open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бүркеніш жабдықтары

**Бүркеніш жабдықтары** — әскери объектілерді бүркемелеуге пайдаланылатын мүліктер, техникалар, оқ-дәрілер, табельдік және әскерлер дайындаған өнімдер. Атқаратын кызметіне карай оптикалық бүркеніш жабдықтарына, радиолокациялық бүркенішке, дыбыстық бүркеніштерге, жылу бүркеніштеріне, түтіндету кұралдарына, гидроакустикалық бүркенішке, пиротехникалық құрамға, бүркеніштік сырлау құралдарына бөлінеді. Оптикалық бүркеніш жабдықтарына: бүркеніш киімдер, жинақтар мен бүркеме, макеттер мен олардың толық жинағы кіреді. Бүркеніш киімдерді комбинизондарды, костюмдерді, жамылғыларды, халаттарды барлаушылар, мергендер, саперлер, байланысшылар (карсыласқа жакын әрекет етүшілер) киеді. Жаздық бүркеніш киім әдетте түрлі-түсті, шұбар, ал кыстық бүркеніш ақ болады. Бүркеніш жабдықтары мен бүркеме (табельдік) әскери техниканы, автокөлікті, окоптарды, тасаларды жасыру үшін пайдаланылады. Макеттер жалған объектілерді салғанда қару-жаракты, әскери техниканы, құрылыстарды, жергілікті заттарды елестету үшін пайдаланылады. Радиолокациялық бүркеніш құралдары — радиолокациялық көрсеткіштер, радиотарату және радиожұту жапқыштары болып табылады. Жарық бүркеніш кұралдары фарға арналған жарық бүркеніш құрылғылары, автокөлік және сауытты танк техникасының үлкен көлемді және сигналдық оттарының құрылғылары, жарық түсіргіш жинактар, жалпы және жергілікті жерге жарық түсіруге арналған бүркемелік бастырмалары бар шырақтар мен фонарьлар. Жылу бүркеніш құралдары — қыздырылған беттердің температурасын төмен түсіретін кондырғылар. кеңейту камералары және т.б. Дыбыстық бүркеніштер — әскерлердің жылжуы мен инженерлік жұмыстарынын дыбыстық бүркеніш белгілерін жасыруға арналған дыбыстық хабарлау кондырғылары.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Соққы толқыны

thumb
**Соққы толқыны** (Ударная волна) — атом бомбасының жарылыс , қуатының тең жартысы жұмсалатын ең  күшті зақымдаушы фактор. Ол жарылыс болған жерден жан-жаққа бірдей шапшаң жылдамдықпен тығыз ауа толқыны түрінде таралады, жолындағы үйлерді, құрылыстарды зақымдайды. Мыс., Хиросимаға тасталған атом бәмбасының жарылысы кезінде 1 км аймақта жер бетіндегі құрьлыстардың бәрі тып-типыл болған, ал 2 км жердегілер қатты зақымданған, 3 км жердегілер одан сәл аздау, ал 10 км қашықтықта — үйдің әйнектерінің қирағаны байқалған. Соққы толқынының жылдамдығы жарықтың жылдамдығынан едәуір кем (2 секундта 1 км, 5 секундта 2 км, 8 секундта 3 км) өтеді. Сондықтан жарылыс жарқылын көрген адам дереу жасырынып үлгеруіне болады. Жарылыс болған жер қашықтаған сайын зақымдау күші де әлсірей береді. Адамдар паналайтын құрылыстар болмаған жағдайда шұңқырларға, жыраларға, темір жолдар мен тас жолдардың жиегіне т.б. сол секілді табиғи орындарға жасырынған жен.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өлшеу аспаптары

**Өлшеу аспаптары** (Измерительные приборы) — қалыпты метеорологиялық касиеттері бар және өлшеніп отырған физикалық шаманың маңызын есептеуге (тіркеуге) мүмкіндік беретін техникалық құралдар; мөлшерленген метрологиялық қасиеті бар өлшеу жүргізгенде пайдаланылатын техникалық құрал.

Өлшенген шаманы қайта бейнелейтін өлшеу аспаптары мен тиісті шама мен өлшенген шаманы салыстыратын өлшеу аспаптары кеңінен тараган. Әскери тәжірибеде жалпы әскери әмбебап және арнаулы өлшеу аспаптары. болып бөлінетін түрлері қолданылады. Олар нақты бақылау нысаны үшін қолданылады. Олардың техникалық және пайдалану сипаттамалары бойынша өлшеу шектері болады.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Санат:Әскери іс
Болымды сөйлем

**Болымды сөйлем** (  )  -  объективті болмыстың, ойлаған ойдың, іс-әрекеттін орындалғанын не орындалатынын хабарлайтын сөйлем. Болымды сөйлем болымсыз сөйлемге қарама-қарсы қойылып қаралады.

Мысалы: Ескіге жаңа өлшеуіш (мақал). Мен бүгін үйге бардым(сөз).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Поршенді бекітпе

**Поршенді бекітпе** — бекіту деталі поршень болып саналатын, жеке оқсауытпен және картузбен оқталатын орта және ірі калибрлі артиллериялық зенбіректерде қолданылатын бекітпе.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жалпы барлау

**Жалпы барлау** — халықты қорғау және құтқару шараларын жүргізуге шешім кабылдау үшін қалыптасқан жағдай туралы кажетті жалпы мәліметтерді тез алу мақсатында жасалатын барлау. Жалпы барлауды жүргізу үшін әуе, өзен (теңіз) барлауының, темір жол көлігі барлауының күштері мен құралдары, барлау топтары (звенолары), соңдай-ақ жүйелері мен лабораториялык бақылау мекемелері тартылады. Жалпы барлау алдына міндетті АҚ штабы қояды. Ол закым ошағына барлау бөлімшелерін жіберуді, оларды баскаруды, барлау мәліметтерін алып, қорытуды, оларды АК, бастығына және жоғары түрған штабқа баяндап отыруды ұйымдастырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әлем картинасы

**Әлем картинасы**, әлем суреті — тарихи кезеңдерді мәдени типология бойынша бейнелеу үлгілеріне қатысты ұғым. Белгілі неміс мәдениет тарихшысы Р. Гвардини «Жаңа заманның ақыры» атты кітабында әлем картинасы жөнінде өзінің тартымды концепциясын ұсынады. Ол адамзат тарихын үш кезеңге (антикалық, орта ғасырлық және Жаңа замандық) бөледі. Антикалық адам, деді ол, әлемнің сыртына шықпайды, оны ішінен суреттейді. Әлем әркімнің орны алдын ала белгіленген тұтастық емес, сондықтан адам әлемде өзін еркін сезінеді. Антикалық адам үшін әлем құдайылық бастаудан құрал алады. Адам әлемде өмір сүргені тәрізді, әлем де адамның ішінде болады. Антикалық әлем, ғылым-білімдердің жай жинағы емес, ол әртүрлі көзқарастар мен типологиялардың жинағы.Гректер Элладаны қолдарынан келмегендіктен емес, бір-бірімен толассыз тартыста болғандықтан біріктіре алмады. Орта ғасырларда әлем картинасы Гвардини бойынша, мүлдем өзгеріп кетеді. Құдай әлемді жаратқанымен, одан тыс тұр. Адамдық болмыстың тірегі осы құдайға жету жолымен айқындалады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Шотт

**Шотт** — Африканың солтүстік-батысындағы тұйық, тұзды ойпаңдар. Жылдың көп уақытында кеуіп жатады. Көптеген құрғақ арналар шоттка қарай еніс келеді де, оқта-текте жауған жаңбыр суын оған ағызып апарады. Ондайда шоттар тұзды көлдерге айналады. Ең ірілері Атлас тауында және Сахараның солтүстік-батыс шекарасын бойлап орналасқан. Ауданы бірнеше мың шаршы км болады (Шотт- Мельгер - 6700 кмг).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Өзіне окоп қазу

**Өзіне окоп қазу** (Самоокапывание) — ұрыс барысында жеке сарбаздың оқтан, карсыластың қазіргі заманғы жою құралдарынан корғану, бақылау жағдайын жаксарту мен ұрыс жүргізу максатындагы қарапайым бекінісі. Өзіне окоп қазу ұрыстың барлық түрінде қолданылады. Әдетте, қарсыласпен түйіскенде, жергілікті жерді инженерлік жабдықтау өзіне окоп қазудан басталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Картечь, бытыра

**Картечь, бытыра** (поляк. kartecza, итал. cartoccio — орам, патрон) — 1) қарсыластың тірі күштерін 300 метрге дейінгі қашықтықта жоюға арналған жақыннан ататын артиллериялық снаряд. Картечь — артнллерияда қолданылған ең ескі снаряд түрі. 14-16 ғасырларда майда тастар мен темір кесектерінен жасалып, зеңбірек ұңғысының каналы арқылы дәрі зарядына күйылатын және тығынмен бекітілетін. Ұңғы каналын зақымданудан сактау үшін кейін бұл тастар мен темір кесектерін ("бытыра" деп аталады) кабықшаға сала бастаған. 17-19 ғасырларда цилиндрлік болат, темір немесе картон корпустан тұратын, сфералық (цилиндрлік) шойын немесе корғасын оқтармен толтырылған (оқтар ауыр болат түпті (табанды) және алдыңғы қақпақты болатын) картечь — снарядтар шығарыла бастады. Картечьте итеру де, жарылу да заряды болмады. Оқты атқан кезде екпін күшінің әсерімен жылдамдату сызығы мен орталыктан тепкіш күштен картечьтің корпусы жарылып, зенбірек ұңғысының ауыз ойығынан шашырап ұшатын. 19 ғасырда шрапнельдің шығуына байланысты картечь сирек қолданыла бастады. Вьетнамдағы әскери интервенция кезінде (1960 жылдардың аяғы) американ әскерлері оқ тәрізді жойғыш элементтері бар снарядтарды пайдаланды. Ол да шрапнель сияқты жақын қашықтықта ашық адам күшін атуда қолданылды; 2) аңшы мылтығына арналған, диаметрі 5,5 ммден асатын ірі бытыра.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Карл Юнг

**Карл Густав Юнг** (нем. *Karl Gustav Jung*; 26 шілде 1875 жыл – 6 маусым 1961 жыл) — швейцарлық психолог және психиатр. 1910–1913 жылы кейін 1933 жылы Цюрих университетінің доценті, психоаналитикалық мектептің Цюрихтағы бұтағын қалаушы.

## Карл Юнгтің нақыл сөздері
1. Кетемін дегенді ұстама. Әйтпесе, саған келемін деген жете алмас. 

2. Өзгенің бойындағы жақпайтын қылықтардың бәрі өзіңді тануға жетелейді. 

3. Егер сіз дарынды адам болсаңыз, елден ерек бірдеңе алдым дей алмайсыз. Бұл дегеніңіз берешегіңіз бар деген сөзді ғана білдіреді.  

4. Екі тұлғаның кездесуі екі химиялық элементтің араласуы сынды: аздаған реакция болса, екі элемент те өзгереді. 

5. Баланың мойнына жүктелетін ең ауыр жүк: ата-анасының сүрмеген өмірі. 

6. Өзгенің бойындағы ұнамаған қылықтардың бәрі өзімізді түсінуге көмектеседі. 

7. Жүрегіңнің түбіне үңіле білсең ғана, қырағы бола аласың. Сыртына қараған адам – тек түс көреді, ішіне үңілген – оянады. 

8. Жалғыздық айналаңда адам жоқтықтан емес, адамдармен саған маңызды көрінер нәрселер туралы сөйлесе алмайтындығың, не сенің көзқарасыңның өзгелер үшін мүмкін еместігімен түсіндіріледі.  

9. Маған жаны сау адамды көрсетіңдерші, мен сендерге оны емдеп берейін. 

10. Біз кейінге, ата-анамызға тартыламыз және келешекке, балаларымызға ұмтыламыз, оны ешқашан көрмейтін болсақ та, оның қамын жейміз. 

11. Сен қарсыласқан дүние сол қалпы тұра береді. 

12. Күйзеліс қара жамылған әйел сияқты. Егер ол келсе, қуып жіберме, дастарқанға шақырып, алдына асыңды қой, не дейтінін тыңда. 

13. Кейде санаң жетпеген жұмбақты қолдарың шешеді. 

14. Түс көру — ұқыпты түрде жасырылған есік, ол есіктің артында адам жаны өзі пайда болмай тұрған кездегі ғаламдық түннің түндігін жасырған.  

15. Өз құмарлығының тозағынан өтпеген адам оларды жеңе алмас. 

16. Өз жаныңның тереңіне үңіле алған кезде ғана көңіл көзің қырағылана түседі. 

17. Мен – менімен болған жағдай емеспін, мен – кім болуымды шеше білген жанмын. 

18. Өзімізді толық бақылауда ұстай аламыз деп ойлауымыз мүмкін. Бірақ дос деген біз туралы тіпті түсімізге де кірмеген шындықты айтып бере алады.  

19. «Сиқырлы» — психиканы білдіретін балама сөз. 

20. Біздің жанымыз қоршаған әлемнің бір бөлшегі, сондықтан оның да құпиясы шексіз. 

## Дереккөздер


Санат:Психологтар
Санат:Швейцария психологтары
Санат:Швейцария медиктері
Санат:Медиктер
Пост

**Пост**(,  — койылған) — 
#Сақшыға күзету және қорғау үшін тапсырылғандардың барлығы, сондай-ақ ол өз міндеттерін орындайтын орын немесе жергілікті жер аумағы. Қазақстан Республикасы қарулы күштерінде посты ұйымдастыру және жабдықтау талаптары, сондай-ақ онда қызметін атқару тәртібі ҚР қарулы күштерінің гарнизондық және қарауыл қызметі Жарғысының ережелеріне сәйкес анықталады. Орналасуларына қарай посттар *ішкі* және *сыртқы*, ал сақшылардың ауысым санына қарай — *1, 2* және *3* ауысымдық болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда әскери бөлімнің аумағынан тыс орналасқан, пост құрамына кіретін объектілер айналасында қажет болған жағдайда бөгде тұлғалар үшін тыйым салынған аймақтар белгіленуі мүмкін. Мұндай  аймақтардың шекаралары жергілікті жердегі өкімет орғандарымен келісіледі және "Тыйым салынған аймақ, өтуге (жүруге) рұқсат жоқ (жабық)" деген жазуы бар, анық көрінетін белгі қойылады; 
#Арнайы міндетті орындаушы әскери қызметші немесе топ (шағын бөлімше) міндетті орындауга арналған, тиісті әскери техникамен жабдықталған орын (пункт). Мысалы, әуе шабуылына қарсы қорғаныс посттары, бақылау посттары, коменданттық посттары, іс-қимылды реттеу посттары және т.б. бар; 
#Техникалық құралдар мен құрал-жабдықтар орнатылған және олардың көмегімен кеме наряды қызметін атқарушылар өз міндеттерін орындайтын кемедегі орын (палуба телімі, бөлме). Бұл нарядтардың түрлері мен арналуларына қарай посттар *кемелік кезекшілік, кемелік вахта* және *арнайы вахта* посттары болып бөлінеді.
**МАИ посты** - жол қозғалысының бақылауға арналған жол бойындағы мемлекеттік автоинспекция қүзет орны.

## Дереккөздер


Ашығу

Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Әскери іс
Кассеталық оқ-дәрі

**Кассеталық оқ-дәрі** (Кассетные боеприпасы) — ракетаның ұрыс белімі, авиациялық бомбалар, артиллериялық атыстар және ұрыс элементтерімен жабдықталған реактивтік снарядтар. Олар нысананы жою үшін бытыраңқы зарядпен лактырылады. Жарықшақты, жарықшақты-фугасты, фугасты-кумулятивті, өртегіш және басқа түрлері болады. Олар өз алдында көздеу тұмсықтарымен жабдықталуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Эдуард Бернштейн

right|150px
**Бернштейн Эдуард** (1850- 1932) - неміс социал-демократы. 

Дүние жүзілік социалистік қозғалыста Бернштейннің есімі реформист социализмнің, ревизионизмнің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:1850 жылы туғандар
Санат:1932 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия философтары
Памфил Данилович Юркевич

**Юркевич Памфил Данилович** (1826-1874) - орыстың діни философы, құдайтанушы, педагог. Христиан антропологиясын жасаушы, ол осы ілімінде адамның психикалық өмірін христиандық жан мен тәннің бірлігі идеясына қарсы кояды. Юркевич адамның мәні екі жолмен яғни тәнін - сыртқы сезімдермен, ал жанын ішкі сезімдермен тануға болады дейді. Ғылым адамның рухани өміріне кіріспей, материалдық бастауымен айналысуы керек. В. Соловьевтің философиялық көзқарастарына айрықша ықпал еткен.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Шөккен морена

**Шөккен морена** - еріген немесе шегінген мұздықтардың орнында қалған морена. Екшеленбеген және қабатсыз шөгіңділерден (ірі сынықтар мен шакпатастар) тұрады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бинарлық оппозиция

**Бинарлық оппозиция** (лат. binarius - қос) - XX ғ. мәдениетінде әмбебапты қолданылған әлемді тану құралдарының бірі. Қоршаған әлем екіжақты — ең алдымен физиологиялық себептерімен айқындалады: адамның миы әртүрлі функциялар атқаратын қос жарты шарларда тұрады, адамда екі көз, екі қүлақ, екі қол және аяқ бар. XX ғ. фонологиясы бинарлық оппозиция барлық құрылымдық гуманитарлық зерттеулерде қолданылады (С.Н. Трубецкой). Бинарлық оппозиция әлемсуретін сипаттағанда ұтымды танымдық құралға айналады: өмір — өлім, оң — сол, жақын — алыс, осында — онда, бақыт — бақытсыздық, жақсы — жаман, өткен шақ — болашақ, биік — аласа. Бұл тізбектің он, жағы теріс, сол жағы дұрыс деп белгіленген. Күнделікті өмірде де «болады — болмайды», «жарайды — жарамайды», «тиым салынған — рұхсат» тәрізді бинарлық оппозицияларды жиі қолданамыз (модальдылықтар). Бинарлық оппозиция тетіктерін қарастырғанда оппозицияның шеткі мүшелерін дәнекерлендіретін медиация ұғымы маңызды рол атқарады. Фонологияда бейтараптандыру және сингармонизация тетіктері әрекет етеді. Егер бірдеңеге тыйым салынса, ал әлдене міндетті болса, онда оған рұхсат берілген, яғни міндетті емес, әрі тыйым салынбаған. Егер белгілі және айқындалмаган бар болса, онда ойдағы да — белгілі, алайда ашық емес. Бинарлық оппозиция тақпақ ырғақтарынан биологиялық және мәдени  ритмдерге дейін қолданыс табады. Осыдан зерттеушілер кең мағынасында билингвизмнің маңызын атап өтті. Әлемді біз толық түсіне алмаймыз, бірақ ол оған деген көзқарастарды бинарлық толықтырулар арқылы есесі қайырылады. Ю.М. Лотманның мәдениеттану саласындағы концепциясы осыған негізделген.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Жалпы мақсаттағы күштер

**Жалпы мақсаттағы күштер** — карулы күштердің әскери қуатының негізін құрайды және басқыншының стратегиялық бағыттағы соққыларына тойтарыс беруге, елдің аумағына, аудандарына, шекарасына баскыншыны енгізбеуге және карсыластың басып кірген топтарын талқандауға арналған әскер. Бүл куштердің құрамына әскери-саяси жағдай күрт өзгерген кезде дағдарысты сәттерге шүғыл араласу және мемлекеттің ұлттық мүдделерін қорғау, әскердің стратегиялық бағыттардағы топтарын күшейтуге және аймақтағы бейбітшілік пен түрақтылықты қолдау жөніндегі кенеттен туындаған міндеттерді орындауға арналған шұғыл күштер кіреді.

**Жалпы мақсаттағы күштер құрамына** - құрлық әскерлері мен мобильдік топ күштері кіреді. Құрлық әскерлерінің құрамында бірнеше арнайы әскер түрлері мен құрамалар болады. Олар өздеріне әр түрлі қарулар мен техникаларды біріктіреді.

**Құрлық әскерлері түрлеріне** – мотоатқыштар, танк және артиллерия әскерлері, ал арнайы әскерлерге – инженерлік, химия байланыс, радио және радиотехникалық, автомобиль және басқалары жатады.

**Танк әскерлері** – салыстармалы түрде жас әскер түрі. Оның тарихы бірінші дүние жүзілік соғыс жылдарынан басталады.
**Танк әскерлері** – құрлық әскерлердің басты, екпінді күші.

Олар, көбінесе, ең басты маңызды міндеттерді орындау бағыттарына қолданылады. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің танк бөлімдері мен құрамаларында орта және жеңіл жүзетін танкілер, қазіргі заманғы жоғарғы жылжымалы–брондық қорғаныс қаруы бар. Түнде көретін қондырғыларының және су түбінде жүруге арналған жабдықтарының болуы танкілерді қазіргі жағдайда ұрысқа өте тиімді құрал етеді. Өте мықты, бронының болуы оларды және ішіндегі адамды ядролық жарылыстың зақымдауынан, екпінді толқыннан (ударная волна), жарық сәулелерінен, радиациядан, радиоактивтік жұқтырулардың әсерінен сақтайды. Жан–жақты дайындықты жастар жақсы танк жүргізушісі бола алады.

Қазіргі заманғы қару-жарақ, мықты двигатель, күрделі жүйелер мен агрегаттар жетілдірілген қондырғылар мен нысана көздегіштер бұлардың барлығы техниканы жақсы күтетін және терең білімді адамдардың ғана билігінде болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сапер

right|200px|Сапер жұмысында
**Сапер** — әскери-инженерлік қызметкер.

Сапер әскери бекіністер, көпірлер жасау, оны жөндеу, әскери жол салу, жерді миналардан тазарту, т.б. жұмыстарды атқарады.

## Тарихы

Сапер терминiнiң пайда болуы 17 ғасырға жатады. 
1678 жылы сапёрлер арнайы Франциядағы бөлiмшелерге енгізілді, ал 1712 жылы - Ресейге.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бүркенішті ашу

**Бүркенішті ашу** ( франц. *demasquer* — әшкерелеу) — бүркенішті әйгілейтін белгілерді талдау арқылы қарсыластың әскерлердің (күштердің) бар екендігін, олардың топтастығын, ұрыс әрекетгеріне дайындығын, атыс жүйесін, жергілікті жердің инженерлік жабдықталуының сипаттамасын және т.б. анықтауына мүмкіндік беретіндей болып бүркеніштердің әйгіленуі. Әскерлер орналасуының шоғырлануынан, ашық жылжуынан, визуальдық және радиолакациялық бакылаудан жете бүркемеленбеуден, жарық және дыбыстық бүркеніштің бұзылуынан, радиобайланыс жұмыстары ережесінің сақталмауынан, жылу, магнит және радиометриялық барлау кұралдарына қарсы шаралардың қолданылмауынан болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бинарлық

**Бинарлық** (  ) (  ) - тілдік объектінің міндетті түрде екі жақты, екі құрамды сипатта болуы, соған сай оларды зерттеп суреттеуде осы екі жактылықты ескеру. Бинарлық қарама-қарсылық  -  екі жақты, қос, жұп қарама-қарсылыққа негізделеді. Мысалы: дауысты дыбыстардың жуан  -  жінішке, дауыссыздардың қатан  -  ұян, зат есімдердің жалпы  -  жалқы, көпше  -  жекеше, вид категориясының совершенный  -  несовершенный болып бөлінуі тағы басқа

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Өздігінен жүретін зениттік қондырғы

thumb|right
**Өздігінен жүретін зениттік қондырғы** (Зенитная самоходная установка) — зениттік артиллерияның ұрыс машинасы. Ол жалпы көздеу механизмдері мен атысты баскару аспаптары бар бір немесе бірнеше автоматты зеңбіректен тұрады. Өздігінен жүретін зениттік қондырғы кәбінесе кіші биіктіктегі әуе нысаналарын жоюға арналган; жер үстіндегі нысаналарды жою үшін де қолданылуы мүмкін. Қазіргі Өздігінен жүретін зениттік қондырғы — бір шынжыр табанды негізгі машинаға орналасқан автономды зениттік артиллериялық кешен. Олар 20¬40 мм калибрлі 1-6 ұңғысы бар, атыс карқыны ұңғыға минутына 650 атыска дейін, радиолокациялык, жүйемен, есептеу құралдарымен және сезгіштігі жоғары аспаптармен жабдықталады. Бұл құрылымдар мен аспаптар 20 км-ге дейінгі қашықтыктағы әуе нысаналарын табуға, зеңбіректердің автоматты көздеуін жүзеге асыруға, 4 км-ге дейінгі биіктіктегі нысаналар бойынша ауа райының кез келген жағдайларында, бір орнында және жүріп келе жатып пәрменді атые жүргізуге мүмкіндік береді. Өздігінен жүретін зениттік қондырғы барынша әңтайлы бәлгандыктан, Құрлықтағы әскер бәлімдері мен бөлімшелерін үздіксіз қалқалай алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Юэл Уильям

**Юэл Уильям** (1794-1866) - ағылшын философы, математика ғылымдарының, минерология, этиканың профессоры ғылымдарының индуктивті әдісті қолданудың жақтаушысы болған. Юэл бойынша индукция тек қана фактілердің карапайым жиынын емес, керісінше ортақ заңдарды шығарумен айналысады. Индуктивті ғылымның тарихы туралы Кант философиясының әсерімен ол маңызды және кең жайылған «Philosophy of inductive sciences» (1840) еңбегін жазған.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Сорғылар

Атмосфералық қысымның әрекетіне негізделген құрылғылардың біріне **сорғылар** жатады. Сорғылардың кейбір түрін пайдалану арқылы сұйықтар мен газдардың бағытталған қозғалысын тудыруға болады. Шприц көмегімен дәрі жіберу өздеріңе жақсы таныс. 

Шприц поршенін кері қарай тартқан кезде (1, а-сурет), цилиндр ішіндегі қысым кемиді де, атмосфералық қысым әсерінен дәрі оның ішіне енеді. Поршеньді басқан кезде, сұйық үлкен қысыммен тар саңылау арқылы ығысып шығады (1,ә-сурет).
## Су сорғысы

2-суретте көрсетілген су сорғысынын әрекеті де атмосфералық қысымның әрекетіне негізделген. Су сорғысы ішінде қабырғаларына кептеле жоғары және төмен қарай жылжи алатын поршені (2) бар цилиндрден (1) тұрады. Цилиндрдің төменгі бөлігіне және поршеньнің өзіне қақпақшалар (3) орнатылған. Поршень жоғары қарай козғалғанда, құдықтағы су атмосфералық қысымның әрекетінен құбыр (4) бойымен көтеріліп, төменгі қақпақшаны ашады да, су поршень астындағы цилиндрге енеді. Поршень төмен қарай козғалғанда, оның астындағы су төменгі қақпақшаны басып қысады, сонда бұл қақпақша жабылады. Судың түсіретін қысымының әрекетінен поршеньнің ішіндегі қақпақша ашылады да, су жоғары көтеріліп, шүмек (5) арқылы сыртқа құйылады. Сонымен қатар құбыр (4) бойымен жаңадан су көтеріліп, төменгі қақпақша арқылы поршень астына енеді. Поршень қайтадан төмен қарай козғалғанда, бұл су жоғары көтеріледі, осылай қайталана береді. 
## Ауа толтыруга арналған сорғылар

Сорғының тағы да бір кеңінен таралған түріне доп, велосипед немесе автокөлік камераларына ауа толтыруга арналған сорғылар жатады. 3-суретте допқа, велосипед камерасына ауа толтыруға арналған сорғы көрсетілген. Поршеньді (3) жоғары қарай тартқанда, ауа саңылау (2) арқылы сорғының корпусына (1) енеді. Поршеньді басқанда, саңылау жабылады да, ауа қысылып, нипель (4) арқылы камераға енеді (4-сурет). Нипель дегеніміз - екі жағы бұрандалы металл түтік. Ол резеңке түтіктің ұшына немесе допқа, доңғалаққа қақпақшасы бар резеңке түтікше арқылы жалғанады. Ауа сорғыдан қысыммен келген кезде түтікше созылып, оны камераға жібереді. Онда камера ішіндегі қысым сорғы цилиндріндегі қысымнан едәуір артады. Бұл кезде резеңке түтікше қақпақшаны жабады да, ауа түтік арқылы кері қарай өте алмайды. Сорғы цилиндрі ауамен
қайтадан толтырылса, барлық процесс қайталануы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Постық тізімдеме

**Постық тізімдеме**  — қарауылды дайындау және қарауыл қызметін атқару кезінде толтырылатын қызметтік құжат. ҚР ҚК гарнизондық және қарауыл қызметі Жарғысына сәйкес Постық тізімдемеде төмендегілер көрсетіледі: *қарауыл түрі (гарнизондық, ішкі), оның нөмірі, қызмет атқару мерзімі, посттар кестесі* (олардың нөмірлер саны, сақшылар, таратушылар ауысымы және қарауылдардың посттарға түсу уақыты көрсетіледі). Онда қарауылды тексеру нәтижелері, тексерушілердің нұсқаулары, қарауыл бөлмесіне және күзету объектісіне жіберу, қарауыл кезінде болған окиғалар туралы, күзету объектісіндегі қоршаудың дұрыс еместігі анықталған жағдайлар және оны қалпына келтіру уақыты туралы жазбалар көрсетіледі.

Алмастырылатын және жаңадан түсетін қарауылдардың бастықтары постық тізімдемеге анықталған кемшіліктерді көрсете отырып, қарауыл ауысымы жөнінде қол кояды. Постық тізімдемені қарауыл тағайындалатын бөлімше командирі таратуға соңғы қарауылды жіберер алдында толтырып, қол қояды. Бөлімше командирі қарауыл ауысымынан кейін постық тізімдемеге жазылған тексерушілердің ескертулері бәйынша келесі күннен қалдырмай бөлімшенің барлық жеке құрамылың қызметіне талдау өткізеді, содан кейін, ескертулер бойынша қабылданған шараларды белгілеп, постық тізімдемені бөлім штабына жібереді. Әскери бөлімнің штаб бастығы Бұл постық тізімдемені қарауыл және шешім қабылдауы үшін бөлім командиріне тапсырады. Әскери бөлімнің штаб бастығы анықталған кемшіліктерді жою үшін қабылданған шараларды көрсете отырып, гарнизондық қарауылдың постық тізімдемесін гарнизонның әскери комендантына жолдайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Эврика

нобай|270x270 нүкте|Архимед "Эврика" деп айқайлайды. Толқудан ол киінуді ұмытып, ваннадан сыртқа жалаңаш жүгіреді (сурет Пьетро Скальвини, гравюра Карло Орсолини, 1737).
**Эврика** - 1. «Мен таптым!» деген қуаныш сезімін білдіретін одағай. Бұл сөзді алғаш рет гидростатикалық заңды ашқанда Архимед айтқан. Қиын шешімдердің кілтін тапқанда айтылады; 2. ғылым мен техниканың жаңа салаларындағы батыс еуропалық елдердің ғылыми-техникалық бірлестігінің бағдарламасы.

## Айтылуы
Ағылшын сөзіндегі екпін латын екпін ережелеріне сәйкес екінші буынға қойылады, егер оның құрамында ұзақ дауысты болса, соңғы буынның екпінді болуын талап етеді. Грек айтылуында бірінші буынның екпіні жоғары тонда болады, өйткені ежелгі грек екпін ережелері ультима (соңғы буын) ұзақ дауысты болмаса, екпінді екіншісіне қоймайды. Ағылшындардың есту қабілетіне арналған алғашқы екі буындағы ұзын дауысты дыбыстар екі еселенген екпін сияқты естіледі ("Мальта мысығы" тіркесіндегідей).

Бастапқы /h / жаңа грек және басқа да бірнеше еуропалық тілдерде, соның ішінде Каталан, француз, итальян, испан, португал, голланд және ағылшын тілдерінде алынып тасталды, бірақ фин, Дат және неміс сияқты басқа тілдерде сақталды.

## Архимед
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Archimede_bain.jpg|нобай|Ваннада Архимед бейнеленген 16 ғасырдағы иллюстрация, төменде оң жақта Иеро тәжі бар
"Эврика!" ежелгі грек ғалымы Архимедке жатады. Ол: "Эврика! Эврика!"Ол ваннаға кіріп, су деңгейінің көтерілгенін байқағаннан кейін, ол кенеттенесыстырылған судың көлемі денесінің суға батқан бөлігінің көлеміне тең болуы керек екенін түсінді. (Бұл арақатынас Архимед принципі деп аталатын нәрсе емес, ол сұйықтыққа батырылған дененің жоғары итеруімен айналысады.) Содан кейін ол дұрыс емес нысандардың көлемін жоғары дәлдікпен өлшеуге болатынын түсінді, бұл бұрын шешілмейтін мәселе болды. Олар оның ашқан жаңалығымен бөлісуге асық болғаны сонша, ол ваннадан шығып, Сиракуза көшелерімен жалаңаш жүгірді дейді..

Архимедтің көрегендігі Сиракузалық Иеронның дұрыс емес пішінді алтын уәде тәжінің тазалығын қалай бағалау керектігі туралы мәселені шешуге әкелді; ол зергеріне пайдалану үшін таза алтын берді және алтынды алып тастап, сол салмақтағы күмісті қосып алданып қалды деп күдіктенді. Заттарды жеткілікті дәлдікпен өлшеуге арналған жабдық бұрыннан бар еді, енді Архимед көлемді де өлшей алатындықтан, олардың арақатынасы объектінің тығыздығын, тазалықтың маңызды көрсеткішін береді (өйткені алтын күмістен екі есе тығыз, сондықтан бірдей көлемде айтарлықтай үлкен салмаққа ие).

## Дереккөздер

Санат:Философия
Катапульттеу

**Катапульттеу** (Катапультирование) — 1) ұшақ апатқа ұшырағанда экипаж мүшелерінің ұшақ кабинасынан амалсыз лактырылуы. Ол үлкен жылдамдықпен ұшқан ұшақ кабинасынан ұшкыштың орынтағымен бірге тез шығуын автоматты
түрде қамтамасыз ету арқылы жүзеге асады; 2) кеме палубасынан ұшақтың әуеге көтерілуінің тәсілі немесе катапульт көмегімен кез келген бір заттар тастауы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өздігінен жүретін десанттық-өткізу құралдары

**Өздігінен жүретін десанттық-өткізу құралдары** (Самоходные переправочно-десантные средства) — мотоатқыштар бөлімшелері мен артиллерияны десанттық өткізуге арналған кұралдар. Оларға жүзгіш автомобильдер мен транспортерлер жатады. Олардың кайықтардан айырмашылығы — Құрлықта
да, суда да әздігінен қозғалуға бейімделген. Сондыктан су кедергілерінен десанттық әткізу талаптарына келеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Фридрих Генрих Якоби

Фридрих Генрих Якоби|right|thumb
**Якоби Фридрих Генрих** (1742-1819) - неміс философы. Ол көпес бола тура бір уакытта жазушылықпен де айналыскан. Ол философияны адамдардың іс-әрекетінен шығарған. Барлық жекелік қана емес, сонымен катар, барлық «өмірде бар» және «құдайда» бар заттар өмір сүреді. Якобиде философиялық өмірдің және экзистенциализмнің қалдықтарын табуға болады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Соққылы ауа толқыны

thumb
**Соққылы ауа толқыны** ядролық жарылыстың аса қуатты зақымдаушы факторы.Соққылы ауа толқыны аса қуатты қиратқыш күшімен сипатталады және ол жарылыс орталығына жан-жаққа дыбыстан тез жылдамдықпен тарайтын күшті сығылған ауа аймағы болып табылады. Соққылы ауа толқынының қуат көзі — жарылыс орталығындағы миллиард атмосфераға дейін жететін жоғары қысым. Ядролық жарылыстың жанған өнімдері тез таралып, төңірегіндегі ауа қабаттарында қысым туғызады. Тығыздалған ауа массасы одан әрі ұлғаяды да, қысым келесі қабаттарға өтеді.

Осылайша қысым тез бір кабаттан екінші қабатқа етіп Соққылы ауа толқыны пайда болады.
Қысымның құрт артуымен сипатталатын ауаның алдыңғы бөлігі Соққылы ауа толқынының аймағы деп аталады. Сығылған ауа массаның ұлғаю есебінен оның қабатынын қалындығы осе түседі де, өзінің жолындағы ұрылыстар мен басқа да объектілерді қиратып, ашық жердегі адамдарды зақымдайды.

thumb|left
Соққылы ауа толқыны Соққылы ауа толқынының қирату күші мен әсер ету радиусы жарылыстың түрі мен қуатына, жер бедеріне, ауа райы жағдайларына байланысты боларды. Соққылы ауа толқынының зақымдау әсерін айқындайтын негізгі көрсеткіштері (параметрі) артық қысым, ауа ағынының жыддамдығы және артық қысымның әсер ету уақыты (сығылу кезеңінің әсер ету уақыты) болып табылады. Соққылы ауа толқынының зақымдаушы әсері ең алдымен артық қысыммен анықталады. Соққылы ауа толқыны әсер еткен кезде, сондай-ақ оның қосалқы зақымынан (үйлер мен ағаштардың және басқадай заттардың сынығынан) адамдардың ішкі орғандары зақымдануы, контузия және әр түрлі зардапты жарақаттар артық қысым 0,2 0,4 кг/см2 болғанда, мұнда адам мертігеді, естуі нашарлап, контузия алады. Артық қысымнын мөлшері, 0.4-0,6 кг/см2 болған кезде адам орташа жарқкат алады: ол ауыр контузия алады, есіту мүшелері зақымданады, мұрын мен құлақтан қан кетеді, аяқ пенқколдың буындары шығады. Ауыр жарақаттану арғық қысым мөлшері 0,6 — 1,0 кг/см2 болған кезде байқалады. Ол ауыр контузия алумен, аяқ-қолдардың сынуымен, құлақ пен мұрыннан күшті қан кетумен сипатталады, өте ауыр жарақат артық қысым 1 кг/см2-ден жоғары болған кезде байқалады. Өте ауыр жарақаттан адамның өлуі де мүмкін. Соққылы ауа толқынының әсерінен қорғанудың негізгі құралдары:
*  паналау ғимарттары
*  радиациядан қорғану орындары
*  адамдардын паналауына ыңғайлап жасалынған метрополитендер мен шахталар
*  қарапайым паналау орындары (ор, жыра).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Библ жазуы

**Библ жазуы** (Библ жалған иероглифиндік, протобиблдік жазу) ( ) - ливанның Библ (казіргі Джубейль) қаласында табылған жазу. Шамамен біздің заманымызға дейін 2000 жылдықтан сақталған. Сурет сипатты таңбаларының көпшілігі батыс семит жазуына  ұқсас, оннан солға қарай жазылады. Библ жазуы батыс семит жазуының шыққан тегі болуы мүмкін.
## Әріптердің жазылуы

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Катер

**Катер** — 1) әскери тапсырмаларды орындауға немесе флотты ұрыс әрекетімен қамтамасыз ететін су ығыстырғышы 100 тоннаға дейінгі кішкене кемелердің жалпы атауы (ракеталык катер, су астынан мина ататын катер, десант катер, күзетші катер). Жүктелген міндетіне байланысты катердің жүзу жылдамдығы, қарулары және жабдықтары әр түрлі болады; 2) су ығыстырғыштығы 40 тоннаға дейінгі рейд (кеме ықтырмасы, қойнау, порт) акваториясы көлемінде хабарлауға арналған кішкене кеме, 10-нан 18-ге дейін еспесі бар және желкенмен жабдықталған жеңіл кайық (негізінен спортқа арналған).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Белсенді сөйлеу мүшелері

**Белсенді сөйлеу мүшелері** (  )  -  дыбыс жасауда белсенді кызмет атқаратын жылжымалы сөйлеу мүшелері. Олар: ерін, тіл, жұмсақ таңдай, кішкене тіл, көмей, жақ, дауыс шымылдығы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Орфография
Санат:Лексика
Санат:Грамматика
Янсенизм

**Янсенизм** - алғашкы бастауын голландық құдайтанушы ғалым Янсенийден басталған католицизмнің діни ішкі ағымы. Шығыс Еуропа XVII-XVIII ғасырда өзінің протестантизмге катысымен кең жайылған.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Жалпы тактика

**Жалпы тактика** —	жалпы әскерлік ұрысқа дайындық пен оны жургізудің теориясы меи практикасы. Жалпы тактика теориясы жалпы әскери ұрыстың зандылықтарын, сипаты мен мазмұнын зерттейді, ҚК-дің, әскер түрлері мен арнайы әскерлердің түрлі бәлімшелерінің, бөлімдері мен құрамаларының жалпы әскери ұрысқа бірлесе дайындалып, жүргізуінің амал-тәсілдерін әзірлейді; бөлімшелердің, бөлімдер мен құрамалардың жауынгерлік қасиеттері мен мүмкіндіктерін, олардың жалпы әскери ұрыста алатын орны мен ролін, бірлесе әрекет ету тәртібін зерттейді. Жалпы тактика практикасы командирлердің штабтар мен әскерлердің жалпы әскери ұрыска дайындығы мен оны жүргізу бойынша аткаратын қызметіп қамтиды. Жалпы тактика негізін құрлық әскерлерінің тактикасы құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Прапорщик

**Прапорщик** — орыс армиясындағы ең кіші офицерлік шен. I Петр кезінде тұрақты армияда ту ұстаушыларға берілген. 1884 жылдан 1917 жылға дейін Прапорщик атағы запастағы офицерлерге және прапорщик мектебі мен әскери училищені соғыс кезінде бітірушілерге берілген. Бұрынғы Кеңес Армиясында КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумынын 1971 ж. 18 қарашадағы мерзімнен артық әскери қызмет етушілер институтынын орнына прапорщиктер мен мичмандар институты енгізілді.

*Прапорщик* және *мичман* деген әскери атақ әскер қатарына алынып, арнаулы курстарды бітіргеннен кейін немесе әскери мамандыққа сәйкес жоғары және арнаулы орта білімі бар адамдарға беріледі. Сонымен қатар прапорщик және мичман деген атақ кесімді мерзімнен тыс Қазақстан  қарулы күштері қатарында қызмет етуге калғандарға және прапорщик болып қызмет етуге тілек білдірушілерге беріледі.

Прапорщик пен мичмандардың қатары сарбаздар, матростар, сержанттар, старшиналар, сондай-ак мерзімді әскери қызмет өткерген, арнаулы дайындықтан өткен, жоғары немесе арнаулы орта білімі бар тілек білдірушілермен толықтырылады. Бұл қызметке ерікті түрде жасы 35-тен аспаған запастағы сержанттар мен старшиналар да алынады.

Прапорщиктер мен мичмандардың әскери қызмет атқару мерзімі — 5 жыл. Осы мерзім өткен соң прапорщиктер мен мичмандардың қызмет ету мерзімі олардың өз тілегі бойынша 3 немесе 5 жылға ұзартылады. Прапорщиктер мен мичмандар әскери қызметте 45 жаска дейін бола алады. Одан соң запасқа шығады. Өте қажет болған жағдайда бұлардың кейбіреулері тағы да 5 жылға әскер қатарында 45 жастан соң да қалдырылады.

Қарулы күштер қатарында 25 жыл немесе одан да артық мерзім мінсіз қызмет аткарған және Отан алдындағы ерекше еңбектері үшін жыл мерзіміне қарамай оларға  запаска, отставкаға шыққанда да әскери киім киюге рұқсат берілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Квитанциялық радиоқатынас

**Квитанциялық радиоқатынас** (Квитанционный радиообмен) — квитанция хабарларын талап ететін, яғни радиограмманы қабылдағаны туралы хабарды анықтайтын радиобайланыс әдісі. Аса маңызды радиограммаларды жіберуде немесе радиоқабылдағышқа кедергі болған жағдайда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Белгісіз жақты сөйлем

**Белгісіз жақты сөйлем** (  )  -  грамматикалық бастауышы ерекше айтылмайтын, істелген іс-әрекет белгісіз бір субъектілерге тән болып ұғынылатын жай сөйлем, яғни баяндауышы жақты болғанмен, бастауышы белгісіз жақты сөйлем. Белгісіз жақты сөйлемнің жасау жолдары:
:1) ауыспалы шақ тұлғалы етістіктерден болған баяндауыштар 3-жакта осы шақтық мағынада айтылғанда: *Нарларды көбінесе жүкке пайдаланады (Ы. Алтынсарин*); 
:2) өткен шақ, келер шақ тұлғадағы етістіктер не есімшелер 3-жакта айтылып баяндауыш болғанда, сөйлемнің бастауышы белгісіз болуы мүмкін: *Ол кезде көмірді қауғамен тартатын (Ғасыр  Мұстафин)*.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Преториандықтар

**Преториандықтар** Ежелгі Римдегі әскери қолбасшылардың күзетшісі, кейінірек императорды күзететін гвардия. Империя кезінде өкіметтіц басты тірегі болған преториандықтар сарай төңкерістерінде үлкен саяси күш болды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Саперлік бөлімшелер

**Саперлік болімшелер** — ұрыс даласында мотоатқыштар, танк және артиллерия бөлімшелерінің ұрыс қимылдарын қамтамасыз етуге арналған инженерлік әскери бөлімшелер.

*Олардын міндеттері*:

* инженерлік барлау жүргізеді;

* басқару пункттерін жабдықтайды;

* миналы даладан өткел жол жасайды және оны минадан тазартады;

* өткелдер жасайды;

* миналыжарылғыш бәгеттермен жіктермен қапталды қоргайды;

* ұрысқа жол салады;

* қарсыластың ядролық шабуылының зардаптарын жоюға қатысады және басқа да міндеттер аткарады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жалаң шексіздік

right|150px
**Жалаң шексіздік**- дүниенің шексіздігін, яғни дүниедегі процесстердің, қозғалыс заңдылықтарының үнемі қайталана беретіндігін метафизикалық тұрғыдан түсіну.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Кедергіден қорғану

**Кедергіден қорғану** (Помехозащищенность) — әр түрлі кедергілер әсер еткен кезде радиоэлектронды қабылдағыш қондырғыларының өз қызметін сапалы орындауға қабілеттілігі. Кедергіден қорғану техникалық және ұйымдастырушылық сипаттағы әр түрлі шаралар жүйесін жүргізу арқылы жүзеге асады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өздігінен жүретін артиллериялық қондырғы

thumb|250px
**Өздігінен жүретін артиллериялық қондырғы** (**ӨЖАҚ,**орыс.САУ - Самоходная артиллерийская установка) — өздігінен  жүретін базадағы артиллериялық зеңбірек. Ол ұрыста танкілер мен жаяу әскерді тікелей колдауға, жылжымалы құрамалардың артиллериялық қолдау тапсырмаларын орындауға және қарсылас танкілерімен күресуге арналған. Өздігінен жүретін артиллериялық қондырғы Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында пайда болып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ерекше кең қолданылды. Ол ең әуелі танкілермен күресу үшін тиімді құрал ретінде пайдаланылды, өйткені онда танк зеңбірегіне қарағанда ірі калибрлі зеңбірек болды. Салмағы бойынша жеңіл (20 т-ға дейін), орта (40 т-ға дейін), ауыр (40 т-дан астам), зеңбірек түрі бойынша — зеңбіректерге, келте зеңбіректерге, гаубица-зеңбіректерге, орны бойынша — ұрыс бөлімшелерінің алдыңғы, орта және артқы санында орналасуымен, сауытты қорғанышы бойынша — толық сауытталған (жабық типті) және жартылай сауытталған (жартылай жабық немесе ашық типті) болып бөлінеді. Өздігінен жүретін артиллериялық қондырғының Екінші дүниежүзілік соғыста ең көн қолданылатын үлгілері Су-7бМ, Су-85, СУ-100, ЖУ-122, ИСУ-152 болған. Олардың снаряд салмағы 6,2-46 кг, снарядтың бастапқы жылдамдығы 600¬1000 м/сек., атыс қашықтығы 8,6-15,8 км, ұрыстық ату жылдамдығы минутына 2-10, қондырғы еалмағы 10,5-46 т, экипажы 4-6 адам. Соғыстан кейінгі уақытга жер үсті артиллерияеының негізі өздігінен жүретін зеңбіректер болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Прецизиондық қару

**Прецизиондық қару** — "Ақылды қару" деп аталатын жекелей нысаналарды іздеуге мүмкіндік беретін қару. Сенсорлармен және көздеу жүйелерімен жабдықталған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Саптық байқау

**Саптық байқау** — саптық жарғы талаптарына сәйкес жүргізілетін бөлімнің (кеменің, бөлімшенің) жеке құрамының байқауы.

Саптық байқау әскери қызметшілердің саптық машығы мен саптық жарғы ережелерін меңгеруін тексеру мақсатында жүргізіледі. Саптық байқауда, сондай-ақ, әскери қызметшілердің сыртқы түрі, жабдықталу жағдайы, қаружарағы, соғыс және басқа техникасы тексеріледі.

Әрбір саптық байкау бөлімнің (кеменің, бөлімшенің) жеке құрамының салтанатты шерумен әтуімен аяқталады. Саптық байқауды тікелей бастықтар немесе инспектәрлық тексеру жүргізуге тағайындалған адамдар жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Респератор

**Респератор** (тұмылдырық) (лат. respiro — дем аламын) — дем алатын екі және дем шығаратын бір клапанымен, қорғаушы экранмен. созылмайтын екі тоқыла баумен және мұрын қысқышымен жабдықталған сүзгілей жартылай маска. Респератор жартылай маскасының сыртқы (сүзгі) қабаты ұсақ тесікті синтетикалық материалдан, ал ішкі қабаты aуa өткізетін жұқа үлдірден жасалған, осы үлдірге дем алатын клапандар орнатылған. Сыртқы ұсақ тесікті синтетиканың материал мен ішкі үлдірдің арасында полимер талшықтардан жасалған сүзгіш орналасқан. Дем алған уақытта aуa сыртқы ұсақ тесікті материалдан өтеді де сүзгіде радиоактивті шаңнан тазартылады, содан кейін дем алатын клапандар арқылы тыныс органдарына өтеді: дем шығарған кезде пайдаланылган ауа дем шығаратын клапан арқылы сыртқа шығарылады. Респератор сақинасы бар полиэтиленді герметикалық пакетте сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жалпы тактиканың міндеті

**Жалпы тактиканың міндеті** — әскер түрлерінің және арнаулы әскер бөлімдерінің, құрамаларының, жалпы әскер бөлімдерінің ұрыстағы өзара карым-қатынасын ұйымдастыру; ұрыста әскерлердің тылын ұйымдастыру; техникамен және керекті жабдықтармен қамтамасыз ету; әскерлерді топтастыру және алмастыру, әскерлердің бір жерден екінші жерге көшуі мен орналасуын ұйымдастыру және іс жүзінде тексеру. Тағы бір негізгі міндеті — карсыластың тактикасы меп ұрысқа деген қабілетін білу, әскери Жарғының негізгі ережелерін дүрыс колдану, әскери каружарақ пен ұрыс техникасын пайдалану тәсілдерін іске асыру.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Келер шақ

***Келер шақ*** — қимыл, іс-әрекеттің дәл қазір емес, болашақта істелетінін білдіретін етістік шағы. Келер шақ мағынасы мен формасына қарай үшке бөлінеді: 
***1. Ауыспалы келер шақ.** Ӏс-қимылдың алдағы уақытта анық іске асатынын білдіреді. Ол негізінде етістіктің түбіріне **-а/-е**/**-й** жұрнақтары жалғану арқылы жасалады: Біз айтқанды орындаймыз. Ертең сабаққа барамын.
***2. Болжалды келер шақ.** Ӏс-кимылдың келешекте іске асуына күмәндануды білдіреді. Етістіктің түбіріне есімшенің **-ар/-ер/-р** жұрнағы жалғану арқылы жасалады: Әуелі өзіміз барармыз. Ертең сабаққа барармын. Ойынға енді шықпаспын. 
***3 Мақсатты келер шақ**. Ӏс-қимылдың келешекте мақсат етіле орындалатыныньбілдіреді, етістіктің түбіріне есімшенің **- мақ/-мек/-пақ/-пек/-бақ/-бек** жұрнағының қосылуы арқылы жасалады: Олар ауылға қайтпақ. Ертең сабаққа бармақшымын. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Бір жарым корпусты сүңгуір қайық

**Бір жарым корпусты сүңгуір қайық** — берік болат корпусты және сырттан жеңіл корпуспен коршалған қайық. Борт сыртындағы жеңіл корпусы жарты сфералық формада болады. Оған бас балласттың борт цистерналары орналастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кездесу шебі

**Кездесу шебі** (Рубеж встречи) 1) бір-біріне карама-қарсы бағытта шабуылдаушы өз әскерлерінің екі тобының кездесуі болжанатын немесе кездесуі болған шартты желі. Ол қарсыласты коршауға алу әрекеттері, оның қоршаудағы топтастықтарын бөлшектеу немесе жою, әскерлердің қоршаудан шығу, шабуылдауда десанттармен кездесу кезінде тағайындалады; 2) карама-қарсы ұрыс (шайқас) барысында екі жақ әскерлерініц түйісулері болжанатын немесе болған жергілікті жер алқабы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шөлдің гипсті қыртыстары

**Шөлдің гипсті қыртыстары** - құрғақ күйінде гипспен және қатты тау жыныстарымен нығыздалған борпылдақ шөгінділерден тұратын тығыздалған жамылғы құрылым түріндегі шөлдің үгілу қабығының пішіні. Кейде бетін борпылдақ материалдардың жұқа қабаты жауып жатады. Көбінесе Солтүстік Африка, Батыс Азия, Солтүстік Америка және Орталық Аустралия шөлдерінің едәуір аудандарында таралған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Өздігінен жүретін артиллерия

**Өздігінен жүретін артиллерия** (Самоходная артиллерия) —
әдетте, танкілер шассиіне орнатылган, сауытты, өздігінен жүретін артиллериялық қондырғымен жарақталған артиллерия түрі. Салмағы танкілермен бірдей болса да, өздігінен жүретін артиллерия қондырғысы куатты зеңбіректі, келте зеңбіректі немесе реактивті қару-жаракпен жабдықталады. Өздігінен жүретін артиллерия жоғары жылдамдығымен және әтімділігімен ерекшеленеді. Ол қарсыластың танкілерімен, танкіге қарсы артиллериясымен күресуге, ұрыста мотоатқыштар және танк бөлімшелерін, бәлімдерін қолдауга, сонымен катар қарсыластың әуе шабуьшынан әскерлерді қорғауға арналған. Өздігінен жүретін артиллерия взводтан, батареядан, дивизионнан тұрады және мотоаткыштар, танк құрамалары мен бәлімдеріне кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Прожектор

thumb|220px|Прожектор
**Прожектор** ( алға лақтырылған) — оптикалық, жүйелер көмегімен жарықты шоғырландыратын, алыс әрекетті жарық бергіш аспап. 
*Іздеуіш прожектор* - көлік құралында орнатылған күштеп айналдыратын тіреушетегі үшкір бағытталған, шоғырланған сәулесі бар фара.
**Прожектордың негізгі элементтері:** жарықтық оптикалық жүйе, сәуле (жарық) көзі және айналмалы механизмдері бар корпустар. Прожектордың жарықтық оптикалық жүйесі фокусында жарық көзі — арнайы қыздыру шамы, газ шамдары немесе бұрыштық электродтар арасындағы электрондық доғасы бар айна (шағылдырғыш) мен линзалардан тұрады. Қаптамалардың ішкі бөліктерін суыту табиғи немесе күштеп желдету жолымен жүзеге асады. Арналуы бойынша алыс әрекетті, *жарық төгуші* және *дабылдық прожектор* болып бөлінеді. Жылжымалылығы бойынша тасымалды, сүйремелі, әскери техника үлгілеріне тікелей қондырылатын, өздігінен жүретін және тұрақты болады.

## Дереккөздер


Санат:Жарық көздері
Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Әскери іс
Жалпы улы улағыш заттар

**Жалпы улы улағыш заттар** — қанды, нерв жүйесін закымдандыратын, зақымданған адамды бірнеше минут ішінде өлтіріп жіберетін, тез әсер ететін улағыш заттар. Жалпы улағыш заттарға табун, зарин, зоман, көгерткіш кышкылдар, хлорциан және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бейтараптану

**Бейтараптану** (  ) (  )  - 
# тіл құрылымындағы элементтердің позициялық қарама-қарсылығын болдырмау, бейтараптандыру. Бейтараптану жеке тілдік элементтердің, олардың өзара қарама-қарсылығын, шартты байланыстылығын қалыпта отыруда манызды фактор болып табылады. Бейтараптану ұғымын тіл біліміне енгізген фонологтер. Қарама-қарсылық жүйесі туралы универсалдық теорияның бір бөлімі ретінде оны жасаған Н. С. Трубецкой. 20 ғасыр  60 жылдарынан бастап Бейтараптану морфология, синтаксис, лексика, семантика және мәдениет тарихы материалдары негізінде жасала бастады.
#  Күшті қышқылдар мен күшті сілтілердің әрекеттесу реакциясы; бұл реакция нәтижесінде сутек ионының қышқылдық, ал гидроксил иондарының сілтілік қабілеттері жоғалып, бейтарап ерітінділер
түзілетін болады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Кедергілер жолағы

**Кедергілер жолағы** (Полоса препятствий) — әскери қызметшілерге ұрыс даласында өте жиі кездесетін кедергілер мен бөгеттерден өту тәсілдері мен әдістерін үйретуге арналған жергілікті жердегі арнайы жабдықталған алаңша. Ол бөлімшенің, бөлімнің оқу-жаттығу материалдық-техникалық базасының объектісі болып табылады. Кедергілер жолағында жаттығу өткізу әскери кызметшілердін шыдамдылық, ептілік, батылдық, тапқырлық, бағдарлану шеберлігі және басқа да маңызды касиеттерін арттыруға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аберрация

**Аберрация**  , ауытқу — физикада жарық сәулесінің линза арқылы өткеннен кейін бір нүктеде түйіспей ауытқуы. Аберрация термині ғылымның әр саласында кездеседі. .

**Аберрация** (aberration) суретті жуатын айналар немесе линзалардың жарық сәулелерін жою. Сфералық аберрация айна немесе линзаның қисық фокустауына байланысты түзіледі. Сыртқы жиектеріне түскен сәулелер линза немесе айна ортасына түсіп фокусталатын сәулелер нүктесінде фокусталмайды. Демек, айна немесе линза арқылы жасалған суреттердің жуылуына әкеп соқтырады. Хроматикалық аберрация тек линзаларға (айналарға емес) тән. Сондай-ақ, линзаның бір жазықтықтағы әр қилы ұзындықтағы толқынның барлық түстерін фокустай алмайтын қасиетке ие. Сурет жуылып, жиектері кемпірқосақ спектрларымен боялады.

## Дереккөздер


Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Кезекті міндет

**Кезекті міндет** (Последующая задача) — шабуылдағы бөлімшенің, бөлімнің таяудағы міндеттерінен кейін орындалатын жауынгерлік міндетінің бөлігі. Кезекті міндетті әскерлердің келісімді ісқимылына кол жеткізу және құраманың (бөлімнің) алдына койылған жауынгерлік міндеттерін орындау кезектілігін қамтамасыз ету мақсатында жоғарғы командир қояды. Кезекті міндеттің мазмұны ұрыстың мәнісіне, бөлімнің (бөлімшенің) ұрыстық мүмкіндіктеріне, қарсыластың қорғанысы мен жергілікті жер сипатына және басқа да жағдайларға байланысты болады. Кезекті міндетке белгіленген ауданда қарсыласты толық талқандау, шабуылды одан әрі дамыту және оның орналасқан шебін немесе объектісін алу қамтылуы мүмкін. Кезекті міндетті орындау үшін әдетте ұрысқа екінші эшелон немесе кор енгізіледі. Қазіргі кезде құрамаларга Кезекті міндеттің орнына одан арғы міндет қойылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс