Әзербайжандағы лезгиндер

**Әзербайжандағы лезгиндер** (**Әзербайжан лезгиндері**; , ) — Әзербайжанның кейбір солтүстік аймақтарында тарихи өмір сүретін лезгин этносының бөлігі. Саны жағынан Әзербайжан мемлекетінде екінші халық (әзербайжандардан кейін) және елдің ең үлкен ұлттық азшылық. Көпшілік үшін ана тілі — лезгин, қалғандары үшін — әзербайжан және орыс.
*Еуропа нәсілдің Балкан-кавказ тобына жатады. Солтүстік Кавказ тілдік туыстастығының нах-дағыстан тобының лезгин тармағында сөйлейді. 
*Диалектілері үш топқа бөлінеді: кюриндік, самурлық және кубиндік диалект. Лезгиндер арасында орыс және Әзербайжан тілдері де кең тараған. Жазуы кирилл әліпбиіне негізделген. Ислам дінінің суннит тармағын ұстанады, шиитік бағытты ұстанушылар да кездеседі. Орта ғасырларда Лезгиндердің бір бөлігі Кубин, Кюрин, Дербент хандықтарының құрамында болды. 
* 1813–1828 жылдары Лезгиндер Ресейдің қол астына кірді. Лезгиндерде ұлттық саз өнері, лезгин биінің түрлі нұсқалары дамыған. 
*Негізгі саз аспаптары: чунгур, саз, тар, зурна, сырнай, ысқырық, даңғыра.

## Лезгин ауылдарының пайда болуы
### Аңыз
Әзербайжанның көптеген лезгин ауылдарының пайда болуы Дағыстан лезгиндерінің бір бөлігінің оның аумағына қоныс аударуымен байланысты. Аңыз бойынша, Хазра ауылы (ағылш.) орыс. тау ауылдарына шабуыл жасаған жаулап алушылар бұрын тұрған жерде пайда болды. Бұл туралы естігенде, таулы ауылдардың тұрғындары күтпеген жерден жауға шабуыл жасады. Жаулап алушылардың тауға шығу жолын жабу үшін қара күре және Микрах ауылдарының жауынгерлері осы жерге қоныстануға шешім қабылдады. Осылайша Яргун ауылы құрылды. Бірте-бірте Шахдаг алқабының басқа таулы ауылдарының тұрғындары оған ағыла бастады. Мискинджиден шииттер де келді, олар кейіннен сунниттер болды. А. К. Бакиханов тағы бір нұсқасын келтіреді: "Хазра ауылының тұрғындары (бұрынғы Хазрат — "қасиетті") Тахмаспом Персиядан қоныс аударып, оның арғы атасы Шейх Джунейдтің қабірінің жанында орналасқан", сондықтан Хазраның бір Кварталы шиит деп аталады.

### Тарихи деректер
Аных, Эвежух, Тайырджал, Дустаир, Хазры және т.б. ауылдарының құрылу уақытын анықтау мүмкін емес. Кейбір мәліметтерді археологиялық материалдар береді. Осылайша, 1976 жылы Әзербайжан мемлекеттік университетінің экспедициясы жүргізген археологиялық жұмыстардың нәтижесінде С.М. Киров Аных ауылының (Гусар ауданы) аумағында топырақ жерлеу және тас жәшіктер түріндегі жерлеу орындары анықталды. Олардың ішінен табылған заттар (саз ыдыстар, темір пышақтар, найза ұштары және т.б.) VIII—IX ғасырлардағы жерлеу орындарын бейнелеуге мүмкіндік береді. Аных ауылының жанында орта ғасырлық бекініс бар, оның екі жерінде қуатты бекініс қабырғаларының қалдықтары сақталған. Сонымен қатар, аңыз бар, оған сәйкес Аних ежелгі уақытта армяндар салған.

Гиль ауылында (Гусар ауданы) орналасқан бейіт, араб және моңғол заманының ескерткіштері сақталған. Дига ауылының оңтүстік бөлігі (Губин ауданы) 1980 жылы археологтар ашқан ортағасырлық елді мекенді алып жатыр. Оның атауы (ежелгі парсы тілінде ди — ауыл, гях — тұрғылықты жер; демек, дигах — ауылдың орны, яғни қоныс) ежелгі уақытта мұнда елді мекеннің болуын көрсетеді. Археологтардың пікірінше, бұл аймақ қазіргі ауылдың пайда болуына дейін Дигах деп аталды (шамамен XIX ғасырдың ортасы), сондықтан жаңа ауыл бірдей атау алды. Хазра ауылының аумағында (Гусар ауданы) 1958 жылы тағы бір ортағасырлық қоныс ашылды — Галахур (кала бекінісі, Хур — лезгинский ауыл дегенді білдіреді). Ол арабтар, моңғолдар мен қызылбаштар өтетін маңызды көлік жолында орналасқан.

## Қоныстану
Лезгиндердің қоныстану аумағы Гусар, Губин және Хачмаз аудандарының бір бөлігін алып жатыр. Бірнеше лезгин елді мекендері Габалин, Исмаиллин, Оғыз және Шекин аудандарындағы негізгі Кавказ жотасының артында орналасқан. Лезгиндер басқа халықтардың өкілдерімен бірге тұратын аралас елді мекендер де бар. Лезгин халқы Баку және Сумгаит сияқты ірі қалаларда ұсынылған. 2009 жылғы санақ бойынша, Бакудің өзі лезгин тұрғындарының саны бойынша ел өңірлері арасында екінші орында.

Әзербайжанның барлық лезгиндерінің негізгі бөлігі (41 %) Гусар ауданында шоғырланған, онда олар басым халық болып табылады. Лезгиндер Гусар ауданының 63 ауылының 56-сында тұрады. Оның әкімшілік орталығы-Гусар қаласы. Революциядан бұрын бұл елді мекенде орыс қоныстанушыларымен қатар парсы және грузин саудагерлері де өмір сүрді, бірақ содан кейін ол тек лезгин ықшам қоныстану орталығына айналды[185]. Егер 1921 жылғы Әзербайжан санағы бойынша орыстар 32,1 %, лезгиндер 28,3 %, ал әзербайжандар Гусар халқының 27,6% құраса, 1979 жылғы санақ бойынша қала халқының 80% - ы тек лезгиндер болған

## Тіл
Әзербайжанда тұратын лезгиндер тарихи түрде екі тілді — лезгин және әзербайжан тілдерінде сөйлейді. Кейбіреулер орыс тілін біледі.

1959 жылғы халық санағының нәтижелері бойынша Әзербайжанның 98 211 лезгині (49 112 ер адам және 49 099 әйел адам) 88 266 үшін ана тілі лезгин (43 592 ер адам және 44 674 әйел адам), 6179 адам үшін — Әзербайжан (3417 ер адам және 2762 әйел адам), тағы 2598 адам үшін — орыс (1492 ер адам және 1106 әйел адам) және қалған 1168 лезгин басқа тілдер (611 ерлер және 557 әйелдер).

1979 жылғы халық санағы бойынша Әзербайжанда 158 057 лезгин өмір сүрген, оның ішінде 85,3 % (134 873 адам) ана тілін көрсеткен — лезгин, 9,1% (14 426 адам) — Әзербайжан және 8571 (5,4%) — орыс; Әзербайжан лезгиндерінің 46,6% (73 613 адам) Әзербайжан тілін білген және 37 184 (23,5%) — орыс. 1989 жылғы халық санағы бойынша Әзербайжан лезгиндерінің 47,5%-ы Әзербайжанды екінші тіл деп атады.

## Ұлттық тағамдары
Лезгин этнографиялық өміріне Әзербайжан ортасы айтарлықтай әсер етті. Лезгиндер белгілі бір дәрежеде Әзербайжан Ұлттық киімінің элементтерін қабылдап қана қоймай, сонымен қатар бірқатар типтік Әзербайжан тағамдарын алды. Таулы әзербайжандардың әсерінен Кубалық лезгиндер бастырманы қыста дайындады. Көршілердің және ең алдымен әзербайжандардың ықпалына қарамастан, лезгин тағамдарының өзіндік ерекшеліктері болды.

XIX ғасырда Әзербайжан лезгиндерінің негізгі астық аудандары Куба уезінің Гиль және Хазрин учаскелері болды. Ол кезде Лезгиндерде ірі сауда орталығы болған Дағыстан Ахты ауылының тұрғындары Куба уезінің ауылдарын (Гиль, Ясаб, Кунагкент, Хазри және т.б.) "нан қаптары" деп атаған, бұл таңқаларлық емес, өйткені бұл ауылдардан Ахтаға астық, нан, қарбыз, Отын және көмір әкелінді. Кусар және Худат аудандарының лезгиндері саджда нан пісірудің ерекше шеберлігімен ерекшеленді, сонымен қатар көрші тұратын әзербайжандар да айналысады. Кусар ауданының өзінде наубайхананың өзіндік ерекшеліктері бар. Кусар және Худат аудандарының лезгинкалары саджда нан пісірудің ерекше шеберлігімен ерекшеленді, сонымен қатар көрші тұратын әзербайжандар да айналысады. Кусар ауданының өзінде наубайхананың өзіндік ерекшеліктері бар.

## Музыка мен театры
Лезгин театр өнерінің пайда болуы революцияға дейінгі уақытқа жатады. Бакудан оралған әуесқой режиссер және драматург И. Шамхалов 1908 жылы Дағыстан Ахты ауылында лезгин фольклорының элементтеріне негізделген "буржуазиялық" спектаклін қойды. 1914 жылы әуесқой ахта театрының сахнасында алғаш рет екі лезгин әйел өнер көрсетті. Әзербайжанға келетін болсақ, 1998 жылы Гусарда мемлекеттік лезгин драма театры ашылды. Мысалы, Әзербайжанның халық әртісі, композитор Э.Ибрагимова, "Афет" операсының авторы. 2008 жылы Бакуде композитор Фетуллах Регимханов 1960 жылдан 1990 жылға дейін жинаған лезгин халық шығармашылығының (жүзге жуық ән мен жиырма би) үлгілері болып табылатын "лезгин халық әндері мен билері" жинағы жарық көрді.

1996 жылы Бакуде "Әзербайжан халық ұжымы" атағын алған "Сувар" лезгин ән-би ансамблі құрылды»

## Әдебиет
Дағыстан таулы жерлерінің ішінде лезгиндер өте бай және дамыған әдебиетке ие, бұл мәліметтер бойынша XVII ғасырға жатады. Лезгин поэзиясының классиктері өз шығармаларын жазу үшін тек лезгин тілдерін ғана емес, сонымен қатар басқа тілдерді, әсіресе Әзербайжанды да қолданды. Кеңес-Дағыстан әдебиеттанушысы Ф.и. Вагабова "Оңтүстік Дағыстандағы екі тілділік кезеңі әзербайжан тіліндегі әдебиеттердің үлгілерімен ерекшеленді. Тауларда түркі (туырк) деп аталатын тіл бұл жерде жергілікті тілдерге қарағанда тең, ал әдебиетте тіпті үлкен позицияларға ие". Алайда, лезгин-Әзербайжан әдеби байланыстары әзербайжандық лезгин поэзиясының болуымен шектелмеді. Ақын және әдебиеттанушы К. М. Мұсаев жазғандай, " лезгин әдебиетіне әзербайжандық ықпал одан да прогрессивті болды, өйткені ұзақ уақыт бойы әзербайжан тілі мен әдебиеті арқылы лезгиндерге орыс қоғамдық ойы мен орыс өнерінің барлық жетістіктері келді»

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан халықтары