open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қалауша Әділханұлы Бегалиев

**Қалауша Әділханұлы Бегалиев** (1927 жылы туған., Түркістан ауданы, Ұйық ауылы) – ғалым, заң ғылымдарының докторы (1979), проффесор Алматы мемлекеттік заң институтын бітірген (1949). 1949 – 1954 жылдары Ақмола облысындағы Қорғалжын ауданы прокуратурасында тергеуші, Ақмола қалалық прокурорының көмекшісі, Ақмола облыстық прокурорының жалпы қадағалау бойынша көмекшісі, орынбасары, облыстық прокуроры. 1954 – 1974 жылдары Ақмола облыстық прокурорының орынбасары, Республика прокурорының мамандар жөніндегі орынбасары, 1985 жылдан ҚазМУ-де кафедра меңгерушісі. 2 ғылым кандидатын даярлаған. 60 шақты еңбегі жарық көрген, оның алтауы монография. *«[[Құрмет белгісі]]»* орденінің, *«[[Еңбектегі ерлігі үшін]]»* медалінің иегері, Қазақстан Республикасының Жоғарғы кеңесінің мақтау қағаздарымен марапатталған. 3-сыныпты әділет мемлекеттік кеңесшісі.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Бидайық ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Бидайық ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бидайық, Жамбыл, Өндіріс ауылдары кіреді. Орталығы – Бидайық ауылы. Округ құрамында болған ''Жұмысшы'' ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2079 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы ауылдық округтері
Атақоныс (Жетісай ауданы)

**Атақоныс** — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Жаңаауыл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы  – Жетісай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, Өзбекстанмен шекаралас.

## Халқы

## Тарихы
1951 жылы ұйымдастырылған 22-Партсъезд атындағы мақта ұжымшарының орталығы болып келді. Ұжымшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, клуб, фельдшірлік-акушерлік пункт бар. Ол арқылы Ташкент – Жызақ темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Өсімдіктер морфологиясы

**Өсімдіктер морфорлогиясы** (  – *пішін*, *бейне* және  – *ілім*) – өсімдіктердің жекеше  даму барысындағы ішкі құрылысы мен пішінін зерттейтін ғылым; ботаника саласы.

Қазақстанда Өсімдіктер морфорлогиясы саласындағы зерттеулер жоғары және төмен сатыдағы өсімдіктер флорасын зерттеуге, республикада өсетін өсімдіктер картасын жасауға байланысты 20 ғ-дың 50 жылдарында басталды. Зерттеу жұмыстарымен ҚР Білім және ғылым министлігінің Ботаника және фитоинтродукция институты, Бас ботаник. бақ, ҚазҰУ, кейбір ауыл шаруашылығы жоғары оқу орындары шұғылданады. Өсімдіктер морфорлогиясының негізгі зерттеу тәсілі – бақылау мен бейнелеу, сонымен қатар өсімдіктердің осы күнгі және ежелгі түрлерін салыстыру.

Сыртқы ортаның өсімдік құрылысына тигізер әсерін тәжірибе арқылы анықтайды.

Тарихи тұрғыдан өсімдіктер морфологиясы сипаттамалық морфология ретінде дами бастады, өсімдіктер әлемінің түрлерінің әртүрлілігін сипаттаумен айналысады. Ботаника толыққанды ғылым ретінде сипаттамалық морфология бойынша Карл Линней (1707-1778) еңбектерінің арқасында ғана дами бастады.

Өсімдіктер морфорлогиясының негізінде ботаника ғылымының жеке салалары бөлінді:
* органография — өсімдіктер морфологиясының негізгі бөлімі; өсімдік мүшелерінің сыртқы құрылымын сипаттаумен және салыстырмалы талдаумен айналысады;
* өсімдіктер анатомиясы — жасуша мен ұлпалар деңгейінде өсімдіктердің құрылымын зерттеу;
* өсімдіктер эмбриологиясы — өсімдік ұрығының пайда болу, құрылу және даму заңдылықтарын зерттеу;  
* өсімдіктер цитологиясы - өсімдік жасушасын зерттеу;
* өсімдік гистологиясы — өсімдік тіндерін зерттеу;
* биоморфология, немесе экологиялық морфология — өсімдіктердің жеке даму процестері, соның ішінде олардың мүшелерінің қалыптасу заңдылықтары мен қоршаған орта факторлары арасындағы байланыстар мен тәуелділіктерді зерттеу. Өсімдіктер морфологиясының бұл бөлімі әсіресе ХХ ғасырдың екінші жартысында белсенді дами бастады.

Өсімдіктер морфорлогиясы зерттейтін нысанына қарай: 
*полинология
*карпология
*ризология .

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Өсімдіктер физиологиясы
* Өсімдіктер биотехнологиясы
* Өсімдіктер биохимиясы
* Өсімдіктер генетикасы

Санат:Ботаника
Санат:Өсімдіктер
Бугров ауылдық округі

**Бугров ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бугровое, Новогеоргиевка, Сосновка ауылдары кіреді. Орталығы – Бугровое ауылы. Округ құрамында болған ''Николаевка'' ауылы 2019 жылы, *[[Красноперовка]]* ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1106 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы ауылдық округтері
Жанаев Ахат

**ЖАНАЕВ Ахат** (1934 жылы туған, Сырдария ауданы) – жазушы. Қызылорда педагогика институтын (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) (1957), Алматы жоғары партия  мектебін (1964) бітірген. Қазақ радиосының Қызылорда облысындағы меншікті тілшісі болып 30 жылдай еңбек етті. Жанаев Қорқыт күйлерін қайта жаңғыртуда халыққа танымал болды. 1975 жылы қартқобызшы Смайыл Шәменұлынан (соқыр Нышан) жазып алған Қорқыт Атаның 12 күйі М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында сақтаулы. 1987 жылы қалалық кеңестің депутаты болып сайланды. Оның «Арысы едің Алаштың», «Өтелген парыз», «Беркінбай әулие: аңыз бен ақиқат», «Жеті атасын білген ер, жеті жұрттың қамын жер» атты кітаптары жарық көрген. Бірнеше медальмен марапатталған.
Еңкес

**Еңкес** (2008 жылға дейін – *Карл Маркс*) — Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Құркелес ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-дей жерде орналасқан.
нобай|солға|200px|С.Мусалыұлы көшесі      
## Халқы

## Тарихы
1957 жылы құрылған К.Маркс атындағы көкөніс-сүт кеңшарының құрамындағы "К. Маркс" ауылы болып келді. Ауылда 1965 жылы Мемлекеттік мал тұқымын асылдандыру станциясы құрылған. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, кітапхана, дәрігерлік пункт, клуб, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Өсімдіктерді жүйелеу

**Өсімдіктерді жүйелеу** (грек. **systematіkos** – *тәртіпке келтірілген*) – өсімдіктерді сипаттау, топтастыру және жүйелеу жөніндегі ғыл.; ботаника саласы. 
**20 ғ-дың ортасына** дейін барлық өсімдіктерді төмен сатыдағы (бактериялар, балдырлар, кілегейлілер, саңырауқұлақтар, қыналар) және жоғары сатыдағы *өсімдіктер* (ринийлер, мүктәрізділер, псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, қырыққұлақтәрізділер, ашықтұқымдылар және гүлді өсімдіктер не жабықтұқымдылар) деп бөлді. **20 ғ-дың аяғында** бактериялар мен саңырауқұлақтар өз алдына жеке патшалық болып бөлінді. 
Соңғы жүйеленім бойынша өсімдіктер **3 патшалық тармағына жіктеледі**: 
*қызыл балдырлар
* нағыз балдырлар
*ұрықты не жоғары сатыдағы өсімдіктер.
Осы 3 патшалық тармағына **500 мыңнан** астам өсімдік түрі бірігеді. Қазақстанда флористика, жүйеленім салаларына арналған алғашқы зерттеулер **1932 ж.** КСРО Ғылым Академиясының қазақстандық базасында Ботаника сектор (қазіргі Ботаника және интродукция институты) ұйымдастырылғаннан кейін басталды. 
## Ғылыми жұмыстар
* «Қазақстан флорасы» (9 т.), 
*«Қазақстан споралы өсімдіктерінің флорасы» (13 т., 20 кітап), 
*«Қазақстан өсімдіктерінің суретті анықтауышы» (4 т.), 
*«Флора Казахстана» (1–2 т., М.Байтенов), 
*«Қазақстанның түтікті өсімдіктерінің тізімі» (С.Абдуллина), 
*«Биік таулы Солтүстік Тянь-Шань флорасы» (Бәйтенов), 
*«Іле Алатауының микрофлорасы» (Б.Қалымбетов), т.б. еңбектер жеке-жеке кітап болып шықты.  Жоғары сатыдағы өсімдіктердің ғылымға беймәлім **300-ден** аса түрі, төм. сатыдағы өсімдіктердің (көпшілігі Қазақстан эндемиктері) **400-ден** аса түрі сипатталды. Қазір өсімдік тұқымдастарын, туыстары мен түрлерін айқындауға бағытталған зерттеулер жүргізілуде..
## Тағы қараңыз
*Өсімдіктер морфологиясы
*Өсімдіктер физиологиясы
*Өсімдіктер биотехнологиясы
*Өсімдіктер анатомиясы
*Өсімдіктер генетикасы

## Дереккөздер
Нугман Аралбаев 


Санат:Ботаника
Сәуір Атырауов

**Атырауов Сәуір** (1901 жылы, бұрынғы Гурьев уезі. Сарачинка кенті – 1938 жылы) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1927 жылы Мәскеу қаласындағы Кәсіподақ қозғалысы мектебін бітірген. 1919 – 21 жылдары Сарачинка кентінде революция комитеттің төрағасы, 1921 – 24 жылы балық кәсіпшілігінде өндіріс комитетінің төрағасы, 1924 – 25 жылдары Гурьев уездік тамақ өнеркәсібі қызметкерлері кәсіподағы төрағасы, 1925 – 26 жылдары Қызылорда қаласындағы Қазақ тамақ өнеркәсібі қызметкерлері кәсіподағы орталық басқармасы төрағасы, 1926 – 27 жылдары Қазақ кәсіпшілер одақтарының кеңесі төралқасының мүшесі және мәдениет бөлімінің меңгерушісі болды. 1928 – 29 жылдары ауыл шауашылығы және орман жұмысшылары кәсіподағы Қазақ орталық басқармасының төрағасы, 1929 – 31 жылдары Орал округінің атқару комитетінің төрағасы, Қызылорда ауданың атқару комитетінің жауапты хатшысы, 1931 жылдың қыркүйек айынан 1932 жылдың қаңтарына дейін Қазақ АКСР жабдықтау халық комиссарының орынбасары, 1932 – 33 жылдары Оңтүстік Қазақстан облылысының атқару комитетінің төрағасы, 1933 жылдың мамыр – шілдесінде Қазақ АКСР еңбек халық комиссары, 1933 – 34 жылдары Гурьев қаласындағы Орал-Каспий балық тресті директорының орынбасары, 1934 – 36 жылдары Қатон-Қарағай ауданының атқару комитетінің төрағасы, 1936 – 37 жылдары Шығыс Қазақстан облысының Цурюпа аудандағы атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. 1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1959 жылы желтоқсанда ақталды. 

## Сілтемелер
* Гурьев
* Сарачинка
* Орал
## Дереккөздер


Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақ КСР саясаткерлері
Санат:КСРО одақтас республикаларының халық комиссарлары мен министрлері
Ноғайты (өзен)

**Ноғайты** – Сағыз алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Атырау облысы Қызылқоға ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 65 км, су жинайтын алабының аумағы 931 км².

## Бастауы
Өзен бастауын Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы Ноғайты аулының шығысынан алып, Сағыз темір жол стансасы тұсында Сағыз өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жер асты және жауын-шашын суымен толығады. Көктемде қар суымен оншақты күндей тасып, жазда қарасуларға бөлініп кетеді. Суы ащы. Алабы – мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Каспий су алабы өзендері
Санат:Қызылқоға ауданы өзендері
Санат:Байғанин ауданы өзендері
Ноғала

**НОҒАЛА** (leucoma), ақ шел – көздің қасаң қабығының ақшыл-сарғылт болып қарауытуы. Бұл дерт қасаң қабықтың қабынуынан немесе жарақаттану салдарынан пайда болады. Қасаң қабықтың қарауыту қарқынына қарай Н. бірнеше түрге ажыратылады: бұлт тәрізді Н. – жарық түсіріп қарағанда болар-болмас байқалатын қарауыту; дақты Н. – қасаң қабықтың ортасында не шетінде көрінетін қарауыту; ақ Н. – қасаң қабықты жартылай немесе бүтіндей жабатын тығыз ақ шел. Қасаң қабықтағы Н. патолог. процестің нәтижесінде ақ жараға айналып, тесіледі де оған көздің нұрлы қабығы кіріп қысылады. Ол жер тыртықтанып біткен соң нұрлы қабықпен тұтасып, ақ шелге айналады. Егер Н. қарашық маңында болса, көздің көру қабілетін едәуір төмендетеді. Ал көзді түгелдей ақ басса, адам мүлдем көрмей қалады. Н. асқынған жағдайда көз қысымы (ішкі) көтеріліп, екінші реттік глаукома басталады. Осының салдарынан қасаң қабық жұқарып, созылады да стафилома (қасаң қабықтың шар тәрізді сұрғылт тартып томпайып ілгері шығуы) пайда болады. Емі: қасаң қабықты толықтай ақ басқан жағдайда кератопластик. операция (қасаң қабықты ауыстырып салу) жасалады. Соңғы жылдары қасаң қабықтың ақ дағын жасанды қабықпен (кератопротезбен) алмастыру жақсы нәтиже беруде.
Булаев қалалық әкімдігі

**Булаев қалалық әкімдігі** – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Булаев қаласы, Медвежка ауылы кіреді. Орталығы – Булаев қаласы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 9086 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы ауылдық округтері
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы қалалық әкімдіктері
Сергей Павлович Королев

250 px|thumb

**Королев Сергей Павлович** украин: *Сергі́й Па́влович Корольо́в (Королів)* (12.1.1907, Украина, Житомир қаласы – 14.1.1966, Ресей, Мәскеу) – практикалық космонавтиканың негізін қалаушы, орыс ғалымы, конструктор, КСРО Ғылым Академиясының академигі (1958), 2 мәрте Социологистік Еңбек Ері (1956, 1961). 

Одессадағы кәсіптік-құрылыс мектебін (1924), Мәскеу жоғары техникалық училищесін (1930) бітірген. 1927 жылдан планерде ұшумен айналысты, 1930 – 31 ж. КСРО орталық аэрогидродинамика институтында қызмет істеді. 1932 – 33 ж. Реактивтік қозғалысты зерттеу тобын басқарды. 1933 жылдан КСРО Реактивтік ғылыми-зерттеу институтында қызмет етті. 1938 ж. саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 10 жылға Колымаға айдалған. Айдауда жүріп НКВД-ның шешімімен А.Н. Туполевпен бірге ТУ-2 бомбалауыш ұшағын жобалап құрастырған (1939 – 42). 1944 ж. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының шешімімен түрмеден мерзімінен бұрын босатылған. 1942 – 46 ж. Арнаулы тәжірибелік-конструкторлық бюрода бас конструктордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1945 – 46 ж. Германияда іссапарда болды. 1946 ж. КСРО баллистикалық ракета құрастыру тобының бас конструкторы болып тағайындалды. Оның басшылығымен түрлі ракеталар (оның ішінде дүние жүзіндегі тұңғыш континентаралық баллистикалық ракета), ұшқыш басқаратын ғарыштық кемелер (“Восток”, “Восход”), дүние жүзіндегі тұңғыш Жердің жасанды серіктері ұшырылды. Королев көптеген ғалымдар мен инженерлерді тәрбиелеп шығарды. 

Қазақстанда бірнеше рет болып, өзі жасаған ғарыш кемелерінің ұшу процесін бақылады. Ол КСРО Ғылым Академиясының К. Э.Циолковский атындағы алтын медалімен марапатталған (1958). Лениндік сыйлық лауреаты (1957). 3 рет Ленин орденімен, “Құрмет Белгісі” орденімен және медальдермен марапатталған. 

КСРО Ғылым Академиясы 1966 ж. **“Ракета және ғарыш техникасы саласындағы аса көрнекті жұмыстар үшін”** берілетін С.П. Королев атындағы алтын медаль тағайындады. Королевқа көптеген қалаларда ескерткіш орнатылып, Житомирде, Мәскеуде және Байқоңырда мемориалдық мұражай ұйымдастырылды. Самара авиация институты, көптеген қалалардағы көшелер, 2 ғылыми-зерттеу кемесі, Памирдегі биік шың, Тянь-Шаньдағы асу, астероид, айдағы тилассоид (теңіз) Королевтің есімімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:12 қаңтарда туғандар
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:Житомирде туғандар
Санат:14 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Ресей ғалымдары
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Санат:Ресей инженерлері
Санат:КСРО инженерлері
Санат:Байқоңырдың құрметті азаматтары
Ноктюрн

thumb|right|200px|Аудиозапись - Фердинанд Бюхнер. Ноктюрн
**Ноктюрн** ( – түнгі) – аспаптық музыкалық туынды. 

Ноктюрн үрмелі және шекті аспаптар ансамбльдерінің орындауындағы көп бөлімді, ашық аспан астында шырқалатын шығарма ретінде таныла бастады (үлгілері: В.Моцарт, И.Гайдннің музыкалық туындыларында). Сондай-ақ вокалды серенадаға ұқсас, бір немесе бірнеше дауысқа арналған бір тармақты ноктюрн кездеседі (үлгілері: В.Моцарт, Дж.Верди, Дж.Россини шығармаларында). Операда ноктюрнді сахналық, түнгі эпизодтарды әсірелеу үшін пайдаланады. Ноктюрн жанрының негізін салушылардың бірі – Дж.Фильд оны лирикалық немесе элегиялық сипаттағы шағын, бір бөлімді, сазды фортепьяноға арналған пьеса ретінде қалыптастырды. Ал Ф.Шопен фортепьяноға арнап жазған 21-пьесасында бұл жанрды байыта түсті. Сондай-ақ Клод Дебюсси, Макс Регер, Пауль Хиндемит, М.И. Глинка, А.П. Бородин, А.Н. Скрябин, т.б. композиторлар ноктюрннің дамуына өз үлестерін қосқан. І.Қожамияровтың рояльға арнап жазған ноктюрні бар.

## Дереккөздер

Санат:Классикалық музыка жанрлары
Бұлақ ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Бұлақ ауылдық округі** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бұлақ, Ақтас, Қарағай ауылдары кіреді. Орталығы – Бұлақ ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1131 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Ноқат

**Ноқат** () – бұршақ тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Қазақстанның оңтүстік аймақтарындағы таулардың қиыршық тасты беткейлері мен тастақты жерлерінде, тау өзендерінің аңғарларында өсетін 3 түрі бар. Олардың биіктігі 15 – 70 см. Жай қауырсынды жапырақтарының ұштарында мұртшалары не өскіндері болады, олардың сыртын безді талшықтар (қымыздық, лимон, алма қышқылдарын бөледі) жапқан. Дара гүлдері ақ, қызғылт не қызыл түсті болады. 

Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – бұршақ. Тұқымы қарақоңыр түсті, жұмыртқа тәрізді, екі бүйірінен бұдырлы келеді. Ноқаттың тұқымында белок, май, азотсыз экстрактты заттар, В витамині болады. Сондықтан ноқатты тағам ретінде пайдаланады, кондитерлік өнім алуда қолданады. Сондай-ақ ноқаттар – жақсы мал азығы.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Еуразия флорасы
Санат:Солтүстік Америка флорасы
Бірлік ауылдық округі

**Бірлік ауылдық округі**:
* Бірлік ауылдық округі — Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Ақмола облысы, Сандықтау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Алматы облысы, Балқаш ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Жамбыл облысы, Шу ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Жетісу облысы, Панфилов ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Қызылорда облысы, Қазалы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Павлодар облысы, Баянауыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы, Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Түркістан облысы, Келес ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бірлік ауылдық округі — Түркістан облысы, Мақтаарал ауданындағы әкімшілік бірлік.
Өстемір

**Өстемір** — Алматы облысы Талғар ауданы, Нұра ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Талғар қаласынан солтүстікке қарай 53 км жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1995 жылға дейін «Мирное» деп аталған. 1967-1997 жылы Алматы өндірістік бірлестігіне қарасты етті құс өсіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Өстемірде ӨК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы елді мекендері
Вагулин ауылдық округі

**Вагулин ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылы құрамына қысқарған "Долматов ауылдық округінен" 1 елді мекен қосылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Вагулино, Желяково, Красноярка, Красный Яр, Кустовое ауылдары кіреді. Орталығы – Вагулино ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1844 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы ауылдық округтері
Виноградов ауылдық округі

**Виноградов ауылдық округі** — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Виноградовка, Сумное ауылдары кіреді. Орталығы – Виноградовка  ауылы. Округ құрамында болған ''Исаковка'' ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1027 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы ауылдық округтері
Ноқта

**Ноқта** – ер-тұрман әбзелі. 

Ноқта – Ауыздығы жоқ жүген тәрізді, мал басына кигізілетін ер-тұрман әбзелі. Ноқтада жүген сияқты сулық, ауыздық болмайды. Сулықтың келетін жері сүйірленіп бітіп, оған тізгін жалғастырылады. Бұл жерге шылбыр бекіткенде мықты болу үшін темір шығыршық орнатады. Ноқтаның сағалдырығы, мұрындығы, тебелдірігі болады. Атқа жүген салғанда ноқта соның астыңғы жағына кигізіледі. Атты мамаға осы ноқтадағы шылбыр арқылы байлайды. Ноқтаны көбінесе қайыстан, жүннен жасайды.

Сағалдырық, мұрындық, төбелік арқылы мал басын ырыққа көндіру үшін қолданылады. Ноқта қайыстан, жүннен (арқаннан) жасалады. Онда жүген сияқты сулық, ауыздық болмайды. Сулықтың орналасатын жері сүйірленіп келеді де оған ұзындығы 2 м-дей тізгін жалғастырылады. Мұрындығы мен төбелігі, сағалдырығы, тізгінге жалғасар тұстарына бекіткенде мықты болуы үшін темір шығыршық орнатылады.  

## Дереккөздер

Санат:Ер-тұрман
Власов ауылдық округі

**Власов ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Власовка, Безлесное ауылдары кіреді. Орталығы – Власовка ауылы. Округ құрамында болған ''Сенное'' ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 977 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы ауылдық округтері
Баспа ауруы

thumb|Баспаның ісінуі
**Баспа** немесе **ангина** ( — қысамын, тұншықтырамын) — көмейдегі бадамша бездерінің қабынуынан болатын жұқпалы ауру. Оның қоздырғышы — стрептококк бактериясы. Баспа адам организмінің түрлі жұқпалы вирустарға қарсы тұру қабілеті төмендегенде, суық тигізгенде, витаминдер жетіспегенде, шаршағанда пайда болады. Баспа — бадамша бездерінің ісініп, жұтқыншақтың қызаруымен басталады; тамақ құрғап, жұтындырмайды. Тамақ бездері ісініп, қол тигізбей ауырады. Дене қызуы көтеріліп, бас ауырады, буын сырқырайды, адам дел-сал болып әлсірейді. Ауру асқынғанда бадамша бездері қабынып, ақшыл сары ірің пайда болады. Баспаны дер кезінде емдемесе, ортаңғы құлаққа өтуі мүмкін. Мұндай Баспа өзінен-өзі жарылады, кейде оған операция жасауға тура келеді. Баспаның жедел өтетін және созылмалы түрлері бар. Баспаны емдемесе, ауру бүйрекке, жүрекке, т.б. органдарға шабуы мүмкін. Сондықтан Баспаның алғашқы белгісі білінісімен дәрігерге жедел көрініп, созылмалы түрге өткізбей емделу қажет. Б-мен ауырғанда міндетті түрде жатып емделу, тамақты жылы ұстау, мезгіл-мезгіл сұйық тағам ішу, жылы компресс қою, жиі-жиі тамақты сода, тұз ерітінділерімен шаю, антибиотиктер ішу қажет. Баспаның алдын алуда дене шынықтырудың, спортпен шұғылданудың маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Аурулар
Номадтар

**НОМАДТАР** (грек. nomas – ру, бөліну, nomadas – көшіп-қонушы) – шаруашылық қызметі мен оған байланысты тұрмыс салтының ерекше үлгісінде өмір сүретін әлеуметтік топтың өкілдері. “Н.” термині шөлейт, қуаң аудандарды мекендейтін малшыларға, кейде өте ежелгі шаруашылық – мәдени типке жататын кезбе аңшылар мен терімшілерге байланысты қолданылды. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың соңы мен 1-мыңжылдықтың бас кезінде Еуразияның таулы-далалы өлкелерінде өндіргіш күштердің артуы және жаңа аймақтарды қоныстана бастауға байланысты далалы, шөлейт және шөлді жерлердегі тайпалардың бір бөлігі бақташылық мал ш-нан көшпелі мал ш-на ауысты. Б.з.б. 1-мыңжылдықта және б.з. алғашқы ғасырларында Н. Орт., Бат.Азия, Қара т. жағалауларын, сәл кейінірек Солт. Африканы мекендеді. Көшпелілікке өту мал басының өсуіне, қоныстанған аудандарды игеруге, тайпалар арасындағы байланыстардың дамуына жағдай жасады. Көшпелілікке неғұрлым бейімді жануарлар – қойлар, жылқылар, түйелер мен ешкілер болып шықты. Бірте-бірте арктик. аймақтарда көшпелі бұғы ш. қалыптасты. Көшпелілер мен жартылай көшпелілердің негізгі кәсібі – мал ш. басқа кәсіп түрлерімен – егіншілік, сауда, аңшылықпен қатар дамыды. Әр түрлі табиғи жағдайларға байланысты көшіп-қонудың әр алуан түрлері қалыптасты (қ. Көшпелілік). Барлық тарихи кезеңдерде малшы көшпелілер мен отырықшы егіншілердің арасында тығыз экон., саяси және мәдени байланыстар болды; қ. Дала өркениеті.
Возвышен ауылдық округі

* Возвышен ауылдық округі – Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Возвышен ауылдық округі – Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік.
Балалар суреті

[thumb| alt=A.|Суретшінің сурет салып жатқан [автопортреті, Адриан ван Остаде, 1663]]

**Балалар суреті** — бейнелеу өнерінің әр түрлі саласымен шұғылданатын балалар шығармалары. Сурет салу өнерімен шұғылдану арқылы балалардың шығармашылық қабілеттері, көркемдік және эстетикалық талғамдары, байқағыштық, қабылдау, қиял сияқты қасиеттері қалыптасады. Балалар сурет салу, мүсіндеу, қолөнермен шұғылдану барысында өзін қоршаған орта, табиғат сұлулығы, оның құбылыстары туралы білімдерін арттырады, бейнелеу өнерін игеруге қызығады. Балалар суреті түрлеріне қарындашпен, түрлі-түсті бояу қарындаштармен, сулы бояумен, гуашь бояуымен салынатын суреттерді, мүсінді, қолөнерді, т.б. жатқызамыз. Балалардың бейнелеу өнеріне машықтануы балабақшаларда, мектептерде, оқушылар сарайларында, лицейлерде, гимназияларда, көркемсурет мектептері мен колледждерінде жүзеге асырылады. Республикамыздың облыс және аудан орталықтарында 70-тен астам бастапқы білім беретін көркемсурет мектептері жұмыс істейді. Алматы қаласында Республикалық көркемсурет колледжі ашылған (1988). Бұлар Қазақ мемлекеттік өнер академиясының құрамына енеді.

Балалар суретін дамыту мемлекет тарапынан да қолдау табуда. Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен дарынды балаларды қолдайтын мемл. «Дарын» бағдарламасы қабылданды (1996). Балалар суреті — өнер мен мәдениеттің құрамдас бөлігі. Осыған орай әр елдерде Балалар суреті көрмелері, дүниежүздік көрмелер ұйымдастырылады. Қазақстанда 1945 жылдан Балалар суретінен көрмелер ұйымдастырылып келеді. Қазақстанда балалардың суреттері жинақталған 2 томдық кітап жарық көрді (1999). Балалардың қабілеті мен білімін  дамытуға арналған оқулықтар, әдістемелік құралдар, сурет дәптерлері жасалған. Орта мектепке арналған “Бейнелеу өнері” оқулығы қазақ, орыс және ұйғыр тілінде жарық көрді (1997).

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Володар ауылдық округі

**Володар ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Саумалкөл, Айыртау, Баянтай, Галицино, Красногорка, Новоукраинка, Орловка ауылдары кіреді. Орталығы – Саумалкөл ауылы. Округ құрамында болған ''Қопа'' ауылы 2019 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 13 435 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы ауылдық округтері
Номогенез

**Номогенез** ( – заң және генез) – тірі табиғаттың тарихи дамуы ішкі заңдылықтар негізінде жүзеге асады деген эволюциялық көзқарас. 

“Номогенез” терминін 1922 ж. Л.С. Берг ұсынған. Осыған дейін органик. дүниенің эвол. дамуы барысында, қолдан сұрыптау арқылы, әр түрлі тіршілік жағдайларына сәйкес бейімді түрлердің пайда болатынын анықтап, өсімдіктер мен жануарлар эволюциясында ең маңызды нәрсе – табиғи сұрыпталу деп келген дарвиншілдік ілімді жоққа шығарып, Берг “тіршілікте бір мақсатқа жету үшін әуелден сәйкестік принцип тән” деп атап көрсетті. Ол Номогенез құбылысы клеткадағы протоплазма белогының стереохимиялық қасиеттері арқылы жүзеге асады және тұқым қуалау өзгергіштігінің бағыты мен заңдылығы көптеген дарабаста қоршаған ортаның әсерінен бір мезгілде байқалады деп есептеді. Чарльз Дарвин әр түрлі органик. түрлер млн-даған жылдарға созылған тарихи даму процесінің нәтижесі десе, Берг түрлердің түзілуі кенеттен болатын бір реттік секірістер – “пароксизмдер” жолымен жүреді деген қарама-қарсы пікір айтты. Ол эволюциялық дамудың негізгі заңдылығын ортогенездік тұрғыдан дәлелдеуге тырысты (қ. Ортогенез). Жалпы Номогенез ілімі дарвиндік теорияға қарсы бағытталған қате көзқарас болды. Номогенез жорамалын түсіндіруге негіз болған конвергенция және параллелизм құбылыстары – шын мәнінде белгілі ортада тіршілік ететін организмдерде өзгергіштік тудыратын табиғи сұрыптаудың бағыттары. Қазіргі кезде биологияда телеологиялық бағыттағы Бергтің тұжырымдары макроэволюцияның кейбір мәселелерін түсіндіргенде дарвиндік теорияға қарсы пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Эволюциялық биология
Жер бетіндегі ағын

**Жер бетіндегі ағын** — атмосфералық жауын-шашын суының ауырлық күшінің әсерінен жер бетімен ағып өзенге, көлге, теңізге, мұхитқа құйылуы. Жер бетіндегі ағын беткейлік (судың шағын жылғаларға бөліне, жайыла төмен қарай ағуы), арналық (өзеннің тұрақты арнасымен, қалыптасқан сай және жырамен ағуы) болып екіге бөлінеді;

## Тағы қараңыз
* Ағын
* ЖЕР БЕТІ 
* Табиғаттағы су айналымы
## Дереккөздер
 

Санат:География
Марат Кәрібайұлы Барманқұлов

**Марат Кәрібайұлы Барманқұлов** (13.2.1937, Алматы облысы Талғар қаласы – 9.5.2000, Алматы қаласы) – филология ғылымының докторы (1981), профессор (1982).

Арғын тайпасының Айдерке руынан шыққан.

ҚазМУ-ды (1959, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1964) бітірген. ҚазМУ-дың журналистика факультетінде ассистент, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі, декан (1964–1986), 1986 жылдан кафедра меңгерушісі болған. 1980 ж. «Общность и специфика документальных жанров печати, телевидения и радиовещания» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Барманқұлов 300-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 22 монографияның авторы.

## Шығармалары
*Мировые религии в тюркских государствах, А., 1995;
*Тюркская вселенная, А., 1996;
*Золотая баба. Евразийство во всем и всегда, А., 1998.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Волошин ауылдық округі

**Волошин ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Волошинка, Ивано-Петровка, Лузинка ауылдары кіреді. Орталығы – Волошинка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1263 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Баспа әдісі

thumb|Баспа
**Баспа** 
#Инемен бастыра тігу әдісі. Баспа, көбінесе, алтын, күміс жіптермен кестелеп тіккен кезде қолданылады. Ине қалдырған ілмекті басып қалып, келесі жіп ілмегін соның тұйығынан шығарады. Сонда тігістің оң жағы біз кесте өрнегіне ұқсайды;
#Ағаш, мүйіз, тері, керамиканы өрнек жүзді басқымен батырып әшекейлеу әдісі;
#Кішкентай шырт етпе жабысқақ түйме. 

## Дереккөздер



Санат:Мамандықтар
Санат:Тоқымашылық
Жұмажанова Төкен Қонысбайқызы

## Биография
**Жұмажанова Төкен Қонысбайқызы** (5.1.1944 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Ақсуат ауылы) – ғалым, педагогика ғылымының докторы (1997), профессор (1998). ҚазПИ-ді (қазіргі Алматы мемлекет университеті) бітірген (1965). 1966 – 80 жылдары орта мектепте мұғалім, 1980 – 97 жылдары Семей педагогика институтында (қазіргі Семей мемлекеттік университеті) доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1991 – 97) болған. 1998 жылдан Алматы мемлекеттік университетінде профессор. Негізгі ғылым-зертттеу еңбектері қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі мәселелеріне арналған. Жұмажанов – осы сала бойынша Қазақстандағы алғашқы ғылым докторы. 

## Шығармалары
* Әдебиеттен кластан тыс жұмыстарды ұйымдастырудың ғылыми-әдістемелік негіздері, А., 1995; 
* Әдеби жұмыстар арқылы оқушы жастардың адамгершілік эстетикалық талғамын қалыптастыру, Семей, 1998. 

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Воскресенов ауылдық округі

**Воскресенов ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Воскресеновка, Искра, Становое ауылдары кіреді. Орталығы – Воскресеновка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1426 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мамлют ауданы ауылдық округтері
Восход ауылдық округі

**Восход ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Восходское, Ақсай ауылдары кіреді. Орталығы –Восходское ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 609 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы ауылдық округтері
Өсібай

**Өсібай** — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл, Нығмет Нұрмақов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарқаралы қаласының солтүстік-шығысында 98 км-дей жерде, Түндік өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы қаланған. 1961 жылдан қой өсіретін кеңшардың орталығы болды. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істейді.
 
## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы елді мекендері
Нонтронит

**НОНТРОНИТ** (Франциядағы Нонтрон қ-нан алғаш табылған) – смектиттер қабатты силикаттарға жататын минералдар тобы. Хим. формуласы (Fe, Mg)2[Sі4O10](OH)2nH2O. Құрамында Al, Mg, Nі, Co, Cu, Zn изоморфты қоспалары болады. Моноклинді сингонияда кристалданып, қабатты құрылым түзеді. Түсі сары, сары жасыл, сұр жасыл. Агрегаттары топырақ тәрізді және тығыз, қолға майлы сезіледі. Омырылуы қабыршақты; қатт. 1 – 2, тығызд. 1,7 – 1,9 г/см3. Жоғ. дәрежеде ион алмасу және сорбц. мүмкіндікпен, сулы жерде ісінумен ерекшеленеді. Серпентиниттердің үгілуінен түзіліп, одан әрі үгілу кезінде темір гидроксидімен алмасады. Никель кентастарының құрамында Батыс Қазақстан облысында кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Силикат минералдар
Городец ауылдық округі

**Городец ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Городецкое, Бағанаты, Жалтыр, Коноваловка ауылдары кіреді. Орталығы – Городецкое ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1148 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шал ақын ауданы ауылдық округтері
Григорьев ауылдық округі

* Григорьев ауылдық округі – Павлодар облысы Павлодар ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Григорьев ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік.
Бейне-Молла кесенесі

**Бейне-Молла кесенесі** - архитектуралық ескерткіш. Созақ ауданы, Тасты ауылынан 3 км жерде орналасқан. Негізгі қабырғасы шикі кірпіштен тұрғызылып, сырты күйдірілген кірпішпен бедерленген. Кесененің оңтүстік қабырғасының бір бөлігі және күмбез толығымен күйреген. Шаршы пішінде тұрғызылған қабырғаның ішкі бөлігі дөңгелек тәріздес. Кірпіштен қаланған еденнің қалдықтары сақталған.

## Сілтеме


Санат:Тарих
Өсімдіктер биотехнологиясы

**Өсімдіктер биотехнологиясы** – ғылым мен өндірістің өсімдік органдары мен оларда жүретін биологиялық процестердің негізінде түбегейлі жаңа технологиялар құрып, адамға қажетті өнімдерді алуға мүмкіндік беретін жаңа саласы.

Өсімдіктер биотехнологиясы саласындағы алғашқы зерттеулерді 19 ғасырдың аяғында неміс ғалымдары К.Рехингер мен Х.Фехтинг жүргізді. Қазақстанда Өсімдіктер биотехнологиясы жөніндегі зерттеулер 20 ғасырдың аяғында Бас ботаникалық бақта, Молекулдық биология және биохимия, Ботаника және фитоинтродукция, Өсімдік физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы, Фитохимия институттарында, ҚазҰУ-да, т.б. жоғары оқу орындарындағы арнаулы кафедраларда жүргізілді.

## Негізгі бағыттары
Бұл зерттеулердің негізгі бағыттары: 
* гендік және клеткалық инженерия
* гаплоидты биотехнология
* клондық көбейту
* биологиялық активті заттар алу, фиторемедиация, гендік банк жасау, т.б.

Өсімдіктер биотехнологиясын қолданып көптеген жоғары өнімді өсімдік сорттары мен линиялары, дигаплоидтар, каллустық және клеткалық дақылдар, протопластар, вируссыз өркендер, дәрі-дәрмектер, белоктар, вакциналар, витаминдер, т.б. биологиялық активті қосындылар алынуда. **Қазақстанда Өсімдіктер биотехнологиясының негізін салғандар**: академиктері 
* М.Ә.Айтхожин
* І.Рақымбаев
* М.Қарабаев
*профессор Г.Уәлиханова Қазір Өсімдіктер биотехнологиясы саласында биол. ғылым докторы Б.Б.Әнәпияев, Б.Ысқақов, К.Жамбакин, т.б. ғалымдар еңбек етуде..

## Дереккөздер

Санат:Ботаника
Балалар ұйымдары

[thumb| alt=A.| ''[Балалар*.]]
*'Балалар ұйымдары''' — балалар мен жасөспірімдердің ерікті ұйымдары; қоғамдық ұйымның айрықша түрі.

## Ұйым белгілері
Ол келесі белгілері ие болады: 
* балалар мен ересектердің бірлескен қызметін жүзеге асыруына бағытталған кұндылық мұраттың (мақсаттың) болуы; 
* ұйымға еркін ену және одна еркін шығу; 
* бекітілген мүшелілік; 
* ұйымдастырылған өзіндік, өзін-өзі басқару, бірлескен әлеуметтік шығармашылық; 
* ұйымның әр мүшесі жағдайын анықтайтын нақты айқындалған құрылым; 
* барлығына орнатылған нормалар, ережелер, сонымен қатар бірлескен қызметін жасаудағы кепілдемелі құқықтар (қызмет етудің түрлерін, формалары мен жолдарын таңдау құқығы); 
* оның кұрамында кәмелеттік жасқа толмаған азаматтардың болуы; 
* жарғының, бағдарламаның, ереженің болуы.

## Тарихы
Дүние жүзіндегі алғашқы Балалар ұйымдары — Скауттар 20 ғасырдың басында қалыптасты. Ағылшын тіліндегі scout сөзі барлаушы деген мағына береді. Скауттердің қағидаларын ағылшын полк. Р. Баден — Поуэлл (1857—1941) өзінің “Скауттер үшін инструкция”, “Жастар үшін скаут өнері” (1898) сияқты еңбектерінде негіздеді. Скаутшілер жер бетіндегі балалар мен жасөспірімдер дос және бауыр деген принципті ұстанады. Ешқандай партияға бағындырылмады. Ұл балаларға арналған ұйымды бойскаут (boyscouts), ал қыз  балалар ұйымын герлскаут (gіrlscouts) деп атады. 1921 жылы скауттер ұйымы 63 мемлекетте (Ұлыбритания, Германия, АҚШ, Италия, Франция, Швеция, Үндістан, Ресей, т.б.) жұмыс істеді. 

КСРО-да Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында-ақ коммунистік партияның, кәсіподақ ұйымдарының басшылығымен өзінше қызмет атқаратын балалардың жаппай бірлестігі, яғни Балалар ұйымдары құрыла бастады. Олар алғаш жеке топтар ретінде дамып, 1922 жылы В.И Ленин атындағы бүкілодақтық пионерлер ұйымы құрылды. Бастауыш сыныптардың оқушыларын біріктіретін октябряттар тобы болды. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін бұл ұйым көптеген елдерде құрылып, дамыды. Олардың арнаулы демалыс орындары, сарайлары мен спорт кешендері болды. 

Қазақстанның 1991 жылдан кейін құрылған Балалар ұйымдары Қазақстан Республикасының заңына сәйкес әрекет ететін, ерікті қоғамдық бірлестіктер болып табылады. Олар Халықаралық демократия жастар федерациясы өткізетін халықаралық семинарлар мен кеңестерге қатысып отырады.

## Дереккөздер


Санат:Балаларға қосымша білім беру
Санат:Білім беру
Санат:Балалық
Гусаков ауылдық округі

**Гусаков ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Гусаковка, Береславка, Қарсақ, Новосветловка ауылдары кіреді. Орталығы – Гусаковка ауылы. Округ құрамында болған *[[Малосергеевка]]* ауылы 2014 жылы, ''Қызыл Кордон'' ауылы 2015 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1806 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы ауылдық округтері
Дзержинский ауылдық округі

* Дзержинский ауылдық округі – Қарағанды облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Дзержинский ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік.
Амантай Ахатов

**Ахатов Амантай** (15.10.1942 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданы Қарағандыкөл ауылы) – ғалым, ауыл шауашылық ғылыми кандидат (1983 жылы). Алматы малдәрігерлік-зоотехникалық институттын (Қазақ ұлттық агралық университеті) бітірген (1966 жылы). 1966 жылдан Қазақ қой шауашылығы ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға және жетекші ғылыми қызметкер. Ахатовтың негізгі ғылыми жұмыстары қылшық жүнді құйрықты қойларды селекциялық жолмен жетілдіруге, асылдандыру және жаңа тұқымдарын алуға арналған. Қылшық жүнді сарыарқа қойы авторларының бірі. Сарыарқа қылшықты қойы Орталық Қазақстанның шөл, шөлейт және құрғақ далалы аймақтарының қатал климатына бейімделген. Ахатов етті-майлы қой шауалықтары жөнінде 50-ден астам ғылыми еңбек жариялаған.

## Сілтемелер
* Қазақстан
* Көкпект
* Қарағандыкөл
## Дереккөздер
Норвег теңізі

**Норвег теңізі** — Солтүстік Мұзды мұхиттың шеткі теңізі. Cкандинавия түбегі,Шетленд, Фарер, Исландия, Ян-Майен, Аюлы аралдарының аралығында. Аумағы 1,34 млн. км², ең терең жері 3970 м. Норвегия жағалауы қайраңды (Лофотен банкісі және т.б.). Теңіз суының температурасы ақпанда 2 – 7°С, тамызда 8 – 12°С. Тұзд. 34 – 35%. Жарты тәуліктік толысу (3,3 м) байқалады. Балыққа бай. Басты порттары: Тронхейм, Нарвик, Тромсе, Тросхавн.

Санат:Норвег теңізі
Жұмақас

**Жұмақас (Жұмақыз) Ақтайлаққызы** (шамамен 1616/19 – 1687) – Жоңғар хандығының билеушісі Батыр қонтайшының әйелі болған қазақ қызы. 1635 жылы күзде Батыр қонтайшы Қазақ хандығына шапқыншылық жасап, біраз адамды тұтқынға түсіреді. Батыр қонтайшы тұтқындардың ішінде ерекше көркімен көзге түскен Ақтайлақ бидің қызы Жұмақасты оның еркінсіз өзіне екінші әйел етіп алады. Жұмақастың жоңғарлар мен қазақ халқы арасындағы қарым-қатынасты реттеуде қосқан өзіндік үлесі оның балалары Сенге мен Қалдан Бошақтыны қазақ халқымен татуласуға тәрбиелеген ісінен көрінеді. Жұмақас туралы шығыстанушы А.М. Позднеев “К истории Зюнгарских калмыков” деген еңбегінде былай деп жазады: “Жұмақас (Юм-агас) қоян жылы (1687) көктемде қайтыс болды, сол жылдың қысын Бошақты хан Ертісте өткізіп, келесі 1688 жылы көктемде 30 мың қолмен Халхаға басып кіріп, Моңғолияға соғысын бастады”. Сенге мен Қалдан Бошақты – жоңғар-қалмақ тарихында елеулі орын алған белгілі әскери және мемлекет қайраткерлері.

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Корпорация

**Корпорация** ( – бірлестік) — 1) бірлестік, қоғамдастық, одақ; 2) меншіктің акционерлік нысаны‚ меншікті (капиталды) ұжымдасып иелену‚ кәсіпорынды басқару міндеттерін кәсіпқой басқарушылардың (менеджерлердің) жоғары тұрған буындарының қолына шоғырландыру; заңға қайшы келмейтін  мақсатқа қол жеткізу үшін кәсіптік және басқа мүдделер сәйкестігі бойынша біріккен қоғам‚ одақ‚ тұлғалар тобы. Корпорация банкрот болған немесе төлем төлеуге қабілетсіз болған жағдайда өз міндеттемелері бойынша қатысушылардың мүлкімен емес‚ тек өз мүлкімен (Корпорация мүлкімен) ғана жауап береді.

## Дереккөздер

Санат:Азаматтық құқық
Санат:Ұйым түрлері
Санат:Заңды тұлғалар
Санат:Корпоративтік басқару
Санат:Корпоративтік құқық
Норит

**Норит** (норв. *Norge* – Норвегия) – габбро тобына жататын негізді магмалық тау жынысы. Негізгі жыныс түзуші минералдар: дала шпаты, пироксен (бронзит), аз мөлшерде қоңыр амфибол мен қара слюда (биотит). Химиялық құрамын негізінен SіO2 құрайды, Mg мен Ca қосылыстары (10 – 20%), сілтілер (2 – 3%) де енеді. Ромбылық және моноклиндік пироксендер қатар кездесетін негізді тау жынысы габбро-норит деп аталады. Бітімі шомбал, кейде бағдарлы, жолақты, құрылымы орта, ірі түйірлі болып келеді. Норит басқа габброидтармен бірге кездесіп, лополит, лакколит, силдар, линзалар және штоктар құрайды. Норитті әсемдік құрылыс материалы ретінде пайдаланады. Нориттер Қазақстанның солтүстік (Көкшетау облысы), орталық, шығыс аймақтарында кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Магмалық тау жыныстары
Нормаль

**Нормаль** (,  – түзу) – қисық сызықтың (беттің) берілген нүктесі арқылы өтетін және осы нүктедегі жанама түзуге (жанама жазықтыққа) перпендикуляр болатын түзу сызық. 

Жазық қисық сызықтың әрбір нүктесінде осы қисықтың жазықтығында жататын Н-і болады. Егер қисық сызық жазықтықтағы тікбұрышты координаттарда y=f(x) теңдеуімен анықталcа және х0 нүктесінде f(x) дифференциалданатын болса, онда (x0, y0) нүктесіндегі Н. теңдеу (xx0)(yy0)f (x0)=0 түрінде болады. Кеңістікте қисық сызықтың әрбір нүктесі арқылы белгілі бір жазықтықты (нормаль жазықтық) құрайтын сансыз көп Н. өтеді. Жанасушы жазықтықта жатқан Н. бас Н. деп, ал оған перпендикуляр Н. бинормаль деп аталады. Н. ұғымы дифф. геометрияда, оптикада, механикада, т.б. маңызды рөл атқарады. 

## Дереккөздер

Санат:Дифференциалдық есептеу
Санат:Векторлық талдау
Санат:Аналитикалық геометрия
Баспай Шолақұлы Бапин

[thumb|Өмірінің соңғы жылдарын өткізген қала  - [Үрімші]]
**Баспай (Башпай) Шолақұлы Бапин** (1889, Шығыс Түркістан — 1953, Үрімжі) — Қытай қазақтары арасынан шыққан қайраткер, Шыңжаңдағы Тарбағатай аймағының алғашқы уәлиі (губернаторы). 

Қытай үкіметі алдындағы беделін пайдаланып, қазақтар жайлайтын Тарбағатай аймағының әлеуметтік, экономикалық, мәдени дамуы жолында игілікті істер атқарған. Көптеген мектептер ашып, электр стансасын, өндіріс орындарын, Еміл өзенінен көпір (“Баспай көпірі”) салдырған. Уәлилік жалақысын қолына алмай, әр түрлі қоғамдық ұйымдарға аудартып отырған. Отан соғысы кезінде КСРО-ға көмекке 500 атты ер-тұрманымен жіберген (1943).

Қ.Жұмаділовтың “Соңғы көш” романының кейіпкері Жасыбайдың прототипі де осы Баспай.
## Марапаттары
* ҚХР-ның 1-дәрежелі “Тәуелсіздік” ордені
* ҚХР-ның “Азаттық” ордені.

## Дереккөздер

Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Шығыс Түркістанда туғандар
Санат:1953 жылы қайтыс болғандар
Санат:Үрімжіде қайтыс болғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Қытай мемлекет қайраткерлері
Санат:Тарбағатай аймағы уәлилері
Санат:1 дәрежелі Тәуелсіздік орденінің (Қытай) иегерлері
Санат:Азаттық орденінің (Қытай) иегерлері
Балалық шақ

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.
thumb| alt=A.

**Балалық шақ** — адам өмірінің туғаннан бастап жасөспірімдік (13 — 14 жас) кезеңге дейінгі атауы. Педагогикада Балалық шақ негізгі кезеңдерге ажыратылады. Мысалы, мектепке дейінгі шақтың өзі нәрестелік, бөбектік, сәбилік, естияр-балдырғандық деп бөлінеді. Бұлар балабақшадағы топтарға сәйкес: үш жасқа дейін бөбектік, үш пен бестің арасы сәбилік, бес пен жеті жас арасы естиярлық, бүлдіршіндік болып бөлінеді. Оқыту мен тәрбие процесінің негізгі кезеңдеріне және балалардың даму ерекшеліктеріне сәйкес жеті мен он жеті жастың аралығы мектептік шақ деп аталады. Мұның өзі үш кезеңге бөлінеді: 
*а) бастауыш сынып оқушылары (1—4-сынып); 
*ә) ортаңғы (негізгі) сынып оқушылары (5—9-сынып); 
*б) жоғары сынып оқушылары (9—11-сынып).

Бір жас тобындағы балалардың мінез-құлқында елеулі айырмашылықтар болады, сондықтан жас психологиясының сипаттамасы шамамен ғана белгіленеді. Баланың жан дүниесі бір қалыпты дамымайды, ол кейде баяу, кейде секірмелі түрде өтеді. Балалық шақтағы психология даму процесі баланың отбасымен, өскен ортасымен тығыз байланысты; қазіргі Бала психологиясы.

## Дереккөздер


Санат:Адам
Норман теориясы

**Норман теориясы** – тарих ғылымындағы Ресей мемлекетінің негізін қалаушылар – нормандар (варягтар) болған деп есептелетін бағыт. 18 ғ-дың 2-ширегінде Петербург ҒА-нда жұмыс істеген неміс ғалымдары Г.З. Байер, Г.Ф. Миллер, т.б. қалыптастырған. Кейінірек Ресейге келген А.Н. Шлецер де Н. т-н қолдады. Бұл теорияның шығуына “Бағзы замандар оқиғаларында” баяндалатын Руське 862 ж. варяг князьдері Рюрик, Синеус пен Труворды шақыруы себеп болды. Н. т-ның саяси мәні  – орыс халқын артта қалған, дербес мемлекет құруға қабілетсіз ел, ал нормандарды Ресей тарихының бастапқы кезеңінен бастап оның экономикасы мен мәдениетіне ықпал еткен шешуші күш ретінде тануында еді. 18 ғ-дың ортасынан бастап М.В. Ломоносов бастаған орыс ғалымдары Н. т-ның ғыл. негізсіз, әрі Ресейге қарсы дұшпандық саяси сипатта екендігін дәлелдеуге тырысты. Дегенмен, 18 – 19 ғ-лардағы Ресей тарихнамасында Н. т. орыс мемлекеті пайда болуының ресми нұсқасы ретінде қалыптасты. Н.М. Карамзин, С.И. Соловьев, т.б. варягтардың Рустегі үстемдігін мойындай отырып, бұдан шығыс славяндардың артта қалуына дәлел іздеудің негізсіз екендігін баяндады. “Норманшылдар” мен “норманшылдарға қарсылардың” немесе славянофильдер мен “батысшылдардың” арасындағы күрес, әсіресе, 1862 ж. Ресейдің мың жылдығын мерекелеуге байланысты шиеленісе түсті. Н. т-ның қарсыластары ретінде Д.И. Иловайский, С.А. Геодонов, В.Т. Васильевский, т.б. бой көрсетті. Олар Н. т-ның жекелеген нақты жағдайларын сынағанымен, оның ғыл. негізсіздігін дәлелдей алмады. 1930 – 40 ж. кеңестік тарихшылар (Б.Д. Греков,Б.А. Рыбаков, М.Н. Тихомиров, т.б.) Н. т-н жоққа шығаруға тырысты. Бірақ бұл теорияны қолдаушылар арасында тек шетел тарихшылары ғана емес, Ресей ғалымдары да көп болды. Тек 20 ғ-дың 2-жартысынан бастап Н. т. ғыл. позициясын жоғалта бастады. Қазіргі кезде Ресей тарихнамасында Н. т-ның негізсіздігі жөніндегі тұжырым басымдыққа ие болып отыр.

Санат:Теориялар