open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Табиғи сұрыптау

**Табиғи сұрыпталу** () - тіршілік үшін күресте күштілердің жеңуін қамтитын эволюцияның жүзеге асырылуы үрдісі. Эволюция теориясы 1858 жылы Чарльз Дарвин және Альфред Рассел Уоллеспен ұсынылды.

Табиғи сұрыпталуды кейде **Қозғаушы сұрыпталу** деп атайды. Себебі бұл - бағыттауышы сұрыпталу, тек ғана бір бағыттағы өзгергіштікке бейім табиғи сұрыпталудың бір түрі. Қозғаушы сұрыпталу арқылы популяцияның генофоды толығымен келешек ұрпақтарының дивергенциясыз өзгереді; түрдің осындай эволюциясын Дж. Симпсон, (1944) филетикалық эволюция деп атады. Қозғаушы сұрыпталу нәтижесінде популяцияның генофондында фенотиптің бір бағытына өзгергіштік болатын мутациялар жинақталады және таралады.

## Табиғи сұрыпталудың формалары
# Қалыпты сұрыпталу 
## Сұрыпталу жолымен мутация залалсыздандырылады, олардың қарама-қарсы  бағытталған әрекеті бейтараптанады.
## Генотип және тұрақты фенотип барысында жеке даму процесі жетілдіріледі.
## Залалсыздандырылған мутация резерві пайда болады. Осы  сұрыпталудың нәтижесінде орташа нормадағы  реакциясы бар ағзалар аз өзгерісті жағдай тіршілігінде доминантты болады, жәндіктермен тозаңданатын өсімдіктер  гүлінің формуласы мен пішіні сақталады( гүлдер жәндік тоңандандырушының мөлшері мен  пішініне, оның алдыңғы ауыз сору құрылысына сәйкес келу керек)
 нобай|Тіршілік үшін күрес
# Қозғаушы сұрыпталу залалсызданған рецессивті мутациядан тұратын моболизденген резервін ашады. Залалсызданған мутация және оның сәйкес келуін сұрыпталуды іске асырады. Жаңа фенотиппен генотип пайда болады. Осы сұрыпталу нәтижесінде фенотипі мен генотипі бойынша айырмашылықтары бар, жаңа орта формадағы, өзгерген жағдайға неғұрлым сәйкес келетін популяциядағы дарақтар пайда болады. Жәндіктер улы химикаттарға тұрақты келеді.
# Дизруптивті сұрыпталу. Бұл жерде қозғаушы сұрыпталу кезінде қандай процесс болды, сондай болады. Бұл сұрыпталу ағзаның орта норма реакциясының ауытқуынан екінші бір ағзаға қысым көрсетіледі.
# Жыныстық сұрыпталу - Түрдің көбеюі, ұрпақтарының ары қарай өсіп-өніп тіршілігін қамтамасыз ететін, тіршілік үшін күресте  реңдерінің әдемілігімен , әрекеттерінің белсенділігімен , тіршілікке икемділігімен күштілерді жеңеді. Жыныстық сұрыпталудың ағзаға зиянды жері де бар. Мысалы, жұмақ құсы мен қырғауыл аталықтарының әдемі ұзын қауырсындары ұшуына кедергі жасайды, әрі оларды жаулары тез байқайды. Бұғы аталығының үлкен мүйізі қатты жүгіруіне кедергі келтіреді. Жыныстық сұрыпталудың нәтижесінде жетілген мүйіздері, ит тістері, иісті бездері, жарық шығаратын мүшелері жыныстық айырмашылықтарын көрсетеді

## Дереккөздер


Санат:Эволюциялық биология
Санат:Эволюциялық факторлар
Өмір мүмкіндігі

**Өмір мүмкіндігі** - белгілі бір қоғамдағы топ немесе тап мүшесі үміттенетін материалдық артықшылықтар немесе қолайсыздықтар (мысалы, материалдық марапаттаулар, сондай-ақ, әлеуметтік және мәдени мүмкіншіліктер немесе олардың болмауы).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өмір шанстары

**Өмір шанстары**, **өмір мүмкіндіктері** - еңбек нарығында жоғары бағаланатын, сұраныс болатын күш жұмсау арқасында үлкен немесе кішкене игіліктерге (жоғары табысты және престижді жұмыс, өз үйі, толыққанды тамақтану және сәнді киім, қолайлы өмір сүру ортасы) ие болу ықтималдығы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат әлеуметтануы
Өмірлік дағдарыс

**Өмірлік дағдарыс** - «Мен» бүтіндігі және әлеуметтік қатынастарға қауіп төндіре алатын, жеке түзетуді талап ететін, маңызды қатынастар мен әлеуметтік статустан айрылу мүмкіндігін туғызатын өмірдің кез-келген қиратушы оқиғасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гипотетикалық императив

**Гипотетикалық императив** - әрекеттер туралы кеңес беруге қатысты және келесі түрдегі Канттың термині: «*Егер Сіз Х-ке жеткіңіз келсе, V-ны жасаңыз*». Эмпирикалық дәлелге негізделген мұндай кеңес міндетті емес, факультативті болып табылады, сондықтан әмбебап күшті құруға жарайтын категориялық императив күші жоқ. «Өлтірме» сияқты категориялық императивтер «әмбебап заң болуы керек еріктің көрінісін талап ететін принцип бойынша әрекет етуге» бағыттайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Өмір әлемі

**Өмір әлемі** - шындық туралы күнделікті ұғымдарда кездесетін және тек «табиғи» тәжірибені ғана емес, әлеуметтік әлемді де білдіретін «табиғи қатынас».

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өмір жоспары

**Өмір жоспары** - негізі болып мүмкін әлеуметтік мәнсап траекториясы және жетістіктер жиынтығы табылатын болашақ өмірдің	идеалдандырылған бейнесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өмір циклі

**Өмір циклі** - салыстырмалы тұйықталған және сапалы ерекшеленетін жеке адамның емір кезеңін бейнелейтін ұғым.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Валерий Антонов

**Валерий Антонов** (1933 жылы 25 сәуірде Өзбек КСР-нің Андижан қаласында туған) - ақын.

1957 жылы Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. Баспаларда, Қазақ радиосы редакцияларында қызмет атқарған. Қазақстан жазушылар одағы облысаралық бөлімшесінде әдеби кеңесші болып жұмыс істеген. 1962 жылдан «Простор» журналы поэзия бөлімінің меңгерушісі болған.

Қазақ тілінен орыс тіліне бірқатар өлең жинақтарын аударған. 1978 жылы «Жазушы» баспасынан қазақ тіліне аударылған өлеңдер жинағы жарық көрді. Бірнеше медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
* День рождения. Стихи. А., ҚМ КӨБ, 1956;
* Перекресток. Стихи. А., ҚМКӘБ, 1961;
* Отзовись, назовись. Стихи. А., «Жазушы», 1967;
* Отарый посох. Стихи. А., «Жазушы», 1976;
* Золотые ворота. Стихи. А., «Жазушы», 1983.

## Дереккөздер


Санат:25 сәуірде туғандар
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Әндіжанда туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақ радиосы тұлғалары
Санат:Простор журналы қызметкерлері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақ ақындары
Гипотетикалық-дедуктивті түсіндіру мен әдіс

**Гипотетикалық-дедуктивті түсіндіру мен әдіс** - ұсыныстарды негіздеу үшін де, оларды тексеру үшін де гипотезалар қажетті екендігіне негізделетін индукцияның баламасы. Мұндай тәсілде гипотезалар мен теориялар дамып отырады, ал олардың қорытындыларынан алынған жалпыламалар мен болжамдар олардың жемісті болған жағдайларында гипотеза мен теория адекваттылығының тесті ретінде қарастырылады. Неғұрлым толық (*кейде тіпті [[логика]]лық ресмиленген*) түрінде гипотетикалық-дедуктивті түсіндіру мен әдіс дедуктивті өзара байланысты пайымдаулар мен теориялардың желісін туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Отбасының өмірлік циклы

**Отбасының өмірлік циклы** - некеге тұрудан басталып, оны бұзу мен аяқталатын отбасының өміріндегі маңызды, кезеңдік оқиғалар тізбегі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тұрғын үй әлеуметтануы

**Тұрғын үй әлеуметтануы** - көптеген тұрғын үй феномендерін түсіндіруге бағытталған, әлеуметтанудағы қалыптасып келе жатқан арнайы қызығушылықтар саласы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тәуелді индустрализация

**Тәуелді индустрализация** - «Үшінші әлемдегі» индустриализацияның арнайы үлгісі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тәуелді айнымалылар

**Тәуелді айнымалылар** - тәуелсіз айнымалылардың әсер ету мөлшері. Осылайша, экспериментте немесе мәліметтерді талдауда тәуелсіз айнымалы (мысалы, мектептегі жылдар саны) басқарылады, немесе, басқаша айтқанда, бақыланады, ал мұның тиімділігі тәуелді айнымалының өзгеруінен (мысалы, оқудағы айла) көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Халықаралық қарыз

**Халықаралық қарыз** - ақша мен несие алу нәтижесінде шетел банктеріне және басқа қаржы корларына мемлекеттін қарызы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Үш саты заңы

**Үш саты заңы** - Контпен ұсынылған тарихи-әлеуметтік заң. Оған сәйкес, білімдер мен қоғамның жалпы формасы үш күйден өтеді; а. «теологиялық» концепциялармен қамтылған білім және абыздар мен монархия үстемдік ететін қоғам; ә. әлеуметтік сыншылдықтын «жағымсыз» кезеңімен, сондай-ақ, саяси төңкеріс пен революцияға байланысты «метафизикалық» спекулятивті білім. б. Конттың үміттенуі бойынша әлеуметтік қайта ұйымдастыру ғылыми біліммен бағыттала отырып, жүзеге асырылатын және ғылыми әлеуметтану қолданыс табатын «позитивті» ғылыми білімнің қазіргі кезеңі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік заң

**Әлеуметтік заң** - әлеуметтік құбылыстар мен процестер арасындағы қажетті, маңызды, тұрақты, қайталанбалы қатынастар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Дарвиндық құнақтар

**Дарвиндық құнақтар**  - галапоагостық құнақтар, нақтәрізділер тұқымдасы. Кейде бұларды жеке тұқымдасқа бөледі. Дене ұзындығы 10-15 см. Дарвиндық құнақтар, радиациялық бейімдеушіліктің классикалық мысалы, яғни қоректік мамандандырылуы жолына сәйкес тұмсығының өзгеруі. Тұмсығы конус тәрізді көлемдіден, (қатты дәнді дақылдармен қоректенуге бейімделген) нәзік жіңішкеге дейін, (жәндіктермен қоректенуге) өзгерген. Көптеген түрлерінің түсі қара, ал аналықтарының бұрыл, дақты. 4 туыс, 14 түрі; Галапагос және Кокос аралында кездеседі. Құрлық түрлері дымқыл манго немесе опуниций бұталарының арасында кең таралған; таза орман түрлеріде бар. Аталықтары шағылысар алдында үлкен шатырымен қабырғалары енетін қуысы бар ұя салады, 4 жұмыртқа салады. Тоқылдақты құнақтар, (Camarhynchus pallidus) тоқылдақтар тәрізді ағаш діңгектерінде жорғалап жүгіріп жәндіктер мен олардың дернәсілдерін іздеп ағаш қабықтарын теседі; оларды тұмсығында ұстаған кактус тікенектерімен суырып алады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жабық топ

**Жабық топ** - бұл топқа кіру мүмкіндігі шектелген топ.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Мемлекет басшысы

**Мемлекет басшысы** немесе **Елбасы** (, )&nbsp;— мемлекетті ресми түрде бейнелейтін, жоғарғы өкілі есептелетін және атқарушы биліктің тасымалдаушысы болып табылатын жоғарғы лауазымдық тұлға (кейде коллегиалды орган). Елдің басқару формасына және биліктің бөлінуіне байланысты мемлекет басшысы кейде тек салтанатты тұлға болса, басқа елдерде үкіметтің де басшысы болуы мүмкін.

## Тағы қараңыз
* Үкімет басшысы

## Дереккөздер

Санат:Мемлекет басшылары
Санат:Мемлекет
Санат:Мемлекеттік аппарат
Санат:Лауазымдар
Санат:Титулдар
Кепілдеме

**Кепілдеме** - (мүлікті) қарызды қамтамасыз ету үшін беру.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Атқарушы биліктің басшысы

**Атқарушы биліктің басшысы** - жалпы ұлттық немесе аймақтық деңгейдегі мемлекеттік басқару органдарының немесе жергілікті басқару органдарының жоғарғы басшысы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Кепілдікке алынған адам

**Кепілдікке алынған адам** - бір адамдармен еркінен тыс ұсталған, өзі тұратын мемлекеттін немесе ұйымның белгілі бір талаптарды, міндеттерді орындауына кепіл болатын тұлға.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жабық экономика немесе тұтынушы қоғам

**Жабық экономика немесе тұтынушы қоғам** - қандай да бір экономикалық артықшылықсыз өзінің қажеттіліктерін толығымен қанағаттандыратын қоғам. Бұл термин көбінесе қарапайым қоғамдарды тайпаларды немесе аңшы-жинаушыларды сипаттай отырып, көптеген мәселелерге тап болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Шұғылданатын іс

**Шұғылданатын іс** - ақы немесе табыс әкелетін қызмет түрі немесе атқарылатын жұмыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Батыстылық

**Батыстылық** - 19 ғ. Ресейдегі негізгі идеялық және қоғамдық саяси ағымның бірі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Кедейшілік торы

**Кедейшілік торы** - табыстың көп емес артуы отбасын немесе индивидуумды жеңілдіктерден айрылу салдарынан жағдайының жалпы нашарлауына әкелетін күй.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Мамандықтарға тиым салу

**Мамандықтарға тыйым салу** - ГФР-да кең таралған саяси мотивтермен еңбекшілердің мамандыкты еркін таңдауына кедергі келтіретін құқық бұзу, азаматтарды белгілі бір еңбек түрлеріне құқықсыз қалдыру.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Еңбек ақы

**Еңбек ақы** - еңбек қызметін қолдану үшін уақыт бірлігімен өлшенетін (апта, ай), еңбек бағасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Отағасы

**Отағасы** - әлеуметтік зерттеулер терминдеріне әсер ететін отбасындағы үлкен еркек (яғни 19 ғасырдың ұғымындағы «*асыраушы*»), Үкіметтік шолуларда отағасы фирманың иегері немесе арендаторы, немесе фирманың иегері немесе арендаторы әйелмен тұратын ер адам ретінде анықталады. Осыған сәйкес, «*әйелдермен басқарылатын отбасылар*» жалғыз тұратын әйелдермен, немесе ата-анасының бірімен басқарылатын отбасы, немесе қарт адамдармен тұратын әйелдер-арендаторлармен шектеледі. Мұндай анықтама үй жағдайын талдауда маңызды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Ақы

**Ақы** - жұмысшы алатын жеке табыс; жалақы ставкасының еңбектену уақытына көбейтілуі арқылы есептеледі.

**Ақы** - қазақы отбасында баланың сауатын ашу үшін медреселерде немесе бөлек киіз үй тігіп, молдаларға Ақы төлеп оқытатын болған. Алты ай көктем мен жаз оқытканына молдалар үш-төрт бас қой алған. Бұл молдалар көбінесе көшіп-қонып жүрген татарлар болды. Сондай-ақ, мал емдеген емшіге оның ақысын заттай, айталық, тері-терсек, елтірі, сеңсең, жүн серкеш, тоқты, қой, мата түрінде ақы беретін болған. Кейініректе ел арасында ақша айналысы арта түскен кезден бастап, ақыны ақшалай беру үрдісі ене бастаған. Ақы ны қолма-қол алған соң, немесе беретін мал иесі атағаннан кейін емсек емші ол кәдеге ризалығы ретінде «Ниетің қабыл болсын!» деп батасын беретін.
Ақының шаруашылық, ғұрыптық және әдеттік құқықтық салалардағы түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Мәдениет
Саяси тоқырау

**Саяси тоқырау** - қоғамның және оның саяси институты - мемлекеттің дағдарыс алды күйінін бір формасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жасыл төңкеріс

**Жасыл төңкеріс** - жаңа дәнді дақылдарды және астықты көбейтетін жаңа әдістерді енгізу. Мексикада 1950 жж. басталды және 60-жж. күріш пен бидайдың жаңа мол астықты сорттары «Үшінші әлемнің» көптеген елдерінде жасала бастады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жер иелену

**Жер иелену** - меншіктік, жалдау немесе қауымдастық түрлеріне сәйкес жер иеленуге берілетін құқық.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жер өңдеу

**Жер өңдеу** - өсімдіктерді шикізат, азық-түлік үшін культивациялау.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Айнадағы «мен»

Айнадағы «мен» - қатысты басқалар пікіріне жауап нәтижесінде «рефлекстік» түрде пайда болатын әлеуметтік «Мен» концепциясы. Бұл терминді Чарльз Кули енгізді, бірақ жалпы идеясы Уильям Джеймс пен символдық интеракционизм теориясымен сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Санат:Саясат әлеуметтануы
Райт заңы

**Райт заңы** - табыс неғұрлым жоғары болған сайын, жинақтау деңгейі және табыстың шығындағы үлесі де соғұрлым жоғары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Кәмелетке толмағандарға қиянат ету

**Кәмелетке толмағандарға қиянат ету** - кәмелетке толмағандарға зорлық зомбылық, психологиялық зиян келтіру, сексуальді экспулатациялау және моральдік зиян келтіру. Мұндай өз мақсатында пайдалану туралы ақпараттандыру әлемде тән емес дамыды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қозғалыс байламдары

**Қозғалыс байламдары**  - омыртқалылардың қозғалыс жүйкесі аяқталатын жердегі көлденен - жолақты бұлшық ет талшығының құрылымдық түзілімі. Қозғалыс байламдары, жүйке - бұлшық ет байланыстарын қалыптастыратын негізгі бөлім, ол синапс тәрізді қызмет атқарады. Қозу жүйке талшықтарынан арнайы медиаторлар арқылы бұлшық етке өткізіледі де, жиырылуын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Знанецкий Флориан

**Знанецкий Флориан** (1882-1958) - Польшадан шыққан американдық әлеуметтанушы. Негізгі еңбегі: «Польский крестьянин в Европе и Америке» (1918-1920), ол өмір тарихын және өмір тарихы әдісін қолдануға жол ашты.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Парето заңы

**Парето заңдылығы** (ағыл. ***Pareto Principle***) анықтамасы: «салынған күштің 20%-ы одан шыққан нәтиженің 80%-на әкеледі, ал салынатын күштің қалған 80%-ы нәтиженің тек 20%-ын береді». Бұл ереже экономист, әрі әлеуметтанушы Вильфредо Парето құрметіне берілген.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Экономика
Маңызды түсіну мен түсіндіру

**Маңызды түсіну мен түсіндіру** - әлеуметтік акторлардың құндылығын (яғни олардың көзқарастарын, мотивтерін, мақсаттарын, себептерін, т.б. - кез келген әлеуметтік контексте) олардың іс-әрекеті мен олар тудыратын әлеуметтік оқиғаларды түсіндірумен қатар түсіну.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Кедейшілік зонасы

**Кедейшілік зонасы** - кедейшіліктің өте жоғары шекаралары, кедейшілік коэффиценті мемлекетке қарағанда орташа болатын аймақтарды қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Маргиналдық зоналар

**Маргиналдық зоналар** - әлеуметтік-кәсібі маргиналдылықтың ең жоғары денгейі бақыланатын қоғам салалары, халық шаруашылығы салалары, еңбек рыногы сигменттері және әлеуметтік топтар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ибн Хальдун Ибн Халдуц Абдрахман Абу Зейд

**Ибн Хальдун Ибн Халдуц Абдрахман Абу Зейд** - араб мемлекеттік және қоғамдық қызметкері, әлеуметтік философ, тарихшы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Нөлдік суммасымен ойын

**Нөлдік суммасымен ойын** - ойын немесе аналогиялық әлеуметтік жағдай, мұнда бір жақтың жоғалғаны екінші жақпен табылады (Нойманн және Маргенштайн, 1947).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Кибернетика
Санат:Қолданбалы математика
Идеализация

**Идеализация** - идеализациялау үрдісі, табиғатта жоқ және жүзеге аспайтын, бірақ шынайы өмірде түпкі бейнесі бар объектілер туралы ұғымдарды ойша құру.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Идеалдандырылған объект

**Идеалдандырылған объект** - ойдағы жинақтау конструкциясы. Идеализациясының қортындысы болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Идеационалдық мәдениет

**Идеационалдық мәдениет** - мәдениеттің бір түрі. Қүдіретті күшті, әділ, керемет, әлем мен адамды жаратушы құдайдың сезімталдығы принциптеріне негізделген жүйе. Мұндай мәдениет өкілдеріне мыналар жатады: батыстың орта ғасырдағы мәдениеті, Үндістандағы Брахмандық мәдениет, буддалық және лаоистік мәдениет, б.з.д. 8-6 ғ. дейінгі грек мәдениеті. Бұл мәдениеттер көбінесе тылсым және діни болып табылады. Мәдениеттің бұл түрлерінен басқа П. Сорокин мәдениеттін идеалистік түрін (жартылай сезімталдық және діни, жартылай зайырлы және тылсым) және қазіргі сезімталдық мәдениет (ақсүйектік және утилитарлық) деп бөледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Идентификация (айрық)

**Идентификация** (), — "*сәйкестендіру*" деп те аталуы мүмкін.
* Идентификация (психология):
(А) басқа адамға ұқсау. Осы үрдіс суперэго (Жоғарғы мен) болуына итермелейді;
(В) индивидтің өзін басқа адаммен, топпен, идеалмен эмоционалды және т.б. теңестіруі үрдісін және нәтижесін бейнелейтін категория.
* Идентификация (информатика),  тұлғаны растау (identify) үшін дербес, не өзге мәліметтермен бірге пайдаланылатын өзіне тән есімді, немесе нөмірді білдіреді. Олар бастылары:
(A) есімі (өз есімі, әкесінің есімі және тегі), әлеуметтік сақтандыру нөмірі, туғанкүні, мемлекеттік, немесе үкіметтік жүргізуші куәлігі, немесе сәйкестендіру нөмірі, шетелдік тіркеу нөмірі, мемлекеттік төлқұжат нөмірі, жұмыс берушінің немесе салық төлеушінің сәйкестендіру нөмірі;
(B) бірегей биометриялық мәлімет, мысалы саусақ ізі, дауыс жазбасы, көзторы кескіні немесе ирис кескіні, немесе басқа бірегей физикалық көріністері;
(C) бірегей электрондық сәйкестендіру нөмірі, мекенжайы, немесе маршрут коды;
(D) телекоммуникациялық сәйкестендіру мәліметтері, немесе құрылғылық қабылдау (access device).
* Идентификация (биология)
* Идентификация (риторика)
* Идентити (айрық)

## Дереккөздер
Біркелкілік

**Біркелкілік** - тұлғаның өзін белгілі бір топқа жатқызуы, өз рөлі мен статусын түсінуі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ғаламдық азаматтық қоғaм

**Ғаламдық азаматтық қоғaм** - ұлттық немесе азаматтық белгілеріне қарамастан жалпы адамзаттық құндылықтарды бөлісетін ғаламдық ауқымдағы адамдардың ұйымдастырылған бірлестігі. Бұл адамдар әсіресе үкіметтер қажетті әрекеттерді жасай алмайтын немесе жасағысы келмейтін салаларда әлемдік дамудың мәселелерін шешуде белсенділік танытады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Алтын қоры

**Алтын қоры** - бір елдің орталық эмиссиялық банкінде немесе қазынасында шоғырландырған слиток, монета түріндегі алтынның қосымша орталықтандырылған қоры.

## Дереккөздер


Санат:Алтын
Санат:Қорлар
Ұлттық идеология

**Ұлттық идеология** - идея жүйесі, мемлекеттік билікте ұлттың мүддесі мен құндылығын қорғайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ғаламдық басқару және ынтымақтастық

**Ғаламдық басқару және ынтымақтастық** - әлемдік саясат пен халықаралық қатынастардың негізгі субъектілері ретіндегі ұлттық мемлекеттер институтын сақтап қалудағы ғаламдық ынтымақтастық жобасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Діни идеология

**Діни идеология** - саяси талаптарды қою және негіздеу мақсатымен әлемнің діни пайда болуы туралы жалпы пайымдаулар мен діни догматтарды пайдаланатын идеялық елестетулер жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Идеологиялық мемлекеттік аппарат

**Идеологиялық мемлекеттік аппарат** - мемлекеттік мекеме, капитализімнін өсуіне көмектеседі. Осы термин француз маркстік философы Луи Альтюссермен енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Иезуиттері

**Иезуиттері** - Рим Папасы мен жалпы католиктік шіркеудің ықпалы мен билігін күшейту мақсатымен 16 ғ. құрылған ең ірі католиктік монахтық ордендердің бірі «Иисус Қоғамының» мүшелері; 2. (ауыспалы) екі беткей адам.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қазіргі кездің ғаламдық мәселелері

**Қазіргі кездің ғаламдық мәселелері** - бүкіл адамзаттың, барлық мемлекеттер мен елдердің, жер шарының әрбір тұрғынының өмірлік мәні бар мүдделерін қамтитын мәселелер; олар қазіргі өркениеттің дамуының объективті факторы ретінде көрінеді; егер оларды шешудің конструктивті жолдары табылмаса өте өткір сипатқа ие болады және адамзаттың позитивті дамуына ғана емес, өркениеттің жойылуы қаупін де төндіреді; өзінің шешілуі үшін барлық мемлекеттер мен халықтардың, бүкіл әлемдік қауымдастықтардың күш жұмсауын талап етеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Иероглиф теориялары

**Иероглиф теориялары** - сезімдер заттардың шартты белгілері (символдары, иероглифтері), олар заттармен олардың қасиеттеріне ешқандай ұқсастығы жоқ екендігін бекітетін гносеологиялық концепцияны білдіру үшін В.И. Лениннің «Материализм және эмпириокритицизм» кітабында қолданған термині.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әйелді ұру

**Әйелді ұру** - сөйлеу термині, қазір әлеуметтануда өзінін жолдасы немесе серігінін әйелді физиологиялық қорлауына қатысты да қолданылады. Феминист теоретиктер мұны көпшілік ер адамдардын физикалық күшінің басымдылығына емес «еркек басымдығын» қолдайтын мәдени климатпен байланыстырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ғаламдық капиталист

**Ғаламдық капиталист** - берілген капиталистік қоғамдағы немесе әлемдік деңгейдегі капитал функциясын атқаратын рөлдер, мекемелер мен орналасудың жалпы жиынтығы. Капиталға меншік кең таралса да, ал қосымша құнды қосуды бақылау көптеген әртүрлі және жан-жақты қызметкерлерге берілсе де, капиталды жинау бөгеусіз жүреді. «*Ғаламдық капиталист*» терминін пайдалану меншік және капиталды басқару жағдайларындағы өзгерістер «*посткапиталистік*» қоғамға жетуді білдірмейтіндігі туралы көзқарасты тасымалдауға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Екі жылдық өсімдіктер

right|thumb|250px
**Екі жылдық өсімдіктер** - екі жыл өмір сүретін шөптесін өсімдіктер. Бірінші жылы олардың вегетативті мүшелері дамиды және олар қоректік заттар жинайды. Ал екінші жылы олардың репродуктивті мүшелері дамиды, (гүлдер, жемістер) Екі жылдық өсімдіктерге жабайы өсетін түрлер: дәрілік түйежоңышқа (Melilolus officinalis), сұр-жасыл шытырша (Berteroa іпсапа), қарапайым көгілтім тері (Есhіum vulgare), сонымен қатар мәдени өсімдіктер, қырыққабат, сәбіз және қызылша жатады.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер
Идеографиялық әдіс

**Идеографиялық әдіс** - «құндылыққа қатынасы» негізінде ғылым құратын тарихи фактілердің жеке ерекшеліктерін бейнелеуді білдіретін мәдениет туралы тарихи әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Көп мандатты сайлау округі

**Көп мандатты сайлау округі** - бірнеше депутат сайлауға түсетін және сайлаушылар олардық әрбіріне жеке дауыс беретін сайлау округі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Терең құрылым және үстірт құрылым

**Терең құрылым және үстірт құрылым** - Чомский (1965) жасаған трансформациялық грамматика теориясындағы хабар мағынасы (*терең құрылым*) және оның бейнеленген формасы арасындағы айырмашылық (*үстірт құрылым*). Мұндай грамматикалық өзгерістер трансформациялық грамматикамен білдірілген, яғни семантикалық емес синтаксистік өзгерістермен.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Сайлау регистрі

**Сайлау регистрі** (Ұлыбританияда) - жергілікті, парламенттік немесе жалпы еуропалық сайлауда дауыс беру құқығы бар бүкіл сайлаушылар тізімі. Жыл сайын қазаннын ортасында құрастырылады және Ұлыбританияның 18 жасқа толған және одан үлкен азаматтарының регистрдің мерзімі өткенге дейінгі осы жасқа толатындарды қоса алғандағы аттары мен адрестерін камтиды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қос үйлілік

**Қос үйлілік** - бір түрге жататын кейбір өсімдіктердің аталық пен аналық формаларының болуы. Мысалы, терек, тал, құлмақ т.б.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Уильям Годвин

thumb|250px|Уильям Годвин

**Уильям Годвин** (1756-1836) - ағылшын жазушысы, тарихшы, анархистік теоретик. Жаксылық пен әділеттік негізіндегі «*Рационалды*» қоғамдық өмірге, Годвиннің пікірінше «*антирационалды*» қоғамдық институттар - құқық, мемлекет, жекеменшік, қарсы тұрады. Годвиннің ойынша, осының бәрі толығымен жойылғаннан кейін адамзат өзінін өмірін «*жалпыға игілік*» принципіне сәйкес, яғни еркін ақыл-ойдың негізгі қағидасына сай ұйымдастыра алады.

## Дереккөздер


Санат:Англия жазушылары
Санат:1756 жылы туғандар
Санат:1836 жылы қайтыс болғандар
Санат:Англия тарихшылары
Ғаламдану

**Ғаламдану** - ұлттар мен халықтардың арасындағы біртіндеп дәстүрлік шекаралары жойылатын және олар жақындасатын және адамзат өзінің біртұтастығын сезіне бастайтын тарихи үрдіс.

## Мәдениеттің ғаламдануы

Мәдениеттің ғаламдануы - бүкіл әлемдік ауқымда мәдени үлгілердің диффузиясының тенденциясы.

## Өндірістің ғаламдануы

Өндірістің ғаламдануы - бүкіл әлемдік ауқымда экономикалық іс-әрекеттің жеке бөліктерінің интеграциясы. Бұл - көпұлтты компания немесе корпорацияның жаңа технологиялардың кеңеюі есебінен өндірісті икемді ететін постфордизмнің негізгі элементі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Анартрия

**Анартрия** (дизартрия) - дыбыстарды дыбыстау қабілетін жоғалтқан кезде көрініс беретін сөйлеу түрінің бүлінуі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ойлап табу

**Ойлап табу** - жаңа машина, объект, техниканы, т.б. жасап шығару әрекеті немесе процесі. Бұл тұрғыдан ойлап табу кейде ұлы  экзистенци адамдармен байланысты жеке жетістіктер мен дискретті оқиға каталогы ретінде ғылымда, тарихнамада және әсіресе халық санасында бейнеленеді, яғни жеке ғұламаның, психологияның және шығармашылық потенциалдың құбылысы ретінде көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Изоляционизм

**Изоляционизм** - сыртқы болмыстары мен қарым-қатынастарын шектеу мен тоқтатуға бағытталған саяси субъектінің мінез-құлық түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Сырттан бағыттылық

**Сырттан бағыттылық** - әлеуметтік идентификация сезімі басқа адамдардың қолдауына байланысты қарым-қатынастардағы
бағыттылық және тұлғаның бір түрі. Ресми ұсынған кестеде (1950) сырттан бағыттылық іштен бағытталуға қарама-қарсы қойылады, яғни адам мінез-құлқы мен әлеуметтік идентификация мәнін іштей меңгерілген стандарттар мен ар-ұждан арқылы басқару. Ресми жаппай пайдалану үстемдігінде тұрған АҚШ сияқты қазіргі қоғамдар бейімделе алмау қорқынышына байланысты сырттан бағытталуға келе жатыр және «кінә», және «ұят» сезіміне байланысты іштей бағытталу сипатынан арылуда деп тұжырымдады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Декрет бойынша өлшеу

**Декрет бойынша өлшеу** - «априорлық негізде маңызды болып табылатын, бірақ қалай тікелей өлшеу керектігі белгісіз» және кездейсоқтықтың белгілі бір дәрежесімен өлшемі белгіленетін (У. Торгерсон «Теория и метод вычисления», 1958) «ғылымның бастануы немесе қарапайым ұғымына ие болатын өлшем» (мысалы, құбылыстың жанама көрсеткіштері). Сикурел (1964) этнометодологияда қажетті теориялық немесе эмпирикалық дәлелсіз «классификациялық эквиваленттілік» тәсілін сынады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қобалжуды изоляциялау

**Қобалжуды изоляциялау** - тарихи қоғамдарда адамдардың өздерін толғайтын экзистенционалды мәселелерді салыстыру және жеңуге мәжбүр еткен ақылсыздық ауру және өлім сияқты қобалжулардан күнделікті өмірде алшақ болуға талпынуы. Бұл изоляцияның нәтижесі болып Гидденске сәйкес (1991) онтологиялық сенімсіздік ықпалын көбейтетін әлеуметтік және адамгершіліктік жұтау табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Изоляция және деизоляция

**Изоляция және деизоляция** - адамдарды күнделікті рутиналық қалыпты өмірден түрмелер, приюттар, ауруханаларға, қарулы күштер мен мектепинтернаттарға ұзақ мерзімге бөлу. Ұзақ мерзімді изоляция институционализация мәселелеріне әкелуі мүмкін, мысалы, тұтқындар немесе пациенттер. Деизоляция әдетте психикалық ауруханалар сияқты мекемелерден адамдардың босатылу саясатын білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Уақыт бюджетін зерттеу

**Уақыт бюджетін зерттеу** - респонденттерден олардың күнделікті әрекетінің нақты есебін, соның ішінде бос уақытын өткізуін белгілі бір кезең ішінде талап ететін әлеуметтік зерттеу әдісі. Әдетте белгілі бір уақыт аралығында, мысалы, бір күн немесе бір апта ішінде респонденттердің қатысатын барлық істерін байыппен жазып алу өтініледі. Осыдан кейін мәліметтер әрбір индивидуумның уақыт бюджеті тұрғысынан талданады, бір іс-әрекеттің белгілі бір түрлерінін салаларын есепке алуға және индивидуумдар немесе топтарды салыстыруға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Оқиғаны зерттеу

**Оқиғаны зерттеу** - жекелеген фактіні не онын өзі үшін (мысалы, адам немесе ереуілді), немесе жалпы құбылыс парадигмасының мысалы немесе жағдайы ретінде, мүмкін жалпы тұжырымды тексеру үшін (Токвильдің Американы зерттеуі сияқты, (1835-1840) зерттеу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Имиджмейкер

**Имиджмейкер** - кандидат пен оның саяси платформасын қоғамдық пікір алдында жағымды бейнеде көрсетудің саяси жарнамасы мен технологиясы саласындағы маман.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Туу когортасын зерттеу

**Туу когортасын зерттеу** - белгілі бір жылда бір мезгілде туғандарды таңдау лонгитюдтік зерттеуі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Голдторп Джон

**Голдторп Джон** (1935) – өзінің эмпирикалық жұмыстарымен әйгілі британдық әлеуметтанушы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым

Санат:Саясаттану
Бөлшек баға индексі

**Бөлшек баға индексі** - жеке отбасылар сатып алатын тауарлар мен қызметтер кәрзенкесіндегі ай сайын бөлшек бағалардың өзгеруін өлшейтін индекс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Социологиялық индекс

**Социологиялық индекс** - белгілі бір объект немесе процестің басталуын социологиялық өлшеу барысында алынған белгілер мәнінің функциясы болып табылатын статистикалық көрсеткіш.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Аштық

thumb|left|200px|Нигер, қашқындар лагері, 1967—1970 жылдар
**Аштық** - кең тараған азық-түлік өнімдерінің жетіспеушілігі, ол аштық пен жоғарғы коэффициентті халықтың өліміне әкеп соқтырады. Аштықтың кезінде тек аштықтан ғана емес, аурулардан да өледі.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтік мәселелер
Санат:Гомеостаз
Индексальдік сөйлем

**Индексальдік сөйлем** - өзінің пайдаланылуы контекстінде ғана тікелей мағынасы бар сөз немесе сөз тіркесі (мысалы, жалқы атаулар).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Индекстік сан

**Индекстік сан** - белгілі бір уақыт аралығында бағадағы, сандағы немесе құндағы біреу немесе  бірнеше бірлікке орташа өзгеруді көрсететін критерий. Бөлшек баға және өндіріс индексі - бірліктер жиынтығын (кәрзеңкесін) өлшеу мысалдары. Сандардың кез-келген қатары индекстік түрде бейнеленуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Индивиді

**Индивиді** - адамзат өкілі ретіндегі особь, жеке өмір сүретін организм немесе жеке алынған адам; 2. қоғам, халық, тап, әлеуметтік топтың жеке өкілі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Имманентті

**Имманентті** - іштен туатын; Кантта трансценденттікке қарама-қарсы, өзді-өзінде мекендейді, басқаларға ауыспайды. Теорияда имманенттік деген түсінік тәжірибиенің шегінен шықпай, іште қалатын деген мағынаны білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат әлеуметтануы
Индивидуация

**Индивидуация** - тірі және өлі табиғаттың қайталанбас индивидтер - ұқсас, бірақ тепе-тең емес; адамдардың ұқсас, бірақ тепе-тең емес күйлері ретінде көрінуі, т.б., индивидтер үшін оларды бөлетін белгі табылады деген тұжырымға негізделеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Индоктринация

**Индоктринация** - биліктін белгілі бір субъектілері немесе институттарының тұлғаға (топқа. халыққа), күшпен мақсаттар, құндылықтар, идеологияларды бекіту.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Индуктивті пайымдау

[thumb|right|200px|[Теория, эмпиризм, индукция мен дедукция арасындағы байланысты классикалық бейнелеу схемасы.]]
**Индуктивті пайымдау** () - индуктивті жалпылану, түсіндіру, болжау, бейнелеу және алғышарттарды алу мақсатымен пайдаланатын индуктивті пайымдауды зерттейтін логиканың бөлімі, ол көбінесе дедуктивті пайымдауға салыстырмалы айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Индустриализация

## Анықтама
Индустриализация - ауыл шаруашылығы және өсімдік өндірісі кең дамыған экономикалар мен қоғамдарды негізі өндеуші және осымен байланысты өндірістін өндіру саласы болып табылатын экономикалар мен қоғамдарға айналдыру.

## Индустриалды демократия
жалдамалы жұмысшылардың еңбекті ұйымдастыру бойынша шешім қабылдауға қатысуы. Процесс толық немесе меншік пен басқару мүдделерінен бөлек, ал шешім қабылдау жалпы ұйымға немесе оның ішіндегі шағын топтарға тән болуы мүмкін. Негізгі типтері: жұмысшы өзін-өзі басқару.

## Индустриалды әлеуметтану
еңбекті ақылы жұмыспен қамтылу, сондай-ақ, өндіріс ретінде қарастыру. Бұл шағын пәннің негізгі қызығушылығы: еңбек бөлінісі - әлеуметтік және техникалық; жұмыс тәжірибесі; өндірістегі технологиялардың рөлі мен салдары; индустриалды демократия жәие индустриалды қатынастар.

## Индустриалды қоғам
индустриализация және модернизация жүзеге асырылған қоғам түрі немесе белгілі бір қоғам.

## Индустриалды қатынacтap
жалдамалы жұмысшылар мен кәсіпкерлер арасындағы қатынастар, осы қатынастарды зерттеу.

## Индустриалды қарама-қайшылық
жалдау қатынастары нәтижесіндегі ашық және жабық қақтығыстар, көптеген түрде болады - ереуілдер мен локауттардан уақыттан айрылуға дейін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қос сорғыштылар

**Қос сорғыштылар** – трематод класына жататын жалпақ құрттардың ескірген атауы, мысалы, бауыр Қос сорғыштылар, (фасциола), қан Қос сорғыштылар, (Schistosoma haematobium), мысық немесе сібір Қос сорғыштылар, (Opisthorchis felineus) және т.б. Аталуы ертеде трематодтардың жабысқақтарын ауыз аппаратымен шатастырған.

## Дереккөздер



Санат:Алғашқы ауыздылар
Санат:Трематодтар
Инквизиция

**Инквизиция** - 13 ғ. еретиктерді, яғни еркін ойлайтын, үстемдік ететін феодалдық-католиктік шіркеу догматтарын мойындамайтын, папалық билікке қарсы адамдарды жазалауға арналған католиктік шіркеудің арнайы трибуналы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өзгеше болмыс

**Өзгеше болмыс** - болмыстың даму сәтін белгілейтін Гегель философиясының категориясы: салыстырмалы аяқталған болмыс басқа (кейде «ақиқат емес», «өздік емес» мағынасында), яғни алдынғы, өз формасында бейнеленетін түрде болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өзгеше

**Өзгеше** - антикалық философияда мағынасы қарама-қарсы қоюмен анықталған термин: көпшілік және айырмашылық принциптері ретінде көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Инициациялар

**Инициациялар** - алғашқы қауымдық адамдарын ағартушылық салтанаты. Ол әлеуметтік саланын шыңына жеткен өмірдін нормалары мен құндылықтары ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу мақсатындағы құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Шетел жұмысшылары

**Шетел жұмысшылары** - нашар дамыған елдерден үлкен пайда табу мақсатымен Батыстың жетекші өндірістік дамыған елдері монополистік капиталымен тартылатын жұмыс күші.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Институция

**Институция** (норма) - парламентпен немесе басқа заң шығарушы органымен халықтың оған көзқарасына қарамастан жаңа нормаларды ресми қабылдауы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Инициатива

**Инициатива** - жаңа идеялар мен іс-әрекет формаларын көрсетумен байланысты әлеуметтік белсенділіктің түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гоминьдан

thumb|Гуоминдаң таңбасы

**Гоминьдан (Гуоминдаң)**  () — 1912 жылы Қытайда құрылған елде парламенттік республика орнатуға тырысқан, прогрессивті антиимпериалистік және антифеодалдық ұлттық-демократиялық партия.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 中國國民黨全球資訊網 
* 中国国民党 

Санат:Қытай саяси партиялары
Санат:Гоминьдан
Санат:Қытай азамат соғысы
Санат:Қытай тарихы
Санат:Ұлтшыл партиялар
Санат:Біржүйелі партиялар
Әлеуметтік зерттеу инструментариі

**Әлеуметтік зерттеу инструментариі** - әртүрлі құжаттар түрінде бейнеленген және сәйкесінше операциялар мен процедураларда берілген зерттеуді жүргізудің әдістемелік және техникалық тәсілдер жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Саяси интеграция

**Саяси интеграция** - түрлі мемлекеттер мен басқа саяси күштерді бірігуге, олардың әрекеттерінің координациясы мен жақындауына әкелетін саяси процесс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Интеллектуалдар

**Интеллектуалдар** - өз интеллектін олардың ойынша мәдени маңызы бар жұмыска пайдаланатын білімді адамдар.

Интеллектуалды еңбек - еңбектің негізінен қол еңбегі емес, ой еңбегі болып табылатын формалары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Интеллидженс-сервис

**Интеллидженс-сервис** - Ұлыбританияның барлау және қарсы барлау кызметтері жүйесінің атауы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Интенсионалдылық

**Интенсионалдылық** – тұжырымдардың мағынасының шындығы тек оны құрайтын қарапайым тұжырымдардың шындығынан ғана емес, сондай-ақ, осычрқырымдардың психологиялық, прагматикалық және модальдық түрлеріне де байланысты болатындығы туралы логиканың ұғымы; экстенционалдылықтың антиподы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Инструменталды рационалдылық

**Инструменталды рационалдылық** - іс-әрекеттің тек жалғыз тиімдік критериіне бағынуы (Гелнер, 1988).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Интеракция

**Интеракция** - өзара әрекет.

## Бетпе-бет интеракция
Тікелей ынтымақтастық пен өзара ыкпал ету жағдайындағы индивидуумдар арасында жүзеге асатын әлеуметтік интеракция.

## Саясаттағы интеракция
Оларды жақтармен жеке интерпретациялау нормалары, символдары, стереотиптерін пайдаланудын жанамалануымен сипатталатын саяси субъектілердің өзара және билік институттарымен өзара әрекетін бейнелейтін ұғым.

## интеракция, интеракция ритуалы және интеракция тәртібі
Әлеуметтік акторлар өзара әрекетке, әсіресе бетпе-бет қатынасқа түсетін процестер мен тәсілдер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Интернирлеу

**Интернирлеу** - 1. нейтралды мемлекет үкіметінің соғысып жатқан елдің әскери бөлімдерін олардың өз территориясына кіруі кезіндегі күшпен ұстауы және қарусыздандыруы; 2. соғысып жатқан мемлекеттің аумағынан азаматтық тұлғаларды, соғысушы мемлекеттін кемелерін шығармау және қозғалу еркіндігі құқығынан айыру.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Исламизм

**Исламизм** - шарттарды тудыруды көздеген идеологиялық және тәжірбиелік әрекет. Онда әлеуметтік, этникалык, экономикалық және басқа проблемалар мен кез келген қоғамның қайшылықтары (исламдық) шариғатта (Құран мен Суннада көрсетілген ережелер жүйесі) жазылған исламдық норманы қолдану арқылы шешілетін мұсылмандар елі кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Арихилық

**Арихилық** - әрбір кезеңдегі кез-келген жағдайды немесе кезеңді тек өз жағдайларында түсінуін тұжырымдайтын тарихты түсіну тәсілі. Әдетте тарихи түсіну және немесе түсіндіру әсіресе техникалық ғылымдардан жоғары тұратын формапар емес әлеуметтік зерттеулерге немесе гуманитарлық ғылымдарға сәйкес келетін (мысалы, маңызды түсіну және түсіндіру; герменевтика) тәсілдерді қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Идеялар тарихы

**Идеялар тарихы** - қазіргі заманғы тарихтың ойларын зерттеуді фрагменттілікті жеңу мақсатында идеялардың тарихи зерттеуде пәнаралық ыңғай (осылайша әлеуметтану, ғылымдар, философия, әдебиет т.б. тарихтары өмір сүреді). Берілген ыңғай әр түрлі пәндер идеяларының өзара байланысына шоғырланған зерттеудің маңыздылығын көрсетеді (мысалы, «табиғат» немесе «натурализм» мағынасы контекске байланысты).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қарулану жарысы

**Қарулану жарысы** — ұлттық мемлекеттер арасындағы қарсыластарына әскери басымдылық танытуға бәсекелестік күресі. Қазіргі мағынада бұл түсінік АҚШ пен КСРО арасындағы бәсекелестікке қатысты қолданылады, бұл кезде қарулану жарысы ядролық қарулар мен қаруларды өңдеу жүйесі қарқынының күшеюі түріне ие болды. Қарсыласынан жоғары тұру мақсатында, бір жақтың технологиялық қозғалысы дамыса, екінші жақ одан да күшті қару жасауға талпынады.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Санат:Саясат
Қоршаған ортаның тозуы

**Қоршаған ортаның тозуы** - қол жететін физикалық және экономикалық ресурстардың азаюы немесе әлсіреу тенденциясына ұшыраған кездегі үрдіс. Бұған әкеліп соғатын жағдай, ауыл шаруашылығының интенсификациясы, тау-кен өндірісі, ортаның индустриалдық ластануы, қоныс аудару және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Пікірлерді санау

**Пікірлерді санау** - сөйлемдерді есептеу, кейбір сөз тіркестерін (формулаларды) дәлелдеулер тәсілі берілетін ресми жүйе, теорема деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Предикаттарды есептеу

**Предикаттарды есептеу** - кванторлармен операциялар жасау ережелері есептелетін, қазіргі заманғы логика бөлімдерін қалыптастыратын математикалық-логикалық бөлім, логикалық-математикалық есептеулердің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ихван Ас-Сафа

**Ихван Ас-Сафа** - «Тазалық ағалары», исмаилитка жақын құпия діни-саяси және ғылыми философиялық қауымдастық.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Кампания

## Кампания
1. белгілі бір мерзімге есептелген қоғамдық-саяси немесе шаруашылық ұйымдастырулардың жүйесі; 2. белгілі бір уақытқа және белгілі бір әскери қозғалыстарға байланысты әскери операциялардың жиынтығы.

## Сайлау кампаниясы
саяси партиялар және алдағы сайлауға өздеріне дауыс берушілер жақсы қолдау көрсету үшін тәуелсіз кандидаттардың агитациялық шаралар жасау жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Менталиттер тарихы

**Менталиттер тарихы** - қарапайым адамдардың да, ұлы адамдардың да идеялары, эмоциялары мен ментальдық құрылысын қалпына келтіру мақсатында тарихи зерттеу тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Білім және біліктілік капитализациясы

**Білім және біліктілік капитализациясы** - өз еңбегі үшін алатын заттай сыйлық: қаламақы, айлықтар, авторлық құқық, патент, сенімдік құжаттар, ғылыми дипломдар және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Капитолий

**Капитолий** - 1. ежелгі Рим орналасқан жеті тамның (дөңнің) бірі; 2. АҚШ Конгресі орналасқан Вашингтондагы ғимарат атауы, сондай-ақ, заң шығарушы ассамблея сессиясы өтетін америка штаттарындағы астана ғимараттары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Анафора

**Анафора** (қатысты дейксис) - сөйлеудің əр параллельді элементінің бастапқы сөзін қайталаудан құралатын сөйлеу пішіні (орысша *Клянусь я первым днем творенья, Клянусь его последним днем. Клянусь позором преступления...*).
* **Лексикалых анафора**- сөзді немесе сөздерді қайталауға негізделген **анафора** (орысша *He непрасно дули ветры, He напрасно шла гроза*).
* **Синтаксистік анафора** - бір грамматикалық құрылымды қайталауға негізделген **анафора** (орысша *Я стою у высоких дверей. Я слежу за работой твоей*).
* **Фонетикалық анафора** - дыбысты не дыбыс тіркестерін қайталауға негізделген **анафора** (орысша *Грозой снесенные мосты. Гроба с размытого кладбища...*).
* **Анафорлық** - алдында айтылғанға түсінік беретін сөз немесе сөздер (орысша Вы просите песен, их нет у меня*Курсивное начертание*).

## Дереккөздер


Санат:Риторикалық сөздер
Карсавии Лев Платонович

**Карсавии Лев Платонович** (1882-1952) - орыстың діни философы және мәдениет тарихшысы, евразия идеологтарынын бірі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Мәнсап

**Мәнсап** — 1) Өмірлік жұмыс уақыты кезеңінде еңбек тәжірибесі және қызметімен байланысты адамның жеке саналы түсінілген позициясы мен мінез-құлқы. 2) Ұжымда алатын сатыларының (қызметтері, жұмыс орындары) нақты дәйектілігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Мәнсапқорлық

**Мәнсапқорлық** - бірінші орынға өз табысын ойлау, қызмет бабымен көтерілу қойылған мінез-құлық принципі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Көлденең мобильділік

**Көлденең мобильділік** - жеке адам әлеуметтік жағдайының немесе мамандығының сол деңгейдегі басқа жағдайға немесе мамандыққа ауысуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Карабинерлер

**Карабинерлер** - сұрыпталған жаяу және кавалериялық мергендер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Категориялық императив

**Категориялық императив** - Кант этикасындағы адамгершілік заңын сипаттайтын философиялық термин.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Категориялық

**Категориялық** - социологиядағы білімдердің әлеуметтік философиялық деңгейі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қалалық-әлеуметтік қозғалыс

**Қалалық-әлеуметтік қозғалыс** - тұрғын үй, көлік және білімді қоса алғандағы әлеуметтік қамтамасыз етуге қатысты мәселелердің саяси мәселеге айналуының артуына жауап ретінде пайда болған жергілікті қозғалыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Үстемдік

**Үстемдік** - қоғамды басқарушы және бағынушы топтарға бөлуді, билік жүргізуді сипаттайтын, сондай-ақ, ерекше басқарушы аппаратты бөлумен ерекшеленетін және институционалды түрге ие болатын түсінік.

## Саяси үстемдік

Саяси үстемдік - біреулер басшылық ететін, ал біреулер бағынатын мемлекеттік-құқықтық құрылыстағы бекітілген саяси тәртіп.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Мемлекеттік жиналыс

**Мемлекеттік жиналыс** - Венгрия мен Эстониядағы бір палаталық парламенттің, сондай-ақ, Ресей Федерациясы құрамындағы бірқатар республикалардағы, мысалы, Алтай, Башқұртстан, Марий Эл, Мордовиядағы заң шығарушы билік органдарының атауы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Мемлекеттік төңкеріс

**Мемлекеттік төңкеріс** — біреудің күшпен және конституцияны бұзу жолымен конституциялық (мемлекеттік) құрылысты құлату немесе өзгерту, немесе мемлекеттік билікті басып алуы (меншіктенуі) Төңкерістер диктатордың немесе билікті қолына түгелдей шоғырландырған адамның билікке келу жолына қарай бірнешеге бөлінеді. Олар: әскери төңкерiс, қансыз төңкерiс болып бөлінеді. Мемлекеттік төңкерiс нәтижесінде азаматтық соғыс немесе саяси дағдарыс болуы мүмкін. 

## Тағы қараңыз
* Бүлік
* Төңкеріс

## Дереккөздер


Санат:Мемлекеттік төңкерістер
Санат:Саясаттану