open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Autodesk 3ds Max

**Autodesk 3dsMax**(бұрыңғы атауы **3D Studio Max**) — ойын жасау мен дизайндағы 3D модельдеуге, анимацияға және визуализацияға арналған кәсіби бағдарламалық жасақтама. Қазіргі уақытта Autodesk компаниясында әзірленеді.

Бағдарлама коммерциялық мақсатта бір айдан үш жылға дейін жазылу арқылы қол жетімді. Студенттер мен оқытушылар үшін үш жылдық жазылым тегін, бірақ мұндай лицензиямен бағдарламаны тек оқыту үшін қолдануға болады.
## Тарихы
3D студиясының түпнұсқасы DOS платформасы үшін Гари Йост пен Yost командасымен жасалған және Autodesk баспасында жарияланған. 3D Studio шығарылымы алдыңғы Autodesk AutoShade 3D көрсету пакетін ескіртті. 4 3D Studio DOS шыққаннан кейін өнім Windows NT платформасы үшін қайта жазылып, «3D Studio MAX» деп өзгертілді. Бұл нұсқаны бастапқыда Yost Group компаниясы жасаған. Оны сол кездегі Autodesk медиа-ойын-сауық бөлімі болған Kinetix шығарды.

## Ерекшеліктер
;MAXScript
:MAXScript - бұл қайталанатын тапсырмаларды автоматтандыру, қолданыстағы мүмкіндіктерді жаңа тәсілдермен біріктіру, жаңа құралдар мен қолданушы интерфейстерін жасау және тағы басқалар үшін қолдануға болатын сценарийлердің тілі. Плагин модульдерін толығымен MAXScript ішінде жасауға болады.
; DWG import
: 3ds Max .dwg файлдарын импорттауды және байланыстыруды қолдайды. 3ds Max 2008 жадының жақсартылған басқаруы үлкен көріністерді бірнеше нысандармен импорттауға мүмкіндік беред
: 
;Open Shading Language (OSL) 
:Open Shading Language (OSL) жаңа OSL картасын, түрлі OSL карталарының бүкіл санатын пайдалануға мүмкіндік береді және кез-келген рендерермен бірге қолдану үшін өзіңіздің OSL карталарыңызды жасай аласыз.

### Data Channel модификаторы
Data Channel модификаторы күрделі модельдеу операцияларын автоматтандыруға арналған жан-жақты құрал болып табылады. Мәліметтерді бірнеше басқару элементтері арқылы жіберу арқылы сіз өзгертулер енгізген кезде динамикалық түрде жаңартылатын эффектілердің алуан түрлілігіне қол жеткізе аласыз.
### Advanced Wood

3D ағаш құрылымын жасауға арналған Advanced Wood картасы
## Плагиндар
3dsMax арнайы эффектілердің барлық түрлерін модельдеуді жеңілдететін стандартты құралдардың едәуір кең базасына ие. Стандартты базадан басқа, көптеген қосымша құралдар (плагиндер) бар, олар сізге өрттің, судың, түтіннің шынайы әсерлерін жасауға ғана емес, сонымен қатар қосымша модельдеу құралдарын да енгізуге мүмкіндік береді.
Төменде 3ds Max-ке арналған кейбір плагиндердің тізімі келтірілген:
* **FumeFX** — оттың, жалынның, түтіннің және т.б.фотореалистік әсерлер.
* **Phoenix FD** — өрт пен түтін шығаруға арналған Chaos Group компаниясының FumeFX аналогы.
* **DreamScape** — - шынайы ландшафттар, таулар, аспан, атмосфералық әсерлер және т.б.
* **AfterBurn** — бұлттардың, түтіннің, жарылыстың және т.б.фотореалистік әсерлері.
* **GrowFX** — кез-келген түрдегі өсімдіктер: алақан мен лианадан қарағайға дейін, гүлден үлкен жалпақ жапырақты ағаштарға дейін және т.с.с. Бұл плагинмен жасалған әр өсімдік еркін түрде анимациялануы мүмкін.
## Сілтеме
* Официальный сайт компании Autodesk
* Autodesk компаниясының ресейлік сайты
Семсерден соқа соғып шығарайық

нобай|240px|
**«Семсерден соқа соғып шығарайық»** — Евгений Вучетич жасаған мүсін.

1957 жылы жасалған бұл мүсіннің атауы Көне келісімдегі бейбітшілікке шақыру сөздері болып келеді.

1958 жылы Брюссельде өткен Дүниежүзілік көрмеде Вучетичке бұл өнер туындысы үшін гран-при табысталды.

1959 жылы Кеңес Одағы бұл мүсінді Біріккен Ұлттар Ұйымына тарту етеді. Қазір ол Нью-Йоркте, БҰҰ-ға қарасты Солтүстік саябағында орналасқан.

## Көшірмелері
Мүсіннің әр қалаларда орналасқан үш көшірмесі бар.

Біреуі Мәскеуде, Третьяков галереясына қарасты саябақта тұр.

Тағы біреуі Волгоградта, «Газоаппарат» зауытының кіреберісінде тұрғызылған.

Үшіншісі Өскемендегі Орталық мәдениет үйінің кіреберісінде, сол жағында қойылды (ал оң жағында Жұлдыздарға қарай мүсіні тұр). Бұл мүсін 1962 жылы шойыннан жасалған.

## Пошта маркаларында және тиындарда

1960 CPA 2406.jpg|1960 жылғы кеңестік пошта маркасы
The Soviet Union 1970 CPA 3905 stamp ('Swords into Ploughshares' (Sculpture by Yevgeny Vuchetich) and United Nations Emblem).jpg|1970 жылғы кеңестік пошта маркасы
RR5110-0092R Silver 2-ruble coin commemorating the 100th anniversary of the birth of Yevgeny Vuchetich.png|Вучетичтің 100-жылдығына арналған күміс 2 рубль
RR5216-0012R 50-летие Организации Объединенных Наций.gif|БҰҰ-ның 50-жылдығына арналған алтын 50 рубль


## Дереккөздер

Санат:Мүсіндер
Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымы
Санат:Өскемен
Хорезм Социалистік Кеңес Республикасы

**Хорезм Социалистік Кеңес Республикасы**, қысқаша **Хорезм СКР** не **ХСКР** — Хорезм Халық Кеңес Республикасының (ХХКР) мұрагері. Бір жылға жуық өмір сүрді. Астанасы Хиуа қаласы болды. Республиканың аты Хорезмнің тарихи-географиялық ежелгі аймағынан шыққан. Астанадан басқа ірі қалалар Үргеніш, Ташауыз, Көнеүргеніш, Төрткөл, Нүкіс, Қожалы болды.

Солтүстігінде Арал теңізі шайып, батысында және оңтүстігінде Түркістан АКСР-нің Каспий бойы аймағымен, шығыста Түркістан АКСР-нің Сырдария облысымен, оңтүстік-шығысында Бұхара СКР-мен шектесті. Түркістан АКСР РКФСР құрамына кірді.

Хорезм ХСР 1923 жылы 30 қазанда өткен Кеңестердің 4-хорезмдік съезі кезінде Хорезм СКР-іне айналды. Сонымен бірге республиканың конституциясы қабылданды. Сол күні Хорезм СКР-і одақтас республика ретінде КСРО құрамына кіретіндігі жарияланды. Тура бір жылдан кейін, 1924 жылдың қазан айының соңында КСРО-да ұлттық-аумақтық межелеу басталып, 27 қазанда Хорезм КСР-і жойылып, оның аумағы ұлт негізде жаңадан құрылған республикалар - Өзбек КСР-не (Хорезм СКР жерінің 9%-ы), Түрікмен КСР (81%) бөлінді, сондай-ақ Қазақ АКСР құрамындағы Қарақалпақ АО (10%) кірді, ол өз кезегінде РКФСР құрамында болды.

Республикадағы басқарушы партия Хорезм коммунистік партиясы болды, оның өзінің қарулы күштері болды. Өз валютасы - Хорезм рублі болған. Сондай-ақ республикада РКФСР (Совзнаки) және КСРО рублдері, сондай-ақ Хорезм теңгесі қоса алғанда қозғалыста болды. Республика экономикасының негізін ауылшаруашылығы (негізінен көкөністер мен жемістер, күріш, мақта және бидай өсіру), жібек шаруашылығы, мал шаруашылығы (соның ішінде қаракөл шаруашылығы), балық аулау (Арал теңізі мен Әмудария өзенінде), сондай-ақ, кілем тоқу, қыш ыдыстар мен бұйымдар жасау сияқты халықтық қолөнер кәсіптері құрады. Республика экономикасы РКФСР құрамына кірген Түркістан АКСР-інің экономикасымен тығыз байланысты болды.

Хорезм СКР-нің ресми тілдері өзбек және орыс тілдері болды. Хорезм СКР Хорезм ХСР-і сияқты, зайырлы мемлекет болды, бірақ халықтың басым көпшілігі сүннит мұсылмандары болды. Сондай-ақ, халықтың бір бөлігі христиандықты ұстанды (негізінен православие). Республикада 800 мыңға жуық адам өмір сүрді. Халықтың негізгі бөлігі өзбектер болды, сондай-ақ қарақалпақтар, түрікмендер мен қазақтардың едәуір бөлігі өмір сүрді. Орыстар, ирандықтар және басқа ұлт өкілдері де өмір сүрді.

## Әкімшілік бөлініс
Хорезм СКР өзбек, түрікмен және қырғыз-қарақалпақ - 3 автономиялы облыстарға бөлінді.

## Тағы қараңыз
* Хорезм Халық Кеңес Республикасы

Санат:Түрікменстан тарихы
Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Хорезм Социалистік Кеңестік Республикасы
Бюкк ұлттық паркі

**Бюкк** () — Венгриядағы өзі аттас таудың беткейінде орналасқан ұлттық парк. Парктің негізі 1975 жылы қаланған.

## Географиясы
Солтүстік Альфольд аймағында, Эгер мен Мишкольц қалаларының арасындағы Боршод-Абауй-Земплен медьесінде орналасқан. Табиғат қорғау аймағының аумағы 431,3 шаршы километрді қамтиды.
Бюкк- ұлттық паркі Сильвашварадпен Лиллафюред аралығында Солтүстік тауларда орналасқан Венгрияның ең үлкен ұлттық парктерінің бірі боып саналады. 

Парк орналасқан Бюкк шоқысы негізінен әктастардан тұрады. Тауларда карст құбылыстары жоғары дамыған және көптеген үңгірлер, термалды бұлақтар бар. 
Карст үңгірлерінен ең танымалы -Иштван үңгірі. 700 м-ге дейін жерасты өткелдері, әдемі тас түзілімдері бар үңгір залдары және кішкентай көлі бар.
Кейбір бұлақтардың температурасы 28 ° C-қа жетеді. Сарқырамалары өте ерекше - олардың көпшілігі биік болмаса да, өте әдемі. Тау бөктерлерінің төменгі бөліктерінде бау-бақшалар мен жүзімдіктер көп, шыңдарында емен және шамшат ормандары бар. 

## Флорасы
Ұлттық парк аумағының 95%-н шамшат және еменді ормандар алып жатыр. Парк флорасы орхидеялардың көптеген түрлерінің болуымен ерекшеленеді. Терең салқын шатқалдарда Венгрияда сирек кездесетін шегіргүл, лалагүл, жібілген, уқорғасындар сияқты өсімдіктер түрлері кездеседі.

## Фаунасы
Парктің жануарлар әлемі олардың көптүрлі болуымен сипатталады. Ірі сүтқоректілері кермарал, елік, жабайы шошқа, муфлондар тау жартастарында мекендейді. Жыртқыштардан өте сирек кездесетін сілеусін, түлкі, борсықтар кездеседі. Үңгірлерде  жарқанаттардың көптеген түрлері бар. Құстардын бүркіт, сұңқар, ителгі, жыланшы бүркіт, үкі мекен етеді. Бауырмен жорғалаушылардан жыландар, кесірткелер, тритондар кездеседі.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* https://www.youtube.com/watch?v=shilohK6OvY ВЕНГРИЯ - Национальный парк Бюкк. 

Санат:Мажарстан ұлттық парктері
Моноэтникалық мемлекет

**Моноэтникалық мемлекет** немесе **біртұтас ұлттық мемлекет** (сонымен бірге ұлттық мемлекет ұғымымен синоним) — белгілі бір ұлттың (этностың) тарихи этникалық аумағында қалыптасқан және оның егемендігін бейнелейтін мемлекет. Тарихи тұрғыдан алғанда, моноэтникалық мемлекеттер, әдетте, ұлттың (этностың) қалыптасуының басталуы уақыт өте келе мемлекеттің қалыптасуымен сәйкес келетін жерде қалыптасты, осыған байланысты мемлекеттік шекаралар көбінесе этникалық шекаралармен сәйкес келді (мысалы, Батыс Еуропа мен Латын Америкасының бірқатар елдері). Біртекті ұлттық (этникалық) құрамы бар мемлекеттердің мысалдары Жапония, Солтүстік және Оңтүстік Корея, Италия, Португалия, Бангладеш, Дания, Исландия, Мажарстан, Армения, көптеген араб елдері (ең алдымен араб түбегі) және т. б.

Бұл ұғым «көпұлтты мемлекет» ұғымына қарсы. «Моноэтникалық (моноұлттық, бір ұлттық) мемлекет» термині көбінесе «БҰҰ (немесе ЮНЕСКО) стандартына» сілтеме жасай отырып жиі келтіріледі, бірақ мұндай халықаралық танылған стандарт жоқ. БҰҰ Ғылым, Білім және Мәдениет комитетінің (ЮНЕСКО) анықтамаларында «моноұлттық» немесе ұлттық мемлекеттің анықтамасы келтірілген:
Ұлттық мемлекет - мәдени шекаралар саяси шекаралармен сәйкес келетін аймақ. «Ұлт-мемлекет» идеалы жүзеге асса, мемлекет бір этникалық топтың адамдары мен мәдени дәстүрді біріктіреді.

Осылайша, ЮНЕСКО-ның глоссарийіне сәйкес ұлттық (немесе "моноұлттық") — мәдени (этникалық) шекаралар саяси шекараларға сәйкес келетін мемлекет. Ұлттық мемлекеттің идеясы — бұл этникалық және мәдени шығу тегі бар адамдарды біріктіреді. Бірақ қазіргі мемлекеттердің көпшілігі көп ұлтты немесе көпұлтты. Осылайша, егер бір этностың барлық дерлік өкілдері басқа ұлттық қауымдастықтардың қатысуынсыз бір мемлекетке біріктірілген болса, моноэтникалық мемлекет болады деп айтуға болады.

Талдаушы Дэвид Уилштің (David Welsh) пікірінше, ұлттық азшылықтар халықтың 5% - дан азын құрайтын және бір этностың үлесі халықтың жалпы санының 95%-ынан асатын мемлекеттер ғана этникалық біртекті деп аталуы мүмкін.

Бір этностың үлесі халықтың жалпы санының 95% - ынан асатын мемлекеттер: Албания, Армения, Бангладеш, Грекия, Дания, Мысыр, Италия, КХДР, Оңтүстік Корея, Мадагаскар, Мальта, Польша, Португалия, Сомали, Жапония.

## Тағы қараңыз
* Ұлттық мемлекет

## Дереккөздер

Санат:Мемлекет түрлері
Делиблат құмдары

**Делиблат құмдары** (, немесе *Делиблатски песак*) — Сербияның Воеводина провинциясындағы шамамен 300 км2 үлкен құмды жер. Олар Банаттың оңтүстік бөлігінде, Дунай өзені мен Карпат тауларының оңтүстік-батыс беткейлері арасында орналасқан. Құмдар Ковин муниципалитетіндегі Делиблато ауылының атымен аталған. Құмды төбелердің негізгі бөлігі дала және орманды дала тоғайларының жайылымдарынан эллипс пішінін құрайды.

## Сипаттамасы
Делиблат құмдары - бұл Еуропадағы ең үлкен құмды аймақ, ол Паннон теңізінің орнында пайда болған шөлдің бөлігі. Құмдарда Еуропада және бүкіл әлемде сирек кездесетін немесе жойылып кету қаупі бар өсімдіктер мен жануарлардың көптеген эндемикалық түрлері мекендейді.

## Флора және фаунасы
Делиблат құмдары өсімдіктердің алуан түрлілігіне бай, мұнда 900 түрлі өсімдік түрлері өседі. Олардың көпшілігі халықаралық стандарттар бойынша Орта Дунай ойпатында сирек кездесетін немесе эндемикалық болып саналады.
Жойылу қаупі төнген және эндемикалы өсімдіктер түрлерінің ішінде Банат таушымылдығы, Сәлдегүл таушымылдығы, Панчич жусаны, қарапайым қамыс, дала бадамы т.б. өседі. Бұл аймақта орхидеяның 20 дан астам түрі өседі.
Жануарлардан егеуқұйрық, скунс, құмырсқалар, құмтышқандар т.б.кездеседі. Құстардан бүркіт, ителгі, қарақұс, ала бүркіт кездеседі. Басқа жануарлардан қасқыр, бұғылар, елік, қабан мекен етеді.

## Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Делиблат құмдары
Делиблат құмдарын сол кездегі Югославия партизандары Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пана ретінде пайдаланған. Олар құм арасынан жасырынатын лагерьлер мен блиндаждар салды. Көптеген уақытша баспаналардың ішінен бүгінде біреуі ғана қалды. Бұл Чардак маңындағы импровизацияланған аурухана болды. Сондай-ақ оккупация кезінде неміс фашистері Белградтан әкеліп осы құм арасында атқан еврейлерге арналған ескерткіш бар. 

## Құмда түсірілген фильмдер
Делиблат құмдары көптеген халықаралық және сербиялық фильмдердің түсірілім орны ретінде пайдаланылды: "Шыңғыс хан" (1965), «Мен тіпті бақытты сығандарды кездестірдім» (1967), «Менің ауылымдағы жаңбыр» (1968), «Кім ән айтады?» (1980), «Косово шайқасы» (1989), «Ақ костюм» (1999), «Әулие Джордж айдаһарды атып тастады» (2009) және тағы 10-ға жуық фильмдер мен бірлескен қойылымдар түсірілді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* https://www.youtube.com/watch?v=cWN2zDNAREo Deliblatska peščara, Небольшая прогулка
* https://www.youtube.com/watch?v=u3pN8JrwWO4 Deliblatska peščara, загајчка брда, село Шушара, геодезический памятник.

Санат:Еуропа шөлдері
Санат:Сербия географиясы
Талғат Бигелдинов ескерткіші

**Талғат Бигелдинов ескерткіші** — Астана қаласындағы Кеңес Одағының екі мәрте батыры, әйгілі ұшқыш Талғат Бигелдиновке арналған ескерткіш.

Мүсінші — Нұрлан Далбай, сәулетшісі — Расул Сатыбалдиев.

Ескерткіш Сарыарқа даңғылы бойында, Талғат Бигелдинов көшесімен қиылысқан жерінде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Астана ескерткіштері
Санат:Ұлы Отан соғысы ескерткіштері
AGS JH22

**AGS JH22** – Формула-1 AGS командасының 1987 жылғы чемпионатына қатысуға құрастырылған жарыс көлігі.

## Тарихы
Көлік өткен жылғы модель JH21C-ның негізінде жасалынған. Қайта өңделген шассиді атмосфералық мотор Ford Cosworth DFZ-пен жабдықтандырды. Команда чемпионатта бір көлік шығарды, оның рөлінде француз Паскаль Фабр отырды. Жарысушының да, көліктің де жылдамдығы өзгешелігімен ерекшеленген жоқ, алайда берік болды. Ол алғашқы он жарыстың сегізінде мәреден өтті. Бірақ Фабр қатарынан үш рет квалификациядан өте алмағандықтан, оны бразильдік Роберто Морено алмастырды. Жарыстың соңғы маусымында оның жолы болды: көптеген жиындар мен Сеннаның дисквалификациясынан кейін, ол алтыншы орынға ұпай жинады.
1989 жылдың қыркүйегінде JH22 шассиінде ерекше цилиндр конфигурациялы, Ги Негре компаниясы шығарған MGN қозғалтқыштарына тест жүргізілді. Жарыстар Францияда “Grand Sambuc” трассасында өтті. Бірақ ол жарысқа қатысқан жоқ.

## Техникалық сипаттамалары
* Салмағы = 520 кг,  
* Қозғалтқыш: Ford Cosworth DFZ, 3,5 л.
* Шасси: көміртек талшығынан монокок
* Отын: Avgas
* Аспа (алдыңғы): итеретін штангалары бар үшбұрыш иінтірек, Koni амортизаторлары
* Аспа (артқы): алдыңғы сияқты
* Трансмиссия:	Renault / Hewland DGR
* Шиналар: Goodyear

Санат: Жарыс көліктері
Санат: Спорттық автокөліктер
Сагамо

**Сагамо** () — Грузиядағы Ниноцминд муниципалитетіндегі көл. Паравани өзенінің алабында, теңіз деңгейінен 1996 м биіктікте орналасқан.

## Сипаттамасы
Көлдің ауданы 4,8 км², орташа тереңдігі 1,6 м, максималды тереңдігі 2,3 м жетеді. Су жинау алабы 528 км², көлемі 7,7 млн м³ құрайды.

Көлдің су жинау бассейні Самсар жотасының шығысында және Джавахет жотасының батыс беткейлерінде орналасқан. Көлдің оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалаулары биік, тік андезиттерден тұрады. Көлдің пішіні трапеция тәрізді. Шығыс және оңтүстік-шығыс жағалаулары төмен орналасқан. Көл жер асты, жаңбыр және қар суларымен қоректенеді. Су деңгейлері мамыр айында жоғарғы, қыркүйекте  төменгі деңгейге дейін ауытқиды. Көл арқылы Паравани өзені ағып өтеді. Судың температурасы жаздың ортасында, шілдеде +14 градусқа жетіп, ал қыста көл қатып қалады. Көлдің жағасында Сагамо ауылы орналасқан.

Сагамо көлінде балықтардан бозша мөңке, қаяз, мөңке балық, кавказ құсбасы, бақтақ т.б. кездеседі.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* https://www.youtube.com/watch?v=GPPzyBz_X9E Սաղամո լիճը Sagamo lake Озеро Сагамо.flv
* https://www.youtube.com/watch?v=FqJC1bIzkW4 Сагамо 2016 год

Санат:Грузия көлдері
Шоколадты фондан

нобай|250x250 нүкте| Шоколадты помада және ванильді балмұздақ
**Шоколадты фондан** (фр. *fondant au chocolat* — «балқитын шоколад») – шоколадты бисквитті қамырдан жасалатын әлемге әйгілі француз десерті. Бұл десерттің ерекшелігі – қатты қытырлақ қабық және сұйық өзек.

Фондан үшін сары май мен көп мөлшерде қара шоколад қосылған бисквит қамыры дайындалады. Қамыр қалыптарға құйылады да, пеште пісіріледі. Бұл десертті дайындау қиын деп саналады, өйткені фонданды сыртқы жағынан қытырлақ, ал өзегін сұйық қалдыру үшін фонданды пеште белгілі уақыт аралығында ұстау керек.

## Атауы
Бұл десерт көптеген атаулармен белгілі. Ағылшын-тілдес елдерде lava cake атауы жиі кездеседі (қаз. лава қосылған торт) немесе француз тілінен тікелей аударма molten chocolate cake (қаз. еріген шоколадты торт). Еуропа елдерінде petit gateau атауы да қолданылады (бұл өз кезегінде француз тілінен "кішкентай торт" деп аударылады). Ресейде ағылшын атауларының әсерінен "шоколадты лава" немесе "шоколадты жанартау" нұсқалары бар. Француз ас үйі осы торттың екі нұсқасын бөледі: fondant au chocolat — "балқытылған шоколад" және moelleux au chocolat — "жұмсақ шоколад". Бірінші нұсқа толығымен сұйық, жұқа қытырлақ қабықпен жабылған; екіншісінін ішінде ауаға мол жұмсақ қабықша және кішкене сұйық өзек бар. Торттың осы сорттарының айырмашылығының шекарасы өте бұлдыр, бір немесе басқа пісіру әдісінде жұмыртқа мен ұнның әртүрлі пропорциялары, сондай-ақ әртүрлі температура мен пісіру уақыты қолданылады.

## Шығу тарихы
Бұл десерт өте жас болса да — фондан ХХ ғасырдың соңында ғана әлемге таңымал болды – бірнеше әйгілі аспазшылар оның пайда болуы туралы дауласады. Француз аспазы Жан-Джордж Фонгерихтен оны алғаш рет 1987 жылы Нью-Йорктегі "Дрейк" қонақ үйінің "Лафайетт" мейрамханасының шеф-аспазы болған кезде дайындағанын мәлімдейді, алайда бұл арнайы ойлап тапқан рецепт емес, тек оның қараусыздығынын нәтижесі: аспаз десертті пештен ертерек шығарған. Таңымал кондитер және шоколатье Жак Торр болса, бұл тағам Францияда бұрыннан белгілі "шоколад фонданы"деп аталатын десерт деген ойда. Оны 1981 жылы "Лагийоль" мейрамханасының Француз аспазы Мишель Бра ойлап тапқан деген нұсқа кең таралған, бірақ бұл рецепт біршама күрделі: ол шоколадты ганаш кремін қатырып, пісірер алдында оны дайындау алдында қамырдың ортасына қойды.

## Десерттің ұсынылуы
Фонданды пештен шығарғаннан кейін сұйық өзегі пісіп қалмауы үшін, бірден жеу кереу. Десерт қант ұнтағы немесе шоколад үгінділерімен сеуіліп, классика бойынша ванильді балмұздақ шарымен беріледі.

Санат:Десерт
Санат:Шоколад
Әлем кереметтері

Ғасырлар бойы адамдар табиғи кемелділіктің ең керемет туындыларын жалпы санынан бөліп көрсету үшін **әлемнің көптеген кереметтерінің тізімдерін жасады.** Көбінесе бұл тізімдер әлемнің ежелгі грек жеті кереметінен *кейінгі жеті лауреатпен* шектелетін, бірақ одан да кеңейтілген немесе тар тізімдер бар.

## Геродот бойынша үш керемет
alt=|нобай|168x168 нүкте| Су құбыры.
Әлем кереметтерінің алғашқы тізімін біздің дәуірімізге дейінгі V ғасырда Геродот жасағаны мүмкін. «Тарихтың әкесі» өз жазбаларында ежелгі уақытта иондық мәдениеттің орталығы болған Самос аралының үш кереметін тізбектейді. Бұл кереметтер:

* Туннель түріндегі акведук (ұзындығы бір шақырымға созылған су құбыры қаланы таза сумен қамтамасыз етті);
* Аралдағы порттағы бөгет (ол жағалауды қорғауға арналған, аман қалған жоқ);
* Гера құдайының ғибадатханасы .

## Ежелгі әлемнің жеті кереметі
оңға|нобай|273x273 нүкте| Әлемнің жеті кереметі.
Біздің дәуірімізге дейінгі 3 ғасырда әлемнің жеті кереметінің классикалық тізімі жасалды:

* **[[Хеопс|Хеопс пирамидасы]]** (Гиза, б.з.д. 2550 ж.),
* Вавилонның **[[Семирамида аспалы бағы|ілулі бақтары]]** (Вавилон б.з.д. 600 ж.),
* **[[Зевстің алтын мүсіні|Олимпиядағы Зевс мүсіні]]** (Олимпия, б. З. Дейінгі 435 ж.),
* **[[Артемида ғибадатханасы|Эфес Артемида ғибадатханасы]]** (Эфес, б.з.д. 550 ж.),
* **[[Галикарнастағы Мавзолей|Галикарнастағы кесене]]** (Галикарнас, б.з.д. 351 ж.),
* **[[Родос Колосы]]** (Родос, б.э.д. 292 - 280 жж. Аралығында),
* **[[Александрия шамшырағы]]** (Александрия, б.з.д. 3 ғ.)

## Әлемнің заманауи жеті кереметі
2001 жылы New Open World Corporation коммерциялық емес ұйымы әлемнің заманауи жеті кереметін ашуға арналған жоба бастады. Сонымен бірге сәулеттік және табиғи ғажайыптарды жеке-жеке анықтау туралы шешім қабылданды. Бірінші санаттағы жеңімпаздар 2007 жылдың 7 шілдесінде анықталды. Екінші санаттағы жеңімпаздар 2011 жылы белгілі болды.

### Әлемнің техногендік кереметтері

### Табиғат кереметтері

## CNN-ден әлемнің жеті табиғи кереметі
1997 жылы CNN табиғи кереметтер тізімін жасады  .

## [[Би-Би-Си|BBC]] бойынша әлемнің 80 кереметі
2005 жылы ВВС Әлемнің 80 кереметі атты деректі фильмдер сериясын ( ). Таңдалған өнер және сәулет туындыларына Перудағы Назка сызықтары, Пасха аралындағы Моай тас мүсіндері, Америка Құрама Штаттарындағы Бостандық мүсіні, Индонезиядағы әлемдегі ең үлкен буддалық Боробудур кешені, Императорлық тыйым салынған қала және Қытайдағы Терракоталық армия жатады. Үндістандағы Миенакши храмы, Иранның Персеполисі, Ливиялық Лептис Магна, Грек Партеноны, Ресейдегі Соловецкий аралдары және басқа да кереметтер.

## Су асты әлемінің кереметтері

## Елдер бойынша тізім
* Бельгияның жеті кереметі
* Португалияның жеті кереметі
* Ресейдің жеті кереметі
* Украинаның жеті кереметі
* Украинаның жеті табиғи кереметі

## Сонымен қатар
* Дүниежүзілік мұра - ЮНЕСКО қорғалатын 1000-ға жуық объект.

## Ескертулер (өңдеу)

Санат:Мәдениет тізімдері
Нахшыван Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы

**Нахшыван Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы** () — Әзірбайжан КСР құрамындағы автономиялы республика. 1924 жылы 9 ақпанда құрылған.

1920 жылы облысты Қызыл Әскер басып алды. 1920 жылы шілдеде Нахшыван кеңес республикасы құрылды. 1923 жылы ақпанда Әзірбайжан КСР қарамағында Нахшыван автономиялы өлке құрылды, ол 1924 жылы ақпанда Нахшыван Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасына айналды.

1990 жылғы қарашадан бастап - Әзірбайжан Республикасының құрамында Нахшыван Автономиялық Республикасы.

Республикалық «Шәрг гапысы» (әзірбайжан тілінде) және «Кеңестік Нахчыван» (орыс тілінде) газеттері шығарылды.

## Әкімшілік бөлініс
1930 жылдан бастап Нахшыван АКСР 6 ауданға (Абракүн, Жулфа, Ленин, Нахшыван, Сталин, Шаһбұз) және республикалық бағыныстағы Нахшыван қаласы болып бөлінді. 1930 жылдардың бірінші жартысында Ленин ауданы Ордубад, Сталин - Норашын болып өзгертіліп, Жулфа ауданы таратылды (1936 жылы қалпына келтірілді). 1948 жылы Абракүн ауданы таратылды. 1963 жылы қаңтарда Ордубад және Шаһбұз аудандары таратылды. Сол жылы мамырда Ордубад республикалық бағыныстағы қалаға айналды. 1964 жылы Норашын ауданы Ильичевский болып өзгертілді. 1965 жылы қаңтарда Ордубад пен Шаһбұз аудандары қалпына келтіріліп, Ордубад қаласы республикалық бағынудан аудандыққа ауыстырылды. 1978 жылы Нахшыван ауданының атауы Бәбек болып өзгертілді. 1980 жылдары Жулфа мен Ордубад республикалық бағыныстағы қала мәртебесін алды.

1987 жылы 1 қаңтарда Нахшыван АКСР әкімшілік бөлінісі келесідей көрінді:
# Бәбек ауданы. Орталығы — Бәбек кенті
# Жулфа ауданы. Орталығы — Жулфа қ.
# Ильичевский ауданы. Орталығы — Ильичевск қ.
# Ордубад ауданы. Орталығы — Ордубад қ.
# Шаһбұз ауданы. Орталығы — Шахбуз кенті
# Жулфа қаласы
# Нахшыван қаласы
# Ордубад қаласы

## Тұрғындары
;1926-1989 жылдардағы Бүкілодақтық санақтардың мәліметтері бойынша Нахшыван АКСР халқының саны мен этникалық құрамының динамикасы

## Сілтеме
* Great Soviet Encyclopedia article
* Nakhichevan (Naxcivan)

## Дереккөздер

Санат:Әзірбайжан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Әзербайжан КСР
Санат:Нахшыван Автономиялық Республикасы
Ми жұлын сұйығы

** Ми жұлын сұйығы ** немесе **ликвор** (, * цереброспинальды сұйықтық*, *жұлын сұйығы*) — ми қарыншаларында, жұлын-сұйықтық жолдарында, ми және жұлынның субарахноидты кеңістігінде айналатын сұйықтық.

## Функциялар
Ми мен жұлынды механикалық әсерден қорғайды, тұрақты интракраниальды қысым мен су-электролиттік гомеостаздың сақталуын қамтамасыз етеді, Қан мен ми арасындағы трофикалық және метаболикалық процестерді қолдайды, метаболизм өнімдерінің шығуын қамтамасыз етеді. Цереброспинальды сұйықтықтың ауытқуы вегетативтік жүйке жүйесіне әсер етеді.
## Қалыптасуы
Ересек адамда ми омыртқа сұйықтығының жалпы көлемі 140-тан 270 миллилитрге дейін болады. Жұлын сұйығының негізгі көлемі ми қарыншаларында тамырлы плексустардың безді жасушалары (эпендимоциттер) белсенді секрециясы арқылы түзіледі. Күніне 600-700 миллилитр сұйықтық бөлінеді, яғни жұлын сұйығы бір тәулікте шамамен 4 рет толығымен жаңартылады. Ұйқы кезінде глимфатикалық жүйе жұлын сұйығының қалыптасуына айтарлықтай үлес қосады. Цереброспинальды сұйықтықтың пайда болуының басқа механизмі — қан тамырларының қабырғалары мен қарыншалардың эпендимасы арқылы қан плазмасын терлеуі.

## Айналым
Жұлын сұйығы мида қалыптасады: тамырлы плексустың эпендиальды жасушаларында (50-70 %), қан тамырларының айналасында және қарыншалық қабырға бойында. Содан кейін, цереброспинальды сұйықтық бүйір қарыншалардан Монро саңылауына (қарыншааралық тесік) айналады), содан кейін үшінші қарыншаның бойымен, Сильвиев су құбыры арқылы өтеді. Содан кейін ол төртінші қарыншаға өтеді, Мажанди мен Лушканың саңылаулары арқылы ми мен жұлынның субарахноидты кеңістігіне шығады. Жұлын сұйығы веноздық синустың қанына және өрмелі қабықтың түйіршіктері арқылы реабсорбцияланады.

## Дені сау адамның жұлын сұйығының көрсеткіштері
*(әр 100—150 мл үшін)*

## Тағыда қараңыз

* Белдік пункция

## Дереккөздер

Санат:Мидың жұлын сұйығын өткізу жүйесі
Санат:Биологиялық сұйықтар
DrugBank

**DrugBank** — University of Alberta жанынан құрылған химиялық, фармакологиялық және фармацевтикалық ақпараты бар дәрілік заттардың деректер базасы.
2020 жылғы 3 қаңтарда шығарылған 5.1.5 нұсқасының базасында 13 562 дәрілік зат, оның ішінде:
* FDA мақұлдаған 2630 қосылыс;
* 1372 биологиялық препараттар;
* 131 нутрицевтиктер;
* 6369 эксперименттік қосылыстар.

Дәрілік заттарға арналған 5248 ақуыз нысаны үшін олардың аминқышқылдарының тізбегі қосылды.

Әр жазбада (DrugCard) 200-ден астам өріс бар, олардың жартысынан көбі химиялық және фармакологиялық мәліметтер, ал екінші жартысында дәрі-дәрмектердің әсер ету мақсаттары туралы ақпарат бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1347430/

Санат:Ғылыми сайттар
Санат:Алфавит бойынша сайттар
Санат:Интернеттегі деректер базасы
Санат:Химия бойынша деректер базасы
Кенесары хан ескерткіші

**Кенесары хан ескерткіші** — Астана қаласындағы соңғы қазақ ханы Кенесары Қасымұлына қойылған. Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген монументтік өнер ескерткіші.

Мүсінші — Нұрлан Далбай, сәулетшісі — Шота Уәлиханов.

## Тарихы
Жалпы салмағы 10 тоннадан астам, қола — 8 тонна, болат каркас. Жобасы мен орнатылатын орнын президент Нұрсұлтан Назарбаев мақұлдаған.

Ескерткіштің ресми ашылуы 2001 жылдың 11 мамырында өтті. Салтанат барысында монументке алғашқы болып гүл шоғын қойған — ел президенті Нұрсұлтан Назарбаев.

## Дереккөздер

Санат:Астана ескерткіштері
Санат:Қазақ хандарының ескерткіштері
Санат:Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Астана қаласы сәулеті
Қоңырат (қала)

**Қоңырат** (, ) — Өзбекстанның солтүстік-батысында, Қарақалпақстан құрамындағы қала. Әмудария атырауында орналасқан, қаладан батысқа қарай 8 км жерде Үстірт басталады.

## Географиялық орны
Әмудария өзенінің атырауында орналасқан, қаладан батысқа қарай 8 км жерде үстірт басталады. Теміржол вокзалы мен әуежай бар.

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Қоңырат — шағын қала. Халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 25-ші, облыста (Қарақалпақстан Республикасы) 3-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 5805-ші орында.

*Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:* Қаңлыкөл (26 км), Қазанкеткен (41 км), Шоманай (46 км), Кегейлі (68 км), Ақмаңғыт (75 км), Шымбай (76 км), Мойнақ (80 км), Халықабат (82 км), Көнеүргеніш (83 км, Түрікменстан), Нүкіс (86 км), Тақиятас (99 км).

## Тарихы
1969 жылға дейін Железнодорожный ауылы деп аталды, 2018 жылы қала тұрғындары 80 мың адамды құрады.

Теміржол станциясы және әуежай бар. Теміржол станциясының атымен аталды, ол жақын маңдағы Қоңырат қаласының атымен аталды - ол өз кезегінде кейін Алтынкөл кенті болып өзгертілді.

Қаланың атауы түркі Қоңырат руынан шыққан. Бұл ру қазір қазақ руларының құрамына енеді, Орталық Азияның ежелгі руларының бірі. Ғасырлар бойы Қоңырат Хорезмнің құрамында болды, бірнеше рет Арал маңындағы көптеген мемлекеттердің астанасына айналды. Тарихи жағынан, сауда жолдарының қиылысында орналасқан, оған көпестер мен әртүрлі халықтардың жаулап алушылары барған. Ресейдің Хиуа хандығын жаулап алуы Қоңыраттан басталды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Мақта тазалау және ұн комбинаттары, Үстірт барлау бұрғылау басқармасы, Үстірт еншілес кәсіпорны «Үстірт», Ийгілік-Газ филиалы, темір-бетон бұйымдары зауыты, «Бұқара-Орал және Орталық Азия-Орталық» магистральдық газ құбырының компрессорлық станциялары, «Өзбекстан темір жолдар» кәсіпорындарының локомотив жөндеу депосы және т.б.орналасқан.

Жалпы білім беретін мектептер, балалар спорт мектебі, индустриалды және транспорт колледждері, ауылшаруашылық кәсіптік колледжі, Қарақалпақстан мемлекеттік университетінің бизнес мектебінің филиалы, тілдерді оқыту орталығы бар.

Теміржолшылар мәдениеті және туризм мұражайында Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандарға арналған мемориал орнатылған. Сонымен қатар орталық аурухана, теміржолшылардың санаторий-емдеу орталығы, балалар ауруханасы мен емханасы, туберкулез және тері-дене ауруларын емдеу орталығы, перзентхана бар. Нөкіс, Қожалы және басқа қалаларға автобус және такси қатынасы қызмет етеді.

## Сілтемелер
* 

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан қалалары
Түркиядағы туризм

нобай|Түркиядағы Памуккале - бұл бүкіләлемдік мұра. Түркияда 622 ұлттық парк бар
Түркиядағы туризм негізінен әртүрлі тарихи жерлерге және оның Эгей мен Жерорта теңізінің жағалауындағы курорттарға бағытталған. Сондай-ақ, Түркия мәдени, курорттық және денсаулық сақтаудың танымал аймағына айналды.

2019 жылы ең жоғары деңгейге жеткенде Түркия 51 миллионға жуық шетелдік туристерді тартты, бұл әлемдегі ең танымал туристердің алтыншы орны болды. Жалпы саны 2015 жылы шамамен 41 миллион, ал 2016 жылы шамамен 30 миллион арасында ауытқып отырды. Алайда қалпына келтіру 2017 жылы басталды, шетелдік қонақтар саны 37,9 миллионға, ал 2018 жылы 46,1 миллион келушіге дейін өсті.

## Бағыттар
### Стамбул
[нобай|right|[Долмабахче сарайы - Түркиядағы танымал туризм орталығы.]]
[нобай|right|[Ортакөй мешіті және Босфор көпірі]]
Стамбул — тек Түркияның ғана емес, әлемдегі ең маңызды туристік орындардың бірі. Қалада туристерге бағытталған мыңдаған қонақ үйлер мен басқа да салалар бар. Түркияның ең үлкен қаласы Ыстанбұл Византия мен империяларының астанасы ретіндегі тарихи мәртебесіне байланысты бірқатар көрнекті орындарға ие. Оларға Сұлтан Ахмед мешіті ("көк мешіт"), Айя София, Топкапы сарайы, Базилика цистернасы, Долмабахче сарайы, Галата мұнарасы, Үлкен базар, Мысыр базары (Дәмдеуіштер базары) және Pera Palace қонақ үйі кіреді. Жақында Стамбул Еуропадағы ең ірі сауда орталығы және әлемдегі жетінші ірі сауда орталығы болып табылатын Metrocity, Akmerkez және Cevahir Mall сауда орталықтарын орналастыру арқылы Еуропа аймағындағы ең ірі сауда орталықтарының біріне айналды. Басқа көрнекті орындарға спорттық іс-шаралар, мұражайлар және мәдени шаралар кіреді.

2013 жылдың қаңтарында Түркия үкіметі Стамбулда әлемдегі ең үлкен әуежай салатынын жариялады. Бұл операцияға 7 миллиард еуро жұмсалды және жоспардың төрт бөлігінің бірінші бөлігі 2017 жылға қарай аяқталады деп жоспарланған болатын.

Соңғы жылдары Түркияға туризмнің құлдырауының салдарынан, 2016 жылдың қазан айындағы жағдай бойынша, әйгілі Стамбул базарында, бір кездері толып жатқан сауда көшелері бұрынғыдай көп емес, "күн сайын базарға барған туристер ағыны тоқтады." Стамбулға келген шетелдік туристердің саны 2016 жылы 9,2 миллионға дейін азайды, бұл 2015 жылмен салыстырғанда 26 пайызға аз.

### Басқа бағыттар
нобай|Ölüdeniz жағажайы
нобай|Көбелектер алқабы, Фетхие
Абзал Ахатұлы Талтенов

**Абзал Ахатұлы Талтенов** (11 қаңтар 1972, Чкалово ауылы, Махамбет ауданы, Гурьев облысы, Қазақ КСР) — химия ғылымдарының докторы (2007), профессор (2010).

## Өмірбаяны
Талтенов Абзал Ахатұлы 1972 жылы 11 қаңтарда Атырау облысы, Махамбет ауданы, Чкалово ауылында (Бейбарыс) қызметкерлер отбасында дүниеге келді. Руы Есентемір бөлімі Әжімбет, Кіші жүз.

1979 жылы Индер ауданы, Елтай ауылындағы В. И. Ленин атындағы орта мектепке оқуға түсіп, 1989 жылы М. Әуезов атындағы орта мектепті күміс медальмен бітірді.

1989 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің химия факультетіне оқуға түсіп, оны 1994 жылы үздік бітірді. Сол жылы Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ жанындағы аспирантураға түсті.

1998-2001 жылдары Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі Білім комитетінің республикалық «Дарын» ғылыми-практикалық орталығының бас маман, кейіннен директордың орынбасары болып еңбек етті.

2001-2008 жылдары С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінде қызметкерлер мен істер басқармасының бастығы, Әкімшілік департаментінің директоры, ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры, бірінші проректоры қызметтерін атқарды.

2008-2011 жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында бірінші проректор-оқу ісі жөніндегі проректор болды.

2011-2016 жылдары Л.Н.Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетінің аппарат жетекшісі, оқу ісі жөніндегі проректор, ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша проректор қызметін атқарды.

2016-2019 жылдары Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің ректоры болды.

2019 жылғы 6 қыркүйектен бастап "ЭФКО Алматы" ЖШС директоры.

## Еңбектері
1997 жылы кандидаттық диссертациясын, ал 2007 жылы химия ғылымдары саласында докторлық диссертациясын қорғады. 2010 жылы профессор ғылыми атағын алды.

80-нен астам ғылыми-әдістемелік жарияланымдардың, соның ішінде 3 монографияның, 7 авторлық куәліктің авторы.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары Академиясының академигі, Халықаралық педагогикалық білім Академиясының мүше-корреспонденті, Қазақстан Республикасы Педагогика ғылымдары академиясының академигі. Химия және экология саласынан бірқатар ғылыми журналдардың редакциялық алқасының мүшесі.

## Марапаттары
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Алғыс хаты» (2004), «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері» белгісімен (2005), «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісімен (2009), С.Торайғыров атындағы алтын медальмен (2010), "ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл" медалімен (2011), "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" медалімен (2015) және Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтуге байланысты іс-шараларды ұйымдастыруға қосқан үлесі үшін Қазақстан Республикасының Алғыс хатымен (2015) марапатталды.

## Сілтемелер
*ТАЛТЕНОВ АБЗАЛ АХАТҰЛЫ

Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Профессорлар
Саламат Нұрмұханұлы Идрисов

**Саламат Нұрмұханұлы Идрисов** (9 ақпан 1974, Өрлік ауылы, Индер ауданы, Гурьев облысы, Қазақ КСР) — педагогика ғылымдарының кандидаты (2009), Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің ректоры.

## Өмірбаяны
Идрисов Саламат Нұрмұханұлы 1974 жылы 9 ақпанда Гурьев облысы Индер ауданы, Өрлік ауылында дүниеге келді.

1996 жылы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті «Математика және информатика» мамандығы бойынша бітірді.

Еңбек жолын 1996 жылы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Информатика негіздері және есептеуіш техника» кафедрасына оқытушы болып бастады.

1998 жылы «Информатика және оқытудағы жаңа ақпараттық технологиялар» кафедрасының аға оқытушысы.

2000 жылы университет типографиясының директоры, сол жылы желтоқсан айында қайта құрылған Жаңа ақпараттық технологиялар орталығы Полиграфия бөлімінің меңгерушісі.

2003 жылы Жаңа ақпараттық технологиялар орталығының директоры.

2006 жылы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Информатика кафедрасының доценті академиялық атағы берілді.

2009 жылы Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультетінің деканы

2011 жылы Ақпараттық технологиялар орталығының директоры.

2012 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы.

2013 жылы Әкімшілік-шаруашылық департаменті директоры, Қашықтықтан оқыту факультеті деканы

2015 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы.

2016 жылдан бастап - Ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор м.а.

2020 жылғы 5 қантардан бері Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің ректоры.

## Еңбектері
2009 жылдың 31 наурыз күні 13.00.01 – Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика мамандығы бойынша педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін БД 14.61.02. біріккен диссертациялық кеңесінде «Жоғары оқу орнының білім беру үдерісінде студенттердің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың педагогикалық шарттары» атты тақырыпта диссертация қорғап, 21 мамыр 2009 жылы педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді.

3 оқу-әдістемелік құралы, 1 монография, 50-ден аса ғылыми мақалалар, оның ішінде имфакт-факторы жоғары SCOPUS және РИНЦ журналдарында 6 ғылыми мақаласын жарияланды.

## Марапаттары
Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың (2005, 2007, 2011, 2016), Атырау облыстық мәслихатының Құрмет грамотасымен (2005), Облыс әкімі Алғыс хатымен (2007, 2011), жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің «Ы.Алтынсарин» (2010) белгісімен, ҚР Жоғары оқу орындарының қауымдастығының еліміздің жоғары білім беру жүйесінің дамуына қосқан зор үлесі және жаңа буын мамандарды дайындаудағы ерен еңбегі үшін «А.Байтұрсынов атындағы қола медальмен» (2014), Атырау қаласы әкімінің Құрмет грамотасымен (2016), «Ерен еңбегі үшін» (2019) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*ИДРИСОВ САЛАМАТ НҰРМҰХАНҰЛЫ

Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар
Грек жаңғағы

нобай|
**Грек жаңғағының** сыртқы түрі — шар тәрізді. Түрі мен диаметрі бір ағаштың өзінде әр түрлі болып өзгеріп отырады. Жаңғақ қабығына байланысты қалың және жұқа болып келеді. Жемісін әбден пісіп толғанда, яғни ыртқы қатты сүректенген қабығы кепкенде жинайды. Осы кезде оның қатты қауыз жапқан ішкі дәні төртке бөлінеді. Жиналған жаңғақ дәндерін ұзақ сақтау үшін, күн көзінде не арнайы кептіргіште кептіреді. Ашық және күңгірт қауызды ядросын (дәнін) 12 сағаттай тұзды суға салып қойса, қауызы оңай алынады, содан кейін дәнді ағынды суға шайып алып, кептіру керек. Ұнтақталған, кесілген және майдалап үгітілген грек жаңғағының піскен жемістерін алма, қант қызылшашы және балдыр көкке (сельдерей) қосып, түрлі салат жасайды. Сондай-ақ оны ерік қосылған қышқылтым сорпаға, жұмыртқа қосылған әр түрлі сұйық асқа және баклажан, жаңғақ тұздығы (соусы) мен пудингке (ұн немесе күрішке жұмыртқа, сүт, жұзім т.б. раластырып жасалған тағам) үстемелен қос ады. Жайғақты шикі күйінде де жеуге болады. Қаймақ, тосап 'жасарда қолданылатын май алынады. Конфет, торт, печенье, халва, начинка, кондитер өнімінің басқа түрлерін даярлауда пайдаланылады. Кавказдықтар бал қосып гозинаки, шабдалымен араластырып, алманы жұзім шырыны сіңген жіпке тізіп, чурчхелы деген дәмді тағам жасайды. Грек жаңғағы ядросы калориялық құрамы жағынан барлық жаңғақ  тұқымдастардан асып түседі, бұл орайда ол бидай нанынан 3 есе, сиыр сүттен 10 есе асып, сары майға жақындайды. Халықтық медиңинада грек аңғағының діңінен, жапырағы мен тамыр қабықтарынан алынған шырын (сөл), майы емдік-диеталық мақсатта пайдаланылады. Мысалы, рахит, сары аурулармен ауырған балаларды оның жапырақ, жаңғақтарының қайнатылдысымен емдейді. Тұнбасына дәке батырып, жараның бетіне басады. Ал байлауға ыңғайсыз жерлерге сұйық май сияқты жағады. Асқазан-ішек ауруларын емдейді. Грек жаңғағын тағамға қосып, медиңинада пайдаланумен бірге, оның шаруашылықтық та маңызы зор. Жапырағы мен ядросы хош иісті эфир майына, А, В, Р витаминдеріне және каротин, белоктік заттарға бай, ядро ұясы аскорбин қышқылын (С витамин) бөледі.

## Тағы қараңыз
* Грек жаңғағының ағашы

Санат:Жаңғақтар
Мари автономиялы облысы

**Мари автономиялы облысы** () — 1920-1936 жылдардағы РКФСР әкімшілік-аумақтық бірлігі.

Астанасы — Краснококшайск (1927 жылы Йошкар-Ола деп аталды).

## Тарихы
Мари АО 1920 жылы 4 қарашада таулы және шалғынды марилер үшін автономиялық аумақтық құрылым ретінде құрылды. Бастапқыда 3 кантонға бөлінді, кейін олардың саны 9-ға дейін өсті.

1929 жылы 15 шілдеде Мари автономиялы облысы жаңадан құрылған Нижегород (1932 жылдан бастап - Горький) өлкесінің құрамына кірді.

1931 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша облыста 9 аудан болды:
# Горно-Мари ұлттық ауданы
# Звенигово ауданы
# Йошкар-Ола қ.
# Мари-Турекский ауданы
# Моркинский ауданы
# Ново-Торъяльский ауданы
# Оршанский ауданы
# Сернурский ауданы
# Юринский ұлттық ауданы

9 ауданда 247 ауылдық кеңестер, 2 қала (Йошкар-Ола — 7600 тұрғын, 01.01.1931, Козмодемьянск — 8315 тұрғын), 2 жұмысшылар ауылдары (Юрино жұмысшы ауылы - 4586 тұрғын, Звенигово жұмысшы ауылы — 2482 тұрғын), 2795 ауылдық елді мекен. Қала тұрғындарының саны — 24700 адамды құрайды (4,8%).

1931-1932 жылдары аудандық бөлім енгізілді.

1936 жылы 5 желтоқсанда Горький өлкесі таратылды. 1936 жылғы Конституцияға сәйкес Мари автономиялы облысы РКФСР тікелей құрамына кіретін Мари АКСР айналды.

## Әкімшілік бөлініс
1921 жылы Мари АО 3 кантонға бөлінді: Краснококшайский, Козмодемьянский және Сернурский. 3 жылдан кейін кантондар саны 9-ға көбейтілді: Звениговский, Мари-Турек, Моркинский, Оршанский, Торялский және Юринский құрылды. 1929 жылы Краснококшай кантонының атауы Йошкар-Ола болып өзгертілді.

1931 жылы 2 ұлттық аудан - Татар (Парангинский) және Горномарийский құрылды. Сол жылы Козмодемьянский мен Юринский кантондары таратылды.

1932 жылы барлық кантондар аудандар деп өзгертілді, ал Татар ауданы өз атын Парангинск етіп өзгертті. 3 жылдан кейін жаңа аудандар құрылды: Косолаповский, Куженерский және Ронгинский, ал бір жылдан кейін Пектубаевский, Сотнурский, Эласовский және Юринский. Сонымен бірге, Горно-Марий ұлттық ауданы Козмодемьянский болып өзгертілді.

## Ұлттық құрамы
1926 жылғы санақ бойынша:

* марилер — 51,4 %,
* орыстар — 43,6 %,
* татарлар — 4,2 %.

## Әдебиет
* Тарих // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — Б. 97—100. — 872 б. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.

Санат:Марий Эл тарихы
Санат:РКФСР автономиялы облыстары
Санат:Мари өлкесінің тарихы
Еділ немістерінің еңбек ұйымдастығы

**Еділ немістерінің еңбек ұйымдастығы**, сондай-ақ, **Еділ немістерінің автономиялы облысы** () — 1918 жылдың 19 қазанынан 1923 жылдың 19 желтоқсанына дейін өмір сүрген РКФСР құрамындағы Еділ бойындағы алғашқы автономиялы облыс, болашақ АСКР мен АО үлгісі.

## Тарихы
1918 жылы 19 қазанда РКФСР Халық комиссарлары кеңесінің жарлығымен орталығы Сарытау қаласында (1918 жылы 20 қазаннан 1919 жылы мамырға дейін) болатын Сарытау губерниясының құрамында **Еділ немістерінің еңбек ұйымдастығы**, РКФСР алғашқы ұлттық-аумақтық автономиясы құрылды. Содан кейін әкімшілік орталығы Баронск қаласы болды (1919-1920 жылдары — Екатериненштадт, 1920 жылдан бастап — Марксштадт, қазіргі кезде — Маркс). 1922 жылы 24 шілдеде облыстың әкімшілік орталығы 22 маусымда автономияға қосылған Покровск (1931 жылы Энгелс қаласы болып өзгертілді) қаласына ауыстырылды.

1923 жылы 19 желтоқсанда Еділ немістерінің АО Еділ немістерінің Автономиялық СКР айналды.

## Тұрғындары
Халықтың негізгі бөлігін немістер құрады. Жалпы тұрғындар саны 452 629 адамды құрады.

1920 жылға арналған ұлттық құрам:



## Әкімшілік бөлініс
* Еділ немістерінің АО құрылған кезде оның құрамына Сарытау губерниясының үш жаңадан құрылған уездері кірді:
** Голокарамыш уезі, орталығы Голы Карамыш ауылында (немісше атауы - Балцер, қазіргі Красноармейск қаласы);
** Екатериненштадт уезі, орталығы Екатериненштадт қаласында (1918 жылдан бастап - Марксштадт қаласы)
** Ровно уезі, орталығы Ровное ауылында (немісше атауы - Зелман).

(1918 жылға дейін Екатериненштад пен Ровно уездерінің жерлері Самара губерниясының Новоузенский уезінің құрамына кірді)

* 1921 жылы 17 ақпанда автономиялы облыста 13 аудан құрылды:
** Антоновский — Антоновка а. (15.02.1922 жылдан - Тонкошуровка ауылы);
** Верхне-Иловлинский — Каменка а.;
** Верхне-Караманский - Флорское а. (Гнаденфлюр);
** Ерусланский - Кресты а. (Лангенфелд);
** Карамышский — Голый Карамыш қ. (Балцер);
** Марксштадтский — Марксштадт қ.;
** Медведицкий — Медведицкий Крестовый Буерак а.;
** Нижне-Иловлинский — Нижне-Добринка а.;
** Нижне-Караманский — Красный Яр а.;
** Панинский — Панинское а. (15.02.1922 жылдан — Унтервалден а.);
** Ровненский — Ровное а. (Зелман);
** Тарлыкский — Вольское а. (Куккус);
** Торгунский — Палласовка а. (Ней-Галка а.);
** 1922 жылы 22 маусымда Покров уезі облыс құрамына енді.

## Сілтеме
* Еділ немістері AO әкімшілік қайта құрулар
* Үлкен Ресей энциклопедиясы 

## Дереккөздер

Санат:Еділ немістері
Санат:Еділдегі неміс колониясы
Санат:РКФСР еңбек ұйымдастықтары