open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Азимут

thumb|right
**Азимут**
*([[араб тілі|арабша]] ас-сумут — жол, бағыт)* — бақылау нүктесінен өтетін меридиан жазықтығы мен сол нүктені қиятын бағыттың вертикал жазықтығы арасындағы қос қырлы бұрыш. Ол меридианның солтүстік ұшынан сағат тілінің қозғалысымен 0о-тан 360о-қа дейін өлшенеді. Бастапқы бағыттағы меридиан түріне байланысты нағыз (шын) Азимут және магниттік азимут болып бөлінеді. Нағыз (шын) **азимут** — аспан шырағының бағыты мен жердегі объектіге бағытталған сызықтың арасындағы горизонталь бұрыш. Ол буссоль (компас) арқылы өлшенеді. Магниттік азимут — магниттік меридианның солтүстік ұшынан сағат тілінің қозғалысымен берілген сызықтың бағытына дейінгі есептелінетін бұрыш. Бір сызықтың нағыз (шын) азимуты мен магниттік Азимутының шамалары бірдей болмайды, себебі Жердің магнит өрісінің әсеріне байланысты тілі ауытқып отырады.

**Азимут** - жер нысандарының немесе аспан шырақтарының азимуты — байқаудың берілген нүктесі меридианының жазығы мен осы нүкте және жер нысаны арқылы өтетін тік (вертикаль) жазықтық арасындағы бұрыш. Астрономиялық және геодезиялық азимут деп бөлінеді.

**Азимуттық анықтау** (арабша - жол, бағыт) — нүкте меридианының солтүстік жағынан шығысқа қарай (0°-тан 360°-қа дейін) сағат тілінің бағытымен анықталады. Жергілікті жерде азимут бұрыш өлшегіш аспаптар (теодолит, буссоль және тағы да басқалары) арқылы өлшенеді.

**Азимуттық проекциялар** - координаталардың сфералық жүйесінің альмукантараттарын концентрлік шеңберлермен, ал вертикальдарды осы шеңберлердің орталығынан шығатын түзулермен бейнелейтін картографиялық проекциялау; проекциядағы вертикальдардың арасындағы бұрыштар табиғи көріністегі тиісті бұрыштарға тең. Координаталардың сфералық жүйесі полюсінің калпы бойынша азимуттық проекциялар қалыпты, көлденең және қиғаш болып бөлінеді. Қалыпты Азимуттық проекцияларда параллельдер мен меридиандар концентрлік шеңберлер мен түзулер түрінде бейнеленеді. Бұрмаланулар сипаты бойынша азимуттық проекциялар әр түрлі болады. Азимуттық проекциялардың изоколдары аль-мукантараттармен сәйкес келеді, соңдықтан Азимуттық проекцияларды дөңгелек пішінді аумақтардың карталары үшін қолданылады.

**Азимутындағы  қалыпты қима қисығының радиусы** — әдетте Ял арқылы белгіленеді және эллипсоид бетінің берілген нүктесінің геодезиялық В ендігі мен осы нүктедегі қалыпты қиманың А азимутының мынадай функциясы болып табылады:
меридиан қисықтығының және В ендігі бойымен бірінші вертикальдың радиустары; — меридиандық эллипстің екінші эксцентриситетінің квадраты.

## Дереккөздер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том



Санат:Навигация
Санат:Геодезия
Санат:Бағдарлау
Айгөлек (ойын)

**Айгөлек** — ұлттық ойын. Айлы кеште, далада өтеді.

Ойнаушылар екі топқа бөлінеді. Олардың сандары да, жас шамалары да бірдей болулары керек. Екі топтың екеуінің де бастаушысы болады. Аралары 10—15 метрдей жерде қол ұстасып қатарласа тұрған осы екі топ біріне-бірі сөз тастап, күш көрсетіп, өнер жарыстыра бастайды. Екі жақтың ойын бастаушылары орталарынан бір қыз бен бір жігітті шығарып, олардың қолына бір ақ тас, бір қара тас береді. Олар екі тасты ешкімге көрсетпей, уысына қысып тұрады да, екі ойын басынан:— Сен қай қолдағы тасты қалайсың?— деп сұрайды. Бастаушылардың біреуі мен: «Оң қолдағы тасты қалаймын»,— дейді, екіншісі сол жақ қолдағы тасты алады. Қайсысында ақ тас болса, сол ойын бастайды.

Айгөлек-ау, айгөлек,
Айдың жүзі дөңгелек. 
Күші мығым, қуатты, 
Екпіні желдей өршіген 
Шепті бұзар ер керек.

**Екінші топ:**

Айгөлек-ау, айгөлек, 
Айдың жүзі дөңгелек, 
Күші мығым, қуатты, 
Екпіні желдей өршіген 
Саған қандай ер керек?

— дейді.

**Алдыңғы топ:**

Айгөлек-ау, айгөлек, 
Айдың жүзі дөңгелек, 
Күші мығым, қуатты, 
Екпіні желдей өршіген 
Бізге пәлен ер керек,

— деп бір ойнаушының атын атайды.

**Ол тобынан шығып, бір-екі адым ілгері басып:**

Айгөлек-ау, айгөлек, 
Айдың жүзі дөңгелек. 
Сайысқанда саспайтын, 
Самала күнге бастайтын, 
Пәлен деген ер шыққан, 
Топ бұзуға мен шыққам,

— деп сол жүгірген бойы қарсы топты жарып өтпек болады. Ол екпінді, күшті болса, топты жары өтіп, өзі қалаған бір қызды, не бір жігітті жетекте өз тобына алып келеді. Егер ол топты жарып алмаса, сол топта өзі қалып қояды. Ендігі шақыруды екінші топ бастайды. Сөйтіп, ойын созыла бере ойында дөрекілік көрсетуге, жұптасқан жұдырықты жүгіріп келе жатқан ойыншыға қарсы қоюға болмайды. Жүгірген ойнаушы да ойын ережесін сақтауға тиіс.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Айдабол (Ақмола облысы)

**Айдабол** — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл (бұрын кент), Айдабол ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Зеренді ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км жерде, Айдабол өзенінің жағасында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1908 жылы қаланған. 1939 жылы мұнда мал бордақылау кеңшары ұйымдастырылды. 1997 жылы кеңшар негізінде кооператив шаруашылықтар мен шаруа (фермер) қожалықтары құрылды.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Кентте Айдабол спирт зауыты, тұрмыс қажетін өтеу кәсіпорны, орта мектеп, клуб, аурухана, балабақша бар. Айдабол арқылы Көкшетау - Атбасар көлік тас жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Айдаршөп

thumb|250px|Айдаршөп
**Айдаршөп** (Corуdalіs) – көкнәр тұқымдасына жататын екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұта (мысалы, ірі гүлді айдаршөп).

Жетісу өңірінде және Қазақстанның басқа аймақтарында 19 түрі өседі (*оның ішінде көп кездесетіні — [[Ледебур айдаршөбі]], [[Галлер айдаршөбі]]*). Тамыры ірі, шар тәрізді немесе ұзынша түйнек түрінде болады. Оның әр жерінен жанама тамырлар тарайды. Сабағының топырақ астындағы бөлігі ұзын, сыртын түк басқан. Жапырақтары үш салалы, бүтін жиекті немесе қауырсынды, екі рет тілімделген. Жемісі — қынап тәрізді немесе кеңейген, көп тұқымды қауашақ. Бұлар, не¬гізінен, бал беретін және сәндік өсімдіктер. Айдаршөптің тамыр түйнегінде алкалоид болады, одан дәрі алынады. Айдаршөптің ішінде ең сирек кездесетін реликті түрі — Семенов айдаршөбі. Оның биіктігі 35-75 см. Бұтақтанған цилиндр тәрізді тамыры бар. Қауырсын тәрізді тілімденген ірі жапырақтары сабаққа кезек орналасады. Ақшыл сары түсті гүлі тығыз, шашақты гүл шоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым-шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жылдан-жылға таралу ареалы азайып бара жатқандықтан қорғауға алып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
Айдаршөп -  гүлі сары, күлгін қызыл, сия көкнемесе көгілдір түсті,сабағы бұтақты немесешөптесін көпжылдық өсімдік. Гүлі тез  түсіпқалатын 4 күлтеден тұрады.2 күлтесі жоғары,2 күлтесі  төмен қарап тұрады. Бұл  гүлдердікөбінесе альпі шоқысына немесе үлкенағаштардың  түбіне егеді.Бойының биіктігі10-20см. Күннің  мол  түскен сәулесін  жәнеқұнарлы, жұмсақ топырақты ұнатпайды. Жиікөшеттеген де зиян. Топырағының ылғалдыжәне көлеңкеде өскенді қалайды.Көбейткен- де аналық үлкен көшеттердің  түбін  бөледі.Топтап еккен  жағдайда жайқалып  әдемікөрінеді. Еліміздің көгалдандыруында сирекқолданылады. Бұл өсімдікті білікті гүлпаздармен ботаника  бақтарынан  ғана  көругеболады.

## Дереккөздер


Санат:Көкнәрлер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Айдын

Находка шығанағындағы айдын|thumb|right
**Айдын**, акватория – көл, теңіз немесе айлақтың белгіленген шекара шегіндегі беті. Айдынның құрамына оған сумен жақындау жолағы, ішкі айлақ шегінде кеме тоқтайтын ғимараттар және кемелерден жүк түсіру, жүк тиеу орындарын жатқызады. Сондай-ақ, айлақ айдынының құрамына жүктерді қайта тиеуге арналған арнайы айлақ пен әскери кемелерге арналған орындар да жатады.

## Сілтемелер


Санат: География
Тұрсын Ғабиденұлы Айжолов

**Айжолов Тұрсын Ғабиденұлы**(1942 ж. т.) – ген.-майор (1993). 1960 жылдан Қарулы Күштер қатарында. Мурманск жоғары теңізшілер уч-щесін (1966) бітірген. 1997 жылдан жоғары шекарашылар командалық уч-щесінің бастығы.

Санат:Тұлғалар
Айкене

**Айкене** (Айгене) – Жамбыл облысының батыс бөлігінде, Талас өзенінің төменгі салалары мен Мойынқұм құмы аралығында орналасқан құмды алқап. 

## Жер бедері
Ұзындығы 80 км-ге жуық, ені 35 км, аумағы 3200 км2. Жер асты сулары жақын. 

## Өсімдігі
Негізінен сексеуіл, жүзгін, эфедра, жусан, күйреуік өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы құмдары
Айқымбаев Масғұт Айқымбайұлы

**Айқымбаев Масғұт Айқымбайұлы** (31.12.1916, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігі, Знаменка ауылы – 14.10.1992, Алматы қаласы) – медицина ғылыми докторы (1967), профессор (1969), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1966). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1940, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1940–49 жылдары әскери дәрігер, 1949–62 жылдары Ортаазиялық (қазіргі Қазақ) обадан арылу ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі, 1962–87 жылдары директоры болды.

Айқымбаевтың негізгі ғылыми еңбектері аса қауіпті аурулар эпидемиологиясына, әсіресе, туляремия ауруын тудыратын микроорганизмдердің табиғи ошағын зерттеу және аурудың алдын алу, сақтану мәселелеріне арналған. Сондай-ақ Қазақстанда бірнеше туляремия ошақтарын ашып, оларға толық ғылыми сипаттама берген. 1-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
Бозайғырқұм

**Бозайғырқұм** – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан көлінің шығысында, Қара Ертіс өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан құмды алқап. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 520 – 560 м биіктікте, ұзындығы 35 – 40 км, ені 12 – 15 км. 

## Өсімдігі
Жүзгін, құм жусаны, қияқ өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы құмдары
Айғаным Сарғалдаққызы

**Айғаным Ханым** (1783 жылы, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Сырымбет — 19 қараша 1853, сонда) — Шоқан Уәлихановтың әжесі, Уəли ханның кіші әйелі.  Патша өкіметі Орта жүздегі хан өкіметін таратқанда, Уәлиханның барлық мұрасы балаларының бөлісіне түсті.  Солтүстік Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмірге ықпал етті.  Ол өз кезеңінің алдыңғы қатарлы адамы болған, шығыстың бірнеше тілдерін білген.  Санкт-Петербургтегі, Ресей сыртқы істер министрінің  Азия департаментімен хат жазысып, Омбыдағы, Тобыл мен Петропавлдағы  шенеуніктермен  тығыз байланыс орнатқан. Ол Шоқан үшін  нағыз даналықтың үлгісі болды. Әжесі оған  халықтың ежелгі аңыздарын, әңгімелерін айтып, өткен тарихи оқиғаларды еске түсірді. Уәли ханның өлімінен кейін (1821) барлық мұра оның ұлдары арасында бөлінді. *«Ханның қызыл ағашы»* ордасы  — үлкен ұлы Ғұбайдолланың  ұрпақтарына, Сырымбет Уәлидің кіші әйелі — А-нан туған балалардың иелігіне қалды. Уәли қайтыс болғанда  Шоқанның әкесі — Шыңғыс  небәрі 10 жаста болатын. Хан ордасы — “Ханның қызыл ағашы” — үлкен ұлы Ғұбайдолла ұрпақтарына, Сырымбет — кіші әйелі Айғанымнан туған балалардың иелігіне қалды. Уәли өлген жылы Шоқанның әкесі Шыңғыс 10 жаста болатын. Әкенің барлық мұрасы ғұрып бойынша үлкен ұлы Ғұбайдоллаға өтуге тиіс еді. Бірақ **Ғұбайдолла** саяси жағдайларға байланысты әке мұрасына ие бола алмады. Ол ұзақ уақыт айдауда жүріп, қаза тапты. Сондықтан Уәли әулетіндегі ел басқару ісі оның жесірі Айғанымның қолына тиді. Айғаным өз заманының алдыңғы қатарлы адамы болды, бірнеше шығыс тілдерін меңгерді. Санкт-Петербургтегі Сібір комитетімен, Ресей Сыртқы істер министрлігінің Азия департаментімен хат жазысып тұрды. Сібір қазақтарының жарғысы қабылданғаннан кейін, Солтүстік Қазақстандағы көптеген мәселелерге оның ықпалы тиді. Айғанымның өз халқы алдындағы айрықша беделін түсінген патша өкіметі қазақтарға қатысты көптеген істерді шешуде ол кісімен ақылдасып отырған. Александр І патша Айғанымның өтінішін орындап, Сырымбетте қыстау салдырып берген. Қыстау сыртынан ағаш қорғанмен қоршалған. Қорған ішінде үлкен үй, мешіт, қонақ үй, үлкен 5 бөлмелі мектеп үйі, монша, диірмен, керме, сарай т. б. болған.
1828 жылы Қызылжарда Айғаным Батыс Сібірді тексеруге келген Сенат өкілдері В. К. Безродный және Б. А. Куракинмен кездесіп, оларға халықтың мұң-мұқтажы жазылған хат тапсырды. Айғаным өз ұлы Шыңғысты Омбыдағы әскери училищеге оқуға берді. *12 жасар* Шоқанды да, шешесі Зейнептің қарсы болғанына қарамай, Омбы қаласына оқуға жіберді. Шоқанның болашақта үлкен ғалым болып қалыптасуына әжесі Айғанымның әсері көп болған.

**Айғаным медресесі**

Сырымбеттегі Айғаным ханымның мекен-жайына мешітпен бірге 1834 жылы салынған. Жалпы аумағы 200 шаршы метрден астам медреседе әрқайсысына 20 шәкірттен сыятын 5 бөлме болған. Медреседегі дін оқуына, мұсылманша хат тануға сол төңіректегі жас балалар көп тартылған. Шәкірттерге сабақ беруге таңдаулы ұстаздар шақыртылған.
Айғаным медресесінде қазақтың көрнекті ғалымы Шоқан Уәлиханов мұсылманша алғаш сауатын ашқан. Сондай-ақ оның талантты, өнерлі інілері Жақып, Махмет, Қозыке, Қоқыш және тағы да басқа көзі ашық жастар тәрбие алған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтеме
* Айғаным Сарғалдаққызы
Аймақ

**Аймақ** (түркі, Моңғол, тұңғыс-манчжур тілдерінде аумақ, округ, облыс, ел, халық деген ұғымдарды білдіреді), жалпылама мағынада өлке, облыс, мекен-жай, төңірек, айнала ұғымдарының, геологияда және саяси географияда “регион”, физикалық географияда ел, аудан сөзінің баламасы ретінде қолданылады.

Моңғол Халық Республикасында ең ірі әкімшілік бөлініс, Ресей Федерациясында өз кезінде Тыва, Бурятия, Алтай Республикаларындағы әкімшілік бірліктері де осылай аталған. Аймақ сөзі алғашқыда — “ру”, “тайпа”, “тайпалық одақ”, “саяси бірлік” ұғымдары түрінде пайдаланылған.

Аймақ (Зона; region, zone) — тапсырмаға немесе жүйелік есепке, басқа тапсырмалар мен мәселелерден тәуелсіз, қажетті мөлшерде біртіндеп бөлінетін компьютердің негізгі жадының аймағы; ондық цифрдың кодына берілген аймақ — жарты байт; магниттік немесе оптикалық дискідегі көршілес жолдар тобы (band).

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Санат:Әкімшілік-аумақтық құрылыс
Аймауыт

**Аймауыт** — асыл болаттан соғылған, ұсақ шынжыр торлы сауыт; батырлардың ұрысқа киетін киімі. Соғылуы қиын болғандықтан өте қымбат бағаланып, кез келген батырдың қолына түсе бермеген. Аймауыттың шынжыр торы денеге батпас үшін ішінен киіз кебенек киеді.

## Дереккөздер


Санат:Киім
Санат:Сауыттар
Айт

**Айт** - мұсылмандардың ұлы мейрамы. Ислам дінінде екі айт мейрамы бар. Ол ораза айт, Құрбан Айт деп аталады. Ораза айт отыз күн ораза біткеннен кейін шәууал айының 1-3 күндері өтеді. Ораза аяқталған соң мұсылман қауымы таңертең мешітте айт намазын оқуы парыз. Ораза айын рамазан айы деп те айтады. Пітір садақасы осы айда беріледі. Оны әр мұсылман мешітке апарып береді. Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбар Алла тағаланың сөзін осы рамазан айында естіген. Құрбан айт Ораза айттан 70 күннен кейін басталып, үш күнге созылады. Бұл Меккеге қажылықка бару кезінің аяқталуына сәйкес келеді. Қажылыққа баратын ай зұлхижа деп аталады. Құрбан айтта таңертеңгі айт намазынан кейін әр мұсылман мал сойып, құрбан шалады. Ауру, ақсақ, соқыр, жаралы, қотыр малды құрбандыққа шалуға болмайды. Құрбандық еті көпшілікке беріледі. Құрбан шалушыға жұрт «Құрбандық қабыл болсын!» дейді. Айт күндері әр үйде дастарқан жайылып, таза киінген адамдар бір-біріне айтқа құтты болсын айтып, құттыктайды, «айттық» сұрайды. Ашу-араздық болса татуласады, қателігін кешіреді. Айт күндері, ораза кезінде қайтыс болғандар жақсы, иманды адамдар деп саналады. «Айт мүбәрәк болсын, айт мереке болсын! Айт құтты болсын! Айттын, жақсылығы бірге болсын!» деген жақсы тілектер айтылады. Айт күндері үлкен кіші сәнді киінеді, жеңіл-желпі ойын сауыққа тыйым салынбайды, бірақ дарақылыққа жол берілмейді. Ораза айт, Құрбан айт мейрамы қазақтар арасында ежелден ұлы мейрам санатына қосылып, адалдық, мейірбандық, қайырымдылық, ынтымақтастықтың көрінісіне айналды.

## Дереккөздер


Санат:Ислам мейрамдары
Нәдірбай Айтақов

**Айтақов Нәдірбай**(1894 – 1938) – мемлекет қайраткері. 1923 – 24 ж. Түркістан АКСР-ы ОАК төрағасының орынбасары, төрағасы, 1924 жылғы қарашадан Түрікменстан ревкомының басшысы, 1925 ж. ақпанда Түрікменстан КСР-ы, ОАК-нің тұңғыш төрағасы қызметтерін атқарды.
Айна

thumb|right
**Айна** — оптикалық, беті тегіс, жарық сәулесін шағылдыратын және нәрсенің оптикалық кескінін беретін шыны немесе металл дене.

Айнадан жарық сәулесі түсу және шағылу бұрышының тепе-теңдігін сақтай отырып шағылады. Айна арқылы денелердің оптикалық кескіні алынады және ол кескіндердің орны геометриялық оптика заңдары бойынша анықталады. Ең көп тараған түрі — оптикалық  жазық айна. Сондай-ақ оптикалық жүйелерде сфералық,параболалық, эллипсоидтық т.б. шағылдырғыш беттері бар  дөңес  және  ойыс айналар да кеңінен қолданылады.Айна бетінің пішіні математикалық жағынан неғұрлым дұрыс болған сайын, олардың сапасы солғұрлым жоғары болып келеді. Айнаның шағылдырғыш бетінің тегіс еместігі (микробұдырлығы) жарық толқыны ұзындығымен салыстырғанда аз болуы керек. Жазық емес айналардың барлығына абберация құбылысы тән. Жазық айна — абберациясыз кескін бере алатын жалғыз оптикалық жүйе. Жазық емес айнадағы дененің орны мен кескіні мына қатынас бойынша анықталады: 1/s + 1/s! = 2/r, мұндағы r — қисықтық радиусы, s — айна төбесінен денеге дейінгі, ал s! — айна төбесінен дене кескініне дейінгі қашықтық. Бұл қатынас айнаның оптикалық осі мен айнаға түскен жарық сәулесі арасындағы бұрыштың шамасы өте аз болған жағдайда ғана орындалады. Айна астрономиялық (айналы телескоптарда), спектрлік, жарықтандырғыш құралдарда (прожекторларда, фарларда т.б.), сондай-ақ ультрадыбыстық аппаратуралар мен күнделікті тұрмыста кеңінен қолданылады.

Айнаны ылғал қабырғаға ілсе оның бетінде қоңыр дақтар пайда болады. Оны тазалап, бетін жалтырату үшін «Акноль», «Быстрый», «Свет», «Нитхинол», «Нитхинол-1» және «Бло», «Миг» концентраттары қолданылады. Кейбір қоспалы өзіңің  дайындап ала аласыз: 1 ас қасық ұнтақталған бор (немесе тіс тазартатын порошок) мен 1 ас қасық сірке суын (уксусты) 1 стакан суға қосып, жақсылан араластырады. Осы қоспаны ысытып, одан кейін шамалы уақыт суытып, тұндырады. Содан соң бетіндегі суын төгіп тастайды да, қалған қоюымен айнаны тазалайды. Осындай мөлшерде бор мен мұсатыр спиртінен дайындалған қоспамен де айнаны тазалауға болады. Осыдан кейін айнаның бетін жұмсақ қағазбен сүрту керек.

**Айна** — геодезиялық және маркшейдерлік аспап аспаптарда жарық сәулесін шағылдыру үшін қолданылатын, беті күміс, алюминий немесе күрделі жарық шағылдырғышпен жабылған жазық параллель тілімше түріндегі оптикалық тетік.

Алғашқы айналар қола дәуіріне жатады. Олар күміс, мыс немесе қоладан жасалды. Кейінірек олар шыныдан айналар жасай бастады, оның артқы бетіне қалайы, алтын немесе күміс және қатты сынап қорытпаларының жұқа қабаты жағылады.

## Дереккөздер

Санат:Әйнек
Санат:Оптикалық заттар
Санат:Үй тұрмысы
Эдуард Фердинандович Айрих

**Айрих Эдуард Фердинандович**(1918 – 1993) – допты хоккейден аға жаттықтырушы. 1977 ж. Алматының Динамо командасы КСРО чемпионы болды, чемпионаттың күміс және қола медаліне 8 мәрте ие болды. Динамо командасы көгалдағы хоккейден 15 мәрте алтын, 2 мәрте күміс медаль алды.  

1964-78 ж. допты хоккейден Алматының  (Динамо), 1968-93 ж. Көгалдағы хоккейден "Динамо" командасының аға жаттықтырушысы. "Халықтар Достығы" орденімен (1981) марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1918 жылы туғандар
Санат:1993 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша допты хоккейшілер
Санат:Динамо Алматы ДХК жаттықтырушылары
Санат:Динамо Алматы КХК жаттықтырушылары
Айтау

**Айтау** – Шу-Іле тауларының солтүстік-шығыс сілемі. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы жерінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км-ге созылып жатыр. Ендірек жері 60 км. Ең биік жері – 819 м. 

## Геологиялық құрылымы
Каледон-герциндік тау құралу процесінде қалыптасқан. Негізгі дені палеозойдың гнейстерінен, кристалды тақтатастан, каледондық граниттен түзілген. Солтүстік беткейі көлбеу, оңтүстігі қырқалы төбе болып келеді.

## Өсімдігі
Таудың карбонаты аз саздақты бозғылт топырағында жусан өседі. Кейбір тұстарында ши шоғырлары кездеседі. 

## Дереккөздер
 

Санат:Шу ауданы таулары
Мәжит Айтбаев

**Айтбаев Мәжит**, *Қобызшы Қорқыт* (1914, Қызылорда облысы —1945, Дрезден) – майдангер ақын. Қазақ педагогикалық институтын бітірген. 1937-39 жылдары Қызылорда педагогикалық институтында оқытушы, студенттер даярлау курсының бастығы, Қазақстан жазушылар одағынының Қызылорда облысы бойынша өкілі қызметтерін атқарған. Өлең, әңгімелері мерзімдік баспасөздерде, жинақтарда жарияланып тұрған. Көркем аудармамен айналысқан.

1939 жылы Айтбаев әскерге алынып, батыс шекарада қызмет атқарды. 1941 жылы тұтқынға түседі. “Түркістан ұлттық бірлік комитетіне” мүше болып “Жаңа Түркістан”, “Милла Түркістан” газеттерін шығарысқан, “Милли әдебиет” альманағының бас редакторы болған. 1943 жылы Берлинде “Абылайхан” атты өлеңдер жинағы шықты. Оған екі дастан, үш баллада, төрт ән, 41 өлеңі енген. Шығармаларын *Қобызшы Қорқыт* деген бүркеншік атпен жазған. Шерлі ақын шынында да Қорқыт болып күңіренеді. Алтайды, Арқаны, Сырды сағынады, Тұранды, Түркістанды іздейді, туған жерге тәуелсіздік туын тігуді армандайды. Сағынышын сарнаумен шығарып, осы жолда қан төгудің өзі қасиетті деп өзін алдарқатады. Ақынның басқа да жинағы болған деген пікір бар.
“Милли әдебиеттің” 1944 жылғы бір саны түгел Айтбаевтың 30 жылдығына арналды. “Жырлайын Алтын Алтай баурайында” дейтін өлеңінде күйікпен өткен күндеріне өкінеді де, түбі Алтын Алтай баурайында жыр төксем, соның бәрінің орны толады, деп өзін өзі жұбатады. 
Айтбаев 1945 жылы Дрезденде бомба жарылысынан дүние салды. “Абылайхан” жинағындағы өлеңінің бәрі, “Милли Түркістан”, “Милли әдебиеттен” табылған 30 шақты жыры 1991-95 жылдары Қазақстанда жарияланды. 

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Әдебиет
Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаев

thumb|right|200px|Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаев
**Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаев** (15 ақпан 1938, Қызылорда – 29 қыркүйек 1994, Алматы) – кескіндемеші, график-суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1988).

* 1956 – 61 ж. Алматы көркемсурет училищесін бітірген, М.Кенбаевтан дәріс алған. 
* 1969 – 71 ж. осы училищеде ұстаздық етті. 
## Шығармашылығы
250px|нобай
1966 жылы Мәскеуде Манежде жас суретшілердің Бүкілодақтық көрмесі ашылып, оған қазақ суретшілері де қатысты. Ол Қазақстандағы заманауи өнердің қалыптасуының негізгі бастау нүктесі болды. Қазақ суретшісі, график, алпысыншы жылдардағы суретшілер тобының сөзсіз жетекшісі Салихитдин Айтбаевтың «Бақыт» картинасы қазақ шығармашылығының нағыз жаңалығы мен жарқын үлгісі болды.

Айтбаевтың алғашқы кескіндемелік шығармаларынан шығыс миниатюрасының әсері байқалады. Ұлттық салт-дәстүр рухымен іштей үйлесім тапқан:
* «Шопандар демалысы» (1962)
* «Бақыт» (1966)
* «Жас қазақтар» (1968)
* «Қонақ келді» (1969) картиналары қазақтың бейнелеу өнеріне соны сипат әкелді. 
* «Ә.Әлімжанов» (1970)
* «Ана» (1973)
* «Әке»
* «Шопан» (екеуі де 1974)
* «Абай» (1994) портреттерін салды.

## Марапаттары
* 1966 ж. оған «Менің Отаным» атты суреттер топтамасы үшін Қазақстан Республикасының Ленин комсомолы сыйлығы берілді. 

Айтбаевтың кескіндемелік және график. туындылары ҚР-ның Мемлекет бейнелеу өнері мұражайында сақтаулы. Қызылорда қаласындағы көркемсурет галереясына (2018) және бір көшеге есімі берілді.

## Дереккөздер


Санат:15 ақпанда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қызылордада туғандар
Санат:29 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Айтбай

* Айтбай – Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл.
* Айтбай – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл.
Мұрат Әбенұлы Айтхожин

**Айтхожин Мұрат Әбенұлы**(29  маусым 1939, Петропавл — 19 желтоқсан 1987, Алматы) – биология ғылымының докторы (1977), профессор (1980), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1979), академик (1983), Қазақстанда молекулалық биология мен биотехнологияның негізін қалаушылардың бірі, ғалым.

## Өмірбаян
Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.

ҚазМУ-ді бітірген (1962). ҚР ғылым академиясының Ботаника институтында кіші (1965), аға (1967) ғылыми қызметкер, директор (1978 — 83), Молекулалық биология және биохимия институтында директор (1983 — 87), Қазақстан ғылым академиясының президенті (1986 — 87) болды. Айтхожин — жасушалық макромолекулалардың (нуклеин қышқылдары мен нәруыздың) синтезі саласында аса құнды зерттеу жұмыстарын жүргізді. Эукариоттық жасушаларда кездесетін жасушалық бөлшектердің жаңа класын, ақпараттық рибонуклеин қышқылдарының (ақпараттық РНК-ның) рибонуклеопротеидтік түрін (РНП-ті) — информасоманы ашқан. Айтхожин бидай дәнінің эмбриогенезі, пісіп-жетілуі, тұқымынан өнуі кезінде оның жасушаларында жүретін құбылыстарды: ақпараттық РНК-ның биогенезін, түзілуін, сақталуын және оның құрылымдық ерекшеліктерін зерттеді. Өсімдік рибосомаларының физикалық-химиялық қасиеттерін анықтап, олардың жануар рибосомаларына ұқсас екенін байқады. Жануар мен өсімдік жасушаларының суббөлшектерінен тұратын әрекеті күшті будан рибосомалар алуға, оларды зерттеуге болатынын тәжірибе жүзінде дәлелдеді. Бұл зерттеулердің эволюциялық теорияны дамытуда үлкен маңызы болды.

Биохимиялық тәжірибелерді автоматтандыру саласында белсенді басшылық жасады. Қазақстан ғылым академиясының жанынан Молекулалық биология және биохимия институтын ашқан (1983). Осы институт құрамында жасушалық және генетикалық инженерия, трансгеноз лабораторияларын, Биотехнология орталығын (1987) ұйымдастырған. Айтхожин Лениндік сыйлықтың лауреаты (1976). Ол халықаралық Бейбітшілік қорының Алтын медалімен (1987), “Халықтар достығы” орденімен (1987) марапатталған. Алматыда Айтхожин тұрған үйге мемориалдық тақта орнатылған, Молекулалық биология және биохимия институты оның есімімен аталады.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Ай Фазасы

**Ай фазасы** — Айдың көрінетін бөлігінің әр түрлі пішіні. Ай түрінің өзгеруі оның Жерге және өзіне жарық түсіретін Күнге қатысты әр түрлі қалыпта орналасуынан болады (суретті қ.).

Ай Жер мен Күннің арасына келгенде, оның бізге қараған жарты шарына Күн сәулесі түспейді, сондықтан бізге Ай көрінбейді. Қазақ таусылған ескі Ай мен әлі туып үлгермеген жаңа Айдың бұл аралығын *өлара* дейді. Егер осы кезде Ай Күн мен Жердің арасына дәл келсе, Күн тұтылуы мүмкін. Туар Ай қарсаңында немесе онан сәл кейін Айдың жіңішке орағымен қатар, оның қалған бөлігі көгілдір түсті болып көрінеді. Бұл — Жердің Айға түсірген жарығы.Жаңа Айдан соң Ай Күннен шығысқа қарай қозғалады да, оның көрінетін орағы үлкейе береді. Жаңа Айдан жеті күн өткен соң, Ай 90°-қа бұрылып, жарты Ай көрінеді, оның жарық жағы (оңға) Күнге қарап тұрады. Айдың бұл фазасын *бірінші ширек* дейді. Жаңа Айдан 14-15 күн өткеннен кейінгі фаза *толған* Ай делінеді. Мұнда Ай Күнге қарама-қарсы тұрады. Егер бұл кезде Жер Ай мен Күннің арасына дәл келсе Ай тұтылуы байқалады. Толған Айдан кейінгі 7-күнгі фаза *соңғы ширек* деп аталады. Бұл уақытта Ай Күннен батысқа қарай 90°-қа бұрылып, оның жарық жағы (солға) Күнге тұстасады. Ай фазасы 29,53 орташа күн тәулігінде (синодтық ай) алмасып отырады. Ел арасында кеми бастаған Айды “*Ай қорғалады*” дейді.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат: Астрономия
Айша

**Айша бинт Әбу Бәкір** (, **;  – шілде 678) – Мұхаммед пайғамбардың үшінші және ең жас жұбайы, сахаба және бірінші халифа Әбу Бәкірдің қызы, *[[мухаддис]]а* және саяси қайраткер.

Айша ертедегі исламдық тарихта, Мұхаммед Пайғамбардың өмірінде де, қайтыс болғаннан кейін де маңызды рөл атқарды. Сунни дәстүрінде Айшаны ақылды әрі ізденімпаз ретінде сипаттаған. Ол Мұхаммед пайғамбарымыздың хабарламаларының таралуына көп ықпал етті және қайтыс болғаннан кейін 44 жыл ішінде мұсылман қауымдасына қызмет етті. Сондай-ақ Айша анамыз Мұхаммед Пайғамбарымыздың жеке өміріне ғана емес, сонымен қатар мұрагерлік, қажылық және эсхатология сияқты тақырыптарға қатысты мәселелер бойынша 2210 хадистер таратушы ретінде танымал болды.

Оның әкесі, Абу Бәкір, Мұхаммедті алмастырушы алғашқы халифа болды, ал екі жылдан кейін оның орнын Умар басты. Үшінші халифа кезінде Усман Айша Оянда оған қарсы Оппозицияда жетекші рөл атқарды, дегенмен ол кісі өлтіргендерді де, Али партиясымен де жақтамады. Алидің билігі кезінде ол Усманның өлімі үшін кек алғысы келді. Ол шайқасқа қатысып, сөз сөйлеп, түйе армиясын басқарды. Нәтижесінде ол шайқаста жеңілді, бірақ оның қатысуы мен белгісі өшпес әсер қалдырды. Оның осы шайқасқа қатысуына байланысты мұсылмандық шииттер Айшаға жағымсыз қарайды.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Мұхаммед жанұясы
Санат:Сахаба әйелдер
Айшырақ қорымы

**Айшырақ қорымы** — Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген Орталық Қазақстандағы Андроново мәдениетінің Атасу кезеңі мен Беғазы-Дәндібай мәдениетіне (б.з.б. 14–12 ғасырлар) ауысуға аяқ басқан дәуірінен қалған археологиялық ескерткіштер тобы. 

## Орналасқан жері
Жаңаарқа ауданы, Ақтау ауылынан солтүстікке қарай 20 км, Атасу өзенінің сол жағалауында, Қаражал кенішінен оңтүстік-шығысқа қарай 93 км жерде орналасқан. Орталық Қазақстан археология экспедициясы 1952 жылы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан, 1992 жылы Ж. Құрманқұлов) зерттеген.

## Қорым сипаты
Қорым гранит тастардан құралған 102 қоршау мен 9 қоршаулы обадан тұрады. Қоршаулар шеңбер, дөңгелек, төртбұрыш, шаршы түрінде, кейде бір-бірімен қиюласа салынған. Бейіттің оңтүстік-шығыс жағында құрбандық шалып, діни рәсімдер өткізетін, үлкен ақ шақпақ тастардан құралған бірнеше қоршау бар. Тастарының саны тақ — 7, 9, 11 данадан. Айшырақ қорымынан 13 қабір ашылды. Оның екеуі қола дәуірінің соңғы кезеңіне жатады. Мәйіттерді сол жақ не оң жақ бүйірімен бір қырынан жатқызып, қолы мен тізесін бүгіп, басын батыс, кейде шығысқа қаратып жерлеген. Кейде мүрдені өртеп, күлін көмген. Бас жағына геометриялық өрнектер салынған көзе қойылған. Бір қоршау ішінде екіден онға дейін қабір бар. Әр қоршау бір отбасы мүшелеріне арналған. Отағасы ортадағы қабірге, қалғандары қатарластыра жерленген. Айшырақ қорымының бірқатар қабірлері екі қабаттан тұрады. Төмеңгі қабір тастары жоғарғы үлкен қабір ішінде. Қола дәуірінің кейінгі кезеңінде дүние салған кісілер үстінде обасы бар қоршаулар ішіндегі тас қабірлерге жерленген. Қабір іші отпен аласталған. Қабірлерден өлген адамдармен бірге қоладан құйылған жебе ұштары, көркем өрнектелген саз ыдыстар, ұршық бастары, мыстан, тастан және түсті моншақтар, мыстан құйып сыртын алтынмен аптаған бұранда тәрізді салпыншақтар, шаш түйреуіштер, мыс білезіктер т.б. заттар табылды.

## Дереккөздер

 
Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Андронов мәдениеті
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Айыл

**Айыл**– ат әбзелі. Ер тоқым, ершік, ашамай, ыңыршақ қыр арқадан ауып кетпеу үшін көлік малының бауырын орай тартатын жіңішке тартпа.

Айыл, көбінесе, қайыстан, кейде ызба құр мен өрме таспадан жасалады.Жасалған затының тегіне немесе жасау әдісіне қарай: *қайыс* айыл, *құр* айыл, *өрме* айыл, *таспа* айыл, орны мен қызметіне қарай: *бас* айыл, *төс* айыл, *шап* айыл деген түрлері болған.
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айыр

300px|right

**Айыр** — ауыл шаруашылығында қолданылатын қол құралы.

Жасалынған материалына байланысты ағаш айыр, темір айыр деп бөлінеді. Ертегі дәстүрлі ағаш айыр табиғи ағаштың аша келген жерінен, не болмаса бірнеше ағаштан сабы мен басының тармақтарын (ақаларын) біріктіріп, қиюластыра байлау арқылы жасаған. Соған сай қанша тармақтан байланысты жасалғанына байланысты айырды бесақа, ұшақа, тортақа деп деп беліп атайды. Мұндай түрлер Қазақстанның оңтүстік өңіріне тән. ҚР MOM қорындағы ағаштан қиюластырып кұрастырған айырдың бірі (КП 1614) бір құлаштай болатын ағаш сап басына көлденеңі бір жарым қарыстай ағаш мықтап бекітілген. Ұзындығы 160 см, басының ені 43 см. Көлденең ағашқа қайыс таспалармен саусақ жуандықтарындай, екі жарым қарыстай алты шыбық орта тұстарынан ашаланып, бастары сапқа біріктіріле бекітілген.

Caп ұзындығы қолданысқа байланысты әр түрлі болады. Жерден көлік үстіне шоп алып беретін айыр сабы ұзын, жуан келсе, күнделікті шөп салатын айырдың сабы қарағанда әлдеқайда қысқа, әрі қолға ықшам болып келеді. Кейінгі кезде темір материалдың көбеюіне байланысты берік деп темірден соғылған айыр көбейді. Оның басы бірнеше тармағымен қоса суғынып тұратын сап орны жасалып оған шетен, қайың, тал секілді берік ағаштан сап сапталады.

Айыр қолданысына, бас тармақтарына қарай үш түрлі болады: тісі-төрт немесе үш бұтақты пішен айыр; үстіңгі жақ негізгі бутагына қосымша екі бұтағы бар сабан айыр; қызылша, картоп жинау үшін қолданылатын тармақ ұштары тойтарылып, домалақ етіп жасалынған тойтарма айыр деген түрге бөледі. Тойтарма айырдың ерекшелігі бұтақ өнімге зақым келтірмейтіндей жасалынады.
Қалыптасқан наным-сенім бойынша айырдың ұшын көкке қаратып қоюға және де жолға көлденең тастауға тыйым салады. Себебі, біріншіден, абайсызда мал мен адам жарақаттануы мүмкін, екіншіден, жалпы үшкір затты аспанға қаратуға болмайды, өйткені жаратқан ис көкте деген түсінік болған. Жаратқан көкке (Тәңірге) қарсы үшкір затты кезегенмен бірдей деп түсінген.

## Дереккөздер


Санат: Ауыл шаруашылығы
Айырбас

**Айырбас** - резерв қоры - екі мақсатты көздеп қалыптасатын кітапхана қорының бөлігі.

## Айырбас қоры
Айырбас қоры - арнаулы жасалған шарттарда басқа кітапханалармен құжаттарды өзара айырбастауға немесе оларды тегін беруге арналған кітапхана корының бөлігі.
## Қоры жаңарту
Қоры жаңарту - қордың қалыптастыру процесінде әдебиеттердің келіп түсу және шығарылу есебінен мазмүны мен аумағының өзгерісі.

## Қордың жаңарғыштығы
Қордың жаңарғыштығы  - талданып отырған кезек ішінде кордың жаңару дәрежесін сипаттайтын көрсеткіш болып табылады (бір жыл- дан бес жылға дейін) **Н 100 формуле: Н = • 100%**

## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Айуан (архитектура)

**Айуан**, айван – *архитектурада* – шығыс сәулет өнеріндегі төбесі еңселі, көп бағаналы галерея немесе үлкен нишасы бар портал.  Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігінде үй алдындағы төбесі жабық, қапталдары ашық құрылыс. Оңтүстік Қазақстан тұрғындары айуанды *далан* деп те атайды.

## Галерея


Jamamasjid.JPG| Жама Масжид, Дели, кіру айуаны
Herat Masjidi Jami iwan.jpg|Жұма-мешіт (Герат) айуаны]
Storks on Tupchiboshi Madrasa, Bukhara.jpg|Ұлықбек медресесі айуаны, Самарқанд
TajEntryArch.jpg|Тәж Махал кіру айуаны, Агра, Үндістан



## Дереккөздер


 

Санат:Ислам сәулет өнері
Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айыркөл

**Айыркөл** – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Нұра кентінің солтүстігінде, Өлкейек және Торғай өзендерінің түйіскен жерінде орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 45,5 км2. Ұзындығы 21,4 км, ені 2,7 км. Тереңдігі 4 м-ден астам. Жағалауы жазық. Батысынан ұзындығы 10 км-ге жететін өзен ағып шығады. Суы ащы. Қазанның аяғы мен қарашаның басында мұзы қатып, көкектің 2-жартысында ериді. Көлде табан балық өседі. Жазда көл жағалауы демалыс орны ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Шалқар су алабы
Академия

**Академия** — ғылыми қоғамдардың, мекемелердің, оқу орындарының атауы. "*Академия*" сөзі гректің Akademos деген мифтік батырының атынан шыққан. Біздің заманымыздан бұрын 4 ғасырда Афины маңындағы "қасиетті бақ" сол батырдың атымен аталып, онда Платон өз шәкірттеріне лекция оқыған. Ғылыми мекемелерде, оқу орындарында "академия" атауы содан бері қолданылып келеді. Эллинизм дәуірінде академия типіне жақын ғылыми қоғамдар пайда болды (мысалы, Александрия мусейоны, Біздің заманымыздан бұрын 3 ғасыр). Орта ғасырлық шығыста Бағдадтағы "Ғалымдар үйі" ("Байту-л-хикма-академия", 9 ғасыр), Хорезмдегі "Маъмун академиясы" (11-ғасырдың басы), Мараға обсерваторияларындағы (13 ғасыр), Самарқандағы (15 ғасыр) ғылыми қоғамдар алғашқы академиялық орталықтар іспетті болды. Еуропада (15-16 ғасырлар) Италияның әртүрлі гуманитарлық ғылыми қоғамдары академия деп аталды. Ғылыми орталық ретіндегі академиялар 17 ғасырдан бастап Лондонда (1660), Парижде (1666), Берлинде (1700) құрылды. Ресейде ҒА-сы 1725 жылы ашылды. Қазақстанда 1946 жылы құрылды. Қазақстанда бірнеше салалық академиялар (Ауыл шаруашылық Ғылым Академиясы, Медициналық Ғылым Академиясы, Көлік және коммуникация Академиясы Педагогикалық Ғылым Академиясы, Көркемсурет, Гуманитарлық Ғылым Академиясы, Жоғары әскери Академиясы т.б.) бар.

## Дереккөздер
Акварель

**Акварель** (— су) құрамында суға еритін желім қосылған түрлі-түсті бояу. 

Кескіндеменің ең әсерлі түрі. Акварель бояуларының ерекшелігі — мөлдірлігі. Бұл кескіндеме техникасында ақ бояу мүлде қолданылмайды. Ақ бояуды кескіндеме жазылатын ақ қағаздың өзі ауыстырады. Шығарманың ең жарық нүктелерінде қағаздың тиісті жерлері мүлде боялмайды. Акварель бояулары қолдануға ыңғайлы және қарапайым. Соған қарамастан, Акварель техникасы — мейлінше күрделі. Акварель бояуын И.Е.Репин, Т.Г.Шевченко,А.Ғалымбаева, Ү.Әжиев, Ә.Қастеев т.б. өз кескіндемелерінде шеберлікпен қолданған.

## Дереккөздер

Санат:Сурет өнері
Аккредитив

**Аккредитив**  (* – сенімділік)* – Банк есебінің бір түрі. Төлеушінің тапсырмасы бойынша банкте ашылады. Қолма-қол ақшасыз есептеудің түрі ретінде аккредитив халықаралық коммерциялық операциялар бойынша есеп айырысуға және ұйымдар арасындағы төлемдерді жүзеге асыруға қолданылады. 
*Жеке тұлғаның банктен ақша алу құқығын растайтын бағалы қағаз. Бұл жағдайда аккредитивте ақша алушының аты-жөні мен берілетін ақшаның мөлшері анық көрсетіледі. Есеп айырысу жөніндегі банктер арасындағы келісімдерге сәйкес аккредитивте көрсетілген ақшаны тиісті банк қолма-қол төлеуге міндетті. Аккредитив түрлері: ақша және тауар түрінде болады. Ақша түріндегі аккредитивті қызмет бабымен, саяхатқа шетелге шыққан, не ел ішінде жүрген адамдар кеңінен пайдаланады. Тауарлық аккредитив негізінде халықаралық саудадан сатып алушы мен тауар жеткізушінің арасында есеп жүргізгенде қолданылады.
*Аккредитивтердің  қайтарылмалы (*аккредитив жұмыс істеген кезеңде аккредитивті ашқан фирма оның күшін жоя алады)* және қайтарылымсыз *(эмитент банктің  қатаң міндеттемесі беріледі)*, расталған (яғни оны ашқан банк кепілдік берген) және расталмаған *(импорттаушының тапсырмасымен экспортгаушының банкінде ашылады, бұл орайда аккредитивтерді төлеу жөніндегі жауапкершілік импорттаушы банкінің ғана мойнында болады)*, револьверлік* (лимиттің жалпы сомасы мен оның күшінде болу мерзімі ауқымына пайдаланылуына сәйкес өздігінен толықтырылып отырады)*, аудармалы *(өзге тұлғалар толығынан немесе ішінара пайдалана алады)*.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Акмолинская Правда

«Акмолинская правда» — Ақмола облыстық әкімшілігі мен мәслихатының газеті. 1939 жылы қазан айынан шыға бастады. Көлемі —4 бет, қалыбы — А 3. Тың өлкесінің құрылуына байланысты «Целинный край» (1962 — 65), «Целиноградская правда» (1965 — 82) деп аталған. 1992 жылдан бастап қазіргі атымен шығып келеді. Негізгі мақсаты — халықты астаналық облыстың тыныс-тіршілігі, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібінің, жалпы экономикасының даму барысымен жан-жақты таныстыру.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Ақмола облысы газеттері‎
Санат:Орыс тілді газеттер
Актив

**Актив**, **активтер** (латынша actіvus) — 
# заңды тұлға меншігіндегі жылжымалы және жылжымайтын мүлік, игілік, дәулет, ақшалы қаржы, құнды қағаздар, патенттер, банктегі салымдар, авторлық құқықтар, негізгі және өндірістік қорлар, яғни экономикалық қызметте пайданың көзі ретінде табысқа иелік ететін субъектіні пайдаланатын не пайдалануға жарайтын қоғамдық байлықтың барлық түрлері. Активтерді әртүрлі ерекшеліктеріне байланысты материалдық активтер (жабдықтар, құрылыстар, қарыз міндеттемелері) және материалдық емес активтер ( патенттер, ақыл-ой еңбегінің нәтижесі, сауда маркілері, мәртебе, атақ, жеңілдік, басқа кәсіпорындардың несие міндеттемелері, ресурстарды пайдалануға ерекше құқық тағы басқа) болып бөлінеді. Пайдалану дәрежесіне (айналымдағы, айналымнан тыс, күдікті, нәтижесіз, тағы басқа) өтімділігіне сәйкес (өтімді, өтімсіз), тозу деңгейіне, қызметтегі мерзіміне, не болмаса басқа иелікке беруіне (жалға, меншікке тағы басқа) байланысты да өзгешеліктері болуы мүмкін; 
# бухгалтерлік баланстың(тепе-теңдіктің) екі жағының бірі. Онда барлық бағалы заттардың (құрал-жабдықтардың, тауарлардың, қаржының тағы басқа) түрлері, олардың орналасуы мен пайдалануы көрсетіліп, шаруашылықтағы атқаратын қызметіне қарай топтастырылады; 
# табыстың шығыннан артқан бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Активті Турбина

**Активті  Турбина**– жұмыстық дененің энергия түрленуі жылжымайтын сопло немесе бағыттауыш аппаратта жүзеге асатын құрылғы. Жұмыстық дене ағыны Активті  Турбина қалақшалары арасындағы қисық арналарда (каналдарда) бағытын өзгертіп, турбинаны айналдырады да оның кинетик. энергиясы механикалық энергия.

Санат:Ғылым
Санат:Физика
Актиноидтар

Актиноидтар, актинийліктер — элементтердің периодтық жүйесінің VІІ қатарында, актинийден кейін орналасқан. Реттік нөмірлері 90-нан 103-ке дейінгі 14 элемент. Оған: торий (Тh), протактиний (Pa), уран (U), нептуний (Np), плутоний (Pu), америций (Am), кюрий (Cm), берклий (Bk), калифорний (Cf), эйнштейний (Es), фермий (Fm), менделевий (Md), нобелий (No) және лоуренций (Lr) жатады. Актинийліктердің электрондық құрылысы мен химиялық қасиеттері ұқсас келеді. Олардың барлық изотоптары радиоактивті. Торий, протактиний, уран ғана табиғи түрінде алынған, қалғандары қолдан жасалған. Жер қыртысында торий (110-3), уран (410-4) және протактиний (710-11%) аз да болса кездеседі. Уран және плутоний изотоптары: 233U, 235U, 239Рu атом бомбаларында қопарылғыш зат және ядролық реакторларда отын ретінде қолданылады. Ураннан кейін орналасқан актинийліктер трансуран элементтерге жатады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Актиноидтар
Санат:Химиялық элементтер топтары
Израиль Яковлевич Акушский

**Акушский Израиль Яковлевич** (30.7.1911, Украина, Днепропетровск — 2.4.1992, Мәскеу) — ғалым, техникалық ғылым докторы (1961 жылы), профессор (1966 жылы), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонденттік  мүшесі (1970 жылы). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1932 жылы). 1953—56 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Машина және есептеу математика лабораториясының меңгерушісі болды. Акушский есептеу математикасы мен техникасы саласында қалдықтар кластары жүйесіндегі жаңа бағыттың, есептеу процестерін ұйымдастыру мәселелерінің негізін салған. Сондай-ақ есептеу теориясын, бағдарламалау негіздерін, қолданбалы инженерлік шешімдер мәселесін зерттеген. 
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том
Акцелераттану

**Акцелераттану** (латынша acceleratіo — жылдамдау, үдеу) — 
# биологияда — организмнің шектен артық тез өсіп жетілуі. Онда организмнің белгілі даму сатысында ұрықтың бір бөлігі тез жетіледі. Мысалы: сүтқоректілердің сүт тісі негізгі тіс жетілгенше соның қызметін атқарады, кейбір балық түрлерінің омыртқа доғасы, қабырғалары шеміршек сатысынан өтпей-ақ, бірден сүйекке айналады. 
# антропологияда — балалар мен жасөспірімдер бойының тез өсуі мен физиологиялық құрылысының жетілуі. Мысалы: 1930 жылға қарағанда, 1990 жылғы 10-11 жастағы қазақ қыздарының бойы 13 см, дене салмағы 8,9 кг-ға артқан. Акцелераттануға көбіне әлеуметтік жағдай өте күшті әсер етеді. Акцелераттануды түсіндіретін бірнеше ғылыми болжамдар бар (тамақтың сапасының жақсаруы, қоршаған ортаның әсері, әртүрлі аймақта тұратын адамдар арасындағы некенің көбеюі). Акцелераттану барлық елде бар. Бірақ оның көрсеткіштері кішігірім қала мен ауылдық жерге қарағанда үлкен қалаларда жоғарылау болады.

## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Медицина
Акцент

**Акцент** (,  — екпін), тіл білімінде
 — 
# Екпін; 
# Өзге тілде сөйлеушінің ауызекі сөзіндегі ерекшелік; 
# Өзінің ана тілінде емес, басқа тілде сөйлеушіге тән өзіндік айтылуы және бөтен тілдердің дыбыстарын ана тілінің дыбыстарымен еріксіз алмастыруында көрінуі.
# Екпін түсетін дыбысты көрсететін таңба. Музыкада — акцент музыкалық шығарманың жеке дыбыстарына, аккордына ерекше екпін, күш беріп, даралап ойнау (Акцент белгісі: **>, у, sf** тағы басқа). Акцент дыбысты ырғақтық жағынан ұзарту, тембрін өзгерту, гармониялық алмасу тағы басқа арқылы да жүзеге асады.
# Фонология немесе белгілі бір өңірдегі диалектінің айтылуы. Мысалы: Оңтүстік акценті; сөзді өзге тұрғынның айтуы, мысалы француз екпінімен айту.

## Тағы қараныз:
* Акценттеу
* Акцентология
* Акцентуация

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Акмолинские Областные Ведомости

**“Акмолинские областные ведомости”** — Омбыда 1871 — 79 жылдары айына екі рет, *1880 — 1914 жылдары күн сайын шығып тұрған ресми газет.* Генерал-губернатырдың баспасөз басқармасының органы. Газеттің ресми бөлімінде — Ресей үкіметінің қаулы-қарарлары, нұсқаулары, бұйрықтары мен жарлықтары, бейресми бөлімінде әртүрлі хабарлар, облыстағы кейбір оқиғалар туралы деректер тізбесі жарияланды. *“ Акмолинские областные ведомостиге”* қосымша ретінде қазақ тілінде “Дала уәлаятының газеті” (1888 — 1902), орыс тілінде “Особое прибавление к Акмолинским областным ведомостям” (1888 — 93), “Киргизская степная газета” (1894 — 1901) шығып тұрған.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Газеттер
Акр

**Акр** (; халықаралық белгіленуі: **ac** немесе **акр**) — ауданның ағылшын өлшеу жүйесіндегі өлшеу бірлігі. 1 акр = 4840 ярд2 = 4046,86 м2. Ұлыбритания мен АҚШ-та (Акр=4047,86 м2, ал Ирландия мен Шотландияда акрдың бұдан сәл өзгеше өлшемдері де қолданылады.

ортаға|300px|нобай|Аудан бірліктерін салыстыру

## Дереккөздер

# Қазақ энциклопедиясы — I том

Санат:Өлшем бірліктері
Акционер

**Акционер** — акция иесі. Ол акционерлік қоғамға айналған белгілі бір кәсіпорынның мүлкіне ортақтаса алады. Қолында атаулы акциялары бар акционерлер “бір акция бір дауыс” деген принциппен акционерлік қоғам істерін басқаруға қатысуға құқылы. Пайдалы акция иелері белгілі бір пайыз көлемінде қолында жай акциялары барлардан бұрын таза пайданың көлеміне қарамай өз дивидендін алады. Ал жай акция иелері таза пайданы бөлген кезде ғана өз дивидендін алады. Акционер болу үшін акционерлік қоғамда қызмет істеу шарт емес, тек оның акциясын сатып алса жеткілікті.
## Дереккөздер


Санат:Капитализм
Санат:Акционерлік құқық
Ақай Төбе

**Ақай Төбе **– көне қала орны. Түркістан облысы Отырар ауданы Шәуілдір қыстағынан оңтүстікке қарай 7 км жерде, Арыс өзенінің төменгі ағысының сол жағалауында орналасқан. Алғаш 1969-70 жылдары Қ. А. Ақышев басқарған Отырар археологиялық экспедициясы зерттеген. Қаланың қазіргі орны 25 м аумақты алып жатыр. Орталық қорғанның биіктігі 8 м, шахристанның ұзындығы 80 м, қоршай салынған рабадтың ұзындығы 150-200 м. Ақай төбеден қыш құмыра, қол диірмен, темірден жасалған ыдыстар, күбі көзелердің қалдықтары табылған. Археологиялық зерттеулерге қарағанда қала біздің заманымыздан бұрын 1 — біздің заманымыздың 7-8 ғасырларда аралығында болған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысы
Ақаутапқы

mini|right|450px|Дефектоскоп
**Ақаутапқы**, **дефектоскоп** — металдар мен металл емес бұйымдар ақауын оларды бүлдірмей анықтауға арналған құрал немесе қондырғы. Ол магниттік ақаутапқы, рентгендік ақаутапқы, ультрадыбыстық ақаутапқы, электр индуктивтік ақаутапқы, түтікшелі ақаутапқы. т.б. болып ажыратылады. Ақаутапқы қол аспабы, лабораториялық аспап немесе тұрғылықты қондырғы түрінде жасалады. Ал кейбір ақаутапқылар едәуір жылдамдықпен қозғалып бара жатқан бұйымдардың ақауларын (мысалы: прокаттау процесіндегі құбырлардың) не өзі үлкен жылдамдықпен қозғалып бара жатып (мысалы: рельстік ақаутапқы т.б.) қозғалмай тұрған бұйымдардың ақауларын анықтай алады. Жоғары температураға дейін қыздырылған бұйымдарды бақылауға арналған ақаутапқы да бар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Ақбақай кен байыту комбинаты

**Ақбақай Кен Байыту Комбинаты**– қоспа әрі құйма алтын, күміс және басқа да минералды шикізат шығаратын ашық түрдегі акционерлік қоғам (1994 жылы). Акциялары мемлекет меншігінде. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ақбақай кентінде орналасқан. “Алтайзолото” комбинатының Семейдегі кен өндіру учаскесі ретінде ашылып (1974), кен өндіру көлемі артуына байланысты кенішке айналған (1979). Кейін Ақбақай, Арқарлы кеніштерінің негізінде комбинатқа айналды. 1994 жылы қаңтарда акционерлік қоғам болып қайта құрылды. Қоспа алтын мен құйма алтынның доре балқымасын, күміс өндіреді. Өндірілетін алтынның орташа жылдық көлемі 2 т-ға жуық. Ақбақай кен байыту комбинаты өнімдері Қазақстан Республикасының мемлекет сақтау мекемесіне тапсырылады. 
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том