open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бұзық қалашығы (Жаңақорған ауданы)

**Бұзық қалашығы (Жаңақорған ауданы)** - X-XV ғасырларға жататын *Көктөбе ауылынан* батысқа қарай 2,5 шақырым , Артық ата қалашығынан солтүстіккке қарай 0,4 шақырым жерде орналасқан. Географиялық координаттары: 

## Қалашық сипаты
Теңіз деңгейінен 172 м. Ескерткішті 1947 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (А.Н.Бернштам) ашқан, 2004 ж. Халықаралық қазақ түрік универститеті Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген.Қалашық жоспарында дөңгелек төбе пішінді , диаметрі - 310 м, биіктігі - 1,5-2 м. Қоршап жатқан үймек жалының биіктігі- 1-1,5 м. Қорғаныс қабырғасында бір-бірінен 35; 45; 50; 55; 65 м қашықтықта орналасқан 15 мұнараның орны сақталған. Биіктіктері 0,5-0,8 м болып келген мұнаралар қабырғадан сыртқа қарай 2 -4 м шығыңқы орналасқан. 

Жоспарында Г-тәрізді болып келген қақпа қалашықтың оңтүстік-батыс жағында орналасқан. 

Ескерткіш ені 8-12 м, тереңдігі 1-1,5 м ормен қоршалған. қалашықтың ішкі бөлігінде бірнеше құрылыстың қалдықтары сақталған. Қақпадан солтүстік-шығысқа қарай 120 м жерде көлемі 25×15 м болып келгшен құрылыстың қирандысы бар. Қалашықтың сыртында , қақпадан оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай үстінде қыш ыдыстар сынықтары шашылып жатқан құқрылыстың қалдықтары бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Николай Иванович Баев

**Николай Иванович Баев** (*[[1945]] жылдың [[9 мамыр]]ында туған, [[Саратов облысы]], [[Васильевка ауылы]]*) – тау инженері, заңгер. ҚР Жоғарғы Кеңесінің 13-ші шақырылымының депутаты (1994).

## Өмірбаяны
### Білімі
1969 жылы Мәскеу геологиялық барлау институтын тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірді.

1996 жылы Қазақ Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітірді.
### Қызмет жолы
Еңбек жолын Орал облысындағы кеңшар комбайыншының көмекшісі болып бастаған.

1958—1964 жылдары Орал механикалық зауытының токары.

1972 — 1988 жылдары Каспий маңы тау-металлургиялық комбинатының мастеры, бастығының орынбасары, телімінің бастығы, аға инженері, бас инженері, карьер бастығы, кеніш директоры.

1988—1991 жылдары Шевченко қалалық партия комитетінің бірінші секретарі.

1990 — 1991 жылдары Маңғыстау облыстық партия комитетінің секретарі.

1991 — 1992 жылдары Ақтау қалалық атқарушы комитетінің председателі.

1992 — 1994 жылдары Ақтау қалалық администрациясының басшысы.

1994 — 1995 жылдары 13-ші шақырылымының ҚР Жоғарғы Кеңес депутаты.

наурыз — қазан 1995 жыл аралығы - ҚР министрлер кабинетінің қарамағындағы қорғаныс өнеркәсібінің председатель орынбасары.

1995 — 1997 жылдары ҚР экология және биоресурстар министрі.

қазан — қараша 1997 жыл аралығы - ҚР премьер-министр кеңесшісі.

1997 — 1999 жылдары Маңғыстау облысы әкімі.

1999 — 2007 жылдары «ҚазақТүрікМұнай» БК ЖШС генералды дирекциясының кеңесшісі.

2007 жылдың наурызынан бері - «ҚазақТүрікМұнай» БК ЖШС ҚР үкіметімен бірге байланыс және заңдық сұрақтар бойынша басқарушы.
## Марапаттары
* *Парасат* ордені
* *Астана* медалі
* *ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл* медалі
* *ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл* медалі
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Маңғыстау облысының әкімдері
Санат:9 мамырда туғандар
Санат:Саратов облысында туғандар
Санат:Ақтау әкімдері
Санат:Қазақстан экология министрлері
Қалжан Ахун сағанасы

**Қалжан Ахун сағанасы** немесе **Қалжан Ахун мешіті** — ХХ ғасырдың басына жататын, архитектуралық ескерткіштердің бірі. Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде  орналасқан (азимут 296°).  Географиялық координаттары: 

Діни ғұлама Қалжан Ахун Бөлекбайұлы салдырған. Іргетасы 1902 жылы қаланған. Қалжан Ахун Бөлекбайұлы (руы қожантай табын) - белгілі ғалым (1862-1916 ж.), Бұхарадағы Күкелдаш медресесінің заң факультетін бітірген. ОЛ-суырып салма ақын, жұлдызшы , табиғат өзгерістерін болжаушы, сонымен қатар рухани жетекші, жергілікті халықтың арасында үлкен беделге ие болған адам. 

1922 – 30 жылдары алғашқыда «Ақжол» мектеп-интернаты, кейін жеті жылдық мектеп болды. 1937 жылы кеңес белсенділері бұзған. 1989 жылы мешіт облыстық тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының есебіне алынған. Қазір Жалағаш пен Сырдария аудандарының тұрғындары қамқорлыққа алған.

## Сағана сипаты
Сағана тікбұрышты күйдірілген , жоғары сапалы кірпіштерден (6/7×13×28 см, 10 қатар + 10 жым = 0,85 м ) тұрғызылған, жоспарындағы аумақтық өлшемдері - 9,8×14,5 , биіктігі -3,8 м. 

Жоспарындағы тікбұрышты болып келген ескерткіш  көлденең осімен оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша  созылған. Ескерткіш екі бөлікке бөлінген: оңтүстік-батысын мешіт алып жатса, ал қарама-қарсы жағында ішінде бірнеше қабір үсті ескерткіштері бар аула орналасқан. 

Барлық құрылыс беті кірпіштен қаланған қабырғалармен қоршалған. Қабырғалардың бұрыштары пилястрлермен көмкерілген. Осындай  элементтермен  мешіт пен хазир-ауланың түйісіндегі қабырғалар да бөлінген. Мешіттің қабырғасы ауланың қабырғасынан биік және кірпіштер кронштейндерінен пайда болған ернеумен көмкерілген, ауланың ернеуі тым қарапайым, оның барлық қабырғасы (кіреберіс ойығы бар бөліктен басқа) екі құламалы болып аяқталған. 

### Ескерткіш кіреберісі
Ескерткіштің кіреберісі оңтүстік-шығыс қабырғада орналасқан және үсті кірпіш пирамидалармен аяқталған аттикалық тәжделумен ерекшеленген. Аттиктік орталық мұнарашасы қалғандарына қарағанда биіктеу, оның астында, негіздік және аулалық қасбеттерінде араб графикасында орындалған "1334" деген санды филенкалар бар. 

## Мешіт сипаты
Мешіт интерьерінде төбе жабылымы үш жақтан қабырғаға тіркелген, ал төртінші жақтан үш бағанаға сүйенген, солтүстік-шығыс жаққа ашылған айван түрінде болып келген. Ағаш бағаналар жасыл түске боялған, қиылысында шаршы іспетті, жоғарыға қарай тартыла түскен олар оймышты арқалық бар. Бұл арқалықтар айдалым шетінен айшықты консольдер түрінде шығып тұр. Платформа түрінде болып, жер деңгейінен көтерілген еденге кірпіш төселген. Түкпірге, оңтүстік-батыс қабырғаның ортасына да, түпкі жақта құлыптық жағында киль тәрізді кесілімге ие жарты циркуль кескінді аркамен көмкерілген сымбатты пішіндегі михраб қуысы жасалған. Михраб қуысы әсем жабыстырмалармен жиектелген, оның төменгі бөлігі жауырыншалар түрінде безендірілсе, ал жоғарғысы- қосарланған, бетше босаға пішінін қайталайды. 

## Тағы қараңыз
* Қалжан Ахун Бөлекбайұлы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Ақтөбе қалашығы (Жаңақорған ауданы)

**Ақтөбе қалашығы ([[Жаңақорған ауданы]])** — Сунақ ата ауылынан шығысқа қарай 13 шақырым жерде орналасқан.

## Қалашық сипаты

Теңіз деңгейінен биіктігі 157 м. 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (А.Н.Бернштам) зерттеген, 1966 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы қайта зерттеген. 1991 жылы ҚазМУ-дің археологиялық экспедициясының тобы (М.Елеуов) ескерткіштің орналасқан жерін анықтап, жоспарын түсірген. 2004 жылы Халықаралық қазақ түрік университеті Тұран археологиялық экспедициясы (М. Елеуов) географиялық координаттарын анықтап,  жоспарын қайта түсірген және ескерткішті айнала қоршаған үймек жалдың бір жеріне барлау қазбасын салған. Қоныс екі бөліктен тұрады. Төбе түрінде болып келген орталық бөліктің көлемі  65×55 м, биіктігі 6 м. Орталық бөлікті сырттай қоршаған алаңның көлемі 60-70 м, биіктігі 1-1,5 м. Алаңның шетінде ені 10-11 м, биіктігі  0,8-1 м болып келген қорғаныс құрылысының қалдықтары сақталған. Қорғаныс құрылысының шығыс жағында екі төбе орналасқан. Диаметрлері 10-15 м, биіктігі 1,5-2 м болып келген бұл төбелер минареттердің қирандысы болса керек. Шамасы, осы жерде қаланың қақпасы орналасқан. Орталық бөліктің айналасындағы  алаңның көлемі 60×70 м, биіктігі 1-1,5 м. Алаңның айналасындағы үймек жалдың  шығыс жағында мұнара тәрізді екі төбе бар. Олардың өлшемдері 10-15 м, биіктіктері 1,5-2 м.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи ескерткіштер
Қосаман кесенесі (Арал ауданы)

**Қосаман кесенесі ([[Арал ауданы]])** — ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басына жататын, архитектуралық кесене. Ақеспе ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 16 шақырым, Қосаман елді-мекенінен 1 шақырым жерде, жайдақ төбенің үстінде орналасқан. Ескерткіштің оңтүстігінде ерте заман құрылысының қиранды үйіндісі орналасса, ал шығыс жағында ағып кеткен қам кесекті қоршаудың үйіндісі бар. 
## Кесене сипаты
Ескерткіш қам кесектерден тұрғызылып, күйдірілген кірпіштермен қапталған. Іргесі қам кесек блоктары мен өңделмеген тастардан қаланған. Ескерткіштің төменгі бөлігінде (іргетасының жанына) кірпіш қаландысының тұзданып кетпеуі үшін қамыс қабаты төселген. Ескерткіш өлшемдері әртүрлі екі камерадан тұрады. 
### Кіші камера
Кіші камера (кіреберіс) жоспарында шаршы пішінді, негізгі камераға оңтүстік жақтан жалғасқан.
### Үлкен камера
Шаршы пішінді болып келген үлкен камера дөңгелек корпусқа енгізілген және үстінде тас төбелік ойығы бар жарты шар іспетті күмбезбен жабылған. Камерада күмбезделіп келген екі қабір үсті ескерткіші бар. 
### Қазіргі жағдайы
Ескерткіш қатты бүлінген, әсіресе оның кіреберіс камерасы , одан тек кіреберіс ойығы бар қабырға мен күмбезінің негізі ғана қалған. 

Кесене кіреберісі бүйірлік қасбетте орналасқан ескерткіштердің бір түрі. 

Ескеркішті 1986 ж. "Қазжобақалпынакелтіру" институтының экспедициясы зерттеген. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Тілеулес Ишан кесенесі (Арал ауданы)

**Тілеулес Ишан кесенесі ([[Арал ауданы]])** — ХІХ ғасырға жататын архитектуралық ескерткіштердің бірі. Қызылжар ауылынан (бұрынғы Райым кеңшары) шығысқа қарай 5 шақырым жерде, қам кесектерден тұрғызылған жерлеу қоршауларынан тұратын қорымның шығыс бөлігінде орналасқан. 
## Кесене сипаты
Ескерткіш тікбұрышты қам кесектерден тұрғызылған, жоспарындағы аумақтық -9,75×10,74 м, сақталған биіктігі -7,0 м. 

Кесене екі камералы, біреуі-кіреберіс, екіншісі-жерлеу камерасы. Екі камера да призмалық корпусқа енгізілген. 
### Кіреберіс камера
Кіреберіс камера жоспарында тікбұрышты , аркалы болып келген кіреберіс ойығы оңтүстік-шығыс қабырғада орналасқан, ал оған қарама-қарсы қабырғада жарық түсетін ойық бар. Камера қаландылардан шығарылған күмбезбен жабылған. Оның солтүстік-шығыс қабырғасында жерлеу камерасына кіретін ойық орналасқан. 
### Жерлеу камерасы
Шаршы пішінді болып келген жерлеу камерасы дөңгелек күмбез асты барабанында тұрған күмбезбен жабылған. Камераның шаршы негізінен күмбез шеңберіне өту камера бұрыштарынан шығарылған қаландылар  арқылы іске асырылған. Күмбездің негізіне дейін сыланған , камерада қам кесектерден  тұрғызылған екі сағана бар. 

Ескерткіш атмосфералық құбылыстардың әрекетінен қатты бүлінген, күмбезінің жоғарғы бөлігі құлаған, қабырғаларында терең жарықшалар бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Ораз ақын мазары

**Ораз ақын мазары** — ХІХ ғасырға жататын, архитектуралық ескерткіш. Шөмішкөл ауылынан шығысқа қарай 3 шақырым жердегі жайдақ төбешіктің үстіне орналасқан. Ескерткіштің айналасында шөгіп кеткен жерлеу қоршауларының қалдықтары бар. 
## Мазар сипаты
Ораз Ақын (руы әлім-жақайым) ескерткіші тікбұрышты қам кесектерден тұрғызылған, жоспарындағы аумақтық өлшемдері -9,10×12,20 м, сақталған биіктігі-5,70 м. 

Кесене екі камералы, біреуі- *кіреберіс*, екіншісі-*жерлеу камерасы*. Тікбұрышты кіреберіс камера дөңгелек болып келген күмбезді негізгі аумаққа жалғасқан. 

Жоспарында тікбұрышты болып келген кіреберіс камераның аркалы кіреберіс  ойығы оңтүстік-шығыс қабырғада орналасқан, ал оған қарама-қарсы қабырғада жарық түсетін ойық бар. Камера қаландылардан шығарылған күмбезбен жабылған, оның жайдақ шатыры қарсы орналасқан үш мұнарашамен көмкерілген. 

Дөңгелек болып келген жерлеу камерасы іргесі шығыңқы және күмбез асты барабанында тұрған парабола кескінде күмбезбен жабылған, кесілген конус іспетті корпусқа енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Сарлыбай кесенесі (Қазалы ауданы)

**Сарлыбай кесенесі ([[Қазалы ауданы]])** – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қазалы ауданы, Жанкент ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 11 км жерде орналасқан. 

## Кезеңі
1891 жыл. 

## Сипаты
Кесене күйдірілген тікбұрышты кірпіштерден (7×14×28 см, 10 қатар+ 10 жым = 0,88 м) тұрғызылған, өлшемдері - 8,60×10,43 м, биіктігі - 6,0 м, екі камералы, біріншісі - ұзын тар дәліз түрінде болып келген кіреберіс камерасы, екіншісі - жоспарында дөңгелек, күмбезбен жабылған жерлеу камерасы. Созыңқы тікбұрыш іспетті болып келген кіреберіс бөлік негізгі аумаққа оңтүстік жақтан жалғасқан. Аркалы болып келген кіреберіс ойығы шығысқа қаратылған. Ол сәулелі кескінді аркамен жабылған.
Камераның шаршы пішінді негізінен күмбез шеңберіне өту қаландылардан шығарылған бұрыштық парустар арқылы іске асырылған. Камераның қабырғалары күмбездің негізіне дейін сыланып, әктелген, кіреберіс ойықтың жоғарғы жағы аркалы болып келген. Бөлмеде сағаналы қабір бар, ол күйдірілген кірпіштен сатылы етіп қаланған.
Кесененің бұзылуына байланысты, оның кіреберісіндегі күмбезшесі жойылған. Күмбез бен ернеуінің кейбір бөліктері қираған. Қазіргі кезде ескерткіш жөндеуден өткізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Майсор

**Майсор** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

* Майсор (Ақмола облысы) - Ақмола облысында, Сілеті өзені алабындағы көл.
* Майсор (көл, Ертіс алабы) - Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы көл.
* Майсор (көл, Шідерті алабы) - Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы көл.
* Майсор (Баянауыл ауданы) - Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы көл.
Жалаулы мекенжұрты (Аққұм ауылдық округі)

**Жалаулы мекенжұрты (Аққұм ауылдық округі)** — 4-12 ғғ. жататын археологиялық жер. Аққұм ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км жерде. 
## Мекенжұрттың сипаты
Географиялық координаттары: 42Т 403611  UTM  46811727. Ескерткіш Шардара ауданының территориясында орналасқан, алайда бұрынғы зерттеушілер оны Отырар ауданына жатқызып келген. Отырар мемлекеттік археологиялық қорық - музейі (С.З.Ахмет) 2002 ж. зерттеген. Жалаулы тауының етегінде орналасқан, жергілікті тұрғындар оны **"Қалмаққала"** деп атайды. Мекенжұрты көлемі 56×42 м, биіктігі 2,3 м, сопақша келген төбе мен жайылып кеткен қабырғамен қоршалған алаңнан тұрады. ені 4-5 м, биіктігі 0,4 м болатын жон түрінде сақталған қабырғалары бірнеше бұрылыстармен салынған. Жалпы ұзындығы 212 м болатын солтүстік-батыс қабырғасы  екі рет оңтүстік-батысқа  қарай тік бұрылады, біріншісінде батыс  бұрыштан 30 м жерден 2 м-ге , сосын 55 м-ден кейін 50 м-ге ішке енеді. Жалпы ұзындығы 165  болатын оңтүстік-батыс қабырға батыс бұрыштан 95 м-ге ұзаған соң солтүстік-батысқа қарай 20 м-ге  тік бұрылады да сосын бұрынғы бағытымен 50 м тартылған. Оңтүстік-шығыс қабырғасының ұзындығы 140 м , солтүстік-шығыс қабырғасынікі 120 м. Төбе алаңның  солтүстік бөлігінде орналасқан. 

## Дереккөздер
Қауғаната қалажұрты (Қалғаната)

**Қауғаната қалашығы (Қалғаната)** – 6-18 ғасырларға жататын археологиялық мекен, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Балтакөл ауылының оңтүстік шетінде орналасқан.

## Тарихи деректер, сипаты
1900 жылы Н.В. Руднев , 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (К.А. Ақышев) зерттеген. Ортағасырлық Құджан (Құған) қаласымен сәйкес келеді. 16 ғасыр жазба деректерінде аты аталады. Ортағасырлық автор Хафиз Таныштың дерегі бойынша 1582 жылы Абдаллах хан Дешті Қыпшаққа жасаған жорығы кезінде Сүткент, Күнжан, Аққорған қалалары арқылы жүрген. Алайда, қаланың пайда болу кезі ерте заманға жатады.
Төбе дөңгеленіп келген, биіктігі 10 м. Орталық төбенің диаметрі 160-170 м. Қала айнала мұнаралы қорғанмен қоршалған. Қабырға сыртында ені 10 м, тереңдігі 2 м ор байқалады. Қала қақпасы оңтүстікте болған. Қақпадан басталған көше қаланы екі тең бөлікке бөліп тұр. Орта тұсында батысқа қарай тағы бір көше шығады. Көшелер түйіскен жерде базар алаңы болғанға ұқсайды. Ол жерде диаметрі 25 м ашық жер сақталған. Орталық төбені қорғансыз рабад таға тәрізді қоршап тұр. Оның ені ордан бастап есептегенде 50 м. 17-18 ғасырлардың керамикасы сырсыз және сырлы  заттардан тұрады. Бұлар бойында кертпелері бар құмдар, көзелер тектес ыдыстар, құмыралар, шүмекті ыдыстар. Тостағандар қалың, дөңгелек табанды, түссіз шыңылтыр жағылған. Ою-өрнек элементтері күрделі емес: олар спиральдар, ширатпалар қатарынан және дөңгелек, таңба түрінде "баспа" белгісінен тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Төрткүл (Көлқұдықтық)

**Төрткүл (Көлқұдықтық)** – IX-XI ғасырларға жататын археологиялық мекен.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Көлқұдық ауылының солтүстік шетінде орналасқан
 
### Сипаты
Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі 2004 жылы ашып, зерттеген (С.З. Ахмет, Н.О. Алдабергенов, З.К. Исабеков), Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы 2005 жылы зерттеген (К.М. Байпақов, Д.А. Воякин, С.Ш. Ақылбек).
Жосыны шаршы болып келген төрткүлдің көлемі 60×60 м, жандарымен аздаған ауытқуды айтпағанда дүниенің төрт бұрышына қарап тұр. Құрлық бетінен 2 м-ге шығып тұр. Ені 15 м, тереңдігі 3 м келетін терең ормен қоршалған. Сыртқа жартылай шығыңқы етіп салынған сегіз мұнарасы болған: 4-і бұрыштарында, 4-і қабырғалар ортасында. Оңтүстік-батыс бұрышының батыс жағында кіреберіс пандусының орны байқалады. Төрткүлге айналдыра рабад жапсарланады. Рабад көлемі 240×160 м, шығыстан батысқа созылып жатыр. Рабадты айналдыра ормен қоршаған, ордың ені 8-10 м, тереңдігі 1,5 м.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Жартөбе қалажұрты

**Жартөбе қалажұрты** – б.д. бірінші ғасырлары -12-15 ғасырларға жататын мекен, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археологиялық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Көксарай ауылынан 17,5 км оңтүстікте, Сырдария өзенінен 3 шақырым қашықтықта орналасқан (географиялық координаттары: 42Т  432563 UTM 4703690).

## Деректер, сипаты
1900 жылы Н.В. Руднев, 1949-50 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (А.Н. Бернштам), Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының ирригациялық отряды (В.А. Грошев) зерттеген.
Жоспарында шаршы тәрізді, көлемі 210×210 м, биіктігі 3 м төбе. Бұрыштары дүниенің төрт тарапына қараған. Оңтүстік бұрышында және оңтүстік-шығыс қабырғасында екі мұнарасы бар үймек-дуалмен қоршалған. Соңғы мұнарадан солтүстік-батысқа қарай төбе үстімен аласа үймек тартылған. Оңтүстік бұрыштағы мұнараның екі жағынан да үймек үстімен бойлай салынған биіктігі 2 м қабырға қалдықтары анықталды. Сыртқы жағынан ені 7-8 м, тереңдігі 1-1,5 м ормен қоршалған.
Қалажұртта көлемі 1,5×2×1,5 м шурф салынған. Кесіндіде ешқандай құрылыс конструкциялары табылмады. Сырсыз керамиканың ұсақ үлгілері кездесті. Алдын-ала мерзімі 12-15 ғасырларға жатқызылды. Қайтара 18-19 ғасырларда Сырдарияның сол жағалауын бойлаған керуен жолын күзеткен бекініс ретінде пайдаланылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Ақтөбе 1 (Күйіктік) қалажұрты

**Ақтөбе 1 (Күйіктік) қалажұрты** – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген VIII-XIII ғасырларға жататын археологиялық ескерткіш.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Қоғам ауылының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (К.А. Ақышев) зерттеген.
Қала үш бөліктен тұрады. Қала қалдығы үш қабатты : цитадель, шаһристан және рабадтан тұрады. Цитадель шаһристанның ортасында орналасқан, көлемі 80×30 м, биіктігі 5,5 м. Шаһристан дөңгеленген пәс төбе болып қалған, оның диаметрі 200 м-дей, мұнаралы қабырғамен қоршалған. Шаһристанға батыс және солтүстік жағынан кіретін болған. Рабад шаһристанға оңтүстіктен жапсарласады. Оның орны көне каналдың бойына топтасқан биіктігі мен аумағы әртүрлі жайдақ төбе түрінде сақталған. Керамикасы асханалық көзелер, құмдар, су таситын құмыралар, дастархандар мен ошақтардың сынығынан тұрады. Сырлы керамикадан тостағандар, жайдақ және дискі тәріздес табанды кеселер бар. Шыңылтыры мөлдір, ақ ангобтың үстінен жағылған. Өрнектері қызыл, ашық қоңыр бояулармен жасалған. Өрнектері әдетте, орама гүлдерден тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Ақтөбе 3 (Күйіктік) қалажұрты

**Ақтөбе 3 (Күйіктік) қалажұрты**  – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген I-VIII ғасырларға жататын археологиялық ескерткіш.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Қоғам ауылының солтүстігінде 13 км жерде орналасқан.

## Сипаты
1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (К.А. Ақышев) зерттеген. Қала үш бөліктен тұрған. Цитаделі диаметрі 50 м, биіктігі 5 м төбе түрінде, шахристанның батыс бөлігінде орналасқан. Цитадель қабырғалары тіктеу, жоғары жағының диаметрі 35 м. Шахристан шаршы 110×110 м, тәріздес болып келген, ол цитадельден аласалау, биіктігі 3-3,5 м. Қалаға оңтүстік жағынан кіретін болған. Шахристанның шығысында рабад орналасқан. Оның диаметрі 120 м, биіктігі 1,5 м. Қала айналдыра ормен қоршалған, қазір оның орны ені 10-15 м сай болып қалған. Төбеден жиналған материал Пұшық, Ақайтөбе және Қостөбе (оңтүстік) материалдарымен бірдей.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Болатбай мекенжұрты

**Болатбай мекенжұрты** — Қоғам ауылының солтүстік-батысында 7,5 км жерде, Марданкүйік қалажұртынан оңтүстік-батысқа қарай 1,7 км қашықтықта орналасқан, 1-8 ғасырларға жататын археологиялық мекен. 
## Сипаты
Географиялық координаттары: 42Т 437101 UTM 4749661. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының отряды (К.М.Байпақов, Д.А.Воякин) зерттеген. "Алаңқайлы төбе" типіндегі ескерткіш. Сопақша келген, диаметрі  80 м, биіктігі 4 м төбе. Төбеге оңтүстік-шығыстан көлемі 80×80 м, биіктігі 1,5 м  алаң жапсарласады. Алаң бетінде екі төбе байқалады. Негізгі төбе мен оған жапсарлас аумақтың беті қатты күйген. Мұнда кесектің күйген сынықтары табылды. Барлық керамика түрлері Қостөбе (оңтүстік) керамикасымен бірдей.

## Дереккөздер
Көктөбе (Отрабадтық) І мекенжұрты

**Көктөбе (Отрабадтық) І мекенжұрты** — Қоғам ауылының солтүстігінде , 18 км жерде орналасқан 1-8 ғасырларға жататын археологиялық тұрақ. 
## Сипаты
Географиялық координаттары: 42Т 439098 UTM  4760971. 1970 ж. Отырар археологиялық экспедициясы (К.А.Ақышев) зерттеген. "Алаңқайлы төбе" типіндегі ескерткіш. Орталық төбенің диаметрі 70 м, биіктігі 5 м. Оны алаң қоршап тұр. Алаңның ең енді жері- 40 м, ол оңтүстік-шығыс  жағында. Төбе бетінен табылған керамика Қостөбенің (оңтүстік) жоғарғы қабатының керамикасымен сәйкес - нуалы тұтқасы және мойнында білік жүргізілген құмыралар, тікбұрышты ернеулі құмдар, бүдір салынған ыдыстар, сонымен қатар, шүмекті  құмыралар, металдан жасалған шығыстық ыдыстарға еліктеген, жылтыратылған қызыл ангобты саптыаяқтар кездеседі. 
Қазба материалдары ҚР БҒМ Ә.Х.Марғұлан атындағы Археология институтында сақтаулы.

## Дереккөздер
Қажы Мұхаммед хан

**Қажы Мұхаммед хан** (тат. *Хаҗи Мөхәммәт хан*, туған жылы белгісіз - 1423 немесе 1427) — Шибан әулетінен шыққан Жошы ұлысының ханы (1419), Түмен хандығының билеушісі (1420—1423/1427).

## Шығу тегі және ұрпақтары
Қажы Мұхаммед Шибанның жетінші ұрпағы. Шибан ұлысынының ханы Меңгу Темірдің шөбересі. Оның шежіресі келесідей:
Шыңғысхан — Жошы — Шибан — Баһадур — Жошы Бұқа — Бадақұл оғлан — Менгу Темір — Бекқұнды — Әли оғлан — Қажы Мұхаммед. Генеалогияға сүйене отырып Қажы Мұхаммедті:
* Алтын Орда ханы Болат Темір мен Әлібектің шөбересі.
* Алтын Ордалық хандар Қағанбек пен Арабшахтың жиені.
* Мұхаммед Қожа бин Қағанбектің немерелес бауыры.
* Хиуа ханы Мұстафаның (1446— 1461) немерелес ағасы
* Әбілқайыр ханның немерелес ағасы
* Жұмадық ханның туысы деген қорытынды жасауға болады. Тауарих-и гузиде нусрат намада Қажы Мұхаммедтің үш ұлы: Сайидек хан, Махмұдек хан және Шиба Ғази бар делінген. Сайидектің шөбересі қасымдық хан Шах Әли II (1535 қайтыс болған). Өз кезегінде Махмұдектің ұрпақтарының қатарына Үлкен Орда және Сібір хандығының негізін салушы Ибақ, қазан ханы Мамүки, сібір ханы Ағалақ жатады.

## Әдебиет

* *Почекаев Р. Ю.* Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 194—199. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9.
* *Трепавлов В. В.* История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 93, 95. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.
* *Сафаргалиев М. Г.* Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — С. 195—208. — 279 с. — 1,500 экз.
* *Тизенгаузен В. Г.* XXV. Из летописи Бедреддина Элайни // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — СПб.: Типография Императорской Академии наук, 1884. — Т. I. Извлечения из сочинений арабских. — С. 533—534. — XVI, 564 с.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Сібір хандығының билеушілері
IPad Air

**iPad Air** (iPad 5-ші буын) — Apple корпорациясы ұсынған интернет-планшет, 2013 жылы 22 қазанда шығарылды.

## Планшет презентациясы

iPad Air тұсаукесері 2013 жылы 22 қазанда  Сан-Францискода  Yerba Buena Қазіргі заманғы өнер орталығында "We still have a lot to cover" () деп аталатын Apple корпорациясының тұсаукесері кесілді. Планшетті Apple компаниясының маркетинг бойынша аға вице-президенті – Фил Шиллер ұсынды. «iPad Air» атауы таңқаларлық оқиға болды, себебі жағдай осылай боларын ешкім күтпеген еді.

## Комплектация
* iPad Air
* Lightning to USB connector
* 12V USB Power Adapter
* Басылған құжаттама
* Apple стикерлері (2 дана)
* Sim-карта науасын шығаруға арналған қысқыш***** (тек Wi-Fi+Cellular модельдерінде)

iPad Air-да nano-Sim пішімі пайдаланылады.

## Бағасы

iPad Air модельдерінің АҚШ-тағы құны сату басында.

## Apple фирмалық аксессуарлары
Бағасы АҚШ-тағы Apple онлайн дүкендеріне сәйкес:
* Былғары Smart Case: сары,  ақшыл сары, көк, қызғылт, қара немесе (RED)™ – $79. 
* Полиуретандық Smart Cover: қызыл, сары, көк, жасыл, қара, немесе (RED)™ – $39. 
* Apple Wireless Keyboard – $69. 
* Lightning to SD Card камера Reader – $29. 
* USB камера Adapter – $29. 
* EarPods – $29. 
* Apple TV – $99.

## Қайнары

## Сілтемелер
* Apple сайтындағы iPad техникалық сипаттамалар
* Apple-ден iPad Air және басқа да планшеттердің сипаттамаларын салыстыру кестесі 

Санат:IPad
IPad Air 2

**iPad Air 2** — Apple корпорациясының планшеті, 2014 жылы 16 қазанда iPad-тың 6-шы буыны ретінде шықты. Алдыңғы буын iPad Air планшетінен негізгі айырмашылықтары  — қалыңдығы 6.1 мм дейін төмендеді, жаңа Apple A8X процессорымен, 2GB оперативті жадпен жабдықталған, Touch ID саусақ сенсоры қосылған, негізгі камерасы жаңартылған, дисплейі толық ламинатталған.

## Өнімділігі
Жаңа A8X процессоры - 64-битті архитектуралы, 40%-ға жылдамырақ және графикасы 2,5 есе көп өнімді. Сондай-ақ, жаңа M8 сопроцессоры қосылды.

## Автономдылығы
Батареясының кішірейтілгендігіне қарамастан (қалыңдығының жұқарғанына байланысты), Apple батареяның автомномдылық уақытын -10 шолу сағатын сақтап қалған. Бұл процессордың энергия тиімділігін арттырылуына байланысты.

## Дисплей
* Retina дисплей
* Диагоналі 9,7 дюйм жарығы бар LED және IPS технологиясымен Multi‑Touch дисплей 
* Ажыратымдылығы 2048x1536 пиксель (264 пиксель/дюйм)
* Саусақ іздерінің пайда болуына төзімді олеофобты жабын
* Толығымен ламинатталған дисплей
* Шағылдырғышқа қарсы жабын (сурет күн көзіне 58% кем шағылады)

## Камера
#### iSight камерасы
* 8 мегапиксельді Фото
* Ауто-фокустау
* Бетті анықтау
* Артқы панеліндегі жарық сенсоры
* Беслинзалы объектив
* Гибридті ИК‑фильтр
* Диафрагма ƒ/2.4
* HDR фотографиялар
* Панорамалы түсіру
* Сериялы түсіру
* Бейнені түсіру кезінде жанасу фокустау
* Бейнені тұрақтандыру
* Бейнені түсіру кезінде үш есе ұлғайту
* Бірыңғай түсіру
* Бейне түсіру 1080р (30кадр/с), 720р (60кадр/с)

#### Алдыңғы камера
* 1.2 мегапиксельді Фото
* HD-видео 720p
* Wi‑Fi желісі арқылы FaceTime бейнеқоңыраулар немесе желілік байланыс
* Распознавание лиц

## Ұялы және сымсыз байланыс

#### Wi‑Fi
* Wi‑Fi (802.11a/b/g/n/ac); екі диапазонды (2,4 ГГц және 5 ГГц)
* MIMO
* Bluetooth 4.0 технологиясы

#### Wi‑Fi + Cellular
* Wi‑Fi (802.11a/b/g/n/ac); екі диапазонды (2,4 ГГц және 5 ГГц)
* MIMO
* Bluetooth 4.0 технологиясы 
* GSM/EDGE
* CDMA EV-DO Rev. A и Rev. B
* UMTS/HSPA/HSPA+/DC‑HSDPA
* LTE4
* Тек деректер
## Жабдықтары
* iPad Air 2
* Lightning to USB connector
* 12W USB Power Adapter
* Басылған құжаттама
* Apple стикерлері (2 дана)
* Sim-карта науасын шығаруға арналған қысқыш (тек Wi-Fi+Cellular модельдерінде)
В iPad Air используется формат nano-Sim
### Бағасы

iPad Air 2 модельдері АҚШтағы құны (әр штатта сату салығы әр түрлі. салықты қоспағанда).

## Қайнары

## Сілтемелер
* Apple Introduces iPad Air 2—The Thinnest, Most Powerful iPad Ever // Apple, 2014-10-16

Санат: Интернет-планшеттер
Санат: Веб-құрылғылар
Санат: Apple Inc. аппараттық құралдары
Санат: 2014 жылы пайда болғандар
Санат: IPad
Майсор (көл, Шідерті алабы)

**Майсор** — Шідерті алабындағы көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағында, Шідерті кентінен оңтүстікке қарай 20 км жерде, теңіз деңгейінен 262 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 7,2 км2, су жиналатын алабы 522 км2, ұзындығы 5 км, енді жері 2,3 км, жағалау бойының ұзындығы 11,3 км. Жағалауы жазық, шығыс және батыс бөлігінде қамыс өскен. Көлге оңтүстігінен көктем айларында Құржаман өзені құяды. Оңтүстік-батысында Жарсор көлі жатыр. Қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Шарасында жыл бойы су болады. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Жағалауы шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Майсор (Баянауыл ауданы)

**Майсор** — Шідерті алабындағы тұзды көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Бозшакөл темір жол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 8 км жерде, теңіз деңгейінен 194 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,8 км2, ұзындығы 2,7 км, енді жері 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 8,6 км. Қазаншұңқырда жатқан дөңгелек пішіндес көл жағалауының басым бөлігінде қамыс өскен. Жаз айларында кей жылдары құрғап қалады немесе шалшықты батпаққа айналады. Қар, жауын-шашын суларымен толысады. Алабы шабындық және мал жайылымы. Онда бірнеше жайлау орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Шымтай хан

**Шымтай хан** - Ақ Орданың ханы. Ерзен ханның ұлы. Мүбәрәк Қожа ханның інісі. Оның баласы атақты Ұрыс хан. 

Шымтай 1344 жылы Ақ Орданың ханы болып атанды. Муин ад-Дин Натанзи 17 жыл билік құрғаны туралы жазып кеткен. Өзінің күш-жігерін елдегі тұрақтылықты қалпына келтіруге бағыттағап, ешқандай сыртқы саяси белсенділік танытпады. Алтын Орда ханы Жәнібек Шымтайдың қызметіне араласпай, өз бетінше билік жүргізді. Ақ Орданың барлық хандарының ішінде Шымтай ең қуатты хан болды, оның билігі берік болып, билеуі ішкі жанжалсыз өтті.  

Шымтайдың билігінің аяғында Бердібектің Алтын Орда билігіне келуіне байланысты, ордада саяси дағдарыс басталды. Бердібектің өлімінен кейін Шымтайға бүкіл ордаға хан болуды ұсынады, бірақ ол бас тартты. Шымтай Алтын Орданың ыдырауы қайтымсыз екенін түсініп, ондағы тақ үшін таластың орнына Ақ Орда мемлекетін сақтап қалуды ойлады. Оның үстіне Хорезм мен Моғолстанның күшейуі өз иеліктерінің шекараларына қауіпті еді. Шымтай 1361 жылы қайтыс болды. Одан кейін оның ұлы Ұрыс хан Ақ Орданың ханы болды. 

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Орда Ежен әулеті
Санат:Ақ Орда хандары
Құлынды даласы

**Құлынды даласы**, *Құлынды жазығы* – Батыс Сібір жазығының оңтүстік бөлігіндегі өңір.

## Географиялық орны
Ресейдің Алтай Республикасы мен Қазақстанның Павлодар облысы аумағында.

## Жер бедері
Аумағы 100 мың км2. Теңіз деңгейінен 100-250 м биіктікте жатқан Күшік, Құлынды, Бөрілі (Бурла), т.б. шағын өзендер бар.

## Климаты
Климаты тым континенттік; қаңтардағы орташа температурасы -17 -19°С, шілдеде 19-22°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250-350 мм.

## Өсімдігі
Карбонатты қара және қоңыр топырақ жамылғысында бетегелі-бозды, бидайықты, жусанды дала ландшафтысы қалыптасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Ресей жазықтары
Санат:Павлодар облысы географиясы
Санат:Алтай өлкесі географиясы
Санат:Батыс Сібір
Санат:Новосібір облысы географиясы
Күнқыран хан

**Күнқыран хан** - Ақ Орданың ханы (1251 -1280). Рашидаддин Хамаданидың Жами аль-тауарихында ("Жылнамалар жинағы") Күнқыран Орда Ежен ханның төртінші ұлы делінген. Орда Еженнің Жошы ханның үлкен ұлы екені белгілі. 1256 жылы Күнқыран ханның інісі Құли Парсы жеріндегі Хулагу ханның әскеріне көмекке аттанды. Бағдад қаласын қоршағаннан кейін (1258) белгісіз жағдайда Құли қаза болды. Соның кесірінен Жошы ұлысы мен Илхандар мемлекетінің қарым-қатынасы суый түсті. Оның билігі кезінде Орда Еженнің кейбір ұрпақтары Арықбұғаны хан сайлауға қатысып, Құбылайға қарсы азаматтық соғыста қолдау көрсеткен. Ол қайтыс болғанда бірде-бір еркек кіндікті мұрагері қалмағандықтан, таққа оның жиені Көшу отырды.

## Тағы қараңыз

Санат:Ақ Орда хандары
Санат:Орда Ежен әулеті
Теджен темір жол бекеті

**«Теджен»**— Түркмен темір жолдарының құрылып жатқан бекеті.　

## Дереккөздер


Санат:Түрікменстан
Санат:Темір жол
Полина Жеребцова

**Полина Викторовна Жеребцова** — (20 наурыз 1985, Шешенстан Республикасында туған)  орыс жазушысы.
.

### Өмірі
Атақты шешен күнделіктерінің авторы Полина Жеребцова жазушы, әрі ақын. Оның балалық шағы үш бірдей шешен соғысына тұспа-тұс келді.
Әңгіме және деректі проза жанрында Иерусалимде Януш Корчак атындағы халықаралық дипломға ие болды. 2002 жылдан бастап журналист болып жұмыс істей бастаған ол – 2012 жылы А. Сахаровтың арнайы дипломанты атанды.
.

2013 жылдан бастап Финляндияда өмір сүріп келеді.  .

### Шығармашылығы
* Жерцова Полинаның күнделігі, 2011

* Шыны құтыдағы құмырсқа (Екінші шешен соғысы туралы кітап), 2014

* Күміс жіп (соғыс туралы әңгімелер), 2015

* Ослиная порода, 2017

* 45 parallel (novel), Ukraine, 2017

### Пікірлер

Көпшілікке танымал **«Шпигель**» басылымында: «Политковская соғысты сырттан келген журналист сияқты суреттеді. Полина Жеребцова соғыс жайлы түнектің тура ортасында тұрып айтып берді» деп жазды. .

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Жизнь внутри войны
* Ant in a Glass Jar Chechen Diaries 1994–2004 Fragment
* The Guardian

Санат: 1985 жылы туғандар
Санат: Ресей жазушылары
Владимир Леонидович Абушенко

**Влади́мир Леони́дович Абуше́нко** (; 22 сәуір, 1957 жыл, Пинск, Беларусь — 26 қыркүйек, 2015 жыл, Ратомка, Беларусь) — Беларусь әлеуметтанушысы және әлеуметтік философ. Философия ғылымдарының кандидаты (1985), доцент (1991).

## Ғылыми қызығушылығы
Теориялық әлеуметтану, Латын Америкасының әлеуметтік ойы

## Сыртқы сілтемелер
*Владимир Леонидович Абушенко 

Санат:22 сәуірде туғандар
Любовь Алексеевна Абукаева

**Любовь Алексеевна Абукаева** (25 желтоқсан, 1969 жыл, Башқұрт АССР) — марий филологы және фольклоршы. Филология ғылымдарының докторы.

## Биография
1987 жылы Башқұрт мемлекеттік университетінің филология факультетіне түсті. 1990 жылы ол Марий мемлекеттік университетіне оқуға жіберіледі. Ол «Филолог» мамандығы бойынша үздік дипломмен,1992 жылы бітірді.

Санат:25 желтоқсанда туғандар
Құздықара (өзен, Ақтөбе облысы)

**Құздықара** – Сағыз алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерімен ағады. Ұзындығы-38 км. 

## Бастауы
Бастауын Шөлтөбе қыстауының батысындағы абсолюттік биіктігі - 200 м болатын жарқабақ етегіндегі бұлақтардан алып, Сағыз өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғары бөлігінде арнасы сайлы-жыралы, төменгі сағасы Аққұмсағыз құмымен ағады. Жағалауында бұта аралас жусан, бетеге, сұлыбас, т.б. шөптесіндер өседі. Негізінен көктемгі еріген қар суымен толығады. Жазда тартылып, құрғап қалады.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы өзендері
Құздықара (өзен, Атырау облысы)

**Құздықара**, *Көздіқара, Қоңқа* – Ойыл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Атырау облысы Қызылқоға ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 65 км. 

## Бастауы
Бастауын Жасқайрат ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км жерде Ойыл өзенінен бөлініп шығып, Байтақ, Қаттыкөл көлдеріне құяды. Жоғары ағысында Орлы көлі орналасқан.

## Гидрологиясы
Жоғарғы және орта ағысы сортаңды шалғынды жазық жермен ағады. Қосқұлақ қыстауынан төменде құмтөбелер арқылы өтеді. Арнасында жыл бойы су болады. Сағасына таяу жерде бірнеше шағын тұзды көлдер жатыр. Арна суы Ойыл өзеніне тікелей байланысты. Жағалау бойы, әсіресе төменгі және жоғарғы ағысы шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылқоға ауданы өзендері
Санат:Ойыл су алабы өзендері
Турбо Агент Дадли

**Турбо Агент Дадли** (немесе Турбоит) — американдық мультсериал, Бутч Хартманның Nickelodeon телеарнасына арнап жасаған туындысы. Бұл фильмде «Т. У. Р. Б. О.», агентігінде жұмыс жасайтын, өте қауіпті қылмыскерлерді ұстауға машықтанған тыңшылар жайлы баяндалады. Қазақстанда мультсериал НТК телеарнасында көрсетілген болатын. 
## Сюжеті
Агент Дадли - Т.У.Р.Б.О. агентігінде жұмыс істейтін ит. Ол Кит есімді әріптесімен және Кесвикс есімді итпен бірге жұмыс істейді. Олар бірлесіп О.С.К.А.Л. ұйымына қарсы күреседі. Бұл ұйымды қылмыс әлемінің ақылдысы, сараң, жиіркенішті тышқан - Крысер басқарады. Барлығы тамаша болатын, әрине жалқау Дадли мұны өзгертпейінше.
## Кейіпкерлер
### Т. У. Р. Б. О агенттігінің мүшелері
***Дадли ит** — ең басты кейіпкер. Бойында қазақ төбетінің қаны бар ит. Бесбармақ жегенді жақсы көреді. Мамырда дүниеге келген. Ағаш үйде тұрады. Шалбар кимейді. Тапсырмалардың көбі оның кесірінен орындалмай қалады. Жауапсыз кейіпкер ретінде көрінсе де, жағдай қиындағанда ол өзгереді. Ірімшігі жоқ пиццаны және көкөністерді жек көреді. Иісшілдік қасиеті өте жоғары деңгейде. Ол «Үйректер» шоуы фанклубының президенті. Ол тіс дәрігері мен найзағайдан қорқады. Вудчак Норристың (Чак Норриске пародия) жанкүйері.
***Китти Катсуел** (Kitty Katswell) — сезім қабілеттері жақсы дамыған мысық. Дадлидің әріптесі. 120 тілді және жекпе-жек өнерінің барлық түрін меңгерген. Агенттерге арналған құпия колледжде 8 жыл оқыған.
Санат:АҚШ мультсериалдары
Санат:Nickelodeon телебағдарламалары
Ц

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Ц**, **ц** — кириллицаға негізделген  әліпби әрпі. Тіл алды, жуан, қатан аффрикат дауыссыз дыбысты белгілейді.  

Т мен С ның дыбыстарының қосындысынан шығатын дыбыс.  

Қазақ тілінің төл сөздерінің құрамында кездеспеген. Қазақ тілінде сөз құрамында Т мен С бірге келсе естілетін дыбыс. Мысалы: батса, жатса, күтсе. Хәріп ретінде орыс тілінен енген сөздер мен халықаралық терминдерге және басқа да славян халықтарына тән. Мысалы, цех, циклон.

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Ц»-ны  &amp;#1062; немесе &amp;#x426;, ал кіші «ц» әріпін - &amp;#1094; немесе &amp;#x446; деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Ч

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Ч**, **ч** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Тіл алды,  қатаң аффрикат дауыссыз дыбысты белгілейді.

Қазақ тіліне тән емес, Қазақстанның оңтүстік-шығысында жергілікті ерекшелік ретінде «ш» орнына «ч» дыбысын айту кездеседі (чал, чекпен, т.б.). 

Сондай-ақ, орыс тілінен енген сөздер мен халықаралық терминдердемол ұшырайды. Мысалы, чемпионат, чартизм, т.б..

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Ч»-ны &amp;#1063; немесе &amp;#x427;, ал кіші «ч» әріпін - &amp;#1095; немесе &amp;#x447; деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Георг Фридрих Бенеке

**Георг Фридрих Бенеке** ( 1762—1844) — көбіне ортағасырлық неміс әдебиетімен айналысқан неміс филолог-германисті. 
## Өмірбаяны

Георг Фридрих Бенеке 1762 жылдың 10 маусымында Бавария жерінің Мёнксрот қаласында дүниеге келген. Жоғары білімін Геттинген университетінде Христиан Готлиб Гейненің оқушысы болып алды. Кейін, 1814 жылы сол университтің профессоры атанды. Г. Ф. Бенекенің ғылыми зерттеулерінің көпшілігі ағылшын және көнегерман тілдері мен әдебиеттеріне қатысты болды. Бенекенің жетістіктерінің біріне көнегерман әдебиетінің академиялық дәрістер пәніне айналуы жатады. 

Оның «Beiträge zur Kenntniss der altdeutschen Sprach und Litteratur» (2 том, Геттинген, 1810 - 32) атты еңбегінде бірінші томында Бодмеров миннезингерлер басылымына қосымша ретінде, ал екінші томында Нейдхарт фон Ройенталь және Штрикердің «Pfaffe Amis» өлеңдері қамтылады. 

Георг Фридрих Бенекенің іждағатымен Ульрих Бонердің "Асыл тас"  «Edelstein oder Fabein» (Берлин, 1816), Рудольф из Эмстің "Варлаам және Иосафат" (Кенигсберг, 1818) және Вирнт фон Графенбергтің «Vigalois» (Берлин, 1819) кітаптары сол кездің едәуір жақсы сөздігімен жарық көрді. 

Георг Фридрих Бенеке 1844 жылдың 21 тамызында Геттинген қаласында дүние салды.

## Таңдаулы еңбектері
• Beyträge zur Kenntniss der altdeutschen Sprache und Litteratur, 1810.

• Minnelieder. Ergänzung der Sammlung von Minnesingern, Геттинген 1810.

• Der Edel Stein / getichtet von Bonerius, aus Handschriften berichtigt und mit einem Wörterbuch versehen, Берлин 1816.

• Wigalois von Wirnt von Gravenberch, Берлин 1819.

• Iwein. Der Riter mit dem Lewen von Hartmann von Aue, (with Karl Lachmann), Берлин 1827.

• Wörterbuch zu Hartmanns Iwein, 1833.

• Mittelhochdeutsches Wörterbuch (with Wilhelm Müller and Friedrich Zarncke, қайтыс болғаннан кейінгі басылым; Лейпциг 1854-66, 4 бөлім).

## Дереккөздер

Санат:Неміс филологтары
Отенио Абель

**Оте́нио А́бель** (; 20 маусым, 1875 жыл, Вена - 4 шілде, 1946 жыл, Мондзее) - австриялық палеонтолог.

## Басты еңбектері
*Grundzüge der Paläobiologie der Wirbeltiere, Stuttg., 1912
*Lebensbilder aus der Tierwelt der Vorzeit, Jena, 1922
*Geschichte und Methode der Rekonstruktion vorzeitlicher Wirbeltiere, Jena, 1925
*Vorzeitliche Lebensspuren, Jena, 1935.

## Сыртқы сілтемелер
*Абель Отенио
Қыран көлеңкесіндегі жылан

**«Қыран көлеңкесіндегі жылан»** () — жекпе-жек өнерінің элементтері қолданылған 1978 жылғы гонконгтық фильм. Режиссері Юнь Вопхин (Юань Хэпинмен бірге). Бұл фильм режиссердің тұңғыш жасаған туындысы.

## Сюжеті
Қытай Цин династиясының дәуірінде. Жетім әрі кедей Кань Фук (Цзянь Фу) кездейсоқ куң-фу шебері Пак Чёнтхинюды (Бай Чжантяню) құтқарып қалады. Пак Чентхиню Жылан Жұдырығы мектебінің ең соңғы тірі қалған өкілі болатын. Жылан Жұдырығын жауыз Қыран Тырнағы қауымдастығы жойып жіберген. Кеңжүректі шебер бозбаланы шәкірт етіп алып, өзінің ұрыс стилін үйретті. Ал шәкіртінің таланттылығы соншалық, ұстазының ұрыс тәсілдерін жинақтап, өзінің жеке стилін ойлап табады. Себебі Жылан Жұдырығын пайдаланған Цзян Фу стилдің көп жағдайда, Қыран Тырнағынан қалыс қалатынын байқайды. Ойлап табылған жаңа стиль Цзян Фуге ұстазы мен өзінің өмірін сақтап қалуға көмектеседі.
## Сілтемелер
*
*Hong Kong Cinemagic
Қоскөл (көл, Ұлытау облысы)

**Қоскөл** – Қараторғай өзені алабындағы көл.

## Географиялық орны
Арғанаты тауларының солтүстік-батыс бөлігінде. Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Қорғасын ауылының солтүстік-шығысында 43 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 443 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 5 км2, ұзындығы 2,8 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 8,2 км, ең терең жері 2,3 м, су көлемі 7 млн. м3, су жиналатын алабы 56 км2. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді. Жауын-шашын және жер асты суларыменг толығады. Мал суаруға пайдаланылады.

## Жағалау сипаты
Жағалауы жазық, қамыс, құрақ өскен. Солтүстігінде Қамыстыкөл көлі, шығысында Ханым, оңтүстігінде Сарыадыр, батысында Қайыңдышоқы таулары бар.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Қоскөл (көл, Қостанай облысы)

**Қоскөл** — Тобыл алабындағы тұзды көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Әулиекөл ауданында, Раздольное ауылынан 12 км оңтүстікте, теңіз деңгейінен 228 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 3,4 км2, ұзындығы 2,5 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 6,4 км. Шарасында жыл бойы су болады. Көктем айларында бірігіп, жазда екіге бөіленді. Негізінен жер асты және жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді.

## Жағалау сипаты
Ендік бағытта созылып жатқан көл жағалауы жазық. Батысы мен солтүстігінде қамыс шоғырлары өскен.Алабы мал жайылымына және шабындыққа пайдаланылады. 25% алабы егістікке жыртылған.

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Қоскөл (көл, Теңіз-Қорғалжын ойысы)

**Қоскөл** — Теңіз-Қорғалжын ойысындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Егіндікөл ауданы, Көркем аулының оңтүстік-шығысында 19 км жерде орналасқан. Есіл алабында. Теңіз деңгейінен 332 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 4 км2, ұзындығы 2,7 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 7,9 км. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді.

## Жағалау сипаты
Жағалауы жазық, қамыс өскен. Солтүстігінде Шұңқыркөл, шығысында Самарбай, батысында Жарлыкөл, оңтүстігінде Ұзынкөл көлдері жатыр. Суының тұздылығы орташа. Мал суаруға жарамды.

## Дереккөздер

Санат:Егіндікөл ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Қоскөл (көл, Атбасар ауданы)

**Қоскөл** — Теңіз көлінің солтүстік-батысындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Атбасар ауданы Есенкелді ауылының оңтүстік-батысында 18 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 356 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 1,7 км2, ұзындығы 2,5 км, енді жері 1 км, жағалау бойының ұзындығы 6,5 км. Екінші көлдің аумағы 1,6 км2 шамасында. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді. Шығысында Құбакөл, оңтүстігінде Айдарлы көлдері бар. Жағалауы - шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы көлдері
Йоханнес Аавик

**Йоханнес Аавик** (; 8 желтоқсан, 1880 жыл, Лаймьяла, Сааремаа аралы, Эстония - 18 наурыз, 1973 жыл, Стокгольм) - Эстония лингвисті, эстон тілінің реформаторы.

## Басылымдары
*Eesti kirjakeele täiendamise abinõudest (1905)
*Ruth (1909)
*Keele kaunima kõlavuse poole // Eesti Kirjandus (1912)
*Eesti rahvusliku suurteose keel (1914)
*Eesti kirjakeelse stiili arenemise järgud // Noor-Eesti V (1915)
*Eesti luule viletsused (1915)
*Keel ja kirjandus // Sõna (1918)
*Uute sõnade sõnastik (1919)
*Uute ja vähem tuntud sõnade sõnastik (1921)
*Puudused uuemas eesti luules (1922)
*Keeleuuenduse äärmised võimalused (1924)
*Kuidas suhtuda «Kalevipojale» (1933)
*Eesti õigekeelsuse õpik ja grammatika (1936)

## Сыртқы сілтемелер
* Эстония. Ғалымдар-реформаторлар 

Санат:8 желтоқсанда туғандар
Санат:18 наурызда қайтыс болғандар
Санат:Эстония ғалымдары
Санат:Тілтанушылар
Эдуард Ааренс

**Эдуард Ааренс** (; 3 сәуір, 1803 жыл, Ревель - 19 ақпан, 1863 жыл, Куусалу) - Эстония лингвисті, эстон тілі орфографиясының реформаторы, пастор, «Grammatik der Estnischen Sprache Revalschen Dialektes» еңбегінің авторы.

## Әдебиет
*Silva Tomingas, «Eduard Ahrens ja uus kirjaviis» — Keel ja Kirjandus 1979, nr. 12, lk. 734—740
*«Uue ajastu misjonilingvist: Eduard Ahrens 200» (koguteos). Koostanud ja toimetanud Kristiina Ross . Eesti Keele Instituut ja Eesti Keele Sihtasutus, Tallinn 2003, 525 lk.

## Дереккөздер

Санат:3 сәуірде туғандар
Санат:19 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:Эстония ғалымдары
Санат:Тілтанушылар
Санат:Филологтар
Қоныша хан

**Қоныша хан** (Көшу, Қоншы) - 1280-1302 жылдар аралығында билік еткен Ақ Орда ханы.

## Биографиясы
Ол Орда Еженнің үлкен ұлы Сартақтай мен қоңырат тайпасының қызы Құжиянның үлкен баласы. Марко Полоның сөзінше Қоныша ханның кезінде халық саны өте көп болған, әрі бейбіт өмір сүрген. 1280 жылы ол Юань династиясының Ұлыханы Құбылайға достық ниеттегі хат жолдады. Құбылай оған қарымта ретінде үлкен көлемді астық пен Қытайдың бағалы заттарын жіберді. Рашид-ад-Дин Хамаданидың сөзінше ол Персиядағы Илхандық туыстарымен де достық қатынаста болған. Рашид аль-Дин Хамадани Қоныша ханның Қайдумен де одақтас болғанын айтады. Қоныша шағатайлықтардың Ғазна мен Бамиан аймақтарын қол астына қаратты. Шағатай ұлысының ханы Барақ одан Иранға шабуылдамас бұрын қол астындағы жерлерден бас тартуды талап еткенде, Қоныша оның талабымен келіспеді. Ол өте ықпалды билеуші болды. Бөржігіндік билеушілер өзара қырқысқанда Қоныша ханнан көмек сұраған. Қоныша хан 1302 жылы салмағының көбеюінен қайтыс болды.

## Тағы қараңыз

Санат:Орда Ежен әулеті
Санат:Ақ Орда хандары