open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ян Амос Коменский

**Ян Амос Коменский** - (1592- 1670) - чех елінің белгілі ойшылы, педагог. 
Схоластикалық оқу жүйесіне қарсы шықты. Коменский — неміс феодалдары мен католиктік шіркеуге қарсы антифеодалдық қозғалыс, ұлттық күрес барысында қалыптасқан діни протестанттық секта - "Моравиялық бауырлар" топтарының бірінің басшысы. Дүниетаным мәселелерінде пантеизмге жақындады. Оның сенсуалистік таным теориясы
мен дидактикасында едәуір материалистік тенденциялар бар.
Коменский бойынша, таным — ақыл-парасаттың оқып-үйренумен тығыз байланыста болатын белсенді процесі. "Танып-білуге, білім алуға, - деді ол, барлық адамдар қабілетті, сондықтан қарапайым халық білімге тартылуы керек". Педагогика тарихында Коменский  тұңғыш рет ерекше ғылым ретінде дидактика жүйесін жасады. Оның дидактикалық припциптері (көрнекілік, дәйектілік, еліктеу, жаттығу) табиғат заңдарын ой елегінен өткізуді, таным мен білімді ұғымды түрде ұштастырып, баянды етуді көздеді. Коменскийдің салиқалы көзқарастары педагогиканың кейінгі дамуына игі ықпал жасады.
## Негізгі еңбектері

«Тілдер мен барлық ғылымдардың ашық есігі», «Ұлы дидактика», «Адамзат істерін түзету туралы жалпы кеңес», «Суреттердегі сезіммен қабылданатын заттардың әлемі», «Аналық мектеп», «Жақсы ұйымдастырылған мектептің заңдары». Алғашқы болып ана тілінде оқыту идеясын қалыптастырды, балаларды сословиялық, жыныстық, т.б. белгілеріне бөлмей, барлығын бірдей қабылдайтын мектеп құру қажеттігін айтты. Жас ерекшелігіне Петербургтік педагог ***И.В.Иванов*** дәстүрлі мектептер мен мектептен тыс мекемелердің жұмыс жағдайына ыңғайлады. Ұйымдастырылғанда тәрбиешінің ұсынған идеясын балалар ұжымы өздерінікіндей қабылдайтындай; балалар ісі өздерінің не ұжымның мүддесіне қызмет ететіндей, ізгіліктік және альтруистік мақсатта ұйымдастырылады; ұжымның барлық мүшелері өз еріктерімен, қызығушылықтарымен, шын жүректерімен істі жүзеге асыруға кірісіп, өздерінің шығармашылық мүмкіндіктерін аша алатындай етіп ұйымдастырылады. **Кезеңдері**: идеяны қабылдау, істі орындауға қатысты кеңесті анықтау, шығармашылық ұжымдық түрде орындау, ұжымдық анализ жасау және бағалау, жаңа іс идеясын қабылдау.
## Дереккөздер


Санат:Чех ағартушылары
Санат:Чех протестанттары
Санат:Чех педагогтары
Санат:Чех ғалымдары
Санат:Мажарстан ғалымдары
Санат:Чех жазушылары
Санат:Протестант теологтары
Санат:1592 жылы туғандар
Санат:1670 жылы қайтыс болғандар

Санат:Тұлғалар
Арнаулы карта

**Арнаулы карта** — 1) жалпы географиялық (топографиялық) картадан басқа барлық карталар: гипсометрикалық, геоморфологиялық, геологиялық, топырақ, өсімдік, т.б. Табиғат картасы және әлеуметтік - экономикалық карта болып бөлінеді. Көрсетілетін аумағының көлемі, саласы, пайдаланылуы (анықтамалық, т.б.), масштабы, картаграфиялық әдістемесінің ерекшелігі (далалық түсіру, картографиялық көздер, т.б.), құбылысты бейнелеу типі бойынша (статистикалық және динамикалық) уақыт көрсетілетін (тарихи, болжамдық, т.б.) және т.б. карта болып ажыратылады; 2) белгілі бір пайдаланушыларға және нақты есепті шешуге арналған карталар (мысалы, оқу картасы, туристік карта, т.б.).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Артық ылғалданған белдем

**Артық ылғалданған белдем** — бір жылда түсетін атмосфералық жауын - шашын мөлшерінің көп жылдық кезеңдегі инфильтрациямен бірге орташа булану мөлшерінен асып түсетін аумақ. (Мұхит бетіндегі артық ылғалданған белдем гумидтік белдем деп аталады.) Артық ылғал жер беті ағындысымен бірге кетеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Рысты Қалесқызы Сариева

**Сариева Рысты Қалесқызы**  - қоғам қайраткері, ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім мингінің Архивтерді басқару кмитетінің төрайымы. 
## Өмірбаяны
1966 жылы орта мектепті, 1970 жылы Орал педагогикалық институтын, 1982 жылы Алматы жоғарғы партия мектебін, 1994 жылы Плеханов атындағы Ресей экономикалық академиясының менеджерлер даярлау курсын оқып бітірген. 1970 жылы еңбек жолын Жәнібек кентінде математика пәнінің мұғалімі болып бастаған. 1974-1997 жылы аралығында бұрынғы Торғай облысының партия және кеңес органдарында, Қазақстан Президентінің аппаратында, Торғай облысының әкімшілігінде әр түрлі жауапты қызметтер атқарды, 1997-2000 жылы ҚР Орталық мемлекетік архивінің директоры болды. 2000 жылдан қазіргі қызметінде. Сариева республика өміріндегі қоғамдық жұмыстарға белсене араласып келеді: ҚР Парламентінің комиссия мүшесі, республикалық архившылар қоғамын басқарады. Оның «Текті Торғай» (А., 2000) атты кітабы, тарих пен мәдениет мәселелеріне арналған 100-ден аса мақалалары жарық көрген. Сондай-ақ Сариева анықтамалық сипаттағы басылымдар мен терминдер сөздігін әзірлеуге қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ауа дивергенциясы

**Ауа дивергенциясы** ( — айырылысын табу) — ауа ағындарының таралу нүктесінен немесе таралу сызығынан және осымен бір мезгілде ауа массасының жалпы тасымалдануы бағытында таралуы. Ауа дивергенциясы ауаның төмен түсетін козғалысына, бұлттылықтың сейілуіне және ауа райының ашылуына сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Артық ылғалданған жер

**Артық ылғалданған жер** — орман қорының батпақтары және батпақтанған жерлері. Батпақтың және батпақтанған органикалық және минералдық топырағымен сипатталатын, тұрақты немесе уақытша артық ылғалдану нәтижесінде қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Асыранды жануар

**Асыранды жануар** — адамдар әр түрлі қажеттіктеріне, шаруашылыққа пайдалану үшін, еті, сүті, терісі, жүні, қауырсыны, мамығы, т.б. өнімдерін пайдаға асыру үшін қолға үйреткен тағы жануарлар. Қолға үйретілген жануарлар асыранды хайуанаттар деп аталады. Мысалы, түйе біздің заманымыздан 1000 жыл бұрын, қой-ешкі — 5700 жыл бұрын, жылқы, есек — 5000-6000 жыл бұрын, шошқа — 6000-7000 жыл бұрын және т.б., қолға үйретілген деген деректер бар.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ауа тозаңы

**Ауа тозаңы** — газды ортада сұйық немесе қатты заттектердің қалықтаған бөлшектері. Сұйық бөлшектері бар ауа тозаңына — тұман, қатты бөлшектері бар ауа тозаңына — түтін жатады. Ауа тозаңы атмосфераның химиялық ластануының қауіпті элементі болып табылады. Әдетте, ауа тозаңы бөлшектерінің мөлшері 0,001—1000 мкм аралығында болады. Адам өкпесі үшін 0,5-тен 5 мкм-ге дейінгі бөлшектер өте қауіпті, бұдан ірілері мұрын қуысында қалып қояды. Ал өте ұсақтары тыныс алу жолдарында қалып қоймай, сумен бірге шығып кетеді. Ауа тозаңының ішінен шаң-тозаңды (газ тәрізді ортада қалықтап жүретін қатты бөлшектер), түтінді (газ конденсациясының өнімдері) және тұманды (ауадағы сұйық бөлшектер) ажыратады. Қазіргі кезде атмосферада қалықтау күйіндегі 20 млн т-дай бөлшектер бар деп шамаланады. Мұның 3/4-ін өнеркәсіптік кәсіпорындар шығарындылары құрайды (қ. Тумша). Ауа тозаңының табиғи көздеріне жанартау, гейзер, бұзылған тау жыныстары, шаңды дауыл, топырақ эрозиясы және өрт жатады. Ауа тозаңының табиғи жолмен — жанартау атқылауынан, шаңды дауылдан, орман өртінен және т.б., сондай-ақ антропогендік факторлардан — жылу электр орталығынан (ЖЭО), өнеркәсіп кәсіпорындарынан, байыту фабрикаларынан, ауыл шаруашылығынан және т.б. пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Газдар
Санат:Ауаның ластануы
Ауасыз тұншығу

**Ауасыз тұншығу** (Асфиксия;  — тұншығу) — адам және жануар қанында, ұлпаларында оттек жетіспегендіктен тұншығуы, тыныс алу және қан айналым әрекеті бұзылып, қызметінің толық тоқталуы.
## Дереккөздер


Асфиксия

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Коммунарлық әдістеме

**Коммунарлық әдістеме** - балалар мен үлкендер ұжымын ізгілік қағидалары негізінде қалыптасуы мен шыгармашылық дамуын қамтамасыз ететін жагдайлар, әдістер, жолдар мен тәрбие түрлерін ұйымдастыру жуйесі. Рес. Фед. 20г. 50-жылд. ***И.ГІ. Ивановпен*** оның пікірлестері жасаган. Оның басқа атаулары да қолданылады. Мысалы, ұжымдық ұйымдастырушылық әрекеті әдісі, ужымдық шығармашылық әрекеті әдісі, Иванов әдісі, «орленоктіктер педагогикасы» (Бүкілрес. Пио- нерлер лагері «Орленок» атауы- нан), үжымдық шыгармашылық тәрбиесі әдісі. Коммунарлық әдістеме қолданудың сай кезеңге бөлу (балалық - туганнан 6 жаска дейін, ескіндік - 12 жасқа дейін, жасөспірімдік - 18 жаска дейін, ересектік -24 жаска дейін) және соған сай келетін, бірлік пен жалғастыкқа құрылган (аналық мектеп, ана тілі мектебі, латын тілі мектебі немесе гимназия не академия) білім беру жүйесін құруды ұсынды. Коммунарлық әдістеме Табиғи қабілеттіліктің, көрнекіліктің, саналылықтың, біркелкіліктің, бірізділіктің, окытудың мыктылыгының, оку материалын игерудің күштілігінің және «нақтыдан абстрактылықка»,«жекеден ортакқа», жеңілден ауырга», «жақсы белгіліден белгілілігі төменге» деген сиякты дидактикалык ережелердің дидактикалык қағидаларына теориялық және ғылыми негіз берді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Аумақты игеру

**Аумақты игеру** ( — шектеулі кеңістік) — шаруашылық мақсатқа немесе жол және халық қоныстайтын елді мекен салуға бұрын тікелей пайдаланылмаған аумақтарды пайдалану.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Аумақты көркейту

**Аумақты көркейту** — қандай да бір алайда адамдардың өмір сүруіне, жұмыс істеуіне немесе дем алуына материалдық-техникалық және эстетикалық жағдай жасау. Мысалы, су құбыры мен канализация жүргізу, жолдарды тазалау, саябаққа орындықтар орналастыру, т.б..

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Аумақты орнықтыру

**Аумақты орнықтыру** — белгілі бір шаруашылық мақсат үшін қандай да бір аймақты жоспарлау және қайта құру (мысалы, орман - шаруашылығындық, аңшылық шаруашылығындық аумақты орнықтыру және т.б.).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Аумақтық баға

**Аумақтық баға** — кәсіпорындардың сапасы мен географиялық жағдайы әр түрлі жерлерді (басқа мақсаттар үшін пайдаланылуы мүмкін) алуы нәтижесінде пайда болатын үстеме баға; белгілі бір жердегі жер қорының ақша өлшемінде бағаланған іс жүзіндегі жұмсалған шығын мен кәсіпорын құндылығы неғұрлым кем жерде орналасуы кезінде болатын теориялық минимум шығын арасындағы айырма. Аумақтық баға шығарылатын өнімнің өлшем бірлігіне қатыстырылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Аумақтық сыйымдылық

**Аумақтық сыйымдылық** — аймақтағы шаруашылық іс-әрекетті жабдықтауға қосымша көп қаржы жұмсамай кеңейту мүмкіндігі. Негізінен қарқындату, игерілген ресурстарды кешенді пайдалану, сондай-ақ жаңа ресурстарды шаруашылыққа пайдалану, жабдықтауға қосымша қаржы жұмсау арқылы іске асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Рустицкий-Калер ауруы

**Рустицкий-Калер ауруы** (Каlеr, 1849-1893, австрийский терапевт) син.: миеломды ауру. Парапротеин түзуші қасиетті, плазмалық клеткалардың - жайылмалы немесе түйінді өсуімен сипатталатын қан жасаушы жүйе сырқаты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Аумақтылық

**Аумақтылық** — 1) дарақтар мен организмдер топтарының (тұқымтоп, ұялас жұптар, т.б.) кеңістікте өздігінен белсенді түрде бөлек кетуінің кез келген (химиялық, мінез-құлықтық) механизмі; 2) көптеген жануарлардың өзінің тіршілігінде белгілі бір аумақты (акватория) мекендеуі және бұл кеңістікті сол түрдің басқа дарақтарының еніп кетуінен қорғауы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ауру қоздырғыштар

**Ауру қоздырғыштар** — адамда немесе жануарлар мен өсімдіктерде ауру туғызатын организм түрлері (вирус, бактерия, гельминт, т.б.). Бұлардың топырақта, суда, атмосферада, тірі организмдер денесінде, сондай-ақ адам денесінде болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ауру экологиясы

**Ауру экологиясы**  — қандай да бір аурулардың табиғи ошақтарда немесе халықтың белгілі топтары арасында шығу себептерін, таралуын зерттейтін ғылыми топ. Қазіргі кезде адам организміне техногендік ластанудың әсер етуі салдарынан көп аурулар пайда болды. Ауру экологиясы туралы ең алғаш АҚШ зертгеушісі Жак Мей жазды. Ол "Адам ауруларының экологиясы" дейтін кең ауқымды зерттеуі мен "Аурулар экологиясын зерттеу" атты кітабын шығарды.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ауру таратқыш

**Ауру таратқыш** — ауру дарақтан сау дараққа жұқпа және инвазиялық аурулардың қоздырғыштарын тарататын буынаяқтылар (бит, маса, кене, т.б.) немесе бактерия тасымалдаушылар (вирус тасымалдаушылар).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Сабати синдромы

**Сабати синдромы** (*Syndromum Sabathie*) - Қанның жоғары қуыс венасы арқылы ағуына кедергі туғанда мойын веналарының ісінуі (аралық қуыс синдромы). 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ауылшаруашылығындық ластану

right|300px
right|200px
**Ауылшаруашылығындық ластану** — ауыл шаруашылығы өндірісі процесінде ортаға улы химиялық қосылыстарды немесе патогенді микроорганизмдерді енгізу. Ауылшаруашылығындық ластанудың негізгі көздеріне пестицидтер, тыңайтқыштар, мал шаруашылығының ағындылары жатады. Топырақты пестицидтермен және олардың қалдықтарымен ластау топырақтағы тіршілікті азайтады, сондай-ақ органикалық қалдықтар ыдыраған кездегі қоректік элементтердің рециклинг процесін баяулатады. Тамаққа пестицидтердің түсуі адамда ауру туғызады. Топыраққа және ауыл шаруашылығы өнімдеріне фосфор тыңайтқыштарымен бірге едәуір мөлшерде ауыр металдар (кадмий, кобальт, мырыш) түсіп, жиналуы мүмкін. Ауыр металдар (әсіресе, қорғасын) жол бойындағы топыраққа этилденген бензинмен жұмыс істейтін көліктің шығаратын газынан да түзіледі. Ортаның (ең алдымен, су қоймалардың — өзендер мен көлдердің, сондай-ақ грунт суларыны) мал шаруашылығы ағындыларымен, әсіресе шошқа шаруашылығы кешендерінен шығатын ағындылармен ластануының қауіптілігі өнеркәсіптік және тұрмыстық ластанудан кем емес. Өйткені, мал бордақылайтын ірі кешен (100 мың бас) ортаны 100—200 мың халқы бар қала сияқты ластайды. ірі қара малдарды бордақылайтын кешендердің, көбіне жеткіліксіз жабдықталған және едәуір мөлшерде сұйық (төсенішсіз) көң жинайтын кең қоймасы да қауіп туғызады. Бұл көңді тиісті өндеусіз тыңайтқыш ретінде пайдалануға болмайды. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің нитраттармен ластануы адам денсаулығына үлкен зиянын тигізеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бактериялық ластану

**Бактериялық ластану** — микроорганизмдердің ортада көп шоғырланып, жылдам көбейіп, басқа организмдерге зиян келтіруі. Мұндай жағдайда әр түрлі жұқпалы аурулар да көбейеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Баламалы энергетика

**Баламалы энергетика** — энергияны дәстүрлі қазба көздерінен (көмір, мұнай, газ) емес, Күннен, геотермиялық көздерден әрқалай температураны және т.б. пайдалану арқылы алу. Оған энергияның аралас көздері де енеді. Бір жағдайларда баламалы энергетикаға атом энергетикасын қосса, екінші бір жағдайда қоспайды. Дәстүрлі энергетикаға қарағанда, баламалы энергетика көздерінің бір бөлігіне экологиялық сыйысу тән.
## Дереккөздер

нобай|500px|center|Швециядағы жел электр станциясы

Санат:Энергетика
Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Баздану

**Баздану** - 1) су қоймасында оттектің табиғи жетіспеушілігінен болатын құбылыс; 2) дамудың тоқталуы, "көгеруі", "мүктенуі".
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бактериотрофизм

**Бактериотрофизм** - өсімдіктердің бактериялардың көмегімен қоректенуі. Мысалы, түйнек бактериялары арқылы қоректену бұршақ тұқымдас өсімдіктерге тән. Түйнек бактериялары олардың тамырларына жайғасып, ауадағы азотты өсімдік тамырларына жинайды.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тәуекел факторы

**Тәуекел факторы** - 1) ауруға шалдығуға себепші болатын, жалпы алғанда дені сау күйден ауытқуға себеп болатын кез келген әсер (мысалы, өкпе обырына қатысты темекі шегу); 2) қабылдаған шешімнің әр түрлі ықтимал нәтижелері арасындағы сәйкессіздік шамасы (нәтижелердің жиынтығының ықтималдығы белгілі болуы немесе анықтауға келетіндей болуы жағдайында).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тектік фактор

**Tектік фактор** - тіршілік иесіне тектік кодтан болатын әсер: бұл әсер тектік кодтың орнықтылығы мен өзгергіштігіне, сондай-ақ оның сыртқы әсерлер нәтижесінде өзгерулеріне (мутацияларға) байлынысты.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тератогендік фактор

**Тератогендік фактор** - даралық даму барысында немесе ұрпақтардың қысқа тізбегінде сиықсыздықтарға апарып соғатын фактор, мысалы, аналық дарақтан ұрпағына берілетін.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Барынша шоғырлану

**Барынша шоғырлану** — су қоймадағы биологиялық процестердің бұзылуын болғызбайтын заттектер құрамы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тарихи фактор

**Тарихи фактор** - қазіргі әсерінің сипаты адамзаттың дамуы барысында, оның табиғи ортамен әрекеттестігі барысында анықталған фактор (мысалы, соңғы 100 жыл ішінде Жер атмосферасында СО, мөлшерінің артуы).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Нимцович дебюті

**Нимцович дебюті** —келесі жүрістермен басталатын дебют  **1. e2-e4 Kb8-c6**.

Жартылайашық бастамаларға жатады.

## Тарихы
Турнир  тәжірибесіне бұл дебютті  А.&nbsp;Нимцович кіргізді.  Дебют идеясы — бірінші жүрістерден бастап фигуралық  ойынды тудыру. Қазіргі теория  дебютті теідеуге жеткіліксіз деп есептейді.Турнир тәжірибесінде сирек кездеседі. Шахмат әдебиетінде  кейде «Нимцович — Ларсен дебюті» деп аталуы кездеседі.  Дебют Бента Ларсена партияларында кездескен(екінші атау сондықтан). 90-шы жылдары  бұл дебютті  ерекше британ шахматшысы гроссмейстер Майлс белсенді қолданған.

## Нұсқалар
* **2. Kb1-c3** или **2. Kg1-f3** —**2…е7-е5**дейін ойынды  ашық бастамалардың біреуіне келтіруге тырысу.
* **2. d2-d4**
** **2…d7-d5**
*** **3. Kb1-c3 d5:e4 4. d4-d5 Kc6-b8**
*** **3. e4-e5 Cc8-f5**
*** **3. e4:d5 Фd8:d5 4. Kg1-f3 Cc8-g4 5. Cc1-e3 0-0-0**
** **2…e7-e5**
*****3.d4-d5 Kc6-e7** (с идеей Ke7-g6, Cc5, d6, Kf6, 0-0 патшалық  флангта  контр-ойынмен)
*****3.Кf3** ( Шотланд партиясына ауысу)
*****3.d4:e5 Kc6:e5**

Санат:Жартылайашық дебюттер
Жетпіс Исатайұлы

**Жетпіс Исатайұлы** - күйші. 19 ғ. соңы мен 20 ғ.
басында Жаңақала ауданы 9-ауылында
өмір сүрген. Тегі — Байұлының
ішіндегі байбақты руы. Құрманғазының шәкірті. Ол 16-17 жасында Құрманғазыға ілесе жүріп,
қарақалпақтардың, түрікмендердің
және Маңғыстау адайларының
арасында күй тартқан. Жетпіс Исатайұлы тек күй
тартып қоймай, домбыра сазына қосып, қисса, толғаулар және
термелер де айтқан (мысалы, «Қарасай-Қази» жыры, түрікмен
қиссалары, Жұмырбай жырау термелері, т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сармалай

## Өмірбаяны

**Сармалай**, садық — сыбызғышы, күйші. Орыс байы Петрушкада қызмет етіп, содан Сармалай атанған. Сармалайдың **«Ақсақ қүлан»**, **«Бұл-бұл»**, **«Жетім қыз»**, **«Қара Жорға»**, **«Қоңыр бұқа»**, **«Нар идірген»**, **«Сансызбай»**, «Шал бүркіт», т.б. күйлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жетпіс Құттыбайұлы

**Жетпіс Құттыбайұлы** - 19 ғ. соңында Батыс Қазақстанда өмір сүрген палуан. Руы — тана. Ел аралап,
күресіп, күш-қайратымен жұрт-шылыққа танымал болған. Қаратөбе өңірінде болған күресте
жауырыны жер иіскемей, жеңімпаз атанған оған қазылар
телімді жер берген. Ол жер қаз. Қоскөл ауылды округінің аумағында.

## Дереккөздер
Мамытбек Жаңбыров

**Мамытбек Жаңбыров** - 1936 жылы 25 мамырла Түркістан облысы, Арыс ауданы Монтай әкімшілігіне қарасты Қабылсай елді мекенінде дүниеге келген. Ташкент қаласында несие-қаржы техникумын, Қаржы -экономикалық институтын бітірген. 
*1959—1961 жылдары Арыс қаласында мемлекеттік банкте — экономист, 
*1961 — 1965 жылдары Арыс ауданында, кейін Түркістан ауданында бақы-лаушы-тексеруші, 
*1965—1968 жылдары Түркістан аудандық партия комитетінің ұйымдастыру бөлімінде инспектор, 
*1968—1977 жылдары Келес ауданында бақылаушы-тексеруші, 
*1977—1981 жылдары Бөген (қазіргі Ордабасы) ауданында аудандық қаржы бөлімінің меңгерушісі, 
*1981 — 1990 жылдары Шымкент қаласында автокөлік мекемесінде бас есепші, 
*1990—1998 жылдары Қаржы бақылау басқармасында бас бақылаушы болып қызмет атқарған.
## Шығармашылығы
1997 жылы «Жібек жолы» баспасынан «Өмір өткелдері», «Алтын алқа» баспасынан «Тағдыр», «Кен-жебай баба үрпақтары-қазаяқ көлегей шежіресі», 1998 жылы «Арпалыс» прозалық кітаптары шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1936 жылы туғандар
Жер-ана

**Жер-ана** - ЖШС - облыс
орталығын абаттандыру, көше
жиектерін көгалдандыру жұмыстарымен айналысатын кәсіпорын. 1996 ж. «Зеленстрой»
учаскесінің негізінде құрылған.
Серіктестіктің арнаулы жылыжайында 50-ден аса түрлі гүл
мен т. б. өсімдіктер өсіріледі.
Дербес жылу жүйесі тартылған.

## Дереккөздер
Еркін Жаппасұлы

**Еркін Жаппасұлы** - 1954 жылы 6 маусымда Семей облысы, Ақсуат ауданы «Екпін» ауылында туған. 
*1971 жылы Ақсуат қазақ орта мектебін бітірген. 
*1971 — 1973 жылдары Ақсуат аудандық Пионерлер үйінің директоры қызметін атқарған. 
*1975 жылы Отан алдындағы азаматтық борышын өтеп оралған соң аудандық музыка мектебінде ұстаз болған. Мектеп қабырғасында жүріп музыка мектебін қоса тамамдаған. 
*1982 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. 
## Шығармашылығы
«Қазақстан пионері» («Клан») газетінде, республикалық «Қазақкітап» кітап саудасы бірлестігінің насихат редакциясында еңбек еткен, «Қазақ әдебиеті» газетінде қызметті тілші болып бастаған. Қазір «Қазақ әдебиеті» газеті Бас редакторының орынбасары.

Алғашқы сықақ шығармалары 1967 жылдан бастап облыстық «Семей таңы», «Қазақ әдебиеті», «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш»), «Қазақстан пионері» газеттерінде, «Ара-Шмель» және «Жүлдыз», «Жалын» жур-налдарында жарияланған.

«Кімге күлкі, кімге түрпі?», «Ой, қытығым келеді...», атты т.б. сатиралық кітаптары жарық көрген. 2003 жылы «Қымсынбашы, қылықтым» атты кітабы үшін Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы берілді. 2008 жылы «Жазушы» баспасынан «Мыңқетпес мыңқ етер емес» әзіл-сықақ әңгімелер жинағы жарық көрген. Шығармалары орыс, қытай тілдеріне аударылған.

«Қазақстан», «Хабар» арналарының әзіл-сықақ хабарларының, «Тамаша» ойын-сауық отауының түрақты авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1954 жылы туғандар
Қалқа Жапсарбаев

**Қалқа Жапсарбаев** - 1886 жылы Талдықорған облысы, Киров ауданы, Карл Маркс атындағы колхозда туған. Қосшылар одағында, аудандық ұжымшар, кеңшар театрында, мәдени-үгіт бригадаларында жұмыс істеді (1938 — 1945), «Қалқаның әні», «Қалқаның желдірмесі», «Жайқоңыр» әндерін шығарды. Ертеректе Әжек, Құрама, Омарбек, Қайрақбай тәрізді ақындармен танысқан.

Жалайыр тайпасының Шуманақ руының Сыпатай бөлімінен шыққан.
**Жапсарбаева Қалқа** (1886, Көксу ауданы, Мұқыр ауылы — 26.1.1975, сонда) — халық ақыны, композитор. Жас кезінен жыр-дастандарды жатқа айтып, өзі өлең шығара бастаған. Өзінің замандастары К.Әзірбаев, И.Жылқыайдаров, Ү.Кәрібаев, Е.Қандеков, Қ. Терібаев сынды ақындармен айтысқа түскен. "Орақ батыр", "Қарлығаш пен дәуіттің достығы", "Дана қыз", "Тұрлымбет туралы аңыз", "Партизан Шәймерден" т.б. дастандарын шығарып жырлады. Жапсарбаеваның "Сеңгірбаев Мұсабек" (1951), "Жайқоңыр" (1959), "Өлендер, айтыстар, дастандар" (1962), "Жетісу жырлары" (1970), "Елім, сені жырладым" (1996) атгы жинақтары жарық көрген. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталган. Мұқыр ауылында Жапсарбаева есімімен аталатын көше, мектеп, мәдениет үйі бар. Осы ауылда ақынға ескерткіш орнатылған.

## Шығармашылығы
Ұлы Отан соғысының түсы және одан кейінгі жылдар да Кенен, Үмбетәлі, Қуат, Ес дәулет, Иманжан секілді замандастарымен өнер жарыстырды. Өлең-жырларымен қатар, «Орақ батыр», «Дана қыз», «Қарлығаш пен Дәуіт», «Түрымбет туралы аңыз», «Партизан Шаймерден», «Мүсабек Сеңгірбаев» дастандары бар.

«Жайқоңыр» (1959), «Таңдамалылар» (1962), «Жетісу жырлары» (1970) жинақтарында топтастырылады. «Мүсабек батыр» дастаны 1951 жылы жеке кітап болып басылды.

## Жетістіктері
«Қүрмет Белгісі» орденімен (1945) марапатталған. 1961 жылы «Қазақ КСР-інің халық ақыны» құрметті атағы берілген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Талдықорған облысы
Санат:1886 жылы туғандар
Ким Ғұсманүлы Ахметов

**Ким Ғұсманүлы Ахметов** (13.10.1930 жылы туған, Сырым ауданы, Жымпиты ауылы) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым кандидаты (1969), профессор (1989). 1953 ж. Мәскеудегі К.А.Тимирязев атындағы ауыл шаруашылығы академиясын бітірген. 1953-55 ж. Орал ауыл шаруашылығы мектебінде оқытушы, директордың орынбасары. 1955-67 ж. Орал облысындағы ұжымшар төрағасы, аудандық атқару комитетінің төрағасы, аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, облыстық ауыл шаруашылығы басқармасы бастығының 1- орынбасары. 2 рет «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.
## Пайдаланған әдебиттер
Жұмсақ денелі тасбақалар

**Жұмсақ денелі тасбақалар** () - тасбақалар тұқымдасы. Денесі мен жайпақ сүйекті сауыты, (ұзындығы 25 тен 90 см дейін) жұмсақ терімен қапталған. Бұл оған тері арқылы тыныстауға мүмкіндік береді. Бетінің алдыңғы жағы шығыңқы жұмсақ тұмсыққа айналған. Оның ұшында танау тесіктері ашылған. Табандары жалпақ. Саусақ аралықтарында жүзу жарғақтары бар. Оңтүстік-Шығыс Азия, Африка және Солтүстік Америкада 7 туыстың 22 түрі таралған. Жыртқыштармен, балықпен және ұлулармен қоректенеді. 20-70 жұмыртқа салады. ТМД-да Амур өзені бассейінінде қиыршығыс тасбақасы таралған. Сауыттың ұзындығы 25 см дейін. КСРО-ның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Тасбақалар
Толқынның әсер ету тереңдігі

**Толқынның әсер ету тереңдігі** (Глубина волнового воздействия) — толқындардың тасындыларды қозғалтатын әрекеті жететін теңіздің немесе ірі көлдің ең көп тереңдігі. Суасты жағалары беткейінің төменгі шегін анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Навагалар

**Навагалар** () – треска тұқымдасының туысы. 

Жоғарғы жақтары астынғыларынан ұзын. Омыртқаларында көлденең қобарған өсінділері, (парапофиздер) бар. Арқа жүзбеқанаттары 3, анал жүзбеқанаттары 2, олардың аралары бір,бірінен алшақ. Иек асты мұрттары жақсы жетілмеген. 2 түрі: солтүстік Н., (Е. navaga) және Қиыр шығыс навагасы кездеседі. Солтүстік Н. ұзындығы 47, (негізіиен 15-25) см, салмағы 700 г. Солтүстік Мұзды мұхит теңіздерінің жағалауларын мекендейді. Жыныстық жетілуі 3-4 жылдааяқталады, уылдырығын желтоқсан мен қаңтарда шашады. өсімталдығы 6-90 мың уылдырық. Қорегі, планктон, бентос, балық шабақтары.

## Дереккөздер


Санат:Трескатәрізділер
Сартай Көшкіншіұлы

**Сартай Көшкіншіұлы** — ақын, жыршы.

## Өмірбаяны

Оның 1916 жылы ұлт-азаттық көтерілісті жырлаған «Tap заман» атты толғауы Қазақстан ҰFA-ның қолжазбалар қорында сақтаулы.

Сондай-ақ **«Сартайдың термесі»**, **«[[Тойбастар]]»**, т.б. өлең-термелері ел ішінде кең тараған. Ұшана аның маңындағы **«Бәймен»** қорымына жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Төлепберген Рахымұлы Сарманбеков

**Сарманбеков Төлепберген Рахымұлы** — суретші, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1993).

## Өмірбаяны

* 1973 жылы орта мектепті бітірген.
* 1980 жылы Косов халықтық көркемөнер кәсіпшілігі техникумының (Украина) металл өрлеу бөлімін бітірген.

Арнаулы жолдамамен Батыс Қазақстан облысына келген, осы аймақтың қолданбалы өнер әдібі мен өрнектеу нақыпттарын жақсы меңгерген.

Негізінен зергерлік бұйымдар жасаумен айналысады. Суретшінің туындылары («Сәукеле», «Саба», «Торсық», т.б.) Алматы, Орал қалаларының музейлеріне қойылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тозаңкөректілер

**Тозаңкөректілер** (Палинофағи;  ) — жасыл өсімдіктердің тозаңымен қөректенетін жануарлар (кебелектер, бал аралар, түкті аралар, жарғанаттардың кейбір түрлері, тағы басқа). Бұлар өсімдіктердің айқас тозаңдануына әсер етеді. Тірі организмдермен тозаңданатың гүлдердің гүлі немее гүл шоғыры ірі, иісті және шірнелі (көмір суларға бай тәтті шырын) болады. Тозаңкөректілердің көбі күңгірт қызыл немесе ашық қызғылт сары түсті гүлдерді жақсы көреді. Алайда түсті ажырата алмайтын жарғанаттар үшін, әдетте, күлтелерін түнде ашатын гүлдердің түсі ешқандай рөл атқармайды. Олар үшін "белгі иістер" бар. Жарғанаттармен тозаңданған гүлдерден, көбіне көгерген, қышқыл иістер шығады. Шыбындардың кейбір түрлері сасық иісті күңгірт қызыл түсті гүлдерді тозаңдандырады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тоңның жұқаруы

**Тоңның жұқаруы** (Деградация мерзлоты) — жоғары орташа жылдық температураның немесе жоғары жатқан қабаттардың жылу оқшаулағыш қасиеттерінің өзгеруі (соның ішінде өсімдіктерді жою) әсерінен көп жыл қатып жатқан грунттардың қату жағдайынан жібіген жағдайға өтуі. Тоңның жұқаруы солтүстіктегі құрылыстар кезінде есепке алынады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Сыртқы құлақ

**Сыртқы құлақ** (auris ex­terna) - барлық сүтқоректілер, құстар, бауырмен жорғалаушылардың есту жүйесінің сыртқы бөлігі. Құрлық сүтқоректі жануарларда жақсы жетілген. Оларда сыртқы есту жолымен бірге, крак қалқаншалары бар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сатыбалды Ыбырайұлы Ахметов

**Сатыбалды Ыбырайұлы Ахметов** (1936 жылы туған, Казталовка ауданы) — еңбек ардагері. 1967 ж. Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтын, 1977 ж. СОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебін бітірген. 30 жылдан астам комсомол, партия, кеңес, шаруашылық органдарында басшылық қызметте істеген. Казталовка ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, Жәнібек, Қаратөбе ауданы атқару комитетінің терағасы, Шыңғырлау аудандық партия комитетінің 1-хатшысы бодцы. «Құрмет Белгісі» орденімен, бірнеше медальмен марапатталған.
## Пайдаланған әдебиттер
Қоныс Жетпісов

**Қоныс Сатыбалдыұлы Жетпісов**  - спортшы, халықаралық
дәр. спорт шебері (1995). 1988
ж. Мүсілім Оңдағановтың басшылығымен Тайпақ спорт мектебінде самбомен айналыса бастаған. 1994 ж. студенттер арасында әлем чемпионы, 1996,
1998 ж. Қазақстан чемпионы
болды. 1998 ж. Калининградта
өткен әлем біріншілігінде, 1999
ж. әлем біріншілігінде күміс
жүлдегер атанып, Испанияда
әлем кубогын жеңіп алды.

## Дереккөздер


Санат:1973 жылы туғандар
Топографиялық контур

**Топографиялық контур** (Топографический контур; (   ) — картографиялаудың тақырыбы болып табылатын қандай да бір құбылыстың салыстырмалы бірдей көрінуімен картада немесе жоспарда белгіленген салыстырмалы біртекті бөлікшені (ауданын немесе көлемін) көрсететін сызық.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Амазон тотылары

**Амазон тотылары** () – тотылар тұқымдасына жатады. 

Ұзындығы 30 см. Құйрығы қысқа. 26 түрі Антиль аралындағы ормандарда кездеседі орталық және оңтүстік Америкада. 
Амазон тоты құстары құнды және адам дауысы мен жеке сөздерді тез үйреніп жақсы қайталайды, қолға тез үйренеді, бірақ өте сирек балапан шығарады. 7 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Сөйлейтін құстар
Санат:Құс түрлері
Санат:Солтүстік Америка құстары
Санат:Оңтүстік Америка құстары
Санат:Амазондар
Қиқоңыздар

**Қиқоңыздар** немесе **Көңкей** () – тақтамұртты қоңыздардың (лат. Scarabaeidae) тұқымдасы. Бұл тұқымдасқақа бірнеше тұқымдас тармағы енген: Aphodiinae, Gedrupinae, (кравчиктер), Sca­rabaeinae (скарабинелер), Cop­rinae, (копрлар). Ересек қоңыздар мен олардың дернәсілдері көңмен қоректенеді. Кейбірі, мысалға, Орман қиқоңыздары () дернәсілдері шіріген жапырақ қалдықтарында тіршілік етеді. (Aphodius) туыстары өсімдік өсінділерін құртады.

## Қызықты мәлімет
Ежелгі египетіктер көңкейді киелі деп санаған,олар бақыт әкеледі деп сенген.Бізге оның әр түрлі бейнелері ғана жеткен.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Жеке адамға қарсы қылмыстар

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі бойынша жеке адамға қарсы қылмыстарға мыналар жатады:
*адам өлтіру;
*жаңа туған сәбиді анасының өлтіруі;
*жан күйзелісі жағдайында болған адам өлтіру;
*қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалған кісі өлтіру;
*қылмыс жасаған адамды ұстау үшін қажетті шаралардың шегінен шығу кезінде жасалған кісі өлтіру;
*абайсызда кісі өлтіру;
*өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу;
*денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру;
*денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру;
*денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру;
*азаптау;
*денсаулыққа жан күйзелісі жағдайында зиян келтіру;
*қажетті корғаныс шегінен шығу кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру;
*қылмыс жасаған адамды ұстау кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру;
*денсаулыққа абайсызда зиян келтіру;
*корқыту;
*адамның органдары мен тінін алуға мәжбүр ету немесе заңсыз алу;
*медицина және фармацевтика қызметкерлерінің кәсіптік міндеттерін тиісінше орындамауы;
*клиникалық сынақтар жүргізудің және профилактиканың, диагностиканың, емдеудің және медициналық оңалтудың жаңа әдістері мен құралдарын қолданудың тәртібін бұзу;
*соз ауруын жұқтыру;
*адамның иммун тапшылығы вирусын (ВИЧ/ЖҚТБ) жұқтыруы;
*заңсыз аборт жасау;
*науқасқа көмек көрсетпеу;
*қауіпті жағдайда қалдыру;
*зорлау;
*нәпсікұмарлық сипатындағы күш қолдану;
*он алтыға жетпеген адаммен жыныстық қатынаста болу және нәпсіқұмарлық сипаттағы өзге де іс-әрекеттер;
*жыныстық қатынас жасауға, еркек пен еркектің жыныстық қатынас жасауына, әйел мен әйелдің жыныстық қатынас жасауына немесе нәпсіқұмарлық сипаттағы өзге де іс-әрекеттерге мәжбүр ету;
*жас балаларды азғындату;
*адамды ұрлау;
*бас бостандығынан заңсыз айыру;
*психиатриялық стационарға заңсыз орналастыру;
*адамды саудаға салу;
*жала жабу;
*қорлау.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сарт Еділұлы

**Сарт Еділұлы**  — батыр.

## Өмірбаяны
Исатай-Махамбет бастаған көтеріліске қатысқан. Тегі — жаппас руының қарағұл атасынан.

Аталас ағайыны, старшын Әлжан Тұрманбетұлымен бірге 1836 жылы 14 шілдеде көтерілісшілерге қосылған. 
1837 жылы 4 қазанда Сарт өз руластарын бастап, Орал қазақ-орыс атаманы Покатилов
экспедициясына қарсы соғысқан. 1837 жылы 24 қарашада подполковник Меркульевтің отряды ысық Қалдыбай, байбақты Өтеміс Қошқарұлы ауылдары мен бірге Жайыққа беттеген Сарттың көшін қоршап алады.

60 киіз үй, 70 әйел, 320 түйе, 800 сиыр, 2000 қой орыс әскерлерінің қолына түседі. Көш бастаған 12 еркек — Сарт, Өтеміс, Қалдыбай және т.б. қашып шығып, Исатай қолына қосылады.

Сарт Жем бойындағы көтерілісті белсене ұйымдастырып,
ел аузында **«Қиыл қырғыны»** аталған Ақбұлақ соғысында мерт болады. Оның Шөкім, Көшім, Ерше, Нұрша, Ырғи, Нұрғи,
Бекет атты ұлдары да көтеріліске қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Топырақ ерітіндісі

**Топырақ ерітіндісі** немесе топырақтың сұйықтық (сулық) фазасы — еріген органикалық және минералдық заттектерімен және газдарымен қоса сұйық күйдегі топырақта болатын су. Топырақ ерітіндісі — планетаның тарихындағы табиғи сулардың ең маңызды санаттарының бірі, В.И.Вернадскийдің айтқаныдай (1960), "биосфера механизмінің негізгі элементі" және "тіршіліктің негізгі субстраты". Тар мағынада топырақ ерітіндісі белгілі бір әдіспен (центри-фугалау, баспалау, орнын басатын сұйыкпен ығыстыру және тағы басқа) топырақтан шығарып алынған топырақтың сұйық фазасының бір бөлігі, мұндайда оның құрамы өзгермей қоймайды.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Технологиялық фактор

**Технологиялық фактор** - техникалық құралдармен байланысты кез келген әсер. Тікелей болуы (механикалық зақымдалу, ортаның қышқылдылығының немесе сілтілілігінің өзгеруі және т.б.) және аралық жанама болуы (өсімдіктердің өзгеруі жануарлар әлемінде өзгерістерге себеп болады), топырақ қабатының бұзылуынан өсімдіктер өспей қалады және т.б.) мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қайырғали Жалелұлы Ахметов

**Қайырғали Жалелұлы Ахметов** (7.2.1942 жылы туған, Ақжайық ауданы, Коловертное селосы) — ғалым-терапевт, медицина ғылымының докторы (1997). Ақтөбе медицина институтын бітірген (1965). 1965-68 ж. Чапаев (Ақжайық) ауданындағы Қарша ауылдық ауруханасының меңгерушісі.
## Пайдаланған әдебиттер
Топтық фактор

**Топтық фактор** - мұның негізі мен әрекет ортасы дарақтар не индивидумдар тобы. Этологиялық, әлеуметтік- психологиялық,  әлеуметтік және әлеуметтік-экономикалық факторларды қамтиды.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Назиб Жиганов

**Назиб Гаязұлы Жиганов**
(15.1.1911, Орал - 1988, Мәскеу) - татар композиторы,
КСРО Халық артисі (1957),
Социалистік Еңбек Ері (1970). 1935 ж.
Мәскеудің облысы музыкалық техникумын, 1938 ж. Мәскеу консерваториясының композиторы бөлімін
(Ғ.И.Листинскийдің класы
бойынша) бітірген. 1939 жылдан Татарстан Композиторы одағының төрағасы, КСРО Композиторы одағының хатшысы болды. Қазан консерваториясының ректоры
(1945), проф. (1953). 1939 ж.
Татар опера және балет театрының шымылдығы Жигановтың «*Қашқын*» операсымен ашылды. Жиганов
шығармашында опералық және
симфониялық жанр ерекше орын алады. Тарихи аңызға құрылған «*Алтыншаш*» (КСРО Мемл.
сыйл., 1948) операсы мен «*Жәлел*» атты монолог. опера-поэмасы музыкалық тілінің жатықтығымен әрі жаңашылдығымен ерекшеленді. Оның «*Татар тақырыбына жазылған сюитасы*» (КСРО Мемл. сыйл., 1950),
«*Симфониялық әндері*», «*Сабантой*» атты 2 симфониясы (КСРО Мемл. сыйл., 1970) симфония
жанрына қосылған елеулі үлес
болды. Жиганов шығармаларындағы
ұлттық түр, нақыш орыстың
классикалық мектебінің дәстүрлерімен астасып жатты. Ленин және «*Құрмет Белгісі*» ордендерімен
марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1911 жылы туғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Оралда туғандар
Ахмет Халпе Ғұбайдолла

**Ахмет Халпе Ғұбайдолла** (*1873, Жаңақала ауданы 1951, сонында*) — ағартушы, діни қайраткер, ауыз әдебиеті мұраларын жинаушы. Ауыл молдасынан сауат ашып, кейін Жаңақаладағы Байғұл медресесінде, 1890-жылдары Ордадағы 2 кластық қазақша-орысша мектепте білім алған. Бұл мектепті үздік тәмәмдаған оған мемлекет қаржы бөліп, Ресейдің Вятка губерниясындағы Мамонов діни оқуына жібереді. Мұнда ол араб, парсы тілдерін жетік біліп, халпелік дәреже алып шығады. Отыз жыл бойы мұғалім болып, халықтың әдеби мұрасын жинаумен айналысады. 20 ғасырдың бас кезінде Батыс Қазақстан аймағындағы қазақ зиялылары С.Меңдешев, Ғұмар Қараш, Х.Досмұхамедов, Н.Мамаев, А.Құдайбергенов, Ғ.Байғұловтармен бірге қызмет істеп, достық қарым-қатынаста болған. Қазақ мектептерін ашу жұмыстарына атсалысқан. 1937 ж. саяси қуғын-сүргінге ұшырап, жұмыстан қуылып, жоқшылыққа душар болған. 1946 ж. араб, парсы тілдерін жетік білетін Ахметке академик Қ.Сәтбаев шығыс әдебиеті мұраларын аудару жөнінде тапсырма берген. 1951 ж. дүние салған ағартушының үйінен мұғалім Фарид Ғатауов кептеген аудармаларының қолжазбасын тауып, 1957 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының кітапханасының қорына тапсырды.
## Пайдаланған әдебиттер
Жайық үні

**«Жайық үні»** - Орал қалалық апталық газет. 1992 ж. 1 қаңтардан қазақ тілінде шыға бастады. Құрылтайшылары — қала әкімшілігі және редакция ұжымы. Негізгі тақырыбы — қаланың қоғамдық-саяси өмірі.

## Дереккөздер
Төтенше фактор

**Төтенше фактор** - әсер күші тірі жүйенің әдеттегі бейімделу реакцияларынан (динамикалық қасиеттерінен) асып түсетін, бірақ ол сол сәтте ыдырайтындай (дарақ үшін — өлім) болып асып түспейтін кез келген фактор. Максимум және минимум көрінісі болуы, яғни әсердің күрт артық болуы немесе жетіспеушілігі төтеншелік болады. Төтенше фактордың болуы организмдер үшін тіршілік етудің төтенше жағдайын қалыптастырады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Омега акционерлік қоғамы

**«Омега» ААҚ** - қорғаныс мақсатына қажетті өнімдер, сондай-ақ темір жол саласына, ауыл шаруашылығы техникасына арналған тораптар мен қосалқы бөлшектер шығаратын кәсіпорын. Ол 1969 ж. Орал прибор жасау зауыты ретінде салынды. 1996 жылдан — «Омега» ашық акционерлік қоғамы. Облыс орталығындағы Х.Есенжанов көшесінің бойында (42-үй) орналасқан, 7 өндірістік техникалық корпусы 60 мың м2 аумақты алып жатыр. Оған темір жол тармағы кіреді, дербес жылыту ошағы, қосымша өндірістік үймереттері бар.

Зауыттың монтаждау-құрастыру, аспаптық және механикалық, т.б. цехтары әр алуан приборлар, электронды-автоматты кешендер, байланыс аппаратураларын, металды конструкциялар, қаңқалы-корпусты заттар, нақты механика бұйымдарын шығаруға мамандандырылған. Конверсия жағдайында зауыт ұжымы кардиологиялық есептеу кешендерін, тұрмыстық электр техникасы мен радиотехникалық бұйымдар, саяжайлар мен қосалқы шаруашылықтарды механикаландыру
құралдарын шығаруды игерген. Кәсіпорында химиялық-талдамалық, металлогриялық және механик-климаттық лабораториялар жұмыс істейді. Қазір мұнда 800 адам еңбек етеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:1969 жылы құрылған компаниялар
Санат:Батыс Қазақстан облысы
Батырғали Жүсіпқалиев

**Жүсіпқалиев Батырғали** (15.9.1883, Ресей империясы, Астрахан губерниясы, Қамыс-Самар қисымы, 4-болыс, 10.2.1916, Ресей империясы, Астрахан губерниясы) — алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі.

Болыстық орыс-қазақ мектебін және Астрахан гимназиясын 1911 ж. тәмамдады. Жылына 300 сом мөлшерінде 1911 ж. Ішкі Орда қазақ қоғамдары белгілеген стипендиямен Саратов университетінің медициналық факультетіне түсті.

1912 ж. күзде өз өтінішімен Қазан университетіне ауыстырылды. 1913 ж. Саратов университетіне қайтып оралды. 1915 ж. университетті бітірген соң Астрахан губерниясының Ішкі Ордадағы 1-медициналық учаскесіне қызметке жіберілді. Хан ставкасы кентінде дәрігер К. Парамоновпен бірге жұмыс істеді. Учаскені аралап жүргенде бөртпе сүзек ауруын жұқтырып, қайтыс болды.

## Дереккөздер
Ісләм Жарылғапов

**Ісләм Жарылғапов** (4 тамыз 1918 жыл Жезқазған облысы Жаңаарқа ауданы Бірлік ауылы) - жазушы, журналист, аудармашы.

Арғын тайпасы Қуандық руының Мойын Аралбай бөлімінен шыққан.

* Ұлы Отан соғысына қатысқан. 

* Алматы педагогикалық училищесін бітірген (1942). 

* Мәскеу Жоғары дипломатия академиясының тыңдаушысы болған (1944-1945). 

* мектеп мүғалімі

* институт оқытушысы

* Алматы облыстық комсомол комитетінің хатшысы

* БЛКЖО Орталық Комитетінің (Мәскеуде) нұсқаушысы

* Алматы қалалық комсомол комитетінің бірінші хатшысы

* Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің лекторы, сектор меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары (1946—1952)

* Партия тарихы институтының аға ғылыми қызметкері

* «Жазушы», «Қазақстан» баспаларының аға редакторы, редакция меңгерушісі

* Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің алқа мүшесі

* Өнер басқармасының бастығы

* Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің бас редакторы

* «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы

* «Жұлдыз» журналы бас редакторының орынбасары

* Қазақстан Жазушылар одағында көркем әдебиетті насихаттау бюросының директоры, аударма кеңесінің төрағасы секілді қызметтер атқарған.
## Шығармашылығы
Көркем әдебиет саласында М.Горький, М.Шолохов, А.Герцен, Л.Толстой, А. Пушкин, Ф.Ниязи, Ә.Несин, У - Ян, К.Цеткин, В.Бердаль, И — Р. Бехер, т.б. жазушылардың әр жанрдағы шығармаларын қазақшалаған. Ұлттық терминология жасау ісіне араласып, қазақ тілі қорын 500-ден астам жаңа терминдермен байытты.

## марапаттары
* «Үздік мұғалім»

* «Үздік мәдениет қызметкері»

* «Үздік баспасөз қызметкері» атақтарының иегері.

## Дереккөздер


Санат:4 тамызда туғандар
Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан аудармашылары
Тұздылық фактор

**Тұздылық фактор** - суда және тұзды суда еритін қосындылардың болуымен анықталатын фактор.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Апатты қалпына келтіру жұмыстары

**Апатты қалпына келтіру жұмыстары** - апат ауыртпалығы (су тасқыны, жер сілкінуі, көшкіндер және т.б.) немесе соғыс әсерінің нәтижесінде күйзелген елді мекендерде өндірілетін жұмыстар. Апатты қалпына келтіру жұмыстары мына бағыттарда жұргізіледі: бүліністерді жөндеу және калпына келтіру, келесіде бұ- зуға белгілеп уақытша оларды пайдалану үшін бүлінген үймереттер мен ғимараттарды калпына келтіру; үйінділерден территорияны тазалау, жаңғырту, күру барысында олардың техникалық күйіне тэуелсіз үймереттер мен ғимараттарды бұзу; кұрылыс, жаңғырту, үймереттер мен ғимараттарды мұнан былай пайдалану үшін күрделі жөндеу.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Пәндестіру

Пәндестіру- мазмұнына сәйкес құжаттар үшін пәндік айдарды белгілеу.
## Пәндестіруші
Пәндестіруші - пәндік айдарларды белгілейтін, құжаттарды пәндейтін, үйымдастыратын, пәндік каталогтарды жүргізіліп, редакциялайтын (тізімді, көрсеткішті) маман.
## Пәндік жіктеу
Пәндік жіктеу - ағылшын кітапханатанушы маманы Джемс Даффом Браун (1862-1944) жасаған кітапханалық-библиогафиялық жіктеудің комбинациялық орынды ауыстыратын жүйе.
## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Сарыайдын (ескі қала)

**Сарыайдын** – ескі қаланың орны, Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш.

## Географиялық орны
Жаңақала ауданындағы Сарыайдын көлінің батыс жағасынан табылған. 

## Сипаты
Қалашық үш жағынан (шығыс және батыс жағынан көлмен, солтүстік жағынан Сарыөзенмен) қоршалған.Бұған қоса қаланың қазіргі кезде жал түрінде сақталған қорған қабырғалары болған. Оның солтүстік, батыс және шығыс жақтарыңда мұнараларға бекітілген қақпалары болған. Оның шығыс жағындағы қақпасының мұнаралары жақсы сақталған. Қаладан (оңтүстік-батыс бағытында) 1 км қашықта су тартатын шығыр орналасқан. Қала орнын Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Орал облысы]]ның мұражайының археологиялық экспедициясы (жетекшісі Б. Райымқұлов) 1989 жылы ашқан.
Қазба жұмыстары кезінде әр түрлі пішіндегі және әр түрлі мөлшердегі плита, керамикалық ыдыстар, т.б. табылды. Ғалымдардың пікірінше, бұл шамамен б.з. XIV ғасырында қалыптасып, дамыған қала болған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Түрлік фактор

**Түрлік фактор** — биологиялық түр шеңберінде пайда болып, әрекет ететін фактор. Жалпы түрлік, популяциялық, топтық және индивидтік факторларды қамтиды.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қасым Шабанұлы Ахмиров

**Қасым Шабанұлы Ахмиров** (1932, Ресей, Саратов облысы, Дергачев ауданы 1951) Кеңес Одағының Батыры (17.10.1943). Ұлты - татар. Батыс Қазақстан облысынан Қызыл Армия қатарына алынды. Воронеж, Орталық, т.б. майдандарда ұрысқа қатысып, жауынгерлік жорығын Берлинде аяқтады. 388-атқыштар полкінің взвод командирі А. Марково, Уросово, Колопежи үшін болған ұрыстарда әскери-ұйымдастырушылық қабілетімен ерекшеленді. Оның взводы 1943 ж. 4 қазанда Чумакиев хуторына басып кіріп, бетпе-бет айқаста дұшпанның 85 солдатын өлтірді. Осы ұрыста Ахмиров оққа ұшқан командирдің орнына ротаны басқарып, жау қоршауын бұзып шықты. Қызыл Ту, 1-дәрігерлік «Отан соғысы» ордендерімен марапатталған. Ахмировке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры  атағы берілді (17.10.1943). 1945 жылдың қарашасында командалың (офицерлік) құрам біліктілігін жетілдіру курсын аяқтады. 1946 жылдың қыркүйегінде Ахмиров запасқа шықты. Ленин, Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Жайық шаруасы

**«Жайық шаруасы»** - облыстағы шаруа қожалықтары мен фермерлердің, агротауар өндірушілердің қауымдастығы. Ол 1990 ж. қараша айында Орал қаласында құрылды, бастапқыда 28 шаруа қожалығы мүше болды. Қауымдастық шағын шаруашылық иелеріне ұйымдық жағынан көмектесіп, олардың материалдық-техникалық базасын нығайтуға көмектесуді мақсат етті. Қазір облыс бойынша қауымдастық мүшелерінің саны 3600-ге жетті. Өзін-өзі қаржыландыру арқылы, дотациясыз жұмыс істейтін бірлестік ретінде «Жайық шаруасы» дербес банк ашып, жыл сайын шаруашылықтар мен фермерлерге кредит беріп отырады.

## Дереккөздер
Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі уақытша комитет

**Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі уақытша комитет** - Жайық өзенінің сол жағалауын қоныстанған қазақ ауылдарын басқару мақсатында 1917 ж. Ақпан революциясы жеңісінен соң құрылған атқарушы орган. 

Сол жылғы 7 наурызда құрылған Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі азаматтық комитеттің мирасқоры. Ұлттық интеллигенция мен ел өкілдерінің сол жылғы 10 наурызда Орал қаласында өткен бас қосуында таратылған айтылмыш комитеттің орнына ел тыныштығы мен бүтіндігін сақтау және әскерге, халыққа азық-түлік дайындау мақсатында жасақталды. Төрағасы болып F. Әлібеков, мүшелері болып Д. Күсепқалиев, Б.Қаратаев, Ы.Тоқберлиев, Ә.Әйтиев сайланды. Құрылтай жиналысында бұр. азаматтық комитетке мүше болған А. Әбеновтің жандарм басқармасына *«Жоффер»* 260 деген лақап атпен қызмет еткен арандатушы екендігі жария етілді. Сол шамада оңшыл әсер Фомичевтің төрағалығымен құрылған Орал облыстық азаматтық комитетіне Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі уақытша комитет атынан мүше етіп Күсепқалиев, Әлібеков және Қаратаев енгізілді. Бас қосуда Уақытша комитеттің бүдан соңғы қызмет бағдарламасын түзу мақсатында ел өкілдерінің съезін шақыру жөнінде шешім қабылданды. Кейінірек Уақытша комитет мүшелері және Оралға келген Ж.Досмухамедов, Н.Ипмагамбетов, Х.Досмухамедов, Б.Жанқадамов, Е.Қасаболатов, И.Қашқынбаев, К.Жәленов, т.б. ұлттық интеллигенция өкілдері қатарынан Орал облыстық қазақтарының съезін өткізу жөніндегі ұйымдастыру бюросы құрылды. Наурыз-сәуір айларында съезге қызу дайындық жүргізілді. Елдің бас көтерер адамдарына, ақсақалдарға, дін иелеріне шақыру жолданды, болыс-уездерде съезге делегат сайлау науқаны өрістетілді. Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі уақытша комитет 1917 ж. 19 сәуірде басталған 1-Орал облыстық қазақ съезінде таратылып, комитет құрамы өз өкілеттілігін сол съезде сайланған Орал облыстық қазақ комитетіне табыстады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы