open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маятас көшесі (Астана)

**Маятас көшесі (Астана)** бұрынғы атауы №224 көше. «Көктал» тұрғын алабы. *Маятас көшесі* Ұлытау көшесінен басталып, Шаңтөбе көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 309,7 метр.
Маятас - мезолит дәуірінен сақталған тұрақ. Түркістан облысы, Отырар ауданы, Темір стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 7
шақырым жерде орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Тұрым, жазғытұрым

**Тұрым, жазғытұрым.** Кейде «жазғытұры» деп те айтылады. Мағынасы — көктем, жазға салым мезгіл. 
«Жазғытұры қалмайды қыстың сызы, Масатыдай құлпырар жердің жүзі» (Абай). Сөздің екі түбірден біріккені әркімге де көрініп тұр. Біріншісі -ғы жұрнағын қабылдаған «жаз» (жазғы) сөзі. Мұның төркінін, мағынасын іздестіруді міндет етпедік. Өйткені, көпшілік қауымға түсінікті. Екіншісі — «тұры» немесе «тұрым». Міне осы тұлға тілімізде жеке қолданылмайды әрі мағынасы да көмескі, түсініксіз. Зер сала, іздестіре келгенде оның да сыры мәлім бола бастады. моңғол тіліндегі «түрүүн» сөзі қазақ тіліндегі «әуелі, бұрын» орнына қолданылса, қалмақ тіліндегі «түрүләд» та осыны көрсетеді. Көрсетілген тұлғалар қазақ тілінде «тұры», «тұрым» болып өзгерген де, мағынасын сақтай отырып, «жаз» сөзімен бірігіп кеткен. Сонда «жазғытұры» -ның қазіргі түсінік бойынша берер мағынасы — жаздан бұрын, «жаздың әуелі». Демек, жыл мезгілінің «жаздан» бұрын, «жаз-дың» хабаршысы ретінде келетін маусым ұғымын білеміз.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Көтере алу

**Көтере алу.** Саудаға түскен товарды бөлектеп, біртіндеп алмай, түгел сатып алу — қазіргі тілімізде осылай қалыптасқан. Бұдан басқа жағдайда «көтере» сөзі
жеке не басқа сөзбен тіркесе түсіп, дәл осыңдай мағынада қолданыла бермейді.
Ерте кездерде жеке қолданылып, кейін қазақ тілінде
кейбір тіркестерде ғана сақталып қалғанын басқа түркі
тілдерінің деректері арқылы білеміз. Мысалы, алтай
(ойрат) тілінің туба-кижи диалектісінде көтөри немесе
көтүре — бәрі, барлығы мағынасында қолданылады
(Н. А. Баскаков, ДЧТ., 1966, 131). Осы дерекке қарағанда, «көтере алу» түсінігі — бәрін, түгел алу дегенмен
барабар.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Көш, бір көш жер

**Көш, бір көш жер.** Қазіргі сөздігімізде — бір қонатын жер; едәуір қашықтық деп түсіндірілген. *«... бір көш жерде көгілдірленіп зор жота тұр»* (Ол күндер. 4-том,
92). Әрине, сырт көзге, мағынасына бой ұрсақ, қашықтық, алыстық елшемі деу жөн сияқты. Кейде бұл тіркестің «жер» сөзінсіз де қолданылатыны бар. Мысалы,
*«ол бізден бір көш алда келе жатты»* дегенде, мұнда «бір
қонатын жер» деген мағынаға жуық келмейді. Осыған орай көне түркі тілдерінің жазба деректеріне үңіле түссек, «көш» сөзінің басқа да мағынасы болғандығы анықтала түседі. М. Қашқари сөздігінде көч — мезгілдің, уақыттың азғана бөлігі деген де түсінік бар. Және «бір
көч күйгіл» сияқты мысал да келтірілген, оны қазіргі
тілімізге аударсақ — «аз уақыт күт» дегенді ұғындырады (ДТС, 311). Осы деректі тілге тиек етсек, «бір көш
жер» дегеніміз — «аз уақытта жетерлік жер» болмақ.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Сәуле Әбдіқұлқызы Жапарбекова

**Сәуле Әбдіқұлқызы Жапарбекова** (25. 3. 1956 жылы туған, Мәскеу қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1991). Алматы педагогика шет тілдер институтының ағылшын тілі факультетін бітірген. Жамбыл қаласындағы №2 мектептің мұғалімі, Жамбыл педагогика институтының ағылшын филология кафедрасының оқытушысы болып істеді. 1984-1986 жылдары ҚР Ұлттық ғылым академиясының А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ізденуші-зерттеуші. 1986-1990 жылдары  Абай атындағы педагогика институтта аспирантураның 1990 жылдан Жамбыл педагогика институтының ағылшын тілі кафедрасында оқытушы. Академик Ә. Қайдаровтың жетекшілігімен "Екі тілді сездіктердегі фразеология" деген тақырыпта кандидат диссертацияны қорғады. 6 мақалаларды жариялады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Тұлғалар
Күнелту

**Күнелту**. Сөз түсінігі — күн көру, өмір сүру, тіршілік ету екендігі рас. *«Жалданып байға күнелту, Басқан таңба жарлыға»* (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Таңд. шығ.).
Сөз екі түбірден құралған — күн және елту. Қазіргі
тілімізде бұлардың екеуі де бар әрі мағыналарын да
ұғындырып жатуды қажет етпейтін тәрізді. Бірақ мына
біріккен сөздегі «күн» мен «елту» бізге мағынасы мәлім
зат есім және етістікке жуық келмейді. Оның мәнісі —
алғашқысы араб тілінің сөзі де, соңғысы түркі тілдерінің біріндегі өзгеше тұлғадағы етістік. Арабша күн —
болу, бар болу, өмір сүру деген мағына береді (Араб.-рус. сл., 1970). Екінші сөз «елту», В. Радлов сөздігі бойынша, «еліт» (шағатай тілінде) тұлғасында беріліп,
мағынасы — ұстау, қолға алу деп түсіндірілген (В. Рад.,Опыт..., I, 1, 819). Әрине мүның түбірі — ал, алу екендігі
көрініп тұр. Сөйтіп, араб және түркі тілінің сөздері бірігіп, «күнелту» болып қалыптасып, қазіргіше айтсақ — «болуды қолға алу» немесе «өмірді, тіршілікті ұстау»
деген мағынаға мезгейді.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Түйдей, түйдей құрдас (жасты)

**Түйдей, түйдей құрдас (жасты)** Бір жылда туған; жасы қатар. «Оспанның шешесі Қәлім Сүлтанмен түйдей
құрдас» (С. Жүнісов, Жапанда.). «Түйдей» сөзінің шыққан тегі — түркі тілдері. Ертеректе біздің тілімізде де жеке тұрын, өз алдына, дербес мағынасы болғанмен кейін ұмытылып, тек осы тұрақты сөз тіркесінде сақталған. Сібірдегі көптеген түркі тілдерінде біріне бірі сәйкес қосарлы затты білдіруде «төөй» тұлғасы қолданылған. Қазіргі кезде хакас тілінде «төөй», туваларда «дөмей» сөздері біздің түсінігіміздегі «бірдей», «ұқсас» орындарына жүреді. Дәл
осындай мағынада бурят тілінде «түһөөтэй» тұлғасы ұшырайды. Әрине, бұл төңірегінде көрші отырған түркі тілдерінің әсері. Кейбір тунгус-маньчжур тіліне ауысқан «төөй» сөзі түркі тілдеріндегі «бірдей», «ұқсас» мағыналарынан айырылып, «құрдас» ұғымын қабылдаған. Бір тілден екінші тілге сөз ауысқанда мағына өзгерістерінің болып тұратыны осы сәтте де белгі бергендей. Сөйтіп, «түйдей құрдас» деген —«бірдей құрдас, ұқсас құрдас» екен.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Фразеологиялық варианттар

**Фразеологиялық варианттар** — мағына бірлігінде ешқандай өзгешелігі жоқ, құрылым-құрылысы жағынан ұқсас (үйлес) келген тұрақты тіркестер. Фразеологиялық варианттар екі түрлі болады: 1) фонетикалық вариант, 2) лексикалық варианттан Фонетикалық вариантқа тұрақты тіркестің құрамына енген кейбір сөздердің бірде жуан, бірде жіңішке, кейде толық, кейде қысқарып айтылуы жатады. Мысалы, ай дейтін ажа жоқ, қой дейтін қожа жоқдегенді әй дейтін әже жоқ, қой дейтін қожа жоқ деп те айта береді. Мұндағы ай мен әй, ажа мен әже бір-біріне фонетикалық вариант болып есептеледі. Бұлардың екі түрлі болып өзгеріп отыруынан тұрақты тіркестің мағына бірлігіне тигізер ешбір зияны жоқ. Сол сияқты адыра (адырам) қал, әдіре (әдірем) қал деп те айтыла береді. Мұнда бірде жуан, бірде жіңішке, кейде толық (адырам - әдірем), кейде ықшамдалып, қысқарып (адыра-әдіре) айтылып түрғанымен, тұрақты тіркестің мағынасын өзгертуге ешқандай себеп бола алмайды. Лексикалық варианттар фразеологизмдердің арасынан ете жиі ұшырасады. Мысалы, ағама жеңгем сай — апама жездем сай, аға өлсе, іні мүра — аға өлсе, жеңге мұра, адыра қалды — қараң қалды, ажар білдірді — қабақ білдірді, азуы алты қарыс — азуы кере қарыс, ай дала — жапан дала, айтып-айтпай немене — айтып-айтпай не керек, айт-үйт жоқ — ай-шай жоқ, екі удай болды — екі жар болды — екі жақ болды, жас өспірім — жас ұлан — жас түлек т. б. Кей жағасырдайда фразеологизмнің құрамындағы әрбір сөзден әр түрлі варианттар өрбиді. Мысалы, көңілге қуат (медет, медеу) қылды (тутты, етті), көңілден кір (дақ, дық, кірбің, қаяу, қылау) арылды (ашылды, кетті), көңіл ауды (бөлінді, кетті, құлады), көңіл көншіді (жайланды, тынды, орнықты, демеді), көңілін жыртты (жықты, қайтарды, қалдырды), көңілі өсті (сергіді, тасыды, шалқыды) т. б. Лексикалық варианттардың бір-бірінен сәл болса да ерекшелігі байқалады. Сондықтан Бұларды фразеологизмдердің синонимдік тәсілімен түрленуі деп те атауға болады. Варианттарда (фонетикалық, лексикалық) қапайда ең кемі бір сыңары ортақтаса қолданылса, синонимдес фразеологизмдерде ешбір компонент қайталанбайды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Күпі (сөз)

**Күпі.** Матамен тысталған тері тон не жабағы киімді
қазақтар осылай атаған. *«Айтжан үстіндегі тер сіңген ескілеу түйе жүнді ауыр қара күпісін шешіп, желпінді»*
(Сәкен Сейфуллин, Шығ.).
Іздене қарағанда «күпі» сөзінің алғашқы мағынасы
басқаша болғандығын анықтайтын тіл деректеріне кез
боламыз. Хакас тілінде «күп», якут тілінде «көп» тұлғалас сөздер «жұмсақ», «үлпілдеген» немесе «түкті, жүндес» мағыналарында қолданылады (Хак.-рус. сл., 1953, 97; Як.-рус. сл., 1972, 180). Осыларды еске алсақ, алғаш
түкті, жүндес мағынасында қолданылған «күп» не «көп»
сөзі, кейін сондай заттардан жасалған киімге атау есебінде ауысқан. Айырмашылық — тек -і жұрнағының
қосылып, қазақ тілінде «күпі» тұлғасына дейін жетуі
ғана.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Нарттай

**Нарттай.** Сөздікте бұл сөз мағынасы — қып-қызыл боп қызарған, албыраған. «Баламның беті нарттай болып... балбырап жатты» (С. Жүнісов, Құстар.).

Қазақ тілінде сөз түбірі —«нарт» жеке қолданылмайды. Дыбыс құрамы жағынан бұған сәйкес сөз моңғол тобындағы тілдерде кездеседі. моңғолша нар — күн, қалмақтарда бұл мағынадағы сөз «нарн» қалпында айтылады. Біздің байқауымызша, қалмақ тіліндегі «нарта» (мағынасы — бұлтсыз ашық күн) сөзі қазақтарға ауысып, олар сөз түбірі «нарт» деп ұғынып, өздеріне тән -тай жұрнағын қосу арқылы «нарттай» сөзін тудырып,
«қып-қызыл» мағынасында қолдануды дағдыға айналдырған. «Екі беті нарттай» тіркесінің сөзбе-сөз түсінігі—«екі беті ашық күндей».

 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мәриям Жағорқызы көшесі (Астана)

**Мәриям Жағорқызы көшесі** (Астана)- бұрынғы атауы №74 көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Мәриям.Жағорқызы
көшесі Тұран даңғылынан басталып, Қарашаш ана көшесінде аяқталады. Айғаным көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 729,2 метр.
Мәриям Жағорқызы (1887-1959) - (шын аты-жөні Рыкина Мария
Егоровна) халық өнерпазы, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген өнер
қайраткері. Халық арасында кең тараған «''Дударай''» әнінің авторы.
Ақмола облысының Қорғалжын ауданында дүниеге келген.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Арцел теориясы

**Арцел теориясы** - төменде келтірілген тұжырым: бірқалыпты шенелген және біршенді үзіліссіз функциялар жиынының кез келген функциялар тізбегінен қандайда болмасын бір функцияға бірқалыпты жинақталатын іштізбек бөліп алуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Теоремалар
Санат:Функционалдық талдау
Қыңыр

**Қыңыр**. Көбіне мінезге байланысты қолданылатын қарыспа, қисық, қиқар, қыршаңқы сөздерінің орнына қолданылады. «Нағашысы Тұяқпай қарадан шыққан қыңыр еді, көрдің бе жиенінің қалай қарай тартқанын» (I. Есенберлин, Қаһар.).
Сөздің алғашқы мағынасына төркін боларлық тұлғаны ескі шағатай тілінен ұшыратамыз. В. Радловтың сөздігінде «кіңір» жабайы есек мағынасында көрінеді. Қырғыз тілінде де «қыңыр» сөзі қазақ тіліндегідей «қиқар, қырсық» мағыналарын меншіктенеді.
Жабайы есек былай тұрсын, қолдағы есектің де қырсықтығы өзіне жүк болғандай. Мінезі өте қырсық, қарыспа адамды жабайы есекке теңеуден «қыңыр» сөзі қалыптасқан.
 
## Дереккөздер
Қобда көшесі (Алматы)

right|thumbКөшеге Қазақстанның батыс өлкесіндегі Елек алқабындағы өзеннің атауы (Алматы қаласы мәслихатының 24.03.2005 № 138 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 4.04.2005 № 2/185 қаулысы) берілген. Қобда Ақтөбе облысының Алға, Қобда ауданы жерімен ағады. Ұзындығы - 225 шақырым. Су жиналатын алабы - 14700 текше шақырым. Көше Медеу ауданындағы «Думан-1» шағынауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 700 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Түлен, түлен түрту

**Түлен, түлен түрту.** Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — сайтан түртіп, бір пәлеге ұрыну. 

«Түлен түртіп, ажал айдап әкелді ме сені байлап» (Ж. Сыздықов, Асулар). Сөз төркінін ашуға көне түркі тілдерінің бірі — якут тілінің дерегі себепші болғандай. Бұл тілде «түлүөн» сөзі жеке қолданып та, қазақ тіліндегі «қырсық, әбігер» мағыналарын береді. Біздің тілімізде бұл тұлғалы сөз ұмытылып, тек «түлен түрту» тұрақты тіркесінде сақталған. Мағынасы бүгінгі түсінігімізше, «қырсық түрту», «әбігер түрту дегенге мезгейді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Фразеологиялық бірлік

** Фразеологиялық бірлік** - фразеологиялық тұтастық тәрізді орын тәртібі жағынан өте тиянақты болып келетін тұрақты тіркестер. Алайда, құрамындағы сөздердің мағынасының қаншалықты тасапануы я болмаса, тасаланбауы жағынан елеулі өзгешеліктері болады. Бұлар ең алғашқы еркін тіркесті ауыс мағынада қолданудан келіп шығады. Мысалы, ескіжараның аузын ашты деген өткенді қайта қозғады, ұмытып кеткенді еске салды деген мағына береді. Бұл фразеологизм мағынаның жасалуына, еркін тіркестегі тура мағынасы негіз болған. Сол мағынаға басқадай мән беріп, ауыстырып қолдану  арқылы жасалған. Мысалы, Жатқан жыланның құйрығын басты деген фраза біреудің қытығына тиіп, жоқ жерде бір пәлеге тап болды деген мағынаны білдіреді. Бір қимыл-әрекетті басқа әрекетпен салыстырып қолдану арқылы фразеологизмдерге айнапып кеткен. Ит байласа гүрғысыз адам түгілі ит екеш ит те тұра апмайды деген мағынада. Мұндағы фразеологизм мағынаның жасалуына еркін тіркестегі бастапқы (лексикалық) мағына тірек болып тұр. Мысалы, қарғы баудеген тұрақты тіркестің үш түрлі мағынасы бар: 
# иттің мойнына тағатын бау, 
# қалыңмалдың алдын ала берілетін жоралғысы, 
# тамыр-таныстықпен қалап-сұрап алған зат үшін берілетін телем ақы. Осы сияқты тұрақты тіркестерді жасалу үлгісіне қарап (тамақ беру, балақбау, аяқбаут. б.), күрделі сөздің тобына да жатқызуға болады. Алайда, мұның соңғы екі мағынасы тұрақты тіркес екендігін, оның ішінде фразеологизм тұтастыққа жататындығын бірден танытады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Қойшыманов атындағы көше (Алматы)

Көшеге көрнекті мемлекет қайраткері Ақан Қойшымановтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 17.09.1999 № 851 шешімі) берілген. Ақан Қойшыманов Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында дүниеге келген. Ол Қапшағай қалалық партия комитетінің хатшысы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы, Алматы қалалық партия комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Сайын көшесінен басталып, Береговой көшесіне дейін созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 1050 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Қырбық

**Қырбық**. Түсіндірме сөздікте бұл сөздің екі мағынасы көрсетілген: 1. Ұшқындап жауған жұқа (қар); 2. Сирек, тықыр. «Ана жылы қырбық қана мұрты бар Рақан, қазір қауға сақалды адам...» (С. Мұқанов, Есею жыл.).
Қазақ тілінде «қырбық» өзімен сабақтасуда сөз талғайды. Оның көбіне анықтайтыны «қар», сирек болса да, «мұрт» сөзімен де үйлеседі.
Түпкі төркіні түркі тілдерінің өзі. Сөз түбірі «қыра» екендігін якут тілі дәлелдейді. Оларда: «кыра» сөзі «ұсақ», «жартымсыз» мағыналарын ұғындырады. Осы түбірлерден «кішкентай, көріксіз» мағыналарын беретін қырғыздардағы «кырбый», «ұсақ» дегенді ұғындыратын хакас тіліндегі «хырбых», ең соңында, қазақ тіліндегі «қырбық» сөздері өрбіп, әр тіл өзінше аздап қосымша мағына үстеп отырған.
 
## Дереккөздер
Мусоргский көшесі (Алматы)

right|thumb

Көшеге орыс композиторы Модест Петрович Мусоргскийдің есімі 1955 жылы берілген.

Мусоргский Модест Петрович (1839-1881)  Псков губерниясында Карево елді мекенінде дүниеге келген. Ол - «Борис Годунов» және «Хованщина» музыкалық драмаларының, «Сорочинская ярмарка»,«Женитьба» операларының авторы.

Көше Жетісу ауданында орналасқан. Сүйінбай даңғылынан басталып, Севастополь көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Хамиди, Бәйішев|Бәйішов, Жангелдин, Гастелло көшелерін қиып өтеді.

Көшенің ұзындығы - 1050 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Ақсуат атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №2І7 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Ақсуат көшесі Арқалық көшесінен басталып, Зайсан көшесінде аяқталады. Ақмола, Наурыз, Айыртау көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 627,9 м.
Ақсуат - мыс дәуірінің қонысы және қола дәуірінің бекініс орны. Қостанай облысындағы Ақсуат көлінің жагасында орналасқан. Қола дәуірінің бекініс орындарынан әр түрлі әшекейлер, қапсырмалар, жүзіктер, мыс ерітіндісінің қалдықтары, саз балшықтан жасалған ыдыстардың сынықтары табылған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қыран

[thumb|[Бүркіт]]
**Қыран**, **қыран бүркіт**. Түсіндірме сөздікте «қыран» сөзінің мағынасы — бүркіт, қаршыға, қырғи, ителгі сияқты алғыр құстардың жалпы атауы деп баяндайды. Әрине, бұл мағына аталған құстардың қасиетіне қарай кейін пайда болса керек.
Кейбір түркі тілдерінде, атап айтқанда, қырғыздарда қыран — епті, алғыр сияқты мағыналарда қолданылады. Және бұл тілде тек жыртқыш құс қана емес, аңға салатын иттерге де (тазыға) айтыла береді.
Шамалауымызша, сөздің алғашқы тұлғасы «қыр» болып, мағынасы — жою, құрту етістіктерімен синонимдес болуы ғажап емес. Құс атауы — «қырғи» да осы түбірден туындаған деуге болады.
Бұл деректер бойынша, «қыран бүркіт» тіркесі «епті, алғыр бүркіт» түсінігімен деңгейлес келеді. «...жаз — қаршыға, қыс — бүркіт дегендей босағасынан бір қыраны арылмайтын еді» (С. Мұқанов, Аққан жұлдыз.).
 
## Дереккөздер


Санат:Сұңқартәрізділер
Фразеологиялық байлаулы мағына

**Фразеологиялық байлаулы мағына** —
сөздің белгілі ғана сөздермен тіркесу арқылы, яғни фразеологизм тіркестерде берілетін лексикалық мағынасы. Сөз өзінің атауыштық мағынасында заттар мен құбылыстарға тікелей бағытталып, қыруар сөздермен тіркесіп айтылуға өте-мөте бейім келсе, Фразеологиялық байлаулы мағынада кез келген сезбен емес, санамалы арнаулы сөздермен ғана тіркесіп қолданылады. Мысалы, қысыр деген сөз төлдемейтін, бойдақ деген езінің тура мағынасында қысыр бие, қысыр сиыр, қысыр мап деп бірқыдыру сөзбен емін-еркін айтыла береді. Ал қысыр сөз деген тұрақты тіркестің құрамындағы қысыр деген сөз бос, мәнсіз деген мағынаны білдіріп, атауыш (еркін) мағынада емес, Фразеологиялық байлаулы мағынада қолданылып тұр. Оның байлаулы мағынасы тек сөз деген сөзбен тіркескенде ғана айқындалады. Қазақ тілінде құлқын деген сөздің тура мағынасы ындын деген ұғымды білдіреді. Осыдан құлқыны құрыды, құлқынның құлы деген фразеологизм тіркестер жасапған. Ал құлқын сәрі деген тұрақты тіркестің құрамындағы құлқын сөзі тура мағынасынан біржола ажырап, өте, тым ерте деген Фразеологиялық байлаулы мағынада жұмсалып отыр. Құлқын сөзі Фразеологиялық байлаулы мағынаға тек сәрідеген сөзбен тіркескенде ғана ие болады. Демек, Фразеологиялық байлаулы мағына тіркесіп айтылған сөздерге тікелей бағынышты болыптурады. Солардың лексика-грамматика тұрғыда өзара тығыз байланысуынан көрінеді. Сондықтан да бұлар тура (еркін) мағынадан ажыратылып, сөздің Фразеологиялық байлаулы мағынасы деп аталады. Фразеологиялық байлаулы мағынаға ие болған тұрақты тіркестердің көбінесе синонимдік баламалары болады. Мысалы, бала жігіт, бала бұрс.Үдегендегі бала сезін жас дегенмен ауыстыруға келеді. Аталы сөз дегендегі аталы сөзін орынды, орнын тапқан жүйелі сөз деуге болады. Су жорға, судай жорға дегенді сутөгілмесжорға, тәрт аяғын тең басқан жорға, шайқалған жорға деуге келеді. Ата қоныс, ата дәулет дегендегі ата деген сөзді байырғы, ежелгі деген синонимдермен алмастыруға әбден болады. Тура мағынадағы сөздердің қолдану шеңбері соншалықты кең, ал Фразеологиялық байлаулы мағынадағы сөздердің қолдану өрісі тар, шектеулі деп, бір-бірін қарама-қарсы қойып айту лексикалық мағынапардың өзара кереғарлығынан шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Обыр

**Обыр.** Біздің ұғымымызда — көзі тоймайтын, ашқарақ, жебір, қомағай. «Өскен, жетілген обыр балапанды асырау оңайға соқпады» (Д. Қасенов, Жаза).

Қазақ тілінен басқа түркі тілдері ішінен бұл тұлғалас әрі мағынасы сәйкес сөзді қырғыздардан ғана ұшыраттық («обур»). Тіпті моңғол тобындағы тілдерде де мұндай мағына басқа дыбыс құрамында айтылады.

Осыларға қарағанда, сөздің төркіні қазақ тіліне тән болар деген ойдамыз. Ойымызды төмендегі деректер қостайтын тәрізді. Біріншіден, «обыр» сөзінің түбірі өзімізге аян «обу» етістігі. Ал мұның мағынасы түк қалдырмай жалмап жеп, жұтып қою екендігі бәрімізге бесенеден белгілі. Қырғыз сөздігін құрастырушы — К. К. Юдахиннің көрсетуінше, «обур» сөзі қырғызстанның тек солтүстік тұрғындары тілінде қолданылады. Демек, ондағы қырғыздарға шекаралас, көрші отырған қазақтардан ауысқан, бұл — екінші. Етістік түбіріне -быр, -ыр жұрнақтары қосылып, зат есім тудыратын заңдылықтарды, бұл жерде, айтып жату артық.

Бір таңданарлық жайт — парсы тілінде «оубар» тұлғалы сөздің «жеп қою, жұтып қою» мағынасымен шектелуі. Бірақ сөздікте осы сөздің тұсына парсы тілінде сирек қолданылатындығы айтылған. Осының өзі де бұл сөздің парсыларға басқа тілден, әсіресе, түркі тілдерінің бірінен ауысқандығына кепіл болмақ.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ақтасты атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Абай көшесі. «Железнодорожный» тұрғын алабы. Ақтасты көшесі Ә. Әлімжанов көшесінен басталады. Ұзындығы - 472 м.
Ақтасты - жер-су атауы. Еліміздің көптеген өңірлерінде осы аттас өзен-көлдер, таулар, елді мекен атаулары бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Құстың бас сүйектері

**Құстың бас сүйектері** - бір-бірімен қайнаса бітісіп кеткен, шымыр, қатты болады. Сыпырықтанып келген желкеден
төмен шүйдедегі шодырайып тұратын төмпегі басын барлық бағытта еркін, ширақ қимылдауына мүмкіндік береді. Аушы құстардың аңды шоқып айбар көрсететін тұмсығына қарай бір-бірінен ажыратуға негіз етіп алады. Тұмсықтың - көбе, оращ, тумсык, муйіз, оған жапсарлас иектің екі жағындағы қалқан, оған жапсарлас өткір қиғақ деп аталатын бөліктері бар. Тұмсық мүйізінің езуге жапсарласқан жиегі астыңғы иектің екі жағын жаба түскен мүйізділеу бөлігі делінеді. Өткір қиғағымен құс тістегенін қиып түсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Қожабеков атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге өмірді шынайы сүюдің үлгісі, талантты актер, Қазақстанның халық әртісі Кененбай Қожабековтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 29.12.1997 № 797 шешімі) берілген. Қожабеков Кененбай Молданұлы (1928-1988) Алматы облысында дүниеге келген. Республикалық Балалар және жасөспірімдер театрында еңбек еткен. Ол «Жамбыл», «Қыз Жібек», «Менің атым Қожа», Қасқырдың апаны», т.б. кинофильмдерге түскен. Ондаған басты рөлдерді сомдаған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Гагарин даңғылынан басталып, Розыбакиев көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Ровенская көшесі. Көшенін үзындығы - 600 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Мұқаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге белгілі педагог, ағартушы, көп жылдар Әуезов ауданына қарасты «Ақбұлақ»
шағынауданындағы №154 мектептің директоры қызметін атқарған Мұқаев Несіпбектің
есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы
әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген.
Көше Әуезов ауданындағы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Райымбек
даңғылымен Шагиров көшелерінің аралығында созылып жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Қырт

**Қырт**. Қазіргі кезде бұл сөз мағынасын — мылжың, езбе, көп сөзді қалпында түсінеміз, «... жол тосып жүрген жалқау-жампоз, қырт еркектер де бар екен» (Ғ. Мүсірепов, Кездесп. кет.).
Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінің бірі — М. Қашқари сөздігінде «қырт» сөзінің екі түрлі мағынасы кездеседі: бірі — қысқа, екіншісі — сараң, қарау (адам).
Уақыт озған сайын сөз мағыналарына да өзгеріс кіріп отыратыны белгілі құбылыс. Кейде дыбыстардың орын ауыстыруынан (метатеза) алғашқы тұлғаға өзгеріс те енеді. Тұлғасында осындай өзгеріс болғанына қарамастан «қырт» сөзінің алғашқы мағынасы сақталған. Түркі тілдеріндегі тілдердің бірі — якут тілі. Олардың қазіргі қолданысындағы «күтүр» сөзі «сараң» мағынасын береді. Егер метатеза құбылысына ұшырамаса бұл тұлға М. Қашқари дәуіріндегі «қырт» тұлғасынан алшақ кетпеген болар еді.
Енді бір түркі тілдерінде, мысалы хакастарда, алғашқы тұлғаны сақтап «хырт» болып айтылғанмен мағынасын өзгерткен де — «жек керу, көре алмау» дегенді ұғындырады. Ең соңында, қазақ, қырғыз тілдерінде де тұлғасын сақтағаңмен тағы да мағына өзгерісіне душар болған. Қырғыз тіліндегі айырмашылық — біздегі «мылжың» мағынасын беруде — «қырг» түбіріне -ыл жүрнағы қосылған.
Хакас, қазақ, қырғыз тілдеріндегі мағыналардың негізінде сараң адамнан шығатын іс-қимыл, әрекеттер жатқандығын аңғаруға болады. Жек көру, көре алмаушылық —сараң жанның бойына біткен қосымша қасиеттердің бірі. Осы қасиетке нұсқайтын мағына хакас тілінде қалыптасқан. Сараң, қарау адамның тағы бір жанама қасиеті — езінен сабақты жіп шығармау үшін кездескен адамып сөзбен алдандырып, көрінгенді көкіп, көп сөйлеу. «Көп сөз — бос сөз» дегендей — мұның әзі «мылжыңның» синонимі. Бұл жағдай қазақ, қырғыз тілдерінен, «қырт», «қыртыл» сөздерін меншіктеніп, орын тепкен.
 
## Дереккөздер
Ақтау атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Октябрь көшесі. «Көктал» тұрғын алабы. Ақтау көшесі Болашақ көшесінен басталады. Ұзындығы - 320,3 м.
Ақтау - Маңғыстау облысының орталығы, қала, теңіз және әуе порты. Каспий теңізінің шығыс жағасында орналасқан. Қарақия ойысы қаладан 40 шақырым жерде орын тепкен. Ақтауда облыстың басты кәсіпорындары шоғырланған. Химия өндірісі дамыған, газ өңдеу, пластмасса зауыттары, металлургия комбинаты бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қыруар

**Қыруар**. Қазақ тілінде — сансыз көп, мол мағынасында айтылады. «...малдың басқа күтіміне де қыруар еңбек жүмсалады» (С. Жүнісов, Жапанда.).
Л. 3. Будаговтың сөздігіне назар аударсақ, «курур» парсы тілінде біздегі «миллион» деген сан мөлшерін білдіретін ұғым орнына жүреді.. Енді бір тіл дерегі автордың бұл көрсеткеп мағынасына түзету кіргізеді. Парсы тілі сөздігінде «корур» болып тұлғаланып, мағынасы — «500 мың, жарты миллион» деп көрсетілген.
Л. Будагов бұл сөздің парсы тіліне үнділерден ауысқандығын көрсетеді. Бір тілден екінші тілге сөз ауысқанда мағына ауытқушылығы бола беретінін талай ескерткенбіз. Сондықтан да Л. Будагов сөздігінің мағынасына қол қоямыз.
 
## Дереккөздер
Ақтөбе атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №32 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Ақтөбе көшесі Ұлытау көшесінен басталып, Мойылды көшесінде аяқталады. Тарбағатай, Моншақты, Қарасу, Қайнар көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 571,1 м.
Ақтөбе - Ақтөбе облысының орталығы, Қазақстанның ірі өнеркәсіп және мәдени орталықтарының бірі. Теміржол, әуе және автомобиль қатынастарының маңызды торабы. Мұғалжар тауының оңтүстік-батысында Елек өзенінің сол жағалауында орналасқан қала.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қыршын

**Қыршын**. «Өте жас» мағынасында қолданылады. «Қыршыныңнан қиылып кетесің ғой!» (Қырық өтірік.).
Мысалдағы тіркесте де, сондай-ақ «қыршын жас» тіркесінде де бұл сөз буыны қатпаған, жас өспірімді бейнелейді.
Алайда бұның алғашқы мағынасы басқаша әрі түркі тілдеріне тән болған. Хакас тілінде «хырчын», қырғыз тілінде «кырчын»  тұлғасындағы сөздер «жіңішке шыбық» немесе «тал» мағыналарында қолданылады.
Біздіңше, алғашқы мағынасы жас, жіңішке талға арналса, кейін ұқсату нәтижесінде ол сөз жас адам өмірін бейнелеуге арналған. Мұны қырғыз тіліндегі «кыршын» сөзінің екінші, туынды мағынасы —«жас өспірім» дәлелдейді.
 
## Дереккөздер
Қожабергенов атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге Кеңес Одағының Батыры Әлиасқар Қожабергеновтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 04.09.1981 №18/458 шешімі) берілген. Қожабергенов Әлиасқар (1917-1941) Талдықорған облысы Қаратал ауданында (қазіргі Алматы облысы) дүниеге келген. Ол 1941 жылы Мәскеу түбінде ерлікпен шайқасқан 28 гвардияшы-панфиловшылар дивизиясы жауынгерлерінің бірі. Көше Медеу ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Набережная көшесі. Көшенің ұзындығы - 660 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Ойқастау

**Ойқастау.** Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бір жерде тұрмай ойнақшу, орағыту. «Top құлын енесінің о жақ
-бұ жағына ойқастап шыға берді» (Б. Дәулетбаев, Парыз.).

Біздің тілімізде, сондай-ақ қырғыз тілінде бұл тұлғалас сөз тек етістік түрінде қолданылады. Қырғыздарда «ойкушта» сөзінің мағынасы қазақ тіліндегімен сәйкес.

«Ойқастау» етістігінің төркіні тек түркі тілдері екендігі күмәнсіз. Оның алғашқы мағынасы тіпті басқаша болғандығын якут тілінің дерегі анықтап береді. XIX ғасырдың аяқ кезінде Э. К- Пекарский түзген якут тілінің сөздігінде «ойоғос» тұлғасы «бүйір, жаны» сияқты мағыналарға нұсқаса, „«ойоғоло»— бүйірлей, жанында жүріп отыру түсінігіне нұсқайды. Қазіргі кездегі сөздіктен де «ойоғос» сөзінің I) бүйір (адамның, жануарлардың); 2) бүйір жақ мағыналарын оқимыз, ал «ойоғолоо» болса, «қатар, жанында жүріп отыру» түсінігін береді.

Ерте кездерде қазақ тілінде де «ойоғос» тұлғалас әрі мағыналас сөз болғандығын қазіргі тіліміздегі «ойқастау» етістігі еске салып отыр. Бірақ бізге оның алғашқы заттық мағынасы сақталмай, етістік қалпы жеткен. Оның өзінде де алғашқы — бүйірлес, жанында жүру сияқты мағынасы ұмытылып, кейін пайда болған ұғымды меншіктенген. Якут тіліндегі «ойоғос» -тың біздің тілімізде «ойқас» болып, оған етістік тудыратын жұрнақ -та-ның қосылуы таңдандырмаса керек.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Теміртау электрометаллургия комбинаты

**[[Теміртау]] химия-металлургия зауыты** 1942 жылында синтетикалық каучук зауытты негізінде

1982 жылында «Карбид» ӨБ құрылды. Бірлестік құрамыңда 3 өңдіріс болды: кальций карбиді (4 цех), органикалық синтез (5 цех), синтетикалық каучук (4 цех). Бұларға қоса 12 көмекші цех жұмыс істейді. Тұтынатын шикізаттары: кальций карбиді үшін - Оңтүстік Топар кен басқармасының «Қарағандыцемент» бірлестігінің әктастары; Қарағанды металлургия комбинатымен Алтай химикалық зауытының коксы; Запорожье мен Искитим қалаларындағы электрод зауытттарынан әкелінетін электродтық масса; каучук өндіру үшін—«Орскнефтеорсинтез» өндірістік бірлестігі мен Новокуйбышев синтез спирт зауыттынан жеткізілетін спирт;органикалық синтезге арналған күйдіргіш сода (Кемероводан), күкірт қышқылы (Жезқазған), азот қышқылы (Шыршықтан).

1981-1985 жылдарында жұмыс істеп тұрған өндірістерді техникалық қайта жабдықтау және жетілдіру, халық тұтынатын тауарлар өндірісін ұйымдастыру үшін 148 ғылыми-техникалық шара жүзеге асырылды. Кальций карбиді өндірісінде күйдіру пеші, өздігінен пісетін электродтарды шығару, органик. синтез өндірісінде—этилацетатты синтездеу жүйесі, винил-и-бутил эфирін тазарту жүйелері, ацетиленді гидротациялау аппараты қайта жарақталып, өндіріске енгізілді. Сірке қышқылын синтездеуді жақсарту т.б. жұмыстар жүргізілді. Бірлестік өнімнің 26 түрін шығарды. Жоғары категориядағы сапамен шығарылатын өнімнін шамасы 53,7%. Сірке қышқылы, этилацетат, винипол, винил-и-бутил, каучук т.б. өнімдер мемлекеттік сапа белгісімен шығарылады. Өнімедердің барлық облыстық қалаларына жөнелтіліп тұрды. Этилацетат — Польшаға ,каучук — Венгрияға, Кубаға экспортқа шығарылды. Комбинаттың жанында медикалық санитарлық бөлім, мәдениет сарайы, спорткешені, санаторий-профилакторий бар.

1967 жылдан көп таралымды «Химик» газеті шығып тұрады.

1966 жылы зауыт Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды (1973жылдан КОКП23-съезінің аты берілді).

60 жылдық тарихында зауыт химия өнеркәсібінің алыбына айналды. Бірақ қайта құру жылдары жұмысын іс жүзінде доғаруға мәжбүр болды. 1998 жылдарында Теміртау электрометаллургия комбинаты зауытқа ие болып, тоқтап қалған зауытттың өндірісін жандандырды. № 4 рудатермикалық пешінде кальций карбидін шығару қалпына келтірді, №6 пеш ферроқорытпа шашығаруға қайта құрылып, 2000 жылдан 3 қарашада алғашқы өнім алынды.

2002 жылдан мамырда көміртегінің қос тотығы өндірісі іске қосылды.

2003 жылдан зауыт құрамына Теміртау құю-механикалық зауыты енді, онда да қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Комбинат құрамына, сондай-ақ Оңтүстік Топар мен «Марганец» КБ, құрылыс керамикасын өндіретін Ақмола филиалы енді (2006).

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы кәсіпорындары
Санат:Теміртау
Мұқанов атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қоғам және мемлекет қайраткері, қазақтың белгілі жазушысы, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі Сәбит Мұқановтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 08.10.1973 №370 шешімі) берілген. Мұқанов Сәбит (1900-1973) Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданында дүниеге келген. Ол - «Ботагөз», «Сырдария», «Аққан жұлдыз», «Адасқандар», т.б.романдардың авторы. Қазақ КСР Жазушылар Одағы басқармасының төрағасы, «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы қызметтерін атқарған.Көше Алмалы ауданында орналасқан. Мақатаев көшесінен басталып, Абай даңғылына дейінгі аралықта созылып жатыр. Гоголь, Төле би, Жамбыл, Шевченко көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: Строительная; Пограничная; Садовая көшелері. Көшенің ұзындығы - 2800 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Фразеологиялық антонимдер

**Фразеологиялық антонимдер** - мән- мағынасы жағынан бір-біріне қарама-қарсы қолданылатын тұрақты тіркестер. Қазақ тіліндегі Фразеологиялық антонимдер негізінен екі түрлі болып келеді:
# тұрақты тіркестердің өз ішіндегі компоненттерді басқа сөздермен алмастыру арқылы жасалады. Мысалы, аты шықты—аты өшті, ат ізін салмады —атізін құрғатлады, ашық мінез — тұйық мінез, әлі кірді—әлі кетті, баққонды— бақ гайды, беделі артты — беделі түсті, бетінен оты шықты — беті Бұлк етпеді, Бұл дүние — о дүние, ер жүрек — қоян жүрек, есіне түсті — есінен шықты, жүрек жұтқан — су жүрек, жолыңа гүл бітсін — жолыңа жуа шықсын т. б. 
# құрылымы-құрылысы жағынан мүлде басқа сөздерден жасалады. Мысалы, соры сорпадай қайнады — көзі ашылды, шөлі қанды — қаны кепті, өркенің өскір — желкең қиылғыр, сабыр етті — дегбірі қалмады, салт басты — үйлі-ба- ранды, оң жақ, (босаға) — жат есік, еңкейген шал — еңбектеген бала, әлі сүйек — еті тірі, аузыңа май — жағың қарыссын, айы оңынан туды — жолы болмады, еңбегі қатпаған — тісі шыққан т. б.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Цитофотометрия

**Цитофотометрия** - әдісі арқылы цитохимиялық реакцияның салдарынан пайда болған өнімдердің санын анықтауға болады. Оның негізінде химиялық заттардың белгілі бір толқын ұзындығын қабылдау қасиеттеріне байланысты сандық мөлшерін анықтауға болады. Объектінің жарықты сіңіруі заттың концентрациясына пропорциянал болатындығы анықталды. Аталмыш заттың жарықты қабылдау дәрежесін бағалау арқылы оның мөлшерін анықтауға болады. Мұндай зерттеулер үшін цитофотометр құралы қолданылады, оның объективінде жарық ағынының интесивтілігін тіркейтін өте сезімтал фотометр орналасқан. Өлшенетін құрылымның көлемін мен мөлшерін біле тұра, аталмыш заттың концентрациясы мен дәл мазмұнын анықтауға болады. Цитофотометрияның Фелген реакциясынан кейін жасушадағы ДНҚ санын анықтау әдісі жиі қолданылады. Мұнда ДНҚ-ның өзі емес, ДНҚ мазмұнына пропорционал фуксиннің қызыл түске боялған түрі фотометрленеді.

Стандартты түрмен жұтылудың көлемін салыстыра отырып, ДНҚ-ның граммдағы санының дәл мағынасын табуға болады.

Биохимиялық әдістермен салыстырғанда жасушадағы ДНҚ мөлшерін цитофотометриямен дәлірек анықтауға мүмкіндік туады. Сандық көрсеткішті жарық қабылдайтын объектілермен және заттармен қатар, сандық бағаны жарық шығаратындар да алады. Арнаулы белоктарды анықтау үшін флоуресценцияланған антиденелер пайдаланылған имуннохимиялық реакциялар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Гистология
Санат:Цитология
Тыр, тыр жалаңаш

**Тыр, тыр жалаңаш.** Үстінде ешқандай киімі жоқ деген мағынада айтылады. «Киімі жоқ шыға келді тыр жалаңаш, Ағарған жауған қардай сақал мен шаш» (Дастандар). «Үстінде киімі жоқ» мағынасын тілімізде «жалаңаш» сөзінің қара басы да бере алады. Ал осыған қосарланып тұрған «тыр» тұлғасының не сыры бар. моңғол тобындағы тілдердің бірі буряттарда «жалаңаш» мағынасын «шараа» тұлғалы сөз бере алады. Осы сөз кейбір түркі тілдеріне, оның ішінде қазақтарға ауысқанда «ш» орнына «т» дыбысымен айтылып, «тараа» болып, одан әрі «а» орнына «ы» дыбысы қолданылу нәтижесінде «тыры» тұлғасына дейін өзгеріп, «жалаңаштықты» әсірелей көрсету үшін, соның алдына келіп қосылып «тыр жаланаш» қалыптасқан сияқты. Бұл болжамымызды татар тілі дерегі қуаттай
түседі. Онда біздегі «тыр жалаңаш» сөзі «шир яланаш» қалпында қолданылады. Сонымен «тыр жалаңаш» тұрақты тіркесі —«жалаңаш жалаңаш» деген қайталама сөз болып шығады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қожанов атындағы көше (Алматы)

right|thumb Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, әдебиеттанушы Сұлтанбек Қожановтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 25.08.1995 № 184 шешімі) берілген. Қожанов Сұлтанбек (1894-1938) Шымкент облысында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан) дүниеге келген. Ол Қазақстан коммунистік партиясының аймақтық комитетінің екінші хатшысы, «Ақ жол» газетінің редакторы қызметтерін атқарған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Көшенін бұрынғы атаулары: Водозаборная; Овчарова көшелері. Көшенін ұзындығы - 920 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Түнеугүні

**Түнеугүні** Қазіргі түсінігіміздегі мағынасьі — бұдан бірнеше күн бұрын. 

«Түнеугүнгі уәдесінде тұрса, Есенгелді бүгін біздің отарымызға келіп қалар» (Н. Ғабдуллин, Өмір күйі). ҚТҚЭС-інде «түнеугүні» сөзінің тәркініне талдау жүргізген автор, оның шыққан тегін тіліміздегі «ту» және «анау» сілтеу есімдіктерінің бірігуімен байланыстырады. Бұл пікірмен келіспеуіміздің басты себептері түркі тілдеріндегі басқа көптеген деректер арқылы дәлелденбек. Автор тілге тиек еткен В. Радлов сөздігіне бізде жүгінейік. Қазан татарлары тілінде «түне» — кеше; «түнегі»—кешегі; «түнегін (түне + күн)»—кеше мағыналарын түсіндірсе, сағайларда «түне»— 1, кеше; 2. ертеде, бұрын; «түнзгін (түне>күн)»—кеше мағыналарын береді. Енді басқа түркі тілдеріне зер сала келгенде: құмықтарда — тюнегюн, ноғай тілінде — туьнеғуын, туваларша — дүүн тұлғалы сөздер де қазақ тіліндегі «кеше» мағынасында жұмсалады.
Осыларды жинақтай келгенде, «түнеугүнгі» сөзіміздің алғаш екі түбір екендігі, біріншісі, «кеше» мағынасындағы «түне», екіншісі, «күн» ұғымындағы «гүн» екендігі тайға таңба басқандай айқындала, анықтала түседі.
Сезбе-сез түсіндірсек, «түнеугүні» — «кешегі күн» -мен мағыналас. Оның тіліміздегі қазіргі мағынасы — уақыт
өтіп, қоғам дамуымен бірге езгеріске түскен түрі. Тілімізде мұндай жағдай болатынын қазіргі қолданып жүрген «кеше» тұлғасының қатысымен де дәлелдеу қиын емес. Мысалы, бұдан кеп бұрын өткен оқиғаны көрсетуде де «кешегі күні» тіркесінің бейнелеп көрсету мақсатымен қолданылып жүргенін жиі естиміз, көреміз.

## Дереккөздер


Санат:Күнтізбе
Қырым (сөз)

**Қырым**. «Ұлын ұрымға, қызын қырымға» тәрізді тұрақты тіркесте кездесетін сөз. Ескерте кетер жайт, тіркес құрамындағы «ұрым» сөзі де көпшілікке, мағынасы жағынан, аса мәлім бола бермес. Сөйтсе де біз оған талдау жасап, төркінін іздестіруді міндет етпедік. Себебі бұдан бұрын ол туралы жазған автор болған. Оның пікіріне біз де қосыламыз.
Ал «қырым» сөзінің төркіні жөнінде де, жол-жөнекей болса да, қалам тартқан автор жоқ емес. «Ұрым» мен «қырым» сөздерінің этимологиясы жөнінде соңғы автордың пікірін дәлме-дәл келтіруді көздедік. «Ұрым, не үрім ескі әдебиетте Византия (немесе Кіші Азия) деген ұғымды білдіреді. Осы сөздің ауанына қарай Қырым (ұйқас қуудан туған болу керек) сөзі жарыса қолданылады» деп тұжырым жасайды («Сөз өнері» жинағы, 1978, 61-6.). Мұндағы «Қырымы» былай тұрсын, «ұрым (үрім)» туралы пікірге де қосылуға болмайды. Оның себебін жоғарыда келтірілген «Этимологиялық сөздіктің» көрсетілген беттерін оқыған адам анық біле алады. «Ұрымның» мағынасы Византия, «қырымның» мағынасы ұйқас қуудан туған Қырым (түбегі) еместігін қырғыз тіліндегі осы іспеттес «уулуң өссө — урумга, кызың өссө — кырымга» деген мақалдан аңғару қиын емес. Мұның мағынасын былай түсіндіреді; егер ұлың өссе туысына (ұрпақ жалғастырады), егер қызың өссе алысқа (кетеді)— бұл бір. Екіншіден — қазақ халқы мақалды ұйқастыра қалуға шебер екені рас. Бірақ ол ұйқас ой желісіне нұқсан келмейтіндей әрі өздерінде ғана бар сөздер негізінде жасалып отырғанын еске алған лазым.
Сондықтан да, мына тұрақты тіркестегі «қырым» сөзін Қырым түбегіндегі ел деп қарамай, ертеде қазақтарда осындай сөз болған, кейін ұмытылып, тек тұрақты тіркестерде сақталып қалған десек, пікіріміз шындыққа бір табан жақын әрі жөнді де болар еді. Осындай сөздің болғандығына тағы да қырғыз тілі куә бола алады: қырым — алыс, алыстағы ел . Мұны қазақ және қырғыз тілдеріне ортақ —«құс баласы қырымға, ит баласы жырымға қарайды» сияқты мақал тағы да қуаттай түседі.
«Ұлын ұрымға, қызын қырымға» фразасы кейде «ұлын ұяға,. қызын қияға» тұрақты тіркесімен, сирек болса да, синонимдес болатыны бар. Алайда қазақ тілінде «жіберді» етістігімен жиі қолданылып, антоним боларлық жағы басым.
 
## Дереккөздер
Қожаханов атындағы көше (Алматы)

Көше (Алматы қаласы мәслихаттың 24.03.2005 № 138 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 4.04.2005 № 2/184 қаулысы) сәуірде аталды. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - 6-шы көше. Көшенін ұзындығы - 800 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Ақшағыл атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Челябинский көшесі. Ақшағыл көшесі Кентау көшесінен басталып, Кеншілер, Ынталы, Тасқұдық көшелерімен қиылысады. Ұзындығы -580 м.
Ақшағыл - Қарағанды облысы, Шет ауданында орналасқан полиметалл кен орны. Бұл жерден 1834-1938 жылы орыс және шетел концессионерлері мыс, қорғасын, мырыш өндірген. Кен орны Балқаш көлінен солтүстікке қарай созылған Тасарал - Қызылеспе антиклинориясының шығысын алып жатыр.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мұратбаев атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге Қазақстандағы комсомол қозғалысының белсенділерінің бірі Ғани Мұратбаевтың есімі 1986 жылы берілген. Мұратбаев Ғани (1902-1925) Қызылорда облысында дүниеге келген. Көше Алмалы, Жетісу аудандарында орналасқан. Гоголь көшесінен басталып, Абай даңғылына дейінгі аралықта созылып жатыр. Әйтеке би, Қазыбек би, Төле би, Шевченко көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Гончарная көшесі. Көшенің ұзындығы - 2030 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Тұмсықтың бітімі

**Тұмсықтың бітімі** - қалың-жұқасы, дөңес, имек, орағы, түсіне қарай ажыратады. Тұмсықтың үстіңгі жапсар бөлігі
жүні жоқ тықыр, ашық түсті терімен - тұмсық көбелерімен (орысша-восковица) жабылады. Онда танау тесігі бар. Көбенің
түсіне және тұмсықтың орағына байланысты аушы құстардың тұрін, тегін, жасын анықтайды. Сүңқардың тұмсығы имек ілмек
тәрізді, тықыр көбелі болса, сақалтайда аты айтып тұрғандай қара түсті қайратты, қылды «сақалы» болады.
құстың көмекей қуысын тарылтып, жан-жаққа қозғалтып тұратын бұлшық еттері мен кеңірдектің айырына орналасқан
сайрагыш көмекейдің жарғағының тербелісі арқылы тұрлі дыбыстар шығарады. Өкпеден сыртқа қарай шығып кеткен
кеңірдекшелердің үшын қазақтар "өкпе калтасы" деп атайтын ауа сақтайтын қапшыққа айналады. құс өкпесі көлемі кіші
болғанымен, оған жанама түрде тоғыз бірдей ауа қалтасы еркін тыныс алуға және құс биікке үшқан кезде ауа сақтауға, әрі
оның температурасын бірқалыпты етіп тұруға қызмет етеді. құстың аузында ерін, үрт, тіс, қызыл иек болмайды. Аузында көп сілекей бөлінеді. Тек тілінде жемді үгіп, өңдейтін жіпше тәрізді бүртіктері болады. Бес қатар таңдай бүртігінен соң жүтқыншақ басталады. Қылғи салған жемі өңештен соң кеуде түсындағы оның кеңейген бөлігі - жемсауына барып түседі. Құс жемсауы созылмалы болып келетіндіктен ол азық қорын жинауға, балапанына жем тасып әкелуінде бірден-бір
міндет атқарады. құс жемсауына қарап оның тамақсаулығын, жем жеген кезде тойған тоймағанын бақылайды (қомағай тоймайтын адам, жануарларды «жегені жемсауына жүқ болмады» деген теңеу осыдан туса керек). Ac тоя жеген құс жемсауы толып кетсе, құс үша алмай қолға түседі. Жемсауда жем бөртіп, жібиді. құс қарыны - бөтегеде жеген жемі сөлмен араласып, тас, құм, қиыршық, шыны сынықтары сияқты заттар да өңделіп қорытылады. Ителгі мен бүркіт бұл жағынан алда, ал басқалары бөтегесіне сүйек, қыл, қауырсын жібермеуге әрекеттенеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Имуннофлоуресценция әдісі

**Имуннофлоуресценция** әдісі өте жоғары сезімталдығымен ерекшеленеді. Бұл әдісті тек белоктарды анықтауда ғана емес, сонымен қатар ДНҚ-дағы нуклеотидтер кезектесуімен гибридті молекулалар РНҚ-ДНҚ таралмауын анықтайды. Ол үшін белокқа (мысалы: тубулин) антиденеден тұратын арнаулы сарысу (ірікті) алады. Тазаланған антиденелер химиялық түрде флюрохромдармен әрекеттеседі. Мұндай препараттарды объектіге салып, люминесцентті микроскоп көмегімен флюрохром ағысымен жасушадағы белоктың таралу аймағын табады. Алайда, флюрохроммен антиденелер жасушаға ену үшін, плазматикалық мембрананы енетін етіп жасау керек. Бұл жасуша фиксациясымен және мембрананың ішіндегі липидтердің біртіндеп жетракциясымен жасалынады. Биополимерлер синтезінің жойылмау орнын анықтау үшін және жасушадағы заттар тасымалдау жолдарын, жасуша миграция (қоныс аудару) анықтау үшін изотоппен белгіленген заттар тіркейтін - радиоавтография әдісі кеңінен қолданылады. Бұл әдіс Беккерель әдісін қайталайды. Радиоактивті изотоптармен таңбаланған молекулаларды, мысалы, фосфордың (Р32), көміртегінің (С14), сутегінің-тритийдің (Н3) изотоптарын тағамға қосып, инъекция арқылы организмге енгізеді.

**Биополимерлер** синтезі процесінде бастаушы таңбаланған молекуласы қосылады, жасушада фотоэмульсияның көмегімен орнын тіркей алады. Таңбаланған жасуша неғұрлым фотоэмульсиямен көп уақыт байланысса, соғұрлым AgBr түйірі сәулеленеді. Экспозициядан кейін препараттарды айқындау керек, сол Ag-ң кайта жасалынады, препараттың фиксация кезінде жарқырамаған AgBr түйірлері еріп кетеді. Нәтижесінде объектті қоршап тұрған түйіршіктердің тек (3-сәулеленумен әсер еткені ғана қалады. Бұл әдістің дәлдігі AgBr түйірінің мөлшері мен бөлшектің энергиясына байланысты. Түйіршек үлкейген сайын, изотоп орнын анықтау азаяды. Бөлшек энергиясы артқан сайын, AgBr түйірінің белсенділігі артады. Негізінен сутек-тритий (Н3) пайдаланалады. Тритиймен макромолекулалар - нуклеотидтер, амин қышқылдары, майлы қышқылдар, қант т.б. таңбаланады. Радиоавтографиялық зерттеулерде белгіленген гормондар, антибиотиктер, ингибиторлар т.б. пайдаланылады. Клетка өңдеуде сулы еріткіштерде жоғалып кететіндіктен, бұл әдісте суда еритін косылыстар анықталмайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Гистология
Санат:Цитология
Ақын Сара атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №98 көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Ақын Сара көшесі Домалақ ана көшесінен басталып, Қарашаш ана, Ләйлі-Мәжнұн, Жұбан ана, Айғаным көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 999,3 м.
Сара Тастанбекқызы (1853-1907) - ақын. Әкесінен ерте айырылыс әкесінің інісі Жайсаңбектің тәрбиесінде өскен. Сөзге тапқырлығымен, кесіп айтар шешендігімен елді сүйсінткен. Айтыс өнеріне әбден төселген Сара Арсалаң, Ниязбек сал, т.б. ақындарды өнер жарысында жеңіп шыққан. Оның жастайынан ақындық жолды ұстағанына «Он үште домбыра алып сөз сөйлеп ем, Көлемін бір сүрінбей жалғыз қара» деген өлең жолдары дәлел. Сараның лирикалық өлеңдері - көбіне өз тағдырын, жеке басының мұң-зарын арқау еткен туындылар. Нәзік лиризм мен ой-толғаныстарға толы «Ортақ мұң», «Аққыз», «Қарлығаш», «Торығам», т.б. жырларында өзі өмір сүрген ортаның шынайы қалпы суреттеліп, әлеуметтік қатынастар қалыптастырған адам мінез-құлықтары нақты көрініс тапқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Лаң

**Лаң**. «Лаң салу», «лаң шығару» сияқты тіркестерде жиі қолданылады. Кейде сөйлем ішінде жеке тұрып та тиісті мағынасын бере алады. Түсіндірме сөздікте — қырсықты, әлек, бүлік мағыналарын ұғындыратындығы көрсетілген. «...Мәсен мен Шегірдің лаңы ғой, амал бар ма?» (Сейфуллин).
Бұл тұлғалас сөз басқа да түркі тілдерінде ұшырасады. Мысалы, ноғай тілінде: лаңка — 1. Жанжал; 2. арсыздық; 3. тентектік тәрізді үш түрлі мағына меншіктенеді. Әрине, бұларды «лаң» сөзінің алғашқы мағынасы деп қарау қиын. Ал башқұрт тілінде: ылаң — ұран, дауыстап шақыру мағыналарын беретіндігі көрсетіліп, «әскери ескі сөз» деген белгі соғылған. Осы соңғы мағына кейін келе кеңейе түсіп, бүлік, әлек сияқты ұғымдарды да беретін болған демекпіз.
 
## Дереккөздер
Радиоавтография әдісі

**Радиоавтография әдісі** - клеткалардағы қарқынды процестердің синтетикалық динамикасын анықтайтын негізгі әдістердің бірі. Радиоавтография әдісінің молекулалық гибридизация тәсілі нуклеин қышқылдарының түрлері, нуклеотидтердің кезектесуін анықтауда пайдаланылады. Ол үшін препаратқа нуклеин қышқылымен білгіленген еріткішті жағады, хромосома мен ядро құрамындағы ДНҚ денатурацияланады. ДНҚ-ң ренатурацияланған процесінде еріткіштегі белгіленген нуклеин қышқылымен препараттағы ДНҚ учаскесінде молекулалы гибрид түзіледі.

Нуклеин қышқылдарының молекулалы гибридизация әдісі геннің орналасуын дәл анықтайды. Сонымен қатар флоурохроммен боялуға қолданылады. Мысалы: егер ерекшеленген ядролық ДНҚ-ны флоурохроммен байланыстырса, ДНҚ ренатурациясынан кейін, флуоресценсиясы интерфазалық жасушаның ядрошықтарда көрінеді. Сонымен клеткада ДНҚ тізбектерінің көруге болады. Бұл тәсіл Fish әдісі (флуоресценттік in situ гибридизация) деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Гистология
Санат:Цитология