1923 жыл

## Оқиғалар

### Қаңтар-Ақпан
нобай|Рурдағы француз әскері.
* 4 қаңтар 
** Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы радио желісі AT&T компаниясы Нью-Йорктегі WEAF станциясынан және Бостондағы WNAC станциясынан бағдарламаларды бір уақытта тарату үшін арнайы телефон желілерін пайдаланған кезде құрылды.
** Париждегі өтемақы конференциясы ешқандай нәтиже бермей сәтсіз аяқталды.
* 8 қаңтар - Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттары Вашингтонда Ұлыбританияның Америка Құрама Штаттарына соғыс қарыздарын талқылау үшін конференция ашты.
* 11 қаңтар - Ұлыбританияның қатты наразылығына қарамастан, француз және бельгиялық әскерлер Германияны өтемақы төлеуге мәжбүрлеу үшін Рур аймағын басып алды.
* 12 қаңтар - Италияда Ұлы фашистік кеңес құрылды.
* 13 қаңтар - Рейхстаг Рурдың оккупациясына наразылық білдіру үшін пассивті қарсылық қозғалысын мақұлдау үшін 283 дауыспен 12 дауыс берді. Дауыс беру алдында канцлер Вильгельм Куно оккупацияны Версаль келісімін бұзу деп жариялаған жалынды сөз сөйледі.
* 18 қаңтар - Неміс маркасы АҚШ долларына шаққанда 23 800 маркаға дейін төмендеді. 1 қаңтарда бір АҚШ доллары 9000 маркаға тең болды.
* 19 қаңтар 
** Германия барлық мемлекеттік қызметшілерге француз оккупациялық күштеріне бағынбауды бұйырды.
** Қытай президенті Сунь Ятсен өзінің атқарушы билігін бес адамнан тұратын әскери хунтаға беру туралы келісімге қол қойды.
** Француз оккупациялық күштері ынтымақтастықтан бас тартқаны үшін жеті кеніш қызметкерін тұтқындағаннан кейін Бюредегі неміс кеншілері ереуілге шықты. Дюссельдорфтағы барлық банктер жабылып, қаладағы сауда тоқтатылды.
* 24 қаңтар - АҚШ Германиядан соңғы американдық әскерлерді шығарды.
* 27 қаңтар - Адольф Гитлер басқарған және әдетте нацистік партия деп аталатын Германияның НСДАП партиясы Мюнхенде өзінің алғашқы партиялық съезін өткізді, оған 6000 партия мүшесі қатысты.
* 30 қаңтар - Грек-түрік соғысынан кейін Грекия мен Түркия үкіметтері Швейцарияның Лозанна қаласында грек және түрік халықтарымен алмасу туралы конвенцияға қол қойды.
* 31 қаңтар 
** Италия Білім министрлігі мемлекеттік мектеп оқушыларынан туға құрмет көрсеткен кезде «фашистік сәлемдесуді» (оң қолды алақанын төмен қаратып созу) қолдануды талап етті. Бұл қимыл Ежелгі Римнен бастау алған деп айтылады, бірақ кейінірек ол Германиядағы нацистік партияның негізгі символына айналды.
** Германия мен Кеңестік Ресей өзара қаржылық және аумақтық талаптардан ресми түрде бас тартқан Рапалло келісімін ратификациялады. Бұл құжат тараптар арасындағы соғыс жағдайын түпкілікті тоқтатты және кейіннен барлық кеңестік республикаларға таратылды.
** Франция Германияға көмір блокадасын енгізді.
* 11 ақпан - Франция мен Бельгия түн ортасынан бастап Рур аймағынан оккупацияланған Германияға барлық экспортқа тыйым салатындарын мәлімдеді.
* 28 ақпан - Грекия соңғы рет Юлиан күнтізбесін пайдаланды, содан кейін келесі күні әлемнің көпшілік бөлігі қолданатын Григориан күнтізбесіне көшті.

### Наурыз
нобай|TIME журналының алғашқы саны.
* 2 наурыз - Рур алқабын басып алған француз әскерлері Дюссельдорф, Гамборн және Ванна қалаларына таңертеңгілік шабуылдар кезінде мерзімі өткен өтемақыларды өтеу үшін алым ретінде 232 локомотив пен жүздеген жүк вагонын (және олардың жүктерін) тәркіледі.
* 3 наурыз — Әлемдегі алғашқы жаңалықтар апталығы - "The Times" сатылымға шықты.
* 6 наурыз -  Худа Шаарави активисті Мысыр феминистік одағын құрды
* 14 наурыз - Ұлттар Лигасы елшілерінің конференциясы Польша-Украина соғысынан кейін қалған дауларды шешу туралы шешім қабылдап, Львов, Станислав және Тернопольді қоса алғанда, шығыс Галисияның даулы аумағын Польшаға берді.
* 15 наурыз - Германия Рурды басып алуды тоқтату үшін Франция мен Бельгияға 20 миллиард алтын марка ұсынды.
* 20 наурыз - Кеңес Одағы Рур жұмысшыларына көмектесу үшін 70 000 тонна астық жіберетінін жариялады.
* 25 наурыз - Берлинде күні бойы Германия, Англия, Франция, Италия және Бельгияның жұмысшы және социалистік партиялары мүшелерінің қатысуымен конференция өтті, олар репарация мәселесін шешудің жолын іздеді.
* 28 наурыз - Италия Корольдік Әскери-әуе күштері (Regia Aeronautica) Италия әскерінің бөлек бөлімшесі ретінде құрылды.
* 29 наурыз - Румынияның жаңа Конституциясы қабылданды.
* 30 наурыз - Бенито Муссолини өз сөзінде эмиграцияны Италия үшін «физиологиялық қажеттілік» деп атап, «тар түбектегі» халықтың шамадан тыс көптігі мен ресурстардың тапшылығын атап өтті. Бұл тезис оның саясатының маңызды құралына айналды: ол әлеуметтік мәселені болашақ аумақтық экспансионизмнің моральдық негіздемесіне айналдырды.

### Сәуір
* 3 сәуір - Түркия Республикасы заңды дауыс беру жасын 21-ден 18 жасқа дейін төмендетті.
* 4 сәуір - Warner Bros. Голливуд киностудиясы құрылды.
* 9 сәуір - Гарвард университеті «ақ нәсілді және түрлі-түсті нәсіл өкілдері бірге тұрып, бірге тамақтануға мәжбүрленбеуі керек және ешкімді түсіне байланысты шеттетуге болмайды» деген қарар қабылдады.
* 23 сәуір 
** Лозанна конференциясында келіссөздер қайта басталды.
** Канадада марихуананың белсенді ингредиенті болып табылатын каннабис тыйым салынған есірткілер тізіміне қосылды.

* 24 сәуір - Ұлы Фашистік Кеңес Бенито Муссолинидің барлық фашистерді ұлттық жасаққа біріктіру туралы ұсынысын мақұлдады, бұл ел үшін қосымша шығындарсыз 500 000 адамнан тұратын резервтік армия құрды, себебі олар еріктілер болып саналды.
* 28 сәуір - Германияның SS Deutschland мұхит кемесі суға түсірілді.

### Мамыр

* 5 мамыр - Сингапурдағы хабар тарату Сингапур радиосының құрылуымен басталды.
* 6 мамыр - Ұлыбританияның алғашқы фашистік партиясы, Британдық фашистік партияны бұрынғы Әйелдер ерікті резервінің мүшесі Рота Линторн-Орман құрды.
* 7 мамыр - Болгария Югославиямен Ниш келісіміне қол қойғанын хабарлады.
* 13 мамыр - Германияда Ана күні алғаш рет ұлттық деңгейде танылды.
* 18 мамыр - Чехословак радиосы хабар тарата бастады.
* 22 мамыр - Неміс валютасы маркасының құны төмендей берді және алғаш рет АҚШ долларының 1/50 000-нан төмен түсті. 
* 23 мамыр - Стэнли Болдуин Ұлыбританияның Премьер-Министрі болып тағайындалды. 
* 24 мамыр - Ирландия Азамат соғысы аяқталды. 
* 25 мамыр - Рур аймағында ереуілдер тараған кезде коммунистер Германияның Эссен қаласын талқандады.
* 26 мамыр - Палестинадағы британдық билік Ұлттар Лигасының мандаты бойынша қазіргі Иордания Корольдігі болып табылатын Трансиордания әмірлігіне автономия туралы декларация жариялады.
* 29 мамыр - Рурдағы ереуілдер Германияның француз оккупациялық аймағынан тыс жерлеріне таралды.

### Маусым
* 2 маусым - Кауфман заңына қол қойылды, ол 1926 жылдың 1 қаңтарына дейін Нью-Йорк қаласындағы барлық теміржолдарды электрлендіруді міндеттеді.
* 6 маусым - Италияда 25 жастан асқан, орта білімі бар әйелдерге жергілікті сайлауда дауыс беру құқығы берілді.
* 9 маусым – Болгарияда мемлекеттік төңкеріс болды.
* 10 маусым - Джаффа электр компаниясы Тель-Авивтің басты көшесінде электр қуатын қосып, көше шамдарын жаққан кезде Мандат Палестинаға электр қуаты әкелінді.
* 16 маусым 
** Германияның Бранденбург қаласында гиперинфляцияға байланысты тауарлар бағасының күрт өсуіне байланысты тәртіпсіздіктер басталды.
** Түркияда алкогольді ішімдіктерді өндіру мен сатуға тыйым салу туралы заң күшіне енді.
* 19 маусым 
** Охот теңізінің жағалауында Пепеляевтің ақ әскерлерінің қалдықтары берілді. Ресейдегі азаматтық соғыс нақты аяқталды.
** Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттары Ұлыбританияның соғыс қарызы туралы келісімге қол қойды.

* 22 маусым - Ұлыбритания 1923 жылы Оксфорд және Кембридж университеттері туралы заңды қабылдады, оған сәйкес екі университеттің әрқайсысына жылына 100 000 фунт стерлинг бөліне басталды.
* 27 маусым - Бейжіңнің тыйым салынған қаласында болған өрт қазына мен империялық бақтарды қиратты.
* 28 маусым - Түркия тарихындағы алғашқы жалпы сайлау әрбір сайлау округіндегі қосымша сайлаушыларды сайлау үшін өткізілді.

### Шілде
нобай|Түпнұсқа белгіде «Голливудленд» деп жазылған
* шілде - Германияда бір АҚШ долларын сатып алу үшін қажетті марка саны 353 000-ға жетті – бұл жыл басындағы қажеттіліктен 200 еседен астам көп.
* 6 шілде - КСРО-ның алғашқы Елтаңбасын бекітілді.
* 12 шілде - Түркия мен Польша сауда келісіміне қол қойды.
* 13 шілде 
** Калифорнияда Голливуд белгісі ашылды (бастапқыда ол «Голливудленд» деп аталған).
** Фрайкорпус көшбасшысы Герман Эрхардт Капп бүлігіне байланысты опасыздық жасады деген айыппен сотталуына 10 күн қалғанда Лейпцигтегі түрмеден қашып кетті.
* 16 шілде  -Ресейдегі азаматтық соғыстың соңғы кішігірім қақтығыстары.
* 24 шілде 
** Лозанна келісімі қазіргі Түркияның шекараларын түпкілікті белгілеп, Осман империясының 624 жылдық тарихын ресми түрде аяқтады.
** Гаага халықаралық құқық академиясы ашылды.

### Тамыз
нобай|Куно (сол жақта) Германия президенті Фридрих Эбертпен (1923) бірге.
* 2 тамыз - АҚШ президенті Уоррен Гардинг қайтыс болды. Бұрынғы вице-президент Калвин Кулидж жаңа президент болып тағайындалды.
* 6 тамыз - Америка Құрама Штаттары мен Түркия сауда және экстрадиция туралы келісімдерге қол қойды.
* 7 тамыз - Германия канцлері Вильгельм Куно алты жетекші партия жетекшілерінің конференциясын шақырды, онда елді алтын стандартқа негізделген экономикаға қайтару туралы шешім қабылданды.
* 9 тамыз - Берлиндегі мыңдаған дүкен жабылып, олардың иелері Вильгельм Куноны қызметінен кетуге мәжбүрлеу мақсатында ереуілге шықты.
* 11 тамыз - Германияның Социал-демократиялық партиясы Куноға қолдау көрсетуден бас тартты.
* 12 тамыз - Вильгельм Куно сенімсіздік білдіруден айырылғаннан кейін Германия канцлері қызметінен кетті. Густав Штреземанн президент Фридрих Эберттің жаңа үкімет құру туралы ұсынысын қабылдады.
* 13 тамыз - Густав Штреземан Германияның жаңа канцлері және жаңа сыртқы істер министрі болды.
* 14 тамыз - Ку-клукс-клан мүшелері Оклахома штатының Талса қаласында есірткі сатушы деп айыпталған адамды ұрып-соғып, жарақаттағаннан кейін, губернатор Джек Уолтон Тулса қаласы мен округінде әскери жағдай жариялады.
* 17 тамыз - Канаданың Home Bank банкі жабылып, мыңдаған канадалықтар жинақтарынан айырылды. Банктің банкротқа ұшырауы үкіметтің тергеуінің тақырыбына айналды.
* 18 тамыз 
** Чехословакия мен Франция жаңа сауда келісіміне қол қойды.
** Неміс электротехникі Шарль Протей Штайнмец 2023 жылға қарай электр қуаты барлық ауыр жұмысты атқаратынын және адамдар күніне төрт сағаттан артық жұмыс істеудің қажеті болмайтынын мәлімдеді. Штайнмец сонымен қатар бір ғасыр ішінде қалаларды ластану мен қалдықтардан тазартуды көздеді.
*31 тамыз - Америка Құрама Штаттары Мексиканы ресми түрде мойындады.

### Қыркүйек
нобай|Густав Риттер фон Кахр 1920 жылы.
нобай|Өлтірілген кәрістер.
нобай|Йокогамадағы қираудың көрінісі.

* 1 қыркүйек

* Кантодағы Ұлы жер сілкінісі Токио мен Йокогама қалаларын қиратып, 100 000-нан астам адамның өмірін қиды.
* Ұлы Канто жер сілкінісінен кейін Жапонияда зорлық-зомбылық толқыны басталды. Корейлер қылмыс жасап, төңкеріс жасамақшы болды деген ксенофобиялық қауесеттер тараған кезде, күзетшілер корейліктерді қырғынға ұшырата бастады.

* 10 қыркүйек - Ирландияның Еркін Мемлекеті Ұлттар Лигасына қосылды.
* 13 қыркүйек - Испаниядағы әскери төңкеріс ел үкіметін басқаратын генерал Мигель Примо де Ривераның диктатурасын орнатты.
* 20 қыркүйек - Болгарияда премьер-министр Александр Цанковтың үкіметіне қарсы коммунистер басқарған көтеріліс басталды.
* 26 қыркүйек - Густав Риттер фон Кахр Бавариядағы диктаторлық билікке ие болды.
* 27 қыркүйек - Неміс әскерінің майоры Бруно Бухрукер 30 қыркүйекте Қара Рейхсвер әскерилендірілген тобының 4500 мүшесіне Германия үкіметіне қарсы мемлекеттік төңкеріс жасау үшін жиналуды бұйырды.
* 28 қыркүйек - Абиссиния Лига Бас Ассамблеясының бірауыздан қабылдаған шешімімен Ұлттар Лигасына қабылданды.
* 29 қыркүйек - Палестина үшін Британ мандаты күшіне енді, кейінірек бұл аумақта Израиль мемлекеті құрылды.
* 30 қыркүйек - Кюстрин путчын Бруно Эрнст Бухрукер бастаған Қара Рейхсвер содырлары Берлиннің шығысындағы Кюстрин қаласының айналасындағы үш бекіністі басып алу арқылы үкіметке қарсы төңкеріс жасау әрекеті кезінде жүзеге асырды.

### Қазан
* 2 қазан - Екі күндік қоршаудан кейін майор Бухрукер мен оның әскерлері берілді.
* 6 қазан – Константинопольдің оккупациясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан әскерлердің шығарылуымен аяқталды.
* 13 қазан - Анкара Ыстанбұлдың (Константинопольдің) орнына Түркияның астанасы болып жарияланды.
* 16 қазан - Walt Disney Productions компаниясы құрылды.
* 23 қазан - Германияда Гамбург көтерілісі басталды.
* 29 қазан 
** Түркия Республикасы жарияланды.
** КСРО қала халқының санағы жүргізілді.
* 30 қазан – Исмет Инөнү Түркияның тұңғыш премьер-министрі болып тағайындалды.
* 31 қазан - Саксонияда тек социал-демократтардан тұратын жаңа үкімет құрылды.

### Қараша
нобай|Путч кезінде билікті басып алуға әрекет жасаған алғашқы нацистер.
нобай|Краковтағы жұмысшылардың наразылық акциясы.
нобай|Вильгельм Маркс бейнесі.
* 6 қараша – Польшада Краков көтерілісі басталды. Ол келесі күні аяқталды.
* 8-9 қараша - Бавария үкіметін құлату мақсатында Мюнхендегі НСДАП сыра төңкерісі өтті.
* 10 қараша - АҚШ-тың бұрынғы президенті Вудро Вильсон радио хабарында соғыстан кейінгі АҚШ-тың оқшаулану саясатын «қорқақ және адал емес» деп атады.
* 12 қараша - Кеңес Одағының жаңа туы қабылданды.
* 14 қараша - Германия Франция мен Бельгияның Рур аралын басып алу арқылы Версаль келісімін бұзғанын және төлемдер олар кеткенше қайта басталмайтынын түсіндіріп, репарациялық төлемдерді тоқтатты.
* 15 қараша 
** Германиядағы гиперинфляция шарықтау шегіне жетті. Бір АҚШ доллары 4 200,000,000 000 қағаз белгісіне теңеді.
** Албанияның алғашқы халық санағы өтті.
* 16 қараша - Бенито Муссолини Сенаттағы сөзінде: «Италия үкіметі Германия аумағының жалғасып жатқан оккупациясын мақұлдай алмайды. Біз неміс халқын жою мүмкін емес деп айтуға батыл болуымыз керек. Олар өркениетті бастан кешірген және ертең еуропалық өркениеттің ажырамас бөлігіне айнала алатын халық», - деп мәлімдеді.
* 20 қараша 
** АҚШ патенті № 1 475 024 афроамерикалық өнертапқыш Гарретт Морганға алғашқы үш позициялы бағдаршам (сәйкесінше қызыл-сары-жасыл тоқтау, сақтық және жүру сигналдарымен) үшін берілді, ол бір ғасырдан кейін әлі де қолданылып келеді.
** Неміс маркасы рентенмаркке бір триллионға бірге қатынасында бекітілді, бұл гиперинфляция дағдарысын шешіп, Германияны алтын стандартына қайтарды.
* 23 қараша 
** Германияда Густав Стресеманның коалициялық үкіметі құлады.
** Гамбург көтерілісінен кейін Германия Коммунистік партиясы Ұлттық социалистік партия және Ұлтшыл партиямен бірге тыйым салынды.
* Румыния мен Югославия  сыртқы істер министрлері Белградта аумақтар алмасу туралы келісімге келді.
* 28 қараша - Рейн Республикасы Джозеф Фридрих Маттес 21 қазанда оккупацияланған Рейнландта алғаш рет жарияланған сепаратистік үкіметтің таратылғанын жариялаған кезде жойылды.
* 30 қараша - Генрих Альберт те, Адам Стегервальд та үкімет құра алмаған соң, Вильгельм Маркс Германияның жаңа канцлері болып тағайындалды.

### Желтоқсан

* 6 желтоқсан - Ұлыбританиядағы жалпы сайлау басталды.
* 14 желтоқсан - Колумбия мен Эквадорда 5,3 балдық жер сілкінісі болып, 300-ден астам адам қаза тапты.
* 15 желтоқсан 
** Өнертапқыш Эрик Макинтош радиоға арналған Celestion электрлік динамик жүйесіне патент алды.
** Түркия мен Мажарстан достық туралы келісімге қол қойды.
* 27 желтоқсан - Токиода Жапонияның мұрагер ханзадасы Хирохито коммунист студент Дайсуке Нанбаның қастандық әрекетінен аман қалды.

## Туғандар
*Тағы қара: [[:Санат:1923 жылы туғандар]]*

## Қайтыс болғандар
*Тағы қара: [[:Санат:1923 жылы қайтыс болғандар]]*

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер

*