СС

**СС** ( — «күзету жасақтары»; 1933—1946 жылдары екі руналық **ᛋᛋ** типографиялық лигатура арқылы белгіленген;  ) — Адольф Гитлер мен Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясының қарамағындағы әскери парамилитаристік ұйым. ″Партия жауларына″ қарсы күш көрсетуге, партия ұйымдары мен істерін қорғауға, әскери және идеалогиялық кадрларды дайындау және басқа істерді көздеген. 

Алғашқыда ұйым Ұлтшыл-социалистік неміс жұмыс партиясының жетекшісі Адольф Гитлерді қорғауға құрылған және '''''S'''turm'''a'''bteilung ұйымының'' құрамына кірген. 
[нобай|Бүгінгі таңда конституцияға қайшы нышан: екі жеңіс рунасынан тұратын «СС белгісі» ([1929 жыл|1929 жылы Уолтер Хек жасаған).]]

## Шығу тегі

### СС-тің алдыңғы ізашары
нобай|1923 жылы Мюнхендегі Сыра залындағы путч кезінде нацистік партияның жақтастары мен шабуылшылары.
1923 жылы Адольф Гитлер Мюнхендегі партия жиналыстарында тәртіпті сақтау үшін ерікті «Саль-Шуц» бөлімшесін құрды. Ол өзі сенбейтін әскерилендірілген штурмовиктерден (SA) тәуелсіз қауіпсіздік күшін қалап, кейінірек «Штосструп» деп өзгертілген «Стабсваче» құрды. 1923 жылы Сыра Холл путчының сәтсіздігінен кейін бұл бөлімшелер таратылды. 1925 жылы Гитлер Юлий Шрекке «Шуцкоммандо» атты жаңа құрылымды ұйымдастыруды тапсырды, ол көп ұзамай бүкіл неміс ұйымына кеңейтілді. «Штурмстаффель» және «Шуцстаффель (СС)» атауларымен танымал бұл бөлімше 1925 жылы 9 қарашада, путчтың екінші жылдығында ресми түрде құрылды, бұл көсемнің жеке күзеті мен болашақ СС жауынгерлік бөлімшелерінің негізіне айналды.

### Алғашқы қолбасшылар
СА штурмовиктерінің негізін қалаушылардың бірі және Гитлердің жақын серігі Юлий Шрек 1925 жылдың наурыз айында СС-тің бірінші басшысы болды. 1926 жылы 15 сәуірде оның орнына Рейхсфюрер-СС лауазымын енгізген Йозеф Берхтольд келді. Алайда, SA-ның өз ұйымына үстемдігіне көңілі қалған ол 1927 жылы 1 наурызда басшылықты орынбасары Эрхард Гейденге тапсырды. Гейденнің тұсында ұйым ішінде қатаң тәртіптік кодекс енгізілді, бірақ 1925 жылдан 1929 жылға дейін СС СА-ның шағын бөлімшесі болып қала берді, штурмовиктердің қарқынды өсуі аясында 1000-нан 280 адамға дейін қысқарған күшін сақтап қалу үшін күресті.

1927 жылдың қыркүйегінде Генрих Гиммлердің Гейденнің орынбасары болып тағайындалуымен бетбұрыс кезеңі болды. Гиммлер өзін әлдеқайда қабілетті ұйымдастырушы ретінде көрсетті және СС құрылымын құра бастады, оны бірқатар аймақтарға (Гау), соның ішінде СС-Гау Берлин, Бранденбург, Франкен, Нидербаерн, Рейнланд-Зюд және Саксонияға бөлді, бұл ұйымның одан әрі нығаюына негіз болды.

### Гиммлердің тағайындалуы
нобай|Генрих Гиммлер (көзілдірік киген, Адольф Гитлердің сол жағында) нацистік партияның алғашқы жақтаушыларының бірі болған.
1929 жылдың қаңтарында Генрих Гиммлер Гитлердің қолдауымен Эрхард Гейденнің орнына Рейхсфюрер СС болды (оны жұмыстан шығарудың ресми түсіндірмесі «отбасылық себептер»болды). Гиммлер СС-ті идеологиялық тұрғыдан негізделген элитаға айналдыра бастады, ол оны тевтон рыцарьларына, иезуиттерге және самурайларға ұқсайды деп елестетті. Оның түпкі мақсаты СС-ті Германиядағы ең қуатты ұйымға айналдыру болды, ал оның басшылығының алғашқы жылында оның қатары 3000-ға жетті.

1929 жылы СС құрылымында айтарлықтай өзгерістер болды: Бас кеңсе (SS-Hauptamt) кеңейтіліп, бес мамандандырылған департаментке – әкімшілік, кадр, қаржы, қауіпсіздік және нәсілдік істерге қайта құрылды. Географиялық тұрғыдан ұйым үш аймаққа бөлінді (SS-Oberführerbereiche): «Шығыс» (Ost), «Батыс» (Батыс) және «Оңтүстік» (Sud). СС әлі де ресми түрде Дауыл әскерлерінің (SA) құрамындағы бөлімше болып қала берсе де, Генрих Гиммлер тәуелсіздікке қарай жүйелі бағыт бастады. Гитлер жартылай тәуелсіздігі мен «екінші революцияға» деген ұмтылысынан қорқатын СА-дан айырмашылығы, СС фюрерге деген ерекше, жеке адалдықты дамытты. Бұл ұйымның күрт өсуін қамтамасыз етті: 1933 жылдың соңына қарай СС мүшелерінің саны 209 000-ға жетті. СС мемлекеттік және партиялық функцияларды көбірек өз мойнына алған сайын, ол сайып келгенде Гитлердің тікелей бақылауына өтті. Бұл Гитлердің еркін барлық құқықтық нормалардан жоғары қойып, СС-тің нацистік режимнің ең ықпалды құралы ретіндегі мәртебесін нығайтқан Фюрер принцибінің (Фюрер принципі) жүзеге асырылуына айналды.

### Идеологиясы
СС өзін нацистік партияның элиталық бөлімшесі ретінде көрсетті, оның идеологиялық және нәсілдік тазалығы абсолютті тазалыққа көтерілді. Нацистік нәсілдік саясатқа сәйкес, бастапқыда барлық СС офицерлерінен 1750 жылға дейін өздерінің арийлік тегін құжаттық дәлелдеу талап етілді, ал қатардағы жеке құрам үшін бұл шектеу 1800 деп белгіленді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, шежірелік деректерді тексеру техникалық тұрғыдан қиындаған кезде, бұл талаптар Нюрнберг заңдарының стандарттарына дейін жеңілдетілді, бұл үміткерлерден ата-әжелерінің арийлік тегін дәлелдеуді талап етті. Нәсілдік критерийлерден басқа, үміткерлерден фюрерге толық мойынсұну және неміс халқына толық адалдық көрсету талап етілді.

Генрих Гиммлер сонымен қатар бойы мен сыртқы келбетіне негізделген қатаң физикалық стандарттарды енгізуге тырысты. Дегенмен, іс жүзінде бұл нормалар қатаң сақталды, ал СС ерлерінің жартысынан көбі көрсетілген идеалдарға сәйкес келмеді. «Нәсілдік элита» арасында адалдықты сақтау және демографиялық өсімді ынталандыру үшін СС мүшелеріне жалақыны көтеру және тұрғын үй жағдайларын жақсарту сияқты айтарлықтай әлеуметтік ынталандырулар берілді. СС ерлерінің орташа неміс отбасына қарағанда көп балалары болуы күтілді, осылайша нацистік партияның демографиялық доктринасы іс жүзінде жүзеге асты.

Идеологиялық насихат СС-тің барлық кезеңдеріне, жалдау мен оқытудан бастап еніп отырды. Мүшелер нацистік нәсілдік саясат рухында жүйелі түрде оқытылып, оларға нацистік идеология «төменгі» деп жіктегендерді жер аудару қажеттілігін сіңірді. Осы адалдықты нығайту үшін СС өзінің жалған діни рәсімдерін белсенді түрде жүзеге асырды, біртіндеп дәстүрлі христиандық рәсімдерді ығыстырды: мысалы, Рождество қысқы күн тоқырауын тойлаумен ауыстырылды, ал дәстүрлі шіркеу үйлену тойлары Гиммлер жеке өзі ойлап тапқан «СС үйлену тойлары» (Eheweihen) деп аталатын пұтқа табынушылық рәсімдермен ауыстырылды. Бұл рәсімдер көбінесе танымал орындарда өткізілді, олардың арасында орталық орынды Гиммлер 1933 жылы сатып алған Вестфалиядағы Вевельсбург қамалы алды. Бастапқыда оқу орталығы ретінде жоспарланған Вевельсбург ақырында СС элитасының жабық жиындары мен ұйымның элиталық және қасиетті мәртебесін атап өтуге арналған неопагандық рәсімдер өткізілетін орынға айналды. Гиммлердің идеологиялық фанатизмі оның көпшілік алдындағы мәлімдемелерінде, әсіресе 1936 жылғы «СС большевиктерге қарсы күрес ұйымы ретінде» атты брошюрасында айқын көрінді. Онда ол СС-тің негізгі міндеті Еуропаның жүрегінде «адамзатқа жатпайтын еврей-большевиктік революцияның» кез келген әсерін болдырмау деп ашық жариялады, осылайша ұйымның нацистік доктринаны қорғаудағы негізгі ұрыс құралы ретіндегі рөлін растады.

### Соғысқа дейінгі Германия
нобай|Рейнхард Гейдрих (оң жақта) Гиммлердің шәкірті және 1942 жылы өлтірілгенге дейін көрнекті СС тұлғасы болды.
Гитлер мен нацистік партия 1933 жылы 30 қаңтарда билікке келгеннен кейін, СС партиялық әскерилендірілген құрылымнан мемлекеттік мекемеге айналуды бастады. Бұл процесс дәстүрлі құқық қорғау қызметінің біртіндеп СС-ке бағынуына әкелді, ал ұйымның көптеген құрылымдары іс жүзінде мемлекеттік мекемелерге айналды. Гиммлердің бақылауындағы құпия полиция аппараты мен қауіпсіздік күштеріне сүйене отырып, нацистер Гитлерге қарсы кез келген қарсылықты толығымен басу басты мақсаты болған полиция мемлекетін құрды.

1933 жылы Пруссияның сол кездегі премьер-министрі Герман Геринг құпия мемлекеттік полиция күштері Гестапоны құрып, Рудольф Диелсті оның басшысы етіп тағайындады. Алайда, Геринг көп ұзамай Диелстен көңілі қалып, оны СА ықпалына қарсы тұруда жеткілікті түрде шешуші емес деп санады және 1934 жылы 20 сәуірде Гестапоны басқаруды Генрих Гиммлерге тапсырды. Сол күні Гитлер құқық қорғау органдарын орталықсыздандырудың ұзақ мерзімді неміс дәстүрін бұзып, радикалды қадам жасады және Пруссиядан тыс жерлердегі барлық неміс полициясының бастығы Гиммлерді тағайындады.

Бұл консолидацияның соңғы кезеңі 1934 жылы 22 сәуірде Гиммлердің орынбасары және шәкірті Рейнхард Гейдрихтің Гестапо басшысы қызметіне тағайындалуы болды. Гейдрих Қауіпсіздік қызметінің (ҚҚ) басшысы қызметін сақтап қалды, бұл жазалау аппаратының барлау және атқарушы функцияларын бір қолға шоғырландыруға мүмкіндік берді. Бұл стратегиялық кадрлық шешім ақырында СС-ті Үшінші Рейхтің қауіпсіздік жүйесіндегі басым күшке айналдырды, жергілікті билік органдарын құқық қорғау мәселелерінде кез келген автономиядан айырды және елді бақылауды СС-тің шыңында нығайтты.

1936 жылдың 17 маусымы Үшінші Рейхтің басқару жүйесінде маңызды өзгеріс болды: барлық неміс полиция күштері Генрих Гиммлердің жалғыз бақылауында біріктірілді. Бұл оқиға Гиммлер мен оның жақын серігі Рейнхард Гейдрихті мемлекеттік аппараттағы ең беделді тұлғалардың біріне айналдырды. Олардың біріккен әкімшілік бақылауында Қауіпсіздік қызметі (ҚҚ), құпия полиция (Гестапо), қылмыстық полиция (Крипо) және кәдімгі киім киген полиция (Орпо) сияқты барлық ірі қауіпсіздік агенттіктері болды.

Гиммлер полиция бастығы ретінде номиналды түрде Ішкі істер министрі Вильгельм Фрикке есеп бергенімен, іс жүзінде жағдай басқаша болды. СС тек Гитлерге есеп бергендіктен, СС партиялық құрылымдары мен мемлекеттік полиция органдарының іс жүзінде бірігуі полицияны Фриктің министрлігінен толығымен тәуелсіз етті, оны тек фюрерге есеп беретін автономды билік құралына айналдырды.

Бұл аппаратты біріктірудің келесі кезеңі 1939 жылдың қыркүйегінде Гейдрих басқаратын Рейхтің Бас қауіпсіздік басқармасының (РҚБК) құрылуы болды. Қауіпсіздік полициясы (Сипо) мен СД-ны бір құрылымға біріктіру арқылы РСХА режимнің барлау және жазалау функцияларын ең тиімді орталықтандыруға мүмкіндік берді. Кәдімгі полиция (Orpo) формальды түрде құрылымдық тұрғыдан бөлек болғанымен, РСХА-ның құрылуы ақырында СС-тің елдің басқару жүйесіндегі басым орнын нығайтып, бұл ұйымды ешқандай құқықтық базамен шектелмеген толық бақылау құралына айналдырды.

### Гитлердің жеке күзеті
СС-тің ықпалы артқан сайын, Адольф Гитлердің жеке қауіпсіздік жүйесі тез кеңейіп, Лейбштандарт СС Адольф Гитлер (ЛССАГ) орталық орынды иеленді. 1933 жылы 1-ші СС-Стандарттан құрылған бұл бөлімше Берлинге Канцлериядағы әскер күзетінің орнына ауыстырылды. Зепп Дитрихтің басшылығымен бөлімше атауы бірнеше рет өзгертілді, «СС-Штабваше Берлин»-нен 1934 жылдың сәуірінде Гиммлер бекіткен соңғы атауы ЛССАГ-қа дейін.

ЛССАГ сыртқы қауіпсіздік сақинасына жауапты болды, Гитлердің жеке үйлері мен кеңселерін, соның ішінде Ескі және Жаңа Рейх канцлерияларының кіреберісіндегі бекеттерді күзетті және қоғамдық іс-шаралар кезінде күшейтілген қауіпсіздікті қамтамасыз етті. Оберзальцбергтегі Бергхофтағы ЛССАГ контингентіне ерекше рөл жүктелді, онда СС адамдары қоршалған кең қауіпсіздік аймағын патрульдеді. Шын мәнінде, ЛССАГ-тың құрылуы және кеңеюі СС-тің фюрерді қорғауды қамтамасыз етудегі монополиясын нығайтты, тұрақты әскердің оның жеке қауіпсіздігі мәселелеріне араласуын болдырмады.
нобай|«Адольф Гитлер» СС-тің 1-ші танк дивизиясы Берлинде, 1938 жыл.

## Дереккөздер