open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зертханалық жануарлар

**Зертханалық жануарлар** - биологияда, медицинада, ветеринарияда және ауыл шаруашылығында ғылыми жұмыстарды жүргізу мақсатында пайдаланылатын жануарлар.  

Зертханалық жануарларға жүргізілетін ғылыми тәжірибелер мақсаты мен міндеттеріне қарай таңдалып алынады. Зерттеу жұмысының тиімді де жақсы нәтиже беруі үшін таңдап алған түрдің тек биологиялық ерекшеліктері ғана емес, олардың мінез-құлықтары да ескеріліп, жануарлардың өніп-өсуіне және тіршілігіне қолайлы жағдай жасалуы керек. Зертханалық жануарлардың қатарына мамандардың ғылыми ізденістеріне қажетті жануарлардың барлық тобы (қарапайымдардан сүтқоректілерге дейін) жатады: тәжірибе, негізінен, омыртқалылардан – бақа, тышқан (бұлар зертханалық жануарлардың 70%-ын құрайды), егеуқұйрық, ит, мысық, қоян, маймыл, сонымен қатар тасбақалар мен құстарға да, ал омыртқасыздардан – дрозофила шыбыны, кене, құрттарға, т.б. жүргізіледі. Тәжірибелік мақсатта, негізінен, арнайы шығарылған инбредті (жақын туыс дарабастарды шағылыстырудан шығарылған) және таза тұқымды зертханалық жануарлар, сондай-ақ гнотобиоттар (микробсыз жануарлар) пайдаланылады. Зертханалық жануарларды виварияларда (тәжірибе жүргізілетін жануарларды арнайы ұстайтын орын) ұстайды.

## Дереккөздер

Санат:Зертханалық жануарлар
Шүлен тарату

**Шүлен тарату**, **шүлен тарту** – дәстүрлі қазақ қоғамына жәрдем мен қамқорлық түрі. Бұл діни парыз, уәжіп, садақа, құдайы немесе зекет те емес, ол тегін таратылатын дүние-мүлік. Шүлен таратуды қазақ байлары тарапынан кедейлерге көрсетілетін жомарттық пен мырзалық деуге болады. Күз түсіп, мал саны көбейгенде ауқатты, дәулетті азаматтар алыс-жақын жерлердегі адамдарға тегін мал, ақша, бұйым, тамақ үлестірген. Шүлен таратушылар бұл рәсімді пайда үшін емес, көптің алғысын, сауабын алу үшін, сондай-ақ кедей-кепшікке қол ұшын беру мақсатында атқарып отырған. Шүлен тарату халық арасындағы күрделі қатынастарды реттейтін әлеуметтік институттың маңызды тетіктерінің бірі болып табылады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Салт-дәстүрлер
Санат: Тарих
Насыр І

**Насыр І**, Насыр ибн Ахмед (*туған-өлген жылы белгісіз*) – Самани әулетінің билеушісі (*864 – 97*). 
*875 жылы  Аббас әулетінің билеушісі әл-Мутамид (*870 – 92*) Насыр І-ні сол уақытта Самани мемлекетінің құрамындағы Самарқанд уәлаятының әмірі етіп тағайындаған. 
*Насыр Ібүкіл Мауераннахрды билеп, өз аты жазылған күміс теңгелер (*диркем*) соқтырған. 
*Насыр І Оңтүстік Қазақстанды мекендеген түркі тайпаларын бағындырып, сауда жолдарын өз бақылауына алу үшін Шауғарға (қазіргі Түркістан) жорық ұйымдастырды. Бұхара әкімі етіп өз інісі Исмаил Саманиды (*874 – 907*) қойды. Алайда ағайындылар арасында араздық туып, өзара соғысты. 
*888 жылы Насыр І жеңілгеннен кейін, бүкіл Мауреаннахрға Исмаил үстемдік етті. 
*Насыр І бұрынғыша Самарқанд билеушісі атанғанымен, іс жүзінде оның қолында ешқандай билік болған жоқ.

## Сілтемелер
* Исмаил  
* Самарқанд  
* Мауреаннахр

## Дереккөздер


Санат:892 жылы туғандар
Санат:Самани әулеті
Мегар мектебі

**Мегар мектебі**  — философиялық бағыт. 

Б. з. д. 4 ғасырда ежелгі Грекияда құрылған. Негізін қалаған — Сократтың шәкірті, Мегардан шыққан Евклид. Сократ қайтыс болғаннан кейін Мегар мектебінің өкілдері Парменидтің мәңгі және өзгермейтін біртұтастық (болмыс) жөніндегі ілімін Сократ этикасы мен теологиясының жоғары ұғымы — мейірімділікпен біріктірмек болды. Евклид дүниеде бір ғана ізгілік бар, ол — өз-өзіне барабар және өзгермейді, сондай-ақ ол ақиқат, ақыл, құдай есімімен белгілі деп санады. Мегар мектебінің өкілдері элейлік Зенонның және софистердің дәстүрін жалғастыра отырып, философиямен шұғылданудың негізгі тәсілі ретінде диалектика мен эристиканы кеңінен пайдаланды. Кейіннен мегарлықтар (Стилпон, т.б.) өздерінің этикалық көзқарасы жағынан киниктерге жақын болды. Стилпонның шәкірті китиондық Зенон Мегар мектебін киник және стоик мектептеріне қосып, қайта құрады. 

Философия тарихында Мегар мектебі логиканың дамуына айтарлықтай үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі Грекия философиясы
Санат:Мегар мектебі
Қанай Боранбаев

**Боранбаев** Қанай (1896, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қастек ауылы — 15.1.1938, Ресей, Магадан) — 20 ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының бірі, заңгер. Верный ерлер гимназиясында оқыған. Оны бітірген соң, белгілі қоғам қайраткері Б. Сырттановтың тікелей қолдауымен Варшава университетінің заң факультетіне түскен. Оның 3 курсын бітірген соң, белгісіз себептермен оқудан шығып кеткен. 1918 — 19 ж ол Ташкент қаласында Түркістан Халық Комиссарлар Кеңесі жанынан құрылған Жетісу облысы төтенше комиссарының көмекшісі, 1919 — 21 ж өлкелік партия к-тінің хатшысы әрі Түркістан майданы 3-дивизиясы ревтрибуналының мүшесі, 1921 — 23 ж облыстық төтенше комиссияның тергеу бөлімінің меңгерушісі, 1924 ж Жетісу облысының прокуроры болды. Осы жылдары төтенше өкіл ретінде Қытай еліне бірнеше рет барып, ауа көшкен қазақтарды елге қайтару ісімен айналысқан. 1924 ж 27 қарашасында юстиция халық комиссары және республика прокуроры лауазымына тағайындалады. Боранбаев жаңа қызметінде сот-тергеуші, прокуратура органдарының жұмыстарын уақыт талабына сай ұйымдастырып, мәселелердің коллегиалды жолмен шешілуіне назар аударады. Комиссариаттың ішкі жұмыс тәртібі туралы ережені бекітіп, әр қызметкердің міндетін айқындайтын нұсқамалар әзірлейді. Комиссариаттың құрамына қазақтың іскер, білімді заңгер-мамандарын тарту бағытын батыл ұстанып, ұлттық кадрларды тәрбиелеуге көңіл бөлді. Кейін Орал қаласының прокуроры қызметін атқарған. 1926 — 28 ж ауыл шаруашылығы банкінің бастығы. Өмірінің соңғы жылдарында Қырғызстан, Өзбекстан республикаларында әр түрлі жұмыс істеген. 1933 ж “Қызыл Чарвадор” кеңшарында (Өзбекстан) директор болып тұрған кезінде “троцкийшіл, ұлтшыл, контрреволюцияшыл” деген саяси айыппен сотталып, Магаданға жер аударылған. 1938 ж 15 қаңтарда лагерьде үгіт-насихат жұмыстарын жүргізгені үшін НКВД-ның үш адамнан құрылған соты оны ату жазасына кескен. Боранбаев 1963 ж 3 қыркүйекте Өзбек КСР Жоғары сотының ұйғарымымен толық ақталды.     
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Шүмек

**Шүмек** – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 60 км, су жиналатын алабы 1090 км2. 

## Бастауы
Кепелітаудың солтүстік-шығысында 2,4 км жердегі бұлақтан басталып, Ақшағыл (684 м) тауының солтүстік-батысында тартылып қалады. 

## Гидрологиясы
Жағасы жарлы (0,4 – 1,0 м). Қар суымен, аздап жер асты суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы 0,20 м3/с. Лайлылығы 50 – 100 г/м3. Мал суаруға пайдаланылады, алабы – жайылым.

## Этимологиясы
Шүмек сөзінің бірнеше лексикалық мағынасы бар (ыдыстың шүмегі, бесіктің шүмегі, шылдыр шүмек) және осы мағыналардың негізінде "көлдің шүмегі" деген тіркес қалыптасқан. Қазақ көлге құятын немесе шығатын сулардың көлге жақын тұсын шүмек  деп атайды. Оның үстіне көлге құятын суларды жоғарғы шүмек, ал ағып шығатын суларды төменгі шүмек деп жіктейді. Шүмектер балық аулауға ыңғайлы болып келеді. Шүмек гидронимі шүмек гидрографиялық термині бойынша жасалып тұр.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Ақкөл тұрағы

**Ақкөл тұрағы** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген төменгі палеолит дәуіріндегі адамдар тұрағы. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы Талас ауданы, Ақкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 11 км жерде, Ақкөл көлінің оңтүстігінде орналасқан.

## Сипаты
Тұрақты Алғаш 1961 жылы археолог Х.А. Алпысбаев тапқан.
200 м2 келетін аумақтан тас құралдар жиналды. Олардың көпшілігі өте көне пішінде және қатты бүлінген. Осы жерден: екі жағы өңделген шапқылар, унифастар, балта, пышақ, шақпақ тас т.б. табылды. Ақкөл қонысы тас дәуірінің Ашель мәдениетіне жатады.

## Дереккөздер

  

Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қоныстар
Санат:Талас ауданы
Бесағаш (Алматы облысы)

**Бесағаш** — Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл, Бесағаш ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Талғар қаласының батысында 15 км-дей жерде, Қотырбұлақ өзенінің жағалауында. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1953 жылы қаланған. Алғашында *“Луч Востока”* ұжымшарының орталығы — Дзержинское ауылы болып аталып келді. 

## Инфрақұрылымы
Бесағашта тұрмыс қажетін өтейтін мекемелер, орта мектептер, мәдениет үйі, кітапхана, клуб, емхана бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы елді мекендері
Металдарды термиялық өңдеу

нобай|
**Металдарды термиялық өңдеу** – металдан және қорытпадан жасалған заттардың, бұйымдардың құрылысы мен қасиеттерін өзгерту мақсатында пайдаланылатын жылулық өңдеу процестерінің жиынтығы.

Металдарды термиялық өңдеу *термиялық (жылу әсерімен), химиялық-термиялық және термомеханика (термиялық және пластикалық деформация аралас)* болып бөлінеді.

***Термиялық өңдеу*** – *бірінші* және *екінші реттік жасыту, шынықтыру, жұмсарту, ескіру* деп жіктеледі. Бірінші реттік жасыту металдар мен қорытпаларды құю, қысыммен өңдеу, пісіру, т.б. технологиялық процестер нәтижесінде пайда болатын ақауларды жою үшін пайдаланылады. Болаттарды өңдеуде екінші реттік жасытудың бірнеше түрі пайдаланылады. Шынықтыру нәтижесінде болаттың құрылымы *мартенситке айналып, қаттылық, беріктік, үйкеліске шыдамдылық* қасиеттері артады. Жұмсарту процесінде болаттың қаттылығы, беріктігі, үйкеліске беріктігі төмендеп, тұтқырлығы мен пластикалық қасиеттері жоғарылайды.

***Химиялық-термиялық өңдеу*** – болат бетінің *химиялық құрамы* мен *құрылысын* және *қасиетін* өзгертеді. Ол – *цементтеу, азоттау, циандау, диффузиялау металдау* болып бөлінеді. Термомеханикалық өңдеу – *термиялық* және *пластикалық* деформациядан тұрады. Мұндай өңдеу *төмен температуралы* және *жоғары температуралы* болып ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Балқұдық

**Балқұдық** — Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы ауыл, Азғыр ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Құрманғазы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 260 км жерде боз, бетеге, селеу өскен шөлейтті белде орналасқан. Бұрынғы кеңшар негізінде “Балқұдық” акционерлік қоғамы жұмыс істейді.
Тұрғындары аудан орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Халқы
1989 жылы елді мекенде 1997 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 2094 адам (1027 ер адам және 1067 әйел адам) болса, 2009 жылы 1899 адамды (920 ер адам және 979 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1371 адамды (717 ер адам және 654 әйел адам) құрады.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* Балқұдық орта мектебі — 1928 жылы ашылған. 1957 жылы 7 жылдық, 1958 жылы 8 жылдық, 1965 жылы орта мектеп болды.
* "Бүлдіршін" бөбекжай - балабақшасы
* Балқұдық ауылдық клубы

## Діни ұйымдар
* Балқұдық ауылдық мешіті

## Ауыл көшелері
* Абай көшесі
* Абылай хан көшесі
* Алма Оразбаева көшесі
* Нығмет Әбдірахманов көшесі
* Бауыржан Момышұлы көшесі
* Бейбітшілік көшесі
* Бірлік көшесі
* Жамбыл Жабаев көшесі
* Жеңіс көшесі
* Исатай Тайманов көшесі
* Махамбет Өтемісұлы көшесі
* Мәншүк Мәметова көшесі
* Мұхтар Әуезов көшесі
* Сәкен Сейфуллин көшесі
* Төле би көшесі

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Борана

**Борана**— орта ғасырларда салынған мұнара. 

Шу өңірінің оңтүстік-шығысындағы Қырғыз Алатауының беткейіне 10 — 12 ғасырларда азан шақыру үшін (кейбір деректерде керуен жолының бойындағы белгі ретінде) салынған. Биіктігі 40 — 50 м. Борана туралы Мұхаммед Хайдар Дулатидің “Тарих-и Рашиди” атты еңбегінде айтылған. Шығыстанушылар Н.Ф. Петровский, В.В. Бартольд өз еңбектерінде мұнара сол жердегі ортағасырлық Борана қаласымен байланысты екендігін жазған. Ол Жетісу аймағындағы түркілердің ислам дініне өткен кезеңінде салынып, жақсы сақталған. 1970 ж қайта қалпына келтірілген. Мұнара күйдірілген кірпіштен қаланып, бірнеше бөліктерге бөлінген, өн-бойы өрнектермен безендірілген. Іргесінен бастап жоғары қарай тарылта әрі шырша тәрізді етіп өрілген. Бұл тәсіл — архитектуралық шеберліктің айғағы. Орта ғасырдан бастап жанына мешіт, медресе салынып, Жамал Қарши (13 ғ.) жазғандай, олар бірыңғай архит. жарасымдылық тапқан.

Санат:Қазақстан мәдениеті
Боран (ауыл)

**Боран** — Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданындағы ауыл, Боран ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Марқакөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 72 км-дей жерде, Қалжыр өзенінің Қара Ертіске құяр сағасында орналасқан.

## Халқы

1995 жылға дейін “Боран” қой кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде өндіріс кооперативтері, шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауылда мектеп, аурухана бар. Тұрғындары аудан орталығымен және т.б. елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Марқакөл ауданы елді мекендері
Насыр Хосрау

**Насыр Хосрау** Әбу Муин әл-Кубадияни әл-Марвази [1004, Кубадиян қыстағы, Балхы маңы – 1072(1088), Бадахшан] – тәжік-парсы ақыны, философ, діни қайраткер. Жасынан сарай маңында қызмет етіп, философияны, математиканы оқыған. Ақындығымен көзге түскен, қасида, махаббат лирикаларын жазған. 1046 – 52 жылы қасына кіші інісін, қызметшісін алып, Египетке саяхат жасап, нәтижесінде “Сапарнама” кітабын жазып шықты. Оның әйгілі сапары Меккеден бастау алып, Иран, Араб, Африка елдерін қамтыды. Тілі жеңіл, мазмұны жинақы прозалық туынды “Сирия, Траполис және Бейрут”, “Мысыр қаласын суреттеу”, т.б. тараулардан тұрады. Саяхатшы қиын кедергілерден алғырлығы, шешендігі арқасында құтылып отырған. Саяхаттан оралған соң сарай маңындағылармен сыйыспай, туған жері Балхтан қуылып, өмірінің соңғы кезеңін Бадахшан (Памир) өңіріндегі Юмган қыстағында өткізген. Ол діни-философия трактаттарында (“Зад әл-Мусафирин”, “Хан әл-ихван”, “Ваджхи дин”), 12 мың бәйіттен тұратын “Ровшанайинаме” (“Білім туралы кітап”) поэмасында өзінің діни көзқарасын жан-жақты тұжырымдады. Ал қасида мен махаббат лирикаларында адалдық, достық, ғашықтықты жырлап, ақындық шеберлігін танытты, дидактика жанрын дамытуға зор үлес қосты.
Әдебиеттер: Бертельс Е.Э., Насир-и Хосрав и исмаилизм, М., 1959; его же, Избр. тр., М., 1960; Күмісбаев Ө., Терең тамырлар, А., 1995.

## Сілтемелер
* Кубадиян  
* Ровшанайинаме  
* Сапарнама
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Үлкен Аралтөбе

**Үлкен Аралтөбе** – Алакөл көлінің орта бөлігіндегі арал.

## Географиялық орны
Абай (Үржар ауданы) және Жетісу (Алакөл ауданы) облыстарының шекарасында орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 — 9 км-ге созылып жатыр, ені 5,7 км. Ауданы 26,5 км², абсолюттік биіктігі 439 м. Жер бедері негізінен жазық. Палеозой, орта девон, жоғары карбондық тау жыныстарының үстін борпылдақ шөгінділер жапқан. Шөлге тән өсімдіктер өседі. Үлкен Аралтөбенің оңтүстік-шығысында 1,5 км жерде Кішкене Аралтөбе аралы жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл аралдары
Санат:Абай облысы географиясы
Санат:Жетісу облысы географиясы
Бесарық (Сырдария ауданы)

**Бесарық** — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Бесарық ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тереңөзек кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 56 км жерде, Жаңадария каналының жағалауында, шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2137 адам (1131 ер адам және 1006 әйел адам) болса, 2009 жылы 2258 адамды (1155 ер адам және 1103 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1948 жылы  ескі «Тораңғылсай» арнасы бойында қаланды. 1950 жылы  шағын ұжымшарлар біріктіріліп Жамбыл атындағы ұжымшар болып аталды. 1973-1994  жылдары КСРО-ның 50 жылдығы атындағы кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде бірнеше өндірістік шаруашылықтар мен  шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. 

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Железнодорожное (Қостанай облысы)

**Железнодорожное** — Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл, Октябрь ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарасу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 63 км-жей жерде, Тімтуір өзенінің сол жағасында, қызыл қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1697 адам (822 ер адам және 875 әйел адам) болса, 2009 жылы 1708 адамды (837 ер адам және 871 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі тың жерлерді игеру кезінде “Железнодорожный” астық кеңшарын құруға байланысты қаланған. 1996 жылдан оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Железнодорожноеде орта мектеп, клуб, аурухана, астық қоймасы, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы елді мекендері
Мыс қосылыстары

**Мыс қосылыстары**– мыс элементі түзетін химиялық қосылыстар.
## Мыстың бір және екі валентті қосылыстары.
Мыс қосылыстарында бір және екі валентті. Мыстың бір валентті қосылыстарына Cu2О, CuОН, СuCl, Cu2S жатады. Мыс (І) оксиді Cu2О – қызыл түсті кристалл, балқу t 1240ӘC, суда ерімейді. Табиғатта куприт минералы түрінде кездеседі. Сu-ды аз мөлшердегі оттек қатысында қақтау, CuО-мен мыс қоспасын қыздыру, т.б. әдістер арқылы алады. Мыс купоросы өндірісінде, шыны, керамика, глазурь үшін пигмент ретінде қолданылады. Жанама жолмен алынған мыс (І) гидроксиді CuОН – суда ерімейтін зат. Ол аммиакпен [Cu(NH3)2]ОН кешенді қосылыс түзеді. Мыс (І) хлориді, СuCl – балқу t 450ӘС, қайнау t 1212ӘС, салқын суда нашар (ыстық суда гидролизденеді) ериді, концентрлі тұз қышқылы мен пиридинде жақсы ериді. Оны CuSO4 және NaCl-дың қаныққан ерітінділерінің қоспасынан SO2 жіберу арқылы, мысты CuCl2 немесе НСl-мен ауада әрекеттестіру арқылы алады. Ацетиленді тазалауда және органикалық синтезде катализатор ретінде, т.б. қолданылады. Мыс (І) сульфиді Сu2S – қара түсті кристалл, балқу t 1130ӘС, суда, спиртте ерімейді. Табиғатта халькозин минералы түрінде кездеседі.

## Қолданылуы.
Мыс алуда негізгі шикізат ретінде қолданылады. Екі валентті мыс қосылыстарының кең таралғандары СuО, Cu(OH)2, CuSO4, СuCl2. Мыс (ІІ) оксиді CuO – қара түсті кристалл, 1026ӘС-та ыдырайды, суда, спиртте ерімейді. Табиғатта тенорит минералы түрінде кездеседі. Мыс ұнтақтарын ауада ұзақ қақтау арқылы алады. Шыны, керамика пигменті, инсектицид ретінде, гальванотехникада электролиттер дайындау үшін қолданылады. Мыс (ІІ) гидроксиді Cu(ОН)2 – көгілдір-жасыл кристалды немесе аморфты зат, суда ерімейді. Қыздырғанда ыдырайды. Оны сулы ерітіндіде мыстың тұздарын сілтілермен әрекеттестіру арқылы алады. Шыны, эмаль, глазурь пигменті, мыстың тұздарын алу, т.б. мақсаттарда пайдаланылады. Мыс сульфаты CuSO4 – кристалл; суда, сулы-спирт ерітінділерінде ериді, 258ӘС-та сусызданады, көк кристалл пентагидрат (мыс тотияйыны – CuSO45Н2О) түзіледі. Табиғатта халькантит (пентагидрат) түрінде кездеседі. Сu, CuO немесе CuOH2-ні Н2SО4-пен әрекеттестіру арқылы, Сu2S немесе СuS-ті О2 қатысында күйдіру арқылы алады. Ол тері өңдеуде, аккумуляторға электролит ретінде, бояу пигментін, дәрілік заттар дайындауда қолданылады. Мыс (ІІ) хлориді CuCl2 – қоңыр сары түсті кристалл, балқу t 596С, суда, спиртте, ацетонда ериді. Оны CuO немесе СuСO3-ті тұз қышқылымен әрекеттестіру арқылы, т.б. әдістермен алады. Ол металдарды мыстау үшін, крекингтеуде,декарбоксилдеуде, органикалық тотығу-тотықсыздану реакцияларында катализатор ретінде қолданылады. Бұлардан басқа мыс нитратының гексагидраты Cu(NO3)26H2O, дигидроксокарбонаттар Cu CO3Cu(OH)2, мыс ацетатының моногидраты Cu(СН3СОO)2Н2О сияқты тұздары бар. Мыс тұздарының барлығы улы, сондықтан мыстан жасалған ыдыстардың барлығын қалайылайды.

## Сілтемелер
* Химиялық элементтер  
* Қоспалар  
* Мыс
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Химия
Санат:Химиялық элементтер
Шолақаңқаты

**Шолақаңқаты** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысының Сырым, Теректі  аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 64 км, су жиналатын алабы 1090 км2.

## Бастауы
Каспий ойпатының шығысындағы белесті жазықтардан бастау алып, Шалқар ауылы тұсында Шалқар көлiне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары 0,3 – 2,0 км, жатық беткейлі, сай-жыралармен тілімделген. Жайылмасы үзік-үзік, бірде сол, бірде оң жағада, ені 50 м-ге дейін жетеді. Кейде онда құрғақ ескі арналар мен көлдер кездеседі. Арнасының тереңдігі 6 – 10 м, жағасы тік жарлы. Сағасы қамысты. Өзенге Ерсарыөзек, т.б. ағындысы шағын жылғалар құяды. Көп жылдық орташа су ағымы 1,26 м3/с. Өзенде екі бөген бар. Суы шаруашылық қажеттіліктеріне пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы өзендері
Санат:Теректі ауданы өзендері
Медеу (ауыл)

**Медеу** — Абай облысы Абай ауданындағы ауыл, Медеу ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Қарауыл ауылының солтүстік-батысында 25 км жерде, Қараадыр тауының солтүстігінде, тау алды жазығында орналасқан. 

## Тарихы
Ауыл 1976—1996 жылдары қой өсіретін Ж.Молдағалиев атындағы кеңшардың орталығы болып келген. Оның негізінде Медеуде мал шаруашылығымен айналысатын бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) елді мекендері
Солтүстік Қазақстан энергетика жүйесі

1943 жылы құрылды. Соғысқа дейінгі кезеңде Солтүстік Қазақстан облысын электр қуатымен ұсақ электр ст-лары жабдықтап тұрды. 1943 жылы 1-ЖЭО-ның алғашқы кезегі пайдалануға берілді. Мұнда үш қазандық, қуаты 9,5 мың кВт болатын екі турбина құрастырылды. Соғыстан кейінгі жылдары екі энергопойыз әкелінді, олардың бірінің қуаты 5 мың кВт, екіншісі 1 мың кВт. 1958 жылы Омбы – Петропавл электр тарату желісі (110 кВт) іске қосылды. 1959 – 61 жылы Петропавл тарату желісі бөлімшесі толық электрлендірілді. 1961 жылы 2-ЖЭО пайдалануға берілді, оның электр қуаты 380 мың кВт, жылу қуаты 859 Гкал/сағ. Омбы – Петропавл – Қорған жоғары кернеулі электр тарату желісі тартылғаннан кейін Солтүстік Қазақстан энергия жүйесі Орал және Сібір торабында бірыңғай жұмыс істей бастады. Петропавл қаласы жылумен жабдықталу мүмкіндігін алды. Облыста кеңшарлар мен ұжымшарларды, аудан орт-тарын, а. ш. бағытындағы тұтынушыларды электр энергиясымен қамтамасыз ету үшін қысқа мерзімде ұзындығы 21 мың км электр желісі тартылып, 5 мыңға жуық трансформаторлық шағын станциялар салынды. 1999 жылдан 2-ЖЭО, облыс электр торабы жеке меншіктегі “Акцесс-энерго” компаниясының қарамағында.

Санат:Солтүстік Қазақстан облысы
Бесатар

**Бесатар** — конструктор С.И. Мосин (1849 — 1902) жүйесі бойынша жасалған (1891) 7,62 мм калибрлі винтовка. Оқсауытына 5 патрон салынатындықтан, бесатар аталып кеткен. Оқ жүретін оқпанының ішкі қабырғасы бұрандалы-қазнақты бұл қару аз ғана өзгерістерге ұшырай отырып, Ресей және Кеңес армияларында 60 жылдан астам уақыт бойы қолданылды. Бесатардың 1891–1930 ж. үлгісінің салмағы найзасымен 4,5 кг, минутына 10 — 12 оқ ата алады, нысаналық қашықтығы 2000 м. 1907 ж. Бесатар винтовканы негізге ала отырып, карабин жасалды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қарулар
Бес ата

**Бес ата** — қазақ халқының құрамындағы рулар бірлестігі. Шежіре бойынша, Орта жүздегі қоңырат тайпасынан тарайды. Бес ата бірлестігіне саңғыл, божбан, маңғытай және жетімдер рулары мен *[[Сары]], [[Сапар]]* аталары енеді. Ұраны — *[[Алатау]]*, таңбасы — *[[босаға]]*.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Санат:Қазақ рулары
Мадияр Испандияров

**Мадияр Испандияров** (ақпанның 16-cы 1948 ж. туған, Қызылорда облысы Шиелі ауданы) – бокстан Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1997). Халықаралық дәрежедегі АІВА төрешісі (1998).
Алматыдағы Қазақ дене тәрбиесі институтын бітірген (1972). Еңбек жолын 1972 жылы Қазақ химия-технологиялық институтының дене тәрбиесі кафедрасында оқытушы болып бастап, кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. 1991 жылы «Ауыр салмақтағы боксшылар даярлаудың ерекшеліктері» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, педагогика ғылымдарының кандидаты атағына ие болды. 1992 жылы Мұхтар Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің Ұлттық спорт түрлері және жекпе-жектер кафедрасының меңгерушісі болды. «Қазақстан Ресубликасының тәуелсіздігінің 10 жылдығы» медалімен марапатталған. Облыстың бокстан олимпиада резервін даярлайтын балалар мен жасөспірімдердің мамандандырылған спорт мектебінің директоры.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:16 ақпанда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Шиелі ауданында туғандар
Медеу Пұсырманұлы

**Медеу Пұсырманұлы**  (1850, қазіргі Алматы облысы Жамбыл ауданы — 1908, Алматы) — қоғам қайраткері. Ұлы жүздің шапырашты тайпасының есқожа руынан. Әкесі Пұсырман Жетісу өңірінде патшалық Ресей үстемдігінің орнауына қарсылық танытқан және қоқандықтарға қарсы күресте Сұраншы батырмен тізе қосқан. Верный уездінің Кіші Алматы болыстығына қарасты 3-ауылда тұрған Медеу 1898 ж. билік орындарының рұқсатымен Кіші Алматы аңғарында (қазіргі Алматы қаласындағы “Медеу” қонақ үйі орналасқан жер) ағаш үй салдырады. Ол белгілі архитектор А.П. Зенковпен жақсы қарым-қатынаста болды. А.П.Зенков Медеудің қала ортасында салынған (қазір Масанчи және Бөгенбай көшелерінің қиылысында) ағаш үйінің жобасын сызып береді. 1900 — 1907 ж. діни ағарту саласында жұмыс жасайды. 1906 ж. Медеу  Меккеге қажылыққа барды. Қаланы көгалдандыруға белсене атсалысып, түрлі қайырымдылық істерге қатысқан Медеу  58 жасында қайтыс болған. Қабірі Алматы маңындағы “Бірінші май” тоғанының ірге тұсында.

## Дереккөздер
Шолақеспе

**Шолақеспе** – Еспе алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 30 км. 

## Бастауы
Ұрыңқай тауының оңтүстік беткейінен басталып, Үйтас қонысында тартылып қалады. 

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысында арнасы жайдақ. Көктемгі еріген қар және жер асты суымен толығады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында жекелеген қарасуларға бөлініп кетеді. Мал суаруға пайдаланылады, алабында жайылымдық жер бар.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Балқытқыш қышқыл

thumb|Қышқыл
**Балқытқыш қышқыл** — фторсутектің (HF) судағы ерітіндісі. Балқытқыш қышқылдың аты балқытқыш шпаттан (СaF2) алынатындығынан шыққан:

: CaF2+H2SO4 = CaSO4+2HF.

Фторсутек металдардың көбімен әрекеттесіп, суда нашар еритін улы фторидтер түзеді. Балқытқыш қышқыл әйнектің құрамына кіретін кремний қостотығымен әрекеттесіп, суда еритін кешенді қосылыс түзетіндіктен, оны шыны ыдыста сақтауға болмайды. Балқытқыш қышқыл фтор қосылыстарын алуға, шыны бетін өрнектеуге, металл құймаларын құмнан тазалауға, т.б. пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Химия
Мысқыл өлең

**Мысқыл өлең**– ащы кекесінді бүкпей, ашық, тура айтатын, әзілінен әшкерелеуі, әсірелеп шенеуі басым өлең түрі. 

Торайғыров Сұлтанмахмұт “Сымбатты сұлуға” атты өлеңінде:  дейді. Өлеңде бастан-аяқ өткір мысқыл, сайқымазақ және күлдіргі кекесін араласып келіп отырады.

## Сілтемелер
* Қазақ әдебиеті
* Мысқыл
* Өлең
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Шолаққайрақты

**Шолаққайрақты** – Торғай алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Хромтау және Әйтеке би аудандары жерімен ағады.

## Бастауы
Мұғалжар тауының солтүстік-шығысындағы бұлақтан басталып, Ұлғайсын ауылынан 10 км-дей төменде Ырғыз өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 75 км, су жиналатын алабы 765 км2. Алабы ұсақ төбелі. Аңғары жоғарғы ағысында айқын емес, төменгі ені 0,5 – 1,0 км, беткейлерінің биіктігі 15 – 30 м-ге жетеді. Жайылмасы жоғарғы бөлігінде және кейбір тар шатқалды бөліктерінде қалыптаспаған, төменгі ағысында көбінесе бір жақты, ені 50 – 300 м-ден 500 м-ге дейін жетеді. Арнасы жоғарғы ағысында сай-жыра сипатты, тек ортаңғы ағысынан бастап өзендік сипатқа келеді, ені 20 – 25 м-ден сағасына қарай 30 – 50 м-ге жетеді. Көктемде 14 – 16 күндей тасиды. Суының минералд. көктемгі кездегі 200 – 600 мг/л-ден жазға қарай 2,0 – 3,5 г/л-ге дейін өседі. Көп жылдық орташа су ағымы 0,28 м3/с. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Торғай су алабы
Санат:Әйтеке би ауданы өзендері
Санат:Хромтау ауданы өзендері
Бесбалық

**Бесбалық**, Бишбалық, Бэитиң — орта ғасырлардағы көне түркі қаласы. Орны қазіргі Қытайдағы Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы Жемсары ауданының солтүстігінде 12 км жерде. Қытай деректері бойынша, қала негізі ғұн-үйсін заманында қаланған. Ол кезде Жинманчэң (Жем, Жемсары) қаласы батыс түркі жабғұсы Ашина Хэлудің ордасы болып тұрған кезде Кэханфутчэң, яғни, Қағанбуд немесе Қағанбоғда қаласы деп аталған. 
*702 жылдан бұл өңірге бақылау орнатқан Таң империясы қаланы Бэитиң (Солтүстік Орда) деп те атаған. Бесбалық атауы алғаш рет Күлтегін ескерткішінде кездеседі. 
*Қала 8 ғасырға дейін алдымен басмылдардың, онан кейін қарлұқтардың ордасы болды. 
*720 ж. Білге қаған бастаған шығыс түркілер өзіне қаратты, 
*760 ж. тибеттіктер уақытша жаулап алды. 
*840 жылдан кейін Бесбалық Моңғол даласынан қоныс аударған ұйғырлар құрған Идиқұт хандығының жазғы ордасы ретінде бірнеше ғасыр көркейіп, гүлденді. 
*Қаланың орнын 20 ғасырдың басында Жапонияның Отани экспедициясы, ағылшын археологы А. Стейн және 1928, 1979 — 87 ж. Қытай археологтары зерттеді.

Қала орны ұзынша төртбұрышты, ішкі қамал мен сыртқы қорғаннан тұрады. Сыртқы қорғанның ұзындығы 4596 м, ішкі қамалдың ұзындығы 3003 м, биіктігі 2 — 5 м. Қорған мен қамал сыртын айналдыра қорғаныс орлары қазылған. Қазба жұмыстары кезінде қала жұртынан қыш және фарфор ыдыстардың сынығы, мыс теңге, қола айна, кірпіш-жапқыштар, т.б. көптеген тұрмыстық-сәндік бұйымдар мен еңбек құралдары табылды. Қорған ішінде қираған жұқанасы ғана қалған сарай-ғимараттардың, будда ғибадатханаларының болғаны анықталды. Қала батысынан 2 км жерде Идиқұт мемлекетінің хан әулеті салдырған будда ғибадатханасы жақсы сақталған, оның аумағы 70,5-43,8 м. Орталық сарай мен үңгір-ғибадатханаларда түрлі мүсіндер қойылған, қабырғаларына діни мазмұндағы суреттер мен ұйғыр, қытай тілінде жазулар шекілген.

Бесбалық Шыңғыс хан шапқыншылығынан кейін де Шағатай ұрпақтарының билігінде ұзақ уақыт болып, 14 ғасырдың соңында Әмір Темірдің шығысқа жорықтары кезінде қирады. 15 — 16 ғасырларда Бесбалық Моғолстан патшалығының бір аймағы ретінде жиі аталады. Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағының аса ұрымтал тұсына орналасқан, Қытай, Қазақстан, Моңғолия және Шығыс Түркістанды бір-бірімен байланыстырған ежелгі Бесбалық өзінің бай салтанатымен мың жарым жылдай өмір сүріп, түркі халықтарының саяси тарихы мен мәдени өмірінде елеулі рөл атқарды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Түркі этникалық топтары
Санат:Қытай көне қалалары
Боралдай (Алматы облысы)

**Боралдай**  — Алматы облысы Іле ауданындағы кент, Боралдай кенттік әкімдігі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Өтеген батыр кентінің оңтүстік-батысында 20 км-дей жерде, қоңыр және боз топырақты қоңыржай қуаң агроклиматтық белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы Түрксіб темір жолы салынуына байланысты қаланды. 

## Кәсіпорындары
Боралдайда қант зауыты, кірпіш зауыты, табиғи тастарды өңдеу цехы, тұрмыс қажетін өтеу комбинат, көлік, т.б. өндіріс кооперативтері мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль және темір жолдарымен қатынасады.
 
## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Үлкен артезиан алабы

**Үлкен артезиан алабы** (*Great Artesіan Basіn*) — Австралия құрлығындағы аса ірі артезиан алабы. Аумағы бойынша дүние жүзінде Батыс Сібір артезиан алабынан кейінгі екінші орында (1736 мың км²). Орталық ойпаттың көпшілік бөлігін қамтиды. Солтүстігінде Карпентария шығанағының жағалауынан, оңтүстігінде Дарлинг өзенінің орта ағысына дейін 2200 км-ге созылған. Ені оңтүстік бөлігінде 1800 км-ге жетеді. Ежелгі платформаның синеклизасында орналасқан иін палеозойдан неогенге дейінгі шөгінді жыныстар қабатымен толған. Қалыңдығы орталық бөлігінде 3000 метрден асады. Жер асты суы негізінен мезозой құмтастары қабатына шоғырланған. Алап Үлкен Суайрық жотасының батыс беткейіне түсетін жауын-шашын суымен толығады. Жер асты суы үлкен тереңдікте (2000 м-ге дейін) жайласқан. Австралиядағы артезиан құ-дықтарының ең көбі осы алапта. Олардан түрлі дәрежеде минералданған жылы, тіпті ыстық су шығады. Ең ыстық су (110 С) Квинсленд штатындағы Сиринглейт ұңғымасында байқалған. Алаптың жер асты суының пайдалануға болатын қоры жылына 1772 мың м3. Оның жартысына жуығы (872 мың м3) тұщы судың үлесіне тиеді. Суы егіске, мал суғаруға және тех. мақсатта кеңінен пайдаланылады.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Артезиан алабы
Үлкен Ашанохы обалары

**Үлкен Ашанохы обалары** —  Алматы облысы Ұйғыр ауданы Кіші және Үлкен Дихан ауылдарына таяу жердегі обалар тобы. Оны 1956 ж. Жетісу археологиялық экспедиция (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеп, 31 жерден 260-қа жуық обаларды картаға түсірген. Обалардың аумағы әр түрлі: 6 — 10 м, 7 — 12 м, 8 — 16 м, биіктігі 0,3 — 1,1 м, 0,2 — 0,8 м. Обаларға арнаулы қазба жүргізілмегендіктен, тұрғындарының қай мезгілде өмір сүргендігі толық анықталмаған. "Үлкен Ашанохы обаларын" ғалымдар шамамен б.з.б. 3 — 1 ғасырларда өмір сүрген үйсіндердің мекені деп жорамалдайды.
## Сілтемелер:
* Бесоба
* Аралтөбе
* оба

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Боралдай (Бәйдібек ауданы)

**Боралдай** — Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл, Боралдай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шаян ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 42 км жерде, Боралдай өзенінің қоңыр, қызыл қоңыр топырағында жусан селеу, көде, айрауық, т.б. шөптер өскен сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Шаруашылығы, инфрақұрылымы
1994 жылдан ауыл шаруашылығы бағытындағы “Боралдай” акционерлік қоғамы жұмыс істейді. Орта мектеп, клуб, кітапхана, бөлімшелік аурухана бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
 
## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы елді мекендері
Үлкен Аюлы көлі

thumb|300px|Үлкен Аюлы көлі, ''Great Bear Lake''
**Үлкен Аюлы көлі** (*Great Bear Lake*) — Канаданың солтүстік-батысында 119 м биіктікте орналасқан көл. Ауданы 30,2 мың км², ұзындығы 280 км, тереңдігі 137 метрге дейін. Көл қазаншұңқыры мұздық-тектоникалық жолмен пайда болған. Үлкен Аюлы өзені арқылы Маккензи өзенімен жалғасқан. Суы өте мөлдір. Қазан — мамыр айлары аралығында мұз құрсанып жатады. Жағалауы биік жартасты, құзды, күшті тілімделген; қылқан жапырақты орман өседі. Кеме жүзеді. Балық ауланады. Порттары — Порт-Радий, Форт-Франклин.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Солтүстік-Батыс территорияларының көлдері
Балқыту

thumb|Метал балқыту
**Балқыту** — 1) сұйық күйдегі ақырғы өнімді алу үшін балқыту пештерінде материалдарды (кентас, металл, т.б.) өңдеу процесі (мысалы, домналық оттектік-конвертерлік балқыту); 2) осындай өңдеудің бір реттік циклі, сондай-ақ, осы процестің нәтижесінде алынған ақырғы өнім. Қазақстанда 1975 жылы А.М. Қонаев, С.М. Қожахметов, т.б. мыс, қорғасын және мырыш алудың оттектің қатысуымен өтетін циклонды-электр термиялық балқыту технологиясын жасап, оны Ертіс полиметалл комбинатында, ал Қожахметов, т.б. мыс және мыс-мырыш қорытпаларын сұйық ваннада балқыту технологиясын жасап, Балқаш мыс қорыту зауытында өндіріске енгізді.

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Шығыс халықтары өнері музейі

thumb|right

**Шығыс халықтары өнері музейі** – өнер туындыларын сақтайтын мәдени орын. Ол 1918 жылы Мәскеу қаласында негізі қаланып, 1925 жылға дейін Азия өнері (Ars Asіatіca), ал 1962 жылға дейін Шығыс халықтары мәдениеті мұражайы деп аталған. Шығыс халықтары өнері музейі қорының бірқатар экспонаттары бұрынғы Луниндер үйінде (1823, археолог Д.И. Жилярди) орналасқан. Мұражай қорында Орта Азия, Қазақстан, Кавказ бен Закавказье, Ежелгі Шығыс пен Оңтүстік-Шығыс Азия, Иран, Түркия, Үндістан, араб елдері, сондай-ақ тропик. Африка, тағы басқа елдер өнерінің ежелгі дәуірден осы заманға дейінгі туындылары жинақталған. 1969 жылы оның экспонаты 24 мыңнан асты. Шығыс халықтары өнері музейі ғылыми-зерттеу институттары сияқты археология және этногрграфия экспедициялар, конференциялар ұйымдастырады, ғылыми жұмыстар жүргізіп, өнер туындылары бойынша жолсілтемелер мен каталогтар, ғылыми баяндамалар мен хабарламалар жинағын шығару ісімен де айналысады.

## Сілтемелер


## Сыртқы сілтемелер
* Ресми торбеті

Санат:Ресей мұражайлары
Санат:Мәскеу
Шолақбұлақсор

**Шолақбұлақсор** – Ертіс алабындағы ағынсыз көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты аумақта. Теңіз деңгейінен 104,0 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Ауданы 10,6 км2, ұзындығы 9,5 км, ең енді жері 2,5 км, жағалауының ұзындығы 36,4 км. Приозерное ауылынан солтүстікте 5 км жерде жатыр. Көл қазаншұңқырының жағалауы жатық, сортаңды. Наурыздың соңы – сәуірдің басында деңгейі көтеріліп, жазда төмендеп, сорға айналады. Қарашаның 2-жартысында қатып, сәуірдің соңғы онкүндігінде мұзы түседі. Алабы жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Боралдай жотасы

**Боралдай** – Қаратау жотасының оңтүстік-шығысындағы тау сілемі.

## Географиялық орны
Жамбыл, Түкістан облыстарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1813 м (Бөкейтау). Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 70 км-ге созылған, ендірек жері батысында 25-30 км, оңтүстік-шығысында 5-7 км.

## Жер бедері
Таудың бедері тегістеу келген. Талас пен Арыс өзендерінің суайрығындағы беткейлері тіктеу, жарқабақты. Боралдайдың баурайынан Боралдай, Қиыршықты өзендері бастау алады.

## Геологиялық  құрылымы
Тау карбонның әктасты, гранитоидті және интрузивті жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Етегі сұр және қоңыр топырақты, эфемерлі-бұталы биік шөптер басым. Беткейлері мен шатқалдарында Түркістан аршасы, Согдиана шетені, алша, пісте, сонымен қатар жеміс ағаштары шоғырлана өседі. Боралдайда Ақсу-Жабағылы қорығының Қарабастау палеонтологиялық учаскесі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы таулары
Санат:Жуалы ауданы таулары
Шыжым

**Шыжым** — құс аяғына тағылатын баудың бір түрі. Ол басқа балақбау, шолақ аяқ, тобыршақпен бірге бүркітті қолға үйретуге және көтеріп алып жүруге, тұғырға отырғызғанда байлап қоюға жәрдемін тигізеді. Таспадан ширатылған немесе жіңішкелеп тілген қайыс, есілген қылдан жасалынатын. Шыжымның ұзындығы он шақты құлашқа дейін барады. Құсбегі үшін шыжымның міндеті көп: құсты арқандағандай етіп ұстайды, жаңадан үйретілген құстың қашып кетпеуіне мүмкіндік туғызады, шырғаны орайды, өзі құз-жартастар ұшына шығуға қолданады, тағы басқа істерге пайдаланады. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Боралдай (өзен)

**Боралдай** – Арыс өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Түркістан облысының Бәйдібек, Ордабасы аудандарымен ағып өтеді. Ұзындығы 130 км, су жинайтын алабының аумағы 1760 км2.

## Бастауы
Қаратаудағы Ақшоқы, Арқарлы, Боралдай тауларынан басталып Ордабасы ауданындағы Шұбар ауылының маңында Арыс өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жоғары ағысы тау шатқалымен өтеді, аңғарында жабайы жеміс ағаштары (алма, долана, жабайы жүзім, т.б.) басым. Арыс өзеніне құятын тұсында аңғары кеңейіп, ені 1 - 4 км-ге жетеді. Қар, жаңбыр және жер асты суларымен толығады. Боралдай ауылы тұсындағы жылдық орташа су ағыны 10,5 м3/с. Суы тұщы. Минералдылығы 0,2—0,4 г/л. Жергілікті тұрғындар Боралдайдың суын егін, бау-бақша суаруға, ауыз суға пайдаланады. Өзеннен тікелей 10-нан астам ирригациялық каналдар тартылған.

## Атау сыры
Боралдай атауына байланысты нұсқалар:
* Боралдай - қалмақ тілінде "лай су" деген мағынаны білдіреді. Тау суы тасыған жолындағы жер қыртысын қопара ағады.
Боралдайдың боры бар,
Даңғараған жолы бар.
Боралдайға бармаған,
Адамдардың соры бар.
* Боралдай - моңғол әскерінің батыры Бұрындаймен байланысты. 1236 жылы Бұрындай әскері қыстап шыққан.
* Боралдай - қалмақ тілінде "буурулда" сөзі жусан (өсімдік) деген ұғымды бреді. Демек, "Боралдай" дегеніміз - "жусанды, жусан көп өсетін жер", ал, тыва тілінде (түркі тілі тобына жататын) "боралдыр" сөзі "күлгін" түсті, түрік тілінде "бурулдай" сөзі "күлгін түсті құс" деген мағынан білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы өзендері
Санат:Ордабасы ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Шүрегей

**Шүрегей** – кәдімгі немесе өзен үйректеріне жататын бірнеше түрдің жалпы атауы. 
Қазақстанда 9 түрі:
* Барылдауық үйрек (*Anas platyrhynchos*)
* Боз үйрек (*Anas strepera*)
* Бізқұйрық үйрек (*Anas acuta*)
* Даурықпа шүрегей (*Anas querquedula*)
* Жалпақтұмсық үйрек (*Anas clypeata*)
* Қырылдақ шүрегей (*Anas formosa*)
* Мәрмәр шүрегей (*Marmaronetta angustirostris*)
* Сарыайдар үйрек (*Anas penelope*)
* Ысылдақ шүрегей (*Anas crecca*)

Бұлар әр түрлі су қоймаларында – өзен-көлде, батпақты жерлерде, теңіз шығанақтарында тіршілік етеді. Бұлардың көпшілігінің қанатында айрықша жарқырауық белгісі (айна) болады. Шүрегейлер сүңги алмайды, тек денесінің алдыңғы бөлігін суға батырады. Судан немесе жер бетінен ұшу үшін екпіндетіп жүгірместен, тік көтеріледі. Көбінесе тізбектеліп не топталып, шапшаң ұшады. Өсімдіктермен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Шүрегей әуесқойлық тұрғыда ауланады.
Медеу бөгеті

**Медеу бөгеті** — тасқынға тосқауыл мақсатында жасалған ғимарат; Алматы қаласынан оңтүстік бағытта 15 км, Іле Алатауының Медеу шатқалында (теңіз деңгейінен 1750 м биіктікте).

Алматы қаласының ішімен ағып өтетін Кіші Алматы мен Үлкен Алматы өзендерінде ауық-ауық тасқындар болып тұрады. Мұндай лай тасқындары 1888, 1889, 1918 ж. қайталанды. 1921 ж. 8-шілдедегі лай тасқыны қалаға жалпы көлемі 1,5 млн. м3 тас пен құм-топырақ алып келіп, қалаға зор нұқсан келтірді. Бұдан кейін де бірнеше рет тасқын қайталанды. Осындай қауіпті тасқындырдан Алматы қаласынан қорғаудың кешенді жобасын жасаумен “Гидропроект” институты айналысты. Дүниежүзілік тәжірибеде теңдесі жоқ, лай-тас ағынынан қорғайтын үлкен көлемдегі инжинерлі ғимарат жобасы кеңінен талқыланды. КСРО ҰА-ның президиумы 1966 ж. Медеу шатқалын бөгеу жобасын бекітті. Сол жылдың 21 қазанында жобаны іске асыру мақсатында 1-қопарылыс, 1967 ж. 14 сәуірде 2-қопарылыс жасалды. Оған жалпы салмағы 8723 т қопарғыш заттар жұмсалды. Қопарылыс нәтижесінде көлемі 5 млн. м3 тау жыныстары шатқалға бағытталып құлатылып, биікт. 107 м, ені 400 м-дей (6,2 млн. м3 су сиятын) бөгет жасалды. Бөгет 1972 ж. пайдалануға берілді. Медеу бөгеті Алматы қаласын 1973 ж. 15 шілдедегі өте қауіпті тасқыннан қорғап қалды. Тасқыннан кейін бөгет беріктігін арттыра түсу және бастапқы жобалық мөлшердегі сыйымдылығын қалпына келтіру жұмыстары қолға алынды. Соның нәтижесінде 1974 ж. бөгеттің биіктігі 125 метрге, ал табанының жалпақтығы шамамен 600 метрге, жалпы көлемі 6 млн. м3-ден астам тасқынға тосқауыл болатын дәрежеге қайта келтірілді. 1980 ж. бөгеттің биіктігі 150 метрге, ені 800 метрге, сыйымдылығы 12,6 млн. м3-ге дейін жеткізілді. Медеу бөгетін салу мәселесіне академик Н.В. Мельников, профессор Г.И. Покровский, техника ғылымының докторлары М.М. Докучаев, Г.П. Демидюк, тағыда басқа ғалымдар қатысып, басшылық жасады. Медеу бөгетін жасауда пайдаланылған қопарылыс өзіне дейін дүниежүзілік тәжірибеде бұрын-соңды іске асырылмаған, бейбіт мақсаттағы ең ірі қопарылыс болды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бөгеттері
Санат:Алматы облысы
Бесеудің хаты

**Бесеудің хаты** — қазақ зиялыларының БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бірінші хатшысы Ф.И. Голощекинге жолдаған хаты (1932 ж. 4 шілде). Бастапқыда И.В. Сталинге арналып жазылған. 

Бесеудің хаты республикадағы мал шаруашылығының күйрегендігі салдарынан елді алапат ашаршылық жайлағандығын айтып сақтандырған алғашқы дабылдардың бірі болды. Хатта қазақ ауылындағы социологиялық қайта құрулар бүкіл халықтық қасіретке айналып, барлық әлеуметтік топтарды — байларды, орташаларды, кедейлерді қамтығаны, күштеп ұжымдастыру мен отырықшыландыру, алым-салық жинаудағы қиянаттар жұрттың жаппай аштық пен індетке, ауа көшуіне әкеліп соққандығы шыншылдықпен баяндалды. БК(б)П Қазақ өлке комитетінің ауыл шаруашылығын басқару жөнінде жүргізген қатыгез саясаты сынға алынды. Бірақ құжатта жергілікті жерлерде жіберілген *“асыра сілтеушіліктерге”* солшыл коммунистер айыпты деп көрсетілді. Елді ауыр жағдайдан құтқарудың жолдары ұсынылды. Хаттың авторлары — жазушы Ғабит Мүсірепов (1902—1985), Қазақ мемлекеттік баспасының меңгерушісі Мансұр Ғатаулин (1903—1938), Алматы Комвузының басшы қызметкерлері Емберген Алтынбеков (1904—1954) пен Мұташ Дәулетқалиев (1904 — 1982), Қазақ АКСР Мемлекеттік жоспарлау комиссиясының сектор бастығы Қадыр Қуанышев (1906 — 1938) қуғынға ұшыратылды. Хаттың жазылуына Халком Кеңесінің төрағасы Ораз Исаев түрткі болған. Бесеудің хаты қазақ зиялыларының тоталитарлық тәртіпке наразылығының бір көрінісі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:1932 жылдың  оқиғалары
Мысты құмтастар мен тақтатастар

**Мысты құмтастар мен тақтатастар**-шөгінді қабаттар арасындағы тұнбалы-диагенездік мыс кендерінің шоғырлары. 
Олар платформалық құрылымдардың шеттерінде немесе қатпарлы аймақтардың бөктерлері мен қатпар арасындағы ойыстарда және аридтік климат белдемдерінде пайда болады. Құм, құмайт, сазды жыныстармен қатар бірен-саран жұқа мергель, әктас, доломит шоғырлары мысты қабаттармен қабаттаса кездеседі. Мысты шөгінділер теңіздің таяз жағалауларында, өзен-көлді атыраптарда шөгеді. Кен денелері пласт, линза түрінде кездесіп, кең аймаққа тараған бірнеше қабатты жыныс жүйелерін түзеді, сондықтан бұл кендерді стратиформдық кендер деп атайды. Кенді қабаттар магмалық және тектоник. құрылымдармен байланыссыз тарайды. Кентас минералдары биогендік көміртекпен, сульфидтік күкіртпен байланысты өсімдік қалдықтарымен сыбайлас түзіледі. Мыс кентастары көбінесе халькозин, борнит, халькопирит, пирит минералдарының сеппелерінен, ковеллин мен өңсіз кентастардың сирек қоспаларынан тұрады. Бұлардан басқа қорғасын, мырыш, кобальт, никель, күміс, рений сульфид|сульфидтері де кездеседі. Көне теңіздер мен қолтық шөгінділердің таяз жағалауларында мыс минералдары тұнады. Мұндай белдемдік алмасулар төменнен жоғары қарай да байқалады. Мысты құмтастар мен тақтатастардың негізгі қорлары протерозой (Олекма-Витим аймағы, Оңүстік Африка), девон (Қазақстан, Минуса), жоғарғы палеозой (Атбасар, Жезқазған, Орал,Донбасс),триас (АҚШ), палеоген (Боливия) қабаттарында шоғырланған.

## Сілтемелер
* Химиялық элементтер  
* Қоспалар  
* Шикізат
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Химия
Санат:Химиялық элементтер
Натрий қосылыстары

**Натрий қосылыстары** – натрий элементі түзетін химиялық қосылыстар. **Натрий қосылыстары** бір валентті. Натрий оттекпен қосылып натрий оксидін (Na2O) оттек мөлшері артық болса натрий асқын тотығын (Na2O2) түзеді. Na2O – түссіз кристалл, булану t 1275С. Сумен өте жақсы әрекеттеседі. Na2O2 – түссіз кристалл, тығыздығы 2,6 г/см3, ыдырау t 460С. Суда ериді, ауадан ылғал және СО2 газын сіңіреді. Күшті тотықтырғыш. Органикалық заттармен жанасқанда тұтанады. Сулы ерітіндісі мата, қағаз ағартуда, сүңгуір қайықтарында оттекті регенерациялауда, тыныс алу аппаратында қолданылады. Натрий галогендермен NaF, NaCl, NaBr, NaІ қосылыстарын түзеді. Натрий хлориді (ас тұзы, тас тұзы) NaCl – түссіз кристалл, тығыздығы 2,161 г/см3, балқу t 801С, қайнау t 1465С, суда, аммиакта, этиленгликолда, құмырсқа қышқылында, метанолда ериді. Табиғатта – галит минералы теңіз және мұхит суларында, тұзды көлдердің рапаларында, грунт тұздықтарында кездеседі. Cl2, Na2CO3, NaOH, т.б. алуда, тамақ өнеркәсібінде консервілеуші зат ретінде қолданылады. Натрий гидроксиді (күйдіргіш натр, каус-тик. сода) NaOH – түссіз кристалл, тығыздығы 2,13 г/см3, балқу t 322С, қайнау t 1385С, суда, этанолда, метанолда ериді. Күшті негіз; ауадан СО2 газы мен суды сіңіреді. Сулы ерітіндісі шыныны, балқымасы фарфор мен платинаны коррозияға ұшыратады. Тері және шырыш қабықтарын күйдіреді. Мұнайды, майды тазалауда, қағаз, сабын, жасанды талшық, т.б. өндірісінде, газ және көптеген органикалық сұйықтықтарды құрғатқыш агент ретінде қолданылады. Натрий гидрокарбонаты (натрий бикарбонаты, ас содасы) NaHCO3 – кристалл, ыдырау t 100 – 150С, суда ериді. Нан пісіруде және кондитерлік өнімдер дайындауда, дәрілік зат ретінде қолданылады. Натрий карбонаты (кальцинирленген сода) Na2CO3 – балқу t 853С, суда ериді. Шыны өнеркәсібінде шихта құраушы, сабын, жуғыш заттар, т.б. натрий қосылыстарын алуда қолданылады. Натрий сульфаты Na2SO4 – түссіз кристалл, тығыздығы 2,698 г/см3, балқу t 884С, суда ериді. Табиғатта тенардит, мирабилит минералы түрінде кездеседі. Na, Na2S, H2SO4, (NH4)2SO4, сода, т.б. алуда шикізат ретінде қолданылады. Натрий нитраты (натрий селитрасы) NaNO3 – балқу t 308С, бұдан жоғары температурада ыдырайды. Суда, глицеринде, сұйық аммиакта ериді. Табиғатта чили селитрасы түрінде кездеседі. Тыңайтқыш, натрий тұздары және нитраттар өндірісінде, металл өңдеу өнеркәсібінде, т.б. қолданылады. Натрий алюминаты NaAlO2 – балқу t 1800С, суда Al(OН)3 түзе гидролизденеді. Спиртте ерімейді. Суды жұмсартуда, тазалауда, матаны бояуда қолданылады. Натрий ацетаты СН3 СООNa – балқу t 324С, су, спирт, эфирде ериді. Бояу, сабын, сірке ангидриді, ацетилхлорид, т.б. өндірісінде, медицинада қолданылады. Натрий-органикалық қосылыстар – натрий атомы көміртек атомымен тікелей байланысқан органикалық қосылыстар. Олар қатты, химиялық активті заттар, қыздырғанда балқымай айырылады, ауада өздігінен тұтанады. Су, спирт, қышқылдармен оңай реакцияласады. Қанықпаған көмірсутектермен және ароматты, гетероциклді қосылыстармен реакцияласады. Алкилдейтін зат ретінде, т.б. қолданылады. 

## Дереккөздер


Санат:Натрий қосылыстары