Таулы Алтай

**Таулы Алтай** (; 1932 жылға дейін – **Ұлала**, 1932-1948 жылдары **Ойрат-Тура**) — Ресейдің Батыс Сібірінің оңтүстігіндегі қала,  Алтай республикасының жалғыз қаласы әрі астанасы.

## Этимологиясы
Қала Улала өзенінің сағасында ауыл ретінде пайда болды (алт. Улула, мұндағы -улу – «үлкен», -ла иелік жұрнағы), осы гидронимнен «Улала» атауын алды. 1922 жылы Ойрат автономды облысының құрылуымен Улала ауылы оның орталығына айналды, 1928 жылы қала мәртебесін алды. Келесі екі онжылдықта Улала қаласы екі рет атауын өзгертті. 1932 жылғы 17 маусымда (4 шілдеде) КСРО Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Президиумының жарлығымен қала «Ойрат-Тура» – «ойраттардың қаласы» (ойраттар – этноним, тура – «қала») болып өзгертілді. 1948 жылы облыстың негізгі тұрғындарының (ойраттардың орнына алтайлықтар) этникалық атауын нақтылауға байланысты автономды облыс Таулы Алтай, ал Ойрат-Тура қаласы тиісінше Таулы Алтай болып өзгертілді. 1948 жылдан кейін қала атауы өзгерген жоқ.

## Тарихы
Қаланың тарихы ХІХ ғасырдың басында, қазіргі Таулы Алтай қаласының орнында телеуіттердің кішігірім қонысы орналасқан кезден басталады.

1824 жылы алғашқы орыс қоныс аударушылары Бийскіден осында қоныс аударып, Улала ауылының негізін қалады. Оның әрі қарай дамуы Алтайдың рухани миссиясының жұмысымен тығыз байланысты болды. 1831 жылы басты лагерь Улалда жұмыс істей бастады, мұнда миссионерлер мен діни қызметкерлер жинала бастайды. Кейінірек ауылға бийскілік көпестер көшіп келді. Бірнеше онжылдықтар бойы ол Томбы губерниясы Бийск уезінің ірі сауда орталығына айналды.

1918 жылы ақпанда Улалда шаруалар мен солдат депутаттарының кеңесі сайланды. И.И.Некоряков кеңестің алғашқы төрағасы болды.

14 шілдеде ауылды капитан Сатуниннің ақ гвардия жасағы басып алды. 1918 жылы 30 желтоқсанда орталығы Улалда болатын Қарақорым уезі құрылды.

Кеңес өкіметі 1919 жылы 18 желтоқсанда Ф.И.Усольцевтің партизан отряды ауылды басып алған кезде қалпына келтірілді.

Азамат соғысынан кейін Ойрат автономды облысы құрылды. 1922 жылы 2 маусымда Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің жарлығымен Ұлала ауылы жаңа облыстың әкімшілік орталығы болып жарияланды. 6 жылдан кейін ХІІІ шақырылған Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Президиумының қаулысымен (№ 45 хаттама) 1928 жылы 27 ақпанда Ұлала елді мекені қалаға айналды.

Археолог А.П.Окладников 1961 жылы 5 шілдеде Улала өзенінің сол жағалауында қаланы қоршап тұрған таулардың баурайында, Улала жотасындағы ескі зираттан бірнеше тастар (малтатастар) тапты, содан кейін ол олардың адам еңбек құралдарына жатуын талап ете бастады. 1976 және 1981 жылдардағы қазбалардан кейін ол Улалинканың жасы 1,5 миллионнан 150 мың жылға дейінгі аралықта екенін мәлімдеді. Міне, оның бұл жаңалық туралы жазғаны: «Тасты өңдеу техникасының қарабайырлығына және құрал-саймандардың бұдырлығына қарап, олар жер бетінде явалық питекантроп, «тік маймыладам» өмір сүрген кезде, сондай-ақ өзіне жақын басқа да ата-бабаларымыз сияқты алғашқы қарабайыр заманда жасалған. Әдетте, оларды «архантроп» деп атайды. 

Бір сөзбен айтқанда, біздің таулы алдайлық олжаларымыз кемінде 150-200 мың жыл кем емес, екі мұздақтар аралығы. Сібір тарихшыларында қобалжу сезімі бар: Сібірдегі адамдардың алғашқы, әлі күнге дейін белгілі қалдықтары 21 000 жыл болды». Алайда археологтардың ешқайсысы, оның оқушысы А. Деревьянкодан басқа, өңдеуді сөзсіз адам жасаған болатын бірде-бір затты таба алмады. Ғалымның айтуынша, «Улалинка», «Филимошки» және «Кумара I» сияқты артефактілер деп аталатын қоныстардағы заттар адам өңдеген құралдар емес, табиғи күштердің туындылары болып табылады (геофактілер).

Таулы Алтай 2010 жылға дейін тарихи қоныс мәртебесіне ие болды, дегенмен Ресей Мәдениет министрлігі мен Ресейдің Өңірлік даму министрлігінің 2010 жылғы 29 шілдедегі № 418/339 бұйрығына сәйкес қала тиісті тізімнен шығарылды.

## Физика-географиялық сипаттамалары
### Географиялық орны
Алтай тауларының солтүстік-батыс бөлігінде, теңіз деңгейінен 270-305 м биіктікте, аласа шыңдармен қоршалған тау аралық қазаншұңқырда, Мұзтау тауынан солтүстікке қарай 250 шақырым солтүстікке қарай Қатын өзеніне құятын Улала мен Майма өзендерінің құйылысында орналасқан. Алтай мен Сібірдің биік нүктелері. 

Таулы Алтайдан Мәскеуге дейінгі арақашықтық – 3641 км, Батыс-Сібір темір жолының Бийск теміржол станциясына дейін 100 км.

### Климаты
Климаты күрт континенталды. Жазда температура + 13 ... + 20-дан + 30 ... + 35 ° C-ге дейін өзгеруі мүмкін, сонымен қатар үлкен тәуліктік температура ауытқуы болып отырады. Найзағайдың шыңы шілдеде, тамызда күрт азаяды.

* Абсолютты максималды температура: +40,3 °С
* Абсолютты минималды температура: −48,6 °С

## Мәртебесі және басқармасы
Алтай Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылымы шеңберінде ол республикалық маңызы бар қала болып табылады. Муниципалдық құрылым шеңберінде Таулы Алтай қаласы өзінің құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде қалалық аймақ мәртебесіне ие муниципалдық құрылымды құрайды. Бұл Таулы Алтай агломерациясының өзегі.

### Билік органдары
Таулы Алтайда мемлекеттік биліктің республикалық және федералдық органдары жұмыс істейді: Алтай Республикасының Үкіметі, Мемлекеттік Жиналыс - Алтай Республикасының Ел Құрылтайы, Алтай Республикасының атқарушы билік органдары, Ресей Федерациясы Президентінің Сібір Федералды Округіндегі өкілетті өкілі кеңсесінің Алтай Республикасы бойынша бас федералдық инспекторы, республиканың Жоғарғы Соты Алтай, Алтай Республикасының Арбитраждық соты, Таулы Алтай қалалық соты, Алтай Республикасының прокуратурасы, Таулы Алтай қаласының прокуратурасы, жергілікті билік органдары (қалалық округ әкімшілігі мен депутаттар кеңесі). Республикалық жетекші «Листок», «Звезда Алтай» және «Алтайдын Чолмоны» газеттерінің редакциясы, БМТРК филиалы, «Горный Алтай» МТРК орналасқан.

### Жергілікті билік органдары
Қаланың (қалалық округтің) жергілікті басқару органдарының құрылымы:
# Таулы Алтай қалалық депутаттар кеңесі – жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы өкілді органы (муниципалды қалыптасу);
# Таулы Алтай қаласының мэрі – муниципалды қалыптасудың басшысы;
# Таулы Алтай қаласының әкімшілігі – жергілікті өзін-өзі басқарудың атқарушы және өкім беруші органы (муниципалды қалыптасу);
# «Таулы Алтай қаласы» муниципалды қалыптасудың бақылау-есеп органы – Таулы Алтай қаласының бақылау-есеп палатасы болып табылады.

## Қала құрылысы және сәулет өнері
1935 жылдан бастап Ойрат-Турада қала құрылысында қайта құрулар мен өзгерістер басталды: Кеңестер үйі, «Спартак» стадионы, Мамандар үйінің құрылысы басталды (Ойрат-Турадағы алғашқы жайлы үй, 1936 жылы пайдалануға берілді). Қала құрылысы жоспарында обкомның алдындағы алаңда қоғамдық алаңның, Ойрат көшесінің бойындағы бульвардың, облыстық аурухананың аумағы мен Улалушки өзенінің жағалауының көгалдандыруы қарастырылған.

1936 жылы №6 мектеп пен кинотеатрдың, педагогикалық училищенің жаңа ғимараты (қазіргі мемлекеттік университеттің ескі ғимараты) және М.Горький ат. кинотеатрдың іргетасы қаланды, ет комбинаты мен жиһаз фабрикасының ғимараттары салынуда. Жылдар өткен сайын жаңа ғимараттар пайда болуда: қала әкімшілігі (1969), Мемлекеттік жиналыс – Алтай Республикасының Ел Құрылтайы және Алтай Республикасының сайлау комиссиясы (1985 ж. сәуірі, бұрынғы КОКП облыстық комитеті). Сот төрелігі сарайы, арбитражды сот ғимараты, Алтай Республикасының кадастрлық палатасы, қалалық мәдениет үйі, «Голубой Алтай» кинотеатры. «Бәйтерек», «Панорама», «Весна», «Ткацкий», «Горный» сауда орталықтары. Тағы бір – «Динамо» стадионы салынды.

Қаладағы ең ұзын көше – Коммунист даңғылы, ол Санкт-Петербургтегі Невский даңғылынан екі шақырымдай ұзын (ол 1961 жылға дейін Сталин даңғылы деп аталған).

Коммунистический даңғылы мен Чорос-Гуркина көшесінің арасында Ленин алаңы (қаладағы орталық және ең үлкен алаң (5283 м2) орналасқан, одан басқа Г. И. Гуркин ескерткішінің жанында және қалалық мәдениет үйінде қаза тапқан жауынгерлерге арналған ескерткіш жанында алаңдар орналасқан. Алаңда 1958 жылы 7 қарашада В. И. Ленинге қоладан ескерткіш орнатылды (Ленинградта құйылған). Авторлары: мүсіншілер Т. Мамедов пен О. Элдаров. Тұғырлы ескерткіштің биіктігі 11 метр. Дәл осы ескерткіш Ригада орнатылған, бірақ ол 1991 жылдан кейін бөлшектелген, сондықтан В. И. Ленинге арналған ескерткіштің көркем орындалуы бүгінгі Ресейде жалғыз болып табылады.

## Экономика және инвестиция
1990 жылдардың басына дейін қалада перде-тюль, жиһаз, аяқ киім, тоқыма, тігін фабрикалары, электрлік тұрмыстық техника шығаратын зауыт жұмыс істеді. Қазіргі уақытта өндірістік үй-жайлар сауда орталықтары ретінде қолданылады. 2010 жылдары қалада тек темірбетон бұйымдары зауыты қалды.

2010 жылдың басындағы жағдай бойынша қала кірістерінің 60% негізінен жеке табыс салығы есебінен құралады. Инвестициялардың басым салалардың ішінде қала әкімшілігі туризмді (қонақ үй, мейрамхана, денсаулық сақтау, ойын-сауық, тұрмыстық қызмет көрсету және сауда нысандарының құрылысы) және онымен байланысты кәсіпорындарды (кәдесыйлар өндірісі, туристік жабдықтар шығару) бөліп көрсетеді. Осы іс-шара шеңберінде Еланда шатқал орталығы бар муниципалды туристік-рекреациялық аймақты дамыту басталды, айна ауданы 2 га су қоймасы салынды, демалу және туризм инфрақұрылымы, тау шаңғысы спорты, қонақ үйлер, кемпингтер және ат спорты базасын дамыту жоспарлануда. Дамыған инфрақұрылымы бар жыл бойғы туристі-спорттық орталық құру жоспарлануда: көтергіштер желісі, ат спорты және таулы велосипед жолдарының құрылысы жоспарлануда. Қаланы қоршап тұрған таулардың шыңында демалуға арналған орындары бар бақылау алаңшаларын салу жоспарланған. Болашақта Тоғай тауынан Комсомольская тауына дейін аспалы жол салу, тау шаңғысы жолдарын жасанды қар тазартуға арналған жабдықтармен жабдықтау жоспарлануда. Туристі-рекреациялық аймақ нысандарының құрылысы аяқталғаннан кейін олардың қуаттылығы бір уақытта кем дегенде 10 мың адамды құрайды. 2011 жылы туристер мен демалушылардың саны 2010 жылмен салыстырғанда 20% өсті, туристік ағынның өсу мүмкіндігі жылына 2,4 млн адамға дейін – 2,5 есеге өсті, бұл Алтай республикасының тұрғындарынан 10 есе көп.

2011 жылдың қараша айында ұзақ қайта жаңартудан кейін Таулы Алтай әуежайы ашылды, бұл қаланы туристер мен демалушылар үшін қол жетімді етті. Көптеген жылдар бойы Бийск-Таулы Алтай теміржол желісін салу туралы мәселе талқылануда.

2012 жылы қалада 38,3 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді (жеті көпқабатты үй және 531 жеке тұрғын үй). 2010–2011 жылдары екі он қабатты тұрғын үй бой көтерді, соңғы жылдары 500 орындық бірнеше балабақша ашылды.

2008 жылдан бастап қарқынды газдандыру жүргізілді, 70 км-ден астам жоғары, орта және төмен қысымды желілер салынды. 36 қазандық табиғи газға көшірілді. 2012 жылы жалпы қуаты 32,4 МВт болатын төрт коммуналдық қазандық пайдалануға берілді. Жұмыстың құны 138 миллионнан астам рублді құрады.

Қалада 30 қонақ үй мен 14 туристік кәсіпорын жұмыс істеуде.

Туризмнің дамуын қолдау мақсатында дәрілік техникалық шикізатты қайта өңдейтін, марал мүйізін қайта өңдейтін, балды қайта өңдейтін, ағашты қалдықсыз терең қайта өңдейтін, оның ішінде ағаш өңдеу қалдықтарынан алынған отын брикеттері, кәдесыйлар өндірісіне, Алтай Республикасында өндірілген шикізат негізінде құрылыс материалдарының жаңа түрлерін өндіруге арналған, оның ішінде темірбетон бұйымдары зауытында керамзит өндірісін бастауды қайта құруын қолдау жоспарлануда. 2011 жылы Таулы Алтай Бүкілресейлік «Таза қала-2011» байқауының алтын медалін, 2012 жылы - халықаралық экологтардың Global Brando Award және «Ең таза Ресей қаласы» Бүкілресейлік конкурсында орта муниципалитеттер арасында бірінші орынды иеленді.

### Көлік
1935 жылы Маймада шағын аэродром салынды, одан бірінші  «AIR-6» жолаушылар ұшағы көтерілді, бортында 2 жолаушы болды. Алғашқы жолаушы әуе компаниясы Ойрат-Тура – Барнаул – Новосібір бағытында қызмет етті. Әуе қозғалысы бүгінде Таулы Алтай әуежайы арқылы жүзеге асырылады. 2011 жылы ұзақ уақыттық үзілістен кейін әуежай қайта жаңартылып, қайта ашылды. 2020 жылдан бастап әуежай тек ішкі рейстерге дерлік, атап айтқанда, Мәскеуге қызмет етеді.

Таулы Алтайдағы негізгі жолаушылар көлігі - автобустар. Тұрақты жолаушылар тасымалының қолданыстағы желісіне қалалық және қала маңы байланысының 36 бағыты кіреді. Негізінен қалаға Павловск автобус зауыты шығарған автобустар қызмет көрсетеді.

Ең жақын теміржол вокзалы – Бийск қаласында, Таулы Алтай қаласынан 100 км жерде.

## Білім және ғылым
Қалада Таулы Алтай мемлекеттік университеті жұмыс істейді. Оның құрамына 7 факультет пен колледж кіреді. Кәсіби білім беру ұйымдарының қатарында Таулы Алтай мемлекеттік университетінің жанындағы ауылшаруашылық колледжі, политехникалық колледж, мұғалімдер даярлайтын колледж, медициналық колледж, мәдениет және өнер колледжі және т.б.

Ғылым саласында Таулы Алтай мемлекеттік университеті мен В.И. С.Суразакова ат. алтайтану Институты жұмыс істейді. Ресей ғылым академиясының Сібір бөлімін ұсынатын ұйымдар да бар: РҒА СБ СЭМИ Таулы Алтай филиалы, Таулы Алтай ғылыми-зерттеу ауылшаруашылық институты, Таулы Алтай ботаникалық бағы (РҒА СБ ОСББ филиалы).

## Мәдениет
1936 жылы сәуірде Ойрат облыстық атқару комитетінің ұлттық театр студиясын құру туралы қаулысына қол қойылды, ол кейіннен «П.В.Кучияк атындағы ұлттық драма театрына» айналды. Көптеген қайта құрулардан кейін П.В.Кучияк атындағы Алтай республикасының облыстық драма ұлттық театры атауын алды (1971 жылы 17 тамызда ашылды). 1977 жылы труппа жаңа ғимаратқа көшті. 2008 жылы театрға алғашқы алтайлық драматург – Павел Васильевич Кучияктың есімі берілді. 32 жыл ішінде 182-ден астам спектаклдер қойылды, олардың арасында орыс және шетелдік классиктердің шығармалары негізінде қойылымдар болды. Театрдың басты ерекшелігі – оның өзіндік ерекшелігі. Алтайды мекендеген халықтардың тілі мен әдет-ғұрпын сақтауға тырысып, спектаклдер алтайлық авторлардың шығармалары негізінде қойылған. Театр Алтай халқының салт-дәстүрі мен тілін сақтауда ерекше рөл атқарады. Қойылымдардың негізін қалайтын драмалық шығармалар алтайлықтардың ұлттық ерекшелігін ескереді. Ертегілер театр қойылымдарында маңызды рөл атқарады, олардың көпшілігі ойрат эпосы негізінде жазылған.

А.В.Анохин атындағы Алтай Республикасының Ұлттық мұражайы, онда Үкек үстіртінен алып келінген Алтай ханшайымының мумиясы орналасқан.

«Мемлекеттік филармония» РА автономды мекемесі 1986 жылдан бастап жұмыс істейді. Филармония жұмысының басталуы шығармашылық топтардың концерттік қызметі болып саналады. Ол 1962 жылдан бастап, Таулы Алтай облыстық атқару комитеті облыстық ұлттық концерттік топ құру туралы шешім қабылдағаннан бастап жұмыс істейді.

М.В.Чевалков атындағы Алтай Республикасының Ұлттық кітапханасы.

Қалалық мәдениет үйі, онда «Синегорье», «Ойойым», «Раздолье», «Декадент», «Глория», «Беловодье», «Радуница», «Наурыз» шығармашылық ұжымдар жұмыс істейді. Масленица, Наурыз, Чага-Байрам ұлттық мерекелері үнемі өткізіліп тұрады. Соңғы «Ел-Ойын» мерекесі 2013 жылдың ақпанынан бастап республикалық мереке мәртебесін алды.

Қалада бес кітапхана бар: үш қалалық және екі республикалық.

## Діні
Православие шіркеулері бар: Покровский, Свято-Макарьевский (қаланың басты ғибадатханасы), Серафима Саровского және Преображенский (1990 жылы 25 қазанда дәріптелген), Пресвятой Богородицы Одигитрия иконы ескі сенімдік ғибадатхана, медреселі мешіт және буддалық дацан (2003 ж. шілдеде салына басталды, 2010 ж. ашылды).

## Теле-радио хабарларын тарату
;Теледидар

* ФГУП ВГТРК ГТРК «Горный Алтай»
* 4 МВ «Первый канал»;
* 7 МВ «Россия 1» / «ГТРК Горный Алтай»;
* 8 МВ «НТВ»;
* 11 МВ «ТНТ»;
* 24 ДМВ Ресейдегі алғашқы сандық теледидарлық мультиплекс;
* 26 ДМВ «Россия К»;
* 28 ДМВ «Пятый канал»;
* 31 ДМВ «Матч ТВ»;
* 32 ДМВ Ресейдегі екінші сандық теледидарлық мультиплекс;

;Радиохабар

* 67,22 МГц «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»;
* 100,6 МГц «Радио Искатель»;
* 102,2 МГц «Радио Дача»
* 102,8 МГц «Авторадио»;
* 103,4 МГц «Дорожное радио»;
* 104,2 МГц «Радио Маяк»
* 105,0 МГц «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»;
* 105,5 МГц «Радио Пи FM»;
* 106,0 МГц «DFM»
* 106,4 МГц «Европа Плюс».

## Көрікті жерлері
* Комсомольская тауындағы таушаңғы көтергіш және жол.
* Тоғай тауындағы таушаңғы көтергіш және жол..
* Ежелгі адамның Ұлаладағы тұрағы.
* А.С.Пушкин ескерткіші.
* А.В.Анохин ат. Республикалық өлкетану мұражайы..
* Қалалық мәдениет және демалыс саябағы.
* «Жеңіс саябағы» мемориалды кешені.
* Таулы Алтайдағы Свято-Макариевский ғибадатханасы.
* Николая Чудотворца Мирликийского есіміндегі ғибадатхана.

## Тағы қараңыз
* Тоғай (тау)
* Таулы Алтай мемлекеттік университеті

## Дереккөздер

Санат:Ресей республикаларының астаналары
Санат:Таулы Алтай