open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақстан премьер-министрі

**Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі** — Қазақстан үкімет басшысы. Премьер-министр өкілеттіктерінің қатарына атқарушы органдардың жүйесін басқару және олардың қызметіне басшылық жасау кіреді. Премьер-министр өзінің бүкіл қызметінде президенттің алдында жауапты, ал Конституцияда көзделген жағдайларда Парламенттің алдында жауапты.

## Тарихы
Премьер-министр лауазымы 1990 жылы 20 қарашада қабылданған Заңға сәйкес Министрлер Кеңесі Төрағасы лауазымының орнына енгізілді.

Қазақ КСР-нің премьер-министрі қызметін алғаш Ұзақбай Қараманов атқарған болса, Қазақ КСР-нің соңғы премьер-министрі және тәуелсіз Қазақстанның алғашқы премьер-министрі Сергей Терещенко болды.

## Өкілеттіктері
Премьер-Министр үкімет қызметін ұйымдастырып, оған басшылық жасайды және оның жұмысы үшін дербес жауап береді, үкімет қаулыларына қол қояды, үкімет қызметінің негізгі бағыттары жөнінде және оның аса маңызды барлық шешімдері жөнінде президентке баяндап отырады және үкімет қызметін ұйымдастыруға және басшылық жасауға байланысты басқа да қызметтерді атқарады.

Үкімет мүшелері өз құзыреті шегінде шешімдер қабылдауда дербестікке ие, әрі өздеріне бағынысты мемлекеттік органдардың жұмысы үшін Қазақстан премьер-министрінің алдында жеке-дара жауап береді. Премьер-министр Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші бар өкімдер шығара алады.

Үкімет жаңадан сайланған Қазақстан Республикасы Президентінің алдында өз өкілеттігін доғарады. Республиканың Премьер-Министрі жаңадан сайланған Парламент Мәжілісінің алдында Үкіметке сенім туралы мәселе қояды. Мәжіліс сенім білдірген жағдайда, егер Республика Президенті өзгеше шешім қабылдамаса, Үкімет өз міндеттерін атқаруды жалғастыра береді.

Парламент Мәжілісі немесе Парламент Үкіметке сенімсіздік білдірген жағдайда Үкімет орнынан түсетіні туралы Республика Президентіне мәлімдейді.

Орнынан түсуді қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені Республиканың Президенті он күн мерзімде қарайды.

Республиканың Президенті өз бастамасы бойынша Үкіметтің өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және оның кез келген мүшесін қызметтен босатуға хақылы. Премьер-Министрді қызметінен босату бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді.

## Қазақстан премьер-министрлерінің тізімі

;Премьер-министрлер

## Тағы қараңыз
* Қазақстан Республикасының Үкіметі
* Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары
* Қазақстан премьер-министрінің орынбасары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан премьер-министрлері
ҚазСат-1

**KazSat-1** — Жер айналымында тұрақты жайғасымында (103° E) орнатылған Қазақстанның алғашқы ғарыш жабдығы. 2008 жылы желтоқсанның 2 «Қазсат-1» жер серігі жұмысын толығымен тоқтатқаны туралы Парламент Мәжілісінде Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің отырысында Ұлттық ғарыш агенттігінің төрағасы Талғат Мұсабаев мәлімдеді. Борттағы басқару жүйесінің белгісіз себептермен жиі істен шығуы мен құрылғының сапасыздығы мүшкіл жағдайға әкеп соқты, деді агенттік төрағасы. Ал 2011 жылы қыркүйекте Қазақ Ұлтық ғарыш агенттігі төрағасы «Kazsat-1» ғарыш серігі 65 млн. долларға сақтандырылған, сондықтан «Kazsat-1» ғарыш серігіне жұмсалған қаржы толығымен қайтарылды деп жариялады.

2004 ж. қаңтарда Қазақстан Үкіметі және Хруничев атындағы Ресей Мемлекеттік ғарыштық ғылыми-өндірістік орталығымен (МҒҒӨО) KazSat-1 жасалуы мен ұшырылуына арасындағы келісім-шарт қол қойылды. Келісім-шарттта сонымен қатар ұшуда ғарыштық аппаратты басқару және бақылау, сондай-ақ ұлттық кадрларды оқыту және даярлау үшін жер инфрақұрылымы көзделген.

KazSat ғарыштық жабдығы 2006 ж. маусымның 18-інде Байқоңыр айлағынан Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев және Ресей президенті Владимир Путин қатысуымен ұшырылды.

KazSat-тың ұшырылуынан бастап Қазақстанның ғарыштық бағдарламаларын іске асыру басталады.

KazSat Жер серігі 72 MHz өткізгіштік жолағымен 40 W және 90 W Ku-диапазонындағы 12 транспондерлермен жабдықталған. Жер серігінің қамту аймағы Қазақстанның аумағын, Орталық Азия республикаларын, Кавказды, Ресейдің орталық бөлігін қамтиды.

Жер серігінің аппаратурасы кіші диаметрдегі антендік жүйелерге дабылдың жақсы қабылдауын қамтамасыз етеді.

KazSat телерадиохабарларын тарату арналары, телефондық байланыс, деректерді беру, Интернет желісіне кеңжолақты қол жеткізу, VSAT-желілерді құру және дамыту, ведомстволық және корпоративтік байланыс желілерін құру, мультимедиялық қызметтер пакетін көрсету үшін арналған.

## Тағы қараңыз
ҚазСат-2

## Сыртқы сілтемелер
* KazSat-1 Жер серігі
* Космический аппарат спутниковой связи и вещания «Казсат» 


Санат:Жер серіктері
Санат:Қазақстандағы ғарыштану
Алтай тілдері

**Алтай тілдері** — Азия және Шығыс Еуропада, Балқаннан Мағадан облысына дейін және Таймырдан Иран және Рюкю аралдарына дейін таралған, 60-қа жуық тілден тұратын ұя.

Алтай тілдерінде сөйлейтін халық саны шамамен 380 млн адам (2004 ж. санақ бойынша). Құрайтын бұтақтарының генетикалық туыстығы дәлелденбеген: кейбір ғалымдардың пікірінше, олар ежелгі замандағы тілдердің терең қарым-қатынасынан алынған.

Кең таралған көзқарас бойынша, алтай тіліне түркі тілдері, моңғол тілдері, тұңғыс-маньчжур тілдері, максималды нұсқамен корей тілі, рюкю мен жапон тілі жатады.

Глоттохронология мәліметтері бойынша, ежелгі алтай тілінің бөлінуі б.з.д. 5000 жыл бұрын басталған.
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Battlestar Galactica

**«Галактика» жұлдыз крейсері** () — бірнеше филм мен телетоптамалар атауы.

## Battlestar Galactica 1978
Алғашқыда 1978 ж. шілденің 7 Канада, Еуропа және Аустралия кинодидарларында екі сағаттық филм болып көрсетілген, және де теледидарда 148 мин нұсқасымен шығарылған. Мәтінін Глен Ларсен жазған, режиссері — Ричард Колла. Басты рөлдерін ойнағандар: Ричард Хатч, Дерк Бенедикт, Лорна Грин.

1978—1979 жж. осы филмдің жалғасы ABC арнасында теледидар топтама болып көрсетілді. Не барлығы 45 минөттан 24 бөлшек шығарылған.

## Galactica 1980
Хикаяның жалғасы. Енді Жерде. Бағдарламада қолайсыз ерте уақытқа салынған, және аз қаржы бөлінген бұл телетоптама біршама мезгілде деледидардан аластатылды.

## Battlestar Galactica 2003
Бұрынғы құқық иелері қайта бастаудан бас тартқасын АҚШ Sci-Fi арнасы 2003 ж. телетоптаманы қайта түсіруге кірісті.

2003 ж. үш сағаттық Battlestar Galactica атымен шағын телетоптамасы жарық көрді.

2004 ж. бастап қазіргі күнге дейін топтаманың бірнеше бөлшегі жарық көрді.

 1 мезгіл: 
 01 — 33 [18.10.2004]  
 02 — Water [25.10.2004]  
 03 — Bastille Day [01.11.2004]  
 04 — Act of Contrition [08.11.2004]  
 05 — You Can't Go Home Again [15.11.2004]  
 06 — Litmus [22.11.2004]  
 07 — Six Degrees of Separation [29.11.2004]  
 08 — Flesh and Bone [06.12.2004]  
 09 — Tigh Me Up, Tigh Me Down [13.12.2004]  
 10 — The Hand of God [03.01.2005]  
 11 — Colonial Day [10.01.2005]  
 12 — Kobol's Last Gleaming: Part 1 [17.01.2005]  
 13 — Kobol's Last Gleaming: Part 2 [24.01.2005]  

 2 мезгіл: 
 01 — Scattered [15.07.2005]  
 02 — Valley of Darkness [22.07.2005]  
 03 — Fragged [29.07.2005]  
 04 — Resistance [05.08.2005]  
 05 — Farm [12.08.2005]  
 06 — Home: Part 1 [19.08.2005]  
 07 — Home: Part 2 [26.08.2005]  
 08 — Final Cut [09.09.2005]  
 09 — Flight of the Phoenix [16.09.2005]  
 10 — Pegasus [23.09.2005]  
 11 — Resurrection Ship: Part 1 [06.01.2006]  
 12 — Resurrection Ship: Part 2 [13.01.2006]  
 13 — Epiphanies [20.01.2006]  
 14 — Black Market [27.01.2006]  
 15 — Scar [03.02.2006]  
 16 — Sacrifice [10.02.2006]  
 17 — The Captain's Hand [17.02.2006]  
 18 — Downloaded [24.02.2006]  
 19 — Lay Down Your Burdens: Part 1 [03.03.2006]  
 20 — Lay Down Your Burdens: Part 2 [10.03.2006]  

 3 мезгіл: 
 01 — Occupation [06.10.2006]  
 01 — Rapture [12.01.2007]  
 02 — Precipice [06.10.2006]  
 03 — Exodus: Part 1 [13.10.2006]  
 04 — Exodus: Part 2 [20.10.2006]  
 05 — Collaborators [27.10.2006]  
 06 — Torn [03.11.2006]  
 07 — A Measure of Salvation [10.11.2006]  
 08 — Hero [17.11.2006]  
 09 — Unfinished Business [01.12.2006]  
 10 — The Passage [08.12.2006]  
 11 — The Eye of Jupiter [15.12.2006]  
 12 — Rapture [21.01.2007]  
 13 — Taking a Break from All Your Worries [28.01.2007]  
 14 — The Woman King [11.02.2007]  
 15 — A Day in the Life [18.02.2007]  
 16 — Dirty Hands [25.02.2007]  
 17 — Maelstrom [04.03.2007]  
 18 — The Son Also Rises [11.03.2007]  
 19 — Crossroads, Part 1 [18.03.2007]  
 20 — Crossroads, Part 2 [25.03.2007]

Санат:Кино
Санат:Ғылыми қиялы
УЕФА

**УЕФА** ( — *Еуропалық футбол қауымдастықтарының одағы*) — Еуропа мен бірнеше Азия футболының әкімшілік және меңгерушілік ұйымы. Ол Еуропа елдерінің футбол қауымдастықтарын біріктіреді. УЕФА барлық Еуропаның клубтық және кұрама жарыстарының ұйымдастырушысы.

УЕФА - ФИФА ұжымына кіретін 6 континенттік аймақтың бірі және ең байы. Әлемнің барлық дерлік футболшылары осы Еуропада ойнайды, өйткені ең көп еңбек ақы төлейтін осы Еуропа командалары. Әсіресе Англия, Испания, Италия, Германия елдерінде көп табысқа жетуге болады. Және де әлемнің ең мықты ұлттық құрамалырының көбісі де осы УЕФА-да. Мысалға 2010 жылғы әлем чемпионатына УЕФАдан 13 құрама қатысты.

УЕФА 1954 жылы маусымның 15-і күні Швейцарияның Базель қаласында құрылды. Алғашында УЕФА-ға 25 ел кірген. Қазір оның саны 55-ке жетті. 1959 жылға дейін УЕФА-ның штаб-пәтері Париж қаласында орналасқан, Берн қаласына ауысып кетті. 1995 жылдан бері УЕФА-ның штаб-пәтері болып Ньон қаласы саналады. УЕФА-ның алғашқы президенті болып Эббе Шварц сайланды.

## УЕФА және Қазақстан
2002 жылдың 25 сәуірінде Қазақстан УЕФА-ның 52-ші мүшесі болып қабылданды. Қазақстан футбол федерациясын Еуропа футбол қауымдастықтары одағы құрамына қабылдау туралы шешім Стокгольмде өткен УЕФА конгресінде  бекітілген. Содан бері бұл күн Қазақстан футболы күні ретінде аталып өтіледі.

## УЕФА Президенттері

## Жарыстар
### Құрама командалары
* Футболдан Еуропа чемпионаты
* УЕФА Ұлттар Лигасы 
* Финалиссима 
* Футболдан жастар арасындағы Еуропа чемпионаты
* Футболдан жастар арасындағы Еуропа чемпионаты (U-19)
* Футболдан жастар арасындағы Еуропа чемпионаты (U-17)

### Қыздар

* Әйелдер арасындағы футболдан Еуропа чемпионаты
* Футболдан қыздар арасындағы Еуропа чемпионаты (U-19)
* Футболдан қыздар арасындағы Еуропа чемпионаты (U-17)
* UEFA Women's Nations League

### Клубтық
* УЕФА Чемпиондар Лигасы
* УЕФА Еуропа Лигасы
* УЕФА Конференциялары лигасы
* УЕФА Суперкубогы
* Әйелдер арасындағы УЕФА Чемпиондар Лигасы
*  Under20 Intercontinental 
* UEFA Youth League

### Футзал
* Футзалдан УЕФА Чемпиондар Лигасы
* Футзалдан Еуропа чемпионаты
* Футзалдан жастар арасындағы Еуропа чемпионаты
* Әйелдер арасындағы мини-футболдан Еуропа чемпионаты 

бұрын болған турнирлер:

* УЕФА Кубок иелері кубогы
* Интертото Кубогы
* УЕФА Кубогы

## УЕФА мүшелері
* UEFA RANKING AND COEFFICIENTS

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық спорт ұйымдары
Санат:УЕФА
Санат:ФИФА
Олжашы батыр Бәйбөріұлы

**Бәйбөріұлы Олжашы батыр** (16 ғасырдың аяғы — 17 ғасырдың басы)

Олжашы Орта жүз Арғын тайпасының ішінде Қаракесек руынан шыққан азамат еді. Қаракесектің Ақша деген баласы болған. Оның баласы Бошан. Оның баласы Бәйбөрі. Бәйбөрінің екінші баласы Олжашы батыр еді.

Есім ханның тұсында 1627 жылы: «Хан Тұрсынды ант ұрсын», деп Қатаған Тұрсын ханға қарсы жорыққа баруға қол жиналған. Соңда қолбасшылардың бірі Арғын Олжашы еді. Тұрсын ханның әскері Сайрамның атырабында жеңілді.

Өзінің ордасы Ташкент қаласы еді. Тұрсын хан Аштарханид әмірлерімен одақ құрып, Есім ханмен бәсекелескен. Ташкентті алғаннан кейін Тұрсын хан қаза табады. 

Артынан бірнеше қыз қалады. Айбике, Нұрбике мен Қызданбике деген ғажайып періштедей сұлу қыздарын Шаншар деген қолбасшы олжа ретінде алады. Қоңырбике деген қызды ұлы Абайдың түп бабасы Әли алады. Кенжесі Оразбике сұлуды Олжашы батыр алады. Олжашының Жүгіней деген ағасы болған. Оразбикені батыр осы ағасына берген. Одан Қойке, Есбалақ, Баян, Хангелді, Кенжек деген балалар туған. Тағы бір әйелінен Қыдырәлі, Кедей деген балалар туған. (Жұрт арасында «Қыдырәлі, Кедейсің, Қойке келсе не дейсің» деген мәтел қалды.) Ал Олжашының өзінің Асан, Үсен деген балалар туған. Ақтабан шұбырынды кезінде Асанның ұрпақтары Сырдың ар жағына кеткен. Үсендер және Жүгінейдің ұрпақтары Арқада қалып, өсіп-өнген.

Қазақ КСР Ішкі Істер министрі Шырақбек Қабылбаев Олжашы батырдың ұрпағы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Америка Самоасы

**Америка Самоасы** (); бұрынғы атауы — **Шығыс Самоа** () — АҚШ құрамына кірмейтін беймуниципалді, ұйымдастырылмаған, тәуелді аймақ. Тынық мұхитының шығыс бөлігінде орналасқан. 2010 жылғы мәліметтер бойынша халық саны 55 519 адамды құрайды. Жер аумағы — 199 км².

## Тарихы
Самоа аралдарына алғашқы адамдар шамамен 3500 жыл бұрын келген. Олар полинезиялық мәдениетті дамытып, өздерін “Самоан” деп атаған.

18 ғасырда Еуропалықтардың келуімен Самоада сауда-саттық пен дін таралуы басталды. Бұл, сонымен қатар, еуропалықтармен қақтығыстар мен жер таласына алып келді.

1899 жылы Испания-Америка соғысынан кейін, Америка Құрама Штаттары Испаниядан Самоа аралдарының батыс бөлігін сатып алды.

1900 жылы АҚШ Самоада өзінің билігін орнатты және оны “Америка Самоасы” деп атады.

1929 жылы Америка Самоасы “теңіз флотының аумағы” болып жарияланды және оның басқаруы АҚШ Теңіз Флотына жүктелді.

1960-шы жылдары АҚШ Самоасына өзін-өзі басқару құқықтары беріле бастады.

1967 жылы АҚШ Самоасына губернатор сайлау құқығы берілді.

1977 жылы Америка Самоасының конституциясы қабылданды және оның өз заң шығару органдары мен сот жүйесі қалыптасты.

## Климаты
Жыл бойы температура 26-32 °C (79-90 °F) аралығында ауытқиды.

Жоғары ылғалдылық, әсіресе жаңбырлы маусымда басым, ол жайсыздық тудыруы мүмкін.

Жаңбырлы маусым қараша айынан сәуірге дейін созылады, бұл кезде қатты жаңбырлар мен дауылдар болуы мүмкін.

## Географиясы
Америка Самоасының 5 негізгі аралы - Тутуила (ең үлкен арал, барлық халықтың 90% тұрады), Анууа, Оф, Рота және Маноно.

Жағалау сызығының жалпы ұзындығы шамамен 114 км.

Аралдар вулкандық шығу тегімен сипатталады, таулы жерлер мен өзен аңғарларымен қапталған.

Ең биік нүктесі Тутуила аралындағы Лаласафуи тауы (1857 м).

Аралда тропикалық жаңбырлы ормандар, пальма ормандары, кокос және банан бақшалары басым.

## Территориялары

## Халқы

## Дереккөздер

## Сілтемелер

*
Санат:Ағылшын тілді елдер мен аумақтар
Баркөл Қазақ автономиялық ауданы

**Баркөл Қазақ автономиялық ауданы** ( / ; ; )&nbsp;— Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданындағы Құмыл аймағының ауданы. Қытай Халық Республикасы Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданының Құмыл аймағына қарасты әкімшілік-аумақтық бөлік.

1954 қазанның 1-інде автономиялық аудан болып құрылған.

Жер аумағы  км²., халқы 89,8 мың адам. Оның ішінде қазақтар 21,3%, басқа ұлт өкілдерінен ұйғырлар, моңғолдар,

Шекарасының солтүстігінде— Моңғолия, оңтүстігінде Құмыл қаласының өңірі және батысында Санжы Дүңген автономиялық облысының Мори Қазақ автономиялық ауданы орналасқан.

Ауданда жылқы мен түйе өсіру өте дамыған. Ауданды «он мың түйе ауданы» деген лақаппен де атайды.

## Халық саны

Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы
Санат:Қытай әкімшілік-аумақтық құрылысы
Мори Қазақ автономиялық ауданы

**Мори Қазақ автономиялық ауданы** ( / ; , ) — Қытай Халық республикасының Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданында 1955 жылы құрылған. Орталығы – Мори (*Мулэй*) қаласы жер аумағы 13515 км2. Қазақтардың саны – 19846 адам (1995). Мори Қазақ автономиялық ауданы шығысында Баркөл Қазақ автономиясы және Хами у-мен, оңтүстігінде Пичань (Шаньшань), батысында Цитай, солтігінде Цзинхэ уездерімен және солтүстік-шығысында Моңғолиямен шектеседі. Жер бедері күрделі, айналасы таумен, ал солтүстік-батысы жазық даламен шектескен. Климаты қатал, континенттік, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 120 – 200 мм. Аудан табиғи ресурстарға бай: мыс, хром, інжу, көмір, тұз, т.б. Тұрғындары негізінен мал және егін шаруашылығымен айналысады. Қытай деректері бойынша Хань дәуірінде бұл жерде шағын Пулэй патшалығы болған. Тан дәуірінде “*Пулэй*” деп аталып, Бэйтин әкімшілігіне бағынған. 13 ғасырда Мори жері моңғол тайпаларының жайылымына айналды. 1732 жылы Мори қаласының негізі қаланды. Мори 1754 жылы Цитай уезінің құрамына кіріп, 1930 жылы ресми түрде дербес Мори уезі болып құрылды. 1913 – 14 жылы осы жерге қазақтардың жаппай қоныстануы басталды. 1954 жылы 14 шілдеде Мори Қазақ автономиялық округі деген атауға ие болды. 1955 жылы Үрімшжі округінің, 1958 жылы Санжы-Дүңген автономиялық облысының құрамына енді. 1995 жылғы санақ бойынша ауданда 87706 адам тұрады. Этностық құрамы: ханьдықтар – 61534 адам (70,16%), қазақтар – 19846 адам (22,63%), ұйғырлар – 4213 (4,7%), өзбектер – 1196 (1,36%), т.б. Бұл жердегі қазақтар дінін, ұлттық салт-дәстүрін сақтап қалған.

## Дереккөздер


Санат:Санжы Дүнген аутономиялық облысы
Санат:Қытай әкімшілік-аумақтық құрылысы
Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы
Қытайда тұратын қазақтар

**Қытайда тұратын қазақтар**&nbsp;— Қытайдағы Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданының Іле Қазақ автономиялық облысына дереу қарасты аудандары, қалалары, Алтай, Тарбағатай аймақтары, Санжы Дүңген автономиялық облысы және оның Мори Қазақ автономиялық ауданы, Құмыл аймағының Баркөл Қазақ автономиялық ауданы және Үрімжі қаласының негізгі мекендеген жұрты. Гансу өлкесінің Ақсай Қазақ автономиялық ауданымен Чиңхай өлкесінде де азын-аулақ қазақтар бар.

2000&nbsp;ж. Қытай мемлекетінің 5-ші  халық санағының нәтижесі бойынша қазақ халық саны  болған, соның көбі Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданында. Шыңжаңдағы 13 байырғы ұлттың ішнде қазақтар халық саны бойынша 3-ші орында тұрады.

Іле Қазақ автономиялық облысы&nbsp;— Қытайдағы бірден-бір қазақ автономиялық облысы, оның қарауында, облысқа төте қарасты 8 аудан, 2 қала, 2 аймақ бар. Іле шығыстағы Мори, Баркөл қазақ автономиялық аудандары мен, Гансу өлкесінің Ақсай Қазақ автономиялық ауданы мен қатар автономиялық облыс болып құрылған.

Қытайда тұратын қазақтардың ішінде айтыс ақыны, ақын-жазушы, суретші, сазгер, биші, спортшы, сондай-ақ әр кәсіптің профессорлары, ғалымдары сияқты әдебиет-өнер дарындылары және зиялылар қосыны бар. Олардың арасынан талайлары мемлекеттік, өлкелік сыйлықтардың иегерлері болған, шетелдерде де сыйлық алғандары бар.

Қытайда арнаулы қазақ тіліндегі радио және теледидар стансалары, қазақша интернет тораптары, үнқағаз-журнал, баспалар бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://kerey.kz/wp-content/uploads/2013/08/161214ozcoww3bza3b62301.jpg 
* Аудандар бойынша қазақтардың үлесі. қытай тілінде

Санат:Қытай этникалық топтары
Санат:Қазақтар
Санат:Қытай қазақтары
Көрші (журнал)

thumb|«Көрші» журналының 1-ші нөмірі
«Көрші» журналы&nbsp;— қазақ тілінде кирил жазуымен шығатын айлық басылым, 2006&nbsp;ж. наурызда жарық көрген.

Шығарушы орындар: Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы шетелдермен мәдени байланыс қоғамы, Қазақстан Ұлттық Кітапханасы жанындағы «Рух—Мирас» қоғамдық бірлестігі.

Бас редакторлары: Әуелқан Қалиұлы (Қытай), Мұрат Әуезов (Қазақстан).

Редакция алқасы:
* Диң Шяулүн
* Әуелқан Қалиұлы
* Мұрат Әуезов (Қазақстан)
* Чын Жыфың
* Мұхтар Мағауин (Қазақстан)
* Жақып Мырзақанұлы
* Клара Хафизова (Қазақстан)
* Ибраһим Қошқари (Қазақстан)
* Меллат Әбізханұлы

## Сыртқы сілтемелер
* «Көрші» журналының ресми торабы 

Санат:Қазақстан журналдары
Санат:Қытай
Ақсай Қазақ автономиялық ауданы

**Ақсай Қазақ автономиялық ауданы** — Қытай Халық Республикасының Гансу өлкесінде 1954 жылы 27 сәуірде құрылған әкімшілік аудан. Орталығы — Боложаңзы. Жер көлемі 33733 км2. Ауданда қазақтардан басқа қытай, ұйғыр, дүңгендер мекендейді. Қазақтар саны 2847 адам (1991 ж.). Аудан Гансу, Шыңжаң және Цинхай өлкелерінің тоғысқан жерінде орналасқан. Жер бедері күрделі, айналасы тау, биік үстірт, құмды шөл дала. Ауасы құрғақ, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 110 мм. Аудан табиғи ресурстарға бай. Тұрғындары мал шаруашылығымен, балық аулаумен айналысады.
1934 — 1939 ж. Шыңжаң губернаторының қазақтарға қолданған қатаң саясатының нәтижесінде Алтай аймағының Баркөл аудандағы қазақтардан 30 мыңға жуық адам Шыңжаңның шығысындағы Гансу өлкесіне босып кетті. Қазақтар губернатор Шың Шысайдың,Ма Буфаң әскерлерінің шабуылына ұшырады. 1950 ж. ҚХР үкіметі Гансудегі Шыңжанға қайтқысы келген қазақтарды қайтарып, қалғанын сонда орналастырды. Ауданға қарасты 4 ауыл, 13 қыстақ бар. 1955 жылы тұңғыш ауылдық мектеп ашылды. Қазақ мектептерінде қазақ тілінде білім беріледі. 1972 жылдан кәсіби қазақ ойын-сауық ұжымы жұмыс істейді. Мұндағы қазақтар дінін, ұлттық салт-дәстүрлерін сақтаған.

Санат:Гансу өлкесі
Санат:Қытай әкімшілік-аумақтық құрылысы
Гибралтар

**Гибралтар** ( ) — Пиреней түбегінде орналасқан Ұлыбритания тәуелді аймағы, солтүстігінде Испаниямен шектеседі.

## Дереккөздер

Санат:Еуропа елордалары
*
Гренландия (арал)

**Гренландия** — әлемдегі ең үлкен арал. Оның ерекшелігі ол толықтай дерлік мұз астында (85%), сондықтан да онық қазба байлықтары әлі толық зерттелмеген.

Десе де оның жағалауы жаз бойы көгалданып тұрады, аралда кейбір өсімдіктер -20 °С температурада да гүлдене береді. Егер де Гренландия мұзы толықтай еріген болса әлемдік теңіз деңгейі 7.4 метрге көтерілер еді. Арал мұзы орталығынан шеттеріне қарай әрқашан қозғалуда, кейде тәулігіне 20 метр жылдамдықпен. Ал арал жағасына жеткенде алып мұз таулар болып бөлініп мұхитқа түседі, олардың биіктігі 100 м, ұзындығы шақырымға дейін болады. Атақты Титаник кемесі де осы Гренландиядан шыққан айсбергке соқтығысып суға батқан. Жыл сайын Гренландиядан 10-15 мың айсберг бөлініп шығады.Гренландия соңғы үш ғасырда Данияға тиесілі, өзінің үкіметі мен парламенті бар автономия. Жергілікті тұрғындар тәуелсіздік талап етуде, соңғы жылдары олар тек өзін өзі басқару құқығына ғана ие болды.

Алғашқы тұрғындар эскимостар болғанымен, аралды алғашқы ашқан адам ретінде Сары Эйрик деп танылған. Ол Норвегия мен Исландиядан адам өлтіргені үшін қудаланып 982 жылы саяхатқа шыққанда Гренландияны ашады, аралға Гренландия атын да берген осы адам.
Аралды 1721 жылы Дания отарлап алған.

Жергілікті тұрғындары — иннуиттер. Халық саны 56  мың. Иннуиттер аң аулау, балық аулауменн айналысады. Иннуиттер өздерін эскимос деп атағанды қаламайды. Өте ақ көңіл, бірақ арақ-шарап ішкенді жақсы көреді. Аралда күн сирек шығады, бірақ бір шыққанда күн қызуы өте зор. Осындайда тұрғындар іш киімдерімен күнге қыздырынуға далаға шыққанды жақсы көреді, байқамаса аралда аз уақытта күнге тез күйіп кетуге болады. Олар Дания салықтарынан босатылған, алайда Дания аралдың барлық қазба байлықтарына бақылау орнатқан.Сол себепті Гренландияны мәңгі "жасыл жер" деп атаған

## Дереккөздер

Санат:Гренландия аралдары
Санат:Гренландия
Уругвай

**Уругвай** (), **Шығыс Уругвай Республикасы** ( ) — Оңтүстік Америкадағы мемлекет.

Солтүстігінде Бразилиямен, батысында Аргентинамен, шығысы мен оңтүстігінде Атлант мұхитымен шектеседі.

Құрлық шекараларының ұзындығы 1564 км, жағалау сызығы 660 км.

БҰҰ, МЕРКОСУР, ДСҰ мүшесі. Унитарлық мемлекет.

Астанасы-Монтевидео қаласы. Уругвай Чили, Коста-Рика және Панамамен бірге (Кариб теңізінің кейбір аралдық мемлекеттерін қоспағанда) Латын Америкасындағы ең демократиялық, жемқор емес, қауіпсіз және бай елдердің бірі болып саналады.

## Этимологиясы
Ел өз атауын Уругвай өзенінің құрметіне алды, оның атауы өз кезегінде гуарани үндістерінің тілінен шыққан және "түрлі-түсті құстардың өзені"деп аударылған.

"República Oriental" өрнегі республикалық басқару формасы құрылғаннан кейін "Banco Oriental" (Шығыс жағалау) тарады. 

## Тарихы
Қазіргі Уругвай аумағын испандықтар жаулап алғанға дейін оның аумағында чаррой үндістерінің тайпалары өмір сүрген. XVI ғасырда (1515 жылдан бастап) испандықтардың енуі басталды.

1776-1810 жылдары сол кездегі Шығыс жолақ деп аталатын елдің аумағы Рио-де-ла-Платаның вице-патшалығының құрамына кірді.

Ұлт-азаттық күрес басталғаннан кейін Уругвай тұрғындары, әсіресе гаучо, Хосе Хервасио Артигастың Испаниядан да, Буэнос-Айрестен де, Бразилиядан басып кірген португалдық әскерлерден тәуелсіздік алу үшін революциялық күресін қолдады.

1810 Уругвайда испандық отаршылдық үстемдікке қарсы халықтық көтеріліс басталды, күресті Хосе Артигас басқарды. 1811 жылы Уругвайдың Испаниядан тәуелсіздігі жарияланды. 1814 жылы Уругвай испан әскерлерінен босатылды. 1821 жылы Уругвай Бразилияның құрамына кірді. ауыстыру кезінде пайда болды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Portal del Estado Uruguayo 

*
Доминикан Республикасы

::*[[Доминика]] елімен шатастырмау керек.*

**Доминикан Республикасы** ( ) — Гаити аралының шығыс бөлігінде (Кариб теңізі) және жағалаудағы аралдардағы мемлекет. Аралдың батыстың үштен бірін - Гаити Республикасы алып жатыр. Арал - Үлкен Антиль аралдарының құрамына кіреді.

Астанасы — Санто-Доминго.

Мемлекеттің халқы саны — шамамен 10,7 млн адам (2017).

Тарихтың көп бөлігінде (тәуелсіздік алғанға дейін) колония киелі қолдаушысы Әулие Доминиктің құрметіне «Санто-Доминго» деген атпен белгілі болды. Тұрғындарды «*Dominicanos*» (Доминикандықтар) деп атады, адъективті нұсқасы - «Доминго» және революционерлер тәуелсіз елін «*La República Dominicana*» деп атады.

## Дереккөздер

*
Гватемала

**Гватемала**() **Гватемала Республикасы** ( ) — Орталық Америкада орналасқан мемлекет. Жер аумағы – 109 мың км². Халқы 10,6 млн. (1995). Астанасы — Гватемала қ.

Тұрғындары, негізінен, киче-майя тайпаларына жататын үндістер мен метистер. Ресми тілі — испан тілі. Тұрғындары католиктер, бұған қоса протестанттар да кездеседі. Елді президент басқарады. Заң шығарушы органы — бір палаталы Ұлттық конгресс.

Жерінің көпшілік бөлігі таулы-қыратты. Кен байлықтарына (хром, марганец, алтын, күміс, т.б.) бай. Климаты субэкваторлық, мусондық. Тау жоталарында орт. температура 15 — 20°С, жазық жерлерде 23 — 27°С. Жауын-шашынның орташа мөлш. 500 — 1000 мм, тау бөктерлерінде 3500 мм-ге дейін жетеді. Жерінің 50%-ін қалың орман алып жатыр. 

Қазіргі Гватемала аумағын ерте заманда үндіс тайпалары қоныстанған. Орта ғасырларда майя тайпасының жоғары дамыған мәдениеті болған. Елді 1524 — 24 жылдары испан отаршылары басып алды. Ұлт-азаттық қозғалысы нәтижесінде 1821 ж. 15 қыркүйекте Гаусс тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. 19 ғ-дың аяқ кезінен елге Америка капиталы үстемдік жүргізді. 1957 ж. аграрлық реформалар барысында көптеген кәсіпорындар мемлекет меншігіне алынды. 1954 — 85 жылдар аралығында Гватемалада жиі-жиі әскери төңкерістер болып, бірнеше үкімет ауысты. Ұлттық революциялық бірлік ұйымы мен үкімет әскерлері арасындағы 30 жылға созылған қарулы қақтығыстар 1996 ж. желтоқсан айында тоқтатылды. 
Гватемала — артта қалған аграрлы ел. Тұрғындардың 65%-і а.ш-нда еңбек етеді. Негізгі өнімдері — кофе, қант қамысы, мақта, банан. Кен байлықтарының көптігіне қарамастан, оны өндіру нашар дамыған. Халық тұтынатын тауарлар шет елден әкелінеді. Ел экономикасына шет ел капиталы үстемдік жүргізеді. Жұмыссыздық өте жоғары деңгейде (40%). Гватемала — БҰҰ, Латын Америкасы елдері экон. одағы, т.б. көптеген халықар. ұйымдарға мүше. Негізгі сауда серіктестері: АҚШ, Орт. Америка елдері, Жапония, Германия, Мексика.

## Дереккөздер

*
Гуам

**Гуам территориясы** (, чаморро *Guåhån*) — Тынық мұхиттың батысындағы АҚШ иелігіндегі аймақ. Мариан аралдарының ең оңтүстігіндегі арал. Орталығы - Хагатна қаласы.

Арал тұрғындары Чаморро тайпасы. Олар шамамен 3500 жыл бұрын қоныстанған. 

## Географиясы
Арал солтүстіктен оңтүстікке қарай 50 шақырымға созылып жатыр, енінің ең жалпақ тұсы шамамен 12 шақырым. Аралдың оңтүстік тұсында кішігірім анартаулар көп.

Аралдың климаты тропикалық қоңыржай белдеуге жатады, жылдық орташа температура  26—27 °С. Жаңбырлы кезеңдері мамыр және қараша айлары аралығында. Ал қаңтар-сәуір айларында үздіксіз жел соғып тұрады.

## Тарихы

## Әкімшілік бөлінуі

## Халқы

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ресми сайты
* Туристік сайты 
* travel.ru 
* Гуампедия
* АҚШ кітапхана конгресінде
* Карталар коллекциясы 
* ''Pacific Daily News''
* ChamorroBible.org 
* The Brown Tree Snake on Guam

Санат:Гуам
Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Аустралия және Океания аралдары
Санат:Мариан аралдары
Санат:Ағылшын тілді елдер мен аумақтар
Мали

**Мали** (), ресми атауы — **Мали Республикасы** ( бамана.Mali ka Fasojamana) — Батыс Африкадағы мемлекет. Жер аумағы 1,2 млн. км2. Халқы 11,7 млн (2000 жылғы мәлімет). Жергілікті тұрғындары: бамбара, сенуфо, сонинке, малинке, догон, диула, фульбе, т.б. этнографиялық топтардан тұрады. Мемлекеттік тілі — француз тілі. Халқы, негізінен, ислам дінін ұстанады (80%). Астанасы — Бамако қаласы. Мемлекет басшысы — президент. Жоғарғы заң шығарушы органы — бір палаталы ұлттық жиналыс. Ұлттық мейрамы — 22 қыркүйек — Тәуелсіздік күні  (1960). Ақша бірлігі — мали франкі.

## Географиясы
Республиканың көп бөлігін теңізден 500 м. биіктіктегі жазық алып жатыр. Солтүстік-батысын Cахара шөлі, оңтүстігін және шығысын биіктігі 1155 м-ге дейін жететін тау жоталары қоршаған. Климаты — субэкваторлық, тропиктік шөл. Орташа температура қаңтарда 20°С, маусымда 35°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 50 — 150 мм, оңтүстігінде 1000 — 1500 мм. Нигер және Сенегал өзендері елді кесіп өтеді. Шөл, шөлейт жерлерге бейімделген өсімдіктер басым, оңтүстігінде саванналар орналасқан.

## Тарихы
[thumb|Мали Президенті [Амаду Тумани Туре|left]]
Мали аумағында орта ғасырларда Мали, Гана, Сонгай мемлекеттері құрылған. 13 ғасырда Мали патшалығы Гананы өзіне бағындырды. 15 ғасырда Мали патшалығы Сонгаи империясына қарады. 1591 жылы империя бірнеше ұсақ мемлекеттерге бөлініп кетті. 19 ғасырдың аяғында қазіргі Мали аумағы Францияның отарына айналды. 1894 жылы Нигер, Сенегал өзендерінің жоғарғы және орта ағысындағы жерлер Франция отары — Суданға қосылды. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін Француз Суданында ұлт-азаттық қозғалыс өрістеді. 1958 жылы Францияның жаңа конституциясына сәйкес Судан Республикасы атанып, Франция Достастығына мүше болды. 1959 жылы Судан мен Сенегал Мали федерациясына бірікті.  Алайда федерация басшылары арасындағы алауыздықтың салдарынан 1960 жылы 20 тамызда Сенегал федерация құрамынан шықты. Сол жылдың 22 қыркүйегінде Судан республикасының заң шығарушы ассамблеясы Судан Республикасын ерікті және тәуелсіз Мали Республикасы деп жариялады. Мали 1960 жылы 28 қыркүйекте БҰҰ-ға мүше болды. 1968 жылы қарашада Мали де әскери төңкеріс болып, билік ұлт азаттық әскери комитеттің қолына көшті. 1991 жылы наурызда елде қайта төңкеріс болып, әскерилер биліктен кетті. Жалпыхалықтық референдум нәтижесінде көп партиялық жүйені енгізуді мақұлдаған жаңа конституция қабылданды. 1992 жылы елде жалпыға бірдей сайлау өтіп, азаматтық билік орнады.

## Экономикасы
thumb|Малидағы мектеп
Мали — аграрлы ел. Ауыл шаруашылығы дақылдарынан тары, күріш, жүгері, батат, қант, арахис, мақта, т.б. өсіріледі. Экспортқа мақта (65%), мал және мал өнімдерін, аз мөлшерде алтын, фосфаттар шығарады. Ұлттық жалпы өнімнің жан басына шаққандағы мөлшері 740 АҚШ долларына тең. Сауда серіктестері: Франция, Германия, Жапония, Кот-д’Ивуар, Сенегал.

## Дереккөздер

*
Самоа

**Самоа Тәуелсіз Мемлекеті** ( ) — Тынық мұхиттың оңтүстік тарабындағы Самоа архипелагінің (шоқ аралының) батыс аралдарында орналасқан.

Океания елдеріне жатады. Бұрынғы атаулары — Алмания Самоасы (1900—1914) және Батыс Самоа (1914—1997).  1976 жылдың 15-ші желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымына кірді. 1970 жылдан бері — Ұлыбритания басқаратын Ұлттар Достастығының мүшесі.

## Территория

## Әкішілік бөлінісі

## Халқы

## Дереккөздер

*
Кирибати

**Кирибати Республикасы** (, ) (қаз. оқылуы "Кирибас") – Тынық мұхиттың батыс жағындағы Солтүстік Тарава атолласы мен Гильберта, Лайн, Феникс, Банаба (Ошен) аралдарында орналасқан мемлекет. Жер көлемі – 717 км²

## Халқы

Халқы – 81 мың адам (1998). Негізгі тұрғындары полинезиялықтар мен микронезиялықтар, сондай-ақ, қытайлар мен еуропалықтар да тұрады. Халқы христиан дінінің католик және кельвиншілдік тармақтарын ұстанады.

Астанасы – Баирики қаласы. Елді президент басқарады (1998 жылдан Тебуроро Тито). Кирибати – Британ Достастығына мүше. Заң шығарушы органы – Ассамблея палатасы. Ұлттық ақшасы – Аустралия доллары.

## Табиғаты
Кирибати орналасқан аралдар кейін пайда болған. Мұхиттан 80 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан. Климаты экваторлық. Жыл бойғы орташа температура бірқалыпты (26 – 28оС). Жыл бойғы орташа жауын-шашын мөлшері 1000 – 3000 мм. Аралдарда, көбінесе, бұталы өсімдіктер, ал солтүстіктегі аралдарда орман өседі.

## Тарихы
Б.з.б. 1-мыңжылдықта Кирибати жеріне оңтүстік-батыстан австронезия тілінде сөйлейтін тайпалар келіп қоныстанады. 1606 ж. аралдарға тұңғыш рет испан жиһанкездері келді. 18 ғ-дың аяғында Кирибати территориясына ағылшын теңізшілері қоныстана бастады. 1857 ж. елге христиан миссонерлері келіп, өз діндерін уағыздады. 1892 ж. Гильберта (Кирибати) және Эллис (Тувалу) аралдары, 1916 – 39 ж. бұрын адамдар тұрмаған Феникс, Рождество, Банаба, Лайн аралдары Ұлыбритания отары болып жарияланды. 1942 – 43 ж. Кирибати жерін жапондар басып алды және АҚШ пен Жапония әскерлері арасында қызу шайқастар жүрді. 1950 ж. Рождество аралында Ұлыбритания ядролық қару сынады. 1963 ж. аралдарда заң шығарушы орган құрылды. 1975 ж. негізгі халқы меланезиялықтар болып саналатын Эллис аралы Ұлыбританиядан бөлініп, Тувалу мемлекетін құрды. 1977 ж. микрозиялықтар тұратын Гильберта аралы өзін өзі басқаруға қол жеткізді. 1977 ж. аралдардың барлығы бірігіп, Британ Достастығына кіретін тәуелсіз Кирибати республикасы атанды.

## Экономикасы
Халқы, негізінен, ауыл шаруашылығында жұмыс жасайды. Ұлттық байлығы – жылына 76 млн. АҚШ доллары, жан басына шаққанда 980 доллар. Экспортқа балық, теңіз өсімдіктері, банан, нан ағашы өнімдерін, таро шығарады. Өнімдерін, негізінен, АҚШ-қа шығарады. Шеттен азық-түлік, машиналар мен құрал-саймандар, шаруашылық тауарларын алады. Негізгі сауда серіктестері: Австралия, Бангладеш, Жапония, АҚШ, Франция, Жаңа Зеландия, Қытай, т.б.

## Дереккөздер

*
Буркина-Фасо

**Буркина-Фасо** (; 1984 жылға дейін Жоғарғы Вольта республикасы) — Батыс Африкада орналасқан мемлекет. Жері 274,4 мың км². Халқы 10,4 млн. адам. 100-ден астам этн. тайпалардан тұрады. Ірілері моси (50%-тен астам), фульбе, лоби, бобо, т.б. Астанасы — Уагадугу (50 мың). Халқының 40%-і мұсылмандар, 10%-і христиандар, қалғандары жергілікті діни нанымды ұстанады. Мемлекет басшысы — президент. Заң шығарушы органы — Халық өкілдері ассамблеясы.

## Табиғаты
Жер бедері үстіртті (Моса үстірті) келеді. Климаты субэкваторлық (қараша — наурыз айлары аралығында құрғақ болады). Жыл бойғы орташа температура 24 — 26°С, құрғақ айларда 30 — 35°С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлш. 500 — 1000 мм, солтүстігінде 120 — 200 мм. Үлкен өзендері: Қара Вольта және Ақ Вольта. Жерінің 10%-і орман.

### Тарихы
Қазіргі Буркина Фасо жерінде адам баласы неолит дәуірінен бастап өмір сүре бастады. 11 ғасырларда оңтүстік-шығыстан моси тайпалары көшіп келді де, жергілікті тайпаларды бағындырып, өз мемлекетін құрды. 16 — 17 ғ-ларда саяси бытыраңқылықты бастан кешірді. Осы кезде ел ішінде ислам діні тарай бастады. 18 ғасырдың аяқ кезінен бастап, Буркина Фасо жеріне келе бастаған еуропалықтар өзара қырқысқан тайпа көсемдеріне өз ықпалдарын жүргізіп отырды. Осы аймақ үшін Англия мен Францияның арасындағы тартыс 19 ғасырдың аяғына дейін созылды. 1897 жылы бірнеше қантөгіс шайқастан кейін жергілікті тайпалар Францияның билігін толық мойындады және Жоғарғы Вольта деген атпен француздардың Батыс Африка құрамына кірді.
2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Буркина Фасо солдаттары Франция жағында фашистік коалицияға қарсы соғысты. Соғыс аяқталғаннан кейін алдыңғы қатарлы зиялы қауымның басшылығымен елде әр түрлі саяси ұйымдар құрылып, ұлт-азаттық қозғалыс күшейді. Нәтижесінде 1960 жылы 5 тамыз күні Буркина Фасо тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. Экон. дағдарыстарға байланысты жиі-жиі әскери төңкерістер болып тұрды. 1984 жылы 4 тамыз күні болған кезекті төңкерісте Жоғарғы Вольта Республикасы атын Буркина Фасо (“Адал адамдар елі”) деп өзгертті. Жер, табиғи байлық мемлекет меншігіне алынып, дәстүрлі тайпа көсемдерінің билігі жойылды. Қазіргі кезде ішкі ұлттық өнім жылына 320 АҚШ долларынан аспайды. Экономикада және сыртқы саудада француз капиталына тәуелді. Халқының 90%-і а. ш-нда жұмыс істейді.

## Экономикасы
Буркина-Фасо – дамымаған аграрлық мемлекет. Әлемдегі ең кедей елдердің бірі. Жұмысшылардың 90%-ы жиі құрғақшылықтан зардап шегетін натуралды ауыл шаруашылығымен айналысады. Негізгі экспорттық дақыл – мақта және арахис.

Табиғи ресурстар – марганец және мыс кендері, алтын, фосфориттер, никель, титан кен орындары.

2009 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ – $1,2 мың (әлемде 206 орын). Кедейлік шегінен төмен – халықтың жартысына жуығы.

Ауыл шаруашылығы – мақта, жержаңғақ, майлы дақылдар, құмай, тары, жүгері, күріш; қой мен ешкі өсіріледі.

Өнеркәсіп – мақта өңдеу, сусындарды өңдеу, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу, сабын, темекі, тоқыма, алтын өндіру.

## Дереккөздер

*
Бутан

**Бутан корольдігі** () — Азияның оңтүстігінде, Шығыс Гималайда орналасқан мемлекет. Друкюл немесе “айдар елі” деп те аталынады. Жер аумағы 47 мың км². Астанасы — Тхимпху (50 мың). Халқы — 1,8 млн. (1998). Тибеттен шыққан моңғол расасына жатады. Мемл. тілі — дзонг-кэ (бхотия) тілі. Халқының көпшілігі будда дініндегі ламашылдық сенімді ұстанады. Заң қабылдаушы органы — Ұлттық Ассамблея (Цонгду). Атқарушы билік Министрлер Кеңесінің қолында.

Бутан — Шығ. Гималайдың биік тау аңғарларында, Брахмапутра өз. бойында орналасқан. Климаты муссонды, төм. белдеулерде тропиктік. Жерінің 64%-ін мәңгі жасыл орман алып жатыр. Бутанның ежелгі және орта ғасырлардағы тарихы толық зерттелмеген. 6 — 7 ғ-ларда Бутан территориясы қазіргі Үндістанның Ассам штатын қамтыған Брахмапутра өңіріндегі Камарупа мемлекетінің құрамында болған деген жанама деректер кездеседі. Камарупа құлағаннан кейін Бутанға бірнеше рет тибеттіктер басып кіріп, олардың едәуір бөлігі осында тұрақтап қалған. Тибеттіктер Бутанда өз мәдениеті мен ламашылдықты ұстанды. Біртұтас діни ұйымға біріктірілген Бутан 17 ғ-дың ортасында тәуелсіз теократиялық мемлекет болып қалыптасты. 19 ғ-дан 1947 жылға дейін Британия протектораты болды. 1907 ж. ағылшындардың көмегімен мұрагерлік монархия — Вангчуктер әулетінің билігі орнады. Ағылшын отарлық үкіметі Бутанның сыртқы саясатын қадағалағанымен, ішкі өміріне араласқан жоқ. 1949 ж. Бутан тәуелсіздік алды, бірақ шет мемлекеттермен байланысы Үндістанның бақылауымен жүргізіледі. 1954 ж. заң қабылдаушы органы — Цонгду құрылды. 1971 ж. БҰҰ мүшелігіне қабылданды. Оңт. Азияның барлық елдерімен, Үндістанмен, Жапониямен, Германиямен, т.б. елдермен дипломатиялық қарым-қатынастары бар.

## Сөз төркіні
Елдің ұлттық атауы - *Друк-Юль* (дзонг-кэ འབྲུག་ ཡུལ་, вайли ʼbrug-yul, лат. Juk yü) - «айдаһар елі», сөз жоқ, Шығыс халықтары арасында белгілі ежелгі айдаһар табынуын су құдайы және ауыл шаруашылығының қамқоршысы сияқты көрсетеді. «Бутан» атауы тибеттік «*Bod + anta*» атауларының қосылуы нәтижесінде пайда болды деп саналады, мұндағы Bod - «Тибет», ал anta - «соңы, шеті», яғни «Тибеттің шеті». *Bhutan* түріндегі бұл атау хинди, непал, бенгал тілдерінде қабылданған және Тибеттің аты ретінде қолданылады.

## Дереккөздер

*
Бутан (айрық)

**Бутан** сөзі мынадай мағыналар беруі мүмкін:

**Химия**
* Бутан — көмірсутекті газ

**География**
* Бутан - Азиядағы мемлекет
* Бутан - Болгариядағы ауыл.
Вануату

**Вануату**, ресми атауы — **Вануату Республикасы** (, , ) — Тынық мұхиттың оңт.-батыс бөлігіндегі аралдарда орналақан мемлекет. 

## Қысқаша мәлімет
Жер аумағы 12,2 мың км². Астанасы — Порт-Вила. Халқы 177,5 мың (1997). Негізінен, меланезиялықтар. Ресми тілдері: бислама (пинджин), ағылшын және француз тілдері. Халқының көпшілігі — христиандар. 1980 жылғы конституция бойынша елді президент басқарады. Заң шығарушы органы — Ұлттық Ассамблея. Ұлттық мерекесі — Тәуелсіздік күні (30 шілде 1980 ж.). В. — жанартаулардың атқылауы нәтижесінде пайда болған аралдарда орналасқан ел. 

## Климаты
Климаты ылғалды-тропикалық. Қысы-жазы орташа температура 20 — 27°С. Жауын-шашынның орташа мөлш. 1000 мм. Аралдарда тропикалық ормандар өскен. 

## Тарихы
Бұл аралдарды алғаш 17 ғ-дың бас кезінде португалдықтар ашқан. Кейіннен ағылшын теңізшісі Д. Кук зерттеп, оларға Жаңа Гебридтер деген ат береді. 

1906 жылдан бастап аралдарды Ұлыбритания мен Франция бірігіп басқарды. 

1980 жылы 30 шілдеде Британия достастығына кіретін тәуелсіз мемлекет болып жарияланды.  

## Мәдениеті
Соңғы жылдары туризм тез дамып келеді. Жыл сайын 26 мыңнан астам туристер келіп қайтады. 

## Экономикасы
Жан басына шаққанда ұлттық табыстың орташа мөлш. 826 АҚШ доллары. Тегін білім беру жүйесі бар. Білім саласына ұлттық бюджеттің 40%-тен астамы жұмсалады (1998). В. блоктарға қосылмау қозғалысына, БҰҰ-ға мүше. Негізгі сауда серіктестері: Ұлыбритания, Франция, Жапония, Нидерланд.Халқының 80%-і ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. Өнеркәсібі нашар дамыған.

1988 жылы Молекула және Экспириту-Санто аралдарында алмаз, алтын және күміс өндіріле бастады. 

## Дереккөздер

*
Аруба

**Аруба** () — аттас кішкене аралда орналасқан, өзін-өзі басқаратын мемлекеттік құрылым, Кариб теңізінің оңтүстігінде, Венесуэла жағасына жақын орналасқан. Кіші Антиль аралдарының ең батыс аралы.Нидерланд патшалығының  федерациялық субъектісі болып табылады. Құрлықтық аумағы — 193 км². Халық саны — 105 мың адам. Астанасы — Ораньестад қаласы.
## Әкімшілік бөлінісі
Арубада әкімшілік бөліну деген жоқ, жәй ғана сегіз аймаққа бөлінеді:  (Ноорд/Танки-Леендерт, Шығыс Ораньестад, Батыс Ораньестад, Парадера, Солтүстік Синт-Николас, Оңтүстік Синт-Николас, Санта-Крус, Саванета). Оларда ешқандай басқару ұйымдары бекітілмеген, жәй халық санағын оңайлату үшін солай жасалған.
## Тарихы
Жаңа арал ретінде 1499 жылы ашылды. Ол кезде аралды көбіне үндістер мекендеген. 1513 жылы аралды испандар жаулап алды. 16 ғасырдағы сегізжылдық соғыстан соң Нидерланд қарауына өтті. 1799—1802 және 1806—1816 жылдары Британия басып алды, бірақ кейін Нидерланд қайтарып алды. 

## Дереккөздер

## Сілтемелер

*
Барбадос

**Барба́дос** () — Кариб бассейніндегі Барбадос аралында орналасқан мемлекет, орналасқан аралы Кіші Антил Аралдары тобына кіреді, Кариб теңізінің шығысында орналасқан. Салыстырмалы түрде алғанда Оңтүстік Америка құрлығына жақын, 434,5 км Венесуэланың солтүстік-шығысында орналасқан.

## Қысқаша мәлімет
Жер ауданы – 430 шаршы шақырым. Астанасы – Бриджтаун. Әкімшілік бөлінісі бойынша 11 ауданға бөлінеді. Халқы 300 мың. Оның 80 пайызы – зәңгілер, 20 пайызы – ақ пен аралас нәсілділер. Мемлекеттік тілі – ағылшын тілі. Діні - христиан. Ұлттық мейрамы – 30 қарашадағы Тәуелсіздік күні. 

## Конституциясы
Барбадос - Британия Достастығының мүшесі болғанымен, ол 2022-жылынан бері монархия емес. Мемлекет басшысы – Президент, Басқарушысы – Премьер-Министр.

Заң шығаратын билігі 5 жыл мерзімге сайланатын парламентке жүктелген.

## Тарихы
Барбадос орналасқан аралды ерте кезде үндістердің аравак пен кариб тайпалары мекендеген. 1518 жылы аралды испандар  ашып, ағаштарды қалың өскендіктен  "Барбадос" (исп. "сақалды") деп атаған. Испандықтар үндістерді Гаитиге құлдыққа  сатумен  айналысты.

1605 жылы Барбадосқа ағылшындар келді де, біршама  уақыттан соң аралды өз отарына  айналдырды. Ағылшындар мұнда темекі плантацияларын ұйымдастырып, құл еңбегін кеңінен пайдаланды.

*1628 жылы Бриджтаун қаласының негізі қаланды да, ол отаршылдардың  басты тірегіне  айналды. 17- ғасырдың 30-жылдары Барбадосқа Бразилиядан  қант қамысы әкелінген соң, жұмыс күші жетіспей, Африканы көптеп құлдар тасылды. 
*1966 жылы 3-қарашада Барбадосқа Достастық шеңберінде тәуелсіздік берілді.  
*1966 жылдың желтоқсанында БҰҰ-ға мүшелікке қабылданды. 
*2022 жылы Ұлыбритания монархы Екінші Елизавета Барбадостың монархы болуын тоқтатады және Барбадос парламенттік республикаға айналады. 

## Экономика
[нобай|солға|Барбадос аралының үстінен көрінісі, [2011]]
Барбадос 300 жылдан астам ағылшын отары болғанымен, қазіргі кезде Кариб аралындағы мемлекеттермен салыстырғанда  халқының әл-ауқаты өте жоғары. Жан басына шаққандағы жылдық табысы 11,5 мың доллар  көлемінде. Алтын валюта қоры – 34,6 млн. доллар.

Барбадос экономикасының негізгі салалары: туризм және қант қамысын өндіру. Бұған қосымша жүгері, тропиктік жеміс–жидектер, көкөніс, мақта өсіріледі. Мал шаруашылығы  мен балық шаруашылығы да дамыған. Экспортқа қант, ром мен т.б. тауарлар  шығарылады. Мұнай, табиғи газ, жеңіл өнеркәсіп және тамақ өнімдерін өндіретін кәсіпорындары көп.

## Дереккөздер

*
Бағамдар

**Бағамдар** — акциялардың, облигациялардың, басқа да бағалы  қағаздардыд сатып алу және сату құны.  Қағаз ақшаның бағамы оның алтын валюта немесе басқа елдер валютасы бойынша сипатын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Норфолк аралы

**Норфолк аралы** (, норф. *Norf'k Ailen*) — Тынық мұхитында орналасқан майда арал, Аустралияның сыртқы территориясы. Көршілес Филлип және Непин аралдарымен бірге **Норфолк аралы территориясын** құрайды. 2021 санақ бойынша халық саны 2188 адамға тең және жалпы жер аумағы 35 км2. Елордасы Кингстон.

## Дереккөздер

Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Аустралия аралдары
Санат:Аустралия және Океания аралдары
Лаос

**Лаос** ( , *Лау*), толық атауы — **Лаос Халықтық Демократиялық Республикасы** ( ) — Оңтүстік-Шығыс Азиядағы мемлекет. Үндiқытай түбегiнің орталық бөлiгiнде орналасқан. Жер аумағы – 236,8 мың км². Астанасы – Вьентьян қаласы. Әкiмшілік жағынан 16 кхуэнге бөлiнедi. Халқы 5,5 млн. адам. Этникалық құрамында лао-лум (68%), лао-тенг (22%), т.б. халықтар бар. Мемлекеттік тiлi – лаос тiлi. Халқының басым көпшiлiгi будда дiнiн ұстанады (85%). Ақша бiрлiгi – кип. Конституциясы бойынша мемлекет басшысы – Президент. Заң шығарушы органы – бiр палаталы Ұлттық жиналыс. 

## Табиғаты
Жері негізінен таулы келеді. Солтүстік бөлігін Траннинь таулы қыраты алып жатыр. Ең биік жері — Биа тауы (2820 м). Шығысында Чыонгшон, оңтүстігінде Боловен таулары, батысында Корат үстірттері бар. Климаты субэкваторлық муссондық. Қаңтардың орташа темпеоатурасы 15 — 23С, шілдеде 28 — 30С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері тауда 2000 – 3000 мм, жазық бөлігінде 1500 мм. Басты өзені — Меконг. Лаоста субтропиктік мәңгі жасыл ағаштар өседі. Піл, мүйізтұмсық, маймыл (макака, гиббон), жыланның көптеген түрлері, қырғауыл, бүркіт, тауыс, т.б. құстар, өзендерінде тұқы, шортан сияқты балықтар кездеседі. 

## Тарихы
Лаос жерiн адамдар жоғарғы палеолит дәуiрiнен бастап мекендеген.Неолит дәуiрiнде Лаос алқабында күрiш егу, таулы жерлерде аңшылық пен мал шаруашылығы өрiс алды. Біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының алғашқы жартысында Фунань кхмерлер мемлекетi құрылды. 1353 ж. Лаостағы ұсақ иелiктер аса iрi Лансанг мемлекетiне бiрiктi. 14-ғасырда бiрыңғай мемлекет болып қалыптасты. Будда дiнi күшейдi, елде дiни мектептер салына бастады. 15 – 18-ғасырларда Лаос мәдениетi жан-жақты өркендедi. Лансанг мемлекетiнде сауда жолдары дамыды. 1827 ж. елдің астанасы Вьентьянға көшiрiлдi. 1893 ж. Франция Лаос аймағын өз отарына айналдырды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары ұлттық Лао Иссара (Лаосты азат ету) ұйымы құрылды. Жапония 2-дүниежүзілік соғыста жеңiлiске ұшыраған соң француз үстемдiгiне қарсы көтерiлiс ұйымдастырылды. 1945 ж. 12-қазанда көтерiлiсшiлер Лао елiнің (“Патет Лао”) тәуелсiздiгiн жариялады. Бiрақ 1946 ж. 21-наурызда Патет Лао құрамалары француз әскерлерiнен жеңiлiп қалды. Елде партизандық күрес басталды. 1950 ж. Лаостың Азаттық майданы, 1951 ж. наурызда Лаос, Камбоджа және Вьетнам мемлекеттерiнің бiрiккен Азаттық майданы құрылды. Француз отаршылары 1953 ж. 22-қазанда Лаостың тәуелсiздiгiн шартты түрде мойындауға мәжбүр болды. 1975 ж. 2-желтоқсанда Лаос Халықтық Демократиялық Республикасы жарияланды. 1955 ж. Лаос БҰҰ-на қабылданды. 

## Экономикасы
Лаос халқы, негiзiнен, ауыл шаруашылығымен айналысады. Басты дақылы – күрiш. Экспортқа ағаш, тоқыма бұйымдарын, кофе, гипс, қалайы шығарады. Сырттан азық-түлiк, ауыр машина жасау өнiмдерiн, өнеркәсiптiк отын алады. Ұлттық жалпы өнiмнің жан басына шаққандағы мөлшері 1290 АҚШ долларына тең. Негiзгi сауда серiктестерi – Жапония, Қытай, Тайланд, Италия, Франция және Германия.

## Дереккөздер

*