open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Петрофизика

**Петрофизика** — петрология ғылымының тау жыныстарының физикалық қасиеттерін, құрамын, құрылымын зерттейтін саласы. “Петрофизика” терминін ғылымға 1953 жылы неміс геофизигі Ф.Фрелих енгізген. Петрофизика қатты денелер физикасы, эксперименттік петрография, эксперименттік минералогия, инжинериялық геология, тектоника, пайдалы қазбалар ілімдерімен тығыз байланысты; тау жыныстарының физикалық қасиеттері (тығыздық, кеуектілік, серпімділік, эл., магниттілік, т.б.) мен құрамын зерттейді. Бұл қасиеттер тау жыныстарынан алынған үлгілерді петрографиялқ тәсілдермен зерттеу, скважиналар каротожы, жербетілік және аэрогеофизикалық түсірулер бойынша анықталады. Зерттеу нәтижесінде алынған Петрофизикалық мәліметтер, жасалған карталар тау жыныстарының түзілу кезі мен кейінгі өзгерістерін және кен орындарының орналасу заңдылықтарын анықтап, инжинериялық-геология міндеттерді орындауға мүмкіндік береді. Петрофизика сейсмологияда тереңдегі сейсмик. өзгерістерді танып-білуге де қолданылады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Петрография
* Петрология
Тайыр Бүркітбайұлы Тастандиев

**Тайыр Тастандиев** (20.03.1924, Жуалы ауданы Қызыларық ауылы – 08.09.1974, сонда) – Екінші Дүниежүзілік соғыс батыры. Жауынгерлік Даңқ орденінің толық иегері. 

* 1942 жылы тамызда Тастандиев әскер қатарына алынған. 1-ші және 2-Балтық бойы, 4-Украина майданының құрамында елді неміс-фашист басқыншыларынан азат ету ұрыстарына қатысты. Алғашқы жорық жолын бастағанда-ақ «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған Тастандиев Донбасс шахталарын, Донецк, Воронеж, Кенигсберг қалаларын, Қырым түбегін азат ету жолындағы айқастарда батылдық пен батырлықтың өшпес өнегесін көрсетті. 
* 1945 жылы 11 сәуірде  Донецк қаласының жанындағы кескілескен ұрыста өзінің бөлімшесімен жаудың күшті бекінісін алып, аса жауапты жауынгерлік тапсырманы орындағаны үшін ІІІ дәрежелі Даңқ орденімен, жау ДЗОТ-ын гранатамен жарғаны үшін ІІ дәрежелі Даңқ орденімен, Днепр жағалауындағы кескілескен ұрыста көрсеткен ерлігі үшін 1-дәрежелі Даңқ орденімен наградталды.
* Тастандиевтің майдандағы ерлігі орыс жазушысы К.Симоновтың «Шел солдат» деректі фильмінде (1974) біршама ашылып көрсетілген. 
* Жергілікті қаламгер Ә.Айтоқов Тастандиев туралы кітап жазған. 
* Соғыстан кейінгі жылдары Тастандиев өз ауылында халық шаруашылығындағы саласында еңбек етіп, 1953 – 74 жылдары Ақтөбе аудандық кеңесінің төрағасы болып қызмет атқарды. 

## Дереккөздер

Санат:20 наурызда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Жуалы ауданында туғандар
Санат:8 қыркүйекте туғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жуалы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:Даңқ орденінің толық иегерлері
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Әбділда Тәжібаев ауылы

** Әбділда Тәжібаев ауылы** (2003 жылға дейін — *Телікөл*) — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Телікөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі  кентінен солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1350 адам (726 ер адам және 624 әйел адам) болса, 2009 жылы 1725 адамды (870 ер адам және 8855 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 2000 жылға дейін "Қызылдиқан" деп аталған. 1975-1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін «Телікөл» кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Қарақасқа (көл)

**Қарақасқа** – Ертіс алабындағы көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы Андриановка ауылынан оңтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 93,2 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 11,6 км2, ұзындығы 4,5 км, енді жері 4 км, жағалау бойының ұзындығы 13 км, ең терең жері 0,16 м, суының көлемі 0,20 млн. м3. Суын 205 км2 жерден жинайды. 

## Жағалау сипаты
Пішіні сопақша келген. Су жиналатын алабы сәл белесті тегіс жазық. Жағалаулары аласа, солтүстік және оңтүстік жағалаулары жарқабақты (4 – 5 м). Суы мал суаруға жарамсыз.

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Қарақасқа (Қызылорда облысы)

**Қарақасқа** – Қызылқұм құмының солтүстік бөлігіндегі қыстау. Қызылорда облысы Сырдария ауданы Ақарық ауылының оңтүстік-шығысында 12 км жерде орналасқан. Жаңадария өзенінің аңғарында. Солтүстігінде егісті жерлер мен Жидебай көлі орналасқан. Жер бедері тегіс жазықты келген. Сортаңды сұр топырақ жамылғысында жусан, жантақ, сарсазан, бұйырғын, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) қыстаулары
Жусату

**Жусату** – малды жаймай тынықтыру. Сиыр, қой, ешкі, түйе жусатқан кезде күйіс қайырады. Күйіс қайыру мал жеген шөптің сіңімділігін арттырады. Көбінесе жылқы және семіртетін мал жусатылады. Жыл мезгіліне қарай әр түлікті жусату тәртібі әр түрлі болады. Мысалы, қойды таңсәріден өргізіп, түсте біраз жусатады да, ыстық басылысымен қайта жайып, іңірде, түнде жусатады. Жылқыны іңірде жусатып, түн ортасына дейін жайып, содан соң біраз жусатады да, тағы жайып таң алдында жусатады. Малды жусаған кезде бақылаусыз қалдыруға болмайды. Өйткені қасқыр, т.б. жыртқыштар малдың жусаған кезін аңдиды. 

## Сілтеме


Санат:Салт-дәстүрлер
Айманкүл Тәжібаева

**Тәжібаева Айманкүл** (1888, Қараөзек ст. – 28.11. 1952, Алматы) – халық ақыны, көрнекті ақын Ә.Тәжібаевтың анасы. Ауыл молдасынан хат танып, қисса-хикаяттарды, Фирдоуси, Низами, Хафиз, Науаи, т.б. шығармаларын, Қазан, Уфа баспаларынан шыққан қазақ дастандарын оқып, парсы тілін үйренген. 
Әуезов Тәжібаевтың анасы. 7 жасынан бастап ауыл молдасынан хат танып, парсы, шағатай тілдерінде жазылған дастандарды оқиды, насихаттайды. Қазақ ауыз әдебиетін жетік білген. Алғашқы өлендерінің бірі - 1915 жылы күйеуі Тәжібайдың қазасына шығарған жоқтауы. «Анадаусы» (1948), «Ана сыры» (
өлең-жыр жинақтары жарық көрді. Әуезовті өмір бойы құрметтеп, сыйлап өткен, талантына тәнті болған. Ұлы жазушы «Әбділда Тәжібаев» деген мақаласында Айманкүлдің өмірбаянынан біраз мағлұмат бере келіп:

«Далдабай өз баласы болмай, жиені Айманкүлді бесіктегі бала кезінде бала қылып, бауырына салып өсірген. Айманкүлді оқытушы Ділдәхан молда Бухарада отыз жыл оқып қайтқан, ескі медресе тәрбиесі бойынша көп білім алған кісі деп саналатын. Айманкүлдің кітап оқығыштық мінезін құптаған Ділдәхан молда өзі әбден қартайған шағында «ең жақсы шәкіртім осы» деп, бар кітапханасын Айманкүлге сыйлайды» 

деп, болашақ ақын қыздың тәлім-тәрбие алған ортасынан хабар береді. 

«Осы шығармаларды Айманкүл өзі оқып, жұртқа тыңдатумен қатар, баласының санасына ақындыққа құмарлықты еге жүреді».

Өлеңдері 1937 жылдан жергілікті баспасөзде жарияланған. Өлең-толғауларынан Сыр бойы ақындарының сарыны, Шығыс поэзиясының әсері байқалады. 2-дүниежүз. соғыс жылдарындағы  «Ана үкімі», «Аттаныңдар, қыздарым», «Отпен ойнама, өлесің», т.б. шығармалары отансүйгіш рухын танытады. Т-ның  «Ана дауысы» (1948), «Ана сыры» (1955) атты жеке кітаптары жарық көрген. 
## Дереккөздер

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақ ақындары
Сұлтанбек Тәушбаев

**Тәушбаев Сұлтанбек** (1956 ж.т., Жалағаш ауданы Мырзабай ахун а.) – ғалым, тех. ғыл. докт., проф. Жамбыл гидромелиорация.-құрылыс ин-тын бітірген (1980). 1980 – 2003 ж.  Қызылорда пед. ин-тында (Қорқыт ата атынд. Қызылорда мемл. ун-ті) оқытушы, кафедра меңгерушісі, ф-т деканы қызметтерін атқарған. 2003 жылдан «Қызылорда су шаруашылығы» мемл. кәсіпорнының директоры. Ғыл. еңбектері Арал-Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістері және өзен алаптарындағы геоэкология жүйелерін ескеріп, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Бақшайыш

**Бақсайыс**, Бақшайыш (8 ғасырдың соңыңда), сопылық ағымының ірі өкілі, Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің арғы аталарының бірі. Бақсайыстың шыққан тегі араб халифатының төртінші халифы Әзірет Әлінің баласы Мұхаметханафияға барып тіреледі. 

Қожа Ахмет Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті жанындағы тарих және этнофилология ғылыми-зерттеу орталығының қолжазба қорында Созақ ауданынан табылып сақталып келе жатқан «Темірнама» деп аталатын қолжазбада Ферғана мен Құжанттағы шейх Камаладдиннің баласы Насреддин еді деген дерек-мағлұмат беріледі. Осы Насреддиннің Сайд ата қойған лақап аты «Бақсайыс» еді деп беріледі. Сайд ата Бақсайысты жеті жасында Дешті Қыпшаққа халифа әрі пір етіп тағайындайды. Осы себепті Дешті Қыпшақтың ханы Бақсайысты Қысырау деген кісінің кызына үйлеңдіреді.

Бақсайыс - Сайд атаның шәкірті. Сайд атаның өзі Айқожа ишаннын (лақап аты Зәңгі ата) шәкірті, Зәңгі ата С. Бақырғанидың (Хакім ата) шәкірті. С. Бақырғанидың өзі Қожа Ахмет Йасауи хазіреттің шәкірті болатын. Әуезов Диваевтың «Өзбектер тегінің шығуы жөнінде аңыз» деп аталатын зерттеу еңбегінде: «Бақшайыш ата қыпшақ руынан» еді деп мағлұмат беретіні бар. Бұл дерек Сайд атаның Бақсайысты Дешті Қыпшаққа пір сайлады деген пікірімен сабақтасып жататын жақтары да бар. Ал 8 ғ-да араб тіліндегі нұсқадан түрік тіліне аударған Йасауидің ағасы Садыр шайхтың немересі Сафи ад-Дин Орын Қойлақыдан қалған қолжазба «Насабнама» деп аталады. Осы қолжазба 1992 ж. жеке кітап болып, Түркістан қаласындағы «Мұра» баспасынан басылым көрді. Осы аталмыш кітапта да Бақсайыс (Бақшайыш) Садыр шаһтың шөбересі еді деп көрсетіледі.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов
Санат:Сопылық
Санат:Ислам тұлғалары
Маржанды теңіз

**Маржанды теңіз** (*Coral Sea*) — Тынық мұхиттың батыс бөлігі. Теңіз Австралияның солт.-шығыс жағалауында (*[[Үлкен Тосқауыл рифі']]'), солт-те [[Жаңа Гвинея]], шығыста [[Жаңа Гебрид]] аралығында жатыр. Ауданы *4,9 мың км²*. Суының көл. *11470 мың км3*, орташа тереңд. *2394 м*, ең терең жері *9140 м*. [[Маржан рифі]] мен аралдардың көптігіне байланысты *'Маржан теңізі** аталған. Теңіз түбі көп тілімделген. Ағыстары батысқа бағытталып **Шығ. Австралия ағысына** ұласып кетеді. Су бетінің орташа температурасы ''тамызда 24С'', ақпанда 27 — 28°С. Тұзд. 34,5 — 35,5ү. [[Акула]], [[ұшатын балықтар]], т.б. ауланады. **Негізгі айлақтары:*' *Кэрнс* ([[Австралия]]), *Порт-Морсби* ([[Жаңа Гвинея аралы]]), *Нумеа'' (Жаңа Каледония аралы). М. т-де өзімен аттас аралдар тобы орналасқан.

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


  

Санат:Теңіздер
Тілеуберді Қоңырауұлы Рысымбетов

**Тілеуберді Қоңырауұлы Рысымбетов** (1939 жылдары туған, Сарыағаш ауданы) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1991), профессор, Экология академиясының академигі. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1962). 1962–1964 жылдары Оңтүстік Қазақстан мал шаруашылық бөлімінің тәжірибелік станциясында кіші ғылым қызметкер. 1964–1969 жылдары Алматы зоотехникалық -малдәрігерлік институтында аспирант, оқытушы. 1969 жылдан ғылыми қызметтерде болып, кейіннен қаракөл ғылым-өндірістік бірлестігі бас директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. Оның «Сасырдың химиялық құрамы, қоректілігі, қыр шөбінен пішендеме жасау технологиясы» атты еңбегін ғылыми конференция өте жоғары бағалады. Рысымбетов Одақта қаракөл қойын азықтандырудың теориялық және практикалық негіздерін қалаушы. Практикалық зор мәні бар, ғылыми еңбектері Қазақстанда 600 мың бас қаракөл қойын жайып-бағу технологиясының жаңа жобаларын жасауға пайдаланылды. Оның еңбектерінің желісімен ғылым-насихат кинофильмдері түсірілді. Самарқанд және Будапешт қалаларында өткен ІІІ және VІ Халықараралық қаракөл шаруашылығы симпозиумдарының дипломанты.

## Дереккөздер

Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Түркістан облысында туғандар
Сыдиық Жұбаев

**Сыдиық Жұбаев** (1886, бұрынғы Бөкей ордасы, Бесқыз ауылы – 1930, Маңғыстау, Форт-Шевченко) – қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Ганюшкинодағы орыс-қазақ училищесінің үш сыныбын бітірген (1904). 

1917 жылға дейін Маңғыстаудағы 2-Бозашы болысында тілмаш болған. 

1918 жылы Қаратөбеде өткен Маңғыстау қазақтарының съезінде Адай ревкомы төрағасының орынбасары болып сайланды. Азамат соғысы кезінде Атырау өңірінде Толстов бандаларына, Деникин әскерлеріне қарсы ұрыстарға қатынасқан. Маңғыстаудың оңтүстігіндегі қазақ болыстарын Қазақ АКСР-і құрамына енгізу жобасын жасап, оның жүзеге асуына үлес қосқан. 

1921 – 27 жылдары Адай округі атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1927 – 28 жылдары Адай округі халыққа білім беру бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 

1928 жылдан бастап Адай округіндегі шаруаларға қарсы жүргізілген солақай саясатқа, күштеп жаппай ұжымдастыру науқандарына халық наразылығын ұйымдастырушылардың бірі ретінде саяси қуғынға ұшыраған. 

1929 жылы тұтқынға алынып, 1930 жылы 9 қазанда ОГПУ үштігінің үкімімен ату жазасына кесілген. 

1962 жылы 8 ақпанда ақталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Петрохимия

**Петрохимия** — петрологияның тау жыныстары мен оларды түзуші минералдағы химиялық элементтердің таралу заңдылықтарын зерттейтін саласы. “Петрохимия” терминін ғылымға 1944 жылы Ресей ғалымы А.Н. Заварицкий (1884 — 1952) енгізді. Петрохимиялық зерттеулер геологиялық процестердің заңдылықтарын анықтау үшін фац., формац., металлоген., геотектоникалық талдауларда пайдаланылады. Тау жыныстарының химиялық құрамына талдау жасау негізінде Петрохимияның жаңа әдістері пайда болып, есептеудің түрлі әдістері жасалды. Олар минералдық, физикалық-химиялық, кристаллохимиялық, математикалық-статистикалық, компьютерлік, т.б. тұжырымдарға негізделген. Бұл әдістерді қолдану химиялық талдауды көп және әр түрлі бағытта жүргізуге, толық қорытынды алуға мүмкіндік береді. Осылай алынған коэффициенттер мен параметрлер тау жыныстарының химиялық құрамының функциясы болып табылады. Петрохимияда магматиттер — 20, шөгінді тау жыныстары — 10, метаморфты тау жыныстары — 20 түрлі әдістер арқылы зерттеледі. Петрохимиялық диаграммалар құрудың 130-дан аса түрі бар.
## Тағы қараңыз
* Петрография
* Петрология
* Петрофизика
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Петрология
Сағындық кесенесі

**Сағындық кесенесі** (19 ғасырдың аяғы – 20 ғасырдың басы) – архитекторлық ескерткіш. Отырар ауданы Шәуілдір ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 40 км жерде. Күйдірілген кірпіштен тұрғызылып, қабырғалары сыланған. Бес күмбезі бар тік төртбұрышты кесененің қабырғасы әктелген. Күмбездердің барлығы көпқырлы болып келеді және ең ірісі – ортаңғы күмбез. 
## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы
Санат:Қазақстан сәулеті
Текей Қарпықұлы

**Текей Қарпықұлы** (шамамен 1679, Ақтайлақ өңірі – 1764) — белгілі батыр, қолбасшы. 

## Өмірбаяны
Алшын тайпасының Кете руынан шыққан. 1711, 1723, 1726 жылы жоңғар басқыншыларымен болған ұрыстарда ерлігімен көзге түскен. Ел аузындағы әңгімелерде Текейдің батыр, палуан, әнші болғаны айтылады. Текей есімі Сыр сүлейлерінің шығармаларында орын алған.

## Деректер
Т.Ізтілеуов, Шегебай Бектасұлы және Аманжол ақындар оған арнау, дастан, журналист-жазушы М.Исаев «Әз Тәукенің Текей батыры» (1994) атты кітап шығарған. Текей есімі Түркістандағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесіндегі хан, би, батырлар тізімінде жазылса, Қармақшы ауданы аумағында «Текей әулие» бейіті бар. Сонымен қатар ауданда «Текей құмы», «Текей қазған құдық» атты жер-су атаулары кездеседі.
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қолбасшылар
Алуакент

**Алуакент** - Қазақстандағы көне қала орны (10 – 17 ғасырлар). Алғаш рет 1964 ж. Шымкент педагогикалық институты археологиялық отрядының экспедициясын (жетекшісі Н.П. Подушкин), ашып, зерттеген, 1980 ж. қайтадан зерттеу жұмыстары жүргізілді. Мықты бекініс жүйесі бар ежелгі қала: а) солтүстік-шығыс – оңтүстік-батыс бағытында созылып жатқан, табаны 120x75 м, жоғ. алаңы 86x60 м, биіктігі 5 – 6 м төрткүл орталық төбешіктен (қамал);

ә) жалпы көлемі шамамен 1,5 га қамалға оңтүстік-шығысынан жанасып жататын, төрткүл пішінді алаңдар түріндегі рабадтардан; 

б) ежелгі қаланың оңтүстік бөлігіндегі екі қақпаны бақылап тұратын, табаны 22x35 м, биікт. 6 м, сопақша төбешік түріндегі қақпа алдындағы құрылыстардан;

в) бүкіл қамалды периметрі бойынша, қақпа алдындағы құрылыстар мен рабадтардың бір бөлігін айналдыра қоршап жатқан, ені 5 – 15 м аралығындағы ордан; 

г) ежелгі қаланың батыс, солтүстік және оңтүстік бөліктерінде орналасқан конус тәрізді төбешік түріндегі мұнаралардың қалдықтары бар дуалдардан тұрады. 

Алуакентте оңтүстік жақтағы екі қақпадан басқа, солтүстік және оңтүстік бөліктерде де қақпа болған. Табылған материалдар: бертінгі темір заманындағы әр түрлі мақсаттағы жалатпа және жалатпасыз керамика бөліктері. Бүкіл керамика қыш қалыпта жасалып, жақсы күйдірілген. Әшекейіне тән элементтердің ішінде бедер-жосықты штамп, шикі сазға түсірілген ирек сызықтар (бір, екі, үш қатар) жалатпада марганецпен әшекейленген. Оңған көгілдір түстер басым. Қазіргі кездегі қабірлер ескерткіштің көп бөлігін (жоғарғы қабатын) басып кеткен. Қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
## Сілтемелер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Баян Ахметқызы Сағындықова

**Баян Ахметқызы Сағындықова** (10.11.1955 жыл, Түлкібас ауданы, Т. Рысқұлов ауылында дүниеге келген) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (2000).

## Өмірбаяны
* Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1977).
* 1977–80 жылдары Жамбыл облысы дәріхана басқармасында еңбек етті.
* 1980 жылдары Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясының Шымкент филиалына жұмысқа ауысты.
* 1981–84 жылдары Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық фармация ғылыми зерттеу институтының аспиранты.
* 1984 жылдан Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік медицина академиясында дәрі технологиясы кафедрасында ассистент, меңгеруші.

## Еңбектері
* Сағындықова Мемлекеттік білім стандартына үлес қосқан авторлардың бірі.
* 80-нен астам ғылыми еңбектері жарық көрген.
## Марапаттары
«ҚР Денсаулық сақтау ісінің озаты» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:10 қарашада туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Түлкібас ауданында туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан фармацевтері
Жұбай

**Жұбай, жар** – *ерлі-зайыпты адамдардың бір-біріне жақындығын білдіретін туыстық атау.* Көбінесе, әйелге қатысты айтылады. Дәстүрлі қазақ отбасында жұбайға көп құқықтар беріледі. Жұбай отбасының береке-байлығын ұстаушы, ұрпақ өсіруші, бала тәрбиелеуші секілді қасиетті борыштарға ие. Қазақстанда заңды түрде некелескен жұбайлардың отбасындағы және қоғамдық өмірдегі міндеттері мен жауапкершілігі Қазақстан Республикасының “Неке және отбасы туралы” Заңында (17.12.1998) айқындалып, олардың нақтылы құқықтары мен мүдделерін қорғау қамтамасыз етілген; қ. Ерлі-зайыптылардың міндеттері.

## Сілтеме


Санат: Салт-дәстүр, Қоғам
Жаролла Сағынтаев

** Жаролла Сағынтаев ** (1907 жылдары туған, Батыс Қазақстан облысы) – қоғам қайраткері. 1939 – 42 жылдары еңбекшілер депутаттары Түркістан облысы кеңесі атқару комитетінің төрағасы. Қазақ медицина техникумын бітірген. 1931 – 33 жылдары Қазақ өлкелік комитеті астық секторының, ауылы  шаруашылық бөлімінің меңгерушісі, 1933 – 36 жылдары Қазақ Орталық атқару комитетінің, Қазақ КСР Жоғары Кеңесі төралқасының жауапты хатшысы, нұсқаушысы болды. 1938 – 39 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1942 жылдан Қазақстан КП ОК-нда қызмет атқарды.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Қарақастек (Күрті алабы)

**Қарақастек**, *Қарақыстақ* – Күрті алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы  Жамбыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 69 км, су жиналатын алабы 295 км2.

## Бастауы
Бастауын Іле Алатауындағы Қоңыртөбе тауының шығыс етегінен алып, Қарақастек ауылынан төменде Құтырған өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Қарақастек ауылына дейінгі арнасы шатқалды, одан төменде сайлы-жыралы жермен өтеді. Көктем айларында суы тасиды, кейде сел жүреді. Өзеннің батысымен Қастек, шығысымен Ұзынағаш  өзендері ағып өтеді. Суын егістікке пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері
Санат:Күрті су алабы
Қазақ теледидары мен радиосының камералық оркестрі

**Қазақ теледидары мен радиосының камералық оркестрі** (1964 – 1997) – мәдени-концерттік ұжым. 

Музыкалық шығармаларды телевизия және радио арқылы насихаттаумен шұғылданды. 1964 жылы құрылған. Ұйымдастырушысы, әрі алғашқы көркемдік жетекшісі – Ұ.Нүсіпов (1964 – 1976). 

1976 жылдан бас дирижері және көркемдік жетекшісі қызметін М.Б. Серкебаев атқарды. Оркестр құрамында 20-дан астам өнер шеберлері жұмыс істеді. Репертуарында шет ел композиторларының классикалық шығармалары, қазақ композиторларының шығармалары болды. БАҚ-қа нарықтық қатынастар енуіне байланысты таратылған (1997).

## Дереккөздер

Санат:1964 жылы пайда болғандар
Санат:1997 жылы таратылғандар
Санат:Қазақстан оркестрлері
Санат:Қазақстан телерадиосы
Бақтияр Садық

** Бақтияр Садық ** (1.1.1948 жылы туған, Қазығұрт ауданы Қақпақ ауылы ) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1993), Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академигі.

## Өмірбаяны
* Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітірген (1969).
* 1969 – 93 жылдары партия, кеңес қызметінде болды.
* 1994 – 97 жылдары Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты болып сайланды.
* 1997 – 2001 жылдары Ұлттық академиялық агр. зерттеулер орталығының бас директорының орынбасары болды.
## Еңбектері
* 3 ғылым кандидатын дайындаған.
* 54 ғылым еңбегі, 1 монографиясы, 1 авторлық куәлігі бар.

## Марапаттары
Құрмет белгісі орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Қазығұрт ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академиктері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Иван Игнатьевич Рыбалко

** Иван Игнатьевич Рыбалко ** (1923, Балықшы ауылы,  Түлкібас ауданы – 1943, Украина) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының Батыры (17.11.1943). 1938 жылдары тракторшылар курсын бітіріп, «Заветы Ленина» ұжымшарында жұмыс істеп жүргенінде соғыс басталып, ол танкист болып ұрысқа кіреді. Днепр өзенінен өткен кезде ерлікпен қаза тапты. Балықшы ауылындағы өзі оқыған мектепке есімі берілген.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Қазақ теледидары мен радиосының эстрадалық-симфониялық оркестрі

**Қазақ теледидары мен радиосының эстрадалық-симфониялық оркестрі** (1959 – 1997) – мәдени-концерттік ұжым. Оркестрлік шығармалар мен эстрадалық әндерді радио және телевизия арқылы насихаттаумен шұғылданған. 

1959 жылы эстрада оркестрі болып ұйымдасты. 1972 жылдан Қазақ теледидары мен радиосының эстрадалық-симфониялық оркестрі деп аталды. Оркестрдің тұңғыш ұйымдастырушысы әрі көркемдік жетекшісі әрі дирижері В.П. Каретников (1959 – 1960) болды. Одан кейін В.К. Лисица (1960 – 1970) және А.В. Гурьянов (бас дирижері, 1971–1983) жетекшілік етті. 1984 жылдан бас дирижері әрі көркемдік жетекшісі – композитор К.Дүйсекеев болды. 

Оркестр құрамында 35-тен астам өнер шебері қызмет жасады. Репертуарына оркестрлік шығармалар (увертюра, поэма, прелюдия, рапсодия, фантазия, эстрадалық пьесалар мен би музыкасы), эстрадалық әндер енді. 

Әнші-солистер қатарында С.Әбусейітов, Г.Рәзиева, Е.Хасанғалиев; Л.К. Кесоглу), В.Қармысова, З.Қойшыбаева, Р.Мұсабаев, Л.Төлешова, т.б. дарынды әншілер өнер көрсетті. 

Ұжым негізінен Қазақстан компартияларының шығармаларын радио мен телевизия арқылы насихаттаумен айналысты. БАҚ-тың нарықтық қатынастарға енуіне байланысты 1997 жылы ұжым тарқатылды.

## Дереккөздер

Санат:1959 жылы пайда болғандар
Санат:1997 жылы таратылғандар
Санат:Қазақстан телерадиосы
Санат:Қазақстан оркестрлері
Байырбек Садықов

** Байырбек Садықов ** (1920 жылдары туған, Түлкібас ауданы Дәубаба ауылы ) – еңбек ардагері.

Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

«Даңқ» орденінің толық иегері. Еңбек жолын Түлкібас орман шаруашылығында орманшы болып бастаған. 1940 жылдары армия қатарына шақырылған. 1941 жылдары 27 маусымда ұрысқа кіріп, Батыс, Сталинград, Оңтүстік-Батыс, 3-Украинa, 1-Белорус майдандарында шайқасқан. 1946 жылдары тамыз айында елге оралып, бұрынғы мамандығы бойынша орман шаруашылығын басқарды. «КСРО Орман шаруашылығы министрлігінің социалистік жарысының үздігі» құрметті белгісімен, «Мемлекеттік орман қорғау қызметінде 10 және 20 жыл мінсіз қызмет» медалімен марапатталған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Даңқ орденінің толық иегерлері
Телікөл

**Телікөл** – Қызылорда облысы Сырдария және Шиелі аудандары жеріндегі көл. Дариялықтақыр жазығы мен Ащыкөл ойысы аралығында, теңіз деңгейінен 128 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Көлдің ауданы 8,0 км2, ұзындығы 2,8 км, ені 1,1 км. Су жинайтын алабының аумағы 81,0 мың км2.

## Жағалау сипаты
Жағалауы жайпақ және ашық. Батыс жағалауының біраз бөлігін қамыс, құрақ басқан. Түбі тегіс, саз балшықты, тұнбалы. Көл қазаншұңқырын өзімен аттас қоныс қоршап жатыр. Шығысындағы Ащыкөл сазды-батпақты ойысқа және Телікөлге кейбір жылдары Сарысу өзені құяды. Сырдариядан Телікөл (Шиелі-Телікөл) каналы тартылған. Көл жағалауы шабындық және жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) көлдері
Санат:Шиелі ауданы көлдері
Жұбанияз Найзаұлы

**Жұбанияз Найзаұлы** (1865, бұрынғы Сырдария облысы, Перовск уезі, Шойбас ауылы – 1933, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Жаңаталап ауылы) – жырау, ақын. 

Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан.

Өзіне дейінгі Балқы Базар, замандастары Әзілкеш, Жарылқап, Құлназар ақындармен аралас-құралас болған. Шегебай ақынмен және Кете Жүсіппен айтысқа түскен. Бірнеше айтыстары “Айтыс” кітабына енген.

*[[Шежіре]]: Жұбанияз-Найза-Масан-Сапақ-Ораз-Байболат-Бөрі-Дәуен-Сарыбай-Бозғыл-Шомекей*

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Ботабай Садықов

** Ботабай Садықов ** (23.2.1916 жылдары туған, Сайрам ауданы) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (17.10. 1943). Ұлты – өзбек.

Қызыл Армия қатарына 1939 жылдары шақырылды. Соғыс басталғанда Бас командованиенің резервіндегі Қызыл тулы 1-гвардиялық жеңіл-артиллерия полкі құрамында болды. Днепрден өту кезінде ерлік пен батырлық үлгісін көрсетіп, Губино деревнясы аймағында жаудың 8 пулемет ұясын, 3 зеңбірегін, миномет батареясын жойды. Соғыстан кейін туған жерінде еңбек етті. 

Ленин, Еңбек Қызыл Ту, 1, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:23 ақпанда туғандар
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Сайрамда туғандар
Санат:18 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сайрамда қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО сержанттары мен старшиналары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қайсарлығы үшін медалінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері
Санат:Днепр үшін шайқасқа қатысушылар
Санат:Сайрамда жерленгендер
Санат:Қазақстан өзбектері
Бақыр (бақыраш)

[thumb| alt=A.| ''[Бақыр*.]]
[[Сурет:Ladle steel 18j07.JPG|thumb| alt=A.| *Ожау*.]]
*'Бақыр*', *бақыраш'' — темір шелек, ожау. 

Көне түркі тілінде мысты, жезді бақыр деп атаған. Бұл металдардан істелген ыдыстар да Бақыр саналған. Бақыр сөзінің кішірейтіп айтылуынан бақыраш (темір ожау) туған. Мұның сыйымд. 1—2 л. Ертеде Бақыр жеңіл-желпі ыстық ас әзірлеуге, қуырдақ, бидай, тары қуыруға, сиырдың соңғы иіндісін бөлек пісіруге пайдаланылған. Кейіннен Бақыр асхана жабдығына айналды. <

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыстық заттар
Сейфолла Пірімұлы Телғараев

**Телғараев Сейфолла Пірімұлы** (14 желтоқсан 1910, Қызылорда – 25 тамыз 1975, Алматы) – актер, педагог, Қазақ КСР-інің халық артисті (1958).

## Өмірбаяны
Ташкент қаласындағы балалар үйінде тәрбиеленген.

1931 жылы Мәскеудегі Жұмысшы жастар театрына режиссерлер даярлайтын курсты бітіргеннен кейін 1932 жылы Қазақстан Өлкелік комсомол комитетінің жолдамасымен Қарағанды қаласында Жұмысшы жастар театрын ұйымдастырып, оның көркемдік жағын басқарды.

1932 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрында қызмет етті. Осы театр сахнасында алғашқы ойнаған рөлдерінің бірі – І.Жансүгіровтің «Кек» драмасындағы Тастабан.

1958 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрының құрамымен Қазанда, Уфада, Нүкісте және Бішкек қаласында өнер көрсетті. Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театры жанындағы театр студиясында педагогикалық қызметпен де  шұғылданды.

## Ойнаған рөлдері
Ол, негізінен, комедиялық рөлдерде ойнаған. Осы бағыттағы басты рөлдерінің бір тобы: Жапал, Қараман, Шал (М.Әуезов, «Еңлік – Кебек», «Қара қыпшақ Қобыланды» мен «Айман – Шолпан»), Тымақбай (Ғ.Мүсірепов, «Амангелді»), Жайнақ (С.Мұқанов, «Шоқан Уәлиханов»), Баймағамбет, Жиренше (Әуезов пен Л.С. Соболевтің «Абайы»), Жартыбай (Ә.Әбішев, «Қырағылық»), Yдері (Ш.Хұсайынов, «Марабай»), Байбол (Ә.Тәжібаев, «Той боларда»), Дауылбай (Қ.Мұхамеджанов, «Құдағи келіпті»), Құдайберген, Маңғаз (Т.Ахтанов, «Сәуле» мен «Күтпеген кездесу»), Минутка (Б.Ф. Чирсков, «Жеңімпаздар»), Бобчинский (Н.В. Гоголь, «Ревизор»), Лафлеш (Ж.Б. Мольер, «Сараң»), Родриго, Грумио (У.Шекспир, «Отелло» мен «Асауға тұсау»), т.б. Актер өнері көрерменді баурап алар табиғи ойынының және ақжарқын, нұрлы юморының молдығымен ерекшеленді.

1942 жылдан киноға түскен: Көкбай («Абай әні», 1945), Мақсұт («Дала қызы», 1954), Сайран («Біз осында тұрамыз», 1957), Хакім («Өмір жолы», 1959), Ербол («Алдар Көсе», 1964), т.б.

## Фильмографиясы
*1945 -  *[[Абай әндері]]* - *Көкбай*
*1954 -  *[[Дала қызы]]* - *Мақсұт*
*1955 -  *[[Қыз-жігіт]]* - *Мұрат*
*1959 -  *[[Өмір жолында]]* - *Хәкім*
*1960 -  *[[Бір ауданда]]* - *Нұранбеков*
*1961 -  *[[Көкжиек]]* - *қойшы*
*1961 -  *[[Ән шақыруда]]* - *завклуб*
*1962 -  *[[Жол түйісі]]* - *халық мәслихатшысы*
*1964 -  *[[Алдар көсе (фильм)|Алдар көсе]]* - *Ербол*
*1966 -  *[[Ән қанатында]]* - *жігіт*
*1971 -  *[[Ерекше күн]]* - *Әсем аға*
*1972 -  *[[Арман асуы]]* - *эпизод*

## Марапаттары
Қазан Революциясы және Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қыстаубай Аманов

Қыстаубай Аманов (1932 ж. Шардара ауданы Шардара ауылы) – Социолистік Еңбек Ері (19.2.1981). 1944 – 61 ж. Пахтаарал кеңшарында жұмысшы, 1961 жылдан кеңшарда мақта өсірушілер бригадасын басқарды. 1970 ж. «Пахтаарал» кеңшар-техникумының агрономдар даярлайтын бөлімін бітірді. 2 Ленин, «Еңбек Қызыл Ту» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер

* Қуандық ОРАЗБЕКҰЛЫ.МАҚТААРАЛДАН 33 ЕҢБЕК ЕРI ШЫҒЫПТЫ

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қарақау

**Қарақау** – Қорағаты алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысының Меркі ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 50 км, салаларымен қоса есептегенде 114 км-ге жетеді. 

## Бастауы
Бастауын Қырғыз Алатауының солтүстік беткейінен алып, Аспара өзенінің сол жағалауынан құяды.

## Гидрологиясы
Аңғарының басым бөлігі тар шатқалмен ағады. Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Жағалауы жайылым және шабындық. Төменгі ағысында суы егістік суғаруға пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы өзендері
Қарақия (тау, Абай облысы)

**Қарақия** – Бала Қосмұрын жотасының солтүстік-шығысындағы шоқылы тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Көкпекті ауданы Биғаш ауылының оңтүстігінде 9 км жерде орналасқан. Көкпекті өзенінің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 824 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 7 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 км шамасында.

## Жер бедері
Беткейі тіктеу келген, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Таудың солтүстік-шығыс бөлігінің түпкі жыныстары жалаңаштанып, сай-жыралармен тілімденген.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір кезеңінің төменгі бөлімінің тау жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Аласа таудың қоңыр топырақ жамылғысында далалық өсімдіктер, бұлақтардың маңында бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы таулары
Эмиль Ефраимович Файн

**Эмиль Ефраимович Файн**(21.2. 1930, Украина, Винница облысы – 14.1.2005, Алматы қаласы) – геология-минералдар ғылымының докторы (1996). 
Севастополь кеме жасау техникумын (1949), ҚазМУ-ды (1995, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
Қазақстан Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында кіші ғылыми қызметкер (1955–60), Қазақстан Ғылым Академиясының Геолог ғылымдар институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1960–96) болды. 
1996 жылдан Шикізатты кешенді өңдеу ұлттық орталығыннда бас ғылыми қызметкер.

Негізгі ғылыми еңбектері металлургия өнімдерін талдаудың жаңа тәсілдерін табу мәселелеріне арналған. 
ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2005).

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тұлғалар
Қарақат өзені

**Қарақат** – Қорағаты алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы жерімен ағатын Ұзындығы 33 км. 

## Бастауы
Қырғыз Алатауының солтүстік беткейінен басталып (3676 м биіктіктен) Қорағаты өзеніне оң жағынан құяды. Оң жағынан ұзындығы 17 км сала таудан жазыққа шыға беретін жерде қосылады.

## Гидрологиясы
Аңғарының басым бөлігі тік жарлы келген. Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Көктем айларында тасиды. Өзен аңғары жайылым және шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Жеңілтектік

**Жеңілтектік** — адам мінезіндегі ұнамсыз сипат. Жеңілтектік жеке адамның іс-әрекеттерінде, өзге адамдармен қарым-қатынасында әрбір істің мән-жайына ой жіберіп, терең ойламай асығыс ой түйетін не қимыл жасайтын өзіндік ерекшелік. Жеңілтектік мінездегі табансыздықты білдіріп, адамның кісілік келбеті мен абырой-атағына нұқсан келтіреді.
:: Ж. мінез жеке адамның іс-әрекетінде, адамдармен қарым-қатынаста әрбір істің мән-жайына ой жіберіп, терең ойламай, жай түрде қарайтын асығыс ой түйетін өзіндік ерекшелігі. «*Жаңағы абай мен жеңілтек чиновник арасында болған өткір қағысуды да түгел естіген болатын ([[М.Әуезов]])*».
Ж-тің бір ерекшелігі – дәйексіз, тұрлаусыз, айнымалы, бір жерде шыдап тұра алмайтын адам. «*Дәйексіз шегір көздері қазір-ақ шатынап, сынып кеткелі тұрған шыны тәрізді ([[Сәрсенбаев]])*». Ж. мінез ерекшеліктері адамдардың өзара қарым-қатынасында ой жүйесінің дәлелсіз, тиянақсыз екендігін де білдіреді. Ж. мінезі шыдамы жетпейтін ісі мен сөзінде тиянағы жоқ табансыздықты да білдіреді. Ж-тің тағы бір ерекшелігі – ұшқалақтық, жеңілтек мінезді, ұшып-қонған ұстамсыз, дегбірсізденіп, жеңілтектік қимыл-қозғалысымен ұшып-қонып жүреді. «*Артур құсаған ұшқалақтары рюмкесін әлден көтеріп, жымыңдап тұрған-ды ([[Ә.Нұрпейісов]])*».
Ж.мінездің сипаты ретінде адамның кісілік келбеті мен абырой-атағына нұқсан келтіретін ерекшелік. Жеңілтек қылықты адамда байыптамаушылық, қысқа қайырымдылық, үстірттік жиі байқалады. Ондай адамдарға салиқалы, жауапты істерді атқаруға сенім білдірмейді. «*Сол айтқанына кейін өзі «жеңілдік», ұшқарылық болды-ау деп өкінген де болатын. [[(М.Әуезов]])*». Жеңілтек мінез көрсететін адам көпшілік қауым арасында да абыройлы бола алмайды.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Жеңіс шыңы

**Жеңіс шыңы** (; ) — Тянь-Шаньдағы ең биік және ең қиыр солтүстікте орналасқан жетімыңдық шың. Абсолюттік биіктігі 7439 метрді құрайды. Шыңның жан-жағын аумақты қалың мұз басқан.

## Орналасуы
Қырғыз Республикасындағы Какшаал-Тоо жотасының шығыс бөлігінде, Хан Тәңірі шыңының оңтүстігінде 20 км жерде орналасқан.

## Шыңды бағындыру
Шыңның басына тұңғыш рет 1938 жылы альпинистер Л.Гутман, Е.Иванов, А.Сидоренко көтерілді. Кеңес Одағы кезінде ол БЛКЖО-ның 20 жылдығы атындағы шың деп аталды. Шыңның биіктігін дәлірек анықтаған — әскери топографтар экспедициясы (1943).

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:География
Бақырғани кітабы

thumb| alt=A.|left

**“Бақырғани кітабы”** — түркі тілдес халықтардың 12 ғасырдан сақталған сопылық ағымдағы әдеби ескерткіштердің бірі. Авторы, сопылық ағымның ірі өкілі — Сүлеймен Бақырғани. Бақырғанидың сопылық мазмұндағы хикмет-өлеңдері кезінде ұлан-ғайыр Қыпшақ даласы мен Орталық Азияның түркі тілдес халықтарының арасында кеңінен тарағаны тарихтан жақсы мәлім болғанымен, ақын мұрасы тек 19 ғасырда ғана толық жинақталып, Қазан және Ыстамбұл баспаларынан “Бақырғани кітабы” деген атпен бірнеше рет (1846, 1877, 1882, 1898 жылдары) басылып шықты. “Бақырғани кітабы” — **бес бөлімнен** тұрады.

**Бірінші бөлімі* — көңіл-күй жырлары;
**екіншісі* — сопылық идеясын насихаттауға арналған дидактикалық философиялық хикмет-өлеңдері;
**үшіншісі* — Алланы мадақтауға арналған жырлары (“Меғрожнаме”);
**төртіншісі* — “Ақыр заман көріністері” дастаны;
**бесіншісі* — “Бибі Мариям” толғауы.

“Бақырғани кітабының” басты идеясы — оқырманын ізгілікке, имандылыққа, рухани тазалыққа үндеу. Ақынның айтуынша, әрбір адам рухани тұрғыдан кемелденген дәрежеге жетуі  үшін Алланы (Хақты, абсолюттік рухты) толық танып-білуі тиіс. Ал, бұл биік мақсатқа жетуі үшін адам алдымен төрт асудан сүрінбей өтуі керек.  Олар: шариғат (ислам заңдары мен әдет-ғұрыптарының жинағы), тариқат (сопылық ағымның идеясы, мұрат-мақсаты), мағрифат (мұсылмандықтың қағида-шарттарын танып-білу) және хақиқат (Хаққа жақындау). Бұл рухани асулардың бірі екіншісіне өту үшін қажетті басқыш болып табылады. Сондай-ақ осы төрт басқыштың әрқайсысы он мақамнан (тоқтамнан) тұрады. Аталған төрт сатының (басқыштың) қырық мақамын толық танып-біліп, жақсы игерген адам ғана Алланың (ақиқаттың)  дидарын көруге мүмкіндік алады. “Бақырғани кітабы” жырларында сопылық идеяның негізгі қағида-шарттарына, сонымен бірге, адамның қоғамда атқаратын қызметіне гуманистік тұрғыдан түсінік беріледі. “Бақырғани кітабы” Алла сыйлаған өмірдің ләззатынан безбеуге, махаббат қызығын көруге, ғылым мен өнерді меңгеруге үндейді. Адамды сүю арқылы құдайды сүюге болатыны жырланған. “Бақырғани кітабының” “Бибі Мариям” атты бөлімінде пайғамбарлар, әулие-әнбиелер, әлемнің жаратылысы, т.б. туралы жазылған сопылық-дидактикалық сарындағы жырлар қамтылған. Мұнда Ғайса пайғамбар өз анасы Мариям бибімен өмір мен өлім, мейірімділік пен зұлымдық, жақсылық пен жамандық жайында әңгімелеседі. “Бақырғани кітабы” оқырман қауымды имандылыққа, ізгілікке, құдайға құлшылық етуге шақырады..

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Әдебиет
Жеңіс (Мақтаарал ауданы)

**Жеңіс** — Түркістан облысы Мақтаарал ауданы, Жаңажол ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мырзакент кентінен оңтүстікке қарай 6 км-дей жерде, сексеуіл аралас жүзгін, жусан өскен шалғынды сұр топырақты шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1958 жылы мақта өсіретін *Коммунизм* кеңшарын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде Жеңісте 1997 жылдан шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, клуб, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері
Арай (Түркістан облысы)

**Арай** — Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл, Жолдасбай Ералиев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 22 км-дей жерде орналасқан. 

## Халқы

 
## Тарихы
Арай 1997 жылға дейін "Октябрь" ауылы, 1955 – 97 жылдары «Октябрьдің 30 жылдығы» атындағы мақта кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Арайда мақта өсіретін шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Мектеп, кітапхана, фельдшірлік -акушерлік пункт бар.  

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Тастұмсық (көне қала)

**Тастұмсық** – көне қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Шу ауданы, Бәйдібек ауылынан оңтүстікке қарай 11 км қашықтықта, Тасөткел бөгенінің оң жағалауында орналасқан.

## Сипаты
X-XII ғасырларда гүлденген қала ретінде танылған. Тастұмсықтың қазіргі көрінісі биіктігі 1,7-2 м болатын төбе тәріздес. 1980 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы (жетекшісі М. Елеуов) зерттеу барысында қамал қабырғасына, бірнеше ғимарат орнына қазба жұмыстарын жасады. 
Әлемнің төрт бұрышына бағытталған төрт бұрышты алаңқай өлшемі: сол жағы 32 м, шығысы 20 м, оңтүстігі және батысы 25 м-ден, биіктігі 1,7-2 м.
1986 жылы қазба жұмыстары барысында 11 үй-жай орны және қамал қабырғасының бөліктері есепке алынды. Олардың барлығы иленген балшықтан салынған.
Қазба барысында қыш ыдыстар табылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Шу ауданы географиясы
Ойындар теориясы

**Ойындар теориясы** — конфликт жағдайында тиімді стратегиялық шешім қабылдаудың модельдерін зерттейтін математика саласы. Ойын деген сөз процесс мағынасын береді, ал сол процессте өздерінің мүдделерін жүзеге асыру үшін күрес жүргізетін екі немесе одан да көп тарап қатысады. Жеңіске не жеңіліске жеткізетін стратегиялар басқа ойыншылардың әрекеттеріне байланысты болады. Ойындар теориясы басқа қатысушылар туралы жорамалдарға, олардың ресурстары және ықтималды әрекеттеріне негізделе отырып, ең үздік стратегия таңдауға көмектеседі.

Ойындар теориясы 20 ғасырдың 40-жылдары АҚШ математиктері Джон фон Нейман (1903 – 1957) мен Оскар Моргенштерн (1902 – 1977) конкурентті экономикалық құбылыстарды математикалық жолмен шешу әдісі ретінде қарастырды. Мұндағы негізгі ұғым – ойын, ал оның формальды түрдегі көрінісі – ‘’конфликт’’. Конфликтті дәл сипаттау үшін ойынға кімдер және қанша нысан, қалай қатысатыны, ойынға қатысу ережесі, ойынның мақсаты мен нәтижесі қандай болатындығы, нәтиженің қатынасушылардың әрқайсысына қаншалықты пайдалы болатындығы, т.б. жағдайлар анықталады. Конфликтке қатысушылар коалиция құра алады.

Әрбір ойыншының стратегиясы оның функциясына тәуелді болады. Ойыншы ұтысты көп беретін стратегияны таңдап алады. Ситуацияның өзгеруі әрбір коалицияның өзінің стратегиясының бірін қолдануына байланысты. Конфликттің шешілу нәтижесінде мүдделері ‘’ортақ жақтар мүдделілер коалициясы’’ деп аталады. Олардың мүддесі ситуацияның қайсысы өздеріне қаншалықты тиімді екенін бағалау арқылы анықталады. Бұл тиімділік ұтыс мөлшерін өрнектейтін сан арқылы жиі көрсетіледі. Конфликтке қатысушы коалициялардың санына қарай ойын стратегиялық емес (бір ғана коалиция жағдайы) және стратегиялық ойын (коалиция саны бірден көп болғанда) болып бөлінеді. Конфликттің шешілу нәтижесінде коалициялардың мүдделері ортақ болса, онда ойын ‘’коалициясыз ойын’’ деп аталады. Егер коалициясыз ойынға екі ойыншы қатынасса және олардың ұтыс функцияларының таңбасы кез келген ситуацияда бір-біріне қарама-қарсы болса, онда мұндай ойын aнтагонистік ойын деп аталады. Егер антагонистік ойында екі ойыншының да стратегияларының саны шекті болса, онда бұл ойын матрицалық  ойын болып есептеледі.

*[[Шахмат|Шахмат ойыны]]* – коалициясыз ойын. Шахматта ойыншының стратегиясы алдын-ала емес, әрбір жүріс сайын анықталады. Бұл шахматтың (сонымен қатар дойбы, тоғызқұмалақ) позициялық  ойынға жататынын көрсетеді. Ойындар теориясында ‘’ықтималдық теориясы’’ жиі пайдаланылады. Ойынды жүргізу үшін әрбір ситуацияға ақпараттық талдау жасаудың маңызы зор болғандықтан, ойындар теориясы ақпарат теориясымен байланысты болады, демек, одан әрі кибернетикамен ұштасады. Қазақстанда ойындар теориясы бойынша зерттеу жұмыстары 1970 жылдан бастап Қазақстан ҒА-ның Математика және механика институтында және ҚазҰТУ-нде, ҚазҰУ-де жүргізілуде.

## Ішкі сілтемелер
* Mатематика	 
* Конфликт
* Шахмат

## Дереккөздер


Санат:Ойындар теориясы
Жер (территория)

**Жер** — қоғамдық байлықтың аса маңызды бөлігі, мемлекет тәуелсіздігінің негізі, барлық байлықтың жиынтығы. Жер ауыл шаруашылығында басты өндіріс құралы, ал басқа кез келген өндіріс процестерінің ең қажетті шарты болып табылады. Жердің табиғи, шаруашылық және құқықтық жағдайлары туралы мәліметтер әр елдің жер кадастрында жүйеге келтіріледі. 

## Тағы қараңыз
*Жер (ғаламшар)

## Дереккөздер
 

Санат:Жер
Санат:География
Леонид Петрович Фалалеев

**Леонид Петрович Фалалеев**(10.9.1946 ж.т., Ақмола облысы Шортанды ауданы Жолымбет кенті) – физика-математика ғылымының докторы (1994), профессор (1996). 
ҚазМУ-ды (1969, қазіргі ҚазҰУ), Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институтының аспирантурасын (1972) бітірген. Осы институтта кіші, аға ғылыми қызметкер (1972–95) болды. 
1995 жылдан бас ғылыми қызметкер болып қызмет атқарады.

60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.
## Сілтемелер:
Математический журнал. Алматы. 2006. Том 6. № 2 (20) . C. 96—99

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тұлғалар
Әлімғазы Оразұлы Сыдықов

**Сыдықов Әлімғазы Оразұлы** (19.6.1953 жылы туған, Қытай Халық Республикасы) – химиялық ғылымының кандидаты (1990).

## Жетістіктер
Ғылыми еңбектері краун-эфирлердегі эпоксидті полимерлердің қасиеттерін зерттеп, синтездеуге арналған. Техникалық тұз қышқылын өндірудің жаңа технологиясын өндіріске енгізді (Қарағанды қаласы). Сыдықов Қазақстан Республикасының мыс өндірісінің осмий-рений құрамды техногендік өнімдерін зерттеу нәтижесінде алғаш рет сілтілік металл тұздарын пайдалана отырып, осмийді қорғасын балқымаларына, ренийді ерігіш натрий қағына бөліп алудың технологиясын жасауға қол жеткізді. Сол еңбегі үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығына ие болды (2005). Алпыстан астам ғылыми еңбек (оның ішінде 1 монография бар) жазған.

## Дереккөздер
Тасыбаев Сейітжан

**ТАСЫБАЕВ** Сейітжан (1.3.1937 жылы туған, Талас ауданы Ақтөбе ауылы) – зоотехник, ауыл шаруашылық өндірісін ұйымдастырушы. Алматы малдәрігерлік-зоотехникалық институтын бітірген (1959). 1959 – 1968 жылдары Талас ауданының «Бостандық» кеңшарында зоотехник, бас зоотехник. 1968 – 1996 жылдары Сарысу ауданындағы «Түгіскен» кеңшарының директоры болды. Осы жылдары шаруашылықтағы қаракөл қойының тұқымы асылдандырылып, одан алынатын елтірінің сорттылығын ең жоғары деңгейге жеткізуге, ет мөлшерін көбейтуге қол жеткізілді. Мал шаруалышығын аса білгірлікпен жүргізудің, үнемі сұрыптап отырудың нәтижесінде «Қаракөл қойының түгіскендік типі» атты жаңа қой тұқымы пайда болды. Осы үшін 1989 жылы Бүкілодақтық өнеркәсіп к-тінің авторлық куәлігі берілді. Медальдармен марапатталған. 1996 жылы «Қазақстан Республикасына еңбек сіңірген қызметкер» құрметті атағы берілді.

## Сілтемелер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:зоотехниктер
Қазым Шәкірұлы Файызов

**Қазым Шәкірұлы Файызов**(28.9.1927 ж.т., Алматы облысы Сарқан ауданы Лепсі ауылы) – биология ғылымының докторы (1986), профессор (1993). ҚазПИ-ді (1951, қазіргі ҚазҰПУ) және Қазақстан Ғылым Академиясы Топырақтану институтының аспирантурасын (1955) бітірген. 
Осы институтта кіші, аға ғылыми қызметкер (1955–62), Топырақтану институтының Целиноград (1962–87, қазіргі Астана) бөлімшесі директорының орынбасары, лаборатория меңгерушісі, жетекші ғылыми қызметкер;
ҚазМУ-да (1989–92, қазіргі ҚазҰУ), 1993 жылдан ҚазҰПУ-да профессор қызметін атқарады.

130-дан астам ғылыми жарияланым, 7 монографияның авторы.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тұлғалар
Ойыс

**Ойыс** – құрлықтың мұхит деңгейінен төмен жатқан бөлігі, барлық жағынан тұйықталған, ортасына қарай шұңғыма. Ойыс тектоникалық, карстық, эрозиялық болып бөлінеді. Кейде Ойыс термині "қазаншұңқыр", "депрессия", "тектоникалық", "майысу" терминдерінің синонимі ретінде колданылады. Мұхит түбіндегі тар әрі терең Ойыс терең сулы шоңғалдар деп аталады. Тектоникалық ойыс – тектоникалық қозғалыстар әсерінен; карстық ойыс – карст облыстарында ойылып түсу нәтижесінде; эрозиялық ойыс – өзен эрозиясының әрекетінен пайда болады. Құрлықтағы ең терең ойыс – Турфан ойысы (–154 м, Қытай). Мұхит түбіндегі ойыс – шұңғыма деп аталады. Ең терең мұхит ойысы – Мариана шұңғымасы (–11022 м). Қазақстанда Қарақия (–132 м), Қауынды (–57 м), Қарынжарық (–52 м), т.б. ойыстар бар.

## Ішкі сілтемелер
* Mұхит	 
* Тектоникалық ойыс
* Шұңғыма

## Сыртқы сілтемелер
* Мариана шұңғымасы

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Санат:Жер бедері
ОКИОК

**ОКИОК** (*Оффшор Казахстан Интернэшнл Оперейтинг Компани*), одақтасып жұмыс істейтін шетелдік “Аджип”, “Бритиш газ Интернэшнл”, “БиПи”, “Мобил”, “Шелл”, “Статойл”, Тоталль”, “Инпекс”, Филипс” компаниялар тобы құрған. “Қазақстанкаспийшельф” АҚ-мен бірлесіп Каспий теңізінің мұнай мен газды барлау мен бірқатар күрделі техникалық, технологиялық, экологиялық мәселелерді шешуді талап ететін солтүстік бөлігінде іздеу-барлау жұмыстарын жүргізеді. Арнаулы бұрғылау баржасымен жабдықталған және теңіздегі бұрғылау жұмыстарына арнаулы флот қызмет көрсетеді. Алғашқы ұңғыма Шығыс Қашағанда 4000 м тереңдікке салынды.

## Ішкі сілтемелер
* Каспий теңізі	 
* Мұнай және газ
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан компаниялары