open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шакарим Фатихұлы Жансеитов

**Шакарим Фатихұлы Жансеитов** (28 қараша 1938, Ақмола облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық экономист, экономикалық ғылымдар кандидаты, мұнай-газ және инвестициялық саясат саласының маманы.

## Өмірбаяны
Жансеитов Шакарим Фатихұлы 1938 жылы 28 қарашада Ақмола облысында дүниеге келген. Әкесі — Фатих-Сұлтан Жансеитов, Ұлы Отан соғысының ардагері, инженер-құрылысшы; шешесі — Майдаш Жансеитова.

Мектепті Ақмола облысында аяқтап, кейін Қазақ кен-металлургия институтының (қазіргі Қ. И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті) тау-кен факультетіне оқуға түсті.  

1961 жылы институтты тәмамдағаннан кейін «Қарағандыкөмір» өндірістік бірлестігінде еңбек жолын бастады. Ол №38 шахтада шамамен тоғыз жыл бойы жер астында жұмыс істеп, өндірістік тәжірибе жинақтады.

1970 жылдан бастап Қазақстан Ғылым академиясының Экономика институтында қызмет етті. Мұнда ол кіші ғылыми қызметкерден бастап аға ғылыми қызметкерге, кейін институттың ғылыми хатшысы лауазымына дейін көтерілді.

1976 жылы экономикалық ғылымдар кандидаты ғылыми дәрежесін қорғады. Ғылыми қызметі барысында Қазақстан экономикасындағы дағдарыстық үрдістерді, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мәселелерін зерттеумен айналысты.

1993 жылы Қазақстан Республикасының Экономика министрлігі жанындағы Шетелдік инвестициялар жөніндегі ұлттық агенттікке жұмысқа шақырылды. Мұнда ол жетекші департамент директоры қызметін атқарып, мұнай-газ және тау-кен салаларына шетелдік инвестиция тарту саясатын қалыптастыруға қатысты. Ол Қарашығанақ, Қашаған сияқты ірі мұнай-газ жобалары бойынша халықаралық келіссөздерге қатысып, бірқатар бірлескен кәсіпорындардың құрылуына үлес қосты.

1995–1999 жылдары Дүниежүзілік банкпен бірлескен жобалар аясында Жобаларды басқару және іске асыру тобының (ГУРП) жетекшісі болды. Осы кезеңде халықаралық тендерлер ұйымдастырылып, мұнай-газ саласына кадр даярлау жүйесін дамытуға бағытталған жобалар жүзеге асырылды. 

2000-жылдардан бастап «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы жүйесінде және оның еншілес ұйымдарында жауапты қызметтер атқарды. Ол Қазақ мұнай және газ институтының (КИНГ) бас директорының кеңесшісі болды, сондай-ақ 2016 жылға дейін «ҚазМұнайГаз» компаниялары тобында жетекші маман ретінде жұмыс істеді. Мұнай-газ саласының технологиялық дамуы бойынша «жол карталарын» әзірлеуге, Өзен кен орнындағы мұнай өндіруді арттыру жөніндегі ұсынымдарға қатысты.

## Ғылыми еңбектері
Экономика ғылымдарының кандидаты. Ол шамамен 70 ғылыми еңбектің, соның ішінде 5 монографияның авторы. 
* Каргажанов З. Қ., Жансеитов Ш. Ф. Тау-кен өнеркәсібіндегі нормативтік шығындар. — Мәскеу: Недра, 1976.
* Жансеитов Ш. Ф. Түсті металдарға арналған шекті шығындар. — Алматы: Ғылым, 1987.

## Марапаттары
«Құрметті геолог» медалі

Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының алғыс хаттары

Салалық және ведомстволық марапаттар

## Әдебиеттер
Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. Алматы, 2005.

«Казахстанская правда», «И это его путь», 23.11.2018.

## Дереккөздер

Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері 
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Қазақстан экономистері
(400) Дюкроса

**(400) Дюкроса** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1895 жылы 15 наурызда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Сол обсерваторияда істеген механиктің есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(380) Фидуция

**(380) Фидуция** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1894 жылы 8 қаңтарда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Өзіне деген сенімділікті білдіретін латын тілінің сөзімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(381) Мирра

**(381) Мирра** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1894 жылы 10 қаңтарда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы Адонистің анасы есімімен аталды.

[thumb|450px|center|[Арыстан (шоқжұлдыз)|Арыстан шоқжұлдызы аймағынан өткенде]]

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(384) Бурдигала

**(384) Бурдигала** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1894 жылы 11 ақпанда Фернан Курти Бордо обсерваториясында ашты. Ол ашқан екі астероидтың алғашқысы.

Франциядағы Бордо қаласы атауының латынша нұсқасымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
* (387) Аквитания
Санат:Астероидтар
(385) Ильматар

**(385) Ильматар** — Негізгі белдеудегі ірілеу бір астероид.

Оны 1894 жылы 1 наурызда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Финдердің Калевала эпосындағы әйел құдайдың атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(386) Зигена

**(386) Зигена** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1894 жылы 1 наурызда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Германиядағы Зиген қаласының құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
Тревор Блэквелл

**Тревор Блэквелл** (; 4 қараша 1969, Канада) — Кремний алқабынан шыққан бағдарламашы, инженер және кәсіпкер.

Блэквелл адамтәрізді роботтарды әзірлеуші, сондай-ақ «монодөңгелек» өнертабысының авторы. Ол Anybots робототехникалық компаниясының негізін қалаушы әрі бас директоры болып табылады. 2005 жылы Пол Грэм, Роберт Моррис және Джессика Ливингстонмен () бірлесіп Y Combinator венчурлық қорын құрды. Сонымен қатар OpenAI компаниясының бастапқы негізін қалаушылардың бірі болды.

## Өмірбаяны
Блэквелл Канаданың Саскатун қаласында өсті. Карлтон университетінде инженерлік істі оқып, 1992 жылы инженерия саласында бакалавр дәрежесін () алды, кейін Гарвард университетінде ақпараттық технологияларды зерттеп, 1998 жылы философия докторы дәрежесін () иеленді. Оның диссертациясында желілер мен компиляторлардың өнімділігін талдау үшін ықтималдық әдістер қолданылды.

Мектеп оқушысы кезінде Блэквелл «Viaweb» қызметіне қосылып, онда бейнелерді рендерлеу, тапсырыстарды өңдеу және статистиканы жүргізуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді жазды. 1998 жылы компанияны «Yahoo» сатып алды, содан кейін Блэквелл Кремний алқабына көшіп, «Yahoo Store» әзірлеу тобына жетекшілік етті.

Ол 2001 жылы адамтәрізді роботтарды, яғни қашықтан қатысуға арналған құрылғыларды жасау мақсатында «Anybots» компаниясын құрды.

2006 жылы компания жүру барысында адамдарға ұқсас түрде тепе-теңдікті үлкен табан ауданының есебінен емес, өздігінен сақтай алатын роботты таныстырды.

thumb|Юницикл өнертабысы

Жанама жобаларының бірі «юницикл» деп аталған бір дөңгелекті өздігінен теңестірілетін скутер болды, ол «монодөңгелектің» прототипіне айналды. Бірнеше әуесқой құрылғының ашық әзірлемелері негізінде аппарат жасап шығарды, ал бұл өнертабыстың коммерциялық іске асуы монодөңгелек болды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ресми сайты
* Biography
* Dexter Walks
* Baby steps for Dexter the robot
* The Robots Among Us 

Санат:АҚШ өнертапқыштары
Санат:Гарвард университеті түлектері
Санат:Карлтон университеті түлектері
Санат:АҚШ бағдарламашылары
Санат:OpenAI
Брейнрот

**Брейнрот** (, сөзбе-сөз — «мидың шіруі / ыдырауы») — сапасы немесе құндылығы төмен интернет-контентті білдіретін ауызекі атау; бұл ұғымға генеративті жасанды интеллект жасаған контент (slop) жиі енгізіледі. Сонымен қатар бұл сөз цифрлық медианы шамадан тыс тұтынуды да сипаттайды, мұндай әдет когнитивтік функциялардың төмендеуіне, соның ішінде зейіннің әлсіреуіне және психикалық ауытқуларға әкелуі мүмкін.

## Тарихы
Бұл тіркес интернетте алғаш рет 2004 жылы қолданылған, ал 2023 жылға қарай кеңінен таралып, интернет-мемге айналды.

2024 жылы аустралиялық саясаткер Фатима Пейман Сенаттағы көпшілік алдында сөйлеген сөзінде жастар сленгін қолданғаннан кейін газет тақырыптарына ілікті. Кіші қызметкер Эзра Исма жазған бұл сөзді кейбіреулер онлайн кеңістіктен тыс жердегі «мидың шіруінің» мысалы деп атады.

## Қолданылуы
«Брейнрот» терминін жасөспірімдердің цифрлық әдеттерін сынға алушылар жиі қолданады, олар жасөспірімдер интернет-мәдениетке шамадан тыс батып кеткен деп санайды. Әдетте бұл ұғым адамның сөздік қоры тек желілік жаргоннан ғана тұрады деген пайыммен байланыстырылып айтылады.

Бұл термин балалар мен жасөспірімдер арасында кең тараған сленг пен үрдістермен жиі ассоциацияланады, олардың қатарына «скибиди» (Skibidi Toilet бейнелеріне сілтеме), «rizz» («харизма» сөзінің қысқартылған түрі), «goofy ahh» («ақымақ, күлкілі»), «gyatt» (жамбастарға қатысты ишара) және «сигма» (көшбасшыға немесе «сигма-еркекке» қатысты ұғым) жатады.

## Дереккөздер

Санат:2023 жылы пайда болған интернет-мемдер
Санат:Желілік жаргон
Сигма-еркек

**Сигма-еркек** (сигма, грек әліпбиіндегі Σ әрпінен) — қоғамнан тәуелсіз, жалғыз жүретін ер адамдарды сипаттау үшін қолданылатын интернет-мем және интернет-сленг термині.

«Сигма-еркек» ұғымы кейбір жануарлар қауымдастықтарындағы иерархияны адам қоғамына көшіру теориясымен байланысты. Бұл теория маносфера деп аталатын ортада бір кезеңде кең таралған. 2020-жылдары термин кеңінен танылып, толыққанды интернет-мемге айналды.

«Сигма-еркек» ұғымы танымал тұлғаларды мадақтау немесе әсірелеу мақсатында қолданылуына байланысты жиі әжуаға айналады.

Сигма-еркекке мысал ретінде Патрик Бэйтманды («Американдық психопат» кітабы мен сол аттас фильмнің кейіпкері), Томас Шелбиді, Тайлер Дёрденді, Джон Уикті және Райан Гослинг сомдаған кейіпкерлерді атайды.

## Терминнің пайда болуы
### Ерлер иерархиясы теориясы
Альфа және бета ер адамдар теориясының кең таралуына альт-райт қозғалысының өкілі Вокс Дэй ықпал етті. Ол сипаттаған иерархияда альфа мен бетадан бөлек басқа да архетиптер болды:
* Гамма-еркек — интроверт-зияткер, иерархияда альфа мен бетадан төмен, бірақ дельтадан жоғары орналасады. Орташа ер адам, салыстырмалы түрде амбициясы төмен.
* Дельта-еркек — гаммадан төмен тұрған, қарапайым, көзге түсе бермейтін, қоғамда ықпалы жоқ немесе альфалармен байланысы жоқ ер адам.
* Сигма-еркек — қоршаған ортаның қалыптасқан көзқарастары мен ұстанымдарынан тәуелсіз, үстемдікке немесе көшбасшылыққа ұмтылмайтын және тек өз мүдделерін басшылыққа алатын тұлға.

Бұл теория антиғылыми, мағынасыз және көп жағдайда әйелдерді кемсітетін көзқарастарға негізделген деп сынға алынады.

### «Сигма-еркек» ұғымының кең таралуы
2014 жылы Джон Александердің «Сигма-еркек: әйелдер шын мәнінде нені қалайды» атты кітабы жарық көрді, бұл еңбек Twitter әлеуметтік желісінде белсенді түрде насихатталды.

Аталған кітап «сигма-еркек» терминінің кеңінен қолданылуына түрткі болды. 2017–2021 жылдары бұл ұғым YouTube платформасында айтарлықтай танымалдыққа ие болды.

## Сын
Сигма ретінде көбіне нақты адамдар емес, ойдан шығарылған кейіпкерлер аталғандықтан, бұл термин шынайы өмірге сай келмейтін даралықты, әсіреленген «ерекшелікті» және сыртқы тартымдылықты үлгіге айналдыруды дәріптегені үшін сынға алынады.

## Дереккөздер

Санат:Еркек
Санат:Маносфера
Санат:Интернет-мемдер
Санат:Желілік жаргон
Ағдаш

**Ағдаш** () — Әзербайжанның орталығындағы қала және Ағдаш ауданының әкімшілік орталығы.
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Ағдаш халқының саны 31 700 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Ширван жазығында, Тбилиси-Баку желісіндегі Ляки теміржол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км, Бакуден 249 км. жерде орналасқан. Географиялық тұрғыдан ол маңызды көлік жолдарының қиылысында орналасқан, бұл оны аймақтағы ауыл шаруашылығы мен сауда үшін маңызды етеді.

## Тарихы
Ағдаш қаласы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Бастапқыда бұл аймақ Араш деп аталып, феодалдар басқарған Ширван бейлербелігіне (әкімшілік бірлік) қарады. Осман-Сефевид соғыстары кезінде Араш сұлтандығының аумағы қолға өтіп, айтарлықтай азайды. 1750 жылдары Араш сұлтандығы Шеки хандығына бағынышты болды. Сұлтандық 1795 жылы таратылып, Шеки хандығына қосылды. 19 ғасырдың екінші жартысында Елизаветполь губернаторлығының құрамына кіретін Араш ауданы пайда болды. 1900 жылы Ағдаш ауылына қала мәртебесі берілді. 1930 жылы Ағдаш ауданы құрылды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қала мен аймақтың негізгі экономикалық қызмет түрлері — көкөніс өсіру, астық өсіру, мақта өсіру және мал шаруашылығы. Қалада мақта тазалау зауыты, астық қоймасы және сүт зауыты бар. Сондай-ақ ауылшаруашылық техникумы, мұғалімдер даярлайтын колледж және медициналық училище бар.

Жергілікті жерлер климаты мен табиғи жағдайларына байланысты ұзақ уақыт бойы танымал болды. Мұнда жеміс-жидек пен жоғары сапалы бидай сәтті өсірілді, жібек шаруашылығы кеңінен дамыды, кейінірек мақта шаруашылығы тарады. Қала жібектерімен әйгілі болды. Жүздеген жылдар бұрын саудагерлер бұл жерлерді сауда үшін транзиттік дәліз ретінде пайдаланды, бұл аймақты көрікті жерлерге бай етті.

## Тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштері
*Өлкетану мұражайының ғимараты, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші, 1 және 2 қабаттар.
*Музыка мектебі мен кітапхана ғимараттары, 1904 ж., сәулет ескерткіші.
*Қажы Магомед Аға мешіті, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші.
*Тұрғын үй, 1910 ж., сәулет ескерткіші (Гигиена және эпидемиология орталығы).
*Тұрғын үй, 1903 ж., сәулет ескерткіші (Қаржы бөлімінің ғимараты).
*Тұрғын үй, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші.
*Тұрғын үй, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші.
*Қарабек керуен сарайы, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші.
*Монша, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші.
*Қажы Осман мешіті, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші.
*Қызылбашев мешіті, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші.
*Қажы Бадал әфенді мешіті, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші.
*Қажы Исмаил Аға мешіті, 19 ғасырдағы сәулет ескерткіші.
*Кесене, 1902 ж., Булаготаг ауылы, сәулет ескерткіші.
*Сұрхай бекінісі, 18 ғасыр, сәулет ескерткіші.
*Қала қирандылары, ортағасырлық, археологиялық орын.
*1941-1945 жылдардағы соғыс кезінде қаза тапқан жерлестерін еске алуға арналған ескерткіш.
*М.Шейхзаде үй-мұражайы (мемориалдық ескерткіш).

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
(379) Гуенна

**(379) Гуенна** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1894 жылы 8 қаңтарда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Швецияға қарайтын Хвен аралының құрметіне орай аталды. Онда XVI ғасырда Тихо Браге көп жылдар бойы жұмыс істеп, обсерватория салған болатын.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

2003 жылдың 14 тамызында Кек обсерваториясы ғалымдары астероидтың серігін ашты. Оның диаметрі 3,72 ± 0,6 шақырымға тең. Өз астероидын ол 80 күнде бір айналады.
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(378) Гольмия

**(378) Гольмия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1893 жылы 6 желтоқсанда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Швеция астанасы Стокгольмның латынша атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(377) Кампания

**(377) Кампания** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1893 жылы 20 қыркүйекте Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Италиядағы Кампания аймағы құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
Шабадан

**Шабадан** (парсы: جامه دان‎ : جامه jāma киім + دان dān сақтаушы) — заттарды сақтауға және тасымалдауға арналған қорап түрі.

Шабаданның топсалы қақпағы және тасымалдау тұтқасы болады; ол негізінен табиғи немесе жасанды былғарыдан, ағаштан, талшықтан немесе синтетикалық материалдардан жасалады.

## Шабаданның тарихы
Адамдар негізінен жаяу саяхаттаған кезеңде заттар киізден, ірі матадан, былғарыдан және теріден жасалған сөмкелер мен байламдарда тасымалданған. Көшпелі мәдениеттер заттарды тасымалдауға арналған контейнерлердің дамуына ең үлкен үлес қосты. Өмір салтына байланысты олар әрбір ыдыс түріне арналған әртүрлі арнайы сөмкелерді, сандықтарды және қораптарды ойлап тауып, оларды еуропалық халықтардың мәдениетіне енгізді. Кейінірек, ат арбалары мен арбалардың таралуымен арбаға немесе арбаға ыңғайлы бекітілетін ағаш сандықтар сәнге енді. Олар сондай-ақ үлкен, ауыр заттарды тасымалдауға жарамды болды, бұл адамдар ыдыс-аяқ пен тіпті кітап сөрелерін тасымалдаған ұзақ сапарларда маңызды болды. Мысалы, Ежелгі Русьте сандықтар әрбір үйдің интерьерінің маңызды элементі болды және ең құнды заттарды сақтауға қызмет етті. Пойыздар мен автомобильдер көліктің басым түріне айналған кезде, заттарды сақтау мен тасымалдаудың ықшам және практикалық құралына қажеттілік туындады. Чемодан осы шешімге айналды, ол бүгінгі күнге дейін аяқталмаған ұзақ трансформация мен жетілдіру процесінен өтті.

## Дереккөздер

Санат:Дорбалар
Санат:Аксессуарлар
Руың кім?

***Руың кім?*** — 2025 жылғы 10 желтоқсанда жарыққа шыққан қазақстандық комедиялық фильм. Фильм Қазақ рулары жайлы сатира фильм еді.

*Руың кім?* фильмінің көрсетілімі бір аптаға ғана созылды; депутат Ерлан Саировтың Мәжілістегі сынынан кейін ол 18 желтоқсанда прокаттан алынды. Бұл оқиға елде дау көтерді.

## Өндірісі
Фильмнің бас продюссері Ерлан Бұхарбаев болса, сценарийшісі — Нұржан Еркінұлы мен Жалғас Елеусінов. Қоюшы режиссёрі — Жұмақан Әсет.

Басты рөл сомдаған актёрлер қатарында Қайрат Әділгерей еді.

## Релизі
Фильм бір-ақ аптада 208 миллион теңгеден астам табыс жинаған еді.

### Көрсетілім дауы
Тұсаукесеріне бір-ақ апта болғанда, 18 желтоқсанда фильмнің кинотеатрлардағы көрсетілімі тоқтады. Оның көрсетілімін депутат Ерлан Саиров «келіссіз, қажетсіз тақырыпты арқау» деп, «Қазақтың руларын салыстыратын, кемсітетін фильмдердің мақсаты қандай?» деп сынаған еді.

Басты рөлдердің бірін сомдаған Қайрат Әділгерей бұл идеямен келісті, бірақ фильмде негізінен бірлік идеясы бар еді деген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кинокомедиялары
Санат:2025 жылғы Қазақстан фильмдері
Санат:Қазақ тіліндегі фильмдер
Орыс православие шіркеуінің Қасиетті синоды

[нобай|оңға|[Даниил монастырьіндегі Қасиетті синод ғимараты]]
[нобай|оңға|[Мәскеу облысы, Переделкинодағы Қасиетті синодтың резиденциясы]]

**Орыс православие шіркеуінің Қасиетті синоды** (кейде **Киелі синод**; ) — Архиерей соборлары аралығындағы Орыс православие шіркеуінің жоғарғы басқару органы. Қазан төңкерісінен кейін Аса қасиетті басқарушы синод орнына келген болатын.

## Мүшелері
### Төрағасы
* Кирилл – Мәскеу және Бүкіл Русь патриархы

### Тұрақты мүшелері
;Кафедра бойынша
**[[Онуфрий (Березовский)]] – [[Киев және бүкіл Украина митрополиті (Украин православие шіркеуі)|Киев және бүкіл Украина митрополиті]]* (тізімде бар, 2022 жылғы ақпаннан бері кездесулерге қатыспаған)
*Павел (Пономарёв) – Крутицы мен Коломна митрополиті
*Варсонофий (Судаков) – Санкт-Петербург пен Ладога митрополиті
*Вениамин (Тупеко) – Минск пен Слуцк митрополиті, патриархтың бүкіл Беларусьтегі экзархы
*Владимир (Кантарян) – Кишинёв пен бүкіл Молдова митрополиті
*Александр (Могилёв) – Астана және Қазақстан митрополиті
*Викентий (Морарь) – Орталық Азия митрополиті
;Лауазымынша
*Григорий (Петров) – Воскресенск митрополиті, Мәскеу және Бүкіл Русь патриархының Бірінші викарийі, Мәскеу патриархатының канцлері, Синод хатшысы
*Антоний (Севрюк) – Волоколамск митрополиті, Сыртқы шіркеу байланыстары бөлімінің төрағасы
*Никандр (Пилишин) – Владимир мен Суздаль митрополиті, Мәскеу және Бүкіл Русь патриархының викарийі, Қаржы мен экономика департаментінің төрағасы

## Дереккөздер



Санат:1917 жылы пайда болғандар
Санат:Орыс шіркеуі тарихы
Санат:Шіркеу басқармасы
Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев

**Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев** (1911 жыл, Ақмола облысы, Ресей империясы – 1995 жыл, Астана) — кеңестік әскери, Ұлы Отан соғысының ардагері, Қазақ КСР еңбегін сіңірген қайраткері.

## Өмірбаяны
Бәйбек – аудан председателінің Төлепбек Жантайдың ұлы. 1944 жылдан 1950 жылға дейін ол «Вена алу үшін», «Будапештті алған үшін», «1941–1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі», медальдарына ие болған.

## Ерлігі
Дивизия құрамында 2.5 жыл бойы мінсіз қызмет атқарған қызыләскер Жантаев зеңбіректің материалдық бөлігін және арнайы құралдарды жетік меңгерген болатын.

Жантаев екі рет жау ұшағын жарып, бір жау ұшағын атып түсірді. 1945 жылғы қаңтар шайқастары кезінде Будапешт қаласы ауданында жау жаяу әскерінің бір взводын өзі ғана жойды.

Ұлы Отан соғысына 1942 жылғы қарашадан бастап қатысты. Серафимович қаласынан бастап, Днестр, Днепр, Дон арқылы Будапешт пен Вена қалаларына дейінгі жауынгерлік жолдан өтті. «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапаттауға лайық деп танылды.

## Естелік
Астана қаласының бір көшесі оның атына ие.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысы шайқастарының қатысушылары
Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері
Санат:Қорғалжын ауданында туғандар
Ағдам

**Ағдам** () — Әзербайжандағы қала, Ағдам ауданының әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Ағдам халқының саны 3770 адамды құрады.

## Географиялық орны
Қарабақ алқабының батыс шеті мен Қарабақ жотасының шығыс етегінде орналасқан. Ханкендіден 26 км және Бакуден 365 км қашықтықта.

## Этимология
Бұл атау әзербайжан тіліндегі (дереккөзде - "татар тілінен") "ag" - "ақ" және "dam" - "үй" сөздерінен шыққан. Бұл атау қалада орналасқан, ақ әкпен боялған Қарабақ хандығының билеушісі Панах Әли ханның резиденциясынан шыққан.

## Тарихы
Ағдамда жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары бұл аймақта ежелгі қола дәуіріндегі қоныстың болғанын көрсетеді. Ағдам құрылған кезде қала ішінде тұрақты қоныс болмаған.
19 ғасырдың басында Ресей империясына қосылған Ағдам 1828 жылы қала мәртебесін алды. Әкімшілік жағынан ол Елизаветполь губернаторлығындағы Шуша қаласына бағынды.

Кеңес дәуірінде Ағдамда тамақ өңдеу зауыттары, ең бастысы шарап зауыты орналасқан. Сондай-ақ, онда тас жол торабы, теміржол вокзалы, екі техникалық мектеп және драма театры болды. 1991-94 жылдардағы Қарабақ соғысы бұл бір кездері гүлденген, жасыл қаланы қирандыға айналдырды. Мұнда шайқастар болды, қала Град зымырандарымен атқылады, халық үйлерін тастап кетті, ал ғимараттардан тек 19 ғасырдағы мешіт қана қалды. 

2020 жылдың күзінде Таулы Қарабақта шайқас қайта басталды, оның барысында Әзербайжан қарулы күштері айтарлықтай табысқа жетті. 10 қарашада Әзірбайжан, Армения және Ресей көшбасшылары атысты тоқтату туралы келісімге қол қойды, оған сәйкес Армения, атап айтқанда, Ағдам аймағының аумағын 2020 жылдың 20 қарашасына дейін Әзірбайжанға қайтаруға міндеттенді. 20 қарашада Әзірбайжан армиясы аймаққа кірді. 23 қарашада Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиев Агдамда Әзірбайжан Республикасының туын көтерді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
2021 жылдың 28 мамырында Ағдам индустриалды паркі құрылды. Парк құрылыс материалдарын шығарады, ауылшаруашылық өнімдерін қаптайды, жеміс-жидек пен көкөніс консервілерін, ет және сүт өнімдерін шығарады, жем мен тыңайтқыштарды өндіреді және өңдейді, сондай-ақ қызмет көрсету салалары мен суық сақтау қоймаларын басқарады. 2024 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша паркте 33 кәсіпорын жұмыс істеді.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Ақдере

**Ақдере** () — Әзербайжандағы қала, Ақдере ауданының әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы мәлімет бойынша Ақдере қаласының тұрғындарының саны 4262 адамды құрады.

## Тарихы
Елді мекеннің әзербайжандық атауы Агдара «ақ өзен» деп аударылады. 
Қоныс тарихи тұрғыдан Қарабақтағы меликдомдардың бірі Джраберд меликдомының (кінәздік) құрамына кірген. 1918 жылы қала маңында Осман империясы мен Армения күштері арасында шайқас болып, соңғысы жеңіске жетті.

Кеңес дәуірінде Мартакерт Таулы Қарабақ автономиялық облысының Мартакерт ауданының әкімшілік орталығы болды. 1960 жылы ол қалалық қоныс мәртебесін алды.
Қарабақ соғысы кезіндегі қиян-кескі шайқастардан кейін оны 1992 жылы Әзірбайжан күштері басып алды. 1993 жылы азат етілді. Қала қатты зардап шекті, көптеген үйлер қирады, бірақ өмір қайта қалпына келе бастады. Қала қайта салынып жатыр, жаңа нысандар салынуда, қала мен облыс тұрғындары өз қаласы мен аймағына ақша мен инвестиция салуда.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
1970 жылдары экономиканың негізгі салалары сүт шаруашылығы және жүзім шаруашылығы болды.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
(369) Аэрия

**(369) Аэрия** — Негізгі белдеуде айналып жатқан металды астероид.

Оны 1893 жылы 4 шілдеде Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты.

Көне заманда төрт бас элементтің бірі болып саналған ауаның құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(398) Адмета

**(398) Адмета** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1894 жылы 28 желтоқсанда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы кейіпкердің атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(399) Персефона

**(399) Персефона** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1895 жылы 23 ақпанда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Мифологиядағы Аидтың жұбайы Персефонаның құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
Сарос шығанағы

**Сарос шығанағы** () — Эгей теңізінің солтүстік бөлігінде, Галлиполи түбегінен солтүстікке қарай орналасқан шығанақ. Ежелгі гректер оны **Мелас шығанағы** (, *Mélanas kólpos*) дейтін.

Шығанақтың ұзындығы 75 километр болса, ені 35 километр болды. Қатты ағыстар мен индустриялардан алыстығы арқасында шығанақ — туризмі дамыған жер. Ол, оған қоса, виндсёрфинг пен кайтсёрфинг үшін белгілі.

Сарос шығанағы айналасында Чанаккале илінің Әжеабат пен Галлиполи аудандары мен Едирне илінің Кешан мен Енез аудандары орналасқан.

 — Түркиядағы ең көрнекті белсенді жарылым жер және тарих бойында көптеген ірі жер сілкіністерінің көзі — Измит шығанағы арқылы өтіп, Мәрмәр теңізін кесіп өтіп, оңтүстік-шығысқа қарай Сарос шығанағына дейін жетеді.

## Дереккөздер

Санат:Эгей теңізі шығанақтары
Санат:Түркия шығанақтары
Олжас Садықәліұлы Байбек

**Олжас Садықалиұлы Байбек** (11 ақпан 2005, Шардара) — қазақстандық футболшы, "Қайрат" клубының жартылай қорғаушысы. Чемпиондар лигасы тарихында гол соққан екінші қазақстандық футболшы (біріншісі Дастан Сәтпаев).
## Карьерасы
"Қайрат" клубының түлегі. 2022 жылдан бастап негізгі құрамда ойнайды.

2021 жылдан бері Қазақстанның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады.
## Жетістіктері
*Қазақстан чемпионы: 2024, 2025
*Қазақстан суперкубогы: 2025
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Шардара ауданында туғандар
Дон

**Дон** өзені — Ресейдің Еуропа бөлігінде орналасқан өзен. 
## Сипаттамасы
Өзеннің ұзындығы 1870 км, ал су жинау аумағы 422 000 км². Орташа су ағыны 680 м³/с. Ұзындығы бойынша Еуропада 5-ші орында.

Дон өзенінің бастауы — Ресейдің Тула облысында, Новомосковск қаласының маңында. 

Сағасы Ростов облысы аумағында. Азов теңізіне кең атырау (дельта) арқылы құяды.

## Салалары

* **Северский Донец** — *ең ірі саласы*, оң жақтан құяды
* **Хопёр** — сол жақ саласы
* **Медведица** — сол жақ саласы
* **Воронеж** — сол жақ саласы

## Шаруашылықтағы маңызы
Кеме қатынасы бар (әсіресе төменгі және орта ағысында).

Суармалау, балық шаруашылығы, қалаларды сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады.

Дон–Еділ каналы арқылы Еділ алабымен байланысқан.
## Дереккөздер

Санат:Ресей өзендері
Астара (Әзербайжан)

**Астара** () — Әзербайжан Республикасындағы қала, Астара ауданының әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Астара қаласының халқы 17 500 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Қала елдің оңтүстік-шығысында, Каспий теңізіне құятын Астара өзенінің (Астарачай) сол жағалауында орналасқан. Өзен Иран Ислам Республикасымен мемлекеттік шекараны құрайды. Астара теміржол станциясы қаладан 3 км қашықтықта орналасқан.
Аудан арқылы ағып өтетін Теңгеруд және Астаршай өзендері таулардан басталып, Каспий теңізіне құяды. Талыш таулары қала маңында орналасқан. Астара күріш алқаптарымен қоршалған. Шағын порт қаласы ретінде ол Бакуден Тегеранға баратын тас жолдағы маңызды транзиттік нүкте болып табылады.

## Тарихы
Астара - елдің ежелгі қалаларының бірі. Бір кездері оның жерлері арқылы әйгілі Жібек жолы өткен. Қаланың Қытаймен, Үндістанмен, Кіші Азиямен, Орта Азиямен және Үлкен Азиямен сауда байланысы болған. Астара өзенінің жағасындағы археологиялық қазба жұмыстары VII ғасырға жататын керуен сарайының қирандыларын тапты.

Ежелгі қала жібек өндірісімен және қолөнершілерімен әйгілі болған. Бұл әйгілі жібектің ең жақсы сұрыпы Бурсаға, Кашанға, Венецияға және Дамаскаға сатылған, онда ол тұрғындар арасында өте танымал болған. Жергілікті қолөнершілер барқыт маталарды жасау үшін жібек жіптерді пайдаланған. Астара сонымен қатар әртүрлі қолөнер бұйымдарымен, әсіресе қыш және фаянс бұйымдарымен танымал болған.

XIII және XIV ғасырларда қала маңындағы Машган ауылында Астара атауымен монеталар шығарылған монета сарайы табылды. Әмір Теймурдың билігі кезінде қаланың монеталарында «Астара шабуылға ұшырауда» деген жазуы бар монеталар болған. 1747 жылға дейін қала Талыш аймағының астанасы болды, бұл лауазымды билеуші ​​Қарахан астананы Ленкоранға көшіргенге дейін атқарды. Аумақтық және әкімшілік қайта құрудан кейін бекіністер мен ежелгі құрылыстар қиратылды. 

Ресей империясында Астара Баку губернаторлығының Ленкоран ауданындағы ауыл болды. Азамат соғысы кезінде 1920 жылы 4 мамырда Баку операциясы кезінде Қызыл Армия бөлімшелері басып алғанға дейін Астара бірнеше рет қолдан-қолға өтті. 

1945 жылы Астара қалалық үлгідегі кентіне қала мәртебесі берілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Астара, Әзірбайжан, Каспий теңізі жағалауымен және жағажайларымен танымал, онда Хиркан ұлттық саябағы, Сим сарқырамасы, Янар бұлақ (От бұлағы), Ши сарқырамасы және Астара бульвары сияқты көрікті жерлер бар. Астара бульварындағы теңіз ойын-сауықтарының оазисі болып табылатын бұл саябақ Каспий теңізі бойымен бір шақырымға созылып, жергілікті тұрғындар мен қонақтарға жағымды демалыс ұсынады.

Астарада Білім министрлігіне бағынатын Астара педагогикалық колледжі, сот-медициналық сараптама және патологиялық анатомия одағының Астара аудандық бөлімі және Астара аудандық профилактикалық дезинфекция бөлімі жұмыс істейді.
Қалада аудандық тарих мұражайы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Ағжабеди

**Ағжабеди** () — Әзербайжандағы қала, Ағжабедин ауданының әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Ағжабеди халқының саны 43 000 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Қала Ағдам теміржол стансасынан шығысқа қарай 45 км жерде, Кура-Аракс ойпатында орналасқан. Қала орналасқан жердің рельефі жазық, қысы жылы және жазы ыстық жұмсақ субтропикалық климат басым.

## Тарихы
1962 жылы қазіргі қаланың орнында шағын қоныс салынды, ол үш жылдан кейін қалаға айналды. Қаланың атауы әзірбайжан тілінен аударғанда «Үлкен тұрғын үй» дегенді білдіреді. Қалада және оның айналасында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары бұл аймақта қола дәуірінде де қоныстану болғанын көрсетеді. Ежелгі қоныстардың қалдықтары орта ғасырларға жатады.

1959 жылы 1 қыркүйекте Ағжабеди қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. 1962 жылы елді мекен қалаға айналды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қала халқының басым бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысады. Жақын маңдағы ауылдардың шикізатын пайдаланатын май және ірімшік зауыты бар. Сондай-ақ, автожөндеу шеберханасы жұмыс жасайды.
Ағжабеди астық агропаркі 3000 гектар жерді алып жатыр. Агропаркте арпа, бидай, жүгері, мақта және күнбағыс өсіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Figure AI

**Figure AI, Inc.** — 2022 жылы Archer Aviation және Vettery сияқты технологиялық стартаптарды құрумен танылған кәсіпкер Бретт Адкок негізін қалаған америкалық робототехника компаниясы. Компания жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын қолдана отырып, физикалық тапсырмаларды орындауға арналған гуманоидты роботтарды әзірлеуге бағытталған. Компания OpenAI ұйымымен арнайы жасанды интеллект модельдерін әзірлеу бойынша ынтымақтастықта болды, бұл Figure роботтарының қоршаған ортамен тиімдірек өзара әрекеттесуіне және қойылған міндеттерді орындауына мүмкіндік берді.

## Тарихы
2022 жылы Figure AI физикалық еңбекті қоймалар мен логистика саласында орындауға арналған алғашқы прототипі — Figure 01 гуманоидты роботын таныстырды.

2023 жылғы мамырда компания 70 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартты.

2024 жылғы 18 қаңтарда Figure AI автомобиль өнеркәсібінің өндірістік үдерістеріне гуманоидты роботтарды енгізу үшін BMW компаниясымен серіктестік орнатқанын жариялады.

2024 жылғы ақпанда Figure AI Джефф Безос, Microsoft, NVIDIA, Intel, Amazon және OpenAI сияқты инвесторлардан 675 млн АҚШ доллары көлемінде венчурлық капитал тартты. Осы сәтте компанияның жалпы капитализациясы 2,6 млрд АҚШ долларын құрады.

## Өнімдер
### Figure 01
Компанияның алғашқы гуманоидты роботы Figure 01 2022 жылы таныстырылды және кейінгі әзірлемелерге негіз болды. Ол заттарды жылжыту және кейбір жүйелермен өзара әрекеттесу сияқты қарапайым тапсырмаларды орындауға оңтайландырылған.

### Figure 02
2024 жылғы 6 тамызда компания өнеркәсіптік пайдалануға дайын екінші буындағы гуманоидты робот Figure 02 моделін таныстырды. Оның негізгі сипаттамалары:
* Бойы: 163 см
* Салмағы: 20 кг
* Автономды жұмыс уақыты: бір зарядтауға дейін 5 сағат
* Аккумулятор сыйымдылығы: Figure 01 моделіне қарағанда 50 %-ға жоғары
* Есептеу қуаты: алдыңғы модельмен салыстырғанда 3 есе жоғары

Figure 02 адамдармен өзара әрекеттесу үшін кіріктірілген микрофондар мен динамиктермен, сондай-ақ қоршаған ортаны қабылдауға арналған алты камерамен жабдықталған. Роботтың манипуляторлары 16 еркіндік дәрежесіне ие және салмағы 25 кг дейінгі заттарды көтере алады.

Figure 02 роботтары қазірдің өзінде Оңтүстік Каролина штатындағы BMW зауытында пайдаланылуда.

## Мойындалуы
2024 жылы компания робототехника саласындағы жедел дамуы үшін RBR50 Innovation Award сыйлығымен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:2022 жылы пайда болған компаниялар
Санат:Робототехника
Санат:Жасанды интеллект
Кисмет (робот)

**Кисмет** () — 1990-жылдардың соңында Массачусетс технологиялық институтында доктор Синтия Бризил жасаған робот. Роботтың есту, көру және экспрессивті жүйелері адаммен әлеуметтік өзара әрекеттесуге қатысуға, сондай-ақ адам эмоциялары мен мимикасын модельдеуге арналған. «Кисмет» атауы түрік тіліндегі «тағдыр» немесе кейде «сәттілік» деген мағынаны білдіретін сөзден шыққан.

[thumb|250px|Қазіргі уақытта Кисмет Массачусетс технологиялық институты музейінде, Кембридж қаласында ([Массачусетс) сақтаулы.]]

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ресми сайты
* Робот сипаттамасы

Санат:Әлеуметтік роботтар
Санат:АҚШ роботтары
(394) Ардуина

**(394) Ардуина** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1894 жылы 19 қарашада Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты.

Кельттердің мифологиясындағы аңшылық құдайы құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(393) Лампеция

**(393) Лампеция** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1894 жылы 4 қарашада Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы жарықты бейнелейтін тұлғаның құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(391) Ингеборг

**(391) Ингеборг** — Марс орбитасын қиып өтетін астероид.

Оны 1894 жылы 1 қарашада Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Нақты кімнің есімімен аталғаны белгісіз.


Орбита астероида 391.png
Орбита астероида 391 (наклон).png
Орбита астероида 391 (плоскость).png

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
Ақсу (Әзербайжан)

**Ақсу** () — Әзербайжанның Ақсу ауданының қаласы және әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Ақсу халқының саны 21 769 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Ақсу өзенінің екі жағалауында, Ширван жазығының солтүстік-шығыс шетінде, Хингар жотасының етегінде, Күрдамыр теміржол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде, Евлах-Баку тас жолында орналасқан. Бакуден қашықтығы: 167 км.

## Тарихы
Әзербайжан тілінен аударғанда қала атауы сөзбе-сөз «ақ су» дегенді білдіреді.
XVI-XVIII ғасырларда Ақсу қолөнер және сауда орталығы ретінде аталған. Дегенмен, қазба жұмыстары бұл қоныстың одан да ертерек болғанын көрсетеді. XVIII ғасырда қала халқы 10 000-ға жеткен, бұл Ақсудың маңызды әскери және сауда орталығы болғанын көрсетеді.

Дегенмен, қала тарихында Кавказ бен Орта Азияда кең империя құрған әйгілі әскери және саяси қайраткер Нәдір шахтың билігі ерекше орын алады. Ол 1735 жылы бүлікшіл Шамахи қаласының халқын қоныстандырған Ақсудың негізін қалаушы болып саналады. Дегенмен, Нәдір шахтың өте ауыр салықтармен ерекшеленетін қатал билігі жергілікті тұрғындарға ұнамады. Сондықтан олар өзін-өзі тағайындаған князьдерді белсенді түрде қолдап, аймақты азамат соғысы алаңына айналдырды. Бірнеше жеңілістен кейін, Нәдір шахтың ұлы Насрулла Мирза қайтадан Ақсуға зеңбірек оқтарымен шабуыл жасады. Бекіністе қалған аз санды жергілікті тұрғындар толығымен қырылды. Бұл қаланың дамуына үлкен соққы болды.

1747 жылы Нәдір шах қайтыс болғаннан кейін, ол құрған империя құлап, Ақсу аймағында екі тәуелсіз мемлекет пайда болды, олардың әрқайсысы бір-біріне қарсы соғысты. Феодалдық соғыстар қаланы қатты әлсіретті, ал 1762 жылғы індет Ақсуға одан да қатты соққы берді. Ақырында, 1769 жылы соғысушы тараптардың бірі жеңіске жеткеннен кейін, Ақсу халқы Шемаха қаласына көшірілді. Қалған аз ғана тұрғындар шапқыншылықтардан зардап шекті, ал 1795 жылы қолбасшы Аға Мұхаммед шах елді мекенді толығымен қиратты.

1949 жылға дейін ол ауыл болған. 1943 жылы 8 қазанда жаңадан құрылған Ақсу ауданының орталығына айналды. 1949 жылы 14 желтоқсаннан бастап қала типті кентке айналды. 1967 жылы қала мәртебесін алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Кеңес дәуірінде қалада сүт зауыты мен асфальт зауыты салынды. Қалада мемлекеттік рәміздер мұражайы, Ақсу қаласының ортағасырлық археологиялық туристік кешені бар.
Ақсуда Әзербайжан футбол чемпионатының бірінші дивизионында ойнайтын «Ақсу» ФК кәсіби футбол командасы бар.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
(200) Динамена

**(200) Динамена** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1879 жылы 27 шілдеде Кристиан Г. Ф. Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы нереидалардың бірі атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (101—200)
Санат:Астероидтар
Бабек (Нахшыван Автономиялы Республикасы)

**Бабек** () — Әзербайжандағы қала, Нахшыван Автономиялы Республикасының Бабек ауданының әкімшілік орталығы.
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Бабек халқының саны 5600 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Қоныстағы негізгі өзен - Нахшыванчай өзені және оның саласы Чехричай. Нахшываннан 9 км жерде орналасқан.

## Тарихы
1978 жылға дейін ауыл Тазакент деп аталды, содан кейін Әзірбайжандағы (солтүстік-батыс Парсы) және Закавказьедегі Иран ұлттық көтерілісінің көшбасшысы Бабектің құрметіне «Бабек» деп өзгертілді. Ол жаңадан құрылған Бабек ауданының әкімшілік орталығына айналды.
2020 жылдың 19 маусымында «Нахшыван Автономиялы Республикасының Бабек ауданының әкімшілік-аумақтық бөлінісіндегі ішінара өзгерістер туралы» заңға сәйкес, Бабек ауылына қала мәртебесі берілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Бабек аумағында тас тұзы мен құрылыс материалдарының кен орындары бар. 
Бабекте мәдениет үйі, тарих және этнография мұражайы жұмыс істейді. Негізгі қызмет түрлері: жүзім шаруашылығы, дәнді дақылдар өсіру, көкөніс өсіру, мал шаруашылығы.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді.. (роман)

«Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді…» романының авторы — Әлібек Асқаров. Ол Қазақстан жазушысы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері және Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты. Қазақ ауылының бастан кешкен қиындықтары мен қызықты оқиғалары, адамдардың алуан тағдырлары арқау болған.

## Қысқаша мазмұны
Алтай өңірінде өмір сүрген қазақ халқының тағдырын суреттеледі. Шығармада ХХ ғасырдағы тарихи өзгерістер, көші-қон, ел басына түскен ауыр кезеңдер адамдар өмірі арқылы бейнеленеді. Туған жерге деген махаббат, ұлттық рух, салт-дәстүрдің маңызы негізгі идея ретінде алынады. Роман адам мен табиғаттың, тарих пен тағдырдың ажырамас бірлігін көрсетеді.
## Романдағы тарихи жылдар
**1920–1930 жылдар**-
Ұжымдастыру, тәркілеу, халықтың мал-мүлкінен айырылуы, елдің тұрмыс-тіршілігінің күрт өзгеруі көрсетіледі.

**1930 жылдардағы ашаршылық пен көші-қон**-
Халықтың Алтай өңірінен ауа көшуі, елдің босып кетуі, ауыр әлеуметтік жағдайлар бейнеленеді.

**Кеңес дәуірінің қалыптасу кезеңі**-
Жаңа жүйеге бейімделу, ескі мен жаңаның тартысы, адам санасындағы өзгерістер көрінеді.

**Соғыстан кейінгі жылдар**-
Елдің еңсесін тіктеу, туған жерге деген сағыныш суреттеледі.
## Романның кейіпкерлері
**Әзімхан** – романның басты кейіпкерлерінің бірі. Туған жер тағдырына алаңдайтын, ел мен жердің өткенін терең ойлайтын азамат. 

**Сәлимa** – аналық мейірім мен сабырдың символы. Ел басына түскен қиын кезеңдерде отбасын, бірлікті сақтаушы образ.

**Қабдеш қария** – ауылдың ақсақалы, өткен тарихты, халықтың басынан кешкен ауыр кезеңдерді көзімен көрген, кейінгі ұрпаққа өнеге айтатын кейіпкер.

**Жанболат** – жаңа заманға бейімделуге тырысқан жас буын өкілі.

## Дереккөздер
 Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді.. Әлібек Асқаров. Алматы "Атамұра" 2010 жыл.
Түлкілі бекінісі

**Түлкілі бекінісі** – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Түпқараған ауданы, Қызылөзен ауылынан 34 км оңтүстік-шығыс бағытта орналасқан.

## Бекініс сипаты
Ескерткіш 2006 жылы "Маңғыстау тарихи-мәдени қорығы" мемлекеттік мекемесімен анықталған.
Бекініс қабырғасының ұзындығы 180 м, мүйістің жарлы тепсеңді тұсын орта тұстан бөліп тұр. Тепсеңді жерден 10 м төмендейді. Қабырға табиғи тастармен 2 қатар қаланып, орта кеңістігі тас пен топырақ араластырыла толтырылған. Қабырғаның сақталған биіктігі 1 м. Кей жерлерінде іргетасына дейін бұзылып алынған. Ені 1,5-1,7 м. Орта тұсындағы қабырға ені 2 м кірер есігі бар, алаң жағынан жартылай шеңбер мұнарамен диаметрі 3,7-4 м шек қойылған.
Ескерткіш кейінгі орта ғасырға мерзімделуі мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Түпқараған бекінісі

**Түпқараған бекінісі** – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан 30 км шығыс бағытта орналасқан.

## Бекініс сипаты
Бекініс 2006 жылы "Маңғыстау тарихи-мәдени қорығы" мемлекеттік мекемесі "Ескерткіштер жинағы" археологиялық экспедициясымен зерттелген.
Бекініс Түпқараған үстіртінің батыс жақ бортының жаға маңында орналасқан. Жаға сызығынан шыққан кішігірім жар мүйісі шығыс жағынан бекініске кіретін үзігі бар 30 м-ге жуық жалмен тасаланған. Жал оңтүстік жақтан айналадағы жардың биік тұсына тіреледі. Мүйістің оңтүстік жағынан кемері жоқ 2 жерде бекіткен кішігірім қабырғаның тас қаландысының қирандысы бар. Басты жалдың биіктігі 2 м-ден асса, ені 5 м-ге дейін жетеді. Көлденеңді қалау элементтері көрінеді.
Бекініс аумағынан (XII-XIII ғғ.) қолмен жабыстырылған және шарықта жасалған қыш сынықтары кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Балакен

**Балакен** () — Әзербайжандағы қала. Балакен ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Балакен халқының саны 14 800 адамды құрады.

## Этимологиясы
«Белокан» «төбедегі бұлақ» деп аударылады (түркі тіліндегі «бел» (төбе) және «кан» (көзі, бұлағы) сөздерінен тұрады).
Басқа бір нұсқа бойынша, XVIII ғасырдағы жергілікті шежіреде жазылғандай, байырғы авар халқы қаланы «Билкан» немесе «Биликан» деп атаған. Болжам бойынша, топоним авар тіліндегі «годекан» – «алаң, кездесу орны» сөзінен шыққан (авар тілінің оңтүстік диалектілерінде «гудей» – «әңгіме» және «кИан» – «орын»).
Ауылдың атауы Гилан тектес «Бел» тайпасымен «-кан» жұрнағымен байланысты деген пікірлер бар.
Сондай-ақ, бұл «бай» және «лег» тайпалық атауларының бірігуі, яғни «Лақ бектерінің мекендейтін жері» деп санайтындар да бар.

## Географиялық сипаттамасы
Ол Үлкен Кавказ тауларының оңтүстік етегіндегі жазықта орналасқан. Белоканчай өзені қала арқылы ағып өтеді. Қала астанадан 393 шақырым жерде, Баку-Лагодехи тас жолында орналасқан.

## Тарихы
Балакан — 12 ғасырдан бері белгілі ежелгі қала. Орта ғасырларда қала орналасқан аймақ грузин иеліктерінің бөлігі болған. Кейінірек Дағыстаннан келген аварлар және басқа халықтар осында қоныс аударған. Олар Белоканы (Балаканның тарихи атауы) қамтитын Джуро-Белокан еркін қауымдастықтар одағын құрды.

1830 жылы қала мен аймақ Ресей империясына қосылды. 1859 жылы Белоканы 1917 жылғы революцияға дейін өмір сүрген Закатала округіндегі ауданның орталығына айналды. 20 ғасырдың басында елді мекенде тек грузиндер мен дағыстандықтар (лезгиндер мен аварлар) тұрды. 1920 жылдарға қарай әзірбайжандар көпшілікті құрады.

Балакен 1930 жылы аудан орталығына айналды, 1968 жылы 10 шілдеде оған қала мәртебесі берілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Балакеннің экономикасы ішінара ауыл шаруашылығына, ішінара туризмге негізделген, кейбір басқа да салалары бар. Консерві зауыты, мал өңдеу зауыты, «Qubek» лимонад зауыты және темір-бетон зауыты жұмыс істейді.

## Көрнекі орындары
Қаладағы басты тарихи ескерткіші — XIX ғасырдың екінші жартысында салынған 45 метрлік мұнарасы бар мешіт.
Ауданда жиналған археологиялық олжалар, этнографиялық материалдар және басқа да қызықты артефактілер жергілікті тарих мұражайында сақталған.
Тәуелсіздік жылдарында Балакенде Гейдар Әлиев атындағы үлкен мәдени және демалыс саябағы құрылды. Оның ерекшелігі — аспалы жолдың болуы. Қаланың мақтанышы жаңа нысан — Олимпиадалық спорт кешені.

## Галерея

Балакенская районная центральная больница Июль 2010.jpg|Балакен аудандық орталық ауруханасы
Балакенский олимпийский спортивный комплекс Июль 2010.jpg|Балакен Олимпиадалық спорт кешені
Park in Balaken.jpg|Орталық парк
Balakən Mədəniyyət Mərkəzi 2013.jpg|Мәдениет үйі
Balakan city 1.jpg|Қала орталығы


## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
(100) Геката

**(100) Геката** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1868 жылы 11 шілдеде Джеймс Крейг Уотсон Ницца обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы түнгі түстер мен магия құдайы Гекатаның құрметіне орай аталды. Сондай-ақ грек тілінде *hekaton* сөзі 100 санын білдіреді.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар