open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бекет Қарашин

right|thumb
**Бекет Қарашин** - 1953 жылы 23 қазанда Атырау облысы, Индер ауданында туған. 1970—1972 жылдары Алматы қаласында құрылыста жұмыс істеген. 1979 жылы ҚазМУ-дің философия-экономика факультетін тамам даған.1979 — 1993 жылдары Қарағанды жоғарғы милиция мектебінде оқытушы болып қызмет етіп, Мәскеуде, Таулы Қарабақта, Жаңа Өзенде тыныштық пен тәртіп сақтау істеріне араласқан. 1983—1986 жылдары Қазақ ССР Ғылым академиясының философия және құқық институтының аспирантурасында оқыған. 1993 жылдан Атырау қаласында тұрады. Қазір «Алшы» әдеби-тарихи, мәдени қорының құрылтайшысы, «Наргис» ААҚ Бас директоры, «Атырау-Ақпарат» агенттігінің әдеби қызметкері.

Ақын Махамбет Өтемісұлының өлеңдерін орысшаға аударып, «Жыр — Жебе» («Стихострелы») деген атпен шығарған. «Бейбарс: эпоха и личность», «Испытание лука и лиры», «Менің Қазақстаным», «Тюрк и Я», «Скиф и Я», «Слова» кітаптарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Индер ауданы тұлғалары
Санат:1953 жылы туғандар
Хамитбек Мұсабаев

**Мұсабаев Хамитбек** - 1953 жылы 7 қазанда Қостанай облысы, Аманкелді ауданының орталығы Аманкелді селосында туған. 1970 жылы орта мектепті аяқта-ған соң, Аманкелді ауданындағы «Қарасу» совхозында еңбек жолын бастаған. 1979 жылы Қазақ университетінің журналистика факуль-тетін тамамдаған.
## Еңбек жолы
1972 жылдан Аманкелді аудандық газеті редакциясында қызмет істейді. 1972 жылдан 1975 жылға дейін тілші, 1975-1977 жылдары бөлім меңгерушісі, 1977-1981 жылдары жауапты хатшы, 1981-1990 жылдары редактордың орынбасары болып жұмыс атқарған.
1990 жылдан бастап редактор және 2002 жылдан облыстық "Қостанай таңы" газетінің Аманкелді ауданы бойынша менішкті тілшісі.
Бipнеше рет ауылдық және аудандык кеңестердің депутаты болды. 1990-1992 жылдар аралығында аудандық партия комитетінің бюро мүшесі болып сайланды. 1994-2000 жылдар арасында 6ipiнші шақырылған Торғай және Қостанай облыстары мәслихаттарының алғашқы депутаттарының 6ipi болып сайланды. 1983 жылы жас ақын-жазушылардың республикалық «Жігер» фестивалінің лауреаты атанды.
Қазақстан Республикасы Жазушылар одағының мүшесі, Қазақстан Республикасы журналистер одағының мүшесі, Қостанай меценаттар клубы «Қазына» сыйлығының лауреаты (2006). Қазір Аманкелді аудандық "Аманкелді арайы" газетінің бас редакторы болып қызмет етеді.

## Еңбектері
1983 жылы жас ақын-жазушы-лар мен өнер иелерінің республикалық «Жігер» фестивалінің лауреа-ты атанып, 2003 жылы Қостанай облысы әкімінің сыйлығын алған. 2006 жылы Қостанай облысы меце-наттары клубының тәуелсіз «Қазына» сыйлығын алған, 2006 жылғы республикалық «Елім менің» фести-вальінің лауреаты.
Ақынның өлеңдері мен поэмалары 1973 жылдан бастап аудандық, облыстық және республикалық баспасөз беттерінде жарияланып тұрады. «Торғай топырағы» (1991), «Ақжол» (1992), «Ахаң-Жахаң ізімен» (1993), «Алашорда арманы» (1995), «Таразы» (2003), «Наркескен» (2006) атты жыр жинақтары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қостанай облысы
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:7 қазанда туғандар
Жеке дәрі қобдишасы

**Жеке дәрі қобдишасы** — радиацияға, химияға, бактерияға карсы медициналық және басқа да профилактикалық құралдар. Жеке дәрі қобдишасы радиациялық заттармен, бактериялық құралдармен зақымданған кезде өзіне-өзі және жанындағыларға алғашқы көмек көрсетуге арналған. Оның ішіне препараттары бар сықпалар мен пеналдар, ауырғанды басатын дәрілері бар шприцсықпа салынған. Сынғанда, жарақат алғанда және күйіп калған кезде ауырғанды басатын дәрі жамбас қоң етіне салынады. Фосфорлы органикалық заттармен уланған жағдайда "Ғ" ұядағы препаратты пайдаланады: "химиялық қауіп" сигналы берілгенде — бір таблетканы, ал уланудың алғашкы белгілері күшейе бастаған кезде тағы да бір таблетканы қабылдау керек. Таблетканы қабылдауды 5-6 сағаттан кейін қайталау қажет.

Бактерияға қарсы қолданылатын дәрілерді жұқпалы ауру қаупі тікелей тәнген жағдайда, ол ауру пайда болған кезде, сондай-ақ жаракаттанғанда және күйгенде қабылдайды. Асқазан-ішек жолдары бұзылған жағдайда кабылданатын мөлшер нұскау бойынша белгіленеді. 
*Радиациядан қорғайтын дәріні сәуле алу каупі төнген кезде 6 таблеткадан бір рет, 
*сәуле алу қаупі қайталанған жағдайда 5-6 сағаттан кейін тағы да 6 таблетка ішу керек. 
*Радиоактивті заттардың ішкі организмге түсуі мүмкін болған кезде йодты калий таблеткасын күн сайын бір таблеткадан 7-10 күн бойы кабылдау қажет. 
*Құстырмайтын дәріні сәуле алғаннан кейін, сондай-ақ жүрек айнуы басталған кезде бір таблеткадан ішуге кеңес беріледі. 
*8 жасқа дейінгі балаларға бір ішкенде таблетканың ширек бөлігін, 8-ден 15 жасқа дейінгілерге аталған препараттардан жарты таблеткадан береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
ӘШҚК әскерлерінің оперативтік бастамасы

**ӘШҚК әскерлерінің оперативтік бастамасы** (). Елдің ӘШҚҚ әскерлерінің оперативтік бастамасы оларға өздігінен немесе Қарулы Күштердің басқа түрлерімен бірлесе әкімшілік-саяси орталықтарды, өнеркәсіп-экономикалық аудандарын, әскерлер топтастығын және басқа маңызды объектілерді әуе шабуылынан қорғау тапсырмаларын орындауына қолайлы жағдай жасайды. Олар бейбіт уақытта үнемі әзірлікте тұрады, ал соғыс барысында әуе шабуылынан қорғану операцияларын және жүйелі ұрыс әрекеттерін жүргізуі мүмкін. ӘШҚК әскерлерінің тапсырмаларды табысты орындауы олардың ұрысқа деген мұқият әзірлігімен, әуе шабуылына қарсы сенімді қорғанысты ұйымдастыруымен, күштер мен құралдар арқылы маневр жасауымен қарсылас сокқыларынан өз әскерлерін қорғау және ұрыс қимылдары барысында олардың жауынгерлік қабілеттілігін шұғыл қалпына келтіруімен тығыз байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
МИРАС АҚ

"МИРАС" АҚ - машина құралдарын шығаратын кәсіпорын. 1986 ж. құрылды. Арнайы техникалық жабдықтар өндіретін тәжірибе-сынақ зауыты ретінде "Қазаккумулятор" өндірістік бірлестігінің құрамында болған. 1992 ж. ол машина жасау зауыты болып өзгертілді. 1993 ж. кәсіпорынға акц. коғам статусы берілді. Көсіпорында шағын технологияларды игеру қолға алынды. 1994 ж. Германияның "Аккорд" фирмасымен бірігіп, халықаралық сұраныстағы ауылы шаруашылығы жабдықтарын шығару бағытында жұмыс істеді. "МИРАС" машина жасау зауыты орта кәсіпорындар қатарына жатады.

## Дереккөздер
Дыбыстау универсумы

**Дыбыстау универсумы** - ықтымалды мүмкіндікті сөйлеу дыбыстарының жиынтыгы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Сақтандыру жарнасы

**Сақтандыру жарнасы** - сақтандыру жәйттері туындаған жағдайда, өзіне қабылдаған міндетіне сәйкес, сақтандырушының сақтанушыға келген зиянды өтеуге, ал ол денсаулығын сақтандырған жағдайда, медициналық қызмет шығынын өтеуге төленетін ақша мөлшері. Міндетті түрде сақтандыруда, бұл жарна заңда қарастырылған мөлшерден аспауы тиіс, ал ерікті сақтандыруда, сақтандыру жарнасының мөлшері жасалған шарт бойынша белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Спирт өндірісі

**Спирт өндірісі** - тамақ өнеркәсібінің дәнді дақылдардан ішімдік (этил) спиртін дайындайтын саласы. Этил спирті, негізінен, тамақ өнеркәсібінде, медицинада және радиоэлетроникада қолданылады. Спирт өндіру үшін дәнді дақылдар, картоп және қант өнімдері пайдаланылады. Дән тазаланып, ұнтақталып арнаулы қазандарда сумен қосылып қайнатылады. Осыдан пайда болған қою массаға ашытқы ферменттері қосылып ашытылады. Крахмал ашып спиртке айналады. Ашытылған масса (брага) сүзіліп, сүзінді айыру аппаратына жіберіледі.

## Дереккөздер
Медициналық қызмет

**Медициналық қызмет (Медицинская служба)** — медицина мекемелері мен денсаулық сақтау органдары негізінде жасалатын қызмет түрі. Медициналық қызмет медициналық жасақтар мен мекемелердің санитариялық-гигиеналық, профилактикалық және эпидемияға қарсы шараларды ұйымдастырып, жүргізуге үнемі дайын болуын, зардап шегушілерге медициналық көмек көрсетуді, оларды емдеу мекемелері мен емделуге көшіруді, жасақтардың адам құрамының зақымданғандарын санитариялық тазартудан өткізуді ұйымдастыруды, халықты кешіру барысында және орналасқан жерлерінде, сондай-ақ кәсіпорындарда жұмыс істейтіндерге медициналық кызмет көрсету ісін ұйымдастыруды қамтамаеыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қайта тәрбиелеу алгоритмі

**Қайта тәрбиелеу алгоритмі** - мінез-құлықтың дұрыс қалыптаспаған жақтарын қайта қалыптастыруға бағытталған тәрбиешінің бірізді әрекеті және төмендегілеруі көздеуі:
*оқушының дамуы мен мінез құлығындағы ауытқушылықтың себептерін табу;
*оның тәрбиесіндегі мәселелерді, мінез құлықтың қалыптасқан стереотиптерін қайта құруға ықпал ететін факторларды, жолдарды және құралдарды анықтау;
*оқуда және бос уақытында баланың санасы мен іс-әрекетінің белсенділігін арттыру;
*тәрбиенің анық, нақты ойластырылған әдіс-тәсілдер жиынтығын қолдану;
*қайта тәрбиелеу нәтижесіне ағымдағы және мерзімі ұзартылған бақылауды іске асыру;
*тәрбиешінің іс-әрекетіне түзетулер еңгізу.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мәндер универсумы

**Мәндер универсумы** - барлық мүмкіндікті айтылымдардың барлык ой мағыналық мазмұны.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Кепілгер

**Кепілгер** (франц. *[[garant]]* - кепіл беруші, *[[garantir]]* — қамтамасыз ету) — кепілдік беруші және оның жүзеге асырылуын қадағалаушы тұлға, ұйым, мемлекет немесе олардың тобы. Кепілгер әдетте материалдық жауапкершілікті мойнына алады, туындаған зиянның орнын толтырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Михаил басағы

**Михаил басағы** — айлауықтар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауында: Шолақтауда және Қызылауыз шатқалында кезде-седі. Биіктігі 40 см-дей. Көптеген сабақтары бар. Тамыр түбіндегі жапырақтары ұзын сағақты, доғал, жиектерінде кірпікшелері бар. Күлтелері көкшіл түсті, жалпақ қоңырау тәрізді шеттері қайырылған. Мамыр-маусымда гүлдеп, маусым-шілде айларында жеміс салады. Жаңғақшалары қанат жеміс. Тұқымынан көбейеді. Сирек кездесетін эндемикалық түр, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Субөнімдер

**Субөнімдер** - еттен басқа тағамға малдың ішек-қарнын, басын, сирақтарын, құйрығын, яғни субөнімдерді қолданады. Әр түрлі субөнімдердің тағамдық шпагатпен байлайды. Жүректі ұзынынан кесіп, ұйытындыларын алып тастап, суық суға 1—2 сағ-қа салып қояды да бірнеше рет жуады. Желінді 1—1,5 кг-нан бөліктерге бөледі, жуады, ірі тамырларын кеседі де, суық суға 5—6 сағ-қа салып қояды. Өкпесін жуады, ұзынынан және көлденеңінен кеседі, тағы да жуады. Құйрықтарын бөліктерге бөліп, жуады және суық суға 6 сағ-қа салып қояды.

## Дереккөздер
Тұрлыхан Қасенұлы

right|thumb
**Тұрлыхан Қасенұлы** - (1902-1942)Семей облысы, Қандығатай болысы (қазіргі Жарма ауданы), Қапанбұлақ ауылында дүниеге келген. 1920 жылы Семейде мұғалімдер даярлайтын курста, 1925 жылы педтехникумда оқыды. Мұғалім, Аяғөз аудандық оқу бөлімінде инспектор(1928-1930) болған. 1934 жылы Қазақстан Жазушылар одағының Семей облыстық бөлімшесі басқарды. 1935 жылы осында «Еңбек» деген атпен журнал шығара бастайды. Әдеби сындар, әңгімелер, «Нүкен», «Ерлер әңгімесі», «Радио сөзі», «Оспан комсомол» деген поэмалар, «Әріп ақын», «Әдебиет жұмысына атсалысайық» деген зерттеу мақалаларын жазған. Тұрлыхан орындал жүрген 13 ән нотаға түсіріліп, 1931 жылы Алматыда басылып шыққан «500 казахских песни» кітабына енген. Олар: «Ардақ», «Қайырма», «Түлкітымақ», «Қарагөз-ау», т.б.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қапанбұлақ ауылы
Санат:1902 жылы туғандар
Михельсон кермегі

**Михельсон кермегі** — тарандар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Іле Алатауында (Торайғыр тауында, Шарын өзені) және Кетпентауда (Шонжы, Кеген өзені) кездеседі. Сабақтары қысқа, жапырақтары солғын жасыл түсті, жалпақ немесе ұзын қалақ тәрізді, Ұзындығы 1,5-4,5 см. Гүл сидамы көп, негізінен ирек тармақталған бұтақшалары бар. Гүлжапырағы жарғақты, ұсақ, қызғынттау жүйкелі. Тостағаншасы жалпақ ұңғы тәрізді, күлтелері сары түсті. Маусым-шілдеде гүлдеп, жеміс салады. Тұқымы ашық қоңыр түсті. Тұқымынан көбейеді. Эндемик, реликт түр болғандықтан, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қорғасыншөптер
Санат:Жетісу
Тілдің бірыңғайлығы

**Тілдің бірыңғайлығы** - әдеби, ресми, мәдени, діни және сол сиякты қатынас құрал ретінде бірыңғай үлгідегі тілді белгілеу. Үйлесім ассимиляция сияқты. Грамматикалық үйлесім қиысу сияқты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Сусло

**Сусло** — спирт алуда езіліп қайнаған және қантталғаннан кейінгі ерітінді; сыра және квас өндіретін, ашымаған крахмалды және қантты қайнатпа; сығымдаған жүзім шырыны; сыра дайындауға арналған, құлмақ пен ашытқы қосылмаған, уыт пен ұн қосылған тәттілеу жартылай фабрикат; сыра, квас дайындауға қажетті ашып кетпеген крахмалды және қантты заттардың қайнатпасы.

## Дереккөздер
Сезімдердің амбивалентілігі

**Сезімдердің амбивалентілігі** ( - жұрнақ, екіжақтықты білдіреді,  - күиі) - тұлғаның кұрделі күйі, сезімдердің және эмоциялардың бір уақытта қарсыласуынан туады; тұлғаның ішкі конфликтсінің көрінуі.Көбінесе жасөспірімдерде өзінің құрбыларымен, ата-аналарымен, мұғалімдерімен қатынасқа түскенде байқалады.
Амбиваленттілік — бойында қарама-қарсы сезімдер (қуаныш-қайғы, махаббат-жеккөру т.б.) туғызатын жағдайды білдіретін психологиялық ұғым. Амбиваленттілік адамның қоршаған ортаға қарым-қатынасының күрделілігін, екіұштылығын және құндылықтар жүйесінің қайшылығын білдіреді. Амбиваленттілік терминін алғаш швейцарлық психолог Э. Блейлеф ұсынған. К. Юнг оны мәдениеттануда қолдана бастады. К. Юнгтің ұжымдық бейсаналық ілімінде архетиптік сананың мазмұнына екіүштылық тән, себебі тұрақты ескі сананың бейнелері жаңа мазмұн динамикасының салдарынан адамның тылсым дүниесіне ығыстырылады, бірақ ол күнделікті өмірде жоғалып кеткен, тылсым дүниеден бастау алатын амбиваленттӏлӏк көріністеріне өкеледі. М. Бахтиннің мәдениеттану теориясында амбиваленттілік орта ғасырлар мен Қайта Өркендеудің күлкі-әзіл мәдениетіне тән көркем бейнелерде байқалады. Амбиваленттілік бұл жағдайда ортағасыр адамына тән дене мен рухтың дуализмінен туындайды және жеке тұлғаның тіршілігіндегі циклдік өзгерістерге (ескі-жаңа, туу-өлім, жас-көрі т.б.) қатысты байқалып отыра¬ды. Қазақтың дәстүрлі мәдениетіне де амбиваленттӏлӏктің көріністері тән: көшпелі тынымсыз қозғалыс және әлеуметтік тұрақтылық, мұсылманшылық және тәңіршілік, күнделікті тіршілік және сауық мәдени еті, еркіңдік және қауымдастық т.б.

## Дереккөздер


Санат:Сезімдер
Санат:Психоталдау
Еріксіз сақтандыру жарнасы

**Еріксіз сақтандыру жарнасы** - заң бойынша сақтандырушы тарапынан атқарылатын, сақтанушыға тікелей төленетін сақтандыру жарнасы. Онын мөлшері мен төлену тәртібі заңда қарастырылады және басқа да міндеттемелерден, оның ішінде қызметкермен жасалған еңбек шарттарынан да келіп туындайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Жақсыз қолданыс

**Жақсыз қолданыс** - іс-кимылды ешкімге телімейтін етістіктің қолданылуы. 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жолсейіт Молдасанов

**Молдасанов Жолсейіт** (12 маусым 1930, Тоғызбұлақ, Кеген ауданы – 7 шілде 2015) — қазақ шопаны. Социалистік Еңбек Ері (1973). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері (1965).  

Ұлы жүздің Албан тайпасы Бозым руынан шыққан.

1947 жылдан Кеген ауданының Қарқара өңірінде шопан болды. Молдасанов әр 100 саулықтан 141 қозы алып, әр қойдан 4 кг жоғары сапалы жүн қырықты. Оның есімі 1968 жылы республиканың құрметті Алтын кітабына жазылды. Кеген ауданында мал шаруашылығы саласында үздік көрсеткіштерге жеткендерге Молдасанов атындағы жүлде белгіленді. 

1947 жылдан - Кеген ауданындағы Қарқара кеңшарының шопаны, кейін аға шопаны.  Ол рекордтық деп саналатын нәтижелерді дәйекті түрде қамтамасыз етті.  Ол 1971 жылы 100 аналық балықтан 158 қозы, 1972 жылы 160 қозы, 1973 жылы 171, 1978 жылы 176 қозы алды. Қырқылған жүн әр қойдан 4,5 келіге жетті.  Бесжылдықты 3 жылда орындады.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1973 жылғы 6 қыркүйектегі Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Молдасанов 2 мәрте Ленин орденімен және Октябрь революциясы орденімен марапатталған.

Қазақ КСР ауыл шаруашылығының еңбек сіңірген қызметкері (1965). 1985 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, XXIV, XXV, XXVI съездерінің делегаты, КОКП Орталық тексеру комиссиясының мүшесі.

Отбасы: әйелі, 10 баласы.

2015 жылы 7 шілдеде 86 жасында дүниеден өтті. Кеңсай зиратында жерленген.

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Шопандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің екі мәрте иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі депутаттарының тізімі
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер
Инверсия температурасы

**Инверсия температурасы** - Джоуль-Томсон эффектісі таңбасын өзгерткен кездегі температура.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қосарлы меңгерілу

**Қосарлы меңгерілу**
* 1. Меңгеретін сезде түрлі септік тұлғаларында екі меңгерілетін сөздің болуы (Анама жасаған құрметіңіз үшін. Сізге ризамын (ризамын кім үшін? Кімге?);
* 2. Екі бірыңғай мүшеде ортақ меңгеріле байланысқан сөздің болуы (Ауада гүлдің хош иісі тарап, мұрын жарды).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Кепілдікті міндеттеме

**Кепілдікті міндеттеме** — кепілгер белгілі бір міндеттемелердің орындалуына өзі кепіл болатын тұлғаға беретін жазбаша куәлік (кепілдікті хат).
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Алтынбек Бәкірұлы Молдашев

**Молдашев Алтынбек Бәкірұлы** (10.1.1948 жылы туған, Жамбыл ауданы, Ұзынағаш ауылы) — ғалым, экономика ғылымдарының докторы (2001), профессор (2002). 1973 ж. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын, 1979 ж. осы оқу орнынын аспирантурасын бітірген. 19742002 ж. Қазақ ауыл шаруашылығы ҒЗИ-нда кіші, аға ғыл. қызметкер, бөлім меңтерушісі, ғылыми хатшы болды. 2002 жылдан осы мекеменің директоры. Негізгі ғылыми жұмыс - тары еліміздің аграрлық-өндірістік саласын нарықтық экономика талаптарына сай жетілдіріп, ауыл шаруашылығы құрылымдарын материалдық-техникалық жабдықтау мәселелерін зерттеуге арналған. 90-нан аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 4 монографиясы жарық көрген. ауылы И.Бараев атындағы сыйлығының лауреаты (2002). 

## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Дауыссыздар топтарын қарапайымдандыру

**Дауссыздар топтарын қарапайымдандыру** - ауызша сөйлеуге байланысты әңгімелесудің универсалды ерекшеліктерінің бірі, жылдам сөйлегенде байкалады, екпін түспеген дауыстылардың күшейтілген редукциясымен, дыбыстардың қысылуымен және түсіп қалуымен бір қатарда тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Орташаландырылған сақтандыру жарнасы

**Орташаландырылған сақтандыру жарнасы** - сақтанушының кірісі деңгейіне, жасына, жынысына, денсаулығына, отбасы мүшелері санына байланыссыз аймақтың барлық аумағына бірдей — сақтандыру төлемі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Медициналық пункт

**Медициналық пункт** — әскери бөлімнің (кеменің) медициналық кызмет бөлімшесі. Медициналық пункттер әскери кызметшілерге, денсаулық сақтау министрлігінің емдеу мекемелері болмаған жағдайда жұмысшылар мен қызметшілерге амбулаториялық және стационарлық медициналық көмек көрсетуге арналған. Медициналық пункт штат бойынша медициналық құрамы бар барлық әскери бөлімдерде құрылады. Әдетте Медициналық пункт амбулаториядан, стадионардан және дәріханадан тұрады. Медициналық пункттің жайкүйі мен жұмысына әскери бөлімінің (кеменің) медициналық қызметінің бастығы жауап береді. Медициналық пункттің батальондар мен теңіз жаяу әскерінің полктерінде орналастырылуы карастырылады. Батальонның медициналық пунктінің (БМП) міндеттеріне жаралыларды іздеу және жинау, ауруларды анықтау, оларға алғашкымедициналық қызмет көрсету, жаралылар мен ауруларды ұрыс алаңынан немесе жаппай кырып-жою ошақтарынан әкету, жаралылар мен ауруларды эвакуацияға дайындау, батальонда санитариялық-гигиеналық және эпидемияға қарсы шаралар өткізу, сондай-ақ ыедициналық барлау кіреді. Теңіз жаяу әскері Медициналық пунктінің негізгі міндеті бөлімшелерден жаралылар мен ауруларды эвакуациялау, оларға алғашқы дәрігерлік көмек көрсету, жеңіл жарақаттанған және жеңіл ауруларды амбулаториялық емдеу, БМП-ны жаралыларды жинау және эвакуациялау құралдарымен күшейту, санитариялық-гигиеналық, эпидемияга қарсы шаралар және жеке құрамды жаппай қырып-жоятын қарудан медициналық қорғау бәйынша шаралар өткізу болып табылады. Теңіз жаяу әскері Медициналық пункттері әдетте тасымалдау жолдарына жақын және шатырлардағы жаралылар мен ауруларды эвакуациялау жолдарында, 100 х 100 м өлшемді жабдықталған жайлар мен тасаларда орналасады.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Мухаммед Шариф

Молла (Қожа) Мұхаммед Шариф (1468/69 немесе 1470/71 ж.ш., Сайрам, — 1563/64 немесе 1565/66, Бесарық, Жаркент маңы) — Шығыс Түркістанның діни қайраткері, "Тазкира-йи Боғрахан" атты шығарманың авторы. Самарқандағы діни медреседе білім алған. Қашғарияға оралғаннан кейін "Увайси" деп аталатын сопынар қауымдастығын уйымдастырған. Кейіннен Хазрет ұлы Қожа атанды. Жаркент маңында мазарлар салдырды. Оның ізін қуушылардың арасында Шағатай әулетінен шыкқан моғол ханы Әбд-ар-Рашид те болды. Ол Молла (Қожа) Мұхаммед Шарифты діни ұстазым деп санады.

## Дереккөздер
Сусындар

[thumb|right|alt=A.|270px|[Коктейль]]
нобай|Жеміс шырыны
**Сусындар** — ертеден сусындарды екі топқа бөлген: (алкогольсіз) салқындатқыш, сусынды қандырғыш немесе алкогольді. Ғылыми және аспаздық-тағамдық түрде құндылығы бірдей емес.

Табиғи шикізаттар негізінде дайындалған сусындар: 
* Табиғи сусындар: 
* а) су, сүт, минералды сулар, балмен араластырылған сулар, ағаштардың балғын, көкөністердің, жеміс-жидектердің, кокос жаңғағының шырындары; 
* б) ерекше өңдеу арқылы алынған толық табиғи сусындар (қымыз, чал, айран, шұбат, тарақ, шай, кофе, какао, мате, морстар, квас, қышқыл щилер).

* Жоғары сапалы табиғи шикізаттарды өндеу негізінде алынған алкогольді, бірақ құрамында қант жоқ сусындар: 
* а) құрғақ жүзім шараптары, үй жағдайында дайындалған сыраның ұлттық түрлері, бал және жеміс сусындары; 
* ә) жоғары сапалы тамақ шикізаттарын (жүзім, алма, қарабидай, арпа, күріш, тұт, қант құрағы) көп рет айдау арқылы алынған алкогольді ішімдіктер (француз коньяктары, арақ, виски, кальвадос, тутовка, саке, ром). Бұл сусындар мен ішімдіктер шағын мөлшерде тағамдардың дәмін, консистенциясын келтіруге, аспаздық мақсатқа да пайдаланылады. Аспаздық өңдеуде тағам жоғары температураға дейін өнделінетін болғандықтан, оған қосылған алкогольді ішімдіктің құрамындағы спирт буға айналып кетеді.

* Сақтау, тасымалдау кезінде бұзылмас үшін қосылатын қоспалары бар, табиғи шикізаттардан дайындалынатын алкогольсіз сусындар:
* а) өндірісте шығарылған көкөніс және жеміс шырындары; 
* б) лимонадтар.

* Құрамында қант немесе басқа қоспалары бар табиғи шикізаттар негізінде дайындалған сусындар: а) жүзім шараптары, көмірқышқыл газымен қанықтырылған көпіршікті шампан шараптары; б) сапасын тұрақтандыру үшін спирт қосып күшейтілген ішімдіктер (барлық асханалық, десерттік, маркалы немесе жай жартылай құрғақ және тәтті шараптар); в) құрамында қанты бар жеміс-жидек шырындарынан дайындалған құймалар, тұндырмалар, ликерлер; г) барлық арманьяктар, брендилер, екінші сортты коньяктар және «Столичная» арағы; д) құлмақ, мальтоза қосылған дәндерден дайындалған сыралардың барлық түрі.

Жасанды сусындар.

1. Жасанды қоспалар көп мөлшерде қосылған сусындар: а) хош иістік альдегидтер эссенциялар негізінде дайындалған газды сулар;
б)	осы эссенциялар пайдаланылған жеміс сулары; в) табиғи уыт қоспай дайындалған алкогольсіз сыра түрі, "Кока-кола", "Пепси-кола", "Фанта". 

2. Күрделі жасанды араласпалар қосылған алкогольді сусындар: а) арзан шараптар, портвейндер, вермуттар, жасанды херестер; б) төмен сортты өнімдерден дайындалған арақ, ром, джин, виски, ханшина, Вьетнам күріш арағы. Бұл ішімдіктер зиянды болғандықтан аспаздықта қолданбаған дұрыс.

Араласпа (купажные) сусындар. ішер алдында әр түрлі компоненттерді араластырып дайындалған сусындар: коктейльдер, глинтвейндер, крюшондар, пунштар, грг.тар, флиптер және т. б.

## Дереккөздер

Санат:Сусындар
Моральға жат қылық

**Моральға жат қылық** - қоғамның қалыптасқан моральды бастауларын қабылдамау, адамгершілік нормаларға нигилистік қатынас, жеке тұлғаның және әлеуметтік топтардың рухани күйзелісі. 

Моральға жат қылықтың шектен шыққан формасына арсыздық, қоғамның барлық мәдениетіне, оның рухани құндылықтарына жаратпаушылық қатынас, мұраттар мен қалыптасқан әлеуметтік бастауларды келеке ету жатады.

## Дереккөздер


Санат:Мінез-құлық
Сөз қолданылуы

**Сөз қолданылуы** - сөздің сөздікте қолданылуының жиілігі бойынша сипаты, белгіленіп отырады.Қолданыс
* 1. бір тілдік бірліктің сөздегі қызмет сипаты, ерекшеліктері;
* 2. Сөйлеу стилистикасының құбылысы ретінде сөздің (айтылымның) қолданылуы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Медициналық эвакуация

**Медициналық эвакуация (Медицинская эвакуация)** — жаралылар мен ауруларды ұрыс даласынан ұрыс қимылдары ауданынан немесе терең тылдан емдеу мекемелеріне ұйымдасқан түрде тасымалдау (қолмен, көлікпен). Медициналық эвакуация жаралылардың (аурулардың) жараларының ауырлығына, медициналық көмекті қажетсіну дәрежесіне, денсаулығын қалпына келтірудің мөлшерлі мерзіміне байланысты ұйымдастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Калокагатия

right|200px
**Калокагатия** - антикалық эстетиканың аударуға келмейтін термині, индивид сұлулығының шарты болатын сыртқы және ішкі үндестікті білдіреді. Калокагатия туралы дерек алғаш рет 7 дананың материалдарында кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Медициналық-санитариялық батальон

**Медициналық-санитариялық батальон (Медико-санитарный батальон)** — жаралылар мен ауруларды эвакуациялау үшін медициналық пунктте оларға кәсіби медициналық көмек көрсетуге арналған құрамалардың медициналық-санитариялық кызмет көрсету бөлімі. Сонымен бірге медициналық-санитариялық бөлімге медициналық барлау жүргізу, санитариялық-гигиеналық және індетке қарсы шаралар өткізу мен әскерді медициналық-санитариялық құралдармен камтамасыз ету міндеттері де жүктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кепілдік хат

**Кепілдік хат** - борышқордың шаруашылық шарт талаптарын толық және уақытылы қамтамасыз ететіні жөнінде кепілгердің несиегерге беретін міндеттемесі, сондай-ақ тиесілі соманың уақытылы төленуі қамтамасыз етілетіні жөнінде беретін хаты. Кепілдік хатта кепілгердің үшінші тұлғаға беретін міндеттемесінің сипаты мен көлемі көрсетіледі. Кепілгер Кепілдік хатты өтеусіз немесе өтеулі негізде (кепілдік сомасының пайызы ретінде) беруі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қайнау температурасы

**Қайнау температурасы** — сұйык күйден буға фазалык өту кезіндегі сұйыктың температурасы.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Температура
Виварий

**Виварий, хайуанхана** - ғылыми мақсатта және биологиялық сынамалар үшін зертханалық жануарларды ұстайтын және өсіретін бөлме.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Жан Кальвин

right|200px
**Жан Кальвин** (1509-1564)- кальвинизм негізін қалаушы, Реформацияның бірден-бір ең жоғарғы қайраткері.
## Дереккөздер


Санат:1509 жылы туғандар
Санат:1564 жылы қайтыс болғандар
Санат:Діни қайраткерлер
Санат:Философтар
Шабдарбай Қатжанұлы

right|thumb
**Шабдарбай Қатжанұлы** — 1936 жылы 8 қазанда Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында дүниеге келген. 1963 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Мектепте мұғалім, Баян-Өлгей аймағы, «Жаңа өмір» газетінің бас редакторы болған.

«Аға жолы», «Көрімдік», «Күн ашық», «Қалқатай», «Керім-ау айдай», «Өз қолымен», «Алтай суреті», «Өмір ізі» атты жыр және прозалық кітаптардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Моңғолия қазақтары
Мелинит

**Мелинит ([[пикрин қышқылы]]) (Мелинит (пикриновая кислота))** — кейбір оқ-дәрілерді жарақтау үшін қолданылатыл орташа күші бар ұсақтағыш жарылғыш зат. Қатты түтіндеп жанады. Ашық ауада 200 кг М., ал бітеу кеңістікте аз мөлшерінің өзі жарылыс жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кепілдікті жарна

**Кепілдікті жарна** - кепіл пұл — тапсырыс ақысы жалпы сомасының клиент бастапқыда төлеген бір бөлігі, ол тапсырыстың орындалуы барысында одан ықтимал бас тартудың алдын алуға тиіс.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Кинетикалық қару

**Кинетикалық қару** (кинетическое оружие) — дағдылы оқтұмсық немесе ядролық жарылыстан айырмашылығы қиратқыш күші нысанамен қақтығыстан пайда болатын қару.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кюри температурасы

**Кюри температурасы** -
*екінші текті фазалық өту температурасының жалпы аты.
*ферромагнетиктің парамагнетикке фазалық өту температурасы.
*сегнетоэлектриктегі өздігінен болатын поляризация жоғалатын температура.
## Дереккөздер


Санат:Фазалық өтулер
Санат:Температура
Тіс ойғыш тарақша

**Тіс ойғыш тарақша** - тіс қашауыш станоктарда тісті дөңгелектерді жасап шығаруға қолданылатын тісті тақтайша түріндегі аспап.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Мемлекеттер достастығының қауіпсіздігі

**Мемлекеттер достастығының қауіпсіздігі (әскери аумақта) (Безопасность государств содружества (в военной сфере))** — ТМД-на катысушы мемлекеттердің ұлттық және ұжымдык өмірлік маңызды мүдделерін әскери сипаттағы кауіп-қатерлерден қорғау жағдайы. Ол қорғаныс аумағындағы бірлескен және келісілген шараларды жүзеге асыру нәтижесі болып келеді. Мемлекеттер достастығының қауіпсіздігі әскери аумактағы өзара тиімді ынтымактастық, аймактық негізде, сонымен қатар халықаралық ұйымдар шегінде баянды бейбітшілікті сактау бойынша үжымдық міндеттер мен шараларды бекітетін көп жақтыжәне екі жақты келісімдер кешендерімен негізделеді. 1992 жылдың 15 мамырындағы Ұжымдық қауіпсіздік туралы келісім және ТМД-на қатысушы мемлекеттер арасындағы екі жақты келісімдер негізінде құрылған Достастықтың қауіпсіздік жүйесі ТМД-на қатысушы мемлекеттердің әскери аумақтағы қауіпсіздігін қамтамасыз етудің маңызды шарты болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Вируленттік

400 x300 px|thumb|Хеликобактердi асқазанның жарасын адам шамданған бактерияға вирулентносттiктiң факторлары 
**Вируленттік** - қоздырғыштың ауру туындатқыштық (патогендік) дәрежесі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Төлен Қаупынбайұлы

right|thumb
**Төлен Қаупынбайұлы**  (06.05.1938  Алматы облысына қарасты Райымбек ауданындағы Қаратоған ауылы — 14.02.2018) —  жазушы. 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

1958 жылы Алматыдағы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының ағылшын факультетіне түсіп оқыды. 1965 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген соң, «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш»), «Ауыл» газеттерінде, «Парасат», «Жұлдыз» журналдарында, «Жазушы» және «Қазақстан» баспаларында қызмет істеген. 

Алғашқы туындылары 1956 жылдан бастап республикалық басылымдарда жариялана бастады.
* «Жазира» (1972), 

* «Шұғыла» (1979), 

* «Ашылмаған аралдар» (1976), 

* «Кең құлаш» (1989), 

* «Нан мен тер» (1991), 

* «Бауыржан батырға барғанда» (2000) деп аталатын көркем очерктері мен эссе кітаптары, 

* «Маруся асуы», 

* «Бетегелі бел» дейтін әңгімелер мен повестер жинақтары, 

* «Қабан жырау» (1993), 

* «Бабалар аманаты» (1996), 

* «Албан», 

* «Суарылған семсерлер» (1999), 

* «Батыр баба Әлмерек» деп аталатын тарихи тақырыптағы кітаптары,

* «Киелі керуен» (1999), 

* «Аққу саздары» (2001), 

* «Қыран тағдыр» (2003), 

* «Тұлға» (2004) атты роман, повестері жарық көрген.

Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың және Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының екі мәрте иегері.

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Жеке дозиметр

**Жеке дозиметр** — радиоактивтік заттармен зақымдалған жердегі жеке құрамның сыртқы гамма-сәулеленуін дозиметриялық бақылаудан өткізуге арналған құрал. Құрал адамның закымдалған жерде болған кезінде алған сәулесінің жалпы мөлшерін өлшеуге мүмкіндік береді. Ионизациялык камераның формасы автокаламдай және ол әскери қызметшінің қалтасында жүреді. Ол осінде алюминий өзекше орналаскан алюминий цилиндр болып келеді. Камера ішінде қоршаудың бір жағы цилиндрмен, ал екінші жағы алюминий өзекпен жалғасқан конденсатор орналаскан. Камераны зарядтау жеке дозиметр жиынтығынан тұратын зарядты өлшеу құралы аркылы жүзеге асады. Жеке дозиметр аркылы 0-ден 50 р-гe дейінгі сәулелену мөлшерін өлшеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бұранда кескіш тарақша

**Бұранда кескіш тарақша** - бір өткенде бұранда кескінің толық ойып шығаратын көпізді кескіш аспап.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қанығу температурасы

**Қанығу температурасы** - берілген кысымда сұйык пен оның буы арасындағы термодинамикалык тепе-теңдікке сэйкес келетін температура.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Оқытудағы аномалия

**Оқытудағы аномалия** ( - сәйкес) - айырмашылықтары бар зертелетін пәндер мен құбылыстар арасында қандай да бір қатынастағы ұқсастықты табатын педагогикалық тәсіл. Негізінен жаңаны, окушыларға белгісіз түсінікті біраз ұксастығы бар, таныс түсініктердің көмегімен, эксперименітік жолмен шығарып түсіндіруде қолданылады. Оқытудағы аномалия көмегімен кейбір анықтамалар мен шамалардың дұрыс және тәл түсінігі қамтамасыз етіледі. Оқыту тәсілі ретіндегі оқытудағы аномалия құндылығы оқу материалын меңгеруді жеңілдетуде, оқушылардың ойлау белсенділігін арттыруда, ізденіске оятуда, дұрыстығын арнаулы зерттеулермен тексеруге болатын болжаулар мен тапқырлыққа итермелеуде.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сұлы тағамдары

**Сұлы тағамдары**  — дүние жүзі асханаларында сұлыдан көптеген тағамдар әзірлейді. Сұлы ұнынан тағам дайындар алдында оны күрделі жылулық өңдеуден өткізеді. Сұлы ұнынан Шотландияда майқоспалы нан жабады, ол үшін 350 г бидай ұнын, 100 г сұлы ұнын, 300 г сүт, 100 г май, 2 шай қасық сода, 4 шай қасық кремортара (шарап тас тұзы) қажет. Еуропалық сүлы печеньесі құрамына 250 г сұлы, 50 г бидай ұны, 50 г құмшекер, 60 г сары май, 100 мл сүт, 1 ас қасық аспаз ұнтағын қосады.

## Дереккөздер
Мемлекеттік резерв

**Мемлекеттік резерв (Государственный резерв)** — әскер құрамына шақырылуға жасы келген және әскери іске үйретілген адамдар, энергетикалық, стратегиялық шикізаттардың, азық-түліктің, жабдықтардың қоры. Бұл қор әскери өнеркәсіпті үзбей жабдықтауға және әскери күшті қамтамасыз етуге жұмсалады. Стратегиялық және оперативтік резервтердің ұйымдастырылуы, олардың қайтадан қалпына келтіріліп, толықтырылып отыруы, оңтайлы пайдаланылуы қарулы ұрыстың барысына, оның шешуші кезеңдеріне ықпал жасайды және әскери күшті үнемі толықтырып отыру арқылы қарсыласты талқандауды, ұрыс шебінің кең өріс алуын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кодталған карта

**Кодталған карта** (кодированная карта) — әскерлерді жасырын басқарудың арнайы картасы. Жергілікті жер өңірлері мен объектілері шартты атаулармен жазылған ұрыс кимылдары ауданының топографиялық картасы түрінде болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Карталар
Кепілдікті шарт

**Кепілдікті шарт** - халықаралық құқық нормаларының сақталуын және халықаралық міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ететін құқықтық қағидаттар мен құралдардың жиынтығы. Халықаралық кепілдіктің негізгі нысаны. Онда, мысалы, бір немесе бірнеше мемлекет үшінші тұлғаға (мемлекетке немесе мемлекеттер тобына) жүктелген міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз етуге немесе белгілі бір елдерге басқа елдер тарапынан зиян келтіруден сақтау кепілдігін беруге міндеттенеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Сүйек

thumb|right|200px|
**Сүйек** — тірі ағзаның тірек-қимыл мүшелерінің ішіндегі жұмсақ тіндердің тірегі және бұлшықеттердің қозуы кезінде рычаг қызметін атқаратын маңызды құрылым. Адамның денесіндегі 200-ден астам тақ және жұп сүйек-тер адамның қаңқасын немесе скелетін құрайды. Сүйек коллагені мен аз мөлшерде суда ерімейтін кальций тұздарымен толыққан майдан тұрады. Сүйек сыртқы қатты қабаттан және ішкі кеуекті қабаттан тұрады. 

## Сүйек ұлпасының құрамы
Сүйек ұлпасын құрайтын жасушалар **остеобласт** (osteon - сүйек, blastos - өскін, ұрық деген грек сөздерінен шыққан) деп аталады. Ол жасушаларда коллаген фибриллаларын синтездеп бөліп шығарады. Бөлініп шығарылған заттар жасушааралық кеңістікке жиналады да, жасушадан тыс ағзалық матрикс түзеді. Остеобластар бір-бірімен жасушалық өсінділер арқылы өзара байланысып жалғасады. Матриксте негізінен фосфор қышқыл кальций тұздары Са3 (РО4) 2 қабат-қабат (қалыңдығы 3-5 мкм) болып жиналады. Бұдан өзге оған көмірқышқыл тұздары, фторлы тұздар, аздаған кальций гидроксидтері қатысады. Ақуыздар, күрделі қанттар басқа да ағзалық заттар осы тұздардың бəрін біріктіріп цементтейді. Сөйтіп сүйек ұлпасы пайда болады. Омыртқалылардың сүйек кристалдарының құрамы мынадай гидроксиапатитке жатады: Са10 (РО4)6 (ОН)2.

Мықты тығыз сүйек массасы бойынша 20% немесе көлемі бойынша 40% коллагеннен құралады. Ал оның қалған бөлігі минералды заттардың үлесіне тиеді. 

Басқа ұлпалар сияқты, сүйек ұлпасы да үнемі жаңарып отырады. Ағзаға кальцийдің, фосфордың, стронцийдың изотоптарын енгізіп байқаса, тіпті аз уақыттың өзінде-ақ олар үлкен сүйектің тығыз бөлігінде пайда болады. Мысалы, Са45 жəне Р32 изотоптарымен жасалған тəжірибе мынаны көрсетеді: сүйектің минералды бөлігінен 10-20% шамасы күн сайын жаңарып отырады екен.

Сүйектің ортасында қызыл, сары, сұр май бар. Оның құрамында олеин, стеарин, және пальмитин қышқылдары бар. Сүйектен майды алу үшін, алдымен, оларды жуады, майдалайды, содан кейін сүйектерді жылумен өңдеп (сумен немесе бумен өңдеп немесе құрғақтай қыздырып) алады. 100°С жоғары температурада өңделген сүйектерден желім алынады. Сүйек майының түсі ақтан сарыға дейін болады. 1-ші сортында сұр рең болуы мүмкін, дәмі мен иісі өнімнің өзіне тән болады. 1-сортта жағымды қуырылған дәм, балғын сорпа, таңдаулы болуына рұқсат етіледі.

## Дереккөздер


Санат:Анатомия
Витомерлер

**Витомерлер** - бір дәруменнің әрқилы химиялық түрлері.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Кальвинизм

thumb|right|200px|Жан Кальвин
**Кальвинизм** - 16 ғ. реформацияның нәтижесінде Жан Кальвин негізін қалаған протестанттық діни ілім. Ол өмір сүрудің тақуалық принципін негіздеді.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Сүйрік

thumb|right|200px

**Сүйрік** немесе **Стерлядь** (*Acipenser ruthenus*) -  - бекіре тұқымдасына жататын балық, бекіре тұқымдастарының ішіндегі бірден-бір тұщы су балығы. Оны Каспий, Азов, Қара, Ақ, Баренц және Кара теңіздерінен, сондай-ақ Батыс Сібір өзендерінен аулайды. Орташа салмағы 250—800 г.

## Биологиялық сипаттамасы
Тұрқы 100-125 см, салмағы 12-16 кг, тұмсығы сүйір. Жұмыр денесінің сыртында 5 қатарлы сүйекті ірі қабыршақтар бар, екі бүйірі тарақ тіс тәрізді ұсақ пластинкалы.  Сүйрік әдетте тұщы өзен суларын мекендейді. 
## Таралуы
Қара теңіз, Балтық, Каспий, Ақ теңіздерде, Еділ, Обь өзендерінде, Қазақстанда Жайық, Ертіс өзендері мен Бұқтырма, Зайсан көлінде бар.

## Түрлері және көбею
Сүйріктің еуропа және сібірлік екі нәсілі болады. Жыныстық жағынан еркегі 3-7, ұрғашысы 5-12 жылда жетіледі, 2-3 жылда бір рет сәуірде-маусымда  ағыны қатты суларға уылдырық  (4-137 мың, диаметрі 2 мм) шашады. Уылдырығы 6-11 тәулікте жамып жетіледі, 22 жылға дейін өмір сүреді. Сүйріктің негізгі қорегі омыртқасыз жәндіктер, насекомдардың  (хирономид т.б.) личинкалары. Қыс айларында қоректенбейді, су түбіндегі шұңқырларда қыстайды. 
## Қолданылуы
Кәсіпті маңызы зор, еті дәмді, майлылығы 5,6-6,4%. Қоры азайып қалғандықтан соңғы жылдары Сүйрік жасанды су тоғандарында қортпамен будандастырып қолдан өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Бекіретәрізділер
Сүр қуырдақ

**Сүр қуырдақ** - кепкен сүрді ұсақтап турап қайнатады, содан соң сорпасын төгіп тастап, қайтадан май салып қуырады. Алғаш қайнағанда сұр ет жұмсарып, тұзынан, ащы ескі дәмінен тазарады.

## Дереккөздер


Санат:Аспаздық
Балқу температурасы

thumb|Мұздың балқуы
**Балқу температурасы** — кристалдық күйден сұйық күйге фазалық өту болатын температура.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Температура
Шегежұлғыш, шегесуырғыш

thumb|Шегежұлғыш
**Шегежұлғыш, шегесуырғыш** - құрылыс, ұсталық және т.б. жұмыстарда бұйымдар мен заттардың белшектерін жалғастырып бекіту үшін пайдаланылатын қол сайман.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Мемлекеттік шекарадан өту

**Мемлекеттік шекарадан өту** — Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы арқылы өту темір жол, автомобиль, теңіз, өзен, әуе арқылы өту және өзге де қатынас Қазақстан Республикасының зандары мен Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес Министрлер Кабинеті белгілейтін өткізу пункттерінде жүзеге асырылады. 

Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу пункттерінде шекара әскерлерінің бақылау-өткізу прікттері, Мемлекеттік шекара әскерлерінід бақылауды жүзеге асыратын кеден және басқа мекемелері құрылады.
Әскери емес кемелер мен әскери кемелер Қазақстан Республикасынын мемлекеттік шекарасынан Заңға, Қазақстан Республикасының Президенті мен Үкіметінің актілеріне, сондай-ақ республикалық құзіретті органдар шығарып, белгіленген тәртіп бойынша жарияланатын ережелерге сәйкес өтеді.
Әуе кемелері Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасын Заңға, Қазақстан Республикасы Президенті мен Үкіметінің актілеріне, сондай-ақ республикалық құзіретті орғандар шығарып, белгіленген тәртіп бойынша жарияланатын ережелерге сәйкес арнайы бөлінген әуе дәліздері арқылы үшып өтеді. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасынан әуе дәліздерінен тысқары ұшып етуге республикалық құзіретті органдардың рұқсаты бойынша ғана жол беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мәтінің жеткізілу деңгейі

**Мәтінің жеткізілу деңгейі** - аралық репрезентациялар қатары, сол арқылы көп деңгейлі функционалды модельдерде тіл мәтінінің айтылуынан мазмұнына немесе мазмұнынан айтылуына көшеді. Былайша бөлінеді: фонетикалық және морфологиялық, синтаксистік және семантикалық.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ырысхан Мұсаұлы

thumb|Ырысхан Мұсаұлы

**Ырысхан Мұсаұлы** - 1933 жылы Семей облысының Абай ауданындағы Құндызды ауылында дүниеге келген. 1958 жылы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін журналист мамандығы бойынша бітірген. 
## Еңбек жолы
Еңбек жолын «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде бастады. Университеттің соңғы курсында оқып жүрген кезінде жаза бастаған.  1964 жылдан бастап Семейдің облыстық газетінде қызмет істеді. 1973-1977 жылдары Мангышлақ облысының "Коммунистiк жол" газетiнiң бас редакторы, Шевченко қаласы. «Абай» журналының бас редакторы қызметтерін атқарған.

2000 жылы екі томдық романдар жинағы шықты. 2003 жылы 5-томдық шыгармалар жинағы жарық көрдI.

## Әскери атағы
Әскери атағы - отставкадағы лейтенант.
## Діни көзқарасы
Діни көзқарасы - «Исламды артық көрем, басқа діндерге жақсы ниетпен қараймын».

## Саяси қайраткер ретіндегі идеалы
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
## Қазақстанның болашағы туралы болжамы
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Болашақта Қазақстан - өркендеген нл болады».
## Хоббиі
Хоббиі - шахмат, шаңғымен серуендеу.
## Сүйіп оқитын әдебиеті
Сүйіп оқитын әдебиеті - классикалық, көркем әдебиет.
## Отбасы
Тұл ер. Жұбайы - Мұқанова Ғазиза, марқұм, оқытушы. Қызы - Кәрібаева Күлғайша Дікенқызы (1954), оқытушы.

## Еңбектері
«Лениншіл жас», «Семей таңы» газеттерінде көптеген әңгіме, новеллалары, очерктері жарияланды. «Аға сұлтан» атты романы, осы романның негізінде жазылған «Тауан» атты пьесасы 2000 жылы жарық көрді. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1979), Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен (1983) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы тұлғалары
Санат:1933 жылы туғандар
Жеңіс Қашқынов

right|thumb
**Жеңіс Рахметоллаұлы Қашқынов** (Тоқырауын) (1942-2005)- 4 наурызда Қарағанды облысының Ақтоғай ауданындағы «Қуаныш» деген колхозда туған. 1964 жылы ҚазМУ-дің тіл және әдебиет факультетін бітірген.

Арғын тайпасы Қаракесек руы Сарым бұтағынан шыққан. 

Алғашқы кезде республикалық «Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінде істеп, 1965— 1985 жылдары қазақ радиосында әдебиет редакциясын басқарады. Кейін Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде, «Мектеп» баспасында жұмыс атқарады.

Алғашқы өлеңдері 1959 жылы республикалық «Пионер» журналы мен «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде жарық көрді.

Он шақты жыр жинағының авторы. Өлеңдері орыс, украин, өзбек, молдован,грузин, қырғыз, ұйғыр тілдеріне аударылған. Бірқатар бауырлас елдер ақындарының жырларын аударған.

Бірнеше жыр мүшәйраларының жеңімпазы. Ақтоғай ауданының Құрметті азаматы.

Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

## Шығармалары
*Кешкі күн. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1967; 
*Тұлпар. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; 
*Ленин ата. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1970; 
*Достар. Өлеңдер, ертегілер. А:, «Жазушы», 1971; 
*Қазыбек Нүржанов. Очерк. А., «Жазушы», 1972; 
*Соқпақтар. Өлеңдер, балладалар. А., «Жазушы», 1975; 
*Найзатас. Поэмалар, өлеңдер. А., «Жазушы», 1977; 
*Дихан мерейі. Поэмалар, өлеңдер. А., «Жазушы», 1988; 
*Қыраулы биіктік. Поэмалар, ертегілер, аңыздар. А., «Жалын», 1989; 
*Ақжолтай Ағыбай батыр. Очерк. А., «Балауса», 1996; 
*Алыптар мен арыстар. Өлеңдер мен дастандар. А., «Әуен», 2001; 
*Атыңнан айналайын, атамекен. Толғаулар, деректі әңгімелер, сапарнама, ой өрнектері. А., «Әуен», 2001.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Ақтоғай ауданында (Қарағанды облысы) туғандар
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:4 наурызда туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Фазалық өту температурасы

thumb
**Фазалық өту температурасы** — тұрақты қысым кезіндегі заттың тепе-теңдіктегі фазалык өту температурасы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Фазалық өтулер
Сүт өнімдері

**Сүт өнімдері** - сүттен дайындалатын әртүрлі тағамдар. Сүттен әртүрлі тағамдық өнімдер дайындалған кезде сүттің сақталу мерзімін ұзарту және оның құрамындағы пайдалы заттар мен жұғымдылық сапасын сақтау мақсаты да көзделеді. Қазіргі кезде мұнымен қатар сүт консервілерін, ашытылған сүт өнімдерін өндіру кеңінен дамып келеді. Сүттің | майлылығы оның негізгі сапа көрсеткіші болады. Әртүрлі мал сүттерінің майлылығы (% есебімен) мынадай: сиыр сүті — 3,9, ешкі — 4,3, қой — 7,2, шошқа — 5,9, түйе — 5,0.

## Дереккөздер


Санат:Сүт өнімдері
Мәлік Нәдірбеков

**Мәлік Нәдірбеков** - 1951 жылы 18 желтоқсанда Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының Бартоғай ауылында туған. Қазақ. Әкесі - Әндіжанов Нәдірбек, марқұм. Анасы - Әндіжанова Күлімхан, марқұм. Қазақ мемлекеттік дене шынықтыру институтының педагогика факультетін бітіргөн (1973), дене шынықтыру және спорт оқытушысы. Қазақ және орыс тілдерін біледі.

## Өмірбаяны
*1974 жылдан - Алматы қаласындағы «Қайрат» ОРБЖСМ еркін күрес бойынша жаттықтырушысы. 
*1984 жылдан - Алматы қаласындағы Республикалық спорт интернатының еркін күрес бойынша оқытушысы. 
*1992 жылдан - ҚР еркін күрес бойынша бас жаттықтырушысы. 
*1993 жылдан - Республикалық спорттық бейіндегі мектеп-интернаттың еркін күрес бойынша жаттықтырушысы. 
*1996 жылдан - ҚР еркін күрес бойынша бас жаттықтырушысы. 
*1997 жылдан - Алматы қаласындағы Республикалық спорт колледжінің еркін күрес бойынша аға жаттықтырушысы. 
*2003 жылдан - ҚР Олимпиадағы дайындық орталығының еркін күрес бойынша аға жаттықтырушысы. 
*2005 жылдан - ҚР еркін күрес бойынша аға жаттықтырушысы, 2006 жылдан - бас жаттықтырушысы.
*2010 жылдан бері - Алматы қаласындағы Жоғары спорт шеберлігі мектебінің еркін күрес бойынша жаттықтырушысы. Еркін күрестен жастар арасындағы КСРО чемпионы, жасөспірімдер арасындағы КСРО жастар ойыншыларының жүлдегері Исабаев Талғатты; Азия Кубогының иегері Деңгілбаев Берікті; жасөспірімдер арасындағы Еуропа Чемпионатының жеңімпазы Эрсенов Анзорды; жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионы, жастар арасындағы Әлем чемпионатының 2 мәрте жүлдегері Нұрбазалиев Рамзанды; жастар арасындағы Әлем чемпионатының жүлдегері Сабанбай Дәулетті; жастар арасындағы Азия чемпионы Боронбаев Қалсарды тәрбиелеген. ҚР еркін күресінен Еңбек сіңірген жаттықтырушысы. «Ынтымақтастықты дамытуға қосқан үлесі үшін» ҚР ІІМ медалімен (2008); ҚР Президентінің құрмет грамотасымен (2008) марапатталған.

## Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Нәдірбекова Кенжекей Данапиқызы.
Қыздары - Нәдірбекова Әсел (1981 ж. т.), Нәдірбекова
Әйгерім (1985 ж. т.), Нәдірбекова Айтолқын (1989 ж. т.).

Немересі - Сейдуманов әл-Рахым (2008 ж. т.).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Дауыс шымылдығы

**Дауыс шымылдығы**  — жұтқыншақтың іиікі жағында орналасқан дауыс шымылдығы өкпеден келе жатқан ауаға тосқауыл жасап, бірде керіліп, бірде жиырылып тұрады. **Дауыс шымылдығы** керіліп тұруынан діріл пайда болып үн шығады, ал жиырылып тұрғанда діріл болмайтындыктан, үн шыкпайды.

## Тағы қараныз:
* Дауыс
* Дыбыс

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика