open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жарысу

**Жарысу** - сынақ  нәтижесін анықтайтын жылдамдық негізгі фактор болып есептелетін көлік құралдарының жарысы.
## Таудағы жарыс
Таудағы жарыс – ауыспалық үлесі көп биіктігі бар айналмалы трассадағы жол жарыстары.
## Жолдағы жарыс
Жолдағы жарыс- арнайы спорт құрылыстарының жолдарында немесе жалпы қолданыста болатын жолдарда салынған трассадағы жарыстар; дербес түрінде (айналмалы, тізбекті, таулы жүгіртулер)немесе кешенді жарыстардың құрамында өткізіледі.
## Лидерге ілесу, алдағыны қуып жарысу
Лидерге ілесу, алдағыны қуып жарысу - тректе алдыңғыны куатын (мотоцикл, мотороллер, мопед) велосипед жарыстары.
## Жеке жарыс
Жеке жарыс - әрбір жарысушының тек қана жеке нәтижелері саналатын жарыс.
## Жеке қуалау жарысы
Жеке қуалау жарысы - тректің қарама-қарсы жақтарда басталатын велосипед жарыстары;соңғы айналым басталғанға дейін бақталасын куып жететін немесе дистанцияны тезірек өтетін жарысушы жеңеді.
## Шығып қалатын жеке жарыс
Шығып қалатын жеке жарыс- әрбір айналымда финиш сызбасын соңғы еткен жарысушыньщ шығуымен өткізілетін велосипед жарыстары.
## Айналма жарыс
Айналма жарыс - жарысушылар бірнеше рет өтетін тұйықталған айналмалы трассадағы жол жарыстар.
## Командалық жарыстар
Командалық жарыстар -бұл жарыста әрбір команданың тек қана жалпы нәтижелері саналады.
## Тізбектік жарыс
Тізбектік жарыс - тұйықталмаған трассада өтетін жол жарыстар (қара: слалом, спринт).
## Уақыттық жарыс
Уақыттық жарыс - шоссе, трек, ойлы-қырлы жерде берілген дистанцияны минималды уақытпен өтуді керек ететін велосипед жарыстар.
## Тандемдегі жарыс
Тандемдегі жарыс-тандемдегі уақытқа өткізілетін тректі велосипед жарыстары.
## Ойлы-қырлы жердегі жарыс
Ойлы-қырлы жердегі жарыс - кроссты қара.
## Гандикаппен жары
Гандикаппен жарыс- бір жарысушыларда басқаларға  қарағанда форалары (уакыт не дистанцияда артылықшық) бар теңестірумен (гандикаппен) тректе өткізілетін велосипед жарыстары.
## Трек жарыстары
Трек жарыстары - жартылай айналымдардың қосылуымен екі тура тізбектегі бөлімдерден (автомобиль мен мотоциклдарға - ипподром мен стадиондар, велосипедтерге велотректер) жасалған тұйықталған трассада өткізілетін велосипед жарыстары.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Тәңірдің заты

**Тәңірдің заты**, зат - ул - Аллах -
Абс. болмыс, барлық. Оның болмысы
өздігінен бар. Аллаһтың заты ахадиатқа тән
ғайып, оған қандай да бір тілдік ұғыммен
анықтама беру мүмкін емес. Болмыста
оның заты үшін тең келетін еш нәрсе жоқ.
Ахадиатқа тән ғайып, бұл жерде ахадиат - арабша бірлік мағынасында. Ахадият мақамы - ең ұлы мақам, бұл мақамды
ақылмен тілмен сипаттауға келмейді. «Оны
ғылыммен де еш нәрсе камти алмайды».
(«Намл», 81-аят)

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Мұстахаб

**Мұстахап** - таңдаулы, ең көркем амал.
Діни терминде Аллаһ Елшісінің (с.а.у.) кейде жасап, кейде жасамаған іс-әрекеттері.
Сәске намазы секілді кейбір нәпіл намаз
бен оразалар осыған жатады. Сонымен қатар таң намазын айналаға жарық түскенде оқу, жаздың шілдесінде бесін намазын салқын түскенге дейін кешіктіріп оқу, ақшам намазын кірісімен оқу - мұстахап мұның үкімін жасағанға - сауап, жасамағанға күнә
жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Жұмыс өнімділігінің мөлшері

**Жұмыс өнімділігінің мөлшері** — адам жұмысының өнімділігін қамтамасыз ету шарттары бойынша тексеру үдеуінің берілген мағыналары.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Рама

**Рама** - элементтері бір-бірімен берік байланысқан көліктің торап- тары мен агрегаттарын орналастыруға қажетті жүк көтергіш жүйе.
* *Автомобиль рамасы* - көлікті алып жүретін рама түріндегі жүйе, бір-бірімен келденең байланысқан бойлық арқалықтан тұрады.
* *Велосипед рамасы* - велосипедтің негізгі бөлігі, әдетте жеке түтікшелі элементтерден жиналған және велосипедтің барлық түйіндерін біріктіру қызметін атқарады.
* *Жабық рама* - велосипед рамасы, жоғарғы келденең немесе келбеу түтік оның үзындығының жоғарғы үштігіндегі отырғыш түтігімен бірігеді.
* *Жабық қалыпты рама* - пісіріліп бекітілген жабық корапты қалып элементтерінен түратын автомобиль рамасы.
* *Лонжеронды рама* - бір-бірімен екі көлденелермен бекітілген белдік-лонжерондар-дан түратын автомобиль рамасы.
* *Тірек катоктардың рамасы* - сүйеу роликтері мен керуші құрылғыны үстап түратын тіректі катоктарды орналастыруға қызмет ететін трактор шынжыр табанының арбашығының бөлігі.
* *Ашық рама* - үстіңгі түтігі отырғыш асты түтігімен оның ұзындығының төмеңгі үштігінде косылған велосипед рамасы.
* *Моторасты рама* - күштік агрегаты орнатылатын жеңіл автомобиль кузовына қосылған рама.
* *Жартылай ашық рама* - үстіңгі түтігі отырғыш асты түтігімен оның үзындығының орташа үштігі белігінде қосылған велосипед рамасы
* *Базасы төмендетілген рама* - автомобиль рамасы, доңғалақтарды орналастыру үшін алдыңғы және артқы бөліктерінде жоғарыга кайырылған алдынғы және артқы доңғалақтары арасында төменге түсірілген орта бөлігі бар.
* *Түтікті рама* - арқалығы күбыр түрінде жасалған автомобиль рамасы.
* *Жота тәрізді рама* - агрегаттарды бекіту үшін кронштейндері бар жабық пішін, бір ғана орталықғы бойлық белдіктен түратын автомобиль рамасы.
* *Шынының рамасы* - автомобиль шанақ түсірілетін немесе бұрылатыншынысыныңметаллдық окантовкасы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Тәуба

**Тәуба** - өкініш, оралу, қайту мағыналарына келеді. 

Тәуба көңілдегі жамандықтардың түйінін шешіп Хаққа оралуды, Хақ жолына түсуді, жалғандық пен күнәларына өкініп, Хаққа сыйыну, күпірліктен иманға келу, жаман істерден игілікке, жаман мінезден дұрыс ахлакқа, Аллаһтан басқаның бәрін тастап, тек Аллаһқа ұмтылу деген мағыналарға келеді. Сопылық кемелдікке жету
жолында жетпіс мақам бар. Осы мақамдардың басы тәубе, соңы да құлдық (құлшылық) мақамы болып саналады. 

Қазақта *«тәубеғе келді»*, «тобаңа кел» мағынасындағы сөздер игілікке шақыруды білдіреді.
Сондықтан да Ф.Аттар: «Тариқат - адамгершілікті қалыптастыратын мектеп» - деген болатын.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Құйатын мойын, ауыз

**Құйатын мойын, ауыз** -көліктік кұралдың отын сауытының отын құюға арналған қақпағы бар кеселтпек түтікшесі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Қызыл үй

**Қызыл үй** - сәулет өнері ескерткіші. Қостанай облысы Амангелді ауданы Амангелді ауылында. Бастапқыда Қоғалыкөл ауылында тұрғын жай ретінде 1912 ж. Аймағамбет ұста тұрғызған. 1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліске қатысушылар осы үйде әскери кеңес құрып, А.Имановты қолбасшы (сардар) етіп сайлаған. 1974 ж. құлауға айналған қызыл үйді сақтап қалу мақсатында, О.Жәнібековтің ұйымдастыруымен Қоғалыкөлден Амангелді ауылына көшіріліп қалпына келтірілді. Ғимарат күйдірілген қызыл кірпіштен тұрғызылған, жалпы биіктігі 3,70 м. Сыртқы аумағы 14,2х12,2 м. Ғимараттың бұғаты оймышты және өрнекті кірпіштен қаланған. 8 терезе маңдайшасы тік қалаумен иректеле әсемделген. Төбесі "итқара" тәсілімен жабылған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Жанымпаздық

**Жанымпаздық** – заттардың белгілі бір жағдайда өздігінен жану қабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Үлестіруші

**Үлестіруші** - энергия, жұмыс сұйығы, газ, электр тоғы тасушының қозғалыс бағыт өзгертуге арналған басқару жүйесінің құрылғысы.
* *Оталдыру үлестіргіші* - керек тәртіппен іштен жанатын қозғауыш білтелерімен оталдыру катушкасынан жоғары кернеуді үлестіретін құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Мест

**Мест** - мемлекеттік стандарт.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Жанармай деңгейі

**Жанармай деңгейі** - бүрік кіші карбюраторындағы шетінің қатынасындағы қалытқы камерасындағы жанармай деңгейі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Дайындық

**Дайындық** - өз кызметін бірден орындауға жарамдылығымен сипатталатын, құрылымның немесе көлік кұралының жағдайы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Тәсбих намазы

**Тәсбих намазы** - сауабы көп
намаздарға жатады. Бұл намазды мұсылман әркашан оқуына болады. Аптасына бір рет немесе айында бір рет, тым
болмаса өмірінде бір рет оқу керек. Тәсбих намазы - төрт рәкат. Әрбір рәкатта «Фатиха»
мен бір сүре оқылады. Бір немесе екі
сәлеммен аяқталады. Осы намазда үш жүз
рет тәсбих оқылады. Яғни, әрбір рәкатта
жетпіс бес рет тэсбих оқылады. Ниет етіп,
қол байланып субханакадан кейін он бес
рет осы *«[[тәсбих]]»* оқылады. Содан кейін
Ә'узу-бисмиллаһ, *«Фатиха»* және бір сүре
оқылып, қайтадан осы *«[[тәсбих]]»* он рет
оқылады. Содан кейін рүкүғке барады. Үш
рет рүкүғ тәсбихі айтылған соң, сол жерде
он рет тағы да осы «тәсбих» оқылады. Содан кейін киямға барған кезде сол жерде он
рет оқылады. Одан кейін сәждеге барады.
Сәжде тәсбихы айтылысымен артынша он
рет *«тәсбих»* оқылады. Сәждеден тәкбір айтып тұрады да, екі сәжде арасында тағы да
он рет осы *«тәсбих»* оқылады. Қайта тәкбір
айтып, сәждеге барып, сәжде тасбихын айтқан соң, он рет осы* «[[тәсбих]]»* оқылады. Сонымен бәрі қосылып, жетпіс беске жетеді.
Осыдан кейін екінші рәкатқа тұрады да, сол
рәкатты дәл осылай оқып отырады. Отырыста *«әт-тахият»* пен *«салауат»* оқылады.
Осымен «тәсбих» жүз елуге жетелі. Осыдан кейін сәлем беріп, яки сәлем бермей
үшінші рэкатқа бастайды. Осы соңғы екі
рэкат - дәл алдыңғыдай оқылады. Осылайша үш жүз «тәсбих» оқылады. Пайғамбарымыз (с.а.у.) немере ағасы Аббасқа
Тәсбих намазы үйретіл жатып, осы намазды оқыған
жанның құм үйіндісіндей күнәлары болса да, Аллаһ сөзсіз кешіретінін айтады
(Тирмизи, Уитир, 19). Тәсбих намазыда жаңылыскан
жағдайда, сәһу сәждесінде бұл тәсбихтар
қайталаныл оқылмайды. Бұл намазды оқыған адам тәсбихтарды ойымен санай алса,
саусақтарымен санамайды. Имам Тәсбих намазыын
оқытса, жария оқиды. Тәсбихтарды да жария түрде оқиды

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Газды буландырғыш

**Газды буландырғыш** - сұйытылған 
газды газтәрізді күйге
қарқынды ауысуын қамсыздандыратын 
газбаллонды автомобильдің
қоректену жүйесіндегі құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Нәжісат

**Нәжісат** - таза саналмаған нәрселер. Намазға кедергі жасайтын нәжісаттар ауыр нәжіс және жеңіл нәжіс болып екіге бөлінеді.

**Ауыр саналғандар**: егер қатты болса, 4 гр. салмағында сұйық болса, алақан аясынан астам жерді қамтыған мөлшер киімде немесе намаз оқылатын жерде болса, намазға кедергі жасайды.

**Жеңіл саналғандар**: бұл дененің яки киімнің төрттен бірінен аз мөлшері намазға кедергі жасамайды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Ибн әл-Фарид

**Ибн әл-Фарид, Шараф әд-Дин Омар б. Әли Әбу Хафс (немесе Әбу-л-Қасым) әл-Мисри ас-Сади** (1181 - 1235) - арабтың ірі
мистик-ақыны. Каирде, Хама қаласынан шыққан мүлік бөлу жөніндегі іс жүргізушінің
міндетін атқарушының отбасында туған.
Ақынға танылған ибн әл-Фарид деген ат
осыдан шыққан. Жас шағынан-ақ әкесі
оны мұсылман дін ілімінің негіздеріне,
діни тәжірибеге, сабырлылық тәртібіне
және Құдайға құлшылық етуге, шафиғалық
фикһқа тәрбиеледі. Хадиспен ол Ибн Асакира және әл-Мунзирдің басшылығымен
танысты. Жасынан-ақ Ибн әл-Фарид жалғыздықты
ұнатты, әкесінің рұқсатымен әл-Мукаттам
атты төбеле жалғыз өзі тақуалық ойлар
мен сабырлылыққа беріле отырып, аңызға
сәйкес, жабайы аңдармен ғана тілдесті.
Сопылыққа деген бейімділігіне қарамастан Ибн әл-Фарид шартты түрде Мысырдың
ешқандай бауырластығына жатқан жоқ,
оның ұстаздары сопылар болды деген деректер де жоқ. Ибн әл-Фарид он бес жылдай
ғұмырын Хиджазда еткізді, өз еңбектерінің көпшілігін сонда жазды деген болжам
бар. Каирге қайтып келген соң көп ұзамай
Ибн әл-Фаридтің аты көпке танымал болып,
Уәли атағын алды. Ол әл-Азхар мешітіне
орналасты. Замандастарының айтуынша, бұл жерге оны іздел ақсүйектер де,
жай халық та келіп тұрған. Әл-Мукаттам
төбесінің етегіндегі оның зираты тәжім
ету орнына айналды. Зираты осы күнге
дейін сақталған. Ибн әл-Фаридтің көпке белгілі
«әл-Хамрийа» және «Назм ас-сулук» атты
екі мистикалық еңбегі, көптеген шағын
шығармалары бар. Ақын сопылық ілімнің
негізімен де, терминологиясымен де таныс
болған. Алайда Ибн әл-Фаридтің өзінің ұлы замандасы ибн Арабиден өзгешелігі, оны әрі
қарай өңдеу және дамыту жолын ұстаған.
Ол талантты ақын ретінде дәстүрлі әдістер
мен араб поэзиясындағы образдар арқылы
өмірдің сан қырлы құбылыстарының арасында жасырынған өзінің бөлінбейтін
тұтастық туралы сезімдерін жеткізуге тырысты. Егер ибн Арабидің шығармалары
әр уақытта ұтымды жағдайлы көркемдеуге
қызмет етсе, Ибн әл-Фаридтің поэзиясында бірінші орында сезім мен мистик, көңіл-күй
тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Нәзір құрбаны

Белгілі шарттардың орындалуына байланысты немесе байланыссыз мұсылман баласының бір малды құрбандыққа шаламын деп, Аллаһ Тағалаға уәде етіп, уәденің уақыты келгенде шалатын мал «Нәзір құрбаны» делінеді. Мысалы, ауырып жатқан адам осы ауруымнан айықсам бір қойды құрбандыққа шаламын деп ниет етсе, ауруынан айыққан жағдайда, бір қой шалуы - уәжіп.

Нәзір құрбанына шалынған малдың етінен шалғай адамның өзіне, балаларын, немерелеріне және әке-шешесіне, тіпті ата-әжелеріне жеуге болмайды. Түгелдей садақа ретінде кедейлерге таратылуы тиіс. Шалынған құрбанның бір бөлшегі аталмыш адамдар тарапынан желінген жағдайда сол желінген бөлшектің құнын кедейлерге тарату керек.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Гофрлар

**Гофрлар** - табақ дайындамадан жасалған бөлшек бетіндегі толқын формалы бүктемелер.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Электролит деңгейі

**Электролит деңгейі** - аккумулятор батареясындағы электролит банкадағы деңгейінің мөлшері банкінің ішндегі қорғаныш тордың бетін жабу шамасымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Графикалық құрастыру құжаты

**Графикалық құрастыру құжаты**- сызбалар, карталар мен басқа графикалық бейнелерді
қамтитын құрастыру құжаттардың бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ибн Бабуиа

**Ибн Бабуиа, аш-Шайх ас-Саддық Мұхаммед б. Әли Әбу Джафар әл-Кумми** (т.ж.б. - 991 ж.ш.) - белгілі
шиит діндары және факих, шиит аңызының
білгірі. Кум шейхысының баласы Ибн Бабуиа
жастайынан зор беделге ие болған. Шиит
авторларының пікірінше, бүкіл Хорасанда
шиттік аңыздарды одан артық білетін жан
болмаған. 965 ж. Бағдатқа келіп Бундамимен жақындасқан соң белсенді үгітшілік
қызмет жүргізген. Артында көптеген
шәкірттерін және шығармалар қалдырған
Ибн Бабуиа Рейде қайтыс болған. Ан-Наджаши Ибн Бабуианың 200-ғе жуық шығармасы барын айтады. Саналған 20 еңбеғінің жартысы жарық
көрген. Ибн Бабуианың басты еңбегі - «Май ла
йахдуруһу әл-факих» (шииттердің имамдық фикһтың қағидалары) деп таныған 4
аңыздар жинағының бірі. Бұл шығарманы
жазуына әйгілі дәрігер ар-Разидің «Май да
йахдуруһу ат-табиб» атты еңбегі көп әсер
еткен. Ибн Бабуиа көптеген еңбектерін дін ілімінің өзекті мәселелеріне, шиит ілімінің
негізін түсіндіруге арнаған. Оның «Акаид
аш-шиа әл-имамийа» атты еңбегі, сондай-ақ оған түсіндірме ретінде әл-Муфид жазған «Шарх акаид ас-Садук ау Тасхик әл-итикад» атты шығармалары күні бүгінге
дейін шииттік Исламның классик, мұрасына
айналуда. Ибн Бабуианың шиит аңыздары туралы
еңбектері, әсіресе «Маани әл-ахбар», «Уйун
ахбар ар-Рида», «әл-Амали», т.б. шиит әлемінде үлкен беделге ие.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Рөлді басқаруға қажетті күш

**Рөлді басқаруға қажетті күш** - орнында және жүріп келе жатқанда рөлдік дөңгелекті басқаруға қажетті күш мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Тозаңдану (көлік)

**Тозаңдану** - сұйықтардың газдарда дисперсиялану.
* *Кабюратор тозаңдатқышы* - карбюратордың іштен жанатын қозғауыш карбюраторының араластырғыш камерасына отынды беруге арналған жіңішке түтікшенің соңы.
* *Бағыттағыш тозаңдатқыш* - дизельді қозғауыш цилиндріне отынды бүрку кезінде шырақтың жақсы құрылуы үшін бірден онга дейн тесіктері бар форсунка соңы.
* *Штифттілі тозандатқыш* - отынды бұру кезінде тозаңдату шырағын құратын бағытташ инепі болып келген дизельді, қозғауыш форсункасының соңы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Фараның таратқышы

**Фараның таратқышы** - фаралар жарық түйіншегін тарататын бұдырланған шыны түріндегі көлік құрылғысының фара элементі, шағылыстырғыштан жарықты және фараны ластанудан корғайды.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Мәтіндік құрастырушылық құжат

**Мәтіндік  құрастырушылық құжат**- бейнелеу, есептер, спецификациялар, кестелер және баска мәтіні бар құжаттарды камтитын құрастыру кұжаттардың бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Мұсылмандық шарты (шығарма)

**«Мұсылмандық шарты»** - Шәкәрімнің еңбегі. 1911 ж. Орынборда басылып шыққан. 

Шәкәрім Ислам дінінің басты қағидаларын, иман, ғибадаттарын қазақ тілінде халыққа түсінікті қылып жазып тығулы мысал еткен. Ең әуелі иман шарттарына тоқталған. Аллаһ Тағаланың барлығына ақылмен ойлап иман келтіруге ерекше мән береді. Өз пікірін Құраннан, ғұламалардың пікірінен мысал келтіре отырып дәлелдейді.
Адам кәлима айтқанмен, мағынасын түсінбесе, иманға есеп емес екенін ескертеді.
Иман шарттарының ішінде Аллаһқа, оның бірлігіне, Пайғамбарларына, періштелерге, Аллаһ Тағаланың Пайғамбарларға жіберген кітаптарына, ақирет күніне, жақсылық, жамандықтың бір Аллаһтан екеніне және қияметте қайта тірілуге иман келтірудің әр-қайсысына жеке-жеке тоқталады. Оларды Құраннан аяттарды қазақ тіліне аударып бере отырып түсіндіреді. Ақиқат туралы білмеген болса сұрап білудің қажеттігін айтады. Аллаһтың жоқтан бар қылу сипатын сөз еткенде, оған адамның ақылы жете бермейтініне назар аудартады. Бар нәрседен бар қылу адам кодынан да келетініне мысал келтіреді. Ажал туралы, қабырдағы жауап алу туралы да айтып өтеді. Кәпір болуға себепкер күнәһарлықтан тыйылуды ескертеді. *«Адам өзін таныса, құдайды да танымақ»* деп арнайы тоқталып, өзін-өзі танудың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Сондай-ақ, адам хақы, хайуан хақына қатысты, адамның жақсы, жаман мінездері, күнә, тәубә, ниет, т.б. істер жөніндегі шариғат үкімдерін жіктеп береді. Ислам дініндегі парыз, уәжіп, сүннет, мүстәни, мүбах, харам, мәкрүһ, мәфсад сияқты істерге түсінік береді. Намаз, ораза, зекет, қажы сияқты ғибадат түрлерінің әрқайсысын жеке-жеке таратып түсіндіреді. Дәретке, намазға қатысты парыз, сүннет, мүстахап болған және тыйым салынған амалдарды айтады. Күнделікті тұрмыста кезігетін мал сою, неке қию, қарыз беру, жерге, суға иелік жасау, аманат, ақы алу, т.б. жағдайларға байланысты шариғат үкімдерін таратып жазған. Әсіресе неке және адам құны жайлы мәселеге кеңірек тоқгалған. Өйткені жесір дауы, құн дауы қазақ ішінде жиі кездесіп елдің берекесін алған. Әмеңгерлік жолымен алғанда, ықтиярсыз зорлықпен алуға болмайтынын Құран аяғын келтіре отырып көрсеткен. Құранда төрт әйел алуға рұқсат бергенін, бірақ әйелдерді әділдікпен ұстау туралы бұйырылғанын аятпен дәлелдейді. Бұл мәселедегі өз пікірін де айтып кетеді: «Әлбетте біздің қазақта екі катынға ғаділет аз. Сол себелен қазақ тысырсыз екі қатын алмаса жарайды». Шәкәрім еңбекте Ислам дінін әр мұсылман білуге тиісті қағида, ережелерін қарапайым халыққа түсінікті тілде шариғатқа сай жазған. «Мұсылмандық шарты» - 1993 жылы Алматыда «Қазақстан» баспасында қайта жарық көрді. Баспаға дайындау және жауапты редакторлары: филология ғылымының докторы М.Мырзахметов, М.Қазбеков. Профессор М.Мырзахметов кіріспе мақала жазып, еңбектің ғылыми құндылығын, тарихи маңызын атап көрсеткен.

## Дереккөздер


Санат:Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармалары
Санат:1911 жылы шыққан кітаптар
Санат:1993 жылы шыққан кітаптар
Санат:Қазақстан баспасының кітаптары
Нақты тарту күші

**Нақты тарту күші** - тартымдылық күш, ауылшаруашылық трактор немесе кәсіпорын тракторларына ыңғайлды жағдайларда сәйкес келетін тартымдылық ПӘК-і.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Мүпсит

**Мүпсит** - басталған ғибадатты бұзатын
нәрсе. Мүпситтің әдейі жасалуы күнә тудырады.
Қателесіп жасаса, күнә мен азап жоқ. Намазда өз-өзін ұстай алмай күлу секілді іс-әрекеттер осыған жатады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Құрылымдық іс қағаздар

**Құрылымдық іс қағаздар** - өнімді дайындау, жасау, бақылау және оны пайдалану үшін қажет деректері бар құжаттар.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Quest Pistols

**Quest Pistols** - украиналық поп-рок ән-саз тобы. 

"Quest" би балетінен құрылды. Алғашқы рет топ ретінде 1 сәуір 2007 жылы сахнаға шықты. Одан кейін Украина қалаларын аралып тур өткізді. 
Топтың қазіргі құрамында үш адам бар. Олар - Антон Савлепов, Никита Горюк және Константин Боровский. Топ орыс тілінде ән айтып жүр.

Әндердің сөзін Изольда Четха жазады.

2008 жылы Quest Pistols Украинаның ең үздік тобы болып  табылып **MTV Europe Music Awards** марапатын алды.

Санат: Музыкатану
Талут

*'Талут*-'Құран кейіпкері, Израиль патшасы. Жаяулы жеңуші, таураттағы Саул. Құран бойынша израилдіктердің Пайғамбары
өздеріне билік жүргізуші патша болуын қалап, Талутты сол үшін тағайындалуы. Алғашқы кезде олар Талутты патшалыққа сай
деп есептемеген, өйткені ол ақсүйектің де, байдың да тұқымынан емес еді. Аллаһтың қалауынатек Талут ғаналайык келгенінің дәлелі-
Мұса мен Харон заманының қасиетті сақинасы мен тұмарлары салынған өсиет сандығын періштелердің израилдіктерге әкеліп беруі болды. Әскерін бастап Жалутқа қарсы тұрған Т-тың жасақтарын сыннан еткізді, бұйрығын орындағандар мен бұлар өтуге тиісті өзеннен су ішпегендерге ғана
жорықты жалғастыруға рұқсат етеді. Ондай төзім танытушылар аз болады да, соғысуға беттемейді, алайда Аллаһ Тағала оларға
жеңіс сыйлап жауын қашырды, Дәуітке Жалутты өлтірт. Құранда айтылған Талут мен Жалут туралы аңыз Медине дәуіріне
жатады. Ол саны аз мұсылмандарды шағын күшпен қалың жауға қарсы күреске жігерлендірудің «тарихи» мысалы болып та былады. Бұл оқиға Бадрмаңында (624 ж.) болған соғыста мұсылмандардың шағын тобының Мекке жасақтарының үлкен күшін жеңуімен «тарихи» теңдестіғін көрсетеді. Құран аңызына сүйенсек, Бадр маңындағы Талуат  жауынгерлері мен мұсылман әскерлерінің саны тең болды. Құраннан кейінгі шыққан әдебтерде Таураггағы көптеген оқиғалар жан-жақты суреттелген.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Автомобильдерді күту жүйесінің техникалық іс қағаздары

**Автомобильдерді күту жүйесінің техникалық іс қағаздары** - автомобильдерді күту жүйесінің кызмет етуіне қажет құжаттар: дербес карточка, жоспар-есеп, техникалық қызмет ету мен жөндеудің тіркеу парағы, бақылау талоны, оперативті ауыстырмалы жоспар және т.б.

## Дереккөздер

 

Санат:Автомобиль
Санат:Құжаттар
Түзулік

**Түзулік**- барлық нормативті-техникалық 
және құрылыстық құжаттардың 
талаптарына сәйкестік.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Сынау

**Сынау**- әртүрлі әсер ету жағдайында 
жұмыс істейтін объектінің сандық 
немесе сапалық сипаттамаларын 
тәжірибе (эксперимент)
жүзінде анықтау.

## Жетілдіре сынау
берілген деңгейге дейін сапалық көрсеткішті 
көтеру процесінде енгізілетін 
өзгерістердің әсер етуін
тексеру үшін өткізілетін сынаулар.

## Жолдық сынауы
жолды жерде, кейде жолсыз жерде көлік
құралының жүру кезінде өткізілетін
сынау.

## Иммитациялық, еліктете сынау
көлік құралының кез келген бөлшегін немесе қандай 
да болмасын әсер етуді жасанды 
Құрастыру арқылы өткізілетін
қондырғыда сынау.

## Зерттей сынау
құрастырылып жатқан 
өнімнің параметрлерін, 
сызбаларын, жинақталуын
таңдап алу бойынша қабылданатын
шешімді негіздеуге мәліметтерді
жинау мақсатында өткізілетін сынаулар.

## Біліктілікке сынау
сериялық шығаруға өндірістің дайындығын 
анықтау мақсатында
өнімнің бірінші өнеркәсіпті партиясын сынау.

## Зертханалық сынау
көлік құралын зертханалық жағдайда 
арнайы бағдарлама бойынша
сынаудан өткізу.

## Машина мен механизмдерді сынаудан өткізу
техникалық талаптарға сәйкестікті
орнату мақсатында машина мен
механизмдердің құрылыстық 
параметрлерін, сенімділігін және
қызметтік қасиеттерін тексеру.

## Әдеттегі ресурстық сынау
әдеттегі жағдайда өткізілетін 
ресурстық сынаулар.

## Мерзімділік сынау
белгілі мерзім аралығында сериялық
өнімнің сапасын бақылау үшін
өткізілетін сынаулар.

## Қыр далада сынау
ауыл-шаруашылық жұмыстарын 
орындау кезінде 
өткізілетін тракторлардың 
сынауы.

## Полигонда сынау
полигонда  өткізілетін сынаулар.

## Алдын ала өткізілетін сынау
тәжірибелік үлгілерде
жетілген нәтижені бақылау мақсатында 
өткізілетін сынаулар.

## Қабылдап-тапсырасынау
сериялық немесе жөнделген 
үлгілерді өндіруге, жөндеуге 
немесе тұтынушыға жеткізуге
техникалық талаптарға сәйкес келетініне 
сынау.

## [[Мемлекет]]тік қабылдай сынау
алдын ала сынаудан кейін 
жетілген тәжірибелік үлгілерді 
өндіріске қою туралы шешімді 
қабылдау үшін олардың
техникалық талаптарға сәйкестігін
сынаудан өткізу.

## [[Ресурс]]тік сынау
пайдаланудан  бастап, 
күйдің шегіне жеткенге 
дейін өнімнің жұмыс істеу
шамасын сынаудан өткізу.

## [[Сертификат]]тық сынау
сертификатты жасау үшін сериялық
үлгілерді сынаудан өткізу.

## Қондырғыда сынау
зертханалық жағдайда арнайы стендте 
келік құралының жүйелері
мен жеке агрегаттарын сынаудан
өткізу.

## Жеделдетілген ресурстық сынау
аз жүктемемен жұмыс режимін шығару нәтижесінде 
сынау мерзімін көп есе
қысқартатын, арнайы бағдарлама
бойынша өткізілетін ресурстік сынаулар.

## [[Қызмет]]тік сынау
көлік құралының қызметтік қасиеттерін
анықтау және олардың техникалық
талаптарға сай келетінін орнату
үшін өткізілетін сынаулар.

## [[Эксплуатация]]лық сынау
пайдалану-техникалық
және сенімділік көрсеткіштер
бойынша қосымша ақпаратты алу
үшін нақты пайдалану жағдайында
өткізілетін әдетте тәжірибелік үлгілер 
партиясы үшін сынаулар.

## Сынауды өткізуші
сынауға қатысатын адам.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ат-Танзих

**Ат-Танзих**-(«тазалау», «жағымсыздық пен жаманшылықтың бәрінен тазару») - мұсылман дінін уағыздаушылардың теологияық термині, Құдай жайында қандай да болсын бағалаушылықты және анықтама беруді теріске шығаруды білдіреді, өйткені оның
жаратқандарының ішінде Өзімен теңдес ештеңе жоқ. ат-Танзих ұғымына мутазилашылар Құдайда өзінің нақты жаратылыс бейнесінен басқа ерекше ештеңе болмайды деген қағиданы, ал- фаласифалар тек  жақсы қасиеттерді ғана жатқызды. ат-Танзих терминіне қарсы ұғым ретінде ат-ташбих
қолданылды. Сифатиттермен әл-мушабихты қуаттаушылар ат-Танзихты ат-татил есебінде бағалады. ат-Танзихтың синонимі ретінде такдис және ташбихтерминдері қолданылды, бұлардың соңғысы кейде Құдайдың қасында қандай да болсын екінші біреудің, серіктесінің
жоқ екенін немесе онда әлдеқандай жарамсыз қасиеттің, Мысалы, осалдық, не болмаса дәрменсіздіктің болмайтындығы секілді нақты ұғымды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Ибн Тумарт

**Ибн Тумарт, Мұхаммед б. Абд ар-Рахман** (1078 - 20 тамыз 1130, Марракеш) - Солтүстік Африкадағы Әлмохад әулетінің негізін қалаушы және қозғалыс басшысы.

Оңтүстік Мароккодағы Сусадан шыққан. Көпшілік мұсылман тарихшылары оның тегі Әли б. Әбу Тәліп десе, берберлер тарихының білгірі Ибн Халдун оны берберлерге жатқызады. 1106 ж. Ибн Тумарт Фикһпен айналысу үшін Кордоваға келеді. 1108 ж. оқуын Александрияда жалғастырып, кейін біршама уақыт Бағдатта оқыған.

Ибн Тумарт хадиске негізделмеген еркін ойдың қарсыласы, ашариттің жақтаушысы болды. Нанымды тазалау, бастапқы қалыпқа қайта оралуға шақырған әшкерелеуші уағыздары үшін Ибн Тумарт Беджайядан қуылды. Беджайяның іргесіндегі Маллаһла ауданынндағы бұған дейін белгісіз, кейіннен өзінің көмекшісі әрі жолдасы болған Абд әл-Муминмен кездесті. 1120 ж. Марракеште Әлмурабит әулетінің әмірі Әли б. Жүсіп Ибн Тумарт мен жергілікті оқымыстылардың ғылыми айтысын еткізді. Осы кездей бастап, Ибн Тумарт нанымды тазалау деген ұранмен әлмурабитшілермен ашық саяси қақтығысқа түсті. Оған берберлер тайпаларының көпшілігі қолдау көрсетті. Үш жылға созылған соғыстан соң ол Нфис үстіртіндегі Тинмалал таулы қамалына орналасты. Наным тазалығы үшін қуғында жүрген Ибн Тумарт біртіндеп барлық жағынан Мұхаммед пайғамбарға (с.а.у.) ұқсауға талаптанған иеархиялық
ұйымның басшысына айналды. Ибн Тумарт өзін қателеспейтін имам және Мәһди деп атады. 1130 ж. Марракешті сәтсіз қоршаудан кейін Ибн Тумарттың әскері талқандалып, көп ұзамай өзі де қайтыс болды. Оның өлімін Абд әл-Мумин өзін қозғалыстың басшысы деп жариялаған күнге дейін жасырып келді. Тинмалалдағы Ибн Тумарттың зираты XVI ғасырға дейін тағзым ету орны болып келді.

## Дереккөздер


Санат:1078 жылы туғандар
Санат:20 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1130 жылы қайтыс болғандар
Санат:Марракеште қайтыс болғандар
Санат:Ислам уағызшылары
Технологиялық іс қағаздар

**Технологиялық іс қағаздар** - өнімді жасаудың технологиялық үрдісін дайындау үшін
қажет деректерді қамтитын құжаттар.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Тарауық

thumb|Тарауих намазы
**Тарауих намазы** — Рамазан айында құптан намазынан кейін жамағат болып оқитын намаз. Тарауих намазы сауабы орасан зор сүннет амалдардың бірі болып саналады. Имамға ұйыған жамағат немесе жеке адам, құптан намазынан кейін 20 рәкәғат тарауих намазын оқиды. 

Тарауих намазына көбінесе қарилар имамдық етіп, 30 күн бойы 30 пара Құран хатым етіліп, яғни Құран Кәрім бастан-аяқ оқылып, сауабы дүниеден өткен аруақтарға бағышталады. Әр екі бас намаздан немесе 4 рәкәғаттан соң көпшілік болып дауыстап қосыла тарауық тәспілері оқылады.

## Дереккөздер

Санат:Намаз
Санат:Сүннет
Санат:Ораза
Санат:Рамазан
Санат:Ислам терминдері
Танасух

**Танасух** танасухәл -аруақ - біртіндеп ауысу, жанның басқаға көшуі.

Мұсылмандық дін ілімдерінде және демографиялық әдебиеттерде жанның басқаға көшуін қуаттайтын әртүрлі уағыздар. Олар асхаб ат-танасух немесе ат-танасухийа деген атаумен белгілі.

Жанның басқаға ауысуына сену - ежелгі халықтардың көбіне кең тараған ұғымы. Мысалға, үнділіктерді алуға болады. Жанның
ауысуы туралы ілім грек-эллинистік философиялық құрылымына, оның ішінде Сократ іліміне және манихейлердің діни-философиялық
жүйесіне жалпылама түрде енген. Жанның ауысуы ертеректегі Исламға жат болса да, кейін ол туралы ілім қайсалықтар сияқты
«әсіре» шииттерде кең өріс алды. «Әсіре» шииттердің ілімінде жанның басқаға көшуі «қайта жаңғыру» идеясымен астасып жатады, тәңірінің рухы адамның денесіне «кірелі», сол себепті танасухшыларды асхаб ал-хулул немесе әл-хулулийа деп те аталы,

ал Танасух термині - тәңір рухының адамдарға таралуы жарық бөлшектер сияқты ұғымға ие болды. Жанның басқаға ауысуы идеясын исмаилшылар, нусайриттер, друздер, мутазила-хабиттер, т. б. уағыздады. Жанның басқаға көшуі осы дүниеде жүреді деген
ұғым бұлардың арасында кең тарады. Адам үстіндегі тозған киімін жаңаға ауыстырғаны сияқты жан да өзі тұрған денеден бөлініп,
басқаға көшелі. Жан рақаттанатын, болмаса күйінетін жаңа дененің жағдайы жанның бұрынғы қандай күйде болғанына байланысты. Бұл ұғымға қарағанда, бұрынғы денеде күнәға батқан жан күнәсіз балалардың денесіне ауысса, олар азап шегеді (мысалы,аурудан).

Танасухшылардың арасында жанның басқаға ауысуы туралы төрт сатылы ілім тараған, жанның біртіндеп ауы-суы, осы мерзім ішінде өлген денелердің жаны бірінен біріне ауысып, әбден күнәлан тазарғанша сынақтан өте береді. Осыған байланысты танасухшылар  дүниеде қайта
тірілуді жоққа шығарды, ал жұмақ пен тозақты денедегі жанның азап пен рақатты көрінісі ретінде тұспалды түрде талдайды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Ибн Хазм

**Әбу Мұхаммед Әли ибн Ахмад ибн Сағид ибн Хазм [[Кордоба|әл-Қуртуби]] [[Андалусия|әл-Андалуси]]** (7 қараша 994 — 15 қазан 1064) — заһири мазһабының имамы, фақиһ, мутакаллим, әдебиетші, ақын, пантеисттердің қарсыласы, бірақ кейбіреулер оны философ деп сипаттаған; Умәйя әулетінің саясат министрі (уәзір). Діни көсемдерге соқыр еруді (тақлид) құптамай, еркіндікті жақтаған. Андалустың ең ұлы ғалымларының бірі саналады. Оған малики мазһабының жақтастары қарсы шығып, кезінде отанынын тастауға мәжбүр болған. Ибн Хазм әке-шешесінің қазіргі Испаниядағы Уэльва қаласының қасындағы «Мент Лешем» иелігінде қайтыс болды (қазір: гасиенда «Мантиджья» деп аталады).

## Өмірбаяны

## Дереккөздер


Санат:Ислам тұлғалары
Санат:Заһирилер
Вакуумды күшейткіш

**Вакуумды күшейткіш** - жетекке қосымша күш беретін немесе құралдарға іштен жану қозғағышының енгізу 
коллекторын пайдалану арқылы жұмыс істейтін 
күшейткіш.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Реттеуші

**Реттеуші** - жол қозғалысын дене жайымен, ишарат сабын қолданып қолдарының қимылымен, дискпен немесе онсыз, сонымен қатар ысқырық сигналымен реттеуші полиция қызыметкері.

5.2.Реттерушінің сигналдары (ҚР-ның жол қозғалысы ережелерінен: алғашқы сан ереже, екінші сан тармақ ретін білдіреді)
Реттеушінің денесі мен қолдарының, оның ішінде мынандай мәндерді білдіретін жезлдермен жасаған қимылдары реттеушінің сигналдары болып табылады.

**қолдары екі жаққа созылған немесе төмен түсірілген**:

сол және оң бүйір жақтарынан — қозғалыс трамвайға тіке, рельссіз көлік құралдарына тіке және оңға қозғалуға рұқсат етіледі, жаяу жүргіншілерге жүріс бөлігін кесіп өтуге рұқсат етіледі;

кеуде және арқа жағынан — барлық көлік құралдарының және жаяу жүргіншінің қозғалысына тыйым салынады.

**оң қол алға созылған**:

сол бүйір жақтан — қозғалыс трамвайға солға, рельссіз көлік құралдарына барлық бағыттарға рұқсат етіледі;

кеуде жағынан — барлық қозғалыс құралдарына қозғалыс тек оңға рұқсат етіледі;

оң бүйір және арқа жағынан — барлық қозғалыс құралдарына қозғалыс тыйым салынады, жаяу жүргіншілерге жүріс бөлігін кесіп өтуге реттеушінің арт жағынан рұқсат етіледі.

**қол жоғары көтерілген**:

Ереженің 5,6 тармағында көзделгеннен басқа жағдайларда барлық көлік құралдары мен жаяу жүргізушілердің барлық бағытта қозғалысына тыйым салынады.

Сигналдар жақсы көрінуі үшін реттеуші жезлді немесе сигналды дискіні (жарық қайтарғышты) қолдануы мүмкін.

5.3. Көлік құралының аялдауын талап ету қатты дауыстау құрылғысымен немесе бір мезгілде ысқырып сигнал бере отырып, көлік құралына бағытталған қол қимылымен көрсетуі мүмкін.

5.4. Ысқырықпен берілген қосымша сигнал қозғалысқа қатысушылардың назарын аударуға беріледі.

5.5. Бағдаршамның (реверсивтіден басқа) реттеушінің тыйым салатын сигналы кезінде жүргізушілер тоқтау сызығының (5.3.3-белгісінің) алдында, ал олар болмаған кезде:

жол қиылысында — кесіп өтетін жүріс  бөлігінің алдында (Ереженің 13.8 бөлігін ескере отырып), жаяу жүргіншілер үшін кедергі тудырмай;

теміржол өтпесі алдында — Ереженің 15.4-тармағына сәйкес;

басқа жерлерде — қозғалыс рұқсат етілген көлік құралы мен жаяу жүргіншілерге кедергі туғызбай тоқтатуға міндетті.

   
## Дереккөздер


Санат:Жол қозғалысы
Санат:Құқық қорғаушы органдар
Тарихи Алмарайи Аббаси

**Тарихи Алмарайи Аббаси**(«Әлемді нұрландырған Аббастар тарихы») - тарихи шығарма. Авторы Аббас шахтың (1587 - 1629) қол астында қызмет еткен Сефеви әулетінің тарихшысы Ескендір Түрікмен Мунши.

Еңбек 2 томнан тұрады.

*1-томда Аббас шахтың туған күнінен бастап таққа отырғанға дейінгі оқиғалар баяндалған.
* 2-том 2 бөлімнен тұрады.

1-бөлім 1616 жылға дейін, 2-бөлім Аббас шахтыңт өлген күніне дейінгі билік еткен кезінің тарихына арналған. Шығармада айтылған көптеген тарихи оқиғалар автордың өзі көріп қатысқандықтан, оның мәліметтері ерекше құнды. Еңбекте Тәуекел ханның Шайбани әулетінің өкілі Абдолла ханмен Сыр бойындағы қ-лар үшін күресі, Бұхара түбіндегі қазақ ханының соңғы шайқасы және өлімі туралы эңгімеленеді. Сондай-ақ, Есім ханның алғаш билікке келген жылдары Мәуереннахрдың жаңа билеушілері Аштархан әулетінің бейбіт келісімі сияқты маңызды оқиғалар сипатталған. Қазақ  хандығының аумағында Ислам дінінің таралуы мен рөлі жөнінде де мәліметтер бар.

«Тарихи Алмарайи Аббаси» Тегеранда (1896) және Ис-фаханда (1956) жарық көріп, Мэуереннахр және түрікмендер мен Түрікменстан тарихына қатысты тұсы 1938 жылында  аударылған.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Тариқат

**Тариқат** () - Исламдағы ақиқатқа жетудің мистик, танымдық жолы.
Тариқат  Исламның моральдық-этикалық жүйесінің, психологиялық тәжірибесінің практикада жүзеге асуы. Тариқатта, шариғат сөзі де араб тілінде жол деген мағынада қолданылады.

Бірақ шариғат үлкен жол,Тариқат жалғыз аяқ жол дегенді білдіреді. Ал діни терминологияда шариғат - дін, Тариқат - хақ пен ақиқатқа жету
жолындағы діндегі арнаулы жол, түсінік деген сөз.

Тариқаттың практика-әдістемелік негізі, шарттары сопылықпен тең қаралады. Дегенмен,Тариқат тек әдіс, шарттармен ғана
байланысты емес. Ол сопылықтағы адам элементтерінің (шайх, халифа, мүрид сияқты) орны мен зауия, текке, рибат
сияқты кеңістіктік элементтер арасындағы үйлесімділікті білдіреді. Сондықтан да осы тұрғыдан Тариқат дегенде сопылық ұғынылады.

Тариқаттың негізі сопылық мәдениет.

Сопылық мәдениеттің Тариқат аясында қоғамдасуы негізінен **ХІІ-ХІІІ ғасырларда** басталған.

Шахабуддин Сухрауардидің «Ауариф-ул Маариф» еңбегінде Тариқат дәстүрінің басталуын сопылық ағымның шығуымен бірге
қарастырады. Яғни, Тариқат пен сопылық Хазірет Пайғамбардай (с.а.у.) бастау алады. Тариқат, негізінен, атақты сопылық ілімі негізінде
құрылады. Бұдан басқа да Тариқаттар бар, олар өз ілімдерін тікелей Пайғамбардай (с.а.у) алғандықтарына сенеді. Негізінде шайх
төңірегінде қалыптасқан Тариқаттар саны алтау, қалғандары осылардан шыққан Тариқаттар.

**Негізгі Тариқаттар:**
*Иасауийа - құрушысы Қожа Ахмет Иасауи.

Негізінен Ханафи түріктер арасында кеңінен жайылған, одан Нақшбанийа мен Бекташийа Тариқаттары шыққандығы айтылады.

*Қадирийа - кұрушысы Абдулқадыр Жайлари (1077 - 1166), арабтарда, әсіресе, Ханбали мазхабындағылар ұстанатын.

*Көптеген кіші Тариқаттарға бөлінген. Кубрауийа - кұрушысы Нажмудцин Кубра (1221 ж.ө., ХIII ғасыры), түріктер мен парсылар арасында кеңінен
тараған.

*Сухрауардийа - құрушысы Абу Нажиб ас-Сухрауарди (1234 ж.ө.), көптеген тармақтары бар, көбінесе Шафиғилар арасында тараған.

*Рифаийа - құрушысы Ахмедар-Рифаи (1118 - 83), арабтар мен түріктерарасында тараған.

*Маулауийа - кұрушысы
*Маулана Жалалуддин Руми (1209 - 1273), түріктер арасында кеңінен тараған.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Уахи

**Уахи** («сендіру», «сыр ашу») - жасырын сөйлеу, әмір ету, ишарат беру, асығу, хат жазу, т.б мағына береді. 

Қасиетті Құран Кәрім Хазіреті Мұхаммедке (с.а.у.) Уахи жолымен түскен.

## Дереккөздер


Санат:Ислам терминдері
Санат:Фольклор мен әдебиеттегі түс
Санат:Жаңалық ашу
Көлікті реттеу

**Реттеу** - механизм бөліктерінің дұрыс орналасуы немесе талап етілген параметрлер орнатылуы.
* *Қақпақшаларды реттеу* - іштен жанатын қозғауыштағы қакпақша өзегімен оның арасындағы саңылау мөлшерін орнату.
* *Доңғалақтарды реттеу* - жантаю және жиналу талабы бойынша басқарылатын автомобиль доңғалақтарын бекіту және орын ауыстыру.
* *Отырғышты реттеу* - ыңғайлы жағдайға жету үшін көліктегі әр-түрлі жазықтарда отырган арқалығын және жастықтың жағдайын орын ауыстыру және бекіту.
* *Фараларды реттеу* - қозғалыс кезінде жарықтың қалыпты таралуын алу үшін жатық және тік жазықтарында фараларды орнату.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Реттегіш

**Реттегіш** - машинаның немесе үрдістің кезкелген айқындауышын берілген шектеулерде ұстауға арналған құрылғы.
* *Контактісіз реттегіш* - жартылай өткізгіш аспаптарында дайындалған кернеу реттегіші.
* *Оталдыру шының ваккумды реттегіші* - іштен жанатын козғауыштағы енгізу колектіріндегі ваккум мөлшеріне байланысты ерте оталдыру бұрышын автоматты өзгерту құрылғысы.
* *Бүкілрежимдік реттегіш* - жанармайберубаспасының жагдайымен сәйкес козғауыш айналу білігінің берілген жиілігінің үстауын қамтамасыздандыру үшін арналған дизельді қозғауыштың реттегіші.
* *Ішінен орнатылған реттегіш* - көліктің генераторына орнатылған кернеу ретгегіші.
* *Қысым реттегіші* - жұмыс сұйықтығының қысымын басқаруға арналған гидравликалық басқару жүиесінің құрылғысы.
* *Компрессор қысымы реттегіші* - жүйедегі қысым берілген мағынага жеткен кезде, компрессорды бос жүріс жұмыс тэртібіне шыгаратын құрылғы.
* *Екі режимді реттегіш* - козғауыш білігінің тах және тіп айналу жиілігі бойынша шектеулерді камтамасыздандыратын дизельді қозғауыштын реттегіші.
* *Шанақтың реттегіші* - автомобиль шанағының жагдайын тік бойынша, сонымен қатар бойлық және көлбеу жазықтықтарында теңестіруге мұмкіндік беретін құрылғы.
* *Кернеу реттегіші*- генератор білігінң эртұрлі айналу жиілігіндегі өлшем бойынша тұракты кернеуді ұстауға арналған реттсгіш.
* *Ерте оталу реттегіші* - ерте оталу бұрышын автоматты және қолмен өзгертуге арналған құрылғы.
* *Шығын реттегіші* - гидравликалық басқару жүйедегі, - жұмыс сұйықтығының шығынын басқаруға арналған құрылғы.
* *Тежеуші күштер реттегіші* - тежеуші күштін қосындысын көбейту үшін, көліктіңалдыңғы және артқы тежеуіш механизмдері арасындағы қатынасын автоматтық өзгертуге арналған құрылғы.
* *Ортадан тепкішті оталдыруыштың реттегіші* - іштен жанатын қозғауыш білігінің айналу жиілігінен тәуелді, таралатын жүктердің көмегімен ерте оталу бұрышын автоматтық өзгертуге арналған құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Дизель қозғауыштың түтінділігі

**Дизель қозғауыштың түтінділігі**- босжүрісте,босжыл-дамдату режимінде және айналудың максималды жиілігінде пайдаланған газдардың оптикалық тығыздықпен анықталатын түтіндік.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ат-Татил

**Ат-Татил**(«айыру»). Мұсылман теологтарының мынадай ілімдерге анықтама бергенде өз ұйғарымдарынша қолданған
термині:

*1) әлемнің жаратылысын кездейсоқтық деп санайтын «кейбір дахриттердің» ілімінде көрсетілгендей, әлем жаратушысынан айрылады;

*2) әлем ежелден мәңгілік деп есептейтін дахриттер ліміндегідей жаратушы жаратқан дүниесімен аластатылады;

*3) «кейбір көне дәуір философтарының», «әсіре» шииттер мен батиниттердің ілімінше, жаратушы атрибуттардың, атауларынан, талдауларынан айырылады,

*4) Құдайдың үлесін аралық қана деп және жарамсыз атрибуттармен сипаттаған шығыс перипатеттері іліміндегі жаратушы мәнді, жағымды мағыналы атрибуттарынан айырылады немесе

*5) мутазилашылардың ат-таухид ілімі бойынша, жаратушы ежелгі маңызды, тек өзіне ғана тән атрибуттарынан айырылады;

Құранның сөздері мен сүрелері:

анықтап айтқанда, өзінің мазмұндық мағынасы жағынан өте «анық» қасиетті сөздер символдык-аллегорикалық талдауға түскен кезде
қолданылады. Осы мәндердің бәрінде де ат-Татил термині ойшылдар мінездегенде қолданылатын әл-муаттила термині сияқты, жоғарыдағы 3 - 5 бөліктерде айтылған Құдайды атаулары мен талдауларынан «айыратын» жағымсыз мағынада болды.

Бұл ойшылдардың өздері осыған лайықты көзқарастарын ат-танзих деп бағалап, ат-ташбихқа қарсы қойды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Тауаккул

**Тауаккул**-- өкіл ету, өзін Аллаһқа тапсырыл, бел байлау Сопылықта Тауаккул жүректің ісі. Тауаккул деп жүректің әртүрлі қобалжудан,
үрейден арылып, тек қана Аллаһқа сүйенуін айтады. Сопылық жолда «Хасбуналлаһ уа-ни'мал-уакил», «тауаккулту-'ала -Аллаһ», «Аллаһ кафи» сияқты зікірлер осы тәуекелшілердің ұстанымы. Олар бүкіл болмысы мен жан дүниесін Аллаһқа тапсырады. Аллаһтың құзырында «әлік»
сияқты халде болады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Оразаны бұзбайтын жағдайлар

**Оразаны бұзбайтын жағдайлар.**

1. Ұмытып ішіп-жеу Оразаны бұзбайды. Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай дейді: «Аузы берік адам ұмытыл ішіп-жесе, оразасын бұзбай толықтырсын. Өйткені оған жегізген де, ішкізген де Аллаһ» (Муслим, Сиям, 171). Басқа бір хадисте: «Рамазанда ұмытып оразасын бұзған адамға қаза да, кәффарат та керек емес» (ибн Мажа, Сиям, 15) - делінген. Ұмытқан адам есіне түскен кезде ішіп-жеуді дереу тоқтатуы керек.

2. Бір адам таңертең жүніп болып тұрса және кешке дейін де осылай жүніп күйінде жүрсе, Оразасы бұзылмайды. Бірақ, әлбетте, намаз оқу үшін ғұсыл алу парыз. Аллаһ Құранда: «Егер жүніп болсаңдар, толық тазаланыңдар» («Әл-Мәида», 6-аят), - дейді.

3. Қан алдыру немесе сүлік салдыру Оразаны бұзбайды. Пайғамбарымыз (с.а.у.) қажылықта аузы берік кезінде қан алдырған (Бухари, Тыбб, 11).

4. Құлаққа су кіру, бұлық ағу Оразаны бұзбайды.

5. Көзге, құлаққа дәрі тамызу немесе көзге сүрме жағу Оразаны бұзбайды.

6. Мисуак Оразаны бұзбайды. Өйткені мисуак қолдану - сүннет. Тіпті тіс пастасын қолдану да Оразаны бұзбайды. Бірақ ішке кетіп қалса бұзылады. Ең абзалы таң намазы кірмей тұрып, жуу.

7. Тіс жұлдыру Оразаға кедергі жасамайды. Бірақ жұлдырған уақытта ауыздағы қанды, яки дәріні жұтау шарт. 

8. Ауыз бен мұрынға су алып шайқау Оразаны бұзбайды. Бірақ тамаққа кетпеуін қадағалау қажет.

9. Тамаққа түтін немесе топырақ, шаң, ұнның тозаңы, қардың ұшқыны, жауынның тамшылары еріксіз кірсе, Оразаға зиян бермейді. Бірақ бұларды әдейі ішіне тартса, Ораза бұзылады.

10. Түкірік немесе мұрынды тарту арқылы бір нәрсе тамаққа кетсе, Ораза бұзылмайды.

11. Тістердің арасында қалған тамақ қалдықтары ноқаттан кішкене болса, оны жұту Оразаны бұзбайды. Гүл, әтір секілді жақсы иістерді иіскеу Оразаға зиян бермейді.

12. Еріксіз құсу (ауыз толы құсық болса да) Оразаға кедергі жасамайды және оның еріксіз ішке қайта кетуі де.

13. Салқындау үшін жуыну, жүзу немесе ылғалды бір көйлек кию Оразаны бұзбайды. Бірақ су жұтпастан суға батып жүзу қиын болғандықтан түспеу абзал.

## Сілтемелер
#Оразаның түрлері
#Оразаның уақыты мен Рамазан айының анықталу жолы
#Рамазан айының анықталуы
#Ораза

## Дереккөздер


Санат:Ораза
Рондо

**Рондо** (, - шеңбер, дөңгелек) - түрлі мазмұндағы эпизодтармен алмасып отыратын басты тақырыптың бірнеше рет қайталануына негізделген музыкалық форма ("айналмалы форма"). Басты тақырып (кейде "рефрен" деп аталады) негізгі тоналдықта үш реттен кем қайталанбайды. Эпизодтар көбінесе басқа тоналдықта өтеді. Рондо музыкалық форма ретінде алғаш хороводтық әндердің негізінде туды. Ескілікті немесе куплетті Рондо 17 - 18 ғасылардағы француз клавесиншілерінің шығармашылығында кең өріс алды. 18-19 ғасылардағы классикалық музыкада Рондоның құрылысы өзгерді. Мұнда негізгі тақырып кеңінен дамып, қайталанғанда вариациялық өзгеріске түседі. Эпизодтар мен тақырыптың арасында оларды өзара байланыстыратын дәнекер бөлімдер пайда болды; ал эпизодтардың өзі негізгі тақырыпқа және өзара қарама-қарсы қойылып, көлемі жағынан кеңейе түседі; Рондоның соңында кода пайда болады. Кейбір аспаптық шығармалар, романстар, сондай-ақ көптеген симфониялар мен сонаталардың финалдары, операның ария, т.б. нөмірлері Рондо түрінде жазылады. Рондо, негізінен, жеңіл де ойнақы, икемді характерімен, ән-би әуенді сазымен ерекшеленеді.

## Әдебиет:
Головинский Г., Рондо, М., 1963.

## Дереккөздер


Санат:Музыка
Санат:Терминология
Тәшриқ тәкбірі

**Тәшриқ тәкбірі**. Тәшриқ (сөздікте) -
еттерді бөліп, Күннің астына қою деген мағынаны білдіреді. Құрбан айтта
құрбандық бөліп таратылғандықтан осылай атаған.

Құрбан айттың алдындағы күнді «Арафа күні» деп атайды. Бұл - Зулхижжәның
тоғызыншы күні. Арафа күнінің таң намазының парызынан кейін, құрбан айттың
төртінші күнінің намаздыгер уақытына
дейінгі айтылатын тәкбірді - «Тәшриқ
тәкбірі» дейді. Ол былай айтылады:
«Аллаһу акбар, Аллаһу акбар, лә иләхә
иллАллаһу уАллаһу акбар, Аллаһу әкбар
уа лиллаһи-хамд». Мағынасы: «Аллаһ
ұлық (2 рет), Аллаһтан басқа тәңір жоқ!
Аллаһ ұлық (2 рет), Барлық мадақтар мен
мақтаулар тек Аллаһқа тән».

Әбу Юсуп пен Имам Мұхаммед бойынша,
парыз намазы міндетті адамға тәкбір айту - уәжіп. Яғни, жеке намаз оқыған адам, жолаушы, тұрғын, ауылда, қалада тұрған ер,
әйелдің бәріне бірдей ортақ. Бірақ Әбу Ханифа бойынша, Тәшриқ тәкбірі уәжіп болу үшін адамның тұрғын, азат, ер кісі және бұл тәкбірдің
айтылу тиіс намаздың жамағатпен оқылған
парыз намаз болуы керек. Сол себепті
жолаушы, тұтқын, әйел және жеке басы
намаз оқыған жайға тәкбір уәжіп емес.
Бірақ бұлар имаммен бірге намаз оқыса,
жамағатпен бірге тәкбір айтады. Жұма мен
айт намаздары оқылмайтын кіші ауылдарда Тәшриқ тәкбірі айтылмайды. Айт күндері мұсылмандардың бір-бірлерін кұттықтаулары,
бір-бірлерімен қол алысып, дұға етулері мәндүп.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Қырғын қорымы

**Қырғын қорымы** (XIX-XX ғасырлардың басы) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне археологиялық ескерткіш.

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы, Қарақия ауданы, Жетібай ауылынан батысқа қарай 5 км жерде орналасқан.

## Сипаты
Қорым атауы жергілікті тұрғындардың қырғынға ұшырауына байланысты аталған.
Қорымның көне бөлігіндегі кесене мен сағанатам айналасында 26 ескерткіш орналасқан. Кесененің шығыс жағында бірнеше белтас және үштас түріндегі қойтастар кездеседі. Кесененің көлемі 4,17×6,17 м, биіктігі 6,34  м. Құрылыс дәстүрлі сұлбада тұрғызылған: жоспарда тік бұрышты негізгі көлемі кішігірім цокольден биік, конус тәрізді күмбезі цилиндрлі барабанда орналасқан. Есіктің 2 жақ шетінде негізгі қасбеті және ішкі көрініс өсімдік және геометриялық өрнектермен безендірілген. Ер адам, әйел адам аяқ киімі, араб тіліндегі жазулар  кездеседі.
Есік қуысы екі жақ фасадында қуыстар орналасқан, парапетінде өрнектелген жазуларкездеседі. Сыртқы көрінісінде бұрыштарында тромптар кездеседі. Кесененің қабырғалары сағанатам қабырғаларындай дәстүрлі: 2 қабатты, араларына ұсақ тастармен толтырылған. Сағанатам өзіндік ерекшелігі бұрышынан төмен кететін трапеция түріндегі төбелер орнатылған. Барлық жақ бетінде бедерлі жануар суреттері бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері