open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақжақай ойысы

**Ақжақай ойысы** — Түрікменстан Республикасындағы Қарақұм шөлінің солтүстік-батысында жатқан тектоникалық ойыс. Ұзындығы 50 км, ені 6 км-ге жуық. Салыстырмалы тереңдігі 200 м. Ақжақай ойысының табаны теңіз деңгейінен 81 м төменде жатыр (Азия құрлығындағы тереңдігі жағынан 3 орында). Оны алғаш рет 1935 ж. орыс географы Э.М.Мурзаев (1908 ж.т.) зерттеген.
	
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы

Санат:География
Батыс Двина

thumb|Батыс Двина
**Батыс Двина**, Даугава (, ) — Еуропадағы өзен. Ол Валдай қыратындағы Двинец кентінен басталып Ресей, Беларусь, Латвия жерін басып өтеді де, Рига шығанағы арқылы Балтық теңізінене құяды. Ұзындығы 1020 км, су жиналатын алабы 87,9 мың км. Батыс Двина жоғарғы ағысында биікт. 7—20 м жарқабақты аңғармен ағады, арнасында қайраң мен шоңғалдар кездеседі. Шығыс Латвия ойпатына шыққан соң ағысы баяулап, тармақтарға бөлініп, атырауланып Рига шығанағына құяды. Негізінен қар және грунт суларымен толығады. Сағасындағы көп жылдық орташа су ағыны 606 м/с. Көктемде суы тасиды, жазда және күзде мол жауыннан тасқын болып тұрады. Желтоқсанның басында қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Өзен алабында көл мен батпақ көп; жекелеген бөліктерінде кеме қатынасы бар. Бойында Кегум, Плявинь, Рига СЭС-тері және бөгендер орналасқан.

## Сілтеме
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ресей өзендері
Санат:Беларусь өзендері
Санат:Латвия өзендері
Еңсерілмейтін күш

**Еңсерілмейтін күш** — құқық субъектісінің еркінен тыс, дәрмені жетпейтін құбылыстар мен төтенше уақиғалар дерегі. Ол күнделікті тұрмыста табиғи апаттар (мыс., су тасқыны, зілзала, қар көшкіні, т.б.) және қоғамдық құбылыстар (мыс., әскери іс-әрекеттер) түрінде көрініс табуы мүмкін. Әдетте, азаматтық құқықта еңсерілмейтін күш оқиғасы заң алдындағы жауапкершіліктен босататын мән-жайлар болып табылады. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедия

Санат:заң
Ақ найза

**Ақ найза, **, ақсүңгі — жебесі асыл болаттан, алмастан соғылған найза.  Жебелері үшкір, төрт, алты, сегіз қырлы болып келеді. Батырлардың қаруы ретінде Ақ найза эпостық жырларда жиі айтылады.

## Дереккөздер

Санат: Әскери іс

Санат: Найзалар
Шұғыл әрекетті топ

**Шұғыл әрекетті топ** – 
# майдан өңіріндегі немесе жекелеген операциялық бағытта әрекет етуші майдан (армия) әскерлері бөлімінің уақытша біріктірілуі. Шұғыл әрекетті топ құрудың ерекше кең таралуы Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында, әсіресе, Мәскеу және Сталинград түбіндегі шайқастарда болды. Оның қажеттілігі көбінесе жолы қиын жергілікті жерлерде ұрыс қимылдарын жүргізген кезде туындап отырды. Шұғыл әрекетті топтың құрамы шешуші тапсырманың жағдайы мен сипатына байланысты жасақталады. Оның құрамына кіретін әскерлердің ұрыс қимылдарына басшылық жасау үшін арнайы қолбасшы (командир, бастық) тағайындалды. Басқару ұйымы ретінде оның құрамына кіретін бірлестіктер (құрамалар) штабтарының бірі пайдаланылады. 
# Әскерлер әрекетіне жетекшілік жасау үшін құрама штабтарына жіберілген байланыс құралдары бар офицерлер тобы. Оларға басты күштерден қол үзіп, жекелеген тапсырманы орындаушылар жатады (әскерді қайта топтастыру, жаңа ауданда шоғырландыру, майданның алыс өңірінде ұрыс қимылдарын жүргізу кездерінде). Мұндай жағдайда шұғыл әрекетті топ құрамы мен оны жарақтандыру орындалатын тапсырманың міндет-мақсаты мен сипатына байланысты. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Әскери іс
Санат:Терминология
Жаман батыр

**Ақнайман Жаман батыр**, **Жаман батыр** — Абылай хан ордасына жақын жүрген батырлардың бірі. Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай батырлардың серігі, Найман тайпасының Қаракерей руының Ақнайман бұтағынан өрбіген.

Сарысу, Шорға, Алқабек-Білезік, Шаған, Сарыбелдегі шайқастарға қатысқан. Барлық шайқаста Ақнайман қолына ағалық еткен. Абылай ханның қазақ елін біріктіріп қуатты мемлекетке айналдыру саясатын қолдаған. Қабанбай, Шонай, Барақ, Есет батырлармен бірге Жоңғар жеріндегі (1750 — 1755) шайқастарға, Цин империясының жаулау жорықтарына қарсы ұрыстарға (1757 — 1758) қатысты.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Ақ ниет

**АҚ НИЕТ** — көңілі таза, пейілі ақ, адал адамның мінезіндегі құнды қасиет. Ниет адамның ықылас-ынтасын білдіретін психологиялық сипат. Ол адамның мінезімен, ерік-жігер, мақсат-мүддесімен сабақтас. Халқымызда “Асыңа тойғызбасаң да ниетіңе тойғыз” дейтін мақал осы жәйтті білдіреді. Ақ ниетті адам өмірінде үнемі ағынан жарылып, ештеңені жасырмай, бар шынын айтады. Халық ондай ашық-жарқын мінезді адамды құрмет тұтып, оған ізет көрсетіп отырған.
Қызыләскер

* Қызыл әскер – Кеңес өкіметінің әскери құрылымы.

**Елді мекендер:**

* Қызыләскер – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* *Қызыләскер* – Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы Сам ауылының бұрынғы атауы.
* Қызыләскер – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл.
* *Қызыләскер* – Түркістан облысы Келес ауданындағы Лесбек батыр ауылының бұрынғы атауы.
Батыс Еуропа қазаншұңқыры

thumb|
**Батыс Еуропа Қазаншұңқыры** - Атлант мұхитының солтүстік-шығысында, Британ аралдары мен Солтүстік Атлант су асты жотасының аралығында орналасқан. Ең терең жері 5023 м. Қазаншұңқыр солтүстігінде Британ аралдарының құрлықтық қайраңына тіреледі. Шығыс бөлігі Бискай шығанағының қайраңына, оңтүстікке қарай Иберий қазаншұңқырына ұласады. Қазаншұңқырдың оңтүстік-батысында сөнбеген су асты жанартаулары бар. Негізгі бөлігін абиссальді су асты жазықтары алып жатыр. Қайраңы карбонатталған биогендік лайлы шөгінділермен жабылған. Батыс Еуропа қазаншұңқырының солтүстік-батыс бөлігі арқылы Солтүстік Атлант жылы ағысы өтеді. Оның Канар су ағысымен түйісетін оңтүстік-шығыс бөлігінде биологиялық тіршілік күшейеді. Мұнда, әсіресе, сардина, скумбрия, теңіз алабұғасы, киттер мен дельфиндер өте көп таралған. Батыс Еуропа қазаншұңқыры — Атлант мұхитындағы маңызды кәсіптік балық аулау ауданы болып табылады.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Атлант мұхиты
Санат:қазаншұңқырлар
Ақ Ніл

**АҚ НІЛ** (араб.Бахр-ул-Абияд — ақ өзен) — Судан мемлекетіндегі Ніл өзенінің атауы, Әл-Газалдан Көгілдір Нілдің құяр жеріне дейінгі Ніл өзенінің сол жақ саласы. Ұзындығы 957 км. Жаздың аяғында және күздің басында суы тасиды. Осы кезеңде өзен суы ақшыл түске (реңге) енеді. Хартум қала тұсындағы орташа су шығыны 808 м3/сек. Қаладан 40 км жоғарыда Гебел — Аулия бөгеті салынған. Өзен егін суаруға, суландыруға, кеме қатынасына пайдаланылады. Онда балық ауланады.
## Дереккөздер


Санат:Судан
Санат:Африка өзендері
Санат:Ніл
Циан

**Циан, дициан, синерод**, C2N2 — көміртектің азотпен қосылысы. 
## Физикалық қасиеттері
Циан өте улы, өткір иісті, түссіз газ, қайнау t –20,7°C, балқу t –34,4°C. Спиртте, эфирде, сірке қышқылында жақсы ериді. Су ерітінділерінде біртіндеп гидролизденіп, қымыздық қышқыл аммоний және оның аммоний тұзын түзеді. Ол өте аз мөлшерде кокс және домина газдарының құрамында болады.
## Ашуды тарихы
Оны алғаш 1815 ж. Француз ғалымы Ж.Л. Гей-Люссак Цианды сынапты қыздыру арқылы Hg(CN)2=Hg+(CN)2 алған. 
**Цианға сұйытылған сілтілермен әсер еткенде цианид пен цианат қоспасы:** 
 (CN)2+2КОН=КCN+КCNО+Н2О
күкірт қышқылымен әсер еткенде көгерткіш қышқыл түзіледі. 
## Химқкалық қасиеттері
Галогендерге ұқсас.
## Ciлтемелер :
"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том

Санат:Азотты органикалық қосылыстар
Санат:Цианидтер
Шұжық (көл)

**Шұжық** – Торғай өзені алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерінде, Торғай өзенінің сағасындағы жайылмада, Нұра ауылынан шығыста 4 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 10,2 км2. Алабы жазық, батысы батпақты. Жағалауы қоғалы, қамысты. Көктемде Торғай өзені тасығанда деңгейі көтеріліп, аумағы үлкейеді. Суы көктемде қар еру кезінде тұщы, жазға қарай кермек татиды. Алабы – жайылым. 

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Эра Ивановна Епонешникова

thumb|right|Э.Епонешникова М.Төлебаевтың "Біржан - Сара" операсындағы Аналық ролінде
**Епонешникова Эра Ивановна ** (15 мамыр 1927, Қызылорда қаласы — 8.5.1977, Алматы) — әнші, Қазақстанның халық артисы (1966; 1960 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген арт.). 

* 1945 жылы Алматы музыка училищесінде оқыған. 
* 1952 жылы Алматы консерваториясының вокальдық факультетін бітірген. 

* 1950 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ опера және балет театрының әншісі болды. Қазақ және орыс труппаларында қатар қызмет істеп, екі тілде жүретін спектакльдерге қатысқан. Тембрі жұмсақ қоңыр ұн мен кең тынысты дауыста орындалатын опералық бейнелерге терең бойлап, олардың ішкі дүниесін, жан сезімін шынайы ашып көрсетуде Епонешникованың әншілігі мен актерлік дарыны ерекше байқалды. Ол Мариям, Қамқа (Е.Г. Брусиловскийдің “Дударайы” мен “Қыз Жібегінде”), Аналық (М. Төлебаевтың ”Біржан — Сарасында”) партияларында әншілік-артистік қабілетімен дараланды. 1951 жылы Бухарест қаласында өткен Жастар мен студенттердің дүниежүзлік фестиваліне, 1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысқан. 
## Марапаттары

* Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:15 мамырда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Қызылордада туғандар
Санат:8 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Шұқырбұлақ

**Шұқырбұлақ** — Түркістан облысы Түлкібас ауданы, Рысқұлов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-дей жерде орналасқан. 

Шұқырбұлақ ауылы 1929 жылға дейін Шұқырбұлақ сайының екі жағына орналасқан болатын. Оның Шұқырбұлақ болып аталуы Майлыкент өңірінен басталатын бұлақ әр шұқырдан шығып, үлкен бұлаққа айналып, Арыс өзеніне құяды. Шұқырдың, одан шыққан бұлақтың көптігінен өзен Шұқырбұлақ болып, оның екі жағына орналасқан ауыл «Шұқырбұлақ ауылы» деп аталған.

## Халқы

## Тарихы
1951 жылы құрылған сүт өндіретін ұжымшардың бөлімшесі болды. Оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік пункт, клуб, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Цианкобаламин

right|thumb|270px|Цианокобаламин,В12 витамині
**Цианокобаламин**, В12 витамині, С63Н90О14,N14РСо — қанның азаюына қарсы қолданылатын, суда жақсы еритін витамин, молек. массасы 1357,39. Цианокобаламин — кобальт, тотықсызданған 4 пиррол, циан тобы және нуклеотид қалдығынан (*5,6 диметилбензимидазолэ*) құралған кешенді қосылыс. Нуклеотид қалдығы ақуызбен жалғасқан. Цианокобаламин қызыл күрең кристалдар, суда, спиртте, фенолда, кіші молекулалы органик. қышқылдарда жақсы ериді, ал эфир, ацетон, бензол, хлороформда ерімейді. 300°С температура шамасында балқымай ыдырайды, күн сәулесінің ұзақ әсерінен де бұзылады.
## Витаминның көздерi
Цианокобаламиннің табиғи және синтездік анологтары (комбаламиндер) белгілі, бірақ бұлардың активтілігі Цианокобаламиннен кем, кейбіреуі Цианокобаламинге қарсы әсер етеді. Цианокобаламинді микроорганизмдердің өсуін үдетеді. Табиғатта Цианокобаламинді микроорганизмдер, оның ішінде актиномицеттер де, қарын, ішек бактериялары да синтездейді. Күйіс малы жеміне хлорлы кобальт қосу Цианокобаламин синтезін үдетеді. Шошқа мен құстың ішек-қарын құрылысы ерекшелігіне байланысты бактериялар синтездейтін Цианокобаламин организмге сіңеді. Цианокобаламин қан мен бауырға, бүйрек пен сүйек майына өтіп, сонда жиналады. Цианокобаламин организмде қан түзілу процесіне қатысады, нуклени қышқылдары мен ақуыз синтезіне көмектеседі, өсімдік ақуызы амин қышқылдарының сіңуін жақсартады, оған липотропты әсер етеді, бір көміртекті топтардың тасымалдану реакцияларына қатысады. Цианокобаламиннің организмде жеткіліксіздігі тәбетті нашарлатады, ас қорытылуы бұзылады, шошқаның өсімталдығын кемітеді, торайлары ұсақ, тіршілік қабілеті нашар болады. 
## Препараттың қолдануы
Жемге 80 мкг Цианокобаламин қосу бұл ауытқуларды жояды. Цианокобаламинді өндіріс жағдайында алуда метан және пропион қышқылды ашу бактериялары пайдаланылады. Сиыр сүтінде 3-тен артық мкг/л, қой сүтінде 1,4, ешкі сүтінде 0,3, бие сүтінде 2 — 3 мкг/л витамин В12 болады. Сиыр мен қойға хлорлы кобальтты тұз жалату сүт пен уыздағы Цианокобаламин мөлшерін арттырады. Цианокобаламин кейбір балық, сиыр, шошқа бауырында болады. Адамға тәулігіне 1 — 3 мкг/л Цианокобаламин қажет. Медицинада дәрі ретінде пайдаланылады.
## Ciлтемелер :
"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том

Санат:Медицина
Санат:Дәрумендер
Циан қышқылы

right|thumb|200px|Циан қышқылы
**Циан Қышқылы**, НОCN — бір негізді қышқыл; 
*Құрылыс формуласы Н=О=C-N. 
Тепе-теңдік күйде таутомерлік екі түрі бар. Циан қышқылы — түссіз, концентрлі сірке қышқылына ұқсас, ұшқыш, өте тұрақсыз сұйық, қайнау t 23,6°C. Суда нашар, спиртте, эфирде, сірке қышқылында жақсы ериді. Циан қышқылы өздігінен полимерленіп түзу сызықты циамелид (НОCN)n немесе циклді цианур қышқылын түзеді, полимерлену реакциясы қопарылыс бере жүруі мүмкін. Су ерітіндісінде тез гидролизденеді: НОCN+Н2О=NН2+СО. Циан қышқылы көміртек қос тотығы ағынында цианур қышқылын қыздырып деполимерлеу, тұздары (цианаттар) цианды сутек қышқылы тұздарын тотықтыру арқылы алынады. Аммоний цианатты NН4ОСN сулы ерітіндіде мочевинаға айналады. Циан қышқылының тұздары түрлі заттар синтезінде қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Қышқылдар
Цианобактериялар

right|thumb|270px|Целурозаврлар
**Цианобактериялар** ( — көк және бактерия) немесе **көкжасыл балдырлар** — фототрофты прокариотты организмдер тобы; бұларды дәстүрлі түрде көк жасыл балдырлар деп атайды. 

Цианобактериялар трихом түзетін, бір не көп жасушалы организмдер. Көлдерде, ылғалы мол топырақта, тұщы сулар мен теңіздерде кездеседі. Жасуша құрылымдарының басқа бактериялар жасуша құрылымдарымен ұқсас болуы; бірдей жалпы қосылыстар түзетіні (*мыс., жасуша қабырғаларында муреиннің болуы*) және генетикалық қасиеттеріндегі жақындық цианобактерияларды көк жасыл балдырларға жатқызуға негіз болған. Бөліну арқылы көбейеді. Цианобактериялар жасыл және көк сәуле түскенде фотоэритрин, ал қызыл сәуледе — фикоцианин пигменттерін түзеді; органик. қышқылдарды (ацетат, пируват) және молек. азотты сіңіреді. Бұлар жоғары сатыдағы өсімдіктер мен балдырлар сияқты молек. оттекті бөліп шығарып, фотосинтез процесін жүзеге асырады. Қазіргі заманға сай жүйелеу бойынша бір класы — *Oxyphotobacterіa* бар.

Цианобактериялардың жасушаларының пішіні цилиндр, шар тәрізді. Сыртын қалың сілемейлі қабық жабады. Жасуша қабығы үш қабаттан тұрады. Сыртын және ішін цитоплазмалық жарға жабады. Сыртқы боялған бөлігі - *хроматоплазма*, ішкі түссіз бөлігі *орталық плазма* деп аталады. Хроматоплазмасында цитоплазманың тығыздалуынан пайда болған жарғақшаларды қоршай орналасқан хлорофилл және көк, қызыл пигменттері болады. Орталық плазмасының нағыз ядродан айырмашылығы-сыртын қорщаған екі қабат жарғақшасы, хромосома жіпшелері, ядрошығы болмайды. Орталық плазма қатарласа орналасқан жіпшелер күйінде болады. Нағыз ядросы болмағандықтан,цианобактериялар жасушалары қарапайым екіге бөліну арқылы көбейеді.

Цианобактериялардың бес тобы бар:
# хроококкалар (Chroococcales) - шар тәрізді жеке жасушалар. Олар бөлініп ажырамай,сілемеймен қапталады.Балшықты жерлерде,жерасты ыстық суларда,тастың бетінде тоқтау суда өседі;
# плеврокапсалар (Pleurocapsales)  
# осциллаторлар (Oscillatoriales)
# ностоктар (Nostocales)
# стигонемалар (Stigoneomatales)

Хроококкалар және плеврокапсалар шар тәрізді жеке жасушалар. Олар бөлініп ажырамай, сілемеймен қапталады. Балшықты жерлерде, жер асты ыстық суларда, тастың бетінде тоқтау суда өседі. Осциллаторлар, ностоктар және стигонемалар жіп тәрізді,көк-жасыл балдырлардың көбею әдісімен, өсімді жолмен көбейетін түрлерн

## Дереккөздер


Санат:Бактериялар
Санат:Фотосинтезделетін микроағзалар
Санат:Цианобактериялар
Феноменология

thumb|right|200px|
**Феноменология** – алғашқы түйсіну нәтижесін, сана танымын пайымдап ашудың тәжірибесі, батыс философиясына ерекше ықпал еткен субъективтік идеалистік бағыт. 

Қазіргі философиялық ойдың жетекші бағыттарының бірі ретіндегі Феноменология ұғымы 20 ғасырда қалыптасты. Феноменологиялық философияның негізін салушылардың бірі Эдмунд Гусерль (1859 – 1938) болды. Гусерль өзінің шығармашылық эволюциясында Декарттың, Лейбництің, Юмнің, Канттың, т.б. ықпалында болды. Феноменология бағытын одан әрі дамытқандар Л.Ландгребе, Э.Финк, т.б. Феноменологияның негізгі ұғымы “интенционалдық деп аталады”. Бұл ұғым сананың объектіге қатынасын көрсетеді. Феноменологиялық ұғым бойынша “объект болмаса, субъекті те болмайды”. Феноменологиялық тәсілдің негізгі талаптары: 
# субъективтік тәжірибеден тыс тұратын, яғни санадан тыс тұратын объективтік шындық туралы пікірден бас тарту;
# танымдық субъектіні (белгілі бір жанды) сезімі бар психофизиол. нәрсе емес, сананың “таза” нәтижесі деп түсіндіру. 
Оны Феноменология “транцендеталдық редукция” деп атайды. Бұл бағытты қолдаушылар философияны ғылым ретінде тек қана эйдетика деп аталатын “таза мағыналарды” зерттейді, ал оның реалды шындыққа қатынасы жоқ деп білді. Феноменология идеялары экзистенционализмге (Хайдегер, Сартр), герменевтикаға (Гадамер, Шелер), т.б. батыс философиясындағы ағымдардың қалыптасуына ықпал етті. Феноменология бағытының теор. орталық болып саналатын орындар: Гусерльдің Лувен католиктік ун-тінің архиві (Бельгия); халықаралық феноменол. қоғам және оның “Феноменологиялық зерттеулер” атты журналы (Буффало, Нью-Йорк, АҚШ)

## Дереккөздер

Санат:Феноменология
Санат:Философиялық терминдер
Ералиев ісі

**Шабден Ералиев ісі** — 1928 жылы қараша айында бұрынғы Адай округінің басшы қызметкерлері мен қатардағы еңбек адамдарының үстінен қозғалған қылмыстық іс. 

1920 жылдары кеңес өкіметінің жергілікті халықтың тұрмыс-тіршілігін, өлкенің табиғи-экономикалық ерекшеліктерін ескермей, таптық саясат негізінде жүргізген саяси-әлеуметтік шаралары Маңғыстау өлкесінің жергілікті халқының наразылығын туғызады. Осыған байланысты әр түрлі себеппен орнынан алынған бұрынғы Адай уезі ревкомының төрағасы Тобанияз Әлниязұлының және т.б. кеңес өкіметіне қарсы әрекет етуде деген адамдардың үстінен қылмыстық іс қозғалуы керек еді. Осы істің орайы тек 1928 жылы 2 қарашада іс-сапар кезінде округтік атқару комитеті төрағасының орынбасары Шабден Ералиевтің кемеден із-түзсіз жоғалып кетуіне байланысты туды. “Бұрынғы Адай округінің байларының, саудагерлерінің, баяғы патша өкіметінің қызметкерлері мен кеңес қызметкерлерінің контрреволюциялық ұйымы туралы” деген атпен қылмыстық істер кодексінің 58-бабының 2-тармағы бойынша қозғалған осы іс бойынша 70 адам тұтқынға алынды. 1930 ж. 9 қазанда ОГПУ үштігінің үкімімен 61 адам сотталды (9 адам тергеу кезінде түрмеде өлген). Жауапқа тартылғандардың ішінде Әлниязов, С. Жұбаев, Б. Қилыбаев, О. Көбеев, Қ. Қожықов сияқты елге белгілі адамдар, Ш. Үсенбаев, Қ. Құлшаров сияқты жергілікті басшы қызметкерлер, 11 коммунист болды. 

Бір жылдан кейін денесі теңізден табылған Ералиев қастандықпен өлтірілген деген медициналық сараптау қорытындысының негізсіз екенін КСРО Жоғарғы сотының әскери коллегиясы 1958 жылғы 8 наурызда анықтап, сотталғандардың қимылында қылмыстық құрам болмағандығын дәлелдеді. Кезінде атылып кеткен Әлниязов, Жұбаев және т.б. ісі Қазақ КСР Жоғарғы сотының 8.2.1962 ж. және 26.4.1990 ж. шешімдерімен тоқтатылып, өздері ақталды. 

Алайда “Ералиев ісі” Маңғыстаудағы халық наразылығына тежеу бола алмады. Күштеп ұжымдастыру мен 1931–1932 жылдары ашаршылық қаупіне байланысты бұл іс Адай көтерілісіне ұласып кетті. 

Кезінде Ералиев есімі берілген аудан мен ауыл аты 90-жылдары өзгертіліп, Қарақия ауданы (орт. Құрық) деп аталды.

## Тағы қараңыз
* 1928 жылғы партия-кеңес қызметкерлерін тұтқындау толқыны

## Дереккөздер

Санат:Сталиндік репрессия кезеңіндегі сот процестері
Санат:Маңғыстау облысы тарихы
Санат:1928 жылғы қараша
Санат:Адай уезі
Николай Владимирович Цивчинский

**Цивчинский Николай Владимирович** (13.12.1905, Санкт-Петербург қ. — 24.2. 1985, Алматы) — суретші, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1947). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Оның ақынға арналған «Абай» атты суретті кілемінің (1956, ширатпа жіп, жүн, тоқыма, Қазақстан Республикасының мемлекеттік өнер музейі меншігінде) бояуы қанық. Бұл гобеленге ақын шығармаларындағы насихат, өсиет тақырыбы арқау болған.

* 1927 ж. Межгорье қаласындағы Украин технология, керамика және шыны институтын бітірген. 
* 1937 жылдан Алматы қаласында тұрып, осындағы кілем-гобелен шеберханасында (1937 — 41, 1945 — 65) суретші болды. Цивчинский — “Көктем”, “Абай” (1956) атты алғашқы қазақстандық кілем гобелендерінің авторы. 
Монументті-сәндік өнер саласында Цивчинский кезінде 
* Өскемен қаласындағы металлургтер (1957), 
* Балқаш қаласындағы құрылысшылардың Мәдениет сарайын (1959),
* Алматы қаласындағы “Шолпан” (1961) кафесін безендірді. 
**Ол өзінің таңдаулы шығармаларын суретші М.Кенбаевпен бірге жасады: **
* Алматы қаласының “Алматы” мейрамханасындағы “Көкпар”, 
* “Қобыланды” (1963), 
“Алматы” мейманханасының алғы бетіндегі “*Еңлік — Кебек*” (1965), 
* “Айнабұлақ” кафесіндегі (1966) мозаикалар, 
* “Қазақстан” дүкеніне арналған “Қазақ халқының кәсіптері”сграффитосы (1972),
* Модельдер үйіндегі “Қазақ халқының ұлттық киімі” қабырға өрнегі мен “Қалыңдықты киіндіру” витражы (1969), 
* Неке сарайындағы (1971),
* Тараз қаласының “Восток” мейрамханасындағы “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” қабырға өрнегі, т.б.

## Дереккөздер


Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Фенотип

right|thumb|250px|Фенотип
**Фенотип** ( – көріну және тип) – ағзаның онтогенез барысында қалыптасқан барлық белгілері мен қасиеттерінің жиынтығы. 

Фенотип ағзаның тұқым қуалау негізі болып табылатын генотип пен сол ағзаның дамуы жүріп жатқан қоршаған орта жағдайларының өзара әрекеттесуінен пайда болады. 1909 жылы Фенотип терминін алғаш рет дат ғалымы В. Иогансен (1857 – 1927) ұсынды. Фенотип ешқашан генотиптің жалпы көрінісі бола алмайды, ол тек белгілі бір қолайлы орта жағдайында ғана жүзеге асатын генотип бөлшегінің көрінісі болып табылады. Генотип пен Фенотип арасында нақты түрдегі байланыс болмайды, яғни генотиптің өзгеруі әрқашан Фенотиптің өзгеруімен қатар жүрмейді (немесе керісінше). Сондықтан генотиптері толық түрде бірдей болып келетін бір жұмыртқалы егіздердің өзі әр түрлі тіршілік жағдайларында дамып жетілген болса, олардың арасында айтарлықтай үлкен Фенотиптік айырмашылықтарды байқауға болады. Микроэволюция барысында сұрыпталу дарабастардың фенотип тері бойынша жүріп отырады. Соның нәтижесінде популяцияда генотип арқылы бақыланатын қажетті деген фенотип тері бар даралар сақталып отырады. Популяцияда генотипі әр түрлі дарабастар болған жағдайда фенотип бойынша сұрыпталу генотип бойынша сұрыпталуға алып келеді. Генотиптік өзгергіштік болмаған жағдайда, фенотип бойынша сұрыпталу ешқандай нәтиже бермейді. Мұны Иогансен таза линияларға жүргізген сұрыптау тәжірибелері арқылы көрсетіп берді.

Фенотип — бір ағзаның барлық көрінісі мен қасиеттерінің жинағы. Генотиптің сыртқы ортамен қарым-қатынасынан туады.

## Дереккөздер


Санат:Генетика
Мырзахан Сәрсенбаев

**Мырзахан Сәрсенбаев** (1913, Отырар ауданының Көкмардан аулы – 2.10.1995, Шымкент) – ғалым, техникалық ғылымының докторы, профессор. (1970). Қазақстан Республи-
касының оқу-ағарту ісінің үздігі, соғыс ардагері. Қазақ тау-кен және металлургия институтын бітірген (1940). Шымкент қорғасын зауытында инженерлік ауысым бастығы. 1941 – 45 жылдары майданда болып, Белоруссияны, Польшаны, Шығыс Пруссияны, Чехословакия мен Берлинді неміс фашистерінен азат етуге қатысады. 1946 – 84 ж. Шымкент педагогикалық. институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы және ректордың оқу ісі мен ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, ректор қызметін атқарады. 1, 2-дәрежелі «Отан соғысы» ордендерімен және «Ерлігі үшін», «Германияны жеңгені үшін» медальдарымен марапатталған. Халық ағарту саласындағы еңбегі үшін Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен, Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Бірнеше ғылыми-әдістемелік еңбектердің авторы. Шымкент қаласының құрметті азаматы (1994).

## Сілтеме
Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы

Сәрсенбаев|соғыс ардагері|ғалым
Захан Ескендіров

## Захан Ескендіров
**Захан Ескендіров** (1918 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы – қоғам қайраткері. Еңбекшілер депутаттары Оңтүстік Қазақстан облыс(ы) Кеңесі атқару комитетінің төрағасы (1958 – 62). Қазақ педагогика институттын және Алматы қаласындағы Жоғары партия мектебін бітірген. 1937 – 43 жылдары инспектор, аға инспектор, Алматы қаласының Халық ағарту комиссариаты саяси ағарту мекемелері басқармасының бастығы, 1944 – 47 жылдары Қазақстан Жастар одағы Оңтүстік Қазақстан облыс(ы) комитетінің бірінші хатшысы, 1947 – 58 жылдары облыстық Фрунзе, Ильич аудан комитеттерінің бірінші хатшысы қызметтерін атқарды.

## Сілтемелер
Нұролла Сәрсенбаев

**Нұролла Cәрсенбаев** (5.12. 1920, Отырар ауданы. Шәуілдір ауылы – 2001) – ғалым, философия ғылымының докторы (1966), профессор. (1967). Алматы тау-кен металлургия институтын (1940), СОКП ОК жанындағы партия мектебін (1948), қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасын бітірген (1953). «Қазақстан коммунисі» журналының бас редакторы, Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтында, әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде философия-экономика факультетінің деканы, кафедра меңгерушісі болып істеді. 1986 жылдан ҚазМУ-дың жанындағы оқытушылардың білімін арттыру фкультетінің философия кафедрасының меңгерушісі болды. Ғылыми-зерттеу жұмысының негізгі бағыты – тарихи материализм мәселелері, этика, әдет-ғұрыптар мен дәстүрлердің қалыптасуы мен дамуы. 
Шығармалар: Қазақ халқының әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері, А., 1958; Обычаи и традиции в развитии, А.-А., 1974.

## Сілтеме
Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы

Cәрсенбаев | Қазақстан коммунисі | философия ғылымының докторы
Жел ағысы

**Жел ағысы** — мұхит пен теңіз суының жоғарғы қабатында (үйкеліс қабаттары деп аталатын 100 м, кейде 200 м тереңдік) жел мен судың арасындағы үйкелістен пайда болатын ағыс. Бір бағытта ұзақ соғатын желдің әсерінен пайда болған жел ағысын дрейфтік (ықпа) ағыс (мыс., Солтүстік және Оңтүстік пассаттық ағыстар, Батыс Желдердің ағысы,Гольфстрим ағысы, т.б.) деп те атайды.

## Дереккөздер
 

Санат:География
ІІ Феодосий

thumb

**Феодосий ІІ** (401 ж. ш. – 28.7.450) – Византия (Шығыс Рим империясы) императоры (408 – 50). 428 жылға дейін апасы Пульхерияның қамқорлығымен билік жүргізді. 442 жылы Феодосий  ҚҚ вандал тайпаларының көсемі Гейзерихпен бітім жасасуға мәжбүр болды, соның нәтижесінде Солтүстік Африка (қазіргі Тунис пен Алжирдің шығысы) вандалдарға өтті. 443 жылы және 447 – 48 жылы Византияға Аттила бастаған ғұн әскерлері басып кірді. Византиялықтар талқандалып, ғұндарға салық төлеп тұруға мәжбүр болды. Оның билігі тұсында Константинопольда ун-т ашылды (425).
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:401 жылы туғандар
Санат:450 жылы қайтыс болғандар
Санат:Византия императорлары
Ферамен

**Ферамен** (б.з.б. 455 – 404 ж. ш.) – Ежелгі Грекиядағы саяси қайраткер. Афинадағы құл иеленушілік демократияны құлатып, олигархиялық үкіметтің немесе “400 адам кеңесінің” билігін орнатқан б.з.б. 411 жылғы төңкерісті ұйымдастырушылардың бірі болды. Төңкерісте ұстамды олигархтар тобын басқарды. Пелопоннес соғысын (б.з.б. 431 – 404) тоқтатып, Спартамен бітім жасамақ болған олигархтарға қарсы шықты. Фераменнің ұсынысы бойынша халық жиналысы “400 адам кеңесін” таратып, өкімет билігін Афина азаматтарының халық жиналысына беруге шешім қабылдады. Ферамен “Отыз қатыгездің” үкіметін құру жөнінде бастама көтерген адамның бірі болды, оның құрамына кірді, бірақ Критийдің лаңкестік саясатына қарсы шыққаны үшін өлім жазасына кесілді.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Санат:Ежелгі Афина
Санат:Отыз тиран
Санат:Ежелгі Грекия саясаткерлері
Санат:Ежелгі заман саясаткерлері
Абай (Келес ауданы)

**Абай** — Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл, аудан орталығы (05.06.2018).

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Түркістан қаласынан оңтүстікке қарай 224 км-дей, Келес өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі Ишанбазар жәрмеңкесі негізінде 19 ғасырдың аяғында қаланды. 1934-60 жылдары Абай – базар деп аталған. 1939-93 жылдары Келес ауданының орталығы болды. Абай ауылында ауыл шаруашылық өнімдерін өндіретін көп салалы өнеркәсіп, 6 орта мектеп, мәдениет үйі, емхана, нан зауыты, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Ауыл қазір даму үстінде. Жаңа жеке кәсіпорындар ашылып жатыр. Бұл жерлер тұруға қолайлы болғандықтан, адамдар саны күннен күнге артып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы елді мекендері
Санат:XIX ғасырда құрылған елді мекендер
Әзімхан Еcқараев

**Әзімхан Еcқараев** (1937 жылы туған, Мақтаарал ауданы) – Cоциалистік Еңбек Ері (1.3.1965). 1952 – 56 жылдары Мақтаарал ауданының Қызылқұм МТС-нда тракторшы, 1956 – 67 жылдары аудандық мақта өсірушілер бригадасының тракторшысы, 1967 жылдан бригадирі болып істеді. КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1970). 2 рет Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ферримагнетик

**Ферримагнетик** — Иондарының магниттік моменттерінің  реттелуі  Кюри нүктесінен төмен температурада қалыптасқан заттар. Олардың көпшілігі иондық кристалдар. Ең көп зерттелген Ферримагнетик тобын ферриттер құрайды. Басқа ферримагниттік кристалдардан  гексогональды қос фториттер тобын атауға болады. Олардың алты магниттік  торшаларының төртеуінің магниттелуі бір бағытта, қалған екеуінің магниттелуі оларға қарсы бағытталған. Қос фторидтер  мөлдір, жарықты жақсы өткізеді. Ферримагнетикке бірқатар құймалар мен металл аралық  қосылыстар жатады. Ферримагнетиктен тұрақты  магниттер жасалады. Ферримагнетиктер радиотехникада, электроникада, есептеу машиналарында т.б. кеңінен қолданылады.
Нарын (өзен, Абай облысы)

**Нарын**, *Арсалаң*, *Арасан* – Аягөз алабындағы өзендер. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы аумағымен ағады. 

## Бастауы
Өзен Тарбағатай жотасының солтүстік-батысындағы Ақтас тауының етегіндегі бұлақтардан басталып, Аягөз ауылы тұсында Аягөз өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 83 км, су жиналатын алабы 933 км2. Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жылдық орташа су ағымы 0,7 м3/с. Жайылмасы – шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Қапал (тау)

**Қапал** – Қызылжар тауларының шығысындағы шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Киік ауылының солтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 963 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 8 – 9 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 – 5 км шамасында. 

## Жер бедері, геологиясы
Солтүстік беткейі тіктеу, оңтүстігіне қарай көлбеуленіп жазыққа ұласады. Төменгі тас көмір кезеңі жыныстарынан түзілген. Гранитті, жалаңаш жақпартасты келеді. 

## Өсімдігі
Сай-жыраларындағы құнарсыз топырағында селеу, бетеге, көкпек] жусан, бұталар өседі. Беткейі мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Қызылкөл

**Қызылкөл** атаулары:

**Елді мекендер:**

* Қызылкөл – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл.
* Қызылкөл – Түркістан облысы Созақ ауданындағы ауыл. 

**Басқа мағыналар:**

* Қызылкөл (көл, Ақтөбе облысы) 
* Қызылкөл (көл, Ақмола облысы) 
* Қызылкөл ауылдық округі
* Қызылкөл су құбыры
* Қызылкөл орамы (Астана)
Нарынбай

**Нарынбай** – бекініс орны.  Жамбыл облысы Байзақ ауданы Сарыөзек өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Бекіністі 1936 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Нарынбай бекінісі төрт бұрышты, көлемі 240х240 м, айнала биіктігі 1,5 м, ені 20 м топырақ дуалмен қоршалған. Бекіністің әр бұрышында және ортасында мұнара орындары бар. Бекініс қақпасының екі жағында қарауылхана қызметін атқарған мұнара болған. Зерттеу барысында табылған табақшалардың, көзелердің, құмыралардың жасалу тәсілі мен үлгісіне қарағанда, бекіністі адамдар 9 – 12 ғасырларда мекен еткен.

## Дереккөздер


Санат:География
Ер Бөлек

**Ер Бөлек** — *[[дастан]]*. 

Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданының тұрғыны, ауыз әдебиетін жинаушы Сағынғали Бекболатов жырлаған дастанда Маңғыстау өңірінен шыққан Ер Бөлек пен Дәуіт батыр бастаған қазақ сарбаздарының қалмақтарға қарсы ерлік күресі баяндалады. Шығарма 11 буынды қара өлең және 7 — 8 буынды жыр үлгісімен аралас жазылған. Дастанның қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы.
 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Мырзабек Байжанұлы

**Мырзабек Байжанұлы** (1870–1945) — қазіргі Отырар ауданында дүниеге келген ақын, жырау. Ташкент, Шымкент, Бұхара, Ақтөбе, Қызылорда қалаларында болып, Мәделі, Молда Мұса, Майлықожа, Нұралы, Нартай, т.б. ақын, жыраулармен кездескен, біразымен өнер жарысына түскен. Шығыстың аңыз-хикаяларын жатқа білген. Ауылдағы бай-манаптардың әділетсіздігін бетіне басып, уытты жырымен әжуалаған («Батан байға», «Әкімгереймен айтыс», т.б.). Қызыл жыраудың «Насихат жыр», «Әмзе қисса», «Аудан басшыларына хат», «Құмырсқа мен шегіртке», «Ешкі сауда», т.б. шығармалары ҚР ҰҒА Орталық ғылыми кітапханасы мен М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жыраулары
Берікқара кен орны

**Берікқара** - ежелгі кеніш орны. Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 75 — 80 км жерде. Негізгі пайдалы қазбалары мыс, күміс және қорғасын болған. 

## Тарихы
Берікқара кен орнындағы мыс кенін б.з.б. 2-мыңжылдықтағы қола дәуірінің андронов мәдениетін жасаған тайпалар игере бастаған. Кейін (б.з.б. 1-мыңжылдықта) ерте темір дәуірінің Орталық Қазақстандағы тасмола мәдениетін жасаған тайпалар Берікқара мыс кендерін металлургиялық өндіріске тұрақты пайдаланған. Кен қазу жұмыстарының көне іздері кейінгі кезге дейін жақсы сақталып, 19 ғасырдың басында терең ұра-шұңқырлар түрінде қалған белгілері бойынша қайта ашылды. Берікқара Орталық Қазақстан көне кен орындарын (қола, ерте темір дәуірлері) біріктіретін 7 негізгі орталықтың ішіндегі Өспен-Қарқаралы орталығына қарайды. 19 ғасырдың басында бұл жердегі көптеген кен орындарын С. Попов деген көпес иеленген. Берікқарада 1858-1859 жылдары Николаев (Богослов) мыс қорыту зауыты салынып, ол 1877 жылға дейін тұрақты жұмыс істеген. Кентас, негізінен, Берікқара және осы маңайдағы Сәмембет, Кеншоқы сияқты кеніштерден әкелініп қорытылды. Отын Қызылтау көмір кенішінен (қазіргі Баянауыл ауданындағы Қызылтау) тасылды. Зауытта 17-60 тотыққан мысы бар кендермен қатар көп мөлшерде күміс, қорғасын өндірілді. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Меркантилизм

**Меркантилизм** (франц. *mercantіlіsme*, итал. *mercante* – деген сөзден шыққан – саудагер‚ көпес) – капиталдың бастапқы қорлану дәуірінде дүниеге келген сауда-өнеркәсіп буржуазиясының экономикалық теориясы мен саясаты.

16 ғасырда пайда болып, 18 ғасырдың аяғына дейін дамыды. Меркантилизмді А.Смит (1723 – 90) өзінің “*Халықтар байлығының табиғаты мен себептері*” (1776) атты басты еңбегінде негіздеді. Меркантилизм Батыс Еуропа елдері – Англия, Франция, Испания, Португалия, Италияда дамыды.

Меркантилизмнің көрнекті өкілдері: 
* Англияда – У.Стаффорд, Т.Мен, Дж. Стюарт; 
* Италияда – А.Серра; 
* Францияда – А. де Монкретьен, Ж.Б. Кольер. 
Меркантилизм теориясының кейбір нышандарын орыс экономисі, І Петрдің замандасы И.Т. Посошковтың “*Сараңдық пен байлық туралы*” деген еңбегінен де кездестіруге болады.

Меркантилизм ілімін жақтаушылар – меркантилистер – қоғам байлығы мен әл-ауқатының көзі материалдық игіліктер өндірісі емес‚ тауар және ақша айналысы саласы деп есептеді. Олардың пікірінше қоғамның әл-ауқатына сыртқы сауданы реттеу‚ тауарлар әкелімінен әкетілімінің басым болуы және елде ақшалай капиталдың қорлануы жолымен қол жеткізуге болады. Осыдан келіп “*меркантилдік*” деген термин сауда‚ коммерц. деген мағынада қолданыла бастады. Сонымен бірге ол материалдық пайдакүнемдікпен‚ бас пайдасын күйттеушілікпен байланысты ұсақ есепшіл‚ саудагерлік дегенді де білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Суайрық

**СУАЙРЫҚ** – жер беті және атмосфералық жауын-шашын ағындарын екі беткейге бөлетін Жер бетіндегі шартты сызық. С*уайрық* негізгі немесе құрлықтық, бірінші реттік (шектес өзендер жүйелері арасындағы) және екінші реттік немесе бүйірлік (негізгі өзеннің шектес тармақтары арасындағы) болып бөлінеді. Кейде шектес өзендер жүйесін бөлетін аумақты – суайрықтық кеңістікті де  *суайрық* деп атайды. Әр түрлі бағытта жылжитын жер асты сулары ағындарын бөлетін жер асты суларының *суайрықты* да болады. Таулы аймақтарда суайрық тау жоталарының сызығымен сәйкес келіп, жер бедерінде айқын көрінеді. Жазықтарда *суайрық* сызығының көрінісі көмескілеу. Негізгі немесе құрлықтық суайрық бірінші дәрежедегі немесе қапталдық *суайрық* (өзеннің негізгі салалары арасында) деп бөлінеді. Тынықмұхиттық және атлантмұхиттық алаптарды бөлуші биіктік Жердің бас суайрықты деп аталады.
### Пайдаланған сілтемелер
Сейдуалы Тілеуқұлов

**Сейдуалы Тілеуқүлов** (*4.3. [[1932]] жылы туған, [[Қазығұрт ауданы]] [[Шарапхана ауылы]]*) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1984). 

Ташкент мемлекеттік университетін бітірген (1956). 1956 – 1998 ж. Ташкенттегі Низами атындағы мемлекеттік педагогикалық институтта оқытушы, тарих факультетінде декан, кафедра меңгерушісі болды. «Өзбекстанды суландыру тарихы», «Түркістандағы ұлт-азаттық күрестің тарихы» атты ғылыми кітаптар жазған.

## Дереккөздер

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Нейтрондық спектроскопия

**Нейтрондық  спектроскопия**– ядролық физиканың нейтрондардың атом ядроларымен әсерлесуінің эффективті көлденең қимасының  энергетикалық тәуелділігін және ядролардың қозған күйлерінің қасиеттерін зерттейтін саласы. Нейтрон мен ядроның әсерлесу қимасының () энергетикатық спектріне резонанстық сипат тән. Әр резонансқа массалық саны А+1-ге тең (А – бастапқы ядроның массалық саны) құранды ядроның қозған күйі және қозу энергиясы сәйкес келеді. Қозу энергиясы нейтронның ядродағы байланыс энергиясының байланысы мен 0А/(А+1) шамасының қосындысына тең, мұндағы 0 қиманың резонанстық мәніне сәйкес келетін нейтронның кинетикалық энергиясы. Резонанс маңында құранды ядроның эффективтік қимасы Брейт-Вигнер формуласымен сипатталады: қgГnГ/[(–о)2+Г2/4], мұндағы – нейтронның де-Бройль толқынының ұзындығы g – бастапқы және құранды ядролардың спиніне және жұптылығына тәуелді статистикалық фактор, Г – резонанстың толық ені. Соңғы шама қозған күйдің өмір сүру уақытына ћ/Г қатынасымен байланысқан. Әр түрлі ядролар үшін 10–14–10–18 с. Құранды ядроның белгілі арнамен ыдырау ықтималдығы сол арнаның парциалдық енімен анықталады. Күйдің толық ені арналардың парциалдық ендерінің қосындысына тең: Г=Гn+ Г+ Гf +…, ал і арнасы бойынша құранды ядроның ыдырау қимасы і=қГі /Г шамасымен анықталады. Тәжірибе арқылы қ() және і() тәуелділіктерін зерттеу қозған күйдегі ядроның энергиясын, толық және үлестік ендерін, спинін, жұптылығын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл шамаларды өлшеу үшін нейтрондық спектрометр қолданылады. Нейтрондық спектроскопия заттардың элементтік, изотоптық құрамын анықтауда маңызды рөл атқарады.
## Сілтемелер
*Протон
*Электрон
*Физика
*Молекулалық спектроскопия
*Физикалық тәжірибелер
*Ядро
.
## Пайдаланған әдебиет

 

Санат:Физика
Беркінбай Тілешов

**Беркінбай Тілешов** (1934, Түлкібас ауданы, Алғабас ауылы – 1986, Қазығұрт ауданы, Рабат ауылы) – шаруашылық басшысы. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1975). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1956). 1956 – 1970 жылдары Жетісай, Шардара, Қызылқұм аудандарында мал дәрігерлік станциясының бастығы, Қазығұрт ауданы мал дәрігерлік станциясының бастығы, ауданның ауыл шаруашылықғы басқармасының орынбасары, аудандық атқару комитетті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. 1973 жылдан өмірінің соңына дейін «Күйік» асыл тұқымды қой зауытының директоры болып істеді. Бірнеше орден, медаль, Құрмет грамоталарының иегері.

## Дереккөздер

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Нарынбай Жанжігітұлы

**Нарынбай** (кей деректерде Орынбай) Жанжігітұлы (туған-өлген жылы белгісіз) – 1812 – 1814 жылдары орыс-француз соғысына қатысқан қазақ жауынгері. Нарынбай 1812 жылы Орынбор губернаторында құрылған 1-тептяр полкіне қатардағы жауынгер ретінде алынған. Лейпциг пен Глогау қалаларына жасалған шабуылдар мен Эрфурт, Веймар мен Ганау, Майндағы Франкфурт қалалары түбінде болған ұрыстарда ерлігімен көзге түскен. Кейін Кобленц, Мангейм, Франциядағы Нанси, Сен Диезье қалаларын азат ету шайқастарына қатысқан. Көрсеткен ерлігі үшін Георгий кресі орденінің барлық дәрежесімен марапатталған. 1814 жылы 14 наурызда император Александр І-нің бұйрығы бойынша Парижге кірген құрметті жеңімпаздардың қатарында болды;Қазақтардың 1812 – 1814 жылдары орыс-француз соғысына қатысуы.
## Сілтемелер
* Веймар  
* Азат  
* Париж
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Уанас күмбезі

**Уанас күмбезі** – 18 ғасырдың ескерткіші.

Бәйдібек ауданының орталығы Шаян ауылынан солтүстікке қарай 80 км жерде, Бетпақдаланың оңтүстігіндегі оны кесіп өтетін жолдардың бірінің бойында, сондықтан шөлді зерттеушілер К.Мыңбаев пен басқалардың еңбектерінде ол әлденеше рет сөз болады. Оның тұрғызылған уақыты беймәлім, бірақ аңызда оны 18 ғасырдың аяғында өмір сүрген қазақ руларының бірінің басшысы Уанас есімімен байланыстырады.

Құрылыстың композициясы Оңтүстік Қазақстанның ескерткіштеріне зор ықпал еткен Орта Азияның құрылыстарына мүлде ұқсамайды. Сондықтан ол көшпенділердің мемориалдық сәулетшілігінің мысалы ретінде ерекше назар аудартады. Күмбездің көлемді-кеңістік композициясы мұнараға ұқсас зор көлемнен және оған солтүстік-батыс жағынан жанастыра салынған қоршаудан тұрады. Мұнара ірі шикі кірпіштен (40×17×10 см) тұрғызылған және пішінді сопақтау. Жанастыра салынған қоршау (12,80×14,6 м) құлап қалған, бірақ оның бұрыштарынан төбешіктер, мұнаралардың қалдықтары байқалады. Құрылыстың архитектурасы толығымен Қазақстанның мемориалдық сәулетшілігінің қалыптасқан бірде-бір түріне жатпайды, дегенмен оның «төртқұлақ» және «мұнара» секілді әрідегі аналогтары бар. Осы күнге дейін аздаған қазақ мұнаралары Сырдарияның төменгі сағасынан ғана табылған.

Уанас Күмбезі қазақтың мұнараға ұқсас мемориалдық сәулетшілігі жөніндегі түсінікті едәуір кеңейте түседі.

## Дереккөздер


Санат:Бәйдібек ауданы
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Әлкен Усманов

**Әлкен Усманов** (1904, Шаян ауданы – 1961, Жетісай ауданы) – Социал Еңбек Ері (8.6. 1957). 1928 – 1949 ж. Өзбекстандағы Жангелді кеңшарында жұмысшылар комитеттінің төрағасы, партия бюросының хатшысы, директордың орынбасары, директор, 1941 – 1951 ж. Ильич ауданы ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі болды. 1951 – 1961 ж. Амангелді атындағы ұжымшар басқармасының төрағасы қызметін атқарды. КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты (1958).

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Беріктік

**Беріктік** — материалдардың белгілі бір жағдайлар (күйлер) мен шектерде қандай да бір әсерлерді (салмақ түсу, температураның өзгерісі, магнит, электр, т.б. өрістері, кебу немесе ісіну, т.б.) қабылдай отырып, бүлінбей сақталу қасиеті; сыртқы күштердің әсерінен қалпының өзгеруіне және бұзылуына қарсыласатын қатты дененің касиеті.

Беріктіктің әр түрлі жағдайдағы өлшемдеріне пропорционалдық шегі, аққыштық шегі, сырғымалық шегі, беріктік шегі, т.б. жатады.

Беріктіктің мынадай түрлері бар: 
#теориялық беріктік — атом аралық ілінісу күштері арқылы есептелінетін беріктік (ол шамамен бойлық серпімділік модулінің 1/6-іне тең);
#техникалық беріктік — нақты материалдарда байқалатын беріктік (мысалы, болатта ол шамамен теориялық беріктіктің 1/10-іне, ал көптеген қатты денелерде теориялық беріктіктің жүздік және мыңдық үлесіне тең); 
#құралымдық беріктік — балқытып біріктірілген тораптардың, иінді біліктердің, турбина қалақшаларының, т.б. құралымдық элементтердің беріктікгі. Құралымдық элементтердің беріктікгі оларда беттік ақаулардың, ішкі кернеулердің, т.б. болуына байланысты техникалық беріктіктен төмен болады; 
#динамикалық беріктік — материалдардың динамикалық жүктемелерді қабылдай отырып, бүлінбеу қасиеті; 
#ұзаққа созылатын беріктік — ұзақ уақыт бойы сырғымалы қалыпта болған материалдардың беріктікгі. Жіптердің, сымдардың, талшықтардың, т.б. материалдардың беріктікгі оларға түскен ажырату (үзіп жіберу) күшінің олардың (жіптің, талшықтың, сымның, т.б.) сызықтық тығыздығына қатынасына тең. Беріктік Бірліктердің халықаралық жүйесінде (СИ) НҺм/кг арқылы өрнектеледі.

1976 жылдан бері Қазақстан Металлургия және кен байыту институтында рений, осмий, молибден, вольфрам, ванадий аралас материалдардың беріктікгі бойынша көлемді зерттеулер жүргізіліп келеді (А.Қонаев, Е.И. Пономарева, З. Әбішева, т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Меркіттер

**Меркіттер**– ежелгі түркі тайпасы. Орта жүз Керейдің ішіндегі бір ру.

Кейбір зерттеушілердің айтуынша, “*Меркіттер*” атауы Мэргэд (Мерген – түбір сөзі де, “д” – тунгус-моңғолша көптік жалғауы) ұғымынан шыққан. Өйткені Меркіттер “*құралайды көзден атқан*” хас мергендер болған. Рашид ад-Диннің айтуынша, Меркіттер ерте орта ғасырда мемлекет құрған. Олар 9 – 10 ғасырларда “Цзубу” одағына қарайтын 18 тайпа құрамында қидан билігінде болған. Байкөлден (Байкал) Селенга өзенңнің орта бойы Орхонға дейін, Бүрэн жотасы, Хан тауы, Қасқа бүркіт жотасы, Ноян, Дэлгэрхан жотасын мекендеген. Үш меркіт одағы (Мэә-Ли-Зи) 11 – 12 ғасырларда ерте мемлекеттік құрылым (ұлыс) деңгейіне көтерілді. Ұлысты Тудур Билге Чигин басқарып тұрған шақта әскері үш топқа бөлінген. Тоқтыбектің (Тоқтабек) тұсында өзіндік орда гвардиясы болғаны жайлы дерек бар. Меркіттер көрші наймандармен тату-тәтті өмір сүрді. Керейттер (керейлер) Меркіттерді төрт дүркін шапқан. Шыңғыс хан бастаған боржигендер тарих сөресіне шыққан тұста оларға ең әуелі қарсылық көрсеткен Меркіттер болды. Олар 1178 жылы Тэмужиннің (Шыңғыс хан) жаңа түскен келіншегі қоңырат қызы Бөртені қолға түсірді. 1179 жылы Шыңғыс хан Меркіттер ордасына тұтқиылдан шабуыл жасады. Бұл тарихта Бугур-Кегер шайқасы деп аталды. Осы шайқастан кейін Меркіттер Орталық Азиядан ығыстырыла бастады. Тоқтыбек бастаған Меркіттер 1205 жылға дейін моңғолдарға қарсылық көрсетіп, қазіргі Солтүстік Қазақстан жеріне шегінді. 1218 жылы меркіттерді қуып барған Шыңғыс ханның ұлы Жошы Ырғыз өзені бойында қыпшақтармен соғысып, Хорезм шаһ әскерлерімен кездесті. Меркіттердің көпшілігі қырылып, аман қалғандары Шыңғыс ханға бағынды. Қазіргі кезде Орта жүз керей тайпасының құрамында меркіт руы бар.

## Дереккөздер
Санат:Түркі тайпалары
Сыпабек Тілеулов

**Сыпабек Тілеулов** (1925 ж. туған, Төле би ауданы, Қазақстан аулына) – еңбек ардагері. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты (1957). Еңбек жолын 16 жасында бастаған. Зейнеткерлікке шыққанға дейін облыс көлемінде басшылық қызметтерде болды. Ленин орденінің иегері (1947).

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Беріктас (Алматы облысы)

**Беріктас** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Беріктас ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан батысқа қарай 66 км жерде, Дегерес тауының солтүстік баурайында орналасқан. Бұта аралас көде, бетеге, жусан өскен құрғақ агроклиматтық белдемде жатыр.

## Халқы

Беріктаста шаруа (фермер) қожалықтары, өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Тұрғындары басқа ауылдармен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Шахарбек Усманов

**Шахарбек Усманов** (1.2. 1937 ж. т., Самарқан облысы Заамин ауданы, Өзбекстан) – еңбек ардагері. Ташкент мақта-мата институттын бітірген (1962). Мамандығы – инженер-технолог. Еңбек жолын Славян мақта зауытында ауысым мастері болып бастады, одан соң өндіріс бастығы болды. 1964 ж. Түркістан мақта зауытына ауысып, цех бастығы болып тағайындалды. 1965 ж. Түркістан ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды, 1966 ж. республика комсомолы Орталық комитетінде жауапты қызмет атқарды. 1966 жылдан бастап тікелей өндіріске ауысты. Шымкент мақта зауытының, Түркістан мақта зауытының директоры болып тағайындалды. Ол басқарған 16 жыл ішінде зауыт ұжымы республика, одақ көлеміндегі алдыңғы саптағы кәсіпорындар қатарынан көрінді. 1985 жылдан республикалық «Каззаготхлопкопром» өнеркәсіптік бірлестігінің бастығы, ал 1994 ж. кәсіпорын «Каззаготхлопкопром» өндіріс бірлестігі болып қайта құрылуына орай бас директор болып тағайындалды. 1994 ж. «Мақта» акционерлік компаниясы құрылуына байланысты осы компанияның президенті болып тағайындалды, бұл қызметті 1996 жылдың желтоқсан айына дейін атқарды. 1996 жылдан «Шымкент мақта» акционерлік қоғамының президенті. «Құрмет белгісі» орденінің иегері. Республиканың еңбек сіңірген қызметкері. Түркістан қаласының құрметті азаматы (1997).

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих