open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аляска жотасы

**Аляска жотасы ** — Солтүстік Американың Тынық мұхит жағалауында, Аляска түбегінің оңтүстік бөлігін қамтып жатқан таулар сілемі, Солтүстік Америкадағы ең биік жер. Ұзындығы 1000 км, абсолюттік биіктігі 6194 м (Мак-Кинли тауы). 

## Геологиялық құрылымы
thumb|left|200px| Ең биік жері - Мак-Кинли тауы
Жота жас тауларға жатады. Негізі интрузивті тау жыныстары шөгінділерінен түзілген. Беткейлері тік, қатты тілімденген. Қойнауы кен байлықтарына бай. Мұнда алтын, бериллий, көмір, темір, платина, сынап, қорғасын және мұнай кендері көптеп кездеседі.

## Климаты
thumb|left|200px|Аляска жотасындағы мұздық
Аляска жотасы түбектегі негізгі климаттық және суайрық жотасы болып саналады. Оңтүстіктегі өте ылғалды беткейлерін (800 м-ге дейін) шыршалы-жапырақты орман, одан жоғарысын мәңгі қар мен мұздықтар басқан. Солтүстігіндегі ылғалдылығы аздау болып келген беткейлерін (1000-1100 м) таулы тундра алып жатыр. Ендік бағытта доғаша орналасқан тау жоталары өте биік болып келеді. Олардың орташа биіктігі 3500 м. Сондықтан Аляска жотасының солтүстік және оңтүстік беткейлерінің климатында үлкен айырмашылық бар. Қаңтар айындағы орташа температура солтүстік беткейлерде — 24-30 °С болса, оңтүстік беткейлерінде — 9-11 °С. Жазы қоңыр салқын. Шілде айының орташа температурасы 12-14 °С. Жотаның оңтүстік беткейлерін Алеут аралдарымен қоса “мәңгі күз” аймағы деп те атайды. Ондағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 1800-4800 мм. Жотаның Фэруэтэр сілемінде жылдың 312 күні жауын-шашынды (6000 мм-ге дейін) болады. Аляска жотасын дүние жүзіндегі ең ұзын Хаббард (145 км) және ауданы жағынан ең үлкен Маласпина (2,2 мың км²) мұздықтары басқан. 

## Жануарлары
Жотаны ең ірі бұлан, америкалық бизон, қасқыр, карибу бұғысы, сұр аю, күдірқодас (овцебык) мекендейді, ал суларында ең ірі қызыл балық тіршілік етеді. 

## Сыртқы сілтемелер
Аляска жотасы

Санат:Аляска таулары
Санат:Солтүстік Америка таулары
Аляскит

**Аляскит ** (алғаш Аляска түбегінде табылуына байланысты  аталған)  — интрузиялық магмалық тау жынысы, граниттің қышқыл құрамды түрі. Құрамы негізінен сілтілі дала шпаттарынан (65  шамасында) және кварцтан (35 ) тұрады, түсті минералдар өте аз болады (5)-тен аз). Көбінесе ашық түсті болып келеді, сонымен қатар қанқызыл, алқызыл және сұрғылт түрлері жиі кездеседі. А — құрылыс материалы. Ол қаптама тас ретінде ғимараттарды безендіруде          қолданылады.

Санат:Магмалық тау жыныстары
Амазонкалар

thumb|Гректердің амазондармен шайқасы
[thumb|[Геракл және амазондар]]
**Амазонкалар ** — ежелгі грек мифтеріндегі жауынгер әйелдер. Қара теңіздің оңтүстік-шығыс жағында, Кавказ, Трапезунд, Азу таулары маңында өмір сүрген. Кейбір деректерде амазонка сөзі “омыраусыз, емшексіз” дегенді білдіреді. Қару-жарақ ұстауға қолайлы, әсіресе, садақ тартуға ыңғайлы болсын деп, жас кезінде қыздардың оң жақ омырауын күйдіріп не кесіп тастаған. А. шапқыншылық жорықтар жасап, бірте-бірте Қара т-дің солт. жағалауына, Кіші Азияға, Фракия мен Аттикаға, Африканың оңтүстігіне дейін жеткен. Страбо — : Амазондардың негізгі қаруы жақ, садақ, ай пішінді қалқан болған. Дулығасынан бастап бүкіл киімдері аң терісінен тігілген. Садақты алға да, артқа да бірдей ататын мерген болған дейді. Кейбір зерттеушілер (Ә.Қоңыратбаев т.б.) қарақалпақ халқының “Қырық қыз” эпосы мен грек мифтеріндегі Амазондар арасында ұқсастық бар деген болжам айтады. ;  Көптеген ғалымдардың айтуы бойынша олар сарматтарға (савроматтарға) ұқсас келген.

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі грек мифологиясы
Санат:Ежелгі халықтар
Санат:Сарматтар
Амальгама

**Амальгама**. Құрамына сынап кіретін металл қорытпа. Тістерді пломбалауға, тіс қосымшасы (вкладка) мен жартылай тіс сауытын жасарда қалып алу үшін қолданады.

**Амальгама** () — сынап араласқан металдардың қорытпасы. Амальгама сұйық және қатты болуы мүмкін. Бұл сынап пен баска металдардың арасалмағына байланысты. Сынап көпшілік металдармен қосылып, оларды ертіндіге ауыстыра алады. Ол ерітіндіні амальгама дейді. Амальгама металл бұйымдарына алтын жалатуда, тіс емдеуде, айна жасауда және тотықсыздандырғыштар ретінде қолданылады..

## Дереккөздер


Санат:Қорытпалар
Санат:Сынап қосылыстары
Аман

**Аман ** — мұсылмандардың әдетте мұсылман емес адамдарға беретін қауіпсіздік кепілдемесі. Құранның 9-сүре, 6-аятында мұсылман емес адамдарға қорғау, сақтау міндеттілігі айтылады. Бағынған елдер тұрғындарының өмірі мен мал-мүлкіне қол сұғуға тыйым салынады. Осындай міндеттемелер мен кепілдіктер 634 ж. араб әскерінің қолбасшысы Халид ибн әл-Уәлид тарапынан Дамаскіде жасалған. А-ды кез келген мұсылман бір мезгілде бір немесе бірнеше адамға бере алады. Басқа мұсылмандар бұл берілген А-ды бұзуға хақысы жоқ. Имамдар мен арнайы өкілдігі бар дін қызметкерлері бүкіл қалаға немесе әскери қосынға А. бере алады. Соғыс кезінде берілген осындай А-дар бейбіт бітім жасауға көмектескен. А. хат түрінде де беріледі. А. құжатын мұсылман емес адамдарға мұсылман елдерінде жүруге пайдаланған. Мұндай құжат көбіне қажылық жасаушыларға, саудагерлерге, бейбітшілік келісімін жасау үшін келетін әскери өкілдерге берілген.

Санат:Ислам
Санат:Құқық
Аман Байбатырұлы

**Аман Байбатырұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) — 1812 жылғы орыс-француз соғысының батыры, ақын.

Ресей тарихында Отан соғысы аталатын бұл соғысқа қазақтың Нарынбай Жанжігітов (Георгиев кресінің толық иегері), Майлыбаев, Яков (Жақып) Беляков (шоқынған қазақ), Қарынбай Зындәуітов сынды есімдері белгілі-белгісіз жүздеген батыр жігіттері қатысты. Солардың ішінде Аман башқұрт полкінің құрамында Наполеон армиясымен шайқастарда асқан ерлігімен танылды. Оның есімі, әсіресе, Лейпциг қ. үшін болған ұрыстан кейін кеңінен мәлім болды. Ол ат үстінде ұрыс жүргізу, садақ, қылыш пен найзаны бірдей жақсы меңгеру шеберлігімен батыр жауынгерлер саналды. Орыс деректері Аманды Париж қ-на алғашқылардың бірі болып кіргендердің қатарында атап көрсетеді. 1814 жылы 19 наурызда М.И.Кутузовтың армиясы Парижге салтанатпен енгенде, таңдаулы әскер сапында қазақ  сарбаздары Аман мен Жанжігітов те болған. 

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақстан әскерилері
Санат:Қазақ ақындары
Аманат ақша

**Аманат ақша **   — жеке және заңды тұлғалардың белгілі бір мерзімге банктерге сақтауға тапсырған ақшалай қаражаттары. Аманат ақшаның талап етіп алатын, шартты, мерзімді, ұтысты және ағымдағы шотқа салынатын түрлері қабылданады. **Аманат ақшаға** салу мерзіміне, түріне қарай әртүрлі өсім мөлшері белгіленеді. Аманат ақша салушының аты-жөні, салған ақшасының мөлшері құпия сақталады, оған банктер кепілдік береді. Аманат ақшаны иесіне беруге шек қою немесе келісімнен тыс операциялар жасау тек соттың шешімі бойынша жүзеге асырылады. Аманат ақшаның иесі өз қаражатын өсиетпен қалдыра алады. Аманат ақша ақша ауысқан кезде немесе ақшаның құнсыздануы кезінде индексатталынады.

## Дереккөздер


Санат:Банк ісі
Санат:Қаржы
Санат:Экономика

be-x-old:Дэпазыт
Аманбай

**Аманбай ** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүздегі Қоңырат тайпасынан таратылады. Көтеншінің ұрпағы, Қарақұдайбердінің екінші баласы. Қарақұдайбердінің қарындасы Қанымкүл көп уақыт бала көтермей, інісі А-ды бауырына салады. А-дың Қожамберді атты ұлы болған. Қожамберді есейген соң туыстарын іздеп шыққанда атына құйысқан салмай мінеді. Соған орай ел оны “құйысқансыз” деп атап кетеді. Бұл аңыз 19 ғ. зерттеушісі Сайдаққожа Жүсіпұлының бір кезде найман хандығы құрамында болған құрықандардың көптеген түрік тайпаларына сіңіп кеткені туралы дерегіне жақын келеді. Аумалы-төкпелі кезеңдерде құрықандар “құйысқансыз” деген атпен қазақтың Қоңыраттан басқа да Қаңлы, Найман, Жағалбайлы руларының құрамына сіңген. Құйысқансыздардан тарайтын: Арыстан, Дүрет, Тоқтыбай, Кеурек, Бидалы, Қызтуған аталарын “Алты ата Аманбай” деп атайды.

Санат:Қазақ рулары
Санат:Орта жүз
Санат:Қазақ есімдері
Амангелді (Қостанай ауданы)

**Амангелді** - Қостанай облысының Қостанай ауданындағы таратылған ауыл. 1997 жылы Қостанай қаласының құрамына енген.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Затобольский кентінен 13 км жерде, Тобыл өзенінің сол жақ жағасында, қара топырақты дала белдемінде орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы - Қостанай қаласы (7 км жерде).

## Халқы
Тұрғыны 1,6 мың адам (1997).

## Тарихы
1957 жылы бұрынғы ұжымшар негізінде құрылған «Краснопартизанный» астық және көкөніс-сүт кеңшарының орталығы болды. Ауылда механикалық-жөндеу шеберханасы, көкөніс консервілеу, кірпіш з-тары, орта мектеп, мәдениет үйі, аурухана бар. Ауылдың жанынан Қостанай — Рудный — Жітіқара автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданының таратылған елді мекендері
Амантоғай

**Амантоғай ** — Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл, Амантоғай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Амангелді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 45 шақырым жерде, Торғай өзенінің оң жақ саласы Жалдама өзенінің Қарынсалды саласы құяр тұсындағы жағасында, шөлейт белдемде, Қостанай — Амантоғай автомобиль жолының Арқалық — Амангелді — Торғай автомобиль жолымен түйіскен тұсында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1276 адам (642 ер адам және 634 әйел адам) болса, 2009 жылы 1001 адамды (488 ер адам және 513 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
1960 жылға дейін ұжымдық шаруашылықтың, 1996 жылға дейін өзі аттас астық кеңшарының орталығы болып келді. Кеңшар негізінде шаруа (фермер) қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік пункт, мәдениет үйі бар.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы елді мекендері
Берқайыр Сәлімұлы Аманшин

**Берқайыр Сәлімұлы Аманшин** (11.11.1924, Орал облысы Қаратөбе ауданы Батпақкөл ауылы — 17.05.1985, Алматы) — ақын, драматург. 
Лақап аты — Балғажин.

1942-1953 жылдары партиялық қызметте болды. 1953 жылы ҚазПИ-ді бітірген. 1959 жылы Қазақстан Жазушылар одағы Батыс Қазақстан облыстық бөлімшесінің жауапты хатшысы болды. 1966 жылдан - «Жұлдыз» журналының поэзия бөлімінің меңгерушісі, Қазақ КСР Мәдениет министрлігі Өнер басқармасы бастығының орынбасары, «Мәдениет және тұрмыс» журналының әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі. 1974 жылдан - Қазақстан жазушылар одағынның әдеби кеңесшісі.

1985 жылы 17 мамырда Алматыда қайтыс болды.

## Шығармалары
* Алғашқы “Өлеңдер” жинағы 1954 жылы жарық көрді.
* “Жылқылы ауылда” (1956)
* “Бұтақтағы бұлбұлдар” (1958)
* “Жетісу—Жайық” (1961)
* “Ақбота” (1963)
* “Менің өмірбаяным” (1964)
* “Маңғыстауым менің ” (1972)
* “Ақ жүректер” (1975)
* “Жайық желі” (1987)
* “Құтты мекен” (1984) өлеңдер мен поэмалар жинақтары
* “Жан мұңы” (1968)
* “Көкжар” (1973)
* “Гүл көтерген” әңгімелер мен повестер кітаптары
* “Махамбеттің тағдыры” романы (1987) жарияланды.
* “Исатайдың семсері” (1966)
* “Таныстық керек” (1968)
* “Жылама, Дәмеш” (1972, М.Гершпен бірге)
* “Маңғыстау оқиғасы” (1983) пьесалары республикалық, облыстық театр сахналарында қойылған. 
* Махамбет, Ы. Шөреков шығармаларын жинастырып, жүйелеп бастыруға елеулі еңбек сіңірді. 
* Л.Н. Толстой, А.С. Пушкин, С. Юлаев, т.б. шығармаларын, көне орыс әдебиеті ескерткіші — “Игорь жорығы туралы жырды” қазақ тіліне аударған (1951, 1985).

## Дереккөздер

Санат:11 қарашада туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Қаратөбе ауданында туғандар
Санат:17 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан жазушылары
Амбулатория

thumb|Амбулатория
**Амбулатория ** (лат. ambulatorіus — аяқтай жүріп емделу) — науқас адам келіп-кетіп емделетін және үйден дәрігерлік көмек көрсететін мекеме. Амбулаторияның емханадан айырмашылығы: мұнда жұмыс көлемі, сондай-ақ дәрігер құрамы аз және көбіне ішкі ағза, тіс аурулары емделеді. Амбулаторияның негізгі мақсаттарына өздері келіп, дәрігерлік жәрдем сұраған адамдарға және үйдегі науқастарға нақтылы көмек көрсету, қажет жағдайда дәрігерлік кеңес ұйымдастыру, диспансерлік бақылауды жүзеге асыру, өндірістік мекемелерде медициналық-профилактикалық сауықтыру жұмыстарын жүргізу, сондай-ақ кәсіби аурулар мен өндірістік жарақаттардың себептерін анықтау т.б. жатады.

## Қызметі
Клиникалар функциясы әр елде өзіндік ерекшеліктерге ие. Мысалы, жалпы практиканың бір дәрігері басқаратын жергілікті жалпы практика бастапқы мециналық-санитарлық жәрдем көрсетеді  және әдетте, коммерциялық бизнес сияқты иегер басқарады, ал осы кезде мемлекеттік мамандандырылған клиника субсидияланатын немесе мамандандырылған медициналық көмек көрсете алады. Әлемдік медициналық жоспарлау нарығы 2027 жылы 789,56 млн АҚШ долларына жетеді. CAGR (өсу қарқыны) 13% деп бағаланады, мұның өзі нарықтың тез өсетінін білдіреді.

Кейбір клиникаларда жарақаты немесе аурулары бар адамдарды медициналық мейіргер немесе басқа медициналық қызметкер қарауы мүмкін. Осы клиникаларда жарақат немесе ауру шұғыл жәрдем (ER) бөліміне келуін талап ететіндей онша маңызды болмауы мүмкін, алайда, қажет болған жағдайда, адамды сол жаққа өткізуі мүмкін.

Бұл клиникаларда емдеу, көбіне, шұғыл жәрдем бөлмесіне қарағанда арзан болып келеді. Сонымен қатар жедел жәрдемнен айырмашылығы, бұл клиникалар, көбіне, тәулік бойы және демалыссыз жұмыс істемейді. Кейде бұл клиникалар, әсіресе, аса ірі мекеменің бір бөлігі болып табылатын клиникалар рентген аппараттары сияқты диагностикалық жабдыққа қол жеткізе алады. Мұндай клиниканың дәрігерлері, егер қажеттілік туындаса, көбіне, пациенттерді мамандарға жолдай алады.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Аменхотеп әулеті

**Аменхотеп әулеті ** — Ежелгі Мысырдағы перғауындар әулеті.  Аменхотеп ІІІ. Б.з.б. 1455 — 1419/1405 — 1367 ж.ш. билік жүргізген.  Оның патшалығының бастапқы кезеңінде Мысырдың әскери қуаты шырқау шегіне жеткен. Аменхотеп ІІІ тұсында Луксорда сәулетті Амон-Ра ғибадатханасы мен патшаның алып мүсіндері — “Мемнон колосстары” бейнеленген, кейін перғауынның өзі жерленген зәулім Аменхотеп ІІІ ғибадатханасы салынған. Аменхотеп ІІІ билігінің соңғы жылдарында ішкі қайшылықтар мен хеттердің шапқыншылықтары елді әлсіретіп, оның азиялық иеліктерінде толқулар жиіледі. 

Аменхотеп ІV. Б.з.б. 1419 — 1400/1368 — 1351 ж.ш. билік жүргізген. Орта және ұсақ жер иелерінің қолдауына сүйеніп, байырғы ақсүйектер мен олар табынған Амон-Ра құдайының абыздарына қарсы күресті. Мемл. дінде елді Атон құдайына табынатын етті. Өз есімін өзгертіп, Эхнатон](Атонға табынушы) деп аталды. Атонның құрметіне сәулетті ғибадатханалар салынды. Аменхотеп ІV тұсында Мысыр әлсіреп, Сирия мен Палестина оның ықпалынан шыға бастады. Аменхотеп ІV-нің қандай жағдайда өлгені беймәлім.

Санат:Мысырдың 18-ші әулеті
Америка–Жапон шарттары

**Америка–жапон шарттары ** (19 ғ-дың 2-жартысы — 1941) — АҚШ пен Жапония мемлекеттері арасындағы 2-дүниежүзілік соғысқа дейінгі саяси-экон. қарым-қатынастарды реттеген келісім шарттар. 1) жапон-американ “бейбітшілік пен достық туралы” келісім шарты (31.03.1854, Канагава қ-сы) бойынша Американ кемелеріне Симода мен Хакодатэ порттары ашылды, 215 жылға созылған Жапонияның “жабық есік” саясаты аяқталды; 2) “Жапон-американ сауда келісімі” (29.07.1858) АҚШ-тың Жапониядағы ықпалын күшейте түсті. Бұл келісімдер “Ансэй шарттары” деген атпен белгілі; 3) “Жаңа жапон-американ келісімі” (22.11.1894); 4) “Тафт-Кацура жапон-американ келісімі” (07.1905) бойынша АҚШ Кореяны Жапонияның отары ретінде мойындады. Бұл орыс-жапон соғысын қорытындылаған Портсмут конференциясы қарсаңында Ресейге қарсы жапон-американ одағын дүниеге әкелді; 5) “Рут-Такахира жапон-американ келісімі” (20.11.1908) бойынша Тынық мұхит аймағында статус-кво сақтау және Қытайда сауда жасауға, өнеркәсіп өнімдерін шығаруға тең мүмкіндіктер принципін сақтау, келісуші жақтардың терр. тұтастығына қол сұқпау, оны құрметтеу міндеттелді; 6) “Лансинг-Исин келісімі” (2.11.1917) екі мемлекеттің Қытайға қарсы әрекеттерін нығайта түсті; 7) “Жапон-американ сауда келісімі” (06.1939); 8) 1940 ж. аяғында Жапонияда Коноэ кабинеті АҚШ-пен қарым-қатынасты реттеу үшін келіссөз бастауға көшті. Бұл келіссөз нәтижесіз аяқталып, 1941 ж. Жапонияның Пёрл-Харборға шабуыл жасауы жапон-американ соғысына әкеліп соқтырды. 

Санат:Халықаралық конвенциялар  
Санат:АҚШ тарихы
Санат:Жапония тарихы
Америка көмек әкімшілігі

**Америка көмек әкімшілігі** (АРА — Amerіcan Relіef Admіnіstratіon) — қайырымдылық көмек көрсететін халықаралық ұйым. Алғашқыда Еуропада тұратын, тұрмыс жағдайы нашар америкалықтарға көмек беру мақсатымен құрылған. Оны 1919 — 23 ж. Г.Гувер басқарған. 1-дүн. жүз. соғыс басталған кезде (1914) Ұлыбританиядағы АҚШ елшісі У.Х. Пейдж Америка көмек к-тін құруға ниеттеніп, бұл істі Г.Гуверге тапсырған. К-т 120 мың америкалыққа көмек беріп, елге жеткізді. Осыдан кейін Гувер Германия басып алған Бельгия мен Солт. Франциядағы аштыққа ұшырағандарға көмек беру үшін құрылған комиссияның басшысы болып тағайындалды. 4 жыл ішінде комиссия 10 млн. адамға көмек көрсетті. Бұған 1,5 млрд. доллар қаржы жұмсалды. Жеңіске жеткен одақтас мемлекеттердің басшылары 1918 ж. 11 қарашада Г.Гуверді Көмек беру және қайта құру ұйымына басшылыққа тағайындады. Бұл ұйым соғыста зардап шеккен Еуропа елдеріне азық-түлік көмегін көрсету міндетін іске асыруға тиісті болды. Ұйым 1920 жылға дейін 200 млн. адамды азық-түлік, киім-кешекпен қамтамасыз етті. Дүн. жүз. соғыс зардабы көп елге тигендіктен көмек ету шараларының ауқымы кеңейе түсті. Сондықтан Г.Гувер аталған ұйымды “Америка көмек әкімшілігіне” айналдырып, қайта құрды. Әкімш-тің қызметіне конгресс 100 млн. доллар қаржы бөлді. 1921 — 23 ж. әкімш. Еділ бойындағы және Украинадағы аштыққа ұшыраған халыққа көмек көрсетті. 

Санат:қайырымдылық көмек ұйымдары
Санат:АҚШ тарихы
Санат:1919 жылы құрылғандар
Америка-Панама шарттары

**Америка-панама шарттары ** — екі ел арасында Панама каналы аймағын пайдалану мәселесі бойынша жасалған келісімдер. 1903 ж. 18 қарашада алғашқы А.-П.ш-на қол қойылды. Келісім бойынша АҚШ-қа Панама мойнағындағы каналдың ортасынан екі шетіне қарай 5 миль мөлшеріндегі құрғақ жер мен суды қамтитын белдеуді мәңгі пайдалану құқы берілді. АҚШ канал белдеуінде толық билік жүргізуге ерік алғаны үшін Панамаға жыл сайын 10 млн доллар, ал 1913 жылдан бастап 250 мың доллар төлеуге тиіс болды. Осы келісімнен кейін америкалықтар канал құрылысына кірісіп, оны 1914 ж. аяқтады. 1920 ж. канал салтанатты түрде ашылды. 1936 ж. 2-наурызда АҚШ пен Панама арасында достық пен ынтымақтастық туралы келісім жасалды. Келісім бойынша Панамаға канал белдеуінде баж салығын жинау құқы берілді және жыл сайынғы төлем ақы көбейтілді (430 мың доллар). 1955 ж. жылдық төлем ақы 1 млн 930 мың долларға жеткізілді. Панамада үкімет басына солшыл радикал О.Торрихос келген соң, А.-П.ш-н қайта қарау туралы мәселе көтерілді. Ұзақ келіссөздердің нәтижесінде 1977 ж. 7 қыркүйекте АҚШ пен Панама арасында тағы екі келісімге қол қойылды. Келісімдер бойынша: канал белдеуінің билігі Панаманың қолына бірте-бірте 1999 жылғы 31 желтоқсанға дейін толық көшеді. 2000 жылғы 1-қаңтардан бастап каналдың бірден-бір иесі Панама болуға тиісті; сол күнге дейін канал белдеуінде АҚШ-тың әскери базалары сақталады; 2000 жылдан бастап Панама мен АҚШ аталған каналдың бейтараптылығына кепілдік береді. 1990 ж. ақпанда АҚШ өз әскерлерін Панамадан алып кетті.

Санат:АҚШ келісімдері
Санат:Панама тарихы
Санат:АҚШ тарихы
Санат:Панама келісімдері
Санат:1903 жыл
Америка нәсілі

thumb|200px|Солтүстікамерикалық үндіс, 1890-шы жылдар
**Америка расасы** , негізгі өкілдері Америка құрлығының көне тұрғындары — үндістер болып табылады. Сыртқы ерекшеліктеріне қарай, әсіресе бойларының биіктігіне, бас бітіміне, мұрын қырының түзулігіне т.б. морфол. құрылымдарының өзгешеліктеріне байланысты әртүрлі пікірлер айтылған. Солай бола тұра олардың жалпы ортақ антропологиялық болмысын ескере отырып, үлкен моңғолоид нәсіліне енетін арнайы А. р. деген атау берілген. Түсінің қоңыр-сарылығы, түзу және қатты шаштары, сақал-мұрттарының сиректігі, жақ сүйектерінің көтеріңкі, көз ұялары биік болуы, жоғары күрек тістерінің ішкі жағындағы үлкен шұңқырлары, қызыл қан (АВО) жүйелерінің ішінде О тобының өте жиі кездесуі т.б. А. р-н моңғолоид тобына жатқызуға негіз болған морфол. белгілер Азия құрлығындағы моңғолоидтарға қарағанда көздің ішкі бұрышындағы моңғол қатпары сирек, мұрын қыры көбінесе көтеріңкі келеді. А. р. шартты түрде солт., орт., оңт. топтарына бөлінеді. Сонымен қатар кейбір антроп. зерттеулерде солт. А. р. атлант пен тынық мұхиттықтар деген екі жікке бөлініп қарастырылады. Солт. А. р. тобы өкілдерінің бойы сұңғақ, мұрын қыры көбінесе түзу немесе қоңқақ, бас пішімі орташа жұмыр болады. Орталық А. р. өкілдерінің бойлары аласалау, қыр мұрынды, жұмыр басты (брахикефалия), түсі қоңырқай келеді. Оңт. А. р. өкілдерінің бойлары аласа, шаштары түзу және қатты, мұрын қырлары қайқы біткен.

Санат:Нәсілдер
Аминопласт

**Аминопласт** , карбамидті пластиктер — құрамында амин тобы бар органикалық заттардың *(мочевина, меламин, анилин тағы басқа)* альдегидпен әрекеттесуі нәтижесінде алынатын пластмассалар. Олардың арасындағы ең көп тарағаны — мочевина. Аминопласт формальдегидтік және меламинформальдегидтік шайырдан алынады. Ол күн сәулесінің, судың әсеріне төзімді, иіссіз, тиісті реңге боялады, ток өткізбейді және қышқылдар мен негіздердің, спирт, бензин, ацетон тағы басқа органик. еріткіштердің әсеріне де төзімді келеді. Өнеркәсіпте аминопласт ұнтақ, қабатты немесе кеуек-қуысты масса түрінде шығарылады. Ұнтақ аминопластардан әртүрлі бұйымдар, ойыншықтар, телефон, радио және телевизор қораптары тағы басқа әзірленеді. Қабатты аминопласт түссіз, мөлдір болғандықтан, жиһаз бетін, үй қабырғасын тағы басқа әсемдеу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Амитоз

right|thumb|Амитоз
**Амитоз** (*amitosis*;  — жоқ;  — жіп) — бөліну кезінде жасуша ядросында күрделі өзгерістер жүрмейтін жасуша бөлінуінің сирек кездесетін түрі. Алғаш рет неміс биологі Роберт Ремак 1841 жылы  сипаттады, ал терминің 1882 жылы Вальтарам Флеминго еңгізді. Амитоздық бөліну кезінде жасуша хромосомалары көрінбейді және беліну ұршығы түзілмейді. Алдымен ядро, соңынан цитоплазма бөлініп, бір аналық клеткадан бірнеше жас клеткалар пайда болады. Адам мен жануарлар организмдерінде амитоздың үш: генеративті, дегенеративті және реактивті түрлері кездеседі. Генеративті амитоз нәтижесінде пайда болған жас жасушалар, қалыпты жағдайда, бөлінуден кейін одан әрі қарай митоз арқылы белініп көбейе береді. Реактивті амитоз — адам мен жануарлар организмдеріне кездейсоқ факторлардың эсер етуі нәтижесінде, мысалы, жарақаттану ошақтарында байқалады. Жарақаттанған ұлпа жасушалары жедел реактивті амитоз арқылы бөлініп, жазылғаннан кейін, ұлпа жасушалары одан әрі митоз арқылы бөліне береді. Дегенеративті амитоз ұлпа жасушаларында тіршілік тоқтап, оларда ыдырау процесі басталған кезінде байқалады.

## Дереккөздер

Санат:Цитология
Санат:Жасушаның тіршілік циклі
Аммоний сульфаты

thumb
**Аммоний сульфаты**, (NH4)2SO4 — құрамында 20,5-21% азот бар, ақ немесе жасыл-сұр түсті, майда кристалды, суда жақсы еритін, ауадағы ылғалды аз сіңіретін қышқыл тыңайтқыш. Ол синтетикалық немесе коксхим. аммиакты күкірт қышқылымен әрекеттестіру арқылы алынады. А. с. құрамында бос күкірт қышқылы болатындықтан (0,025-0,05%) бейтарап және сілтілі топырақты (қара, қара қоңыр, сұр) тыңайтқан пайдалы. А. с. топырақта біраз уақытқа дейін шайылмайды. Сондықтан оны күзде қолданады. А. с-н тұқыммен бірге, дақылдың бастапқы өсу кезеңінде шашуға болмайды. Бұл тыңайтқышты қолдануда өсімдік қоректенуінің биол. ерекшелігін ескеру керек.

Санат:Аммоний

Санат:тұздар
A
Санат:Азоттық тыңайтқыштар
Санат:Тағам қоспалары
Санат:Қатты денелер
Максим Кирович Аммосов

**Аммосов Максим Кирович** (22.12.1897, бұрынғы Якут АКСР, Нам ұлысы, Хатырык айлағы – 1938) — Саханың және Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері. Ұлты – саха. 

1915 – 18 ж. Якутскідегі мұғалімдер семинариясында, 1930 – 32 ж. Мәскеудегі Қызыл профессура ин-тында оқыған. 1917 ж. Ақпан және Қазан төңкерістеріне қатысып, Якутияда Кеңес өкіметін орнатысты. Бірнеше мәрте БОАК-нің мүшелігіне сайланды. А. 1932 – 34 ж. БК(б)П Батыс Қазақстан, 1934 – 36 ж. Қарағанды, 1936 – 37 ж. (қаңтар, ақпан айларында) Солтүстік Қазақстан облысы комитеттерінің бірінші хатшысы болды. Аммосов Қазақстандағы жағдаймен бұдан бұрын да таныс еді. 1919 ж. «Правда» газетінде жазған мақаласында: “Қазақтардың жағдайы аса ауыр да аянышты. Колчак бүлікшілері қазақ ауылдарын тонап, малдарын айдап әкетіп, барын тартып алып, өздерін аштыққа ұшыратуда”, – деп көрсетті. 1932 жылдан бастап Қазақстан оның екінші Отанына айналды. Аммосов егін ш-мен қатар мал ш-н өркендетуге, қазақ босқындарын өз мекендеріне қайтарып, баспанамен, жұмыспен қамтамасыз етуге үлес қосты, сондай-ақ сауат ашу, оқу-тәрбие істерін, ел мәдениетін көтеруге назар аударды. Қазақстанда мұнай кәсіпшіліктері мен көмір өнеркәсібінің дамуына да ықпал жасады. Өзі жүрген ортада сыйлы, шарапаты мол, қазақ тілінде таза сөйледі. А.Л. Мирзоян, Т. Рысқұлов, С. Сейфуллинмен жақсы қарым-қатынас жасады. Ф. Голощекиннің қазақтарды қырғынға ұшыратқан саясатына қарсы болды. Жазықсыз қудаланғандарды қорғап, әділдікке шақырды. А. 1937 ж. БК(б) Қырғыз обкомының бірінші хатшысы (наурыз-маусым), Қырғызстан КП(б) ОК-нің және Фрунзе қалалық комитетінің бірінші хатшысы (маусым-қараша) қызметін атқарды. Осы қызметте жүргенде заңсыз айыпталып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды.

Санат:Ресейде туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сахалар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Солтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қырғызстан саясаткерлері
Санат:Саха мемлекеттік қайраткерлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Аморга

**Аморга ** (грек. Omarg) (б.з.б. 6 ғ-дың ортасы) — сақ-скифтердің бір тармағының патшасы. Грек тарихшысы Ктесийдің деректерінде Иран патшасы Кир шамамен б.з.б. 535 — 534 ж. А. елін шауып, А-ны тұтқынға түсіреді. Зайыбы Спаретр (Әспеттер) ханша көп әскермен барып оны босатып алады. Кейін одақтасы ретінде Кирдің Мидияға қарсы жорығына қатысады. Геродот жазбаларында А-ны Омарг деп атаған. Әдеб.: История Узбекской ССР, т. 1, Ташкент, 1967, с. 70; Рыбаков Б.А., Геродотова Скифия, М., 1979; Геродот, История в девяти книгах, М., 1993.

Санат:Скифтер
Ампер-орам

**Ампер-орам ** — магнит қозғаушы күшінің ескірген өлшем бірлігі; ол электр тогы өтетін орамның (катушканың) орам саны мен сол орам арқылы өтетін ток күшінің (ампермен алынған) көбейтіндісіне тең.

Санат:Электродинамика
Ампир

**Ампир** (франц. empіre — империя) — 19 ғ-дың басында Батыс Европада негізінен сәндік қолөнері саласында дамыған мәнер. Бұл кезінде “Жоғары классицизм” немесе “Людовик XVІ-ның мәнері” деп те аталған.Ампирдің сәндік қолөнері бұйымдарында кездесетін әшекей белгілері Көне Рим өнеріне еліктеушіліктен туындаған. Осы мәнер, әсіресе жиһаздарда, ыдыс-аяқ пен мата бұйымдарында, сәулет өнері туындыларында бой көрсетті. Ампир мәнері Еуропа елдерінде (Францияда т.б.) қызыл ағаштан безендіріп жасаған жиһаздар арқылы әйгілі болды. 

## Дереккөздер


Санат:Сәулет стильдері
Амплитуда

**Амплитуда ** ( — шама) — белгілі бір заңдылықпен ауытқитын шаманың өзінің орташа мәнінен не шартты  түрде алынған “нөлдік мәнінен” ең үлкен ауытқуы. Мысалы, маятниктің тепе-теңдік қалпынан ауытқуы, айнымалы электр тогының электр күші мен кернеу мәндерінің ауытқуы амплитудаға жатады. Гармониялық тербелісте амплитуда — тұрақты шама.

**Амплитуда** - географияда — метеорологиялық және гидрологиялық элементтер сипаттарының белгілі бір кезеңдегі ең көп және ең аз шамалары арасындағы айырма (мысалы, жылдық ағынның, тәуліктік қысым мен температураның ең көп және ең аз көрсеткіштерінің арасындағы айырмалар); тәуліктік, жылдық, көп жылдық болып бөлінеді.

## Ашылу ы
1820 ж. француз физигі Андре Ампер (1775 –1836) тұжырымдаған. 

## Дереккөздер

Санат:Дыбыс
Санат:Физикалық шамалар
Желінсау

**Желінсау** (Mastіtіs) — желіннің қабынуы. Көбінесе, сауын сиырларында бұзаулау және суалу кезінде байқалады. Ауру қоздырғышы — стафилококк, стрептококк, диплококк, микрококк бактериялары, микоплазмалар, вирустар мен саңырауқұлақтар. Желінсаудың негізгі себептері: желіннің жарақаттануы, тазалық сақтамау, дұрыс саумау, т.б. Сондай-ақ, аусыл, актиномикоз, күл сияқты жұқпалы аурулар да желінсауға шалдықтырады. Ауру малдың температурасы көтеріліп, жемшөпке тәбеті болмайды, желіні ісініп кетеді. Сауған кезде іртіктелген сүт немесе ірің тәрізді сұйық зат бөлініп шығады. Кейде желінде іріңді ісік жара пайда болады. Желінсаудың жасырын түрінде малдың сүті біртіндеп азая береді және сүттің физикалық-химиялық қасиеті өзгереді. Аурудың өту және көріну белгілеріне қарай серозды, катаральді, фибринозды, іріңді, геморрагиялық желінсау деп бөледі. Бие, қой, ешкі желінсаумен ауырғанда да жоғарыдағыдай белгілер байқалады. Кейде оларда желінсаудың өзгеше түрі дамиды: биеде — ботриомикоз, қойда — іріңді желінсау. Ауру малды клиникалық белгілеріне қарап немесе сүтті лаб-лық тексеру арқылы анықтайды. Тез емдемесе ауру асқынып, желіннен қайтып сүт шықпай қалуы мүмкін. Ауру малды оқшаулап, астына құрғақ төсеніш салады. Құрғақ, құнарлы шөп беріп, желініне майлы дәрі жағып, таңып тастайды. Венасына новокаин қосылған окситоцин енгізеді, бұлшық етіне антибиотиктер мен сульфаниламидтер, желінсауға қарсы препараттар (мастицид, мастикур, т.б.) егеді. Желінсау ауруынан мал шаруашылығына көп зиян келеді, сондықтан ауру тудыратын себептерді алдын ала жойып отыру тиімді.

## Тағы қараңыз
* Желінқап
* Желін 
## Дереккөздер
 

Санат:Биология
Санат:Зоология
Жемал паша

**Жемал паша** , Үлкен Ахмет (1872, Түркия, Мидилли аймағы — 1922, Грузия, Тбилиси) — Түркияның әскери және саяси қайраткері. Әскери дәрігер отбасында дүниеге келген. 1895 жылы Әскери академияны бітіргеннен кейін, штаб капитаны шенінде қызмет жолын бастады. 1899 жылдан Салоник қаласында түрік офицерлерінің жасырын “Өрлеу” қоғамына мүше болып, жас түріктер төңкерісіне белсене араласты. 1911 жылы Аданна облысы Бағдат ауданының әкімі болып тағайындалды. Балқан соғысына қатынасып, полковник шеніне ие болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Стамбұлдағы орт. штабта қалдырылды. 1914 жылы генерал шенін алып, мемлекеттік кеден коммитетінің бастығы қызметін атқарды. 1916 жылы корпус генералы шенін алып, 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында Талат, Энвар пашалармен бірге “үштік” құрып, барлық мемлекеттік органдарға өз бақылауларын орнатты. Білімі мен тәжірибесі көптігіне байланысты Жемал паша “үштіктің” ішіндегі негізгі тұлғаға айналды. Ол 4-армия қолбасшысы ретінде Сирия, Ливия, Палестина, Иордания т.б. Таяу Шығыс елдерінде болған әскери операцияларға басшылық жасады. Бірақ Суэц каналы үшін болған соғыста ағылшындардан жеңіліс тауып, армиясы тарап кетті. Өзі Стамбұлға жасырын келіп, бір топ жолдастарымен Еуропаға кетті де, Германияға барып тұрақтады. Көп ұзамай Ауғанстанға барып, тұрақты армия құру үшін көп күш-жігер жұмсады. Түркияда ұлт-азаттық қозғалыс басталғаннан кейін еліне қайтып оралып, Ататүріктің негізгі кеңесшілерінің біріне айналды. Шебер ұйымдастырушы ретінде жаңадан құрылып жатқан түрік армиясын реформалауға ат салысты. Өмірінің соңғы жылдарында Армения мен Грузияда коммунистердің билігін орнатпау үшін үлкен күш-жігер жұмсады. Жасырын жүру мақсатында сақалын қоя беріп, “сақалды” деген лақап есімге ие болды. Осы жұмыста жүргенде Тбилиси қаласында қастандықпен өлтірілді. Ататүріктің өтініші бойынша, мәйіті Тбилисиден туған жері Ерзурумға әкелініп жерленді.  

## Дереккөздер
 

Санат:Тарих
Санат:Ұлы адамдар
Жемдорба

**Жемдорба ** — атқа жем беру үшін қолданылатын, кенептен, қалың матадан, талдырып басқан жұқа киізден тігілген бауы бар дорба. Оны "атдорба" деп те атайды. 

## Дереккөздер
 

Санат:Ат әбзелдері
Санат:Тұрмыстық заттар
Жем өңірі

**Жем өңірі** , Каспий маңы ойпаты мен Мұғалжар тауының аралығын, шөлейт белдемдегі Жем үстіртін қамтиды. Каспий синеклизасының Елек-Жем тектоникалық белдемін құрайды. Бетін, негізінен, жоғарғы бор жыныстары жауып жатыр. Кейбір жерлерден палеоген шөгінділерін кездестіруге болады. Жер бедері эрозиялық-денудациялық жазықтыққа жатады. Абсолюттік  биіктігі 100 — 300 м. Үстіртті өңірдің батыс шекарасы Каспийдің көне абразиялық жағалауына тіреліп бітеді. Өңірдің солтүстігінде бозғылт қызыл қоңыр, ал оңтүстігінде қоңыр топырақ жамылғысы қалыптасқан. Жусан аралас астық тұқымдас өсімдіктер жамылғысы басымырақ тараған. Жем өңірі — Батыс Қазақстанның негізгі жайылымдық аймағы. Ойыл, Сағыз және Жем өзенінің орта ағысында суармалы егіншілік қалыптасқан. Жем өңірі Қазақстандағы мұнай және газ кендеріне бай аймақтардың бірі.

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақстан географиясы
Жем-сағыз ескерткіштері

**Жем-Сағыз ескерткіштері** — Қазақстанның батысындағы Жем және Сағыз өзендері бойында сақталған қорымдар мен зираттар тобының ғылымдағы ортақ атауы. Бұл ескерткіштер Маңғыстау мен Үстірт ескерткіштеріне ұқсас. Кейбір қорымдар орта ғасырда, яғни 14 — 15 ғасырларда салынған, соның бірі — *[[Ұшқан ата кесенесі]]*. Ал қалған ескерткіштердің негізгі бөлігі 18 ғасыр мен 20 ғасырдың бас кезінде тұрғызылған. Бұларға Қарашұңғыл, Бақашы әулие, Асанқожа қорымы, Қарасақал қорымы, Дауымшар қорымы, Алып ана қорымы, Әбілдә қазірет, Қос Сағыр, Бір Сағыр, т.б. жатады. 19 ғасырда көптеген қорымдар жанына мешіттер салынған. Ақмешіт — Құлжан, Дүйсеке ескерткіштері осының айғағы. Солтүстікке таман орналасқан Жем — Сағыз тобындағы мазарлар, сағана тамдар, шағын сәулет үлгілері тасты қашаудың батыс қазақстандық әдісімен тұрғызылған. Ал солтүстікте мұндай ескерткіштер кездеспейді, тек ішінара қашап жасалған құлпытастар мен ерекше түрдегі тас молалар ғана бар.

## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Ескерткіштер
Жемсау

**Жемсау** (іngluvіes) — көптеген омыртқасыз жануарлар (моллюскілер, құрттар, жәндіктер) мен құстардың (тауықтар, көгершіндер, тотықұстар, т.б.) өңешінің кеңейген жері. Жемсау жануарлардың жемін уақытша сақтау, аздап қорыту, кейде өңдеу қызметін атқарады. Құстардың жемсауы бұғана сүйегінің үстінде орналасады. Жемсаудың ішкі беті көп қабатты жалпақ эпителий клеткаларымен астарланған. Кілегей қабықтың дәнекер қабатындағы ішкі секреция бездері ферментсіз шырыш бөледі. Жемсауда қоректік заттар азық пен сілекей құрамындағы және микроорганизмдер бөлген ферменттердің әсерінен қорытылады. Мыс., бал арасының жемсауында сілекей безі ферментінің әсерінен гүл шырынынан бал түзіледі. Жыртқыш құстардың жемсауында жемнің қорытылмаған қалдықтары (сүйек, жүн, қауырсын, т.б.) жиналады, бұларды олар құсып тастайды. Кептер балапан шығарған кезінде жемсауының эпителий клеткасы қалыңдап, майланып, ішкі секреция бездерінен бөлінген арнайы заттармен жем араласып, ақшыл сұйық зат (жемсау сүті) түзіледі, олармен балапандарын қоректендіреді. Шөлді жерлерді мекендейтін бұлдырықтар жемсауымен балапандарына су тасиды. 

## Дереккөздер
 

Санат:Биология
Жемсу бөгені

‎‎

**Жемсу бөгені** — Атырау облысының Жылыой ауданындағы бөген. 

## Гидрологиялық сипаты
Бөгетінің ұзындығы 5,6 км, биіктігі 16 м. Бөгеннен ұзындығы 157 км арна басталады. Жемсу бөгені мұнай кәсіпорындарын, Мақат, Қоңырат темір жол бекеттерін, ұжымшар, кеңшар орталықтарын, Құлсары жылу электр станцияларын сумен қамтамасыз етеді. Шаруашылықтың 10 мың га жері суаруға және 20 мың га-дан астам жері суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы гидрографиясы
Жел энергетикасы қондырғысы

**Жел энергетикасы қондырғысы ** — жел ағынының кинетикалық энергиясын энергияның басқа түріне түрлендіретін техникалық құрылғылар жиынтығы. Жел энергетикасы қондырғысы жел агрегатынан (жел қозғалтқышы мен бір немесе бірнеше жұмыстық машиналарды біріктіреді), энергияны аккумуляттаушы (қорын жинаушы) немесе қуатты резервтеуші құрылғыдан және бірқатар жағдайларда қосалқы қозғалтқыштан (ең алдымен жылулық қозғалтқыштан), сондай-ақ, қондырғының жұмыс режимдерін автоматтық басқару (реттеу) жүйелерінен тұрады. Жел энергетикасы қондырғысы арнайы қолданыстық (сорғылық немесе су көтеруші, электрмен зарядтаушы, диірмендік, су тұщыландырушы, т.б.) жел энергетикасы қондырғысы және кешенді қолданылатын жел энергетикасы қондырғысы (жел электр станциялары) болып ажыратылады. Жел электр станциясы — желдің кинетикалық энергиясын электр энергиясына түрлендіретін қондырғы. Ол жел қозғалтқышынан, электр тогы генераторынан, олардың жұмысын басқаратын автоматтық құрылғыдан, оларды орнату және қызмет көрсетуге арналған құрылыстардан, ғимараттардан тұрады. Желсіз күндерде жұмыс жасауы үшін резервтік жылулық қозғалтқышпен, аккумулятор батареяларымен, гелиоқондырғылармен толықтырылады. Әдетте, жел электр станциясы тұрақты ток генераторларымен жабдықталады. Ол аккумулятор батареяларын зарядтайды. Ал тұтынушыларға қажетті айнымалы ток инвертор деп аталатын арнайы құрылғыдан алынады. Инвертор тұрақты токты айнымалы токқа түрлендіретін құрылғы болып табылады. Жел электр станцияларын жел жиі тұратын жерлерде, орталықтандырылған электрмен жабдықтау тораптарынан қашық орналасқан ауылдық мекендерде, далалық, шөлейтті, т.б. жерлерде қолданады. Жел энергетикасы қондырғысының қуаты 100 кВт-тан бірнеше МВт-қа дейін жетеді. Ең қуатты (3 МВт) жел энергетикасы қондырғысы Германияда салынған (1983). Қазіргі кезде бірлік қуаты 15 МВт-қа дейінгі жел энергетикасы қондырғысы жобалануда.
## Тағы қараңыз
* Жел
* Жел энергетикасы
## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Жел энергетикасы
Санат:Қондырғылар
Жемайттар

**Жемайттар** , жямайчяй — орта ғасырларға дейін Литваның батыс бөлігін қоныстанған тайпа. 

13 — 14 ғасырларда Жемайттар Тевтон ордені әскерлерінің басқыншылығына қарсы күрес жүргізді, бірақ солардың қол астында қалып қойды. Грюнвальд шайқасында (1410 жыл) орден талқандалғаннан кейін көп кешікпей Жемайттар ұлы Литва князьдігінің құрамына енді (1422 жыл). Жемайттар 20 ғасырға дейін Литваның құрамындағы көрші аймақтар халқынан әдет-ғұрып, материалдық мәдениет, халық шығармашылығындағы кейбір ерекшеліктерімен өзгешеленді.

## Дереккөздер
 

Санат:Тайпалар
Санат:Литва
Санат:Балтық халықтары
Жемтүсу

**Жемтүсу** — жылқы тұяғының іріңсіз қабынуы. Бұл жылқыда ғана болатын ауру. Екі алдыңғы не екі артқы тұяғына, кейде төрт тұяғына жем түседі. Алдыңғы тұяғы ауырса жүрелеп көсіледі, артқы тұяғы ауырса бүрісіп, аяғын бауырына тартады. Ауру жылқы басын, мойнын көтере алмайды. Тұяғының қызуы көтеріледі. Жемтүсу ұзаққа созылса, тұяқтары бүрісіп қалады. Аурудың негізгі себептері: қатты шауып, алқынып еті қызған жылқыны кенет салқындату, ыстықтай суық суға шомылдыру, құрамында азоты көп (бидай, қара бидай, көк жоңышқа) және шіріген, көгерген, үсіген жемшөп беру. Ауыр жүкпен қиын, таулы жолда ұзақ жүру де бұл ауруды туғызуы мүмкін. Емі: алғашқы 2 — 3 күн тұяқтарын суық суға езілген сазға батырады; ауру аяғын жіліншігінен төмен қарай ысқылайды; іш жүргізетін дәрі-дәрмек береді.

## Дереккөздер
 

Санат:Аурулар
Санат:Биология
Жемшөп дақылдары

thumb|right|190px|Жемшөп дақылдары
**Жемшөп дақылдары ** — ауыл шаруашылық малдарын азықтандыру үшін өсірілетін дақылдар. Жемшөп дақылдарына тамыржемістілер мен түйнекжемістілер, бақша дақылдары; сүрлемдік және жемдік астық дақылдары жатады. Бұлар жайылым ретінде, жасыл азық, пішен, пішендеме, шөп ұны, сүрлем, дән, т.б. түрінде пайдаланылады.

Жемшөп дақылдарын егістік және жемшөптік ауыспалы егісте, сондай-ақ, ауыспалы егістен тыс телімге де өсіреді. Жемшөптік өсімдіктерден бұршақ және астық тұқымдасқа жататын бір жылдық және көп жылдық шөптер өсіріледі. Азықтық тамыржемістілерден — азықтық сәбіз, азықтық қызылша; ал азықтық түйнекжемістілерден картоптың жемге арналған сорттары, жер алмұрты; азықтық бақша дақылдарынан азықтық қарбыз, кәді, асқабақ; сүрлемдік дақылдардан жүгері, күнбағыс, азықтық орамжапырақ, жер алмұрты егіледі. Жасыл азыққа дәнді бұршақ дақылдары (асбұршақ, қытайбұршақ, жасымық) және дәнді дақылдар (қарабидай, сұлы, арпа, тары) өсіріледі. Жемдік астық алу үшін дәнді бұршақ дақылдарын (сиыржоңышқа, асбұршақ, егістік бұршақ, азықтық бөрібұршақ) және дәнді дақылдарды (сұлы, арпа, жүгері, т.б.) пайдаланады. Қазақстанның барлық аудандарында жемшөп дақылдары сол жердің ауа райына, топырақ ерекшелігіне қарай өсіріледі.  

## Дереккөздер
 

Санат:Дәнді дақылдар
Жемшөптік ауыспалы егіс

**Жемшөптік ауыспалы егіс** — жемшөптік дақылдар өсірілетін ауыспалы егістің бір түрі. Жемшөптік ауыспалы егіс ферма жанындағы, шабындық-жайылымдық, топырақты бекітетін болып үш түрге бөлінеді. Ферма жанындағы жемшөптік ауыспалы егіске, көбінесе, тамыржемісті дақылдар мен бір жылдық шөптер егіледі. Жемшөптік ауыспалы егістің бұл түрі фермаға жақын жерге орналастырылады. Шабындық жайылымды жемшөптік ауыспалы егістің негізгі мақсаты — малды үстеп қоректендіретін көк шөппен және пішенмен қамтамасыз ету. Топырақты бекітетін жемшөптік ауыспалы егісте, көбінесе, көп жылдық шөптер егіледі. Бұл эрозияға шалдыққан жерлерде қолданылады. Жемшөптік ауыспалы егісті жоспарлағанда шаруашылықтың бағытын ескеру керек. Мыс., мал бордақылайтын шаруашылық жемшөптік ауыспалы егісіне жемді мол алатын жемшөптік дақылды (екпе шөптер, тамыр-түйнекті көкөністер, т.б.), ал төл өсіретін шаруашылық белогы көп дәнді бұршақ дақылдарын (бұршақ, үрмебұршақ, т.б.) егеді. Қазақстанның бірқатар аудандарында жемшөптік ауыспалы егіске күнбағыс, дәнді бұршақ дақылдары егіледі.

## Тағы қараңыз
* Жемшөп

## Падаланылған әдебиеттер
  

Санат:Ауыл шаруашылығы
Жеміс ағашы

**Жеміс ағаштары** — жеміс өндіру мақсатымен қолдан өсірілетін және жабайы (көп жылдық) ағаштар, бұталар, лианалар. 

Жеміс ағаштары орталық діңгек пен бұтақтар жиынтығынан құралады. Кейбір жеміс ағаштарының екі және одан да көп діңгегі болады. Діңгек — жеміс ағаштарының ортаңғы бөлігі, ол тамыр мойыншасынан басталып, жоғары бағытта тік орналасады. Сонымен қатар діңгек тамыр жүйесі мен сабақ жүйелерінің морфол. әрі функциялық байланыстарын қамтамасыз етеді. Діңгектің тамыр мойыншасынан бірінші тармақталған жанама бұтаққа дейінгі бөлігін — сидам, сидамнан жоғары соңғы жылғы өскінге дейінгі бөлігін — орталық жетекші, ал соңғы жылғы өсіндісін — бойөркен деп атайды. Сидам биіктігі сорттың өсу күшіне байланысты мынадай топтарға бөлінеді: сидамсыз (40 см-ге дейін), аласа (40—60 см), орташа (70—100 см), жоғары (130 см-ден жоғары) сидамды. 

**Жеміс** ағаштарының бөрікбасы діңгекте орналасқан барлық жанама бұтақтар жиынтығынан құралады. Жеміс ағаштарынан Қазақстанда раушангүлділер тұқымдасы (алма, алмұрт, өрік, шабдалы, т.б.), жиделер тұқымдасы (жиде, тікенжиде), жаңғақтар тұқымдасы (грек жаңғағы), тұт тұқымдасы (тұт, т.б.) өсіріледі. Әсіресе, алма, алмұрт, шие ағаштарының маңызы зор. Солтүстік облыстарда алма ағашы, оңтүстікте, мұнымен қоса алмұрт, өрік, шие, шабдалы, жаңғақ өсіріледі. Бұлардың жемістері әрі тағам, әрі тамақ өнеркәсібінің шикізаты. Шекілдеуікті және сүйекті жеміс ағаштары құрамында қант, жаңғақ тәрізділерде май, тікенжидекте түрлі витамин көп. 

**Жеміс** ағаштары селекциясымен *[[Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]* шұғылданады.

## Дереккөздер
  


Сурет:Pear tree.jpg|Алмұрт ағашы
Сурет:Turkey apricot RHS.jpeg|Өрік ағашы
Сурет:Kirschbaumbluete 2007.JPG|Гүлдеген шие


Санат:Ағаштар
Санат:Жемістер
Жеміс жегілер

**Жеміс жегілер** — бірқатар көбелектер түрлерінің жалпылама аты; олардың жұлдыз құрттары өсімдіктердің жемістерінде дамиды; қ. *[[Жапырақ ширатқыш көбелектер]].*

## Тағы қараңыз
* Жеміс күйесі
## Дереккөздер
 

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Жеміс-жидек өсіру

thumb|right|190px|Жеміс-жидек
**Жеміс-жидек өсіру** — жеміс ағаштарының морфологиялық құрылысы, өсуі, дамуы, өнуі, жемістенуі және агротехникасы туралы ғылым. 

Жеміс-жидек өсіру Қазақстанда 20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап дами бастады. Аймақтық тәжірибе станциясы ашылып, кейін ол *Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының* қарамағына берілді. 1959 жылы *Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты* құрылды. Қазақстанда жеміс-жидек дақылдарының гендік қорын құру мәселелері зерттелді (А.Н. Кацейко, М.П. Левина, А.Д. Виновец, Н.Ю. Нұртазина, М.Т. Нұртазин, т.б.). Орта Азиядағы ең ірі жеміс және жидек дақылдарының 3000-нан астам сортының коллекциясы жасалды. Жеміс дақылдарын көбейтудің әдісі мен технологиясы (К.Г. Карычев, И.П. Савеко), таулы және жазық жерлердегі бақтарда жеміс өсірудің қарқынды технологиясы (А.Жанғалиев, И.С. Голованов, Ю.Л. Кудасов, Е.Г. Раузин, А.С. Куцуков), ағаш өсімдіктерін түзуші тіндері арқылы өсіру (С.Г. Долгих, Н.П. Клоконос), жидек дақылдарын өсіру технологиясы (С.Н. Олейченко) жасалды. Топырақ құнарлығын сақтау және бақ агроценозын құру (Г.П. Адрианова, Е.М. Коваленко), өсімдіктерді аурулардан, зиянкестерден және арамшөптерден қорғау (М.М. Исин, Г.Н. Қайырова), егістіктерді суару (В.Х. Арст, А.И. Бондарцев), ауқымды процестерді механикаландыру (Ж.Мағажанов) мәселелері зерттелді. Құрамы реттелетін ауада жемістерді ұзақ сақтау (В.П. Гудковский, Т.Л. Урюпина) және жеміс шикізаттарын өңдеу (Д.Ізбасаров) технологиялары жасалып, өндіріске енгізілді. Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты шығарған 15-ке жуық жеміс-жидек сорттары Қазақстанның әр түрлі аумақтарында аудандастырылған.

## Тағы қараңыз
* Жеміс-жидек шаруашылығы
* Жеміс көшеті 
* Жеміс салу мерзімділігі

## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Ауыл шаруашылығы
Жеміс дақылдары

**Жеміс дақылдары** — жемісі, жидегі, жаңғағы үшін қолдан өсірілетін өсімдіктер тобы. 32 ботаникалық тұқымдастан 200-ге жуық жеміс дақылдар белгілі. Олар биологиялық (ботаникалық тегі) формалары жағынан мынадай топтарға бөлінеді: ағаштар (грек жаңғағы, алмұрт, қызыл шие, алманың кейбір сорттары), бұталар (қарақат, тұшала т.б.), жартылай бұталар (таңқурай, т.б.), лиандар (актинидия, жүзім, т.б.). Жемісінің құрылысына және биологиялық ерекшеліктеріне қарай шекілдеуікті (алма, алмұрт, беке, т.б.), сүйекті (шие, алхоры, өрік, шабдалы, т.б.), жидекті (қара және қызыл қарақат, таңқурай, бүлдірген, т.б.), жаңғақты (грек жаңғағы, орман жаңғағы, т.б.), шырын жемісті (апельсин, лимон, мандарин, т.б.), субтропиктік (анар, інжір, құрма, т.б.), тропиктік (банан, ананас, т.б.) болып бөлінеді. Жеміс дақылдары әр түрлі ботаникалық тұқымдасқа жатады. Қазақстанда жеміс дақылдарының 95%-ін раушан гүлділер тұқымдасы құрайды. Еліміздің оңтүстік мен оңтүстік-шығысында жеміс дақылдарынан алма, алмұрт, жүзім, шие, алхоры, өрік, шабдалы, т.б. өсіріледі. Ал солтүстік, орталық, шығыс аймақтарда қарақат, тұшала, долана, т.б. өседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Жеміс дақылдары
Жеміс көшеті

**Жеміс көшеті** — жеміс және жидек дақылдарының тұқымынан өсірілген немесе ұластырылған екпе шыбықтар. Оларды арнайы жеміс көшеттіктерінде өсіреді. Ал тұқымынан өсіргенде көп жағдайда сорттың қасиетін жоғалтады. Сондықтан жеміс дақылдарын, көбіне вегетативті жолмен көбейтеді. Бұл кезде сорттың бағалы қасиеттері жақсы сақталып, ертерек жеміс бере бастайды. Оның тәсілдері өте көп, оларды үлкен екі топқа бөлуге болады: 1) сабақ пен тамыр бөлшектерін тамырландыру; 2) ұластыру. Біріншісінде жеміс көшеті өз тамырынан, екіншісінде ұластырылған телінуші тамырынан қоректік заттар алып, өсіп көбейеді. Бірінші топқа жататын әдістерінен көбірек тарағаны — сүректелген қалемшелері арқылы (жүзім, қарақат), сұлама шыбықтарымен (қызыл қарақат, тұшала), атпа тамырдан және атпа сабақтардан (таңқурай, кейбір сүйекті дақылдар), мұртшалардан (бүлдірген, құлпынай), төбе бүршіктерінен (қара таңқурай, т.б.), т.б. көбею. Тамырын дамыту арқылы көбейтуге болмайтын жеміс көшетінің түрлерін ұластыру арқылы көбейтуге болады. Жеміс шаруашылығында бүршікпен және қалемшемен ұластыру кең тараған.

## Тағы қараңыз
* Жеміс-жидек шаруашылығы
* Жеміс-жидек өсіру 
* Жеміс салу мерзімділігі
## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Ауыл шаруашылығы
Жеміс күйесі

**Жеміс күйесі** () – жеміс ағаштарын зақымдайтын зиянды көбелек; қ. *[[Алма күйесі]]*.

## Тағы қараңыз
* Жеміс жегілер

## Дереккөздер
 

Санат:Қабыршақ қанаттылар