Марилер

**Марилер** (марише *мари,марий, черемистер*) — Ресей Федерациясының құрамындағы Мари Республикасының (Марий Эл) негізгі тұрғындары. Халқы 290,9 мың адам.
Олар сондай-ақ Башқұртстанның солтүстік-батысында (103,7 мың адам), Киров облысында (29,6 мың адам), Свердлов облысының оңтүстік-батысында (23,8 мың адам), Татарстанда (18,8 мың адам), Түмен облысында (10,1 мың адам), Удмуртияда тұрады. (8,1 мың адам), Нижний Новгород облысы (6,4 мың адам), Пермь өлкесі (4,1 мың адам), Саратов облысы (2,9 мың адам), Самара облысы (3,0 мың адам) және т.б.
Ресейде барлығы 547,6 мың адам (2010, халық санағы).

Олар 3 негізгі субэтникалық топқа бөлінеді: таулық, алқаптық және шығыстық. Таулық марийлер Еділдің оң жағалауында, алқаптық марийлер — Ветлуга-Вятка өзен аралығында, Шығыс марийлер Вятка өзенінің шығысында, негізінен Башқұртстан аумағында тұрады, олар XVI—XVIII ғасырларда қоныс аударды.

## Эндоэтнонимдері
Ескірген орыс эндоэтнонимі (Ресей империясында 1917 жылға дейін ресми болған) – «Черемис».
Орыс тілінде – «Марийцы»; эстон тілінде - «Marilased»; фин тілінде – «Marit»; Коми-Зырянша – «Марий»; Эрзяша - «Марить»; мажар тілінде – «Marik»; чуваш тілінде - «Ҫармăс»; татар тілінде - «Чирмеш / Çirmeş»; неміс тілінде – «Mari»; ағылшын тілінде – «Maris»; қазақ тілінде – «Марилер».

## Этногенезі
I-мыңжылдықтағы мари тайпаларының қалыптасу аймағы - Унжа және Ветлуга өзендерінің бассейндері және Сура мен Цивиль сағаларының арасындағы Еділдің оң жағалауы болды.
Мари халқы негізінен шығыс дьяковтардан, ананьино халқының ұрпақтарынан және, мүмкін, кейінгі городец тайпаларынан (мордвиндердің ата-бабалары) тұрды.

Бұл аймақтан марийлердің ата-бабалары балтылар мен славяндардың қысымымен шығыс бағытта Вятка өзеніне дейін және оңтүстік бағытта Казанка өзеніне дейін қоныстанды.
Шығыста ежелгі пермдіктермен (Азелин мәдениеті) байланыстар сол жағалаудағы және оң жағалаудағы мари тайпаларының арасындағы айырмашылықтардың қалыптасуына әкелді. Осы көші-қон нәтижесінде Еділдің екі жағасындағы марийлер мекендеген аумақ Казанка сағасынан Ока сағасына дейін созылды. Еділдің оң жағалауында ежелгі Марилер қазіргі Горномарий ауданының жерлерін ғана емес, сонымен қатар Солтүстік Чувашияны да алып жатты. Солтүстікте олардың қонысының шекарасы Котельнич қаласына дейін болды.

Батыста марилер Унжа бойымен Кострома маридің шығыс бөлігімен шектеседі. Археологтар мен лингвистер анықтағандай, халықтар арасында көп нәрсе ортақ болды, бұл белгілі бір дәрежеде Ветлуга Мари және Кострома Мари этномәдени қауымдастығы туралы айтуға мүмкіндік береді.

## Тілі
Мари тілі — фин-угор тобы тілдерінің еділ тармағына кіреді, езулік және лабиал үндестігі бар тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады.
Мари тілі жазуының қалыптасуына 1775 жылғы «Черемыс тілінің грамматикасына арналған шығармалар» грамматикасы үлкен әсер етті. Мари тіліндегі алғашқы кітаптар Катехизис (1803) және Інжіл (1821) болды. Мари жазуы кириллица негізінде құрылды. 1930–1932 жылдар аралығында оны латын графикалық базасына көшіру әрекеттері жасалды. 1938 жылы орыс (кириллица) графикасын жандандырған жазуды жаңғырту жүзеге асырылды. 
Мари алқаптық тілі мен мари таулық тілі жалпыхалықтық мари тілінің аттас диалектілері негізінде пайда болды. Мари тілінің диалектикалық бөлінуі төрт диалектімен ұсынылған: алқаптық, таулық, шығыс және солтүстік-батыс. Мари тілі кейбір түркі және славян (орыс) тілдерімен тығыз байланыста қалыптасып дамыды. Бұл оның лексикалық және грамматикалық құрылымына әсер етті, алайда негізгі фин-угор ерекшеліктерін сақтап қалды.

## Діні
Ресми түрде марилер Христиан дінінің православие тармағын ұстанады. Оларды жаппай шоқындыру рәсімі 1720-1750 жылдары болды. Мари халқының 50% -ы өздерін православие деп санайды. Ал жартысынан көбі өздерінің дәстүрлі нанымдарынан (Марла сенімінен) бас тартқан жоқ.

## Тарихы
Орда ыдырағаннан кейін аймақтың көп бөлігі Қазан хандығының құрамына кірді. Жергілікті тұрғындар татар мемлекетінің құрылысына тартылғанымен, олар өздерінің діндері мен әлеуметтік иерархияларын сақтап қалды.
нобай|оңға|200px|Марилер
Қырық Мари 1551 жылы бірінші болып Ресей бодандығын қабылдады, ол үшін Иван Грозный оларды тіпті үш жылға алым-салықтан босатып, «алтын мөрі бар жарғы берді». Олармен бірге барлық көрші халықтар - чуваштар, татарлар және мордвиндер Мәскеу патшалығына қосылды. Бірақ Ресейге қосылуға бәрі бірдей қуанбады. Черемидалар соғысы 1585 жылға дейін созылды. Жергілікті тұрғындар жорықтарға басқа тайпалар мен басқа мемлекеттерді тартты. 

І Петр тұсында марийлердің Ресей мемлекетіндегі жағдайы күрделене түсті. Салықтар күрт өсті. Барлық ясак шаруалары мемлекеттік тізімге енгізіліп, әскерге шақыру міндеттерін орындауға міндеттелді. Кейбіреулер христиандықты қабылдап, орыстанып, қызметші табының бір бөлігі болды. Екінші бөлігі қазіргі Башқұртстан (сол шығыс тобы) мен Солтүстік Қазақстан аумағына қашты. 1930-1940 жылдардағы мәжбүрлі христиандандыруда көбісі ресми түрде шоқындыру рәсімінен өтті, ал шын мәнінде пұтқа табынушы болып қала берді.

Жергілікті тұрғындар Қазан төңкерісінен үлкен үміт күтті. 1920 жылы Вятка мен Велуганың арасында автономия пайда болды. Мари халқы өзін-өзі басқаруды қолға алды. Олардың тілі оқу орындарында оқытылып, іс қағаздарын жүргізуде кеңінен қолданылды. Ұлттық әдебиет пен театр мемлекеттік қолдауға ие болды. 1936 жылы Мари АССР-і жарияланды.
1921-1922 жылдардағы Еділ бойында 466 486 адам жапа шеккен қатты ашаршылық болды. Ал 1930 жылдары бүкіл елдегі сияқты қуғын-сүргін басталды. Патша тұсында білім алып, жұмыс істеп келгендерге ұлтшылдық, контрреволюциялық әрекет, тіпті Финляндия мен Эстонияның барлау қызметімен ынтымақтасу деген айып тағылды. Партияның аймақтағы саясатын сынауға батылдық танытқандар да жазаға ұшырады. Олардың барлығы түрме жазасына кесіліп, кейін елден шығарылды.

Ұлы Отан соғысы жылдарында 130 мың адам майданға аттанып, оның 56 мыңнан сәл астамы ғана оралды. Республикада Мәскеуден, Ленинградтан, Одессадан және басқа қалалардан эвакуацияланған өндіріс орындары орналасты.

КСРО ыдырағаннан кейін республика өзінің қазіргі - Мари Эл атауын алды.

## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Марийлердің дәстүрлі өмірінің суреті     
Марилердің негізгі дәстүрлі кәсібі егіншілік болды. Ұзақ уақыт бойы орман алқаптары үшін егіншілік, 18 ғасырдан бастап үш танаптық егіншілік басым болды;
Негізгі дақылдар қара бидай, сұлы, арпа, қарақұмық, қарақұмық, шалқан, кендір, зығыр, ал бау-бақша дақылдарынан пияз, орамжапырақ, шалғам, картоп, т.б. Топырақ өңдеуге құрал-саймандар бір-екі тісті соқа, тырма, шөміш болды. Таудағы марилер бау-бақша шаруашылығын дамытты. 
Мал шаруашылығында - асыл тұқымды жылқы, ірі қара және ұсақ мал шаруашылығының маңызы зор болды. Аңшылық, балық аулау, омарта шаруашылығы, кейінірек ара шаруашылығы, орман шаруашылығы кәсіптері – ағаш дайындау, шайыр өңдеу, т.б. 

Маңызды қолөнері - тоқу. Олар көйлектер, шарфтар, кілемдер және т.б түрлі тоқыма бұйымдарын қолмен тоқады. Ағаш өңдеу - мари халқының көне халықтық қолөнерінің бірі. Шеберлер ағаштан түрлі бұйымдар жасайды, соның ішінде ойылған мүсіншелер, ыдыс-аяқтар, жиһаздар және басқа да бұйымдар. Мари халықтарының қолөнерінің ішінде ұсталықтың да алатын орны бар. Ұсталар пышақ, құрал-саймандар, зергерлік бұйымдар және т.б. сияқты әртүрлі металл бұйымдарын жасауда шебер.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|Алқаптағы марилер отбасы. Ресей империясы, 20 ғасырдың басы     
Мари мәдениетінде үйлену тойы, жерлеу рәсімдері сияқты көптеген салт-дәстүрлер сақталған. Рәсімдердің бірі – сүрем ужо – бүкіл бір ауылдан зұлым рухты қуу. Сүрем 6 мамырға қараған түні өтіп, ауылдың шетінде марилар жиналып, от жағып, оның үстінен секіреді - бұл өзін-өзі тазарту рәсімі болып саналады. Одан кейін оның қатысушылары ауылға барып, шу, айғай, қоңырау үнімен барлық үйлерді аралайды. Оларды үй тұрғындары жұмыртқа, нан, картоппен қарсы алады.

Марийлер отбасының патриархалдық режиміне ие болды, ер адам басты болды, бірақ ол қайтыс болған жағдайда әйелі отбасының басшысы болды. Жалпы алғанда, қарым-қатынас тең болды, дегенмен барлық қоғамдық мәселелер ер адамның мойнында болды. Ұзақ уақыт бойы Мари елді мекендерінде әйелдердің құқықтарын тежеген левират пен сорораттың қалдықтары болды, бірақ ұлттың көп бөлігі оларды ұстанбады.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
XIX ғасырдың екінші жартысындағы ауылдардың шашыраңқы орналасудан, көшеге ауыстырыла бастады. Солтүстікте орыстарға тән орналасу түрі басым бола бастады. 
Тұрғын үй – төбесі екі секциялы немесе үш бөлікті ағаштан жасалған үйлер. Орыс пешінің жанына майланған қазаны бар шағын пеш жиі орнатылды, ас үйді қалқалармен бөліп, алдыңғы және бүйір қабырғаларына орындықтар қойылды, алдыңғы бұрышта отағасына арналған ағаш орындығы бар үстел, ыдыс-аяқтарға арналған сөрелер, алдыңғы есіктің бүйірінде ағаш төсек немесе кереуеттер болды, терезелердің үстіне кестеленген сүлгілер қойылды.
Шығыс Марилер арасында, әсіресе Кама аймағында, интерьері татарларға жақын болды (алдыңғы қабырғадағы кең кереуеттер, қалқалардың орнына перделер және т.б.).

Жазда марилер жазғы ас үйде (кудо) тұруға көшті. Бұл едені топырақты, түтіннің шығуы үшін саңылаулар қалдырылған шатыры бар бөрене ғимараты. Кудоның ортасында ілулі қазандығы бар ашық ошақ болды. Сонымен қатар тор, жертөле, қора, сарай, вагон, монша кірді.
нобай|оңға|150px|19-20 ғасырдың басындағы мари әйелінің костюмі.
### Дәстүрлі киімдері
Ерлер мен әйелдердің дәстүрлі киімдері композициялық жағынан ұқсас болды, бірақ әйелдердікі неғұрлым жарқын және бай безендірілген. Осылайша, күнделікті киім-кешек әйелдер үшін ұзын, ал ер адамдар үшін тізеге жетпейтін туника тәрізді жейдеден тұрды. Олар астына кең шалбар, ал үстіне кафтан киген.

Ішкі дене киімдері кендір талшықтарынан немесе жүн жіптерінен үй матасынан тігілген. Әйелдер киімі кестелі алжапқышпен толықтырылып, жейденің жеңі, манжеттері, жағасы ою-өрнекпен безендірілген. Дәстүрлі өрнектерге жылқы, күн белгілері, өсімдіктер мен гүлдер, құстар, қошқар мүйіздер жатады. Суық мезгілде үстіне қой терісінен тон, тұлып киді.
Костюмнің міндетті элементі - зығыр материалынан жасалған белдік болды. Әйелдер оны монеталармен, моншақтармен толықтырды. Аяқ киім шәрке немесе былғарыдан жасалды.

Ер адамдар көп уақытын үйден тыс жерде, далада, орманда немесе өзенде өткізетіндіктен тар жиектері мен москит торлары бар ұзын қалпақ киген.
Әйелдердің бас киімдері әртүрлілігімен танымал болды. Орыстардан алынған сорока, шарпан танымал болды, яғни бастың айналасына байланған сүлгі — дәстүрлі ою-өрнектермен кестеленген тар жолақ мата. Қалыңдықтың үйлену тойының - монеталар мен металл сәндік элементтерден жасалған костюмінің ерекше элементі болды.
Ол отбасылық мұра болып саналып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отырды. Мұндай әшекейдің салмағы 35 келіге дейін жетуі мүмкін. Тұрғылықты жеріне байланысты костюмдердің, әшекейлердің және түстердің сипаттамалары айтарлықтай өзгеріп отырды.

### Дәстүрлі тағамдары
нобай|оңға|200px|Мари асханасының мерекелік және салттық тағамдары: команмелна, подкогыльо и кыравец     
Дәстүрлі мари тағамдарының негізін ежелден егіншілік және мал шаруашылығы өнімдері құрайды және олар аңшылық, балық аулау және жинау өнімдерімен ұсынылған. Мари тағамының Еділ және Орал өңірі халықтарының асханасымен ортақ және ұқсас белгілері бар, бірақ оның тұтынылатын өнімдерінің құрамында, дайындау әдістерінде және тағамдар жиынтығында белгілі бір ерекшеліктері бар.

Ауылшаруашылық өнімдері: ұн (ложаш, лаш) және жарма (шӹрӓкш) тағам дайындау үшін ең маңызды құрамдас бөліктер болды. Нан (кинде) күнделікті тамақтанудың негізгі өнімі болып саналды. Марийлер XVI-XVII ғасырлардан ерте емес күздік қара бидайды өсіре бастағандықтан, ертеде олар жаздық астық ұнынан (сұлы, арпа, шелпек және т.б.) ашытқысыз нан (шергінде) пісірген.
Мари асханасының ерекше тағамы - маридің беделді мерекелік тағамдарының бірі - қабатталған құймақ команмелнӓ.
Тау және Ветлуга марилері арасында ет салмасы бар дөңгелек пирог, кыравец мерекелік тағам ретінде танымал, оны «караваец» деп атаған. Мари пирогы әртүрлі салмалармен толтырылады. Татарлармен көршілес өмір сүрген мари халқы ет, шошқа майы және жарма қосылған палыш деп аталатын бәліш пісірген. Халықтың ежелден келе жатқан дәстүрлі тағамдарының бірі – ашытылмаған қамырдан жасалған, сүзбе (кейіннен картоп пюресі мен көк пияз араласқан), ет немесе аңнан жасалған тұшпара (подкогӹль,  падкагӹль).

Сүт және сүт өнімдері кеңінен тұтынылды. Жаңа сүт негізінен балалар тағамына және жарма, шикі жұмыртқа, кейінірек картоп қосылған тұшпара және көкөніс қосылған сүт сорпаларына пайдаланылды. Сүт әдетте өңделген күйде тұтынылды. Күнделікті тағам қайнатылған сүттен (тывыртыш, малтыме торык, амалтымы тарык) жасалған сүзбе сүт болды.

Тұтынылатын сусындардың дәстүрлі ассортименті құрамында алкогольсіз және алкогольді сусындар бар. Табиғи сусындардан басқа күнделікті сусындарға йогурт және сумен сұйылтылған қайнатылған ашытылған сүт, сары май, уыт квас, шалғам, шалқан, рутабага және қызылшадан жасалған көкөніс сусындары кірді. Шөптерден жасалған қайнатпалар (оттық, жалбыз, ақжелкен), қарақаттың жапырақтары мен жидектері, таңқурай, лингонжидек және т.б.
Шайды олар балмен, кейінірек қантпен ішіп, сүтпен сұйылтқан. Маридің ежелгі төмен алкогольді сусыны - нан сырасы (пуры, сӹрӓ).

### Фольклоры
нобай|оңға|200px|Мари Гунунг» ансамблі     
Ертегілер Мари фольклорының ажырамас бөлігі болып табылады. Олар осы халықтың салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, наным-сенімі туралы әңгімелейді. Мари ертегілерінде мифология мен фольклордағы кейіпкерлер, мысалы, батырлар, бақсылар, жыландар және басқа да фантастикалық жаратылыстар бар. Мари ертегілері жақсылыққа, даналыққа, әділдікке, зұлымдыққа қарсы күресуге үйретеді. Олар сондай-ақ отбасы құндылықтарын, табиғатты сүюді және үлкенді құрметтеуді жеткізеді.

Әндер мен билер мари мәдениеті мен дәстүрлерінің ажырамас бөлігі болып табылады. Марийлер әртүрлі іс-шараларда, мерекелер мен рәсімдерде халық әндерін орындайды. Би де Мари фольклорының маңызды элементі болып табылады. Олар халықтың жігері мен шығармашылығын жеткізеді. Мари билері көбінесе жақ арфа, зурна және сылдырмақ сияқты ұлттық аспаптарда музыкамен сүйемелденеді.

Мари халқының бай халық күнтізбесі мен салт-дәстүрлік мұрасы бар. Онда үйлену тойы мен жерлеу рәсімдері, Рождество мен Пасханы тойлау рәсімдері, сондай-ақ құнарлылық пен аурудан қорғауға байланысты әртүрлі рәсімдер маңызды орын алады. Рәсімдер мари халқының табиғаттан тыс күштерге деген сенімін және дүниедегі оқиғаларға көзқарасын көрсетеді.

## Қазақстандағы марилер
Марилер Қазақстанға негізінен өткен ғасырдың орта шенінен бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы марилердің саны:
*1970 жылы - 9 089 адам;
*1979 жылы - 10 589 адам;
*1989 жылы - 11 912 адам;
*1999 жылы - 6 495 адам;
*2009 жылы - 4 416 адам.

## Дереккөздер

Санат: Ресей халықтары