Алексей Николаевич Толстой

**Алексей Николаевич Толстой** (29 желтоқсан 1882 (10 қаңтар 1883), Николаевск (Самар губерниясы), Ресей империясы — 23 ақпан 1945, Мәскеу) — орыс кеңестік жазушы және қоғам қайраткері, граф. Әлеуметтік-психологиялық, тарихи және ғылыми-қиял-ғажайып романдардың, повестер мен әңгімелердің, публицистикалық шығармалардың авторы.

1942 жылы неміс басқыншыларының зұлым әрекеттерін тергеу жөніндегі Комиссияның мүшесі болды. Үш мәрте бірінші дәрежелі Сталин сыйлығының лауреаты (1941, 1943, 1946 — қайтыс болғаннан кейін). Ленин ордені (1937), Еңбек Қызыл Ту ордені, Құрмет белгісі ордені, сондай-ақ «1941–1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысына қосқан үлесі үшін медалі» (1945, қайтыс болғаннан кейін) иегері.

## Биографиясы
[thumb|220px|[Музей-усадьба А.Н. Толстого в Самаре]]

А.Н. Толстой 1882 жылы 29 желтоқсанда (1883 жылғы 10 қаңтар) дүниеге келген. Әкесі — граф Николай Александрович Толстой (1849–1890), алайда кейбір биографтар оның өгей әкесі Алексей Аполлонович Бостромның есімімен байланыстырады (қ. «Шығу тегі» бөлімі).

Анасы — Александра Леонтьевна (1854–1906), декабрист Николай Тургеневтің туысы. А.Н. Толстой дүниеге келген кезде ол күйеуінен бөлініп, А.А. Бостроммен бірге тұрған. Алайда Бостромға заңды түрде тұрмысқа шығуға шешім қабылдай алмаған.

Болашақ жазушының балалық шағы Самара маңындағы Сосновка селосында (қазіргі Павловка кенті, Қызыл Армия ауданы) А.А. Бостромның үйінде өткен.

1905 жылы көктемде Петербург технологиялық институтының студенті Алексей Толстой бір айдан астам уақыт Невьянскіде болып, тәжірибеден өту үшін Оралға жіберілді.

1936–1938 жылдары, А.М. Горький қайтыс болғаннан кейін, А.Н. Толстой КСРО Жазушылар одағын басқарды.

А.Н. Толстой — КСРО Ғылым академиясының академигі (1939), 1937 жылдан бастап КСРО Жоғарғы Кеңесінің І шақырылым депутаты. Краснодар процесіне қатысып, фашистік басқыншылардың қылмыстарын тергеу жөніндегі комиссияның мүшесі болды.

А.Н. Толстой 1945 жылдың 23 ақпанында қайтыс болды. Мәскеуде Новодевичье зиратына жерленді. Қайтыс болуына байланысты елде мемлекеттік қаралы күн жарияланды.

### Марапаттары мен сыйлықтары
* 1941 — «Пётр I» шығармасының 1–2 бөлімдері үшін бірінші дәрежелі Сталиндік сыйлық;
* 1943 — «Хождение по мукам» үшін бірінші дәрежелі Сталиндік сыйлық (сыйлық сомасы «Грозный» жасау қорына берілді)[3];
* 1946 — «Иван Грозный» үшін бірінші дәрежелі Сталиндік сыйлық (қайтыс болғаннан кейін);
* Ленин ордені (1938);
* Еңбек Қызыл Ту ордені (1943);
* «Құрмет белгісі» (1939);

## Соғыс уақытындағы шығармашылығы
Соғыс жылдары Алексей Толстой соғыстың алғашқы күнінен бастап (1941 жылдың 27 маусымындағы «Біз нені қорғаймыз») 1945 жылдың қысында қайтыс болғанға дейін шамамен 60 публицистикалық материал (очерктер, мақалалар, үндеулер, батырлар туралы суреттемелер, соғыс операциялары жайлы жазбалар) жазды. Соғыс тақырыбындағы оның ең танымал шығармаларының бірі — «Отан» («Родина»).

## Санкт-Петербургтегі мекен-жайы
* 1907—1910 жж.—  И. И. Дернов кіріс үйі (Таврическ көшесі, 35);
* 1910—1912 жж.— И. И. Круглов кіріс үйі (Невский даңғылы, 147);
* 1925-05.1928 г.— Жданов өзенінің жағалауындағы кіріс үйі, 3;
* 05.1928-05.1930 ж.— Балалық Ауылы, Мәскеу көшесі, 8;
* 05.1930 —1938 ж. бас кезең—жазушылар шығармашылығы үйі (Балалар ауылы, Пролетар көшесі, 6).

## Естелік
А.Н. Толстойдың есімі Мәскеу маңындағы бірнеше орынмен байланысты: ол Малевкадағы Жазушылар шығармашылық үйінде болған (қазіргі Руз ауданы), 1930-жылдардың соңында Максим Горькиймен бірге Горки саяжайына (қазіргі Одинцово ауданы) барған, сондай-ақ 1932 жылы Горькиймен бірге Большевиктер Еңбек коммунасына (қазіргі Королёв қаласы) барған.

Ол ұзақ уақыт бойы Барвиха (қазіргі Одинцово ауданы) саяжайында тұрды. 1942 жылы осы жерде «Ана мен қыз», «Катя», «Иван Сударевтің әңгімелері» туындыларын жазды. Сондай-ақ мұнда «Хождение по мукам» үшінші кітабын бастап, кейін 1949 жылы «Пётр I» шығармасының үшінші бөлімін жазумен айналысты.

## Жанұясы

### Әйелі мен балалары
1. Юлия Васильевна Рожанская, Самара жерінен
1. ұлы Юрий, балалық шағында қайтыс болған;
2. Софья Исааковна Дымшиц, Толстоймен бірнеше жыл некесіз (азаматтық неке) бірге тұрғаннан кейін заңды некеге тұру үшін дінін ауыстырды, алайда үйлену тойы болмады.
1. қызы Марьяна (Марианна) (1911 — 1988), зайыбы Е. А. Шиловский (1889—1952).
3. Наталья Васильевна Крандиевская (1888—1963) — 1914—1935 жж. «Хождение по мукам» шығармасындағы Катя Рощинаның прототипі
1. Дмитрий, сазгер, үш жұбайы болды (олардың бірі Татьяна Николаевна), әр некеден бір баладан болды.
2. Никита (1917—1994), оған «Детство Никиты» арналған, жұбайы Наталья Михайловна Лозинская (жүк тасушы Лозинск қызы), алты баласы (олардың ішінде Татьяна Толстая), он бір немересі (олардың ішінде Артемий Лебедев).
3. (асырап алған баласы) Федор Крандиевский — Крандиевскийдің бірінші некесінен дүниеге келген бала, Толстойдың жанұясында өсті.
4. Любовь Ильинична Крестинская-Барщева. Балалары болмады.

## Туындылары

* *В Париже* (1921)
* Граф Калиостро (1921)
* *Детство Никиты* (1922)
* *Повесть Смутного времени* (1922)
* Аэлита (1923)
* Семь дней, в которые был ограблен мир (другое название: *Союз пяти*, 1924)
* *Бывалый человек* (1927)
* Морозная ночь (1928)
* Гадюка (1928)
* *Хлеб* (1937)
* *Иван Грозный* (*Орёл и орлица*, 1942; *Трудные годы*, 1943)
* *Русский характер* (1944)
* *Странная история* (1944)
* *Древний путь*
* *Чёрная пятница*
* *На острове Халки*
* *Рукопись, найденная под кроватью*
* *В снегах*
* *Мираж*
* *Убийство Антуана Риво*
* *На рыбной ловле*

### Аяқталмаған туындылары
* Егор Абозов (1915)
* Петр I (3 том)

### Ертегілері
* Русалочьи сказки
* Сорочьи сказки
* Золотой ключик, или Приключения Буратино (1936)
* Прожорливый башмак
* Дочь колдуна и заколдованный королевич

### Пьесалары

* Смерть Дантона 
* Смерть Фёдора Ивановича
* Насильники (Лентяй)
* Касатка
* Заговор императрицы
* Чудеса в решете…
* Любовь — книга золотая
* Петр Первый
* Иван Грозный
* Нечистая сила (другое название: Дядюшка Мардыкин). Пьеса входит в авторские сборники: «Комедии о любви» (1918) и «Горький цвет» (1922)
* Бунт машин

### Соғыс жайындағы туындылары
* Армия героев
* «Блицкриг» и «блицкрах»
* К писателям Северной Америки
* Москве угрожает враг
* Нас не одолеешь!
* Почему Гитлер должен потерпеть поражение
* Родина
* Русский характер
* Цикл «Рассказы Ивана Сударева»
* Черные дни гитлеровской армии
* Что мы защищаем
* Я призываю к ненависти

## Шығармаларының киноға түсірілуі

* 1924 — Аэлита
* 1928 — Хромой барин
* 1937-1938 — Пётр Первый
* 1939 — Золотой ключик
* 1957 — Хождение по мукам: Сёстры (1 серия) 1
* 1958 — Хождение по мукам: Восемнадцатый год (2 серия) 2
* 1958 — Приключения Буратино (мультфильм)
* 1959 — Хождение по мукам: Хмурое утро (3 серия) 3
* 1965 — Гиперболоид инженера Гарина
* 1965 — Гадюка
* 1971 — Aktorka 4
* 1973 — Крах инженера Гарина
* 1975 — Приключения Буратино («Золотой ключик, или Приключения Буратино»)
* 1977 — Хождение по мукам (телесериал)
* 1980 — Юность Петра
* 1980 — В начале славных дел
* 1982 — Похождения графа Невзорова 4
* 1984 — Формула любви («Граф Калиостро»)
* 1986 — Проделки в старинном духе 4
* 1992 — Детство Никиты
* 1992 — Прекрасная незнакомка 4
* 1996 — Милый друг давно забытых лет 4
* 1997 — Новейшие приключения Буратино 4

## Дереккөздер

Санат:Орыс жазушылары