open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Замир Садықұлы Сағынов

**Замир Садықұлы Сағынов** (1966 жыл 18 қазан Батыс Қазақстан облысы) - қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
* Өскемен құрылыс-жол институтын «Автомобиль жолдары» мамандығы бойынша тәмамдаған, инженер-құрылысшы. 
* 1991 -1998 жылдар аралығында Фурманов аудандық автожол мекемесінде жол мастері, прораб, Облыстық "Орал жолдары" қазынашылық кәсіпорынының бас инженері, жол қауіпсіздік байланыс және жол қорғау бөлімінің бас маманы болып қызмет еткен. 
* 1999-2006 жылдар аралығында Батыс Қазақстан облыстық "Қазақавтожол" РМҚК пайдалану жөніндегі директор орынбасарының міндетін атқарушы, Батыс Қазақстан облыстық Автомобиль жолдары басқармасының бастығы, Казталов ауданының әкімі қызметін атқарған. 
* 2006 жылдың наурыз айынан Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлігі Көлік инфрақұрылымын дамыту комитеті төрағасының бірінші орынбасары.
* 2008 жылдың қаңтар айында Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлігі Көлік инфрақұрылымын дамыту комитетінің төрағасы лауазымына тағайындалды.
* 2007-2014 жылдары Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлігі Автомобиль жолдары комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 
* 2014 жылдың наурыз айынан тамыз айына дейін Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлігінің жауапты хатшысы болды.
* 2015 жылдың тамызынан - Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің жауапты хатшысы қызметіне тағайындалды.

## Марапаттары
* «Ерен еңбегі үшін» медалі
* «Астанаға 10 жыл» медалі.

## Дереккөздер

Санат:18 қазанда туғандар
Санат:1966 жылы туғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Казталов ауданының әкімдері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Ұлан Сапарұлы Байжанов

**Ұлан Сапарұлы Байжанов** (9 тамыз 1958 жыл Алматы қаласы) - заңгер, Бас прокуратура жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының ректоры, Қазақстан Республикасы мемлекеттік кіріс вице-министрі (1999-2002).

## Өмірбаяны
* Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін тәмамдаған. 
* 1987-1991 жылдары Алматы қалалық атқару комитетінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі. 
* 1991-1995 жылдары - Алматы қалалық әділет басқармасының бастығы. 
* 1995-1997 жылдары - «Алматы - Заң» құқықтық орталығының бас директоры. 
* 1997-1999 жылдары - «Қазақтелеком» ашық акционерлік қоғамының вице-президенті - атқарушы директоры. 
* 1999-2002 жылдары - Қазақстан Республикасы мемлекеттік кіріс вице-министрі. 
* 2003 жылдан бастап «ҚазМұнайГаз» Ұлттық компаниясы» жабық акционерлік қоғамының құқықтық қамтамасыз ету жөніндегі атқарушы директоры, «ҚазМұнайТеңіз» Теңіз мұнай компаниясы» жабық акционерлік қоғамы бас директорының орынбасары, «Мұнайконсалтинг» жабық акционерлік қоғамының президенті, «ҚазМұнайГаз» Ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы президентінің аппарат басшысы, «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ басқарушы директоры, «Тау-Кен Самұрық» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы болған. 
* 2011 жылғы қаңтардан – 2012 жылдың қыркүйегіне дейін ҚР Бас прокуратурасы аппаратының жетекшісі.
* 2015 жылдың тамызынан -  Бас прокуратура жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының ректоры қызметіне тағайындалды.

## Марапаттары
* Медальмен және Қазақстан Республикасы Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:9 тамызда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Толымбек Ғабділәшімұлы Ғабділәшімов

**Толымбек Ғабділәшімұлы Ғабділәшімов** (24 тамыз 1950 жыл) - саясаткер, Қазақстан патриоттары партиясы төрағасы, медицина ғылымдарының докторы.

## Білімі
* Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген, дәрігер.
* «Әділет» жоғары құқық мектебі заң академиясын бітірген, заңгер. 
## Қызмет жолы
* Онкология және радиология Қазақ ғылыми-зерттеу институтында учаскелік дәрігер, дәрігер-хирург, бөлім меңгерушісі
* Қазақтың дәрігерлердің біліктілігін жетілдіру институты онкология кафедрасының ассистенті, профессоры
* Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесі Денсаулық сақтау комитетінің консультанты
* Қазақстан Республикасы МАК химиялық, биологиялық, медициналық және ауылшаруашылық ғылымдар бөлімі меңгерушісінің орынбасары
* Сенат Аппараты комитеттермен жұмыс істеу бөлімінің консультанты, сектор меңгерушісі
* Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Ана мен баланың денсаулығын қорғау бағдарламаларын үйлестіру бөлімінің бастығы
* Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Заң шығарушылық қызмет және мониторинг орталығының, заң жобалау жұмыстары орталығының сектор меңгерушісі, Заңнама бөлімінің бас консультанты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің қызметін қамтамасыз ету бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып қызмет істеген. 
* ҚР Парламент Сенаты аппараты Табиғатты пайдалану және ауылдық аумақтарды дамыту комитетімен өзара байланыс жасау бөлімі меңгерушісі.
* 2015 жылдың тамызынан - Қазақстан патриоттары партиясы төрағасы.

## Марапаттары
Үш медальмен, соның ішінде «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:24 тамызда туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Мәди Қанатбайұлы Елеусізов

**Мәди Қанатбайұлы Елеусізов** (3 сәуір 1976 жыл Ақтөбе облысы) - қоғам қайраткері, Мәртөк ауданының әкімі (2010-2015).

## Өмірбаяны
* 1997 жылы Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетін экономист
* 2007 жылы Ресей кеден академиясын (Мәскеу қ.) заңгер мамандығы бойынша тәмамдаған.
* 1997-2009 жылдары - «Южбозой» акционерлік қоғамының, Ақтөбе облысы бойынша Кеден басқармасының экономисі. 
* 2009-2010 жылдары - Ақтөбе облысы әкімі аппарат жетекшісінің орынбасары қызметтерін атқарған. 
* 2010 жылдың сәуір айынан бастап Ақтөбе облысы Мәртөк ауданының әкімі.Мәди Қанатбайұлы Елеусізов 
* 2015 жылдың ақпанынан «Нұр Отан» партиясы Ақтөбе облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары.
* 2015 жылдың тамызынан - Ақтөбе облысы әкімі аппаратының басшысы болып тағайындалды.

## Қоғамдық қызметі
* «Нұр Отан» ХДП мүшесі.

## Дереккөздер

Санат:3 сәуірде туғандар
Санат:1976 жылы туғандар
Санат:Ақтөбе облысында туғандар
Санат:Мәртөк ауданының әкімдері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Әли Әбдікәрімұлы Бектаев

**Әли Әбдікәрімұлы Бектаев** (20 сәуір 1962 жыл Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Жаңабазар ауылы) - саясаткер, Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясының төрағасы, экономика ғылымдарының кандидаты, Қазығұрт ауданының (07.2000-09.2002) және Түркістан қаласының (02.2006-05.2008) әкімі.

## Өмірбаяны
Суан руынан шыққан.
* 1984 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын инженер-механик мамандығы бойынша бітірген
* 1992 жылы ҚМЭБИ-н мемлекеттік басқару мамандығы бойынша бітірген.
* 08.1984-07.1985 жылдары Шымкент облысы Ленгір ауданы Сейфуллин атындағы кеңшардың бас инженері. 
* 07.1985 - 08.1987 жылдары Қазақстан ЛКЖО Сайрам аудандық комитетінің комсомол ұйымдары бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 
* 08.1987-11.1989 жылдары Қазақстан Компартиясы Шымкент облысы Сайрам аудандық комитетінің нұсқаушысы.
* 11.1989 - 08.1990 жылдары Шымкент облысы Сайрам ауданының Фрунзе атындағы кеңшары партия комитетінің хатшысы. 
* 08.1990-11.1990 жылдары Ташкент жоғары партия мектебінің тыңдаушысы. 
* 11.1990-07.1992 жылдары Алматы жоғары партия мектебінің, Қазақ экономика, менеджмент және болжамдау институтының тыңдаушысы. 
* 07.1991-10.1991 жылдары Қазақстан Компартиясы Шымкент облыстық комитетінің консультанты. 
* 10.1991-03.1992 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы Қазығұрт ауданы “Қазығұрт ЛТД” ӨКФ бас директорының орынбасары. 
* 03.1992 - 03.1994 Түркістан облысы Қазығұрт ауданы әкімінің орынбасары. 
* 03.1994-03.1998 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігі жастар ісі, туризм және спорт жөніндегі басқармасының бастығы.
* 03.1998-02.1999 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігі туризм және спорт басқармасының бастығы. 
* 02.1999-05.1999 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігі спорт және дене шынықтыру департаментінің бастығы. 
* 05.1999-10.1999 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігі мемлекеттік қызмет департаментінің бастығы. 
* 12.1999-07.2000 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігі сыртқы экономикалық байланыстар және инвестициялар жөніндегі басқармасының бастығы. 
* 07.2000-09.2002 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы Қазығұрт ауданының әкімі. 
* 09.2002-02.2006 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары. 
* 02.2006-05.2008 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан қаласының әкімі. 
* 05.2008-08.2015 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары.
* 2015 жылдың тамызынан Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясының төрағасы

## Дереккөздер

Санат:20 сәуірде туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Қазығұрт ауданында туғандар
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазығұрт ауданының әкімдері
Санат:Түркістан әкімдері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институты түлектері
Санат:Ауыл партиясының төрағалары
Келли Катрон

**Келли Катрон** — ( ағыл. Kelly Cutrone; 1965 жылы 13 қазанда, Камиллус, Нью-Йорк, АҚШ)туған американдл модель сыншысы, жазушы және теледидар саласының маманы.

## Биография
Келли Катрон  1965 жылы 13 қазанда Камиллус қаласында (штат Нью-Йорк, АҚШ). «West Genesse High School» атты мектепті аяқтағаннан кейін, Келли «Syracuse University» атты университетіне түседі, осы университетті 1989 жылы бітіреді.

## Мансабы
1992 жылы Келли өзінің «Cutrone & Weinberg» атты компаниясының жартысын сатып, Калифорния штатындағы Венис қаласына көшіп кетеді.

1996 жылы Келли «People’s Revolution» құрды. 2002 жылы 11 қыркүйекте «People’s Revolution» Нью-Йоркте өткен сән аптасында бір күнде болған шоу сандарына байланысты рекорд жаңартты.

2012 жылы Келли «Американдық топ-модель» (орыс. «Топ-модель по-американски») атты бағдарламаның 18,19,20 және 21 маусымдарында қазылар алқасының мүшесі болды.

Катрон өзінің бір сұқбатында: «Мен «Американдық топ-модель» (орыс. «Топ-модель по-американски») атты бағдарламаның табынушысы болғанмын және осы бағдарламаны үзбей коретінмін. Қаншама уақыт сән бағытында жүргеннен кейін қазіргі тезде мен осы мүмкіншілікке қуанамын және басқа жақтан қарауға тырысамын.»

## Жеке өмірі
1989 жылы Келли Ронни Катрон деген суретшіге күйеуге шығады, бірақ үақыт өте келе екеуі ажырасып кетеді.

1998 жылы 25 тамызда Келли екінші рет Джефф Кобер деген актерға тұрмысқа шығады, өкінішке орай бұл да ажырасумен аяқталады.

2000 жылдары Келли Иларто Калвомен тұрмыста болады. Бұл жұптың бір қызы болады, оның аты – Ава Катрон-Калво.

Санат:1965 жылы туғандар
Кимора Ли Симмонс

**Кимора Ли Симмонс** (), шын аты – Перкинс ( 1975 жыл 4 мамыр, Сент-Луис, Миссури, АҚШ) – американдық актриса, телеарналық продюсер және фотомодель.

## Биография
Кимора Ли Перкинс 1975 жылы 4 мамырда Сант-Луис қаласында (штат Миссури, АҚШ) Афроамерикандық Вернон Уитлок- кіші және япондық  Джоан Перкинстің  отбасында дүниеге келген.

## Мансабы
Кимора Ли өзінің мансабын 1986 жылы 11 жасында модель ретінде бастады.

Сонымен қатар ол киноға түседі және телеарна продюсері болып табылады.

## Жеке өмірі
1998 – 2009 жылдары Кимора Ли Рассело Симмонсон деген музыкант және бизнес-магнатпен тұрмыста болған.Осы тұрмыста Симмонс екі қыз туды - Мин Ли Симмонс (21.01.2000) и Аоки Ли Симмонс (16.08.2002).

2007 – 2012 жылдары Кимора Ли Джимон Хонсум деген актермен іс жүзіндегі некеде болды.Осы тұрмыста Симмонс өзінің үшінші баласын және бірінші ұлын дүниеге алып келді - Кензо Ли Хонсу (30.05.2009).

2013 жылы желтоқсанда Кимора Ли Тим Лейсснер деген  бизнесменмен екінші рет негеде тұрды. Бұл некеде  Симмонс өзінің төртінші баласын және екінші ұлын дүниеге алып келді.
Полина Поризкова

**Полина Поризкова** - **Окейсек**  (чеш. Pavlína Pořízková, [ˈpavliːna ˈpor̝iːskovaː], ағыл. Paulina Porizkova-Ocasek;  1965 жылы 9 сәуірде туды) — чех супер модельі, акстриса және жазушы.

## Биография
1965 жылы Чехословакия мемлекетінің Протеев қаласында дүниеге келген. 1968 жылы оның ата – анасы шұғыл  жағдайларға байланысты Чехословакиядан Швеция мемлекетіне кетеді, ал қызын әжесіне қалдырады.Полинаға Чехословакия мемлекетінен шығып кету швециялық пример – министрдің және Улоф Пальманың көмегінен кеін жеті жылдан соң ғана жүзеге асты.

Полина өзінің модельдік мансабын 1980 жылы Парижде бастады.1984 жылы 18 жасында «Sports Illustrated Swimsuit Issue» атты журналдың мұқабасында пайда болып Шығыс Еуропаның бірінші модельі болды. 1987 жылы тамызда  «Playboy» атты атақты ерлер журналына түсті.

1993 жылы Полина екінші баласын дүниеге алып келгеннен кейін модель бизнесінен кетуге мәжбүр болды, сондан соң киноактриса болып жүмыс істей бастады.1987 жылы оның кино мансабы басталды , ал 1989 жылы ол «Алтын таңқ урай» жүлдесін «Оның алибиі» атты филіміндегі ең жаман әйел рөлі ретінде алды. Поризкова атақты режиссерлармен жұмыс істей бастады, 1993 жылы  «Аризондық тілек» атты Эмир Кустурицаның фильіміне түседі  және тағы да басқа аса да атақты емес актерлармен - Джонни Деппом, Микки Рурком, Рутгером Хауэром сияқтылармен бірге түскен.

Бұдан басқа, Поризкова жазушы ретінде де атақты: оның бірінші кітабының аты «A Model Summer», ал басқа – баларға арнап Джоанн Расселлмен бірге жазған кітабы «The Adventures of Ralphie the Roach» деп аталады

Ол америкалық топ-модель (орыс. Топ-модель по-американски») телешоуының үш маусымының қазылар алқасы болған.

Полина Порикова музыкант және актер, сонымен қатар «The Cars» группасының көшбасшысы Рик Окейсекпет некеде тұр

## Фильмография
* 2009 «Көңілсіз күтуші» (орыс"Отчаянные домохозяйки"), 6 маусым 17 бөлім
* 2004 «Байланыс»(орыс. «Связи») (Knots) 
* 2004 «Екінші, бірақ жақсы» (орыс.«Второй, но лучший») «Second Best», 
* 2002 «Райдың жанында» (орыс.«Рядом с Раем») (Au plus près du paradis) 
* 2002 «Керек адамдар» (орыс. «Нужные люди») (People I Know)
* 2000 «Серіктестер» (орыс.«Напарники») (Partners in Crime)
* 2000 «Тәжірибеленушілер» (орыс.«Практикантка») (The Intern)
* 1998 «Қанды бейсенбі» (орыс.«Кровавый четверг») (Thursday)
* 1997 «Өткеннің құпиясы» (орыс.«Тайны прошлого») (Long Time Since)
* 1996 «Әйелдік бұзылғандық» (орыс. «Женская извращенность») (Female Perversions)
* 1993 «Аризондық тілек» (орыс.«Аризонская мечта») (Arizona Dream)
* 1991 «Түнек лабиринті» (орыс.«Лабиринты тьмы») (Dark asylum)
* 1989 «Оның алибиі » (орыс. «Её алиби») (Her Alibi)
* 1987 «Анна»(орыс. «Анна») (Anna)
* 1987 «Мұқабадағы қыз»(орыс.«Девушка с обложки») (Covergirl)
Бокстағы салмақ дәрежелері

## Кәсіби бокс
Кәсіби бокстағы салмақ дәрежелері.

## [[Әуесқой бокс]]
Әуесқой бокстағы салмақ дәрежелері, оның ішінде Жазғы Олимпиада ойындарында әрекет етеді.

## Тағы қараңыз
* Бокстан қазіргі әлем чемпиондары

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* lasses  Boxing Weight C
* AIBA World Ranking 

Санат:Бокс
Санат:Бокс терминологиясы
IPod

**iPod** — Apple Inc компаниясы дизайндап сатылымға шығаратын портативті медиа плеерлер және әр түрлі мақсаттағы қалта компьютерлер желісі. Бірінші желісі 2001 жылы 23 қазанда шығарылды, бұл 8½  iTunes (Macintosh нұсқасы) шығарылғаннан кейін іске асты. Ең соңғы iPod-тың қайта дайындалатыны туралы 2015 жылы 15 шілдеде жарияланды. Қазіргі уақытта iPod-тың үш түрі бар: ультра жинақы iPod Shuffle, жинақы iPod Nano және сенсорлы iPod Touch.

Басқа музыкалық плеерлер сияқты, iPod-тар сыртқы деректерді сақтау құрылғылары ретінде қызмет ете алады. Сақтау сыйымдылығы моделіне қарай 2&nbsp;GB-тық iPod Shuffle-дан 128&nbsp;GB-тық дейін iPod Touch (бұған дейін 160&nbsp;GB-тық iPod Classic болған, ол енді тоқтатылды) өзгереді.

## Тарихы
thumb|Әр түрді iPod модельдері, бұлардың барлығы сатылымнан алынып тасталған және дамытылған.

## Аппараттық қамтамасыз етілуі

### Интерфейсі
thumb|iPod басқару дөңгелегінің таңбасы.

## Тағы қараңыз
* Портативті медиа плеерлерді салыстыру
* iPod&#x20;мэнеджелерін&#x20;салыстыру
* iPhone
* Подкаст

## Қайнары

Санат:Apple
Санат:Apple компаниясының өнімдері
Санат:Ұялы телефондар
Санат:Ақпараттық технологиялар
Матрица

**Матрица** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін

* Матрица (математика)
* Матрица (геология)
* Матрица теориясы
* Матрица дәрежесі
* Матрица (фильм)
Буын (фонетика)

**Буын ([[фонетика]])**  — сөйлеу мүшелерінің тұтастай қимылынан пайда болған бір немесе бірнеше дыбыстық тіркесі. Буынды тек дауысты дыбыстар ғана құрайды. Дауысты фонема өз алдына тұрып та, төңірегіне дауыссыздарды алып тұрып та Буын құрай алады. Буынға тән негізгі белгілер: 1) дауысты дыбыссыз Буын болмайды; 2) дауысты дыбыстың өзі де Буын бола алады (а-та, ә-же, а-па, т.б.). 3) Бір Буында бірден артық дауысты болмайды, ал сөздің құрамында қанша дауысты дыбыс болса, сонша Буын болады (жұ-ды-рық, қа-лам, мек-теп); 4) Буында мағына болмайды; 5) Тілімізде байырғы сөздер, сондай-ақ, Буындар да екі дауыссыздан басталмайды (сқақ, рза, сланов деп жазбаймыз, дұрысы: сықақ, риза, сыланов түрінде келеді); 6) қазақ тілінде басқы (сөздің басындағы) Буын ғана дауыстыдан басталуы мүмкін, қалған жағдайда (екінші, үшінші, т.б.) Буындар дауыстыдан басталмайды. Тасымалдың дауыстыдан басталмайтыны содан (кә-сіп, қыз-ғал-дақ, мә-сі); 7) сөздердің айтылуындағы Буын саны мен жазылудағы Буын саны әрқашан бір-біріне сай келуі шарт емес (айтылуда: Сар-ар-қа, кел-ал-май-ды, ал жазылуда: Са-ры-ар-қа, ке-ле ал-май-ды). Тіліміздегі сөздер бір Буынды, не көп Буынды болып келеді. Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстар өздігінен жеке тұрып Буын құрай алмайды, бірақ кейбір халық тілдерінде дауыссыздардың Буын құрайтын жайлары кездеседі (чех, серб тілдерінде). Мысалы, Буын чех тіліндегі vlk (волк-қасқыр), серб тіліндегі прст (палец-саусақ) деген сөздер бір өңкей дауыссыздардың тіркесінен жасалғанмен, әрқайсысы бір-бір Буынды сөздер ретінде қаралады. Ондай дауыссыздарды Буын құраушы дауыссыздар деп атайды. Буын өзінің құрамындағы дауысты және дауыссыз дыбыстардың ретіне қарай мынадай түрлерге жіктеледі: Ашық буын — бір дауысты дыбыстың өзінен ғана тұратын немесе дауыссыз дыбыстан басталып, дауысты дыбысқа аяқталып тұратын Буын (а-ра, ұ-лы, ке-ше, қа-ла, не, а-сық, а-дым); 2) тұйық буын — дауысты дыбыстан басталып, дауыссыз дыбысқа бітетін Буын (ат, өт, ас); 3) бітеу буын— дауысты дыбыс екі жағынан дауыссыз дыбыспен қоршалып тұратын Буын (тіс, қыз, қар, мұз, құз). Бітеу Буынның бір ерекшелігі екі дауыссыз дыбыс қатар тұра беруі мүмкін. Мысалы, тарт, шәкірт. Қазақ тілінде Буын құрамындағы дыбыстардың басын құрап тұратын фонетикалық заң — үндестік заңы (сингармонизм). Үндестік заңының әсерімен Буын құрамындағы дауысты мен дауыссыз дыбыстар біркелкі жуан Буын (шана, жұлдыз) не жіңішке Буын (кө-мір, кү-шік), еріндік (жү-зүм, бү-күр) не езулік (қы-зық, жә-бір) болып айтылады. Егер тілімізде аралас (жуан, жіңішке) Буынды сөздер кездесетін болса, онда олар кірме сөз болғаны. Мысалы, педагог, параллелипипед, т.б. Буынның жуан, жіңішкелігі қазақ тілінде дауыстыларға байланысты.

Санат:Фонетика
Буын (анатомия)

**Буын** — бір сүйекпен екінші сүйекті жалғастыратын аралық. Сүйектер бір-бірімен кірігіп немесе қозғалмалы болып жалғасады. Тірі ағзада буын 3 түрлі рөл атқарады: дене қалпының сақталуына жәрдемдеседі; дене бөліктерінің өзара орын ауыстыруына қатысады; дененің кеңістіктегі орын алмастыру (локомоция) мүшесі болып табылады. Әрбір буында буындасатын сүйектердің буын беттері; буын қылшықтары және буын қуыстары болады. Буын қапшықтарын 2 қабат қоршап тұрады. Оның ішкі қабатынан буын сары суы бөлініп шығады да, ол буын аралығын сылап, қозғалуын жеңілдетеді. Буын қапшығының сыртында болатын сіңірлер сүйектерді берік жалғастырып тұрады әрі мүшені белгілі бір бағытпен қозғалтады. Пішіні жағынан буын беттерін геометириялық айналу денелері ретінде (мысалы, бір осьті айнала қозғалатын цилиндр, екі осьті эллипс, үш және одан көп осьті айнала қозғалатын шар) қарастыруға болады. Осының нәтижесінде осьтер арқылы буындарда көптеген қозғалыс түрлері орындалады. Мысалы, бүгілу, жазылу, жақындату, қашықтату, айналу, т.б. Адам денесіндегі буынды және буын ауруларын зерттейтін медицина салаларын артрология, синдесмология деп атайды.

## Жалпылама

Адам денесінде 230 ден астам буындар бар. Буын дегеніміз сүйектердің қозғалмалы байланысатын жері. Әрбір буынның сырты тығыз дәнекер ұлпадан түзілген қабықпен қапталған. Оны буын қапшығы дейді. Буын қапшығының буын сұйықтығы бөлінеді. Сұйық үйкелісті кемітіп, сүйектердің буын ойығында еркін қозғалуына мүмкіндік береді. Буында буын беті, буын қуысы, буын сұйықтығы және буын қапшығы болады. Сүйектің бір-бірімен байланысатын шеті жылтыр, тегіс шеміршекпн қапталған. Қозғалу кезінде шеміршек үйкелісті азайтып,оқыс соққыны әлсіретеді.

## Буынның қосымша элементтері
Буынның құрамына міндетті құрамбөліктер кіреді. Бұл құрамбөліктерден басқа барлық буында болатын қосымша құрамбөліктер бар. Олар міндетті түрде белгілі бір буындарда болады. Барлық қосымша құрамбөліктерді екі типке бөлуге болады.

# *Шеміршек дискілері мен шеміршек астары.* Олар сүйектердің буынды беттері арасында орналасады. Солар арқылы мұндай буындарда қозғалыстардың алуан түрі орындалады. Мысалы, тізе және астыңғы жақсүйектерінің буындары.
# Буындарға жақын орналасқан *ұсақ буын сүйектері.* Олар кейде буын қабының астында, кейде одан тыс, бұлшық ет байламдары астында орналасады. Мысалы, тізе буын үстінде орналасқан және буынға бұлшық ет сіңірлері арқылы бірігіп тұрады. Аяқтағы үлкен саусақтың осындай сүйегі буын қабының ішінде болады. Мұндай сүйектер буын бетін арттыруға, оны едәуір тұрақты етуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер

Санат:Тірек-қимыл жүйесі
Бит

**Бит:**
* Бит —  адамның және сүтқоректілердің қанын сорып тіршілік ететін ұсақ жәндіктер отряды (). 
* Бит —  ақпарат мөлшерін өлшейтін екілік бірлік; есептеу техникасында, екілік цифр — екілік кодтағы екілік цифрдың позициясы; екілік разряд деуге де болады.
Вячеслав Леонидович Левитин

**Вячеслав Леонидович Левитин** (*[[1949]] жылдың [[14 қазан]]ында, [[Рославль]] қаласында туған* ) – инженер-физик, бұрынғы Маңғыстау облысының әкімі.

## Өмірбаяны
### Білімі
1970 жылы Киров ат. Томск политехникалық институтын (қазіргі ПТУ) инженер-физик мамандығы бойынша бітірді.

### Қызмет жолы
1970—1989 жылдары Маңғышлақ энергокомбинатының БН-350 реактор зауытының бас инженері.

1989 — 1995 жылдары Маңғышлақэнергокомбинатының директоры.

1995 — 1997 жылдары Маңғыстау облысының әкімі.

1997 — 1998 жылдары МАЭК РГПның генералды директоры.

2000 — 2002 жылдары Альта-банкінің конструкторлық блогының басқару председателінің орынбасары.

2002 жылдан бері - «ТУТА» компания тобының президенті.

## Марапаттары
* *Достық* ордені
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Маңғыстау облысының әкімдері
Санат:14 қазанда туғандар
Санат:Смоленск облысында туғандар
Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов

**Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов** (6 маусым, 1972 жыл, Алға ауданы, Ақтөбе облысы) — қазақстандық саясаткер, Ақтөбе облысының (2011—2015) және Қостанай облысының бұрынғы әкімі (2015—2022).

## Білімі
* Самара мемлекеттік техникалық университеті мен Қазақ-орыс халықаралық университетін тәмамдаған. Мамандығы бойынша - инженер-электрик, қаржы бакалавры.

## Еңбек жолы
* Еңбек жолын Ақтөбе қаласының коммерциялық құрылымдарында бастаған.
* Ақтөбе облысының сыртқы-экономикалық байланыс және инвестициялар басқармасының бастығы.
* «Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ өңірлік директоры
* Ақтөбе қаласы әкімінің орынбасары
* Ақтөбе қаласының әкімі қызметтерін атқарды. 
* 2011 жылғы 22 шілдесінен Ақтөбе облысының әкімі.
* 2015 жылдың 11 қыркүйегінен Қостанай облысының әкімі.  2022 жылы 1 желтоқсанда лауазымынан босатылды.
* Құрмет орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:6 маусымда туғандар
Санат:1972 жылы туғандар
Санат:Алға ауданында туғандар
Санат:Ақтөбе әкімдері
Санат:Ақтөбе облысының әкімдері
Санат:Қостанай облысының әкімдері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері
Тандем

**Тандем** () — бірінен соң бірі орналасу. Кейде бұл сөзбен бірігіп жасалған іс-шараларды да атайды.

* Тандем велосипеді
* Тандем радиосы
Мамедсадыг Абдуллаев

**Мәмедсадық Мәмедағаұлы Абдуллаев** (1 шілде 1924 жыл, Ленкорань – 18 қазан 2006 жыл, Баку) — кеңестік және әзербайжандық анатом, гистолог, еңбек сіңірген ғылым қайраткері.

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.anl.az/el_biologiya.php?hash=5129602 

Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Әзербайжан медицина университеті түлектері
Санат:Алфавит бойынша ғалымдар
Санат:Әзербайжан медиктері
Тандем радиосы

**Тандем радиосы** *немесе* **Радио Тандем** — FM желісінде таратылатын Қазақстандағы жергілікті радиостанция. Атырау және Ақтөбе қалаларында сәйкесінше 103.60 және 104.70 толқындарында жұмыс істейді. Қазіргі кездегі атауы - Love Radio Тандем.

## Сыртқы сілтемелер
* Тандем радиосының уеб-сайты

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан радиостанциялары
Санат:Қазақстан туралы аяқталмаған мақалалар
Николай Черныш

**Николай Черныш** - 1812 жылғы Отан соғысында ерлік көрсеткен әскери қайраткер.

## Биографиясы
Шын есімі Қазыбай, Әлім руынан шыққан. Оның ауылы жұттан қырылып қалған болатын. Бес жасар Қазыбай тек өзінің есімін ғана айтып бере алған. Өліп бара жатқан анасы оған еттің соңғы түйірін беріп, казактардың тұрағына апарады. Ол жерде Қазыбайды вахмистр Караевтың отбасы асырап алады. Вахмистдың анасы да далалық болатын. Қазыбай жазылып, өсе келе асырап отбасын туғанындай санайтын болды. Батыл да жігерлі бала өзінің көшбасшы екендігін көрсеткеннен кейін казактар оған терісінің қаралығына қарап Черныш деген лақап береді. Шоқынғаннан кейін оған Николай деген есім беріледі. Оның дүниеге келген уақыты шамамен – 1770-шы жылдар. Он жеті жасында Черныш қатардағы жауынгер ретінде әскери мансабын бастады. Ол ержүректігімен көзге түсіп келесі жылы кіші офицер шенін алады. Николай Кавказда қызмет етіп, түріктермен соғысқан. Ол ең алдымен жүздікті басқарып, кейіннен полктың басшысы болды. 1812 жылғы соғыста ол әскери старшын қызметінде болып төрт бірдей полкты басқарды. Черныш әсіресе Тарутин шайқасында ерекше көзге түсті. Генерал Орлов-Денисовтардың атты әскер полкының авангардында орналасқан Черныш сағат 7-де француздардың Тетеринка ауылына шабуыл жасады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақтар
Қуағаш (өзен, Қобда ауданы)

**Қуағаш** – Үлкен Қобда алабындағы өзен.

## Гегорафиялық орны
Ақтөбе облысы Қобда ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 35 км.

## Бастауы
Бастауын Көлдіш тауының оңтүстік-шығыс етегіндегі бұлақтардан алып, Иманғали Білтабанов ауылы маңында Сауқайың өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Арнасының алабы кең, жағалау бойы ашық. Иманғали Білтабанов ауылы маңында, сол жағалауында шағын төбе орналасқан. Жаз айларында арна суы құрғап, қарасуларға бөлініп қалады.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Қуағаш (өзен, Қарғалы ауданы)

**Қуағаш** – Қарғалы алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 40 км.

## Бастауы
Бастауын Жосалы ауылынан жоғарыдағы сайдан алып, Тассай ауылынан төменде Қарғалы өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Арнасының басым бөлігі сайлы-жыралы жермен өтеді. Жағалауы орта ағысында жарқабақты келген. Жалпы ұзындығы 55 км болатын 8 саласы бар. Алабының жартысынан астамы егістікке жыртылған. Жағалау бойында бірнеше ірі елді мекендер (Бадамша кенті, Жосалы, Кемпірсай ауылдары), қыстаулар орналасқан. Арнасында жыл бойы су болады. Суы тұщы, ауыз су және шаруашылыққа жарамды. Алабында шабындық жерлер көп.

## Дереккөздер

Санат:Қарғалы ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Микроскоп (айрық)

**Микроскоп**:

* Микроскоп — үлкейтілген кескінді көруге арналған зертханалық құрал.
* Микроскоп — Оңтүстік жарты шардағы шоқжұлдыз.
Тура хан кесенесі

**Тура хан кесенесі** (башқ. *Торахан кәшәнәһе* немесе *Хан урҙаһы*) — Ресей Федерациясы, Башқұртстан Республикасы, Шишмә ауданында XIV—XV ғасырларда салынған архитектуралық ескерткіш. Ортағасырлық Орталық Азияда жиі кездесетін архитектураның үлгісі болып табылады. Аудан орталығынан (Шишмә кенті) оңтүстік-батысқа қарай (шамамен 12 км) Нижние Термы ауылына дейінгі жолдың бойында. Кесене қасында тастан салынған мешіт кесенемен бірге ритуальды-архитектуралық ансамбль құраған. Кейбір болжамдарға қарағанда, кесене «төрелік үйі» қызметін атқарған. Мешітпен қоса кесенені жан жақтан зират қоршаған. Алайда кеңес заманында «ескінің қалдықтарымен» күресі барысында құлпытастар толығымен жойылды.

### Сипаттамасы

Кесене жайлы ең алғаш жазба деректерді 1772 жылы П.И. Рычковтың қолжазбасынан табамыз. Ал XIX ғасырда Р.Г. Игнатьев пен П. Юдин одан әрі жүйелеп баяндаған. Оған қоса 1845 жылы В.С. Юматовтың кесене жайлы баяндамасы сақталған. Тура хан кесенесі қарапайым жолмен өңделген тастардан қаланған. Кесене ауданын өлшемі 6,6x6 м төртбұрыш құрайды. Биіктігі 1,8 м қабырғадан кейін күмбез тәрізді шатырмен жалғасқан. Кесенеде кірер жер қызметін атқарған шығыңқы орналасқан. Қабырғаның қалыңдығы - 1 м артық, биіктігі - 8 м. Бүгінде ғимарат заманауи металл тормен қоршалған. Кесенеге кіретін жер құлыпталған.

### Тура хан туралы

Тура ханның кім болғаны, туған жері мен уақыты туралы нақты деректер жоқ. Ол туралы айтылған деректер тарихи оқиғаларға негізделмеген. Бір деректерде Тура хан қазіргі Тобольск қаласына жақын жерде, Ертіс өзенінің бойында өмір сүрген Шыңғыс ханның тікелей ұрпағы делінген. Туыстармен туған дау-дамайлардан кейін Батыс Сібір жерін қалдырып, башқұрт жеріне көшкен. Ол заманда башқұрт тайпаларының қоныстану араелы біршама кеңдеу болғанын ескерген жөн.

А.-З. Валиди Тура ханды Шибан әулетінен шыққан Махмұтбек ханмен байланыстырады.

Келесі бір пікір бойынша, Тура хан билігі Оңтүстік Орал тауларының екі беткейіне тараған Басман ханның ағасы ретінде сипатталады. Тура хан орта ғасырларда жиі болып тұратын өзара қақтығыс кезінде мерт болған. П. И. Рычков орыстардың башқұрт жерлеріне келмей тұрғанда, қазіргі Уфа аумағында үлкен қала болған деп жазады. Тура хан қаланы қысқы орда (Қараеділ өзенінің жағасындағы халық арасында «Чертово городище» атауына ие мекен) ретінде пайдаланған. Ал ханның жайлауы кесене орналасқан жерге сәйкес келеді. 

Тарихшылардың басым бөлігі «Тура хан» адамдың есімі емес, оның лауазымы деп көрсетеді.

Соңғы кезде жарыққа шыққан мақалаларда Тура ханның башқұрт жерінде XVI ғасырдың  бас кезінде билік еткені туралы тұжырымдарды кездестіруге болады. Табын, қыпшақ және т.б. тайпалардың шежірелерінде Туратауға жақын жерде, қазіргі Белая өзенінің бойында Тура ханның ордасы орналасқан делінеді. «Ол башқұрт халқының жеке-дара билеушісі ретінде көрсетілген. Ханның Көсем есімді ұлы болыпты. Сол заманда Сарайшықтың билеушісі Бурак ханмен жер мен су үшін үлкен қақтығыс болған. Шайқас кезінде Тура хан мен оның ағасы Басман ноғайлы Алтақардың қолынан қаза табады.»

## Сілтемелер

* http://ekabu.ru
* http://yuzhnyj-ural.ru
* https://kulturarb.ru

Санат:Башқұртстан тарихы
Қарашық (өзен, Сырдария алабы)

**Қарашық**, *Хантағы* – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысының Кентау қалалық әкімдігі аумағымен ағады. Ұзындығы 102 км, су жиналатын алабы 1210 км2.

## Бастауы
Ораңғай аулы тұсында Байылдыр және Хантағы өзендері қосылған жерден басталып, Текекөл көліне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары жоғарғы бөлігінде тар шатқалды, төменгі бөлігінде жайпақтанып кеңейе түседі. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы Хантағы кенті тұсында 1,72 м3/с. Өзен бойына 1982 жылы Қосқорған бөгені салынған. Суы егін, бау-баша суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Кентау қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Қарбасқан (тау, Қарағанды облысы)

**Қарбасқан** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстігіндегі тау. Қарасор көлінен оңтүстікке қарай 15-20 км, Қарқаралы қаласынан солтүстікке қарай 30 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Оңтүстіктен солтүстік-шығысқа қарай 1,5-2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Абсолюттік биіктігі 745 м. Беткейлері көбіне жайпақ, аз тілімденген, батысы тік жарлы.

## Геологиялық құрылымы
Пермь гранитоидтарынан түзілген.

## Топырағы
Толық қалыптасып жетілмеген қызғылт қоңыр, саздақты топырақ кездеседі. Шығысы батпақты, оңтүстік және солтүстік етектері сортаңды болып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Қармақкөл

**Қармақкөл** – Торғай алабындағы тұзды көл.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерінде, теңіз деңгейінен 75 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 8,5 км2, ұзындығы 5,2 км, енді жері 1,8 км. Ендік бағытта созылып жатқан Қармақкөл оңтүстігіндегі Байтақкөлмен ұзындығы 1 км болатын қыларнамен жалғасқан. Көлді Бөкенкөл, Жаркөл, Байтақкөл, т.б. шағын көлдер қоршап жатыр. Негізінен Торғай өзенінің суымен және жауын-шашынмен толысады.

## Жағалау сипаты
Жағалауында қамыс, құрақ қалың өскен. Мұнда жыл құстары ұя салады. Суында балық бар. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Адай (айрық)

* **[[Адай]]** — Кіші жүз руы.
* **[[Адай күйі]]** — Құрманғазының күйі.
* **[[Адай ата]]** – қазақ халқының қалыптасуында көрнекті рөл атқарған тарихи тұлға.
* **[[Адай биі]]** — қазақтың ұлттық биі.
* **[[Адай үстірті]]** — Қостанай облысының Торғай төрткілді өлкесінің батыс бөлігіндегі үстірт.
* **[[Адай жылқысы]]** – салт мінілетін қазақ жылқысының бір тұқымы.
IPhone 6S

**iPhone 6S** және **iPhone 6S Plus** — iOS 9 операциялық жүйесінде жұмыс істейтін Apple компаниясының сенсорлі смартфондары, 2015 жылдың 9 қыркүйек күні ұсынылып, осы айдың 19-ында сатыла бастады. iPhone 6 және 6 Plus-тың  мұрагерлері. Оған бұрын шығарылған смартфондарға қарағанда: iPhone 6S және 6S Plus дисплейі экранның саусақты батыра басудың қаттылығын сезетін 3D Touch технологиясымен, оперативтік жады 2 Гбға өскен, камерасының түсіру ажыратымдылығы 12 Мп және басқа да жаңалықтары бар. Осы смартфондар өздерінің ұсынылуымен iPhone-ның 9 буынын білдіреді.

## Ізашарынан айырмашылығы
Айфон 6S және Айфон 6S Plus ізашарларынан қуатты аппараттық компоненттерімен, сондай-ақ, 3D Touch экранмен, сенсорлық сезімталдығымен ерекшеленеді. RAM мөлшері 2 ГБ дейін өскен.
«Home» батырмасына құрылғыны бірден дерлік рұқсатқа шығаруға мүмкіндік беретін жетілдірілген саусақ сканері Touch ID 2 орнатылған.
12 Мп-дік негізгі камерасы  кадрлар жиілігі 30 к/с жылдамдықпен 4K видео түсіруге мүмкіндігі бар. Алдыңғы камерасы - 5 Мп.
Құрылғының артындағы «iPhone» сөзінің астындағы «S» әрпін қоспағанда сыртқы айырмашылықтары өте аз..
iPhone 6S және 6s Plus-тің ізашарларына қарағанда айырмашылығы, төрт түсте қол жетімді. Бар түстер желісіне «қызғылт алтын» түс қосылды.

## Сатуға түсуі
iPhone 6s және iPhone 6s Plus АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Жапония, Франция, Германия, Қытай, Сингапур, Жаңа Зеландияда сатылымға 25 қыркүйекте түсті. Бұл елдерде алдын ала тапсырыстар беру 12 қыркүйектің өзінде басталды.

Смартфондар төрт түсте қол жетімді: сұр кеңістік, күміс, алтын, қызғылт алтын.

Жад сыйымдылығы - 16, 64 және 128 ГБ.

## Тағы қараңыз
* Apple
* iOS 9
* OS X El Capitan
* iPhone
* Apple Watch

## Дереккөздер



Санат:IPhone
Санат:Смартфондар
Фрументий Николаевич Абакумов

**Абакумов Фрументий Николаевич** (13 желтоқсан, 1915, Астрахань облысы - ?) - Геолог, уран кен орындарын ашқан, Ленин сыйлығының лауреаты.

## Марапаттамалары
*Қызыл Жұлдыз ордені
*«Ленинградты қорғағаны үшін» медалі
*Ленин сыйлығы

## Сыртқы сілтемелер
*Абакумов Фрументий Николаевич

Санат:13 желтоқсанда туғандар
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Ресей ғалымдары
Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)

**Тасқала** (2004 жылға дейін — *Каменка*) — Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл, аудан және Тасқала ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Ауыл аумағынан Шаған өзенінің саласы Деркөл өзені ағып өтеді, облысы орталығы - Орал қаласынан батысқа қарай 80 шақырым жерде Орал – Тасқала – РФ (Озинки) күре жолының бойында орналасқан. Ауыл "Қазақстан темір жолы" АҚ-ның "Шипово" станциясы болып табылады.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 7054 адам (3427 ер адам және 3627 әйел адам) болса, 2009 жылы 7350 адамды (3504 ер адам және 3846 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 8118 адамды (3968 ер адам және 4150 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тасқала ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Секстант

**Секстант** — теңіздік және авиациялық астрономияда қолданылатын астрономиялық бұрыштарды өлшейтін құрал. Мұның көмегімен аспан шырақтарының биіктігін және жердегі нүктелердің арасындағы бұрыштарды өлшейді. Бақылау уақытында секстантты ешқайда бекітпей қолда ұстайды.
thumb|Секстант

Секстант аспан шырағының көкжиек үстіндегі биіктігін, сондай-ақ, аспан шырақтарының арасындағы бұрыштық қашықтықтарды өлшеуге арналған бұрыш өлшеуіш көне *астрономиялық аспап*, ол *17 ғасырдың* соңынан бастап қолданылмайды.

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
* ''Қазақ энциклопедиясы'', 4-том

Санат:Астрономиялық аспаптар
Жалтыр (көл, Атырау облысы)

**Жалтыр** – Жайық өзенінің атыраулық алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Атырау облысы Махамбет ауданы жерінде. Каспий ойпатының орта бөлігінде, Нарын құмының оңтүстік-шығысында, теңіз деңгейінен 25,3 м төмен жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 93 км2, ұзындығы 13,4 км, енді жері 8,3 км. Жауын-шашын және Жайықтың жайылма суымен толысады. Көлге Жайықтың Бағырлай тармағы құяды, көктемде Бақсай өзенінің жайылмасымен ұласады. Жағасы жайпақ, батпақты, сортаң, құмды келеді. Желтоқсан – наурыз айлары аралығында мұзы қатады. Суы тұщы, шілде – тамыз айларынан бастап суы тым кермектенеді. Алабындағы жайылымды суландыру үшін пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Жайық су алабы өңірі
Санат:Махамбет ауданы көлдері
Жалтыр (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)

**Жалтыр** – Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы жерінде, Көкшетау қыратының солтүстік-батыс жағында,  теңіз деңгейінен 152,6 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 13,5 км2, ұзындығы 5,7 км, енді жері 3,1 км. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Жағасы жайпақ, батпақты. Қараша – сәуір аралығында мұзы қатады. Суы тұзды. Көктемде мал ішуге жарамды. Алабы – шабындық, жайылым.

Санат:Шал ақын ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Ғұл

**Ғұл** — () () қасқыр-адамға ұқсас келетін мифтік және фольклор кейіпкері. Ғұлдар адамдармен қоректенеді. Араб, парсы, түрік аңыздарында ғұлдардың түрі адам шошырлық және олардың терілері өлген адам терісі секілді бозарған және сүр түсті болып келеді. Кейбір Орта Азия аңыздары бойынша ғұлдар адамдарға еш зиян істемейді, керісінше олар адамдардан қорқып, қашады. Көбіне ғұлдар ормандарда өмір сүреді және олар адам қабірлерімен қоректену арқылы тірі қалады.

## Исламдағы ғұлдар
Исламда ғұлдарды кіші жындар деп немесе шайтанның ұрпағы деп есептейді. Ғұлдан құтылу үшін қару жарақ керек,ал ғұлдың шынайы бейнесін көру үшін Аллаһтың есімін атау қажет. Ислам кітаптарына сәйкес ғұлдар шөлді жерлерде жолаушыларға шабуыл жасап, олармен қоректенетін болған. Олар кішкентай балаларды немесе қабірлерді ұрлап олармен қоректенетін болған.

### Ғұлдар әдебиетте
«мың бір  түн» ертегісінде ғұлдар адамдар үшін үлкен қауіп болған. Олар адамдарға айналып жолаушыларды өз үңгірлеріне әкелетін болған. 

Ғұлдар 20 ғасырдан бастап әдебиет кейіпкерлері бола бастады. Әдебиетте оларды аяусыз жануар ретінде суреттейді.

## Аниме және манга
Жапонияда Токио ғұлы (; ) атты манга және аниме бар. Онда ғұлдар адамдармен қоректенетінін бейнелеген.

## Дереккөздер

Санат:Зомбилар
Эгей

[нобай|<center>Эгей мен [Фемида]]

**Эгей** ( немесе ) — Ежелгі грек мифологиясындағы ежелгі Афинаның патшасы, Тесейдің әкесі.

Санат:Ежелгі грек мифологиясы
Қопа (Байғанин ауданы)

**Қопа** — Ақтөбе облысының Байғанин ауданы, Қопа ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарауылкелді (Байғанин) ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 82 км жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 176 адам (92 ер адам және 84 әйел адам) болса, 2009 жылы 261 адамды (130 ер адам және 131 әйел адам) құрады. 

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 219 адамды (115 ер адам және 104 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1963-1997 жылы қой өсіретін кеңшар орталығы болды. Оның негізінде Қопада бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы елді мекендері
Қопа (Кеңесту ауылдық округі)

**Қопа** — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл, Кеңесту ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шұбарқұдық кентінен солтүстік-шығысқа қарай 11 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1021 адам (537 ер адам және 484 әйел адам) болса, 2009 жылы 1081 адамды (545 ер адам және 536 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1225 адамды (639 ер адам және 586 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1976-1996 жылдары аудандық мал бордақылау кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Қопада және Шитүбек, Қалмаққырған ауылдарында бірнеше шаруа қожалықтары құрылған. 

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Қазақстан (Төле би ауданы)

**Қазақстан** — Түркістан облысы Төле би ауданы, Көксәйек ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Леңгір қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км-дей жерде, бұта аралас нарқия, бетеге, сұлыбас, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен, жонды-белесті тауда қоңыр топырақты жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1952-97 жылдары “Победа” ұжымшарының бөлімшесі болып келді. Кейін сол бөлімше негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы елді мекендері
Құмдыкөл (көл, Қорғалжын ауданы)

**Кұмдыкөл** – Нұра өзені алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданы жерінде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Көлемі 10,5 км2, ұзындығы 5,1 км, енді жері 1,3 км. Тереңдігі 0,7 м, су жиналатын алабының аумағы 299 км2. Жағалауы көбіне жатық; тек оңтүстігінде 3 км, солтүстігінде 2 км-дей, жағасы жарлы (биіктігі 1-2 м). Түбі тегіс, лайлы. Суы тұзды. Тайыз жерлерінде қамыс пен құрақ өседі. Көлге Қарасу өзені (ұзындығы 16 км) құяды. Көктемде еріген қар және жер асты суларымен толығады. Көл жағалауларын мал жайылымына және пішендік жер ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Құмдыкөл (көл, Сандықтау ауданы)

**Кұмдыкөл** – Есіл өзенінің алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Сандықтау ауданы жерінде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 10,4 км2, ұзындығы 5,6 км, енді жері 3,1 км, тереңдігі 2,9 м. Оңтүстік жағалауы құламалы, биіктігі 3-4 м, солтүстік жағалауы көлбеу, онда құрақ, қамыс өсіп, тоғайлар құрайды. Түбі құмды, тегіс. Көл суы тұщы, шаруашылық қажеттілігіне пайдаланылады.

Санат:Сандықтау ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Құмдыкөл (ауыл)

**Кұмдыкөл** — Ақмола облысы Сандықтау ауданы, Ақсораң ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Балкашино ауылынан солтүстік-батысқа қарай 37 км-дей жерде, Құмдыкөл көлінің солтүстік-шығыс жағасында орналасқан.

## Халқы

Негізгі шаруашылық көзі – «Новоникольское» ЖСШ. Кұмдыкөлде дәрігерлік пункт, клуб, кітапхана, дүкен бар.

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Тамыр (дос)

**Тамыр** — жақсы жолдас, қимас, сыйлар дос-жар болу. Қазақ халқы ежелгі дәстүр бойынша құшақтасып, төс қағысып дос болған. Бұлар бір-бірінің қуаныш-ренішіне ортақ, қашан да бір-біріне көмекші, қамқор, тату болуға міндетті. Достықтары ұзақ жылдарға созылған достар «достықтың аяғын сүйек айырады» деп, қыз алысып, «мың жылдық» құда болысады. Егер басқа екі ұлт өкілдері (қазақ-орыс, қазақ-қырғыз т.б.) достасын алыс-беріс, қарым-қатынас жасаса, олар бір-бірін «тамыр» деп атайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Тамыр

**Тамыр**:

**[[Тамыр (дос)|Тамыр]]** — жақсы жолдас, қимас, сыйлар дос-жар адамдар.

**[[Тамыр (өсімдік органы)|Тамыр]]** — тұқымды және жоғары сатыдағы споралы өсімдіктердің (мүктен басқасы) топыраққа бекіп, одан су, қоректік зат сіңірген, оларды бірқатар бастапқы өзгеріске түсіретін, зат алмасуда пайда болған кейбір заттарды бөліп шығаратын негізгі вегетативті орган.
Құмдыкөл (көл, Бурабай ауданы)

**Құмдыкөл** - Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Көкшетау қыратының орта бөлігінде, Ақмола облысы Бурабай ауданы Қарашілік ауылының батысында 10 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 377 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 10,2 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 3,9 км, жағалау бойының ұзындығы 12,8 км. Суы тұщы. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айында қатып, сәуірдің аяғында ериді.

## Жағалау сипаты
Солтүстік жағалауы жазық, оңтүстік бөлігіндегі жарқабақта шоқ қарағайлар өскен. Солтүстік-батысында Нарөлген тауы, оңтүстігінде Ұрымқай көлдері жатыр. Жағалауы жайылым мен шабындық ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Құмдыкөл (көл, Зеренді ауданы)

**Құмдыкөл** — Есіл алабындағы көл, Зеренді тауларының солтүстік бөлігінде.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Зеренді ауданы Кеңөткел ауылының солтүстік-батысында 9 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 288 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 6,7 км2, ұзындығы 3,2 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойының ұзындығы 9,4 км. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді.

## Жағалау сипаты
Құрғақ жыдғалармен тілімденген жағалауында қамы, құрақ өскен. Батысында Баршын, солтүстігінде Жолдыбай көлдері бар. Мал суаруға пайдаланылады.

Санат:Зеренді ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Құмдыкөл (көл, Ерейментау ауданы)

**Құмдыкөл** — Сілеті алабындағы көл. Қойтас тауларының солтүстік-шығысында.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы Бестөбе кентінің оңтүстік-шығысында 50 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 162 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 2 км2, ұзындығы 2,5 км, енді жері 1,2 км, жағалау бойының ұзындығы 7 км. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толысады. Суы-тұзды.

## Жағалау сипаты
Шығыс жағалауы жарлы, қиыршықтасты келген. Оңтүстігінен Қатпа өзені құйып жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Санат:Сілеті су алабы
Құмдыкөл (көл, Тимирязев ауданы)

**Құмдыкөл** — Сергеев бөгенінің солтүстік-батысындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданы Докучаево ауылының батысында 16 км жерде орналасқан. Есіл өзені алабында. Теңіз деңгейінен 165 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 3,3 км2, ұзындығы 2,1 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 11,5 км. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуір айының 2-жартысында ериді.

## Жағалау сипаты
Жағалауы жазық келген. Солтүстігінде Шошқалы, оңтүстік-батысында Жақсы Жаркөл, оңтүстік-шығысында Әлпаш көлдері жатыр. Алабының басым бөлігі жыртылған.

## Дереккөздер

Санат:Тимирязев ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Шыңғырлау (ауыл)

**Шыңғырлау** — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл, аудан және Шыңғырлау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Орал қаласынан шығысқа қарай 182 км-дей жерде, Елек өзенінің сол жағалауында орналасқан.  

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 6722 адам (3214 ер адам және 3508 әйел адам) болса, 2009 жылы 7005 адамды (3399 ер адам және 3606 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 7639 адамды (3728 ер адам және 3911 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер
 

 
Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Құмдыкөл (көл, Біржан сал ауданы)

**Құмдыкөл** — Сілетітеңіз көлі алабындағы тұщы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Біржан сал ауданы Қойтас ауылынан шығысқа қарай 12 км жерде, теңіз деңгейінен 113 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,4 км2, ұзындығы 2,7 км, енді жері 2,4 км, жағалау бойының ұзындығы 8,3 км.

## Жағалау сипаты
Күрделі пішінді көлдің шығысынан шағын Семізбай өзені ағып шығып, Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы Жамантұз көлінің батысындағы сорға құяды. Көл жағалауының шығыс және солтүстік жағалауы жазық, батысы мен оңтүстік жағалаулары жарқабақты келген. Жағалауының басым бөлігінде қамыс, құрақ өскен. Суының тұщылығына байланысты және маңындағы елді мекендердің шаруашылықтарын сумен қамтамасыз ету үшін көлге бөгет орнатып, бөген жасаған.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы көлдері
Санат:Сілеті су алабы