open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дем салу (рәсім)

ДЕМ САЛУ2 - халықтық дәстүр мен мүсылмандық қағидаттар үйлесімінен туған рәсім. Дәстүрлі ортада өлім аузында жатқан адамның қиналысын жеңілдету үшін мол¬да шақырып, Қүран сүрелерін оқи отырып, Д. с.-ғызады. Дүниеден өтерін, өлім жақындағанын сезген мүсылман тілін кәлнмаға (немесе «шахада») келтіріп, иманын айтады немесе қасында отырғандардың біреуі не молда иманын айтады. Дәстүрлі тілдік қолданыста иманын үйіру деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дем тарту

ДЕМ ТАРТУ - қылыш, семсер, пышақ, айбалта сияқты қүралдарды пайдаланған сайын жүзінің откірлене түсуі. Соз колданысында жүзді қүрал-сайманның жүзін шығару деген мағынаны білдіреді. Махамбет толғауларында дэл осы мағынадағы төмендегідей жыр жолдары кездеседі: Қарқыны күшті көк семсер Шапцан сайын дем тартар Сусыным қанга қанар деп...
Соғыс үстінде шапқан сайын қару Д. т.-а түседі. Д. т. «күш-қуаты артты» деген күшейткіш мэнде жүмсалады. Қазақ оташылары кездік, қандауырдың откір үшын ғана тигізіп азғана қан ағызуды дем шыгару, леп шыгару деп атайды (демнің ауыспалы мағынасы ауа, тыныс дегенге катысты туындауы ықтимал).

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дем салу (ем)

ДЕМ САЛУ' - дәстүрлі наным-сенімнен туған емдеу шарасы. Д. с. арқылы емдеу үрдісі дәстүрлі ортада кең тараған. Мүндай емдеу шарасын көп ретте емші, бақсылар, қожа-молдалар атқарған. Ауырған адамдардың бетіне «сүф» (сүп) деп су бүркіп, үшықтап емдеген. Кейде кесеге қүйылған суға д.ү.ға оқып, бір үрттамын үртына толтыра алып, «сүф» деп шашырата науқас бетіне шашып, қалғанын ауру адамға ішкізген. Науқас адамның психологиялық түрғыдан ауруды жеңуге деген қүлшынысын арттырып, сенімін бекітетін Д. с. шарасы өз нәтижесін беріп, шошы- малы, үстамалы ауруғаұшыраған адамдар жазылып кетіп отырған. Молдалар науқасқа дем салып үшкірумен қатар Қүран сүрелерінен қағазға дүға жазып, ішірткі ретінде оны суға салып езіп ішкізген. Кей жағдайда суын ішкізіп, қағазын адам аяғы баспайтын жерге апарып көмгізген. Наным-сенім бойынша қағаз топырақ астында шірігенде науқас дертінен сауығады деп түсінген. Созылмалы ауруға үшыраған адамдарға торсьщқа қүйылған суға дүға оқып Д. с.-ып, күн сайын белгілі бір мөлшерде ішіп түруға кеңес береді (қ. Ішірткі).
Қарауыл Жылан бақсы бедеу әйелдерді емдеу бары- сында:
Багың байланган.
Белің байланган.

Дерт жайланган, - 
деп өлеңдетіп, сосыи науқастың алдына үш сызық сызады екен. Алдымен ауруды бірінші сызықтан өткізіп барып, оның бетіне аузындағы суды бүркіп Д. с.-ып, келесі сызықтан өткенде де осы әрекеттерін қайталап, сегіз жа- сар екі баланы әйелдің көйлегінің етегіне кіргізіп емдеу шараларын жүргізген.
Ақтөбе өңіріне танымал болған, халық арасына Ақбақсы атымен белгілі Төлеген бақсы бедеу эйелдерді емдеу кезінде:
Атакем берген көк қошқар, Мойынында бес түмар. Он екі орам мүйізі бар. Сыпайьіның үйінде әсте менен зікір сал Күнменен жүрсең, күнмен көш! Түнменен келсең, түнмен көш! Көшерде күнің бүгін күн, Әуелі тидің қабақтан, Екінші тидің білектен, Үиііниіі тидің жүректен, Көшерде күнің бүгін күн, Атаңа нәлет зиянкес! — деп зікір салып, ауруды көшірген соң, оған дем салу шара¬сын жасаған. Сосын әйелді қамшымен аластаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дембі салу

**Дембі салу** - ағаш бұйымдарының бұрғылап тесілетін жеріне қызған темірмен қарып белгі салу. Үйші шеберлер киіз үй керегелерінің көк өткізетін орнын және шаңырақтың шеңберіне кіріп тұратын уықтың, тоғынның орнын белгілеп алу үшін дембі салады. Сондай-ақ, үйші үшкір құралды қыздырып, ердің қаптал ағашына қанжыға тағылатын тесік ою үшін, саптыаяқ секілді ыдыс сабының бау өткізілетін тұсын, қамшы бүлдіргесін өткізетін тесіктің орнын белгілеу үшін де дембі салады. Дембінің орны 11 бұрғымен, бәрбімен теседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Этнография
Деңмент белбеу

ДЕҢМЕНТ БЕЛБЕУ / ДЕҢМЕНТ - шапан сырты¬нан тағылатын белбеу. Күміс шытыра, кұйма, қапсырма орнатылып, масаты, шибарқыт сияқты матадан тігіледі немесе былғарыдан жасалады.
Дәстүрлі ортада Д.-тің жасалуында аймақтық өзіндік өзгешеліктері бар. Д.-тің өңірлік ерекшеліктеріне орай деңмент, дегмент, деңбет деп атала береді. Сыр өңірінде деңмент деп жалпақтығы торт елі барқытқа күміс шы¬тыра орнатып жасалган белбеуді, ал батыс өңірде деңбет деп алтын, күміспен эшекейленген былгары белбеуді, кей
tf W f У W '• •I ч $
Деңмент белдік. ҚР MOM цорынан (КП 18502)
ҚР MOM қорында XIX ғ. жасалган (КП 18502) деңмент белбеудің үз. 91 см, ені 9 см. Қызыл түсті пүліш беті жалған сіркеленген, 11 дана күміспен әшекейлі шыты¬ралар қондырылған. Екі шетіндегі күміс ілгектің беті жалған сіркеленіп, сопақтау келген екі қондырмасына әйнектен коз орнатылған. Қапсырылатын және тога жак бөлігі иіаңырақ өрнегі бүртіктелген екі шеңбер арқылы дэнекерлене жалғастырылып, тоға жақ пластинасының бетіне қүстүмсъщ өрнегі бедерленген.
5 I Ш r 1 t
і- Ы
Деңмент белдік. ҚР МОМ цорынан (КП 26933/14)
ҚР MOM қорындағы (КП 26933/14) белдіктің ұзындығы 116 см, ені 5 см күміс қапсырмасының тоғасы үзынша сопақ пішінде керіліп жасалган. Оның оймышталынған бетіне қарала ою жүргізілген. Қайысқа бекітілген ілмек қапсырма тесігінен өткізілсе, қапсырмадағы ілмек қайыстагы тесікке ілінеді, ягни қос ілгекті келген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дерт көшіру

**Дерт көшіру** — адамның, малдың бойында кездесетін әртүрлі кеселдерді басқа нәрсеге, белгілі бір затқа аудару арқылы емдеу тәсілі. Бақсылар уақытында жазыла алмаған адамның бойындағы дертті қуыршақтарға, жылқы, қой, иттің бас сүйектеріне, қой терісіне көшіріп, ауыл сыртындағы жол бойына апарып көміп тастайды (толығырақ к. Адастыру; Бақсы; Ауруды малға көшіру). Дертті малға көшіру тәсілі де бар. Шығыс өңірде оны малга табыну деп атайды. Ондайда дүға оқып, науқас өз қолымен ауру көшірілетін малға түз жалату сияқты т.б. шаралар жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Диқан

**Диқан** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

**Негізгі ұғым:**
*Диқан — егін салып, күтіп-баптауды кәсіп еткен шаруа, егінші.

**Елді мекендер:**

* Диқан – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындығы ауыл.
* Диқан – Жамбыл облысы Байзақ ауданы, Диқан ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Диқан – Жамбыл облысы Байзақ ауданы, Мырзатай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Диқан – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл.
* Диқан – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындығы ауыл.
* Диқан – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындығы ауыл.
Дем салу

**Дем салу** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Дем салу (ем) — дәстүрлі наным-сенімнен туған емдеу шарасы.
*Дем салу (рәсім) — халықтық дәстүр мен мұсылмандық қағидаттар үйлесімінен туған рәсім.
Добия

ДОБИЯ - білезіктің көздеріне орнатылатын қызғылт түсті тас атауы. Д. эдетте, күмістен соққан жалпақ білезіктер үстінен шығарылған бірнеше ойық, ұяға орна- ластырылып бекітіліп, диаметрі 1,5 см шамасындай бо¬лып, көзге көрініп тұрады. Д.-ға көбінесе ірі, қызыл түсті
тастар таңдап алынған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Доғалатпа

ДОҒАЛАТПА - ұнды майға қуырып дайындайтын тағам түрі. Талқан секілді Д.-ны шайға немесе сүтке ара¬ластырып жеген. Дэмді тағамды алыс сапарға шыққан жолаушы, мал соңындағы адамдар жолазық ретінде алып жүрген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Доғабас

ДОҒАБАС - белдіктің, айыл-тартпаның бір жак басы¬на бекітіп тіккен темір дөңгелек, мыстан немесе күмістеп жасалған шығыршық айылбас тоға. Д.-тың тілшелі және тілшесіз деген түрлері бар.
Кокпарға тартылатын серке алдын ала дайындалады, жеңіл әрі мықты болуы үшін ішек-қарнын алып, тұзды суға салып қояды, терісін қайта тігеді. Егер ойын кезінде тері шыдамай жыртылса, оны біреудің есігінің алдына немесе үйдің уығының үстіне қарай лақтырып тастай- ды. Д. тартыста жеңіске жеткен кокпаршылар көкпарын көбінесе ру ақсақалдарының, балаға зар боп жүрген үйдің алдына әкеліп тастап, «көгерт, көгерт, көгерт!» деп айғайлайтын болған. Балалы үйге багы жанып, үбірлі-шүбірлі болсын, баласы жоққамаңдайы кере царыс үл берсін деп тілек айтқан. Үй иесі шабандоздың жолы деп үстіне шапан жауып, бір тартар ақ орамал үсынған. Көкпар тиген үй көптің тацымынан шыщан ет, жанга - дәру, тәнге - шипа болады деп ырым етіп, серке етін қалдырмай түгел асып, бөлісіп жеген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Доқаба

ДОҚАБА - беті түкті келген бағалы барқыт түрі. Д.-дан түрлі ою-өрнектер қиып, қүрақ көрпе жасаған, көбінесе әйелдердің бешпет, кеудеше тәрізді сырттық киімдері тігілген. ҚР MOM қорында (КП 3695) Бөкей

Фатима ханымның бешпенті. ҚР МОМ цорынан (КП 3995)

ордасының ханы Жәңгірдің әйелі Фатима ханымның бешпенті сақталған. ХІХғ.-дың ортасы. Қызыл барқыттан тігілген. Қызыл жібекпен астарланған. Артқы бойына және бел түсынан майда бүрмелер салып кыналған. Тік жағалы. Тірсек жеңі таяз жең ойындысына қондырылған. Артқы түсы екі бөліктен тұрады. Жағасы, өңірі, жеңінің ауызы және етегіне айналдыра қызыл-сары (алтын) ши¬ратпа зермен көгеріс өрнек кестеленген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Долық

#**Долық** — байырғы ортада қолданылған ғүрыптық ыдыс түрі. Д. бітеу іреп сойған мал терісінен жасалады. Сырт пішімі меске немесе қауғаға ұқсайтын Д.-ты бітеу, яғни мал терісін қарны мен сирағынан бір жақ қырынан тілмей, сойып жасайды. Осы бітеу ыдысты молшылықтың нышаны санаған қауым «үйге кірген ырыздықты «бітеп», шығармай тұрады» деп сенген. Мұндай бітеу малдың терісінен жасалған тұлып тәрізді ыдысқа ас-тағамның берекесі саналатын, дәмін келтіретін тұз бен молшылықтың белгісі астық сияқты заттарды ырымдап салып қоятын болған. Бүл көшпелі түркі халықтарының ырыздық тұлыбы аталатын затына ұқсас болып келеді.
#**Долық** - мес, торсық тәрізді көн ыдыс; сойылған қой-ешкінің не бұзаудың бітеудей сыдырылып алынған терісінен істеледі. Долық көбінесе су сақтауға яки құдықтан су тартатын қауға орнына қолданылады. Түркі тілдерінде "дол" немесе "тол" орта болмау, қампию, лақылдап тұру мағыналарын білдіреді. Мұнда "д" мен "т" дыбыстары орын алмастырып тұр ("толық"). "Дол" түбіріне "ық" жұрнағын жалғау арқылы ыдыс атауы жасалған. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Домалақ қалың

ДОМАЛАҚ ҚАЛЫҢ - рәсім талаптарын орындамай- ақ берілетін қалыңмалдың бір түрі. Д. қ.-да қалыңмал кұрамына енетін басжақсы, той малы, сүтацы деген кэде түрлері қарастырылмаған. Қазақ даласына ақша қатынастары ене бастаған кезде Д. қ. ақшалай беретін мөлшерді білдірген. Н.Гродековтің жазуы бойынша, Пе- ровск уезінде 60 саулық пен 60 тоқты 500 рубльге тең болған.
Қалыңмал колемі уақыт откен сайын, заманына сай озгеріске еніп отырған. Мысалы, Л.Ф.Баллюзек XIX ғ,- дың екінші жартысында басжацсының мэні өзгеріп, Торғай уезінде бас жақсыға 3-12 жылқы немесе 100- 300, тіпті 600-1000 күміс ақша берілгендігін айтады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Доп теппек

**Доп теппек** - ұлттық ойын түрі. Бұл ойынға жазғытұрымғы жабағы жүнді сиыр қыбырына (түбітке ұқсас) араластырып су, топыраққа илеп, қатайтып жасайды. Ойыншылар бір қатарға тізіліп, кезектесіп кіші доп немесе нығыз түйілген матаны аяғымен алысқа тебуге тырысады. Кім үш рет допты алысқа теуіп жеткізсе, сол ойынның жеңімпазы аталады. Осылайша екінші және үшінші жеңімпазды анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Дос-жаран

ДОС-ЖАРАН - сырлас, тату, рухани жақын адамдар. Пікірі мен мақсаты, арман-мүддесі ортақ, жақсы араласа- тын, қиын сәттерде бір-біріне қолүшын беретін, туыстық жагынан алыс болса да, ниеттері жақын, сырлас, сыйлас, шынайы қатынастагы адамдар тобы. Қазақы ортада дос- жар магынасы, ізгі ниетті тілектес, жанашыр жақын адамдар дегенді білдіреді. Халық қагидасы «досыңды үш күн сынама, үш жыл сына» дейді. Ойткені, шынайы дос басқа күн туганда танылады. Сонымен қатар, «Айырылар дос (тамыр) ердің артқы цасын сүрайды» деген мақал орындалуы қиын, ретсіз, жонсіз нэрсеге қолқа салудың достық қарым-қатынастың бүзылуына алып келетіндігін білдіреді.
Ертеде жаугершілік, қиын-қыстау заманда жақсы қарым-катынастагы адамдар кан шыккан жерлерін бір- біріне тигізіп достықтарының мэңгілік екенін эйгілеп, кез-келген қиын-қыстау жагдайда бір-біріне кол үшын беруге дайын екендіктерін білдіріп, ант беріп серттескен. Қазақ дэстүрінде екі азаматтың бір-бірімен серттесіп, достасатыны жонінде П.Е.Маковецкий былай деген еді: «Екі дос адам өзара төс қагыстырып немесе бір-бірінің бас бармацтарын уыстап цысып, цол алысып, ант берісіп, серттескеннен кейін, олар әрдайым бір-біріне көмектесіп, ңолүшын беріп түруга, цалаган заттарын сүрауга және ол үшін араларында есептесу дегеннің бол- мауы тиіс». 
Кейбір дерек коздері достасушы екі адамның жалаңаштанган кеуделеріне кылыш қойып, бүл пәниде айырылмасқа серт берісіп, анттасатындықтары туралы да айтылады (толығырақ қ. Ант). Мүндай әрекеттердің семиотикалық мэні бар: қан - туыстықты, жакын болу- ды білдірсе, қылыш - «маган келген жау саган келген жау, саган келген жау маган келген жау» деген үгымды білдіреді. Ата-аналарының достықтары балаларында жалгасын тапса ондай адамдар «атажолдас» делінеді. Тамырдың бүдан басқа да ауыз тамыр, сүйек тамыр де¬ген түрлері болады. Сүйек тамыр бүрыннан келе жатқан үзак жылдарға жалғасқан дэстүрлі ортада айтылатын «сарысүйек құда» екі қауым өкілдерінің қүдандалық байланысын меңзейді. Ауыз тамырда жеке адамдардың мүддесі (алыс-беріс, пайда табу жағы) көзделген бай- ланыс (толығырақ қ. Тамыр). Тәжірибелі билер даулы мәселеге нүкте қою мақсатында көп жағдайда «тамыр» салты аркылы да екі тарапты жақындастыруға әрекет жасаған: би екі жақты қүшақтатып, «дос-тамыр», «жек- жатым» деп айтқызған, қажет болса мәжбүрлеген. Мүндағы мақсат дауласушыларды татуластырып, ортақ бір шешімге келтіріп, дауды аяқтаған. Дос сөзіне қатысты айнымас дос (ниеті түзу, жан-тәнімен берілген дос), ара- сынан цыл өтпейтін дос (өмірлік, сыннан өткен дос) және т.б. ұғымдар бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дөнежін

ДӨНЕЖІН - торт жасар ұрғашы малдын атауы. Жылқы мен сиыр толінің жасына катысты айтылады

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Дөнен

**Дөнен** - төрт жасар еркек мал. Осы жаста мал денесі әбден толысып жетіледі. Мал шарушылығымен айналысқан ортада жылқыны, негізінен, Д.-інде пішкен. Ал кейбірін пішпей, үйірге арнайы айғыр қоюға қалдырады. Бұндай айғырды сәуірік деп атайды (толығырақ қ. Айгыр; Қьісырақ матау).
Д. өгізді жеткен, толысқан өгіз есебінде жүк арту жүмыстарына салып, арба мен шанаға жегеді. Д. қой еті дәмді, сүйегі ірі, кесімді мал ретінде қонақ сыбағасына, соғымға сойылады, әсіресе ондай қойды үйтіп немесе етін сүрлеп сақтайды.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Мал шаруашылығы
Дөнен қымыз

ДӨНЕН ҚЫМЫЗ - бабы келген қымыздың ерекше түрінің атауы. Кейбір әдебиеттерде ашытқаннан кейін төрт күн өткен қымыз Д. қ. деп аталады. Қымыздың кермектігі, ашу үрдісі барысында пайда болатын дәмі, үрттаған кезде дэм сезу мүшелерінде білінетін әсеріне қарай бөлінетін цүнан, дөнен, бесті қымыз түрлері түтынуға дэмді сапалы сусынға саналады. Ал ашымаған түрін жуас қымыз десе, бір аптадан кейін қандай қымыздың да сапасы төмендеп, ескірген татымал, ащы- мал цымызга айналады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дөңбек үй

ДӨҢБЕК ҮЙ - жуан ағашты жарып, қиюластырып салынған үй. Жуан оскен дөңбекті кесіп алып, қабығын аршып кептірген соң ортасынан қүралмен сыналап жа-

Дөңбек үй (Қарагай орманындагы цазац цыстауы) Ақмола облысы, К.Н. де-Лазари. 1896. Кунсткамера цорынан ( 423-6)

рып алады. Салынатын үйдің көлеміне қарай кесілген бөренелер бір-біріне ағаш сыналармен шегеленіп, бүрыштары айқастырғанда нық отыратындай етіліп ой- мыштала шабылып, қүрастырылады.

Алматы облысы, Шелек ауданы. Жіцішкедегі цазац цорымдары. Таушілік. А.Ионов. 1929. ҚР МОМ цорынан (ФКП12057-16)

Д. ү.-ді қалаудың тағы бір түрі - көлденең қалау үлгісі қауым арасында кең таралған. Ол үшін үйдің діңгегі, таған, кемересін түрғызып алған соң араларына көлденеңінен дөңбек ағашты қалап (басын түжырып), қабырғасын көтереді.
Дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығынан отырықшы- лыққа көше бастаған қазақ қоғамында, орман, тоғайға жақын аймақтарда тіршілік еткен түрғындар арасында осындай үйлер көптеп салынган.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Домбыра тарту

thumb|right|300px|Алып домбыра
**Домбыра тарту** - орындалатын әуеннің өзіндік ерекшеліктеріне қарай Домбыра тарту қағыстарының да өзіндік тәсілдері болады. Жоғары-төмен қарай қағып тартуды **«қара шертіс»** десе, ішекті іліп тартуды **«ілме»** немесе **«теріс қағыс»** деп атайды. 

Домбыра тартудың көптеген түр өзгешеліктері туралы Т.Әсемқүлов өз зерттеуінде былай дейді: «Тебеген қағыс» - ішектің үстінен қағып ойнау тәсілі... «Жапта цымта» цагысы - саусацпен цаццаннан кейін ішекті алацанмен жабу тәсілі, домбыраның быдыңдаган еліктеу дыбысын шыгару үшін қолданылады. «Түйдек қағыс» деп сілтеп қағу, айқай-үйқыш, тәсілге бай, жылдам қағысты атайды».

Домбыра тарту әнді сүйемелдейтін саз аспабы ғана емес, кәсіби музыкалык күрделі шығармалар тудыруға негіз болатын ішекті аспап. Домбыра тартуда кәсіби жоғары деңгейге жеткен күйшілер Домбыра тартуды кемелдендіріп, жоғарыда атап айтқандай, қосымша дыбыс беретін пернелерді енгізген, домбыра қүрылысын күрделендіріп дамытқан. Осыған сай Домбыра тартуда орындалатын шығармалардың тереңдігі мен иірімдерін арттыра түсетін Домбыра тарту тәсілдерін де дамытқан.  

Халық арасында кең тараған Домбыра тартудың үш түрі жайында Т.Әсемқүлов былай дейді: «Домбыраны алғаш үйренушілер тартатын «дірдек тартыс» болса, шеберлікке жеткен кездегі тартыс «қигаш көбе» немесе «кесе тербеу». Кәсібін деңгейге жеткен кездегі «тайганақ көбе» немесе «сауып тарту». Сонымен қатар, автор күй тарту өнеріндегі қағыстың «түре тартыс, сүре тартыспен қатар «қүлақ шығарып тартысу» мен «есер тартыс» деген түрлерін атап өтеді. Домбыра тарту кезіндегі сол қолдың қимыл әрекеттеріне карай перне басудың: қазтабан, бөрітабан, байтақ, қарғыту, аттау, жаба тастау деген, ал Домбыра  шертудің сермеп шерту, іліп қагу, шертіп ойнау, төгіп қагу, шегіп қағу, дірдек, тайғанақ көбе, сауып тарту, қиғаш көбе, кесе тербеу, төпеп қагу, теріс қағыс, тебеген қагыс (тепкілей қагыс), түйдек қағыс, таза қара шертіс, таза ілме, жап та қымта, бүлкілдетіп қагу, сүққылдатып қагу, шарықтатып қағу деген түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Домдау

ДОМДАУ — халық емшілігінің ең қарапайым түрі. Сырқатқа қарабайыр тәсілмен ем жасайды. Дом, домдау сөзінің төркінін тілзерттеуші Ә.Нұрмағамбетов түркі тілдерінің көне қыртысынан - алтай тілдерінен іздсйді. Зерттеуші тува тілінде ауруды дауалаушы; тунгус-маньчжур тобындағы солон тілінде доо - дәрі мағынасын беретіндігін айтады. Ал жазба моңғол және қазіргі моңғол тілінде балгерлік, дуалаушылық, сиқыршылық деген мағыналарын білдіретіндігін көрсетіп, қазақ тілінде домдау сөзі емге қосарланып, ем-дом түрінде қолданылады және оның алғашқы мағынасы дәрі-дәрмек дегенге саяды. Қазір емдеу ұғымының синониміне айналған деп тұжырым жасайды.
Домдау үшін қазақ арасында көбінесе жануар өнімдері қолданылған: қоянның терісін сыздауыққа, жылқы талағын жылыдай ісікке таңған, қасқырдың бауырын құтырған ит қапқанда жегізген. Сондай-ақ безгекке қарсы безгелдек жүмыртқасын, көз ауырғанда бөдене жүмыртқасын кептіріп берген. Көкжөтелге көк қарғаның немесе көк кептердің қанатын, сүр жөтелге сүр сиыр сүтін ішкізген және сүр атты жолаушының айтқанын жасаған. «Құстай ұшатын жүйрік» болады деп бәйге атының жеміне құс етін, жорға атқа «қаздай жорғалайды» деп қаз етін қосып беру ырымы ертеде болған.
Дәстүрлі ортада құяң, өкпе ауруларын жылан етін жегізу арқылы емдеген. Деректерге қарағанда, сарүйек жыланның терісін сыпырып тастап, майлы етін асып, сорпасын ішкізіп терлету арқылы құяң ауруын емдеген. Кейде сарүйектің етін қуырып, кепкен соң келіге түйіп талқан жасап, майлы етті жей алмайтын жүрек ауруына шалдыққандарға берген. Сондай-ақ, сарүйектің майлы етін тұтастай тіліп алып, өкпе ауруына шалдыққан адамның өкпе тұсына таңады, сонан соң жылы қымтап терлеткен.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Дөңгелек қалың

ДӨҢГЕЛЕК ҚАЛЫҢ - ертеде қазақ ортасында қыз үшін төленетін қалыңмалдың түрі, кедей адамдар арасында берілетін қалыңмалдың ең төменгі мөлшері. М.Красовскийдің айтуы бойынша, қалыңмалдың ең аз мөлшері 7 жылқы болған. Қазақтардың қалыңмал
ДӨҢГЕЛЕК ҮСТЕЛ
көлемін Қ.Қостанаев пен Н.Гродеков төмендегідей үш категорияға бөлді: ауқаттылар, орташалар және кедей- лер беретін қалыңмал. Кедейлер түрмысында қалыңмал Д. қ. деп аталып, 7-ден 9 бае малды құрады, кейде ке¬дей отбасында екі жақтың келісімі бойынша, бір-біріне сый-кәде бермей-ақ екі жасты қосқан. Кейбір жағдайда жылқы мен түйе орнына қой берілген. 1 бас жылқы не-месе 1 бас түйе 6-8 қойға тең болған. Бай қазақтардың қалыңмалы 47 басты қүрады. Орта түрмысты адамның қалыңмал көлемі 27-ден 37 мал басына дейін барды (қ. Байтал). Ертеректе ең кең таралған коп мөлшері И.И. Ибрагимов жазуы бойынша, ақсүйектер арасында 57, байлар арасында 37, орташалар арасында 27, кедейлер арасында 17 бас малды қүраған (200 жылқы немесе 1000 қой) (толығырақ қ. Қалыңмал).

Л.Ф. Баллюзектің пікірінше, Д. қ. - бар-жоғы 10 бас малы гана бар ең кедейлердің арасындағы мөлшер. Ол бүл көрсетілген қалыңмал түріне келесідей мысал келтірді: 100-ден 150 аралығындағы ірі қара малдың саны ең жоғары топты қүрады, оны ірі байлар берген. 75-100 мал басын қүрайтын қалыңмалды дәулеттілер төледі. Орта¬шалар баламалы цалыңга 20-40 мал басын атаган. Ең ке¬дейлер Д. қ.-ға 7-ден 9 бас ірі қара мал берді. Уақыт өткен сайын, ягни эрбір ұрпақ ауысқан сайын қалыңмалдың бастапқы күрамы мен түрі үнемі өзгеріске үшырап от¬ырды. Д. қ.-да царамал, басжацсы, сүтацы, тоймал, ілу сияқты калыңдықтың қүны деп есептелетін кәде-сыйлар қарастырылмаған десе де болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дуақан

**ДУАҚАН** - байырғы ортадағы дуалау ісімен айналысатын адамды осылай атаған.

Д. дұғамен дуалаған және дуаланған адамды айықтырған. Сөйтіп дәстүрлі албасты, марту, ібіліс сияқты әртүрлі зиянкес күштерден қорғаушы функция атқарған. Негізгі сүйенері - Құранның аяттарынан алынған дұғалар. Алайда, дуалаудың атқарылу реті ислам канондарына мүлдем қайшы болды. Өйткені, дуалау үрдісі мұсылмандық жосыннан гөрі бақсылық тәсілдерге әлдеқайда жақын болды. Бірақ исламның классикалық қағидалары мен ұстанымдары орныға қоймаған қазақы ортада мұндай синкреттік тәсіл үлкен қолдауға ие болды (Қ. Дұға). Дуалау Орта Азия халықтары арасында кеңінен өріс алған құбылыс. Деректерге қарағанда қазақ жерінде Д.-дық оңтүстік өңірде көбірек тараған. Д.-дар жалпылай ислам дінінің қағидаларын (бес уақыт намаз, ораза т.б.) ұстанды. Бірақ, жоғарыда айтылғандай, дуалау үрдісінде Құран сүрелерін қолданғанмен, іс-әрекеттерін исламнан бұрынғы орныққан наным-сенімнің негізінде атқарған. Бұл құбылысты көнеден қалған наным-сенім жүйесінің қазақы ортаға бейімделудің көрінісі деуге болады. Халық Д.-дарды емдейтіндер және адамды дуалайтын қаскөй Д.-дарға жіктеді. Осыған орай қазан төңкерісіне дейінгі орыс зерттеушілерінің еңбектерінен төмендегідей мысалдар келтіруге болады.

Қаскөй Д. адамдардың рухын дуалау үшін иненің 40 данасын пайдаланған екен. Дуаланған инелерді көзделген адамдардың киіміне, жеке бұйымдарына немесе төсек-орынға, үй мүлкіне шаншып кетеді. Әлгі инелер адамдардың еркін дуалап, жолын кесіп тастайды-мыс. Сондай-ақ қаскөй Д. тұзды да пайдаланған. Ол үшін отқа қыздырылған тұзды дуалап, дуалайтын адамның жолына немесе үйінің маңына біреуге апарып септірген. П.С. Паллас еңбегінде қазақтардың арасында қолға түскен тұтқындар мен құлдарды дуалайтын дуашы әйелдердің де болғандығы айтылады. Д.-дардың ерекше дуалайтын құдыреті жөнінде ел арасында сақталған мәліметтер көптеп кездеседі. Мысалы, Сыр өңірінде XX ғ. өмір сүрген Беркімбай қалпедұға оқу арқылы Сырдарияның мұзының сеңін бұзып жіберген деседі. Ал XIX ғ. Қазалы өңірінде өмір сүрген Базар қожаның ішінен дұға оқып, кез келген адамның жолын байлап тастай алатын, яғни еркінен айыра алатын қасиеті болған екен.

## Дереккөздер

Санат:Адам қасиеттері
Санат:Магия
Дудыға

**Дудыға** — сілкіп ойналатын дәстүрлі саз аспабы. Әу баста бұл аспапты әскербасылар мен батырлар жорық кезінде ұстайтын болған. Бұл туралы ауыз әдебиеті үлгілеріндегі:

Дудыга цагып, сырнайын тартып...немесе; Дудыга сілкіп ңагайын, Дүшпанга ойран салайын, — деп келетін жыр жолдарынан аңғарылады.

Дудығаның сырт пішіні кәдімгі ұршыққа ұқсас келеді, қолға ұстауға ыңғайлы ұзын сабы, сапқа бекітілген сегіз қырлы, күмбезді сопақша шанағы, шанақ сыртында қайысқа байланған, қатты ағаштан жасалған салпыншақ түймелері болады.

Аспап шанағы малдың (көбінесе ешкі) шала иленген жүқатерісіменқапталады,шанақішінеүсақсылдырмақтар ілінеді. Сап мен шанақ сырты әшекейленіп, басына шашақ тағылады. Сілкіп ойнаған кезде тұткасының екі жағына ілінген қаққыштары ерсілі-қарсылы керілген көнге соғылып, құдды бірнеше дабыл дүңкілдеп түрғандай дыбыс шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың саз аспаптары
Дұғай сәлем

**Дұғай сәлем** — дәстүрлі ортада қолданылатын этикалық мәнді дағдылы сөз орамы. Адамның жол жүріп бара жатқан адам арқылы өзінің таныс-біліс, дос-жаран, туыс адамына амандығын немеее бұйымтайын білдіріп игі-ниет жолдауын білдіреді. Егер ісі өте маңызды, шүғыл болса, ондайда сәлем айтушы «Үш қайтара дүгай сәлем де!» деп рең беріп, осы сөз тіркесіне қосымша бүйымтайын қоса айтады. Қалыптасқан дағды бойынша жолаушы айтушының аманат еткен дүғай сәлемін төл сөзі бойынша жеткізуге міндетті. 

Егер қүпия, жасырын ойды айтқысы келсе, оны тұспалдап, жүмбақтап, астарлы сөзбен жеткізеді. XX ғ. бас кезіндегі аумалы-төкпелі кезеңде Алашордашылар тарапынан (Ә.Бөкейханов делінеді) шекараға жақын жерде қоныстанған алашшыл азамат Нариман Жабағинге: «Жылцы баласына дүгай сэлем де! Арқада қыс қатты болатын түрі бар, мал мен жанды әріге, алысца отарлатсын!» деген астарлы сәлем жолданған. Осы тұспалды дұғай сәлем коп адамның тағдырына араша болған екен.
Хат жазу аркылы да белгілі бір адамдар тобына дұғай сәлем айту XIX ғ. соңынан бастап қазақ зиялылары арасында кең тараған. 

Тіптен баспа бетіне жариялау үрдісі  орын алды. Шәкәрім «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналына сөз салушыларға» деген өлеңінде қауымға арнап:
Дұғай дa, дұгай сәлем айт, «Айқап», пенен «Қазақша». Кекеу, сөгіс сөзден қайт, Кез боларсыз қазақша.
Қарап жүріп қақтығып, Қатынша сөзбен баптығып, Менікі жөн деп аптығып, Неге түстің азапқа? - деп, басу сөз айтып, басылым беттерін бос айқай-шу, айтыс-тартыс алаңына айналдырмауларын сұраған. Яғни мұндай дұғай сәлем пікір айту, полемикаға бой ұру нышанында жазылған сыни сараптама сипатында болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүбәрә

ДҮБӘРӘ - екі бөлек түқымнан, нәсілден, сүрыптап жаратылған төл. Күйек уақытынан ерте туған мал толі шырғаланып, оспей шәкене болып кетеді. Сондай-ақ жыныстық қуаты жетілмей қашқан саулық малдың толдері де азып кетеді. Мүндай толдерді дәстүрлі ортада Д. деп атаған. Мал түқымын сүрыптау ережесі бүзылса, азғындаған мал түрлері үйір, келе, табынға араласып, малдың ұсақталып, Д.-лардың кобеюіне әкеледі. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақы орта мүның ал¬дын алып, түқымдық қүтпан мал таңдаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүбір аяқ

ДҮБІР АЯҚ - шабан ат жүрісінің атауы. Екі аяққа тыным болмай тебініп, түйгілеп жүргізетін жүрісі баяу атты Д. а. деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүкен

**Дүкен** - байырғы кездегі темірші ұсталардың жұмыс істейтін және құрал-жабдықтарын сақтайтын үйі, ұстаханасы. Ондай үйді кей жерлерде көбінесе ұстаның қасиетті саналған көрігі тұратындығына байланысты көрік үй деп те атаған. Дүкен ретінде киіз үйді пайдаланса да, Дүкен аталып жұмыс істеуге қажетті құрал-жабдықтарын түгел соның ішіне орнатады. Ертеректе Дүкен атауының төс және ұстахана деген екі түрлі мағынасы болды.

Дүкенге келіп жұмыс бастар алдында ұста дәрет алып, Дәуіт пайғамбарға сыйынып іске кіріседі. Ұста, зергерлер кейбір жағдайларда өз бұйымдарын есікті жауып алып, ешкімге көрсетпей жасаған. Өйткені олар жасап жатқан затты біреу-міреу көріп қойса, ол бұйым (мысалы, қылыш, білезік т.б.) киесінен айырылып, қасиеті төмендейді деп түсінген.
Дүкендегі көріктің «боғын» (қалдығын) сұрап алып, суға салып жуынса, шошыну мен денеге шыққан бөрткенге шипа болады деп санаған. Босанарда ауырып, шалық тиген әйелдерді ұста дүкеніне әкеліп түнеткен, төске тәу еткізген.

## Дереккөздер


Санат:Зергерлік
Алексей Иванович Братин

**Алексей Иванович Братин** (*14.7.1911, [[Санкт-Петербург]] іргесіндегі [[Репино ауылы]] – өлген жылы белгісіз*) - орыс кеңес ақыны, жазушы, аудармашы. Солтүстік Кавказ мемлекеттік университетінің филология факультетін (1931) бітірген. 1935 жылдан бастап Қазақстанда тұрды. Облыстық республикалық мерзімді баспасөз орындарында қызмет істеді.

Алғашқы өлеңдері 1928 жылы «На подъеме», «Резец» журналдарында жарияланған. Оның «Батырлар келбеті» (1949), «Алыс пен жақын» (1958), «Қазақстан жауһарлары» (1959), «Екі тағдыр» (1962), «Бастауда» (1964), «Тау етегінде» (1967) атты туындылары жарық көрді. Братин 1937 жылдан бастап қазақ ақын, жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударумен шұғылданды.

Ол Жамбыл Жабаев, Қ.Әбдіқадыров, Ә.Сәрсенбаев өлеңдерін, С.Мұқановтың «Өмір мектебі» (2-3-кітап), «Мөлдір махаббат» романдары мен «Сәкен Сейфуллин» пьесасын орыс тіліне аударды. Братин Қаныш Сәтбаев туралы орыс тілінде шыққан «Первый академик» («Тұңгыш академик», «Қазақстан», 1989), 1975 жылы Мәскеудегі саяси әдебиеттер баспасынан шықкан «Умом и молотком» («Ақылмен және балғамен») кітаптарының авторы, сондай-ақ «Академик Сәтбаев» кино-очерктерінің сценарийін жазған авторлардың бірі.

## Дереккөздер
Бұлбұл мен есек (өлең)

**Бұлбұл мен есек** - Абайдың И.Крыловтан аударған мысал өлеңі. Семейдегі мұғалімдер семинариясының оқушысы, он алты жасар бозбала Қаныш Сәтбаев өнерпаз жастар кешінде қазақ әдебиетінің негізін салушы Абай Құнанбаев өлеңдерін жатқа айтады. Осы өлеңдердің ішінде «Бұлбұл мен есек» де айтады. Бұл кештің бағдарламасы мен оған деген пікір «Айқап» журналында жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Қаныш Сәтбаев
Дүкен қобди

ДҮКЕН ҚОБДИ - уста, зергер, етікші т.б. шебер адамдардың қурал-сайманын салып қоюға арналған шағын сандықша. Салынатын құрал-саймандардың көлеміне сай етіп жасалатын Д. қ.-дың ұзындығы екі-үш қарыс, ені бір жарым-екі карыстай болады, ал биіктігі устаның талабына қарай эртүрлі өлшемде болып, ағаш тақтайшалардан құрастырылып жасалады. Беткі қақпағына ашылып-жабылатындай тиектеліп бекітілетін мурындық пен басыртқы салынады. Кейде топса орны¬на жумсақ кон немесе тері шегеленеді. Д. қ.-ға ұстаның күнделікті қолданылатын тескіш, шабатын, қырқатын, тесетін біз, пьішақ, балга, ара, егеу, қайрақ, білеу, қашау тэрізді көлемі шағын құрал-саймандарын және тара- мыс, жіп, іиеге, мьщ, зімпара т.б. қажетті заттарын са¬лып қояды. Дүкенде жиі қолданылатын құрал-аспаптар устаның қолына жылдам ілінетіндей жақын жерде ор- наласса, Д. қ.-ға жні пайдаланылмайтын саймандар сақталады. Булай сақтау кұрал-саймандардың жүзін мұкалудан, бүлінуден қорғап, арлы-берлі көшіп-қонғанда тасымалдауға қолайлылықтуғызады. Әрі буған жннақтап салып қойған қурал-саймандар жүмыс барысында және де тез тауып алуға қолайлылық туғызған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүкен майлау

ДҮКЕН МАЙЛАУ - жыл сайын дүкен қурып, іске кірісер алдында немесе үстахананы жаңа орынға кошірерде усталар мен зергерлердің мал сойып, ауыл- аймағын шақырып, кұрбандық беру ғұрпы. Ертеде қар кетіп, коктем шыкканда дүкен қүрған уста мал сой¬ып, Дэуіт пайғамбарға бағыштап дуга оқып, көріктің шоғына май, ақ тамызып ырым ететін болған (қ. Дәуіт пайгамбар). Мундай Д. м. әдеті басқатүркі халықтарында да болған. Кейбір халықтарда дүкен Қудайға жалбары- нып, қулшылық қылу орны болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүкерт

ДҮКЕРТ - бауыры шығыңкы откір пышақ. Қазақ ортасында докет, лөкет деп те айтылады. В.В. Радлов қазақ қауымының докет, дүкот, дүкет деп мурт басатын кішкене қайшыны және үлкен пышақты атайтындығын айтады.

Дүкерт пышақ. Суретші Ж.Шәйкен

Сабынан жетесі элдеқайда ұзын және жетесінің бау¬ыры доғаланып үлкен болып шығып туруы Д.-тің жай пышақтан айырмашылығын аңғартады. Әрі сабының жетеге уштасқан тусында балдаққа уқсас жиектелген шығыңқы доғалығы болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүм

ДҮМ - мылтықтың ағаш сабының иыққа тірейтін түсы. Қазақтар мылтық Д.-ін ағаштан жасаған. Иыққа тірейтін түсын бәсеңдету үшін Д.-інің оң жағына білтеге арналган тері қалта бекітіп, төменгі жагына тері қайыс шегелеген.

Дүм. ҚР МОМ цорынан (КП 13031)

ҚР MOM қорындагы (КП 13031) білтелі араб мылтыгының Д.-і жонылып тегістеліп жасалган. ¥з. 150 см, оқпан үз. 115 см. Д.-інің шүйделігінде агаштан жасалган сопақ тірек бекітілген, оның беті сүйекпен эшекейленген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүрбі сырға

ДҮМБІР СЫРҒА1 - конек, күбі, кеспек тэрізді пішінді сырга түрі. Күмістен кақталып, іші қуыс етіп жасалады. Ішіне үсақ қиыршық тас салынады.

Ш.Уәлиханов үстанган мылтыцтың дүмі.
ҚР МОМ цорынан (КП 9410)
ҚР MOM қорында этнограф-ғалым Шоқан Уәлиханов үстаған (КП 9410) мылтық Д.-і сақтаулы. XIX ғ. соңында Ресейде жасалған, үз. 45,5 см, ені 11,5 см болатын Д. ағаштан жасалған, оқпан қорабымен қоса, шүріппе доғасы мен ілмегі де сақталған. Оқпан қорабының сол жагында: «жогарьі мәртебелі Шоқан Уәлихановқа 1859 ж.» деп қырнап жазылган жазуы бар.

Дүм. ҚР МОМ цорынан (КП 1818)

ҚР MOM қорындағы келесі бір мылтықтың (КП 1818) Д.-і де агаштан жасалган. ¥з. 137 см, оқпанының үз. 93,5 см, калибрі 1,3 см. Д.-інің оң және сол жагындагы сары медальонга араб әрпімен жазулар жазылган, оң жагындагы жазуы өшіп қалган. Д.-інің оң жагында, оқпаны түсында конус формалы темір түтікше шегелен- ген. Сол жагындагы кішкене металл ілгекке шыгыршық тагылган.

Думбір сырга. Суретші Ж.Шәйкен
Қозғалган кезде сыңгырлаган жагымды дыбыс шыгарады. сабагы тойнақ арқылы байланысады. Көлемі «цүсайын жүзім» немесе «келін бармақ» жүзіміндей, пішімі «қүрмага» үқсас.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүние салды

ДҮНИЕ САЛДЫ / ДҮНИЕДЕН ОЗДЫ - дәстүрлі ортада адамның бақи дүниелік болғандығын білдіретін үғым. Әдетте бүл үғым адам тәнінің қара жер қойнына мэңгілік берілуін ғана емес, оның жанының мына жалған дүниеден мэңгілік дүниеге кошкендігін білдіреді. Үғымның әлеуметтік-мәдени контексі мен философиялық болмысына Караганда, ол ислам дінінің әсерімен қалыптасып, қолданыс тапқан болуы керек. Алайда қазақтың байырғы дүниетанымында да дүниенің, те¬зис-антитезис принципімен, бұл дүние мен ол дүние деп жіктелетіндігін ескерсек, аталмыш үғымның дәстүрлі қазақы ортада қолданысы субстанциясының ежелден ба- стау алатындығы күмэнсіз.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүкет

ДҮКЕТ / ДӨКЕТ - мүрт басатын кішкене қайшының байырғы кездегі жергілікті атауы. Оңтүстік-шығыс қазақтарының арасында кең қолданыста болды.

Дүкет цайшы. Суретші Ж.Шәйкен

В.В. Радловтың айтуынша үлкен пышақты да дүкет деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бүгінгі күн мен алдағы күн (кітап)

**Бүгінгі күн мен алдағы күн** - Мәскеудегі БЛКЖО ОК-нің «Молодая гвардия» баспасынан 1964 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Мұнда жарияланған 35 автордың мақалаларын баспаға әзірлеген - журналистер И.Казанский және Л.Брутян. Еңбекте КОКП XXII съезінің делегаты академик Қаныш Сәтбаевтың «Біздің еліміздің қазынасы» атты көлемді мақаласы берілген.

Онда ол геолог-барлаушылардың қажырлы еңбегі, жаңа кен орындарын ашу, көмір, мұнай, табиғи газ, темір, мыс, қорғасын және басқа пайдалы қазбаларға деген сұраныстың жыл сайын өсіп келе жатқандығын, соған байланысты Кеңес Одағы мен Қазақстандағы кен орындарының қоры, оларды халық игілігіне жарату мәселелеріне баса назар аударады. Көпшілікке арналған. Көлемі 15 баспа табақ. Таралымы 19 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Дүниені тәрк көру

ДҮНИЕНІ ТӘРК ЕТУ - дүниенің, мал-мүліктің қүлы болмау деген ойды аңғартатын байырғы түсінік. Дүниені тәрк етуді қазақтар жалған дүниедегі зат, мал-мүліктерінен безіну, аш-жалаңаш, жоқ-жітік бо¬лып, омір кешу деп түсінбеген. Дүниенің қыр соңына түсіп, тек соны мақсат түтудың ақыры дүниеге қүлдық үруға апарып соқтырады деп қауіптенген. «Малым жанымныц садагасы, жаным арымның садагасы» деп, мал, дүниеден жанын, ал жанынан ар-үятын жоғары қойған. Дүние қолдың кірі деп, оны мәңгілікке санамаған. Сойтіп, дүниені жүректе емес, қолда үстауды омірдің негізгі үстанымына, қағидатына айналдырған. Әсіресе, байырғы кезде жасы үлғайған сайын, қазақы ортадағы егде адамдар дүниені тэрк етуді ақыретке (о дүниеге) дайындық деп үғынған. Олар омірден корген, түйгенін қорытып, ғибратты созін, есиет-аманатын айтып отыра¬ды. Осындай кезеңді дүниеден баз кешу деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүң

Дүң - қоладан немесе жезден жасалған көлемі үлкен, бүйірі шығыңқы, ұзын мойны тар темір ыдыс түрі. Мойны мен бүйірі аралығында (құмырадағыдай) тұтқасы, түбінде аласа тағаны болады. Пішіні қабаққа ұқсас келеді. Мұндай ыдыстың биікті. шамамен 35-40 см, ені 15- 20 см болса, сыйымдылығы 5-6 литр мөлшерінде болады. Осындай ыдыс түрлерінің кейбірінің мойын жиегі мен бүйірінің жоғарғы жағы айналдырыла түрлі орнектермен безендіріледі. ҚР MOM қорындағы (КП 23850) мыстан жасалған дүңнің биіктігі 52,5, диаметрі 90 см, түбінің диаметрі 27 см. Түрқы құманға үқсас келген. Мойнын айналдыра сақина тәрізді дөңес белбеу жүргізілген. Тұтқасы мойнының жоғарғы тусынан бүйірінің орта тұсына (кеудесіне) дейін иіліп келіп, дәнекерлеу әдісімен бекіген.
ҚР МОМ - қорынан; ОМЭЭ - материалдарынан. ДҮҢШЕЛЕК - сүйықтық қоюға арналған ыдыс түрі. Үлкен көлемді, сырты тері немесе темірмен бекітілетін Д. ағаштан ойылып немесе құрастырылып жасалады. Д.-тің бойынан асып тұрған қарама-қарсы шетіндегі екі құлағындағы ойьшқа қайыс бау тағылады.
Д.-ке ұзын, мықты сырық ағаш өткізіп, оны атқа артып су әкелетін болған. Әсіресе шөлейт өңірлерде алыстан ауызсу тасуға, мұнайлы өңірлерде жермайын тасуға пайдаланылған.
Д.-тің ағаш қақпағы бар түрі XX ғ. бас кезінде орыс қоныстанушыларының тәжірибесіне негізделіп бірнеше ағаштан қоюластырылып күбі секілді жасалған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бүйректен тыс осмостық реттелу механизмі (кітап)

**Бүйректен тыс осмостық реттелу механизмі** - Алматыдағы «Қазақстан» баспасынан 1971 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы - Ханиса Қанышқызы Сәтбаева өз еңбегін әкесінің жарқын рухына арнаған. Сәтбаеваның зерттеулері организмнің ішкі ортасында су-тұз алмасу физиологиясы мен ішкі ортадағы осмостық қысымның реттелуіне арналған.

Автор қалыпты шамада және сондай-ақ кейбір патологиялық жағдайларда, организмнің сұйық ортасында сулы-тұзды және осмостық тепе-теңдікті жасау үшін, клеткадан тыс және клеткашілік сулы ортаның жеке бөліктерінің арасындағы тез гидро-иондық қайта бөлінудің рөлін қарастырады. Кітап дәрігерлерге, физиологтарға, биохимиктерге, биологтарға арналып жазылған. Көлемі 7,98 баспа табақ. Таралымы 4400 дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Дүр

**Дүр**, **Дүррі** - теңіз түбінен алынатын қымбат бағалы асыл тастың бір түрі, інжу. Бір кездері араб тілінен енген дүр сөзі көне әдебиет нұсқаларында жиі кездеседі: *Түбінен дарияның дүрлер теріп, Алдына аға-інінің төгер едім. Жай қылған жабықтырмай жанның көңілін, Өзімді Атымтайга теңер едім* (Үш ғасыр жырлайды).

Бүл сөз маржан сөзімен қосарланып дүр-маржан түрінде айтылады да, теңізден алынатын органикалық текті асыл тастың жиынтық түрлері деген үғымды білдіреді (толығырақ қ. Маржан).

Үлкен, әртүрлі асыл тасты көне сырға Д. гауһар сырға деп аталады. Сырғаның мүндай түріне байланысты атау қазіргі тілімізде кездеспейді. Осындай сырғаның болғандығы туралы этномэдени дерек қазақтың эпостық жырларында сакталып отыр. Халық ауыз әдебиеті нұсқаларында дүррі жауһар сырға деп айтылуы да кездеседі.
*Көз сипатын қарасаң. Сегіз бейіш ішінде, Хорлардың жаққан шырағы. Дүррі гауһар сырғасын, Көтере алмай тұр құлағы*.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүрегей

**Дүрегей** - будан ит. Қазақтар асырайтын иттер тұқымы жағынан дүрегей және тазы болып екіге бөлінеді: Дүрегейі үй күзетеді, тазысы аңға қосылады. Дүрегейдің еркегін барақ дейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дүрия

**Дүрия** - жылтырауық, тығыз, жібек мата. 

Дүриядан көбінесе қыз-келіншектердің сән-салтанатты киімдері (көйлегі, қамзолы) тігіліп, жігіттердің бас киімдері (бөрігі, жекей тымағы) тысталған.

Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты қорында бетінде бастырма гүлбедері бар, қызғылт түсті дүрия жібекпен тысталып, жасыл түсті матамен астарланған әйелдің сырт киімі сақтаулы. Бешпенттің пошымына қарағанда ол XIX ғасырдың аяғында Батыс Қазақстан өңірінде жасалған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дырау қамшы

**Дырау қамшы** — жуан тілінген таспадан өрілген, өрімі ұзын әрі жуан, ұрыс, қорғаныс қаруы ретінде қолданылатын қамшының түрі. Дыр қамшы, дырау қамшы деген тұрақты тіркестің мағынасы «үлкен», «мықты» қамшы дегенді білдіреді. Дегенмен дыр, дырау сөздерінің жеке алғандағы мағынасы түсініксіз. Байқауымызша, аталған сөздердің түп-төркіні дүре соғу, дүре салу дегендегі дүре сөзімен байланысты. Мұндағы дүре — парсының  «қамшы» деген сөзінің қазақы фонетикалық түрленіске түскен түрі. Бастапқыда дүре қамшы түрінде айтылып, бертін келе дыбыстық өзгерістерге ұшыраған. Сөздің дүре деген жіңішке түрі жуан дыбысталатын қамшы сөзімен дыбыстық бір ырғақта айтылу барысында дырау, дыр болып жуандаған. Көркем әдебиетте, сөйлеу тілінде дырау қамшы да, дыр қамшы да жиі қолданылады. Дырау қамшы мен дыр қамшының мағынасы бірдей, тек алғашқысы — жалпыхалықтық сипаттағы, соңғысы — аймақтық қолданыстағы атаулар.

ҚР MOM қорындағы дырау қамшы сабының ұзындығы 38 см, өрімі 42 см. Бөкей Ордасында жасалган делінетін бұл дырау қамшы қырық тал таспадан өрілген. Сабы тобылғыдан жасалып, қайыс таспамен қайқыланып оралған. Алақаны теріден үш қабаттап салынған. Өрім сабына қайыс таспа және шегелер арқылы бекітілген. Сабының басында қайыс бүлдіргесі бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ділда

**Ділдә** - қазіргі алтын сөзінің көнерген атауы. Қазақ тіліне парсы тілінен енген. Халықтың сөйлеу тілінде, ауыз әдебиеті нұсқаларында алтынның ділдә деген атауынан басқа тілла, тілле деген тұлғалары да қолданылған. Қазіргі тілдік қолданыста бұл атау Ділдәқыз, Ділдәбек, Тіллахан тәрізді кісі есімдерінің құрамында кездеседі. Ділдә аталған әртүрлі көлемдегі мұндай алтындарды әшекей бұйымдар жасауға және алыс-беріске, сауда-саттыққа пайдаланған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ділда алқа

**Ділда алқа** - алтын алқа, алтын өңіржиек; алтын алқаның көнерген атауы. Ділда алқа таза алтыннан соғылып, қақталып та, алтыннан соғылған теңгелерден үзбелестіріліп те жасалған.

 *Атам атын айтайын, 
 *Халқынан асқан Базарбай, 
 *Қой ішінде марқадай, 
 *Омырауда ділда алқадай,

немесе:

 *Алтын балдақ қылыш бер, 
 *Қынабы болсын сырлаған. 
 *Он алты жасар қыз әпер, 
 *Шашбауы болсын ділдадан.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Діңгек

**Діңгек** - жертөле, жеркепе сияқты қыстық баспаналардың төбесі берік болу үшін үй ішінің ортасынан жұмыр ағаштан жерге қазып орнатқан бағана, яғни тіреу. 

Кейбір ғимараттар құрлысының бұрыш-қырлары діңгектермен, үш ширектік діңгекшелермен үйлестіріледі. Олардың сырт пішіні жұмыр, алты, сегіз қырлы немесе қатпарлы болады. Мұндай құрылыс ісіндегі әдіс-тәсілдердің бір үлгісі Әзірет Сұлтан ғимаратының сыртқы да ішкі де бұрыштарында жиі кездеседі. Айша бибі кесенесінің қасбеттеріндегі қуыстарының жақтаулары жұмыр декоративтік діңгектермен безендірілген.

Бұрынғы кезеңде діңгек атауы кейде ғұрыптық шаралар атқарылатын орынның атауы ретінде де айтылған сияқты. Мысалы, Лenci өзенінің алқабында байырғы заманның тастан қаланған ғұрыптық ғимарат діңгек деп аталған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бүкпе

**Бүкпе** - мал шаруашылығы қарекетінде малды уақытша орнынан қозғалтпау үшін қолданылатын құрал. Бие жіліншігінің ұзындығына шақталып өлшеніп, диаметрі шамамен бір жарым қарыстай тұйықталған дөңгелек қайыстан, жіптен немесе екі басын иіп, темірден тұйық етіліп жасалады. Көбінесе сауғызбайтын немесе сауып жатқан кезде жүріп кетіп, тоқтамайтын биелерге салынады.

Оны жылқының алдыңғы бір аяғын көтертіп тұрып бүгілген тізесіне кигізіп қойғанда қозғалысына тежеу салынады. Бүкпенің түйеде қолданылатын түрі тізежіп деп аталады. Бүкпе салатын биеге, түйеге қатты көтеріңкі дауыспен «дүздер» «көтерт» деп, алдыңғы аяқтың шашасынан қағып көтеруіне ишарат білдіріп, шартты рефлекс қалыптастырады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бүктемелі семсер

**Бүктемелі семсер** - ауыз әдебиетіндегі мифтік қаһармандардың ерекше семсері. Қазақтың батырлық ертегілерінде бүктемелі семсер өте иілгіш, бүктеп, жасырып алып жүруге ыңғайлы, жазылғанда өз қалпына қайта келетін, өте ұзын кесу қаруы түрінде сипатталады. Батырлар оны бірнеше рет бүктеп, қолтығының немесе табанының астына салып алып жүреді. Өткен ғасырларда Шығыс халықтарында баскиімге тығып немесе белге орап жасырып алып жүретін, басы солқылдақ иілгіш болып соғылған семсерлер болған, ондай қару түрін қазақтар да қолданған. Ертегілерде айтылатын ғажайып қару түрі - бүктемелі семсерге осындай жасырын алуға жүретіндей, болаттан иілгіш етіліп соғылған кесу қаруының ерекше типі негіз болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бүктесін

**Бүктесін** - киімнің етек-жеңіне екі-үш катар салынған қатпар. Бүктесін негізінен қос етек деп аталады. ҚР MOM қорындағы көйлек қабатталған тұтас матадан пішілген. Артқы бойы тұтас, етегіне дейін жетеді. Алдыңғы бойы белінен үзіледі де, оған етек қондырылған. Иығында шымшып тігілген бүрме тігістері бар. Кеуделігінде иықтан белге дейін төрт қатар бүкпе тігіс түсірілген: оның шеткісі қолтықтың ойындысынан басталып белдің тігісіне қарай доғалданып келген. Беліне бүрмелі етек қондырылып, оның орта тұсына горизонтальды түрде үш бүктесін шығарылған. Артқы бойының қақ ортасында жағаның түбінен темен қарай екі шеті бүктелген бант тәрізді қатарма (тігіс) түсірілген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бүркітбай (ән)

**Бүркітбай** — Едіге бидің ұрпағы Мұсаның әні. Бозбала шағында Қаныш Сәтбаев ұнатып айтқан әндердің бірі. Сәтбаев жас кезінде ән шырқаумен қоса, халықтың музыкалық шығармаларын да жинаған. Ол кезінде А.В.Затаевичке жиырма бес ән тапсырған. Олар белгілі музыка зерттеушісінің 1931 жылы Мәскеуде шыққан «Қазақтың 500 әні мен күйі» атты белгілі еңбегінде жарық көрді. Осы кітаптың алғы сөзінде, автор 1926 жылы Семей облысымен Қарқаралыға барған сапарында 280-ге жуық ән жиналғаны, олар Мәскеуде белгілі әнші Әміре Қашаубаев пен әуесқой, байыпты өнер иесі Қаныш Сәтбаев және тағы басқалары жаздырған ондаған әндермен қосылып, кітаптың Семей бөліміне енгізілгені туралы жазған.

Ал Сәтбаевтан жазылып алынған (№324-348) әндерге берілген ескертуде: *«[[Қаныш Сәтбаев]] - Томск технологиялық институтынан білім алған жас қазақ инженері. Баянауыл әндерін жете білетін, жақсы орындайтын ол бұл жинаққа тек әндер әуені жайлы ғана құнды мәліметтер беріп қоймай, әндердің сөздері мен орысша аудармасын да табыс етті»,* - деп көрсетілген.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Бүйрек ожау

**Бүйрек ожау** - шөміші қосарланып, бүйрек тәрізді жасалған сабы ұзын қымызға арналған ожау түрі. Бүйрек ожаумен әдетте, тегештегі қымызды сапырып, аяқ, тостағандарға құяды. Ожаудың қосбүйірлі болып келуі қымыздың құрамындағы ашу барысында пайда болған газды сапырып шығаруды қамтамасыз етеді. Саба, күбідегі қымызды шара, тегенеге қотарған соң аяққа құйып таратпас бұрын әбден сапыру қажеттілігінің бір қыры осында.

ҚР MOM қорындағы бүйрек ожау сабының ұзындығы 51 см, қоңыр түсті. Бүйрек ожау бүтін ағаштан, қымызды «көсіп» алатын шөміш жағы малдың бүйрегіне ұқсатып жасалған. Әр шөміштен салаланып шыққан, сынық сүйемнен (9 см) соң саппен бірлесіп тұтасатын ағашы оймышталып жасалған. Сабының бас жағы жылқы мойны мен басы пішіндес біртүтас шабылып, ойымышталып, сүйекпен, ширатылған сыммен және бүркеншік басы бар шегелермен көмкерілген.

ҚР MOM қорындағы қымыз ожаудың ұзындығы 29 см-лік сабы мен екі бүйірлі басы бүтін ағаштан шабылып, қашалып, тегістеліп жасалған. Ожаудың сабы жұмырлана иіліп, саптың аяғы мен орта тұсынан астына қарай «мүйіз» шығарылған. Бұл «мүйіздер» қымыз құйылған ыдыстың жиегіне ожауды тіреп, сонымен бірге іліп қою үшін жасалса керек. Сап мық шегелермен әшекейленген. Ал қос бүйірлі қымыз құятын басы «бүйрек» тәрізденіп жасалған, жалпақтығы 12,5 см, ені 8 см. Қос ернеуінің диаметрі 6 см, шөмішінің тереңдігі 4,5 см.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология