеттер ертемен ашылады және нәзік тәтті хош иіс шығарады. Қойжелкек әр түрлі мекен ортасында сәуірден бастап, шілдеге дейін гүлдейді, мамыр - шілдеде жеміс береді. Жемістері жіңішке, тұқымшылар ұзындығы 2,5 см - ге дейін, ұш жағы тұмсықшалы, тұқымшаның ұзындығымен бірдей, ақшыл айдармен қамтылған. Айдар - қауырсынды түтүктерден тұрады, сондықтан жеміс беретін себеттердің түрі жұқа, селдір шарға ұқсайды. Қойжелкектің шаруашылық маңызы жайылымда азықтық өсімдік қатарына кіреді. Жапырағы мен сабағының құрамында сүт шырыны бар, полисахаридтер және дәрумендерден басқа активті заттар да бар, себеттері кейбір ісік түрлеріне қарсы халықтық медицинада қолданылады. 

Қазақстан территориясының оңтүстік дала зонасынан бастап, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шаньның аласа тауларына дейінгі аралықта үлкен аймақта таралып жатыр. Құмды, сазды шөлдерде, құрғақ қиыршық тасты беткейлерде және тау етегінде, сондай –ақ егістікке жыртып, пайдаланбай қалған жерлерде өседі. Бұл көпжылдықтың басқа да қойжелкектердей өзіне тән түр сипаты бар.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Қатпарлы шұбаршөп

**Қатпарлы шұбаршөп** , орамалы соссюрея () – астралылар тұқымдасына жататын өте сирек кездесетін, үштік дәуір қалдығы. Жоңғар Алатауының орталық бөлігінде, Іле және Күнгей Алатауында, сонымен қатар Теріскей Алатауында кездеседі. Қазақстаннан тыс Қырғызстанда және Батыс Қытайда таралған. Бұрын бұл түрдің таралу аймағына Сібірдің оңтүстігі мен Монғолияны да кіргізген. Бірақ ол жерлерде екі жақын түрлері кездеседі - Дорогостайский шұбаршөбі, 1928 жылдан белгілі және оргаадай шұбаршөбі, белгілі Новосибирск флористері В. М. Ханминчун мен И. М. Красноборов сипаттап жазған. Біздің түріміз жартастарда, тасты беткейлерде және ежелгі тау жынысы қалдықтарында өседі. Өте ерекше және көп жағынан құпия көпжылдық өсімдік, көбіне альпинистерге таныс. Жуан қуыс сабағымен және шоғырланған оншақты себеттен тұратын күрделі гүл шоғырын көптеген ақсары-жасыл жалпақ жапырақтар орап тұрады. Осы кезде өсімдік керемет әдемі болып көрінеді. Барлық жерде саны төмен, жекелеп немесе шағын топ болып кездеседі. Тек гүл шоғырын жинаудан зардап шегеді. Мәдени түрде өсірілмеген. Алматы қорығы және Іле-Алатау ұлттық паркінде қорғалады.

Санат:күрделігүлділер
Культиасов батаны

**Культиасов батаны** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын, сирек кездесетін, тар эндемикті түр. Плиоцен дәуірі қалдығы. Тек Талас Алатауының батыс бөлігінде кездеседі. Құрғақ шағыл тасты шыңдарда және теңіз деңгейінен 1200-1500 метр биіктік аралығындағы аласа тау баурайларында өседі. Осы туыстағы басқа түрлерден сыртқы құрылысы жағынан ерекше оқшауланады. Бұл шала бұта түбінен бастап бірнеше рет бұтақтанады, оның көптеген жынысты жетілген және вегативті бұтақтары болады, сөйтіп шеңбері бір метрге жететін қатты "жастық" түзеді. Бұтақтарының төменгі жағы сүректенген, ал қатты тікендері сабақтарында қурап қалған жапырақтары. Саны аз, жалпы саны 100 шаршы метрде 4 өсімдік, ал орталық бөлігінде одан жоғары болады. Тұқымы арқылы көбейеді. Популяция жағдайына бақылау жүргізіп, арнайы қорғалатын жер бөлу керек.

Санат:Шатыршагүлділер
Амфиктиония

thumb| 
**Амфиктиония** (,  немесе  - көршілер) - Ежелгі  Грекиядағы тайпаларының және өз ара алдына мемлекет болған қалалардың діни-саяси одағы. Қасиетті орындарды қорғау және дін ғұрыптарын бірлесіп атқару үшін құрылған.  Әскери демократия дәуірінде тайпалар одағы  түрінде пайда болған. Кейін Амфиктиония полистер арасындағы одаққа да айналады.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ежелгі Грекия
Қарақызыл жуа

**Қарақызыл жуа**  () – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын өсімдік. Тянь-Шаньның, Жоңғар Алатауының және Тарбағатайдың биік жоталарымен таралған. Әсіресе Іле Алатауында көп, альпі және субальпі белдеулеріндегі ылғалды учаскелерде кең көлемді шілік құрады. Пиязшықтары сопақ,әдетте бірнешеуден қысқа тамырсабаққа шоғырланған. Сабағы үрленген биіктігі 50 см-ге дейін, 1-3 цилиндр тәрізді, үрленген жапырақтармен. Гүлшоғыры аз гүлді 15-ке дейін босаң шатырға ұқсас, гүлдері ашылғанға дейін қарақошқыл түсті жарғап қап киеді. Гүлсерігі қоңырау тәрізді қапқа ұқсас боялған, бірақ үлкейтілген күйінде анық байқалатын өзіне тән дақтарымен. Аталықтары және бағана түйіндер гүлсерігінен қысқа сондықтан қылтиып шықпайды. Бұл түр маусымнан-тамызға дейін гүлдейді, жемістері шілде-қыркүйекте піседі. Биік тау ландшафтарын, альпі төбешіктерін безендіруші, сәндік өсімдік,жабайы және үй жануарлары үшін азық. Жапырағы және сабағы жас күйінде жеуге жарамды. Тағамға көкөніс ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Амариллистер
Сиверс алмасы

**Сиверс алмасы** - Раушангүлдер тұқымдасына жататын, саны қысқарып бара жатқан түр. Қазақстанның оңтүстігімен оңтүстік-шығысындағы тау сілемдерінде кездеседі. Қазақстаннан тыс Қытайдың батыс бөлігі мен Орта Азияның оңтүстік тауларында таралған. Жапырақты, сирек қылқан жапырақты ормандарда, тау өзені сайларында, тау баурайларында өседі. Жиі шағын , дерлік иін тірескен тұтас тоғайлар, көбіне жекелеген далалар мен жеке топтар болып кездеседі. Бағалы тағамдық ағаш, тау беткейлерін бекітуші, көптеген мәдени сорттың жабайы туысы. Жақсы бал жинаушы, тығыз өскен алма ағаштары 1 гектардан 25-40 кг бал береді. Түр пішінінің алуан түрлілігімен, әсіресе мөлшерімен, түсімен және жемістің дәмәмен ерекшеленеді. Алматы қаласының ботаника бағынан А. Ж. Жанғалиев жетекшілігімен оқушылар бірнеше оңдаған келешегі зор жабайы өсетін түрлерін жинады. Соңғы жарты ғасырда ауыл шаруашылығы дақылдары мен саяжай құрылыстары әсерінен алма бақтарының көлемі қатты қысқарды. Түр сонымен қатар малды шектен тыс жою мен өрттерден зардап шегіп отыр. Табиғи популяцияның жағдайын өсіруді қолға алу керек. Популяцияның біразы Алматы, Ақсу-Жабағылы, Қаратау қорықтарында, Тянь-Шань мен Тарбағатайдың бірнеше қорықшыларында, сонымен қатар Іле-Алатау ұлттық паркінде қорғалады.

*[[Қара алма|Malus kіrghіsorum]]* (Фёдоровтар), *Malus turkmenorum* (Юзепчук, Попов) , *Malus hissarica* (Кудряшёв) деген атаулар кейде синонимдер ретінде, кейде кіші түрлері ретінде беріледі.
нобай|солға|
## Сілтемелер
* Плантариум сайтында

Санат:Раушангүлділер
Гельтцер қалампыры

## Гельтцер қалампыры
**Гельтцер қалампыры** - қалампырлар тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстандық түрдің ішіндегі ең тартымдысы.Құрғақ шалғындықтарды және Тянь-Шань Жоңғар Алатауының субальпі белдеулеріндегі шыршалы және аршалы ормандарда кездеседі.Шөптесін көпжылдық,жатаған, кіндік тамырсабағымен генеративті және қысқарған вегативті өркендер бөліп шығаратын сабақтары әдетте бірнешеу. Биіктігі 60 см, жұптаса орналасқан,таспалы қандауыр, жапырақтарымен. Гүлдері ірі, бозғылт күлгін, цилиндр тәрізді, тостағаншасымен, 5  желекті, тақталары жіңішке шашақты бөліктерге терең бөлінген. Маусым - тамызда гүлдейтін бұл түр үшін хош иіс тән. Халықтық медицинада жер үсті бөлігінің қайнатпасы қолданылады. Әр түрлі жараларды тазартып, тез жазылуына көмектеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қалампырлар