open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Раушан Сапарханқызы Елмұрзаева

**Раушан Сапарханқызы Елмұрзаева** — саясаттану ғылымының докторы (2009), доцент (2011). 

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1963 жылы 10 желтоқсанда Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі Түркістан облысы), Арыс қаласында туған.

ҚазМУ-ды (1988,  қазіргі Қазақ ұлттық университеті) жəне аспирантурасын (1993) бітірген. 1988 жылдан қазіргі күнге дейін Еуразия ұлттық университетінде қызмет етеді. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылым бағыты – халықаралық қатынастар тарихы, Қазақстан–Германия қатынастары, Германияның сыртқы саясаты, көші-қон үдерістері мəселелеріне арналған.
"Қазақстан-герман қатынастарындағы көші-қон саясатының мəселелері: саясаттанушылық талдау" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы. 

## Марапаты
* Жас ғалымдардың Президенттік сыйлығы лауреаты (1998).
* "ЕҰУ-не 25 жыл" медалі (2021).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* https://enu.kz/kz/portfolio/b75417e9e9bc24c37bab4511c41630996cb87564ac65

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Саясаттану ғылымдарының докторлары
Назгүл Қадырбекқызы Ердібаева

**Назгүл Қадырбекқызы Ердібаева** — физика-математика ғылымының докторы (2010).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1972 жылы 6 маусымда Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Күршім ауылында туған.

Көкшетау педагогикалық институтын (1996, қазіргі Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті), Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің аспирантурасын (2002) бітірген.
1998-2002 жылдары Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде оқытушы-машықтанушы, аға оқытушы,  2002-09 жылдары Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2009 жылдан кафедра доценті.  

## Ғылыми еңбектері
"Ионды-плазмалық жəне плазмалық өңдеудің балқымалардың жəне жабындардың микро жəне нанокристалдық қабаттарына əсері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Бағлан Төлегенқызы Аймұрзина

**Бағлан Төлегенқызы Аймұрзина** — экономика ғылымының докторы (2011), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1975 жылы 9 шілдеде Ақмола облысы, Атбасар ауданында туған.

Ақмола аграрлық университетін (1997, қазіргі Қазақ агротехникалық зерттеу университеті), Қазақ экономикалық университетінің аспирантурасын (2002) бітірген.
Ақмола аграрлық университетінде стажер-оқытушы (1997-98), Қазақ экономикалық университетінде аспирант (1999-2003), аға оқытушы, ҚазМУ-дың жанындағы Қаржылық-банктік ғылыми-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері (2003-05), 2005 жылдан бастап Қазақ агротеххникалық университетінің аға оқытушысы, Қазақ экономика, қаржы жəне халықаралық сауда университетінің доценті. 

## Ғылыми еңбектері
"Финансовое обеспечение деятельности предприятий агропромышленного комплекса Республики Казахстан: состояние, механизмы финансирования и регулирования" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

## Кәсіби тәжірибесі
* "Есіл университеті" (Esil University), Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының жетекшісі (2019-2022).
* "Астана халықаралық университеті" (Astana International University), профессор (2022-2024).

## Марапаттары
* Ұлттық ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының корреспондент-мүшесі (Академиялардағы мүшелік) (2004).
* ҚР ҰҒА (ҚР Ұлттық ғылым Академиясы) (Академиялардағы мүшелік) (2004).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://enu.kz/kz/portfolio/bdcdca6b0dba2c55b2627e7cc8e1f746bb6c802d6c9e

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)

2026 жылғы 2 наурызда Сауд Арабиясының Рас-Таннура қаласындағы Saudi Aramco компаниясына тиесілі мұнай өңдеу зауыты ирандық дрон шабуылының нысанасына айналды. Шабуыл шамалы зақым келтіргенімен, зауыт қауіпсіздік мақсатында жұмысын тоқтатып, мұнай өнімдерін экспорттаудың балама бағыттарын әзірлеуге көшті. Бұл зауыт Сауд Арабиясындағы ең ірі нысан болып табылады, сондықтан оның тоқтатылуы әлемдік нарықта мұнай бағасының күрт өсуіне әкеп соқты.

## Алғышарттар
2026 жылғы Иран соғысы аясында Иран Таяу Шығыстағы АҚШ пен одақтас елдердің әскери базаларына, сондай-ақ көптеген азаматтық нысандарға зымырандар мен дрондар арқылы соққы жасады. Дүниежүзіне шикі мұнай мен мұнай өнімдерінің экспортын тоқтату мақсатында мұнай өңдеу зауыттары мен қоймалары басты нысанаға айналды. Бұл шабуылдар мұнайдың әлемдік бағасының айтарлықтай өсуіне әкелді. Әсіресе Ормуз бұғазындағы мұнай нысандарына жасалған соққылар жаһандық мұнай мен сұйытылған табиғи газ (СТГ) тасымалының 20%-ын қамтамасыз ететін аймақтағы кеме қатынасына кері әсерін тигізді.

Рас-Таннура мұнай өңдеу зауыты — Сауд Арабиясындағы ең ірі ішкі нысан, ол күніне жарты миллионнан астам баррель мұнай өңдеуге қауқарлы. Парсы шығанағына жақын орналасуына байланысты бұл зауыт Сауд Арабиясының мұнай өнеркәсібі үшін маңызды экспорттық хаб қызметін де атқарады.

## Шабуыл
​2026 жылғы 2 наурызда Рас-Таннурадағы Aramco мұнай өңдеу зауытына ирандық екі дрон шабуыл жасады. Сауд Арабиясы Қорғаныс министрлігінің мәліметінше, нысанаға бет алған екі дрон да сәтті атып түсірілді. Дрондардың сынықтары зауыт аумағында өрттің шығуына себеп болғаны хабарланды, бірақ жалын оқшауланып, тез арада сөндірілді. Нәтижесінде кешенге аз ғана зақым келді.

## Салдары
​Қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылыққа байланысты Saudi Aramco компаниясы Рас-Таннура мұнай өңдеу зауытындағы өндірісті тоқтатты. Aramco-ның мәлімдемесіне сәйкес, экспорттық бағыттар елдің басқа аймақтарына қайта бағытталғанша, зауыт бірнеше апта бойы жабық болады және экспорт тоқтатылады. Иран Парсы шығанағын Қытайдан басқа барлық елдер үшін шектеулі аймақ деп жариялағандықтан, Сауд Арабиясы пропан мен бутан сияқты мұнай өнімдерін экспорттау үшін Қызыл теңіз бағытын пайдалануды жоспарлап отыр.

## Дереккөздер

Санат:2026 жылдағы Сауд Арабиясы
Санат:Сауд Арабиясындағы өрттер
Санат:2026 жылғы әуе соққылары
Санат:Дрон соғысы
Санат:Saudi Aramco
Санат:Өнеркәсіптік өрттер мен жарылыстар
Санат:2026 жылғы Иран соғысы кезіндегі әуе соққылары
Санат:Ирандағы соғыс (2026)
Лаура Ғибратқызы Ерекешева

**Лаура Ғибратқызы Ерекешева** (03.08.1966 ж.т.) — тарих ғылымының докторы (2009), доцент (2007), профессор.

## Білімі, еңбек жолдары
ҚазМУ-ды (1989, қазіргі Қазақ ұлттық университеті), Үндістан Республикасы Сыртқы істер министрлігі жанындағы Дипломатиялық академиясын (1992, Дели, Үндістан), Мəскеу мемлекеттік университеті жанындағы Азия жəне Африка елдері институтының аспирантурасын (1990-97) бітірген.
ҚазМУ-да ассистент, оқытушы, аға оқытушы (1989-2001), ҚР Президенті жанындағы Қазақ стратегиялық зерттеулер институтында жетекші ғылыми қызметкер (2000-01), Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі жанындағы Сыртқы істер жəне талдау орталығында сарапшы (2001-02), Еуразия Экономикалық Қауымдастығында бас маман (2004-05), 2002 жылдан ҚР БҒМҒК Шығыстану институтында аға, жетекші ғылыми қызметкер. 

## Ғылыми еңбектері
"Религия и социо-культурные системы в истории Центральной Азии" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
50-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

## Марапаттары
* "Үндістанның мәдени байланыстар кеңесінің зерттеуші сыйлығы" медалі (2016);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Қазақстан Республикасында ғылымды дамытудағы қызметі үшін" төсбелгісі (2017);
* "Қазақстан Республикасының үздік ғылыми қызметкері" республикалық байқауының жеңімпазы (2022).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://www.invost.kz/persons/admin/216/

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Сәуле Баймырзақызы Ержанова

**Сәуле Баймырзақызы Ержанова** —  филология ғылымының докторы (2010), профессор (2012).

## Өмірбаяны, еңбек жолдары
1972 жылы 22 тамызда Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі Түркістан облысы), Бәйдібек ауданы, Алғабас ауылында туған.

Арқалық педагогикалық институтын (1994, қазіргі Арқалық педагогикалық университеті) бітірген. Осы институтта оқытушы, ҚазҰУ-да ізденуші (1994-96), "Рауан" баспасында бөлім редакторы (1997-99), "Дарын" институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1999-2001), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде аға ғылыми қызметкер (2004-06). 2010 жылдан кафедра меңгерушісі қызметінде. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – қазіргі қазақ əдебиеті, тәуелсіздік тұсындағы қазақ поэзиясы, қазіргі қазақ поэзиясының жанрлық сипаты.
"Тəуелсіздік тұсындағы қазақ поэзиясының көркемдік тұтастығы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
Бірнеше ғылыми еңбектердің авторы.

## Марапаттары
* Ы. Алтынсарин атындағы төсбелгінің иегері.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Гүлнар Жақанқызы Жұманова

**Гүлнар Жақанқызы Жұманова** — философия ғылымының докторы (2010), доцент (1998).

## Өмірбаяны, еңбек жолдары
1965 жылы 22 қаңтарда Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Ұзынағаш ауылында туған.

ҚазМУ–ды (1987, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Жамбыл гидромелиоративті-құрылыс институтында (1987-89, қазіргі М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті), Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігінде (1993-96), ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің институтында (1996-99), 1999 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясында қызмет атқарады. 

## Ғылыми еңбектері
"Религия в контексте национальной безопасности: теоретические и прикладные проблемы" мамандығы бойынша докторлық диссертациясын жабық тақырып бойынша қорғады.
60-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 6 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
"Ахмет Байтұрсынұлы" төсбелгісі

**«Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі** — Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің кейіннен Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігінің марапаттау жүйесіне кіретін ведомстволық төсбелгі. Ол гуманитарлық салада ұзақ жылдар еңбек етіп, мемлекеттік тілдің дамуына үлес қосқан ұстаздарды көтермелеу мақсатында тағайындалған «Қазақстан Республикасы Үкіметінің құрылымына кіретін кейбір мемлекеттік органдардың ведомстволық наградалары туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 15 желтоқсандағы №1539 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы https://legalacts.egov.kz/npa/view?id=14228847 https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1100001539

## Тарихы
"Ахмет Байтұрсынұлы" төсбелгісімен гуманитарлық сала өкілдері, қазақ тілінің мәртебесін көтеруде шығармашылық белсенділік танытқан адамдар, қазақ тілін оқыту бойынша IT жобалардың авторлары болып табылатын білікті мамандар, сондай-ақ гуманитарлық салада ынтымақтастықты нығайтуға жəне дамытуға елеулі үлес қосқан шетел азаматтары да марапатталады.

## Сипаттамасы
* «Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі шеңбер тәрізді диаметрі 34 мм болатын жезден дайындалады. 

* Төсбелгінің алдыңғы бетінде (аверс) Ахмет Байтұрсынұлы бейнесі болады. 

* Оның сыртында шеңбер жиегінде «Ахмет Байтұрсынұлы» деген шығыңқы жазба бедерленген. 

* Жазудың екі шетіне ұлттық ою-өрнек салынған. Төсбелгінің сырт жағының (реверс) ортасында «Қазақстан Республикасы» жазуы орналасқан. 

* Жазудың үстіңгі және астыңғы бөлігіне ұлттық ою орналастырылған. 

* Төсбелгі ені 26 мм, биіктігі 22 мм тіктөртбұрышты қалыпқа бекітіледі».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан медалдары

https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1100001539
https://egov.kz/cms/kk/articles/culture/nagrada_
Ардақ Мелсқызы Есдәулетова

**Ардақ Мелсқызы Есдәулетова** — тарих ғылымының докторы (2011), доцент, профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1963 жылы 5 ақпанда Шығыс Қазақстан облысы, Өскемен қаласында туған.

ҚазМУ-ды (1986, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Орта мектепте мұғалім (1986-94, Алматы қаласы), ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті əскери институтында аға оқытушы (1995-2001). 2001 жылдан Еуразия ұлттық университетінде қызмет атқарады. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты дипломатиялық қызмет, ҚР сыртқы саясаты, АҚШ сыртқы саясаты, Еуропалық Одақ сыртқы саясаты, Еуразия кеңістігінің энергетикалық қауіпсіздігі мəселелерін зерттеуге арналған.
"Еуропалық Одақтың энергетикалық саясаты (1990 жылдың аяғы ХХІ ғасырдың басы)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Марапаттары
* Ғылыми сыйлықтар, ғылыми стипендиялар, гранттар (2016, 2018);
* "Университеттің үздік оқытушысы" (2016);
* "ЕҰУ-не 25 жыл" медалі (2022).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://enu.kz/kz/portfolio/4c8a972af982b97dfd20265b85b38558284abee8b76b

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Гүлмира Ахмадиқызы Есенбаева

**Гүлмира Ахмадиқызы Есенбаева** — педагогика ғылымының докторы (2011), профессор (2005). 

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1964 жылы 16 маусымда Қарағанды облысы, Қарағанды қаласында туған.

Қарағанды кооперативтік институтын (1985, қазіргі Қарағанды экономика университеті), Мəскеу кооператив институтын (1986), Мəскеу тұтыну кооперациясы университетінің аспирантурасын (1993) бітірген.
110-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.
Бірнеше грамоталармен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://famous-scientists.ru/anketa/esenbaeva-gulmira-ahmadievna-13840

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Ғалия Сүйіндікқызы Есмұратова

**Ғалия Сүйіндікқызы Есмұратова** — экономика ғылымының докторы (2005), профессор (2011). 

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1969 жылы 30 қазанда Қостанай облысы, Қостанай ауданы, Жамбыл ауылында туған.

Халықаралық аграрлық Білім академиясының академиясын (2011), Қостанай ауыл шаруашылық институтын (1990) бітірген. Қостанай инженер-экономикалық университетінде қызмет атқарады.  

## Ғылыми еңбектері
"Развитие организационно-правовых форм сельскохозяйственных предприятий Северного Казахстана (теория, методология, практика)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.  

## Марапаттары
"Халықаралық аграрлық жоғары мектебінің еңбек сіңірген қызметкері" (2011).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://iel.ksu.edu.kz/ru/departments/buhgalterskij-uchet-i-upravlenie/sostav-pps/ismuratova-galiya-suindikovna/

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Гипертұзды көл

**Гипертұзды көл** — суындағы тұз мөлшері теңіз суының тұздылығынан (35 ‰ немесе 35 г/л) жоғары болатын су айдыны. Мұндай көлдердегі тұздардың негізгі құрамдас бөлігі әдетте натрий хлориді болып табылады. Гиперсортаң көлдер көбіне құрғақ немесе жартылай құрғақ аймақтарда, Антарктиданы қоса алғанда, барлық құрлықтарда кездеседі. Көл суының тұздылығы көбінесе судың булануы нәтижесінде артады. Сонымен қатар, су қатқан кезде минералданудың күшеюі арқылы тұздылықтың арту механизмі де кездеседі: бұл жағдайда мұздың түзілу температурасы төмендейді, соның нәтижесінде су айдыны толықтай қатып, жойылып кетпейді. Мысалы, Канаданың Арктика аймағындағы Девон аралының мұз жамылғысының астында екі мұзасты гиперсортаң көл орналасқан.
[thumb|right|[Австралиядағы Хиллиер гипертұзды көлі]]
Әлемдегі ең тұзды су айдыны — Эфиопиядағы Афар аймағының Данакиль ойпатында орналасқан Гаэтале тоғаны. Оның суындағы тұздылық 430 ‰-ге жетеді. Ал Израиль мен Иорданияның арасында орналасқан Өлі теңіз — әлемдегі ең терең әрі ең танымал гиперсортаң көлдердің бірі.

Жоғары тұздылық жағдайында тіршілік ете алатын кейбір микроорганизмдер бар. Мұндай орта көптеген тіршілік формалары үшін қолайсыз болғанымен, кейбір микробтар сол ортада жақсы өсіп-өне алады. Солардың кейбірі қызғылт көлдердің түсінің пайда болуына себеп болады деп есептеледі. Кейбір микроорганизмдер су кеуіп кеткен кезде ұйқы күйіне өтеді, ал кейбір түрлері 250 миллион жылдан астам уақыт өмір сүре алады деген болжам бар.

## Дереккөздер

Санат:Гидрология
Санат:Көлдер
Санат:Тұзды көлдер
Су ағыны

**Су ағыны (су ағысы)** — жер бетінің созылыңқы ойысында (арнасында) еңіс бағыты бойынша судың ілгері қозғалуымен сипатталатын су нысандарының жалпылама атауы. Су ағындарына (өзендер, жылғалар, каналдар) жер үсті су нысандары жатады. Су ағындары табиғи (өзендер, жылғалар) және жасанды (әртүрлі мақсаттағы каналдар) болып бөлінеді. Сонымен қатар олар тұрақты және уақытша (кебетін немесе қыста қатып қалатын) болып та жіктеледі. Тұрақты су ағындарында су қозғалысы жыл бойы немесе оның басым бөлігінде жүреді, ал уақытша су ағындарында тек жылдың аз ғана бөлігінде байқалады.

Белгілі бір аумақ шегіндегі барлық су ағындарының жиынтығы арналық желі деп аталады, ал барлық өзендер мен жылғалардың жиынтығы өзен желісі деп аталады.

## Су ағындарының түрлері
Су ағындары мынадай санаттарға бөлінеді:
* тұрақты және уақытша;
* табиғи (өзендер мен жылғалар) және жасанды (каналдар).

Санат:Гидрология
Амфидромиялық нүкте

**Амфидромиялық нүкте** (грекше *ἀμφί* — «айналасында», *δρόμος* — «жүгіру, қозғалу») — мұхиттағы толысу толқынының амплитудасы нөлге тең болатын нүкте. Толысу биіктігі амфидромиялық нүктеден алыстаған сайын артады. Кейде бұл нүктелерді толысу түйіндері деп те атайды: толысу толқыны бұл нүктені сағат тілі бойымен немесе оған қарсы бағытта айналып өтеді. Осы нүктелерде котидалдық сызықтар (бірдей фаза сызықтары) түйіседі.

Амфидромиялық нүктелер негізгі толысу толқыны мен оның жағалау сызығы мен суасты кедергілерінен шағылуы нәтижесінде пайда болатын интерференцияның әсерінен қалыптасады. Бұл құбылысқа *Кориолис күші* де ықпал етеді.. Амфидромиялық нүктелер — ақ сызықтар түйісетін қою көк аймақтар. Бұл нүктелердің айналасындағы жебелер толқынның айналу бағытын көрсетеді.

### Толқын сағат тілі бойымен айналатын амфидромиялық нүктелер
* Сейшель аралдарының солтүстігінде
* Жаңа Гвинеяның шығысында
* Галапагос аралдарының батысында

### Толқын сағат тіліне қарсы айналатын амфидромиялық нүктелер
* Шри-Ланка аралы маңында
* Жаңа Гвинеяның солтүстігінде
* Таити аралы маңында

## Дереккөздер

Санат:Гидрология
Санат:Мұхиттану
Санат:Физикалық география
Жота (метеорология)

**Жота (метеорология)**, **барометриялық жота** — метеорологиядағы термин. Ол қоршаған аймақтармен салыстырғанда атмосфералық қысымы жоғары болатын және ішінде тұйық ауа айналымы болмайтын созылыңқы аймақты білдіреді.

Жота жел ағынының **антициклондық қисықтығы ең жоғары** болатын аймақта қалыптасады. Ол әдетте **антициклонның орталығынан** басталып, екі төмен қысымды аймақтың арасында орналасады. Қисықтық ең жоғары болатын бөлік **жота сызығы** деп аталады. Жота **барикалық ойысқа** (ложбинаға) қарама-қарсы құбылыс болып табылады.
----

= Сипаттамасы =
- Жоталарды екі түрлі тәсілмен бейнелеуге болады:**Жер бетінің синоптикалық карталарында** қысым изобаралары жота осі бойында ең жоғары мәнге жететін контурларды құрайды. 

- **Атмосфераның жоғарғы қабаттарының карталарында** геопотенциалдық биіктік изосызықтары ұқсас контурлар түзеді, ал олардың ең жоғары нүктесі жотаны анықтайды.
----

= Қатар жүретін атмосфералық құбылыстар =
Жоғарғы тропосферадағы ойыстар мен жоталардың айналасында ауа ағындары қалыптасады.

Антициклондық айналымдағы желдердің бағытын және ауа райы жүйелерінің **батыстан шығысқа қарай қозғалуын** ескерсек :

* жоғарғы жотаның алдында полярлық аймақтардан келетін ауа ағыны байқалып, ол **суық ауа** әкеледі;
* жоғарғы жота сызығынан кейін экваторлық аймақтардан келетін ағын қалыптасып, **жылырақ ауа** әкеледі.

Жер бетіне жақын жоталар, қысым максимумдары сияқты, әдетте **жақсы ауа райын** қалыптастырады. Себебі олар жоғарғы деңгейдегі жота алдында теріс құйындылық адвекциясы аймағында пайда болатын ауа ағындарының жақындасуымен байланысты.

Ауа жоғарыдан төмен қарай қозғалғанда (ауа массасының шөгуі), жер бетіне жақын қабаттарда желдердің таралуы күшейеді. Ауаның төмен қарай түсуі ауа бағанының жылынуына және салыстырмалы ылғалдылықтың азаюына әкеледі. Соның нәтижесінде ауа құрғап, **аспан ашық болады**.

Маңызды атмосфералық жоталардың бірі — **субтропиктік жота**. Бұл — шамамен **«ат ендіктері»** маңында орналасқан жоталар тізбегі. Бұл аймақта желдер әдетте әлсіз болады, соның салдарынан атмосфера тұрақтылығы артып, түнде **тұман**, ал күндіз **булыңғырлық** жиі байқалады.

Жоғарғы тропосферадан төмен түсетін ауа жотаның орталығынан жер бетіне жетіп, әр жарты шардың жоғары және төмен ендіктеріне қарай таралады. Нәтижесінде **пассат желдері** мен **батыс желдері** қалыптасады.
----

= Жота блокировкасы =
Метеорологияда **блоктар** — атмосфералық қысым өрісіндегі ірі ауқымды, салыстырмалы түрде тұрақты құрылымдар. Олар қозғалмалы циклондардың қозғалысын «бөгеп», олардың бағытын өзгерте алады.

Мұндай құрылымдар бірнеше күн немесе тіпті апта бойы өзгермей тұруы мүмкін. Соның нәтижесінде белгілі бір аймақтарда ұзақ уақыт бойы бірдей ауа райы сақталады (мысалы, бір жерде ұзақ жауын-шашын, ал басқа жерде ашық аспан).

Жоғарғы деңгейдегі жоталар көбінесе осындай блоктармен байланысты болады, әсіресе **«Омега-блок»** деп аталатын синоптикалық жағдайларда.
Ислам революциясы сақшыларының корпусы

**Ислам революциясы сақшыларының корпусы** (**ИРСК**; , *Sepāh-e Pāsdārān-e Enqelāb-e Eslāmī*) — Иран қарулы күштерінің көпқызметті әскері. Оған Иран жоғарғы көсемі тағайындайтын Жоғарғы бас қолбасшы басшылық етеді.

Корпусты Рухолла Хомейни Ислам төңкерісінен кейін 1979 жылы күш тарауы ретінде құрған болатын. Иран армиясы елді дәстүрлі түрде халықаралық деңгейде қорғаса, ИРСК Ислам республикасының сақталуын қадағалайды.

Корпустың Басидж бен Құдыс күштері бөлімшелері елде аса маңызды. Корпустың, оған қоса, «Sepah News» атты жаңалықтар арнасы бар. Дәл қазір Корпусты АҚШ, Аустралия, Бахрейн, Еуропа Одағы, Израиль, Канада, Парагвай, Сауд Арабиясы, Украина, Швеция, Эквадор лаңкестік топ деп таниды. Аргентина бұлай деп тек Құдыс күштерін көреді.

Идеологиялық жасақ ретінде құрылған ИРСК Иран саясатының, экономикасының (оның ішінде энергетика мен азық-түлік өнеркәсібі) және қоғамның барлық дерлік салаларында барған сайын өсіп келе жатқан рөл атқарып келеді. 2010 жылы BBC News ұйымды «бизнес империясы» деді. Батыстың біраз сарапшысы пайымдауынша, Махмұд Ахмадинежад тұсындағы, әсіресе 2009 жылғы президент сайлауы мен одан кейінгі наразылықтардың басылуы кезіндегі ИРСК-нің әлеуметтік, саяси, әскери және экономикалық рөлінің кеңеюі саяси билік тұрғысынан Корпусты тіпті елдің билеуші молдаларынан да асып түсті.

Корпустың идеологиясы хомейнишіл, шиия исламист, жиһадист, теократиялық, консерватисті, ұлтшыл, антиимпериалист, антисионистік, панисламист деп бағаланады.

## Ескертпелер


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*

Санат:Алфавит бойынша жауынгерлік құралымдар
Санат:Иран Қарулы күштері
Санат:Оперативтік қызметтер
Санат:Иран арнайы қызметі
Санат:Революция гвардиясы
Санат:Ислам төңкерісі ұйымдары
Санат:Антисионистік ұйымдар
Санат:Ирандағы антисионизм
Санат:Ирандағы антиамериканизм
Санат:Контрреволюционизм
Санат:Ирандағы лаңкестік
Санат:Мемлекеттік лаңкестік
Барикалық ойыс

**Барикалық ойыс** — атмосфералық қысымы салыстырмалы түрде төмен болатын созылыңқы аймақ. Кейбір жағдайларда ол **атмосфералық фронттармен** байланысты болады. Барикалық ойыстың қарама-қарсы жақтарында жел бағытының өзгеруі байқалады, сондықтан оның өтуін жер бетіндегі бақылаушылар жел бағытының ауысуынан байқай алады.

Жел бағыты өзгермейтін төмен қысымды синоптикалық аймақтар **барикалық ершік** деп аталады. Мұндай аймақтар көбінесе таулы өңірлермен байланысты болады.
----

= Жалпы мәліметтер =
Тропиктер мен субтропиктерде атмосфералық фронттар (мысалы, **тропиктік толқындар**) көбінесе барикалық ойыстармен салыстырғанда тропосферадағы конвективтік белсенділігі төмен болады. Кейде бір-бірімен соқтығысқан атмосфералық фронттар барикалық ойысқа айналуы мүмкін.

Барикалық ойыстар маңында жиі **конвективтік жасушалар** қалыптасады. Төмен ендіктерде олар **тропиктік циклондарға** дейін дамуы мүмкін.

Филиппиндер мен Оңтүстік Қытай сияқты кейбір тропиктік және субтропиктік аймақтар барикалық ойыстар бойында қалыптасатын конвективтік аймақтардың әсеріне айтарлықтай ұшырайды.

Орта ендіктердегі барикалық ойыстарда олардың екі жағы арасында **температура айырмашылығы** байқалуы мүмкін және бұл жағдайда атмосфералық фронт қалыптасады. Орта ендіктердегі батыс желдері жағдайында ойыстар мен жоталар жиі бірінен кейін бірі орналасады, әсіресе жоғарғы қабаттарда күшті желдер болған кезде.

Мұндай жағдайда:

* ойыс осінің **батыс жағында** желдердің жақындасуы және атмосфераның жоғарғы қабаттарынан ауаның төмен түсуі байқалады, бұл кейіннен жоғары қысымды жотаның қалыптасуына әкеледі;
* ал ойыс осінің **шығыс жағында** желдердің таралуы байқалып, төмен қысымды аймақ қалыптасады.

----

= Синоптикалық карталардағы белгіленуі =
Атмосфералық фронттардан айырмашылығы, **барикалық ойыстардың синоптикалық карталарда бірыңғай белгісі жоқ**.

Әртүрлі елдерде олар әртүрлі түрде белгіленеді: **АҚШ-та** — штрихталған сызықпен; **Ұлыбританияда, Гонконгта және Фиджиде** — төмен қысым орталығынан немесе екі төмен қысым орталығының арасынан бағытталған қалың сызықпен; **Макао мен Австралияда** — пунктирлі сызықпен белгіленеді. Егер барикалық ойыс картада арнайы белгіленбесе, оны төмен қысым аймағынан созылып жатқан **изобаралардың пішіні** арқылы анықтауға болады.
Әли Хаменеи өлтірілуі

2026 жылғы 28 ақпанда Израильдің Тегеранға әуе соққылары кезінде Иран жоғарғы көсемі Әли Хаменеи өлтірілді. Хаменеидің өлімін Иран үкіметі 1 наурызда растады. Оның өлімі Америка Құрама Штаттары мен Израильдің кең ауқымды бірлескен операциясының бөлігі ретінде болды, онда бірнеше көшбасшылардың қайда екенін анықтау үшін АҚШ Орталық барлау агенттігінің барлау мәліметтері пайдаланылды.

Хаменеидің операция кезінде қаза тапқаны туралы Израильдің алғашқы хабарламаларынан кейін АҚШ президенті Дональд Трамп пен Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяху Хаменеидің қайтыс болғанын мәлімдеді. Иранның мемлекеттік БАҚ-ы оның қайтыс болғанын растағаннан кейін, үкімет 40 күндік аза тұту және жеті күндік мемлекеттік демалыс жариялады. Fars News Agency Хаменеидің қызы, күйеу баласы, үш немересі және келіні де шабуылдарда қаза тапқанын хабарлады. Хаменеидің әйелі Мансуре Ходжастех Багерзаде 2 наурызда жарақаттарынан қайтыс болды.

Аты аталмаған АҚШ шенеуніктерінің айтуынша, 2025 жылғы 15 маусымда он екі күндік соғыс кезінде Израильдің Хаменеиге қастандық жасау әрекетіне Трамп вето қойған.

Хаменеидің өлтірілуі нәтижесінде Иран жоғарғы көсемі лауазымы бос қалды да, Уақытша басшылық кеңесі құрылды. Хаменеи шаһид делінді де, Сарапшылар кеңесі 7 күннен кейін Хаменеидің ізбасары қылып ұлын Моджтаба Хаменеиді сайлады. Осы әскери операция нәтижесінде сонымен Моджтабаның әкесі де, анасы да, әйелі де бірнеше күнде ғана бірге қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:2026 жылы жасалған өлтірулер
Санат:2026 жылдағы Иран
Санат:Ирандағы өлтірулер
Санат:Тұлғалар өлімдері және жерленулері
Санат:Әли Хаменеи
Санат:Нысаналы өлтірулер
2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

**[[2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]]ндағы [[мәнерлеп сырғанау]] сайыстары** 4–20 ақпан аралығында Бейжіңнің Астаналық спорт сарайында өткізілді.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 32 елдің 148 спортшысы қатысуға келген. Алайда Мажарстандық жұпта COVID-19 анықталып, олар бірден еліне қайтты.

*  (16)
*  (2)
*  (2)
*  (3)
*  (2)
*  (2)
*  (1)
*  (1)

*  (6)
*  (6)
*  (10)
*  (3)
*  (4)
*  (9)
*  (13)
*  (4)

*  (8)
*  (1)
*  (2)
*  (2)
*  (1)
*  (1)
*  (3)
* 20px| РОК (18)

*  (6)
*  (3)
*  (3)
*  (4)
*  (6)
*  (2)
*  (2)
*  (2)

## Дереккөздер

Санат:2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
2018 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

**[[2018 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]]ндағы [[мәнерлеп сырғанау]] сайыстары** 9–23 ақпан аралығында Кёнпхо мұз залында өткізілді.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 32 елдің 153 спортшысы қатысуға келген.

*  (14)
*  (4)
*  (2)
*  (2)
*  (1)
*  (8)
*  (1)
*  (9)

*  (7)
*  (4)
*  (11)
*  (17)
*  (7)
*  (2)
*  (3)
*  (11)

*  (2)
*  (1)
*  (1)
*  (2)
* 20px| Ресей спортшылары (15)
*  (2)
*  (2)
*  (4)

*  (1)
*  (2)
*  (1)
*  (1)
*  (8)
*  (5)
*  (1)
*  (1)

## Дереккөздер

Санат:2018 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
2014 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

**[[2014 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]]ндағы [[мәнерлеп сырғанау]] сайыстары** 6–22 ақпан аралығында Сочидегі Айсберг спорт сарайында өткізілді.

Алғаш рет топтық жарыс ұйымдастырылды.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 30 елдің 149 спортшысы қатысуға келген.

*  (15)
*  (4)
*  (4)
*  (2)
*  (1)
*  (1)
*  (10)
*  (1)

*  (10)
*  (3)
*  (7)
*  (17)
*  (17)
*  (3)
*  (2)
*  (9)

*  (2)
*  (1)
*  (1)
*  (15)
*  (1)
*  (1)
*  (2)
*  (6)

*  (6)
*  (1)
*  (9)
*  (3)
*  (2)
*  (2)

## Дереккөздер

Санат:2014 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
Квазиоптика

**Квазиоптика** () — радиофизиканың миллиметрлік және субмиллиметрлік толқын диапазондарын игерумен айналысатын саласы. Субмиллиметрлік диапазонда толқындарды толқынжолдар арқылы тарату мүмкін емес, өйткені оларда толқынның әлсіреуі өте үлкен болады. Сондықтан бұл жағдайда сәулеөткізгіштер (лучеводтар) қолданылады, олардың ішінде кең толқын шоқтары таралады.
«Квазиоптика» термині радиотолқындарды тарату тәсіліне байланысты енгізілген. Мұнда геометриялық оптика заңдылықтары толық орындалмайды және толқындардың дифракциясын ескеру қажет болады.
Квазиоптикалық беру желісі — сәулеөткізгіш келесі қатынаспен сипатталады:
D/λ = 5–100, мұндағы
* D — сәулеөткізгіштің диаметрі,
* λ — толқын ұзындығы.
Классикалық оптикада бұл қатынас 10³-тен жоғары, ал бірмодалы аса жоғары жиілікті  толқынжолдарда ол 0,5–1,0 шамасына тең.

## Тарихы
1960-жылдары Soviet Union елінде радиофизик-ғалымдар термоядролық плазманың қасиеттерін зерттеумен айналысты. Осы кезеңде плазманы диагностикалауға арналған ғылыми-зерттеу бағыты қалыптасты. Ол уақытта аса жоғары жиілікті толқынжолдық техника жақсы дамыған еді. Алайда жұмыс толқын ұзындығы азайған сайын ғалымдар толқындардың қатты әлсіреуі мәселесіне тап болды.
Сондықтан миллиметрлік және субмиллиметрлік диапазондар үшін квазиоптикалық беру желісі — қуыс диэлектрлік сәулеөткізгіш ұсынылды. Қуыс диэлектрлік сәулеөткізгіш технологиясын дамытуға және қысқа миллиметрлік әрі субмиллиметрлік толқын диапазондарында квазиоптикалық өлшеу әдістерін жасауға қосқан пионерлік үлесі үшін Yevgeny Mitrofanovich Kuleshov 2000 жылы IEEE ғылыми қоғамының сыйлығымен марапатталды.

## Элементтері
Квазиоптикалық функционалдық элементтер мен құрылғыларға мыналар жатады:
* сызықтық поляризациялаушы элемент
* сәуле бөлгіш (пучок бөлгіш)
* келісілген жүктеме
* келісілмеген жүктеме
* ферриттік құрылғылар
* жартылай өткізгіш вентиль
* фазаны бұрғыштар (фазоайналдырғыштар)
* поляризациялық құрылғылар
* резонаторлар

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* ИРЭ НАНУ парақшасы
* ИРЭ НАНУ-дағы Квазиоптика
* ЦКП «Терагерцевая Квазиоптика»
* Квазиоптические элементы и устройства 

Санат:Радиотехника
Санат:Радиофизика
Оқымыстылық

**Оқымыстылық** — білім алу процесі арқылы адамның танымдық, эмоционалдық және мінез-құлық қабілеттерін дамытуға бағытталған жүйелі іс-әрекет. Бұл ұғым негізінен оқу, зерттеу және тәжірибе жинау арқылы жүзеге асады, нәтижесінде адам қоғамдық және жеке дамуға қол жеткізеді. Оқымыстылық жеке тұлғаның білім алуына, дағдыларды меңгеруіне және құндылықтарды қалыптастыруына негізделген процесс. Ол өзін-өзі дамыту немесе басқалардың көмегімен жүзеге асатын оқу түрлерімен байланысты. Оқымыстылықтың мақсаты – адамның интеллектуалдық әлеуетін ашу және қоғамға пайдалы ету. Оқымыстылық қоғамның прогрессіне, жеке адамның бейімделуіне және мәдени дамуына негіз болады.

## Дереккөздер
Шолпан Ерболқызы Жаманбалаева

**Шолпан Ерболқызы Жаманбалаева** — əлеуметтану ғылымының докторы, профессор (2006).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1971 жылы 6 қаңтарда Жамбыл облысы, Шу ауданы, Төле би ауылында туған.

ҚазМУ-ды (1993, қазіргі Қазақ ұлттық университеті), Қазақстан əлеуметтанушылар академиясының академиясын (2008) бітірген.
Қазақ ұлттық университетінде ассистент, аға оқытушы, кафедра доценті, деканның орынбасары (1993-2003), Қазақ көлік жəне коммуникация академиясында проректор (2003-08), 2008 жылдан Қазақ ұлттық университетінде проректор қызметтерін атқарады. 

## Ғылыми еңбектері
"Социологический анализ девиантного поведения подростков" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
100-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

## Марапаттары
* Қазақстан әлеуметтанушылар қауымдастығының дарынды жас әлеуметтанушыларға арналған бірінші сыйлығының лауреаты (2002);
* "ҚР тəуелсіздігіне 20 жыл" (2010);
* "Астана қаласына 10 жыл" мерейтой медалі (2008);
* "ҚР ғылымының дамуына үлес қосқаны үшін" (2009);
* "Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері" (2007);
* Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамоталары (1997, 2006, 2007);
* Қазақстан Республикасының Президентінің алғыс хаты (2006).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Известные учёные.
* Институт философии, политологии и религиоведения.
* АССОЦИАЦИЯ СОЦИОЛОГОВ КАЗАХСТАНА.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Әлеуметтану ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Джейнс-Каммингс моделі

**Джейнс-Каммингс моделі** (, қысқаша *JCM*) — кванттық оптикадағы теориялық модель. Ол екі деңгейлі атомнан және оптикалық қуыстың квантталған модасымен өзара әрекеттесетін жүйені сипаттайды; бұл процесс жарықтың болуы немесе болмауы жағдайында қарастырылады. JCM атомдық физикада және кванттық оптикада — әрі эксперименттік, әрі теориялық тұрғыдан — ерекше орын алады. Сондай-ақ ол монохроматтық электромагниттік өріспен өзара әрекеттесетін кубиттерді сипаттау үшін наноэлектроникада қолданылатын стандартты модель болып табылады (мысалы, кванттық басқару немесе кванттық манипуляция кезінде).

## Тарихы
Бұл модель алғаш рет 1963 жылы Эдвин Джейнс пен Фред Каммингс тарапынан кванттық сәуле шығару теориясын және спонтанды сәуле шығару құбылысының жартылай классикалық теориясын салыстыру барысында ұсынылған. Жартылай классикалық атом-өріс өзара әрекеттесу теориясында тек атом ғана квантталады, ал өріс уақыттың белгілі бір функциясы ретінде қарастырылады, оператор ретінде емес. Жартылай классикалық теория қазіргі оптикада байқалатын көптеген құбылыстарды түсіндіре алады (мысалы, «Раби циклі» құбылысының болуы).

JCM сәуле шығару өрісінің квантталуы екі деңгейлі жүйенің күйінің эволюциясына қалай әсер ететінін, оны жарық пен атомның жартылай классикалық өзара әрекеттесу теориясымен салыстыра отырып көрсетті. Кейінірек атомдық инверсияның ыдыраудан кейін қайта қалпына келуі өріс күйлерінің (фотондардың) дискреттілігімен тікелей байланысты екені анықталды. Бұл — таза кванттық эффект, оны JCM арқылы сипаттауға болады, бірақ жартылай классикалық теория арқылы түсіндіру мүмкін емес. Жиырма төрт жылдан кейін Ремпе, Вальтер мен Кляйн бір атомды мазерде кванттық коллапстарды (ыдырауларды) және ревайвэлдерді (қайта қалпына келулерді) көрнекі түрде эксперименттік түрде көрсетті.

## Кванттық тербелістердің коллапстары мен қайта қалпына келуі
ColRev3a10|right|500px
Атомдық инверсияның кванттық тербелістері графигі А.А. Карацуба мен Е.А. Карацуба тапқан формулалар негізінде салынған.

## Дереккөздер

Санат:Кванттық оптика
Гуайра (сарқырама)

**Гуайра** (, ) — Бразилия мен Парагвай арасындағы шекарадағы Парана өзеніндегі бұрынғы сарқырамалар каскады.

## Тарихы
Каскад 1982 жылы Итайпу ГЭС бөгетінен пайда болған су қоймасы астында қалған. Су қоймасы 2 аптада су астында қалды. Навигацияны жақсарту үшін жартастар жарылды. Гуайра ұлттық паркі жойылды.

Су шығынының жарияланған сандары 13 мың м ³/с  бастап 50 мың м ³/с дейін өзгерсе де, Гуайраның шығыны Жер бетіндегі сол кездегі ең ірі сарқырамалардың бірі болды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 
* 

Санат:Бразилия сарқырамалары 
Санат:Парагвай сарқырамалары 
Санат:Парана (өзен)
Мейрамгүл Зейнеғабулқызы Жанбөбекова

**Мейрамгүл Зейнеғабулқызы Жанбөбекова** — педагогика ғылымының докторы (2010).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1970 жылы 3 қарашада Абай облысы, Аягөз ауданы, Социал (таратылған) ауылында туған.

Шығыс Қазахстан мемлекеттік университетін (1995, Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті) бітірген. Семей мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы (1995-98), Алматы мемлекеттік университетінде аспирант (1998–2001, қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті), оқытушы (2002-04), кафедра меңгерушісі (2004-09), 2010 жылы докторлық қорғап кафедрада еңбек етеді.  

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты педагогика теориясындағы мəселенің жай-күйін сараптау, оның зерттеу аумағындағы білімдерді жүйелеу жəне оларды кəсіби-педагогикалық іс-əрекетке дайындаудың негізін тану процесін əрдайым байытып отыруды зерттеуге арналған.
"Жаhандану жағдайында болашақ бастауыш мектеп мұғалімін кəсіби іс-əрекетке даярлаудың педагогикалық негіздері" атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
47 ғылыми еңбектің авторы. 

## Марапаттары
* "Қазақстан Республикасы Тəуелсіздігіне 20 жыл" төсбелгісі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Дёда-Фаллет (сарқырама)

нобай|

**Дёда-Фаллет** ( («өлі сарқырамасы») - 1796 жылы өзен арнасының өзгеруі нәтижесінде құрғап қалған Индальсельвен өзеніндегі бұрынғы сарқырамасы. Швецияның Емтланд провинциясында, Хаммарстранд қаласынан шамамен 10 шақырым оңтүстік-шығыста, 87-ші тас жолдың жанында орналасқан.

## Тарихы
Бұрын бұл сарқыраманы Йедунгсен (Gedungsen) немесе Стурфорсен (Storforsen) деп атаған, оның биіктігі шамамен 35 метр және  көлі арқылы өтетін Индальсельвен өзенінде орналасқан. Қалыптасып келе жатқан орман өнеркәсiбi үшiн сарқырамалар үлкен проблема туғызды, өйткенi ағаш ағызу кезiнде сүректiң көп бөлiгi биiк, тiк және жартасты сарқырамада ыдыраған. 1796 жылдың көктемінде Сундсвалльден келген саудагер , ол сондай-ақ «жабайы Хуссен» (Vild-Hussen) атымен белгілі болатын, өзен арнасының оңтүстігінде сүректі балқыту үшін сарқыраманы айналып өту үшін арна құру жұмыстарын басқарды. Арнаны қолмен қазудың орнына, Хусс ағысты бақылайтын арнайы салынған қондырғылардың көмегімен құмды жүйеден өзі арнасын тесіп өтетін, жанында ағып жатқан жылғаның суын пайдалануды шешті. Жобаға қатысушылар құмды жотаның соңғы мұздық кезеңінде пайда болғанын және өзеннің бастапқы арнасының дәл сол құмды қыраттың астында жататынын білмейтін.

Көктемгі су тасқыны көлдің көтерілген суларының орды жылдам шайып кетуіне алып келді. Су ағыны шайылып кеткенде, ұзындығы 4 км болатын Рагундашён көлі 1796 жылғы маусымның 6-нан 7-не қараған түні төрт сағат бойы кеңейген арна арқылы ағып кетті. Ағыстың төменгі жағында орналасқан көптеген қоныстар, шаруашылықтар мен кәсіпшіліктер бірнеше сағатта дауылды ағынмен шайылды, алайда тұрғындардың ешқайсысы зардап шеккен жоқ. Бұл табиғи апат Швециядағы ең ірілерінің бірі болып саналады.

Нәтижесінде Индальсельвен өзені арнасын ауыстырып, сарқыраманы «Өлі сарқырамаға» айналдырды. Ағаш балқыту компаниясы орманды балқыту мүмкіндігінен басқа, сарқырамадан төмен тұрған адамдардан көптеген талап-арыздар алды. Оқиға салдарынан жалаңаштанған көлдің түбі ауыл шаруашылығы мақсатында пайдаланылды.

Дёда-Фаллет 1964 жылы қорық мәртебесін алды және Рагунда коммунасының негізгі туристік көрікті жерлерінің бірі болып саналады. Жақын жерде айналмалы көрермендер залы бар театр салынды. Көктем мен жазда мұнда ашық аспан астында спектакльдер қойылады.

Магнус Хусстың келешектегі өміріне келсек, кейбір жазбаларға сәйкес, ашуланған шаруалар оны таразсыз қайыққа байлап, Bispgården қаласынан алыс емес Svarthålsforsen сарқырамасына қарай өзенге түсірді [дереккөз 4291 күн]. Оның мәйіті Лиден елді мекенінің жағалауында табылған, сол жерде ол 10 жылғы 1797 қыркүйекте ескі шіркеуде жерленген.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* dodafallet.nu
Альбина Советқызы Жанбосынова

**Альбина Советқызы Жанбосынова** — тарих ғылымының докторы (2010), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1964 жылы 27 шілдеде Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Күршім ауылында туған.

Өскемен педагогикалық институтын (1987, қазіргі Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті) бітірген. Осы университетте оқытушы (1992-99), декан (1999-2001), Тарих, психология жəне мəдениет институтының директоры (2001-05), кафедра меңгерушісі (2009-10). Қазіргі уақытта Еуразия ұлттық университетінде профессор.

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты Қазақстан тарихының жаңа жəне қазіргі заман кезеңін, Кеңес мемлекеті кезіндегі қуғын-сүргін саясатын, күштеу тəсілдерін зерттеуге арналған.
"ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы Кеңес мемлекетінің қуғын-сүргін саясаты (Шығыс Қазақстан аймағының негізінде)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
250-ден астам ғылыми-әдістемелік еңбектің, соның ішінде монографиялар мен оқу құралдарының авторы.

## Марапаттары
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы;
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "ЖОО үздік оқытушысы-2012" гранты мен атағының иегері.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://famous-scientists.ru/anketa/zhanbosinova-albina-sovetovna-12473
* https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/ushitelikz/1558-.html

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Аппалачия

**Аппалачия** — Батыстың ішкі теңізі қазіргі Солтүстік Американы екі бөлікке бөлген соңғы бор дәуірінде (99,6–66 млн жыл бұрын) болған ежелгі арал-континент. Кейіннен теңіз көлемі қысқарып, қазіргі Мексика және Гудзон шығанақтарына қарай шегінді, ал Аппалачия Солтүстік Америка құрлығының бір бөлігіне айналды.
нобай|Солтүстік Америка кеш бор кезеңінің басында; болашақ континенттің ортасын Батыс және Гудзон ішкі теңіздері алады. Шетінде Аппалачия және Ларамидия аралдары орналасқан. 

Кеш бор кезеңінің көп бөлігінде Солтүстік Америка құрлығының оңтүстік бөлігі Батыс ішкі теңіздің кеңеюімен екі құрлық массивіне бөлініп, батыста Ларамидияны және шығыста Аппалачияны құрады. Континенттік бөліну Солтүстік Америка динозаврларының эволюциясы үшін елеулі салдарға ие болды, бұл ретте жекелеген желілер құрлықтың әрбір алабында оқшау дамыды. Аппалачияның омыртқалы жануарларының қазбаларының жылнамасы әртүрлі фаунаны көрсетсе де, бұл жылнаманың көп бөлігі салыстырмалы түрде нашар сақталған және жиі оқшауланған үлгілерге негізделген. Бұл ішінара Аппалачияның жалаңаш шөгінді жыныстарының басым көпшілігі теңіз шөгінділері болып табылатындығына байланысты, ал жер бетіндегі таксондардың сақталған қалдықтары жиі фрагменттелген. 

Солтүстік Американың шығыс бөлігіндегі мезозойлық жерүсті фаунасы туралы білім үнемі өсіп келеді. Оқшауланған қазба қалдықтарынан ғалымдар Аппалачия динозаврларының гадрозавроидтер, цератопсидтер және тероподтар түріндегі әртүрлі фаунасын жинай алды.

## Дереккөздер

Санат:Борлы кезең
Санат:Ежелгі құрлықтар
Санат:Солтүстік Америка геологиясы
Сайра Кийизбаева

**Сайра Кийизбаева** (; 7 қараша 1917 ж., Токольдош аилы, Шу облысы – 11 қазан 2018 ж., Бішкек) — Кеңес және қырғыз опера әншісі (лирикалық және драмалық сопрано), мұғалім. КСРО халық әртісі (1958).

## Өміржолы
Сайра Кийизбаева 1917 жылы 7 қарашада Шу облысы Токольдош ауылында шаруа отбасында дүниеге келген. 1931 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Сайра Фрунзе атындағы әйелдер педагогикалық училищесіне оқуға түсті. Бес жылдан кейін ол республика астанасында өткен халық шығармашылығы олимпиадасында халық әнін орындады. Кейіннен ол Қырғыз опера және балет театрының жанындағы студияға қабылданды. Біраз уақыттан кейін ол сол жерде солист болды.

1939 жылы Мәскеуде алғаш рет Қырғыз мәдениетінің күндері өтіп қатысушылардың қатарында Сайра да болды. Ол мәдени апталықты ашқан «Айчүрек» операсында басты рөлді сомдады. 
1940 жылы Сайра Киізбаева Мәскеу консерваториясының жанындағы Ұлттық студияға оқуға түсті. 

## Шығармашылығы
Соғыс басталғаннан кейін ол Қырғызстанға оралуға мәжбүр болды, ал біраз уақыттан кейін ол сарбаздардың рухын көтеру үшін майданға гастрольдік сапармен баратын шығармашылық топқа енгізілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Киізбаева Орталық Азиядан шыққан «Евгений Онегин» операсында Татьяна рөлін сомдаған алғашқы әртіс болды. 1947 жылы ол Чехияда өткен бірінші Демократиялық жастар фестиваліне қатысты. Қырғызстандық КСРО-ның ірі театрларына шақырылып, «Мадам Баттерфляй» операсында Чо-Чио-Сан рөлін ойнады.

Шығармашылық өмірінен басқа, Сайра Киізбаева Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңесінің бес шақырылымының депутаты болды және сол жердегі белсенді жұмысымен есте қалды. Ол сондай-ақ Опера және балет театрының директоры және көптеген халықаралық фестивальдердің қазылар алқасының мүшесі болды.

Сайра Кийизбаева үш қыз тәрбиеледі. Үлкені Лира пианист болып, Қырғыз Республикасының еңбек сіңірген әртісі атағына ие болды, ортаншы қызы Айгүл кітапханашы болып жұмыс істейді, ал кішісі Зарема музыка мектебінде сабақ береді.

Сайра Киізбаева 1988 жылы 11 қазанда қайтыс болды.

## Марапаттары мен атақтары
*Халықтар достығы ордені (1988)
*«Еңбек ардагері» медалі (1979)
*Қазан революциясы ордені (1977)
*«Қырғыз КСР халық ағарту ісінің үздігі» төсбелгісі (1977) 
*«Құрмет белгісі» ордені (1963)
*КСРО халық әртісі (1958)
*«Құрмет белгісі» ордені (1951)
*Ленин ордені (28 ақпан 1946)
*Қырғыз КСР халық әртісі (1942)
*Еңбек Қызыл Ту ордені (1939) 
*Қырғыз КСР еңбек сіңірген әртісі (1939)

## Дереккөздер
Ларамидия

Ларамидия - Батыс ішкі теңіз қазіргі Солтүстік Американы екі бөлікке бөлген соңғы бор дәуірінде (99,6-66 млн жыл бұрын) болған ежелгі арал-континент. Мезозой дәуірінде арал қазіргі Аппалачиден шығыста Батыс ішкі теңізімен бөлінген. Кейіннен теңіз көлемі азайып, қазіргі Дакота аумағын бөліп, қазіргі Мексика және Гудзон шығанақтарына қарай шегінді, ал Ларамидия Солтүстік Америка құрлығының бір бөлігіне айналды. Кейбір жұмыстарда Ларамидия солтүстік және оңтүстік болып бөлінеді, олардың арасындағы шекара Колорадо және Юта қазіргі заманғы американдық штаттары орналасқан жерде шартты түрде жүргізіледі.
нобай
Көне аралдың атауын 1996 жылы Дэвид Арчибальд Вайоминг штатындағы Ларами қаласының құрметіне берген.

Ларамидия қазіргі Аляскадан Мексикаға дейін созылды. Аралда әртүрлі динозаврлар, соның ішінде тираннозавридтер, дромеозавридтер, троодонтидтер, гадрозавридтер, цератопстар, пахицефалозаврлар, титанозаврлар жаппай мекендеген.

Бұрынғы Ларамидия аумағында (Аляскадан Нью-Мексикоға дейін) көптеген қазба динозавр қалдықтары табылды.

## Дереккөздер


Санат:Борлы кезең
Санат:Ежелгі құрлықтар
Санат:Солтүстік Америка геологиясы
Ваальбара

[нобай|Ваальбараны қайта жаңарту[Сурет:Map of Kaapvaal craton.svg|нобай|Каапвааль кратонының қазіргі аумағы]]
**Ваальбара** () — жер бетіндегі 3,6–2,8 млрд жыл бұрын болған алғашқы гипотетикалық суперконтинент (архей). Оның құрылуы 3,6 млрд жыл бұрын басталып, 3,1 млрд жыл бұрын аяқталды. Шамамен 2,5 млрд жыл бұрын бөлінген. Ваальбардың атауы Оңтүстік Африкадағы  кратонан және Батыс Аустралиядағы Пилбар кратонынан шыққан.

Ваальбарға тиесілі кратондардың радиометриялық датасына сәйкес ол 2,8 млрд жыл бұрын болған деп есептеледі. Мұны екі архей кратоны (протоконтинент): Каапваль кратоны (ОАР) мен Пилбара кратоны (Пилбара аймағы, Батыс Австралия) арасындағы геохронологиялық және палеомагниттік зерттеулер растайды.

Қосымша дәлел жасыл тас белдеулер мен осы екі кратонның гнейс белдеулерінің стратиграфиялық бірізділігінің сәйкес келуі болып табылады. Бүгінде бұл археялық жасыл тас белдеулері Канададағы Жоғарғы кратонның шекаралары бойынша, сондай-ақ Гондвана мен Лавразияның ежелгі континенттерінің кратондары бойынша таралған. Осыдан 2,8 млрд жыл бұрын Каапвааль мен Пилбара кратондарының кейінгі көші-қон жолдары олардың бір уақытта қосылғанын тағы да дәлелдейді.

Ваальбара қашан тарала бастағаны туралы ортақ пікір жоқ, бірақ геохронологиялық және палеомагниттік зерттеулер екі кратонның шамамен 2,78–2,77 миллиард жыл бұрын 30° бұрышындағы циркулярлық көлденең бөлінуден аман қалғанын көрсетті, бұл ~ 2,8 миллиард жыл бұрын олар жанаспаған.

## Әдебиет
* Nitescu B., Cruden A. R., Bailey R. C. (2006) «Crustal structure and implications for the tectonic evolution of the Archean Western Superior craton from forward and inverse gravity modeling.» Tectonics, vol. 25. 
* Zegers T. E., de Wit M. J., Dann J., White S. H. (1998) «Vaalbara, Earth’s oldest assembled continent? A combined. structural, geochronological, and palaeomagnetic test.» 
* Wingate, M.T.D. (1998) «A palaeomagnetic test of the Kaapvaal-Pilbara (Vaalbara) connection at 2.78 Ga.» South African Journal of Geology; December 1998; v. 101; no. 4; p. 257—274 Australian National University, Research School of Earth Sciences, Canberra, Australia. Online Abstract: http://sajg.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/101/4/257
* Zegers, T.E., and A. Ocampo. (2003) «Vaalbara and Tectonic Effects of a Mega Impact in the Early Archaen 3470 Ma.» European Space Agency, ESTEC, SCI-SB, Keplerlaan 1, 2201 AZ Noordwijk. 

## Сілтемелер
* Palaeos.com Жер тарихы
Санат:Желгі құрлықтар
Санат:Суперконтиненттер
Санат:Архей