open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Натрий гипохлориті

250px|нобай|оңға|Натрий гипохлориті
**Натрий гипохлориті** — NaOCl, бейорганикалық қосылыс, хлорлылау қышқылдың натрий тұзы. 

Бос күйде қосылыс өте тұрақсыз, әдетте  NaOCl · 5H2O пентагидрат  немесе су ерітіндісі түрінде қолданылады. 

Күшті тотықтырғыш, құрамында 95,2% белсенді хлор бар. Натрий гипохлориті (НГПХ) бүгінгі күні залалсыздандыру реагенттерінің ең жақсысы және қауіпсізі болып табылады. Гипохлорит-ион күшті антибактериялық әсерге ие. Бұл құрал микроағзаларды өте жылдам өлтіреді және өте аз мөлшері жеткілікті, себебі НГПХ ыдырауы бірқатар белсенді бөлшектердің (радикалдардың), атап айтқанда синглетті оттегінің пайда болуымен бірге болады, ол жоғары биоцидтік әсерге ие. НГПХ ыдырауы кезінде пайда болатын бөлшектер (радикалдар) микроағзаларды қоршап тұратын биоүлдірді бұза отырып олардың жойылуына себепші болады. Натрий гипохлориті ерітіндісінің бірнеше түрлері бар: өнеркәсіптік әдіспен алынған НГПХ концентрацияланған ерітіндісі (белсенді хлор бойынша 120-190 г/л) және тұтыну орнында ас тұзы ерітіндісінің электролизімен алынған НГПХ ерітіндісі (0,6-0,9 %). 

## Артықшылықтары
* хлорлау процесін жүргізудің қарапайымдылығы мен қауіпсіздігі 
* судағы хлордың қалдық мөлшері (0,3-0,5 мг/л) ұзақ уақыт бактерицидтік әсерді қамтамасыз етедітотықтыру-залалсыздандыру, жұқпасыздандыру әсерлерінің тиімділігі бойынша натрий гипохлоритінің ерітіндісі хлордың әсерімен бірдей, ал қауіпсіздік талаптары бойынша едәуір төмен. 
* микроағзаларға бактерицидтік әсер етудің жоғары тиімділігі 
* экологиялық қауіпсіздік 
* тотықтыру-залалсыздандыру, жұқпасыздандыру әсерлерінің тиімділігі бойынша натрий гипохлоритінің ерітіндісі хлордың әсерімен бірдей, ал қауіпсіздік талаптары бойынша едәуір төмен. 

Санат:Антисептиктер
Санат:Натрий қосылыстары
Исидор Барух

**Исидор Барух** (23 cәуір 1910, Белград — 18 тамыз 1941, Ужички-Град) — югославиялық еврейлік партизан, Югославияның Халықтық-босату соғысының қатысушысы, Югославияның халықтық батыры. Үш ағайынды Барухтың (Исидор, Бора және Иосиф) бірі соғысқа қатысты.

## Өмірбаяны
Белград қаласында еврейлік Барухтардың Илия мен Булинаның отбасында 1910 жылы 23 сәуірде туылған. Исидорда ағайындылары Бора мен Иосиф, сонымен қатар әпкелі-сіңлі Рашела, Симха және Берта болған. Пожаревац пен Ништың орта мектептерінде оқыған, сондай-ақ Белградтық университет көлік құру факультетінде (инженер-механиктің дипломын алып, 1938 жылы бітірген) білім алған. Оқу оқып жүрген кезде революциондық қозғалысқа енді және Югославияның Коммунистік партиясының мүшесі атанды. Антимонархиялық орындаулары үшін бірнеше рет қамауға алынған. 

Оқу бітірісімен Исидор Смедеревтік-Паланка қаласына революциялық белсенділік көрсетіп және жұмыскерлерді революциялық қозғалысқа тартқаны үшін босатылғандағы зауытқа жұмыс істеуге кетеді. Белградқа көшіп, және «Микрон» фабрикасына жұмысқа орналасады да, жұмыстан шығарылады (тыйым салынған әдебиетті таратқаны үшін). Оқу оқып жүрген кездерде Исидор мәдениетпен қызықты, бұл оған марксизм бойынша бірнеше кітаптарды серб тіліне аударуға және «Бели медвед» шығарылымының көмегімен жарыққа шығаруға мүмкіндік берді. 1940 жылдың ортасында Барух қамауға алынды және түрмеге мемлекеттік соттың жарлығымен 8 айлыққа жаза белгіленді, ал тамыз айында Аде-Циганлиға түрмеге жіберілді. Көп кешікпей Барухты Билечуге қашқаны үшін ауыстырды, алайда Югославияның берілуінен кейін Сәуірлік соғыста ол түрмеден қарсылыққа қосылып қашып кетеді. 1941 жылдың мамырының соңына дейін Исидор жасырын күйде болды, ал содан кейін Сербиялық аймақтық комитеттің бұйрығымен Ужицеге өз ерігімен мобилизацияға партизандық қозғалысқа жіберілді. Косеричеде ол партизандық жетекші болды, ал Ужицтік партизандық жасақтағы оқудан кейін Черногорлық партизандық ротада комиссар (саяси жетекші) атанды. Сәл кейінірек Исидор осыған ұқсас ротаны Радое Маричтің атындағы дәл сол Ужицтік партизандық жасақта Ужицтік ротада алды. 

Исидор Барух Ужицтегі партизан қозғалысына едәуір көмек көрсетті және оның аймақтарына. Бірақ 1941 жылдың 18 тамызында ол неміс-албандық әскерлерге қарсы шайқаста қаза тапты. Сол күні вермахттің 724-тік жаяу әскер полкінің 1-батальоны және Косовский-Митровицтің албандық жандармылары Ужицтік ротаны жойдыру мақсатында қоршауға алды. Рота қоршаудан құтылып, шығып кетті, бірақ 5 адамнан өлтірілген күйінде айырылды (соның ішінде Барухтан да). 

1953 жылы 6 шілдеде Иосип Броз Тито өзінің жарлығымен Исидор Барух өлгеннен кейін Югославияның Халық қаһарманы деген лауазым берді. 

## Естелік
Исидор Барухтың атымен Сербияның көптеген қалаларының көшелері аталды, сонымен қатар Белградтың бастауыш мектептері. Белградта мәдени ескерткіш ретінде Барухтың ағайындыларынң үйлері (барлығы бірге тұрған үй) саналды.

## Дереккөздер
Мэри Макэлрой

**Мэри Артур Макэлрой** (; 5 шілде 1841 — 8 қаңтар 1917) – Америка Құрама Штаттарының 21 президенті Честер Артурдың әпкесі және 1881-1885 жылдары аралығында АҚШ-тың Бірінші ханымы. Ақ үйдің қожайының міндеттерін президенттің әйелі – Эллен Артурдың қазасының кесірінен атқарды.

## Өмірбаян
Мэри Гринвич, Нью-Йоркте Уильям мен Мальвина Артурдың отбасында дүниеге келді. Ол тоғыз баланың ішінде ең кенжесі болған. Эмма Уиллардтың мектебінде Нью-Йоркта оқыған. 1851 жылы Мэри сақтандыру агенті Джон МакЭлройге тұрмысқа шығады. Олбаниде тұрған жұбайлардың төрт баласы болды. 

1880 жылы Мэридің ағасы, Честер АҚШ-тың вице-президенті болып тағайындалды. 1881 жылы президент Джеймс Гарфилд қатты жараланған болатын. Артур оның ізбасары болды. Ол Мэриді оның кіші қызы Элленді тәрбиелеуді және Бірінші ханымның міндеттерін орындауды сұрады. Мэри МакЭлройдың отбасысы Олбаниде тұрғандықтан, ол Вашингтонда тек қыз кезінде, ең дүбірлі кезінде тұрды. Мэри ресми түрде Ақ үйдің қожайыны болмаса да, ол танымал болды. Мэри мен ағасы құрған хаттамалардың сызбалары басқа Бірінші ханымдармен болашақта да қолданылған.

МакЭлрой көптеген іс-шараларды ұйымдастырып, бұрыңғы Бірінші ханымдарға үлкен құрмет көрсетті. Ол Джулия Тайлер мен Харриет Лэйнді (Джеймс Бьюкененнің немере жиені) Ақ үйде қонақтарды күтуге көмектесуге шақырған. 1885 жылы 28 ақпанда оның соңғы кеші өтті. Бұл іс-шараға 3000 адам келді. 

Мэри «Әйелдердің сайлау құқықтарына қарсы Олбани қауымдастығының» мүшесі болды. 

## Өмірінің соңы
Мэри МакЭлрой 1817 жылы 8 қаңтарда Олбани, Нью-Йоркте қайтыс болды. 

## Сілтемелер
* Мэри МакЭльрой
Роуз Кливленд

**Роуз Элизабет Кливленд** (; 13 маусым 1846 – 22 қараша 1918) – Америка Құрама Штаттарының президенті Стивен Гровердің әпкесі және 1885-1886 жылдары аралығында АҚШ-тың Бірінші ханымы.

## Өмірбаяны
Роуз Кливленд Файеттвиль, Нью-Йоркте дүниеге келді. 1853 жылы Холланд-Патентке көшті, сол жерде оның әкесі шіркеудің пасторы болып жұмыс істеді. Хоутон мекемесінде білім алып, кейін біраз уақыт сол жерде мұғалім болып жұмыс істеді. Содан кейін Пенсильваниядағы жеке мектепте оқытып, кейін қайтадан Хоутонға оралды. Кәрі анасына 1882 жылы қазасына дейін күтім жасады. Оның ағасы президент болып сайланған соң, бір жыл Роуз Ақ үйді басқарып, Бірінші ханымның міндеттерін орындады. 

Президент Кливленд Френсис Фолсомға үйленген кезде, Роуз қызметінен кетіп, білім беру саласында мансабын бастады. Ол Лафайетт, Идианадағы институттың жетекшісі болды және «Әдеби өмір» атты журналдың редақторы атанды. 

44 жасында Роуз бай жесір Эванджелин Симпсонмен қарым-қатынасын бастайды. Олардың кездесулері Симпсонның Миннесотаның епископы, Генри Бенджамин Уиппке тұрмысқа шыққан соң аяқталды. 1910 жылы епископ қайтыс болған соң, әйелдер қарым-қатынастарын жаңартады. Олар Баньи-ди-Лукка, Италияға көшеді. Сол жерде олар ағылшын суретшісі Нэлли Эриксенмен бірге тұрды. 

## Өмірінің соңы
Роуз Кливленд 1918 жылы 22 қарашада 19:32 испандық тұмаудан қайтыс болады. Ағылшын зиратында көмілген, 12 жылдан кейін сол жерге Эванджелинаны көмген.

## Басылымдар
Кливленд 1885 жылы «Джордж Элиоттың поэзиясы мен басқа да зерттеулері» атты эссе мен лекциясын жариялады. 1886 жылы оның «Ұзақ жүгіріс» кітабы жарық көрді. 

## Сілтемелер
* Rose Cleveland
Генри Дадли

**Генри Дадли** (; ок. 1531-1557) — ағылшын әскери, Джон Дадлидің Нортумберланд ханзадасының ұлдарының бірі. 

Дадлидің басқа балалары тәрізді Генриде әкесінің ағылшын тағына өз қалыңдығы Джейн Грейді отырғызғысы келген былығына батқан болатын. Осы үшін Генри өз отбасымен Мария І басқару уақытында Тауэрде болған болатын. 1554 жылы ғана ол түрмеден босатылған болатын және жақын арада испан королі Филипп ІІ әскери қызметке орналасқан болатын. 

## Өмірбаяны
Генри Дадли дүниеге келген шамамен 1531 жылы болашақ Нортумберланд ханзадасының және оның әйелі Джейн Гилфордтың отбасында он үш баланың ішінде бесінші ұл болып дүниеге келген болатын. 

Генридің туылған шағында оның әкесі рыцарь қызметінде болған. 
 

1517 жылы Джон Дадли вице-адмирал, кейінірек лордө

## Генеалогия

## Дереккөздер

Санат:1530 жж. туғандар
Санат:1557 жылы қайтыс болғандар
Ольга Владимировна Медынич

**Ольга Владимировна Медынич** (16 желтоқсан 1981, Ленинград) — театр және кино өнерінің ресейлік актрисасы.

## Өмірбаяны
Ольга Медынич Санкт-Петербург театр өнері Академиясын «Қуыршақ театрының актрисасы» мамандығымен аяқтады. Гермионаның, Паулинаның, Утратаның рөлін М. Фриштың «Биография», Уильям Шекспирдің «Қысқы ертегі» спектакльдарында ойнаған. 2003 жылы «Ілгіш» күлдіргі ойынында сәтті ойнап шыққаны үшін «Петербург Музасы» дипломына ие болды. Кейін 2004 жылы Москвадағы Брунов атындағы эстрада конкурсында 2-орынды иеленді. «Қысқы ертегіден» кейін Семён Яковлевич Спивак оны Жастар театры тобына шақырды. Сол театрда алғашқы өнерге қадамын «Кая мен Герданың тарихы» спектакльнда жасады. Кинода 20 рөлді сомдап шықты, сондай-ақ, ол «Әйелдер лигасы», «Үлкен айырмашылық» шоуларының көрермендеріне таныс. Қазірде Джемал Тетруашвилимен тұрмыста.  

## Марапаттамалары
«Петербург музасы» (2003)

Брунов атындағы эстрада конкурсында 2-орын (2004)

«Алтын нақыштөбе», «Дебют номинациясы» (2005)

«Үздік дуэт» дипломы (2007)

«Үздік дуэт дипломы» (2008)

## Шығармашылығы

### Театрдағы мансабы
2004 – «Кая мен Герданың тарихы» – Қарға 

2005 – «Бес кеш» – Катя 

2005 – «Ескі үйлер» – Тимофей Кузьмич 

2006 – «Бұғы-Патша» – Бұғы 

2006 – «Патша және ханзада немесе Гамлет туралы шындық» – Офелия 

2007 – «Арыстан қыста» – Элис 

2009 – «Қысқы ертегі» – Гермиона, Утрата

2009 – «Метро» – Мюриэль Первис

### Телеарнадағы мансабы
«Әйелдер лигасы»

«Үлкен айырмашылық»

### Фильмография
2003 – Ұрсыспаңдар, қыздар!

2004 – Сынған шамдар көшесі-6

2005 – Тамбовтық ұрғашы қасқыр

2006 – Ескі жұмыстар 

2006 – Құпия тапсырмалар 

2007 – Омут
2007 – Еуропа-Азия

2007 – Жетелеуші 

2007 – Мергеннің эрасы 

2008 – Менің ғажайып күтушім 

2009 – Неке келісімшарты

2009 – Катерина. Махабаттың оралуы

2009 – Менің ойымдағы ер адам

2009 – Орыс дублі

2009 – Синдбадтың оралуы

2010 – Орындаушы бет

2010 – Партизандар

2010 – Вазир-Мухтардың өлімі

2011 – Жаза

2011 – Үй қызметшісі

2011 – Катерина-3. Үй қызметшісі

2011 – 2017 бағдаршам

2012 – Джентельмендер, сәттілік

2012 – Табынушы

2012 – Әкелер де, балалар да

2013 – Сыныптастар

2014 – Баласы бар әйелді іздеймін

2014 – Тальянка

2015 – Ұлы 

2015 – Әлем шатыры 

2016 – Тәтті өмір

2016 – Ер азаматтар

## Дереккөздер
Антонио де Беллис

**Антонио де Беллис** (1616 — 1656) — барокко дәуірінің итальяндық суретшісі. Сурет өнерінің неапольдық мектебінің өкілі және караваджист болды.

Суретшінің өмірінің көптеген бөлімдері белгісіз болып қалды. Антонио де Беллис Неапольде XVII ғасырдың үштен екі бөлігін жұмыс істеп өткізді. Караваджизм стилінде жұмыс істейтін Хосе де Рибера, Массимо Станционе, Бернардо Каваллини сияқты шеберлермен бір қатарда болды. 

Неапольдегі Сан-Карло-алле-Мортеле шіркеуінде Карло Борромео әулиесінің өмірінің бөлігін бейнелеген кескінмен жұмыс істеді. Сақталған жұмыстары Хьюстон мен Лондон қалаларының көрмелерінде қолжетімді.
Санат:Суретшілер
Санат:Италия суретшілері
Османлы садрағзамдарының тізімі

**Османлы империясынің садрағзамы** () — Османлы империясы дуанының басшысы, Османлы сұлтанның абсолютті өкілі, мемлекетте сұлтаннан кейінгі екінші беделгі тұлға. ҰОМ-нің мөрі садрағзамда болған-ды. Садрағзам мемлекеттік мәселелерді шешу үшін басқа уәзірлерді жинауға құқылы болды. Османлы сұлтандарының резиденциясы Топқапыда орналасқан кезде, садрағзамдардың да кеңселері сол сарайдың аймағында орналасқан **Ұлы Қақпа** () атты ғимаратта болды. Ал дуан кеңесі **Күмбезасты** () ғимаратында өткізіліп отырды. Садрағзамға қатысты келесі атақтар қолданылды: "**ұлы уәзір**" (), "**ұлы садр**" (), "**абсолютті өкіл**" (), "**мемлекет сақшысы**" (), "**жомарт сардар**" (), "**ұлы сардар**" (). Бастапқы кезеңде бұл лауазымға қатысты тек "**уәзір**" деген атақ қолданды. Ал "**ұлы уәзір**" атағын алғашқы рет Шандарлы Қара Халил Қайыреддин паша иеленді. Бұл атақ бас уәзірді басқа уәзірлерден ажырату үшін ойлап табылды.

1320 жылдан бастап садрағзамдар сұлтандардың кейбір міндеттерін атқара бастады: сұлтан қазынасына қатысты бұйрық беруге құқылы болды, дуанның әр мүшесін орнынан босата алды және әр саланы бақылауға құқылы болды. Сұлтан мемлекеттің жоғарғы билеушісі болса да, атқарушы билікті садрағзамдар басқарды.

Көпрүлі дәуірі (1656-1710 жж.) кезінде сұлтандар тәжірибесіз болғандықтан, садрағзамдардың өкілеттіліктері артты. Бұл заманда садрағзамдар және басқа уәзірлер, көбінесе, Көпрүлі әулетінен болды. Заманның атауы соған байланысты.

Танзимат дәуірінен бастар садрағзамдар Османлы империясындегі беделі еуропалық премьер-министрлердің Еуропа елдеріндегі беделімен теңдес болды.

## Садрағзамдар тізімі

## Қызықты деректер
* Алғашқы садрағзам Алаеддин паша алғашқы Османлы билеушісі I Османның үлкен баласы еді, ал Османнан кейін билеуші болған Орханның ағасы болған, яғни ол Османлы әулетіне жатады.
* 5-ші садрағзам Шандарлы Қара Халил Қайыреддин паша ең көп садрағзамдық етті. Ол 1364-1387 жж. 23 жыл садрағзам болды.
* 111-ші садрағзам Зұрназен Мұстафа паша ең аз садрағзамдық етті. Ол 5 наурыз 1656 жылы 4 сағат садрағзам болды.
* 45-ші садрағзам Соколлы Мехмет паша үш сұлтан тұсында (I Сүлеймен, II Сәлім, III Мұрат) 14 жыл бойы садрағзам болды (1565-1579 жж.).
* 74-ші және 88-ші садрағзам Дамат Халил паша төрт сұлтан тұсында (I Ахмет, I Мұстафа, II Осман, IV Мұрат) садрағзам болды (1616-1619 жж. және 1626-1628 жж.).
* II Сәлім ешқашан садрағзам ауыстырмады. 8 жыл билесе де, оның билік құруына дейін де, билік құруынан кейін де Соколлы Мехмет паша садрағзам болып қала берді.
* II Әбділхамит өз заманында (1876-1909 жж.) 26 рет садрағзамдарды ауыстырды.
* 1878 жылдың ішінде садрағзамдар бір-бірін 8 рет ауыстырды.
* 260-шы, 262-ші, 264-ші, 266-шы, 269-шы, 272-ші, 274-ші және 279-шы садрағзам болған Кіші Мехмет Сейіт паша 8 рет садрағзам болды.
* Садрағзамдар 290 рет ауысты, алайда садрағзамдардың саны — тек 217.
*

## Тағы қараңыз
* Османлы империясы

Санат:Османлы империясының садрағзамдары
Санат:Түркия тарихы
Аркадий Борисович Малисов

**Аркадий Борисович Малисов** (желтоқсан, 1967 жыл, Тбилиси, КСРО) — кеңестік, грузиндік және ресейлік футболист, қақпашы.

## Мансабы
Клубтық мансабын Ткибуладағы  «Мешахта» бастады және осының арқасында екінші лига бойынша КСРО чемпионатының екінші матчын өткізді. Кейінірек «Динамо» тбилисский командасында ойнады және  «Гурия» командасының құрамында болды. 1988 жылдан 1989 жылдар аралағында Қызылорда қаласынан шығып «Мелиоратор» сапында 30 матч өткізді. 1991 жылдың басында Грузия чемпионатында ойнаған «Алазани» командасының құрамына ауысты. Келесі бір жарым жыл ейлік «Старт» сапынды ел чемпионаттарында 46 матчта ойнады. 

## Дереккөздер

Санат:КСРО футболшылары
Санат:Грузия футболшылары
Санат:Динамо Тбилиси ФК ойыншылары
Санат:Гурия ФК ойыншылары
Санат:Қайсар ФК ойыншылары
Низами Мамед оглы Сулейманов

**Низами Мамед оглы Сулейманов** (азірб. Nizami Məmməd oğlu Süleymanov; 25 қазан 1945 жылы, с. Ранджбар — 2 желтоқсан 2016 жылы, Баку) — Кеңестік және әзірбайжандық ғалым-материалтанушы, инструменталды болат саласында маманы. 1989 жылдан бастап Әзірбайжан ғылым Академиясының корреспондент мүшесі, сонымен қатар Әзірбайжан ұлттық өнер академиясының президенті. 1992 және 1998 жылдар аралығында Әзірбайжан президенті лауазымына кандидат болған болатын. 

## Өмірбаяны және мансабы
Әзірбайжан СРО, Алибайрамлинский ауданында, Ранджбар ауылында дүниеге келген. 

Әзірбайжан политехнологиялық институтын тәмәмдаған.

Әзірбайжан Республикасының ғылым академиясы «Кристалл» зауытында директор болып жұмыс істеді.

1989 жылы Әзірбайжан ғылым Академиясының физика-математикалық және техникалық ғылымдар бөлімінің корреспондент мүшесі болып тағайындалды. 

1992 жылы президенттік сайлау кезінде өз кандидатурачын ұсынды, сайлаушылар даусының үштен бірін жинап, екінші орынға йе болды. Нәтижесінде 1998 жылы тағы бір рет өз кандидатурасын ұсынып, халық даусының 8,2 % жинап үшінші орынды алды. 

2016 жылдың 2 желтоқсанында дүниеден өтті. Ғалыммен қоштасу салтанаты сол күні Гейдара мешітінде өтті. 

## Дереккөздер

Санат:25 қазанда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Аджикабул ауданында туғандар
Санат:2 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:2016 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бакуде қайтыс болғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Әзірбайжан Ұлттық Ғылым академиясы мүше-корреспонденттері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Ермек Кәрімжанұлы Тұрсынов

**Ермек Кәрімжанұлы Тұрсынов** (20 шілде 1961 жыл, Алматы облысы) — қазақстандық жазушы, кинорежиссёр, сценарист, бұрынғы Қазақстанның мини-футболдан құрамасының ойыншысы.

## Өмірбаяны
Әл-Фараби атындағы ҚҰУ журналистика факультетін тәмәмдап, кейін ВГИК-тың сценарлы-кинотану факультетін аяқтаған.

Ермек Тұрсыновтың режиссерлік мансабын «Келін» фильмінен бастады. Кинокритиктер «Легенда о Нараяме» фильмімен ұқсастықты тапты. Бұл фильм («Келін») Америка Киноакадемиясының шешімімен «Оскар» премиясына лауреат ретінде «Шет тілдік ең үздік фильмдер» қатарына кірді.

2012 жылдың қазанында прокатқа «Шал» атты жаңа кинофильмі шықты. Ол Эрнест Хэмингуэйдің «Старик и море» деген кітабының мотиві бойынша түсірілген. Алматы қаласында өткен XIII «Выбор года» фестивалінде «Шал» фильмі «Жыл фильмі» атағына ие болды. Фильмге жылдың ең үздік туындысы ретінде Қазақстан халық «Құлагер» премиясы берілген. 2013 жылы «Киношок» фестивалінде фильм гра-приге ие болды. 2014 жылы «Ника» премиясына ТМД және Балтия елдерінің «Ең үздік фильмі» атына үміткер болды.

## Сценарийлері
Ермек Тұрсынов төмендегі фильмдердің сценариін жазды: 
* 2015 жыл — «Жат», режиссёр Ермек Тұрсынов
* 2015 жыл — «Кенже», режиссёр Ермек Тұрсынов 
* 2014 жыл — «Кемпiр», режиссёр Ермек Тұрсынов 
* 2012 жыл — «Шал»режиссёр Ермек Тұрсынов
* 2009 жыл — «Сіз кімсіз, Ка мырза? («Волчий след», «Цветочник»), режиссёр Қуат Ахметов 
* 2009 жыл — «Сабалақ» (анимациялық), Темір Бекмамбетовпен бірге 
* 2008 жыл — «Мұстафа Шоқай», режиссёр Сатыбалды Нарымбетов 
* 2008 жыл — «Келін», режиссёр Ермек Тұрсынов
* 2008 — «Сталинге сыйлық», режиссёр Рустем Әбдірашев 
* 2008 жыл — «Бақсы», Сергей Бодров пен Гульшад Омаровамен бірге
* 2007 жыл — «Ближний бой», режиссёр Еркен Ялгашев 
* 2007 жыл — «Құрақ көрпе», режиссёр Рустем Абдрашов — ең жақсы сценарий үшін 2007 жылғы «Киношок» фестивалінде мадақтама алды 
* 1993 жыл — «Әбілқайыр Хан», режиссёр Виктор Пусурманов 
* 1990 год — «Мытарь», «Золотое перо» драматургиялық конкурсының лауреаты, Мәскеу қаласы

## Дереккөздер
Марат Сәметұлы Бесманғалиев

**Марат Сәметұлы Бесманғалиев** (1962 жылы, Алматы) 1988 жылға дейін білім алып, оқуын КСРО мемлекеттік симфониялық оркестрімен бірге Мәскеу консерваториясының үлкен залының сахнасында жеке концертпен бітірді, онда ол Бетховенның бірнеше шығарамаларын орындап, 1990 жылы британдық флейтисткаға тұрмысқа шықты, некеден 1991 жылы дүниеге Арухан Галива атты қыз келді. Әкесі мен анасының ісін жалғастырып ол музыкамен айналысып британ әншісіне айналды, оған қоса ол бірнеше бейнебаяндарда түсіріліп, актриса атағын алды. Некені қиып, Марат Сәметұлы бірнеше жылдан соң француздың Вассилиа қызына үйленді.

Оның атақты дәйексөзі: «Егер мен көп жұмыс істесем, соныңда белгілі бір атаққа ие боламын»
1990 жылы Ұлыбританияға көшсе де ол намысын жоғалтпай, әлі күнге ейін Қазақстан елінің азаматы болып табылады. 1989 жылы Алматы қаласында өз оркестірін құрып, Ұлыбритания бойынша турға аттанды. Концертердің бірінде Ян Сибелиус шығармаларың орындап тыңдаушыларды аң-таң калдырды, өзіннің ерекше әуенімен сахна төрінде туынданың эмоционалдығының ашықтығымен және сезімдер тереңдігімен таңқалдырды.

1996 жылы Нью-Йорктың Барбикан Холында Англияның камералық оркестрімен берген концерті оның халықаралық скрипка жұлдызы ретінде қалыптасуындағы шешуші кезең болды. Ол ірі әлемдік музыка жазбаларымен айналысатын компаниялармен тұраҚты келісім шарт жасасады.

Ол 1988 жылы Лейпциг Бах Халықаралық байқауында жүлдегер болды, ал 1991 жылы ол Испаниядағы халықаралық байқауындабірінші жүлдені жеңді,
сондай-ақ бәсекелестікті ең көрнекті шебері болғаны үшін арнайы сыйлыққа ие болды.

2000 жылы Бисенғалиев Қазақстанда «Платиналы Тарлан» сыйлығын және «Құрмет медалімен» атақтарын алды.

Борат бейнебаянына жауап ретінде Бисенғалиев филімнің музыкалық директор Эрран Барон Кохеннің «Зере» атындағы шығарамасын қолданды.

## Дереккөздер
Жаңадәуір (Жетісай ауданы)

**Жаңадәуір** — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Жолдасбай Ералиев ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 19 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Өркениет (Бірлік ауылдық округі)

**Өркениет** — Түркістан облысы Мақтаарал ауданы, Бірлік ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мырзакент кентінен солтүстікке қарай 13 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері
Ынталы (Мақтаарал ауданы)

**Ынталы** (2008 жылға дейін – *Қызылту*) — Түркістан облысы Мақтаарал ауданы ауыл, Жолдыбай Нұрлыбаев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мырзакент кентінен батысқа қарай 8 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері
Қалталы жыртқыштар

**Қалталы жыртқыштар** (лат. Dasyuromorphia) — аустралиялық калталылар қатары. Етпен тамақтанатын қалталылардың көбі осы қатарға жатады. Еуропалықтар бұл қатардың жануарларын өздеріне таныс плацентарлы жануарларға ұқсатып жатады. Мысалы, қалталы қасқырлар мен қалталы сусарларды шыныменде айыру мүмкін емес. Алайда бұл екі жануардың арасында ешқандай туыстық қатынас жоқ, ал олардың сыртқы ұқсастықтары конвергентті эволюцияға негізделген.

## Сипаты
Көптеген қалталы жыртқыштардың организмдерінің құрылысы мен дене пішіндерінен айтарлықтай өзгешеліктер жоқ болғанымен, дене өлшемдері бойынша үлкен айырмашылықтарды байқауға болады. Кейбір қалталы тышқандардың үлкендігі еуропалық тышқандардан аспаса, тасмандық шайтанның ұзындығы 1 метрге, массасы 10 килограммға жетеді. Жойылып кеткен қалталы қасқыр одан да ірі болған. Олардың барлығы жәндіктерден бастап омырқалыоларға дейін жейтін шебер әрі айлакер жыртқыштар болып табылады.  Кейбір түрлелі өлімтіктермен де қоректенеді.

## Таралуы
Қалталы жыртқыштар Аустралияда, Жаңа Гвинеяда, Тасманияда және басқа да кейбер аралдарда кездеседі.

## Систематикасы
Бұл қатар үш отбасыдан тұрады:
* Қалталы жыртқыштар (Dasyuridae),
* Қалталы құмырсқажегіштер (Myrmecobiidae),
* Қалталы қасқырлар (Thylacinidae), *жойылып кеткен отбасы*.
Спирогира

*Спирогира* - тұщы су қоймаларында тіршілік ететін ағза. Спирогирада жібі бір қатарға орналасып, ұзын жасушалардан құралған көпжасушалы балдыр. Ол өзге балдырлармен бірге жиналып, суға жасыл түс береді. Спирогира қолға алғанда жібектей жұмсақ болып сезіледі. Спирогираның құрылысын микроскоппен көруге болады. Оның жасушалары ірі. Жасуша қабықшасы астындағы цитоплазма ядроны қоршаған цитоплазмамен цитоплазмалық жіпшелер арқылы байланысады. Жіпшелердің арасын вакуоль шырыны толтырып тұрады. Жасыл түс беріп тұратын хроматофоры бір, екі немесе одан көп болады. Таспа пішінді хроматофоры жасушада оралма тәрізді орналасқан. Атауы осы қасиетіне негізделген. Ол өсімді және жынысты жолмен көбейеді. Өсімді көбею спирогира жіпшесі бірнеше бөлшекке немесе жеке жасушаларының бөлінуі арқылы жүреді. Әр бөлшегінің жасушасынан қайтадан спирогира жіпшесі пайда болады. Жынысты көбею жіптеріндегі екі жасушаның цитоплазмасының қосылуы арқылы жүреді.

## Галерея


File:20090523_213732_Spirogyra.jpg|*Спирогира*
File:3x2 millimeters of Spirogyra.jpg|*Спирогира*
File:Spirogyra cell.jpg|*Спирогира* жасушасы


## Дереккөздер
Нарын (өзен, Қырғызстан)

**Нарын өзені** (, ) — Қырғызстан және Өзбекстанның жерімен ағатын өзен. Қарадария өзенімен қосылған соң Сырдария өзеніне айналады.

## Географиялық мәліметтер
Нарынның ұзындығы – 807 км, су алабының ауданы 59 900 км². Орталық Тәңір тауы мұздықтарынан бастау алатын Үлкен Нарын мен Кіші Нарын өзендерінің қосылуынан пайда болады. Тау аралық аңғарда, кейде тар шатқалдарда ағады. Сағадағы орташа су шығыны – 480 м³/с, максималды шығыны – 2820 м³/с, қалқыма тұнымдары – 760 кг/с. Мұздық-қарлармен қоректенеді. Суы мамырдан тамызға дейінгі аралықта тасиды. Максималды ағын маусым-шілде айларында болады. Бастауы қатып қалады. Судың минералдануы 200-500 мг/л, сағасына қарай, әсіресе саба кезде көбейеді. Өзеннің бастауында ауданы 91023,5 га болатын Нарын мемлекеттік табиғи қорығы орналасқан.

Нарында көптеген салалар бар. Олардың ең ірісі: (оң) Көкемерен, Қарасу, Ұзынақмат, Шыжқан, Онарша, Төркен, Қажырты, (сол) Атбасы, Алабұға, Көкйірім, Қарасу.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Қырғызстан өзендері
Санат:Өзбекстан өзендері
Преснов ауданы

**Преснов ауданы** — 1928-1997 жылдары Солтүстік Қазақстан облысының құрамында болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Орталығы —  Пресновка ауылы.

## Тарихы
Преснов ауданы Қызылжар (Петропавл) округінің құрамында 1928 жылы 3 қыркүйекте құрылды. Аудан орталығы Пресновское ауылы болды. 1930 жылы 17 қыркүйекте округтер таратылған соң, аудан Қазақ АКСР-інің тікелей бағынысына өтті.

1932 жылы 10 наурызда Қазақ АКСР-інде облыстардың құрылуымен Преснов ауданы Қарағанды облысының құрамына енді.

1936 жылы 29 шілдеде Преснов ауданы Солтүстік Қазақстан облысының құрамына кірді.

1986 жылы ауданда 11 ауылдық кеңес болған: Железин, Қазан, Кладбин, Макарьев, Матросов, Мирный, Новорыбин, Первомай, Петров, Преснов, Пресноредуть.

1997 жылы 23 мамырда Преснов ауданы таратылып, аумағы Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданының құрамына қосылды.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның 1997 жылы таратылған аудандары
Канадалық қама

**Канадалық қама** – өзге тұқымдастары секілді ол да суда тіршілік етуге әбден бейімделген. Оның терісі жұп – жұмсақ, денесіне қонып тұрады. Аяқтарында жарғағы бар. Ал құйрығы руль орнында жұмыс істейді. Құлақтары мен мұрнын ерекше қақпақшалары жауып тұрады. Ол жерде еркін жүре алмайды. Мұз үстінде бауырымен жатып сырғиды, сондай – ақ ол бүйірімен жатып аяқтарын жинап алып айналма баурайлардан өте алады. Қаманың іні жағалауда болады, оның бірінде өзі демалады, бірінде балалайды, оларды бағып – қағады. Інге кірер жол су астынан жасалады, әр інде екіден – төрттен бала болады. Олар жаңа туғанда соқыр болып, бір айдан кейін ғана көре бастайды. Біраз уақыт өткен соң анасы оларды жүзуге үйретеді: сирағынан алып суға бір – ақ атады. Еріксіз жүзуге тура келеді! Олар ұсақ балықтарды, ал жаз айларында су тышқанын, үйректерді жейді.
Алтынтөбе (Ордабасы ауданы)

**Алтынтөбе** — 2014 жылы Шымкент қаласы құрамына қосылған. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Абай ауданындағы тұрғын үй массиві. 2014 жылға дейін Ордабасы ауданы Бадам ауылдық округі құрамында болды.

## Халқы
Тұрғыны 998 адам (2009).

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданының таратылған елді мекендері
Ақбұлақ (Ордабасы ауданы)

**Ақбұлақ** — Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Бадам ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірлан ауылынан оңтүстікке қарай 25 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Әулие Бехнам

**Киелі Бехнам** (арам.&#x20;ܡܪܝ ܒܗܢܡ), сондай-ақ Мар Бехнам, киелі азап шегуші жәнеде сириялық христиандар мен Копсткой шіркеуі де құрметтейтін жан.

## Өмірбаяны
Бехнам дүниеге IV ғасырда ассирий патшасы Синхарибтың отбасында дүниеге келген. Әкесі киелі сиқыршы деседі. Бехнам әкесі секілді зороастрийлік болған.

Аңыз бойынша, күндірдің бір күні ханзада Бехнам 40 қызметшілерімен аңшылыққа шығады, алайда бір белгісіз себептермен жалғыз қалып қалады. Кейбір дереккөздерде періште туралы айтылады, ол келіп алыс емес жердегі дуана Әулие Матфейді (Мар Матта). Басқа нұсқалар бойынша Бехнам аңшылықта адасып кетіп, сосын таулар арасында еремит тұратын жерде түнеуге тура келеді. Ханзада дуанамен кездесіп, дуана христиандық туралы айтады. Ханзада Мар Маттаның сөздеріне дәлел сұрап, егер әпкесі Сараны проказа ауруынан жазып берсе, сол дінге берілітінін айтады.

Келесі күні Бехнам дуанаға әпкесін алып келеді. Мар Матта Сараны бұлақта шоқындырады (крестит). Сумен шайынған соң шоқындыру кезінде Бехнам әпкесі жазылып кетеді. Бұл ғажап жазылуға қарап, ханзада өзінің 40 қызметшісімен шоқындырылады. 

Шоқындыру туралы естіген патша өз балаларын айнытуды мақсат етеді. Синхариб баласы және ханзада Бехнамға тілдік құдайларға құрбандық шал дегенде, ханзада басын бұрады. Бехнам мен Сараның өжеттілігіне байқап, патша оларды дарға асуға бұйрық беріледі. Осы жарлық туралы естіге н қызметшілер мен ханзада және Сара тауға қашады, алайда жіберілген қуғыншылар оларға жетіп алып, Нумруд қаласынан алыс ұзамай қырып салады. Бехнам ханзада және Сара ата-анасының қателігін құдай кешірсін және дұрыс жолға салсын деген дұғамен қайтыс болады.

Өлім жазасынан кейін патшаның өзі дәл сол аурумен ауырып есі адасады. Ал әйеліне аян келеді, аянда оны Мар Маттаға апаруы керектігі айтылады. Періште бұйрығын орындаған соң, патша жазылып шоқындырылады. Ал басқа нұсқаларда патшаны балаларын өлтіргендерге апарғанда жазылған дейді. 

Бехнамның қайтыс болған жерінде кесенемен Мар Бехнам атты ғибадатхана құрылады. Синхариб ғибадатхананы дуана үшін жасайды.

Әулие Бехнам жайлы алғашқы аңыздар VII ғасырдың соңына  VIII ғасыр басына жатады. Аңыз мәтіні анахронизмдерге бай.

## Құрметтеу
Басты әулиет, киелі кесенесі Ирактағы Мар Бехнам ғибадатханасында орналасқан. Көптеген шіркеулеп соларға арналған Сирия, Египет және т.б. елдерде кездеседі.

Әулие Бехнама және оның қарындасы Сараны 10 желтоқсанда еске алады.

## Дереккөздер

Санат:Ирак
Ұлы Моғолдар падишаһтарының тізімі

**Ұлы Моғолдар патшалығының падишаһы** — Ұлы Моғолдар патшалығының басшысы, Ұлы Моғолдар әскерінің бас қолбасшысы.

## Бабыр
Ұлы Моғолдар әулетінің негізін қалаушысы Бабырдың арғы атасы Әмір Темір еді. Темірдің үшінші баласы Миран шаһтан (Хорасан наменгері) Омар Шейх мырза (Ферғана әмірі) туды. Ал Омар Шейх мырзаның баласы Бабыр еді. Бабырдың анасы Құтлық Нигяр ханым Шыңғыс ханның ұрпағы еді. Сондықтан Ұлы Моғолдар әулеті Темір әулетінен ғана емес, Шыңғыс хан әулетінен де тарайды.

Бабыр әкесінен кейін Ферғананың әмірі (1494-1504) болған-ды, кейін Мәуереннаһрдың (1497-1498), Кабулдың (1504-1526) және Қандағардың әмірі (1512-1526) болды.

Мұхаммед Шайбани ханның Самарқанды жаулап алып, Мәуереннаһрда билік орнатуына байланысты Бабыр Ауғанстанға кетуге мәжбүр болды. Осында ол 1504 жылы Кабулды жаулап, сол жерде өзін "падишаһ" деп жариялады. Бабырдың Мәуереннаһрда арғы атасының патшалығын қайта жанғарту арманы өте зор болған-ды. Сондықтан падишаһ 1511 жылы шиит болған парсы шаһы I Ысмайылмен әскери одақ құрып, Самарқанды қайтарып алды. Алайда жергілікті сунниттік халық шииттік билікке наразы болды, және Бабыр қаланы қалдыруға тура келді. 1514 жылдан бастап Бабырдың Мәуереннаһр жайлы армандары Үндістан жайлы армандарға ауысты.

1519 жылдан бастап Бабыр Кабулдан Солтүстік-Батыс Үндістанға жорықтар жаса бастады. 1525 жылы Дели сұлтандығының сұлтаны Лоди Ибраһим шаһтың қас дұшпаны Аллам ханды көмекке шақырып, келесі жылы Делиге жорық бастайды. Сол жылдың сәуірінде падишаһ делилік сұлтанды Панипат шайқасында жеңді. Ал 1527 жылы раджпут раджасы Санграм Сингхті Кхануа шайқасында талқандады. Осы шайқастарда Бабыр зеңбіректер мен мылтықтарды сәтті қолданды. Ал Мұхаммед Шайбани ханнан ол тулгам секілді әскери әдістерді алып пайдаланды.

Солтүстік-Батыс Үндістанды жаулап алған Бабыр осылайша Ұлы Моғолдар патшалығының негізін қалайды. 1529 жылы патшалық құрамында Шығыс Ауғанстан, Панджаб және Ганг алқабы болды.

## Падишаһтар тізімі

## Қызықты деректер
* Егер алғашқы 165 жыл ішінде Ұлы Моғолдар патшалығында 6 падишаһ ауысса, қалған 165 жыл ішінде 14 падишаһ ауысты.

Санат:Ұлы Моғолдар падишаһтары
Рудник (тау)

**Рудник** () — орталық Сербиядағы тау, Горни-Милановац қаласының маңында орналасған. Өз атауын пайдалы қазбалары мен табиғи байлықтары, ең бастысы кендері үшін алған. Ең биік шыңы Цвиич атауына ие, сербтік биолог және геолог Йован Цвиичқа арнап қойылған, биіктігі 1132 метр. Сонымен қатар бірнеше 1000 метрге жетерлік шыңдары да бар. Қылқанжапырақты ағаштары етегін жабуда. Ең маңыздысы емен ағаштары.

## Тарихы
Беловодье тауындағы археологиялық қазбалар Рудник тауының ең көне екенін дәлелдейді. Ол жерде алғаш жоғары температурада мысты балқыту технологиялары қолданылған. Ғылыми дәлелденген фактілер бұны б.з.б. 5000 жылдары бастаған. Осы жерге римдіктердің келуіне дейін, облыс иллирийцтар, фракийцтер, кейінірек кельттер қоныстанған. Алғашқы сербтік кириллицамен жазылған динар рудник жартасының арасынан табылған. XIV ғасырда өңірді сакстар жаулап бастайды. Ерекше маңыздылықты Рудник 1441 жылы алады, ол кезде Осман империясы Ново-Брдоны басып алған болатын. Рудникті минералған бай қоры сербтер үшін табыс көзі болып келді. Рудниктегі падалы қазбаларды өңдеуден бөлек етектерінде халық саны өсе бастаған. Сонымен Рудник дамыды.

## Қоршаған өзендер
Рудник өзендерді бассейндерге бөледі, мысалы Моравы, Колубары және т.б. Солтүстік бөлігінде Ясеница қоршаған - ол Моравы оң ағысы, ал батыста деспотовицаның ағыстары, солтүстігі Батыс Моравалар, оңтүстігі Гружа өзенінің бастауы. Сондай - ақ, Златарица және Сребреница, Брезовица, Ясеница өзендері де бастау алған. Сол себепті Рудник алып өзендердің көзі болып табылады. 

## Туризм
Тек қылқанжапырақты қабаттың арқасында жәнеде адам қолы тимегендіктен Рудник тауы отбасының денсаулығы, тынығуы үшін таптырмас жер. Ерекше климат жағдайларына және ешбір қонақ үй және т.б. болмағандықтан 1922 жылы бұл тау ресми түрде жабайы деп аталған. Маңындағы елді мекендер мен тау асфальтті жолмен байланысқан, бөктерінде өсімдік қабаттары көп және қыдырғанға немесе серуенге өте пайдалы. Туристтер Цвиич шыңына, Островица вулканына шыға алады. Ол жерде Джерин Градтың қалдықтары бар, аңыз бойынша сонда Ирина Кантакузина қайтыс болған. Рудник тауында Рим уақытынан қалған неше түрлі шахталар және орындар қалған. Туристтер Опленац ғибадатханасына кіріп шығуына болады. Оңтүстік - Шығыста Ұлы Штурац қорығы орналақан.

## Негізгі шыңдары
нобай|Островица шыңы, 758 м
* Цвиича шыңы (бұрын — Ұлы Штурац) — 1132 м;
* Шағын Штурац (бұрын — Орташа Штурац) — 1113 (1115?) м;
* Дұға (Белое поле) — 1096 (1098?) м;
* Банетов шыңы — 1089 м;
* Прлински шыңы (бұрын — Шағын Штурац) — 1058 (1056?) м;
* Пальевине — 1052 (1062?) м;
* Марьанац — 1028 м;
* Увлака — 958 м;
* Явор — 927 м;
* Курьяк — 924 м;
* Суви грмови — 920 м;
* Үлкен лаз — 909 м;
* Градина — 830 м;
* Островица — 758 м.

## Ескертпелер

Санат:Алфавит бойынша таулы шыңдар
Бөген (Түркістан облысы)

**Бөген** — Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл, Бөген ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірлан ауылынан солтүстік-батысқа қарай 38 км-дей жерде, Бөген бөгенінің батыс жағында ораналсқан. 

## Тарихы
1995 жылға дейін Тимирязев атындағы мақта кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде кәсіпорындар мен шеберханалар, өндірістік кооперативтер ұйымдастырылған, шаруа (фермер) қожалықтары жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, аурухана, клуб, т.б. мекемелер бар. Елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Жеңіс (Ордабасы ауданы)

**Жеңіс** — Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл, Жеңіс ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірлан ауылынан солтүстік-батысқа қарай 49 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
1960 жылы мақта кеңшарының 2-бөлімшесі негізінде құрылды. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда Ө.Тұрманжанов атындағы орта мектеп, амбулаториялық емхана, мәдениет үйі, мешіт, байланыс бөлімі, мақта қабылдау пункті жұмыс істейді. Арыс–Түркістан каналының 5 суландыру жүйесі арқылы 2942 га егістік жер суландырылады.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Бөген ауылдық округі (Ордабасы ауданы)

**Бөген ауылдық округі** – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бөген, Кемер ауылдары кіреді. Орталығы – Бөген ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы ауылдық округтері
Молыке Шойманов ауылы

**Молыке Шойманов ауылы** (2008 жылға дейін – *Коммунизм*) — Түркістан облысы Отырар ауданы, Отырар ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылының оңтүстік-шығыс іргесінде орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Жуас болудың жақсы жақтары

**«Жуас Болудың Жақсы Жақтары»** () — американдық кинофильм, Стивен Чбоскидің эпистолярлық романының экранизация. Стивен Чбоски фильмге әрі режиссерлік етті. Фильм тұсаукесері Торонтодағы кинофестивальде 8 қыркүйек 2012 жылы болып өтті. Киносурет «Еркін рух» марапатына ие болып,Ұлттық АҚШ киносыншылар кеңесінің нұсқасы бойынша фильм жылдың ең үздік фильмдер ондығының қатарына кірді.
## Рөлдерде
Логан Лерман — *Чарли* 
Эмма Уотсон — *Сэм* 
Эзра Миллер — *Патрик *
Мэй Уитман — *Мэри-Элизабет*
Эрин Вильхельми — *Элис*
Джулия Гарнер — *Сьюзан*
Джонни Симмонс — *Брэд*
Рис Томпсон — *Крэйг*
Пол Радд — *мистер Андерсон*
Том Савини — *мистер Каллахан*
Кейт Уолш — *миссис Кельмекис*
Дилан Макдермотт — *мистер Кельмекис*
Мелани Лински — *Хелен* 
Зейн Хольц — *Крис*
Нина Добрев —*Кэндис*
## Дереккөздер

Санат:2012 жылғы АҚШ фильмдері
Санат:Мектеп туралы фильмдер
Санат:АҚШ мелодрама фильмдері
Санат:АҚШ дарамалық фильмдері
Санат:Жастарға арналған фильмдер
Санат:Романдар экранизациясы
Санат:Summit Entertainment фильмдері
Санат:Ер гомосексуалдылығы тақырыбындағы фильмдер
Санат:Инцест туралы фильмдер
Футболдан Қазақстан Кубогы 2016

**[[Футболдан Қазақстан Кубогы|Футболдан Қазақстан кубогы]] 2016** — кубоктың жиырма бесінші турнирі. Шығу жүйесімен өткізілген. Турнирдің бірінші кезеңі 2016 жылы 21 наурызда басталды. Ал финал 2016 жылы 19 қарашада Алматы қаласындағы Орталық стадионында өткізілді. Жеңімпаз Еуропа Лигасы 2017/18 қатысуға құқылы.

## Бастапқы кезең

### «А» тобы




----

----

### В тобы

----
----

### «С» тобы



----
----

## 1/8 финал

## 1/4 финал

## 1/2 финал

## Финал
*Толық мақаласы: [[Футболдан Қазақстан Кубогының финалы 2016|Футболдан Қазақстан кубогының финалы 2016]]*
Санат:Футболдан Қазақстан Кубогы
Санат:2016 жылғы футбол
Әс-Саффах

**Әбдуллаһ әс-Саффах** (; 722, Хүмайма — 10 маусым 754, Анбар) — Ислам халифатының 20-шы халифасы, мүміндер әмірі. Аббас әулетінен болған алғашқы халифа. Мұхаммед пайғамбардың көкесі болған Аббас ибн Әбділмүттәліптің шөпшегі және халифа Әл-Мансұрдың ағасы.

## Өмірбаяны
Умәйяларға қарсы хорасандық көтеріліс болған кезде әс-Саффах көтерілісбасы Әбу Мүсліммен жақсы қарым-қатынастар орнатты. Әс-Саффах Куфада өзін жаңа халифа деп жариялады. Шииттер халифат ретінде Әли ибн Әбу Талибтің ұрпағың көргісі келді, алайда әс-Саффах олай қаламады.

Өз әскерін мұсылман емес жауынгерлермен күшейтіп, өзіне қарсы шығатын және халиф деп мойындамайтындарға қарсы, яғни Умәйяларға, шииттерге, тіпті кейбір хорасандық көсемдерге соғыс ашты. Сондықтан оған "әс-Саффах" ("қанды қасапшы") деп лақап ат қойылды. Өзінің елордасы болған Анбар қаласында (қазіргі Ирак аймағында) шешек ауруынан қайтыс болды. Оның орнына халифатты келесі сегіз ғасыр бойы інісі Әл-Мансұр мен оның ұрпақтары биледі.

Санат:Аббас әулетінің халифтері
Санат:Ирактық Аббасилердің халифалары
Ақкөл (Түркістан облысы)

**Ақкөл** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Балтакөл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай 61 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Бұлақ (Түркістан облысы)

**Бұлақ** — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі, Қожатоғай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Арыс қаласынан оңтүстікке қарай 61 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері
Төлеген Бойтанов ауылы

**Төлеген Бойтанов ауылы** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Маяқұм ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2020 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай 34 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 294 адам (145 ер адам және 149 әйел адам) болса, 2009 жылы 35 адамды (16 ер адам және 19 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданының таратылған елді мекендері
ВАЗ-2114

**ВАЗ-2114 («Лада-1600»/«Lada-1600»)** — Ресейдің артқы тартушы автокөлігі. 2003 жылдан 2013 жылға дейін шығарылып келді. Ізашары ВАЗ-2113, ізбасары ВАЗ-2115.

## Дереккөздер

# Седан Lada Samara тарихқа кетеді.
# «За рулём Санкт Петербург» газеті № 01—02 (296—297) ақпан 2014.
#   http://www.lada.ru/cgi-bin/statement.pl?id=0&id_article=82343&prev=1 

Санат:Хэтчбэктер
Санат:ВАЗ автомобильдері
Кемер (Ордабасы ауданы)

**Кемер** — Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Бөген ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірлан ауылынан солтүстік-батысқа қарай 47 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Миялыкөл

**Миялыкөл** — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Егіндібұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. КАТО коды 154839600.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қандыағаш қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 80 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 205 адам (92 ер адам және 113 әйел адам) болса, 2009 жылы 87 адамды (45 ер адам және 42 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 28 адамды (18 ер адам және 10 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері
Жайсаңбай

**Жайсаңбай** — Ақтөбе облысы Ырғыз ауданындағы ауыл, Жайсаңбай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ырғыз ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 112 км-дей, Жыңғылдыөзексор көлінен солтүстік-батысқа қарай 22 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 501 адам (261 ер адам және 240 әйел адам) болса, 2009 жылы 535 адамды (248 ер адам және 287 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 461 адамды (244 ер адам және 217 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы елді мекендері
Миялы (Ақтөбе облысы)

**Миялы** — Ақтөбе облысының Байғанин ауданындағы ауыл, Миялы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарауылкелді ауылынан оңтүстікке қарай 159 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 599 адам (305 ер адам және 294 әйел адам) болса, 2009 жылы 549 адамды (292 ер адам және 257 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 405 адамды (207 ер адам және 198 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы елді мекендері
Аққұм ауылдық округі (Отырар ауданы)

**Аққұм ауылдық округі** – Түркістан облысы Отырар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін *Ақтөбе ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққұм ауылы кіреді. Орталығы – Аққұм ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы ауылдық округтері
№37 темір жол айрығы

**№37 темір жол айрығы** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Темір ауылдық округі құрамындағы темір жол айрығы.

## Географиялық орны
Округ орталығы – Темір ауылынан оңтүстік-шығысқа карай 11 км-дей жерде, Түркістан—Арыс темір жолы бойында.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Мұхаммед Ағзам

**Мұхаммед Ағзам** (; 8 шілде 1653 жыл — 19 маусым 1707 жыл) — Ұлы Моғолдар патшалығының 7-ші падишаһы. Ұлы Моғолдар патшалығының негізін қалаушысы Бабырдың жүрежаты. I Акбардың шөпшегі.

Толық атағы: **Падишаһ-и-Мүмәлік, Әбілпейіз Кутубуддин Мұхаммед Ағзам, Шаһ-и-Әли, Шаһ Ғази**.

## Өмірбаяны
Мұхаммед Ағзам 1653 жылдың 8 шілдесінде Бурханпурда дүниеге келді. Ол I Әлемгірдің үшінші ұлы болатын. 1678 жылы Кока Ағзам хан қайтыс болуы себепті I Әлемгір Мұхаммед Ағзам шаһзаданы Бенгалияның субадары етіп тағайындады. 1681 жылы шаһзада Шаһ-и-Әли деген мансапты иеленіп, тақ мұрагері болып жарияланды. 1685-1686 жж. тақ мұрагері әкесінің маратхилерге қарсы соғысына қатысты. 1701 жылы Гуджараттың субадары болып тағайындалды.

### Билеген жылдары
1707 жылдың наурызында I Әлемгір қайтыс болуы себепті падишаһтың үш ұлы Мұхаммед Ағзам, Мұхаммед Муаззам (келешектегі I Баһадүр) және Мұхаммед Кам Бахш бір-біріне қарсы тақ үшін соғыс бастады. Мұхаммед Муаззам сол кезде тақ мұрагері еді, және ол үлкен әскермен Кабулдан патшалық елордасы Аграға жорық бастады. Мұхаммел Ағзам да тақ иелену құқығын білдіріп, өзін падишаһ етіп жариялайды. Мұхаммед Муаззамның екінші ұлы Шаһзада Сұлтан Азимуш Шан Бенгалиядан әскер бастап, елорданы басып алды. Тек елордалық қорған оған берілмеді. Сол айда Мұхаммед Ағзам Шаһ Аграға жорық жасап, 14 наурызда падишаһ тағына отырды. Елордалық қорған басшысы оны падишаһ деп мойындап, оған берілді. Сол жылдың маусымында Шаһзада Мұхаммед Муаззам Аграға жақындады. Шешуші шайқас 18 маусымда Джаджау деген жерде өтті. Мұхаммед Ағзам Шаһтың әскерінде 45 мың жауынгер және 65 мың атты әскер болды. Оның Асад хан мен оның баласы Зүлфикяр хан қолдады. Екі жақтың шығын 10 мың жауынгерге жетті. Нәтижесінде Шаһзада Мұхаммед Муаззам Мұхаммед Ағзам Шаһты жеңді. Шайқаста падишаһ пен оның екі ұлы қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:1653 жылы туғандар
Санат:1707 жылы қайтыс болғандар
Санат:Агра тұлғалары
Санат:Ұлы Моғолдар падишаһтары
Санат:Үнді монархтары
Санат:Үндістанда туғандар
Санат:Үндістанда қайтыс болғандар
Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)

thumb|300px|Қоңыр әулие үңгірі
thumb|300px|Қоңыр әулие үңгірі
thumb|300px|Аққарағай тауы
**Қоңыр әулие үңгірі** - Абай облысындағы Баянауыл тауының батыс жағындағы Аққарағай тауының күнбатыс етегіндегі қасиетті үңгір. Ол  Баянауыл ауылының солтүстік-шығысында, 17 км қашықтықта орналасқан. Жергілікті тұрғындар оны “Әулиетас” немесе “Қоңыр әулие” деп те атайды. Үңгір тектоникалық жік түсуден, гранит тасына табиғи сыртқы күштердің (жел, күннің қызуы, су шаю, т.б.) әсерінен пайда болған. Ендік бағытта созылған үңгірдің ұзындығы 30 м, ені 2,5 м, биіктігі 1,8-2,0 м, кіреберісі кеңдеу де, түбіне қарай біртіндеп тарылып, тастағы жарықшақтардан енген судан түзілген көлшікпен бітеді. Үңгірдің табаны тегіс, бүйірі қуыс-қуыс және тепкішекті. Суының шипалық қасиеті бар.

### Қоңырәулие туралы аңыз

«Қоңыр әулие» үңгірі жердің, жануар¬лар мен құстар әлемін қорғаушысы Нұх Пайғамбар заманынан бар. Бүкіләлемдік су тасқыны кезінде үш көріпкел Нұх Пайғамбардың кемесіне қалып қойыпты-мыс, бірақ кемеде орын болмапты, сонда үш бақанды жалғап байлап, бақанға отырып, ол пайғамбардың кемесіне байланыпты. Бүкіләлемдік ағыспен олар солтүстіктен оңтүстікке беттейді. Алғашқы болып үлкен әулие Құланның бөренесі тасқа соғылып, жұлынып кетеді. Бұл Қызыл Тау маңында болған. Екінші болып тасқа ортаншы бала әулие Қыранның бөренесі ең биік тау Ақбетке соғылады. Су қайта бастап, таулар мен шоқылар ашыла бастағанда, кенже әулие Қоңырдың бөренесі үңгірге жақындағаннан кейін, ол осы жерде қоныстанады. Сол себепті үңгір қажылықтың киелі жері саналған. Осындай табынудың себебі болған үңгір түкпіріндегі қазан, осы қазан түбіне үнемі су жиналады. Осы суда барлық ауруларды жазу қасиеті бар, тіпті, бедеуліктен де. Қай уақытта болмасын үңгір жанына баланы дүниеге әкелу мақсатымен әйелдер қонған және осы армандары шынымен де орындалған. 

### Үңгір ішіндегі қасиетті көл

Қоңыр әулие өзінің қасиетті көлімен халық арасында танылған. Үңгір ішіндегі көлдің ұзындығы 25 метр, ені 10, тереңдігі 1,8 метр дегенмен, оның көлемі жерасты суының деңгейіне байланысты өзгеріп  отырады. Суы тұщы әрі көптеген ауруларға ем. Шынында да көл суының емдік қасиеті бар екені еш күмән туғызбайды. Өйткені, үңгір орналасқан Ақтастың бетінде ертеден-ақ арша қалың өседі.

### Қызықты мәлімет

Баянауылдағы үңгірде  Қаныш Сәтбаев болған. Бүгін қасиетті үңгір қалың жұртқа сая болып, киелі орынға айналып отыр. Үңгірге көтерілетін баспалдақтардың ұзындығы 110 метр, әрбір 10-15 метр сайын демалуға арналған алаң бар. Үңгірдің жалпы ұзындығы 30 метр.

## Пайдаланылған әдебиеттер

#Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Шәмші Қалдаяқов ауылы (Түркістан облысы)

**Шәмші Қалдаяқов ауылы** (2006 жылға дейін – *Қарақоңыр*) — Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл, Қарақоңыр ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 33 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері