Құпия бақ

**Құпия бақ** ()— Фрэнсис Ходжсон Бернетттің балаларға арналған романы. Алғаш рет 1911 жылы жеке кітап түрінде жарық көрген. Бұған дейін роман 1910 жылдың қарашасы мен 1911 жылдың тамызы аралығында The American Magazine журналында сериалдық форматта жарияланған болатын. Оқиға Англияда өрбиді және бұл шығарма ағылшын балалар әдебиетінің классикасы болып есептеледі. Америкалық басылымды Frederick A. Stokes Company баспасы М. Л. Кирк салған иллюстрациялармен жарияласа, британдық басылымды Heinemann баспасы Чарльз Хит Робинсон салған суреттермен шығарды.

"The Secret Garden" романы бірнеше рет сахналық қойылымдарға және фильмдерге арқау болған.

## Мазмұны
10 жастағы Мэри Леннокс — XX ғасырдың басында Үндістанда дүниеге келген, ата-анасы бай әрі немқұрайлы ағылшын отаршыларының қызы. Оны негізінен жергілікті қызметшілер тәрбиелейді, олар Мэриді еркелетіп, барлық айтқанын орындап отырады. Холера індетінен ата-анасы қайтыс болған соң, тірі қалған қызметшілер қашып кетеді, ал Мэри жалғыз қалады.

Британдық сарбаздар оны тауып алады да, Англиядағы туыстарына жібереді. Оны уағызшы кісіге уақытша орналастырады, онда жергілікті балалар оны «Тұйық Мэри бикеш» деп мазақтайды. Кейін ол Йоркшир мүйісіндегі үлкен Misselthwaite Manor ауылдық үйінде тұратын нағашысы Арчибальд Крэйвенге жіберіледі. Ол — Мэридің әкесінің әпкесі Лилиастың күйеуі. Мэри келгенде Лилиас қайтыс болғанын, ал Арчибальдтың арқасы бүкірейгенін біледі.

Бастапқыда Мэри ашулы әрі тәкаппар еді. Жаңа ортасын, үйін де, адамдарын да ұнатпайды, әсіресе үй орналасқан түнерген даланы жек көреді. Бірақ уақыт өте келе мінезі жұмсара бастайды. Ол қызметші қыз Марта Сауэрбимен дос болады. Марта оған Лилиас жайлы айтып береді — Лилиас раушан гүлдерін өсіретін жеке қоршалған бақта сағаттап отыратын. Он жыл бұрын сол бақта болған апаттан кейін Лилиас қаза табады, ал күйеуі сол бақты жауып, кілтін жасырып тастаған.

Мэри сол жасырын бақты іздеуге бел буады. Оның мінезі де, денсаулығы да жақсара түседі. Бақташы Бен Уэзерстаффпен және достық көңілді қарлығашпен танысып, олармен достасады.

Бір күні қарлығаш Мэридің назарын жердегі қопарылған топыраққа аударады. Сол жерден Мэри бақтың кілтін табады. Келесі күні ол Мартадан бау-бақша құралдарын сұрайды, оларды Марта 12 жастағы ағасы Диконмен бірге жібереді. Дикон табиғатты сүйетін бала, көбіне даламен серуендейді. Екеуі бір-біріне бауыр басып, Мэри оған құпия бақ туралы айтып береді.

Кешке үй ішінде біртүрлі жылаған дауыс естіп, Мэри соны аңдып отырып, Арчибальдтың ұлы Колинді табады. Колин Мэримен шамалас жаста, төсекте жатып ауырады, ешқашан далаға шықпаған, тіпті жүре алмайды деп есептеледі. Колин де ерке, ашуланса, бәрі оған бағынады. Мэри күн сайын келіп, дала, бақ және Дикон жайлы айтып, оны қызықтырады. Ақыры Мэри оған жасырын бақты көрсеткісі келетінін айтады. Колин алғаш рет далаға арбасымен шығады.

Баққа барған кезде олар бақ қабырғасының үстінде тұрған Бен Уэзерстаффты көреді. Ол Колинді «мүгедек» деп ойлап келген. Ашуға булыққан Колин орнынан тұрып, өз аяғымен тұрып кетеді. Аяқтары әлсіз болғанымен, біртіндеп қалпына келіп, Мэри мен Дикон оны жүруге үйрете бастайды. Олар бұл жаңалықты ешкімге айтпауға бел байлайды, Арчибальдқа тосынсый жасамақ болады.

Сол уақытта Арчибальдтың да көңіл-күйі жақсарады. Түсінде қайтыс болған әйелі оған бақтан үн қатқанын көреді. Ол Дикон мен Марта анасының хатын алып, үйге оралуға шешім қабылдайды. Үйге келгенде, ашық тұрған бақ есігінен кіріп, гүлденіп тұрған бақты және баласының шапқылап жүргенін көреді. Балалар бәрін айтып береді. Әке мен бала үйге қол ұстасып қайтады, ал қызметшілер аң-таң болады.

## Тақырыптар

«Қыздарға арналған дәстүрлі романның баяндау құрылымдарын» талдауда Перри Ноделман Мэри Ленноксты жаңа үйі мен отбасын жақсартатын «өздігінен болатын әрі жарқын» жетім қыздың баяндау үлгісінен ауытқу деп сипаттайды, себебі бұл қасиеттер баяндауда кейінірек пайда болады. Бұл романдардағы отбасы мен үйдің жаңғыруы, Ноделманның айтуынша, «“Құпия бақта” шегіне жетеді», мұнда бақтың қалпына келтірілуі мен көктемнің келуі адамдардың үйлерінен шығуын бейнелейді, «дерлік, олар қысқы ұйқыда жатқандай». Джо Сатлифф Сандерс Мэри мен «Құпия бақты» Виктория мен Эдвард дәуіріндегі эмоциялық тәртіпке қатысты мәдени пікірталас аясында қарастырады, бұл пікір замандас жетім қыздар туралы кітаптарда да көрініс тапты. Ол «Құпия бақ» ерлер мен ұлдар үшін эмоциялық тәртіптің пайдасын көрсетуді көздеген деп ұсынады, атап айтқанда Колин, ол Мэриден – «романның қыздықты бейнелеушісі» ретінде – өзінің «еркекке тән артықшылығын» қалай ұстау керектігін үйренеді.

Атаулы бақ көптеген ғылыми талқылаулардың тақырыбы болды. Филлис Бикслер Коппес «Құпия бақ» ертегі, өсиет және пастораль әдеби жанрларын қолданатынын жазады, бұл романға Бернеттің бұрынғы балалар романдарына қарағанда тереңірек «тақырыптық даму мен символдық үндестік» береді, өйткені ол тек алғашқы екі дәстүр элементтерін қолданған. Ол бақты «негізгі георгикалық троп, Бернет романындағы қайта туылудың біріктіруші символы» деп сипаттайды. Мэдэлон С. Голке атаулы бақты «бір жағынан – трагедия сахнасы, ол отбасының жойылуына әкелген», сонымен қатар оның қалпына келуі мен жаңару орны ретінде түсінеді.

Александра Валинт романның мүгедектік бейнелері мүгедек адамдарды бақытсыз, әлсіз және дені сау адамдарға қарағанда аз тәуелсіз деп көрсететін стереотиптік көзқарастармен үйлеседі деп ұсынады. Колиннің мүгедектер арбасын қолдануы Эдвард дәуірі оқырмандарына мүгедектіктің де, әлеуметтік мәртебенің де белгісі ретінде түсінікті болар еді.

Элизабет Леннокс Кайзер «Құпия бақ» жыныстық рөлдерге қатысты екіұшты көзқарас танытады деп жазады: Мэри бақты қалпына келтіріп, отбасын құтқарғанымен, романның соңында оның рөлі Колин мен оның әкесінің оралуымен көмескіленеді, бұл патриархалдық билікті қорғау ретінде қарастырылуы мүмкін. Даниэль Э. Прайс роман «жыныс, әлеуметтік тап және отаршылдықтың күрделі мәселелерін» қозғайды деп жазады. imperialism". Ол Мэридің дамуын романда «он тоғызыншы ғасыр бақ теорияшыларының мінсіз баққа арналған жоспарларындағы кезеңдерге» параллель етіп суреттейді, Мэри ақыры «әсемдік пен жайлылықты ұсына алатын, әрі өзінің ер жынысты туысын – болашақ патриархты – тәрбиелей алатын қызға» айналады.

## Тарихи негізі

Бернетт «Құпия бақ» романын жаза бастаған кезде, ол балалар әдебиеті мен әлеуметтік реалистік ересектер прозасы саласында әдеби атаққа ие болған еді. Ол балалар әдебиетіне 1880-жылдары бет бұрған, сол кезеңдегі ең әйгілі шығармасы – сезімтал роман Кішкентай лорд Фаунтлерой (1886). Кішкентай лорд Фаунтлерой Америка Құрама Штаттары мен Еуропада «әдеби сенсацияға» айналып, жүздеген мың данамен сатылған.  «Құпия бақ» романынан бұрын Бернетт балалар әдебиетінде тағы бір маңызды шығарма – Кішкентай ханшайымды (1905) жазған болатын. Бұл роман алғаш 1887 жылы америкалық St. Nicholas Magazine балалар журналында әңгіме ретінде жарияланып, 1902 жылы пьесаға бейімделген.

«Құпия бақтың» әдеби дамуы мен ойластырылуы жайлы аз мәлімет бар.[16] Биографтар мен зерттеушілер Бернетттің өзге кітаптарына қатысты жазған хаттары арқылы оның шығармашылық процесін зерттей алды; алайда «Құпия бақ» жазылған уақытта ол туыстарына жақын жерде тұрғандықтан, оларға хат жазудың қажеті болмаған. Бернетт романды 1909 жылдың көктемінде, Лонг-Айлендтегі Плэндом қаласындағы үйінің бағымен айналыса бастаған кезде жазуға кірісті. 1910 жылдың қазан айында Англиядағы баспагері Уильям Хайнеманға жазған хатында ол жұмыс атауы Мистресс Мэри болған бұл әңгімені «күнәсіз, шым-шытырық хикая» деп сипаттап, оны «ең жақсы табыстарымның бірі» деп атаған. Island]] Биограф Гретхен Холбрук Гержина бұл романның жазылуы жайлы мәліметтердің неге аз екенін бірнеше себеппен түсіндіреді. Біріншіден, Бернетт Плэндомға көшкен соң денсаулығы нашарлап, қоғамдық өмірі шектелген. Екіншіден, оның «Құпия бақ» романына қатысты естеліктері мен фотосуреттері, сондай-ақ портреті мен қолжазбалары ұлы Вивианның бастамасымен Нью-Йорктің төменгі бөлігіндегі кереңдерге арналған мемлекеттік мектепке Бернетттің ол жерге жасаған сапарын еске алу мақсатында сыйға тартылған. Бірақ көп ұзамай бұл жәдігерлер мектеп мұрағатынан жоғалып кеткен. Соңында, роман жарық көрерден бірнеше апта бұрын, Бернетттің жездесі трамваймен соқтығысып қайтыс болған. Бұл қайғылы оқиға романның жарыққа шығуына күңгірт әсер етуі мүмкін.

Алайда Бернетттің «Менің Роббиім» атты шағын шығармасы «Құпия бақтың» қалай дүниеге келгені туралы мәлімет береді. Ол бұл еңбегінде оқырманның романдағы шынайы өмірдегідей көрінген қараторғай туралы қойған сұрағына жауап береді. Оқырман бұл құсты «ойдан шығарылған кейіпкер емес» деп санаған. Бернетт Мэйтем Холлда тұрған кезінде раушан бағында жиі жазатын, ал қараторғай сол кезде жанынан табылып, онымен «дос» болғанын жазады. Ол құсты «жай құс емес, нағыз тұлға» деп сипаттайды. Құспен алғаш сөйлесуге әрекет жасаған сәтін еске алып, ол былай деп жазады: «Жылдар өткен соң білдім – бұл Мистресс Мэридің Ұзын Жолмен жүріп бара жатып, 'торғайша дыбыстауға тырысқан' кезіндегі ойы еді».

Бернетт бірнеше жыл тұрған Англияның Кенттегі Мэйтем Холл мекені романның оқиға орнына шабыт берген жер ретінде жиі аталады. Биограф Энн Туэйттің айтуынша, Мэйтем Холлдағы раушан бағы бұл романның жазылуында «маңызды» рөл атқарғанымен, Мэйтем Холл мен романдағы Мисселтуэйт Маноры физикалық тұрғыда мүлде ұқсамайды. Туэйттің ойынша, романның табиғи ортасын Бернетт Эмили Бронтенің 1847 жылғы Тыныссыз шыңдар романындағы жапан даладан алған болуы мүмкін, өйткені ол Йоркширге тек бір рет, Фристон Холлға ғана барған. Ол сондай-ақ Бернетт Шарлотта Бронтенің Джейн Эйр (1847) романынан да әсерленген болуы мүмкін екенін атап өтеді, өйткені екі роман да жетім қыздардың «құпиялы сарайларға» жіберілуін суреттейді, ал сол үйлердің қожайындары сирек кездеседі. Бернетт бұл ұқсастықтарды өзі де мойындаған – хаттарының бірінде ол Элла Хепуорт Диксонның «Құпия бақты» Джейн Эйрдің балаларға арналған нұсқасы деп сипаттағанын жазған.

Зерттеуші Гретчен В. Ректор Бернетттің «Құпия бақ» романының қолжазбасын зерттеген, оны ол «романның даму барысының жалғыз жазбасы» деп сипаттайды. Қолжазбаның алғашқы жүз бетіндегі сексен беті қара сиямен, ал қалғаны қарындашпен жазылған; емле мен тыныс белгілері негізінен америкалық стандартқа сай келеді. Романның тарау атаулары тек кейінірек қосылып, қолжазбада тек нөмірмен белгіленген. Қолжазбадағы бет нөмірлері екінші адам тарапынан жазылған болуы мүмкін: ол 1-ден 234-ке дейін нөмірленіп, он тоғызыншы тарауда қайтадан басталады. Тақырып бетіне қарап, Ректор романның алғашқы атауы Mary, Mary quite Contrary болғанын, кейінірек Mistress Mary деп өзгертілгенін болжайды. Бастапқыда қолжазбада Мэри тоғыз жаста болса, кейінгі түзетулерде оны он жасқа дейін өсірген. Бұл өзгеріс Мэри, Колин және бақтың «бірге дамуын» көрсету үшін жасалуы мүмкін; алайда бұл өзгеріс британдық немесе америкалық алғашқы басылымдарда да, кейінгі басылымдарда да ескерілмеген. Сьюзан Сауэрби бастапқыда өлі кейіпкер ретінде сипатталған, ал қызы Марта оның орнын басады деген ниет болған; бірақ Бернетт кейін ойын өзгертіп, бірнеше беттен соң Сьюзанды тірі етіп сипаттап, алғашқы өлім жазбасын сызып тастаған. Сонымен қатар, қолжазбада Диконның дене кемістігі болған, ол балдақпен жүрген. Бұл сипаттама Бернетттің бірінші күйеуі, доктор Суон Бернетттің денсаулығына байланысты естеліктерінен алынған болуы мүмкін. Кейінірек Бернетт Диконның кемістігі туралы барлық сипаттамаларды алып тастаған.

## Жариялану тарихы
The Secret Garden (Құпия бақ) – ересектерге арналған журналда алғаш жарияланған балаларға арналған шығармалардың алғашқы мысалдарының бірі болуы мүмкін. Бұған сол кезде Бернеттің (Burnett) өзі де назар аударған болатын. Роман алғаш рет 1910 жылдың қарашасы мен 1911 жылдың тамызы аралығында The American Magazine журналында он шығарылым болып жарияланды. Иллюстрацияларды Дж. Скотт Уильямс жасады. 1911 жылдың тамызында роман алғаш рет кітап түрінде Нью-Йорктегі Frederick A. Stokes Company баспасынан жарық көрді; сол жылы Лондонда William Heinemann баспасынан да басылып шықты, оны Чарльз Робинсон көркемдеді. Бұл кітаптың авторлық құқығы АҚШ-та 1986 жылы, ал әлемнің көп бөлігінде 1995 жылы аяқталды, сол арқылы роман қоғамдық игілік (public domain) мәртебесіне ие болды. Нәтижесінде, 1980–1990 жылдардың соңында бұл романның қысқартылған және толық нұсқалары қайта басылып шықты. Солардың бірі — 1989 жылы David R. Godine, Publisher баспасынан шыққан түрлі-түсті иллюстрацияланған басылым.

Иллюстратор Инга Мурдың 2008 жылғы қысқартылған нұсқасы әрбір мәтін жолын суретке қолтаңба ретінде орналастырып, ерекше құрылымда жарық көрді.

## Қоғамдық қабылдау
Роман кітап түрінде жарық көргеннен кейін, The Secret Garden әдеби сыншылар тарапынан негізінен жылы пікірлерге ие болды, әрі жақсы сатылды. Кітап шыққаннан кейін бір ай ішінде екінші басылым жарияланды. Жалпы, ол жағымды роман ретінде қабылданды және Бернеттің бұрынғы шығармаларының, әсіресе Little Lord Fauntleroy (Кішкентай Лорд Фаунтлерой) туындысының аясында қарастырылды. Роман 1911 жылғы рождестволық маусымда жақсы сатылып, көркем әдебиет санатында бестселлер болды. Literary Digest және The New York Times сынды басылымдардың "ең үздік кітаптар" тізімдеріне енді. Алдымен ересектерге арналған журналда жариялануы нәтижесінде, көпшілік оны ересектерге арналған шығарма ретінде қабылдады; сондықтан да роман солайша жарнамаланды, тек кей тұста ғана балаларға арналған деп көрсетілді. Бұл жағдай оның оқырман тарапынан қабылдануына әсер етті. Сол кездегі ахуал жайлы зерттеуші Энн Лундин: «The Secret Garden жаңа ғасырдың романтизмі мен модернизміне үндесетін, өзгеше бағыттағы туынды ретінде өзін дәлелдеуге тырысты», – деп жазады. Бернеттің өзі The Secret Garden романын сүйікті шығармасы деп есептегенімен, ол өзінің ересектерге арналған In Connection with the DeWilloughby Claim атты романын «американдық ұлы романым» деп санаған.

Бернет 1924 жылы қайтыс болған кезде The Secret Garden мүлдем ұмыт қалған еді. Энн Лундиннің айтуынша, сол кездегі некрологтар тек Little Lord Fauntleroy туындысына тоқталған да, The Secret Garden жайлы ештеңе айтылмаған. Одан кейінгі онжылдықтарда Бернеттің әдеби беделі төмендей бастады. Бұған, мүмкін, әйелдер оқитын кітаптарға деген көзқарастың әсері болған шығар. Әдеби сыншылар мен кітапханашылар бұл романды елемегенімен, The Secret Garden оқырмандар арасында кең таралды. Оқырман сауалнамаларында ол үнемі сүйікті кітаптардың қатарында болды. 1927 жылы Youth Companion журналының қыз оқырмандары арасында үздік он бес кітаптың қатарына енді, ал 1960-жылдары The New York Times оқырмандары бұл романды ең үздік балалар кітабы деп атады. 1970–1980 жылдардағы ересек оқырмандар сауалнамалары романның, әсіресе әйелдер үшін, балалық шағының сүйікті туындысы болғанын көрсетті.

1950-жылдары Бернеттің әдеби беделі қайтадан арта бастады. Марганита Ласки 1951 жылғы Mrs Ewing, Mrs Molesworth and Mrs Hodgson Burnett атты еңбегінде The Secret Garden, A Little Princess және Little Lord Fauntleroy шығармаларын Бернеттің ең үздік балалар кітаптары деп сипаттады; оның пікірінше, The Secret Garden — ең үздік туынды, ойлы әрі өзін-өзі танитын балаларға арналған. Басқа да британдық әдеби сыншылар мен тарихшылар, атап айтқанда Роджер Ланселин Грин мен Джон Роу Таунсенд те бұл романға назар аударды. Бернет жайлы Э. С. Туэйт жазған Waiting for the Party (1974) атты өмірбаянында The Secret Garden романының шынайы, ерке балаларды көрсетуі сол кездегі бала психологиясы туралы көзқарастарға жақын екенін атап өткен. Туэйттің бұл кітабы шыққан уақытта балалар әдебиеті академиялық зерттеулердің нысаны бола бастаған, сондықтан да The Secret Garden романы да ғылыми талдауға түсе бастады. Ақыры, 1980-жылдары бұл шығарма балалар әдебиетінің ғылыми канонына еніп, мойындалды.

XXI ғасырда The Secret Garden оқырмандар арасында жоғары бағасын сақтап отыр. 2003 жылы ол BBC ұйымдастырған The Big Read сауалнамасында Ұлыбритания халқының ең сүйікті романдарының қатарында 51-орынға ие болды (жалпы романдар ішінде). 2007 жылғы онлайн сауалнама нәтижесінде, АҚШ Ұлттық Білім Қауымдастығы оны «Мұғалімдердің таңдаулы 100 балалар кітабының» қатарына қосты. 2012 жылы School Library Journal журналы ұйымдастырған сауалнамада The Secret Garden барлық уақыттағы үздік балалар романдары арасында 15-орын алды. A Little Princess 56-орынға ие болса, Little Lord Fauntleroy бұл тізімге енбеді. Джеффри Мэссон The Secret Garden романын «балаларға арналған ең ұлы кітаптардың бірі» деп бағалаған. Жанама түрде бұл романға мақтау ретінде Барбара Слей өз романы Jessamy-де басты кейіпкерді пойызда осы кітапты оқып отырған күйде бейнелейді. Ал Роальд Дал Matilda кітабында басты кейіпкердің кітапханадағы барлық балалар кітабынан The Secret Garden туындысын ең жақсы көретінін жазады.

## Дереккөздер

Санат:Америкалық романдар