open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өздік ырықсыз

**Өздік ырықсыз** - жақтың ырықсыз қабылдануын білдіруші. (барыс септігінде жанама объект түрінде).
**Өздік ырықсыз** - аздаған ырықсыз етістің сапасы бар іс-қимылды білдіруші.

## Тағы қараныз:
* Септік жалғау
* Салт етістік

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ерлен Тоқтағалиұлы Жангельдин

**Ерлен Тоқтағалиұлы Жангельдин** (1959 ж. 26 қарашада Алматы қаласында туған) - «Ұлттық процессинг орталығы» АҚ президент, экономика ғылымдарының кандидаты (1985).
## Білімі
* 1982 ж. С.М. Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетін бітірген, экономист, саяси-экономия оқытушысы
* 1985 ж. КСРО ҒА Шығыстану институтының аспирантурасын
* 1994 ж. Лондон университетін (Ұлыбритания) бітірген, қаржы магистрі.
## Өмірбаяны
* 1986-90 жж. - ҚазКСР СІМ баспасөз және ақпарат бөлімінің екінші хатшысы, хаттама бөлімінің екінші хатшысы, сыртқы экономикалық байланыстар бөлімінің бірінші хатшысы. 
* 1990-91 жж. - ҚазКСР Министрлер кеңесінің Іс басқармасы сыртқы байланыстар бөлімінің жетекші маманы. 
* 1991-92 жж. - ҚР Президенті мен Министрлер Кабинеті Аппаратының сыртқы байланыстар бөлімінің референті, аға референті, кеңесшісі. 
* 1993-94 жж. - Лондон университетінің студенті. 
* 1995-96 жж. - ЕҚҚЦБ банкирі (Лондон). 
* 1997 ж. - «ТұранБанкі» ЖАҚ Басқарма төрағасының орынбасары міндетін атқарушы, «Эксимбанк» ЖАҚ Басқарма төрағасының 1-ші орынбасары. 
* 1998 ж. - «Global Kazkommerts» инвестициялық банкі» ЖАҚ Басқарма төрағасының орынбасары міндетін атқарушы. 
* 1998-2000 жж. - «Орталық-Азия ынтымақтастық және даму банкі» ЖАҚ вице-президенті. 
* 2000-03 жж. - ҚР Ұлттық банкі төрағасының орынбасары. 
* 2003-04 жж. - «Процессинг орталығы» ЖАҚ Басқарма төрағасы. 
* 2004 жылдан - «Ұлттық процессинг орталығы» АҚ президенті. 
## Ғылыми жұмыстары
* Халықаралық экономикалық қатынастар мәселелері бойынша ғылыми мақалалар мен жинақтардың авторы. 
## Жеке қасиеттері
* Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Біліктілік».
* **Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер**: «Адалдық және міндеттілік».
* **Қазақстан қаржы аясына талдау**: «Біздің болашағымыз жарқын, бірақ жолымыз иір-қиыр (Конфуций)».

## Дереккөздер

Санат:26 қарашада туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан банкирлері
Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Үндеу (лингвистика)

**Үндеу** - назарын аудару мақсатында тыңдаушыға қарата айтылған сөздер ().
* **Атау үндеуі** - Вокативпен пара-пар.
## Тағы қараныз:
* Қаратпа сөз

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Тимур Ризабекұлы Исатаев

thumb
**Тимур Ризабекұлы Исатаев** (1969 ж. 12 шілдеде Көкшетау қаласында туған) - «АТФ Банк» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы.
## Білімі
* 1991 ж. әл-Фараби атындағы ҚазМУ-ді бітірген, философия оқытушысы
* 1993 ж. Йель университетін (АҚШ)
* 2001 ж. INGBank Бизнес-мектебін бітірген, экономика магистрі.
## Өмірбаяны
* 1993-96 жж. - Халықаралық валюта қоры атқарушы директорының кеңесшісі. 
* 1996-99 жж. - Қазақстандағы «ING Barings» өкілдігінің басшысы. 
* 1999-2001 жж. - «ABN Amro Bank Kazakhstan» ЖАҚ менеджері, Басқарма төрағасының орынбасары. 
* 2001-03 жж. - «Темірбанк» ААҚ Басқарма төрағасының 1-ші орынбасары. 
* 2003-06 жж. - «АТФ Банк» АҚ Басқарма төрағасының орынбасары, төрағасы міндетін атқарушы, төрағасы. 
* 2006 жылдан - «АТФ Банк» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы.
* 2009 жылдан бері - «Kassa Nova банкі» АҚ баcқарма төрағасы.
## Жеке қасиеттері
* Хоббиі - текшеге ату.
## Марапаттары
* "Құрмет" ордені.

## Дереккөздер

Санат:12 шілдеде туғандар
Санат:1969 жылы туғандар
Санат:Көкшетауда туғандар
Санат:Қазақстан банкирлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Қуат Бәкірұлы Қожахметов

thumb
**Қуат Бәкірұлы Қожахметов** (1973 ж. 2 мамырда Алматы қаласында туған) - «Цеснабанк» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы.
## Өмірбаяны
* 1994 ж. ҚазМБА-ны бітірген, экономист. 
* 1994 ж. - ҚР Ұлттық банкінің банк қадағалауы департаменті банк қызметін реттеу басқармасы қаржылық талдау бөлімінің жетекші экономисі. 
* 1995 ж. - ҚР Ұлттық банкінің банк қадағалауы департаменті банк қызметі басқармасы нормативтік реттеу бөлімінің бас экономисі. 
* 1996 ж. - ҚР Ұлттық банкі банк қадағалауы департаменті № 2 банк қадағалауы басқармасы инспекциялау бөлімінің бастығы, № 1 банк қадағалауы басқармасы бастығының орынбасары. 
* 1998 ж. - ҚР Ұлттық банкінің банк қадағалауы департаменті методология және талдау басқармасының бастығы. 
* 1999 ж. - ҚР Ұлттық банкінің қызметкерлермен жұмыс департаментінің директоры. 
* 2001 ж. - «Цеснабанк» АҚ Басқарма төрағасының орынбасары. 
* 2004-06 жж. - «Цеснабанк» АҚ Басқарма төрағасы.
## Жеке қөзқарастары
* Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы - М.К. Ататүрік, Н.Ә. Назарбаев.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Әлемдік аренада беделі бар мықты демократиялық мемлекет».
* Хоббиі - футбол, суда жүзу, кітаптар.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи кітаптар.
* Үйленген. Жұбайы - Нұрмағамбетова Айсұлу Николайқызы (1974 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Қызы - Қожахметова Томирис Қуатқызы (1996 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:2 мамырда туғандар
Санат:1973 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан банкирлері
Қабыршық мұз

right|thumb|Қабыршық мұз
**Қабыршық мұз** (*Наст*) - жылы ауа райынан кейін немесе жаңбырдан соң күн суыған кезде түзілетін қардағы мүз қыртысы. Көптеген жануарлардың қорек табуын, жүруін қиындатады, олардың өлім-жітімін көбейтеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бақыт Мүрсәлімқызы Мәженова

**Бақыт Мүрсәлімқызы Мәженова** (9 қараша 1959 жыл Алматы қаласында туған) - «Қазақстан депозиттерге кепілдік беру қоры» АҚ бас директоры. Экономика ғылымдарының кандидаты (1986).

* 1980 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист.
* 1985-93 жж - ҚазМБА доценті. 
* 1993-98 жж. ҚР Ұлттық банкінің халықаралық қатынастар басқармасының бастығы. 
* 1998-99 жж. – Орталық Азия банкі төрағасының орынбасары, қазынашылық департаментінің директоры. 
* 1999-2002 жж. - ҚР Ұлттық банкінің валюталық реттеу және бақылау басқармасының бастығы. 
* 2002 жылдан - «Қазақстан депозиттерге кепілдік беру қоры» АҚ бас директоры. 
## Марапаттары
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталған (2005).
## Көзқарастары
* **Жұмыстагы негізгі ұстанымы**: «Барлық істі адал атқару».
* **Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер**: «Адалдық, жауапкершілік, көргенділік».
* **Қазақстан қаржы аясына талдау**: «Қазақстанда қаржы секторының түрлі аясының табысты дамуының негізі қаланған. Сонымен бірге, қаржы нарығын дамыған және бәсекеге қабілетті деп бағалау әлі ерте. Заңнаманы, қаржы институттарын реттеу әдістерін одан әрі жетілдіру қажет. Қаржы секторының табысты дамуының келесі маңызды шарты тәуекелдерді басқарудың ішкі рәсімдері жүйесін дамыту жолымен қаржы институттарының менеджменті деңгейін арттыру болып табылады».

## Дереккөздер

Санат:9 қарашада туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Жомарт Жәдігерұлы Ертаев

**Ертаев Жомарт Жәдігерұлы** (28 тамыз 1972 жыл  Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарғалы ауылы) - «Альянс Банк» АҚ Басқарма төрағасы. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

* 1994 ж. ҚазМАҚА-ны бітірген, экономист;
* 1995 ж. Банктік оқыту орталығын бітірген, қазынашы.
* 1994-95 жж. - «Атакент» Қазақ іскерлік ынтымақтастық орталығы» АҚ қаржы мәселелері жөніндегі кеңесшісі, қаржы экономика департаментінің маманы.
* 1995-96 жж. - «Апьфа-Банк» ЕАБ ақпараттық-талдау басқармасының бастығы, Басқарма төрағасының міндетін атқарушы, Басқарма төрағасының орынбасары.
* 1996 ж. - Орталық Азия қаржыинвестициялық компаниясының басқарушысы. 1996-97 жж. - «Семей Қалалық Акционерлік Банкі» ААҚ Басқарма төрағасының орынбасары.
* 1997-98 жж. - «Семей Қалалық Акционерлік Банкі» ААҚ филиалының директоры (Алматы қаласы).
* 1998-2001 жж. - «Сөмей Қалалық Акционерлік Банкі» ААҚ филиалының директоры (Астана қаласы).
* 2001 ж. - «ИртышБизнесБанк» ААҚ атқарушы директоры («Семей Қалалық Акционерлік Банкі» «ИртышБизнесБанк» болып қайта құрылған соң).
* 2001-02 жж. - «Сеймар» ААҚ Басқарма төрағасы.
* 2002 ж. - «ИртышБизнесБанк» ААҚ Басқарма төрағасының міндетін атқарушы.
* 2002 жылдан - «Альянс Банк» АҚ Басқарма төрағасы («ИртышБизнесБанк» «Альянс Банк» болып қайта құрылған соң).

## Дереккөздер

Санат:28 тамызда туғандар
Санат:1972 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:Қазақстан банкирлері
Ауа ағысты

**Ауа ағысты** - ауа ағыны тар қуыстан ету арқылы айтылатын дауыссыз; суффлейлік, фрикативті дауыссыздармен салыстыр.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Семиглавый мар

## Семиглавый мар
Тасқала аудандағы село, Достық селолық әкімшілігінің округінің орталығы. Аудан орталығы — Каменка селосынан солтүстік-батысқа қарай 22 км жерде, бетеге, боз басым, астық тұқымдасты шөптесіндер
өскен қызғылт қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан.

Тұрғыны **0,8** мың адам (1999).

1975 жылы аудандық мал бордақылау шаруашылығын құруға байланысты қаланды. Оның негізіндеСемиглавый марда және округке қарасты Вавилино, Крутая селоларында бір серіктестік және **20** шаруа қожалығы құрылған.

Орта, орталау, бастауыш мектептер, мәдениет үйі, 3 кітапхана, фельдш.-акушерлік және 2 фельдш. пункт
бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобильды жолы арқылы қатынасады.

## Семиглавый мар кендері

Тасқала ауданының орталығынан (Каменка селосы) 25 км-де Семиглавый-І бор кені орналасқан.

Кеннің пайдалы қабатында ақ бор, жазатын бор бар. Пайдалы қабаттың қалындығы 9,5-тен 45,1 м-ге өзгереді.

*Категориялық қоры* — А-1,6 млн. т, В-29,18 млн.т, С1-52,8 млн.т. Қор қабаты суландырылмаған. Кеннің таулы техникалық жағдайында ашық әдіспен өңдеу қолайлы. Семиглавомар-ІІ саз кені Тасқала ауданы оршлығы — Каменка селосынан батысқа қарай 21 км-де орналасқан.

*Пайдалы қабаты* — сырт сазы (неоген қабаты). Химиялық құрамы біртекті. Ол цемент өндірісінде қолданылады.

*Категориялық қоры* — В-8,06 млн.т., С1-17,91 млн.т, Семиглавый І және Семиглавый II бор, саз кендерінен клинкер алынған.

Оны 400 марқалы цемент өндірісі үшін қолданады. 1 т клинкер өндіру үшін 0,32 т саз шығыңдалады.

## Дереккөздер


Санат:География
Нұрбибі Серікқажықызы Наурызбаева

thumb

**Нұрбибі Серікқажықызы Наурызбаева** (19 тамыз 1963 жыл Жамбыл облысы - «Қазақстан Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ Басқарма төрайымы.

* 1984 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист. 
* 1984-88 жж. - КСРО Мемлекеттік банкінің несие бөлімінің бас экономисі. 
* 1988-92 жж. – Агроөнеркәсіп банкінің несиелеуді ұйымдастыру бөлімі бастығының орынбасары. 
* 1992-94 жж. - «Азия Дауысы» АК қаржы мәселелері жөніндегі вице-президенті. 
* 1994-96 жж. - ҚР Ұлттық банкінің банк қадағалауы департаменті директорының орынбасары. 
* 1996-2003 жж. - ҚР Ұлттық банкінің бақылау және аудит департаменті директорының орынбасары, директоры. 
* 2003 жылдан - «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ Басқарма төрайымы.

## Марапаттары
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталған (2005).
* ҚР Президентінің Алғыс хатын алған (2001). 
* Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Жауапкершілікті басқа біреуге жүктемеу».
## Көзқарастары
* **Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер**: «Көргенділік, адалдық, кәсіпқойлық».
* **[[Қазақстан]] [[қаржы]] аясына талдау**: «Республиканың қаржы нарығы бүгінгі таңда экономиканың қарқынды дамып келе жатқан салаларының бірі. Қаржы жүйесіне сенімнің нығаюы қаржы өнімдеріне сұраныстың артуына, банк жүйесі өтемпаздығының және экономиканы несиелендірудің өсуіне септігін тигізді. Сонымен бірге, қор, сақтандыру нарықтары сияқты қаржы жүйесінің жекелеген сегменттерінің дамуы әлуетті тұтынушылардың сұранысына жеткілікті түрде барабар еместігін атап кеткен жөн».

## Үй жағдайы
* Тұрмыс  құрған. Қызы бар.

## Дереккөздер

Санат:19 тамызда туғандар
Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан банкирлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Қазақстанның ерекше қорғалатын аумақтары

**Қазақстанның ерекше қорғалатын аумақтары** - құрамына 8 мемлекеттік қорық (ауданы 850 мың га), 4 мемлекеттік ұлттық табиғат паркі (ауданы 503 мың га), 59 мемлекеттік зоологиялық және ботаникалық қорықша (жалпы ауданы 5130 мың га) олардың ішінде 40 зоологиялық және 19 ботаникалық қорықша, 22 табиғат ескерткіші, 11 тектік корықтар (38,5 мың га) кіреді. 

Республиканың жалпы аумағына қатысты ерекше қорғалатын аумақтардың жалпы ауданының үлесі 2,8%. Бұл көрсеткіш халыкаралық нормаларда белгіленген 7%-дан көп төмен. Салыстыру үшін Иранда 4%, Канадада 12% екенін айтуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстан қорықтары
Дәулет Хамитұлы Сембаев

**Дәулет Хамитұлы Сембаев** (10 тамыз 1935 жыл, Алматы — 15 қараша 2021 жыл) — қазақстандық саясаткер, банкир, мемлекет және қоғам қайраткері.

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан.

## Өмірбаяны
* 1958 ж. Қазақ тау-кен-металлургиялық институтын бітірген, инженер-металлург. 
* 1958-66 жж. - С.М. Киров атындағы Алматы машина жасау зауытында құю цехының технологы, қара металл құю учаскесінің аға шебері. 
* 1966-75 жж. - ҚазКСР Мемлекеттік жоспарлау бөлімінің басмаманы, бөлімшесінің бастығы - бөлім бастығының орынбасары, еркін бөлім бастығының орынбасары. 
* 1975-79 жж. - ҚазКСР Министрлер Кеңесінің төрағасы хатшылығының меңгерушісі. 
* 1979-83 жж. - ҚазКСР Министрлер Істерін Басқарушысының орынбасары. 
* 1983-90 жж. - ҚазКСР Мемлекеттік жоспарлау бөлімінің бастығы, еркін бөлімінің бастығы, төрағасының орынбасары. 
* 1990 ж. - ҚазКСР Президенттік кеңесінің мүшесі 
* 1990-91 жж. - ҚазКСР Жоғары экономикалық кеңесі төрағасының орынбасары. 
* 1991-93 жж. - ҚР Премьер министрінің орынбасары, 1-ші орынбасары. 
* 1993-96 жж. - ҚР Ұлттық банкінің төрағасы - ҚР Министрлер Кабинетінің мүшесі. 
* 1996-97 жж. - ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Экономика, қаржы және бюджет жөніндегі комитетінің төрағасы. 
* 1997-99 жж. - «АБС-Балқаш» таукен компаниясы» ААҚ Директорлар кеңесі төрағасының орынбасары.
* 1999-2002 жж. - «Қазкоммерцбанк» ААҚ Директорлар кеңесінің төрағасы. 
* 2002-2011 жж. - «Қазкоммерцбанк» АҚ Директорлар кеңесі төрағасының орынбасары.
* Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының президенті (1999-2005).

## Еңбектері
* Қазақстан Президентінің алғашқы экономикалық бағдарламасының қос авторларының бірі. 
* Қазақстандағы ұлттық валютаны енгізуге қатысқан. 
* Елдегі қазіргі банк жүйесін қалыптастырудың басында болды. 
## Марапаттары
* «Құрмет белгісі» ордені (1976)
* «Еңбек Қызыл Ту» ордені (1981)
* «Парасат» ордені (1996)
* КСРО-ның екі медалі.
## Отбасылық жағдайы
* Үйленген. Жұбайы - Сембаева Мая Ғабдуллақызы. Ұлдары - Данияр (1959 ж. т.), Бахтияр (1963 ж. т.). 4 немересі бар.

## Дереккөздер

Санат:10 тамызда туғандар
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан қаржыгерлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағалары
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Алғазы Серғазыұлы Секенов

**Алғазы Серғазыұлы Секенов** (18 сәуір 1970 жыл Балқаш қаласы) - «ГНПФ» жинақтаушы зейнетақы қоры АҚ бас директоры.

* 1993 ж. Ленин атындағы ҚазПТИ-ды бітірген, инженер; 
* 1995 ж. РФ Үкіметі жанындағы Қаржы академиясын бітірген, экономист. 
* 1993-94 жж. - «Қазметалл» ҰК» АҚ бас директорының көмекшісі. 
* 1994-2002 жж. - ҚР Ұлттық банкінің алтын және алмас қорымен жұмыс жасау жөніндегі департаментінің аға экономисі, шетелдік операциялар департаментінің жөтекші экономисі, алтын валюталық резервтер және диллинг операциялары басқармасы бастығының орынбасары, бастығы, монетарлық операциялар департаментінің диллинг операциялары және қаржы нарықтарын талдау басқармасының бастығы, монетарлық операциялар департаменті директорының орынбасары. 
* 2002-04 жж. - «Қазмұнайгаз» сауда үйі» АҚ бас директорының кеңесшісі, активтерді басқару департаментінің директоры. 
* 2004-06 жж. - «*Trade House «Kazmunaigaz*» *Ltd* компаниясы (Лондон) директорының орынбасары.
* 2006 жылдан - «ГНПФ» жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ бас директоры.

## Дереккөздер

Санат:18 сәуірде туғандар
Санат:1970 жылы туғандар
Санат:Балқашта туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Вокатив

**Вокатив** - сөйлеуші назарын аудару ұшін басқаға қарата айтылған сөйлем құрамына формалды енбеген сөз немесе сөз тіркесі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ферритинемия

**Ферритинемия** (*Ғеrrum* - қанда темір болу) - Қанда ферритин мөлшерінің көбеюі гемохроматозда кездеседі. Ферритин - адреналиннің антогонисті болатындықтан ферритинемия тамыр коллапсын тудырады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Нұрлан Кәкенұлы Әміржанов

**Нұрлан Кәкенұлы Әміржанов** (1966 ж. 5 сәуірде Шығыс Қазақстан облысы Мақаншы ауылында туған) - «Нефтегаз-ДЕМ» жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ Басқарма төрағасы.

* 1991 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист. 
* 1991 ж. - ҚР Қор биржасының басқарма бастығы. 
* 1992 ж. - ҚР валюталық операцияларды жүзеге асыру орталығы директорының орынбасары, ҚР Валюталық биржасының вице-президенті. 
* 1994 ж. - ҚР Халықтық Жинақ Банкінің басқарма бастығы. 
* 1995 ж. - «АЛАРН» компаниясының бас директоры. 
* 1997 жылдан - «Нефтегаз-ДЕМ» жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ Басқарма төрағасы.

## Дереккөздер

Санат:5 сәуірде туғандар
Санат:1966 жылы туғандар
Санат:Үржар ауданында туғандар
Санат:Қазақстан банкирлері
Фетогенез

**Фетогенез** (*Ғеtоgеnеsis* - ұрықтық кезең) - Киматогенездің 76-шы күні мен 230-шы күнінің арасындағы кезең, бұл кезде бала жолдасы қалыптасып, ұрық тканьдері жетіліп, іріктеле бастайды. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Фибринолиз

**Фибринолиз** (*Fibrinolysis* - фибриннің ыдырауы) - Ферментативтік реакциялар нәтижесінде фибрин ұйығының еруі. Тромбозда фибринолиз тромб ішінде канал (өзек) пайда болуын тудырады. 
## Дереккөздер


Санат:Гематология
Рүстем Есімханұлы Қайдаров

**Рүстем Есімханұлы Қайдаров** (18.05.1940, Семей облысы Бесқарағай ауданы Сосновка ауылында туған - 27.12.2019, Алматы) — «Қорғау» жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ президенті, Профессор (1998). РЖҒА корреспондент мүшесі (2001), ХАА академигі (2002). Милиция генерал-майоры (1990), әділет генерал-майоры (1995).

## Өмірбаяны
* 1970 ж. С.М. Киров атындағы ҚазМУ-ді бітірген, заңгер.
* 1956-61 жж. - Семей ауыл шаруашылығын механизациялау училищесінде жүкші, электркесуші, тракторшы, мастер. 
* 1961-64жж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. 
* 1964-66 жж. - ауылдық ПТУ мастері, директорының көмекшісі. 
* 1966-76 жж. - Семей облысы атқару комитеті ІІБ оперативтік уәкілі, тергеушісі, аға тергеушісі, Семей қаласы милиция бастығының орынбасары, Киров АІІБ бастығы, облысы атқару комитетінің ІІБ тергеу бөлімі бастығының орынбасары. 
* 1976-80 жж. - облысы партия комитетінің нұсқаушысы. 
* 1980-82 жж. - Қазақстан Компартиясы ОК нұсқаушысы. 
* 1982-85 жж. - Семей облысы атқару комитеті ІІБ бастығының орынбасары. 
* 1985-90 жж. - Жезқазған облысы атқару комитеті ІІБ бастығы. 
* 1990-92 жж. - КСРО ІІМ-нің Қазақстан және Қырзызстан бойынша ұйымдасқан қылмысқа және жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі аймақаралық басқармасының бастығы. 
* 1992-95 жж. - ҚР ішкі істер министрінің орынбасары - бас тергеу басқармасының бастығы. 
* 1995-96 жж. - ҚР МТК төрағасының 1-ші орынбасары. 
* 1996-97 жж. - ҚР МТК Жоғары тергеу мектебінің кафедра бастығы. 
* 1997-99 жж. - ҚазМЗУ кафедра меңгерушісі.
* 1999 жылдан - «Қорғау» жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ президенті. 

## Қоғамдық қызметі
* Республикалық қылмысқа және жемқорлыққа қарсы күресті қолдау қорының президенті (1995)
* «Генералдар кеңесі» ҚБ Төралқасының төрағасы (2000).

## Марапаттары
* «Парасат» орденімен (2006)
* КСРО, ҚР және РФ-ның 19 мемлекеттік медалімен марапатталған. 
* КСРО ІІМ еңбек сіңірген қызметкері.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ мемлекеттік заң университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:КСРО Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкерлері
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Темірқан Нұғыманұлы Нұртаев

**Темірқан Нұғыманұлы Нұртаев** (1944 ж. 5 қазанда Қостанай облысы Әулиекөл ауданы туған) - «ҰларҮміт» жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ президентінің кеңесшісі.
## Өмірбаяны
* 1968 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист. 
* 1968 ж. - ҚазКСР Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі Орталық аппаратында жұмыс істеген. 
* 1991 ж. - КСРО зейнетақы қоры Қазақ республикалық бөлімшесінің 1-ші басқарушысы, КСРО Зейнетақы қоры Басқармасының мүшесі - ҚазКСР министрі. 
* 1993 ж. - «Сенім» сақтандыру компаниясы» АҚ вице-президенті. 
* 1997-98 ж. - «Қазақтелеком» және «Қазақтелеком-Үміт» корпоративті жинақтаушы зейнетақы қоры» ЖАҚ-нда басшылық қызметтер атқарған. 
* 1999 ж. - «Үміт» ЖЗҚ» ЖАҚ Директорлар кеңесінің төрағасы.
* 1999-2005 жж. - «Үміт» ЖЗҚ» ЖАҚ («ҮларҮміт» ЖЗҚ» АҚ) вице-президенті.
* 2005 жылдан - «ҰларҮміт» жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ президентінің кеңесшісі. 
## Жинақтаушы зейнетақы жүйесіндегі еңбегі
* Жинақтаушы зейнетақы жүйесінің дамуы мәселелері бойынша бірқатар мақалалар мен жарияланымдардың авторы. 
* ҚР-ның «Қазақстан Республикасындағы зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Заңына өзгертулер мен түзетулер енгізу жобаларын әзірлеуге қатысқан. 
* Жинақтаушы зейнетақы жүйесінің негізін қалаушылардың бірі, оның қалыптасуы мен дамуына зор үлес қосқан.
## Марапаттары
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» медалімен (2005)
* «Әлеуметтік қамсыздандырудың үздігі» белгісімен
* КСРО Еңбек және әлеуметтік мәселелер жөніндегі мемлекеттік комитетінің және КСРО мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің кәсіподағы ОК (1988)
* ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің (2004) Құрмет грамоталарымен
* ҚР Құрмет грамотасымен (2004) марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:5 қазанда туғандар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Әулиекөл ауданында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан министрлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Фиброма

thumb|right|200px**Фиброма** ( *Ғіbrоmа* - дәнекер тканді ісік) - Ішінде клеткасы аз, талшықтық құрылымдар басым , пісіп жетілген дәнекер тканнен тұратын ісік. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Фликтена

**Фликтена** (*Рһlусtаеnа* - көпіршік) - Көлемі тары дәніндей, ішіндегі қуыс сарысулы - геморрагиялық экссудатпен толған, түйін тәрізді инфильтрат. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Фосфат диабеті

**Фосфат диабеті** (*Diabetes phosphaticus*) - Фосфордың бүйрек өзекшелерінде реабсорбциясы (қайта сіңуі) бұзылған тұқым қуатын ауру; белгілері - остеопороз, остеомаляция, сүйектер деформациясы, гипофосфатемия, қанда сілтілі фосфатазының активтілігі жоғарыланған; рецессивті типтес тұқым қуады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Хаким реакциясы

**Хаким реакциясы** (*Наkim*) - син.: малигнолипия. Қатерлі ісіктерді анықтау әдісі. Қатерлі ісік клеткалары тіршілігінің өнімі болуы мүмкін деген фосфолипидтерді қан сарысуында табуға негізделген. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Хаммен—Рич синдромы

нобай|200px|
**Хаммен—Рич синдромы** - өкпеде фиброз тканінің үдемелі өсуі, тыныс жетіспеушілігі, өкпе артериясының гипертензиясы болатын, өкпе текті жүрек қалыптасатын себебі белгісіз ауру. 
## Дереккөздер


Санат:Пульмонология
Харкави синдромы

**Харкави синдромы** - Организмде тканьдердің эозинофильдік сіңбесі және қанда эозинофилия болатын, коллаген талшықтарының (әсіресе вена қабырғасының) көптеген түйінді некрозы, сонымен қатар бактериялық емес антигендерге (темекі, шаң) көтеріңкі сезімталдық байқалатын себебі белгісіз ауру. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қазақстан республикасының "Қоршаған ортаны қорғау туралы" заңы

**Қазақстан республикасының "Қоршаған ортаны қорғау туралы" заңы** 1997 жылы 5 тамызда қабылданған. Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, шаруашылық және басқадай қызметтің табиғи экологиялық жүйелерге зиянды әсеріне жол бермеуге, биологиялық оралуандылықты сақтауға және табиғаттың оңтайлы пайдаланылуын ұйымдастыруға, "ластаушы төлейді" ұстанымы негізінде табиғат пайдалануды кезең-кезеңімен экологияландыруға бағытталған.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Серғазы Қайыпұлы

**Серғазы Қайыпұлы** (1770 - 1820) — Хиуа ханы Қайыптың баласы.

Ол 1789 жылы барон О.А.Игельстромның бұйрығымен қазақтардың атынан депутат ретінде Санкт-Петербургке жіберілді.

Орыс-швед соғысына қатысып, майор атағын алады. 1790 жылы орыс елшілігін Бұхараға ертіп барды. 1793 жылы  Санкт-Петербургке қайтып келіп граф П.А.Зубовтың адъютанты болған. 1795 жылы  ол Есімджі хан көтерген сайлауға қатысты.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Хемотаксис

thumb|right|200px**Хемотаксис** (*Сһеmоtахіs* - тебу - тарту) - Еркін қозғалып жүрген жасушалардың, бактериялардың еріген химиялық заттарға қарай тартылуы не олардан кері тебуі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Химус

**Химус** (*Сһуmоs* - сөл) - Асқазан мен ішектегі ас қорыту сөлдерімен араласқан тағамның жартылай қорытылған ботқа тәрізді массасы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тірі қазындылар

**Tіpі қазындылар** (Живые ископаемые) — бір геологиялық дәуірден басқасына елеулі өзгеріссіз өтетін әр түрлі бері тіршілік етіп келеді. Бұндай тектік реликт түрлердің сақталуына мекен ету орнының физикалық-химиялық және биоталық жағдайларының тұрактылығы популяцияның шамалы тығыздығы кезіндегі көбею механизмінің жоғары болуы, тағы басқа жағдай жасайды. Өсімдіктер өлемінің тіpі қазындыларына ерте заман реликті — 130 млн жылға жуық тіршілік етіп келе жатқан гинкгоны, Америка мен Азияның қоңыржай ендіктерінде сөңенәдә кең таралған, құрып біткен (шамамен 60 млн жыл бұрын) деп есептелген ағаш — метасеквойяны жаткызуға болады. Дегенмен, 1941 жылы Сычуань (Қытай) провинциясында метасеквойяның өсіп түрған 4 ағашы табылды. Tіpі қазындылардың ей маңызды мысалына гаттерия (немесе туатара) жатады. Гаттерия — осы заманға дейін тіршілік еткен қабыршакты бауырымен жорғалаушылардың (тұмсық бастылардың) мезозойлық отрядының жалғыз өкілі. Гаттерия тек Жаңа Зеландияда сақталған. Өйда елдің 30 аралында болжам бойынша 300-дей ғана ересек дарақ қалған деп есептеледі. Өте сирек кезедесетін жануар 1895 жылдан бастап заң жүзіңде қорғалады.
## Дереккөздер


Санат:Палеонтология
Хорионэпителиома

**Хорионэпителиома** (*Сһоrіоnеріtһеlіоmа* - хорион эпителиінің ісігі) - Ұрық жұмыртқасының бүрлі қабығынан дамитын ісік. Кейде еркектің енінде, аралық қуыста, қуықтың қабырғасында өседі. Эктопиялық хорионэпителиома тератоманың варианты. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қазақстан республикасының экологиялық қауіпсіздігі

**Қазақстан республикасының экологиялық қауіпсіздігі**
Қазақстанстан Республикасының Президенті 1997 жылғы 30 сәуірде бекіткен бұл тұжырымдамада Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымының субъектісі ретіндегі халықаралық беделін көтеру үшін, егемендік пен мемлекеттілікті нығайту үшін, еліміздің ұлттық қауіпсіздігі мен тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін табиғатты экономикалық өркендеу тұрғысында жалпылама пайдаланудан қазіргі және болашақ ұрпақтардың стратегиялық мүдделерін ескере отырып табиғат пайдалануды кезең-кезеңімен экологияландыруға қошу стратегиясы белгіленген.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Хейлоз

**Хейлоз** (*Сһеіlоsіs* - еріннің ауруы) - Еріннің қызыл жиегі жамылғысының дистрофиясы. Белгілері: гиперемия, түлеу және тілік пайда болу, витамин В2 гиповитаминозында кездеседі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Хемодектома

**Хемодектома** (*Сһеmоcеdоmа*) -  Әсерлі (симпатикалық) жүйке жүйесінің нәсілді байланысты хромаффинді емес ганглий маңы гломустар клеткаларынан дамитын ісік. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Галина Николаевна Шалғымбаева

**Галина Николаевна Шалғымбаева** (1961 ж. 13 сәуірде, Свердловск облысы Богданович қаласы (РКФСР) туған) - «*GALA Invest Consulting*» ЖШС президенті, Экономика ғылымдарының кандидаты (1997). 
## Өмірбаяны
* 1983 ж. Н.А. Вознесенский атындағы Қаржы экономикалық институтын бітірген, экономист. 
* 1983-95 жж. - ҚР Қаржы министрлігі мемлекеттік кіріс басқармасының экономисінен шаруашылық жүргізудің жаңа формалары, ақша айналымы мен бағалы қағаздар басқармасының бастығына дейін қызмет атқарды. 
* 1995-2001 жж. - ҚР Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссиясының комиссия мүшесі - атқарушы директоры. 
* 2001-04 жж. - ҚР Ұлттық банкінің департамент директорының орынбасары. 
* 2004 ж. - ҚР-ның қаржы нарығын және қаржылық ұйымдарды реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттігінің департамент директоры. 
* 2004-06 жж. - ҚР Ұлттық банкі төрағасының кеңесшісі. 
* 2006 жылдан - «GALA Invest Consulting» ЖШС президенті. 
## Марапаттары
«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталған.
## Еңбектері
Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар нарығының қалыптасуы мен дамуы проблемалары бойынша 30-дан астам ғылыми мақаланың авторы.
## Ұстанымдары
* **Жұмыстағы негізгі ұстанымы**: «Кәсіпқойлық».
* **Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер**: «Көргенділік, ұқыптылық, жауапкершілік».
* **Қазақстан қаржы аясына талдау**: «Соңғы жылдары қор нарығын мемлекеттік реттеу деңгейі мен оның қажеттіктері (мүмкіндіктері) арасындағы үйлесімсіздік ұлғаюда. Қазақстан посткеңестік кеңістікте бағалы қағаздар нарығының ілгері дамуы мәселесінде көшбасшылықтан айырылды. Отандық эмитенттердің қор нарығына белсенді шығуына жағдай жасау керек, халықты өз қаржысын қаржы институттарына инвестициялауына белсенді қатыстырып, сауда үшін баламалы алаңша құру қажет».

## Дереккөздер


Санат:13 сәуірде туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Свердлов облысында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Бүйрек хризиазы

**Бүйрек хризиазы** (*Сһrуsіаsіs* - алтын - ауру) - Организмде алтын тұздарының көбейгенінен туындайтын токсико- аллергиялық ауру, сирек жағдайда улану ауруларына да жатады. Алтын бүйрек тканінде жиналады, басты белгі - нефроз синдромы, ауырлағанда - нефронефроз белгілері болады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Хрониосепсис

**Хрониосепсис** (*Сһrоnіоsерsіs* - созылмалы сепсис) - Ұзақ уақыт жазылмайтын сепсис ошағының және аумақты іріңдердің болуы байқалатын сепсистің клиникалық түрі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қабекес Серғалиев

Серғалиев Қабекес— малшы, Социалдық Еңбек Ері (1966).
## Өмірбаяны

* 1933-1935 жылы Чапаев ауданының «Жас-талап» ұжымшарыңда еңбек епі.
* 1936 жылы «Аңқаты» асыл тұқымды мал зауытында жұмысшы.
* 1942-1945 жылы Ұлы Отан соғысына қатысқан.

Кейін «Аңқаты» зауытында жұмысшы, 1955 жылдан аға бақташы. 
1966 жылы төл алуда жоғары жетістіктерге жеткені үшін оған сол кездегі ең мәртебелі атақ берілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тұқым жарнақтары

**Тұқым жарнақтары** (cotyledonis) — әлі жіктелмеген ұрықтағы тұқымда дамитын өсімдіктің бірінші жапырақтары. Пішіні анатомиялық құрылысы және қызметтері бойынша өркеннің өсу конусында түзілетін нағыз жапырақтардан жиі қатты ерекшеленеді. Қылқан жапырақтыларда әдетте бірнеше, (2-15), қос жарнақтыларда-2, дара жарнақтыларда-1 тұқым жарнақтары болады. Жер үстінде өну кезінде тұқым жарнақтары жасылданып, фотосинтезге қабілетті болады, жер астында өну кезінде, қоректік заттардың қоры болып табылады, эндоспермасы бар тұқымдарда олар қоректік заттарды өскіннің жер бетіндегі бөлікке береді. Өнуден кейін тұқым жарнақтары өсімдікте кейде бірнеше ай бойы тірі болып сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктердің көбеюі
Санат:Биология
Сұрақ

**Сұрақ** - сөйлеушіге белгісізді тыңдаушыны хабарлауға итермелейтін сөйлем не сөйлеушінің анықтама алу ұшін талабы.

* **Алтернативті сұрақ**   - берілген екі салыстырманың тек біреуін нақтылауды ұсынатын **сұрақ** түрі (*Бұл ақ па, әлде қара ма?*).
* **Лепті сұрақ**  - лингвостилистикалық мақсатта сұрак формасында берілетін сөйлем.
* **Қарсы сұрақ** - жауап орнына қарсы койылатын **сұрақ**.
* **Вторичный сұрақ** - сөйлем мұшелерінің біріне арнайы қойылатын **сұрақ**.
* **Қосарлы сұрақ**   - 
*# Әр септікте келген екі сұрау есімдігі бар **сұрақ**; 
*# **Алтернативті сұрақ** пара-пар.
* **Делиберативті сұрақ**  - өз өзіне қойылған **сұрак** (*Не жасасам екен?*).
* **Жанама сұрақ**  - төлеу сөзде берілген **сұрак**.
* **Үстеулі сұрақ**  - құрамында сұрау есімдігі бар **сұрақ**.
* **Тура сұрақ** - сөздің өз мағынасындағы сұрақ, акпаратты тыңдаушыға бағытталған сұраулы сейлемнің мазмұны.
* **Жалпы сұрақ** - мақұлдауды не жоққа шығаруды талап ететін **сұрақ**.
* **Тура сұрақ** - грамматикалық түрде сұраулы сөйлем ретінде жасалған **сұрак** (Бұл жұмыс қаншаға созылмақ?).
* **Айырма сұрақ** (дизъюнктивті) - 
*# **Алтернативті сұрақ**; 
*# Екі - ашық не қысқа бөліктен тұратын, қысқарған бөлігі ерекшелендіретін соңғысына қарама-қарсы формада берілген эмфатикалық сөйлем.
* **Риторикалық сұрақ**  (эротема)- тыңдаушының ерекше назарын аудару үшін не эмоционалдылықты баса көрсету үшін болымды не болымсыз сөйлемге сұрақ формасын беру.
* **Арнайы сұрақ**  - тура қандай ақпарат қажет екендігін көрсететін сұрау есімдігі бар **сұрақ**.
* **Болымды сұрақ** - болымды сөйлем түрінде берілген, бірақ сұраулы сөйлем интонациясымен айтылатын сөйлем.
* **Анық (толық) сұрақ** - сөйлеуші жауаптың қандай болатындығын сезбей сұрау формасында берілген бірақ жай болымды сөйлемге жуықталған сұрақ.
* **Сұраулы** - сұрақты білдіретін, сұрақты білдіруге қолданылатын.

## Тағы қараныз:
* Сұрау белгісі
* Леп белгісі

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қайтарымсыз табиғи игілік

**Қайтарымсыз табиғи игілік** (*Безвозмездное природное благо*) — еңбек өнімділігі болып табылмайтын, экономикалық жағынан алғанда бағалы емес, алайда қоғамда тұтыну үшін құны бар, өндірісте және тұтынуда пайдаланылуы мүмкін кез келген заттек немесе күш (мысалы, күн энергиясы, кәсіпшілік ресурстарға жатпайтын жабайы өндіргіштер, тұтынушылар, ыдыратушылар және т.б.). Қайтарымсыз табиғи игілікті шаруашылыққа пайдалану еңбек жұмсауды қажет етеді. Қайтарымсыз табиғи игілік сарқылғанда оны жаңғыртуға — жаңартуға немесе бір қайтарымсыз табиғи игілікті басқасымен не техникалық құрылғымен ауыстыруға шығьш жұмсау қажет (мысалы, судың өздігінен тазаруын жасанды тазалау әдісімен ауыстыру).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тұқымұрық

**Тұқымұрық**, тұқым бүршік (ovulum) - тұқымды өсімдіктердің тұқым дамитын көпжасушалы түзіліс. Тұқымұрық мегаспороциті бар нуцеллустан, жабылған кезде тар каналды, микропилені, (осы канал арқылы тозаң түтігі ұрық қабығына енеді) түзейтін екі не бір интигументтерден, (жабыннан), сонымен қатар тұқымұрығын плацентаға бекітетін фуникулюстен, (тұқым аяқшадан) тұрады. Микропилеге кері тұқымұрығынын бөлігін халаза деп айтады. Жалаңаш тұқымдарында тұқымұрықтары жалаңаш болады, мегаспорофиллде орналасады. Тұқымұрығынын халазды бөлігінде жасушалардың жіктелуі нәтижесінде гипостаза түзіледі. Гүлділердің көбіне тұқымұрықтағы обтураторлар, еміздік пішінді микропилеге қарай өсетін және тозаң түтігінің ұрық қапшығына енуіне, оның өсуіне және қоректенуіне көмектеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Целлюлит

thumb|right|200px
**Целлюлит** (*Сеllulіtіs* - ұя + қабыну) - Талшықты май клетчаткаларының жайылмалы іріңді қабынуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тұқымша

**Тұқымша** (асџепіит) - салыстырмалы түрде жұқа қауызды, тұқымнан оңай бөлінетін жеміссерігі бар құрғак ценокарпты біртұқымды жеміс. Типтік тұқымша, күрделі гүлділердің жемісі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ценкер некрозы

**Ценкер некрозы** - Құрғақ некроздың етте көрінетін бір түрі. Некроз аймағы бозғылт-сары түсті, майдай жылтыр, сағызға ұқсас (воск) көбіне сүзек ауруларында, жарақаттарда және сіреспелік жағдайларда кездеседі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Сенсибилизатор

**Сенсибилизатор** - белгілі бір клетканың, мүшенің немесе апаның сезімталдығын арттыратын зат.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сенсиллалар

**Сенсиллалар** (sensilla) - буынаяқтылардың механикалық, дыбыстық, химиялық, көру, есту, дәм сезу, иіс сезу, тітіркенулерді қабылдауға бейім рецепторлары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Мәмбет Сержанов

**Мәмбет Сержанов** (1890 жыл, Казталов ауданы, Төртпішен aуылы — 1954 жыл) — аға шопан, Социалистік Еңбек Ері.

* 1932 жылдан «Жұлдыз» кеңшарында аға шопан болған. Мал шаруашылығын өркендетуге қосқан үлесі үшін оған сол кездегі ең мәртебелі атақ берілген.

## Дереккөздер


Санат:1890 жылы туғандар
Санат:Казталов ауданында туғандар
Санат:1954 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Пердеше септалар

**Пердеше септалар** (лат. *septum*, *saeptum* - қоршау, бөгет) - қуыстарды немесе жасушалардың массасын бөлетін өсімдіктер мен жануарлардың ағзасындағы қоршаулар. Диатомды балдырларда қоршаулар, қоспа шеңберінен жасушаның қуысына кіретін жіңішке кремнийді қоршаулар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Синсепалум

**Синсепалум** - гүлсерігінің сыртқы шеңбердің бүйір жапырақшалары бір-бірімен қосылғанда, гүл серігінің түзілетін күрделі жапырақшасы.

## Дереккөздер


Санат:Гүлді өсімдіктер
Цитобиопсия

**Цитобиопсия** (*Сіtоbіорsia* - шұғыл биопсия) - Клиницисттер мен морфологтардың практикасында қолданылатын әдіс. Мысалы, операция кезінде немесе процестің мәнін түсіну үшін шұғыл операция кезінде іске асырылатын әдіс. 
## Дереккөздер


Көгеру

Санат:Медицина
Санат:Патология
Қала халқын шетке ығыстыру

**Қала халқын шетке ығыстыру** (*субурбанизация*) — қала халқын қоныс аударту және қала орталығынан кәсіпорындарды қала маңына көшіру. Қала халқын шетке ығыстыру әсіресе 1960-80 жылдары Париж, Монреал, Осака және Стокгольм қалаларында көп болды. Қолайсыз орта қала халқын шетке ығыстыру процесіне негізгі себепші болады. Кейде қала халқын шетке ығыстыру факторларының бірі — тұрғындардың көп қабатты үйден жеке жер үйге қоныс аударуға ұмтылуы болып саналады.

## Дереккөздер


Урбанизация

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Цианоз

**Цианоз** (*Суаnоsіs* - тері мен кілегей қабықтарының көгеруі) - Қандағы оттегі жетіспеушілігіне байланысты тері мен кілегей қабықтарының көгеруі. 
## Дереккөздер


Көгеру

Санат:Медицина
Санат:Патология
Синойкия

**Синойкия** - әр түрге жататын ағзалардың өзара бірлесіп, (селбесіп) тіршілік етуі. Синойкия кезінде бір түр екінші түрге зиян келтірмей, өзіне пайдалы жағдай жасап тіршілік етеді. Мысалы - кейбір теңіз балықтарының шабақтары ірі медузалардың қармалауыштарының арасында тіршілік етеді де - қауіптен қорғанады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ситовидті түтіктер

**Ситовидті түтіктер** (tubuli cribrosi), - гүлді өсімдіктердің және жалаңаш тұқымдылардың флоэмасының өткізгіш элементтері. Прокамбий мен камбийден түзіледі. Гүлді өсімдіктердің ситовидті түтіктер ұшында ситовидті тақташалары, (ситовидті өрістер) болатын буын-жасушаларының өзара қосылған бірқатарлы қатарларынан тұрады. Осы тақташаларды перфорациялар өтіп кетеді, олар арқылы көршілес жасушалардын цитоплазманың арқаулары бір ортақ жүйеге бірігеді. Жетілген кезде ядролары болмайды және секреторлық қызметті атқаратын бірге ере жүретін ядролы жасушалар болады. Жалаңаш тұқымдыларда ситовидті өрістер өте созылған және ұшында сүйірленген буын-жасушаларының бүйір қабырғаларында шашыраған. Оларда маманданған ере жүретін жасушалары болмайды және жетілген жағдайда ядролары болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Серпер-Прогресс

**Серпер-Прогресс** — Батыс Қазақстан облыстық қоғамдық саяси газеті.

1992 жылы 15 ақпанда алғашқы нөмірі жарық көрді. Құрылтайшылары Қазақстан социалдық партиясы облысы атқару комитеті және редакция ұжымы болды. Көлемі 2 баспа табақ. Қазақ және орыс тілдерінде шыққан. Қаржы тапшылығына байланысты шығуын тоқтатты.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы газеттері
Цитомегалия

**Цитомегалия** (*Суtоmеgа1іа* - үлкейген клетка )- Герпес тобына жататын вирустар тудыратын жұқпалы ауру. Сілекей бездер басым зақымданып, тканьдерде алып клеткалар пайда болады, бұл клеткалардың ядроларының түйіршік қоспалары көрінеді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қиыршық жасушалар

**Қиыршық жасушалар, склереидтер** (грек тілінен *skleros* - қатты) - өсімдіктердің механикалық ұлпаның құрылымдық элементтері, қиыршықтану нәтижесінде паренхималық, (сирек прозенхималық) жасушалардан пайда болатын тірек жасушалар. Оларға тасты, (брахиқиыршық жасушалар) және бұтақталатын, (астероқиыршық жасушалар) жасушалар жатады. **Қиыршық жасушалар** сабақтарда, жапырақтарда, жемістерде, (қауыз, сүйектер).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Цитоз

**Цитоз** (*Суtоsis* - клетка ауруы) - Тексерілмекші материалда клеткалық элементтердің (қалыпты күйімен салыстырғанда) көп болуы; термин көбіне жұлын сұйықтығын сипаттағанда қолданылады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Сифоностела

**Сифоностела** (грек тілінен siphon - түтік және стела) - жоғары сатыдағы өсімдіктердің сабағының орталық цилиндрдің бір типі. Сифоностелада өткізгіш ұлпалар, (ксилема және флоэма) паренхималық өзектің айналасында орналасқан. Шаңжапырақтыларға тән.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Скрэб

**Скрэб** (ағылш. *scrub* - бұта, қалың бұталы шөп) - Австралияның құрғақшыл аудандарда қуаң жер өсімдіктері, (ксерофильды), көбінесе мәңгі жасыл бұталардың және аласа ағаштардың қалың ормандары. Бұталы эвкалиптердің, (ең құрғақ аудандар), әртүрлі акациялар, казуарин, шөлмекті ағаш кездеседі, (ылғалдылау аудандарда); бұршақ, мирта тұқымдасынан көп бұташалар басым болады. Діңдері майысқан, өте бұтақталған, жапырақтары ксероморфты ағаштар болады. Ормандағы аласа ағаштар тобы көбінесе болмайды, әлсіз дамыған шөптесін жамылғыда, шымқабатты астық тұқымдастар, ащышөптер, кейбір суккуленттер болады. Скрэб деп осыған ұқсас Африканың және Үндістаннын өсімдіктер типін айтады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жануарлардың қорғаныш реңі

**Жануарлардың қорғаныш реңі** (бояуы, түсі) - Жануарлардың қоршаған орта жағдайларына дене түсінің бояуының сәйкестендірілуі арқылы көлеңкелену әсеріне негізделген сақтануы, жасырыну амалының бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Зәкәрия Жүсіпқалиұлы Сисенғалиев

**Зәкәрия Жүсіпқалиұлы Сисенғалиев** (23 шілде 1957 жыл, Жаңақала ауданы, Мұқыр ауылы) — қазақ ақын, журналист. 

## Өмірбаяны

* 1988 жылы Орал педагогикалық институтын бітірген.
* 1991 жылы Алматы саясаттану және басқару институтын бітірген. 
* 1977-1989 жылы аудандық «**Жаңарған өңір**» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы. 
* 1991-1992 жылы облыстық «**Орал өңірі**» газетінің меншікті тілшісі.
* 1992-1993 жылы аудандық «**Жаңарған өңір**» газетінің редакторы болды. 
* 2001 жылдан Жаңақала аудандық әкімінің орынбасары.

«Әнім сенсің, Жаңақала» атты өлеңдер жинағы (А., 2001) шыққан. Сисенғалиевтің 30-дан аса өлеңіне Әсет Бейсеуов, Базарбай Жұманиязов, Донеділ Қажымов, Т.Шәмелов, т.б. композиторлар ән жазған.

## Дереккөздер


Санат:23 шілдеде туғандар
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Жаңақала ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Анатолий Маркович Скоробогатов

**Скоробогатов Анатолий Маркович**(14.10.1906 жыл, Батыс Қазақстан облысы, Тасқала ауданы, 1-Шежіре ауылы - 21.6.1944 жыл, Ресей, Ленинград облысы, Выборг қаласы) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия лейтенанты, танкінің аға механик-жүргізушісі, екі мәрте Кеңес Одағының Батыры.

## Өмірбаяны
* 1941 жылы танкшілер даярлайтын қысқа мерзімді курстан өтіп, 26-шы гвардиялық танк полкының құрамында ұрысқа кірді. 
* Кеңес әскері қатарында 1922-28 жылы әскери борышын өтеді. 1941 жылдан Ұлы Отан соғысына қатысты. 1943 жылы Челябі танк техникалық училищесін бітірді. 26-гвардиялық ауыр танк полкінің (Ленинград майданы 21-армия) танк жүргізушісі Скоробогатов 1944 жылы 21 маусымда ерекше көзге түсті. Мықты бекінген жау шебін талқандау кезінде Скоробогатов асқан ептілік көрсетіп, жаудың екі зеңбірегі мен минометін жойды. Ұрыс кезінде танкіге оқ тиіп істен шыққан соң Скоробогатов жаудың 30-дан аса әскері мен офицерін жойып жіберді. Оқ-дәрілері таусылғанына қарамастан, жауынгерлер отқа оранған танкілерін тастап кетпей, экипаж құрамында 7 сағат бойы ұрыс жүргізді. Осы шайқаста Скоробогатов қаза тауып, Выборг қаласындағы бауырластар зиратына жерленді. 
## Марапаттары
* КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3. 1945). 
* Ленин ордені
* «Қызыл Жұлдыз» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер


Санат:14 қазанда туғандар
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Тасқала ауданында туғандар
Санат:21 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Выборгта қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Выборгте жерленгендер
Цюльцер - Огден ауруы

**Цюльцер - Огден ауруы** - Тамақта цианокобаламиннің фолий және аскорбин қышқылының жетіспеушілігінен емшек балаларында болатын гипохромдық анемия. 

Белгілері: геморрагиялық диатез, гемопоэздің мегалобластық түрі, гепатоспленомегалия. 

## Дереккөздер


Санат:Балалар аурулары
Склериттер

**Склериттер** (грек, *skleros*- қатты) - буынаяқтылардың хитинді кутикуласының тілікшелері. Склериттер арқа, тергит, құрсақ, стернит, екі бүйіріндегі, плейрит ұсақ тілікшелерге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сламихин шайқасы

**Сламихин шайқасы** - Азамат соғысы кезінде, 1919 жылы наурызда қазіргі Казталов ауданындағы (Фурманов) болған ұрыс.

1919 жылы көктемде Сламихин станицасы (қ. Жалпақтал) Жайық ақ казактар армиясының қорғаныс орталығы болды. 1919 жылы наурызда қызылдардың 4-армиясының В.Чапаев бастаған әскери тобы (бригада және жеке полк) Сламихин станицасына шабуыл жасап, оны басып алады. Д.А.Фурмановтың «Чапаев» атты романында «Сламихин шайқасы» атты тарау бар.

## Дереккөздер


Санат:1919 жыл
Санат:Азамат соғыстары
Тұратай Иісова

**Тұратай Иісова** (15 қазан 1931, Қарақастек ауылы, Жамбыл ауданы, Алматы облысы, Қазақ АКСР, РКФСР, КСРО – 14 шілде 1994, Семей) – актриса, Қазақстанның халық әртісі; 1960 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі). 

## Өмірбаяны
* Қазақ драма театры жанындағы театр студиясын бітірген (1953). 
* 1956 жылдан өмірінің соңына дейін Семей музыкалық драма театрында актриса болып қызмет атқарды. Театр сахнасында Иісованың жасаған бейнелері ірі де сан қырлы. Солардың ішінде: 
* М.Әуезовтің “Қара Қыпшақ Қобыландысында” – Қарлыға
* “Еңлік-Кебегінде” – Еңлік
* “Абайда” – Әйгерім, 
* Мүсіреповтың “Ақан сері – Ақтоқтысында” – Ақтоқты
* “Қозы Көрпеш – Баян-сұлуында” – Мақпал
* Ш. Айтматовтың “Жәмиләсында” – Жәмилә
* “Ана-Жер анасында” – Әлиман
* Б.Майлиннің “Шұғасында” – Күлзипа
* А.Штейннің “Толасында” – Тата Нерадова
* Д.Исабековтің “Әпкесінде” – Әпке, т.б. көптеген классик., трагедиялық, комедиялық, психол., драм. бейнелер бар. 

Қызы - режиссер Бахтиярова Гүлбарам Мақсұтқызы.

## Дереккөздер

Санат:15 қазанда туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Семейде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Совхоз (село)

**Совхоз** — Тасқала аудандағы село, Қазақстан әкімшілік округінің орталығы.

Аудан орталығы — Каменка селосынан оңтүстік-батысқа қарай 41 км жерде, 1-Шежін өзеннің жағалауындағы боз,
бетеге, көкпек өскен қоңыр, сортанды қызғылт қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан. Тұрғыны 1,1 мың адам (1999).

Іргесі 1931 жылы қаланған. 1997 жылы дейін Қазақстанның 40 жылдығы атындағы асыл тұқымды қой өсіру кеңша 468 рының орталығы болды. Оның негізінде Совхозда және округке қарасты Қалмақшабын, Киров, Қисықсай, Жұмалы аудандарында серіктестік, акционерлік қоғам және 6 шаруа қожалығы құрылған. Орға, бастауыш мектеп, мәдениет үйі, 4 кітапхана, фельдш,-акушерлікжәне 3 фельдш. пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобильді жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер
Соғыс және еңбек ардагерлерінің Орал қалалық кеңесі

**Соғыс және еңбек ардагерлерінің Орал қалалық кеңесі**, 1987 жылы 21 ақпанда құрылды.

**Оның негізгі міндеті** — ардагерлердің әлеуметтік-тұрмыс жағдайларын жақсартып, оларға берілген барлық жеңілдіктердің сақталуын бақылау, сондай-ақ ардагерлерге билік органдары арқылы қосымша жеңілдіктер алып беру.

Кеңес 25 адамнан құралған, оның төралқасына 7 адам мүше.

## Дереккөздер
Соқпа

**Соқпа** — дәстүрлі бейіт түрі.

Батыс Қазақстан облыстық аумағында жиі ұшырасады. Ол сабан араластыра езілген сазбалшықпен (қалынд. 15-20 см) моланы сылап, томпайту арқылы жасалады. Мұндай молаларды «нар өркешті соқпа» немесе «құйма» деп те (Ақтөбе облысы) атайды.

Кейде төмпешіктің төбесіне су жиналатын шұңқыр қалдырады. Соқпа, белгілі бір дәрежеде, мұсылман бейіті елеусіз болуы керектігі туралы шариғат талабына сай келеді.

## Дереккөздер
Сазды шөгінділер

**Сазды шөгінділер** - минералды және органикалық тұнбалар, саздарға жиналғаннан тау жыныстар пайда болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс