open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Николай Ефимович Морозов

**Николай Ефимович Морозов** (1929 жылы туған, Семей қаласы) – қоғам қайраткері. Социалистiк Еңбек Ері (1966). ҚазКСР Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты. Еңбек жолын автомобиль жолдары техникумын бітіргеннен кейін, Семей фурнитура зауытында шебер болып бастаған. 1958 жылы Алматы жоғары партия мектебіне оқуға жіберіледі. Кейіннен Үржар ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, Целиноград облыстық партия комитетінің 1-хатшысы болып сайланды. КСРО Жоғары Кеңесінің 8 – 11 шақырылымдарының депутаты, КОКП 24 – 26-съездерінің делегаты. КСРО орден, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан КП Целиноград облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Айдархан Әбдірахманұлы Темірбаев

**Темірбаев Айдархан Әбдірахманұлы** (1928 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Орталық ауылы) – партия-кеңес қызметкері, тілші. ҚазМУ-ді бітірген. Зеренді ауданы «Социалистік жол» газетінде жауапты хатшы, редактор (1949 – 61), Қызылту ауданы партия комитетінде хатшы, Қызылту аумақтық ауыл шаруашылығы өнімдерін даярлау басқармасында нұсқаушы, Қызылту ауданы «Жаңаауыл» кеңшарында парторг (1961 – 63), осы ауданы «Красное знамя» және «Қызылту» газеттерінде редактор (1963 – 64). Қызылту ауданы партия комитетінде хатшы (1967 – 71) Көкшетау ауданы кәсіподақ ұйымының төрағасы. 1976 ж. Көкшетау облысы партия комитеті аппаратында қызмет атқарды. 1991ж. Көкшетау облысы халық депутаттары кеңесінің іс меңгерушісі. Қаз.КСР Жоғарғы Кеңесінің депутатының көмекшісі (1993– 94). 3 мәрте «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Мортық (Ақмола облысы)

**Мортық** — Ақмола облысы Целиноград ауданы, Жаңаесіл ауылдық округі құрамындағы ауыл. Негізі 1828 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақмол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде.  

## Халқы

Ауылда орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, клуб, блок-модуль жұмыс істейді.

## Дереккөздер
 

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Серікбай Біләлұлы Темірбаев

**Темірбаев Серікбай Біләлұлы** (1961 жылы туған, Көкшетау қаласы) – шахматшы, гроссмейстер (1994), КСРО спорт шебері (1986). Бапкері – В.Смоквин. Қазақстанның 6 дүркін чемпионы, Азия чемпионы (1993) және күміс жүлдегері (1995), 1992 – 2004 ж. олимпиадаға қатысқан. Әлемдік шахмат олимпиадасында (1992, Манила, филиппиндер) 3-орынды иеленді, көптеген халықар. турнирлердің жүлдегері. Көкшетау қаласында Т. атындағы шахмат мектебі ашылған. ҚР шахмат федерациясының вице-президенті, бапкерлер төралқасының төрағасы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан шахматшылары
Үйдене

**Үйдене**, *Жайдақ* – Зайсан көлі алабындағы өзен

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы аумағында. Ұзындығы 103 км, су жиналатын алабы 856 км2. 

## Бастауы
Үйдене Сауыр-Тарбағатай жотасының солтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Зайсан көліне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары жоғарғы бөлігінде тар (таулық), төменде, Зайсан (Жайсаң) қазаншұңқырында 0,4-1,5 км-ге кеңейеді. Өзен  қар (50%), жаңбыр (25%) және жер асты (25%) суымен толығады. Су режимі бойынша көктем-жаз кезеңінде (наурыз-маусым) таситын өзендерге жатады. Ағынының 75-85%-ы су тасу, 10-25%-ы жазғы-күзгі сабалық (шілде-қараша), 2-5%-ы қысқы сабалық (желтоқсан-ақпан) кезеңдерінде өтеді. Суының минералдылығы су тасу кезеңінде 100-200 мг/л-ден жазғы-күзгі және қысқы сабалық кезеңдерде 300-700 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Зайсан қаласының тұсында 3,76 м3/с. Орташа лайлылығы жоғарғы ағысында 25 г/м3-ден төменгі ағысында 100 г/м3-ге дейін өзгереді. Өзен негізінен егін суаруға пайдаланылады. Өзенде Үйдене бөгені салынған.

## Дереккөздер

 
Санат:Зайсан ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Үйдене бөгені

‎
**Үйдене бөгені** — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы жерінде, Сауыр жотасының етегінде орналасқан. Зайсан ауданы шаруашылықтарының 13 мың га-дан астам егістік жерлерін суару үшін Үйдене өзеннің бойына салынған. Электр қуатын өндіретін шағын қондырғысы бар. Бөген 1966 жылы іске қосылды. 

## Гидрологиялық сипаты
Ауданы 4 км2 шамасында. Ұзындығы 4,4 км, енді жері 3,8 км, орташа тереңдігі 19,3 м, ең терең жері 63,5 м, жағасының ұзындығы 21,2 км. Шарасына толатын су мөлшері 75,5 млн. м3 (1982 ж. — 38, 1983 ж. — 30 млн. м3 болды). Су жиналатын алабы 634 км2. Бөген мен Үйдене өзенінің суына негізделіп, осында 1967 жылы Үйдене суару жүйесі салынды. Жүйе басталар жерінде өзеннен секундына 55 м3 су алады. Жалпы ұзындығы 200,2 км, оның ішінде бас каналы 21,4 км. Негізінен шөл егістігі және бақша суарылады.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы гидрографиясы
Минералдар парагенезисі

**Минералдар парагенезисі** ( – қатар, жанында, қосақталу, *genesіs* – жаралу, пайда болу) – минералдардың жер қыртысында қосақталып кездесуі. Бұл терминді 1849 жылы неміс минерологы И.Брейтгаупт (1791–1873) енгізген. 1920 жылы Ресей ғалымы В.И. Вернадский дамытты. Минералдар парагенезисі ортаның химиялық даму тарихы, минералдар түзілуінің физикалық-химиялық және термодинамикалық жағдайларына байланысты анықталады. Ұқсас жағдайда пайда болған минералдар парагенетикалық қатар құрайды. Оларға магмалық тау жыныстары, пегматиттер, кимберлиттер, гидротермальды кендік желілер, түсті металдар кендерінің оксид белдемі жатады. Минералдар парагенезисін зерттеу арқылы тау жыныстарындағы минералдар түзілу процесінің дамуын, кен орындарында кейбір минералдың үнемі кездесіп отыратын себебін анықтауға болады. Кенді Алтай, Сарыарқа, Оңтүстік Қазақстан аймақтарындағы түсті, қара, сирек металдар кендерінде жүргізілген зерттеулер минералдар парагенезисін анықтап, кен түзілуі жөнінде деректер алуға мүмкіндік берді.

Минералдардың парагенезисі дегеніміз — олардың жаратылысы, құралу жағдайлары бірдей, сондықтан жатыс орыны қатар, кездесетін жері қатар, бір-біріне серік деген сөз. Сондықтан минералдардың парагенезисі мен минералдардың ассоциациясы () өзара тығыз байланысты. Жаратылысы бірдей минералдар бір жерде бас қосатын болғандықтан минералдар парагенезисінен ассоциация пайда болады. Дегенмен бір жерден қатар табылған минералдар тобының (ассоциацияның) жаратылысы бірдей бола бермейді. Мысалы, эндогендік бір тау жынысы, айталық гранит, үгілу мен бұзылу әрекетіне ұшыраса, онан бірнеше түрлі экзогендік минералдар пайда болып, сол жерде қалып қояды (мысалы, қалдық минералдар). Демек, мұндай жағдайларда эндогендік минералдар мен экзогендік минералдардың күрделі ассоциациясы құралады. Кен минералдары, әсіресе сирек металдар кендері оңай жерден кездесе бермейді. Бірақ әрқашанда сол сирек минералдардың қасында кездесетін, жаратылысы сирек металдар мен парагенезис минералдарын білетін болсақ, солар арқылы басқа сирек минералды іздеп табамыз. Демек, минералдар жаратылысын білу, оның парагенезистік заңын білу минералогия ғылымында аса зор роль атқарады. Әсіресе кен іздеу ісінде парагенезис заңының алатын орны орасан зор. Сондықтан бұл мәселеге ірі ғалымдар ерте замандардан-ақ көңіл аударған. Мәселен, осыдан мың жылдай бұрын Бируни минералдарды жаратылысы бойынша топтарға бөлгенін білеміз. Сонымен қатар кейбір минералдардың парагенезисін түсіну тау жыныстарының жасын айыруға да әсерін тигізеді.

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Иван Иванович Моор

thumb|Иван Иванович Моор
**Иван Иванович Моор** (1947 жылы туған, қазіргі Бұланды ауданы Карамышевка ауылы) — журналист, қоғам қайраткері. Журналистік қызметін Макинск ауданы «Ленин жолы» газетінде бастады. 1972 жылы облысы «Ленин туы» (Петропавл) газетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, жауапты хатшының орынбасары, 1983 – 93 жылдары неміс тілінде шығатын республикалық *«[[Фройндшафт]]»* газетінің меншікті тілшісі, жауапты хатшысы, 1993 жылдан облыстық «Солтүстік Қазақстан» газетінің бас редакторы қызметтерін атқарды. *«Солтүстік Қазақстан»* ЖШС баспасын құрды және директоры қызметін атқара жүріп, облыстық *«СҚ апталығы»*, *«Кеш жарық»*, *«Бәріміз бірге!*» атты газеттерін, кітаптар, альбомдар, т.б. полиграфия өнімдерін шығаруды ұйымдастырды. 1993 жылдан Қазақстан Журналистер одағының облыстық ұжымын басқарады.

## Үй жағдайы
Үйленген. Жұбайы - Надежда Павловна, экономист. Ұлы - Сергей, полиграфшы. Немересі - Валерий, оқушы.

## Дереккөздер

2. «Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Қазақстан журналистері

Санат:1947 жылы туғандар
Үйездеу

**Үйездеу** — ыстық күндері жылқының, қойдың, т.б. жануарлардың шыбыннан, бөгелектен, сонадан қорғанып, тұмсықтарын бір-бірінің көлеңкесіне жасырып, топтанып тұруы.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ауыл шаруашылығы
Санат: Жануарлар
Жұртшылық Құқығы

**Жұртшылық Құқығы** – елдегі жалпы мемлекеттік мүддені қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін құқық салаларының  жиынтығы. Жұртшылық құқығының салаларына: мемлекет теориясы мен құқық теориясы, конституциялық құқық, әкімшілік құқық,  салық заңнамасы, қылмыстық құқық, сот құрылымы, іс жүргізу құқығы, халықаралық жұртшылық құқығы, ақпараттық құқық жатады.

## Сілтемелер
*мемлекет
*құқық
*Қазақстан Республикасының Конституциясы
*сот
## Дереккөздер



Санат:Заң
Темірбеков Зарап Мұсаұлы

**Темірбеков Зарап Мұсаұлы** (1906, Көкшетау облысы Ақан болысы – 1938, Алматы) – қоғам қайраткері, журналист. 1923 – 25 ж. Петропавл педагогика техникумында, 1931 ж. Мәскеудегі коммунистік журналистер институтында оқыды. 1925 – 29 ж. Петропавл, Ақтөбе, Жетісу губерниясының комсомол комитеттерінде қызмет атқарды. 1930 ж. «Еңбекші қазақ» («Егеменді Қазақстан») газетіне партия бөлімінің меңгерушісі қызметіне ауыстырылды. 1931 – 34 ж. Атбасар, Ақмола ауданы партия комитеттерінде, облысы «Ленин туы» газетінде қызмет істеді. 1934 – 35 ж. Қарағанды облысы комсомол комитетінің хатшысы, 1935 – 1937 ж. республикалық «Лениншіл жас» газетінің редакторы. Өмірінің соңғы кезінде Қазақстан К(б)П ОК-нде бөлім меңгерушісі болып қызмет жасады. Т. «Жаңа өмір», «Жанталас» шығармаларымен қатар Н. Островскийдің «Как закалялась сталь» романын қазақ тіліне аударған. 1937 ж. репрессияға ұшырап, 1938 ж. атылған. 1958 ж. толық ақталды.

## Дереккөздер
Темірбеков Жәмшит

**Темірбеков Жәмшит** (1935 жылы туған, бұрынғы Көкшетау ауданы «Октябрьдің 40 жылдығы» кеңшары) – ғалым, вирусолог, эпидемиолог, медицина ғылымының докторы (1984). Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1959). Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулары ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болып қызмет атқарған (1959 – 78). Негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты вирусология және эпидемиологиялық аурулардың табиғи ошағын анықтауға арналған. Республикада жұқпалы аурулардың алдын алу, емдеу әдістеріне Темірбеков  ашқан жаңалықтар септігін тигізген.

## Дереккөздер
Нева

**Нева** – Ресейдің Ленинград облысындағы өзен. Ұзындығы 74 км, алабының ауданы 281 мың км². Бастауын Ладога көлінен алып, Фин шығанағының Нева кірмесіне құяды. Төменгі ағысында кең атырау жасап, бірнеше тарамдарға бөлінеді; аралдарында және Нева бойы ойпатында Санкт-Петербург қаласы орналасқан. Орташа су ағымы Новосаратовка ауылы тұсында 2520 м3/с. Оңтүстік-батыс және батыс желдерінің әсерінен Фин шығанағында және Неваның төменгі ағысында су деңгейі көтеріліп, кейде Санкт-Петербург су тасқынына ұшырайды. 1990 жылдың аяғында өзен жағалауларына дамбалар салынды. Желтоқсанның аяғынан бастап сәуірге дейін мұз құрсанып жатады. Салалары – Охта (оң), Ижора, Тосна, Мга (сол). Нева Ақ теңіз – Балтық және Волга – Балтық су жолдары жүйесіне кіреді.  

## Сілтемелер
* Ресей  
* Санкт-Петербург  

## Дереккөздер


Санат:Ленинград облысы өзендері
Үйектегіш микроскоп

**Үйектегіш микроскоп** — минералдар мен тау жыныстарын зерттеуге арналған оптикалық құрал. Үйектегіш микроскопты алғаш ағылшын ғалымы Р.Сорби жасаған (1858). Биологиялық микроскоптан айырмашылығы оның құрылысында мөлдір Исландия шпатынан жасалған екі призма (николь) бар. Оның біреуі микроскоп үстелшесінің астында орналасқан үйектегіш, ол жарықты бір жазықтықта үйектейді. Үйектелген жарық тастілімге түскенде, құрылыс ерекшелігіне қарай тербеліс бағытын өзгертпейді немесе тербелістері бір-біріне перпендикуляр және жылдамдықтары әр түрлі екі сәулеге бөлінеді. Бұл сәулелер объективтің үстіндегі екінші призмаға (талдағыш) келгенде бір жазықта тербеліп, бір-біріне әсер етіп, қосарланып сыну шамасына сәйкес интерференциялық түс береді. Үйектегіш микроскопты пайдаланып, тау жыныстарының минералдық құрамын, мөлшері мен өлшемін, пішіні мен бір-бірімен қарым-қатынасын, өзгерістерін, құрылымын, қалыптасуын, т.б. анықтауға болады. Минералдарды шоқталған жарық көмегімен үйектегіш микроскопта зерттеу үшін үйектегіштің үстіне *Лазо* линзасы, ал оптикалық қасиеттерін кеңістікте зерттеу үшін Федоров үстелшесі орнатылады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Биология
Санат: Құралдар
Теңге жапырақта шық шөп

**Теңге жапырақта шық шөп** өзі аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық жәндікқоректі өсімдіктер. Биіктігі 7 – 25 см. Төселе өсетін немесе түйнекті тамырсабағы болады. Жапырақтары тамыр түбіндегі себетте орналасады. Жапырақтардың шетін және жоғарығы жағын қызыл безді басы бар түктер жауып жатады. Осы бездер жабысқақ сұйық тамшылар бөліп шығарады. Түктер жапыраққа қонған жәндіктерді жауып қалады да, өздерінен бөлінген шырышпен бүркейді. Бұл кезде жапырақ қақ ортасынан екіге бүктетіліп, жәндікті ұстап тұрады. Өсімдіктің құрамынан бөлінген асқорыту ферментінің әсерінен жәндік қорытылып болғаннан кейін жапырақ қайтадан жазылып, бұрынғы түріне келеді. Гүлдері ұсақ ақ түсті, олар шашақ немесе сыпыртқы гүлшоғырына топтанған. Тұқым жолымен көбейеді. Шілде айында гүлдеп, тамыз айында жеміс береді. Жемісі – бірұялы қорапша. Өсімдік шымтезекті батпақтарда өседі. Теңге жапырақта шық шөп – өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Өгейшөп

**Өгейшөп** () — астралылар тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Өзен жағалауында, жыра ішінде, тау баурайында, саз топырақты жерде өсетін 1 түрі – кәдімгі өгейшөп (*Tussіlago farfara*) бар.  

Оның биіктігі 20 – 100 см. Сабағы өрлеп өседі. Жапырақтары ірі, қабыршақ тәрізді, қоңыр-күрең түсті, сабаққа кезектесіп орналасады. Сарғылт түсті гүлі қос жынысты, жеке-жеке сабақтың ұшында жетіледі, жапырағынан бұрын пайда болады.  

Гүлшоғы – себет. Наурыз – сәуірде гүлдеп, мамыр – маусым айларында жеміс салады. Жемісі – дәнек. Өгейшөптің жапырағының құрамында глюкозид, эфир майы, инулин, илік заттар, аскорбин қышқылы болады. Халық медицинасында өгейшөпті Гиппократ пен Авиценна заманынан бері қолданып келеді. Оны қолқа демікпесін, созылмалы бронхитті, ларингитті, жоғары тыныс жолдарының қабынуын емдеуге пайдаланады. Тұнбасын жөтелді басу үшін ішеді. Гүлінен ара бал жинайды.

## Пайдасы
Өгейшөптің жапырақтары тер шығарады, қабынуға қарсы әсер етеді, қақырық түсіреді. Осыған байланысты онымен асқазанның, ішектің, бүйректің, қуықтың қабынуын емдейді. Сонымен бірге өгейшөптің жапырақтары жоғарғы тыныс жолдары мен өкпе қабынуына, бронх демікпесіне, тамақ бездерінің ауруына шипа. Халық медицинасында өгейшөпті шеменді, туберкулезді, безгекті емдеуге, өт айдауға, тер шығаруға пайдаланады. Өсімдіктің жас жапырағымен дене сыртындағы іріңді жараларды, ісіктерді емдейді. Кейбір ғалымдар өгейшөптің жапырағын гипертония, атеросклероз ауруларын емдеуге қолданып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Монотипті өсімдіктер
Тазартпалап қазу

**ТАЗАРТПАЛАП ҚАЗУ** – ашық немесе жер асты жұмыстарында тазарту үңгу беттерінен пайдалы қазбаларды айырып алуға байланысты жүргізілетін жұмыстар жиынтығы. Тазартпалап қазу жұмыстарына кен массивінен пайдалы қазбаларды жарылыссыз және жарылыс жасау тәсілдерімен бөлу, қопарылған кентастарды тасымалдайтын құрылғыға тиеу, тасымалдау және қазба құрал-жабдықтарын ауыстыру, кен қазу ісінде бекітпе орнату, тазалап қазу кезіндегі тау қысымын бақылау жұмыстары жатады. Пайдалы қазылымдарды массивтен жарылыссыз бөліп алу тәсілі әдетте көмір кен орындарын, тақтатас, саз және басқа да қатты емес пайдалы қазбаларды жер асты тәсілімен қазу кезінде оларды уатқыш балғалар, комбайндар, жоңғылардың көмегімен конвейерлерге тиеу арқылы жүзеге асырылады. Ал ашық түрде қазғанда біршөмішті, көпшөміштік экскаваторлар, драглайндар арқылы орындалып, конвейерге, темір жол вагондарына және өздігінен түсіргіш автомобильдерге тиеледі. 
Пайдалы қазбаларды массивтен жарылыс жасау арқылы бөліп алу шпурлар мен ұңғымаларды бағанды немесе қол бұрғылау машиналарымен, пневмоұрғыштармен, бытыралы немесе арқандық соққы арқылы бұрғылау станоктарымен бұрғылау, содан кейін оларды жарылғыш заттармен оқтап, жару арқылы жүргізіледі. 
Үңгу бетінің орналасуы мен кенді қопарудың тәсілін анықтау үшін кеншоғырлардың қалыңдығы мен жатыс пішіні, кен орнының құлау бұрышы, кеннің құндылығы мен қасиеттері, аралас жыныстардың қасиеттері, кен мен аралас жыныстардың беріктігі, қазылған кеңістікті қалпында сақтау жұмысының бағасы анықталады. Қопару барысында пайда болған шойтастарды екінші рет ұсату бастырмалы немесе шпурлы оқтамның, тоқпақтың, уатқыш балғаның көмегімен орындалады.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Қазу
Теңіз-Қорғалжын көмір бассейні

**Теңіз-Қорғалжын көмір бассейні** — кен орны. Астана қаласынан 120 км жерде орналасқан. Аумағы 400 км². Кен орны туралы алғашқы мәліметтер 1879 ж. алынды. XІX ғ. аяғында «Перфильев, Рибен и др.» компаниясы, Қырғыз таукен қоғамы игере бастады. Негізгі геологиялық барлау жұмыстары 1947 – 51, 1982 – 84 жүргізілді. 

Құрылымы жағынан бассейн ірі Шідерті синклинарийіне жатады. 

Пайдалы көмір Сарыадыр және Қосмұрын кен орындарында шоғырланған (5 – 18 м). «Надежный» көмір қабаты бассейндегі ең қуатты қабат болып табылады. Көмірі кокстеуге келмейді. Бассейн көмірінің күлділігі жоғары (20 – 40%), қиын байытылатын энергетикалық шикізат. 

Көмір қоры 2684 млн. т, оның ішінде баланстық көмір 591 млн. т, оның 82 млн. т көмірі Сарыадыр кен орнына қарасты. Т-Теңіз-Қорғалжын көмір бассейні игеруге қолайлы жағдайда сақталған.

## Дереккөздер
Өмірбай Жүздібайұлы

thumb|right|200px|Қарабурадағы Өмірбай шешенге қойылған белгі
**Өмірбай Жүздібайұлы** (1786, қазіргі Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы Ақшығанақ елді мекені – 1866, Қарақұмдағы Жырық елді мекені) – би әрі шешен. 

Кіші жүздің Құрақ Тама руынан шыққан. Ел билігіне ерте араласқан. Байқадам батырды өткір сөзімен Кенесарының жазасынан құтқарып алған. Ел аузында Өмірбай айтты деген ұтымды да ойнақты сөздер, түрлі әңгімелер мол сақталған.

Жалағаш кенті орталығында бір көше берілген.

## Дереккөздер


Санат:1786 жылы туғандар
Санат:Жалағаш ауданында туғандар
Санат:1866 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Сара Алпысқызы Назарбаева

**Сара Алпысқызы Қонақай** (туған тегі — **Қонақаева**, некедегі тегі — **Назарбаева**; 12 ақпан 1941 жыл, Қызылжар, Қарағанды облысы) — қазақстандық қоғам қайраткері, Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың әйелі, Қазақстанның тұңғыш бірінші ханымы.

## Өмірбаяны
Қарағанды металлургия зауытындағы ВТУЗ-да оқыған Қонақайдың білімі жоғары, мамандығы — инженер-экономист. Арғын тайпасының Қуандық руының Мұрат бөлімінен шыққан.

### Қоғамдық қызметі
Сара Алпысқызы 1992 жылы Бөбек қайырымдылық қорының негізін қалады да, оның президенті атанды. Қор көмекке зәру панасыз балаларды өз қамқорлығына алып, өскелең ұрпақтың рухани-адамгершілік тұрғысына білім алып, тәрбиеленуіне мән береді.
 
Назарбаеваның бастамасымен Қазақстанда жетім балаларды қорғау туралы Заң қабылданды. Осының нәтижесінде республиканың барлық өңірінде жетім балалар үшін отбасылық үлгідегі балалар қалашықтары құрылып, «Үміт», жасөскіндер үйлері ашылатын.
 
Президент зайыбы елдегі колледждер мен жоғарғы оқу орындары мен училищелерде білім алып жүрген жатқан жетім балалардың жағдайларына ерекше назар ұстап келетін. Сара Алпысқызы осындай жастарға ай сайын Бөбек қоры арқылы қайырымдылық көмек көрсетеді.
 
Президент зайыбы «Өзіңді өзің таны» атты балаларға рухани-адамгершілік білім беру және тәрбие беру идеясының авторы болып табылады.

1994 жылдан бері Назарбаева «Қазақстанның SOS балалар ауылдары» қорының (аустриялық *Kinderdorf International*-дің қазақстандық филиалы) президенті болған. 1999 жылдан бастап ол — «Демография» қайырымдылық қоры қамқоршылық кеңесінің президенті.

## Өз өмірі
Сара Қонақай 1962 жылы Нұрсұлтан Назарбаевқа үйленіп, тегін Назарбаева деп ауыстырды. Бұл некеден үш қыз бала: туған. Сара Алпысқызының бұл некеден, оған қоса, 11 жиені және 1 жиеншары болған. 2005–2012 жылдар аралығында Сара Алпысқызының тегін Назарбаевадан Қонақайға ауыстырғаны тіркелген.

### Денсаулығы
2025 жылы Назарбаева денсаулығының ауыр халде болғаны хабарланды. Сол жылғы 5 мамырда Қазақстан президенті іс басқармасы Медициналық орталығының ауруханасы бұл ақпаратты растап, Назарбаеваның емделіп жатқанын айтты. 15 қыркүйекте бұл ақпарат тағы расталды.

14 мамырда Бірінші президенттің кеңесшісі, әрі баспасөз хатшысы Айдос Үкібай интернетте тараған Назарбаеваның өлімі жайлы хабарды жоққа шығарған. 2026 жылғы 9 ақпанда ол ауруханадан шықты.

## Дереккөздер

Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері
Санат:Қазақстан бірінші ханымдары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Назарбаевтар әулеті
Минералдар синтезі

**Минералдар синтезі** – жеке элементтерден немесе химиялық қосылыстардан минералды, монокристалдарды жасанды жолмен алу процесі. Минералдар синтезімен алғаш рет орта ғасыр ғалымдары (алхимиктер) шұғылданды. Итальян ғалымы Специаның 1904 жылы кварцты, француз ғалымы Вернейльдің 1905 жылы лағылды (рубинді) жасанды жолмен алуы нәтижесінде Минералдар синтезі алғашқы тәжірибелік нәтижелер берді. Вернейльдің әдісі бойынша 1912 жылы Швейцарияда сағат өндірісінің мұқтажын қамтамасыз ету үшін техникалық лағыл жасау қолға алынды. Электртехника, радиотехника, дәл аспаптар, т.б. өндіріс салаларының техникалық кристалдарды көптеп қажет еткен талаптарына сәйкес тиісті минералдарды өндірістік масштабта синтездеу 19 ғасырдың 40 – 50 жылдары тез дамыды. Минералдар синтезі өндірістің дамыған саласына айналуына байланысты АҚШ, Жапония, т.б. елдерде жасанды жолмен алынған слюда, кварц, алмас, лағыл, рутил, шпинель, кальцит, асбест, александрит, сапфир, т.б. минералдардың өнімі мыңдаған тоннамен есептелетін болды. Синтетикалық минералдардың табиғи минералдардан артықшылығына оның жоғары сапасы мен бағасының табиғи минералдардан арзандығы (2 – 40 есе) т.б. жатады. Өндіріс көбіне ерекше таза, ірі монокристалдарды қажет етеді. Монокристалдар қанық ерітінділерді суыту немесе суалту, буларды қойылту, газбен тасымалдау, балқымалар мен ерітінділерді кристалдау, түрлі гидротермальдық тәсілдер арқылы алынады. Оптикалық кварц, зүбәржат (изумруд), лағыл сияқты бағалы минералдардың монокристалдарын алу үшін әдейі дайындалған бастапқы гидротермальдық ерітінді қалың қабырғалы болат ыдыстарда (автоклавтарда) жоғары температура мен қысымда кристалданады. Монокристалдар алу тәсілдерін табу мен гидротермальдық синтез теориясын жасауға бағытталған жан-жақты зерттеулер Қазақстанда академик Қ.Сәтбаевтың басшылығымен 1963 жылы Геологиялық ғылымдар институттының тәжірибелік минералогия секторында жүргізілді. Гидротермальдық синтез әдісі бойынша Қазақстан ғалымдары касситерит, алунит, валериит, малахит, кубанит, т.б. минералдардың монокристалдарын алғаш рет алды. Бұл зерттеулер аталған минералдардың кристалдану процестерінің физикалық - химиялық, термодинамикалық параметрлерін синтезделген минералдардың табиғи түрлері кездесетін кендердің түзілу жолын дәлірек айқындауға мүмкіндік берді. Жаңа табылған гамма - радиоактивтік индикатор әдісін тәжірибеде қолдану гидротермальдық жағдайлардың жоғары, температуралары мен қысымдарында өтетін еру, массасының орын ауыстыруы, заттардың кристалдануы сияқты процестердің кинетикасын дәлірек зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл Минералдар синтезінің гидротермальдық теориясының негізін жасауға қосқан үлес болды.
## Сілтемелер
* Лағыл
* Асбест
* Александрит
## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Санат:Химия
Үйелеу

**Үйелеу** — ойыс жерге немесе шұңқырға шалқасынан жатып қалған малдың (жабайы жануарларда да кездеседі) өз бетімен тұрып кете алмауы. Үйелеуге көбінесе көктем кезінде қыстан арып, әлсіреп шыққан малдар ұшырайды. Ондай малды тұрғызып жібермесе өліп қалуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Жануарлар анатомиясы
Санат:Мал шаруашылығы
Әбдірейім Өміров

**Әбдірейім Өміров** (5 мамыр 1955 жыл) – әнші-сазгер, Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1998 ж.) 

1972 ж. орта мектепті бітіріп, Республикалық эстрада студиясын (1977-79), Қорқыт Ата атындағы Қызылорда  мемлекеттік университетін (1996) бітірген. Көп жылдар Жаңақорған аудандық мəдени бөлімінде əр түрлі қызметтер атқарды. 1999-2001 жылдары Жаңақорған ауданы мәдениет бөлімінің меңгерушісі. Жаңақорған аудандық Əлшекей атындағы өнер мектебінің (2001-2009) директоры. 

Өміров Əбдірейім Бүкілармиялық, Бүкілодақтық, Республикалық байқаулардың лауреаты. Н.Бекежанов атындағы музыкалық драма театры қойған «Қыз Жібек» операсында Бекежанның рөлін сомдаған. Ол көптеген əндердің авторы, атап айтқанда:
* Қ.Аманжолов - «Ғашық едім қайтейін»
* М.Мақатаев - «Сыр», «Соғыстың соңғы көктемі»
* Қ.Асанов - «Махаббат жыры»
* Ф.Оңғарсынова - «Сен барда»
* Н.Исабаев «Əке туралы ой», «Сағыныш», «Сүйемін сені»
* Д.Жолмұхаммедов «Махаббат жауңан түе».
* өз сөзіне жазылған «Мəңгілік ел» т.б. көптеген əндері бар.

М. Дулатовтың сөзіне жазылған «Қайда едің?» әнін «Қазақфильм» студиясы түсірген «Міржақыптың оралуы» деректі фильмінде өзі орындаған. 1993 жылы Алматы қаласында жеке концертін өткізді.

Санат:5 мамырда туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Жаңақорған ауданы тұлғалары
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:Алматы эстрада студиясы түлектері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Базарбек Өсербайұлы

**Базарбек Өсербайұлы** (8.10.1924 жылы  туған, қазіргі Алматы облысы, Алакөл ауданы, Үшарал ауылы - 1970 жылы) – ғалым, тарих ғылым кандидаты (1956). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1947 жылдан Қызылорда облысы партия комитетінде хатшының көмекшісі, баяндамашылар тобының лекторы.  Қызылорда педагогикалық институтының (Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) тарих факултетін сырттай оқып бітірген (1950), 1956–60 жылдары Қызылорда педагогикадық институтының Марксизм-ленинизм кафедрасында доцент, 1961–63 жылдары Қарағанды политехникалық институтының *СОКП* тарихы кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру мәселелерін зерттеген. 1963 жылдан өмірінің соңына дейін Қызылорда педагогикадық институтының ректоры. *Қызыл Жұлдыз, І және ІІ дәрежелі Отан соғысы ордендерімен*, бірнеше медальмен марапатталған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Минералды азық

**Минералды азық** – малға қосымша азық ретінде берілетін табиғи және қолдан жасалынатын өнім. Жемшөпте натрий мен хлор аз болатындықтан, малды, көбіне ас тұзымен үстеме қоректендіреді. Кальцийлі үстеме қоректерге – бор, травертин, сүйек ұны, ағаш күлі, гипс, т.б. жатады. Жемшөп мөлшерінде кальций мен фосфор тапшы болса, азықтық фосфаттарды пайдаланады (фторсыз фосфат, преципитат, сүйек ұны, т.б.). Малға Минералды азықты ұнтақталған тамыржемісті өсімдіктерге, сүрлемге, жемге араластырып береді. Минералды азық құрама жемнің ішінде де болады.
## Сілтемелер
* Кальций
* Фосфор
* Жем
## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Химия
Үйеңкі

**Үйеңкі** () — әдемі жапырақты бұталы немесе ағаш тектес өсімдік. 

Ерте көктемде гүлдейді. Канада, Америка, Еуропа, солтүстік Африка, Азия аймақтарында таралған. Қазақстанда негізінен “Татар үйеңкісі” деп аталатын түрі көбірек өседі. Үйеңкінің жалпы 150-ге жуық түрі бар. Биіктігі 20-55 метр аралығында болады. Жапырақтарының пішіні әр түрлі: шеті тілімденген саусақ салалы, жиегі иректелген және шілтерлі болып келеді. Түстері түрлеріне қарай жасыл, сары және қызыл болады. Үйеңкіні әдемі жапырақтары үшін  көгалдандыруда кеңінен қолданады. Жазда жасыл қанатты жемістерін береді. Күзде қанаттары қоңырқай тартқанда, жемісі пісіп жетіледі.

## Ағаш туралы
**Үйеңкі** (*Acer*) — өзі аттас тұқымдасқа жататын жапырақ тастайтын ағаш не бұта. Солтүстік жарты шардың қоңыржай, субтропиктік және тропиктік жылы аймақтарына тараған 150-ден аса түрі белгілі. Қазақстанда таулы жерлерде, өзен бойларында, сай-салаларда, орманды жерлер мен бұталар арасында жабайы өсетін 2 түрі: *[[қара үйеңкі]]* (А. *tatarіcum)* және *[[Семенов үйеңкісі]]* (А. *semenovіі*) бар. Бұдан басқа 5 түрі (*[[дала үйеңкісі]], [[жалғаншар үйеңкісі]], [[өзендік үйеңкі]], [[шағанжапырақ үйеңкі]], [[шынартүс үйеңкі]]*) қолдан өсіріледі. Биіктігі 5 — 40 м, қабығы жылтыр, сұр не сұрғылт тартқан. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, оның жиегі бүтін, кейде ойық, жыл сайын түседі. Сарғыш, жасыл түсті гүлдері ұсақ, 4 — 5 мүшелі, қос не дара жынысты, қалқанша не шашақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Жәндіктермен немесе желмен тозаңданады. Сәуір — маусым айларында гүлдеп, тамыз — қазанда жеміс береді. Жемісі — қосқанатты, екі тұқымшасы болады. Тұқымынан, сұлама бұтағынан, шыбығынан, ал қолдан өсіргенде бөліну арқылы не қалемшесінен көбейеді. 150 — 200 жылдай жасайды. Үйеңкі ағашы бағалы үй жиһаздарын, музыка аспаптарын жасауға пайдаланылады. Күзде жапырақтары алуан түсті болғандықтан саябақтарда, көше бойларында әсемдік үшін өсіріледі. Солтүстік Америкада өсетін *[[қантты үйеңкі]]нің* (А. *saccharum*) жапырақ шырынында 2 — 5 % қант болады, шірнелі өсімдік, үйеңкі жапырағы Канаданың ұлттық символы болып саналады.

## Қолданылуы
Канада елінің туында қант үйеңкісінің жапырағының суреті салынған. Америкада әлі қант құрағы туралы білмеген кезде, қант үйеңкісі қант алудың негізгі көзі болған. Оның тәтті шырынынан үйеңкі шәрбәтін, сірне және үйеңкі сырасын алған.

## Күтімі
Күн көзінде немесе ала көлеңкеде де өсе береді. Суыққа төзімді, алайда кейбір сұрыптарын  жел өтінен қорғаған жөн. Ылғалдылықты жақсы көретіндіктен жиі суғарып тұруды қажет етеді, мүмкіндік болса су маңына еккеніңіз  абзал.

## Көбейтілуі
Тұқымы және қалемшелеу арқылы көбейтіледі.

## Сілтемелер
* Семейство кленовых в Китае 
* Классификация клёнов 
* UVSC Гербарий&nbsp;— Клёны 
* Сравнение американских видов  на сайте bioimages.vanderbilt.edu
* Клен / Клен пальчатый 
*  Гүлстан сайты 

## Дереккөздер

Санат:Аткаштан тұқымдасы
Санат:Ағаштар
Жаппархан Өтеген

**Жаппархан Өтеген** (18.5. 1938 жылы  туған, Сырдария ауданы Коммунизм ұжымшары) – журналист.

*[[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]*-дың (*ҚазҰУ*) журналистика факултетін бітірген.

1957 – 60 жылдары аудан «Коммунизм таңы» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы,

1962 – 75 жылдары Қызылорда облыстық радиохабары және  телевизия басқармасында редактор, бас редактор,

1975 – 77 жылдары облыстық «Ленин жолы» («Сыр бойы») газетінде,

1977 – 2003 жылдары «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінің Жезқазған, Қызылорда облыстарындағы меншікті тілшісі қызметтерін атқарған.

Өтегеннің 3 сатиралық кітабы жарық көрген («Сол қалта», «Бір қора өсек», «Мінездер»).
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Орыс география қоғамының Түркістан бөлігі

[thumb| alt=A.| ''[Шоқан Уәлиханов*.]]

*'Орыс география қоғамының Түркістан бөлігі''' – ғылыми зерттеу мекемесi. 1896 жылы 20 мамырда ашылды. Бөлiмнiң алдына өлке ресурстарын зерттеу мақсаттары қойылды. Орыс география қоғамының Түркістан бөлігінiң ұйымдастыруы бойынша 1899–1902 ж. Л.С.Бергтiң басшылығымен Арал экспедициясын жүргiзiлдi. Экспедицияда теңiздi зерттеп, геология және зоология материалдар жинады. Бұл материалдарды өңдеуге көрнектi ғалымдар тартылды. 1903–1904 ж. Балқаш экспедицияларды ұйымдастырылды. Осы экспедициялар деректерiнiң негiзiнде Берг географияның жаңа саласы – лимнологияны негiздедi. 1902–1904 ж. В.В.Сапожников Жетiсуға саяхат жасап, Балқаш көлінен Ыстықкөл өңiрi мен Жоңғар (Жетісу) Алатауына дейiнгi аумақты зерттеп шықты. Ол Жетiсуға өсiмдiктер және жануарлар дүниесi бар жеке аудан ретiнде толық сипаттама бердi. 19 ғасырдың аяғы – 20 ғасырдың басында экспедиция қызметi жоспарлы сипат алды, өз бағдарламалары болды, экспедициялар көбiнесе аз зерттелген немесе зерттелмеген аудандарға жiберiлдi. Жиналған материалдар негiзiнде, Н.Н.Пантусов, Н.А.Зарудный, В.Ф.Ошанин, Г.Д.Романовский, А.П.Федченко, т.б.Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияның тарихы, әлеумет-экономикалық жағдайы жөнiнде мақалалар жариялады..
## Дереккөздер


## Қосымша мәліметтер:
* Шоқан Уәлиханов 
*Орыс география қоғамы

Санат:Ғылым
Невралгия

**Невралгия** (грек тілінен neuron – жүйке және algos – сырқырау, ауырсыну) – шеткі жүйкенің ұстамалы ауруы. Невралгияның пайда болуына жүйкенің қабынуы, жүйкенің шоғырланған жері мен омыртқа жотасының аурулары немесе тіндер мен органдардың жарақаттануы, инфекция түсуі (тұмау), қатты суық тию, т.б. әсер етеді. Невралгияға үш тармақты, желке және қабырға аралық жүйкелер жиі шалдығады. Үш тармақты жүйкенің Невралгиясы сәбидің алғаш тісі шыққан кезде қиындықтар туғызса, жұлған тістің орны қабынып, қатты суық тисе не инфекция түссе, сондай-ақ пульпит (тіс тінінің қабынуы) және периодонтиттің (тіс түбінің сыртқы қабығының қабынуы) асқынуынан болады. Бұл кезде беттің бұлшық еті тітіркеніп, адамның аузын ашуы, жұтынуы, жөтелуі қиындайды, ауру ұстамасы кенеттен болып, бірнеше минуттан бірер сағатқа созылуы мүмкін. Желке Невралгиясы кезінде негізінен мойын ауырады. Ал қабырға аралық жүйкенің Невралгиясы омыртқа жотасының ауруынан, әсіресе адамға қатты суық тиюден болады. Емі: Невралгияны туғызған ауруларды емдеу, поливитаминдер егу, физиотерапия, т.б. қолдану. Көп жағдайда үш тармақты жүйкенің Невралгиясына хирургиялық операция жасалады.

## Сілтемелер
* Медицина  
* Биология  
* Инфекция
## Дереккөздер


Санат:Биология
Жеңіс Сағиұлы Өтемісов

**Жеңіс Сағиұлы Өтемісов** (11.9.1943 жылы  туған, Түркістан облысы Отырар ауданы) – педагогикадық ғылым кандидаты(1988), профессор Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1996). Қызылорда қаласындағы балалар музыка мектебін, *Ленинград* (Санкт-Петербург) қаласындағы мәдени-ағарту институтын (1971) бітірген. 1959 жылдан Қызылорда қаласында балалар үйінде, педагогикалық институтта оқытушы және балалар музыка мектебінің директоры қызметтерін атқарды. 1983 жылдан *М.Мәметова* атындағы қыздар педагогикалық училищесі жанынан құрылған «Нұргүл» ән-би ансамблінің көркемдік жетекшісі, Қызылорда мемлекеттік университетінде музыкалық аспаптар кафедрасының меңгерушісі. 2000 жылдан «Дидар» фольклорлық-этнографикадық ансамблінің жетекшісі. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Байназар Өтепов

***Байназар Өтепов*** (1.1.1903, Қазалы ауданы Жанкент ауылы – 14.11.1984, Қожабақы ауылы) – халық ақыны. 

Қазалыдағы мұғалімдер даярлайтын бір жылдық курсты бітірген (1920). 1920 – 40 жылдары бастауыш мектепте мұғалім, 1941 – 47 жылдары* «Қызыл отау»* мәдениет үйінің меңгерушісі қызметін атқарған. Облыстық – аудандық айтыстарға қатысып, *[[Молыбаев|Н.Молыбаевпен]], [[Мұзарап Жүсіпов|М.Жүсіповпен]], [[Үркімбаев|Т.Үркімбаевпен]], [[Көкенов Манап|М.Көкеновпен]]*, т.б. ақындармен өнер сайысына түсті. Шығармалары мерзімді баспасөзде, «Пернедегі термелер» жинағында жарияланған (1965). Оның «Жаппасбай батыр» (1944), «Қашақбай елдің ері» (1948), «Ақмешітке 150 жыл» дастандары, ерлік пен елдікті, теңдік пен бірлікті жырлаған* «Ұлы ұстазым», «Қаһарлан, халқым, қаһарлан», «Аттанған ерлерге», «Қос қыран»* атты өлеңдері жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Неврит

**Неврит** , невропатия (neurіtіs, грек. neuron – жүйке) – шеткі жүйкенің қабынуы. Бұл ауру әр түрлі жұқпалы аурулардың (безгек, сүзек, күл, т.б.) салдарынан, ағзаның улануынан және витамин жетіспеушілігінен, зат алмасуының бұзылуынан, жүйкелердің жарақаттануынан және олардың қанмен толық қамтамасыз етілмеу әсерінен болады. Клиникалық белгісі: адам ауырсынады, бұлшық етінің сезімталдығы кеміп, ол бірте-бірте семеді. Мысалы, бет жүйкесінің невриті ортаңғы құлақтың қабынуынан (қысқаша Отит) болады. Бұл кезде бет еттері жартылай не түгелдей салданады. Есту жүйкесінің невритінде құлақта шу пайда болады, адамның басы айналып, есту қабілеті төмендейді. Ал бел омыртқа жотасында шоғырланған жүйке талшықтары мен шонданай жүйкесі қабынғанда, адамның белі шойырылады, қол-аяғы қатты сырқырап ауырып, ұйиды, бұлшық еттері әлсізденіп, аяғын баса алмай қалады. Кейде терісі көгеріп, терлегіш не тоңғыш келеді. Емі: Невритке шалдықтыратын ауруларды емдеу, қан тамырын кеңейтетін және зат алмасуды жақсартатын, ісік қайтаратын дәрілер беру, витаминдерді пайдалану, физиотерапия, инемен емдеу.

## Сілтемелер
* Медицина  
* Физиотерапия  
* Биология
## Дереккөздер


Санат:Биология
Неврастения

**Неврастения**, астения (, , neuron – жүйке және asthenіa – шаршау, әлсіреу) – невроздың бір түрі; аса күйгелектіктен және тітіркенгіштіктен жүйкенің әбден шаршап, тозуы. Неврастения кезінде ауру адам тез ұйықтап кеткенімен, болар-болмас дыбыстан ұйқысынан лезде оянады; өзін аш сияқты сезінгенімен, тамақты көрсе болды, аштығы басылады; жүйкенің әбден тозуынан науқастың көңіл күйі тез өзгеріп отырады. Бұл айтылған клиникалық көріністер Неврастенияның 1-сатысында байқалады. Егер дер кезінде ем жасалса, науқас дертінен тез айығып кетеді. Аурудың 2-сатысында (аралық саты) жоғарыда көрсетілген клиникалық белгілер дами түседі. Науқаста психикалық қажудың әсерінен ынтасыздық, сәл нәрседен тітіркену (жылауықтық), бұлшық еттері әлсізденіп, саусақтардың, тілдің дірілдеуі байқалады. Аурудың ұйқысы, жүрек және қан тамыр жүйелерінің қызметі бұзылады, басы ауырады. Тамаққа тәбеті болмайды. Неврастенияның 3-сатысы (гипостеникалық) – бұл жағдай науқас организмінің ұзақ уақыт улануынан (алкогольмен, түрлі жұқпалы аурулармен, т.б.), бастан алған жарақаттан, атеросклероздан, ішкі органдардың түрлі ауруларынан болады. Бұл кезде ауру адамның жүрек соғысы жиілеп, денесі біресе ысып, біресе мұздап, басы айналады, организмі әбден әлсірейді (адинамия). Көңілсіздік басып, ауру дел-сал селқос күйде жүреді. Емі: Неврастенияның бастапқы сатысында жұмыс және демалыс уақытын дұрыс ұйымдастыру, спортпен шұғылдану, таза ауада көп серуендеу. Ал ауру меңдіген кезде психотерапия және аутогенді дене шынықтыру әдістерін, дәрі-дәрмекті қолданумен қоса, ауру адамды қамқорлыққа алудың, тұрмыс жағдайын түзейтін әлеуметтік шаралардың айрықша маңызы зор.

## Сілтемелер
* Медицина  
* Биология  
* Науқас

## Дереккөздер


Санат:Психиатрия
Санат:Аурулар
Санат:Клиникалық психология
Санат:Психикалық аурулар
Минералды көлдер

**Минералды көлдер**, тұзды көлдер – суының құрамы, көптеген минералды қоспалардан тұратын тұзды айдындар. Суда еріген заттардың құрамы мен сапасына қарай көлдер тұщы және минералды болып бөлінеді. Минералды көлдердің суы кермек, ащы және тұзды болады. Ауыз суға пайдаланылатын тұщы судың бір литрінде тұз 1 граммнан аспайды. Кермек сулы көлдерде 1 литрде 25 г тұз болады. Тұздылығы 25 г-нан жоғары көлдер – тұзды көлдер деп аталады. Дүниежүзілік мұхиттың орташа тұздылығы 35 грамм, яғни бір литр теңіз суында 35 г тұз болады. Тұзды көлдерде тұздылығы кейде 200 – 300-ге жетеді. Суының тұздылығы өте жоғары болғанда Минералды көлдердегі тұз кристалданып, көл түбіне шөге бастайды. Минералды көлдер жер шарының қуаң аймақтарында (шөл, шөлейт белдемінде) көбірек кездеседі. Олар ағынсыз, тұйық қазаншұңқырларда пайда болады. Минералды көлдердегі тұз шоғыры өзен, жер асты суларының, атмосфералық жауын-шашынның көлге көптеген ерітінді әкелуінің және мол буланудың нәтижесінде жиналады. Минералдылығы жоғары суда көлдің беткі тұзды қабатының температурасы жазда 40 – 500С-қа дейін қызады. Қыста кейбір көлдердің жоғарғы қабаты – 200С-та қатпайды. Суының химиялық құрамына қарай Минералды көлдер негізгі 3 топқа бөлінеді: карбонатты (содалық), сульфатты (өте ащы), хлорлы (тұзды). Көл суларында Менделеев кестесіндегі көптеген элементтер кездеседі. Минералды көлдердің тұздық құрамы географиялық белдемділікке тығыз байланысты. Тундра белдеміндегі көл суларында Sі, HCO3 иондары, орманды белдемде – HCO3, Ca иондары, дала белдемінде – SO4, HCO3, Na, K иондары, шөл және шөлейтте Cl, Na иондары кездеседі. Қазақстан көлдері суының минералдығы 0,075 г/л-ден 335 г/л-ге дейін ауытқып отырады. Көл суларының 87%-ы сульфат тобына кіреді (Балқаш, Алакөл, Теңіз, Сілетітеңіз, Құсмұрын, т.б.). Карбонатты (содалық) көлге – Құлынды даласындағы көлдер, хлорлы (тұзды) көлдерге – Каспий теңізі, Арал теңізі, Индер көлі, т.б. жатады. Минералды көлдер – көптеген шаруашылық салаларының (химия, тамақ өнеркәсібі т.б.) маңызды шикізат қоры. Минералды көлдерден ас тұзы, сода, мирабилит, хлорлы магний, бром қосылыстары, йод, бор, т.б. өндіріледі. Сульфатты Минералды көлдер балшығы медицинада қолданылады.

## Сілтемелер
* Шөл
* Шөлейт
## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Химия
Санат:Минералдар
Жұрын

**Жұрын** — Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданындағы ауыл, Жұрын ауылдық округі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қандыағаш қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 29,3 км жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1912 адам (933 ер адам және 979 әйел адам) болса, 2009 жылы 1267 адамды (628 ер адам және 639 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1188 адамды (609 ер адам және 579 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1956 жылы Ақтөбе мал азығын дайындау тәжірибе стансасы ретінде қаланды. 1997 жылы оның негізінде Жұрын өндірістік кооперативі құрылды.

## Транспорты
Үстінен Орынбор-Ташкент темір жолы және Ақтөбе-Шалқар тас жолы өтеді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, тағы да басқа мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль және темір жолдарымен қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Үй жануарлары

**Үй жануарлары**, доместикация — жануарлардың қолға үйретілген түрлері. 

Сондықтан кейде бұларды қолға үйретілген жануарлар деп атайды. Мүйізді ірі қара, түйе, жылқы, есек, қой-ешкі, ит, шошқа, мысық, үй қояны, теңіз тышқаны; құстардан тауық, үйрек, қаз, күркетауық, кептер; тоғандарда өсірілетін балықтар үй жануарларына жатады. Өркениет дамуының барысында адам жәндіктердің 2 түрін (бал арасы мен жібек көбелегі), құстардың 10 — 12 және сүтқоректілердің 60-қа жуық түрлерін қолға үйреткен. Зертханалық жануарлар — егеуқұйрықтар мен тышқандар, сайрағыш және әсем құстар, тоты, шымшық, т.б., аквариум балықтары да өсіріледі. Үй жануарларын қолға үйрету алғашқы адамдар мекендерін қазып зерттеу нәтижесінде, бұдан 15 — 10 мың жыл бұрын басталған. Аңшылық тәсілі жетілген сайын жабайы, тағы жануарлар саны азайып, адам баласының күнделікті тұрмыс қажетін қанағаттандыру үшін үй жануарлары қолға үйретіле бастады. 

Қазіргі кезде:
* 170 млн-ға жуық қой — Австралияда;
* 197 млн-нан астам ірі қара мал — Үндістанда;
* 7 млн-дай түйелер — Сомалиде өсіріледі деп саналады.

Үй жануарлары тек материалдық байлық көзі ғана емес, сонымен бірге, рухани қазына болып есептелінеді. Жаңа ортаның әсері және қолдан іріктеу, жұп таңдау нәтижесінде бұларда адамға пайдалы жабайы жануардан өзгеше қасиеттер пайда болды. Осы кездегі мал тұқымдары өзінің жабайы ата тегінен едәуір ірі, етті, аяқтары қысқа, тұрқында да өзгерістер байқалады. Мысалы, ең ірі ит тұқымы — сенбернар, оның салмағы 77 кг-дай болса, ең кішкентай ит — чихуахуа, оның салмағы 450 г-нан аспайды. Ең кішкентай сингапур мысығының салмағы — 1 кг 81 г болса, ал ең ірі мысық — рэгдолл, ол 9 кг-дай салмақ тартады. Тегіне қарағанда үй жануарларының сүйегі жеңіл, омыртқа саны аз, бас сүйегі кіші, сондай-ақ мүйізі, ішкі органдары да өзгеріске ұшырады. Бұлардың өкпесі, жүрегі, бүйрегі жабайы ата тегіне қарағанда кемірек дамыған, жыныс ерекшеліктерінде де көптеген өзгерістер байқалады. Ата тегімен салыстырғанда үй жануарларының жүйке жүйесінде де өзгерістер пайда болды. Мысалы, қолдағы мал миының көлемі кішірейіп, салмағы азайған, көру, есту, иіс сезу органдарының қызметі төмендеген. Оның есесіне үй жануарларынан алынатын ет, сүт, жұмыртқа, жүн, т.б. мөлшері көбейді. Атап айтқанда, ең жақсы жүн меринос қойларынан алынады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Жарылқасын Өтесінов

**Жарылқасын Өтесінов** (20.12.1945 жылы  туған, Қазалы ауданы Бозкөл ауылы) – *ғалым*, *ауыл шаруашылық ғылым доктор* (**1993**), *профессор* (**1996**). 
***1969** Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (*ҚазҰАУ*) бітірген. 
***1970 – 1973** жылдары Қазақ мал ауыл шаруашылық ғылым-зерттеу институтында *ғылым қызметкер*. 
***1974 – 1995** жылдары Қазақ қой шаруашылық ғылым-зерттеу технологиялық институтында *басшы* қызметте болды. 
***1995** жылдан Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде *кафедра меңгерушісі*, *әдістемелік жұмыстардың жетекшісі қызметтерін* атқарды. 
***2004** жылыдан Қызылорда Гуманитарлық Университетінің *профессоры*. 
## Ғылыми еңбектер
Негізгі ғылым еңбектерін ауыл шаруашылық малдарының көбею, өніп-өсу биологиясына арналған. Өтесінов биотехнологиялық әдістерді жетілдіру мақсатында теориялық негіздер жасаған. 120-дан астам ғылым еңбек жазған.. 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:1945 жылы туғандар
Әніс Жақыпұлы Өтеулі

**Әніс Жақыпұлы Өтеулі** (1.3.1924 жылы  туған, Қармақшы ауданы Құмжарған ауылы) – ғалым, филология ғылым кандидаты (1984). Қазақ Мемлекеттік университетін (*ҚазҰУ*) бітірген (1950). 1943 жылы мұғалімдік курсты бітірген соң, ауыл мектебінде мұғалім болып қызмет істеді. 1971 жылдан Қызылорда педагогикадық институтында (*Қорқыт Ата атындағы [[Қызылорда]] мемлекеттік университеті*) оқытушы, аға оқытушы, доцент (1988), профессор (1997). 100-ден астам ғылым және әдістемелік еңбектері жарық көрген. Олардың ішінде «Байырғы атаулар сыры» (1993), «Сыр өңірі» (телавтор, 1988), «Түйешінің түсіндірме сөздігі», «Қазақстан ономастикасының библиографиялық сөздігі» (1992), «Әлемге әйгілі Қорқыт Ата егеменді елімізде» (2001), «Қазақстан топонимикасы» (2002), «Түйе: тарихы, түрлері, пайдаланылуы, ономастикалық терминдер» (2003), «Қасиетті Марал ишан (туғанына 225 жыл)» (2005) монографиялары мен зерттеу еңбектері бар. Өтеулі «Қазақстан білім беру ісінің үздік қызметтері» (1968), «КСРО халық ағарту ісінің үздігі» (1988) белгілерімен марапатталған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет