open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дистрибутивтік талдау

**Дистрибутивтік талдау** ( - бөлу, жекелеу  ) — мәтіндегі жеке тіл бірліктерінің орналасқан айналасын, сол ортада жекеленуін, алатын орның зерттеуге негізделген, бірақ олардың лексикалық я грамматикалық мағыналарына мән бермейтін әдіс. **Дистрибутивтік талдау** алғашында фонология мен морфологияда қолданылған. Оның негізгі принциптерін 20 гасырдың 20 жылдары Л. Блумфилд анықтаған, 20 ғасырдың 30—50 жылдарында әрі қарай дескриптивтік лингвистиканың өкілдері 3. Харрис т. б. дамыткан.
**Дистрибутивтік талдауда** алдымен мәтін мәтіндік шағын тіл бірліктеріне (жеке дыбыстар мен морфтарға) жіктеледі. Одан әрі олар фонемалық не морфемалық тіл бірліктеріне немесе олардың эр түрлі түрлеріне қатыстылығына, тіркесімділігіне байланысты үйлесімділік (идентификация) немесе қарама-қарсылық (контрастық) дәрежеде дараланып зерттеледі.
Кейінгі уақытта Дистрибутивтік талдаудың қайшылықтары, өз міндетін толык аткара алмайтыны белгілі болды. Сол себепті Кенестіл білімінде ол тілдік материалды талдауға қажет біркатар эксперименттіктәсілдермен, сандық әдістермен толыктырылды. Дистрибутивтік талдау толыктырылған қалпында тілдің барлық денгейінде (синтаксис пен семантикада да) қолданылады. Сөйтіп, ол тілдік материалға эксперимент жүргізудің, оның техникасын жетілдірудін маныздылығына көз жеткізді.

## Тағы қараныз:
* Лексика
* Синтаксис
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Альпари

**Альпари** *( — теңбе-тең*) — бағалы қағаздардың немесе валютаның биржалық, нарықтық құнының олардың атаулы құнына (баламына) сәйкестігі.
Альпари алтын стандарттың мерзiмiне, термин *(банкнота соңыра)* банктiк несие билеттерi ақшалай металлдың декларация жасалған санына айырбастауға болатында ахуалдың жөн-жобасы үшiн валюталық айырбаста немесе еркiн нарықтағы ақшалай металлға баға ақшалардағы металлдың номиналды мазмұнына сәйкес келдi қолданылды. Дәл осылай қатал пропорционалдық олардың құрамындағы алтынына валюта айырбасының ахуалын белгi қойды. Қазiргi шарттарда валюталардың құрамындағы алтынының декларациялауын ескермейтiн Ямай валюта жүйе жұмыс iстейдi.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Құланбай Көпішев

**Құланбай Көпішев** (1913-2002) — 15 наурызда Қызылорда облысы, Қармақшы ауданындағы «Құлан» деген жерде туған. Алшын тайпасының Шөмекей руынан. Семей қаласындағы жоғары дәрежелі ауыл шаруашылығы мектебін, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті жанындағы партия мектебін, ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген. 1931 жылдан бастап ұстаздық және комсомолдық қызметтер атқарған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін «Үгітші блокноты» журналының жауапты хатшысы, Қазақ радио комитетінің бас редакторы, көркем әдебиет баспасында редакция меңгерушісі қызметін атқарды.

30-дан астам өлеңдер кітабы жарық көрді. А. Мацкеевичтің, Н. Бараташвилдің, Т. Шевченконың, А.С. Пушкиннің, М.Ю. Лермонтовтың, М. Жәлилдің, т.б. шетел ақын-жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне тәржімалады.

«Сыр толқыны», «Өркен», «Мәуе», «Жылдар жырлайды», «Ер-жүрек», «Кезеңдер», «Жұлдыздар сөйлейді», «Өсиет» секілді кеңінен танымал өлеңдер жинақтарының авторы.

I дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, «Кенигсбергті алғаны үшін» орден-медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен екі рет марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:1913 жылы туғандар
Жылқыбай Нұрбеков

**Жылқыбай Нұрбеков** (1920-1948) - Жезқазған облысы, Шет ауданына қарасты «Нұра — Талды» кең-шарында туған.
Жастайынан әкесінен жетім қалған Жылқыбай шешесінің тәрбиесінде болады. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншы-тағай бұтағынан шыққан. 

Бастауыш, орта білім алып, 1938 — 1940 жылдары Қарағанды мемлекеттік оқытушылар институтының қазақ тілі және әдебиеті факультетінде оқиды. 1940— 1944 жылдары Шет ауданы мектептерінде ұстаздық еткен. 1945 жылы «Қарағанды» газетінде әдеби қызметкер, кейін бөлім меңгерушісі болып қызмет істейді.
1947 жылы қазан айында Алматы қаласында өткен Қазақстан жас ақын-жазушыларының бірінші республикалық кеңесіне қатысады.
Шығармалары кезінде республикалық, облыстық баспасөз беттерінде жиі жарияланып тұрды. Өлеңдері ***«Жастар даусы»*** жинағына (1949) енген.

## Дереккөздер


Санат:Шет ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қарағанды облысы
Санат:1920 жылы туғандар
Шуыл

**Шуыл** (салдыр)  - активті сөйлеу мүшелерінің ритмикасыз тербеліс, сондай-ақ ауыз қуысында жабысқан сөйлеу мүшелерінің соқтығысу және ажырау кезінде пайда болатын дыбыстың акустиқалық әсері.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Осси-букки

**Осси - букки** — дүниежүзілік мейрамхана асханаларында осы атпен белгілі итальян тағамы. Осси — буки бұқтырылған бұзау еті. Бұзаудың артқы сан етінен қалындығы саусақтай кесектер алып оларды ұнға аунатып, пияз туралған майда қуырады. Қуырылған етке көп мөлшерде қызанақ қосып және татымдықтар мен дәмдеуіштер қосып бұқтырады. Күріш пен лимон қосып береді.

## Дереккөздер
Баллистикаға қарсы жүйе

**Баллистикаға қарсы жүйе** (БҚЖ) () — стратегиялық баллистикалық ракеталарды ұшу жолында ұстау үшін қолданылатын қорғаныс жүйесі.

## Баллистикалық жол
Aртиллериялық снарядтардың, миналардың, т.б. қозғалысын эксперименттік зерттеуге арналған артиллериялық полигондағы жердің арнайы жабдықталған өңірі. Баллистикалық жолда тиісті баллистикалық аспаптар мен баллистикалық нысаналар орнатылады, олардың көмегімен тәжірибелік атыс негізінде ауаның кедергі (заңы) функциясы (кызметі), аэродинамикалық сипаттамалары, түсу және тербеліс қозғалысының параметрлері, ұшып шығудың алғашқы жағдайлары және снарядтардың шашырау сипаттамалары анықталады.

## Баллистикалық ракетаны ұшыру қондырғылары
Тұрақты немесе жылжымалы (шынжыр табанды көліктер мен темір жол платформаларындағы және т.б.) көлбеу ұшыру қондырғылары мен старттық үстелдер. Баллистикалық ракеталардың көпшілігі қондырғыдан бағыттауышсыз ұшырылады, мұнда ракета ұшыру үстеліне міндетті түрде тік орнатылады. Мұндай ұшыру қондырғылары ракетаны сақтау мен ұшыруға арналған дөңгелек тік шахтада жабдықталуы мүмкін. Жер асты ұшыру қондырғыларын оқтау кранның көмегімен жүргізіледі. Көлбеу ұшыру қондырғылары қатты отынмен жұмыс жасайтын кейбір баллистикалық ракеталарға арналады. Мұндай ұшыру қондырғыларын бағыттаушының тұрақты немесе ауыспалы көтеру бұрыштары болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Предикаттық логика

**Предикаттық логика** - функциональды логика, пікірлер арасындағы логикалық байланысты зерттейтін логиканың бөлімі, мұнда субъективті- предикатты құрылым есепке алынады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Құттыбек Баяндин

**Құттыбек Баяндин** (*[[1937]]-[[2004]]*) 17 шілдеде Алматы облысы, Үйгентас ауданы, Қоғалы ауылында туған.Жыланды орта мектебін бітіргеннен кейін (1957) біраз уақыт колхозда, құрылыс ұйымдарында қара жұмыс істейді.
## Жұмыс баспалдағы
1966 жылы Қазақ Мемлекеттік университетінің журналистика бөлімін тамамдап, Семей, Талдықорған облыстарының *«Семей тады», «Октябрь туы»* газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Талдықорған облыстық партия комитетінде нұсқаушы қызметтерін атқарған.	Сол тұста жазған *«Жолық болсын, Жұлдыз», «Жаңғырық», «Күткен күн», «Кімсің сен?»* атты драмалық шығармалары облыстық театр сахнасында қойылды.
## Аудармалары
1982 жылдан бастап *«Қайнар», « Жалын », «Балауса », « Рауан »* баспаларында редактор, Қазақ КСР Баспа, полиграфия және сауда істері жөніндегі мемлекеттік баспасөз комитетінде бөлім бастығы болған. Э.Успенскийдің *«Қолтырауын Гена және басқалар»* атты әңгімелер жинағыш қазақ тіліне аударған.
## Еңбегі
Нұрмолда Алдабергеновтің ғұмыры мен қызметі жайлы *«Нар тұлға»* атты деректі романы *«Рауан»* баспасынан (1996), *«Ғылым тарланы»* атты жаңа деректі романы *«Білім»* баспасынан (2001) жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жеке тұлғаның жан-жақты дамуы

**Жеке тұлғаның жан-жақты дамуы**  - білім беру тұрғысынан екі мәні бар:
*адамды қоғамның әртүрлі тіршілік әрекеттері сферасына жан-жақты, біліктілігімен және жауапкершілікпен қатысуға дайындау;
*индивидтің рухани сферасының барлық жағын, оның интеллектін, ақылын, ерігін сезімін үйлесімді дамыту, оның көзқарасындағы рационалды-логикалық және эмоциялы-психологиялық компоненттерінің бірлігіне қол жеткізу.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Қосымша мектеп

**Қосымша мектеп**  – ақыл-ойы кем балаларға арналған арнаулы мемлекеттік білім беру мекемесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Балама

**Балама** ( - екінің бірі) - бірін-бірі жоққа шығаратын екі немесе бірнеше мүмкіндіктердің бірі, іс-қимылдардың қолда бар нұсқаларының бірі, таңдалуы керек шешімдердің бірі.

1. Бірін-бірі жоққа шығаратын мүмкіндіктер арасындағы бірін таңдау қажеттігі.
2. Бірін-бірі жоққа шығаратын мүмкіндіктердің әрқайсысы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Диетолог

**Диетолог**, **емдәмгер** - ауруханаларда немесе санаториялық-курорттық мекемелерде қызмет істейтін, тиімді емдік-тамақтану мәселелері бойынша дайындалған дәрігер-маман.

## Дереккөздер


Санат:Диетология
Ашық жоғары оқу орны

**Ашық жоғары оқу орны** - тыңдаушыларды жасын шектемей, білімдеріне ең төмен талап қоя отырып қабылдайтын жоғары оқу орны. Ашық жоғары оқу орны оқу тәртібі анағұрлым еркін, өйткені оқу мерзімі шектелмейді. Тыңдаушылар стипендия ала алады, грант бойынша немесе белгілі кепілдіктер бойынша төлемақысыз оқи алады. Мұндай оқу орындарына Ашық Британиялық университет, Германияның бірқатар ашық университеттері жатады.
## Дереккөздер


Санат:Жоғарғы оқу орындары
Өнім ассортименті

**Өнім ассортименті** - кәсіпорынның, өндіріс салаларының шығарған өнімдеріне немесе белгілі бір тауарлар тобына бұйымның жекелеген түрлерінің құрамы мен арақатынасы. 
Өнім ассортименті өнімді сапалық және сорттық тұрғыдан сипаттайды.

## Дереккөздер
Дизосмия

**Дизосмия** - иістерді қалыптан тыс түйсіну.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Амортизация

**Амортизация** (**Тозу шығыны** / **Өтем пұлы**,  — өтеу;  - бәсеңдет) — жалпы ұлттық өнімді өндіру барысында тозған немесе пайдаланылған (тұтынылған) капиталдың көлемін бағалау; негізгі қорлардың тозуына қарай олардың құнын өндірілетін өнімге (орындалатын жұмысқа, көрсетілетін қызметке) бірте-бірте көшіру жолымен олардың құнын өтеу үдерісі.

Амортизация аударымының сомасы амортизация нормаларына сәйкес өндіріс пен айналыс шығынына енгізіледі, негізгі қорлардың тозуы дәрежесін сипаттайды және олардың толық қалпына келтірілуі (ұдайы өндірілуі) үшін ақшалай өтемпұл қорын құрады. Амортизация бейматериалдық активтердің тозуын есептеу кезінде де есептеледі.

Амортизация термині басқа мағыналарда да қолданылады, мысалы, жеке адамның немесе ұйымның мерзімдік жарналарын төлеу немесе міндеттемелерді сатып алу жолымен борышты бірте-бірте өтеуі; борышқорлық міндеттеменің ұрлануы, жоғалуы, тб. себепті оны жарамсыз деп тану; машиналарда, құрылғыларда - машиналардың конструкцияларындағы арнаулы қондырғылар, оларды салмақтан қорғайтын құрылғылардың көмегімен соққының, серпудің күшін жұмсарту, бәсендету.
## Терминологиясы
Сөз ортағасырлық Ағылшын тіліндегі "amortisen" - "өлтіру", "кәсіпте оқшаулау" сөзінен жасалған. Ал, ол англо-француз тіліндегі "amorteser" және оның өзгерген нұсқасы "amortir" сөзінен шыққан болыып, ол тұрмыстық латын тіліндегі "admortire" - "өлтіру" сөзінен келген. Мұндағы ad- және mort- латын тілінде "өлімді" білдіреді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Әуезхан Көшімов

right|thumb
**Әуезхан Көшімов** (1911, 15 желтоқсан, Жезқазған облысы, Шет ауданы, Босаға ауылы - 1993) - ақын.

## Өмірбаяны
Әкесі Көшім қажы. Арғын тайпасы Қаракесек руының Кәрсөн бұтағынан шыққан.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. Қарағандыда облыстық радио комитетінің бас редакторы, облыстық Халық шығармашылығы үйінің директоры, Қазақстан Жазушылар одағының Қарағанды облысындағы өкілі қызметтерінде болған.

## Шығармалары
* Жүрек сазы. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1948; 
* Қарт мергеннің айтқандары. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1957; 
* Аңшының әңгімелері. А., ҚМКӘБ, 1959; 
* Екі бүркіт. Әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1963; 
* Тегіледі әуендер. Поэмалар. А., ҚМКӘБ, 1961; 
* Тепеңкөк. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1983.
## Марапаттары
«1941 — 1945 жылдары Ұлы Отан соғысындағы ерлік еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:15 желтоқсанда туғандар
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Шет ауданында туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Моральдық таңдау

**Моральдық таңдау** – жеке тұлға мен қоғамның адамгершілік еркіндігінің дәрежесін бейнелейтін мінез құлықтың немесе нақты қылықтың белгілі бір бағытын адамның саналы түрде жоғары және артық деп санауы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Мораль
Барлау алқабы

**Барлау алқабы** () — бірлестіктердің (құрамалардың, бөлімдердің) күштерімен және құралдарымен барлау жүргізілетін оң және сол жақтары шектеуші сызықтармен шектелген қарсыластың орналасқан орындарындағы жергілікті жер жолағы. Әдетте, барлау алқабы бірлестіктердің (құрамалардың, бөлімдердің) ұрыстық қимылдар алқабы енінен, ал терендігі бойынша оның жауынгерлік міндет терендігінен кем болмауы керек.

## Барлау жасағы
Қарсылас туралы, шабуылда қолайлы және жорықтағы бетпе-бет ұрысты болжауда жергілікті жер туралы мөліметтер алу үшін жалпы әскери құрамадан (бөлімнен) аса маңызды бағытка жіберілетін тактикалық барлау органы. Қорғаныста қарсыласпен тікелей түйісулер болмаған кезде барлау жасағы жіберіледі. Әдетте, барлау жасағы құрамына мотоатқыштар (танк, барлаушы, парашют-десанттық) роталар немесе танк, артиллерия, саперлермен және т.б. мамандармен күшейтілген мотоатқыштар (танк) батальондары кіреді. Ол барлаушы шолғындарды жібереді. Барлау жасағы бакылау, жергілікті жерді байқау, торуылдау, ал қажет болған жағдайда ұрыс аркылы барлау жүргізеді.

## Барлау және нысана көрсету станциясы
Әуе нысаналарын (ұшақтарды, тікұшақтарды, қанатты ракеталарды) табу және зениттік ракеталар әскері мен зениттік артиллерия батареяларына нысананы көрсетуге арналған радиолокациялық станция. Барлау және нысана көрсету станциясы жер үсті, кемелік және әуе шабуылына қарсы қорғаныс бөлімшелерінде қолданынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Диалектологиялық карта

**Диалектологиялық карта** — жеке диалектілік кұбылыстардың, бір немесе бірнеше көрші тіл диалектілерінің таралу картасы. Орыс тілінің, Диалектологиялық карта «Диалектологический атлас русского языка» негізінде құрастырылған және диалектілік бөлінудің белгісі ретінде үстеу, диалектілік аймақтар, говорлардың топтары мен топшаларын көрсеткен. Қазақ тілінің Диалектологиялық карта (30-50 жылдары) диалектологиялық экспедициялардың материалдары бойынша С. Аманжолов құрастырған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Карталар
Өтежан Нұрғалиев

**Өтежан Нұрғалиев** - 1938 жылы 15 тамызда Ақтөбе облысы, Байғанин ауданының «Ақжар» ұжымшарында дүниеге келген.
Лақап аты — Саяр.

## Еңбек жолы
1964 жылы Қазақ Ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. 1964 — 1968 жылдары Жарқала орта мектебінде мұғалім, 1968—1969 жылдары «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде тілші, 1969—1972 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінде тілші, содан кейін «Жалын» баспасында редактор болып қызмет атқарған. Қазақ телевидениесінде жұмыс істеді. 2011 жылы 6 қаңтарда Алматы қаласында өмірден өтті.

## Еңбектері
Әдебиетке алпысыншы жылдары ***«Менің махаббатым»*** атты жыр жинағымен келген ақын өлеңдерінде жаңа бояу, тың үн, тосын мінез бар. Ақынның өзі де әдебиетке жаңбыр болып қүйып, нөсер болып төгіліп келді. Әдебиетке жаңа леп, жаңа тыныс қосылды. Ол көптеген кітаптардың авторы.
Шығармалары: Менің махаббатым. Өлеңдер. «Жазушы», 1962; Ақ нөсер. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1968; Нөсерден кейін. Өлеңдер. А., «Жалын», 1971; Ай астында ақбоз үй. Өлеңдер. А., 1972; Қайыңды тоғай. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973; Таңдамалы. Өлеңдер мен балладалар. А., «Жазушы», 1976; Соғыстың соңғы жазы. Балладалар. 1-кітап. А., «Жалын», 1977; Соғыстың соңғы жазы. Балладалар. 2,3,4-кітаптар. А., «Жазушы», 1978, 1980, 1984; Тыныштық. Өлеңдер. А., 1987; Афина мектебі. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1997.
«Құрмет» орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ақтөбе облысы
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:1938 жылы туғандар
Заңды тұлғаның таратылуы

*Заңды тұлғаның таратылуы* — заңды тұлғалар қызметінің тоқтатылуы, оның мәні олардың құқықтары мен міндеттері басқа заңды немесе жеке тұлғаларға өткізілместен олардың істері мен мүлкінің жойылуында. Заңды тұлғалар таратылған кезде олардың өндірістік, сауда, ғылыми-техникалық және қоғамдық қызметі тоқтатылады, олардың несиегерлері қанағаттандырылады, үлескерлік жарналар заңды тұлғалардың мүшелеріне қайтарылады, олардың мүлкі сатылады. Кәсіпорын құрылған мерзімінің аяқталуына байланысты, құрылғандағы мақсатына жеткеннен кейін оның құрылтайшыларының (қатысушыларының) шешімі бойынша, сондай-ақ соттың шешімі бойынша таратылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Педагогикалық қызмет

**Педагогикалық қызмет** — педагогикалық процесте тәрбиеленуші тұлғасын тәрбиелеудің, дамытудың,
оның өзінше дамуының оңтайлы жағдайларын тудыруға және өзін еркін және шығармашылықта
көрсетудің мүмкіндіктерін таңдауға бағытталған кәсіби қызмет.

Педагогикалық қызмет-негізгі мәселе мұғалімнің талаптары мен мақсаттарының оқушының мақсаттарымен, мүмкіндіктерімен, тілектерімен, сәйкестігі; едагогикалық қызмет сәтті жүзеге асыру мұғалімнің педагогикалық технологияны, педагогикалық техниканы игеруімен, оның кәсіби санасынын деңгейімен байланысты. Педагогикалық қызмет үш моделі: 
# мәжбүрлеу педагогикасы (авторитарлық педагогикасы), 
# толық бостандық педагогикасы, 
# серіктестік педагогикасы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Палтус

**Палтус** — камбала тұқымдасына жататын балықтың төрт түрінің жалпы аты. Палтустың камбаладан айырмасы денесі ұзынша, басы ассиметриялы. Кәдімгі немесе ақ палтустың ұзындығы 4,5 м, салмағы 335 кг-ға дейін.

## Дереккөздер


Санат:Түйетабантәрiздiлер
Динамограф

**Динамограф** - бұлшық еттің тартылу жылдамдығын және күшін кескіндеме түрінде тіркеуге арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Нүкеш Бәдіғұлов

**Нүкеш Бәдіғұлов** (*[[1936]]-[[1999]]*)15 желтоқсанда Шығыс Түркістанның Дөрбілжін ауданына қарасты Ақсу ауылында туған.1966 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Қазақ радиосында, Алматы облыстық* «Жетісу»* газетінің ауыл шаруашылығы және әдебиет пен мәдениет бөлімдерінде, Қазақстан жазушылар одағының көркем әдебиетті насихаттау бюросында қызмет істеді.Өмірінің соңғы жылдары Қазақстан жазушылар одағында кеңесші болған.
*Ақынның алғашқы өлеңдер топ-тамасы 1969 жылы *«Жас керуен»* жинағына енген.
*Содан кейінгі кезеңдерде оның ойға тарта жыр жинақтары шықты.*«Парыз»* атты жыр кітабы үшін 1996 жылы Халықаралық* «Алаш»* әдеби сыйлығын алған.
## Шығармалары
**Бәйтерек. Өлеңдер. А., «Жазушы», [[1974]]; 
**Нұрлы жұлдыздар. Өлеңдер мен поэмалар. «Жалын», 1976; 
**Күлімде шуақ. Өлеңдер мен поэма. А., «Жалын», [[1979]]; 
**Жарық сәуле. Өлеңдер мен поэма. А., «Жазушы», 1982; 
**Сырлы ағыс. Өлеңдер. А., «Жалын», [[1984]]; 
**Өмір сазы. Өлеңдер. А., «Жалын», 1989; 
**Енші. Өлеңдер. А., «Жалын», [[1992]]; 
**Сыбаға. А., «Ана тілі», 2001.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Панады

**Панады** — ет, балық және осылардың турамасынан дайындалып тағамдардың сыртына жағылатын (аунатылатын) өнімдердің (ұн, кепкен нан ұнтақтары, жұмыртқа ақуызы, бұлғанған жұмыртқа және т.б.) жалпы аты.

## Дереккөздер
Маркетинг жоспарын талдау

**Маркетинг жоспарын талдау** — қандай шығындардың неғұрлым тиімді екенін, қандай өзгерістер енгізу қажет екенін анықтауға мүмкіндік беретін түрлі маркетинг факторларының (топтың түр-түрі, өткізу әдістері, өткізу аумағы, өткізу арналарына қатысушылар, сауда қызметкерлері, жарнама құралдары және тұтыну түрлері сияқты факторлардың) құндық пайдалылығын талдау.
## Дереккөздер


Санат:Маркетинг
Гальперин Пётр Яковлевич

**Гальперин Пётр Яковлевич** (1902-1988) - психолог,Ресей Федерациясы ғылымының еңбегі сіңірген қайраткері (1980). Пед.ғ.д-ры (1965), проф. (1966). Ақыл-ой әрекеттерін саты-сатымен қалыптастыру теориясын ұсынды, Гальперин пікірінше, ақыл-ой әрекеттерін қалыптастыру процесі 5 сатыдан өтеді.

**Гальперин П.Я.** (1902-1988) -Харьковтағы психологтар мектебінің мүшесі, ақыл-ой әрекетін жоспарлап қалыптастыру деген айрықша теорияның және психология пәнінің мәселесін диалектикалық-материалистік рухта шешуде субъект іс-әрекетінің бағдарлылығы ілімінің авторы. Гальперин теориясы педагогикалық психологияда, ересектерді оқыту психологиясында, педагогикалық төмендеп кеткен балаларды, интеллектің дамуын психодиагностикалауда кең өрісті қолданылады. Ұлы Отан соғысы жылдарында Гальперин іс-әрекеттік қатынас идеясын басшылыққа ала жараланғандардың қимыл-қозғалысын қайта қалпына келтірумен айналысқан. Гальпериннің біраз еңбектері нұсқа, зейін, инстинктер, психология тарихы т.б. сол сияқты бағыттарға арналған. Негізгі еңбектері: "Әрекеттің ақыл-ойлығы және ғылым пәні" (1974), "Психологияға кіріспе" (1976), т.б.
## Дереккөздер


Санат:Психологтар
Санат:Педагогика
Пастеризация

**Пастеризация** - әр түрлі зиянды микроорганизмдерден залалсыздандыру мақсатында сұйықтарды (сүт, шарап, сыра, т.б.) белгілі бір мерзім (15—30 мин) бойына 60—70°С температурада қыздыру. Бұл әдіс жоғары температураға дейін қыздыруға келмейтін тағамдарды ұзақ мерзімге сақтау үшін пайдаланылады. Тәсілді алғаш ұсынушы француз микробиологы Л.Пастер. Көптеген тамақ өнімдерін (температурасын 100°С асырса қасиеті өзгеретін) консервілеуде осы тәсіл қолданылады.

## Дереккөздер
Тұтынушыны талдау

**Тұтынушыны талдау** - талғамды зерттеуге, қажеттіліктердің құрылымын тұтынушылардың топтары бойынша саралауға, қанағаттандырылмаған қажеттіліктерді, тұтынушының белгілі бір тауарларды артық санау уәждерін анықтауға арналған талдау.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Логика-философиялық трактат

thumb|right|200px|Людвиг Витгенштейн
**Логика-философиялық трактат** - Витгенштейннің философиялық көзқарасының басты шығармасы, 1918 жылы жазылған. Кітап мәтіні афоризм түрінде, осы немесе басқа афоризмнің маңыздылық деңгейін білдіретін, сандармен белгілене отыра жазылған. Витгенштейн объективті мағыналы және ешқандайда психологиялық ерекшеліктерге мойынсынбайтын ойлау шегін қоюға тырысады. Осы жерде ой тілмен теңестіріледі, ал философия «тілдің сыны» аналитикалық формасын қабылдайды.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Философиялық шығармалар
Санат:Шығармалар
Санат:Аналитикалық философия
Санат:Тіл философиясы
Тәжірибелік іс-әрекет

**Тәжірибелік іс-әрекет** - мақсаты - әрекет етуші жеке
тұлғаның немесе топтың өзара әрекет ететін табиғи және әлеуметтік әлемін саналы өзгерту болып табылатын іс-әрекет. Тәжірибелік іс-әрекет- әрекет оқу процесінде және тікелей тәжірибеде бұрын меңгерілген тәсілдермен іске асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Пектин

**Пектин** — көмірсулар болатын органикалық қосылыстар тобы. Жеміс-жидектерде, тамыр жемістерінде мол болады. Егер қант пен жеміс қышқылдарын қосып қыздырса желеге айналады. Кондитер өндірісінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Тағам қоспалары
Адамның үйлесімді дамуы

**Адамның үйлесімді дамуы** ( - байланыс, үндестік, шамаластық) - адамның дене және рухани күштерінің шамалас дамуы, оның білімінің, мінез-құлығы мен іс- әрекетінің әртүрлі жақтары мен қызметінің қисынды, қатаң үйлесуі. Адамның ақылының, ерігі мен сезімінің бір бағыттылығына қол жеткізуді көздейтін оның рухани әлемінің рационалды-логикалық және эмоциялы-психологиялық сфераларының келісімдегі айналым процесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Динамография

**Динамография** - бұлшық еттің тартылу жылдамдығын және күшін кескіндеме түрінде тіркеуге негізделген бұлшық ет қызметін зерттейтін әдіс.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Эвфония

**Эвфония** (  )  - аллитерация, ассонанс және тағы басқа дыбыстық қайталаулардың түрлері, тілдік формаларда қолданылатын түрлі фонетикалық амалдардың жинақталып үндесуі.

Әдеби шығармада, өлең-жырларда дыбыстары үйлес, бірін-бірі қайталайтын сөздерді шебер қолдануда эстетикалық сезімге жақсы әсер етіп, сөз әуезділігін арттыра түседі. Сөздің дыбыстың гармониясын күшейтетін тәсілдер: *өлең ұйқасы, аллитерация, ассонанс, дыбыстың қайталаудың барлық түрі*.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Теориялық іс-әрекет

**Теориялық іс-әрекет** - мақсаты - әлемді тану және түсіндіру, ой эксперименті процесінде тәжірибелік іс-әрекет тәсілдерін табу және негіздеу болып табылатын жеке тұлғаның немесе топтың іс-әрекеті.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Барлау мәліметтері

**Барлау мәліметтері** () — ұрыс алдында, сондай-ақ ұрыс барысында шешім қабылдау үшін командирге қажет болатын қарсылас, жергілікті жер, метеорологиялық жағдай және т.б. туралы мәліметтер. Бөлімше мен бөлім командирлері Барлау мәліметтерін барлаушы бөлімшелерден, бақылау постарынан (бақылаушылардан), тұтқындардан жауап алу және т.б. жолдармен алады. Барлау мәліметтерінің маңыздылығы олардың мазмүнымен, шынайынығымен, қалыптасқан жагдай шарттарына байланысты айқындалады. Барлау мәліметтерінің нактылығына қарай олар анық, ықтимал, күмәнді және жалған болып бөлінеді.

## Барлау шолғыны
Барлау жасағында әрекет етуші батальоннан (ротадан) жіберілетін тактикалық барлау органы. Құрамадан (бөлімнен) жіберілген барлау шолғыны жеке барлау шолғыны (ЖБШ) болып тағайындалады. Әдеттегі барлау шолғыны (ЖБШ) құрамына саперлермен және басқа мамандармен күшейтілген взвод кіреді. Барлау шолғыны (ЖБШ) барлау үшін бағыт немесе объекті мен міндеттер алады. Барлау шолғыны өз міндеттерін бақылау, торуылдау, шабуылдау, ал қажет болған жағдайда ұрыс жүргізу арқылы орындайды.

## Барлаушы жер серігі
Орбитаға шығарылған жасанды жер серігі. Ол арнайы барлау құралдарымен жабдықталып, барлау мәліметтерін табуға арналады. Барлаушы жер серігінің көмегімен қарсыластың жер үсті объектілері, теңіз, әуе және ғарыштық нысаналары туралы мәлімет алуға болады. Барлаушы жер серігі алынған барлау мәліметтерін Жерге теледидар арқылы немесе контейнерлер тастау арқылы жеткізеді.

## Барлаушы топ
Ұрыстың жылжымалы түрлерінде, сондай-ақ қарсыласпен түйіспеген қорғаныс кезінде қарсылас пен жергілікті жерге барлау жүргізу үшін құрамалар мен бөлімдерден арнайы жіберілетін әскери барлау органы.

## Барлаушы ұшақ
Әуе барлауын жүргізуге арналған, арнайы техникалық жабдықтары (аэрофотоқондырғы, радиолокациялық қондырғы, т.б.) бар әскери ұшақ. Барлаушы ұшақ  жер бетіндегі, әуедегі және теңіздегі нысаналарды (қарсыластардың объектілерін) әуеден барлап, олар жөніндегі мәліметтерді авиациялық басшылық орындарына береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сұраным мен тұтынымды талдау

**Сұраным мен тұтынымды талдау** — қоғам мүшелерінің материалдық қажеттіліктерін ғылыми тұрғыда болжап білу және оларды қанағаттандырудың оңтайлы жолдарын іздестіру міндеттерін көздейтін экономикалық зерттеу саласы. Талдаудың маңызды бағыты — табысы түрлі деңгейдегі, мүдделері әр алуан, кәсібі, отбасылық жағдайы алуан түрлі, т. б. бір текті әлеуметтік топтардың сұранымы мен тұтынымын зерттеу. Болашақ қажеттіліктерді анықтау кезінде пайдаланылатын әдістер: бүгінгі төлем қабілеті бар сұранымды зерделеуді басшылыққа алатын статистикалық әдістер; халықтың белгілі бір топтары (өндірістер) тұтынымының ғылыми тұрғына дәйектелген нормаларының есебіне негізделген нормативтік әдістер. Адамның физиологиялық қажеттіліктерін зерделеу негізінде, мысалы, тамақтану нормалары әзірленеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Банктің өтемпаздығы

**Банктің өтемпаздығы** банктің клиенттер алдындағы өзінің ақша міндеттемелерін дер кезінде орындай алу қабілеті. Банк теңгерімінің пассивтері мен активтерінің тендестірілуімен, орналастырылған активтер және банк тартқан пассивтер мерзімінің сай келу дәрежесімен айқындалады. Тұрақты (теңгерім бойынша белгілі бір күнгі өтемпаздық), ағымдағы (белгілі бір өткен кезеқдегі өтемпаздық), келешектегі өтемпаздық түрлеріне ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Экспрессия

**Экспрессия **  - суреттеп, көркемдеп көрсететін, тілге ерекшелікпен эмоционалды бояу беретін сөйлеу сапасы.

**Экспрессия** ( — біліну, көріну) адамның вербалды емес жолмен өзінің ішкі күйін немесе ішкі әлеміндегі ақпаратты басқа адамдарға болмысынан немесе үйреніп алған қимыл-қозғалыстар (мимика, пантомимика, жестілер) арқылы жеткізетін жүйе. Экспрессия — көрнектілік; сезімнің, күйініш-сүйініштің көріну күші. Экспрессиялық реакциялар адамның эмоциялары мен сезімдерінің сыртқы көрінісі (мимикада, пантомимикада, дауыста, ишарада) болып табылады. Экспрессияның зерттелу тарихын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең үшін Аристотельдің, Гиппократтың ілімдерінде негізі бар дәстүрлерді ұстану тән; бұл кезең физиогномика туралы ілімнің жасалуымен аяқталып, XIX ғасырдың ортасына жеткенде ғылыми тұрғыдан қисынсыз болып шықты. Екінші кезеңнің басталуы Ч. Дарвиннің еңбектерімен басталады. Ол білдіру қимылдарының бейімделу механизмдерінің бірі ретінде пайда болғаны туралы және эмоцияны білдірудің адам мен жануарлардағы филогенетикалық ортақтығы туралы болжам ұсынды. Экспрессия адамда генетикалық тұрғыдан болғанымен, әлеуметтік нормаларға орай үйрену процесіне байланысты. Бұл орайда белгілі бір эмоциямен ешқандай "табиғи" байланысы жоқ эмоциялық нысандар пайда болуы мүмкін. Белгілі бір мәдениетке қатысты адамдарда эмоция нысандары біршама ұқсас болады. Эмоцияның әр түрлі мәдениеттер адамдарына ұғынықты әмбебап нысандары да, белгілі бір мәдениет шеңберінде ғана түсінілетін нысандары да болады. Мысалы, көз жасы қайғы мен уайымның белгісі ретінде әмбебап дерлік, алайда бұл реакцияның нысаны (қашан, қалай және қаншалықты ұзақ жылау керектігі) мәдениет нормаларына байланысты. Экспрессияның адамдар арасындағы қарым-қатынас сипатына елеулі ықпалы болады. Эмоцияның басы артық не жеткіліксіз болуы, оның нақты жағдайға сәйкессіздігі адамның қарым-қатынастарындағы кикілжіңдердің себебі болуы әбден мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Жантану
Санат:Медицина
Өтімді активтер

**Өтімді активтер** оңай өткізілетін қаражат — мемлекеттік қысқа мерзімді бағалы қағаздар, пайыз түрінде табыс әкелмейтін ағымдағы шоттар, нақты ақша, яғни ұйымның айналым активтерінің ақша айналымына жоғары жылдамдықпен тартылатын бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Морфологиялық категориялар

**Морфологиялық категориялар** - 1. сөздердің барынша ірі разрядтары. Грамматикалык мәндердің айтылуының біріккен бірыңғай тұлғасы. Зат есім категориясы (септелетін сөздерді біріктіретін сөз табы ретінде)', Етістік категориясы (жіктелетін сөздерді біріктіретін сөз табы ретінде); 2. сөздердің сол разрядының жинақталган сипаттары. Айтылымы сол қатпарға енетін сөз тұлғаларының ара қатынасында немесе грамматикалық тұлғаларды қарама-қарсы қойғанда байқалады. Септік категориясы. Мерзім категориясы. Тұр категориясы. Етіс категориясы. Рай категориясы; 3. сөздердің сол деңгейінің грамматикалық категориясының айтылымы болып табылатын сөздердің қосымшалық түрлері. Атау септік категориясы. Жекеше түр категориясы. Осы шақ категориясы. Өздік-ортақ етіс. Ашық рай категориясы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Кітап беру кафедрасы

**Кітап беру кафедрасы** - оқырмандарға берілетін және олардан қайтарылып алынатын кітаптарды жазып дайындауға, кітап беру процесіне қажетті құжаттарды сақтауға, көмекші картотекаларға және басқаларға арналып жабдықталған орын.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Девальвация

**Девальвация** ( - күшін жою; *valeo* — мәнді, құны бар) - халықаралық қаржы нарығындағы, ұлттық қаржы бағамының төмендеуі, қаржы қорының азаюы, мемлекеттің төлейтін теңгерімі және тез арадағы сауданың төмендеуімен байланысты, ұлттық ақша бірлігінің тұрақты құндылығының заңды дәрежеде төмендеуі, құнсыздануы.

Әдетте, елдің сауда теңгерімі мен төлем теңгерімінің күрт нашарлауының, валюталық сақтық қорлардың (еркін айналыстағы шетелдік валюталар қорының және халықаралық шарт негізінде шетелдегі шоттарда және халықаралық валюталық-несие ұйымдарында, мыс., Халықаралық валюта қорында, құрылған арнаулы сақтық қаражаттың, сондай-ақ шетелдік банкнот, монета, т. б. қорының) сарқылуының, халықаралық нарықтарда ұлттық валюта бағамының құлдырауының салдары болып табылады. Ашық және жасырын девальвация түрлеріне бөлінеді. Ашық девальвация заңды тұрғыда танылған девальвация, алтын қорынан өтелмейтін көлемде  қағаз ақшаларды айналыстан алу немесе айырбастау есебінен валютаның ресми бағамын төмендету. Гиперинфляциядан кейін валютаны тұрақтандыру әдісі. Жaсырын девальвация — ресми жария етілмеген девальвация, мемлекеттің құнсызданған ақша купюраларын айналымнан алмай-ақ ақша өлшемінің нақты алтын баламын төмендетуі.

## Дереккөздер

Санат:Девальвация
Санат:Қаржы бойынша аяқталмаған мақалалар
Санат:Экономикалық терминдер
Еңбекті нормалаудың талдамалы әдісі

**Еңбекті нормалаудың талдамалы әдісі** - нормаланатын жұмыстың, жұмыс орнында еңбекті ұйымдастырудың және жабдықты пайдаланудың қолданыстағы тізбектілігі мен тәсілдерін зерделеу мен талдауға негізделген әдіс. Талдамалы-зерттеу әдісімен есептік-зерттеу әдісі түрлеріне бөлінеді. Олардың айырмашылығы — еңбек нормасына кіретін қажетті уақыт шығынын анықтау тәсілінде.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Дезинтермедиация

**Дезинтермедиация** (ағыл. *desintermediation*—делдалды жою) — инвесторлардың ақшалай қаражатты дәстүрлі несие ұйымдарының (қаржы делдалдарының) жеткілікті дәрежеде төмен пайызды табыс табатын шоттарынан ашық нарықтағы неғұрлым жогары табысты инвестицияларға аударуы. Бүған кері үдеріс: делдалдарды іске қосу — *redesintermediation* - редезинтермедиация деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Эмфаза

**Эмфаза** — дауыс ырғағы, қайталау, синтаксистік позиция арқылы айтылым элементінің жекеленуі.

Поэтикада сөздің эмоциялық мәнерінің артуы. Эмфатикалық сипат сөзге түрліше мәнер береді; мысалы: сөздерді анафоралық қайталау, риторикалық сұраулар т.б.

## Дереккөздер

Санат:Риторикалық сөздер
Жасырын категориялар

Жасырын категориялар-криптотиптер, нақты морфологиялық көрініс таппаған, әйтсе де сөйлемдік кұрылым мен оны түсіну үшін қажет болып табылатын сөздердің немесе сөз тіркестерінің семантикалық және синтаксистік белгілері. Жасырын категориялар қатарына айқындылық- белгісіздік, актуалдылық- визуалдылық, жақты - жақсыз т.б. ұғымдық категориялар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Гербарт Иоганн Фридрих

thumb|200px|Гербарт Иоганн Фридрих
**Гербарт Иоганн Фридрих** (1776-1841) - неміс философы, педагог, психолог. Негізгі педагогикалық еңбектері: «Тәрбие мақсаттарынан шығарылған жалпы педагогика», «Психология оқулығы», «Психологияны педагогикада қолдану туралы хаттар», «Педагогика бойынша дәрістер очеркі». Гербарт бойынша, педагогика оған тәрбие мақсаттарын белгілейтін философиямен және осы мақсаттарға жету жолдарын көрсететін психологиямен ең тығыз байланысты. Авторитарлық педагогиканың теоретигі болып саналады. Гербарт пікірінше, тәрбие мақсаты қалыптасқан қатынастарға бейімделе алатын, бекітілген құқық тәртібін кұрметтейтін ізгі адамды қалыптастыруда тұрады. Тәрбиеленушілерге тәрбиелік ықпал етудің негізгі жолдарын бөліп көрсетті: оқыту, басқару және адамгершілік тәрбиесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Психологтар
Талдамалы есеп

**Талдамалы есеп** - ақшалай және заттай түрде егжей-тегжейленген шаруашылық операцияларының бухгалтерлік есебі. Бастапқы құжаттарға негізделген, талдамалы шоттарда жүргізіледі (карточкалар, кітаптар, тізімдіктер, т. б.) және жинақтамалы есеп үшін негіз болып табылады. Субъект есеп саясатында талдамалы есепті жүргізу тәртібін белгілейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Өндіріс анархиясы

**Өндіріс анархиясы** / Өндірістегі Берекесіздік – экономикалық заңдардың бейберекет әсері жағдайында қоғамдық өндірістің берекесіз дамуы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Мағлұмдама

**Мағлұмдама**(лат. *declaratio* — жариялау, құлақтандыру) — қандай да болсын қағидаларды немесе ұстанымдарды ресми түрде немесе салтанатты түрде жариялау; белгілі бір ақпарат (мәлімет) баяндалатын кейбір ресми құжаттардың атауы. Саяси мағлұмдама, кеден, пошта, салық мағлұмдамалары түрлеріне бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Бас жорық заставасы

**Бас жорық заставасы (БЖЗ)**  — жорық кезінде бөлімшелер мен бөлімдерді жорықтық күзететін орган. Бас жорық заставасы взводтан ротаға дейін құрамда жіберіледі, олар танктермен, танкіге қарсы артиллериямен, саперлермен және барлаушы-химиктермен күшейтілуі мүмкін. Бас жорық заставасы алға күзетілетін лекті қарсыластың түтқиыл шабуылынан қорғауды қамтамасыз ету міндеттерін орындау үшін жіберіледі және жергілікті жер мен қарсыласты барлау, жазылуды мүмкіндігінше тиімді жағдайлармен қамтамасыз ету үшін шолғын машинасын (жаяу тәртіппен шеру жүргізгенде шолғын бөлімін т.б.) жібереді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бас калибр

**Бас калибр** - кеменін өз класына тән қойылған негізгі тапсырмаларды орындайтын және ең үлкен калибрі бар кеменің артиллериялық бөлігі. Бас калибр зеңбіректері қазіргі кездегі крейсерлерде 203 мм-ге дейін, эсминец пен фрегаттарда 130 мм-ге дейін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Андеррайтер

**Андеррайтер** (* - кепіл- гер*) — сақтандыруда: сақтандыру компаниясының тәуекелдік түрлерін сақтандыруға немесе қайта сақтандыруға қабылдайтын уәкілетті тұлғасы, сақтандыру қоржынын қалыптастыруға жауап береді; қаржы қызметінде: қайта шығарылған акциялар мен басқа да бағалы қағаздардың белгілі бір санын кейінірек инвесторларға сату үшін, яғни нарықта бағалы қағаздарды бастапқы орналастыру үшін оларды сатып алу арқылы орналастыруды өз міндетіне алған кепілгер, кепілдемеші (андеррайтердің қайта сату үшін олардың жаңа шығарылымын сатып алуы).

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Баррикада

thumb|right|200px|

**Баррикада** - жергілікті пункттердің қорғанысы кезінде қолданылатын танкіге қарсы инженерлік кедергілер. 

Баррикадалар тосқауылдар сияқты жасалады, бірақ тосқауылдан өзгешелігі оның атыс саңылауы болады. Олар көшелерде және жергілікті жердегі құрылыстар аралықтарына қойылады. Бөлімшелердің маневрін қамтамасыз ету үшін баррикадаларда өтпе жасалады, оларды дайындалып қойылған тасымалды бөгеттермен, сондай-ақ бөренелермен, қималармен немесе темірсауытты арқалық бөренелермен шапшаң жабуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Бекіністер
Бас командалық пункт

**Бас командалық пункт** — кеме командирінің ұрыс барысын бақылайтын және бағыныстылардың іс-әрекетіне басшылық жасайтын орны. Бас командалық пунктте кемені, оның қару-жарағы мен техникалық құралдарын басқару аспаптары жинақталған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Табыс турапы мағлұмдама

**Табыс турапы мағлұмдама** — азаматтардың, лауазымды адамдардың немесе ұйымдардың табыс мөлшері мен көздері туралы мәлімдемесі, декларациясы. Азаматтардың кейбір санаттары (мыс., кәсіпкерлік қызметпен айналысатын және табыс табатын азаматтар) мен заңи тұлғалар (атап айтқанда шетелдік заңи тұлғалар) үшін оны міндетті түрде табыстау белгіленеді. Ол жергілікті өкімет органдарының шешімімен не прокурордың талап етуімен берілуі мүмкін. Оны беруден жалтарған немесе уақытынан кешіктіріп рәсімдеген және кешіктіріп берген тұлғаларға заңдарда көзделген жауапкершілік жүктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Күшін жою

**Күшін жою** 1) жарамсыз деп жариялау; 2) сатып алуға немесе сатуға берілген тапсырысты қайтып алу, мұнда тапсырыс орындалғанға дейін кез-келген уақытта оның күшін жоюға болады; 3) ескі борышты жаңа борышпен айырбастау.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Бас қолбасшылық

**Бас қолбасшылық** — ядролық қаруды қолдану туралы команда бере алатын бірден-бір жалғыз топ.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гештальт

**Гештальт** ( - бейне, қалып) - тұғастың, оның өзгеріп тұратын бөліктерін ұйымдастырудың тұракты әдісі; тұтас психикалық кұрылымдар. Гештальт терапия - гештальт психология теориясына негізделген адамға психотерапиялық ықпал ету әдістері мен процедуралардың жүйесі. Гештальт басты принципі - адамның өзін-өзі, басқа адамдарды және барлық басқа әлемді барындай шартсыз қабылдау: адамның өтпелі калпын толық жетілгендей, езгеруді немесе жақсартуды талап етпейтіндей бағалау және қабылдау. Соңғы жылдары біздің елде Гештальт психологтардың ғана емес, педагогтардың да назарын тартуда, өйткені психотерапия әдістері педагогтар мен тәрбиеленушілердін өзара ықпалдастықтарының әдістер жиынтығына белсенді енуде.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Басқару жүйесінің беріктігі

**Басқару жүйесінің беріктігі** — басқарудың қосалкы пункттерін құруға, соның ішінде олардың жылжымалылығына, орталықтандырылуына, бүркемеленуіне, берік әскери-инженерлік құрылыстарда орналасуына, байланыстын тура қосалқы құралдары мен түрлерін колдануға, байланыстың тіке, айналмалы арналарын ұйымдастыруға, ӘҚК басқару пунктерін қорғауды ұйымдастыруға, басқару жүйесінің жалған элементтерін құруға, радиоэлектронды қорғау жөніндегі тиімді шараларды қолдануға байланысты беріктік.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Декорт

**Декорт** (неміс. *Decort* - шегерім) - тауар төлемақысының мерзімінен бұрын төленгені немесе мәміле шарттарымен салыстырғанда сапасының неғұрлым төмен болғаны үшін оның белгіленген бағасынан шегеру.
Тауар үшін алдын ала төлегені немесе мәміле шартымен салыстыру бойынша сапанын төмен болғаны үшін
тауар бағасынан шегерім. Төлемі мерзімінен бұрын өтелгені немесе тауардың саны мен сапасының келісімде көрсетілген шарттарға сәйкес келмегені үшін тауарлар бағасының түсірілуі.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Категория (Лингвистика)

**Категория** (- нақтылау, дәлелдеу)- бір-біріне қарсы мағынада қойылған грамматикалық мәндер қатарының лингвистикалық жиынтығынан жасалады.
## Түрлері
#Жақсыздық-жақтылық Категориясы - тілдің әмбебап лексико-синтаксистік категориясы, сөйлемдегі субъектіні қоршаған әлемдегі баска бір затка (референтке) жаткызумен, сонымен бірге бұл заттың кеңістік пен уақытта окшаулануымен ерекшеленеді.
#Сырттай категория - арчин тілінде кездесетін етістіктің түрі.
#Синтаксистік емес категория - формальды айтылуы сол айтылымдагы баска формаларға қатыссыз лингвистикалық категория; сейлемдегі бір сөздердің басқаларға қатыстылыгын білдірмейтін категория; синтаксистік категорияға карама қарсы.
#Нольдік категория - грамматикалық категорияның кұрамындағы белгіленбеген категориялық тұлга.
#Қосарлық категория -шығуы қосарлы санмен байланысты екі заттың немесе қосарлы заттыңжиынтык мәні (глаза, колени, штаны, брюки, вожжи).
#Сөйлеу категориясы -айтылымның жалпы модальдік және жалпы предикативті мазмұнын анықтайтын және әр алуан - конструктивті, просодикалы т.с.с. айтылуларды алатын синтаксистік және семантикалык-синтаксистік категориялардың бірі.
#Семантикалық-лексикалық категория -семантикалық кластарға бірігуге негіз болатын сөз қорының бірліктері ретінде семантикалық нышандардың жиынтығы.
#Синтаксистік категория- сөйлемдегі бір сөздердің басқаларына байланыстылығын білдіретін лингвистикалық категория.
#Қалып-күй категориясы - тек баяндауыш тұрінде, басым көпшілігінде жақсыз сөйлемде қолданылатын өзгермейтін сөздердің түрлері ( жаль, пора, нужно, больно, весело, душно).
#Субъективті бағалауыш категориясы - түрлі сөз таптарының- зат есімнің, сапалық сын есімнің және үстеудің тиісінше синтаксистік қолданылуы, сөйлеушінің әңгімеге көзқарасы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Үйретуге жарамдылықты анықтау

**Үйретуге жарамдылықты анықтау** - білімді меңгеру қарқынын анықтау; білім алудағы алға қарай өрлеу қарқынын; нәтижесінің көбею қарқынын айқындау; шәкірттердің потенциалдық мүмкіншіліктерін анықтау; нақтылы білім қорын анықтау.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Әуесхан Нұрғожақызы

**Әуесхан Нұрғожақызы** (1943-2006) - 15 наурызда ҚХР Шыңжаң өлкесінде туған. Шыңжаң Жазушылар одағының органы «Шұғыла» журналында редакторлық қызмет атқарған. 1970 жылдардың басында әдебиетке өлеңдерімен жарқырай көрінген. Елуден артық өлең-толғаулары, қырықтай әңгімелері, оншақты повесть, бір романы жарыққа шықты. Шығармалары қытай, ұйғыр, қырғыз, моңғол тілдеріне аударылып басылды. «Ана арманы» (1985), «Қосылғандар» әңгімелер жинағы (1987), «Соңғы қар» романы (1992), «Сурет алдында» повестер жинағы (1996), «Махаббат па әлде қарғыс» әңгімелер жинағы (2001), «Көкжиек» (қытай тілінде), (2003) повесть, әңгімелер жинағы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Санат:1943 жылы туғандар
Диссертация қорытындысының классификациялық белгілері

**Диссертация қорытындысының классификациялық белгілері** - 1. Диссертация қорытындысының сипаттамасы; 2. Диссертация қорытындысының жаңалық деңгейі; 3. Диссертация қорытындысының кұндылығы; 4. Жоспарлық зерттеулер мен диссертация тақырыптарының байланысы; 5. Қолданбалы мәні бар диссертациялық қорытындының енгізілу пайдалану деңгейі; 6. Қолданбалы мәні бар диссертация қорытындысының кеңейтілген түрде пайдаланылуының ұсынысы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Халықаралық классификациялау патенті

**Халықаралық классификациялау патенті** - халықаралық келісім негізінде қабылданды. Топтасуды ойлап табу функционалды сала негізінде салынған және негізгі сала немесе қосымша кұрал үшін халықаралық масштабта біркелкі топтау және іздеуді, хабарлауды ойлап табу.

## Дереккөздер


Санат:Патенттік құқық
Танымның диалектикалық әдісі

**Танымның диалектикалық әдісі** - шындық өмірдің зерттелетін салаларының заңдылықтары бойынша білім негізінде қалыптасқан ережелер (талаптар) мен адамдарды олардың танымдық- өзгеру қызметінде бағыттайтын жүйе.

Танымның диалектикалық әдісі диалектикалық логика қарастырады. Сол шындық өмірдің жалпы заңдылықтары мен танымдары негізінде адамдарды олардың практикалық және танымдық қызметінде бағыттайтын қағидаларды қалыптастырады, ойлайтын және әрекет ететін обьектіге қатысты талаптар жасайды, танымның шындыққа қозғалысы жүзеге асырылатын түрлердің теориялық негізін береді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Жарасбай Нұрқан

**Жарасбай Нұрқан** - 1937 жылы 22 наурызда Солтүстік Қазақстан облысы, Шал ақын ауданының Көктерек ауылында туған. 1960 жылы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін тамамдайды. Көп жылдар өлкелік, облыстық, республикалық баспасөзде жұмыс істеп, журналистік қызмет атқарды. 1981 жылдан баспагерлікке ауысып, ***«Өнер»*** және «Жазушы» баспаларында аға редактор болды. 1987 жылдан бірыңғай шығармашылықпен айналысады.
Шығармалары: Қара көздер. Өлеңдер. А., ***«Жазушы»***, 1966; Нұрлы терезе. Өлеңдер мен поэма. А., ***«Жазушы»***, 1971; Алтын десте. Өлеңдер. А., ***«Жазушы»***, 1977; Арманым менің. Өлеңдер. А., ***«Жалын»***, 1980; Терең барлау. Өлеңдер мен поэмалар. ***«Жазушы»***, 1987. Күй толғақ. Әңгімелер мен повестер. А., ***«Жазушы»***, 1972; Күтумен өткен ғұмыр. Әңгімелер мен повестер. А., ***«Жазушы»***, 1974; Бір ғана махаббат. Әңгімелер мен повестер. А., ***«Жазушы»***, 1982; Өзендер өрнекте-ген өлке. Тарихи-этнографиялық эссе. А., ***«Жалын»***, 1984; В ожиданий. Роман. А., ***«Жалын»***, 1985; Ерлі-зайыптылар. Роман.А., ***«Жазушы»***, 1987; Жаужағадан алғанда. Роман. А., ***«Жалын»***, 1993; Әйел жолы - жіңішке. Әңгімелер мен повестер. Роман. ***«Жалын»***, 1998; Ой ұшқын. А., 2003.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы
Санат:1937 жылы туғандар
Білім жүйесін диверсификациялау

**Білім жүйесін диверсификациялау** - демократияландыру мен нарық жағдайында білімді ұйымдастыру принципі. Диверсификация білім беру мекемелерінің әр түрлілігі мен әр нұсқалылығына жол береді.
## Дереккөздер


Санат:Білім беру
Динамометрия

**Динамометрия** - бұлшық еттің, не оның бір тобының өршуінен туындайтын күшті динамометр көмегімен өлшеу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Пеммикан

**Пеммикан** — құрамында пайдалы заттары мол, салмағы аз, қоректі тамақ өнімі. Құрамы күнде кептіріліп, ұнтақталған және қорытылған май мен орман қышқыл жидектерімен араластырылған бизон етінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Ыдырау

**Ыдырау** – заттардың ұсақ бөлшектерге ұсақталу дәрежесі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина