open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айжан Маратбекқызы Картаева

**Айжан Маратбекқызы Картаева** — филология ғылымының докторы (2010).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1975 жылы 23 ақпанда Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Шілікті ауылында туған.

Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетін (1996, қазіргі Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті) және магистратурасын (1998) бітірген. 1998 жылдан осы университетте оқытушы, университеттің қауымдастырылған профессоры.

## Ғылыми бағыты, еңбектері
Негізгі ғылыми бағыттары – қазақ әдебиеті, абайтану, әуезовтану.
"Абай мен М. Әуезов әлеміндегі рухани сабақтастық" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.
110 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 6 оқу құралының авторы.

## Марапаттары
* "Ғылыми мәселелерді шешуге белсенді қатысатын, ғылымды дамытуға елеулі үлес қосқан талантты жастарға арналған Қазақстан Республикасының Ғылым мен білім министрлігінің мемлекеттік ғылыми шәкіртақысының иегері" (2006-2008 жж.);
* "С. Аманжолов атындағы ШҚМУ 2011 жылдың үздік оқытушысы", Өскемен (2011);
* ҚР Білім және ғылым министрлігі "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы", Астана (2012);
* Қазақ тілі мен әдебиеті саласындағы іргелі зерттеулері үшін Еуропаның алтын медалі. DIPLOM DI MERITO Москва, 2013.
* Университет жылнамасы беттеріне қосқан қомақты үлесі үшін "Университет мақтанышы" құрмет белгісі (2012);
* Жоғары оқу орнының дамуына қосқан қомақты үлесі үшін "Университеттің құрметті докторы" төсбелгісі (2013).
* Мемлекеттік "Ерен еңбегі үшін медалі" (2020);
* "ҚР Білім беру ісінің үздігі" төсбелгісі (2025).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Шығыс Қазақстан: танымал есімдер.
* Тарихи тұлғалар.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Собира Холдарова

**Собира Холдарова** (/*Собира Холдорова*; 1907 ж., Чуст, Наманган уезі – 1 тамыз 1984 ж., Ташкент) — қуғын-сүргін құрбаны болған алғашқы өзбек журналисі.

## Жастық шағы, отбасы
Собира Холдарова 1907 жылы Чуст қаласында кедей шаруа отбасында дүниеге келген. Бес жасында әкесінен айырылған ол нағашысы Омар Кузибоев тәрбиесінде  Қоқандағы отбасымен бірге тұрған. 1918 жылы Түркістанда басталған тәртіпсіздіктер кезінде нағашысы қайтыс болып, ол анасымен бірге басқа туыстарының үйіне көшуге мәжбүр болған.
13 жасында ол Қоқандағы балалар үйіне жіберіліп, алты айда сауат ашу курсын аяқтады. 15 жасында Собира Қоқан махаллаларында сабақ бере бастады. 1923 жылдан 1925 жылға дейін Ташкенттегі «Хотин-кизлар білім елі» мекемесінде педагогикалық курстарды бітірді. 

Оқуымен қатар, ол Ташкенттегі Чулпан мектебінде сабақ берді және «Қызыл Өзбекстан» газетінде партия редакторының орынбасары болып жұмыс істеді, сондай-ақ кеңестік «Янги Юл» газетінің редакторы болып ерікті болып жұмыс істеді.

Собира Холдарованың күйеуі Мумин Усманов 1938 жылы 4 қазанда өлім жазасына кесілді. Сот үкімі мен жер аударылғаннан кейін оның балалары Пулат пен Манзура балалар үйіне орналастырылды. Ұлы Пулат Усманов Екінші дүниежүзілік соғыстың алдыңғы шебінде шайқасып, жараланды. Қызы Манзура Усманова физика және математика ғылымдарының докторы дәрежесіне ие.

## Шығармашылығы
1926 жылы Собира журналистика саласында оқып, тәжірибе жинау қажеттілігін сезінді. Орталық Комитет пен Өзбекстан Коммунистік партиясы 23 жастан асқан жастардан тұратын делегацияны Мәскеуге оқуға жіберуді қарастырған кезде, Собира небәрі 20 жаста болатын. Коммунистік партия Холдарованы Мәскеудегі Мемлекеттік журналистика институтына оқуға жіберді.

Собира Холдарова Өзбек КСР-інен журналистика мамандығы бойынша білім алған алғашқы әйел болды. 1920 жылдардың аяғы мен 1930 жылдардың басы Холдарованың мансаптық өсуінің тағы бір кезеңі болды. Өзбекстанға оралғаннан кейін ол «Ташкентская правда» газетінің редакторының орынбасары болып, Өзбекстанның қоғамдық өміріне белсенді қатысты. 1930 жылы ол Орталық қоғамдық үгіт комитеті төрағасының орынбасары және әйелдер мен қыздармен жұмыс секторының меңгерушісі болып тағайындалды.

1937 жылы Собир Холдаровқа "таптық сананың жоғалуы және интеллектуалды революциялық қозғалыспен байланысы" үшін айып тағылды, содан кейін ол сотталып, түрмеге жабылды. 1940 жылы 5 желтоқсанда ол бас бостандығынан айырылып, 10 жылға еңбек лагеріне  Якутияға жіберілді. 1955 жылы түрмеден Ташкентке оралып, 1956 жылы 22 маусымда ақталып шықты. Жауап алу кезінден және түрмеде отырған кезде ол психикалық күйзеліске ұшырады.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан журналистері
Yenlik

**Еңлік Құрарбек** (1997, Боралдай, Алматы облысы, Қазақстан), немесе **Yenlik** — негізінен қазақ тілінде өнер көрсететін қазақ әншісі және сазгері. Оның шығармашылығы заманауи R&B, хип-хоп және поп музыкасын қамтиды.

## Өмірбаяны
Еңлік Алматы облысы Боралдай кентінде дүниеге келген. Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және шет тілдер университетінде ағылшын тілі мұғалімі мамандығы бойынша білім алған. Кейінірек JuzAcademy-де вокал бойынша білім алып, студент кезінде ән жаза бастаған.

## Шығармашылық мансабы
Еңлік әнші болу мансабын таңдап, ауыл мектебінде ағылшын тілі мұғалімі қызметінен кеткен. Оның алғашқы әндері, соның ішінде *DOP* синглы 2021 жылы таңыла бастады. Кейіннен ол *Bipl*, *Bir kem düniye* альбомдары мен 1980 жылдардағы қазақ әндеріне кавер шығарды.

2022 жылы ол BTS Education компаниясымен бірлесіп *«Shukir»* әнін шығарды. Мектеп мюзиклі стилінде түсірілген бейнебаян EduNavigator.kz арқылы жастардың кәсіби бағдарлау бастамасын қолдады. Ән мәтіні мен стилі қазақ халық музыкасының элементтерін заманауи хип-хоппен біріктіреді. Сұхбаттарында Еңлік өзінің рэптеріндегі суырып салма өнерін айтыспен салыстыратынын айтқан.

2026 жылы Еңліктің әні COLORSxSTUDIOS халықаралық музыкалық платформасында жарияланған. Ол — бұл платформада жарияланған Қазақстаннан шыққан алғашқы әртіс еді.

## Дискографиясы
### Таңдалмалы

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан ән авторлары
Райса Нұрғалиқызы Нұржанова

**Райса Нұрғалиқызы Нұржанова** (23 мамыр 1931 жыл, Петропавл, Қазақ АКСР, РСФСР, КСРО —  2 мамыр 2004 жыл, Семей, Қазақстан) — фтизиатр дәрігер, Социалистік еңбек ері (1978). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1978).

## Өмірбаяны
1931 жылғы 23 мамырда Қазақ АКСР-і Петропавл қаласында туған.

Орта мектепті және фельдшерлік-акушерлік училищені, 1958 жылы Алматы медициналық институтын бітірген.

Семей облысы Ақсуат ауданы Қызыл-Қастек ауылында дәрігер болып жұмыс істеген.

1959 жылдан 1963 жылға дейін педиатр болып жұмыс істеген, 1963 жылдан бастап Семейдегі туберкулезге қарсы диспансерде фтизиатр қызметін атқарған.

Дәрігерлік қызметінде ауруларды диагностикалау мен алдын алу саласында озық әдістерді енгізген. Халық денсаулығын дамытудағы елеулі еңбегі үшін 1978 жылғы 23 қазанғы КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Еңбек Қызыл Ту ордені мен «Балға мен орақ» алтын медалімен бірге Ленин ордені атағына ие болған.

Семей қаласында тұрған, 2004 жылғы 2 мамырда қайтыс болған. Ескі қала зиратында жерленген.

## Марапаттары
* Социалистік Еңбек Геройы — 1978 жылғы 23 қазанғы КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен берілген;
* Ленин ордені (1978);
* Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі.

## Дереккөздер

Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:КСРО фтизиатрлары
Санат:Қазақстан фтизиатрлары
Санат:Семейде жерленгендер
КСРО басшыларының тізімі

69 жылдық тарихы бойы Кеңес Одағының әдетте де-факто көшбасшысы болды. Бұл адам әрдайым мемлекет басшысы, не үкімет басшысы бола бермесе де, жиі Коммунистік партияның Бас хатшысы қызметін атқарды. КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметі Бірінші әлемдегі премьер-министр лауазымына теңестірілсе, Президиум төрағасы қызметі президентке теңгерілді. Марксизм-ленинизм идеологиясынша КСРО мемлекетінің басшысы — бір адам емес, партияның алқалы органы болды (Лениннің «Не істеу керек?» еңбегінде сипатталғандай).

Иосиф Сталиннің 1920 жылдардың соңында билікті шоғырландырғанынан кейін, КОКП ОК Бас хатшысы қызметі Кеңес Одағының көшбасшысы ұғымымен теңестіріле бастады, өйткені бұл қызмет әрі Коммунистік партияны, әрі (партия мүшелігі арқылы) Кеңес үкіметін басқарды. Көп жағдайда Бас хатшы үкіметте өзге де жоғары лауазымдарды қатар атқарды. Бас хатшы қызметінде мұрагерліктің нақты ережелері болмағандықтан, билікті нығайту үшін оның мұрагеріне Саяси бюроның (), Орталық комитеттің немесе басқа да үкіметтік не партиялық аппараттың қолдауы қажет болды. 1990 жылғы наурызда құрылған Кеңес Одағының Президенті қызметі ең жоғары саяси лауазым ретінде Бас хатшының орнын басты.

## Басшылар тізімі

## Тройкалар тізімі

## Ескертпелер

## Дереккөздер

## Қолданылған әдебиет

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

КСРО
басшылар
Шұға Болатқызы Қасенова

**Шұға Болатқызы Қасенова** — химия ғылымының докторы (2009), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1970 жылы Қарағанды қаласында туған.

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1992, қазіргі Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті).
1992 жылдан осы университеттің Химия-металлургия институтында және "Фитохимия" халықаралық ғылыми өндірістік холдингінде ғылыми, кіші, аға ғылыми қызметкер, термохимиялық процестер зертханасының бас ғылыми қызметкері. 

## Ғылыми бағыты, еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – бейорганикалық химия, физикалық химия және бейорганикалық, органикалық және табиғи қосылыстардың химиялық термодинамикасы.

## Марапаттары
* Қ.И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты (2006).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ғылыми еңбектер.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Сабира Атаева

**Сабира Атаева** (; 7 қараша 1917 ж., Бами, Закаспий аймағы – 18 наурыз 1993 ж., Ашхабад) — түрікмен, кеңес театр және кино актрисасы. КСРО халық әртісі (1981).

## Өмірбаяны
САбира Атаева 1917 жылы 7 қарашада, Каспий маңы аймағының Ашхабад ауданындағы Бами ауылында дүниеге келген. Қазіргі таңда бұл Ахал провинциясының Бахарлы ауданы. Әкесі ол жас кезінде қайтыс болды, ал көп ұзамай анасы қайтыс болды. Нәтижесінде Сабира Ашхабадтағы балалар үйінде тәрбиеленді.

1929 жылы мектеп-интернаттың бір тобын мұғалімдерді дайындайтын Ашхабад әйелдер техникалық мектебіне жіберілді. Олардың арасында Сабира да болды. Оқуын бітіргеннен кейін бірнеше жыл ауыл мұғалімі болып жұмыс істеді. Содан кейін Ашхабадқа көшті. Ол кино зауытында, фильмдерді монтаждау бөлімінде шәкірт болып жұмысқа орналасты.

1936 жылы түркімен суретшілерінің тәлімгерлерінің бірі Борис Владимирович Бибиков Ашхабадқа келіп, ол Мәскеуде оқу үшін талантты жас жігіттер мен қыздар тобын жинады. Олардың арасында Сабира Атаева да болды. 
1941 жылы Сабира Атаева ГИТИС-ті бітіріп, Ашхабадқа, Молланепес атындағы Түркімен академиялық драма театрына оралды. 

Сабира Атаева кино саласындағы алғашқы қадамын 1957 жылы «Арнайы тапсырма» фильмінде жасады, онда ол Джерен рөлін сәтті сомдады. Содан кейін ол тәжік режиссері Тахир Сабировтың «Шасанем мен Ғариб» фильмінде басты рөлді сомдады, онда ол жалғыз ұлының қазасына қайғырып, шын жүректен және терең сезіммен қайғырған Абадан әйелдің рөлін сомдады. 
«Тыныш келін», «Асып кеткен адам», «Ақшыл», «Жоқ деп айтуды біл», «Кугитанг трагедиясы», «Бақыттан айырылған Фраги», «Түскі сағат 12-де», «Жабайы» және «Отырардың ақыры» — бұл Сабира Атаева танымал болған фильмдердің бірнешеуі ғана. Жалпы алғанда, 50 жылдан астам шығармашылық жұмысында ол театр мен кинода 200-ден астам рөлді сомдады, олардың әрқайсысы елдің мәдени өміріндегі оқиғаға айналды.

Сабира Атаеваның актерлік шеберлігі мен жоғары деңгейдегі шеберлігі А.Ағабаевтың адам өмірінің ең маңызды мәселелерін зерттейтін «Тек таныс» пьесасындағы Бостан-едже рөлін сахнада сомдауынан да айқын көрінді. Актриса өмір бойы қоғамдық жұмыстарға және жастарды тәрбиелеуге көп көңіл бөлді. Бүкіл ел оны «Мама» деп еркелетіп атады.
Сабира Атаева 1993 жылы қайтыс болды. Актрисаның қыздары Херена мен Наташа, немерелері Ширина, Рустам, Керім, Лейла және Тимур және екі шөбересі Түрікменстанда тұрады.

## Марапаттары мен атақтары
*Түркімен КСР халық әртісі (1967)
*КСРО халық әртісі (1981)
*Түркімен КСР Мақтымқұлы атындағы мемлекеттік сыйлығы (1985)
*«Еңбектегі ерлігі үшін» медалі (1949)

## Дереккөздер
Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекова

**Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекова** — медицина ғылымының докторы (2006), профессор (2011), ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2009).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1968 жылы 31 наурызда Шымкент қаласында туған.

Алматы медицина институтын (1991, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), Қайнар университетін (1999), Қазақ-Өзбек инженерлік гуманитарлық университетін (2004) және Ана мен баланың ғылыми-зерттеу орталығының аспирантурасын бітірген.
"Фосфор" медициналық-санитарлық бөлімінде дәрігер, акушер-гинеколог (1991-1996), Қайнар университетінің Оңтүстік Қазақстандағы бөлімшесінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1998-2000), Оңтүстік Қазақстан медицина академиясының ассистенті (1999-2003), Қазақ-Өзбек инженерлік гуманитарлық университетінде декан, проректор (2000-2005), Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында ізденуші (2000-2005) қызметтерін атқарған. 2005 жылдан Академик А. Қуатбеков атындағы Халықтар достығы университетінің ректоры, сонымен қатар Оңтүстік Қазақстан медицина академиясының профессоры.

## Ғылыми бағыты, еңбектері
"Научные основы реформирования образовательного процесса в медицинском вузе" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.
60-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 5 әдістемелік құралдың авторы. 3 патент, 2 алдан ала патент, 3 авторлық куәліктің иегері.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* Қуатбекова Рабиға Әбдімұсаевна.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Уәлиде сұлтан

[нобай|250x250 нүкте|[Топқапы сарайындағы Уәлиде сұлтан үйінің қалпына келтірілген бір бөлмесі]]
**Уәлиде сұлтан** (  «сұлтанның анасы») — Осман империясы сұлтанының анасына берілетін ресми атақ. XVI ғасырдан бастап қолданылған.

Бұл атақтың алғашқы иесі І Сүлеймен сұлтанның анасы Хафса сұлтан еді. 

Әйелдер сұлтандығы өкілдері арасында бұл атақты алғаш болып ІІІ Мұрат сұлтанның анасы Нұрбану сұлтан иеленді . Селжүк дәстүрі бойынша, «уәлиде сұлтан» атағы енгізілгенге дейін сұлтанның аналары «қатын» атағын көтеріп жүрді. 

Осман империясының тарихында жалпы 36 сұлтан мен бір халифа болған, бірақ ұлының билігін көрген жиырма үш сұлтан анасының есімі тарихқа белгілі . Екі ұлының билігін көрген екі сұлтан анасы болды: Көсем сұлтан (ұлдары — IV Мұрат пен І Ибраһим) мен Еметулла Рәбия Гүлніс сұлтандар (ұлдары — ІІ Мұстафа мен ІІІ Ахмет) екі мәрте "уәлиде сұлтан" атанған . Бір рет уәлиде сұлтанның міндетін сұлтанның туған анасы емес, өгей шешесі Бірісті қатын атқарған.

Сұлтан аналарының саяси ықпалы XVI-XVII ғасырларда, яғни Әйелдер сұлтандығы кезеңінде ең күшті еді. Ең беделді уәлиде сұлтандар қатарында Нұрбану сұлтан (III Мұраттың анасы), Сафие сұлтан (III Мехмедтің анасы), Көсем сұлтан (IV Мұрат пен I Ибраһимнің анасы) және Турхан сұлтан (IV Мехмедтің анасы) болды.

## Дереккөздер

Санат:Түрік тарихы
IXPE

***IXPE*** (*Imaging X-ray Polarimetry Explorer*) немесе ***Explorer 97*** немесе ***SMEX-14*** — қара құрдымдар, нейтрон жұлдыздар, пульсарлар және бұған ұқсас астрономиялық нысандар шығаратын рентген сәулелерін зерттеуге арналған ғарыш обсерваториясы.

Аппарат ғарышқа 2021 жылдың 9 желтоқсанында ұшырылды. Оның миссиясы 5 жылға созылады деп жоспарланған.

Бортында үш бірдей телескобы бар, әрқайсысыныӊ ұзындығы — 4 метр. Олар гравитациялық және электромагниттік қасиеттері ерекше болып саналатын нысандардыӊ рентгендік поляризациясын анықтауға бағытталған.

## Галерея

Images from IXPE Prelaunch press conference 03.jpg|Жалпы көрінісі
IXPE Launch (NHQ202112090001).jpg|Ұшыру сәті
This image from NASA’s Imaging X-ray Polarimetry Explorer maps the intensity of X-rays coming from the observatory’s first target, the supernova Cassiopeia A.png|Түсірген суреттердің бірі


## Дереккөздер

Санат:Explorer бағдарламасы
Санат:Рентгендік телескоптар
SPHEREx

***SPHEREx*** (*Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization, and Ices Explorer*) — ғарыштың инфрақызыл сәулелер диапазонындағы көрінісін беруді көздейтін ғарыш обсерваториясы.

Аппарат ғарышқа 2025 жылдың 12 наурызында ұшырылды. Оның миссиясы 25 айға созылады деп жоспарланған.

Ол 450 миллион галактиканың инфрақызыл бейнесін дайындап шығарады, олардың тарихын және пайда болу көздерін анықтауға көмектеседі.

## Галерея

SPHEREx telescope and detectors.jpg|Телескоптың өзі
SPHEREx Outer Photon Shield.jpg|Сыртқы қалқаны
SPHEREx-PUNCH Encapsulation (KSC-20250227-PH-BNF01 0004).jpg|Ұшыруға дайын көрінісі


## Дереккөздер

Санат:Explorer бағдарламасы
Санат:Ғарыш телескоптары
Кыстыбый

**Кыстыбый** немесе **кыстымбый**  — қамырдан дайындалатын татар асханасының дәстүрлі тағамы. Тұщы шелпекті қыздырып пісіріп алып, ішіне ботқа я болмаса рагу салады. Соңғы кездері салма ретінде картоп пюресін де жиі қолданады.

Бұл тағам башқұрт және чуваш асханаларына да сіңіп кеткен. Башқұрттар оны **хĕстнĕпай** немесе **кӑстӑмпи** деп атайды.

Ең үлкен кыстыбый 2011 жылы пісірілді. Оның диаметрі 2 м 10 см болды.

## Тағы қараңыз
* Кесадилья
* Бәліш

## Дереккөздер

Санат:Татар асханасы
Санат:Башқұрт асханасы
Санат:Чуваш асханасы
Обсерваториялар тізімі

Мұнда Жер бетінде орналасқан негізгі астрономиялық обсерваториялар тізіліп көрсетілген. Ұшу аппараттарындағы немесе ғарышқа ұшырылған обсерваториялар қарастырылмаған.

## Посткеңестік елдерінің обсерваториялары
Бірінші бағанда Minor Planets Center ұйымы қолданатын обсерваториялар кодтары келтірілген.

## Әлемнің маңызды обсерваториялары
* Алжир обсерваториясы
* Аресибо обсерваториясы
* Вена обсерваториясы
* Гамбург обсерваториясы
* Гейдельберг обсерваториясы
* Геодинамики және астрометрия саласындағы зерттеу орталығы (CERGA)
* Жапонияның ұлттық астрономиялық обсерваториясы
* Гёте Линк атындағы обсерватория
* Гиватаим обсерваториясы
* Гринвич обсерваториясы
* Йеркс обсерваториясы
* Йоханнесбург обсерваториясы
* Карл Шварцшильд обсерваториясы
* Кисо обсерваториясы
* Китт-Пик ұлттық обсерваториясы
* Клеть обсерваториясы
* Конкой обсерваториясы
* Ла-Силья обсерваториясы
* Ла-Плата обсерваториясы
* Лас-Кампанас обсерваториясы
* Лейден обсерваториясы
* Лик обсерваториясы
* LINEAR
* Марсель обсерваториясы
* Маунт-Уилсон обсерваториясы
* Ницца обсерваториясы
* Ок-Ридж обсерваториясы
* Паломар обсерваториясы
* Параналь обсерваториясы
* Серро-Тололо америкааралық обсерваториясы
* Симеиз обсерваториясы
* Турин обсерваториясы
* Фабра обсерваториясы
* Цзыцзиньшань обсерваториясы
* Циммервальда обсерваториясы

## Тағы қараңыз
* Ғарыш обсерваториясы
* Телескоп

Санат:Астрономия
Санат:Астрономиялық обсерваториялар
Дін Мұхаммед

**Дін Мұхаммед хан, Дін Мұхаммед сұлтан** — Бұхара хандығының қолбасшысы және мемлекеттік қайраткері. Өзбектердің Аштархан әулетінің негізін қалаушылардың бірі.

## ​Басқа есімі
​Ескендір Мунши Дін Мұхаммедтің осы кезең тарихы бойынша зерттеушілерге мәлім басқа ешбір дереккөзде кездеспейтін тағы бір есімін — Тәлім сұлтан деп көрсетеді.

## Шығу тегі
​Дін Мұхаммед хан өзбектердің Аштархан әулетінің негізін қалаушы — Жәни Мұхаммедтің (1601–1603) үлкен ұлы болған. Дін Мұхаммед ханның анасы өзбек билеушісі II Абдолла ханның (1557—1598) қарындасы еді.

## ​Саясаты мен әскери қызметі
​Дін Мұхаммед Аштархан әулетінің басқа өкілдеріне қарағанда II Абдолла ханның сарайына әлдеқайда жақын болды және үлкен саяси белсенділік танытты. Ол жас кезінен бастап II Абдолла ханның әскерінде қызмет етіп, II Абдолла хан мен оның ұлы Әбділмүмін ханның Хорасандағы қызылбастарға қарсы бірнеше жорығына алдыңғы шептегі полк басшысы ретінде қатысты. Сонымен қатар Бадахшан билеушілері Сүлеймен шах пен Шахрух мырза ибн Ибраһим мырзаға қарсы соғыс жүргізіп, оларды Кабулдан қуып шықты. Соңғыларын жеңгені үшін оған Құндыз бен Талуқан қалаларын басқару берілді.

Кейінірек Дін Мұхаммед бауырларымен бірге Хорасанға, қызылбастарға қарсы күрестің алдыңғы шебіне жіберілді. Ол 1587–1588 жылдардағы Хорасан жорығына қатысты, соның нәтижесінде Харгард пен Хаф аймақтары оған және оның бауырларына берілді.

1589 жылы Дін Мұхаммедке Құлбаба көкілташпен бірге Әбділмүмін ханға қолдау көрсету, Балх иелігіндегі қалалардың әскерін жинау және Хорасанға аттану тапсырылды. Ол өз күшін Тун қаласындағы билігін нығайтуға жұмсады. Дін Мұхаммедтің өзі Құлбаба көкілташпен бірге Гератта қалуды жөн көрді, ал Тунда оның атынан белгілі бір Нұри мырза есімді өкіл билік жүргізді. Осы өкілдің тұсында қаланы қызылбастар қайтадан басып алды.

Өзбектердің Хорасандағы иеліктерін кеңейтудің келесі қадамы — Дін Мұхаммед сұлтанның інісі Бақи Мұхаммедпен бірге Қайын бекінісіне жасаған жорығы болды.

1590 жылдардың басында қызылбастар әскері Тун мен Табасты басып алуға әрекеттенді, бірақ оларды Дін Мұхаммед сұлтан мен Құлбаба көкілташ қуып шықты.

Дін Мұхаммед хан өзбектердің Аштархан әулетінің негізін қалаушылардың бірі болып саналады.

## Отбасы
​Дін Мұхаммедтің әйелі Мәшһәд қаласынан шыққан, тегі сейіт болған және өз шежіресін Имам Резадан таратқан. Одан Бұхара хандығының болашақ билеушілері болған екі ұлы дүниеге келді: Имамқұл хан (1611–1642) және Нәдір Мұхаммед хан (1642–1645).

## Қайтыс болуы
​1599 жылғы 29 шілдеде Дін Мұхаммед хан қаза тауып, Гератты қызылбастар басып алғаннан кейін, Сефеви әулеті Балх пен Бұхараны бағындыруға әрекеттенді, бірақ одан ештеңе шықпады.

## Әдебиет
* 
* 

## Дереккөздер

Санат:Аштархан әулеті
Айнұр Дүрбелеңқызы Құрманәлиева

**Айнұр Дүрбелеңқызы Құрманәлиева** — философия ғылымының докторы (2009), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1976 жылы 12 тамызда Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Сортөбе ауылында туған.

Қазақ ұлттық университетін (1998) және аспирантурасын (2002) бітірген.
Осы университетте стажер-зерттеуші, оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор. 2011 жылдан кафедра меңгерушісі.

## Ғылыми бағыты, еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – ортағасырлық араб-мұсылман философиясы, дін мен ғылым сабақтастығы, философия мен діни дүниетаным дискурсы, дінтанудың өзекті мәселелері.
"Әл–Ғазали – Ибн Рушдтың философиялық дискурсы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.
110-нан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 оқу құралының авторы.

## Марапаттары
* Жас ғалымдарға арналған М. Әуезов атындағы сыйлықтың лауреаты (2010);
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010).
* "Ерен еңбегі үшін" медалі (2022);
* Қазақ ұлттық университетіне сіңірген еңбегі үшін күміс медалі (2022); 
* "Болашақ – 500 ғалым" халықаралық бағдарламасының стипендиаты (2024). 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* Дінтану және мәдениеттану кафедрасы.
* Әл-Ғазали - Ибн Рушд: дүниетаным және философия.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Бағи-Шамал шайқасы

**Бағи-Шамал шайқасы** — Мәуереннахр Шайбанилері мен Аштархан әулеті арасындағы Бұхара хандығындағы шешуші шайқас. Оның барысында 1599 жылы Бақи Мұхаммед бастаған аштархандықтар Мәуереннахр Шайбанилері әулетінің соңғы билеушісі II Пірмұхаммед ханнан (1598—1599) басым түсіп, айқын жеңіске жетті.

​II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін Аштархан әулеті мемлекет астанасы Бұхараны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы Самарқандты толық бақылауына алды. 1601 жылдан бастап Мәуереннахр мен Оңтүстік Түркістанның өмірінде Аштархан әулеті шешуші рөл атқара бастады.

## Алғышарттары
​Сефевилер шахы І Аббас (1588–1629) Бақи Мұхаммедке қарсы күресу үшін II Пірмұхаммед ханға көмек берді. Ол Бұхараға 10 мың жауынгер жіберіп, олар II Пирмұхаммед ханның күштерімен бірікті. «Тарих-и Қыпшақ-хани» авторы Қожақұлы бек Балхидің есебінше, II Пирмұхаммед хан барлығы 40 мың адамнан тұратын әскер жинай алған. Бақи Мұхаммед Бұхара ханымен келіссөз жүргізуге тырысқанымен, хан бітімге келуден бас тартып, Сар-и Пуль бағытына қарай шықты.

Бақи Мұхаммед туыстарынан көмек сұрады. Оған алғашқылардың бірі болып немере ағасы Аббас сұлтан мен Рахманқұл сұлтан келді. Бақи Мұхаммед жолдарды күзету және барлау жүргізу үшін Күшік би аталық, Мұхаммед-Жар би қарлұқ және Лүтфи би аталықтың бастауымен шағын жасақтар жіберді. Махмұд ибн Уәлидің айтуынша, Жар Мұхаммед, Жәни Мұхаммед және Аштархан әулетінің басқа да мүшелері Самарқандта болып, «сақтық мақсатында» қаладан шықпаған.

## Барысы
​Қарсыластардың әскерлері 1599 жылы Самарқанд маңындағы Бағи-Шамал деген жерде кездесті. Сандық басымдықтың арқасында II Пірмұхаммед хан мен оның әмірлері аштархандықтарды айтарлықтай ығыстыра алды, алайда кейін Бақи Мұхаммед жау әскерінің орталық бөлігін талқандап, жеңіске жетті. II Пірмұхаммед хан жараланып, тұтқынға түсті. Біраз уақыттан кейін ол Бақи Мұхаммедтің бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Аштархандықтар ретсіз шегінген бұхаралықтарды соңына дейін қуып, мол олжаға кенелді.

## Маңызы мен салдары
​Сол кездегі оқиғалардың куәгері, Аштархан әулетінің болашақ сарай тарихшысы Махмұд ибн Уәли Бағи-Шамал шайқасын Мәуереннахрдағы Шайбанилер билігінің аяқталуы деп санауға бейім. Оның сөзімен айтқанда: «Мәуереннахрдағы Шайбанилердің ісі осымен тәмамдалғандықтан, басқаруды Тоқа Темір әулеті қолға алды». II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін аштархандықтар мемлекет астанасы Бұхараны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы Самарқандты толық бақылауына алды.

Жоғарғы билеуші болып ол кезде жасы едәуір ұлғайған Жар Мұхаммед хан жарияланды. Ол мемлекетті басқаруға батпай, билікті үлкен ұлы Жәни Мұхаммедке берді. Оған хан билігі мен егемендігінің барлық нышандары: құтпа, сикка және лауазымдар өтті. 1601 жылдан бастап Бұхара, Балх, Самарқанд және Ташкенттегі төрт теңге сарайында Жәни Мұхаммедтің есімі жазылған монеталар шығарыла бастады.

## Әдебиет
* 
* 

## Дереккөздер

Санат:Орталық Азия тарихы
Санат:1599 жыл
Санат:Шайбани әулеті
Санат:Аштархан әулеті
Шынар Қапантайқызы Құрманбаева

**Шынар Қапантайқызы Құрманбаева** — педагогика ғылымының докторы (2009).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1970 жылы 11 маусымда Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Қаратоғай ауылында туған.

Қарағанды мемлекеттік университетін (1992, қазіргі Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) және Қаратеңіз техникалық университетінің магистратурасын (1995, Түркия) бітірген.
Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде (қазіргі Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті) кафедра меңгерушісі, магистратура меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер, доцент, профессор (2000-2011) қызметтерін атқарды. 2011 жылдан филология факультетінің деканы.

## Ғылыми бағыты, еңбектері
"Мемлекеттік қызметшілерге қазақ тілін жеделдете оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.
140-қа жуық ғылыми еңбектің, 1 монографияның, 7 оқу құралының авторы.

## Марапаттары
* "Жыл әдіскері-2013";
* "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы-2013"; 
* "Тіл жанашыры" құрмет белгісі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* Шығыс Қазақстан: Танымал есімдер.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Гүлнар Кеңесқызы Құрманова

**Гүлнар Кеңесқызы Құрманова** — экономика ғылымының докторы.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1966 жылы 24 шілдеде Қарағанды облысында туған.

Целиноград ауыл шаруашылығы институтын (1991, қазіргі Қазақ агротехникалық зерттеу университеті) және аспирантурасын (2000) бітірген.
1994-2003 жылдары Қазақ агротехникалық университетінде, 2003 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарып келеді.

## Ғылыми бағыты, еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – жерді және жылжымайтын мүлікті бағалау, жер кадастрын жүргізу, жер қатынастарын реттеу.
"Қазақстан Республикасындағы жер қатынастары: теориясы, тәжірибесі және даму жолдары" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.
50-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 2 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Құрманова Гүлнар Кеңесқызы.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Каменец (Брест облысы)

**Каменец** () — Батыс Беларусьтегі Брест облысындағы қала. Каменец ауданының әкімшілік орталығы.
Каменец халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 418 адамды құрады. Каменец — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халқы бойынша 92-ші орында.

## Географиялық сипаттамасы
Қала Брестінің солтүстігінде, Батыс Буг өзенінің саласы Лесная өзенінің жағасында орналасқан. Ол Брестіден солтүстікке қарай 38 км, Минскіден 340 км, Жабинка теміржол стансасынан 28 км (Брест-Барановичи желісінде) жерде.

## Тарихы
Каменец қаласын 1276 жылы Волын князі Владимир Василькович құрды. Арықпен және дуалмен нығайтылған, үстіне 30 метрлік мұнара орнатылған қоныс құрылды.
1289 жылы Каменецті Дрохичин князі Юрий Львович қиратты. 1366 жылдан бастап ол Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, оған Кейстуту, Витовт, Януш Мазовец, Ягайле князьдері тиесілі болды. 1376 жылы қаланы Тевтон рыцарлары өртеп жіберді.
1413 жылдан бастап ол округтің астанасы болды. 1503 жылы қала Магдебург құқықтары мен өзінің елтаңбасын алды.

1795 жылы Каменец Ресейге қосылды. Революцияға дейін Каменец Гродно губернаторлығының Брест уезінің құрамына кірді. 1921 жылы 14 сәуірде Каменец поляк-кеңес соғысы аяқталғаннан кейін, 1921 жылғы Рига келісіміне сәйкес Польшаның құрамына кірді.
1939 жылы 2 қарашада Батыс Беларусь КСР-іне қосылуымен Каменец Беларусь КСР-інің құрамына кірді.

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін осында тұрған еврей және поляк қауымдастықтары Каменец өмірінде маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, ХХ ғасырдың басында ауылда алғашқы білім беру мекемелерінің ашылуын бастағандар да осылар болды. 1930 жылы ортағасырлық мұнараның жанында жаңа мектеп салынды.
1983 жылы 24 маусымда Каменец қала мәртебесін алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада бірқатар өнеркәсіптік кәсіпорындар жұмыс істейді. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: Каменец нан зауыты, "АрмикИнвест" ЖШҚ (тұшпара, ет жартылай фабрикаттарын өндіру), "РИОНА CMG" ЖШҚ (полимер материалдарын, полиэтилен пленкасын өндіру), "ЭЛЕДИ Групп"ЖШҚ (құрылыс материалдарын өндіру).

Каменецте 2 орта мектеп, гимназия, музыка мектебі және 2 мектепке дейінгі мекеме бар. Қалада балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, қоғамдық орталық, кинотеатр және ересектер мен балаларға арналған кітапханалар орналасқан. Қалалық мәдениет және демалыс саябағы, «Колос» стадионы, спорт залы және бассейн бар.

## Галерея

Tower of Kamyanets.jpg|Каменец мұнарасы
Kamyanets004.jpg|Қала орталығы
Kamianiec. Камянец (1.08.2008).jpg|Гимназия
Каменец. Цэнтр мястэчка (03).jpg|Орталық


## Дереккөздер

Санат:Брест облысы қалалары
Күлжібек Әскенқызы Құсманова

**Күлжібек Әскенқызы Құсманова** — филология ғылымының докторы (2012), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1965 жылы 21 қарашада Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Өрнек ауылында туған.

Қарағанды мемлекеттік университетін (1992, қазіргі Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) және Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің аспирантурасын (1999) бітірген.
Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы (1992-96), Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінде кафедра меңгерушісі, аға оқытушы (2000-10), 2010 жылдан доцент.

## Ғылыми бағыты, еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – әдеби тіл. Әдеби тілдің қалыптасу, даму жолдары. Қазіргі тіл біліміндегі жаңа бағыттар.
"Айтыс өлеңдерінің линговомәдениеттанымдық сипаты: мәдени кеңістіктегі ұлттық стереотиптер" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.
Халықаралық рецензияланатын ғылыми журналдардың, Ғылым және жоғары білім саласындағы уәкілетті орган ұсынатын ғылыми басылымдардың телавт және авторы. Кадрларды даярлау бағыты бойынша халықаралық конференциялардың сертификатарының иегері.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Күлжібек Әскенқызы Құсманова.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Орал Аминовна Атаниязова

**Орал Аминовна Атаниязова** (; ; 18 мамыр 1956, Қарақалпақ АССР, Өзбек КСР, КСРО) — қарақалпақ дәрігері, ғалым және мемлекет қайраткері, медицина ғылымдарының докторы. 2020 жылдан бастап Қарақалпақстан медицина институтының ректоры. Өзбекстан Республикасы Олий Мәжілісінің Сенаты III және IV шақырылымдары мүшесі.

## Өмірбаяны
Орал Аминовна Атаниязова 1956 жылы Қарақалпақ АССР туған. 2001 жылы Ташкент педиатриялық медицина институтының Нүкіс филиалының директоры болып тағайындалды. 2015 жылы Өзбекстан Республикасы Олий Мәжілісі Сенатының III шақырылымына сайланды, Сенаттың халықаралық қатынастар, сыртқы экономикалық байланыстар, шетелдік инвестициялар және туризм мәселелері жөніндегі комитетінің мүшесі болды. 2020 жылы Өзбекстан Республикасы Олий Мәжілісі Сенатының IV шақырылымына қайта сайланды, Сенаттың ғылым, білім беру және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі комитетінің мүшесі болды. 2020 жылғы 20 мамырдағы Үкімет қаулысымен Орал Аминовна Атаниязова Қарақалпақстан медицина институтының ректоры болып тағайындалды.

## Ғылыми қызметы
Мәскеуде медицина ғылымдарының докторы дәрежесін алғаннан кейін, Атаниязова 1992 жылы Қарақалпақстанда репродуктивті жастағы 5000 әйел арасында сауалнама жүргізді. Нәтижелері таңқаларлық болды: сауалнамаға қатысқан әйелдердің 90%-дан астамында жүктілік немесе босану кезінде қандай да бір асқынулар болған. Бұл жағдай Қарақалпақстанмен шектесетін Арал теңізі аймағындағы экологиялық апатпен байланысты болды. Осы қорытындыларға жауап ретінде Атаниязова «Perzent» деп аталатын Қарақалпақ репродуктивті денсаулық және қоршаған орта орталығын құрды. Репродуктивті денсаулық саласындағы тәжірибесін пайдалана отырып, көптеген халықаралық конференцияларда негізгі баяндамашы болды және Біріккен Ұлттар Ұйымында сөз сөйледі.

## Марапаттары
* Голдман қоршаған орта сыйлығы (2000).
* Қарақалпақстан еңбек сіңірген ғылым қайраткері.
* I дәрежелі «Соғлом авлод үшін» ордені.

## Дереккөздер

Санат:Нүкісте туғандар
Санат:Өзбекстан Республикасы Олий Мәжлісінің сенаторлары
Санат:Өзбекстандағы жоғары оқу орындары ректорлары
Санат:Өзбекстан медиктері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Өзбекстан ғалымдары
Тоётама-химэ

**Тоётама-химэ** ( — «мол інжуінің қызы» немесе «қасиетті рухы мол қыз»), көбіне **Отохимэ** () атымен белгілі — жапон мифологиясындағы құдайша, теңіз құдайы Ватацуми-но ками-дің сұлу қызы. Ол Кодзики және Нихон сёки еңбектерінде кездесетін кейіпкерлердің бірі.

## Мифтің мазмұны
Тоётама-химэ аңшы Хоориге тұрмысқа шығып, босану алдында теңізден құрлыққа келеді. Сол жерде ол ұлын — Угаяфукиаэдзу но Микото-ны дүниеге әкеледі. Осы әулеттен Жапонияның алғашқы императоры Дзимму тарайды деп есептеледі. Алайда оның күйеуі Хоори босану кезінде әйеліне қарамау туралы тыйымды бұзып, жасырын қарап қояды. Сол кезде ол әйелінің орнына қорқынышты жаратылысты көреді (әртүрлі нұсқаларда бұл кашалот немесе крокодил деп айтылады). Осыдан кейін Тоётама-химэ баласын туған соң мәңгілікке теңізге қайта оралуға мәжбүр болады.

## Түсіндірмелер
Тоётама-химэ туралы мифте экзогамия — бір тотемге жататын адамдар арасында некеге тыйым салу дәстүрі көрініс тапқан. Бұл мифте тотем ретінде крокодил немесе кашалот бейнесі алынған. Мұндай табу алғашқы қауымдық қоғамда да, кейінгі дәуірлерде де болған.

Санат:Синтоизм
Санат:Жапон құдайлары
Санат:Әліпби бойынша құдайлар
Футодама

— синтоизмде — ками, жапон мифологиясындағы ер құдай. Футодама атауы Кодзикиде , Нихон сёкиде , ал Кого сюиде  деп жазылады. Ол Такамимусуби-но камидің ұлы болып саналады.

Футодама құдайы Амэ-но коянэ-но микотомен бірге сакаки ағашының бұтақтарын және гохэй жасағанымен белгілі. Бұл заттар Аматэрасу құдайы Ама-но Ивато үңгіріне жасырынған кезде бал ашу рәсімін орындау үшін қолданылған. Сонымен қатар, ол Амэ-но коянэ-но микотомен бірге Аматэрасудың алдына Ята-но Кагами айнасын қойып, оның шағылысуы арқылы богиняны үңгірден шығарып алған. Дәл осы Футодама құдайы үңгірдің үстіне симэнава іліп, Аматэрасудың қайта кіріп кетпеуін қамтамасыз еткен.

## Әдебиет
* 《八百万の神々 日本の神霊たちのプロフィール》，戶部民夫著，新紀元社，1997年12月，ISBN 4883172996。
* 《神道の本 八百万の神々がつどう秘教的祭祀の世界》，學習研究社，1992年3月，ISBN 4051060241。
* Мифологиялық сөздік / бас ред. Е.М. Мелетинский — М.: «Совет энциклопедиясы», 1990 ж. — 672 б.
* Әлем халықтарының мифтері / ред. С. А. Токарев — М.: «Совет энциклопедиясы», 1992 ж. — 2-т. — 719 б.
* Самозванцев А. М. Шығыс мифологиясы — М.: Алетейа, 2000 ж. — 384 б.
* Жапон мифологиясы — М.: Эксмо, 2007 ж. — 464 б.

## Сілтемелер
* http://www.din.or.jp/~a-kotaro/gods/kamigami/futodama.html
* http://www.ooasahikojinja.jp/
Укэмоти-но ками

— жапон мифологиясындағы тағам құдайы. синтоизмде — ками.

Цукуёми Укэмоти-но камиға келгенде, ол оны тағаммен сыйламақ болды. Ол бетін мұхитқа бұрып, балықты түкіріп шығарды, кейін орманға қарап, аузынан аң-құсты шығарды, ал күріш алқабына қарап, жөтеліп күріш ыдысын шығарды. Бұл Цукуёмиге жиіркенішті көрініп, ол Укэмотиді өлтіреді, бірақ оның өлі денесінен де тағам пайда болады: тары, күріш және бұршақ өсіп шығады. Оның қастары жібек құртына айналады. Аматэрасу бұл оқиғаны естігенде ашуланып, Цукуёмиді өзінен алысқа, басқа сарайға қуып жібереді. Содан бері күн мен ай бөлінген: күн күндіз, ал ай түнде жарық береді.

Кодзики бойынша Укэмоти-но ками Оо-гэцу-химэ-но ками (Ұлы Тағам Құдайы) атымен белгілі. Идзанаги мен Идзанами Амэ-но торифунэ құдайын дүниеге әкелгеннен кейін, Оо-гэцу-химэ-но камиді туғызады. Бұл мифте ол жібек құрты мен ауылшаруашылық дақылдарының пайда болуымен байланысты мәдени кейіпкер ретінде көрінеді.

Нихон сёки бойынша Укэмоти-но ками қызметі мен атауы жағынан Ука-но митама құдайымен теңестіріледі. Бұл деректе Аматэрасу Укэмоти туралы естіп, оны тексеру үшін Цукуёми-но камиді жібереді. Ол: «Ортаңғы қамысты жазық елінде Укэмоти-но ками атты құдай бар деп естідім, барып тексер», — деп бұйырады.

## Әдебиет

坂本太郎、、井上光貞、Сусуму Оно 校注『日本書紀（一）』、Иванами сётэн〈岩波文庫〉、1994年（初出1993年）。ISBN 978-4-00-300041-0。
《八百万の神々 日本の神霊たちのプロフィール》，戶部民夫著，新紀元社，1997年12月，ISBN 978-4-88317-299-3。
《日本神樣事典》，CR&LF研究所著，賴又萁譯，商周出版社，2012年3月11日，ISBN 9789862721315。
Адзуми-но Исора

— синтоизмдегі ками, теңіз құдайы. Ол Адзуми халқының арғы атасы болып саналады. Оған бірқатар қасиетті орындарда табынады, соның ішінде  (Китакюсю қаласы) және  (Цусима) бар.

*Хатиман гудокин* дерегіне сәйкес, Императрица Дзингу Кореяға Силла мемлекетіне қарсы жорық жасаған кезде (Үш корей патшалығы дәуірі), теңіздегі жол көрсетуші ретінде Адзуми-но Исора таңдалған. Ол Хитати провинциясы жағалауындағы теңіз түбінде өмір сүрген (қазіргі Ибараки префектурасы).

Оны теңіз түбінен шығару үшін патшайымның нөкерлері қасиетті  билерін орындаған. Исора бұған қатты әсерленген, өйткені дәл осындай «көңілдендіру» бұрын құдайлар тарапынан үңгірде жасырынған Аматэрасу құдайшасын шығару үшін қолданылған еді. Содан кейін ол көмектесуге келісім берген.

## Әдебиет
* 志賀海神社の八乙女について
* 安曇氏の経歴と分布
* 《八百万の神々 日本の神霊たちのプロフィール》
* 《神道の本 八百万の神々がつどう秘教的祭祀の世界》
Ватацуми

, сондай-ақ **Вадацуми** деп те айтылады — құдай, айдаһар бейнесіндегі су стихиясының құдайы, жапон мифологиясында және синтоизмде. Ол мейірімді құдай және Жапонияның қамқоршысы деп есептеледі, өйткені жапон халқы теңіз бен теңіз өнімдеріне тәуелді өмір сүреді. Оватацуми-но ками (大綿津見神, «теңіздің ұлы құдайы») теңіз құдайы Рюдзин (龍神, айдаһар құдайы) үшін тағы бір атау ретінде қарастырылады, сондай-ақ Ватацуми Сандзин (綿津見三神, «Ватацумидің үш құдайы») атауымен белгілі. Олар жоғарғы, ортаңғы және төменгі теңіздерді басқарады және Идзанаги өзін Ёми («жерасты әлемі») қайтып келгеннен кейін тазартқан кезде пайда болған.

## Әдебиет
*Agnieszka Kozyra: Mitologia japońska. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 2011, 161-165 бб. ISBN 978-83-262-1002-0.
*Jolanta Tubielewicz: Mitologia Japonii. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1986, 227-230 бб. ISBN 83-221-0109-0.
*Aston, William George, tr. 1896. ''Nihongi: Chronicles of Japan from the Earliest Times to A.D. 697''. 2 том. Kegan Paul.
*Benedict, Paul K. 1990. *Japanese/Austro-Tai*. Karoma.
*Chamberlain, Basil H., tr. 1919. ''The Kojiki, Records of Ancient Matters''. Asiatic Society of Japan.
*Visser, Marinus Willern de. 1913. ''The Dragon in China and Japan'' . J. Müller.
*Yamanouchi, Midori және Joseph L. Quinn, trs. 2000. *Listen to the Voices from the Sea: Writings of the Fallen Japanese Students (Kike Wadatsumi no Koe)*. University of Scranton Press.
*manga: Blue Exorcist/Ao no Exorcist; 36-тарау
*manga: Eichiro Oda-ның One Piece мангасында wadatsumi — watatsumi негізінде жасалған су жаратылысы, ол капитан Vander Decken-ге қызмет етеді.
Балым Бірімова

**Балым Бірімова** (8 наурыз 1923, Табын ауданы, Ақтөбе облысы, Қазақ АКСР, КСРО — 21 маусым 2003, Бірлік ауылы, Мұғалжар ауданы, Ақтөбе облысы, Қазақстан) — Қазақ КСР, Ақтөбе облысы, Темір ауданы, КСРО кеңшарлар министрлігінің «Жұрын» қой өсіру кеңшарының аға табыншысы. Социалистік Еңбек Ері (1949). Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының (1951-1955) және 4-шақырылымдарының (1955-1959) депутаты.

## Өмірбаяны
1923 жылы Қызылбұлақ ауылының (қазіргі — Байғанин ауданы) маңайында көшпелі отбасында дүниеге келген. 1940 жылдан бастап Темір ауданында (қазіргі — Мұғалжар ауданы) тұрып, Темір ауданындағы «Жұрын» кеңшарында табыншы, содан соң аға табыншы болып жұмыс істеді.

1948 жылы Балым Бірімованың бригадасы 70 биеден 70 құлын өсірді. 1949 жылы 3 желтоқсандағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен оған «*1948 жылы мал шаруашылығының жоғары өнімділігіне қол жеткізгені және мемлекетке мал және егін өнімдерін жеткізу жоспарын және барлық мал түрлері бойынша мал шаруашылығын дамытудың мемлекеттік жоспарын орындағаны үшін*» Социалистік Еңбек Ері атағы Ленин ордені және «Орақ пен балға» алтын медалімен бірге берілді.

Сол жарлықпен кеңшар директоры Ғабден Өтегенұлы Аязбаев пен аға табыншы Ершуақ Құловқа Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

Бүкілодақтық ХШЖК көрмесіне қатысып, күміс медал жеңіп алды.

Шалқар сайлау округінен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің III және IV шақырылым депутаты болып сайланды.

Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 5 мамырдағы Жарлығымен «Шапағат» медалімен марапатталды.

;Марапаттары
* Социалистік Еңбек Ері
* Ленин ордені
* ХШЖК күміс медалі
* «Шапағат» медалі

;Естелік
Мұғалжар ауданындағы Бірлік ауылының бір көшесіне Балымның есімі берілген.

## Әдебиет
* Ақтөбе: Энциклопедия. — Ақтөбе, 2001. — 748 б.

## Сілтеме
* Бірімова Балым. «Герои страны» сайты.
* Бірімова Балым
* Социалистік Еңбек Ері Балым Бірімова

## Дереккөздер

Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:Байғанин ауданында туғандар
Санат:Ақтөбе облысында қайтыс болғандар
Нұрлан Балғымбаев өлімі және жерлеу рәсімі

2015 жылғы 14 қазанда бұрынғы Қазақстан премьер-министрі Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев туған Атырау қаласында ұзаққа созылған аурудан қайтыс болды.

Балғымбаевтың жаназа намазы 16 қазанда сағат 8:00-де Атыраудағы үйінде және қоштасу рәсімі сағат 9:00-да Дина Нұрпейісова атындағы мәдениет сарайда өтпек болды.

## Алғышарттары
Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев 1997 жылғы қазаннан 1999 жылғы қазанға дейін Қазақстан премьер-министрі болды. Ол Қазақгейт дауымен байланысты болғаны үшін белгілі еді.

Бірнеше дереккөздер Балғымбаевтың қатерлі ісіктен ауырғанын хабарлады. Бұны ол өліміне бір жарым жыл қалғанда білді деген, ол Германия мен Түркияда емделген деген хабар тарады.

Ірі қазақстандық тұлғалар арасынан Балғымбаевқа халін сұрап Иманғали Тасмағамбетов, Болат Өтемұратов пен Нұрсұлтан Назарбаев келген болатын.

## Өлімі
Ұзаққа созылған сырқаттан кейін Балғымбаев 2015 жылғы 14 қазанда Атырау қаласында қайтыс болды. Ол 68 жаста еді.

## Қоштасу және жерлеу рәсімі
Балғымбаевтың жаназа намазы мен қоштасу рәсімінің қашан болатыны қайтыс болғаны жайлы ақпарат тараған күні жария болды: 16 қазанда оның жаназа намазы сағат 8:00-де «Атырау» шипажайы маңы жағалауындағы үйінде өтсе, қоштасу рәсімі сағат 9:00-да Дина Нұрпейісова атындағы мәдениет үйінде басталмақ болды. Ол кейін Атыраудағы руластарының зиратында жерленді.

Балғымбаевпен қоштасамын деп елден де, ел сыртынан да түрлі шенеунік пен кәсіпкерлер келген. Жергілікті «Ақ Жайық» газетінің хабарлауынша, Атырау әуежайына қоштасу күні 20 шақты авиарейс қонды.

### Жаназа намазы
Балғымбаевтың Атыраудағы үйі — Жайық өзенінің жағасында орналасқан екіқабатты үй. Оның жаназа намазы дәл сол үйде өтті.

### Қоштасу рәсімі
Азал митингін Қазақстан премьер-министрі Кәрім Мәсімов бастаған болатын. Іс-шара басында Мәсімов президент Нұрсұлтан Назарбаевтың көңіл айту жеделхатын оқыған болатын. Жеделхат Балғымбаевты «мемлекеттік басқарудағы және экономикада ірі қайраткер» десе, премьерлігін «адал еңбек» деді.

Рәсімге белгілі тұлғалардан әділет министрі Берік Имашев, энергетика министрі Владимир Школьник, Қазмұнайгаз басшысы Сауат Мыңбаев, сондай-ақ шетел мұнай компанияларының өкілдері, ҚазТрансОйл басшысы Қайыргелді Қабылдин, бизнесмендер Тимур Құлыбаев, Александр Машкевич, Патох Шодиев, Нұржан Сұбханбердин, Зейнолла Кәкімжанов, оппозицияшы, әрі құда Жармахан Тұяқбай, оппозицияшы Ораз Жандосов қатысты.

### Жерленуі
Балғымбаев Атырау қаласында, руластарының зиратында жерленген. Жерлеу рәсімінен кейін 700-дей адамнан тұрған жиын мейрамханада жиналды.

## Еске алу
2024 жылғы қарашада Астананың Есіл ауданында көше Балғымбаев құрметіне аталды.

## Дереккөздер

Санат:2015 жылдағы Қазақстан
Санат:Өлім және жерлеу рәсімі тұлғалары
Коссово

**Коссово** () — Беларусь Республикасының Брест облысының Ивацевичи ауданындағы қала.
Коссова қаласының халық саны 2023 жылғы 1 қаңтар дағы жағдай бойынша 1 872 адамда құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Ол Ивацевичиден 15 км және Брестіден 145 км қашықтықта орналасқан. Ружаны, Ивацевичи және Нехачевоға апаратын тас жолдар қала арқылы өтеді. Косово-Полесское теміржол стансасынан (Брест-Барановичи желісі) 13 км қашықтықта орналасқан.

## Тарихы
Тарихшылар қазіргі Коссово аумағындағы алғашқы қоныстарды X ғасырға жатқызады. Ұлы Герцог Александрдың (Литваның) сыйға тарту туралы құжатына сәйкес, бұл жерлер XV ғасырда маршал Хрептовичке берілген. Ал XVIII ғасырдың ортасында, Коссоводан бір жарым шақырым жердегі Меречевщина жерінде әскери және саяси қайраткер Тадеуш Костюшко дүниеге келді.

1939 жылы Коссау Беларусь КСР құрамына кірді, ал 1940 жылы аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 25 маусымынан 1944 жылдың 12 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды. 
1947 жылдың 20 қыркүйегінен бастап ол Ивацевский ауданының құрамына кірді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада ағаш өңдеу өнеркәсібі, тамақ өнеркәсібі, халыққа тұрмыстық қызмет көрсету кәсіпорындары жұмыс жасайды. Коссовода орта мектептер, музыка мектептері, аурухана, мәдениет орталығы және кітапхана бар.

## Көрнекі орындары
Қала ортасында Пусловский сарайы деп аталатын Коссов сарайы орналасқан. 1830 және 1852 жылдар аралығында нео-готикалық және эклектикалық стильде салынған бұл сарай аллеялары бар саябақпен қоршалған. Қасбеті жылдың күндерін бейнелейтін 365 мұнарамен безендірілген, ал интерьері сылақпен және фрескалармен көмкерілген. 
Жақын жерде поляк және американдық тәуелсіздік үшін күрестің батыры Тадеуш Костюшконың мұражайы орналасқан. 1750 жылдардағы бұл ағаш үйде, қолбасшының туған жерінде, жеке заттар, құжаттар және 18 ғасырдағы күнделікті өмірдің қайта құрулары көрсетілген.

Троица шіркеуі — 1774 жылы салынған, барокко элементтері мен қоңырау мұнарасы бары, сондай-ақ 19 ғасырдағы Әулие Антоний шіркеуін көруге болады. Коссовоның Ренессанс саябағынан ғасырлар бойы өсіп келе жатқан емен ағаштары мен сирек кездесетін гүлді өсімдіктермен танысуға болады.

## Галерея

Siadzіba Tadevuša Kasciuškі, 2016.jpg|Т.Костюшко дүниеге келген үй
KosavaKasciol018.JPG|Троица шіркеуі
Сьвята-Антоніеўская царква (Косава) 001.Jpeg|Әулие Антоний шіркеуі
Kosaŭskі palac, 2016 2.jpg|Коссово бекінісі


## Дереккөздер

Санат:Брест облысы қалалары