open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нұрғали Құлшыманұлы Мамыров

**Мамыров Нұрғали Құлшыманұлы** (27.9.1938 ж.т., Алматы облысы Кеген ауданы Алғабас ауылы) — экономист-ғалым, экономика ғылымының докторы (1978), профессор (1980), академик(2003). 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

ҚазМУ-ды бітірген (1961). Алматы халық шаруашылық институтында (1982 — 87), Республика “Мемсәулетқұрылыс” басқарушы қызметкерлері мен мамандарының біліктілігін арттыру мектебінде ректор (1992 — 93), Жамбыл жеңіл өнеркәсіп технология институты Алматы бөлімшесінің директоры (1993 — 94) қызметтерін атқарған. 1994 жылдан Т.Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының (2001 жылдан Қазақ экономика университеті) ректоры. Зерттеу еңбектері өндірістің экономикалық және әлеуметтік тиімділігін арттыру мәселелері, сондай-ақ Қазақстан экономикасы негізіндегі нарықтық экономиканың өзекті мәселелеріне арналған. Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық иегері (2002). Халықтар достығы, Парасат ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданында туғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:ҚР ҰҒА академиктері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:КСРО жоғары мектебінің үздіктері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Нархоз университеті оқытушылары
Санат:Нархоз университеті ректорлары
Санат:Қазақ КСР халықты ағарту ісінің үздіктері
Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер
Мантия

**Мантия** сөзінің мәндері:
# сырт киімнің бір түрі (мысалы, судья мантиясы);
# жұмсақденелілерде кездесетін тері қатпары;
# планеталардағы ішкі қабаттардың бірі (мысалы, Жер мантиясы).
Маңғылай Сүбе

**Маңғылай Сүбе**– Дулат тайпасы әмірлерінің 13 – 16 ғ-лардағы мұралық иеліктері. Ол Ыстықкөлден оңт-ке қарай қазіргі Қырғызстан жері мен Қашқарияның батыс бөлігі – Шығыс Түркістанның Куча қ-на дейінгі аумақты алып жатты. 13 ғ-да Шағатай хан бұл жерлерді Дулат тайпасынан
Зұлхаир Аймұхаметұлы Мансұров

**Мансұров Зұлхаир Аймұхаметұлы** (26.6.1946, Алматы облысы Сарқанд қаласы) — ғалым, химия ғылымдарының докторы (1990), профессор (1992). ҚазҰУ-ді бітірген (1968). 1968 — 2001 жылы ҚазҰУ-де ғылыми-зертханалық жұмыстарын, басшылық қызметтерін атқарды. 2001 жылдан ҚазҰУ-де бірінші проректор. Негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты көмірсутектер жануының кинетикасы мен механизмін, суық және күйе түзгіш жалындардың құрылымын, каталитикалық көмірсутектің түзілуі мен оның қолданбалы аспектілерін зерттеуге арналған. Табиғи минералды және өсімдік шикізаттарын ауыспалы металл қатысында көміртектендіру арқылы нано-өлшемді талшықты көміртегін алып, оның морфологиясы мен құрылымын терең зерттеді және оларды сорбент, катализатор түрінде қолдануды енгізді. Мансұров мұнаймен ласталған топырақты термині әдіспен өңдеу үшін арнайы қондырғы құрастырды. Осы қондырғы арқылы мұнайды топырақтан бөліп алу және мұнаймен ласталған топырақты жол құрылысында суық асфальтты бетон дайындау үшін қолдану әдістерін ұсынды. Мансұровке жану процестерінің химиялық негіздеріне арналған іргелі зерттеулері үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлық (1992) және Қ.И. Сәтбаев атындағы сыйлық (2002) лауреаты атағы берілді.

## Дереккөздер
Маңғыстау

* Маңғыстау облысы
* Маңғыстау ауданы 
* Маңғыстау (ауыл)
* Маңғыстау құдықтары 
* Маңғыстау таулары
* Маңғыстау түбегі
Мәулен Сатымбайұлы Мамыров

**Мәулен Сатымбайұлы Мамыров** (14 желтоқсан, 1970 ж.т., Алматы облысы Қаратал ауданы Ақиық ауылы) — палуан, еркін күрестен халықаралық дәрежедегі спорт шебері, Еңбек сіңірген спорт шебері (1994). 1991 жылдан А.Бұғыбаевтың жетекшілігімен жаттықты. Қазақстанның 11 дүркін чемпионы (1992 — 2002). 

## Өмірбаяны
* І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетін бітірген (1994). 
* 1989 жылдан Қазақстанның ұлттық құрамасында

* 1997 жылдан “Динамо” ұйымының орталық кеңесінде жұмыс істейді. 
* 2026 жыл Жетісу облысы Талдықорған спорт мектебінің директоры

## Жетістіктері

* Жастар арасындағы әлем біріншілігінің (Австрия, 1988) қола жүлдегері

* КСРО жастар ойындарының күміс жүлдегері (Запорожье, 1989)

* КСРО Кубогінің жеңімпазы (Тбилиси, 1990)

* КСРО чемпионы (Гомель, 1990)

* ТМД елдері чемпионатының қола жүлдегері (Мәскеу, 1992)

* Азия ойындарының чемпионы (Жапония, Хиросима, 1994)

* Азия Кубогі жарысының (Индонезия, 1995) жеңімпазы

* Орталық Азия ойындарының (Ташкент, 1995) жеңімпазы

* 26-Олимпиялық ойындардың қола (АҚШ, Атланта, 1996) жүлдегері 

* Әлем чемпионатының қола жүлдегері (Ресей Федерациясы, Красноярск, 1997)

* Орталық Азия ойындарының (Алматы, 1997) чемпионы

* Шығыс Азия ойындарының (Корея, Пусан, 1997) чемпионы

* Азия (Ташкент, 1999) чемпионы

* Шығыс Азия ойындарының (Жапония, Осака, 2001) чемпионы. 

## Марапаттары
1-дәрежелі “Айбын” орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:14 желтоқсанда туғандар
Санат:1970 жылы туғандар
Санат:Қаратал ауданында туғандар
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Қазақстанның Олимпиада қола жүлдегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:Еркін күрестен Қазақстан чемпиондары
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:КСРО чемпиондары
Санат:Күрестен Азия ойындары чемпиондары
Санат:Азия Кубогі иегерлері
Санат:Әлем біріншілігінің қола жүлдегерлері
Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Маңғыстау марганец кендерінің тобы

**Маңғыстау марганец кендерінің тобы**, Маңғыстау облысы Шетпе темір жол станциясынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде. 

* Кен орнын алғаш 1908 жылы Н.И.Андрусов (1861 — 1924) ашқан. 
* 1942 — 55 жылы толық геологиялық зерттеу жүргізіліп кендердегі марганец мөлшері мен жалпы қоры анықталды. 
* Маңғыстау марганец кендері тобының жаралуы негізінен палеоген шөгінділерімен байланысты. Кен қабаты кварц-глауконит құмдары мен марганец араласқан құмтастан құралған. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған (*ұзындығы 3,5 — 20 км, ені 1,5 — 4,0 км аралығында*). 
* Маңғыстау марганец кендерінің тобы 4 телімнен тұрады (Сартаған, Шақырған, Қарақыз, Қызылтұран). Бұлардың әрқайсысында 1-ден 8-ге дейін линза пішінді кен денелері бар. Кендері жұмыр болып келеді. Мұндағы марганец мөлшері 20%. Басты минералдары: псиломелан, пиролюзит, вад, темірдің гидрототықтары. Сондай-ақ, кварц, глоуконит, дала шпаттары, минералдар кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:Марганец минералдары
Маңғыстаумұнайгаз

**Маңғыстаумұнайгаз**– мұнай-газ кәсіпорыны. 1963 жылы қарашада “Маңғышлақмұнай” бірлестігі болып құрылған. 1999 жылы қаңтарда осы атпен ашық акционерлік қоғамға айналды. *“Маңғыстаумұнайгаз”* кәсіпорнының өнеркәсіптік нысандары — Қаламқас пен Жетібай кеніштері. Кәсіпорында жылына 4500 мың тонна (*31500 баррель*) мұнай, 140 мың м³ ілеспе газ өндіріледі. Өндірілетін мұнайдың 97%-ы шет елдерге, 3%-ы ТМД елдеріне экспортқа шығарылады.
## Дереккөздер
Маңғыстау Тәжірибелік Ботаника Бағы

**Маңғыстау Тәжірибелік Ботаника Бағы**, 1972 жылы қазіргі Маңғыстау облысының Ақтау қаласында құрылған. ҚР Білім және ғылым министрлігінің Ботаника және фитоинтродукция ин-тының қарамағында. Ауданы 37,9 га. Батыс Қазақстанда сирек кездесетін және жергілікті табиғат жағдайында өсетін өсімдік түрлерін зерттеу жұмысымен айналысады. Қазір бақта: ашықтұқымдылар, басқа аймақтан әкелінген жалпақ жапырақтылар, жергілікті флора, жеміс-жидек, шырмауық, гүлді-сәндік өсімдіктер, жем-шөп дақылдарының жаңа түрлері бөлімдері жұмыс істейді. Ботаника бағының негізгі ғылыми-зерттеу бағыттары: басқа жерлерден әкеліп отырғызылған өсімдіктерді жерсіндіру; қолайсыз климат жағдайында түрлердің өсуі мен олардың биоэкологиялық ерекшеліктерін анықтау; интродуценттерді күтіп-баптау; өсімдік өсірудің агротехникасы мен олардың көбею заңдылықтарына бақылау жүргізу; Маңғыстау өңіріндегі өсімдік жамылғысының қорын зерттеп, өте бағалы түрлерді шаруашылыққа пайдалану; бау-бақша және саябақ құрылыстарын ғыл. негізде ұйымдастыру, шығанақтағы елді мекендерді көгалдандыру. Бақта жоғары сатыдағы өсімдіктердің 79 тұқымдасына жататын 191 туысы бар. Мысалы, раушангүлділердің 18, күрделі гүлділердің 24, астық тұқымдасының 16, бұршақ тұқымдасының 12 туысын айтуға болады. Негізінен бақтағы өсетін биологиялық таксондардың 47%-ы бұталар, 22%-ы ағаштар, 24%-ы көп жылдық шөптесін өсімдіктер, 2,5%-ы бір жылдық өсімдіктер. Қазіргі кезде бақтың коллекциясында өте сирек кездесетін 51 түр бар. Соның ішіндегі 19-ы жалпақ жапырақты (Түркістан қарағаны, Каспий қарамаласы, т.б.); 14-і жеміс-жидекті (Ледебур баданы, Недзвецкий алмасы, т.б.); 12-сі қылқан жапырақты (Зеравшан аршасы, Түркістан аршасы, т.б.); 6-ы гүлді-сәндік (қыр жуа, Коленати қоңыраугүлі, т.б.) өсімдіктер. Құрылғаннан бергі уақыт ішінде бақта бау-бақша және саябақ құрылысы мен ландшафтылық архитектура тақырыбына қатысты көптеген жұмыстар атқарылды. Қызметкерлер өсімдіктер жамылғысының эстетикалық бағасының кешенді шкаласын; басқа жақтан әкелінген бағалы өсімдіктерді анықтау шкаласын; Маңғыстаудың топырақ жамылғысы-мелиоративтік жағдайының бір жүйеге келтірілген жіктелімін; белдемдік қоңыр және күлгін-қоңыр топырақтың агрохимиялық көрсеткішінің экспресс-әдістік диагностикасын жасады, интродуценттердің формаға түсірілген экологиялық сипаттамасының принциптерін анықтады.

## Дереккөздер


Санат:Ботаникалық бақтар
Маңғыстау уезі

**Маңғыстау оязы** – әкімшілік-аумақтық бөлік. Маңғыстау оязының аумағы 190 200 км², халқы 63 468 адам (негізінен Адай руы, 1897 жылы) болды.

## Тарихы
Бұрынғы Маңғыстау приставтығы 1881 жылы Маңғыстау оязы болып аталды. Алғашқы кезде Кавказ соғыс округіне, 1899 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты Каспий сырты облысына бағынды. Оның құрамында Маңғыстаудан басқа Красноводск, Ашғабад ояздары болды.

## Географиясы
Маңғыстау оязының оңтүстік шекарасы Қарабұғазды қақ жарып, Арал теңізіне дейін, солтүстік шекарасы қазіргі Комсомол шығанағынан Үстірт жонының солтүстігі мен Арал теңізінің батысына дейінгі жерді алып жатты.

## Әкімшілік бөлінісі
Ояз 10 болыс, 74 әкімшілік ауылдан құралды. Болыстар тізімі:
*1-ші Бозащы;
*2-ші Бозащы;
*3-ші Бозащы;
*Жеменей;
*1-ші Маңғыстау;
*2-ші Маңғыстау;
*Райымберді;
*Түрікменадай;
*Түрікмен;
*Түпқараған.

## Халқы
Халқы 1897 жылғы санақ бойынша - 68 555 адам. Оның ішінде: ерлер - 35 105; әйелдер - 35 150 адам. Ұлттық құрамы бойынша: қазақтар 93,1%, түрікмендер 4,0%, орыстар 2,6%, басқа этностар 0,3%. 

Оязда орналасқан жалғыз қалада - Форт-Александровскіде 895 адам тұрған. Оның ішінде: ерлер - 588; әйелдер - 307 адам.

## Экономикасы
Ояз тұрғындарының негізгі кәсібі – көшпелі мал шаруашылығы және егін шаруашылығы болды. 19-шы ғасырдың 50–60-шы жылдарынан бастап балық аулау, тұз өндіру, көмір қазу, тас қашаумен айналыса бастады. 1920-шы жылы таратылды.

## Тағы қараңыз
* Маңғыстау приставтығы

## Дереккөздер

Санат:Ресей империясы уездері
Санат:Маңғыстау облысы
Маңғыстау үстірті

thumb|right|250px|Маңғыстау үстіртіндегі қорымтастар
**Маңғыстау үстірті** – Маңғыстау түбегінің оңтүстік бөлігінде. 

## Жер бедері
Жер бедері солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталған көлбеу жазық. Климатының құрғақ континенттік болуына байланысты аридті денудация әсерінен Қарақия (–132 м), Қауынды (–54 м) сияқты теңіз деңгейінен төмен жатқан құрғақ ойыстар жиі кездеседі.

## Геологиясы
Маңғыстау үстірті миоцен мен плиоценнің бақалшақты-оолитті әктастарынан түзілген. Мұнайдың, темірдің, фосфориттің, көмірдің мол қоры барланған.

## Өсімдігі
Топырақ жамылғысы сор, сортаңды болып келеді. Мұнда бұйырғын, сарсазан тәрізді сораң өсімдіктер өседі.  Үстірт жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан қырқалары
Маңғыстау шығанағы

**Маңғыстау шығанағы** – Каспий теңізінің солтүстік-шығысында. 

## Географиялық орны
Бозащы және Түпқараған түбектері аралығында, құрлыққа 100 км шамасында еніп жатыр. Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында жатыр. Батыс бөлігі Түлен (Тюлень) аралдарымен ұштасады. 

## Сипаты
Шығанақтың теңізге шығар жеріндегі жалпақтығы 65 – 70 км. Суының тереңдігі 13 метр.  Беткейлері тік жарлы (биіктігі 150 м-ге жетеді). Ал Бозащы түбегін шайып жатқан жағасы жатық. Шығанақ түбі құмды. Қыста суы қатады. 

## Геологиясы
Түпқарағанға тірелген оңтүстік жағасы неогеннің әктас, құм, саздақ жыныстарынан түзілген.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Каспий теңізі шығанақтары
Санат:Қазақстан шығанақтары
Маңғыттар

[thumb|Маңғыттардың соңғы әмірі [Сейид Алим-хан]]
**Маңғыттар**, *Мангқұрт, манғұт* (;)— орта ғасырдағы түркі-моңғол тайпасы. 

Маңғыттар 14 ғасырдың 2-жартысы мен Жошы ұлысының әлсіреу кезеңінде кеңінен белгілі бола бастады. Рашид ад-Диннің “Жамиғ ат-тауарих” атты еңбегі мен “Моңғолдардың құпия шежіресіндегі” деректер бойынша бастапқыда маңғыттардың шағын руы моңғолдардың ірі кирун тайпалық одағының құрамында болған. Олар дарликиндермен бірге моңғол халқының негізгі бөлігін құрады. Маңғыттар Шыңғыс хан империясының құрылу кезеңінде түркі-моңғолдардың әскери және саяси өміріне белсенді түрде араласты. Маңғыттардың кейінгі тарихы Дешті-Қыпшақ аумағымен байланыстырылады. Империяның әкімшілік аумағының бөлінісі нәтижесінде Маңғыттар Жошы ұлысының батыс бөлігін иеленді. Бұл ұлыстың негізін көшпелі қыпшақ тайпалары құрады. 13 ғасырдың ортасында ұлыс Жошы ханның немересі Ноғайдың иелігіне берілді. Сөйтіп, мұсылман деректерінде кездесетін Маңғыттар атауымен қатар, орыс деректерінде Ноғай термині пайда болды. Нәтижесінде бұл ұлыс ноғайлар этносы — “Ноғайлы” атанды. 14 ғасырдың 2-жартысында Маңғыттар Ақ Орданың саяси өмірінде маңызды рөл атқарды. Олар қазіргі Батыс Қазақстанның Ембіден бастап Еділдің сол жақ жағалауына дейінгі жерді алып жатты. Маңғыттар ақсүйектері Орыс ханның, оның ұлы Темір Мәліктің, кейіннен Тоқтамыстың сенімді серіктері болды. Маңғыттардың сол кездегі белгілі қайраткері Едіге еді. 15 ғасырдың 1-жартысында Маңғыт жұртшылығының негізінде Ноғай ордасы құрылды. 

Ноғай Ордасы әлсіреп, ыдырай бастағанда Маңғыттар батыс және шығысқа қарай қоныс аударды. Батыс Қазақстандағы Ноғай руларының негізгі бөлігі Кіші жүз және Орта жүз қазақтарының құрамына енді. 17 — 19 ғасырларда Бұхара мен Хорезмде Маңғыттар аса үлкен рөл атқарды. Бұхар хандығында 1755 жылдан 1920 жылға дейін Маңғыттар әулеті билік жүргізді. 19 ғасырдың аяқ кезіндегі деректер бойынша, Бұхарада 100 мыңдай, Хиуада 15 мыңдай Маңғыттар тұрған. Сахалар арасында да Маңғыттар деп аталатын ру бар.

## Дереккөздер


Санат:Рулар
Марабай Құлжабайұлы

**Марабай Қүлжабайұлы** (1841-1898) — ақын, жырау.

## Өмірбаяны
Жасынан өлең-жырға құмар болып ақындық, жырау өнеріне машықтанған, атақты Шернияз ақыннан үлгі алған. Жүмырбай, Көкейқыз, Базар, Қашаған, Сүгір ақындармен айтысқан. Марабай эпостық шығармаларды кең насихаттаушылардың бірі. Н. И. Ильминский Марабайдан «Ер-Тарғын» жырын жазылалып (1862), жеке кітап етіп шығарған.

Ы. Аптынсарин «Қобыланды батыр» жырын жазып алып, «Тайбурылдың шабысы» деген тарауын «Қазақ хрестоматиясына» енгізген (1879).

Марабай жырлаған «Қобыланды батыр» дастанын Ә. Диваев Ташкентте бастырған. Абай Марабайдың жыр, дастандарымен жақсы таныс болған. 

«Осы қазақ халқында сіз білетін ірі ақын кім?» 

деп сүраған Көкбайға Абай: 

- «Қазақта Марабайдан артық ақыңды мен білген емеспін»,
 
-деген екен. 
Ұлы ақын Марабай шығармаларын біліп қана қоймай, оған осылайша жоғары баға берген.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Маралды

**Елді мекендер:**

* Маралды – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл.
* Маралды – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл.
* Маралды – Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл.
* Маралды – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы ауыл.
* Маралды – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы ауыл.
* Маралды – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Маралды – Ертіс алабындағы көл.
* Маралды – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен.

Санат:Айрық беттер
Марал Тамыр

**Марал Тамыр**(Rhapontіcum carthamoіdes) – күрделі гүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Биікт. 70 – 120 см. Тұқымынан көбейеді. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс салады. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. 

Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Маржан полиптері

**Маржан полиптері** немесе **Көпқармалауышты маржандар** () – омыртқасыз жануарлардың ішекқуыстылар типінің бір класы. 

Маржан полиптері 5 класс тармағына бөлінеді, оның үшеуі жойылып кеткен, қалған екеуі: 
* сегіз сәулелі маржандар (Octocorallіa)
* алты сәулелі маржандар (Hexacorallіa).

Қазіргі таңда Маржан полиптерінің 6000-дай түрі белгілі. Қаңқасы барлары топтанып тіршілік етеді. Ал жеке Маржан полиптерінде қаңқа болмайды, олардың денесі цилиндр тәрізді, төмен жағы жалпайып табанға айналған, табанымен су астындағы грунтқа бекиді. Табанының қарама-қарсы жақ ұшында ұзын жіңішке қармалауыш шоғырларымен (6 не 8 сәулелі) қоршалған ауыз қуысы бар. Көбінесе планктонмен қоректенеді. Маржан полиптері жынысты да, жыныссыз да түрде көбейе береді. Дернәсілі планула ауыз тесігі арқылы аналық полиптан бөлініп шығып, біраз уақыт суда жүзіп жүргеннен кейін су астында субстратқа орнығып, ересек түріне айналады. Жыныссыз көбеюі бүршіктену арқылы жүреді. Полиптің денесінде бүршік пайда болады да, оның ұшында жаңа қармалауыштардың бастамасы түзіледі, бірақ аналық дарабастан бөлінбей көбейе береді. Кейбір жеке тіршілік ететін актиниялар көлденең және ұзына бойына бөліну арқылы көбейеді. Маржан полиптерінің көпшілігі дара жыныстылар, түрленбей дамиды, тек полип пішінді болады (қ. Гидроидтар). Атлант, Үнді, Тынық мұхиттарының тропиктік аймағында риф құрушы мадрепор маржандары (6 сәулелі маржандар) кең таралған. Бұл маржандар тұздылығы 3,5ү болатын, температурасы 20°С-тан төмендемейтін, таза оттекке бай теңіз суында ғана (50 м-ге дейінгі тереңдікте) тіршілік ете алады. Маржан рифтерінің арасындағы жануарлар (ақуыз, моллюск, шаянтәрізділер, т.б.) мен өсімдіктер (балдырлар) бірігіп, біртұтас ерекше бірлестік немесе биоценоз құрайды. 

## Дереккөздер


Санат:Ішекқуыстылар
Маржантөбе

**Маржантөбе** — бекініс орны. Жамбыл облысы  Жамбыл ауданы Кішібурыл ауылының солтүстік батысына қарай 3 км жерде. 1936 ж. Жетісу археологиялық экспедиция (жетекші А.Н. Бернштам) зерттеген. Қазіргі орны биіктігі *2,5 м*, аумағы **127 133 м** тік төртбұрышты төбешік. Мекеннің солтүстік биіктігі *4,5 м*, аумағы *60 65 м,* Солтүстік шығыс жағынан биіктігі *6 м*, аумағы *25 35 м* алаңдар қосылған. Ескерткіштен табылған (құм, күбі, құты, көзе, саптаяқ, т.б.) заттарға қарағанда Маржантөбені тұрғындар **9 — 12 ғ-ларда** мекен еткен. Олар **егін егіп, мал өсірумен** шұғылданған.

## Дереккөздер
Мариям Жагорқызы

**Мариям Жагорқызы**, (шын аты-жөні **Рыкина Мария Егоровна**) (1887, қазіргі Ақмола облысы Қорғалжын ауданы — 1959, сонда) — халық өнерпазы, ҚазКСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1945), халық әндерін орындаушы, композитор. 

Қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Халық арасында кеңінен танымал болған «Дударай» әнінің авторы. 1920 жылы А.В. Затаевич осы әннің оннан аса нұсқасын жазып алған. Орыс қызы **Мария** мен қазақ жігіті **Дүйсен** (Дудар) арасындағы махаббат әдеби шығарманың туындауына негіз болған. «Дударай» әні орыс және қазақ ұлттары арасындағы достықты суреттейді. Е.Г. Брусиловский «Дударай» операсын (1953), Қ.Бекқожин «Мариям Жагорқызы» поэмасын (1950) жазды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Марка

**Марка** () — таңба‚ белгі. Егер белгілі бір Марка нарықта берік орын алса‚ ол тауардың бет-бейнесіне айналады.
:**Түрлері:**
* пошта Маркасы  — пошта жөнелтімдерін салып жібергені үшін алым төлеу белгісі; 
* өндірістік Марка, яки сауда Маркасы — дайындаушыны даралау мақсатымен бұйымға не оның бумасына басылатын таңба, онда дайындаушының толық атауы, орналасқан жері, тауардың сапасы, сұрыбы, стандарт, тех. шарттар, т.б. туралы мәлімет берілуі тиіс; 
* фирмалық Марка — өндірушінің тауарларын басқа өндірушілердің тауарларынан ажыратуға мүмкіндік беретін таңба. Қазақстанда фирмалық Марканың бір бөлігі ретіндегі тауар белгісі заңда зияткерлік меншік нысандарының бірі ретінде қарастырылып, авторлық құқық, өнертабыс, жаңалық ашу істерін жүргізетін мемл. органдарда тіркелуге тиіс.

## Дереккөздер



Санат:Экономика
Санат:Полиграфия
Марғасқа жырау

**Марғасқа Жырау** (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ ақыны. Қазақ поэзиясында жауынгерлік рухты жырлап, көне дәстүрді жалғастырған жыраудың өмірі мен өлеңдерінің туындауы туралы нақты деректер сақталмаған. Шыққан тегі Орта жүз, Найман тайпасының Матай руынан.

Ол Есім ханның жорық жырауы, қол бастаған батыры болған. Ташкент өңірін билеп тұрған Тұрсын ханның Есім ханға қарсы бүлігін басуға қатысқан (1627). Марғасқа Жыраудың бізге жеткен санаулы ғана жырлары оның от тілді, орақ ауызды жырау болғандығын көрсетеді. «Ей, Қатағанның хан Тұрсыны» атты өлеңінде Ташкент ханының қазақ ауылына опасыздықпен шабуыл жасағанын, жазықсыз жандарды қырып-жойғанын бетіне басады. Марғасқа жырау Қазанғап Байболұлының құрастырып жазып шыққан "Еңсегей бойлы ер есім" атты тарихи жырды алғаш жырлаушы болған деген болжам бар. Бірақ оның «Ей қатағанның Тұрсын ханы» деген 13 жолдан тұратын жыры ғана ауызша сақталған. Басқа жазбалары кездеспейді. Қазанғап Байболов «Еңсегей бойлы ер есім» атты дастанын Бекасыл әулиенің «Жаныс шежіресі» тарихи-шежіре кітабының желісі бойынша жазылғанын ескерте кетейік. Қазанғап жырау одан басқа Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Шойбек датқа, Астай имам, Арғынбай Баймағанбетұлы, Ботбай Тұрта, қара молда Еркебек, сияқты авторлардың жазбасын пайдаланғаны жөнінде сілтеме жасаған. 1940 жылы жазбаларының ұрлануына байланысты Қазанғап жырау 1941 жылы көктемде Ұлттық ғылыми кітапханасы тарихи қолжазбалар қорына «Еңсегей бойлы ер есім» және «Төле бидің тарихы» деген екі дастанын тапсырған. Авторлық құқығы бекітілген. Есім хан ордасы қазіргі Төле би ауданы, Кеңесарық ауылының жанындағы «Төрткүлтөбе» деген жерде болған. «Қатаған қырғыны» атты Есім хан мен Тұрсын ханның соғысы осы аудандағы Саңлақ, Дабырашылы, деген жерде өткен. Саңлақ — Майбұлақ, Қазақстан ауылының арасындағы Сайрамсу мен Балдыбірек өзендерінің оң жағасындағы тастақты жердің атауы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Қазақ ақындары
Марданкүйік

**Марданкүйік** – ортағасырдағы қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы Қоғам ауылынан солтүстікке қарай 8 км жерде. 

## Сипаты
1949–51 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.И. Агеева, А.Н. Бернштам), 1986 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеген.
Археологиялық қазбаларға қарағанда қалашық: қамалдан (цитадель), шахристан мен рабадтан тұрған. Тік төртбұрышты қамалдың биіктігі 11 м, ауданы 70-40 м. Тіктөртбұрышты шахристан орнының биіктігі 8 м. Оның солтүстік және оңтүстік қабырғалары 340 м. Шахристан мұнарасы дуалмен қоршалған. Шахристан оңтүстік жағында 8 га алаңды алған рабадпен жалғаса орналасқан. Ол биіктігі 8 м дуалмен қоршалған.
Қазба жұмысы кезінде қабырғалары шикі кірпіштен қаланған тұрғын үйлердің қалдықтары, құмыра, тегенелердің сынықтары табылды. Қаланың жоғарғы қабатынан табылған мыс тиындардың бетінде арыстан бейнесі, ал сыртқы бетінде таңба секілді садақтың суреті бар. Бұл тиындар VIII ғасырға жатады. Марданкүйік шахристанынан балшық күйдіретін бірнеше пештердің орны табылды. Алмұрт тәрізді пештің от жағатын және күйдіретін екі бөлігі бар. Күйдіру камерасында от тіреу бағанасы арқылы барған, сонымен қатар бұл бағана пештің жоғарғы күмбезін де тіреп тұрған. Пешті аршу кезінде табылған көзелер XII-XIII ғасырларға жатады. Зерттеу жұмыстары орта ғасырларда Марданкүйіктің Оңтүстік Қазақстандағы қолөнер мен сауданың ірі орталықтарының бірі болғанын дәлелдейді. 

## Әдебиет
* Археологическая карта Казахстана, Свод Памятников истории и культуры Казахстана Южно-Казахстанская область, А.-А., 1994.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Марков мұздығы

**Марков мұздығы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейінде. Үлкен Басқан өзенінің саласы — Кеңсайдың бастауында. 1974 жылы мұздыққа белгілі географ К.К.Марков есімі берілді. 

## Аумағы
Мұздықтың ұзындығы 5,4 км, ашық жері 4,0 км. Ауданы 5,2 км2, ашық жатқан тілі 1,8 км2, борпылдақ жыныстармен жабылған бөлігі 1,1 км2. Фирн (мұзқар) сызығы 3515 м биіктікте өтеді. 

## Жер бедері
Мұздық үш камерадан тұрады; үлкені — орталық камера, кішірек екі камера Марков шыңының беткейінде. Моренаның төменгі етегінен өзен басталады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Марко Поло

thumb|300px|Марко Полоның Қытайға сапары
**Марко Поло** ( ; 1254, Венеция – 1324, сонда) — Италия саяхатшысы. Орта ғасырларда Азия туралы аса бай географ және тарихи мағлұматтар қалдырған.  

1271 – 75 ж. әкесі Никколо Поло мен ағасы Маттео Полоға еріп, Қытайға саяхат жасаған. Жерорта теңізі, Палестина, Кіші Азия, Ирак, Иран, Памир тауы және Қашғария арқылы 3 жылдан аса жол жүріп, Пекинге жеткен.

1271 – 1275 ж.ж. олар теңізбен Кіші Азияның оңтүстік-шығыс жағалауына келіп жетті,осы жерден Қытай құрлығына табан тіреді. Қытайда 17 жыл тұрды. Моңғол ханы Құбылайдың қарамағында болып, Қытайды аралады. Қызмет бабымен Үндістанға жүзіп барып қайтты. Қытайда Полоның мансабы өрледі, қызметімен Құбылай ханға қатты ұнап, елдің әр аймағына орын ауыстыра жүріп, Құбылай ханға 15 жыл қызмет етті.

Ол ел басқарудың күрделілігі мен тиімділігіне, мәселен, пошта жүйесіне қатты таңданды.

Осы жүйенің арқасында салт аттылар санаулы сағаттар ішінде патшалықтың ең шалғайдағы бұрышынан астанаға хабар жеткізетін (пошта жүйесін 300,000 ат қамтамасыз етті) 1295 ж. теңіз жолымен Оңтүстік Азияны айналып өтіп, Жерорта т. арқылы еліне қайтып оралды. Генуямен арадағы соғыста тұтқынға түскен. 

Тұтқында отырған кезінде түрмеде бірге отырған кәсіби жазушы пизалық Рустичеллоға өзінің естеліктерін жаздырған. М. П. еңбегі бүкіл Азия, Солт. Еуропа және бірқатар Африка елдерінің географиясы, тарихы және халқы туралы құнды мағлұмат береді. Бұл кітап орасан табысқа ие болды және XIV –  XVI ғ.ғ теңізшілерге, картографтарға, жазушыларға айтарлықтай әсер етті.

Христофор Колумб Америкаға алғаш теңіз сапары кезінде оны өзімен бірге алып жүрді. Қытайға тап болған жағдайда кәдеге жарар деп дәмеленді. XIV – XV ғ-ларда бұл естеліктер Еуропаның бірқатар елдерінің тілдеріне аударылып,Азия картасын жасауға негіз болды. XV – XVI ғ-ларда испан және португал экспед-ларын ұйымдастырушылар М. П-ның еңбегінен Азия құрлығы батыстан шығысқа қарай созылып жатқандығын білді. Сөйтіп Еуропаның батыс және Азияның шығыс жағалауы бір-біріне жақын, Еуропадан батысқа қарай жүзген саяхатшы Үндістан жағалауынан шығады деген қорытынды жасалды. Мұндай сенім Х.Колумбтың Американы ашуына себеп болды. Марко Поло орыс жері туралы былай деп жазды:《Шеті шалқыған теңізге дейін созылып жатқан үлкен ел...Теңіз бетінде де бірнеше аралдар бар. Бұл жерде гректер ұстанатын христиан ағымындағы адамдар тіршілік етеді.Қарапайым және өте көрікті халық...》

## Дереккөздер

 

Санат:География
Санат:Италия тұлғалары
Санат:Саяхатшылар
Маркер

**Маркер** (Marker, token, mark) — 
# биттердің бірегей қисындасуы немесе арнайы түрлі десте. Жергілікті есептеу торабында жұмыс бекеті осы маркерге ие болса, онда ол мәліметгер жеткізуге қүқық алады;
# ақпарат тасығыштағы аумақтың шекарасын белгілеу, жазылған ақпараттың сипаттамасын түсіну және т.б. үшін арналған арнаулы белгі;
# дисплей бетіндегі белгілі бір орынды немесе элементтерді көрсетуге арналған арнаулы белгі; берілетін хабарламадағы ентаңба, ол оның басын немесе соңын анықтайды.
# Координаты АТС-дегі іздеу сатыларының коммутациялық блоктарына қызмет көрсететін топтық басқарушы құрылгыларын маркер деп атайды. Маркер адрестік ақпараттың бір бөлігін регистрден қабылдайды және есте сақтайды, қабылданған ақпаратты өңдейді, коммутациялық блокгің кірісі мен шыгысы арасындағы бос жалғанатын жолды таңдайды, жалғау кезінде коммутациялық құралдарды басқарады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Маркшейдер

**Маркшейдер** ( — шекара және scheіden — бөлу) — графикалық құжаттарды орындау үшін жүргізілетін жұмыстар жиынтығы. М. і. кен орындарын іздеу, барлау және пайдалану кезінде қажетті карталар мен жоспарды жасау, тіректік және толықтыру торларын салу, пайдалы қазбалардың шығарылу және шығындық көлемдерін анықтау үшін жүргізіледі. Оны атқарушыны **маркшейдер** деп атайды. М. і. ерте кезден басталған. **Б.з.б. 16 — 14 ғ-ларда** Мысырда тау-кен қазбаларының кішірейтілген масштабты кескіндері салынған. Герон Александрийский ежелгі заманда жер асты түсіру тәсілдерін баяндап кеткен. Оның негізгі әдістері мен тәсілдерін **16 ғ-да** неміс ғалымы Г.Агрикола қысқаша тұжырымдады. Қазақстанда М. і. 1937 ж. Қазақ тау-кен металлургия инcтитутында осы саламен айналысатын кафедраның ашылуынан басталды (негізін қалаған проф. П.А. Рыжов). Аталмыш кафедра мүшелері геолог мамандармен бірлесіп, көптеген кен орындарының пішінін, орналасу жағдайын, бос жыныстармен шектесулерін анықтады. Пайдалы қазбаларды ұтымды игеру үшін нақтылап өлшеулерде маркшейдерлік әдістер мен аспаптар қолданылады (қ. Маркшейдерлік приборлар). Геол. М. і-тер пайдалы қазбаларды жер қойнаувы кеңістігіндегі орналасу ерекшеліктеріне, құрылымдық қасиеттеріне қарай геометриялық денелерге бөледі, ал матем. заңдылықтар мен өрнектерді қолданып, олардың іске жарамды, жарамсыз қорларының мөлшерлерін анықтайды. Кен орнын пайдалану кезінде маркшейдерлік қызмет тау-кен өнеркәсібі өндірістік процесінің динамикасын тіркеу, пайдалы кеннің сапасын арттыру жолдарын іздестіру, технол. процестерді жетілдіру, кенді тиімді бағытта қазып алу, тау жыныстарының қысымы мен қозғалысын зерттеу және оларға қарсы шаралар қолдану, т.б. жұмыстарға қатысады. Тау-кен өнеркәсібін жапқанда немесе тоқтатқанда маркшейдерлер кеннің түгел қазылып алынғанын немесе алынбағанын анықтап графиктік документтер толтырады. М. і-тің теор.-практик. мәселелерін шешудеҚР өұА-ның акад. Ж.Ержанов, корр. мүшелері Ж.Қаңлыбаева, А.Машанов, И.И. Попов, т.б. көп еңбек сіңірді. *Т. Пентаев*

## Әдебиет
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том

Санат:Маркшейдерия
Санат:Геодезия
Марқакөл

**Елді мекен:**

* Марқакөл – Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданындағы ауыл.

**Көл:**

* Марқакөл — Шығыс Қазақстан облысында орналасқан әдемі көлдердің бірі.
Мәртөк

**Мәртөк** — Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл, аудан және Мәртөк ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Ақтөбе қаласынан солтүстік-батысқа қарай 75 км жерде, Елек өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 8117 адам (3924 ер адам және 4193 әйел адам) болса, 2009 жылы 9795 адамды (4670 ер адам және 5125 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 10679 адамды (5243 ер адам және 5436 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі Ташкент – Орынбор темір жолының салынуына байланысты қаланған. Мәртөкте ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді. Мәртөк арқылы Ташкент – Орынбор темір жолы және Ақтөбе – Мәртөк автомобиль жолы өтеді.

«Мәртөк» елді мекенінің атауына қатысты пікірлер осы уақытқа дейін әртүрлі. Олардың барлығы да назарға алуға тұрарлық, бірақ мұрағаттық дәлелдер жоқ. Газеттердегі жарияланымдардың біреуі ауданның атауы «мортық» шөбінен шыққан десе, басқалары мибатпаққа батып кеткен ақмаңдай жалғыз мүйізді бұқа туралы аңыздан қалды дейді.

## Дереккөздер

Санат:Мәртөк ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Мәртөк ауданы

**Мәртөк ауданы** — Ақтөбе облысының солтүстігіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік. Орталығы — Мәртөк ауылы.

## Географиялық орны, жер бедері мен климаты
Мәртөк ауданы солтүстігінде Ресей Федерациясының Орынбор облысымен, батысында Қобда, оңтүстігінде Алға ауданы және Ақтөбе қаласымен, шығысында Қарғалы ауданымен шектеседі. Аудан солтүстіктен оңтүстікке 110 шақырымға созылса, бұл көрсеткіш шығыстан батысқа 147 шақырым құрайды. Аудан жері негізінен жазық, солтүстігі сәл қыратты келеді. Ең биік жері ауданның солтүстік-шығысында (414 м). Климаты айқын континенттік, қысы — суық, жазы — ыстық. Ауаның жылдық орташа температурасы қаңтарда –15 — 17С, шілдеде 21 — 23С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 220 — 250 мм.

## Халқы

Халық саны 29980 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (62,72%), орыстар (17,67%), украиндар (12,15%), немістер (2,78%), беларустар (0,37%), татарлар (1,76%), басқалары (2,55%). Халықтың орташа тығыздығы 1 км²-ге 4,5 адамнан келеді.

## Әкімшілік бөлінісі
Аудандағы 32 елді мекен 13 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Өзен-сулары
Ауданның оңтүстік-батыс жерімен Елек өзені және оның салалары Ақсу, Жамансу, Тәңірберген (Танаберген) ағып өтеді. Шығысын бойлай Жайық өзенінің саласы Қиялы Бөрте өзені ағады. Бірнеше ұсақ көлдер бар.

## Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Аудан аумағында құрғақ дала белдеміне тән топырақ жамылғысы қалыптасқан. Тың және тыңайған жерлерді игеру барысында жерінің көбі жыртылған. Өсімдіктің 300-ден аса түрі бар, оның ішінде боз, бетеге, қара жусан, ши, қамыс, құрақ, бұталы өсімдіктер өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, суыр, борсық, сарышұнақ, аламан тышқаны және бауырымен жорғалаушылар, т.б. мекендейді. 160-қа жуық құс түрі ұялап, 27-ісі жыл бойы қалады.

## Шаруашылығы, инфрақұрылымы
Ауданда 1996 жылға дейін астық өндіру, оған қосымша сүтті-етті мал, көкөніс, картоп өсіруге маманданған 13 ұжымшар, 4 кеңшар, 1 мал бордақылау бірлестігі болған. 1996 жылдан АҚ-дар, ӨК және шаруа қожалықтары құрылды. Аудандағы ауыл шаруашылығына жарамды жердің аумағы 480 мың га, оның ішінде жыртылған жері 188,2 мың га, шабындығы 11,0 мың га, жайылымы  265,2 мың га, орманы 5,6 мың га. (2000). Мал шаруашылығында 2000 жылы 35,1 мың сиыр, 14,4 мың қой мен ешкі, 10,2 мың шошқа, 1,5 мың жылқы болды. Жалпы білім беретін 31 орта мектеп, 1 кәсіптік-тех. мектеп, мәдениет үйі, 16 клуб бар. Денсаулық сақтау саласында аурухана мен емхана, 12 фельдшерлік-акушерлік пункт, 4 отбасылық-дәрігерлік амбулатория жұмыс істейді. Аудан жерімен Орынбор — Ташкент т. ж., Ақтөбе — Мәртөк, Ойыл — Мәртөк автомобиль жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Мәртөк ауданы
Марш

**Марш** (, ) — әуен-ырғағы, өлшемі жігерлі муз. шығарма (жанр). 

М-тың өлшемі 2/4, 4/4 және 6/8. **Әскери М.**, **жорық М-ы,** **парад М-ы, жерлеу** немесе **қаралы М.** болып бөлінеді. Сонымен қатар М. жанры опералық симф., фортепьянолық, аспаптық музыкада, балет пен театр музыкасында да кездеседі. Қазақстанда М. жанрының тууы Құрманғазының есімімен (“Перовский марш” күйі) байланысты. Қазақстан композиторлары А.В. Затаевич “Қазақ маршы” (**1925**), Р.Елебаев “Жолдастар” (**1930**), Л.Хамиди “Қызыл әскерлер жыры” (**1939**), М.Төлебаев“Шахтер әні” (**1947**), т.б. М-тық шығармалар жазды. Ш.Қалдаяқовтың “Менің Қазақстаным” әні — көпшіліктің сүйіп айтатын М-тық ән. 

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Санат:Музыка
Маршал

**Маршал** () 
#  ортағасырлық Франциядағы сарай атағы;
#  бірқатар мемлекеттер әскеріндегі ең жоғарғы әскери атақ немесе шен. Алғаш рет Францияда **16 ғ-да** пайда болды. Кейін М. атағы Испания, Түркия (мушир), Италия, Жапония, **20 ғ-да** Ұлыбритания, Үндістан, Польша, Финляндия, Румыния, Моңғолия, Корея, Югославия, Болгария, т.б. елдерде қолданылды. КСРО-да **1935 жылдан** Кеңес Одағының Маршалы, **1943 жылдан** әскер түрлерінің маршалы және Бас Маршал атақтары енгізілді;
#  Польшада кейбір азаматтық қызмет адамдарының атағы (Сейм М., Сеймнің Вице-М.).

## Дереккөздер


Санат:Әскери шендер
Санат:Фельдмаршалдар мен маршалдар
Марксизм

thumb|right|Марксизмнің негіздеушісі — Карл Маркс
**Марксизм** — 19 ғасырдың 40-жылдары Карл Маркс пен Фридрих Энгельс негізін қалаған философиялық, экономикалық және әлеуметтік-саяси көзқарастар жүйесі. Марксизмнің теориялық қайнар көзі — классикалық неміс философиясы (Г. Гегель, Л. Фейербах), классикалық ағылшын саяси экономиясы (А. Смит және Д. Рикардо) және француз утопиялық социализм ілімі (Ш. Фурье, Р.Оуэн және Сен-Симон). Марксизмнің мақсаты, қоғамның негізгі қозғаушы күші ретінде жұмысшы табының маңызын теориялық негіздеу болды.

Философия саласында марксизм табиғат, қоғам мен ойлау дамуының жалпы заңдарын (қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресі заңы, терістеуді терістеу заңы, т.б.), Гегельдің идеалистік философиясы ережелерін тұжырымдап, қоғамды, ең алдымен, экономиканы талдау кезінде қолданды. Марксизмнің түйінді идеялық қағидалары — қосымша құн және өндірісті қоғамдастыру түсініктеріне негізделген капитализмнің экономикалық жүйесін талдау, тарихи материализмнің философиялық жүйесі, соның ішінде пролетариаттың тарихи рөлі туралы қорытындылары 19 ғасырдың 2-жартысында жұмысшы қозғалысының негізгі идеологиясына айналды. Марксизм дүниені кең ауқымда қайта құрудың белгілі бір үлгісін қалыптастыруға бағытталды, жаппай әлеуметтік, рухани көзқарастар төңкерісі идеясын жариялады. Классикалық марксизм ымырасыздығымен, іске асатын жобасының зардаптары туралы мәселені шешудегі қаталдығымен ерекшеленді. Марксизм социалистік төңкеріс нәтижесінде пролетариат диктатурасын, екі кезеңнен (социализм мен коммунизм) тұратын коммунистік қоғам орнатуды мақсат етті. Марксизмдегі аш-қан қоғамдық-экономикалық формация теориясы бойынша жаңа өндіргіш күштер мен күні өткен өндірістік қатынастардың арасында жанжал шығып, әлеуметтік төңкеріске әкеледі. Нәтижесінде бір формация екіншімен ауысады.

Марксизм ілімі бойынша тарих барлығы бес формациядан:
#алғашқы қауымдық,
# құл иеленушілік,
# феодалдық,
# капиталистік және
# коммунистік формациялардан тұрады. \

Соңғысы адамзат дамуының ең биік сатысы деп саналды. Дегенмен, марксизм қоғам өміріндегі әлеуметтік және саяси үдерістерге үстірт қарады, түпкі мақсатқа жетуде қантөгіске толы тап күресіне басымдық берді, оның қоғам дамуының ағымына қарай икемділігі шамалы болды. 19 ғасырдың аяғынан бастап марксизм социал-демокриялық қозғалыстың негізгі идеологиясына айналды.

Бірақ 20 ғасырдың бас кезінде бұл қозғалыс екіге бөлінді: 
# В.И. Ленин, т.б. бастаған төңкерісшіл бағыт.
# Э.Бернштейн, т.б. бастаған реформашылдық бағыт.

Реформашылдар бірте-бірте марксизмнің негізгі теорияларынан бас тартып, қазіргі Батыс Еуропа елдеріндегі социал-демокриялық идеологияны қалыптастырды. Ал Ленин бастаған солшыл күштер Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін коммунистік тоталитарлық жүйенің негізін қалады. 1990 жылға дейінгі кезеңде марксизм социалистік елдердегі мемлекеттік идеологияға айналды. Социалистік жүйе құлағаннан кейін, марксизмді зерттеп, баға беретін жаңа кезең басталды.

## Дереккөздер


Санат:Марксизм
Санат:Философия
Мағазы Масанчи

**Масанчи Мағазы** (**1885,** Верный — **1935**) — мемлекет қайраткері. 

**1917 ж**.Ташкентте құрылған Түркістан Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің мүшесі болды. **1920 ж.** М. бастаған Түркістан дүнген полкі құрылды. **1921 ж.** ол *8-қазақ бригадасы* құрамына енгізіліп, басмашыларды жою мақсатында Ташкент қ-на жіберілді. **1922 ж.** Жетісу облысы милиция басқармасының бастығы болып тағайындалды. М. Алматыдағы алғашқы дүнген мектебінің және “Кеңестер елі” дүнген ұжымшарының негізін қалады. Өмірінің соңына дейін ол Қазақстан мен Өзбекстандағы кеңестік органдарда жауапты қызметтер атқарды. Алматы қ-нда М-дің құрметіне ескерткіш орнатылып, көше аты берілген.

## Дереккөздер


 

Санат:Тұлғалар
Масаты

**Масаты** – қымбат бағалы жұмсақ түкті барқыт, жібек мата. 

Масатыдан көйлек, бешпент, қасаба, тақия сияқты қыз-келіншектерге арналған сәнді киімдер тігіледі.

## Дереккөздер

Санат:Маталар
Массалық сан

**Массалық сан** — атом ядросындағы нуклондар (протондар мен нейтрондар) саны. Бір хим. элемент изотоптарының М. с-ы түрліше болады. М. с. **А әрпімен белгіленеді** және ол әдетте **элемент символының сол жақ жоғ. бұрышына** жазылады. Мыс., 32S М. с-ы (А) 32-ге тең болатын күкірт изотопын көрсетеді. М. с. мен элементар эл. зарядының бірлігі арқылы өрнектелген ядро заряды (Z) атом ядросының құрамын анықтайды, яғни атом ядросы Z протоннан және (А–Z) нейтроннан тұрады. Массаның ат. бірлігі арқылы өрнектелген және ең жақын бүтін санға дейін дөңгелектенген кез келген атомның массасы оның М. с-ына тең болады.

 
## Дереккөздер
[«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9]], 6 том
## Сілтемелер


 

Санат:Химия
Масс-Спектроскопия

**Масс-Спектроскопия** (масс-спектрометрия, масс-спектрлік талдау) — затты оның құрамына кіретін атомдар мен молекулалардың массаларын және бұлардың санын анықтау жолымен зерттеу әдісі. Массалар мәндерінің жиынтығы және бұлардың салыстырмалы құрамы **масс-спектр** деп аталады. М.- с-да m массасының е зарядқа қатынастарының шамасы әр түрлі иондарды вакуумда электр және магнит өрістерінің әсері арқылы бөлуде (жіктеуде) қолданылады (қ. Масс-спектрометр). Сондықтан зерттелетін зат алдымен иондалады (егер ол, мыс., электр разрядында немесе планеталардың ионосферасында иондалмаған болса). Ол молекуланың массасын, бпутто молекуласын білуге мүмкіндік береді.
## Тарихы
Алғашқы масс-спектрлерді Ұлыбританияда **1910 ж.** Дж. Дж. Томсон, кейін **1919 ж.** Ф.Астон алды. Осының нәтижесінде тұрақты изотоптар ашылды. М.-с. алғашқы кезде, көбіне элементтердің изотоптық құрамын анықтау және ат. массаларды дәлірек өлшеу үшін қолданылды. М.-с. осы кезге дейін ядро мен атом массалары жайында мәліметтер алудың негізгі әдістерінің бірі. Изотоптық талдау әдісі ретінде М.-с-ның жоғары дәлдігі мен сезгіштігі оны элементтердің изотоптық құрамын білу аса қажетті болатын басқа салаларда, ең алдымен ядр. энергетикада қолдануға мүмкіндік туғызды. Геология және геохимияда бір қатар элементтердің (Pb, Ar, т.б.) изотоптық құрамын масс-спектрлік өлшеу тау жыныстары мен түзілістерінің жасын анықтау әдістерінің негізіне алынған. М.-с. көмегіменЖердің, Шолпанның, Марстың жоғ. атмосфера қабаттарының бейтарап және иондық құрамына өлшеу жүргізілген (осы сияқты өлшеулерді басқа планеталардың атмосфера құрамына жүргізуге болады). М.-с. әдісінің абс. сезгіштігінің өте жоғары болуы оны заттың өте аз мөлшеріне (~10–13 г) талдау жасау үшін пайдалануға мүмкіндік береді. М.-с. әдісі химияда элементтік, молек. және құрылымдық талдау жасау үшін кеңінен пайдаланылады. *К. Жұманов*

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Санат:Химия
Мастодонттар

**Мастодонттар** () — неоген дәуірінде тіршілік еткен сүтқоректі жануарлардың тұмсықтылар отряды тұқымдасының бірі. 

Еуропа, Азия, Солтүстік Америка және Африкада таралған. Қазақстанда Солтүстік Қазақстан және Алматы облыстарынан қазба қалдықтары табылған. Олардың арғы тектерінің бірі, гомфотерийлер, Торғай даласындағы, Жыланшық өзенінің жағасынан табылды. Мастодонттардың тістері бұжыр, бүршік тәріздес. Денелерінің биіктігі 1,5 — 3,6 м. Азу тістері пілдің азу тістері секілді ұзын. Ең ертедегі түрлерінде жоғ. және төм. қос азу тістері бірдей ұзын болса, кейінгілерінде тек жоғ. азу тістері ұзарған. Олар батпақты және орманды жерлерде тіршілік еткен. 7-ге жуық түрлері белгілі. Басқа да жойылып кеткен жануарлар сияқты мастодонттарды зерттеу — кайнозойдың құрлықтық шөгінділері стратиграфиясын анықтауда маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Еттұмсықтылар
Масштаб

thumb|сызықтық масштаб
thumb
***Масштаб*** (. *Maß* — өлшеуіш, мөлшер және *Stab* — таяқ) — сызба, жоспардағы аэрофототүсірудегі немесе картадағы кесінді ұзындығының сол кесіндінің нақты ұзындығына қатынасы. Дерексіз санмен өрнектелген бұл қатынас сандық Масштаб деп аталады. Жоспар мен карталардың сандық Масштабты бөлшек сан арқылы өрнектеледі, алымы бірге тең болса, бөлімі бейнеленген сызықтың неше есе кішірейтілгенін көрсетеді. Сызбада машиналар мен приборлардың ұсақ бөлшектері, көбінесе үлкейтілген мөлшерде көрсетіледі. Бұл жағдайда сандық Масштаб бірден үлкен санмен өрнектеледі. Жоспар мен картадағы ұзындықты өлшеуде қолданылатын сызықтық Масштаб заттың ұзындығын көрсететін, тең бөліктерге бөлінген, жазуы бар түзу сызықтан құралады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Матай (Жетісу облысы)

**Матай** — Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Матай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жансүгіров ауылынан солтүстік-батысқа қарай 82 км-дей жерде, Ақсу өзенінің жағасында.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы Түрксіб темір жол салуға байланысты қаланды. 1931 жылы 4-класты темір жол стансасы іске қосылды. 1982 жылы Алматы темір жолы басқармасының жол жөндейтін “Матай” кеңшары құрылды. Оның негізінде 1997 жылдан Матайда және округке қарасты Алажиде, Орманов атындағы ауылдары және Қайрақты, Қараой темір жолы бекеттерінде ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы елді мекендері‎
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Борис Андреевич Матвиенко

**Борис Андреевич Матвиенко** (10.8.1918 ж.т., Қарағанды облысы, Қарқаралы қ.) — ғалым, биология ғылымдарының докторы (1960), профессор (1963). 

## Өмірбаяны
* Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген (1937).
* 1937—39 ж. түрлі шаруашылықтарда мал дәрігері.
* 1945—78 ж. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды. 
* Қазіргі уақытта ветеринарлық биопрепараттар шығаратын “Сальвак” ғылыми-өндірістік бірлестігінің директоры. 

## Еңбектері
Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты малдәрігерлік микробиология мәселелеріне арналған. Малдың (сальмонеллез) ауруына қарсы вакцина дайындап, өндіріске енгізді, малдың іш тастауы мен жас төлдің өкпе қабыну ауруларының себептерін анықтап, оған қарсы шаралар ұсынды.

70-ке жуық ғылыми еңбектің авторы, 3 авторлық куәлігі бар.

## Марапаттары
* Шошқа қылауына қарсы вакцина тапқаны үшін Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы берілді (1972).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* База патентов Казахстана. Матвиенко Борис Андреевич 

Санат:10 тамызда туғандар
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан микробиологтары
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Математикалық талдау

**Математикалық анализ** — математиканың функцияларды *дифференциалдық* және *интегралдық есептеулер* әдістерімен зерттейтін бөлімі. Математикалық анализдің негізгі зерттеу құралы — шектер әдісі. Математикалық анализдің дамуы нәтижесінде функциядан кеңірек ұғым функционал, оператор ұғымдары пайда болды. Табиғат пен техникада функциялар арқылы құбылыстар, қозғалыстар көптеп кездеседі. Сондықтан Математикалық анализдің функцияларды зерттейтін құрал ретіндегі маңызы зор. Ол математиканың үлкен бөлігін қамтиды. Оған жалпы жағдайда дифференциалдық есептеу және интегралдық есептеу, нақты және жорымал айнымалы функциялар теориясы, комплексті айнымалы функциялар теориясы, жуықтау функциясы, дифференциалдық теңдеулер теориясы, интегралдық теңдеулер теориясы, дифференциалдық геометрия, вариациялық есептеулер, функционалдық анализ, т.б. математиканың бөлімдері кіреді.

## Тарихы
XVII ғасырға дейін Математикалық анализ дербес есептер шешімінің жиынтығы ретінде ғана танылды. Әрбір есептер мен дербес топтар өз әдістерімен шешілді. XVII–XVIII ғасырларда И.Ньютон, неміс математигі әрі физигі Г.Лейбниц (1646–1716), Ресей физик-математигі, механигі Л.Эйлер (1707–1783), француз математигі және механигі Ж.Лагранж (1736–1813), т.б. ғалымдардың еңбектерінде бір жүйеге келтірілді. Ал Математикалық анализдің базасы — шектер теориясын 19 ғ-дың басында француз математигі О.Коши (1789–1857) жасады. Математикалық анализ нақты сандар теориясын, шектер теориясын, қатар теориясын, дифференциалдық және интегралдық есептеулер және соларға қатысты қосымшаларды, айқын емес функцияларды, Фурье қатарын, Фурье интегралын, т.б-ларды біріктіретін Математикалық анализдің негізі. Математикалық анализдің әдістері сандар теориясы мен ықтималдықтар теориясында қолданылады және жетілдіріледі.

Математикалық талдаудың толық курсын жалпы үш бөлімге бөліп қарастырады. Бірінші бөлімінде математиканың жалпы ұғымдары, белгіленулері, нақты сандардың толық теориясы, шектер теориясы мен бір айнымалылар функцияларының дифференциялдық есептеуі берілсе, екінші бөлімінде анықталмаған және бір айнымалылы Риман (анықталған) интегралдары, көп айнымалылар функцияларының шектер теориясы және көп айнымалылар функцияларының дифференциялдық есептеуі, қатарлар теориясы берілерді, ал үшінші бөлімінде екі селі интегралдар, үш еселі n-еселі интегралдар, қисықсызықты интегралдар, Дифференциалдау теориясы және оның кейбір қолнанулары, n-өлшемлік евклидтік кеңістік. Функциялық тізбектер мен қатарлар т.б. тақырыптарды оқытады.

## Дереккөздер

 

Санат:Математикалық талдау