open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көпұлтты компания немесе көпұлтты корпорация

**Көпұлтты компания немесе көпұлтты корпорация** - бір мемлекетте ядросы
бар, ал басқа елде филиалдары бар компания. Мұнда - трансұлттық компания термині ірі халықаралық корпорацияларды сипаттау үшін тиімділеу, себебі олар оңай расталатын үлттық негізге ие болмауы мүмкін. Әлем экономикасында және саудада осындай компаниялар доминантты, көптеген авторлардың пайымдауынша, олар мемлекеттің бақылауынан тыс жерде өздері пайда болған.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ориентализм

thumb|right
**Ориентализм** - 1. Шығысты академиялық зерттеу, бұл әртүрлі анықталады Таяу Шығыс, Қиыр Шығыс немесе Азия (көп жағдайда); 2. Шығыс пен Батыс айырмашылығында әлемнің негізі бөлінуін көретін жалпы интеллектуалды, көркем немесе саяси көзқарас; 3. билеудің, билікке ие болудың батыстық стилі және оның шығыста таралуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Автомобильдер типажы

thumb
**Автомобильдер типажы** - типаж, жұк, жсңіл автомобильдеріне, және авгобустарға жеке арналған.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Сыртқы сауда саясаты

**Сыртқы сауда саясаты** — сыртқы сауда мен халықаралық төлемдерді мемлекеттік реттеумен байланысты экономикалық саясат бағытын, яғни белгілі бір елдің немесе елдер тобының сыртқы сауда қатынастарын дамыту жөніндегі экономикалық ұйымдастыру, саяси шараларының жүйесі; экспорт пен импорттың географиялық және тауарлық құрылымының көлемін анықтауды қамтиды. 

Сыртқы сауда саясатының бір ұшқары жағдайы еркін сауда саясаты, екінші жағдайы автаркия саясаты болуы мүмкін. Осы ұшқары жағдайлардың арасыіща түрлі дәрежедегі қолдампаздық орын алады, ол валюталық бақылаудың, тарифтік және бейтарифтік реттеудің көмегімен іске асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Шеберлік

[alt=саят әбзелдер шебері|нобай|[Сурет:Өрмелі балақбау.png|alt=Өрімші шебері жұмыстары|нобай|sayatshyalt=Ат әбзелдері шебері|нобай|sayatshysayatshy]]
**Шеберлік** - кәсіби немесе әуесқойлық білімдердің каңдай да болсын түрінде істі терең танушылықпен, дамыған іскерлікпен үйлестіріп тиімді әрекеттерді жүзеге асырушылық.

* **жұмысқа, ісәрекетке байланысты:** белгілі бір көзқарас бойынша жұмыс пен қойылатын талап сапалары; іс-әрекеттің еркіндік деңгейі, жұмыс қалай іске асып жатыр екенін бақылау; оны зерттеуге жұмсалатын уақыт; тәжірибе мен білім деңгейі;
* **адамға қатысты:** білім барысында және тәжірибе іс-әрекетінде ашылатын адамның қабілеттілігі;
* **әлеуметтік құрылыс:** әдеттер мен тәжірибе, кәсіподақтар келіссөзі, енбекті Реттеуге байланысты енбектің немесе жұмысбастылықтың кейбір түрлеріне басылатын таңба. Мұның бәрі ақы мен статустың жіктелген нормаларын шақырады. Әдетте істің ресми біліктілігінде бейнеленеді: «білікті», «жартылай білікті», «төмен білікті»;
* **кең әлеуметтік мағынада:** әлеуметтік факторлардың ең жалпы кабілеттіліктері мен кұзіреттілігі, яғни әлеуметтік өмірге араласу әрқашан «білікті орындау» болып табылады.

## Педагогикалық шеберлік

Педагогикалық шеберлік үнемі жетіліп отыруды қажет ететін балаларды оқыту мен тәрбиелеу өнері. Ол өнерге балаларды сүйетін және өз қалауымен жұмыс істейтін әр педагогтің қолы жетуі мүмкін. Педагог - өз ісінің шебері, жоғары мәдениетті, өз пәнін терең меңгерген, ғылым мен өнердің тиісті салаларынан хабардар, жалпы, әсіресе балалар психологиясының мәселелеріне қанық, оқыту мен тәрбиенің әдістемесін жетік игерген маман.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлмерек Жаншықұлы

**Әлмерек Жаншықұлы** - (1658, Әулиеата маңайы (қаз. Жамбыл облысы) — 1754 жылы ш., Алма­ты өзені жағасы (қаз. Әлмерек ауылы) — батыр, шешен, көріпкел. 

Қазақ жастарынан жасақ ұйымдастырып, жоңғар басқыншыларына Сілеті т., т.б. жерлерде соққы берген. Қазақ халқының жадында Әлмеректің есімі көріпкел әулие ретінде көбірек сақталған. Одан Хангелді, Бақай, Малай, Райымбек батырлар бата алған. Әлмеректен бес бала болған: Жәнібек, Баба, Құрман, Қаракісі, Тоқан. Ұрпақтарының ішінен елге сыйлы батырлар, би-шешендер шыққан. Жетісу өңіріндегі 1916 жылы ұлт-азаттық көтерілісінің басшыларының бірі Ұзақ батыр, атақты күйші Қожеке Назарұлы, классик жазушы Б.Соқпақбаев Құрманнан тараса, ал қалмақтарға қарсы күрескен Байсейіт батыр, Пұсырман би, орыс отаршылдығына қарсы тұрған Тазабек, Жақыпберді, Әубәкір сияқты тұлғалар Әлмеректің үлкен ұлы Жәнібектің тікелей ұрпақтары. Әлмеректің екінші баласы Бабадан —Қашаған, Тұрысбек, Тоқаннан — Баржық батыр, Адыр шешен, кенжесі Қаракісіден Қорам және Бекбау сияқты батырлар шыққан. Әлмерек ұрпақтары Қытайда, Монғолияда, Өзбекстан мен Қырғызстанда да тұрады. Халықтың жадында Әлмеректің шығарған даналық сөздері, қара өлең шумақтары сақталған. Талғар ауданындағы Гагарин станциясы 2000 жылдан Әлмеректің есімімен аталады. Қазір мұнда кешенді кесене, мешіт, мейманхана жұмыс істеп тұр.

## Дереккөздер
Сақтандыру сыйлықақысы

**Сақтандыру сыйлықақысы**- сақтанушы сақтандырушыға сақтандыру үшін төлейтін сақтандыру жарнасы, ақшалай сома, яғни сақтанушы сақтандырушымен жасасылған шарт бойынша оның ықтимал залалды өтеу тәуекелін қабылдағаны үшін сыйақы ретінде төлейтін жарнаның халықаралық анықтамасы. Сақтандыру шарты (қайта сақтандыру шарты да) сақтанушының белгілі бір жарнаны төлеген сәтінен бастап күшіне енген болып есептеледі. Тек содан кейін ғана шарттың екінші тарабының - сақтандырушының сақтандыру өтемін (немесе сақтандырумен қамсыздандыруды) төлеу міндеті пайда болады. Сақтанушы бірінші болып төлейтіндіктен, оның жарнасы сақтандыру сыйлықақысы деп аталады. Мүны сақтандыру жарнасы деп те атайды.
## Дереккөздер


Санат:Сақтандыру
Көп буынды отбасы

**Көп буынды отбасы** - балалар, ата-аналар және ата-әжелерін қамтитын отбасы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ипотекалық банк

**Ипотекалық банк** - жылжымайтын мүлікті (жер,кұрылысты) кепілге алып, ұзақ мерзімдік несие беретін , сондай-ақ салынған жылжымайтын мүлікпен қамтамасыз етілетін кепіл төлем парақтарын
шығаратын кредиттік мекеме. Осы қарыз
ақшаны қамтамасыз етуге
қызмет ететін бұл кепілдік несие иесіне берілмей,
қарыздардьщ қолында қалдырылады: мүндай қарыз
бойыніиа кепілдікке берілген
мүлікке басқа біреулердің
араласуша тыйым салынады, ол жөнінде ипотека кітаптарында белгі соғылады.

## Дереккөздер


Санат:Банктер
Мерриам Чарльз Эдвард

**Мерриам Чарльз Эдвард**
(1874-1953) американдық ғалым, қазіргі саяси ғылымның негізін салушыларының бірі. Бүкіл ғылыми-педагогикалық іс-әрекеті Чикагоның Университетімен байланысты, 1923 ж.бастап 1940 ж. дейін саяси ғылым бөлімін басқарды, осының негізінде Чикагода саяси зерттеулер мектебі қалыптасты.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Активтердің құны

**Активтердің құны** - айқын шаруашылық жүргізуші субъекті қаражатының құнын сатып алу әдістері - ақысы төленіп алынған құрал-жабдық оны бағалауға нақты жұмсалған шығынды жиынтықтау жолымен нарықты өтеусіз алынған құрал-жабдық кіріске алынған күнгі құны бойынша бағаланады; ұйымда өндірілген құрал дайындау құны бойынша бағаланады. Негізгі құрал-жабдық бөлігінде оның құнын ағымдағы өткізу бағасына жолымен қайта бағалауға рұқсат етіледі. Бағалы қағаздардың қосалқы қорлары мен алашақ (дебиторлық берешек) сақтанымдық қағидатына сәйкес бағаланады; болашақ кезеңдер шығының шамасы алдағы есептік кезеңге жатқызылатын нақты шығынмен айқындалады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жеке өмірге қол сұқпаушылық

**Жеке өмірге қол сұқпаушылық** (ағыл. *personal privacy*; нем. *Privatlebensunantastbarkeit f*)  - Жеке өмірге қол сұқпаушылық азаматтардың жеке өмірі, жеке және отбасылық құпия заңнын қорғауында болады дегенді білдіреді.

Әркімнің жеке салымдар мен жинақтардың, хат жазысудың, телефон арқылы сөйлесудің, почта, телеграф және өзге де
хабарлардың құпиясына құқығы бар.

Қылмыстық процесс барысында бұл құқықтарды шектеуге занда тікелей
белгіленген жағдайлармен тәртіп бөбелгіленген жағдайлармен тәртіп бойынша ғана жол беріледі.ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Судья тәуелсіздігінің кепілдіктері

Судьяның тәуелсіздігі төмендегі жағдайларда:
*сот төрелігін жүзеге асыруды заңда көзделген рәсімімен қарастырылуымен;
*судьяның сот төрелігін іске асыру жөніндегі қызметіне араласқаны, сондай-ақ сотты және судьяларды сыйламағандығы үшін заңда жауаптылық белгілеумен;
*судьяға ешкімнің тиіспеуімен;
*Конституцияда және осы Конституциялық заңда белгіленген судьяны қызметке сайлау, тағайындау, судьяның өкілеттігін тоқтату және токтата тұру тәртібімен, судьяның өз еркімен лауазымынан кету құқығымен;
*судьяларға мемлекет есебінен олардың мәртебесіне сәйкес материалдық жағдай жасау және әлеуметтік қамсыздандыру, сондай-ақ оны нашарлатуға тыйым салу арқылы қамтамасыз етіледі.

Судьялар, олардың отбасы мүшелері мен мүлкі мемлекеттің қорғауында болады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Септік жалғауларының тізілісі

**Септік жалғауларының тізілісі**  — бірыңғай септік жалғаулы сөздердің бір-біріне бағынышты түрде тізіле орналасуы. Мұндай тізіліс әсіресе ілік Жалғаулы сөздердің қолданылуында жиі кездеседі. 
*Мысалы: *Тастанның атының тағаларының емшектері әлі мұқалмаған. Қазақтың қолөнерінің көрмесінің ашылған күні.* Бірак мұндай қолданыс стилистикалық нормаға сай келе бермейді. Мүмкіндігінше ілік жалғауы тізілістің ең соңғы сөзінде ғана сақталуы тиіс: *Қазақ қолөнері көрмесінің ашылған күні.*

## Тағы қараныз
* Септеулік шылаулар
* Септеу
* Септік
* Септік жалғау
* Грамматика
* Морфология
* Қазақ тілі

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Саяси мобилизация

**Саяси мобилизация** - саяси көшбасшылардың, топтың немесе үкіметтің қойылған мақсаттарға жету үшін материалдық немесе адам ресурстарын тартуы. Саяси мобилизация әдетте жұмылдырылған саяси қатысумен байланысты.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қайрат Әбдіраманұлы Әлімбеков

**Қайрат Әбдіраманұлы Әлімбек**  (16.6.1963 - 23.9.2006 ) — ақын, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1996), Қазақстан Жастар Одағы сыйлық лауреаты (1994).

16.6.1963 жылы туған, Панфи­лов ауданы, Үшарал ауылы - 23.9.2006 дүниеден озған, Алматы - Талдықорған жолында (Шеңгелді) , жол апаты.  
* 1985 жылы ҚазМУ-ді бі­тірді
* 1985-87 жылдары Қаратал ауданы газетінде қызмет атқарды
* 1987-97 жылдары республикалық "Арай"-"3аря" журналында, "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш"), "Алматы ақшамы". "Дала дидары", "Өркен-Гори­зонт" газеттерінде жауапты қызметтер атқарды
* 1997-98 жылдары Қазақ радиосы бас редакторының орынбасары
* 1999 жылдан "Жетісу" газетінде бөлім меңгерушісі, "Көзқарас-Позиция" газеті бас редакторының орынбасары қызметтерінде
* ҚХЕҚ журналында бас редактор қызметін атқарған, ҚХЕҚ құрметті мүшесі
## Шығармалары:
* "Сөзімнің гүлі" (1989), 
* "Жоқ іздеген жігітпін" (1994), 
* "Намыс найзагері" (2000), 
* "Махаббатстан" (2003) жыр жинақтары жарық көрген.

## Отбасы:
**Жары** - Сұлтанқызы Қуанышкүл Ермаханова (ҚХЕҚ-ның мүшесі,  құрметті мүшесі , емші) (1966.03.29-2015.06.28)

**Ұлдары** - Дәулеткелді Қайратұлы (жары : Анар Қайрат), Алланазар Қайратұлы (жары: Мөлдір Туканова)

**Немерелері:** Әбдірахман Дәулеткелдіұлы, Дәлеткелді қыздары Айкүн, Інжу, Шұғыла. Және Али, Наби, Санжар - Алланазарұлдары.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Оқу социологиясы

**Оқу социологиясы** - баспасөз шығармаларының қоғамдық кызметіне әлемдік себептері мен зандылықтарын зерттейтін жеке ғылыми пән. Оқуды социологиялық талдау оқырман қажетімен мүдделерінің әлеуметтік табиғатына түсінік беру, оқу ісінің алатын орның, адамның рухани дүниесінің кеңінен қалыптастыруындағы оның атқаратын релін анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Судьялардың ауыстырылмайтындығы

**Судьялардың ауыстырылмайтындығы** - (ағыл.* irremovability of judges*; нем. *Unahsetzbarkeit der Richter*) - Қызметке Қазақстан Республикасының Конституциясына және Қазақстан Республикасынын Конституциялық заңына сәйкес сайланатын немесе тағайындалатын судьялар тұрақты негізде өкілеттіктерге ие болады.

Судьяның өкілеттігі тиісті Конституциялық заңда көзделген негіздер мен тәртіп бойынша тоқтатылуы
немесе тоқтатыла тұруы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сақтандыру полисі

**Сақтандыру полисі** - италиялық "роlizzа" деген сөзден шыққан. Қолхат, құжат түбіртегі ұғымдарын білдіреді. Сақтандырушы мен сақтанушы арасындағы түзілген сақтандыру шартын куәландыратын, сақтандырушы тарапынан берілетін құжат.

Сақтандыру шарттары қысқа мерзімді, жыл сайын, немесе кейбір жағдайларда бірнеше жылда бір рет қайта жасалынатын болып келеді. Себебі клиенттер үшін, сақтандыру оқиғасы туындауы қауіпі уакытқа байланысты өзгеріп отырады, сондықтан да сақтандырушылар, жыл сайын қызмет бағасының өсуіне байланысты, оған өзгертулер енгізіп отыруға мәжбүр болады.

Полис, *жекелей түзілген,* *отбасылық* немесе *топтамалық* болып келеді. Сақтанушы қолына полистің өзі, немесе оның есеп деректемелерін, көмек көрсету жайлы сұраныстарын тіркеп отыруы үшін, полистің басқа да бір нысаны беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Талап мерзімі

**Талап мерзімі** - адам кұкығының немесе заңмен қорғалатын мүдденің бұзылуынан
туындайтын талаптың қанағаттандырылуы мүмкін болатын уақыт
кезеңі. Талап қою мерзімдері және оларды есептеу тәртібі заңмен көзделеді және оларды тараптардың келісуімен өзгертуге болмайды.

Талап қоюдың жалпы мерзімі үш жыл болып белгіленеді. Талаптардың жекелеген түрлері үшін заң құжаттарымен талап қоюдың жалпы мерзімімен салыстырғанда, қыскартылған
немесе неғұрлым ұзақ арнаулы мерзімдері белгіленуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сақтандыру өтемі

**Сақтандыру өтемі** - сақтандырушы сақтандыру жағдайының басталуы себепті сақтаншыға төлейтін ақшалай өтем, яғни мүлікпен байланысты сақтаңдыру жағдайы басталған кезде сақтандырушының келтірілген зиянды өтеу үшін төлейтін ақшалай қаражат сомасы. Сақтандыру өтемі сақтанпдыру актісі, апаттық сертификат немесе басқада құжат негізінде айқындалады, онда мүліктің опат болу (зақымдану) себебі көрсетіледі, зардап шеккен барлық объектілер туралы барлық мәлімет келтіріледі, сақтандыру жағдайынан шеккен зиян есептеледі. Зиян мен Сақтандыру өтемінің ара қатынасы мүліктік сақтандыру кезінде сақтандыру сомасының мөлшеріне және сақтандыру жауапкершілігі жүйесіне орай айқындалады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Құқықтар мен бостандықтар кепілдігі

*Адамның өз құқы мен бостандықтарын жүзеге асыру үшін мемлекеттің адамды қорғау, құқықтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени жағдайларды жасау міндеті.
*Адамның құқын қорғау бойынша халықаралық және ішкі мемлекеттік ұйымдардың қызметі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сыртқы сауда бағасы

**Сыртқы сауда бағасы** - экспорттық және импорттық өнімді өткізудің шетке шығарылатын және шеттен әкелінетін өнімді жеткізуге жасасылган келісімшарттарда көрсетілген бағасы. Сыртқы сауда бағасы әдетте әлемдік шаруашылықтағы өндіру және өткізу шарттарын көрсететін негізгі әлемдік тауарлар нарықтарының бағасы және нарықтың нақты буынының бағасы негізінде айқындалады. Сыртқы сауда бағасы кеденде тіркеледі. Сыртқы сауда нарығында тауарлардың ақысын төлеу мен оларды жеткізудің Инкотермс сыныптамасындағы шарттары қолданылады. Мысалы, ФОБ шартын қолдану кезінде тауарды сатушы оны өз елінің немесе басқа елдің жөнелтілетін кемежайына дейін жеткізуге міндетті. Тауарды жеткізілетін портқа дейін және одан әрі өз елінің аумағында жеткізуге байланысты кейінгі шығынды сатушының өзі көтереді. СИФ шартын қолдану кезінде теңіз сақтандыруына, тауарды теңізбен жеткізілетін кемежайға дейін тасымалдауға жұмсалатын шығынды тауарды жеткізуші көтереді. Сонымен, баға келісілген жеткізілім шарттарына қарай белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Үйде қамап ұстау

**Үйде қамап ұстау**
(;- судебное постановление; запрещение)
Қамауға алу түріндегі бұлтартпау
шарасын тандауға мүмкіндік беретін
шарттар болған, бірак адамды толыкғай оқшаулау қажет бола қоймайтын
немесе жасы,денсаулыкжағдайы, отбасылық, жағдайы және басқа мәнжайлар ескеріле отырып, дұрыс емес
деп ұйғарылған кезде сезіктіге, айыпғалушыға прокурордың санкциясымен
не соттын шешімі бойынша қолданылатын қамау.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Рекомбинациялық сәулелену

**Рекомбинациялық сәулелену** - сыртқы көзден энергия жұткан кезде бөлінген зарядталған бөлшектердің кайта қосылуы кезінде пайда болатын электромагниттік сәулелену.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Сыртқы сауда айналымы

**Сыртқы сауда айналымы** — елдің (*елдер тобының*) белгілі бір кезеңдегі экспорты мен импорты құнының сомасы. Тауарлардың әкетілімі мен әкелімі қандай тауар келісімі (*[[келісімшарт]]ы*) және қандай кезеңнің мәмілесі есебінен жүзеге асырылатынына қарамастан есеп күнтізбелік кезеңде жүргізіледі. Тиісті жылдардың нақты және салыстырмалы бағасымен есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Әлеуметтік бәтуаластық

**Әлеуметтік бәтуаластық** - қоғамның әлеуметтік топтары мен жіктері мүдделерінің теңгерімі, ресурстар мен қоғамдық өнімді бөлу жөніндегі әлеуметтік келісім, бұған саяси және әлеуметтік-экономикалық институттар мен тетіктердің тармақталған жүйесі арқылы қол жеткізіледі. Алуан түрлі мүдделердің арасындағы, экономикалық тиімділік пен әлеуметтік әділеттілік, экономикалық еркіндік пен экономикалық теңдік арасындағы қарама-қайшылықтар баламалылық қағидаты негізінде емес, шаруашылықтың алуан тұрпаттары мен экономика секторларының, экономикалық және әлеуметтік реттеу нысандарыың өзара іс-қимылы арқылы шешіледі. Әлеуметтік бәтуаластық институттары мен тетіктері жүйесі ұлттық экономика мен коғамның түрлі деңгейлеріндегі әлеуметтік серіктестіктің сан алуан нысандарын қамтиды, олар: кәсіпорын қызметкерлерінің басқаруға және акционерлік капиталға қатысуы, өндірістік және жергілікті өзін-өзі басқару, компаниялардың іскерлік серіктестігі, ынтымақтастың салалық және аймақтық тораптары, т.б. Бірқатар елдерде корпоратизм елеулі рөл атқарады, ол арнаулы институттар мен рәсімдер арқылы мемлекеттің делдалдығымен негізгі әлеуметтік серіктестердің: кәсіподақтар мен кәсіпкерлер одақтарының іс-қимылын келісіп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жұмылдырылған саяси қатысу

**Жұмылдырылған саяси қатысу** - индивидтердің күштеу сипатына ие саяси іс-әрекеті. Әкімшілік талап ету, қорқыту, дәстүрлер т.б., саяси белсенділіктің стимулына айналған. Жұмылдырылған саяси қатысу саяси жүйені қолдауға бағытталған, онын мақсаты болып басқарушы элитаға берілгендік, бүкіл халықтық бірлікті және жүргізіліп отырған саясатқа қолдау көрсету табылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Талап қою бойынша іс жүргізу

**Талап қою бойынша іс жүргізу** - cотқа талап арыз беру жолымен
қозғалатын сот өндірісінің азаматтық
түрі. Азаматтық істердің көпшілігі
(азаматтық, отбасылық, еңбек және
т.б. кұқықтық қатынастармен байланысты даулар бойынша) қуыным ісін
жүргізу тәртібімен қарастырылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сақтандыру қамсыздандырмасы

**Сақтандыру қамсыздандырмасы** - 1) сақтандырушы сақтанушыға, сақтандырылушыға немесе өзге тұлғаға жеке басты сақтандыру шарты бойынша сақтандыру жағдайының салдары үшін төлейтін сақтандыру төлемақысы. Бұрынғы "сақтандыру сомасын төлеу" деген терминнің орнына қолданылып жүр; 2) нақты сақтандыру шартының немесе белгілі бір сақтандыру түрінің талаптарында көзделген оқиғалардын жиынтығы. Кейде "сақтандырумен қамсыздандыру көлемі" ұғымыда осы мағынада қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Сақтандыру
Арнаулы қор

**Арнаулы қор** - оқырмандық арналымы, құжаттар турі тағы басқа белгілері бойынша іріктеліп алынған құжаттарды қамтитын қор.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Үлескер

**Үлескер / үлеспұлшы** - жоспарланған нәтиже алу (табыс алу, әлеуметтік және табиғат қорғау объектілерін т. б. іске қосу) мақсатымен ақшалай қаражаттың, мүліктің немесе қандайда бір басқа құндылықтардың белгілі бір сомасын жарғы капиталына енгізу арқылы қандайда бір бірлескен жобаға қатысушыға айналған жеке немесе заңи тұлға.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Құлдырау

**Құлдырау** — экономикалық белсенділіктің құлдырау кезеңі. Экономикалық өсу қарқынының орташа қарқынмен салыстырғанда төмендеуімен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Кәмелетке толмағандар

**Кәмелетке толмағандар** (ағыл. *minors*; нем. *Minderjiihrigkeit f , Minoritiit f* ) - 
Заңның әрекетке қабілеттіліктін басталуымен байланыстыратын жасына жетпеген адам.

*Кәмелетке толмағандар *'18*' жасқа жетпегендер болып
есептеледі.*

Кәмелетке толмағандардың (толық немесе ішінара) заңды
мүдделерін олардың, ата-аналары, басқа заңды өкілдер, қорғаншы мен қамқоршылар жүзеге асырады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Дәстүрлі экономика

**Дәстүрлі экономика** — сирек кездесетін шектеулі табиғат ресурстарын кеңінен пайдалануды дәстүрлер мен ғұрыптар айқындайтын экономикалық жүйе.

## Дереккөздер

Санат:Экономика түрлері
Еңбек саласындағы кемсітушілікке тыйым салу

**Еңбек саласындағы кемсітушілікке тыйым салу** (  - различение) - Әркімнің де еңбек саласындағы өз
құқықтары мен бостандығын іске асыруға тең мүмкіндіктері бар.

Ешкімді де өзінің еңбек құқықтарын іске асыру кезінде жынысына,
жасына, дене кемістіктеріне, нәсіліне, ұлтына, тіліне, мүліктік, әлеуметтік және лауазымдық жағдайына, тұратын жеріне, дінге көзқарасына, саяси сеніміне, руға немесе текке-топқа, қоғамдық бірлестіктерге
қатыстылығына байланысты ешқандай кемсітуге болмайды.

Еңбек саласында кемсітушілікке
ұшырадым деп есептейтін адамдар
Қазақстан Республикасынын заңдарында белгіленген тәртіппен сотқа немесе өзге де орындарға жүгінуге құқылы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қыдырымпаз қылмыскерлер

Қылмысты өздерінің тұрғылықты жері мен тіркелген жерлерінен тыс жерде жасауды тактикалық есеппен таңдап алған қылмыскерлер немесе өздерінің кәсіптік жылжымалылығы (мәселен, қашық сапарға шығатын жүргізушілер) себебінен, түрліше аймақтарда құқық қорғау органдарының көзге түсіп қалған қылмыскерлер. Мұндай қылмыскерлердің ізін кесу үшін жақсы жабдықталып, мінсіз жұмыс істейтін криминалистік тіркеу қызметі қажет. Кейбір кездері мұндай қылмыскерлерді жергілікті емес қылмыскерлер деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Қылмыстық құқық
Санат:Заң
Соз ауруын жұқтыру

**Соз ауруын жұқтыру** (  Beнepa - в древнеримской
мифологии - богиня любви и красоты). Қылмыстық заңнамаға сәйкес —
өзінде соз ауруы бар екенін біле тұра,
адамның оны басқа адамға жұқтыруы,
- өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыс болып саналады. Осы қылмысты
екі немесе одан көп адамға қатысты не
көрінеу түрде кәмелетке толмағанға
қатысты жасау, осы қылмыстын
түсінікті белгілері болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Табиғи квота

**Табиғи квота** - сайлау квотасының түрлерінің бірі, округ бойынша сайланатын депутаттар санына округ бойынша берілген дауыстардың жалпы санын бөлу жолымен есептеледі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Сот шешімін орындау

**Сот шешімін орындау** - дереу орындалатын жағдайлардан басқа ретте, заңды күшіне енгеннен кейін заңмен белгіленген тәртіп бойынша орындалатын сот шешімі.

Сот шешімі заңды күшіне енгеннен кейін, атқару парағы жазылады, ол өндіріп алушыға беріледі не оның жазбаша өтініші бойынша сот оны аумақ
бойынша атқарушылық іс жүргізетін
тиісті органға орындау үшін жібереді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Арнаулы кітапхана

**Арнаулы кітапхана** - халық шаруашылығының түрлі салалары мамандарының қоғамдық ақпарат кажеттерін қанағат тандырытын, еңбекшілердің кәсіби дәрежесін арттыруға септігін тигізетін кітапхана.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Әлеуметтік мобильділік

**Әлеуметтік мобильділік** - адамдардың бір әлеуметтік топтар мен қабаттардан басқаларға өтуі (әлеуметтік орын ауыстырулар), сондай-ақ, олардың престижділігі, табыс деңгейі және билігі жоғары деңгейлерге жылжуы (әлеуметтік жоғарылау) немесе төменірек иерархиялық позицияларға карай жылжу (әлеуметтік төмендеу). Әлеуметтік мобильділіктің топтық және жеке түрлерін бөледі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жанармай өткізгіш

**Жанармай өткізгіш** - түтікше жүйесі дизельді жанармай форсункаға және карбюраторға бензин өткізуге арналған.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тыңшылық

нобай|Тыңшылық мұражайындағы жәдігер
**Тыңшылық** (;  — ізіне түсу) — өзін жіберген мемлекет, шетелдік ұйым үшін басқа мемлекеттің әскери, саяси-экономикалық негіздерінен құпия мәліметтерді жинау, ұрлау және бүлдіру, жою әрекеттерін жасаушылық, қолға түсірген мәліметтерді шет мемлекеттер агентурасына беріп отыру істерімен айналысатын қауіпті қылмыстық жұмыстар жүргізушілік.

## Тағы қараңыз
* Мемлекеттік құпия
## Дереккөздер

Санат:Қылмыс
Санат:Әскери барлау
Санат:Шпионаж
Тізе бүгу

**Тізе бүгу** 

# () — қарулы күштердің немесе олардың бөлімдерінің соғыс қимылдары аймағы мен аудандарында, қамалдарында, бекіністі немесе елді мекендерде, теңізде және теңіз базаларында және т.б. жерлерде жеңуші жақ шарттарына мойын ұсынуы, немесе екі жақ қолбасшыларының өзара келісуіне сәйкес қарсылығын тоқтатуы, тізе бүгуі. Тізе бүгу кезінде барлық қару-жарақ, соғыс кемелері мен ұшақтары, қамалдар мен бекіністі мекендер, соғыс жабдықтары жеңушінің қолына өтіп, әскер күші тұтқынға алынады. Тізе бүгу актіге қол қою арқылы жүзеге асырылады. Мыс., фашистік Германия 1945 ж. 8 мамырда, империалистік Жапония 1945 ж. 2 қьіркүйекте сөзсіз Тізе бүгу жөніндегі актіге қол қойды. Егер қандай да бір үкімет агрессордың алдында Тізе бүгу арқылы күресуші мемлекеттер мен халықтардың жеңіске жетуін қиындатса, онда ондай тізе бүгу занды болып саналмайды және халықты оның шарттарын сақтауға міндеттемейді. Қала гарнизонының, әскери бөлімдердің, құрамалар мен бірлестіктердің тізе бүгуі мемлекет атынан саяси міндеттер жүктемейді — бұл жеке тізе бүгу.
# Әдеп. Халық әдебімен тізе бүгудің бірнеше түрі, жолы, шарттары бар. Мұның бәрі де негізінен әдептілік, тәртіп заңдарына негізделген. 1) Жұмысы болып бір үйге келген адам шаруасын отырып айтады. Егер тым асығыс болса, ол жайын айтып бір тізесін бүгуі керек. Бұл – шаңыраққа көрсетілген құрметтің белгісі. 2) Бұрынғы дәстүрде біреуден бата тілегенде ол адам бір тізесін бүгіп, екі қолын жаяды. Бұл әдет бүгінге дейін сақталған. 3) Ұрыста, жекпе-жекте немесе айтыс-тартыста жеңілген жақ немесе кешірім сұраған айыпкер тізесін бүгіп, басын иіп, айыбын төлейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Арнаулы библиографиялық құрал

**Арнаулы библиографиялық құрал** - нақтылы мақсатты және оқырманға арналған библиографиялық құрал, мысалы, ұсыныс, ғылыми көмекші, кәсіптік өндірістік тағы басқа құрал.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Клака

**Клака** - өтіп жатқан нәрсені шумен қолдауды (қолдамауды) ұйымдастыру үшін шақырылғандардың (немесе жалданғандардың) жаппай саяси шараға қатысушылар тобы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Көрінеу жалған ақпарат тарату

**Көрінеу жалған ақпарат тарату** – қоғамдық тәртіпті бұзу немесе азаматтардың, ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның, мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіру қаупін төндіретін қылмыс.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 274-бабында келтірілген.
## Тағы қарағыз
* Дезинформация
* Жалған құжат жасау
* Көрінеу жалған көрсетім

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Вариолоид

**Вариолоид** (*Variolois* - variola + eides -  шешек тәрізді)-  Вакцинация өткен адамдарда болатын шешектін жеңіл клиникалық түрі: дамуы қысқа мерзімді, белгілері болмашы, екінші ретті қызбада болмайды, іріңді күлдіреуіксіз бөртпе шамалы болады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қылмыстық қоғамдастық құру

нобай|
**Қылмыстық қоғамдастық құру** — қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыс; ауыр және ерекше ауыр қылмыс жасау үшін қоғамдастық кұруды, тең жағдайда осындай қоғамдастыққа басшылық етуді білдіретін қылмыстық жауапқа тартылатын әрекет.

Қолданылатын жаза Қылмыстық кодекстің 263-бабымен реттеледі. Мысалы, қылмыстық қоғамдастыққа қатысқаны үшін 8 жылдан 12 жылға дейiнгi мерзiмге бас бостандығынан айыру көзделген. Ал қылмыстық қоғамдастықты құрғаны не оған басшылық еткені үшін, сол сияқты ұйымдасқан топтардың қылмыстық әрекеттерiн үйлестiргені үшін 12 жылдан 15 жылға дейін түрме мерзімі күтеді. Барлық жағдайда мүлікті тәркілеу шарасы қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Талқыланым

**Талқыланым** - тиісті мәміле жасауға мүдделі ықтимал сатып алушыларды немесе сатушыларды анықтау мақсатын көздейтін тауар сату немесе сатып алу туралы алдын ала жасалған ұсыныс.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Сыртқы экономикалық қызмет

**Сыртқы экономикалық қызмет** - мемлекеттік түрлі меншіктегі субъектілердің және жалпы ұлттық шаруашылықтың неғұрлым жоғары тиімділікпен жұмыс істеуіне қол жеткізу үшін халықаралық еңбек бөлінісінің артықшылықтарын пайдалану мақсатымен әлемдік нарықта жүргізетін сауда-экономикалық және қаржылық-өндірістік өзара іс-қимылының түрлі нысандары мен әдістерінің жиынтығы. 

Сыртқы экономикалық қызмет - кәсіпорынның шаруашылық қызметінің аясы болып табылады және ол кәсіпорынын өнім немесе қызметтер экспорты және/немесе импорты арқылы халықаралық кооперацияға енуіне байланысты. Қазіргі әлемдік нарықтың дамуы барысында ғылыми-технологиялық алмасудын түрлі нысандары, зияткерлік қызметтің нәтижелеріне айрықша күкыктарымен сауда жасау кеңінен таралуда, тұрақты өндірістік-технологиялық секторға, ең алдымен жоғары технологиялар секторына қызмет көрсететін тауар айналымының үлесі арта түсуде. Сыртқы экономикалық қызметті реттеу мақсатымен мемлекет экспорттық бажды енгізеді, экспорттық тауарларға лицензия береді, шекара арқылы жеткізілетін тауарлардың кедендік бақылауын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Сыртқы экономикалық қызмет
Сақтандыру тәуекелі

**Сақтандыру тәуекелі** - ықтимал қауіп-қатер мен кездейсоқтық, олардың ықтимал басталуы себебі сақтандырушы сақтанушыға келтірілген зиянның орның толтыру жөніндегі міндеттемені мойнына алады. Тасылатын жүктеп опат болуын немесе зақымдалуын дәстүрлі сақтандыру тәуекелінен, сақтандырылған объектілерде жіберілген қателіктер мен жұмыстардың салақ жүргізілуі себепті болуы ықтимал құрылыс-монтаж және техникалық тәуекелдіктен басқа кәсіпкерлік практикада серіктердің шарттық міндетгемелерді, төлем шарттарын т.б. орындамауы тәуекелінен сақтандыру жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Спецификация

**Спецификация** - көп томдық (сериалы) басылымдардың жеке томдары (шығымдары) туралы мәліметтері бар жинақталған библиографиялық сипаттаманың бөлігі.Қарастырылыпотырған пәнге немесе құбылысқа ғана төн қасиеттер, олардың ерекшеліктері.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Санат:Әлеуметтану
Клан

**Клан** -

1. Кельт халықтарында ру атауы, сирек - тайпа; рулық қатынастардың ыдырау кезеңінде - болжамды ру бастығы атын алып жүрген бірге туған туыстар тобы;

2. казіргі әдебиетте ру;

3. бірігіп әрекет ететін, тұрақты әлеуметтік байланыс сақтайтын жақын және алыс туыстардың көп санды жүйесі; барлық тармақтарымен бірнеше мыңдаған адамдарды қамтуы мүмкін.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Нәтижелік белгі

**Нәтижелік белгі** - тәуелділік, яғни басқа бір онымен байланыстағы түрткілік белгі әсерінен, өз мәнін өзгертетін, белгі түрі.

## Дереккөздер
Қадыр Әлімқұлов

**Қадыр Әлімқұлов** (1 қаңтар 1949 жылы Алматы облысы Басши (қазіргі Шормақ батыр) ауылында туған) - журналист, қоғам қайраткері.. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

ҚазМУ-ді бітіріп (1975), *"Социалистік Қазақстан"* газетіне тілші болып орналасқан. 1977-1979 жылдары "Білім және еңбек" журналында жауапты хатшы, 1979-1982 жылдары Қазақ теледидарында комментатор, 1982-1986 жылдары "Социалистік Қазақстан" газетінің Алматы облысындағы меншікті тілшісі, 1986-1990 жылдары Алматы облысы партия комитетінің үгіт және насихат бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметін атқарған. 
1990 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігінде жауапты қызметте істеген. Қазір Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің жалпы бөлімінің редакциялық сараптама секторының меңгерушісі. "Тағдыр көзіндегі тамшы" (1999), "Жан тұңғиығындағы жауһарлар" (2000), "Сартап сағынышым сағымданған" (2001) және "Тәуелсіздік" (2002) жыр жинақтары жарық көрген. Ақын **М.Қайырбековпен** бірігіп жазған 
"Сүзге сұлу" поэтикалық драмасы Ел тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай өткізілген республикалық жабық байқауда екінші жүлде ие болып, жеке кітап болып шыққан. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

## Дереккөздер


Санат:Журналистика
Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Санат:Тұлғалар
Транзиттік тауарлар

**Транзиттік тауарлар** кеден тәртіптемесі, мұнда тауарлар кеден бажын, салықтарды өндіріп алмастан, экономикалық саясат шараларын қолданбастан,  кеден бақылауымен ел аумағы арқылы алып өтіледі. Транзит тәртіптемесінде тауар ел аумағында болудың лимитте мерзімінде кеден шекарасын екі қайтара кесіп өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қылмысты орындаушы

**Қылмысты орындаушы** — қылмысты тікелей жасаған немесе оны жасауға басқа адамдармен (қоса орындаушылармен) бірге тікелей қатысқан адам, сондай-ақ жасына, есінің дұрыс еместігіне немесе басқа
да мән-жайларға байланысты қылмыстық жауапқа тартуға болмайтын
басқа адамдарды пайдалану арқылы,
сол сияқты әрекетті абайсызда жасаған адамдарды пайдалану жолымен қылмыс жасаған адам.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Жауап алу

**Жауап алу**
()
Қылмыстық және азаматтық іс
жүргізуде - аталмыш іс жағдайлары
үшін маңызды болып табылатын ауызша мәліметтерді (көрсетулерді) алу
түрінде көрінетін тергеу және сот
амалдары. Дәлелдерді алу тәсілі. Заң
жауап алу барысында күш, қоқанлоқы және басқа заңға қарсы әрекеттерді қолдану ғатыйым салады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Отзовизм

**Отзовизм** - 1908 жылы пайда болған, большевиктік партиядағы оппортунистік ағым.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тап

**Тап** - коғамдық байлық (коғамда игіліктерді бөлу), өкімет, әлеуметтік беделге қолы жету межелері (критерийлері) бойынша басқалардан айрықшаланатын үлкен әлеуметтік топ.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Рекомбинация

**Рекомбинация** — иондануға қарама-қарсы процесс, яғни бос электронның ионға қосылуы.

## Электрон мен кемтік рекомбинациясы
Электрон мен кемтік рекомбинациясы - электронның өткізгіштік алқаптан жартылай өткізгіштің валентті алқабына өтуі нәтижесінде өткізгішгік кемтік- электрон жұбының жойылуы.
## Дереккөздер


Санат:Физикалық химия
Мөлшерлік белгі

**Мөлшерлік белгі** - жеке мағынасы, мөлшерлік сипатта болып келетін белгі.

## Дереккөздер
Алыпсатарлық

**Алып-сатарлық** — баю мақсатымен түрлі тауарларды сатып алып, жоғары бағамен қайта сату. Термин биржалық құндылықтарды (акцияларды, облигацияларды, валютаны) қайта сату кезінде сатып алу бағасы мен сату бағасының арасындағы айырмадан пайда табу мақсатымен оларды сатып алу-сату жағдайларында (биржалық алып-сатарлық), бірдеңеге негізделген ішкі есеппен немесе пиғылмен әлдебір пайдакүнемдік мақсаттарды күйттегенде қолданылады. Бұл сонымен бірге тауарды неғұрлым жоғары бағаға сатпақ үмітпен неғұрлым төмен бағаға сатып алу әрекеті де. Тауарды бүгін сатып алып, ертең сату түрінде, сондай-ақ мерзімді өзара шарттар мен опционды нысанында да жүзеге асырылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жол-көлік оқиғасы

thumb|300px
**Жол-көлік оқиғасы**
(;) Көлік құралының жол бойындағы қозғалысы барысында және оның қатысуымен адамдар қаза тауып не
жарақаталған, көлік құралдары, ғимараттарға, жүктерге не болмаса басқа материалдық нұқсан келтірген окиға.
**Жол көліктік оқиғасы** - жол қозғалысы ережелері бұзылған немесе сақталмаған жағдайда қалыптасқан жеке адамдар денсаулығына зиян келтірген немесе материалдық тұрғыдан және жол жүру үрдісін бұзған оқиға.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Құқық
Санат:Заң
Транзиттік тауар айналымы

**Транзиттік тауар айналымы**  көтерме сауда айналымыныд бір түрі, мұнда  сауда кәсіпорындардан немесе жеткізушілерден өз қоймаларына әкелместен, тікелей сатып алушыларға жөнелте отырып сату

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Иллюстрация тізімі

**Иллюстрация (көркемдеу) тізімі** - басылымдағы иллюстрациялар тізімі және олардың орналасу беті көрсетілген қысқаша сипаттамасынан туратын басылым аппаратының элементі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология

Санат:Тізімдер
Торсион

thumb
thumb
**Торсион**- көлік  құралдарының білік тәрізді серпімді элемент аспасы, бір ұшымен каңка немесе шонақка бекітілген, бұратылумен жұмыс істейтін.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Пән айдарларының тізімі

**Пән айдарларының тізімі** - пәндік каталогтың пәндік айдарлары мен меңзеу-анықтама аппаратының жиынтығы (тізімі, көрсеткіші).

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология

Санат:Тізімдер
Елтаңба маркалары

## Елтаңба белгісінің түрі
Елтаңба маркасының құны елтаңбадан түскен ақшаның сомасын құрайды; әкімшілік және сот органдарына тапсырылатын өтініштерге жапсырылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Нұрсұлтан Әлімқұлов

**Нұрсұлтан Әлімқұлов** (14.4.1928, Қарасай ауданы, Қаскелең қ. — 20.8.1982, Алматы қаласы) — ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1960). 
Лақап аты — Эн
1950 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Республикалық, облыстық газеттер редакцияларында, Қазақ радиосында, баспаларда қызмет істеген. Халық арасында кең таралған ән текстерінің авторы.

## Жетістіктері
Республикалық Жамбыл атындағы сыйлық лау­реаты.

## Шығармалар
"Барабаншы қоян",және т.б.балаларга арналған өлендер(1976);
"Баспалдақтар",өлеңдер (1982);
"Таң самалы",ән өлеңдері (1984);

## Дереккөздер
Дотация, демеу қаржы

**Дотация, демеу қаржы**
(; дар, пожертвование, вклад)
Мемлекеттің кәсіпорындар, ұйымдар мен жекелеген өндірушілерге шығындарын, олардың шығындары мен
пайдалары арасындағы алшақтықты
жабуға қайтарымсыз тәртіппен
беретін ақшалай қаражаттар; қосымша ақы төлеу, материалдық кемек.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Дәрменсіздік

**Дәрменсіздік** (ағыл. *insolvency* *(bankruptcy)*; нем. *Insolvent f (Bankroll m)*) - Банкроттық — борышкердің соттын шешімімен танылған, оны таратуға негіз болып табылатын  дәрменсіздігі.

*Борышкердің* — жеке кәсіпкердің
немесе заңды тұлғаның ақшалай міндеттемелер  бойынша несие берушілердің талаптарын қанағаттандыра алмауы, еңбек шарты бойынша жұмыс
істейтін адамдармен еңбегіне ақы төлеу жөнінде есеп айырыса алмауы, сондай-ақ бюджетке және бюджеттен тыс қорларға міндетті төлемдерді қамтамасыз өте алмауы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Саяси әлеуметтену үлгілері

**Саяси әлеуметтену үлгілері** - 
# жүйелік - билікке, құқықтық тәртіпке, дәстүрлі институттарға позитивті қатынасты қалыптастырумен сипатталады. Әлеуметтенудің негізгі агентуралары болып мектеп пен отбасы, сондай-ақ, тұлғаның қоршаған ортасы, оның құрбылары табылады;
# гегемониялық -«*өзінікінен*» басқа кез-келген әлеуметтік және саяси жүйеге дұшпандық көзқарастағы жастарды қалыптастырады. Бұл үлгідегі жетекші агентуралар болып бұқаралық ақпарат құралдары табылады; 
# плюралистік - азаматтардың өз саяси мүдделері туралы көзқарасын, оларды жүзеге асыруға қатысу тілегін, азаматтық белсенділіктің жоғарғы деңгейін қалыптастыру.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Сапалық белгі

**Сапалық белгі** - жеке мағынасы, түсінік, атаулар түрінде көрсетілетін белгі.

## Дереккөздер
Социологиялық ақпарат банктері

**Социологиялық ақпарат банктері** - арнайы ұйымдастырылған архив, әлеуметтік зерттеулердің нәтижелерінің жинағы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Демеуші

**Демеуші** — бірінші болып ұсыныс жасайтын немесе оған кепілдік беретін, радио уақытын немесе теледидар уақытын сатып алатын, қамқоршы (қорғаншы) болатын, қайсыбір шараны қаржыландыратын, оны өткізу кезінде өз өнімін жарнамалайтын жеке немесе заңды тұлға; біреу үшін жауапкершілікті өз мойынына алушы тұлға. Демеушілік, әдетте, алынған табысқа қатыспай жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Адам қасиеттері
Санат:Қаржы
Тепе-теңдік

**Бара-барлық / тепе-теңдік** - 1) түрлі елдердің ақша өлшемдері арасындағы осы ақша өлшемдерін алтын мөлшері бойынша не оның сатып алу қабілеті бойынша көрсететін ара салмағы; 2) мәмілеге (шартқа) қатысушылардың құқықтары мен міндеттерінің тепе-теңдігі.

## Алтын тепе-теңдік
Әр түрлі елдердің ақша бірліктерінің ресми түрде белгіленген алтын құны бойынша ара қатынасы. Алтын стандартында алтын тепе-теңдігі валюта бағамдарын қалыптастырудың негізі ретінде қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақша белгілері
Санат:Қаржы
Сигнификат

**Сигнификат** ( - белгіленуші) — тілдік таңбаның ұғымдық мазмұны . **Сигнификат** термині бір мағыналы емес. Гносеологиялық ( философиялық таным теориясы) тұрғыдан алғанда **Сигнификат** адам санасындағы қайсыбір денотат қасиеттердің белгісін білдіреді. Демек, "Сигнификат" термині екі мағынада қолданылады: 
# Санада қалыптасқан құбылыс ретінде заттық ұғымға негізделген психикалық денотатқа қарама-қарсы қойылып қаралады;
# Тілдегі сөздердің номинанты (атауы) ретінде қабылданады. Осы тұрғыда тілдегі создер әр түрлі Сигнификаттармен денотативті тендестікте болуы мүмкін. Мысалы: Сигнификатты сипаттағы* "омыртқалылар", "бас сүйегі бар тірі жәндіктер"* сияқты сөздер бір ғана денотативті мағынаға (сөйлеу үстіндегі нақты мағына) ие.

## Тағы қараныз:
* Сигнификативтік функция
* Семантика
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Кандидаттық минимумның тапсырылуы туралы анықтама

**Кандидаттық минимумның тапсырылуы туралы анықтама** - арнайы пән бойынша емтихан тапсырғаны туралы қысқаша мәліметтер берілген құжат; емтихан тапсырылған ұйыммен беріледі (*[[кандидат]]тық емтихандардың бағасы он жылға дейін жарамды*).

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Сақтандыру нарығы

**Сақтандыру нарығы** - сақтандыру бойынша қызметтер көрсету саласы, яғни сақтандыру қызметтерін көрсетуге сұраныс пен ұсыныстың қалыптасу аясы. Көрсетілетін тиісті қызметтерді ұсынатын түрлі сақтандыру ұйымдары (сақтандырушылар) арасындағы, сондай-ақ сақтандыру қорғанышына мұқтаж заңи және жеке тұлғалар арасындағы қатынастарды көрсетеді. Сақтандыру нарығы тәуелсіз сақтандыру ұйымдарының сақтанушыларды тарту, ақшалай қаражатты сақтандыру қорларына жұмылдыру үшін бәсекелесуін көздейді. Әлемдік практикада сақтандыру нарығы мемлекеттік (ұлттық), аймақтық және халықаралық сақтандыру нарығы түрлеріне бөлінеді. Ұлттык сақтандыру нарығы елдің заңнамасымен реттеледі. Аймақтық сақтандыру нарығы (Мысалы, ЕҚ, араб елдері шеңберінде) не жалпы заңнама негізінде немесе тиісті сақтандырушылардың келісімдері негізінде жұмыс істейді. Халықаралық сақтандыру нарығы әдетте, сақтандырудың елдердің сыртқы экономикалық ынтымақтастығымен байланысты түрлері бойынша қалыптасады. Сақтандырудың мұндай түрлерінің ғалами мәселелерін шешу үшін одақтар (қауымдастықтар) құрылады, Мысалы, Халықаралық теңіз сақтандыруы одағы (1874), Халықаралык әуе сақтандырушылары одағы (1934).
## Дереккөздер


Санат:Нарықтар
Санат:Сақтандыру
Субстрат

**Субстрат** ( — астыңғы, *stratum* — қабат, қатпар) — екі тілдің тоғысуы кезінде жеңген тілдің құрамында сақталып қалған жеңілген тілдің іздері. Субстрат жергілікті байырғы тұрғындардың келімсектермен этникалық араласуы нәтижесінде қостілділік арқылы туған тілдік ықпалды білдіреді. Субстратты тудыратын тіл жеңілген тілге туыс болуы да, болмауы да мүмкін. Субстрат құбылыстары тіл жүйесінін барлық деңгейінде кездеседі.
Субстрат теориясы 19 ғасырдың басында пайда болған (Я. Бредсдорф), оны кейін 19 ғасырдың 60—80 жылдырында Г. И. Асколи, Г. Шухардт, В. Брёндаль, А. Мейе, О. Есперсен т. б. дамытқан.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Аудиторлар палатасы

**Аудиторлар палатасы** - бейкоммерциялық, тәуелсіз, кәсіптік, өзін-өзі басқаратын, өзін-өзі қаржыландыратын ұйым. Аудиторлар палатасы заңды тұлға болып табылады және ол өз мүшелерінің жалпы жиналысында қабылданатын жарғы негізінде әрекет етеді. Аудиторлар палатасы аудиторларды, аудиторлық ұйымдарды ерікті негізде біріктіреді және мүшелік жарналар мен елдің заңнамасында тыйым салынбаған өзге де көздер есебінен қаржыландырылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Шағын жүйелер үлгісі

**Шағын жүйелер үлгісі** - *(іс-әрекет жүйелері және әлеуметтік жүйелер)* - Бейлз негіздеген (1950) және Парсонс (1953) идентификациялаған функциялық «*мәселелердің*» төртқырлы жиынтығы, олармен кез-келген іс-әрекет жүйесі және барлық әлеуметтік жүйелер мен қоғамдар күресе алуы керек.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ұлтаралық компания

**Ұлтаралық компания** қызметін өзі тіркелген елден сырт жерде жүзеге асыратын фирма. Негізінен қызмет бір не бірнеше шетелдің аумағындағы тәуелді немесе бақыланбалы заңи тұлғалардың ұйымы арқылы жүзеге асырылады. Ел аумағында шетелдік инвесторлардың қатысуымен құрылған барлық заңды тұлғалар, біріккен кәсіпорындар дейтіндер ұлтаралық фирмалар болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Туу алдындағы педагогика

**Туу алдындағы педагогика** - кұрсақ ішіндегі ұрық психикасының дамуына әсер ететін эртұрлі факторларды басқара оқи- тын педагогика. Туу алдындағы педагогика - даму ұстіндегі урыкка (пренатальды даму психикасы) сыртқы орта септігін тигізеді деген фактіні мойындау негізінде пайда болды.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жазатайым оқиға

**Жазатайым оқиға** (ағыл. *accident*; нем. *Ungliicksfall т, Ungliickn; Unfallm*) - Зардап шегуші тарапынан қаскөйлік ниеті болмаған кезде, сыртқы күштің адам ағзасына бір рет оқыстан және зиянды әсер етуі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сигнификативтік функция

**Сигнификативтік функция**  — дыбыстардың мағына айырғыштық қызметі. 
*Мысалы: *тал, жал, бал, қал, сал* сөздерінің мағыналық ерекшеліктері бірінші дыбыстарына, ал *тал, так,, тac, тар, тay* сөздерінің мағыналық ерекшеліктері соңғы дыбыстарына байланысты болып тұр.

## Тағы қараныз:
* Сигнификат
* Семантика
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Еншілес қоғам

**Еншілес қоғам** (;) — жарғылық капиталынын басым бөлігін басқа заңды тұлға қалыптастырған немесе олардың арасында жасалған шартқа сәйкес негізгі ұйым еншілес ұйымның қабылдайтын шешімдерін айқындай алатын занды тұлға. Нақтырақ айтқанда негізгі ұйымнан бөлініп шыққан не оның құрылтайшылығымен құрылған, заңды тұлға құқын иеленуші дербес ұйым. Ол, көбінесе, бас фирманың бөлімшесі ретінде жұмыс жүргіуі мүмкін. Мұндағы ұйым деген компания, корпорация, кәсіпорын немесе кей жағдайларда үкімет не мемлекеттік кәсіпорын болуы мүмкін.

Еншілес ұйым өзінің негізгі ұйымының борыштары бойынша жауап бермейді. Негізгі ұйымның кінәсінен еншілес ұйым банкротқа ұшыраған жағдайда негізгі ұйым оның борыштары бойынша субсидиарлық жауапты болады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заңды тұлғалар
Дедуктивті номологиялық түсінік және жетектеу моделі заңы

**Дедуктивті номологиялық түсінік және жетектеу моделі заңы** - ғылыми түсіндіру моделі. Мұнда ғылыми түсінік анықтамасы ерекшеленеді, бастапқы шарттарда бекітіліп ғылыми заңдарда тыным табады, артынан а. заңдарды, б. бастапқы шарт бекітілімдерді, таңдап алынған заңдардың көрсетілген жағдайаттарға сілтеме жасалынган в. құбылыс түсінік (немесе болжам) дедукция жолымен а. және б. таңдап алынған заңдар - универсалды шартты бекітілімдер.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Сақтандыру қоры

**Сақтандыру қоры** - дүлей апаттар мен басқа да төтенше уақиғалар келтірген зиянның алдын алуға, жоюға және орнын толтыруға арналған заттай және қаржы қорлары нысанында құрылатын қаражаттың босалқы қоры. Қоғамның сақтық қорларының құрамдас бөлігі болып табылады. Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру бюджеті, мемлекеттік сақтандыру қорлары,кооперативтік ,акционерлік және басқа қорлар.сондай-ақ әлеуметтік қамсыздандыру қорлары  ерекше  сақтандыру қоры ретінде әрекет етеді. Сақтандыру әдісімен құрылатын сақтандыру қоры тіркелген сақтандыру  төлемінің түсімі есебінен құралады және тек сактандыру өтемі мен сақтандыру сомасын төлеу үшін ғана пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Сақтандыру
Санат:Қорлар
Копирайт

**Копирайт** - авторлық құқық; әдебиет, өнер шығармалары және т.б. пайдалану мен шығаруға байланысты қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар; © белгісі аталмыш шығарма авторлық
құқықпен қорғалатынын және оның кімге тиесілі екендігін көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ұлтаралық корпорация (ҰAK)

**Ұлтаралық корпорация (ҰAK)** шетелден тікелей инвестициялайтын корпорация, БҰҰ-ның анықтамасы бойынша жылдық айналымы 100 млн. доллардан асатын және алты елден астам елде филиалдары бар корпорациялар. Капиталы бойынша, ұлттық және ықпал жасау аясы бойынша интернационалдық аса ірі компаниялар халықаралық ауқымда әрекет етеді және дүниежүзілік өнеркәсіптік өндіріс пен сауданың елеулі үлесін бақылайды. Сондай-ақ оның халықаралық мәртебесін компания орналасқан елден тыс жерлерде өткізілетін тауарлары пайызының мөлшері сияқты көрсеткіш сипатгайды. ҰАК-нің қай елге жататыны оның штаб-пәтері қай ejire °Рналасқаны бойынша айқындалады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы