open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Автомобильный транспорт Казахстана (басылым)

**“АВТОМОБИЛЬНЫЙ ТРАНСПОРТ КАЗАХСТАНА”** — Республика автомобиль көлігі министрлігінің және салалық кәсіподақ комитетінің журналы. Көлемі — 32 бет, қалыбы А4. Журнал 1958 жылы қаңтар айынан шыға бастаған. Алғашқы редакторы — И.Г. Гаврилов. Негізгі тақырыбы — автомобиль көлігі қызметкерлерінің әлеуметтік-тұрмыстық ахуалын жақсарту, кәсіби біліктері мен еңбек өнімділіктерін арттыру, т.б. мәселелер.

## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Транспорт
Автономияшылдар одағы

**Автономияшылдар одағы** — 20-ғасырдың басында Ресей империясының қол астындағы ұлттар мен ұлыстардың өзін-өзі билеуін қамтамасыз етуді көздеген қоғамдық-саяси ұйым. 

Бұл ұйым саяси күрескер, поляк ғалымы, профессор И.А.Бодуэн де Куртенэнің жетекшілігімен 1905 жылы қарашада Санкт-Петербургте құрылды. Оның құрылуы империядағы түз халықтарын азаттық күресте бір-біріне жақындастыра түскен ірі саяси оқиға болып табылады. Одақтың құрылуы мен қызметіне жалпыресейлік мұсылмандық қозғалыстың А.Ибрагимов, А.Топчибашев, С.Жантөрин сияқты көрнекті қайраткерлері де тікелей атсалысты. Жантөрин одақ бюросының мүшесі болды. 

1905 жылы 19 қарашада Санкт-Петербургте өткен автономияшылдар съезіне М.Тынышбаев қатысты. Автономияшылдар одағының міндеттері белгіленген бұл съезге поляк, әзірбайжан, армян, грузин, белорус, украин, еврей, латыш, татар, қазақ халықтары атынан 83 өкіл қатысты. Автономияшылдар съезі “Ресей империясындағы барлық ұлттар орыс мемлекетін республикасы негізде құруға атсалыссын; Ресей мемлекеті бір орталыққа қатаң бағындырылмаған федеративтік түрде болып, әр ұлт өз істерін өздері басқаратын автономия алсын” деген қарар қабылдады. Автономияшылдар одағының мүшелері Столыпин өктемдігі тұсында қуғын-сүргінге ұшырап, Бодуэн де Куртенэ абақтыға жабылды. Сөйтіп, одақ өз жұмысын тоқтатты. 

## Дереккөздер


Санат:Ресей қоғамдық ұйымдары
Бетегін

**Бетекин** (қытай жазбаларында бе-ди-инь) — Найман хандығының бір ұлысының 12 — 14 ғасырлардағы жазба деректерде кездесетін атауы. Сол деректер бойынша, 13 ғасырдың басында Бетекин ұлысы тайпалық бірлестік болған. Ол Шыңғыс ханға Орталық Азияны мекендеген тайпалардың ішінде ең соңғылардың бірі болып бағынған. 1200 ж. шамасында Бетекин ұлысы Үлкен Алтайды қоныстанған; Бетекиндер солтүстікте Енисей мен Қобданың (Оңтүстік Алтай) жоғарғы сағасына дейінгі, оңтүстікте Урунгу және Қызылбас көліне дейінгі, батыс пен солтүстік-батыста Бұқтырма алабына дейінгі жерлерді иеленген. Шыңғыс ханның тұсында Бетекиндердің әмірі Қадыр Бұйрық (Буюурук) болған, Рашид әд-Диннің (14 ғасыр) айтуынша, Қадыр Бұйрық ханның және оның аталарының ұлысы өзінің қуаты мен аумағы жағынан Найман хандығының Таян хан билеген ұлысынан, сондай-ақ, Орталық Азиядағы басқа да мемлекеттік бірлестіктерден асып түскен. Шыңғыс хан Бетекиндерді оңғұттарға қосқан, содан кейін олар бірге көшпелі өмір сүрген.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Автор

200px|thumb|right
**Автор** ( — жасаушы, шығарушы) — көркем шығарманы, ғылыми публицистикалық туындыны, сәулеткерлік дүниелерді, жобаларды, өнертабысты жазған, әдебиет, өнер, музыка, бейнелеу, мүсін, сәулет, графика, ғылым, техника саласында шығарма жазған (жоба жасаған т.б.) немесе соған қатысқан адам не ұжым (мекеме, ұйым). 

Қазіргі өнертануда, әдебиеттануда қалыптасқан түсінік бойынша автор өнер туындысын жасаушы; қаламгер, өз шығармасы арқылы өзінің дара, көркемдік танымын әйгілейтін шығармашылық тұлға. Автор санаты шығармашылық қабілет, шығармашылық даралық, дара дүниетаным, этикалық, эстетикалық принцип, өмір тәжірибесі секілді ұғымдар ауқымында талданады. Әлемдік өнертануда автор санаты туралы ортақ тұжырымның жоқ екенін де ескерту қажет. 

XIX ғасырда француз ақыны Стефан Малларме басталған («жазу деген жеке тұлға ретіндегі даралыққа қатысы жоқ әрекет») шығармашылық процестегі жеке «менің», автордың дербес тұлға екенін мойындамайтын, терістейтін идея қазіргі структурализм, семитика мектептеріндегі негізгі принциптердің бірі. 

Көркемдік жүйе түзуші бірегей қабілет, ерік иесі автор шығармашылық процеске қатыстылығы байырғы мифтерден, фольклор туындыларынан да бажалайнады. Алайда ежелгі мәдениеттер кеңістігінде автор тұлғасының дара шығармашылық сипатынан гөрі, медиаторлық белгісі басым еді. Гегельдің айтуынша, мифология - өнердің, қайнар көзі, бірден-бір қойнауы болған көне дәуірде автор үшін дара өмірлік материалды, оны көркемдік тұрғыда қайта қорытудың дара тәсіл, құралдарын іздеудің, мүмкіндігін де, қажеттілігі де болмаған. Яғни, автор тіршілікті, әлем сырын мифтік канондар бойынша жырлайтын абыз-медиум, дәнекерші-түсіндірмеші рөлін орындаған. 

## Иелес автор
Иелес автор — басқа адаммен (адамдармен) немесе (ұйыммен) ұйымдармен бірігіп шығарма тудырған адам немесе ұйым.

## Дереккөздер


Санат:Авторлық құқық
Балта Танашұлы

**Балта Танашұлы** — 14 ғасырда өмір сүрген сардар, батыр. Балта өз ауылдастарымен қазіргі Омбы қаласы маңындағы “Керей тоғайы” деген өңірді мекендеген. Көп жылдар бойы Алтын Орда хандарының әскербасы болған. Балта мен оның ағасы Балға батыр Әмір Темір мен Тоқтамыс хан соғысы кезінде Әмір Темірдің әскерін басқарған. Хисса, жырларда ислам дінін таратушы қайраткер ретінде суреттеледі. Балтаның елі “Ақтабан шұбырынды” жылдары Сарыарқадағы ата қонысынан көшпей, жоңғар әскерлерімен табан тіресе соғысып, көп қырғынға ұшырайды. Бүгінде оның ұрпақтары Солтүстік Қазақстан, Қостанай облысы, Ресейдің Орынбор, Челябі, Қорған, Түмен өңірлерінде тұрады.  

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Заңғар

**Заңғар** – көне қала орны. 

## Орналасқан жері
Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы Байқожа темір жолы бекетінен солтүстік-батысқа қарай 12 км жердегі Кеңтүп елді мекені маңында, Сырдария өзенінің сол жақ бойында орналасқан. 

## Деректер
1868 жылы құрылған Заңғар болысы 1920 жылға дейін осы атаумен аталған. Арнайы археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Кейбір деректерде Заңғар Зіңгіт қаласы деп те аталады. Тағы бір деректерде Заңғардың ертеректе қамал болғаны, қабырғаларының өте қалың болып, қорғанының биіктігі 5 сажынға жеткені айтылады. Қала XV-XVII ғасырларларда болған деп жорамалданады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан тарихы
Мүсәтір спирті

**Мүсәтір спирті** NH4ОН — аммиактың сулы ерітіндісі; өткір иісті және сілтілік қасиеті бар, мөлдір, түссіз, ұшқыш сұйықтық. 

Бұл ерітіндіде аммиак пен су молекулаларынан басқа аммиак гидраты NH3Н2О, аммоний катионы NH4+ және гидроксил анионы ОН- болады: NH3+Н2ОNH3Н2ОNH4++ОН–Оны газ күйіндегі аммиакты суда еріту арқылы дайындайды. Мүсәтір спирті дақтарды кетіруде, медицинада дәрі жасауда, хирургияда, тағы басқада қолданылады. 

## Дереккөздер

Санат:Аммиак туындылары
Санат:Емдік преператтар
Хұсайын Сахубалиұлы Ишанов

**Хұсайын Сахубалиұлы Ишанов** (1901 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы) – еңбек ардагері, 1942 – 1944 жылдары еңбекшілер депутаттары Оңтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы. 2 кластық орман училищесін, Астрахан қаласындағыгуберниялық партия мектебін бітірген. 1925 – 1930 жылдары Батыс Қазақстан облысының уездік милиция басқармасының бастығы, тергеуші, халық соты, 1932 – 1937 жылдары Батыс Қазақстан облысының аудандық милиция бөлімшесінің бастығы, 1934 – 1939 ж. Солтүстік Қазақстан облысының милиция басқармасы бастығының орынбасары, саяси бөлімнің аға нұсқаушысы болды. 1939 – 1941 жылдары Алматы қаласының Ішкі істер халық комиссариаты облыстық милиция басқармасының саяси бөлімі бастығының орынбасары, Атырау облысының милиция басқармасының бастығы, 1941 – 1942 жылдары Қазақ КСР ішкі істер халық комиссарының  орынбасары, Түркістан облысының басқармасы бастығының орынбасары қызметтерін атқарды.

## Сілтемелер
Субвенция

**Субвенция** () – жоғары деңгейдегі бюджеттен белгілі бір мерзімге және нақты мақсатқа бөлінетін ақшалай сома.

Жергілікті өкімет органдарына немесе халық шаруашылығның жекелеген салаларына белгілі бір мақсат үшін берілетін мемлекеттік қаржы жәрдемі. Залалдарды жабу үшін және қайтарымсыз берілетін дотациядан өзгеше түрде субвенция – осы шарттар бұзылған жағдайда қайтару құқығымен бөлінетін мақсатты қаржыландыру.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық терминдер
Санат:Бюджетаралық қатынастар
Майдантал

**Майдантал**, *Шыңғыс*, *Шотаншат* – Сырдария алабындағы биік тау өзені.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Төле би ауданы және Өзбекстандағы Шарбақ ауданы жерінде. Өгем, Майдантал жоталарының аралығымен ағып өтеді. Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 472 км2, жалпы ұзындығы 140 км болатын 60-тан астам саласы бар. Ірі салалары: Төрасу (Асутөр), Аютөр, т.б.

## Бастауы
Бастауын Талас Алатауындағы оңтүстік беткейіндегі мұздықтардан түзілген 2 мореналық көлдерден алып, Өзбекстан жерінде Піскем өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы арнасы тау шатқалымен өтеді. Ақтөр саласы қосылғаннан кейін орта ағысындағы жағалауы биіктігі 10-15 м болатын жартастардан тұрады. Мұздық және қар суларымен толығады.  Орташа жылдық су ағымы 14,9 м3/с. Жаз айларында суы молайып, су ағымы 24 м2/с-тан 43,5 м2/с-қа дейін ұлғаяды. Өзен алабы жазғы тау жайлауы саналады. Қараша айында қатып, наурыз айында ериді.

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы өзендері
Санат:Өзбекстан өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Үзіліссіз топ

**Үзіліссіз топ** — топ ұғымы сияқты түрлендіру кезінде пайда болатын математикалық ұғым. 

Үзіліссіз топты *[[топологиялық топ]]* деп те атайды, өйткені оның элементтері топологиялық кеңістікті құрайды. *М* жиынындағы *х1, х2, …, хп,…* элементтерінің тізбегі теңдігін қанағаттандырғанда орындалатын болса,* f* түрлендіруі *үздіксіз түрлендіру* деп аталады. *f* түрлендіруін *f1, f2, …, fп,…* түрлендірулер шегінің тізбегі ретінде қарастыруға болады. Сонда және болғанда болады. *f1, f2, …, fп, …* түрлендірулерінің мұндай тобы түрлендірудің *үзіліссіз тобы* деп аталады. 

Мысалы, жазықтықтағы бұру түрлендірулерінің тобы түрлендірулердің үзіліссіз тобы болады, өйткені бұрыштарына сәйкес бұрулар тізбегі жинақты болады да,  теңдігі орындалады. Түрлендірулердің үзіліссіз топтарының теориясы дифференциалдық теңдеулерді зерттеу нәтижесінде пайда болған. Әрбір дифференциалдық теңдеуге сәйкес оның мазмұнын өзгертпейтін түрлендірулердің үзіліссіз тобы болады. Мысалы, біртектес дифференциалдық теңдеу жазықтықтағы y=aY, x=aX түрлендіруін қолданғанда өзгеріссіз қалады. Үзіліссіз топ қандай болса да, оған сәйкес теңдеулердің квадратураларда шешілетіндігін алғаш рет үзіліссіз топтар теориясының негізін салушы норвег математигі Софус Ли (1842 — 1899) анықтады. Ли зерттеген топтар *Ли топтары* деп аталды. Белгілі Лоренц түрлендірулерінің, сызықтық түрлендірулердің, солардың ішінде ортогональ түрлендірулердің топтары Ли топтары болып табылады. Үзіліссіз топтар теориясы геометрияда, физикада, т.б. ғылым салаларында кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Математикалық логика
Автотипия

**Автотипия** ( — өзім және  — таңба, қалып)

# бедерлі басылым элементтері бар баспалық қалыптарды дайындаудың фотомеханикалық процесі. Көмескі бейнелерді (фотосуреттер, акварель суреттер, кескіндеме т.б.) шығыңқы баспа құралдарымен қайта жаңғырту үшін қолданылады. 
# Растрлы клишеден алынған ізтаңба (оттиск).

## Дереккөздер

Санат:Полиграфия
Заңғар (Павлодар облысы)

**Заңғар** — Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл, Заңғар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Павлодар қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км жерде, Құлынды жазығының оңтүстігіндегі бетеге, қылқан боз, селеу өскен құмайтты қызыл қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1976 жылы ірі қара мал бордақылау бірлестігі ретінде қаланған. Оның негізінде 1996 жылдан Заңғарда өндірістік кооператив пен бірнеше фермерлік шаруашылықтар құрылған. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орталау мектеп, фельдшерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар ауданы елді мекендері
Мозамбик бұғазы

**Мозамбик бұғазы** – Үнді мұхитындағы Мадагаскар аралы мен Африка аралығындағы бұғаз. Ұзындығы 1670 км, ені 422 – 925 км. Тереңдігі орталық бөлігінде 2400 м, солтүстік мен оңтүстік жағында 3000 метрден астам. Мозамбик бұғазындағы Мозамбик жылы су ағысы солтүстіктен оңтүстікке қарай ағады. Бұғазда Еуропа аралы бар. Ірі порттары: Бейра, Накала, Келимане.

Санат:Африка бұғаздары
Санат:Үнді мұхиты бұғаздары
Нәзира

**Нәзира** нәзирагөйлік (араб тілінен – жауап, ұқсату мағынасында) – Шығыс поэзиясында орта ғасырларда қалыптасқан әдеби үрдіс. Бір ақын жырлаған тақырыпты кейін басқа ақынның қайта жырлауы немесе алғашқы шығармаға екіншінің “жауап” қатуы. Бұл орайда бастапқы туындының сюжеті, кейіпкерлері, өлең ырғағы, ұйқасы, көркемдеу құралдары пайдаланылады. Ол 11 ғасырдан бастап сарай поэзиясында әдебиет тартысы, ақындық талантты сынау  құралы ретінде қолданылған. Фердоуси сарынымен Нәзира үлгісінде жыр жазған Низамидың “Хамсасын” бағдарға алған нәзирагөйлік дәстүрі 13 ғасырдан өрістей бастаған. “Хамсаға” (“Бес кітап”) “жауап” жазу үрдісі дамып, бір ғана “[Ләйлі – Мәжнүн” дастанына жүзден астам Нәзира жазылған. Низами дастандарының желісінде [Дехлеуи, Науаи, Жәми, Физули сынды шайырлар бай мұра қалдырды. Нәзирагөйлік дәстүрі қазақ поэзиясында да дамыды.  Алғашқы мифтерден, “Құран” желілерінен, “Мың бір түн”, “Тотынама”, “Шахнама”, “Ләйлі – Мәжнүн”, “Жүсіп – Зылиха”, т.б. ізімен жазылған қисса, дастандар қазақ әдебиетінде көптеп саналады. Соның бірі – Шәкерімнің “Ләйлі – Мәжнүн” дастаны (1907). Ал Абайдың ортағасырлық шығыс дастандарынан тамыр алатын “Ескендір” поэмасында нәзиралық үлгіден гөрі “дара сипат” басым. Қазақ әдебиеттану ғылымында Нәзира әдеби үрдісін М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаев, Б.Кенжебаев, Р.Бердібай, Ш.Сәтбаева, А.Қыраубайқызы, Ө.Күмісбаевтар зерттеді. 

## Сілтемелер
* Құран  
* Ескендір  
* Ләйлі – Мәжнүн
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Абшаит Оразалиев

**Абшаит Оразалиев** (15.3. 1922 жылы  туған, Жаңақорған ауданы Төменарық ауылы) – ғалым, педагогикалық ғылими кандидат (1968), доцент (1976). КСРО және Қазақ КСР-і білім беру ісінің үздігі. 2-дүниежүзіліс соғысқа қатысқан. Қызылорда мемлекеттік университетін бітірген (1952). 1952 – 65 жылдары осы оқу орнында аға оқытушы, декан, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері оқытудың жаңа технологиясын (номография элементтері) енгізу мәселелеріне арналған. 60-тан астам ғылыми-әдістемелік еңбектері бар. Медальдармен марапатталған. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Қажым Мүсіпов

**Қажым Мүсіпов** (1912, бұрынғы Көкшетау облысы Қызылту ауданы Алабота ауылы – 1982) – Социалистiк Еңбек Ері (1957). 

* Еңбек жолын 1931 жылы ұжымшарда есепші болып бастаған. 
* Тұңғыш ауылдық кеңесінің хатшысы.
* 1937 жылдан Қызылту ауданы комсомол комитетінің хатшысы
* Қызылту ауданы жер бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған. 
* 1942 – 45 жылдары Кеңес армиясы қатарында болып, майдандағы ұрыстарға қатысқан. 
* Армия қатарынан босатылғаннан кейін Қызылту ауданының кеңестік шаруашылықтарында басшылық жұмыстарда болды. 
* 1954 жылы Ұялы ұжымшарының төрағасы
* 1957 жылы Чапаев кеңшарының директоры болып сайланған.
* Кейінгі уақыттарда К.Маркс кеңшарының бас зоотехнигі болған.

## Марапаттары
* Социалистiк Еңбек Ері (1957).
* Ленин ордені.

## Дереккөздер

Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Уәлиханов ауданында туғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Бет жырту

**Бет жырту** — қазаға қайғыру салты, ежелгі ғұн заманынан (б.з.б. 3 ғасыр) қазірге дейін сақталған, түркі халықтарының көпшілігіне ортақ ғұрып. Оның мәні адамды қадірлеуден, өлімге қимаудан, күйзелуден шыққан. Ер-азаматы не жалғыз ұлы өлген әйелдер шашын жайып, бетін жыртып, олар туралы жоқтау айтып, аза тұтып, дауыс қылғанда, бетінен қаны сорғалап отыруы тиіс болған. Орхон-Енисей жазбалары, Қытай деректері бойынша, көне түркілерде күйеуі өлген әйел ғана емес, өлген кісінің жақын туыстары да көріскенде бәкімен бетін тіліп қан шығарған. Әйелдерге, қыз балаларға қатты ренжігенде айтылатын *“бетің тілінгір”* қарғысы, *“ең жақын адамыңнан айырыл”* дегенді білдіреді. Бет жырту ғұрпы Түркі қағанаты кезінен қалған тас мүсіндерде, үй қабырғасына салынған суреттерде жиі кездеседі. Қазақтарда “Бет жырту” ғұрпы 20 ғасырдың басына дейін сақталып келгені жайлы мәліметтерді орыс саяхатшыларының жазбаларынан кездестіруге болады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Салт-дәстүрлер
Шомаж

**Шомаж** – өндірістің іркілісінен және тоқтап қалуынан болатын қаржылық залалды сақтандыру; сақтандыру терминологиясында мағыналық мәні бойынша жұмыстың жоқтығы (жұмыстағы үзіліс) ретінде немесе өндірістегі және коммерциялық қызметтегі үзіліске байланысты келтірілген залалдың орнын толтыру ретінде түсіндіріледі. Кейбір елдердің сақтандыру нарығында **Шомаж** ұғымы өрттің, басқа да қауіптердің салдарынан үй-жайдың және ондағы мүліктің зардап шегуіне және жойылуына байланысты, өндірістегі және коммерциялық қызметтегі үзілістен келтірілетін залалды сақтандыруға, яғни мүлікті өрттен және басқа қауіптерден сақтандыруға қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
ЦУМ (Алматы)

**ЦУМ (Орталық әмбебап дүкен)** — Алматы қаласының орталығындағы сауда орталығы, Абылай хан даңғылы мен Жібек жолы көшесінің қиылысында орналасқан, мекенжайы Абылай хан, 62 үй. 1961 жылы орталық әмбебап дүкен ретінде ашылған. Кейін “Заңғар” сауда орталығы болып қайта құрылды. 1994 жылдан “Заңғар” акционерлік қоғамы болып аталады. Сауда алаңы 10128 м², көмекші бөлмелерінің аум. 5830 м². 3 қабатта орналасқан 5 тұтыну кешені бар. Дүкен сатып алушыларға қосымша қызмет түрлерін көрсетеді, тігулі бұйымдарды шақтайды, несиеге берілетін тауарларды ресімдейді. Сатып алу сұранымын зерттеу үшін киім, аяқ киім, бас киім үлгілерінің сату көрмелері өткізіледі. Дүкен осы заманғы технология жабдықтармен жарақтандырылған.

## Дереккөздер

Санат:Алматы сауда орталықтары
Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары
Қалжан Оразалиева

**Қалжан Оразалиева** (1924 жылы  туған, Қазалы ауданы Ғани Мұратбаев ауылы – 1995) – еңбек ардагері, Социолистік Еңбек Ері (1949). Қазақ КСР-і ауыл шаруашылығының озаты (1966). 1945 жылдан күріш өсірушілер звеносының жетекшісі. 1948 жылы оның звеносы күріш егістігінің әр га-нан 81 ц-ден астық алған. *Ленин орденімен* марапатталған (1950). 1951 жылы Қазақ КСР-і *Жоғарғы кеңесінің* депутаты болып сайланды.

## Сілтемелер
* Оразалиева Калжан 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Үзілісті функция

**Үзілісті функция** — кейбір нүктелерде (үзіліссіздік шарттары орындалмайтын) үзілісі болатын функция. Әдетте математикада үзіліс нүктелері оңашаланған нүкте болып келген функциялар жиі кездеседі. Бірақ барлық нүктесі үзіліс нүктесіне жататын функциялар да болады. Мысалы, Дирихле функциясы егер *х* рационал сан болса, онда *f(x)=0*, ал *х* иррационал сан болса, онда *f(x)=1*. Барлық жерде жинақты үзіліссіз функциялар тізбегінің шегі үзілісті функция болуы мүмкін. Мұндай үзілісті функциялар Бэр бойынша 1-класс функциясы болады. А.Лебег үзілісті функциялардың кең класын интегралдау теориясының негізін салды. Үзілісті функциялардың маңызды кластарының бірі өлшемді функциялар класы. Н.Н. Лузин мейлінше аз өлшемді жиында функцияны өзгерту жолымен үздіксіз функцияға келтіруді көрсетті. Көп айнымалылардан тәуелді функцияларда жеке үзіліс нүктелерінен басқа үзіліс сызықтары мен үзіліс беттері де қарастырылады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Математика
Санат: Геометрия
Мехмет Әли Агакай

thumb|right|200px|
**Мехмет Әли Агакай** (, 1893, Крит, Ханья — 21 қазан, 1965, Анкара) — түрік тілінің маманы. 

## Өмірбаяны
* 1917 жылы дәрігерлік институтты бітіріп, көз дәрігері болып қызмет атқарған. 
* Тіл туралы жазған мақалаларын Ататүрік жоғары бағалап, “Түрік тілі қоғамына” жұмысқа шақырылған. 
* Алғашқыда ол қоғамның атаулар, кейін (1941 — 62) сөздіктер бөлімін басқарады. 
* Түркияның мемлекет жоғарғы орны — Мәжілістің депутаты (1937 — 46)

## Шығармалары
* Агакайдың редакциясымен шыққан “Түрікше сөздік” 4 рет (1945, 1955, 1959, 1966) басылды.
* метафоралар (1949) авторы
* синонимдер (1956) авторы
* французша-түрікше (1962) сөздіктері авторы 
* бірнеше лингвист. зерттеулердің авторы
* Ататүрік туралы естеліктердің авторы. 

## Марапаттары
* “Азаттық” орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1893 жылы туғандар
Санат:Ханьяда туғандар
Санат:21 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Санат:Анкарада қайтыс болғандар
Санат:Түркия дәрігерлері
Санат:Түрік тілтанушылары
Санат:Газиантеп депутаттары
Санат:Тәуелсіздік медалінің иегерлері
Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Осман солдаттары
Санат:Тәуелсіздік үшін соғыстағы түрік сарбаздары
Санат:Кавказ Ислам әскері сарбаздары
Тұрымбет Салқынбайұлы

**Тұрымбет** *Салқынбайұлы* (1868, қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Ақтөбе ауылы – 10.12.1946, сонда) – ақын, жырау. Кішкентайынан домбырамен өлең айтып, 13 жасында “бала жырау” атанған. Ескіше сауатты Тұрымбет Балқы Базар, Дүр Оңғарларды ұстаз тұтып, соларға еліктеп өлең шығарған. Шығыстық үлгідегі “Көроғлы”, “Жүсіп – Зылиқа”, “Әуезхан”, “Ақтам”, т.б. дастандарды жырлаған, өзі “Мәжит пен патша қызы” атты дастан шығарған. Кете Жүсіп, Жиенбай жыраулармен айтысқа түскен. Оның “Шырқау дауысы”, “Гөй-гөй”, “Күмісайжан” атты әндері бар. Шығармалары “Пернедегі термелер” (1965), “Айтыс” жинақтарында жарияланған. “Талайды таңырқатқан жырау едім” (1993) атты жеке жинағы жарық көрген. 
## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Агент

**Агент** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

* Агент (өкіл) 
* Дипломатиялық агент
* Агенттік сыйақы - Өткізуді кеңейту мақсатымен, тауарды сату және оның жарнамасы бойынша делдалдық қызметті төлеу.
* Агенттік келісім - Жеке немесе заңды тұлғамен принципал атынан және оның мүддесін көздей отырып, белгілі бір міндеттерді орындау жөніндегі шарттың түрі.
Мұхаммед Риза Агехи

**Мұхаммед Риза Агехи** (Мұхаммед Риза мираб ибн Ер Нийаз бек) (1809, Хиуа — 1874, Хиуа) — тарихшы, ақын, аудармашы. 

## Өмірбаяны
* Атақты сарай тарихшысы Мунис (мираб Шир Мұхаммед) өлгеннен кейін оның аяқтай алмай кеткен “Бақыт жұмағы” аталатын тарихи шығармасын жазып бітірді. 
Өзі 1825-75 жылдары Хорезмде өткен оқиғаларды қамтитын бірнеше еңбектер 
* “Мемлекетті басқару”
* “Тарихтар қаймағы”
* “Бақыт құсы” жазды. 
Агехи шығармаларында Хиуаның ішкі саяси тарихы, оның көршілес елдермен қарым-қатынасы туралы мәліметтер мол. Қазақтар мен қарақалпақтардың, түркмендердің, Иран мен Мауераннахрдың тарихынан құнды деректер берілген. 1870 жылы көктемде Орынбор қамалының маңында орыстармен болған ұрыста қазақтардың сәтті жеңісін баяндайды. Хиуада болған оқиғаларға қазақ хандары мен сұлтандарының араласуы, Хиуа билеушілерінің Сырдария, Каспий мен Арал теңізі арасын қоныстанған қазақтарға жасаған шапқыншылығы, қазақ — қарақалпақ қарым-қатынасы туралы мәліметтер бар. 
* парсы тілінен Саадидың “Гүлстан”
* Жәмидің “Жүсіп - Зылиха”
* “Баһаристан”
* Низамидің “Хафт пейкар” (“Жеті сұлу”)
* Хилалидың “Шах уә геда” (“Патша мен кедей”)
* Кейкауустың “Кабуснама”
* Мирхондтың “Рәузат ас-сафа” (“Тазалық бағы”) т.б. еңбектерді аударды.

## Дереккөздер

Санат:1809 жылы туғандар
Санат:Хиуада туғандар
Санат:1874 жылы қайтыс болғандар
Санат:Хиуада қайтыс болғандар
Санат:Өзбекстан жазушылары
Санат:Өзбекстан тарихшылары
Санат:Өзбекстан ақындары
Санат:Түркия ақындары
Санат:Өзбек ақындары
Санат:Өзбек жазушылары
Санат:Өзбекстан аудармашылары
Санат:Хорезм ақындары
Санат:Хорезм ғалымдары
Марат Әбіләкімұлы Баймұханбетов

**Марат Әбіләкімұлы Баймұханбетов** (1940 жылы туған) – фармацевтика ғылым докторы (1997), профессор (1998). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Алматы мемлекеттік медицина институтының Шымкент бөлімшесінде кафедра меңгерушісі (1981–2003) қызметтерін атқарды, ал 2004 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында фармацевт курсының меңгерушісі болып қызмет етеді. Баймұханбетов 20-дан астам ғыл. еңбектің («Лекарственные растения в оториноларингологии и пульмонологии», 1998; «Фитотерапия сердечно-сосудистых заболеваний», 2000) авторы.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Владимир Фридрихович Абермит

**Владимир Фридрихович Абермит** - 1958 жылы  Ақмола облысы, Шортанды ауданы, Андреев ауылында туған — жазушы.

Еңбек жолын «Андреев» кеңшарында механизатор болып бастаған. «Нива» ЖШС директорының орынбасары, директоры. Аудандық маслихаттың 3-шақырылуының депутаты.

Владимир - *Хизмет Абдумуталипұлымен* бірге бірқатар жылдар Қазақстан Жазушылары одағының жанындағы ұйғыр әдебиеті секциясын басқарды. Жазушының бірнеше повесть, романдары қазақ және орыс тілдерінде аударылып басылды. Өзі де көркем аудармамен шұғылданды. Шетелдегі ұйғырлардың өміріне арналған “Турфан аясында” романы, көптеген повестер мен әңгімелер жинақтары (“Ауылдастар”, “Тағдыр”, “Отты шеңбер”, “Жылдарға жауап”, “Гүлстан” т.б.) өлеңдер мен поэмалар жинақтары (“Анаят”, “Давутжан” т.б.) бар. А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Л.Н. Толстой, Р. Тагор, М.В. Исаковский шығармаларын ұйғыр тіліне тәржімалаған. А-ның “Тас түйін” аталатын повестер мен әңгімелер жинағы қазақ тілінде жарық көрді.

## Сыртқы сілтеме
* ТОО "Нива"

## Дереккөздер

Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Шортанды ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан ұйғырлары
Шыны-оптикалық байланыс

**Шыны-оптикалық байланыс** — ақпаратты тасымалдауда шыны (немесе пластикалық) талшық қолданылатын технология. Шыны-оптикалық байланыс кабелі жарық толқынында модульденген деректерді тарататын жекеленген шыны талшықты шоғырлардан тұрады. 

Байланыстың басқа түрлерімен салыстырғандағы шыны-оптикалық байланыстың артықшылығы: ақпаратты көп мөлшерде өткізе алады; сыртқы әсерлерге сезімталдығы болмайды; металл желілерге қарағанда жіңішке әрі жеңіл; деректер сандық ақпараттар түрінде беріле алады. Шыны-оптикалық байланыстың негізгі кемшіліктері басқа кабельдерге қарағанда қымбат және мұндай кабель морт сынғыш.

## Сіртемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Нәзілік түзіліс

**Нәзілік түзіліс**,  мультиплеттік жіктелу – спиндік-орбиталдық өзара әсерлесулер салдарынан атомдардың, молекулалардың және кристалдардың энергия деңгейлері мен спектрлік сызықтарының жіктелуі. Жеңіл атомдар үшін энергия деңгейлерінің “нәзік” жіктелу шамасы 10–5 эВольттан аспайды, ал осыған сәйкесті спектрлік сызықтар үшін бұл шама бірнеше см–1-ге тең. Энергия деңгейлерінің жіктелуі ядро зарядының артуына байланысты өседі, ауыр атомдардың энергия деңгейлері үшін ол эВольттың ондық үлесіне дейін жетеді де “нәзік” бола алмайды.

## Сілтемелер
* Химия  
* Атом  
* Энергия
* Физика
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Химия
Алексей Алексеевич Агафонов

**Алексей Алексеевич Агафонов** (23 тамыз, 1947 жылы туған, Ресей, Түмен қаласы) — әскери қайраткер, генерал-майор (29.10.1987). 

## Өмірбаяны
* Санкт-Петербургтегі Жоғары жалпыәскерлік командалық училищені (1970) бітірген.
* Мәскеудегі Фрунзе атындағы Әскери (1977) және Бас штаб Академиясын (1985) бітірген. 
* Мотоатқыштар взводы, рота, батальон командирі, полк командирінің орынбасары, мотоатқыштар полкының командирі, дивизия штабының бастығы, мотоатқыштар дивизиясының командирі, штаб бастығы — жалпыәскерлік армия қолбасшысының орынбасары, ТМД елдері біріккен Қарулы Күштері штаб бастығының орынбасары қызметтерін атқарған. 
* 1992 жылғы 30 қарашадан бері Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігі Бас штабы бастығының орынбасары. 
* ТМД мемлекеттерінің бірлескен әскери істерін үйлестіру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының Мәскеудегі өкілі. 

## Марапаттары
* “Отанға қызмет еткені үшін” (3-дәрежелі) орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:23 тамызда туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Түменде туғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Қазақстан әскерилері
Санат:Отанға қызмет еткені үшін орденінің иегерлері
Агломераттау

нобай|Агломераттың түсуі
**Агломераттау** — жоғары температураның әсерінен ұсақ түйіршік немесе ұнтақ материалдардыц іріленуі.

Іріленген кезінде материалдардың физикалық-химиялық қасиеттері мен құрылымы да езгереді. Кенді күйдіріп пісіру екі жолмен орындалуы мүмкін:
# Жеке-жеке бөлшектердің бір-бірімен өзара қосылуы;
# Кенді бөлшектерін бірікііру арқылы цементтеіпін, тез балқығыш заттарды (силикаттарды т. б.) алу.

Пісіруге қажетті жылу шихтаға қосылған отындардың жануымен немесе күкіртті қосылыстардың тотығу процесі кезіндегі бөлінген жылуы арқылы қыздырылады. .

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Беткей экспозициясы

**Беткей экспозициясы** — тау, жота, ойыс, сай-жыра, өзен аңғарлары, жер бедерінің, т.б. ірі пішіндерінің дүние тараптарына қарай орналасуы. Яғни Күн сәулесінің беткейге түсуі немесе беткейдің тұрақты ауа ағысына қарай бағытталуы. Беткей экспозициясы жергілікті жердің микроклиматына, топырағы мен өсімдік дүниесінің қалыптасуына әсерін тигізеді. Мысалы, Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Алтай тауларының жоғарғы белдеуінің солтүстік беткейінде жаз айларында қар жамылғысы сақталса, оңтүстік беткейіндегі сондай биіктікте қар сақталмайды. Одан төмен белдеудегі солтүстік беткейде орман-тоғай және өсімдік жамылғысы оңтүстік беткейге қарағанда қалың өседі.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Циркон

thumb|right|270px|Циркон
**Циркон** (парс. *zar* — алтын, *gun* — түс) — силикаттар класына жататын минерал. 

## Химия формуласы:
**Zr2 [SіO]**, 

## Құрамы (%):
ZrO — 67,1, SіO2 — 32,9, 

## Қоспалары:
* Hf, 
* Y
* Pb,
* Nb,
* U,
* Th.

## Физикалық қасиеттер
Тетрагондық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары төрт қырлы бипирамидалық призма, минералдық агрегаттары сеппе түріндегі түйірлі, колломорфты масса болады. [SіO4]4 мен Zr4+ төрттік ретті ось бойынша кезектесе орналасады, Zr4+ оттектің 8 ионы қоршаған. Цирконның түсі әр түрлі реңді қоңыр, қызыл сары, сары, сұрғылт, алқызыл, қызыл, жасыл. Ультракүлгін, катод сәулелерінен сарғылт, сары жарық шығарады, алмастай, шыныдай жылтыр; қатт. Моос шкаласы бойынша 7 — 8, тығызд. 4,0 — 5,1 г/см3, балқу температурасы t 2600°C, радиоактивтік қасиеті бар, метамиктік күйге ауысады. Қышқыл, сілтілі тау жыныстары мен олардың пегматиттерінде, альбиттерде, карбонатиттерде, шөгінді, метаморфтық тау жыныстарында, қорымдарда кездеседі.
## Табу тұрған жері
*Норвегия, 
*Бразилия, 
*АҚШ, 
*Шри-Ланка, 
*Мадагаскар), 
*Ресейдің (Хибин, Орал), 
*Қазақстанның титанды-цирконды қорымдарынан табылды. 

## Қолданыс
Циркон эмаль, керамика, фарфор, отқа төзімді кірпіш пен шыны өндірісінде, цирконий мен цирконийдің қос тотығын, гафнийді алуға, қорғасындық тәсілмен абсолюттік жасты анықтауда қолданылады. Бояуы қанық, ақаусыз мөлдір Циркон зергерлік істе қолданылады.

## Пайдаланған әдебиет


Санат:Силикат минералдар
Санат:Цирконий минералдары
Тәнеке Нұралы Дөсетұлы

**Тәнеке Нұралы Дөсетұлы** (1807, қазіргі Алматы облысы, Ақсу ауданы, Арғанаты тауындағы Тасқара жайлауы – 1885, сонда, Баянжүрек тауы) — Найман руының Матай бөлімінен шыққан белгілі би, батыр, атақты Қыдыралы бидің немересі. М.Тынышбаев “Материалы к истории киргиза-казахского народа” атты еңбегінде “Қыдыралы бидің немересі Тәнеке Дөсетұлы 1835 – 40 жылы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа қатысты” деп жазған. Ш. Уәлиханов Қашғар жеріне саяхат жасау барысында жазған күнделігінде батырды үлкен мұрынды, жирен сақалды, кеудесін қалың түк басқан, келбетті адам кейпінде суреттейді. Тәнеке рубасы, елағасы ретінде атақонысы – Қапал (Қопалы) жерін келімсек казак-орыстар мен қарашекпендерден қорғап, тұрғылықты халықты егіншілікке баулыған. Жер дауына байланысты Ресей императорына арнайы хат (1857) жолдаған. Онда қол астына қараған Қаптағай елінің бұрыннан қоныс еткен жайлауы мен қыстауын Қапал казак-орыстарының атаманы Абакумовтың көмегімен орыстардың тартып алғаны, тұрғылықты халықты Балқаш маңындағы құмға қуғаны туралы мәлімдей келіп “…ұлық мансапты құзыретіңізден жоғарыда аталған жерлерді рудың өзіне қайтарып беруге бұйрық беруіңізді сұрап, Матай-Қаптағай елінің волостной хорунжиі Тәнеке Дөсетұлы мөрімді бастым. 1857” деп аяқтайды. Сол жылы жергілікті патша әкімшілігінің пәрменімен қарашекпендер мен казак-орыстардың пайдалануына бөлінген Қапал уезінің, сондай-ақ Жетісу өңіріндегі басқа да шұрайлы мекендер қазақ руларына қайтарылып берілген. Тәнеке әкесі Дөсет бастаған игілікті істі жалғастырып, Қамысмола, Екіағаш мекенінде “Танабай” тоғанын қаздырады, қарауындағы елді егіншілікпен айналысуға міндеттейді. Ақын Сара Біржан салмен айтысында “Таласпас Тәнекенің Жанбағына, жеңермін егер тартса іс ағына. Шетінен Қыдыр қонған өңшең құтым, мың-мыңдап құт қалдырған арт жағына” деп дәріптеген. Тәнекенің Ырыс есімді қарақалпақ бәйбішесінен Есімбек, Разбек, Қожабек, Әуелбек, Отарбек, Қасен, Мырзабек, Мұса деген балалар тараған. Есімбегі ерлік істері мен әділетсіздікке төзбейтін қайсар мінезімен елге сыйлы болған. Қазақ ауылдарына зорлық көрсетіп, тізе батырған патша әкімшілігіннің шенеунігі Эрентальға қаймықпай қарсы шыққан. Осы хақында Жамбыл ақын “Сыртанға” деген өлеңінде: “Қыдыралы Есімбек, Эрентальды сабаған, Ер туған ұл десін деп, бір кәдеге жараған” дейді. Кейін ол Қапал уезіне қарасты “Тәнеке болыстығын” (Көлдей Жұмай елін) басқарған. Меккеге барып, қажы атанып қайтқан. Кейінгі ұрпақтары батырдың басына ескерткіш орнатып, ас берді (2002).

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Аглопорит

**Аглопорит** — кеуек құрылымды жасанды құрылыс материалы. 

Агломераттау торында сазды жыныстарды немесе көмірді байыту және жағу кезінде шыққан қалдықтарды (шлак, күл) термиялық әдіспен өңдеп, алынған түйіршіктерді майдалау (фракциялау) жолымен дайындалады. Аглопорит жеңіл құйматас (аглопорит құйматас) дайындауға және жылу сақтайтын төсем ретінде қолданылады. 

Жылу өткізгіштігі 0,1 — 0,22 ккал/(м/сағ/0С) 0,12 — 0,26 Вт/(мК). Қазақстанда Аглопорит өндірудің технологиясы 1955 жылы Ғылым Академиясының Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институтында жасалды. Соның негізінде 1965 жылы Алматы облысы Боралдай кентінде Аглопорит цехы салынып, онда майда Аглопорит (5 — 10 мм және 10 — 20 мм, орташа тығызд. 650 — 850 кг/м3) шығарылды. Цех кейін Талғар қаласына көшірілді. 1960 — 1980 жылдары Қазақстанда Аглопорит Алматы, Қарағанды облыстарында өндірілді.

## Дереккөздер

Санат:Құрылыс материалдары
Мәжит Мұхамеджанұлы Шомбалов

**Мәжит Мұхамеджанұлы Шомбалов** (20.4.1873, бұрынғы Ішкі Орда, Талап бөлімі, 1-старшындық ауылы – 1940, Орал облысы Казталов ауданы) – обаға қарсы күрескен алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі, республикада дәріхана жүйесін қалыптастырудың негізін қалаушы. 

* Қазан университетінің медициналық факультетін бітірген (1899). 
* 1899 – 1903 жылдары Орда оба стансасында дәрігер
* 1903 – 17 жылдары Орда ауруханасының меңгерушісі болды. 
* 1911 жылы И.И. Мечников басқарған экспедиция құрамында Қалмақ даласында оба індетін зерттеу жұмыстарына қатысты.
* Ол екі мәрте “Қырғыз даласының Нарын бөлігі мен оңтүстік округтердегі обамен күрестегі еңбегі үшін” арнайы күміс белгісімен марапатталған (1906, 1910). 
* Азамат соғысының ауыр кезеңдеріне қарамастан, Бөкей губерниясында 370 төсектік, оның ішінде Ордада 100 төсектік аурухана ашты. 
* 1923 – 29 жылдары Қазақстан денсаулық сақтау халкомының орынбасары, сонымен бірге Қырғыз АКСР Орталық Атқару комитетінің мүшесі және Бүкілресейлік Қызыл крест қоғамының Қазақстандағы өкілі болып тағайындалды. 
* 1929 – 38 жылдары Қазақтың респ. дәріхана басқармасының бастығы, біраз уақыт Орал қаласында обаға қарсы стансаның меңгерушісі болды.

* Алматы қаласындағы 4-дәріхана Шомбаловтың есімімен аталады. 

## Дереккөздер


Санат:20 сәуірде туғандар
Санат:1873 жылы туғандар
Санат:Бөкей ордасы ауданында туғандар
Санат:1940 жылы қайтыс болғандар
Санат:Казталов ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазан университеті түлектері
Бет қағаз

**Бет қағаз** (араб. bӘjL бдух) —  ортағасырлық шығыс елдерінде құжаттың бірінші бетіне оның ерекше мәнді екенін білдіру үшін қойылып келген белгі. Өзгеріссіз іс жүзіне асырылсын, асығыс түрде иесіне тапсырылсын деген хатқа “bӘjL” деген сөз жазылған немесе абжад бойынша осы 4 әріптің сандық белгісі (8642) қойылатын болған. Кейде парсының *“бәдхат, [[бәддұға]], [[бәднама]]”* деген сөздері мағынасында әйелдің талақ ету куәлігін де Бет қағаз (бәд қағаз) деп атаған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Шыны талшық

**Шыны талшық** – балқытылған шыныны созу арқылы алынатын жасанды жіп. Шыны талшықты жасағанда шынымассаны балқытқыш пеште балқытып, балқыманы фильер арқылы өткізеді. Оның диаметрі 3 – 100 мкм, ұзындығы 20 км-ден аса (үздіксіз шыны талшық) немесе диаметрі 0,1 – 20 мкм және ұзындығы 1 – 50 см (штапельді шыны талшық) болады. Сыртқы пішіні жағынан үздіксіз шыны талшық табиғи немесе жасанды жібекке, ал штапельді шыны талшық мақта немесе жүннің қысқа жіптеріне ұқсас болып келеді. Үздіксіз шыны талшық балқытылған шыныны саңылау саны 200 – 2000 болатын фильерлерден өткізіп, созу арқылы алынып, талшық білікке оралады. Талшықтың диаметрі созу жылдамдығы мен фильерлердің диаметріне байланысты. Технологиялық процесс бір немесе екі сатыда жүзеге асады. Бірінші сатыда шыны талшық тікелей шыны балқытатын пештен созылса, ал екінші сатысында шыны сынықтары пайдаланылады. Штапельді шыны талшықты алу кезінде балқыған шыны ағынына бу, ауа немесе ыстық газдар жіберіледі. Шыны талшықтың қасиеттері олардың химиялық құрамымен тығыз байланысты. Олардың химиялық заттар әсеріне тұрақты және ыстыққа төзімді (1000С), диэлектрлік қасиеті жоғары, мех. берік (300 – 500 кгс/мм2), жылу өткізгіштігі төмен. Шыны талшық ширатылған, өрілген жіптер түрінде шығарылады, сондай-ақ шыны пластиктер жасауда нығайтушы материал және электртех. өнеркәсіпте электр оқшаулағыш бұйымдар дайындауда, тағы басқа қолданылады.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9т.
Агреман

**Агреман** - *( - келісім)* - жолдаушы мемлекет дипломатиялық лауазымға тағайындаған тұлғаға қабылдаушы ел билігінің келісімі. Агреман жолдаушы мемлекеттің сыртқы істер министрлігі арқылы тек дипломатиялық өкілдіктің басшысынан ғана жазбаша түрде сұратылады. Агреман жөніндегі жазбалар жария етілмеуі тиіс.

Агреман беруден бас тартқан жағдайда дипломатиялық өкілді жолдаушы мемлекеттің оның себебін түсіндіруді талап етуге қақысы жоқ. Кейбір елдердің дипломатиялық тәжірибесінде агреманды ауызша сұратып, оған ауызша жауап алу фактілері де ұшырасады. Егер агреман берілсе, онда дипломатиялық өкілдіктің басшысы қызметіне үміткер - *"persona grata"* (*"қалаулы тұлға"*); Агреман беруден бас тартылса, осы қызметке үміткер - *"persona non grata"* (*"қалаусыз тұлға"*) болып танылады.

## Дереккөздер


Санат:Дипломатия
Санат:Халықаралық құқық
Александр Натанович Бернштам

thumb|right|200px|Александр Натанович Бернштам
**Александр Натанович Бернштам** (18 қыркүйек 1910, Ресей, Керчь қаласы – 10 желтоқсан 1956, Санкт-Петербург қаласы) – шығыстанушы, тарих ғылымдарының докторы (1942 жылы), профессор, Орталық Азияны мекендеген түркі тілдес халықтардың тарихын зерттеушілердің бірі. 

## Өмірбаяны
* Ленинград (Санкт-Петербург) университетін бітірген (1931 жылы). 
* Материалдық мәдениет тарихы академиясында қызмет етті.

* 1935–38 жылдары Шығыстану институтында жұмыс істеді. 

## Ғылыми зерттеулері
* «6–8 ғасырлардағы орхон-енисей түріктерінің экономикалық құрылымы» тақырыбы бойынша кандидаттық (1935 жылы)
* «Қырғызстан мен қырғыздардың көне дәуірден моңғол-татар шапқыншылығына дейінгі тарихы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 

1936 жылдан бастап 20 жыл уақыт бойы Жетсу, Тянь-Шань, Памир-Алтай, Ферғананы археологиялық жағынан зерттеді.
1936 жылдан бастап жыл сайын ұйымдастырылып, Бернштам басқарған археологиялық экспедициялар солтүстікте Қаратау жоталарынан, оңтүстікте Памир тауларына дейінгі, шығыста Іледен, батыста Зеравшан үстіртіне дейінгі жерлерді зерттеп, Қазақстан мен Орта Азия халықтарының көне тарихына қатысты маңызды мәліметтер жинады. Ол 1930–40 жылдары қазақ-қырғыз тарихына қатысты тың мәселелер көтеріп, сақ-үйсін және түркі дәуірін зерттеуге елеулі үлес қосты. Археологиялық материалдарға сүйеніп, Теріскей Қырғыз өлкесінің қола дәуірден (б.з.б. 2 ғ.) 15 ғасырға дейінгі тарихын түбегейлі талдады. 250-дей ғылыми еңбегі мен мақалалары бар.
### Қазақстан бойынша жазған еңбектері
* "Археологический очерк Северной Киргизии"
* "Памятники старины Таласской долины
* "Чуйская долина"
* "Очерк истории гуннов"
* "Историко-археологические очерки Центрального Тянь-Шаня и Памира-Алтая"

## Дереккөздер


Санат:1 қазанда туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Керчьте туғандар
Санат:10 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1956 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:КСРО тарихшылары
Санат:КСРО шығыстанушылары
Санат:КСРО археологтары
Санат:Профессорлар
Санат:Түркітанушылар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Мемлекеттік Эрмитаж тұлғалары
Тұрымтай

thumb|'' Falco columbarius''
**Тұрымтай** () – сұңқартәрізділер отрядына жататын құс.

Еуразия мен Солтүстік Америкада, Орталық Азияда таралған. Қазақстанда дала және орманды дала аймақтарын, республиканың оңтүстік-шығысы мен шығ-ндағы таулардың субальпілік белдеулерін мекендейді. Шәулісінің қанат ұзындығы 180 – 235 мм, салмағы 160 – 215 г, ал ұябасарында тиісінше 200 – 260 мм және 216 – 300 г.

Шәулісінің арқасы көкшіл сұр, мойнының артқы жағында қоңыр қызғылт дақтары бар, бауыры сарғыштау, құйрығының ұшында жалпақ қара жолағы болады. Ұябасарының арқасы қоңыр сұр, бауыры ақшыл түсті, денесінде жолағы бар. Жастары түс жағынан ұябасарына ұқсас, бірақ балсірісі – көкшіл (сары емес). Жағалтайдан айырмашылығы – “мұрты” жоқ, қанаты қырғидікінен ұзын әрі үшкір болады. 

Жыл құсы. Наурыз – мамырда ұшып келіп, ағаш басына не жерге ұя салып, онда қызғылт сұр дағы бар 4 – 5 жұмыртқа салады. Жұмыртқасын бір айдай ұябасары басады.  Мамыр- айында жартас, яғни  ағаш басына 2-5 жұмыртқа салып екі ай ішінде жұмыртқаны басып, қанаттандырады. Тамыз – қарашада жылы жаққа ұшып кетеді. Оңтүстік Азия мен Африкада қыстайды (араларында Қазақстанның оңтүстік аудандарында қыстап қалатындары да бар). Ұсақ құстарды ұшып жүргенде қағып алып, қорек етеді. Кеміргіштер, кесірткелер, жәндіктерді жейді. Құсбегілер тұрымтайды қолға үйретіп, майда құстарға салады. Пайдалы жыртқыш.

## Дереккөздер


Санат:Сұңқарлар
Санат:Қауіптен тыс түрлер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Солтүстік Америка құстары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Нәзір

**Нәзір** (араб тілінен аударғанда– ескерту, арнау, міндеттеп алу) – шариат ұғымында белгілі бір істің орайы келіп орындалса немесе тілеген тілеуі қабыл болса атқарамын деп ниет еткесін, Құдай разылығы үшін ерікті атқарылатын құлшылық. Нәзір малмен (садақа беру, мал сою, медресе не мешіт салу, т.б.) және жанмен (ораза ұстау, кітап жазу, қайырымдылық жасау) өтеледі. Дін тарихындағы Нәзірдің бір мысалы: Әли Ғымранның әйелі Хана көп жыл құрсақ көтермей жүріп, Мәрия анаға жүкті болады. Шүкірлігін өтемек үшін құрсақтағы баласын Құдайға нәзір еттім деп ниет қылады. Мәриям дүниеге келгеннен кейін Иерусалим мешітінде Зәкәрия пайғамбардың тәрбиесінде өсіп, Мәрия Нәзрәни деп аталады. Нәзір нәпіл амалдар сияқты ерікті орындалады, егер Нәзір ғибадат ниет етілсе орындалуы уәжіп болады. 

## Сілтемелер
* Ислам  
* Құран Кәрім  
* Шариғат
## Дереккөздер


Санат:Ислам мәдениеті
Үй

**Үй** — бірнеше мағынадан тұратын сөз. 
# адам тұратын баспана, ғимарат. 
# белгілі бір қоғамдық қажеттілік үшін пайдаланылатын орын, мекеме. Дәстүрлі қазақ қоғамында үйге тән мүлік, тұрмысқа қажетті шаруашылық *“үй-жай”* деп те атала береді. Үй баспана ретінде адамзат тарихында тас дәуірінен бастап белгілі. Әрбір тарихи-мәдени өңірлердегі халықтар жергілікті материалдар негізінде күнделікті тұрмыс-тіршілікке лайықтап үй тұрғызған. Әлем халықтарының заттай мәдениетінің айғағы ретінде үй түрлері табиғи жағдайларға байланысты дамып, жетілдіріліп отырылған. Көшпелі тұрмыс кешкен қазақ халқы, негізінен киіз үйді пайдаланған. Хан-сұлтан, атақты байлардың үйі 8 қанаттан бастап, 30 қанатқа дейін жеткен. Мұндай үйлер *ақ ала орда, ақ орда, ақ шаңқан, алтын орда, алтын үзік* аталған. Ал орташа шаруа мен кедей шаруаларға тән киіз үйлерді *алты қанат ақ үй, боз үй, қоңыр үй, қара үй, қалмақ үй, лашық, аран, жаба салма, көтерме туырлықты, кепе, ұранқай, күрке, қамсау (шошала), итарқа,* т.б. деп атаған. Жолаушылар мен жорықшыларға тән үйлер (абылайша, ақ қос, қос, қаңқа, жоламай, т.б.) де бар. Сондай-ақ құрым киізден, қамыстан, шиден қақыра, догара, т.б. киіз үй тектес үйшіктер де салынған. Үй әлемдегі әрбір ұлттың жеке мәдениетін айғақтайтын, маңызды белгілерін көрсететін әмбебап кешен болып табылады.

Санат:Қоғам
Санат:Өндіріс
Бетқайнар (қорым)

**Бетқайнар** – көне қорым, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қордай ауданындағы Қалғұты өзенінің сол жағалауында, Қордай асуының батыс жағында орналасқан.

## Сипаты
1996 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеді.
Қорым бір-бірінен 150 м қашықтықта орналасқан екі обалар тобынан тұрады. Обалардың ішіндегі ең үлкені — 12-оба, оның аумағы 22 м, биіктігі 2 м. Қалған обалар үйінділерінің аумағы 12-13 м, биіктігі 0,3-0,6 м аралығында. Барлығы да ертеде тоналған, тек 12-обадан ғана қызықты деректер табылды. Оның үстіне үйілген топырақтың астынан төртбұрышты қабір ашылды. Қабірдің ұзын қабырғаларының еденмен ұштасатын жақтауларынан үңгіп, ыдыс қоюға арналған қуыстар жасалған. Қабірдің еденіне бастары солтүстік-батысқа қарай бағытталған екі мәйіт қойылған. Солтүстік-шығыс қабырғасының орта тұсында адамның бет бейнесі ойып салынған. Өкінішке қарай, қабірді ашу кезінде ол айтарлықтай бүлінген.
Қабірдің ішінен төрт қыш ыдыс, қоладан жасалған доға тәріздес екі зат және бет жағы алтынмен апталған күміс сақина табылды. Сақинаның беткі жағына басын оңға қарай бұрып, сауыт-сайман киіп, қару-жарақ асынып тұрған адамның кеудесіне дейінгі бейнесі бедерленіп салынған. Оның түсі сұсты, мұрны тік, астыңғы жақ сүйектері ірі, шықшыты шығыңқы, бұрыштанып келген. Бейненің оң қолында бір шоқ лотос гүлі, ал сол қолында аса-таяққа ұқсас зат бедерленген. Табылған деректерге сүйене отырып, бетқайнар зиратын б.з.б. XI ғасырға жатқызуға болады.

## Әдебиеттер
* Байпаков К.М., Исмагил Р.Б., Касенов М.С., Раскопки могильника Беткайнар на Курдайском перевале, “Изв. МН–АН РК”, 1996,№1; 
* Байпаков К.М., Средневековые города Казахстана на Великом Шелковом пути, А., 1998.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Мұхамедин

**Мұхамедин** Сағат (1946, Көкшетау облысы Володар ауданы (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы) Сарыөзек ауылы) – ғалым, техникалық ғылымдарының докторы (2005), профессор (2006). Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының   иегері (2007). 100-ден аса ғылыми еңбектері, оның ішінде сызықтық емес физика және хаос динамикасы жөніндегі 4 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Тайыр Көкешұлы Шомбалов

**Тайыр Көкешұлы Шомбалов** (14.6.1906, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы Құлпан ауылы – 15.1.1980, Алматы) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (1966), профессор (1966). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1976).

## Өмірбаяны

* Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясын бітірген (1930). 
* 1930 – 1932 жылдары Ташкент қаласында инженер-химик.
* 1933 – 1934 жылдары бұрынғы Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында оқытушы.
* 1934 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.

## Ғылыми жұмыстары
* Шомбаловтың негізгі ғылыми еңбектері табиғи қосылыстар химиясына арналған. Ол [органикалық химия]да] жаңа бағыт – [өсімдіктер химиясын қалыптастырған. 
* 300-ден аса өсімдіктің полифенолдық құрамын зерттеп, көптеген биологиялық активті заттар, жаңа емдік препараттар (лейкозфдин, хризарбин, т.б.) алып, оларды медицинаға енгізген. 
* Оның 240-тан аса ғылыми еңбегі бар, 35 жұмысына авторлық куәлік алған.

## Шығармашылығы
* Некоторые итоги исследования дубильных растений Казахстана, А.-А., 1958 (соавт);
* Химия флавоноидов, в кн.: фенольные соединения и их биологические функции, М., 1968; 
* Противоопухлевые свойства полифенолов растений и продуктов их модификации, в сб.: Химиотерапия опухлей в СССР, М., 1980 (соавт.).

## Дереккөздер


Санат:14 маусымда туғандар
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Казталов ауданында туғандар
Санат:15 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері