open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Асикага

**Асикага** (жап. 足利市) — Тогити әкімшілік бөлімінде орналасқан Жапониядағы қала. Қала ауданы 177,82 км², қала тұрғыны  154 449 адам, халық тығыздығы 868,57 адам/км². 

## Географиялық орны
Қала  Хонсю аралында, Тотиги әкімшілік бөлімінде, Канто ауданында орналасқан. Қала Сано, Кирю, Ота, Татебаяси қалаларымен және Ора ауылымен шектеседі.

## Тұрғындары
Тұрғындар саны 154 449 адам, халық тығыздығы 868,57 адам/км². 

## Бейнелемесі
Қаланың ағашы үйеңкі болса, гүлі  рододендрон болып келеді. 


Сурет:KuritaMuseum.jpg|Курита мұражайы
Сурет:SounArtMuseumJR.JPG|Асикагадағы мұражай


## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* 
* Ресми сайты

Санат:Жапония қалалары
Бояулы бекіш

**Бояу дрок** () - бұршақ тұқымдасы бекіш туысына жататын, едәуір ірі, жартылай бұталы өсімдік.

### Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
thumb|left|100px|
* Сабақтары тікенсіз, қырлы, жатаған, қысқа түктері бар. 
* Сопақша келген жапырақтары кезектесіп орналасқан, шеттері бүтін, біз тәрізді үшкір қосымша жапырақшалары бар.
* Гүлдері сары, бұтақтарының ұштарында шоғырланып тұрады. Маусым-шілде айларында гүлдейді. Орманды жерлерде, бұталардың арасында өседі.

### Емдік қасиеті
Дәрі үшін өсімдіктің жоғары бөлігін гүлдеген кезінде жапырақтарымен, гүлдерімен қосып жинап алады. Құрамында цитизин, метилцитизин, анагирин, сидетеин алкалоидтары, генистеин деген бояғыш заттар бар. Халық медицинасында бояу дрок несеп айдағыш дәрі ретінде, жүрек пен бауыр қызметінің бұзылуына байланысты пайда болған шемен ауруларын емдеу үшін кеңінен қолданылады.

### Дәріні дайындау және қолдану тәсілі
15 грамм кептірілген өсімдікті жарты литр суық суға салып қайнатады, сұйықтың 1/3-і буланып ұшып кеткеннен кейін даяр болған дәріні сүзіп алып, күнара 2 қасықтан әрбір 2 сағат сайын ішеді. Кейбір елдерде бояу дроктан жасалған дәрілерді бүйрекке тас байланғанда және ревматизмді емдеу үшін де ішеді. Өсімдіктің 10 грамын 1 стақан қайнап тұрған суға салып, 20 минут тұндырады да, 1 ас қасықтан күніне 3 рет ішеді.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Көкек жанаргүлі

**Көкек жанаргүлі** () - қалампыр тұқымдасына жататын көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

### Сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 90 см-ге жуық. 
* Сабағын төмен қараған қысқа түк басқан. 
* Сопақша келген жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, екі жағында да аздаған түктері бар. 
* Гүлдері қызыл, бұтақтарының ұштарында сыпырғы сықылданып шоғырланып тұрады. Гүл сабақтары қысқа, тостағаншасы қоңырау секілді, үстіңгі жағында үш бұрышты өткір тістері бар.
Маусым-шілде айларында гүлдейді. Ылғалды жерлерде, батпақтардың шеттерінде, орман ішіндегі алаңдарда, жоңышқалы шабындықтардың арасында кездеседі.

### Емдік қасиеті
Дәрілік мақсат үшін көкек жанаргүлінің жер үстіндегі бөлігін пайдаланады. 
* Халық арасында бұл өсімдікті сары ауруға, бронх қабынуына, ревматизмге қарсы қолданады. 
* Жатырдан және басқа органдардан қан кеткен жағдайларда ем үшін пайдаланады. 
* Сыртқы жараларды жуады және қышыманы емдейді. 
* Іріңді жараларға компресс ретінде сыртынан таңып байлап қоюға болады.

### Дәріні дайындау және қолдану тәсілі
* Ішуге: өсімдіктің 20 грамын 200 мл қайнап тұрған суға салып, 1 ас қасықтан күніне 3 рет ішеді.
* Дененің сыртына жағуға да осындай тұнба жасайды, ол үшін өсімдіктің 10 грамын ғана алады.
* Спиртті тұнба: 25 грамм өсімдікті 10 мл спиртке салып, 8-10 күн тұндырады да, күніне 20-40 тамшыдан 3 рет ішеді.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

Санат:Қалампырлар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Қала шыршайы

**Қала гравилаты** () - раушангүлділер тұқымдасы шыршай туысына жататын шөп тектес, көп жылдық өсімдік.

### Сипаты

* Сабағы тік өседі, биіктігі 30-60 см-ге дейін жетеді. 
* Бұтақтары аз, төменгі жағындағы жапырақтарының сағақтары ұзын, қауырсын тәрізді болады. Ал жоғарғы жағындағы жапырақтарының сағақтары қысқа, 3--4 салалы немесе бүтін болып келеді. 
* Гүлдері ірі, сабағы ұзын, ашық сары түсті, гүл жапырақшалары бесеу.
* Мамыр-тамыз айларында гүлдейді. Маусым-қыркүйек айларында жемісі піседі. Шалғынды жерлерде, ормандарда, бұталарадың арасында, өзендердің жағаларында, бақшаларда өседі.

Қала гравилаты.jpg
(MHNT) Geum urbanum - Buds and flower.jpg|Бүршіктер мен гүл.
(MHNT) Geum urbanum - flower.jpg| Гүл.
(MHNT) Geum urbanum - Fruit.jpg| Піспеген жемістер.

### Емдік қасиеті
Қала гравилатының құрамында илік заттар, эфир майлары, С дәрумені және ащы заттар бар. Дәрі жасау үшін өсімдіктің тамырын күзде, жер үстіндегі бөлігін көктемде гүлдеген кезінде жинап алады.
* Халық медицинасында өсімдіктің сулы тұнбасымен асқазанның түрлі ауруларын емдейді.
* Өсімдіктің қабынуға қарсы әсер ететін, микробтарды жоятын қасиеттері де бар.
* Ол дизентерияға, асқазанның қабынуына қарсы қолданылады.
* Іш желденгенде, ішек түйнеп ауырғанда және геморрой түйіндерінен қан кеткенде де осы өсімдікпен емдеуге болады.
* Ол бауыр мен өт жолдарының ауруларына да шипа.
* Кейде қала гравилатын қатты жөтелді басу үшін және тістің түбін босап, қанағанда, тамақ бездері қабынғанда қолданады.

### Дәріні дайындау және қолдану тәсілі
Өсімдіктің 1 ас қасық ұнтақталған тамырын немесе шөбін 1 стақан қайнап тұрған суға салып 20 минут тұндырады да, стақанның төрттен біріндей мөлшерде күніне 3-4 рет ішеді. 

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

Санат:Раушангүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Маралшөп тамыры

**Маралшөп тамыры** () — күрделігүлділер тұқымдасы маралшөп туысына жататын көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

## Сипаты
thumb|left|180px|Жапырағы
* Биіктігі 180 см-ге жуық.
* Тамыры көлбеу өседі, көптеген қосымша тамырлары бар.
* Сабағы түзу, шағын сайлары бар, іші қуыс, сырты өрмекшінің торындай, үлпілдек болып келеді. 
* Тамыр жапырақтары ірі, сағақтары ұзын, сабақ жапырақтары отырмалы, жоғарлаған сайын біртіндеп кішірейе береді. Жапырақтары қауырсын тәрізді тілімделген, шеттері ара тісті.
* Гүлдері көкшіл, шар тәрізді тостағанша жасап сабақтың жоғарғы жағына жеке-дара орналасқан.
* Жемісі - қоңырқай, төрт қырлы дәнек.
* Маусым-тамыз айларында гүлдейді. Ол тау етегіндегі көгалды жерлерде, орман шеттерінде өседі. Қазақстанда негізінен Шығыс Қазақстан, Талдықорған облыстарында өседі.

### Атауының тарихы
Сібір халықтары маралшөп тамырын ұзаққа созылған аурудан әлсірегенде, жалпы күш кемігенде қуаттандыратын дәрі ретінде қолданып келген. Сондықтан да олар бұл өсімдікті кісіні он төрт аурудан айықтыратын, жасартатын дәрі деп есептеген. Бұғылар осы шөптің тамырын тұяқтарымен қазып алып жейтін болғандықтан, халық арасында бұл өсімідік "марал шөп", "марал тамыры" деп аталып кеткен.

### Емдік қасиеті
Дәрілік мақсатқа маралшөптің тамыры мен тамыр сабағын тамыз-қыркүйек айында жинап алады. Оның құрамында эфир майлары, илік заттар, аскорбин қышқылы, каротин және инулин бар. Соңғы кездегі зерттеулердің нәтижесінде маралшөп тамырының қанның қысымын көтеріп, орталық жүйке жүйесінің қызметін жақсартатындығы, кісінің әл-қуатын қалпына келтіріп, шаршағандығын басатындығы анықталды. Өсімідік тамырының спиртті тұнбасын 20 тамшыдан күніне 3 рет ішеді. Емдеу мерзімі 2-3 апта. 

## Дереккөздер
 

## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер
* Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер

Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Күрделігүлділер
Қарама-қарсы жапырақты ербасы

**Қарама-қарсы жапырақты ербасы** () – көкгүлдер тұқымдасы, көкгүл туысына жататын көп жылдық , шөп тектес өсімдік.

### Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
thumb|left|120px|
* Биіктігі 60 см-ге жуық.
* Тамыры қысқа әрі жуан, қоңыр түсті.
* Сабақтары біреу немесе бірнешеу болады, жапырақтары көп. 
* Тамырынан тікелей өсіп шығатын эллипс тәрізді бір топ жапырақтары бар. Сабақ жапырақтары жіңішкелеу, қарама-қарсы орналасқан. 
* Гүлдері сабақтарының жоғарғы жағында, жапырақтарының қуыстарында болады. Гүл тостағаншасы түтікшеге ұқсас, 4 тісті, 4 қалақшадан тұрады. Гүл тәжісі көк түсті, қоңырау тәрізденіп келеген, 4 гүл жапырақшасы бар.
* Жемісі көп тұқымды қауашақ, шілде-тамыз айларында гүлдейді.

### Түрлері
Қазақстанда ербасының - өкпе ербасы (*Gentiana pneumonanthe*) және Оливье ербасы (*Gentiana olivieri*) деген түрлері де өседі.
* Өкпе ербасының биіктігі 3 см-ге жуық. 
** Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан.   
** Гүлдері ірі, гүл тостағаншасы бес қалақшадан, гүл тәжісі 5 гүл жапырақшадан тұрады.   
** Жемісі бір ұялы қауашақ.   
** Тамыз-қыркүйек айларында гүлдейді. 
* Оливье ербасысы республикамыздың оңтүстік аудандарында кездеседі. Гүлдері көк, сәуір, мамыр айларында гүлдейді. Олар тау етектерінде,  далалы аймақтарда, ылғалды жерлерде өседі.

### Емдік қасиеттері
Дәрі жасау үшін олардың жер үстіндегі бөлігін, тамырын және тамыр сабағын жинап алады. Құрамында - генциамин деген алкалоидтар, глюкозидтер, майлар, эфир майлары, илік заттар, каротин, С дәрумені бар. Ербасылардың үш түрінің де емдік қасиеттері бір-біріне ұқсас:
* асқазанның жұмысын жақсартып, қышқылын көбейтіп, іш жүргізетін, өт айдайтын қасиеттері бар;
* қанның азаюын, ревматизмді, подаграны емдейді;
* көптен жазылмай жүрген жараларға өсімдіктің тамырын ұнтақтап себеді;
* өкпе ербасысы мен Оливье ербасысын халық медицинасында жөтелге қарсы қолданады.

### Дәріні дайындау және қолдану тәсілі
* Ербасының 2 ас қасығын 200 мл араққа қосып 10 күн тұндырады да, 20-30 тамшыдан күніне 3 рет ішеді.
* Аяқ көбірек терлейтін болса ербасының 1 бөлігін, емен қабығының 3 бөлігіне араластырып, қайнатындысына аяқты малып отыру керек.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер
Санат:Көкгүлдер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Аббас Сиххат

**Аббас Сиххат** немесе **Саххат** немесе *Аббасгули Алиаббас оглы Мехти-заде* (1874, Шемаха — 11 шілде 1918, Гәнжә) - азірбайжанның романтик ақыны.

Шемаха молданың отбасында туған. Мешхед пен Тегеранда медицинаға оқыған. 1901 жылы Шемахаға қайтып келгенен кейін медицинаны қойып мектепте азербайжан тілі мен әдебиеттен сабақ бере бастайды. Алғашқы романтикалық лирикасы табиғатты суреттеуге аралған. Аббас Сиххат 1906 ж. буржуазиялық интеллигенцияны әшкерелеген біреше шығарма жазды ("Оқыған мұсылмандар",1910; "Өзімшілдерге" т.б.). Орыс, парсы, француз тілдерін жетік білген. Пушкин, Лермонтов, Крылов, Никитин, Кольцов, Горькийден т.б. аударғандары  жеке жинақ болып басылды (1912). Аббас Сиххаттың азербайжан тіліндегі жинағы да 1912 ж. шықты.

### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Кәдімгі қасқыржем

**Кәдімгі қасқыржем** , Қояншөп () – қасқыржемдер тұқымдасының қасқыржем туысына жататын, биіктігі 1метрден асатын, көп жылдық шөп тектес өсімдік.

### Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
* Тамыры қысқа әрі жуан. Оған жанай өскен көптеген жіңішке және түзу тамырлары бар.
* Жапырақтары майда, үш бұрышты, жіңішке, топ-топ болып онраласқан.
* Гүлдері ақшыл жасыл немесе жасыл сары түсті, қоңырау тәрізді болып келеді.
* Жемісі шар тәрізді домалақ қызыл жидек.
* Маусым айында гүлдеп, қыркүйек айында піседі. Шабындықтарда, таулардың етектерінде, далалы аймақтарда, өзен жағаларында, ағаштардың араларында кездеседі.

### Емдік қасиеті
Дәрілік мақсат үшін тамырдәрінің тамыры пайдаланылады. Құрамында аспаргин, сапониндер, С және В дәрумендері, каротин, кониферин гликозиді бар.
* Өсімдіктен жасалған дәрілердің қан қысымын төмендететін, жүректің қан тамырларын кеңітіп, несеп жүргізетін қасиеттері бар. 
* Тамырдәріні бүйрек және жүрек ауруларын, несеп жолдары безінің қабынуын емдеу үшін пайдаланады.

### Дәріні дайындау және қолдану тәсілі
* Тамырыдәрі тамырын кептіріп, майдаланған 2 шай қасығын 1 стақан сауға салып тұндырады да, 1 күн ішінде ішіп тауысады.
* Бүйрек ауруына байланысты дененің ісігі көбейіп кеткенде тамырдәрінің ұнтақталған 2 шай қасығына ақжелкеннің 2 шай қасығын қосып, оның 1 ас қасығын 1 стақан қайнап тұрған суға салып 1 сағат тұндырады да, 1 ас қасық күніне 3 мезгіл ішеді.
* Тамырдәрінің жас өркендерін ертеде-ақ тамаққа тәбетті шаптыратын дәрі ретінде пайдаланатын болған. Ал жемісі кофені алмастыратын суррогат орнына пайдаланылады. 

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

Санат:Қасқыржемдер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Сары раушан

**Сары раушан** () – астралылар тұқымдасы, алтыншыбық туысына жататын биіктігі 1 метрге жуық, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

### Сипаты
thumb|left|150px|
* Сабағы жіңішке, тік өседі, жоғарғы жағы бұтақты. 
* Тамырынан өсіп шыққан жапырақтарының сабақтары ұзын, эллипс тәрізді. Сабақтың жоғарғы жағындағы жапырақтары сопақша, отырмалы. 
* Гүлдері алтындай сары, өсіміктің жоғарғы жағына сыпырғы сияқты шоқтала орналасқан. Сары раушанның орыс тілінде "золотая розга" деп аталатыны да гүлдерінің осындай түсіне байланысты. Бүкіл жаз бойы гүлдеп тұрады. Селдірлеу ормандарда, бұталар арасында, тастақты жерлерде, тау етектерінде өседі.

### Емдік қасиеті
thumb|left|120px|
нобай
Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің  жоғарғы жағындағы бөлігін гүлдеген кезінде жинап алады. Құрамында илік заттар, сапониндер, эфир майлары, алкалоидтар бар.
* Халық медицинасында несеп айдайтын дәрі ретінде, бүйрек қабынғанда, қуыққа, бүйрекке тас байланғанда, денеде ісік пайда болғанда пайдаланады.
* Сонымен қатар бұл өсімдікпен ревматизмді, подаграны емдейді.
* Дене сыртындағы жараларға жапырақтарын кептіріп, ұнтақтап себеді
 
### Дәріні дайындау және қолдану тәсілі
Ұнтақталған өсімдіктің 6 шай қасығын алып 2 стақан салқын суға салады да, 8 сағат тұндырады. Дайын болған дәріні бір күн ішінде ұрттап ішіп тауысады.
## Мал дәрігерлігінде қолдану
*Дәрілік шикізат* ретінде өсімдіктің сабақ – жапырақтары орылып алынып, қуратпай кептіріледі.
*Мал дәрігерлігі практикасында* өсімдік шөбін іш өткенде тоқтату үшін, ал гүлінің тұнбасын бүйректің,қуықтың қабынуын басу үшін қолданады.
Ал оның жаңа ғана жұлынып алынған жапырағы тері жараларын емдеуге пайдаланылады. Орта есепен ірі малға сары раушанның шөбі де, гүлі де 20 – 30 грамм мөлшерінде ішкізіледі.
Бұл өсімдік мал, әсіресе ірі қара сүйсініп жейді. Оның шөбі шауып алынып , сиырға, бұзауға, қойға кәдімгі шөб ретінде де беріледі. Ал дәрі ретінде оның гүлінің тұнбасы (1:10) пайдаланылады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Шатырша толғақшөп

**Шатырша толғақшөп** () – көкгүлдер тұқымдасы, толғақшөп туысына жататын, биіктігі 15-20 см-дей, екі жылдық өсімдік.

### Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Сабағы бір немесе бірнешеу, жоғарғы жағы бұтақты, төрт қырлы болып келеді.
* Тамыры - жіңішке, тамыр жапырақтары сопақша, жұмыртқа тәрізді және шоғырланып тұрады. 
* Сабақтан өсіп шыққан жапырақтары эллипс тәрізді, шеттері бүтін болады.
* Гүлдері ашық қызыл түсті, шоғырланған. Гүл жапырақшалары да, гүл тостағаншасының қалақшалары да бес-бестен.
* Жемісі - ұзынша келген қауашақ.
* Шілде-тамыз айларында гүлдейді.

### Емдік қасиеті
Дәрі жасау үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін гүлдеген кезінде жинап алады. Оның құрамында генцианин алкалоиді, эритаурин және эритроцентаурин деген гликозидтер, қоймалжың, шайыр, воск және басқа да заттар бар. 
* Медицинада бұл өсімдіктен жасалған дәрілер тамаққа тәбетті арттыру үшін, асқазан бездерінің жұмысын күшейту үшін қолданылады.
* Халық медицинасында ас қорыту жұмыстары нашарлағанда, іш желденіп, ішектер түйіліп ауырғанда, өт қалтасы мен өт жолдары қабынғанда, іш өткенде пайдаланылады.
* Сонымен қатар өкпе туберкулезін емдеуге және ішек құрттарын түсіру үшін қолданылады.
* Халық арасында бауыр мен бүйрек ауруларын, қаны аздықты, маскүнемдікті емдейді.

### Дәріні дайындау және қолдану тәсілі
* Маскүнемдікті емдеу үшін шатырша толғақшөптің 4 бөлігін, жусанның бір бөлігін қосып араластырады. Осы шөп ұнтағының 1 ас қасығын 1 стақан қайнап тұрған суға салып 20 минут тұндырады да, даяр боған дәріні сүзіп алып, 1 ас қасықтан күніне 3 рет ішеді.
* Ішек құрттарын түсіру үшін шайшөптің, түймешетеннің, шатырша толғақшөптің әрқайсысынан теңдей етіп алып араластырады. Осылардың 15 грамм ұнтағын 1 стақан қайнап тұрған суға салып 20 минут тұндырады да, 1 ас қасықтан күніне 3 мезгіл ішеді.
* Шатырша толғақшөптен тұнба жасау үшін 15 грамм өсімдік ұнтағын 1 стақан қайнап тұрған суға 20 минут тұндырады да, 1 ас қасықтан күніне 3 мезгіл тамақтанардан жарты сағат бұрын ішеді.
* Өт қалтасы қабынғанда шатырша толғақшөптің 2 грамын, аңдыздың 2 грамын, шайшөптің 2 грамын алып араластырады да, оны 2 стақан салқын суға салып, таң атқанша тұндырып қояды. Таңертең 5-7 минут қайнатқан соң сүзіп алып, аш қарынға 1 стақанын ішіп алады, ал қалғанын бір күн ішінде тамақтан соң жарты сағаттан кейін 4 мезгіл ішіп тауысады.
* Асқазан қышқылы көбейіп кеткенде және асқазан тұсы қыжылдағанда, шатырша толғақшөп пен шайқурайды теңдей етіп алып араластырады да, оның ұнтақталған 3 ас қасығын, 2,5 стақан қайнап тұрған суға салып 20 минут тұндырады. Дайын болған дәріні бір күн ішінде 4-5 рет ішіп тауысады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер
Санат:Көкгүлдер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Олимпиада ойындарын қабылдаған қалалардың тізімі

1896 жылы қазіргі заманғы Олимпиада ойындары басталғыннан бері 27 рет жазғы Олимпиада ойындары 22 әр алуан қалаларда және 21 рет қысқы Олимпиада ойындары 18 әр алуан қалаларда өтті. Сонымен қатар, үш рет жазғы және екі рет қысқы Олимпиада ойындары соғыстың кесірінен өткізілген жоқ, атап айтқанда: 1916 жылы Берлинде (жазғы), 1940 жылы Токио (жазғы) мен Саппорода (қысқы), және Лондонда (жызғы) мен Кортина д'Ампеццода (қысқы).
Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) таңдауы бойынша келешектегі Олимпиада ойындарын төрт қала: 2014 жылы қысқы олмпиаданы Сочи, 2016 жылы жазғы Олимпиаданы Рио-де-Жанейро, 2018 жылы қысқы Олимпиаданы Пхенчхан және 2020 жылы жазғы Олимпиаданы Токио қабылдайды.

Олимпиада ойындарын 7 қала бірнеше рет қабылдады. Олар — Афина (1896 және 2004 жылғы жазғы Олимпиада), Париж (1900 және 1924 жылғы жазғы Олимпиада), Санкт-Мориц (1928 және 1948 жылғы қысқы Олимпиада), Лейк-Плэсид (1932 және 1980 жылғы қысқы Олимпиада), Лос-Анджелес (1932 және 1984 жылғы жазғы Олимпиада) және Инсбрук (1964 және 1976 жылғы қысқы Олимпиада). Лондон — Олимпиада ойындарын үш рет қабылдаған алғашқы қала (1908, 1948, 2012). Ал ең көп Олимпиада ойындарын өткізген ел — АҚШ - 8 рет. Франция 5 рет, Ұлыбритания, Жапония, Италия, Канада және Германия тиісінше 3 рет Олимпиада ойындарын қабылдады.

Олимпиада ойындары 28 рет Еуропада, 12 рет Солтүстік Америкада, 5 рет Азияда және 2 рет Океанияда өткізілген. 2016 жылы Рио-де-Жанейро Оңтүстік Америкадағы Олимпиада ойындарын қабылдаған алғашқы қала болмақ. Ал қалған географиялық аймақтар(Африка құрлығы, Таяу Шығыс, Үндістан түбегі, Кариб теңізі және Оңтүстік-Шығыс Азия) бірде-бір рет Олимпиаданы қабылдап көрген жоқ.

Кезекті Олимпиада ойындары өткізілетін қала, ойындарға 7 жыл қалғанда арнайы Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) сессиясында анықталады. Қала, ресми мәлімдемесін тапсырған бірнеше қала-кандидаттарының ішінен таңдалады. Таңдау кандидат елдерінің өкілдері мен ХОК президенінен басқа барлық ХОК мүшелерімен тура құпиялы жолы арқылы өтеді.
Ереже бойынша, соңғы дауыс беру рәсіміне кандидаттар тізімі арасында бес қаладан артық болмауы тиіс, бұл тізім бір жыл бұрын ХОК мүшелерінің алдын ала дауыс беру нәтижесінде анықталады. Жеңімпаз кандидат дауыстардың жарытысынан артық жинау керек. Егер жеңімпаз алғашқы айналымда анықталмаса, онда екінші және кейінгі айналымдар өткізіледі. Әр бір айналымнан кейін ең аз дауыс жинаған бір кандидаттан күрестен шығып кетіп отырады. Сонда ғана, кандидат елдерінің өкілдері қайтадан дауыс бере алу құқығына ие болады.

## Олимпиада ойындарын қабылдаған қалалар

## Бірнеше рет Олимпиада ойындарын қабылдаған қалалар

## Олимпиада ойындарын өткізген елдер

## Дереккөздер
* 

Санат:Олимпиада ойындары
Шеркез

**Шеркез** () - алабұталар тұқымдасына жататын, биіктігі 3 метрге жететін, көп жылдық, бұталы өсімдік.

### Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Қабығы ақ сұрғылт түсті.
* Жапырақтары жіңішке кезектесе орналасқан.
* Гүлдері майда, жапырақтарының қуысында масаша тәрізденіп өскен.
* Жемісі - шар тәрізді қанатты жаңғақ.
* Мамыр айынан қараша айына дейін гүлдейді. Құмды жерлерде және далалы аймақтарда өседі.
Шеркездің аз жапырақты түрі - биіктігі 120 см-ге дейін жететін аласа бұта.
* Жапырақтары қалыңдау әрі тықыр болады.
* Сазды және тастақты беткейлерде, сортаңды және құмды жерлерде өседі.

### Құрамы және емдік қасиеті

Дәрі жасау үшін күзде шеркездің жемісі мен қалған гүлдерін жинайды. Ал азжапырақты шеркездің көк бұталарын пышақпен кесіп алады. Құрамында сальсолин, сальсолидин деге алкалоидтар, сальсомин бар.
* Медицинада шеркездің спритті тұнбасы мен сальсолин, сальсолидин деген алкалоидтері қолданылады. Олармен қан қысымын төмендететін, мидың қан тамырларын кеңейтетін, жалпы жүйке жүйесін тыныштандыратын қасиеттері бар. Осыған байланысты бұл өсімдіктерді қан қысымы көтерілгендебас ауырғанда, бас айналғанда емге қолданады. 
* Бауыры және бүйрегі ауыратын, жүрегінің қызметі нашарлаған адамдарға шеркезді дәрі ретінде пайдалануға болмайды.

### Дәріні дайындау және қолдану тәсілі
* Өсімдік жемістері мен гүлдерінің, немесе кептірілген жас бұтақтарының ұнтақталған 20 грамын 1 стақан қайнап тұрған суға салып, жарты сағат тұндырады да, жарты ас қасықтан күніне 2-3 рет ішеді.
* Спиртті тұнба: ұнтақталған өсімдік  жемістерінің 1 ас қасығын жарты стақан араққа салып 8-10 күн тұндырады да, 60 тамшыдан күніне 2-3 рет ішеді.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Дәрілік шытыра

**Дәрілік шытыра** () - көкнәрлер тұқымдасы шытыра туысына жататын,  көлбей өсетін, бір жылдық, шөп тектес өсімдік.

### Ботаникалық сипаты
thumb|225px|

* Биіктігі 15-20 см-ге жетеді.
* Сабығының іші қуыс, сырты қырлы, түрі жасыл.
* Жапырақтары кезектесіп орналасқан, екі-үш салалы, қауырсын тәрізді, екі бөлімді.
* Гүлдерінің түсі қызыл, гүл сабақтары қысқа, бұтақтарының ұшында масақ тәрізденіп шоғырланып тұрады. Гүл жапырақшалары төртеу, олар гүл тостағаншасының бөліктерінен 3 есе ұзын болып келеді. 
* Мамыр айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Ол арамшөптер тәрізді мәдени дақылдардың арасында, бұталары көп жерлерде, бақтардың ішінде кездесе береді.

### Құрамы және емдік қасиеті
Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін гүлдеген кезінде жинап алады. Құрамында фумарин, критокрпин, ауротепсин, ащы заттар бар. Халық медицинасында шытыраны кеңінен пайдаланады:
* Сулы тұнбасын геморрой түйіндерін, бауыр ауруларын, өкпе туберкулезі мен шемен аурруын және сары ауруды емдеу үшін қоланады. 
* Әйелдердің ақ етеккірі келгенде, өт қабынғанда және іш өткенде қолданылған жағдайларда шытырадан жасалған дәрілер аса шипалы болып табылады. 
* Бұл өсімдіктің қақырық түсіреті қасиеті бар. Осыған байланысты бронх қабынғанда да қолдануға болады. 
* Асқазанға жара түскенде, іш желденгенде емдеу үшін пайдаланады.

### Дәріні дайындау және қолдану тәсілі
* Ұнтақталған 15 грамм өсімдікті 300 мл қайнап тұрған суға салып, 20 минут тұндырады да, 1 ас қасықтан 3 мезгіл ішеді.
* Спиртті тұнба: өсімдіктің ұнтақталған 25 грамын 100 мл спиртке салып, 8-10 күн тұндырады да, 30 тамшыдан 1 мезгіл ішеді.
* Асқазанның қышқылы кемігенде өсімдіктің ұнтақталған 3 шай қасығын 2,5 стақан қайнап тұрған сыраға қосып 10 минут тұндырады да, жарты стақаннан күніне 5 рет ішеді.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Көкнәрлер
Маралқурай

**Маралқурай** () – Melanthiaceae тұқымдасының тамырдәрі туысына жататын биіктігі 1,5 метрден асатын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

### Сипаты
* Тамыр сабағы жуан әрі жұмыр, қара қоңыр және көптеген ақ түсті қосалқы тамырлары бар. Тамыр сабағынан жыл сайын қурап түсіп қалатын тамыр жапырақтарының орнын көуге болады. 
* Сабақтары жуан, іші қуыс, тік өседі, бұтақтары жоқ. 
* Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ірі, эллипс тәрізді, шеттері бүтін, сабақты қоршай өседі.
* Гүлдері ірі, ақ немесе жасыл түсті, өсімдіктің жоғарғы жағында сыпырғы тәрізденіп шоғырланып тұрады.
* Жемісі үш жерінен ашылады, ішінде тұқымы көп, қауашақ.
* Шілде-тамыз айларында гүлдейді. Батпақты жерлерде, өзендердің жағаларында, ылғалды шабындықтарда, таулы беткейлерде өседі.

### Емдік қасиеті
Дәрі жасау үшін өсімдіктің тамыр сабағын және тамырын күзде немесе ерте көктемде жинап алады. Құрамында қант, қоймалжың, бояулық заттар, вератрамин дейтін гликозид, протовератрин алкалоиді бар.
* Халық медицинасында подагра мен ревматизмге байланысты буынның сырқырауын қойдыру үшін майдәрі жасап ауырған жерлерге жағады.
* Өсімідк тамырының тұнбасын шашта қайызғақ пайда болғанда және шаштың өсуін күшейту үшін басты жууға пайдаланады

#### Сақтық шарасы
Маралқурай - улы өсімдік. Оның тамырын жинау барысында сақталатын шаралар:
* ауыз бен мұрынды дымқыл орамалмен, дәкемен байлау қажет;
* тамырды жинап болғанша тамақ немесе су ішуге болмайды;
* жұмыс біткен соң қолды жақсылап сабындап жуу керек.
Маралқурайды дәрігердің бақылауынсыз пайдалану - адамның улануына әкеліп соғады. Улану белгілері:
* сілекей ағады; 
* түшкіреді;
* аузының іші ашып, тамағын, жұтқыншағын бір нәрсе тырнаған сияқты болады;
* құсады;
* іші өтеді;
* көзінің көруі нашарлап, дем алысы, жүрегінің соғысы сирейді, басы ауырады;
* денедегі бұлшық еттер тырысып, адамның талықсып кетуі мүмкін.
Уланудың алғашқы белгілері пайда болысымен-ақ дәрігерге хабарлау керек.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
Дәрілік өсімдіктер

Санат:Тамырдәрілер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Қызылқұлақ сұлыкеш

**[[Қызылқұлақ сұлыкеш]]** (Emberisa cioides) – шағын денелі (20-25 г), қошқыл реңді сұлыкеш. Өзіне көбірек ұқсас тау сұлыкештен қызылқұлақ сұлыкештің айырмашылығы – құлағын жабатын және төбесінде сарғылт реңнің болуы, оның жемсауынан да осындай реңдікөлденең жолақ болады. Одан басқа ол ұзын құйрықты болып көрінеді. Қазақстанда оңтүстік шығыс және шығыстың – Алтай және Сауырдан Алматыға таяу Іле Алатауына дейін таулы өңірлерде ұялайды. Біз осы сұлыкештің өргізген ұялас балапандарын Қарқаралы тауларынан кездестірдік. Қызылқұлақ сұлыкеші – отырықшы көшпенді құс. Ұялары жерге жасырып салынады. Бір жылда екі рет балапан өргізеді, салындыда әр жолы  4-6 сұлыкештерге тән жіңішке қисық сызық түрінде безендірілген жұмыртқалары болады. Басқа сұлыкештердің тобына араласып, қыстайды.

    
## Дереккөздер
Қазақстан табиғаты

Санат:Сарыторғайлар
Тасшарлағандар

250px|нобай|оңға|Тасшарлаған
**Тасшарлағандар** () - конус тәрізді қысқа, мықты тұмсығы және төрт саусақты аяғы болатын балшықшы құстардың оқшауланған туысы. Тасшарлаған туысының құрамында 2 түрі бар. Солардың бірі Қазақстанда кездеседі.

Санат:Татреңтәрізділер
Тау сұлыкеші

**Тау сұлыкеш** (Tvbiriza cia) – шағын денелі (19-28 г), ашық түсті сұлыкеш. Аталығы басқа сұлыкештерден ашық сұр түсті басындағы бойлай созылған үш қошқыл жолақтарымен жақсы ажыратылады. Дауысты – қысқа ғана “шырылдау”, бұл ғылыми атау қызметін де атқарады.

Қазақстанда оңтүстік және шығыстың Алтайдан Қаратау жотасын қоса, Батыс Тәңіртауға дейінгі тау өңірлерде ұялайды. Әдетте бұталары бар тасты тау жартастарына ұялайды. Жазда бунақденелілермен қоректеніп, солармен балапандарын жемдейді. Көктемде наурыздың ортасында оңтүстікке ұшып келеді. Ұяларын әдетте тас астына, жерге салады. Салындыдағы 4-5 айқын жіңішке  сызықтары бар жұмыртқаларды аналығы 2 аптаға жуық басады. Балапандарды ата-енелері қоректендіреді. Бір жылда екі рет балапан өргізеді. Тау сұлыкештерінің үлкен бөлігі Қазақстан шегінен тыс қыстайды.

 
## Дереккөздер
Қазақтан табиғаты

Санат:Сарыторғайлар
Ұзынқұйрық тағанақ

**Ұзынқұйрық  тағанақ** () — Тағанақ тұқымдастарына жататын құс, Қазақстан фаунасындағы  тағанактардын 7 түрінің  бірі. 

Дене мөлшері бойынша кішкене қарқапақтар мен едәуір денелі үлкен және кіші тағанақтардың аралығында сияқты. Ұзынқұйрық тағанақтың дене мөлшері кіші тағанақтан сәл кішірек (37-42г), одан айырмашылығы – жонындағы жабын қауырсындар реңінің қызғылтсары ренжітіп бауыр жабын қауырсындарында да болуы. Тағы бір тамаша ерекшелігі – ұзын құйрығын тұлғасына бұрыш жасай жиі-жиі бүйіріне қарай қисайта ұстауы. Өте ширақ және қиушыл әуеде ұсақ құстарды жиі-жиі қуып жүреді. Барлық тағанақтардың ішінде ұзынқұйрық тағанақ дақылды ландшафтқа әуес және көбінесе қыстық бақтарынан кездеседі.

Бұл ортаазиялық тағанақ таяу уақытқа дейін Қазақстанда, Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстарының шегіндегі Батыс Тәңіртаудың солтүстік тау етегінде кездесіп жүрді. Алайда ол бірнеше ондаған жылдарда солтүстікке және шығысқа қарай алға жылжи түсуде. Ол XX ғасырдың 60-жылдарында – Алматыға, 80-жылдарында – Талдықорғанға және Сырдарияны бойлай Қызылордаға жетті. Ұзынқұйрық тағанақтың әуені сықырлақ және әуесіздеу болғанына қарамастан, көрнекті, қунақ құс, ол ауы және қала ландшафтын өте жандандарып жіберді.

## Дереккөздер

Санат:Тағанақтар
Тартарлар туысы

250px|нобай|оңға|Тартар
**Тартарлар туысы** () – 18 түрі бар тырнатәріздестер отрядына жататын құстардыңбір туысы. Бұлар – зәйтүн түстес қоңыр, сарғылт немесе қара реңді, қысқа тұмсықты және ұзын саусақты құстар. Бауырының артқы бөлігін және құйрық астын  көлденең ақ жолақтар жабады. Көпшілігінде көздің нұрлы қабаты қызыл болып келеді. Қазақстанда тартар туыстылардың 3 түрі: тартар, кішкене және титтей тартарлар өмір сүреді.

Санат:Сутартарлар
Қырқұлтайрең сұлыкеш

250px|нобай|оңға|Қырқұлтайрең Сұлыкеш
**Қырқұлтайрең сұлыкеш** (*Emberiza rustica*) – шағын денелі (15-22 г) сұлыкеш. Жоны – қоңырқай сарғылт және басы – ақ шұбарланған қара. Ол Еразияның тайга зонасында – Скандинавиядан Тынық мұхитқа дейін таралған. Қазақстанда көптеген жерлерден қыркүйек-қазандағы күзгі ұшып қту кезінде аздаған мөшерде  кездеседі. Көктемде Қостанай түбінде сәуірде тек қана 1-рет кездесті. Кейбір жылдары қырқұлтайрең сұлыкештер тобы Алматы және Шымкент аймағынан кездеседі.

Санат:Сарыторғайлар
У-шу

нобай|оңға|У-шу
**У-шу** – барлық жастағы, әр түрлі салмақтағы адамдардың айналыса беруіне болатын, сырқаттығына, дененің кемістігіне еш зиян тигізбейтін аса пайдалы жаттығулардың тұтас жүйесі.
Қытай халқының жекпе-жек спорттарын жалпы түрде «У-шу» деп атайды. Ол «соғыс техникасы» немесе «соғыс өнері» деген мағынаны білдіреді.

У-шу көптеген ғасырлар бойы қалыптасқан спорттың түрі. Қазіргі кезде оның неше түрлі мектептері, олардың өздеріне тән көптеген ерекшеліктері бар. У-шудың адам өз еркімен, асықпай, байыппен жасайтын әдіс – тәсіл жаттығулары денсаулықты сақтауда және нығайтуда өте пайдалы. 
Шығыс жекпе – жектерінің бұл түрі негізінен қарсы жақтың шабуылынан қорғану үшін қолданылады. Қорғану мен шабуыл жасауға адамның барлық дене мүшелері қатысады. Сонымен бірге бірнеше құрал түрлері пайдаланылады. У-шу адамның жаны мен тәнін бірдей шынықтырып, жетілдіретін, алуан түрлі шабуылдан қорғануға өте қолайлы спорт түрі болғандықтан, ғасырдан ғасырға жалғасып, дүние жүзіне тарады.

## Дереккөздер
* Дене шынықтыру : Жалпы білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық

Санат:Қытай мәдениеті
Шұбар сайрақтар

250px|нобай|оңға|Шұбар сайрақтар
**Шұбар сайрақтар** () – Қазақстан фаунасындағы торғайтәріздестер отрядының сайрақ тұқымдастарға жататын 13 туысының бірі. Шұбар сайрақтар туыстылар – бұғыншықты жерде өмір сүретін , шұбар реңді ірі денелі ( 150-200 г) құстар. Бірқатар түрлері көбінесе түнде және іңір қараңғысында белсенділік жасайды. Қанатының ұшы дөңгелек. Далалық белгісінің сипаты – желпуіш қауырсындыларының түбі -  ақ, бұл ұшып жүргенде жақсы көрінетін ірі ақ теңбіл түзеді. Тропиктік сайрақтардың шағын тобы. Қоңыжай ендіктерге бір түрі ғана жете алады , сол түрі Қазақстанда да кездеседі.

## Дереккөздер
* Құстар. Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы ).Алматы : Атамұра, 2010. – 352 бет ). Ковшарь А.Ф . Ковшарь В. А.

Санат:Торғайтәрізділер
Торқанатты барылдауық қоңыз

250px|нобай|оңға|Торқанатты барылдауық қоңыз
**Торқанатты барылдауық қоңыз** () – таралу аймағы үзік, саны тез қысқарып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Қазақ шоқыларының орталық бөлігінде, Кинела тауларында, Ақтөбе маңында, Жанарқада, Сарысу өзені аңғарында таралған. Каспий теңізінің батыс жағалауынан табылғаны жайлы мәлімет бар. Орталық Еуропадан белгілі. Ашық далалы жерлерде, сирек құрғақ қарағайлы ормандарда, егістіктерде кездеседі. Қоңыздар көктемде және жаз басында белсенді, бірақ кейде тамыз, қыркүйекте де кездеседі. Жыртқыш-полифаг. Тіршілік ету ортасының адам әрекетінің әсерінен(жер жырту, улы химикаттар мен минералды тыңайтқыштар пайдаланудан) қысқаруына байланысты түрдің жойылып кету қаупі бар.

## Дереккөздер
* Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Митяев, Р.В.Ященко, В.Л.Казенас.

Санат:Қатты қанаттылар
Сортаңдық айбатмия

**Сортаңдық айбатмия** () — бұршақ тұқымдасы айбатмия туысына жататын биіктігі 1 метрге дейін жететін,  көп жылдық, шөп текстес өсімдік.

## Сипаты
thumb|left|180px|Піскен жемісі
* Өсімдіктің өн бойын қысқа және сирек түк басқан.
* Тамыр сабағы ұзын жіп секілді, қосалқы көптеген өрнектері бар.
* Сабағы қысқа, тік өседі.
* Жапырақтары сопақша эллипс тәрізді, кезектесіп орналасқан. Қосалқы жапырақшалары жіңішке әрі өткір болады.
* Гүлдері әр түрлі (көбелекгүл тәрізді, қызыл) ұзындығы 4-10 см-лік шашақ сықылданып шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншасы 5 қалақшадан тұрады.
* Жемісі — сопақша, шар тәрізді, ішінде ұсақ дәнектері бар, буылтық қауызды мәуе. Шөлді және сортаңды жерлерде, армшөп ретінде егістіктердің арасында өсе береді.

## Емдік қасиеті
* Дәрі жасау үшін сортаңдық айбатмияны жемісімен, гүлдерімен қоса жинап алады. 
* Құрамында 0,4 процентке дейін алкалоидтар бар. Олардың ішінен сферофизия атты алкалоид бөлініп алынады. Бұл алкалоидтің қан қысымын төмендететін, жатырдың бұлшық еттерін жиылдыратын қасиеттері бар. Осыған байланысты әйелдердің босануын тездету үшін және босанғаннан кейін жатырдан кеткен қанды тоқтату үшін қолданылады. 
* Сферофизин қанның қысымын тұрақтандырып, ұзақ уақытқа төмендете алады. 
* Өсімдік улы болғандықтан тек дәрігердің бақылауымен ғана қолданылады. 

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Шөже сұлыкеш

250px|нобай|оңға|Шөже сұлыкеш
**Шөже сұлыкеш** () – шағын денелі сұлыкеш. Шөже сұлыкештің тұмсығынан желкесіне қарай созылған екі қошқыл жолақта, басы сарғылт қызылсары болып келеді. Ол Еуразияның орманды аймақтарында қоныстанады. Қазақстанда осы сұлыкештің өргізген ұялас балапандарын Қарқаралы тауларынан кездесті. 

Санат:Сарыторғайлар
Хабиб Мухаммедович Абдуллаев

**Хабиб Мухаммедович Абдуллаев** (; 31 шілде 1912, Араван, Ферғана облысы — 20 маусым 1962, Ташкент, Өзбек КСР) — көрнекті өзбек совет геологы, металлогенист, Өзбекстан КСР ҒА-ың академигі (1947), вице-президенті (1947-56), президенті (1956-62), КСРО ҒА-ың корреспондент-мүшесі.

Орта Азия индустрия институтын геология фаультеті бітірген (1936). Әуелі Москваның геология барлау институтында, кейін (1940) Орта Азия политехникалық институтында педогогикалық қызметінде болды. 1941-50 ж. Орта Азия индустрия институтының және Өзбекстан КСР ғылым академиясының геология институтының директоры. 130-даң аса  гылыми еңбек (оның ішінде 6 монография) жазды.  Постмагматикалық кеңдердің жаралуындағы гранитоидтардың орны туралы теория жазды. Ташкент Политехникалық иститутында Совет Одағында бірінші болып металлогения курсынан лекция оқыды, зерттеу жұмыстары ұйымдастырып, гылыми кадрлар даярлады. Абдуллаев Хабиб Мухамедович - Франция геология және Ұлыбританияның минералогия қоғамдарының толық мүшесі (1960). Көптеген ғылыми сессиялар мен жиналыстарды, 1950-61 ж. өткен Халықаралық геологиялық конгресстің үш сессиясын ұйымдастырушының бірі.

## Дереккөздер

* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Бұғықоңыз

thumb|220px|Бұғықоңыз|аталық пен аналық|

**Бұғықоңыз**-() тарақ мұртшалылар немесе мүйізділер тұқымдасына(lucanidae)жатады.

### Таралу аймақтары.
Еуропада,сонымен қатар Кіші Азия мен Солтүстік Африкада таралған.Бұл Еуропа фаунасының ең ірі қоңызының таралу аймағы-кәдімгі Батыс Жерорта теңізі. Еуропада жалпақ жапырақты ормандар аймағының дерлік барлық жерінде тіршілік етеді, тек биік таулы жерлерде кездеспейді. Кейде далалы орманды аймақтарда да кездеседі. Шығыста Жайық өзенінің жайылмасына дейін жетеді.
Қазақ ССР Ғылым Академиясының зоология институтының коллекциясына әуесқой энтомолог Әділбеков 1980 жылы бір дана қоңызды берген болатын, оны Орал облысы Чапаев ауданынан 1980 жылдың 29 шілдесінде ұстаған.
### Сыртқы Құрылысы.
Түрдің сыртқы құрылысы өте ерекше және дене мөлшері үлкен.Бұл ірі сопақша және жалпақ қоңыздардың жыныстық айырмашылықтары жақсы байқалады. Аталықтары ірілеу (30-75мм, ең үлкендері 87мм-ге дейін жетеді), денесінің ұзындығының 3 бөлігінен көбін ұзын қаруланған жақтары алып тұрады, ол бұғының мүйізің еске түсіреді,сондықтан осындай атқа ие болып отыр.Аталығының үстіңгі қанаты мен жақтары қызыл қоңыр, ал басы мен алдыңғы кеудесі әдетте қара түсті. Аналықтары ұсақ(28-45мм), кара қоңыр түсті және мүйіз тәрізді жоғары жақтары болмайды, олар салыстырмалы қысқа жақты.
Сонымен қатар түр үшін келесі белгілер тән: қоңыздардың ортаңғы және артқы сирақтарының сыртқы жағында бірнеше тікене болады, мұртшалары бірден бүгілген 4 буынды тарақты,көздері шамамен жартысына дейін шығыңқы бетімен бөлінген, алдынғы сирақтарының жоғары жағында сайлары жоқ. 
### Дернәсілдері.
Дернәсілдері сүттей ақ түсті, дене пішіні имек "С" әріпіне ұқсас, түсі-ақ, тұрқы-14см, жуандығы 2 см. Қоныздың дернәсілі - Қазақстан фаунасындағы ең үлкен насеком. Олар шіріген емен ағашында, сонымен қатар сирек басқа кейбір жапырақты ағаштарда(шамшат,тал,алмұрт,қайың,қарағаш,т.б.)да дамиды. Дернәсіл даму кезінде шіріген ағашты түйіршікті қиқымға айналдырады, сөйтіп ағаш қалдықтарын ыдыратып, ьопырақ түзу ісіне өз үлесін қосады. Дернәсілдерінің  дамуы 4 айдан 6 айға  дейінгі уақыт аралығында созылады. Қоректенуі толық зерттелмеген.  Дернәсілдер құрғақшылыққа төзімді-20 цельсий  градус аязға  шыдай алады.
### Өмір ұзақтығы.
Ересек бұғымүйіздер  ұзақ өмір сүре алмайды,3-4 аптадан соң тіршілігін тоқтатады. Бұларды дер кезінде қорғамаса,аумақтары тарылып,түрдәі жойылу қауіпі бар.

## Дереккөздер
"Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.
Қарабастау (Жамбыл облысы)

**Қарабастау** — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Билікөл ауылдық округінің орталығы. Осы өңірдегі ең үлкен елді мекендердің бірі. Ауылдың дәл іргесінен суы мөп-мөлдір үлкен бастау жер астынан қайнап шығып жатыр. Суының дәмі де ерекше. Айналасында әдемі саялы ағаштар өсіп тұр. Жанында үлкен тоған бар. Бастауды халық ежелден "Қарабастау" деп атайды. Ауылдың атауы да осы сөзге саяды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 33 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Құмсуат (Жамбыл облысы)

**Құмсуат** — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Тоғызтарау ауылдық округінің құрамындағы Билікөл, Тоғызтарау өңіріндегі суыртпалы құмға қонған елді мекен. Жыңғыл және басқа да бұталар қалың өскен соң, бұрын жел соқса боран суырып тұратын құм мінезі басылған. Ілгеріде осы жерден терең құдық қазып, мал суарған деседі. Содан Құмсуат аталып кетсе керек.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аса ауылының солтүстік-батысында 25 км-дей жерде, Билікөл көлінің шығысында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Қарасу (Жуалы ауданы)

**Қарасу** – Жамбыл облысы, Жуалы ауданындағы ауыл, Қарасаз ауылдық округінің құрамындағы қарасты ауыл. Бұрын Юрьевка аталған. Еліміз егемендік алғаннан кейін Қарасу атын алды. Бұрын мұнда украин қоныс аударушылары тұрған. Бүгінде ауыл тұрғындарының басым көпшілігі жергілікті қазақтар.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 4 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Мал азық сайсабақ

**Мал азық сайсабақ**, **Биік прангос** () - биіктігі 1,5 *см*-ге жететін, көп жылдық, шатыршагүлділер тұқымдасы сайсабақ туысына жататын шөп тектес өсімдік.

### Ботаникалық сипаты
Биік парангос – биіктігі 1,4 – 1,6 метрге дейін жететін, көп жылдық шөп тектес өсімдік. Оның тамыры жуан және жұмыр болады. Сабағы тік, түзу өседі, ұзындығы  бойына сайлары бар. Тамырдан тікелей өсіп шығатын жапырақтарының сағақтары ұзын, бірнеше бөліктерге бөлініп, тілімденіп тұрады. Сабақ жапырақтары отырмалы, олар топ – топ болып өседі. Гүлдері  шоғырланып, қолшатырға ұқсайды, түстері – сарғыш. Жемісі – майда, ақ түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Таудың тастақты беткейлерінде, бұталардың арасында өседі.

## Табиғатта таралуы.
Республикамыздың оңтүстік және шығыс облыстары тауларының тастақты күнгей беткейлерінде, тау етектерінде, жабайы бұталардың арасында жиі өседі. 

## Химиялық құрамы.
Өсімдік тамырының құрамында илік заттар, эфир майлары, смолалар, аздаған алколоидтар, ал шөбінің құрамында протеин, көмірсулар, клетчатка, аздаған мөлшерде майлар бар.

## Қолданылуы.
Дәрілік шикізат ретінде өсімдіктің тамырын  жаздың соңында, күздің басындажәне ерте көктемде қазып алып, әдеттегі әдіспен кептіреді.

### Емдік қасиеті және қолданысы
Мал дәрігерлігі практикасында өсімдік тамырының тұнбасымен ірі малдың қышымасын, қойдың қотырын емдейді. Екі  литр суғазөсімдіктің майдаланған 250 – 300 г тамырын салып, 25 – 30 минут бүлкілденіп қайнатады да, суытып, дәкемен сүзеді. Дайын болған тұнбаны арнайы ыдсқа - принцовкаға - құйып тері қышымасын жақсылап  жуады. Керек болса дәрілік тұнбаны көп мөлшерде дайындап алуға да болады.

Киіз үйде шыбын – шіркей көбейіп кетпес үшін жаз айларында еденге тамыр тұнбасын шашып қояды. Қою тұнба зиянды жәндіктердің бәрін қырып салады. Бірақ тамыр тұнбасын жас балалардың қолы жетпейтін жерге қою қажет.
Дәрі үшін өсімдіктің тамырын жылдың кез келген уақытында жинап ала береді.
* Құрамында эфир майлары, шайыр, илік заттар, алкалоидтар бар. 
* Бұл өсімдіктен жасалған дәрімен қышыма қотырды, тіс түбі еттерінің қабынуын емдейді.
* Сонымен қатар зиянды жәндіктерді жою үшін пайдаланады. 

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер 
Санат:Қазақстан флорасы
Дәрілік авран

thumb|Дәрілік авран
**Дәрілік авран** (**[[Бұзартүзер]]** лат. *Gratiola officinalis*) - биіктігі жарты метрге жететін, бақажапырақ тұқымдасына жататын шөп тектес өсімдік.

### Сипаты
* Сабағының жоғарғы жағы төрт қырлы.
* Тамыры көлбеу өседі. 
* Жапырақтары кезектесіп орналасқан, отырмалы, ұштары сүйір, шеттері ара тісті, жіңішкелеу келеді.
* Гүлдері ақ немесе ашық қызыл түсті, гүл сабақтары ұзын, жапырақтарының қуысында орналасқан. Гүл тәжі сары түтікшеге ұқсайды.
* Мамыр-шілде айларында гүлдейді.
* Жемісі қыркүйек айында піседі.
* Өзендердің, көлдердің жағаларындағы ылғалды жерлерде, суармалы шабындықтарды, ормандардың шеттерінде өседі.

### Емдік қасиеті
Дәрі үшін авранның жерге түскен бөлігін гүлдеген кезінде жинап алады және оған қосымша тамырын да пайдаланады.
* Құрамында грациозид, грациамид, грациотоксин атты гликозидтер, сапониндер, органикалық қышқылдар, майлар бар.
* Бұл өсімдіктен жасалған дәрілердің несеп айдайтын, іш жүргізетін, құстыратын, ішек құрттарын түсіретін қасиеттері бар. Осыған байланысты шемен ауруын, бауыр және тамақ ауруларын, геморройды, подаграны емдеу үшін пайдаланады.
* Терінің көптен жазылмай жүрген ауруларын, қышыма қотырды да емдейді.
* Сығылып алынған жас сөлін майға араластырып дене сыртындағы жараларға жағуға да болады.

#### Сақтық шаралары
Дәрілік авран улы. 
* Егер мөлшерін аздау етіп алса іш жүргізеді, көптеу етіп алса құстырады.
* Басқа өсімдіктермен араластырып жеп қойған жағдайда малдың ішінен қан кетеді, құсады, кейде өліп те кетеді. Сондықтан дәрілік мақсатқа аса үлкен сақтықпен, тек дәрігердің рұқсатымен ғана қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Бақажапырақтар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Қызтоған

**Қызтоған** — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Қошқарата ауылдық округінің ең шеткері елді мекені.

## Географиялық орны
Жуалы ауданының солтүстік-батысында, Түркістан облысы Бәйдібек ауданына жақын орналасқан. Бұл ауылдың Қызтоған аталу себебі, Ұлы Отан соғысы жүріп жатқан сұрапыл жылдары бар ауыртпашылық, тауқымет бала-шаға мен қыз-келіншектерге түскені белгілі. Сол атыраптағы егінді суару мақсатымен қыз-келіншектер жабылып, өзен бойынан тоған салған екен. Сол тоғанның орны әлі бар. Қыздар салған тоған "Қызтоған" аталған. Кеңестік дәуірде "22-партсъезд" атындағы үлкен кеңшардың бір бөлімшесі болған.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Қоңыртөбе (Жуалы ауданы)

**Қоңыртөбе** (1993 жылға дейін – *Успеновка*) — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Жетітөбе ауылдық округінің құрамында.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылының солтүстік-батысында 24 км-дей жерде, Қаратау жоталарының Бөкей тау бөлігіне жақын орналасқан. Сол маңдағы қоңыр түсті болып келетін маңның атымен аталады.  Ауыл тұсынан Бауыржан Момышұлы-Қошқарата автомобиль жолы өтеді.

## Тарихы
1991 жылға дейін "Успеновка селосы" деп аталып келген.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Ақтоған (Жуалы ауданы)

**Ақтоған** (2011 жылға дейін — *Марьяновка*) — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Ақтөбе ауылдық округінің құрамында.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан шығысқа қарай 23 км-дей жерде. Жаңаталап ауылымен екі арасы 4-5 шақырым. 

## Халқы
 

Бүгінде тұрғындардың көбі округ орталығы Бәйтерек (бұрынғы Октябрский) ауылына көшіп кеткен. Ауылда жиырмаға жуық түтін бар. Ауыл атауы баяғы переселендердің келуімен байланысты қойылған.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Рысбек батыр ауылы

**Рысбек батыр ауылы** (1993 жылға дейін – *Шұбарағаш*) — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Боралдай ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Боралдай мен Қошқарата ауылдық округтерінің шектесер жерінде айналасын тау сілемдері қоршаған ойпаңдағы ауыл ілгеріде "Қызыл шоқы" деп аталады екен. Кейін Ресейдің "переселендері" бұл жерді өз иеліктеріне қаратып алып, "Луначарская селосы" деп атапты. 1991 жылы бұл ауыл Сиқым руынан шыққан жоңғар қалмақтарына қарсы күресте қол бастаған Рысбек батыр Шінетұлының құрметіне Рысбек батыр ауылы деп аталған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 36 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Талапты (Жуалы ауданы)

**Талапты** — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Мыңбұлақ ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Ұлы Отан соғысынан кейін "Ескі қыстау" елді мекені маңындағы сай-жыралардың басына шашырай қоныстанған жұртшылық осы жерге жиналып, үй салып жаңа ауылдың іргесін қалайды. 1950 жылдары бұл ауылға "Талапты" деген атау берілді. Қазақстанның халық жазушысы, белгілі қоғам қайраткері Шерхан Мұртаза осы өңірде дүниеге келген.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Жартылайтістілер

Оңтүстік Америкалық пампа мен тропикалық орманда тісінің құрылысымен ерекшеленетін өзгеше жануар өмір сүреді.Азу тісі арқылы **жартылай тісті** деп аталған.
нобай|оңға
**Ленивец**-жүні керісінше өседі, ағашқа арқасын беріп ілінуге үйренген.Көк-жасыл түсі арқылы олар жақсы жасыл өсімдіктерде жасырынады.Бұл жануарлар есімдеріне сай:өмірінің көбісін ағашқа жармасып тұру арқылы өткізеді, жапырақпен қоректенеді.Жай қимылдап,ауа жұтуға да жалқауланады.Аштыққа төзімді, егер жем біткенде ғана бір ағаштан екінші ағашқа өтеді.Өзінің атауын броненостар денесін сақтайтын сүйекті сауыты арқылы алды.Тасбақадан айырмашылығы ойнақы қабырғалары арқылы азулы жыртқыштардан   жасырыну үшін дөңгеленеді.Ашық жазықтарда қоныстанады.1 мен 4-ке дейін балалайтын ол ұзын ін қазып, түкпіріне жұмыртқалайды.Қызығы - олардың балалары бірыңғай аталық немесе бірыңғай аналық болады.Тек қана әрдайым төрт егіздер төлдейді.
**Құмырсқажегі.**Құмырсқажегілерде тіс болмайды.Ол атына сай жәндіктермен қоректенетіндіктен , тісті қажет етпейді.Ерекше формадағы басы азықты жинауға көмектеседі.Құмырсқаның илеуін тапса, аяғымен бұзып, тұрбатектес мұрнымен сорады.Минутына 160 рет қозғалатын аузындағы жылжымалы тілі арқылы азығын шығарады.Шайнауды қажет етпей-ақ асқазанына түскен азық ұсақталады.