open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әлиреза Арафи

**Әлиреза Арафи** (; 1959, Мейбод) — ирандық діни және саяси қайраткер, Сарапшылар кеңесінің мүшесі (2022 жылдан бастап).

2026 жылғы 1 наурыздағы зымыран соққысы салдарынан Иран Жоғарғы көсемі Әли Хаменеи қаза тапқаннан кейін, Иран президенті Масуд Пезешкианмен және Жоғарғы сот төрағасы Голям Хоссейн Мохсени-Эджеимен бірге құрылған Басқару кеңесінің құрамына кірді.

## Өмірбаяны
​1959 жылы Иранның Йезд останындағы Мейбод қаласында дүниеге келген.

​1970 жылы Қом қаласына қоныс аударып, онда бастауыш білім алды, содан кейін діни дайындық курстарына қатыса бастады. Сонымен қатар, Арафи араб және ағылшын тілдерін белсенді түрде меңгерген.

Оқуын аяқтағаннан кейін белсенді діни қызметке кірісті. Біраз уақыттан соң Қом қаласындағы Халықаралық әл-Мустафа университетін басқарды, сондай-ақ қаладағы жұма намаздарына тұрақты түрде жетекшілік етті.

​2022 жылғы наурызда Арафи Тегеран останынан Иранның Сарапшылар кеңесіне сайланды, онда Конституция сақшылары кеңесінің құрамына кірді.

2026 жылғы 1 наурызда аятолла Әлиреза Арафи Иранның Басқару кеңесінің мүшесі болды. Бұл кеңес 2026 жылғы 28 ақпанда АҚШ пен Израильдің бірлескен әскери операциясы кезінде қаза тапқан рахбар Әли Хаменеидің мұрагері сайланғанға дейін елдің Жоғарғы көсемі міндеттерін ұжымдық түрде атқаратын болады.

## Дереккөздер

Санат:Иран аятоллалары
Санат:Сарапшылар кеңесінің мүшелері
Қазақстан халық кеңесі

**Қазақстан халық кеңесі** — Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен құру жоспарланған Қазақстан халқының мүддесін білдіретін Қазақстанның жоғары консультативтік органы.

Қазақстан халық кеңесі Қазақстан халқы ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың орнына келіп, 126 адамнан құралады деп жоспарлануда.

## Тарихы
2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайдың V отырысында Қазақстанға қоғамның дамуына қатысты барлық мәселелер бойынша жалпыхалықтық диалог өткізу үшін жаңа ауқымды платформа қажет екенін айтты. Қазақстан халқы ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайды өзінің тарихи миссиясын сәтті орындады деп бағалап, жаңа институт ретінде Қазақстан халық кеңесін құруды ұсынды. 

2026 жылғы жаңа конституция жобасында Қазақстан халық кеңесіне жеке VI бөлім арналған. Конституция жобасы 2026 жылғы конституциялық референдумда қолдау тауып, конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін оған сәйкес Қазақстан халық кеңесі құрылмақ.

## Құру тәртібі
Қазақстан халық кеңесі құрамына 126 адам кіреді деп жоспарланған: оның 42-сі этномәдени бірлестіктерден, 42-сі ірі қоғамдық бірлестіктерден және 42-сі мәслихаттар мен аймақтық қоғамдық кеңестерден болады.

Қазақстан халық кеңесінің барлық мүшесін Президент тағайындамақ, ал төрағаны кеңес мүшелері сайламақ. Қазақстан халық кеңесі төрағасының ротациялық негізде тағайындалатын екі орынбасары, сондай-ақ хатшылық меңгерушісі болады деп жоспарланған. Қазақстан халық кеңесінің төрағасы Құрылтайдың кез келген отырысына қатысуға және сөз сөйлеуге құқылы болмақ.

## Атқаратын қызметі
Қазақстан халық кеңесі:
* мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлік пен ынтымақты нығайту, Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді;
* Құрылтайға заң жобаларын енгізеді;
* жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтереді;
* конституциялық заңға сәйкес өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары
Айгүл Əбдімажитқызы Болатбаева

**Айгүл Əбдімажитқызы Болатбаева** — педагогика ғылымының докторы (2009), Қазақстан педагогикалық ғылымдары академиясының академигі (2009).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1975 жылы 25 маусымда Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Жосалы кентінде туған.

ҚазҰУ-ды (1996) бітірген. Қазақ білім академиясында (1997-2003), ҚазҰУ-да (2000-2005), ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясында (2005-06), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында (2006-2007), ҚР ҰҚК Шекара академиясында (2007 жылдан) ғылыми-педагогикалық жұмыстармен айналысты.

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – жоғары əскери мектеп педагогикасы, зерттеушілік іс-əрекет əдіснамасы, даму психологиясы, оқытудың интерактивті технологиялары, білім саясатын талдау тəжірибесі.
"Əскери жоғары оқу орнының магистранттарымен зерттеушілік іс-əрекет əдіснамасын игеру процесінің тұжырымдамалық жəне қолданбалы негіздерінің дамуы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Академиктер
Гүлжан Жамбылқызы Болатова

**Гүлжан Жамбылқызы Болатова** —  ғалым, филология ғылымының докторы (2010).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1976 жылы 17 шілдеде қазіргі Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Жаңаауыл ауылында туған.

ҚазҰУ-ды (1997) жəне докторантурасын (2010) бітірген. 2000 жылдан Қазақ ұлттық университетінде ғылыми-педагогикалық қызмет атқарады.  

## Ғылыми еңбектері
"Воссоздание национального своеобразия романа-эпопеи М.О. Ауэзова "Путь Абая" на русский язык" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Қарлығаш Молдағалиқызы Борбасова

**Қарлығаш Молдағалиқызы Борбасова** — философия ғылымының докторы (2011).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1968 жылы 15 наурызда Абай облысы, Аягөз ауданы, Ақтүбек ауылында туған.
Қазақ ұлттық университетін бітірген (1993). Осы университетте тəлімгер-зерттеуші, оқытушысы, аспирант, аға оқытушы, доцент (1993-2011), 2011 жылдан профессор қызметін атқарады. 

## Ғылыми еңбектері
Ғылыми зерттеулерінің бағыты – дінтану.
"Қазақстандағы жаңа діни бірлестіктер жəне ұлттық қауіпсіздік мəселесі" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
50-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Айгүл Сәбитқызы Ғабдулина

**Айгүл Сәбитқызы Ғабдулина** — экономика ғылымының докторы (2011).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1980 жылы 26 маусымда Қостанай облысы, Әулиекөл ауданы, Әулиекөл ауылында туған.
Қостанай инженерлік-экономикалық университетін бітірген (2001). 2001 жылдан осы университетте қызмет атқарып келеді. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – ауылдың жер көлемін арттыру, технология нарығының даму мəселелері.
"Индустриальная модернизация экономики регионов Казахстана: стратегия и механизм регулирования" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
60-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Гарри Гаррисон

**Гарри Гаррисон** (шын аты — Генри Максвелл Демпси) — американдық фантаст-жазушы және редактор. Ол 1925 жылы 12 наурызда АҚШ-тың Коннектикут штатында дүниеге келіп, 2012 жылы 15 тамызда Англияның Брайтон қаласында қайтыс болды.

## Отбасы
Анасы — **Рия Кирьясова,** мұғалім болған. Ол Рига қаласында туған. Атасы раввин (діни қызметкер) болған. Анасының әкесі **Натан Кирьясов** сағат жөндеуші болып жұмыс істеген. Гаррисонның анасы жағынан шыққан туыстарының көбі білімді адамдар болған. Әкесі — **Генри Лео Демпси,** баспаханада жұмыс істеген. Ол жартылай ирланд ұлтынан болған. Кейін әкесі фамилиясын Гаррисон деп өзгерткен.

1954 жылы **Джоан Гаррисонға** (қыз кезіндегі тегі — **Мерклер**) үйленген. Олардың екі баласы болған: ұлы **Тодд** (1955 ж.) және қызы **Мойра** (1959 ж.).

## Шығармашылық жолы
Гаррисон эсперанто тілінің белсенді жақтаушысы болған. Ол бұл тілді өз романдарында болашақтың тілі ретінде қолданған. Дүниежүзілік эсперанто қауымдастығының мүшесі, АҚШ пен Ирландиядағы эсперанто ұйымдарының құрметті мүшесі болған. Эсперанто тілінен бөлек, тағы 7 тілді еркін меңгерген. Ол Ресей мен Беларусь елдеріне фантаст-жазушылардың съездеріне бірнеше рет барған.

## Романдары
**«Ғарыштан келген оба»** (Jupiter Plague / Plague from Space, 1965)

**«Әулие үшін вендетта»** (Vendetta for the Saint, 1965)

**«Ығысыңыздар! Ығысыңыздар!»** (Make Room! Make Room!, 1966). Осы роман желісі бойынша 1973 жылы «Soylent Green» ғылыми-фантастикалық фильмі түсірілген.

**«Фантастикалық сага»** (The Technicolor Time Machine, 1967)

**«Тұтқындалған ғалам»** (Captive Universe, 1969)

**«Ғарыш кемесінің дәрігері»** (Spaceship Medic, 1970)

**«Далет әсері»** (The Daleth Effect, 1970)

**«Стоунхендж»** (Stonehenge, 1972; 1983 жылғы кеңейтілген нұсқасы). Леон Стовермен бірге жазылған.

**«Жасасын Трансатлантикалық туннель! Ура!»** (A Transatlantic Tunnel, Hurrah!, 1972)

**«Галактикалық рейнджерлердің жұлдызды оқиғалары»** (Star Smashers of the Galaxy Rangers, 1973)

## Дереккөздер
Ана кесімі айнымайды

**«Ана кесімі айнымайды»** – Ғабит Мүсіреповтің ана тақырыбына арналған психологиялық әңгімесі. Шығарма Максим Горький шығармасының желісі негізінде жазылған.

## Идеясы

Ғабит Мүсірепов бұл әңгімесінде ана махаббатының шексіз екенін көрсете отырып, Отанға деген адалдық пен адамдық борыштың одан да биік тұратынын дәлелдейді. Елге қасірет әкеліп, жазықсыз жандардың қанын төккен адамды туған анасы да ақтай алмайды. Ана үшін ең ауыр қасірет – өз перзентінің зұлымдық жолына түсуі. Автор нағыз ерлік – қиратуда емес, өмірді қорғауда екенін айтады. Шығармада әділет, адамгершілік және елге деген сүйіспеншілік сезімі бәрінен жоғары қойылады.

## Кейіпкерлері

**Мария** – әрі ана, әрі азамат бейнесінде көрінетін күрделі тұлға. Ол ұлын шексіз сүйеді, бірақ елге жау болып кеткен перзентінің зұлымдығын ақтай алмайды. Ана жүрегі мен азаматтық борышының арасында ауыр тартысқа түссе де, ол әділетті таңдайды. **Мария** бейнесі арқылы автор ананың мейірімі шексіз болғанымен, оның әділдігі де айнымайтынын көрсетеді.

**Марияның ұлы** – атаққұмар, тәкаппар, қатыгез жан. Ол адам өмірін бағаламайды, даңқ пен билікті бәрінен жоғары қояды. Өзінің туған қаласын да аяусыз қиратуға дайын болуы оның рухани азғындағанын аңғартады. Бұл кейіпкер зұлымдық пен адамгершіліктен айырылудың символы ретінде берілген.

**Қала халқы** – соғыстың құрбаны болған, қасірет шеккен бейнелер. Олардың үнсіз қайғысы мен ауыр тұрмысы шығарманың трагедиялық әсерін күшейтеді. Халық бейнесі арқылы ел тағдыры мен ортақ қайғы көрініс табады.

## Мазмұны

«Ана кесімі айнымайды» әңгімесінде жау қоршауында қалған қаланың ауыр жағдайы суреттеледі. Қала халқы аштық пен қорқынышта өмір сүріп жатыр. Жаудың басшысы – осы қалада туған Мария ананың ұлы екені белгілі болады. Ол атақ пен даңқ үшін өз туған жерін де аяусыз қиратып, халыққа қасірет әкеліп отыр. **Мария** ана ел ішінде жүруге ұялып, ұлы үшін өзін айыпты сезінеді. Халықтың қарғысын естіген соң, ол қаладан шығып, жау қолбасшысы болған баласына барады. Анасы ұлын райынан қайтармақ болып, туған қаласын қиратпауға шақырады. Бірақ ұлы атаққұмар, қатігез жанға айналған, ол өмірді қорғаудан гөрі қиратуды жоғары қояды. Баласының адамгершіліктен айырылғанын түсінген **Мария** ана ауыр шешім қабылдайды. Елге өлім сеуіп жүрген ұлын өз қолымен өлтіреді. Осылайша ана махаббаты мен азаматтық борыш тартысында әділет жеңеді.

## Дереккөздер
Меруерт Арыстанқызы Ғазалиева

**Меруерт Арыстанқызы Ғазалиева** — медицина ғылымының докторы (2010), доцент (2010).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1982 жылы 3 тамызда Қарағанды облысы, Қарағанды қаласында туған.

Қарағанды мемлекеттік медицина академиясын (2005, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина университеті), интернатурасын (2006) бітірген.
Қазақстан-Ресей университетінде доцент (2005-07), Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында ассистент (2006-07), Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде профессор (2008-12), 2012 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина университетінде кафедра доценті.

## Ғылыми еңбектері
Ғылыми-зерттеу қызметінің негізгі бағыттары өндірістің жəне қоршаған ортаның денсаулыққа əсерін бағалау, науқастықтың зиянды поллютанттармен байланысы күшін анықтау, қауіп факторларының жəне олардың үйлесімдерінің əсері, медициналық-гигиеналық критерийлер стратегияларын жəне экологиялық мониторинг принциптерін əзірлеу болып табылады.
100-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 3 əдістемелік нұсқау, 2 оқу құралы, 1 оқу-əдістемелік құралы, 7 алдын ала патенттің авторы. 

## Марапаттары
* ҚР Тұңғыш Президенті Қорының лауреаты(2008);
* Қарағанды облысы əкімінің "Қайнар" сыйлығы лауреаты (2011);
* "ЖОО үздік оқытушысы" мемлекеттік грантының иегері (2009).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* https://amu.edu.kz/Divisions/940/

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері
Анар Шаймаханқызы Досбенбетова

**Анар Шаймаханқызы Досбенбетова** — педагогика ғылымының докторы (2010), профессор (2012).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1958 жылы 3 қыркүйекте Оңтүстік Қазақстан облысында (қазіргі Түркістан облысы) туған.

Шымкент педагогикалық мəдени институтын (1977) бітірген. 1977-82 жылдары мектепте мұғалім, 1982-85 жылдары Шымкент педагогикалық мəдени институтында комсомол комитетінің хатшысы,  1996-97 жылдары Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде аспирантура меңгерушісі, 1997-99 жылдары факультет деканының орынбасары, 1991-2012 жылдары аға оқытушы (1991), доцент, профессор (2012).  

## Ғылыми еңбегі
"Научно-педагогические основы формирования экономической культуры школьников с учетом с этнорегиональных особенностей Казахстана" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Баян Бекқайырқызы Досқалиева

**Баян Бекқайырқызы Досқалиева** — экономика ғылымының докторы, профессор (2011).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1959 жылы 8 мамырда Қарағанды қаласында туған.

Қарағанды тұтыну кооперация институтын (1981, қазіргі Қазтұтынуодағы Қарағанды университеті) бітірген. Қарағанды тұтыну кооперация институтында (1984-97), Қарағанды экономика университетінде оқытушылық (1997-2012) қызметтер атқарады. 

## Ғылыми бағыты, еңбектері
Ғылыми бағыттары əлеуметтік салаларды дамыту, адами ресурстарды басқару, қазіргі таңдағы менеджмент мəселелеріне арналған.
"Қазақстанның əлеуметтік саласын дамыту: теория, тəжірибе, механизмдер" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
50 ғылыми еңбектің авторы.

## Сыртқы сілтеме
* https://keu.edu.kz/ru/sci-20498/2009-01-08-04-19-38/7220-ru-pre-b-b-doskalieva.html

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Моджтаба Хаменеи

Аятолла Сейіт **Моджтаба Хосейни Хаменеи** (тағы **Мұжтаба**; ; 8 қыркүйек 1969 жыл, Машһад) — ирандық саяси және діни қайраткер, 2026 жылғы наурыздан бері Иран жоғарғы көсемі.

Хаменеи — Иранның бұрынғы жоғарғы көсемі Әли Хаменеидің екінші баласы. Ол 1987 жылдан 1988 жылға дейін Ислам революциясы сақшыларының корпусында қызмет етті. 2009 жылы наразыларға қарсы күш көрсеткен Басиджге бейресми түрде басшылық еткен.

Дін мен саясаттағы кішкене тәжірибесі және непотизмге қарамастан 2026 жылғы наурызда Хаменеи елдің келесі жоғарғы көсемі болып сайланды. Ізашар әкесі сол жылғы ақпанда өлтірілген болатын.

Әли Хаменеидің билігі кезінде Моджтаба оның ең мүмкін ізбасары, ең ықпалды баласы делінді. Саяси және заңи ұстанымы бойынша Моджтаба Иран консерваторларының экстремал жағында деп бағаланады. Атлант кеңесі оны «идеологиясы бойынша ең экстремист молдалармен байланысты» деді. Сарапшылар оны әкесімен салыстырғанда ядролық қаруды көбірек қолдайды деп бағалады.

## Ерте жылдары және білімі
Хаменеи 1969 жылғы 8 қыркүйекте Машһадта туған. Ол — Иран жоғарғы көсемі Әли Хаменеидің екінші ұл баласы. Дін білімін әкесінен және өзге де ұстаздан алған, осылайша дін қызметкері атанған.

## Мансабы
Хаменеи Қом қаласында діни дәріс беретін.

### Жоғарғы көсемдікке үміткерлігі
Хаменеи Иран жоғарғы көсемдігіне үміткерлер арасында еді. Иранның үш түрлі шенеунігі оны «айқын фаворит» деді.

2026 жылғы 4 наурызда түрлі шетелдік деректер Моджтабаның Жоғарғы көсем болып сайланғанын хабарлады. Бұны, алайда, ресми деректер әлі растамады.

### Жоғарғы көсем
2026 жылғы 8 наурызда Сарапшылар кеңесі жаңа Жоғарғы көсемнің Хаменеи екенін жариялады. Сайланғанынан бері Хаменеи халық алдында шығып көрмеген. Әкесін өлтірген соққыда Хаменеи қатты жарақаттанды деген ақпарат бар. Масуд Пезешкианның ұлы Юсуф ол «кішкене ғана» жарақат алды, бірақ дені сау деді. Иран шенеунігі The Telegraph баспасына: «Моджтаба туралы ешкім ештеңе білмейді: оның тірі ме, әлде қайтыс болғаны ма, немесе қаншалықты ауыр жараланғаны да белгісіз. Бізге тек оның жараланғаны айтылды. Ол соғысқа ықпал етпейді, өйткені ол мұнда жоқ. Командирлердің көпшілігі, дәлірек айтқанда, барлық командирлер, одан еш хабар алмады» деп хабарлады.

## Дереккөздер

Санат:Иран саясаткерлері
Санат:Иран аятоллалары
Санат:XXI ғасыр саясаткерлері
Санат:Шииттер
Санат:Иран билеушілері
Санат:Қазіргі мемлекет басшылары
Каджаран

**Каджаран** () — Арменияның Сюник облысының батысындағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Каджаран халқының саны 9 475 адамды құрады. Каджаран Армениядағы 59 қаланың бірі және халқы бойынша 39-шы орында.

## Географиялық сипаттамасы
Қаланы оңтүстігінде Мегри және батысында Зангезур жоталары қоршап тұр. Каджаранның өзі Аракстың сол жақ саласы Вохчиде орналасқан. Капанға дейінгі қашықтық 25 км, Ереванға дейін - 356 км.

Каджаран альпілік климаттық белдеуде орналасқан. Орташа жылдық температура +6,9°C, абсолютті максимум +33,5°C, ал абсолютті минимум -18,5°C. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 600-ден 705 мм-ге дейін, негізінен мамыр және маусым айларында жауады, жауын-шашын мөлшері 99-дан 104 мм-ге дейін жетеді, тәуліктік максимум 66 мм. Орташа ылғалдылық 69%, мамыр айы жылдың ең жаңбырлы айы (74%).

## Тарихы
Қала атауы армян тіліндегі «Кадж» (батыл) және «орын» деген мағынаны білдіретін «аран» сөзінен шыққан. Бұрынғы атауы Качачут болған. Каджаран туралы алғашқы тарихшы Степан Орбелян өзінің 13 ғасырдағы Сюник тарихында айтқан.
Орта ғасырдың соңында бұл атау Кчанантс болып өзгерді, бүгінде кейбір жергілікті тұрғындар оны осы атаумен атайды.
Қала аумағында тұрғындар біздің заманымызға дейінгі 3-2 мыңжылдықтарда мекендеген. Бұған дәлел ретінде осы аймақтан табылған пұтқа табынушылық ғибадатхананы айтуға болады.
Ескі Каджаранц ауылы қазіргі қаладан батысқа қарай 2 км жерде орналасқан, ол Дзорк кантонының құрамына кірген. 1947 жылы ол қалалық үлгідегі қоныс мәртебесін алды. Халықтың көпшілігі Капан мен Таулы Қарабақтан келген армян жұмысшылары.

1930 жылы мыстың үлкен кен орындары табылды, ал Кеңес үкіметі ірі мыс-молибден зауытын салуға бұйрық берді. Құрылыс 1940 жылы басталды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты тоқтатылды. 1951 жылы өндіріс процесін ұйымдастыру үшін Зангезур мемлекеттік тау-кен компаниясы құрылды, ол Кеңес Одағындағы ең ірі компаниялардың біріне айналды.
1958 жылы 21 тамызда Каджаран қала мәртебесін алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қазіргі уақытта Каджаран (Зангезур) мыс-молибден зауыты өзінің максималды қуатының 95%-ында жұмыс істейді. Өнімнің тек 40%-ы ғана Арменияда ішкі нарықта қолданылады. Қалған бөлігі негізінен бұрынғы кеңестік республикаларға: Ресейге, Грузияға және көршілес елдерге экспортталады. 2004 жылдан бастап Магнитогорск темір-болат зауытында (ММК) Арменияда өндірілген барлық молибденді өңдеу үшін жаңа өндірісті жаңғырту бағдарламасы жүзеге асырылды (Ереван зауытымен бірлесіп). 2008 жылдан бастап Каджаран арқылы Ираннан газ құбыры тартылды.

Каджаранның инфрақұрылымы таулы жердегі күрделі құрылыс жағдайларына қарамастан жақсы дамыған. 2017 жылғы жағдай бойынша Каджаранда екі мемлекеттік мектеп және екі мектепке дейінгі мекеме бар. Қалада сонымен қатар Каджаран орта техникалық колледжі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары
Санат:Сюник облысы қалалары
Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)

2026 жылғы 5 наурызда Әзербайжанның Нахшыван эксклавына екі бір реттік соққы беруші дрон құлады. Бұл оқиға Ирандағы соғыс кезінде орын алды. Әзербайжан шабуыл үшін Иранды айыптап, қарымта жауап қайтаруға уәде берді. Иран тарапы Әзербайжанға шабуыл жасағанын жоққа шығарып, бұл оқиғаны Израильдің «жалған жалау» операциясы болуы мүмкін деп мәлімдеді.

## Оқиға
Иранның ұшқышсыз ұшу аппараттары Әзербайжанның эксклавы — Нахшыван автономиялық республикасындағы Нахшыван халықаралық әуежайына құлады. Әзербайжан Сыртқы істер министрлігінің мәліметінше, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі Шекер-абад ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққылар салдарынан әуежай ғимараты зақымданып, төрт бейбіт тұрғын жараланды. Осы оқиғадан кейін Әзербайжан Иран елшісін шақыртты және әскери жауап қайтаруға уәде берді.
thumb|250px|Әзербайжан Қауіпсіздік кеңесінің отырысы (2026 жылғы 5 наурыз)
Әзербайжан Сыртқы істер министрлігі соққылар үшін Иранды айыптады. Әзербайжан үкіметі шабуылдарға байланысты наразылық білдіріп, оқиғаны айыптады және Тегераннан «осы мәселе бойынша түсініктеме беруді, түсіндірме ұсынуды және болашақта мұндай оқиғалардың қайталануын болдырмау үшін қажетті шұғыл шаралар қабылдауды» талап етті. ​Әзербайжан Президенті Ильхам Әлиев Қауіпсіздік кеңесінің отырысында Әзербайжан Қарулы Күштері, Қорғаныс министрлігі, Мемлекеттік шекара қызметі және Арнайы мақсаттағы күштердің барлық басқа бөлімшелері «нөмір бірінші» жұмылдыру (мобилизация) жағдайына келтірілгенін мәлімдеп, олардың кез келген операцияны өткізуге дайын болуы керектігін айтты. Келесі күні елдің Қорғаныс министрлігі ресми телеграм-арнасында бірінші деңгейдегі жұмылдыру жарияланған кездегі іс-қимыл процедурасы туралы мәліметтерді жариялады. ​Әлиев Нахшыванға жасалған шабуылды «террорлық акт» және «алғыссыздықтың айқын үлгісі» деп атады. Ол аятолла Хаменеи қаза тапқаннан кейін өзінен бөлек ешбір мемлекет басшысы көңіл айту үшін Иран елшіліктеріне бармағанын еске салды.

## Реакция
### Әзербайжан
: :
​Әзербайжан тарапы қарымта шаралар қолдану құқығын өзіне қалдыратынын мәлімдеді.

### Иран
: :
Ирандық дипломат Казем Гарибабади кейінірек Иранның Әзербайжанға шабуыл жасағанын жоққа шығарды.

### Басқа елдер
: :
​Молдова Әзербайжанға қолдау білдіріп, Иранның соққыларын айыптады.
: :
​Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Иранның жасаған соққыларын қатаң айыптады.
: :
​Франция Иранның соққыларын айыптап, жараланған бейбіт тұрғындардың тезірек сауығып кетуіне тілек білдірді.
: :
​Грузия Премьер-министрі Ираклий Кобахидзе Иранның Нахшыванға жасаған дрон шабуылын айыптап, Әзербайжанмен ынтымақтастығын білдірді және зардап шеккендердің тез арада сауығуын тіледі.

## Дереккөздер

Санат:Таяу Шығыс елдеріне Иран соққылары (2026)
Санат:Иранның дрон соққылары
Санат:2026 жылғы Иран-АҚШ соғысы
Маралик

**Маралик** () — Арменияның солтүстік-батысындағы Ширак облысындағы қала.
Маралик халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 5 386 адамды құрады. Маралик — Армениядағы 59 қаланың бірі және халық саны бойынша 48-ші орында.

## Географиялық сипаттамасы
Маралик Ширак облысында, Арагац тауының батыс беткейінде және Ширак аңғарында теңіз деңгейінен 1720 метр биіктікте орналасқан. Ол Гюмриден 24 км, Ереван қаладан оңтүстік-шығысқа қарай 98 км жерде.

Бұл аймаққа жұмсақ, салқын жаз және өте суық, қарлы қысы бар ылғалды континенталды климат тән.

## Тарихы
Қала Маралик тауының атымен аталған, яғни «кішкентай бұғы» дегенді білдіреді. Аңыз бойынша, жыл сайын Әулие Стефан тау бұғысын құрбандыққа шалу үшін Әулие Стефан монастырына келетін. Ауыл тұрғындары бұғыны ұстап алып, Әулие Стефанның құрметіне құрбандыққа шалған.

Маралик соңғы ежелгі армян мемлекеттілігі кезінде құрылған. Сол кезеңдердің куәсі ретінде Мараликте түпнұсқа армян ескерткіштері — хачкарлар (крест тастар) сақталған. Мараликтегі хачкарлар XII-XIII ғасырларға жатады. Сондай-ақ, негізінен діни сипаттағы ежелгі құрылыстардың қалдықтары бар. XX ғасырдың басындағы жергілікті шіркеу және қаза тапқан сарбаздар ескерткіші де мәдени ескерткіштер болып саналады. Қаланың өзі негізінен бір және екі қабатты шағын үйлерден тұрады.

Ауылдың бұрынғы атауы Молла Гөкча болған. 1927 жылы 28 қазанда Молла-Гекча Капутан болып, ал 1935 жылы 26 шілдеде Капутан Маралик болып өзгертілді. 1962 жылы Маралик қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. 1991 жылы 21 қыркүйекте Маралик тәуелсіз Армения Республикасының Ани ауданының орталығы болды. 1996 жылдан бастап ол Ширак облысының құрамына кірді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Тұрғындар дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығымен айналысады. Маралақтың айналасындағы егістіктер көптеген шақырымға созылып жатыр.
Қаладағы ең ірі өнеркәсіптік кәсіпорын — мақта фабрикасы, ол қазіргі уақытта жартылай жұмыс істейді. Қазіргі уақытта үш құрылыс ұйымы, ірімшік зауыты, көлік компаниясы, теміржол вокзалы, кинотеатр, тұрмыстық қызмет көрсету орындары бар.

Байланыс және пошта қызметтері, екі мектеп, мектеп, мәдени орталық, облыстық кітапхана, қонақ үй, екі мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық тамақтану орындары және т.б. бар.

## Галерея

Maralik from M-1.jpg|Жаңа аудан
16ա Maralik Main Square.jpg|Согомон Техлириан алаңы
Maralik-Rublevka.jpg|Қаладағы тарихи ғимараттар


нобай|орта|1200px|Қала панорамасы

## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары
Санат:Ширак облысы қалалары
Жаңажер (Соқылық ауданы)

**Жаңажер** () — Қырғызстанның Шу облысы, Соқылық ауданындағы ауыл. Жаңажер ауыл аймағының әкімшілік орталығы.
Халқы — 6190 (2023).

## Орналасуы
Жаңажер ауылы ел астанасы Бішкектен 36 км арақашықтықта орналасқан. Ауыл Қазақстан шекарасына жақын орналасқан. Жаңажер аулынына ең жақын Қазақстан елінің елді мекені — Жамбыл облысы,   Қордай ауданындағы Бетқайнар ауылы болып табылады.

## Тарихы
Жаңажер 1932 жылы егіндік шаруа қожалықтары мен ауыл шаруашылығына ыңғайлы жаңа жер табылғаннан кейін сол жерге осы Жаңажер ауылынын құрған. Сол кезден бастап Жаңажер ірі шаруа қожалығына айналды. Ауылда мамандырылған кеңшарлар қант қызылшасы, бидай, мал азығының дақылдарын өсірумен айналысты. Аз уақыт ішінде Жаңажер Соқылық ауданындағы экономикалық тұрғыдан маңызды елді мекен болып танылды.

## Халқы
Қырғыз Республикасы Ұлттық статистика комитетінің бағалау мәліметтері бойынша, 2023 жылдың басында ауыл халқының саны 6190 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Соқылық ауданы елді мекендері
Уақытша басшылық кеңесі

**Уақытша басшылық кеңесі** (, *Šurâ-ye Enteqâli-ye Rahbari*) — Иран жоғарғы көсемі лауазымы бос болғанда мемлекет басшысы рөлін де-факто атқаратын бірлескен орган. Кеңес өкілеттігіне жаңа жоғарғы көсемнің сайланып, тағайындалуына дейін ие, елдің ең жоғарғы билік органы делінеді.

Уақытша басшылық кеңесі 2026 жылғы 1 наурыздан 8 наурызға дейін оның құрамына президент Масуд Пезешкиан, сот билігінің басшысы Голям Хоссейн Мохсени-Эджеи мен аятолла Әлиреза Арафи енді.

## Алғышарттары
### 111-бап
Иран конституциясының 111-бабында былай делінген:

### Он екі күндік соғыс кезіндегі ұқсас жағдай
Он екі күндік соғыс кезінде Әли Хаменеи тығылып жүрді де, онымен ешкім байланыс орната алмай қалды. Осы кездері Әли Ардашир Лариджани өзін «Иран құтқарушысы» қылмақ болды, алайда де-факто басшы болмай қалды да, оны ешкім солай деп танымады да. Ол 2026 жылға қарай ықпалын көтерді де, қазіргі күнде де-факто басшы делінеді. Басқа деректер де-факто басшы деп Ислам революциясы сақшылары корпусының әскери хунтасын атайды. Иранның Ислам мәдениеті, бағыт-бағдар мен туризм министрінің айтуынша, Хаменеи орнына Иран парламентінің спикері Мұхаммед-Багер Галибаф келген.

### Хаменеи өлтірілуі
2026 жылғы Ирандағы соғыс кезінде АҚШ пен Израиль әуе шабуылдарынан Жоғарғы көсем Әли Хаменеи қайтыс болды. 2026 жылғы 1 наурызда осыған орай Конституцияның 111-бабына сәйкес Уақытша басшылық кеңесі құрылды.

Кеңес 8 наурызға дейін қызмет атқарды да, Сарапшылар кеңесі келесі жоғарғы көсем қылып Моджтаба Хаменеиді сайлады. Кеңес осылайша таратылды.

## Кеңес мүшелері

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:Иран билеушілері
Asia Airways

**Asia Airways** - Тәжікстандық әуе компания. Жүк және жолаушы тасымалдаушы әуекомпания 2007 жылы құрылып, 2015 жылы жұмысын тоқтатқан. 

## Тарихы

Asia Airways Душанбе әуежайынан чартерлік рейстер орындаған тәжік әуе компаниясы болды. Тасымалдаушы 2015 жылдың 4 қарашасында  Оңтүстік Судандағы әуе апатынан кейін Тәжікстанның Көлік министрлігі өзінің AOC-ін жойғаннан  кейін жұмысын тоқтатты . Көлік министрлігінің мәліметі бойынша, Оңтүстік Суданда  апатқа ұшыраған Антонов Ан-12Б ұшағы Asia Airways компаниясына тіркелген.

Тәжікстанның Көлік министрлігі осы аптаның басында Джубада Ан-12 Б жүк ұшағының апатқа ұшырауынан кейін Asia Airways (Душанбе) әуе компаниясының рейстерін тоқтатты . EY-406 (cn 01347704) ұшағы Оңтүстік Судан астанасы Джубадан солтүстіктегі Палоичке бет алған кезде Ақ Ніл өзеніне жақын жердегі жер бедеріне соғылды. Борттағы қырық үш жолаушы мен экипаж мүшесінің тек біреуі - жас бала - аман қалды.

Антоновтың дизайн бюросы кейіннен қатаң мәлімдеме жасады, онда 41 жылдық квадровинтті ұшақ апат кезінде ұшуға жарамсыз болды, себебі ол маңызды техникалық қызмет көрсету тексерулерін өткізіп алған деп айтылады.

«Шындығында, пайдалану нұсқаулығында көрсетілген техникалық қызмет көрсету тексерулері, соның ішінде қызмет ету мерзімін ұзарту және ұшақтың қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жұмыстары уақытында жүргізілмеген», - деді өндіруші.

Осылайша, министрліктің өкілі Tajik News Wire Asia Plus басылымына Asia Airways әуе компаниясының жұмысы мен флотына мұқият шолу жасалатынын айтты. Әуе компаниясы тағы үш Антонов Ан-12, Антонов Ан-26 және бір Илюшин Ил-76 ұшағын пайдаланатыны хабарланды.

Апат кезінде ұшақ Шарджада орналасқан ALA International компаниясына субмердігерлікпен берілген болатын, ал ол өз кезегінде оны Оңтүстік Суданның жергілікті логистикалық компаниясы Allied Services Ltd.-ге жалға берген.

## Флоттар
Asia Airways флот саны негізінен 2010 жылғы ақпаратқа сәйкес 7 ұшақ болған.
[нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [Антонов Ан-12 ұшағы]]
[нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [Антонов Ан-26 ұшағы]]
[нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [Илюшин Ил-76 ұшағы]]

## Дереккөздер
Сэм ағай

**Сэм ағай** (ағылш. *Uncle Sam*, *«*'Un**[ited]» «**S**[tates]» of «**Am*'[erica]»* сөздерінің бастапқы әріптерінен шыққан атау) — Америка Құрама Штаттарының кең таралған ұлттық бейнесі, ол федералдық үкіметті немесе тұтастай елді символ түрінде көрсетеді. XIX ғасырдың басынан бастап Сэм ағай американдық мәдениетте АҚШ үкіметінің танымал символына және патриоттық сезімнің көрінісіне айналды. Сондай-ақ Сэм ағай әскери үгіт-насихаттағы бейнесімен де белгілі болды; ол әсіресе 1917 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Джеймс Монтгомери Флэгг жасаған әскерге шақыру плакатынан кейін кеңінен танылды.

Аңыз бойынша, бұл бейне 1812 жылғы соғыс кезінде қолданыла бастады және Сэмюэл Уилсонның атымен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен оның нақты шығу тегі анық емес. Сэм ағай туралы ресми әдебиеттегі (газеттерден бөлек) алғашқы еске алу 1816 жылы жарық көрген «The Adventures of Uncle Sam, in Search After His Lost Honor» атты аллегориялық кітапта кездеседі.

Сэм ағай бейнесі негізінен АҚШ үкіметін білдірсе, Колумбия атты әйел бейнесі Америка Құрама Штаттарын халық ретінде бейнелейді. Ал Джонатан аға деп аталатын көне кейіпкер американ жұртын білдіретін символ ретінде қолданылған.

## Ертеректегі кейіптеулер

Америка Құрама Штаттарының ең ерте белгілі кейіптеуі Колумбия атты әйел бейнесі болды. Ол алғаш рет 1738 жылы (АҚШ құрылмай тұрып) пайда болған және кейде басқа бір әйел бейнесімен — Бостандық ханымымен байланысты көрсетілген.

1775 жылы басталған Американың тәуелсіздік соғысымен бірге ер адам бейнесіндегі Джонатан аға пайда болды. Бұл кейіпкер американдық ұлттық мінездің символы ретінде толық әдеби дамуын Джон Нилдің 1825 жылғы *[[Джонатан аға (роман)|Джонатан аға]]* романында алды.

Сэм ағай бейнесі тек 1812 жылғы соғыстан кейін пайда болды. Колумбия кейде Джонатан ағамен немесе Сэм ағаймен бірге бейнеленген. Алайда уақыт өте келе оның ұлттық символ ретіндегі қолданылуы азайып, оның орнын Liberty бейнесі басты. 1920-жылдары Columbia Pictures компаниясының символына айналғаннан кейін Колумбия ұлттық бейне ретінде іс жүзінде қолданылмай қалды.

1810 жылғы 24 наурыздағы журнал жазбасында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің мичманы Айзек Майо былай деп жазады:

''«Зәкірді көтеріп, айлақтан шықтық, Сэнди-Хуктың жанынан өттік, онда екі шамшырақ бар, содан кейін теңізге шықтық. Теңізге шыққан алғашқы және екінші күні ішім қатты ауырып, жанымды қинады. Егер сол кезде жағалауға шыға алғанымда, ант етемін, олар “Сэм ағай” деп атайтын адам кем дегенде бір теңізшінің қызметінен мәңгіге айырылар еді.»

## Дереккөздер

Санат:АҚШ-тағы пропаганда
Санат:АҚШ мәдениеті
Масис

**Масис** () — Арменияның Арарат облысындағы қала.
2026 жылғы жағдай бойынша Масис халқының саны 20 500 адамды құрады. Масис Армениядағы 59 қаланың бірі және халық саны бойынша 24-ші орында.

## Географиялық сипаттамасы
Ереваннан оңтүстікке қарай 14 км жерде, Раздан өзенінің сол жағалауында орналасқан.
Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 854 метр.

Масистегі жаз мезгілі әдетте қысқа, бірақ ыстық, ал қысы салыстырмалы түрде ұзақ және өте суық.

## Тарихы
Масис атауы - Арарат тауының армянша атауы. Оның трапеция тәрізді, қар басқан көрінісі Масистен көрінеді. Қаланың өнеркәсіптік бөлігі (теміржол депосы, өнеркәсіптік қоймалар) тұрғын аудандардан теміржолмен бөлінген.

20 ғасырдың басына дейін қалада негізінен мұсылмандар, негізінен 1879 жылғы жазбаларға сәйкес, татарлар деп саналатын әзербайжандар тұрды. 1950 жылға дейін елді мекен мұсылман атауымен — Улуханлы деп аталды. 1991 жылы армяндар мен әзірбайжандар арасындағы ұлтаралық қақтығыстан кейін қалада мұсылман халқы азайды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Масис өнеркәсіптік ауданы қаланың батыс бөлігін алып жатыр. Армения тәуелсіздік алғаннан кейін Масистің кеңестік өнеркәсібінің көп бөлігі жұмысын тоқтатты. Дегенмен, қазіргі уақытта Масис Армения мен Кавказдағы ірі темекі орталығы болып табылады, онда екі негізгі өндіруші бар: Masis Tobacco Factory (1999 жылдан бастап) және International Masis Tabak Factory (2002 жылдан бастап).
Біртіндеп қалада көптеген ірі компаниялардың, соның ішінде Ереван кілем тоқу фабрикасының филиалы, жиһаз фабрикасының және Ереван қағаз фабрикасының филиалы бар. Қала Ереванның серіктес қаласы болып саналады. Масис қаласында Арменияның ең ірі мал сою орны, бірлескен армян-иран кәсіпорны Voske Katsin орналасқан.

2017 жылғы жағдай бойынша, Масисте алты мемлекеттік мектеп және алты балабақша бар. Сондай-ақ, онда Масис мемлекеттік ауылшаруашылық колледжі орналасқан.

## Галерея

Masis kaghak.jpg|2006 жылғы Масис қаласының көрінісі
Masis,5story.jpg|Типтік көпқабатты үйлер
Saint Tadeos6.jpg|Әулие Тадеос шіркеуі


## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары
Санат:Арарат облысы қалалары
Византия бақтары

оңға|нобай|Ежелгі грек бақшасындағы қабан мүсінінің қазіргі заманғы көшірмесі. Мұндай мүсіндер ежелгі дәуірдің соңына дейін жасала берді.
Византия бақ өсіру тарихында сөзсіз маңызды орын алады. Кейінірек Ыстанбұлға айналған қала Батыс Рим империясы құлағаннан кейін мың жыл бойы өмір сүрген Шығыс Рим империясының астанасы болды. Дегенмен, Византия бақтары XV ғасырдағы түріктер тарапынан негізінен қиратылды.

Византия бақшалары негізінен мозаикаға баса назар аударатын римдік қағидаттарға және ағаштарды қатарларға орналастыру, уақыт өте келе және түсіп, байыған субұрқақтар мен құрбандық үстелдері сияқты шағын құрылымдарды орналастыру сияқты типтік классикалық қағидаттарға негізделген. Дегенмен, Византия бақшалары өзіндік ерекше стилін дамытты, ол шығыс, әсіресе ислам бақшаларынан (Таяу Шығыс және Солтүстік Африка) шабыт алды. Кейбір мавр әсерлері де байқалады, әсіресе субұрқақтар дизайнында, бірақ біз парсы бақшаларының Византия мәдениетімен ортақ ерекшелігін ― қарама-қарсы түстерді пайдалануды баса көрсете отырып, айтарлықтай әсер еткенін де байқаймыз.

Византия бақшалары туралы басқа ештеңе белгілі емес, және олар тарихта өте аз айтылады, ал сол кездегі кітаптар енді жоқ. Византиялықтар, грек-римдік ізашары сияқты, эстетикаға үлкен мән берді, бірақ грек-рим тарихында бақша ешқашан олардың мәдениетінде беделді орын алған емес, Шығыс мәдениеттерінен айырмашылығы ― грек-рим бақшалары зәйтүн ағашы сияқты бақша дақылдарын практикалық өсіруге негізделген.

## Тағы қараңыз
* Бақша өсіру тарихы
* Рим бақшалары
* Парсы бақшалары

### Әдебиеттер
* *Byzantine Garden Culture,* edited by Antony Littlewood, Henry Maguire, and Joachim Wolschke-Bulmahn (2002)
* *Byzantine Gardens and Beyond,* edited by Helena Bodin and Ragnar Hedlund (2013)
* Veronica della Dora*, Landscape, Nature, and the Sacred in Byzantium* (2016)

## Сыртқы сілтемелер
* Мари-Луиз Готен — Византия бақтарының тарихы  
* Византия бақша мәдениеті  
* Византиядағы Константинопольның жеке бақшалар 

Санат:Византия сәулеті
Санат:Византия мәдениеті
Аэций Амидалық

**Амидалық Аэций** немесе **Амидадан Аэций** (грек. Αέτιος ο Αμιδηνός; 502–572) — Византия дәрігері.

## Өмірбаяны
Аэций туралы өмірбаяндық ақпарат аз сақталған, негізінен оның өз еңбегінен және Патриарх Фотийдің жазбаларынан. Аэций сол кездегі ғылыми әлемнің орталығы болған Александрияда оқыған. Кейбір дереккөздерге сәйкес, ол император Юстиниан I-дің сарай дәрігері болған және κόμης ὀψικίου дәрежесіне ие болған.

Ол «Медицина туралы он алты кітап» атты іргелі медициналық еңбегінің авторы ретінде белгілі (алғашқы басылымдардың бірінде «Тетрабиблос» — «Төрт кітап» деп аталады). Еңбектің 16 кітабының көпшілігі белгілі бір органдардың немесе дененің кейбір бөліктерінің ауруларына арналған, Аэций алдымен осы органдардың анатомиясы мен физиологиясы туралы ақпарат береді, содан кейін тиісті аурулардың белгілері мен дамуын сипаттайды, содан кейін оларды емдеу әдістері, фармацевтикалық және физикалық (ванна, гимнастика, диета) туралы айтады. Алғашқы екі кітап дәрі-дәрмектердің (дәрілік өсімдіктерді қоса алғанда) анықтамалық кітаптары, соңғысы, 16-шы кітап, гинекология мен акушерлікке, аспаздық рецепттерге және бальзамдауға арналған. Сондай-ақ (әртүрлі кітаптарда) жалпы хирургия, антидоттарды дайындау, косметика, климатология, адам темпераменті және т. б. туралы ақпарат берілген. Қазіргі заманғы ғалымдардың пікірінше, Аэцийдің көз ауруларын сипаттауы Ағартушылық дәуіріне дейін ең жақсы болып қала берді.

Аэцийдің еңбегінде грек және рим ғалымдарының, ең алдымен Архигеннің, Соранның, Галеннің және Орибасийдің көптеген, кейде кең ауқымды дәйексөздері бар. Әйел дәрігер Аспазия туралы ақпарат бізге тек Аэцийдің өз еңбектерінен үзінділерді пайдалануының арқасында ғана жетті.

Аэцийдің еңбегі жас Византия дәрігерлері үшін ең маңызды медициналық оқулықтардың бірі болып саналады және оны кейінгі ғалымдар (мысалы, Эгиналық Павел) пайдаланған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* BRE мақаласы

Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар
Санат:Византия медиктері
Эгиналық Павел

**Эгиналық** **Павел** (шамамен 625–690) Александрияда тәжірибеден өткен VII ғасырдағы әйгілі грек хирургі және акушері болған. Оның «Естеліктер» (ὑπομνήματα) атты көлемді еңбегі, сондай-ақ «Медициналық жинақ» деп те аталады (1528 жылы Венецияда және 1538 жылы Базельде латын тіліне аудармасымен; Адамстың ағылшын тіліне аудармасы, Лондон басылымы, 1845), сол кездегі медицинаға толық шолу жасайды, ішкі аурулар туралы тарауларында Гален, Аэций және Орибасийдің еңбектеріне сүйенеді және хирургиялық бөлімінде көптеген түпнұсқа бақылауларды қамтиды. Оның «Хирургия» еңбегі араб дәрігері Әбу әл-Қасым әз-Захрауидің еңбегінің негізін қалады.

## Эсселер
* Йохан Людвиг Хайберг (ред.), Паулус Эгинета. Libri I-IV, 1921, Libri V-VII, 1924, Corpus medicorum Græcorum, Teubner, Leipzig.

## Әдебиет
* Сорокина Т. С. Медицина тарихы. Мәскеу, 1992. 1-том.
* Бекштрем А. Г. Павел Эгиналықтың жоғалған қолжазбасы. // Халық ағарту министрлігінің журналы. Санкт-Петербург, 1898 ж., тамыз, V бөлім, 66-112 беттер; қыркүйек, 113-114 беттер.
* Бекштрем А. Г. Павел Эгиналықтың басшылығын бағалау туралы. — Халық ағарту министрлігінің журналы. Санкт-Петербург, 1913, мамыр, V бөлім, 209–221 беттер.
* Порманн, Питер Э. (2004). Эгиналық Павел Прагматиясының шығыс дәстүрі. BRILL. ISBN 9789004137578. 2012 жылдың 1 желтоқсанында алынды.
* Чарльз Виктор Даремберг, Ла медицинасы. Тарих және доктриналар; Пол д'Эжин және құрастырушылар, Bailliere et fils, Париж 1865 ж.
* Эгиналық Павел // Брокгауз және Эфрон энциклопедиялық сөздігі: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Санат:690 жылы қайтыс болғандар
Санат:Византия медиктері
Сәуле Мейірбекқызы Егембердиева

**Сәуле Мейірбекқызы Егембердиева** — экономика ғылымының докторы (2011), доцент (2004), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1972 жылы 7 сәуірде Қызылорда облысы Сырдария ауданында туған.

Жамбыл жеңіл жəне тамақ өнеркəсібі технологиялық институтын (1994, қазіргі М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті), Қызылорда мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1999) бітірген. Қызылорда агроөнеркəсіп өндірісі инженерлері институтында ассистент, оқытушы (1994-96), Қызылорда мемлекеттік университетінде аға оқытушы (1999-2000), кафедра меңгерушісі (2000-05), 2005 жылдан бастап Еуразия ұлттық университетінде доцент. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты ҚР мұнай-газ кешені мəселелеріне арналған. Зерттеу нəтижелер заманауи жаһандық экономиканың негізгі талаптарына сəйкес халықаралық ынтымақтастық тұрғысында ҚР-ның мұнай-газ кешенінің стратегиялық дамуына бағытталған, олар жоғарыда аталған университеттердің оқу үрдісінде, "ҚазТрансОйл" АҚ, "Торғай-петролеум" АҚ қызметтерінде пайдаланылды.
"Жаһандану жағдайындағы ҚР мұнай бизнесінің даму стратегиясы: теориясы, əдіснамасы, тəжірибесі" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
1 ғылыми əдебиет, 4 оқу құралы, 4 оқу-əдістемелік құралдың, 50-ден астам ғылыми мақалалардың авторы. 

## Марапаттары
* Университет ректорларының грамоталары, алғыс хаттары, ғылыми сыйлықтар, ғылыми стипендиялар және гранттары (2001, 2008, 2009, 2010, 2012, 2014).
* Құрмет Грамотасы, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі (2021).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://enu.kz/kz/portfolio/fde94e147115482b0dbf178dc269cfc6f82150aaf91b

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Салтанат Асқарқызы Егеубаева

**Салтанат Асқарқызы Егеубаева** — медицина ғылымының докторы (2010).  

## Өмірбаяны, еңбек жолдары
1974 жылы 1 қаңтарда Алматы қаласында туған.

Қазақ ұлттық медицина университетін (1997), Қоғамдық денсаулық сақтау жоғары мектебінің ординатурасын (2000) жəне докторантурасын (2009) бітірген. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінде жетекші маман (1997-98), ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Қоғамдық денсаулық сақтау жоғары мектебінде оқытушы, аға оқытушы, доцент (1998-2001, 2007-10), кафедра меңгерушісі (2010-11), ЗдравПлюс/Abt Associate Inc мекемесінде кеңесші-үйлестіруші (2001-04), Халықаралық америкалық денсаулық сақтау одағында/ЮСАИД – Орта Азия аймақтары кеңсесінде бағдарламаларды үйлестіруші (2004-06), Колумбия университеті (АҚШ) Əлеуметтік қызмет мектебінің Орта Азия бойынша Зерттеу жобаларының директоры (2008-11) қызметтерін атқарды. 2011 жылдан ҚР Денсаулық сақтау министрлігі Денсаулық сақтауды дамыту республикалық орталығының Стратегиялық даму жəне халықаралық ынтымақтастық жөніндегі Бас директордың орынбасары қызметінде.
Егеубаева денсаулық саласына қатысты көптеген халықаралық деңгейдегі ғылыми-зертттеу бағдарламаларына жетекшілік етіп, АҚШ, Франция жəне т.б. дүниежүзілік конференциялар мен симпозиумдарда баяндама жасады.  

## Ғылыми еңбектері
"Медико-социальные проблемы лиц старшего возраста" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми бағыты – жасы ұлғайған адамдардың медициналық-əлеуметтік проблемалары.
70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның, 2 оқу-əдістемлік, 1 əдістемелік ұсынымдардың авторы.

## Марапаты
"Денсаулық сақтау ісінің үздігі" төсбелгісімен (2011) марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Ноемберян

**Ноемберян** () — Арменияның солтүстік-шығысындағы Тавуш облысындағы қала.
Ноемберян халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 5 529 адамды құрады. Ноемберян — Армениядағы 59 қаланың бірі және халық саны бойынша 47-ші орында.

## Географиялық сипаттамасы
Ноемберян Арменияның солтүстік-шығысында, Армения-Әзербайжан шекарасынан батысқа қарай 2 км және Армения-Грузия шекарасынан оңтүстікке қарай 9 км жерде, Гугарк тауларының шығыс етегінде және Когб өзенінің оңтүстік-шығыс аңғарында, теңіз деңгейінен 820 метр биіктікте орналасқан.

Ол Ереваннан солтүстік-шығысқа қарай 187 км және Иджеван әкімшілік орталығынан солтүстікке қарай 54 км жерде орналасқан. Қала оңтүстігінде Воскепар тауларымен, ал батысында Гугарк тауларымен қоршалған. Қаланың климаты жұмсақ және ылғалды.

## Тарихы
X ғасырдан XII ғасырдың басына дейін қазіргі Ноемберян аумағы Күрік (Ташир-Дзорагет) патшалығындағы Үлкен Хайк Гугар губернаторлығының құрамына кірді, оны XII ғасырдың басында селжүктер жаулап алып, Ноемберян аумағын Гандзак әмірліктеріне қосты. Біртіндеп грузин патшасы Давид Шынарар бұл жерлерді қайтарып алып, Виркке (Грузия) қосты. 1236 жылы қазіргі қаланың аумағын моңғолдар басып алды. 1801 жылы бұл жерлерді Ресей қосты.

XIX ғасырда Ноемберян Елизаветполь губернаторлығының Қазақ округінің құрамына кірді, ал 1920 жылдан 1929 жылға дейін қала Лора-Памбак губернаторлығының құрамына кірді. 1938 жылы Ноемберян әкімшілік ауданның орталығына айналды. 1971 жылы Ноемберян қалалық қоныс мәртебесін алды. 1991 жылы Армения тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, Ноемберян 1995 жылы Арменияның әкімшілік реформалардың нәтижесінде қала мәртебесіне көтеріліп, жаңадан құрылған Тавуш облысының құрамына кірді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Кеңес дәуірінде Ноемберджан маңызды азық-түлік өндірісінің орталығы болды. Қазір қалада консервілер, сүт өнімдері, ұн және нан-тоқаш өнімдерін шығаратын екі шағын өндіріс зауыты бар. Қалада жиһаз, пластмасса бұйымдарына мамандандырылған шағын компаниялар да бар.
Нойемберджанның көптеген тұрғындары ауыл шаруашылығымен айналысады.

Қазіргі Ноемберян қаласында музыка және көркемсурет мектебі, екі орта мектеп және спорт мектебі, бастауыш мектеп, кинотеатр, қоғамдық орталық, телекомпания, екі балабақша, аурухана, жедел жәрдем көлігі, кеңес беру орталығы және байланыс орталығы бар.

## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары
Санат:Тавуш облысы қалалары
Нор-Ачин

**Нор-Ачин** () — Арменияның Котайк облысындағы қала. 
Нор-Ачин халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 198 адамды құрады. Нор-Ачин Армениядағы 59 қаланың бірі және халқы бойынша 38-ші орында.

## Географиялық сипаттамасы
Қаланың батысында жаттығу әуежайы, шығысында үлкен Арзни ауылы және Абовян қаласы орналасқан. Қаланың шығыс шекарасынан Раздан өзені өтеді.
Климаты континентальды, жазы ыстық, қысы өте суық.

## Тарихы
Қаланың атауы Жаңа Ацин дегенді білдіреді, Киликияда (қазіргі Түркияның бір бөлігі) орналасқан Ацин қаласының атымен аталған. Ол федайиндер тобының түрік әскеріне қарсы қарсылығымен (1920) танымал болды. 1920 жылы 1 сәуірде түрік әскері әскери қарсылыққа байланысты қалаға шабуыл жасады, ал түріктер бүкіл қаланы басып алды. Армяндар қырғынға ұшырады, тек 365 адам аман қалып, Ациннен қашып кетті.

1953 жылы 26 ақпанда Арзни су электр станциясының маңындағы жұмысшылар қонысы ретінде құрылған. 1960 жылдары жаңа қоныс Нор Ачин деп аталды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
1973 жылы Нор-Ачинда гауһар өңдеу шеберханасы ашылды. Кейіннен шеберхана КСРО-дағы жетекші гауһар өңдеу зауыттарының біріне айналды.
Нор-Ачин Раздан өзені арқылы өтетін көпірімен әйгілі. Бұл біріктірілген автомобиль және теміржол көпірі 1981 жылы ашылды. Шатқалдың үстіндегі темір жол Ереванды Арменияның солтүстік-шығыс аймақтарымен байланыстыратын маңызды көлік байланысы болып табылады. Нор-Ачиннің жанында, Раздан өзенінің жағасында Арзни шипажайы орналасқан.

2017 жылғы жағдай бойынша қалада бір мектепке дейінгі мекеме, төрт бастауыш мектеп және бір орта мектеп бар. Қалада 1992 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Армения Қорғаныс министрлігінің әскери авиация университеті орналасқан.

## Галерея

Nor Hachen landscape.JPG|Қала көрінісі
Nor Hachn, Armenia (1).jpg|Қала орталығы
Nor Hachen memorial.JPG|1920 жылғы шайқаста қаза тапқандарға арналған ескерткіш.
Նոր Հաճըն, նորակառույց եկեղեցի.JPG|Шіркеу, 2015 ж.


## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары