open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дүниежүзілік уақыт

**Дүниежүзілік Уақыт** – бастапқы (нөлінші) меридианның (Гринвич меридианы) орташа күн уақыты. Ол бастапқы (нөлінші) меридиан бойынша анықталып, түн ортасынан бастап есептеледі. Ал бастапқы (нөлінші) меридиан Англиядағы Гринвич обсерваториясы арқылы өтеді. Дүниежүзілік Уақыт бүкіл Жер шарына ортақ. Ол астрономияда, ғылым зерттеулерде қолданылады. Ал тұрмыста, ішкі істерде әр ел өз уақытын пайдаланады. Алматы мен Астананың декреттік уақыты Дүниежүзілік Уақыттан 6 сағат алда. Мысалы,Алматы мен Астанада кешкі 22 сағат болғанда Дүниежүзілік Уақыт 16 сағат болады.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Уақыт белдеулері
Санат:Уақыт
Санат:1925 жылы құрылғандар
Әлемнің геоцентрлік жүйесі

thumb|300px|Harmonia Macrocosmica атласынан әлемнің геоцентрлік жүйесінің иллюстрациясы (1708)
**Әлемнің геоцентрлік жүйесі** немесе **Геоцентризм**  ( — Жер және  — *центр*) — күн жүйесінің құрылымы жөніндегі жалған ілім, оған сәйкес Жер әлемнің қозғалмайтын орталығы, ал оны айнала  Күн, жұлдыздар, планеталар қозғалады деп есептеледі.  Дүниенің  геоцентрлік бейнесінің негізгі қағидаларын Аристотель  мен Птолемей  жасады. Геоцентризм бір жарым мың жыл бойы өзінің үстем ілім болуына  негізінен дін мен теологияға  қарыздар. Ол Таураттық антропоцентризммен сай келеді, креационизммен оңай үйлесті. Өз кезегінде дүниенің геоцентрлік бейнесі Таураттық  космологиямен сәйкес келді. Осы себепті Геоцентризмді шіркеу өзгермейтін догма дәрежесіне көтерді және оны қайта қараудың кез келгені  ең ауыр қылмыс ретінде жазаланды. Поляктың ұлы ғалымы Николай Коперниктің 1543 жылы жарық көрген  "Аспан сфераларының айналуы" деген кітабы Геоцентризмнің шексіз үстемдігінің ақыры болды. Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі әлемнің  догмаланған бейнесін жоққа шығарған аса ұлы ғылыми  жаңалық еді. Сондықтан да шіркеу "Коперниктік  күпірлікке"  қарсы батыл күрес жүргізді. 1616 жылы папа тағы Коперниктің ілімін есуастық, философиялық жағынан жалған, "қасиетті жазуға" мүлдем қайшы келетін және нағыз күпірлік ретінде тыйым салды. Оның кітабы өртеліп, "Тыйым салынған кітаптар индексіне"  енгізілді. Тек 1835 жылы ғана  бұл тыйым салу жойылды.

## Тағы қараңыз
* Әлемнің гелиоцентрлік жүйесі
* Геоцентрлік санақ жүйесі

## Дереккөздер

Санат:Астрономия тарихы
Санат:Ескірген ғылыми теориялар
Дүние осі

**Дүние осі**, Әлем осі –  аспан сферасының орталығы арқылы өтетін және Жердің айналу осіне параллель түзу сызық. Аспан сферасының көрінерлік қозғалысы Дүние осінің төңірегінде өтеді.

Санат:Астрометрия
Дүние Полюстері

**Дүние Полюстері**, Әлем полюстері (Солтүстік және Оңтүстік) — дүние осінің аспан сферасымен қиылысу нүктелері. Дүние полюстері аспан сферасының тәуліктік айналысына қатынаспайды. Бірақ прецессия салдарынан, олар жұлдыздарға қатысты, центрі эклиптика полюсінде жатқан, шеңбер бойымен өте баяу қозғалады да, 26 мың жылда толық бір айналып шығады. Темірқазық — Солтүстік дүние полюсіне жақын орналасқан жұлдыз.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Астрология
Дүңгіршек

**Дүңгіршек** () – дүңгіршектер тұқымдасына жататын көпжылдық, тамыры жоқ, «жыртқыш» су өсімдігі.

Оның екі жүздей түрі белгілі. Қазақстанда үшеуі кездеседі. Ол суда қалқып өседі. Гүлі – сары түсті. Жапырақтарында ашық жасыл реңдес көбік тəрізді дүңгіршектері болады. Бұл өсімдікті сол себепті де дүңгіршек деп атаған.Оның дүңгіршектерінде саңылаулар ор на-лас қан. Саңылаулардың шет жағында тар мақталған ұзын қылы бар. Оны «дарвин антеннасы» деп атайды. Саңылаулардың төменгі жағы қалың келеді. Ал жоғарғы бөлігінен қысқа əрі жіңішке созылмалы қалқаншалар-ды көруге болады. Осы қалқаншаларында жабысқақ жəне тəтті дəмі бар зат шығара-тын бездер орналасқан. Бұл ұсақ жəндіктерді өзіне тарту үшін қажет. Дүңгіршек тің ішке қарай ашылған қалқаншасы арқылы сумен бірге кірген жəндіктер кері шыға ал май өсімдікке қорек болады. Қоректенген сайын дүңгіршек жайыла түседі.Дүңгіршектер көп өсетін суларда азықтың жетіспеуі салдарынан балықтар аз кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Дүңгіршектер
Санат:Қазақстан табиғаты
Дүңкілдек

**Дүңкілдек** — қазақтың ұрмалы, дабылды-шулы аспабы. 

Жасалу әдісі күрделі бұл аспап екі шанақтан тұрғандықтан, кейде "қос дүңкілдек" деп те аталады. Шанақтардың іші қуыс болады, тұтас ағаштан ойып жасалады. Шанақтан бірінің беті әбден кепкен жұқа шыңылтыр терімен, ал екіншісінің беті қалыңдау келген, шала иленген көн терімен бостау керіліп қаралады. Бұлардан шыққан үн әркелкі болып естіледі. Екі шанақты бойлай жуандығы 3 мм болатын кендір немесе қайыстан ішек тағылады. Дүңкілдек немесе қос дүңкілдек қазақ халқының дабыл, шыңдауыл, дауылпаз секілді ұрмалы аспаптар үлгісіне ұқсас болғанымен, өте сирек кездесетін этнографиялық нұсқадағы аспап болып табылады. 

Дүңкілдекті ойнаушы оны алдына көлденең жатқызып та, тігінен қойып та, мойынға асып та ойнай береді. Шанақтардың сыртына ою-өрнектер салынады, иыққа іліп алатын қайыстан жасалған бауы болады. Дүңкілдекті О.Қаймолдаұлының сипаттамасы бойынша 1982 ж. шебер М.Спатаев қалпына келтірді. Аспап фольга, мақсаттағы жиын-тойларда, салт-дәстүр ойындары мен рәсімдік билерде қолданылады. Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайында оның бір нұсқасы сақтаулы тұр.

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың саз аспаптары
Дүре

**Дүре**(парсыша تازیانه زدن, *тозиёна задан* — қамшы, бишік) — шығыс халықтарының әдет және шариғат заңдары бойынша, қылмыс жасағандарға қолданылған ауыр жазаның бір түрі. Дүре соғу жазасы біздің заманымыздан бұрынғы 4 — 3 ғасырларда Мысырда, Грекияда басталған. Ал Ислам дінінің шариғат заңдары бойынша, Дүре соғу дене жазасына жатады. Қылмысы мен күнәсі анықталып, дәлелденген адам ғана жазаланған. Жазаланатын адам кәмелетке толған, ақыл есі бүтін, өз іс-әрекетіне жауап бере алатын мұсылман болуы тиіс. Егер қылмыскер жазалау кезінде өліп кетсе, оған құн төленбейді. Ал сот не би әділетсіздік жасаса, не болмаса тиісті жазадан артық белгілесе, онысы нақты дәлелденсе, онда сот не би құнның жартысын төлейді. Дүре соғу қамшымен немесе солқылдақ жас шыбықпен жүзеге асырылған. Дүре соғылатын адам шешіндіріліп, етпетінен жатқызылады да, істеген қылмысының ауыр-жеңілдігіне орай 25, 50, 75, 100 реттен Д. соғылады. Тыйым салынғанын біле тұра ішімдік ішіп, мас болғандардың жалаңаш денесіне 80 қамшы, өтірік, өсек айтқаны үшін 80 қамшы Д. соғылады. Д. белуарына дейін жалаңаштап, етпетінен жатқызылған қылмыскердің арқасы мен иығына соғылған. Ал бетіне, басына және денесінің жабық жеріне (кіндіктен тізеге дейін) ұруға тыйым салынады. Үш рет дүре жазасымен жазаланғандар төртінші рет өлім жазасына кесілетін болған. Дүре ел алдында соғылатындықтан, ол ең масқара, қорлық жаза деп есептелінген. Дүре соғу жазаланушыға да, көріп тұрған көпшілікке де қатты әсер еткен.

## Дереккөздер


Санат:Қылмыс
Санат:Шариғат
Дыбыс жылдамдығы

**Дыбыс жылдамдығы**– профильдің қалпы өзгеріссіз қалатын серпімді толқынның ортада орын ауыстыру жылдамдығы.

## Дереккөздер


Санат:Дыбыс
Санат:Жылдамдық
Дыбыстан жоғары жылдамдық

**Дыбыстан жоғары жылдамдық**– ортаның немесе орта ішіндегі дененің берілген ортадағы дыбыс жылдамдығынан артық жылдамдықпен қозғалу жылдамдығы.

## Дереккөздер

Санат:Дыбыс
Дың

**Дың**– қола дәуірінің сәулет өнеріне тән, өңделмеген тақтатастан қаланған, шеңберлі құрылыстар атауы. Тастарды әріп қалау үшін балшық пайдаланған. Есік ойығы, әдетте, шығысқа бағытталып, маңдайшадан жоғары бүрмелеп қаланған. Дыңның жақсы сақталып, бүгінгі күнге жеткен бір үлгісі - Қостанай облысы Амангелді ауданы Екідың ауылы маңында орналасқан Екідың ғимараттары.

VI−IX ғасырлар арасында Қазақстанда дами бастаған архитектуралық құрылыстың бір сипаты діни сенімге байланысты.Ислам дініне дейінгі қазақ жерінде сәулет құрылысының бір түрі−құрылыс жүйесі киіз үйге ұқсас ДЫҢ ескерткіштері.Оның қабырғасы берік тастан қаланады.Ғимараттың бұл түрі VIII ғасырдағы Қимақ хандығы мен Қарлұқ қағанаты кезінде басым болған.Құрылыстың бұл түрінің көп сақталған жерлері:Орталық Қазақстан,Жетісу,Тарбағатай,Маңғыстау.Дың қаза болған адамды жерленген жерге тұрғызылады.Ол жерлерге қазба жұмысы жүргізілгенде,мәйіт жанына қойылған мал сүйектері және о дүниеде қажет болады деп бірге көмілген құрал−сайман,қару−жарақтар табылған.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс
Дікілтас

**Дікілтас** – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ескерткіш, сармат тайпалары дәуірінен сақталған көне қорым. 

## Орналасқан жері
Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан шығысқа қарай 30 км жерде орналасқан. 

## Сипаты, деректер
1992-93 жылдары Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі З. Самашев) төрт ескерткішті қазды.
Ең көрнекті бірінші оба – күрделі архитетуралық-планиграфиялық кешен, ол жерлеу және ғұрыптық рәсімдерді өткізетін орын мақсатында біздің заманымыздан бұрын 5 – 3 ғасырларда салынған. Орталық құрылыстан оңтүстікке бағытталған екі тас тізбектен (ұзындығы 30 м) және олардан оңтүстікке қарай тігінен орнатылған, үстіңгі шетінде дөңгелек таңба қашалған қойтастан тұрады (ұзындығы 2,1 м). Диаметрі 11 м дөңгелек орталық құрылыстың едені тақтатастармен жабылып, шеттері ірі тастармен жиектелген. Тік тақтатастардан көтерілген трапеция пішіндес қоршаудан (аумағы 7,45х5,05 м) 3 жерлеу, 4 кішірек ғибадаттық камералар, ғұрыптық мақсаттағы тас бағана, шағын дәліз аршылды. Жерленген мүрде саны 30-ға жуық, көптеген қару-жарақ, әшекей, шаруашылық бұйымдары табылды.
Дікілтас обасында бірнеше мәдени белгілер тоғысады. Жерлеу ғұрпы мен заттай деректер жергілікті мәдениеттерден хабар береді, яғни Оңтүстік Орал, Батыс Қазақстаннан Аралдың оңтүстігіне дейін тараған тайпалар дәстүріне жатады. Құрылымдық ерекшеліктері Орталық Қазақстан мәдениеттеріне біршама жақын. Мұндағы орталық құрылыстың кейбір белгілері мен үлкен тақтатастар Арқаның Беғазы-Дәндібай мәдениетіне, ал тас тізбектері Тасмола мәдениетіне ұқсайды. Ғалымдардың пікірінше, Дікілтас – құрамына Арқа өңірінен қандай да бір этникалық топтар келіп қосылған көне Каспий бойының жергілікті тайпаларының ескерткіштеріне жатады. Ежелгі жазба деректер бойынша, осы өңірді дай (дах), массагет тайпалары мекендеген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Діңгек ғимараты

**Діңгек Ғимараты**– Қазақстандағы ислам дәуіріне дейін салынған сәулет өнері ескерткіші. Жетісудың Лепсі өңірінде. Іргесінен бастап қиюластыра өрілген еңселі ғимарат. Қабырғасын қалауға өңделмеген тақтатастар мен балшық пайдаланылған. Төбе жағын бүрмелеп көмкерген. Биіктігі 10,5 м, ені 3 м-дей. Есік ойығы оңтүстік-батысқа бағытталған. Ішкі қабырғалары сабан араластырылып саз балшықтан сыланған. Қозы Көрпеш – Баян Сұлу ғимаратына ұқсас.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Санат:Ғимараттар мен құрылыстар
Борис Александрович Дьячков

**Борис Александрович Дьячков**(20 қаңтар 1935 жылы туған, Ресей, Дондағы Ростов) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1987), профессор (1994), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003).

## Өмірбаяны
Дондағы Ростов қаласындағы мемлекеттік университетті бітірген (1958), 1958–60 ж. Тарғын геологиялық түсірім экспедициясының инженері, 1960–68 ж. Алтай геологиялық түсірім экспедициясында партия бастығы, 1969–76 ж. Шығыс Қазақстан өндірістік геологиялық бірлестігінде аға инженер, Өскемен геологиялық барлау экспедициясының бас геологы (1976–77). Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтының Алтай бөлімшесінде асыл және сирек металдар лабораториясының меңгерушісі (1977–88), бөлімше меңгерушісінің орынбасары (1988–93) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері гранитоидты магматизмнің қайталамалы дамуының теориялық моделіне және сирек металдар металлогениясына арналған. Дьячков Қалба алтын кенінің Көніш кешенінің плагиогранит-гранодиоритті интрузияларымен генетикалық байланысын дәлелдеді. Жер қыртысының геотектоногендік сатылы дамуын, Алтай – Шыңғыстау кенді белдеуі мен әр түрлі тереңдіктегі жылжымалы белдемдердің даму моделін негіздеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.econf.info/authors/228.html

Санат:20 қаңтарда туғандар
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Дондағы Ростовта туғандар
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Дондағы Ростов мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақстан геологтары
Дюйм

**Дюйм** (голл. duіm, дәл мағынасы – бас бармақ) – 1) өлшемдердің ағылшындық жүйесін пайдаланатын елдердегі ұзындық бірлігі. 1Д.1/12 фут0,0254 м; 2) өлшемдердің метрлік жүйесі енгенге дейін Ресейде қолданылып келген ұзындық бірлігі. 1Д.1/28 аршын1/12 фут2,54 см
Ебелек

thumb|right|190px|Ебелек
**ЕБЕЛЕК** (***Ceratocarpus***) – алабұта тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Бетпақдалада, Мойынқұмда, Қызылқұмда, Есіл – Тобыл, Ертіс өзендері мен Каспий, Арал теңіздері маңында, Зайсанда, Балқаш – Алакөл ойысында, шөл, шөлейт аймақтардағы құм, құмайт, сор топырақты, қиыршық тасты жерлерде өсетін құм Ебелегі (C. Arenarіus) және қалталы Е. (C. Utrіculosus) деген түрлері бар. Олардың биіктігі *3 – 30 см* . Сабағы көп бұтақты болғандықтан өсімдік шар тәрізді дөңгелек болып көрінеді. Сабағын қалың түк басқан, оның сұрғылт не сарғыш болатыны соған байланысты. Жапырағы үш-үштен шоқтанып, кезектесіп орналасады. Гүлі дара жынысты, * 2 – 5-тен*  жапырақ қолтығына жиналған. Сәуір – маусым айларында гүлдейді. Жемісі түкті, жоғары жағы сүйірлеу, үстіңгі жағында және бүйірінде қылтықты екі өскіні болады. Жемісі пісіп жетілгенде түбінен үзіледі де, желмен таралады. Ебелекті төрт түлік мал сүйсініп жейді.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Алабұталар
Ебінұр

**Ебінұр**, Қызылтұз, () — Қытайдың солтүстік-батысындағы ағынсыз тұзды көл. Солтүстік-батыс жағалауы Жетісу қақпасына тіреледі. 

## Гидрографикасы
Аумағы 1070 км2, ұзындығы 55 км, енді жері 25 км, тереңдігі 15 м. Жазда су деңгейінің күрт төмен түсуінен екіге бөлініп қалады. Көлге Боротола, Қарасу, Цзинхэ, Құйтүн өзендері және т.б. ұсақ жылғалар құяды.

Санат:Қытай көлдері
Егек

**Егек** — қазақ халқының екі ішекті көне музыкалық аспабы. 
thumb|right|300px|Егек.

## Жасалу барысы
Егектің шанағы өрік пен емен сияқты қатты ағаштардан тұтас ойылып жасалады. Аспаптың тұрқы қысқа, көлемі кішкентай, алып жүруге өте ыңғайлы. Ішегі ешкі ішегінен әзірленеді. Егекке ұқсас аспап Сібірлік түрік тектес халықтар арасында әлі де қолданыста бар.
В.В. Радлов егектің  қазақтың  ең  көне  музыкалық аспаптарының бірі екендігін және оның ең көне нұсқасының Санкт-Петербургтегі дүниежүзі халықтарының этнографиялық мұражайында сақтаулы тұрғандығын жазған.
Атауы да ысқышпен үйкеп, егеп тартуға байланысты қалыптасқан болса керек.

## Әдебиет
* Мұқатайұлы Н. Қазақтың музыка аспаптары. Үрімші: ШҒТДСБ, 2008; 
* Жәкішева З. Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары. Алматы: Алматыкітап, 2009.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақтың саз аспаптары
Ділмәр сөз

**Ділмәр сөз**, *қ а н а т т ы сөз*,
афоризм (грек. aphorismos - қысқа нақыл) - ғибрат түрінде айтылатын бейнелі сөз. Афоризмнің
баламасы ретіндегі ділмәр сөз терминін Ахмет Байтұрсынұлы енгізді. Ал, Шәкерім Құдайбердіұлы "мәнді сөздер" деп атаған. Ділмәр сөз ойды жинақтап, тереңдетіп, салмақты,
өрнекті, кестелі айтуға, мейлінше қысқа, түйінді тұжырымға, өткір мәнерлілікке, парасатты пайымға негізделеді. Мұндай үлгілі, дарынды сөздердің "тігісі жатық", мақал-мәтелдерден ерекшелігі - оның авторы белгілі. Әлемдік сөз өнерінде Ділмәр сөздің өзіндік тарихы бар. Ділмәр сөз көне заманның ойшылдары Платон, Аристотель, Гераклиттен бастала тұра, туған халқымыздың әдеби-көркем мұраларында, әдебиет классиктерінің туындыларында да кездеседі.
Мысалы, "Бақпен асқан патшадан, Мимен асқан қара артық, Сақалын сатан кәріден, Еңбегін сатқан бала артық" (Абай). Ділмәр сөздер:

а) отан, халық, дәуірге;

ә) оқу-білім, ғылым-өнерге;

б) ақыл-парасат, арман-мақсат, үміт-тілекке;

в) адамгершілікті асыл қасиеттерге;

г) достық, махаббат, ұрпақ, өмір, уақыт, ата-ана тәрбиесіне, мінез-құлық ерекшеліктеріне қатысты жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Дінмұхамед сұлтан

**Дінмұхамед** — Хафиз Таныштың шығармасында Дінмұхамед өзінің бауыры Мұнғатай сұлтанмен бірге Мауереннаһр билеушісі, шайбанилық II Абдоллах ханға қарсы 1588 ж. Ташкент уәлаятында болған халық көтерілісіне қатысқандығы туралы айтылады. 

Дінмұхамед 1588 жылы болған Ташкент көтерлісіне қатысты. Ал 1600 жылы ізашары Жанәли Абдуғаффармен шайқаста қаза болғандықтан Ұлы жүздің келесі ханы болды. 1601 жылы Дінмұхамед Абдуғаффармен шайқасып, тұтқынға түседі. Ал Есім хан 1602 жылы қарақалпақ әскерін талқандағаннан кейін, Дінмұхамед Абдуғаффарға қарсы шығады. Бірақ қаза табады.

## Дереккөздер

Санат:Мауереннаһр тұлғалары
Санат:Ташкент билеушілері
Санат:Төрелер
Әбзәли Егізбаев

**Әбзәли Егізбаев** (1907, Қармақшы ауданы Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы - 29 тамыз 1945, Маньчжурия) – жауынгер ақын. 

## Өмірбаяны
* Қызылорда педагогикалық училищесін бітірген 1934). 
* Жалағаш ауданында, кейін Қызылтам мектебінде мұғалім, мектеп директоры қызметтерін атқарған (1933 – 1934). 
* 1938 жылы жалған саяси айыппен жазаланып, Магадан облысы Колыма өзені бойында орналасқан «Одинокий», «Партизанский» алтын кен орындарында жұмыс істеді. 
* 1941 жылы елге оралған. 
* 1941 – 1942 жылдары Жалағаш ауданы Жаңаталап мектебінің директоры болды. 
* 1942 жылы әскерге алынып, алғаш Батыс майданда, кейін Шығыс майданда соғысқан. Елге қайтар жолда жапондар ұйымдастырған пойыз апатынан қайтыс болып, Маньчжурияда жерленген. 

## Шығармашылығы

* Алғашқы өлеңдері майдандық газеттерде («Суворовшы», «Жауға қарсы аттан», т.б.) жарияланған. 
* «Жорық жолында»
* «Дат»
* «Мақсұт»
* «Төрт дәруіш», т.б. поэмалары бар (1943 – 1945). 
Ақын шығармалары кейін жиналып:
* «Жауынгер жүрегі» (1969)
* «Жыр-аманат» (1978)
* «Елімнің сырын еттім жыр» (1996)
* "Киелі Қармақшым" (2003)  атты кітаптары жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:1907 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:29 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытайда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Екінші дүниежүзілік соғысы ұрыстарында қайтыс болғандар
Санат:Маньчжурияда жерленгендер
Еділбаев Жұмабек

**Еділбаев Жұмабек** (15.6.1923, Түркістан облысы Түркістан к. - 23.8.1983, Алматы) - ақын, жазушы, драматург. Түркістандағы пед. уч-щені бітірген (1944). 1944-67 ж. Шымкент, Қарағанды облысы заң орындарында, Түркістан ауданы партия к-тінде, Оңтүстік Қазақстан облысы "Оңтүстік Қазақстан" газеті редакциясында, өлкелік радио к-тін- де, КСРО Журналистер одағының өлкелік бөлімшесінде кызметте болған. 1967 жылдан шығармашылықпен айналысқан. Өлеңдері мен поэмаларының алғашқы жинағы "Оңтүстік самалы" 1960 ж. жарық көрген. Еділбаев 200-ден аса шығарманың авторы. "Сезікті секіреді" (комедия, 1969), "Әке мен бала" (драма, 1970), "Жалғасқан жүректер" (драма, 1976), "Қоштасқым келмейді" (драма, 1981), "Дәу әже" (1983), "Келіншектің кереметі", "Бір күннің оқпғасы", "Сағыныш сазы" секілді пьесалары облысы, респ. драма театрларында койылған.
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Еділ Бұлғариясы

**Еділ Бұлғариясы** — Еділ өз-нің орта ағысы мен Кама өз. аралығында 10 – 13 ғ-ларда болған түркі мемлекеті. Еділ Бұлғариясы 922 ж. ислам дінін мемл. дін етіп жариялады. 968 ж. оғыздар Киев Русімен бірлесіп, Еділ Бұлғариясына жорық ұйымдастырған. 11 – 13 ғ-ларда Е. Б-ндағы Биляр, Бұлғар, Сувар

Санат:Ресей тарихы
Еділ қалмақтары

**Еділ қалмақтары** — Еділ, Жайық және Дон өзендерінің аралығына 17 ғасырдың басында Орталық Азиядан ығысып барып қоныстанған ойрат тайпаларының (дөрбеттер, торғауыттар, хошауыттар және т.б. этникалық тармақтар) бір бөлігі (Қалмақтардың Еділге көшуі).

Олардың ата тегі ойраттан (ойн арат) тарайды. Ойрат қауымы алғаш Жошы ұлысы (Ақ Орда) билігінде болды. 1450 жылы Шыңғыс хан империясының бас уәзірі болған Тогон тайшының ұлы Эсэн қазіргі Батыс Моңғолияда Ойрат мемлекетін құрады. Бірақ 16 ғ-дың орта тұсында мемлекет қайта ыдырайды. Қарахул төрт ойрат тайпасының (чорос, дөрбет, торгут, хошут) басын қосып, біріккен мемлекет құруға әрекеттенеді. Торгут тайпасының басшысы Хөө Өрлөг бұл әрекетке қарсылық ретінде 1607 жылы 50 мың отбасы, 250 мың жанды соңынан ертіп, Тарбағатайдан қозғалып Есіл, Тобыл, Жем өзені арқылы көшіп, ақыры 1636 жылы Еділ бойына келіп қоныстанады. 1663 жылы Хөө Өрлөгтің соңынан оларға Хөндлен Уваш Даян Омбы бастаған 10 мың отбасы көшіп келіп қосылады. Тарихта “Еділ қалмақтары” деген ұғым осылай қалыптасады. Қалмақтар қазақ жері арқылы өтті. Қазақтар елі мен жерін қорғап, көшпелі қалмақтармен көп шайқасты. Қазақтың “Ер Көкше”, “Қобыланды”, “Қыз Жібек” жырында кездесетін қалмақтар, міне, осылар. Қарахулдың ұлы Хотогчин қонтайшы 1640 жылы жоғарыда аталған және басқа да тайпалар негізінде Жоңғар (Сол қол) мемлекетін құрды. Жоңғарлармен қалмақтардың шыққан тегі бір болғанымен 16 — 18 ғасырларда атқарған рөлі тұрғысынан тарихы екі түрлі. Сондықтан оларды бір-бірімен шатастыруға болмайды. 1640 жылы тамызда Тарбағатайдың Улан-Бура деген жерінде болған жоңғарлар құрылтайына Хөө Өрлөг бастаған Еділ қалмақтарының өкілдері де қатысады. Осы құрылтайда “Моңғол-Ойраттың ұлы жарғысы” қабылданып, батыстағы қалмақтарды “Ұлы Жоңғарияға қайта біріктіру” мәселесі көтеріледі. Қазақ жеріне жоңғарлар шапқыншылығы осы кезеңнен басталғаны белгілі. Қазақ жерін батысынан Еділ қалмақтары, шығысы мен оңт.-шығысынан жоңғарлар шапты. Бұл қазақтардың басына іс түскен аса қайғылы кезеңдердің бірі. Еділ қалмақтары Ресеймен, Жоңғариямен және тибеттік Далай-ламамен байланысып тұрған. Аталған күштердің көмегімен 1650 ж. Қалмақ хандығын құрады. Бірақ ол дербес хандық ретінде ұзақ тұра алмады. 1655, 1657, 1661 жылдары қалмақ тайшылары Ресей патшасына үш мәрте ант беріп, Ресей билігін мойындады. Ресей көмегіне арқа сүйеген қалмақтар қазақ жеріне батысынан ұдайы шабуылдаумен болды. Ресей империясы тарапынан қатты қысымға ұшыраған қалмақтардың бір бөлігі (125 мың адам) 1771 жылы кері Жоңғарияға қайтпақ болды, олардың көпшілігі жолда қырылды (“Шаңды жорық”). Ресей патшасы 19 ғасырда Еділ қалмақтарын казачество құрамына ресми қабылдады. Қалмақтар қазірге дейін казачество құрамына енеді. 2-дүниежүз. соғыс кезінде қалмақтар Еділдің жоғарғы бойынан ішкері Элстэйге көшірілді. Қазір Ресей Федерациясы құрамында Қалмақ Республикасы бар. Халқының 50 пайызға жуығын қалмақтар құрайды. Олар будда дінін ұстанады. Моңғол-тұңгұс тілінде сөйлейді, мал, егін және балық шаруашылығымен айналысады.

## Дереккөздер

Санат:Қалмақтар
Құрбан Әбдірасілов

**Құрбан Әбдірасілов**(5 мамыр 1932, Үлкен Ақсу ауылы, Ұйғыр ауданы, Алматы облысы, Қазақ АКСР) — актер, Қазақстанның халық артисі (1987). Ташкент театр-көркемсурет ин-тын (өзбекстанның халық арт. О.А. Чернова және Ф.М.Лобановтың класында) бітірген (1956). Сол жылдан бастап, Алматыдағы Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театрында актер. Әбдірасілов ойнаған Сұлтанбай, Саид, Анархан (Д. Асимов пен А. Садыровтың “Анарханында”), Аббасшаһ (И. Саттаров пен В.И. Дьяковтың “Ғарип пен Сәнәмында”), Хидоятхан (Х. Хамзаның “Майсараның айласында”), Садбақ (А. Мақпыровтың “Садыр палуанында”), Айса (А. Ашировтың “Өлмес боп туғандарында”), Әзізхан (С. Жамалдың “Қара раушанында”), Инсаф (Ш. Хұсайыновтың “Анамның ақ көйлегінде”), Басыбар (М. Әуезовтің “Айман — Шолпанында”), Людовико (Шекспирдің “Отеллосында”), Попандопуло  (Б. Александров пен Л. Юхвидтің “Малиновкадағы тойында”) рөлдері актердің шеберлігін көрсеткен бейнелер болды. Сонымен бірге режиссер ретінде Ә.В. Есьман мен К. Крикорлидің “Кім кімге ғашық” (1977, Т. Бахтыбаевпен бірге), А. Ашировтың “Мұқамшылар” (1981), Х. Абдуллиннің “Чинтемур батыр” (1985) спектакльдерін қойып, А. Чеховтың “Ұсыныс” (1971), М. Байджиевтің “Күйеу мен қалыңдық” (1979), А. Вампиловтың “Провинциялық анекдоттар” (1987) атты пьесаларын ұйғыр тіліне аударды. 1970 ж. кинода Ахмет (“Атаманның ақырында”), Гунхализат (“Жылан жылында”, 1981) рөлдерін ойнады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Өнер
Екпінді Тілші

**Екпінді Тілші**– 1932 – 33 ж. Социалды Қазақстан (қазіргі Егемен Қазақстан) газеті жанынан шығып тұрған тілшілер орт-ның журналы. Журналдың 1932 жылғы 4 саны, 1933 жылғы 2 саны сақталған. 
Санат:Журналдар
Екібастұз ЖЭО

**Екібастұз жылу электр орталығы** (*Екібастұз ЖЭО*) — Екібастұз қ-ның оңт-нде. 1956 ж. пайдалануға берілген. 1973 – 80 ж. аралығында орталықтың жылу қуаты сағатына 240-тан 368 гигакалорияға дейін өсті. Е. ж.-э. о. 1996 ж. муниципалдық меншік түрінде американдық Аксесс Индастриз, ИНК компаниясына өткізілді.

Санат:Қазақстан энергетикасы
Санат:Екiбастұз
Санат:Қазақмыс
Санат:Қазақстан жылу электр станциялары
Егізқойтас

**Егізқойтас қоршаулры** – қола дәуірінен сақталған зират, Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ақтоғай ауданы, Тоқырау өзенінің жоғарғы ағысында, Егізқойтас тауынан оңтүстікке қарай 3 км жерде орналасқан.

## Сипаты
1957 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшілері  Ә. Оразбаев,  М. Қадырбаев)  зерттеген.
Зираттар қола және темір дәуірлері ескерткішінен тұрады. Қола дәуірінің дөңгеленте, кейде  тікбұрыш  пішінде  қырынан қойылған үлкен тас плиталардан жасалған қоршаулары екі топқа бөлінеді, аралары 500 м. Бірінші топта 16, екіншісінде 38 қоршау бар. Екі қоршау қазылған. Дөңгелек пішінді қоршаудың диаметрі 6 м. Ортасындағы кей тұстары ағаш кесінділерімен шегенделген қарапайым шұңқыр қабір (аумағы 2,3×1,5 м, тереңдігі 1,1 м) аршылды. Нашар сақталған мүрде жанынан көптеген аргиллит моншақтар, қыш ыдыс сынықтары табылды. 7-қоршау тікбұрыш пішіндес, диаметрі 5 м. Аршылған шұңқыр қабірдің аумағы 2,2×1,16 м, тереңдігі 0,6 м. Мүрделердің тас жәшікке емес, саяз шұңқырларға қойылуы мұнда жерленген адамдардың неғұрлым төменгі әлеуметтік сатыда тұрғанын білдіреді.
Қоршаулар б.з.б. II-мыңжылдықтың 2-жартысында тұрғызылған, яғни Орталық Қазақстандағы Атасу қонысы ескерткіштерімен тұстас. Қола дәуір қоршауларының маңайында кейінірек үйілген 6 тас оба қазылды. Жақсы сақталған 3-обадан түркі дәуірі жауынгерлерінің мүрдесі ашылды. Диаметрі 7 м, биіктігі 0,6 м тас обада мүрде басы шығысқа қаратыла жатқызылған. Орта жастағы сарбаз қаруымен және ерттеулі атымен бірге қойылған. Мерзімі IV-VII ғасырлар. Зират төңірегіндегі тастан үйілген 6 оба қазылған.
Зерттеу нәтижелері бұл ескерткіштердің ерте темір дәуірінде Орталық Қазақстанда өркендеген Тасмола мәдениетіне жататынын көрсетеді (б.з.б. IV-VII ғғ.).

## Әдебиеттер
* Кадырбаев М.К., Памятники ранних кочевников Центрального Казахстана. Труды ИИАЭ АН КазССР, т.7, А.-А., 1959; 
* Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М., Древняя культура Центрального Казахстана, А.-А., 1966.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Екібастұзкөмір

**Екібастұзкөмір**, Богатырь Аксесс көмір – Қазақстанның отын өнеркәсібіндегі ірі көмір өндіру кәсіпорны.

№1 Ертіс көмір қимасы 1954 ж. іске қосылды. 1970 ж. Богатырь қимасының 1-кезегі пайдалануға беріліп, Ертіс көмір тресі Екібастұзкөмір комб-на айналды. 

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы кәсіпорындары
Санат:1954 жылы құрылған компаниялар
Екінші Мемлекеттік Дума

thumb|Таңбасы
250px|thumb|Мемлекеттік Дума ашылуы 27 маусым 1906 жыл
**Екінші Мемлекеттік Дума**– Ресей империясындағы мемлекеттік басқарудың 2-рет сайланған конституциялық-монархиялық бағыттағы заң шығарушы жоғары өкілетті органы. 1907 жылы 20 ақпаннан 3 маусымға дейін жұмыс жасаған 103 күн ішінде 2 рет сессия ашып, 53 мәжіліс өткізді. Қазақ халқынан Думаға сайлау 1905 жылы 11 желтоқсандағы сайлау заңы бойынша жүргізілді. Қазақ халқынан депутаттыққа Оралдан Б.Қаратаев, Ақмоладан Ш.Қосшығұлов, Торғайдан А.Бірімжанов, Семейден Т.Нұрекенов, Жетісудан М.Тынышбаев, Сырдариядан Т.Алдабергенов, Астраханнан Б.Құлманов сайланды. Мұсылман фракциясына 36 депутат енді. Бұл фракция "мұсылман фракциясы" және "мұсылман қызмет фракциясы" болып екі топқа бөлінеді. 1907 жылдың 21 сәуірінен мұсылман депутаттары "Дума" газетін шығарып, Думада қаралып жатқан мәселелерді жариялап тұрды. Мұсылман фракциясы Ресейдің шет аймағындағы отарлау саясатын әшкерелеп, парламенттік жолмен күрес жүргізді. Қазақ депутаттары Нұрекенов, Алдабергенов, Қосшығұлов, Бірімжанов мұсылман фракциясының құрамына, Тынышбаев конституциялық-демократиялық фракция құрамына кірді. Қаратаев алғашқы кезде тіркеу тізімі бойынша кадет партиясының құрамына, кейін партиялық фракция мен топтарды толықтай құрған кезде мұсылман фракциясының тізіміне енгізілді.
Үкіметтің аграрлық және отаршыл саясатын сынға алған бұл Дума депутаттары құрамы жағынан да, күн тәртібіне қойылған талқылау жағынан да Бірінші мемлекеттік Думадан төрі солшыл болып шықты. Думаның 39-пленарлық отырысында қазақ өлкесіндегі жер саясатына байланысты Егіншілік пен жерге орналастыру ісінің бас басқармасының бастығы князь Васильченко мен Министр Кеңесінің төрағасы Столыпиннің қазақ жеріне қатысты жүргізіп отырған қанаушылық, озбырлық істерін дәлелді фактілер келтіре отырып сынға алып, "**қоныстандыру**" саясаты қазақ шаруашылығын күйзеліске ұшыратуы мүмкін деген алаңдаушылықтарын білдірді. 1907 ж. 3-ші маусымда таратылды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Екіөгіз

**Екіөгіз**– орта ғасырларда Іле алқабында болған қала атауы. Махмұт Қашқаридің (ІІ ғ.) ортасында көрсетілген және В.Рубруктің күнделігінде де айтылған. Рубрук қаланың Іле өзенінің шығыс шетінде орналасқандығы, онда парсы көпестерінің арнайы тұрақтары болғандығы жайында жазған. Зерттеушілердің болжауынша, қазіргі Алматы облысының Көксу өзені бойындағы Дүнгене төбе Екіөгіздің орны болуы мүмкін. Бұл төбеле 1939 жылы Жетісу археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Н. Бернштам), кейіннен 1997 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының (жетекшісі К.Байпақов) зерттеу жүргізген. Қаланың орны төрт-бүрышты, қабырғаларының ұзына бойы мен бұрыштарында болған дөңгелек мұнаралардың орындары анық сақталған. Аумағы 675x565 м. Төбенің үстінен қазылған ұңғымадан және ескерткіштің үстінен табылған қыш ыдыстардың сынықтары қаланың 8-9 ғасырларда болғанын айғақтайды.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан көне қалалары
Ел

**Ел** —  қазақша екі мағына беретін термин: 
* ел-мемлекеттің синонимі ретінде қолданылатын термин; 
* аймақ—физикалық география мен геоморфологиялық түсінік бойынша аумақтардың ірі аймақтық бөліктері, өзіне топ қайталанбайтын жалпылама сипаты болатын аудандаудың бөлігі. Физикалық-географиялық немесе геоморфологиялық түсінік бойынша аймақтың саяси-әкімшілік шекараға тәуелсіз өз шекарасы болады. Аймақ бірнеше физикалық-географиялық провинцияларды немесе облыстарды біріктіреді де, өз алдында аймақтар тобына бірігеді. Физикалық-географиялық аймақтарға Орыс жазықтығы, Орал, Батыс Сібір ойпаты, Орта Сібір таулы үстірті, Оңтүстік Сібір таулары, Кіші Азия, Армян және Иран таулы қыраттары, Апеннин Италиясы, Жерортатeңіздік аймақтар және тағы басқа жатады.

## Дереккөздер


Санат:Елдер
Санат:Саясат
Санат:Географиялық терминдер
Уәли Бисақанұлы Еламанов

**Уәли Бисақанұлы Еламанов** (15 маусым 1952, Бударин ауылы, Ақжайық ауданы, Батыс Қазақстан облысы) — әскери қайраткер, генерал-майор.

Рязань жоғары әуе десанты командалық уч-щесін бітіргеннен кейін, 1974–1982 жылдары әуе десанты бөлімдерінде взвод командирі, рота командирінің орынбасары, рота командирі, батальон командирінің орынбасары болды. 1982–1985 жылдары Мәскеудегі Әскери академияда оқыды. 1985–1996 жылдары полк командирінің орынбасары, дивизия штабы бастығының орынбасары, айрықша гвардиялық әуе десанты бригадасының командирі, 1996–1999 жылдары мотоатқыштар әскерлері оқу-жаттығу орталығының бастығы, армиялық корпустың командирі қызметтерін атқарды. 1999–2000 жылдары Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жалпы мақсаттағы күштері қолбасшысының бірінші орынбасары, бас штаб бастығы қызметінде болды.

## Дереккөздер

Санат:Бас штабтың Әскери академиясы түлектері
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Рамазан Елебаев

**Рамазан Елебаев ** (1910, Ақмола облысы, Біржан сал ауданы, Құдықағаш ауылы — 4 қараша, 1943, Ресей, Ново-Сокольники қаласының маңы) — композитор.

## Өмірбаяны
Кейбір деректер бойынша сазгер 1910 жылы Башқұртстандағы бір елді мекенде Сәлима атты башқұрт қызынан туған. Әкесі Елебай баласы Ержан Біржан сал ауданының қазіргі Құдықағаш ауылының жанындағы орман қойнауында Өтей деген ауылда өмір сүріп, сол жерде жерленген. Руы - Ақсары керей.Ұлы Біржан салдың аталас інісі болып табылады. Башқұртстанға кәсіп іздеп барған Ержан 1919 жылы көктемде жеті жасар Рамазанды ертіп елге оралады. Сәлима сол жақта қалады да, көп кешікпей Ержан Зейнеп деген қазақ қызымен отбасын құрады. Сол Зейнептен жалғыз қарындасы Қанипа туады. Қазіргі уақытта туған елі Құдықағаш орта мектебіне Рамазан Елебаев аты берілген. Мектеп жанында *Республикалық халық ағарту ісінің үздігі*, ақын Жамаш Нұралыұлының жетекшілігімен ашылған шағын мұражай жұмыс атқарады.
* 1928 — 29 жылдары Орынбор қаласында жұмысшылар факультетінде оқыған. 
* 1930 жылы Алматыда құрылған Қазақ атты әскер полкінде әскери борышын өтеді.
* 1931 жылы Қазақ драма театрының актері болды. 
* 1933 жылы қысқа мерзімді сақшылар курсын бітіріп, Лепсі шекара күзетіне қызметке жіберіледі. 
* 1934 жылы Алматы медицина инистутытына оқуға түседі.
* 1937 жылы жолдамамен Мәскеу консерваториясына оқуға түскен. 
* 1942 жылы майданға аттанады. Ол Панфилов дивизиясының атқыштар полкінде ұрысқа қатыса жүріп, әскер қатарындағы әнші-өнерпаздардан концерттік бригада ұйымдастырады. Елебаев әндері майдандағы сарбаздарды ерлікке жігерлендірді.

## Шығармалары
* 1930 жылы Қазақ атты әскер полкінің маршына айналған “Жолдастар” әнін шығарған. 
* 1935 жылы Қазақстанның 15 жылдық төл мерекесіне арнап “Қазақстан”
* 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне арнап “Қуанышты жолсапар” әндерін жазады. 
* 1942 жылы Елебаевтың Бородино түбіндегі шайқаста ерлікпен қаза тапқан майдандас досы Төлеген Тоқтаровқа арнаған әйгілі “Жас қазақ” әні дүниеге келді. 
* Сондай-ақ, композитордың скрипка мен фортепианоға арналған сюитасы
* “Талғар полкінің маршы”
* “28 батыр”
* “23-полк маршы”, т.б. көптеген әндері бар.

## Марапаттары
* Қызыл Ту орденімен және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Псков облысында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Төлепберген Әбдірәшев

**Әбдірәшев Төлепберген**(26 шілде, 1948, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Бесарық ауылы - 26 қазан, 2007, Алматы) —дирижер. Қазақстанның халық артисі. (1995). 

## Өмірбаяны
* Алматы мемлекеттік консерваториясын (1974, Т.С. Османовтың класы бойынша) бітірген.
* Москва консерваториясын (1979, Г.Н. Рождественскийдің класы бойынша) бітірген.
* 1982 — 83 ж. Вена музыка академиясының (Австрия) стажері. 
* 1979 — 82 ж.  Алматыда Қазақ симфониялық оркестрінің дирижері
* 1985 — 87 ж. Қазақ опера және балет театрының бас дирижері болды. 
* 1987 жылдан осы оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері.

## Гастрольдік сапарлары
Ол әр жылдары өнер сапарымен АҚШ-та, Англияда, Германияда, Ресейде, Украинада симфониялық оркестрлерге дирижерлік етті.

## Жетістіктері

* 1977 ж. Батыс Берлинде өткен Герберт фон Кароян атындағы Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты

* 1983 ж. Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты болды.

## Дереккөздер

Санат:26 шілдеде туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:26 қазанда қайтыс болғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:КСРО дирижерлері
Санат:XX ғасыр дирижерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:КСРО академиялық музыканттары
Санат:Қазақстан академиялық музыканттары
Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры әртістері
Екібаcтұзэнерго

**Екібастұзэнерго**– Қазақстандағы электр қуатын өндіретін ең ірі кәсіпорын. ГРЭС-1 және ГРЭС-2 блок типтес жылу конденсаттық электр ст-ларын біріктіреді. Электр ст-лары Ертіс – Қарағанды каналының суын пайдаланады.Санат:Павлодар облысыСанат:Электр станцияларыСанат:Қазақстан кәсіпорындары
Елек

**Елек**, *Елік* – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ресейдің Орынбор облысы жерімен және Қазақстанның Ақтөбе (Алға, Ақтөбе, Мәртөк аудандары), Батыс Қазақстан (Бөрлі ауданы) облыстары жерімен ағып өтеді. Су жиналатын алабы 41,3 мың км . Ұзындығы 623 (Жарықты саласын қоса есептегенде 699) км.

## Бастауы
Мұғалжар тауының батыс бөлігіндегі Бестөбе сілемінен қос тармақ болып басталады да, Жарсуат аулының тұсында Жайыққа  сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Қар және жер асты суымен толығады. Жылдық су ағындысының 60-85%-і көктемгі, қысқы мерзімде ағып өтеді.
Арнасы бастауында енсіз (20- 30 м), тік жарлы келеді, орта ағысындағы арнасы (Ақтөбе қаласы тұсында) 150-170 м-ге дейін жетеді. Онда тоғай, шалғын өседі. Електің 75 саласы бар, ірілері - Қобда (Үлкен Қобда), Көктөбе, Табантал, Қарғалы, Сазды, Таныберген.
Жылдық орташа су ағыны 3- 21 м /с, Шілік aуылы тұсында 37,9 м³/с. Суының тұздылығы 1,2-1,7 г/л аралығы. Қараша-сәуір айлары аралығында мұз қатады.
Өзенде жайын, көксерке, ақмарқа, табан, сазан, алабұға, тыран, аққайран, бекіре, қарабалық бар. Суы өнеркәсіп орындарында пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алға ауданы өзендері
Санат:Бөрлі ауданы өзендері
Санат:Мәртөк ауданы өзендері
Санат:Ресей өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Елизавета Петровна

**Елизавета Петровна ** (29.12.1709, Коломенское — 5.08.1762, Санкт-Петербург) — Ресей империясының билеушісі (1741 — 61), І Петр  мен І Екатеринанің кіші қызы. Е. П. патшалық құрған кезеңде әкесінің тұсында қалыптасқан ел басқару жүйесін қалпына келтіріп, дворяндардың экон. жағдайы мен саяси артықшылықтарын нығайтты. Ресей Пруссия королі ІІ Фредрик басқыншылық саясатына қарсы шығып, жеті жылдық соғысқа белсене араласты. Ресей әскерлері П.А. Румянцевтің және А.В. Суворовтың басқаруымен ірі-ірі жеңістерге жетіп, Берлин қаласын алды. Бұл кезеңде орыс мәдениеті де жаңа сатыға көтерілді. Мәскеу ун-ті (1755) және Көркемөнер академиясы (1756) ашылды. Е. П. патшалық еткен дәуірде қазақ жерін отарлау саясаты әрі қарай жалғасты. Осы мақсатпен Орынбор губерниясы құрылды (1749).
	
## Дереккөздер


Санат:Романовтар
Санат:1709 жылы туғандар
Санат:Ресей императорлары
Санат:1762 жылы қайтыс болғандар
Баға Ышбара қаған

**Ел Кюлюг Баға Ышбара**, Шаболио Ниету (т.-ө.ж.б.) — Түрік қағанатының қағаны (581 — 87), Тобо қағанның ұлы.

Ол Түрік қағанатының шығыс және батысқа бөліну қарсаңындағы ең қабілетті, алғыр, батыл қағаны болған. Осы кезеңде күшейіп, әрі түркілерге қарсы “қырғи қабақ” саясат ұстанған Суй әулетіне тойтарыс берді. 581 ж. өзінің одақтастары Датоу қаған және Або қағандармен біріге отырып, 400 мыңдық әскермен Суй империясының астанасы Чананьға дейінгі жерлерді қоластына қаратты. Алайда 6 ғ-дың 80-жылдарының аяғында өз жақтастары арасында басталған ала ауыздықтардың салдарынан қағанат әлсіреп, ыдырау үрдісі басталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қағандар
Санат:Түркі қағанатының билеушілері
Санат:Ашина әулеті
Елтану

**Елтану**– белгілі бір елдердің, сондай-ақ ірі аумақтар мен құрлықтардың табиғаты, халқы, шаруашылығы, мәдениеті, әлеуметтік құрылымы, т.б. туралы мәліметтерді жинақтап, бір жүйеге келтіріп, кешенді түрде зерттейтін географиялық пән. 

«Елтану» елдерді кешенді түрде зерттейтін, олардың табиғаты, халқы, шаруашылығы, мәдениеті мен әлеуметтік ұйымдасуы туралы әртүрлі мәліметтерді жүйелейтін географиялық пән болып табылады. Елтануда жекелеген аймақтар, елдер және олардың бөліктері табиғаты, біртұтас аумақтық күрделі жүйе ретінде қарастырылады. Елтанудың басты мақсаты – әртүрлі аумақтарды біртұтас және кешенді сипаттамаларын беру. 
Елтану зерттеу әдістері, елдер мен аймақтарды оқып – үйренудің теориялық – қолданбалы мәселелері, дүние бөліктеріндегі жеке аймақтардың табиғаты мен шаруашылығы, халықтардың қоныстануының  басты ерекшеліктері беріледі. 

Ғылым ретінде 20 ғ-дың басында қалыптасты. Оның негізін Н.Н. Баранский қалаған. Ол Елтануды жеке географиялық пән ретінде қарастырды және географиялық  ғылымдар арасындағы орнын, интеграциялық мүмкіндіктерін тұжырымдады. Ауқымы жағынан жан-жақты саналатын дәстүрлі елтанушылық жұмыстармен бірге, зерттелетін елдің маңызды проблемаларына географиялық  талдау жасау кеңінен дами түсті. Осындай проблемалық зерттеу географияның құрылымдық бағытымен, аумақтық жоспарымен және табиғатты болжаумен тығыз байланыста болады. Проблемалық бағдарлау Елтанудың әдістемелік маңыздылығы мен дамуына кең мүмкіндік береді, сонымен қатар оның әдістемелік базасының дамуына жағдай жасайды. База географияға жүйелік әдіс енгізумен тығыз байланыста болады және зерттелетін проблеманы ғаламдық деңгейде қарауын қадағалайды. Елтанудың өзара байланысын дүниежүзілік шаруашылық географиясымен тығыз байланыстырып, оған болжамдық бағыт береді. Қазіргі кезде Елтану 2 салаға бөлінеді: 1) ақпараттық Елтанудың міндеті – елдер мен аудандарға байланысты мәліметтерді жүйелеу; 2) ғылыми Елтану – географиялык синтезге сүйене отырып, әлемнің географиялык бейнесін қалыптастырады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Елтірі

**Елтірі**–– туғаннан кейін 2 – 3 күн ішінде сойылған қозы терісі. Елтірі қойдың қаракөл, соколов, решетилов сияқты арнайы тұқымдарының қозыларынан ғана алынады. Ең сапалы және көп өндірілетіні – қаракөл елтірісі. Сондықтан Елтіріні қаракөл деп те атайды. Енесі буаздығының 135 – 140 күндері, мерзімінен бұрын, шала туған қозының Елтірісі қаракүлше, жылбысқы деп аталады және жоғары бағаланады. Елтірінің шелі жұқа әрі берік. Осыған байланысты Елтіріден тігілген киім жеңіл болады, ұзақ киіледі. Елтірінің сапасы мен құндылығы түсіне, түгінің бұйралығына, мөлшеріне байланысты. Түсі көбінесе қара (мөлдір қарадан солғын қараға дейін), көк (ашық көктен қара көкке дейін), кейде сұр, қоңыр, қызғылт, ақ болады. Елтірінің толқын бұйралысы жоғары бағаланады. Елтірі бұйра гүлінің жалпақтығына қарай ұсақ бұйра гүлді (ені 4,5 мм-ге дейін), орташа бұйра гүлді (ені 4,5 – 7 мм), ірі бұйра гүлді (7 мм-ден артық) болып бөлінеді. Орташа бұйра гүлді Елтірі жоғары бағаланады. Елтірі өндірумен Түркістан, Қызылорда, Жамбыл, Батыс Қазақстан, Маңғыстау облыстарының қой ш-тары айналысады. Елтіріден бөрік, ішік, т.б. тігіледі, жаға жасалады. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғат
Елшілік

**Елшілік** — бір мемлекеттің екінші мемлекеттегі елшісі басқаратын дипломатиялық өкілдігі. Елшілік құрамына елшіден басқа ресми дипломатиялық қызметкерлер және қызметшілер енеді. Елшілікті төтенше және толық құқылы елші басқарады. 

Елші – хаттамалық қатынас бойынша ең жоғарғы дәрежедегі дипломатиялық өкілдіктің басшысы. Елші мемлекеттердің өзара келісімімен тағайындалады. Ол тағайындалмас бұрын мына сатылардан өтеді: 
#агреман сұрау;
#қызметке тағайындалуы;
#тағайындалған елге келуі;
#сенім граммотасы тапсырылған соң қызметке ресми түрде кірісуі.

### Елшінің негізгі міндеттері:
#Өзін аккредиттеуші мемлекетпен оның азаматтарының мүддесін қорғау;
#Өзі орныққан ел өкіметімен келіссөздер жүргізу;
#Аккредиттеуші мемлекет пен өзі орныққан мемлекет арасында өзара достық қарым-қатынасты дамыту;
#Елші акккредиттеуші елдің атынан сөйлейді.

Елшілік  қызметкерлерінің пайдалана алатын белгілі бір жеңілдіктері бар. Мысалы: жеке басына, тұрғын үйіне қол тигізбеу, кедендік жеңілдік, мемлекет ішінде еркін жүру құқы.
Елшілік ұстау шығыны әр мемлекеттің өз мойынында. Бүгінде әлемнің 30-ға жуық елінде Қазақстанның елшілігі бар, 40-тан астам елдің елшіліктері Қазақстанда жұмыс істейді.

## Тағы қараңыз
Қазақстанның дипломатиялық өкілдіктерінің тізімі

Санат:Дипломатия
Санат:Халықаралық құқық

be-x-old:Амбасада
Елші

**Елші** () – бір мемлекеттің екінші бір мемлекеттегі өкілетті дипломатиялық өкілдігінің басшысы. Елшіге, әдетте, жоғары дәрежелі диплом. қызметкер тағайындалады. Төтенше және өкілетті елші, төтенше және өкілетті уәкіл, уақытша сеніп тапсырылған өкіл болып бөлінеді. Қазақстан Республикасының
төтенше және Өкілетті Елшісі, барған
елдегі Қазақстан Республикасының
өкілетті өкілі болып табылады..
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Елшібек қорымы

**Елшібек қорымы** – қола дәуірінен сақталған зираттар, Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Шет ауданы Киікті темір жол стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км, Үшқызыл тауынан оңтүстікке қарай 2,5-3 км жерде орналасқан.

## Сипаты
1957 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) зерттеген.
Қорымнан қола дәуірінің 120 қоршауы, ертедегі темір дәуірінің бір «мұртты» обасы және Түркі қағандығы кезеңінің үш қоршауы кездеседі. Қоршаудың біреуінің шығыс жағында тас мүсін бар. Қола дәуірінің қоршаулары, негізінен, төртбұрышты, шаршы және дөңгелек пішінді, қырынан көмілген гранит тастардан құралған. Олардың ішіне бір немесе бірнеше тас жәшіктер салынған. Кейбіреуінде жәшік сыртындағы қоршау жұмыр тастардан қаланған. Қорымнан қола дәуірінің төрт қоршауы және ерте темір ғасырының «мұртты» обасы қазылып зерттелді. Қоршаулар ішінен 9 тас жәшік қабір ашылып, ішіндегі мәйіттердің көбі ертеде ұрланғандығы белгілі болды. Мәйіттер сол қалпы немесе отқа өртеп қою салттарымен жерленген.
Бұзылмаған және жартылай ұрланған қабірлерден геометриялық өрнектер салынған, пішімі қола дәуірінің әр кезеңіне тән 5 бүтін, 2 сынық қыш ыдыс, тас, қола моншақтар, жоғары басын тесіп, тұмар етіп таққан екі бақайшық, жыртқыш аңдардың тістері табылды. Осы заттарға қарап Елшібек қорымына адамдардың қола дәуірінің ерте кезеңінен бастап соңына дейін жерленгенін байқауға болады.
Елшібек қорымы «мұртты» үш обадан (диаметрі 12 м) және таға бейнелі мұрттардан (ұзындығының сол жағы 40 м, оң жағы 34 м) тұрады. Зерттеу барысында үлкен оба астындағы ұзынша шұңқыр көр ішінен ұзындығы 180 см-ге жуық, басы солтүстік-батысқа қаратып жерленген ер адамның сүйегі, шығыс обадағы тастар астынан өрнегі жоқ сопақша қыш ыдыс, ал ең кіші батыс обадан баланың аяқ сүйектері табылды. «Мұртты» оба мерзімі жағынан б.з.б. V-III ғасырларға жатады.
Елшібек қорымы – *қола* дәуірі және ерте *темір* ғасырлары кезінде Сарыарқаны мекендеген тайпалардың оңтүстік-шығыс шекарасындағы ең ірі зираттарының бірі. Ол осы кезеңдерде адамдардың тек шаруаға жайлы Нұра, Сарысу өзендерінің бойын ғана емес, біртіндеп Бетпақдалаға дейінгі жерлерді игергенінің айғағы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қола дәуірі
Емхана

thumb|Екібастұздағы №2 емхана
**Емхана** ( – қала және клиника) – науқас адам келіп-кетіп емделетін және үйінде сырқаттанып қалған адамдарға медициналық көмек көрсететін, сондай-ақ, аурудың алдын алу шараларын жүргізетін мекеме. Емханада рентген, физиотерапия кабинеттері және басқа да арнайы кабинеттер мен лабораториялар болады.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Ембімұнай

**Ембімұнай**– Қазақстандағы тұңғыш мұнай өндіру кәсіпорны. 20 ғ-дың 20-жылдарының басында Ембінің мұнай кендерін игеру және пайдалану мақсатында Жайық – Ембі аймағы мұнай өнеркәсібінің басқармасы болып құрылды. Кейін бұл кәсіпорын Ембімұнай тресі (1924), 50-жылдардың

**Эмбанефть** - СССР Мұнай өнеркәсібі министрлігінің кәсіпорны. Негізі өндіретін өнім мұнай мен газ. Құрамындағы үлкен кен орындары: Орал-Ембі, Мақат, Доссор. Іздестіру жұмыстарының нәтижесінде мұнай мен газдың 7 кен орны ашылғанды. Кәсіпорыннан 45 адам ҚазССР еңбек сіңірген мұнай және газ өнеркәсібі қызметкері атағына ие болды.

## Дереккөздер

Санат:Кәсіпорындар
Емтихан

**Емтихан** — шәкірттер білімін тексеру тәсілдерінің бірі. Алғаш рет орта ғасырларда Еуропа университеттерінде қолданылған. Ресейде тұңғыш рет Глюктің мектебі (1703, Мәскеу) мен Санкт-Петербург Ғылым Академиясы жанындағы гимназияда (1726) шәкірттерден емтихан қабылданды. 1786 ж. халық училищелерінде көпшілік алдында емтихан тапсыру (қыста, жазда) тәртібі енгізілді. 1837 ж. «Уезд училищелері мен гимназияларындағы сынақ ережелеріне» сәйкес оқушылардың білімін бағалауда 5 балдық жүйе және емтихан билеттері іске асырылды. 

Қазақстанда емтихан қабылдау алғаш рет Алтынсарин мектептерінде (жылына 2 рет) қолданылды. 1966–67жж. оқу жылынан бері мектептерде сыныптан сыныпқа көшіру емтихандары өткізілетін болды. Осы тәртіп Қазақстан мектептерінде әлі күнге дейін сақталуда. Кәсіптік-техникалық училищені бітірушілерге алған мамандығы бойынша белгілі бір разряд беріледі. Көптеген жоғары және арнаулы орта оқу орындарында мемлекеттік емтихан орнына негізгі пән бойынша диплом жұмысы қорғалады. Қазіргі кезде оқу орындарына қабылдау емтихандары компьютерлік техниканың көмегі арқылы тестік тәсілмен жүргізіледі. 

Ал аспирантураға түсушілер кандидаттық емтихан (кандидаттық минимум) тапсырады. Оқу орындарының бағдарына сай емтихан тапсыру тәртібін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі белгілейді.

## Сыртқы сілтемелер
http://ru.wikipedia.org/wiki/Экзамен

## Дереккөздер</span>


Санат:Білім