open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ортағасырлардағы жорықтар мен соғыстар уақыты

Ерте орта ғасырда соғыс – жеңімпазды байытатын болғандықтан, пайдалы іс саналды. Кезінде, рыцарьлар тек жер иеленушілерін ғана емес, қала тұрғындарын, шаруаларды, кейде тіпті монастырьларды да тонайтын. 10 – ғасырдың соңынан бастап, шіркеу соғысты өзгеше түсіндірді. Соғыс зұлымдық пен күнә саналып, ол тек Құдай жолында жүргізілсе ғана әділ деп тәпсірленді. Сол себепті, ортағасырларда діни соғыстар көп болды.
## Крест жорықтары
thumb|left|200px|кресшілердің Иерусалимді қоршауы

Бұл адамзат тарихындағы ұлы діни соғыстар болып саналады. 7 – ғасырларда ислам діні көркейіп, ал христиан діні дағдарысқа ұшыраған болатын. Шығыста ислам үктемдігінің артуын қаламаған христиандықтар крест жорықтарын ұйымдастырады. Негізгі мақсаты - Палестинадағы мұсылмандар қол астындағы христиан дінінің қасиетті жерлерін азат ету және Иисус Христостың табытын қайтару. Тағы бір мақсаты – көпқұдайлылар мен дінсіздерді католик дініне кіргізу болатын. 

Крест жорықтары 1096 – 1270 жылдарда өтті. Крест жорықтары 8 жорықтан тұрады. Оған католик дінін ұстанатын барлық Еуропа қатысты. Атап айтсақ, жорықтарға кедей шаруалар, рыцарьлар, феодалдар, корольдер, тіпті балалар да қатысты. Бұл жорықтарда көптеген әскерлер Палестинаға барар жолда қайтыс болды. Оның себептері, аштық пен судың болмауы. Сондай – ақ, христиандықтар Шығыстың географиялық жағдайларынан мүлдем беймәлім болды. Палестинаға барар жолда аман қалғандарды түріктермен және арабтармен болатын қатыгез шайқастар күтіп тұрды. Христиандар Иерусалимді бірнеше рет жаулап алса да, мұсылмандар оны қайтарып тұрды. 
## Қызықты ақпарат
Крест жорығының сәтсіздіктері түсінік беруді талап етті. Сол кезде, әскерлер өздерін күнәға батырғандықтан, енді тек олардың балалары ғана Иерусалимді азат ете алады деген идея туындады. 1212 жылы мыңдаған балалар жорыққа шығып, жол ауыртпалығын көтере алмай қырылып қалды.
## Жүзжылдық соғыс

Тарихтағы ең ұзақ соғыс Ортағасыр дәуірімен байланысты. Бұл Англия мен Франция арасындағы соғыс болды. Ұрпақтары үзіліп – созылып 116 жылға (1337 – 1453жж.) созылғандықтан, бұл соғысты жүзжылдық деп атады. Соғыс ауыспалы жетістіктермен негізінен, француз территориясында жүргізілді. Ағылшындар жеңіске бір адым қалып, Франция үшін сын сағаты туындаған сәтте француздар Жанна д’Арк есімді бойжеткен шаруа қызының маңына топтасты. Корольдің рұқсатымен ол азат ету соғысының басшысы болып тағайындалды. Жанна басқарған әскердің жетістігі соғыс барысының күрт өзгеруіне әкеліп, ағылшындар Франциядан түре қуылды.
## Дереккөздер
*Әлемдік тарих,"Балалар энциклопедиясы Росмэн",Мәскеу 2012,ISBN 978-5-353-06037-6, УДК 087.5, ББК 63,3(0)

Санат:тарих
Тайшық Сұлтан

**ТАЙШЫҚ С¥ЛТАН** (т.-ө. ж. белгі-сіз)—19 ғ-дың 30—40 ж. Қазақстанда бопған феод.-монархиялық қозғалыс-тың жетекшісі. Кенесары Қасымовтың баласы. Әкесінің хандық өкіметті қайта жаңғырту бағытын қызу қол-даган. Ңазақ жүздері ішінде әлеумет-тік қолдау таппаған Т. с. Қоқан хандығына қызмет еткен. Ол Оңт. Қазақстан және Қырғызстан еңбекшілерінің 1858 ж. Қоқан феодалдары езгісіне қарсы көгерілісін басуға белсене қа-тысьш, Қоқан әскерінің арнайы отря-дын басқарған. 1861 жылы шекаралық аймақтарда қазақ руларының бірі -Қоқанд жағында, бірі - Ресей жағында қақтығысуда болады. Сондай бір қақтығыста Тайшық сұлтан Қоқандтың үш қолбасшысының бірі Бектібай батырды өлтіріп, өзін Телқожа батыр ауыр жаралап, сол жарадан Тайшық қайтыс болады.

## Әдебиет
Қазаң ССР тарихы, 1-т., А., 1957.

## Дереккөздер
Такиндер партиясы

**Такиндер партиясы**(такиндер — мырзалар, қожалар), Добама Аси-айоп (свзбе-соз — «Біздің Бирма» ассоцпациясы) — 20 ғ-дыц 30 жылда-рьшдағы бирма саяси ұйымы. 1930 ж. негізі қаланған. 30 жылдардьщ 2-жартысында Т. п. жалпы ұлттық кө-лемдө патриоттық және рев.-демокр. элементтерді, әсіресе жастарды бірік-тіріп, елді отаршылардан азат ету, прогресшіл демокр. реформалар жүр-гізу жолында күрескен Бирманың же-текші саяси ұйымына айналды. Т. п. 1938—39 ж. бұқараның ірі антиимпе-риалистік қозгалысына белсене қатыс-ты, шаруалар мен жұмысшылардың кәсіподақ орталығын құрды. 30 жыл-дардың аяғында Т. п-нда солшыл ра-дикалдық және марксистік элемент-тердің ықпалы күшейді. Олар халық-рев. партиясын (1939—40), компартпя-ны (1939) ұйымдастыруға қатысты. 1939 жылдың аяғынан Т. п-ның бас-шысы Аун Сан болды. 1940 ж. жазда Т. п. іс жүзінде ыдырап, оның  мүшелері түрлі құпия ұйымдарға кірді.

## Дереккөздер
Такси

нобай|
**Такси** (, ), таксомотор — жүрілген жолға таксометрдің көрсетуі бойынша ақы ұстап, жолаушылар және жүк тасымалдауға арналған автокөлік. Алғашқы такси 1903 ж. Лондонда, ал 1907 ж. Петербургте пайда болды. Такси ретінде жеңіл, жүк және жүк пен жолаушылар тасымалдайтын автомобильдермен қатар арнайы (яғни жүк қойылатын орны бар, белдіктермен жабдықталған т. б.) жасалған автомобильдер де пайдаланылады. Белгілі маршрут бойынша белгіленген уақыт аралығыпда қатынас жасап отыратын такси маршрутты такси деп аталады.

## Бояу
Кейбір елдерде таксилер жолда ерекше болу үшін әдетте белгілі бір түске боялады.
* Қазақстан: Ақ;
* Лондон - Қара;
* Нью-Йорк - диспетчерлермен жұмыс істемейтін және жолда тоқтауға болатын барлық таксилер үшін сары;
* Польша - барлық түстерді пайдалануға болады;
* Нидерланд - Қара және сары, мысал: Роттердамдағы такси;
* Гонконг - қызыл

Санат:Қоғамдық көлік
Тақтастық

**Тақтастық**— соқңанда тау жы-ныстарының бөлгілі жазыңтыңқа параллель, бір шама оңай жарылу қабілеті. Мұндай анизотропия—динамоме-таморфизмге байланысты. Т. — бір кезде болган қозгалыстардың тау жыныстарында сақталган таңбасы. Пайда болу тегіне қарай Т. бастапқы және кейінгі болып ажыратылады. Бастапқы Т. шөгінді жиылу немесе диа-генезге, кейінгісі тау жыныстарының метаморфизміне байланысты пайда болған. Қамтитын аумагына қарай Т. аймақтық және жергілікті болып бө-лінеді. Т. көбіне тау жыныстарының қатпарлықтарга жиырылуы кезінде пайда болады және қатпарлықтардың осьтік жазықтықтарына субпараллель орналасады.

 
## Дереккөздер
Таксометр

**ТАКСОМЕТР** (лат. іахо—ңұнын анық-таймын және ...метр) — таксидің жұ-мысын есепке алып отыратын және белгіленген тарифке сәйкес жүрілген шолға төленетін ақыны көрсететін при-бор. Т. тісті редуктор арқылы беріліс ңорабының жетектелуші білігімен жалғастырылған роликті мех. санауыш түрінде болады. Автомобиль тоқтаған кезде Т. сағаттық механизммен іске қосылып, төленетін ақыны тұрған уақытына сәйкес есептейді. Т. тө-ленетін жол ақысынан басқа автомо-бильдің жалпы және ақы төленетін жолын (км есебімен), жолаушылар-мен қанша рет сапар жасалғанын, сондай-ақ бір жұмыс күнінде төленген ақының жалпы сомасын да көрсетіп отырады.

 
## Дереккөздер
Керіктер тұқымдасы

**Керіктер тұқымдасы (Gігаffidае)** тек қана Африкаға тән жануар. 

Олардың алдыңғы аяғы мен мойыны өте ұзын, басында терімен қапталған қысқа мүйізі болады. Екі түрі белгілі. 
* Бірінші — окапи (Оkрtа jоһпstопі) — Орталық Африканың ормандарында тіршілік етеді. Бұл аздап та болса мойыны мен аяғы қысқарақ жануар.
* Екінші — керік (Sігаffа саmеlеораг-(dаlіз) — Шығыс және Орталык Африканың саванналарында кездеседі. Мойны мен алдыңғы аяғы өте ұзын болады. Екеуі де ағаштардың, бұталардың жапырақтарымен, кейде шөппен қоректенеді.

## Тағы қараңыз
*Керік

## Дереккөздер

Санат:Керіктер
Тақта тастар

**Тақта тастар** — құраушы минералдары қатар-қатар орналасқан және жұқа пластинкаларға ажырайтын тау жынысы. 

Аймақтың метаморфизм әсерінен түзіледі, екі топқа ажыратылады. Метаморфизмге баяу шалынғандарын сазді, күшті шалынғандарын кристалдық Тақта тастар деп атайды. Сазды Тақта тастар сазды минералдардан, гидрослюдалардан құралады. Кристалдық Тақта тастар құрамындағы басым келген минералдарына қарай слюдалық (биотиттік, мусковиттік), амфиболдық, далашпаттық, кварцтық болып ажыратылады. Дала шпаттары мен кварц мөлшері артқанда кристалдық Тақта тастар гяейске, амфиболды Тақта тастар амфиболитке айналады. Сазды жане кристалдық Тақта тастар арасынан филлиттер, хлоритті және жасыл тасты Тақта тастар орын алады. Бұлар шөгінді және вулкандық жыныстардың тайызда метаморфизмге шалынуынан түзіледі. Сазды Тақта тастар бетон толтырмасы жабын плиталары, органикалық заттарға бай Тақта тастар энергетикалық отын ретінде қолданылады. Кристалдық Тақта тастар — құрылыс материалы және отқа төзімді шикізат. Сарыарқада, Солтүстік Қазақстанда, Алтайда кристалдық Тақта тастар мол. 

## Дереккөздер
Һади Тақташ

ТАҚТАШ Хади (лақап аты; шын аты-жөні — Хади Хайруллович Тақташев) (1. 1. 1901, қазіргі Морд. АССР, Торбеево ауд., — 8. 12. 1931, Қазан) — татар совет ақыны. 

Шығармалары 1918 жылдан бастап жарияланды. Т. алғаш туындыларында абстрактылы-романтикалық образға әуестенсе, 1923—24 жылдан реалистік поэзияға қадам басты. Оның «Ғасырлар және минуттар» (1924) поэмасы В. И. Лениннің қайғылы қазасына арналса, «Сыркыды ауылы» (1924), «Дауылдан соң» (1924) поэмалары мен «Кәмілген құралдар» (1924) драмасы, «Таң самалы» (1928—29, аяқталмаған) рома-ны рев. салтанатын, жаңа адамның қалыптасу корінісін суреттеді. «Махаббат тәубасы» (1927), «Алсу» (1929) поэмалары мен «Жоғалған сұлулық» (1928) драмасы жастар тәрбиесі про-блемасына арналды. Тақташ шығармалары көптеген тілдерге аударылды.

## Ш ы ғарма
Стихи, М., 1948; Стихотворения и поэмы, М., 1955.

## Әдебиет
Госман X., Тақташ поэзиясе, Қазан, 1953; История татарской советской литературы, М., 1965.
. 
## Дереккөздер
	

Санат:Татар ақындары
Андрей Павлович Кучкин

**Андрей Павлович** **Кучкин** (7 желтоқсан 1888 жыл, Белорет — 30 наурыз 1973 жыл, Мәскеу ) — кеңес тарихшысы. Тарих ғылымдарының докторы, профессор (1951). 1912 жылдан КОКП мүшесi. Кеңес өкіметі үшiн күреске және Азамат соғысына белсене қатысушы. 

1907-1916 жылдары Белорецк, Уфа, Вятка қалаларында жасырын рев. жұмыстар жүргiзген. Бiрнеше рет түрмеге түсiп, айдауда болған. 1917 жылы буржуазияшыл-демокр. революциядан кейін Вятка қалалық Советі мен РСДЖ (б) П Комитетiн ұйымдастырушылардың бiрi. «Ұлы Отан соғысы тарихының» редакциялық комиссиясының мүшесi. 2 рет Ленин орденiмен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1888 жылы туғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Тапирлар тұқымдасы

**Тапирлар тұқымдасының (Тарігidае)** алдыңғы аяғы төрт саусақты, артқы аяғы үш саусақты болатын ірі жануарлар жатады. 

Тапирлар тұқымдасының мұрны жоғарғы ерінімен бірігіп, қысқа тұмсыққа айналған. Терісі кысқа түбітпен жабылған, құйрығы қысқа болады. Қазір бұлардың бес түрі белгілі. Олардың төрт түрі Оңтүстік Америкада және бір түрі — Оңтүстік шығыс Азияда тіршілік етеді. Батпақты тоғайларды мекендейді. Тапирлар су жағасындағы, судағы су өсімдіктерімен қоректенеді. Іңір немесе түн жануары.
## Галерея

Сурет:Heptodon posticus.jpg|*[[Гептодон]]* 
Сурет:Protapirus.jpg| *[[Protapirus]]* 

## Дереккөздер


Санат:Тақтұяқтылар
Иосиф Моисеевич Толчанов

**Толчанов Иосиф Моисеевич** (11.5.1891 жылы туған, Мәскеу)- совет актері,режиссер,профессор (1946), КСРО халық әртісі (1962). 1911-1914 жылы Льеж университетінде оқыды. Оқт. революциясынан кейін Мәскеудегі Б.Е.Захава және Ю.А.Завадский жетекшілік еткен Мамонов студиясында драмалық өнер бойынша сабақ алды. Е.Б.Вахтанговтың шәкірті. 1918 жылы Вахтангов студиясына, 1921 жылы Вахтангов атындағы театр труппасына қабылданды. Рольдері: Нюнин (Чеховтың « Үйлену тойында»), Пино (Виртаның «Шарасыздар шайқасында») т.б. 1920 жылдан пед. қызметпен және режиссурамен шұғылданды. Киноға түскен. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1950). Ленин орденімен және Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Зеркүл Дүйсен Күдербекова

**Күдербекова Зеркүл Дуйсен қызы** (07. 03. 1922 жылы туған, Жамбыл облысы, Свердловск ауданы, «Еңбек» к-зы —  1993) — «Жетiсу» аяқ киім фирмасының еңбек озаты, Соц. Еңбек Epi (1960), 1953 жылдан КОКП мүшесi. Күдербекова еңбек жолын 1938 жылы Алматының № 1 аяқ киім фабрикасында бастады. 1953 жылы смена шеберi, 1963 жылы «Жетiсу» аяқ киім фирмасының учаске шеберi. Қаз. CCP-нің еңбек сiң. және өнеркас. қызметкері. КОКП 22-съезiнiң және Қазақстан КП 9-, 12-13-съездерiнің делегаты. Сов. Одағының орден 
және медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1922 жылы туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Дәркүл Күйікова

**Күйікова Дәркүл** (15. 05. 1919 жылы туған, қазіргі Ош облысы - 1997) — қырғыз совет актрисасы, КСРО халық артисі (1967). 1944 жылдан КОКП мүшесі. Сахналық жолын 1936 жылы Қырғыздың Балалар мен жасөспірімдер театрынан бастады. 1941 жылдан Қырғыз драма театрының актрисасы. Рольдері:Айғаныш (Жантөшевтің «Құрмабегінде»), Жаңыл (Мәліков пен Құттыбаевтің осы аттас пьесасында ), Кабаниха (А. Островскийдің «Найзағайында») т. б. 1955 жылдан киноға түскен. 8-сайланған Қырғыз Жоғарғы Советінің депутаты. Қырғыз КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1968). Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1919 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қырғызстан актерлері
Байрон (мағына)

**Байрон**:

## Ағылшын әулетесімі
Нормандтық текті ағылшын әулелетесімі. Белгілі иелері:
* **[[Джордж Байрон]]** (1788—1824) — ағылшын ақыны, романтизм бағытының көрнекті өкілі, 6-шы барон Байрон, лорд. ХІХ ғасырдағы еуропа әдебиетінің көрнекті өкілі. 
* Дэвид Байрон (1947—1985) — британдық музыкант, «Uriah Heep» рок-топтың мүшесі.
* Кэри Байрон ( 1974 т.ж.) — американдық суретші және тележүргізуші.
* Кэтлин Байрон (1921—2009) — британ актриса.
* Один Байрон (1984 т.ж.) — американдық және ресейлік актёр.

## География
* Байрон -  Мэн штатының Оксфорд округіне жататын АҚШ қаласы.
* Байрон -  Миннесота штатының Olmsted округіне жататын АҚШ қаласы.
* Байрон - Небраска штатының Thayer округіне жататын АҚШ қаласы.
* Байрон -  Оклахома штатының Alfalfa округіне жататын АҚШ қаласы.
* Байрон —  Мичиган штатының Shiawassee округіне жататын АҚШ қаласы.
* Байрон — АҚШ-тың Вайоминг штатындағы Биг-Хорн аймығының қаласы.
* Байрон мүйісі — Аустралияның ең қиыр шығыс шеті.
Александр Митрофанович Терпигорев

**Терпигорев Александр Митрофанович** (9(21).11.1873, Тамбов-8.11.1959, Мәскеу)- тау-кен ісі саласындағы совет ғалымы, тех. ғылми докторы(1934), профессор (1906). КСРО ғылым академиясының академигі (1935), РКФСР-дің еңбек сің ғылым қайраткері (1934). Петербург тау-кен институтын бітірген соң (1897), тау-кен өндірісінде басшы қызметтерде болды. 1922 жылдан Мәскеу тау-кен институтында (профессор,1933-1936 жылдары директор) және КСРО ғылым академиясының Тау-кен ісі институтында (1938 жылдан) қызмет істеді. Оның ғылми еңбектері көмір кен орындарын пайдалануды зерттеу, тау-кен өнеркәсібін механикаландыру т.б мәселелерге арналған. КСРО Мемлекет сыйғылының лауреаты (1943). 3 рет Ленин орденімен, 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 11 том
Қаратай Бекемұлы Бержанов

Бержанов Қаратай Бекемұлы (20.12.1924  жылы дүниеге келген, Батыс Қазақстан облысы  қазіргі Ақжайық ауданы Сайқұдық ауылы – 23.02.1975 , Алматы қаласы ) – педагогика  ғылымының докторы (1966 ) профессор (1967 ). ҚазПИ-ді (1947 , қазіргі ҚазҰПУ) және аспирантурасын (1950 ) бітірген. Осы институтта оқытушы, доцент (1947 -1955 ), Алматы  обкомында бөлім меңгерушісі (1955 -1957 ), Қазақ қыздар педагогикалық институтының профессоры, кафедра меңгерушісі (1957 -1961 ), ҚазПИ-де доцент(1961 -1967 ), ҚазМУ-да (1967 -1975 , қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады.  

## Дереккөздер
Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы. 1 том.

Санат:1924 жылы туғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Профессорлар
Ивистер

thumb|Молуккиялық ибисИвистер тұқымдасына (Threskiornithidae) үлкендіктері орташа, сыртқы пішіні жағынан жылқышыларға ұқсас құстар топтасады. Олар тұмсықтарының жіңішке, орақ тәрізді иіліп қарабайларда (Ріеgаdіs fаlсіnеllus) немесе тұмсықтарының ұшының күрек тәрізді жалпақ болып — қалбағай (Рlаtеlа Іеuсаrоdіа) келуімен сипатталады. Бұл көрсетілген екі түрдің екеуі де еліміздің оңтүстік бөлімінде қалың қамыстарда ұялайды. Бүгінде оның 14 туысы және 35 түрі анықталған, алайда бір түрі толығымен жойылып кеткен. 
## Дереккөздер

Санат: Омыртқалылар
Өзен үйректері

thumb|

**Өзен үйректеріне** () 80-ге жақын түрлер топтасады. Көпшілік түрінің жыныстық айырмасы бар. Еркегінің қанатының сыртында металдың жарқырауық түсіндей жалт-жұлт еткен түсі, артқы саусағының жіңішке тері жалпыншағы болады. Тұмсығы жіңішке және үсті көтеріңкі келеді.

Бұл тұқымдас тармағына: қоңыр үйрек (), сұр үйрек (), біз құйрық үйрек (А. асufа), ұсақ шәрегейлер () т.б. жатады. 

Бұл үйректер шөптесін, өсімдіктері мол суларды мекендейді. Қолайлы батпақты жерлерге де ұяларын салады. Шөбі жоқ терең суларға ұяламайды. Тайыз шөптесінді суларды мекен етіп, өсімдіктермен және су түбінің жануарларымен қоректенеді. Қорегінің көпшілігі өсімдік.
Ұяларын көбінде жерге және кейбір кезде ағаштарға, ондағы басқа құстардың ұяларына немесе ағаштың қуыстарына да салады. Қоңыр үйрек 6-14, сұр үйрек 7-13, бізтұмсық 6-12 жұмыртқа салады, жұмыртқа басу мерзімі 24-28 күн. Көбінесе бізде Каспий теңізінде қыстап шығады. Бұлардың кәсіптік маңызы үлкен. 
## Дереккөздер

Санат: Омыртқалылар
Санат:Өзен үйректері
Михаил Григорьевич Кучеров

**Кучеров Михаил Григорьевич** (22. 05. 1850, Полтава губ.  — 13 (26). 06. 1911, Санкт-Петербург) — орыс химик-органигi. 1871 жылы Санкт-Петербург егіншілік (1877 жылы орман шаруашылық) институтын бiтiрген және сонда 1910 жылға дейiн жұмыс істеген. Негiзгi ғылми еңбекте- pi қанбаған көмірсүтектерін зерттеуге арналған. 1881 жылы ацетилен және оның туындыларының гидраттану әдiсiн ашты (к,. Кучеров реакцuясы). Бұл реакцияның cipкe қышқылы, бутил спиртi және синтет. каучук өндiрiсiнде маңызы зор. 1875-1881 жылдары бромды винильдiң бромды сутек пен ацетиленге диссоциациялануын зерттеген. 1885 жылы Орыс физ.-хим. қоғамының сы"лығын алған.
## Дереккөздер


Санат:1850 жылы туғандар
Санат:1911 жылы қайтыс болғандар
Юрий Владимирович Толубеев

**Толубеев Юрий Владимирович**( 1.5.1906 жылы туған Ленинград қаласы)-совет актері, КСРО халық әртісі (1956), Соц.Еңбек Ері (1976). 1929 жылы Ленинградтың сахна өнері институтын бітірді. Оқып жүрген кезінен бастап театрда ойнай бастады. 1941 жылға дейін Ленинградтың әр түрлі театрларында қызмет етті. 1942 жылдан Ленинградтың академиялық драма театры труппасында актер. Басты рольдері: Дуанбасы (Гогольдің «Ревизор», Шекспирдің «Гамлет»), Вилли Ломен (А.Миллердің «Коммивояжер қазасында»).

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Этодин форт

## Фармакодинамикасы
**Этодин форт** индол туындатқыш қабынуға қарсы стероидты емес дәрі (ҚҚСП) болып табылады. Этодин форт басқа қабынуға қарсы стероидты емес дәрілерден тетрагидропираноиндол ядросының болуымен ерекшеленеді, қабынуға қарсы, ауыруды басушы және қызу түсіруші әсерін тигізеді. Этодолак қабыну аймағындағы простагландиндер синтезін тежейді әрі, осылайша, ауыру рецепторларының қабыну медиаторларына (гистаминге, серотонинге және кининдерге) сезімталдығын төмендетеді. Этодолак циклооксигеназа (ЦОГ-2) ферментін тежейді, сондай-ақ урикозуриялық белсенділік иеленеді.
## Қолданылуы
* остеоартроз, ревматоидтық артрит, анкилозирлеуші
спондилит кезіндегі ауыру синдромы
* жарақаттанудан кейінгі ауыру синдромы
## Қолдануға болмайтын жағдайлар
* этодолакқа немесе препараттың құрамдас бөліктеріне асқын сезімталдық
* асқазанның және он екі елі ішектің өршу сатысындағы ойық жаралы ауруы
* асқазан-ішектік қан кетулер
* 18 жасқа дейінгі балалық және жасөспірімдік кезең
* жүктілік және лактация кезеңі 
## Дереккөздер

Санат:Дәрілік заттар
Бұлдырақ тұқымдасы

thumb| **Бұлдырақ тұқымдасы** (Теtrаоnіdае) солтүстік және қоңыржай аймақтарда кездеседі. Қары көп және суық жерлерде мекендеулеріне байланысты, олар көпшілігінде ағаштарда тіршілік етеді. Қысты күні қатып тұрған бұтақтардан мықтап ұстайтын саусақтарында мүйізді қатты тісшелері болады. Балақтары азды-көпті қауырсынды. Тепкілері жоқ. Танауы қауырсындармен жабылған.
Тундрада, тайгада және Сібірдің ағашты даласында ақ кекілік (Lаgорus Іаdорus) деген түрі тіршілік етеді. Оның үлкендігі көгершіндей (салмағы 500—850 г), жазда қоңыр-қызғылт, ал қыста ақ түсті болады. Олар мүкті батбақтарда, қалың бұталарда мекендейді. Жемістермен, дәндермен, насекомдармен, ал қыста тек қана тал және
қайыңның бүрлерімен қоректенеді. Қатты қоректерін ұсақтау үшін майда тастарды жұтады. Ұяларын жерге салады. Ұяларында 6-16 жұмыртқа болады. Инкубация мерзімі 23 күнге созылады. Кәсіптік құс. Арктикалық тундрада —  тундра кекілігі (Lаgорus tutus) деген түрі  кездеседі. 
Бұлдырық (Lururus tеtriх) үй тауығының үлкендігіндей болады. Еркегі қара түсті, ұрғашысы қоңыр-қызғылт болады. Бізде бұлар ағашты және ағашты далалы жерлерде мекендейді. Бұлдырықтар — бұталы, маңайында ашық жерлері бар тоғайларда көбірек кездеседі. Бұлдырық қыста жерге қонақтап, күндіз ағаштың арасында болады. Жазда жерде тіршілік етеді. Ұясын жерге салады. Ұясында 4-12-ге дейін жұмыртқасы болады. Оны 23 күн басып, балапан шығарады. Балапанына тек қана ұрғашысы қамқорлық етеді. Күзге қарай топтанып жайылады.
Жазда көк өсімдіктермен, жемістермен және насекомдар-мен қоректенеді. Бұлдырықтар күзде ағашы жоқ даладада кездеседі. Қоректік затпен бірге ұсақ тастарды да жұтады. Бұлдырық қар түскен соң негізінен қайыңның және
басқа өсімдіктердің жемісімен, бүршіктерімен қоректенеді. 
Бұлдырықтардың жұтқан ұсақ тастарының маңызы үлкен. Жас бұлдырықтар ұсақ тастарды, өзінің бірінші тіршілік ете бастаған күнінен бастап, теріп жей бастайды. Жыл мерзімінің өзгеруіне байланысты, бұлдырықтардың қарнындағы тастардың саны да өзгеріп отырады (15 г). Қыстың аяғында қарнындағы ұсақ тастардың да саны азаяды. Қыстың аяқ кезінде тастар үйкеліп мүжілудің, қимен бірге түсіп қалудың нәтижесінде ол азайып кетеді. Бұлдырықтардың құс аулау кәсібіндегі маңызы үлкен.
Меңіреу құрлар бұл тұқымдастың ішіндегі ең ірісі. Бізде кәдімгі меңіреу құр (Теtrао urоgаllus) көбірек тараған. Еркегінің салмағы 3-5,5 кг, ұрғашысының салмағы — 2-3,5 кг
болады.
Меңіреу құр — құс аулау кәсібінде маңызды орын алады.
Шұбар құр (Теіrаstеs bоnаsіа) — құр тұқымдастарының ең ұсағы, салмағы 400 г
болады. Шұбар құр — ағашты жердің тұрақты құсы.
Шұбар құрлар ұяларын бұталардың түбінде шұңқырлап салып, құрғақ шөптер, жапырақтар төсейді. Ұяларында 6-14 жұмыртқалары болады, оны басу мерзімі үш аптаға созылады. Балапандары жұмыртқадан шыққаннан соң бірнеше сағаттан кейін анасының артынан ілесіп кетеді. Еркектері ұя салу, балапандарын тәрбиелеуге
қатыспайды.
Шұбар құр негізінен өсімдік тектес заттармен қоректенеді. Жазда өсімдіктің жас сабақтарымен, жемістерімен және бунақ денелілермен қоректенеді. Бұл кезде қоректерін жерден теріп жейді, ал қыста емен мен қайың бүрлерін жейді. 
## Дереккөздер

Санат: Омыртқалылар
Флунол

## Халықаралық патенттелмеген атауы
Флуконазол
## Фармакодинамикасы
Флунол – триазольді зеңдерге қарсы дәрілік зат, зең жарғақшасындағы эргостерол синтезін іріктеп тежегіш болып табылады. Жасуша жарғақшасының өткізгіштігін жоғарылатады, оның өсуін және репликациясын бұзады. Фармакологиялық әсері - фунгицидті. Цитохром Р450 тәуелді зең ферменттеріне жоғары арнайы әсер көрсетеді. Андрогенге қарсы белсенділігі жоқ. Флуконазолмен 28 күн тәулігіне 50 мг дозада емдеу ер адамдардың қандағы тестостерон концентрациясына немесе бала көтеретін жастағы әйел адамдардың стероидты концентрациясына әсер етпеген. Флунол 100 Candida spp., Cryptococcus neoformans, Coccidiodes immitis, Microsporum spp., Trichophyton spp., Blastomyces dermatitidis, Histoplasma capsulatum туындаған беткейлік және жүйелі зеңдік жұқпаларға әсер етеді.
## Қолданылуы
* орофарингеальді кандидозда
* жедел және қайталанбалы вагиналды кандидозда
* кандидозды баланитте
* жүйелі кандидозда, кандидемияны қоса алғандағы, диссеминирленген кандидозда және инвазивті кандидоз түрінің басқа формаларында
* несеп шығару жолдарының зеңдік жұқпаларында, кандидурияда, перитонитте
* криптококкозда, криптококкты менингит пен басқа орындардағы жұқпаларды қоса алғандағы (өкпенің, терінің)
* тері микоздарында - аяқ-табан, тегіс тері, бұтаралық трихофитияларында, кебек тәрізді теміреткіде және Candida түрлерінен туындаған тері жұқпаларында
* онихомикозда
* қатерлі ісігі бар емделушілерді химиялық немесе сәулемен емдеудегі кандидозды жұқпада.
## Қолдануға болмайтын жағдайлар
* флуконазол немесе басқа да азолды қосылыстарға асқын сезімталдылықта
* терфенадин немесе астемизол және QT аралығын ұзартатын басқа да
препараттармен бір мезгілде бірге қолдануға
* цизапридпен бір мезгілде қабылдағанда
* тұқым қуалайтын лактозаны көтере алмаушылықта, Lapp-лактаза ферменттері тапшылығында, глюкоза-галактоза мальабсорбциясында
* жүктілік және лактация кезеңінде
* тұқым қуалайтын лактозаны көтере алмаушылықта, Lapp-лактаза ферменттері тапшылығында, глюкоза-галактоза мальабсорбциясында
* жүктілік және лактация кезеңінде
* балалар мен 18 жасқа дейінгі жасөспірімдік жаста 
## Дереккөздер

Санат:Дәрілік заттар
Мұнтазқұстар тұқымдасы

**Мұнтазқұстар тұқымдасы** () — Татреңтәрізділер отрядының () жақсы жүзіп және сүңги алатын, солтүстік теңіздердің мұхит құстары. 

Үлкендігі үйректей, одан кішірек те түрлері кездеседі. Бұлардың денесі ұзынша, мойны қысқарақ әрі айқындалмаған. Саусақтары үнемі үшеу. Олар құйрығына қарай кейін орналасқан. Олардың қанаттары қысқа, денесіне тығыз жабысып жатады. Тұмсығының формасы түрліше болады. Қауырсыны өте тығыз орналасқан. Бір ғана тұқымдасы бар (Аlсіdае). Бізде төменде көрсетілген түрлері кездеседі.

*[[Балтатұмсық]]* (): — тұмсығының үсті көтеріңкі және екі жақ бүйірінен қысыңқы келеді. Көбінесе Тынық мұхиттың солтүстік жағалауын (Fratercula corniculata) мекен етеді. Кейде Жаӊа Жердің және Мурманскінің жағалауында Арктикалық балтатұмсық () кездеседі. Биік тасты немесе түбі жұмсақ жағалауларда мекен етеді. Ұяларын індерден өздері қазып жасайды немесе тас арасындағы үңгірге салады.

*[[Мұнтазқұс]]* ( ) — үлкендігі кішігірім үйректердей болады, тұмсығы ұзынша, бірақ екі бүйірінен қысыңқы болмайды. Берингов, Охот, Жапон теңіздерінің және Арктика теңіздерінің аралдарын, жағалауларын чистиктердің төрт түрі мекен етеді. Ұяларын биік тасты жағалауларға, көбінесе үңгірлерге және індерге салады.

*[[Қайр]]* () —тұқымдастың ішіндегі үлкендері ірі үйректердей, тұмсығы ұзынша, үшкір болады. Денесінің үсті және басы қара-қоңыр, құрсақ жағы ақшыл түсті келеді. Тынық мұхиттың солтүстігіндегі теңіздердің жағалауында және солтүстік теңіздердің аралдарында, Мурманск жағалауында, Жаңа Жер, Франц-Иосиф жерінде қайрлардың екі түрі ұялайды. Ұяларын саларда жартасты жағалауларда топтанып жүреді. Жардың тақыр қуысына бір ғана жұмыртқа салады.

Бұл отрядқа жататын құстар жыл маусымының барлық кезеңінде де колониялы түрде тірішлік етеді. Әсіресе олар ұяларын саларда бірнеше жүздегені бір жерде мекендейді. Құстардың мұндай топтанған жерін “құс базары” деп атайды. Ұясын тік құздарға салады. Көпшілігінде қайрлар, балта тұмсықтылар, чистиктер, шағалалар ұяларын бір жерге салады. Бірақ “базардағы” құстардың көпшілігі қайрлар болады. Құстардың ең үлкен базарлары Жаңа Жердің батыс жағалауында және Франц-Иосиф жерінде кездеседі 

## Галерея

## Дереккөздер


Санат: Татреңтәрізділер
Ақезу мәрпі

**Ақезу мәрпі** (Сарғалдақтар туысы) - Қазақстандық 11 түрдің ішіндегі ең көп тараған түрі. Алтай, Тарбағатай, Жоңғар Алатауы, Тянь-Шянь тауларында кездеседі. Орман және субальпі шалғындықтарында, қылқанжапырақты және араклас ормандарда, өзен аңғарларында өседі. Қалың шілік құрайды. 2 м-лік сабағы қабырғалы, жай және түк басқан. Жапырағы өте ірі, саусақ салалы бөліктерге бөлінген. Гүлшоғыры қалың, көпгүлді, бұтақтанған. Гүлдері сұрғылт-күлгін, симметриясыз. Тостағаншасының түсі күлтенің түсіне ұқсас, 5 жапырақшадан тұрады. Желектерінің барлығы екеу. Аталықтары шексіз, гүлден көрінбейді немесе аспайды. Маусым-тамызда гүлдейді, шілдеден бастап жеміс береді. Улы, әртүрлі алкалоидтар бөледі. 
## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Алтай күнгелдісі

**Алтай күнгелдісі** (Сарғалдақтар тұқымдасы) - Қазақстандағы 5 түрдің ішіндегі ең көп тараған түрі. Орман алаңқайларында, бұта шіліктерінде, аласа тауларда өседі. Алтай, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шянь тауларында өседі. Көпжылдық, тік сабақты, биіктігі 100 см болатын, ашық-жасыл саусақ бөлімді жапырақтары бар. Гүлдері дара, кейде екі-үштен ірі, диаметрі 7 см, ашық қызғылт-сары түсті. Гүлсерігі екі қатар, тостағаншалары 20-ға дейін. Аталықтары мен аналықтарының саны көп. Аталық түсі қошқыл. Маусым-шілдеде гүлдейді. Шілде-тамызды пісіп жетіледі. Қазақстанның Алтайында гүлдердің қайнатпасы бауыр ауруынан (сары ауру) емдеуге қолданылады. Бағалы омарталық өсімдік. 
## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Жасыл күнгелді

Жасыл күнгелді (Сарғалдақтар тұқымдасы) Сырт көрінісі алтай күнгелдісіне түрге жақын, сабақ жапырақ гүлдерінің барынша ұсақ мөлшерімен ерекшеленеді. Басты ерекшелігі гүлдерінің нәзік бозғылт күлгін немесе көгілдірлеу түсті. Бұл түр тек альпі белдеуінің ылғалданған көгал жерлерінде, биік Алтай тауынан Батыс Тянь-Шаньға (Шығыс Қазақстан, Алматы, Оңтүстік Қазақстан облысы) дейін өседі. Гүлдеген күйінде өте тартымды, альпинистердің сүйікті гүлі, олар оны “альпі раушаны” деп атайды. 
## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Дөңгелек жемісті бөріқарақат

**Дөңгелек жемісті бөріқарақат** (Бөріқарақаттар тұқымдасы) - Қазақстандық сегіз түрдің ең көп тарағаны. Солтүстік Тянь-Шяньда, Жоңғар Алатауында, Тарбағатайда, Зайсанда кездеседі. Тауда, тастақты беткейлерде, өзен аңғарларында  кейде шілік құрап кездеседі. Бұта биіктігі 2 м, жас бұтақтары қызғылттау, екінші жылы сұр түске ауысады. жапырақтары бүтін, көкшіл, жұмыртқа пішінді, жиегі әлсіз тісшелермен. Сағағы тақтасынан екі есе қысқа, 3 см-ге дейін. Гүлдері сары түсті. Аналығы жалғыз, тостағаншасы, желектері, аталықтары алтыдан. Мамырда гүлдеп, тамызда піседі. Жемісі - шар тәрізді, күлгін қара, диаметрі 1 см-лік жидек. Жеміс құрамында қант, дәрумен, иілік заттар бар. Жақсы омарталық өсімдік, декоративті түр. Сусын, дәрі-дәрмек жасауда қолданылады. 

## Дереккөздер


Санат:Бөріқарақаттар
Санат:Қазақстан флорасы
Санидин

Санидин (грек. sanis – тақтай, жапырақ) – силикаттар класындағы дала шпаттары тобының (сілтілілерінің) минералы. Хим. Формуласы: (K, Na) [AlSi3O8]. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары друза, призма, жапырақ, минералдық агрегаттары түйірлі масса түрінде болады. Түссіз, мөлдір, кейде түсті, жымдастығы жетілген, қатт. Моос шкаласы бойынша 6-6,5; тығызд. 2550 – 2580 кг/м3. С.керамика өндірісінде пайдаланылады.

 
## Дереккөздер
Сантос Абад

САНТОС АБАД (дұрысырағы Абад Сантос; Abad Santos) Педро (1876,Сан-Фернандо, – 1944, сонда) – Филиппиндегі азаттық қозғалыстың қайтаркері. 1896 жылғы антииспандық қозғалысқа, кейін американ басқыншыларына қарсы соғысқа белсене қатысты. Адвокат болып жүрген кезінде шаруаларды помещиктердің зорлық-зомбылығынан қорғады. 1933 ж. жария Соц. партияны ұйымдастырып, оған басшылық жасады. 1938 ж. Соц. және Коммунистік партияларды жария жұмыс істейтін Филиппин коммунистік партиясы етіп біріктіруде көрнекті роль атқарды және оның вице-председателі болып сайланды. 1942-44 ж. Жапон түрмесінде отырды.

## Дереккөздер
Саньго

САНЬГО (үш патшалық) – Қытай тарихындағы кезең (220-265 немесе 220-280). Қытайдағы Хань империясы құлағаннан кейін онда үш патшалық (Вэй, У және Шу) құрылды. Солт. – Батыс және Орт. Қытай, Оңт. Қытайдың бір бөлігі мен казіргі Дунбэйдің оңт. бөлігі Вэй патшалығына, Оңт. және Оңт. – Шығ. Қытай У патшалығына, ал Оңт.-Бат. Қытай және ішінара Шэньси мен Хубэй пров-лары Шу патшалығына қарады. 263 ж. Шу патшалығы жойылып, Вэй патшалығына қосылды. 265 ж. Вэй патшалығында өкімет билігі қолбасшы Сыма Яньның қолына көшті. Ол 280 ж. У патшалығын да жаулап алды.

## Дереккөздер
Сапалиев

САПАЛИЕВ Иван Григорьевич (1912 ж. т., Шығ. Қазақстан. обл., Самар ауд., Московка с.) – Совет Одағының Батыры (16. 10. 1943). КОКП мүшесі. С. Ұлы Отан соғысы алдында Самар аудандағы Жұмба кен орнында жұмыс істеді. 1942 ж. Қызыл Армияға шақырылып, Москва, Воронеж, Курск, Новгород, Киев, Варшава түбінде жаумен щайқасқа қатысты. 322-атқыштар дивизиясы саперлар батальонындағы бөлімше командирі С. өз жауынгерлерімен Сейм ө-нде ерлік көрсетті. С. бастаған бір топ жауынгер жаудың борап тұрган оғына қарамастан Днепрден жүзіп өтті. Гитлершілерге тұтқиылдан шабуыл жасап, өз бөлімшелерінің өзеннен өтер жолын қорғады. Елге жеңіспен оралған С. он жыл Жұмба руднигінде еңбек етті. Ленин орденімен марапатталған, қазір пенсияда.
## Әдебиет
Совет Одағының қазақстандық Батырлары, 2-т., А., 1969, 213 - 14-б. 

## Дереккөздер
Шаймұхамбет Сапиев

**Шаймұхамбет Сапиев** (10. 9. 1926 ж.т., Талдықорған обл., Талдықорған ауданы, Шұбар ауылы — 1996) – Кеңес партия қайраткері. Социалистік Еңбек Ері (1966). 1948 жылдан КОКП мүшесі.

## Өмірбаян
Талдықорған зоотехникалық-мал дәрігерлік техникумын (1967), Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын (1958) бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты (1971).

1945 ж. Совет Армиясы қатарында болды.

1945 – 1949 ж. Шұбар сельсоветінің секретары,

1949 – 1952 ж. Талдықорған ауд. аткомының секретары.

1952 – 1960 ж. Талдықорған ауд. аткомы председателінің орынбасары. Талдықорған обл. аткомының бөлім меңгерушісі, Бөрлітөбе ауданы аткомының төрағасы.

1960 – 73ж. Андреев ауд. партия комитетінің 2-секретары, ауаткомының председателі, Андреев және Панфилов ауданы партия комитетінің 1-секретары.

1973 жылдан Талдықорған обл. партия комитетінің секретары.

Қазақстан Компартиясының 13-съезінде ОК-нің мүшелігіне сайланды.

Екі рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
	

Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Сапун

САПУН – механизм картерінің ішкі қуысын атмосферамен байланыстыратын құрылғы. Ол картердің ішкі кеңістігінде қысымның артуын болдырмауы себепті нығыз емес бөліктерінен майдың сығылып шығуынан, сондай-ақ  картердің ішіне щаң-тозаңның сорылуынан сақтандырады. С. арқылы өтетін ауаны тазарту үшін сүзгі қолданылады

## Дереккөздер
Қазақстандағы уран кені

**Қазақстандағы уран кені** Елімізде уранның  100 – ге  жуық  кен орындары барланған. Оның тең жартысы Солтүстік Қазақстан облысында орын алады. Ірі органогендік кен орындары Маңғыстау түбегінде кездеседі. *Барланған қоры (470 мың тонна) жағынан Қазақстан дүние жүзінде екінші орында. Қазақстан бүкіл ТМД елдерінің ішінде ең қуатты уран минералдық базасы бар ел қатарында. Қазақстан уран өндіруден дүние жүзі бойынша бірінші орында. Жылына 17800 тонна уран өндіріледі. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан уран кен орындары
Иван Густавович Кэбин

**Кэбин Иван Густавович** (11. 09. 1905, Ранну, қазіргі Эст. КСРО-ның Кохтла-Ярве ауд. — 25. 10. 1999, Тиллис) — сов. мемлекеті мен партия қайраткері. 1927 жылдан КОКП мүшесi. Шаруа семьясында туған. 1923 жылдан Ленинград облысының Гатчинск ауданында маусымды жұмыстарда iстедi. 1925- 1926 жылдары Ленинград сов.-партия мектебінде оқыды. 1927-1936 жылдары совет, партия жұмыстарындa болды. 1936-1938 жылдары Қызыл профессура институтында оқыды. 1939-1941 жылдары Губкин атынд. Mосквa мұнай институтының оқытушысы. 1941- 1947 жылдары Эстония К (б) П OК-нiң аппаратында iстедi. 1947-1948 жылдары Эстония К (б) П OH-нiң жанындағы Партия тарихы институтының директоры. 1948- 1950 жылдары Эстония КП OK-нiң секретары, 1950 жылдан оның 1-секретары. 5 рет Ленин орденімен және басқа орден, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1905 жылы туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Кэд Джек көтерілісі

**Кэд Джек көтерілісі** — Англиядағы (Кент. Суссекс, Эссекс, Суррей графиктарындағы) көтеріліс. 1450 жылы майдың аяғында басталды. Ipi феодалдардың қатігездігі, феод. анархияның күшеюі, салықтың ұлғаюы, жүз жылдық соғыста (1337-1453) ағылшылдардың француздардан жеңiлуi салдарынан шықты. Көтерiлiстің негiзгi күші орта және ұcaқ шаруалар болды. Оларға қол өнершiлер, ұсақ саудагерлер, жалдамалы жұмысшылар қосылды. Көтерiлiске Джек (дұрысы Джон) Кэд (Cade; көтерілiстiң аты осыдан шыққан) басшылық етті.  Ол 1451 жылдың басында соғыста қаза болды. Бірақ көтерiлісшiлердiң жеке отрядтары күресті 1454 жылға дейiн тоқтатқан жоқ. Дегенмен көтеріліс жаншылды. 
## Дереккөздер


Санат:Көтерілістер
Геморрагиялық диатез

**Геморрагиялық диатездер**:

1.  Гемофилия

2.  Тромбоцитопения

3.  Геморрагиялық васкулит

***Геморрагиялық диатез*** (қанталап қызару). Бұл аурулардың жалпы белгісі - қанауға бейімділік. Геморрагиялық диатездерге: *гемофилия*, *тромбоцитопениялық пурпура* (*Верльгоф ауруы*), геморрагиялық васкулит (*капилляротоксикоз*, Шенлейн-Генох ауруы) жатады .Бұл жағдайларға ортақ сипат — қанаққыштық. Таралуы бойынша қан ауруларының ішінде анемиялардан кейін 2-ші орында. Қан ағуды тоқтату - организмнің қорғаныс әсері. Бұл - өзара тығыз байланысты, әрі бірдей белсенділік алған 3 жақты (қантамырлық, тромбоцитарлык және коагуляция-плазмалық) әсердің қорытындысы. Тамыр жарақатынан соңғы қан тоқтатуды шартты 2 межеге (фаза) бөлуге болады — бірінші және екінші. Гемостаздың алғашқы межесінде тамыр қабаты мен тромбоциттер катысады. Тромбоциттер жарақат орнына (адгезия) және өзара (агрегация) жабысады, оның үстіне өз бойынан және плазмадан орныққан гемостазға керек факторлар мен биологиялық белсенді заттарды (серотонин, адреналин, АДФ т.б.) бөліп шығарады. Осылар арқасында пайда болған алғашқы тромбоцитарлық тығын кіші калибрлі қысымы төмен тамырлар гемостазына жарайды. Ірі тамырлар жарақатында бұл қорғаныс пайдасыз болғандықтан каскад екпінді (Макфарлан, 1964) қан ұйыту жүйесі іске қосылады: алғашқы тромбоцитарлык тығын бірнеше минуттен кейін-ақ фибрин арқылы бекиді, бұл — гемостаздың екінші межесі, қорытындысында тұрақты тығын көмегімен қан ағу біржола тоқтайды.

Қанұю үш сатыдан тұрады: алғаш тромбопластин түзілсе, содан соң — тромбин, ең, соңында — фибрин. Бұндай өте күрделі ферменттер қатысатын құбылысқа плазмалық және тромбоцитарлық ұйыту факторлары үлес қосады.

Фибрин түзілісімен іле тромбоциттер құрамындағы тромбостенин көмегімен канда ретракция байқалады, ол тығыздалып, жарақат орнын бітеп, қан тоқтатуды сенімді жолға қояды. Қалыпты жағдайда фибрин жібі іле ериді (фибринолиз), яғни қан тамырында қозғалыс реттеледі.

Гемостазда кез келген ферменттер жүйесіне сәйкес коагуляция менфибринолизге қарсы тежегіштер (ингибиторлар) болады. Осындай қалыпты
ингибиторлар әсері арқылы қан сұйық күйде сақталып, дертті қантамырлық ұю менфибринолизге жол кесіледі. Осы қалыпты физиологиялық эсерлердің ара-қатынасының бұзылысы көптеген геморрагиялық диатездер патогенезінің негізінқамтиды. .

Геморрагиялық диатездерді көбінесе 3 топқа бөледі: 1) коагулопатиялар; 2) тромбоцитопениялар мен тромбоцитопатиялар; 3) вазопатиялар.

## Емі

1.Қан ауруларындағы күтім
2.Тамақтану ерекшеліктері.

Санат:Биология
Құз көктекесі

Құз көктекесі
### Тарихы
**Құз көктекесі** - тас, құздарда тіршілік етуге бейім құс. Салмағы 35 - 38 гр. Дене пішімі торғайдан сәл үлкенірек. Осы денесіне қарамай, бұл құс - керемет құрылысшы. Құз көктекесінің ұясы өте мықты болады. Ол үшін 8 килограмдай саз балшықты пайдаланатын көрінеді. Сазды, балшықты, тасты құз қабырғасына өз сілекейімен жабыстырып, сыртын қоңыз қабыршақтары, құс қауырсыны, шыны сынықтарымен сылайды да, ішін мамықтайды (жүн, жұмсақ жапалақ мамығымен, мақта және т.б) екен. Тіпті осындай бір құз көктекесінің ұясының сыртынан түлеген жылан қабығы да табылған. Бұл қолмен бұза алмайтындай берік ұя тіпті адамды да көтере алады дейді. Жалпы, құз көктекесінің ұя жасау шеберлігіне кім де болса таңқалары  сөзсіз.

### Дереккөз


Санат:Көктекелер
Парагемофилия

нобай
**Парагемофилия** (*Оврен ауруы*, Ү-фактор кемістігі, гипопроакцелеринемия) аутосомды-доминантты типпен беріліп, тек гомозиготты «тасушыларда» кездеседі. Бұл ауру қан аққыштықтың негізгі түрлерінің бірі. Негізгі сипаты — қайталамалы мұрын қанауы, аз ғана зақымнан соң гематома, қанағу, қыздарда меноррагия (өте күшті болуы мүмкін). Гемартроздар сирек. Диагноз қанұюдың I және П-мерзіміңдегі өзгерістер көрінісі мен Ү-фактордың (проакцелерин) кем деңгейін анықтау арқьшы қойылады. Емі А гемофилиясына ұқсас. 

Санат:Биология
Қазақстандағы тұз кен орындары

**Қазақстандағы тұз кен орындары** - Қазақстан аумағында тұз қоры өте мол. 

Әсіресе тұзға Каспий маңы ойпаты бай. Ондағы кей жерлерде тұз қабатының қалыңдығы 2 километрден асады. Кейбір қабаттарда ас тұзына қоса калий сияқты тұздар кездеседі. Сондай – ақ Каспий маңы оойпаты мен Батыс Сібір жазығында және республиканың басқа да аудандарында көптеген тұзды көлдерде тұнба тұздар жиналған.
*Қазақстан мәрмәр, әктас, мергель, бор, гипс, отқа төзімді саз, кварцты құм, минералды бояулар сияқты құрылыс материалдарына бай. Бұлардың кен орындары республиканың көп жерінде кездеседі. Құрылыс материалдарының 1500 кен орындары ашылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тұз кен орындары
Жорж Кювье

**Кювье (Cuvier) Жорж** (23. 08. 1769 — 13. 05. 1832) — француз табиғат зерттеушiсi, Париж FА-ның (1795), Франция FА-ның (1818 жылдан) мүшесi. Штутгартта каролина академиясын бiтiрген. Кювьенiң «Анатомия моллюска patеlla» деген алғашқы ғылми еңбегiн Э. Жоффруа Сент-Илер бағалап, Кювьенi Парижге шақырған. Кювье ертеде тiршiлiк еткен жануарлар фаунасының алмасуын түciндiру үшiн 1812 жылы апат теориясын ұсынып, бұрын жер бетiнде мезгiл – мезгіл болған апат жағдайлар салдарынан барлық тiршiлiк жойылып қайта пайда болып отырған деген көзқараста болған. Kювьенің бұл идеалистік теориясын Ж. Б. Ламарк, Ч. Лайель және Ч. Дарвин еңбектерi жоққа шығарды.  
## Дереккөздер


Санат:1769 жылы туғандар
Санат:1832 жылы қайтыс болғандар
Монюшко, Станислав

**Стани́слав Моню́шко** (польш. Stanisław Moniuszko, белор. Станіслаў Манюшка, әдеб. Stanislovas Moniuška; 1819 жылдың 5 мамырында Минск түбіндегі  Убель ауылында (қазір жоқ) дүниеге келген —1872 жылдың 4 маусымында Варшавада қайтыс болған) — польша композиторы; өлеңдер, оперетталар, балеттер, опералардың авторы; ұлттық польша операсының негізін қалаушы, вокальды лирика классигі.
=Өмірбаяны=

Минск губерниясының Игуменск уезіндегі Убель ауылында дүниеге келген. (Қазір Белорусияның Черновен районы). Оның әкесі — Чеслав Монюшко, капитан, адъютант. Анасы — Елизавета Маджарская, ұлты бойынша армян, Ян Маджарскийдің шөбересі (Аванес Маджаранц).

Музыканы Станислав Монюшко анасынан үйренді. Кейін, Варшавадағы пиарлар мектебінде оқып, Монюшко Август Фрейерден сабақ алып отырды (фортепиано, орган; 1827—1830). Кейінгі музыкалық білімін Минск қаласында Стефановичтен (композиция) (1830—1837) және Берлинде Карл Фридрих Рунгенхагеннен (композиция, хорлық дирижерлеу) (1837—1840) алды.

Вильнаға алғаш рет 1836 жылы келді. 1840 жылы, білімін аяқтап, женился в Вильнада Александра Мюллерге үйленді. 1858 жылға дейін Вильнада тұрды. Органист болып Құдіретті Иоанндар костелінде қызмет атқарды. Оның бір жылдық жалақысы күміспен бірге100 рубльды құрады. Сонымен қатар, Монюшко фортепиано және композиция сабақтарын берген (оның оқушыларының ішінде белгілі композитор Цезарь Кюи болды).

1842 жылы Санкт-Петербургте болып қайтты, ондағы опералық театрдың  композиторы лауазымын алғысы келеді. 1849 және 1856 жылдары Санкт-Петербургте авторлық концерттер беріп отырды. Орыс композиторларының М. И. Глинка, А. С. Даргомыжский, А. Н. Серов сияқтыларымен таныс болды, олар оның шығармашылығын жоғары бағалады. 1850 жылдан бастап Монюшко опералық қойылымдарда виленск қалалық театрында дирижерлікпен айналысты.

1858 жылдан бастап Варшавада тұрып, Үлкен театрдың дирижері болды. (польш.Teatr Wielki), 1864—1872 жылдары Музыкалық институттың профессоры болды.  1858 жылы Германияға жол жүрген кезінде Ференц Листпен танысты.
=Естеліктер=

Минск қаласында өзінің оқып кеткен гимназиясының қабырғасында естетік тақтасы ілінген. Вильнюсте Неміс көшесінде (Вокечю, Vokiečių) композитордың тұрған Мюллердің үйінің сыртында да тақташа орнатылды. Монюшконың аты Вильнюстегі Жверинас көшесіне берілді. Ұлы Екатерина костёлінің жанында 1922 жылы композиторға арналып ескерткіш қойылды (скульпторы Болеслав Балзукевич).

Монюшко құрметіне Польшаның көптеген қалаларындағы көшелер аталды. Сонымен қатар Гродно, Қисық мүйіз және Харьковте.

Композитордың әлемдегі жалғыз мұрағаты (1979 жылы ашылды) Озёрный (Червеньский РИК білім бөлімі) ауылының маңында ашылды.
=Шығармалары=

Кантаттары
•	«Мильда» („Milda“, 1848, сөздері Ю. И. Крашевскийдікі)

•	«Ниола» („Nijoła“, 1852, сөздері Ю. И. Крашевскийдікі)

•	«Крумине» (1852, сөздері Ю. И. Крашевскийдікі)
Рухани музыка

•	«Остробрамск литаниялары» („Litanie Ostrobramskie“)

•	6 месса, солардың ішінде «Петровинская»
=Дереккөздер=

•	Станислав Монюшко: сборник статей / под ред. И. Бэлзы. — Москва—Ленинград, 1952.

•	Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1995. — С. 487—490. — ISBN 985-11-0016-1
Одақ Қабиев

**Қабиев Одақ** (20. 05. 1932 жылы туғын, Орал облысы, Қаратөбе aуданы, Құскөл к-зы — 09.03.1987) - фармаколог, мед. ғыл, докторы (1968), профессор (1970). 1961 жылдан КОКП мүшесi. Алматы мед. институтын бiтiрдi (1954). Осы институттың аспиранты (1954 — 1957), фармакология кафедрасының ассистентi (1957-1961). 1961 жылдан Қазақтың онкология және радиология ғыл.–зерт. институтының эксперименттiк бөлiмiнiң меңгерушiсi. 1973 жылдан осы институт директорының ғылым жөніндегі орынбасары. Қабиев — 1 монография және 75 ғылми еңбентiң авторы. Денсаулық сақтау мин-лiгiнiң ғьлми кенес бастығының орынбасары, респ. фармакология және фармация комиссиясының бастығы, онкологтар қоғамының бас секретары.

## Дереккөздер

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Қазақ хандығының дәстүрлі аймақтық-әкімшілік құрылымы

**Қазақ хандығының аймақтық-әкімшілік құрылымының** негізі жүздер болып табылады. Жүздер тайпалық - рулық бірлестіктерден тұрады. Қазақ халқы, негізінен, XV - XVI ғасырларда қалыптасқан Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүзден құралады. 
Ұлы, Орта және Кіші жүздерге Қазақстанды ертеден мекендеген туыстас бірнеше тайпалар кірді. Бұл тайпалардың әрқайсысының тарихы әріден басталады. Әрбір тайпаның, әр рудың өз ұран, таңбасы болды. 

XV ғасырда Керей хан билік құрған кезде, 1470 жылдары Сырдария бойындағы қалаларды басып алады:
* Сауран уәлаятының әміршісі Жәнібек ұлы Еренші (1470-1492)
* Созақ уәлаятының әміршісі Жәнібек ұлы Махмұт (1470-1476)

Қасым ханның тұсында 1516 жылы 4 уәлаят болды:
* Жетісу уәлаяты — белгісіз
* Сарайшық уәлаяты — Өсек сұлтан
* Түркістан уәлаяты — Жәдік сұлтан
* Ұлытау уәлаяты — Әдік сұлтан

Есім ханның тұсында жүздер пайда бола бастады. Сырдария өзенің үстіңгі жақтарында қоныстанған Ұлы жүз. Ортасында — Орта жүз. Төменгі жақта — Кіші жүз. Ең бірінші хандары:
* Ұлы жүз ханы Шығай ұлы Жанәли (1588-1600)
* Орта жүз ханы Есім ұлы Жағата (1598-1628)
* Кіші жүз ханы Жәңгір ұлы Тәуке (1652-1680)
Болат ханның тұсында жүздер тәуелсіз болады. Болат хан тек Орта жүзде билік орната алды. Орда болған кездегі тұңғыш хандары:
* Ұлы жүз Ордасының ханы Қарт-Әбілқайыр хан (1718-1730)
* Орта жүз Ордасының ханы Қайып хан (1718-1719)
* Кіші жүз Ордасының ханы Әбілқайыр хан (1718-1748)

Жүзге тек төре (Шыңғыс хан ұрпақтары), қожа (тегі араб), төлеңгіт (хан-сұлтандардың қызметшілері, нөкерлері) және кейбір топтар (мысалы, сунақ) кірген жоқ.
Жүздік құрылым Қазақ хандығы кезінде сыртқы жаулардан қорғануға оңтайлы болды. 

Хан жарлығы, түрлі шешімдер жүзге, одан тайпаларға, одан руларға тез арада жеткізілді. Әсіресе, жоңғарлардың шапқыншылығы кезінде жүздік бөлініс халықтың топтасуына, бірігуіне көп мүмкіндік берді. Әрбір жүз өздеріне тиесілі әскер шығарып, бүкіл ел басқыншыларға қарсы жұмыла көтерілді. 
XVIII ғасырдың басында әрбір жүзді жекелеген хандар басқарды. Қазіргі таңда тайпалық одақтардың алғашқы кездегі мәні жойылған. Елдің бірлігі бұзылады деп қазақ халқы жүзге, руға еш уақытта бөлінбеді. 

Өзара араздасуды, ру, тайпа арасындағы қырқысуларды данагөй ақсақалдар шешті. XX ғасырдағы ұлт-азаттық көтерілістер, ашаршылық, I, II Дүниежүзілік соғыстар зардабының салдарынан қазақ жүздерінің кейбір рулары бастапқыда орналасқан жерлерінен қол үзіп қалды. 
Халық арасында үш жүзге байланысты мынадай мақал тараған:
"Ұлы жүзге таяқ беріп, малға қой,
Орта жүзге қалам беріп, дауға қой,
Кіші жүзге найза беріп, жауға қой".
Бүгінгі таңда Ұлы жүз, Орта жүз бен Кіші жүз өкілдері әлемге тек біртұтас қазақ ұлты ретінде ғана танымал.

## Дереккөздер