Моңғолдар

**Моңғолдар**, моңғол тілдес халықтар; алтай тіл шоғырының моңғол тілінде сөйлейтін (Моңғолиядағы халха, ойраттар мен Қытайдағы баоань, дунсян, даур, барга, монгор, моңғолдар мен Ауғанстандағы моғолдар, Ресейдегі буряттар мен қалмақтар) халықтар тобының жалпы атауы.

## Этнонимі
XIII ғасырдың басына дейін "моңғолдар" атауы белгісіз болды және оның шығу тегі әлі толық нақтыланбаған. Ресми түрде бұл атау Шыңғыс ханның тұсында біріккен моңғол мемлекеті құрылғаннан кейін (1206-1227), біртұтас ұлтқа айналған барлық моңғол тайпаларына жалпы атау беру қажет болған кезде ғана қабылданды. Оны моңғолдардың өздері бірден игерген жоқ. XIII ғасырдың 50-ші жылдарына дейін парсы, араб, армян, грузин және орыс авторлары барлық моңғолдарды ескі тәсілмен - татарлар деп атады.

## Этногенезі
Протомоңғолдық этностардың қатарына ежелгі Қытай деректерінде келтірілетін түркі және тұңғыс-маньчжур тайпаларымен араласқан дун-ху, сяньби, хи және шивэй кіреді. “*Моңғол*” этнонимі 7 – 10 ғасырлардағы Қытай шежірелерінде мэн-гу, мэн-ва, мэн-гу-ли түрінде кездеседі. “*Моңғол*” этногенезі жөнінде ғылымда бірнеше болжамдар бар. 13 ғасырда қазіргі Моңғолия мен Қытайдың солтүстік-шығысын мекендеген тайпалардың бір бөлігі Шыңғыс ханның басшылығымен көршілес тайпа одақтар мен мемлекеттік құрылымдарды (қидандарды, ұйғырларды, қыпшақтарды, таңғұттарды, меркіттерді, наймандарды, т.б.) бағындырып, біртұтас мемлекет құрды. 13 ғасырдың жартысында Шыңғыс хан империясы бөлінгенде көпшілік Моңғолдар Юань империясына қарады. 14 ғасырдың 2-жартысында Юань империясы тарап, Моңғолдар Қытайдан қуылды. 15 ғасырда моңғол тілдес халықтар батыс және шығыс топқа бөлініп кетті. Моңғолдардың шығыс тобы 16 ғасырда солтүстік және оңтүстік болып бөлінді. Солтүстік Моңғолдар 16 ғасырдан бастап “*Халха*” деп атала бастады (қазір олардың ұрпақтары Моңғол Республикасы халқының 90%-ын құрайды). Моңғолдардың қазіргі әдеби тілінің негізі халха тілі болып табылады. Оңтүстік Моңғолдар Қытайдың құрамында қалып қойды және қазір ҚХР-дағы ішкі Моңғолияда тұрады. Батыс Моңғолияда ойраттар 17 ғасырда Жоңғар хандығын құрды, олардың ұрпақтары Моңғолиядағы, Қытайдағы Моңғолдар мен қалмақтардың құрамына енді.

## Сырт келбеті
нобай|оңға|200px|Моңғолдар     
Сырт пішіндері: орташа бойлы, биікке қарағанда жиі қысқа, шашы қара, түзу, қатты және қалың, орташа тығыздықта, тақырбастық сирек кездеседі, тіпті қартайған кезде де. Сақал мен мұрт шамамен 25 жаста пайда болады, 40 жаста кішкентай өлшемге жетеді, ал 40 жастан кейін - өте сирек түктерден тұратын орташа өлшемді болады.
Терінің түсі кейде моңғол нәсілдері деп аталатындай «сары» емес, бірақ ашық, әсіресе дененің жабық бөліктерінде, еуропалықтарға қарағанда сәл күңгірт. Көздің қарашығы әдетте қоңыр, кейде қара болады. Моңғолдар үлкен көру өткірлігімен ерекшеленеді және әдетте алысты көреді.
Мұрын жеткілікті ұзын, кең, үстіңгі бөлігінде жалпақ, кең танаулары бар, еріндер орташа өлшемді, әдетте сәл алға қарай бүгілген және олардың төменгі бөлігінде төменгі жақтың бұрыштарына қарай созылған. Моңғолдардың кеудесі мен жамбасы кең.

## Тілі
Негізгі диалектіге сүйене отырып, оны көбінесе халха-моңғол немесе жай халха деп атайды.
Моңғол тілдері, бурят, қалмақ тілдеріне жақын. Ол бірнеше жергілікті ерекшеліктерге ажыратылады: шығыс диалектісіне - морчин, харачин, арухорчин; орталық диалектіге - халха, чахар, ордос; батыс диалектісіне - амашан, эдзин, кукунор жатады. Әдеби тілі халха диалектісі негізінде қалыптасқан. 
Халха моңғол диалектісі (немесе тілі) әдеби нормаға және Моңғолиядағы ресми тіл мәртебесіне ие, моңғол тілі диалектілерінің орталық тобына кіреді. Онымен қатар шығыс және батыс топтары да ерекшеленеді. Диалектілер арасындағы айырмашылықтар негізінен фонетикалық сипатта болады.
Көне жазба ескерткіштері сақталғанымен, моңғол тілі ұлт ретінде 14-16 ғасырларда қалыптаса бастады. Моңғол тілі лексикасында көне түркі, маньчжур, тибет, санскрит, қытай тілдерінен енген сөздер жиі кездеседі.
Моңғолияның ұлттық тілі Моңғол халық революциясынан кейін (1921 ж.) халха диалектісі негізінде қалыптаса бастады. 1943 жылдан бастап кириллица негізінде жазылады.

## Діні
нобай|оңға|200px|Моңғол әйелі және Эрдэнэ Дзу монастырындағы будда монахы.     
Моңғолдардың ең көне діні – шамандық, бірақ шамандықты халықтың аз бөлігі (ең алдымен елдің солтүстігінде) ұстануын жалғастыруда.
Буддизм моңғолдарға 12 ғасырдың соңы - 13 ғасырдың басында енсе, гелугпа мектебі түрінде ол тек 16 ғасырдың соңы - 17 ғасырдың басынан бастап қалыптасты. 
1990 жылдардың басында Моңғолиядағы діни ахуал өзгеріске енді. XX ғасырдың басында Моңғолияда буддалық санга үстемдік етті, 747 үлкенді-кішілі ғибадатханалар мен 100 мыңнан астам монахтар болды, олар шамамен ел халқының үштен бірін құрады.

1990 жылдардың басынан бастап Моңғолияда әртүрлі христиандық ұйымдар, миссиялар мен жекелеген уағызшылар белсенді жұмыс істейді. Христиандық православиелік, католиктік және протестанттық шіркеулерден тұрады. Жалпы, моңғолдарды христиан дінін қабылдау әрекеттерінің ұзақ тарихы бар, бірақ соңғы уақытқа дейін олар мүлдем сәтсіз болды. Христиан дінінің қазіргі моңғолдар арасында біршама танымалдылыққа ие болуы елдегі діни ахуалдың өзгергенін көрсетеді.

## Қоныстануы
Моңғолдардың көпшілігі Қытайдың солтүстігінде, Моңғолияда және Ресей Федерациясында тұрады. Кейбір моңғол халықтары Үндістан түбегінде және Ауғанстанда тұрады.
Моңғол халықтарының құрамында барлығы 10 миллионнан астам халық тұрады. Моңғолияның өзінде 3 миллионға жуық адам, Қытайдың Ішкі Моңғолия аймағында шамамен 4 миллион адам тұрады, бұл халықтың шамамен 17% құрайды. Қалған 1,8 миллионға жуық адам Ляонин, Ганьсу және Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданында орналасқан. Ресейдің моңғол халықтары (қалмақтар мен буряттар) Қалмақ пен Бурятия республикаларында, Забайкалье өлкесінде және Иркутск облысында тұрады.

## Тарихы
Монғолдардың арғы аталары ерте заманда пайда болған. Археологтар олардың пайда болуын ерте палеолитке жатқызады. Алайда қазіргі моңғол халқының қалыптасуы 12 ғасырдың ортасынан басталады. Дәл сол кезде ұлы жаулаушы Шыңғыс ханның есімі Азияда жиі айтыла бастады. Бастапқыда Шыңғыс хан Темучин деген атпен белгілі болды және ол 13 ғасырдың ортасына таяу Ұлы билеуші ​​аталды.
нобай|оңға|200px|Й.Г. Ренаттың Моңғолия картасы (XVIII ғасырдың бірінші жартысы)     
Темучин жүргізген реформалар моңғолдарға ұлан-ғайыр аумақтарды жаулап алуға көмектесіп, көшпелілердің екі ғасырға жуық уақытқа созылған әскери жорықтары басталды. Шыңғыс хан Азияда да, Еуропада да теңдесі жоқ жауынгерлік әзірлігі жоғары, тәртіпті және маневрлі атты әскер құра алды. 1211 жылға қарай Шыңғыс хан Сібірдің барлық негізгі тайпаларын өзіне бағындырып, оларға алым-салық енгізді. 1218 жылы моңғолдар Кореяны жаулап алды. 1234 жылы олар Солтүстік Қытайды жаулап алуды аяқтады. Жаулап алу кезінде моңғолдар қытайлардан әртүрлі әскери техниканы алды, сонымен қатар бекіністерді ұрып-соғу және қоршау машиналары арқылы қоршауды үйренді.

1219-1221 жж Шыңғыс хан жасақтары Орта Азия мемлекеттерінің аумақтарын аралап, Бұхара, Самарқанд, Мерв, Үргеніш сияқты көптеген бай қалаларды тонады. Хорезмшах Мұхаммед әскерлері жеңілгеннен кейін моңғол әскерлері Солтүстік Иранға басып кірді, содан кейін грузин әскерін талқандап, Кавказдағы бірнеше ежелгі сауда қалаларын қиратты. Ширван шатқалы арқылы Солтүстік Кавказға енген моңғолдар кундарды кездестіріп, айла мен қулықпен олардың едәуір бөлігін жойды. Днепрге қарай жылжуды жалғастырған моңғолдар орыс жауынгерлерімен алғаш рет кездесіп, өзендегі шайқаста оларды талқандады. 1223 жылы Қалқа Шыңғыс хан өмірінің соңында 1227 жылы шығыста Тынық мұхитынан батыста Каспий теңізіне дейінгі ұланғайыр аумақтар моңғолдардың қолына өтті.

Шыңғыс хан көзі тірісінде ұлдары арасындағы алып империяны ұлыстарға бөлді, ол өлгеннен кейін тағы 40 жыл біртұтас мемлекеттің құрамында болды. XIII ғасырдың 40-жылдарында Иран мен Закавказьенің бір бөлігін қамтитын тағы бір ұлыс пайда болып, Шыңғыс ханның немересі – Хулагуға берілді. Моңғол Хулагид әулеті XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың ортасына дейін Таяу және Орта Шығыста билік етті. Оның өкілдері Илхандар атағын алып жүрді. Хулагидтер мемлекетінің құрамына Иран, қазіргі Ауғанстан мен Түрікменстанның көп бөлігі, Закавказьенің көп бөлігі, Ирак және Кіші Азияның Қызыл Ырмақ өзеніне дейінгі шығыс бөлігі кірді. Хулагидтердің вассалдары мен тармақтары арасында Требизон империясы, Грузия, Кония сұлтандығы, Киликия армян патшалығы және Кипр патшалығы болды.

Алайда, XIV ғасырдың ортасында Хулагидтер мемлекеті халық көтерілістері, моңғол-түркі феодалдарының сепаратизмі, қалалар мен сауданың құлдырауы нәтижесінде бірнеше бөлікке ыдырап кетті. Ұлы Моңғол империясының ыдырау процесі басқа моңғол иеліктерінде де орын алды.

## Шаруашылығы
Барлық Моңғолдардың материалдық және рухани мәдениеті ұқсас. Дәстүрлі кәсіптері – көшпелі мал шаруашылығы (жылқы, сиыр, қой, ешкі, қодас, түйе өсіру). 
1921 жылғы революциядан кейін Моңғолияда ауыр және жеңіл өнеркәсіптің (тау-кен өнеркәсібі, құрылыс, ағаш өңдеу, тамақ және т.б.) іргетасы қаланып, арат шаруашылықтарының кооперациясы жүзеге асырылды, бұл көшпелілердің отырықшылыққа көшуімен қатар жүрді. Алайда 1990 жылдан кейін реномадизация процесі басталды, яғни көшпелі өмір салтына қайта оралды. Моңғолия Республикасы нарықтық экономикаға көшу жолына түсті.
Қытай Халық Республикасының моңғолдарының негізгі кәсібі: мал шаруашылығы (қой, жылқы, түйе, ірі қара, ешкі). Аңшылық, терімшілік, қолөнер (ер-тұрман, әбзелдер, зергерлік бұйымдар, ыдыс жасау) дамуда, егіншіліктің рөлі арта түсуде. Қалаларда адамдар негізінен өнеркәсіпте жұмыс істейді.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|Моңғол үйі нобай|оңға|200px|Дәстүрлі киімдегі моңғолдар   нобай|оңға|200px|Хорхог - қонақтарға арналған арнайы тағам         
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Уақытша бааспаналары шығыстан батысқа созылған дөңгелек пішінді болып келеді. Тұрақты қонстары орналасуы бойынша төртбұрышты, кварталдарға бөлінген; қоршаумен (хашан) қоршалған киіз үйлер мен қосалқы құрылыстар бір-біріне жақын орналасқан.
Үйлері – жиналмалы портативті киіз үй, ағаш жақтау киізбен жабылған. Есігі әдетте, оңтүстікке қарайды, киіз үйдің солтүстік бөлігі қонақтарға арналған, шығыс бөлігі әйелдерге арналған, ал батыс бөлігі ерлерге арналған.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер мен әйелдердің киімдері шапан тәріздес тігілген, жазғы киімдері жіңішке астарлы, қысқы киімдері түкті немесе жүн астарымен қапталған. Шапан (дэли) солдан оңға қарай оралып, жағасынан және оң жағынан бекітіліп, ұзын жібек белбеумен байланған. Халаттың астынан шалбар мен көйлек киіледі. Мерекелік киімдер жібектен тігілген және жеңсіз кеудешемен толықтырылған.
Бас киімдер пішіні мен жасалған материалдары бойынша әр түрлі әлеуметтік топтарда бір-бірінен ерекшеленеді. Ер адамдардың белбеу жиынтығында пышақ, шақпақ тас, арнайы қапшықта темекі сауыты (шақша) болды. Әйелдер күмістен, маржаннан, көгілдір асыл тастан әшекейлер киген.
Аяқ киімдері – қалың табанға төзімді былғарыдан жасалған етік (гутул).

### Дәстүрлі тағамдары
Моңғол тағамдарының көпшілігі ет немесе сүт өнімдерінен жасалған.
Дәстүрлі тағамдары – ет (негізінен қой еті, сиыр мен жылқы етін сирек жейді), әр түрлі сүт өнімдері [ірімшік, май, сүт, айран, қымыз, сүт арағы (архи), т.б.]. Құс етін, балық, жеміс-жидектер, жабайы өсімдіктердің кейбір түрлерін тамақтарына пайдаланады.

Моңғол шайын ерекше атап өтуге болады - бұл жергілікті халық үшін күш және қуат көзі болып табылатын өте маңызды дәстүрлі сусын. Дәстүрлі моңғол шайын - сутэй цай қытайдың көк шайына балама ретінде пайдаланылады. Шайға майлы сүтті – биенің, түйенің немесе сиырдың – арпа немесе бидай ұнымен қоюландырады, сары май немесе қойдың майын қосады. Онда қант қосылмайды, бірақ дәмдеуіштер мен тұз міндетті түрде қосылады.

### Фольклоры
Моңғол халқының ауызша шығармашылығы ерекше бай және алуан түрлі, көп ғасырлық жазу дәстүрі XIII ғасырдағы моңғол нақылдарының, мақал-мәтелдерінің, жақсы тілектерінің және халық әндерінің үлгілерін сақтап қалды.
Моңғол ертегілерінің, күнделікті, сиқырлы, шытырман оқиғалы және т.б. жанры өте бай, онда прозалық, үлкен поэтикалық эпостардың эпизодтарын кездестіруге болады. Мақтау жанры – жылқыны, садақ пен жебені, көшпенділер баспанасын – үйді, киізді, сүтті шарапты, т.б., сондай-ақ бір кездері өте кең тараған дуа мен сиқырларды поэтикалық түрде дәріптейді.

Моңғолдарда ауыз әдебиеті, оның ішінде батырлар жыры (моңғолдың “*Гэсэр*”, ойраттың “*Джангар*” дастандары, т.б.), саз өнері (көмеймен әндету, аспапты саз, дауысты созып ән салатын) сақталған. Моңғолдардың ұлттық ойындары – ат жарыс, садақ ату, күрес.

## Қазақстандағы моңғолдар
Моңғолдар Қазақстанға негізінен өткен ғасырдың орта шенінен бастап бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы моңғолдардың саны:
*1970 жылы - 542 адам;
*1979 жылы - 413 адам;
*1989 жылы - 309 адам;
*1999 жылы - 602 адам;
*2009 жылы - 365 адам.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Азия халықтары
Санат:Моңғолия этникалық топтары