open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ұлы Жыланшық

**Ұлы Жыланшық** – Торғай өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысының Ұлытау ауданы, Қостанай облысының Амангелді және Жангелді аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 426 км. Су жиналатын алабы 2600 км2.

## Бастауы
Сарыарқаның оңтүстік-батыс шетіндегі Ұлытау таулы массивінің теңіз деңгейінен 750 м биіктігінен басталып, Ақкөл көліне (еңістігі 65 м) құяды.

## Гидрологиясы
Суы мол жылдары орташа жылдық су ағымы бүкіл өзен бойында 3,6 м³/с. Екі саласының бірігуінен пайда болады. Оң жақ саласы — Үлкен Жыланшықтың ұзындығы 163 км (оның салалары: Шағырлы, Ақсай, Шағырлы Жыланшық, сол жақ саласы Дулығалы Жыланшықтың ұзындығы 140 км (оның салалары: Жиделіөзен, Дулығалыөзек, Құлабай). Ұлы Жыланшылыққа сағасынан 263 км жерде қосылады. Жоғарғы ағысында кристалды тақтатастарды кесіп, тік жарлы, тар аңғармен ағады. Тілімделген өзен аңғары беткейлерінде түпкілікті тау жыныстары жалаңаштанып ашылған. Орта ағысында (Қостанай облысы жерінде) өзен жазыққа шығады, аңғары кеңейіп 5 — 10 км-ге жетеді. Оң жақ беткейі тік жарлы (15 – 25 км), терең, тар сайлармен күшті тілімделген. Өзен аңғары негізінен кайнозойдың әр түсті сазды және саздақты тау жыныстарынан түзілген. Оң жағымен 50 – 60 км бойы Аққұм құмын жиектей ағып өткен жерінде және төменгі ағысында құмды және құмдақты грунттар орын алады. Өзен сағасына 30 км қалғанда жайылымдары кеңейіп (су мол жылдары), 8 – 12 км-ге жетеді. Осы жерлерде ұзындығы 5 км, тереңд. 6 м ескі арналар кездеседі. Қайраңдарда тереңдігі  0,3 – 0,5 м, ал иірімдерде 9 м. Төменгі ағысында өзен жайылмаларында тұйық тұзды көлдер немесе сортаңды ойыстар кездеседі. Олардың көпшілігі қуаң жылдары кеуіп қалады. Суы мол жылдары өзен тармақтары оларды толтырып отырады. Қыста қатады, суы тұщы, ауыз суға жарамды. Негізінен мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Ұлы Канал

thumb|left|

**Ұлы Канал** (қыт. *Даюньхэ*) — Қытайдағы кеме жүзетін канал, ежелгі гидротех. құрылыстардың бірі. Жалпы ұзындығы 1782 км, Ханчжоу, Пекин және Наньтун тармақтарымен бірге 2470 км. Хуанхэ, Янцзы өзендерін, Байхэ, Вэйхэ, Сышуй, т.б. өзендер арналарының табиғи су жолдарын және бірқатар көлдерді біріктіреді. 
## Ұлы Каналдың қасиеттер
Ұлы Канал бірнеше бөліктен тұрады: ең оңт-ндегі — 7 ғ-да, ең солт-ндегі — 13 ғ-да салынған; орт-ның бір бөлігі (Хуайинядан Цзяндуға дейін) ежелгі Ханьгоу каналы арқылы өтеді. 1961 — 62 және 1982 — 83 ж. жөндеуден өткен. Ені Шаньдун, Хэбэй өңірінде 40 м-ден, Шанхайда 3500 м-ге жетеді. Фарватерінде тереңд. 2 — 3 м, 21 шлюзі бар. Ұ. к. арқылы жылына 10 млн. т жүк тасымалданады. Канал екі ірі портты — Тяньцзинь мен Шанхайды жалғастырады.
## Ciлтемелер :
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Каналдар
Маягөзел Аймедова

**Аймедова Маягөзел** (28.5.1941 жылы туған, Түркіменстан) — түркімен актрисасы, Түркменстанның халық артисы (1982). 1964 жылдан Ашгабаттың балалар мен жасөспірімдер театрында істеген. Студент кезінен киноға түсе бастады. Негізгі рөлдері Жахан (“Тасқаладағы оқиға”, 1961), Өгүлкиік (“Келін”, 1972, КСРО Мемлекеттік сыйлығы 1973), Артықгүл (“Әйел ат ерттегенде”, 1975), Ақжамал (“Жоқ деп айта біл” 1976), Жамал (“Жамалдың терегі”, 1980, Мәскеу Халықаралық фестивалінің сыйлығы 1981). 1983 жылы “Қарақұм көлеңкеде 45Ә” фильміне түсті. Аймедованың психологиялық нәзік тереңдікпен, қарапайым сыпайылықпен сомдаған образдары көрерменге шығыс әйелдеріне тән ұстамдылықты, төзімділікті, кішіпейілдікті дәл жеткізеді. Аймедова режиссер Ходжадурды Нарлиевпен бірігіп “Әйел ат ерттегенде” және “Жамалдың терегі” фильмдерінің сценариін жазған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Метамерия

=Метамерия=
Метамерия (мета... және грек. *meros* – бөлшегі, бөлігі) – кейбір өсімдіктер мен жануарлар топтары органдарының біріне-бірі өзара біркелкі, жалғас орналасқан ұқсас бөліктері
Кейде *Метамерияны* симметрияның бір көрінісі деп те қарастырады. Организмдердегі Метамериялық құрылыс олардың органдарының ұзына бойында өзара ұқсас бөліктерден тұратын болса, оны гомономия (біркелкі) деп атайды. Бұл көп қылтанды буылтық құрттарда айқын байқалады. Ал кейбір организмдерде (мысалы, *саршаяндарда*) өзара ұқсас бөліктердің құрылымы не қызметі әр түрлі болып келсе, оны гетерономия деп атайды. Егерде Метамериялық құрылыс барлық органдар жүйесінде байқалатын болса, оны сегментация не толық *метамерия* деп атайды. Мұндай құбылыс, көбіне буылтық, таспа құрттарда және буынаяқтыларда кездеседі. Кейбір организмдерде (мысалы, төменгі сатыдағы *[[кірпікшелі құрттар]]* мен немертиндерде) Метамериялық құрылыс тек бір органында ғана кездеседі, оны толық емес Метамерия, ал тек целом қуысында байқалса, оны *целомдық метамерия*, целом қуысы болмайтын жануарларда жалған метамерия деп аталады. Метамерия өсімдіктерде сирек байқалады. Өсімдіктерде кездесетін *метамерия* жеке органдарда не ұзыннан, не тармақталған жүйелер түрінде орналасады. Өсімдіктерде кездесетін өзара ұқсас бөліктер фитомерлер деп аталады.

 

## Пайдаланылған cілтемелер
Әскери шен

**Әскери шен **— Қарулы Күштер қатарында қызмет етушілерге әскери мамандығына, қызмет бабына, сіңірген еңбегіне, әскери және арнайы дайындығына, әскери қызмет түрлеріне қарай арнайы берілетін шен. ҚР Қарулы Күштерінің әскери шені Қазақстан Республикасының “Жалпыға ортақ әскери  міндеттілік және әскери қызмет туралы” (1993 жылы 19 қаңтар және 1995 жылы 14 қараша) заңына сәйкес төмендегідей болып бөлінеді: солдаттар мен матростар — қатардағы солдат, ефрейтор, матрос, аға матрос; сержанттар және старшиналар — кіші сержант, сержант, аға сержант, старшина, 2- және 1-статьялы старшина, бас старшина, корабль бас старшинасы; прапорщиктер мен мичмандар — прапорщик, аға прапорщик, мичман, аға мичман; кіші офицерлер — кіші лейтенант, лейтенант, аға лейтенант, капитан, капитан-лейтенант; аға офицерлер — майор, подполковник, полковник, 3-, 2- және 1-дәрежелі капитан; жоғары шенді офицерлер — генерал-майор, генерал-лейтенант, генерал-полковник, контр-адмирал, вице-адмирал, адмирал, армия генералы және Қазақстан Республикасының Маршалы. Медицина немесе заң саласындағы әскери-есептік мамандықтары бар офицерлердің әскери шеніне “Медицина қызметінің ...”, “Әділет қызметінің ...” деген анықтауыш сөз қосылады. Авиацияның жоғары офицерлер құрамының әскери шеніне “Авиацияның ...” деген сөз қосылады. Ұлан бөлімдерінде, ұлан кемелерінде қызмет ететін әскери қызметшілердің әскери шенінің алдына “Ұланның ...” деген сөз қосылу арқылы ерекше ұландық атақ беріледі. Запастағы азаматтардың әскери шенінің алдына “Запастағы ...”, ал отставкадағылардың атақтарына тиісінше “Отставкадағы ...” деген сөз қосылады. Жоғары шенді офицерлер құрамына әскери шенді ҚР Президенті береді. Басқа әскери шен беру тәртібі әскери қызмет атқару туралы арнайы нұсқауларда көрсетілген. Әскери қызметшілер мен әскери міндеттілердің әскери шені ҚР Қарулы Күштерінің жалпы әскери жарғысы мен әскери қызмет атқару туралы нұсқауларда көрсетілген тәртіп бойынша алынып тасталуы немесе қалпына келтірілуі мүмкін.

## Дереккөздер

Санат: Шен
Санат:Әскери іс
Метаморфизм

**Метаморфизм** – геологиялың денелердің температура, қысым, газ бен сұйық ерітінділер ықпалынан өзгеріске ұшырау үдерістері. Бұл өзгерістер пайдалы қазба денелерінің жатыс жағдайлары мен морфологиясына, таужыныстар мен пайдалы қазбалардың құрылымы мен бітіміне, минералдық және химиялық құрамына әсер етеді. Темір гидроксидтері метаморфизм кезінде магнетитке, пиролюзит пен манганит - браунитке, боксит - корундца, опал - кварнца, фосфорит - апатитке түрленеді; органикалың зат гранит тенеді; сазды тақтатастар анартас-слюдаларға өзгереді. Метаморфизм үдерістерінде
қалыптасқан минералдар (магнетит, гематит, браунит, корунд, кварц, графит, анартас) жаңа физикалық-химиялық жағдайларда түрақты болады. Сонымен бірге экзогендік жағдайларда орнықты көптеген минералдар (күкірт, гипс, алунит, малахит, темір гидроксидтері) белгілі, бірақ олар метаморфизмде сақталмайды.
Пайдалы қазба денелерінің пішіні жалпақтанады.
Тұтас және секпілді кеннің қабат тәрізді, линза тәрізді,
таспа тәрізді және желі тәрізділері басым таралады.
Денелердің өлшемдері көбінесе ірі болады - ұзындығы
мен ені бойынша ондаған километрге, қалыңдығы ондаған және жүздеген метрге жетеді.
Метаморфогендік кенорындар метаморфталған және
метаморфтық түрлерге бөлінеді. Метаморфталған кенорындар деп аймақтық және термалық жапсарлас метаморфизм үдерістерінде бұрын болған пайдалы қазба кенорындар бойынша қалыптасқандарды айтады. бұл үдерісте пайдалы қазба денелері де, сыйыстырушы таужыныстар да, пішіні, құрамы мен құрылысы бойынша
метаморфтық белгілерді иемденеді, бірақ минералдық
шикізаттың өнеркәсіптік қолдануы өзгермейді.
## Кенорындар
Метаморфтық кенорындар таужыныстардың және
көбінесе бұрын өнеркәсіптік маңызы болмаған кенорындардың метаморфизмге ұшырау үдерісінде пайда болады. Сонымен, бұл жағдайда пайдалы қазбалардың өзі
метаморфизм үдерістерінің нәтижесі болып табылады.
Екі класс кенорындары да метаморфизмнің негізгі
түрлеріне сай аймақтық-метаморфтық (немесе метаморфталған) және жапсарлық-метаморфталған (немесе метаморфтық) класшаларға бөлінеді.
Метаморфизм аймақтық, динамометаморфизм және жанаспа метаморфизм болып ажыратылады. Метаморфизмге балқу және жел әсерінен мүжілу кезінде пайда болған тау жыныстарының өзгеру процестері жатпайды.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Геологиялық процестер
Ұлықбек Медресесі

**Ұлықбек Медресесі** — Самарқанд қ-ндағы Регистан ансамблі құрамына кіретін сәулет өнері ескерткіші (*1417 — 20*). Ұлықбек Медресесі ғимараты шаршы жоспарда  тұрғызылған. Оның әсем аркалы (биікт. 16,5 м) қасбеті еңселі порталмен көмкеріліп, Регистан алаңына қараған. Қшкі ауланы екі қабат їижра (шәкірттер тұратын бөлмесі) үйлері жиектей орналасты. Һижралар саны — 56 (қазір тек астыңғы қабаты ғана сақталған). Аула ортасында ашық галереялы айуаны бар. Медресеге кіре беріс бұрышта күмбезді 2 дәрісхана, төріне таман күмбезді қысқы мешіт орналасқан. Дәрісхана төбесін көмкерген 4 күмбез бен їижра үйлерінің үстіңгі қабаты, медресенің төрт бұрышындағы алып мұнараның біреуі сақталмаған. Ұлықбек Медресесі құрылысының әрбір бөлшегі бір-бірімен өзара жарасымды үйлесім тауып, оған жасалған әсем нақыш (мәрмәр жолақ, алуан түрлі жұлдыздар, геом. өрнек, т.б.) медресе ғимаратына салтанатты сипат береді. 20 ғ-да қирап бітуге айналған Ұлықбек Медресесі ғимаратын қалпына келтіру жұмыстары (*1932 ж. М.Ф. [[Мауер]], 1964 ж. Э.М. [[Гендель]]дің жобасы бойынша*) жүргізілуі нәтижесінде халық игілігіне айналды. Құлауға айналған солт.-батыс (салм. 400 т; биікт. 33 м) және оңт.-шығыс (биікт. 32,7 м) мұнаралары жөнделді. Ұ. м. кезінде Орт. Азиядағы ең ірі оқу орны болған. Онда теологиямен қатар астрономия, философия, математика ғылымдарынан дәріс оқылды. Медресе ұстаздарының ішінде белгілі жұлдызшы Қазы Заде Руми және Ұлықбектің өзі де болды. Сонымен қатар Ұлықбек Бұхара (1417) және Ғиждуван қ-нда да (1432 — 33, Бұхара облысы) медреселер салдырған.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Өзбекстан медреселері
Санат:Тарих
Әскери аурухана

**Әскери аурухана**, госпиталь (латынша hospіtale) — әскери қызметкерлер мен олардың отбасы мүшелеріне арнаулы медициналық көмек көрсетуге және емдеуге арналған әскери-медициналық мекеме. Онда, сондай-ақ, әскери-дәрігерлік тәжірибелер, ғылыми зерттеулер жүргізіледі, әскери-медицина мамандарының білімі жетілдіріледі. Әскери ауруханалардың бейбіт және соғыс уақытында қызмет атқаруына қарай тұрақты және уақытша түрлері болады. Тұрақты әскери ауруханалар орталық әскери аурухана, аймақтық әскери аурухана және гарнизондық әскери аурухана болып бөлінеді. Соғыс кезінде флоттық, майдандық және орталық әскери аурухана құрамынан далалық және эвакуациялық әскери ауруханалар жасақталады. Әрбір әскери аурухана жеке әскери бөлім ретінде қызмет етеді. Әскери ауруханалар тарихта өте ертеден белгілі. Б.з.б. құрылған римдік валетудинария әскери аурухананың алғашқы үлгісі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Әскери әкімшілік

**Әскери әкімшілік**— 
#Қарулы күштерді басқару мемлекеттің органдарының (Қорғаныс Министрлігі, әскери округ, әскери кеңес, әскери комиссариат) жиынтық атауы;
#соғыс қимылдары нәтижесінде басып алынған терр-ның әскери басқармасы; 
#Қарулы Күштерді басқару ісін, олардың орналасуына байланысты қарым-қатынастарының құқықтық реттелуін, әскердің ішкі қызметі және тұрмыстық жайын зерттеумен айналысатын әскери ілімнің құрамдас бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Атау
Ұлы Қытай Жазығы

**Ұлы Қытай Жазығы**(), Солтүстік Қытай жазығы — Шығыс Азиядағы ірі жазықтардың бірі, Қытай жерінде. Шығыс бөлігін Сары т-дің суы шайып жатыр; солт-нен Янь-шань, батысында Тайханшань, оңт.-батысында Тунбошань және Дабешань тауларымен қоршалған, оңт-нде Янцзы өз-нің төменгі ағысындағы жазыққа ұласады. Жерінің аум. 325 мың км2. Жазықтың ойпаң бөліктерін батпақтар және ұсақ көлдер алып жатыр. Шығыс бөлігін Шаньдунь тауы құрайды. Аллювийлік шөгінділердің қалың қабаттарынан түзілген. 
**Қрі өзендері**:
*Хуанхэ, 
*Хайхэ, 
*Хуайхэ, 
*Луаньхэ. 

Ұлы Қытай Жазығын солт-тен оңт-ке қарай Ұлы канал кесіп өтеді. 
### Климаты
муссондық, жаңбырлы.

### Орташа температура
*Қаңтарда солт. бөлігінде –4°, –2°С, оңт-нде 8°— 12° С, шілдеде 25°— 28°С.
**Жылдық жауын-шашын мөлш** : 400 — 1000 мм. Өңір толығынан игерілген. Бидай, мақта, жер жаңғағы, темекі өсіріледі. Халықтың тығыздығы өте жоғары. Ұлы Қытай Жазығында көптеген ауылдық елді мекендер мен ірі қалалар (Пекин, Тяньцзинь, Цзинань, т.б.) шоғырланған.
## Ciлтемелер :
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Қытай географиясы
Санат:Жазықтар
Биші

**Биші** — мәнерлі де әсем дене қимылын музыка сазына сәйкестендіре отырып би билейтін адам. 

Балет спектакльдеріне қатысатын кәсіби артистерді биші деп атайды. Қазақтың ұлттық би өнерін дамытуға үлес қосқандар қатарына Д.Әбдіров, А.Бекбәсынов, Ш.Жиенқұлова, З.Райбаев, Г.Талпақова, Б.Аюханов, т.б. бишілер бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Өнер
Метанбөлініс

=Метанбөлініс=
**Метанбөлініс** – пайдалы қазбалардың кен орындарын қазу барысында, көмір байыту фабрикаларында бөлінетін аса қауіпті газ. 
Метан ауамен қосылып, жарылғыш қоспа түзеді. Ауада метанның мөлшері 5 – 6% болса, жылу көздері маңында жанады (*тұтану температурасы* 650 – 750ӘС), ал 5 – 16% болса, онда жарылыс болады, 16%-дан жоғары болғанда оттек ағынында жануы мүмкін, метан концентрациясы төмендеген жағдайда жарылыс қаупі күшейе түседі. Тау жыныстары және белгілі бір уақыттарда көмір шахталарында бөлінетін метан жиынтығын метанмолдық деп атайды. Метанмолдығы бойынша қауіпті нысандарда газдық жүйе енгізіледі. Шахтаның газ мөлшері бойынша қауіптілік көрсеткіші болып салыстырмалы метанмолдық алынады. Қазбалардың метанмолдығының болжамы геологиялық-барлау жұмыстары барысында анықталатын көмір қаттарының метандылығы бойынша және басқа әдіспен жасалады. 

 

## Пайдаланылған cілтемелер
Дөібектас

**Дөңбектас** - диаметрінің мөлшері 10 см-ден 10 м-ге дейін баратын тау жыныстарының жұмырланған сынықтары. Су тасқынымен, мұздықтармен тасымалдануы нәтижесінде жұмыр пішін қалыптасқан. Дөңбектас тау жыныстарындағы аллювийлік, пролювийлік және мұздық шөгінділерде көп кездеседі. Жолға төсеуге, ұсақтап қиыршықтас әзірлеуге пайдаланылады.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы
Метанефрос

=Метанефрос=
Метанефрос (метан. және грек. *nephros* – бүйрек), *екінші реттік бүйрек*, *'жамбас бүйрегі* – омыртқалы жануарлардың (*қағанақтылардың*) бір жұп зәр шығару органы. 
Метанефрос омыртқалы жануарлардың эволенттік және онтогенездік дамуы кезінде тұлға бүйректерінің орнын ауыстырады. Метанефрос зәр шығару өзекшелері тікелей несепағар өзекшелерімен жалғасады. Метанефрос түзіліп болған соң мезонефрос жойылады. Метанефростың құрылымдық құрылысы өзгеріп отырады, ондағы нефрондар саны да әр түрлі болады. Мысалы, бауырымен жорғалаушыларда 5 мыңдай, құстарда – бірнеше он мыңдаған, ал сүтқоректілерде – жүз мыңнан бірнеше миллионға жетеді; 

 

## Пайдаланылған cілтемелер



### Қараңыз
Зәр шығару жүйесі
Дөңгелек квадратурасы

**Дөңгелек квадратурасы** - берілген дөңгелекке теңбе-тең квадратты салу есебі. Ғалымдар бұл есепті алғашқы кезде циркуль мен сызғыштың көмегімен шешуге тырысты. Циркуль мен сызғыштың көмегімен қисық сызықты фигураны оған теңбе-тең тікбұрышты фигураға түрлендірудің (Гиппократ айшығы) кейбір жағдайы ежелгі дәуір математиктеріне де мәлім болған еді. Ертедегі грек ғалымдарының дөңгелек квадратурасы есебін кейбір трансцендент қисықтарды пайдалана отырып шешкені белгілі болып отыр. Мұндай алғашқы шешімдердің біреуін ертедегі грек математигі Динострат (б.з.б. 4 ғасырда) тапқан. 19 ғасырда дөңгелек квадратурасы есебінің циркуль мен сызғыштың көмегімен шешілмейтіндігі айқын дәлелденді. Егер берілген дөңгелектің радиусы r-ге тең болса, онда осы дөңгелекке теңбе-тең квадраттың қабырғасы (х): . Бұдан  кесіндісін салу үшін r-ді -ге көбейту керектігі шығады. Кейбір иррационал көбейткіштер үшін мұндай көбейту орындалады. Мысысалы, қабырғасы r-ге тең квадраттың диагоналы; радиусы r-ге тең дөңгелекті іштей сызылған дұрыс 12 бұрыштың қабырғасы. Дөңгелек квадратурасы  санының арифмет. табиғатына тығыз байланысты. 18 ғасырдың соңында неміс математигі әрі физигі И.Ламберт (1728 — 1777) пен француз математигі А.Лежандр (1752 — 1833)  санының иррационал сан екендігін дәлелдесе, 1882 ж. неміс математигі Ф.Линдеман (1852 — 1939)  санының трансцендент сан екендігін дәлелдеді. Линдеман теоремасы дөңгелек квадратурасы  есебін циркуль мен сызғыштың көмегімен шешудің мүмкін еместігін ғылым негіздеген теорема болды. Егер салу жабдықтарын көбейтсе, онда дөңгелек квадратурасы  туралы есепті шешуге болады.
## Пайдаланған әдебиеттер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Ғылым
Ұлы Морав мемлекеті

**Ұлы Морав мемлекеті**, Морав (*Ұлы Морав*) князьдігі — 9 — 10 ғасырларда батыс славяндар құрған мемлекет. Өзінің гүлдену кезеңінде қазіргі Моравия, Словакия, Чехия, Лужиц, Паннония, Кіші Польша мен словен жерлерінің бір бөлігін қамтыды.

## Астанасы
Велеград қ. болды. Оның орналасқан жері нақты анықталмаған. 

## Археологиялық зерттеулер және Тарих
Чех және Cловак археологтарының (В.Грубой, И.Поулик, Ф.Калоусек, т.б.) Моравия аумағында жүргізген көптеген қазба жұмыстары Ұлы Морав мемлекетінде жоғары егіншілік мәдениеті мен қолөнердің (қыш құмыра, темірден, шыныдан бұйымдар жасау, зергерлік өнер) дамығандығын, сауданың гүлденгенін дәлелдеді. Археол. деректер Ұлы Морав мемлекетінің Византия, Киев Русі және Қара теңіз жағасындағы мемлекеттермен тығыз байланыста болғандығын айғақтады. Ұлы Морав мемлекетінiң экон. және саяси өмірі қолөнер мен сауданың орт., ақсүйектердің қамалы мен резиденциялары болған — градтарға шоғырланды. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: Угерске-Градишке қ-ның түбіндегі Старе-Место, Годонин қ-ның түбіндегі Микульчице, Поганско, Нитра, Девинске, Нова-Вес болды.Тарихи деректер бойынша елдің тұңғыш билеушісі — князь Моймир Қ (*830 — 846*) болған. Оның кезінде Ұ. М. д-на христиан діні тарала бастады. Моймирдің мұрагері Ростиславтың (*846 — 870*) тұсында Ұ. М. д. күшейе түсті. Ростислав неміс басқыншылығына қарсы күресте Византиямен (*862*) одақтасты. 863 ж. Ростиславтың өтініші бойынша Ұ. М. д-на Византиядан славян ағартушылары Кирилл мен Мефодий келді. Олар тәуелсіз славян шіркеуін (*869/870*) құрды. Ол елдің саяси дербестігін нығайта түсуге қызмет етті. Святополктің кезінде (*870 — 894*) Ұ. М. д. өзінің ең көлемді аумағына жетті. Бірақ 9 ғ-дың соңында шет аймақтардағы дербес князьдер күшейді. Святополктің өлімінен кейін оның ұлдары — Моймир ҚҚ мен Святополк ҚҚ елді өзара бөлісіп алды. Ұ. М. д-нан Чехия (895), серб-лужичтердің (897) жерлері бөлініп шықты. 906 ж. көшпелі мажарлар Ұ. М. д-на жойқын шабуыл жасап, оның көпшілік бөлігін басып алды. Көп ұзамай Ұлы Морав мемлекеті мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты.

## Ciлтемелер :
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Тарихи мемлекеттер
Санат: Тарих
Дөңгелек процесс

**Дөңгелек процесс**, цикл — жүйенің бірнеше өзгерістерден кейін бастапқы қалпына келу процесі, термодинамикалық процесс. Дөңгелек процесстің нәтижесінде жүйе күйінің термодинамикалық параметрлері мен сипаттамалық функциялары (U — ішкі энергия, энтальпия, изохоралық және изобаралық термодинамикалық потенциалдар, энтропия, т.б.) бастапқы мәнге ие болады. Сондықтан олардың (термодинамикалық параметрлердің, сипаттамалық функциялардың) өзгерістері нөлге тең (U=0, т.б.). Термодинамиканың бірінші бастамасы (яғни энергияның сақталу заңы, Термодинамиканың бастамалары) бойынша жүйенің не жүйелердің дөңгелек процесс кезінде атқарған жұмысы (А) дөңгелек процесстің әрбір учаскесінің алған не берген жылу мөлшерлерінің (Q) алгебра қосындысына тең: U=Q–A=0, A=Q. Тура дөңгелек процесс (атқарылған жұмыс оң) деп аталатын процесте жылу жұмысқа айналады, ал кері дөңгелек процесс (атқарылған жұмыс теріс) деп аталатын процесте жұмыс жылуды температурасы төменірек денеден температурасы жоғарырақ денеге тасымалдауға жұмсалады. Дөңгелек процесс тепе-тең (дәлірегі, квази тепе-тең) дөңгелек процесс және тепе-тең емес дөңгелек процесс болып ажыратылады. Тепе-тең дөңгелек процессте бірте-бірте өтетін жүйе күйі тепе-тең күйге жуық болып келеді, ал тепе-тең емес дөңгелек процессте дөңгелек процесстің кем дегенде бір учаскесі тепе-тең емес күйде болады. Әр түрлі тепе-тең дөңгелек процессті есептеулер алғашқы тарихи термодинамикалық зерттеулер тәсіліне жатады. Мұндай зерттеулердің негізінде идеал жылу машинасының жұмыстық циклі (Карно циклі) талданды, термодинамиканың екінші бастамасының математика өрнегі табылды, термодинамикалық температура шкаласы құрылды, сондай-ақ, көптеген маңызды термодинамикалық қатыстар (Клапейрон-Клаузиус теңдеуі, т.б.) алынды. Техникада дөңгелек процесс іштен жанатын қозғалтқыштардың, әр түрлі жылулық күш және салқындатқыш қондырғылардың жұмыстық циклдері ретінде қолданылады.
## Пайдаланған әдебиеттер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Ғылым
Бұрыш трисекциясы

thumb|370px|Невсис көмегімен трисектриса салу**Бұрыш трисекциясы** (лат. trі — үш және sectіo — қию) — бұрышты тең үш бөлікке бөлу туралы ежелден белгілі салу есептерінің бірі. Жалпы жағдайда бұл есепті тек циркуль мен бөлінбеген сызғышты пайдаланып шешуге болмайтынын 1837 ж. француз математигі П. Ванцель (1814 — 1848) дәлелдеген. Бұрыш трисекциясы есебін қосымша кесінді салу арқылы шешу тәсілін б.з.б. 3 ғасырда Архимед тапқан. РОМ — берілген бұрыш. Р мен М нүктелері — центрі О нүктесінде жатқан шеңбер мен бұрыш қабырғалары қиылысқан нүктелер. АВ сызғышын Р нүктесі арқылы өткізіп, ОМ түзуінен А нүктесін АВ=МО шарты орындалатындай етіп табады. Сонда РАМ бұрышы есептің шешуі болады, яғни, ∟РАМ=1/3∟РОМ. Бұрыш 90/2n (n = 0,1,2,…) болғанда есеп басқа тәсілдермен де шешіледі.

Б.з.б. V ғасырдан бастап гректер бұрышты үшке тең бөлу үшін квадратрисаделінген кисық сызықты пайдаланған.

Ортағасырларда бұрышты үшке тең бөлу алгебра жөне тригонометрия есептерімен байланыстыра шешу қолға алынған. IX — X ғасырларда бұрышты үшке тең бөлу  x^3 + q = px түріндегі теңдеуді шешуге келіп тірелген.
Бұрышты үшке тең бөлу мәселесімен кезінде ежелгі грек математигі Архимед (б.з.б. 287 - 212), ХҮ ғасырда ортаазиялық ғалым әл-Кәши (1385- 1436/37), XVI ғасырда француз математигі Франсуа Виет (1540 —1603) айналысқан. 1637 жылы француз математигі Рене Декарт (1596 - 1650) бұрышты тең үшке бөлу циркуль мен сызғыш арқылы жүзеге асырылмайтынын ескерткен. 1837 жылы француз математигі Пьер Ванцель (1814 — 1848) бұрыштыциркуль мен сызғыш арқылы үшке тең бөлу мүмкін болмайтынын дәлелдеген.
## Дереккөздер


Санат:Бұрыштар
Санат:Геометриялық салу
Бұрыштық (шоқжұлдыз)

**Бұрыштық** (лат. Norma) — аспанның оңтүстік жарты шарындағы шағын шоқжұлдыз. Ең жарық жұлдызының жұлдыздық шамасы 4,0-тен аспайды. Ол Сарышаян, Садақа орны (Садахана), Оңтүстік Үшбұрыш және Бөрі шоқжұлдыздарының арасында орналасқан (қ. Жұлдыздық аспан картасы). Республиканың оңтүстік аудандарында мамыр — маусым айларында көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Астрономия
Санат:Механика
Санат:Бұрыштық (шоқжұлдыз)
Бұрыштық жылдамдық

**Бұрыштық жылдамдық** — қатты дененің айналу шапшаңдығын сипаттайтын векторлық шама; дененің айналмалы қозғалысының кинематикалық мөлшері, модулі өте аз уақыт ішінде айналу бұрышының сол уақытқа қатынасымен, ал бағыты айналу осінің бойымен дененің айналуы сағат тілінің бағытына қарсы бағытта көрінетін бағытымен бағыттас вектор. Модулі айналу бұрышының модулінен уақыт бойынша алынған туындыға тең.
thumb|right|Бұрыштық жылдамдық (көк бағдар) бірлігі сағат тілі бағытымен
thumb|right|Бұрыштық жылдамдық (көк бағдар) бір жарым бірлігі сағат тілі бағытымен
thumb|right|Бұрыштық жылдамдық (көк бағдар) бірлігі сағат тіліне қарсы бағытымен
Дененің қозғалмайтын z осінің төңірегінде бірқалыпты айналуы {dt} уақыты бірлігі кезіндегі бұрыштық жылдамдығы:

: \omega_z=\frac{d\varphi_z}{dt},
мұндағы {d\varphi_z} - бұрылу бұрышының өсімшесі. 
\vec \omega бұрыштық жылдамдықпен айналатын қатты Ддненің кез келген нүктесінің лездік жылдамдық векторы мына формуламен анықталады:
:  \vec v = [\ \vec \omega, \vec r\ ], 

мұндағы \vec r — айналу осінде орналасқан координаттар басынан сол нүктеге жүргізілген радиус-вектор, ал квадратты жақшамен векторлық көбейтінді белгіленген.  
Бұрыштық жылдамдықтың бірліктердің халықаралық жүйесіндегі бірлігі: рад/с.

**Айналу жиілігі** - қатты дененің ось маңайындағы бірқалыпты айналмалы қозғалысының жиілігі.

Бор машинаның айналу жиілігінің жылдамдықтары әр түрлі болады. Мәселен, электр бормашинаның жылдамдығы минутына 1000—3000 айналым болса, турбиналы бормашинаның жылдамдығы минутына 100.000—300.000 айналымға тең болады.

## Дереккөздер


Санат:Кинематика
Санат:Физикалық шамалар
Санат:Жылдамдық
Санат:Тензорлар
Бұрыштық үдеу

**Бұрыштық үдеу** — бұрыштық жылдамдықтың өзгеру шапшаңдығын сипаттайтын векторлық шама; - бұрыштық жылдамдық өзгерісінің осы өзгеріс өткен уақыт аралығына қатынасымен анықталатын бұрыштық жылдамдықтың өзгеруінің лездігі.

Бұрыштық үдеу векторы (α) айналу осінің бойымен бағытталады және ол дене үдемелі айналғанда  векторымен бағыттас, ал кемімелі айналғанда  векторына қарсы бағытта болады. Бұрыштық үдеудің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі бірлігі: рад/с2.

## Пайдаланылған әдебиет


Санат:Физика
Санат:Механика

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Бұта

нобай|
**Бұта** () — топырақтың бетінде бірнеше сүректенген бүйірлік өскіндері бар, олардың арасында нақты айқындалған бұтағы жоқ көп жылдық сүректі өсімдік. Басты діңгегі тек жас өсімдіктерде ғана жақсы көрінеді, ол содан кейін жаңа діңгектер, (өскіндер) арасында көрінбей кетеді. Бұтаның биіктігі 0,8-ден 6 метрге дейін. Жекеленген діңгектердің өмір сүру ұзақтығы көбіне 10—20 жыл, ал тұтас бұтаның өмір сүру ұзақтығы 400 жыл және одан астам.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер
Бұтақ

нобай|
**Бұтақ** — ағаш діңінің, өсімдік сабағының және тамырының тармағы.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Метасоматиттік кендер

=Метасоматиттік кендер=
**Метасоматиттік кендер** – метасоматизм процестерінен жаралған пайдалы қазындылардың шоғырланған орындары. 
Метасоматиттік кендер терең жер қойнауында үнемі қозғалыста болатын минералды ыстық сулар ерітінділерінің тау жыныстарына тигізетін әсерінен екі түрлі жолмен түзіледі:
#тау жыныстарын құраушы заттардан жаңа минералдық агрегаттар тұнуынан;
#минералдық ерітінділер мен тау жыныстарының араласуынан болатын химиялық алмасу реакцияларынан минералдық иірімдер түзуінен.
Екі жағдайда да ерітінділер тау жыныстары құрамынан сілтілерді, сілтілік-жер элементтерді элементтерді, кремнийді бөліп шығарады да әр түрлі металдардың қосылыстарын қалыптастырады. Метасоматиттік кендердің түзілуіне карбонатты жыныстар (әктастар, доломиттер) әсер етеді. 
Метасоматиттік кендері қалыптасу температурасына байланысты *'жоғары, орта, төмен температуралы* болып бөлінеді.
*Жоғары температуралы*  метасоматиттік кендерге қара, түсті, сирек металдардың *скарнды, грейзенді кендері*, *орта температуралыққа* мыс, қорғасын, мырыштың гидротермалдық алмасу кендері, төмен температуралы метасоматиттік кендерге уран мен мыстың инфильтрац. кендері жатады. 
Қазақстан жеріндегі метасоматиттік кендер ретінде Шыңғыс-Баянауыл антиклинорийі аумағында тараған туынды кварциттермен аралас келетін колчедан, алтын-полиметалл кендерін (*Ақбастау, Майқайың*), Таулы Алтай мен Зайсандағы көптеген полиметалл, мыс, алтын, сирек металдар кендерін атауға болады. 

 

## Пайдаланылған cілтемелер
Франц-Иосиф жері

thumb|right|300px|Франц-Иосиф жері
right|thumb|250px|Ғарыштан сурет
**Франц-Иосиф жері** — Баренц теңізінің солтүстігіндегі топарал. Әкімшілігі жағынан Ресейдің Архангельск облысына қарайды. Аудандық 16,1 мың км. Франц-Иосиф жері кең әрі терең бұғаздар арқылы үш бөлікке бөлінеді: Шығысы басқалардан Австрия бұғазы арқылы бөлінген. Ірі аралдары — Вильчек жері, Греэм-Белл және Ла Ронсьер; Орталығы Австрия бұғазы мен Британ каналының аралығында, аралдардың көпшілігі осында; Батысы— Британ каналынан батысқа қарай, мұнда Франц-Иосиф жеріндегі ең ірі арал — Георг Жері мен Александра жері орналасқан. Топаралдың 90%-ын мұздықтар алып жатыр. Ең биік жері — Винер-Нойштадт аралында (620 м). Франц-Иосиф жерінің жер бедері — базальт жабындылардан тұратын тілімделген үстірт; жағалаулары — бұғаз суымен шайылған құламалы жартастар. Юра кезеңінен қалған қоңыр көмір қабаттарының шөгінділері кездеседі. Климаты мұхиттық, суық. Қаңтардың орташа температурасы –24°С, шілдеде — 1,5 — 0,7°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері- 500 — 700 мм, көбіне қар түрінде түседі. Жазда мұздан босаған аумақтарда грунт 40 см-ге дейін ериді. Өсімдік түрі мардымсыз — мүк, қына, полюс көкнәрі, полюс талы, тасжарған өседі. Жануарлардан ақ аю, полюс түлкісі, суларында итбалық, теңіз қояны, морж мекендейді, оңтүстігінде құс базары кездеседі. Франц-Иосиф жерін 1873 ж. К.Вайпрехт және Ю.Пайер басқарған Австрия-Венгрия экспедицияны ашып, Австрия императоры Франц-Иосифтің есімін берген. Топарал 1926 ж. КСРО аумағына енді.

Санат:Франц-Иосиф жері
Санат:Ресей аралдары
Әзімхан Тішәнұлы

**Әзімхан Тішәнұлы** 1929  жылы Алтай аймағы, Қаба ауданында дүниеге келген. 1996 жылы Үрімші қаласында дүние салады. Көрнекті аудармашы, ғалым. 1948 жылы Үрімші қаласындағы Тіл институтын бітірген. 1950 жылдан Алтай аймағында білім беру және баспасөз саласында, 80-жылдардың басынан өмірінің соңына дейін Үрімшідегі “Халық” баспасында қызмет атқарды. Көне қытай тілінің маманы Әзімхан қытайдың ежелгі классикалық әдебиетінің үздік үлгілері — “Үш патшалық қисасы”, “Таң дәуіріндегі таңдамалы өлеңдерді”, орта ғасырдағы қытай прозасының көп томдық шығармалары — “Су бойында”, “Қызыл сарайдағы түс” романдарын, қытай тіліне аударылған өзге де шет ел авторларының көркем шығармаларын қазақ тіліне аударды. Әзімхан қазақ фольклоры (қара өлең және айтыс туралы), қытайдың классикалық әдебиеті мен фольклоры (Таң поэзиясы) және көшпелі түркі-қазақ эпостарының көне қытай фольклорына тигізген әсері туралы зерттеу жұмысын жүргізді.

## Шығармасы
Әдебиет сыр шертеді, Үрімші, 1994.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Фурфурол

thumb
thumb
**ФУРФУРОЛ**, 2-формилфуран, -фурил альдегиді, С5Н4О2 — фуран туындыларына жататын органикалық гетероциклді қосылыс. Ф. түссіз, ауада күңгірттенетін сұйықтық, балқу t 36,5С, қайнау t 162С, тығызд. 1,1594 г/см3 (20С-та). Қаныққан көмірсутектер мен суда нашар, ацетон, бензол, эфир, спиртте жақсы ериді. Суда азеотропты қоспа (35%-ы Ф.) түзеді. Ф-ды алғаш қантты күкірт қышқылымен әрекеттестіру арқылы неміс химигі И.Деберейнер алған (1832). Оның хим. қасиеттері бензальдегидке ұқсас, ол альдегидтерге тән барлық реакцияларға қатысады; фуранкарбон қышқылына тотығып, фурфурил спиртіне тотықсызданады. Цианды калий (KCN) әсерінен молек. өзгеріске ұшырап фуроин, аммиакпен әрекеттесіп фурфурамид түзеді. Ф. жасанды шайыр өндірісінде, мұнай фракцияларын тазартуда, нейлон өндіруде, т.б. қолданылады. 
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат:Альдегидтер
Санат:Фурандар
Футурология

**Футурология** (, ) — 1943 жылы неміс әлеуметтанушысы О. Флехтгейм «идеология» мен «утопияға» қарсы қойған «болашақтың объективті философиясының» тұжырымдамасы. 1960-шы жылы бұл ұғым қайта жанданып, кеңінен таралды және бірнеше мәнге ие болды: 1) болашақ жайлы ғылым немесе болашақтың әңгімесі; 2) болжау мен болжаушылықтың бейнелі синонимі ретінде; 3) болашақ жайлы әдебиет - ғылыми, публицистикалық. Ұғымның көп мәнділігіне орай ол тек болашақты зерттеудің бейнелі синонимі ретінде ғана сақталып қалды.

## Дереккөздер


Санат:Футурология
Санат:Пәнаралық ғылымдар
Футухат-и-Хани

**“''ФУТУХАТ-И-ХАНИ''”** — тарихи шығарма. Авторы — Камал әд-Дин Бинаи (*[[1453]] — [[1512]]*). Ол "''Тауарих-и Гузида-ий Нусратнама''" (*“Жеңіс кітабынан жинақталған жылнама”*) шығармасына негізделіп жазылған *“Шайбанинаменің”* кеңейтілген нұсқасы. “Ф.-И-Х”-де оғыз, түркі-моңғол тайпалары, Шыңғыс хан мен оның мұрагерлерінің тарихы, 15 ғ-дағы және 16 ғ-дың бас кезіндегі қазақ халқына қатысты құнды деректер келтіріледі; қ. *“Шайбанинаме”*.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Шығармалар
Санат:Әдебиет
Фучжулэй

**Фучжулэй** (т. ж. б. — б.з.б. 20 ж.) — ғұндардың оңтүстік бөлігінің тәңірқұты (б.з.б. 31 — 20), Хуханье шаньюйдің баласы. Б.з.б. 31 ж. әкесі қайтыс болғаннан кейін оның мұрагері ретінде Фучжулэй-жоди шаньюй лауазымын алады. "Жоди” қосымшасы “құрметтеуші” (императорды мойындаушы деген сөз) және егемендіктен бас тартқан дегенді білдіреді. Б.з.б. 25 ж. ол Қытай императорын мойындайтынын білдіру үшін император сарайына барып ант береді. Сөйтіп, ол да әкесі сияқты Қытай бодандығында ғұндарды биледі. Қайтыс болғаннан кейін таққа інісі Соусе-жоди отырды.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Ғұндар
Фьорд

[250px|нобай|оңға|[Гейрангер-фьорд, Норвегия]]
**Фьорд**, *фиорд* () — жағалаулары биік, тік құз, ені тар әрі терең, ұзына бойы созылған теңіз шығанағы. Өзен аңғары немесе тектоникалық жарықты мұздық жырып кеңейткеннен кейін теңіз суы басуынан пайда болады. Тереңдігі 1000 м-ден асады, ұзындығы 200 км-ге дейін барады (Норвегиядағы Сочне-фьордтың ұзындығы 204 км, ені 1,5 — 6 км, тереңдігі 1245 м). Кіре берісін теңізден су асты шоңғалы бөліп тұрады. Шоңғал мореналардан немесе түпкі жыныстардан тұрады. Фьордтар солтүстік жартышардың да, оңтүстік жарты шардың да плейстоцен мұз басуына ұшыраған немесе қазіргі мұздықтар таралған биік ендіктеріне тән. Солтүстік жартышарда Норвегия, Гренландия, Шпицберген, Жаңа Жер, Таймыр, Чукча түбегі, оңтүстік жарты шарда Жаңа Зеландия және Патогония жағалауларында кездеседі.

## Әдебиет
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Фьордтар
Фьючерстік келісімшарт

**Фьючерстік келісімшарт** — биржа активін мәміле жасасу сәтінде тараптар белгілеген баға бойынша келешекте белгілі бір сәтте сатып алу-сату (жеткізу) жөніндегі стандарттық биржалық шарт, яғни келешектегі тауар жеткізілімі туралы келісім. 

Мұнда іс жүзінде барлық талаптар, атап айтқанда, жеткізілім сапасы, мөлшері, талаптары, төлем талаптары, буылып-түйілу, таңбалану, тауарды қарау тәртібі, форс-мажор, т.б. бір ізге түсіріледі. Фьючерстік келісімшарт биржадағы сауда тақырыбы болып табылады. Фьючерстік келісімшарт туынды қаржы құралдары тобына жатады. Фьючерстік келісімшарт үшін базистік активтер — валюта бағамы (валюталық фьючерс), жетекші компаниялар акцияларының бағамы (қор фьючерсі), пайыз нысанында табыс әкелетін активтер — депозиттер, облигациялар (пайыздық фьючерс), тауарлар (тауар фьючерсі), биржалық индекстер (индекстік фьючерс). Тараптардың міндеттемелерді өтеуіне биржа толық кепілдік береді.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық шарттар
Функциялық қарым-қатынас

**ФУНКЦИЯЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС** (лат. functіo— орындау) — біріндегі өзгеріс екіншісіндегі өзгеріске соқтыратын екі объектінің қарым-қатынасы. Ф. қ.-қ. ұғымын ғылыми айналымға Лейбниц енгізген. Ғылымның әр түрлі салаларында зерттеудің функционалдық әдіснамасы қолданылуына сай Ф. қ.-қ-қа қызығушылық артты. Таным теориясындағы функционалдық көзқарастың үлгісі Кассириердің еңбектерінен көрінеді. Функционалдық қарым-қатынастарды зерттеу психол., қоғамдық, т.б. ғылым салаларында қолданылады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Фьючерстік мәміле

**Фьючерстік мәміле** — тауар және қор биржасындағы мәміле түрі‚ мерзімдік мәміле. 

Тауарды (қызметтерді), бағалы қағаздарды мәміле жасалғаннан кейін келісімшартта көрсетілген бағамен сатып алу немесе сату жөніндегі биржа мәмілесі. Оның мақсаты — акциялардың бағасындағы немесе бағамындағы мәміле аяқталған кезде пайда болатын айырманы алу. Ол екі қатысушы арасындағы стандартталған фьючерстік келісімшарт болып табылады. Оның үстіне мәміле белгілі бір уақыт аралығында және өте сирек жағдайда іске асырылады‚ өйткені келісімшарттың өзінде тауардың қасиеті — сатылу және сатып алыну қасиеті болады. Келісімшарттармен жасалатын сауда мамандандырылған фьючерстік биржаларда жүзеге асырылады. Биржа шарттарының арқасында келісімшартты сатушы кез келген сәтте оны өтеуін төлеп ала алады. Стандарттаудың мәні сауда тек биржа шарттары (келісімшарттың құны‚ сауда өлшемі‚ жеткізілім күні‚ өзара шарт бағасының қозғалысы) жағдайында ғана ықтимал дегенді білдіреді. Мәміле клирингілік палата арқылы ресімделеді‚ ол келісімшарттың растығына кепілдік береді. Келісімшарт пен міндеттеменің күшін жоюдың бірден-бір мүмкіндігі — осыған ұқсас келісімшартты сатып алу немесе сату. Көбінесе Ф. м. нақты мәмілені өткізу мақсатында емес‚ болашақтағы мәмілені хеджерлеу (сақтандыру) немесе қайта сату есебінен табыс алу мақсатында жасалады. Ф. м. негізінен а. ш. дақылдарының болашақтағы түсіміне немесе болашақта қорытылатын металға‚ өндірілетін қақтамаға‚ т.б. арналып жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық шарттар
Олжабай батыр ауылы

**Олжабай батыр ауылы** (2004 ж. дейін – *Благодатное*) — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл, Олжабай батыр ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Ауданы орталығы - Ерейментау қаласының оңтүстік-батысында 40 км-дей жерде, Ерейментау тауының батысындағы орманды-далалық белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Бұрынғы *Благодатное* ауылы. 2004 жылдан Олжабай батырдың есімімен аталады. Бұрынғы кеңшар негізінде ауыл шаруашылығы серіктестіктері жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, емхана, клуб, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері
Молибден қосылыстары

**Молибден қосылыстары** – молибден элементі түзетін химиялық қосылыстар. Молибден қосылыстары 2, 3, 4, 5 және 6 валентті. Молибденнің оттекті қосылыстары МоО2, МоО3. Бұлардың маңыздысы молибден (ІІІ) оксиді МоО3 – ақ, жасылша реңді кристалл, балқу температурасы 795ӘC, қайнау температурасы 1155ӘC, суда нашар ериді. Сілті, NH3 (сулы ерітіндісінде) және концентрлі анорганикалық қышқылдармен әрекеттеседі. Оны MoS2 немесе молибденді 500ӘC-тан жоғары температурада қыздыру, аммоний молибдатын – 3(NH4)2*7MoO3*4H2O терм. ыдырату арқылы алады. Ол глазурь мен эмаль құраушысы, петролейн эфирі мен синтететикалық отын өндірісінде катализатор ретінде қолданылады. Молибден металл еместермен MoF6, MoOF4, MoS2, MoS3, МоCl5, Мо2В, т.б. қосылыстарын түзеді. Молибден дисульфиді MoS2 – сұр кристалл, 1300ӘC-тан жоғары температурада терм. диссоциацияланады. Су, тұз, сұйытылған күкірт қышқылдарында ерімейді. Оны молибден және молибден (ІІІ) оксидіне 600 – 800ӘС-та S2 немесе Н2S буымен әсер ету арқылы алады. Молибден (ІІІ) сульфиді MoS3 – қара-қоңыр аморфты зат, су, сұйытылған тұз және күкірт қышқылдарында ерімейді, сілті ерітінділерінде ериді. Молибден тұздарының әлсіз қышқылды ерітінділерінен күкіртсутекпен- тұндыру, (NH4)2MoS4-ті терм. ыдырату арқылы алады. Органикалық синтезде катализатор, мұнайды сутектеуде, т.б. қолданылады. Молибден қышқылы H2MoО4 кристалл, ыдырау t>115ӘС, суда нашар ериді, натрий молибдатының ерітіндісін минералды қышқылдармен тұндыру арқылы алады. Молибденді концентраттарды өңдеуде аралық өнім ретінде қолданылады.

## Дереккөздер
Бленнорея

**Бленнорея**, көз созы (грек. blennos — шырыш, ірің және rhoe — ағысы) — көздегі дәнекер қабықтың жұқпалы ауруы. Көзден өте көп ірің ағумен сипатталады. Бұл ауруды, көбінесе, гонококк, кейде пневмококк, стрептококк вирустары қоздырады. Адамның жасына қарай нәресте Бленнореясы, балалар Бленнореясы және ересектер Бленнореясы деп бөлінеді. Ауруды анасы сан.-гигиена сақтамағанынан, ал ересек адамдар жеке бастың тазалығын дұрыс ұстамағандықтан (лас қолдан) жұқтырады. Ең алдымен адамның бір көзі ауырады. Жаңа туған нәрестелер 2 — 3 күннен кейін қабақтары қатты ісініп, көзден ірің аралас қанды жас шығады. Дәнекер қабық ісініп, қызарады да, тез қанайтын болады. 3 — 4 күннен кейін дәнекер қабықтың ісінгені азайып, босаңсиды да, көзден жасыл түсті қою ірің ағады. Ол 4 — 5 аптаға созылады. Ауру жазылғаннан кейін дәнекер қабықта тыртық қалмайды. Тек қасаң қабықтан ірің көп бөлінсе, ол тесіліп, вирустың көз ішіне еніп кетуінен көз көрмей, науқас соқыр болып қалуы мүмкін. Ауру кезінде көзді байламау керек, себебі ол  вирустардың тез көбеюіне ықпал етеді.

## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Биология
Бит (жәндік)

**Бит** () — адамның және сүтқоректілердің қанын сорып тіршілік ететін ұсақ жәндіктер отряды. Қылтанақты түтікшенің ішінде орналасқан ауыз мүшесі шаншып-соруға бейімделіп тұмсықшаға айналған. Қылтанақтарының жәрдемімен, тұмсықша жабын қабықты тесіп, теріге енеді. Басы мен көкірегі кішкене, құрсақ бөлімі жалпақтау. Көкірегінде үш жұп келте аяқтары бар, олардың ұшында матаға немесе шашқа жабысуға бейімделген имек тырнақтары жақсы жетілген. Биттің жануарлардың түгіне немесе адамның киіміне, шашына жабысқан жұмыртқасынан (сіркесінен) дернәсіл шығып, ол 3 рет түлеп, ересек Битке айналады.

## Тарихы
Биттер – Ежелгі қытайлардың нанымы бойынша алғашқы алып адам Пань–гудың денесіндегі паразиттер, ол өлген соң адамдарға айналған. Орта ғасырда Еуропада биттерді «құдайдың меруерті» санаған, олардың бойында «христиан қаны» бар, олардың негізгі қасиетті белгісі өмір бойы жуынбау еді. Бір – бірінен бит іздеу олардың достық белгісі еді. Италияндық поэт Джамбаттиста Марино (1569-1625) өзінің өлең жолдарында өзінің ғашығының. «Бит және бүрге» ағайынды Гриммдерман ертегісінде бит су тасқынына себепші болады. Биттің жоқ болуы Украинада жаман белгі саналды, ерте өлімді білдірді. Орыстар арасынды биттері көп жай адам бақытты және жолы болғыш саналды. Бұны орыстардың мақал – мәтелдерінен көруге болады: «Бит бар жерде береке бар». Түс жорушы Миллердің айтуынша, түсінде бит көрсе, қайғы мен қасіретті, жағымсыз оқиғаларды білдіреді екен, ал славяндықтар нанымы бойынша, керісінше, түсінде бит көру байлық пен ақшаны білдіреді. «Осыдан 100 жыл бұрын Гарденбургтік шведтер бұл жәндіктіңтің көмегімен губернатор сайлауын өткізді»,- деп жазды П.И.Мариковский. Бұл орынға дәмелілер үстелді жағалай отырып, тура ортасына орналастырылған бұл жәндікке сақалдарын төседі. Кімнің сақалына бұл жәндік өрмелеп шықса, сол бургомистр болып сайланатын болған. Г.К.Честерон (1874-1936) өзінің әлеуметтік «Бит, шаш және билік» эссесінде ағылшындық пікірді қозғады, бит жабыспас үшін кедей отбасының қыздарының шашын өсіруіне тыйым салған. Паразиттердің пайда болуының шынайы себебімен үкімен күресудің орнына, кедей отбасы ата – аналарына көп мөлшерде айыппұл төлетті, - деп жазды автор. 

## Биттердің түрлері
Биттің 300-ге жуық түрі белгілі. Олар 3 тұқымдасқа бөлінген: 
# Гематопид тұқымдасына () жылқы, сиыр, қоян, бұғы, шошқа, т.б. жануарлар биті жатады; 
# Тікенекті биттер суда тіршілік ететін омыртқалы жануарларда кездеседі, мысалы, итбалық биті; 
# Педикулиттер тұқымдасына жататын биттер, тек адамдар мен маймылдарда масылдық тіршілік етеді. 

Адамда биттің 3 түрі кездеседі: 
* бас биті ()
* киім биті ()
* шап биті ().

 Сүтқоректі жануарлардың Биттері адамға ауыспайды және олар әр түрлі жануарлардың өзіне ғана тән болады. Бит денені қышытып мазасыздандыруымен қатар, аса қауіпті жұқпалы аурулардың (бөртпе, сүзек,оба, туляремия) қоздырғыштарын таратады. Биттеуді (педикулез) болдырмау үшін тазалық сақтау қажет.

## Дереккөздер

Санат:Биттер
Блиндаж

**Блиндаж** ( — бастырма бүркеніш), жертөле — жекелеген шағын құрамды топтарды (4 — 8 адам) оқтан, оттан, снаряд жарықшақтарынан, миналардан, жанғыш заттардан, сондай-ақ, ядролық жарылыстардың зақымдаушы факторларынан қорғайтын далалық жабық құрылыс. 

Блиндаждың панажайдан айырмашылығы — мұнда химиялық қарулардан ұжымдық қорғаныс шаралары көзделмеген. Блиндаж сол жердегі жергілікті материалдардан (бөренелерден, бұталардан, сырықтардан, топырақтан) темір конструкциялар мен құрастырмалы темірбетон элементтерінен, топырақ салынған қапшықтардан, т.б. жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Құрылыстар
Александр Александрович Блок

[thumb|[Александр Блок]]
**Александр Александрович Блок** (*16.(28)11.[[1880]], [[Санкт-Петербург]] — 7.8.[[1921]], сонда*) — орыс ақыны. 
* Ақсүйек отбасында дүниеге келген. Әкесі А.Л. Блок (*1852 — 1909*) Варшава университеттінің заң факультеттінің профессоры, анасы А.А.Бекетова (1860 — 1923) жазушы болған. 
* Блок Санкт-Петербург университетінің тарих-филология факультеттін бітіреді. 
* 1903 жылы атақты орыс химигі Д.И.Менделеевтің қызына үйленеді. Бала кезден өлең жаза бастаған Блокқа өнерге жақын Бекетовтар ортасының ықпалы ерекше болған. 
* Жас Блокқа В.А. Жуковскийдің романтикалық поэзиясы, А.А.Феттің, Я.П. Полонскийдің лирикасы, А.Н. Апухтиннің романстары әсер етеді. 
* Блоктың алғашқы өлеңдері 1903 жылы Санкт-Петербург символистері Д.С.Мережковский мен З.Н.Гиппиустің *“Новый путь”* журналында жарияланады. 
* Шығармашылық жолын символист ақын ретінде бастаған ол 1904 жылы *“Асыл ару”* кітабын шығарады. 
* 1903 — 04 жылдары өлеңдерінде қалалық пейзаждар пайда бола бастады. Бұл салада ол В.Брюсовке еліктегенмен, әлеуметтік әуендері мен ырғақтарында өзіндік өрнек бар екендігі байқалады. 
* *“Қара перде” (1907), “Қала кітабы”(1908), “Отан” (1916), “Сұм дүние” (1916), “Бұлбұлдар бағы” (1915), “Он екі” (1918) жыр жинақтары, “Жаза”(1910 — 21), “Үйшік” және “Бейтаныс әйел” (1906) пьесалары, “Шыншылдар туралы” (1907), “Ресей және интеллигенция” (1909), “Қазіргі орыс символизмінің жағдайлары” (1910)* атты әдеби сын және публицистикалық шығармаларында осы ерекшеліктері айқын көрініс береді. 
* Оны орыс интеллигенциясының тағдыры толғандырды. Блок — орыс әдебиетінің ірі лиригі, қилы заманның шырғалаңдарын бойына сіңіре білген, 20 ғ. поэзиясына айтулы ықпалын тигізген жаңашыл ақын. 
* Оның өлеңдері көптеген шет ел тілдеріне аударылған. 
**“Он екі”* поэмасы, бірқатар өлеңдері қазақ тіліне аударылған.

## Дереккөздер


Санат:28 қарашада туғандар
Санат:1880 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:7 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1921 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Орыс ақындары
Алгоритмдік тіл

**Алгоритмдік тіл** ( — алгоритмдік және *language* — тіл) — ЭЕМ-мен шығарылатын есептердің алгоритмін бірмәнді түрде жазуға арналған жасанды тіл. Ол белгілер (символдар) жиынтығынан (Алгоритмдік тіл алфавитінен), синтаксистік ережелер мен семантикалық анықтамалардан құралған. Алгоритмдік тілдің негізгі белгілері латын не орыс алфавиттері әріптері, қандай да бір таңбалар мен шартты белгілер болуы мүмкін. Сөздер, сөз тіркестері (фразалар, сөйлемдер) , кестелер мен кестелер жүйесі Алгоритмдік тілдің құрылымы болып табылады. Түсіндіру ережелері ЭЕМ-де аппараттармен жүзеге асырылатын Алгоритмдік тіл машиналық тіл деп аталады. Алгоритмдік тіл табиғи тілден бірмәнділігі мен айқындылығы жағынан ерекшеленеді. Есептеу машинасына Алгоритмдік тілін пайдаланғанда бағдарламалау мен машина жұмысын үйлестіретін арнайы бағдарламалаушы — процессор қолданылады. Ол бағдарламаны енгізу, машиналық, синтаксистік, семантикалық талдаулар, формальды қателерді анықтау, бағдарламаны орындау т.б. жұмыстарды атқарады. Алгоритмдік тілдің бірнеше түрі бар. Олардың кейбіреулері ғана (мыс., алгол, кобол, лисп, Пл/1, Фортран, Паскаль т.б.) кең тараған.

## Дереккөздер