open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құм сағаты

[нобай|[Германия|Германияның жарты сағаттық құм сағаты, 16 ғасырдың бірінші ширегі, алтын жалатылған қола және күміс, биіктігі: 8,3 см, диаметрі: 8,4 см, Метрополитен өнер мұражайы (Нью-Йорк)]]
200px|thumb|left|Құм сағаты.
Баяғыда адамдар уақытты күн сағатына қарап білген. Уақытты күн сағатына қарап білу өте қолайсыз болды. Өйткені ауа-райы күн сайын жақсы бола келмейді. Бұлтты, жаңбырлы күндері уақытты біле алмайсың. Осындай проблема болмау үшін адамдар **құм сағатын** ойлап тапты. Құм сағаты екі шыны саүыттан тұрады. Олардың  тұтасқан тар мойыны болады. Құм жоғарғы сауыттан төменгі сауытқа сусып ағады. Содан кейін сағатты аналдыру керек. Айналдырғаннан кейін процесс басынан басталады. Құм сағаты уақытты  дәл көрсетеді. Бірақ та оларды белгілі бір уақыттан кейін айналдыру керек еді. Сол себептен олардың қолданысы төмендеді.

## Тарихы мен қазіргі заман
Құм сағаты туралы ең бірінші дерек Париж қаласында табылған хат болып келеді. Бұл хатта құм сағатына арналған арнайы құмды  қалай дайындаудың да нұсқауы бар. Кемелерде төрт сағаттық (бір вахтаның уақыты ), 30-секундтық (кеменің жылдамдығын анықтыу үшін) құм сағаттары пайдаланылған. 

Қазіргі уақытта құм сағаттарын тек сувенир ретінде, дәрігерлік рәсімдерді өткізу үшін қолданылады.
[250px|thumb|right|[Луврдағы әртүрлі конструкциялардағы құм сағаттары]]
## Жетіспеушіліктер
Құм сағаттардың ең бірінші жетіспеушілігі уақыттың қысқа интервалы болып келеді. Европада кеңінен қолданылған құм сағаттары әдетте жарты сағатқа немесе бір сағатқа есептелінді. 3 сағат және өте сирек кездесетін 12 сағат жұмыс істейтін құм сағаттары да болды. Құм сағаттардың жұмыс істеу уақытын көбейту үшін бірнеше құм сағаттарды бір корпусқа біріктірді.
Құм сағаттың дәлдігі құмның сапасына тәуелді болды. Шыны сауыттар ұсақ дәнді құммен толтырылды. Құм алдымен уақ електен өткізілді. Шыны сауыттары ұсақталған жұмыртқаның қабығымен, мырыш пен қорғасын тозаңдарымен де толтырылды.
Құмның жүру дәлдігі сауыттардың сапасына, құмның түйіршіктілігіне және сусымалылығына тәуелді болды. Құм сағатты ұзақ уақыт бойы пайдаланғанда, олардың дәлдігі де төмендейді. Сауыттардың ішкі беті құммен бүлінеді, екі сауыттардың арасындағы тесіктің диаметрі үлкейеді, құм дәндері ұсақталады.

Санат:Сағаттар
Халиде Эдиб Адывар

thumb|Халиде Эдип
**Адывар**   ()  Халиде Эдип  (1883- 09.01.1964) -  түрік жазушысы.
"Савие Талиб" (1909), "Ханда" (1912), "Соңғы шығарма" (1912) атты әуелгі романдарында әйел бейнесін ұнамды каһарман етіп, алғаш рет түрік әдебиетіне еңгізді, асыл жанды, рухы күшті әйелдердің жарқын бейнесін жасады.
"Жаңа Тұран" (1912) романында реакциялық пантуркизм идеясын көтереді. Түріктің ұлт-азаттық күресіне (1919-22) тікелей қатысқан. Адывар таңдаулы шығармаларында "Тауға шыққан қасқыр" әңгімелер жинағы (1922), "Отты көйлек" (1922), "Құртыңдар көзін сайқалдың" (1926) романдары]  сол күресті бейнеледі.
"Татар қызы" (1939) романында Түркияның экономикалық, әлеуметтік дамуындағы "ерекше"  жолын дәріптейді, Кеңес Одағына жала жабады.
Соңғы туындылары - "Айналма айна" (1954), өмірбаяндық "Шырмауықты үй" (1963) романдары
Адывар шығармалары шетел тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
 
 Санат:1964 жылы қайтыс болғандар
 Санат:Түркия жазушылары
 Санат:1882 жылы туғандар‏‎
Санат:1964 жылы қайтыс болғандар‏‎
Азаттар

**Азаттар**-
# Сасан әулеті тұсында Ирандағы салт аттыларды түрлі жеңілдік берілген сословиесінің төменгі тобы; салықтан босатылған және соғыс кезінде атты әскерде болуға міндетті орта және ұсақ жер иелері.
#  - "еркін, тәуелсіз" - Ертедегі орта ғасырда Армениядағы орта және ұсақ феодалдар; жалпы мағынада алғада, бүкіл феодалдар аты.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Адрианополь бітім шарты (1829)

thumb|Орыс-түрк соғысындағы жеіңіске арналған Санкт-Петербіргтегі салтанат аркасы
**Адрианополь бітім шарты 1829 ж.** - Ресей мен Осман империясының (Түркия) арасындағы бітім шарты, орыс-түрік соғысы аяқталу туралы.
Шартқа 2(14) қыркүйекте Адриаполь қаласында (қазіргі Эдирне, Түркия)  Ресей жағынан Алексей Фёдорович Орлов пен Дунай князьдықтағы  орыс әкімшілігінің уақытша басшысы  Фёдор Петрович Палено,  Түркия жағынан  — Осман империясының  бас қаржы сақтаушысы  (бешдефтердар) Мехмед Садык-эфенди мен жоғарғы әскери соты Абдул Кадыр-бей   қол қойды.  Бұл шартпен  1828-29 жылдарғы орыс-түрік соғысы аяқталды.
Адрианополь бітім шарты бойынша Дунай өзенінің сағасы аралдарымен бірге, Қара теңіздің Кубань өзені сағасынан Аджарияның солтүстік шекарасына дейін жағалауы, Ахалкалаки, Ахалцих қамалдары іргелес аудандарымен қоса Ресейге көшті.
Түркия, Грузияның, Имеретияның, Мегралияның Гурияның, Эриван, Нахичивань хандықтарының Ресейге қосылғанын мойындады. Ресейдің қол астындағы барлық азаматтардың бүкіл Түркия жерінде  емін-еркін сауда жасауына,  орыс және шетел сауда кемелерінің Босфор мен Дарданелден еркін өтуіне құқық берілді. Түрік өкімет орындары өз жеріндегі орыс азаматтарын соттай алмайтын болды. Түркия 1,5 млн сом (голланд гүлдені) контрибуция төлеуге міндетті. Молдавия, Валахия автономия алды.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
 Санат:Молдова тарихы
 Санат:1829 жыл‏‎
Санат:Бітімгершілік келісімдер
Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері
Санат:Османлы империясының халықаралық келісімдері
Санат:Орыс-түрік соғыстары
Азат Шығыс Түркістан

**"Азат Шығыс Түркістан"** - 1940-45 ж. гоминданьшыларға қарсы ұлт-азаттық күрес нәтижесінде құрылған Шығыс Түркістан  Халық  Республикасының органы, 1944-46 ж. Құлжа қаласында қазақ, ұйғыр, орыс тілдерінде шыққан газет.
"Азат Шығыс Түркістан" бүкіл өлкені гоминданьшылардан азат ету жолындағы күреске жергілікті халықты жұмылдыруда және сол кезеңде жас өкіметтің алдында тұрған аса маңызды мідеттерді насихаттауда елеулі роль атқарды. 1946 жылдан бастап бұл газеттің аты "Төкеріс таңы" болып өзгерді.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Газеттер
Мәшәди Әзизбайоғлы Әзизбаев

**Мәшәди Әзизбайоғлы Әзизбаев** (; 18.01.1876,Баку&nbsp;—20.09.1918)  -  Әзірбайжандағы революциялық қозғалыстың қайраткері, тұңғыш Әзірбайжан марксшілдерінің және Бакудың 26 комиссарының  бірі.
Бакуде жұмысшы Азизбек Азизбеков (1844-1889) отбасында туған.
* 1898 жылдан Компартия мүшесі.
* 1908 ж. Петербург технологиялық институты бітірді.
* 1897 жылдан революциялық қозғалысқа қатысты. "Һуммәт" социал-демократ тобы басшыларының  бірі. 
Бакуде 1905-07 жылдағы революцияға белсене қатысты, 1917 ж. Ақпан төңкерісінен кейін РСДЖ(б)П Баку комитетінің және жұмысшы депутаттары Кеңесінің мүшесі. 1917 ж. қыркүйекте Баку мұнай кәсіпшіліктері мен заводтарында болған жаппай ереуілді басқарды. Бакуде Кеңес өкіметін орнатуға (1917 ж. қазан)  және мусаватисттердің антисоветтік бүлігін талқандауға (1918 ж. наурыз) қатысты. Баку Халкомсовының губ. комиссары және ішкі істер халкомының орыбасары, шаруа депутаттарының Баку уездік кеңесі аткомының төрағасы болды. Бакуды түрік-герман шапқыншыларынан қорғау ісін ұйымдастыруға қатысты. Бакуде Кеңес өқіметі уақытша құлаған кезде (1918 ж. 31 шілде), ағылшын шапқыншылары мен әскерлер Әзизбаевті тұтқынға алып, атып өлтірді. 
## Дереккөздер


Санат:Әзербайжан тұлғалары
Санат:КСРО тұлғалары
Санат:Коммунистер
Довлетмамед Азади

**Довлетмамед Азади** (, 1695 не 1700 — 1760 ж.ш.) — түрікмен ақыны, ғалым.

Түрікмен әдебиетінің классигі Махтұмқұлының әкесі. Кедей отбасынан шыққан. Софылық жолын ұстаған. Әуелде жер жыртып, егін еккен, кейін мектепте мұғалім болған. Маснауи үлгісімен жазылған "Азади уағызы" (1753-51) дидактикалық поэмасында Азади   озбырлыққа қарсы шығады, достықты жыр етеді. Ол егішілік, жер суару, сауда кәсібінің дамуын арман еткен. Азади поэмасының тілі көне, онда араб-парсы, шағатай  сөздері орасан көп. Түрікмен тайпаларын бірігуге үндеп, тұтас мемлекет құру ұсынған.

## Дереккөздер
Лифт

нобай|
**Лифт** ( — көтеру) — адамдарды жоғарға көтеру, төменге түсіру үшін арналған. Қазіргі кезде лифт әр ұзын ғимаратта болады. 

Ресейдегі ең бірінші лифтті Иван Кулибин жасаған болатын. Ол Екатерина II-нің сарайында болды. Лифт ешқандай да автоматикасыз көтерілді. Лифт көтерілу үшін сарайдың әскерлері көтергіш механизмнің тұтқасын айналдыртып тұрды.

## Дереккөздер


Санат:Лифттер
Корека

**Корека** ( ) — Италиядағы Козенца провинциясына жататын Амантея коммунаның бiр бөлiгi және порт болып келеді.

## Экономика
Корека экономикасы туризм мен ауыл шаруашылығына негізделген.
Еуроодаққа мүше елдер тізімі

**[[Еуропа Одағы]]на** (ЕО) қазіргі таңда Еуропадағы 27 мемлекет кіреді. Әр мүше мемлекет одақтың құрылтай келісімдеріне қатыса отырып, мүше болудың құқықтары мен міндеттерін бөліседі. Басқа халықаралық ұйымдардың мүшелерімен салыстырғанда, ЕО-ға мүше мемлекеттер басқару аспектілерінің кейбірінде (бірақ барлығында емес) бірлескен егемендікке келісім жасасқан. Кейбір ережелерді қабылдау үшін мүше мемлекеттер олардың бірауыздан келісімін талап етеді; ал басқа ережелер үшін ұжымдық шешім білікті көпшілік дауыспен қабылданады. ЕО-ның негізгі құқықтық қағидаттарының бірі — субсидиарлық, бұл әр мүше мемлекетке шешім қабылдау құқығын сақтауды білдіреді, егер ЕО деңгейінде ұжымдық шешім қабылдау қажеттілігі болмаса.

1950-жылдары алты негізгі мемлекет Еуропа қауымдастықтарды, яғни Еуропа Одағының алдындағы құрылымды (Бельгия, Франция, Италия, Люксембург, Нидерланд және Батыс Германия) құрды. Басқа мемлекеттер кейінгі кеңеюлер кезінде одаққа қосылды. Қосылу үшін мемлекет экономикалық және саяси талаптарға, Копенгаген критерийлеріне сай болуы керек, олар кандидаттың демократиялық үкіметі, тиісті еркіндіктері мен институттары бар еркін нарыққа ие болуын, сондай-ақ құқық үстемдігін құрметтеуін талап етеді. Одақты кеңейту де барлық қазіргі мүшелердің келісіміне және кандидатты ЕО-ның қолданыстағы заңдары жинағымен — acquis communautaire-мен таныстыруға тәуелді.

ЕО-ның мақсаты еуропалық мемлекеттерді біріктіру, яғни біртұтас экономикалық нарық құру, паспорттық-визалық бақылауды жою және ортақ валютаны пайдалану болып табылады.

Еуропалық одақтың 2013 жылдың 1 желтоқсанындағы мемлекет-мүшелері:

Еуропаға еңбейтін, бірақ Еуропалық одаққа мүше елдер:

thumb|262px|1957—2013: ЕО ұлғаюы

Санат:Елдер тізімі
Санат:Ел тізімдері‎
Intelsat

**Интелсат** - 1964 жылы АҚШ-та құрылған. 130 елді біріктіретін, тәуелсіз коммерциялық корпорация. Интелсат 15 Жер серігіне, 139 халықаралық және жердегі ұлттық станцияға ие. Американ Жер серігі ұйымы қызметінің құқықтық негізі 1962 жылы қабылданған Жер серігі коммуникациясы туралы Заңға негіз болды. Сәйкестікке орай, үкіметтік емес "Комсат" коммерциялық корпорациясы ұйымдастырылды. Директорлар Кеңесі мүшелерінің кейбірін АҚШ Президенті тағайындайды. Корпорация телекоммуникациялық қызмет түрлерінің барлық операцияларын Интелсат арқылы жүзеге асырады. Жеке меншік американдық Жер серігі жүйесі туралы 1984 жылы жарлық Интелсат монополиясына біршама нұқсан келтірді.Осының негізінде "Панамсат", "Орион" және т.б құрылды. Соған қарамастан, Интелсат дүние жүзіндегі телекоммуникация мен ақпарат саласындағы ең қуатты ұйым болып отыр.
thumb|Бірінші Intelsat жер серігі.
Азим Асланұлы Азимзаде

**Азимзаде Азим Аслан оғлы** ,  (07.05.1880,Новханы,Баку — 15.06.1943,Баку) - әзірбайжан сатирикалық графикасының негізін салушы, Әзірбайжан ССР-нің халық суретшісі (1927).

Қарапайым мұнай жұмысшының отбасында туған. Сурет өнерінің арнаулы мектебінен білім алмаған, өздігінен үйренген суретші. 1906 ж. бастап журалдарда саяси тақырыптарға сурет пен карикатура сала бастады. Ол суреттерде әлеуметтік теңсіздік пен діни нанымдарды ажуа етеді. Суреттері "Молла Насреддин", "Занбур" ("Сона") т.б. журалдарда басылып тұрған.

Революциядан кейін Кеңес дәуірінде сулы бояумен салған ("Революцияға дейінгі Бакудегі 100 тип", 1937, Әзірбайжан Р.Мұстафаев атындағы мемлекеттік өнер мұражайы) суреттерінің  құндылығы - орындау тәсілі мен бояулар тоғысуының көркемдігінде.

Азимзаде Отан соғысы кезіде бір топ антифашистік келемеж суреттер мен плакаттар жазды ("Тоты қауырсынды қарға" т.б.)

1920 жылдан өмірінің соңғы күндеріне дейін Әзірбайжан сурет училищесінде сабақ беріп,  1932-37 жылдары оның директоры болған.

1923 жылдан    партия мүшесі, 1927 ж. - Әзірбайжан ССР-нің халық суретшісі Азимзаде саяси репрессиядан аман қалған себебі - Әзірбайжан компартияны Орталық Комитетіің төрағасы  Мирджафар Багиров суретшінің талантының табынушысы болған деп есептеледі.

Бакуда суретшінің мұражайы бар, көшеге және өзі жұмыс істеген училищеге аты берілген. 2002 жылы Республика сарайының алдында  Азимзадеге ескерткіш орнатылған.

## Галерея

Folk performance Kos-Kosa.jpg|«Кос-коса»,1930
Azerbaijani wedding.jpg|Әзірбайжан үйлену тойы,1930
Wedding of the poor people.jpg|Кедейлерді үйлену тойы,1931
The old wife and the new one.jpg|Кәрі әйел мен жаңа әйел,1935
The girl was born.jpg|Қыз туған,1937
Ramazan with the poor.jpg|Кедейлердің оразасы,1938
Portrait of Azerbaijani poet Fuzuli by Azimzade.jpg|Әзрбайжан ақыны Физулидың портреті,1914
Əzim Əzimzadə - Nəsiminin edamı.jpg|Насимидің өлім жазасы


## Дереккөздер
* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

Санат:1880 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Әзербайжан суретшілері
Санат:Әзербайжан карикатуристері
Айзек Азимов

**Айзек Азимов** (, туған кездегі аты **Исаак Ю́дович Озимов**; 02.01.1920, Петровичи, Смоленск облысы, Ресей — 06.04.1992, Нью-Йорк, АҚШ) — америкалық жазушы, фантаст. 500-ден астам кітап жазған, англо-америкалық дәстүрде "Үш үлкен" жазушыларының бірі болып саналады (Артур Чарльз Кларк пен Роберт Хайнлайнмен бірге).  Мамандығы - биохимик.

Смоленск маңындағы Петровичи деген жерде диірменші еврейлердің отбасында дүниеге келіп, 1923 ж. әке-шешесімен бірге АҚШ-қа қоныс аударады. Колумбия университетінде 1939 ж. бакалавр, 1941 ж. магистр болды.

1942 ж. Филадельфияға көшіп кетіп, сол жерде әскери кеме жасайтын орында химик болып жұмыс істеген. Сол жұмыста Роберт Хайнлайнмен танысты. 1942 ж. ақпан айының Валентин күні өзінің болашақ әйелі Гертруд Блюгерманмен () танысты. Ол некеден ұлы Дэйвид () (1951) және қызы Робин Джоэн () (1955) дүниеге келеді.

1945-46 ж. әскерде болып, содан кейін білім алуын жалғастырып, 1948 ж. аспирантураны бітіреді. 1949 ж. Бостон университетінде сабақ беріп, 1955 ж. доцент болады. 1979 ж. профессор атағына ие болады.

1970 ж. біріші әйелімен ажырасып, Джэнет Опал Джеппсонмен () бірге тұрып, 1973 ж. оған үйленеді.

1992ж. 6 сәуірде жүрек және бүйрек жетімсіздіктен (ЖИТС фонында, ЖИТС-қа 1983 ж. жүрекке операция жасаған кезде ұшыраған) қайтыс болды.

## Кітаптары
* Нейтрино - 1966
* Пайдалы қағаздар - 1966
* Вестада қалғандар - 1939
* Мен - робот - 1950
* Мәңгілік соңы - 1955
* Қалыптасу -1966
* Екіжүз жасты адам - 1977
Биоэнергетика, астрономия, физиология, математика, физика, химия жөніде жастарға арнап ғылыми-көпшілік жанрында жазған көп очерктері де бар.

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:АҚШ жазушылары
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:АҚШ биохимиктері
Санат:Фантастика
Азнаурлар

**Азнаурлар** () - Грузия дворяндары (5-ші ғасырдан бастап).
Феодал қатынас дамыған  кезде азнаурлар феодалдардың жетекші қоғамдық тобына айналды. 13-15 ғасырларда Азнаурлардан феодал ақсүйектер тобы - тавадилер шықты, 18 ғасырдың аяғында олар патшалық, князьдық және шіркеулік болып үшке бөлінеді.
Грузия Ресейге қосылғаннан кейін (1850-53)  азнаурлар орыс дворяндарының құқықтарына ие болды.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
 Санат:лауазымдар
Санат:Грузиндер
Азов маңындағы қырат

**Азов маңындағы қырат** - Украинаның оңтүстік-шығысындағы қырат.
Биіктігі - 324 м-ге дейін (Могила-Бельмак). 
Оңтүстікке қарай келбеуленіп барып аласарады. Лесс тәрізді жыныстар жауып жататын кристалдық фундаментте тұрады. 
Оңтүстігі қара топырақты.  Беткейлерінде бетеге, боз, дала өсімдіктер өседі.
### Азов маңындағы қыраттың көріністері

Сурет:Кам'яні Могили 06.jpg|
Сурет:Кам'яні Могили 07.jpg|
Сурет:Кам'яні Могили 02.jpg|
Сурет:Кам'яні Могили 03.jpg|


## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Украина географиясы
Санат:География
Азов отырысы

thumb|Азовта қаза болған казактарға ескерткіш
**Азов отырысы** - 1637-42 ж. Дон казактарының Азовты ерлікпен  қорғауы.
1637 ж. жазда Дон казактары түрік бекінісі Азовты алды. Бұдан соң татарлардың шапқыншылығы бәсеңдеді.
1641 ж. қыруар түрік-татар әскері  Азовты қоршады. Казактар жау шабуылын тойтарып, орыс үкіметіне Азовты өз билігіне алуды ұсынады. 
Түркиямен соғысқысы келмеген Ресей бұл ұсынысты қабылдамады. 1642 ж. казактар Азовты тастап шақты.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Санат:Тарих
Бірмүше

**Бірмүше** — алгебрада қарастырылатын қарапайым түрдегі  алгебралық өрнек; көпмүшенің дербес жағдайы. Сандар, айнымалылар, айнымалылар дәрежелерінің көбейтіндісі бірмүше деп аталған. Сандар, айнымалылар және дәрежелері де бірмүше делінеді. Бірінші орында коэффициент деп аталатын сан (тұрақты шама) көбейтінді жазылған, ал бірдей айнымалылардың әрбір көбейтіндісі бұлардың дәрежелерімен өрнектелген көбейтінді бірмүшенің стандарт түрі  деп аталған. ~+1  коэффициенті, әдетте, жазылмайды. Бірмүшенің мысалы, ~-5ax^3,  a^3c^3xy, -7, x^3; -a.

Бірмүшелерді көбейткенде, олардың коэффициенттері көбейтілді. Бірдей айнымалылардың дәреже көрсеткіштері қосылады, ал бір көбейткіш құрамына ғана енетін айнымалылар сол қалпында қалтырылады, сөйтіп шыққан нәтежиелер бір-біріне көбейтіледі. Бірмүшені дәрежеге шығару үшін әрбір көбейткішті осы дәрежеге шығарып, нәтежиелерді көбейтсе, жеткілікті.

## Мысалдар
m - бірмүше, себебі әріп бір мүше болып саналады;
-12 - бірмүше, себебі сан бірмүше болып саналады.
a7·b4 - бірмүше, себебі a7 және b4 бірмүше болып саналады, ал олардың көбейтіндісі де бірмүше;
-2a7b4·6b - бірмүше, себебі бірнеше бірмүшелелердің көбейтіндісі де бірмүше болып саналады;
-2a7b4-6b - бір мүше емес, себебі бірмүшелердің көбейтіндісі емес, бірмүшелердің айырымы.

## Дереккөздер

Санат:Математика
Санат:Алгебра
Біріктіру

**Біріктіру**, (қосынды) — берілген  ~A_{ \alpha } жиындар жиынтығының ең болмағанда біреуіне тиісті болатын элементтерден құралған жиын. ~U_{ \alpha }  A_{ \alpha }  кейде   ~\sum_a  A_{ \alpha }    түрінде белгіленеді. Саны шектеулі жиындар үшін мынандай ~AU  (сәйкес тұрде ~A_{ 1 } + ...A_{ n }) белгілеу қолданыларды.
250px|right|thumb|''A'' және ''B'' жиындарын біріктіру
### Біріктіру мен қиылысу
Біріктіру мен қиылысулар Бульдік алгебраны құрайды, сондықтан келесі орындалады:
:A \cap (B \cup C) = (A \cap B)\cup(A \cap C) ;
және керісінше:
:A \cup (B \cap C) = (A \cup B) \cap (A \cup C) .

:A \cup B = \left(A^C \cap B^C \right)^C
мұндағы C әмбебап жиын қосымшасы.

Кез келген жиын мен қиылысуға мына теңдік орынды
: \bigcup_{i\in I} \bigg(\bigcap_{j\in J} A_{i,j}\bigg) \subseteq \bigcap_{j\in J} \bigg(\bigcup_{i\in I} A_{i,j}\bigg).

## Дереккөздер


  
Санат:Жиындар теориясы
Санат:Бинарлық операциялар
Логарифмдік есептеу жүйесі

**Гаусс логарифмдері** немесе **Логарифмдік есептеу жүйесі** (LNS деп қысқаша айтылады) — нақты сандарды компьютерлік техникада, сандық есептеу машиналароында, әсіресе сандық сигналды өңдеуде қолданылатын арифметикалық жүйе, сандардың қосындысы мен айырымының логарифмдері ретінде математикалық негізін қаланған. 1802 жылы итальян математигі Джузеппе Леонели (1776 - 1847) есептеген. 1812 жылы неміс математигі Карл Гаусс (1777 - 1855) сандар қосындысы мен айырымының логарфмдерінің кестесін жариялағандықтан оның есімімен аталған.

## Теориясы

LNS бойынша X саны логарифммен былай өрнектеледі:
: X\rightarrow\{s,x=\log_b(|X|)\},

, мұнда x оның абсолюттік мәні; s болса X белгісін білдіреді (s=0 егер X>0 және s=1 егер X).

Бұлай тұжылымдау көбейту, бөлу, дәрежелеу, түбірін алу операцияларын жеңілдетеді.
Екінші жағынан, қосу, алу операциялары күрделірек және олар былай орындалады:
: \log_b(|X|+|Y|)=x+s_b(z)
:  \log_b(||X|-|Y||)=x+d_b(z),

мұнда z=y-x операндтар логарифмдері айырмасы, функция «қосындысы» s_b(z)=\log_b(1+b^z), ал функция «айырмасы» d_b(z)=\log_b(|1-b^z|). Бұл s_b(z) және d_b(z) функциялары, суретте көрсетілгендей, Гаусс логарифдері деген атпен де белгілі. Көбейту, бөлу, түбірден шығару мен дәрежелеу оңайлығы қосу мен алуды есептеу қиыншылығымен теңеледі. Бұл қосалқы оңайшылық LNS-ті ең алдымен математикадағы жүзуші нүктелі операцияларда пайдалануда өте тиімді.

## Дереккөздер


  
Санат:Логарифмдер
Санат:Компьютерлік арифметика
Санат:Сигналдарды сандық өңдеу
Геометриялық орын

**Геометриялық орын** —  нүктелердің, түзу сызықтардың, т. б. жиындарын белгілеу үшін пайдаланатын ғылыми атау (термин). Нүктелердің кейбір геометриялық орындары мыналар:
# Берілген ("O") нүктесінен бірдей R қашықтықта жататын нүктелердің геометриялық орны — шеңбер.
# A және B нүктелерінен бірдей қашықтықта  жатқан нүктелердің геометриялық орны — AB кесіндісінің ортасынан өтетін перпендикуляр.
# Берілген түзу сызықтан h  қашықтықта жататын нүктелердің геометриялық орны — параллел түзу сызық.
# Өзара қиылысушы екі түзуден бірдей қашықтықта жататын нүктелердің геометриялық орны — бұрыштың биссектрисасы.

## Дереккөздер


  
Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:Геометрия
Гильберт мәселесі

**Гилберттің мәселелері** — 1900 жылы Париждегі II Халықаралық математиктер конгресінде Дэвид Гильберт ұсынған математиканың 23 негізгі мәселесінің тізбегі. Ол кезде бұл мәселелелердің (математика, алгебра, сандар теориясы, геометрия, топология, алгебралық геометрия, Ли топтары, нақты және кешенді талдау, дифференциалдық теңдеулер, математикалық физика және ықтималдықтар теориясы, сондай-ақ вариация есептеуі) негіздері шешілген жоқ.
Қазіргі таңда 23 меселесінің 16 мәселесі шешілген, тағы екеуі дұрыс емес математикалық есептер (олардың біреуі толық тұжырымдалмағандықтан оның нақты шығарылды ма, жоқ па екені айтылмайды, екіншісі , шешімнен алыс - физикалық, математикалық емес). Қалған бес мәселенің екеуі шешілмеген, ал үшеуі тек кейбір жағдайлар үшін ғана шешіледі. Гильберт тізімін жариялағаннан кейін жүз жыл өткен соң американдық математик Стивен Смейл қазіргі шешілмеген проблемалардың жаңа тізімін ұсынды (олардың кейбіреулері қазір шешілген). Оның тізімі Клэй атындағы математикалық институтта жарияланды.

**Мәселелер тізімі**

## 24-ші мәселе
Бастапқыда тізімде 24 мәселе болған, бірақ баяндамаға дайындық барысында Гильберт олардың біреуін қабылдамады. Бұл проблема қарапайым және жалпы әдістер критерийлерінің дәлелдер теориясымен байланысты болды. Бұл проблеманы 2000 жылы Германияның тарихшысы Рюдигер Тиле Гильберттің жазбаларынан тапты.

## Әдебиеттер
* Болибрух А. А. Проблемы Гильберта (100 лет спустя). — МЦНМО, 1999. — Т. 2. — 24 с. — (Библиотека «Математическое просвещение»).
* Демидов С. С. К истории проблем Гильберта // Историко-математические исследования. — М. : Наука, 1966. — № 17. — С. 91—122.
* Демидов С. С. «Математические проблемы» Гильберта и математика XX века // Историко-математические исследования. — М. : Янус-К, 2001. — № 41 (6). — С. 84—99.
* Ляшко С. И., Номировский Д. А., Петунин Ю. И., Семёнов В. В. Двадцатая проблема Гильберта : Обобщённые решения операторных уравнений. — М. : Диалектика, 2009. — 192 с. — ISBN 978-5-8459-1524-5.
* Проблемы Гильберта : сб. / под ред. П. С. Александрова. — М. : Наука, 1969. — 240 с.

Санат:Математика
Санат:Алгебра
Гиперкомплекс сан

**Гиперкомплекс сан** ( — үсті, асқын;  — байланыс, үйлесім, құранды) — XIX ғасырда комплекс санның көп өлшемді (> 2 өлшемді) векторлық кеңістіктегі сан жүйесін құруға әрекеттенген кезде туындаған жалпыланған ұғым. Гиперкомплекс санға 4 өлшемді кеңістікте жүзеге асырылатын кватерниондар мысал бола алады. Кватерниондар гиперкомплекс сандар арасындағы нақты және комплекс сандарға ең жақын сандар болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Алгебра
Санат:Сандар теориясы
Айғыр қияқ

**Айғыр қияқ**, еркек қияқ  ()&nbsp;- Қияқ туысына жататын өсімдік.

**Айғырқияқ**, *еркекқияқ* , *құмқияқ* (*Elymus gіganteus*) — астық тұқымдасына жататын көп жылдық тамыр сабақты шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жазық аймақтарында, құмды, құмайт далаларында, сортаң жерлерінде, шабындықтарында өседі. Биіктігі 50-100 см, сабағы тік, қырлы, тықыр, тамыры ұзын, төселмелі келеді. Жапырағы таспа тәрізді, үстіңгі беті бұдырлы, сұрғылт жасыл түсті болады. Масақгүлі қалың, жасыл күлгін түсті, 3-6 гүлден тұрады. Өсімді (вегетативті) жолмен және тұқымынан көбейеді. Жемісі бір тұқымды. Тұқымында 11% белок, 12-18% протеин бар. Айғырқияқ — құнарлы мал азығы, сондықтан гүлдемес бұрын сүрлем, пішендеме даярлау үшін шабылады. Биологиялық бағалы қасиеттеріне байланысты будандастырып, өнімді өсімдіктер алу үшін де пайдаланылады. Айғырқияқ құмды бекіту үшін және жайылым өсімдігі ретінде кейбір аймақтарда қолдан өсіріледі.

## Биологиялық сипаттамасы
Көпжылдық биіктігі 50-100 см шөптес өсімдік.

Жапырағы сұрғылт жасыл, қатты.

Тамыры  ұзын да көлбеу.

Гүл шоғыры масақ тәрізді.

## Таралуы
Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Кавказда, Батыс және шығыс Сібірде, Орта Азияда өседі.

## Пайдалауы
Масақ шығарғанға дейін және дәні сүттенген кезде  мал жақсы жейді, пішенге, сүрлемге арнап гулдемес бұрын шабады.
Тұқымында 10,9%  қорытылатын ақуыз бар. Биологиялық құнды қасиеттеріне байланысты  ол жаңа, өнімді будандар алу үші де пайдаланады .

Айғыр қияқ құмды бекіту үшін және жайылым өсімдігі ретіде бірталай жерлерде қолдан егіп өсіріледі.

## Синонимдар
"The Plant List" мәліметі (2010 ж.) бойынша, синонимдары:
* Elymus arenarius|S.G.Gmel.
* Elymus arenarius|var=giganteus|(Vahl) Schmalh.
* Elymus arenarius|subsp=sabulosus|(M.Bieb.) Beldie
* Elymus arenarius|var=sabulosus|(M.Bieb.) Schmalh.
* Elymus attenuatus|(Griseb.) K.Richt.
* Elymus giganteus|Vahl
* Elymus giganteus|var=attenuatus|Griseb.
* Elymus giganteus|f=attenuatus|Griseb.
* Elymus giganteus|var=crassinervius|Kar. & Kir.
* Elymus giganteus|f=crassinervius|Kar. & Kir.
* Elymus giganteus|var=cylindraceus|Roshev.
* Elymus giganteus|var=sabulosus|(M.Bieb.) Hack.
* Elymus macrostachys|Spreng.
* Elymus mexicanus|Cav.
* Elymus racemosus|Lam.
* Elymus racemosus|var=sabulosus|(M.Bieb.) Bowden
* Elymus sabulosus|M.Bieb.
* Elymus sabulosus|var=depauperatus|Bornm.
* Hordeum giganteum|(Vahl) Raspail
* Leymus giganteus|(Vahl) Pilg.
* Leymus racemosus|subsp=crassinervius|(Kar. & Kir.) Tzvelev
* Leymus racemosus|subsp=depauperatus|(Bornm.) Soják
* Leymus racemosus|subsp=klokovii|Tzvelev
* Leymus racemosus|subsp=sabulosus|(M.Bieb.) Tzvelev
* Leymus sabulosus|(M.Bieb.) Tzvelev
* Triticum sabulosum|(M.Bieb.) F.Herm.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер
Айбатмия

**Айбат мия**,  баянберік  () - Бұршақтұқымдас көпжылдық шөптесін өсімдік.

## Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі 30-80 см.

Гүл шоғы - келте шашақ тәрізді

Жемісі домалақ, тұқымы ұсақ, бүйрек пішідес.

## Таралуы
Ылғалды, сортаң топырақты шалғындарда, құмды жерлерде, өзен жағалауыда өседі.

Жалпы таралған жері - Кавказ, Сібір, Орта Азия, Моңғолия, Батыс және Солтүстік Қытай.

Қазақстанда Семей, Қызылорда, Шымкент, Қостанай, Алматы облыстарында, Арал теңізі мен Зайсан, Балқаш көлдерінің маңында, Бетпақ далада, Шу-Іле, Қаратау, Батыс Тянь-Шань тауларында, Мойынқұмда өседі. Айбат мия мақта, күріш, беде егістіктері мен бау-бақшаның арам шөбі.

## Пайдалануы
Түйе мен сиыр сүйсініп жейді.

Құрамында қан тоқтататын және қан қысымын төмендететін  *сферофизин* атты алколоид бар, медициада қолданылады.

## Синонимдары
* Colutea caspica
* Phaca salsula
* Swainsona salsula
* Swainsonia salsula

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Азия флорасы
Санат:Арам шөптер
Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Азотты қышқыл

thumb|'''Азотты қышқыл'''
thumb|HNO<sub>2</sub>
**Азотты қышқыл** HNO2 - сұйық ертінді түрінде ғана кездесетін бір негізді, әлсіз қышқыл.
Түсі - ақшыл аспан көк.
Тұздары - нитриттер - улы, күшті электролиттер, түгелдей дерлік суда жақсы ериді. Ең маңыздысы - натрий нитриты,  медицинада қолданады. 
### Молекула құрылымы
Газтәріздес сәтінде азотты қышқылдың молекуласы 2 конфигурацияда болады:

Екінші құрылымы тұрақты болып келеді, себебі цис-HNO2(г) DG°f = −42,59 кДж/моль, ал транс-HNO2(г) DG = −44,65 кДж/моль.

## Химиялық қасиеттері
Сулы ертіділерде тепе-теңдік сақталады:
:: \mathsf{2HNO_2 \rightleftarrows N_2O_3 + H_2O \rightleftarrows NO \uparrow + NO_2 \uparrow + H_2O}

Қыздырғада  азот оксиді(ІІ) NO мен азот қышқылы құралады:
:: \mathsf{3HNO_2 \rightleftarrows HNO_3 + 2NO \uparrow + H_2O}

Азотты қышқыш - әлсіз, сулы ертіділерді диссоциация жасайды. Сірке қышқылынан күштірек.  Тұздардан қүшті қышқылдармен ығыстырылады:
:: \mathsf{H_2SO_4 + 2NaNO_2 \rightarrow Na_2SO_4 + 2HNO_2}

Тотықтырғыш та тотықсыздандырғыш та қасиет көрсете алады. Күшті тотықтырғыштар (КMnO4, К2 Сr2O7, H2O2 т.б.) оны азот қышқылына дейін тотықтырады: 
:: \mathsf{HNO_2 + H_2O_2 \rightarrow HNO_3 + H_2O}
:: \mathsf{HNO_2 + Cl_2 + H_2O\rightarrow HNO_3 + 2HCl}
:: \mathsf{5HNO_2 + 2HMnO_4 \rightarrow 2Mn(NO_3)_2 + HNO_3 + 3H_2O}

Күшті тотықсыздандырғыштар (KJ, H2S  т.б.) азот тотығына дейін тотықсыздандырады:
:: \mathsf{2HNO_2 + 2HI \rightarrow 2NO\uparrow + I_2 +2H_2O}

Азотты қышқыл мен оны тұздарының ертіндісіне KJ және крахмал ертінділері құйса, ертідінің түсі көгереді.
### Алынуы
Азотты қышқылды суға азот оксидін(ІІІ) еріткенде алуға болады:
:: \mathsf{N_2O_3 + H_2O \rightarrow 2HNO_2}

Және азот оқсиді(IV) суға еріткенде алынады:
:: \mathsf{2NO_2 + H_2O \rightarrow HNO_3 + HNO_2}

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Бейорганикалық қышқылдар
Санат:Азот қосылыстары‏‎
Санат:Жарылғыш заттар‏
Гиппократ айшықтары

thumb|180px|Гиппократ айшығы.jpg
**Гиппократ айшықтары** — шеңбердің доғалары мен хордаларымен шектелген үш пішін. Циркуль және сызғыш арқылы бұл пішіндерге онымен тең шамалас түзу сызықты пішін сызуға болады. Мұны ежелгі грек геометрі Хиосстық Гиппократ (б.з.б. V ғасырдың 2-ші жартысы) анықтаған.

Шеңбердің ширегіне (яғни,  ~\frac{1}{4}  бөлігіне) тек хордамен шектелген ~r радиусты ~AmC айшығы және ~AnC жарты шеңберімен шектелген айшық ~AC хордасына салынған: мұнда ~AB = r, AC = r\sqrt{2}; осы (штрихталған) айшықтың ауданы ~ABC үшбұрышының ауданына тең.

Тікбұрышты үшбұрыштың қабырғаларына тек квадраттар ғана емес, олардың орнына басқа пішіндер де салуға да болады; жарты шеңберлер, теңқабырғалы үшбұрыштар, т.б. Егер үшбұрыштың барлық қабырғаларына салынған пішіндердің түрлері бірдей, тек өлшемдері ғана әр түрлі болса, мына тұжырым тура: тікбұрышты үшбұрыштың гипотенузасына салынған пішіннің ауданы, катеттерге салынған пішіндердің аудандарының қосындысына тең.

Егер үлкен жарты дөңгелектен нүктелермен шұбарланған кішкене дөңгелектер алынып шегеріліп тасталатын болса, онда үшбұрыш қана қалатын болады. Егер әлгі кішкене екі жарты дөңгелектен шұбарланған жарты дөңгелек алынатын (шегерілетін) болса, онда ай пішіндес екі айшық (шұбарланбаған) қалады. Олай болса, осы екі қайшықтың ауданы үшбұрыштың ауданына тең.

## Дереккөздер


  
Санат:Геометрия
Айдарлы боз торғай

**Айдарлы боз торғай**  ()  - боз торғай тұқымдасына жататын құс

## Биологиялық сипаттамасы

Салмағы 45-55 г. Арқасы - сұрғылт сары, бауыры ақшыл, жемсауы тарғыл.

Басқа боз торғайлардын айырмашылығының бірі - төбесінде айдары болады.

Айдарлы боз торғай ел қоныстыратын, жол бойын және жайылымдар мен құдықтар маңын мекендеп, өсімдігі сирек жерлерге ұялайды, 5-6 жұмыртқа салады.

## Таралуы
Қазақстанда бұл - тұрғылықты құс.  Маңғыстау, Арал теңізіің солтүстігінде, Сырдария ме Шу бойы, Жетісу т.б. жерлерде кездеседі. Жазда солтүстік аудандарды мекедейтіндері қысқа қарай оңтүстікке ауады. 


Сурет:Galerida cristata Chaabi.jpg
Сурет:Crested Lark.ogg
Сурет:Galerida cristata (Marek Szczepanek).jpg
Сурет:Galerida cristata MHNT 232 Sbekia Algérie.jpg
Сурет:Galerida cristata meridionalis.jpg


## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер
* Позвоночные животные России: Хохлатый жаворонок 

Санат:Торғайтәрізділер
Дипа Нусантара Айдит

**Айдит Дипа Нусантра**   (; 30.07.1923—22.11.1965)  - Индонезия жұмысшы және коммунистік қозғалысының қайраткері.

Суматра аралында орманшы-жұмысшы отбасыда туған. Сауда мектебі бітірген.

1939 жылдан отаншыл жастар  қозғалысы басшыларының бірі.

1943 ж. Индоезия Компартиясына  мүше болып өтті.

1945 ж. тәуелсіздік  жолындағы күреске қатысқаны үшін жапондықтар, кейін ағылшын-голландықтар қамауға алды.

1947 ж. Компартияның саяси бюросына мүше болып сайланды. 1951-59 ж. - бас секретары, 1959-65 ж. - төрағасы.

Айдит Дипа Индонезияның Жоғары косультативтік Советіне мүше (1959 жылдан), Халықтық уақытша консультативтік   конгресі председателінің орынбасары (1960 жылдан), Ұлттық майдан  председателінің орынбасары (1961 жылдан), портфельсіз миистр (1962 жылдан) болды.

Айдит Дипа 1965 жылы "30 қыркүйектің оқиғасынан" кейін Сухардо өкіметінің қолынан  қаза  тапты.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Индонезия
Санат:1923 жылы туғандар‏‎
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар‏‎
Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер‏‎
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар‏‎
Санат:Марксистер‏‎
Айлант

**Айлант** () - дара желектілер (Simaroubaceae) тұқымдасына жататын ағаш.
### Биологиялық сипаттамасы
Дің қабығы сұрғылт-қоңыр.
Жапырақтары кезек орналасқан, үлкен, тақ қауырсынтәрізді, 9-41жапырақтан, жағымсыз иісті.
Мамыр-маусымда гүлдейді. Гүлдері майда, гүлшоғыры - ірі  сіпсебас
Жемісі ұзынша, шағанның жемісіне ұқсас.
### Таралуы
Айланттың жабайы түрі Қытайда, Үндістанда өседі. Қырым, Қавказ, Украинада тез өсетін ағаш ретіде көшеде, паркте өсіріледі.
### Пайдалануы
Халық медицинасында Айлант қабығы мен жапырағын іш құртына қарсы пайдаланады.
Гүлін, жас бұтағы және қабығы  қызылша мен қарамық ауруын емдеуге қолданады.
Жібектің ең бағалы  түрін беретін *айлант түт көбелегінің*  жұлдыз құртын Айлант жапырақтарымен қоректендіреді.
Гүлдерінен бал аралары шырын жинайды.
Ерте кезде Қытайда жапырағынан тоқыма маталар алыған, одан әр түрлі үй бұйымдары жасаған және бас киімдер тоқыған.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Қос жарнақтылар
Ай либрациясы

thumb|Айдың либрациясы
**Ай либрациясы** - ( «тербеу») - Айдың өз центрі маңыдағы көрінерлік тербелісі. Осы тербелістің  салдарынан Жердегі бақылаушы Ай бетідегі дақтардың аздап арлы-берлі ығысуын байқалады. 
Ай либрациясы 
# оптикалық (геометриялық)  Ай либрациясы 
# физикалық Ай либрациясы  болып бөлінеді.

*Оптикалық Ай либрациясы* деп аталатын құбылыс - 3 либрацияның қосылуының нәтижесінде Жердегі бақылаушыға Ай бетінің 60%-тейі көрінеді.
* Айдың өз осінен тұрақты бұрыштық жылдамдықпен айнала жүріп, Жер орбитасында бір қалыпты қозғалмауына оның жерге қараған бетідегі нүктелерінің бойлық бағыттағы ығысуы *бойлық Ай либрациясын* туғызады.
* Айдың айналу осі оның орбита жазықтығымен бұрыш жасай қисаюынан (83°19‘) *ендік Ай либрациясы* пайда болады 
* Жердің өз осінен айалуы салдарынан *тәуліктік Ай либрациясы* пайда болады

Ай нағыз шар тәрізді емес, үш ості эллипсоид пішіндес дене болғандықтан, оның үлкен осі оптикалық Ай либрациясы  әсерінен Жер центрі бағытынан біраз ауытқиды. Жердің тарту күші  салдарынан Айға қос қүш әсер етіп, оны тербелтеді. Айдың өз осінен айналуындағы байқалатын бұл ауытқу (2‘ шамасы) *физикалық Ай либрациясы* деп аталады. Мұны зерттеу Айдың инерция моменті мен оның массасынын қалайша таралып бөлінетінін анықтауға мүмкідік береді.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Аспан механикасы‏‎
Азотты сутек қышқылы

thumb|'''Азотты сутек қышқылы''', немесе '''азоимид'''
thumb|'''HN<sub>3</sub>'''
**Азотты сутек қышқылы**, немесе **азоимид** - **HN<sub>3</sub>** - азотты сутекпе қосылысы.
Молярлық массасы = 43.03.  Қайнау температурасы   +37°С, балқу температурасы - 80°С
Түссіз, ұшпа , өте қопарылғыш, өткір иісті сұйықтық. Өте улы (токсикалық әсері цианидтерге ұқсайды - цитохромме блоктау). Жақсы ерігіш тұздары да өте улы.

## Химиялық қасиеттері
Ерітіндісі \mathsf{ H^+ + N_3^-} - иондарына диссоциациаланады.
:: \mathsf{HN_3 \rightleftarrows H^+ + N_3^-}

:: \mathsf{HN_3 + H_2O \rightarrow N_2 + NH_2OH}

Сулы ерітіндісі аз қышқылдық қасиеттерін көрсетеді: рKа = 4,59, сірке қышқылының күшімен бірдей.

Азотты сутек қышқылы тотықтырғыш, металдармен реакцияда металдың тұзы, азот пен амииак құралады.
:: \mathsf{Cu + 3HN_3 \rightarrow Cu(N_3)_2 + N_2 + NH_3}

Бұл тұздарды *азид* деп атайды. Қыздырғанда жарылып ыдырайды, осы қасиетінің арқасында  қорғасын азидін детонатор ретінде қолданады - Pb(N3)2.

Оргаикалық химияда Шмидт реакциясыда қолданады.
### Алунуы
Азидоводород HN3  ортофосфор қышқылы натрий азидқа NaN3 әсер еткенде алынады, оның өзін - натрий амидте алады:
:: \mathsf{2NaNH_2 + N_2O \rightarrow NaN_3 + NaOH + NH_3}
:: \mathsf{3NaN_3 + H_3PO_4 \rightarrow 3HN_3 + Na_3PO_4}

Азидоводородты HN3 алу басқа  амалдары:

* N2H4 азотты қышқылменHNO2 әсер еткенде 
* металдардың неорганикалық азидтерге  H2SO4 ерітіндісі әсер еткенде.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Бейорганикалық қышқылдар
Санат:Азот қосылыстары
Санат:Жарылғыш заттар
Айбалық

**Айбалық** () - біріккен жақ сүйектілер отрядына жататын ірі балық.

## Биологиялық сипаттамасы
Дене тұрқы - 3,0 м-ге, салмағы 500-1500 кг-ға жетеді.  1908 ж. Сиднейдің маңында 4 м 26 см ұзыдығы, салмағы 2235 кг балық Гиннес кітабына еген. 

Бүйірі қабысыңқылау, құйрық қанаты өте қысқа, бауыр қанаты, торсылдағы, ауа қапшығы жоқ.

Қоңқасының едәуір бөлігі - шеміршек, 16-17 омыртқасы бар.

Айбалық өте өсімтал, оың уылдырығы 300 мл-ға жетеді.

Жемі - шаян тәрізділер, басаяқты молюскілер, ұсақ балықтар.

## Таралуы
Айбалық тропик теңіздеріде таралған. Атлант, Үнді және Тынық мұхитының суларыда кездеседі.

Қиыр Шығыстың Жапон теңізінде және Курил аралдарының оңтүстігінде де кездеседі.

## Галерея

Сурет:Poissonlune mole2.jpg|Айбалық. 
Сурет:Mondfisch_Ozenarium_Lissabon_20090228.ogv|Лиссабондағы океанариумдағы айбалық
Сурет:Molalavdj.jpg|Айбалықтың балаңқұрты, ұзындығы  2,7 мм


## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер
* Луна-рыба

Санат:Тікенқұрсақтылар
Ашық аралық

**Ашық аралық** — аралық дегеннің өзі. (a, b) болып белгіленеді.

## Дереккөздер


  
Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:Сандар теориясы
Әріптік белгілеулер

**Әріптік белгілеулер** — сандарға (тек сандарға емес!) амалдар қолдануды, есте ұстауға және қолдануға ыңғайлы  түрде жазуға мүмкіншілік жасайды. Әріптермен белгілеудің тиімділігін мына мысал сөйлемдерден айқын байқауға болады:

* Екі санның қосындысының квадраты: ~(a + b)^2,
* Екі санның квадраттарының қосындысы: ~a^2 + b^2
* Екі санның кубтарының айырымы мен қосындысының бөліндісі:  ~\frac{a^3 - b^3}{a^3 + b^3}

Әріптер арқылы тек заңдылықтарды ғана жазу ыңғайлы емес, сонымен қатар ережелерді де "тұжырымдау" қолайлы.

1591 жылы француз математигі Франсуа Виет (1540 - 1603) алғаш рет белгісіз шамалар мен теңдеудің коэффициенттерін әріптермен белгілеуді ұсынған. Осының нәтижесінде теңдеулердің қасиеттерін және олардың түбірлерін жалпы формула бойынша  өрнектеу мүмкін болды, оған қоса әртүрлі амалдар қолдану да ыңғайлы әрі жеңілдей түскен.

## Дереккөздер


  
Санат:Математика
Санат:Алгебра
Чараймактар

**Шараймақтар** (*чаар-аймак*, *аймақтар*) — Ауғанстанның солтүстік-батысында және Иранның солтүстік-шығысындағы халықтар тобы (джемшидтер, фирузкухтар, таймандар, теймурлар).
Жалпы саны шамамен 1,6 млн. адам.
Ауғанстанның ресми билігі шараймақтарды тәжік деп жазады. Дегенмен, ғылым тұрғысынан алғанда, олар әртүрлі этникалық топтар. Бұл мәдени және тұрмыстық деңгейде де, сыртқы көріністе де анық байқалады.

## Этнонимі және этногенезі
Шараймақтар этнонимі иран тіліндегі чар (чахар) – «төрт» және түркі-моңғол аймақтары – «ру, халық» дегенді ұғындырады: «төрт халық» - жемшидтер, фирузкухтар, таймендер және теймурилер жатады. Сонымен қатар зури (сури), таири, хазарей-калаий-нау субэтникалық топтары бар.
Шараймақтар жергілікті тәжік халқының түркі-моңғол тайпаларымен араласуы нәтижесінде пайда болды. ХІХ ғасырдың соңына дейін олар негізінен көшпелі өмір салтын ұстанды, рулық бөлінуді сақтап қалды.

## Тілі
Шараймақтар парсы – дари тілінде сөйлейді. Бұл тілді аталған елдердің иран тілдес халықтары бұрыннан қолданып келеді.

## Діні
Дінге сенушілер негізінен сүнниттік мұсылмандар, Иранда шииттер.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері суармалы егіншілік (бидай, арпа, майлы зығыр) және мал шаруашылығы (негізінен қой шаруашылығы). Тұрмыстық қолөнер дамыған, қой, түйе, ешкі жүнінен иіреді, киізден төсеніш жасайды, былғарыдан, теріден бұйымдар тігеді (шапан, көрпе т.б.).

## Тұрмыс салты
Отбасылық және қоғамдық өмірде патриархалдық рулық дәстүрлер күшті дамыған. Қонақ күту әдет-ғұрыптары сақталған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Шараймақтардың тұрғын үйлері шаруашылық қызмет түріне, қоныстану аймағына және жыл мезгіліне байланысты әртүрлі. Шараймақтардың көпшілігі жазда үйшіктерде немесе шатырларда тұрады. Сонымен қатар олар тастан немесе шикі кірпіштен әр түрлі қысқы үйлер салады. Олардың үйлерінің төбесі жиі тегіс және жиі бір-бірімен байланысты болып келеді.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киімдері - жейде (пиран), кең балақты шалбар (туммун), жеңі жоқ қысқа жилет (воскат), жеңі бар ерлер жамышы. Бас киімдері ерлерге арналған тақия (салла) немесе әйелдерге арналған орамал. Әйелдер көптеген зергерлік бұйымдарды, соның ішінде мұрындарына сырғаларды тағады.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары – бидай немесе арпа наны, сүт өнімдері (қышқыл сүт, сүзбе, кептірілген ірімшік, май), ұннан жасалған бұқтырылған тағамдар, кеспе, үгітілген ірімшіктегі тұшпара.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Ауғанстан халықтары
Санат:Иран этникалық топтары
Жолмырза Мырзаұлы Аймырзаев

**Жолмырза Мырзаұлы Аймырзаев** (; 9 мамыр 1910 — 1996) - қарақалпақ кеңес жазушысы, Өзбек КСР-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері.

1956 ж. Мәскеудегі Горький атындағы әдебиет институты жанындағы жоғары әдеби курсты бітірген.

Шығармалары 1927 жылдан бастап жарық көре бастаған. Тұңғыш өлеңдер жинағы (қарақалпақ тілінде) 1935 ж. Мәскеуде басылды. Кейіннен бірнеше өлең, поэма, пьесалар жинақтары, соғыстан кейінгі қарақалпақ ауылының бейнелейтін ("Амудария бойыда")  романы жарыққа шықты.
Аймырзаев Жолмырза "Гурес" (1934-35), "Күресте біз жеңдік" (1938) поэмалары мен "Айгүл-Абат" (1959), пьесасында қарақалпақ жерінде Совет өкіметінің орнауы, коллективтендіру дәуіріндегі ауылдағы тап күресі суреттеледі.

"Айдын жол" поэмасы Чарджоу-Қоңырат темір жолы құрылысына арналған.

"Бердах"(1958) пьесасында қарақалпақтың классик ақына Бердахтың өмірі көрсетілген.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Жазушылар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Өзбекстан жазушылары
Бесінші постулат

**Бесінші постулат** (латынша — талап) — евклидтік геометрияның ~P  нүктесі және ~AA^1 түзуі арқылы өтетін жазықтықта ~AA^1  түзуінен тысқары жатқан ~P нүктесі арқылы ~AA^1  түзуімен қиылыспайтын жалғыз ғана түзу сызуға болады делінген параллелдік аксиомасы. Евклидтің "Негіздерінде" (б.з.б. III ғасыр) бесінші постулат басқаша тұжырымдалған. Бесінші постулаттың тұжырымдалуы: егер екі түзу сызықтың (~a және ~b) үшінші бір түзумен ~(c) ішкі біржақты бұрыштардың (\alpha мен  \beta) қосындысы ~2d-дан (яғни екі тікбұрыштан) кем болып қиылысатын болса, онда бұл түзумен (a және b) әлгі бұрыштардың қосындысы 2d-дан кем болатын жағында қиылысатын болады. Яғни ~\alpha + \beta  болатын жағдайда ~a және ~b түзу сызықтары қиылысады.

Евклидтің бұл еңбегіне түсініктеме берушілер осы постулатты өзге постулаттар арқылы дәлелдеуге болатын шығар деп жорамалдаған. Осыны дәлелдеу тіптен ежелгі Грекияда басталған. Осыны дәлелдеуге талаптанушылар ортағасырлық Шығыс елдерінде де болған. Мысалы, XI - XII ғасырларда Омар һайям (1048 — 1131), одан соң Батыс Еуропа елдерінде, мысалы, 1733 жылы итальян ғалымы Джованни Саккери (1667 — 1733), 1766 жылы неміс математигі Иоганн Ламберт (1728 — 1777), 1794 жылы француз математигі Адриен Лежандр (1752 — 1833) параллелдік постулатты дәлелдеуге талпынған. Бұл мәселені 1826 жылы орыс математигі Николай Лобачевскивдің (1792 — 1856) бесінші постулатты теріске шығарған жаңа геометриясы — Лобачевский геометриясы түбегейлі шешкен. Сонымен, бесінші постулаттың Евклид геометриясының өзге аксиомаларынан туындамайтыны дәлелденген.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:Геометрия
Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі

Оқиғаға қатысқандарды саяси тұрғыдан қуғындау басталды. 99 адам сотталды, 264 студент оқудан шығарылды. 1987 ж. жазда КОКП Ок қаулысы шығып, желтоқсан оқиғасы қазақ ұлтшылдығының көрінісі ретінде бағаланды. Желтоқсан оқиғасы қоғамның саяси өмірін демократияландыруға серпін берді.
Құрбан болғандар:
Т.Тәшенов 
К.Күзембаев
Е.Сыпатаев, 
С.Мұхаметжанова, 
К.Молданазарова, 
Қ.Рысқұлбеков,
М.Әбдіқұлов,
Л.Асанова
Сотталғандар: тірі екені белгісіздер
* 1.	Айтмырза Құрманғазы Зейноллаұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптар бойынша 4 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 2.	Байсимбеков Ерлан Мамырханұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 3.	Декелбаев Ерлан Әбдiрашитұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырыл¬ған
* 4.	Ермеков Тоқтар Тишкулұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 5.	Тынышбек Қарлыбайұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша және 201-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 6.	Есимбаев Қадыр Сейтханұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 7.	Есiркепов Уызбек Шәкiрұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 8.	Иманғожа Бақтыбек Жұмабекұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жыл 6 айға бас бостандығынан айырылған
* 9.	Күзембаев Қайыргелдi Қалиақпар¬ұлы, ҚазССР ҚК 60-65, 88-1, 173-1-баптары бойынша 14 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 10.	Қамбаров Қалдыбек, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 11.	Қасенбаев Мейрамғазы Жағыпарұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 2 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 12.	Қорабаев Шора Халықұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 13.	Құдайбергенов Расылхан Омарұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 14.	Музаффар Әлiбек Құндақбайұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 4 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 15.	Отарбаев Кенжетай, Қаз ССР ҚК 60-65-баптары бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 16.	Рамазанов Амандық Сәбитұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 17.	Сәбитова Жансая, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 18.	Сейтiмбет Үсiпхан Әбдiкерiмұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 19.	Таубай Бақтығали Артықбайұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 4 жылға, 173-II бабы бойынша 2 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 20.	Шыныбаев Нұрман Әлібекұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 8 жылға бас бостандығынан айырылған.

Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
График (математика)

**График** (грекше - сызылған) тікбұрышты координаттық жазықтықтағы ~(x, f(x)) коордиантты нүктелердің жиыны, мұндағы ~f(x)- бір нақты x айнымалылы фукция, ~x \in E, E - берілген фукцияның анықталу аймағы (облысы)

Функцияның графигін сызу үшін координаттары   ~(x, f(x)) нүктелер жиынтығы болатын "қисық" сызықты салу керек. График салудың қарапайым тәсілі нүктелер бойынша график сызу. Аргументтің бірнеше мәніне сәйкес келетін функцияның мәндері анықталып, осы мәндер негізінде графиктің сәкес нүктелері координаттық жазықтықта белгілененеді де бұлар өзара жатық сызықпен қосылып  график түзіледі.

## Дереккөздер


  
Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:Геометрия