open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айналы магнитоэлектрлік гальванометр

**Айналы магнитоэлектрлік гальванометр** (Баллистический гальванометр) — электр зарядын өлшеуге арналған дәл аспап. Мұнда токтық магниттік әрекеті пайдаланылады. Аспап жеңіл рамкадан тұрады, оның орамасы жіңішке оқшауланған сымдармен оралған. Рамка тұрақты магнит полюстері арасына серпінді металдан (фосфорлы қола) жасалған жұқа таспаларға ілінген. Рамка орамаларының ұштары ілмек арқылы аспаптың қысқыштарына, яғни электр тізбегіне қосу үшін жасалған. Біртекті магнит өрісін туғызу үшін рамка ішіне темір цилиндр салады. Рамка арқылы ток жүргенде, ол бұрыла бастайды. Оның бұрылу бұрышы ілмекке бекітілген кішкентай айна арқылы анықталады. Рамка бұрылғанда, оның кинетикалық энергиясы бұралған ілмектің потенциалдық энергиясына айналады. Рамканың максималды бұрыштық бұрылуы jмакс. Түрлендірулерден кейін өлшенген заряд мынаған тең:

Q = b jмакс, мұндағы b = VDL/K, осы аспаптың баллистикалық тұрақтысы; К — аспаптың динамикалық тұрақтысы; 1/2Iω2=1/2Дjмакс, мұндағы I— рамканың инерция мөменті; ω — рамканың бұрыштық жылдамдығы; Д — пружинаның серпінділік қасиеттерін көрсететін және оның бірлік бұрышқа бұралуына қарама-қарсы әрекет ететін мөментке тең шама.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Программаның блок-схемасы

**Программаның блок-схемасы** (Блок-схема программы; flowchart) — енгізу-шығару және шешім қабылдау операциялары үшін стандартты графикалық кескіндер жинағын пайдаланатын программаны әзірлеу тәсілі. Программаның блок-схемасы әрекеттердің жүзеге асырылу тізбегін көрсетеді. Блок-схема көбінесе басқа әдістер (мысалы, шешімдер бұтағы немесе шешімдер кестелері) арқылы дайындалады. Жүйелі талдауда қандай да бір үлкен жобаны әзірлеудің алғашқы сатысында блок-схема пайдаланылады. Мысалы, үлкен электрондық машинаны әзірлеу кезінде. Мұндай блок-схемада машинамен де, оператормен де жүзеге асырылуға тиісті әрекеттердің тізбегі көрсетіледі. Блок-схема программа жүзеге асыруға тиісті қадамдарды анықтау үшін қызмет етеді. Әдетте, блок-схема кіріс-шығыс сигналдарын, іске асыратын әрбір алуан түрлі кіріс мәліметтерінің әрекеттерін, программаны секцияға бөлуді және пернетақтадан берілетін команда бойынша программа үзілетін нүктелерді белгілеуден басталады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иосиф Самуйлович Брагинский

**Брагинский Иосиф Самуйлович** (1905-1990), шығыстанушы. Тәжікстан ғылым академиясының толық мүшесі, Тежікстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері, филология ғылымының докторы (1954), профессор (1954). Тәжік КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1974). Негізінен Орта Азияның мәдениет тарихы мен парсы және тәжік әдебиетінің арасындағы байланысты тереңдете зерттеген. «Народы Азии и Африки» журналының бас редакторы ретінде бұл құрлықты мекендеген халықтардың рухани мұраларына ерекше назар аударды. Сол басылымның 1961 жылғы №6-санында жарияланған Әуезов туралы «Ғалым-ақын» атты мақаласында жазушының фольклор, зерттеушісі, абайтанушы, әдебиет теориясының мәселелерін пайымдаушы, әдебиет тарихшысы ретіндегі оқымыстылық қасиетіне ерекше тоқталады. Әуезовтің  өмірі мен шығармашылық жолын шығыспен байланыстыра отырып жазылған бұл мақала - үлкен ғылыми еңбектің жүгін көтерген. И. Брагинский: «Әуезовтің бір басына ғалымның даналығы мен ақынның сезім- сыры қабат ұштасқан, міне, сондықтан оның барлық еңбегі мазмұн тұтастығымен, ғылыми талдауының өрелі де жүйелілігімен, құбылыс пен тақырыптың сырына терең бойлағыш ақындық алғырлығымен сүйсіндіріп, таңырқатады деп, оның шығармашылығын үш кезеңге беледі. 30-жылдарға дейінгі кезеңі - «ізденіс кезеңі», 30-жылдардан кейінгі кезеңі. Барлық мәуелері бөр жарып, гүл ашқан «Гүлстанға», ал «Абай» романы дүниеге келгеннен кейінгі дәуірін жемісі молынан теккен «Бустанға» теңеген. Өмірінің соңғы жылдарында өзінің ақыл-ойы мен жүрегінің пісіп-жетілген жемістерін сондайлық жомарттықпен бөлісті. Бұл үшін оған арнайы дайындалудың қажеті жоқ еді, өйткені өз ойының, идеяларының, мақсаттарының, бейнелерінің құшағында үнемі қалықтап, шабыттанып жүретін деп жазды («Ученый-поэт», «Наро- ды Азии и Африки», 1961, №6).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Альпі шапағы

**Альпі шапағы** - Күннің шығар және батар кезінде оның сәулелерімен таудың қарлы шындарының сары, ал қызыл немесе кызғышт түске боялуы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Айналық канал

**Айналық канал** (Зеркальный канал) — супергетеродиндік радиоқабылдағыштарда негізгі қабылданатын канал жиілігінен аралық жиіліктің екі еселенген шамасындай жиіліктен төмен орналасқан жиіліктегі канал. Аралық жиілік негізгі канал жиілігі мен айналық канал жиілігінің дәл ортасына орналасады. Негізгі канал сигналы мен **айналық канал** жиіліктеріндегі сигналдарды бірдей қабылдау үшін қабылдағыштың кірісіне арнайы сүзгілер қойылады. Радиоқабылдағыштардың техникалық құжатында оның айналық канал сигналын қалай әлсірететіні көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Альпілік бедері

**Альпілік бедер** - қар сызығынан жоғары алқапта кең көлемді аумақты қамтитын, ұдайы мұз бен қар басқан биік тауларға, сондай-ақ плейстоценде мұз басуға ұшыраған тауларға тән жер бедерінін типі. Бұл тауларға үшкір шынды қырқалар, терең тілімдену, жартастар мен қорымдардың және мұздықтык пішінді бедердің (қарлар, цирктер, трогтар, карлингтер) кеңінен таралуы тән.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Айналық станция сигналы

**Айналық станция сигналы** (Сигнал зеркальной станции) — супергетеродиндік радиоқабылдау процесінде толқын жиілігі гетеродин жиілігінен төмен және айырмашылығы — аралық жиілікке тең болатын станция жиілігі. Әдетте,  fқаб = fa- fv болуы тиіс. Мұндағы fқаб — қабылданатын радиостанция жиілігі;  fг — гетеродин жиілігі; fa — аралық жиілік. Енді мұны f2 = fa - fb арқылы да алуға болады. мұндағы fb — айналық станция радиотолқынының жиілігі. Арнайы сүзгілер арқылы өшіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Альпілік өсімдік

**Альпілік өсімдік** - альпілік белдеуде таралған биік тау өсімдіктерінің типі. Көбінесе аласа, тырбық болып өседі, көбінің ашық гүлдері болады.
## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер
Пиноцитоз

**Пиноцитоз** (pinocytosis;  — жұту, ішу, сіміру; kytos — жасуша) — жасушаның плазмолемма арқылы қоршаған ортадан сұйық затты немесе ерітіндіні нәзік- микроскопиялық мөлшердегі көпіршіктер түрінде жұту процесі.

Плазма жарғақшасы арқылы жасушаға әртүрлі заттардың ерітіндісі бар сұйықтық тамшылары өтеді. Ұсақ тамшы түріндегі сұйықтардың сіңірілуі су ішуді еске түсіреді. Бұл құбылыс **пиноцитоз** (грек. «*пино*» - ішемін) деп аталады. Сұйықтықты сіңіру әрекеті фагоцитозға ұқсайды. Сұйықтық тамшысы цитоплазмаға батып кетеді де, ондағы ферменттердің әсерінен қорытылады. Фагоцитоз және пиноцитоз әрекетінің жасуша тіршілігіңдегі маңызы өте зор. Себебі жасушадағы зат айналымының тұрақтылығы үшін қажетті кейбір иондар мен молекулалар осы фаго және пиноцитоз жолымен өтеді. Иондар мен молекулалардың тасымаддануына жасушада түзілетін энергия пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жазғы күн тоқырауы

**Жазғы күн тоқырауы** - әр жылдың 21 маусымында Күннің экватордан солтүстікке қарай аз ғана ауытқуы (27'-ке) кезіндегі эклиптикадағы орналасуы. Дәл осы күні Солтүстік жарты шарда ең ұзақ күн болса, Оңтүстік жарты шарда ең қысқа күн болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Альтитуда

**Альтитуда** (лат. аііііисіо - биіктік) - нивелирлеу арқылы анықталатын жер беті нүктесінің теңіз деңгейінен биіктігі; бұл да "асболют биіктік" деген мағынада.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Берта Яковлевна Брайнина

**Брайнина  Берта Яковлевна** (1902-1978), орыс әдебиет сыншысы. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952). «Даналық орындаған арманнан туындайды» деген мақаласында «Абай жолы» романының көркемдік шеберлігін өте жоғары бағалаған («Москва», 1959, N9 3). 1959 ж. 6 сеуірде Әуезовке жазған хатында эпопеяны оқығаннан кейін қатты толқып, ерекше сезімге беленгенін жазған («М. 0. Әуезовтің емірі мен шығармашылық шежіресі», А., 1997, 654-бет).
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Жазғы тасқын

**Жазғы тасқын** — биік таудағы қарлар мен мұздықтардың еруінен және жаңбыр жауудың әсерінен жазғы айларда өзен суы деңгейінің қысқа мерзімдік көтерілуі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жазғы уақыт

thumb|250 px|

**Жазғы уақыт** — негізгі уақытпен салыстырғанда 1 сағат ілгері, әр елде қолданылатын уақыт. Дүние жүзінің көптеген елдерінде тәуліктің жарық бөлігін тиімді пайдалану үшін енгізіледі. Жазғы уақытқа өту наурыздың соңғы жексенбісінде, ал декреттік уақытқа қайта көшу қазанның соңғы жексенбісінде жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Уақыт белдеулері
Бағдарламаның жинақылығы

**Бағдарламаның жинақылығы** (Компактность программы; compactness of program) — есепті шығару алгоритмін бағдарламалау тілінің ең қысқа жолымен (ең аз операторлар санымен) жазу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пирамидалық жол

**Пирамидалық жол** (пирамидные пути) — үлкен ми қыртысы ганглионды қабатындағы ірі пирамидалық нейрейроциттер аксондарынан түзілген, орталықтан тепкіш — қозғалтқыш (эфференті) жүйке талшықтарынан құралған жол. Пирамидалық жол — қозғалтқыш жүйке толқындарын жұлынның төменгі (адамда алдыңғы) ақзат арқаншалары арқылы тұлға және аяқ-қол бұлшықеттеріне жеткізеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Анабаттық желі

**Анабаттық желі** - горизонталь бағытта қозғалатын ауаның вертикаль бағытта қозғалатын ауамен қосылуының әсерінен ауаның тау беткейімен жоғары өрлей қозғалуы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Анаглиф картасы

thumb|300px|
Анаглиф картасы (грек, апсф - бедерлі) — бірін-бірі өзара толықтыратын бояулармен (көк жасыл және қызыл түсті) басылған карталар. Бедерлі үлгі оқу құралы ретіңде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кадрлық жаймалау генераторы

**Кадрлық жаймалау генераторы** (*Генератор кадровой развертки*) — пішіні ара тәрізді тоқ тербелісін алатын транзисторлық генераторлар.

Кинескоптарда және теледидарлық электрондық-сөулелік беру құралдарында электрондық сәулені кадр бойынша, яғни тік бағытта ауытқытатын магнит өрісін жасау үшін қолданылады.

Стандарт бойынша ауытқу жиілігі — *25 кадр/с*. Жұмысы синхрогенератор жасап шығаратын және толық теледидарлық сигнал құрамына кіретін кадрлық синхроимпульстерімен басқарылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жазық тік бұрышты координаталар

**Жазық тік бұрышты координаталар** - өзара перпендикуляр түзулер:

*X* — абциссалар осінен және *У* — ординаталар осінен тұратын координаталар жүйесі. Мұнда 0 нүктесі — координаталар басы. X осінің бағыты бастапқы меридианға, магниттік және осьтік меридианға параллель немесе еркін қабылданады. Горизонталь жазықтық координаталар осімен төрт ширекке бөлінеді. Математикада қолданылатын тікбұрышты жазық координаталар жүйесінен (декарттық) айырмашылығы — геодезияда оң тікбұрышты координаталар жүйесі қолданылады, онда ширектердің нөмірленуі солтүстік-шығыс ширектен басталып, сағат тілінің бағыты бойымен жүргізіледі; мүның өзі геодезиялық есептеулер кезінде тригонометриялық формулаларды ешбір өзгеріссіз пайдалануға мүмкіндік береді. *қ. Топографиялық карталардағы координаталық тор*.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Анемограф

**Анемограф** - желдің жылдамдығын мен бағытын тіркей отырып, өзі жазатын аспап.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Анемометрия

**Анемометрия** - желдің жылдамдығы мен бағытын өлшеудің және тіркеудің әдістері, сондай-ақ осы мақсатта қолданылатын анемометр, анемограф сияқты аспаптардың құрылымы туралы ілім.

*Анемометрлік барлау*'- анемометрлік түсірімдер арқылы жердегі жел режимін зерттеу, сондай-ақ зерттелетін аудандағы әр пункт үшін жел режімінің орташа көрсеткішін алуға мүмкіндік беретін коэффициентті анықтау.

**Анемометрлік түсіру** - кейбір аумақта уақыттың белгілі бір сәтінде желдің таралуын зерттеу. Қаланың немесе аса тілімденген жердің микроклиматын зерттегенде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Өлшеу
Санат:Желдер
Моисей Срулевич Брухис

**Брухис Моисей Срулевич** (1919-2006), молдаван жазушысы, аудармашы. Тәржіма қызметінде балаларға арналған туындыларды аударуда жақсы танылған. Ю.Нагибиннің әңгімелерін, И.Дубинскийдің «Жел өтінде», Н.Киселевтің «Түнгі сапар», В.Пальманның «Қызыл мен жасыл» повестерін, Ағайынды Стругацкийлердің «Алқызыл бұлттар елі» романын т. б. аударды. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының 1-кітабын (Л. Чемортанмен бірге, 1962) және 3-кітабын (В. Мустяцэмен бірге, 1963) молдаван тілінде сейлетіп, оқырман қауымның алғысына бөленді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Анеморумбометр

**Анеморумбометр** - желдің бағыты мен жылдамдығын анықтайтын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Аспаптар
Анемоскоп

**Анемоскоп** - жел конусы сияқты белгілі бір бағыттағы желдің бар екенін көрсетіп тұратын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Аспаптар
Пирамидалық жасушалар

**Пирамидалық жасушалар**(пирамидные клетки) —үлкен ми қыртысындағы пішіні пирамидаға ұқсаған нейроциттер. Үлкен ми  қыртысының сыртқы және ішкі дәнше кабаттарындағы ұсақ пирамидалық жасушалар байланыстырғыш (ассоциативтік) нейроциттерге жатады, ал пирамидалық қабаттағы беткей нейроциттердің мөлшері 10 мкм, ал орталығындағы нейроциттердің — 40 мкм болады. Ұсақ пирамидалық жасушалар байланыстырғыш, ал ірі нейроциттердің аксондары үлкен ми сыңары ақзатының ассоциативті және комиссуральды миелинді жүйке талшықтарын түзеді. Ганглионды қабаттағы ірі пирамидалық нейроциттер (биіктігі — 120 мкм, ені — 80 мкм) аксондары орталықтан тепкіш эфферентті қыртыс-жұлын пирамидалық жолын құрайды
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Кадроскоп

**Кадроскоп** - теледидарлық тарату камерасын бабына келтіру үшін ондағы электрондық-сәулелік тарату құралының орнына қойылатын құрал.

Мұнда электрондық-сөулелік беру құралының нысанасының орнына люминофорлық экран қойылған. Сол экранға қарап отырып жаймалау жүйесін сапалы түрде бабына келтіруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Питуициттер

**Питуициттер** (питуициты) — гипофиздің нейрогипофиз эпендимоциттерінен жетілген жүйкелік глия жасушалары. Олар өсінділі не ұршық тәрізді жасушалар. Питуициттердің есінділері қан капиллярлары қабырғаларымен тығыз жанасып жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жалпы географиялық карталар

**Жалпы географиялық карталар** - жер бетін, ондағы табиғи және әлеуметтік-экономикалық объектілерді (бедерін, өсімдік жамылғысын, суын, елді мекендерін, көлік торын, мемлекеттік және әкімшілік шекараларын, тағы басқа) бейнелейтін карталар.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жалпы географиялық кеңістіктік қиюласу

**Жалпы географиялық кеңістіктік қиюласу** - кеңістіктік сипаттамалары (тығыздығы, ауқымдылығы, реттілігі, тағы басқа) маңызды болып табылатын өзара байланысты (зат, энергия, ақпарат алмасуы бойынша) географиялық нысандардың жиынтығы. Тұтастылық сапасына, даму бағыттылығына және тұрақтылыққа жеткен кезде жалпы географиялық кеңістіктік қиюласу кеңістіктік жүйе сипатын қабылдайды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аномалиялар картасы

**Аномалиялар картасы** — температураның, қысымның және тағы да басқалары орташа айлық (онкүндік, тәуліктік және тағы да басқалары) мәнінің немесе жауын-шашынның (Күннің сәуле шығаруының және тағы да басқалары) тиісті мөлшерінің сол мәндегі және сол уақыттағы көп жылдық мәнінен ауытқуын көрсететін карта.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Плазмолемма

**Плазмолемма** — жасуша протоплазмасын қоршаған ортадан бөліп, зат алмасу, тасымалдау, рецепторлық қызметтер атқаратын жасуша қабықшасы. Плазмолемма — плазмалық жарғақтан, жарғақша үсті кешеннен және жарғақасты тірек-жиырылғыш аппараттан тұрады. Плазмалық жарғақтың негізі бимолекулалы липид қабатынан түзілген. Бұл қабатқа толық немесе жартылай ақуыз және гликопротеид молекулалары еніп, протеинді-липидті жарғақты түзеді. Оны 40% липид, 59% протеин, 1% көмірсу құрайды. Жарғақшаүсті кешен плазма жарғағы протеиндерімен байланысып, тармақтала орналасқан гликопротеидті құрылым — гликокаликстен тұрады. Бұның құрамындағы протеинді ферменттер жасуша қабықшасынан тыс жатқан заттарды ыдыратып қорытып, мономерлер ретінде жасушаға сіңіреді. Процесс — эндоцитоз (пиноцитоз, фагоцитоз) деп аталады. Заттардың жасушадан қоршаған ортаға кері шығарылу процесін экзоцитоз деп атайды.Эндоцитоз бен экзоцитоз процестері жарғақасты тірек-жиырылғыш аппараттың (микротүтікшелер, микрофиламенттер) қатысуымен іске асады. 
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Георгий Александрович Брылов

**Георгий Александрович Брылов** (1893-1945), график, суретші. 

«Қазақстан әуендері» (1938- 1940), «Жамбыл», «Күлеш Байсейітова», «Шара» атты суреттері мен табиғат пейзаждары кезінде жоғары бағаға ие болды. Соның ішінде суретшінің езі жазушыға сыйға тартқан «Мұхтар Әуезов» атты портреті (1942-43) ерекше дараланып тұрады. Мұнда жазушы қырынан бейнеленген. Орындалу шеберлігі жоғары және әсерлі көңіл күймен салынған. Ақ  мен ақ көйлек киген, галстугінің байлауы ерекше кезге түседі. Ойшылға тен кең маңдайы, бұйра қою қара шашы, дөңестеу қыр мұрыны, бояуы қанық қалың ерні, қырағы өткір көзі Әуезовтің ішкі қуат пен парасатқа толы жан дүниесін ашып тұр. Бұл сурет жазушы портретінің ішіндегі ең бір сетті шыққан туынды. 

Брыловтың суреттері Санкт-Петербургтегі мемлекеттік орыс мұражайының, Ә. Қастеев атындағы республикалық өнер мұражайының, Мемлекеттік орталық мұражайдың қорларында сақталған.

## Дереккөздер

Санат:1893 жылы туғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан кескіндемешілері
Жалпы географиялық жергіліктендіру

**Жалпы географиялық жергіліктендіру** - қандай да болсын географиялық нысанды белгілі бір орынға жатқызу; қаңдай да болса географиялық құбылыстың немесе процестің таралуын белгілі аумақтың немесе айдынның ауқымымен шектеу. *қ. Географиялық орын*.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Антарктика антициклоны

**Антарктика антициклоны** - Антарктида үстінде жыл бойы болып тұратын жоғары атмосфералық қысымды атырап. 

Оның түзілуі, негізінен, материктің мұз қалқаны температурасының ұдайы төмен болуына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Антарктика
Антарктикалық ауа

**Антарктикалық ауа, Антарктикалық ауа массасы** - Антарктида және оны қоршаған мұхит сулары мен мұздықтардың үстінде түзілетін ең суық, едәуір мөлдір, ең ылғалды ауа массалары. Ол Жер шарындағы ең төмен температурамен, көбінесе мөлдірлігімен, тек мұхит үстінде ғана ұлғаятын аз ылғалдылығымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Антарктика
Кампустық желі

**Кампустық желі** (*Кампускная сеть*) — объектілері бір-біріне жақын орналасқан локальді желілерді бір үлкен желіге біріктіретін желі.

Оның қызмет көрсету радиусы *2—3 км*. Желінің аты *campus* терминімен байланысты болғанымен, ол студенттік қалашықтармен байланысты емес, керісінше кез келген үйым мен құрылымның ғимараттары және аймақтарын белгілеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Антарктикалық белдеу

**Антарктикалық белдеу** - Антарктиданы (төңірегіндегі аралдарды қоса) және оны қоршап тұрған мұхит суларын қамтитын жердің қиыр оңтүстік географиялық белдеуі. 

Оның шекарасын, әдетте, ең жылы айдың (қаңтардың немесе ақпанның) 5°С-тық изотермасы бойынша жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Географиялық белдеулер
Санат:Антарктика
Антарктикалық шеп

**Антарктикалық шеп** - антарктикалық ауа мен оңтүстік жарты шардың қоңыржай ендіктеріндегі теңіз ауасының арасындағы атмосфералық шеп. 

Әдетте 60" және 65° оңтүстік ендік арасында Антарктиканың төңірегіндегі мұхит үстінде орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Антарктика
Буйон Жорж

**Буйон Жорж** (т.-е. ж. б.), Бельгияның қоғам қайраткері, ақын, жазушы. Көптеген дастан, әңгіме, баллада, ертегі, публицистикалық мақалалардың авторы. 

Жетпісінші жылдары «Бельгия-КСРО» достық  қоғамының президенті болып тұрған кезде Қазақстанға келген. Ол өзінің сол сапардан алған әсерін «Мен Қазақстанның көкжиегінен таң кердім» атты кітабында (1974) жан-жақты баяндап жазды. Әсіресе қазақ ақындары мен жазушыларының өмірі мен шығармашылық жолына ерекше көңіл бөлді. Кітаптың бір тарауы «Абай және Әуезов» деп аталды. Онда екі данышпанның арасындағы рухани жалғастық пен дәстүрлік байланысқа тоқталып, Абайды әлемге керкем оймен мойындатудағы Әуезовтің орнын жоғары бағалайды. Тарихи тұлғаның бейнесін жасау арқылы Әуезов: «Букіл Қазақстанды ұйытып алған ұлттық абайтанушылдықтың ғажайып жұмбағын түсіндіріп береді. Мен үшін бүкіл бір хапықтың жалғыз тұлғаға бас ұрып, соған қарап бой түзеуі аса айтулы құбылыс, әсіресе, өзге халықтар өзінің романдары мен фильмдерінде жат жұрттық қаһармандарды үлгі тұтуды әдетке айналдырған қазіргі кезеңде мұның мәні ерекше», - деп пікір білдірді (1974). Б. бұдан басқа да жазбалары мен мақалаларында Қазақстандағы оқиғалар мен болып жатқан жайлар туралы қалам тартып, қазақ әдебиеті мен медениетінің өкілдерін өз еліне таныстырды.

## Дереккөздер

Санат:Бельгия қоғам қайраткерлері
Санат:Бельгия ақындары
Санат:Бельгия жазушылары
Антарктикалық шөл зонасы

**Антарктикалық шөл зонасы** - Антарктикадағы мұз шөлін және жаға маңы аудандары мен аралдардағы тасты шөлді қамтитын антарктика белдеуінің шегінде орналасқан қиыр оңтүстік табиғи зона.

## Дереккөздер


Санат:Климаттық аймақтар
Санат:Антарктика
Антарктикалық шұраттар

**Антарктикалық шұрттар** - аумағы едәуір (ондаған км), климаты қолайлы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ерекше, сондай-ақ жыралары мен көлдері қыстыгүні де қатпайтын, мұздық жамылғысы жоқ Антарктиданың бос жағалық зонасы.

## Дереккөздер


Санат:Антарктика
Антецеденттік аңғарлар

**Антецеденттік аңғарлар** — таулар мен қыраттарды көлденең қиып өтетін терең және тар аңғарлар. 

Антецеденттік аңғарлар өзен эрозиясы жылдамдығының көтерілу жылдамдығынан тезірек болатын және өзеннің көтерімді "қиып өтуге" үлгере алатын жерінде түзіледі. Өзен террасалары дөңес келеді де, өзендерде шоңғалдар мен суқұламалар көбірек болады.

## Дереккөздер


Санат:Аңғарлар
Антецеденттік өзендер

**Антецеденттік өзендер** - таулар мен қыраттарды көлденең қиып өтетін терең және тар аңғарлар түбімен ағатын өзендер.

## Дереккөздер


Санат:Өзендер
Антибарлық жел

**Антибарлық жел** - ауаның үйкеліссіз горизонталь қалыпта біркелкі қозғалуы. 

Бұл кезде бар градиенті (Сг) горизонталь құрамды ауытқыту күшімен (А) бір бағытта болады және ол екеуі де орталық тарту күшімен (С) тепе-теңдікке келеді.

## Дереккөздер


Санат:Желдер
Антигляциализм

**Антигляциализм** — антропогендік геология мен палеогеографиядағы қоңыржай және субарктикалық жазықтарда ежелгі мұз басу болмаған деп санайтын ағым.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым тарихы
Санат:Гляциология
Санат:Палеогеография
Санат:Геокриология
Санат:Плейстоцен
Антилдік сұрапыл дауыл

**Антилдік сұрапыл дауыл** - Атлант мұхитындағы Антиль аралдары мен олардан шығысқа қарайғы ауданда, сондай-ақ Кариб теңізінде пайда болатын тропиктік циклондардың бірі. 

Солтүстік-батысқа қарай орын ауыстырғанда, Антилдік сұрапыл дауыл Флорида түбегін қамти отырып, одан әрі АҚШ-тың атланттық жағасын бойлай жылжиды. Олар кейде Исландия маңына дейін жетеді. Орта есеппен жылына 4 рет қайталанады.

## Дереккөздер


Санат:Желдер
Санат:Кариб теңізі
Антимуссон

**Антимуссон** - Жердің кейбір аудандарында жыл мезгілдерінің бірінде ғана атмосфераның жоғары қабаттарында оның төменгі қабаттарындағы муссондарының бағытына қарсы қозғалатын ауа ағысы.

## Дереккөздер


Санат:Ауа
Антипассат

**Антипассат** — тропосферадағы ауаның ағысы, тропиктік ендіктердегі өзінен темен жатқан шығыс пассаттың үстімен батысқа қарай қозғалатын ауа массасының шеткі бөлігі. 

Антипассат көп қабатты болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Желдер
Санат:Метеорология
Антитриптік ағыс

**Антитриптік ағыс** - Кориолис күшінің горизонталь құрамы болмаған жағдайда қысым градиентінің әсерінен туындайтын мұхиттардағы судың тұрақты тура бағыттағы қозғалысы. 

Ағыстың бағыты қысым градиентінің бағытымен сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Мұхит ағыстары
Антитриптік жел

**Антитриптік жел** - бар градиентінің күшін теңестіретін үйкеліс күші бар және жердің айналуының ауытқытушы күші жоқ жағдайда болатын ауаның тұрақты тура бағыттағы қозғалысы.

## Дереккөздер


Санат:Желдер
Антициклогенез

**Антициклогенез** -
# атмосферада өзіне тән ауа қозғалысы бар антициклонның, яғни жоғары қысымды атыраптың түзілуі;
# антициклондық циркуляцияның күшеюі.

## Дереккөздер


Санат:Желдер
Каскад (электроника)

## Каскад
*Каскад* — радиотехникада активті элементтен және оның тиісті жұмыс режімін қамтамасыз ететін ең аз элементтерден тұратын түйін.

Құрамындағы элементтер түріне қарай бөлінеді:
*каскадтар резисторлы, 
*трансформаторлы, 
*дроссельді каскадтар.

Күшейткіш элементтер түріне қарай:

*Бір тактілі каскад - бір күшейткіш элементтен тұратын және шығысынан бір полярлы кернеу алынатын күшейту каскады.

*Eкі тактілі каскад - екі күшейткіш элементтен тұратын және шығысындағы ортақ шығыс нүктесімен салыстырғанда екі полярлы кернеу және шамалары жағынан өзара тең, ал бағыттары бойынша бір-біріне қарамақарсы екі ток алуға болатын каскад.

Екі тактілі каскадтың күшейткіш элементтер енгізілетін тақ гармоникаларды, ток көзінен енетін тосқауылдар мен фондарьды, шығыс трансформатор өзегіндегі тұрақты қосымша магниггелулерді залалсыздандыратын қасиеті бар. 

Екі тактілі каскад көбіне трансформатор арқылы жасалады, бірақ ондай каскадты әр түрлі ауысудағы (*р-п-р, п-р-*гі) транзисторларды аралас қосу арқылы да алуға болады. Екі тактілі каскадтың кірісі де симметриялы болатындықтан, оның алдындағы каскадтың шығысы симметриялы болуы тиіс. Кірісі симметриялы емес, бірақ шығысы симметриялы каскад инверсиялық каскад деп аталады. Ондай каскад екі тактілі каскад пен бір тактілі каскадтар арасына немесе сигнал көзі мен екі тактілі каскад арасына үйлестіруші каскад ретінде қосылады.

Ал кірісі симметриялы, бірақ шығысы симметриялы емес каскад дифференциалдық каскад деп аталады.

## Каскад жүктемесі

*Каскад жүктемесі* (*Нагрузка каскада*) — кез келген каскадтың шығыс энергиясы берілетін кедергі.

Мысалы, кез келген күшейткіш каскадының кіріс кедергісі алдыңғы каскадтың жүктемесі, сондай-ақ қатты сөйлегіш кедергісі соңғы жүктемесі болып табылады.

## Каскадтық күшейткішi

*Каскадтық күшейткішi* (*Каскадный усилитель*) — бір каскадқа кіретін екі күшейту элементінен (әдетте, транзисторлардан) тұратын күшейткіш.

Транзисторлар тізбектей, мысалы, бір биполярлық (орістік) транзистор екінші транзистордың коллекторлық (бастау) тізбегіне қосылады. Радиотехникада ішкі шуыл деңгейі төмен, кіріс кедергісі үлкен сызба қажет болғанда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Кассегрен антеннасы

[thumb|[АДУ-1000 антеннасы Кассегреннің қос айналы нұсқасымен жасалған]]
**Кассерген антеннасы** — параболалық антенна (рефлектор) гиперболалық (контррефлектор) айнамен бірлесе қолданылатын айналы антеннаның күрделі түрі. 

Рупорлық сәуле шығарғыштан шыққан сфералық толқын рефлектордан жөне контррефлектордан шағылғаннан кейін жазық толқынға өзгертіледі. Радиорелейлік желілерде, жерсеріктік байланыстарда колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Антенналар
Аңғардың көлденең кескіні

**Аңғардың көлденең кескіні** — өзен аңғарының жазықтықта оның бойлық бағытына график түрінде перпендикуляр сызылған бейнесі. Басқаша айтқанда, бұл – аңғарды көлденеңінен «қиятын» сызық бойымен алынған жер бедерінің бейнесі. Ол арқылы аңғардың пішіні (мысалы, V тәрізді, U тәрізді, трапеция тәрізді), ені, тереңдігі, және беткейлерінің еңістігі (көлбеулігі) анықталады.
Аңғардың көлденең кескінінде аңғардың ені жағынан шектелген түпкі беткейлері, аңғардың ең төменгі тегіс бөлігі — түбі, өзен террасалары, жайылмалары және өзеннің арнасы көрсетіледі.

## Қолданылуы

* География мен геологияда — жер бедерін сипаттау және топографиялық карталар жасау үшін;
* Инженерлік жобалауда — жол салу, көпір, бөгет тұрғызу кезінде;
* Экологияда және су ресурстарын басқаруда — өзен аңғарларының динамикасын зерттеу үшін.

## Аңғардың көлденең кескінінің түрлері

# **V тәрізді аңғар** – әдетте, жас, тау өзендеріне тән.
# **U тәрізді аңғар** – мұздық эрозиясынан пайда болады.
# **Жазық аңғар** – кең, беткейлері жайпақ.
# **Ассимметриялық аңғар** – бір жағы тік, екінші жағы жайпақ. 

## Дереккөздер


Санат:Аңғарлар
Апатты көшкін

**Апатты көшкін** - көшкін құрайтын факторлардың қалыпты тіркесі жағдайында пайда болатын және көшкін науасында кәдімгі көшкіндерден қалыптасқан минералдық ысырынды конустан тыс алысқа тарайтын, сирек қайталанатын көшкін.

## Дереккөздер


Санат:Табиғат апаттары
Апатты теңіз дауылы

**Апатты теңіз дауылы** - Бофорт шкаласы бойынша куші 11 балдық, орташа жылдамдығы 27 м/с, теңізде соғатын жел.

## Дереккөздер


Санат:Табиғи апаттар
Санат:Желдер
Аппалачтық бедер

**Аппалачтық бедер** — көптеген синюшналь мен антиклиналь бар қатпарлы құрылымды және тауларға (аласа және биіктігі орташа) тән инверсиялық бедердің типі.

## Дереккөздер


Санат:Жер бедері
Апшерон алабы

**Апшерон алабы** - соңғы плиоценнің аяғында қазіргі Каспий теңізінің орнында болған кермек суды алап. 

Аумағы қазіргі теңізден үлкен, бірақ бұрынғы Ақшағыл алабынан кіші болды.

## Дереккөздер


Санат:Каспий теңізі
Араларалық теңіздер

**Араларалық теңіздер** — аралдардың ортасында орналасқан, олардың арасындағы шоңғалдардың мұхиттың ашық бөлігімен су алмасуына бөгет жасауына сәйкес бөлектеніп қалған мұхиттың бөлігі (мысалы, Малайя топаралдарының теңіздері: Ява, Банда, Сулавеси және тағы да басқалары).

## Дереккөздер

Санат:Теңіздер
Программаның күрделілігі

**Программаның күрделілігі** (Сложность программы; complexity of the program) — программа әзірлеуде көп еңбек сіңіруді сипаттайтын көрсеткіш. Құрылымдық және статикалық күрделілік болып бөлінеді. Программалық модульдердің құрылымдық күрделілігі программаның өзара әрекеттесетін құрауыштарының санымен, олардың арасындағы байланыстардың санымен жөне күрделілігімен анықталады. Программаның күрделілік реттілш оның атқаратын маршруттарының жиынтығымен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Программаның құрылғыдан тәуелсіздігі

**Программаның құрылғыдан тәуелсіздігі** (Независимость программы от устройства; device independent program) — енгізу шығару құрылғыларының кез келген жинағы бар компьютерде программаның орындалу қабілеттілігі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Апатты тасқын

**Апатты тасқын** — мөлшері бойынша су шаруашылығы мен гидротехникалық есептер көрсеткіштерінен асып түсетін және елде айтарлықтай материалдық зиян мен адам өлімін туғызатын тым сирек қайталанатын өзендегі су тасқыны.

## Дереккөздер


Санат:Табиғи апаттар
Катодолюминесценция

**Катодолюминесценция** - кейбір заттардың бойымен электр тоғы өткенде олардың сиретілген газдардың және электрондық сәуле әсерінен өзіне тон сәуле шығару қасиеті.

## Катодты люминесцентті индикатор

*Катодты люминесцентті индикатор* — ақпаратты бейнелеу аспабы, оның іс-әрекеті затты электрондармен соққылағанда туындайтын люминесценцияға негізделген. Катодты люминесцентті индикаторда ақпарат белгілі пішінде, сегменттерден тұратын жеке сандар немесе шартты символдар түрінде көрсетіледі.

Катодты люминесцентті индикатор, оның ішінде, шыны қабырғаларына параллель сызылған тіке каналды катод, тор және қозу деңгейі шамамен* 10 В* болатын төмен вольтты катодолюминофор жалатылған сегменттік электродтар жүйесі орнатылған вакуумдық баллоннан тұрады. Катодты люминесцентті индикатор электрондық сағаттар мен микрокалькуляторларда, әр түрлі құрылғылардың басқару пульттерінде колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Программаның құрылымдық басылмасы

**Программаның құрылымдық басылмасы** (Структурная распечатка программы; pretty print) — оқу мен талдауға қолайлы түрдегі мәтіннің басылымы. Мұнда әрбір оператор жеке жолға орналастырылған, блоктар мен циклдердің қатталғандығы оңға ығысуымен белгіленген.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Катодтық қорғағыш

*Катодтық қорғағыш* — кабельдердің металл қабықтарын тотығудан қорғаудың белгілі бір әдісі.

Катодтық қорғағыш арқылы кабель қабығында теріс таңбалы потенциал алынады. Ол үшін кабель қабығының жермен салыстырғанда оң потенциал болып тұрған жеріне тұрақты ток көзінің теріс таңбалы полюсін қосады. Сонда кабельдің ток шығатын оң потенциалды қабығы өзгеріп, теріс таңбалы потенциалға айналады. Сөйтіп анодтық аймақ катодтыққа айналады.

Сол себепті қорғаудың мұндай әдісін "*катодтық қорғау*" деп атайды.
Катодтық қорғау үшін тұрақты ток көзі немесе тұрақты ток шығаратын катодтық станция қолданылады. 
Тұрақты ток беретін құрылғының кернеуі біртіндеп немесе сатылы өзгеретін *10—50* В, ток күші *10—20* А болуы керек. Катодтық құрылғының теріс потенциалы кернеуінің шамасы қорғаушы токтың және кабель қабығы мен жердің арасындағы кедергіге жөне олардың арақашықтығына байланысты болады. Анодтық токтан қорғау үшін кабель магистралінің бойына бір немесе бірнеше катодтық құрылғыларын қоюға болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Программаның моральдық ескіруі

**Программаның моральдық ескіруі** (Моральное старение программы; obsolescence of the program) — берілген мәселені шешетін мүмкіндігі жоғары, едәуір тиімді жаңа программаның пайда болуы салдарынан сол мәселені шешетін бұрынғы программаның практикалық құндылығының төмендеуі. Программаның физикалық ескіруіне ақпараттың екі түрі — мәліметтер мен білімдер ұшырамайды.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Программаның орындалу уақыты

**Программаның орындалу уақыты** (Время выполнения программ; run time) — программаның орындалуы кезеңіндегі уақыт аралығы.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Программаның сұраныс блогы

**Программаның сұраныс блогы** (Блок запроса программы; request block of program) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінде — мәселелер супер дидарымен жөне байланыстар супер дидарымен даярланатын, әрі проблемалық программаны (модульге қатынасуды есепке алу, осы қатынасумен байланысты модульдің ағымдағы қалып-күйі) басқаруға қажетті ақпараты бар негізгі жад.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бағдарламашының жылжымалылығы

**Бағдарламашының жылжымалылығы** (Мобильность программиста; programmer portability) — бағдарламалар әзірлейтін жүйесі бар бағдарламалаушы интерфейстің нақты пайдаланатын компьютерден тәуелсіздігі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пропозициялық өзара қатынас

**Пропозициялық өзара қатынас** (Пропозициональная связка) — құрама айтылымдарды қалыптастыруға арналған символ; Пропозициялық өзара қатынас қатарына: &(немесе ",.), v,], (-), =, ~, (->) және тағы басқалар жатады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пропозициялық функция

**Пропозициялық функция** (Пропозициональная функция; prepositional function) — мәндер аймағы айтылымдар болатын функция.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Программаның істен шығуы

**Программаның істен шығуы** (Отказ программы; program fault) — жасырын (бұрын байқалмаған) қателердің пайда болу салдарынан программаның апаттық аяқталуы.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процедура (Procedure)

**Процедура** () — керектігіне қарай жұмыс істейтін бағдарламаның ішінен алынатын жөне белгілі бір жұмысты орындайтын бағдарлама бөлігі; қандай да бір алгоритмдік тілдің немесе бағдарламалау тілінің ережесі бойынша синтаксистік қалыпқа келтірілген N орынды операция.

*Процедура базасы* (База процедуры; procedure base) — процедураны шақыру үшін базалық регистрге жүктелетін адрес.

*Процедура операторы* (Оператор процедуры; procedure statement) — процедураның басын анықтайтын оператор.

*Процедура қадамы* (Шаг процедуры; procedure step) — тапсырмада бір бөлімді (қадамды) орындау, программада — бір команданы орындау.

*Процедура модификациясы* (Модификация процедуры; procedure modification) — пайдаланудың жаңа нұсқасына процедураны баптау мақсатымен процедура операторларын өзгерту, жою немесе жаңа операторлар үстемелеу.

*Процедуралық ұсыну* (Процедурное представление; procedural representation) — сипаттау бірлігі процедура болатын алгоритмді сипаттау немесе білімдерді ұсыну тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Кәсіби радиоқабылдағыштар

**Кәсіби радиоқабылдағыштар** — радиобайланыс, радиолокация және радионавигация салаларында пайдаланылатын қабылдағыштар.

*Кәсіби радиоқабылдағыштар* негізгі сипаттамалары бойынша мынадай түрлерге бөлінеді: 
*қабылдау схемасы бойынша
: - тікелей күшейткіштік, 
: - регенеративтік, 
: - супергетеродиндік; 
*толқын диапазондары бойынша
: - ұзынтолқындық, 
: - ортатолқындық
: - ультрақысқа толқындық; 
*жұмыс түріне қарай
: — телефондық, 
: - телеграфтық, 
: - теледидарлық, 
: - локаторлық 
*модуляция түріне қарай 
: - амплитудалық, 
: - жиіліктік, 
: - фазалық, 
: - импульстік модуляциялық қабылдағыштар; 
*қойылатын орындарына қарай
: - стационарлық
: - жылжымалы қабылдағыштар
*Байланыс желісінің қашықтығына қарай 
: - магистральдық, 
: - орта қашықтық байланыс 
: - шағын қашықтық байланыс

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Квазиэлектронды санды АТС

**Квазиэлектронды санды АТС**.
*Квазиэлектронды жүйелердегі [[АТС]](КЭАТС)* сөйлесу жолдарының коммутациясы герконды релелердің, ферридтердің, ESK релесінің немесе габаритті МКС-тің көмегімен іске асырылады, ал басқарылу электронды басқару құрылғыларымен жүргізіледі.

Квазиэлектронды АТС электро-механикалық АТС-мен салыстырғанда көптеген артықшылықтарға ие:* сенімді, түйіспелі жалғануларда жоғарғы сананы қамтамасыз етіп, абоненттерге қосымша қызмет көрсету* түрлерінің шексіз мүмкіншіліктері бар, жабдықтарды орнатуға арналған алаңды аз талап етеді және т.б.

Санды АТС (АТСЦ) құру үшін аналогті санды түрлендіргіштер болу керек. Санды АТС-те сөз аппараттары тек цифрлы түрде коммутацияланады. АТСЦ жабдықтары микросхема базасында құрастырылған электронды коммутациялық жүйе түрінде құралған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Деидеологизация

**Деидеологизация** (Идеологиясыздандыру) - қазіргі қоғамдағы идеологияның беделінің түсуін білдіретін ұғым.

XIX ғасырдың ортасында ғылымда позитивизмнің белең алуымен қатар әлеуметтік-философиялық ілім ретінде батыстық қоғамдық ойда кеңінен тарады, ғылымдағы буржуазиялық объективизмді және "партия қатарында болмауды" ақтауды мақсат тұтты.

XX ғасырдың соңында, "қырғи-қабақ соғыс" аяқталғаннан кейін басқа мәнге ие болды. Енді ғылымның өз ішіндегі процестер жайлы мәселе көтерілді. Әлеуметтік өмірді барлық қырынан - ұлтқа, ұрпаққа, жынысқа, тапқа, эр аймақтың тұрғындарына қатысты идеологиясыздандыру талаптары қойылды. 1980-ші жылдардың соңы мен 1990-шы жылдардың басында социалистік және капиталистік әлемдердің саяси-идеологиялық қарсы тұруының әлсіреуі жағдайында Ресей саяси қауымдастығында кеңінен жайылды.

Ресейдегі халықаралық және қоғам ішілік қатынастарда идеологиядан арылу уағыздалып, плюрализмді шегінен шығара қолдау орын алды. Батыста да осы кезеңде идеологиясыздандыру бағыты кеңінен тарады. 1980-ші жылдардың соңында американдық саясаттанушы Ф. Фукуяманың "қырғи-қабақ соғыстың" аяқталуына байланысты "тарихтың ақырын" болжамдаған зерттеуі жарияланды. Онда әлемдік сахнадағы саяси-идеологиялық текетірестің аяқталып, бүкіл әлемде батыстық демократия принңиптерінің орнығуы жайлы сөз етілді. Идеологиясыздандыру процестеріне халықаралық өмірдің жаһандануы процестерінің үдеуі жаңа қарқын берді. Алайда, идеология саяси элита дүниетанымынан мүлде жоғалып кеткен жоқ.

## Тағы қараныз:
* Социология
* Идеология

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Санат:Теориялар
Процедуралық емес тіл

**Процедуралық емес тіл** (Непроцедурный язык) — пайдаланушының мәселені шешу кезінде жетуі қажет мақсаттарын бұл мақсаттарды әрекеттер тізбегі түрінде пайдаланатын нақты нұсқауларды бермей формалайтын тіл.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процедуралық бағдарланған тіл

**Процедуралық бағдарланған тіл** () — белгілі бір топқа жататын мәселелерді шешу алгоритмдерін бейнелеу үшін арналған бағдарламалау тілі. 

Сандық есептерге арналған тілдер — Algol (Алгол), Fortran (Фортран), Pascal (Паскаль), Basic (Бейсик) жөне тағы басқа; символдық мәселелерге арналған тілдер — Lisp (Лисп), Refal (Рефал) және тағы басқа; логикалық мәселелерге арналған тілдер — Prolog (Пролог), Lobo (Лобо) және тағы басқа; экономикалық мәселелерге арналған тілдер — Cobol (Кобол), RPG (РПГ) жөне тағы басқа; үлгілеу мәселелеріне арналған тілдер - GPSS, GASP, Simula (Симула) және тағы басқа; жобалау мәселелеріне арналған тілдер — CDL, DDL, ПА-6 жөне тағы басқа. Болып бөлінеді. Жоғарыда келтірілген мәселелердің біразын шығаруға мүмкіндік беретін PL/1 (ПЛ/1), Ада жөне тағы солар сияқты әмбебап тілдер тобы да бар.

## Дереккөздер


Санат:Бағдарламалау тілдері
Процедуралық-бағдарланған программалау

**Процедуралық-бағдарланған программалау** (Процедурно-ориентированное программирование; procedure-oriented programming) — процедуралық-бейімделген тілде программалау.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кванттау шуылы

## Кванттау шуылы
*Кванттау шуылы*. Қажетті сигналды қалпына келтіретін аддивті қалыптасуы мен кванттау процесі кезінде пайда болатын дискертті мән.

Бұрмалаудың бұл түрі принципиалды жойылмайды, бірақ оның шамасы кванттау деңгейінің санының үлкеюімен немесе кванттау қадамының азаюымен оның өзгеруі мүмкін.

*Кванттау* кезінде кездейсоқ шуылдан басқа бірнеше сигналдың спецификалық бұрмалануы пайда болады, мысалы, квазитүрақты дең¬гейі бар сигналдарды тарату кезінде пайда болатын артық жүктемелеу кезіндегі шуыл, бұрмалану және бөліктеу шуылы.

## Кванттық шуыл
*Кванттық шуыл*. Кванттық шуыл сәуле шығарудың дискретті табиғатына байланысты болады.

Электромагнит өрісінің кванттық теориясы бойынша сигнал энергиясы кванттап шығарылып, кванттап қабылданады. Мұндагы бір кванттың энергиясы Планк тұрақтысы (һ) мен жиіліктің (v) кобейтіндісіне (һv) ға тең болады. Оптикалық жиілік диапазонда кванттық шуыл жылулық шуылдан анағұрлым артық болып, елеулі орын алады.

Лазерде сәуле шығарудың статистикалық табиғатына байланысты шуыл кванттық шуылға жатады. Кванттық шуылдың шамасы пайдалы сигналдың шамасына байланысты өзгеретін болгандықтан, аддитивті бөгеуілге жатпайды.
Фотодетектордың шуылы да лазер шуылы сияқты кванттық шуылга жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Базистік пункт

**Базистік пункт** () — Пайыздың жүзден бір бөлігі, басқаша айтқанда пайыздың пайызы (яғни 1 базистік пункт = 0,01 %). 

Санат:Stubs
Санат:Экономика
Санат:Экономикалық терминдер
Процессор командасы

**Процессор командасы** (Команда процессора; processor command) — орталық процессордың белгілі бір әрекетін анықтайтын машиналық команда.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процессор регистрі

**Процессор регистрі** (Регистр процессора; processor register) — негізгі немесе аралық мәліметтерді не олардың бөліктерін сақтауға арналған және машиналық командаларды орындау кезінде пайдаланылатын мөлшері, әдетте, бір немесе екі машиналық сөз болатын процессор жады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процессор уақыты

**Процессор уақыты** (Процессорное время; processor time) — процессор ресурсының программаның орындалуымен айналысқан кезеңіндегі уақытша үзілістерінің қосындысы.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процессораралық әрекеттестік

нобай|
**Процессораралық әрекеттестік** (Межпроцессорное взаимодействие; interprocessor communication) — көп процессорлы жүйелердегі процессорлар арасында басқару сигналдарымен алмасу (мысалы, тікелей басқару арқылы).
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процессордың үзу жүйесі

**Процессордың үзу жүйесі** (Система прерываний процессора) — Есептеу жүйесінің немесе компьютер ішіндегі жөне сыртқы ортадағы оқиғаларға процессордың жедел жауап әрекетін ұйымдастыруға арналған жүйе. Үзу жүйесі шалғай құрылғының дайындығы немесе қалып-күйі жайында сұрату жасайтын команданы программадан алып тастауға мүмкіндік береді, процессордың (программа орындау) жөне шалғай құрылғының (мәліметтер енгізу-шығару операцияларын орындау) жұмыстарын қатарластыра жүргізуді жасақтайды.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Нажиб Махфуз

**Нажиб Махфуз** (11 желтоқсан, 1911 – 30 тамыз, 2006) 1988-жылы Әдебиеттен Нобель сыйлығын жеңіп алуға қайраты жеткен Мысыр жазушысы. Ол Тауфиқ әл-Хакиммен бірге қазіргі заманның араб әдебиетінің көшбасшыларынан болып есептеледі. Ол өзінің 70-жылдары жазушылық ғұмырында 50- ден аса роман, 350-ден аса қысқа  мысалдар, көптеген киноға арналған сценарийлер жәнe 5 пьeса жазып қалдырған. Оның ең атақты жұмысы - "Каир трилогиясы" болып табылады.

Нагиб Махфуз – Египеттің ірі жазушысы, драматург және сценарийші. Оның шығармаларының жартысынан көбіне кино түсіріледі. Олар араб әлемінде жақсы танымал.

Каирдегі Мухандисин ауданында, Нагиб Махфуздың тірі кезінде қоладан жасалған ескерткіш тұрғызылады. Ол 2006 жылы 29 тамызда қайтыс болады.

## Өмірбаяны

Нагиб Махфуз 1911 жылы Каирде шенеуніктер отбасында дүниеге келген. Каир университетінде философия және әдебиетті оқыған. 1934 жылы Каир университетінде философия факультетін тәмамдайды. 1972 жылы мемлекеттік қызметкер болып қызмет атқарады. Бастапқыда министрлікте (*Ministryof Mortmain Endowments*), кейін Мәдениет министрлігінде мәдениет жөніндегі кеңесші болады.

## Романдар тізімі

*«Дуновение безумия» (1938) 
*«Игры судьбы» (в русском переводе сохранено оригинальное название — «Мудрость Хеопса») (1939) 
*«Родопис» (1943) 
*«Борьба Фив» (1944) 
*«Новый Каир» (1945) 
*«Хан аль-Халили» (1946) 
*«Улица Миддак» (1947) 
*«Начало и конец» (1949) 
*«Среди дворцов» — первый роман трилогии, опубликованной в 1956—1957 жж. 
*«Дворец мечты» — второй роман трилогии 
*«Сахарный дом» — третий роман трилогии 
*«АвладХаратина» (1959) 
*«Осенние перепела» (1964), русский перевод В. Э. Шагаль и Н.Рабиновичем. — М., 1965. 
*«Болтовня над Нилом» (1966) 
*«Пансион Мирамар» (1966) 
*«Зеркала» (1972) 
*«Уважаемый господин» (1975) 
*«Эпопея харафишей» (1977) 
*«Торжество возвышенного» (1981) 
*«Ночи тысячи ночей» (1982) 
*«Мудрость Хеопса»

## Новеллалар жиынтығының тізімі

*«Дуновение безумия» (1938) 
*«Божий мир» (1963) 
*«Дом с дурной славой» (1965) 
*«Таверна черной кошки» (1968) 
*«Под навесом» (1969)

## Дереккөздер


Санат:Әл-Қаһира университеті түлектері
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мысыр жазушылары
Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:1911 жылы туғандар
Процессордың шапшаңдығы

**Процессордың шапшаңдығы** (Быстродействие процессора; processor speed) — процессордың уақыт бірлігінде (бір секундта) орындай алатын қарапайым операциялар (командалар) саны. Кейде мегагерцпен (мгц) өрнектелген ырғақтылық жиілікпен де беріледі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процессорлық жад

**Процессорлық жад** (Процессорная память (память процессора); processor storage) — процессор орындап жатқан командаларда (операцияларда) тікелей пайдаланылатын мәліметтерді сақтауға арналған, оның бөлігі болып саналатын процессордың жедел жады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процесті басқару

**Процесті басқару** (Управление процессом; process control) — пайдаланушының программасына қатынас құруды жасақтайтын есептеуіш жүйенің қызметі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процесті басқару блогы

**Процесті басқару блогы** (Блок управления процессом; process control block) — шағын компьютерлер жүйесінің МОСВП операциялық жүйесінде — жорамал жүйелі адрестік кеңістікте орналасқан, арнайы жүйе процесінде пайдаланылатын және процесс туралы ақпараты бар кесте. Бұл кесте екіге бөлінеді: программалық бөлігінде процестің қалып-күйі туралы мәліметтер мен процесс тақырыбының адресі орналасқан, ал аппараттық бөлігінде процесс мәтінінің мағыналық бөлігі мен аппараттық деңгейде пайдаланылатын басқа ақпараттар бар.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процессорды бастапқы босату

**Процессорды бастапқы босату** (Начальный сброс процессора; begin setup processor) — басқарушы регистрлердің, таймердің, сұрыптауыштың, префикстің, программаның қалып-күй сөзімен сәйкес процессордың бастапқы босатылуы; ал арналар, әдеттегідей, өзінің қалып-күйін сақтап қалады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процессордың қалып-күйі

**Процессордың қалып-күйі** (Состояние процессора; processor state) — орталық процессордың жұмыс істейтін екі режимінің бірі: міндеттер режимі немесе супер дидар режимі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Процесті сипаттауыш

**Процесті сипаттауыш** (Описатель процесса; process descriptor) — процеске бөлінген ресурстардың қалып. Бұрынғы жазылған мәліметтер жоғалмай, тек жүйелік ақпараттар ғана жаңартылады. Сондықтан Unformat командасы немесе арнайы утилиттер арқылы осындай пішімделген дискіні қайта қалпына келтіруге болады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника