open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Теңбілтөсті бозторғай

**Теңбілтөс бозторғай** - Қазақстанда бозторғайлардың ішінен тауда тіршілік ететін түрі. Бұлар ең кішкентай бозторғайлар (салмағы 18-25г), мығым денелі, қысқа мықты тұмсықты және қоңырсұр қауырсынды құстар. Бұларды қашықтықтан айыру қиын, тек сор бозторғайдың түсі ақшыл және сортаң өсімдіктің маңынан кездестіруге болады. 

Теңбілтөс бозторғай сұр бозторғайдан ақшыл және кеудесіндегі екі қоңыр дағымен ерекшеленеді (сұр бозторғайдың бұл жерінде ұзыншақ теңбілдері бар). Тіршілігі мен таралуы жағынан бұл екі түр бір-біріне жақын. Екеуі де жұптасып тіршілік етеді, ұяларын қураған шөл өсімдіктерінің маңындағы шұңқырларға салады. 4-5 жұмыртқаларын аналығы 10 күнде басып шығарады, аталығы көмектеседі. Балапандары 10 күннен кейін ұядан жүріп шығады да, біраз күннен кейін ұшады. Жылына екі рет балапан басып шығарады. Балапандарын тек жәндіктермен, ал ересектері өсімдік дәндерімен де қоректенеді. Бұл екі түр - шөл және шөлуйттің ең көп таралған түрлері. Қазақстанда наурыздан қазанға дейін кездеседі.

## Дереккөз
Қазақстандағы жануарлар әлемі

Санат:Бозторғайлар
Бәсекелу қабілеті

**Бәсекелесу қабілеті** - белгілі бір тауардың немесе өнімнің тұтынушылық қасиетінің жиынтығы, ол тауардың немесе өнімнің бәсекелесуші тауардан немесе өнімнен өзгешелігін сипаттайды. Белгілі бір нарықтың қаралып отырған кезеңдегі қалыптасқан талаптарына өнімнің сәйкес келуге жарамдылығы.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Бәсеке

Санат:Бәсеке
Моңғол суықторғайы

**Моңғол суықторғайы** () — шағын денелі (19 - 26 г) қунақтардың бірі. Қанатында ақ қызғылт "көзтартары" бар, көріксіз күңгірт, қоңырқай реңді аталықтың төсі, екі қапталы және құйрықүсті қызғылтым реңкті болып келеді. Аналығында қызғылт түс болмайды. Шөл қунақтан айырмашылығы - тұмсығы қашанда ақшыл болуы. Құрлық құсы, бұталарға қонақтамайды. Екпіндеп ұшады. Дауысы - сазды "пиу", әуені қатты емес, көңілге жағымды және әдетте шақыру үнін қосады. 

Алдыңғы Азиядан Орталық Азияға дейінгі шөл тауларында мекендейді. Ол- Қазақстанда оңтүстік және шығыстың аласа шөлдік тауларда, Солтүстік Балқаш маңында, қазақ ұсақ- шоқыларының кейбір жерлерінде үйреншікті құс. Олар қыста оңтүстікке қарай ұшып кетеді, алайда кейбір бөліктері Қазақстанның оңтүстігінде қыста да кездеседі. Ұяларын тас қуыстарына орналастырады, жартастардың жарықтарына және саздан салынған молалар үстіндегі құрылыстық күмбездің қуыстарына жиі орын тебеді. Жұмыртқаларды басу және балапандарды қоректендірудің қыр-сыры айқындалмаған. Қазақстанда наурыздан қазанға дейін кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Сутартар тұқымдасы

**Сутартар тұқымдастар** () - 119-дан 165-ке дейін түрлері бар тырнатәріздес құстар () отрядының ішіндегі ең үлкен тұқымдас құстар. Түрлер санынң осындай шашыраңқы болуына жүйелеу топтарының күрделілігі себепкер болды. Сутартар құстардың дене мөлшері орташа (20-30 грамнан 1,5-2 килоға дейін, негізгі массасы 100-200г), денесі екі қапталынан қысыңқы келеді. Қанаты - қысқалау және дөңгеленген, жабын қауырсындары - жұмсақ және қопсыңқы. Қоректі талғамайды. Құрлықтағы және судағы қалың өсімдіктер болуын да ұнатады, ылғалды биотоптар әрқашан тиімділік жасайды. Ашық орындарда сирек шығады және сақ құстар, нашар және зауықсыз ұшады, оның есесіне жақсы жүгіріп, жақсы жүзеді. Көптеген түрлерінің құйрықасты қауырсындары ашық реңді болып келеді. Ол белгі беріп, қалың қопамен байланыс жасау қызметін аткарады. Дауыс ерекшелігі де байланыс ұстауына себепкер болады.

Қазақстанда 8 түрді қамтитын 6 туыстас бар.

## Дереккөз
* Қазақстандағы жануарлар әлемі

Санат:Сутартарлар
Консорциумдық банк

**Консорциумдық банк** - бірнеше банкілерге, қаржы компнияларына қарасты (капиталға қатысу үлесі 50 пайыздан аспауға тиіс), көбінесе халықаралық қызметпен айналысатын акционерлік тұрпаттағы бірлескен көп ұлттық банк кәсіпорны (валюта нарықтарындағы және несие капиталы нарықтарындағы мәміле, сыртқы саудаға несие беру, т.б.)
## Дереккөздер

Санат:Банк
Санат:Экономика
Батрахотоксин

thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
**Батрахотоксин** ( — «бақа»,  — «у») — белоксыз заттардан құралған табиғи күшті токсин болып есептелетін стероидті алкалоид. Химиялық формуласы — C31H42N2O6. Жапыраққа өрмелегіштер тобына жататын қысқа басты бақалар түрлерінің уының құрамында кездеседі. Батрахотоксин жүйке импульстерінің бұлшық етке берілу жүйесін əрі жүрек бұлшықетінің өткізгіштік қабілетін бұзады. Жануарлардағы батрахотоксиннің мөлшері 50 мг-ға дейін жетеді.

## Дереккөздер
Бауыр ацинусы

**Бауыр ацинусы** — бауырдың құрылымдық және қызметтік бөлігі. Бауыр ацинусы құрамына қақпалық көктамыр мен бауыр қызылтамыры соңғы тармақтарымен және өт өзектерімен тамырланған, қатар орналасқан екі көрші бауыр бөлікшелерінің бөліктері енеді. Бауырдың гистологиялық препараттарында бауыр ацинусының пішіні ромбы тәріздес болып келеді. Ромбының үшкір бұрыштарында бөлікшелердің орталық көктамырлары, ал дөңес бұрышында бауыр үштігі орналасады. Оттекпен және қоректік заттармен қамтамасыз етілу деңгейіне байланысты бауыр ацинусы өз кезегінде орталық, аралық және сырттық үш аймаққа бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Асқорыту жүйесі
Келісімшарттық баға

**Келісімшарттық баға** — келісімшартта белгіленетін, экпортшы, импоортшы елінің, келісімшарт жасасылған сәтте немесе оның қолданылу мерзімі бойына не орындалу сәтінде тіркелгее тауар бағасы. Келісімшарт талаптарына қарай тұрақты, жылжымалы, сырғымалы баға түрлеріне бөлінеді. Тұрақты баға - келісімшартты жасасу сәтінде тиянақталатын баға, оны нақты нарықтық бағаға сәйкес келтіру қажеттігіне байланысты қолданылуы мерзімі бойына қайта қарауға болады. Сырғымалы баға - деңгейі келісімшартта қол қойылған сәттен бастап, оның орындалу мерзіміне дейін уақытқа орай өзгертіліп отыратын баға. 

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Бацитрацин

thumb|right|200px|
**Бацитрацин** () — бактериялар түзетін антибиотиктер тобына жататын антибиотик. Бұл антибиотиктің продуценті шөп бацилласының тобына жатады. Грам əдісімен оңға боялатын бактерияларға бактериостатикалық және бактерицидтік əсер етеді. Бацитрацин əсер ету спекторы бойынша пенициллинге жақындайды.

Формуласы: C66H103N17O16S)

Сауда атаулары: цикатрин (Cicatrin), полибактрин (Polybactrin).

## Дереккөздер

Санат:Антибиотиктер
Ақсай шошқасы

**Ақсай шошқасы** — етті майлы тұқымдық топ. 1952 жылдан Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығыс аймақтарында өсіріледі, онымен Алматы зоотехникалық мал шаруашылығы технологиясы ғылыми зерттеу институты шұғылдануда. Тұқымдық топ шығаруде жергілікті шошқаның мегежіңі мен ірі ақ шошқа қабаны, одан кейін беркшир шошқасының қабаны пайдаланылады. Генеалдық құрылымы жағынан 6 линиясы, 7 тұқымдасы бар. 

Қабанының салмағы 300-350, мегежіні 230-250 кг. Әр жылы 11-12 ден торай табады, екі айлық торай 15-18 кг тартады. Асыл тұқымды шошқа өсіретін шаруашылықтарда 10,8 мыңы бар. Қазіргі таңда таңдаулы шошқа топтары Алматы облысының Ақсай оқу шаруашылығы мен Қаскелең ауданында, Шымкент облысының ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясында өсіріледі. Тұқым жақсарту жұмысымен Алматы зоотехникалық малдәрігерлік институты шұғылданады.

## Дереккөздер

Санат:Шошқа тұқымдары
Ақтаспа

**Ақтаспа өсімдігі** () —- бұршақ тұқымдасына жататын шалабұта. Мойынқұм, Балқаш, Алакөл маңындағы құмды жерлерде сексеуіл, жүзгін, теріскен арасында өседі. Маусым, Мамыр айларында гүлдеп, Тамыз бен Шілде айларында жемістенеді. Биіктігі 36-50 см. Жапырағы жұмыртқа пішіндес. 3-4 жұптан тұрады, ұзындығы 4-10 см. Гүлі көгілдір түсті. Дәні қызыл қоңыр. Жайылым шөбі, мал, әсіресе қой мен түйе азығы.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Ақтөбе химия зауыты

**Ақтөбе химия зауыты** -  технологиялық контактілі күкірт қышқылы, технологиялық олеум, жай ұнтақталған және түйіршіктелген суперфосфат, кремний-фторлы, натрий, бор қышқылы, бура және т.б химиялық өнімдер өндіретін Ақтөбеде орналасқан зауыт. 

Бұл зауыттың құрылысы 1929 жылы басталып, 1934 жылы алғашқы өнімін береді. Ұлы Отан соғысы жылдары майдан және халық мұқтажы үшін химиялық өнімдер шығарды. Ал 1945 жылы негізгі және қосымша өнімдерді өндіру қуатын арттыру мақсатында зауыт қайта жабдықталды. Бұл жөндеу жұмыстарынан кейін бор қышқылы, суперфосфат, бура, бор магнийлі тыңайтқыштар цехтары салынды. 1953 жылы өндірістік бор қышқылы қалдықтарынан микротыңайтқыштар шығару ұйымдастырылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан зауыттары
Жамбыл (Көксу ауданы)

**Жамбыл** — Жетісу облысы Көксу ауданы, Лабасы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балпық би ауылынан оңтүстікке қарай 6 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы елді мекендері
Ақұнтақ кеселі

thumb|300px|right|
thumb|300px|right|
**Ақұнтақ кеселі ** - шөптесін, ағаш, шала бұта өсімдіктердің ақұнтақ саңырауқұлағы тудыратын ауруалар тобы. Бұл саңырауқұлақтар Қазақсанда ауыл шаруашылығының 66 түрін, соның ішінде қант қызылшасы, асқабақ, жүзім зақымдайды. Ақ ұлпа күйінде өсімдік жапырағына, өркені мен сабағына, гүлі мен жемісіне түседі де, кейін киіздей үйысып, көптеген ұсақ қара даққа айналады. Ауру салдарынан өсімдіктің жапырағы мен өркені солып, сүрегі өсуін тоқтатады, жемісі шіри бастайды. Бұл аурудың қоздырғышы Ақұнтақты саңырауқұлақтар конидиялар, жемісі арқылы тарап, өсімдік қалдықтарында, мицелий күйінде өсімдік бүршігінде т.б органдарда қысап шығады. 

## Емдеу
Арылу шаралары: сүдігерді терең жырту, фосфор, калий тыңайтұыштарын шашу, ауыл шаруашылығына ақұнтақ кеселіне төзімді сорттар мен түрлерді пайдалану, өсімдікке күкіртті препараттар бүрку.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдік аурулары
Ақшілік

**Ақшілік** () – талдар тұқымдасына жататын бұта. Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарының батпақты көл жағалауларында, таудың альпі белдеулерінде өседі. Мамыр және маусым айларында гүлдеп, тамыз, шілде айларында жемістенеді. Биіктігі 1-1,5 м. Діңі сарғыш қоңыр, бұтақтары күрең түсті. Жапырағы сопақтау, кезектесіп орналасқан, ұзындығы 5-8, ені 2-3 см. Гүлшоғыры шашақ, жапырағынан бұрын ашылады. Қалемшесі, шыбығы арқылы өсіп өнеді. Жемісі қауашақ. қабығының 100 ден 12 бөлігін таннид құрайды.Илік, шірнелі өсімдік.

## Дереккөздер


Санат:Талдар тұқымдасы
Көксу каналы

**Көксу каналы** – Жетісу облысы Көксу, Қаратал аудандары арқылы ағатын канал. 1939-40 жылдары салынған; кейіннен бірнеше гидротехикалық құрылыстармен ұлғайтылды. Көксу өзені бойындағы Көксу темір жол  станциясы тұсынан басталады. 

## Гидрологиялық сипаты
Жалпы ұзындығы 103 км, оның ішінде негізгі магистралы 42 км, осыдан тарайтын 10 тармақтың ұзындығы 61 км. Канал табанының ені 5 – 10 м, беті 8 – 15 м, тереңдігі 1,2 м. Орташа су ағымы 25 м³/с. Қаратал, Ескелді би, Көксу аудандары шаруашылықтарының 20 мың га-дан астам егістігін және бау-бақшасын суғарады. 

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы каналдары
Вуду

**Вуду** () — Африка аумағындағы кейбір елдерде мемлекеттерде мемлекеттік дін болып саналатын Африканың үлттық діні.

Вуду дінінің басты мақсаты аруақтармен байланысты болып келеді. Бұл Гаити аралындағы вуду адамдарынан айқын көрінеді. Қазіргі таңда вуду дінін фон және эве халықтары ғана ұстанады. Әрине басқа халықтардың да діні вуду. Дегенмен кейбір Африка мемлекеттерінде көптеген халық араласып, әркім өз дінін ұсынады. Осының әсерінен вуду дініне басқа діннің рәсімдері кіріп кетеді.

## Вуду дінінің лауазымдары
* *Хунган* (діни қызметкер) және *мамбо* (әйел діни қызметкер — олардың қызметтері вуду дініне сәйкес рухтардың көмегімен адамның болашағын болжау.
* *Бокор* (сиқыршы) — Қара сиқырмен айналысатын вуду дінінің діни қызметкері.

Қалған діни қызметкерлер вуду дінінің араласқан бөлігінің адамдары болып табылады.

## Вуду дініне тән діни рәсімдер
320 × 214 px|нобай|оңға|Вуду дінінің рәсімі
* Вуду діні бойынша жамандықтан тек бойтұмар ғана құтқара алады. Олардың бойтұмарлары кішкентай қапшық ішіндегі белгілі бір зат болып келеді. Олар бұл бойтұмарды гри-гри деп атайды.
* Би және өлең — Вуду дінінің басты рәсімінің бірі.
* Табынатын жер ретінде олар қарапайым үйді таңдайды. Ең басты табынатын жерлер хунфор،митан болып табылады. Рәсімді бастамас бұрын бес дауылпазшы өлеңді бастап кетеді. Осылайша олар рәсімді ашады.

## Вуду дінінің құдайлары
### Бондьё
Бондьё французша *bon Dieu* деген сөзден шыққан. Мағынасы «Жақсы Құдай». Бұл вуду дінінің жоғары сатысында орналасқан құдай болып саналады. Дегенмен бұл құдай адамның істеріне мүлдем араласпайды.

### Лоа
Африка тілінде «рухты ұстаздар». Бұл вуду дінінің төменгі сатысында орналасқан құдай болып саналады. Дегенмен вуду дінінің бүкіл рәсімі лоа арқылы жасалады. Себебі олардың діні сиқырмен тығыз байланысты. Ал сиқырды қолдану үшін құдай қажет.

## Тағы қараңыз
* Зомби
* Гри-гри

Санат:Діндер
Санат:Вуду
Гри-гри

**Гри-гри**— вуду дінінің жамандықтан қашу және бақытқа бару үшін тағатын бойтұмарлары. Әдетте бұл үшін кішкентай қапшық керек. Кішкентай қапшықтың ішінде тырнақ, шаш, май, тас, сүйек, шөп болуы мүмкін. Қапшықтың ішінде қанша зат болса, бойтұмар да сонша есе жұмыс істейді. Бойтұмарды басқа адамға сыйлыққа беруге болады. Сол арқылы сен басқа адамға өз қорғанышыңды сиға тартасың. Мұндай бойтұмарлар басқа елдерде де кездеседі.

## Тағы қараңыз
* Вуду

Санат:Бойтұмарлар
Маркетинг тұжырымдамасы

**Маркетинг тұжырымдамасы** - нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның, коммерциялық ұйымның өндірістк-өткізу және еңбек қызметін басқару туралы ғылыми негізделген  қағидат жүйесі. Білімнің алуан түрлі салаларындағы - экономикалық теория, менеджмент, социология, эконометрия, психология, т.б. салалардағы толып жатқан іргелі және қолданбалы зерттеулердің нәтижелеріне негізделеді. Ол нарықтық айырбас заңдылықтарын, тауар өндірушінің ұдайы өзгеріп отыратын экономикалық жағдайларға бейімделу қағидаты мен әдістерін зерделейтін ерекше ғылыми пән ретінде қалыптасты.

## Дереккөздер

Санат:Маркетинг
Санат:Экономика
Корреспонденттік қатынастар

**Корреспонденттік қатынастар** - несие мекемелері арасындағы шарттық қатынастар. Бұл қатынастардың мақсаты - бір-бірінің тапсырмалары бойынша төлемдер төлеу, есеп айырысу. Онда тараптардың экономикалық және заңи теңдігі көзделеді. Коррсепонденттік қатынастар резидент-банкілермен де, бейрезидент банкілермен де орнатылады. Мұнда белгілі бір біліктілік және техникалық талаптар сақталуға тиіс: қазіргі заманғы байланыс нысандары, қызметкерлердің тиісті біліктілік деңгейі болуға тиіс.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Белл-Мажанди заңы

**Белл-Мажанди заңы** () — афференттік талшықтар жұлынға оның артқы түбірлері арқылы кіреді, эфференттік талшықтар алдыңғы түбірлер арқылы одан шығады. Рефлекстің анатомиялық осы қағидасын алғаш 19 ғасырдың басында  Ч.Белл ұсынған. Мұндай шешімге өзінің зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Ф.Маржанди де келген. Сондықтан Белл-Маржанди заңы деп аталады. Іс-қимыл рефлекстерінің реттелуі де осы заң бойынша іске асады. Алдыңғы түбірлердің құрамына денелері жұлынның сұр затының алдыңғы мүйізінде жататын қозғағыш нейрондардың сезгіш ассон талшықтары кіреді. Артқы түбірлердің құрамына денесі сол түбірдің өзінде орналасқан эфференттік нейрондардың талшықтары кіреді. Тәжірибеде Белл-Мажанди заңын жұлынның алдыңғы және артқы түбірлерін кесу арқылы байқауға болады. Артқы түбірлерді кескеннен кейін жануар кесілген жағындағы сирағымен қозғала алады, бірақ бұл жағындағы сирағының сезу қабілеті толығымен жойылады. Алдыңғы түбірлерді кескеннен кейін, сезу қабілеті сақталғанымен, сирақтары мүлде қозғалмайды, сәл болады.  Артқы түбірлерді тітіркендіргенде жалпы қозғалыс реакциясын тудырады да, алдыңғы түбірлерді тітіркендіргенде қозғалыс пайда болмайды.

## Дереккөздер

Санат:Нейрофизиология
Санат:Нейроанатомия
Санат:Нейробиология
Белдіқұрт

**Белдіқұрт** - жалпақ құрттар типінің таспа құрттар отрядының туысы. Құстардың және балықтардың паразиті. Ұзындығы бір метрге дейін жетеді.

## Дереккөздер

Санат:Құрттар
Бергман ережесі

**Бергман ережесі** - температураның өзгеруіне байланысты жылықанды жануарлардың (құстар, сүтқоректілер) дене мөлшері өзгеретін заңдылығы. Бергман ережесі бойынша бір түрге жататын жеке жануарлардың немесе жеке топтарының суық аймақтарда тіршілік ететіндерінің дене мөлшері жылы аймақтарда таралған  топтарынан ірі болады, яғни ендіктер артқан сайын жануарлар да ірілене түседі. Осы ережені 1847 жылы неміс ғалымы К. Бергман (1814-1865) ашқан.

## Дереккөздер
Санат:Биологиялық заңдар
Биливердин

**Биливердин** - өттің жасыл пигменті, билирубиннің тотығуы нәтижесінде түзілетін зат. Бауырда холеглобиннің құрамынан темір мен глобин молекуласы бөлініп, биливердин түзіледі. Ол тотықсызданып, билирубинге айналады. Билирубин - өсімдіктермен қоректенетін жануарларда, бауырымен жорғалаушылар мен құстардың өтінде кездесетін негізгі пигмент.

## Дереккөздер
Санат:Биология
Бозғы

**Бозғы** - құлақты түлендер тұқымдасы, бозғы туыстарына жататын ең ірі түрі. Еркектерінің дене тұрқы - 300-340 см. Осы тұқымдасқа жататын түлендердің ұрғашылары еркегінен бір метр қысқа болады. Еркегінің салмағы - 1000-1120 кг, ұрғашысының салмағы - 300-350 кг. Терісі түбітсіз болады. Бозғыда құлақ қалқасының нұсқасы ғана бар.

## Дереккөздер
Санат:Биология
Жайсаң (Алматы облысы)

**Жайсаң** — Алматы облысы Жамбыл ауданы, Ақсеңгір ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаштан солтүстікке қарай 22 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Бруцин

thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
**Бруцин** - индол тобына жататын алкалоид, туындысы. 

Стрихнос түріне жататын тропиктік өсімдікте табылған. Молекулалық құрылысы және əсер ету жағынан стрихнинге ұқсас, дегенмен улылығы одан төмендеу. Қимыл-бұлшық ет жүйке жүйелеріне əсер етеді.

* Брутто-формуласы: C23H26N2O4 
* Молекулалық массасы 394.46 г/моль

## Дереккөздер

Санат:Алкалоидтар
Санат:Пирролидиндер
Санат:Өсімдіктер токсиндері
Сьюзен Коллинз

**Сьюзен Коллинз** — американдық жазушы, балаларға арналған  көптеген кітаптардың және жастарға арналған «The Underland Chronicles»  және «The Hunger Games» трилогияларының авторы.

## Биография
Сьюзен Коллинз 1962 жылы 10 тамызда Коннектикут штатындағы Сэнди Хук ауылында, әскери әуе күштері офицерінің жанұясында дүниеге келді. Әскери қызметкер болғандықтан мистер Коллинзге тұратын жерін жиі ауыстырып, әйелі мен балаларымен бірге көшуге тура келген. Осылайша, Сьюзен балалық шағын көшумен өткізді.
Жазушыда арнайы білім болған жоқ, Нью-Йоркта драматургияны оқыды.

Өз мансабын 1991 жылы Нью-Йорк қаласына көшкеннен кейін «Nickelodeon» телеарнасында балаларға арналған  сериалдарға  сценарий жазумен бастады. «The Mystery Files of Shelby Woo», «Little Bear», «Oswald», «Clarissa Explains It All» сияқты жобалар Сьюзенді балаларға арналған кітап жазуға қанаттандырды. Осылайша 2003 жылы оның «Gregor the Overlander» романы жарық көрді.

2008 жылының қырқүйегінде Scholastic Press басылымы  «The Hunger Games» трилогиясының 1-бөлімін шығарды. Сьюзен Коллинз бұл романды әкесінің Вьетнамдағы қызметінен естеліктері және де грек аңыздарымен байланыстырған. Мысалы, Минотавр мен Тесейдің лабиринті мен  соғыстан кейінгі салдар, аштық, кедейлік туралы оқиғалар сюжеттің дамуына үлкен әсерін тигізді.

Келесі жылы «Catching Fire», ал 2010 жылы «Mockingjay» атты кітаптары басылып шықты.

Қазіргі уақытта жанұясымен Коннектикут штатында тұрып жатыр. 1994 жылы қызы, ал 1999 жылы ұлы туды.''

## Қызықты мәліметтер
* «The Hunger Games» 60 апта бойы бестселлер болып саналды.
* 2010 жылы Time Magazine  Сьюзен Коллинзді ең ықпалды адамдардың қатарына енгізді.
* 2012 жылы  Amazon интернет-дүкені Сьюзеннің кітаптарын ең көп сатылатын деп атады.
* Жазушыға сюжетке реалити-шоуды енгізу туралы ой теледидар қарап отырғанда келді. Ол жастарға арналған бағдарламаны бақылап келесі арнаға ауыстырғанда Ирактағы соғыс туралы репортажға көзі түсті.
* Бестселлер атанып фильмге айналған «The Hunger Games»'тің 2 романының таралымы 2 миллион данадан асып кетті.

## Дереккөздер
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B7,_%D0%A1%D1%8C%D1%8E%D0%B7%D0%B5%D0%BD

http://www.suzannecollinsbooks.com/

https://en.wikipedia.org/wiki/Suzanne_Collins
Буньявирустар

**Буньявирустар** () — күрделі вирустар тұқымдасы. Құрамы бір жіпті, үзілмелі, сақиналы РНҚ; пішіні сфера тәрізді, көлемі 90-100 нм. Арбовирустар тобына жатады. Адамға, малға буынаяқтылар (масалар, шіркейлер, кенелер) арқылы тарайды. Бұл вирустардың көпшілігі безгек, энцефалит ауруларын қоздырады.

## Дереккөздер

Санат:Вирустар
Бүріспе саңырауқұлақ

**Бүріспе саңырауқұлақ** - қалпақшасының бетіндегі жемістік денелері қыртыстарында (апотеций) аскоспоралары жетілетін дискомицеттердің туысы.  Түрлері ерте көктемде немесе күзде орманда өседі. Апотецийлерінде асклар мен парафизалардың (бедеу клетка) қатарласып жетілуінен түзілген гимений қабаты болады. Аскаларының арнайы қақпағы ашылып, аскоспоралары шашылып таралады. Жемістік денесінің қалған бөлімі жіпшумақтан тұрады. Жеуге жарайтын саңырауқұлақтар. Құрамындағы улы гельвелл қышқылы кептіргенде немесе қайнаған суда 5-7 минут ұстағанда ыдырап залалсызданады.

## Дереккөздер

Санат:Саңырауқұлақтар
Буынаралық

thumb|right|200px|Буынаралық
**Буынаралық** () — өсімдік сабағының бір буыны мен екінші буынының арасы. Бүршікте буындары бір-бірімен өте жақын орналасқандықтан буынаралық дамымайды. Қыстырма меристеманың (түзуші ұлпаның бір бөлімі) қарқынды бөлінуінен буынаралық ұзарып өседі. Егер буынаралық ұзын болса - ұзарған өркен, қысқа болса - қысқарған өркен дамиды. Сүректі өсімдіктердің бір жылдық өркендері (серігүл, көктерек, алмұрт, терек) ұзарған өркендерге жатады. Қысқарған өркендердің буындары бір-біріне жақын орналасады. Бақажапырақ, бақбақтың қысқарған сабақтарының буынаралықтары өте қысқа. Буынаралығы болмайтын өсімдіктер де бар. Буынаралық арқылы əсіресе астық тұқымдасына жататын сабан сабақты өсімдіктердің барлығы ұзарып өседі.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Бір өкпелілер

thumb|right|350px|Queensland lungfish
**Бір өкпелілер**  () — сүйекті балықтардың Қалаққанаттылар класының отряды. 

Цератод тұқымдасына, неоцератод туысына жататын қос тынысты балықтардың ең ірісі, өкілі - неоцератод. Ұзындығы 175 сантиметрге жететін осы кездегі қос тынысты балықтардың ең ірісі Солтүстік Шығыс Австралиядағы Квинсленда өзенінде тараған. Өкпесі айқын екі бөлімге бөлінбеген бір өкпе қапшығынан тұрады. Желбезектері жақсы дамыған. Неоцератод бір мезгілде өкпесімен де желбезегімен де, немесе әрқайсысымен жеке тыныс ала алады. Сондықтан олар басқа балықтар тіршілік ете алмайтын, өсімдік өте қалын, өскен суларда да тіршілік ете алады. Жазда су тартылып, оның ішіндегі өсімдіктер шіріп, судағы оттегі мейлінше азайған кезде, неоцератодтар тек қана өкпесімен тыныс алады. Ол кезде балық судан басын жиі шығарып, ауа қабылдайды. Күзде олардың мекендеген суларына жаңа сулар қосылған кезде өкпенін, қызметін желбезек атқарып, қанның тотығуы желбезек арқылы орындалады. Олар құрғап қалмайтын суларда тіршілік етеді де, ұйқыға жатпайды. Су түбіне жақын қабатта, көбінесе су тубінде кездеседі. Шаянтәрізділермен, моллюскалармен және құрттармен қоректенеді. Көбінесе қыркүйек пен қазан айларында көбейеді. Жұмыртқасын су өсімдіктерінің арасына салады. Шабақтары ешбір өзгеріссіз дамиды, олардың сыртқы желбезектері болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Қалаққанаттылар
Біртанаулылар

**Біртанаулылар** - дөңгелекауыздылар класының отряды. Дене тұрқы - 50-60 см. Арқа жүзу қанаты болмайды. Желбезек саңылауларының саны - 1-15. Көзі тері астында орналасқан. Қан тасымалдау жүйесі тұйықталмаған. Субтропиктік және қоңыржай белдеулердің теңіздерінде мекендейді. Отряд құрамына 20-ға тарта түр бар. Барлық біртанаулылар - жыртқыштар немесе паразиттер. Бұрғы тәрізді тілінің көмегімен балықтың денесіне еніп, бұлшықеттері мен ішкі мүшелерін жейді. 20-30 (ұзындығы - 18-20 мм) уылдырық салып, оларды су астындағы заттарға бекітеді. Уылдырығын жазда шашады. Дернəсілдері түрленбей тура дамыды. Кәсіптік маңызы жоқ. Денесінен көптеп шырышты зат бөліп шығарады. Кейбір аудандарда балық шаруашылығына зиянын тигізеді. 

## Дереккөздер

Санат:Жақсүйексіздер
Бүршіктелу

thumb|right|200px|
**Бүршіктелу** - телінушінің бүршігін телітушіге егу. Телітушінің бүршігін сүрек бөлімімен қосып Т əрпі секілді етіп кесіп алады, қабық қабатын сəл ашып, телінушінің сүрек бөлімімен қосып, алынған бүршігін қондырып, қабық қабатымен қаусырып жауып, мықтап байлап тастайды. Бүршіктелу жазда, көктемде жүргізіледі. Өркеннің жуандап өсуіне байланысты байлаған жіпті біртіндеп босатып отырады. Келесі жылы ғана байлаған жіпті алып тастайды. Жазда бүршіктелуге бұйыққан бүршікті алады. Жыл бойы кірігеді де, екінші жылы өсе бастайды. Бүршіктелу өркеннің төменгі өркендерінде жүргізіліп, қыста қармен жабылады не топырақпен көміледі. Екі өсімдіктің камбийлері кірігіп өскенде ғана бүршіктелу қабылданады.

## Дереккөздер

Санат:Бағбаншылық
Санат:Агрономия
Бізбелдік

**Бізбелдік** () — Қызылқұйрық тұқымдасына жататын Бұзаубас сораң текті біржылдық шөптесін, кейде бұташық өсімдік. Сор, сортаң жерлерде, теңіз, ащы көлдердің жағаларында өседі. Сабағы - 5-30 см, тамыр түбінен бастап бұтақтанып, жалаң буындарға бөлінген, көк-жасыл, көбінесе қызғылт түсті болады. Жапырақтары кішкене қынапша сияқты. Масақшалары қысқа тұрға бекінген, ұзындығы - 1-6 см, жуандығы - 2-2,5 мм. Гүлдері 3 топқа жиналған. Жемісі - домалақ, маусым-тамызда гүлдеп, жеміс салады. Дәрілік, тағамдық, малазықтық өсімдік.

## Дереккөздер

Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Ваккумды инфильтрация

**Ваккумды инфильтрация** - өсімдіктер физиологиясында бір заттың метаболиттік процеске əсерін анықтау үшін ең алдымен клеткааралық, ұлпааралық қуыстардағы ауаны немесе ерітіндіні вакуум көмегімен сорып алып, орнына əсерін зерттеуге арналған заттың ерітіндісін жіберу тәсілі. Осы əдіспен кейбір ферменттердің субстраттары немесе оның тежегіш ингибиторлары анықталады. Жануарлар физиологиясында, медицинада дəрі-дəрмекті, биологиялық белсенді заттарды тез сіңіру мақсатында жиі қолданылады. 

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер физиологиясы
Қобда (ауыл)

**Қобда** — Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл, аудан және Қобда ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Ақтөбе қаласынан батысқа қарай 100 км жерде, Қобда өзенінің жағалауында орналасқан.  

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 5288 адам (2697 ер адам және 2591 әйел адам) болса, 2009 жылы 5244 адамды (2476 ер адам және 2768 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 5943 адамды (2917 ер адам және 3026 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы елді мекендері
Вебер аппараты

thumb|right|350px|
**Вебер аппараты** - кейбір ашық торсылдақты балықтардың (тұқылар, жайындар, жыланбалықтар жəне т.б.) торсылдағы мен ішкі құлағындағы тепе-теңдікті сақтау мүшесін байланыстыратын ерекше мүше. Оны 1820 жылы неміс ғалымы Э.Вебер ашқандықтан, Вебер аппараты деп аталады. Балықтар Вебер аппараты арқылы əр түрлі тереңдіктегі су қысымының өзгергендігіне, дыбыс тербелістеріне жауап қайтарады.

## Дереккөздер

Санат:Балықтар анатомиясы
Викунья

**Викунья** () – түйетәрізділер тұқымдасының ламалар туысына жататын жабайы сүтқоректі жануар. Өркеші болмайды. Оның денесінің ұзындығы 1,5метрдей, шоқтығына дейінгі биіктігі - 70-90 см, салмағы шамамен 65 кг. Денесі - қысқа, жұмсақ əрі жіңішке жүнмен қапталған. Əр қайсысынан 800-1000 грамм жүн қырқылады. Өсіру шаралары жүргізілуде, оларды қорғау мақсатында арнайы қорықтар ұйымдастырылған.

Викунья сүтқоректілердің ішінде түйелер тұқымдасының көнтабандылардың подотрядына жататын жұпаяқтылардың бір түрі. Сырт келбетімен викуньялар гуанакоға ұқсайды, бірақ оларға қарағанда викуньялар өлшемі бойынша кішірек және арықтау.

## Сырт келбеті
Викуньяның ұзындығы 150 см, иықтың биіктігі бір метрге жуық, ал салмағы-50 кг. Арқа жағындағы жүні ашық-қоңыр, төменде ашықтау- олардың жүні басқа тектес жануарларға қарағанда жүндері әдемілеу және едәуір қалың ол суықтан қорғайтын оқшауланған қабат ретінде қызмет етеді. Викуньяның анатомиялық ерекшелігі-ол төменгі кескіш өткір тістер кеміргіштер сияқты үнемі өсіп келеді. Басқа жұпаяқтыларда мұндай ерекшелік жоқ.

## Таралуы
Викуньялар Эквадордағы Андтарда, Перуде, Боливияда, Аргентинада және Чилиде таралған. 3500 метрден 5500 метрге дейін биік жерлерде мекен етеді. Гуанаколар сияқты  викуньялар белгілі бір шектеулі диапазоны бар басым еркек басқаратын рулық табындарда тұрады. Сонымен қатар, жас бойдақ ерлер топтары бар, олар жетілмеген жасына байланысты өз аумағын әлі қорғай алмайды. Сондай-ақ, жас қарсыластармен табыннан шығарылған жалғыз қарт ер даралар бар.

## Туыстық қатынастар
Бұрында викуньяларды үй жануарлар ретінде ешқашан қарастырылмағандықтан және үйретілмегендіктен лама мен альпакалар гуанакодан шыққан деген теория болған. Бірақ қазір ДНҚ сараптамасы бойынша альпакалардың викуньялардың шыққан деген теория пайда болған. Альпакалар, гуанаколар, ламалар, викуньялар бір-бірімен жұптаса алатындықтан олар бір-бірімен көп алмасатын, сондықтан қазіргі кезде үй жануарлардың қай жерден шыққан біз нақты біле алмаймыз. 

Викуньяларды ғылыми тілде *Vicugna vicugna* атайды, яғни жеке тек ретінде қарастыратын. Бұл олардың жақ пен тіс ерекшеліктеріне байланысты. Бірақ викуньялардың гуанаколармен жұптаса алатыны олардың өте ұқсаса екенін дәлелдейді, сондықтан да *Vicugna* тек ретінде қарастыру ұдайы ғылыми пікірталасқа әкеледі.

## Дереккөздер

Санат:Сірітабандылар
Везикуловирустар

**Везикуловирустар** - рабдовирустар () тұқымдастығына кіретін туыстық. Вирустар күрделі, пішіні таяқша немесе оқ тәрізді, көлемі 170×70 нм, геномы - бір жіпті сызықшалы РНҚ. Экологиясы буынаяқтылармен байланысты, соларда өсіп-өнеді және буынаяқтылар арқылы тарайды. Омыртқасыздар мен омыртқалыларды зақымдайды.

## Дереккөздер

Санат:Вирустар
Ойыл (ауыл)

**Ойыл** — Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы ауыл, аудан және Ойыл ауылдық округі орталығы. Бұрын Адай уезінің орталығы болған.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Ақтөбе қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 306 км-дей жерде, Ойыл өзенінің жағалауында, Барқын құмының батысында орналасқан.

## Инфақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, дәріхана, сауда орындары, т.б. мекемелер бар.

## Транспорты
Елді мекен арқылы Ақтөбе – Шұбарқұдық – Қандыағаш – Ойыл – Қобда - Қарауылкелді - Алға автомобиль жолы өтеді.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 5591 адам (2848 ер адам және 2743 әйел адам) болса, 2009 жылы 5340 адамды (2623 ер адам және 2717 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 6353 адамды (3253 ер адам және 3100 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ойыл ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның қала статусынан айырылған елді мекендері
Вироидтар

**Виродтар** () — жұқпалы ауру қоздыратын қасиеттері бар агенттер. 1972 жылы Теодор Отто Динер () ашқан. Фитопатонендерге жатады, өсімдіктерде (картоп, қияр, цитрус және т.б.) ауру қоздырады. Сыртқы ақзаттық қабықшасы болмайды, бір тізбекті сақиналы РНҚ-дан тұратын шағын молекула. РНҚ-сы 360 нуклеотидтерден тұрады. Өніп-өсу жолдары толық зерттелмеген. Вирустармен салыстырғанда УК сәулелердің əсеріне өте төзімді келеді.

## Дереккөздер

Санат:Вирустар
Санат:Микробиология
Санат:РНҚ
Корреспонденттік қосалқы шоттар

**Корреспонденттік қосалқы шоттар** - басқа елді-мекендерде бөлімшелері, филиалдары бар банкілерге, кәіпорындарға, ұйымдарға банкілерде ашылатын негізгі шоттардан басқа, қосымша шоттар. Әдетте коммерциялық есептегі бөлімшелердің орналасқан жерінде ашылады. Корреспонденттік қосалқы шоттарға түсетін қаражат толық коммерциялық есептегі ұйымдардың негізгі шоттарына дүркін-дүркін аударылып тұрады. 

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Костадиан

**Костадиан** - бағалы қағаздар нарығының кәсіпқой қатысушысы, ол тапсырысерлердің бағалы қағаздары мен ақшалай қаражатын костадиондық шарт негізінде сақтау, есепке алу қызметін жүзеге асырады. Қызмет лицензияланады және әдетте оны инвестициялық банкілер жүзеге асырады. 

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Волютин

**Волютин** — көптеген бактериялардың (спириллалар, дифтерия таяқшасы, азот бактериялары, түрлі ауру қоздырғыш микроорганизмдер, саңырауқұлақтар және т. б.) цитоплазмасында кездесетін ерекше құрылымдар; РНҚ мен полиметефосфордан тұрады. Ядро мен цитоплазмада нуклеин қышқылдары мен кейбір ферменттер синтезіне қажетті қор болады, ал полифосфаттар - клеткаға керекті энергияның негізгі көзі.

## Дереккөздер

Санат:Технология
Галактурон қышқылы

thumb|right|200px|
**Галактурон қышқылы** (гексурон қышқылы) — D-галактозаның алтыншы көміртегінің тотығуы нәтижесінде түзілген бір негізді гексурон қышқылы. Шайыр, шырыш, кейбір микроб белоктарының, əсіресе пектиннің құрамында көп болады. Галактурон қышқылының судағы ерітіндісін кейбір металл тұздарымен қосып қайнатқанда L-арабиноза түзіледі. 

## Дереккөздер

Санат:Моносахаридтер
Санат:Карбон қышқылдары
Санат:Урондық қышқылдар
Генотрофтар

**Генотрофтар** - қоректену режимінің кенеттен бұзылуы салдарынан туатын өзгергіштік. Генотрофтар мутация нәтижесінде емес, гендердің аумақтануына байланысты процестер нәтижесінде шығады. Мысалы, қоректік заттардың əсерінен ДНҚ молекуласының тізбегі қайталанып, көлемі ұлғаяды. Əдетте, мұндай өзгерістер тұрақсыз тұқымқуалаушылықпен сипатталады.

## Дереккөздер

Санат:Генетика
V деген Вендетта (фильм)

**V деген Вендетта** () — 2006 жылғы Джеймс МакТигтің режиссерлігімен және ағайынды Вачовскилердің сценариі және продюсерлігі бойынша, Алан Мур мен Дэвид Ллойдтың 1988 жылғы Vertigo/DC Comics компаниясының аттас комикстер сериясы негізінде түсірілген антиутопиялық саяси триллер фильмі. Фильм желісі альтернативті болашақта орын алады. 

Онда Құрама Патшалықты неофашистік режим жайлап алған. Алдын-ала ойластырылған лаңкестік әрекеттер арқылы төңкеріс ұйымдастыруды көздейтін азаттық үшін күресуші анархист V есімді кейіпкерді Хьюго Уивинг және V-дің көмегімен құтқарылған жергілікті телевизияда ассистент болып жасайтын Иви рөлін Натали Портман, сондай-ақ V-ді тоқтату үшін тергеу жүргізетін детектив рөлін Стивен Ри сомдайды.

Санат:2005 жылғы фильмдер
Санат:2006 жылғы фильмдер
Санат:АҚШ фильмдері
Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер
Генетикалық сұрыптау

**Генетикалық сұрыптау** - организмді шығу тегі мен ұрпақ сапасы бойынша бағалау. Сұрыптаудың түрлері: табиғи, қолдан сұрыптау. Табиғи сұрыптау кездейсоқ будандастыру кезінде, ал қолдан сұрыптау - кішігірім дарақтарды мұқият бақылау негізіндегі будандастыру нәтижесінде жүргізіледі. Селекцияда жалпылама және жекелей сұрыптау типтерін қолданады. Жалпылама сұрыптау бір немесе бірнеше гендермен бақыланатын сапалық белгілер үшін қолайлы. Жалпылама сұрыптау төмен тұқым қуалайтын коэффициентімен анықталатын полигенді белгілер үшін қолайсыз. Мұндай жағдайда өздігінен тозаңданған жеке өсімдіктерді (инбридинг, инцухт) зерттеу арқылы жүргізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Генетика
Гессе көзшелері

**Гессе көзшелері** — қандауыршаның жүйке түтігінің қабырғасында орналасқан жарық сезгіш клеткалар жиынтығы, оның бір тобы - жарық сезгіш, ал екінші тобы - пигментті клеткалардан тұрады. Гессе көзшелері кейбір қарапайым жалпақ құрттардың көздеріне ұқсас, жарықтың бағыты мен қарқынын ғана сезеді.

## Дереккөздер

Санат:Сезім мүшелері
Санат:Жануарлар анатомиясы
Гидра

**Гидра** () – ішекқуыстылар типінің, гидралар (Hydrozoa) класының бір туысы. Ұзындығы 1 см-ге дейін, табанымен субстратқа бекініп тіршілік етеді. Өзендер мен шалшық суларда көп кездеседі. 

Денесі екі қабаттан: эктодерма және энтодермадан тұрады. Эктодерма қабаты тері-бұлшықет жасушаларынан, атпа жасушаларынан, жүйке және аралық жасушалардан түзіледі. Энтодерма қабаты асқорыту-бұлшықет жасушалары мен безді жасушалардан тұрады және ішек қуысын астарлап жатады.

Атпа жасушалары қармалауыштарда орналасады және олардың ішінде улы сұйығы бар қапшығы (капсуласы) болады. Қапшықта шиыршықталған жіңішке атпа түтікше-жіп жатады. Мұндай жасушаның гидра денесі жабынынан сәл қалтиып шығып тұратын сезімтал талшығы болады. Судағы ұсақ шаян немесе су бунақденелілерінің дернәсілі гидра денесіндегі сезімтал талшыққа тиіп кетсе, қапшықтағы атпа жіпше лезде жазылады да, денесіне жайылады. Гидра жемді қармалауыштары арқылы ауызына апарып, жұтады. Жем ішек қуысына түскен соң безді жасушалардан сөл бөлініп, ас ұсақталып қорытыла бастайды. Асқорыту-бұлшықет жасушаларының талшықтары ас түйіршіктерін араластырады да, пайда болған жасуша жалғанаяқтары (амеба сияқты) ол түйірлерді орап алып, цитоплазмаға өткізеді. Ас одан әрі вакуольдерде қорытылады. 

Қоректік заттар ағзаның барлық жасушаларына сіңіріледі. Қорытылмаған қалдық заттар ауызы арқылы сыртқа шығарылады.

## Дереккөздер


Санат:Ішекқуыстылар
Гидроксилаза

**Гидроксилаза** () — оксидоредуктаза класының ферменті. Реакцияға қатысатын оттектің екі атомының тек біреуінің субстратқа қосылу реакциясын катализдейді. Оттектің қалған екінші атомы НАД-тың және НАДФ-тың тотығуы үшін жұмсалады. Табиғатта кең таралған. Гидроксилазалар əсіресе сүтқоректілердің бүйрек үсті безінің микросомаларында көп. Олар стероидті гормондардың алмасуында түзілген аралық заттардың тотығу процесіне қатысады.

## Дереккөздер

Санат:Ақуыздар
P-элемент (дрозофила)

**P-элемент (дрозофила)** — дрозофила () сызықтарында пайда болатын ауытқулар кешені. Жоғары мутабильділікпен, ұрықсыздықпен, хромосомалық аберрациямен, хромосомалардың ажырауымен сипатталады. Фенотиптік көрінісі қалыпты болғанымен, олар таза будандық дарақтар түзеді.

## Дереккөздер

Санат:ДНҚ
Гидрогеназа

**Гидрогеназалар** -  ферредоксин, НАД+ немесе цитохром С3 қатысуымен сутектің қайтымды тотығуының реакциясын катализдейтін ферменттер. 
:H2 + Aox &rarr; 2H+ + Ared
:2H+ + Dred &rarr; H2 + Dox

Ең маңызды өкілдерінің бірі - коферменті ферредоксин болып табылатын - ферредоксиндегирогеназа. Бұл фермент бактериялардағы азот сіңіру жəне фотосинтез реакцияларын катализдейді. Бактерия гидрогеназаларының молекулалық массасы - 45000-230000 аралықта. 

## Дереккөздер

Санат:Ақуыздар
Гипоксантин

thumb|right|200px|Гипоксантин
**Гипоксантин** () - пуриндік негіздердің аэробтық жағдайда ыдырауы нәтижесінде түзілетін органикалық зат. 
* Хим. формуласы = C5H4N4O
* Моляр. массасы 136.112 г/моль.

Адениннің дезаминденуінің немесе инозиннің гидролизінің нәтижесінде түзіледі. Қыша жəне бөрібұршақ өсімдіктерінің дəндерінен бөлініп алып зерттелген. Өсімдіктер мен жануарлар жасушаларында нуклеин қышқылдарының құрамында болады (негізінен т-РНҚ құрамында). Құрамында екі макроэргтік байланысы бар инозинүшфосфор қышқылының (ИҮФ) азаттық негізі гипоксантин болып табылады. Организмде гипоксантин ксантиноксидаза ферментінің қатысуымен алғаш ксантинге, содан кейін несеп қышқылына дейін ыдырайды. 

## Дереккөздер

Санат:Пуриндер
Санат:Азот қосылыстары
Арай сарықас

**Арай сарықас** () –  тұқымдасының кішкене сарықастардың (5-7 г) біреуі. 

Арай сарықастың жазда жоны сұрғылт жасуылдауы және бауыры ақшыл түсті болады. Күзде қауырсындары жаңарып, жоны жасылдау, қасы сары және қанатында көлденең екі ақшыл жолақты, сондай-ақ ішкі екінші дәрежелі желпуіш қауырсындарын жалпақ ақшыл көмкерме жиектейді. Арай сарықастың жасыл сарықастан негізгі айырмашылығы осы, сол арқылы басқа маусымдарда оны шатастырады. Бұдан әрі сөз көмескі сарықас туралы болмақшы. Бұл оңтүстік түршесі Тәңіртаудан Алтайға дейін тау орманында мекендеген, таяуда ғана өз алдына жеке түр болып бөлінеді. Ал Сібірдің бүкіл солтүстігінде мекендейтін реңсіз сарықас түршесінің жабын қауырсындарының реңі едәуір ашық түсті. Ол Қазақстан арқылы тек қана көктемде және күзде ұшып өтеді. Көмескі сарықастар Қазақстанда жарты жыл – сәуірдің соңынан қазанның соңына дейін болады.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Сарықастар
Гетеродуплекс

thumb|right|200px|
**Гетеродуплекс** - жіпшелері əр түрлі хромосомаларға жататын екі еселенген буданды тізбек, ДНҚ молекуласының рекомбинацияға түсетін бірінші кезеңіндегі буданды бөлік. Ол генетикалық рекомбинация кезінде пайда болады. Гетеродуплекс тек гомологты комплементарлы жіпшелер арасында болуы мүмкін. Гетеродуплекс бөлігінде локальды негіздердің жұптаспау аймағы пайда болады. 

## Дереккөздер

Санат:ДНҚ
Санат:Генетика
Бозбас сұлыкеш

**Бозбас сұлыкеш** () – Сарыторғайлар тұқымдасының Шығыс Сібір және Қиыр Шығыста  қоныстанатын түрі. Қазақстанға қыста Зайсан қазаншұңқырынан ұшып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Сарыторғайлар
Жасыл тоқылдақтар туысы

**Жасыл тоқылдақтар туысы** () – жабын қауырсындары жасыл немесе зәйтүн түстес тоқылдақтар туысы. Қазақстанда жасыл тоқылдақ туысының он бес түрінен біреуі тіршілік етеді. 

## Түрлерi
* *Picus chlorolophus*
* *Picus puniceus*
* *Picus viridanus*
* *Picus vittatus*
* *Picus xanthopygaeus*
* *Picus squamatus*
* *Picus awokera*
* *Picus viridis*
* *Picus sharpei*
* *Picus vaillantii*
* *Picus rabieri*
* *Picus erythropygius*
* *Picus canus*
* *Picus dedemi*
* *Picus guerini*

## Дереккөздер
Далалық шіл

**Далалық шіл** () – тауықтәрізділер отрядының Қырғауылдар тұқымдасының ақшыл реңді, шағын денелі (200 г шамасында) тауықіспетті құс. 

Далалық шілдің аталығы қызыл қошқыл қызғылт реңктің сұр реңді, маңдайы және көз үстіндегі жолағы – қара, тұмсығы – қызыл сары, дененің екі қапталында тат түсті жиекпен көмкерілген жалпақ қара жолақтар орналасады. Аналығы көмескілеу реңкті болып келеді. Ирак, Иран, Ауғанстан, Пәкістан және Орта Азияда қоныстанады. Қазақстанда тек қана Үстірттегі Сам құмында кездескен. Ұялау тіршілігінің егжей-тегжейі беймәлім.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Қырғауылдар
Жуантұмсық сарықас

**Жуантұмсық сарықас** () – Торғайтәрізділердің мақтанторғай тұқымдасының () Сарықастар туысының құсы. Бұл жылыстау кезінде Қазақстанға екі рет ұшып енген сібірлік сарықас. Сыртқы кейпі қоңыр сарықастан айнымайды. Себебі бұл сарықастың да сыртқы кейпі қоңыр, тұмсығы – өте жуан. Сондықтан жуантұмсық деп атап кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Сарықастар
Санат:Азия құстары
Қара тоқылдақтар

**Қара тоқылдақтар туысы** () – Тоқылдақтәріздестер отрядының Тоқылдақ тұқымдастарына жататын құстар туысы. Негізінде жабын қауырсындары қара, ірі денелі тоқылдақтардың туысы. Қазақстанда қара тоқылдақтар туысынан жеті түр өмір сүреді.

## Түрлері
* *Dryocopus galeatus*
* *Dryocopus lineatus*
* *Dryocopus pileatus*
* *Dryocopus schulzi*
* *Dryocopus javensis*
* *Dryocopus hodgei*
* *Dryocopus martius* - Қара тоқылдақ

## Дереккөздер

Санат: Тоқылдақтәріздестер отряды
Қара сұрқарлығаш

**Қара шулығаш** () – шағын денелі (40-45 г, қанатының алымы – 45 см мөлшерінде) шулығаш. Қара шулығаштың реңі – қара, алқымы – ақшыл, қанаты – орақша иілген ұзын және аяғы – өте қысқа. Жылдам және оңтайлы ұшады. Ол әуеде ұшып жүріп, шіркейлерді жейді. Қиқуы – «стри-и» деген ащы дауыспен үйірде шуыл шығаратындықтан «шулығаш» деп аталған. 

Еуразия (Байкал аймағынан шығысқа қарай) және Солтүстік-Батыс Азияға кең таралған. Бүкіл Қазақстан бойынан кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Ұзынқанаттылар
Депортиво Ла-Корунья

**Депортиво**  () — Испанияның Ла-Корунья қаласындағы футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын "Риасор" стадионында өткізеді. 

## Статистикасы

## Жетістіктері

* **Испания чемпионаты**
** **Чемпион:** 1999/00
** **Вице-чемпион (5):** 1949/50, 1993/94, 1994/95, 2000/01, 2001/02

* **Испания кубогы**
** **Жеңімпаз (2):** 1994/95, 2001/02

* **Испания Суперкубогы**
** **Жеңімпаз (3):** 1995, 2000, 2002

* Екінші дивизион жеңімпазы ***(6):***'
** 1939/40, 1961/62, 1963/64, 1965/66, 1967/68, 2011/12

* **Интертото:**
** **Финалист:** 2005

## Атақты ойыншылары

*  Кристиан Вильхельмссон
*  Стипе Плетикоса
*  Владислав Кузора 

*  Миста

* Карлос Марчена
* Себастьян Абреу
* Вальтер Пандиани
* Лионель Скалони
* Альдо Душер
* Бебето
* Ривалдо
* Флавио Консейсао
* Джалминья
* Сезар Сампайо
* Жак Сонго’о
* Нуреддин Найбет
* Салахэддин Бассир
* Мустафа Хаджи
* Питер Руфаи
* Педру Паулета
* Жорже Андраде
* Рой Макай
* Райан Бабел
* Роберто Акунья

## Сілтемелер
* Ресми сайт

Санат:1906 жылы құрылған футбол клубтары
Санат:Испания футбол клубтары
Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары
Қызғылтсары сайрақ

**Қызғылтсары сайрақ** () — Торғайтәрізділер отрядының Сайрақ тұқымдасына жататын Нағыз сайрақтар туысының қаражемсаулы сайраққа ұқсас құс. 

Қызғылтсары сайрақтың қанатында қошқыл қоңыр түс көбірек, ал оның дауысы шетен сайрақтың дауысын еске түсіреді. Енисейден Камчаткаға дейінгі Сібір ормандарында мекендейді. Қазақстанға тек қана бір рет ұшып келуі – оның біреуі 1927 жылы 16 қазанда Желек қыстауына жақын Сырдария аңғарында аулап алынды.  

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Сайрақтар
Санат:1820 жылы зерттелген жануарлар
Қарамойын сұқсыр

**Қарамойын сұқсыр** () – Сұқсыр үйректер тұқымдасының Сұқсырлар туысына жататын жоны – қошқыл, қаралтым, бауыры – ақ, орташа денелі (300-420 г) құс. Бастың екі жағында татреңді сарғыш қауырсындар будасы орналасқан. 

Қамыс, қоға, құрақ өскен тоқтау сулы немесе су нашар ағатын жазықтық суқоймаларда, Қазақстанның бүкіл аумағына дерлік қарамойын сұқсырлар орын тебеді. Бұлар – сұқсырлар ішіндегі ең қауымшыл құстар: 5-6-дан бірнеше жүздеген жұптарға дейін шоғырлар түзіп. Олардың арақашықтығын 1 метрге дейін алшақтата қоныстанады. Су маңындағы шағалалар, қырқылдақтар, үйректер тәрізді басқа құстармен көршілес жайбарақат өмір сүреді. Суда қалқып жүретін ұяларына 3-6 ашық жасылдау түсті жұмыртқа салады. Бірнеше күндерден кейін ата-енелері өздері болмайтын уақытта ұяны бүркемелеген өсімдіктердің шіруінен жұмыртқалар қоңыр түске боялады. 3 аптадан соң басылған жұмыртқалардан жолақты балапандар жарып шығып, денесі кеуіп үлгерместен суға беттейді. Бұл сұқсырлар жәндіктермен – су бунақденелілері, ұлулармен, т.б. қоректенеді, балық шабақтарын негізінде балапандарды қоректендіру кезеңінде аулайды.

## Дереккөздер

Санат:Сұқсыртәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Солтүстік Америка құстары
Татреңдер

**Татреңдер** () — Татреңтәрізділер отрядының Татрең тұқымдасының негізгі туысы.

Түрлері:
* маусымқұс () 
* алтынжон татрең ()
* қошқылқанат татрең ()
* Pluvialis dominica

Бұлардың барлығы Қазақстанда кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Қазақстан фаунасы
Санат:Еуразия құстары
Самыр тұқымдастар

**Самыр тұқымдасы** () – Торғайтәрізділер отрядының жетпіс үш тұқымдастарының біреуі. Дене мөлшері қараторғайдай (50-70 г) кішкене құс. Тұқымдас құрамында Еуразия және Солтүстік Американың солтүстігіндегі тайгалық ормандарда мекендейтін үш түрі бар. Едәуір оңтүстікке қарай, оның ішінде Қазақстанда қыстайды, өйткені қатал қыс нағыз оңтүстік шекараға дейін бүкіл аумақта кездесіп тұрады, ал республиканың тек қана солтүстік жартасы жылырақ болады.

## Дереккөздер

Санат:Самырлар
Тауқұдірет тұқымдастар

**Тауқұдірет тұқымдастар** () – Татреңтәрізділер отрядының негізгі тұқымдастарының бірі. Жақсы сипатталған төрт тұқымдастар тармағына бөлінеді, олар:
* Жылқышылар туысы ()
** *S. rusticola*
** *S. mira*
** *S. rosenbergii*
** *S. saturata*
** *S. celebensis*
** *S. bukidnonensis*
** *S. rochussenii*
** *S. minor*

* *Coenocorypha*
** *C. pusilla*
** *C. aucklandica*

* *Lymnocryptes*
** *L. minimus*

thumb|250px|''Gallinago gallinago''
* Тауқұдіреттер (**')
** ''G. solitaria''
** ''G. hardwickii''
** ''G. nemoricola'')
** ''G. stenura''
** ''G. megala''
** ''G. nigripennis''
** ''G. macrodactyla''
** ''G. media''
** ''G. gallinago''
** ''G. delicata''
** ''G. paraguaiae''
** ''G. nobilis''
** ''G. undulata''
** ''G. stricklandii''
** ''G. andina''
** ''G. jamesoni''
** ''G. imperialis''

* [[Тарбаң шырғалдақтар туысы]] (**')
** *L. griseus* 
** *L. scolopaceus* 
** *L. semipalmatus*
thumb|250px| (''Limosa lapponica'')

* Шырғалақтар туысы (**')
** ''L. limosa''
** ''L. haemastica''
** ''L. lapponica''
** ''L. fedoa''

[[Сурет:Long-billed Curlew, Morro Strand State Beach.jpg|thumb|250px|''Numenius americanus'']]
* [[Шалшықшылар]] (**')
** *N. minutus*
** *N. borealis*
** *N. phaeopus*
** *N. tahitiensis*
** *N. tenuirostris*
** *N. arquata*
** *N. americanus*
** *N. madagascariensis*

thumb|250px|''Calidris temminckii''
* *Bartramia*
** *B. longicauda*

* *Tringa*
** *T. erythropus*
** *T. totanus*
** *T. stagnatilis*
** *T. nebularia*
** *T. guttifer*
** *T. melanoleuca*
** *T. flavipes*
** *T. solitaria*
** *T. ochropus*
** *T. glareola*
** *T. semipalmata*

* Қайқытұмсық балшықшы (*Xenus*)
** Қайқытұмсық балшықшы (*X. cinereus*)

* *Actitis*
** [*A. hypoleucos*
** *A. macularius*

thumb|250px|''Philomachus pugnax''
* *Heteroscelus*
** *H. brevipes*
** *H. incanus*

* *Catoptrophorus*
** *C. semipalmatus*

* *Prosobonia*
** † Prosobonia ellisi
** Prosobonia cancellata
** † Prosobonia leucoptera

* Тасшарлағандар (*Arenaria*)
** *A. interpres*
** *A. melanocephala*

* *Aphriza*
** *A. virgata*

* Құмдауықтар туысы (*Calidris*)
** *C. tenuirostris*
** *C. canutus*
** *C. alba*
** *C. pusilla*
** *C. mauri*
** *C. minuta*
** *C. ruficollis*
** *C.temminckii*
** *C. subminuta*
** *C. minutilla*
** *C. fuscicollis*
** *C. bairdii*
** *C. melanotos*
** *C. acuminata*
** *C. maritima*
** *C. ptilocnemis*
** *C. alpina*
** *C. ferruginea*
** *C. himantopus*

* Күректұмсықты құмдауық (*Eurynorhynchus*)
** Күректұмсықты құмдауық (*E. pygmeus*)

* Тұнбашы (*Limicola*)
** Тұнбашы (*L. falcinellus*)

* *Tryngites*
** *T. subruficollis*

* Күжіркей (*Philomachus*)
** *P. pugnax*

* *Steganopus*
** *S. tricolor*

* *Phalaropus*
** *P. lobatus*
** *P. fulicarius*

Қазақстанда он үш туыстан отыз төрт түрі кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер