open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәриям Хакімжанова ауылдық округі

**Мәриям Хакімжанова ауылдық округі** – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін *Щербаков ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Щербаково, Басбек, Қосқұдық, Сатай ауылдары кіреді. Орталығы – Щербаково ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2426 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Алтынсарин ауданы ауылдық округтері
Сайынғали Жанғалиұлы Темірғалиев

**Темірғалиев Сайынғали Жанғалиұлы** (2.7.1934 жылы туған, Ресей, Новосибирск облысы, Черепаново ауданы, Белово селосы) – педагог, экономика ғылымдарының кандидаты (1980), доцент (1997).Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1957), қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетіті) және Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық политехникалық институтының энергетика факкультетін (1966) бітірген. «Карагандашахтострой» комбинатында шебер (1957–1959), Қазақстан ҒА Кен ісі ғылыми-зерттеу институтында аспирант (1959–1961), Алматы қаласындағы жобалау мекемелерінде инженер-жобалаушы, аға инженер, бас маман (1961–1974), Қазақ автомобиль көлік жобалау ғылыми-зерттеу институтында бас инженер (1974–1984), «Средазкурортпроект» институтының директоры (1984–1989), Мәскеу «Гипроцветмет» институтының қазақ бөлімшесінің директоры (1989–1991), Қазақ политехникалық институтының проректоры (1991–1996), қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде доцент. «Оптимальное размещение станций технического обслуживания легковых автомобилей» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның («Дипломдық жобаның экономикалық бөлімі», 2000; «Экономикалық есептер», 2002; «Экономикалық дәрістер», 2004) және 5 оқу-әдістемелік құралының авторы. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Самалхан Ақмырзаев

**Ақмырзаев Самалхан** **Ақмырзаұлы** (1933 ж. Форт-Шевченко қаласында туылған) – тарихшы-ғалым, тарих ғылымы кандидаты (1968).

## Өмірбаяны
1951 жылы Форт-Шевченко қаласындағы қазақ орта мектебін, 1956 жылы ҚазМУ-дағы (қазіргі ҚазҰУ) тарих факультетін бітіреді.

1956 – 1961 ж. Форт-Шевченко қаласындағы орта мектептерде тарих пәнінің оқытушысы, мектеп директоры болып істейді. 1961 – 1964 ж. ҚазМУ-да аспирант, 1964 – 1984 ж. Қазақ А.ш. институтында әлеуметтік-саяси пәндерден сабақ беріп, оқытушы қызметтерін атқарды.

1984 жылдан ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) әлеуметтану пәнінің аға оқытушысы болды.

## Еңбектері
Ғылыми-зерттеу еңбектері мен 50-ден астам ғылыми мақалалары жарияланған.

## Марапаттары
1968 ж. "Батыс Қазақстан еңбекшілерінің ауыл шаруашылығын өркендетудегі еңбегі" деген тақырыпта диссертация қорғап, тарих ғылымының кандидаты дәрежесін алады.

Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Ырсай ауылдық округі

**Ырсай ауылдық округі** – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ырсай ауылы кіреді. Орталығы - Ырсай ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 706 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы ауылдық округтері
Колоша

**Колоша**, металлургияда – шахталық пешке бір мезгілде тиелетін шахталық материалдардың (кокс, кентас, агломерат, флюс және отын) белгілі бір мөлшері. Бұл құрамдас бөліктер белгілі бір арақатынаста болуы керек. Себебі, әрбір Колоша массасының аз не көптігіне қарай олардың пешке тиелу бұрыштары әртүрлі болып, шикізат пешке дұрыс салынбауы мүмкін. 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Кемелхан Ақмырзаев

**Ақмырзаев Кемелхан** (1938 ж. т., Форт-Шевченко қ.) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1960).

## Өмірбаяны
ҚазМУ-дың журналистика факультетін (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1965). 

1956 – 60 ж. Шевченко ауданы газетінде корректор, әдеби қызметкер, 1965 – 72 ж. республикалық «Лениншіл жас» («Жас алаш») газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1972 – 91 ж. республикалық  телестудияда аға редактор, бас редактордың орынбасары болды. 1992 жылдан сол студияда аға редактор. 

1986 – 91 ж. «Білім, ғылым» бас редакциясының қазақ бөлімін басқарды.

## Еңбектері
Ақмырзаев қазақ теледидарында ширек ғасырға жуық қызмет етіп, «Жоғары оқу орындарында», «Қазақстан ғылымы», «Тіл тағдыры – ел тағдыры» аталатын және мектеп, балабақша тәрбиесі хақындағы көкейтесті хабарларды ұйымдастырды. 

Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан журналистер одағы мүшелері
Ақай ауылдық округі

* Ақай ауылдық округі – Ақтөбе облысы Алға ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Ақай ауылдық округі – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы әкімшілік бірлік.
Консорциум

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Келісім"]]

**Консорциум** ( – ортақ серіктестік) – бірнеше банк немесе өнеркәсіп кәсіпорындары арасындағы уақытша келісім, бизнес саласындағы көп қаржы ресурстарын қажет ететін нақты экономикалық міндеттерді‚ күрделі жобаларды жүзеге асыру мақсатымен бірлескен қызмет туралы шарт негізінде біріккен заңды тұлғалардың (шаруашылық жағынан тәуелсіз фирмалар мен басқа да кәсіпорындардың‚ банктердің) уақытша тең құқықты одағы (бірлестігі). Консорциум заңды тұлға ретінде тіркелмейді. Алқалық тәсілмен басқарылады.

**Консорциумдық келісімде:** бірлескен қызмет түрі (бірлесіп бақыланатын өндіріс немесе бірлесіп бақыланатын активтер немесе бірлесіп бақыланатын заңды тұлға нысаны)‚ келісімнің күшіне ену мерзімі‚ қатысушылардың үшінші тұлғалар алдындағы міндеттемелері‚ басқару‚ шешімдер қабылдау тәртібі‚ қатысушылар салымының (жарнасының) сипаты‚ табысты бөлу тәртібі‚ бухгалтерлік есепті жүргізудің кімге тапсырылатыны қамтылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ақжарма ауылдық округі

* Ақжарма ауылдық округі – Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік.  
* Ақжарма ауылдық округі – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік.
Мұрат Мұрзағалиұлы Ақмырзаев

**Ақмырзаев Мұрат Мұрзағалиұлы**  (14 қаңтар 1952 – 29 қараша 2025, Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) — педагог, байланыс маманы, өлкетанушы.

## Өмірбаяны
Гурьев (қазіргі Атырау) мемлекеттік педогогикалық институтын (1974), Атырау темір жол техникумын бітірген (1996). 

1974 – 2000 жылдары нөмір үшінші Жетібай орта мектебі, Өтес мектебі, дарынды балаларға арналған мектеп-интернат, М.Әуезов атындағы орта мектеп, «Мейірбике» медициналық колледжінде мұғалім, оқу-тәрбие және ғылыми жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары, облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтында аға әдіскер болды. 

2000 жылдан бастап Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың Ақтау бөлімшесінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарып жүр. 

## Шығармашылығы
«Валеология курсына көрнекті көмекші құрал» (2000), «Валеология» (машықтану жұмыстарының жинағы) (2001), «Валеология» (дәрістер жинағы) (2003), «Экология және валеология» (2004), «Экология», «Адай уезінің жазба мұралары» (2006), «Валеологиялық мәдениет қалыптастыру терминологиясы» (2007) кітапшаларының авторы.

Санат:Қазақстан педагогтары
Ақжона ауылдық округі

**Ақжона ауылдық округі **— Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Майдакөл ауылы кіреді. Орталығы – Майдакөл ауылы.
 
## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1042 адамды (546 ер адам және 496 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы ауылдық округтері
Ақирек ауылдық округі

**Ақирек ауылдық округі** – Қызылорда облысы Арал ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақбай ауылы кіреді. Орталығы – Ақбай ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 809 адамды (441 ер адам және 368 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы ауылдық округтері
Аққорған ауылдық округі

**Аққорған ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Түгіскен ауылы кіреді. Орталығы – Түгіскен ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4446 адамды (2273 ер адам және 2173 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы ауылдық округтері
Вячеслав Борисович Колпаков

thumb|right
**Вячеслав Борисович Колпаков** (27.8.1937 жылы туған, Удмуртия, Можга қаласы) – актер, Қазақстанның халық аристі (1983); 1972 жылдан Қазақстанның еңбек сіңрген артісі). 

1956 жылы Қорған драма театры жанындағы студияны бітірген. Осы театрдың құрамында 1963 жылға дейін қызмет етті. 1963 – 66 жылдары Челябі қаласындағы театрда, 1966 жылдан Қостанай облыстық орыс драма және қуыршақ театрында актер болды. Алғашқы ойнаған рөлі – В.М. Куршонның “Тамаша құйма” спектакліндегі Костя (1957). Оның орындаған рөлдері қатарында Лопахин, Устин (М.А. Шолоховтың “Полк келе жатыр” және “Көтерілген тыңы” бойынша), Максим Скрипка (С.С. Смирновтың “Мен көрген адамдарында”), Денис (В.А. Соловьевтың “Денис Давыдовында”), Пифагор (А.А. Дударевтің “Үйіндісінде”). Көбінесе, өткір мінезді рөлдерде ойнауымен ерекшеленді.Колпаковтың көп қырлы актерлік дарыны Глумов (А.Н. Островскийдің “Ұлық болсаң – кішік болында”), Прозоров (А.П. Чеховтың “Апалы-сіңлілі үшеуінде”), Цыганов (А.М. Горькийдің “Жауыздарында”), Мышкин (Ф.М. Достоевскийдің “Нақұрысында”), Осип (Н.В. Гогольдің “Ревизорында”), Аким (Л.Н. Толстойдың “Қараңғылық патшалығында”), Жантық (Ғ.Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлуында”), Яго, Глостер (У.Шекспирдің “Отеллосы” мен “Король Лирінде”), Дон Алонсо, Дон Педро (П.Кальдеронның “Махаббатпен ойнауға болмайдысында”) сияқты әр алуан рөлдерді орындауда айқын байқалды. 

“Құрмет Белгісі” орденімен және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:27 тамызда туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Можгада туғандар
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Қорған драма театры тұлғалары
Санат:Челябі театры тұлғалары
Санат:Қостанай облыстық орыс драма және қуыршақ театры әртістері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Ақоразов Махмұт

## Ақоразов Махмұт
**Ақоразов Махмұт**  (1926 ж. т., Атырау облысы, Ембі ауданы) – соғыс ардагері. 1944 – 45 ж. сержант. Ақоразов Еуропа қалаларын жаудан азат ету соғыстарына қатысты. Соғыстан қайтқан соң Ембі мұнай барлау экспед-нда көп жыл еңбек етіп, зейнеткерлікке шықты. 2-дәрежелі Отан соғысы ордені, «Еңбектегі ерлігі үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медальдарымен марапатталған. 
## Дереккөздер


Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Аққыр ауылдық округі

**Аққыр ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққыр ауылы кіреді. Орталығы – Аққыр ауылы. 

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1062 адамды (551 ер адам және 511 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы ауылдық округтері
Ақмая ауылдық округі

**Ақмая ауылдық округі** – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақмая ауылы және Қосарық елді мекені кіреді. Орталығы – Ақмая ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2569 адамды (1356 ер адам және 1213 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы ауылдық округтері
Әдібай Табылдиев

**Әдібай Табылды** (2 ақпан 1926 ж.т., Жамбыл облысы  Тұрар Рысқұлов ауданы Жаңатұрмыс ауылы) – ақын, жазушы, драматург, педагогика ғылымдарының докторы (2005), профессор (2005), Қазақ КСР-і және КСРО Білім беру ісінің үздігі, ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2007).
Лақап аты — Дулат.

## Білімі
* 1948 жылы Тараздағы Абай атындағы педагогикалық училищені бітірген.
* ҚазПИ-ді (1955, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 
## Еңбек жолы
* Еңбек жолын 1944 жылы Т.Рысқұлов ауданында мұғалім болудан бастаған. 
* 1944 – 46 жылы әскер қатарында қызмет етті.
* Жамбыл облысы Т.Рысқұлов ауданындағы мектепте мұғалім (1946–50), оқу ісінің меңгерушісі (1950–57), директор (1957–68)
* «Қазақ энциклопедиясы» бас редакциясында аға ғылыми редактор (1968–72), редакция меңгерушісі (1972–80) болды. 
* 1980 жылдан қазіргі ҚазҰУ-да оқытушы (1980–90), доцент (1991), 2005 жылдан профессор қызметін атқарды.

## Ғылыми еңбектері

* 2004 ж. «Қазақ этнопедагогикасының негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми-әдістемелік еңбектері мектеп оқушылары мен жоғары оқу орындарының студенттерін тәрбиелеу және оқыту, этнопедагогикалық мәселесіне арналған. 
* 1965 жылдан бастап 120 энциклопедиялық ғылыми мақала, 10-нан астам ғылыми-әдістемелік оқу құралдары, бағдарламалар мен кітаптардың авторы:
** «Халық тағылымы», 1992;
** «Тағылым» (1995)
** «Қазақ этнопедагогикасы оқытудың әдістемесі», 2000;
** «Қазақ этнопедагогикасының методологиясы мен этнопедагогика және мәдениеттану мәселелері» (2000)
** «Қазақ этнопедагогикасы», 2001, Ы.Алтынсарин атындағы республикалық сыйлық; 
** «Этнопедагогикалық оқылымдар», 2005; т.б.) .

## Шығармалары
Балаларға арнап 31 кітап шығарды. 
* 1959 жылы шыққан «Бөбекке сөз» жинағы
* 2000 жылы жарық көрген «Қайырлы таң, балалар» атты жинағы
* Сатира жанрында да қалам тартып «Қой бағу оңай ма?»
* «Мен кіммін, білесің бе?» деген жинақтар шығарды.
* «Алыптардың алыбы»
* «Бәрекелді, Кірпі»
* «Ғажайып бақ» ертегі пьесалары республикалық қуыршақ театрында қойылды. 
## Марапаттары
* 2001, Ы.Алтынсарин атындағы республикалық сыйлық.

## Дереккөздер


Санат:2 ақпанда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан балалар жазушылары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Ақотты нар

## Ақотты нар
*Оңтүстік  Үстірттегі суы мол шыңырау. Қазуы аяқтала келгенде, шығырға жегіліп жүрген бас білгілі түйе ұзап жайылып кетеді де, шеберді тартып шығару үшін асаулау нар жегіледі. Ол үркіп, шебер құдық жақтауына соғылып өледі. Содан ақ оты молдығына орай ақотты аталған жерде қазылған шыңырау атына нар сөзі тіркесіп, бір атауға айналып кеткен. Ә.Кекілбаевтың «Шыңырау» повесін жазуға құдық басында естіген осы әңгіме қозғау болған.
*Атом бомбасын сынаған (1972 ж.) полигон. Жер астында үш рет жарылыс жасалып, соңғысы сәтсіз болды. Екі бомба жарылған жердің ойған орындары сақталған. 
 
## Дереккөздер
Колорит

250 px|thumb

**Колорит** (, ) – бейнелеу өнеріндегі алуан түстердің арақатынас жүйесі; өмір көріністерін бояулардың үйлесімділігі арқылы эстетикалық тұрғыдан пайымдау. Колорит шындықты көркемдік тұрғыдан тануда үлкен рөл атқарады. Ол шығарма мазмұнына, өзіндік шеберлігіне, дәуіріне, стиліне тікелей байланысты. Колорит айқын, өзгермейтін түстердің үйлесімінен тұруы мүмкін. Бояу түрінің басым не кем қолданылуына байланысты колорит жарқын, күңгірт, салқын (көк пен жасыл түс басым болғанда) немесе жылышырайлы (қызыл мен жасыл түс көбірек қолданылғанда), салмақты, шиеленісті болып келеді. Бояулар үйлесімі кереғар түсіп, көзге ұрып тұруы да мүмкін. Ондай жұмыстарды жақыннан қараған адамға бояу түстері бір-бірімен қосылмайтындай, баттиып-бадырайып көрінеді. Ал біртіндеп алыстаған сайын ашық бояу реңдері жымдасып, ғажайып бір өңге енеді. Мұндай шығармаларға XVIII ғасырдың ортасы мен XIX ғасырдың басында бейнелеу өнерінде ерекше бетбұрыс әкелген импрессионизм мен постимпрессионизм суретшілері Э. Мане, К. Моне, П.О. Ренуар, Ж. Сера (1859-91), В. Ван Гог, П. Гоген (1848-1903), П. Сезанн, т.б-дың жұмыстары жатады. Олардың колориттік әдісі К.А. Коровин (1861-1939), В.А. Серов (1865-1911), Н.К. Рерих (1874-1947), М.А. Врубель, т.б. суретшілер шығармашылығына ықпал етті. Реалистік өнерде колорит болмысты шыншыл, жан-жақты қамтуға ұмтылды. Э. Делакруа, Х. Рембрандт, И.Е. Репин және т.б. суретшілер алуан бояуларды шеберлікпен астастыра отырып, шығарманың мазмұнын ашуда, сезімдік қуаттылығы мен үйлесімділігін арттыруда үлкен жетістіктерге жетті. Өнердің түрі мен материалына байланысты және шығарманың тұтқан міндетіне сай колориттің мақсаты да өзгеріп отырады. Архитектура мен мүсін өнерінде түрлі түстердің арақатынас жүйесі полихромия деп аталады. 
Қазақ суретшілері Қ. Телжанов, М. Кенбаев, С. Мәмбеев, С. Романов, А. Ғалымбаева, С. Айтбаев, Ж. Шәрденов, Е. Төлепбай, т.б. өз шығармаларында колоритті шебер пайдаланып, қазақ кескіндеме өнерін көркемдік биікке көтерді

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Ақсұқсыр

**Ақсұқсыр** (Ақсұлу) Жеменей келіні (т.-ө. ж. б.) – 1697 ж. жаугершілікте қазақ әскерінің қолына түскен қалмақ ханы Аюкенің қызы, Жоңғар ханы Рабтанның қалыңдығы. Қазақ ханына тарту етілмек асылдардың бірі болып тұрған жерде адай руының көсемі Жомарт ханнан қалап алған. Ақсұқсыр - Жомарттың үшінші әйелі болады. Жомарт қайтыс болған соң Ақсұқсыр оның інісі, атақты аңшы Алдасайға атастырылады. Бір күні аңнан оралса ұйқыдағы әйелінің сұлулығына елтіген Алдасай «балтырың әппақ екен ғой» – дегенде Ақсұқсыр назданып: «бұл балтырға талайлар қызыққан» – деп қалады. Осы сөзі үшін Алдасай Ақсұқсырды талақ етеді. Бұдан кейін Ақсұқсыр қайынағасы Шылымға атастырылады. Ақсұқсыр Жомарттан бір ұл (Қожағұл), Алдасайдан бір ұл (Зерең), Шылымнан үш ұл (Ақбота, Көшке, Өрдек) туады. Өрдектен бес бала – Олжашы, Мамыр, Бөкен, Есен, Кенже. Бұлар қазір жеменей тайпасының негізгі бөлімдерін құрайды. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Санат:Шежіре
Алдашбай ахун ауылдық округі

**Алдашбай ахун ауылдық округі** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алдашбай ахун ауылы кіреді. Орталығы – Алдашбай ахун ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 727 адамды (376 ер адам және 351 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы ауылдық округтері
Ақүйік ауылдық округі

**Ақүйік ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бірлік ауылы кіреді. Орталығы – Бірлік ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2358 адамды (1235 ер адам және 1123 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы ауылдық округтері
Әлкен Оскарұлы Темірболатов

**Әлкен Оскарұлы Темірболатов** (1948 жылы туған) – экономика ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993).

Мәскеу кооперативтік институтын (1971) бітірген. Шымкент кооперативтік техникумында оқытушы (1973–1975), Қарағанды кооперативтік институтында оқытушы (1975–1976), Қарағанды мемлекеттік университетінде доцент, декан (1992–1995), «Игілік-банк» АҚ Қарағанды бөлімшесінің директоры (1995–1996), Алматы гуманитарлық университетінде профессор (1997–1998), осы университеттің Қарағанды бөлімшесінің проректоры (1999–2002), Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде декан қызметін атқарды.

100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* ППС КАФЕДРЫ «ЭКОНОМИКА И МЕНЕДЖМЕНТ» 

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Темірболат Серікқали Есқалиұлы

**Темірболат Серікқали Есқалиұлы** (9.1.1938 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы, Жігер ауылы) – физика-математика  ғылымдарының  докторы (1990), профессор (1994). ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1960  жылдан осы оқу орнында ассистент, аспирант, аға оқытушы, доцент,профессор, кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарды. «Параболалық және гиперболалық теңдеулер үшін қойылған шартты-қисынды есептер теориясын зерттеулер» тақырыбында докторлық  диссертация қорғады. 90-нан астам ғылыми жарияланым мен 2 монография, 5 әдістемелік оқу құралының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ақтау пластикалық масса зауыты

**Ақтау пластикалық масса зауыты** – бұрынғы мұнай-химия өнімдерін шығаратын ірі кәсіпорын. Ақтау қаласында орналасқан. Зауыт 243 га аумақты алып жатыр. Өндірістік-өнеркәсіптік қызметкерлерінің саны 836 адам.

## Тарихы
Негізі 1981 ж. қаланды. Пластмасса зауыты аз уақыт ішінде жобада белгіленген қуаттылығы игеріліп, КСРО-дағы полистирал өндіретін ірі кәсіпорынға айналды. 

1982 жылдан бастап экспортқа жылына 240 мың т полистирол шығара бастады. 

1992 ж. зауыт «Ақтау кешенді өндірістік бірлестік» АҚ болып қайта құрылды. 

2004 ж. зауыттың мүліктік кешенін жедел басқару үшін Алматы қаласындағы «SAT Company» ЖШС сатып алды.

2005 жылы зауытты соңғы рет іске қосу әрекеті техника-экономикалық өндіру тиімділігі көрсеткіштерінің төменділігі мен импорттық шикізатты жеткізу қиындығы кесірінен тоқтатылды.

2009 жылы «KPI» АҚ акциясының 50%-ын «ҚазМұнайГаз ҰҚ» АҚ сатып алды. 

ҚР химия-мұнай өнеркәсібін дамыту бағдарламасы бойынша «Ақтау пластикалық масса зауытында Ақтау жол битумын өндіру зауытын құру» инвестициялық жобасы жүзеге асырылды.

## Өнімі мен зауыт құрамы
Негізгі өнім – стирол мен полистирол өндіріс құрылымының кешені шетелдік «Литвин» (Франция) фирмасымен өтемақылық келісім негізінде жүзеге асты. 

Зауыт құрылымы 10 цех және бір орталық зертханадан тұрады. Этилен цехының жылдық қуаты 100 мың т этилен, отандық технология бойынша көмірсутек шикізатын шығаратын термиялық әдіспен ыдырау мен газ пиролизінің төм. темп-рада бөліну тазалығы 99,9% этилен алу жобаланған. Алынған этилен толықтай ішкі тұтынуға – этилбензол алынуға жұмсалады. Стирол цехының жылдық қуаты 346,3 мың т және 300 мың т бір технол. агрегаттағы этилбензол мен стиролдың кешенді қондырғысынан тұрады. Соққыға төзімді полистирол өндірісінің жылдық қуаты 110 мың т болатын 4 технол. жүйеден тұрады. Көбікті полистирол өндірісінің жылдық қуаты 100 мың т болатын 3 технологиялық цехы бар. 

Халық тұтынатын тауарлар цехы 1982 жылдан істеп келеді. Су буымен қамту цехы зауыттың негізгі өндірістік цехтарын энергия көздерімен қамту үшін қызмет етеді. Азот ауа салқынмен қамту цехы негізгі цехтарды азот, сығылған ауа салқынмен қамтуға арналса, тазарту құрылғылары цехы негізгі өндірістерден келіп түсетін ағын суларды тазартуға арналған. 

Бұлардан басқа, зауытта электр энергиясымен қамту, механикалық жөндеу және құрылыс-жөндеу цехтары да бар. Зауыттың технол. процестері тұрақты жүруі үшін өндіріске бақылау жүргізуге арналған аналитикалық цех жұмыс істейді.

## Басшылары мен экспорты
Ақтау пластикалық масса зауытытының алғашқы басшылары:Г.Дуничев, Д.Бражник, Ю.Карев, В.Передереев, Е.Усов, И.Лебедев. Қазіргі «Sat Opezeіtіng Aktau» ЖШС-нің Бас директоры – Жусанбаев Ғалымжан Омарұлы. Жауапкершілігі шектеулі серіктстік қазіргі уақытта үкіметтің «2004 – 10 жылдарға арналған мұнай-химия өнеркәсібін дамыту» бағдарламасында көрсетілген міндеттерді орындауда. 

Зауыт өнімдері Беларусь, Польша, Түркия, т.б. елдерге жөнелтіледі және ішкі сұранысты да қанағаттандырады. 

## Сілтемелер
*Ақтау халықаралық теңіз сауда порты.
*Ақтау Обасы.
*Ақтау-жетібай су құбыры.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан зауыттары
Дордой базары

нобай|оңға|Кіре берістегі науқанды күн
**Дордой базары** — Орталық Азиядағы ең ірі базарлардың бірі, Бішкек қаласының солтүстік-батысында орналасқан. Бұл базарда жалпы есеппен санағанда 30 000 адам жұмыс істейді. Кейбір кәсіпкерлерде бір емес бірнеше контейнерлері бар. Дордойда киім сатылып қана қоймай, электроника да сатылады.

Дордой тек Қырғыз Республикасын ғана емес, Қазақстанның жартысын, Өзбекстанның шығысын және Ресейдің бірнеше ірі қалаларын киім-кешекпен қамтамасыз етеді. Базардың негізгі сатып алушылары қазақтар, себебі базардын бағалары өте арзан. Дордойда әсіресе қытайдың киімдері және бұйымдары сатылады, себебе Қырғыз елі Орталық Азиядағы қытай тауарлары ең көп келетін өлкесі. Қытайлықтар өз тауарларының барлық контрабандасының 100%-ның 75-80% қырғыс еліне жіберіліді. Кейбір қатарларында Түркиядан және Еуропадан әкелінген тауарларды кездестіруге болады. Бөлек жерлерінді қырғызстанда жасалынған киімдер де сатылады. Бірақ қытай және қырғыз киімдері мен заттары еуропадан әлде Түркиядан жасалынған заттардан әдеуір арзан. Қазақстан Республикасы кедендік одаққа кіргелі бері, Дордойда сауда жүрісі кәдімгідей төмендеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Дордой базары  

Санат:Қырғызстан базарлары
Санат:Қырғызстан ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Базарлар
Санат:Бішкек
Соломон Исаакович Колтон

thumb|right|С.Колтон "Мазепа" операсындагы Мазепа ролінде
**Соломон Исаакович Колтон** (15.3.1908, Украина, Днепропетровск қаласы – 20.9. 1979, Одесса) – әнші, Қазақстанның халық артісі (1944). 

## Өмірбаяны
1927 – 30 ж. Днепропетровскінің музыкалық техникумында оқыды. Днепропетровскінің (1931 – 34), Луганскінің (1934 – 36), Горькийдің (1936 – 38) және Одессаның (1949 – 66) опера театрларында әнші болып қызмет атқарды. 1938 – 49 ж. Алматыда тұрып, Қазақ опера және балет театрының сахнасында Игорьдің (А.П. Бородин, “Князь Игорь”), Онегин мен Мазепаның (П.И. Чайковский, “Евгений Онегин”, “Мазепа”), Грязнойдың (Н.А. Римский-Корсаков, “Патша қалыңдығы”), Риголетто (Дж.Верди “Риголетто”) партияларын орындады, әрі Дж.Пуччинидің “Тоска” (1946; өзі Скарпияның партиясын орындады), Вердидің “Аида” (1948) опералық спектакльдерін қойды. Бұдан басқа орындаған партиялары қатарында Микола (Н.В. Лысенконың “Наталка – Полтавкасында”), Качура (О.С. Чишконың “Потемкин бронды кемесінде”), Демон (А.Г. Рубинштейннің осы аттас операсында), Макбет (КСРО-да осы партияның бірінші орындаушысы, 1959), Яго (Вердидің “Макбет” пен “Отеллосында”), т.б. бар. 1950 жылдан Одессаның музыкалық мектебінде педогогикалық қызметпен шұғылданды. 1975 жылдан өмірінің соңына дейін Одессадағы офицерлер үйінің опера студиясына жетекшілік еткен.

## Дереккөздер

Санат:1908 жылы туғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Темірбекова Сұлухан Құдайбердіқызы

**Темірбекова Сұлухан Құдайбердіқызы** (1935 жылы туған, Алматы облысы, Райымбек ауданы, Нарынқол ауылы) – биология ғылымдарының докторы. Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясын бітірген (1973. Алматы облысындағы Нарынқол орта мектебінде ұстаз (1956–1968) болған. Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу институтында (Мәскеу қаласы) жұмыс істеді. 60-тан астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тауарды электрондық әдіспен сәйкестендіру

**Тауарды электрондық әдіспен сәйкестендіру** – көпшілік қолды тауарларды сәйкестендірудің көптеген елдер қабылдаған бірыңғай компьютерлендірілген жүйесі. Тауарларды нөмірлеудің халықаралық “EAN” қауымдастығы 1977 ж. тауарларды кодтаудың еуропаның жүйесін (EAN) күшіне енгізді. “EAN” тауарлық нөмірі 13 саннан (EAN-13) және символдан – алма-кезек күңгірт және ашық жолақтар түріндегі тік бұрыштан тұратын сызықшалы код болып табылады. 
 
Көлемі шағын тауарларға 8 саннан тұратын (EAN-8) қысқа код соғылады. Сызықшалы код символы тауар туралы сәйкестендіруші ақпараттың сканермен есептеуге арналған‚ атап айтқанда‚ тауар топтамасына қызмет көрсетуді – түгендеуді‚ есептеуді‚ тауардың қозғалысы мен босалқы қорларын бақылауды ыңғайлы етуге‚ өнімді қоймаға жинауды оңайлатуға‚ т.б. арналған. Тауардың нөмірі сызықшалы код символының астына орналасқан 13 немесе 8 сан түрінде соғылады. Онда елдің коды (алғашқы 2 немесе 3 сан)‚ дайындаушының коды (одан кейінгі 4 немесе 5 сандар)‚ тауардың коды (одан кейінгі 5 сан) шифрленген. Кейбір елдердің кодтары: 00-09 АҚШ – Канада‚ 30 – 37 Франция‚ 40 – 43 Германия‚ 48 Қазақстан‚ 49 Жапония‚ 50 Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландия‚ 52(0) Грекия‚ 54 Бельгия мен Люксембург‚ 80 – 83 Италия‚ 84 Испания‚ 86(9) Түркия‚ 93 Австрия.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Тауарих-и Хорезмшахийа

'“Тауарих-и Хорезмшахийа”' (“Хорезм шахтарының тарихы”) – жалпы тарих бойынша жазылған түркі тіліндегі шығарма. 1864 ж. Хорезм билеушісі Хасан-Мұратбектің бұйрығымен оның ұлы Мұхаммед Жүсіп-бекке арналып жазылған. Онда Қазақстанның орта ғасырлар мен жаңа заман тарихы бойынша көптеген мәліметтер бар.

## Дереккөздер
Колумбия өзені

## Географиялық орны
**Колумбия өзені** (Columbіa) – Солтүстік Американың батысында, Канада мен АҚШ аумағындағы өзен. Ұзындығы 2250 км, су жиналатын алабы 670 мың км². 

## Бастауы
Сеңгір тауларындағы Колумбия көліненен (800 м биіктікте) басталып, Колумбия үстіртімен ағып, Тынық мұхитқа құяды. 

## Гидрологиясы
Орташа су ағымы Те-Далс қаласы тұсында 5520 м3/с. Ең ірі саласы – Снейк. Колумбияның су энергетикалық қоры өте мол. АҚШ бөлігі бойында бөгет, бөген, аса ірі СЭС-тер (Джон Дей, қуаты 2700 мың Мвт, Гранд-Кули – 2300 мың Мвт, т.б.) салынған. Сағасынан 450 км-ге дейін кеме жүзеді.

## Дереккөздер
колумбия кітабы

Санат:АҚШ өзендері
Санат:Канада өзендері

## Дереккөздер
колумбия кітабы

Санат:АҚШ өзендері
Санат:Канада өзендері
Тауарих Хамса

**Тауарих Хамса** “Тауарих-и Хамса Шарқи” (қазақша “Шығыстың бес тарихы”) – Құрбанғали Халидтің тарихи деректер мен аңыз-әңгімелерге сүйеніп, түркі (шағатай) тілінде жазған тарихи-әдеби еңбегі. “Тауарих Хамса” 1910 ж. Қазандағы “Өрнек” баспасында жарияланған. Көл. 800 бет, 10 тараудан тұрады.

Онда Орталық Азия, Шығыс Түркістан, Қытай, өзбек, ноғай және қазақ елінің жүздері жайлы ғылыми-зерттеулер мен аңыздар; қазақтың шығу тегі, олардың ұрандары; қазақтар мен ноғайлардың әуел бастағы бірлігі және олардың бөлінуі; Орталық және Солтүстік Қазақстандағы археологиялық, архитектуралық ескерткіштер; Шыңғыс хан және оның ұрпақтары; Орта жүз қазақтарының Ресейге қосылуы, т.б. мәселелер жөнінде кең көлемде мағлұматтар берілген. Бір тарауы қазақ халқының хан сұлтандары мен би-болыстары, атақты ақын-жыраулары мен Ш.Уәлихановтың Қашғар экспедициясына арналған. 
Қарқаралы дуаны деген бөлімде қазақ елінің 19 ғ-дағы әдет-ғұрып туралы аса құнды этнографиялық мәліметтер берілген. “Тауарих Хамса” Шығыстың тарихы мен этнографиясы, мәдениеті мен әдебиеті жөнінде құнды еңбек болып есептеледі, алайда автордың субъективтік пікірлері де жоқ емес (мыс, кейбір діни қорытындылары, қымыз сияқты түркі терминдерін арабтың хамаз сөзінен болар деп болжам жасағаны, т.б.). “Тауарих Хамса” 1992 ж. қазақ тілінде жарық көрді. Ғылыми түсініктемесін академиялық Б.Көмековжазып, шығыстанушы А.Жолдасов пен этнограф Б.Төтенай аудармасын жасады.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет
Тауар қоры

**Тауар қоры** – тауар, қор және валюта биржаларында биржа операцияларына, сондай-ақ тауарлардың қорларына жұмсау үшін жарналар түрінде немесе жарналық үлестерді (акцияларды) сату арқылы инвесторлардың, әдетте ұсақ инвесторлардың капиталдарын біріктіру. Тауар қоры ұсақ инвесторлардың капиталдарды шоғырландыру және оны жұмсау аясы мен уақытын таңдау арқылы рынокта өзінің бәсекелестік қабілетін арттыруына мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Тауар-материалдық құндылықтар

**Тауар-материалдық құндылықтар** – тауар-материалдық босалқы қорлар; кәсіпорынның шаруашылық айналымына қатысатын және тауарлар ретінде өткізілетін алуан түрлі заттардың бухгалтерлік есепте қабылданған жиынтық атауы. Оларға мына түрдегі активтер жатады: шикізат қорлары‚ сатып алынатын шала фабрикаттар мен жинақталымды бұйымдар‚ құрастырымдар (конструкциялар) мен бөлшектер‚ отын‚ ыдыс‚ ыдыс материалдары‚ босалқы бөлшектер‚ тауарлар өндіру‚ жұмыстарды орындау‚ қызметтерді көрсету кезінде пайдаланылатын өзгедей материалдар түріндегі активтер; аяқталмаған өндіріс‚ орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтер түріндегі активтер; дайын өнім‚ тауарлар‚ т.б. түріндегі активтер.

Субъектілердің салық салу мақсатымен Тауар-материалдық құндылықтардың сатып алынған сәтінен бастап және оларды өңдеу немесе өткізу сәтіне дейін статистика органдары ай сайын белгілейтін инфляция коэфф-н ескере отырып, оларды қосымша бағалауға құқығы бар. Қосымша бағалау сомасы салық салынатын табысқа енгізілмейді. Тауар-материалдық құндылықтар құнының инфляция индексінен асып түсетін деңгейде көбеюі салық төлеушінің жылдық жиынтық табысының көбеюіне жатқызылады.

## Дереккөздер
Тауар өндірісі

**Тауар өндірісі** – қоғамдық өндірістің белгілі бір ұйымы. Тауар өндірісінде адамдар арасындағы экономикалық қатынастар нарық арқылы, олардың еңбегінің өнімдерін сатып алу, сату арқылы көрініс табады. Ол еңбек өнімділігін арттырудың және өндіріс көлемін ұлғайтудың пәрменді тетігін жасайды. Тауар өндірісі мен оның тетігі – адамзат өркениетінің жалпыға ортақ мәнді жетістіктерінің бірі, қоғамдық-экономикалық формациялардың бірде-біреуі оны орағытып өте алмады. Тауар Өндірісінің өнімдерді тікелей айырбастау, тауар айналымы, тауар өндірісі сияқты қалыптасу сатылары бар.

## Дереккөздер


Санат:Өндіріс
Тауар Саясаты

**Тауар Саясаты** – кәсіпорынның маркетингілік қызметінің құрамдас бөлігі. Тауар Саясаты тауарлардың сұрыпталымын (түр-түрін) шығару саясатын, жаңа тауарлар жасап, өндіріске жіберуді, тұтынушылық сұранысын жоғалтқан немесе жоғалта бастаған тауарларды өндірістік бағдарламадан шығаруды, тауарлардың үлгілерін көбейту, буып-түю, безендіру, елең еткізерлік атау, әсем тауар белгісін табу мәселелерін қамтитын кешенді ұғым болып табылады. Тауар Саясатында нарықтық жаңа тауарлар жасау тұжырымдамасын айқындау басты мақсат ретінде көзделеді.

## Дереккөздер
Таудаған

**Таудаған** () – кенепшөп тұқымдасына жататын ағаш. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауында, Батыс Тянь-Шаньда тараған. Тастақты тау баурайында, жартас бетінде өсетін туыспен аттас бір түрі (кавказ таудағаны ) бар. Биіктігі 4 – 7 м. Діңі жылтыр, қабығы сұр түсті. Жапырағы қыртысты, жұмыртқа пішіндес, кезектесіп орналасқан, жиегі бүтін не ирек болады. Гүлі қос жынысты не дара жынысты, бір-бірден жапырақ қолтығында орналасқан, аталығы төртеу. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – шар тәрізді сүйекше, жеуге жарамды. Таудағанның діңі қатты әрі мықты, ағаш бұйымдарын жасауға пайдаланылады. Жас жапырағын мал жақсы жейді. Қабығы тері илеу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Кенепшөптер
Санат:Ағаштар
Колумбиялықтар

180px|thumb
180px|thumb
180px|thumb
**Колумбиялықтар** – Оңтүстік Америкадағы Колумбия мемлекетінің байырғы халқы. Жалпы саны – 34,5 млн. адам (1992).

Испан тілінің жергілікті диалектісінде сөйлейді. Колумбиялықтар үш тарихи этнографиялық топтан құралған. Оларға жергілікті үндіс тайпалары, 17ғасырдың 30-жылдарынан бастап қоныстанған испандар, сол кезден құл есебінде әкелінген зәңгілер жатады. Кейінірек оларға Батыс Еуропа елдерінен келген қоныс аударушылар қосылды. Антропологиялық жағынан Колумбиялықтар біртекті емес. Колумбиялықтардың 45%-ы еуропалық нәсілге жататын креолдар, 40%-ы еуропалықтар мен сары нәсілге жататын үндістердің араласуынан қалыптасқан араласқандылар. Қалғандары үндістер, мулаттар, самболар. Колумбиялықтар христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Ауыл шаруашылығындағы негізгі кәсіптер кофе, банан, қант құрағын, мақта, дәнді дақылдар өсіреді.

Балық аулау мен мал шаруашылығы да (мүйізді ірі қара) дамыған. 20 ғасырдың ортасынан мұнай өңдеу кәсібі, қара металлургия, жеңіл және тамақ, құрылыс материалын жасау өнеркәсібі дамыды. Колумбиялықтардың рухани және материалдық мәдениетінен испандардың ықпалымен қоса зәңгілер мен үндіс мәдениетінің де әсері байқалады.

, т. 2, М., 1959. 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Колумбия
Санат:Роман халықтары
Санат:Латын Америка халықтары
Тау Жүйесі

thumb|300px**Тау жүйесі** – шығу тегі ортақ, тізбек түзе орналасуы белгілі бір заңдылыққа бағынатын тау жоталары, тау тізбегі, тау сілемі, тау торабы, таулы қыраттар, тауаралық және тауалды ойпаңдарының жиынтығы.  Тау жүйесі – эпиплатформалық тау белдеуі мен геосинклиналды белдеудің мегабедері. Мысалы: Альпі-Гималай қатпарлану белдеуінде Памир мен Гималай, Орал-Моңғол қатпарлану белдеуінде Тянь-Шань Тау Жүйесі көзге түседі.

## Дереккөздер
Колумбия үстірті

**Колумбия үстірті** – Солтүстік Америка Кордильерасындағы лавалық үстірт.

## Географиялық орны
АҚШ-тың солтүстік-батысындағы Каскад және Сеңгір таулары аралығында. Ауданы 500 мың км2. Биіктігі 700 – 1000 м.

## Геологиясы
Іргесі палеозойдың кристалл және шөгінді жыныстарынан, одан жоғары қабаттары миоцен мен плиоценнің базальтынан түзілген.

## Жер бедері
[thumb|left|150px|Колумбия үстірті [Колумбия өзенінің базальттық қатпарлығының басым бөлігін алып жатыр (жасыл түспен белгіленген)]]
Жер бедері, негізінен, тегіс, тек кейбір тұстары толқынды-төбелі келген. Шымды дала қалыптасқан. Оның басым бөлігі жыртылған. Үстірт Колумбия, Снейк өзендерінің каньондарымен тілімделген. Өзендерінде су құламалары мен шоңғалдар көп, бірнеше СЭС салынған.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка таулары
Тау жыныстарының қатпарлықтар

**Тау жыныстарының қатпарлықтар** – деформациялар әсерінен горизонталь жатқан тау жыныстары қабаттарының қатпарлықтарға жиырылу процесі; тау жыныстары қатпарларының жиынтығы. Қатпарлықтар кешені өздерінің пішіні (морфологиясы), жаралуының кинематикалық жағдайлары мен тегіне қарай бөлінеді. Морфологиялық жағынан толық немесе голоморфтық (қатпарлы белдеуді үздіксіз толтырушы дөңес немесе ойыс келген ұзын және жіңішке қатпарлықтар), үзілмелі немесе изоморфтық (белес, күмбез, бұрыс пішінді көтерілімдер), аралық қатпарлықта әр түрлі пішінді қатпарлықтар кезектесе пайда болады. Қалыптасуының кинематикалық жағдайларына қарай Тау жыныстарының қатпарлықтар жақпарлы (жер қыртысының көтерілген не төмендеген бөліктері үстіндегі тау жыныстары қабаттарының иілуінен қалыптасқан), тығыздалу (тау жыныстары қабаттарының әр түрлі деформациялануына байланысты), жалпы жаншылу (қабаттарға паралель түскен сығудан қалыптасқан), терең немесе метаморфтық (реті, пішіні, бағыты әр түрлі қатпарлардың көлемдік күштер әсерінен пластикалық күйге келіп ағуынан қалыптасқан) болып ажыратылады. Қатпарлық деформациялар пайдалы қазбалардың шоғырлануы мен жатыс сипатына ықпал етеді.

## Дереккөздер
Колхида ойпаты

**Колхоида ойпаты**, Риони ойпаты (ежелгі колхи тайпасының атымен аталған) – Грузия жерінде, Үлкен Кавказ, Лиа және Кіші Кавказ жоталарының аралығында, Қара теңіз жағалауы мен Риони өзенінің төменгі ағысында орналасқан тауаралық ойпаңдағы аллювийлік жазық. Абсалют биіктігі 150 м-ге дейін жетеді. Ойпатты Риони, Ингури, Кодори, т.б. өзендер басып ағады. Климаты ылғалды, субтропиктік. Ең суық айдың (қаңтар) орташа температурасы 4 – 6С. Жазы қоңыржай жылы, 22 – 23С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 1200 – 1800 мм, жыл маусымдарында біркелкі түседі. Табиғи күйінде қатты батпақтанған. Құрғату жұмыстары жүргізілгеннен кейін де бірқатар аудандарда батпақ кең көлемде сақталған. Ойпаттың батысында қандыағаш ормандары мен батпақтар таралған. Біршама биіктеу алқаптарда бұрын шәмшат, граб, емен ормандары өскен. Таулардың етегіне қарай, әсіресе, шығыс аудандарда жалпақ жапырақты ормандар басым. Оларға мәңгі жасыл бұталар, лианалар және эпифиттер тән. Колхоида ойпаты субтропиктік дақылдар өсірілетін маңызды аудан. Шай бұтасы, цитрус (мандарин, апельсин, лимон) плантациялары көп жерін қамтиды. Қара теңіз жағалауын тұтас бойлап курорттар салынған. Ойпаттың ерекше субтропиктік табиғат кешендерін қорғау үшін арнаулы қорық ұйымдастырылған. 
## Пайдаланған әдебиет
Қазақ Энциклопедиясы, 10 - том

Санат:География
Тау-кен институты

**Тау-кен институты**, Д.А. Қонаев атындағы – мемлекеттік қазыналық кәсіпорын. ҚР Индустрия және сауда министрлігінің қарамағында. Институт 1944 ж. 6 желтоқсанда КСРО ҒА Қазақ бөлімшесінің құрамында құрылған. 

Құрамында 16 лаборатория (қатты пайдалы қазылымдарды өндіру технологиясы теориясының негіздері, жер асты кен орындарын игеру технологиясы, тау қысымы, жер қойнауын игерудің арнайы тәсілдері, кен қазбаларын және кешендік жыныстарды жылжудан қорғау, жер асты кен жұмыстарын механикаландыру және роботтандыру, кен тастық аэрология, жер қойнауын кешенді игеру, т.б.), 2 бөлім (жобалық-құрастырылымдық және ақпараттық-патенттік), механикалық шеберхана мен тәжірибе полигоны бар. Тау-кен институтының негізгі ғылыми бағыты пайдалы қазылымдар қорын сақтайтын, тиімді, қауіпсіз және экологиялық жағынан таза технологиялар жасау; тиімді жұмыс істеуге арналған және пайдалы қазылымдардың табиғи және техногендік кен орындарын игерудегі кен байыту кешенін тұрақты жетілдіретін құрал-жабдықтар жасап шығару.
 
Институт ғалымдары “Гипротүстіметалл” кәсіпорнымен бірігіп жасаған этажды еріксіз қопарып қазу жүйесін өндіріске енгізу нәтижесінде Лениногор (Риддер) полиметалл комб-ның кеніштерінде кен өндіру 4 есеге артып, өнімнің өзіндік құрамынын екі есеге кемітті. Институттың кеңесімен 2000 – 02 ж. Батыс Жезқазған кеніштерінің құлау аймағынан құрамында 5 мың т мысы бар 440 мың т кен игерілген. Сонымен қатар кен массасын бұрғылауға, уатуға, тиеуге және тасуға арналған электр қуатымен жүретін кен машиналарының кешенін жасап, өндіріске енгізді. Кен өндіретін кәсіпорынның ішкі жүйесі және жұмыс процесін тиімді жоспарлау және басқару, бағалы кендері бар кен орындарының қорын компьютерлік технологиялар тәсілімен басқару, т.б. мақсатымен матем. модельдеу теориясының ғылыми негізі жасалды. Жер қойнауындағы металдарды ерітінділеуге арналған өндірудің жаңа ғылыми бағыты қалыптастырылды. Институт ғалымдарының ғылыми жұмыстарының нәтижелері шет елдерде де қолдау тауып, кейбіреулері өндіріске енгізілген. 

Институт ғалымдары жаңа техника мен технологиялар жасауда 100-ден аса авторлық куәлік мен патентке ие болды (56-сы шетелдік).

Институтта Қазақстан ғылым академиясының академиясы: Д.Қонаев, А.Попов, Ө.Байқоңыров, Ш.Алтаев, Ш.Балғожин, Е.Рогов, корреспондент мүшелері: А.В. Бричкин, Ж.Қаңлыбаева, А.Мұстафина, Т.Ермеков, Ә.Мусин, техникалық ғылымдар кандидаты А.Жақыпбаев, В.Береза т.б. жұмыс істеді.

## Дереккөздер
Тау-кен компасы

**Тау-кен компасы** – геологиялық түсіру кезінде тау жыныстары қабаттарының жатыс элементтерін: созылу, құлау азимуттары, құлау бұрыштарын анықтауға арналған аспап. Аспап алюминийден жасалған, ұзын жағы Солтүстік пен Оңтүстік бағытына параллель пластинадан және оған бекітілген ішкі және сыртқы лимбадан тұрады. Лимбаның ортасындағы металл инеге магнитті тілше бекітілген. Тілшенің солтүстік бөлігі ақ немесе көк түспен, ал оңтүстік бөлігі қызыл түспен боялған. Оның көмегімен азимуттар, ішкі лимба тіктеуіші құлау бұрыштарын анықтайды. Тау-кен компасының ерекшелігі жұмыс істеуге ыңғайлы болу үшін лимба сағат тілінің қозғалысына кері бағытта 360-қа бөлініп, Батыс пен Шығыс орындары ауысқан. Сол себепті өлшенген созылу мен құлау азимуттары картаға еш өзгеріссіз түсіріледі.

## Дереккөздер
Колхтар

**Колхтар** – көне грузин тайпаларының жалпы атауы. Қара теңіз жағалауының оңтүстік-шығыс және шығыс алабын мекендеген гректер бүкіл грузин елін Колхтар деп атаған. Алдымен Колхтар б.з.б. 8 ғ-дағы Урарту мемлекеті жазуларында кездесетін Колх (Кулх) тайпасы одағына біріккен, ал б.з.б. 6 ғ-да Колхида патшалығын құрған. 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Халықтар
Сибан

**Сибан керей** — Орта жүз ашамайлы керей тайпасына жататын ру. Шежіре деректері бойынша Сибаннан ерімсары, күнкене, қорқыт, шоқматор, шимойыл рулары тараған. Сибандар 1822 жылға дейін көлденең Есіл өз. бойын, Қызылжар өңірін мекендеген. 1822 жылдан кейін ерімсары, күнкене рулары қазіргі қазіргі Қостанай облысына; шимойын, шоқматор рулары Павлодар, Шығыс Қазақстан облыстарына қоныс аударған. Шимойынның бірнеше аталары Наймандардың ата-қонысы Шығыс Қазақстан облысының Қатонқарағай ауданында аралас қоныстанған. Сибандар егіншілік пен аң және балық аулаумен, мал шаруашылығымен айналысқан. Ұраны — Ошыбай, таңбасы — (Х) ашамай.

## Тұлғалар
* Сәбит Мұқанұлы Мұқанов
* Марат Сәбитұлы Мұқанов (тарихшы)
* Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов
## Дереккөздер



Санат:Қазақ рулары

Санат:Керей
Санат:Орта жүз
Сиватерий

**Сиватерий** (Sіvatherіum) — жираф тұқымдасына жататын, қазбадан табылған сүтқоректі. Тұрқы бұландай, басы едәуір ірі және қысқа, екі жұп мүйізі болған. Олардың алдыңғысы онша үлкен емес, конус-пішіндес алға батыттала өскен, ал артқысы бұдан үлкен және жалпақ, тармақты біткен. Жирафқа қарағанда Сиватерийдің мойны, аяғы ұзын болмаған, сірә орманды мекендеп, жұмсақ шөптесін өсімдіктермен қоректенген болса керек. Сиватерийдің екі түрінің қазба қалдығы жоғ. плиоценнен (Үндістандағы Сивалик тауы — аты осы жердің атына байланысты шыққан) және Африкада, Қазақстанда Павлодар қ. маңынан табылған. 
## Дереккөздер



Санат:Биология
Тау климаты

thumb|300px
**Тау климаты** - таулы жердің климаттық ерекшеліктері; теңіз деңгейінен айтарлықтай биіктігімен және шағын аймақтағы табиғи жағдайлардың шұғыл қарама-қарсылығымен анықталады. Тау Климатының жалпы ерекшеліктері – төмендегі атмосфералық қысым, күн радиациясының жоғарғы белсенділігі мен оның ультракүлгін сәулелерге молдығы, ауаның тазалығы (тауаралық қазаншұңқырлардан басқа), ауаның төм. температурасы мен өте ылғалдылығы, биіктік бойынша жауын-шашын мөлшерінің артуы (белгілі бір шекке дейін), тау-аңғар желінің болуы. Тау климатының түр өзгерісі – 2 – 3 мың м-ден биіктікте қалыптасатын биік таулы климат. Тау Климатының адам ағзасына пайдалы әсері бар және климатотерапия (климатпен емдеуде) мақсатында кең қолданылады.

Мысалы: Қазақстан аумағындағы Іле Алатауы, Жетісу Алатауы, Алтай тауларындағы демалыс орындарында таудың таза ауасы мен тамаша табиғатының емдік қасиеті бар.

## Дереккөздер


Санат:Климаттық аймақтар
Қызылтұмсық шауқарға

**Қызылтұмсық шауқарға**, **тауқарға** () – торғайтәрізділер отряды, қарға тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Тарбағатай, Сауыр және Алтай тауларындағы жартастар арасын мекендейді, қысқа қарай өзен аңғарларына ойысады. Тұрқы 40 см, салм. 220 – 290 г, қауырсыны жылтыр, шымқай қара түсті.

Ересектері қызғылттау, имек тұмсықты, бұл олардың айқын белгілерінің бірі болып есептеледі. Балапандарының тұмсығы сары түсті. Отырықшы құс. Сәуір – мамыр айында жартас жарығын ұялап, 4 – 6 шұбар жұмыртқа салады. Оларды мекиені 18 күндей басып, балапан шығарады. Балапандарын мекиені мен қоразы ұяда 38 – 40 күндей, ұядан ұшқаннан кейін де ұзақ уақыт бойы бірлесіп асырайды. Өсімдік тұқымымен, жәндіктермен және тұт ағашының жидегімен қоректенеді. Тауқарға ағаш тұқымын айналаға таратып, пайда келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Жарамдылық мерзімі

**Жарамдылық мерзімі** - уақытты өткеннен кейін тауар арналған мақсаты бойынша пайдалануға жарамсыз деп саналатын мерзім. Жарамдылық мерзімі заңмен, өзге құқықтык актілермен, мемлекеттік стандарттардың міндетті талаптарымен немесе басқа міндетті ережелермен айқындалуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жарқағаз

**Жарқағаз**— жарнаманың бір түрі; болатын спектакль, концерт, лекция және т.б. туралы жұртшылық көп жүретін жерлерде ілінетін құлақтандыру.
## Дереккөздер</span>


Санат:Жарнама
Тауар экспорты

**Тауар экспорты** – кеден тәртіптемесі. Мұнда тауарлар елдің кеден аумағынан сыртқа оларды осы аумаққа әкелу туралы міндеттемесіз әкетіледі. Экспорт кеденнің әкетілім бажы төленген және өзгедей кеден төлемдері төленген жағдайда жүзеге асырылады. Экспорт кезінде тауар салықтан босатылады не салықтардың төленген сомасы қайтарылуға тиіс. Тауарды экспорттың кеден тәртіптемесімен шығару кезінде тауарлар елдің кеден аумағынан сыртқа кеден мағлұмдамасы қабылданған күнгі күйінде әкетілуге тиіс (тасымалдау мен сақтаудың қалыпты жағдайында табиғи тозудың немесе залалдың салдарынан тауардың жай-күйінде болатын өзгерістерге жол беріледі).

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Сидерофиль элементтер

**Сидерофиль элементтер** (грекше sіderos — темір, phіleo — сүйемін) — темір тектес элементтер. Оларға элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы (Fe, Co, Nі, Ru, Rd, Pd, Os, Іr, Pt) химиялық элементтер және оларға көршілес Mo, Re, кейде Au, P, As, C, Ge, Ga, Sn, Sb, Cu-дарды жатқызады. Сидерофиль элементтерін жеке топқа норвегия ғалымы В.М. Гольдшмидт (1888 — 1947) бөлген. Сидерофиль элементтерінің химия және физика қасиеттерінің ұқсас болуы олардың сыртқы электрон қабаттарының құрылысына байланысты. Элементтердің атом көлемдерінің атом нөмірлеріне байланыстылығын көрсететін қисық сызықта сидерофиль элементтер оның ойысыңқы (минимум) бөлігінен орын алып, ферромагнитті, парамагнитті болып келеді. Сидерофиль элементтер жер қыртысында саф (саф платина, осмийлі иридий) және төменгі валентті қосылыстар түрінде кездеседі. Сидерофиль элементтер күкірт (сульфид), күшәла (арсенид), оттек (оксид, гидроксид), т.б. элементтермен табиғи қосылыстар түрінде кең таралған. Сидерофиль элементтер силикат магма массасының төменгі бөлігінде шоғырланған.
## Дереккөздер



Санат:Химия