open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арнаны басқару блогы

** Арнаны басқару блогы ** (Блок управления каналом; channel control block) — 1) компьютерлердің бірыңғай жүйесіне қатынас құрудың жалпы телекоммуникациялық әдісі бар жүйелерде — арналарда берілген операцияларды орындауға қажетті баскарушы ақпараты бар кесте; 2) компьютерлердің шағын жүйесінің МОСВП операциялық жүйесінде — оператордың «каналды тағайында^ (AS-SIGN I/O CHANNEL) командасымен даярланатын мәліметтер құрылымы. Ол енгізу-шығару құрылғысын енгізу- шығарудың логикалық арнасымен байланыстырады және оны мәліметтер алмасу операциясын орындау кезінде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Ауыздан тыс тартым

**Ауыздан тыс тартым**. Басты немесе мойынды трек ету арқылы ортодонтиялық аспаптардың тіс қатарына, сондай-ақ жақ сүйектеріне әсерін күшейту әдісі. Жақ-бет ауытқуын қалпына келтіру ке- зінде бұл әдіске алмалы-салмалы, тұрақты аспаптарды қоса пайдалану оның тиімділігін арттыра түседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Лимфоцитофриз

**Лимфоцитофриз** (*лимфоцитопения*) — қан құрамындағы лимфоциттердің 1000/мкл дәрежесінен абсолютті төмендеуі. Неонаталді тимоэктомия, айыршық бездің туа толық жетілмегендігі (аплазия) немесе оның тканінің толық өсіп жетілмеуі (гипоплазия) жануарлар мен адамдар ткандерінде лимфоциттер санының төмендеуіне әкеліп соғады, осының салдарынан тонді торшалық иммунологиялық реакциялар болмайды. Мысалы, бұл терінің аллотрансплантаттарын сылбыр қабылдамаушылығы кезінде білінеді. Бұл патология жаңа туған нәрестелерді өлімге әкеліп соғады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Арнаның қалып-күй байты

** Арнаның қалып-күй байты ** (Байт состояния канала; channel status byte) — арнаның ағымдағы қалып-күйі жайында программашыға түсінікті ақпараты бар байт.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Ауыр минералдар ассоциациясы

**Ауыр минералдар ассоциациясы** — түйіртпекті жыныстар қүрамында, карбонатты таужыныстар мен түздар жоне т.б. шөгінді таужыныстар мен қазіргі шөгінділер қалдықтарында ерімейтін қалдық түрінде сақталатын ауыр минералдардың эр түрлі кешендері. Әдетте, олар ысырылу көзінің қүрамын, шөгінді түзілу ортасының геохимиялық жағдайын және минералдардың литификациялық шөгінделу кезіндегі қайталамалы өзгеруінің пөрменділігін көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Моноклональды антиденелер

250px|thumb
**Моноклональды антиденелер** — жеке антиген детерминантына қарсы антиденелер. В — торшалардың бір клонының туындысы. Әртүрлі антигендер арасындағы ең аз айырмашылықты тани алады өйткені олардың тәнділік (спецификалық) қасиеті өте басым. Вирусологияның көптеген салаларында өте жоғары дәрежелі зерттеу құралы ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Вирусология
Санат:Антиденелер
Графикалық планшет

**ГРАФИКАЛЫҚ ПЛАНШЕТ ** (Графический планшет; graphic tablet) — жиектік кескіндерді нүктелеп енгізу қүрылғысы. Графикалық планшет сызуға арналған қаламмен жасақталып, компьютерге қосылған жазық тақта болып келеді. Қаламмен планшет бетіне жайылған қағазға кескін сызылады. Графикалық планшеттің каламды басу арқылы іске қосылатын көптеген өте нәзік ауыстырғыштары бар, солардың көмегімен салынған сызықтар экранда бейнеленеді. Ал арнайы программалар әр нүктенің орнын цифрға айналдырып, келешекте пайдалануға лайықты түрде компьютердің жадыңда сақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Битовнит

**Битовнит** — плагиоклаздар деп аталатын минералдар тобының өкілі. Плагиоклаздарға тән ұзын саны алты минералдан тұратын изоморфтық қатардың (альбит-олигоклаз-андезин-лабродар-битовнит-анортит) бір мүшесі.

## Дереккөздер


Санат:Кальций минералдары
Санат:Натрий минералдары
Санат:Силикат минералдар
Санат:Асыл тастар
Тіс пішінінің ауытқуы

** Тіс пішінінің ауытқуы**.Тұрақты тістер үйлескен қалыпта өте жиі байқалады. Ауытқу тістің жеке өзіне, түбіріне және тіс сауытына қатысты. Тіс сауытының ауытқуына оның тым үлкендігі немесе жетілмегендігі бірі-бірімен бітісіп қалуы, шайнайтын тіс бұдырының сан жағынан өзгеруі жатады. Ал, тіс түбірінің қисаюы, өзара жабысып қалуы, түбір санының азайып немесе көбеюі тістің сыртқы пішінінің ауытқуын көрсетеді. Тістің ауытқуы — тіс қатарларының өзгеруіне ыкпал жасауы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Адрестеудің ерекше жағдайы

**Адрестеудің ерекше жағдайы** (Особый случай адресации) - 1) программаға қатысты қоршалған жад аймағына қатынас құру; 2) жад адресінің регистрі нақты жүйеде болмайтын адресті үсыну және орындалушы программаның үзілуі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тіс орнының ауытқуы

**Тіс орнының ауытқуы**. Тістердің тіл-таңдайға немесе ерінге қарай қисая шығуы, болмаса тістердің өз өзегі бойымен бұрала өсуі, көрші тістерге қарай өз орнынан жылжи ығысуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Иммунды сарысу

**Иммунды сарысу** — кұрамында антиденелері бар кан сарысуы. Иммунды сарысу жұқпалы аурумен ауырған немесе ауруға қарсы егілгіен адамдар мен жануарлардың қанынан алынады. Иммунды сарысу емдік, аурудың алдын алу және диагноздық сарысулар болып белінеді. Диагноздық сарысулар әртүрлі иммунологиялық реакциялар қойып, ауру қоздырғыштарының немесе антигендердің түрін анықтау үшін қолданылады. Клиникада олар қантоптарын, ИГ-топтарын, тканьдер түрін анықтау үшін колданылады. Диагноздық сарысулар бір антигенге(бірвалентті) немесе бірнеше антигендерге (көпвалентті) тән болып бөлінеді. Иммунология реакцияларының түріне қарай олар агглютининдеуші, преципитатжасаушы, гемолизберуші , иммунофлюоресціентті т . б. болып бөлінеді. Емдеу және аурудың алдыналуға қолданылатын иммунды сарысуна қүрамында бактерияларға (антибактериалды) , вирустарға (антнвирусты) , экзотоксиндер (антитоксиндік) , жылан және өрмекші уыттарына т. б. қарсы антиденелері бар адам мен мал қан сарысулары жатады. Бұлардың бәрі көбінесе бірнеше қайталап егілген адамдар мен малдардан алынады. Олардағы антиденелер мөлшері өте биік болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Арна- арна адаптері

** Арна- арна адаптері ** (Адаптер канал-канал) — есептеу жүйесіндегі енгізу-шығару арналарын байланыстыратын адаптер. Мәліметтер алмастыру үшін машинаның немесе әр түрлі машиналардың екі арнасының байланысын жасақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Битумдық бітім

**Битумдық бітім** – тау жынысы битумды бөліктерімен сипатталады. Б.б-нің түрлері: біркелкілік, жарықшақтық, қабаттык, нүктелік, линза тәріздік, биоморфтық және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Артық еместік

** Артық еместік ** (Неизбыточность; поп redundancy) — артықтықтың, резервтелудің болмауы. Мысалы, мәліметтер базасындағы ақпараттың артық болмауы олар орын алатын жад көлемін қысқартуға мүмкіндік береді, бірақ мәліметтерді пайдалану тиімділігін төмендетуге әкеліп соғады.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Анизотропия

**Анизотроптық ** ( — тең емес и τρόπος — қасиет) — дененің барлық немесе бірқатар физикалық қасиеттерінің әр бағытта әр түрлі болуы. Бір текті қасиеті бар заттың бір бағыттағы барлық нүктелерінің физикалық қасиеттері бірдей болады. Мысалы, кристалдық денелердің жылулық ұлғаю коэффициенті, механикалық, электрлік және оптикалық қасиеттері әр бағытта әр түрлі болғанымен, белгілі бір осьтің бойында тұрақты келеді. Бір жақты пішінсіздену салдарынан (созу, сығу, ығыстыру т.б.) заттың жеке бөліктерінде анизотроптық қасиет пайда болады. Кейде бір заттың өзі бір физикалық шамаға қатысты изотроптық, ал екіншісіне қатысты анизотроптық қасиет көрсетеді. Мысалы, кубтық жүйедегі кристалдардың барлық бағытындағы сыну көрсеткіші бірдей, ал қырларының өсу жылдамдығы әр түрлі болады. Кристалдардың бойлас бағыттарда
ұқсас қасиеттерді, ал өзге бағыттарда мүлдем өзгеше қасиеттерді иемдену қабілеті. 

Анизотропия — таужыныстар мен минералдардың физикалық қасиеттерді әр түрлі бағытта түрліше иемденуі; бір өсімдіктің әртүрлі мүшелерінің сыртқы орта факторлары бірдей әсер еткенде олардың кеңістікте әрқилы бағытта болуы. Мысалы: өркеннің ұшы жарыққа бағытталып, ал жапырақтары сәуле бағытына перпендикуляр орналасады.

Қат-қабат тау жыныстардың немесе құрылымы әркелкі болып келетін таужыныстардың көршілес қабаттары не олардың минерал түйіршіктері әр түрлі физикалық қасиеттермен сипатталған жағдайда, мұндай таужыныстар анизотропия заңдылығына тәуелді.Бұл қасиет таужынысқұрушы минералдардың кристалдық торлары ерекшеліктерінен туындайды.

## Дереккөздер


Санат:Симметрия (физика)
Арнаның өткізу қабілеті

** Арнаның өткізу қабілеті ** (Пропускная способность канала; throughput of the channel) — уақыт бірлігі ішінде байланыс арнасы бойынша берілетін ақпараттың ең жоғарғы мөлшері. Арна бойынша мәліметтерді жеткізудің ең жоғарғы жылдамдығы.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Бесінші буын тілі

**Бесінші буын тілі** (*Язык пятого поколения; fifth generation language*) — интеллектілік жүйелер, сарапшы жүйелер, логикалық қорытынды және табиғи тілді өңдеу түжырымдамаларын біріктіретін тіл.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Языки пятого поколения?

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ауытқыма дисперсия

**Ауытқыма дисперсия** - қ. Сыну көрсеткіштерінің дисперсиясы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Абсолюттiк жержылнама

**Абсолюттiк жержылнама** - геохимияның геологиялық уақыт мөлшерін анықтау мәселелерін зерттейтін саласы. Байырғы салыстырмалы жержылнама стратиграфиялық және палеонтологиялық мәліметтерді саралау нәтижесінде геологиялық құбылыстардың көріну ретін ғана анықтайтын болса, абсолюттiк жержылнама сол құбылыстардың көнелігін кәдуілгі астрономиялық бірлік есебімен, яғни нақтылы жылдар санымен анықтауға мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Полимерлеу

**Полимерлеу**— мономерлерден полимер молекулаларын құрау процесі. Амин қышқылдарынан полипептидтерді, нуклеин кышқылдары негізінен полинулеотидтерді, моносахаридтерден полисахаридтерді құрау — тірі организмдердің биологиялық процестерінің негізгі сатылары.

Полимерлену — мономерлердің активті орталыққа тізбектеліп қосылуының нәтижесінде макромолекулалардың түзілу (nM(—M—)n) процесі. Полимерленуге еселі байланысты (CC, C=C, C=O, CN, т.б.) немесе байланыстары ашылу мүмкіндігі жоғары циклді топтар қатысады. Полимерленуге қатысқан мономерлердің санына қарай бір мономер қатысса гомополимерлену (стиролдың Полимерленуі), екі немесе бірнеше мономерлер қатысса сополимерлену (стирол мен метилметакрилаттың біріккен Полимерленуі) болып бөлінеді. 

Полимерлену тізбекті реакцияға жатады және негізгі төрт сатыдан тұрады: 
#активті орт-тың түзілуі; 
#тізбектің өсуі; 
#тізбектің үзілуі; 
#активті орт-тың басқа бөлшекке өтуі (мысалы, полимер, мономер, еріткіш). Полимерлену активті орт-тың табиғатына байланысты радикалды және ионды деп бөлінеді. Полимерленуде полимердің молекула мөлшері ұлғая бермейді, ол реакция жағдайына қарай белгілі мөлшерге дейін тез өсіп, тізбек үзілгенде тұрақтанады. Полимерлену кезінде тізбек ұзындығына әсер ететін реттегіштер және процесті тежейтін ингибиторлар қолданылады. Қазақстанда ҚазҰУ-де (Е.Шайхутдинов және З.Нүркеева жетекшілігімен) қасиеттері жетілдірілген пластификаторлар, флокументтер және ингибиторлардың жаңа түрлері алынды; ультрадыбысты диагностикалық зерттеулерде жанасу ортасы ретінде қолданылатын “Полигель” материалы өндіріске енгізілді. 
## Пайдаланылған әдебиет</span>
“Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том
## Пайдаланған әдебиет


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Атқарылатын файл

**Атқарылатын файл** (Исполняемый файл; executable (EXE) file) — машина кодына аударылған және біртұтас етіп жинақталған программалық файл. MS- DOS, Windows, Windows N1 операциялық жүйелерінде атқарылатын файлдарды белгілеу үшін ЕХЕ кеңейтуі пайдаланылады. Мысалы : command.exe.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тістердің қатты тканьдер құрылымының ауытқуы

** Тістердің қатты тканьдер құрылымының ауытқуы **. Тістердің көп қажалуы (патологиялық) тістің құрамынан қатты тұзды заттардың шығуына ықпал жасайды. Нәтижесінде бірте-бірте тіс сауыты толық мүжіліп кетуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Лимфоциттер

thumb|right|Адам лимфоциті
**Лимфоциттер** (лимфа және грек. κύτος — «ыдыс», мұнда — «жасуша») — қанның ақ торшаларының кішірек (6— 10 мкм), дөңгелек түрі.
Лимфоциттер адам ағзасында кеңінен тараған жасушалар тобына жатады. Ересек адамның ағзасында 10 лимфоциттер бар, яғни дененің әрбір 10-шы жасушасы – лимфоцит.

Барлық лимфоциттердің ортақ көзі – көп қабілетті бағаналы жасушалар. Лимфоциттердің дамуының бастапқы кезені сүйек кемігінде өтеді (эмбрионалдық кезеңде – сарыуыз қапшығымен мен бауырда). Лимфоциттер диаметрі 7-9мкм дөңгелек және сопақша келген ядросы бар, цитоплазмасы аз және цитоплазмалық грануласы өте аз дөңгелекше келген жасушалар.

Цитоплазмасы жіңішке жиек тәрізді, хроматинге бай, жедел жылжи алады. Иммунитетте басты рөл атқарады. Екі топқа бөлінеді: В- және Т- лимфоциттер. В- лимфоциттер сүйек майынан шығады, қан иммунитетінің сақталу және дамуын қадағалайды. Т- лимфоциттер тимустан шығады, торша иммунитетін қадағалайды. Лимфоциттердің бірнеше түрлі аралас өсінділері де болады:
: 1) жетілген лимфоциттер— болашақ реципиенттің сенсибильденген эритроциттерін қолданып алынады;
: 2) жетілмеген лимфоциттер — антигенмен кездесіп, иммунокомпетенттік алған кіші лимфоциттер, иммунологиялық жетілмеген лимфоциттерден шығады.
: 3) кіші лимфоциттер — иммунологиялық күші жоқ лимфоциттер.
Функционалды түрде лимфоциттер бейімделгіш иммундық жүйемен байланысты. Лимфоциттер сүтқоректілер организміндегі жасушалардың жалғыз түрі болып табылады, олардың дифференциациясы антигенді тану рецепторларын кодтайтын гендердің айтарлықтай қайта құрылуымен жүреді. Антигенді тану рецепторларының қызметі мен құрылымы бойынша лимфоциттер Т-лимфоциттер мен В-лимфоциттерге, табиғи өлтіруші жасушаларға, NKT жасушаларына және иммундық жасушалардың кейбір басқа топтарына да лимфоциттер жатады. Лимфоциттің антигенді тану рецепторының антигенмен байланысуы қажет, бірақ иммундық жауапты іске қосу үшін әлі де жеткіліксіз. Антигенді тану рецепторларынан басқа, лимфоциттерде корецепторлар бар, олардың активтенуі иммундық жауаптың дамуы үшін де қажет. Лимфоциттер антигенді нативті күйде (В-лимфоциттер) немесе антигенді ұсынатын жасушалардың (Т-лимфоциттер) бетінде өзгертілген түрде таниды. Адаптивті иммундық жауаптың іске қосылуы В-лимфоциттердің лимфоидты мүшелерде антиденелерді түзетін плазмалық жасушаларға дифференциациялануымен бірге жүреді. В жасушалары сияқты Т-клеткалар қан ағынын тастап, қабыну ошағына ауысады, онда олар тікелей жұқтырған жасушаларды жояды немесе басқа лейкоциттерді, соның ішінде макрофагтарды, эозинофилдерді және табиғи өлтіруші жасушаларды ынталандыратын цитокиндерді шығарады.

## Дереккөздер

Санат:Лейкоциттер
Санат:Гематология
Арналық программа блогы

** Арналық  программа блогы ** (Блок канальной программы; channel pro-gram block) — компьютерлердің бірыңғай жүйесіне қатынас құрудың жалпы телекоммуникациялық әдісі бар жүйелерде — басқарушы блок.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Магниттік таңбаларды айырып тану

**Магниттік таңбаларды айырып тану** (Распознавание магнитных знаков; magnetic ink character recognition) — магниттік сиямен жазылған графикалық таңбаларды айырып тану.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сәулелі антиденелер

250 px|thumb

**Сәулелі антиденелер**— сәулеленетін бояумен (флюоресцеин изотиоционатымен) химиялық байланысқан иммуноглобулиндер. Көптеген вирус ауруларына жедел диагноз қою үшін қолданылады. Тканьдердің кесіндісіне немесе шыны бетін жабыстырған торшаларға Сәулелі антиденелер ерітіндісін жақса, ол торша ішіне еніп, ондағы вирустармен ерімейтін және Уф-сәулелерінде жарқырайтын антиген — антидене қүрамасын береді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Нейрофиброматоз

thumb**Нейрофиброматоз** (Реклингхаузен ауруы). Организмде нейрофибромамен қатар гемангиома және лимфангиомалардың шеткері нервтердің қабығында тері асты клетчаткасында пайда болуы. Ісік түйіндер әр түрлі тканьдер мен органдарда шоғырланады, әсіресе бет, мойын және дене қатты өзгереді.

Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Тіс қатарының ауытқуы

**Тіс қатарының ауытқуы**. Бұл тістің сырт формасы ұзындығының өзгеруімен сипатталады. Бұдан тіс орны ауытқып тістердің жымдасуының бұзылуы мүмкін. Тамақ шайнағанда астыңғы-үстіңгі тістердің бір-біріне дұрыс жанаспауы шайнау, сөйлеу қызметін нашарлатып бет пішінін бұзады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Тістерді жұлу

thumb|150px
**Тістерді жұлу**. Тіс сауыты, түбірі бұзылып, емдік шара істелсе де, сақтап қалуға еш мүмкіндік болмаған жағдайда, ауыртпайтын дәрі қолданып, арнаулы аспаптардың көмегімен жасалатын хирургиялық операция.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Графикалық программа

**ГРАФИКАЛЫҚ ПРОГРАММА** (Графическая программа; graphic program) — графикалық дисплеймен немесе графиксалғышпен мәліметтер алмасуды орындайтын программа.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Артық жұптықты циклдік тексеру

** Артық жұптықты циклдік тексеру ** (Циклическая проверка четности с избыточностью; cyclic redundancy check, CRC) — мәліметтер жеткізу кезінде катені анықтау схемасы. Тасымалданатын мәліметтердің бақылау қосындысы полиномиалдық алгоритм бойынша саналады да, мәліметтермен бірге жіберіледі. Қабылдау жағында бақылау қосындысы сол алгоритм бойынша қайтадан саналып, қабылданған мәнімен салыстырылады. Екі мәннің тең болуы жеткізудің дұрыстығын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Гибридома

right|thumb| alt=A.|220 px|Гибридома

**Гибридома** — будандастырылған жасушалар тобы. Тышқан жасушасымен егілген малдың көкбауырының лимфоциттерін будандастырып алады. Бұл әдісті 1975 жылы Келер мен Милштейн ұсынған. Гибридома құрамындағы жасушалар ата-анасынан антидене туғызатын және организмнен тыс өте көп уақыт өмір сүре алатын қасиеттерін сақтап қалады. Мұндай культуралардан қажетті тәнділігі бар антидене шығаратын бір текті, ұрпағы таза жасушалардың түрін алуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Антиденелер
Тістеудің ауытқуы

** Тістеудің ауытқуы**. Астыңғы-үстіңгі жақ тіс қатарларының өзара жымдасуының ауытқуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Артықтық

** Артықтық ** (Избыточность; redundancy) — 1) жүйенің сенімділігі мен қорғалғандығын жоғарылату үшін оған енгізілетін қосымша құралдар. Олар аппараттық, ақпараттық, алгоритмдік болып ерекшеленеді; 2) ақпараттың комбинаторлық саны энтропиядан аспайтындай шама. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Графикалық редактор

**ГРАФИКАЛЫҚ РЕДАКТОР** (Графический редактор; graphics editor) - 
# графикалық кескіндермен жұмыс істеуге мүмкіндік беретін әрі оларды түзетуге, толықтыруга арналған программа; графикалық ақпаратты редакциялайтын программа; 
# дисплей бетінде граффикалық кескіңдер салу процесін автоматтандыруға арналған программа; 
# графикалық кескіндерді, көріністерді, суреттерді, сол сияқты мультипликацияны құруға арналған құралдармен қамтамасыз ететін программалық комплекс. Графикалық редактор дисплей экранында әр түрлі түспен қалам, тышқан жөне т.б. көмегімен сурет салады. Сондай-ақ редактор дайындалған кескіндерді сақтау, принтермен, жадпен жұмысты ыңғайлау және т.б. жұмыстарды ұйымдастыруды қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қан сарысуы

**Қан сарысуы** — қанның сұйық бөлігі. Ол организмнен тыс ұйыған қаннан бөлініп алынады. Құрамы жағынан қан плазмасына ұқсас, бірақ сарысуда фибриноген болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Гематология
Санат:Иммунология
Артықшылық

** Артықшылық ** (Приоритет) - өзара талас болуы мүмкін жағдайда, белгілі бір процестің (орындалып жатқан программаның) басқалармен салыстырғанда маңыздылығын көрсететін шама.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Санат:Құқық
Санат:Заң
Атомдық тип

**Атомдық тип** (Атомарный тип) - мәліметтердің қарапайым, бөлінбейтін элементтерінен тұратын мәліметтер түрі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сызықты иммунды диффузия

**Сызықты иммунды диффузия** — иммундыдиффузия реакциясының бір түрі.

Оның өзі екіге бөлінеді. *Қарапайым* (Уден реакциясы) — шыны пробиркадағы антидене косылған гельге антиген ерітіндісін қосады, ол гельге сіңіп, арнайы антиденелермен байланысып, преципитат сызықтарын жасайды. *Қосарланған* сызықты иммунды диффузия (Окли және Фулторн реакциялары) антиген мен антидене бір-біріне қарсы жылжиды да, иммунореагенттері жоқ бейтарап гель қабатында преципитат сызығын жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Антидот

**Антидот **, уға қарсы дәрі. Мәселен, қабынған тіс ұлпасын жансыздандыруға қолданып жүрген мышьяк пастасының күйік тәрізді зардабын емдеу үшін магний оксиді және йод тұнбасы, унитиол пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ауытқыма интерференциялық түс

**Ауытқыма интерференциялық түс** — спектрде жоқ, кәдімгі түстерден бөлек сиядай көк, сиядай күлгін, күлгін қызыл, қоңыр түстер. Олар қоссынудың дисперсиясынан пайда болады. А.и.т. везувианда, цоизитте, эпидотта, пренитте, хлоритте кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Графикалық режім

**ГРАФИКАЛЫҚ РЕЖІМ** (Графический режим; graphics mode) — экранға пиксельдерден (нүктелерден) тұратын күрделі графикалық бейнелерді шығаратын дисплей жұмысының режімі. Графикалық кескіндерді шығаруды жасақтайтын дисплей жүмысының режімі. Бұл режімдегі мәліметтерді кескіндеу элементі бейнелік буферде мәндері сақталатын нүктелер болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Артықшылық режімі

** Артықшылық режімі ** (Режим пользователя; user state(mode) — артықшылығы бар команданы пайдаланбайтын операциялық жүйенің программасы мен пайдаланушының программасы орындалатын компьютер жұмысының режімі.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Эйнсварт аспабы

** Эйнсварт аспабы **. Қызыл иекті кеңітуге арналған алынбайтын имек ортодонтиялық аппарат. Ол азу тістерге ерін жағынан кигізілген тіреуіш сақиналарға дәнекерленген түтікпен азудың ішкі жағынан тістерге тиістіріп қойылған сым темірден тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Графикалық символ

**ГРАФИКАЛЫҚ СИМВОЛ** (Графический символ; graphics character) — графикалық кескіндерді салуға қолданылатын бедербелгілер. Графикалық символдар 128-ден 255-ке дейінгі ASCII кодтарымен бейнеленіп, компьютердің пернетақтасымен берілетін символдар жиынтығына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Анизотропты таужыныс

**Анизотропты тау жынысы** - суөтімділік қасиеті, кеуектілігі, ысырылуға және қысылуға төзімділігі және т.б. қасиеттері әр түрлі бағытта әркелкі болатын тау жынысы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жылжымалы гендер

** Жылжымалы гендер («секірмелi гендер») ** - ген бойымен көше алатын құрылымдық және генетика тұрғысынан дербес ДНҚ кесінділері. Прокариоттарда бір-бірінен ұзындығы және құрылыс күрделілігімен ерекшеленетін 2 топ Ж. г. бар: 1) инсерциялык тізбектер яғни Л5 — элементтер, ұзындықтары 1000 қос нуклеотидтерге тең, құрамында тек өздерінің жылжуына қатынасатын гені бар; 2) транспозондар — 3000—20000 қос нуклеотидтерден тұрады құрамында эртүрлі улы заттарға төзімділік көрсететін бірқатар гендері бар. Ж. г. эукариоттарда да көп тараған, бұл гендер торшаның генетикалык материальшьң 5—10% алады. Эукариоттардың Ж. г. хромосома бойына жайылған, олардың кейбіреулері құрылымы жағынан хромосомаға енген ретровирустар геномына ұқсайды. Ж. г. ДНҚ бойымен жылжу механизмі әзір толығынан аныктала қойған жоқ. Болжам бойынша Ж. г. жылжу репликацияға қатынасатын белоктарды кодтайды. Ж. г. торшада көптеген тұқым қуалайтын өзгерістер береді. Сөйтіп олар торшада тұрақсыздық пен өзгергіштік факторлар қызметін атқаратындықтан эволюцияда мацызды орын алады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Афирлік құрылым

**Афирлік құрылым** - фенокристері жоқ эффузиялық таужыныстардың қүрылымы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Архив (IT)

** Архив** (Archive) - программалар мен мәліметтердің ұзақ уақыт сақтауға арналған, тығыздалып сығылған көшірмелері; программалар мен мәліметтердің көлемін оларды қалпына келтіру мүмкіндігі бар белгілі тәсілдермен кішірейте отырып, олардың тығыздалған күйіндегі көшірмелерінің сақталған жиыны. Уақытша қажеттілігі жоқ, бірақ керек кезінде пайдаланылатын сыртқы қордағы (резервтегі) мәлімет жинақтауышта — иілгіш магниттік дискіде, таспада — сақталатын файлдар. Көбінесе ол бірнеше файлдар тығыздалып жазылған бір файлдан, мысалы, Z/Z-файлдан, тұрады. Архивте сақтаулы мәліметтер туралы қосымша ақпарлар — файл аттары, жазылған мерзімі, көлемі болады.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Шығанақ Берсиев

**Шығанақ Берсиев** (1881 — 1944) — әйгілі тары өсіруші. Ленин орденімен марапатталған (1940).

## Өмірбаяны
Шығанақ Берсиев 1881 жылы Ойыл ауданының Ащыойыл ауылында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келді. Шығанақтың отбасында жеті адам болған, олар: ата-əжесі, əкесі - Бердісүгір, анасы - Шəкір, өзі жəне інілері - Таңатар жəне Тұңқар.

Берсиевтің əкесі аңшылықпен, балық аулаумен жəне диқаншылықпен айналысқан, ал анасы - тігумен жəне зергерлікпен айналысты.

Шығанақ 7 жасында Орал қаласындағы 2 жылдық мектепке оқуға түсті. Оны бітірген соң Көкжар жəрмеңкесіндегі шəйханада есепке алушы болып қызмет етті. 

1920-ншы жылдардағы ауыртпалық кезеңінде Шығанақ отбасымен Қоңыратқа көшеді. Ол жақта Берсиев алғаш рет тары өсіреді.

*1932 — 1944 ж. *“Құрман”* ұжымшарында (Ақтөбе облысы) звено жетекшісі болып еңбек етті. Шөлейтті аймақтың ауа райына қарамастан, ұзақ жылдар бойы оның звеносы тарыдан мол өнім алды. 

*1939 ж. тарының әр гектарынан 25,5 ц өнім алса, 1940 ж. 155,8 ц, 1941 ж. 165 ц, 1942 ж. 175 ц, 1943 ж. 201 ц өнім жинады. Мұндай жоғары нәтижеге Берсиев тары тұқымын қыс бойы әзірлеп-баптау, мұқият іріктеу, көктемгі егісті дер кезінде жүргізу, егінді баптап-күту, орақты ысырапсыз өткізу арқылы жетті. Бұл ұжымшардан Берсиевтің іс-тәжірибесін үйреніп, тары өсірудің шеберлері (берсиевшілер) шықты.

*Берсиев Ұлы Отан соғысы (1941 — 45) жылдары әскери ұшақ жасау үшін Мемлекеттік қорғаныс қорына қаржы аударды, өз табысынан тары өткізді.

*1944 жылдың 28 мамырында Берсиев өзі еңбек еткен *“Құрман”* ұжымшарында (Ақтөбе облысы) қайтыс болды.

## Берсиевшілер қозғалысы
Берсиевшілер — тары шығымдылығын арттыруда дүниежүзілік рекорд жасаған Шығанақ Берсиевтің ізін қуушылар.
Ұлы Отан соғысы алдында Ақтөбе облысында берсиевшілер қозғалысы кең өріс алды. Әрбір шаруашылықта берсиевші звено, бригада құрылды. Мұны бастаушылар: Ойыл ауданында Зәуре Баймолдина, Ақбала Берсиева, Қашқын Соқыров, Таған Ұзақбаев, Балмұқан Ақабаев, Қобда ауданында агроном Ивченко, Әзима Бектенова, Ырғыз ауданында Өксікбай Ашамбаев, Қойлыбай Белесов, Мартөк ауданында агроном Неженцева болды.

1950 — 80 ж. тары өсірушілер арасында *“берсиевшілер”* қозғалысы кең өріс алды.

Ақтөбе, Батыс Қазақстан, т.б. облыстарда арнайы звенолар құрылып, олар Берсиевтің озық тәжірибесі мен жетістіктерін пайдалана отырып, тарыдан мол өнім алуға қол жеткізді.

## Естелік
Берсиевтің  өмірі мен ерен еңбегі Ғ. Мұстафиннің *“[[Шығанақ (роман)|Шығанақ]]”* романына, неміс драматург Бертольд Брехтің *“Тары өсіруші”* дастанына арқау болды. 

Ақтөбе облысы Ойыл ауданында Берсиев музейі бар, Ақтөбе қаласында оған ескерткіш орнатылған.

## Дереккөздер</span>
Элоз-і (электр тогымен тісті ауыртпайтын) аспабы

** ЭЛОЗ-І (Электр тогымен тісті ауыртпайтын) аспабы **. Тұрақты ток күшімен тісті жансыздандыратын физикалық тәсіл. Бор машинамен тісті емдегенде, аппарат тіс рецепторларынан миға келетін импульсті тежеп, ауыруды төмендетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Антидене құрау

250 px|thumb

**Антидене құрау** (Антиденегенез) — жетік плазма торшаларында, плазмобласталарда және лимфобласталарда арнайы иммуноглобулиннің түзілуі. Бұл процесс организмге енген антигендерге жауап ретінде пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Атрибут

**Атрибут** *()* - бір нәрсенің ерекше белгісі, тұрақты қасиеті, заттың бөлінбес бөлшегі.

*1) тағайындалатын немесе алынып тасталатын айрықша файл сипаттамасы (file attribute). Стандартты атрибуттар: тек қана оқылатын, жасырын, жүйелік және архивтік файлдар; 
*2) НТМL түріндегі гипермәтіндік құжаттың белгілеріндегі (tag) қосымша ақпарат, ол белгілер арқылы жасалған құрауышты анықтайды; 
*3) символдарды шығару тәсілін анықтайтын мәліметтер (character attribute); 
*4) кез келген объектіні сипаттайтын оның негізгі параметрлері: файл аты, типі, көлемі, жазылған мерзімі; сызықтың қалыңдығы, түсі; мәліметтер базасының өріс ұзындығы, және т.б.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Адресті түрлендіргіш

**Адресті түрлендіргіш** (Преобразователь адреса; address mapper) — процессор адресінің сигналдарын сұрыптай отырып баска түрге түрлендіруге арналған схема.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Архивтен алу

** Архивтен алу ** (Разархивация; extract) - архивтелген файлдарды бастапқы күйіне, яғни архивтелмеген қалпына қайта келтіру процесі. Файлдарды ашқанда, олар архивтен алынып, дискіге немесе жедел жадқа орналастырылады. Файлдарды жинастыру мен ашуды жүзеге асыратын программа архиватор-программа деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Афониттік таужыныс

**Афониттік тау жынысы** - жеке бөлшекгері мен дербес минералдары жай көзге көрінбейтін тау жынысы. Синонимі: криптометрлік тау жынысы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бойслер және Шредер аспабы

** Бойслер және Шредер аспабы **. Жасанды тіс сауытынан және каппадан тұратын алынбайтын ортодонтиялық аппарат. Ортаңғы қатты таңдай жігін кеңітуге арналған механикалық емдеу аппараты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Лиофилизация

**Лиофилизация** — биологиялық объектілерді (мысалы, микроорганизмдерді, вирустарды, қан сарысуларын, ферменттерді және т. б.) сақтау әдісі. Лиофилизация мұздап тұрған материалды вакуум ішінде кептіру арқылы іске асырады.


Image:Lyophilizer tray type.jpg
Image:RDZ des Historischen Archivs der Stadt Köln - Gefriertrocknungsanlage und Archivgut-2198.jpg
Image:Production_freeze_dryer.JPG
Image:Liofilizat 04 pl.jpg
Image:Freeze dried bacon bars (cropped).jpg


## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Антропоноздық көзқарас жүйесі

**Антропоноздық көзқарас жүйесі**— індет туғызатын вирустардың шығу тегі; жөніндегі ғылыми болжам. Бұл болжам індет қоздырғышының пайда болуы тек адамдармен байланысты, ал басқа жан-жанурлар вирустарының оған қатысы жоқ деп санайды. Антропоноздық көзқарас бойынша грипп вирусының жаңа штамдарының пайда болуы, олардың бұл ауруға өте бейім адамдар арасында көп уақыт сақталуымен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гр-2 аспабы (ауыз гальванизаторы)

**Гр-2 аспабы(ауыз гальванизаторы)**. Бұл аппаратпен тіс ауруларын гальванизация және электрофорез тәсілдерін қолданып емдейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Қан сарысу ауруы

**Қан сарысу ауруы** — аллергиялык реакциялар жиынтығы. Бөгде белоктардың тым көп егілуіке байланысты пайда болады (мысалы енжар егу кезінде). Оның негізі — организмге қайталап еккен антигеннің одан бұрынғы құралған антиденемен байланысып, ерігіш антиген — антидене кұрамын жасауында. Бұл комплементті күшейтеді, қан тамырларында, бүйректе, буындарда, жүректе т. б. ағзаларда жиналады, уларды кабындырады. Кейде бұл ауру бөгде қан сарысуын бір-ақ рет еккеннен соң пайда болады. Аурудың жеңіл түрі тек жергілікті кұбылыстармен шектеледі (ісік, канталау, қышыну), ауыр түрі анафилаксиялық естен тануға әкеліп соғады. Аурудың алдын алу үшін десенсибилизация жүргізеді. Организм антигеннен арылғанда ғана аурудан айығады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Архивтеу

** Архивтеу ** (Архивация; archiving) - файлды немесе файлдар тобын қысу, сығу процесі. Диск кеңістігінде файлдың алатын орнын азайту үшін ондағы мәліметтерді архивтеуші программалар (arj, zip, rar) көмегімен тығыздау әрекеті.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
ДҚС-2 М аспабы

** ДҚС-2 М аспабы ** (стоматологиялық диатермо коагулятор). Жоғары жиіліктегі ауыспалы токты пайдалану арқылы тіс түбіндегі қанды тоқтатып, коагуляция (күйдіру) жасауға болады. Сонымен бірге бүршікті тканьдерді, қызыл иек еттері және шырышты қабығы шектен тыс ұлғайып өсіп кеткен кезде күйдіру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Адрестік арифметика әдісі

**Адрестік арифметика әдісі** (Метод адресной арифметики) — жадта сызықтық тізім түрінде үсынылған және тарамдалған құрылымды файл жазбасының адресін есептеу әдісі. Теңгерілген тармақта жақсы қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ахондрит

**Ахондрит** (грек. а — жоқ, сһопсігоз — түйіршік, бөлшек) — толық кристаллы жасынтастардың (метеориттердің) бір түрі. Құрамында темір мол сферолит түрқылас домалақ түйіршіктер (хондрлар) болмауына байланысты А. деп аталған. А-тер астероидтердің сынықтары деп есептеледі

## Дереккөздер


Санат:Геология
Искра-І аспабы

**«Искра-І» аспабы **. Шипалы ток беретін «Искра-І» құралы жүйке, буын, қанжел т. б. ауруларды емдегенде жақсы нәтиже береді. Емдеу курсы 15-20 күн.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Адрестік кеңістік

**Адрестік кеңістік** (Адресное пространство; address space) - 1) жалпы жағдайда — микропроцессор қатынас құра алатын жедел жад ұяшықтарының жиынтығы. Көбінесе компыотердің Адрестік кеңістіктегі деп микропроцессор пайдалана алатын жедел жад көлемін айтады. Сондай-ақ адрестік кеңістік деп берілген процесс үшін алдын ала бекітілген (ерекше жағдайларға қарай) жад бөлігін де айтады; 2) машиналық адресті пайдаланып қатынауға болатын жад ұяшықтарының жиынтығы. Үяшықтар саны 2"-ге тең, мұндағы п — адрес разрядтарының саны.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Архивтік көшірме

** Архивтік көшірме ** (Архивная копия; archive сору) - жүйенің мұрағатында сақталатын мәліметтер көшірмесі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Луч-2 аспабы

**«Луч-2» аспабы **. Бұл стоматологияда емдік қасиеті бар микротолқындар шығарады. Тіс, жақ сүйек, пародонт ауруларын емдеу кезінде қан, лимфа айналысын тездетіп, зат алмасуын жақсартады, тканьдердің қорғаныс қабілетін күшейтеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Антропоноздар

**Антропоноздар** — адамдардың жұқпалы аурулары. Антропоноздар ішек-қарын жолдарының (полиомиелит, А-гепатиты, рота- вирустық гастроэнтерит және т.б.), тыныс жолдарының (грипп, парагрипп, қызылша, шықшыт безінің қабынуы, қы- замық және т. б.) аурулары және жұғу жолдары әлі толық зерттелмеген жұқпалы аурулар (В гепатит, гепатиттің А да В да емес түрі, СПИД) жатады. *Антропоноздар* - қоздырғышы тек адамның өзінде орналасатын жұқпалы аурулар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Өте өзгермелі бөлімшелер

**Өте өзгермелі бөлімшелер** — иммуноглобулиндердегі амин қышқылдары кезектесулерінің өзгермелі аймақтары. Олардың айырмашылықтары бірінші сатылы құрылымда көбірек көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Липазалар

thumb|180px
**Липазалар** — гидролазалар қатарына жататын ферменттер тобы.

Триглицеридтегі күрделі эфир гидролизінде катализатор болып, оларды майлы қышқыл мен глицеринге дейін ыдыратады. Малдарда, өсімдіктерде және микроорганизмдерде табылған. Тек қана алдымен өт қышқылдары әсерінен өткен майлармен байланысады. Қан плазмасында белокпен байланысқан триглицеридтерге әсер ететін липопротеидлипаза бар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Такачи әдісі

**Такачи әдісі** — гемагглютинация және оны тежеу реакцияларының жетілдірілген бір түрі. Ерекшелігі — реакция қосындыларын өте аз тілейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
ЭОМ-3 аспабы

** ЭОМ-3 аспабы**. Аспап микроамперметр көмегімен ең кіші тіс нерв клеткасы (одонтобластар) жауап беретін ток күшін өлшей отырып, тас ұлпасының электр тогы сезгіштігін анықтайды. Сау тістер 2—6 мкА ток қуатына жауап реакция береді. Сезгіштіктің төмендеуі тіс сауытындағы жүйке клеткаларының ауруға шалдыға бастағанын көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Архивтік мәліметтер базасы

** Архивтік мәліметтер базасы **(Архивная база данных; archive data base)—	белгілі бір кезде жазылып қойған мәліметтер базасының көшірмесі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тіс ұяшығының ұзаруы

**Тіс ұяшығының ұзаруы**. Тіс ұяшығының қалыптан тыс ұлғаюынан тістердің орнына қозғалып ұзаруы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Талия

**Талия** — Топсалы жерді кара.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігінің Техникалық реттеу және метрология комитеті

**Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігінің Техникалық реттеу және метрология комитеті** — техникалық реттеу, стандарттау және өлшем бірлігін қамтамасыз ету салаларындағы басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігінің ведомствосы.

## Хронология
* ҚР Министрлер Кабинетiнiң жанындағы Стандарттау және метрология жөнiндегi бас басқармасы (1992-1994)
* ҚР Министрлер Кабинетiнiң жанындағы Стандарттау, метрология және сертификаттау жөнiндегi комитет (1994-1995)
* ҚР Стандарттау, метрология және сертификаттау жөнiндегi комитеті (1995-1997)
* ҚР Экономика және сауда министрлiгiнің Стандарттау, метрология және сертификаттау жөнiндегi агенттiгi (1997)
* ҚР Энергетика, индустрия және сауда министрлiгiнің Стандарттау, метрология және сертификаттау жөнiндегi комитеті (1997-2000)
* ҚР Экономика және сауда министрлігінің Стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі комитеті (2000-2002)
* ҚР Индустрия және сауда министрлігінiң Стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі комитеті (2002-2004)
* ҚР Индустрия және сауда министрлігінiң Техникалық реттеу және метрология комитеті (2004-2010)
* ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінiң Техникалық реттеу және метрология комитеті (2010-2014)
* ҚР Инвестициялар және даму министрлігінiң Техникалық реттеу және метрология комитеті (2014-2018)
* ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінiң Техникалық реттеу және метрология комитеті (2018-2019)
* ҚР Сауда және интеграция министрлігінiң Техникалық реттеу және метрология комитеті (2019 жылдан бастап)

## Міндеттері
* Техникалық реттеу, стандарттау және өлшем бірлігін қамтамасыз ету, Қазақстан Республикасының сәйкестікті бағалау саласындағы аккредиттеу туралы заңнамасы саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру

## Құрылымы
Комитеттің 6 басқармасы бар (2023 жылға):
# Мемлекеттік бақылау басқармасы
# Техникалық реттеу және халықаралық ынтымақтастықты үйлестіру басқармасы
# Цифрландыру және мемлекеттік қызметтер басқармасы
# Стратегиялық жоспарлау және таңбалау жүйесі
# Стандарттау және тауардың шыққан елі басқармасы
# Сәйкестікті бағалау, аккредиттеу және метрология басқармасы

## Қарамағындағы мекемелер
* Комитеттің облыстар мен Алматы, Астана, Шымкент қалалары бойынша департаменттері
* «Қазақстан стандарттау және метрология институты» ШЖҚ РМК
* «Ұлттық аккредиттеу орталығы» ШЖҚ РМК

## Дереккөздер

Т
Некроз

thumb|250px|Некрозбен жарақаттанған
**Некроз** ( — өлі, шірік, өлі еттену) — тірі организмдегі жасуша мен ұлпалардың өлуі. Қан және жұқпалы ауруларға шалдыгу, жарақаттану, күю т. б. себептерден ауыз шырышты қабығы, қызыл иек шеті, ерін мен ұрт үстері некрозға ұшырайды. Шіру процестері ұлпа қабынғанда, тіс эмалі зақымданғанда білінеді. Күшәла пастасымен пульпитті емдегенде жақ сүйектерінің некрозы кездеседі.

Жарақаттанудан (үсу, күю), жүйкенің жаншылуынан, уланудан, туберкулез, мерез, бөртпе, сүзек аурулары салдарынан, бүйректің қабынуынан, сондай-ақ гангрена, инфаркт аурулары кезінде де өлі ет пайда болады. Өлі еттенген органдардың ұлпалары мен жасушаларының қан айналысы, жүйке жүйесінің қызметі бұзылып, жасуша аралық заттары өзгереді. Мұның салдарынан қоректік заттардың келуі азайып, тіршілік әрекеті кемиді. Сөйтіп, орган не ұлпа жасушаларының ядросы мен цитоплазмасы бүрісіп кішірейеді. Өлі ет көбінесе ұзаққа созылған аурудан әлсіреген адамдарда жиі кездеседі. Мұндайда кез - келген жердің, әсіресе жамбас ұлпалары өлі еттенуі мүмкін. Кейде өлі ет органға инфекция түсіп, іріңдейді. Оның емі, шіріген ұлпаға хирургиялық операция жасайды, антибиотиктер, организмді әлдендіретін, құнарлы, витамині көп тағамдар ішу.

## Дереккөздер

Санат:Некроз
Санат:Патология
Архивтік файл

** Архивтік файл ** () — 
# жадтың төмендеу деңгейлі иерархиялық жүйесінде — таспаға немесе дискіге орналастырылған файл; 
# алғашқы файлдарды архиватор көмегімен қысу (архивтеу) нәтижесінде алынған файл; 
# тығыздалған түрде біртұтас файлға орналастырылған бір немесе бірнеше файлдың архивтелген көшірмесі. Алғашқы файлдарды тығыздап қыс нәтижесінде дайындалған файл. Оларды керек кезінде алғашқы түрде шығарып алуға болады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Өзі шешілетін архивтік файл

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ультрадыбыс аспабы

**«Ультрадыбыс» аспабы **. Бұл ультратрадыбысты аппаратпен неврит, невралогия, қызыл иек, тіл ауруларын, бет тыртықтарын емдеуге болады. Ультрадыбыс арқылы тканьдерге дәрі-дәрмектер енгізілсе ультрафонофорез деп аталады. Қазіргі кезде стоматологияда йод, кальций, фосфор ультрафонофорез әдістері кең таралуда. Сондай-ақ ультрадыбыс күшімен тіс тастарын тазалайтын «Ультрастом» аппараты да қолданылып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Адрестік кітап

**Адрестік кітап** (Адресная книга; address book) — электрондық пошта программаларымен байланысын үзбейтін абоненттердің пошталық реквизиттері бар мәліметтер базасы (тізім).
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Хорошилкина аспабы

** Хорошилкина аспабы **. Екі бөліктен тұратын, ортаңғы таңдай жігін ашу арқылы үстіңгі жақ сүйегін тез арада кеңітіп, механикалық емдеуді іске асыратын аспап түрі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Адрестік маркер

**Адрестік маркер** (Адресный маркер; address mark) - иілгіш немесе қатты дискінің әрбір секторының басында жазылып, жолдың немесе сектордың нөмірін анықтайтын мәліметтер құрылымы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ашгиль жікқабаты, Ашгилл

**Ашгиль жікқабаты, Ашгилл** - ордовик жүйесінің жоғарғы бөліміне қатысты ең жоғарғы жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Аний типті туф

**Аний типті туф** - қүрамында лава мен пемзаның сынықтары көп жанартаулық туфтың бір түрі. Сынықтарының пішіні қабысқан линза тәрізді және үсақ түйірлі, кейбіреулері ғана 4—8 см-ге жетеді. Түсі — сары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Энгль аспабы

** Энгль аспабы **. Тіс қатарының әр түрлі ауытқуында қолданылатын механикалық аспап. Ол тістерді тілден таңдайға қарай жылжыта отырып, тіс қатарын кеңітеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Арбовирустар

250 px|thumb

**Арбовирустар** — омыртқалыларға түрлі қансорушы насекомдар арқылы тарайтын экологиялық вирустар тобы. Тогавирустар тұқымдастығының көптеген өкілдерін буньявирустардың барлық түрін, реовирустар тұқымдастыгынан орбивирустар туыстығын, екі пикорнавирусты, рабдовирустардың бірқатарын, бір иридоиирусты және бір поксвирусты біріктіреді. Барлығы 400-дей агент.

## Дереккөздер


Санат:Вирустар
Тоттанбайтын болат

thumb
**Тоттанбайтын болат**  — Стоматологияда қолданылатын, коррозияға ұшырамайтын металл қоспасы. Құрамы: 
* 18% никель
* 0,1%—0,2% көміртегі
* 0,2% —0,3% кремний
* 0,4 — 0,5% марганец
* 73% темір

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Архитектуралық модуль

** Архитектуралық модуль ** (Ар-хитектурный модуль; architectural module)—	жүйе архитектурасымен анықталатын модуль. Ол аппараттық модуль, жүйе құрауышы, программалық модуль, мәліметтер базасының үзіндісі және т. б. бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тіл үзбесі

thumb|125px
**Тіл үзбесі** тілді ауыз түбімен қосып тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Полинуклеотидтер

**Полинуклеотидтер**— табиғи және жасанды биополимерлер. Көптеген мононуклеотидтер қалдығынан тұрады. Табиғи Полинуклеотидтер — нуклеин қышқылдары.

## Дереккөздер


Санат:Нуклеотидтер
Архитектура (IT)

** Архитектура ** (Architecure) - күрделі есептеу жүйелеріндегі программалық немесе аппаратуралық объектілердің жалпы дамуының сатылық сипаттамасы. Әдетте, мұндай жүйелер архитектурасы осылардың құрылымдық принциптерін, байланыс құру үшін пайдаланылатын хаттамалары мен интерфейстерін, әрбір құраушылар арасындағы өзара байланыс тәсілін және т.б. сипаттайды. Архитектура ұғымын құрылым элементтерінің өзара байланысының тұжырымдамасы деп те айтуға болады. Ол логикалық, физикалық және программалық құрылым элементтерінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қысқа ерін үзбесі

**Қысқа ерін үзбесі** — ауыздың кіре берісін дәл ортасынан бөліп тұраты жоғарғы ерін шырышты қабығының қатпары, бүкпесі. Үзбе қысқа болса, алдыңғы тістер ажырап, еріннің қимылы төмендейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Аса жедел жад

** Аса жедел жад ** (Сверхоперативная память; scratchpad memory) — іріктеу уақыты машиналық ырғақпен өлшемдес жад. 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Биологиялық кедергі

**Биологиялық кедергі** - қорек түрлері мүлдем болмағандықтан немесе өздерінің қас-жаулары көптеп шоғырланғандықтан, белгілі бір организм түрлерінің нақтылы аймақ ауқымында мекендеуіне жасалатын табиғи кедергі.

## Дереккөздер


Санат:Биологиялық процестер
Рентгенологиялық артефакт

** Рентгенологиялық артефакт **. Рентгенологиялық зерттеу кезінде тексеріліп жатқан объекттің ерекшелігінен басқа, артефактың пленкасында, күтпеген жағдайдың әсерінен көлеңке, дақ тәрізді бөгде көріністің болуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Магниттік таспа блогы

**Магниттік таспа блогы** (Блок магнитной ленты; magnetic tape unit) — білікке немесе шарғыға оратылған, кейде құндақтың немесе ықшам-күндақтың ішінде тұратын магниттік таспа. Оны пайдалану үшін файлы бар білікті таспа тартушы тетік деп аталатын шалғайлық құрылғыға орнату керек. Бүл құрылғы магниттік таспа блогы, магнитгік таспадағы жинақтауыш, магнитофон, таспа блогы деп те аталады. Магниттік таспа блогы таспаны біліктен алып орайды, оны бір немесе бірнеше бастиектің астына тартады және қабылдаушы білікке орайды. Қабыддаушы білік алмалы-салмалы немесе алынбайтын болуы мүмкін немесе құндақта тұрады. Ақпаратты жазуға арналған сигнал магниттелген импульс түрінде таспаға келеді. Жүмыс реті бойынша таспа алдымен өшіру бастиегі арқылы өтеді де, таспадағы бұрын жазылған сигналдар өшіріледі. Таспа оқитын бастиектің астынан өткен кезде магниттелген аймақ электрлік сигналды индукциялайды. Жазылған сигналды қайта жаңғырту үшін оны электрондық тәсілмен өңдейді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника