open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аподозис

**Аподозис** - сабақтас құрмалас сөйлемнің екінші (қорытынды) бөлігі (*Егер қасаса, ол жасар еді*).
## Тағы қараныз:
* Сөйлем
* Сөз

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Апокойну

**Апокойну** - бір басыңқы сөздің бірыңғай емес екі толықтауышпен қолданылу арқылы жасалатын құрылым (*Ол бейбітшілікті және де барлық адамдардың бақытты бопғанын қалайды*).
## Тағы қараныз:
* Сөйлем
* Сөйлем мүшелері
* Сөз
* Бастауыш
* Баяндауыш
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Теңіз өрмекшілері

**Теңіз өрмекшілері** () – теңіз буынаяқтылары. Денесі 1-ден 72 мм дейін. Басы денесімен жаксы бөлектенбеген, тұмсығы мен 3 жұп аяқтары бар. Олардың алдыңғысының хелифорында қысқышы қармалауыш тәрізді пальпылары, жұмыртқа тасымалдаушы аяқтары бар. Кеудесінде 3 жұп ұзын аяқтары болады, құрсағы қысқа. Ерекшелігі өте жақсы жетілген аяқтарының сырт жағында ішек өсінділері және түтікше тәрізді гонадалары орналасқан. Аузы тұмсығына орналасқан және бұлшық етті өңешпен жалғасады. Соңғысы аулап ұстаған, көбінесе омыртқасыздардың, ішіжұмсақ ағзаларын сорып жұғуға мүмкіндік береді. Тұздылығы орташа және тұщылау теңіздерде 10 тұқымдастың 600 түрі бар. Дара жыныстылар, толық өзгеріспен дамиды. Жұмыртқадан алты аяқты дернәсіл, протонимфон шығады Жыртқыштар және жартылай паразиттер. Теңіз өрмекшісі - Nymphon distensum.

## Дереккөздер


Санат:Теңіз өрмекшілері
Теңіз шошқалары

**Теңіз шошқалары** (Cavia) - шошқа тәрізді тұқымдасына жататын кеміруші сүтқоректілер. Дене ұзындығы 35 см-ге дейін; құйрығы сыртынан байқалмайды, артқы аяқтары үш саусақты. Оңтүстік Американың ашық далалық аймақтарында таралған. Жеке дара, кейде топ құрып өмір сүреді. Ін қазады немесе басқа жануар індерін иеленеді. Белсенділігі түнде байқалады. Жыныстық жетілуі 55- 70 күн. Буаздылығы 60-70 күнге созылады. 1-4 ұрпақ береді. Жыл бойы көбейеді. 8 жыл өмір сүреді. Зертханалық жануар. Көптенген жаңа түрлері шығарылған терісінін бояумен, құрылымы әртүрлі.

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Теңіз пілдері

**Теңіз пілдері** () – нағыз итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі. 

2 түрі бар. Оңтүстік теңіз пілдері, ең ірі ескекаяқтылар. Оның дене ұзындығы 6,5 м, салмағы 3,5 т. Аталықтарының бетінің ұшында пілдің тұмсығы тәрізді 40 см-дей тері қапшығы бар. Олар ашуланып қозғанда қапшықтары 80 см дейін ұлғаяды. Жаңа туған итбалықтың ұзындығы 70- 80 см, түгі қара, 2 айдан соң сұрғылт-күміс түске ауысады; ересектерінің түсі ашық-қоңыр, қоңыр. Ареалы, жердің оңтүстік бөлігінің субантарктикалық және қоңыр-салқын сулары. Маусымдық миграциялау қасиеттері байқалады. Полигамдар. Жиекте құрлықта көбейеді. Аталықтың үйірінде 20 дейін ұрғашылар болады. Қорегі, басаяқты ұлулар мен балықтар. Негізгі мекендері Георгий аралының онтүстігімен, Макуории, Кергелен. 700 мыңдай бас бар. Аулауға тиым салынған. Солтүстік теңіз пілі оңтүстік түріне өте ұксас. Ол Мексика мен оңтүстік Калифорния жағалауларында таралған. Саны 20 мындай. Қорғауга алынған.

## Дереккөздер


Санат:Нағыз итбалықтар
Теңіз иттері

**Теңіз иттері** - алабұға отрядының балықтары. Дене ұзындығы бірнеше см-ден 1 метрге дейін терісі қабыршақсыз, жалаңаш және анал жүзбеқанаттары құрсақ жүзбеқанаттары тамақ астына орналасқан, тікенегі бар. 95 туыстың 400-дей түрлері белгілі көпшілік түрлер тропикалық Суларды жайлайды, аздаған бөлігі қоңыр-салқын суларда кездеседі ТМД-да Blennius туысының 10 түрі және Coryphoblennius-тін 1 түрі Қара теңізді мекендейді. Судың таяз жерінде, жағалауға жақын және маржан рифтерінде өмір сүреді. Уылдырықтарын бөліп-бөліп көктем мен жазда шашады. Уылдырықтарын тасқа немесе ұлулардың бос қаңқасына салады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Дат ярусы

**Дат ярусы**. Бор жүйесінің жоғарғы бөлімінің 
төменнен жетінші, яғни ең үстіңгі ярусы. Кейбір 
ғалымдар дат ярусын палеоген жүйесіне кіргізуді дұрыс деп санайды.Сұйықтық капиллярлық қозғалысы. Сұйықтық капиллярлық және субкапиллярлық кеуектер, өте тар жарықшақтар бойымен қозғалысы. Сұйықтар аталған кеуектер бойымен сұйық пен газ жапсарындағы беткейлік тартылыс әсерінен жоғары қарай жылжыған жағдайда мұндай козғалысты капиллярлық биіктеу деп атайды, ал сұйық массалары төмен қарай немесе жан-жағына жамырай жылжыған жағдайда капиллярлық қоныс аудару процесі жүзеге асқан.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Теңіз үйрекшелері

**Теңіз үйрекшелері** (Lepadomorpha) - торациктер отрядының мұрттыаяқтылар отряд тармағының шаянтәрізділері. Денесі екі бөліктен: басы симметриялы орналасқан, әктен құралған тақтайшалалармен қапталған және жалаңаш немесе қабыршақпен қапталған сабақтан тұрады. Ол бастың шығыңкы алдыңғы бөлігі. Оның көмегімен жануар субстратка бекиді. Жылы суларда өмір сүреді. 400 түрі белгілі. Су түбімен судағы әртүрлі заттарға жабысып тіршілік жасайды. Сүзгіштер. Дара жынысты және гермафродиг түрлері бар. Кейбір түрлері тағамға пайдаланылады. Көптеген түрлері теріңдікте (7 км дейін) өмір сүреді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Теңіз тасбақалары

**Теңіз тасбақалары** () — тасбақалар  () отрядына жататын тұқымдас. Тропикалық және субтропикалық теңіздерде 4 туыстың 6 түрі таралған. Барлық 6 түрлері ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

Сауытының ұзындығы 80 с-ден 1,4 м дейін, салмағы 600 кг. Сауыты сүйір, аласа, мүйізді қалқаншалармен қапталған. Басы кішкентай, мойыны сауытына толығымен кірмейді. Алдыңғы аяқтары артқыларынан ұзын, ескек тәрізді, жүзуге бейімделген, 1-2 тұяғы бар. Жылдам жүзеді, тереңге сүңгиді. Қорек және көбеюге жарамды жер іздеп жүздеген шақырым жерге жүзіп барады. Олар тек жұмыртқа салу үшін ғана құрлыққа шығады, (200- ге дейін домалақ, сырты терімен қапталған жұмыртқалар). Қоректері ұлулар, балықтар, теңіз балдырлары. 

Ең ірісі жасыл теңіз тасбақасы (), сауытының ұзындығы 1,4 м, салмағы 600 кг. Саны азайған, өйткені оны еті, жұмыртқасы және сауыты үшін аулайды. Бұлар тропикалық теңіздерді мекендейді. Көбінесе жағалауларда, өзен сағасында тіршілік етеді. Балдырлармен және түрлі жануарлармен қоректенеді. Аралдардыӊ құмды жағалауларына жұмыртқа салады. Бір ұрғашысы 200-ге дейін жұмыртқа туады. Етінің қоректік сапасы жоғары болғандықтан жергілікті халық тамаққа пайдаланады.

Тропиктік теңіздердің жағалауларында бисса немесе каретта () деген түрі кездеседі. Оның сауытының ұзындығы 60-80 сантиметрге жетеді. Тек қана су жануарларымен қоректенеді. Каретталардың етін тамаққа сирек пайдаланады, бірақ сауытының әдемі мүйізді қабаты үшін аулайды. Мүйізді қабаттан әр түрлі бұйымдар (тарақ, пышақтың сабы) жасалады. 

Сондай-ақ ірі түрінің бірі логгерхед немесе үлкенбас тасбақа  ().

## Түрлері
Теңіз тасбақаларының жеті түрі белгілі, олар – жайпақ арқалы, жасыл, бисса, Кемп Ридлей тасбақасы, терілі тасбақа, логгерхед және Ридлей зәйтүн тасбақасы. Аталған жеті түрдің барлығының да жойылу қаупі бар және де көптеген елдерде заңмен қорғалады.

## Дереккөздер

Санат:Теңіз тасбақалары
Санат:Бауырымен жорғалаушылар
Теңіз шайтаны

**Теңіз шайтандары** (Lo­phiidae) - қармақшы тәрізділер отрядының тұқымдасы. Дене ұзындығы 1,5 м, салмағы 20 кг дейін. Басы мен денесі жалпақтау. Ауызы үлкен, тістері күшті. Арқа жүзбеқанаттары үшкір тікенекті 6 сәуледен тұрады. Денесінің екі жағында терінің шоқ шашағы байқалады. Атлант, үнді және Тынық мұхиттардың тропикалық және қоныр-салқын суларында 4 туыстың 20 түрі таралған. Су түбінде аңдып, аулайтын жыртқыштар. Қорегі балықтармен омыртқасыздар. Негізгі түрі теңіз шайтаны немесе Еуропалық қармақшы, (Lophius piscatorius), Еуропа теңіздерінде, Баренцтен Қара тенізге дейін, 50-200 м терендікте таралған. өсімталдығы 1,3-3 млн уылдырық. Кәсіпшілік маңызы болмашы.

## Дереккөздер


Санат:Қармақшытәрізділер
Сұйықтың (газдың) ламинарлық қозғалысы

**Сұйықтың (газдың) ламинарлық қозғалысы.** 
Сұйықтық капиллярлық қуыстар бойымен жылжу түрі. заңдылығы судың құмдардан сүзбеленуі жайлы 1865 жылы Дарси жүргізген тәжірибелер негізінде анықталған. Бұл тәжірибелерге сәйкес, нақтылы уақыт бірлігіндегі судың шығыны арындылық мөлшеріне (һ) және сүзгінің көлденең ңимасы ауданына (F) тура пропорциялы да, сүзбелену жолының ұзындығына (L) кері пропорциялы. Сонымен қатар,сұйықтың (газдың) ламинарлық қозғалысы тау жынысының су сіңіргіштік коэффициенті 
мөлшерімен (К) анықталатын су сіңіргіштік сипатына 
да тәуелді. Аталған заңдылықтарға сәйкес, судың 
шығыны төмендегі теңдеумен өрнектелетін болады: 
Q=K*Fh/L
гидравликалық еңістік немесе арындық градиенті 
деп аталады да, жай ғана С әрпімен белгіленеді. 
Олай болса, келтірілген теңдеуді төмендегіше ықшамдауға болады 
Q=KiF

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Сызықтық спектрлер

Сиретілген газдар немесе кез келген химиялық элементтің буларын қыздырғанда жарық шығара бастайды. Егер осы жарықтың жіңішке шоғын призма арқылы өткізіп, спектрге жіктейтін болса, әр түсті, жіңішке жарқыраған айқын сызықтар көрінеді (түрлі-түсті қосымадағы 7,8-суреттер). Осындай сызықтардың жиынтығын сызықтық спектр деп атайды. Зерттеулер әр газдың тек өзіне ғана тән сызықтық спектрі болатынын көрсетті.

Спектрдің әрбір сызығына қандай да бір нақты толқын ұзындығы, яғни жиілік сәйкес келеді. Олай болса, сиретілген газдар тек толқын ұындықтары (жиіліктері) белгілі бір нақты мәндерге тең электро-магниттік толқындар ғана шығарады. Heгe бұлай? He себепті берілген газдың спектрі жиіліктердің ν1,ν2,ν3... дискретті мәндерінің жиынтығынан тұрады? Бұл мәндер немен анықталады? Бұл маңызды сұрақтарға жауапты атомдардың ішкі құрылымынан іздеу керек. Себебі кез келген сиретілген газ молекулалары жеке атомдардан тұрады, сондықтан сәулелену атомдардың ішінде жүретін процестерге байланысты болуы керек.

Барлық сызықтық спектрлердің ішіндегі ең қарапайымы сутегінің спектрі. Спектрдің көрінетін бөлігі небары төрт сызықтан тұрады. Сондықтан тәжірибе жүзінде ең толық зерттелген — осы сутегінің спектрі. Тәжірибелердің нәтижелерін зерделей отырып швейцариялық ғалым Бальмер сутегі спектрінің көрінетін бөлігіндегі барлық сызықтардың жиілігін анықтайтын формуланы тапты:

::ν=R(1/22-1/n2),

мұндағы R = 1,0968 • 10−7м−1 — Ридберг тұрақтысы, n = 3, 4, 5, 6, ... . Бұл — Бальмер формуласы. Бальмер формуласымен анықталатын спектрлік сызықтардың бір-бірінен өзгешелігі n-нің мәнінде, ал олардың жиынтығы Бальмер сериясы деп аталады.

Кейінірек сутегі спектрінің ультракүлгін және инфрақызыл бөліктерінен тағы бірнеше сериялар табылды. Бұл сериялардағы сызықтардың жиіліктерін де Бальмер формуласына ұксас өрнектермен анықтауға болады. Барлық сериялар үшін жазылған өрнектерді біріктіре отырып, Бальмер мынадай жалпы формула жазды:

::ν=R(1/m2-1/n2)
мұндағы m = 1,2,3,..., n = (m+1), (m+2), (m+3)...

## Дереккөздер



Санат:Физика
Теңіз қояны

**Теңіз қояны** () – нағыз итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі жануар. 

Дене ұзындығы 2,2-2,4 м, салмағы 225-320 кг. Бетінде ұзын вибриссорлары бар. Жас итбалықтар, (ұзындығы 115-130 см) түгі қалың, жұмсақ, сұрғылт-қоңыр. Ареалы - арктикалық сулар мен соған жақын Тынық және Атлант мұхиттарының теңіздері; ТМД-да, Қиыр Шығыс пен солтүстік теңіздері. Қорегі - шаянтәрізділер, ұлулар, құрттар. Буаздылығы 10-11 ай. Саны 500 мыңдай. Аулау шектеулі, Охота және Беринг теңіздерінде жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Нағыз итбалықтар
Теңіз ірбісі

**Теңіз ірбісі** , теңіз қабыланы () – нағыз итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі. Басқа итбалықтарға қарағанда Антарктида жиі кездеседі. Оның денесіндегі май қабаты сол жерді мекендейтін басқа итбалықтарға қарағанда жұқа болады. Қыста теңіз қабылдандары Австралия, Отты Жер, Патагония жағалауларына кетеді, себебі ол жақ жылы болады. Жазда қайтып оралады. Жалғыздан жүреді. Оларды жүзіп бара жатқан мұз үстінде адам аяғы баспаған аралдар мен жағалаулардан көруге болады. Теңіз қабыланы - жыртқыш аң. Ол тек балықтар мен пингвиндер және итбалықтарды да жейді. Өлген иттердің етін де азық етеді

Дене ұзындығы 3,5 м дейін, салмағы 40 кг дейін. Жаңа туған ірбіс ұрпағы, (ұзындығы 1,5-1,6 м), түгі ұзын, жұмсақ. Түсі ірбіске ұқсас. Антарктиданың ауытқыған сең аймағында тіршілік етеді. Қалқыған сеңмен Антарктида, Жаңа Зеландия, Австралия, Африка жағалауларында пайда болады. Негізгі қорегі балықтар мен басаяқты ұлулар. Сонымен қатар итбалықтар мен құстарға шабуылдайды. Саны 800 мыңдай.

## Дереккөздер


Санат:Нағыз итбалықтар
Санат:Антарктида фаунасы
Сұйықтың арынды қозғалысы

**Сұйықтың арынды қозғалысы.** Сұйық сіңірмейтін жазықтықтармен шектелген сұйық қозғалыстары.Мұндай кеңістіктің кез келген нүктесіндегі сұйық тудыратын  қысым мөлшері атмосфералық қысымнан жоғары болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Ызылдауық масалардың дернәсілі

Ызылдауық масалардын дернәсілі - хирономид туыстарына жатады. Ағыны баяу немесе эвротропты тоғам суларын мекендейді. Дене ұзындығы 25 мм, жіңішке, цилиндрге уқсас. Қатты хитинделген басы, алдыңғы және денесінін артқы бөліктерінде 2 жұп жалған аяқтары бар. Гемолимфасындағы сұйық гемоглобин денесін қызыл түске бояйды. Бентоспен қоректенетін су жануарларының негізгі қорегі. Зертханалық жануарлар ретінде генетикалық және физиологиялық зерттеулерде қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Апокопа

**Апокопа** ( - қысқарту) - сөздің кысқаруына әкеліп соқтыратын соңғы екпінсіз дауыстының түсіп қалуы ( ).
# Сөздің акценттік-фонетик процесінің нәтижесінде соңғы бір немесе бірнеше дыбыстың түсіп қалған түрі. Мұндай құбылыс батыс тілдерінде жиі кездеседі. Орыс тіліндегі чтобы-ның орнына чтоб деу де осыған жатады. Аз да болса, қазақ тілінде де Апокопа ұшырасады. Мысалы , жергілікті тілдік ерекшелік ретінде жұмсалатын бер кел (бері кел-дің орнына), керім (керемет-тің орнына) осының дәлелі. 
# Қысқарту арқылы жаңа сөздердің жасалуы. Ғылым  терминдер мен кәсіби лексикада, публицистикада мүның мысалдары мол кездеседі және олар көп жағдайда шет тілдер мен орыс тілінің әсерінен пайда болып жатады. Мысалы , метро (метрополитен-нің орнына), агроуниверситет (аграрлық университет-тің орнына), физгеография (физикалық география-ның орнына) т. с. с. Мұндай процесс апокоптану процесі деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Риторикалық сөздер
Шатырқанаттылар

**Шатырқанаттылар** - түнгі қабыршақ қанаттылар, мысалға, шалғын шатырқанаты, сабақ шатырқанаты немесе жүгері шатырқанаттысы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сұйықтың (газдың) ұйтқыма қозғалысы

**Сұйықтың (газдың) ұйтқыма қозғалысы**. Сұйық (газ) элементтері күрделі траекториялар бойымен ешбір ретсіз қозғалуы нәтижесінде сол қозғалған сұйық (газ) араласуы жүзеге асатын сұйық (газ) ағысының ерекше түрі. Сұйықтың (газдың)ұйтқыма қозғалысы ламинарлық ағыс өз орнықтылығын жоғалтқан жағдайда туындайды.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Апостроф

**Апостроф** ( - жанына не артына қарата қойылған) - төмендегі жағдайларда қолданылатын үтір түріндегі жазу жолдың жоғарғы жағында келетін белгі: 
* **а)** Шет тілінен енген (*о'Брайен, д'Астье*);
* **б)** Фонетикалық транскрипцияда дауысты дыбыстың жіңішкеруі. ( т.б.).

## Тағы қараныз:
* Нүкте
* Үтір
* Леп белгісі
* Сұрақ белгісі
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Тыныс таңбалары
Санат:Тыныс белгілері
Сұйықтың тұрақтанған қозғалысы

**Сұйықтың тұрақтанған қозғалысы**. Сұйықтың жерасты ағымының бүкіл элементтері — бағыты, жылдамдығы, көлденең қимасы, арындық градиенті және шығыны ешбір өзгеріссіз өтетін қозғалыс түрі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Үнсіз масалар

**Үнсіз масалар** - қөбелек тәрізділер тұқымдасы. Денесін сұрғылт және сары қалың түк басқан, ұсақ жәндік. (дене ұзындығы 1,3-3,5 мм) Тропикалық және онтүстікке 130 астам түрі белгілі. ТМД-да, Молдавия, Украинаның онтүстігі, Закавказье, Оңтүстік Қазақстан және Орта Азияда 30-дай түрі таралған. Үңгірлерді, тас жарықшақтарын, жануарлар інін, үйлер мен мал және құс қораларын мекендейді. Ұрғашылары омыртқалылар қанымен қоректенеді. Шаққан жері ісіп, күлдіреп, қышиды, дене ыстығы көтеріледі. Дернәсілдері органикалық заттарға бай, ылғалдылығы орташа, індер мен құс ұяларын мекендейді. Үнсіз масалар папатачи безгегін, тері лейшманпозын, (пендин ашық жарасын) таратады.

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Сұйықтың бірқалыпты қозғалысы

**Сұйықтың бірқалыпты қозғалысы.** Өзінің кез 
келген нүктесіндегі жылдамдығы бірдей мөлшерлермен сипатталатын сұйық қозғалысы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Түктілер

**Түктілер** (Lagrlidae) - әртүрлі жегіштер отряд тармағының қоңыздар тұқымдасы. Сасық қоңыздарға жақын. Дене ұзындығы 5-20 мм, денесі ұзыншақ, түк басқан. 600-дей түрі бар, негізінен тропикалық аймақтарда. ТМД-да 5 түрі белгілі, оның 1 түрі Еуропалық бөлігінде таралған кәдімгі түктілер, (Lagria hitra), дене ұзындығы 7-10 мм, қара, үстіңгі қанаты сары. Шілік-тал жапырақтары мен гүлдерінде дернәсілдерін кездестіруге болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Зәр шығару және жыныс мүшелері

**Зәр шығару және жыныс мүшелері** - адамдар мен жануарлардың анатомиялық және функционалды бір-бірімен тығыз байланысты зәршығару және жыныс мүшелері.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Аппликация

**Аппликация** ( - жапсыру) - бір морфеманың екінші морфемамен жартылай бірігуі, осының нәтижесінде бұл дыбыстар екі роль аткарады. ( сөзінде - **ов** дыбыстарының тіркесі түбірді аяқтап, суффикстіде беріп тұр, ягни қосымша жартылай тубірмен бірігіп кеткен).

## Дереккөздер


Бастырма

Санат:Лингвистика
Шартылдақ қоңыз

**Шартылдақ қоңыз** - тақтамұртты қоңыздар тұқымдастарының тегі. 

Дене ұзындығы 25-40 мм, қара-қоңыр, сыртқы қанаттарындағы ұсақ ақ түктер қоңызды мәрмәр түсті етеді. Орталық және оңтүстік Шығыс Еуропада таралған. ТМД-да, Еуропалық бөлігінің оңтүстік, шығысында, солтүстік Кавказда кездеседі. Маусымнан тамызға дейін ұшады. Қоңыздар ағаш жапырағымен қоректенеді: дернәсілдері құрғақ топырақта, ағаш тамырын жеп. 3-4 жыл бойы дамиды. Жас ағаштарды, әсіресе жүзім шіліктерін құртады.

## Дереккөздер



Санат:Қатты қанаттылар
Мукор

**Мукор** (басты ақ өңез) - ылғалды жағдайда өмір сүретін, сапрофитты саңырауқұлақ. Табиғатта топырақ микрофлорасының қызметтік құрамы ретінде таралған. Мукор, азық-түлік өнімдердің бұзылуын тудырады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Хайролла Мырзағалиұлы Нұрмұқанов

**Хайролла Мырзағалиұлы Нұрмұқанов** (16.6.1929 жылы туған, бұрынғы Фурманов ауданы, Таскүтір ауылы)
— ғалым, филология ғылым доктары (1994), профессор (2000). 1942 ж. Талдықұдық орталау мектебін, 1954
ж. Орал педагогика итститутын, 1962 ж. ҚазМУ-ді сырттай оқып бітірген. Осы жылдары Қарағанды облысының Ақтөбе орта мектебінде мұғалім, мектеп директоры
болған. 1963 жылдан Қарағанды педагогика институтының оқытушысы,
кафедра меңгерушісі, деканның
орынбасары, деканы. 1998 ж.
Қазақстан Әлеуметтік ғылымдар академиясының толық мүшесі болды. Ол 50-ден аса ғылыми еңбек, соның
ішінде «Сөз және шеберлік»
(1987) атты монография жазған.
## Шығармалары:
*Эмоционально-экспрессивная лексика драматургических произведении Мухтара Ауэзова. АКД., А., 1969; 
*Кісі аттарының эмоционалды және экспрессивті ыңғайда қолданылуы//Аспиранттар мен ізденушілер жинағы. А., 1970, N 5; 
*Сөз және шеберлік. А., 1987; 
*Сөз және оның контекстегі қолданысы. ДДА; А., 1994.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1929 жылы туғандар
Жолақты мангуст

**Жолақты мангуст** () — мангусттар тұқымдасынан. Дене ұзындығы 30-45см, құйрығы 23- 29 см. Аяқтары қысқа. Түсі сұрғылт-қоңыр, қабырға тұсында қара жолақтары бар. Саванна мен Шығыс, Оңтүстік және Орталық Африканың ашық ормандарында тұрады.  Қатаң иерархия жоқ топтарда тұратын күндіз тіршілік ететін жануарлар. Баспана ретінде жартастардағы термитниктер мен жарықшақтарды қолданады. Топта аналықтардың көпшілігі ұрпағын береді, ал балаларын бірге өсіреді. Негізінен жәндіктер жейді. "Жолақ мангуст" атауы арқадағы жүнінің бояуымен байланысты.

## Сыртқы түрі
Дене ұзындығы 30-45 см, құйрығының ұзындығы 23-29 см, салмағы 1,5-2,25 кг. Иықтан құйрыққа дейін өтетін 10-15 қара көлденең жолақты ою өзіндік ерекшелігі болып табылады. Жыныстық диморфизм жоқ. Басы шағын және кең, қысқа, өткір тұмсық, алмұрт тәрізді бас сүйегі. Құлақтары кішкентай және дөңгелектелген.

Денесі өткір жүнмен жабылған, ол бас тұсында қысқа болып, құйрыққа қарай ұзара түседі, кейбір дарақтарында ұзындығы 45 мм дейін жетеді.
Арқадағы жүн жамылғысының әрбір шашы мынадай түстерге ие: түбінде ашық түсті, ортасында екі кең қара жолақ және жіңішке қара ұшы. Арқаның жолақ үлгісі шаштың әр түрлі ұзындығынан қалыптасады. Мангустардың жолақ түсі түсініксіз, бірақ Дж. Кингдон сол түрдегі өкілдер үшін визуалды белгі бола алады немесе жыртқыштарға қарсы бағытталған аңдардың ұжымдық демонстрациясын күшейтеді (төменде қараңыз).
Құрындағы жүн сирек кездеседі. Түсі аяқ-қолдың артқы жағындағы жүн сияқты. Жолақты мангустарда алдыңғы аяқтарда 5 саусағы және артқы жағында 4 саусағы бар. Алдыңғы аяқтың үлкен саусағы шағын, бірақ ұзын тырнақпен (шамамен 8 мм), ол қазу үшін қолданылады. Алдыңғы қолдардың басқа саусақтарында ұзындығы 20 мм иілген тырнақтар бар.
Аналықтарда үш жұп құрсақ сүт бездері бар. Хромосомалардың диплоидтық саны-36, гаплоидты саны-18.
Бұл жануарлардың скулярлық сүйегі нашар дамиды және сағитталды тарақ жоқ, бұл осы ерекшеліктердің жәндіктер өмір салтына бейімделуден туындаған деп болжауға негіз береді.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1984. — С. 105. — 10 000 экз.
* Cant M.A., Gilchrist J.S. Mungos mungo, Species Profile — Banded mongoose (англ.) // The Mammals of Africa, Carnivora (eds Kingdon J, Hoffman M), Academic Press, Amsterdam : in press. — Vol. 5. Архивировано 25 июля 2011 года.
* Kingdon J. Banded mongoose (Mungos mungo) (англ.) // East African Mammals. — 1977. — Vol. III. — P. 215—225.
* KARL FREDGA. Comparative chromosome studies in mongooses (Carnivora, Viverridae) // Hereditas. — 1972. — Т. 71, вып. 1. — С. 1—74. — doi:10.1111/j.1601-5223.1972.tb01005.x.

Санат:Жыртқыштар
Тербелмелі тектоникалық қозғалыстар

**Тербелмелі тектоникалық қозғалыстар.** Көрініс беру масштабы мен ауқымы, жылдамдығы мен 
амплитудасы түрліше болып келетін және көрсеткіштерін белгігі бір уақыт өткеннен кейін өзгертіп отыратын, өзі етек алған өңірдің ішкі құрылысын өзгертпейтін (қатпарлы құрылымдар қалыптастырмайтын), тік бағытта ғана (жоғары-төмен) жүзеге асатын тектоникалық қозғалыс түрі. Екінші сөзбен айтқанда,тербелмелі тектоникалы қозғлыстар дегеніміз жер бетінің біршама ауқымды аудандарының өте баяу қарқында және бірте-бірте ойыса түсуін, немесе жоғары көтерілуін қамтамасыз ететін қозғалыстар. Олар көрініс берген өңірлерде түзілген тау жыныстарына қат-қабаттық пен реттілік тән, мұндай өңірлер теңіз және өзен кемерлерінің қалыптасуымен де сипатталады. Шартты түрдегі синонимі — эпейрогендік қозғалыс.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Құмырсқажегіштер

**Құмырсқажегіштер** - толықтіссіздер тұқымдасына жатады. 

Дене ұзындығы 15 тен 120 см дейі, құйрығы, 90 см. Тұмсығының ұшы түтік тәрізді ұзыншақ. Ұзын жабысқақ тілі жәндіктерді аулауға бейімделген. Тістері жоқ. 3 монотиптік туысы бар: алып құмырсқажегіш (Myrmecophaga), тамандуа (Tamandua) және ергежейлі құмырсқажегіш (Cyclopes). Оңтүстік Мексикадан Парагвайға дейін таралған. Жерде және ағашта өмір сүреді. Алып Құмырсқажегіштер ХТҚО-ның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Мүкітістілер
Орогенді тектоникалық қозғалыстар

**Орогенді тектоникалық қозғалыстар** (орогенез). 
Таулы белдеулердің яғни тау жүйелерінің пайда болуын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыстаржиынтығы. Эпейрогенді тектоникалық қозғалыстармен салыстырғанда, орогенді тектоникалық қозғалыстар нақтылы аймақтарды ғана қамти отырып өте қарқынды түрде өтетін болса керек.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мұражай қоңызы

**Мұражай қоңызы** () – қатты қанаттылар сабының тері жегіш қоңыздар тұқымдасына жататын қоңыз. Дене ұзындығы 2-3,5 мм. Еуразияда таралған - Ересек қоңыздар көбінесе өсімдік гүлдерінде, ал дернәсілдері жануарлар өлекселерінде кездеседі. Зоологиялық коллекцияларды мал өнімдерін, (жүн, тері) бүлдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Аппозиция

**Аппозиция** - Айқындауышпен бірдей.
* **Күрделі аппозиция** - қызметіне байланысты қосымшаны еске салатын толықтауыш ( ).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Құмырсқа арыстандары

**Құмырсқа арыстандары** (Myrmeleontidae, Myrmeleoni­dae) - тор қанаттылар тұқымдасына жатады. Ересек құмырсқа арыстандары инелікке ұқсас. Жақсы ұша алмайды. 2000 түрі негізінде тропикада таралған. ТМД-да 10 түрі белгілі. Кең таралған түрі кәдімгі құмырсқа арыстандары, (Myrmeleon formicarius). Дернәсілдері, жыртқыштар. Олардың жақтары ұзын, орақ тәрізді, басының алдыңғы жағында шығыңқы орналасқан. Қорегін тосқауылдап, аңдып ұстайды. Топырақтан алдыңғы жақтарын шығарып, жасырынын жатады да, топырақта малтығып жүрген жәндіктерді жағымен қағып алады.

## Дереккөздер


Санат:Тор қанаттылар
Мустанг

**Мустанг** - Солтүстік Америкаға Еуропадан тасымалданған үй жылқысының, жабайыланып кеткен түрі. Солтүстік Американың көгалды шалғынды аймақтарында таралаған. Жергілікті халық ұстап қолға үйреткен. 18 ғасырда 4 млн. бастап 20 ғасырда 20 мыңдай ғана сакталаған.

## Дереккөздер



Санат:Жылқылар
Ермекқали Нығметов

**Ермекқали Нығметов** (1902, Орда ауданы, Бүргенді aуылы — 1992, Алматы) — қоғам қайраткері, 1938 ж. саяси қуғын-сүргінге
ұшыраған. 11 жасынан ауылда мал бағып, Басқұншақта тұз
шабу, Астраханда балық аулау
жұмыстарын атқарды. Бастауыш орыс мектебінде оқып, білім
алған. 1920-38 ж. комсомол
жұмыстарына ауысты. Бөкей,
Жаңақала, Азғыр, Ақмола аудандық партия, кеңес органдарында
Қазақстан КП ОК-нде жауапты қызметтер атқарған. 1938 ж.
тамызда қызметінен алынып,
абақтыға қамалды. 17 жыл сталиндік лагерьде болды. 1955 ж.
КСРО Жоғарғы Соты әскери алқасының шешімімен толық
ақталып шықты. 1956-71 ж.
Қазақстан Мемлекеттік кітап палатасының директоры қызметін атқарды. Көптеген танымдық
мақалалардың` авторы.

## Дереккөздер
Ұңғыма өнімі

**Ұңғыма өнімі.** Ұңғыманың нақтылы уақыт ішінде бере алатын мұнай (газ) мөлшері; л/сек, м3/сек, м3/сағат, м3/тәулік т.с.с. өлшемдермен өрнектеледі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Өнім (дебит) өлшеуіш

**Өнім (дебит) өлшеуіш.** Ұңғыма немесе құдың өнімінің белгілі бір уақыт аралығындағы өнімін өлшеуге арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Тышқандар

thumb|Үй тышқаны
**Тышқандар** () - ұсақ  кеміргіштер тұқымдасы.

Дене ұзындығы 12,5  см дейін, құйрығы, 10,5 см жетеді. Тышқандардың пайда болған жері, отаны – Азия, кейбір түрлері бүкіл дүниежүзіне таралған. Африкада (Сахараны есептемегенде), Евразияда, Малай архипелагының кейбір аралдарында, Филипинде 40 түріне дейін кездеседі. Бір қатар түрлері - синантропты. ТМД-да, космополотитті синантропты 1 түрі, үй тышқаны, жабайы табиғатта үнемі өмір сүретін 2-3 түрі бар. Бұл жануарлар дәнді дақылдармен, астықпен, тамырлармен, жидектермен, шөппен және басқа да жәндіктермен қоректенеді. Оңтүстік аудандарда және үйлерде жыл бойы көбейе береді. Сань шұғыл ауытқуы мүмкін.

Егеуқұйрықтар мен тышқандарды бөлу шартты және тышқандардың көлеміне негізделген.. Басқа тұқымдастарға жататын кейбір тышқандарды (мысалы, бұғы тышқан, Қалталы сегіргіш) да ешқандай ғылыми негіздемесіз тышқандар деп атайды.

## Таралуы
Олар Антарктидадан басқа барлық жерде таралған (әсіресе үй тышқаны және қара егеуқұйрық). Экваторлық ормандардан тундраға дейінгі экожүйелердің кең спектрін алыңыз. Түрлердің көп бөлігі тропикалық және субтропиктік ормандарда тіршілік етеді. Солтүстік және Оңтүстік Америка және көптеген аралдармен таныстырылды. Жерде қозғалатын, ағаш және жартылай суда тіршілік ететін түрлері бар, дегенмен олардың көпшілігі жартылай құрлықта немесе құрлықта өмір салтын ұстанады. Тышқанмен толтырылған тауашалардың кең тізімі олардың салыстырмалы түрде көптігін түсіндіруге көмектеседі.

Кейбіреулері синантропты жануарлар (үй тышқаны, кейбір егеуқұйрықтар).

Залал келтіруі мүмкін, бірақ көбі зиянсыз. Көптеген жыртқыш аңдардың олжасы болып табылады. Ақ зертхана тышқаны – үй тышқанының түрі.

## Дереккөздер

Санат:Кеміргіштер
Тимофей Кириллович Овчаренко

**Тимофей Кириллович Овчаренко** (1926 жылы туған, Саратов облысы Перелюб ауданы, Масловка ауылы) — ұжым жетекшісі, Социолистік Еңбек Ері (1967). 1942 ж. Челябі трактор
зауытында слесарь, 1943-46 ж.
Ұлы Отан соғысына қатысқан.
Әскерден келген соң Зеленов
ауданының «Первомай» ұжымшарында тракторшы, 1961 жылдан
трактор-егіс бригадасының бригадирі.

## Дереккөздер
Тышқан тәрізділер

**Тышқан тәрізділер** (Mu­ridae) - кемірушілер тұқымдасына жатады. Дене ұзындығы 5 тен 48,5 см дейін. Көпшілігінің құйрығы ұзын, тықыр. 100 - 120 туыстарының 480 түрі бар. ТМД-да 5 туысы таралған: тышқандар, ұсақ тышқандар, егеуқұйрықтар т.б., барлығы 12-13 түрі белгілі. Барлық табиғи аймақтарда кездеседі. Үй тышқандары мен егеуқұйрықтар, космополиттер ін қазып, жыл бойы белсенді тіршілік жасайды. 1 ден 22 дейін ұрпақ береді. Тіршілігі 1-3 жылға созылады. Түнгі жануарлар. Орман, ауыл шаруашылығы және қоймаларда зиян келтіреді. 20 астам ару қоздырғыштарын тасымалдайды. Олардың арасында оба, лептоспироз, сүзек сиякты аса қауіпті ауру қоздырушылары бар. Таза тұқымды тышқандар мен егеуқұйрықтар, зертханалық ғылыми зерттеулерде пайдаланылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жұмсақденелі қоңыздар

**Жұмсақ денелілер** () — қатты қанаттылар сабының әр түрлі жегіш қоныздар отряд тармағынын тұқымдасы. Дене ұзындығы 15 мм, қара, қоңыр, сары немесе жасыл-жылтыр. Сыртқы дене қабықшасы жұмсақ. 3000 түрі белгілі. Кең таралған қоңыздар. ТМД-да 200 түрі бар. 

Дернәсілдері орманды жерде ағаш, жапырақ үйінділерінде мекендейді. Ағаш қабығының астымен ұлулардың бақалшығында сирек кездеседі. Жыртқыштар. Ұстаған қоректік жануарын өлтіріп, оның ішіне ерітетін фермент жіберіп, соңынан сорып алады. Жиі кездесетін түрі коңыр жұмсақ денелілер (Cantharus fusca).

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Ажырататын (жыртатын) тектоникалық қозғалыстар

**Ажырататын (жыртатын) тектоникалық қозғалыстар.** Өздері етек алған өңірлердегі тау жынысы массаларының жыртылуын және оларда әр түрлі жарықтардың пайда болуын, өз тұтастығын осылайша жоғалтқан тау жынысы дербес жондарының жыртылу  жігі бойымен әртүрлі бағыттарға жылжуын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыс түрі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Бүгінгі тектоникалық қозғалыстар

**Бүгінгі тектоникалық қозғалыстар.** Бүгінгі тарихи кезеңде яғни қазіргі дәуірде етек алған тектоникалық қозғалыстар. Жер қыртысының белгілі бір аймақтарының ойысуымен, ал екінші аймақтардың көтерілуімен, жыртылып-ажырау құрылымдарының 
қалыптасуымен және сол жыртылу жігі бойымен 
қозғалыстардың жүзеге асуымен, сол сияқты қатпарлы құрылымдардың жаппай етек алуымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Пневматоз

**Пневматоз** (*Pneumatosis* - ауалану, керілу) :
# Іштерінде ауа көпіршіктері пайда болғандықтан (шіріме қабынуда) немесе ауаның сырттан енуіне байланысты тканьдер мен органдардың кебуі болатын патологиялық процесс.
# Рентгенологияда - ішек ішіндегі газдың көбеюі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Газдан арылу

**Газдан арылу**. Тау жыныстары, қойнаулық су, мұнай және жерасты газдары құрамынан табиғи газ массаларын бөліп алу процесі. Тексермені (үлгіні) жерасты жағдайынан атмосфералық жағдайға көшіру, яғни температура мен қысымының төмендеуі салдарынан туындаған газдан арылу процесін бір сәттік газдан арылу, ал ауасыздандыру арқылы термикалық, механикалық және химиялық жолмен жүзеге асқан газдан арылуды мәжбүрлік газдан арылу деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Геология
Газсызданған мұнай

**Газсызданған мұнай.** Қойнауқаттық жағдайда 
немесе жер бетінде қойнауқаттың қысымның азаюы салдарынан газ массаларын бөліне бастайтын мұнай.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Ұңғыма құжаты

**Ұңғыма құжаты**. Ұңғыманы бұрғылау барысында 
жасақталатын басты-басты құжаттарды (бұрғылау 
журналы, каротаж қисық сызықтары, ұңғыманың 
геологиялық қимасы), және кенді игерудің бүкіл 
тарихын сипаттайтын құжаттарды (ұңғыма төлқұжаты, жұмыстың жылдық көрсеткіш карточкалары, 
тәулікті әрекеттер мен көрсеткіштер тіркелген игеру журналы, ұңғыманы зерттеу нәтижелері карточкалары т.б.) кіріктіретін ұңғыманың техникалық және геологиялық-кәсіптік құжаттарының жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Полиартрит

**Полиартрит** (*Polysrthritis* - көп буындар қабынуы) -  Бір мезгілде немесе бірінен кейін бірі бірнеше буынның қабынуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Арготизмдер

**Арготизмдер** ( сөзінен шыққан  - жаргон) - әйтеуір бір аргоның құрамына енетін сөздер мен сөз тіркестері. **Арготизмдер** әдеби тілде стилистикалық мақсатта қолданылуы мүмкін.

## Тағы қараныз:
* Арго

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Полидактилия

**Полидактилия** (*Polydactilia* - көп бармақты) - Көп бармақтылық - қол мен аяқтағы саусақтың (башпайдың) санының 5-тен көп болуы, даму кемістігі.Image:Polydactyly_01_Lhand_AP.jpg| Сол полидактилиясы
Image:Polydactyly_01_Rhand_AP.jpg|  Оң қол полидактилиясы 
Image:Polydactyly_01_Lfoot_AP.jpg|Сол башпай полидактилиясы 
Image:Polydactyly_01_Rfoot_AP.jpg|Оң башпай полидактилиясы 
 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Полимастия

**Полимастия** (*Polimastia * -  көп емшектілік) - Емшек санының көбеюі: даму кемістігі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ұңғымадағы қысымның сылбырлануы

**Ұңғымадағы қысымның сылбырлануы.** Койнауқатта салыстырмалы статикалық теңдестік орнауы жағдайында мұнай (газ) өндіріліп жатқан ұңғымадағы динамикалық қойнауқаттың қысымдардың арасындағы, ал тоғыту ұңғымасындағы оқпандық және динамикалық
қойнауқаттың қысымдардың арасындағы айырма; тоғыту ұңғымасы хақында бұл түсінік кейде "сылбырлану" термині емес, "буырқану" термині арқылы да беріледі.Синонимдері — ұңғыма оқпанындағы сылбырлану;қысымның жергілікті ауытқуы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Полисерозит

**Полисерозит** (*Polyserositis* - сірі қабық қабынуы) - Дененің бірнеше қуысының сірі қабығының (плевра, іш перде, үлпершек) бір текті қабынуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Пойкилоцитоз

**Пойкилоцитоз** (*Poikilocytosis*) - Шеткі қанда түрі өзгерген эритроциттердің (қол орақ тәрізді, алмұрт тәрізді, сопақша) пайда болуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Санаториялық Мектеп-Интернат

**Санаториялық Мектеп-Интернат** - М. Өтемісұлы атындағы - Орал қаласындағы жалпы білім беретін оқу орны.

1974 жылы ашылған. Арнаулы оқу кабинеттері, шеберханалары мен спорт залы, сондай-ақ шипалы шөптер өсіретін жер телімі бар. Мұнда негізінен облыс аумағындағы ауылдық жерлерден келген, денсаулығында кінәрат бар, арнаулы тіркеуде тұрған балалар оқып, білім алады және емделіп, күтіледі.

## Дереккөздер


Санат:Орал
Санат:Батыс Қазақстан облысы мектептері
Ерік Асқаров

**Ерік Асқаров** (10 қаңтар, 1959 жыл, Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы, Дүйсеке ауылы - 2003 жыл) - ақын. Уақ тайпасынан шыққан.

1983 жылы Алматы мемлекеттік көркем-театр институтын бітіріп, режиссер мамандығын алған. Қазақ драма театры жанындағы актерлік студияны, Көкшетау гуманитарлық университетін бітірген.

Республикалық Қазақ телевизиясында режиссер, «Жазушы» баспасында редактор, Қазақстан жазушылар одағы әдеби қорының директоры болған, Көкшетау, Астана қалаларында қызмет атқарған.

## Шығармалары
* «Қарлығаш»
* «Жетіген» ұжымдық жинақтары.
* «Көгілдір», «Қазақстан ғасыры», «Астана жұртын айналсам» жыр жинақтары жарық көрді. 
* «Біржан сал»
* «Петропавловск — қызылдардың қаласы» атты пьесалардың авторы.

Айтыс өнеріне үлкен үлес қосқан ақындығымен қатар белгілі аудармашы, драматург. О. Бөкейдің «Қар қызы» повесі мен С.Сейфулиннің «Көкшетау» поэмасы бойынша бейнефильмдер түсірген.

И.Гогольевтің «Наарасуох», Л.Табукаиевилидің «Арманымның ақ құсы» пьесаларын қазақ тіліне аударған.
## Жетістіктері

Қазақстан жазушылар одағының М.Мақатаев атындағы сыйлығының (1988), Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының (1990) лауреаты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* ЕРІК АСҚАРОВ

Санат:10 қаңтарда туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Мағжан Жұмабаев ауданында туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Санат:Көкшетау гуманитарлық университеті түлектері
Санат:Қазақстан Телерадиокорпорациясы режиссерлері
Санат:Жазушы баспасы редакторлары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Мұқағали Мақатаев атындағы сыйлықтың иегерлері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Артикль

**Артикль** ( - мүше) - белгілі және белгісіздік мағынасында жұмсалатын көмекші грамматикалық элемент. **Артикль** типологиялық және генетикалық жағынан әр түрлі тілдерде кездеседі: герман, кейбір славян (болгар, македон), семит, полинезия, венгр т.б. тілдерінде. **Артикль** саны тілдерде әр түрлі: түрік тілінде бір белгісіздік **артикль** кездеседі; екі **артикль** көптеген тілдерде, ал румын тілінде, үш артикль бар. Референциялық немесе анафоралық функцияны жүзеге асыра отырып, белгілі **артикль** алғаш көзге түскен затты нұскайды. Белгісіз артикль бұрын ерекше көрсетілінбеген қандай да бір затты, алғаш айтылған затты сілтейді. Белігілі **артикль** сілтеу есімдігінен, белгісіз есімдіктен немесе бір сан есімінен бастау алған. Препозитивті артикль зат есімнің алдында, постпозитивтік артикль зат есім/зат есімнен кейін келеді. **Артикль** ағылшын тілі грамматикалық формалары болмауы мұмкін. Көпше тұрде грек, албан тілдерінде септіктер бойынша түрленеді.

## Тағы қараныз:
* Грамматика

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Абдрахман Асылбек

**Абдрахман Асылбек** – 1 мамыр 1938 жыл Жамбыл облысы Талас ауданы Үшарал ауылы) – ақын. 

## Өмірбаяны
* ҚазПИ-дің тарих-филология факультетін бітіргеннен кейін мектепте мұғалім болған.
* Аспирантурада оқыған, облыстық газетте
* республикалық Қазақ радиосында
* Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде қызмет жасаған.
* «Жазушы» баспасы
* «Жалын» баспасы
* Қазақстан жазушылар одағындағы көркем әдебиетті насихаттау бюросында
* Қазақстан жазушылар одағының Жамбыл облыстық бөлімшесінде
* республикалық «Әділет» газетінде
* «Мәдениет» газетінде
* «Заң» газетінде
* «Көзқарас» газетінде қызмет істеген.
* «Заңгер» журналында бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары,
* Қазақстан Республикасының Бас Прокуратурасының «Құқықтық Қазақстан» газетінің Бас редакторы болған, қазіргі кезде осы газетте бас редактордың орынбасары.

1955 жылы «Бейбітшілік бақшасы», «Жауды аяған жаралы» сияқты тырнақалды шығармалары басылған. Балаларға арналған алғашқы өлеңдер жинағы 1961 жылы жарық көрген. Содан бергі уақытта 31 жыр кітабын шығарды. Лирика, ән мәтіндерін жазып, сатира және аударма жанрларымен де айналысып келеді. Көптеген байқаулардың жеңімпазы, жүлдегер.

## Шығармалары
* Жапырақтар. Өлеңдер А., ҚМКӘБ, 1961
* Қиял қиясында. Аңыздар.А., ҚМ КӨБ, 1963
* Алтын дән. Ертегі А., «Жазушы», 1967
* Ал атау аясында. Ертегі-поэма. А., «Жазушы», 1969
* Ғажап бала. Аңыздар, ертегілер. А., «Жазушы», 1969
* Балам туралы баллада. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1971
* Әлемге үні тараған. Балладалар. А., «Жазушы», 1971
* Көкорай көктем. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973
* Түрлі-түрлі бала бар. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1974
* Туысынды таптық ба? Сатиралық өлеңдер. А., «Жалын», 1976
* Светофор сыры. Өлеңдер. А., «Мектеп», 1977
* Алтын арай. Өлеңдер, ертегілер. А., «Жалын», 1980
* Ерден атайдың ертегілері. Ертегілер. А., «Мектеп», 1980
* Достық балладасы. Балладалар. А., «Жазушы», 1981
* Байқа, балақай. Өлеңдер. Әңгімелер. А., «Мектеп», 1982
* Бәйшешектер. Ертегілер. А., «Мектеп», 1984
* Хантау қойнауында. Деректі повесть. А., «Қайнар», 1982
* Ақ тілек. Өлеңдер, жүмбақтар, ертегілер. А., «Жалын», 1985
* За тучами - солнце. Сказки. А., «Жалын», 1986
* Сауысқанның сәлемі. Сықақтар, мысалдар. А., «Жазушы», 1986
* Сый қырлы сыбызғы. Ертегілер. А., 1988
* Ақ моншақты аруым. Әндер. А., «Өнер», 1995
* Шапағат шуағы. Өмірдерек. А., «Қайнар», 1997
* Балбүлақ. Өлеңдер, ертегілер. А., «Рауан», 2000
* Айдай сұлу аруым. Әндер. А., «Әуен», 2001
* Әнші бала. Әндер. А., «Әуен», 2002
* Сүйеді әкем. Әндер. А., «Әуен», 2003 
* Биназар батыр. А., «Марш» 2004 
* Байғозы батыр. А., «Мерей», 2005 
* Құранға құрмет. А., «Асыл», 2007 
* И.А.Крылов. Мысалдар. «Аударма», 2008.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ақындары
Сынып-сабақтық жүйе

**Сынып-сабақтық жүйе** - оқыту оқушылардың зүракты құрамымен, нақты кестемен жүргізілетін, ал негізгі формасы сабақ болып табылагын оқу сабақтарын ұйымдастыру жүйесі. 16 ғасырда білім берудің жалпы дамуымен байланысты қалыптасты, Я.А.Коменскийдің және К.Д.Ушинскийдің еңбектерінде негізделді.
## Пайдаланылған әдебиеттер


Санат:Сөздік
Санат:Білім
Санат:Терминология
Санитарлық-эпидемиологиялық станса

Орал қаласында 1920 жылы негізі қаланған.

Ол 1949 жылдан облыстық Санитарлық-эпидемиологиялық станса болып құрылды. Қазіргі кезде оның құрамына 18 Санитарлық-эпидемиологиялық станса, Орал қалалық дезинфекциялық стансасы, шаруашылық есептегі 10 дезинфекциялық станса, 9 шағын дезинфекциялық мекеме енеді.

Стансада лабораториялық зерттеу жұмыстары жүргізіледі, сондай-ақ санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормалардың сақталуына мемлекеттік бақылау қызметі жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Автогрейдер

**Автогрейдер** - жол жабынын талқандайтын қосалқы құрылғысымен жабдықталған және бульдозердің, қар тазалағыштың және т.б. ауыстырмалы аспабы бар өзі жүретін дөңгелекті жол құрылысына арналған машина.

## Тағы қараңыз
Грейдер

## Дереккөздер



Санат:Сәулет және құрылыс
Сынып тәрбиешісі

**Сынып тәрбиешісі** - педагогика жұмыскер.Оның қызметтік міндеттеріне мыналар кіреді: баланың тұлға ретінде қалыптасуына және дамуына қажет жағымды жағдайлар жасауға ықпал ету; оның тәрбиесінің жүйесіне қажет өзгерістер енгізу; баланың оқушылар мен басқа балалар арасындағы, ата-аналар арасындағы мұғалімдермен,мектеп ұжымен қарым-қатынасты орнату.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Теңестіру сыныптары

**Теңестіру сыныптары** - бейімделу сыныптары, оқытудың жеке-даралык нысаны. Теңестіру сыныптары мөлтек ауданның бір немесе бірнеше мектептері негізінде медициналық-педагогикалык алқаның ұйғаруымен мектепке барар алдында әдеттегі жағдайларда жұйелі оқуга даярлығы болмаган балалар үшін жасақталады. Мұндай сыныптарға негізгі пәндер бойынша үлгірмейтін 1-2 сынып оқушылары да жіберіледі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Батыс Қазақстан облысының қазба байлықтары

**Батыс Қазақстан облысының қазба байлықтары**
350px|thumb
## Қазба байлықтары
Облыс аумағында Цыганов, Ульянов, Гремячинск, Батыс Теплов, Теплов, Қарашығанақ сынды бірқатар газ конденсаттары мен мұнай кендері анықталған. Олардың ішіндегі ең ірілері: Батыс Теплов жөне Қарашығанақ болып табылады. Сонымен бірге Чернозатон, Тұқсай, Новосеменов жанғыш тақтатастар кендері табылды. Тас тұзы, калий жөне бор қабатындағы тұздар, гипс, өк жыныстары, бор жөне басқа қазба байлықтар ашылды.
Құрылысқа жарамды минералды шикізаттардан облыста кірпіш жөне цемент өндірісі шикізаты, керамзит, әк, құрышыстық құм , құмқиыршық қоспалары, құрылыс  тастары, оларды алмастыратын басқа түзілімдер бар. Керамзитті шикізаттың Погодаев жөне Тұқсай кендері барланған. Ақтау («Белая Горка») кенінің құмы силикатты кірпіш дайындау үшін пайдаланылады. Әк өндіруге жарамды бор облыстың солтүстік жөне оңтүстік бөліктеріндегі аудандарда таралған: пайдалы қазбалардың өндірістік балансына Ақтау («Белая Горка») және Бөрлі кендері енгізілген; Бұлардың жиынтық қоры 16081 мыңм3.
Жылдық қуаты 1300 мың т. цемент зауытын шикізатпен толық қамтамасыз ететін қоры 1106482 мың м3 Ақсуат кені барланды. Гидравликалық қосымша ретінде қоры 21619 мың м3 болатын кремний сазы бар Шипов кенінің пайдаланылуы мүмкін. Қыш тоқтау дәуіріндегі Каспий теңізінің жағалаулық шегімен сәйкес келеді. Бұл алапта ойдым-ойдым сортаңдар кездеседі. Эльтон және Қараөзен, Сарыөзен су айырықтарын, Көшім мен Жайықтың сол жағалауындағы кейбір жерлерді ашық қызылқоңыр, қызыл- қоңыр, сортаң, шабындықты қызылқоңыр топырақтар кешені жауып жатыр, Бұл ардың арасында қызылқоңыр топырақ басым келеді. Бұл  өңірдегі сор-сортаң алқаптар 15- 20%, кейде 40% шамасында.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санқырық

**Санқырық** — Бөкей Ордасы ауданының Орда аудандық округіндегі оба.

**Үш топқа бөлінеді**. 
* 1) 26;
* 2) 10; 
* 3) 5 қорғаннан тұрады.

Ара қашықтықтары **200-300** м. Топырақтан үйілген. Қорғанның маңайында 18-20 ғ-ларда
қойылған құлпытастар, молалар бар. Ескерткішті облыстық музей экспедициясы (жетекшісі Б.Райымқұлов) тапқан. Қазба жұмыстары жүргізілмеген. Шамамен ерте темір ғасырьшан кейінгі кезеңге жатады.

## Дереккөздер
Икемді құрамдар сыныбы

**Икемді құрамдар сыныбы** - белгілі бір оқу пәнін оқыту үшін (биология, тарих және т.б.) оқушылардың қабілеті мен қызығушылығы негізінде кұрылган сыртқы дифференциация түрі. Ол аптасына 1-2 рет арнайы кесте бойынша орындалады. Баска пәндерді оқу негізгі сыныпта іске асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мейрам Асылғазы

**Мейрам Асылғазы** - (7 қараша 1948 жыл, Павлодар облысы, Екібастұз, Ақкөл ауылы - 1999 жыл) - жазушы.

* Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген.
* 1978 жылға дейін Павлодар облыстық «Қызыл ту» (қазіргі «Сарыарқа самалы») газетінде істеді. 
* 1978 жылы «Жалын» баспасында редактор, кейіннен проза бөлімінде бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. 
* 1991 жылдан 1995 жылға дейін «Өнер» баспасында Бас редактор болып істеді. 
* 1997—1998 жылдары «Жібек жолы» баспа үйінде қызмет атқарды.

* Республикалық басылымда алғаш рет «Балалар балалық жасапты» деген әңгімесі 1978 жылы «Жалын» альманахында жариялайды. 
* Алғашқы әңгімелер жинағы 1980 жылы «Ауылдастар»
* 1986 жылы «Өзгеше бір күн» (повесть, әңгімелер) деген атпен жарық көрді. 
* 1989 жылы Үндістан көсемі М.Гандидің өмірнамасын аударып, «Менің өмірім» деген атпен басылып шықты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Асылғазы Мейрам 
* Асылгазы Мейрам

Санат:7 қарашада туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Екібастұзда туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Ахат Кендебай

**Ахат Кендебай** - 1949 жылы 11 желтоқсанда Түркістан облысы, Төле би ауданы, Жаңа Күш ауылында туған. Осы ауылдан бастауыш мектепте білім алып, Бірінші Май елді мекеніндегі мектеп-интернатта оқуын жалғастырған. 1974 жылы Алматы Мемлекеттік медицина институтының «Фармация» бөлімін тамамдаған.

1967 жылы орта мектепті аяқтаған, соң Шымкент фосфор тұздары зауытында, Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Большевик совхозында дәріхананың меңгерушісі, 1983 жылы Жетісай ауданындағы (қазіргі Мақтаарал ауданындағы) «Фармация» өндірістік кәсіпорнының директоры, 1997 жылдан Шымкент қаласындағы Дендрарий бағының басқарушысы қызметтерін атқарған.

Ақынның 2002 жылы «Замана желісі» атты тұңғыш өлеңдер жинағы жарық көрген. «Ой тұтқыны», «Көгершін көңіл» атты жинақтардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Автоклавты силикат материалдары

**Автоклавты силикат материалдары** - автоклавты өңдеу үрдісінде пайда болатын гидросиликат кальцийі, құрамында әк, кварцты кұм және су, цементсіз материалдар
және бұйымдар (силикат бетон, кірпіш, тастар) шикізат өнімінен дайындалған.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Андрей Афанасьевич Овчинников

**Андрей Афанасьевич Овчинников** (1739, Батыс Қазақстан облысы, — 1774, Ресей, Черный Яр) — әскери қайраткер,
Е.И.Пугачевтің серігі. Ол казак- орыстарының Жайық қаласындағы
1772 жылғы көтерілісіне белсене қатысты, 1773 ж. қыркүйекте Е.И.Пугачев отрядына
қосылды. Жайық казак-орыстарынан жорық атаманы болып
сайланды, сөйтіп Пугачевтің
ең жақын көмекшісі әрі кеңесшісі болды. Ол Гурьев (Атырау), Қазан, Саратов, Царицын, т.б. үшін болған шайқастарға қатысқан. 1774 ж. тамызда Пугачев Овчинниковке генерал-фельдмаршал атағын берді. Ол Еділ бойындағы шайқаста қайтыс
болған. Овчинников — Жайық казактарының өзі аттас әулетінің арғы ата-бабасы.

## Дереккөздер
Рагоциттер

**Рагоциттер** (*Ragocytes* -  жүзім шоғыры тәріздес клеткалар) - Ревматоидтық артритте кездесетін полинуклеарлы лейкоциттер, иммуногистохимиялық тексергенде олардың цитоплазмасында ревматоидтық түйіршіктер табылады, люминесценттік микроскоппен қарағанда олар жүзім шоғыры сияқты болып көрінеді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Техногеожүйе

**Техногеожүйе** - өзара қарым-қатынаста және байланыста болатын және белгілі біртұтастық, бірлік құрайтын жер қабығы элементтері мен антропогендік элементтердің (құрылыстар, көлік жүйелері, қайта құнарландырылған телімдер және тағы басқа) жиынтығы. Техногеожүйе термині антропогендік ландшафт, мәдени ландшафт, техногендік ландшафт ұғымдарына жақын.
## Дереккөздер


Санат:Физика