open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бұжыр Бөлекұлы

**Бұжыр Бөлекұлы** — / т.қ.ж. белгісіз/, **[[Алшын]]** тайпасының Әлім рулар бірлестігінің Шекті руының Қалу-Мәку атты адамынан - Бөлек - Бұжыр тарайды . Бұжыр - қалмақтармен соғысқан Жем бойының әруақты ері. Шамасы бұдан 350-400 жыл бұрын өмір сүрген. Бұжыр палуан тұлғалы, қайратты да ірі болған. **[[Алшын]]** мен қалмақ соғысында аса ерлікпен көзге түскен. Дүниеден өтерінде сауытын үлкен баласы Назарға, дулығасын - Шүренге, қылышын - Жекей атты әйелінен туған бір баласына берген деп айтылады. Сауыты - темір шынжырдан тоқылған кең көйлек сияқты дүние, ілгегі де шыншыр іспетті дөңгелек екен. Назарда екі батыр болған - Жәлімбет, Тыным. Кейін сауыт Тынымға, найзасы - Жәлімбетке тапсырылады. Сөйтіп сауыт қолдан - қолға көшіп,  Дүзмағамбеттегі Абылази (1925 ж. туған) үйінде сақталған . Қатал заман кесірінен сауыт 40 жыл жер астында жатып, тот басып, 1977 жылы кездейсоқ табылған. Сауыт қазіргі уақытта Ақтөбе облыстық мұражайында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи тұлғалар
Бейбіт Оралұлы Бірімғазы

**Бірімғазы Бейбіт Оралұлы** - сазгер, 1955 жылы маусымның 2 - жұлдызында, Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Ембі қаласында дүниеге келген 

Ленинградтағы мәдениет институтын бітірген (1987). Алматы қаласында "Жас дәурен" өнерпаздар тобын ұйымдастырды. 

Сазгерлікпен шығармашылық жолын бастап, 200-ден астам ән жазды. "Нұр бейнең", "Ауылға", "Түркістан", "Боз жорға", "Аяулым", "Алғашқы көктем", "Сол бір кездер", "Сүйеді екем" т.б. әндері кеңінен тараған. 

Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі.

1997 ж. ҚР Президенті сыйлығына ие болды. 1999 жылы Халықаралық "Азия дауысы" конкурсында ең үздік композиторы атағына ие болды. Халықаралық "Азия дауысы"-Қазақстан әндері фестивалінің 7 дүркін жеңімпазы. 2004, 2005, 2006,2 011-2014 жылдары "Елім менің", "Тәуелсіздік толғауы" конкурстарының жеңімпазы. әндерін, инсрументальды шығармаларын Р. Рымбаева, Н. Есқалиева, М. Жүнісова, М.Мұхаметқызы, Б. Тайлақбаев, Ж. Дұғалова, А Жорабаева, Г.Қаспақова, М. Арынбаев, Ж. Орынбасарова, Г. Оразымбетова, Ж. Жексенұлы, т.б. әншілер орындайды. Жұртшылық әншілік өнерін кеңінен таниды. 1999 ж. бір әнін Египетке алып барды. 

"Боз жорға" (1999 ж), "Сол бір кездер", "Мен сені баладым", "Жан анашым" жинақтары баспадан шығарылған. 

2015 жылдың Ақпан айында Ақтөбе қаласында кастинг жасап өз продюсерлік орталығына талантты 15 жас өнерпаздарды таңдаудан өткізді. 2015 жылдың мамыр айынаң бастап Тамсан тобының және де Арман Берікұлының, Ернар Алтын мен Акімжан Шәкіровтың продюсері. 

Халықаралық конкурстардың лауреаты, Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі.

Құрмет орденінің иегері, Мұғалжар ауданы, Ақтөбе облысының құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан сазгерлері
Губерния

250px|нобай|оңға|Ресейдің губернияларға бөлінуі
**Губерния** - Ресейде болған әкімшілік - аумақтық бөліктің ең жоғарғы түрі. 18 ғасырда І Петр тұсында қалыптасты. 1708 жылы Ресей 8 губернияға бөлінді. (Петербург, Мәскеу, Архейгологород, Смоленск, Киев, Қазан, Азов, Сібір). Кейіннен жаңа губерниялар құрылып, басқару жүйесі жетілдіріліп отырды. Губернияны губернатор басқарды. 1917 жылғы Ақпан, Қазан революцияларынан кейін губерниялық бөлік сақталды. 1924 - 1929 жылдары КСРО-ны аудандастыруға байланысты губерниялық - аумақтық бөлік жойылып, оның орнына облыстар мен өлкелер, кейіннен округтар құрылды. Революциядан бұрын Қазақстанда 6 губерния (облыс) болды. 1854 ж. Семей, 1867 ж. Жетісу, Сырдария, 1868 ж. Ақмола, Торғай облыстары құрылды. 1928 ж. админ - аумақтық  аудандастыру шаралары жүргізіліп, губерниялар, уездер, облыстар таратылды. Олардың орнына 13 округ, 193 аудан құрылды.

## Дереккөздер
* Энциклопедия - Ақтөбе . "Отандастар - Полиграфия" ЖШС , 2001 жыл.

Санат:Ресей империясы
Парфенон

250px|нобай|оңға|Парфенон
**Парфенон** - ежелгі Грекиядағы жетекші қала-мемлекет болған Афинадағы ең сәулетті ғибадатханалардың бірі. Б.з.б. 400 жылдарда афиналықтар Акрополь деп аталатын қыратта ғибадатхана мен құдайға табынатын орындар салды. Парфенонның ұзындығы 70 метрден асатын және биіктігі 18 метрге жуық болған. Ол Афинаны жебеуші және данышпан әйел құдайы, Афинаның ұлы мүсінінің ғибадатханасы ретінде салынған.

## Дереккөздер
* "Сұрақ және Жауап Энциклопедия" Стив Паркер және Брайан Уильямс.  Алматыкітап 2006.  77-бет.

Санат:Ежелгі Грекия өнері
Санат:Ежелгі Грекия сәулеті
Жаңаталап (Ақтөбе облысы)

нобай|оңға|Астрахановканың бір көрінісі
**Жаңаталап** (1997 жылға дейін - *Астрахановка*) — Ақтөбе облысы Қобда ауданы, Терісаққан ауылдық округі құрамындағы ауыл. Бұрынғы Жаңаталап ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Ауданның солтүстігіндегі Терісаққан өзенінің бойында, аудан орталығы - Қобда ауылынан солтүстік-шығысқа 25 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 872 адам (420 ер адам және 452 әйел адам) болса, 2009 жылы 492 адамды (250 ер адам және 242 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 313 адамды (179 ер адам және 134 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Ауыл шаруашылығы техникасын жөндеу шеберханасы, клуб, аурухана, балабақша, орта мектеп, кітапхана бар. Телехабар қабылдайды. "Ақжол" өндірістік кооперативінде 176 адам еңбек етеді. Жаңаталап ауылдық округінің орталығы. Елді мекендері: Новая Москва, Жарықбас. Өзендері: Терісаққан, Қарағанды, Жарсай. Ауданаралық көтерме жол бар.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы елді мекендері
Жіңішке аяқты клизодон

**Жіңішке аяқты клизодон** - жеке тіршілік ететін жабайы аралардың сирек кездесетін түрі. Жерорта теңізінде торғай флорасымен бірге таралған және онда, тағы Орта Азияда жекелеген түрлер түзген, ежелгі үштік дәуір туысының өкілі. Иран, Күнгей Кавказ, Орта Азияда таралған. Оңтүстік жіне оңтүстік-шығыс Қазақстанда кездеседі. Сары топырақты тік жарларда, төбелерде, тоғайларда тіршілік етуге бейімделген. Мамыр басынан маусым ортасына дейін ұшады. Аналықтары қос жапырақтылар мен бұршақ тұқымдастар гүлінен белгілі. Қатты сазды қабырғаларда, мүмкін, тік жарларда ұялайды. Жер жырту және малды шектен тыс бағу нәтижесінде, сары топырақтар өзгеріске ұшырады және сары топырақты тік жарлар бұзылып, аралардың ұяларына әсерін тигізді.

## Дереккөздер
* "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.

Санат:Жануарлар
UTC−12:00

450px|right|thumb| UTC-3 әлем уақыт белдеулерінің картасында: <br /> '''көгілдір''' — UTC-12 аймақ жыл бойғы 

**UTC−12** — навигацияда қолданылатын және 180° және 172°30′ батыс бойлықта орналасатын уақыт белдеуі. Бұл уақыт белдеуінде елді-мекен орналасқан шекаралар жоқ, онымен тек су көліктері қолданады. Бұл белдеуде сондай-ақ АҚШ-қа тиесілі елсіз аралдар: Бейкер және Хауленд орналасқан. Бұл уақыт белдеуі — жаңа тәулік басталатын соңғы белдеу (бұл белдеуде сенбі, 23:00 болса, UTC+14 дүйсенбі, 1:00 болады.)  

* , Бейкер аралы 
* , Хауленд аралы 

Санат:Уақыт белдеулері
Аустралия тілдері

**Австралия тілдері** - Австралия ежелгі тұрғындары мен кейіннен Европадан  барған қонысшылардың тілдері. 
Ресми тілі - ағылшын тілінің австралиялық түрі. Бұл тілде 15,5 млн. адам сөйлейді.
Басқа кең тараған тілдер:
* италиялық -  317 мың
* грек - 252 мың
* кантон тілі - 245 мың
* араб тілі - 244 мың
* путунхуа - 220 мың
* вьетнам тілі - 195 мың
* испан тілі - 98 мың
Жергілікті халық - австалиялық аборигендер көптеген этникалық топтарға бөлінеді. Олардың ортақ тілі жоқ және ешқайсысында жазу болмаған. Олар бір-біріне және басқа семьяға жататын тілдерге ұқсамайды. Австралия тілдерінің дыбыстық құрамы да әр түрлі. Мысалы, аранта тілінде 13 фонема бар. Австралия тілдері сөзге сан жағынан біршама бай болғанымен, абстракт ұғымдаға кедей.  Кей тайпалар бестен артық сан білмейді, кейбіреулерінде ғана білер ондық сан ұғымы бар.  Австралия тілдеріндегі сөйлем құрылысы эргатив констукциялы. 
Жергілікті тілдерде сөйлейтін адамдадың жалпы саны 56 мың.  

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Аустралия тілдері
Валентин Александрович Аврорин

**Валентин Александрович Аврорин**  *(10(23).12.1907,Тамбов — 26.02.1977, Ленинград)* *—* тұнғыс-маньчжур тілдерін зерттеуші совет тіл маманы, филология ғылым докторы, КСРО ҒА корреспондент-мүшесі (1964). 

## Өмірбаяны
Валентин Аврорин 
Ленинград университетінің  тарих-этнология факультетін бітіріп (1930), Қиыр Шығыс пен Сібір халықтарының тілі, фольклоры мен этнографиясы туралы 50-ден астам еңбек жазған. Ол КСРО ғылым академиясының Тіл білімі институтында басшы қызметтерде болып (1941-61), КСРО ғылым академиясының Сібір бөлімшесінде Қиыр Шығыс мен Сібір халықтарының тілі, фольклоры және әдебиеті бөлімін басқарды (1961-68). Сонымен қатар, ол 40 жыл бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді.

## Елеулі еңбектері
* Нанай тілі ситаксисінің очерктері *—*  1948
* Тұнғыс-маньчжур тілдерін таптастыру жайында *—*  1960
* Нанай тілі грамматикасы *—*  1-2 т.1959-1961
* Сібір Солтүстігіндегі халықтардың тілдері мен фольклоры *—*  1966  т.б.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тілтанушылар
Австралорп

thumb|Австралорп
**Австралорп** -  () - ағылшын орпигтон тауығын пайдалану арқылы  Австралияда шығарылған ет пен жұмыртқа үшін өсірілетін тауық.
Австралорп тез жетілгіштігі  мен жұмыртқалағыштығын жақсарту мақсатымен зоотехнологиялық жұмыстар жүргізілген.  АҚШ-та бұл тауықты леггорнмен будандастыру кең өріс алған. 
### Биологиялық сипаттама
Денесі ірі келеді, орташа салмағы: қоразы - 3,5-3,9 кг, мекені - 2,5-2,9 кг
кеудесі кең, омыртқалы, 
қауырсыны қара, көзі қоңыр, өзге тауықтардың жұмыртқасындай емес, мұның жұмыртқасы қоңыр болады.
Айдары жапырақ тәрізді, кішкене, тұмсығы қысқа, ұшы имек, аяғы жуан.
Жылына орта есеппен 150-180, ең көбі 300 жұмыртқаға дейін табады. Әр жұмыртқаның салмағы 55-62 г.Австралия ,АҚШ елдерінде көп тараған.

### Таралуы
Австралорп  Австралия, АҚШ, Оңтүстік Африка елдерінде көп тараған. Бұл тауық КСРО-ға де 1946 ж.әкелінді. 
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тауықтар
Аустрия-Германия шарты

**Австрия-Германия шарты** (07.10.1879, Вена) - Австро-Венгрия мен Германия арасындағы одақ туралы шарт.
Бастапқыда 5 жылға жасалғанмен, кейінен бірнеше рет ұзартылды.  Шарт ең алдымен Ресейге  және Францияға қарсы бағытталды; 1814-18 ж. 1-ші дүние жүздік соғыста Антантаға қарсы шыққан Германия, Австрия, Венгрия және олардың сыбайластары арасындағы соғыс одағының негізін қалады.
Австрия-Германия шартының 1-ші статьясында былай делінді: егер шарттасушы елдердің біріне Ресей  шабуыл жасайтын болса, онда осы шартқа қатысушы екі жақ бір-біріне көмек беруге және екі ел өзара келісіп алмайынша, бітім жасаспауға міндетенді. Шарттың екінші статьясында былай делінді: егер шартқа отырған екі жақтың біріне басқа бір мемлекет тиісе қалса, онда екі жақ өзінің одақтасына тілектес болып бейтараптық сақтайды. Ал егер тиісуші жақ Ресейден жәрдем алаты болса, онда осы шарттың бірінші статьясы күшіне енеді.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Германия империясы
Санат:Германия империясының халықаралық келісім-шарттары
Еркін экономикалық аймақтар

1970-2000  жылдары бүкіл дүниежүзінде кең таралған еркін кәсіпкерлік аймақтардың құрылуы ашық экономиканың жарқын көріністерінің бірі, олардың жалпы саны 3 мыңнан асады. Қазір ЕЭА –ның үлесіне Дүниежүзілік сауда айналымының  1/3 пайызы тиесілі . Еркін экономикалық аймақтар  құру дүниежүзілік шаруашылыққа түбегейлі  өзгерістер әкелмесе де, оған қатысушы елдер өзара саудада кедендік кедергілерді жояды.
Дүниежүзілік  инвестициялық рынок дүниежүзілік экономика мен халықаралық экономикалық байланыстардың  ерекше маңызды сипаты саналады. Ұзақ уақытқа алынған шетелдік қаржы қандай да болмасын  елге кәсіпкерлік іс-әрекет  арқылы табыс табу үшін мемлекеттік немесе жеке кәсіпорындарға беріледі.
Инвестиция дүниежүзілік  экономика мен халықаралық бизнеске  елеулі әсер етеді. Оның негізгі бөлігін  өте ірі трансұлттық компаниялар құрайды.
Несие беруде халықаралық рынокта шетелдік валютаның  басымдылығы байқалады. Қарызға алынған заттардың басым көпшілігі америкалық доллармен жапондық йенамен, ағылшындық фунд стерлингпен және Еуропа Одағының  еуросымен беріледі. Соңғы жылдары дүниежүзілік валюта рыногында АҚШ-тың доллары өз позициясынан айырылуда.
Кампучия

Кампучия - Бұл айнала тау жоталары қоршаған жазық жер елі Азияның Үндіқытай түбегінде орналасқан. Ауа райы өте дымқыл әрі ыстық.
## Кампучия суына сипаттама
Елдің орталық бөлігі ауқымы үлкен болғанымен суы тым тайыз. Сап көлі жатыр. Жауынды жылдары көл арнасынан асып көптеген жерге жайылады. Судың кей жылдары қада қазық үстіне орнатылған шаруалар лашығының бамбук еденіне дейін көтерілетін уақыты да болады. Мұндай кезде адамадар бір-біріне қайықпен қатынасады. Су жайылған өңірлерге сабағы ұзын болып келген қалқыма күріш егеді. Күзге қарай көл арнасынан түсіп, оның суы Меконг өзеніне қарай ағуын тоқтатып, керісінше Меконг көліне құйыла бастайды .Осы кезде ыстық жию науқаны басаталады. Шаруалар күрішін орып, балықшылар арнайы құрып қойған қазаларына балық ұстауға кіріседі. Жер өте тез құрғап, әр жерде жылтыраған көлшіктер қалады. Шыжыған аптапта буйволдар осы көлшіктерді келіп паналайды.
## Пномпень
Кампучияда бір ғана қала бар. Ол Пномпень. Мұнда бұрынғы король сарайы, үкімет мекемелері, Совет Одағының көмегімен салынған үлкен госпиталь бар. Жергілікті тұрғындары кхмерлер. Олар негізінен түгелге дерлік қыстақтарда ауыл шаруашылығымен айналысады. Егістік жерлері орман арасындағы алаңқайларға, кең жазықтарға орналасқан. Ормандарында жабайы піл мен өгіз, мүйізтұмсық пен жолбарыс тіршілік етеді. Орман мұндағы негігі көзі.Кхмерлер одан отын мен құрылыс материалын, шайыр, лак, ағаш майы мен ағаш мақтасын және толып жатқан азықтық заттар алады. Ең кедей шаруалар қант пальмасының тәтті шырынын алумен айналысады. Бұл өте қауіпті кәсіп. Себебі шырын жиналатын құмыраны пальма ағашының ұшар басына байлауға тура келеді. Солтүстік өңіріндегі орман араларында ежелгі ғибадатханалар ұшырасып отырады. Олардың ішіндегі ең аты әйгілісі - Ангор ғибадатханасы.
## Тарихы
Бұрын Кампучия Францияның отарлауында болды. 1953 жылы оның бостандыққа қолы жетті. Кампучия бейтарап саясат ұстанып, ешқандай әскери дау-жанжалға қатыспады. Алайда американ империалистерінің тіміскі әрекеті салдарынан бұрынғы Оңтүстік Вьетнамда тұтанған соғыс өрті Кампучияға да ауысты. Кампучия патриоттары қолына қару алып соғысқа аттанды. Олар ұзақ уақыт американ империалистері мен олардың жалдамалы жендеттеріне өз елінің бостандығын ерлікпен қорғап, 1975 жылдың көктемінде жеңіске жетті. Алайда өкімет билігін реакциялық сатқын топ басып алды. 1979 жылы қаңтарда Кампучияны сақтап қалу жөніндегі Біртұтас ұлтық майдан басшылық еткен патриоттық күштер халыққа қарсы тәртіпті жойды. Кампучия Халық Республикасы жарияланды. 1981 жылғы конституция бойынша Кампучия социолистік қоғам негізін құру жолына түскен, дербес мемлекет.

## Дереккөздер

Санат:Елдер
Жаңатоған ауылдық округі

**Жаңатоған ауылдық округі:**
* Жаңатоған ауылдық округі — Жамбыл облысы, Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жаңатоған ауылдық округі — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік.
Кеңес ауылдық округі (Павлодар ауданы)

**Кеңес ауылдық округі** – Павлодар облысы Павлодар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Әйтім, Қаратоғай, Новоямышево ауылдары кіреді. Орталығы – Новоямышево ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар ауданы ауылдық округтері
Рысқұлов ауылдық округі (Түркістан облысы)

**Рысқұлов ауылдық округі** – Түркістан облысы, Түлкібас ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Азаттық, Жаңаталап, Тастыбұлақ, Шұқырбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Азаттық ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы ауылдық округтері
Рысқұлов ауылдық округі

* Рысқұлов ауылдық округі – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Рысқұлов ауылдық округі – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы әкімшілік бірлік.
Аққайнар (Меркі ауданы)

**Аққайнар** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Сұрат ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Округ орталығы - Сұрат ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1,5 км-дей, аудан орталығы - Меркі ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км-дей жерде.

## Халқы
 

## Тарихы
Бұрын Ортаңғы Киров деп аталған. Тәуелсіздік алғаннан кейін Аққайнар атауына ие болды. Аққайнар деген жердің, тұрғылықты халық сусындаған қайнардың аты, сондықтан ауыл "Аққайнар" атын алған. 1950 жылы "Сұрат" колхозына біріктіріліп, Киров атындағы колхоз деп аталды. Колхоз таратылған соң бұл ауылдың адамдары шаруа қожалықтарын құрып, тіршілік жасауда.

## Дереккөздер

санат:Меркі ауданы елді мекендері
Айтжүргін

**Айтжүргін**  - ойынында жиналған жастар дөңгеленіп отырып, тізелерін бүгіп,  аяқтарын жартылай алға созады. 
Осы кезде ортаға көпшіліктің қалауы бойынша біреуі шығып,  беліндегі белдігін алып отырғандардың біреуінің бүгулі тізесінің қуысына тыққан кезде отырған адам қолма-қол белдікті ұстай алып арлы-берлі "айтжүргін" "айтжүргін"деп басқалардың аяғының арасына жылдамдатып жүгірте береді. Осы кезде ортадағы адам белдікті жылдам суырып алып, іздеушінің арқасынан белдікті жылдам суырып алып, іздеушінің арқасынан гүрсілдетіп ұрып-соғып есінен  тандырады. Бір кезде өлдім-талдым дегенде белдікті біреуінің аяғының арасынан ұстай алғанда, өзінің шабан қимылдауының, орашолақтығының кесірінен ұстатып алған адам ортаға шығып айыбын ән айту, домбыра тарту немесе би билеу арқылы өтейді де, әрі қарай ойынды  сол жүрізетін болады. (Мұндай айып кезінде орындаушының өз қалауы бойынша кез келген ән-күй, би орындалады).
## Дереккөздер
Облыстық  халық шығармашылығы мен мәдени шаралар орталығы. «Айтжүргін». Талдықорған қаласы, 1992 жыл.

Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Ежелгі перғауындар жері

нобай
Қазіргі Египеттің астанасы Каирге жақын елді мекен Гизада біздің күнімізге дейін бұзылмай аман жеткен ежелгі пирамидалар сақталған. Бұл ежелгі жеті кереметтің біз өз көзімізбен көре алатын жалғыз өкілі. Алайда пирамидалар перғауындар дәуірінен қалған бірегей ескірткіштер емес. Дүниеден өткен египет билеушілерінің алып қабірстанын жұмбақ тас мақұлық күзетеді. Бұл алып ескерткіштің денесі арыстандыкі, басы адамдыкі болып келсе, басына Ежелгі Египетте тек перғауындар ғана киетін клафт киген. Бұл б.з.д XXVIII ғ. салынған Үлкен сфинкс. Көп құдайға табынған египеттіктер тау жыныстарын қашай отырып, жартастарға ғибадатханалар кешенін тұрғызды. Б.з.д. II мыңжылдықтағы Египеттің басты қасиет орны Фива (қазір бұл жер сол жерде орналасқан араб елді мекнінің  атына сәйкес Қаранқ немесе Луксор аталады) қаласынан орын тепті.                              
Ғибадатханаларға  сфинкстер аллеясы жайғасқан кең жол апаратын. Бұл жолдың екі жағынан қой басты арыстан кейпіндегі фантастикалық мақұлықтардың тас мүсіндері бой көтерген-ді. Бұл сфинкстер, ғибадатханалардың қираған орны, сондай-ақ, Фивадағы перғауындардың жартастағы қабірстаны біздің заманымызға дейін сақталған.
Бұғынбақ

**Бұғынбақ** – ойнауда жиналған жастар екі топқа бөлінеді. Бір топ – жасырынушы, екіншісі – іздеуші. Бұл ойында тығылушылар мен іздеушілерді өзара таластырмай, әділетті түрде шешу үшін ортаға екі жақтан төреші шығады. Біреуі жерден тас немесе қойдың құмалағын алып алақынына салып жұмады да, осының қай қолымда екенін тапсаң бұғынасыңдар, таппасаң орын ауыстырамыз дейді. Анықталғаннан кейін көпшілік қалауы ойынша ең  әділетті деген бір адам (жігіт немесе қыз) төрешілік міндетін атқарады. Бірінші топтың қанша уақыт ішінде тығылуына сол кісі билік айтады. Сонымен қатар екінші топтың адамдарынан аналардың сыртынан жасырынып барып, олардың қай жерге тығылғандарын біліп келетін тыңшыларын жібермеу үшін, бәрін бір жерге топтай ұстайды да, аналарға бар даусымен «болдыңдар ма?» деп айғай салады. Егер дыбыс шықпаса олар тығылып  болғандығын сезіп, іздеушілерге рұқсат береді. Ал тығылушыларға келсек олардың ойламайтыны жоқ (тамның үстіне, маядағы (қорадағы) шөптің арасына, терең сайға жабысу, есігі жабық қораға ебін тауып,  кіру, тіпті болмаса елеусіз болсын деп жатқан қойлар мен сиырлардың түйелердің артына жарқанатша жабысып тығылуға  дейін барады). Ал іздеушылерге келсек олардың іздемейтін жерлері қалмайды. Бағанағы қастарындағы төрешінің белгілеген уақыты бойынша «ойынды бітіреміз» деген кезде іздеушілер бар даусымен «таппадық, шығыңдар» деп айғай салады. Осы кезде тығылушылар  шығып, мәз күлкімен қайда тығылғандарын айтып, олардың қасына келеді. Ойын соңында төрешінің қалауымен іздеушілердің әрқайсысы «жаңылтпаш», есек болып бақыру, тауық болып шақыру, ит болып үру, айғыр болып кісінеу,  немесе ән айту, би билеулері арқылы айыптарынан құтылады. Сонымен қатар әділ төрешіге алдын-ала көпшілік белгілеген сыйлықты тапсырып,оны тығылушылар тобы аспанға көтереді.
## Дереккөздер
Облыстық  халық шығармашылығы мен мәдени шаралар орталығы. «Айтжүргін». Талдықорған қаласы, 1992 жыл.

Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Альпілік патруль

«***Альпілік патруль***» () Аустриялық сериал, премьерасы 1998 жылы қаңтардың 12-інде болды. Сериялар саны - 81. Режиссёрі — Томас Никель.

## Арқау
Сериалдың негізгі арқауы құтқарушылар командасы туралы әңгімелейді.

## Рөлдерде

## Дереккөздер


Санат: Кино
Санат:Аустрия Телесериалдары
Санат:Аустрия
Жартасты қала

## Жартасты қала

Жартастың өзіне қашалған, таң қаларлық көне қала Петра Араб түбегінде бүгінгі азиялық мемлекет Иорданияның аумағында орналасқан. Б.з.д. III ғ. - б.з.II ғ. Петра қаласы араб тайпаларының бір тобы набатейлер мемлекетінің  астанасы болды.  Набатейлер шығармашылығындп египет, грек, араб өнерлерін тоғысқан асқан суретшілер болды. Петра туралы алғашқы деректер б.з.д. VII ғ. жатады. Қала қайнаған сауда жолдары қиысқан таулы қыратқа орналасқан. Оның есімі бірнеше ғасырларға созылып, оның өркендеуіне нүкте б.з. 105 ж. рим шапқыншылығы нүкте қойды. Римдіктер кезінде Петра шағын өңірлік қала ғана болды. Ал оның мәңгілік бәсекелесі - Пальмира бай да әсем қалаға айналды. Сириялық Пальмираның даңқы ғасырларға созылды: мысалы, I Петр негізін қалаған Ресейдің жаңа астанасы, ғажайып қала Санкт-Петербургты өзге ұлт өкілдері үнемі Солтүстік Пальмира деп атайтын. Алайда, Петраға кезіндегі даңқын біздің дәуірімізде қайта қалпына келтіру бұйырыпты. Егер, Пальмираның салтаннатты үйлері, мұнаралары, аркалары мен ұстындары қирап қалса(әуелі римдіктер, содан соң уақыт тезі) Петраның жартасқа қашалған ғибадатханалары мен мазарлары біздің дәуірімізге дейін сақталып, солардың арқасында біз Петраны әлемнің жаңа кереметтерінің қатарына қосамыз.
## Сипаттама
Петрада жартасқа қашалған кесенелер, құрбандық шалатын орындар, қабірханалар  мен тұрғын үйлер сақталып қалған. Ең әдемі кесене - биіктігі 20 метрге жететін қос қабаттан тұратын қасбеті бар әл-Хазнех кесенесі болып есептеледі. Бұларға қоса қалада 3 мың адамға дейін сиятын жартылай дөңгелек театр да бар. Бұл ескі араб нысанын жаулаушы римдіктер кеңейтіп салып бітірді. Тұтастай жартасқа шекілген әл-Дейр кесенесі тіпті әл-Хазнехтен 2 есе биік. Сол секілді, көптеген салтаннатты да, қарапайым қала тұрғындарына арналған өте ескі жартастық қабірханалар(набатей-лер қайтыс болғандарды жерге көмбей, мүрделерін тас молаларға қойған) көптеп сақталған. Птреа қашалған жартастар қызыл құмдауыттан тұрады. Бұл таңқаларлық тас күннің әр түрлі уақытында біресе қызғылт, біресе сарғыш, біресе қызыл, біресе қызғылт саары болып көрінеді
Аустрия-Италия соғысы

**Австрия-Италия соғыстары** (1848-49, 1866). 

## 1848-49 жылдардағы соғыс
*1848-49 жылдардағы соғыс* - Италия халқының Австрия үстемдігіне қарсы азаттық соғыс. 1848-49 ж. итальян мемлекеттерінде өріс алған буржуазиялық революциямен тығыз байланысты болды. Австрия әскерлері Ломбардия мен Венецияда  қуылғаннан кейін, Сардиния (Пьенмонт) корольдығы Австрияға қарсы соғыс жариялады (1848 ж. 25 наурыз). Бірақ революцияның өрлеуінен қорыққан билеуші топтардың опасыздығынан1848 ж. 25 шілдеде Кустоца іргесінде итальян әскерлері жеңілді. Пьемонт королы Карл Альберт Австриямен масқаралық уақытша бітім жасасып, Ломбардинияны Австрияға қайтарды.  Халық бұқарасының  қысымымен Пьемонт королы 1849 ж. 20 наурызда  соғыс қимылдарын қайта бастауға мәжбүр болды. 23 наурызда  Новара тұсында Пьемонт әскерлері  талқандалып, жаңадан жасасқан бітім (1849 ж. 6 тамыз) бойынша Ломбардиния мен Венеция  Австрияның қол астында келді.

## 1866 жылғы соғыс
*1866 жылғы соғыс* - Австрия үстемдігіне қарсы Италияның ұлт-азаттық соғысы. Италия Пруссиямен одақтасты, 24 шілдеде Кустоца маңыдағы шайқаста  итальян армиясы ауыр жеңіліске ұшырады. Тек  Дж.Гарибальди корпусы ғана жеңіске жетіп, Тарольға қарай тез алға басты.  Бірақ австриялықтар түпкілікті  жеңіске жете алмады. 3 шілдеде Садова төңірегінде  пруссиялықтар австриялықтарды талқадады. Бұл италиялықтардың Венеция аймағы мен Тирольға қайта шабуыл жасауына мүмкідік берді. Италия флоты да теңізге шықты.  20 шілдеде Лисса аралы маңында Австрия флоты Италия флотын күл-талқан етті. 26 шілдеде Наполеон ІІІ-ің  араласуымен Пруссия  Италиямен алды-ала келіспей-ақ Австриямен уақытша бітім жасасты. Италия мен Австрия арасында уақытша бітім 10 тамызда жасалды. 3 қазанда Венада  бітім шартына қол қойылды.  Австрия Венеция облысын Наполеон ІІІ-ге берді; ол оны Италияға қайтарды. Гарибальди отрядтары азат еткен Триест, Трентиво, Оңтүстік Тироль 1-ші дүние жүздік соғыстың  аяғына дейін  Австрияның қарамағында қалды.
 
## Дереккөздер

Санат:Аустрия қатысқан соғыстар
Санат:Италия қатысқан соғыстар
Автожир

thumb|Ашық кабиналы автожир
**Автожир**   ( — өзі және  — айналу) - қарсы бағытталған ауа ағымымен өзінің вертикаль ораласқан осінде  айналатын ауа винты (роторы) бар винт қанатты ұшу аппараты (испан инженері *Хуан де ла Сиерва*  1919 ж. жасаған). Басқа аттары - **гироплан, гирокоптер, ротаплан**. 
Автожир тікұшақ винті типтес осі көлденең орналасқан винт көмегімен ұшады. Винтті двигатель айалдырады. Автожирдің ұшу жылдамдығының диапазоны кең - 40-таң 220 км/сағатқа дейін.  Автожир көп жүрмей-ақ көтеріліп, жерге бірден қона алады. Бірақ  Автожир конструкциясы күрделі, ауада бір орында тұра алмайды.
Қазіргі таңда Автожир орнын вертолет сияқты жетілдірілген винт қанатты ұшу аппараттары басты.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ұшу аппараттары
Автомотриса

**Автомотриса** (,  «өзі» және  «жылжытушы») — іштен жану қозғалтқышы арқылы өздігінен жүретін автовагон. Шағын қашықтықтағы темір жол линияларында жолаушылар тасымалдауға арналған.

Қозғалтқыш қуаты автомотрисаның жетекші доңғалақтарына электр генераторы мен электр қозғалтқышы арқылы беріледі. Кейбір автомотрисада механикалық, не гидромеханикалық берілістер де қолданылады. Бұл жағдайда қуат гидравликалық қондырғылар мен жылдамдық қорабының көмегімен беріледі.

### Техникалық мінездеме
Автомотриса 2 және 4 осьті болып келеді, 
орын саны 50-70,
жылдамдығы - 50-70 км/сағ
қозғалтқышының қуаты - 100-180 а.қ.
Бір секциялы 'Автомотриса 1-2 вагоннан тұрады. 
Бір-біріне жалғастырылған бірнеше секциялы  Автомотриса поезд деп аталады.  Ол бір жерден басқарылады. Поезд кұш қондырғысының қуаты -600-1600 а.қ., жылдамдығы120-140 км/сағ.

Сурет:Bensinmotorvagn. Trafikerade linjen 19, Karlaplan - Frihamnen 1924 - 1929.JPG| Моторсыз автомотрица, Стокгольм,1920ж.
Сурет:Railbus Dm7 in Pasila 2.jpg|Екіжақты рельсобус (автомотрица) Финлядия 1950 ж.
Сурет:PESA 620M.JPG|Польша, 2004 ж.
Сурет:ADM1.3sm.jpg|Автомотрица АДМ-1,3, Ресей, 2011 ж.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Темір жол көліктері
Ага

**Ага** - () - үлкен құрбақа, құйрықсыз қосмекенділердің ең ірі түрлерінің бірі.

## Биологиялық сипаттамасы
Дене тұрқы - 25 см-ге дейін, көлденеңі - 12 см, үсті қоңыр немесе сұр, қара дақты, бауыры ақшыл болады. Көзінің үстінде сүйек төмпешігі, мойының екі жағында үлкен құлақ бездері бар.

Ага күндіз жасырынып жатып кешке жем аулауға шығады; құрт, ұлу, шыбын-шіркейлерді, кішігірім қос мекенділерді жейді

## Таралуы
Ага Оңтүстік, Орталық Америкада және Антиль аралдарында кездеседі.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Биология
Санат:Жануарлар
Санат:Құрбақалар
Ақкөз-Қайнар

**Ақкөз-Қайнар** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Ақермен ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 33 км-дей жерде. 

## Халқы

*Ақкөз-Қайнар* деп аталуының себебі, 1916 жылғы Меркідегі ұлт-азаттық көтерілісті басқарған Ақкөз Қосанұлының қолы осы маңдағы қайнарды пайдаланып, сусындап отырған. Сөйтіп, ол "Ақкөз қайнар" аталып кеткен. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда бастауыш мектеп, дүкен бар. 

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Алтынарық (Жамбыл облысы)

**Алтынарық** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Ақермен ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 29 км-дей жерде.

## Халқы

Ауылда бастауыш мектеп, фельдшерлік пункт бар. Бұрын бұл ауыл "Меркі асыл тұқымды мал зауытының 1-ші бөлімшесі атанған.

## Ауыл тарихы
Алтын арық атауы - Алтын деген ананың есімінен туған. Ілгері уақытта Аспара мен Мықанды өзендерінің аралығында ботбай елінің Әлім-Жаныс руынан, Тұзақбай бидің шаңырағына Алтын есімді қыз келін болып түскен екен. Бұл шамамен қазақтың ашаршылық, қуғынға ұшыраған"Ақтабан шұбырынды" жылдарына сәйкес келсе керек. Сол кездегі Қорағаты өңірі ішінде Рысқұл, Тұзақбай би және басқа ауыл ақсақалдары тығырыққа тіреліп, қиыншылықтан шығатын жол таппай тұрғанда Алтын келін ел ағаларынан рұқсат сұрап, сөз алып: "Мықан өзеніне тосқауыл орнатып, сол арқылы қырға су шығарып егін егейік, барлық күш-жігерімізді осы іске бағыттайық. Тек сонда ғана төніп тұрған ашаршылықтан, жоқшылықтан құтыламыз" деген екен. Осыдан кейін барлық жиналған ақсақалдар осы сөзге тоқтап, билікті Алтын келінге беріпті.

Алтын келіннің тікелей басшылығымен Қылышбай, Әспет сияқты азаматтардың күшімен Аспара, Мықан өзендеріне байламта жасалып, 8 км-ге жуық арық қазып, екі жағына егін егіп, елді ашаршылықтан аман алып қалған. Міне, сол Алтын ананың қаздырған арығы әлі күнге дейін егіндік алқапты сумен қамтамасыз етіп отыр. Халқы үшін қызмет жасаған осындай абзал аналар ел есінде. Ауыл осыдан келіп Алтын арық атанған.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Тарбағатай жотасы

**Тарбағатай** – Зайсан және Балқаш-Алакөл қазан шұңқырлары аралығындағы су айрық жота. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 2991 м (Тастау). Жота ендік бағытта батыстан шығысқа қарай 300 км-ге созылып жатыр, ені 30-50 км. Шығысында Сауыр жотасына ұласады.

## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың шөгінді тақта тас, әк тасынан; пермь, тас көмір, девонның құм тасынан; батыс бөлігі силур және кембрий дәуірінің күшті дислокацияланған вулканогендік интрузиялы гранитінен түзілген. Солтүстік беткейі оңтүстікке қарағанда жатықтау, оңтүстігі тік, шатқалды. Жотадағы палеозойдың әк тастарында карст құбылыстары көп байқалады.

## Климаты
Климаты континенттік. Жылдық жауын-шашын 300-500 мм. 

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Өсімдік және жануарлар дүниесі жағынан Алтайға ұқсас. Етегіндегі шөлейтте жусанды бетеге, бұта; тау аралық аңғарда тау шалғыны және көк терек, жабайы алма, тобылғы, арша; солтүстік беткейінде тал басым өседі. Марал, тау ешкі, арқар, аю, түлкі, борсық, қарсақ, суыр мекендейді. Жоғарғы бөлігіндегі альпі шалғыны - жазғы жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы таулары
Тарбағатай (ауыл)

**Тарбағатай** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Тарбағатай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласының оңтүстік-шығысында 82 км-дей жерде, Тарбағатай тауының өңірінде орналасқан.

    

## Тарихы
Ауылда 1961 жылы құрылған "Тарбағатай" қой кеңшары жұмыс істеген. Үшарал ауылдық округінің орталығы.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, 2 кітапхана, аурухана бар. 

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Андас батыр ауылы

**Андас батыр ауылы** (2006 жылға дейін – *Ново-Воскресеновка*) — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Андас батыр ауылдық округі орталығы.

Андас батыр - өз заманында батырлығымен, ақылдылығымен, сөзге шешендігімен танылған парасатты адам болған. Ол кісі інісі сыпатай екеуі өз ағайындарын Іле бойынан осында әкеп қоныстандырған екен. Сондықтан бұл өңір **Андас батыр қыстауы** аталып келген.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 23 км-дей жерде. Ауыл оңтүстік-шығысында Қырғыз Республикасымен, батысында Жаңатоған ауылдық округімен шектеседі. Қырғыз Республикасы мен Андас батыр ауылдық округін Аспара өзені шекара ретінде бөліп тұр. Екі елдің кедендік бекеті де осы жерде орналасқан. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, фельдшерлік пункт, байланыс бөлімшесі, кітапхана, тамақтандыру орындары бар.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Тотем және табу

thumb|«Тотем және табу» кітабының бірінші басылымы, 1913 жыл
**Тотем және табу** — 1913 жылы жарияланған З.Фрейдтің кітабы. Бұл кітапта ол мораль мен діндердің шығуы туралы теориясын ұсынған.
Григорий Гарегинович Агабабян

**Григорий Гарегинович Агабабян**  (; 1911—1977) армян кеңес архитекторы.

Армян КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1961). 1951 жылдан КОКП мүшесі. Ереван политехикалық институтының құрылыс факультетін бітірген (1937). 1950-59 ж. Ереван қаласының бас архитекторы, архитектура және құрылыс жөнідегі Мемлекеттік комитетінің төрағасы болған. Еревандағы Чаренц атындағы мектептің (1948), тоңазытқыш, (1950), орталық жабық базардың (1952), Раздан көпірінің (1956) авторы.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Армения тұлғалары
Санат:Сәулетшілер
Хагатна

**Хагатна** (чамор. *Hagåtña* ) — қала, Тынық мұхиттағы Мариана аралдары тобына кіретін Гуам аралының орталығы.

Халықы 1 051 адам (2010 жылдың мәліметімен). Көбісі американдықтар мен чаморро.

Тұрғындарының көпшілігі балық аулаумен шұғылданады. Экономикансының негізгі секторы — туризм. Туристтардың  90 % жапондықтар құрайды. Гуам аралындағы  АҚШ әскери базасының бюджетке кіргізетін үлесі 30 %.

Хагатна арқылы халықаралық әуе жолы өтеді.
## Дереккөздер

Санат:Гуам елді мекендері
Санат:Океания астаналары
Агарик тұқымдастар

thumb| Шыбынжұт - Агарик тұқымдастардың уәкілі
**Агарик тұқымдастар** - () - базидиомицет класының гименомицеттер қатарына жататын саңырауқұлақтар.
### Биологикалық сипаттамасы
Агарик тұқымдастардың жеміс денесі үлкен, бір түбірлі, жоғарғы жағында қалпақшасы бар. Осы құрылысына қарап, бұларды *қалпақшалы саңырауқұлақтар* деп те атайды.
Базидиоспора шығаратын мүшесі - гименофор пластинкалары, қалпақшаның төменгі жағын айнала қоршап тұрады.
Агарик тұқымдастар - топырақтағы өсімдік қалдықтарымен қоректенетін сапрофиттер.  Кейбір түрлері жоғары сатыдағы өсімдік тамырларымен микоризалық тіршілік етеді. 
Агарик тұқымдастарға жататын 6 топқа жататын 700-ден астам түрі белгілі, олардың 20-30 түрі ғана жеуге жарайды, улы түрлері де көп.
### Таралуы
Қазақстанда 300-ден астам түрі  өзен бойындағы тоғайларда, орманда, таулы жерлерде өседі. Шөлді аймақта наурыз-сәуір айларында  ақ саңырауқұлақ кездеседі. Қазақстанда өсетін Агарик тұқымдастардың улы түрлерінің ең көп таралғаны - Шыбынжұт, немесе аммонита деп аталатын саңырауқұлақ.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Саңырауқұлақтар
Санат:Базидиомицеттер
Агафокл

**Агафокл** ( (agathos) - мейірімді және  (kleos) - мәртебе; ) -  361 ж. б.з.д. — 289 ж. б.з.д.  өмір сүрген Сиракуз (Сицилия) тираны.
Мамандығы - құмырашы. Қолбасшылық қабылетімен танылды. Жалдамалы әскерлер мен шаруашылығы күйзелген адамдарға сұйеніп, Сиракузыдағы олигархияны құлатты. 
313 жылға дейін Сицилиядағы грек қалаларын  түгелдей дерлік жаулап алды.  Үстемділікке таласып, Карфагенмен талай рет соғысты. Ол билік еткен кезде Сиракуздың күш-қуаты артып, мәдениеті гүлденді.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Сицилия тирандары
Санат:Б. з. д. 361 жыл
Санат:Б. з. д. 289 жыл
Арал қыстақ

**Арал қыстақ** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Андас батыр ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан шығысқа қарай 24 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
"Арал қыстақ" деп аталуы ауылдың аралда отырғандығынан, төңірегінің бәрі байламта су. Бұл су Кеңес өкіметі тұсында егін суаруға кеңінен пайдаланылған. Арал қыстақ уағында колхоз болған. 1950 жылдары Қызыл қыстақ колхозына біріктіліді. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда бастауыш мектеп, фельдшерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Агесилай II

**Агесилай II** (; (б.з.д. 442ж.ш. — б.з.д. 358 ж.ш.) — Спарта патшасы (б.з.д. 401жылдан), қолбасшы және дипломат.
Архидам ІІ-нің баласы, өзінің ағасы Агис ІІ-ің өлімінен кейін б.з.д.399 жылы таққа отырды.  
Б.з.д. 396-394 жылдары Персияға қарсы соғысып, бірнеше жеңіске жетті. 
Б.з.д. 387 (немесе 386) жылдан кейін біраз уақыт Грекияда Спартаның үстемдігін қалпына келтірді.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Б. з. д. 442 жыл
Санат:Б. з. д. 358 жыл
Санат:Спарта патшалары
Александр Алексеевич Агин

**Агин Александр Алексеевич** (1817-1875) - орыс суретшісі.

Санкт-Петербург көркемсурет академиясында (1834-39)  К.П.Брюлловта  оқыған.

Санкт-Петербургте шыққан түрлі кітаптарға - Е.П.Гребенка, И.И.Панаев,  И.С.Тургеневтің шығармаларына иллюстрациялар жасады. Суретшінің ең басты еңбегі - Н.В.Гогольдің "Өлі жандарының" кейіпкерлерін бейнелеген иллюстрациялары.

Е.Е.Бернадский Агин Александр Алексеевичтың суреттерін ағашқа гаврюралап, 1892 ж. бастырып шағарды.

В.Г.Белинский Агинның суреттеріндегі  әлеуметтік көріністердің уақыттылығы  оның орыс өмірін терең білетіндігінде деп көрсетті.

### "Өлі жандарының" кейіпкерлерін бейнелеген иллюстрациялары

Сурет:Agin_damy.jpg|
Сурет:Agin nozdrev.jpg|Ноздрёв
Сурет:Agin_pliuskin.jpg|Плюшкин
Сурет:Agin_sobakevic.jpg|Собакевич


## Дереккөздер
* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

Санат:Суретшілер
Эмилио Агинальдо

**Эмилио Агинальдо**,  Эмилио (22.03.1869-06.02.1964) - филиппинның саяси қайраткері.

Испания  езгісіне қарсы 1896 ж. басталған көтеріліске қосылған буржуазия-помещиктік топтың жетекшісі. Агинальдо Бонифасио өлтіргеннен кейін, көтерілісшілер үкіметінің төрағасы болды.

1897 ж. желтоқсанда испан өқіметімен күресті тоқтату жөіндегі  келісімге қол қойды да, Гонконгке кетіп қалды.

1898 ж. испан-американ соғысы басталысымен, Филиппинге қайта оралып, көтерісшілерге қосылды; сонан соң үкімет басшысы және қолбасшы болып тағайындалды. Бірақ революциялық  қозғплыстың өріс алуынан  қорқып, АҚШ-ты жақтаушы ымырашылдарды қолдады.

1901 ж. халықты күресті тоқтатуға шақырды.

1930 жылдары Революция ардагерлерінің одағы, Ұлттық-социалисттік партия деп аталған буржуазия-ұлтшылдық ұйымдарды басқарды

## Дереккөздер

Санат:Филиппиндер президенттері
Қазақстандағы көмір кені

Қазақстанда көмір қоры мол. Мұнда тас көмір мен қоңыр көмірдің 10 алабы, 300 кен орны бар. Қазақстанның жалпы көмір қоры 164 млрд тоннаға жетті. Республика жылына 100 млн тонна (2010) көмір өндіреді. Ғалымдардың жобалауы бойынша жылына 140 млн тонна өндірілсе, еліміздегі көмір қоры 250 жылға жетеді. Көмір кен орындарының басым бөлігі Қарағанды, Павлодар және Қостанай облыстарында орналасқан.

Қазіргі кезде Қарағанды алабы 3600 шаршы км жерді алып жатыр. Бұл – Қазақстанның негізгі көмір базасы. Қарағанды көмірі кокстелетіндіктен сапасы өте жоғары. Тас көмірдің 80 қабаты анықталған, олардың жалпы қалыңдығы 120 м. Ал, көмірдің барланған жалпы қоры 60 млрд тонна.

Маңызы жағынан екінші орынды Екібастұз көмір алабы алады. Бұл алап Сарыарқа мен Ертіс маңы жазығы аралығында орналасқан. Павлодар облысында ауданы 160 км кв, қазып алынатын көмір қабатының қалыңдығы 150 м. Ашық әдіспен өнлірілетін болғандықтан, еліміздегі көмірдің ең арзаны болып табылады. Дүние жүзіндегі ең ірі «Алып» кенішінде жылына 36 млн тонна көмір өндіріледі.

Соңғы кезде Майкүбі (Павлодар облысы) және Торғай (Обаған) көмір алаптарын игеру басталып, сондай – ақ Екібастұз көмір алабының «Алып», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде қайта құру, қайта жабдықтау жұмыстары жүргізілуде.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Қазақстандағы алтын кені

Қазақстандағы алтын кені
  Қазақстанда 169 кен орын бар. Алтын Республиканың шығысындағы Алтайда, Қалба жотасы шеңберінде, солтүстік – батысындағы Жітіқара өңірінде өндіріледі. Орталық Қазақстанның солтүстік аймағындағы алтын шығатын кен орындары: кварцит желі, қайталама кварцит пен шашыранды алтын (Степняк, Ақсу, Майқайың) кездеседі. Қадба жотасында да кварцты желі және шашыранды алтын кен орындары шоғырланған. Шағын кварцты – желілі кен орындары Жетісу және Іле Алатауларында да бар. 2010 жылы 134 мың тонна құрамында алтыны бар қорытпалар өндірілді.
Пайдалан әдебиеттер: География 8 сынып  ISBN 978-601-282-561-9
Беларық

**Беларық** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Тәтті ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Округ орталығы - Тәтті ауылының оңтүстігінде 19 км, аудан орталығы - Меркі ауылының солтүстік-шығысында 26 км-дей жерде. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Бастауыш мектеп, фельдшерлік пункт, клуб бар.

## Ауыл тарихы
**Тағайтал** - 1916 жылғы Меркідегі ұлт-азаттық көтерілісшілерінің бас қосып, патша жарлығына қарсы көтеріліске шығуға дайындалған тарихи жер. Ойтал ауылының тұрғыны Ақкөз батыр Қосанов жасы келгеніне қарамастан үлкен, кішінің басын біріктіріп, осы көтерілісті басқарған.

Тағайталда колхоздар ірілендірілмеген уақытта қол күрекпен Ойтал өзенін байлап, су байламтасын жасаған. Осы байдамтадан 4 атаның баласы - 4 арық қазып, төмен қарай су түсірген. Мұнымен егін суарған. Оны жергілікті халық "Бұзау арық", "Қоралас арық", "Қанай арық", "Танатй арық" деп ру атауымен атаған. Бұзау арықтың аяғында "Ақкөздің қайнары" деген қайнар бар. Ұлт-азаттық көтерілісшілер сол қайнарды пайдаланып, сусындап отырған. Төбе-төбе белді қазып төрт арықпен жері мен елін суландырған 4 атаның ұрпақтары 1934 жылы бірігіп "Беларық" колхозын ұйымдастырған.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Педро Агирре Серда

**Педро Агирре Серда**   (; (06.02.1879 — 25.11.1941) -  Чилидің саяси және мемлекеттік қайраткері, 23-ші президенті болып сайлаған (1938-41 ж).

Лос-Андестің қасындағы Покуро ауылында фермердің отбасында 11 баланың ішінде 8-ші болып туған.

1900 ж. Сантьягодағы педагогикалық институтын бітіріп мұғалім болып жұмыс істеген.

1904 ж. адвокат болды.

1915-21 ж. Ұлттық конгрестің депутаты

1920-24 ж. Ішкі істер министрі

1921-27 ж. Сенатор. Радикалдық партияның басшысы.

1938 ж. Президент болып сайланды.  Агирре Серда үкіметі бірсыпыра прогрестік шаралар қолданды (еңбек туралы заң, шаруаларға банктен несие беру туралы заң т.б.), бірақ реакцияшылардың қысымымен аграрлық реформа жүзеге асырылмады.

1941 ж. 25 қарашада туберкулезда қайтыс болды.

## Дереккөздер
* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

Санат:1879 жылы туғандар
Санат:Чили саясаткерлері
Санат:Чили президенттері
Санат:Туберкулёзден қайтыс болғандар
Агис әулеті

**Агис әулеті** — Спарта патшалары.
### Көрнектілері
* ІІ Агис (б.з.д. 427 не 426 - 402 не 401) – Пелопонес соғысыда (431-401) әскер қолбасшысы болып,  Аттикаға басып кіруге басшылық етті.
* ІІІ Агис (б.з.д. 338-331) – Александр Македонскийдің Шығыс жорығы кезінде оған қарсы көтеріліс жасады және парсылардың көмегіне сүйеніп, Крит пен Пелопонестің бір бөлігін өзіне қаратты. Ақырында жеңіліп, майданда қаза болды.
* ІV Агис (б.з.д. 262-241) – реформатор. Әлеуметтік теңсіздік күшейіп, мемлекет әлсіреген кезде, Спартаның ежелгі құрылысы мен әскери қуатын қалпына келтіру мақсатымен түрлі реформа жүргізуді ұсынды. Қарыздарды жойып, жерді кедейлеге бөліп бермек болды. Этолиялықтарға қарсы жорықтан қайтқан бетіде эфорлар (патшалардың қызметін бақылайтын ежелгі институт) сотқа беріп, дарға асты.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Спарта патшалары
Агиспелагус

**Агиспелагус**  (Agispelagus)  - қазбадан табылған қоян тұқымдас кеміргіш жәндік.
Агиспелагустың 2 түрі белгілі :
# Қазақстанда Арал теңізінің солтүстігіндегі Ақеспе маңынан, төменгі миоцен шөгіндісінен 
# Моңғолияда (Таталгол) орта олигоцен қабатына табылған. 

Агиспелагус "Арал" қазба фаунасының құрамында ірі сүт көректілермен бірге ұсақ кеміргіштердің де болғанын көрсетеді. 

## Дереккөздер


Санат:Жәндіктер
Бөгде түбір

## БӨГДЕ ТҮБІР
бөгде шешім— берілген теңдеуді шешу кезінде "жол жөнекей" пайда болатын аралық теңдеулердің түбірі (шешімі), ол бастапқы берілген теңдеудің түбірі болып табылмайды. Теңдеулерді шешу кезінде берілген теңдеуді ықшамдағанда әрқашан мәндес теңдеу пайда бола бермейді. Теңдеудің екі жақ бөлігін дәрежелегенде, бөлшектің бөлімінен арылғанда, потенцирлеу, т.с.с. түрлендірулер кезінде бөгде түбірдің пайда болуы ықтимал.

## Дереккөздер


Санат:Математика
--IArhunI (талқ) 00:41, 2013 ж. қарашаның 30 (ALMT)
Бөлгіш (математика)

**БӨЛГІШ**  — өзге бір санды бөлетін сан. Мысалы, а : b = х өрнегіндегі b — бөлгіш, а — бөлінгіш, х — бөлінді.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Жамбыл (Меркі ауданы)

**Жамбыл** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Жамбыл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылының батыс іргесінде. 

## Тарихы
1930 жылы "Краснооктябрь" колхозы ретінде құрылған. 1930 жылы Жамбыл колхозы атанды. 

## Халқы

## Инрфақұрылымы
1916 жылы ұлт-азаттық көтерілістің басшысы Ақкөз Қосанұлының атындағы орта мектеп, мектептің кіре берісінде ескерткіш-обелискісі бар. Ауылдың тау жақ тұсында "Жеміс-жидек" кеңшарының оңтүстік-батысында қырғыздың атақты батыры Жайылдың мазары бар. Ауыл аумағында аудандық медициналық кеңес беру, диагностикалық орталық, туберкулез ауруын емдеу диспансері, мәдениет үйі, аудандық кітапхана орналасқан. Жамбыл арқылы Алматы-Тараз автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Бөлшектің алымы

**БӨЛШЕКТІҢ АЛЫМЫ** — бөлшектегі немесе бөлшек өрнегіндегі бөлінетін сан немесе шама; \frac{m}{n}  бөлшегінде \frac{1}{n}  бөлігінің неше үлесі  m  алынғанын көрсететін сан. Бөлшектің алымы және бөлімі ғылыми атауларын грек монахы, византиялық кезеңнің жалғыз математигі Максим Плануд (1260 - 1310) енгізген. 

## Дереккөздер


Санат:Бөлшектер
Бөлшектің бөлімі

**Бөлшектің бөлімі** — бөлшек құралған бірліктің үлес өлшемін анықтайтын бүтін сан. \frac{a}{b} (a/b) бөлшегіндегі b саны бөлшектің бөлімі болып табылады. Бөлім бүтін санның қанша тең үлесіне (бөлікке) бөлінгендігін аңғартады.

**Ең кіші ортақ бөлім** - бөлшектің ортақ бөлімі ретінде алынатын ең кіші еселікті бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Бөлшектер
Бөлік (математика)

**Бөлік** — берілген санның, теңдеудің құраушыларының бірі, қосындыдағы қосылғыштардың бірі, тұтас санды құраушының бірі. Теңсіздіктің, теңдеудің сол жақ және оң жақ бөліктерінің бірі.

**Бөлшек бөлік** - а нақты санымен оның бүтін бөлігінің айырымы: а - [a], мұндағы а нақты сан, [a] - а санының бүтін бөлігі, мысалы [5,6] - 5. Бөлшек бөлігі - {a} белгісімен белгіленген: 0> деп те атайды. [a] белгілеуін 1808 жылы неміс математигі Карл Гаусс(1777 - 1855) енгізген.

**Жорымал бөлік** - z = a + bi комплекс(құрмалас) санындағы нақты b саны, мұндағы i - жорымал 1. b = lmz болып белгіленген. Мұндағы > белгісі французша > - > деген сөздің бастапқы буыны.

**Нақты бөлік** - z = a + bi комплекс санындағы а нақты саны; а = Rez болып белгіленген. Re - нақты санның латынша атауы - > сөзінің бастапқы буыны.   

## Дереккөздер


Санат:Математика
Агроном

thumb|right|200px|
**Агроном** (гр. "агрос" – егістік; "номос" – заң) – ауыл шаруашылығы өсімдіктерін өсіру саласындағы жан-жақты білімі бар егін шаруашылығы саласындағы маман. Ұзақ уақыт бойы бұл тек ауыл шаруашылығына қатысты мамандық болып саналды. Алайда, қазіргі кезде агроном жан-жақты білімге ие, кәсіби дағдыларды жақсы меңгерген маман болуы тиіс. Сонымен қатар, агроном – шаруашылықтың негізгі саласы – егіншіліктің технологиясын және онда қолданылатын техникасын жақсы білетін, сол жердің табиғи-экономикалық жағдайын жақсы білетін адам.

## Агрономның кәсіби дағдылары
* Топырақ түрлерін жете білу дағдысы;
* Мәдени өсімдіктердің өсу және даму ерекшеліктерін білу;
* Жаратылыстану ғылымдары саласын терең игеру;
* Ауыл шаруашылығы техникасының жұмыс қағидаларын түсіну;
* Зертханалық зерттеулер негізін білу;

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Мамандықтар