open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Миғражнама

**Миғражнама** – Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) жеті қат көкке барып қайтқаны жайлы шындық. “*Наһжу л-фарадис*” (“Жұмақ жолы”, 1358 ж., Хорезмде жазылған) атты шығарма ізімен 1436 жылы ұйғыр жазуы негізінде түзілген. Миғражнаманың Герат қолжазбасы Францияның ұлттық кітапханасында сақталған (“Шығыс тілдерінің жинағы” журналы // А.П. де Куртейиль, Париж, 1882). “Құран Кәрім” мен пайғамбар хадистеріндегі “Миғраж түні” туралы сюжетті негіз еткен туындыда Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) Жәбірейіл періштенің бастауымен әл-Барақ (бурақ, пырақ-найзағай) атына мініп, бір түнде Меккеден Иерусалимге барғаны, атын сонда қалдырып, өзі көкке көтерілгені, аспанның 7-қабатында Алла алдына барғаны, т.б. бастан кешкендері жайлы әңгімеленеді (қ. Исра уа-л-Мираж ). Миғражнаманың үзінділері түрік тілінде басылды (*А.Джафероғлу*, 1943, *Ш.Чағатай*, 1950), оны тілдік тұрғыдан *Я.Екман* зерттеді (Виесбаден, 1959).
## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Санат:Ислами кітаптар
Бұзықтөбе

**Бұзықтөбе** (І-ХV ғғ.) – ортағасырлық қала, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Ақтөбе ауылынан 1 км оңтүстік-шығыста, Бөген өзенінің жағасында орналасқан.

## Деректер
Ертедегі егіншілердің қонысы ретінде қалыптасып, VI-VIII ғасырларда қалаға айналған. X ғасыр шамасында Бурук деп аталған. Ортағасырлық автор әл-Мақдисидің жазбаларында қала ірі сауда орталығы болғаны айтылады. XIV ғасырдың соңы мен XV ғасыр деректерінде ол Шелек деген атпен белгілі. Қала тіршілігін 15 ғасырдың I-жартысында тоқтатқан.

## Сипаты
Бұзықтөбені алғаш 1951 жылы А.Н. Бернштам, 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы зерттеген. 
Қазба жұмысы кезінде қаланың I-XI ғасырлар аралығында болғанын білдіретін көптеген археологиялық материалдар: қыш ыдыстар, шыныдан жасалған заттар, теңгелер табылды. Төбе үш бөліктен: цитадель, шаһристан және рабадтан тұрады. Орталық бөлігінің құлаған орнының аумағы 300x190 м, биіктігі 7-8 м, оңтүстік бөлігінде орналасқан цитадельдің аумағы төменгі жағында 90 м, үстіңгі жағындағы тегіс алаңның аумағы 35 м, биіктігі 13 м. Қаланың жобасынан оңтүстік-батыс пен оңтүстік-шығысында бір-біріне қарама-қарсы орналасқан екі қақпаның (жалпақтығы 10-15 м) іздері байқалады. Шахристанды қоршаған қорғаныс қабырғасының құлаған орындары сақталған. Оның сыртынан терең ор қазылған. Рабадтың территориясынан бір-біріне жалғастыра салынған қарапайым тұрғын үйлер мен оларды бөліп жатқан көшелердің іздерін көруге болады.

## Әдебиет
* Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б., Древний Отрар, А.-А., 1972.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Муфлон

**Муфлон** – жабайы қойлардың жалпылама аты. Муфлондар Жерорта теңізі аралдарында (Корсика, Сардиния, Кипр), Солтүстік Африка, Кіші және Орта Азияда, Кавказда таралған. Еуропаның кейбір елдерінде (Италия, Австрия, Германия, Ұлыбритания, т.б.) жерсіндірілген. Муфлондар негізінен 2 түрге ажыратылады: 
:1) *Еуропа муфлоны* (Ovіs musіmon), дене пішімі шағын, қошқарының шоқтығының биіктігі 65 – 85 см, дене тұрқы 113 – 144 см, күздегі салмағы 40 – 50 кг. Қошқарында иір мүйіз, кейде саулығының да кішілеу, жіңішке мүйізі болады. Бұлар Жерорта теңізі аймағында мекендейді; 
:2) *Азия муфлоны* (Ovіs orіentalіs) қошқарының дене тұрқы 132 – 147 см, шоқтығының биіктігі 82 – 98 см, салмағы 50 – 80 кг болады. Бұл жабайы қой Кіші Азияда, Иран, Ауғанстан, Пәкстан, Кавказда таралған. Үстірт арқары (*Ovis orientalis arkal*) кіші түрі Қазақстанда Маңғыстау облысында Үстіртте мекендейді. 

Муфлондар таулы жерлерде тіршілік етеді. Жылдың жылы мезгілдерінде таудың биік жоталарында тіршілік етсе, салқын түсе тау етектеріне қарай түседі. Өсімдіктермен қоректенеді. 3 жаста жыныстық жағынан жетіледі. Саулықтары қараша – желтоқсанда күйлейді, 5 айдан соң жалқы (кейде 2) қозы туады. Муфлондар қолға жақсы үйренеді. Үй қойларымен шағылыстырып, жаңа тұқым алуға болады. Қазір саны азаюына байланысты қорғауға алынған.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Қуысмүйізділер
Үлеспұлдық Қор

**Үлеспұлдық Қор** — 

1) азаматтық құқықта — өндірістік кооперативтің немесе тұтынушылар кооперативінің осы кооперативке мүшелердің үлеспұлдық жарналарынан құралатын қаржылық қоры. Ол кооператив несиегерлерінің мүдделеріне кепілдік беретін кооператив мүлкінің ең төм. мөлшерін айқындайды. Үлеспұлдық қор мөлшері — кооператив мүшелерінің ақшалай үлеспұлдарының сомасына байланысты. Үлеспұлдық қордың құралуы, оның мөлшерінің көбею және азаю тәртібі, осы аядағы басқа да қатынастардың тәртібі белгілі кооператив түрлері үшін тиісті заңнамалармен, кооперативтердің басқа да нормативтік-құқықтық актілерімен және жарғыларымен реттеледі; 

2) кері сатып алынатын бағалы қағаздар шығару нысанында ұсақ инвесторлардың қаражатын шоғырландыруға мамандандырылған инвестиц. қор. Үлеспұлдық қор ашық және аралық тұрпаттарға бөлінеді. Үлеспұлдық қор ашық тұрпатта болса, онда басқарушы компания өзі шығарған инвестиц. үлеспұлды инвестордың талап етуімен қор ережелерінде белгіленген мерзімде сатып алуға міндеттенеді. Аралық қорда инвестиц. үлеспұл инвестордың талап етуімен ережеде белгіленген мерзімде, бірақ әрі кеткенде жылына бір рет сатып алынады. Үлеспұлдық қор банкілердің бағалы қағаздар нарығындағы қызметі шектелген және банкілер мен Үлеспұлдық қор арасында тікелей бәсеке жоқ жерлерде кеңінен таралған. Мысалы, АҚШ-та инвестиц. банкілер жеке адамдармен жұмыс істемейді, ал басқа банкілер бағалы қағаздар нарығында тікелей жұмыс істей алмайды. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: Заң
Санат: Қоғам
Ақшелек

**Ақшелек** (Anthrax) — жұқпалы ауру. Онымен барлық жануарлары, сондай-ақ, адамдар да ауырады. Ұсақ малдарда (қойда) топалаң, жылқыда жамандат, түйеде қарабез, адамда күйдіргі немесе түйнеме жара деп аталады. Қоздырушысы — *Вacіllus anthracіs*, спора түзетін таяқша тәрізді бацилла. Аурудың таралуына ауырған мал мен өлген малдың өлексесі себеп болады. Сондықтан ауырған малды тез оқшаулап, өлексені жедел жою керек. Ауырып өлген малдың микробтары тарап кетпеуі үшін жарып көруге тиым салынады. Табиғи жағдайда малға ақшелек қан сорғыш жәндіктер, тышқан тектес кемірушілер (топырақ астындағы микробтың жер бетіне шығуына байланысты) арқылы жұғады. Микроб тері арқылы денеге өткен жағдайда теріде күйдіргі жара пайда болады. Ал ауру ас қорыту жолы арқылы жұқса, сол ағзалар дертке шалдығады. Көбінесе ауыру сепсис түрінде байқалып, өте жіті түрде өтеді де, малдың тез арада өліп кетуіне әкеп соғады. Алдын алу үшін СТИ-1 вакцинасы, (орыс ғалымы Н.Н.Гинсбург ашқан) емдеу үшін иммунді сарысу мен антибиотиктер (пенициллин, стрептомицин) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Зоология
Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Терминология
Мизидалар

**Мизидалар** (*Mysіdacea*) – жоғары сатыдағы шаянтәрізділер класс тармағының бір отряды. Сыртқы пішіні ұсақ креветкаларға ұқсас. 

Денесінің ұзындығы 10 – 22 мм-ге (терең тұңғиықта мекендейтіндердің ұзындығы 37 см-ге дейін) жетеді. 760-қа жуық түрі белгілі. Көбінесе теңізде, кейде тұщы суда, сол сияқты үңгірде мекендейтін түрлері де бар. Каспий теңізінен 20 түрі анықталған, оның 13-і Каспий эндемиктері. Кейбір түрлері жыртқыш (мысалы, сестонофагтар). Басында (протоцеталон) екі жұп мұртшалары мен сабақша тәрізді көздері орналасқан. Көкірек аяқтарының бәрі қос тармақты және жақсы дамыған, бірақ көп түрлерінде желбезектері болмайды тек алдыңғы жұбы ғана жақаяққа айналған. Мизидалардың карапаксы (шаянның бас-көкірек қалқаны) алдыңғы бунақтарымен бірігіп кетеді, артқы көкірек бунақтарының үстінде салбырап тұрады. Газ алмасуы карапакстың жұқа қабырғасы арқылы жүзеге асады, олардың қуыстарында қан жүріп тұрады. Мизидалардың ұзын, жіңішке құрсақ бөлімі 6 цилиндр тәрізді өте қозғалмалы бунақтардан тұрады, ең соңғысы – өте ірі. Барлық Мизидалардың 6-бунақтарының аяқтары жақсы дамыған. Көп түрлерінің алдыңғы 5 бунағының аяқтары әр түрлі дәрежеде редукцияланған (аналықтарында). Мизидалар түнде шағылысады. Аналығы жұмыртқаларын көкірегінде орналасқан қалтасында алып жүреді. Жұмыртқалары түрленбей дамиды. Жұмыртқадан шыққан жас дараларының ересек түрлерінен көп айырмашылығы болмайды. Жылына бірнеше ұрпақ береді. Мысалы, Солтүстік Каспий Мизидалары (*Paramysis baeri*) 4 рет, ал Солтүстік теңізде *Neomysіs* іnteger 2 ұрпақ береді. Бұлар 1 жылдан 3 жылға дейін тіршілік етеді. Мизидалар органикалық қалдықтармен, балдырлармен, ұсақ шаяндармен қоректенеді. Мизидалардың кейбір түрлері (понто) Балқаш көліне, Арал теңізіне жерсіндіріліп, Балқаш Мизидалары Қапшағай vсына жіберілді. Мизидалардың балықтарға қорек ретіндегі маңызы өте зор.

## Дереккөздер


Санат:Жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділер
Муфель

**Муфель** (неміс тілінде *Muffel*) – отқа төзімді материалдан немесе ыстыққа берік болаттан жасалған камера не қалпақ. Муфельге муфельді пеште қыздырылған әр түрлі бұйымдарды жанғыш өнімдердің әсерінен қорғау үшін орналастырады. Онда бұйым қабырғасы жұқа тұйық камера – муфельдің ішінде қыздырылады. Муфельді пеште бұйымға жалын тікелей тимейді, сондықтан ол аз тотығады. [Муфель пеші] металдарды термиялық, химиялық-термиялық өңдеуде, керамика өндірістерінде қолданылады. Арнайы жағдайларда Муфель бейтарап газбен (аргон, гелий, неон, т.б.) толтырылады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Химия
Үлеспұлшы

**Үлеспұлшы** — 

1) азаматтық құқықта — тұтынушылар қоғамының жарғысында көзделген тәртіппен тұтынушылар қоғамына қабылданатын кіру және үлеспұлдық жарналар төлеген және оның мүшелері болып табылатын азамат немесе заңды тұлға. Тұтынушылар қоғамына қабылданған және мүшелікке кіру жарнасы мен үлеспұлдық жарна төлеген тұлғалар олардың мүшелігін куәландыратын құжат алады; 

2) жоспарланған нәтиже алу (табыс алу, әлеуметтік және табиғат қорғау объектілерін, т.б. іске қосу) мақсатымен ақшалай қаражат, мүлік немесе кез-келген бір құндылықтар сомасын жарғы капиталына енгізу арқылы қандай да болсын бірлескен жобаға қатысушы жеке немесе заңды тұлға.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: Заң
Санат: Қоғам
Бұйда пышақ

**Бұйда пышақ** — қарудың бір түрі. Бұйда пышақтың жүзі жалпақ, жетелі, ұзын болады. Сабын бөкеннің, тауешкінің мүйізінен немесе қатты ағаштан жасайды. Оны саптағанда сапсалғы деген құралды қолданады. Сабы жарылмас үшін сағақ тұсын мыс, жез, күміс тәрізді металмен құрсаулап мойнақтайды. Кейде сабының дүмін де металмен қаптап, шығыршық бекітеді. Бұйда пышаққа көннен, қайыстан немесе былғарыдан қын тігіп, сабының мойнағына жезден, мыстан, күмістен әшекей жүргізеді. Бұйда пышақты “сарымойнақ пышақ” деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Микәйіл періште

**Микәйіл періште** *әл-Микәил* (араб. ҘГBҹӘ) – адамға ырыздық жеткізуші, несібе таратушы періште. Микәйіл Аллаға айрықша жақын төрт муққораб, яғни ардақты періштелердің бірі. Микәйіл періштенің есімі Құран Кәрімде бір жерде Жәбірейіл періштенің есімімен қатар аталып, Аллаға, пайғамбардың дұшпандарына адамдарға қарсы қаһарлы ескертуде келтіріледі: “Кім Аллаға, періштелеріне, елшілеріне, сондай-ақ Жәбірейіл, Микәйілге (ғ.с.) дұшпан болса, әлбетте Алла кәпірлерге дұшпан” (2/98). Бұл аятты яһудилердің “Жәбірейіл бізге азап жеткізген дұшпанымыз, егер уахиды Микәйіл әкелсе сенер едік” деген күпірлік сылтауларына қарсы түсірілген аят деп тәпсірлейді. Адам атаны жарату үшін жерден топырақ алдыратын аңызда Микәйіл періште адам қалыбын адал ризықпен нәсіптендіріп, асыл рухтың мекені етуді қалайтын, адамның өз денесін арам лас нәрселермен толтыруына, кіріптар жанды соған тұтқын қылуына қарсы періште, яғни адам жанының жебеушісі ретінде көрінеді. Дәстүрлі қазақ қоғамында батагөй ақсақалдардың тілек-батасында Микәйіл періште есімі *Жәбірейіл, [[Исрафил]], [[Әзірейіл]]* періштелердің қатарында ауызға алынады.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Исламдағы періштелер
Үлестік баға

**Үлестік баға**, меншікті баға — тауар өлшемінің немесе тұтыну құны өлшемінің орташа бағасы. 

Дайындалған, сатылған, әкетілген немесе әкелінген белгілі бір тауарлардың құны, мөлшері сыртқы сауданың жалпы статист. көздерінде баяндалған бастапқы деректері негізінде есептеледі. Үлестік баға экспорт және импорт бойынша: елден әкетілетін қайсыбір тауардың бүкіл экспорты бойынша немесе жекелеген елге әкетілетін экспорттың орташа бағасы (белгілі бір кезеңде әкетілген тауардың құнын оның санына бөлу жолымен есептеледі) бойынша; жекелеген елден әкелінетін қайсыбір тауардың бүкіл импорты бойынша немесе осы елдің бүкіл импортының орташа бағасы бойынша бөлек-бөлек есептеледі. Үлестік баға статист. есеп пен талдау құралы болғандықтан, оның бағаның басқа түрлеріне, мысалы, анықтамалық бағаға қарағанда кейбір артықшылықтары бар. Үлестік бағаны пайдалану кезінде оның белгілі бір кезеңде нақты жасалған экспорттық-импорттық мәмілелердің бағасын ғана емес, сонымен бірге белгілі бір кезеңдегі экспорт пен импорттың нақты көлемін де көрсететіні ескеріледі. Неғұрлым дәл ақпаратты жылдық Үлестік баға береді, ол сыртқы сауда операциялары көлемінің көптігін көрсетеді. Үлестік бағаның серпіні өнеркәсіптік бұйымдардың меншікті экспорттық бағасы индекстерінің, сондай-ақ БҰҰ статистикасы жариялап тұратын тиісті жиынтық индекстердің көмегімен зерделенеді.

## Дереккөздер

Санат: Экономика
Санат: Қаржы
Муфта

**Муфта** (  немесе ) – техникада біліктерді, құбырларды, болат арқандар мен кабельдерді, т.б. жалғастыруға арналған құрылғы. Ол біліктерді өзара жалғастыру әрі соққы әсерінен қорғау, жетекші білікті жалғастыру не ажырату, ұзын біліктердің температуралық ұлғаюына қарсы шара, күрделі механизмдерді құрастыруды жеңілдету үшін және әр түрлі қорғауыш құрылғыларда басқару элементтері ретінде пайдаланылады. Муфтаны *жалғастыру*, *машина мен механизмдер жетегінің муфтасы*, ал пайдалану мақсатының ерекшелігіне қарай *тұрақты жалғастыру муфтасы*, *басқару жүйесі арқылы біліктерді жалғастыру немесе оларды ажыратуға арналған басқарылмалы (ілінісу) муфта*, *жұмыс ырғағына сәйкес біліктерді жалғастыру немесе ажыратуды өздігінен автоматты түрде іске асыратын басқарылмалы муфта*, *машиналардың қалыпты жұмыс ырғағы қалыпты жағдайдан ауытқыған кездерде біліктерді ажыратып жіберуге арналған қорғауыш муфта* және *айналу моментін беруге арналған сырғанама муфта* деген түрлерге ажыратылады. Құбырларды өзара жалғастыратын муфтаның бір түрін *фитинг* деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Ақши (Еңбекшіқазақ ауданы)

**Ақши** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Ақши ауылдық округі орталығы. 

## Географиялқы орны
Аудан орталығы - Есік қаласының солтүстік-шығысында 35 км жерде, Алматы - Нарынқол автомобиль жолы бойында орналасқан. Ауыл Іле Алатауының солтүстігіндегі қоңыржай-ылғалды агроклиматтық белдемде жатыр.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана т.б. мәдени орындар бар. Тұрғындары Есік қаласымен, елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Акваметрия

**Акваметрия** (латынша *agua* — су және грекше *metreo* — өлшеймін) — әр түрлі зат құрамындағы судың мөлшерін анықтайтын әдістер.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат: Өлшеу
Муюн

**Муюн**, **мужун** (*б.з. 337 – 410*) – Қытайдың солтүстігінде *сяньби* тайпалары құрған мемлекеттік бірлестік. Көсемдері *Мохуба* бастаған мужундар Оңтүстік Манчжурия даласынан Пекин маңындағы Ляоси округіне 3 ғ-да қоныс аударды. 290 ж. билікке Мохубаның мұрагері Мужун Гуй келді. Ол мемлекетті әлеуметтік-экономикалық реформалармен нығайта отырып, 307 ж. өзін сяньбилердің “ұлы шаньюйі” деп жариялады. 337 ж. оның ұлы Мужун Хуан Янь-ван (“Янь иелігінің билеушісі”) деген атпен таққа отырды. Оның тұсында мемлекеттің құрамына солтүстік провинциялар: Ляонин, Хэбэй, Шаньдун, Хэнань және Шанси кірді. 370 ж. Мужун Хуанның ұлы Мужун Чуй билікке келді. 398 ж. Мужун Чуй сяньбилердің Солтүстік Вэй мемлекеттік құрылымынан жеңіліс тапты. Дегенмен оның кіші інісі Мужун Дэ Цинь мемлекеттілікті уақытша қалпына келтірді.
Муюн мемлекеттік құрылысы далалық дәстүрлерге құрылған ұлыстық-тайпалық одақтың көшпелі кезеңінен қытай дәстүріндегі орталықтанған мемлекетке өту сатысында болды. Сяньбилердің құрамына жалпы саны 100 мың шаңырақтан асатын прототүркі тілдес сюнну тайпаларының қосылуы оларға елеулі ықпал етті. Бұл әсіресе сяньбилердің сюннулардың құрметті атақтары мен лауазымдарын қабылдауынан көрінді. Сяньби әулеттерінің барлық билеушілері сюннулардың шаньюй (“құрметті”, немесе “сыйлы үй”) құрметті атағын алды. Моңғол тілдес сяньби тайпалары (олардың ішінде мужундар да) өз мемлекеттілігінің бүкіл тарихында түркі тілдес сюнну тайпаларымен тікелей қарым-қатынаста болды.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 
*Гумилев Л.Н., Хунну в Китае, М., 1974
*Материалы по истории кочевых народов в Китае ІІІ – V вв. Вып. З.-М., 1992


Санат:Тарих
Бұйражапырақ

**Бұйражапырақ** , *[[шандра]]* () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық кейде көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанда Үстіртте, Маңғыстауда, Балқаш — Алакөл ойысында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда кездеседі. Бұйражапырақтың тастақты жерлерде, жол бойларында өсетін кәдімгі Бұйражапырақ (vulgare) және ала түсті Бұйражапырақ (alterrіdens) деген түрлері бар. Олар — биіктігі 20 — 100 см, ақшыл қалың түкті өсімдік. Тік өсетін бір, кейде бірнеше сабақтары болады, оның жоғарғы жағы бұтақталып кетеді. Жапырақтары дөңгелек, шеті тісті, тілімденген. Ақ, ашық сары немесе қызғылт түсті гүлдері шоғырланып, жапырақ қолтығында орналасады. Маусым — тамыз айларында гүлдейді, қыркүйекте жемістенеді. Жемісі — үш қырлы, қара-қоңыр түсті жаңғақша. Бұйражапырақ — бал-шырынды және дәрілік өсімдік.

## Қосымша
Бұйражапырақ — еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық кейде көп жылдық өсімдік. Қазақстанда — Үстіртте, Маңғыстауда, Балқаш-Алакөл ойысында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда кездеседі. Балтық тастақ жерлерде, жол бойларында есетін кәдімгі Бұражапырақ және ала түсті бұйражапырақ деген түрлері бар. Олар — биіктігі 20-100 см, ақшыл қалың түкті өсімдік. Тік өсетін бір, кейде бірнеше сабақтары болады, оның жоғары жағы бұтақталып кетеді. Жапырақтары дөңтелек, шеті тісті, тілімденген. Ақ, ашық сары немесе қызғылт түсті гүлдері шоғырланып, жапырақ қолтығында орналасады. Маусым-тамыз айларында гүлдейді, қыркүйекте жеміс береді. Жемісі — үш қырлы, қаракоңыр түсті жалпақша. Бұйражапырақ — балшырынды және дәрілік өсімдік.

Июнь айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Қырымда, Кавказда, Краснодар өлкесінде және Орта Азияда кездеседі. Шандра шөбінде эфир майы, сапонин, холин, ащы (маррубин), маррубиин және илік заттар болады. Халық медицинасында шандра тыныс жолының созылмалы катарында, өкпе туберкулезінде, бронх демікпесінде, бауырдағы ую құбылыстарында, сары ауруда, етеккірі бұзылғанда, безгеккте, шеменде, геморрой ауруында, қан аздықта, құраспада және ас дұрыс қорытылмаған жағыдайда қолданылады.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Еріндігүлділер
Мұбашир ат-Тарази

**Мұбашир ат-Тарази**, **Әбу Насыр Мұбашир ат-Тарази** (1896, Тараз қаласы – 1977, Мысыр қаласы) – діни ғұлама. Ташкент, Бұхара (1917, “Көкілташ”) медреселерінде араб әдебиеті, тәпсір, фикһ, логика бойынша маманданып, хадис негізінде куәлік алған. 1917 ж. туған жеріне оралып, 1918 ж. Түркістанды азат ету ұйымын құрды. “Идахул Әлмарам” журналының редакторы, Тараз қаласының қазысы (1923), діни басқарма басшысы болды. Кеңестік саясатқа қарсы діни қайраткер ретінде үш рет түрмеге жабылып, отбасымен Ауғанстанға (1930, сәуір) қашты. 1943 ж. Кеңес өкіметі Ауғанстаннан оны тұтқындауды талап етті. 5 жыл түрмеде болып, 1950 ж. Египетке көшті. Түркістан жұртының азаттығын сұрап БҰҰ-ға (1951), Азия-Африка конференциясына (1955, 29 наурыз) меморандум жолдады. Дінсіздікке қарсы күрес жүргізді. 40-тан астам еңбек жазған (“һайам рубаяттары астарындағы сыр”, 1967; “Пайғамбар өмірбаянының үзінділері”, 1968; “Қырық Тараз” 1975; “Рамазан оразасы” 1975; “Ислам-ақиқи мәңгілік дін”, 1984; “Әйел және оның исламдағы құқықтары”, 1977; “Исламдағы ахлақ”, 1978; “Исламның жалпылық тағлымдары”, 1979, т.б.). Омар һайам жайлы еңбегінде оған телініп жүрген “бөгде” рубаяттар жайлы, ағылшын аудармашысы Фитзжарад қателігі жөнінде пікір айтып, “дінсіз, шарапқор” атанған һайам өмірінде исламмен үйлеспейтін тұстардың кездеспейтіндігін дәлелдейді. Сопылықтың символикалық астарын түсіндіріп, кереғар пікірлерге тойтарыс береді.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Тарих
Ақшоқы (тау, Абай облысы)

**Ақшоқы тауы ** – Абай облысындағы Абай ауданының солтүстігінде орналасқан тау. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 40 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км. Ең биік жері – Майлықара шоқысы (571 м). 

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Ақшоқы девон граниттері мен гранодиориттерінен және жоғарғы протерозойдың негізгі эффузивтерінен түзілген. Тау беткейлері сайлармен тілімденген. Етектерінде бұлақ көп. 

## Өсімдігі
Ақшоқының қара қоңыр топырағында бетеге, селеу, жусан, сайларында шалғындық өсімдіктер, тал, бұталар өседі. Жазғы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Қосымша деректер

Осы таудың етегінде Абайдың қыстауы орналасқан. Ақшоқы тауының Ералы жазығымен жалғасатын ортаңғы бөлігіндегі шоқы - Үлкен Ақшоқы, Кіші Ақшоқы деп те аталады. Кейде мұны Шеткі Ақшоқы, Құнанбай Ақшоқысы деп бөлектейді. Шеткі Ақшоқының басында Тобықты мен Найман билері ортақ үкім шығарып, Еңлік пен Кебекті өлім жазасына бұйырып, осы Ақшоқыдан оларды асау аттың құйрығына байлап, азаптап өлтірген. Құнанбай мырза 1860 жылы Ұлжаннан туған үш баласын: үлкен ұлы Тәңірбердіні 19 жасында, Абайды 15 жасында, Ысқақты 14 жасында - бәрін бір мезгілде үйлендіріп, Абай мен Ысқаққа Ащысу өзенінің жағасындағы Ақшоқыны еншілеріне берген. Ақшоқы баурайында Абай мен Ділдәнің тұңғышы Ақылбай дүниеге келеді. Алғашқыда Абай мен Ысқақ қыстау қораны бірге салдырған. Абай қорасының іргетасы Ақшоқыдағы сай түкпірінде қазіргі күнге дейін сақтаулы. Ысқақ Үлкен Ақшоқыны мекен етеді де, Абай одан бір жарым шақырымдай солт.-бат. шеттегі Кіші Ақшоқыны таңдап алады. Абайдың өзі жобасын белгілеген қыстау үйді сегіз бөлме етіп салдырған. Абай қыстауының ішкі-сыртқы құрылысы М. Әуезовтің *«Абай жолы»* эпопеясының *«Еңісте», «Оқапта»* атты тарауларында жете суреттелген. Кіші Ақшоқыда Абай А. С. Пушкиннің *«Евгений Онегин»* дастанын тұңғыш рет қазақ тіліне аударып, *«Айттым сәлем, қалам қас», «Татьянаның Онегинге жазған хаты», «Онегиннің Татьянаға жауабы», «Татьяна сөзі», «Онегиннің Татьянаға жазған хаты», «Онегиннің өлердегі сөзі», «Қараңғы түнде тау қалғып»* әндерін шығарған. Ұлы ақынның *«Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ», «Өзі ермей, ерік бермей, жұрт қор етті»* дейтін өлеңдері де осында дүниеге келген. Кіші Ақшоқыдағы қыстау үйдің сырт жағындағы тастақ төбенің басына Абай ертелі-кеш бір мезгіл шығып отырады екен. Осындағы төбе үстінде болымсыз қарайған жер - күзектегі қойға арнап тастан салынған ықтырманың қалдығы, Мағауия күзегінің орны. 1904 жылы Мағауия дүние салғанда қонақасысы Кіші Ақшоқыда берілсе, жетісі осы айтылған Мағауия күзегінде өткізілген

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Берклий

thumb|Берклий|солға
thumb|Берклий атомы
**Берклий** (лат. *Berkelіum*; **Вk**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялық элемент, актиноидтар тобына жатады, атомдық номері 97, атомдық массасы 247. Берклийді 1949 ж. Г. Сиборг бастаған американ ғалымдары 241Am элементін α-бөлшектермен атқылау нәтижесінде алған. Беркли қаласында (АҚШ) ашылғандықтан осы қаланың құрметіне аталған.  

Берклий ашылғаннан кейін оның химиялық қасиеттерін зерттеумен қатар, оны бөліп алу үшін *“аса ауыр снарядтар”* ретінде көміртек, азот және оттек атомдарының ядролары пайдаланылды.  

Берклийдің 7 изотопы алынған, олардың ішіндегі ұзағырақ өмір сүретін изотоптары: 247Вk (жартылай ыдырау периоды Т1/2=1380 жыл), β-бөлшектерін шығарады, 249Вk (Т1/2=314 күн)- және -бөлшектерін шығарады, берклий химиялық қасиеттері жағынан лантоноидтар тобындағы тербий элементіне өте ұқсас. Валенттілігі +3 және +4-ке тең. 

## Химиялық қасиеті
Беркелийдің жоғары реактивті екендігі анықталды. Оның көптеген қосылыстарында оның тотығу дәрежесі + 3 (көбінесе) және + 4 болады. Төрт валентті беркелийдің болуы бұл элементті басқа актинидтер мен лантанидтерден (бөлу өнімдері) бөлуге мүмкіндік береді, оларда мұндай валенттілік формасы жоқ немесе оған түрлендіру қиынырақ.

Оттегімен (триоксидпен және диоксидпен), галогендермен және күкіртпен әрекеттеседі. Беркелияның белгілі қос тұздары және металлорганикалық қосылыстары. Минералды және органикалық қышқылдармен күрделі қосылыстар түзеді. Беркелий қосылыстары +3 тотығу дәрежесінде ерітіндіде ең тұрақты. Сілтілікке жақын рН кезінде Bk3 + ерімейтін негіздік гидроксид түзеді. Беркелий оксидтері, фторидтер, фосфаттар және карбонаттар суда ерімейді. Төрт валентті күйде беркелий күшті тотықтырғыш болып табылады.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Актиноидтар
Бұйрат

**Бұйрат** — төбелері дөңгеленіп келген, бір бағытта созылған аласа таулар тізбегі. Бұйрат өткен геологиялық кезеңдерде биік таулардың қатты бұзылуынан пайда болған қалдық (мысалы, Шошқакөл Бұйраты, Ақтолағай Бұйраты). Биіктігі ондаған, кейде жүздеген метр болады.

Бұйрат - қырқалары доғалдана біткен, ұзына бойы созылып жаткан қырат. Әдетте, бұзылған байырғы тау жоталарының қалдықтары. Биіктігі ондаған, кейде жүздеген м-ге жетеді (мысалы, Дон және Тиман бұйраттары). Қоршаған жазықтар үстінде төбелер немесе тау тізбектерінің қыркалары түрінде көрінеді.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:География
Санат:География және геодезия
Үлкен Австралия шығанағы

thumb|Үлкен Австралия Шығанағы,NASA суреті

**Үлкен Австралия Шығанағы** (*Great Australіan Bay*) — Үнді мұхитының Австралия құрлығының оңтүстік жағалауындағы Пейсли және Банкс мүйістері аралығындағы бөлік. Ауданы 1335 мың км² , тереңдігі 5670 мметрге дейін. Оңтүстігінде ең терең жері 5853 м болатын Оңтүстік Австралия қазаншұңқырына ұласады. Шығыс бөлігіндегі Спенсер және Сент-Винсент шығанақтары құрлыққа терең сұғына енген. Үлкен Австралия шығанағына Муррей өз. құяды. Шығанақтағы ең үлкен арал — Кенгуру. Су деңгейінің тәуліктік көтерілуі 3,6 м. Балық аулау кәсібі жақсы дамыған. Басты порттары — Аделаида, Олбани, Эсперанс, Порт-Линкольн.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Үнді мұхиты шығанақтары
Санат:Алфавит бойынша шығанақтар
Санат:Аустралия географиясы
Ақшомшы

**Ақшомшы** - дәстүрлі қазақ 117 қоғамындағы кәсіптің бір түрі. 19 ғасырда егін екпейтін ауылдардың тұрғындары күзгі орақ кезінде егіншілерге барып көмек көрсетіп, малын айырбастап, шом салынған түйелеріне астық артып қайтатын болған. Осыдан бұл кәсіп Ақшомшы атанған. Орта ғасырларда Ақшомшыға баратын егіннің мол жері: Сырдария бойы, Талас, Шу, Бақанас (Іле), Тоқырау, Сарысу, Нұра, Торғай өзенінің саласы, Зайсан, Алакөл төңірегі болған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мамандықтар
Ақшора баба

**Ақшора баба** (1660 — 1715-20 ж.ш.) — Тәуке ханның замандасы, көріпкел әулие, емші. 

Жас кезінен алыстағы құбылыстарды көріп-сезуімен “көріпкел әулие” бала атанған. Өсе келе бұл қасиеті дами түскен. Оның осы қасиеттері “жеті иірге қол берген, жеті өлікке жан берген, Ақшора бабам қолдай гөр” деп дәріптеледі. Сынық салу, сырқаттарды емдеумен Ақшора баба есімі халық арасына тараған. Оның көріпкелдігі жау шабуылын алдын-ала болжауға, қазақ жасақтарын жау қоршауына түсіп қалмауын қамтамасыз етуге көп көмектескен. Жорықтарда найман Жанай батырдың, шақшақ Жәнібектің, керей Бөгенбайдың т.б. жасақтарымен бірге жүрген.

## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Тарих
Елеусіз Бұйрин

thumb|right|200px|Елеусіз Бұйрин
**Елеусіз Бұйрин** (1874, Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданы — 1933, Тәжікстан Республикасы, Душанбе) — алғашқы қазақ журналистерінің бірі, ақын, қоғам қайраткері. 

Бөкей ордасындағы Жәңгір хан мектептерінің бірінде оқыған. Осындағы мектепте алты кластық орысша білім алған ол Қазан қаласына оқуға барып, сондағы мұғалімдер семинариясын бітіреді (1896). Семинариядан кейін Астрахан қаласына келіп, мектепте орыс тілі мен әдебиетінен сабақ береді. Осында жүріп түрлі қоғамдық-саяси өмірдің қыр-сырына бойлайды, алғашқы қаламгерлік қабілетін сынап байқайды. Елді мәдениетке, өркениетке жеткізуге шақыратын көшбасшы құрал — баспасөз екендігін аңғарып, жаңа сипаттағы газет шығаруға бел байлайды. Бұл мақсатын іске асыру үшін қазақ зиялылары — Ш.Бөкеев, Ғ.Қарашев, Б.Қаратаев, М.Шомбалов, С.Меңдешовтермен бірігіп, 1911 ж. Ордада “Қазақстан” деген газет шығарды. 1911 — 13 жылдары газеттің редакторы болып тұрды. 

Ол “Қазақстан” сөзін тұңғыш рет ресми тілге енгізді. 

1920 жылдарға дейін Бұйрин туған жерінде түрлі қызметтер атқарған. 1921 жылы мамырда Кеңестердің Бөкей губерниялық бірінші съезіне делегат болып қатысқан. 1920 жылдардың орта шенінде адвокат, кейінірек Қазақ АКСР Ағарту халкомында қызмет істейді. 1930 — 32 жылдары Алматы қаласындағы орталық музейде ғылыми қызметкер болады. 

1932 жылы елде саяси қуғын-сүргіннің алғашқы толқыны басталып, қазақ зиялылары ұстала бастаған соң, Бұйрин күзге салым Тәжік АКСР-не, Душанбе қаласына қоныс аударады. Сонда Тәжік АКСР-нің Орталық архив басқармасына инспектор болып қызметке орналасады. Алайда Бұйрин НКВД-нің құрығынан құтыла алмайды. 1933 жылы 16 сәуірде қызметінен қуылып, көп ұзамай аштықтан дүние салады. 

Бұйриннің артында қалған әдеби мұрасы — өзі шығарып тұрған “Қазақстан” газетіндегі мақалалары мен көсемсөздері және “Ызың” атты өлеңдер жинағы. Бұйрин жинаққа “Әу, қазақ!”, “Азаматқа” деген екі өлеңі мен аудармасына қоса “Қазақстан” газетінде жарияланған М.Жұмабаев, А.Мәметов, Ғ.Малдыбаев, И.Исин, т.б. ақындар өлеңдерін топтастырып берген. Жинаққа қойылған символикалық “Ызың” атауынан көрініп тұрғандай кітаптағы өлеңдердің негізгі идеясы — елді еңбекке, өнерге үндеу, елдікке, бірлікке шақыру, халық қамын ойлау, ұйымшылдықты мұрат ету. 

1998 жылы Орал қаласындағы бұрынғы типография үйінде (Чапаев, 39) Бұйринге арнап ескерткіш тақта қойылды.

## Дереккөздер

Санат:1874 жылы туғандар
Санат:Жаңақала ауданында туғандар
Санат:1933 жылы қайтыс болғандар
Санат:Душанбеде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазан мұғалімдер семинариясы түлектері
Санат:Қазақстан редакторлары
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Қазақстан газетінің редакторлары
Үлкен Ақсу

**Үлкен Ақсу** — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл, Ақсу ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шонжы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде, Ұзынқара (Кетпен) жотасының солтүстік баурайында, Ақсу өзенінің жағалауында, жусан аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өскен сайлы-жыралы келген тауалды жазығының қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты құрғақ белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1930-1997 жылдары қой өсіретін “Еңбек” ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Үлкен Ақсуда және округке қарасты Долайты, Кіші Ақсу ауылдарында ӨК және шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы елді мекендері
Бұйрық

**Бұйрық** - 
1)  Басқару актісі. Мемлекеттік органдардың, мемлекеттік емес ұйымдардың, сондай-ақ коммерциялық, коммерциялық емес құрылымдардың қызметінде қолданылады. 
Құқықтық болмысына қарай Бұйрық басқарудың нормативтік және индивидуалдық актілері болып бөлінеді. Нормативтік акт ретінде Бұйрық бірнеше мәрте қолдануға арналған әрі белгіленген ахуал шегінде барша адамның орындауы міндетті болып саналатын жалпылама сипаттағы мінез-құлық қағидаларын мазмұндайды. Осы нормативтік акт ретіндегі Бұйрықтың өзі Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы органның, идараның (к-ттің), сондай-ақ, Президентке, Бас прокурорға есеп беретін мемл. органның басшылары шығаратын нормативтік-құқықтық актіге (мыс., бұйрықпен бекітілетін Жүктерді тасымалдау ережесі, Паспорт жүйесі туралы ережені қолданудың тәртібі жөніндегі нұсқаухат, т.б.) және мемл. орган басшысы, коммерциялық, коммерциялық емес ұйым жетекшісі, әскери бөлімше командирі шығаратын нормативтік актіге (мыс., Ішкі еңбек тәртібінің қағидалары, Ұйымның құрылымдық бөлімшелері туралы ереже, т.б.) жіктеледі. 
Ал, индивидуалдық акт ретіндегі Бұйрық құқық жосындарын қолдану әрекеті болып саналады әрі жекеше сипаттағы мәселенің шешімін табу үшін шығарылады (мыс., әлеум. жәрдемақы тағайындау, қызмет орнынан алып тастау, кезекті еңбек демалысын беру, т.б. туралы). Оны атқарушы және билік жүргізуші органдардың, коммерциялық, коммерциялық емес ұйымдардың, т.б. басшылары шығара алады. Идарааралық сипаты немесе азаматтардың құқылары мен бостандықтарына, міндеттеріне қатысы бар Бұйрықтар Әділет мин-нде тіркеліп, ҚР “Нормативтік құқықтық актілер туралы” заңының 6-, 7- тарауларына сәйкес ресми түрде жарияланғаннан кейін ғана күшіне енеді;

*2) Шаруашылық істер жөніндегі сот коллегиясының не төреші соттың шешімдерін орындау үшін сот беретін атқарушы құжат.

*3) Көне түркі қағанаттары мен тайпалық одақтарындағы лауазым. Жазба деректер бойынша, ертеде ханның жекелеген әскери топтарының басшыларын, кейде құпия тапсырмаларды орындайтын ханның өкілдері мен сарай маңындағыларды осылай атаған. П. Мелиоранскийдің пікірінше, бұл сөз бұйрық қылған адам, басқарушы деген мағынада қолданылған. Қазіргі түркі тілдерінде өзінің ескі мағынасында “бұйрық беру” ұғымын білдіреді. Бұйрық сөзі “Күлтегін” жазуы мәтінінің екі жерінде кездеседі. Көне ұйғыр мемлекетінің уәзірі Мэйду “Ду-ду Бұйрұн” (Бұйрық тұтық) деп аталған. 12 — 13 ғ-ларда Найман мемлекетінде Бұйрық қызметінің елеулі өзгерістерге ұшырағаны белгілі. Рашид әд-Диннің “Олардың (наймандардың) патшаларының аты “Күшлік хан” немесе “Бұйрық хан” болды. “Күшлік хан” сөзінің мағынасы — “күшті” және “ұлы мемлекет қайраткері”, “Бұйрықтың” мағынасы — “бұйрық беруші”, соған қарамастан, олардың әрқайсысының өз әке-шешелері қойған басқаша аттары бар” деп жазуына қарағанда, сол кезде Бұйрық сөзі тікелей патшаға ғана байланысты лауазымға айналған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Моральдық зиян

**Моральдық зиян** – азаматтық құқықта жеке және заңды тұлғалардың өзіндік беймүліктік игіліктері мен құқықтарының бұзылуы, кемсітілуі немесе олардан айырылу, соның ішінде жәбірленушіге қарсы жасалған құқық бұзушылықтың салдарынан басынан кешірген жан азабы немесе тән азабы. Моральдық зиянды өтеу – ҚР Азаматтық кодексінде бейматериалдық игіліктерді қорғау тәсілдерінің бірі. Егер азаматқа моральдық зиян оның өзіндік беймүліктік құқықтарын бұзатын әрекеттермен не азаматқа тиесілі басқа бейматериалдық игіліктеріне қол сұғушылық әрекеттермен келтірілсе, сондай-ақ заңда көзделген өзге де жағдайларда сот зиян келтірушіні аталған зиянды ақшалай өтеуге міндеттей алады. Азаматтың мүліктік құқығын бұзушының әрекетімен (әрекетсіздігімен) келтірілген моральдық зиян заңда көзделген реттерде өтелуге тиіс. Моральдық зиянды өтеу мөлшерін айқындау кезінде сот зиян келтіруші кінәсының деңгейін, өзге де мән-жайларды ескереді. Сот моральдық зиян келтірілген адамның жеке өзіндік ерекшеліктеріне байланысты оның басынан кешірген тән және жан азабының деңгейін де ескеруге тиіс. ҚР АК-нің 951-бабына (3-тармағы) сәйкес азаматқа келтірілген моральдық зиян мына жағдайларда зиян келтірушінің кінәсына қарамастан өтеледі: 
* азаматтың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіру арқылы зиян келтірілсе;
* азаматқа оның заңсыз сотталуының, заңсыз қылмыстық жауапқа тартылуының, бұлтартпау шарасы ретінде заңсыз қамауға алудың, үйде қамауда ұстаудың немесе ешқайда кетпеуі туралы қолхат алудың, қамауда ұстау, психиатр. немесе басқадай емдеу мекемесіне орналастыру түрінде әкімш. жазаны заңсыз қолданудың салдарынан зиян келтірілсе;
* ар-ожданына, қадір-қасиеті мен іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер тарату арқылы зиян келтірілсе. Заңда өзге де жағдайлар қарастырылуы мүмкін.
## Моральдық зиянды өтеу
Зиян келтірушінің кінәсі бар болған кезде, моральдық зиянды (ақшалай түрінде) өтеу. Моральдық зиянның мөлшерін анықтаған кезде жәбірленушінің ізгілік қасиетіне келтірілген адамгершілік залалдың ауырлығын субъективті түрде бағалау да, сондай-ақ жәбірленушінің жан азабы мен тән азабының дәрежесін дәлелдейтін объективті деректер де есепке алынады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Құқық
Санат:Заң
Білге Бұқа

**Білге Бұқа** — ежелгі түркі тайпалары мен ұлыстарындағы лауазым. Бұқа сөзі көне түркі ескерткіштерінде кездеседі. Ол көне ғұндар арқылы мажар (венгр) тілінде де сақталған. Көшпелілер ұғымында Бұқа алып күштің иесі, төл атасы. Сондықтан оған тотем ретінде табынған. Аңыз әңгімелер мен тарихи жырларда таңбалы тастарда бұқа бейнесі жиі кездеседі. Латын жазушысы Е. Соземнің естелігі бойынша, Бұқа көшпелілерге жаңа қоныс ашушы, сулы, нулы жерлерді табушы. Қазақ ертегілері де осыны меңзейді. Қытайдың Хань дәуіріндегі жазбалары бойынша, ескі ғұндар балаларының атын Бұқаға еліктеп “Өкір” деп қойған. Ә.Марғұланның пікірінше, Өкір (Өкіреш) наймандардың ескі дәуірдегі бір тайпасының аты болған. Кейбір ғалымдар наймандарды сегіз оғыз тайпасымен этн. байланыста болған деп есептейді. “Оғызнамада” ең әуелі Бұқаның суреті бейнеленеді. Осыған сабақтас, 12 — 13 ғасырларда Найман мемлекетінің билеушілері өз лауазымдарын Бұқаға байланысты атауды дәстүрге айналдырған. Мыс., наймандардың сол кездегі билеушісі Инаныш Білге Бұқа хан аталса, оның екі ұлы Таян мен Бұйрық хандар Тай Бұқа, Бай Бұқа деп аталған. Бұқаға байланысты лауазым атақтар керей Уән мен Шыңғыс әулеттерінің арасынан да жиі кездеседі.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Тарих
Бұқантау

**Бұқантау**— Қызылқұмның солтүстігіндегі аласа таулы бұйрат, Өзбекстандағы Бұхар облысының солтүстігінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай *130 — 150 км-ге* созылған. Ең биік жері — Ирлир тауы (абсосютті биіктігі 764 м). Жер қыртысы кристалдық тақтатастан, әктастан, жанартаулық тау жыныстарынан түзілген. Климаты қоңыржай континенттік. Ауаның орташа температурасы қаңтарда *–5 — 7ӘС*, шілдеде *29 — 31ӘС*. Жауын-шашын жылдық орташа мөлшері *150 — 200 мм*. Бұқантау беткейлерінде бұлақтар бар, олар егін мен мал суаруға пайдаланылады. Бұқантаудың оңтүстік етегінде Үшқұдық қаласы орналасқан.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Үлкен Ақтау

**Үлкен Ақтау**, *Үлкен Борлытау* – Қаратаудың шығыс сілеміндегі тау. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысының Сарысу ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 70-80 км-ге созылып жатыр, ені 15-20 км шамасында. Абсолюттік биіктігі 992 м (Көктал кентінің батысында). Беткейлерін сай-жыра тілімдеген. Үлкен Ақтаудан Үшбас, Бүркітті, Шабақты өзендері бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Үлкен Ақтау жотасы кембрий геосинклиналінің карбонатты тау жыныстарынан, ал беткей етегі ордовиктің терригендік тау жыныстарынан түзілген. Фосфорит, уран кен орындары бар. 

## Өсімдігі
Өсімдіктерден жусан, бетеге, көде өседі. Атырабы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер
 
 
Санат:Сарысу ауданы таулары
Бұйық

**Бұйық**— киізден тігілген аяқ киім. Қонышы қысқа болады. Аяқ жылы жүруі үшін етіктің сыртынан киеді. Бұйықты көбіне жылқышылар қыста, түнгі күзетке пайдаланады. Оны Қазақстанның кей өңірлерінде “ұйық” деп атайды. 
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Киім
Бұқара (ұйым)

**Бұқара** — 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Бішкек қаласында құрылған қоғамдық-саяси ұйым. Ол мамыр айында К.Әлімбаев, И.Құдайбергенов, Н. Төлин секілді қырғыз зиялыларының ұйымдастыруымен құрылды. Сондай-ақ, бұл ұйымның қызметіне жергілікті қазақ халқының өкілдері де атсалысты. Ұйымның хатшысы қызметін бішкектік қазақ Ж.Отарбаев атқарған. “Бұқара” ұйымы Уақытша үкімет жағдайында жергілікті халықтың мүддесін қорғауды көздеді. Жергілікті өкімет орындарына өз өкілдерін енгізуге күш салды. Қыркүйек айынан бастап Бішкек уездік Қырғыз кентімен бірлесіп қызмет етті. Өлкеде кеңес өкіметінің орнауын қолдамады. Соның нәтижесінде “Бұқара” ұйымы мүшелері Алашорда үкіметінің Жетісудағы бөлімшесін ашуды жақтады. Бішкек уезінде кеңес өкіметі орнағаннан кейін “Бұқара” ұйымы өз қызметін тоқтатуға мәжбүр болды.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Ақпан революциясы
Санат:Бішкек
Санат:Саяси ұйымдар
Үлкен Ақтөбе

**Үлкен Ақтөбе қалашығы** – VII-XII ғасырлардағы қаланың орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Мойынқұм ауданы, Көкжелек ауылынан солтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан.  

## Зерттелуі
Ескерткішті алғаш 1948 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) анықтап, зерттелінді. 1982, 1984, 1986 жылдары қазіргі Қазақ ұлттық университеті) археология отряды (жетекшісі М.Е. Елеуов) жоспарын түсіріп, қазба жұмыстарын жүргізді. 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археология экспедициясы (жетекшісі К. Байпақов) қайта зерттеді.

## Сипаты
Қазіргі орны, бұрыштары әлемнің төрт тарапына бағытталған екі қабаттан тұратын төбе. Астыңғы төбешік орнының көлемі солтүстіктен оңтүстікке қарай 100 м, батыстан шығысқа қарай 90 м, биіктігі 1 м. Төбешіктің ортасында тік төртбұрышты келген, көлемі 50 м, биіктігі 5 м екінші төбешік бар. Онда 8 мұнараның орны сақталған. Төрт мұнара алаңның төрт бұрышына, ал қалған төртеуі екі-екіден солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс жақтарының ортасына орналасқан. Екінші алаңға кіру есігі шығыс қабырғасы жағында, оңтүстік-шығыс бұрыштағы мұнараға жақын.

1982-86 жылдары аралығында жүргізілген қазба жұмыстары нәтижесінде ескерткіштің батыс, оңтүстік-шығыс бөліктерінде ұзындығы 16 м, ені 1-1,6 м, тереңдігі 6,5 м жерді алатын қазба жүргізіліп, қалашықтың бекініс қабырғалары бес кезеңді қамтитындығы мәлім болды. 
* Бірінші кезең тегістелген әрі тапталған бос ағаш қалдықтары мен күл аралас (0,1-0,3 м) жатқан жерде крепостнойлық дуал пахсыдан көтеріліпті. Ені – 3 м, биіктігі 4,3 м. Қабырға сырт жағынан 80°-қа қисайған.
* Екінші кезеңі қабырғалардың ішкі жағынан жалданып, үгітіле бастаған, осы уақытта шикі кірпіштен – көлемі 45х23х10-12 см, 48х24х11-12 см – жөндеу орны қаланған. Жөндеу нәтижесінде бекініс қабырға биіктігі 5,8 м-ге жеткен.
* Бекініс қабырғаларын салудың үшінші кезеңі қалашықтың жаңа дәуірімен байланысты болды. Қабырға сыртында пайда болған қуаттылығы 1-1,3 м бос сары топырақ пен күлдің қосындысының оның елеулі кезең бойында жатқанын көрсетеді. Кейінірек оның үсті қайтадан қалыңдығы 1 м сары топырақпен тегістеліп, екінші қабырға салынған. Ол қалыңдығы 0,2-0,35 м сары топырақ пен көлемі 46х23х10-12 см шикі кірпішпен кезектеле отырып салынған. Қабырға қалыңдығы төмен жағында 2,3 м, сақталған биіктігі – 5,3 м, ось биіктікте сырт жағының ауытқуы 75°-қа тең.
* Төртінші кезеңде бекіністің сырт жағынан төменгі жағы 2,5 м, биіктігі 4,3 м басқа қабырға тұрғызылған. Ол қалыңдығы 10, 15,17, 20 см сары топырақ пен көлемі 46х23х10 см шикі кірпіш екеуі кезектесіп салынған.
* Бесінші кезеңде сырт жағынан соңғы екі 2,7 м, биіктігі 3 м-ге жуық қабырға қаланған. Ол да қалыңдығы 15-20 см сары топырақтан және кезектесе қаланған көлемі 46х48х23х9-10 см шикі кірпіштен тұрады.
Қазба барысында табылған құм, құмыра, тағы басқа қыш ыдыстар сынығына қарағанда қаланы тұрғындар VII-XII ғасырларда мекендеген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Берлин конгресі

**Берлин конгресі** — орыс-түрік соғысын (1877 — 78) тоқтатқан Сан-Стефан бітім шартын қайта қарау үшін шақырылған халықаралық жиын [1 (13).6 — 1 (13).7, 1878]. Конгреске Осман империясы, Ресей, Ұлыбритания, Аустрия-Мажарстан, Германия, Франция, Италия делегациялары мен Грекия, Иран, Сербия, Румыния, Черногория елдерінен өкілдер шақырылды. Конгресті Ұлыбритания мен Аустрия-Мажарстан үкіметтері ұйымдастырды. Олар Балқан түбегінде Ресейдің ықпалының күшеюіне және Болгария мемлекетінің құрылуына наразы болды. Сол себептен олар соғыс ашамыз деп қорқытып, Ресейді Сан-Стефан бітімін өзгертуге мәжбүр етті. Англия үкіметі *23 мамыр (4 маусым) күні* (1878) Түркиямен жасырын келіссөз жүргізіп, егер Кипр аралын беруге келіссе, Азиядағы түрік иеліктерін қорғауға уәде берді. *25 мамырда (8 маусым)* ағылшындар Австрия — Венгрия үкіметімен де жасырын кездесіп, Ресейге қарсы бірлесіп әрекет етуге уағдаласты. Берлин конгресін басқарған Германия канцлері О. Бисмарк та Англия мен Австрия-Венгрия делегациялары жағында болды. Конгрестің шешіміне сәйкес Болгария екіге бөлініп, солтүстік бөлігінде Болгария автономиялы князьдігі құрылды. Оның басшысын Түркия сұлтаны өзге мемлекеттер келісімімен бекітетін болып шешілді. Бұл князьдікте түрік әскерлері тұруына тыйым салынды, бірақ автономия болғандықтан жыл сайын сұлтан үкіметіне алым-салық төлеуге міндетті болды. Болгарияның оңтүстік бөлігі Түркияның Шығысындағы Румелия провинциясына айналды. Фракия, Македония, Албания сұлтан билігінде қалдырылды. Черногория, Сербия, Румыния тәуелсіз елдер деп жарияланды, бірақ Черногорияның жері қысқарып, ал Сербия өз аумағын Болгария жері есебінен ұлғайтты. Австрия — Венгрия болса Босния мен Герцоговинаны өзіне қосып алуға рұқсат алды. Бессарабияны Ресейге беруге мәжбүр болған Румыния оның орнына Солтүстік Добружа мен Дунай сағасын алды. Кавказдағы Карс, Ардаган, Батуми қалалары (Батуми ерікті порт деп жарияланды) төңірегіндегі аймақтарымен бірге Ресейге өтті. Баязит қамалы Алашкерт өңірімен бірге Түркияға қайтарылды. Берлин конгресінің шешімдері Балқан соғыстарынан (1912 — 13) кейін өз күшін жойды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Румыния тарихы
Санат:Болгария тарихы
Санат:Сербия тарихы
Санат:Черногория тарихы
Санат:1878 жыл
Санат:Халықаралық саясат
Бұқаралық сана

**Бұқаралық сана** — қоғамдағы қалың бұқараның деңгейіндегі идеялардың, көзқарастардың, сезімнің, көңіл-күйлерінің жиынтығы, ұжымдық топтардың қажеттері мен мүдделерін тұтас бейнелейтін, олардың өмірлік мұраттары мен тәжірибелерін талдап, тұжырымдайтын түсінік. 

Бұқаралық сана — қоғамда кең тараған идеяларды, көзқарастарды, ұғымдарды, әлеуметтік сезімдерді қамтиды. Онда қоғамдық сананың күнделікті психологиялық, теориялық-идеологиялық дәрежелері ұштасып келеді. Бұқаралық санада теориялық-идеологиялық элементтерінің болуы мен олардың үлес салмағы Бұқараның әлеуметтік субъект ретінде даму деңгейі, тарихи жағдайлармен байланысты. Сонымен бірге ол бұқараның тұрмыс жағдайларының әсерімен  стихиялы түрде қалыптасады.

Дамыған Бұқаралық сана қоғамдық және мемлекеттік істерді реттеуге, демократияны жетілдіруге, елдің алдында тұрған жаңа міндеттерді талқылауға және шешуге көмектеседі. Бұқаралық сананың көріну сипаты, қоғамда атқарар қызметі түрліше. 

Бұқаралық сана субъектісі — әлеуметтік топтардың қоғамдағы орнына, көздеген мұрат-мақсаттарына қарай белсенді, прогресшіл немесе бейтарап, бейжай сипатта өріс алады. Топтық мінез-құлық арқылы адамдардың бірлестігін жетілдіру барысында Бұқаралық сана қоғамдық келісімді күнделікті тәртіпке, өмірлік салтқа айналдырады. 

## Дерекөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Санат:Саясат