open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бұғана

**Бұғана** (clavіcula) — иық белдеуін құрайтын сүйектің бірі.

Адамда Бұғананың (ұзындығы 12 — 15 см) бір ұшы жауырын басымен жалғасады, оның сүйек болып қалыптасуы 16 — 20 жас аралығына келеді. Ал толықтай адам денесімен бітісіп кетуі 20 — 25 жаста аяқталады. Бұғана жануарлардың эволюциялық даму сатысында алғаш рет сүйекті балықтарда пайда болады. Тұяқты сүтқоректілерде және ет қоректі жануарларда Бұғана шала дамиды не мүлдем болмайды. Қазақ малдың бірінші кеуде қабырғасын Бұғана немесе Бұғана қабырға деп атайды.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Адам анатомиясы
Механикалық байланыс

**Механикалық байланыс** – механикалық жүйенің орнына (координаттарына) немесе қозғалысына қойылатын шектеу.
:1. жүйеге түсірілген күштерге және алғы шарттарға байналаныссыз жүйе нүктелері қозғалысының (координатасы және жылдамдығы) шектелуі;
:2. механикалық жүйеге түсірілген әр түрлі күштер әсерінде оның нүктелерінің орны мен жылдамдығына қойылатын шектеулер. Механикалық байланыстар қандай да бір дененің әсерінен болады. Мысалы: ілінген жіп не шыбықтар механизм звеноларын косатын топсалар, подшипниктер.

Әдетте, механикалық байланыс басқа бір дененің көмегімен жүзеге асырылады. Мысалы, механикалық байланысқа дене сырғанайтын немесе дөңгелейтін бет, жүк ілінген жіп, механизмдердің буындарын жалғайтын шарнирлер, т.б. жатады. Механикалық жүйенің кеңістіктегі орнына (координаттарына) шектеу қоятын және 
 f (…, хR, уR, zR, …, t)=0 
теңдеулерімен (*R=1,2, …, n,* мұндағы *n* – жүйе нүктелерінің саны) өрнектелетін Механикалық байланысты геометриялық байланыс деп атайды. Егер механикалық байланыс жүйенің координаттарымен қатар жылдамдықтарын да шектесе және ол жүйенің қозғалысы 
 (…, хR, уR, zR, …, хR, уR, zR, …, t)=0 
теңдеулерімен сипатталса, ондай байланыс кинематикалық байланыс деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Бұғат

**Бұғат** — ғимарат қабырғасының төбежабынымен түйіскен жері. Қарапайым тұрғын үйлерде Бұғат деп итарқа сырғауылдарының (шабақтарының) қабырға жағындағы ұшы шығып тұрған белдеуді айтады. Сәулет өнерінде Қожа Ахмет Иасауи ғимараты қасбетінің Бұғатын эпиграфикал белдеу етіп жасаған.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том



Санат:Қазақстан мәдениеті
Бұрғы

thumb|100px|Центрлегіш бұрғы

**Бұрғы** - металл, ағаш т.б. материалдарды тесуге және дайын тесіктерді кеңейтіп өңдеуге арналған кескіш аспап; жұмысшы белігінде кесуші элементтері бар, ал құйрықшасы станоктың шпинделіне бектіліп, жұмыс атқару үшін одан қозғалыс алатын тесіктерді тесу және кеңейту үшін арналған шыбық түрінде болып келген кесуші құрал.

Бұрғы білік тәріздес болып келеді, оның жұмыстық бөлігінің ұшында кескіш не калибрлеуіш тетігі болады, ал сабы бұрғылау станогының шпинделіне немесе патронына, қол аспапқа (электр бұрғы, бәрбі, қол бұрғы, т.б.) бекітіледі. Бұрғының негізгі қозғалысы — айналыс және осьтік беріліс. Бұрғы құралымына байланысты винттік (бұрамалы) немесе спиральді бұрғы, түзу жырашықты бұрғы, центрлік бұрғы, т.б. болып ажыратылады. Бұрғы көміртекті, легирленген, жылдам кесетін болаттан жасалады, беті қатты қорытпалардан не композициялы материалдардан жасалған қабаттармен жабылады.

### Классификациясы

* Бұрамалы бұрғы (*Винтовое сверло*) — қ. Спираль бұрғы.
* Бір жақты бұрғы (*Сверло одностороннего резания*) — бір негізгі кесу жиегі бар бұрғы.
* Көп сатылы бұрғы (*Комбинированное ступенчатое сверло*) — екі және одан да көп тесіктерді бір уақытта бұрғылауға арналған бұрғы.
* Зеңбіректі бұрғы (*Пушечное сверло*) — осьпен бірге тікбұрыш құрайтын бір негізгі кесу жиегі бар жартылай цилиндр түріндегі бұрғы.
* Қауырсынды бұрғы (*Перовое сверло*) — екі кескіш жиегі бар тілімшемен аяқталатын өзек түріндегі бұрғы.
* Айнамалы бұрғы (*Вращающееся сверло*) — айналмайтын тетікті айналу қозғалысымен өңдейтін бұрғы.
* Айналмайтын бұрғы (*Невращающееся сверло*) — айналмалы тетікті тек осьтік орын ауыстыру арқылы өндейтін бұрғы.
* Балдақты бұрғы (*Кольцевое сверло*) — өнделетін материалдың орталық бөлігін өзек түрінде қалдыра отырып, балдақты беттері бойынша жоңқа алатын бұрғы.
* Құрама бұрғы (*Сборное сверло*) — жекелей жасалған жұмыс бөлігі мен сағадан біріктірілген бүрғы.
* Мылтық бұрғысы (*Ружейное сверло*) — терең бұрғылауға арналған ұзындығы әр түрлі екі негізгі кесу жиегі, жақсартылған бағыты мен АСС (арнайы салқындату сүйығы) жеткізу тесігі бар бұрғы.
* Спираль бұрғысы (*Спиральное сверло*) — екі кесу жиегі мен жоңқа шығаруға арналған бұрама бунақтары бар бұрғы.
* Монолит бұрғысы (*Монолитное сверло*) — тезкескіш болаттан (0,1 — 1,0 мм диаметрлі) немесе қатты қорытпадан (0,6—1,0 мм) тұтас жасалған кіші диаметрлі бұрғы.
* Центрлегіш бұрғы (*Центровочное сверло*) — стандарт центрлітесіктер оюға арналған жұмыс бөлігі бұрғылағыш жөне үңгігіш бөліктерден тұратын бұрғы.

## Дереккөздер


Санат:Аспаптар
Бұраубас

**Бұраубас** () — аламан тәрізділер тұқымдасына жататын тышқан. Қазақстанның солтүстік аймақтарында (Оңтүстік Алтайда, Тарбағатайда, Шыңғыстауда) кездеседі. Дене тұрқы 20 — 25 см-дей, көзі кішкентай, құлақ қалқаны жоқ, құйрығы қысқа (52 мм-дей). Алдыңғы аяқтары жер қазуға бейімделген, тырнақтары икемді келеді. Топырақ арасында ін қазып тіршілік етеді, жер бетіне сирек шығады. Қысқа қор жинап алады. Өсімдіктің тамырын, тамыр сабағын, баданасын жейді. Жылына 1 рет (2 — 5-тен) балалайды. Терісі үшін ауланады, бірақ кәсіптік маңызы жоқ. Кей жағдайда жерді қазып тастап, зиян да келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Есқожа

**Есқожа** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, ұлы жүз құрамындағы шапырашты тайпасынан таратылады. Шапыраштыдан малды, екей, еміл рулары тарайды. Емілден таралатын Жайық пен Есқожа жасынан батырлығымен аты шыққан қолбасшы, көріпкел абыз болған. Есқожадан — Алысай, Алтынай, Шуаш аталары тарайды. Есқожа руынан Қарасай, Әуез, Өтеп, Түрікпен, Көшек, Кәпике, Қараш, Кастек, Бәйтелі, Қаумен, Дәулет, Жәпек, Саурық, Сұраншы сияқты батырлар, атақты билер, шешендер шыққан. Ұраны — Қарасай, таңбасы — Ай, тұмар (Шапырашты таңбасымен бірдей).

## Тұлғалар
* Нұрсұлтан Назарбаев
* Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева
* Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева
* Әлия Нұрсұлтанқызы Назарбаева
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том

Санат:Қазақ рулары
Ботния шығанағы

thumb|left| alt=A.|Ботния шығанағы үстінде
**Ботния шығанағы** — Балтық теңізінің солтүстік бөлігі, Швеция мен Финляндия аралығында. Ұзындығы 668 км, енді жері 240 км. Жағалаулары қатты тілімденген, кеме жүзуіне қолайсыз. Ең терең жері — оңтүстігінде (290 м). Шығанақтың басым бөлігін қыс айларында (кейде маусымның басына дейін) мұз басып жатады. Басты порттары: Васа, Оулу (Улеаборг), Пори — Финляндияда, Лулео, Умео — Швецияда. Швецияның тарихи аймағы — Ботнияның атымен аталған.

Санат:Балтық теңізі шығанақтары
Санат:Швеция шығанақтары
Санат:Финляндия шығанақтары
Бұғра

**Бұғра** — Орта Азияда, Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда және Шығыс Түркістанда билік құрған яғма тайпасынан тараған Қарахан әулеті билеушілерінің жалпы лауазымы. Яғма шігіл тайпаларының ұрпағы екен. Аңыз бойынша, оны түйе майымен тамақтандырыпты. Олар түйені қасиетті жануар деп біліп, осы тайпадан шыққан билеушілердің өз атына Бұғра лауазымын қосып айтатын болған. Қарахан әулетінің Бұғра хандар тармағының негізін салушы — Сатұқ Бұғра хан Абд әл-Керим. Ол ислам дінін қабылдап, оны өз мемлекетіне таратқан. Немересі Бұғра хан Харун ибн Мұса 10 ғасырдың аяғында Мауераннахрды жаулап алады. Тараз бен Испиджабты билеген Бұғра хан Мұхаммед ибн Жүсіптің және Қашғарды билеген Бұғра хан Харунның (Жүсіп Баласағұнның “Құтадғу білік” дастаны осыған арналып жазылды) есімдері де белгілі. Бұғра хандар астаналарының бірі Баласағұн болды. 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тарих
Механицизм

**Механицизм** – шындықтың барлық процестерін классикалық механиканың заңдары негізінде түсіндіретін дүниеге көзқарас. Механицизм механицистік дүниетанымға негізделеді: дүниенің сапалық көптүрлілігі жоққа шығарылып, күрделі қарапайымға, тұтас бөліктердің жай ғана қосындысына саяды, механиканың ұғымдары мен принциптері абсолюттендіріліп, философиялық категориялар (мысалы, *өзара байланыс, себептілік, заңдылық,* т.б.) механикалық тұрғыдан түсіндіріледі. Механицизмнің пайда болуы мен кеңінен таралуы 17 – 18 ғасырлардағы классикалық механиканың жетістіктерімен байланысты болды. Сол кездегі көптеген ғалымдар (Галилей, Ньютон, Лаплас, т.б.), оның ішінде философтар (Гоббс, Ламетри, Гольбах, т.б.) механицистік көзқарасты ұстанған. Классикалық механика материя, қозғалыс, кеңістік пен уақыт, себептілік жөніндегі түсініктерді тұжырымдап, ғылым мен философияның дамуында айтарлықтай рөл атқарды. Механиканың заңдарын абсолюттендіру дүниенің механикалық бейнесін жасауға әкелді. Ол бүкіл әлем (атомдардан планеталарға дейін) қозғалысы классик. механиканың заңдарына бағынатын, өзгермейтін элементтерден тұратын жүйе деп есептелген ойлаудың метафизикалық тәсілінің пайда болуына алып келді. Кейіннен Механицизм деп қозғалыстың барлық формаларын механикалық қозғалысқа ғана емес, жалпы күрделіні қарапайымға, жоғарыны төменгіге (мысалы, биологиялық қозғалысты физикалық немесе химиялық қозғалысқа, т.с.с.) теңестіруді айтатын болған. Диалектикалық ойлау әдісіне көшу нәтижесінде Механицизм ғылыми танымнан ығыстырылып шығарылды. Механицизмнің кейбір көріністері 20 ғ. ғылымында кванттық механиканы, кибернетиканы, т.б. түсіндіру кезінде орын алды.
## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Классикалық механика
Бұратана халық басқармасы

**Бұратана халық басқармасы** - Шығыс Сібірдегі бурят, саха (якут), хакас халықтарын басқару үшін 1822 жылы 22 шілдеде құрылған әкімшілік-шаруашылық мекеме. Әрбір бұратана халық басқармасы бірнеше қонысты қамтыды. Ол округ бастығының бұйрық-жарлығы мен сот үкімін орындап, елден алым-салықтар жинады. Басқарма мүшелігіне жергілікті халық өкілдері де сайланып, оның құрамын генерал-губернатор түпкілікті бекітті. Негізінен Ресей өкіметінің отаршылдық саясатын жүзеге асыруға қызмет етті. 1901 жылы бұратана халық басқармасы болыстық басқармамен алмастырылды.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы II Том

Санат:Басқарма
Муррей

**Муррей**, **Марри** – Аустралиядағы ең ірі өзен. Ұзындығы 2508 км (Дарлинг өзенімен қоса есептегенде 3750 км). Алабының ауданы 1057 мың км². 

## Географиясы
Бастауын Австралия Альпісінің батыс беткейінен алып Александрина шығанақ-лагунаға құяды (Үлкен Австралия шығанағында). Басты салалары – Дарлинг және Маррамбиджи. Қар және жаңбыр суымен толығады. Көктем, жаз айларында (жаңбырлы маусымда) су деңгейі көтеріледі; ал қыста (құрғақ мезгілде) деңгейі төмендеп, салаларының көпшілігі құрғап қалады. Жылдық орташа су ағыны 10,5 км3, орташа су ағымы 330 м³/с. 

## Маңызы
Суы жер суаруға пайдаланылады. Өзенде Илдан, Хьюм, т.б. бөгендері, Барринджак, Хьюм СЭС-тері салынған. Балық аулау кәсібі жақсы дамыған. Көліктік маңызы зор, сағасынан Олбери қаласына дейін кеме жүзеді. Өзен бойында Марри-Бридж, Морган, Ренмарк, Кундрук, Олбери қалалары орналасқан.

## Дереккөздер


## Сілтемелер

* Murray River™ - Official Murray River travel website

Санат:Аустралия өзендері
Цефалокаридалар

**Цефалокаридалар** (*Cephalocarіda*) — шаянтәрізділердің класс тармағы. Теңіз шаяндарының ең қарапайым тобы. Цефалокаридалар 1957 ж. ашылған, қазір 9 түрі белгілі. Олар Атлант мұхитының АҚШ жағалауы бөлігінде, Жапон аралдарында, Барбадос, Пуэрто-Рико, Бразилия, Перу, Жаңа Зеландия жағалауларында кездеседі. Денесінің ұзындығы 3 мм-дей, созылыңқы денесі бас бөлімінен, аяқтары бар 10 сегментті кеудесінен және аяқтары жоқ 9 сегментті құрсағынан тұрады. Құрсағының соңында 2 ұзын қылтаннан құралған айыршасы болады. Көздері жоқ (*су түбіндегі шөгінділерге көміліп тіршілік етеді*). Ең негізгі қарапайым белгілері: антенналары аузының артқы жағында орналасқан (*бұл белгі шаянтәрізділердің дернәсілдеріне тән*) және максиллул, максилі (*шаянтәрізділердің бас бөліміндегі екі жұп аяқтары*) кеуде аяқтарымен өте ұқсас. Аналығы жұмыртқаларын кеуде сегменттерінің ең соңғысындағы жұмыртқа қапшығына салады. Жұмыртқалардан науплиус дернәсілдері шығып, тек 13 — 18 рет түлеуден кейін ересек түрге айналады. Цефалокаридалар барлық шаянтәрізділердің арғы тегіне тән бірқатар белгілерін сақтаған.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Шаянтәрізділер
Ботқа

**Ботқа** — дәнді дақылдарды суда қайнатып жасалатын тағам. Ботқа жасалатын дәнді дақылдарға: күріш, бидай, жүгері, қарақұмық, лобия, ноқат, т.б. жатады. Ботқаның басқа тағамдардан ерекшелігі — оның бір немесе бірнеше дән түрлерінің қою қайнатындысынан дайындалатындығында. Қазақтың дәстүрлі тағамында кең қолданылатын Ботқа түрі — тары дәнінен жасалады. Ботқа дайындау үшін қазанға 2 л су құйып, қайнаған соң бір кесе сөк салады. Татымына қарай тұз қосылады.
Нормалардың үлес салмағына қарай ботқаның *сұйық, жабысқақ* және *сусымалы* түрлері болады. 
# Сұйық және жабысқақ ботқаларды көбіне тары (сөк), күріш, сұлы жармасын, ұнтақ манный, өңделген қарақұмық, геркулес т. б. жармалардан суға, сүтке пісіреді. Бұл ботқаларды өз алдына жеке тамақ ретінде жеуге болады. Жабысқақ ботқаларды сонымен бірге жарма котлет, биточки, запеканка жасау үшін пайдаланады. 
# Сусымалы ботқаларды суға немесе сорпаға қайнатыл пісіреді, оны уатылмаған жармалардан (кесек жарма, күріш, тары т. б.) пісірген тиімді. Сусымалы ботқаны өз алдына тамақ ретінде жеуге де, сондай-ақ еттен жасалған тағамдарға гарнир ретінде қосып беруге де болады. Пісірілген балыққа сусымалы күріш ботқасын, қуырылған балыққа сусымалы қарақұмық ботқасын қосып береді. Қалған балық тағамдарына жармалан пісірілген гарнир сирек қолданылады. Сусымалы ботқаларды бәліш, самса, орама ет және зразыға қосады, үй құстарын, торайлы тұтастай пісіргенде ішіне салады. Палау бастыру үшін де күрішті сусымалы етіп пісіреді.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Бұғұт жазба ескерткіші

**Бұғұт жазба ескерткіші** — 6 — 8 ғасырлардағы көне түркі жазба мәтіні. Моңғолияның Архангай аймағы, Бұғұт елді мекенінің батысына қарай 10 км жердегі Ханиугол өзенінің аңғарынан табылған. Бұғұт жазба ескерткіші көне түркі қорымындағы 270-тен астам балбал тастардың бірінде қашалған. 1956 жылы қорымды алғаш зерттеген моңғол археологы Дж. Доржсурэн бұл балбалды Архангай аймақтық музейіне тапсырған. 1968 жылы Б. Ринчен фотокөшірмелерді саралай отырып, балбалдың екі бетіндегі жазу ұйғыр жазуы деген пікір білдірді. Сол жылы С. Кляшторный Бұғұт жазба ескерткішінің фотокөшірмелерін жарыққа шығарды. Бұғұт жазба ескерткішіндегі кейбір сөздер сол кезде түркілер арасына буддизм ілімінің тарай бастағанын көрсетеді. Фотокөшірмені зерттеген В.А. Лившиц ескерткіштің сол, оң қапталдары мен бет жағында соғды жазуымен, ал арқа жағында брахми жазуымен берілген түркі мәтіндерін анықтады. Бұғұт жазба ескерткішінің мәтіні уақыт әсерінен біршама бүлінген. Мәні анықталған сөздерге қарағанда, Бұғұт жазба ескерткіші 691 — 742 жылы Екінші Түрік қағанаты тұсындағы тарихи оқиғаларға бағышталса керек. Балбал тастағы жазуда “Түрк їақаны Ниуар їақан.., Маїан Тегін тәңірі жеріне кеткеннен соң... Тышқан жылында” тәрізді жолдар кездеседі. Онда түркілердің байырғы сөздік қорына тән “таркан” — тархан, бек, “курт” — әскер, бөрі тәрізді лексемалардың молынан қолданылатындығы байқалған.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Тарих
Цефеидтер

thumb|right|150px|Цефеида тамыр соғуы
thumb|right|150px|Герцшпрунг—Рассел Диаграммада лықыл жұлдыздардың облысы
**Цефеидтер** — жалтырауы белгілі бір периодпен өзгеретін және жарқырауы жоғары болып келген физикалық айнымалы жұлдыздар. Олар периоды 0,07 тәуліктен 1,2 тәулікке дейінгі қысқа периодты Цефеидтер (RR Лира жұлдызы тәріздес) және периоды 1,1 тәуліктен 70 тәулікке дейінгі ұзақ периодты Цефеидтер (Цефейдегі δ және W Бикеш жұлдыздары тәріздес) болып екі топқа бөлінеді. Ұзақ периодты Цефеидтер жалтырауының периоды мен жарқырауының арасында белгілі бір тәуелділік болатындығы байқалады (периоды неғұрлым үлкен болса, жарқырауы соғұрлым жоғары болады). Мұндай тәуелділік сол жұлдызға дейінгі арақашықтықты анықтауға мүмкіндік береді.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Физика
Санат:Астрономия
Академизм

**Академизм** (французша académisme), "*бейнелеу өнерінде*" — 16-19 ғасырлардағы көркемсурет академияларында қалыптасқан, көне заман мен қайта өркендеу дәуіріндегі өнердің сыртқы пішіміне жалаң еліктеу негізінде құрылған классикалық өнер бағыты. Академизм 16 ғасырдың аяқ шенінде Италияда пайда болып, өнердегі ресми бағыт ретінде 17-19 ғасырларда басқа елдерге тараған. Академизм кәсіби білімді бір жүйеге келтіруге жағдай 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Өнер
Бұғыбай

**Бұғыбай** (туған жылы белгісіз — 1847) — батыр, қолбасы. Ұлы жүздегі шапырашты тайпасының ыстық руынан. 

Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық күреске белсенді түрде қатысып, ерлігімен көзге түскен. 1847 жылы жазда қырғыздарға жасалған жорық кезінде қоршауда қалып, ерлікпен қаза тапқан. Бұғыбайдың ерлігін Нысанбай жырау “Кенесары — Наурызбай” дастанында, Доскей ақын “Кенесары” дастанында жырға қосқан. М.Әуезовтің “Хан Кене” атты пьесасында Бұғыбай бейнесі негізгі кейіпкердің бірі ретінде берілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Михаил Моисеевич Ботвинник

**Михаил Моисеевич Ботвинник** (17.8.1911, Ресей, Санкт-Петербург — 25.11. 1989, Мәскеу) — орыс шахматшысы, КСРО гроссмейстері (1935), халықаралық гроссмейстер (1950), КСРО-ның еңбегін сіңірген спорт шебері (1945), техникалық ғылымдарының доктоторы (1951), Ресейдің ғылыми мен техникалық еңбегін сіңірген қайраткері (1991). Дүние жүзі бойынша шахматтан 6-чемпион (1948 — 57, 1958 — 60, 1961 — 63) болған, КСРО-ның 7 дүркін чемпионы (1931 — 52). Шахмат композициясы жөнінен халықаралық төреші болды. Ботвинник стратегиялық бағыттағы шахматшы. Ботвинник шахмат теориясы мен практикасына әлемде бірінші болып компьютерлік талдауды енгізді. Ол техника және шахмат саласында көптеген кітаптар жазды. Ленин ордені (1957) және басқа да орден, медальдермен марапатталған. 

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Шахматтан әлем чемпиондары
Бұлтың

**Бұлтың** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша Орта жүздегі қыпшақ тайпасынының бір тармағы  қарақыпшақтан таратылады. Бұлтың руынан Биболат, Ағыс, Сары, Шуақ аталары тарайды.  Ұраны — Ойбас, таңбасы — қос әліп.

## Территориясы
Тарихи қонысы — Сарыарқа өңірі, яғни Есіл және Тобыл өзендерінің бойы.  
Қазіргі таңда бұлтың руының ұрпақтары негізінен Павлодар облысында, сондай-ақ Ақмола мен Қостанай облыстарында тұрады.

## Рулық белгісі
Рудың таңбасы — **қос әліп** (екі «А» таңбасы).  
Ұраны — **Ойбас**.

## Тұлғалар
# Кеңес Аманұлы Әубәкіров - Қазақстанның 13 шақырылым Жоғарғы Кеңес депутаты.
# Нұрлан Қабыкенұлы Әутәліпов
# Ғалия Құсайынқызы Балтабаева
# Хатип Қабиұлы Демесінов - Қазақстанның 10 шақырылым Жоғарғы Кеңес депутаты.
# Ғалымбек Жұматов
# Қабдылғалым Насырұлы Қаржасов
# Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф
# Қайыржан Шәбенұлы Шәбенов - Қазақстанның 12 шақырылым Жоғарғы Кеңес депутаты.

## Дереккөздер
* Қазақ энцклопедиясы II том
* Бұлтың руының шежіресі (оқу материалы)  
* Павлодар өңірінің этнографиялық деректері

Санат:Қазақ рулары
Алматы облыстық филармониясы

**Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясы** (толық атауы – Алматы облысы әкімінің «Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясы» мемлекеттік қазыналық кәсіпорны) — Талдықорған қаласындағы концерттік ұйым.

## Тарихы
Филармония 1973 жылы құрылды, оның іргетасын «Алматы әуендері» ансамблі қалады.

Филармонияда «Майра» әйелдер вокалды-аспаптық ансамблі, «Әсем» эстрадалық ансамблі, цирк әртістері, домбырашылар тобы жұмыс істеді. 

1980 жылдары филармония құрамында «Алтынай» би ансамблі (1985), «Адырна» фольклорлық-этнографиялық ансамблі (1985), «Ария» және «Медеу» вокалды-аспаптық ансамбльдері (1985), «Сазген» фольклорлық-этнографиялық ансамблі (1981) болды. 

Филармонияда Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері М. Е. Ерәлиева, Н. Қ. Есқалиева, А.Е.Сембин, Т.О.Изимова және т.б. жұмыс істеді.

1990 жылы филармонияға ақын Сүйінбай Аронұлының есімі берілді.

2001 жылы облыс орталығы Алматыдан Талдықорғанға көшірілуімен филармония да көшті

Қазіргі уақытта Ілияс Жансүгіров атындағы мәдениет сарайында жұмыс істейді.[1]

## Қызметі
Филармония музыкалық-ағартушылық қызметпен айналысады, концерттер, лекциялар өткізеді. Өнерпаздар өз өнерлерін шетелде де көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мәдениет мекемелері
Санат:Талдықорған
Шәугім

нобай
нобай
**Шәугім** — су қайнататын темір ыдыс. Қазақтың дәстүрлі тұрмысында шайдың кең таралуына байланысты пайда болған Шәугім жез, болыскей, мыс, қоладан жасалынды. Ауқатты адамдар Шәуігімді асыл металдардан да жасаттырған. Сыйымд. 2 — 4 л “қаз мойын” шүмекті қазақ Шәуігімдерінің көбі құмыраға ұқсас, ұстауға, мосыға ілуге арналған тұтқалы болып келеді. Қазба кезінде табылған материалдар мен этнографиялық мәліметтер қазақтардың шайды денсаулыққа пайда беретін түрлі шөптермен қоса пайдаланып келгендігін айғақтайды. 
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат:Ыдыстар
Санат:Шай
Бұлтартпау шаралары

**Бұлтартпау шаралары** - қылмыстық істі жүргізу барысында айыпталушыға (кей реттерде — сезіктіге) қолданылатын мәжбүрлеу шарасы. Ол үшін айыпталушы анықтаудан, алдын ала тергеуден не соттан қашып кетеді немесе сотта істі дәйекті түрде тергеп-тексеруге, талқылауға, сондай-ақ, үкімді орындауға кедергі келтіреді деп ұйғаруға жеткілікті негіз болуы керек. Бұлтартпау шараларына мыналар: ешқайда кетіп қалмайтындығы және тиісті тәртіпті сақтайтындығы туралы қолхат алу; жеке кепілдік; әскери қызметшіні жауынгерлік бөлімнің бақылауына беру; кәмелетке толмағандарды қарауға алу; кепілпұл, үйде тұтқындау, тұтқындау жатады. Кепілпұл алу мен тұтқындау тек прокурордың санкциясымен, не соттың ұйғарымымен ғана қолданылады. Бұлтартпау шараларының қатаңдығы айыптаудың ауырлығы мен айыпталушының (сезіктінің) жеке басына қатысты болады. Айыпталушыға (сезіктіге) бір мезгілде бірнеше бұлтартпау шараларысы қолданылмайды. Бұлтартпау шаралары қолданылған сезіктіге 10 тәулік ішінде айып тағылуы шарт. Егер осы мерзім ішінде айып тағылмаса, мәжбүрлеу шарасы дереу тоқтатылады. Қажеттілік болмаған реттерде қылмысты анықтаушы адамның, тергеушінің, прокурордың дәлелді қаулысымен не соттың ұйғарымымен бұлтартпау шаралары алынып тасталуы, немесе бұрынғыдан қатаңырақ не жеңілірек түрлеріне алмастырылуы мүмкін. Сондай-ақ, құқық бұзу әрекеттерін еріксіз тоқтатып, олардың зиянды нәтижелерін болдырмау, кінәлілерді жауапқа тарту мақсатында әкімшілдік құқық саласында да бұлтартпау шаралары қолданылады.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы II том

Санат:Шара
Цефей (шоқжұлдыз)

thumb|right|270px|Цефей шоқжұлдызы
**Цефей** (лат. *Cepheus*) — Солтүстік полюс маңында орналасқан шоқжұлдыз. Ежелгі грек мифологиясындағы Эфиопия патшасы Цефейдің атында аталды. Ол ІІ ғасырда Клавдий Птолемей белгілеген 48 шоқжұлдыздың, қазіргі заманғы 88 шоқжұлдыздың бірі.

Ол Кіші Аю, АйдаҺар, Аққу, Кесіртке, Қарақұрт және Керік шоқжұлдыздары аралығында орналасқан.

Онда магнитудасы 3.5 болған жарығырақ жұлдыз Цефей a (Alpha Cephei) бар. Delta Cephei Цефеидттердің құбылмалы жұлдызы ретінде маңызды бағызы жұлдыздар тобына жатады. RW Cephei, VV Cephei және V354 Cephei Қоңыр жойқын жұлдыз (orange hypergiant) болып, онымен аса алып қызыл жұлдыз  Mu Cephei қатарласады.

Сонымен қатар, Цефейде ғаламатжарық Квазар S5 + 81 0014 бар және 40 млрд күн массасына ие аса жойқын қара құрдым бар. Бұл қара құрдымның шамасы Құс жолының өзегіндегі Қара құрдымға қарағанда 10 000 есе үлкен болып, қазірге дейін белгілі болған ең ғаламат қара құрдым есептеледі.

Цефейдің көптеген жұлдыздарын жай көзбен байқауға болады, олардың ішіндегі ең жарығы 3-көрінерлік жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Цефей шоқжұлдызында айнымалы жұлдыз — Цефейдегі δ орналасқан. Цефеидтер деп аталатын айнымалы жұлдыздар класының аты осы жұлдызға байланысты шыққан. Цефей шоқжұлдызы Қазақстан аумағында жыл бойы көрініп тұрады.

## Мифология
thumb|right|300px|Жартастағы Андромеда, Гюстав Доре 
Цефей шоқжұлдызы Эфиопия патшасы Цефейдің атында аталған. Ол әйгілі ару Ионың (Io) арғы атасы есептеледі.

Грек мифологиясы бойынша, Андромеда сол Эфиопия патшасы Цефей мен ханшайым Кассиопеяның (Cassiopeia) қызы. Кассиопея өзінің сұлулығымен таңырқата берген соң теңіз Құдайы Посейдонның әйелі Амфитританың қызғанышына ұшырайды. Амфитрита Посейдонға өш алып беруді талап етеді, Посайдон теңіз құбыжығын жіберіп Эфиопияның қыспақта қалтырады. Цефей Құдайларға жалбарынады. Құдайлар оған оған құтқарылудың бір ғана мүмкіндігі Андромеданы құрбандыққа шалу деген ұсыныс береді.

Әйгілі ағылшы ақыны Жорж Байрон өзінің «Цефей қызы» делінетін өлеңінде бұл туралы Андромеданың аузымен былай деп жырлайды:
 
- деп, шарық ұра жырлайды.

Андромеда әке-шешесі жағынан темірмен байланып Посайдонның теңіз құбыжығы өтетін жолдағы тасқа байлап қойылады. Кейін Горгон Медузаны  өлтіріп, басын кесіп келе жатқан батыр Персей сол жерден өтіп бара жатып Андромеданы көреді де, Медузаның басы арқылы жыртқыштарды тасқа айналдырып, теңіз құбыжығын өлтіріп, оны құтқарып алады.,

Андромеда мен Персей той жасаған кезде Цефейдің інісі Цефейге де көнбей бүлік салады. Үлкен қақтығыс болып Персей көптеген адамдарды қырып, көп сандысын тасқа айналдырады.

## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Астрономия
Санат:Цефей (шоқжұлдыз)
Академиялық есу

[thumb|360px|Бүкіл сегіз түрлі қайықтың түрлері, алтауы [Олимпиялық ойындар|Олимпиялық ойындардан]]
нобай
**Академиялық есу** — есу спортының бір түрі. Академиялық есу спорты XIX ғасырдың 1-жартысында Ұлыбританияда пайда болды. 
Халықаралық федерациясы 1892 жылы құрылды. Оған 71 ел мүше (1991). Академиялық есу 1900 жылдан Олимпиада, 1962 жылдан дүниежүзілік, 1893 жылдан Еуропалық ойындар бағдарламасына енгізілген. Қазақстанда спорттың бұл түрі алғаш 1968 жылы Теміртауда жолға қойылды. Ал 1974 жылдан бастап республика спортшылары халықаралық жарыстарға қатыса бастады. КСРО құрама командасы сапында жарысқа қатысқан В.Дебеслов дүние жүзі чемпионы (1978), А.Бакарасев (1979), Т.Котлярова (1979), Н.Баранова (1989 жылы) Дүние жүзі чемпионаттарының, С.Демиденко “Достық ойындарының” қола жүлдегерлері (1984) атанды.

## Сілтемелер


Санат:Академиялық есу
Шәріпхан Жеңісханұлы

**Шәріпхан Жеңісханұлы Көгедаев** , Шәріпхан төре (1900, ҚХР, Алтай ауданы — 1941, Үрімжі қаласы) — Қытай қазақтарының әлеуметтік теңдігі мен дамуы үшін күрескен саяси қайраткер. Төре әулетінен шыққан. 1922 — 1927 ж. Үрімжідегі Моңғол-қазақ училищесінде оқыған. 1927 — 1929 ж. Алтай аймағы Бурылтоғай ауд-ның әкімі болды. Бірақ Шыңжаң ген.-губернаторының қазақтарға қарсы саясатына қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырғаны үшін қызметінен босатылды. 1931 — 1932 ж. Ганьсу провинциясынан Үрімжіге, одан Алтайға келіп, аймақ орталығы Сарсүбені басып алған дүнген генералдары Ма Рулун және Ма Хыиндарға қарсы қазақ, моңғол әскерлеріне қолбасшылық жасап, оларды Алтай аймағынан қуып шықты. Осы қызметі үшін Алтай аймағының әкімі және Алтайдағы “Империализмге қарсы тұру қоғамы” төрағасы міндеттерін атқарды. Әкім ретінде аймақтағы мәдени оқу-ағарту істерін дамытуға күш салды. “Жаңа Алтай” журналын шығарып, демокр., ұлттық теңдік идеяларын насихаттап, халықтың санасын оятты. 1940 ж. Шыңжаң ген.-губернаторының бұйрығымен тұтқындалып, Үрімжі түрмесіне қамалды. Саяси қуғын-сүргін құрбаны. 

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.

Санат:Қытай қазақтары
Санат:Тарих
Шәуешек келісімі

**Шәуешек келісімі** — патшалық Ресей мен Қытайдың Цинь империясы арасында 1864 ж. 7 қазанда Шәуешек қаласында қол қойылған мемлекеттік шекара келісімі. Ол “Қытай — Ресей солтүстік-батыс шекараны белгілеу келісімі” деп те аталады. Келісім 10 тараудан тұрады. Онда шекара сызығын белгілеудің принциптері белгіленген. Онда “Шекара сызығы тау шоқылары, үлкен өзендер және қазіргі Қытайдың тұрақты қарауылдарын жағалай тартылады” деп көрсетілген. Шекара сызығы қазақ жері арқылы өтетіндіктен онда отырған қазақтар жөнінде келісімінің 5 тарауында “Қазір шекараны ақылдасып белгіледік. Екі ел мәңгі тату болады. Осыдан кейін екі мемлекет осы белгіленген шекара маңындағы өңірлерде отырған малшыларға таласпау үшін, осы келісім құжаттар бір-біріне тапсырған (күшіне енген) күннен бастап, олар бұрыннан бері қай жерде мал бағып отырған болса, сол жерлерде малдарын бағып отыра берулері керек. Олар сол ежелгі қоныстарда орнығып отырып, шаруашылықтарымен шұғылдана берулері үшін, жер қай мемлекетке бөлінсе, онда отырған адамдар жерімен қоса сол мемлекеттің басқаруында болады” деп жазылған. Осы келісім негізінде Қытай — Ресей мемлекеттік шекара сызығының арғы бетінде қалған қазақтар Қытай азаматы болды да, бергі жағындағылар Ресей құрамындағы қазақтар болып саналды. Екі жақтық келісім бойынша Ертіс өзінен көлденеңдеп Памирге дейін тартылған бұл шекара сызығы қазақ жері мен елін алғаш рет екіге бөлді. Содан бастап “Қытай қазақтары” және “Ресей қазақтары” деген қоғамдық бөлініс пайда болды. 
## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.

Санат:Халықаралық конвенциялар
Санат:Ресей тарихы
Санат:Қытай тарихы
Батбаян

**Батбаян, Ботбай, Баян** (т.-690) — Ұлы Бұлғарияның билеушісі, Құбыраттың баласы, Аспарухтың інісі.

Құбыраттың өлімінен кейін Батбаян Ұлы Бұлғария құрамындағы дулу (дулат) тайпасына билік еткен. Хазарлардың жаулап алуына байланысты Батбаян оларға тәуелді болған. Батбаян билік еткен дулу тайпасының біраз бөлігі кейін Дон өзендерінің төменгі ағысынан Шу — Талас өңіріне көшіп келген деген ғыл. пікір бар. Бұл пікірді жақтаушылар Ұлы жүз құрамындағы дулат тайпасының ботбай руын Ботбай есімімен байланыстырады, сондай-ақ, Аспара өзені Ботбайдың ағасы Аспарухтың есімімен аталған дейді.

## Дереккөздер

Санат:VII ғасырда туғандар
Санат:690 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Бұлғария
Санат:VII ғасырдағы Еуропа билеушілері
Санат:Болгария билеушілері
Шәукер керей

**Шәукер керей** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре дерек көздеріне қарағанда, Орта жүздегі ашамайлы керейдің көшебесінен тарайды. Ол Қаратоқа, Жантоқа, Байтоқа, Жанұзақ, Жасұзақ, Байұзақ, Малдыбай, Барлыбай, Өтеміс, Бегімбет аталары болып бөлінеді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың бас кезінде Петропавл у-н, Есілдің теріскейін, Есет өзен алаптарын, Петропавл қаласының аумағын, Ресейдің аудандарын мекендеп, мал ш-мен, егіншілікпен, балық аулаумен айналысқан. Ұраны — Ошыбай, таңбасы — ашамай
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Академиялық орталық

**Академиялық орталық** — Қазақ АКСР Халық ағарту халкоматы жанынан 1921 жылы тамызда құрылған ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастырушы алғашқы мемлекеттік мекеме.

Қызметінің негізгі бағыттары:
:* халыққа білім беру ісін жолға қою және оны үйлестіру;
:* сауатсыздықты жоюдың, бастауыш, орта және жоғарғы оқу орындарының жүйелі бағдарламаларын түзу;
:* ғылым, әдебиет және өнер салаларына басшылық ету;
:* оқу орындары, саяси-ағарту мекемелері, баспа ісі, архивтер, мұражайлар, ғылыми-зерттеу орындарының қызметіне теориялық және әдістемелік көмек көрсету.

Академиялық орталық Ахмет Байтұрсынұлының басшылығымен қазақ өлкесін жан-жақты зерттеу ісін ұйымдастырды, баспалардан халыққа пайдалы кітаптардың жарық көруін реттеп отырды, қазақ мектептерінің оқу жоспарларының жасалуына, ана тіліміздегі оқулықтардың жазылуына жетекшілік етті, ғылыми-педагогикалық мамандардың көптеп даярлануына қамқорлық көрсетті. Академиялық орталықтың қызметіне М. Дулатов, М. Жолдыбаев, Қ. Жұбанов, Б. Майлин, Е. Омаров, Ш. Сарыбаев, С. Сейфуллин, Т. Шонанов, А.П. Чулошников т.б. белсене қатысты. 1926 жылы наурызда Қазақ АКСР Халық ағарту халкоматының ғылыми және ғылыми-әдістемелік кеңесі болып қайта құрылды.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат:Ғылым
Академиялық театр

**Академиялық театр** — жетекші және тарихы бай театрларға берілетін құрметті атақ. 1919 жылы енгізілген.

Алғашқы академиялық театр атағы Ресейдің байырғы музей және драма театр ұжымдарына (мысалы, Мәскеудегі Үлкен, Кіші, Көркем театрлар мен Санкт-Петербургтегі Александрин, Мариин және Михайлов театрларына) берілді. 1920 жылы Мәскеу мен Санкт-Петербург театрлары академиялық театр ассоциациясына (1921 жылға дейін) бірікті. Оның “Культура театра” деген баспа органы болған. 20-жылдардың аяғы мен 30-жылдардың басында театр өнерінің дамуына байланысты орыс, украин, татар және өзбек театрлары да осы атаққа ие болды. Бұдан кейін қазақ (Қазақ драма театры, 1937; Қазақтың опера және балет театры, 1941), тәжік, түрікмен, қырғыз театрларына да осы атақ берілді.

## Дереккөздер


Санат:Театрлар
Мусковит

**Мусковит** – силикаттар класының минералы. Химиялық формуласы: KAl2AlSі3O10(OH)2. Құрамына изоморфты түрде калийдің орнына Na, Rb, Cs, Ga, Ba, алюминийдің орнына V, Mg, Fe, Mn, Lі, Cr, Tі кіреді. Кристалдық құрылымы тетраэдрлердің үздіксіз қабатынан тұрады. Химиялық құрамының түрліше өзгерулері мен жаралу жағдайларына қарай мусковиттің фенгит, фуксит, ферримусковит, серицит, т.б. түрлері болады. Моноклиндік сингонияда кристалданады, кристалдары тілімше, пластинка, жапырақ, ромб, агрегаттары қабыршақ түрінде кездеседі. Мусковит түссіз, хром, темір, марганец сияқты хромофорларға байланысты сарғыштау, жасылдау, сұрғылт, қызғылт болып, шыныша жылтырайды. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2 – 3; тығыздығы 2,76 – 3,10 г/см3; электр тогын өткізбейді. Мусковит тау жыныстарын құраушы минерал ретінде граниттердің, гранит пегматиттерінің, грейзендердің, тақтатастардың құрамында ұшырасады. Метаморфтық процестерде дала шпаттары, андалузит, кордиерит, сазды минералдар, т.б. бойынша дамиды. Мусковит бойынша Ar және Sr әдістерімен тау жыныстарының абсолюттік жасы анықталады. Ірі кристалды мусковит электроқшаулағыш ретінде конденсаторлар, радиошамдар, радиобөлшектерін жасау өндірісінде пайдаланылады. Қабыршақты мусковит күміс түсті бояу, слюдопластар үшін қолданылады. Мусковит кендері Үндістанда, Шығыс Сібірде, Оралда, Кола түбегінде, Украинада шоғырланған. ұсақ түйірлі Мусковит Қазақстанның көптеген гранитоид интрузиялары мен метаморфтық жыныстарының құрамында кездеседі.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Калий минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Ұю

**Ұю** — дисперстік, әсіресе коллоидтық жүйелердегі бөлшектердің бірігу процесі.

**Ұю** — шашыранды-келкімелі (дисперсиялы) жүйелердегі (онын ішінде ағза тіндерінде де) ұсақ бөлшектердің өзара қосылысып ірі кешендерге айналуы .

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Акандар

**Ақандар** (*акан*, *акафо*, *камбоси*, *тон*)  — негізінен қазіргі Гана мен Кот-д’Ивуардағы этникалық топ. Жалпы саны шамамен 20-40 миллион адамды құрайды.

## Тілі
Тілдері 3 топқа бөлінеді: гонжа (абуре, бетибе), того (топшалар: биа, акан). Акан ква тілдерінің тано тармағының орталық тобына жатады, мұнда аброн тілімен тығыз байланысты (оның ішінде васа), ол акан топшасын құрайды. 
Ақанның өзі - фанти (мфантсе) және чви (тви) диалектілік топтарынан тұратын диалектілер жиынтығы, олар көбінесе жеке тілдер ретінде қарастырылады.
Жазуы латын әліпбиіне негізделген. 1978 жылы бірыңғай акан емлесін енгізу туралы шешім қабылданды, бірақ іс жүзінде үш негізгі диалектілер (аквапим, ашанте және фанти) әлі де өздерінің жазбаша стандарттарын қолданады.

## Діні
Халықтың басым бөлігі (77%) жергілікті дәстүрлі наным-сенімдерді (ата-бабаға табыну,т.б.), бір бөлігі христиандар (протестанттар мен католиктер), екінші бөлігі мұсылман-сүнниттер.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (ямс, маниок, таро, тәтті картоп, жүгері, тары, күріш, жержаңғақ, банан, май пальмасы, кола ағашы, көкөністер, қазір негізінен какао мен кофе өсірумен айналысады). Олар қалалардағы ағаш кесу, тау-кен және өнеркәсіп кәсіпорындарында жұмыс істейді. Дәстүрлі қолөнер түрлерінен тоқымашылық, керамика, ұсталық, алтын және басқа металдарды өңдеу, ағаш ою өнері дамыған.

## Тұрмыс салты
Ақандардың әлеуметтік құрылымы типтік матриархат болып табылады, олардың отбасындағы барлық нәрсе, оның ішінде тегі мен мүлкі аналық тегі арқылы анықталады, ал әйелдер жалпы қоғамның даму бағытын анықтайды. Басқару органдарындағы басшылық қызметтерді дәстүр бойынша ер адамдар атқарады, бірақ оларға құқық әйелдер туыстары – аналар, апалар және қыздар арқылы беріледі.

Дәстүрлі киімі – кенте (тоганың бір түрі).

Негізгі тағам – өсімдік тектес тағамдар (әртүрлі жармалар, бұқтырылған тағамдар, қайнатылған, қуырылған және пісірілген түйнектер және пальма майы мен ащы дәмдеуіштер қосылған көкөністер).

## Дереккөздер

 

Санат:Гана халықтары
Санат:Кот-д’Ивуар халықтары
Цех

thumb
**Цех** () —
:1) өндірістік кәсіпорынның белгілі бір өндірістік өнім немесе шикізат жасалатын (өндірістік цех) не көмекші материалдар дайындалатын, қызмет көрсету операциялары жүргізілетін (көмекші цех) құрылымдық бөлімшесі; белгіленген бір бұйымдарды жасап шығаратын немесе технологиялық үрдісінің белгіленген бір түрімен шұғылданатын өнеркәсіп орынының негізгі өндірістік бөлімшесі.
:2) орта ғасырларда қалалық қолөнершілердің кәсіптер бойынша біріккен бірлестігі. Ортағасырлық қалалардың қалыптасу кезеңі 11 — 12 ғ-ларда Батыс Еуропада, Францияда, Англияда, Германияда, Италияда дүниеге келіп, 13 — 14 ғ-ларда толық даму кезеңіне жетті.

## Түрлері
* Көмекші цех () — негізгі өндіріске немесе зауытқа түгелдей технологиялық қызмет ететін цех.
* Қыздырып қалыптайтын цех () — қыздырылған дайындаманы баспақта немесе тоқпақта қалыптап, соғылма (поковка) өндіретін цех.
* Құйманың негізгі бөлігі () — құйманың тетік жасайтын бөлімі.
* Құрал-сайман цехы () — қалып, соққыш, әр түрлі құрал жасайтын цех.
* Ұсталық цех () - тоқпақта соғып, соғылма жасайтын цех.
* Ұсталық-баспақ цех () — гидравликалық баспақта соғып, соғылма жасайтын цех.
* Ұсталық-қалыптау цехы () — ыстықтай қалыптайтын қос иінді баспақта жөне көлденең соғу машинасында қалыптап соғылма жасайтын цех.
* Суықтай қалыптайтын цех () — қаңылтырдан, жолақтан, таспадан тетік жасайтын цех.

## Дереккөздер


Санат:Өнеркәсіп
Акарицидтер

**Акарицидтер** (* — кене және  — өлтіру*) *кенежойғыштар* — кене жойғыш дәрілер.Олар негізінен астық, көкөніс, жеміс-жидек, мақта тағы басқа дақылдарға түскен кенелерді жою үшін қолданылады. Сонымен қатар акарицидтер мал шарушылығына көп зиян келтіретін және жұқпалы ауруларды тасымалдайтын экзопаразит кенелерді құрту үшін де пайдаланылады. Акарицидтердің түрін таңдау, қолдану тәсілі мен мерзімін белгілеу олардың уытына және кенелердің түрлеріне байланысты. Кейбір кенелердің көбею кезеңдері өте жиі болғандықтан олардың акарицидтерге төзімді басқа түрлері жылдам пайда болады. Осыған байланысты кенелерді құрту үшін акарицидтердің жаңа түрлері, қоспалары, кенелерді улау механизмі өзгешелері қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Инсектицидтер
Алматы педагогикалық колледжі

**Алматы Педагогикалық Колледжі** — бастауыш сынып мұғалімдері мен мектепке дейінгі мекемелерге тәрбиеші мамандар даярлайтын мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. 1980 ж. Алматы қалалық педагогикалық училищесі болып ашылған. Кейін №2 Алматы педагогикалық колледжі болып аталады. Колледждің күндізгі және сырттай оқытатын бөлімдері бар.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы колледждері
Бұғынай

**Бұғынай** — ұлттық ойын.

Бұл ойын жазда, көгалды тегіс алаңда ойналады. Ойынға қатынасушылардың саны 10—25, одан да артық бола береді. Бұл ойынды көбінесе балалар ойнайды.

Ойынға қатынасушылар малдастарын құрып, дөңгелене отырысады. Орталарынан бірі ойын жүргізуші қызметін атқарады. Ол отырған ойыншыларды сынай бастайды. «Бірінші бұғынай, екінші бұғынай, үшінші бұғынай...» т. б. ең ақырғы ойыншыға дейін осы тәртіппен санап шығады да, кенеттен бір санды атайды. (Мысалы: «Алтыншы бұғынай»). Сол санның иесі орнынан жылдам тұрады да, бір санды айтып, тез өз орнына малдас құрып отыра қалады. Ол санның иесі де жылдам тұрып, кез келген бір санды айтып, өз орнына қайта отырады. Әрбір айтылған санның иесі осыны қайталаумен болады. Егерде айтылған санның иесі түра алмай қалса немесе оның орнына басңа біреу тұрса, онда ойынға белгіленген тәртіп бойынша жаза қолданылады. Ол жазасын орындап болған соң, бір санды айтып орнына отырады. Ойын жалғаса береді. Әркім өзіне берілген санды ұмытпауы керек.

Ойын тез қимылдап, жедел шешім қабылдауға, ойда сақтау қабілетін дамытуға дағдыландырады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Шванн Теодор

thumb|upright|Theodor Schwann.
**Шванн Теодор** (7.12.1810, Нейс қаласы, Ирландия — 14.1.1882, Кельн қаласы, Германия) — неміс физиологы, гистологы, жасуша теориясының негізін салушы. 1833 ж. Бонн ун-тінің мед. факультетін бітіргеннен кейін Берлин университетінің анатомиялық мұражайында ассистент (1834 — 1839), Бельгияның Лувен (1839 — 1848) және Льеж ун-терінде (1848 — 1878) профессоры болды. Шванн құс жұмыртқасының дамуына оттектің әсерін, шіру процесін, ашу процесі кезінде ашытқы саңырауқұлақтарының рөлін зерттеді. 1836 ж. қарын сөлінің құрамындағы пепсин ферментін ашты. Ол артерия қан тамырларының көлденең жолақты бұлшықет талшықтарының жиырылуын, жүйке талшықтарының қайтадан қалпына келуін (регенерация) тәжірибе жүзінде дәлелдеді. 1838 жылы ашқан жүйке талшығын қоршап тұратын ерекше қабықты өзінің құрметіне шванн жасушасы деп атаған. Шванның 1839 ж. шыққан “Өсімдіктердің және жануарлардың құрылымы мен өсуіндегі сәйкестіктер туралы микроскопиялық зерттеулер” атты іргелі еңбегінде жасуша теориясының негізгі қағидаларын тұжырымдады: 
# өсімдіктер мен жануарлардың құрылысы ұқсас; 
# барлық организмдердің құрылымының негізінде жасуша жатыр;
# жаңа жасушалардың түзілуі — өсімдіктердің және жануарлардың өсуі мен дамуының негізгі шарты; 
# жасуша — ең қарапайым бірлік; 
# организм — оны түзетін барлық жасушалардың біртұтас жиынтығы болып табылады. 
Шванн Бельгия корольдігі ғылым академиясының (1841), Лондон корольдік қоғамының (1879) және Париж ғылым академиясының (1879) толық мүшесі болып сайланған.

## Сілтемелер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Алматы политехникалық колледжі

**Алматы Политехникалық Колледжі** — кәсіптік білім беретін мемлекеттік арнаулы орта оқу орны.

Алматы мемлекеттік кинотехникумы (1940) мен Алматы машина жасау техникумы (1989) негізінде 1995 ж. 28 қарашада **Алматы Политехникалық Колледжі** болып құрылған. Электронды есептегіш машиналар және оның құралдары, есеп және есептеу жұмыстарын механикаландыру, жылдам есептегіш машиналар үшін бағдарламалар жасау, аналитик. есептегіш машиналарды қолдану және жөндеу, металдарды кесу жолымен өңдеу, халық ш. саласы экономикасы және оны жоспарлау мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. 1940 — 98 жылдар аралығында колледж құрамындағы оқу орындарында 13540 орта буынды маман кадрлар (оның 2924-і сырттай оқу бөлімі арқылы) даярланды. 1998 жылдың қыркүйек айынан бастап Орта Азия кино және телевидение техникалық университеті болып қайта құрылды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы колледждері
Модест Петрович Мусоргский

нобай|оңға|М.М.Петрович
**Мусоргский Модест Петрович** (21.3.1839, Псков губерниясы Карево ауылы – 28.3.1881, Санкт-Петербург) – композитор, пианист. 1849 жылдан Санкт-Петербургте тұрып, пианист А.Геркеден сабақ алған. Кейінірек композитор М.А. Балакиревтің класында оқыды. 1852 ж. ол гвардиялық әскери мектепке түсіп, оны бітірген соң 2 жыл офицер болып қызмет атқарды. Н.А. Римский-Корсаков, В.В. Стасов, А.С. Даргомыжский сынды композиторлармен танысуы оның біржолата музыкаға бет бұруына себеп болды. 1858 ж. әскерден босап, шығармашылық жұмысқа біржола кірісті. Мусоргский алдыңғы қатарлы орыс композиторлары құрған әйгілі “Құдіретті топ” (“Могучая кучка”) шығармашылық достастығының құрамына енді. Ол музыканың ұлттық халықтық сипатын арттырып, фольклорлық мұраны игеруге ден қойды. Мусоргский шығармашылығының шыңы ретінде оның опералары танылады. “Борис Годунов”, “Хованщина” атты опералары. осы жанрдағы дүниежүзілік туындылардың інжу-маржандарынан саналады. Оларға қоса “Сорочин жәрмеңкесі” (1916, Ц.Кюи аяқтаған) атты операсы, фортепиано, оркестр, хор мен оркестр үшін жазған пьеса, интермеццо, скерцо, сюиталары мол. “Көрмедегі көріністер” деген әйгілі суреттеме сюитасын (1874), романстар мен әндерін, “Раек” музыкалық памфлетін, балаларға арналған вокалдық топтамаларын ерекше атауға болады.

## Өмірі

Әкесі шенеунік , ал анасы музыкалық білімді пианистка болған екен. Модест 5 жасынан бастап , музыкамен айналысқан.1849 жылы ағасы екеуі Санкт-Петербургктегі  неміс мектебіне оқуға барады.   1860 жылдың басында «Саламбо» операсын жазуға кіріседі. Бірақ бұл операсы белгілі бір себептермен аяқталмай қалады. Осы кезде «Калистрат»  , «Колыбельная   Еремушке» әндерін жазды. 1868 жылы «Борис Годунов» операсын бастап, 1872 жылы сәтті  аяқтап бітірді. Осы операның қойылымы 1874 жылы болды. 1872 жылы « Хованщино » операсын бастаған болатын болатын. Бірақ бұл операны жазуға композитордың 10 жылы  кетеді.  1874 жылы «Сарачинская ярмарка» операсын  жазуға кіріседі. Осы жылы «Көрмедегі суреттер» фортепианалық  пьеса жазып бітіреді. Оның аяқтай алмай қалған «Хованщино » операсын Римский – Корсаков аяғына жеткізеді. Денсаулығының     нашарлығына байланысты композитор , 1881 жылы қараша айының 3-ші жұлдызында Санкт-Петербургкте дүниеден өтеді.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
*"Орыс музыка әдебиеті" М.И.Александров


Санат:Ресей империясы сазгерлері
Санат:Ресей империясының композиторлары
Муссонды климаты

**Муссонды климаты** — Жер шарындағы атмосфераның муссондық айналымы аймағында болады.

Жыл бойы ылғалдылықтың күрт өзгеруімен ерекшеленеді. Муссонды климатқа құрғақ қыс пен ылғалды, жаңбырлы жаз тән. Муссонды климат Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның, Экваторлық Африканың тропиктік және субтропиктік белдемдерінде болады. Мысалы, үстінен үнемі муссон өтетін Мумбай (Бомбей) қаласында (Үндістан) қыста жауын-шашын мөлшері *3 – 8 мм*-ден аспайды, ал жазда 610 мм-ге дейін көбейеді. Муссонды климат қоңыржай ендікте де байқалады. Тропиктік (*экваторлық*) муссондар климаты, *субтропиктік муссондар климаты* және *қоңыржай ендіктердегі муссондар климаты* болып сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Атмосфера
Санат:География
Муссондық ағыс

**Муссондық ағыс**  мұхит пен теңіз айдындарында муссон желдерінің әсерінен пайда болады.

Қыстық маусымнан жаз мезгіліне ауысу кезінде бағытын өзгертіп отырады. *100 – 200 м* тереңдікке дейін таралады. Муссондық ағыс, негізінен, Үнді мұхитының солтүстік бөлігінде (қыста Азиядан Африка мен Австралияға, жазда – керісінше): экваторлық белдеуде, Арабия түбегінде, Бенгал шығанағында, Сомали түбегінің жағалауында қалыптасқан. Муссондық ағыстар Тынық мұхиттың батыс бөлігіндегі теңіздерде де (Банда, Ява, Оңтүстік-Қытай) байқалады. Жер айналуының ауытқу күштерінің, теңіздің толысу құбылыстарының, т.б. факторлардың әсерінен Муссондық ағыс кейде желдің негізгі бағытынан ауытқып отырады.  Үнді мүхитының терістігінде муссондық ағыстардың жылдамдығы *5—9 м/с*-ке жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Алматы сервис колледжі

**Алматы Сервис Колледжі** — кәсіптік білім беретін мемлекеттік орта оқу орны. 1952 ж. Алматы кәсіптік кооперация техникумы болып ашылды. Техникум атауы бұдан кейін де бірнеше рет өзгерді. 1995 жылдан колледж 17 мамандық: өндіріс мекемелерінің бухгалтері, метал өңдеу технологиясы, мебель өндірісі, өндіріс құралдарын жөндеу, тігін өндірісінің технологы, халық тұтынатын өнімдердің конструктор-модельері, мақта иіру өндірісінің технологы, тон, тері өндірісі, тұрмыстық техниканы жөндеу технологы, мата тоқу өндірісі, киімдерді химиялық тазарту және бояу; жеңіл өнеркәсіп өндірісін жоспарлау, суретші-костюмші, шаштараз және сәндік косметика, өңдеу өндірісінің хим. технологиясы, мейманхана шаруашылығы мен туризм бойынша кадрлар даярлайды.
Әлем және Еуропа чемпионы, 1980 ж. олимпианың Күміс жүлдегері Виктор Демьяненко осы оқу орнының түлегі.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы колледждері