open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қапсырма (әшекей)

**Қапсырма** – қамзол , кәзекей, кеудеше тәрізді әйелдердің сыртқы киімінің екі өңірін бір-біріне қаусырып тұратын ою-өрнекті, сіркелі, асыл тасты, асты ілгекті күміс әшекей. Оның астынғы бетіне киімнің екі өңірін бір-біріне бекітетін ілгек орнатылады. «*Қапсырма*» сөзі қаусыру сөзінен туындаса керек. Оның қазақ  зергерлері қаз-келіншектер киімін сәндеу үшін жасаған. Қапсырманы қымбат бағалы металдардан әшекейлеп, бағдарлап, лажылап, сіркелеп, асыл тастардан көз орнатып жасайды. Қапсырма ілмек, сақина тәріздес екі бөлшектен тұрады. Сөйлеу тілінде – **қаптырма**, **қаусырма**, **тістестірме** деп де атайды. Қапсырманың өңірге тағылған екі бөлігінің сыртқы формасы да, бетіне жүргізілетін ою-өрнегі де, ортасына орнатылатын тастары да бірдей болады. 

Кейде киімге әсемдік үшін олардың бірнешеуін қатар қадайтын болған. Қамзолдың өңірінен сәл төмен олардың бір жұбын, кейде сәндік үшін бірнеше жұбын қатарластырып тігеді. Зергерлер қапсырмалардың **гүл, жапырақ, таңба пішінді** түрлерін жасаған. Оның жасауда талшықтап бұрау, өру, тоқу,түйіндеу, өріп шақшақтау, бунақтау, кесек металдарды ізбелестіру сияқты зергерлік әдістер қолданылады. Ел арасында қапсырманың **үзбелі, жұмыр, жапырақша, көлемі теңге** тәрізді түрлері кездеседі. 

Көлемді қапсырмалардың кейде конус, жартышар тәрізді тас салған көзі болған. Жалпақ қапсырмалар өте әдемі таспен немесе сүйекпен өрнектелген. 

Қақтаған күмістен және ортасына асыл тас салып соққан түрлері де кездеседі. Сондай-ақ, әшекей-өрнек салынған үзбелі, жұмыр, кейде жапырақша теңге тәрізді етіп, қақтаған күмістен және ортасына асыл тас салып соққан түрлері болады (Дәркімбай Шоқпарұлы. Құлағына таққаны күміс сырға...// Ана тілі газеті. 1994 ж. №9).
## Қапсырма түрлері:
**Қапсырма түрлері**: 
***ақық көзді қапсырма** – қапсырманың ақық қондырып безеген түрі; 
***алтын қапсырма** -  алтынмен апталған әшекей; 
***күміс қаптырма** -  тааза күмістен соғып ою-өрнек жүргізілген ұапсырма; 
***қошқар мүйізді қапсырма** – «қошқар мүйіз» өрнегі бар; 
***шытыралы қапсырма** – әшекейлі қапсырма түрі т.б. 

Қазақтың оңтүстік-батысында жасалған бұдан басқа да өте көркем қапсырмалар сақталған. Бұлар үш бөлек ақық тастарын жеке-жеке күміс негізге орнатып, өзара ілгектермен бірігетін етіп жасалған. Әрқайсының астынғы ілгектерінен шынжырлы салпыншақтар және екі шеткісінің жанынан қос шынжыр ілінген. Мұның бәрі әдемілік үшін жасалған. Қапсырманың сымкәптеу тәсілімен оймалы өрнектермен сәнделіп, ортасына асыл тастар орнатылатын өте күрделі және әдемі түрлері болған. (Х. Арғыбаев)

## Дереккөздер
Мичиган

**Мичиган** () — АҚШ-тың солтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 11-орында — 250 493 км². Халық саны бойынша 8-орында - 9 895 622 адам (2013). Әкімшілік орталығы — Лансинг қаласы, ең үлкен қаласы — Детройт. Басқа ірі қалалары — Грэнд-Рэпидс, Уоррен, Флинт, Стерлинг-Хайтс, Энн Арбор, Уэйн.

## Географиясы
Штаттың аумағының 41%-ы су бетіне тиесілі. Штаттың айналасында Ұлы көлдердің 4-і орналасқан — Жоғарғы, Мичиган, Гурон және Эри.

Елдің 6 штатымен шектеседі: солтүстігінде — Жоғарғы және Гурон көлдері арқылы канадалық Онтарио провинциясымен, шығысында — Мичиган көлі арқылы Иллинойс және Висконсин, оңтүстігінде — Огайо және Индиана штаттарымен.

## Этностық құрамы
* Ақтар — 78,9 %
* Афроамерикандықтар — 14,2 %
* Үндістер — 0,6 %
* Азиялықтар — 2,4 %
* Басқалары — 1,5 %

## Экономикасы
Штатта ішінде орналасқан Детройт қаласы әлемге АҚШ-тың автомобиль өндіру орталығы ретінде танымал. Пайдалы қазбаларға бай штат. Штатта мұнай, темір, табиғи газ, торф өндіріледі. 2010 жылы Экономикалық анализ бюросының бағасы бойынша штаттың жиынтық ішкі өнімі $384,1 миллиард болған.

## Галерея

DowntownDetroit.jpg|Детройт қаласы
Detroit Renaissance-Center.jpg|General Motors команиясының штаб-пәтері,Детройт қаласы
Holland State Park.jpg|Мичиган көліндегі жағажай
Mackinac Bridge Sunset.jpg|Көпір


## Бауырлас аймақтары
*  Сига Префектурасы, Жапония
*  Сычуань, Қытай

## Дереккөздер

Санат:АҚШ штаттары
Жарқырау қисығы

**Жарқырау қисығы** − астрономиялық дененің уақытқа қатысты жарқылының өзгеру графигі. Бұл түсінік өздігінен жарқарайтын объекттерге сияқты, жақындағы дененің жарығын шағылыстыратын объекттерге де қолданыла алады. Бұл рөлде жақын жұлдыздың жарығын шағылыстыратын планеталар, астероидтар, планета серіктері де бола алады.
Күн жүйесіндегі дененің жарқылының өзгеруі негізінде объекттің, Кун мен Жердің орбита бойымен және ось бойымен қозғалыс нәтижесінде орнының өзара өзгертуінен.

## Дереккөздер
* Light Curves and What They Can Tell Us
Жарқыл қисығы

**Жарқыл қисығы** − астрономиялық объкттің жарқылының уақыт бойынша өзгеру графигі. Бұл түсінікті өздігінен жарқырайтын объекттер сияқты (Жұлдыздар), жақын орналасқан жарық коздерінің (Күн, жұлдыздар) жарқылын шағылыстыратын объекттерге де қолдануға болады. Бұл рөлде планеталар, олардың спутниктері, астероидтар тб. бола алады.
Күн жүйесіндегі денелердің жарқылының өзгеруі негізінде денелердің, Кун мен Жердің орбита бойынша, не өз осінің бойымен (егер беткі қабатында әртүрлі ауданды альбедолар болса) қозғалысының нәтижесінде болады. 
нобай|солға|Пенелопа жұлдызының жарқыл қисығы.
## Дереккөздер
* Light Curves and What They Can Tell Us
Флавинадениндинуклеотид

нобай

***Флавинадениндинуклеотид***  (ФАД, FAD) - биохимиялық тотығу - тотықсыздану процесстеріне қатысады. Флавинадениндинуклеотид екі формасы бар: тотығу және тотықсыздану, оның биохимиялық функциясы осы екі форма арасында алмасудан жүреді. FAD FADH2 - ге дейін тотыға алады, сонымен бірге ол сутектің екі атомын қосып алады. 
нобай|солға
FADH2 молекуласы энергия тасымалдаушысы және тотықсыздандырғыш кофермент митохондрияда қышқылдық фосфорлау реакциясында субстрат ретінде қолданыла алады. FADH2 молекулада FAD - қа дейін тотыққа кезде АТФ - тың екі мольіне тең энергия бөлінеді. 
## Сілтемелер
*
Жарық ағыны

**Жарық ағыны** — сәйкес сәуле ағынындағы "жарықтық" қуатын сипаттайтын физикалық шама. Басқа сөздермен, "Жарық ағыны дегеніміз сәуле ағынына пропорционал, орта адам көзінің қатысты спектрлік сезімталдығына сәйкес бағаланған физикалық шама болып табылады"
* Белгіленуі: \Phi_v
* Халықаралық бірліктер жүйесінде (ХБЖ) белгіленуі: люмен
Адамда жарық сезімін тудыратын электромагниттік сәулелердің толқын ұзындықтары вакуумде 400-ден 760нм диапазонында жатады. Көзге әсер ететін сәулеленуді бағалау үшін жарық ағыны деген түсінікті пайдаланады. Жарық ағыны деп сәулелену ағынының көзде жарық сезімін тудыратын бөлігін атайды. Оптикалық жарық ағынын өлшеумен, жарық көздерінің және нәрселердің жарықталынуының сипаттамаларымен шұғылданатын бөлімін фотометрия деп атайды (гректің "фотос" жарық деген сөзінен). Электромагниттік сәулеленудің жарық сезімін тудыратын бөлігін көбіне жарық сәлелерідеп те атайды, оның сандық сипаттамасы осы ***Ф*** жарық ағыны болып табылады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* О природе света и цвета (из курса лекций «Алгоритмические основы современной компьютерной графики информация», Авторы: А. И. Куликов, Т. Э. Овчинникова)
Old Woman (метеорит)

нобай
***Old Woman*** () - темір метеорит. Химиялық құрамы: 93% - темір, 6% - никель, хром бөліктері, кобальт, фосфор және күкірт. 1976 жылы Калифорниядағы Old Woman тауларынан табылған. Калифорниядағы ең ірі метеорит болып табылады, ал АҚШ - та көлемі бойынша екінші орын алады. Жалпы өлшемі: 97х86х76 см. Ресей ғылымдар академиясында 2753 килограммдық фрагмент сақталған.

## Сілтемелер
*

Санат:Метеориттер
Құлмақ жоңышқа

**Құлмақ жоңышқа** () - бұршақ тұқымдасы, жоңышқа туысына жататын бір жылдық (сирек жағдайда көп жылдық) өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 10-60 см.
* Сабағы тарамдалған, жіңішке әрі нәзік, түксіз, сыртында бездері бар.
* Жапырақ серігі қандауыр жұмыртқа тәрізді, ұшына қарай сүйір, 1-3 жалпақ ұшбұрышты тісшесі болады, жоғарғы жағындағы жапырақтарының жиегі тегіс. Қысқа сағақты жапырақтары жалпақ, ұзындығы 7-15 мм, ені 3-9 мм, жұмыртқа немес ромб тәрізді, сабаққа сына тәрізді бекіген, жоғарғы жағында ойық жиекті.
* Гүлшоғыры тығыз, 10-30 гүл шоғырланған, ұзындығы 2-3 см-дей болатын жіңішке сағағы бар. Гүл жапырағы баспа-біз тәрізді, гүл сағағынан қысқалау. Тостағаншасы жалпақ, қоңырау тәрізді, таспа-қандауыр тәрізді үшкір тісшелері бар. Күлтесі сары, ұзындығы 1-3 мм.
* Бір тұқымды, бұршақбасы бүйрек тәрізді, піскен кезде қара түсті болады, доға тәрізді жүйке жүйесі айқын көрініп тұрады, сырты тықыр, сирек безді немесе өрмек түкті.
* Тұқымы сары немесе қоңыр, жылтыр, ұзындығы 1-1,5 мм. Сәуір-шілде айларында гүлдеп, маусым-тамызда жеміс береді.

## Өсетін орны мен таралуы
Құлмақ жоңышқа жер бетінің барлық жерінде таралған - бүкіл Еуропада, Азияда, Солтүстік Африкада, Солтүстік Америкада өседі. Өсетін орны - шалғынды, бұталы орманды жерлер, өзен жағалаулары, егістіктер және жол бойы. Құнды мал жайылымдық өсімдік. 

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Қар қунақ

нобай|оңға|Қар қунақ тусының өкілі
Қар қунақ(Montifringilla nivalis) - сырттан қарағанда тау қунақтарға ұқсас құс. Сымбатты, үшкір қанатты, тура және күшті ұша алады. Дегенмен мамандар анатомиялық ерекшеліктеріне қарап, оны өргіқұс тұқымдастарына жатқызады. Қанаты және құйрығының қарама-қарсы - қара және ақ реңді жабын қауырсынынан оны оңай тануға болады. Ересек құстың тамағында қара теңбілі бар. Бізде өмір сүретін өрмеқұс тұқымдастардың ең ашық түсті және әдемі құстарының бірі - осы қар қунақ, сондай-ақ ол өрмек құстар арасындағы жалғыз нағыз сайрағыш құс. Оның әуені қатты және әуезді, ақыры ғана "юп-юп" деп шақырады. Ересектері тұқыммен қоректенеді, ал балапандарын бунақденелілермен жемдейді. Бұл құстың ұялау кезеңі және бүкіл өмір сүру дағдысы аз зерттелген.
=Дереккөздер=
Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь

Санат:Құстар
Монохроматты сәулеленудің спектрлік жарық тиімділігі

**Монохроматты сәулеленудің спектрлік жарық тиімділігі** − монохроматтық жарықтық әсер еткендегі адам көзінің сезімталдылығын сипаттайтын физикалық шама. Белгәленуі - K(\lambda), Халықаралық бірліктер жүйесінде лм/Вт шамасына ие. Ескірген атауы - *көрінулік*. 
K(\lambda) Жарықтық тиімділігін екі шаманың көбейтіндісі ретінде белгілеуге болады.K(\lambda)=K_mV(\lambda),

Б9л жерде K_m — максимум кезінде жететін K(\lambda) мәні, ал V(\lambda) — максимумда бірге теңелетін толқын ұзындығының өлшемсіз функциясы.

## Қосымша қараңыз
* Күндізгі көру
* Түнгі көрі
* Кешкі көру
Полимеразды тізбекті реакция

**Полимеразалық тізбекті реакция (ПТР)** — биологиялық материалдағы анықталатын нуклеин қышқылдарындағы (ДНҚ) аз концентрациялы фрагменттердің айтарлықтай ұлғайтылуын қамтамасыз ететін молекулярлық биологиядағы эксперименталды әдіс.  

ДНҚ-ны амплификациялаудан басқа ПТР нуклеин қышқылдарына әр түрлі әсер етуге мүмкіндік береді (мутация, ДНҚ фрагменттерін тұтастыру). Сонымен қатар, ПТР биологиялық және медициналық практикада кеңінен пайдаланылады, мысалы, мирастық немесе инфекциялық ауруларды анықтау, әкелікті орнату, гендерді клондау, жаңа гендерді бөліп шығару, т.б.

## ПТР-ды іске асыру
Әдіс нуклеин қышқылының белгілі бір үлескісінің қайталанып отыратын таңдаулы көшірмеленуіне негізделген. Бұл үрдіс ферменттердің көмегімен жасанды жағдайда жүзеге асады (in vitro).  

### Реакция компоненттері
ПТР-ды ең қарапайым жағдайда жасау үшін келесі компоненттер керек болады: 
* Амплификация жасалатын ДНҚ үлескісі бар ДНҚ-матрица 
* Талап етілетін ДНҚ фрагменті әр түрлі тізбектерінің ұштарына комплиментарлы екі праймер  
* Жоғары температураға тұрақты ДНҚ-полимераза - ДНҚ полимеризациясын катализдейтін фермент. 
* Дезоксирибонуклеозидтрифосфаттар (dATP, dGTP, dCTP, dTTP) 
* Полимеразаның қызметіне қажетті Mg2+ иондары 
* Реакцияға қажетті жағдайларды (pH, ерітіндінің иондық күші) қамтамасыз ететін буферлік ерітінді

## Реакция барысы
Әдетте ПТР жүргенде әрбіреуі 3 сатыдан тұратын 25-30 цикл жүзеге асады 

### Денатурация
ДНҚ тізбектері таралып, ширатылып кетуі үшін екітізбекті ДНҚ матрицасын 94-96°C-қа дейін 0,5-2 мин қыздырылады. ДНҚ тізбектері арасындағы сутектік байланыстар үзілетіндіктен, бұл кезең денатурация деп аталады. 

### Суыту
Тізбектер бөлінген соң, праймерлер байланысу үшін температураны төмендетеді. 

## Элонгация
ДНҚ-полимераза матрицалық тізбекті праймерлер арқылы репликациялайды.

## Дереккөздер

Санат:Молекулалық биология
Қызыл қунақтар туысы

нобай|оңға|Қызыл қунақ
Қызыл қунақтар туысы(Pyrrhospiza) - Қазақстандағы қунақ тұқымдасына жататын 18 туыстың біреуі. Қызыл қунақтар туысы құралайларға жақын. Бұл бір түрден тұратын монотипті туыс.
=Қызыл қунақ=
Қызыл қунақ(Pyrrhospiza punicea) - ірі денелі (50-65 г) қунақ. Ересек аталықтың басы мен төсі - күмістей жылтыр қызғылт қауырсынды ашық қызыл, ал құйрықүсты - ашық қызғылт. Аналығының реңі - қошқыл үзбе сызықтар бойлай созылған сұрғылт қоңыр, құйрықүсті - жасылдау сары. Орталық Азияның биік тауларында ғана мекендейді. Қазақстанда бұл сирек кездесетін және зерттелмеген қунақ, тек қана мынадай үш жерден: Батыс және Солтүстік Тәңіртауда және Жоңғар Алатауында кездескен. Оның Қазақстандағы ең анық ұялау орны - Іле Алатауының Үлкен Алматы шатқалы. Бұл қунақтың бұған дейін дүние жүзіндегі әзірше жалғыз ұясы 1967 жылы шілдеде ең алғаш осы орыннан табылған. Отырықша құс. Жазда теңіз деңгейінен кем дегенде 3000 м жоғары биіктікте мекендейді, одан мезгіл-мезгіл жемі - шөптердің тұқымы үшін төмендеп ұшады. Жылдың суық кезінде төмен түсіп, оңтүстік беткейлерден, қары ашылған жерден қорегін табады. Мұздықтар және қар жұрнағына жақын ұмсынған жартастарда ұялайды. Жартастардан, сусыма тастардан және альпілік көгалдардан жемін іздейді. Ол үшін кейде өте алысқа ұшады. Сонымен қатар сұр реңді аналықтар мен жас аталықтар алыстан аршашыл ементұмсықтың аналығына ұқсас болып көрінеді, одан айырмашылығы - қанатында ақ түсті "көзтартардың" болуы. Дауысы - күшті және қанық, өте алыстан естіледі. Шақыру үні - ерекше көмескілеу "диж-диж-диж-диж" деген дыбыс береді. Әуені "куви-уви-ви-уви" деген үнді ысқырық, бұл үн кәдімгі құралайдың сайрағанына ұқсаңқырап қалады. Салындыдан 4 қошқыл нүктелі және үзбе сызықты ақ түсті жұмыртқа табылған.
=Дереккөздер=
Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь

Санат:Торғайтәрізділер
Қаратау көбенқұйрығы

**Қаратау көбенқұйрығы** () – астралылар тұқымдасы, көбенқұйрық туысына жататын көп жылдық, сирек кездесетін эндемик өсімдік. Қазақстанда 60 жуық туысы бар. Тянь-Шань, Жоңғар Алатауында таралған. Бұл биік ( 120 см дейін ), шөптесін көпжылдық. Жуан ағаштанған тамырлы. Ұзына бойына бұтақтанған. Кең қалқан тәрізді босаң сыпыртқы құрайды. Сабақ түбіндегі жапырақтар ерекше шоқталып тұрады. Жапырақтардың  үстіңгі  жағы  ашық  жасыл, астыңғы  жағы қалың өрмекшінің торындай түктен ақ түсті болып көрінеді. Гүл  себеттері орташа  көлемді, ені 1 см,  жұмыртқа пішінді, орақ тәрізді артқа қайырылған, тікенді жұқа жапырақ орамдарымен. Гүлдерінің бәрі бірдей.  Түтікті қос жынысты.  Ашық сары түсті, орамнан ұзара шығып тұрады.  Көбенқұйрық ұзақ гүлдейді, маусымнан тамызға дейін, тамыз-қыркүйекте жеміс салады. Тұқымдары барынша ірі, ұзындығы 0,5 см, сұр, ұшында болымсыз тістері бар, айдарсыз. Жапырағы және жас сабақтарын жабайы және үй жануарлары азық етеді. Мәдени түрде зерттелмеген. 
## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Мыңжылқы көбенқұйрығы

**Мыңжылқы көбенқұйрығы** () – астралылар тұқымдасы, көбенқұйрық туысына жататын көп жылдық, сирек кездесетін эндемик өсімдік. Қазақстанның эндемигі. Тек Сырдария Қаратауының тауларында таралған. Құрғақ тастақты беткейлерде және орта тау жартастарында өседі. Тамыры жуан, бұтақтанған, генеративті сабақтар бөліп шығарады. Биіктігі 40 см, және одан көптеген ұрпақ бермейтін жапырақтар шоғы өнеді. Жапырақтары тығыз, қабықты қалың түп сұрғылт болып көрінеді. Ұшына қарай біртіндеп кішірейеді. Себеттері әдетте жалғыздан. Барынша ірі ұзындығы 2 см, ені 1,5 см, шар тәрізді, жұмыртқа пішінді.Жапырақшалар орамдары кеңейген, қатты, жиегі тісшелі, мықты сары тікенмен аяқталады. Гүлдерінің бәрі қос жынысты. Түтікті, ақшыл немесе бозғылт күлгін түсті. Жазда кеш гүлдейді. Шілде-тамызда, қыркүйекте жеміс береді. Шектеулі жергілікті түр ретінде Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. 
## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Қызылтелпек қунақ

250px|нобай|оңға|Қызылтекпек қунақ
**Қызылтелпек қунақ** () -  Торғайтәрізділер отрядының Таушымшықтар тұқымдасының баққунақ туыстастарға  жататын реңі өте қоқшылдау өкілдердің ең кішкенелердің бірі. 

## Биологиялық сипаттамасы
Салмағы 9-13 грамм, ересек аталықтар денесінің бүкіл алдыңғы бөлігіндегі қара рең аясында шымқай қызыл телпекше (кейде бозарып, қызылсары түсті болады) шамдай жарқырап , ерекше көрінеді. Құс денесінің қалған бөлігі саз түсті, сары жиектемелі қауырсындары бар қоқшыл қоңыр болып келеді. Аналықтарында қызыл және қара түс аз, жас құстарда бір жасқа дейін қызыл түс жалпы болмайды, ал қара түс қоқшыл түске ауысқан. 

Қызылтелпек қунақтар - қауымшыл құстар; жылдың едәуір бөлігінде топ түзеді, ал қыста және күзде бірнеше жүздеген дарақтар бірлесіп кейде үлкен топ құрайды. Дегенмен жеке жұп түзіп ұялайды, бірақ бұл кезде жемделетін және тынығатын орынға топтасып келеді.

Бұталы арша қалың өскен қатарында субальпілік шалғын мен жартасты орман белдеуінің жоғарғы шегіндегі үлескілерді ұялау үшін ыңғайлап алады. Ұяларын ағаштардың және бұталардың қашан да дерлік қылқанжапырақтылардың бұтағына салады; анда-санда ұяларды жартастардың ернеуіне салады. Ұя - ұқыпты салынған қалың қабырғалы тостағанша , жүн және мамық жылы етіп төселеді. салындыдағы 3-5 ұсақ секпілді, ақ жұмыртқаларды аналық 11-14 күн басады. Балапандарды аталықпен бірлесіп, ұяда 14 күн, ұядан ұшқан соң аптаға жуық қоректенеді.

## Таралуы
Қызылтелпек қунақ Кавказдың, Закавказьенің және орта Азияның таулы аудандарына орнығады. Қазақстанда тек қана Тәңіртауда және Жоңғар Алатауында мекендейді. Сонда қыстайды. 

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Азия құстары
Қамсыздандыру компаниясы

## '''Қамсыздандыру компаниясы'''
### Негізгі міндеттері
Қамсыздандыру компаниясы - Ресейде 1912 жылғы 23 маусымдағы қамсыздандыру заңдары негізінде 1912-1914 жылы құрылған, ауруларға арналған кассалар мен жоғары қамсыздандыру мүшелері. Оны РСДЖП басқарды. «Қамсыздандыру компаниясын» жүргізуде «Правда» газеті мен «Вопросы страхования» журналы зор рөл атқарды. Үкімет аурулар кассасы мен қамсыздандыру серіктерін ашып, жоғары қамсыздандыру мүшелеріне «сенімді» жұмысшылардан тағайындамақ болды. Бірақ пролетариат В. И. Ленин жасап, РСДЖП бүкіл ресейлік 6-(Прага) конференциясы қабылдағанбольшевиктік жұмысшы қамсыздандыру программасын басшылыққа алды. Заводтар мен фабрикаларда митингілер мен стачкалар өтіп, қамсыздандыру жағдайын жақсарту талаптарын қойды. РСДЖП ОК-нің партия қызметкерлерімен өткізген 1913 жылы «Ақпан» кеңесі «Қамсыздандыру компаниясын» жандандыруға әсер етті. «Қамсыздандыру компаниясын» жедел өткізу жөніндегі үкімет жоспары жүзеге аспай қалды. 1912 жылы Петербургте үкімет 8 ғана аурулар кассасын аша алды. Жұмысшыларды өнеркәсіп салаларына сәйкес бөліп, ыдырату жоспарынан да ештеме шықпады. 1913 жылы қазанның аяғында Петроград большевиктері «Қамсыздандыру компаниясына» басшылық ететін жалпы қалалық қамсыздандыру орталығын құрды. Москва, Харьков, Рига, Екатеринославта да «Қамсыздандыру компаниясы» ойдағыдай жүргізілді. Петербургте 1914 жылы 2 наурызда Қамсыздандыру советі мен губерниясы қамсыздандыру мүшелерін сайлауда большевиктер тағы да табысқа жетті. Қамсыздандыру советінің жұмысшы советінің жұмысшы тобына «Правда» газеті ұсынған кондидаттар өтті. «Қамсыздандыру компаниясын» өткізу барысында өнеркәсіптік аудандарында жүздеген аурулар кассасы құрылып, олар большевиктер партиясының әрекеттерін бүркемелейтін ашық орталық ретінде пайдаланылды.

## Дереккөздер
Шөл құзғыны

нобай|Corvus ruficollis

**Шөл Құзғын**( Corvus ruficollis) - дене мөлшері құзғыннан кішірек (700-800 г), басы, төсі және ішінара жонының қауырсындануы шоколад түстес қоңыр реңкті құс. Шөл құзғын дене мөлшері бойынша қара қарғаға жақын, дегенмен шоколад түстес қоңыр реңкті және құзғынға тән белгілер - құйрығының сына тәрізді аяқталуы және тұмсық астында "сақалының" болуымен қара қарғадан ерекшелінеді. Шөл құзғынның дауысы құзғынның дөрекі "круы" мен қара қарға мен ала қарғаның қарқылы аралығына сай келеді. Қазастанның бүкіл шөл зонасында, Торғайдың сағасына дейін орын тебеді. Негізінде сексеуіл және тораңғы ағаштары бар құмдауыт алапта ұялайды. Алайда біз Бетпақдаланың мүлде ормансыз және жазықтағы орталық үлескілерден шөл құзғынының ұясын көруге тура келді. Шөл құзғын ол жерде электр берілетін бағаналар немесе триангуляциялық белгілерге (геодезиялық құрылыс) ұясын орналастырады. Салындыдағы 5-6 шұбар жұмыртқаларды негізінде аналығы үш аптаға жуық басады. Ал балапандарды ата-енелері ұяда бір айдан астам уақыт қоректендіріп, ұядан ұшқан соң тағы ұзақ жемдейді. Олардың ұясынан жас дала тасбақасының сауытын тауып алуға болады. Шөл құзғындар балапандарын дала тасбақасымен де қоректендіреді.
=Дереккөздер=
Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь

Санат:Қарғалар
Орынбор әскери тобы

## '''Орынбор әскери тобы'''
### Атқарған қызметтері
Орынбор әскери тобы - ақ гвардияшылардың «Оңтүстік армиясын» талқандау үшін Түркістан майданының 1-армиясы бөлімдерінен 1919 жылы тамызда құрылды. Орынбор әскери тобына Сағыршын, Тас-Оба, және Қуандық станциясы, Сакмара өзенінен Темірбайға дейінгі аралықты ақ гвардияшылардан тазартып, Ақтөбе мен Орскіге жол ашу міндеті қойылды. 
1-Армия бөлімдері жауға қарсы шабуылды 13 тамызда бастап, 1000 км алға жылжыды. 22 тамызда 438-атқыштар полкі Сағыршын станциясын , 173-атқыштар полкі Дубиновка станциясын азат етті. Орынбор әскери тобының бөлімдері Қоншыбай, Бұлған, Мартөк станциясын, Әлімбет өңірінің жоғарғы жағын алып, Орск, Банный, Мәмбет, Ұртазымға жетіп, алдына қойылған міндетті толық орындады. 2 қыркүйекте Орынбор әскери тобы таратылып, әскери бөлімдері 1-Армияның құрамына қосылды.

## Дереккөздер
Әйелдердің бейбітшілік пен бостандық жолындағы халықаралық лигасы

**Әйелдердің бейбітшілік пен бостандық жолындағы халықаралық лигасы** ( (**WILPF**)) — әйелдердің пацифистік ұйымы ретінде 1915 жылы «Әйелдердің берік бейбітшілік үшін халықаралық комитеті» деген атпен Әйелдердің халықаралық Гаага конгресінде құрылды. Қазіргі аты Цюрихте 2-конгресте (1919) қабылданды. 

Лига 50-ге жуық елдің ұлттық секциясын біріктіреді (50 мыңдай мүше, 1962). Лиганың жоғарғы мүшесі-халықаралық конгресс, ол 3 жылда бір шақырылады. Конгресс аралығында лиганы конгресте сайланатын Халықаралық атқару комитеті (Женевада) басқарады. Лиганың президенті-Элем Холмгорд (Дания). Лиганың негізгі мақсаты: толық және жаппай қарусыздандыруды жүзеге асыруға; халықаралық дау-жанжалды бейбіт жолмен шешуге шақыру; саяси, әлеуметтік және экономикалық қарым-қатынасты жүзеге асыратын халықаралық ұйымның құрылуына ат салысу; соғыстың экономикалық, әлеуметтік, философиялық себебін зерттеп, оны болдырмау үшін күресу. Лига жыл сайын Бейбітшілік күнін ұйымдастырады. Лиганың өкілдері БҰҰ ұйымдастыратын түрлі комиссиялар мен конференциялардың жұмысына қатысады. БҰҰ-ның жанында халықаралық мәселелер бойынша Лиганың тұрақты консультанты бар. Лиганың штаб-пәтері Женевада. Ресми тілі-ағылшын, француз тілдері. 2 айда 1 рет «Бейбітшілік және бостандық» атты бюллетень шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Адам құқығы
Санат:Халықаралық ұйымдар
Алтай қызғалдағы

thumb|left|200px|Алтай қызғалдағы
**Алтай қызғалдағы** () – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысының биологиялық түрі. 

## Таралуы
Алтайда, Қытайдың солтүстік-батысында кең таралған. Шоқырлардың тасты беткейлері мен далалы жерлерінде өседі. 

Қазақстанда Зайсан, Алтай, Тарбағайдың флористикалық аудандарында кездеседі.

## Сипаттамасы
Биіктігі 10-35 см ,пиязшығы жұмыртқа тәрізді,жуандығы 1-2 см,қоңыр,ішкі жағы түкті жұқа қабықты.

Сабағының жоғарғы жағы түкті,жапырақ саны - 3-4,әдетте қайырылған,алшақ орналасқан,жалаңаш немесе шамалы түкті,кірпікшелі,гүлден аспайды,төменгі жапырағы таспа тәрізді немесе сопақша,ені 1-4 см.

Гүлі біреу;гүл серігі сарғыш немесе сары, ұзындығы 2,5-5 см,үшкір,жасыл,қызғылт немесе күлгін,сопақша, ішкілері кері сопақша;аталықтары гүл серігінен 2-2,5 есе қысқа,жіптері жалаңаш,сары,тозаңдықтары сары,жіптерінен 1,5-2 ұзын,түйіні аталықтан шамалы қысқа,аналық ауызы орнықты дерлік ,қорапшасының ені 1,5-2 ұзындығы 2-4 см.

Сәуір - мамыр айларында гүлдейді.

## Дереккөздер

Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Әйелдердің Халықаралық Демократиялық Федерациясы

**Әйелдердің Халықаралық Демократиялық Федерациясы (ӘХДФ)** () —- әйелдердің халықаралық ұйымы. 1945 жылы 1 желтоқсанда Парижде құрылды. Дүние жүзі бойынша 88 елден 97 ұйымды (1969) қамтиды. ӘХДФ-ның жоғарғы мүшесі - конгресс. Конгресс 4 жылда бір шақырылады, оның аралығында ӘХДФ-ның жұмысын Совет, Бюро басқарады. ӘХДФ-ның тұрақты қызмет істейтін мүшесі - секретариат (Берлинде). Федерацияның президенті - Х.Куусинен (Финляндия). Федерацияның негізгі мақсаты - әйелдердің ерлермен тең құқығы үшін, тұрмыстың молшылығы, бейбітшілік, демократия және халықтардың тәуелсіздігі үшін күресу, ана мен бала құқығын қорғау. Әйелдердің толық және шын мәніндегі құқығы үшін күрес федерацияның жұмысында басты орын алады. Федерация 1948 жылы БҰҰ-ның экономикалық және әлеуметтік жиынында әйелдерге ерлермен бірдей еңбек-ақы төлеу принципін енгізу туралы ұсыныс жасады. 1953 жылы Копенгагенде әйелдердің дүние жүзілік конгресі әйелдер құқығының деклерациясын қабылдады. Федерацияның инициативасы бойынша 1949 жылдан бастап жыл сайын 1 маусымда барлық елдерде Балаларды қорғаудың халықаралық күнін өткізу туралы шешім қабылданды. 

## Жетістіктері
ӘХДФ 1967 жылы Вьетнаммен халықаралық ынтымақ комитетін құрды. Автралия мен Жаңа Зеландияда ӘХДФ-ның басшылығымен «Ұлдарымызды құтқарыңдар!» деген аналар қозғалысы кең өріс алды. АҚШ-та 1968 жылы наурызда әйелдердің бейбітшілік үшін күрес қозғалысы Вьетнамдағы соғысқа қарсы марш ұйымдастырып, 8 мың әйел атынан үкіметке «қайғыру петициясын» тапсырда. ӘХДФ- ның бюросы (1968 жылы маусым) 200 млн әйел атынан Израиль агрессиясын айыптады. Араб елдерінің әйелдеріне ынтымақ ниетін білдірумен қатар, БҰҰ Бас Ассамблеясының төтенше сессиясын шақыру туралы КСРО-ның ұсынысын қуаттады. ӘХДФ және оның ұлттық ұйымдары түрлі реакциялық күштердің бас көтеруіне қарсы күреседі. Еуропаның қауіпсіздігі мен бейбітшілігі конференциясына қатысқан Еуропаның әйелдер ұйымдары ГФР-дегі неонацизмге, бундесвердің ядролық қарулануына қарсы бірлесіп күресу, Еуропа қауіпсіздігінің жүйесін құру туралы шешім қабылдады. ӘХДФ-ның инициативасымен 1969 жылы маусымда дүние жүзі әйелдерінің 6-конгресі шақырылды. ӘХДФ-ның ресми тілі-ағылшын, орыс, испан, неміс,француз тілдері. Федерацияның мүшесі «Дүние жүзінің әйелдері» журналы 5 тілде шығады және 4 тілде ақпараттық бюллетень шығып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық ұйымдар
Санат:Адам құқығы
Құладындар туысы

нобай|Құладын
Құладындар туысы(Circus) - жүйелеу көзқарастарына байланысты 9-12 түрді қамтитын, жыртқыш құстар отрядына жататын қаршыға тұқымдас құстардың бір туысы. дене құрылысы әдемі, ұзын құйрықты және қанатты , аяғы биік, шағын денелі(230 - 1000 г) күндізгі құстарды біріктіреді. Аналығы аталығынан ірлеу және реңінде айырмашылықтар бар. Ұзарған қанаттардан тұратын бет табақшасы ерекше латынша туыс аты(circus - дөңгелек) соған орй берілген. Кемірушілермен, басқа ұсақ сүтқоректілермен, құстар және олардың жұмыртқаларымен, кесірткелермен, бақалармен және ірі бунақденелілермен қоректенеді. Жер бетінен төмендеп ұшып, қанатын > тәрізді қомдап, олжасын сығалай қарап, соңынан шұғыл шүйіледі. Барлық континентте орын тепкен. Ашық кеңістікте мекендейді. Ұясын жерге салады. Барлық жерлерде жыл құсы десе де болады. Қазақстанда 4 түрі кездеседі.
=Дереккөздер=
Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь
Әйелдер консультациясы

**Әйелдер консультациясы** — әйелдерге жүкті кезінде, босанғаннан кейін және әйел ауруларымен ауырған кезде медициналық ақыл-кеңес және көмек беретін диспансер типтес мекеме. Әйелдер консультациясының міндеті-қыз-келіншектерге гигиеналық тәрбие беру; олардың келешекте ана болуына дұрыс жол сілтеп, осы жолда денсаулығына зиян келмеуін бақылау; ана мен бала денсаулығын сақтау мақсатымен жүкті әйелдерді ұдайы бақылауға алып, олардың аман-сау босануына жағдай туғызу; жүкті әйелдерді дер кезінде декретті демалысқа шығару; әйелдерге қажет болған жағдайда дәрігерлік көмек беру т.б.

## Тарихы
Мәскеуде алғашқы «жүкті әйелдер бөлмесі» 1906 жылы акушер А. Н. Рахманов арқылы Абрикосова атындағы перзентхана (қазіргі №6 босандыру үйі) ашылды. 1917 жылғы революцияға дейін елде жүкті әйелдер мен 3 жасқа дейінгі балаларға көмек көрсететін 9 әйелдер-балалар (аралас) консультациясы жұмыс істеген. 1923 жылы Мәскеуде 21 әйелдер-балалар консультациясы жұмыс істеген. 1925 жылы Мәскеуде алғашқы арнайы әйелдер консультациясы ашылды, сол жылы консультацияларда заңдық кабинеттер (қазіргі әлеуметтік-құқықтық кабинеттер) ұйымдастырылды.

1949 жылы КСРО-да стационарлық және емханалық емдеу мекемелерін біріктіру кезінде әйелдер консультациялары (ӘК) босандыру үйлерімен қосылды.

### КСРО-дағы әйелдер консультацияларының санының өзгеру динамикасы


Colors=
  id:bars value:green

ImageSize = width:820 height:260
PlotArea = width:280 height:200 left:300 bottom:30
AlignBars = early

DateFormat = yyyy
Period = from:1 till:10000
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = increment:1000 start:1000

BarData=
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1965 text:1965
  bar:1970 text:1970

PlotData=
  color:bars width:25
  bar:1940 from:start till:4557
  bar:1950 from:start till:6580
  bar:1960 from:start till:7706
  bar:1965 from:start till:8512
  bar:1970 from:start till:8995


## Белсенділік
Әйелдер консультациялары гинекологиялық және акушерлік көмек көрсетуде амбулаториялық-емханалық буын болып табылады. Гинекологиялық практикада олар әйелдің репродуктивтік жүйесінің ауруларын анықтап, амбулаториялық ем жүргізеді (жыныс қатынасынан жұғатын аурулар қоспағанда) және қажет болған жағдайда науқастарды гинекологиялық стационарға жолдайды.

Әйелдер консультацияларының маңызды міндеттері: жүкті әйелдерді ерте кезеңде есепке қою, жүктілік патологияларын анықтау, босануға дейін және кейін әлеуметтік-психологиялық көмек көрсету, пациенттерді босанғаннан кейінгі кезеңде бақылау. Абортқа қарсы жүйелі жұмыстар жүргізу. Әйелдер консультациялары жанында болашақ аналар мектебі жұмыс істейді, онда жүкті әйелдерге балаларға күтім жасау үйретіледі. Жүктілікті бақылау кезінде әйелдер консультациясы 30 аптасында (көп нәрестелі жүктілікте 28 аптасында) босану сертификатын береді.

Әйелдер консультацияларында әлеуметтік-құқықтық көмек кабинеттері жұмыс істейді, олар заңдық кеңес береді.

Ауылдық жерлерде әйелдер консультацияларының кейбір функцияларын фельдшерлік-акушерлік пункттер атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Гинекология
Санат:Акушерлік
Санат:Медициналық мекемелер түрлері
Әкімшілік-шаруашылық шығыны

**Әкімшілік-шаруашылық шығыны** — бюджеттік мекемелердің басқару, шаруашылық, есеп жүргізуші қызметкерлерге және көмекші жұмысшыларға, командировкаға, транспорт, мекеме үйін (жалдау, жөндеу, жылыту, жарық беру т.б.) пайдалануға, кеңсеге, шаруашылыққа қажетті құрал-жабдықтар алуға және оларды жөндеуге, арнаулы әдебиеттер, газет-журналдар жазып алуға, кеңсе, почта-телеграф, телефон шығындарына т.б. әкімшілік-шаруашылық қажетке жұмсауға бөлген қаржысы.

## Мүмкіндіктері
Әкімшілік-шаруашылық шығыны құрылымына қарай әкімшілік-басқару шығындарымен бір тектес келеді. Әкімшілік-басқару шығыны-басқару аппаратына және оған қызмет көрсетуге жұмсалатын шығындар. Өнеркәсіпте әкімшілік-басқару шығынына министрліктер аппараттарына, олардың салалық басқармаларына, трестерге, комбинаттарға, завод басқармасына, ал құрылыста министрліктіктердің, жергілікті совет аткомдарының құрылыс жөніндегі өндірістік бас басқармаларына және бастауыш құрылыс ұйымдарының әкімшілік-басқару аппараттарына жұмсалатын шығындары жатады. Әкімшілік-басқару шығыны, негізінен, әкімшілік-басқару қызметкерлерінің санымен анықталады. 
## Дереккөздер


Санат:Бюджет
Эфир (физика)

**Эфир** (,  - ауаның жоғарғы қабаты) — өткен ғасыр үстемдік еткен көзқарас бойынша атом мен молекулалараралығынан бастап, бүкіл әлемді толтырып тұрған серпімді, тұтас орта. Жарық және жалпы электромагниттік әсерлер осы Әлемдік эфир арқылы беріледі деп санаған. Алғашында қалыптасқан ұғым бойынша эфир жарық таралатын ерекше қасиеті бар серпімді орта ретінде қарастырылған. Эфирдің мұндай механикалық моделі тәжірибе жүзінде анықталмаған. Сондықтан оптикалық және электромагниттік құбылыстар жөніндегі ілімнің онан әрі дамуы эфир жөніндегі түсінікті жоққа шығарады. Қазіргі физикада қалыптасқан көзқарас бойынша кеңістіктегі денелер арасындағы әсерлер эфир арқылы емес, материяның бір формасы болып табылатын физикалық өрістер (электромагниттік, тартылыс т.б. өрістер) арқылы беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Физика тарихы
Санат:Ғылыми теориялар
Реттік сандар

Ауызша аталатын **реттік сандар** (бір, екі, үш т.с.с) саусақ санауға тікелей байланысты дамытылған. 
Екі қолдың саусақтарының сандарына орай санаудың ондық (10) жүйесі қалыптасқан.  Санау тәсілдерінде 5-тен, 20-дан, 40-тан, 12-ден және 60-тан топталған , кейде 11-ден  топталған санау жүйелері қолданылған. Сауда саттықтың кең таралуына сәйкес санау тәсілдері  (ауызша және жазбаша есептеулер де) саудагерлерге ортақ санау жүйелерінің болуы тиімді болды. Сол себепті де бірқатар тілдерде өзара үндес аталатын  сандар қаллыптасқан.

## Дереккөздер
Математика әлемі
Қосгүлді қызғалдақ

Биіктігі 10-20 см,пиязшығы жұмыртқа тәрізді,жуандығы 1-1,5 см,қоңыр немесе сұр,қағаз сияқты,шамалы созылған және сабақ түбін қоршаған,ішкі жағынан жұқа түкті қабықты.

Сабағы жалаңаш,жапырақ саны екеу,алшақ орналасқан,қайырылғаны өте сирек,тегіс,сызықшалы,төменгісі едәуір жалпақ,ені 3-10 мм,гүлден шамалы биік.

Гүл саны - 1-2,6-ға дейінгісі сирек;гүл серігі ақ,түбі сары,ұзындығы 13-25 мм,сыртқылары таспа тәрізді,сырты күлгін түсті,сүйір,түп жағы тарамды,ішкілерінен 2 есе дерлік жіңішке,ішкілері сопақша жұмыртқа тәрізді,сүйір,аталықтары гүл серігінен 2 есе қысқа,олардың жіптері сары,түбі түкті сақиналы,тозаңдықтары сопақша,ұзындығы 2-3 мм,сары,ұшы сүйір,өте қысқа,түйіні аталықтан сәл қысқа,қорапша ені 8-13 мм,ұзындығы осындай немесе шамалы ұзындау.

Сәуір айында гүлдейді.

## Қазақстанда  таралуы

Далалы,сортаңды жерлерде өседі.Тобыл-Есіл,Ертіс,Каспий маңы,Торғай флористикалық ауданында кездеседі.

## Дереккөздер

Қазақстан қызғалдақтары
Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Әлеуметтік аурулар

**Әлеуметтік аурулар** — қоғам құрылысына, экономикалық жағдайға байланысты болатын аурулар. Әлеуметтік ауруларға қандай сырқаттар жататынын дәлелдеп айту қиын. Өйткені адамда болатын көптеген басқа аурулар да белгілі дәрежеде тұрмыс жағдайына байланысты. Әлеуметтік аурулар деп мыналарды атап көрсетуге болады: кәсіптік аурулар, өндіріс орнында кездесетін жарақаттану, силикоз, токсикоз, тұрмыс салтына, әдет-ғұрыпқа байланысты таралатын: туберкулез, мешел, мерез, соз және арақ пен апиын салдарынан болатын аурулар. Үстем таптың қанауында жүрген бұқараның тұрмыс жағдайы өте ауыр. Осыған орай, олар Әлеуметтік ауруға жиі ұшырайды.

## Кездесу жиілігі
Мысалы, Нью-Йорк, Лондон, Париж сияқты ірі қалалардың жұмыскерлер мен буржуазия тұратын аудандарын салыстырсақ, жұмыскерлер арасында Әлеуметтік аурулар бірнеше есе көп кездеседі. АҚШ-та адамның туберкулезден өлуі негрлер арасында ақ нәсілден 3 есе көп. Совет өкіметі орнағаннан кейін, біздің елімізде еңбекші бұқараның тұрмыс жағдайы жақсарды, Әлеуметтік ауруларға қарсы түрліше шаралар қолданылды. Бұрынғы капиталистік қоғам тұсында орын теуіп қалғаг Әлеуметтік аурулар қазір біртіндеп құруға таянып келеді. Қазақстанда Әлеуметтік ауруларға қарсы күрес шараларының ойдағыдай жүргізілуі нәтижесінде ондай аурулар саны қазір өте аз. Мысалы, республикада туберкулез, соз т.б. Әлеуметтік ауруларға қарсы күрес жүргізуге арнаған бірнеше диспансерлер, курорттар, ғылыми мекемелер бар.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтік мәселелер
Маңырақ

**Маңырақ ** – Сауыр жотасының батысындағы аласа жота. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысындағы Тарбағатай және Зайсан аудандары жерінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 65-70 км-ге созылып жатыр, енді жері 15-25 км. Биік жері Шөрбас тауы - 2035 м. 

## Геологиялық құрылымы
Тау үсті жайпақ Маңырақ жоғарғы палеозой жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері
Жотаның солтүстік беткейі түйетайлы, аласа келген тау кертпештермен, Еспе, Құсты, Үйдене өзен аңғарларының терең шатқалдарымен тілімденген. Оңтүстік беткейі тік құлама болып келеді де, Шілікті аңғарына ұласады.

## Өсімдігі
Беткейі мен баурайында бұта аралас жусан, қараған, сұлыбас, қылқан боз, бидайық, бетеге, көде т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

## Атауы
Маңырақ аласа таулары атауының шығуы Жоңғар шапқыншылығымен байланысты болса керек. Халық арасында таралған аңызға сүйенсек, Жоңғардан қашқан қазақ ауылы осы тауларға тығылған. Сол ауылды көштен қалған тоқтының маңыраған дауысымен тауып Жоңғарлар тірі жан қалдырмай қырыпты-мыс. Сол кезден бері тау Маңырақ аталады, дейді аңыз-әңгімелерде.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы таулары
Санат:Тарбағатай ауданы таулары
Тікенбас құрт

Тікенбас құрттар (Acanthocephanla) Грек — алғаш қуысты құрттардың (немательминттердің) паразиттік тіршілікке бейімделген бір класы. 500-дей түрі белгілі. Т.қ. балық, құс, сүт қоректілердің ішек паразиттері, ұзындығы 1,5 - 600мм. Денесінің алды ішек қабырғасына жабысуға бейімделген. Ас қорыту жүйесі жоқ. Нерв жүйесі қарапайым құрылысты. Аралық иесі - моллюскілер, шаян тәрізділер, бунақденелер. Осы организмдер ішіне түскен жұмыртқадан личинка дамиды, ол күрделі 3 даму сатысынан өтеді және мұның ақырғы личинкасы - акантелла омыртқалы жануарлар оргазміне тұскенде тез өседі, дамиді. Т.қ. балықты помфоринхоз, эхиноринхоз, үйректі полиморфоз, филиколлез, шошқаны макраканторинхоз сияқты қауіпті ауруларға шалдықтырады. 


Сурет:Acanthocephala_Rhadinorhynchus_2.jpg|
Сурет:Acanthocephala_Rhadinorhynchus.jpg|
Сурет:Acanthocephala_Pomphorhynchus.jpg|

## Дереккөздер


Санат:Құрттар
Лағыл

нобай|оңға|Шпинель
**Лағыл** - минерал, корундтың бір түрі; Сr+3 – мен қоспасы оған қою қызғылт түс береді.нобай|солға|Пироп І класты асыл тас. Лағыл тобына қызыл жақұт, шпинель, пироп, турмалин т.б. жатады. Лағылдыӊ басқа атауы - рубин. нобай|Турмалин Лағылдың жасанды түрлері 19 ғ.-дың соңынан шығарыла бастады. Лағыл асыл тас ретінде сағат өнеркәсібінде, кванттық генераторларда пайдаланылады. 
## Дереккөздер
«Қазақстан табиғаты» энциклопедиясы; 3 том Қ-М , Алматы 2011;
#Осы мақаладан да мәлімет ала аласыз: Рубин

Санат:Асыл тастар
Әлеуметтік рынок шаруашылығы теориясы

### Теория негізі
Әлеуметтік рынок шаруашылығы теориясы - екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Германияда кеңінен тараған көптірме теория. Теорияның пайымдауынша, елдің экономикасы «еркін бәсеке» мен «еркін кәсіпкерлік» негізінде дамып, ол бағасы категориясы арқылы реттеледі-міс. Мемлекеттік шаруашылық істеріне тікелей араласпай-ақ, «еркін рыноктық қатынастардың» дамуына кең жол ашу арқылы оған үнемі қамқорлық жасап отыруы керек делінеді және мемлекеттік қоғамның барлық таптарын алалап бөлмей, оларға бірдей қарайды деп уағыздап, «экономика жағынан әлсіз таптарға жәрдем көрсетуге», «жұмысшыларды депролетарландыруға» шақырады. Жұртшылық назарын өзіне аудару мақсатымен олар монополиялардың үстемдігіне үзілді-кесілді қарсымыз, себебі ол «еркін бәсекенің» дамуына кедергі жасайды деп көлгірсиді. 
### Бағыты
Батыс Германия үкіметі 1958 жылы жаңа трестердің құрылуына қарсы заң қабылдағанына қарамастан, бұрынғы монополиялардың іс-әрекетіне ешбір шек қоймай сол қалпында қалдырдды. Әлеуметттік рынок шаруашылығы теориясының көздеген басты мақсаты ГДР-дің экономикалық құрылысын мұқатуға бағытталған. Оның экономикасын Гитлердің кезіндегідей тоталитарлық тәртіппен реттеледі деп дәлелдемекші болады. Бұл теория сонымен бірге кәсіподақтарды ірі монополиялық ұйым деп қарап, кәсіподақты жұмысшы жалақысын көтеру жолындағы күрестен бас тартқызу мақсатымен оған валюта тұрақтылығын ұзушы деген айып тағады. Осының әрі Әлеуметтік рынок шаруашылығы теоориясы теоретиктерінің (Вальтер Ойкен, Л. Эрхард) монополиялық капиталдың үстемдігін бүркемелеуге тырысып отырғанын, сайып келгенде, олардың сол капиталдың сойылын соғушылар екендігін көрсетеді. Бұл теорияның методологиялық жағынан түбірлі қатесі сол – ол айналыс процесін өндіріс процесінен жоғары қояды. 

## Дереккөздер


Санат:Еңбек
Әскери-теңіз революциялық комитеті

**Әскери-теңіз революциялық комитеті** ( (ВМРК) — жұмысшы және солдат депутаттары Советтерінің Бүкіл ресейлік 2-съезінде флоттар мен флотилиялардан келген делегаттардың кеңесінде құрылған ерекше мүше (Петроград, 1917 жылы 26 қазан (8 қараша)). ӘТРК В. И. Лениннің басшылығымен ұйымдастырылып, жұмыс істеді. Делегат И. И. Вахрамеев председатель болып сайланды. 5 (18) қарашада ӘТРК  қайта құрылды. Оған 10 адамнан (шешуші дауыспен) құрылған коллегия басшылық етті. Басқа мүшелері (кеңесші дауыспен) секцияларды басқарды. ӘТРК матрос отрядтары мен үгітшілер топтарын құрып, еліміздің түрлі аудандарына жіберіп отырды, революцияға қарсы астыртын ұйымдар мен лаңшыл тортарға қарсы күресті. Комитет соғыс флотының Бүкіл ресейлік съезін (18-25 қарашада (1-8 желтоқсанда)) даярлап, ұйымдастырды. Осы съездің шешімі бойынша ӘТРК (өзіне жүктелген міндетті орындағаннан кейін) таратылды (1917 жылы 26 қараша (9 желтоқсан)).
## Дереккөздер


Санат:КСРО тарихы
Мамыргүл

**Мамыргүл** немесе **Бөртегүл** () – зәйтүндер тұқымдасына жататын бұталар тегі. Текте әр түрлі мәлімет бойынша 22-36 түр кіреді. Олардың барлығы жабайы түрінде Еуразия түрлі аймақтарының таулы аудандарында өседі. Мамыргүлдің 2300-ден астам мәдени сорттары бар, олар кәдімгі мамыргүл () түрінен алынған. Сорттары бұталар гүлденуі, биіктігі мен әдеті мерзімдері, гүл түсі, пішіні мен мөлшері және т.б. бойынша ерекшеленеді. 

Қазақстанда қалаларда, саябақтарда, бақшаларда және демалыс орындарында кәдімгі әсемдік үшін өсіріледі. Биіктігі 2-8 м-дей, жасыл түсті жас өскіндері безді, бір жылдық бұтақтары сұр түсті. Бүтін жиекті жалаң жапырақтары сопақша жұмыртқа тәрізді, қарама-қарсы орналасқан, ұзындығы 5-10 см, ені 4-7 см. Сыпыртқы гүлшоғыры төбе жағына қарай бүйір, кейде соңғы бүршіктерінде орналасады. Ұзындығы 1,5-2 мм болатын 4 тісшелі тостағаншасы конус тәрізді, тісшелері үшбұрышты әрі өте қысқа, тісшелерініің арасындағы ойықтары доға тәрізді. Гүлі ұсақ, жұпар тәрізді. Күлтесі көкшіл немесе ақшыл түсті, ұзындығы 1 см-дей болатын түтікшесі бар. Аталығы 2, жатыны қос үйлі. Сопақша келген төрт қырлы қоңыр түсті қауашағы қос жармалы, сырты тегіс әрі жылтыр, ұзындығы 1-1,5 см. Тұқымы қабысыңқы, сыртында жарғақты жіңішке айдаршалары бар. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Гүлінің құрамында эфир майы мен глюкозид және тер шығаратын, ауруды басатын қасиеті бар. Гүлінің тұнбасын көкжөтелге және бүйрек ауруларына қолданады. Жапырағын жаралардың іріңін шығару үшін пайдаланады және халық медицинасында өкпе туберкулезін емдеуге қолданылатын шөптер қосындысының құрамына енеді.

## Күтімі
Ашық күнді сүйеді, алакөлеңкелі жерде де жақсы өсіп, ұзақ гүлдейді. Гүлдеп болған соң қураған гүлшоғырларын уақыт өткізбей кесіп тастау керек. Себебі, бөртегүлдің гүлдеген бұталары келесі жылы гүл жармайды. Гүлдеп біткен соң гүлсабағымен қатар әлсіз бұталарын да түбінен кесіп алып тастау керек. Топырақ талғамайды, әкті жерде де өсе береді. Мамыр, маусым айларында топырағын құрғатып жібермей суғарып отырса, гүлді мол береді.

## Көбейтілуі
Бөртегүл жыл сайын тамырынан бірнеше жас өскін шығарады. Осы өскінді түбінен бөліп алып, оған жақсы сұрыпты қалемшені жалғау арқылы көбейтуге болады. Жаз айларында көлеңке жерде, күзде ашық алаңда қалемшелеп көбейткен жөн.


File:Syringa amurensis.jpg 
File:Syringa emodi 001.jpg 
File:Syringa-josikaea-flowering.JPG 
File:Syringia_julianae0.jpg 
File:Syringa-microphylla-flowering.JPG 
File:SyringaOblata3.jpg
File:Lilak perski Syringa persica.jpg
File:Syringa.vulgaris(01).jpg 


## Дереккөздер


## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

Санат:Зәйтүн тұқымдастары
Құрылымдық психология

1) психологияның пәні, сана элементтері және олардың арасындағы арнайы жаттыққан интроспекция арқылы табылатын құрылымдық қатынастар деп санаған бағыт. XX ғ. басында пайда болды. Америкалық психолог Э.Титченер (1867-1927) негізін салды. Сана құрылымында элементтердің үш санаты: түйсіну, бейне және сезім сараланды. Бірақ қабылдаудың заттық сипаты мойындалмады. Құрылымдық психологияны гештальтпсихология, функциялық психология, бихевиоризм мектептері сынады;

2) Ж.Пиаженің когнитивті даму теориясы; Э.Титченер теориясынан өзгешелігі – мұнда Ж.Пиаже зияттың негізінде жатқан ой түсініктерінің құрылымдарын қарастырады;

3) Клод Леви-Стростың антропологиялық-социологиялық ықпалы. Мұнда әлеуметтік ұйымдасу мен әлеуметтік құрылымдар қарастырылады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Мансұрата

**Мансұрата** – Қазығұрт тауларының батысындағы тау.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Ескі Шанақ  ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі - 592 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 3 км-ге созылған, енді жері 2 км.

## Жер бедері, өсімдігі
Көлбеу беткейлері нашар тілімденген. Төбелі-жонды келген тау өңірінің сұр, құмдақты қоңыр топырағында бұта аралас жантақ, жусан, қияқ, қоңырбас т.б. қуаң далаға тән өсімдіктер өскен. Солтүстіктен көктемде 10-15 күндей ағыны болатын Ұзынсай өзені ағып өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы таулары
Әскери киім-кешек

thumb|right|200px|
**Әскери киім-кешек** – әскери қызметкерлердің фомалы киімдері. Оған мундир, китель, гимнастерка, шалбар, шинель, бас киім т.б. жатады. Бірыңғай үлгідегі киім-кешекті Ресейде алғаш рет 18 ғасырдың басында, Петр І тұсында құрылған тұрақты орыс армиясы кие бастады. Совет армиясы 1922 жылдан бірыңғай үлгімен тігілген сұр шинель, қаракөз көйлек, жаздық ақсұр көйлек, қарасұр шұға шалбар, шлем және жаздық бас киім – фуражка (1924) киюге көшті. 1940 жылы шлем құлақшынмен ауыстырылып, әскери киім-кешек парадта, жорыққа және күнделікті киетін үлгіге айналдырылды. 1943 жылы олар жаздық және қыстық болып бөлінді. 1958 жылы барлық офицерлерге бірыңғай үлгімен бір түстес киім-кешек белгіленді. Жабық жағалы мундир мен китель ашық жағалы кительмен ауыстырылып, көйлекке галстук тағылатын болды. Кезектен әскери қызметкерлерге офицердің киім үлгісі тағайындалды. 1966 жылы Совет армиясының офицерлері мен кезектен тыс әскери қызметкерлерге суық күндері киетін жорықтық жылы көкірекше мен шалбар енгізілді. Генерал, адмирал, офицерлерге синтетикалық плащ, қатардағы жауынгер, сержанттарға бір киер етік берілетін болды. 

## Жасалатын материалдары

КСРО Министрлер советінің 1969 жылғы шілдедегі қаулысы бойынша осы заманғы жеңіл және химия өнеркәсібінің жетістіктерін ескере отырып, киім-кешектің әскери қызметкерлердің эстетикалық талғамына сай жаңа үлгісі қабылданды. Қатардағы жауынгерлер мен сержанттарға, әскери училище курсанттарына және әскери құрылысшыларға парадтық бір киер үлгі: лавсан аралас жүн матадан тігілген қайырма жағалы мундир, жасыл көйлек, галстук және ботинкамен киетін шалбар белгіленді. Тік жағалы гимнастерка қайырма жағалы жабық кительмен ауыстырылып, шинельдің үлгісі жақсартылды. Бас киімге (фуражка) алтын түстес масақ эмблемамен безендірілген қызыл жұлдыз қадалатын болды, ал жорықтық пилотка бұрынғы күйінде қалды. 

## Кейбір ережелер
Әуе-десант әскерлері қайырма жағалы китель, ақ-көк жолақты тоқыма кеудеше (тельняшка) және бастарына көк берет киеді. Офицерлер мен кезектен тыс әскери қызметкерлер үшін жаңа парадтық бір киер үлгіге жасыл-көк (құрлықтағы әскерге) және көк (авиация, әуе-десант әскерлеріне) мундир, ақ көйлек, қара не көк галстук, ботинкамен киетін шалбар қабылданды. Маршал, генералдардың бір киер киім-кешегіне жүн матадан тігілген қайырма жағалы (оқамен кестеленген), қос қаусырмалы бозғылт мундир, ақ көйлек пен қара галстук, көк шалбар алынды. Олардың бозғылт шинелі көксұр шинельмен ауыстырылды. Әскери-теңіз флотының офицерлері мен кезектен тыс  қызметкерлер үшін ақ китель орнына мақта матадан тігілген ақ тужурка, қара көк жабық китель орнына қайырма жағалы күртеше және алтын түстес (курсанттар үшін ақ) парадтық белбеу енгізілді. Совет армиясының генерал, адмирал, офицерлеріне және кезектен тыс әскери қызметкерлеріне жазда 20°-тан жоғары жылылықта погон, галстук тағып (китель, тужуркасыз), бозғылт түсті көйлек киюге рұқсат етілді. Совет Қарулы күштері әскери үлгіні жауынгерлік ар-намыс пен жинақылықтың символы ретінде ерекше қастерлеп киеді.
## Дереккөздер


Санат:Киім
Санат:Әскери іс