open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арыс өңірі ескерткіштері

**Арыс өңірі ескерткіштері**
ежелгі дәуірлерден қалған археологиялық
ескерткіштер. Бұл өңір үш ландшафты аймақты қамтиды: таулы, тау етегі, далалы кеңістік жерлер. Егіншілік
пен мал шаруашылығы мәдениеті
дамыған аймақ. 
## Тас дәуірі - кейінгі орта ғасыр ескерткіштері
Тас дәуірінен бастап
кейінгі орта ғасыр ескерткіштері кездеседі. Өңірде 1960 жылдан Жетісу
кешенді археологиялық экспедициясы, 1971 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі
К.Ақышев), 1980 ж. Шымкент педагогикалық
институтынын археологиялық экспедициясы барлау
және қазба жұмыстарын жүргізді.
Соның нәтижесінде Бөріжар, Алтынтөбе, Қаратөбе зираттары мен
ежелгі қалалар орны ашылды. Барлау барысында 1973 ж. археолог
Х.Алпысбаев Шаян, Арыс - Түркістан каналдарының бойынан ерте
ашель дәуіріне жататын тұрақтарды тапқан. 1974 - 75 ж. Арыс қаласынан 10 - 12 км жерде Тасқотан,
Бесқотан, Байтоғай сияқты тас дәуірінің ескерткіштері табылып,
бұл өңірде алғашқы адамдардың
өмір сүргені дәлелдейді. 80 ж. әр
түрлі құрылымдағы 3 мыңнан астам қорғандар тобы есепке алынды.

## Сақ-үйсін дәуірлеріне жататын ескерткіштер
Сақ-үйсін дәуірлеріне жататын үлкен қорғандардың диаметрі
70 - 100 м, жоғары жағы 1 0 - 1 5 м,
биіктігі 16 - 18 м болып келген. Сондай қорғандар тобына Бадамға
жақын Ақбұлақ өзені жағасындағы
Алтынтөбе жатады (б.з.б. 3 ғ. - б.з.4 ғ.). Ол 300-ден астам жеке обалардан тұрады. Мұнда мәйіттер
арқасына жатқызылып жерленген,
зират лақатты. Ішінен саз ыдыстар,
құмыра, кесе, жануарлар сүйектері,
пышақ, мыстан жасалған сырғалар,
әр түрлі моншақтар көптеп табылды. 
## Кейінгі түркі дәуірі ескерткіштері
Кейінгі түркі дәуіріне жататын
Бөріжар сияқты ескерткіштер зерттелген ( 1 - 8 ғ.). Арыс өзенінің сол
жағалауында Бадам және Арыс
жолының ортасында орналасқан
бұл ескерткіштерді 1941 - 51 ж.
А.Н. Бернштам, 1970 - 7 1 ж. Б.Нұрмұханбетов зерттеген. Олар 1 -
2,5 км жерді алып жатқан жүздеген
топырақ үйінділер. Әр үйінді диаметрі
6 - 2 0 м, биіктігі 0,5 - 3 м. 
## Ортағасырлық ескерткіштер
Кейінгі ескерткіштер тобына бекіністер, ерте
ортағасырлық қалалар орны жатады. Ескерткіштердің үлкендері -
тау аңғарларында, Арыс, Бадам,
Сайрамсу, Ақсу, Боралдай өзендерінің бойларында, кішігірім бекіністер Бала Бөген, Бөген, Шаян,
Арыстанды аңғарларында кездеседі.
Үш бөліктен: шаһристан, рабад, цитадельден тұратын ортағасырлық
қала орындары бар. Олар 5 - 8 ғ. арасын қамтиды. Шымкент маңындағы
Қатын көпір ауылы маңында 10 - 18 ғасырлар ескерткіштері зерттелді. Бекініс, қала орындары, табылған археологиялық заттай деректер Сыр бойында
мәдениеттің жоғары дамығандығын
көрсетеді. Көне қала орындары мен
атаулары араб-парсы (10 - 12 ғ.)
саяхатшыларының жазбаларындағы
аттарына сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Сәулет өнері
Санат:Ескерткіштер
Теңгергіш

**Теңгергіш** - қозғалмайтын ось айналысында теңселу қозғалысын орындайтын иін.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Леонид Владимирович Гербановский

**Леонид Владимирович Гербановский** (20.7.1912, Полтава қ. -6.9.1943, сонда) - кескіндемеіні.Полтава Пионерлер үйі жанындағы студияда оқыған (1929 - 1930). 1933 жылдан Алматыда тұрып, респ. газеттерде ("Социалистік Қазақстан", "Лениншіл жас", т.б.) жұмыс істеді. Гербановскийдің тушь және қарындашын салған "Сайгүлік мінген шабандоз-дар" (1933), "Қазақ портреті", "Атты әскер" (1941), "А.Ғалымбаева портреті" (1939) атты акварель "Қария портреті", "Есік қөлінде" (1938), "Кеш" (1939), "Жарыс ипподромында", "Қала пейзажы" (1940), т.б. кесқіндемеліқ-гравюралық туындылары Қазақстан Мейл. өнер мұражайында сақтаулы.

## Дереккөздер
Индексациялау

**Индексациялау** - индекстарды пайдалану.
Индикатор - 1. зерттеу нысанының
күйін немесе үрдіс етуінің
сапалық өзгеруін көрсететін зат,немесе құрылғы; 2. индикаторлық
диафаммасын сызу үшін және
қозғауыш цилиндрінде қысымды
өлшеуге арналған кұрал.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Марк Павлович Павлов

**Марк Павлович Павлов** (7.11. 1918 ж.т., Одесса қаласы) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1986). Одессаның азаматтық және коммуналдық құрылыс инженерлері институттын бітірген (1941). 1957 - 64 ж. КСРО Құрылыс-архитекторы академиясының қазақ бөлімшесінде аға ғылыми қызметкер, 1964 - 79 ж. Қазақ сауда құрылысын жобалау институттының бөлім меңгерушісі, 1979 жылдан Алматы мемлекеттік жобалау институттында архитекторлар тобының жетекш. болған. Оның қатысуымен бұрынғы Қазақстан КП ОК-інің ғимараты мен Республика алаңының (КСРО Мемлекеттік
сыйлықың , 1982), Қазақстан ғылым академиясының 2-кезектегі бөлігінің, Сауда орталығы кешенінің (бәрі де Алматы қаласында) және т.б. құрылыстар жобасы жасалды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1918 жылы туғандар
Елена Николаева

**Елена Павловна Николаева** (1940) - қолөнер шебері. Алматы көркемсурет (1962), Санкт-Петербургтегі жоғарғы көркем-өнеркәсіп училещесін бітірген (1967). 1967 жылдан шығармалы жұмыста болды. 1972 - 1976 ж. Алматы көркемсурет училещесінде ұстаздық етті. Николаева негізінен дәстүрлі халық өнерін дамытуға үлес қосты. Оның "Шекспир" панносы (1970), "Сәндік портреттер" (1973), "Жаңарған өлке" (1979) триптихы, "Монтажшылар" (1984) композициясы, "Жеңіспен оралды" (1985), т.б. гобелендері бар. 1981 ж. "Қазақстан" қонақ үйіндегі (Алматы) "Қазақстан" гобелінен (басқалармен бірге) Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы берілді. 1993 ж. Ресейге қоныс аударды.

## Дереккөздер
Автобус кузовының бүйіpi

**Автобус кузовының бүйіpi** - автобус кузовтың бүйір бөлігі, алдьңғы, артқы және кузовтың төбе жақтарымен шектелген.

=Сілтемелер=
* кузов

## Дереккөздер

 

Санат:Көлік бөлшектері
Гистрион

**Гистрион** ()-1) комедиялық-тұрмыстық сахналарда ойнаған Ежелгі Рим актері; 2) Ертедегі орта ғасыр дәуірінде өмір сүрген кезбе халық актері (9-13 ғ.). Ол - музыкант, әңгімеші, биші, жануарларды қолға үйретіп машықтандырушы болған. Францияда оны -жониф, Германияда-шпиль-ман, Польшада - франт, Ресейде - скоморохтар, Қазақстанда - қуақы, қу, Тәжікстанда - масқарапоз, Өзбеқстанда - қызықшы деп атаған. Кезінде шіркеу мен билеуші таптың қудалауына ұшырады.

## Дереккөздер
Айыр тәрізді арқалық

**Айыр тәрізді арқалық** - алдыңғы аралық осьіне айыр тәрізді ұштарында, автомобиль доңғалағының бұралуын қамтамасыз ететін цапфа орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Арқалық
Санат:Техника
Шинаның бүйірі

**Шинаның бүйірі** – шинаның каптама бөлігінің бүйірі, шина қаңқасының бүлінуін сақтайды.

## Тағы қараңыз
* Шинаның қаңқасы

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Техника
Белдіктің аралығы

**Белдіктің аралығы** - бұл құрылымға автомобиль аспасының элементтері және доңғалақ пен оның жетектері бекітілген.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Қиыршық тасты топырақ

**Қиыршық тасты топырақ** - мұзданғанда ылғалдылыкты жинауға бейімделмеген, су өткізгіш топырақ.

## Дереккөздер
Газсауыт

**Газсауыт** - қысымдалған сұйықтарға және газдарға арналған ыдыс.

## Дереккөздер


Санат:Газдар
Санат:Техника
Павильон

thumb|250px
**Павильон** ( -шатыр)

# архитектураның шағын түрлеріне жататын оқшау тұрған ғимарат. Ежелгі Шығыс елдеріндегі ғибадатханалар мен сарайлардың дені павильон үлгісінде тұрғызылды. Павильон Англия мен Франция (17 - 18 ғ.), Ресейде (18 ғ. мен 19 ғасырдың 1-ширегі) сарай ансамблі, сондай-ақ, парк құрылысының құрамды бөлігіне айналды;
# ірі ғимараттың бір бөлігі. Көбіне жеке шатырмен жабылды;
# көрме экспозициясына, кино түсіруге, кейде сауда-саттыққа арналған тұрақты,  уақытша құрылыс;
# ғимарат интерьерін бейнелейтін театр декорациясы. Сахнада тұңғыш рет 1974 ж. неміс актері әрі режиссері Ф.Л. Шредер қолданды. Декорация павильонын қолдану әсіресе түр-мыстық және психол. драмаларды қоюмен байланысты кең өріс алды.

## Дереккөздер


zh-yue:亭
Ылай топырақ

**Ылай топырақ** - ылғалдылыктың тұрақсыздану кезінде көлемдік өзгерістерге зор бейімі бар топырақ, дымқылдану кезінде орамдылықтан айырылады және жылжымалы күйіне ауысады; жолдарға себуге қолданылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Транспорт
Ірісынық тасты грунт

**Ірісынық тасты грунт**-кұз жыныстарының сынықтарынан жасалған грунт, ылғалдылықты жұтпайды, ағатын суға қарсы тұрады, бірақ нашар тығыздалады.

## Дереккөздер
Жанша Арыстанова

**Жанша Арыстанова**(1895, қазіргі Қызылорда облысы Қазалы ауданы
Абай ауылы - 1964, Алматы) - халық
қолөнер шебері. Ұлттық ою-өрнектер салып текемет, сырмақ жасап,
алаша, басқұр, ши тоқырай. Арыстанованың
құс, түйе, жылқы, т.б. жануарлардың
суретін ойып сырған сырмақтары
мен тұмарша, қошқар мүйіз, ағаш
жапырақтарын салған теңдеме ою,
жүздеме ою, сыңар ою түрлерімен
әшекейленген текеметтері халықтың қолөнер қазынасын байытты.
1961 - 64 ж. Республикалық қолөнер шеберлерінің көрмелеріне қатысты. Арыстанова
туындылары Қазақстан мемлекеттік өнер
мұражайында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Бойлық аралық

**Бойлық аралық** - арқалық рамасының негізгі бөлігіне арнайы профилі бар автомобиль бойымен орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Ортаңғы аралық

**Ортаңғы аралық** - хребті раманың негізгі бөлігіне көбінесе құбыр қимасы жатқызылады.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Ернеу

**Ернеу**- 
# объектің сыртқы тік беті немесе қабырғасы; 
# көліктік құралдық бүйір беті.

## Түрлері

* **Жүк көтергіш ернеу** - жүктік автомобильдің артқы ернеу.

* **Қосымша ернеу**- көліктік құралдың негізгі ернеу платформасының бағыттаушысына қосымша босатқыш ернеу кондырылған.

* **Доңғалақ тоғыныңың ернеуі** - доңғалақ шинасының ернеуіне, ернеу қабырғасының тік бүйірі тартылған.

* **Платформа ернеуі**- жүк автомобилінің ернеу платформасының шет бойымен қозғалғыштың, қозғалмайтын немесе босатқыш тік қабырғасы.

* **Шина ернеуі** - доңғалақ тоғынның ернеуіне шина каптамасының жартысы тартылған.

* **Ернеу ұлғайтқыш** – шина қаптамасының ернеуін айырғанда және тексергенде қолданылатын станок.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Механика
Санат:Техника
Үшінші симфония (Қожамияровтың симфониясы)

"Үшінші симфония" Қожамияровтың симфониясы (1981; Қазақстан Мемлекеттік сыйлық, 1984). Алғаш 1981 жылы Қазақ академиясының симфониялық оркестрі (дирижері Т.Мыңбаев) орындады. Симфонияда осы заман адамдарының бай рухани өмірі, дүниетанымы жарқын, жасампаздық пафоста шынайы көрініс табады. Шығарма 3 бөлімнен тұрады. Симфонияның 1-ші және 2-ші бөлімдерінде ұйғыр халық музыкасына тән дәстүрлі характердегі ән-би түрі басымырақ болса, шығарма финалы лирикаласы әуенге толы адажиомен алмасып, көпшілік билердің жігерлі де әсерлі ырғағынан құрылған. Мұнда  уссулдың кеңінен колданылуы, монодиялық әуеннің және жеті баспалдақты диатоникалык халықтық ладтың басымдылығы, сондай-ақ, монотематизм (жеке тақырыптық) мен рондалық композиция - шығарманын мұқамға жақындығын айқындай түседі. "Үшінші симфонияның" драматургиясында еуропаның классикаласы симфонизмі мен шығыстың дәстүрлі музыкалық ойы (макомат) сәтті шендестіріліп жинақталған.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Глиптотека

**Глиптотека** - мүсін өнерінің немесе глиптиқа туындыларының қоры, мүсін өнері мүражайы. Ең белгілі Глиптотекалар Мюнхен мен Копенгагенде.

## Дереккөздер
Меңтай Смағұлұлы Өтепбергенов

**Меңтай Смағұлұлы Өтепбергенов** (7 тамыз 1946, Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай ауданы Беген ауылы - 5 қаңтар 2016 жыл, Алматы) — киноактер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1996).

## Өмірбаяны
* Мәскеу цирк училищесінің Алматыдағы филиалылының клоунада және пантомима бөлімін (1968)
* Бүкілодақтық кинематография институттын бітірген (1974). 
* 1969 -70 ж. Гүлдер" ансамблінде өнер көрсетті. 
* 1974 жылдан" Қазақфильм" киностудиясының актері. 

## Шығармашылығы
Ол 40-тан астам киноға түскен. "Біз - ересектер" (1980), "Жаушы" (1980), "Ақ шаман" (1983), "Жеңімпаз" (1984), "Интердевочка" (1991), "Шанхай" (1996), т.б. фильмдерінде ойнаған. 

* Сондай-ақ, О. "Маркалардағы әлем киносының тарихы" атты кітаптың авторы. Кітаптың тұсаукесер рәсімі Канн қаласындағы 51-ші Халықар. кино-фестивалінде өтті.
* ҚР Кинематографистері одағының хатшысы (1999-2001).

## Марапаттары
* «Құрмет» орденімен
* «Қажырлы еңбегі үшін. 
* В.И. Лениннің туғанына 100 жыл мерейтойы құрметіне» (1970) медалімен марапатталған. 
* ҚР Еңбек сіңірген әртісі (1996).
* Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.
* Құлагер-2009″ Ұлттық кинематография сыйлығының лауреаты.

## Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Таумурзина Айша (1949 жылы туған), Қазақ радиосының режиссері. Ұлдары - Өтепбергенов Серік
(1974 жылы туған), кинорежиссер; Өтепбергенов Берік (1982 жылы туған), клиптер мен жарнама роликтерінің режиссері.

## Дереккөздер

Санат:7 тамызда туғандар
Санат:5 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Автомобиль аккумуляторының батареясы

**Автомобиль аккумуляторының батареясы** - қысқа уақытта үлкен зарядсыздану тогын берудің жұмыс істемейтін қозғауышқа құралдың электрлік қоректенуге және қозғауыштың оталдыруын қамтамасыз ететін аккумуляторлық батарея.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Геннадий Николаевич Новожилов

**Генадий Николаевич Новожилов** (1910-1996) - кинооператор, кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1959). Бүкілодақтық кішематография институтын бітірген (1932). Онер жолын "Ленфильм" киностудиясында кинооператордың көмекшісі болып бастайды. 1938 ж. Алматыға келіп киношежіре студиясында еңбек етіп, 20 жылдан астам "Кеңестік Қазақстан" киножурналын түсіреді. Ол Ж.Жабаев, Қ.Сәтбаев, К.Байсейітова, К.Әзірбаев, т.б. көрнекті өнер қайраткерлерімен кездесіп, фильмге түсірген. 1950 жылдардың басында режиссура саласына да ден қойып. 30-ға жуык деректі фильмдерді ("Екібастұз" (1956), "Ән қанатында" (1960), "Көгілдір Алтай" (1966), "Жамбыл мұражайы" (1970), "Қазақстан күріші" (1980), т.б. қойды. Ол бірнеше кітаптын ("Нысанада-өмір" 1987, т.б.) авторы.

## Дереккөздер
Глиссандо

**Глиссандо** ( - сырғу, тайғанау) - музыка өнеріндегі орындаушылық тәсіл. Аралық дыбысты айқын білдірмей, еппен, баяу сырғу арқылы бір дыбыстан екінші дыбысқа көшу әдісін білдіреді. Музыка аспаптарда (ішекті аспаптарда, арфада, фортепьянода, үрмелі аспаптарда) ойнағанда және вокалдық өнерле қолданылды. Ол айқын нақышты, нәзік дыбыстарға бай шығыс музыкасында ерекше дамыған.

## Дереккөздер
Сапар Өтемісов

**Сапар Өтемісов** (1943-2025) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. Түркістан облысы драма театрында еңбек етіп келеді. Таңдаулы рольдері қатарында Сырым (М.Әуезовтің "Қарагөзінде"), Ақан (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысында"), Сағьш (Н.Оразалиннің "Шырақ жанған түнінде"), Сері (А.Сүлейменовтің "Кегінде"), Подколесин (Н.В. Гогольдің "Үйленуінде"), т.б. бар. Өтемісов - лирик. ыңғайдағы актер. Гастрольдік сапармен Қазақстанның бірқатар аймақтарында, Алматыда болып өнер көрсеткен.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1943 жылы туғандар
Құрғақ зарядталған батарея

**Құрғақ зарятталған батарея** - электролит құймай зарядталған аккумуляторлық батарея.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Глиптика

**Глиптика** (  - оямын, қашаймын) - асыл тастарға бедер салу өнері. Таяу Шығыс елдерінде б.з.б. 4-мыңжылдықтан бастап терең ойылып жасалған бейнелер (инталиялар), өрнекті тастар (геммалар) кең тараған. Ежелгі Грекияда Глиптика өнері үлкен шеберлік деңгейіне жетті. Б.з.б. 4 ғ-дан камеилар - бірнеше қабат тастан жасалған бұдырлы геммалар тарала бастады. Глиптика Солт. Қара т. бойында Қаптауы елдерінде, орта ғасырларда Шығыста, Қайта өркендеу дәуірінде, қлассицизм дәуірінде Еуропада жақсы дамыды.

## Дереккөздер
Зәйд ибн Әли

Шииттердің 5-имамы,Мұхаммед әл-Бәкірдің (732 ж.ө.) бауыры,Исламдағы шииттік ағымның негізгі тармақтарының бірі - зайдшілдер көсемі.Пайғамбар отбасының ұрпағы ретінде халифатты басқарудан үміттенген ол 739 ж.Омейя әулеті билігіне қарсы шыққан Куфа қаласындағы көтерілісті басқарды.Мұхаммед әл-Бәкірдің марғаулығына көңілі толмаған шииттер 3аин бин Әлиді имам деп танып, оның төңірегіне топтасты. Алайда, он айдан кейін көтеріліс күшпен басылды. 3аин бин Әлидің өзі 740 ж. қаңтарда болған ұрыста қаза тапты. 3аин бин Әли Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбардың қызы Фатима мен күйеу баласы Әли әулетінен тараған "кез келген адам имам бола алады" -  деп есептеді. Ол халифатқа билік жүргізудің ең шешуші шартты - биліктен "үміткердің қолына қару алып күресуі" депесептеді. Мутазилашылар мектебін құрушылардың бірі - Уәсил бин Атаның(748 ж.ө.) шәкірті болған 3аин бин Әли мутазилашылар ілімінде **«аса қадірлі адам»** делініп, оның **«өзгелерден артық»** имам екендігі туралы қағида айтылады.Оның әл-кадар жөніндегі түсінігі, ой топшылауы мутазилашылардан көп алшақтаған жоқ. Мұның өзі 3аин бин Әлиді жазушылардың арасында мутазилашылдық көзқарастың тарауына әсер етті.

## Дереккөздер


Санат:740 жылы туғандар
Санат:Зайдшілдер
Санат:695 жылы қайтыс болғандар
Брекер

**Брекер** - қаңқа және бедер арасында орналасқан шина қаптамасының жастық қабаты.

## Сыртқы сілтемелер
* шина

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Техника
Зауқа

**ЗАУҚ-(а)** - Рухани ләззат. Хаққа хәл арқылы куә болудың, яғни танудың бірінші дәрежесін ** зауқ** дейді. Сопы Құдайлық ақиқаттарды тікелей рухани тәжірибесі арқылы басынан өткізген хәлі.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Байланысы жоқ грунт

**Байланысы жоқ грунт**-бөлшектер арасындағы байланысы әлсіз болғандықтан қозғауға өте аз карсылық білдіретін топырақ.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Құмды топырақ

**Құмды топырақ** - өзара байланысы жөқ, су өткізгіш, мұзданғанда ылғалдылықты жинауға бейімделмеген, ылғалды жерге себуге үшін ең жақсы материал, бірақ су бұзып кететіндіктен бекітуді талап етеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Беваметр

**Беваметр**- топырақ тұнбасының берілген қалыпты жүктемеден және де көлденең деформацияның берілген жылжымалы жүктемеден тәуелділігін анықтайтын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Татьяна Петровна Баненко

**Татьяна Петровна Баненко**(25.5.1947 ж.т., Самарқанд облысы Ломақино а.) - актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1969). 1969 - 89 ж. Орыс балалар мен жасөспірімдер театрында, 1989 жылдан Орыс академиялық драма театрында актриса. "Жігер" жастар байқауының жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Өнер
Қажы Бекташ Уәли

**Бекташ, Хаджи Бекташ Уали Нишапури Хорасани** (1209, Нишапур- 1271) — бектешия сопылық бауырластығының негізін қалаушы, түркілер арасынан шыққан діндар ғұлама. Аңыз бойынша, ол Қожа Ахмет Ясауидің шәкірті (немересі деп те айтылады) саналады.

Ұстазы оған «Рум еліне барасың» деп бата берген. Сондай-ақ Бекташтың ұстаздары ретінде Лұқман Пәренде және Баба Илмас-и Хорасанидың аттары айтылады. Бекташ Ясауи ілімін жалғастырып, Орталық Азия мен Кіші Азияның (Анадолы) рухани байланыстарын нығайтуға үлес қосқан.

Шыңғыс хан империясы кезінде Хорезм, Мауереннахр өлкелерінің тұрғындары мен көшпелі түркі тайпаларының бір бөлігі оңтүстік бағытқа ауа көшкені белгілі. Сол кезде Бекташ Хорасан (Иран) мен Әзірбайжан арқылы Анадолы жеріне қоныс аударады. Мұнда әулие атанып, қарапайым халық арасында зор беделге ие болады. Бекташтың көзқарасы мен өмірбаяны жайында бізге толық жеткен жоқ. Жалпы, Ясауи ілімін қаландария жолын ұстанушылардың және шииттердің кейбір идеяларымен ұштастырған.

## Дереккөздер

Санат:1209 жылы туғандар
Санат:Нишапурде туғандар
Санат:1271 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркияда қайтыс болғандар
Санат:Иран сопылары
Санат:Бекташтар
Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:Рум сұлтандығы
Өзара байланысқан грунт

**Өзара байланысқан грунт** — бөлшектер арасында маңызды байланысы бар және қозғалысқа карсы келетін грунт.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Автомобильдің белсенді қауіпсіздігі

**Көліктік құралдың пәрменді қауіпсіздігі** - жолдық-көліктік апаттың болу ықтималын азайтатын көліктік құралдың қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Брогам

**Брогам**- жеңіл автомобильдің алдыңғы қатардағы ашылатын төбе бөлігі мен кұрастырылған жолаушылар шанағы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Бровка

**Бровка**- жол жиегі және жол шұңқырының ернеуі аралығындағы шекара.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Техника
Әлсіз грунт

**Әлсіз грунт**- үйіндінің негізіндегі  қысымынан және кұламаларда өзінің массасыньщ әсерінен тұрақтылықтан айырылатын, сонымен катар баяу өтетін төмен түсуге ұшырайтын грунт.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Төребай мазары

**Төребай мазары** - 18 ғасырдың 2-жартысына жататын архитектуралық ескерткіш. Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы Мәстексай ауылынан шығысқа қарай 23 км жерде орналасқан. Ескерткіш, жоба бойынша, төртбүрышты (6,0x6,0 м) мазар түрінде салынған. Кірер есігі қазір сақталмаған, оңтүстік қабырғасында болған тәрізді. Қалған үш қабырғасы жарым-жартылай сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Захабийа

**ЗАХАБИЙА** - кейінгі парсы әдебиеттеріндегі кубра увийа бауырластығының жалпы атауы. 3ахабийа тарихы екі кезеңнен тұрады:біріншісі - құрылған күнінен бастап, бауырластықтың ең соңғы басшысы, 3ахабийаның негізін қалаушы деген жоғары мәртебеге қолын жеткізген силсилада басшылық жасауға ресми  рұқсат алған Аға Мұхаммедһашим Даруиш-и Ширази қайтыс болған 1785 жылға дейінгі мерзімі; екінші кезең -XVIII ғ-дың соңынан бастап, қазіргі кезге дейінгі уақытты қамтиды. Бұл кезеңде 3ахабийаға Аға Мырза Абд ан-Нәби Ширази (1815 ж.ө.) басшылық етті.XIX ғ-дың екінші жартысынан бастап,3ахабийа белсенділігімен, өз идеяларын таратумен және мүшелерін жер-жерге жіберіп насихат жүргізумен ерекшелене бастады. XX ғасырдың 70-жылдары олардың саны 3 мыңға жетіп, Ширазда сондай-ақ Тегеранда орын тепті. 3ахабийа Әли б. Әбу Тәліпке сиынып, соны насихаттады. Оның бойында Пайғамбар мен «әулиенің» қасиеттері ұштасқан деп есептеді. Олар «жасырын» имамды да осы дәрежеде құрмет тұтты.Шариғатта жазылғандарды қатаң ұстау -олардың мистик, сапар барысындағы танымдарының негізі болды. 3ахабийа пікірі бойынша имамдар мен кейбір Пайғамбарлар оларға Құдай сыйлаған уилайат-и шамси немесе уилайат-и кулли, күнәлардан адал, пәк ілімнің иегерлері болып табылады. Бұл ілім оларға болмысына дейін-ақ дарыған деп пайымдалады. 3ахабийа жетекшілері өз кезегінде уилайат-и камариге немесе уилайат-и джузиге иегер. Өйткені олар «жасырын» имамға тән білімнің иесі,демек оның тәңірі атынан адамдарды шынайы жолға бастауға бірден-бір құқығы бар.  **Захабийа** -  **дауыстап зікір салуды** да,жеке түрде, тыныштықта іштей ұюды да жүзеге асырады. 3-ның өсиеттерінде үнсіз зікір салу барысында тәлімгердің немесе хұтбаның бейнесін еске түсіруге түзілді-кесілді тыйым салынады.Захабийа сақал өсірмейді, мұрт қоймайды, кездесу кезінде бір-біріне қол беріп амандасу қалыптасқан. 3ахабийа бойынша қайыр сұрауға және кез - келген зікірдің кезінде сезімді қозғайтын,есіртетін нәрселер пайдалануға тыйым салынады.
## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Таяаз су

**Таяаз су** - судың таяаз жері көлік кұралы өздігінен жүріп өтетін жер.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Су
Химиялық реакциялардың типтері

## Қосылу реакциясы
Қосылу реакциясы нәтижесінде бірнеше (жай немесе күрделі) заттардан бір күрделі зат түзіледі.
А+В->С
A+B+C->D
Мысалы:	
Ғе + S= FeS
жай + жай = күрделі зат
СаО + Н20 = Са(ОН)2
күрделі + күрделі = күрделі зат
СаС03+С02+Н20=Са(НС03)2
күрделі заттар = күрделі зат
2SO + О = 2S03
күрделі + жай = күрделі

## Айырылу реакциясы
Айырылу реакциясы нәтижесінде бір заттан екі немесе одан да көп заттар түзіледі (күрделі немесе жай).
АВ--->А+В
АВС---> А+В+С
Мысалы: СаСО3^СаО + С02
бір зат = екі зат
4HN03 = 4N02+2H20+02 
күрделі зат = бір зат

## Орын басу реакциясы
Орын басу реакциясы жай және күрделі зат арасында жүреді, жай зат күрделі заттың құрамындағы бір элемент атомының орнын басады.
А+ВС -> АС+В
Мысалы: Н2+СuО -> Н20+Сu
жай зат + күрделі зат -> күрделі зат + жай зат
Fe+CuS04 = FeS04+Cu
жай зат + күрделі зат = күрделі зат + жай зат

## Алмасу реакциясы
Алмасу реакциясы кезінде екі күрделі заттың кұрам бөліктері орын алмастырады:
AB+CD = AD+BC
Мысалы: 
CuO+2HCl = CuCl2+Н20 
күрделі заттар = күрделі заттар
AgN03+NaCl = AgCl+NaNO3
күрделі заттар = күрделі заттар
## Дереккөздер


Санат:Химия
Автомобиль қауіпсіздігі

нобай|
**Көліктік құралдың ішкі қауіпсіздігі** — кузов ішіндегі жарақаттану элементтерін болдырмайтын, жүргізушіге және жолаушыларға шамадан артық соқтығыстарды азайтатын құралдар жиынтығы.

Көліктік құралдың апатқа ұшырағаннан кейінгі қауіпсіздігі - жолдық көліктік апаттық оқиғалардың ауырлық зардаптарын азайтатын көліктік құралдың қасиеті (мысалы, авариялық сигналдар және отқа қарсы шаралар).

Көлік құралдарының экологиялық қауіпсіздігі - қоршаған ортаға жағымсыз деңгейде әсерлерді төмендететін көлік құралының қасиеті.

Көліктік құралдың белсенді қауіпсіздігі - жолдық-көліктік апаттың болу ықтималын азайтатын көліктік құралдың қасиеті.

## Тағы қараңыз
* Автомобильдің белсенді қауіпсіздігі
* Жол жүрісі қауіпсіздігі
* Жол-көлік оқиғалары
## Дереккөздер

Санат:Автомобиль қауіпсіздігі
Өрістілік

**Өрістілік**, перспектива ( - анық көріп тұрмын) немесе **Аксонометрия** (  ) - кеңістіктегі көлемді денелерді бейнелейтін әрі олардың кеңістіктегі құрылымын ескере отырыи орталық жобалау өзгерістеріне негіздейтін тәсіл. Өрістілік Ежелгі Египет (Мысыр) пен Грекияда пайда болды. Кейіннен Қайта өркендеу дәуірінің суретшілері Пьеро делла Франческа, Леонардо да Винчи, А.Дюрер, т.б. еңбектерінде өрістілік жүйесі дами түсті.

Аксонометрия — тікбұрышты координаталар жүйесімен байланыстырьшған бұйымның жазықтықтағы кескіні. Аксонометрияда бұйыммен бірге координаталар жүйесі де кескінделеді. Аксонометрияны тұрғызу үшін бұйым координаталық жазықтықтардың біреуіне тікбұрыштап проекцияланады. Одан кейін бұйымның, оның тікбұрышты проекциясының және координаталар жүйесінің аксонометриялық проекциялар жазыктығындағы проекциялары салынады. Сондықтан аксонометрияны аксонометриялық проекциялар дейді. Бұйымның аксонометриясына түсіну, оның өзара перпендикуляр жазықтықтардағы проекцияларынан тұратын сызбасына Караганда, оңай. Осыған байланысты Аксонометрияны көрнекі кескіндер қатарына жатқызады. Аксонометрияны қиғашбұрышты, параллель, стандарт, тікбұрышты және центрлік деп ажыратады.

**Аксонометрия**- параллельді проекциялау аркылы елшемдерді проекция естерінің бағытымен белгілі бір шамаға өзгерте отырып заттардың бейнесін сызып көрсету әдісі.

## Дереккөздер

## Дереккөздер


Санат:Табиғи құбылыстар
Санат:Бейнелеу өнері
Нота жазуы

**Нота жазуы, нотация** ( - жазу, белгі) - музыканы жазу үшін қолданылатын графикалық белгілер жүйесі. Нота жазуы көне заманда әріптік және невмалық нотация түрінде (сызықшалар, нүктелер, үтірлер, т.б.) болды. Ежелгі Грекияда дыбысты белгілеу үшін әріптік жүйе қолданылды. Бұл жүйе дыбыс жоғарылығын ғана көрсетіп, оның ұзақтығын көрсете алмады. Сондықтан бұл нотаңия 10 ғасырға дейін яғни диатоник. гамманың ноталарын латын әрпімен белгілегенше сақталып келді. Орта ғасырда музыканы ерекше белгілермен (невмалар) жазу тәсілінің кеңінен тарауы нота жазуының дамуында ерекше роль атқарды. Кейіннін дыбыс жоғарылығын дәлме-дәл көрсету үшін көлденең сызықтарды пайдалана бастады. 11 ғасырда итальян музыка теоретигі Гвидо д'Ареңгер 4 сызықты нота жүйесін қолданды. Сызықтардың басына дыбыстардың жоғарылығын айқындайтын әріптік белгілерді орналастырды; бұл әріп-белгілер осы күнгі музыка кілттердің нұсқасы еді. 14 ғасырда нота жазуына 5-сызық қосылып, невмалық белгілер невмалық белгілердің орнын төртбұрышты бүркеншігі бар ноталар қолданылды. Григориандық хоралды жазуда кеңінен қолданылған бұл жүйе хоралдық нотаңия деп аталды. Бұдан кейінгі кезеңде дыбыстың жоғарылығымен қатар оның үзақтығының де көрсететін жүйе мен зуралық нотация пайда болды. Ресейде 5 сызықты нота жүйесі 16 ғасырдың басында Киевте, 17 ғасырда Мәскеуде пайда болды. 18 ғасырға дейін аспаптық музыканы нотаға түсіру үшін табулатура деп аталатын цифрлық бас қолданылды. Өзінің өте қысқа түрде белгілеу қасиетіне байланысты әріптік нота жазуы музыка-теор. еңбектерде әлі күнге дейін қолданылады. Нотанядағы әріптік әдіс белгілі бір өз-герістермен Үндістанда қазір де қолданылады. Нота жазуындағы цифрлық жүйе халық аспаптарына (балалайка, домбыра, т.б.) арналған әдебиеттерде қолданылады. Сокыр адамдар үшін де нота жазуы бар. Нота жазуында қысқарту белгілері қолданылады.

## Дереккөздер
Қозғалыс қауіпсіздігі

**Қозғалыс қауіпсіздігі** - жол қозғалысына қатысушылардың жол көліктік оқиғасыз жүруге мүмкіндік беретін техникалық және құқықтық шаралар кешені.

## Дереккөздер


Санат:Қауіпсіздік
Санат:Техника
Сүйрету

**Сүйрету** - өздігінен қозғалатын көліктік кұралдың, өздігінен қозғалуға жарамай қалған, бірақ доңғалақтары бар, көлікті тіркеп тасымалдауы.

## Түрлері
**Арқанмен сүйрету**- сым арқанмен тіркеп сүйретіп тасымалдауы, бұл тәсілді тек рөлдік және тежеуіш жүйелері ақаусыз жұмыс атқаруға мүмкіншілігі бар көліктік кұралдарды сүйретуге пайдаланады.

**Қатты тартқышпен сүйрету** - қатты шыбықты пайдаланып тіркеп сүйретіп тасымалдауы;бұл тәсілді рөлдік жүйесі ақаусыз жұмыс істейтін көліктік кұралдарды сүйретуге пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Өру

**Өру** - жұмсақ материалдардан қолмен шалып біріктіру арқылы бұйым жасау тәсілі. Өру тәсілі жер жүзіндегі барлық халықтар арасында ертеден таралған. Мыс., қамыстан бойра, көк шыбықтан себет тоқу неолит дәуірінен мәлім. Өру әсіресе теңіз жағалауындағы елдерде кеңінен таралған. Олар өру арқылы үй тұрмысына, теңіз шаруашылығына қажетті бұйымдар жасаумен қатар, түрлі өсімдіктердің сабағы мен талшығынан өріп, шарбақ, көк шыбықтан өріп арбаға қорап, таспадан өріп ер-тұрман, жегу әбзелдерін әзірлеген. Қазір бұйым өріп тоқу әдісі өнеркәсіп салаларында машинамен жасалады. Мыс., қабағы аршылған көк шыбықтан орындық, кресло, балалар арбасына қоранша, ыдысаяқ, т.б. бұйымдар салуға арналған сандықша, себет тоқылады.

## Дереккөздер
Лидия Ивановна Гончарова

**Лидия Ивановна Гончарова** (2.3.1921, Алматы - 30.11.1991, сонда) - музыкатанушы, өнертану канд. (1969). Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы, проф. А.Жұбанов класы бойынша) бітірген (1947). 1947 -1969 ж. консерваторияда оқытушы, 1969 - 1972 ж. музыка тарихы мен теориясы фильдеканы, 1970 жылдан доцент болды. Оның Қ.Жандарбеков, А.Жұбанов, Е.Г. Брусиловский, т.б. жазған зерттеу мақалалары ұжымдық жинақтарда жариялайды. Қазақстан Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1990) марапатталған.

## Дереккөздер
Өрісті кескіндеме

**Өрісті кескіндеме** - 17 - 19 ғасырлардың басында қалыптасқан кескіндеменің бір түрі. Өрісті кескіндеме бір-бірінен алшақ мынадай ұғымдардың басын біріктіреді:

1) негізінен 17-18 ғасырларда Италияда дамыған архит. көріністі пейзаж және фантастик. архитектуралық пейзаж. Петербург Көркем-сурет академиясында 18-19 ғасырлардың басында өрісті кескіндемеші-суретшілерді даярлайтын арнаулы класс болды.

2) Интерьер кескіндемесі. 17 ғасырда Голландияда дамыды; Ресейде А.Г. Венецианов мектебі өкілдері осы салада көп еңбек етті.

3) Сән және театр декорациясына арналған кескіндеме (17 -18 ғ-лардағы Италия суретшілері Адель Поццо, Бибиен әулеті т.б.). Өрісті кескіндеме шеберлерінің шығармғы кескіндемеде кеңістікті дәл бейнелеуге үлкен үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Жұпар Манапова

**Жұпар Манапова ** (25 желтоқсан 1925, Алматы — 10 шілде 2006) - актриса, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1980). Ысты руынан шыққан.

* Алматы музыка училищесін бітірген (1947).
* Орал облыстық музыка комедия театрының құрамына кабылданды. Осы театр сахнасында койылған Р.Фримл мен Г.Стотхарттың опереттасында тұңғыш рет Роз-Маридің ролінде ойнады. 
* 1948 жылдан Атырау облыстық қазақ драма театрында актриса. Рольдері Қыз Жібек, Баян (Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібегі" мен "Қозы Көрпеш - Баян сұлуында"), Тоғжан (М.Әуезовтің "Абайында"), Лағыл (Ә.Әбішевтің "Кім менің әкем?" спектаклінде: осы рөлі үшін 2-Республикалық драма театрлары байқауының лауреаты атанды, 1950), Комиссар (В.В. Вишневскийдің "Оптимистік трагедиясында"), Аркадина (А.П. Чеховтың "Шағаласында"), Лидия (А.Н. Островскийдің "Ұшынған ақшасында"), Маруся (А.А. Дударевтің "Тоскауылында") т.б. 

"Құрмет белгісі" орденімен жөне медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:25 желтоқсанда туғандар
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Алматы музыка колледжі түлектері
Санат:Батыс Қазақстан облыстық музыкалы комедия театры әртістері
Санат:Атырау облыстық қазақ драма театры әртістері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:10 шілдеде қайтыс болғандар
Жабарут

**Жабарут**- Құдайлық есімдер мен сипаттар әлемі. Жабарут әдемі физикалық және метафизикалық әлемдердің ортасындағы аралық әлем. Бұл тұрғыдан алғанда ғайып-бұйрық-зат-малакут-лаһут-көңіл-рух әлемдері уақытсыз, ешқандай құралсыз тікелей жаратылған, ал мулк, насут, топырақ және шахадат әлемдері Тәңірдің бұйрығымен белгілі-бір уақыт ішінде себептер арқылы болмысқа айналған.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Өрнектеу

**Өрнектеу**, орнаментика ( - әшекейлеу) -музыкалық әуенді әшекейлеу тәсілдері туралы ілім. Өрнектеу ең алғаш музыкалық шығарманы көркемдеудің импровизациялық тәсілдерінің бірі ретінде қолданылды. Бертін келе көркемдеу тәсілдері бір жүйеге түсіп, нотада көрсетілген арнайы белгілері пайда болды. Өрнектеу франңуздың клавесин үшін жазылған музыкаларында кең қолданылады. Вокальдық музыкадағы өрнектеу Итальян операларынан айқын көрініс тапты. Әуендік фигураңия, фиоритура, виртуоздық пассаждар, колоратуралар Өрнектеудің дамыған түріне жатады.

## Дереккөздер
Өрмек тоқушы

**Өрмекші** — өрмек тоқитын маман. Өрмек тоқу ерте заманнан келе жатқан қолөнері. Өрмекші жүнді түтеді. Оны шүйкелеп иіреді. Иірілген жіпті бояп немесе бояусыз домалақтап өрмек құрады. Дайын болған өрмекті алдымен бетін күзу жіпке қаратады, күзуге байланған астыңғы, үстіңгі жіпті адарғы арқылы кезек айқастырады, сонан соң арасынан арқау жіпті өткізеді де, арнайы қылышпен соғыи, кайталап тоқи береді. Өрмекші басқұрды, бауды түрлі-түсті боялған жіптен санап теру арқылы өрнекті өрмек бетіне қоса түсіріп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Гусматик

**Гусматик**- тесілу мен зақым келтіру қауіп-катерін азайтатын, ерекше серпімді массамен толтырылған шина.

## Дереккөздер
Билқис

**Билқис** - мұсылман аңызының кейіпкері, Құранда аталатын Саба падишасының есімі. Сүлейменнің ұлылығы туралы әңгімеге байланысты Құранда оған қызмет еткен көкектің патшаға Саба еліне
барғаны жөнінде айтатыны бар. Онда
адамдарды «бүкіл сыйға ие» және өзінің халқымен бірге шайтанның арбауына түскендіктен Аллаһқа емес. Күнге табылатын әйел билейді. Сулеймен көкек
арқылы падишаға хат жолдап, оған өзіне
бағынуды бұйырады. Жақын адамдарымен ақылдасқаннан кейін падиша патшаға сыйлық жібереді. Бірақ патша елшілерді күдікпен әрі салқын қабылдап,
Сабаны жаулап алуға әскер жіберетінін
мәлімдейді. Аңыз әңгімеге қарағанда падиша Сүлейменге өзі келген көрінеді.
Патшаға көмектесуші сиқыршылар мен
жындар падишаны тағымен қоса көзді
ашып жұмғанша осында жеткізеді. Оны
сарайга алып кіреді. Асыл шыны төселген
еденді «су көлшігі» деп ойлап; «тізесін айтқанын» байқамай қалады. Бар ісіне
Аллаһ жар болған Сүлейменнің осындай
құдіреттілігі мен айлакерлігінен кейін
падиша өзінің қателескенін мойындап
Аллаһтың алдында бас иіпті делінеді. Билқис туралы аңыздың бірнеше түрі бар.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Владимир Павлович Манихин

**Владимир Павлович Манихин** (31.3.1927 жылы туған, Ресей, Новосибирск қаласы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі.

Новосибирск драма театры студиясын бітірген (1947). Ол Новосибирск, Иркутск, Ярослав, Таганрог, Алматы театрларында өнер көрсетті.
Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:31 наурызда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Новосібірде туғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Новосібір драма театры студиясы түлектері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Әбу Йазид әл-Бистами

thumb|right|200px|
**Бистами, Әбу Йазид Тайфур б. Иса** (туған жылы белгісіз - 875 жылы өлген) - парсының даңқты мистигі, ол қайтыс болғаннан кейін ұйымдасқан тайфурийаның сопылық бағытының эпонимі, мұсылман мистика ілімінің негізгі ағымдарының бірінің негізін қалаушы. 

Б-дің екі ағасы - Адам мен Әли де сопылық жолын таңдады. Бистами бүкіл өмірін Бистамда өткізіп, сонда дүниеден өткен.
Бистамиді мистика іліміне баулыған тәлімгер Әбу Әли ас-Синди сопы. Тәлімгер араб тілін білмегендіктен, Бистами оған Құран оқуға, Құдайға құлшылық етуге қажетті аяттарды үйретті, өз кезегінде тәлімгер Бистамиге мистика әлемінің есігін ашты. Әбу Әли ас-Синдидің түп негізі Үндістаннан шыққан дегенді сылтау етіп, кейбір Ислам танушылар Бистамидің идеясындағы монизм үндістердің мистик, философиясынан тараған деген тұжырым жасады.
Бистами іліміне ең алдымен асқан қуанышты күйге бөлену және Құдайға құлшылық етуден, махаббаттан мас болу тән. Олардың пайымдауынша өзін-өзі ұмытыл, естен тана сүю түптің-түбінде Құдаймен біте қайнасуға алып келмек. Өз басынан
өткізген тәжірибе жасау ахуалына сүйене отырып Бистами Құдайдың бірлігі туралы ойға терең берілген жағдайда адам өзін-өзі толық жоғалтады, оны өзі де айқын сезеді деген қорытындыға келді. Жалпы алғанда Бистами сопылыққа қатысты жекелеген түсініктерді қалыптастырғанымен, бас-аяғы жинақы бүтін бір ұғымға не өз доктринасын, мистикалық теориялық жүйе жасай алмады. Кұдайға, адамға тән нәрселер арасын, яғни рухани және материалдық бастауларды біріктіруге әрекеттенген ол бәрібір дуализмнің ауқымынан шыға алмады. Бистамидің артында еңбектер қалған жоқ. Бізге дейін оның
500-ге жуық нақылдары жетті. Бұларды сопының төңірегіндегілер, оның өсиетін тыңдаушылар қағазға түсірген. Нақылдарды
оның шәкірті, немере інісі және көмекшісі Әбу Мұса Иса б. араб, парсы тілінде хатқа түсіріп, әйгілі әл-Джунайдқа табыс еткен. 
Ол нақылдарды араб тіліне аударып, түсінік жазған. әл-Джунайд аударып, түсінік жазған нақылдардың кейбірі ас-Саррадж, әл-Кушайри, ас-Сулами және әл-Худжуири еңбектерінде орын алып, б. з-ға жетті.

## Дереккөздер


Санат:804 жылы туғандар
Санат:Семнан останында туғандар
Санат:16 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:846 жылы қайтыс болғандар
Санат:874 жылы қайтыс болғандар
Санат:Иранда қайтыс болғандар
Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:Нақшбандилер
Санат:IX ғасыр философтары
Санат:Иран философтары
Жанармай өткізгіш бетон

**Жанармай өткізгіш бетон** - арнайы қосымшаны және араластыру қоспа материалынан қаттылық нәтижесін алатын жасанды құрылыс материалы.

## Дереккөздер


Санат:Бетон
Санат:Техника
Өңір

**Өңір** - ұлттық сән-әшекейлерінің бірі. Омырауға тағуға ыңғайланып, жоғарғы жағы ойық, етек жағы дөңгелек болып келеді. Ені 20 см, ұзындығы 23 - 25 см шамасында болады. Оны көбіне-се үлкен әжелерге көйлекпен қоса сыйлайды. Ондай үлкен кісілерге арналған өңір түрлі-түсті матадан, жібектен, қамқадан тігіледі де, оған күміспен сабақталған асыл тасты түймелер немесе көзіне асыл тас салынған жүзік тағады. Ерте кезде қыз ұзатқан ата-ана күйеу баласының әкесіне ішік киғізсе, шешесіне арнап жібек көйлек пен осындай өңір беретін болған. Өңірдің қыз-келіншектер тағатын түрі тамақша деп аталады. Оның өңірге жалғаса тігілген, биіктігі 3 - 4 см желкеден түймеленетін бітеу жағасы болады. Өңірдің айнала жиегіне оқашашақ ұстайды. Оған үкіаяқ, т.б. алтын-күміс әшекейлер тағады.

## Дереккөздер
Бишр ибн әл-Мутамир

**Бишр ибн әл-Мутамир, Әбу Саһл әл-һилали** (т.ж.б. - 825 ж.ө.) - араб ақыны және дінтанушысы. Бағдаттағы мутазилашылар оқитын мектептердің бірінің басшысы.

Оның ұстаздарының бірі - діни схоластика ілімін жақтаушы ғалым Муғаммар б. Аббад ас-Сулами (830 ж.ө.) Бағдатқа оралғаннан кейін ол өз мектебін құрды. Мутазилашылардың насихатына дұшпан көзбен қарайтын халифа Харун ар-Рашид Бишр б. әл-Мутамирдің қарсыластарының ғайбатына ілесіп оны түрмеге қамады. Қамауда отырып жазған өлеңдері арқылы Бишр ибн әл-Мутамир өзіне тағылған «шағымдағы рафидшілер мен құпия мурджиттер ілімін жақтайды» деген айыптауды жоққа шығарып, Құдайдың бірлігі және оның әділдігі туралы ілім болып табылатын мутазилашылар дін тануының негізгі ережелерін жазды. Бишр ибн әл-Мутамирдің прозалық шығармаларының едәуір бөлігі пікірталас сипатына ие болды. Ол хариджиттердің, жабариттердің ілімінің «Жалғандығын»,
мутазилашылардың дін танушы басқа да жетекші мектептерінің «адасушылығын» сынады. Жекелеген шығармаларын ол мутазилашылар догматиканың, экзегетиканың негіздерін, имаматтың теориясын баяндап, түсіндіруге арналады. Бишр ибн әл-Мутамирдің еңбектері сақталмаған.

## Дереккөздер

Санат:VIII ғасырда туғандар
Санат:Бағдатта туғандар
Санат:825 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бағдадта қайтыс болғандар
Санат:Араб ақындары
Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:Мутазилиттер
Биокоррозия

**Биокоррозия**- тірі микро және макроағзалармен қоса олардың өмір сүру өнімдерінен туындайтын коррозия.

## Дереккөздер
Бақтияр Құбайжанов

**Құбайжанов Бақтияр** (10.11. 1910, казіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы Миялы ауылы - 28.8.1982, Алматы) - домбырашы, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1954). Өнер жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады. Белгілі күйші Есбайдың (Тазбала) шәкірті. 1935 ж. қазіргі Қазақ академиялық халық аспаптары оркестрі құрамына қабылданып, бас домбырада ойнады, кейіннен контрабас домбырашылар тобының концертмейстері болды. Құбайжанов оркестр репертуарынан басқа "Нар идірген", "Ақсақ құлан", "Дөң асқан", "Қызыл қайың", "Өтті-кетті", "Теріс қақпай", "Шалқыма", "Ел айырылған", "Ақжелең" күйлерін (100-ге жуық) асқан шеберлікпен жеке орындаған. 1936 ж. және 1958 ж. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Қазақ академиялық халық аспаптары оркестрінің құрамымен ҚХР-да (1950,1957), Румынияда (1953), Венгрияда (1969), Польшада (1973), Финляндияда (1971) болып өнер көрсетті. Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1949, 1950,1954), медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Музыканттар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Райман (Рымжан) Ақтайқызы Барлыбаева

**Райман (Рымжан) Ақтайқызы Барлыбаева** (1878, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл қ. - 19.7. 1969, Алматы) - оюшы, кестеші. Барлыбаева кезінде қазақтың ұлттық "қошқар мүйіз" өрнегінің сан алуан түрлерінің үлгісін жасаған. 1926 ж. Парижде өткен дүниежүзілік этнографиялық көрмесіне қатысып, кестелі тұскиізі үшін халықаралық жүлдеге ие болды. 1958 ж. Барлыбаеваның 80 жасыңда тіққен кестесі Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық қолданбалы өнер қөрмесінде бәйге алды. Оның жасаған біраз ою-өрнегі мен кестесі Қазақстан мемлекеттік орталық мұражайында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1878 жылы туғандар
Санат:1969 жылы қайтыс болғандар
Санат:Өнер
Санат:Тұлғалар
Қысымның түрлері

**Атмосфералық қысым**-жер атмосферасымен әсер етілетін гидростатикалық кысым.
**Барометрлік қысым**-уакыттың белгілі кезеңінде жердің бір нүктесінде барометр көрсететін атмосфералық кысым.
**Гидростатикалық қысым** - сүйыктың немесе газдың берілген нүктесіндегі қысым.
**Дыбыстық қысым** – дыбыс толқыны таралатын ортада мерзімді өзгеретін кысым.
**Артық қысым** – абсолютті және барометрлік қысымның айырмасы.
**Қалыпты қысым** - нормалды атмосфераға тең қысым.
**Қалдық қысым**- вакуумның жагдайдағы физикалық жүйенің абсолютті кысымы.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Сәулебек Бәйбекұлы Асылхан

**Сәулебек Бәйбекұлы Асылхан** 
(6.2.1949 жылы туған, қазіргі Алматы облысы
Ақсу ауданы Қарашілік ауылы) - актер, режиссер,
педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998). 
*1968 ж. Қазақ академиясы драма театры жанындағы студияны (В.И. Иванов, А.Өтегенов пен Қ.Қуандықов шеберханасы бойынша), 
*1975 ж. Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) режиссура бөлімін (Ә.Мәмбетов шеберханасы бойынша) бітірген. 
*1979 - 80 ж. Мәскеудегі жоғары режиссерлер курсында(режиссері М.А. Захаровтың жетекшілігімен) оқыды. 
*1968 - 71 ж. Қазақ академиясы драма театры құрамында актер болып, Жайнақ (Ш.Айтматовтың "Ана - Жер-анасында"), Өзбек (М.Әуезовтің "Айман - Шолпанында"), Олжабай (С.Жүнісовтің "Ажар мен ажалында"), Байбол (Қ. Мұхамеджановтың "Жат елдесінде"), т.б. рольдерді орындады.
*1975 - 78 ж. Талдықорған облысы драма театрында режиссері, 
*1980 - 88 ж. Қазақ академиясы драма театрында режиссер,
*1988 - 91 ж. Талдықорған облысы драма театрында бас режиссері, 
*1997 - 98 ж. "Қазақстан-1" телеарнасында режиссер,
*1998 жылдан Алматы облысы филармониясының бас режиссері, 
*2002 жылдан Мәдениет министрлігінің театр бөлімін басқарады. 
## Сахналаған спектакльдері
*Т.Қалилахановтың "Абылай аманаты", (1975),
*Т.Ахтановтың "Әке мен бала" және "Күшік күйеу" (1975,1978), 
*Әуезовтің "Түнгі сарын" (1989), 
*А.В.Вампиловтың "Тұңғыш ұл" ("Сүйінші, табылды, табылды" деген атпен,1978), 
*Д.Исабековтің "Мұрагерлер" және "Кішкентай ауыл" (1983,1986).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстан педагогтары
Биокөлік

**Биокөлік** - бұлшықты энергиясын қозғалысқа келтіретін келіктің құралы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Арафа күні

**Арафа күні** (Зилхижжаның 9-шы күні). Қажылар арафа күні таң намазын Минада оқып, күн шыққаннан кейін Арафат тауына қарай бет алады. Түске дейін Арафатқа бару - сүннет. Арафатта түске дейін шатырларда ғибадат жасап, дем алады. Түстен кейін мүмкіншілікке қарай ғұсыл немесе дәрет алады. Бесін және намаздыгер намаздарын бесін уақытында бірге қосып, Намира мешітінде немесе шатырда оқиды. Намаздан кейін Арафа тауының «Жәбалул-рахма» деген жерінде немесе Арафа тауының кез келген жерінде уакфа (ғибадат мақсатымен арафат тауында тұру) жасайды. Кәрі кісілер уақфаны өздерінің орналасқан шатырларына жақынырақ жерде жасағандары абзал. Өйткені шатырлар бір-біріне қатты ұқсас және көп болғандықтан адасып кетулері әбден ықтимал. Күні бойы күн батқанға дейін тәлбия, тәкбір, таһлил, зікір айтып, дұға жасап, Аллаһ Тағаладан күнәларының кешірілуін сұрап, жалбарыныш тілек тілейді. Қажылар күн батқаннан кейін ақшам намазын оқымастан Муздәлифәға қарай бет алады. Ақшам және құптан намаздарын құптан уақыты кіргеннен кейін Муздэлифэда бірге қосып оқиды (Муздәлифэ уақфасына қараңыз). Құрбан айтқа қараған түн Муздәлифәда тәлбия, тәкбір, таһлил, зікір және истиғфар айтып, ғибадатпен және дем алып, тыныгумен өткізуді. Шайтанға тас лақтыруда қолдану үшін Муздәлифәдан 70 дана тас жинап алу абзал. Тасты басқа жерден жинауға да болады.

## Дереккөздер


Санат:Қажылық
Санат:Ислам мейрамдары
Айтжан Нұрмағамбетова

**Айтжан Қабдуалиқызы Нұрмағамбетова** (1956) - әнші, Қазақстанның  еңбек сіңірген артисі (1995). ҚазҰУ-дың журналистика бөлімін (1983), Республикалық эстрада цирк колледжін бітірген (1985). Репертуарында халық, қазақ, орыс және түрік, араб, т. б. елдердің үлттық әндері, сондай-ақ, қазіргі қазақ композиторларының (Б.Жұмалиннің "Бақыт деген...", М.Садыбековтің "Шилі әзен", т.б.) әндері бар. Нұрмағамбетова гастрольдік сапармен Германия, Моңғолия, Болгария, Түркия, т.б. шет елдерде және Қазақстанның бір-қатар аймақтарында болып өнер көрсетті. Қазір "Қазақконцерт" бірлестігінде еңбек етеді.

## Дереккөздер
Реченский Павел Иванович

**Реченский Павел Иванович** (8.11.1929 ж.т., Саратов облысы, Фёдоров ауданы, Бабово селосы) - кескіндемеші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1930 жылдан Қарағанды қаласында тұрады. Еңбекгері: "Саран шахтерлары" (1958), "Дүбірлі Қарағанды", "Қазақстан Магниткасы" (1965), "Алтын шынар", "Күз" (1969), "Көктемгі кар", "Шахтаға түскен суретшілер" (1973), "Прометей туралы аңыз" (1984) т.б.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Фара шағылыстырғышы

**Фара шағылыстырғышы** - күшті және жіңішке жарық сәулелерін жасау қызметік атқаратын, айна тәріздес бетті парабола немесе сфера пішінді, көліктік құрал фарасының элементі.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Инесса Ивановна Манская

**Инесса Ивановна Манская** (15 тамыз 1928, Алматы) - балет артисі, Қазақстанның халық артисі (1984). Алматы хореографиялық училищесін бітірген (1945). Сол жылдан Қазақ академиялық опера және балет театрының бишісі, 1975 жылдан педагог-репетиторы, 1967 жылдан "Жас балеттің" (қазіргі Классикалық би ансамблі) биші- солисі, кейіннен педагог-репетиторы болды. Манскаяның репертуарында Алтынай (Н.Тілендиев, Л.Б. Степанов пен Е.В. Манаевтың "Достық жолыменінде"), т.б. партиялары бар. 1958 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің он күндігіне қатысты. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар