open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жалын (журнал)

**Жалын** – баспа. 1976 ж. респ. жастар мен балалар баспасы болып құрылған. Алғашқы директоры – Қ.Ыдырысов. Баспа ісінің нарықтық қатынастарға көшуіне орай Ж. 1998 ж. жауапкершілігі шектеулі серіктестікке айналды.

Санат:Қазақстан баспалары
Жалшы

**Жалшы**– дәулетті адамдарға жалданып, әр түрлі жұмыстарды атқаратын әлеуметтік топ өкілі. Көшпелі қоғамдағы жалданып қызмет істейтін қойшы, жылқышы, сауыншы, пішенші, үй қызметшісі, күзетші, т.б. Ж. болып есептелген.
Жаманқұм (құмды алқап, Алматы облысы)

**Жаманқұм** – Сарыесікатырау құмының солтүстік-шығысындағы құмды алқап.  

## Географиялық орны
Жетісу облысы Қаратал ауданы жерінде, Қаратал өзенінің сол жағалауын бойлай 100 км-ге созылып жатыр.  

## Жер бедері
Құм төбешікті қырқалардың биіктігі 3−7 м. 

## Өсімдігі
Сортаң сұр және сұр топырағында жусан, теріскен, еркекшөп, изен, солтүстік бөлігінде сексеуіл өседі. Жер асты суы 2-10 м терендікте, көбінесе, тұщы келеді. Қысқы, көктемгі мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы құмдары
Жамантоғай обалары

thumb|Жамантоғай обаларынан табылған мыс қазан мен қыш құмыралар
200px|thmb|right
**Жамантоғай обалары**– қола дәуірінен сақталған зират. Түркістан облысы Шардара ауданы Сырдарияның оң жағалауында, бұрынғы Шардара құрылыс кентінен 38 км жерде.

Барлығы 9 оба қазылды. Кейін Шардара су қоймасының астында қалған. 1959-63 ж. Шардара археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Г. Максимова) зерттеген. Топырақтан дөңгелектеп үйген 22 оба аралары 150 м болатын 3 топқа бөлінеді. Обалардың диаметрі 5 - 30 м, биіктігі 0,5 - 2 м. Барлығы 9 оба қазылды. Бұлар мерзімі жағынан 4 тарихи кезеңнің ескерткіштері. Ең көнелері кейінгі қола дәуірі (б.з.б. 1-мыңжылдықтың басы) мен сақ дәуірінің алғашқы кезеңіне (б.з.б. 7-6 ғ-лар) жатады. Кейінгілері б.з.б. 1-мыңжылдықтың соңы - б.з. 1-мыңжылдығының басы және 3-5 ғ-ларға жатады. Жамантоғай обаларынан табылған заттай деректер табында көптеген қыш ыдыстар, қола, темір, сүйектен жасалған қару-жарақтар, әшекейлер бар. Бұлардың ішінде мыстан құйылған қазан, темір қанжар мен қылықтар, сүйек садақ бөлшектері сирек кездесетін олжаулар қатарына саналады. Зираттың 5-, 9-, 12-обаларында мүрделердің катақомбалы әдіспен жерленгені анықталды. Жерлеу ғұрпының бұл түрі Қазақстанда аз зерттеліп отыр. Бұл өлкеде көне дәуірлен бері халық үнемі тығыз қоныстанып отырған. Тұрғындар, негізінен, мал, егін шаруашылығымен, балық аулаумен шұғылданған. Сондай-ақ, Орта, Алдыңғы Азия, Үндістан елдерімен экономикалық байлауылыныстарды көрсететін деректер де бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан обалары
Санат:Шардара ауданы
Жамбы ату

**Жамбы ату -** қазақ, халқында кең тараған мергендік сынның, ат үстіндегі ойындардың бір түрі. Атпен шауып келе жатып жігіттер екпінін бәсеңдетпестен құрулы бақан үстіндегі нысананы атып құлатуға тиісті болған. Ереже бойынша жігіттер сөреде өз сәйгүліктерінің жанында болады. Ойын қазақтың ата тегінен бері келе жатқан, болмаса аңшылық кәсібінен қалған, келе-келе көз ұшындай жерге жамбы тігіп, соны ататын, көңіл көтеретін, бүкіл жұрт болып қызықтайтын ұлттық ойынына айналған. Бұл ойын халықтың ұлт ерекшелігін көрсетеді. Қазақтар жамбыны ат үстінде тұрып, болмаса шауып келе жатып қана атқан. Төреші белгі берісімен олар аттарын тез ерттеп, шаба жөнеліп, жолындағы нысаналарды атып құлатуға тиісті. Төрешілердің ұйғарымы бойынша, нысаналар бірнешеу болады. Әрбір олимпиялық ойындардан кейін оның бағдарламаларына енген спорт түрлернің халықаралық бірлестіктері қайта қарап, түзетулер, өзгерістер енгізіп жүр. Қазір уақыт басқа. Қазақ халқының ұлттық спорт түрлерінің ережелерін де қайта қарап, заман талабына сай өзгертуге болады. Мысалы, Жамбы ату биатлонның ережесіне сай өзгертуге келеді. Тек шаңғының орнына ат керек. Сонда жаңа спорт түрі жазғы биатлон, "қазақ биатлоны" өмірге келер еді?...

## Жас категориясы
Жарысқа 16 жастан жоғары ерлер адамдар мен әйелдер адамдар бірдей дәрежеде қатыса алады.

## Жарыс өткізетін орын мен оның құрал-жабдығы
Жарыс орны жергілікті жағдайға байланысты таңдап алынады. Жамбы атудан ірі жарыстар ипподромдарда өткізіледі. Жарыс өткізілетін алаңның көлемі 50х200 метрден кем болмауы тиіс. Нысана мылтықпен немесе садақпен көзделеді. Мәреден сөреге дейінгі жолдың ұзындығы 150 метр, ені 5 метр. Нысананың мөлшері 50х60 см, 
жерден биіктігі 3-4 м. Нысананы жалаушалармен қойған 
белдеудің кез келген жеріне атуға болады. Ату сызығының 
нысанаға дейінгі аралығы 15-20 м болуы тиіс.
Мәреден сөреге дейінгі уақыт есепке алынып отырады.

## Жарыс өткізу шарттары мен тәртібі
Жарысқа қатысушылардың жанында болатын төрешінің шақыруымен қолында қаруы бар салт атты мәре басталатын жерге келіп, шабатын жағына қарап тұрады.
Дайын болғанда команда беруші төрешінің «алға» деген әмірі бойынша спортшы онша қатты болмағанымен 
шоқырақтап шаба жөнеледі.
Нысананы жалаушалармен белгілегеннен: ұзындығы 
40-45 метрлік белдеудің кез келген жерінен тек жүрісті баяулатпай көздеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Жамбылжолқұрылыс

**Жамбылжолқұрылыс**, көп салалық өндірістік кәсіпорын. 1958 ж. ашылған. 1974 ж. 18-жол-құрылыс тресі, ал 1993 ж. осы атпен ААҚ болып қайта құрылған. Құрамында 5 еншілес кәсіпорын бар.
Жамбыл МАЭС

**Т.И. Батуров атындағы Жамбыл мемлекеттік аймақтық электр стансасы**  – электр энергетикалық кәсіпорны. 1964-76 жылдары Тараз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай Талас өзенінің оң жағасына салынған. 2003 жылы ҚазТрансГаз АҚ-ның құрамына енді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:Тараз
Санат:Қазақстан жылу электр станциялары
Жанақ Қамбарұлы

**Жанақ Қамбарұлы**,* Керей Жанақ ([[1760]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]] Жамбыл ауданы Гүлтөбе ауылы — [[1857]], сонда)* — ақын. 
*Әкесі Қамбар мерген, аңшы болған. Жанақ бала кезінде Қожаберген — Асқан медресесінде, кейін Самарқан медресесінде оқыған. 
*Елге оралып, өзі оқыған медреседе сабақ берген. 
*Жанақ *“Қозы Көрпеш — Баян сұлу”* жырының бір нұсқасын, *“Ер Сырым”, “Қазақ ханы Ер Есім”, “Ақпамбет батыр”, “Абылай хан”* дастандарын жырлаған. 
*Түбек бастаған 16 ақынды жеңіп шыққан осы Жанақ ақын. 
*Оның шығармаларының көпшілігі сақталмаған. 
*Жанақтың халыққа белгілі шығармалары —* “Орынбайға айтқаны”,* Түбекпен, Сабырбаймен айтыстары.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жанама

**Жанама** - L қисық сызығының М нүктесі мен оның екінші М нүктесі арқылы өтетін қиушының, екінші М' нүктесі L қисығының бойымен М-ге ұмтылғандағы шектік орны болатын l түзуі, L қисығының М нүктесіндегі жанамасы деп аталады. Егер жазықтықтағы қисық тікбұрышты координаттар жүйесінде y=f(х) теңдеуі арқылы берілсе, онда абсциссасы х0 болатын қисық нүктесіндегі жанама. Мына түрде жазылады y-f(x0) = f'(x0)(х- х0),мұндағы f'(x0) жанама бұрыштық коэффициенті.
## Дәл анықтамасы

* функция f\colon U(x_0) \subset \mathbb{R} \to \mathbb{R} x_0\in \mathbb{R} нүктесінің бір төңірегінде анықталған, және дифференциалдана алатын болсын: f \in \mathcal{D}(x_0). f функциясының x_0 нүктесіндегі жанамасы деп келесі теңдеумен берілетін сызықтық функцияны айтады
*: y = f(x_0) + f'(x_0)(x-x_0),\quad x\in \mathbb{R}.
* Егер f функциясы x_0 нүктесінде шексіз туындысы f'(x_0) = \pm \infty, болса, онда сол нүктедегі жанамасы деп келесі вертикаль түзуді айтады
*: x = x_0.
## Дереккөздер


Санат:Геометрия
Санат:Қисықтар
Санат:Алгебралық қисықтар
Санат:Аналитикалық геометрия
Болат Бақытжанұлы Жанасаев

**Болат Бақытжанұлы Жанасаев** (29 сәуір 1952, Темір, Темір ауданы, Ақтөбе облысы, Қазақ КСР) — әскери қайраткер, генерал-майор. Алматы жоғары әскери училищесін (1975), Мәскеудегі М.В.Фрунзе атындағы әскери академияны (1987) бітірген. 1975 — 80 жылы Германиядағы Кеңес әскерлері тобында взвод, рота командирі, батальон командирінің орынбасары, 1980 — 84 жылы Сібір әскери округында батальон командирінің орынбасары, батальон командирі, 1987 — 92 жылы Киев әскери округында полк штабы бастығы, КСРО ішкі әскерлерінің Орта Азия мен Қазақстан бойынша жаттығу полкының командирі қызметтерін атқарды. 1992 — 2001 жылы ҚР Ішкі істер әскерлерінің шұғыл қимылдар бригадасының командирі, ҚР Жоғарғы Кеңесі жанындағы өлттық қауіпсіздік және қорғаныс комитетінің төрағасы, ҚР Ішкі әскерлерінің қолбасшысы, ҚР ІІМ Ішкі әскерлері қолбасшысының 1-ші орынбасары жұмыстарында болды. 2001 жылы наурыз айынан ҚР Республикалық ұланының қолбасшысы.

Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Жанғыш газдар

**Жанғыш газдар**– жануға бейім газ тәрізді заттар. Ж. г-ға сутек, көміртек оксиді, күкіртсутек, газ тәрізді көмірсутектер (мыс., метан, этан, этилен) жатады. Көміртек (ІІ) оксиді, азот, су буы, инертті газдар сияқты жанбайтын газдармен сұйытылған жанғыш газдардың табиғи және жасанды қоспаларының маңызы зор. Табиғи жанғыш газдарды газ кен орындарынан немесе мұнаймен бірге алады. Жанғыш газдардың жасанды қоспалары сұйық және қатты отындардың термиялық ыдырауы нәтижесінде түзіледі. Қатты отынды кокстегенде алынатын кокс газы, отынды газдандырғанда түзілетін генератор газы, шойынды балқытқанда алынатын домна газы кең таралған. Табиғи жанғыш газдарға қарағанда жасанды жанғыш газдардың құрамында қанықпаған көмірсутектер, көміртек оксиді, кейде аз мөлшерде сутек болады. Жанғыш газдар отын ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Қазақ энциклопедиясы

Санат:Газдар
Мұратбек Омарбекұлы Жандәулетов

**Мұратбек Омарбекұлы Жандәулетов** (2 мамыр 1946 жылы туған, Ташкент облысы Ахангаран ауданы) — сәулетші.

## Өмірбаяны
* Қазақ политехникалық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген (1970). 
* 1970 — 1986 жылдары “Қарағандықалаауылжоба” мемлекеттік жоспарлау институтында архитектор, аға архитектор, архитекторлар тобының жетекшісі, жобалардың бас архитекторы, №1 архитектор-жоспарлау шеберханасының жетекшісі болып қызмет істеді. 
* 1986 — 1988 жылдары Қарағанды қаласының бас архитекторы болды. Жандәулетов — Қарағандының “Степной” тәжірибелік ықшамауданының және қаланың жаңа орталық бөлігінің, сондай-ақ, Жезқазған қаласының орталығының, “Прибрежный” тәжірибелік ықшамауданының жобалаушысы. Қарағанды қаласының орталық бөлігінің жобасы мен құрылысы үшін Қазақстанның Мемлекет сыйлығының лауреаты атағына ие болды (1978). 
* 1988 — 1992 жылдары “Алматыбасжоспар” акционерлік қоғамы шеберханасының жетекшісі болып қызмет істеді. 
* 1992 жылдан “Алмату” жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің бас директоры.

## Марапаттары
* Қазақстанның Мемлекет сыйлығы (1978).

## Дереккөздер


Санат:2 мамырда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Ахангаран ауданында туғандар
Жанкісі Көшекұлы

**Жанкісі Көшекұлы** (1734, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Маманай ауылы — 1817, сонда) — ақын, батыр. Қожаберген — Асқан медресесінде, кейін Бұхара медресесінде оқыған. Көшек батырдың он төрт баласының бірі. Он жасынан өлең шығарып, ән салған, домбыра, сыбызғы тартқан. Жанкісі 1752 — 1758 жылдары қазақ-жоңғар соғысында ерлік көрсетіп, батырлығымен көзге түскен. 1759 жыл түрікмендерден Маңғыстауды, Кердері шағылын (Красноводск ауданы бұрынғы атауы) азат етуге белсене қатысады. Жанкісі жырларының көпшілігі сақталмаған. Тек “Керей Бөгенбай батыр”, “Керей Бердіқожа батыр” дастандары, Қанжығалы Бөгембай батырды жоқтауы, жас туралы толғауының, “Бақсары батыр” жырының үзінділері ғана жеткен.

Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ батырлары
Жанкісі Басыбайұлы

**Жанкісі Басыбайұлы** (1772, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Қарағандысай  бойы – 1849, Сыр бойы) — ақын, би. Найман тайпасының Бағаналы тармағынан шыққан. Басыбай аңшының шаңырағында дүниеге келген. Кейбір аңыз әңгімелерде Жанкісінің шын аты — Жанқиса және ол Қоқан хандығы әскерлерімен қақтығыста қайтыс болған делінеді. Жанқисаның жанама аты Жанкісі екенін Е. Бекмаханов та атап көрсеткен. Жанкісі шығармаларының көпшілігі сақталмаған. “Мақпал — Сегіз” дастанының үзіндісі, “Қоқан ханына айтқаны”, “Қожыққа айтқаны” толғаулары ғана жеткен. Жанкісінің “Қоқан ханына айтқаны” толғауы “Ай, заман-ай, заман-ай” жинағына кірген. Осы толғауында Жанкісі Қоқан ханын, оның салықшы бектерінің әділетсіздігін өткір сынаған. Кейін оларға қарсы ашық күреске шыққан. Жанкісінің “Қоқан ханына айтқаны” толғауы 1830 жылы орыс тіліне аударылып, “Песня о временах владычества коканцев” деген атпен “Образцы киргизской поэзии в песнях эпического и лирического содержания, переложенных в русские стихи” жинағында жарық көрген (1885, Орынбор). Кейбір шығармалары Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы тұр. Жанкісі шамамен 1770–1772 жылдары Ұлытау өңірінде туып, 1848–1849 жылдары Сыр бойында қайтыс болған деседі. Би, әрі ақын Жанкісінің әкесінің аты түрлі жинақтарда әртүрлі айтылып жүр. Бірде Өтеміс, енді бірде Басыбайдың баласы делінеді. Бидің артында «Қоқан ханына айтқаны», «Қожыққа айтқаны» тағы басқада айтқандары ел есінде. Бірсыпырасы жинақтарда жарияланған.

«Қоқан ханына айтқаны» деген тегеурінді өлеңі алғаш рет 1875 жыл «Записки Оренбургского отделения РГО» журналында жариялаған. Екінші рет 1885 жылы Орынбор қаласында ғалым, профессор Н.Веселовскийдің құрастыруымен «Образцы Киргизской поэзии» деген кітапқа енген. Осы кітабында ғалым Веселовский жырдың авторы Жанкісін «Сыр бойылық Найман» дегенді ғана жазған екен.

Әрі би, ақын Жанкісі Қоқан хандығының қазақ жұртшылдығына жасап жүрген озбырлығы туралы, өткір тілмен ашына баяндап, айыптау, қарсылық сөзімен айтқан.Жанкісіні осы өлеңінің соңында:

депті.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөрин

thumb|right|200px|
**Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөрин** (*1864 жылы бұрынғы [[Уфа губерниясы]] [[Стерлитамак уезі]] — 14.05.[[1926]], сонда*) — қоғам қайраткері, 20 ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерінің бірі.

## Өмірбаяны
Әкесі - Сейітхан Ахметұлы Жантөрин
* Орынбор гимназиясында орта білім алып, Мәскеу университетінің физика-математика факультетін және Санкт-Петербург университетінің заң факультетін (1889) бітірген. 
* 1905 жылдан бастап патша өкіметіне оппозицияда болған саяси күштердің қызметіне араласқан.
* “Автономияшылар одағын” құруға тікелей атсалысып, 1905 жылы 19 қарашада өткен автономияшылдар съезіне қатысты. 
* Кадеттер партиясына (“Халық бостандығы”) мүшелікке өтті. 
* Бірінші орыс революциясы жылдары бүкілресейлік мұсылмандар съезін өткізуді ұйымдастырушылардың бірі болды. 
* Бүкілресейлік мұсылмандардың үшінші съезінде “Ресей мұсылмандары одағы” (“Иттифақ ул-муслимин”) ұйымының ОК құрамына сайланды. 
* Бірінші Мемлекеттік думаның мүшесі болды. Онда мұсылман фракциясының құрамына кірді. Выборг үндеуіне қол қоюшылардың қатарында болды. Сол үшін патша өкіметі тарапынан айыпталып, 3 ай абақтыда отырды. 

Жантөрин өз қаражаты есебінен “Ғалия” медресесіне жәрдем ретінде 20 мың сом қаржы бөлді. Түрлі оқу орындарында оқитын қазақ жастарына көмек көрсетіп тұрды. 1911 жылы түркі тілдеріне енген араб-парсы сөздері жайлы кітап шығарды. 1914 жылдан Санкт-Петербург қаласында татар тілінде “Миллят” газетін шығаруды қолға алды. 
* 1916 жылы Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясының жанындағы бюрода қызмет етті. Онда ана тілінде оқыту мәселесіне көп көңіл бөліп, ол жөнінде мұсылман фракциясына нақтылы ұсыныстар жасады. М.Шоқаев, С.Мақсұдов, А.Салихов секілді қайраткерлермен бірге майданның жұмысына Түркістан өлкесі мен Қазақстаннан алынған адамдардың хал-ахуалы жайлы мәліметтер жинастырып, оларды мұсылман фракциясына жеткеріп тұрды.
* 1917 жылғы Ақпан төңкерісі нәтижесінде патша өкіметі құлатылғаннан кейін қалыптасқан жағдайға сай империядағы түркі тілдес мұсылман халықтарының саяси іс-әрекеттерін бір ізге түсіріп, үйлестіріп отыру үшін Бүкілресейлік мұсылман съезін өткізу керектігін жақтады. Осы жылы Уфа губернаторынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. Еділ-Орал автономиясының өлттық жиналысына  депутат болып сайланды. Алашорда үкіметіне қолдау танытып, оның жетекшілерімен тығыз қарым-қатынаста болды.

## Дереккөздер


Санат:1875 жылы туғандар
Санат:Стерлитамак уезінде туғандар
Санат:14 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1926 жылы қайтыс болғандар
Санат:Башқұртстанда қайтыс болғандар
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:Ресей Мемлекеттік Думасының депутаттары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері

Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Төрелер
Санат:Ресей қазақтары
Жаңа Бұқтырма

**Жаңа Бұқтырма** — Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы кент, Жаңа Бұқтырма кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Алтай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 62 км жерде, Үлбі жотасының оңтүстік етегінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1976 жылы қаланды. 1996 жылға дейін Серебрянск қалалық кеңестің құрамында болды. Жаңа Бұқтырма  Ертіс өзені бойындағы ірі өзен айлақтарының бірі.

## Инфрақұрылымы
Кентте орта мектеп, клуб, кинотеатр, аурухана, мәдениет үйі, т.б мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль және су жолдарымен қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Жаңадария

**Елді мекен:**

* Жаңадария – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Жаңадария – Сырдария өзенінің құрғап қалған ескі арнасы.
* Жаңадария каналы – Қызылорда облысындағы суару-суландыру жүйесі.
Жаңадария каналы

**Жаңадария каналы** – Қызылорда облысындағы суару-суландыру жүйесі. Сырдария өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Гидрологиялық сипаты
Ұзындығы – 592,3 км, оның 535,5 км табиғи арнамен жүргізілген. Каналда 19 гидротехникалық құрылыс салынған. Су жинау алабы Сырдария өзеніндегі Қызылорда су торабы арқылы пайдаланылады. Су шығыны каналдың басында 50 м3/с, Жаңадарияның табиғи арнасы секундына 200 м3 су өткізе алады. Бұдан 210 км  шамасында Қуаңдария каналы басталады. Ұзындығы – 436,4 км, оның 407 км-нің су шығыны 60 м3/с. Су жинау алабы Жалағаш ауданындағы Жаңадария кеңшары жеріндегі арнаулы су құрылысы арқылы жүзеге асырылады. Жаңадария каналы 1958— 1968 жылдары іске қосылған. Сырдария, Жалағаш, Қармақшы, Қазалы аудандары шаруашылықтарының 40 мың га егістік және бау-бақшалық жерлерін суарып, 20 мың га табиғи шабындықтарын, 1,0 млн.га жайылымдарын суландырады. Жаңадария каналын бойлай орналасқан қырғауыл аулау шаруашылығы бар. Қатпарлы-жаңбырлы бұлттардан жауатын ақ жауын, будақ-жаңбырлы бұлттардан жауатын нөсер жаңадария болып бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы каналдары
Жаңайдар Обасы

**Жаңайдар Обасы** — ерте темір дәуірлерінен сақталған ескерткіштер. Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Қаракеңгір өзенінің бойында, Жаңайдар қыстағынан оңтүстікке қарай 350 м жерде орналасқан. 1961 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Оразбаев) тапқан. Тасмола мәдениеті кезінде салынған ғұрыптық ескерткішке жатады (б.з.б. 7 — 6 ғасырлар). Негізгі оба тастан үйілген, диам. 8 м, биіктігі 0,6 м. Осы обадан шығысқа қарай тастан жасалған тұрқы ұзын, енсіз, жіңішке екі жол немесе “мұртты” обалар жалғасады. Солтүстік жолдың ұзындығы 95 м, оңтүстік-тегісі 102 м, бұлардың жалпақтығы орта есеппен 1,7 м. Обадан 2 қыш ыдыстың сынықтары, аттың тістері және ат әбзелдерінің бірнеше қола қапсырмалары табылған. Жолдардың (немесе “мұрттардың”) кезінде күрделі құрылыстар болғаны анықталды. Бұлар екі қатар етіліп қырынан қойылған кішірек тақтатастардан үстін жауып ерекше дәліздер түрінде жасаған деген пікір бар. Дәліздердің екі шеті тастан дөңгеленте өріп шығарған оба іспеттес кішігірім құрылыстармен шектелген, ал ұзына бойы 1, 5 м сайын көлденең тақтатастармен бөлініп қойылған. Жаңайдар Обасы жерлеу ескерткіштеріне жатпайды. Обадан жылқы сүйектерінің шығуы және ұзын жолдардың шығысқа қаратылғаны кешеннің шығып келе жатқан күнге табыну дәстүріне және мұнымен тікелей сабақтас құрбандыққа жылқы шалу ғұрпына байланысты тұрғызылғанын байқаймыз.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Археология
Жанкент

**Елді мекен:**

* Жанкент – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл. 

**Басқа мағыналар:**

* Жанкент – орта ғасырлардан сақталған көне қала орны.
Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)

**Жаңақала** — Батыс Қазақстан облысындағы ауыл, Жаңақала ауданының (1972 жылдан) және Жаңақала ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Орал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 240 км жерде, Көшім өзенінің Бірқазан көліне құяр жеріндегі ақ жусан, сұлыбас өскен шалғынды сортаң топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 6250 адам (3149 ер адам және 3101 әйел адам) болса, 2009 жылы 7202 адамды (3489 ер адам және 3713 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 9325 адамды (4643 ер адам және 4682 әйел адам) құрады.
 
## Тарихы
Іргесі 18-ғасырдың аяқ кезінде "Қисыққамыс" елді мекені болып қаланған. 1997 жылға дейін “Бірлік” асыл тұқымды қой кеңшарының орталығы болып келді. Жаңақалада аудандық агробірлестік, өндірістік кооперативтер мен серіктестіктер, шаруа (фермер) қожалықтары жұмыс істеді. Ауылда “Орта Азия — Орталық” газ құбырының компрессор стансасы, нан зауыты, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, құрылыс, көлік, т.б. мекемелер бар.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, аурухана, емхана, қонақ үй бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Жаңбыр

thumb|Жаңбыр қалада
thumb|Қатты жаңбыр
**Жаңбыр** — бұлттан бөлініп жерге түсетін атмосфералық сұйық тамшылардың жиынтық атауы. 

Тамшылардың диаметрі *0,5 — 7 мм* болады. Тропосфераның жоғарғы қабатында қалыптасқан қар, мұз түйіршіктері оның жер бетіне жақын қабатынан өткенде еріп жаңбыр тамшыларына айналады. Кейде жаңбыр бұлт арасындағы тым ұсақ тамшылардың бір-бірімен қосылуынан пайда болады. Жаңбырдың бірнеше түрі бар. Ақ жаңбыр — қатпарлы бұлттардан жауады, бірнеше сағаттан бірнеше тәулікке дейін созылады. Нөсер жаңбыр — будақ бұлттардан қатты жауып тез аяқталады; олар, көбінесе, төменгі ендіктерге тән. Диаметрі *0,5 мм*-ден аспаған тамшыларды сіркіреме жаңбыр деп атайды, ол, негізінен, қатпарлы бұлттан шығып, өте баяу жауады.

**Жаңбыр** — атмосфералық сұйық ылғалдың тамшыға айналып (*0,5- тен 0,7 мм дейінгі*) жерге себелеп түсуі. Жаңбырдың ұсақ тамшылы түрі: «ақ жауын» немесе «сіркіреген жауын», ал ылғалдың белгілі бір уақытта көп түсуі «нөсер» деп аталады. Қазіргі гидрологиялық есептеулерде жаңбырдың барлық жиынтығы есепке алынады.

Жаңбырдың пайда болуына байланысты негізгі 3 түрін қарастыруға болады: конвекциялық (конвективті), орографиялық, фронтальді.

**Конвекциялық жаңбыр** күннің әсерінен су буланып, жоғары көтеріліп, жылу алмасу үдерісі жүреді.Биіктеген сайын ауа температурасы төмендеп, су буы конденсациялануынан пайда болады.

**Орографиялық жаңбыр** теңіз беті буланып, жоғары көтеріледі, су буы тау жоталарында салқындап бұлтқа айналады, жел арқылы тасымалданып құрлыққа жауады.

**Фронтальды жаңбыр** суық ауа жылы ауаны ығыстырады, жылы ауа жоғары көтеріліп суынып бұлтқа айналады.

## Жаңбырдағы өлшем
thumb|left|Келе жатқан жаңбыр
thumb|Мексикада жаңбыр
Зерттеулердің нәтижесі бойынша, жер бетінен 16 млн тонна/сек шамасында су буланып ауаға көтеріледі. Бұл мөлшер жылына 505 триллионды құрайды. Дәл осы мөлшер бір жылда жер бетіне жауатын жаңбырдың да мөлшері екендігі таңдандырады. Яғни, су әрдайым белгілі бір тепе-теңдікте айналып тұрады. Егер бұл тепе-теңдікте өзгеріс туа қалса, әлемде үлкен экологиялық ауытқулар белең алып, тіршіліктің тоқтауына әкеліп соғу да бек мүмкін.

Жаңбырдағы мұндай аса бір шебер өлшем тек оның мөлшерінде ғана емес, сонымен қатар жерге түсу жылдамдығын да байқалады. Жаңбыр бұлттары ең аз дегенде 1200 метр биіктікте болады. Егер де үлкендігі мен салмағы жаңбыр тамшысындай бір зат мұндай биіктіктен құласа, жерге 558 км/сағ жылдамдықпен келіп түсер еді. Алайда, жаңбыр тамшыларының ерекше формасы бұған мұрсат бермейді. Жаңбыр бұлттары қандай биіктікте болса да, тамшылардың жер бетіне түсетін жылдамдығы орташа алғанда 8-10 км/сағ-дан аспайды.

## Дереккөздер

Санат:Ауа райы
Санат:Жауын-шашын
Жаңғақ

**Жаңғақ** () – жаңғақтар тұқымдасына жататын қос жарнақты көп жылдық ағаш. 

Дүние жүзінде 20 (кейбір мәліметтер бойынша 40-қа жуық) түрі бар. Қазақстанда екі түрі кездеседі: грек жаңғағы  және қара жаңғақ . Жабайы түрлері Орталық Азияда, Қытайда, Жапонияда кездеседі. Ағаштары өте биік (20 — 30 м), діңінің жуандығы 1,5 — 2 м. Ағашбөркі қалың, аумақты, жапырақтары ірі (5 — 11 жапырақшалардан тұрады, ұзындығы  20 — 40 см), хош иісті болады . Гүлі дара жынысты, бір үйлі. Аталық гүлдері салбыраған сырға тәрізді, аналық гүлдері жеке-жеке не бірнеше гүлден өркеннің ұшында орналасқан. Грек жаңғағы жемісінің жеуге жарамды бөлігі — дәні. Қатты жеміс қабы (қауызы) мен қалың жарғақ ұяшығы (қабығы) жеуге жарамсыз. Грек жаңғағы ағашының аталық және аналық гүлдері әр мезгілде гүлдейді (7 — 12 күннен кейін), жел арқылы тозаңданады. Жылу және жарық сүйгіш, қуаңшылыққа өте төзімді дақыл. Суыққа төзімсіз мүшелері — аталық генеративті бүршіктері, сондай-ақ, бір-екі және көп жылдық өркендері. Грек жаңғағын дәнімен және вегетативтік жолмен көбейтеді. Бір га-ға 2 т тұқым 7 — 8 см тереңдікте егіледі. Дәннен өсірілген көшеттер 10 — 15 жылда, ал ұластыру арқылы алынған екпе көшеттер 4 — 6 жылда өнім береді. 150 — 200 жылға дейін өнім бере алады. 400 жылдай өседі. Бір ағаштан жылына 65 — 100, кейде 200 — 300 кг жеміс алынады. Жемісінің салмағы 3 — 23 г, көбінесе, жұмыртқа не шар тәрізді болады. Дәнінің жеміс салмағындағы үлесі 30 — 75%. Дәнінің құрамында 55 — 77% май, 18 — 21% ақуыз, 5 — 6% көмірсу, В1 витамині, А провитамині бар. Піскен дәндерінде 30 — 85 мг, ал толығымен піспеген дәндерінде 1500 — 2000 мг, кейде 3000 мг-ға дейін С витамині болады. Грек жаңғағы ағашының сүрегі жиһаз дайындауда, жапырағы, дәнінің қабығы медицинада және парфюмерияда пайдаланылады. Дәні тағам ретінде пайдаланылады, ал жемісінен Жаңғақ  майы алынады. Грек жаңғағының сұрыптары жеміс салуы, өркендерінің өсу қабілеті, жемістерінің салмағы, пішіні, гүлдеу уақыты, сондай-ақ, қабықтарының қаттылығы жағынан 7 топқа бөлінеді: ірі жемісті — өндірістік маңызы жоқ, себебі, дәні жетілмегендіктен нашар өнеді; жұқа қабықты  — қабықтары жұқа, дәндері майлы, бірақ өнімі аз; салбыраған сырға тәрізді  — өнімі мол; бадам тәрізді; кеш гүлдейтін; қатты қабықты — дәні қабығынан өте нашар ажыратылады; шырышты (бумажный, троновой). Соңғы топқа жататын сұрыптар шырышты сүректерімен бағаланады, олар жылтыр, әдемі келеді. Олардан құнды көркем бұйымдар мен жиһаздар жасалады.

## Суреттер жинағы





## Дереккөздер</span>


Санат:Жаңғақтар тұқымдасы
Санат:Жаңғақтар
Жаңғызтөбе

**Жаңғызтөбе** — Абай облысы Жарма ауданындағы кент, Жаңғызтөбе кенттік әкімдігі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қалбатаудан оңтүстік-батысқа қарай 23 км жерде.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы Түркістан-Сібір темір жол магистралін салуға байланысты қаланған.

## Дереккөздер
 

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстан кенттері
Жаңғырық

**Жаңғырық** — бақылаушының әр түрлі тосқауылдан (үй қабырғасы, орман, т. б.) шағылған толқынды (*акустикалық*, *электр магниттік*, т. б.) қабылдауы. Қандай да бір кедергіден шағылған және бастапқы таралған орнына қайта оралған дыбыс толқындары.

Бақылаушы акустикалық Жаңғырықты, мысалы, дыбысты шағылдыратын беттен қысқа уақытқа созылған дыбыс импульсін (соққы, қысқа мерзімді айқай) шағылған *сигнал* ретінде қабылдайды. Қабылданған және жіберілген дыбыс импульстері 50 — 60 миллисекунд (мс) уақыт аралығымен бөлінген жағдайда ғана, адам Жаңғырықты ажырата алады. Жаңғырықтың бірнеше түрі бар. Көп еселі Жаңғырық дыбысты шағылдырушы бет бірнешеу болғанда (мысалы, таулы жерлерде, т. б.) байқалады. Қалқыған көп еселі Жаңғырық дыбыс көзі өзара *параллель* екі қабырғаның арасына орналасқан кезде, ал гармониялық жаңғырық жиілік спектрі кең дыбыстың түрлі тосқауылдан шашырауы кезінде пайда болады. Гармониялық жаңғырықта тосқауылдың мөлшері спектрдегі толқындар ұзындығынан  кіші болуы тиіс. Музыкалық жаңғырық қысқа импульстің белгілі бір заңдылықпен алмаса орналасқан денелер жүйесінен шағылуы нәтижесінде болады. Мысалы, үйдегі басқыш сатыларынан, стадион не амфитеатр мінбесінен, т. б. шағылған импульстер бақылаушыға тізбектеліп жетеді. Мінбелер көрермендермен толған кезде жаңғырық жойылады. Өйткені, дыбысты шағылдырушы әуелгі беттер енді жұтатын беттерге айналады. Жабық үйде жаңғырық әдетте байқала бермейді. Жабық үйдегі әр түрлі жекеленген Жаңғырықтар әуелгі дыбыстан кейін пайда болатын жалпы бір дыбысты (қ. Реверберация) туғызады. Дыбыстың таралу жылдамдығы (с) мен Жаңғырықтың кешігу уақыты  бойынша шағылдырушы бетке дейінгі қашықтық  оңай табылады:  Жаңғырықтың әсерін кейбір техникалық мақсаттарға қолдану осыған негізделген. Мысалы, эхолот ультрадыбыстың теңіз түбінен шағылуын (қ. Ультрадыбыс) өлшей отырып, теңіз тереңдігін тез әрі үлкен дәлдікпен анықтай алады. Эхолоттың онан әрі жетілдірілуі нәтижесінде гидроакустикалық локатор (қ.Гидролокация) жасалды. Жаңғырықтың әсерлері ультрадыбыстық дефектоскопияда да кең қолдау тапты. Мұнда шағылу көзі денелердің құрылымындағы кез келген сызат, қуыс, т. б. бола алады. Көптеген жануарлар (мысалы, жарғанаттар, дельфиндер, т. б.) Жаңғырықты бағдарлау мақсатында пайдаланады. Қазіргі радиолокация да жаңғырық құбылысына негізделген. Мұнда дыбыс толқындарының орнына электр магниттік толқындар қолданылады. Электр магниттік толқындардың Жаңғырығы алыс қашықтыққа тартылған байланыс желілерінде (мысалы, трансатлантикалық кабельдерде) байқалады. Жер қыртысында таралатын серпімді толқындардың тау-кен жыныстарынан шағылуы нәтижесінде сейсмикалық жаңғырық пайда болады.

Санат:Акустика
Жаңа Шүлбі

**Жаңа Шүлбі** — Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл, Жаңа Шүлбі ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Бородулиха ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде, Ертіс өзенінің оң саласы — Шүлбі өзенінің бойындағы қарағайлы орманды жазықта орналасқан. 

## Тарихы
1996 жылға дейін “Қызыл партизан” сүт кеңшары және Жаңа Шүлбі аң шаруашылығының орталығы болып келген. Кеңшар негізінде 1997 жылдан ауылда етті-сүтті сиыр, шошқа өсіретін, астық өндіретін “Қызыл партизан”, “Бірлесу”, “Май зауыты”, “Романтик’”, “Кең дала” атты акционерлік қоғамдар мен серіктестіктер, “Жаңа Шүлбі” шаруа қожалығы жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, спорт мектебі, мәдениет үйі, аурухана бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы елді мекендері
Жаппарберді хан

**Жаппарберді хан** (туған жылы белгісіз – 1417 жыл) — Ақ Орда ханы (1416), Тоқтамыс ханның 6-баласы. Жаппарберді Жошы ұлысындағы үш саяси топ — Мәскеу, Литва князьдігі және Едіге биді жақтаушылар арасындағы билік үшін таласта Литва князі Витовтаның әскери, саяси қолдауына арқа сүйеді. 1413 жылы Витовтаның көмегіне сүйенген Жаппарберді мен Бетсабул (Бақтыбек болуы мүмкін) әскері Келімберді ханмен шайқаста жеңіліске ұшырап, *Бетсабул* қаза табады да, Жаппарберді қалған әскерімен Литваға оралады. 1416 жылы Витовтаның әскерімен Ордаға келген Жаппарберді Едіге хан етіп сайлаған Шыңғыс Шөкре оғланды өлтіріп, оның орнына өзі хан болады. Көп ұзамай Дервиш ханның ықпалымен Еділ бойынан қуылады. Жаппарберді Қырымға кетіп, Каффаны паналайды. Едігенің әскері *Каффаны* қоршауға алады, Жаппарберді *Литваға* қашып бара жатқан жолда өзінің серіктерінің қолынан қаза табады.

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы
## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Ақ Орда хандары
Санат:XV ғасыр
Санат:1417 жылы қайтыс болғандар
Жаппа

**Жаппа** — көші-қонда пайдаланатын уақытша баспана. Керегелерді немесе уықтарды түйістіріп үстін киіз үйдің туырлығымен жауып қоятын жатаған үй. Жаппаны *ұранқай*, *күрке*, *итарқа* деп те атайды. Жаппаны тігу де, жинау да оңай болған. 

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: География
Бинеш Оразұлы Жарбосынов

**Бинеш Оразұлы Жарбосынов ** (13.05.1932, Атырау - 25.06.1996, Алматы) - ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1985), профессор (1986). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1986).
## Қысқаша өмірбаяны

* 1955 -  Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 
* 1955 — 59 ж. - Атырау, Ақтөбе қалаларында уролог-дәрігер. 
* 1959 — 62 ж. - Ақтөбе медицина институтында (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) жалпы және факультеттік хирургия кафедрасының ассистенті;
* 1962 жылдан - өмірінің соңына дейін Қазақ ұлттық медицина университетінде аспирант, урология кафедрасының ассистенті, доценті, меңгерушісі болды.
* 1990 - Бинеш Оразұлы Жарбосыновтың басшылығымен Алматы қаласында Урология ғылыми орталық ашылды. Ол — осы орталықтың тұңғыш директоры болды.
## Еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері урология мәселелеріне арналған. Бинеш Оразұлы Жарбосынов Қазақстанда ер адамның жыныс органдарының аурулары: қосалқы жыныс безі аденомасы, жыныс безінің қабынуы, варикоцеле (сол жақ ен сағағы венасының кеңеюі) мен крипторхизм (еннің ұмаға түспеуі) салдарынан ер адамның белсіз қалуы (еркек бедеулігі) белгілерін анықтап, оларды хирургиялық жолмен емдеу әдістерін ұсынды.

Бинеш Оразұлы Жарбосынов Қазақстан урологтарының 1-съезі (1991) мен 2-конгресін (1995) ұйымдастырып, 4 халықаралық симпозиум өткізді. Ол Қазақстан урологтары ассоциациясының төрағасы, Денсаулық сақтау министірлігінің бас урологі болған. “Парасат” орденімен марапатталған. Алматыдағы Урология ғылыми орталығы оның есімімен аталады. Осы орталықта Бинеш Оразұлы Жарбосыновқа орнатылған ескерткіш-бюст және мұражай бөлмесі бар. 

Шығармалары:
* Чреспузырная аденомэктомия, А.-А., 1975;
* Жақсы сөз — дертке шипа, А., 1977;
* Мужское бесплодие, А.-А., 1988;
* Бүйрек аурулары, А., 1992.
## Дереккөздер


Санат:1932 жылы туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Жарғақ

***Жарғақ*** — *құлын, тай, лақ, бөкен терісінен түгін сыртына қаратып тіккен сырт киім*. Жарғақ жасау үшін алдымен теріні илейді, жақсылап сүргілеп, уқалап жұмсартады да, томар бояу, рауғаштың түбірі, еменнің қабығы тәрізді заттармен жуып кептіреді. Ерменнің, жусанның бүрін басытқы ретінде шамалы ашудас қосып суға қайнатқаннан кейін қанжылым қалпында иленген теріге жағып кептіреді. Әрі қарай уқалап, қыртысын жазады. Сонан соң шекпен үлгісінде пішіп, қалың матамен астарлайды. Жарғақты, көбінесе, қыста, жауын-шашын, боранды күні киім сыртынан киеді. Ертеректе ауқатты адамдар Жарғақты тек қара құлын терісінен тігіп киген.

***Жарғақ*** — *[[қозы]], [[лақ]],[[бұзау]], [[құлын]], т.б. жас төлдің ерекше тәсілмен иленген терісі*. Жарғақ алғаш рет б.з.б. 2 ғасырда Кіші Азияның Перғам қаласында жазуға пайдаланылатын жоғары сапалы материал ретінде шығарылған. Қазір Жарғақ музыкалық аспаптар мен кейбір техникалық бұйымдарды жасауға қолданылады. Ол өте берік, оңай жыртылмайды, бетіне түскен 10 — 12 кг/мм2 қысымға шыдайды. Керілген Жарғақты ұрғанда таза дыбыс шығарады. Жарғақ сыртқы ортаның жылылық, ылғалдылық сияқты құбылмалы жағдайларында қалпы мен қасиеттерін сақтайды. Қазіргі қалыптасқан былғары өндіру технологиясының алғашқы сатылары (теріні ылғалдау, күлдеу) нәтижесінде алынатын теріні, май және су өткізбейтін орамдық қағаздарды да *Жарғақ* деп атайды. Бір түсті құлын терісінен түгін сыртына қаратып тіккен сырт киім де *Жарғақ* деп аталады. Ол үшін алдымен теріні илеп, жұмсартады. Содан соң шекпен үлгісінде қиып, қалың матамен астарлайды. Мұндай сырт киімді, көбінесе, қыста жауын-шашынды, боранды күндері киеді.

***Жарғақ*** ( - жұқа қабық, жарғақ). Былғарыдан, резинадан және т.б. жасалған жұқа қабыршақ немесе сыртқы күштің әсеріне серпімді жұқа металл пластинка.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жарғылық Қор

**Жарғылық қор** - кәсіпорынның (фирманың, ұйымның) негізгі қорлары мен айналым қаражатының, меншік иелері мен акционерлік қоғамдарға қатысушылар салымдарының жарғыда тіркелетін және тұрақты пайдалануы мен иеленуінде болатын сомасы. Өндірістік-шаруашылық және баска қызметі барысында оның мөлшері ұдайы өзгеріп отырады. Қордын барлық өзгерістері бухгалтерлік есеп шоттарында есепке алынады, ал жалпы сомасы бухгалтерлік теңгерімнің "Жарғылык қор'' бабы бойынша көрсетіледі, ол оның белгілі бір күнгі мөлшерін де айқындайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жаркент-Арасан

**Жаркент−Арасан** — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Үлкенағаш ауылдық округі құрамындағы ауыл. Ауылда республикалық маңызы бар бальнеологиялық шипажай орналасқан.

## Географиялық орны
Аудан орталығы − Жаркент қаласынан солтүстік-батысқа қарай 37 км-дей жерде, Жетісу (Жоңғар) Алатауының табиғаты әсем шатқалында, теңіз деңгейінен 1100 м биіктікте, Бурақожыр өзенінің аңғарында орналасқан. 

## Шипажай сипаты
1967 жылы ашылған, 160 орны бар (2009) шипажай. Жыл бойы жұмыс істейді. Негізгі емі – құрамында радоны бар хлор-сульфат натрийлі минералды суы. Қан айналу, жүйке жүйесі, аяқ-қол, буын, тері және гинекологиялық ауруларды емдейді. Климаттық факторлар (таудың шипалы таза ауасы, өсімдігі, табиғат ландшафтысы) кеңінен пайдаланылады, физиотерапия, массаж, инемен емдеу, емдік дене шынықтыру қолданылады.

### Климаты
Қысы жұмсақ, жазы қоңыржай, таулы жерге тән. Ауаның орташа температурасы қаңтарда –5°С, шілдеде 26°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 700 мм.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Әлихан Бірімжанұлы Жарболов

**Әлихан Бірімжанұлы Жарболов** (18 шілде 1955, Қорғалжын ауылы, Қорғалжын ауданы, Целиноград облысы, Қазақ КСР) — әскери қайраткер, генерал-майор. Алматы жоғары командалық училищесін (1976), Мәскеу әскери академиясын (1989) бітірген. 1976 — 1986 жылы Германиядағы кеңес әскерлері тобында взвод,рота командирі, батальон штабы бастығы, батальон командирі, әскери академияны бітірген соң полк командирінің орынбасары, полк командирі, танк дивизиясы командирінің орынбасары, дивизия командирі, армиялық корпус командирі қызметтерін атқарды. 1996 — 1997 жылы Қазақстан Қарулы Күштері Бас штабының бастығы, 1997 — 2000 жылы мотоатқыштар әскерлері оқу-жаттығу орталығының бастығы болды. 2000 жылдан *Қазақстан Қарулы Күштері Оңтүстік әскери округының* қолбасшысы. ІІ-дәрежелі “*Айбын*” орденімен марапатталған. 

Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Жарлық

**Жарлық** (моңғ. *ĵarliɣ* «жариялау, хабарлау», түрк. *ярлэк* - «әмір, бұйрық», көне орыс *ярлыкъ* - «хан жарғысы») — моңғол хандарының қол астындағы зайырлы және рухани билікке ие тұлғаларға берілген жазбаша бұйрығы немесе ерекше хаты. 

## Шығу тарихы

Жарлық тарихы — орта ғасырлардағы түркі мемлекеттеріндегі ханның немесе әскербасыларының бұйрығы. Алтын Орда мен Қырым хандарының Жарлықтары біздің заманымызға дейін жеткен. Хандардың өздеріне тәуелді бектерді тағайындау және ішкі-сыртқы саясат мәселелеріне қатысты Жарлық шығаруы үрдіске айналған. Бұл құжаттар қазіргі заманғы зерттеушілер үшін маңызды тарихи деректер болып отыр. Мысалы: Тоқтамыс ханның (1392 — 1393 жылы) Польша королі Ягайлоға жолдаған Жарлықтары екі мемлекеттің қарым-қатынасынан тың мағлұматтар береді.

Моңғолдың *джарлик* сөзі «үлкеннен кішіге сөз» мағынасын білдіреді.

Жағашай түркілері *жарлық (ярлыг, ерлык, ерлыг)* зат есімінен *ярлымак (бұйрық бері, айту)* етістігін құрастырған. Моңғол билігі кезінде қол астындағы халықтардың тілдеріне (орыс, парсы, араб, сирия, армян және т.б.) енген.

## Сипаттамасы

Материал ретінде қағаз пайдаланды. Беттің (кейде бірнеше бет) ені 20 см, ал ұзындығы 1,5 метрге дейін жететін. Мәтін, негізінен, қара сиямен жазылатын. Алайда, кейбір үзінділер үшін қызыл және алтын түстер қолданылған. 

## Сақталу орындары

Киевтегі, Владимирдегі, Мәскеудегі митрополиттердің архивтерінде сақталатын алтынордалық жарлықтардың басым бөлігі ұйғыр тілінен орыс тіліне аударылатын. Алайда, мәтінінің қиындығына байланысты кейбір жарлықтар бірден аударылмады. Қысқаша жинақтың қорытынды құрамы 1410 жылдары митрополиялық мұрағат материалдарының негізінде қалыптасты. Жарлықтар 1460 жылдардың басында аударылған антилатиндік мақалалармен біріктіріліп, Троиц-Сергиев монастыріне жеткізілді. Орыс княздері мен дінбасыларына берілген жарлықтардың басым бөлігі XV-XVI ғасырларда жойылған. Жарлықтар туралы ақпарат осы күнге дейін жылнамалар арқылы да жеткен. 

## Қазақстан Республикасындағы жарлықтар

Құқықтық жағынан Жарлық нормативтік және нормативтік емес болып бөлінеді. Нормативтік Жарлық мемлекеттің бүкіл аумағында міндетті күші бар құқықтық нормаларды белгілейді. Нормативтік емес Жарлық нақты оқиғаға байланысты шығарылады (мысалы, азаматтарды лауазымды қызметке тағайындауға, марапаттауға, т.б. байланысты). Қазақстан Республикасының Конституциясында (45-бап, 1-тармақ): “*Қазақстан Республикасының Президенті [[Конституция]] мен заңдар негізінде және оларды орындау үшін Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады*” деп көрсетілген. Жарлық жарияланған күннен не Жарлықта арнайы көрсетілген мерзімнен бастап мемлекеттің барлық аумағында күшіне енеді.

## Галерея

## Әдебиет

* Почекаев Р. Ю. Право Золотой Орды / Изд.: Казань. «Фэн», 2009. — 260 с. ISBN 978-5-9690-0102-2
* Памятники русского права. Памятники права периода образования русского централизованного государства XIV—XV вв. Под.ред. В. Гусев. — М., 1955
* Плигузов А. И. Древнейший список краткого собрания ярлыков, данных ордынскими ханами русским митрополитам. Русский феодальный архив XIV — первой трети XVI века, вып. III, М., 1987.

Санат:Іс қағаздар
Жарма (Абай облысы)

**Жарма** — Абай облысы Жарма ауданындағы кент, Жарма кенттік әкімдігі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қалбатау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 105 км жерде, Шар өзенінің сол жақ саласы - Жарма өзені жағалауында, боз, бетеге, селеу, көкпек өскен сортаң қоңыр топырақты шөлейт дала белдемінде орналасқан.

 
## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30 жылдарының басында Түркістан-Сібір темір жол магистралін салуға байланысты қаланған. 1938 жылдан кент.

## Кәсіпорындары
Автокөлік кәсіпорны, темір жол стансасы, астық қоймасы жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, емхана бар. Жармадан батысқа қарай 3 км жерден Алматы - Өскемен автомобиль магистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстан кенттері
Жартас обасы

**Жартас обасы** – орта ғасырлардан сақталған, Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Бұқар жырау ауданы, Қаражар аулынан солтүстік-батысқа қарай 0,5 км жерде, Соқыр өзенінің Нұраға құяр тұсында орналасқан. 

## Сипаты
1949 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Марғұлан) зерттеген.
Төбешік үстінде солтүтіктен оңтүстікке созылған бес обаның шеткі 5-іншісі өте құнды деректер береді. Диаметрі 12 м, биіктігі 1 м оба топырақтан үйілген. Аумағы 2x1,5 м, тереңдігі 1,8 м шұңқыр қабірден қаруымен және ат әбзелдерімен бірге қойылған орта жастағы ер адамның мүрдесі ашылды. Басы батысқа қаратыла шалқасынан жатқызылған адам денесін қайың қабығына орап жерлеген. Сарғыш алтын түсті, ромб тәріздес оюлармен кестеленген жібек көйлек, жарғақ шалбар, былғары етік киіп, белін кісе белбеумен буынған сарбаз киімдері өз заманының құрметті адамы болғанын білдіреді. Қайың қабығынан жеңілдетіп жасалып, терімен қапталған қорамсақ сол жақ бүйіріне қойылған. Қорамсақтың ұзындығы 60 см, аузының кеңдігі 12 см, түбі 15 см, ішіне бірнеше темір ұшты жебе салынған. Сондай-ақ, сусын ішетін сәнді күміс тостағанның сынықтары, оң бүйірінен темір пышақ және  аяқ жағынан жүген мен ер-тоқым әбзелдері табылды. Ескі үзеңгі екі аяғының тұсында, ортада тартпа, таралғы, өмілдірік, т.б. жатыр. Қару мен ат әбзелдерінің орналасуы ат үстінде келе жатқан адамның көрінісін береді.
Аса маңызды деректердің бірі — күміс теңгелер. Тері әмиәнға салынып, жібек қалтада сақталған 3 теңге 1326-1331 жылдар аралығында Бұхара, Самарқан және Термез қалаларында соғылған, сол кезде Орта Азияға билік жүргізген Шағатай әулетінің ақшасы.
Жартас обасынан алынған деректер XIV ғасырда Оңтүстік Қазақстанды мекендеген Алтын Орда қыпшақтарының мәдениетінен хабар береді. Сонымен қатар осы өлкенің сол кездегі Орта Азия елдерімен экономикалық тауар-ақша қатынасында болғанын да көрсетеді.

## Әдебиет
* Маргулан А.Х., Раскопки погребения воина ХІV века в долине реки Нура. Труды ИИАЭ АН КазССР. Т. 7, Археология, А.-А., 1959.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Жартөбе

**Жартөбе** — ежелгі қала орны. Түркістан облысы Арыс ауданында Сырдария өзенінің сол жағында, “*Байырқұм*” ауылынан 45 км жерде орналасқан. Сырт көрінісі төртбұрышты төбе. Аумағы 210х210 м, биіктігі 3 м. Қаланың екі мұнарасының қалдығы жартылай сақталған. Сырты дуалмен қоршалып, айнала тереңд. 1 метрге, ені 7 — 8 метрге жететін арна қазылып, оған су жіберіліп, қаланы жауға берілместей қорғаныс жасалған. Жартөбеде археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеген, ал барлау жұмыстарының нәтижесінде қыш ыдыстардың, құманның, күбінің, тостаған, табақшалардың сынықтары табылды. Табылған бұйымдарға қарағанда, қала 1 ғасырда өмір сүрген адамдар тұрағы болған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Сәлкен Қалдыбекұлы Жартыбаев

‎ ‎

**Жартыбаев Сәлкен Қалдыбекұлы** (29.03.1965 жылы туған, Жамбыл облысы Жуалы ауданы Шымбұлақ ауылы) — самбодан халықаралық дәрежедегі спорт шебері  (1992). Дзюдодан (1988), қазақша күрестен  (1981) спорт шебері. Алғашқы жаттықтырушысы — С.Қасымов. Кейіннен самбодан М.Жақитовтың, ал дзюдодан С.Төкеевтің жетекшілігімен жаттықты. Самбодан КСРО халықтары спартакиадасының жеңімпазы (Минск, Беларусь, 1986), КСРО кубогінің күміс жүлдегері (Майкоп, Ресей, 1988), “*Азия жұлдыздары*” турнирінің жеңімпазы (Ұлан-Батыр, Моңғолия, 1991), дүниежүзі чемпионаттың күміс жүлдегері (Минск, Беларусь, 1992), Қазақстан кубогінің жеңімпазы (Алматы, 1992), Азия чемпионатының күміс жүлдегері (Ұлан-Батыр, Моңғолия, 1993), дүниежүзі чемпионаттың қола жүлдегері (Омбы, Ресей, 1993), Азия чемпионы (Алматы, 1994), дүниежүзі чемпионаттың қола жүлдегері (Новый Сад, Сербия, 1994), Еуропа чемпионатының қола жүлдегері (Пеневежис, Литва, 1994). 1992, 1993, 1994 жылдары Қазақстанның ең үздік самбошысы атанды. Қазір дзюдодан Қазақстан құрамасының аға жаттықтырушысы. 
## Дереккөздер


Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Қазақстан самбошылары
Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Жаршы

**Жаршы**– ұлттық қоғамдық-саяси журнал. Бірінші саны 1929 ж. жарық көрген. Алғашқы редакторы – Қ.Қайымов. Журнал латын әліпбиіне көпшілікті жаттықтыруды мақсат етті. 1930 жылдың маусым айынан Қазақстан баспасының құрамына қосылды. 1931 жылдың аяғында жабылып қалды.

Санат:Қазақстан журналдары
Жарылғапберді Жұмабайұлы

**Жарылғапберді Жұмабайұлы** (1851, Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 1914, Баянауыл ауданы) — әнші, композитор, ақын. 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Ауыл мектебінде оқыған. Шығыс поэзиясын жақсы білген. Ел арасында жыр, қиссаларды жатқа айтып, саятшылық өнермен айналысқан, палуандар сайысына да қатысқан. Біржан салды ұстаз тұтқан. Шыңғыс Уәлиханов пен Мұса Шормановтармен араласа жүріп, Жарылғапберді Көкшетау, Қызылжар, Омбы өңірінде шыққан әндерді Баянауыл мен Ертіс бойына жеткізген. Қобызшы Қанғожа, әнші Қозыкемен дос болған. Ол шырқаған “*Топайкөк*” әні ел ішіне кең тараған. Жарылғапбердінің махаббат тақырыбына арнаған әндері кезінде көп болған. Халық жадында тек “Шұбартау”, “Шама”, “Қаракөз”, “Ардақ” әндері сақталған. Бұл әндерді Балабек пен Сапарбай Ержановтар, Қ.Байжанов, Ұ.Айтбаев орындап, бүгінгі ұрпаққа жеткізді. 

“*Азаң*” әнін А.В. Затаевич өте жоғары бағалап, “*музыка өнеріндегі құнды олжа*” деп атаған. А.Жұбанов Жарылғапбердіні “*ұлттық ән өнерінің ірі өкілі*” деп бағалаған.

## Дереккөздер


Санат:1851 жылы туғандар
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Санат:1914 жылы қайтыс болғандар
Санат:Баянауыл ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақ ақындары
Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов

**Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов**  ( Өзбекcтан, Ташкент облысы Янгиюль қаласы — , Алматы) — волейболшы, спорт шебері (1960). Қазақстанның (1962), КСРО-ның (1965) еңбек сіңірген жаттықтырушысы. 

Алматы малдәрігерлік институтын (1955) және Алматы дене шынықтыру институтын сырттай оқып (1962) бітірген. 1955 —1958 жылдары волейболдан Қазақстанның құрама командасында ойнады. “Буревестник” командасының құрамында республика чемпионы (1954 — 1957). 

1955 — 1962 жылдары волейболдан Қазақстан ерлер құрама командасының аға жаттықтырушысы болды. Жарылғаповтың жетекшілігімен Қазақстан волейболшылары халықаралық кездесулерде жеңіске жетті. 

Жарылғапов КСРО-ның, Еуропаның, дүние жүзінің және Олимпиялық ойындардың  чемпиондары мен жүлдегерлерін (В.Кравченко, Ж.Сауранбаев, О.Антропов, т.б.) тәрбилеген. 1965 — 1968 жылдары Республикада спорт және дене тәрбиесін, оның ішінде волейболды дамытуға үлкен үлес қосқан.

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: 1931 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша волейболшылар
Санат:КСРО волейболшылары