open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бояуриян

thumb|
## Бояуриян
Бояуриян -(лат. Rúbia) –Бояурияндар (Rubiaceae) тұқымдасына  жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
Бояуриянның ең белгілі түрі -  Марена красильная (Rubia tinctorum L.), Бояуриянның бұл түрінен  крапп бояғышын жасайды.
### Ботаникалық сипаттама
Тамырының ұзындығы 10-25см қалыңдығы 0,5см іші сағышқызыл түсті, сырты – қоңыр.
Жапырақтары сабағына айналмалы орналасқан.
Гүлдері майда дөнгелек пішіндес, 4-5 бөліктен тұады, екі жынысты.
Жемісі – етжең шырынды, дәнегі бар.
### Таралуы
Оңтүстік Еуропада және Азия, Америка мен Африканың тропикалық елдерінде жабайы түрінде өседі.
### Химиялық құрамы
Өсімдіктің тамыры мен тамырсабақтарынан антрахинон, руберитрин қышқылын, рудиадин, пурпурин, ализарин таза түрінде табылған.
### Пайдалануы
Теріден және жүннен жасалған бұйымдарды бояу үшін.
Медицинада тамыры  мен тамырсабақтары зәр айдағыш ретінде, өт қалтасы ме бүйректегі тастарды қобсыту үшін, әсіресе, тастар фосфатты және оксалатты болса.
Қайың саңырауқұлағы

thumb
**[[Қайың саңырауқұлағы]]** (лат.Inonotus obliquus) – Базидиомицет бөлімшесіне жататын бедеу саңырауқұлақ болып табылады. Көбінесе қайыңның үстінде кездескеннен осы атауына еге болған. Басқа талдарда сирек кездеседі.
## Биологиялық сипаттама
Қайың саңырауқұлағы талдың Inonotus obliquus паразит саңырауқұлағымен қағынуының нәтижесінде пайда болады. Қайыңның үстіндегі бездің мөлшері 5-40 см-ге дейін өседі. Бетінің түсі қара, көптеген жарықтармен қапталған. 10-20 жылдан кейін бұл паразиттік симбиоз үлкен еге-талдың өліміне келтіретіні ақиқат.
## Химиялық құрамы
Өсімдіктің құрамында калий, қышқылдар, птериндер, лигнин табылған.
## Таралуы
Қайын саңырауқұлағы Ресейде, Еуропа, Корея ормандарында және солтүстік АҚШ-та көп кездеседі.
## Қолданылуы
Медицинада көбінесе қатерлі ісіктерге қарсы және асқазан ауруларына қарсы ем ретінде көп пайдаланады. 
Қайың саңырауқұлағын жыл бойы жинауға болады. Көбіне күзде, қыста және ерте көктемде жинағаны тиiмдi. Балтамен тал сабағының саңыруақұлақ өскен жерін шауып алып, өсімдіктің ақшыл жағын алып тастап, қарайған жағын алады.

Санат:Базидиомицеттер
## Дереккөздер
Ким Петр Сергеевич

**Ким Петр Сергеевич** - Социалистік Еңбек Ері (1948), агроном. 1910 жылы Ресейде Приморье өлкесі, Поевет ауданы, Заречье ауылында туған.

## Еңбек жолы
* 1932 жылы Приморье өлкесі, Поевет МТС-да агроном.
* 1935-1938 жылдары Қызыл Армия қатарында қызмет етті.
* 1938 жылы Қазақстанға қоныс аударып, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал МТС-да агроном-жоспарлаушы, кейіннен аға агроном болып жұмыс істейді.
* 1942 жылы Қаратал ауданы, Имано-Вак колхозына ауысып, онда 3 жыл аға агроном болады.
* 1945-1946 - жылдары бас агроном, Қаратал аудандық техникалық дақылдар бөлімінің бастығы.
* 1945 жылдан КОКП мшесі.
* 1947-1951 жылдары - Үштөбе МТС-да аға агроном. 1947 жылы қант қызылшасының 622 гектар алқабынан 321 центнерден қант қызылшасын, 3243 гектар бидай алқабының әр гектарынан 15,7 центнерден бидай жиналған. 1947 жылы тракторлық жұмыстар жоспары 112%-ке және заттай төлем тапсыру жоспары 252%-ке орындалған. 
* 1951-1954 жылдары - Қаратал МТС-ның директоры.
* 1954-1967 жылдары - Қаратал ауданындағы шаруашылықтарда агроном-жоспарлаушы, экономист, гидротехника маманы.
* 1967-1972 жылдары еңбек демалысына дейін Үштөбе совхозында бақша жұмысшысы болды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1945)
* "За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня роячдения Владимира Ильича Ленина"
* "За освоение целинных земель"
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қызылжидек

**Қызылжидек** немесе Итбүлдірген () – тұқымдасы Vaccinасае (Вересковые)  Вакциниум (Vaccinium) бөлімшесіне жататын биіктігі 15-20см көпжылдық өсімдік, шала бұта. Латынша аты "vitis-idaea" қазақшаға аударғанда "Ид тауындағы жүзім" деген мағынаны білдіеді (Крит аралы).
## Биологиялық сипаттама
Тамырсабағы жіп тәрізді, тамырсабағымен тамырларынан жоғарға қарай 15-20см сабағы көтеріледі.
Жапырақтары кезек оналасқан, қысқа сабақты, жұмыртқа пішінді, тегіс, жылтыр, ұзындығы 2-3 см, ені 1,5 см. 
Гүлдері майда, қос жынысты, ақшылқызыл түсті, 10-20 данадаң өсімдіктің жоғарғы жағында гүлшоғырына жиналған. Көктемнің соңында - жаз басында гүлдейді. 
Жемісі майда, етжең, түсі қызыл, қар астында көктемге дейін сақталады.
## Химиялық құрамы
Қызылжидектін жапырағы  (лат. Folium Vitis idaeae) медицинада дәрі етінде пайдаланады. Қызылжидек құғақ жапырағының құрамында арбутин, фенолгликозидтер, урсол қышқылы бар.
## Пайдалануы
Бүйрек аурулары, ревматизм, подагра, туберкулез ауруларын қарсы қосымша емі ретінде қолданылады.

Жемісінін шырынын гипертонияда, невроз, және жүкті әйелдердің аемиясына қарсы ем болып табылады.

Санат:Көкбұталар
Ким Хон Себ

**Ким Хон Себ** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының бригадирі. 1906 жылы Ресейде, Қиыр Шығыс өлкесінде туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1933-1937 жылдары Приморье өлкесінің "Морфлот" совхозында жұмыс істеген.
* 1937 жылы Қазақстанға қоныстанып, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, "Дальний Восток" колхозына жұмысқа кіреді.
* 1939 жылы егіншілер бригадасының бригадирі етіп тағайындайды. 1945 жылы оның бригадасы  белгіленген жоспарды 122% -ке, 1946 жылы - 191% , 1947 жылы -237% -ке асыра орындайды. 1947 жылы 164,5 гектар бидай алқабының әр гектарынан 23,7 центнерден өнім жинайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ким Чан Бем

**Ким Чан Бем** - Социалистік Еңбе Ері (1948), егініші, егіншілер бригадасының бригадирі. 1904 жылы Ресейде, Приморье өлкесі, Поевет ауданы, Гнездо ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1937 жылы Қазақстанға қоныс аударған соң, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, М.Горький атындағы колхозға кіріп, егіншілер бригадасының бригадирі болады. 1945 жылы оның бригадасы белгіленген жоспарды 122%-ке, ал 1946 жылы - екі есе асыра орындайды. 1947 жылы 164 гектар жерден 23.7 центнерден, ал 57 гектардан - 34 центнерден дән жинайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбе Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мұз айдыны (Қызылорда)

Мұз айдыны - Қызылорда қаласында  2013 жылы 23 қыркүйекте Қызылорда қаласында ашылған мұз айдыны. Мұз айдынның ашылуына елбасы қатысты.

## Сәулетшісі

## Тарихы
Жаңа ғимарат Ғ.Мұратбаев атындағы стадион мен «Еуразия» спорт кешені арасынан қоныс теуіп, өзіндік спорт қалашығы ансамблін түзуге қатыспақ. Қала басшылығы мұз айдыны ауданы үшін 1,5 гектар жер телімін бөліп берді. Халықаралық дәрежедегі жарыстар өткізуге лайықтанып соғылып жатқан кешен 900 орынды. Мұз айдынының жобасын «Абзал Консалтинг» компаниясы жасаса, құрылысын алматылық «Конструктив» ЖШС жүргізуде.

## Сыйымдылығы
«Спорттық-сауықтыру кешенінде сырғанау мұз айдыны, волейбол, баскетбол - командалық ойындар залы, жекпе-жек үшін оқу-жаттығу залы, сонымен бірге, спорттық билерге арналған хореографиялық сынып қарастырылған. 
-----------------------------------------------------------------------------

## Түсініктемелер

## Тағы қараңыз
Қызылорда
## Сыртқы сілтемелер
Уретандар

thumb
**Уретандар**, **карбоматтар** - кристалды заттар. Химиялық формуласы: R'R''NCOOR. Уретандың қышқылдық немесе сілтілік ортадағы гидролизі спирттің, CO2 және NH2-тің, ал NH3-пен реакциясы мочевинаның түзілуіне әкеледі. 
### Алыну жолы
Уретанды спиртті мочевинамен, карбомоихлоридпен немесе циан қышқылымен, аммиактың судағы ерітіндісін хлор көміртек қышқылының күрделі эфирлерімен, изоцизиаттарды спирттермен әрекеттестіру, спирттік ортада амидтерді деструкциялау арқылы т.б. жолмен алады.
### Қолданыста
Дәрілік заттар (мыс, прозерин, карбохолин), гербицидтер (фенмедифам, барбан), т.б. ретінде қолданылады. Арилизоцианаттардан алынған уретандар спирттер мен фенолдарды сәйкестендіру үшін пайдалынады. 
## Дереккөздер

Санат:Химия
Уянь-Гюйди

**Уянь-Гюйди**, Туцитан (т.-ө ж.б) - ғұн тәңірқұты. Ол таққа отырысымен өзіне дейінгі билеушілердің Қытайға байланысты саясатын өзгертіп, інісін бейбіт жолмен келісімге келу үшін елшілікке жіберді. Өзінен бұрынғы тәңірқұтының барлық жақындары мен жақтастарын өлтіріп, қуғынға ұшыратты. Ақыры өз қол астындағылардың көтерілісі нәтижесінде өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болған. 

## Дереккөздер


Санат:Ғұндар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Билеушілер
Угйе Дэлэ

**Угйе Дэлэ** (т,ж,б - 846) - Ұйғыр қағандығының билеушісі (841 - 46).
## Өмірі
840 ж. Ұйғыр қағандығында аймақтың басшы Гюйлу Мохэ бастаған бүлік басталды. Осы бүліктің кезінде жас билеуші Кэси Дэлэ қаза тауып, қағандық тұрғындарының басым көпшілігі Тибет өңіріне ауа көшті. Қытайлар иелігіне қараған бұл өңір ұйғырлары Угйе Дэлені өз билеушісі деп жариялады. Угйе Дэлэ қытай императорынан өзін Ұйғыр қағандығының билеушісі ретінде тануға қол жеткізіп, бүлікшілерге қарсы күрес жүргізді. Қытай императоры оған қолдау көрсетіп, оның халқына 20 мың қап нан жөнелтті. Угйе Дэлэ 100 мың адамнан тұратын әскери жасақ құрды. Бірақ ол қанша тырысқанымен қағандықтың бұрынғы иелігін өз қолына қайтара алмады. Керісінше жазалау шараларын жүргізу арқылы өзіне қарсыластар қатарын көбейтті. Угйе Дэлэ өз қолбасшысы Хуншунның қолынан қаза тапты. 
## Дереккөздер

Санат:Қытай тарихы
Уилер Джефри

**Уилер Джефри** (1898-1990) - ағылшын шығыстанушы ғалымы.
### Қызметі
1920-40 ж. ағылшын армиясы қатарында Иран мен Үндістанда қызмет еткен. 1940-50 ж. дипломат қызметте болып, полковник шенінде отставкаға шықты. 
### Орта Азияда
1956-68 ж. "Орта Азия шолулары" атты журнал шығарып, онда Қазақстан мен Орта Азияның тарихына қатысты бірқатар мақалалар жариялады. Осы мақалаларында ол "кеңестік отаршылдық" деген тұжырымдаманы ұсынушы ретінде танылды. Оның еңбектерінде кеңес өкіметінің Орта Азияда жүргізген саясаты жергілікті ұлттың мүддесіне үйлеспейтіндігі жайлы пікірлер білдіріп, кеңестік биліктің орыстандыру бағытында ұйымдастырған іс-шаралары айыпталған. 

## Дереккөздер

Санат:Ғалымдар
Татьяна Ивановна Кирпиченко

**Татьяна Ивановна Кирпиченко** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1927 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Камышовка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1940 жылы Павлодар облысына қоныс аударып Ворошилов атындағы колхозға жұмысқа кіреді.
* 1944 жылы Павлодар облысы, Киров атындағы колхозға аусып, комсомол қатарына өтеді.
** 1946 жылы комсомол-жастар тобының звеношысы болады. Бригаданың алғашқы жетістігі межеленген 15 центнердің орнына бекітілген әр 10 гектар жерден 19 центнерден астық жинайды. 
** 1947 жылы әр гектар жерден 30,4 центнер жоғары сортты бидай жинап, бұл жерден 273,6 центнер дән алады.
* 1951-1952 жылдары Павлодарда аудандық атқару комитетінде қызмет етеді.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
*  Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Аксинья Филипповна Коцубеева

**Аксинья Филипповна Коцубеева** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1909 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1932-1936 жылдары Талдықорған облысы, Сарқант ауданы, Черкасск аулында көнеркәсіп артелінде жұмыс істейді.
* 1936 жылы "Коллективный труд" колхозына жұмысшы болып кіреді.
* 1947 жылы астық дәнді дақылдар бойынша звеношы болады. Оның тобына 52 гектар күздік бидай алқабы бекітіледі. Бұл жерден жоспардан тыс 25% өнім алуды міндеттеме етіп алған олар, әр гектардан 30,6 центнер астық алып, міндеттемелерін асыра орындайды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946) 
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар
  
## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Павел Петрович Криниченко

**Павел Петрович Криниченко** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, мол түсімді егіннің егіншілері тобының звеношысы. 1888 жылы Украинада, бұрынғы Херсон гуверниясында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1898 жылы әкесімен Талдықорған облысына (қазіргі Алматы облысы) қоныс аударады:1915 жылы патша армиясында болады; 1917 жылы қызыл партизан қатарында болып Кеңес Өкіметі үшін күреседі.
* 1929 жылы Сарқант ауданындағы "Всемирное пламя" ауылшаруашылық артелінде звеношы болып, колхоз жұмысын жандандыруға ат салысады:
** 1938  және 1944 жылдары жоғары өнім алған үшін Сарқант аудандық еңбекшілер депутаттары Советінің Құрмет Грамотасымен наградталады. 
** 1947 жылы күздік бидайдың 13 гектар жерінің әр гектарынан 29 центнерден, ал 8 гектар жердің әр гектарынан 30 центнерден рекордты өнім алады.

## Наградалары
* Құрмет Грамотасы (1938), (1944)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
*  Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер
 

## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Бұлытбай

**Бұлытбай Баһадүр** (*Сұлтан)* - XVII - XVIII ғасыр аралығында өмір сүрген батыр. Тарихшылардың айтуынша Бұлытбайдың 20 мың-ға жуық әскері болған. Бұлытбай Қоқан хандығымен соғысқан, себебі Қоқандықтар қазақтардың оңтүстік аумағын егеленіп, ауылдарды қырғынға ұшыратып отырған. 1806 жылы Бұлытбай сұлтан 2 мың әскерімен Қоқандық әскерлерге тұтқиылдан шабуыл жасап тас-талқан еткен, соғыс ауыр болады.  Қоқандықтардың әскері 2 есе болатын. Бұлытбай сұлтан Қоңырат Елбақ-Қойбақ руынан шыққан, Деректерде әкесі Тілмәмбет дейтін көсем кісі болған. Бұлытбай партизан соғыстарын көп мөлшерде ұйымдастырған. Кейбір деректерде Бұлытбай молдалық іспен айналысып жындарды қағып отыратын болған. Түркістан облысы Мақтарал ауданындағы қоңыраттар өздерін Бұлытбайдың ұрпағымыз деп санайтыны белгілі. Кейбіреулер Бұлытбайды Сырдарияның бойында жерленген десе де, оның қайда жатқаны әлі белгісіз.

## Сыртқы сілтемелер
Бұлытпай баһадүр бейнесі* 

Санат:Қазақ батырлары
Созылмалы энтерит

## Созылмалы энтерит
Созылмалы энтерит(enteritis chronica) жіңішке ішектің кілегей қабатының созылмалы қабынуы.
## Этиологиясы мен патогенезі
Созылмалы энтерит ауруы жедел жұқпалы аурулардан(қантышқақ,сальмоноллез,тырысқақ,іш сүзегі) кейін,ішектің микрофлорасы бұзылған шақта,тұқым қуалайтын энзимопатияларда,иондатқыш сәулеленуден соң,сол сияқты басқа әр түрлі аурулар кезінде де дамуы мүмкін.
## Клиникалық көрінісі
Созылмалы энтериттің негізгі клиникалық белгісі,ол нәжістің бұзылуы.Көбіне іштің өтуі(тәулігіне 6-8 рет) байқалады.Бұл кезде нәжістің түсі жасыл-сары болып келеді,оның мөлшері көбейеді,қорытылмаған ас қалдықтары аралас болуы мүмкін.Кей жағдайларда іш қатады немесе іштің өтуі мен қатуы кезектеседі.Сонымен қатар созылмалы энтеритпен сырқаттанған адам іштің кіндік тұсында ауру сезімінің болуына,іштің шұрқырауына,жалпы әлсіздікке,жүдегеніне шағымдануы мүмкін.
Науқасты қарап көрі кезінде белоктардың,майлардың,көмірсулардың,микроэлеементтер мен витаминдердің сіңірілуінің нашарлауын,яғни мальабсорбця синдромы байқалады.Тері қабаты құрғап,тырнақтар сына бастайды,шаш түседі,езуде жарық пайда болады.Ішек бойын пальпация жасаған кезде шұрыл байқалады.
Қанды тексергенде анемияны,альбуминдер мен холесетериннің мөлшерінің азаюын анықтайды.Нәжісті зерттегенде Нейтралды май,май қышқылдарын,ет талшықтары мен қорытылмаған клетчатка табылады.
Рентгенологиялық зерттеу кезінде барий қойындысының ішекті әркелкі толтыруын,кілегей қабатының бетінің пішінінің бұзылуын,эвакуатрлық қызметінің өзгеруін байқауға болады.
Эндоскопиялық зерттеу-интестиноскопия-дәлірек мәліметтер береді,ал кілегей қабатынан алынған биптаттар морфологиялық әдіспен зерттеледі.
Созылмалы энтерит ұзақ уақыт белгісіз өтуі мүмкін,ас қорыту және сіңіру үдерістері терең бұзылғанда ғана анемия,гиповитаминоз,жүдеу белгілері пайда болады.
## Дерек көздер
Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Н.Б,Алматы-2009
Қайнарбұлақ ауылдық округі (Қарқаралы ауданы)

**Қайнарбұлақ ауылдық округі** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аппаз, Жалпақшілік, Милыбұлақ, Саз ауылдары кіреді. Орталығы – Аппаз ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы ауылдық округтері
Қайнарбұлақ ауылдық округі (Сайрам ауданы)

**Қайнарбұлақ ауылдық округі** – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Асыларық, Қасымбек датқа, Құрлық, Ошақты, Сарыарық, Таскешу, Тоған, Шіркін ауылдары кіреді. Орталығы – Қасымбек датқа ауылы.

**<small>Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жайлар көрсетілген.</small>**

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы ауылдық округтері
Қарлұқтардың шаруашылығы

Ұлы Жібек жолы Қазақстан жерінде. Б.з.д. 1-мыңжылдықтың орта кезінде Қара теңіз өңірінен Дон бойына, содан Оңтүстік Орал өңіріндегі савроматтарға, Ертіске, одан әрі созылып Алтайға, жоғарғы Етіс пен Зайсан көлі алқабын мекендеген аргиппейлер еліне кететін Дала жолы жұмыс істей бастапан. Осы жолмен жібек, терілер, иран кілемдері, асыл металдан жасалған бұйымдар сауда арқылы таратылып жататын.

Б.з.д. 2 ғ. орта шенінде Жібек жолы елшіліктің және сауда-саттықтың тұрақты желісі ретінде қызмет атқара бастайды. Б.з. 2-5 ғғ. Егер Шығыстан жүре бастасақ, Жібек жолы Қытайдың ежелгі астанасы Чаньаннан шығып, Ланчжов маңындағы хуанхэ өткеліне баратын да, одан әрі Наь-Шанның солтүстік сілемдерімен жүріп отырып, Ұлы Қытай қамалының батыс шетінен, Яшма қақпасының шебінен барып шығады. Осы арадан сара жол екіге айрылып, Такла-Макан шөлін солтүстік және оңтүстік жағынан айналып өтетін. Терістік жолы хами, Тұрфан, Бесбалық, Шихо көгал аймақтары арқылы Іле алқабына жететін; ортадағы жол Чаочаннан Қарашарға, Ақсуға сосын Бедел асуы арқылы Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауынан шығып, Дунхуан, хотан, Яркенд, Бактрияларды басып өтіп, Үндістан мен Орта теңіз аймағына қарай кететін; бұл оңтүстік жол деп аталды. Ал солтүстік жолы Қашғардан Ферғанаға, одан әрі Самарқанд, Бұқара, Мерв арқылы хамаданға, Сирияға баратын. 11-12 ғғ. Қытайдан шығып Жетісу мен оңтүстік Қазақстан арқылы батысқа қарай өтетін жол жанданып кетеді. Жолдың бұлай ауытқуын бірнеше себептермен түсіндіруге болады. Біріншіден, Жетісуда Орта Азиямен жүретін сауда жолдарын бақылайтын Түрік қағандарының ордалары болатын. Екіншіден, Ферғана арқылы жүретін жол 7 ғ. ішкі қырқыс салдарынан қауіпті болып қалды; үшіншіден аса бай түрік қағандары олардың айналасы теңіздің арғы бетінен келген тауарларды көптеп тұтынды.

7-14 ғғ. Елшілік және сауда керуендерінің дені Жібек жолымен жүретін. Сан ғасырлар бойы жол тынымсыз өзгеріп отырған. Жібек жолы Орта Азия арқылы оңтүстік Қазақстан мен Жетісуға келетін сауда жолы 14 ғ. дейін, қашан ішкі қырқыстар мен соғыстар қала мәдениетін аздырып,тоздырғанға дейін, Қытайға баратын теңіз жолы игеріліп, бұрынғы көне жолдың жұолдызы сөнгенге дейін жұмыс істеді.
Иван Федорович Кулыгин

**Кулыгин Иван Федорович** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының бригадирі. 1893 жылы Жамбыл ауданы (қазіргі Түркістан облысы), Меркі ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылға дейін жеке шаруашылықпен айналысқан.
* 1930-1936 жылдары әр түрлі мекемелерде жұмыс істейді.
* 1936 жылы "Новый путь" ауылшаруашылық  артеліне жұмысқа кіреді.
* 1946 жылы егіншілер бригадасын басқарады. 1946 жылы бригада күздік бидайдың 15 гектарының әр гектарынан 14,96 центнерден өнім алып, межеленген жоспардан 7 центнер асыра орындайды. 1947 жылы мол түсімді егін алқабының 19 гектарының әр гектарынан 32,6 центнерден дән жинайды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Вера Прокопьевна Курлыкина

**Вера Прокопьевна Курлыкина** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егішілер бригадасының звеношысы. 1928 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қапал ауданында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Еңбек жолын мектепте оқып жүрген кезінен бастайды, комсомол қатарына өткен соң алдыңғы қатарлы колхозшы болады.
* 1945 жылы егіншілер бригадасының звеношысы болып тағайындалады. 1947 жылы күздік бидайдың әр гектарынан 25 центнерден өнім алуды міндеттеме етіп алған оның тобы қажырлы еңбек етіп, 9 гектар жердің әр гектарынан 32 центнер астық  жинап, алған міндеттемелерін асыра орындайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері ([1948]
* Медальдар

== Дереккөздер ==
<references/>

[Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мария Григорьевна Лесная

**Мария Григорьевна Лесная** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1912 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Сарқан ауданы, Покровка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы "Красное Знамя" колхозына кіріп жұмыс істейді.
* 1946 жылы мол түсімді астық дәнді дақылдар бойынша егіншілер тобының звеношысы етіп тағайындалады:
** 1946 жылы оның тобы күздік бидайдың жоспарланған 10 центнерінің орнына 63 гектар жердің әр гектарынан 12,5 центнерден өнім жинайды. 
** 1947 жылы межеленген 10,6 центнердің орынан 40 гектар жердің әр гектарынан 18,6 центнер астық жинауға қол жеткізеді.
** 1948 жылы 26 гектар жердің әр гектарынан 34 центнерден бидай алады. Еңбектері жоғары бағаланып барлық топ мүшелерінің әр қайсысы "За трудовую доблесть" медалімен наградталады.
* 1948 жылы Сарқан аудандық еңбекші депутаттары Советінің депутаты болады.
* 1950 жылдан КОКП мүшесі.

## Наградалары
* "За трудовую доблесть" медалі
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Надежда Ли

**Ли Надежда** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1920 жылы Ресейде, Қиыр-Шығыс өлкесі, Чернигов ауданы, Маркузовка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1938 жылы Талдықорған облысы, Қаратал ауданы, "МОПР" колхозына кіріп, жұмыс істейді.
* 1945 жылы егіншілер бригадасының звеношысы болып тағайындалады. Қарқынды жұмыстың арқасында оның бригадасы жаздық бидай алқабының әр гектарынан 30 центнерден өнім алады:
** Эритроспермум 0841 бидайы егілетін жердің топырағы 20-22 см сүдігерге жыртылады;
** көтемде сүдігер егістік жерді бұлталақ ирекпен тырмалап, одан кейін 12-15 см тереңдікпен қопсытады;
** егу тракторлы сепкішпен жүргізіліп, тұқым мөлшер бойынша 152 кг-нан себіледі;
** тұқым топырақпен 6-7 см тереңдікке жабылады;
** себу уақытылы аяқталады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Татьяна Ли

**Ли Татьяна** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының бригадирі. 1923 жылы Ресейде, Уссурий өлкесі, Ворошилов қаласында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1939-1940 жылдары ӨзбекССР-і, Андижан қаласындағы безгек стансасында химизатор болып істейді.
* 1941 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, "Дальний Восток" колхозына жұмысқа кіреді.
* 1942-1946 жылдары егіншілер бригадасының звеношысы болып істейді.
* 1947 жылы егіншілер бригадасының бригадирі болып тағайындалады:
** 1945 жылы оның бригадасы 220 центнердің орнына, әр гектардан 236 центнерден өнім жинайды;
** 1946 жылы - 235 центнердің орнына әр гектардан 301 центнерден өнім алады;
 
## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
*  Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
ㄱ

**Кийок**, *киык* (, солт.кор.-киык)  — корей әліпбиінің алғашқы әрібі, сөз немесе буын басында қатаң тіл асты шұғыл дауыссыз, дауыстылар арасында және үнді дауыссыздардан кейін ұяң тіл асты шұғыл болады.  (г) .

## Жазылу реті

## Мунпоп (грамматика)
* Ка - атау септігінің көрсеткіші.

## Синоглифтер
* Кәф (араб тілі)

Санат:Хангыль
Павел Ипполитович Ломакин

**Павел Ипполитович Ломакин** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1887 жылы бұрынғы Марьевск болысы, Ақмола гуверниясы, Петропавловск уезі, Сергеевка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Еңбек жолын бай кулактарда жалшы болудан бастайды.
* 1938 жылы Алматы облысы, Іле ауданы, "Қоян-Қос" колхозына жұмысқа кіріп, кейіннен егіншілер бригадасының звеношысы болады. Бригада мүшелері өздеріне күздік бидай себілген 11 гектар жердің әр гектарынан 30 центнерден өнім алуға міндеттеме алады. Агрономның басқаруымен Ломакин агротехникалық жағдайдың  ұтымды жоспарын жасап, оны бригада мүшелерімен ойдағыдай іске асырады:
** 25 сәуірде сүрі жер 22 см тереңдікте жыртылады;
** әр гектар жерге жергілікті тыңайтқыш себіледі;
** топырақтың үстіңгі қабаты тығыздалмас үшін және арамшөптің өсуіне мүмкіндік бермеу мақсатында жер жаз бойы үш рет тырмаланады;
** 25 тамызда тракторлы сепкішпен әр гектар жерге 150 кг тұқым себіледі;
** көктемде күздік бидайды екі рет малалап, онымен қатар тыңайтқышпен қоректендіріледі;
** арамшөппен күресу мақсатында екі рет қопсытылады;
** өнім 25 шілде айында жиналып,1947 жылы оның бригадасы 11 гектар күздік бидай алқабының әр гектарынан 31,1 центнер дән алып, мідеттемелерін асыра орындайды.

## Наградасы
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Анисим Матвеевич Медведев

**Медведев Анисим Матвеевич** - Социалистік Еңбек Ері (1948), Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі. 1895 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Андреев ауданы, Осиповка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1917-1920 жылдары партизан отрядына кіріп, ақгвардия атаманы Анненковтың әскеріне қарсы күресіп Черкасскіні қорғады.
* 1921 жылы большевиктер партиясына өтіп, революциялық комитеттің председателі болған ол, алғашқы ауылшаруашылық коммуналардың белсенді ұйымдастырушылардың бірі болады.
* 1925 жылы Талдықорған облысы, Андреев ауданы, "Веселый труд" колхозы ауылдық Советінің председателі, кейіннен сол колхоздың председателі болады.
* 1926 жылы КОКП қатарына өтеді.
* 1932-1938 жылдары Андреев ауыл шаруашылық банкінің бастығы болып қызмет істейді.
* 1938 жылдан "Победа" колхозының председателі болады. Колхоздың егістік алқабы мен өнімі жылдан жылға өсіп отырды. 1947 жылы колхоз өкіметке бидайдың 53 гектар жерінің әр гектарынан 31.39 центнерден өнім тапсырады.

## Наградалары
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Владимир Егорович Медин

**Медин Владимир Егорович** - Социалистік Еңбек Ері (1948), механик. 1913 жылы Ресейде, Рязань облысы, Зеленое селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1931 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 18 жасынан бастап Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал күріш совхозында тракторшы болып еңбек етті.
* 1934 жылы тракторшылар бригадасының бригадирі және жөндеу базасының меңгерушісі болады.
* 1938 жылы совхохдың бөлімше механигі болып тағайындалады.
* 1942 жылы Үштөбе МТС-на аға механик болып ауысып, Үштөбе МТС-ын республика бойынша  алдыңғы қатарлы МТС-тың бірі етеді:
** барлық 17 колхозда астық дәнді дақылдар үшін сүдігер 20 см тереңдікте, ал қант қызылшасы үшін 25-27 см тереңдікте жыртылып, тырмалау қатар жүргізіледі;
** трактормен 5784 гектар жердің орнына 6304 гектар сүдігер жер жыртылады;
** қант қызылшасы мен астық дәнді дақылдар қысқа уақыт, 8 жұмыс күні аралығында 3383 гектардың орнына 4159 гектар жерге егіледі;
** сапалы жөндеу жұмыстарының арқасында МТС комбайнмен өнім жинау жоспарын 140%-ке орындайды.

## Наградалары
* "Құрмет белгісі" ордені
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер
  

## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ноғайбай Айғабылов

**Ноғайбай Айғабылов ** (1928-2001) – қазақ психологы, орта мектеп оқушыларының тарихи атауларды ұғыну ерекшеліктерінің психологиялық негіздерін зерттеген автор. 

## Еңбектері
* 1960 жылы Ленинград қаласында «6-шы класс оқушыларының таным әрекеттерінің кейбір жақтарын дамытудағы оқу тарихы суреттердің рөлі» деген тақырыпта кандитаттық диссертация қорғаған.  
* «Бастауыш класс оқушыларының ақыл-ой әрекеті белсенділігін арттыру» (Алматы,1970.), 
* «Бала мінезінің қалыптасуы және тәрбиелеу» (Алматы, 1970.), т.б.

## Дереккөздер

Санат:1928 жылы туғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан психологтары
Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары
Ганс Юрген Айзенк

нобай|оңға|Айзенк Ганс Юрген
**Ганс Юрген Айзенк** (4.03.1916, Берлин-4.09.1997, Лондон) – британ психологы. Психологиядағы биологиялық бағыттың көшбасшыларының бірі. 

Г.Айзенктің жеке тұлға теориясы диспозициялық теорияның үш негізгі бағытының біреуіне – қатаң бағытына жатады. Бұл бағыт адамның қатаң биологиялық құрылымдары: дене құрылымы, жүйке жүйесі, ми және белгілі жеке тұлғалық қасиеттері арасында қатаң сәйкестік құруға ұмтылады. Мәселен, Г.Айзенк "интроверсия – экстраверсия мидың ерекше құрылымы – ретикуларлық формацияның қызметімен байланысты" деген болжам ұсынған.

## Дереккөздер

Санат:4 наурызда туғандар
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Берлинде туғандар
Санат:4 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Лондонда қайтыс болғандар
Санат:Психологиядан философия докторлары
Санат:Ұлыбритания психологтары
Санат:Тұлғатанушылар
Санат:Ми ойықшасынан қайтыс болғандар
Акме

**Акме **– тұлғаның дамуының жетілгендігі және іс-әрекет пен шығармашылықта едәуір жоғары жетістіктерге жетуімен сипатталатын, оның соматикалық, физиологиялық, психологиялық және әлеуметтік күйі. Бұл күй адамның жасымен байланысты және шамамен 30 жастан 50 жас аралығын қамтиді. Кейбір шығармашылық тұлғаларда ол әрі қарай да жалғасуы мүмкін. Математика саласында ең жоғарғы жетістіктер 30 жасқа келеді, ал көркем әдебиетте – 50 жастан кейін және т.б. көрініс табады. Адам жетілуінің жоғарғы шыңы (акме) – оның өмірінің ұзақ уақытын қамтитын кезеңнен тұратын және әрқашан да оның қаншалықты азамат, белгілі бір іс-әрекет саласының маманы ретінде қалыптасуын білдіреді. Сонымен қатар, акме ешқашан тұрақты болып табылмайды, ал ол аз немесе көп вариативтілікпен, өзгергіштілікпен айрықшаланады. Антикалық өмірбаяндарда > деп  өмір мен шығармашылықтың жоғарғы нүктесін, ең жақсы кезенің атаған. Қазіргі заманғы акмеологияны – > жөніндегі ғылымды - ең алдымен, әртүрлі мамандықтардағы адамдар қай жаста оған жететіні және осы деңгей қанша уақыт тұра алатыны қызықтырады. А. басты проблемасы болып табылатын – ол өмірдің белгілі бір кесіндісі емес, ал кез келген кезеңді гүлдендіре алатын жасампаздың өзінің рухының күйі
## Дереккөздер
Психология: Энциклопедиалық сөздік.Қ.Б. Жарықбаев, О.С. Саңғылбаев

Санат:Психология
Санат:Психоталдау
Активация

Активация (лат. activus – қаз. әрекетшіл) – негізінен, іс-әрекетке даярлық ұғымын білдіреді. 

## Биология

## Психология
А. – жүйке жүйесінің қозу және реактивтілік деңгейінен сипаттайтын күйі. А. өзінің психологиялық механизмдері бойынша әртекті болып табылады.А. мидің лимбикалық және ретикуларлық жүйе құрылымдарын қамтитын жүйке жүйесі бөлімдерінің жалпы әсерлерімен анықталады.Осы әсерлердің балансының өзгеруіне қарай А. вегетативті көрсеткіштерде – жүрек соғысының жиілігі, тері қарсылықтары, артериалды қысым, тыныс алудың өзгеруінде белгіленген сапалық ерекшеліктері да өзгереді.А. ұзақ мерзімді – тоникалық және қысқа – физикалық болады.Оның жалпы сипаттамасы болып табылатын жүйке жүйесінің А. мен жеке ми құрылымдарының А., сондай-ақ психологиялық А. мен физиологиялық А. ажырату қажет.Активация: жеке даралық деңгей – әрбір адамның өзіне тәң А. деңгейі.Оның фонында адамның әдеттегі іс-әрекеті жүзеге асады.Бұл деңгей жеке-даралықтың табиғи детерминациясы болып табылады.Активация: оптималды деңгей – жүйке жүйесінің күйінің мінез-құлық әрекетіне максималды сәйкес келу деңгейі.Осының салдарынан іс-әрекет үлкен тиімділікпен орындалады.
## Дереккөздер

Санат:Психология
Акцептор әрекеті

**Акцептор әрекеті** (лат. > - >) -  атомдарға, электрондарға және өзге де заттарға қосылып, орталық жүйке жүйесінің қызметін жандандырады. Нейродинамикалық сипаттағы әрекеттер. А.ә. жүйке жүйесінің қызметінде реттеледі. Ұғымды П.К.Анохин еңгізген. Орталық жүйке жүйесінің қызметін белгілейтін гипотезалық психофизиологиялық аспап және шынайы орындалған әрекетпен ұштасатын болашақ әрекеттің нәтижесін көрсететін модель.  
## Дереккөздер
Психология: Энциклопедиалық сөздік.Қ.Б. Жарықбаев, О.С. Саңғылбаев

Санат:Молекулалық биология
Ақкөңілдік

**Ақкөңілдік** – мінездің түрі, адам баласының аяулы қасиеттерінің бірі.Ақкөңіл адамның басқалармен қарым-қатынасына ізгі ниеттілік, шынайы тілектестік, ілтипаттылық пен жайдары қабақ, жарқын жүзділік тән. *«Ақкөңілдің аты арып, тоны тозбас»* деген халық нақалында бұл тамаша адамгершілік қасиетке ие кісінің мінездемесі дәл де нәзік бейнеленген.Мұндай адамдар – баршаның ісі ілгері бассын, көптің көңілі өссін, төңірек түгел болып, жұрттың жүзіне жайдарылық нұры жайылсын деп тілейді, соған өздерінің көңілі көншиді.Олар сұратпай-ақ, басқаға көмектесуге әзір тұрады, басқаны көңілдендіруге, шаттандыруға, қиындықтан құтқаруға құмар.Халық ондай адамды ақжүрек кісі деп марапаттап, құрметтейді

## Дереккөздер
Психология: Энциклопедиялық сөздік.Қ.Б. Жарықбаев, О.С. Саңғылбаев

Санат:Мінез-құлық‎
Алдамұратов Әбілхан

Алдамұратов Әбілхан(1926ж-2001ж) - қазақ психологы.1952 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің логика және психология бөлімін бітірген.1952 жылдан бастап Қызылорда және Алматы қалаларының жоғары оқу орындарында психологияда дәріс оқыған.Оның жетекшілігімен 4 ізденуші кандидаттық диссертация қорғаған.Негізгі еңбектері:М.Мұқановпен бірге жазған > 1-ші бөлімі(Алматы, 1978.), 2-ші бөлімі(Алматы, 1979.), >(Алматы, 1992.),>(Алматы, 1996.), 1993 жылы > деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған.Оның педагогиялық психология тақырыбында жазған көптеген ғылыми мақалалары бар.
## Дереккөздер
Психология: Энциклопедиалық сөздік.Қ.Б. Жарықбаев, О.С. Саңғылбаев

Санат:Психологтар
Анатолий Александрович Смирнов (психолог)

**Анатолий Александрович Смирнов** (1894-1980) — орыс психологі.

## Қызмет жолы
Психология ғылымының докторы, КСРО педагогикалық ғылымдарының докторы, КСРО педагогикалылық ғылымдар академиясының толық мүшесі, Мәскеудегі психолгия институтының ректоры. Жалпы жыәне педагогикалық психология саласының өкілі. Ес процесі зерттеуші. Негізгі еңбектері: "Есте қалдыру психологиясы", "Ес психикасының  мәселелері", "КСРО-дағы психолгия ғылымының қазіргі жағдайы және дамуы"

## Дереккөздер

Санат:Орыс психологтары
Алдану

**Алдану** - түрлі себептерге байланысты шындық құбылыстарды бұрмалап, теріс қабылдау себептері ғылымда әлі толық анықталмаған.Алданудың пайда болуына көру талдағыштарының ерекшеліктері, қабылдау жағдайының өзгеруі, көру мүшесінің түрлі кемістіктері т.б. әсер ететін болуы керек.Көру қабылдауында >(екі өлшемді контурлық кескін фрагменттері арасындағы метрлік арақатынастардың бұрмалануы); >(сұр жолақ қара фонға қарағанда ашық фонда күңгірт сияқты көрінеді).Қимыл-қозғалыста да алданулар көп кездеседі.Олар:

а) Автокинетикалық қозғалыс(толық қараңғыда байқалатын, обьективті түрде қозғалмайтын жарық көзінің ретсіз орын ауыстыруы);

ә) Стробоскопиялық қозғалыс(қозғалмайтын екі тітіркенгішті бірінен соң бірін іле-шала көрсеткенде қозғалыс туғандай әсер болуы);

б) Индукциялық қозғалыс(қоршаған фонға қарай қозғалмайтын обьекттің қозғалысы сияқты көрінуі).

Грузин психологтары(Д.Н.Узнадзе және оның шәкірттері) арнайы бағдар алдануларын(нұсқалық иллюзиялар) зерттеген.Шарпантье алдануының салмақтылығы бірдей, бірақ көлемі әртүрлі екі нәрсенің кішірегі ауыр сияқты көрінеді. Неміс ғалымы Г. Гельмгольцтің айтуынша, алдану эффектісі қабылдаудың тұрақтылығын қамтамасыз ететін механизмдердің әдеттегіден тыс жағдайдағы қызметі.Көптеген зерттеулер алданудың оптикалық және физиологиялық себептерін(детерминант) анықтауға арналған.А-дың сырын дұрыс түсінудің тәжірибелік мәні зор.Мәселен, иллюзия архитектура мен бейнелеу өнерінде, полиграфикалық әшекейлеулерде, театр сахналарын безендіруде жан жүйесіне қолайлы әсер ету үшін қолданылады.

*Алдану деп түрлі себептерге байланысты шындықтағы объектілерді қате қабылдауды атайды.*Алдану сан алуан себептерге байланысты пайда болады.Мысалы, шай құйылған стаканға салынған қасықтың сынған ұқсап тұруы физика заңдылықтарымен түсіндірілсе, кейбір нәрсе жөніндегі жаңсақ пікірлер адамның әртүрлі ерекшеліктеріне  байланысты.Көзге қосу үрдісінің жайылуы, көздің затқа бейімділуі, қозғалысы, қабылданатын затқа көздің төселмеуі т.б. 1. болмас іс, сағым; 2. бұлдыр, қиял.

Қабылдаудың, қиялдың және естің феномендері.Адамның миындағы, шынайы құбылысқа немесе объектіге сәйкес келмейді.

## Дереккөздер

Санат:Психология
Капитолина Ивановна Мун

**Мун Капитолина Ивановна** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1925 жылы Ресейде, Қиыр-Шығыс өлкесі, Покров ауданы, Вторая Спеиловка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1940 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Ақсу ауданы, Үштөбе колхозында колхозшы болып жұмыс істеді.
* 1942 жылы МОПР атындағы ауылшаруашылық артеліне жұмысқа кіреді.
* 1944 жылы егіншілер бригадасының звеношысы болып тағайындалады. 1945 жылы оның бригадасы 40 гектар күріш алқабының әр гектарынан 44 центнерден, ал астық дәнді дақылдардың 10 гектар алқабының әр гектарынан 10.5 центнерден өнім алады.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қызылтамақ бұлбұл

**Қызылтамақ бұлбұл**' **'(Luscinia calliope)** — қызылтамақтар тұқымдас тармағының өкілі. Қаратөс бұлбұлмен бірігіп қызылтамақтар (Calliope) тұқымдас тармағын құрайды. Мұны көптеген адамдар еш негізсіз сайрақ тұқымдастардың жеке туысы деп санайды. Қызылтамақтардың нағыз бұлбұлдардан айырмашылығы - олар орман емес, тауда өмір сүретін құстар. 

## Аталығы мен аналығы
Бұларға жыныстық деформизм тән қасиет, яғни ашық түске боялған аталығы елеусіз қарапайым аналыққа мүлде ұқсамайды. Олардың ұя жасауы да басқаша - бір бүйірінде кіріп-шығатын  аузы бар жабық ұя істейді. Аталықтың жоны - көмескі зәйтүн реңкті біркелкі қоңырқай түсті. Бауыры - ашықтау сұр қоңыр, ал тамағында үшбұрыш пішінді ашық қызыл теңбілі бар, оның қапталында жіңішке қара және ақ жолақтар жиектейді. Аналығында қызыл теңбіл болмайды.

## Таралуы
Бұл бұлбұл Сібірде кең таралған. Қазақстан аумағында тек қана Алтайда ұялайды. Мұнда бұл құрлық-бұташыл құстар қалың өскен бұталы және ылғалды шалғыны бар орман шетінде қоныстанады. Мамырдың соңында ұшып келісімен аталықтар дереу сайрай бастайды.

## Дауысы
Қызылтамақтың сайрағанын Оңтүстік Алтайдағы бақылауы бойынша орнитолог М.А.Кузмин былай сипаттап жазған: "Сайраған үні бұлбұлдан кем түспейтіндей күшті, бірақ қысқа сайрайды.  Ол көбінесе өзге құстардың , мысалы, жаурауықтың үніне еліктеуден бастап сайрайды. Үріккен құстың әуезі айтарлықтай сарынды,бірақ "тиуить - тиуить" деген қатты және салдырлаған үрейлі дыбыс шығарады".
 Мектеп Энциклопедиясы: Құстар
Мун Дя Хен

**Мун Дя Хен** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егіншілер бригадасының бригадирі. 1887 жылы Солтүстік Кореяда, Тенин уезі, Самбоемен селосында туған. 1905 жылы Ресейдің Приморье өлкесіне, 1930 жылы Қазақстанға қоныс аударады.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1931 жылы Талдықорған облысы, Қаратал ауданы, МОПР атындағы колхозға жұмысқа кіріп, егіншілер бригадасының бригадирі болады.1947 жылы оның бригадасы 22 гектардың әр гектарынан 30,3 центнерден бидай алып, рекордтық өнім алады. Бұл рекордты өнімді алу үшін олар қажырлы еңбектене отырып, егін алқабын ерекше тыңғылықты өңдейді:
** ерте көктемде жер телімі 22 см тереңдікте жыртылады, тырмалау қатар жүргізіледі;
** егін тракторлы сепкішпен себіледі;
** тұқым топыраққа 6-7см тереңдікке салынады;
** бидайдың Эратроспермум 0841 сұрыпы әр гектарға 152 кг-нан себіледі;
** вегатация кезеңінде 2 рет қопсытылып, тыңайтқышпен қоректендіріледі;
** егін комбайнмен ысырапсыз жинап алады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии
* Герман Ким, Энциклопедия корё сарам. Герой Социалистического Труда Нигай Константин Иванович

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мүшелтой

Қазақ халқында мүшел жас ұғымы адамның жас санау үлгісі.Негізінен адамның алғашқы мүшелі 13 жасынан басталады, яғни, жыл сайын 12 жастан қосылып отырады .Яғни, бұл жастың касиетті екенін білген ата-бабамыз осындай жасқа толған адамның туған күнінде мал сойып, ауыл ақсақалын шақырып, құран оқытып, ырымын жасайды.
Мүшел жасты анықтағанда бір ерекшелікті есте ұстаған жөн.Олар төмендегідей жіктеледі:

1-мүшел – 13 жас (ержете бастау). 

2-мүшел – 25 жас (жiгiттiк шақ). 

3-мүшел – 37 жас (ақыл тоқтату). 

4-мүшел – 49 жас (орта жас). 

5-мүшел – 61 жас (орта жас). 

6-мүшел – 73 жас (қарттық). 

7-мүшел – 85 жас (кәрiлiк). 

8-мүшел – 97 жас (қалжырау

9-мүшел – 109 жас (шөпшек сүю). 

10-мүшел – 121 жас (немене сүю)

**Дереккөздер**

http://www.alashainasy.kz/interested/20934/
Біржақты ортилия

thumb
**Біржақты ортилия** (лат. Orthília secúnda) -  Көпжылдық өсімдік. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және салқын-орманды аймақтарында өседі.
### Ареал
Солтүстік жарты шардың қоңыржай және салқын-орманды аймақтарында өседі.
Ресейдің еврпалық аймағында, Сібіде, қиы шығыста және Казвказда өседі. 
### Морфология
Сабағының биіктігі 5-25 см-дей, 
Тамырсабағы мен тамыры ұзын, жіңішке.
Жапырақтары кезек-кезек орналасқан, сопақша немесе дөңгелек ұзындығы 8 мм.
Гүлдері 8-18 шотаң гүлшоғына жиналған. 
Жемісі - сопақша қауашақ. Ұзындығы 6мм-ге дейін.
### Химиялық құрамы
Біржақты ортилияның құрғақ шөбінің құрамында иридоидтар, гидрохинон, арбутин, метиларбутин, кумариндар,флавоноидтар, хинондер, витамин C, органикалық қышқылдар табылған. Микроэлементтер: темір,мыс, цинк, марганец және титан.
### Қолданылуы
Қатерлі ісікке алдын алу және емдеу шараларында қолданылады.
### Дереккөздер
* Smith, Harlan I. Materia Medica of the Bella Coola and Neighboring Tribes of British Columbia // National Museum of Canada Bulletin. — 1929. — Т. 56. — С. 62.
* Губанов И. А. и др. 998. Orthilia secunda (L.) House [Ramischia secunda (L.) Garcke]
Семізот

**Семізот** (Rhodiola) – жасаңшөп тұқымдасына жататын көпжылдық, жақсы гүлдейтін шөптесін өсімдік. 
### Ботаникалық сипаты
Көпжылдық ағаш тәрізді, мықты, көпбөлімді өсімдік. Сабақтары бұтақты емес, тік немесе шамалы майысқан болып келеді.
Жапырақтары бір жерге жиналған, кезек-кезек орналасқан, жалпақ, үшбұрышты немесе төтбұрышты болып келеді.
Гүлдері шоқтәріздес болып келеді. Төрт немесе бес мүшелі. Екіүйлі блады.

### Дереккөздер
* "Rhodiola L.: Rosenrötter", «Den virtuella floran», Naturhistoriska riksmuseet, 2000-04-18.
### Дереккөздер
* Род 698. Родиола — Rhodiola L. // Флора КСРО. В 30 т

Санат:Жасаңшөптер‎
Павел Иосифович Надбережный

**Надбережный Павел Иосифович** - Социалистік Еңбек Ері (1948), механик. 1905 жылы Украинада, Киев облысы, Изонковск ауданы, Финевичи селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 14 жасынан байларға жалшы болады.
* 1929 жылы тракторшылар курсын бітіріп, Озеро-Пушкинский совхозында механик болып істейді.
* 1934-1937 жылдары - Омбы облысында инженер-механиктің көмекшісі .
* 1937-1940 жылдары - Омбы облысы,  "Коммунист" бидай совхозында орталық  жөндеу шеберханасының бастығы.
* 1940 жылы Қазақстанға қоныс аударып, Талдықорған облысы, Шанханай МТС-да аға механик болып істейді. 1945 жылы жақсы жұмыс көрсеткішінің арқасында тракторлық жұмыстардың жоспары 128% -ке, 1946 жылы - 121% -ке, 1947 жылы - 131% -ке орындалады. Шанханай МТС-ның қызмет көрсетуімен колхоз 665 гектар жаздық бидайдың әр гектарынан 21,72 центнерден өнім жинаған.
* 1948 жылы Талдықорған облысы, Гвардияшылар аудандық Советінің депутаты болды.

## Наградалары
* ҚазССР Жоғарғы Советінің грамотасы (1945)
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
FIFA 14

**FIFA 2014** - FIFA-ның сериясындағы жиырмасыншы футбол симуляторы. Қазіргі уақытта ФИФА барлық платформаларда бар. Ең алғашқы консольдық нұсқасы   2013 жылы 13 қыркүйекте өтті.

## Ойластырылған шабуыл
Футболшылар аландағы жағдайды анализдей алады , жігер және арамдықпен қорғаныс шебін бұзу үшін еңбектенеді, және ойынды екі қадам алға ойластырып кояды . Одан басқа,ойыншылар ілгері жұлқынып  корғаушыны артта қалдырып және бос кеңістік алады.
## Максималды шабуыл
Ойыншы доппен жұмыс істегенде, дәл қимылдар қолданылады яғни  доптың 360 градус айналасында қимылдауына байланысты. Допқа күрес қиындады және аяусыз болды.
## Допты бір жанаумен  басқару
Жаңа жүйе допты басқару механизмін өзгертеді: футболшылар допты бір жанаумен тамаша қабылдау мүмкіндігінен айырылды. Енді қорғаушылар допты кері оңай қайтара алатын болады.
## Tactical Free Kicks
Бұл жүйе (Айып соққысын орындау тактикасы) соққыны одан әрі қауіпті қылады , ойыншыға соққыны  алдын ала ойлауға мүмкіндік береді және басқа ойыншыны іске қосады.
## Player Impact Engine
Ең басты енгізілген  жақсарту ойынның дәрежесін физикалық тұрғыдан допқа талас жақсарады(яғни реалистикалық түрде болады). Допқа таласта футболшының бойы және күші көп  рөл атқарады.
## Коментаторлар
Орыс тілдегі Фифа 2014-те ойынды баяғы  Юрий Розанов және Василий Соловьёв оған қоса жаңадан коментатор Александр Логинов(ол аланның шетінде жұмыс істейтін болады). Александр жарақат алған ойыншылардың қандай халде екенің  айтады.

## Жалпы Стадиондар
*Akaaroa Stadium
*Aloha Park
*Arena D’Oro
*British Modern
*Camp Nou
*Century Park Arena
*Court Lane
*Crown Lane
*Eastpoint Arena
*El Bombastico(El Libertador)
*El Medio(Estadio Nacional)
*El Reducto(La Canchita)
*Estadio Latino
*Estadio President G.Lopes
*Estadio de las Artes
*Estadio del Pueblo
*Euro Park
*Forest Park Stadium             
*Ivy Lane
*O Dromo
*Olimpico Arena
*Pratelstvi Arena
*Sanderson Park * Stade Kokoto
*Stade Municipal                                              
*Stadion 23,Maj
*Stadion Europa
*Stadion Hanguk
*Stadion Neder
*Stadion Olympik
*Town Park
*Union Park Stadium
*FIWC Stadium — (тек  PlayStation 3-те ғана)
*DW Stadium
*The Britannia Stadium
*White Hart Lane
*Carrow Road
*Goodison Park
*Stadium of Light
*The Hawthorns
*Liberty Stadium
*The Reebok Stadium

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша компьютерлік ойындар
Санат:Компьютерлік ойындар
Учижилэ

**Тутцыши Учижиле** (т.ж.б. - 708) - Түргеш қағанатының негізін қалаған билеуші (701-708). 
### Тарихы
Батыс Түркі қағандығының қайталанып кеткен қуыршақ қағаны Хусэлоның қол астында қызмет еткен, түргештер тайпасының бегі болған. Ол Хусэлоның мейірімсіз қаталдығынан мезі болған өзіне қарасты түргештерді Суяб қ. төңірегіне топтастырды . Учижилэ түргештерді 20 иеліке бөліп , олардың әрқайсын 7 мың әскер шығаратын дәрежеге жеткізді . 7 ғ-дың соңына қарай Екінші Шығыс Түркі қағандығының қағаны Қапағанмен мен Батыс Түрік қағандығының  қағны Хуселомен  соғысып , жеңіске жетеді . Бұл кезегінде Батыс Түркі қағандығының жерлерін даулап алуға және Түгеш қағандығын құруға мүнкіндік береді . Қайтыс болғанан кейін Түгешқағанына Согэ қаған билік жүргізді 
### Дереккөздер
* Қазақстан ұлттық энциклопедиясы