open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гурий Борисович Хан

**Гурий Борисович Хан** (27 мамыр, 1931 жылы туған, Ресей, Приморск өлкесі, Никольск-Уссурийск ауданы Пуциловка станциясы) – философия ғылымдарының докторы (1987), профессор (1988).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1954, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
* Алматы облысы партия комитеті аппаратында қызметкер (1954–1969)
* Алматы жоғары партия мектебінде кафедра меңгерушісі, 1-проректор (1969–1994) болған. 
* 1995 жылдан Қазақ мемлекеттік заң академиясында ғылыми қызмет атқарды.

## Ғылыми еңбектері
* *«Диалектика внешних и внутренних условий современной национально-демократической революции»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* 50-ден астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы.

## Марапаттары
* ''«Достық»'' орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:27 мамырда туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Приморье өлкесінде туғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебінің профессорлары
Санат:Достық орденінің иегерлері
Майқанов Балғабай Сәдепұлы

**Майқанов** Балғабай Сәдепұлы (1959 жылы туған, Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Қорғалжын ауылы) – ғалым, биология ғылымдарының докторы (2001), профессор, ҚР Білім беру ісінің үздігі. Целиноград ауыл шаруашылығы институтын (1983), Воронеж ауыл шаруашылығы институтының аспирантурасын (1986) бітірген. 1987 жылдан С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінде (бұрынғы Целиноград ауыл шаруашылығы институты) ассистент, аға оқытушы, факультет деканы болып жұмыс істеді. 115-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 9 оқу-әдістемелік құралдың, 1 монографияның авторы. 2 авторлық куәліктің иегері. «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Болат Зейноллаұлы Байжасаров

**Болат Зейноллаұлы Байжасаров ** (3.10.1955 жылы туған, Қарағанды қаласы) — генерал-майор.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан.
* Қарағандыдағы жоғары милиция мектебін (1978) бітірген.
* КСРО ІІМ-нің академиясын бітірген (1983).
* 1978 — 1982 жылдары Жезқазған облысының Балқаш ауданыңнда тергеуші.
* 1983 — 1993 жылдары Алматы қаласы құқық қорғау органдарында тергеуші, аға тергеуші, тергеу бөлімшесінің бастығы, бөлім және басқарма бастықтарының орынбасары болды.
* 1993—1995 жылдары ҚР Президентінің Аппаратында қызмет атқарған.
* 1995 жылдан ҚР ішкі істер министрінің орынбасары.

## Дереккөздер

Санат:3 қазанда туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Қарағанды жоғарғы милиция мектебі түлектері
Санат:КСРО ішкі істер министрлігі академиясы түлектері
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Бандура

thumb|'''бандура'''
**Бандура** (грекше bandura — үш ішекті аспап) — украин халқының шертіп ойнайтын көп ішекті (7-ден 40-қа дейін) аспабы. Бандура сол жағы үлкейтілген алмұрт формалы болып ағаштан жасалады. Үстіңгі қақпағы жазық, дыбыс шығаратын тесігі дөңгелек немесе жұлдызша пішінді, мойны қысқа. Орындаушы дыбысты күштірек шығару үшін оң қолдың саусағына оймақ киеді. 16 ғасырдағы әдеби нұсқаларда Бандураның аты тұңғыш рет кездеседі. 19 ғасырға дейін Бандураның тұрқы мен аты тұрақты белгіленбеген. “Бандура” және “кобза” терминдері синоним ретінде қолданылатын. Бандураның сүйемелдеуімен бандурашылар душаларды, тарихи, тұрмыс-салт, эпикалық (батырлық) әндерді, би әуендерін орындайды. 20 ғасырдың 20-жылдары Бандура жетілдірілді. Ішектері көбейіп, Бандура-прима, Бандура альт, Бандура бас және Бандура контрабас болып бөлінді. Ең үздік Бандура жасаушы шеберлер — И.М.Скляр мен В.Е.Герасименко. Бандураны бандурашылар капеллаларында, оркестрлер мен ұлт аспаптық ансамбльдерде кеңінен пайдаланып жүр.

## Дереккөздер



Санат:Ұлттық аспаптар
Қамбар қорғаны

‎
**Қамбар қорғаны**, Жаңадария өзені бойында орналасқан. Бұл атауды 1856 жылы өлкені зерттеген орыс әскери маманы, әрі зерттеуші Л.Мейер жазып қалдырған. Облыстағы Қарақұм мен Қызылқұм жерінде Қамбар қорғаны атты қорған орындары бар. Мұның өзі атақты Қамбар батыр осы өңірде өмір сүрмеді ме екен деген ойға жетелейді.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Азат (Ақкөл ауданы)

**Азат** (2007 ж. дейін — *Ивановское*) — Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл, Азат ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Ақкөл қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 45 км, Астана қаласынан солтүстікке қарай 150 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы қаланған.

## Инфрақұрылымы
Балабақша, орта мектеп, кітапхана, ауылдық амбулатория бар. Алғашқы тың игерушілерге арналып ескерткіш орнатылған. Азат арқылы Ақкөл — Сілеті автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол станциясы — Ақкөл (43 км).

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы елді мекендері
Түркістан Ұлттық Комитеті

**Түркiстан Ұлттық Комитеттi** – Германия үкіметінің ұйымдастыруымен 1942 ж. құрылған ұйым. Оған Түркістан легионын құру, Түркістан өлкесінде кеңестік билікке қарсы үгіт-насихат жұмысын жүргізу міндеті жүктелді. Германияның Шығыс істері жөніндегі мин-нің ұсынысымен Түркiстан Ұлттық Комитеттiнің президенті болып өзбекстандық эмигрант Вели (Уәли) Каюм тағайындалды. Ол осы мин-тің және рейх әскери құрылымдарының ерекше қамқорлығында болды. Түркiстан Ұлттық Комитеттi 21 адамнан тұрды. Германия үкіметі осы ұйымды құру арқылы КСРО-дағы түркі-мұсылман халықтарының большевиктік үстемдікке қарсы екендіктерін насихаттауға тырысты. Бұл ұйым Түркістан үкіметінің бастапқы үлгісі іспеттес етіліп құрылды.Оған болашақта неміс әскерлерінің күшімен “азат етілуі тиіс” Түркістан өлкесінің басқару механизмін жасау міндеті де тапсырылды. Соған орай оның әскери, ғыл., тәрбие, әдеби, баспа, ақпарат, мед., соғыс тұтқындарына қызмет көрсету секілді бөлімдері ашылды. Оның “Милли Түркістан” атты мерзімді баспасөзі болды. Түркiстан Ұлттық Комитеттiнің президенті Каюм эмиграциядағы және тұтқынға түскен түркістандықтар арасында өзінің жеке басының мүддесін жоғары қойды. Соған орай бұл ұйым мүшелері арасында ауызбіршілік орныға алмады. Бұл өз кезегінде Түркiстан Ұлттық Комитеттiне кірген қазақ пен қырғыз өкілдерінің Каюм басқарған ұйымнан шығуына деген талпынушылығын арттырды. Германия үкіметі Түркiстан Ұлттық Комитеттiнің қызметін өз бақылауында ұстау үшін Арбайтсгемайншафт ин-тын құрды. Бұл мекеме ұйымның алдына қойылған міндеттердің жүзеге асырылуын қадағалап, ұйымға өзіндік нұсқаулар беріп отырды. Түркiстан Ұлттық Комитеттiнің президенті Каюм 1944 ж. 13 қазанда рейхфюрер Генрих Гиммлерге мәлімдеме түсіріп, онда ген. А.Власов басқаратын Орыс азат ету армиясы КСРО-дағы түркі-мұсылман халықтарының мүддесін неміс жерінде қорғай алмайтындығын хабарлады. Түркiстан Ұлттық Комитеттi екінші дүниежүзілік соғыста Германия жеңіліс тапқаннан кейін өз қызметін доғарды. Бұл ұйым түркістан халқының мүддесін қорғау бағытында елеулі іс-шара атқара алмады. 

## Дереккөздер


Санат:Ұйымдар
Санат:Тарих
Помпей

**Помпей** — Италиядағы көне қала. Қазіргі Неаполь қаласының маңында. Б.з. 70 ж. тамызда Везувий жанартауының атқылауынан кейін жер астында қалған. Қазба жұмыстары 18 ғ-дың ортасынан осы уақытқа дейін жүргізілуде. Қаланың басым бөлігі, қақпа жанындағы мазар, қала сыртындағы бірнеше виллалар аршылған. Қалада бекініс қабырғалары және бірнеше қақпа, көшелер мен тұрғын үйлер орны сақталған. Көпшілігі түрлі суреттермен әшекейленген Помпей кенеттен апатқа ұшырағандықтан, дүкендердің, қоғамдық үйлердің жасау-жабдықтары сол күйінде сақталған. Помпей — б.з. 1 ғ-ндағы Рим өнері, мәдениеті, шаруашылығы, тұрмысы жайлы құнды дерек беретін ескерткіш. Діни аңыздарда шектен шыққан күнаҺарлықтары үшін құдайдың қаһары мен апатқа, ұшыраған қала ретінде белгілі.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Тарих
Наталья Николаевна Хан

**Наталья Николаевна Хан** (31 желтоқсан 1951 жылы туған, Атырау қаласы) – педагогика ғылымдарының докторы (1998), профессор (2001).

## Өмірбаяны
* Гурьев педагогика институтын (1973, *қазіргі [[Атырау мемлекеттік университеті]]*) бітірген.
* ҚазҰПУ-дың аспирантурасын (1978) бітірген
* Мектепте мұғалім
* Гурьев педагогика институтында кабинет меңгерушісі, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1983–1985); 
* 1985 жылдан ҚазҰПУ-да оқытушы, доцент, қазіргі кезде профессор қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері

* *«Теоретические основы сотрудничества в педагогическом процессе общеобразовательной школы»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* 60-тан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:31 желтоқсанда туғандар
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Атырауда туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары
Майбалық (көл)

**Майбалық** – Ақмола облысы, Есіл алабындағы ағынсыз көл.

## Географиялық орны
Астана қаласының оңтүстігінде орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 14,6-21,1 км 2-ге дейін өзгеріп отырады. Ұзындығы 8,4 км, енді жері 3,7 км. Орташа тереңдігі 1,5 м. Су жиналатын алабы жатық; оңтүстік-шығыс жағасы жарлы, биіктігі 3-4 м, қалған бөлігі көбіне түйетайлы. Майбалыққа көктемде солтүстігінен Қарасу, оңтүстігінен Қызылсу жылғалары құяды. Минералдары шамалы. Көлден жылына 25-30 т мөңке балық ауланады (2002). Суы шаруашылыққа пайдаланылады, ал алабы - шабындық. Жағалауында Нұрбай ауылы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Есіл су алабы
Санат:Целиноград ауданы көлдері
Азынабай

**Азынабай** — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Уәлиханов ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2009 жылы Уәлиханов ауылының құрамына енген.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Степняк қаласынан шығысқа қарай 87 км, облыс орталығы — Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Ауыл аумағында минералды су көзі бар. Ауыл жанынан Қарасу өзені ағады.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 68 адам (31 ер адам және 37 әйел адам) болса, 2009 жылы 27 адамды (13 ер адам және 14 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданының таратылған елді мекендері
Доржи Банзаров

[thumb|[Доржи Банзаров]]
**Доржи Банзаров** (шамамен 1822, Ресей, бұрынғы Байкал сырты облысы Кутетуев ұлысы — 1855, Иркутск қаласы) — бурят ғалымы. 

Қазан университетін алтын медальмен бітірген (1846). Университетте моңғол тіліне қоса санскрит, қытай, маньчжур және түрік тілдерін меңгереді. Студент кезінде маньчжур тілінен “Ту-лишеньнің саяхаты” мен ойрат тілінен “Убашы қонтайшы туралы аңыз” деген қолжазбаларды орыс тіліне аударады. 1847—1848 жылдары Санкт-Петербургтегі Азия музейінде ғылыми-зерттеу жұмыстарымен шұғылданды. 1850—1855 жылдары Иркутскіде арнайы тапсырмалар орындайтын шенеунік болды. “Ергенеқон атауы туралы”, “Моңғол атауының шығу тегі”, “Шыңғыс тасы”, т.б. мақалалар жазды. 

Негізгі ғылыми мұрасы — “Қара сенім немесе монғолдардағы шамандық” (1846) атты еңбегінде шамандықтың шығу тарихы, діни жүйе ретіндегі мәні мен ерекшеліктерін бай да нақтылы материалдар негізінде көрсетіп берді. Оның жарық көрген 15 тарихи-философиялық, этнографиялық еңбектері, 3 қолжазбасы Шығыс жазба ескерткіштерін терең талдауға негізделген құнды зерттеулер қатарына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Забайкалье облысында туғандар
Санат:1885 жылы қайтыс болғандар
Санат:Иркусткде қайтыс болғандар
Санат:Ресей моңғолтанушылары
Санат:Бурятия тұлғалары
Санат:Бірінші Қазан гимназиясы түлектері
Санат:Шаманизмді зерттеушілер
Санат:Бурятия ғалымдары
Санат:Қазан университеті түлектері
Байжігіт

(*Байжігіт Тоқтарқожаұлы Қабанбай батырдың арғы атасы*)

**Байжігіт Жаулыұлы** (1705 — 1795) — батыр, күйші, композитор, сазгер. Байжігіт өмірі дені ат үстінде, қалмақ басқыншыларына қарсы ұлт-азаттық күрес кезеңінде өткен.
Найман тайпасының Қаракерей руының Жастабан елінен шыққан.

## Өмірбаяны
Найман ішіндегі Жастабан елі бір жағы Тарбағатайдың сыртын, бір жағы Шыңғыстаудың бауырын жайлаған.
Бұл кезде Байжігіт Жәнібек Бердәулетұлы батырды сағалаған деседі. Күйшінің өмірі негізінен қазіргі Шұбартау  ауданының шегіндегі Бақанас, Балқыбек, Көксала өзендерінің бойында өткен.
Шығыс Қазақстан күйшілік, домбырашылық дәстүрінің, жалпы қазақ күй өнерінің шертпе күй саласының дамуына, көркейуіне мұрындық болған күйші. Ел аңызы Абылай хан заманында өмір сүрген Байжігіт 300 күй шығарған дейді. Заманында «күй иесі Байжігіт», «күй перісі» атанған. Байжігіт өзіне дейінгі күйшілік, домбырашылық өнердің озық қасиеттерін бойына сіңіре отырып, оны жаңа белеске көтерген бірегей тұлға.
Артына мол мұра қалдырған өнер иесі Байжігіттің тәлім алған ұстаздарының бірі - Сары Нияз төре деген күйші адам екен. Байжігіт 13-14 жас шамасында киіз үйдің сыртында отырып, іштегі отырған, сол кезде елге атақты Сары Нияз төремен күй тартысқа түседі. Өзімен күй тартысқа түсіп отырған күйшінің орындаушылығына риза болып сыртқа шықса, жап-жас бала екендігін көріп қайран қалады. Осыдан бастап Сары Нияз Байжігітті шәкірт қылып домбырашылық өнердің барлық құпия сырына қанықтырыпты.
Тарихта «Ақтабан-шұбырынды» атанған кезеңде Байжігіт 18 жасар жігіт екен. Елмен бірге үрей кешіп, азап шекседе домбырасын тастамапты. Осы кезеңде «Ақтабан» атты күй шығарады.
Байжігіттің қилы кезеңге арналған ең елеулі туындысы «Қайың сауған» күйі. Осы күй күйшінің есімін бүкіл елге әйгілейді. Жаңа өрлеп келе жатқан жас сұлтан Абылай, күйшіні ордаға алғызады. Байжігіт өмірінің бірталай уағы осы Абылай төңірегінде өтеді.
Күйшінің жоғарыда аталған күйлерінен басқа «Нарын» (төрт бөлімді), «Азат» (екі бөлімді), «Арман», «Көкейкесті» атты күйлері болған.
Күйші 80 жасқа келгенде сіреспе деген ауруға шалдығып (сірә паралич болса керек) төсек тартып жатып қалады. Өлім сағаты таяған кезде сахара өнерпаздарының көне салты бойынша жұртпен күй арқылы қоштасады. Оң қолы шертуге келмеген себепті күйші ең ақырғы сырлы күйін алақанының қырымен қағып ойнаған көрінеді. Күй ұрпақ жанында «Көкейкесті» деген атпен сақталған.
## Шығармалары
Сол жорықтар әсерімен “Нарын”, “Қылау батыр”, “Алмажай” сияқты күйлерін шығарған. Эпикалық сарында тартылатын күйлерінде ел қорғаны болған жаужүрек батырлардың бітім-келбеті музыка тілмен өрнектелген. Оның “Секіртпе”, “Бұлғын сусар”, “Тоғыз тоты”, “Қособа” атты күйлері  тыңдаушыны ерекше нәзік сыршылдығымен елітеді. Бұлардан басқа “Азат”, “Ақтабан”, “Аңшының зары”, “Беласар”, “Қашқан қалмақ”, т. б. күйлері бар. Байжігіт күйлері қазіргі Шығыс Қазақстан облысында (Семей өңірі, Шұбартау, Аягөз, Абай ауд.) және Шығыс Түркістанда кең тараған. Оның күйлерін Манеке, Мыңқабыл, Бекжан, Талтүс, Рәш, Қоңыр, Ақжүрсін, Қызай, Бодау, Жүнісбай, Құлыншақ сияқты күйшілер кейінгі ұрпаққа жеткізген.

## Дереккөздер


Санат:Күйшілер
Әбділрахман Советұлы Мадияров

**Әбділрахман Советұлы Мадияров** (1947 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Аққайнар ауылы) – мал дәрігері. Алматы зооветеринария институтын (1970), Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетін (2004) бітірген. Астрахан ауданы Степняк кеңшарында вет. техник, Егіндікөл ауданы Армавир кеңшарында бас мал дәрігері, Егіндікөл ауданы бас мал дәрігерінің орынбасары (1970 – 74), Астрахан ауданы вет.-бактериол. зертханасының директоры (1974 – 79), Сілеті ауданы ауыл шаруашылығы басқармасының бас дәрігері (1979 – 81), 1981 жылдан Сілеті ауданы Минск кеңшарының төрағасы, 1991 жылдан Егіндікөл ауданы агроөнеркәсіптік бірлестігінің төрағасы, 1994 жылдан Сілеті ауданы әкімдігінің басшысы, 1997 жылдан Ақкөл ауданының әкімі, 1998 жылдан Ақмола облысы Әлеум. бағдарламалар және халықты жұмыспен қамтамасыз етуді үйлестіру басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. Медальдармен, құрмет грамоталарымен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Ветеринария
Санат:1947 жылы туғандар
Түркістан шаяны

**Туркiстан Шаяны** (Astacus kesslerі) – шаянтәрізділер класына, он аяқты шаяндар отрядына, астацидтер тұқымдасына жататын түр. Түркістан облысындағы Қайнар, Бөріжар, Талас (жоғ. ағысында) өзендерінде, Бөріжар су қоймасында кездеседі. Бұрын Сырдария өз-нің ағысын реттегенге дейін, оның жайылма көлдерінде көп тараған болатын. Негізінен өзендердің құлама жағалауларының қуыстарын, тастардың астын мекендейді. Дене мөлшері аса үлкен емес. Карапаксының (шаянның баскөкірек қалқанының) пішіні созылыңқы, жұмыртқа тәрізді. Баскөкірегі тегіс не төмпешіктермен жабылған. Кеудесінің алдыңғы жүру аяқтарының ұшында үлкен қысқышы бар, ол жемтігін ұстауға, оны жұлуға, жауынан қорғануға және денесін тазартуға арналған. Аталықтарының қысқышы қысқа және жалпақ болады. Құрсағы ұзын, аяқтары жүзіп жүруіне жарамайды. Аналықтары жұмыртқаларын құрсақ аяқтарына жабыстырып, ұрпақтары дамып шыққанша өзімен алып жүреді. Аталықтарының құр-сақ аяқтарының 1 – 2 жұбы шағылыс мүшесіне айналған. Дара жыныстылар, іштей ұрықтанады. Аналықтары ұрықтанған уылдырықтарын (200 – 300 аралығында) маусым айына дейін өзімен алып жүреді. Дамуы метаморфозбен өтеді. Көбеюі күзге келеді. Туркiстан Шаяны – өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түр ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Онаяқты шаяндар
Хабиболла Құсайынұлы Оспанов

**Хабиболла Құсайынұлы Оспанов** (10 шілде 1932 — 25 қараша 2022) — химия ғылымдарының докторы (1981), профессор (1983), Халықаралық және Қазақстан Республикасы Минералды ресурстар ғылым академияларының академигі (1995), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнертапқышы (1976). Арғын тайпасының Бегендік руынан шыққан.

## Еңбек жолы
* 1955 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1965) бітірген;
* 1955–1958 жылдары Павлодар облысы Майқайың кентіндегі мектепте мұғалім, «Майқайыңалтын» комбинатында инженер;
* 1958–1962 жылдары орталық лаборатория бастығы;
* 1965–1976 жылдары ҚазМУ-да кіші, аға ғылым қызметкер;
* 1976–1983 жылдары профессор;
* 1983–2002 жылдары кафедра меңгерушісі болып жұмыс істеді;
* 2002 жылдан ҚазҰУ-да профессор қызметін атқарады;

## Ғылыми еңбектері
1979 жылы «Разработка физико-химических основ и принципов прогнозирования последовательного растворения минералов и неорганических материалов (на примере сульфидов, оксидов, силикатов)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми еңбектері негізінен химияның және электрхимияның неорганикалық  физика, химия технологиясын зерттеу мәселесіне арналған.

1100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 22 монография (мысалы: «Физико-химические основы избирательного растворения минералов», 1993; «Общие принципы урегулирования действия гальванического эффекта между сульфидными в условиях гидрохимического процесса», 2004, т.б.), 20 оқулық пен оқу құралының авторы. 150 өнертабыс пен патенттердің, 3 халықаралық жаңалықтың иегері.

## Дереккөздер

Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:КСРО химиктері
Санат:Қазақстан химиктері
Мағзұмов Амантай

**Мағзұмов** Амантай (1943 жылы туған, Бурабай ауданы Қоңырағаш ауылы) – шабандоз. Құрметті спорт қайраткері. Еңбек жолын жылқышы болып бастап, кейіннен Абылайхан кеңшарында бригадир болып жұмыс істеген (1963 – 93). Ауданы, облыстық, республикалық ат жарыстарына қатысып, жүлделі орындарды иеленді. Ақан серінің (1993), Ж.Жабаевтың, К.Қасымовтың (2003), Ғ.Мүсіреповтің (2005) мерейтойларына, Қазақстан Республикасының астанасы Астана қаласының ашылу салтанатына (1998) арналған республикалық жарыстарға, Алматы облысы Ұзынағаш ауылында өткен ҚР Президентінің Кубогіне (2000) қатысып, жүлделі 1-орындарды иеленді. Орденмен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Түркістан федералистері партия

**Туркiстан федералистерi партиясы** – Ақпан революциясынан кейін қалыптасқан саяси ахуал жағдайында Түркістан халықтарының мүддесін қорғау мақсатында құрылған қоғамдық-саяси ұйым.

1917 ж. қыркүйекте Ферғана облысы мұсылмандары ұйымдарының Әндіжанда өткен съезінде құрылған. Оны құру ісімен айналысқандардың қатарында М.Бехбудий, Мүнауар Қари секілді қайраткерлер болды. Партия бағдарламасында Түркістан өлкесінің Ресей федерациясы құрамында аумақтық автономия алу керектігі басты талап ретінде қойылатындығы аталып көрсетілді. Сондай-ақ бағдарламада:
* болашақта Түркістанның демократиялық республика болуы
* жердің халықтық меншік ретінде жариялануы
* дін ісі мемлекеттік істен ажыратылуы
* халық ағарту ісін ұлттық мүддемен ұштастыру
* әйел теңдігін қамтамасыз ету секілді мәселелер қамтылды. 

Түркiстан федералистерi партиясы толыққанды партия ретінде қызмет ете алмады. Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына партия атынан депутаттыққа кандидаттар ұсынылмады. Сондай-ақ бұл партияны жергілікті халықтың бірқатар топтары мойындамады. Мәселен, С.Лапин жетекшілік еткен “Шуро-и-Улема” ұйымы Туркiстан федералистерi партиясын қолдамайтындықтарын ашық танытып, оның орнына “Түркістан мұсылмандарының одағы” атты партия құруды ұсынды. Осындай себептерге байланысты 1917 ж. күзде Туркiстан федералистерi партиясы өз қызметін доғарды

## Дереккөздер

Санат:Орталық Азия
Санат:КСРО саяси партиялары
Октябрь Александрович Хан

**Октябрь Александрович Хан** (1924 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі, Хоссанский ауданы Нижний Янчиха станциясы) – техника ғылымдарының докторы (1973), профессор (1975).

## Өмірбаяны
* Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1946, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген.
* Химия ғылымдары институтының аспирантурасын (1951) бітірген. 
* Ертіс мыс балқыту зауытында ауысым шебері, технолог (1946–1949)
* Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1951–1952)
* Қазақстан ғылым академиясының ғылыми-зерттеу институтында зертхана меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1957–1963)
* Бүкілодақтық түсті металл ғылыми-зерттеу институтында зертхана меңгерушісі (1963–1979)
* 1979 жылдан Шығыс Қазақстан техникалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.

## Ғылыми еңбектері
* 1972 жылы *«Исследование и разработка электрохимических способов извлечения кадмия и меди в виде не компактных осадков в гидрометаллургическом производстве»* тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 
* 150-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Марапаттары
* Халықтар достығы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Приморье өлкесінде туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Бүкілодақтық түсті металл ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Нөгербек Мағзұмов

**Мағзұмов** Нөгербек (1936, Зеренді ауданы Жылымды ауылы – 2000) – журналист, жазушы. КСРО Журналистер одағының мүшесі. Астана қаласының Құрметті азаматы. ҚазҰУ-ды бітірген (1958). Көкшетау облыстық «Көкшетау правдасы» газетінде тілші (1958 – 61), облыстық радиода Бас редактор (1961 – 96) болып жұмыс істеген. «Жұмбақтас сыры» жинағы (1980), «Дала құты» (1978), «Мәмбетәлі» романының 1-томы (1996), «Таңғы бозалаң», «Гимназияда оқып жүр», «Қоңыраттың күнделігі», «Зарина» («Сақ патшайымы»), «Бұлт астында күн жатпайды» кітаптарының авторы. «КСРО радио және теледидарының үздік қызметкері» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Магдалиновка (Ақмола облысы)

**Магдалиновка** — Ақмола облысы Атбасар ауданы, Ярослав ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Атбасар қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 21 км, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 221 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1908 жылы қаланған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Бастауыш мектеп, дәрігерлік пункт, клуб, дүкен бар. Жақын темір жол станциясы – Атбасар (21 км).

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы елді мекендері
Байтелиев Төлтай

**Байтелиев Төлтай** (1938 жылы туған, Түркістан облысы Созақ ауданы Сызған ауылы ) – техника ғылым докторы (1992), профессор (1991), ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Мәскеу мемлекеттік университетінде аға лаборант, ассистент, аспирант (1961–1970), Қазақстан Ғылыми Академияның Математика және механика институтында кіші ғылым қызметкер (1970–1974), Қазақ химия-технология институтында кафедра меңгерушісі, доцент (1974– 1986), Халықар. қазақ-түрік университетінде профессор (1986–1991). 1993 жылдан осы университетте кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Нестационарные задачи о волнах напряжений в упругом однородном и структурно-неоднородном массивах горных пород» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Байтелиев 75 ғыл. еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>
Львовское (Ақмола облысы)

**Львовское** — Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы ауыл, Львов ауылдық әкімдігі орталығы. Іргесі 1954 жылы қаланған. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Державинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Негізгі мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, кітапхана, пошта байланыс бөлімшесі бар. Львовскоеде азамат соғысына қатысушыларға (1972), 2-дүниежүзілік соғыста қаза болған жауынгерлерге ескерткіш (1995) орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы елді мекендері
Жол төсегіш

**Жол төсегіш** – темір жолдың рельс-шпал торын тасымалдауға және оны төсеуге арналған машина. Рельспен жүретін жол төсегіш құрамында консольдік төсегіш кран, моторлы дизель-платформа және құрамға дайын рельс буындарын жеткізіп тұратын платформа болады (1-сурет). Мұндай жол төсегіштің жұмыс өнімділігі 1,2 км/сағ. Жаңа техникалық жол салуда алдыңғы жағы тракторға тіркелетін, ал артқы жағы 2 шынжыр табанды арбаға орнатылған, порталға сүйенетін жүк көтергіш лебедкамен жабдықталған тракторлы жол төсегіш қолданылады. Мұнда рельс буындары тиелген платформа порталдың астыңғы жағына орнатылады (2-сурет). Тракторлы жол төсегіштің жұмыс өнімділігі бір ауысымда 1 – 2 км.

## Сілтеме


Санат: Көлік және коммуникация
Надежда Константиновна Лукьянченко

**Лукьянченко Надежда Константиновна** (1939, Есіл ауданы Гурьяновка ауылы) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1982). 12 жасынан бастап еңбекке араласқан.1954 жылы Зеленая роща ұжымшарында тіркемеші, Заречный кеңшарындағы кешенді бригадада сауыншы (1954 – 89) болып жұмыс істеді. 2 мәрте Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
* «Ақмола облысы» энциклопедиясы
* http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=27233

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Сауыншылар
Лузина Светлана Викторовна

**Лузина** Светлана Викторовна (1968 жылы туған, Ресей, Пермь облысы Очерский ауданы Павлов кенті) – балет бишісі. «Горняк» орталығы мәдениет үйі балет студиясының жетекшісі (1994). Лузинаның шәкірттері Ресей мен Қазақстанның театр сахналарында өнер көрсетіп жүр. Оған «Облыстың үздік балеринасы» атағы берілген (2000). «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Луговое

* Луговое – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл. 
* ''Луговое'' – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы таратылған ауыл. 
* Луговое – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл. 
* Луговое – Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы ауыл.

Санат:Айрық беттер
Лукин Владимир Дмитриевич

**Лукин Владимир Дмитриевич** 1952 жылы 7 тамызда Солтүстік-Қазақстан облысы Марьевка ауылында туған. Орыс. 
Әкесі - Лукин Дмитрий Григорьевич, марқұм,  қызметкер болған. Анасы - Лукина Татьяна Яковлевна, марқұм.

К.Д. Ушинский атындағы Петропавловск педагогикалық институтының дене тәрбиесі факультетін (1972) дене тәрбиесі пәнінің оқытушысы мамандығы бойынша; Абай атындағы Алматы педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетін (1978) сурет сабағының мұғалімі мамандығы бойынша бітірген.

Солтүстік-Қазақстан мемлекеттік университетінің профессоры (2000 жылдан). Орыс және нөміс тілдерін біледі. Көркембейнелеу өнеріндегі әдісі - сурет, мүсін өнері. Орыс тіліндегі өмірбаяндық хикаят - «Екі өмір» кітабының (2007) авторы; 2008 жылы кітап ағылшын тіліне аударылды (Хьюстон); қазақ тіліндегі тәржімесі жарыққа шығу алдында. 
Мүсін өнеріндегі негізгі жұмысы - Алматы  қаласындағы Әулие-Вознесенск кафедралді соборындағы көркем сурет (2000-2005). Республикалық, бүкілодақтық, халықаралық көрмелерге қатысушы, оның ішінде АҚШ қалалары бойынша жылжымалы көрмесі (2007-2008); Америка медицина академиясының 75 жылдығына арналған Сан-Франциско (8 наурыз, 2008); Чикаго (20 шілде, 2008)  қалаларындағы көрмелері. Жұмыстары АҚШ, Нидерланд, Грекия, Германия, Англия, Жапония, Корея, Францияның және т.б. жеке коллекцияларында бар. «Сторн Слоун» (Хьюстон, АҚШ), «Стурре» галереяларында (Нидерланд),  Қазақстан Республикалық галереясында (Алматы ) көрсетілген. 
«Саябақта» - «Жаңбырдан кейінгі екеу» (2008) сериясы бойынша салған картинасы үшін АҚШ Көркемөнерлер академиясының алтын медалімен марапатталған. КСРО және  ҚР Суретшілер одағының мүшесі.  Конькимен тез жылдамдықта жүгіру халықаралық кластағы КСРО спорт шебері.  Қазақстан жастары арасындағы абсолютті чемпион (1971). Коньки жарыстары спорты бойынша КСРО БО чемпионы (1972-1973).

Діни көзқарасы - православиелік.

Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы - Т. Рузвельт.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Оптимистік».

Хоббиі - көгал алаңцары, гүлдер.

Сүйіп оқитын әдебиеті - классикалық орыс әдебиеті. 
Үйленген. Жұбайы - Лукина Ольга Михайловна, меди-цина ғылымдарының кандидаты, дәрігер. Ұлы - Игорь 
(1990 жылы туған.);  қызы - Юлия (1992 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шығыс Қоңырат

**Шығыс Қоңырат** — Қарағанды облысы Балқаш қалалық әкімдігіне қарасты болған кент (1956 жылдан), 2002 жылы Қоңырат кентіне қосылған.

## Географиялық орны
Балқаш қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 21 км жерде орналасқан. 

## Халқы
2009 жылы жергілікті тұрғындар саны 405 (195 еркек және 210 әйел) адам болса, 2009 жылы 15 адамды (9 еркек және 6 әйел) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1942 жылы молибден кеніші негізінде қаланған. Мұнда Шығыс Қоңырат молибден кенішінің кеншілері, Балқаш қаласының батысындағы Сарықұм қоңыр көмір кенішінің вахталық тәсілмен жұмыс істейтін кеншілері тұрады. Елді мекенде пима басу цехы және ұсақ жеке кәсіпорындар, т.б. жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Балқаш қалалық әкімдігінің таратылған елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Мүсілім Ысмайылұлы Байтенов

**Мүсілім Ысмайылұлы Байтенов** (1926, Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы – 2001, Алматы қаласы) – биология ғылым докторы (1990). ҚазПИ-ді (1951, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. институтында (1951–1961), Новосибирск қалысындағы КСРО Ғылыми Академияның Сібір бөлімшесінде кіші ғылыми қызметкер (1961–1964), Қазақстан Ғылыми Академияның Ботаника ғылыми-зертханалық ин-тында ғыл. қызметкер (1966–1975), бөлім меңгерушісі (1975–1995) қызметтерін атқарады. «Солтүстік Тянь-Шань биік таулы флорасының түзілу тарихы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ол әр түрлі туысқа жататын 37 жаңа өсімдік түрлерін ашты және оның екі жаңа түрі Байтеновтың атымен аталады; жәндіктердің 8 жаңа туысы мен 100-ге жуық жаңа түрлеріне сипаттама берді. Байтенов 160 ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монография мен 6 кітаптың авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан биологтары
Байжігіт (Сіргелі)

[thumb| alt=A.| ''[Қазақстан Республикасы*.]]

*'Байжігіт''' – қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздегі сіргелі тайпасынан таратылады. Байжігіттің арғы тегі  сіргелінің аты қытай жазба деректерінде б.з.б. 4—3 ғасырлардан белгілі. Олар Үйсін хандығының батысын, қазіргі Ташкент төңірегін, Шыршық өзеннің бойын мекендеген. Байжігіттен Оразымбет, Келімбет, Амандық тармақтары бөлінеді. Ұраны — Қурай. Таңбасы — сірге.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Владимир Захарович Луганский

**Владимир Захарович Луганский** (1930, Көкшетау ауданы (қазіргі Зеренді ауданы), Алексеевка ауылы) – теміржолшы. Қазақстанның еңбек сіңірген теміржолшысы, Көкшетау қаласының Құрметті азаматы (2000). 

Еңбек жолын 1948 жылы темір жол көлігінде жүргізуші болып бастаған. Жол бақылаушысынан темір жол вокзалының бастығына дейінгі еңбек жолынан өткен. Ақмола жүк тасымалдау бөлімі ардагерлер Кеңесінің төрағасы, қалалық ардагерлер кеңесі Төралқасының мүшесі болып сайланған. 

КСРО ХШЖК-нің алтын медалімен және «Құрметті теміржолшы» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан теміржолшылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген теміржолшылары
Санат:Көкшетаудың құрметті азаматтары
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі алтын медалінің иегерлері
Санат:Қазақстанның құрметті теміржолшылары
Лопатников Геннадий Иванович

**Лопатников** Геннадий Иванович (1928 жылы туған) – ветеринария ғылымдарының докторы (1972), профессор (1976). Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1972). Алматы зооветеринария институтын бітірген (1950). Қостанай, Алматы облыстарының шаруашылықтарында мал дәрігері (1950 – 56), 1956 жылдан Алматы зоовет. институтында аспирант, ассистент, доцент, 1975 жылдан кафедра меңгерушісі болып жұмыс істеді. Негізгі ғылыми еңбектері қойлардың жұқпалы аурулары мәселелеріне арналған. Лопатников қойлардың этиологиясын, патогенезін, инфекцияны жұқтырғыштығын зерттеп, осы аурулармен күресу және алдын-алу жолдарын ашқан. 
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Шілменбет Қарауылұлы

**Шілменбет би Қарауылұлы** (1836, қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданы – 1916, Мойынқұм жайлауы) — белгілі би, шешен.

Қаратаудың теріскей бетін жайлаған қазақ рулары арасында Шілменбеттің шешендік, билік сөздері кең тараған. Шілменбеттің Досбай қажы, Көлбай, Бегалы, тағы басқа би, шешендер және Құлыншақ, Молда Мұса, Майлықожа, Мәделі, Қызыл жырау, Зұлпықар ақындармен сөз жарыс, шешендік қағыстары сол атырапта әлі күнге дейін айтылып келеді.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Ходи Тиллаевич Зарифов

**Ходи Тиллаевич Зарифов**, Ходи Зариф (20.3.1905, Ташкент, Табиб а. – 13.1. 1972, Ташкент) – өзбек ғалымы, филология ғылымының докторы (1965), профессор (1967), Өзбекстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1967). 

## Өмірбаяны
* 1923 – 26 жылы Баку оқытушылар семинариясында оқыған. 
* Өзбекстан республикасының орталық музейінде тарих бөлімінің меңгерушісі (1929 – 30)
* Мәскеудегі КСРО халықтарының орталық музейінде ғылыми қызметкер (1930 – 31)
* Өзбекстан ҒА-ның Әдебиет және тіл институтының директоры (1944 –48) болып қызмет істеген. 
* Ташкент педагогикалық институтында, Орта Азия мемлекеттік университетінде дәріс берген (1957 – 72). 
## Еңбектері
* Ауыз әдебиетін, негізінен, эпостық шығармаларды жинап зерттеумен айналысқан. 
* В.М. Жирмунскиймен бірігіп “Өзбек халқының батырлық жыры” монографиясын жарыққа шығарды (1947). 
* Зарифовтың өзбек фольклоры бойынша жинаған материалдары “Кеңес фольклорының үлгілері” жинағына (1954) енген.

## Дереккөздер

Санат:20 наурызда туғандар
Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Ташкентте туғандар
Санат:13 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ташкентте қайтыс болғандар
Санат:Өзбекстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Орта Азия мемлекеттік университеті профессорлары
Санат:Өзбекстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Баку оқытушылар семинариясы түлектері
Марат Рашитұлы Хантурин

**Марат Рашитұлы Хантурин** (1955 жылы туған) – биология ғылымдарының докторы (1997).

## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1978). 
* Қазақстан ғылым академиясының физиология институтында аға зертханашы (1978–1983)
* Қазақстан ғылым академиясының Адам және жануарлар физиологиясы институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1983–1997);
* 1997 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.

## Ғылыми еңбектері
* 1996 жылы *«Эволюция транспортной функции лимафатической системы»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.
* Хантурин М.Р., Бейсенова Р.Р. Изменения сократительной активности лимфатических узлов под воздействием производных гидразина. Вестник КазНУ. Серия биологическая.- 2007, № 4 (34).- С.164-167.
* Хантурин М.Р., Тусупова Ж.Б. Салсоколлин как средство детоксикации при действии арсенита натрия. Вестник КазНУ. Серия биологическая.- 2007, № 4 (34).- С.254-257.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ресми сайты 

Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Лозовое (Астрахан ауданы)

**Лозовое** — Ақмола облысы Астрахан ауданы, Первомай ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Астраханка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей, облыс орталығы – Көкшетау қаласынан 224 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы қаланған. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Негізгі мектеп, кітапхана, клуб, фельдшер-акушерлік пункт, сауда нүктелері, дәріхана, наубайхана, шаруа қожалығы, ауыл шаруашылығы бірлестігі бар. Жақын жерден Алматы – Екатеринбург автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы – Жалтыр (72 км).

## Дереккөздер

Санат:Астрахан ауданы елді мекендері
Анна Никитична Логачева

**Логачева** Анна Никитична (1922 жылы т.) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1971). 1940 жылдан Нан өнімдері өнеркәсібі Алматы бірлестігінің №3 нан зауытында жұмыс істеген. 1961 жылдан Логачеваның бригадасына коммунистік еңбектің ұжымы атағы берілген. Ленин, т.б. ордендермен, медальдармен марапатталған. 1977 жылдан зейнеткерлік демалыста.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Шығыс Қоңырат молибден-вольфрам кен орны

**Шығыс Қоңырат молибден-вольфрам кен орны** - Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан. 1934 жылы ашылды; барлау 1941 жылы, пайдалану 1942 жылы басталған. 

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Кен жоғарғы девон мен төменгі карбонның шөгінділік-метаморфтық, эффузивті-туфогендік тау жыныстарын қиған Қоңырат гранит массивінің шығыс бөлігінде орналасқан. Граниттердегі тіктеу құлаған тау жыныстарын толтырған кварц желілері кен денелері болып саналады. Жеке кен денелерінің қалыңдығы бірнеше см, ұзындығы ондаған, жүздеген метрге дейін жетеді. Екі кенді белдемде 60 кен денесі шоғырланған. 28 желінің өндірістік мәні бар. 

## Минаралдары
Кентас минералдарына: молибденит, пирит, вольфрамит (кварц желілерінде), галенит, сфалерит, флюорит, рутил, сфен (грейзендерде) жатады. Өңделетін металдары: молибден, вольфрам; аз мөлшерде рений, теллур, селен, скандий алынады. Кен орнының гидрогеологиялық жағдайлары пайдалану жұмыстарын жүргізуге қолайлы. Өндірілген кен Балқаш кен байыту фабрикасына жөнелтіледі. Кен гидротермалдық типке жатады. Кеніш молибденге сұраныстың кемуіне орай 1996 жылда жабылған. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Пантелеймон Кондратьевич Пономаренко

**Пантелеймон Кондратьевич Пономаренко** (9 тамыз 1902 — 18 қаңтар 1984) — қоғам және мемлекет қайраткері, елші, генерал-лейтенант (1943). 1954 жылдың ақпанынан 1955 жылдың тамызына дейін Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы болды.

## Өмірбаян
нобай|оңға|Партизандық қозғалыстың Орталық штабы басшысы қызметінде
нобай|оңға|Әскери мундирінде
* Краснодар жұмысшы факультетін (1927), Мәскеу көлік инженерлері институтын (1932) бітірген. 
* 1938 жылға дейін әскер қатарында болды, инженерлік қызмет атқарды. 
* 1938 ж. БК(б)П ОК аппаратында нұсқаушы, бөлім меңгерушісінің орынбасары
* 1938 — 47 ж. Белоруссия К(б)П ОК-нің 1-хатшысы
* 1942 — 44 ж. Жоғарғы Бас командование ставкасы жанындағы орталығы партизан қозғалысы штабының бастығы
* 1944 — 48 ж. Белоруссия ХКК-нің, Министрлер Кеңесінің төрағасы. 
* 1948 жылдан БК(б)П ОК-нің хатшысы
* 1950 — 53 ж. КСРО Дайындау министрі, КСРО Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары. 
* 1953 — 54 ж. КСРО Мәдениет министрі. 
* 1954 жылдың ақпанынан 1955 жылдың тамызына дейін Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы болды. Пономаренко Қазақстанды басқарған кезде тың және тыңайған жерлерді игеру қарқынды түрде жүріп, республикаға басқа ұлт өкілдері көптеп әкелінді. 
* 1955 — 62 ж. КСРО-ның Польшадағы, Үндістандағы, Непалдағы, Нидерландтағы елшісі
* 1961 — 62 ж. Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттікте Кеңес Одағының өкілі. 
* Бірнеше орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Краснодар өлкесінде туғандар
Санат:КСРО генералдары
Санат:КСРО министрлері
Санат:Қазақстан Компартиясы бірінші ОК хатшылары
Санат:КСРО елшілері
Лиховидов Федор Федорович

**Лиховидов** Федор Федорович (1930 – 2002) – мемлекеттік қайраткері, Көкшетау қаласының Құрметті азаматы (2000). КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген соң, 1964 жылы Көкшетау қалалық атқару комитетінің төрағасы болып тағайындалады.1965 жылы мамыр айында Лиховидов қалалық партия комитетінің 1-хатшысы болып сайланып, осы қызметті 15 жыл атқарды. Кейіннен Көкшетау облысы партия комитетінің Жеңіл және тамақ өнеркәсібі бөлімінің меңгерушісі, үгіт және насихат бөлімінің меңгерушісі, облыстық атқару комитеті  Баспа ісі, полиграфия және кітап саудасы басқармасы бастығының орынбасары, «Полиграфия» бірлестігінің директоры қызметтерін атқарған. 3 мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Зарқұм

**Зарқұм** – мұсылман әскерлерінің жеңісі мадақталатын, әлемнің көптеген елдеріне кеңінен таралған діни қисса. Қисса қазақ даласына ислам дінінің орнығуымен бірге әуелде ауызша таралған. Алғаш рет қазақ тілінде 1877 жылы Қазан қаласынан кітап болып шыққан. Құрастырушысы мен баспасы белгісіз. 1879, 1881, 1888 жылдары Ш.Хұсайыновтың құрастыруымен университет баспаханасында, 1883 жылы Вячеслав баспаханасында, 1902, 1904, 1907 жылдары Ш.Хұсайынов ұрпақтарының құрастыруымен университет баспаханасында, 1909, 1910, 1914, 1916 жылдары Б.Л. Домбровский баспаханасында (Қазан), барлығы 12 рет жарық көрген. Қиссада Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) заманында ислам дінін қорғау мақсатында болған соғыс қимылдары суреттеледі. Шайқас эпикалық ауқымда жырланған (қара Діни қиссалар). “Зарқұм” қиссасы – ислам дінін қорғау жолындағы мұсылмандар күресін көркем бейнелейтін діни тақырыптағы құнды ескерткіштердің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Петр Дмитриевич Литвинов

**Петр Дмитриевич Литвинов** (1916, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Люботино ауылы – 1943, Украина, Днепропетровск облысы Верхнеднепровск ауданы Бородаевка ауылы) –Кеңес Одағының батыры (1943). 1939 жылдан Қызыл армия қатарында. Далалық майданның 53-атқыштар дивизиясының миномет ротасында бөлімше командирі болған. 1943 жылы 18 қазанда ұрыста қаза болған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Вадим Хрисанфович Харасахал

**Вадим Хрисанфович Харасахал** (18 қазан 1918, Украина, Николаев облысы – 17 қараша, 1966, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1966), профессор (1966).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1942, *қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]*) бітірген.
* Осы оқу орнында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі (1942–1966) қызметтерін атқарған.

## Ғылыми еңбектері

* Ғылыми еңбектері жай дифференциалдық теңдеулердің периодты дерлік шешімдерінің бар болуына, квазипериодты коэффициенттері бар сызықты жүйелердің өткізгіштігіне арналған.

## Дереккөздер

Санат:18 қазанда туғандар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Николаев облысында туғандар
Санат:17 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1966 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Никита Васильевич Литовченко

**Литовченко** Никита Васильевич (1919, Атбасар ауданы Новопетропавловка ауылы) – металлург ғалым, техника ғылымдарының докторы (1967), профессор (1969). 1942 жылы Магнитогорск металлургия институтын бітіргеннен кейін Магнитогорск металлургия комбинатында жұмыс істейді. 1946 – 76 жылдары Кен-металлургия институтында ассистент, доцент, профессор, 1974 жылдан кафедра меңгерушісі, 1976 жылдан Липецк политех. институтының проф-ы қызметтерін атқарған. Литовченко зерттеулері негізінде Кривой Рог, Череповца, Батыс Сібір металлургия зауыттарында, «Азовстальда», сондай-ақ шетел кәсіпорындарында прокат стандары жобаланған. Литовченко – 3 оқулықтың, 12 монографияның авторы. Орден, медальдармен марапатталған. 
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Фрида Гавриловна Литау

**Литау** Фрида Гавриловна (1923, Ставрополь өлкесі, Степнов ауданы Довсун с. – 1977) – еңбек ардагері, сауыншы. Социалистiк Еңбек Ері (1966). Еңбек жолын 1935 жылы Ставрополь өлкесі Правда ұжымшарында бастаған. 1941 жылдан бұрынғы Көкшетау облысы Зеренді ауданы Шағалалы кеңшарында, 1949 жылдан Көкшетау Мемл. ауыл шаруашылығы тәжірибе ст-нда сауыншы болып жұмыс істеген. Ленин және «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
* «Ақмола облысы» энциклопедиясы
* Литау Фрида Гавриловна 

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Шығыс Қытай теңізі

**Шығыс Қытай теңізі**, Дунхай – Тынық мұхиттың жартылай тұйық теңізі. Солтүстігінде Корей бұғазы арқылы Жапон теңізімен, солтүстік-батыстан Сары теңізбен, оңтүстікте Тайвань бұғазы арқылы Оңтүстік Қытай теңізімен жалғасады. Ауданы 752 мың км2. Орташа тереңдегі 349 м, орташа көл. 263 мың км3. Ең терең жері 2717 м (шығыс бөлігі). Климаты муссондық. Мамыр – қазан аралығындағы оңтүстіктен солтүстікке жылжитын тайфундар (жылына 3 – 4 рет) күшті дауыл тудырады. Ауаның орташа температурасы ақпанда 5° – 15°С, тамызда 26°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1146 – 2244 мм. Теңіздің шығыс бөлігінде тұрақты Солтүстік Пассат жылы ағысының солтүстік тармағы әсер етеді. Бұл ағыстың бір тарамы Жапон теңізіне өтеді, екіншісі Кюсю аралынан оңтүстікте мұхитқа өтіп Куросио ағысының бастамасын береді. Тұздығы 5‰-ден (Янцзы өзені атырауында) 34,5‰-ге дейін. Толысуы жарты тәуліктік (7,5 м). Кит, дельфин, акула, теңіз жыланы, сардина, дыбыс шығаратын балық, камбала, тунец, кефаль, т.б. тіршілік етеді. Тағамдық балдырлар, тұз өндіріледі. Маңызды теңіз жолдары өтеді; ірі порттары – Шанхай, Цзилун, Нинбо, Вэньчжоу (Қытай), Нагасаки (Жапония).

Санат:Шығыс Қытай теңізі
Санат:Қытай географиясы
Санат:Жапония географиясы
Каолин

**Каолин** – *[[каолинит]] минералынан* құралған саз тәрізді тау жынысы. 

Каолин слюдалы-дала шпатты минералдардың (гранитоид, гнейс, тақтатас, т.б.) үгілуінен немесе гидротермальдік өзгерістерге ұшырауынан түзіледі. Каолин алғашқы (түзілген орнында сақталған) және туынды (басқа жерге ауысып шөккен) болып екі түрге бөлінеді. Алғашқы каолиннің ірі кен орындары төменгі мезозойдың үгілу қыртыстарында шоғырланған. Оларда тау жыныстарының бастапқы құрылымы сақталған. Туынды каолин линза, қабат түрінде кездеседі. Олар жер бетіне жақын орналасқандықтан, ашық әдіспен игеруге ыңғайлы. Өңделмеген каолиннен отқа төзімді материалдар дайындалады. Өндірістің басқа салалары үшін каолин байытылады. Байытылған каолиннен фарфор және фаянс бұйымдары жасалады, сондай-ақ, қағаз, резина, парфюмерия, химия өнеркәсіптерінде, медицинада кеңінен қолданылады. Қазақстанда каолиннің Алексеевское, Елтай (Ақмола облысы) кен орындары игерілуде.

Қайта түзілгені құмды шөгінділерде линза, ұя, қат пішінді болады. Каолин қыш өнеркәсібінде фарфор, фаянс бұйымдарын, электртехникада оқшаулағыш, отқа төзімді оқбақырлар жасауға пайдаланылады, одан баска қағаз, мата, резеңке, сабын, парфюмерия, карындаш, бояу өндірістерінде және т.б. колданылады.

## Дереккөздер

Санат:Материалдар
Санат:Тау жыныстары
Тамара Ивановна Лисовая

**Лисовая** Тамара Ивановна (1938 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Красивое ауылы) – кітапханашы. ҚазКСР-нің еңбегін сіңірген мәдениет қызметкері (1980). Ақтөбе мәдени ағарту училищесін бітірген (1961). 1956 жылдан зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін Красивое ауылдық кітапханасының меңгерушісі болып жұмыс істеді. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. 
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Любовь Андреевна Липатова

**Липатова** Любовь Андреевна (1929, Ресей, Курск облысы Глушковский ауданы Алексеевка ауылы) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1967). Есіл ауданы Мирный кеңшарында агроном, 1966 жылдан Целиноград облысы ауыл шаруашылығы тәжірибе ст-нда тұқым өсіруші агроном қызметтерін атқарған. Ордендермен, медальмен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедияс

Санат:Тұлғалар
Каолиндену

:**Каолиндену** – гидротермальдік және экзогендік процестер нәтижесінде өзге минералдар есебінен метасоматоздық жолмен каолин минералдар тобының түзілу процесі. Каолинену ылғалды субтропик жағдайында, каолиндік үгілу қыртысындағы гранит, сиенит, т.б. дала шпатты жыныстардың үгілуі кезінде жүреді. Бұл процесте дала шпаттарынан әуелі алюминий тотығына бай серицит түзіледі. Серицит сумен әрекеттескенде гидрослюда мен каолинитке айналады. Тау жыныстарының күшті каолиндену процестері карбон, юра, палеоген, неоген кезеңдерінде қарқынды болған. Каолиндену басты кен іздеу белгілерінің бірі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология