Сопрано (сериал)

«**Сопрано**» () — сценарист Дэвид Чейз жасап шығарған америкалық қылмыстық-драмалық телесериал. Туынды 1999 жылдың 10 қаңтары мен 2007 жылдың 10 маусымы аралығында HBO кабельдік телеарнасында көрсетілді. Барлығы алты маусымнан тұратын 86 серия түсірілді.

Сериал желісі Нью-Джерси штатындағы италиялық-америкалық мафияның басшысы Тони Сопраноның (Джеймс Гандольфини) өмірін баяндайды. Сюжеттің басты ерекшелігі — қылмыс әлемінің қатал жетекшісі ретіндегі міндеттері мен қарапайым отбасы отағасы рөлі арасындағы ішкі қайшылықтарды көрсетуінде. Тони психологиялық күйзеліске ұшырап, паникалық шабуылдарға тап болған соң, психотерапевт Дженнифер Мелфиге (Лоррейн Бракко) жүгінуге мәжбүр болады. Бұл терапия сеанстары кейіпкердің ішкі әлемін, анасымен арадағы күрделі қарым-қатынасын және моральдық құндылықтарын ашуға мүмкіндік береді.

«Сопрано» өндірісімен Chase Films және HBO Entertainment студиялары айналысты. Сериал телевизия тарихындағы бетбұрыс кезең болып саналады, себебі ол «антиқаһарман» образын басты орынға шығарып, телехикаяларды үлкен кино деңгейіне көтерді. Фильмнің музыкалық сүйемелдеуі, әсіресе Alabama 3 тобының «Woke Up This Morning» атты бет басы (интро) туындының символына айналды.

Сериал көрсетілім кезеңінде киносыншылардың жоғары бағасын алып, коммерциялық тұрғыдан зор табысқа кенелді. Сопрано» барлық уақыттың ең ұлы әрі ықпалды телехикаяларының бірі ретінде мойындалып, «Телевизияның екінші алтын ғасырына» жол ашқан туынды болып саналады. Сериал айтарлықтай марапаттар жиынтығына ие: атап айтқанда, алғашқы екі маусымы үшін беделді Пибоди сыйлығымен марапатталса, жалпы алғанда 21 «Эмми» сыйлығын және 5 «Алтын глобусты» жеңіп алды. 2013 жылы Америка сценаристер гильдиясы «Сопраноны» тарихтағы ең жақсы жазылған сериал деп таныды.

Бұл туынды «Телевизияның алтын ғасыры» деп аталатын дәуірдің негізін қалап, кейіннен шыққан «Breaking Bad», «Mad Men» және «The Wire» сияқты сапалы драмалардың пайда болуына тікелей әсер етті. 2021 жылы сериалдың алдындағы оқиғаларды баяндайтын «Ньюарктың көптеген әулиелері» (The Many Saints of Newark) атты толық метражды фильм жарық көрді.

## Сюжеті
Сериал оқиғасы Нью-Джерси штатындағы италиялық-америкалық ұйымдасқан қылмыстық топтың жетекшісі Тони Сопраноның өмірін баяндайды. Сюжет Тонидің кенеттен пайда болған паникалық шабуылдарға байланысты психотерапевт Дженнифер Мелфидің көмегіне жүгінуінен басталады. Бұл қадам мафия өкілдері үшін тыйым салынған әрекет болып саналғандықтан, ол емдеу курсын айналасынан құпия сақтауға мәжбүр болады. Оқиға желісі басты кейіпкердің қылмыстық иерархиядағы билігін нығайту әрекеттері мен оның отбасылық өміріндегі күрделі мәселелерді қатар қамтиды. 

Тони Сопрано қылмыс әлеміндегі серіктестері Сильвио Данте, Поли Галтиери және немере інісі Кристофер Молтисантимен бірге заңсыз кәсіпті дөңгелетіп, сонымен бірге Нью-Йорк мафиясымен арадағы шиеленісті қарым-қатынастарды реттеп отырады. Сонымен қатар, ол әйелі Кармеламен және балаларымен арадағы түсініспеушіліктерді шешуге тырысады. Психотерапия сеанстары барысында кейіпкердің балалық шағындағы соққылар, анасы Ливиямен арадағы ауыр қатынастар және оның жеке тұлға ретінде қалыптасуына әсер еткен факторлар терең талданады. Туынды мафия өмірінің сыртқы жылтырын емес, оның күнделікті тұрмыстық деңгейдегі шынайы бейнесін, адам бойындағы қорқыныштар мен моральдық құлдырауды көрсетуге бағытталған.

## Өндіріс
### Жобаның қалыптасуы
Актерлер құрамы ұзаққа созылған кастинг нәтижесінде жасақталды. Әр үміткерді Чейз жеке өзі сынақтан өткізді, алайда іріктеудің соңына дейін үміткерлердің ешқайсысы өз кандидатурасының мақұлданғанына сенімді болған жоқ.

Сериал продюсері Дэвид Чейз бұл жобаға дейін телевизия саласында 20 жылдан астам тәжірибе жинақтаған, екі мәрте «Эмми» сыйлығының иегері әрі сұранысқа ие шоураннер болды. Оның бұл тәжірибесі сериалдың кәсіби деңгейде шығуына және мафия жанрын жаңа қырынан көрсетуіне мүмкіндік берді.

«Сопрано» сериалының негізгі идеясы бастапқыда анасымен қарым-қатынасы күрделі және психотерапия курсынан өтіп жүрген мафиози туралы толықметражды фильм ретінде ойластырылған. Алайда менеджері Ллойд Браунның кеңесінен кейін, автор Дэвид Чейз бұл жобаны телесериал форматына бейімдеуді ұйғарды. 1995 жылы Чейз «Brillstein-Grey» компаниясымен келісімшарт жасасып, алғашқы пилоттық сценариін жазып шықты.

Сценарийдің негізіне автордың жеке өмірлік тәжірибесі алынған. Чейз Нью-Джерсидегі италиялық-америкалық отбасында өскендіктен, өз отбасына тән қарым-қатынас ерекшеліктерін гангстерлер ортасына көшірді. Мысалы, басты кейіпкер Тони Сопрано мен оның анасы Ливия арасындағы шиеленісті байланыс ішінара Чейзтің өз анасымен қарым-қатынасына негізделсе, психиатр Дженнифер Мелфидің бейнесі сценарий жазылған уақытта авторға кеңес берген нақты психотерапевттің прототипі ретінде жасалды.

Дэвид Чейз бала кезінен ұйымдасқан қылмыс әлеміне қызығып, «Қоғам жауы» (The Public Enemy) сияқты классикалық гангстерлік фильмдер мен «Ұсталмайтындар» (The Untouchables) сериялынан шабыт алған. Сериалдың сюжетіне Нью-Джерсидегі Ричард Бойардо мен ДеКавальканте қылмыстық әулеттерінің тарихы ішінара негіз болды. Сондай-ақ, Чейз сценарий жазуда драматургтер Артур Миллер мен Теннесси Уильямстің, ал сериалдың кинематографиялық стилінде итальяндық режиссер Федерико Феллинидің ықпалы зор болғанын атап өткен. Сериалдың атауы («Сопрано») оның мектептегі достарының тегінен алынған.

Чейз бен продюсер Брэд Грей жобаны бірнеше телеарнаға ұсынды. Fox қызығушылық танытқанымен, сценарийді көрген соң бас тартты. CBS арнасы қылмыстық сюжеттерге қарсы болмаса да, басты кейіпкердің психиатрға бару идеясын құптамады. Соңында HBO жобаны қабылдап, 1997 жылы пилоттық бөлімді түсіруге қаржы бөлді. Режиссері Чейз болған бұл бөлім түсірілгеннен кейін, жоба бірнеше айға тоқтап қалды.

Осы үзіліс кезінде Чейз сериалды толықметражды фильмге айналдыруды да ойластырған. Алайда 1997 жылдың желтоқсанында HBO жобаны мақұлдап, 13 бөлімнен тұратын бірінші маусымға тапсырыс берді. Сериалдың тұсаукесері 1999 жылдың 10 қаңтарында өтті.

### Актерлер құрамы мен кастинг
Сериалдың актерлер құрамы, негізінен, кейіпкерлер сияқты Нью-Йорк маңында туып-өскен италиялық-америкалықтардан құралды. Жобаның басты ерекшелігі — мұнда Мартин Скорсезенің «Жақсы жігіттер» фильмінде ойнаған 27 актер бой көрсетті, олардың ішінде Лоррейн Бракко, Майкл Империоли және Тони Сирико бар.

Алғашқы маусымда актерлердің көбі көпшілікке белгісіз болғанымен, сериалдың сәтті шығуы олардың танымалдылығын арттырды. Кейінгі маусымдарда негізгі құрамға Джо Пантолиано, Стив Бушеми және Фрэнк Винсент сияқты танымал шеберлер қосылды. Сондай-ақ, сериалдың әртүрлі бөлімдерінде Бен Кингсли, Джон Фавро және Сидни Поллак сияқты Голливуд жұлдыздары эпизодтық рөлдерде көрінді.

* Джеймс Гандольфини: Кастинг директоры оның «Шынайы махаббат» (1993) фильміндегі қысқаша рөлін көргеннен кейін, Тони Сопрано рөліне шақырылған.

* Лоррейн Бракко: Бастапқыда оған Тонидің әйелі Кармеланың рөлі ұсынылды. Алайда ол мафия өкілінің әйелі ретіндегі қалыптасқан бейнесінен қашып, өзі үшін жаңа деңгейдегі қиын рөл — психотерапевт Дженнифер Мелфиді таңдады.

* Тони Сирико: Шынайы өмірде қылмыс әлемімен байланысы болған актер Поли Галтиери рөлін сомдауға тек бір шартпен — оның кейіпкері ешқашан «сатқын» (rat) болмауы тиіс деген талаппен келіскен.

* Стивен Ван Зандт: Бұрын-соңды киноға түспеген музыкант (Брюс Спрингстин тобының гитарисі) бастапқыда Тони Сопрано рөліне үміткер болды. Бірақ HBO тәжірибелі актерді қалағандықтан, Дэвид Чейз ол үшін арнайы Сильвио Данте кейіпкерін ойлап тапты.

## Рөлдерде

Сурет:James Gandolfini @ Toronto International Film Festival 2011.jpg|Джеймс Гандольфини
Сурет:Edie Falco 2010.jpg|Эди Фалко
Сурет:Lorraine Bracco 1997.jpg|Лоррейн Бракко
Сурет:Michael Imperioli 2007 (Chris Moltisanti from The Sopranos).jpg|Майкл Империоли
Сурет:Smwknd-steven-van-zandt-3814.jpg|Стивен Ван Зандт
Сурет:100401-N-0696M-202 Tony Sirico (cropped).jpg|Тони Сирико
Сурет:Vincent Pastore 2017 (cropped).jpg|Винсент Пасторе
Сурет:Drea de Matteo feb 2015.jpg|Дреа де Маттео
Сурет:A.J. Soprano (Tony Soprano's Family Captains).jpg|Роберт Айлер 
Сурет:Jamie-Lynn Sigler NYC.jpg|Джейми-Линн Сиглер 

}
| 
| 
| 
|-
| Стивен Ван Зандт
| Сильвио Данте
| colspan="7" 
|-
| Тони Сирико
| Поли Галтиери
| colspan="7" 
|-
| Роберт Айлер
| Энтони "Эй-Джей" Сопрано-кіші
| colspan="7" 
|-
| Джейми-Линн Сиглер
| Медоу Сопрано
| colspan="7" 
|-
| Нэнси Маршан
| Ливия Сопрано
| colspan="3" 
| colspan="4" 
|-
| Дреа де Маттео
| Адриана Ла Серва
| 
| colspan="4" 
| 
| 
|-
| Дэвид Провал
| Ричи Април
| 
| 
| colspan="2" 
| 
| colspan="2" 
|-
| Аида Туртурро
| Дженис Сопрано
| 
| colspan="6" 
|-
| Джон Вентимилья
| Арти Букко
| colspan="2" 
| colspan="5" 
|-
| Федерико Кастеллуччо
| Фурио Джунта
| 
| 
| colspan="2" 
| colspan="3" 
|-
| Стив Ширрипа
| Роберт "Бобби Бакала" Баккальери
| 
| 
| colspan="5" 
|-
| Роберт Фунаро
| Юджин Понтекорво
| colspan="2" 
| 
| colspan="3" 
| 
|-
| Кэтрин Нардуччи
| Шармейн Букко
| 
| 
| colspan="5" 
|-
| Джо Пантолиано
| Ральф Сифаретто
| colspan="2" 
| colspan="2" 
| 
| colspan="2" 
|-
| Винсент Куратола
| Джон "Джонни Сэк" Сакримони
| 
| colspan="2" 
| colspan="4" 
|-
| Стив Бушеми
| Энтони "Тони Б" Бланзетто
| colspan="4" 
| 
| 
| 
|-
| Джозеф Р. Ганнасколи
| Вито Спатафоре
| 
| colspan="4" 
| 
| 
|-
| Шэрон Анджела
| Розали Април
| colspan="5" 
| colspan="2" 
|-
| Дэн Гримальди
| Пэтси Паризи
| 
| 
| colspan="3" 
| colspan="2" 
|-
| Рэй Абруццо
| Кармин "Кіші Кармин" Лупертацци
| colspan="3" 
| colspan="2" 
| colspan="2" 
|-
| Фрэнк Винсент
| Фил Леотардо
| colspan="4" 
| 
| colspan="2" 
|-
| Тони Калем
| Энджи Бонпенсьеро
| colspan="3" 
| colspan="2" 
| 
| 
|-
| Грегори Антоначчи
| Бутч ДеКончини
| colspan="5" 
| 
| 
|-
| Макс Казелла
| Бенни Фацио
| colspan="2" 
| colspan="4" 
| 
|-
| Карл Капоторто
| Пол "Кіші Паули" Джермани
| colspan="2" 
| 
| colspan="3" 
| 
|-
| Артур Дж. Наскарелла
| Карло Джервази
| colspan="3" 
| colspan="3" 
| 
|-
| Морин Ван Зандт
| Габриэлла Данте
| colspan="6" 
| 
|-
| Джозеф Сираво
| Джованни "Джонни Бой" Сопрано
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|}

## Сын-пікірлер

«Сопрано» сериалын көптеген сыншылар барлық заманның ең ұлы және жаңашыл телесериалы деп таныды.Оның сценарийі, актерлік ойыны мен режиссурасы ерекше жоғары бағаға ие болды. Сондай-ақ, сериал өзінің техникалық деңгейі, музыка таңдауы, операторлық жұмысы және қылмыс, отбасы, гендерлік рөлдер, психикалық аурулар, сондай-ақ Америка мен италиялық-америкалықтардың мәдениеті сияқты күрделі әрі даулы тақырыптарды қозғауға батылдық танытқаны үшін сыншылар мен журналистердің үлкен назарын аударды.

«Сопрано» сериалы мафия жанрында жаңа кезеңнің негізін қалаушы туынды ретінде бағаланады. Ол гангстерлердің дәстүрлі әсіреленген бейнесінен алшақтап, қала маңындағы қылмыстық топтардың күнделікті тыныс-тіршілігін шынайы әрі жан-жақты бейнелей алды. Туынды Тони мен оның анасы арасындағы күрделі байланыс арқылы италиялық отбасылардағы қарым-қатынас ерекшеліктері мен ішкі қайшылықтарын ашып көрсетеді.

Сериалдың жалпы рейтингі Rotten Tomatoes сайтында 92 пайызды, ал Metacritic жүйесінде 100-ден 94 баллды құрайды.

Vanity Fair журналының қызметкері Питер Бискинд «Сопраноны» «өз заманының ең ұлы поп-мәдениет жауһары» деп атады.  Ал Дэвид Ремник сериалды «телевизия тарихындағы ең үздік жетістік» деп бағалады. 2002 жылы TV Guide журналы сериалдың бар-жоғы төртінші маусымы шыққанына қарамастан, оны «Барлық заманның үздік 50 телешоуы» тізімінде бесінші орынға қойды. 2007 жылы Ұлыбританияның Channel 4 арнасы «Сопраноны» тарихтағы ең ұлы телесериал деп таныды.

Сериалдың бірнеше бөлімі сыншылар тарапынан ерекше атап өтіліп, жобаның ең үздік эпизодтары ретінде танылды. Олардың қатарына бірінші маусымдағы «Сопрано» (The Sopranos — пилоттық бөлім), «Колледж» (College) және «Джинни Кузамано туралы түс» (I Dream of Jeannie Cusamano); екінші маусымдағы «Ақ атлас сауыт киген сері» (The Knight in White Satin Armor) мен «Күлкі үйі» (Funhouse); үшінші маусымдағы «Айдың үздік қызметкері» (Employee of the Month), «Пайн-Барренс» (Pine Barrens) және «Ессіз махаббат» (Amour Fou); төртінші маусымдағы «Мұны кім істесе де» (Whoever Did This) мен «Уайткэпс» (Whitecaps); бесінші маусымдағы «Шеттегі жүйесіздік» (Irregular Around the Margins) мен «Ұзақ мерзімді тұрақ» (Long Term Parking); сондай-ақ алтыншы маусымдағы «Тек мүшелер үшін» (Members Only), «Клубқа қосылу» (Join the Club), «Кеннеди мен Хайди» (Kennedy and Heidi), «Екінші келу» (The Second Coming), «Көк комета» (The Blue Comet) және «Америкада жасалған» (Made in America) бөлімдері кіреді.

Дэвид Чейзтің соңғы эпизодты кенеттен қара экранмен аяқтау туралы шешімі үлкен пікірталас тудырды. Чейз бұл жерде дау шығаруды көздемегенін алға тартқанымен, финалдың аяқталуындағы екіұштылық пен «Тони өлтірілді ме?» деген сұрақ сериал аяқталғаннан кейін де бірнеше жыл бойы қызу талқыланды. Тіпті, автордың нақты ойын анықтауға арналған көптеген веб-сайттар пайда болды.

## Эпизодтар
Сериал алты маусымға бөлінген барлығы 86 бөлімнен тұрады. Алғашқы бес маусымның әрқайсысында он үш сериядан болса, алтыншы маусым жиырма бір сериядан құралған.

## Рейтингтер

## Приквел
2021 жылдың 1 қазанында «Ньюарктың көптеген әулиелері» атты толық метражды приквел-фильм жарыққа шықты. Актер Джеймс Гандольфинидің ұлы Майкл Гандольфини Тони Сопраноның жастық шағындағы рөлін сомдады. Сценарий авторларының қатарында Лоренс Коннер мен Дэвид Чейз болса, режиссері — Алан Тейлор.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*  

Санат:АҚШ телесериалдары
Санат:1999 жылы шыққан АҚШ телесериалдары
Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар
Санат:HBO телебағдарламалары
Санат:Драмалық телесериалдар