open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пергрессия

**Пергрессия** — теңіздің құрлықты басқанда еселей жылжуы; мұндай жағдайда теңіз суы теңіз жағасын қуалай орналасқан қатпарлы тау зонасын баса отырып, оюың сырт жағында жатқан басқа құрылымды облыстарға өтеді. Пергрессия Кіші Антиль аралдарының бір кездерде Венесуэла Кордильерімен жалғасып тұрған Оңтүстік Американың Кариб теңізіне шектес жағаларында байқалады.

## Дереккөздер


Санат:География
Парамос

**Парамос** — экваторлық зонада (Солтүстік Анд таулары, Орталық Африканың аса биік тау бастары) кездесетін абсолюттік биіктіктері 3000— 4800 метрлік биік таулы ландшафт типі. Жыл бойы температураның төмен және тұрақты (12°, +10°) болуына сәйкес мұнда жыл мезгілдері аның білінбейді. Буланудың күшті болуының нәтижесінде 500— 800 лглглік жылдық жауын-шашын тек құрғаққа төзімді (ксерофитті) өсімдік топтарының өсуіне ғана жетеді. Парамосқа жайылым есебінде пайдаланылатын боздар мен қатңыл сабақты бозшалғындардан тұратын құрғақ таулы далалар жатады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Памперо

**Памперо** ( — сөзбе-сөз: пампаға қатысты) – Аргентина мен Уругвайда болатын дауыл түріндегі суық жел; пампа далаларында соғатын оңтүстік румбалық суық дауыл жел. Бұл жел соққан уақытта күн күркіреп, нөсер жаңбырлар жауады да, температура тез суынады.

Андыны басып Антарктикалық ауаның өтуіне байланысты Пампа арқылы Атлант мұхитының жағалауынан оңтүстік, оңтүстік-батыстан, солтүстік, солтүстік-шығысқа қарай соғады. Памперо соққан кезде температура күрт төмендеп (тәулігіне 20-30°с- қа дейін), нөсер жаңбыр жауады. Қысқа және ұзақ мерзімді (3 тәуліктен 20 тәулікке дейін) түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:География және геодезия
Санат:Желдер
Құмды шөлдер

**Құмды шөлдер** — құрғақ климат жағдайында қатты тау жыныстарының үгінді қалдықтары мен ертедегі аллювиаллы шөгінділер құмдарының жел әсерінен кең алапта жиналуынан пайда болады. Құмды шөлдердің алып жатқан ауданы өте үлкен болады. Жалғыз Сахара шөлінде, шамамен алғанда, құмдардың алып жатқан ауданы 900 мың км² жуық, Орталық Азияда — 1,5 млн км², ал Орта Азияда — 150 мың км² шамасындай. Бұлардан басқа құмды шөлдер Аравияда, Сирияда, Белуджистанда, Үндістанда, Иранда кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Соқпа толқын

**Соқпа толқын** – дыбыстан тез жылдамдықпен таралатын жұқа ауыспалы аймақ; бұл аймақта заттың тығыздығы, қысымы және жылдамдығы кенеттен артады. Соқпа толқын қопарылыс, денелердің дыбыстан тез жылдамдықпен қозғалысы, сондай-ақ қуатты электр разряды, т.б. кезінде пайда болады. Соқпа толқынның қозғалмайтын газдағы таралу сұлбасы 1-суретте көрсетілген. Соқпа толқынның қозғалу жылдамдығы мен оның артқы жағындағы газ температурасы қысым айырмасына (p2 – p1) тәуелді. Соқпа толқындағы қысымның кенеттен артуы, сондай-ақ газдың өте шапшаң жылдамдықпен қозғалуы және оның температурасының жоғары болуы қопарылыстың қирату сипаттамасы болып есептеледі.
Дыбыстан тез жылдамдықпен ұшатын доғал дененің алдыңғы жағында Соқпа толқын пайда болады (қ. 2-сурет). Соқпа толқынның пішіні мен оның ұшып бара жатқан денеден қашықтығы осы дененің тұмсық жағының пішіні мен ұшу жылдамдығына тәуелді. Қозғалмайтын ауамен салыстырғандағы Соқпа толқынның қозғалу жылдамдығы дененің ұшу жылдамдығына тең. Дене жер бетіне жақын аймақта ғарыштық жылдамдықпен ұшқан кезде Соқпа толқынның артқы жағындағы қысым 1000 атм-ға жуықтайды, ал оның температурасы 10000°С-тан асады. С. т-дағы газдың сығылуы метеориттердің түсу кезінде байқалатын көптеген құбылыстарды түсіндіреді. Соқпа толқын. газ динамикасында зерттеледі. Ядролық қопарылыстың Соқпа толқыны – қопарылыс кезінде қысымы жоғары, аса қызған газ аймағының жан-жаққа ұлғаю нәтижесінде пайда болатын күшті сығылған ауа, су, т.б. толқыны қопарылыстың зақым келтіретін негізгі факторларының бірі.
## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тарих
Жиектік шөгінділер

**Жиектік шөгінділер** — материктік қайраң шөгінді. Олар теңіздің жағалық тау жыныстарын шаюы мен өзенмен ағып келген тасымалдардың қайта шөгуі арқылы пайда болады. Жиектік шөгінділер мына түрде кезектесіп орналасады: жаға жиегінде малта тас, одан кейін құм, одан әрі тұнба (өлі балшық).

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Потамология

**Потамология**, *өзендер гидрологиясы* (-өзен) — өзендер туралы ілім; қалыптасуы мен оларда болып тұратын процестердің физикалық-географиялық және климат жағдайларымен, сондай-ақ адамның шаруашылық іс-қимылдарымен өзара тығыз байланыстарының заңдылықтарын зерттейтін құрлық гидрологиясының бөлімі.

Жекелеп айтқанда бұл арнаның даму процестерін, өзендердің географиялық ерекшеліктерін, су деңгейін елшеудің тәсілдерін, судың мөлшерін, ағыстың жылдамдығын, еңістігін және тасқындағы тосқынның шамасын (қ. гидрометрия), өзендердің гидрологиялық құбылыстарын болжау әдістерін (өзендердің еруі мен қатуы, өзен тасуының уақыты мен деңгейінің көтерілуі тағы басқалар), өзендер суының химиялық құрамын, биологиясын зерттеумен шұғылданады.

Өзендер гидрологиясының негізгі міндеті - өзен арналарындағы су мен тосқындардың ағын процестерінің режімін, өзеннің температуралық режімін, мұз құбылыстарын, өзен арнасының динамикасын және т.б. зерттеу. Өзендер гидрологиясының синонимі - сирек қолданылатын "потамология" термині.

## Дереккөздер

*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Гидрология
Санат:Ғылым
Санат:География және геодезия
Санат:Су шаруашылығы
Тұңғиық сулар

*'Тұңғиық сулар* — мұхиттардың 1000 м-ден арғы тереңдіктерінде жатқан температурасы бірдей немесе сәл ғана айырма жасайтын сулар. Поляр бассейніндегіден басқа температурасы төмен мұхиттардың түбінде су температурасының айырмасы 2° шамасында ғана болады (0° пен 2° аралығында).

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Көтерілу ағысы

**Көтерілу ағысы** — мұхит деңгейінің көтерілуі немесе қайтуы кезінде пайда болатын мұхит ағыстары. Ашық мұхитта олар тәулігіне екі рет қарқынды жылдамдықпен жылжып отырады, соған байланысты мұхиттағы су бөлшектері ешқашанда тыныштықта тұрмайды. Тар бұғаздарда, шығанаққа және өзен сағасына кіре берісте көтерілу ағысы қайтқан уақытта көтерілу уақытындағыдан басқа бағытқа ауысып кетеді де, одан кейін біраз уақыт тыныштық пайда болады. Ашық мұхитта олар жердің айналуы әсерінен бағытын өзгертіп тұрады. Көтерілу ағысының жылдамдығы кей жерлерде сағатына 10—15 км-ге дейін барады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Мұхит ағыстары
Судың көтерілуі мен қайтуы

**Көтерілулер мен қайтулар** — Ай мен Күннің тарту күштерінің әсерінен пайда болатын мұхит сулары деңгейінің биіктеуі және төмендеуі. Көтерілу мен қайту кезіндегі мұхит (теңіз) деңгейінің ауытқуы әр жерде әр турлі болып келеді: ашық мұхит деңгейі 0,9 м шамасында, жағаға жақын жерде одан да биік көтеріледі, деңтейдің орташа көтерілуі 2 м шамасында болады. Өзен сағалары мен тар шығанақтарда су деңгейі көп көтеріледі, Лондон орналасңан тұста Темза өзенінің деңгейі 5 жге дейін, Фанди шығанағында (Солт. Америка) 16 жге дейін, СССРдағы Ақ теңізге кіре берісте 8,5 лгге дейін, Пенжин кірмесінде 11 жге дейін. Көтерілу ішкі теңіздерде аз кездеседі. Бұл үлкен г;өлдерде де байңалады (Мичиган көлінде). Көтерілу өзеы сағалары арқылы ағысқа қарсы да жылжиды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Опырылма көлдер

**Опырылма көлдер** — суға ерігіш тау жыныстарының шөгуі нәтижесінде пайда болған карстың көлдер. Олар көбінесе ізбес тасты облыстарда тарайды. Опырылма көлдердің мөлшері кішкене болып келеді. Бұл Қырымдағы Яйляда, Горький облысында және тағы басқалар. жерлерде кездеседі. Олардың үлкендері — ойпаң аймақтарда тараған. Опырылма көлдер терең және кепшілігінің түбі бұдырлы болып келеді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Тау өткелдері

**Тау өткелдері** — тау тізбектері мен жоталарының асып етуге ең қолайлы тұстары. Тау еткелдеріне асулармен бірге қима аңғарлар және кезең тәріздес тау алабының аласа бөліктері жатады. Көп жағдайда тау өткелдері деп таулы аймақты көлденең кесіп өтетін, өзінен аңғарлар тарайтын асуды (немесе бірнеше асуларды) қамтитын алқапты да атайды. Мысалы, Дунайдың Темір қақпасы, Таврдың Киликий қақпасы, Копет-Дагтың Гаудан тау өткелдері.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Тепе-теңдік профилі

**Тепе-теңдік профилі** — арнаның ұзына бойы профилі. Ол ағын судың арнаны ұзақ уақыт шаюы мен тасымалдарды қайта шөктіру әсерінен пайда болады. Тепе-теңдік профилінің әрбір нүктесінде судың шаю күші арнаны түзген жыныстардың шайылуға беріктігімен бірдейге болады. Төменгі агысында шығыны көбейіп отыратын өзендер мен тасқындардағы тепе-теңдік профилі ойысы төмен қараған көлбеуі қисық болып көрінеді. Аңғардың бас жағында бұл көлбеу түйе тайлы болып келеді де, ал таулы облыстарда вертикальды жағдайға дейін барады; саға маңында ол горизонтальға жақындайды. Булану, сіңу әсерінен төменгі ағысында шығыны азаятын езендердің профилі дөңес болады. Іс жүзінде тепетеңдік профиліне өзендердің кейбіреуі ғана әрбір аумағында жете алады, себебі тектоникалық қозғалыс пен басқа да жер қабығындағы процестер оны бұзып тұрады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Көтерілу толқыны

**Көтерілу толқыны** — мұхит деңгейінің көтерілуіне байланысты су бөлшектерінің горизонтальды бағытта араласуы. Өзен сағалары мен тар шығанақтарда мұхиттан келетін бұл толқын шапшаң жылжиды. Өзен суының азаюы мен көбеюі арасындағы уақытта кетерілу толқыны өзен арнасы арңылы ағысқа қарсы жоғары жылжиды. Өзен сағасында мұхит суы өзен суының ағысын еңсергенше арнаның түбімен жылжып, одан әрі бетінешығып өрлейді. Көтерілу толқыны өзеннің көп жеріне дейінжылжиды: Амозонка өзені бойынша ол 900 км-ге, Әулие Лаврентий өзені бойынша 560 км-ге дейін. Кей жағдайларда көтерілу толқындары алғы бетінде биік қабақ құрап жылжуына байланысты өзенде қатты шу шығаратын кесе-келденең үлкен белеске айналады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Психрометр

right|thumb|80px
**Психрометр** *( — суық)* — екі термометрдің (құрғақ және шыланған) көрсетуі бойынша ауа температурасы мен ылғалдығын өлшеуге арналған аспап. Термометрдің біреуі су ылғалына қаныққан шүберекпен оралған болады. Ылғадылық екі көрсеткіштің айырымы бойынша анықталады.
 
Салыстырмалы ылғалдықты  психрометр көмегімен анықтауға болады.
 
Психрометр немесе Август психрометрі (суретті қараңыз) екі термометрден тұрады: құрғақ және ылғалды. Ылғалдандырылған термометрдің резервуары матамен оралған, оның соңы суы бар ыдысқа түсірлген. Матадан  буланған су термометрден жылу алады, демек, ылғалданған термометрдің көрсеткіші құрғақ термометрге қарағанда төмен болады.

Құрғақ термометрдің көрсеткен температурасы және құрғақ және ылғалданған термометрлердің температураларының айырымына сәйкес, ауа салыстырмалы ылғалдылығы психометриялық кесте арқылы анықталады.

Психрометр — ауаның абсолюттік және салыстырмалы ылғалдылығы мен ылғалдықтың жетіспеуін анықтайтын аспап. Бұл екі термометрден тұрады: оның бірін құрғақ қалпында сақтайды да, екіншісінің шарын дымқыл жағдайда ұстайды (суға малған мәрлімен орап қояды). Ауа неғұрлым құрғақ болса, дымқыл термометр (судың булануы салдарынан) солғұрлым жылылықты тез жоғалтады, сондықтан құрғақ термометрмен салыстырғанда төмен температураны көрсетеді. Екі термометрдің температурасын білгеннен кейін арнаулы кесте арқылы ауаның ылғалдығы анықталады.

## Дереккөздер

Санат:Метеорологиялық құралдар
Санат:Өлшеу құралдары
Пульсациялық жорамал

**Пульсациялық жорымал** — совет ғалымы Усов пен Америка ғалымы Бечердің пікірі бойынша, жер қабығы суынғанда ондағы ұсақ бөлшектер тығыздалады да, бірін-бірі тартады; ұсақ бөлшектердің тығыздалуы олардың тез жылжуын туғызып, температурасының жоғарылауына, ысуына, сөйтіп болшектердің кеңеюіне және олардың бірінбірі тебуіне әкеп соғады. Басқа сөзбен айтқанда, жер қабығында қарама-қарсы екі күштің — тарту күші мен тебу күшінің тұрақты күрестері болып тұрады. Тығыздалу мен кеңею бір уақытта емес бірінен кейін бірі серіппелі түрде тамыр соғуы тәріздес (пульсациялы) болып тұрады. Соның нәтижесінде жер бетінде таулар тәрізді биік жерлер мен құрлықтың көтерілген аумақтары тағы басқалар пайда болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Реометр

**Реометр** — бұл өзен суы ағысының жылдамдығын зерттеу үшін пайдаланылатын аспап, оны «зырылдауық» деп те атайды. Өзен суы ағысының жылдамдығы реометрдің айналмалы қалағының айналу саны арқылы өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Рефракция

**Рефракция** немесе **Жарықтың сынуы**  — оптикалық сәуленің (жарықтың) екі ортаны бөлетін шекарадан өткен кезде таралу бағытының өзгеруі, ауа орталығында жарық сәулелерінің сынуы (үзілуі); соның салдарынан бағдарлаған заттың кәдімгі биіктігі бұрынғысынан биіктеу сияқты болып көрінеді. Түзетуді алғанда рефракция жерлік (егер сəуле жердегі заттардан келетін болса) және атмосфералық (егер сәуле жұлдыздармен Күннен' келетін болса) болып екіге бөлінеді.
thumb|Әртүрлі оптикалық тығыздықты екі ортаны қиып өтетін түзу дененің сынып көрінуі
Сыну көрсеткіштері n1 және n2 болатын біртекті изотропты мөлдір (жұтпайтын) орталардың созылыңқы жазық бөліну шекарасында Жарықтың сынуы мынадай екі заңмен анықталады: 1) сынған сәуле түскен сәуле мен бөліну бетіне түсірілген нормаль (перпендикуляр) арқылы өтетін жазықтықта жатады; 2) түсу бұрышы () мен сыну бұрышы () Снеллдің сыну заңымен байланысқан: n1sіn=n2sіn . Жарықтың сынуы жарықтың шағылуымен қатар жүреді. Бұл жағдайда сынған және шағылған сәуле шоқтары энергияларының қосындысы түскен сәуле энергиясына тең. Олардың салыстырмалы қарқындылығы сәуленің түсу бұрышына, n1 мен n2-нің мәндеріне және түскен сәуле шоғындағы жарықтың полярлануына тәуелді болады. Сәуле нормаль (перпендикуляр) түскен кезде сынған және түскен жарық толқындарының орташа энергияларының қатынасы мынаған тең: 4n1n2/(n1+n2)2. Егер n2R = \frac {(n^2 - 1)*M}{(n^2 - 2)*p}

мұндағы *R* - анықталатын заттың молярлық рефракңиясы; *n* - анықталатын заттың сыну көрсеткіші; *М* - анықталатын заттың молярлық массасы; *p = m/V* - анықталатын заттың тығыздығы.
200px|right|thumb|Әйнек арқылы өткен сәуленің сынуы
Сыну көрсеткіші дегеніміз - түсу бұрышының синусының сыну бұрышы синусына қатынасы. Ортаның тығыздығы мен жарық сәулесінің бағытына байланысты екі жағдай белгілі:

# ρ(а) 
# ρ(а) > ρ(б)   1/n=sinα/sinβ

Түсу бұрышы өскенде (II) сыну бұрышы 90° тең болатындай (sin900 =1) мезгіл келеді де, жарық сәулесі ортаның жанасу шегі бойымен сынады. Бұндай түсу бұрышы толық ішкі сыну бұрышы деп аталады.

:sinα' = 1/n   немесе   n = 1/sinα' 

Осындай тәуелділік аналитикалык мақсаттарда қопданылатын аспаптардың (рефрактометр) конструкциясында ескеріледі. Сыну көрсеткіші аналитикалық параметрлерден (құрамы, табиғаты, тығыздығы) басқа жарық ағындарының толқын ұзындығына, температураға, кысымға (газдар үшін) байланысты. Осы параметрлердің әсерін жою үшін стандартты ерітінділер мен талданатын заттың сыну көрсеткішінің өзгеруін бірдей жағдайларда (λ: Т: Р) жүргізеді.

## Пайдаланған әдебиет


Рефракция шамасы көрсетілген арнаулы таблицалар бар және оны тиісті форула бойынша есептеп табуға болады.

Санат:Оптика
Санат:Геометриялық оптика
Үгілу қабығы

**Үгілу қабығы** — ауаның, судың және организмдердің бірігіп әсер етуі салдарынан, жер бетінде тау жыныстарының өзгеруінен пайда болатын борпылдақ қабат. Ыстық және ылғалды климатта үгілу қабығының қалыңдығы 100—200 м не одан да көп болуы мүмкін. .

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Геоантиклиналь

**Геоантиклиналь** (грек. ge — жер және антиклиналь) — геосинклиналь аумағындағы жер қыртысының ұзақ уақыт баяу көтерілген бөлігі. Оның ені мен ұзындығы ондаған, жүздеген км-ге жетеді. Г. кейде бірнеше геол. кезең бойы дамиды. Геосинклиналь дамуының ақырғы сатыларында Г. қатпарлықтар ядросына айналады. Г-ға карбонаттық, эффузивтік және ірі түйіршікті формациялар тән. Құраушы жыныстардың қалыңд. шамалы, қимасында үзілістер мен үйлесімсіздіктер көп. Қазіргі Г-дар — Малайя архипелагы, Куриль аралдары, т.б. Көне Г-дарға Оралдың орта шеніндегі Оралтау жотасы, Кавказдағы Дзируль массиві, Қазақстандағы Шыңғыстау жатады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Геоид

thumb| right 
**Геоид** (грек. *geo* — жер, *eіdos* — түр) — мұхит пен ашық теңіздердің тыныш қалпындағы (толқын, тасу-қайту, түрлі ағыс болмаған жағдайда) орта деңгейімен өтетін Жердің пішіні. “Геоид” терминін 1873 ж. немістің физигі И. Листинг енгізген. Геоид  пішіні жер қыртысы массасының таралуына байланысты болатын тіктеуіш сызығының бағытымен анықталады. Жер қойнауындағы массаның дұрыс таралуын анықтаудың мүмкіндігі болмағандықтан, Геоид  беті бір математикалық жүйеге келмейді. Осыған байланысты жердің физикалық бетін есептегенде Геоид  беті математикалық дұрыс бетке немесе соған жақын келетін квазигеоид (геоидқа жақын бет) бетіне келтіріледі. Квазигеоид пішіні астрономия-гравиметрлік нивелирлеу әдісімен немесе жер бетінде жасалған гравиметрлік түсірімдердің нәтижелері мен жасанды Жер серігінің қозғалысын бақылау арқылы анықталады. Геоид  деңгейі квазигеоид бетімен ашық теңіздер мен мұхиттарда бірдей болады. Құрлықтың жазық жерлерінде 2—3 см, ал таулы жерлерде 2 м-ге дейін абс. айырмашылық бар. Геоид  бетінен абс. биіктіктің бастапқы санағы алынады. Қазіргі мәліметтер бойынша Геоид  деңгейінің жер эллипсоидынан орташа ауытқу шамасы Ғ50 м-дей, ал ең көп ауытқуы Ғ100 м-ден аспайды.

## Дереккөздер


Санат:Геодезия
Санат:Гравиметрия
Геосинклинальдық аймақ

**Геосинклинальдық аймақ** (геосинклинальдық зона) — геосинклиналь-платформаға қарама-қарсы қойылатын жер қабығының тектоникалық қозғалмалы аймағы. Геосинклинальдық аймақ ішінде ойыс немесе геосинклиналь майысулары, оларды бөлетін геоантиклиналь жүйелері дамиды. Геосинклиналь аймагында қатпарлар бұзылып, қирап, терең магманың атқылауын туғызады да, жер қабығының күшті қозғалысы болып отырады. Геосинклинальдық аймақ ондаған, жүздеген миллион жыл бойы дами келе, ақырында қатпарлы аймаққа айналып, тектоникалық қозгалмалығын әлсіретеді, тіпті жоғалтады және платформа қасиетіне айналады. Геосинклинальдық аймақтың бастапқы дамуы кезінде майысу процестері мен қалық вулкандық, шөкпе жыныстардың жиналу проц.ееікүшті болады, ал соңгы кезеңінде — қысу құбылысы, қатпар жасалуы, граниттік интрузиясының қосылуы басым болып отырады. Геосинклиналь аймағы қатпарлы аймаққа айнала келе, биік тау өлкелерін жасайды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Геотектоника

thumb| right
thumb|300px|Tectonic plates (surfaces are preserved)

**Геотектоника** (гео... және *tektonіkos* — құрылыс) — Жер қыртысының құрылысы, ондағы деформациялар, жер қыртысының кейпін өзгертетін қозғалыстар және осы қозғалыстардың даму заңдылықтары, тұтас алғанда, Жердің құрылымы мен дамуы туралы ғылым, тектоника саласы. Геотектониканың негізін 17 ғ-да Н. Стено, Р. Декарт, Г.В. Лейбниц, кейіннен М.В. Ломоносов, А.Г. Вернер, т.б. қалады. Жеке ғылым ретінде Дж. Геттон, Э. Кант, А.П. Карпинский, А.Г. Вегенер, В.А. Обручев, В.В. Белоусов, В.Е. Хайн, т.б. еңбектерінің нәтижесінде қалыптасты. Геотектониканың анализдік және синтездік бағыттары бар. Аналитикалық геотектоника Жер беті мен жеке бөліктерінің құрылысын білу арқылы олардың түзілуі мен даму механизмін анықтайды. Синтездік Геотектоника жер қыртысы мен жердің дамуы туралы ұғымдарды тұжырымдайды, Жердің геол. теориясын жасайды. Геотектоника геологияның басқа салаларындағы зерттеулер үшін құрылымдық негіз дайындап береді. Кен байлықтарын іздеу, барлау, пайдалану үшін және инж. геология саласындағы зерттеулер үшін Геотектониканың маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Геотермиялық градиент

**Геотермиялық градиент** — тау жыныстары қабаттарының әрбір 100 м-ге тереңдеген сайын темп-раның көтерілуін көрсететін шама. Тікелей темп-ралық өлшеулер жүргізуге қолайлы жер қыртысы үшін Геотермиялық градиенттің орта шамасы 3ӘС деп алынады. Жер бетінің пішініне, тау жыныстарының жылу өткізгіштігіне, жер асты суларының айналымына, жанартау ошағының қашықтығына, Жер қыртысында жүретін әр түрлі хим. реакцияларға байланысты Геотермиялық градиент әр жерде әр түрлі болады. Геотермиялық градиент жер қойнауынан оның бетіне қарай бағытталған жылу ағынының болатындығын көрсетеді. Бұл ағынның шамасы — Геотермиялық градиент пен жылу өткізгіштік коэффициентінің көбейтіндісіне тең.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

Санат:Геология
Геотермия

**Геотермия** (гео... және therme — жылу) — Жердің жылу өрісін зерттейтін ғылым, геофизика саласы. Жылу өрісі сыртқы және ішкі энергия көздерінің әсерінен түзіледі. Сыртқы энергияның басты көзі — Күн сәулесі. Жердің ішкі энергия көздерінің ең бастысы — радиоактивтік элементтердің ыдырауы. Жер қыртысында жылу өрісінің температуралық жағдайына байланысты үстіңгі (гелиотермиялық) және астыңғы (геотермиялық) белдемдер бөлінеді. Тереңд. 30 — 40 м-ге дейінгі үстіңгі белдемде күн сәулесі жылуының таралуы әсер етеді. Астыңғы белдемнің температуралық жағдайын ішкі жылу анықтайды. Күн радиациясымен байланысты жылудың ауытқуы тәуліктік, маусымдық, жылдық және ғасырлық өзгерістерге жіктеледі. Тек бірнеше км тереңдікке дейінгі жер қойнауының температурасы тікелей өлшенеді. Онан арғы тереңдіктегі температура жанартау лавасының температурасы бойынша немесе кейбір геофиз. мәліметтер бойынша анықталады. 400 км-ден кейінгі тереңдіктегі температураның тек ықтимал мәндері ғана белгілі (400 км-де 1700°С, 2900 км-де 3500°С, 5000 км-де 5000°С).Жер қойнауынан келетін жылу ағынының қуаты шамамен 2,5Һ1013 Вт-қа тең. Бұл жылу баяу қызады да (107 жыл ішінде бірнеше градусқа), оның жоғ. қабаттары одан да баяу суиды. Г-лық өлшеулер жер астындағы күрделі қазбаларды (шахта, туннель, т.б.) жобалауда, мұнай және басқа кен қазбаларын барлауда, сондай-ақ, жер қойнауындағы жылуды өндірістік және тұрмыстық мақсатта пайдалануда қолданылады.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

Санат:Геология
Геоморфологиялық карталар

**ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТА** - топографиялық негізде белгілі бір масштабта бедер құрылысын бейнелейтін карта: бедердің пішінінен - морфографиясынан, генезисінен және жасынан тұрады. Кейбір жағдайларда Геоморфологиялық картада таужыныстарды, сондай-ақ террасаларды, жолақтарды, жазықтарды және т.б. құрайтын төрттік түзілімдерді де көрсетеді.
Геоморфологиялық картада бедер пішіндері, олардың әр түрлі ерекшеліктері шартты белгілер кешені арқылы көрсетіледі. Қойылған мәселелерге байланысты әр түрлі болады: *жалпы геоморфологиялық карталар* (шолулық — масштабы  1:1 00 000) - негізгі элементтері: бедердің генезисі, морфографиясы және жасы; *арнайы геоморфологиялық карталар* — негізгі элементтері: морфологиялық, болжаулық, дефляцияның қарқындылығы, жылжымалардың дамуы, жыралар, топырақ эрозиясы, карст, морфоқұрылымдық, палеогеографиялық, қазіргі геоморфологиялық процестер, бедер энергиясы және т.б. Бұл аталғандардың барлығы типологиялық карталарға жатады. Сонымен қатар геоморфологиялық аудандау карталары жасалады.
## Қосымша
**Геоморфологиялық карталар** - морфометриялық және морфологиялық белгілері, пайда болуы, жасы және серпіні (динамикасы) бойынша Жер бетінің (құрлықтың және мұхит түбінің) бедерін сипаттайтын карталар. Геоморфологиялық карталарды жалпы, жеке, арнаулы деп бөледі. Геоморфологиялық карталар жер бедерінің қазіргі пішінінің және геоморфологиялық процестердің карталары, геоморфологиялық аудандау; жер бедері дамуының өткен кезеңдерін көрсететін; Жер бедері мен геоморфологиялық процестердің келешекте дамуы бейнеленген болжау карталары болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Карталар
Гидрогеология

[right|thumb| alt=A.|350px|["Гидрогеология"]]
**Гидрогеология** — жер астындағы сулардың тегін, ағысын, физика-химиялық қасиеттерін және олардың жер бетіне шығуын зерттейтін геология ғылымының бір саласы. Ол жер асты суларының пайда болуын, таралуын, алмасуын, физикалық қасиеттерін, химиялық құрамының қалыптасуын, жер бетіне шығу жолдарын, қозғалысын, режимін, тау жыныстары арасындағы орналасу пішіндерін, қорының шамасын, ластануын, пайдалану тәсілдерін зерттейді. Гидрогеология геологияның бір саласы болып табылатындықтан, жер асты суларын тау жыныстарымен, Жер қыртысының даму тарихымен тығыз байланыста зерттейді. Гидрогеология жер асты суларын кәсіпорындар мен қалаларды, басқа елді мекендерді, демалыс және емдеу орындарын, мал жайылымдарын сумен қамтамасыз етуге, жер суғаруға, суландыруға пайдаланудың, судан әр түрлі тұздарды және өндірістік маңызы бар химиялық элементтерді ажыратып алудың жолдарын белгілейді. Күрделі гидротехникалық және мелиоративтік құрылыстар салғанда, кен өндіруде, шахта қазғанда жер асты суының тигізетін әсерін анықтайды. Зерттейтін мәселелеріне байланысты Гидрогеологияның мынадай негізгі салалары бар: *жалпы Гидрогеология*, жер асты суының алмасуы (*гидрогеодинамика*), *аймақтық Гидрогеология*, *жер асты суын іздеу мен барлау әдістері*, *кен орындары Гидрогеологиясы*, *гидрогеохимия*, *мелиоративтік Гидрогеология*, *минералдық сулары туралы ілім*, *мұнай Гидрогеологиясы*, *Гидрогеология Жер туралы ғылымдармен*, олардың ішінде ең алдымен геодинамикамен, геохимиямен, геофизикамен, гидрологиямен, сондай-ақ физика, химия, математикамен тығыз байланысты.

## Дереккөздер

Санат:Гидрогеология
Гидрология

thumb|alt=A.
**Гидрология** — су туралы ғылым. Гидросфераның қасиетін, динамикасын және жердің географиялық қабығындағы басқа элементтермен өзара байланыстылығын зерттейтін ғылым. Зерттейтін объектілері бойынша ол құрлық гидрологиясы және мұхиттар мен теңіздер (океанология) гидрологиясы болып екіге бөлінеді. Сумен қамтамасыз ету, электр қуатын алу, егін суару, көпірлер салу тағы басқалар. Мәселелерді шешу жөнінде гидрологияның маңызы өте зор. 
**Гидрология**( гидро-су  және грек. logos – ілім) – табиғи суларды, оларда өтіп жатқан процестерді, олардың атмосферамен, литосферамен және биосферамен байланысын зерттейтін ғылым. Гидрологияның зерттеу нысандарына мұхиттар, теңіздер, өзендер мен көлдер, бөгендер, батпақтар, мұздықтар, топырақ және жер асты суларының физика-химия қасиеттері жатады. Жалпы гидрология мұхиттар гидрологиясына (мұхиттану) және құрлық гидрологиясына жіктеледі. Құрлық гидрологиясы зерттеу нысандары бойынша: өзендер гидрологиясы; көлдер мен бөгендер гидрологиясы (лимнология); батпақтар гидрологиясы (гельматология); жер асты суларының гидрологиясы (гидрогеология); мұздықтар гидрологиясы (гляциология) болып, ал зерттеу бағыты мен әдіс-тәсілдеріне қарай жалпы гидрология, гидрография, гидрометрия, инженер гидрология және гидрологиялық болжам салаларына жіктеледі. Мұхиттану немесе мұхиттар гидрологиясы – дүниежүз. мұхитта өтіп жатқан физика, химия, геология және биология процестерді зерттейді. Мұхиттану мұхит физикасына (физ. мұхиттану, теңіз физикасы), мұхит биологиясы мен геологиясына, мұхит гидрографиясына, т.б. бөлінеді. Республика аумағындағы 85 мың өзен мен маусымдық жылғалар, 48 мыңнан астам көлдер, үлкенді-кішілі жүздеген бөгендер мен тоғандар, т.б. су объектілерінің гидрологиялық жағдайы олардың география орнына, жер бедеріне және климатқа тығыз байланысты қалыптасқан. Қазақстан жерінің жазық бөлігінде жиналған қар жамылғысындағы су ресурстары, қардың еру режимі, қар түсу мен қар еру кездеріндегі метеорология жағдайлар мен топырақтың гидрофизика ахуалы, т.б. факторлар мен деректер әр жыл сайын шығатын гидрология жылнамаларда жарияланып отырады.

Гидрология — табиғи суларды және оларда болатын құбылыстар мен процестерді зерттейтін ғылым саласы. Жер туралы ғылымдар санатына жатады. Геофизикамен, географиямен (көбіне физикалық географияның бөлігі деп қарастырылады), сондай-ақ геология және биология ғылымдарымен тығыз байланысты. Гидрология пәніне гидросфера суының барлық түрлері: мұхиттар, теңіздер, өзендер, көлдер, батпактар, топырақ және жер асты сулары, сондай-ақ атмосфера сулары жатады. Зерттейтін нысандары бойынша гидрология құрлық гидрологиясы және мұхитты  зерттеу болып бөлінеді. Гидрология XVII ғасырда қалыптаса бастады.

## Дереккөздер


Санат:Гидрология
Гольфстрим

thumb
**Гольфстрим** — Атлант мұхитынық солтүстік бәлігіндегі жылы ағыс. Гольфстрим дүние жүзіндегі ең күшті жылы ағыс болып табылады; ол Мексика қойнауынан шығып, Еуропа жағалауына дейін ағады; барлық ұзындыгы 10 мың км дейін барады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
* На Земле начался новый ледниковый период / На сайте "Климат, лёд, вода, ландшафты" 

Санат:Атлант мұхиты
Санат:Ағыстар
Делювий

thumb|right
**Делювий** ( – шаямын) – делювийлік шөгінділер, жаңбыр мен еріген қар суларының беткейлердегі үгілме борпылдақ таужыныстарды шайып, төмен қарай көшіруі нәтижесінде жиылған шөгінділер. Делювийдің құрамы беткейде жоғарыдан төмен қарай қиыршық тастан балшыққа дейін өзгереді.
Tңіс өңірлерді құрайтын түп жыныстардың жаппай үгілуі нәтижесінде бөлшектеніп, ерінді сулар мен жаңбыр суларының тасымалдауы нәтижесінде қайтадан шоғырланған кесектер мен түйіршіктер есебінен түзілетін тау жыныстарының тектік түрі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геоморфология
Орография

**Орография** *( – тау, grapho – жазу)* – жоталардың, қыраттардың, өзен аңғарларының, қазаншұңкырлар мен бедердің басқа түрлеріңің сырт бейнелерін және өзара орналасуын зерттейтін геоморфология ғылымының бір саласы.

## Жалпы мәліметтер

**Орография** жер бедерінің *шығу тегін, түзуші факторларды және даму тарихын қамтымай, тек сыртқы көріністерін* ғана айқындайды. Мысалы, Қазақстан аумағының Орографиялық ерекшеліктері ретінде *жазықтар, үстірттер және ұсақ шоқылардың оның батыс, орталық және солтүстік аймақтарын қамтитындығы, ал биік таулар шығыс және оңтүстік-шығыс шетін көмкеріп жатқандығы, соның нәтижесінде жер беті солтүстігіне және батысына қарай ашық, әрі осы бағытта аласара беретіндігі атап көрсетіледі. Ең төмен жатқан жері –* Маңғыстау түбегіндегі Қарақия ойысы (132 м)* мен ең биік жері *Тянь-Шаньдағы Хантәңірі шыңының (6995 м) арасындағы биіктік ауытқуы 7127 м*. [[Орография элементтері]] ретінде *Солтүстік  Қазақ жазығы, Сарыарқа, Каспий ойпаты, Торғай үстірті, Үстірт, Алай, Жетісу (Жоңғар) Алатауы,* т.б. сипатталады.

==Орографиялық бұлттар==
Орографиялық бұлттар - 1) тау жоталарының үстінде немесе жел жақ бетінде оның үстінен [[Ауа массалары|ауа массаларының]] өтуі кезінде түзілетін бұлттар; 2) тау беткейлерінде пайда болатын будақ және будақ-жаңбырлы бұлттар.

==Орографиялық жауын-шашын==

Орографиялық жауын-шашын (*Орографические осадки*) — [[жер бедері]] әсерінен пайда болған [[бұлт]]тардан жауған жауын (*мысалы, ауаның тау беткейімен жоғары көтерілуі барысында пайда болады*). Орографиялык кедергілер (*үстірт, тау*) көбінесе конвективті немесе шептік [[жауын-шашын]]ды күшейтеді.

==Орографиялық қар шегі==

Орографиялық қар шегі (*Орографическая снеговая граница*) — [[тау шатқалдары]]нда, қуыстарда, [[шұңқырла]]рда сақталған [[қар]] мен [[мұздақ]] қар (фирн) дақтарының төменгі шекарасы. Бұл қар мен мұздақ қар дақтары жыл он екі ай бойы тау жоталарының көлеңке (*күннен таса*), теріскей беткейлерінде, [[климат]]тық қар шегінен төмен орналасады. Мысалы, [[Солтүстік Орал]]дың күн түспейтін терең шұңқырларында (*қар*) мұздықтар теңіз деңгейінен *500—1000'' метрлік биіктіктерде кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Геология
Санат:География және геодезия
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Атмосфералық жауын-шашын

right|400px|Орташа айлық жауын-шашын|right
**Атмосфералық жауын-шашын** — ауа райы мен климат элементтерінің бірі; жер (немесе су) бетіне бұлттан жауатын не оның бетіне су буының қойылуы салдарынан тікелей ауадан бөлініп шығатын қатты немесе сұйық күйіндегі су. Бұлттардан жауатын атмосфералық жауын-шашынның ішінде мыналарды айырады: қарлы жаңбыр, соқта қар, жаңбыр, түйіршік қар, қиыршық қар, қиыршық мұз, бұршақ тағы басқалар. Жер беті мен нәрселерге ауадан бөлініп түсетін атмосфералық жауын-шашынның мынадай түрлері болады: шық, қырау, қылау, көкмұз (ожеледь). Бұлттардан бөлініп шыгатын атмосфералық жауын-шашын негізгі үш топқа бөлінеді: аң жауын, нөсер, сірікпе. Нөсер күйінде жауатын атмосфералық жауын-шашынның алдында найзағай ойнайды. Атмосфералық жауын-шашынның мөлшері жауған су қабатының қалыңдығын көрсететін миллиметрмен өлшенеді. Атмосфералық жауын-шашын жер бетіне біркелкі жаумайды. Ол атмосфераның жалпы циркуляциясының жүйесінде белгілі бір жердің алатын географиялық орнына, теңіздің жақындығына немесе қашықтығына, рельефке (таулар өздерінің жел жақ беткейлерінде ылғалды көбірек ұстап қалады) байланысты. Жер шарында жауын-шашын ең көп жауатын жер Үндістандағы Черрапунджи деген жер; мұнда 12 600 лшге дейін жаңбыр жауады, Сахара шөлінде бірнеше жыл ішінде тіпті жаңбыр  жаумайтын да кездер болады.
Қазақстанда А. ж.-ш-ның ең көп жауатын өңірі – Алтай тауының батыс беткейлерінде (1500 мм), ал ең аз жауын-шашын Арал Қарақұмы мен Балқаш көлінің батыс жағалауында байқалады.

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алматы, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.


Санат:Атмосфера
Санат:Метеорология
Морфография

**Морфография** (грекше *morphe* – пішін, түр және *grapho* – жазамын, суреттеймін) – геоморфологияның бөлімі. Жер беті бедерінің сыртқы белгілерін (биіктігін, тереңдігін, жер бетінің тілімделу сипатын, орналасуын, т.б.) жер бедерінің жаралу жағдайы мен жасына байланыссыз сипаттау тәсілі. Морфографиялық талдау (жер бедерінің Морфографиялық типтерінің орография сұлбаларын жасау, т.б.) әуелі жер бедерінің статикасы (қозғалыссыз, тыныштық жағдайы), сосын кинематикасы (қабаттардың вертикалдық жылжуы, ауысуы), динамикасы (қабаттардың үздіксіз, күшті тербелісі) және даму тарихы туралы толық мағлұмат береді.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геоморфология
Тундра

[thumb|right|[Арктика Тундрасының картасы]]
[thumb|right|[Гренландия тундрасы]]
**Тундра** – (саами тілінде *tunturі* – ормансыз, жалаң тау басы) – солтүстігінде арктикалық шөлмен, оңтүстігінде орманмен шектесетін арктикалық облыстарға тән белдемдік ландшафт типі. Вегетациялық кезең қысқа болуына байланысты көп жылдық өсімдіктер: мүкті-қыналы және бұталы өсімдіктер негізгі орын алады. Жылу жеткіліксіз, ылғал мол болғандықтан өсімдіктер ауаның жер бетіне таяу қабатындағы жылуды пайдалану үшін төселіп немесе жастық тәріздес ұйлығып өседі. Белдемдігіне байланысты: субарктикалық және арктикалық Тундра; түр құрамына байланысты: мүкті, қыналы, бұталы, төмпешікті (шымдар төмпешіктер құрайтын жерлерде) және полигоналды Тундра болып ажыратылады. Тундра негізінен солтүстік жарты шардың арктикалық және субарктикалық белдеулерінде таралған. Тауда, тау орманы шекарасынан жоғарыда биіктік ландшафт белдеуі – тау Тундрасы орналасқан.

## Өсімдіктері және жануарлары
Өсімдіктер дүниесі астық тұқымдастардан, шағын ағашты өсімдіктер мен қыналы-мүкті бірлестіктерден тұрады. 
Негізінен жауын құрттары кездеседі, әртүрлі қос қанаттылар өсімдіктер қалдықтарымен қоректеніп, тундраның су қоймаларында тіршілік етеді.

Жыл бойы жасыл өсімдіктермен ұсақ кемірушілер қоректенеді. Барлық тышқандар жыл бойы қысқа арнап індеріне қорек қорын жинайды. Тундрада қыста ұйқыға кететін тиіндер тұқымдасына жататын суырлар мен сарышұнақтар кездеседі. Бір інде 20-30-ы жиналып қыстайды. Еуразия мен Солтүстік Америка тундраларында карибу деп атлатын солтүстік бұғысы кең таралған. Таулы тундраларда қар қойы немесе жуан мүйізді қой кездеседі. Құстардан тундра шағаласы, тундра аққуы, казаркалар, үкі, лашын т.б. кездеседі.

Тундра зонасының жартасты жағалауларында – құс базары құрылған. Сол сияқты гренландия итбалығы, морждар кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Климаттық аймақтар
Санат:Тундра
Узбойлар

**Узбойлар** — түбінде тізбектелген сорлар кездесетін вади типтес Орта Азия шөлдеріндегі аңғарлар, не қазіргіден гөрі ылғалдау климатты дэуірден, не узбой сияқты транзитті өзендер ағысынан түзілген ертедегі эрозиялық формалар. Оларға Арал мен Каспий теңіздері арасындағы Амударияның ескі арнасы Узбой жатады. Узбой нөсер жаңбырлар тасқындарының арнасы есебінде дамиды. Эольдық процестердің әсерінен едәуір өзгерген, болып келеді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Неотектоника

**Неотектоника** ( – жаңа және тектоника), жаңа тектоника – кайнозой дәуірінде байқалған тектоникалық процестерді зерттейтін тектоника саласы. Бұл процестер нәтижесінде жер қыртысының құрылысы өзгерістерге ұшырады. Неотектоникалық қозғалыстар қазіргі және жаңа (неотектоника) болып бөлінеді. Адамзаттың қазіргі ұрпағының көзінше немесе тарихи уақыт ішінде байқалатын қозғалыстар – қазіргі, ал антропоген (неоген-антропоген) кезінде болғандары – жаңа қозғалыстар деп аталады. Мысалы, қазіргі деректер бойынша тау жоталары жылына шамамен 1,6 мм жылдамдықпен мүжіледі. Бұл есептеуге жүгінсек, биіктігі 1600 м жотаның тегістелуі үшін 1 млн жыл керек. Осыған қарамай, жер бетінде биік таулар да, терең шұңғымалар да кездеседі. Мұндай таулы бедердің болуы жер бетінің тектоникалық қозғалыстарға байланысты ұдайы көтерілуімен ғана түсіндіріледі.
## Неотектониканың Алматыға әсері
Қазіргі Алатау таулары мен Алматы ойпаңы олигоценде деңгейі 150 – 200 м шамасындағы жазық алқап болған. Неогенде басталған тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде Алатау жоталары көтеріліп, ал Алматы ойпаңы төмендей бастаған. Нәтижесінде Алатау 4000 – 5000 м-ге дейін жоғары көтерілсе, Алматы ойпаңының табаны керісінше жер бетінен 3000 м-дей тереңдей түскен. Яғни, бұл жер қыртысының жаңа кезеңде белсенді қозғалысқа түскенін көрсетеді. Неотектоникалық қозғалыстар олигоцен-төрттік кезеңге сәйкес келеді. Бұл кезеңнің ұзақтығы шамамен 25 – 35 млн. жылды қамтиды. Жер бетінің қазіргі келбеті де осы кезде қалыптасқан. Сондай-ақ қазіргі қозғалыстардың геолого-геоморфологиялық белгілері теңіздер мен үлкен көлдер жағалауларында анық байқалады. Тектоникалық процестерді зерттеу үшін Неотектоникада геологиялық, геофизикалық, тектоникалық және геоморфологиялық, тарихи-археологиялық, биогеографиялық тәсілдер қолданылады. Жаңа қозғалыстарды анықтаудың ең қолайлы геоморфологиялық нысаны – өзен аңғарлары. Өзен арнасы тектоникалық
қозғалыстарға өте сезімтал. Террасаларды талдау (саны, салыстырмалы биіктіктері, типі) аңғар дамуының геол. тарихын білуге көмектеседі. Жаңа қозғалыстар білінуінің сезімтал индикаторы – гидрографиялық торап құрылысы. Өзен торабы өзгерген жаңа жағдайға бейімделгіш. Көлденең қозғалыстар өзен арналарының иілімденуіне әкеледі.

## Неотектоника жайлы еңбектер
Неотектоникалық идеялар мен ғылыми қорытындылар М.В. Ломоносов, Н.А. Головкинский, М.Ж. Жандаев, Г.Ц. Медоев, Л. фон Бух, Х.Штилле, О.Рунеберг, т.б. ғалымдардың еңбектерінде баяндалған. Неотектоник. деректер негізінде 1:5000000 масштабта неотектоникалық қозғалыстар картасы (1979), т.б. карталар жасалынған.
## Тағы қараңыз:
*Жер бедері;
*Жер қыртысы.

## Сілтемелер
*Геоморфология
*Плиталар тектоникасы
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геология
Нериттік шөгінділер

**Нериттік шөгінділер** — ( – теңіз моллюскасы), 100— 200 м тереңдіктегі материктік қайраң ауқымында түзілетін теңіз шөгінділері; құрлықтық қайраң мен оларға таяу жағалауларда жиылады. Нериттік шөгінділер жағалаулық және қайраңдық болып бөлінеді. Жағалаулық Нериттік шөгінділер теңіздің, мұхиттың тайыз сулы жіңішке танабы мен тасқын кезінде құрлықтың су басатын аумағында жиылады. Қайраңдық Нериттік шөгінділер құрлықтық қайраңда 150 – 600 м-де жиылады. Нериттік шөгінділерде терригенді шөгінділер басым тарайды. Теңіз түбінің еңкіштігіне, ондағы су динамикасына, жағадан алыс-жақындығына қарай әр түрлі шөгінділер қалыптасады. Түбі еңкіш болса, жағажай мен оған жапсарлас түпте ірі кесекті дөңбектас, малтатастар шөгеді, ал тереңіректе құм, әрі қарай құмайт аралас балшық, ең терең шөгіндіде сазбалшық тұнады. Қара және Каспий теңіздері сияқты ішкі тұйық су алаптарында құм мен құмайтты балшықтың шегі шамамен 20 – 50 м, ал ашық мұхитта ол 80 – 100 м тереңдікке жетеді. Нериттік шөгінділерде темір, марганец, фосфорит, тағы басқа қабаттар кездеседі.

## Сілтемелер
*Қара теңіз
*Жерорта теңізі
*Нерит

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:География
Санат:Геология
Нивелир

thumb|right
**Нивелир** - екі нүкте биіктіктерінің айырмашылығын анықтауға арналған геодезиялық аспап; көлденең нысаналау сәулесі мен осы нүктелерде тік орнатылған рейка көмегімен қолданылады.

thumb|right
Құралымының негізгі типтері бойынша нивелирлерді цилиндрлік деңгейлі нивелир және компенсаторлы нивелир деп екі топқа бөледі, соңғыларында нысаналау сызығы горизонталь жағдайға автоматты түрде келтіріледі. Дәлдігі жөнінен нивелирлер, негізінен, І және ІІ класты нивелирлеуге арналған өте дәл, ІІІ және ІV класты нивелирлеуге арналған дәл нивелирлер, зерттеу және құрылыс жұмыстарына арналған техникалық нивелирлер деп бөлінеді. Н-05 — оптикалық микрометрлік жоғары дәлдікті нивелир, биік айырымды 1 км-лік екі мәрте жүрісте 0,5 мм-ден арпайтын орташа квадраттық қателікпен анықтауға арналған. Н-3, Н-3К, Н-3Л нивелирлері — дәл, 1 км екі мәрте жүрісте биік айырымды 3 мм-ден аспайтын орташа квадраттық қателікпен анықтауға арналған, дәл аспаптар. Инженерлік-геодезиялық зерттеулерде, ІІІ және ІV кластық нивелирлеу кезінде қолданылады. Н-10, 2Н-10Л, Н-10К, Н-10КЛ нивелирлері — 1 км-лік екі мәрте жүрісте биік айырымды 10 мм-ден аспайтын орташа квадраттық қателікпен анықтауға арналған техникалық нивелирлер. Олар құрылыста, инженерлік-геодезиялық зерттеулерде және топографиялық түсірістерде биіктік шама негіздерімен қамтамасыз ету үшін қолданылады. Қазіргі кездегі нивелир аспаптарында дүрбінің осін горизонталь жағдайға келтіру деңгейі арқылы тексеріледі немесе авторедукциялық компенсаторлар арқылы өздігінен жасалады.
Қалаларды пландауда, темір жолдар салуда, су жүретін трубаларды жүргізуде де ниверлеудің маңызы өте күшті. Ниверлеу көп еңбек сіңіруді керек қылатын жұмыс, сол себепті бұл жұмыс автоматтандырылды.

## Нивелирлік белгілер
Нивелирлік белгілер – геометриялық нивелирлеу пункттерін жергілікті жерде белгілеу және бекіту үшін орнатылатын белгілер. Нивелирлік белгілер тұрақты және уақытша, сондай-ақ іргетастық және грунттық реперлер, қабырғалық және шойын маркалар мен реперлер және т.б. болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геодезиялық аспаптар