Ал-Алтан

**Ал-Алтан** (шамамен 1196–1246), сондай-ақ Алталун және Алталуқан деген аттармен де белгілі, — Моңғол империясының негізін қалаушы Шыңғыс хан мен оның бәйбішесі Бөртеден туған кенже және сүйікті қызы болған. Шыңғыс ханның өз қыздарын ықпалды билеушілерге тұрмысқа беріп, сол арқылы олардың бағыныштылығын қамтамасыз ету саясаты аясында, шамамен 1211 жылы, Ал-Алтан оңтүстік-батыстағы бай ұйғыр халқының билеушісі Барчуқ Арт Тегінге тұрмысқа шықты.

1227 жылы Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін, оның Бөртеден туған үшінші ұлы Өгедей хан таққа отырды. Осы кезеңде Моңғол империялық билігі ұйғыр аймағы мен оның салықтарын өз иелігіне айналдырғаны ықтимал. 1241 жылы Өгедей ұзаққа созылған ішімдік ішуден кейін қайтыс болғанда, Ал-Алтан сол жерде болған — ол, шамасы, ұйғыр қарамағындағы халқының мүддесін қорғау үшін бауырының ордасына келген. Өгедейді улап өлтірді деген күмән оған тағылды, және ол бес жыл бойы, яғни інісі Күйік хан таққа отырғанға дейін, күдік астында болды.

Алайда, көп ұзамай Ал-Алтанға сот өткізілді және ол әскери қолбасшы Елжігідейдің бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Оның өмірі мен өліміне қатысты деректер кейін қатаң цензураға ұшырап, ресми шежірелерде бұрмаланып немесе мүлде жойылып отырды. Оның әділетсіз өлімі 1251 жылғы Толуид төңкерісі кезінде үлкен дау тудырды. Сол кезде Ал-Алтанды қолдаушылар Елжігідейді өлім жазасына тартып, кек қайтарды.

## Өмірбаяны
### Балалық шағы мен некесі
Ал-Алтанның анасы Бөрте — қазіргі Ішкі Моңғолия аумағында, Эргүнэ өзенінің оңтүстігіндегі Үлкен Хинган жотасы бойында мекендеген Оңғырат руынан шыққан болатын. Ол моңғол көсемі Темүжінмен  жеті жылдық құда түсуден кейін тұрмыс құрды. Келесі жиырма жыл шамасында Бөрте тоғыз бала туды: төрт ұлы — Жошы, Шағатай, Өгедей және Төле; және бес қызы — Қожын, Шешейген, Алахай Беки, Түмелүн және ең кенжесі Ал-Алтан. Осы соңғы бала  жылы дүниеге келгеннен кейін Темүжін басқа әйелдерінен де бала сүйе бастады, бірақ бұл әйелдер мен олардың балалары Бөртеден және оның ұрпақтарынан мәртебе жағынан төмен болды.

Ал-Алтан дүниеге келген онжылдықта Темүжін өз билігін күшейтіп, қарсы тайпаларды бағындыра бастады, бұл үдеріс 1206 жылы оның Шыңғыс хан ретінде таққа көтерілуімен аяқталды — ол жаңадан құрылған Моңғол империясының билеушісі атанды. Осы көтерілістен бұрын да, кейін де Шыңғыс Бөртеден туған қыздарын маңызды саяси мақсатта пайдаланды: оларды ықпалды ерлерге ұзатып, сол арқылы әлгі ерлер Шыңғысқа бағыныштылық танытып, империяда жоғары мәртебеге ие болды. Өз кезегінде, Шыңғыс хан қан төкпей-ақ кең далалық халықтардың адалдығына қол жеткізді. Ал-Алтан мен оның әпке-сіңлілері өз тайпаларында маңызды әкімшілік рөлдер атқарды. Сонымен қатар, олар әкесі мен жаңа күйеу балалары — вассалдар арасында байланыстырушы рөл атқарды. Ал-Алтанның үлкен әпкесі Қожын — Икирес руынан шыққан Бутуға тұрмысқа шықты; Шешейген мен Алахай — сәйкесінше Ойраттар мен Оңғұттар билеуші әулеттеріне ұзатылды; ал Түмелүн — анасы Бөртенің Оңғырат руына қайтып тұрмысқа шықты.

1209 жылы Бархұч Арт Тегін, яғни ұйғыр халқының бай билеушісі немесе *идиқұты* ("тағдыр иесі") — Моңғол үстірті аймағының оңтүстік-батысындағы билеуші — Орталық Азиядағы Қарақытай мемлекетінің билігін мойындаудан бас тартты. Осыдан кейін Бархұч алтын мен асыл тастардан тұратын сыйлықтар жіберіп, Шыңғыс ханның сеніміне кірді, сондай-ақ Моңғолдарға меркіт жауларын қуып жетуде көмек көрсетті. 1211 жылы бұл күш-жігері нәтижесін беріп, Шыңғыс оны «бесінші ұлым» деп жариялап, шамамен он бес жастағы Ал-Алтанды оған ұзатты; бұл — өте жоғары мәртебе, өйткені Ал-Алтан Шыңғыс ханның сүйікті қызы саналған. Осыдан кейінгі жылдары Бархұч пен оның 18 000 жауынгері Моңғол әскерімен бірге көмекші күш ретінде әртүрлі жорықтарға қатысты. Әсіресе 1218–1223 жылдар аралығындағы Хорезм жорығында ұйғырлар Отырар, Талиқан, және Нишапур қоршауларына қатысты; Ал-Алтанның бұл жорыққа қатысқаны белгісіз. Олар сондай-ақ 1226–1227 жылдардағы Батыс Ся жорығына және 1236–1242 жылдардағы Еуропа жорығына қатысты. Бархұч 1241 жылдан бұрын қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғыс әулеті
Санат:Шыңғыс хан