open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қармақшы мектебі

**Қармақшы мектебі** – облыстағы алғашқы оқу орындарының бірі. 1895 жылы 15 мамырда ашылған. Мектеп Қармақшы орыс-қазақ түземдік училищесі аталып, оның меңгерушісі әрі мұғалімі Сырдария халық училищесі қызметкері М.Т.Широков болды. Қармақшы мектебі алғашында өзбек саудагері М.Меркажановтың 7 бөлмелі үйіне орналасты. Кейін 1909 жылы жеке үйдің іргесі қаланып, онда 20 балаға арналған интернат ашылды. 1929 жылы 570 бала білім алды. 1962 жылы мектепке Ш.Уәлиханов есімі берілді. Қарамқшы мектебі түлектері қатарынан 4 академик, 14 ғылым докторлары, 50-ден астам ғылым кандидаттары шықты.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Айнаш Балғабаева

**Айнаш Балғабаева ** (1953 жылы туған Жалағаш ауданы Мәдениет ауылы) – еңбек ардагері.

## Өмірбаяны
* 1972 жылдан «Мәдениет» кеңшарында күрішші, өндіріс бригадасының бригадирі болып еңбек еткен.
* 1998 жылдан «Айнаш» шаруа қожалығын басқарып келеді.

## Марапаттары
* «Еңбек Қызыл Ту» (1984)
* «Октябрь революциясы» (1991) ордені
## Жетістіктері
* КСРО Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланған ((11-шақырылым).

## Дереккөздер

Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Жалағаш ауданында туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Қармақшы ревкомы

**Қармақшы ревкомы**, 1919 – 20 жылдары Түркістан Республикасы үкіметі шешімімен құрылған ұйым. 1928 жылы Қармақшы ауданы құрылғанша өз жұмысын ауылды ұжымдастыру, коммуналар, артельдер, ТОЗ-дар құруға басшылық етті. Қармақшы ревкомының құрамына Жамансыр және Қуаңдария болыстары кірді. Қармақшы ревкомының төрағасы Қ.Баймұратов, хатшысы Н.Айтбаев болды. Жамансыр болысын Қ.Нұрлыбаев, Қуаңдария болысын ҚожаназаровТ.Қожаназаров басқарды. Қармақшы ревкомы елді біріктіру, байларды тәркілеу, Ақмырза ишан көтерілісін басу ісіне араласты. Елді сауаттандыру, бастауыш мектептер ашу, халықты отырықшыландыру, Сыр сүлейлерінің мұрасын жаңғырту бағыттарында жұмыстар жүргізді.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Янцай

**Янцай** – ерте заманда Қазақстанның батыс бөлігінде өмір сүрген мемлекеттің қытай деректеріндегі атауы. Янцай қытай жылнамасы “Ши цзида” хатталған “Yan caі” деген атаудың орысша дыбыстық аудармасы бойынша алынған. Бұл ел Батыс деректерінде “Aorsі”, “Alanі” (аландар) деп аталған. Қытай жылнамалары бойынша: “Янцай қаңлылардың солтүстік - батысында шамамен 2000 ли (шақырым) жерде тұрады, көшпелі мемлекет, қаңлылармен әдет - ғұрыптары ұқсас. Садақты әскерлері 100 мыңнан асады. Жерінің шеті үлкен теңіз, оның жағасына көз жетпейді. Оны “Солтүстік теңіз” деп атайды. (“Ши цзи”); “Янцай мемлекет (го) атын Аланчиң (Alanqіng) мемлекеті деп өзгертті, жерқорғанда тұрады, Қаңлыға бағынышты. Халқының әдет - ғұрыптары мен киім - кешектері қаңлылармен ұқсас...” (“Хоу хань шу”). Жоғарыдағы деректер негізінде қытай тарихшылары Янцайды қазақтың Кіші жүзіндегі алшындардың арғы тегі деп есептейді. Олардың өмір сүрген өлкесі Каспий, Арал теніздерінің аралығы болған. Янцайлар негізінен мал шауашылығымен шұғылданып, жылқы, сиыр, қой, түйе, қашыр түліктерін өсірген, бие сауып, қымыз ашытқан. Сондықтан кейбір қытай деректерінде “Қымызды ел” деп те аталған.

## Сілтемелер
* Жылқы
* Сиыр
* Қой
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Гүлнар Малбағарқызы Меңдіқұлова

**Гүлнар Малбағарқызы Меңдіқұлова** (*7.4.1961 жылы туған, Алматы*) – ғалым, тарих ғылымының докторы (*1999*). ҚазМУ-дың (*ҚазҰУ*) тарих факултетін (*1983*), аспирантурасын (*1989*) бітірген. 
## Толығырақ
1983 – 1986 жылдары Алматы архитектуралық құрылыс институтында, ҚазМУ-да оқытушы, 1990 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтында жетекші ғылыми қызметкер, ғылыми ақпарат бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарып келеді. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты – қазақ диаспорасы тарихының қазіргі заманғы мәселелері, этникалық саясат, Қазақстан мен Орта Азияның Қазан төңкерісіне дейінгі тарихын зерттеу. Гүлнар Малбағарқызы Меңдіқұлова Қазақстан мен шет елдерде жарық көрген 70-ке жуық ғылыми еңбектің авторы. АҚШ ун-ттерінде, Оксфорд университетінде, Стамбұл, Анкара университеттерінде, Польша мен Канаданың жоғары оқу орындарында лекциялар оқыған. Ғылыми-зерттеу жұмыстарын табысты атқарғаны үшін бірнеше халықаралық сыйлыққа (*1994 жылы – АҚШ, 1996 жылы – [[АҚШ]], [[Польша]], 1999 жылы – [[Ұлыбритания]]*) ие болды.
## Шығармалары
Шығармалары: 
*Исторические судьбы казахской диаспоры. Происхождение и развитие, А., 1997; 
*Некоторые неопубликованные источники по истории казахской диаспоры, извлеченные из британских архивов // Отан тарихы, 1998, ғ1.
## Сілтемелер
* Баспахана  
* Газет
* Ақпарат
* Ғылым
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:1961 жылы туғандар
Орден

**Орден** (нем. ***оrden***, лат. ***ordo*** – *сап, дәреже, топ*) – 
***'
1) [[Рим папасы]] бекітетін (''6 ғасырдан'') ерекше жарғы бойынша қызмет еткен [[монах]]тық, [[діни-рыцарлық]] бірлестіктер; кейбір құпия ұйымдардың атауы, мысалы, [[масон Ордені]]. Діни-рыцарлық ордендер [[Батыс Еуропада]] ''12 ғасырдан'' құрыла бастады. [[Палестинада]] [[крест жорығы]] кезінде (''Иоанниттер, Тамплиерлер, Неміс Ордендері''), [[Испания]] мен [[Португалияда]] арабтармен күрес кезінде (''Калатрава, Алькантар Ордендері'') пайда болды. ''13 – 14 ғасырларда'' Батыс Еуропа ордендер саны күрт көбейді. Кейбіреулері ''10 мыңдаған рыцары'', орасан зор жері бар қуатты ұйымға айналды (''мысалы, Ливон, Тевтон ордендері''). Олар бастапқыда христиан дінін тарату, қасиетті жерлерді қорғау және ұлт-азаттық мақсатта құрылған Рим папасына бағынышты діни-әскери ұйым болып саналып, оның мүшелері монах антын қабылдады. Мүшелері бір түсті әрі бірдей нысанда крест тігілген айрықша киім киді. Олар бара-бара жер кеңейту, баю жолына ауды. Кейінірек Ордендер мемлекет басшыларының билігіне көшіп, ''14 – 16 ғасырларда'' ақсүйектерді ынталандыру қызметін атқарған '''сарай ордендері''' құрылды. Мұндай ордендердің де ерекше көркем киімі және айырым белгісі болды. Сол айырым белгілері келе-келе ''мемлекеттік сыйлық'' сипатын алды.

2) Мемлекет және қоғам алдындағы айрықша азаматтық және әскери қызметі үшін берілетін ***құрмет белгісі**'. Қазақстан ордендері тәуелсіздік алғаннан кейін пайда болды;

## Дереккөздер


Санат:Сыйлықтар
Санат:Марапаттар
Санат:Елтаңба элементтері
Санат:Геральдика
Мақаш Балмағамбетов

**Мақаш Балмағамбетов** (1914 жылы туған, Қарақалпақстан Республикасы Қараөзек ауданы – 2-дүниежүзілік соғыс ардагері, Кеңес Одағының Батыры (22.2.1944). 1932 – 38 жылы ұжымшарда есепші, кіші техник болып істеп, 1943 жылы наурызда 72-дивизияның құрамында майданға аттанған. Кейіннен Қазақстанда құрылған 73-гвардия атқыштар дивизиясынан ауысты. Гвардия сержанты Балмағамбетов 1943 жылы 25 қыркүйекте Днепр өзенінен өтуде ержүректік, табандылық танытты. Ол басқарған бөлімше жауынгерлері бірінші болып өзеннің арғы бетіне шығып, Днепропетровск облысы Бородаевка селосының жанында жаумен ұрысқа кірісті. Жеке өзі жаудың 20-дан астам солдаты мен офицерінің көзін жойды. Осы ерлігі үшін Батыр атағы берілді. Соғыстан кейін Қарақалпақстан Республикасына қоныс аударды.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Қасқа

**Қасқа**, Баймағанбет (1810 – 1860) – би. Сыр өңірі қазақтарын Қоқан хандығы билеген тұста ел бірлігін сақтауда әділдігімен, батылдығымен аты шыққан. Қасқаның бес ұлынан (Молжігіт, Жанжігіт, Мәнгүл, Биназар, Әлімбай) өсіп-өнген ұрпақтары қазіргі кезде негізінен, Шиелі ауданының Төңкеріс ауылында тұрды.

## Дереккөздер

Санат:1810 жылы туғандар
Санат:1860 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Қасқақұлан

**Қасқақұлан** – Арал теңізінің қазақстандық бөлігіндегі бұрынғы арал. Теңіздің шығыс жағасындағы Жыңғылтүбек телімінен батысқа қарай 21 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Аумағы 0,93 мың га. Арал «Үлкен тау» және «Кіші тау» деп аталатын екі қыр төбеден тұрады. Мұндағы байырғы шөгінділер олигоцендік құмдақ, мергель, аздаған әктастан түзілген. Аралдың солтүстік жағындағы жарқабақ мүжіліп, аласарған. Өсімдігінің басым көпшілігі жусан. Теңіз суы бар кезінде тау етегі мен теңіздің жағасында жыңғыл, ақтікен қалың өскен. Сиректеу сексеуіл болды. Бұрын Қасқақұланда балық ұжымшары, балық қабылдайтын және өңдейтін зауыт, орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, пошта бөлімшесі, аэродром болды. Қазір Қасқақұланда халық тұрмайды. Жағалауымен ұласып кеткен Қасқақұланда суы жылы, кермек татитын екі ұңғыма ғана қалды.

2013 жылдың 22 тамызында кезінде Қасқақұланнан көшкен ауыл түлектері туған жерге ескерткіш қойды. Оның биіктігі - 6 метр шамасында. Ескерткішке үлкен әріптермен Қасқақұлан деп жазылған, ал төменгі жағына "Айдыны кеуіп, өскіні солған, айбыны кеміп, өксігім болған, туған жер" деген ақын Шынтемір Әмишаевтің өлең шумағы жазылған.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі аралдары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Бұрынғы аралдар
Санат:Қазақстан аралдары
Шоқпар (Жамбыл облысы)

**Шоқпар** — Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл, Шоқпар ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Төле би ауылынан шығысқа қарай 63 км жерде, Қона өзенінің жағалауында, сұр жусан, баялыш, күйреуік, т.б. эфемерлі өсімдіктер өскен сұр, шалғынды сұр топырақты шөлді белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1954-1997 жылдары қой өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Шоқпарда ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. 

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы елді мекендері
Қасым Бөлекейұлы

**Қасым Бөлекейұлы** (туған жылы белгісіз – 1827) – сұлтан, хан, Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы қазақтарды билеген (1809–1827). Ералы ханның немересі. 

Қасымның қол астында Кіші жүз Шөмекей руының 7 мың отбасын құрайтын қазақтары болған. Қасым Бұхар және Хиуа хандықтарының билеушілеріне белгілі дәрежеде бағынышты болды. Оның хан болып сайлануына Бұхар әмірі Хайдар мен Хиуа ханы Мұхаммед Рахым қолдаушылық көрсеткен. Қасым Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізіп, қоқандықтармен болған бір шайқаста қаза тапқан. Қасымның ұлдарының есімі белгілі – Ермұхамбед (Елекей). Ол 1845 жылы хан сайланған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Төрелер
Шоқпар Таңбалы Тастары

**Шоқпар Таңбалы Тастары **– қола дәуірі петроглифтері. Қордай ауданы Алайғыр станциянан оңтүстікке қарай 1,5 км қашықтықтағы петроглифтердің саны 50-ге жуық. Жартастарға түсірілген петроглифтердің көпшілігін салт атты адамдардың, түйелердің, өгіздердің, арқардың бейнелері құрайды..

## Cілтемелер


Санат:Ескерткіштер
Санат:Тарих
Ермұхамбет Қасымов

**Ермұхамбет Қасымов, Елекей** (шамамен 1812 – 1890) – сұлтан, Әбілқайыр хан әулетінен. Кіші жүздің шөмекей, кете және керейіт руларының билеушісі. 

Бірде Хиуа хандығы, Қоқан хандығы жағында болса, енді бірде орыс патшасы жағына шыққан. 1849–52 жылдары отбасымен Хиуа ханының түрмесінде отырған. Кейін түрмеден қашып шығып, орыс мемлекетінің қызметіне кіреді. Генерал В.Перовскийдің басшылығымен Ақмешітке жасаған шабуылға қатысып, полковник шенінде ерікті қазақ жасақтарын басқарған. 1862 жылы Ресей үкіметі оны Станислав медалімен марапаттаған.

Санат:1812 жылы туғандар
Санат:1890 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Әбілқайыр әулеті
Санат:Ресей империясы полковниктері
Санат:Әулие Станислав медалінің иегерлері
Санат:Төрелер
Ералы Елекейұлы Қасымов

**Ералы Елекейұлы Қасымов** (1869, Қармақшы ауданы, Төрткөл ауылы – 1932, Қызылорда) – қоғам қайраткері. 

Діни білім алған. 1917 жылғы ақпан төңкерісіне дейін тілмаштық қызмет атқарған. 1917–18 жылдары Ақмешіт уездік ұлттық қазақ комитетінің төрағасы болды. Ақмешіттіктер Қасымовты хан сайлаған. Хан сайлау сол кезде тек Орал және Сыр бойы руларында ғана сақталды. 
1917–18 жылдары Ақмешітте 3 ұйым әрекет етті. Олар – Ұлттық қазақ комитеті, Қырғыз (қазақ) депутаттары Кеңесі (төрағасы – Х.Ибрагимов) және Халық өкілдері Кеңесі (төрағасы – С.Лапин). Барлығының алға қойған мақсаты ортақ болғанымен, таңдаған күрес жолдары әртүрлі еді. Осылардың ішінде ақмешіттіктердің көңілінен шыққаны Қасымов басшылық жасаған Ұлттық қазақ комитеті болды.

## Дереккөздер

Санат:1869 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:1932 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қызылордада қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан революционерлері
Орел Евгений Ефимович

**Орел Евгений Ефимович** (*6.2.1904, Тбилиси қаласы – 28.9. 1983, қазіргі Астана қаласы*) – орыс актері, режиссер, Қазақ КСР-інің халық артісі (*1964*). *1921 – 1923 жылы* Тбилиси қаласындағы актриса Е.А. Сатина жетекшілік еткен театр студиясында оқыды. *40-жылдары* Қазақстанға келіп, әуелі Семей қаласындағы орыс драма театрында (*1940–1955*), одан кейін Ақмола (*қазіргі Астана*) қаласындағы облыстық орыс драма театрында бас режиссер қызметін атқарды. Осы театрдың негізін салушылардың бірі ретінде негізінен қазіргі заманғы орыс драматургиясының туындыларын, сонымен қатар М.Әуезовтің ***“Еңлік – Кебек”*** трагедиясын қойған. Зейнеткерлікке шыққан соң (*1965*) қазіргі Астана қаласында тұрып, облыстық радио мен телевизия жұмысына белсене араласты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шона Смаханұлы

**Шона Смаханұлы** (5 қазан 1924 жыл, Жамбыл облысы, Талас ауданы, Ойық савхозы – 1988 жыл, Алматы) — қазақ ақыны, сықақшы. Ысты руынан шыққан.

## Өмірбаяны
* 1956 жылы Абай атындағы педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетін сырттай оқып бітірді.
* 1942 – 1943 жылы әскер қатарында болып, Ұлы Отан соғысына қатысты.
* 1943 – 1957 жылы педагогикалық қызмет атқарды.
* 1957 – 1958 жылы "Мектеп" баспасында редактор 
* 1958 – 1963 жылы "Қазақстан мұғалімі" газетінде бөлім меңгерушісі 
* 1964 – 1968 жылы "Ара" журналында фельетонист болды.
* 1973 жылдан "Жазушы" баспасы поэзия редакциясының редакторы.

## Шығармалары
Шона Смаханұлы әдеби  шығармашылықпен 1950 жылдан шұғылдана бастады. 
* "Тотияйын" атты тұңғыш сатиралық өлеңдер жинағы 1959 жылы жарық көрді. 
* "Шимайбек пен Шыңқетпе" (1960)
* "Қу түлкінің сыбағасы" (1961)
* "Көріп жүр ғой көздері" (1965)
* "Ұры тіс" (1967)
* "Ұр, тоқпағым, ұр" (1970)
* "Айға ұшамын" (1971)
* "Жүз шымшыма, қырық қышыма" (1973)
* "Кездік" (1976) т. б. кітаптары шықты. 
* "Купорос" атты жинағы орыс тілінде 1968 жылы Москвада басылды. 
* "Қоңыраулы шеңгел" атты шығармаларының жинағы 1974 жылы жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан сықақшылары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Тартпа

**Тартпа** сөзі бірнеше мағынаға ие:

* Тартпа — ердің үстіне келетін төс айылдағы жалпақ әшекейлі зат. Былғарыдан жасалады. Оң жақ бетіне күмістен өрнек жүргізілгендіктен зергерлік бұйымға да жатады; 
* Тартпа — бүркітті қайырғанда беретін жемнің бір түрі;
* Тартпа — бір басында қармағы бар пішен суырып алатын ағаш;
* Тартпа (бесік) — бесіктің бауы.
* Тартпа — суырманың таяз, кішкене түрі.
Ибраһим Қасымов

**Қасымов Ибраһим Елкейұлы** (1880, қазіргі Қармақшы ауданы – 1937) – Қазақстандағы алғашқы педагогтардың бірі. 1900 жылы Ташкент қаласында оқытушылар семинариясын бітіргеннен кейін, әуелі екі сыныптық Қарабұрын орыс-бұратана халық училищесінде мұғалім, 1909 жылы интернаты бар екі сыныптық Қармақшы орыс-бұратана халық училищесінде меңгеруші, 1920 жылы Шымкент қаласында ашылған тұңғыш өлкелік мұғалімдер мектебінің директоры болды. Қасымов 1922 жылы Қармақшы ауданының атқару комитетінің төрағасы, Түркістан атқару комитетінің аштыққа ұшыраған халыққа көмек көрсету жөніндегі арнаулы өкілі болды. 1923 жылдан өмірінің соңғы күндеріне дейін халыққа білім беру қызметінен қол үзген жоқ.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Төлепберген Қасымов

**Қасымов Төлепберген Смағамбетұлы** (27.4.1932 жылы туған, Қызылорда қаласы) – ұстаз, КСРО халық мұғалімі (1980). ҚазКСР-нің кәсіптік-техникалық біліміне еңбек сіңірген қызметкер (1970). Қызылорда қаласындағы 11 темір жол училищесін (1952), Қарағанды индустриалды-педагогика техникумын (1956) бітірген. 1956 жылдан Қызылорда қаласындағы 6 кәсіптік-техникалық училищесінде 40 жылдан астам мұғалім болды. Облыстық, қалалық кеңестер құрамына бірнеше мәрте сайланған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Оренбургские губернские ведомости

**Оренбургские губернские ведомости** — бұқаралық-әдеби және саяси газет. 

*1838–1917 жылдары* Орынборда шығып тұрды. Газет *1838–1853 жылдары* ресми материалдарға баса назар аударды, *1853–1865 жылы* статистикалық комитеттің басылымына айналды. *1867–1917 жылы* өлкенің тарихы мен этнографиясына көңіл бөлді. Газет бетінде В.А. Вельяминов-Зерновтың ***“Қырғыз-қайсақтар туралы”***, В.Завьяловтың ***“Орынбор өлкесін зерттеушілерге құралдар мен шығармалар”*** атты еңбектері жарияланды.

## Дереккөздер

Санат:Орыс тілді газеттер
Санат:Қазақстан газеттері
Қайрат Шотбақов

**Қайрат Шотбақов** *(25.5.1949 ж.т., [[Ақмола облысы]] [[Ерейментау ауданы]] Благодатное ауылы)* – кәсіпкер. Қазақ политехникалық институтын бітірген (1972). Барлық еңбек жолы республиканың бірнеше облысында табиғи газбен қамтамасыз ету саласымен байланысты. 1988 ж. Жамбыл облысы газ ш-ғы өндірістік бірлестігінің бас директоры болып бекітілді. Облыстың бірқатар аудандарының шалғай жатқан ауылдарына газ құбырлары тартылып, бұрын газбен қамтамасыз етілген мекендердің газ тарату жүйесі көп жақсартылды; газ жүйесі жетпеген қала, ауылдарды сұйық газбен қамтамасыз ету жұмысы лайықты жолға қойылды.
Облыста қолға алынып жатқан, Қазақстанның оңтүстік өңірі үшін маңызы зор Амангелді газ кен орнын игеру жобасы бастаушыларының бірі болған Шотбақов, осы жоба Республика Үкіметінің назарына ілініп, іске асуы үшін 1992 жылдан бастап зор еңбек етті. Қазақстан, Ресей және басқа елдердің мамандандырылған жобалау инcтитуттарын жұмысқа жұмылдыру үшін еткен еңбегінің нәтижесінде маңызды да, әрі экономикалық және әлеуметтік сипаты үлкен жоба іске асырылуда. 
Облыс көлемінде ардагерлер ұйымына, мектеп және жетім балалар үйлеріне, денсаулық мекемелеріне, спорттық ұйымдарға көмек етті. Ол Жамбыл облысы бокс федерациясының президенті, республика бокс федерациясының вице-президенті. Оның ағалық көмегін көрген Б.Жұмаділов, Б.Ниязымбетов, В.Присяжнюк сынды боксшылар Қазақстан даңқын бүкіл әлемге паш етті. 
Елімізде кәсіпқой боксшылар арасындағы ең бірінші кездесуді өткізуде Шотбақов басқарған ұйымдастыру к-тінің жемісті жұмысы әрі қарай өз жалғасын табуда. Шотбақов «Шапағат» медалімен, «Қазақстан Республикасында физкультура және спорттың дамуына қосқан үлесі үшін» белгісімен марапатталған.
.
## Cілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Экономика
Тартоғай (Қызылорда облысы)

**Тартоғай** — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, темір жол стансасы, Тартоғай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі кентінен солтүстік-батысқа қарай 51 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2219 адам (1205 ер адам және 1014 әйел адам) болса, 2009 жылы 1803 адамды (920 ер адам және 883 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1904 жылы Орынбор-Ташкент темір жолын салуға байланысты қаланған. Тартоғайда темір жолға қызмет көрсететін бірнеше шағын кәсіпорындар мен мекемелер бар. Тартоғай жанынан “Баспақ” каналы өтеді. Тұрғындары бау-бақша өсірумен, мал бағумен айналысады.

## Ауыл суреттері

ТартогайIMG 20220625 115920.jpg|Тартоғай
Тартогай. ж.д.станция IMG 20220625 115727.jpg|темір жол статансасы


## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Қатын қамал

**Қатын қамал** – тарихи үңгір. Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылының шығыс жағында 40 км жерде. Қатын қамалда нақты ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізілмеген. Аңыз бойынша оған жоңғар шапқыншылығы кезінде әйелдер мен жас балалар жасырынған. Қазақ жауынгерлері жеңіліске ұшыраған соң жоңғарлар Қатын қамалды тауып алып, жасырынған адамдарды түгелдей қырып тастаған.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Жаңақорған ауданы
Қатын тамы

**Қатын тамы** – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Ораналсқан жері
Жалағаш ауданы, Аққыр мен Жаңаталап ауылдарының ортасындағы дөңестеу жерде орналасқан. 

## Тарихи дерек
Көнекөз қариялардың айтуынша осы өңірді жайлаған бір бидің ақылды, парасатты әйеліне ескерткіш ретінде тұрғызылған. Кезінде үйтам әсем безендіріліп, қазақ ауылы көшінің бейнесі өрнектелген. Уақыт өте суреттер өшіп қалған.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Тартарлар

**Тартарлар** () – тырнатәрізділер отряды, сутартарлар тұқымдасына жататын құстар. Қазақстанда батпақты жерлер мен қамыс, қоға, қияқ қалың өскен су қоймаларында кездесетін 3 түрі: тартар (*Р. porzana*), кішкене тартар (*Р. parva*) және титтей тартар (*Р. pusіlla*) бар. Бұлардың дене мөлшері 16,5 – 28 см, салмағы 80 – 130 г. Тұмсығы кішкентай, қанаты қысқа, денесі екі бүйірінен қысыңқы, аяғындағы саусақтары ұзын. Тартарлар – жыл құстары. Наурыз айының басында ұшып келіп, қалың қамыс, қоғаның арасына ұя салады. Ұядағы 5 – 9 жұмыртқаны мекиені мен қоразы 21 күндей кезектесіп басып, балапан өргізеді. Қорегін түнде аулайды, сондықтан күндіз көзге шалына бермейді. Негізінен жәндіктер мен суда өсетін өсімдіктермен қоректенеді. Қыстау үшін қарашада жылы жаққа ұшып кетеді. Тартарларды әуесқойлық жолмен аулайды.
## Сипаты
Кішкене тартарлар (Porzana parva)- танымал ‘’суртартар келбетті’’ қараторғайдай (50-60г) құс. Жоны – қошқыл діңгек теңбілді  және бойлай  созылған ақ түсті жіңішке сызықты болып келеді.  Тұмсығының түбі – қызыл, ұшы – сары. Еуропада, ішінара Азия және Солтүстік Африкада қоныстанады. Қазақстанда батыс, солтүстік және Орталық Қазақстанның көптеген аудандарында өмір сүреді. Оңтүстік Қазақстанда Оңтүстік Қазақстан мен Алматы облыстарында орын тепкен. Ұшып өту кезінде барлық жерлерден кездеседі.

## Дереккөздер
Қазақстан табиғаты

## Дереккөздер


Санат:Сутартарлар
Орест

**Орест** (*туған жылы белгісіз – 28.8.476жылы дүние салған*) – Рим империясы мен ғұн ордасындағы белгілі мемлекет қайраткері. Римдіктер оны Паннониялық Орест деп атаған. Атилланың сенімді қызметкері болды. Орест туралы алғаш *448 жылы* Приск жазған. Рим императоры Юлий Непот тұсында (*474 – 475*) федераттардың бастығы және әскер магистрі атағын алған. *475 жылы тамыз* айында ол Юлий Непотты тақтан тайдырып, Батыс Рим императоры етіп баласы Ромулды тағайындайды. Көп ұзамай Орест қастандықпен өлтіріліп, оның орнына Одоакр келді.
Юлий Непотты тақтан тайдырып, Батыс Рим императоры етіп баласы Ромулды тағайындайды. Көп ұзамай Орест қастандықпен өлтіріліп, оның орнына Одоакр келді.

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі Рим қолбасшылары‎
Бейсенбай Қасқырбаев

**Қасқырбаев Бейсенбай** (1904, қазіргі Қармақшы ауданы Ақтөбе ауылы – 1958, сонда) – мұғалім, ақын. Халық ағарту ісінің үздігі (1948). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.
Мәскеу қаласындағы Шығыстану университетінде оқыған (1922 – 25). 1925 – 28 жылдары Қазалы уезі халық ағарту бөлімінің меңгерушісі, 1928 – 30 жылдары Қарақалпақ автономиялы облысының оқу комиссарының орынбасары, 1930 – 36 жылдары Қармақшы ауданында мектеп директоры, оқу бөлімінде инспектор, 1936 – 41 жылдары Шымкент қаласында, Тереңөзек ауданында халық ағарту бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1943 – 58 жылдары 109 орта мектептің директоры болды. 1945, 1946 жылдары облыстық айтыстарға қатысып, жүлделі орындарға ие болған. Қасқырбаевтың «Көктем», «Қош бол, қолым», «Ардақты сәлем еліме», «Бұлбұл», «Дәуіт», т.б. өлеңдері бар.

## Дереккөздер

Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қармақшы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Мәскеу шығыстану университеті түлектері
Санат:Айтыс ақындары
Қашқансу

**Қашқансу**, *Қашқынсу* – Арал теңізінің шығыс бөлігіндегі шығанақ. 

## Географиялық орны
Сырдария атырауының оңтүстік жағында, Арал ауданы жерінде. Кезінде (1980 жылдарға дейін) құрлыққа 20 км сұғына кіріп жатқан. 

## Сипаты
Теңізге шығаберісіндегі ені 7 км, ауданы 160 км2, солтүстік-батыс жағасы жарлауытты (5 м) болған. Жағалауында Жуанбалық атты балықшылар ауылы болған. Шығысын Сырдарияның ескі атырауы тілімдеген. Аласа құмды, құмайтты жағалауында қамыс және шөлге төзімді аласа бұталар өскен. Кейіннен Арал теңізі суының тартылуына байланысты Қашқансу өңірі шөл далаға айналған.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі шығанақтары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Бұрынғы шығанақтар
Жоңғы

thumb|Ағашқа арналған қашау
**Жоңғы** – *[[ағаш]], мүйіз, [[Металдар|металл]] бұйымдарын жону, өңдеу үшін қолданылатын, асыл болаттан жасалған құрал.* Қос қолдап ұстау үшін екі басы екі тұтам ағаш немесе мүйізден сапталады. Үйшілер мен арба, шана жасаушылар ағашты кептірерде әуелі қабығын Жоңғымен сыдырып тазартады. Ағаш өңдеуге арналған Жоңғының үстірік сүргі, аталғы, сарнауық, бүкір жоңғы деген түрлері болады. Жоңғының тезден шығып кепкен уық, кереге, өре ағаштарға өрнек жүргізгенде қолданылатын ирек тісті түрлерін "сарнауық" деп, ал түзу сүргілей отырып, ойыс сызатты, дөңес қобылы өрнектер жасау үшін қолданылатын, арнаулы жүз отырғызылған түрін "үстірік сүргі" деп атайды. Ағашты, мүйізді қырып өңдегенде кедір жүзді, көбелі, қобылы жоңғылар қолданылады.

## Сілтеме


Санат: Көлік және коммуникация
Ориноко

thumb|right|200px|
**Ориноко**(*Orіnoco*) – Оңтүстік Америкадағы Венесуэла мен Колумбия жеріндегі өзен. Ұзындығы 2730 км. Алабының аумағы 1086 мың км. 
## Географиясы
Шығыс Кордильераның Сьерра-де-Периха жотасының батыс беткейінен басталып, Льянос жазығы арқылы Атлант мұхитына атырау жасап құяды. Негізгі салалары: ***Вентуари, Каура, Карони (оң), Гуавьяре, Вичада, Мета, Араука, Апуре (сол)***. Ориноко өзенінің жоғарғы телімінен бөлініп шығатын Касикьяре өзені Амазона өзені алабына құятын жылдық ағынның 1/3-ін құрайды. Мета өзенінің сағасына дейін Ориноко таулы-төбелі жермен ағып, шоңғалдар мен су құламалар (*биіктігі 17 м*) түзеді. Орта және төменгі ағысындағы аңғары кең (*3 – 10 км*), жекелеген жерлерде арнасы тарылады. Барранкас қаласынан төмен атырау (*ауданы 20 мың км<sup>2</sup>*) жасап, өзен *36 тармаққа* бөлінеді; Макарео тармағы бойынша *400 км-дей* жерге кеме қатынасы жүзеге асырылған. Жылдық орташа су ағымы *915 км<sup>3</sup>*, сәуірден қазанға дейін созылатын жаңбырлы маусымда тасқын болып тұрады. 
## Маңызы
Ориноко алабындағы кеме жолының жалпы ұзындығы 12 мың км-дей. Теңіз кемелері – Сьюдад-Боливар қаласына, өзен кемелері – Пуэрто-Аякуча қаласына, жаңбырлы маусымда Гуавьяре өзеніне дейін көтеріледі. Ориноко алабында көптеген СЭС салынған. 
## Жағалауындағы елді мекендер
Жағалауларындағы ірі қалалар: ***Санта-Барбара, Пуэрто-Аякучо, Сьюдад-Боливар, Пуэрто-Ордас (Венесуэла), Пуэрто-Карреньо (Колумбия)***.
## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша өзендер

Санат:Колумбия өзендері
Санат:Венесуэла өзендері
Тартанаулы маймылдар

**Тартанаулы маймылдар** () – приматтар отряды тармағына жататын маймылдар тобы. 

Тартанаулы маймылдар *Төмен сатыдағы тартанаулы маймылдар* және *Адам тектес маймылдар* болып 3 топқа бөлінеді:
* парапитектер () - олардың қаңқа қалдықтары Египетте Ніл өзенінің батысындағы Файюм қазаншұңқырындағы олигоцен жыныстарынан (бұдан 35 – 38 млн. жыл бұрын) табылған. Олар шамамен бұдан 23 – 25 млн. жыл бұрын екі тармаққа (церкопитекоидтар және гоминоидтар) бөлінген.  
* церкопитекоидтар () 
* гоминоидтар () - адам тектес маймылдар тобын гиббондар, гоминидтер, понгидтер тұқымдастары құрайды. Африка мен Азияда таралған 100-ге жуық түрі бар. 

Тартанаулы маймылдың танау тесіктері бір-біріне жақын орналасқан және олар төмен қарай бағытталған. Құйрығы едәуір ұзын, кейбір түрінде қысқа, магот пен адам тектес маймылдар құйрықсыз. Көбісінің терісі түксіз болып келеді. Тартанаулы маймылдың 32 тісі болады, азу тістерінің үстіңгі жағындағы бұдырлардың саны әр түрлі (церкопитекоидтарда 4, адам тектес маймылдарда – бесеу). Миы жақсы жетілген. Тартанаулы маймылдар ағаш басында, жартылай жерде тіршілік етеді, араларында тек жерді мекендейтін түрлері де бар. Көпшілігі үйір-үйірімен топтанып жүреді. Қрі түрлері жыныстық жағынан 8 – 12 жасында жетіледі. Көпшілігі баласын 5 – 6 ай, гиббон 7 ай, орангутанг 9 айдай көтереді. Негізінен жалқы кейде егіз туады. Таратнаулы маймылдар өсімдік жемісімен, жапырағымен, бүрімен, сондай-ақ жәндіктер мен олардың дернәсілімен, құс жұмыртқасымен, балапанымен, ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді.

Тар танаулы маймылдардың танауының пердесі жұқа және танауы денесінің алдына қарай бағытталған. Құйрығы ешқашанда қармалағыш болмайды, кейбір түрлерінде мүлдем жойылып кетен немесе қалдықтары болады. Әдетте, ұрт қалтасы, жамбас сірісі болады. Тіс формуласы:
* i2/2
* c1/1
* pm2/2
* m3/3=32

## Дереккөздер

Санат:Приматтар
Қашқынбай

**Қашқынбай Кемелұлы** (шамамен 1789 – 1869) – батыр. 

Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан.

Сыр өңірінде өмір сүрген. Бұхарбай, Тоғанас батырлармен Кенесары Қасымов жасағында болған. Кенесары ханның баласы Тайшықты қырғыздардан босатып алу қимылдарына қатысқан. 1860 жылы күзде Тайшық пен Ахметтің Қызылқұмға орнығуына көмектескен. Қашқынбай туралы Т.Ізтілеуовтің «Ел қамын жеген ерлер» атты толғауында және т.б. Сыр бойы ақындарының жырларында айтылады. Жіңішкеқұмдағы батырдың зираты тұрған жер Қашқынбай есімімен аталады.

*[[Шежіре]]: Қашқынбай-Кемел-Тұяқ-Құттығай-Тілеміс (Тілес)-Базар-Назар-Тыныс-Қожагелді-Келдей-Бозғұл-Шөмекей*

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Қаязды

**Қаязды** – Сырдарияның оң жағалық жайылмасында жатқан көл. Сырдария ауданы жерінде, Жалағаш кентінен солтүстікке қарай 22 км жерде, Сырдарияның тармағы – Қараөзектің аңғары бойында теңіз деңгейінен 50,3 м жоғарыда жатыр. Аумағы 2,3 км2, ұзындығы 2,9 км, ені 1,3 км, ең терең жері 5,0 м, суының көлемі 12,4 млн. м3. Көлде қамыс, қоға көп өскен, әсіресе оңтүстігінде ну тоғай. Жаз айларында су деңгейі түскен кезде көлдің шығысы мен батысы екіге бөлініп қалады.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Мерке суару жүйесі

**Мерке суару жүйесі**, Жамбыл облысының Мерке және Құлан аудандары жерін қамтиды. Көршілес Қырғызстан жеріндегі Үлкен Шу каналының Қазақстан өңіріне енетін біраз бөлігі 1963 жылы іске қосылған Шу өзенінен басталады. Жалпы ұзындығы 464,1 км, оның ішінде магистральды каналының ұзындығы 57,7 км. Жүйе негізінде 20,0 га егістік жер суарылады. Ауыл шаруашылығы дақылдары ішінде қант қызылшасы басым.
## Сілтемелер
* Өзен  
* Ертіс
* Іле
* Қазақстан

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Мойынқұм артезиан алабы

**Мойынқұм артезиан алабы**, Жамбыл облысы жерінде. ОңтүстігіҚаратау, оңтүстік-шығыс шегі Қырғыз Алатауымен, солтүстік-шығысы Іле Алатауымен, солтүстік-батысы Шу өзенінің төменгі жағалауындағы Тасты көтерілімінің дөңесі арқылы өтеді. Алаптың платформалық тысының қимасында бірнеше сулы қабат анықталған. Олардың ішінде, әсіресе, палеоген және бор шөгінділерінің сулы қабаттары маңызды. Су арыны жоғары. Бұрғыланған ұңғымалардан су өздігінен шығады, минералдығы 10 г/л-ден аспайды. Ұңғымалардың су шығымы тәулігіне 8000 м3-ге жетеді (өздігінен шығады). 
## Сілтемелер
* Өзен  
* Ертіс
* Іле
* Қазақстан

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Қашқансу каналы

**Қашқансу каналы** – Қызылорда облысы Қармақшы ауданының жерінде, Сырдария өзенінің сол жағында, Жосалы кентінен оңтүстік-батысқа қарай созылып жатқан Жусанды дала жазығында. Көне заманда Сырдарияның орталық атырауынан басталатын Қашқансу өзені Жусанды далаға жеткен. Сол өзектің құрғақ арнасын Қармақшы ауданының шаруашылықтары күріштік алқаптардан шығатын тастанды (ақаба) су ағызу үшін қашыртқыға айналдырған. 

## Гидрологиялық сипаты
Қашқынсу каналы ауданның III Интернационал ауылының ауыспалы егіс алқабы тұсынан басталып, 15,7 км-ге созылады. Су өткізгіштігі  4,0 м3/сек. Қашыртқы 1988 жылы іске қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы каналдары
Шөлтөбе

**Шөлтөбе қалашығы** (IX-XI ғғ.) – ежелгі мекен орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Байзақ ауданы, Жетібай ауылының оңтүстігінде қарай 1 км, Жетібай-Мырзатай тасжолының оң жағында 400 м жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
1936 жылы КСРО ҒА-ның Қазақ бөлімшесі мен ММТИ-ның экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) ашты. 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов, Д.А. Лобас) зерттеді. 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсірді.

## Сипаты
Қалажұрттың орталық бөлігі пішінсіз үш қабатты төбеден тұрады. Ортасында пішіні сопақша келген, өлшемі 100х80 м, биіктігі 12 м төбе бар. Оған солтүстік-шығыстан үшбұрышты төбе жапсарласады. Оның өлшемі – 100х60 м, биіктігі – 6 м. Оңтүстігінен тікбұрышты пішінді келген алаң жапсарласады. Оның өлшемі – 240х130 м, ұзын жағымен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған, солтүстік бұрышында орталық төбе орналасқан. Алаңның биіктігі – 2 м, оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс шетіне қарай еңіс тартқан. Орталық бөліктің батысында "ұзын" қабырғалармен қоршалған территория орналасқан. Ол, радиусы 1,4 км жарты шеңбер түрінде орталық қирандыларды қоршап тұр. "Ұзын" қбырғалар қалдықтары орталық қирандылардың солтүстігінде, 1,4 км жерде, Жетібай ауылының шетінде сақталған. Ұзындығы – 0,4 км. Қоршалған территорияда бұрынғы құрылыстардың қалдықтары төбелер мен тікбұрышты дуал түрінде көрініп жатыр. Шығысында қалажұрт табиғи шекарамен – Қарасу-Қайнар өзенімен шектелген.
Қала орны қазіргі таңда зиратқа айналған. Алаңның бетінде шаршы дуал түріндегі кесене ізі сақталған. Кесене қабырғаларының ұзындағы – 10 м, биіктігі – 0,2 м. Кесенеде XVII-XVIII ғасырларда өмір сүрген Жайылғанұлы Ағым мен Шаған жерленген.
Қала үстінен сырлы және сырсыз қыш ыдыс бөліктері табылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Шу жөндеу-механикалық зауыты

**Шу жөндеу-механикалық зауыты** – өндірістік кәсіпорын, ЖШС. Шу қаласында орналасқан. А. ш-ғы техникасын күрделі жөндеуден өткізуге маманданған, сондай-ақ, жиһаз шығарады. Кәсіпорында 120 адам жұмыс істейді..
## Cілтемелер


Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:Жамбыл облысы экономикасы
Санат:Жамбыл облысы кәсіпорындары
Санат:Шу ауданы экономикасы
Шу сауда базасы

«Шу сауда базасы» – өндірістік және сауда кәсіпорны, акционерлік қоғамы Шу қаласында орналасқан. Ұн, құрама жем, макарон және нан өнімдерін шығарады. Жылына 7 мың тоннаға дейін ұн өндіріледі. Кәсіпорында 100-ге жуық адам жұмыс істейді..
## Cілтемелер


Санат:Қазақстан компаниялары
Санат:Жамбыл облысы кәсіпорындары
Санат:Шу ауданы экономикасы
Сейфуллин мұражайы

нобай|300px|Сейфуллин мұражайы
**Сейфуллин мұражайы**, 1988 жылы 21 ақпанда Целиноград қаласында (қазіргі Астана) облыстық өлкетану музейінің бір бөлімі ретінде ашылған.

Мұражай Есілдің оң жағалауында, қазіргі Астана қаласының көне қапталында С.Сейфуллин мен М.Әуезов көшелерінің қиылысында, ағаштан салынған ескі үйде орын тепкен.

Мұражай жанына ақынның ескерткіші орнатылған. Тарихи архитектуралық  ескерткіш саналғанымен, мұражайдың сыртқы көрінісі бүгінгі жаңа құрылыстар ансамбліне ұқсас. Сейфуллин мұражайында кіре беріс зал есігіне қарама-қарсы қабырғаға кеңестік қуғын-сүргін құрбандарына арнап тоқылған кілем-гобелен ілінген. Қабырғаны тұтастай алып тұрған бірегей полотноның орта тұсында Сәкеннің гипстен жасалған бедерлі бейнесі, етегінде гүл шоғыры бейнеленген. Кіре берістегі оң қанатта “Сәкен мен Ақмола” аталатын фотокөрме бүгінгі Астана өмірімен астасып, Елорданың ертеңгі болашағынан елес береді. Сәкеннің туған жері — Қарашілік көрінісі, әке-шешесінің бейнелері, жастық шағы өткен, оқыған, білім алған елді мекендердің, Қараөткел мен Ақмоланың сол тұстағы көріністері бедерленген. Мұражайдағы мұрағат, құжаттар мен Сәкеннің қолжазбалары, тұтынған сиясауыты, қаламсаптары, кітаптар мен газет-журналдар, т.б. құнды жәдігерлер 6 залда көрініс тапқан. Солардың ішінде кезіндегі мемлекет басшысы Л.Мирзоян сыйға тартқан жазу машинкасы ерекше көзге түседі. Сондай-ақ С.Сейфуллиннің көзі тірісінде жарық көрген кітаптар топтамасы, фотосуреттері мұражай төрінен орын тепкен. Мұражайда Сәкен төңірегіндегі тұлғаларға қатысты құжаттар мен жәдігерлер жиынтығы топтастырылған. Б.Майлин, І.Жансүгіров, А.Байтұрсынов, Ш.Құдайбердіұлы, т.б. қаламгерлерге байланысты деректер тізбегін, Ақан сері, Біржан сал, Балуан Шолақ, үкілі Ыбырай, Қажымұқанға қатысты мағлұматтарды табуға болады. Ақын Ш.Иманбаева мен башқұрт жазушысы Ғ.Шәріповаға қатысты, орыс жазушысы, қуғын-сүргін құрбаны Г.Серебрякованың Сәкенге қатысты деректері мұражай қорында сақтаулы. Мұражайда Сәкеннің өмірі мен шығармаларын зерттеген ғалымдардың еңбектері де жинақталған.


Seifullin Museum.jpg|Мұражайдың бір залы
Astana SAM 0117 (14934263099).jpg|


## Дереккөздер

Санат:1988 жылы құрылғандар
Санат:Қазақстан мұражайлары
Шу тепловоз жөндеу зауыты

**Шу тепловоз жөндеу зауыты** – өндірістік кәсіпорын. «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы акцион. қоғамы «Теміржолжөндеумаш» еншілес мемлекеттік кәсіпорнының құрылымдық бөлімшесі. Шу қаласында орналасқан. Негізгі қызметі – тепловоздарды күрделі жөндеуден өткізу және оларға қажеттік қосалқы бөлшектерді жасау. З-тта 1162 адам жұмыс істейді. Жылына 1 млрд. теңгеден астам жөндеу, қалпына келтіру жұмыстары атқарылады. Кәсіпорынды одан әрі дамыту мақсатында 2003 ж. локомотивтерді бояу камерасы мен иінді біліктерді өңдейтін айналдыра шлифтеу станогін сатып алу көзделген. Болашақта бұл кәсіпорын локомотивтердің жаңа түрлерін құрастыруды игермек..
## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кәсіпорындары
Санат:Шу ауданы экономикасы
Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Сейшель аралдары

**Сейшель Аралдары Республикасы** (, , ) — Мадагаскар аралының солтүстік-шығысындағы аралдарда орналасқан шағын мемлекет. Жер аумағы 405 км². Халқы 79 мың (2000), негізгі тұрғындары креолдардан басқа қара нәсілділер, үнділер, қытайлар, ағылшындар. Ресми тілі — креол, француз, ағылшын тілдері. Халқының 80%-ы католиктер. Мемлекет басшысы президент. Жоғары заң шығарушы органы — Ұлттық жиын (бір палаталы парламент). Астанасы — Виктория қаласы. Әкімшілік жағынан 23 ауданға бөлінеді. Ақша өлшемі — сейшель рупиясы.

Ірі аралдары: Маэ, Праслен, Силуэт, Ла-Диг. Ең биік жері — Мери-Сейшелуа шыңы (915 м) Маз аралында. Климаты субэкваторлық, теңіздік. Ауаның орташа айлық температурасы 26 — 28С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 4000 мм. Орталық бөлігінде мәңгі жасыл тропиктік орман өседі. Алып тасбақа, құстардың көптеген түрлері мекендейді.

Сейшель Аралдарынан 16 ғасырдың басында португал теңізшілері ашты. 18 ғасырда француздар отарлады. 18 ғасырдың аяғына қарай ағылшындар басып алып, 1810 ж. Англияның иелігі болып жарияланды. 1814 ж. көршілес британ иелігі Маврикиямен біріктірілді. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін, әсіресе 1960 — 70 ж. елде ұлт-азаттық қозғалысы күшейді. 1970 ж. елге ішкі автономия берілді. 1976 ж. 28 шілдеде тәуелсіз республика болып жарияланды. 1977 ж. әскери төңкеріс болып, бір партиялы мемлекетке айналды. 1993 ж. жаңа конституциясы бекітіліп, демократиялық даму жолына түсті. 

Сейшель Аралдары — аграрлық ел, экономикасында балық аулау кәсібі мен туризм басты орын алады. Кокос пальмасы, темекі, эфир майлы өсімдіктері өсіріледі. Ірі кәсіпорындары жоқ, тұрмыстық бұйымдар жасайтын шағын шеберханалар ғана бар. Теңіз және әуе порты — Виктория. Сырттан күріш, астық, қант, мұнай өнімдерін, тұтыну тауарларын сатып алып, экспортқа балық, эфир майлы өсімдіктерді шығарады. Негізгі сауда серіктестері: Еуропа Одағы елдері, АҚШ, Оңтүстік Африка Республикасы.

## Дереккөздер

*
Сейітқұл Тоқпанұлы

**Сейітқұл Тоқпанұлы, Сейітқұл қажы** (шамамен 1546, Сырдария өзенінің төменгі ағысы — 1621, Самарқанд) — белгілі би, Жалаңтөс баһадүрдің әкесі. Шығай ханға ақылшы-кеңесші болған. Екі мәрте қажылыққа барған. 

40 мың шаңырақ Алшын отбасын Қазалы өңірінен Нұрата тауларына көшірді. Қажылық сапардан оралысымен бірыңғай дін жолына көшіп, билікті баласы Жалаңтөске берген. Көшпелі мешіт ашып, халықты мұсылмандық жолға түсірді. Ұрпақтары кейіннен “сегіз Сейітқұл” атанған. Самарқандта оның жартылай құлаған бейіті бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақстан қажылары
Монич Владимир Кузьмич

**Монич Владимир Кузьмич ** (*[[1909]] жылы [[23 қараша]], бұрынғы [[Пермь]] губерниясы [[Прочинский]] кенті – [[1964]] жылы [[21 қараша]], [[Алматы]]*) –геология-минералогия ғылымдарының докторы (1954), профессор (1955) Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). Сібір (Томск) геология барлау институтын бітірген (1931). Батыс Сібір геология басқармасының геологы (1931–32), Томск мемлекеттік университетінің минералогия және пайдалы қазбалар кафедрасының меңгерушісі (1932–41), Қазақ тау-кен және металлургия институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) минералогия және петрография кафедрасының доценті, профессор, кафедра меңгерушісі әрі «Қазақ түсті металл барлау» тресінің геологы, аға ғылыми қызметкері (1941–64) болып қызмет атқарған. Қазақстан ғылым академиясының геология ғылымдар институтында петрография секторының меңгерушісі болған.
## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері гранитоид тау жыныстарының табиғи құрамын, құрылымын зерттеу және петрогенез бен металлогения мәселелеріне арналған. Монич Владимир Кузьмичтың жетекшілігімен 20-дан астам ғылым кандидаты мен докторы даярланды. 100-ден аса ғыл. еңбектің, 6 монографияның авторы. 
## Шығармалары
#Геологический очерк Бериккульского золотопромышленного района, Монич Владимир Кузьмич, 1937; 
#Южная часть Баянаульского гранитного плутона, А.-А., 1948; 
#Петрография гранитных интрузий Баянаульского района в Центральном Казахстане, А.-А., 1957.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Минерал  
* Газет
* Ақпарат
* Ғылым
* Қазақстан
* Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институты

Санат:Ғылым
Сейітмантөбе

**Сейітмантөбе** – ерте ортағасырлық қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Көкмардан ауылынан 5 км оңтүстікте орналасқан. 

## Деректер
1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген.
Қалашықтың орталық бөлігі дөңгелек келген диаметрі 50 м, биіктігі 3 м төбешік. Сейітмантөбеде арнайы қазба жұмыстары жүргізілмеген. Жинастырылған қыш ыдыстардың сынықтары Отырар алқабындағы қалалар мен қоныстардан алынған материалдарға, оның ішінде Оңтүстік Қостөбе қалашығындағы тұрмыстық-шаруашылық заттарға өте ұқсас.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан қоныстары
Сейіт Йағафаров

**Сейіт Йағафаров** (башқ. Сәйет Йәғәфәров, Сәйет батыр; XVII ғасырдың 2-ші жартысы. — XVIII ғасырдың ортасы) — 1681 — 84 жылдардағы башқұрт көтерілісінің жетекшісі. 

Патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы Сейіт халықты жаппай наразылық көрсетуге үгіттеді. Күштеп шоқындырылған башқұрттар мен татарлардың мұсылмандыққа қайта көшуіне күш салды. Башқұрттар арасында Сейіттің беделі күнге-күнге артып, оның соңынан ереуілшілер қаруланып, жергілікті билік орындарына және орыс селоларына қарсы ашық шабуыл жасай бастады. Сейіт басшылық еткен көтерілісшілерді татар, марий, мордва халықтарының өкілдері де қолдады. 1682 ж. Қазан қаласының воеводасы П.В. Шереметьев бастаған жазалаушы отрядпен шайқаста Сейіт ауыр жарақат алғанына қарамастан, қалмақтар билеушісі Аюкемен байланыс орнатып, көтерілісшілерге қолдау көрсетуін өтінді. Аюке Сейітке бастапқы кезде көмек көрсетіп, жазалаушы отрядқа ойсырата соққы берді. Алайда патша өкіметі Аюкені өз жағына шығарудың амалын тауып, башқұрттарға айдап салды. Жазалаушы отряд пен қалмақтардың соққысынан соң Сейіт бастаған көтерілісшілер жеңілді.

Санат:Башқұрт көтерілісінің көсемдері
Санат:Башқұрт аристократиясы
Сейітжан Бекшентайұлы

**Сейітжан Бекшентайұлы**, Сейітжан сал (1874 жыл, қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қармақшы ауылы — 16.2.1938 жыл, сонда) — ақын. 

Байұлы тайпасының Алтын руының Мәметек бөлімінен шыққан.

Жастайынан Балқы Базар, Дүр Оңғарларды тыңдап өсіп, өлеңді ауызша шығарған. Ескіше сауатты болып, ауыл балаларын оқытқан. Сыр бойы ақындары Қуанышпен, Жарықбай жыраумен айтысқан. Жас кезінен өлеңді серік еткен ол “Он үшімде топқа түсіп сайрадым” дейді. 

Ақынның:
* *“Арманым көп мынау фәни жалғанда”
* “Байлығыңа мақтанба”
* “Жатырмысың, балам, жердің астында”
* “Дамылдамай келесің ғой жүгіріп”
* “Тарылды заман, тарылды”
* “Ойлап тұрсам мен бір ақымақ”
* “Жігіттік”
* “Қызыл тілім лепіріп”*, тағы да басқа көптеген өлеңдері бар. 

Оның діни тақырыптағы өлеңдерінен философиялық ой-толғам, өмірге деген құштарлық байқалады, жас ерекшеліктеріне қатысты мінез-құлықты дәлме-дәл берген жырлары да кезігеді. 

Қарақұмдағы көтерілісшілерге дем беруші деген жаламен 1937 жылдың 18 желтоқсанында қамалып, екі айдан соң атылған. 

1990 жылы ақталып, өлеңдері баспасөз беттерінде жариялана бастады. 

Ақын шығармашылығын зерттеу ісі 1944 жылдан бастау алып, оған Н.Керейітбаев, Ә.Қоңыратбаев, Қ.Байғұлыұлы, Ә.Наурызбаев, К.Есжанов, М.Сәлменбаев, А.Нұркенов, тағы басқа зерттеушілер атсалысты. Ақынның 120 жылдық мерейтойына орай А.Шаяхметовтың құрастыруымен жеке жинағы жарық көрген.

## Басылып шыққан кітаптары
* *Қамыңды, қазақ, ойлай бер, Қостанай, 1995; 
* *Тереңөзек, А., 1996.

## Дереккөздер

Санат:1874 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:16 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қармақшы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Мұсылманбек Жұманұлы Сейітов

**Мұсылманбек Жұманұлы Сейітов** (1887,Омбы қ. — 7.12.1937, Өскемен) — Алаш қозғалысының қайраткері. 

## Өмірбаяны
* Омбы мұғалімдер семинариясында оқыған.
* Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Омбыда мұғалім, Павлодар облысында экономист болып еңбек етті.
* 1937 ж. саяси қуғын-сүргін құрбаны болды.

## Қоғамдық жұмысы
* “Бірлік” ұйымының белсенді мүшесі болып, “Балапан” журналының шығуына атсалысты.
* 1917 ж. Ақпан революциясынан кейін қазақтардың саяси белсенділігін арттыру жолында Омбы облыстық қазақ комитетінің құрамына кірді.
* Бірінші жалпықазақтық съезінде Омбы облысы қазақтары атынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды.
* Алаш партиясының мүшесі болды. “Үш жүз” партиясын қазақтар арасындағы тұтастыққа нұқсан келтіреді деп санады.

## Дереккөздер


Санат:1887 жылы туғандар
Санат:Омбыда туғандар
Санат:7 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Өскеменде қайтыс болғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Омбы мұғалімдер семинариясы түлектері
Санат:Бірлік ұйымының мүшелері
Санат:Бірінші жалпықазақтық съезінің қатысушылары
Санат:Алаш партиясы мүшелері