open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шерубайнұра бөгені

**Шерубайнұра бөгені** (*Топар бөгені*) — Қарағанды облысының Абай ауданы аумағында, Топар кентінен 2 км оңтүстік-батыста, Шерубайнұра өзенінің Нұра өзеніне құятын сағасынан 47 км жоғарыда орналасқан. Бөген ұзындығы 890 м, биіктігі 15 м бөгетпен бөгеу арқылы тұрғызылған. Құрылысы 1951 жылы басталып, 1960 жылы пайдалануға берілген. 

## Гидрологиялық сипаты
Бөген Шерубайнұра өзеннің суын көп жылдық режимде реттеуге арналған. Ауданы 38,8 км², ұзындығы 13 км, ені 4,2 км, орташа тереңділік 7,2 м, ең терең жері 24 м. Жалпы сыйымдылығы 273,7 млн. м3, пайдалы көлемі 179,8 млн. м3. Су жиналатын алабы 10600 км². Жағалауы жатық, тереңірек оңтүстік бөлігін құрақ жайлаған. Суы тұщы, минералдығы 0,7 г/л. Бөген Қарағанды, Теміртау қалаларының өнеркәсіптік аумағын сумен қамтамасыз ету мақсатында салынған. Жылына 40 млн. м3-ден астам су алынады. Мөңке, оңғақ, нәлім, алабұға, шортан, аққайран, т.б. балықтар мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы гидрографиясы
Санат:Нұра су алабы
Ши

**Ши** () – астық тұқымдасына жататын шөптесін өсімдік түрі. Биіктігі 50—220 см, сабағы көп, мықты, тік өседі, түсі қошқыл жасыл, екі жағы да тықыр, тұп жағы көптеген ескі жапырақты шым түзейді. Жапырақтары ұзын, жіңішке (ені 3—2 мм), өте қатты. Сыпыртқысы жіңішке, ұз. 15—50 см, масағының ұз. 5— 6 мм, ақ не күлгін түсті. Мамыр—шілдеде гүлдеп жеміс салады. Оңтүстік Қазақстанда дала, шөлейт аймақтарда, көбінесе тұщы суы жақын жерлерде өседі. Қыста жақсы мал жайылымы, ұзын сабақтарынан ши тоқылады, гүл шоғыры мен қысқа сабағынан сыпыртқы жасайды.

Балқаш өңірінің ғажайып өсімдіктерінің бірі – ши.  Бұл көпжылдық, қалың өсетін дәнді өсімдік, ол төмпешікке өсіп тұрғандай – оның тамырлары тығыз шым қабатын түзеді. Әр бұтада 500-ге дейін сабақ өседі, әр сабағы сабан сияқты болады. Жергілікті тұрғындар ши бұталарына қарап, қай жерден құдық қазуға болатынын анықтаған, өйткені ши жер асты суы жақын жерге өседі. Гидрогеологтар оны геоботаникалық индикатор деп атайды.

Шиді мал жақсы жейді және қазақтар ертеден-ақ өз қыстаулырын шилі жерге салған, өйткені қыста ол қойға бораннан ықтасын және азық болады.

Бірде П.Ф. Домрачевтың Балқашқа жасаған экспедициясының нәтижелері туралы жазбаларын оқи отырып, мен бұл өсімдік жөнінде бұдан да гөрі ғажайып деректерге тап болдым. «Лабораториялық тәжірибелерден мәлім болғанындай, - деп жазады Домрачев, - бұл өсімдік қағаз өнеркәсібі үшін ең жақсы шикізаттың бірі болып табылады және өзінің сапасы жағынан Англияда қағаздың жоғары сортын жасап шығаратын атақты солтүстік африкалық дәнді өсімдік – «альфаға» жақын келеді». (Домрачев П.Ф. Балхаш и Прибалхашье. Алма-Ата. Казахское краеведческое издательство, 1935 год )

Ши қопалар Балқаш өңірінде, әсіресе, ойпаңдарда, сортаңдарда көп және биологиялық дренаждың ролін атқарып, суды тұщытады.

Кейде шиді орып, жақсы өнім алады. Бұдан кейін ол тез қайта өсіп, «жасарып» шыға келеді.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Шиелі (Қызылорда облысы)

**Шиелі** — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы кент, аудан (1938 жылдан) және Шиелі кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 128 км жерде, Сырдария өзенінің оң жағалық жазығында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 28621 адам (14046 ер адам және 14575 әйел адам) болса, 2009 жылы 29632 адамды (14602 ер адам және 15030 әйел адам) құрады.
2019 жылдың басында тұрғындар саны 31691 адам (15805 ер адам және 15886 әйел адам) болды.

## Тарихы
Іргесі 1904 жылы Орынбор – Ташкент темір жолын салуға байланысты қаланған. Кентте ғ6 кен басқармасы, барлау экспедицияларының басқармасы, Шиеліастық, т.б. АҚ-тар бар.

## Ауыл суреттері

Шиелі.jpg |Шиелі
Шиелі. Ресторан Бес Жұлдыз.jpg| "Бес Жұлдыз" мейрамханасы
Шиелі. Музей.jpg|Музей
Шиелі. Ж.д.вокзал.jpg |Темір жол вокзалы
Шиелі 20210806 080825.jpg|Шиелі
Шиелі 20210806 080145.jpg|Шиелі


## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Шиелі-Шіркейлі каналы

**Шиелі-Шіркейлі бөгені** — Қызылорда облысы Сырдария ауданыны жеріндегі Шіркейлі өзені аңғарында. Басын Сырдария өзенінен алады. 

## Гидрологиялық сипаты
Каналдың жалпы ұзындығы 139 км, ені 13 – 18 м, тереңдігі 4 – 6 м. Орташа су ағымы 51,5 м³/с. Канал 20 мың га жерді суландырады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы каналдары
Шиллинг

[right|thumb|250 px|Шиллинг 1853, [Ұлыбритания, патшайымы Виктория.]]
**Шиллинг**– стерлинг фунттың 1/20 бөлігіне тең ағылшын ақша өлшемі (шақасы); Австрияның ақша өлшемі, 100 грошқа тең; Кения, Сомали, Танзания мен Уганда елдерінің де ақша өлшемі болып табылады.
Санат:Ақша
Омар Шипин

right|250

**Омар Шипин** (1879 – 1963) – ақын, Қазақстанның халық ақыны (1961). 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысқан. Шығармаларының негізгі тақырыбы азаттық пен тәуелсіздік жолындағы күрес.  Ұлытаудың түлегі. 1916 жылда халық-азаттық көтерілісіне белсене қатысушы, Амангелді Имановтың сенімді серіктерінің бірі. 1916 жылында патшаның қазақ және басқа да бұратана халықтар жастарын майданның қара жұмысына алу туралы жарлығына карсы көтерілген сарбаздар қатарына қосылған. Сол жылдары шығарған «Арман», «1916 жыл», «Амангелдінің айбаты»,
«Торғай соғысы» толғаулары халыққа кең тараған. «Сарбаз ақын» атанып, азаттық жаршысы болған **Шипин** Қазан төңкерісінен кейін «Патша тақтан түскенде», «Октябрь нұры», «Ақын үні» тағы басқа жырларын шығарды. Ақын 1942 жылы «Амангелді батыр» деген дастанын жеке кітапша етіп бастырды.
1943 жылдың жазында Қостанай облысының еңбекшілерінің сәлемдемелерін апарған делегация құрамында Ленинград майданына барып, жауынгерлер алдында жыр толғады. Осы сапары жөнінде ол
«Майдан жолында» атты ұзақ жыр шығарды. Ә. Жангелдиннің өмір жолына арналған «Әлидастанын», ұлы ағартушы, педагог-жазушы Ыбырай Алтынсарин туралы «Ыбырай» дастанын, әйел теңдігі, махаббат бостандығы тақырыбына арнап «Масаты Қыз» дастанын шығарды. 2-4-сайланған ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Евгений Дмитриевич Шлыгин

**Евгений Дмитриевич Шлыгин** (1899 – 1980) — геология-минералогия ғылымдарының докторы (1947), профессор (1949). Қазақстан ғылым академиясының академигі (1972). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1947). Негізгі ғылыми еңбектері Солтүстік Қазақстанның кембрийге дейінгі қабаттарын жіктеуге, Сарыарқаның тектоник. құрылымын

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан геологтары
Шлюз

**Шлюз**– өзендегі, арнадағы не порттағы кемені суының деңгейі одан жоғары не төмен келесі басқа арнаға ауыстыруға арналған гидротех. құрылғы. Ол бойлық қабырғалар мен қақпалардан құралған камера түрінде болады. 
## Электроникада
**Шлюз** () — үйлеспейтін қолданбалы бағдарламалар немесе желілер арасында деректерді қайта жіберетін есептеу желісі (ақпараттық және бағдарламалық құрал-жабдықтар жиынтығы). Типтік шлюз дестелерді бөлшектеу (жинақтау) және хаттамаларды түрлендіру құрал-жабдықтарын қосады. Деректер тарату алдында деректерді жаңа желі (немесе қолданбалы бағдарлама) үшін ынғайлы етіп қайта тиімдейді. Шлюз екі әр текті желілерді, мысалы, **DEC net** және Internet-ті қоса алады, сондайақ ол екі үйлеспейтін қолданбалы бағдарламалардың бір желіде (бұл хабарлау пішіндері өр түрлі электрондық пошта жүйелері болуы мүмкін) өзара әрекет етуіне мүмкіңдік бере алады. Бұл термин "бағыттағыш" мағынасында жиі пайдаланылады, бірақ бұлай пайдалану дұрыс  емес. Дегенмен "шлюз" терминін қосымшалардың шлюздері деп, ал желіаралық шлюздерді бағыттағыштар деп атауга көбірек ден қояды. Шлюздерде **OS1** моделінің жеті деңгейінің (желілік, тасымалдаушылық, сеанстық, деректер ұсыну деңгейі және қолданбалы) барлығы да қолданылады және хаттамаларды қолданбалы деңгейде түрлендіру жүзеге асады. Көбіне "шлюз" ұғымы байланыс станциясы абоненттерінің деректер таратудың сыртқы желісіне қол жеткізуін қамтамасыз ететін желінің (мысалы, төңіректік желінің) арнайы торабы деп түсіндіріледі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Арсений Владимирович Шнитников

**Шнитников Арсений Владимирович**(1873 – 1957) – зоолог, биол. ғыл. докт. (1934). Жетісудың табиғатын, жануарлары мен өсімдіктер дүниесін зерттеп, Жетісу сүтқоректілері, Жетісу құстары, Қазақстан аңдары кітаптары жарық көрген. Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Іле Алатауындағы 2 мұздық Ш. есім
 

Санат:Қазақстан зоологтары
Шиелі-Телікөл каналы

**Шиелі-Телікөл каналы** – Қызылорда облысы Шиелі, Сырдария аудандары жерінде. 

## Гидрологиялық сипаты
Жалпы ұзындығы 90 км, ені 6 – 10 м, тереңдігі 3 – 4 м. Каналдың жалпы орташа су ағымы 12 м³/с. Суымен 50 мың га-дан астам жер суландырады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы каналдары
Шолаққорған

**Шолаққорған** — ауыл, Түркістан облысы Созақ ауданының (1934 жылдан) және Шолаққорған ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы Түркістан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 110 км жерде, Қаратаудың солтүстік беткейінде, далалы, шөлді мекенде орналасқан. Ауыл арқылы Шымкент-Кентау, Түркістан-Жаңатас автомобиль жолы өтеді.

## Халқы

## Тарихы
Шолаққорған — ортағасырлық қалашық. Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданы Шолаққорған ауылының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан), 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Н.Бернштам), 1983 жылы Шымкент педагогикалық институтының археологиялық отряды (жетекшісі Н.П. Подушкин) зерттеген. Қала қирандысы төрт бұрышты биіктігі 15 м-ге жуық, шығыстан батысқа қарай 160 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай 60 м-ге созылған үсті тегіс төбе. Сырты саз дуалмен қоршалған. Тіршілік еткен мерзімі үстінен жиналған қыш ыдыстардың сынықтарына қарап қаланың XIII–XVI ғасырлар аралығында өмір сүргені анықталды. Өкінішке орай Қаратаудың терістігімен өтетін Керуен жолының мықты бекінісі болған қаланың үстіне қазіргі кезде үйлер салынып кеткен. 1957 жылдан қаракөл қойын өсіретін кеңшардың орталығы болған. Аудан орталығы 1934 жылы Созақтан Шолаққорғанға көшірілген.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Бейресми сайты
* Ауа райы rp5.kz сайтында
* Суреттері foto-planeta.com сайтында

 
Санат:Созақ ауданы елді мекендері
Шолақшалқар

**Шолақшалқар** – Нұра өзеннің алабындағы ағынды көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысының Қорғалжын ауданында орналасқан. Ауданы 58,1 км 2. Қорғалжын ойысының арналық қазаншұңқырында. Аңғары жазық, түйетайлы, батпақты, жағасы тік, кемерленген, жарлауытты. Көлді Нұра өзені жарып ағады. Жауын-шашын суымен толығады. Суы мол жылдары көл шарасынан асып жайылып, маңайындағы көлдерге ұласады. Суы тұщы. Балыққа бай, мөңке, шортан, шабақ, аққайран, сазан мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы көлдері
Ғабдолла Шоланов

**Шоланов Ғабдолла** (1907, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы – 22.2.1966, Алматы) – экономист-ғалым, экономика ғылымының докторы (1956), профессор (1960), Қазақ КСР-і ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1962). Гурьев кеңес-партия мектебін (1926) бітірген. 1928 – 1931 жылдары Омбы жұмысшы факультетінде, 1933 – 1937 жылдары Новосібірдегі Марксизм-ленинизм институтында оқыған. 1926 – 1928 жылдары Гурьев облысында Қызылқоға болыстық комсомол комитетінің хатшысы, 1931 – 1933 жылдары Омбы қазақ педтехникумының оқытушысы, директоры. 1937 – 1939 жылдары Қазақстан К(б)П Балқаш қалалық, Қарағанды облысы комитетінің 2-хатшысы. 1939 – 1942 жылдары Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, төрағасы қызметтерін атқарды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары (1942 – 1945) Қазақ КСР-і Халком кеңесі төрағасының орынбасары және Қазақстан КП ОК-нің кадрлар бөлімі меңгерушісінің орынбасары (1945 – 1948), “Коммунист” журналының бас редакторы (1946 – 1950) болды. КСРО Жоғарғы Кеңесінің (1941 – 1946) және Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің (1938 – 1947) депутаты болып сайланды. 1938 – 1947 жылдары Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің төрағасы болды. 1948 жылы Қазақстан КП ОК-нің шешімімен Қазақ КСР-і ғылым академиясына жіберіліп, экономика секторын басқарды. Бұл сектордың экономика институты болып құрылуына (1952) күш салған ол өмірінің соңына дейін осы институттың директоры қызметін атқарды. **Шоланов** 60-тан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде бірнеше монография кітаптың авторы. Ол Қазақстанның 1917 жылдан 1945 жылға дейінгі экономикалық тарихы бойынша материалдарды алғаш рет жүйелеп, қорытындылаған 3 томдық *“Қазақ КСР-і халық шаруашылығы тарихы”* очерктерін (орыс тілінде) әзірлеуге белсене ат салысты. Көптеген ғылым кандидатын дайындаған ол КСРО Жоғары және арнаулы орта білім министрінің жоғары аттестациялық комиссиясының мүшесі болды. **Шоланов** Еңбек Қызыл Ту орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Шығармашылығы
*Экономическое развитие Казахстана за 30 лет, А.-А., 1951; 
*Промышленность Казахстана за годы Советской власти, А.-А., 1952; 
*Промышленность Казахстана с середины 19 века до Великой Отечественной войны Советского Союза, М., 1955.
## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Шолпы

thumb|right|200px|Шолпы
**Шолпы** – қыздардың бұрымға тағатын әшекейі.

## Шолпы тағу мәні мен сипаты
Шолпыны о баста әйелдер қара ниетті тылсым күштерден қорғану үшін тағып жүрген. Халық адамның жарты жаны шашта болады деп, оны қорғау мақсатында шолпы, шашбау таққан. Кейде олардың салмағы 3 кг-ға жеткен. Шолпы жас қыздардың жүрісі мен бойын тік ұстау мәнерін қалыптастырған.
Шолпыны екі үзбелі етіп, күмістен соғады. Қақталған күмістен үш бұрышты немесе сопақша пішінді етіп жасалады да, ортасына асыл тас орнатылады. Төменгі үлкен тұмаршасының етегіне шынжырлап немесе үзбелеп соғып, сөлкебай тіркелген бірнеше салпыншақ тағылады. Ол баулары арқылы бұрымға қоса өріледі. 

## Түрлері мен атаулары
[thumb|right|150px|Шолпы түрлері. [Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы|ҚР ҰМ-ның көрме залынан.]]
[thumb|right|150px|Қоңыраулы шолпы. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР МОМ – қорынан. Қоңыраулы шолпы екі бөліктен тұрады. Жоғарғы бөлігі алма пішінді ұштары иіліп келген, ортасына қас орнатылып, оған реңі қоңыр шыныдан көз қондырылған. Төменгі бөлігіндегі шынжырбауларға үш қоңырауша тағылып, сымнан ширатып жасалған шашақтар мен сөлкебайлар ілінген. Олар тойнақтар арқылы жоғарғы бөлікке бекітілген. Ұзындығы 20 см, ені 4,5 см.]]
Дәстүрлі қазақ қоғамында шолпының – көзді шолпы (асыл тас қондырылған), қозалы шолпы, қоңыраулы шолпы, шынжырлы шолпы, қос үзбелі шолпы, маржанды шолпы, меруертті шолпы, ақықты шолпы, т.с.с. түрлері мен атаулары кездеседі.
* **Қозалы шолпы** - күміс қозалармен әшекейлеп жасаған шолпы. Қозалы шолпылар да негізінен алақан төңірегіне үзбеленген ромб, тұмарша домалақ қозалардан құралып, көптеген салпыншақтардан тұрады.
* **Қоңыраулы шолпы** – қозғалған сайын сыңғырлап нәзік дыбыс шығаратын бірнеше қоңырауы бар шашқа тағатын шолпының түрі. Қоңыраулы шолпылар көбіне біріне-бірі тізбектелген әртүрлі пішіндегі, сырты өрнектелген іші қуыс құтышалардан құралады да, оның ішінде сылдырмақтары, төменгі жағына қарай қоңыраулары болады. Сондай-ақ, кейбірінің бұрыш-бұрыштарында меруерт, күміс теңге, моншақ сияқтылармен үзбеленеді. Бұлардың барлығы бей-берекет орналастырылмай барлығы үйлесімді ретпен орнатылады және бір-біріне тиіп сыңғырлаған дыбыс шығарады. Ерте кездерде бұндай шолпылар қыздардың жүріс-тұрысынан да «хабар» берген. Халық өлеңінде сыңғырлаған күлкісіне сылдырлаған шолпысы үн қосады деуі осыны аңғартады.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің лексикасы. Алматы: Қазақстан, 1993;  
* Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995; 
* ҚӘТС. Алматы: Арыс, 2009; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Зергерлік
Санат:Әшекейлер
Махмұд Измайұлы Шолтыров

**Шолтыров Махмұт Измайұлы** (5.8.1885, бұрынғы Ішкі Орда, Примор округі, ғ3 старшындығы – 5.6.1965, Алматы) – алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі. Қазан университетінің медициналық факультетін бітіргеннен (1911) кейін Гурьев облысы Бөкей губерниясында учаскелік дәрігер, ауылдық жерлерде 40 жылдан астам дәрігер болды. И.И. Мечников, Н.Клодницкий, С.Никаноров, Д.Заболотный, Н.Жуков-Вережников, Н.Гайский, т.б. ғалымдармен бірге Каспий өңірінде оба індетіне қарсы күрес жұмыстарына қатысты. Қазан төңкерісінен кейін Қызыл армия қатарында армия лазареті дәрігері болды. Волга – Каспий ревкомы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі (1920), Теңіз ауданында дәрігерлік телімнің дәрігері (1920 – 28), Батыс Қазақстан облысы Теңіз ауданы жылжымалы медикалық пунктінің меңгерушісі (1928 – 30), сол ауданда денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі (1930 – 34), Ганюшкинодағы обаға қарсы стансада бөлім меңгерушісі (1934 – 46), Жамбыл облысы Шу ауданындағы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі және аудандық аурухананың бас дәрігері (1946 – 57) болып қызмет атқарған. Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шормақ 1, 2, 3

**Шормақ 1, 2, 3** – көне қорғандар, обалар. Алматы облысы Қоңыр ауылынан 8 км жердегі Шормақ ойпатында орналасқан. 

1956 ж. Жетісу археологиялық экспедициясы(жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген. Шормақ 1 – 81 тас обадан тұрады. Обалар бірнеше тізбектерден құралған. Аумағы 4 м-ден 22 м-ге дейін, биікт. 0,12 м-ден 1,55 м-ге дейін. Қайтыс болған адамдарды тас табыттың ішіне шалқасынан жатқызып, басын құбылаға қаратып жерлеген. Кейде қабір іргелері ағаш кесінділерімен бекітілген. Қазбадан табылған қыш ыдыстар, темір пышақтар, түйреуіштер, қола біздер бойынша бұл обалар біздің заманымыздан бұрын 3 – 1 ғасырларға жатады. Зерттеушілердің пікірінше, бұл зираттар ежелгі үйсін тайпаларынан қалған ескерткіш. Шормақ 2 – 103 тас обадан тұрады. Обалардың өзара орналасуы, өлшемдері Шормақ 1-ге ұқсайды. Зерттелген 6 обаның барлығы тоналған. Алайда жерлеу жобаларының ұқсастығына сай Шормақ 2-ні де біздің заманымыздан бұрын 3 – 1 ғаысрларға жатқызуға болады. Шормақ 3 – обасының не бары үшеуі зерттелген. Олардың аумағы 6 – 8 м де, биіктігі 0,25 – 0,5 м. Шормақ 3 біздің заманымыз 4 – 5 ғасырларына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан обалары
Санат:Алматы облысы қоныстары
Шортанды

**Елді мекендер:**
* Шортанды – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл.
* Шортанды – Ақмола облысы Шортанды ауданындағы кент, аудан орталығы.

**Басқа мағыналар:**
* Шортанды – Ақмола облысы Щучинск қалалық әкімдігі аумағындағы көл.
* Шортанды – Тобыл өзені алабындағы өзен.
Шрифт

**Шрифт**, қаріп (немісше schrіft, schreіben – жазу) – белгілі бір әліпбидің, белгінің және цифрдың таңбасын түсіру үшін пайдаланылатын литералар жиынтығы. Ол негізгі үш қасиетке: суреті, пішіні (әріптің кескіні) және өлшемі (кеглі) бойынша ажыратылады. Баспаханалық Шрифттілер стандартты 6 топқа (бес негізгі және бір қосымша топ) бөлінеді. Әр топтағы сурет бірдей, бірақ кеглі мен әріп кескіні әр түрлі болып келген Ш-ілер жиынтығы Ш-ілер гарнитурасы деп аталады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Ақпараттану
Санат:Терминология
Штаб

**Штаб** – қарулы күштердің барлық түрлері мен бөлімдеріндегі (кемелердегі), құрамалар мен бірлестіктердегі әскерлерді басқару органы. Оған әр басшылықтың Штаб бастығы басшылық етеді. Штаб бейбіт және соғыс жағдайында әскерлердің барлық әскери, оқу және күнделікті қызметіне нақты басшылық жасайды. Штабтың негізгі міндеттері: әскерді жинау, шоғырландыру, командирлер қабылдайтын шешімдерді дайындау және талдау, командир шешімдерін, берілетін бұйрықтардың, жарлықтардың жобасын дайындау және олардың орындалуын бақылау, соғыстағы әскери құрамалардың, бөлімдердің үйлесімді әрекеті мен шайқастың үзбей басқарылуын ұйымдастыру, соғыс қажеттеріне байланысты әскерлерді қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Әскери іс
Санат:Терминология
Шура-И Ислам

**  «Шура-и ислам», **, Ислам кеңесі - 1917 жылғы мамырда Мәскеуде өткен бүкілресейлік мұсылман съезінің шешіміне сәйкес құрылған қоғамдық-саяси ұйым. 

Бұл ұйым Уақытша үкімет жағдайында, мұсылмандардың және олардың қоғамдық ұйымдарының Құрылтай жиналысына дейінгі іс-әрекеттерін қадағалап, үйлестіріп отырды. Құрамына Түркістаннан 7, Кавказдан 2, қазақ облыстарынан 5, Литва татарларынан 1, ішкі Ресей мұсылмандарынан 10 адам кірді. Шура-и исламның Петроград каласында орналасқан 12 адамнан тұратын атқару комитетінің төрағалығына Ж.Салихов, орынбасары болып Ж.Досмұхамедұлы сайланды. Атқару комитеті мүшелері қатарында алғашында У.Танашев, Жақып Ақбаев, Зәки Уалиди Тоған, Ғ.Ходжаев, Көлбай Төгісов, Ш.Мұхамедияров, И.Лиманов секілді қайраткерлер болды. Шура-и ислам Бүкілресейлік мұсылмандар съезінің шешімдерін басшылыққа алды. 1917 жылы шілдеде өткен Бірінші жалпықазақ съезі Шура-и исламға мүшелікке қазақ өкілдерін: Ақмоладан А.Тұрлыбаевты, Семейден Ә.Сәтбаевты, Торғайдан Ә.Байғуринді, Оралдан У.Танашевты, Жетісудан Б.Мәмбетовті, Сырдариядан М.Шоқайды, Ферғанадан Ғ.Оразаевты сайлады. Шура-и ислам 1917 жылы шілдеде Қазан қаласында Бүкілресейлік мұсылмандар сиезін өткізуді ұйымдастырды. Шура-и ислам Қазан төңкерісіне дейін жұмыс істеді.

## Дереккөздер


Санат:КСРО қоғамдық ұйымдары
Санат:Діни ұйымдар
Шу каналы

**Шу каналы** – Жамбыл облысы шаруашылықтарының жайылымдарын суландыруға және егін суаруға арналған. Шу өзені бойындағы Қазықты бөлігінен басталып, Мойынқұм, Бетпақдала өңіріне тартылған. 

## Гидрологиялық сипаты
Жалпы ұзындығы 82 км (Оң жақ және Сол жақ каналдарды қосқанда). Каналдың ені 5 – 15 м, тереңдігі 3 – 6 м. Орташа су шығыны 8 м³/с. 4140 га жерді суарады, 200 мың га жерді суландырады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы каналдары
Шұбарши (Темір ауданы)

**Шұбарши** — Ақтөбе облысының Темір ауданындағы кент, Сарыкөл ауылдық округі орталығы. 2019 жылға дейін таратылған Шұбарши ауылдық округі орталығы болды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шұбарқұдық кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 79 км-дей жерде, Темір өзенінің жағалауының аңғарында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 3590 адам (1722 ер адам және 1868 әйел адам) болса, 2009 жылы 3736 адамды (1831 ер адам және 1905 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3691 адамды (1861 ер адам және 1830 әйел адам) құрады.

## Транспорты
Елді мекен арқылы Ақтөбе-Қандыағаш-Шұбарқұдық-Темір-Кеңқияқ-Шұбарши-Жаңажол тас жолы өтеді. 

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 39-жылдары осы өңірде мұнай кәсіпшілігінің дамуына байланысты қаланған. Кентте “Ақтөбемұнайгаз” ЖШС-нің бөлімшесі, “Айқап”, “Сабор”, “Тасқұдық”, “Кенжылуэнергия”, “Жазира”, “Көкжидемұнай” ЖШС-тері орналасқан.

## Инфақұрылымы
Орта мектеп, амбулатория, бірнеше дүкендер, мейрамхана, клуб, наубайхана, орталық сауда орталығы және басқа да салалар бар.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Шүлбі

thumb|right|150px|Кеңес Одағы кезіндегі кент гербі
**Шүлбі** — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы кент, Шүлбі кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Семей қаласынан шығысқа қарай 70 км жерде, Шүлбі бөгені жағалауында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1978 жылы Шүлбі СЭС-і салынуына байланысты қаланған. Кентте СЭС-ке қызмет көрсететін кәсіпорындар (AES “Шүлбі СЭС” ЖШС-і, Ертіс-гидроқұрылыс” АҚ) мен мекемелер орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Шығанақ (айрық)

* Шығанақ – мұхит, теңіз, көлдің құрлыққа сұғына еніп жатқан және негізгі су айдынымен еркін, тұрақты су алмасатын бөлігі.
* Шығанақ (көл) - Шідерті өзені алабындағы көл
* Шығанақ (Мойынқұм ауданы) - Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы кент.
* Шығанақ (Сарысу ауданы) - Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы ауыл.
* Шығанақ (өсімдік)
* Шығанақ (роман) - Ғабиден Мұстафинның романы.
Шүрексор

**Шүрексор** – Ертіс алабындағы ағынсыз көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 80,94 км2, ұзындығы 25 км, ең енді жері 10,2 км, су жиналатын алабы 1784 км2. Көл негізінен қар, аздап жер асты суымен толығады. Көктемде батысынан Көкөзек өзені құяды. Қарашаның алғашқы жартысында қатып, сәуірдің соңында мұзы түседі. Алабы жайылым, шабындық. Суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ақсу көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Шығанақсай

**Шығанақсай** – обалар тобы. 32 қорғаннан тұрады. Сырдария өзенінен 5 км жерде, Кәрітоғай сайында орналасқан. 1948 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетек. А.Н. Бернштам) зерттеп, бес қорғанға қазба жұмыстарын жүргізген. Обалардың аумағы 8 – 16 м, биіктігі 0,3 – 0,5 м. Ерекше көзге түсетін екеуінің аумағы 22 м, биіктігі 1,2 м. Қазба кезінде жерленген адамдардың қабірінен қыш ыдыстар, темір найза, темір айылбас, т.б. заттар табылған. Ғалымдардың пікірінше Шығынақсай шамамен 6 ғасырға жатады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ескерткіштер
Санат: Тарих
Шығыс бөлік

**Шығыс Бөлік** – Кіші жүздегі хандық билік жойылғаннан кейін (1824) құрылған әкімшілік аймақ.  

Құрамына Кіші жүздің, негізінен әлімұлы тайпасының рулары мекендеген жерлер мен Сырдарияның төмендегі саласындағы қазақ рулары кірді. Шығыс Бөліктің Орта жүзбен шекарасындағы аудандарда арғын, қыпшақ, керей руларының ауылдары көшіп қонды. 1831 ж. Кіші жүзді басқарудың дистанциялық (бекінісаралық) жүйесі енгізіліп, жаңа тәртіп бойынша рубасылардың құқықтары елеулі түрде тежелді. Шығыс Бөлікте мұндай дистанциялардың саны 28-ге жетті.Шығыс Бөлік сұлтан-әкімдерінің ордасы Усть-Үй стансасында орналасты. Шығыс Бөлікті 1843 жылғы санақ бойынша 18 мың адам мекендеген.

**Сұлтан-билеушілер**: 
Жұма Құдаймендиев (1824-1830)

Жантөре Жиһангеров (1830-1835)

Шотай Бақтыгереев (1835-1841)

Ахмет Жантөрин (1841-1851)

Мұхаммед Жантөрин (1851-1869)

## Пайдаланатын әдебиет
* Зиманов С.З., Политический строй Казахстана конца XVІІІ и первой половины XІX веков, Алма-Ата, 1960; 
* Мәшімбаев С., Патшалық Ресейдің отарлық саясаты, Алматы, 1994.
Шығыс Көкшетау Синклинорийі

**Шығыс Көкшетау Синклинорийі, Степняк синклинорийі** – Сарыарқаның солтүстігіндегі каледондық геологиялық қатпарлы құрылым. Ақмола облысының аумағында орналасқан. Ол Көкшетау антиклинорийінің шығыс және оңтүстік-шығыс қанатын көмкерген. Бойлыққа жуық бағытта 250 км-ге созылып, оңтүстікте ортаңғы палеозой қабаттарымен жабылған. Ені 100 км. Батысында Көкшетау антиклинорийіне қарай тіктеу құлаған Жөкей-Ақбейіт жарылымдар белдемімен шектелген. Негізінен кембрий мен ордовиктің терригендік-жанартаутекті тау жыныстарының қабаттарымен толған және ірі интрузиялармен кептелген жалпы меридиандық бағыттағы қатпарлықтар түзеді. Солтүстікте қатпарлықтар бағыты әуелі солтүстік-батысқа, одан соң ендік бағытқа ауысады. Құрылымның қанаттарында тік, изоклиналдық, өзегінде қарапайым пішінді қатпарлықтар тараған. Тектоникалық жарықтар арқылы Балықты – Жолыбай, Қозған – Ақсу, Степняк – Мамай блоктарына бөлінген. Синклиноридің орталығы шенінде девон мен тас көмір шөгінділерінен құралған және төменгі тау жыныстары бетінде шалыс жатқан брахисинклиналдық қатпарлықтар (Көксеңгір, Итеймен, т.б.) орын тепкен. Көптеген ірі кен (алтын, темір, молибден, т.б.) орындары бар.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: География
Санат: Геология
Шығыс Қазақстан облыстық орыс драма театры

* Шығыс Қазақстан облыстық орыс драма театры (Өскемен)
* Ф. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры
Шығыр

thumb|10—12 ғ-лардагы Отырар оазисіндегі шығыр. В.А.Грошев реконструкциясы
**Шығыр** — өзен-көлден су тартып, егін суаруға арналған құрылғы. Қазақстанда көне заманнан белгілі. Шығыр көптеген ағаш бөліктерден (оқ, кіндік, жоғарғы тегершік, төменгі тегершік, кегей, қасынек, шелек, астау, т.б.) тұрады. Оқ — үз. 6—7 м жуан да жүмыр бөрене. Ол берік орі жеңіл болып, жегілген көлікке көп күш түсірмей, тез айналуға лайықталып жасалады. Оқтың бір басы — торт қырлы, төменгі тегершік үңғысына кіргізілген, екінші басы — үшкір, оуітгің қарсы бетіндегі жуан бөрене кеспелтегіне, мұндағы ұяға асылып қойылған. Мұндай ұялардың жалпы саны — 10—12. Осы ұяларга өрбіреуінің үз. 4—12 қарыс төрт қырлы кегейлер сына тәрізді етіп кіргізілген. Әрбір кегейдің ұшындағы тесікке ұзындығы 2 қарыстай кулакиіа кигізілген. Шыбық таспамен байлап тасталған, сыптай өрімтал өзегін как жарып өткен осындай құлақшалардың екі жак басы шыбык бүрамаларымен бекітіліп, жалғастырылған. Кегей бастарының өзара біріктірілуі нәтижесінде біртүтас шеңбер — касынек пайда болады. Қасынекке ағаштан не каңылтырдан жасалған 50— 60 шелек байланған. Олар сол кисайта (көлбеу) орнатылған. Оқтың екінші басындағы төменгі тегершіктері аркылы байланысқан, жоғарғы тегершік үңғысы кіндікке кигізілген. Кіндік тік орнатылған, оның екі жак басы үшкір, төменгі жағында тегершік астына бекітілген кеспелтек, жоғарғы жағында ұзындығы кісі бойындай көптеген тіреулер бар. Әрбір тіреу моткенің ортасындағы ойык-үяға сүғылған. Ұя іш жағынан мезғіл-мезгіл тегершік жер ошағының арасынан терендігі тізеден келетін арык казылған. Ок осы арыкка жаткызьшады да, үсті тақтаймен жауып тасталады. Кіндіктіңтүп жағына байланған калжуырға жегілген көлік (ат, түйе, өгіз, есек) жүре бастаса болды, жоғарғы тегершік төменгі тегер- шікті, төменгі тегершік оқты айналдыра бастайды. Мунын нәтижесінде октың екінші басындағы шеңбер — касынек жартылай әуітке сүңгіп, бірден 6—7 шелек су тартып шығарады, су толассыз астауға қүйылып тұрады, одан орі егістікке кетеді. Ш-ды қазақ халқы 20 ғ-дың ортасына дейін пайдаланған (Ш.Берсиев, т.б.). Отырар ал- қабынан Ш. орындары көптеп табылған. Муны Оңт. Қазақстан кешенді археология экспедиция қүрамында болған ирригац. топтың (жетек. В.Грошев) зерттеулері нақты долелдеп берген. Мыс., Темір арык каналы бойынан 10 шақты Ш-дың орны анықталған. Олардың бірі Талапты кенті маңынан үшырасқан. Археологтар бүл жерге үз. 8 м, ені 1,25 м траншея түсіріп, көне Ш. орнын аршыған. Қазба кезінде шелек секілді пайдаланьшған қүмыралар сынықтары алынған. Ш. шүңқырының тағы бір орны одан 500 м жерден, канал бойынан табылған. Мунда археолог- тар үз. 9 м, теренд. 1,7 м траншея қазып, III. орнын аршыған.
## Дереккөздер
Шымбұлақ шаңғы базасы

thumb|right|300px 
thumb|right|300px|Жазғы Шымбұлақ
**Шымбұлақ шаңғы базасы** — Алматыдан 25 км жерде, Кіші Алматы шатқалының көркем жерлерінің бірінде, теңіз бетінен 2270 м биіктікке орналасқан спорттық тынығу кешені. 1954 жылы ашылды. 

1956 жылдан тау шаңғысынан республикалық чемпионаттар өткізіліп тұрады. Елімізде тау шаңғысының дамуына үлкен үлес қосқан осы базада ұзындығы 3100 м 2 аспалы жол спортшыларды 3200 м биіктікке алып шығады. Аспалы жолдардың астындағы 3 мың м-ге созылған, жоғарғы және төменгі нүктелерінің биіктігі 800 м. Шаңғымен шапшаң түсу жолдарының параметрлері халықаралық талаптарға сай. Спортшыларға арналған бір мезгілде 150 адам демалатын тұрғын үйлері, асхана, т.б. бар. 

Шымбұлақ шаңғы базасында спортшылар жылына 7-8 ай жаттығады.

## Дереккөздер
Шымтезек

thumb|Шымтезекті топырақ|250px|right
**Шымтезек** (нем. Torf) — батпақ жерлерде толық ыдырамаған өсімдік қалдықтарынан түзілетін жанғыш, пайдалы қазбалар. Құрамының 50–60 -ы көміртек. Меншікті жану жылуы 24 МДж/кг. Ш-тің әлемдік қоры шамамен 500 млрд. т.

Шымтезектің ыдырау дəрежесі – гумин қышқылдарынан жəне қарашірікке айналмаған өсімдік қалдықтарының ұсақ бөлшектерінен тұратын шымтезектің құрылымы (толық ыдыраған) бөлігінің оның жалпы массасына қатынасын көрсететін сипатама. 

## Қалыптасуы
Өсімдіктердің, өмір сүру ұзақтығы шектеулі. Оның жапырақтары, гүлдері мен сабақтары құрғаған кезде олар жерге түседі, саңырауқұлақтар сияқты бірқатар микроорганизмдер оларды ыдыратады. Бұл батпақтарда, батпақтарда немесе батпақты жерлерде болған кезде, бұл жерлерде микробтардың белсенділігі өте төмен, сондықтан шымтезек бірнеше жылдар бойы қалыптасып, қалыңдығы бірнеше метрге жетеді.

## Дереккөздер

Санат:Көмір
Санат:Отын
Шындық

**Шындық**– шынайы, шын бар болмыс, нақты бар және дамитын нәрсе, өзінің мәні мен заңдылығын өз ішінде қамтиды. Философиялық терминологияда шындық жалғанға да, жай мүмкіндікке де қарама-қарсы қойылады.

## Объективтік шындық
Объективтік шындық - ақиқатқа, объективтік дүниеге сәйкес болатын және танылатын субъектінің еркі мен тілектеріне байланысты болмайтын адам білімінің мазмұны. Мысалы, объективтік шындық Жердің адамзаттан бұрын да пайда болғаны да, өз кіндігінің және Күннің айналасында айналады.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Шынылық құм

**Шынылық құм**, әйнектік құм – шыны бұйымдарын дайындауға жарамды кварц құмдары. Шынылық құм гранит, гранитгнейс, құмтас, тағы басқа құрамында кварц мол тау жыныстарының физикалық, химиялық үгілуінен түзіледі. Үгілу процесі нәтижесінде пайда болған материалдар бастапқы орнынан ағын су, жел, мұздықтардың еруі әрекетінен көшіп, ұсақталып, іріктеліп, басқа орынға жиналғанда Шынылық құмның кендері қалыптасады. Шынылық құм бастапқы орнынан неғұрлым алыс жиналса, соғұрлым ірілеу, жұмыр әрі таза болып келеді. Түзілу тегіне қарай Шынылық құм элювийлік, делювийлік, мұздық, аллювийлік болып бөлінеді. Әсіресе соңғы екеуінің өндірістік мәні жоғары. Шынылық құм кендері үгілген тау жыныстарының көшу бағытына біршама сәйкес, ұзынша қабаттардан, линзалардан тұрады; бұлардың арасында саз, саздақ, сазды құмдардың қабатшалары кездеседі. Шынылық құм түйірлерінің орташа ірілігі 0,1 – 0,5 мм, құрамындағы кварц мөлшері 96% (жоғары сапалы құмда 98,5%), темір тотықтарының мөлшері 0,1% және түс беруші өзге қоспалар %-дың жүзден немесе оннан бір бөлігі шамасында болады. Тазартылған шикізатқа шыныны түссіздендіріп, оған мөлдір түс беру үшін балқыған шихтаға марганецтің асқын тотығы, шыны күңгірттенбеуі үшін 0,1 – 0,7%-дай церий тотығы, шынының беріктігін арттыру мақсатында аздаған мөлшерде алюминий тотығы қосылады. Шынылық бұйымдардың қолдану аясына қарай Шынылық құмдағы кварц пен тотықтардың мөлшеріне белгілі шек қойылады. Оптика, радиолампа, көзәйнек, айна, тағы басқа дайындалатын Шынылық құмда кварц мөлш. 99,3 – 99,8%-дан кем болмауы, ал терезе әйнегі, ыстыққа төзімді шыны дайындалатын Шынылық құмда кварц 98,5% болуы шарт. Кварц түйірлерінің ірілігі мейлінше біртекті құмнан сапасы жоғары шыны жасалады. Қазақстанда жоғары сапалы Шынылық құм кендерінің бірі Щучинск қ-ның (Солтүстік Қазақстан облысы) маңында орналасқан.
## Дереккөздер


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Шыңғырлау

**Шыңғырлау**, *Утва* – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысының Шыңғырлау, Бөрлі аудандары аумағында. Ұзындығы 290 км, су жиналатын алабы 6940 км².

## Бастауы
Орал тауының оңтүстігіндегі Шыбынды тауы (279 м) бұлақтарынан басталып,  Бөрілі ауылының тұсында Жайық өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Алабының жоғары бөлігі ұсақ төбелі, төменгі бөлігі белесті жазық. Арнасы ирелең, жағасы тік жарлы. Аңғары жоғарғы 60 км бөлігінде әлсіз қалыптасқан, ені 1 – 2 км, беткей биіктігі 5 – 15 м, ортаңғы бөлігінде айқын, ені 2 – 4 км, төменде 4 – 8 км-ге дейін кеңейіп, айналадағы ортамен тұтасып кетеді. Жайылмасы 2 км-ге дейін, төм. бөлігінде ескі арналар, тармақтар кездеседі. 30-дан астам саласы бар. Негізгілері: Қайыңдысай, Ұлысай, Ақбұлақ, Қараоба. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көктемде тасып, жазда сабасына түседі, қыста қатады. Көп жылдық орташа су ағымы Кеңтүбек ауылы тұсында 5,64 м³/с. Сағасынан 244 және 250 км қашықтықта екі бөген салынған. Суы егіс суаруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Санат:Шыңғырлау ауданы өзендері
Шыңғыстау

**Шыңғыстау** – Сарыарқаның шығыс бөлігіндегі тау жотасы. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған.

## Географиялық орны
Абай облысының Абай, Аягөз аудандары аумағында.

## Жер бедері
Шыңғыстау солтүстік-шығыста Алтайдан Шар өзені аңғарымен бөлінеді, оңтүстік-шығыста Тарбағатайға ұласады. Шығысында тауаралық Зайсан қазаншұңқыры, оңтүстігінде Солтүстік Балқаш төбелері жатыр. Абсолюттік биіктігі 1000 – 1100 м, ең биік жері – Ақшатаудағы Қособа тауы (1305 м). Жылына 200 – 250 мм шамасында жауын-шашын түседі. Шыңғыстаудың солтүстік беткейінен Шаған және Ащысу, оңтүстігінен Бақанас, Дағанделі, Құрбақанас, Көксала, т.б. өзендер басталады.

## Геологиялық құрылымы
Төменгі және орта палеогеннің жанартаутекті шөгінділерінен, құмтас, тақтатас, конгломерат, т.б. жыныстардан түзілген.

## Өсімдігі мен жануарлары
Беткейінде бұта (тобылғы, қараған), аңғарларында тал, терек, қайың, шалғын шөп өседі. Арқар, киік, қасқыр, түлкі, борсық, суыр, т.б. мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Санат:Аягөз ауданы таулары
Шыңдауыл

нобай|100px|оңға|Шыңдауыл
**Шыңдауыл** — соқпалы музыка аспабы. Шыңдауыл дауылпаздың бір түрі. Ол жезден жасалып, шанағының бір жағы көнмен (симфония оркестрде қолданылатын литавра музыкалық аспабы тектес) қапталады; ал оның астыңғы жағында түрлі түсті жіптен тоқылған бау өткізетін шығыршығы болады. Металдан жасалған шанағы ою-өрнекпен безендіріледі. Шыңдауыл аспабын бүйір жағына бекітілген қайыстан ұстап тұрып, көн теріні соғып ойнайтын болған. Шыңдауылдың өзіне тән дыбыс күші, бояуы бар. Шыңдауыл көлемі жағынан әр түрлі болып келеді. Ертеректе Шыңдауылды аңшылар да пайдаланған; осыған қоса кезінде акад. Ә.Марғұлан Шыңдауыл аспабының ерте заманда әскери-шерулік сипат алғанын да атап өтеді. Қазіргі кезде Шыңдауылдың жетілдіріліп жасалған түрі халық оркестрлері мен ансамбльдерде қолданылады.

## Дереккөздер
Маргулан А., О носителях древней поэтической культуры казахского народа (Сборник статей к шестидесятилетию М.О. Ауэзова) А.-А., 1959.

Санат:Қазақтың саз аспаптары
Шырмауық

**Шырмауық** () – өзі аттас тұқымдасқа  жататын көп жылдық (кейде бір жылдық) шөптесін өсімдік не шала бұта. 

Негізінен қоңыржай белдеулерде өсетін 250-ден астам түрі белгілі. Қазақстанның барлық өңіріндегі далалы, тастақты жерлерде, өзен аңғарларында тараған 14 түрі бар. Олардың биіктігі 7 – 130 см. Сабағы шырмала немесе тік өседі, кейде оның бұтағы көп болады. Жиектері бүтін, жапырақтары кезектесіп орналасқан. Гүлі қызғылт, ақ, күлгін түсті, жеке-жеке, кейде үш-үштен жапырақ қолтығында орныққан, шашақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Сәуір – тамызда гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемісі піседі. Жемісі – төрт дәнегі бар қосұялы қорапша. Далалық шырмауық (С. arvensіs) – қаулап өсетін арамшөп, ал кірпі шырмауық (С. erіnaceus) – құнарлы мал азығы.

Шырмауық –  аралия тұқымдасына жататын, аты айтып тұрғандай шырмалып өсетін өсімдік. Отаны –  Еуропа, Азия мен солтүстік Африка аймақтарына таралған. Табиғатта ауа тамырымен ағаштарға оралып, 15-20 м биіктікке өседі. Ал, үй жағдайында 3-4 метрге жетеді. Сонымен қатар жоғарыдан төменге қарай жайыла және жерге төселіп те өседі. Табиғи 15-ке жуық түрі белгілі, 400-ге жуық сұрыпты түрі бар.
Шырмауық-әдемі жапырақты өсімдікке жатады. Қою жасыл, ала, көкшіл түстері бар. Сонымен қатар ұсақ жапырақты және жай өсетін сұрыптары бар. Күтімі жеңіл. Ол әртүрлі жағдайларға шыдамды әрі бейімделгіш келетіндіктен гүлпаздардың, флорашылар мен дизайнерлердің көптеп қолданатын сүйікті гүліне айналған. Үй жағдайында аспалы түбектерде,  композициялар мен ыдыста орналастырылған шағын бөлме бақшаларын жасауға қолданады. Түбек ішіне бамбуктен  немесе темір сымнан доғал, үшбұрыш, ирек пішінді тіреу орнатуға болады. Өсімдік тіреуге шырмалып, белгілі бір пішін сақтап өсуі үшін сабағын байлап, кесіп, реттеп отыру керек.

### '''Таралуы'''
Шырмауықтың түрлері Атланд мұхитының аралдарында, Батыс, Орталық және Оңтүстік Еуропада, Солтүстік батыс Африка мен Азияда өседі.

## Жарығы:
Ала жапырақтылары жарықта жақсы өссе, жасыл түрлері алакөлеңкеде  өсе береді, көлеңкеге де шыдамды.
## Жылуы:
Қыста бөлме температурасының 120С тан төмен болмағаны жөн. Жазда жиі суғарып тұрса, қатты ыстыққа да төзе алады.
## Суғарылуы:
Көктем-жаз айларында молынан жиі, қыста сирек суғару керек.
## Ылғалдылығы:
Жапырақтарына жиірек су бүркіп ылғалдандырып тұрған дұрыс.
## Қоректендірілуі:
Көктем-жаз айларында он күнде бір рет, ал қыста айына бір рет әдемі жапырақты өсімдікке арналған тыңайтқышпен қоректендіреді.
## Аурулары:
Ыстық және өте құрғақ бөлмеде зиянкестермен, өрмекші құрты және өсімдік битімен ауруы мүмкін.
## Көбейтілуі:
Сабағын қалемшелеу және қасындағы ыдысқа иіп, түйреуіш бастырып, тамырландыру арқылы көбейтеді.

## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер
"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т
Санат:Шырмауықтар
Шідерті (Павлодар облысы)

**Шідерті** — Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі құрамындағы кент, Шідерті кенттік әкімдігі орталығы.

## Тарихы
Екібастұз қаласынан батысқа қарай 50 км-дей жерде, Шідерті өзеніндегі Ертіс-Қарағанды каналының оң жағасында, Екібастұз шоқыларының солтүстік беткейіндегі дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Шілдехана

**Шілдехана** шілделік, шілде күзет – өмірге келген нәрестенің құрметіне жасалатын той. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақ халқы адам өмірге келгеннен кейін, жақындарына сүйінші сұрап жаушы жібереді. Сүйінші хабарды жеткізгендер ұл туса – “ат ұстар” немесе “жылқышы”, қыз туса – “көйлек тігер”, “қырық жеті” немесе “сауыншы туды” деп хабарлаған. Одан кейін туған-туыстар, көршілер және алыс-жақын ағайындар Шілдеханаға жиналады да “Сәбидің бауы берік болсын”,-деп тілек айтып, шашу шашып келеді. Шілдехана мәні алғаш нәрестені жын-періден қорғап, “күзету” деген сенімге саяды. Сондықтан оны “Шілде күзет” деп те атайды. Бұл ғұрыптың түпкі мәні бала мен ананы тіл-көзден сақтау, жын-шайтандардан қорғау дегеннен туындаған. “Шіллә” (“чілле”) парсы тілінен аударғанда “қырық” деген мағына береді. Дәстүрлі қазақ қоғамында бала үшін туылғаннан кейін 40 күнге дейінгі уақыт қауіпті кезең болып саналған, оған дейін нәрестеге көп адамды жолатпай, бала мен анасын жақсылап күткен (қ. Қырқынан шығару). Әсіресе, жас нәресте жатқан үйде үш (кейде 40 күнге дейін) күн бойы шам жағылып, “күзетілген”. Кейіннен шілдехана ұлттық ойын-сауық кешіне айналған.  

## Шілдеханада орындалатын салт-дәстүрлер
### Бала дүниеге келген күні кешке ауыл жастары шілдеханаға жиналады.
Әйел аман-есен босанған күні кешке ауыл жастары шілдеханаға жиналады. Шілдехана кейде үш күнге созылады.

### Өнерлі жастар таң атқанша жаңа туған баланы, оның анасын ардақтап ән салып, күй тартады.
Бұған өнерлі жастар шақыртпай келіп, таң атқанша көңіл көтереді.

### Қыз-келіншектер мен бозбалалар айтысады.
Қыз-келіншектер мен бозбалалар айтысып жеңгендері тоғызын алады.

### Әртүрлі ойындар ұйымдастырылады.
Жастар түнді қуаныш қызықпен өткізеді.

### Шілдеханаға тек қана жастар қатысады.
Шілдеханаға ауыл үлкендері қатыспайды. Жаңа туған нәрестені әртүрлі жын-шайтан, перілердің салқынынан қорғап, күзету халық сенімі бойынша тек қана жастардың міндеті.

### Ас беріледі.
Мал сойылып, кең дастарқан жайылады. Ет піскеннен соң, ақсақалдар еттің ең маңызды бөлігі – мойын омыртқаны нәрестенің анасына береді. Ол мойынға пышақ тигізбей, мүжіп жеуі керек. Кейін мойын әйелдерге беріліп, сүйекті еттен тазартады. Біткен соң, мойынды “Баланың мойны берік болсын” деген ниетпен биік жерге іліп қояды.

### Тыштырма рәсімі жасалады.
Рәсімді бесікте нәрестенің әжесі орындайды. Ол қолына толған құрт, бауырсақ, тәтті, қант, ірімшікті алып, оларды бесіктің түбек байлайтын тесігінен өткізіп, “Тышты ма?” деп сұрайды. Ал басқалар қолын созып, “Тышты, тышты”,-деп айтып, тәтті, бауырсақ алады. Кәдені перзент сүймеген әйелдер сәбилі болсын және “Сәбидің болашағы осындай тәтті және дәулетті болсын” деген ниетпен жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Шілік (өзен)

**Шілік**, ***Шелек*** – Іле алабындағы өзен.

## Сөз төркіні
Зерттеушілердің айтуы бойынша "Көнеде чел сөзі "жел" мағынасын берсе, аяққы ек қосымшасы сол мекендегі соғатын желдің құбылысын білдіреді". Жергілікті тұрғындар: "Бұл атаудың бастапқы тұлғасы шілік содан шелек болып өзгеріп кеткен" деседі. Алайда, бұл тектес елдімекен атаулары Ақмола облысының Ерейментау ауданында Шелексай түрінде кездессе, Қырғызстанның Ыстықкөл облысында Чилик атауы бары белгілі.

## Географиялық орны
Алматы облысының Талғар, Райымбек, Еңбекшіқазақ аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 245 км, су жиналатын алабы 4980 км2.

## Бастауы
Күнгей Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтардан басталып, Шелек ауылынан 20 км солтүстікте Қапшағай су қоймасына құяды. Жоғары бөлігінде тар шатқал жасап ағады, төменде жайылып, жағасы жайпауыттанады.

## Гидрологиясы
Жауын-шашын, мұздық, жер асты суларымен толығады. Өзеннің 70-тей саласы бар. Басты салалары – Талды, Жіңішке, Сарыбұлақ, Асы. Суының минералдылығы тасу кезінде (сәуір – қыркүйек айларында) 100 – 150 мг/л-ден сабасына түскенде 250 – 300 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Малыбай ауылының тұсында 32,2 м3/с. Суының басым бөлігі егін, бау-бақша суаруға пайдаланылады, жоғарғы алабы – жайылым, шабындық. Бойында бірнеше шағын СЭС-тер және Бартоғай бөгені салынған. Одан су Үлкен Алматы каналына жіберіледі. Ш.Уәлиханов Шілік аңғарында 1856 жылы болып, өзен алабының табиғаты, тұрғындарының кәсібі туралы дерек жинаған, археологиялық зерттеу жүргізген. Ол мұнда ежелгі суару жүйесінің болғандығы туралы болжам жасаған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы өзендері
Санат:Райымбек ауданы өзендері
Санат:Талғар ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Бурабай ауданы

**Бурабай ауданы** – Ақмола облысының солтүстігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. 1928 жылы құрылған. Жер аумағы 5,9 мың км². Тұрғыны 71,4 мың адам (2023). Аудандағы 47 елді мекен 1 қалалық, 1 кенттік әкімдігіне және 9 ауылдық округке біріктірілген. Орталығы – Щучинск қаласы.

## Географиялық орны
Аудан солтүстігінде СҚО-ның Тайынша ауданымен, шығысында Біржан сал, батысында Зеренді, Сандықтау аудандарымен, оңтүстігінде Бұланды ауданымен шектеседі.

## Тарихы
Аудан 2009 жылға дейін "Щучье ауданы" деп аталған.

## Халқы

1999 жылы тұрғындар саны 81739 адам (39327 ер адам және 42412 әйел адам) болса, 2009 жылы 73169 адамды (34856 ер адам және 38313 әйел адам) құрады.

Ұлттық құрамы:
Орыстар (45,86%), қазақтар (40,63%), украиндар (3,41%), немістер (3,37%), беларустар (1,42%), поляктар (1,27%), басқалары (4,04%) (2009).

## Әкімшілік бөлінісі
47 елді мекен 9 ауылдық округ пен 1 кенттік және 1 қалалық әкімдікке біріктірілген:

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы
Ықпалдастық

**Ықпалдастық**–1) жүйенің жекелеген сараланған бөліктері мен атқарымдарының байланыстылық қалпын, күйін, организмнің тұтас нәрсеге айналуын білдіретін ұғым; сондай-ақ осындай күйге жеткізетін үдеріс немесе әрекет; 2) ғылымдардың саралану үдерісімен қатар жүретін жақынд

Санат:Халықаралық саясат
Ылғалдылық

thumb|right|200px|
**Ылғалдылық** — қатты денедегі, ұнтақ заттағы, газдағы ылғал мөлшері. Абсолюттік ылғалдылық — материалдардың құрғақ бөлегі массасының өлшем бірлігіне сәйкес келетін ылғал мөлшері. Салыстырмалы ылғалдық материал массасының бір өлшем бірлігіне сәйкес келетін ылғал мөлшері. Кеннің ылғалдылығы байыту фабрикаларындағы жұмыс процестеріне елеулі әсер етеді. Магнитті және электрлі байытуда ылғалдық белгілі мөлшерден аспауы қажет. Металлургиялық зауыттарға жөнелтілетін концентраттардың ылғалдығы тиісті талаптарға сай болуға тиіс.  .

## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Ырғақ

**Ырғақ**, ритм (грек. rhythmus – үйлесімділік, réo – ағу) – музыкалық дыбыстардың зандылық өлшемде алмасуы. Ы. - музыка, поэзия, бейнелеу өнері мен архитектурада негізгі мәнерлеу және түр тудыру құралдарының бірі. Музыкада музыкалық мелодияның ырғақтық құрылысы музыкалық заңдылықтармен айқындалады. Ырғақтың өлшем үлестерінің тегеурінді (әлді) және тегеурінсіз (әлсіз) түрлері болады; олардың ауысып келіп отыруы метр өлшемін түзеді. Дыбыстардың бір ырғаққа құрылуы музыкалық шығармалардың жақын немесе алшақ жаткан бөліктерінде кездесе береді. Осыған орай музыкалық формалардың музыкалық фразаларын, сөйлемдерін, кезеңдерін және одан да ірі бөлімдерін кұру заңдылықтары туады. Әрбір музыкалық жанрларға және ұлт музыкасына тән ырғақтық формалар мен қайырмалар болады. Кейбір музыкалық жанрларының өзіндік ырғақ ерекшелігі болады. Мысалы, мазурка, полька, лезгинка, т.б. Сондай-ақ, ырғақтың көркемдік құрал ретінде музыкалық образдарды айқындаудағы маңызы бар. Ырғақтың архитектурада, әсіресе архитектура ансамбльдер салу ісінде үйлесім тауып, жалпы көрінісінің үнасымды болуына ырғақ елеулі әсер етеді. Ырғақ сән және қолданбалы өнерде, әсіресе ою-өрнекте кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ырғақ