open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Людмила Александровна Ярошенко

**Людмила Александровна Ярошенко** (10.10.1929 жылы туған, Одесса қаласы) -актриса, Қазақстанның еңбегі сіңген артисі (1966). 1954 жылы Мәскеудің М.С. Щепкин атындағы театр училищесін бітірді. 1954 - 1976 жылдары Алматы қаласында түрып, Орыс академиялық драма театрының актрисасы болды. Орыс және шет ел драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерге қатысып ойнады. Орындаған рольдері қатарында Райхан (Н.И. Ановтың "Мұрагерлерінде"), Мария Спиридонова (М.Ф. Шатровтың "Алтыншы шілдесінде"), т.б. бар. Оған 1967 жылы Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы берілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан актерлері
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Спектр анализаторы

**Спектр анализаторы** - электр сигналдар спектрiн анықтайтын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Электр
Санат:Аспаптар
Тозу төзімділігі

**Тозу төзімділігі**-тозудың шегіне дейін жұмыс істеудің ұзақтығымен  бағаланатын материалдардың  немесе өнімдердің тозуға
кедергісі.

## Дереккөздер
Татьяна Наурызбаева

**Татьяна Қасымқызы Наурызбаева** (1948-1999) - педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері. 1971 жылдан Алматы театр және кино институтында (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) педагогикалық қызметпен шұғылданды. 1993 жылдан кафедра меңгерушісі, доңент, декан болды. 30 жылға тарта уақыт ішінде 8 актерлік курс шығарған.

## Дереккөздер
Өнертабыс

**Өнертабыс** - бұрын қолданыста болмаған жаңа дүниені жасап шығару немесе затты жасаудың әдісін өзгеше тәсілін ұсыну. Өркениет дамығаннан бері адамдар сан алуан жаңа заттарды құрастырып, біздің жұмысымызды жеңілдететін әдістерді ойлап тапты. Осы өнертабыстар адамдардың жұмысын тездетіп, оңайлатып қана қоймай, сол еңбектің қаржылық шығынын да азайтты. Кейбір өнертабыстар қауіпсіздік шараларын да барынша жеңілдетті.

Қазіргі таңда өнертабыс иесінің құқығын заңмен қорғайтын арнайы патенттер бар.

## Тарихы

Тарихқа көз жүгіртсек, жаңа дүниені жасау үшін өнертапқыштардың көптеген сынақтар мен қателіктерді бастан өткергенін, тіпті сәтсіздікке де ұшырағанын байқаймыз. Мысалы, ағайынды Райттардың  ұшағы сәтті ұшқанымен алдында бірнешеуі сынақтан өтпей қалған болатын.

## Қолданысы

Арбаның дөңгелегі аңшылық пен еңбек құралдарынан басталған адамдардың өнертабысы қоғамға көптеген жаңа дүниені сыйлады Ұшақтар компьютерлер сүңгуір қайықтар жасанды. Жер серіктері теледидар микроскоп ғаламтор тб біздің өмірімізді түбегейлі өзгертті. Бұл заттардың қолданыс аймағы өте ауқымды үйде де пайдаланылады ғылым мен технологияны дамытуда да маңызы зор. 

## Қызықты деректер

•Шырын соратын түтік іші қуыс шөптің сабағына еліктеп жасалынған.

•Адам қолымен басқарылатын ұшақтан бұрын парашюттің үлгісі құрастырылған.

•Дөңгелек - адамзат ойлап тапқан ең ұлы өнертабыс. Оны көшпенділер ойлап тапқан деген дерек те бар.

## Дереккөздер

https://kk.llcitycouncil.org/3442-35-inventions-that-changed-the-world.html
Леонт Владимирович Леонов-Вендровский

**Леонт Владимирович Леонов-Вендровский** (15.11.1889, Санкт-Петербург қаласы-5.10.1954, Семей қаласы) -режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1946). 

* Санкт-Петербург театр училищесі (1908 - 11) мен сахна өнері техникумында (1933 - 1936) оқыған.
* 1940 - 1954 жылдары Семей облысы музыка драма театрының көркемдік жағын басқарды, бас реж. қызметін атқарды. 
Осы театрда М.Әуезовтің "Қара қыишақ Қобыландысы" мен "Сын сағаттасын", Ғ.Мүсірепов пен Е.Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібегін", Ш.Құсайыновтың "Алдар көсесін", Ә.Әбішевтің "Достық махаббатын", Л.А. Юхвид пен А.Б. Александровтың "Малиновка-дағы тойын", Т.Г. Шевченконың "Назар Стодолясын", У.А. Гаджибековтің "Аршин мал аланын", т.б. қойды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1889 жылы туғандар
Санат:1954 жылы қайтыс болғандар
Панорамалы кино

**Панорамалы кино**, кино-панорама - көріністерді үлкен экрандарда табиғи жағдайларға жуықтатып көрсететін кино түсіру әрі оны көрсету тәсілі. Бұл төсіл бойынша түсірілетін фильм бір-біріне 1800 бұрыш жасап орнатылған 3 кино түсіргі аппарат арқылы 35 мм-лік 3 кинотаспаға бір мезгілде түсіріледі. Әр кинотаспаға жалпы панорамалы көріністің  бөлігі ғана қамтылады, осылайша түсірілген фильм 3 кино көрсеткі аппаратпен ұзынд. 20 - 30 м болатын ойыс экранда көрсетіледі. Панорамалы кинокадрдың көлденең жазықтықтағы қамтылу бұрышы 150 - 170, ал тік бағытта 55-қа дейін жетеді. Бұл жағдайда экрандағы көріністерді табиғи жағдайларға барынша жақындату әсерін тұғызды. Дыбыс стереофонды тәсілмен 33 мм-лік магниттік кинотаспаға (7-9 канал бойынша) жеке жазылады да, кино көрсету кезінде кескінмен стереоскопты әсер байқалады. Осының нәтижесінде экраннан көрінетін құбылыстарға көрермендердің тікелей "қатысу" әсері туады. Панорамалы кино түсіру әрі көрсету мәселесін ең алғаш рет 1927 ж. франңуз инж. А.Ганс іске асырды. Панорамалы кино КС.РО-да 1957 ж. қолға алынды; ең алғашқы панораматы фильмдер: "Менің елім кең байтак...", "Сиқырлы айна", т.б. Соңғы кезде бір таспаға (70 мм-лік) түсірілетін кең зкранды панорамалы кино жүйесі жасалды. Мұның үш таспалы жүйеден анағұрлым артықшылығы бар. 70 мм-лік таспаға түсірілген алғашқы иаиорамалы фильм - "Жалынды жылдар повесі". 

## Дереккөздер
Изотропия

**Изотропия** - физикалық нысандар 
қасиеттерінің бағыттан
тәуелсіздігі.

## Дереккөздер


Санат:Бағдарлау
Санат:Симметрия (физика)
Антонина Алексеевна Леонтьева

**Антонина Алексеевна Леонтьева** (14.3.1901, Қазан қаласы- 30.5. 1969, Алматы) - әнші, Қазақстаннның еңбек сіңірген артисі (1943). Красноярск музыка училищесін бітірген (1924). 1938 - 1949 жылдары Қазақ академиялық опера және балет театрының әнші-солисі болды. Леонтьева орыс композиторларының операларынан бірқатар партияларды орындады. Леонтьева әншілігімен қатар 1953 жылдан Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) педогогикалық қызметпен шұғылданған.

## Дереккөздер
Импеданс

**Импеданс**- электр тізбектің
ауспалы тоққа қарсы толық 
кедергісі, ол омикалық, индукциялық,
және кеңдік кедергілерінен қосындысынан 
тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Импеданс Механикалық

**Импеданс** Механикалық
қоздыратын күштің әрекетіне жүйенің 
толық механикалық кедергісі, 
ол масса кедергісінен, серпімділіктен 
және белсенді кедергіден тұрады.

## Дереккөздер


И

Санат:Транспорт
Александр Арнольдович Леппик

**Александр Арнольдович Леппик** (21.9.1909 жылы туған, Ресей, Тверь облысы Внучки селосы) - архитектор. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы құрылыс инженерлері институтын бітірген (1936). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1937 жылдан Алматы қаласында тұрып, архитекторлық қызметпен шұғылданды. Ол 1937 -38 ж. Қазақстан Халық Ағарту Комиссариатының архитектура жобалау бюросында, 1938 - 60 ж. Қазақ қала құрылысын жобалау институтында жобалау бөлімінің басшы архитектор болып жұмыс атқарды. Оның қатысуымен Алматы қаласында салынған сәулет өнері саласындағы негізгі еңбектері: қазіргі Қазақ филармониясы (1954), Қазақстан Жазушылар одағының үйі (1959), қазіргі Қазақ академиялық балалар мен жасөспірімдер театры (1961), Неке сарайы (1971, басқалармен бірге), т.б.

## Дереккөздер
Николай Петрович Ли

**Николай Петрович Ли** (шын аты-жөні - Ли Дян Сон; 4.2.1915, Ресей,  қазіргі Владивосток қаласы - 27.06.1977, Чукоткадағы Провидение бухтасы, Алматы қаласында жерленді) - актер, әнші, Қазақстанның халық артисі (1971). 1939 - 41 ж. Мәскеу консерваториясының қазақ опера студиясында оқыған. 1934 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстандағы Корей музыка драма театрының (қазіргі Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры]]) актері болды. Ли өзінің актерлік өнерінде комедиялық және сатиралық рольдерге деген табиғи бейімділігін байқатты. Оның ойнаған рольдері қатарында Қодар (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлуында"), Асан (М.Әуезовтің "Қарагөзінде"), Әбубәкір (Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаевтың "Беу, қыздар-айында"), Дәулетбай (О.Бодықовтың "Қарақұм трагедиясында"), Жантай (Ш.Айтматовтың "Арманым, Әселімі" бойыншада), т.б. бар. Ол корей халқының әндерін орындаумен көптеген конңерттерге қатысты. Киноға түскен ("Атаманның ақырында" Ли ролі, 1970). Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Владимир Нестеров

**Владимир Васильевич Нестеров** (1908-1988) - суретші, карикатурашы. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Көкшетау қаласындағы Н.И. Лученко атындағы студияны бітірген. Алматы, Шымкент қаласындағы клубтарда, ал 1933 жылдан "Казахстанская правда" мен "Ленинская смена" (қазіргі "Экспресс К") газеті редакцияларында, 1939 - 1941 ж. "Детская литература" баспасында қызмет істеді. 2-дүниежүз соғысының алғашқы жылдарында ҚазТАГ-тың жарнамасында, жергілікті газет, журналдарда Нестеровтың "Фюрердің қызметте өсу баспалдақтары", "Германияның азық-түлік проблемалары", "Моданың соңғы айғағы", "Геббельстің ұмтылысы мен арманы", "Немістердің жазадан құтылуды ойлауы" карикатуралары жарық көрді. Сондай-ақ, Нестеровтың қаламынан 1948 - 1960 ж. туған "Ванька-Встанка", "Бұғып қалды", "Қисаю", "Сайтанның сапалағы", "Құзғынның қонақ асы", "Түрік журналистері үйінің кескіні", "Жапон базарында", "Құс өсірудің жаңалығы", "Мүхиттың арғы жағындағы Бонн мектебінің тәлімгері", т.б. карикатуралары бар.

## Дереккөздер
Көпіруге қарсы зат

**Көпіруге қарсы зат** - гидродинамикалық берілістерге құйылатын жұмыстық сұйыққа қосылатын, көпіруге қарсы қасиеттері бар препарат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Музыка Мектебі

**Музыка Мектебі**- оқушыларға арнаулы музыкалык білім беретін оқу орындары. Қазақстандағы алғашқы Музыка Мектебі 1934 ж. Алматы мен Орал калаларында ашылды. Бұл мектептерде фортепьяно, ішекті үрлемелі және халық музыка аспаптары сыныптары болды. 1949 ж. Алматы қаласында К.Байсейітова атындағы музыка мектеп-интернаты ашылды. Сондай-ақ, Қарағанды қалысында орта мектеп бар. 1988 ж. респ. бойынша 3 он жылдық, 461 жеті жылдық Музыка Мектебі және 14 өнер мектебі жүмыс істеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Күштің импульсі

**Күштің** **импульсі** – аз уақытта 
әрекеттенетін күштің сипаттамасы, 
ол күштің әрекеттену
уақытының көбейтіндісіне тең.

## Дереккөздер
Пазырық қорғандары

**Пазырық қорғандары** - Алтайдағы Пазырық шатқалында сақтар дәуірінен қалған, мұз басқан үлкен 5 оба. 1929 ж. М.П. Грязнов пен С.И. Руденко зерттеген. Мұнда тереңд. 4 м-ге дейін, ауд. 50 м2- ге жуық тік бұрышты шұңқыр қазылып, оның ішіне бөренеден қиылып биікт. 2 м камера еденделіп, қабырғасы екі қабатталып, төбесі қайың қабығымен, қатар-қатар бөренелермен жабылып, оның үстіне топырақ төгіп, тас үйіп тастаған. Ауа райының, зират құрылысының ерекшеліктеріне және көп жылдық тоң басуына, мүрденің бальзамдалуына байланысты жерленген адам денесі, олармен бірге қойылған металдан, ағаштан, матадан, теріден, былғарыдан жасалған түрлі заттар қалпында сақталған. Бұдан табылған заттар Алтайды мекендеген тайпалардың Оңтүстік және Шығыс халықтарымен мәдени байланысы болғандығын білдіреді. Пазырық қорғандары, неғізі-нен, б.з.б. 5 ғасырда салынған (кейбір зерттеушілердің пікірінше б.з.б. 3 -2 ғасырна жатқызады).

## Дереккөздер
Жарылып жануға қарсы зат

**Жарылып жануға қарсы зат** - моторлық майларға құйғанда жарылып жануға карсы қабілетін беретін препарат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Олег Сафронович Ли

**Олег Сафронович Ли** (4 мамыр 1942 жылы, Өзбекстан, Наманган қаласында туған) - актер, режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998).

## Өмірбаяны
Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1975). Сол жылдан бастап Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театрында актер.

## Рөлдері мен қойған спектакльдері
Корей музыка комедия театрында 20-дан астам рольдер орындады. 

Атап айтсақ, Гамлет (У.Шекспирдің "Гамлетінде"), Флориндо (К.Гольдонийдің "Екі мырзаға бір қызметшісінде"), Женя Сапарғалиев (М.Шатровтың "Менің үшінші курстағы махаббатымында"), Улин (А.Абдуллиннің "Он үшінші председателінде"), т.б. 

Қазір осы театрдың бас режиссер. Ол 30-дан астам спектакльдер (Ен Сен Ненаның "Тамұқтың қоңыраулары", Хан Диннің "Янба-не туралы толғау", Т.Миннулиннің "Бесік жыры", Г.Лорканың "Бернерд Альбаның үйі", Мольердің "Тар-тюф", М.Задорновтың "Күйеуіңізді сатып аламын", т.б.) қойды. 

1971 жылдан киноға ("Транссібір экспресі", "Теңіздегі адамдар", "Кек", "Жұлдызшы", т.б. 30-ға жуық) түсіп, халықаралық жүлделер алды. 

## Жеке өмірі
*Әскери атағы - запастағы старшина.
*Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
*Хоббиі - өмір.
*Сүйіп оқитын әдебиеті - поэзия, фантастика.

## Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Ким Галина Николаевна, Мемлекеттік
корей музыкалық комедия театрында актриса. ¥лы - Ли Станислав, П.И. Чайковский атындағы Мемлекеттік консерваторияның студенті.

## Дереккөздер


Санат:КСРО театр режиссерлері
Санат:Қазақстан театр режиссерлері
Ескіруге қарсы зат

**Ескіруге қарсы зат** - отынға, резенкеге, пластмассаға т.б. заттарға қосылатын, ескіруге қарсы қабілетін асыратын препарат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Мария Сергеевна Лизогуб

**Мария Сергеевна Лизогуб** (4.8. 1909, Ресей, Николаев қаласы - 1998) -кескіндемеші, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1968). Киев көркем-сурет институтын бітірген (1940). 1939 жылдан Алматыда тұрады. Негізгі еңбектері: "Қ.Қуанышбаев" портреті (1960), "Нан" (1964), "Таңсәрі" (1964), "Жас дәрігер" (1982), т.б. Туындылары Қазақстан Мемлекеттік өнер мұражайында сақтаулы. Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әмір әл-Қажы

**Әмір әл-Қажы** - (араб. амир әл-Хадж - қажылық керуен жетекшісі) - мұсылмандардың қажылық парызын өтеуге сапар шегетін
тобының жетекшісі. Қажылық керуендеріне
алғаш рет басшылық еткен төрт шаһариярдың (Мұхаммедтің (с.а.у.) ең жақын жолдастары, ізбасарлары) бірі - хазіреті Әбу Бәкір
еді. 631 жылы Медине мен Мекке аралығына
қатынайтын керуенге басшылық етуді оған
Пайғамбар өзі тапсырған. 632 ж. дәл осындай Меккеден Мединеге баратын керуенді
Мұхаммед (с.а.у.) тікелей өзі басқарып, осы
жолда тұңғыш рет қажылық сапарында орындалатын әдет-ғұрып, зандылықгарды енгізді.
Қажылықты басқару, қажылыққа сайлау еркі
халифаларға берілді. Кейін Меккеге қажылық сапарымен келетін керуендер мен жол
тораптарының көбеюіне байланысты Әмір әл-Қажылар саны да көбейді. Мысалы, 688 жылы төрт Әмір әл-Қажы болды. Осман халифаты кезінде Әмір әл-Қажыларға керуенді қорғау үшін арнайы жасақтар бөлінді. XX ғ-дың 20-жылдарынан
Әмір әл-Қажы лауазымындағылардың саяси-әкімшілік, елшілік бағытындағы еркіне шектеулер қойыла бастады. 1954 жылдан Мысырда оларды тек «Керуен тобының жетекшісі» деп атайтын болды.

Санат:Ислам
Санат:Тұлғалар
Цилиндрлер блогы

**Цилиндрлер блогы** — бірнеше цилиндрдің біртұтас байланысуы. Цилиндр блогында иінді білікті орнатуға арналған тірек беттері бар. Цилиндрдің басы блоктың жоғарғы бөлігіне бекітілген, төменгі бөлігі Картердің жоғарғы бөлігін құрайды. Осылайша цилиндрлер блогы қозғалтқыштың негізгі корпусы болып табылады, оның қалған бөліктері мен түйіндері қандай да бір түрде бекітіледі.

Кейбір қозғалтқыштардағы ілінісу корпусы жиынтықта болады және бірге өңделеді, бұл жағдайда (негізгі мойынтіректердің қақпақтары сияқты) жөндеу кезінде иесізденбеуі керек.

## Дереккөздер

 

Санат:Көлік бөлшектері
Амр ибн Убайд

**Әмір ибн Убаид** - (699, Балх - 761) - мутазила ілімі негізін қалаушылардың бірі.  

Әкесімен бірге Басра қаласына келіп, әл-Хасан әл-Басриден дәріс алды. 
Кейбір орта ғасырлық авторлар мутазила ілімі негізін қалаушы Уасил б. Ата емес, Әмір б. Убаид деген болжамдар айтты. Әмір б. Убаид шын мәнінде мутазила ілімінің негізін қалаушы Уасил б. атаның ісін жалғастырушы еді, оның ішінде мутазилашылдық қаламын қалыптастыру аса көп еңбек сіңірді.

## Дереккөздер


Санат:699 жылы туғандар
Санат:Балхта туғандар
Санат:761 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мутазилиттер
Әуес

**Әуес (хауас)** - нәпсінің шеттен шыққан
қалауы мен кұмарлығы. Сол құмарлықты
қанағаттандыру арқылы адамның мәнсіз
өмірге риза болуын әуес деп айтады.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Жантану
Гавот

**Гавот**  - француз халық биі.

Музыка өлшемі 4/4 немесе 2/г. 16 ғасырда пайда болған. 17-18 ғасырларда патша сарайында, ақсүйектердің той-думандарында осы биді билеген, композиторлар Ж.Б. Люл-ли, И.С. Йоганн Себастиан Бах, Г.Ф. Гендель, П.И. Чайковский Гавотты өздерінің балет, опера, сюита сияқты күрделі шығармаларында пайдаланды.

## Дереккөздер


Санат:Француз билері
Ұлыбритания премьер-министрлерінің тізімі

Бұл мақалада Ұлыбритания Премьер-министрлерінің тізімі бар.

## Премьер-Министрлердің тізімі

## Қазір өмір сүріп жатқан премьер-министрлер тізімі
жылғы  айының деректері бойынша қазір өмір сүріп жатқан бұрынғы премьер-министрлердің 8 бар.

## Сыртқы сілтемелер
* Ұлыбритания Премьер-министрі

## Дереккөздер

Санат:Премьер-министрлер тізімдері
Әбул-Баракат әл-Бағдади

**Бағдати, Әбу-л- Баракат Хибатуллах б. Малкаәл - Балади** (1077- 1164 ж.ш.) - философ, табиғат зерттеушісі және дәрігер. Мосул маңында, Бағдатта туған, Бағдат халифалары мен салжұқ сұлтандарының сарайларында дәрігер болып жұмыс істеді, Бағдатта қайтыс болды.

Бағдатидің шығыстың және метафизикаға арналған үш бөліктен тұратын, «әл-Муғтабар фи-лхикма» (1-3 т., Хайдарабад, 1940 -1941) атты ең басты шығармасы сақталған. Екінші тарауда өзекті мәселенің аясын тарылтқаны (ибн Синаның физикасымен салыстырғанда) және жаратылыстану мәселелерін зерттеудің негізгі құралы ретінде тәжірибе мен бақылауға негізделгені аңғарылады. 
Метафизикада, жалпы алғанда олардың: тұтастан тұтас туындайды, мәңгілік нәрсе өтпелі құбылысқа қызмет ете алмайды,
Құдайдың тіршілігіне қосымша белгілері болуы мүмкін емес, ғарышта он ақыл-ой несі бар деген тәрізді бірқатар ережелерін сынға алды. Бұл сынды кейін Фахр ад-Дин ар-Рази одан әрі жалғастырды.

## Дереккөздер


Санат:1080 жылы туғандар
Санат:1165 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бағдадта қайтыс болғандар
Санат:XII ғасыр ғалымдары
Санат:Ислам философтары
Санат:Еврей философтары
Санат:Натурфилософтар
Санат:Ислам дінін қабылдаған еврейлер
Дифференциал блогі

**Дифференциал блогі** - дифференциалдық үш буын ішінде әрқайсының екеуі байланысса,
барлық үшан буындыда тұтас айналдыратын келтіру блогі.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Ибн Тахир әл-Бағдади

**Әбу Мансур Абд әл-Кахир ибн Тахир әл-Бағдади** (980—1037) — доксографиялық шығармаларымен даңқы шыққан шафиғи мазһабының кұқықтанушысы (фақиһ) және ашғари теологы. 

Ашғари Әбу Исхақ әл-Исфараинидің (1027 ж. ө.) жетекшілік етуімен Нишапурда оқыды, ол қайтыс болғаннан кейін соның ұстаздық жолын жалғастырды. Кейін Исфараинғе қоныс аударып, сонда қайтыс болды. Бағдадидің Хорасанда көптеген шәкірттері болды, солардың бірі белгілі теолог-сопы әл-Қушайри еді. Бағдади фиқһ, усул әл-фиқһ, кәлам, грамматика, геометрия, арифметика, т. б. 17 пәннен сабақ берді.

Ибн Тахир әл-Бағдади келесі доксографиялық еңбектердің авторы: «әл-Фарқ байна-л-фирақ» (Каир, 1964), «Усул ад-дин» (Стамбұл, 1928) және «әл-Милал-уа-н-нихал» (Бейрут, 1974). Басқа да сүнни кұқықтанушылары сияқты Бағдади харижиттермен, шииттермен және мутазилашылармен айтыстарда имамат идеясын дамытты. Өзінің замандасы және серіктесі әл-Бақилланидан айырмасы Бағдади имамат қажет деп есептеді және территориясын теңіз бөліп жатқан жағдайда екі имамның қатар өмір сүруін заңға сыйғызды.

## Дереккөздер

Санат:980 жылы туғандар
Санат:Бағдатта туғандар
Санат:1037 жылы қайтыс болғандар
Санат:Эсферайенде қайтыс болғандар
Санат:Иранда қайтыс болғандар
Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:XI ғасыр математиктері
Санат:Орта ғасырлардағы Шығыс математиктері
Санат:Ашариттер
Санат:Шафииттер
Байа

**Байа**  ("келісім-шарт")- бой ұсынуға және бағынуға ант беру.

Байа қайсыбір адам билігін көпшілік алдында мойындау рәсімі ретінде кең тараған. Бағынуға келісудің белгісі ретінде ант беруші, ант алушымен алақан ұрыстыру жоралғысын жасайды. Байаның көмегімен жоғары билікті қабылдап алушыны, келісім-шартты бекіту, жоғары дәрежелі қызметте тағайындау және оларды қарауындағыларға таныстыру арқылы жүзеге асады. Әдет-ғұрып ретінде байа діни басқару орныққан жерлерде күні бүгінге дейін сақталып келеді. Байа туралы Исламда біртұтас пікір қалыптаспаған.

## Дереккөздер

Санат:Ислам терминдері
Санат:Ант пен серт
Санат:Сопылық
Санат:Сопылық терминдері
Келгенбай Жиенбайұлы Төлеутаев

**Келгенбай Жиенбайұлы Төлеутаев**(*1938*, Алматы облысы Ақсу ауданы Үлгі а. - ө.ж.б.) - музыка зерттеушісі, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері. *1964* ж. Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы), Қазақстан ғылым академиясының аспирантурасын бітірген. Қарағанды облысы халықтық ансамблінің дирижері және көркемдік жетекшісі, *1983* жылдан Жетісу мемлекеттік университетінде ұстаз болды. Төлеутаев Балқаш өңірі қазақтарының музыка фольклорын көп жыл бойы зерттеген. Қазақ халқының музыкасы туралы көптеген радио және телехабарлардың авторы. Сондай-ақ, Төлеутаев "Қазақ халқының музыкалық шығармашылығы", "Қазақ тәрбиесінің ерекше түрлері", "Балқаш өңірінің халық әндері", "Ән көңілдің айнасы", "Ақын сазгер Күлбараш Мұханова" атты кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Балерина

**Балерина (лат. Ьаііо - билеймін)** - балет труппасындағы биші әйел. Бұл термин итальяндық биші-әйелдердің ғажайып өнерінен кейін, яғни 19 ғ-дың 2-жартысында қолданыла бастады. Қазан төңкерісіне дейін Ресейде Балерина атағы императорлық балет труппасының үздік биші әйелдеріне ғана берілді. Қазақстанда кәсіби балет өнерінің тууымен байланысты биші әйелдері Балерина деп атау қолданыла бастады. Қазір де балетке қатысатын артисткаларды Балерина деп атайды.

#### 


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Әл-Бадауи

**Бадауй, ал-Бадауи, Әбу Фитйан (Әбу Аббас) Ахмед Сиди аш Шариф** - (1199 - 1276) - араб сопысы, Мысырда оған сиыну күні бүгінге дейін кең тараған, Бадауийа (ахмадийа), бауырластығының негізін қалаушы.
Арғы тегі Әли б. Әбу Тәліптен өрбіген. 

VII ғасырдың соңында Мағрибке қоныс аударды. 1206 жылы үй-ішімен Меккеге сапар шегіп, оған 1210 ж. келіп жетті. Бадауй осында шафиға құқығы мен Құран оқуды үйренеді. 1230 ж. әкесі қайтыс болғаннан кейін Бадауй тақуалыққа беріледі. 1236 жылы ол Иракқа келіп, осындағы Абд әл-Қадыр әл-Джилани мен Ахмед ар-Рифаның мүрдесіне тәуап еткеннен кейін әл-Батаихте рафаийа бауырластығына қабылданды. 1237 ж. Бадауй Мысырға қоныс аударып, Танте қаласында жергілікті бауырластыққа басшылық жасады, Бадауй мистик, бағыттың теоретигі емес. Ол - практик, ал оның шын ниетпен беріле жасайтын жаттығулары, белгілі бір дәрежеде рифаийа бауырластығының практикасын еске түсіреді. Бадауй қайтыс болғаннан кейін оның халифасы, әрі мұрагері Салих Абд әл-Ал (1333 ж.ө.) зиратының басында мешіт тұрғызыл ол кереметтер жасаушы әулиеге табынудың орталығына айналды.

## Ш<ығармалары
*1) *неофитке құлшылық ету кезінде аян беретін [[ғибадат|бауырластықтың құлшылық ету құпиясы]] (хизб);* 
*2) *Абд ар-Рахман б. Мұстафа әл- Ауцарусидің түсіндірмесімен (Фатх ар-Рахман) берілген құлшылық ету (салауат) жинағы:* 
*3) *жалпы сипаттағы ақыл-кеңестер мен ұсыныстардан тұратын өсиетнама.*

## Дереккөздер


Санат:1199 жылы туғандар
Санат:1276 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сопылық
Санат:Ислам тұлғалары
Инвентаризациялау

**Инвентаризациялау** -
кәсіпорынның мүлігін тізімдеп
жазу.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ауа жастықты аппараты (ажа)

**Ауа жастықты аппараты (ажа)** - ауа жастығын құру үшін, ауа түбінде айдағыш арқылы судың немесе жердің жазықтығында көтеріліп орын ауыстыру жағдайы ауалық винтпен қозғалысқа келетін көліктің түрі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Қосақтау

**Қосақтау**- 
# белгілі іс-әрекеттің орындалуына тосқауыл болатын, әсіресе, қателік жасағанда объекті калпына келтіру;
# қосақтау құрылғысын орындау.

## Кері жүрісті қосатын қосақтау
**Кері жүрісті қосатын қосақтау**- тура жүріс козғалысы кезінде кері жүріс берілісінің қосылуы ескерілмейтін автоматтық қосақтау.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Әл-Бақиллани

**Әл-Бакиллани, Әбу Бәкір Мұхаммед б. а т-Таййиб** (950, Басра - 5.06.1013, Бағдат) - ашғари кәламының көрнекті өкілі.

Басрада дүниеге келіп, ғұмырының көп бөлігін Бағдатта өткізіп, сонда қайтыс болды. Фиқһ мәселесінде Малики мазһабын ұстанған ол бірсыпыра уақыт қазылық қызмет атқарды. Қалайды ашарит Ибн Муджахидтің (980 ж. ө.) басшылығымен оқыған 982 - 83 жылдары буилер әмірі Адуд әд-Дауланың дипломаттық сипаттағы тапсырмасымен Византия императорының сарайында қызмет атқарды. Бакиллани жазған 52 шығарманың алтауы ғана сақталған. Олардың негізінде Бакилланидің дүниетанымын толық анықтау мүмкін емес.

Бірқатар мутазилашылар, соның ішінде Аббад б. Сүлейменнің (844 ж.ө.) идеяларына сәйкес ойды дамыта отырып, Бакиллани Құдайдың «мәндік белгілері» мен іс-қимыл белгілеріне» назар аударады да, алғашқыны мәңгілік, ал екіншісін уақытына орай пайда болады деп тұжырымдайды. Бакилланиға сәйкес Алла бәрін де алдын-ала, бәрін «жалпылама» емес, «бөлек-бөлек» шешеді. Ерік тәуелсіздігі мәселесін де ол осыған сәйкес шешті. «Дәл мағынасындағы болмыс» пен оның нақты түрлерін, іс-әрекет негіздері мен оның тікелей көріністерін айыра отырып, ол Құдай тек «болмысты» оның «негізін» ғана жаратады, ал адам болмысты одан әрі түрлендіріп, іс-әрекетті нақтылай түседі. Имамат жөніндегі мәселеде Бакиллани шииашылармен және рафидшылармен пікір таластыра отырып, имамды (халифа) сайлап отыруды талап етті. Осымен бір мезгілде ол имамның құрайыш ұрпағымен тарауы тиістігін, оны жария түрде сайлау керегін, бір мезгілде бір имамның билік құруын және өзінің моральдық, ақыл-ой парасаттылығы жағынан өзіне жүктелген: 
*1) умманы сыртқы жаулардан қорғау; 
*2) әділетсіздікті болдырмау;
*3) заң бойынша кесілген жазаның орындалуын бақылау; 
*4) жаугершілік кезінде олжаға түскен мүлікті мұсылмандар арасында тарату; 
*5) қажылық қауіпсіздігін қамтамасыз ету тәрізді міндеттерді атқаруға сәйкес келмеген жағдайда имамды орнынан алу қажеттігін куаттады.

**Әдебиет**: 
*-ал-Ванилтни, ат-Тамхид фи-р-радц ала-л-мулхида ал-муаттила ва-р-рафида ва-л-хаваридж ва-л-мутазила, Бейрут, 1957; 
*он же, ал-Инсаф, Каир,1950; 
*он же, Иджаз ал-Кұран, Каир, 1962.

## Дереккөздер


Санат:950 жылы туғандар
Санат:Басрада туғандар
Санат:1013 жылы қайтыс болғандар
Санат:5 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Бағдатта қайтыс болғандар
Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:Ислам философтары
Санат:Ислам құқықтанушылары
Санат:Шариғат қазылары
Санат:Ашариттер
Санат:Муджаддидтер
Бақа биллаһ

**Бақа биллаһ** - сөздік мағынада әрдайым бір хәлде болу, өзгермеу дегенді
білдіреді. Сопылыққа, адамның барлық нәрседе Хақты көруін айтады. Бақа биллаһ Аллаһпен
мәңгілікке жету мақамы. Құлдың нәпсіден
біржола арылуы. Бұған қолы жеткен адам бір іске кірісерде «бас пайдасы немесе зиянды нәрсеге тосқауыл болу үшін емес, тек
қана Аллаһтың ризашылығын ниет етеді. Құлдың Аллаһпен сипаттары, ерекшеліктері мен қасиеттері арқылы сомдалуы «Бақа биллаһ» мақамы болып табылады.

**Әдебиет**: 
*Кенжетай Д., Қожа Ахмет Иасауи дүниетанымы, Түркістан, 2008.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Сәти Үмбетбаев

**Сәти Үмбетбаев** (2.12.1897, Әулиеата, қазіргі Тараз қаласы - 31.5.1974, сонда) - актер, әнші, 1920 - 36 жылы чекист болды. Жамбыл облысы  драммалық  театрының негізін салушылардың бірі. Мұнда  1936 - 58 жылы қызмет етіп, Базарбай (Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібегінде"), Алшағыр, Маман, Қараменде (М.Әуезовтің "Қара қыпшақ Қобыланды", "Айман - Шолпан", "Еңлік - Кебегінде"), Кошкин (С.Мұқановтың "Ботагөзі" бойынша), Қарабай (Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлуында"), Миллер (Ф.Шиллердің "Зұлымдық пен махаббатында"), т.б. рольдерді орындады. Орындайтын сахналық кейіпкерлерінің мінез ерекшелігін даралауға ерекше көңіл бөлді. Халық әндерін орындаумен қатар өзі түрлі музыкалық аспаптармен сүйемелдеп отырды. 1969 жылы театр труппасында қайта оралып, Әуезов пен С.Соболевтің "Абай" спектаклінен Сырттан рөлінде және сол жылы "Қош бол, Гүлсары" фильміне қатысып ойнады.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Барака

**Барака** - бата беру. Құранда оның түбірінен бірнеше мағына тарайды. Барака термині - барақат деген атаумен тек көпше түрде ғана қолданылады. Құран бойынша
Аллаһқа негізделеді, Иса, Мұса, Ибраһим, Исхақ сияқты Пайғамбарларды жебеп қолдады. Пайғамбарлар мен олар бастаған «үмбеттерге» сыйға тартылған құнарлы да, бай жерлер о баста Құдайдың «құдіретімен» негізделіп, берілген. Пәтуалы, баталы, киелі нәрселер. Құдай әлеміне жол салған және алғашқы тілдесу түйін лайлат әл-кадрды ашқан Құран «киелі» (мүбарак). Рахман және сәлем терминдерінің көмегімен осыған ұқсас түсініктер Кұранда да жазылған. 
Барака туралы Қазандағы түсініктерді мұсылман дінтанушылары христиан мен яһудилік догматикалық жүйесімен айтыстың ықпалы барысында ой елегінен қайта өткізіліп дамытылды. Соның нәтижесінде Исламда Құранға тән - Бараканың Құдай өз сырын ашқан Пайғамбарларға және Құдайға тән шабыт дарыған «әулиелерге» ауысу мүмкіндігі туралы түсінік пайда болды. Шииттік дінтану ілімі
бойынша Баракаға ең алдымен Пайғамбардың ұрпақтары - шарифтер ие болуға тиіс. Барака туралы түсінік мұсылмандық діни нанымның маңызды бөлігін құрайды және сұқтанудан
сақтау, ем-дом жасау, т.б. іс-әрекеттермен астасып жатады. Барака тілеу дәстүрлі мұсылмандық амандасудың құрамдас бөлігі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Шинаны жөндеу аптечкасы

**Шинаны жөндеу аптечкасы** - жол жағдайында шинаны жөндеу үшін құралдар және материалдар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Үңгірлі таңбалы тастары

**Үңгірлі таңбалы тастары**  қола дәуірі петроглифтері. Жамбыл облысы  Шу станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жердегі Шу-Іле Алатауының Үңгірлі шатқалында орналасқан. Үңгірлі өзен бойындағы жартасқа түсірілген петроглифтердің саны 100-ге жуық. Петроглифтердің көпшілігін жабайы өгіздердің, қабандардың, жылқылардың, арқарлардың бейнелері қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Медициналық аптечка

**Медициналық аптечка** - алғашқы медициналық көмекке дәрілік препараттар жинағы.

## Дереккөздер


Санат:Алғашқы көмек
Саптама турбинасының аппараты

**Саптама турбинасының аппараты** - сатысы булы немесе газды турбинасы түрінде қалың тұлғасында бекітілген сақиналық торды құрайтын, қозғалмайтын элемент.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Қолөнер мұражайы

**Қазақтың халық қолөнері** (қолданбалы) мұражайы. 1970 ж. ұйымдасқан. Қолөнер туындыларын жинау, сақтау, зерттеу және оны **[[насихат]]тау** - мұражайдың басты мақсаты. Мұражай **[[экспозициялар]]ы** қазақтың халықтық сән және қолөнер бүйымдарынан **[[сырмақ]]**, **[[текемет]]**, **[[аяққап]]**, **[[кесеқап]]**,тең,түкті және түксіз кілемдер, **[[алаша]]**, **[[басқұр]]**, **[[қоржын (бұйым)|қоржын]]**, ер-тұрман әбзелдері, әйел мен еркектердің қайыс белдіктері, түскиіз, кимекеш, зергерлік әшеқейлерден тұрады.

170px

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақстан мұражайлары
Барсиса

**Барсиса (Барсис)** - мұсылман аңызындағы кейіпкер, Құранда аталатын адамның есімі, ол (Ібіліс) адамға: «Кәпір
бол» деді. Ал адам кәпірге айналғанда ол (Ібіліс) былай деді: «Мен әлемнің билеушісі Аллаһтан қорыкқандықтан сенен теріс
айналайын». Сол себепті екеуі де тамұқта мәңгілік қалды. Дінсіздердің сыбағасы
осындай. Бұл аяттар адамды жолдан тайдыруға шамасы келгенімен, оны Аллаһтың
қаһарынан қорғауға Ібіліс Шайтанның дәрменсіз екенін көрсетті. Ібіліс Аллаһтың
қарсыласы, бақталасы емес, бірақ жолдан тайдырған адамдарымен бірге қиямет
қайымда жазаланатын әлсіз жау. Құраннан
кейінгі аңызда ағалары қалдырыл кеткен
сырқат бойжеткенге қамқорлық жасауға келісім берген Барсиса атты тақуа жөнінде айтылады.
Ібілістің азғыруына ерген ол бойжеткенді
жолдан тайдырыл, қылмысын жасыру үшін
соңынан оны өлтіреді. Бойжеткеннің ағаларына қызды аурудан әлді деп хабарлайды. Ібіліс оларға қарындасының өлімінің
түпкі себебін ашып қояды да олар тақуаны
ұстап алып, өлтірмек болады, сонда Ібіліс
мұнан кұтылудың бірден-бір жолы ретінде
Аллаһтан бас тартуды ұсынады. Барсиса оның
айтқанын істейді, бірақ Ібіліс сол заматта-ақ
тайқып шығып Б-дан теріс айналып кетеді.
Бұл әңгіме өсиеттік әдебиетте кеңінен пайдаланылады. Дінге қызмет етушілер оны
Ібілістің әдіс-айласының көрінісі ретінде
пайдаланды, яғни адамның құпия тілегін
пайдаланып Шайтан оны жағымсыз істерге
итермелейді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Екі берілістің бір уақытта қосылуын болдырмайтын блоктаушы

* **Екі берілістің бір уақытта қосылуын болдырмайтын блоктаушы** - екі берілістің бір уақытта қосылуын болдырмайтын автоматты блоктаушы.

* **Қозғауыш қозғ алысын блоктаушы** - беріліс қорабында берілістің бірі қосылған двигателді іске қосуға жол берілмейтін автоматты блоктаушы.

* **Қолмен блоктаушы** - колмен қосылатын блоктаушы.

## Сілтемелер
* двигатель
* автомат

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Көлік бөлшектері
Басират

**Басират** - адамның ішкі көру және сезу
қабілеті. Адамның қалб немесе жүрегінің
толық мағынада арылып, Тәңірдің ақиқатын иман нұры арқылы көруін айтады. Басират қуатына ие болған жүрек заттан ақиқаты
мен мәніне жете алады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Гармониялау

**Гармониялау** - белгілі бір мелодияға (музыка әуеніне) гармониялық сүйемел жазу. Мелодияны алуан түрде Гармониялау - оның көркемдік мазмұнын түрліше құбылта отырып, үғындыруға мүмкіндік береді. Айқын да пішінді мелодия сазына Гармониялауға әзі сүранып тұратын заңды табиғилық (негізгі тональдік функциялардың белгілері, модуляциялар, т.б.) болады. Мелодияның ладтық құрылысын жоққа шығаратын Гармониялау - жалаң түр қуушылықтың музықадағы бір көрінісі. Гармониялау - музыкашы өзекті мәселелерінің бірі. М.А. Балакирев, Н.А. Римский-Корсаков, А.К. Лядов сынды орыс классиктері Гармониялауға кезінде үлкен мән берген. ТМД халықтарының әндеріндегі ұлттық ерекшеліктерді айқын ашуға негізделген Гармониялау - қазіргі композиторлардың шығармашылығына тән қасиет. Мелодияны Гармониялау музыка оқу орындарында гармония пәнінің курсына енеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Үрмелі музыка аспаптары

**Үрмелі музыка аспаптары** - дыбысы үрлеу арқылы шығарылатын музыкалық аспаптар. 

Үрмелі музыкалық аспаптарының көне түрлері ағаштан, сүйектен, мүйізден, темірден, саздан жасалған. Олардың жетілдірілген түрлері үрлемелі музыкалық аспаптар оркестрінде, кейбір түрлері симфониялық және халық аспаптар оркестрінде қолданылады. Қазақ халқында үрмелі музыкалық аспаптарының түрлері (сыбызғы, Сазсырнай, үскірік, тастауық, бұғышақ камыс сырнай, мүйіз сырнай, керней) көп болған.

Олар қазіргі “Отырар сазы” оркестрінде, т.б. музыкалық ұжымдарда кеңінен қолданылады.


File:Sibizgi.jpg|Сыбызғы
File:Muyizsirnai.JPG|Мүйіз сырнай
File:
File:



## Ағаштан Үрлемелі музыкалық аспаптар
Негізінен ағаштан (гобой,кларнет, флейта, т.б.) жасалған үрлемелі музыкалық аспаптар болып бөлінеді.


File:Fuvolaáll.jpg|Флейта
File:Clarinet.jpg|Кларнет
File:Oboe.jpg|Гобой
File:Bassoon.jpg|Фагот



## Жезден жасалған үрлемелі музыкалық аспаптар
Негізінен жезден (валторна, тромбон, труба, т.б.) жасалған үрлемелі музыкалық аспаптар болып бөлінеді. Олардың жетілдірілген түрлері (труба, тромбон, кларнет, саксофон, т.б.) үрлемелі музыкалық аспаптар оркестрінде, кейбір түрлері симфониялық және халық аспаптар оркестрінде қолданылады.


File:Bach-Trompete 06.08.2008 12-46-40 2304x3072.JPG|Труба
File:French horn front.png|Валторна
File:Trombone CG Bach42AG.jpg|Тромбон
File:Tuba-Eb-sylver.png|Туба



## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Ішекті музыкалық аспаптар
* Соқпалы музыкалық аспаптар

Санат:Саз аспаптары (ұлт бойынша)
Санат:Музыкалық аспаптар
Инверсия (көлік)

**Инверсия** - қасиеттің қарама-қарсыға
өзгеруі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Техникалық атмосфера

**Техникалық атмосфера** - техникалық қысым бірлігінің бірлік жүйесінде 1 кг/см2 = 98066,5 па-ға тең атмосфера.

## Дереккөздер


Санат:Атмосфера
Санат:Техника
Екатерина Павловна Лифанова

**Екатерина Павловна Лифанова** (1903 - өлген жылы белгісіз) - балет артисі, балетмейстер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1936). Л. Иркутск, кейін Мәскеудің жеке меншік студияларында балеттен білім алды. 1933 жылдан Қазақ музыка театрында (казіргі Қазақтың академиялық опера және балет театры) биші, 1933 - 1943 жылдары балет труппасының жетекші солисі, ал 1954 жылдан осы труппаның балет-мейстері әрі репетиторы қызметін аткарды. Ол - қазақтың ұлттық балеттеріндегі негізгі партияларды алғаш орындаушылардың бірі. Лифанованың В.В. Великановтың "Қамбар -Назым" балетіне, Алматы хореография училищесінің түлектеріне, сондай-ақ, көркемөнерпаздар үйірмелеріне қойған билерінде қазақтың ұлттық би дәстүрі айқын байқалады. Оның халықтың би мұрасын жинап, жетілдірудегі де еңбегі мол. Лифанова балетмейстер ретінде Е.Г. Брусиловскийдің қайта жаңартылып қойылған "Қыз Жібек", "Ер Тарғын", "Жалбыр" операларындағы билерді қалпына келтірді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан балетмейстерлері
Санат:1903 жылы туғандар
Раң (көне қала)

**Раң** - Оңтүстік Қазақстандағы ортағасырлық қала. Қаратаудың терістік бөктеріндегі Шыбық сайында. Раңды 1974 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедиция зерттеген. Қазіргі сақталғаны: биіктігі 2 м, алты бұрышты алаң, іргелерін 0,5 м тас-топырақ басқан. Қаланың орталық бөлігінде қамал болған. Іргелері тастан қаланған құрылыс орындарының сілемдері байқалады. Қала орнын аршу барысында қыш ыдыстар, әр түрлі көзелер, тостағандар табылды. Раң 15 - 17 ғасырларда болған.

Кеңестік дәуірде Қызылбайрақ атанған, бұрынғы Раң Ата ауылы. Ел аузындағы аңызда Раң Ата мұсылман дінін таратушы арабтың сахабасы екен дейді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысы
Батыния

**Батыния** () — («ішкі», «көзден таса», «жасырын» деген мағынаны
білдіретін *батын* сөзінен шыққан) Құран мен Сүннетті еркін, аллегориялық түсіндіруді жақтаушылардың, одан «құпия» тылсым сыр іздеушілердің жалпы атауы. Заһиршыларға қарама-қарсы батыния қасиетті
жазбаларды, «сыртқы», «айқын» нәрселерді қасиетті ақиқат белгілер ретінде қабылдады.

Ақиқаттың астарын ашу мақсатына қол жеткізу үшін аллегориялық түсіндірудің қажеттігін негіздеуде батынияа Құранға жүгінеді. Онда
түрлі «сыртқы», «айқын» белгілерге «ішкі», «құпия» нәрселер қарама-қарсы қойылып отырады. Құранды аллегориялық түсіндіру әдісі
VIII ғасырда Ирактағы шииттер ортасында пайда болды. Олардың кейбір белгілері яһуди-христиан экзегеттері мен гностиктерінде де бар.

## Әдебиет
* «әл-Фарқ бәйна әл-фирақ», Хатыб әл-Бағдади (281 - 312);
* «Діндер туралы кітап», әш-Шаһрастани (148, 165, 168,229); 
* «Талбис Иблис», Ибн әл-Джәузи

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Ислам ағымдары
Павлодарочка

**"Павлодарочка"** - әуесқой би ансамблі. Павлодар трактор з-ды өндірістік бірлестігінің қалалық мәдениет сарайы жанынан 1957 ж. құрылды. 1967 ж. халық ансамблі атағына ие болды. Көркемдік жетекш. А.Е. Лобанова болды. Ансамбль репертуарынан ТМД халыктарының билері, қазақ халық билері, сондай-ақ, "Бейбітшілік үшін", "Қазақ мерекесі", "Бақытымыз еңбекте", "Тың астығы", "Жаны жас ардагерлер", т.б. хорегор. композициялар орын алды. Гастрольдік сапармен Украина, Беларусь, Өзбекстан мен Ресейдің (Мәскеу, Омбы), сондай-ақ, Алматы, т.б. қалаларында болып, өнер көрсетті. Бүкілодақтық әуесқойлар өнері фестивалі (1967), Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармғының І-Бүкілодақтық фестивалі (1976) мен Қазақстан Комсомол сыйлықтың лауреаты (1982).

## Дереккөздер
Архитектуралық шағын пошымдар

**Архитектуралық шағын пошымдар** - ашық кеңістіктерді 
ұйымдастыру мен қала құрылысын немесе бақ-парктер композициясын толықтыру үшін
қолданылатын, міндеттері әр алуан
кішігірім құрылыстардың жиынтық
атауы; қалалық және ауылдық
ортаны безендіру мен көркейту элементтері болып табылады. Архитектуралық шағын пошымдарға жер бедерін 
көріктендіруге байланысты жасанды су (фонтандар,
бассейндер), тұрғындардың дем
алуына арналған (балалардың,
ересектердің дене тынықтыру -
ойын алаңдары, жағажай жабдығы),
көңіл көтеру (би және кино алаңдары, аттракциондар, т.б.) сауда
және коммуналдық қызмет көрсетуге арналған (павильондар, жарнамалар) құрылыстар жатады. Бақпарк архитектуралық шағын пошымдарының тамаша үлгілері
Өзбекстан мен Қазақстанның территориясында орныққан Темір
әулеті дәуіріндегі (15 - 17 ғ.) шығыстың кескіндеме ескерткіштерінде сақталған. 
Қазақстанда архитектуралық шағын пошымдардың жаппай құрылысы жекелей
түрде де, сонымен бірге типтік
жобалар бойынша да жүргізіледі.
Жаңа ықшам аудандар мен тұрғын
үй массивтерін көркейту типтік
жобалар бойынша жүргізіледі.
Типтік жобалар бойынша салынған
архитектуралық шағын пошымдар Қазақстанның көптеген қалаларында кездеседі. Мысалы, Шымкент
қаласындағы дендропарк. Алматы қаласындағы
бақ-парк құрылыстарын айтуға
болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Сәулет өнері
Луганский бюсті

**Луганский бюсті** – Алматы қаласы бойынша республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері мәртебесіндегі монументтік өнер құрылысы ескерткіші.

## Орналасқан жері
Алматы қаласы, Абылай хан даңғылы мен Гоголь және Әйтеке би көшелері аралығындағы саябақта орналасқан және Алматының бұрынғы әкімшілік орталығы сәулетінің ажырамас бөлігі болып табылады.

## Тарихи дерек
Бюст КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1944 жьшғы 1 шілдедегі жарлығы бойынша Кеңес Одағы Батыры атағын 2 рет алған алматылық ұшқыш С.Д. Луганскийге арналып, 1947 жылы ашылған. Мүсінші – Н.И. Павлов, сәулетші – И.И. Белоцеровский. Қоладан құйылған бюст 4 м-лік гранит тұғырға орнатылған. Биіктігі - 2 м. 
Тұғырдың қасбетіне "Кеңес Одағының батыры – капитан С.Д. Луганскийді екінші "Алтын жұлдыз" медалімен марапаттау туралы КСРО Жоғарғы Кеңес Президиумының жарлығы. Басшылықтың әскери тапсырмаларын бұлжытпай орындағаны және неміс басқыншыларымен майдандағы күресте көрсеткен ерлігі үшін Кеңес Одағының батыры капитан Сергей Данилович Луганскийге екінші "Алтын жұлдыз" медалі берілсін және оның ерен ерлігіне деген құрмет үшін марапатталушының отанында қола мүсін жасалып, тұғырға қойылсын. КСРО Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы М. Калинин. КСРО Жоғарғы Кеңес Президиумының хатшысы А. Горкин. Мәскеу. Кремль. 1944 ж. 1 шілде" деп жазылған қола тақтайша бекітілген.

## Дереккөздер

Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Алматы ескерткіштері
Аэрошана

**Аэрошана** - өзінің қозғағышы айналдыратын ауа винті арқылы қардың үстімен жылжып қозғалатын, шанақпен шаңғылармен жабдықталған, соңғысының бір бөлігі басқарылатын механикалық көліктік құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Сұлтанғали Қадырғалиұлы Лұқпанов

**Сұлтанғали Қадырғалиұлы Лұқпанов** (1926 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Жаңажол ауылы) -күйші, композитор. 

1952 - 1954 жылдары Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқыған. 1954 - 1967 жылдары Ақтөбе облысы филармониясында концерттік бағдарлама жетекшісі, Чапаев ауданы мәдениет үйінің директоры болды. Лұқпанов 300-ге жуық ән мен күйдің авторы. "Жапада тұр жалғыз ағаш", "Ерлердің өшпес ерлігі", "Ұмытпаңдар, адамдар", "Б.Момышұлының толғауы", т.б. әндері белгілі. 1973 ж. Алматы облысы филармониясы жанынан отбасылық ансамбль ұйымдастырып, шығарм. сапармен шет елдерді аралаған. 1974 жылы "Қазақтелефильм" студиясы "Лұқпановтар отбасы" атты деректі фильм түсірді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гастроль

**Гастроль**(-мейман)- жеке артистің немесе театр, хор, оркестр, ансамбль, цирк, т.б. өнер ұжымдарының өз қызмет орнынан басқа бір жерде (облыс, қала, шет ел, т.б.) өнер көрсетуд Шет елге Гастрольге шығу немесе шет ел Гастрольін қабылдау халықтардың мәдени байланысын нығайтуға, өнер мәдениетін жетілдіруге үлкен ықпал етеді. Гастроль, сондай-ақ, шалғайдағы жұртшылыққа, бөтен елге артистер мен шығармашылығы ұжымдарды таныстырудың, олардың репертуарындағы шығармаларды таныстырудың ұтымды тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Павлодар облыстық филармониясы

**Павлодар облыстық филармониясы**, Иса Байзақов атындағы Павлодар мемлекеттік облыстық филармониясы - мәдени-концерттік мекеме. 1943 ж. ұйымдастырылды. Құрамында 2 лекциялық-музыка тобы, қазақ музыка лекторийі, байырғы және осы заманғы музыка оркестрі, т.б. шығарм. ұжымдар жұмыс істеді. Бұлар музыка-ағарту, лекциялық және концерттік жұмыстар жүргізді. 1974 ж. Қазақстанда камералық музыка фестивалін алғаш ұйымдастырып өткізу (Павлодарда) филармония өмірінде елеулі оқиға болды. Сол жылдан бастап "Алтын масақ", "Көктем үні", т.б. әр алуан тақырыпта фестивальдар өткізу дәстүрге айналды. 1980 ж. филармонияға ақын И.Байзақовтың есімі берілді. 1982 жылдан көркемдік жетекшісі А.Қалиев болды.

## Дереккөздер
Иван Петрович Арчибасов

**Иван Петрович Арчибасов** 
(20.1.1936 жылы туған, Орынбор облысы Васильевка ауылы) - актер, Қазақстанның
халық артисі (1978). Солтүстік Қазақстан облысы орыс драма театры жанындағы студияны бітірген (1955).
Шығармашылық қызметін осы студияда
оқып жүрген кезінен бастады. Актер сан-алуан сахналық тәсілдерді
батыл пайдалану арқылы жарқын
комедиялық және өткір драмалық рольдерді
еркін орындады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Негіз, база

**Негіз, база** - 
# бұйымды жасауда, есептеуде, өлшеуде қолданылатын, сызық немесе бастапқы нүктенің негізгі беті; 
# автокөлік түрінің өнеркәсібінің түрі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Автомобильдің аэродинамикасы

**Автомобильдің аэродинамикасы** - ауаның ағынымен автомобильдің сүйірлігін оқып зерттейтін ғылыми пән.

## Дереккөздер


Санат:Автомобиль
Санат:Техника
Бахира

**Бахира** - Мұхаммедтің өмірі туралы айтылатын мұсылман аңыздарының кейіпкері, Мұхаммедтің болашақ Пайғамбар екенін болжаған, Сириядағы Бостра қаласынан шыққан христиан монахы. Аңыз бойынша, Шамға барып, қайтар жолда Мекке керуені Бахира үйінің жанына дем алу үшін жиі тоқтайтын еді. Бірде Әбу Тәліп сапарға өзінің немере інісі Мұхаммедті де ала шығады. Бахира бұлттардың, күннің және ағаш бұтактарының қозғалысы бойынша жолаушылардың арасында болашақ Пайғамбардың барын анықтап, бала Мұхаммедке тоқталады. Ол Әбу Тәліпке балаға абай болуға және оны яһудилер өлтіріп кетпес үшін Шамға бармауға ақыл-кеңес береді. Бахира туралы аңыз, Мұхаммедтің керуенге ілесіп, Сирияға жасаған сапарында жүздескен сириялық христиандардың оның діни түсінігінің қалыптасуына белгілі бір ықпал еткенінен көрініс берсе керек.

## Дереккөздер


Санат:Мұхаммед
Санат:Сирия тарихы
Доңғалақ базасы

**Доңғалақ базасы** - доңғалақты құрал көлігінің көрші осьтер центр арасындағы ара қашықтық; көп базалы көліктік құралдырдың көрші осьтердің арасындағы арақашықтық суммасы белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Георгий Герасимович Герасимов

**Георгий Герасимович Герасимов** (6.5.1897, қазіргі Чуваш республикасы, Моргауши ауданы - 21.5. 1972, Алматы) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы (1967). 

Санкт-Петербург азаматтық инженерлер институтын бітірген (1929). 1930 жылдан Алматыда қызмет істеді. 1946 - 1959 ж. Қазақстан ғылым академиясының архит. секторында еңбек етті. Байланыс үйі, Үкімет үйі (қазіргі ұлттық өнер академиясының оқу ғимараты), А. ш. ун-ті мен Опера және балет театры, т.б. құрылыстардың жобалау жұмыстарына қатысқан. 

Георгий Герасимович Герасимов - Алматыдағы Байланыс техникумы (1931 - 1935), Балқаштағы Мыңарал балық зауыты кешені (1939-1941), М.Әуезов мұражайі, т.б. жобаларының (1956 - 1957) авторы. Қазақ сәулет өнері тарихын зерттеумен де айналысты.

## Дереккөздер


Санат:6 мамырда туғандар
Санат:1897 жылы туғандар
Санат:Моргауши ауданында туғандар
Санат:21 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО сәулетшілері
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Алматы сәулетшілері
Санат:Санкт-Петербург сәулет-құрылыс университеті түлектері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген құрылысшылары
Николай Иванович Львов

**Николай Иванович Львов** (4.8. 1893, Мәскеу облысы Кусково, - 1982, Мәскеу қаласы) - театртанушы, өнертану докторы (1965), профессор (1966). 1917 жылы Мәскеу университетінің тарих-филолология факультетін, 1922 ж. Жоғары театр шеберханасын бітірді. Шығармалығын көркемөнерпаздар үйірмелеріне арналған әдістемелік кітапшалар жазудан бастады. 1940 жылдан Орта Азия, Қазақстан, Африка театрларының тарихын зерттеумен айналысты. 1948 - 1955 жылдары казіргі Әдебиет және өнер институтының театр, бейнелеу өнері бөлімінде қызмет етті. 1960 жылдан Мәскеудің театр өнері институтында пед. қызметпен шұғылданды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жүктасқын

**Жүктасқыны**- көліктік өнім өлшемі, көлікпен белгілі бір уакытта, бір бағытта тасымалданған жүктің мөлшері, өлшемі тонна.

## Дереккөздер