open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Монша

thumb|right|300px|Орыс моншасы
**Монша** – адам жуынуы үшін арнайы жабдықталған орын. Монша ғимараттары ежелгі Грекияда, Римде, Мысырда, Үндістанда салынған. Мұндай моншалар жуынып, денені тазарту орны ғана емес, сонымен қатар демалу, кездесу, дене шынықтыру жаттығуларымен шұғылданатын орын болған. Осы әдет орта ғасырларда түркі елдерінде де орын алған. Әсіресе белгілі температурамен жылытылған мәрмәр тасына жатып қыздырыну – шығыс елдерінде ежелден жиі қолданылады. Қазақ жерінде монша XI ғасырдан белгілі. Моншаның адамға ең негізгі әсер ететін факторы – ыстық бу. Жоғары температура әсерінен адамның қан тамырлары кеңейеді, ішкі органдар, тері, бұлшық ет, буындар қанмен қамтамасыз етіледі, жүректің жиырылу саны жиілейді, зат алмасу процесінің қарқындылығы, организмнің оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газын шығаруы артады. Өте көп мөлшерде тер бөлінеді. Тер шығаратын және май бездерінің жұмысының жақсаруы теріні тазартып қана қоймай, зат алмасу процесі өнімдерінің организмнен тез шығарылуына мүмкіндік жасайды. Монша процедуралары әсерінен жүрек және өкпе қызметінің жақсаруы жүрек-қан тамыр және тыныс алу жүйелеріне жаттықтыр-ғыш әсер береді. Бу моншасы (орыс моншасы), финдік құрғақ ыстық ауа (сауна) моншасы және шығыс моншасы деген түрлері кеңірек тараған. Бұлар бір-бірінен бу бөлмесінің темп-расымен және ылғалдылығымен ажыратылады. Орыс моншасын 55–60 ӘС-қа кейде 70 ӘС-қа дейін ысытса (ылғалдылығы 80–90%), ал саунада температура 70–90 ӘС (ылғалдылығы 5 – 15%) болады. Көптеген емдік әсері болғанымен монша барлық адамға бірдей пайдалы емес. Жүрек ауруы, гипертония, атеросклероз, аневризма, көз бен құлақтың жедел аурулары бар адамдарға, сондай-ақ жүкті әйелдерге, жас балаларға ыстық моншада қатты қыздырынуға болмайды.

## Дереккөздер

Санат:Гигиена
Санат:Монша
Мотороллер

**Мотороллер** ( – мотормен серуендеу, *motor* – мотор, қозғалтқыш және *rollen* – қозғау) – *[[мотоцикл]]дің* жүргізушіге барынша ыңғайлы болып жасалған түрі. Мотороллердің қозғалтқышы екі тактілі, сыңар цилиндрлі және ол ершіктің астына орнатылған. Дөңгелектері мотоциклдікінен кішілеу болғандықтан тегіс төсеніші жоқ жолдармен жүруі қиынға соғады. Қозғалтқышы ауамен салқындатылады. Көпшілік қозғалтқыштар электрлік стартермен жабдықталған. Мотороллер сағатына 70 – 95 км жылдамдықпен жүре алады. 100 километрге 2 л бензин шығындалады. Оның 100 – 150 кг жүк тасымалдайтын 3 дөңгелекті түрлері бар.

**Мотороллер** - автомобиль типті
жүргізуші отыратын орындығы
бар, пішіні дамыған және кішірейтілген дөңгелекті мотоцикл.

***Жүк мотороллері** - үш доңғалақты мотороллер, артында платформасы немесе жүк таситын шанақ-фургоны бар.
***Жарыс мотороллері** - жылдамдықты жарыс үшін арнайы жобаланған мотоцикл. 
***Екіколеялы мотороллер** - бүйір тіркемесі бар жүк немесе адамдар тасымалдайтын мотоцикл.
***Жол-жарыс мотороллері** - таулы айналмалы-шоссе жарыстарына арналған жарыс мотоциклі.
***Жол мотороллері** - бір-екі-ұш адамды жаппы қолданылатын жолмен тасымалдауға арналған мотороллер.
***Кросстық мотороллер** - соқпақ жерлерде жарысуға арналған спорттық мотоцикл.
***Жеңіл мотороллер** - жұмыс көлемі 50, 75,100, 125, 175 см3 қозғағышы бар мотоцикл.
***Рекордттық мотороллер** - қысқа қашықта жылдамдық рекордын жасауға арналған (мысалы, жүрістен 1 км немесе 1 миль) және жарыстарда қатысуға арналмаған жарыс мотоциклі.
***Арнайы мотороллер** - арнайы функция атқару үшін қосымша құралдары бар (өрт, санитарлық) мотоцикл.
***Спорттық мотороллер** - жеңілдетілген, жарық және дабыл жүйесі жоқ, үлкен жылдамдықты мотоцикл.
***Орташа мотороллер** - жұмыс көлемі 250 ж/е 350 см3 қозғағышы бар мотороллер.
***Тректік мотороллер** - тректе немесе мотодромда тректік жарысқа арналған жарыс мотоциклі.
***Ауыр мотороллер** - жұмыс көлемі 500, 650, 750, 1000,1200 см3 қозғағышы бар мотоцикл.
## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Мотоцикл

thumb|YAMAHA SR
**Мотоцикл** (  – қозғалтушы және  – дөңгелек, доңғалақ) – цилиндрінің жұмыстық көлемі 49,8 см3-ден үлкенірек қозғалтқыш орнатылған, 2 немесе 3 дөңгелекті көліктің бір түрі. Оның ең алғашқы үлгісі 19 ғасырдың аяғында Еуропада жасалды. Пайдалану мақсатына қарай мотоцикл ‘‘көліктік’’, ‘‘спорттық’’ және ‘‘арнаулы’’ түрлерге ажыратылады. Көліктік мотоциклдердің көлемі шағын, салмағы жеңіл, оңай басқарылатын әрі қарапайым болғандықтан жеке меншік көлік ретінде пайдаланылады (суретті қара). Арнаулы мотоциклдер түріне *күзеттік мотоциклдер*, *эскорттық (құрметті қарауылдық) мотоциклдер* жатады. Мотоцикл қозғалтқышы (карбюраторлы, 2 не 4 тактілі) жұмыстық көлемі 125-тен 650 см3 дейінгі іштен жану қозғалтқышымен жабдықталады және *күштік беріліс* (ілініс, беріліс қорабы, алдыңғы және артқы беріліс), *жүріс бөлігі*, *электрлік жүйе* деп аталатын механизмдер тобынан құралады. 100 километрге 5,8 л бензин жұмсалады.

**Мотоцикл** - ҚКЖҚ-да - бүйірінде тіркемесі бар немесе онсыз екі дөңгелекті механикалық
көлік құралы; мотоциклдерге жарақталған массасы 400 кг аспайтын
үш дөңгелекті механикалық көлік
құралдары теңестіріледі.
## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Мотор

**Мотор** (латын тілінде *motor* – қозғалысқа келтіремін) – кез келген энергия түрін механикалық энергияға түрлендіретін *[[қозғалтқыш]]*. Атау сөздің түп төркіні латынша *motor*. Қазақша мәтіні: қозғалысқа *түсіру*. 

## Дереккөздер


* Қазақ энциклопедиясы 

Санат:Техника
Морфогенез

**Морфогенез**, **морфогения**, **пішін қалыптасу** ( — пішін, түр және генез) — организмнің жануарлар түрлеріне, туысына, отрядына, сыныбына (класына), типіне байланысты дене бітімі мен пішінінің қалыптасу процесі. Пішінқалыптасу процесін биология ілімінің үлкен саласы морфология зерттейді. Жануарлар организмінің құрылысы мен пішінқалыптасу процесін эмбриогенездің: органогенез, системагенез кезеңдерінен бастап организмдік деңгейде және пішіңдік эволюциялық даму деңгейінде қарастырады.
 
Жануарлардың ұрықтық дамуы кезеңінде (эмбриогенезінде) ұрық жапырақшалары (эктодерма, энтодерма, мезодерма) мен біліктік мүшелерден (жүйке түтігі, хорда, ішек түтігі) ұлпалар мен органдардың дамуы нәтижесінде организмдегі белгілі қызметті атқаруға маманданған мүшелер жүйесі қалыптасады. Әр түрлі жануарлар организмдерінің, олардың тіршілік орталарына сәйкес ішкі дене құрылысының дамуы мен сыртқы дене бітімінің қалыптасуын — биологияның салыстырмалы морфология саласы зерттейді. Филогенез бен онтогенездің түрлі сатысында Морфогенез ерекшеліктерін зерттеу — организмнің биол. дамуының биогенетик. заңдылықтарын тереңірек білуге мүмкіндік береді.

Өсімдіктерде Морфогенез деп, жабын, түзгіш, өткізгіш ұлпалардың, сондай-ақ, олардың органдарының (тамыр, сабақ, жапырақ, гүл, жемістің) түзілуі мен дамуын айтады. Морфогенезді зерттеу — биология, генетика, молекулалық биология және эволюциялық физиологияның дамып, тұқым қуалау заңдылықтарын ашуда маңызы зор.

## Тағы қараңыз
* Онтогенез
* Гаструляция
* Метаморфоз

## Дереккөздер


Санат:Даму биологиясы
Несепнәр

thumb
thumb
**Несепнәр** немесе **карбамид** немесе **мочевина**  **СO(NH<sub>2</sub>)<sub>2</sub>** – концентрленген азотты тыңайтқыш. Түйіршіктелген, түссіз, құрылысы кристалды, суда, спиртте, сұйық аммиакта жақсы ериді, ал эфирде, хлороформда ерімейді. Құрамында 46% азот болады. Аммиак пен көмір қышқылының өзара әрекеттесуінен алынады. Әр түрлі ауыл шаруашылық дақылдары егілетін барлық топырақ түрлеріне тұқым себер алдында тыңайтқыш ретінде және үстеп қоректендіру үшін қолданылады. Несепнәрдің қоюланған ерітіндісін өсімдік жеңіл сіңіреді. Мал азығында протеин орнына жүреді. Осы топқа жататын мочевина – формальдегид азот тыңайтқышы, ауаның ылғалдылығына төзімді, жақсы шашылады және нығыздалмайды. Несепнәр мен формальдегидтің судағы ерітіндісін қышқыл ортада қоюлау жолымен алады, ол суда аз ериді, біраз уақыт өткеннен кейін өсімдікке 60–70%-ға дейін сіңетін азот тыңайтқышының аммиактық және нитраттық қосылыстарына айналады. Бұл тыңайтқышты суармалы егіншілікте, соның ішінде күрішті суға бастырып егу әдісіне қолданған өте пайдалы. Несепнәр гигиеналық дәрілердің, косметикалық синтездік заттардың құрамына кіреді және мұнай өндірісінде мұнайдан парафинді бөлу үшін қолданылады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Азот қосылыстары
Санат:Тыңайтқыштар
Виктор Семёнович Мошкевич

**Мошкевич Виктор Семёнович** (8.10.1928 ж.т., Украина, Харьков) – аллерголог-дәрігер, медицина ғылымының докторы, (1975), профессор (1977). Харьков медицина институтын (1952) және Харьков Шет тілдер институтын (1950) бітірген. 1953 жылдан Қазақстанда, Алматы облыстық ауруханасында, қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығында ҚазөМУ-де, Ядролық қару салдарынан зардап шеккендерге арналған Медициналық-сауықтыру орталығында дәрігерлік, ғылыми және педагогикалық, басшылық қызметтер атқарды. Қазір Алматы қалалық аллергия орталық жетекшісі. Негізгі ғылыми еңбектері аллергология және иммунология мәселелеріне арналған. Ол капиллярлық-перифериялық (шеткі) қан айналысы бұзылуының диагностикасын анықтайтын жаңа әдіс – фотоплетизмографияны ойлап тауып, өндіріске енгізді. Соның нәтижесінде тыныс жолының аллергиялық ауруларын анықтайтын жаңа аспап – фотоплетизмографты жасап, оны клиникалық және ғарыштық медицинаға (Байқоңыр қаласында, 1980) енгізді. Тыныс алу жолдарының аллергиялық ауруларын арнайы шектелген (локалды) аллергендермен иммунды терапия арқылы емдеудің әдісін ұсынды (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, 1980). 1995 жылдан осы әдіспен емдеу Қазақстанның барлық аллергиялық кабинеттеріне енгізілді. Аллергияға қарсы қолданылатын жаңа препарат – иммунды глобулинді жасап, оны апробациядан өткізіп, өндіріске енгізді (КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, 1990). Поллиноз ауруын емдейтін жаңа препарат – антиполлин жасап, өндіріске енгізді. Ол жаңалықтары мен өнертабыстары үшін 10 патент алған. 
Шығармалары: Фотоплетизмография, Мочевина, 1980; Клиническая иммунология и аллергия, А., 1992; Поллиноз, А., 2004.

## Дереккөздер
*Фотоплетизмография, Мочевина, 1980
*Клиническая иммунология и аллергия, А., 1992

## Cілтемелер
*Поллиноз, А., 2004
*Эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы
*Фотоплетизмография

Санат:Медицина
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1928 жылы туғандар
Мояньчжо

**Мояньчжо**, **Мойын-шор** (туған жылы белгісіз – 759ж.) – ұйғыр қағанатының билеушісі (746 – 759ж.ж). Әкесі Пейло қаған 745 ж. *Ұйғыр қағанатын* құрып, саяси-әскери билікті өз қолына алды. 746 ж. Пейло қаған өлгеннен кейін, билікке Мояньчжо келді. Ол мемлекетті нығайтып, көрші елдермен дипломатиялық қатынас жасады. Орталық Азия мемлекеттерімен және Қытаймен әскери-сауда келісімін орнатып, ұйғыр қағанатын күшейтті. Мояньчжо тұсында бірнеше әскери жорықтар жасалып, Тува жері жаулап алынды. Ұйғыр қағанаты қуатты мемлекетке айналды, 757 ж. Қытай империясы өз ішіндегі Ань Лу-шань бастаған көтерілісті басуға Мояньчжодан көмек сұрады. Мояньчжо кезінде ұйғыр қағанаты саяси-әскери бағытта ғана емес, рухани-мәдени жағынан да дамыды.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Тарих
Мөлдірлік

200px|thumb|right|судың мөлдірлігі**Мөлдірлік**, **ортаның мөлдірлігі** – жарықтың таралу бағытын өзгертпей, оның қандай да бір бөлігін өткізетін ортаны сипаттайтын шама; жарық тарайтын ортада 1-ге тең жол жүріп өткен сәуле шығару ағынының (немесе көрінетін жарық үшін – жарық ағынының), сол ортаға параллель жарық түрінде түскен ағынға қатынасы.

Сонымен жарық сәулесін белгілі бір бағытта өткізетін ортаның мөлдірлігі жоғары болады. Көрінетін жарық аймағында, геометриялық пішіні сай келгенде, мұндай ортадан тұратын денеде зат айқын әрі анық көрінеді. Мөлдірлік жарық сәулесінің толқын ұзындығына тәуелді болады. Сондықтан монохромат жарыққа байланысты монохроматтық мөлдірлік ұғымы пайдаланылады.

Мөлдірлікті заттың (ортаның) өзі арқылы өтетін жарықтан ажырата білу керек. Өйткені зат мөлдір болмаса да шашыраған жарықты өткізіп жіберуі мүмкін. Мысалы, ақ қағаз бетінің мөлдірлігі нөлге тең. Сондықтан ол арқылы шашыраған жарық қана өте алады. Мөлдірлік тек бағытталған (бірақ диффузиялық емес) өткізу коэффициентіне ғана байланысты болады.

* *Потенциалдық бөгеттің мөлдірлігі* - потенциалдық бөгетті өткенге дейінгі және өткеннен кейінгі бөлшектерді байқап қалу ықтималдылықтарының қатынасы.
* *Гидротрансформатордың мөлдірлігі* - нөлге тең беріліс катынасындағы насос доңғалағының сәтінің коэффициентінің бірге тең трансформация коэффициенті кезіндегі катынасы.
* *Кері мөлдірлік* - жетекші буындағы жүктеменің азаюы жетекші буындағы жүктеменің өсуіне әкеп соғатын беріліс мелдірлігі (жетекші буынның кинематикалық шамаларының бекітілген мәндері үшін).
* *Оптикалық мөлдірлік* - заттық бұйымның езі арқылы жарықтың бір бөлігінің таралу бағытын өзгертпей өткізу қабілеттілігі.
* *Беріліс мөлдірлігі* - жетектегі буынның жұмыс режимі өзгергенде берілістің ауысу үрдісі аяқталғаннан соң жетекші буынның жұмыс режимін өзгерте алу кабілеггілігі.
* *Тура мөлдірлік* - жетектегі буынның жүктемесінің азаюы жетекші буындағы жүктеменің азаюына экеп соғатын беріліс мөлдірлігі (жетекші буынның кинематикалық шамаларының бекітілген мәндері үшін)

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Санат:Оптика
Мөңке хан

**Мөңке хан** (1208 – 1259 жылдары) – Моңғол империясының төртінші ханы (1251 – 59 жылдары). Шыңғыс ханның үлкен әйелі Бөртеден туған кенжесі Төленің үлкен ұлы. 1241 жылы Үгедей хан қайтыс болғаннан кейін Шыңғыс хан империясында билік дағдарысы басталды. Ұлы хан тағына неғұрлым лайықтылар *Жошының* ұлы *Бату* хан мен Мөңке болатын. Соған қарамастан сарай төңірегіндегілердің ұйғарымымен 1246 жылы Құрылтайда Үгедейдің үлкен ұлы Күйік ұлы хан болып жарияланды. Бірақ оны Жошы мен Төле ұрпақтары мойындамады. 1248 жылы Күйік хан кенеттен қайтыс болып, дағдарыс қайтадан күшейді. Шыңғыс хан мен Бөртеден туған 4 ұлдың ұрпақтары екіге бөлініп, билікке таласты. Ақырында Бату ханның тікелей қолдауымен 1251 жылы Мөңке ұлы хан болып жарияланып, Шыңғыс хан империясының соңғы билеушісі болды. Ол Батумен бірлесіп империяны әрі қарай күшейтті. Империяның батысында Бату хан бастаған Жошы ұрпақтары (Берке, Орда Ежен, т. б.), шығысында Мөңке бастаған Төле ұрпақтары (Құбылай, Құлағу, т.б.) билік құрды. Үгедей мен Шағатайдың ұрпақтары биліктен ығыстырылып, қудалауға ұшырады. Сыртқы саясатта жаулап алушылық жорықтар әрі қарай жалғастырылды. Мөңкенің інісі Құлағу бастаған әскер 1256 – 58 жылдары (Аббас әулеті билеген) Иран мен Иракты басып алып, Бағдат халифтығын жойып жіберді. Мөңке мен інісі Құбылай Қытайды жаулап алу жорығын жалғастырды. Батыста Бату хан, кейіннен оның орнын басқан інісі Берке хан Жошы ұлысын дербес басқарды. Басқа ұлыс билеушілері де (Құбылай, Хулағу, т. б.) дербестікке ұмтылды. Соған қарамастан Мөңке ішкі саясатта орталық билікті күшейтуге тырысты, сауда мен экономиканың жедел дамуына мүдделі болды. Мөңке Қытайға қарсы жорық кезінде қайтыс болды. Мөңке қайтыс болғаннан кейін өкімет билігі үшін тартыс қайтадан күшейіп, ол Шыңғыс хан империясының 4-ке бөлінуімен аяқталды. 

## Дереккөздер


* Қазақ энциклопедиясы 
* Гумилев Л.Н., Древняя Русь и Великая степь, Мөңке, 1989
* Тюрки в Монгольской империи Чингисхана и его преемников ХІІ – ХІV вв., А.-А., 1989
* Хара-Даван Э., Чингисхан как полководец и его наследие, А.-А., 1992
* Рубрук Г., Карпини П., Путешествие по восточным странам, А., 1993


Санат:Саясат
Мохэду

**Мохэду**, **Сыбихан** (Күлбагатур),Баһадүр қаған (туған жылы белгісіз – 631ж.) – Батыс Түрік қағанатының билеушісі (шамамен 630 – 631ж.ж). *[[Түн Жабғу]]* (618 – 630ж.ж.) қаған тұсында әскербасы болды, әр түрлі жорықтарға қатысып, ықпалды қолбасшыға айналды. Батыс Түрік қағанаты құрамындағы тайпалар – қарлұқтар, дулулар көтеріліс жасап, дербестікке ұмтылған сәтте ол соғысты тоқтатуды желеу етіп, 630 ж. Түн Жабғу қағанды өлтіріп, өзін қаған деп жариялады. Бірақ көп ұзамай дулу мен нушейбу тайпаларының өзара соғысы тұсында қаза тапты. Осыдан кейін Батыс Түрік қағанаты іштей ыдырап, екіге бөлінді.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 
*Гумилев Л.Н., Древние тюрки, М., 1967
*Қазақстан тарихы, 1 том, А., 1996
*Бичурин Н.Я., Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена, 1 т., А., 1998.


Санат:Тарих
Мохоровичич беті

**Мохоровичич бетімен** – жер қыртысы мен мантиясы аралығындағы шекара; планета қабықтарын бөлетін бет. 1909 ж. сейсмикалық толқындардың таралу ерекшеліктері бойынша бөлген югославиялық сейсмолог ‘‘А.Мохоровичичтің’’ (1857 – 1936) құрметіне аталған. Мохоровичич беті арқылы өту кезінде бойлық сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы 6,9 – 7,4 км/с-тен 8,0 – 8,2 км/с-ке дейін, ал зат тығыздығы 2,8 – 2,9 г/см3-ден 3,2 – 3,3 г/см3-ге дейін секірмелі түрде артады. Кейбір аудандарда Мохоровичич беті анық білінбей, физикалық параметрі тік бағытта бірнеше километр аралығында біртіндеп өзгереді. Геофизикалық деректер Мохоровичич беті астында құрамы ‘‘ультранегізді’’ (перидотиттер типі) немесе ‘‘негізді’’ (эклогиттер) тығыз тау жыныстары орналасқанын көрсетеді. Мохоровичич беті астындағы тау жыныстары туралы нақты мәліметтер көзі ретінде құрамында алмас бар кимберлиттен тұратын жарылыс түтікшелерінде кездесетін ксенолиттерді пайдалануға болады. Саха (Якутия) Республикасы мен Оңтүстік Африка Республикасында атқылама тау жыныстарынан табылған ксенолиттер, мантияның құрамы перидотит пен эклогиттен тұруы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен Мохоровичич беті химиялық құрамы әр түрлі ортаны немесе біртекті ортаның әр түрлі фазаларын бөлетін шек болып саналады. Мұхиттарда 10 – 12 км тереңдікте негізді және ультранегізді тау жыныстарын бөледі, ал белсенді тау жаралу алқаптарында 55 – 65 км тереңдікте орналасып, габброның эклогитке өтуіне сәйкес келеді. Мохоровичич беті табиғатын анықтау, тау жаралу мен жер қыртысының жалпы даму болжамдарын негіздеуде маңызды рөл атқарады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:География
Мұқан қаған

**Мұқан қаған** (*Муюй Кигин*)  – Түрік қағандығының қағаны (553 – 572ж.ж). Түрік қағанатының негізін қалаушы Бумын қағанның кіші баласы. Бумын қаған өлгеннен кейін таққа ағасы *Қара Еске* отырды. Қара Ескенің мұрагері ретінде Қытай деректерінде оның інісі *Иркин* (Ицзинь) аталады. Ол қағандық тағына Мұқан хан деген атпен отырып, *Йанту* деген қосымша лақап есімге ие болған. Мұқан хан тұсында Солтүстік Қытай мемлекеттері – Чжоу, Ци және Енисей қырғыздары мен қидандар Түрік қағандығына тәуелді болып, салық төлеп тұрды. Түрік қағандығы Ұлы Жібек жолына дербес бақылау жасау мақсатымен Иранға қарсы Византиямен одақтасып, қағандықтың батыс шекарасын Әмудария өзенінің бойына дейін кеңейтті. Мұқан хан кезінде Түрік қағандығы барынша дамыды.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 
*Гумилев Л.Н., Древние тюрки, М., 1967
*Қазақстан тарихы, 1-т., А., 1996

## Тағы қараңыз

Санат:Тарих
Санат:Ашина әулеті
Санат:Түркі қағанатының билеушілері
Му’Ин Әд-Дин Натанзи

**Му’ин әд-Дин Натанзи** (туған, өлген жылдары белгісіз) – 15 ғ-да парсы тілінде жазған тарихшы, Әмір Темір ұрпақтарының біріне арналған *“Ескендір анонимі”* (“Мунтахиб ат-тауарих-и Му’ини”) атты тарихи шығарманың авторы. Аты-жөніне қарағанда Исфахан уәлаятының Натанзи қыстағында (Иран) туған болса керек. Му’ин әд-Дин Натанзи жайлы мәлімет жоқтың қасы, сондықтан көп уақытқа дейін оның еңбегі авторы белгісіз шығарма саналып келді. Дәулет шаһ (Даулатшаһ) Самарқанди парсы әдебиетінің тарихы жөніндегі еңбегінде (1487) осы аталған шығарманың авторын анық көрсетіп жазған. Ол 1409 – 14 ж. Әмір Темір ұрпақтары билеген Иран мемлекетіндегі ғұламаларды атай келіп, “Мунтахиб ат-тауарих-и Му’инидің” авторы сол кездегі үздік ғалым екенін және сарай шежірешісі болғанын айтады. Му’ин әд-Дин Натанзи өз шығармасын 1413 – 14 ж. жазып бітірген. Бұл шығарма жайлы тұңғыш жазған В.В. Бартольд әуелде оның авторы Мусеви деп есептеген. Кейін ол Мусевидің еңбегі “Тарих-и Хайрат” деп аталатынын анықтап, Ескендірге арналған шығарманы “Ескендір (Искандер) анонимі” деп атауды ұсынды. 1927 ж. Бартольд автордың аты-жөнін (“Ескендір анонимінің анықтамасы” деген мақаласында), ал 1929 ж. шығарманың екі нұсқасы бар екенін (“Тағы да Ескендір анонимі хақында” атты мақаласында) анықтады. Му’ин әд-Дин Натанзи шығармасының 1-нұсқасының екі көшірмесі Ресей ҰҒА Шығыстану институтының Санкт-Петербург бөлімшесінде, Британ мұражайында және 2-нұсқасының бір көшірмесі Париждегі ұлттық кітапханада сақтаулы. Екінші нұсқасының үзінділерін Ж.Обен 1957 ж. Тегеран қаласында бастырып шығарды.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 
*Бартольд В.В., Определение “Анонима Искендера”, Соч., т. 8, М., 1973
*соныкі, Еще об “анониме Искендера”, т. 8, М., 1973


Санат:Әдебиет
Муканна көтерілісі

**Муканна көтерілісі** – араб үстемдігіне қарсы бағытталған 776 – 83 жылдардағы Орта Азиядағы халық көтерілісі. Көтеріліс «ақ киімді адамдардың» қозғалысы деген атпен белгілі болды. Муканна көтерілісін басқарған Муканна (араб. «жамылғымен жабылған») Мерв өңіріндегі қоныстардың бірінде дүниеге келген қолөнерші Хашим ибн Хаким (туған жылы белгісіз – 783) болды. Ол «Жалғыз көзді Хашим» деген атпен де белгілі еді. Муканна жастайынан білім алып, араб, парсы тілдерін жақсы меңгерген. Жас шағында мата бояу кәсібімен шұғылданған. Негізін маздакизм (әлеуметтік теңсіздікті жоюды жақтаған діни-философиялық ағым) идеялары құраған ілімді насихаттап, Араб халифатының үстемдігіне қарсы белсенді түрде күресуге шақырды. 759 ж. Бағдат халифіне қарсы қозғалысқа қатысқаны үшін абақтыға жабылып, одан бірнеше жылдан соң қашып шығады. 769 ж. Мервке қайтып келіп, өмірінің соңына дейін халифатқа қарсы халық қозғалысын басқарды. Муканна көтерілісінің негізгі қозғаушы күші шаруалар, негізгі орталықтары Кеш (Шахрисабз), Самарқанд, Наршах қалалары мен Санам таулы бекінісі болды. Муканна көтерілісін басу үшін халиф Абу Жағфар Әзірбайжаннан Жабраил ибн Яхия бастаған әскерді шақыртты. Оларға ибн Салим бастаған 10 мың әскер көмекке жіберілді. Наршах қаласын көтерілісшілер 4 ай бойы қорғады. Арабтар қамалдардың астын 50 жерден қазып құлатып, қалаға басып кірді. 777 ж. жазалаушыларға қосымша әскери күш жіберілді. Арабтар 2 жылдық қоршаудан соң Самарқандты да бағындырып, Муканнаға қарсы аттанды. 4 жыл бойы қарсыласып, әбден әлсіреген көтерілісшілер арабтарға берілуге мәжбүр болды. Қолға түскісі келмеген Муканна өзін жанып тұрған алауға тастап, мерт болды. Муканна көтерілісі жеңілгенімен, араб үстемдігіне үлкен соққы берді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Қазақ энциклопедиясы 
* Якубовский А. Ю., Восстание Муканны — движение людей в «белых одеждах». Советское востоковедение, 1948, ғ. 5
* Кадырова Т. К., Из истории крестьянских восстании в Мавераннахре и Хорасане в VІІІ — начале ІX вв., Таш., 1965
* История стран Азии и Африки в средние века, М., 1968

Санат:Тарих
Мукими

**Мукими** (туған, өлген жылдары белгісіз) – тарихшы. *“Зафарнама-и Мукими”* деп аталатын тарихи шығарманың авторы. Мукими – лақап аты, шын аты-жөні мен өмірбаяны белгісіз. Еңбегі Шайбани әулетінен шыққан Абдолла ханның Самарқандты алғанынан бастап (1578), 1588 жылғы Ташкенттегі көтерілісті басқанға дейінгі он жыл патшалық құрған кезеңнің тарихына арналған. Шығарманың кіріспе бөлімі өлеңмен, негізгі бөлімі өлең аралас қара сөзбен жазылған. Қолжазба Душанбеде сақтаулы.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Тарих
Әлихан Шөжебайұлы Мусин

**Мусин Әлихан Шөжебайұлы** (25.11.1908, қазіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Екінші ауылы. – 30.12.1963, Алматы) – кенші ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1957), профессор (1959), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1958), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1961). 

Арғын тайпасы Тобықты руының дадан бөлімінен шыққан.

Мәскеу Түсті металдармен алтын институтын бітірген (1937). 1937 – 49 жылдарда Қоңырат кенішінде, Успен кен басқармасында, Лениногор кен басқармасында, Березев кенішінде, Қазақстан ҰҒА-нда инженерлік басшылық қызметтер атқарған. 1949 жылдан өмірінің соңына дейін Тау-кен ісі институтының директоры болды. Негізгі ғылыми еңбектері жер астынан кен қазып алу кезінде пайда болатын жер қыртысы қабаттарының қысымы мен оның пайда болу заңдылықтарына арналды. *Мусин* жайпақ орналасқан кен шоғырдың қалың жерін діңгекті-камералап қазу жүйесінің ортасынан ор жүргізіп қазуды ұсынған. Осы ұсынысы Жезқазған кеніштерінде тәжірибелік-өндірістік сынақтан өтті және кен массасын тиеу жұмыстарын толығымен механикаландыруға, камераның өнімділігін 3 есе арттыруға мүмкіндік берді. Ол камералардың төбесі мен тіреуіш кентіректердің тұрақтылығын зерттеуге қажетті жаңа микросейсмикалық аспапты (ПМС-3) жасауға тікелей қатысты. 60-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның және 2 өнертабыстың авторы. Лениногор полиметалл комбинатының кеніштерінде қалың қабатты кендерді қолдан қауырт құлату әдісін енгізгені үшін Лениндік сыйлықтың лауреаты атанды (1961). “Құрмет Белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
*Разработка пологопадающих рудных месторождений системой с открытым очистным пространством применительно к условиям Джезказгана, А.-А., 1959; 
*Разработка месторождений полезных ископаемых Казахстана, т. 1, М., 1963.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
*Успен кен басқармасы
*Тау-кен ісі институты
*“Құрмет Белгісі” ордені

Санат:Геология
Қапан Әубәкірұлы Мусин

**Мусин Қапан Әубәкірұлы** (1 қаңтар 1921, Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы Ақоба ауылы – 21 сәуір 1970, Алматы) – композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1968).

## Өмірбаяны
Мусиннің анасы – халық ақыны Халима Өтеғалиева баласын жастайынан өнерге баулыған. 

1934 ж. Алматы музыкалық училищесін (И.Лесманның скрипка класы бойынша) бітірген. 

1939 ж. Мәскеу консерваториясының қазақ студиясына қабылданды. 

1940 ж. осы консерваторияның композиторлық бөліміне ауысты. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 

1943 – 1953 ж. Қазіргі Қазақтың мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестріне дирижерлік етті. 

1954 ж. Алматы мемлекеттік консерваториясының композиция факултетін (профессор Е.Г. Брусиловскийдің композиция класы) бітірді. 

1954 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы мемлекеттік консерваториясында (композиция кафедрасында, 1961 – 1970 ж. фольклор кабинетінің меңгерушісі) ұстаздық қызмет атқарды.

## Шығармашылығы
Мусин қазақ композиторларының арасында алғашқылардың бірі болып симфониялық шығарма жазды. 

Композитор шығармашылығының дені симфониялық шығармалар, тақырыбының негізгі арқауы – Отан, еңбек адамдары. “Жайлауда” (1948), “Халықтар бақыты” (1953), “Колхоз тойы” (1953), “Мерекелік” (1965) симфониялық поэмалары, 3 симфониясы (І – “Гүлденген Қазақстан” – 1961, ІІ – 1963, ІІІ – 1970); “Тың туралы кантата”, “Сейфуллин туралы поэма-баллада” атты музыкалық хореграфикалық композиция, ұлт аспаптар оркестріне арналған поэмасы, шекті аспаптарға арналған 2 квартет, скрипка мен фортепьяно үшін И.В. Панфиловқа арналып жазылған сонатасы, т.б. камералық, драмалық қойылымдарға жазған музыкалары қазақ музыкасының озық үлгілері болып табылады. Сонымен қатар, Мусиннің камералық, вокалдық-хор, ән-романс жанрларында жазылған шығармалары ел ішіне, кәсіби музыканттар арасына кеңінен тарады. Оның “Әнші сыры”, “Егіншілер әні”, “Достар әні” атты туындыларын әнші Ж.Елебеков орындады. Сазгердің әр кездері шырқалып жүрген “Сайра, бұлбұл”, “Почтальон”, “Қыз әзілі”, “Жас түлек”, “Жеңеше”, “Сүйікті жарым”, “Қымбат дәурен”, “Бақытысың сен кімнің”, “Аналардың қолдары” сияқты ән мұралары бар. Олардың қатарына аяқталмай қалған “Таң шолпаны” (1967, клавир), “Жаяу Мұса” (1970, бір актісі біткен) операларын қосуға болады.

Абай өлеңіне хорға арнап «Күз» деген ән шығарған.

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:21 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Му’Уииз Әл-Ансаб Фи Шаджарат Салатин Моғол

**“Му’уииз Әл-Ансаб Фи Шаджарат Салатин Моғол”** – тарихи шығарма. Еңбекте Шыңғыс хан мен Әмір Темір әулеттерінің генеалогиялық кестесі көрсетілген. Кесте Әмір Темірдің баласы Шахрухтың тапсыруымен шамамен 1426 ж. құрастырылған. Авторы белгісіз. Кейбір зерттеушілер бұл еңбекті Әмір Темір әулеті заманында өмір сүрген ғалым *Хафиз и Абру* жазған деген болжам айтады. Шығарманың 1-бөлімі Рашид әд-Диннің “Шуаб и панджаган” атты еңбегінің қысқартылған нұсқасына ұқсас келіп, Шыңғыс хан ұрпақтарына арналған. 2-бөлімінде Шыңғыс ханның 14 ғ-дағы ұрпақтары жөнінде деректер келтіріледі. Еңбекте сондай-ақ Жошы ұлысындағы әкімшілік-саяси бөліктер мен Ақ Орда жері, т.б. туралы тарихи құнды мәліметтер жазылған. Шығарманың қолжазба нұсқасы ғана бар. Қолжазба Стамбұлдағы Топ Капы мұражайында сақталған. Орыс тіліне аударылған үзінділері В.Т. Тизенгаузеннің “Алтын Орда тарихына байланысты материалдар жинағында” жарияланған.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 
*Тизенгаузен В.Т., Сборник материалов относящихся к истории Золотой Орды, т. 2, М.–Л., 1941
*Стори Ч., Персидская литература, т. 2, М., 1972


Санат:Тарих
Иван Васильевич Мушкетов

**Иван Васильевич Мушкетов** (1850 жылы 9 қаңтар, Ресей, қазіргі Волгоград облысы Алексеевская станциясы – 1902 жылы 10 қаңтар, Санкт-Петербург) – орыс геологы және географы, Түркістан өлкесін алғаш зерттеушілердің бірі. Санкт-Петербург тау-кен институтын бітірген (1872). 1874 жылы Түркістан генерал-губернаторының жанындағы ерекше тапсырмалар бөлімінде қызмет істеген. 6 рет ғылыми-зерттеу экспедицияларына қатысып, Тянь-Шань, Жоңғар (Жетісу) Алатауы, Памир-Алтай тауларын зерттеді. Түркістан өлкесінің картасын түзетіп, толықтыруға ат салысты. Орта Азия тау тізбектерінің орографиялық құрылысы туралы бұрынғы түсінік өзгертіліп, Тянь-Шань мен Памир-Алай тауларының солтүстікке қарай иілген ендік доғалардан тұратындығын анықтады. 1884 ж. Г.Д.Романовскиймен бірге Түркістанның тұңғыш геологиялық картасын жасады. Арал *Қарақұмының* шығу тегін, Каспий теңізі. деңгейінің көтерілу мөлшерін зерттеп, Батыс Қазақстанда геологиялық және географиялық бақылаулар жүргізді. Мушкетовтың Түркістан монографиясының негізгі бөлігі Тянь-Шань тауларының жүйесін, оның мұз басуын, тау етектеріндегі жазық жерлер мен жота аралық аңғарлар мен ойыстарды сары топырақты және саздақ балшықты жерлердің пайда болуындағы метеорологиялық жағдайын зеттеді.  
 
1887 ж. Верныйға келіп, жер сілкіну себептерін және оның зардаптарын анықтады. Өлкедегі зерттеулерін 2 томдық “Түркістан” деп аталатын еңбегінде қорытындылады. Бұл еңбекте аймақтың тұңғыш геологиялық және орографиялық толық сипаттамасы берілді. *Мушкетов* әр жылдары Оңтүстік Оралда, Кавказда геологиялық және кен барлау жұмыстарымен айналысты. 2 томдық “Физикалық геология” атты теориялық еңбегі жарияланған. *Мушкетов* құрметіне Сібірдегі тау, Тянь-Шаньдағы мұздық аталған.

## Шығармалары
*Туркестан, т. 1 – 2, СПб., 1886 – 1906; Физическая геология, ч. 1 – 2, СПб., 1888 – 91; 
*Геологические исследования в Киргизской степи в 1814, Тр. Геол. ком., т. XІV, ғ5, 1896.

Санат:Ғылым
Мұғалжар мыс кенді белдеуі

**Мұғалжар Мыс Кенді Белдеуі**– Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданында орналасқан кенді өңір. Мұғалжар атырабында көптеген мыс кентастар белгілерінің бар екендігі ертеден белгілі. Аралша, Авангард, т.б. мыс-колчеданды кентастар кендерінің ашылуы Мұғалжарды жаңа мысты аймақ қатарына жатқызды. Ең басты кендер негізінен Тагил-Магнитогор белдемінің (Оралдың бас мыс-колчедан белдеуі) оңт. жалғасы саналатын жасыл тасты синклинорийлік белдемнің солт-нде орналасқан. Колчедандық кендер мен кентастар белгілері, базальтоидтық вулканизмнің бастапқы сатылары кеңінен тараған және олардың әр түрлі жыныстары бір-бірінен күрт өзгеше келетін немесе тетелес жіктелген формациялар құрайтын геосинклинальдық ойпаңдарда (синклинорийлерде) орналасқан. Жанартаутектік формациялар ішіндегі кендер субмеридиандық және көлденең жарылыстар белдемдерінің қиылысқан немесе бір-біріне түйіскен жеке телімдерінде (кентас түйіндерінде) шоғырланған. Мұндай түйіндер вулканиттердің көмейлік және субжанартаулық фациялардың дамуымен сипатталады. Синклинорийлік кұрылымдардың геотектоник. дамуымен байланысты эффузиялық магматизмнің солт-тен оңт-ке, батыстан шығысқа қарай жылжуы силурдан (Сакмара белдемі) карбонға (Ырғыз белдемі) дейін, жасы әр түрлі колчедандық кендердің пайда болуына қолайлы жағдай жасады. Колчедандық кентас жаралуымен тығыз байланысты аймақтық жасыл тастық метаморфизм күшінің төмендеуі де осы бағытта байқалады. Осы белдемді солт-ке қарай Ортаңғы Ор, Біршоғыр, Сакмара белдемін Кеңтоғай, Қосестек, Қарғалы, Ырғыз белдемін Қиялыкөл-Қарақұм, Бақсай сияқты кенді аудандарға бөлуге болады.

## Дереккөздер
“Қазақ энциклопедиясы – VI том”

Санат:География
Мұғалжар сирек металдар белдеуі

**Мұғалжар Сирек Металдар Белдеуі**–Ақтөбе облысының Мұғалжар тауындағы сирек металдардың кендері орналасқан алқап. Сирек металдардың кентастануы негізінен кембрийге дейінгі метаморфтық кешендерінен (гнейс, амфиболит, кристалдық тақтатас) кұралған және Шығыс Мұғалжар металлогендік белдемінде шоғырланған. Мұнда кембрийге дейінгі ультраметаморфизмімен палеозойдың орогендік граниттік магматизмімен байланысты мигматиттер, граниттік гнейстер, граниттер кең тараған. Сирек жер элементтерінің акцессорлық кентастануы (монацит, циркон, рутил, т.б.) кембрийге дейінгі гранитоидтармен бір кеңістікте топтасқан. Бұл кентастанудан қорымды кендер, кентас белгілері қалыптасады. Бұлардың ішінде герциннің екі сатылы гранитоидтық магматизмімен генетик. байланыста болатын сирек металл және сирек жер элементтерінің кентастануы ерекше орын алады. Лейкократтық граниттердің ірі батолит интрузиялары герцин магматизмінің бірінші сатысымен байланыста келеді. Молибден-вольфрам-висмут кентастануы (Итастыбұлақ, Ақпан, Борлы, т.б.) осы интрузияларда орналасқан. Сирек металл кентастануының пегматиттік және пневматолиттік-гидротермальдық типтері бар. Ырғыз бойының сирек металды пегматиттері танталит-колумбиттік формацияға жатады. Пегматитті алаңдар Талдысай массивінің граниттерімен қиылған, амфиболиттер мен гнейстерден құралған антиклинальдық құрылымдарда орналасқан. Пневматолиттік-гидротермальдық тип грейзендік (Шығыс), альбититтік (Борсықбай, Әйке, Қарасып, т.б.), циркон-монациттік (Шідер, Өтешәлі, Белқопа), кварц-молибденит-серициттік кентасты формацияларды (Итастыбұлақ, Қарабұлақ) біріктіреді.

## Дереккөздер
“Қазақ энциклопедиясы – VI том”

Санат:География
Мұғалжар шыны құмдарының кен орны

**Мұғалжар шыны құмдарының кен орны** – Батыс Мұғалжар бойында, Ор-Елек (Сакмара-Оралтау) көтерілімінің оңтүстік мен Ор ойпаңында кездесетін құмды алқап. 

## Геологиялық құрылымы
Құм кендері палеоген мен миоценнің континенттік шөгінділерінде шоғырланған. Ірілері – Батыс Мұғалжар алды ойпаңындағы Мұғалжар мен Айрық. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Арасында саз қабатшалары мен линзалары бар ақ түсті кварц құмының қалыңдығы 25 м-ге жетеді. Құмдағы кварц түйірлерінің мөлшері 95%. Қоспа ретінде магнетит, лимонит, турмалин, хлорит, циркон, лейкоксен, кальцит кездеседі. Құмда 91,6 – 99,0% SіO2, 0,4% Fe2O3, 2,52% CaO, 0,26 – 3,72% Al2O3 + TіO2, 0,77% MgO бар. Қалыңдығы 4 – 4,5 м-ге жететін Айрық кенінің құмы жоғары эоцен жыныстарында ұшырасады. Ор-Елек көтеріліміндегі эоценмен жасты Қараағаш кенінің құмы жақсы іріктелген, құрамында 96,28% SіO2, 0,33% Fe2O3, 1,26% Al2O3 бар. Ор ойысындағы Мамыт кені эоценнің сексеуіл свитасы шөгінділерінде түзілген. Құмы сұр, ашық сары, ұсақ түйірлі; арасында каолин саздары мен кварцит линзалары болады. Бұл кеннің құрамында 96,3 – 97,3% SіO2, 0,33% Fe2O3, 1,28 – 1,50% Al2O3 бар. Аталған кендердің құрамы терезе шынысы мен шыны ыдыс жасауға жарамды. 

## Дереккөздер
 

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Мұғалім

thumb|150px|right|Мұғалім мен оқушылар (ортағасырлық миниатюра)
**Мұғалім** немесе **оқытушы** — болашақ ұрпақты қоғамдық өмірге тез әрі жеңіл қосылу үшін және сол қоғамның мақсаттарын орындайтын адамдармен қамтамасыз ету қабілетін арттыру үшін тәрбиелеу мен оқыту қажеттілігі себебінен әлемдегі ең кең тараған мамандықтардың бірі.

Конфуций айтады:
«Мұғалімнің мақсаты — оқушының ойлауына жаңа перспективалар ашу»

## Мамандықтың тарихы
Оқыту мен мұғалімдер адамзатқа ерте заманнан таныс болғанымен, тек жаңа заманда ғана мұғалімдік ең таралған мамандық бола бастады.

Жүз жыл бұрын ғана халықтың көпшілігі, тіпті еуропалық отбасылар да білім беру мәселесін халықтық және отбасылық педагогика тәсілдерімен шешуге мәжбүр болды. Бұл әдістің өзіндік жақсы (бұл туралы білім беру саласының шенеуніктері көбінесе сөз қозғамайды) және жаман жақтары болды. Ал білім беруге арнайы адам жалдауға адамдардың тек аз бөлігінің (патшалар, ақсүйектер) қолы жетті немесе тек арнайы мамандықтарға қажеттілік мөлшеріне байланысты іске асырылды (мыс.: әскери дайындық, мамандыққа үйрету).

Әр заманда тәрбиелеу мен оқыту міндеті әртүрлі адамдарға жүктелді: тәрбиелеушілерге, кураторларға, мұғалімдерге. К. Д. Ушинскийдің өзі оқушыға жақсы тәрбие беру мәселесін оған білім беруден жоғары қойған, себебі, оның ойынша, бір адамға білім беріп, ол өзінің тәрбиесінің нашарлығы себепті ол ғылымды зұлымдық мақсатында жұмсаса, қоғамға білім алмай тұрған халінен гөрі қауіптірек болып кетуі мүмкін.

## Мұғалімнің оқыту үдерісіндегі орны
Мұғалім білім алушыға оқу үдерісінде дұрыс бағыт-бағдар береді.

## Педагогикалық мамандықты үйренудің жолдары

## Тағы қараңыз
* Педагогика
* Ұстаз

## Дереккөздер
 

Санат:Мамандықтар
Санат:Педагогика
Мұғалімдер Семинариясы

**Мұғалімдер Семинариясы**– бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлаған оқу орны. Қазақстанда алғаш рет М. с. 1903 ж. Семейде, 1913 ж. Ақтөбеде, Верныйда, Оралда ашылды. Қазан төңкерісінен кейін М. с. 3 жылдық пед. курстарға, одан кейін пед. техникумдарға айналды.
Мұзбел

**Елді мекендер:**

* Мұзбел – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл.
* Мұзбел – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл, 2018 жылға дейін "Пржевальское" деп аталды.

**Таулар:**

* Мұзбел – Нұраның сол жағалауында орналасқан жон.
* Мұзбел – Ұлытау тау жүйесінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тау.
* Мұзбел – Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде, Үстірттің оңтүстік-батыс бөлігіндегі жон.
Мұзбел (жон, Маңғыстау облысы)

**Мұзбел** – Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде, Үстірттің оңтүстік-батыс бөлігіндегі жон. 

## Жер бедері
Солтүстік-батысында Қарынжарық ойысы мен құмы, оңтүстік-шығысында Қарынгүрлі аңғары аралығында 75-80 км-ге созылып жатыр, енді жері 20-25 км. Ең биік жері (340 м) жонның солтүстік-батысында.

## Геологиялық құрылымы
Мұзбел жоны сарматтың бақалшақты-оолитті әктастарынан түзілген. Гипс және әктасты жыныстардың шайылуынан пайда болған карсты құбылыстар көп. 

## Өсімдігі
Өсімдіктерден жусан, бұйырғын, т.б. өседі. Мұзбел жоны маусымдық мал жайылымына пайдаланылады. Солтүстік-батыс бөлігі Үстірт қорығы аумағына кіреді. Жонды бойлық бағытта бірнеше қара жол кесіп өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарақия ауданы таулары
Мұзтау жотасы

**Мұзтау жотасы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстігіндегі жоталар тобының ең биік сілемі.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 4370 м. Батысында Тышқантаумен, оңтүстігінде Шақпақтас тауымен, шығысында Қытаймен мемлекеттік шекара өтетін Желдіарық өзенімен шектелген. 3700 м-ден жоғарғы бөлігін мұз басқан, одан бірнеше өзендер басталады. Тау бөктерлері тік, мұз бен су эрозиясына күшті ұшыраған. Палеозой дəуірінің герциндік тау жасалу кезеңінде пайда болған. 

## Климаты, өсімідік пен жануарлар дүниесі
Климаты биік таулық, орташа температурасы қаңтарда -12-16°С, шілдеде 4-8°С, жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 мм шамасында. Топырақ жабындысы күлгін түсті жəне қара қоңыр. Бұталар мен қайыңдар аралас таудың альпілік шалғыны өседі. Шығыс бөктерінде, əсіресе, шатқалдардың солтүстік беткейінде тау орманы өседі. Жан-жануарлардан күзен, арқар, тау-теке; құстардан ұлар, т.б. кездеседі. Маңайындағы альпілік жəне субальпілік шалғындар жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жоталары
Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Панфилов ауданы таулары
Баққожа Мұқай

**Мұқай Баққожа** (31 қаңтар 1948, Алматы облысы, Райымбек ауданы, Нарынқол ауылы — 8 қаңтар 2008, Алматы) —  жазушы, драматург. «Өмірзая» романы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (2000).

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

## Еңбек жолы
1971 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. 1965 жылы Кеген (қазіргі Райымбек) аудандық «Коммунизм нұры» (қазіргі "Хантәңірі") газетінде еңбек жолын бастаған. 1970 — 1988 жж. «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында, Қазақстан Жазушылар одағында қызмет істеген. 1990—1995 жж. Мәдениет министрлігінің репертуарлық редакциялық алқасында Бас редактор, бас басқарма бастығы болған. 1990 жылы облыстық «Қазақ тілі» қоғамын ұйымдастырып, басшылық жасады. Қазақстан Республикасының ЮНЕСКО істері жөніндегі Ұлттық комиссиясының мүшесі. Бірнеше медальдармен марапатталған. «Парасат» журналының Бас редакторы болды.

## Еңбектері
Ол «Жалғыз жаяу», «Өмірзая» атты романдары мен «Жаңбыр жауып тұр», «Өмір арнасы», «Аққу сазы», «Мазасыз маусым», «Дүние кезек», «Тоят түні», «Жеті желі», «Алғашқы махаббат», «Ертегідей ертеңім» атты кітаптардың авторы. Шығармалары тәжік, қырғыз, белорус, якут, татар, башқұрт, чех, орыс, өзбек, қарақалпақ, түрікмен, корей тілдеріне аударылған. Орыс тілінде 1984 жылы «Водоворот», 1988 жылы «Белая птица» атты кітаптары шыққан. Оннан астам драмалық шығармалары Қазақстандағы және шет елдердегі театрларда қойылған. Бірқатар жазушылардың шығармаларын қазақ тіліне аударған.
«Қош бол, менің ертегім» пьесасы мен «Аққу сазы» хикаялар кітабы үшін Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атағы (1982), Қырғызстан Республикасының Т.Әбдімомынов атындағы әдеби сыйлығы (1995), «Өмірзая» романы үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы берілген (2000). «Парасат» орденінің иегері (2006).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:2008 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері
Мұқановтың әдеби-мемориалдық мұражай үйі

**Мұқановтың әдеби-мемориалдық мұражай үйі** - С. Мұқановтың әдеби мұрасын сақтап, насихаттауға арналған тарихи-мәдени мекеме. 

Алматы қаласында Төлебаев к-сі 125/3, С. Мұқановтың өзі 1965-1973 жылдары тұрған үйінде 1978 жылы 21 қарашада ашылған. 

Мұражай үйі әдеби және мемориалдық бөлімдерден тұрады. Мұражайдың әдеби бөлімінде жазушының зерттеулері мен сын мақалалары, монографиялары, ҚР FA-ның Ш. Уәлиханов атындағы сыйлық дипломы және т.б. құжаттар бар. Оның 1922 - 35 жылдары Ленинградта (қазіргі Санкт-Петербург), Мәскеуде оқыған кезіндегі суреттер мен құжаттар рет-ретімен орналастырылған. Мұнда Тәттімбет пен Үкілі Ыбырайдың фотосуреттері бар. Суретші Ү. Әжиевтің, С. Мұқанов пен орыс жазушысы М.Горькийдің достығын бейнелейтін "М. Горький және С. Мұканов" атты картинасы да осы залда. Жазушы наградалары - екі Ленин ордені, екі Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" ордендері, КСРО медальдары, сондай-ақ оның Қазақстан Жоғары Кеңесінің депутаттығына бірнеше рет сайланған куәліктері қойылған. Мұражай экспозициясында түрлі қолжазбалар, жазушының поэзиялық, прозалық және әдеби сын шығармаларының басылымдары бар. 

Жазушының "Сұлушаш" (1928), "Адасқандар" (1931), "Жұмбақ жалау" (1938), "Балуан-Шолақ" (1941), "Сырдария" (1948) романдары мен "Шоқан Уәлиханов" (1953), "Қашқар қызы" (1958), "Сәкен Сейфуллин" (1964) атты драмалық шығармалары туралы мол мәліметтер берілген. "Адасқандар (1931) романының басты кейіпкері - Бүркіт (Сұлтанбек) пен Бәтестің (Бәтима) түпнұсқа суреттер махаббат хикаясына байланысты көне күнделіктің мұқабасы Қызылорда қаласындағы сотқа (1927 қоғамдық айыптаушы ретінде қатысқан С. Мұқановтың куәлігі қойылған. "Балуан-Шолақ" романының (ҚХР, Шыңжаң) араб әріпімен басылған нұсқасы. Шәкәрімнің 1933 жылы Сәбитке жазған хаты мен фотосуреті, М. Жұмабаевтың "Шолпан" өлеңдер жинағы (1913 М.Дулатовтың "Бақытсыз Жамал (1914) романы, Ж. Аймауытовтың "Мансапқорлар" (1925), т.б.

Мұқановтың жеке мұрағатында сақталған кітаптар бар. Мұражайдың мемориалдық бөлімінде жазушының қабылдау бөлмесі, жұмыс орны, демалыс бөлмесі, толық сақталған мыңға жуық кітабы бар, кітапханасы да осы бөлімде. Тұрмыстық заттары, үй жиһаздары, шет елдерден келген түрлі сыйлықтар, картиналар т.б. экспонаттар қойылған. Мұражайда түрлі дәрістер оқылып, кинолофильмдер көрсетіледі.  

Мұқановтың 100 жылдық мерейтойы қарсаңында ғимарат күрделі жөндеуден өткізіліп, экспозициясы жаңартылды, 8 мыңнан астам экспонат жинақталды.

## Дереккөздер


Санат:Алматы мұражайлары
Санат:1978 жылы құрылған мұражайлар
Болат Нығметұлы Мұқашев

**Мұқашев Болат Нығметұлы** (1942 жылы 22 қазан, Алматы облысы Үштөбе қаласында) – физика-математика ғылымдарының докторы (1984), профессор (1990), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (1994). Мәскеу инженер-физика институтын бітірген (1967 Қазақстан ғылым академиясының ядролық физика институтында (1967–70), Қазақстан ғылым академиясының Жоғары энергия физикасы институтында (1970–91) ғылыми жұмыстармен айналысты. 1991 жылдан физика-техника институтының директоры ((2002–04) жылдары Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының вице-президенті) қызметтерін атқарды. 1983 жылы  деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. Халықаралық Хорезми атындағы (2000), ҚР Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты (2001). 120-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.
## Дереккөздер
 
## Сілтемелер
Мұқашев Болат Нығметұлы

Санат:Ғылым
Мұқышев Майжан

**Мұқышев Майжан** (1936 жылы 10 наурыз, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Дария бекетінде дүниеге келіп – 1990 жылы 14 ақпан, Қарағанды қаласында қайтыс болды) – техника ғылымдарының докторы. (1974), профессор (1976). Мәскеу тау-кен институтын бітірген (1953). Қарағанды көмір алабында (1953–57) және химия-металлургия институтында (1960–63), көмір және кен машиналарын жобалау институтында (1963–90) ғылыми-педагогикалық және инженерлік қызметтер атқарған. 1972 жылы   деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері көмір қабаттарын дайындау мен өңдеуге арналған. КСРО мемлекеттік сыйлығының (1972) лауреаты. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, 7 монография мен 15 авторлық куәліктің авторы.
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Мұнай құбыры

**Мұнай құбыры**– 1) мұнай өндірісінде пайдаланылатын құрал. Пайдалану мақсатына қарай мұнай құбыры жетекші, бұрғылау, ауырлатқыш, шегендеу және сорғы-компрессорлық құбырлар болып ажыратылады; 2) мұнайды және оның өнімдерін тасымалдауға арналған құбыр желісі.

## Дереккөздер

Санат:Транспорт
Мұнай өнеркәсібі

thumb|right|400px|Әлемнің мұнай қорлары, 2013.
**Мұнай өнеркәсібі** — отын өнеркәсібіндегі жетекші рөл атқаратын сала. Сонымен бірге негізгі стратегиялық шикізат көзі болып есептелінеді. Мұнайды өңдемей қолдана алмайды. Мұнайды фракциялау арқылы қолданады.

Одан 300 түрлі өнім алады: ең, қажетті өнімдерінің бірі машиналарға арналған отын (бензин, керосин) және химия өнеркәсібіндегі шикізаттар.

1960 жылдардың ортасында осы аймақтағы Маңғыстау алабы ашылды. Ондағы Өзен және Жетібай, Қаражанбас, Қаламқас, Солтүстік Бозащы, Кеңқияқ, Жаңажол, т. б. кен орындарындағы мұнайға барлау жасалды.

Кейінірек алып Қарашығанак, Теңіз мұнай кен орындары ашылды.

1980-ші жылдардың басында республикамызда үшінші алап - Оңтустік Торғай ірі кен орны Құмкөл пайда болды.

1990-шы жылдардың басында ең үлкен мұнай кен орны Қашағанды ашты.

Мұнай қоры жағынан (4,8 млрд т) Қашаған дүние жүзінде бесінші орында.

Қазақстаннан түрлі маркадағы мұнай өндіріледі.

**Мұнай мен газды ірі компаниялар өндіруде**: 
*«Шеврон-Тексако» (Теңіз)
* ҚӨБ консорциумы (Қарашығанақ)
* Қытай ұлттық мұнай компаниясы (Жаңажол, Құмкөл).

«ҚазМұнайГаз» Қазақстанның, ең ірі ұлттық мұнай компаниясы.
Осы компаниялардың жұмыс істеу нәтижесінде мемлекетіміздегі мұнай өнеркәсібінің даму каркыны жылдан-жылға өсу үстінде.

1970-ші жылдары республикамыздағы барлық мұнайды үш облыс (Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе) өндіретін, казір 6 облыс өндіріп отыр.

Көш бастаушы Атырау облысы.

Өндіріс ауданынан тұтынушыға темір жол аркылы цистернада және Каспий теңізі арқылы танкермен тасымалданады. Бірақ негізгі бөлігі құбыр арқылы тасымалданады. Мұнай тасымалдауда кұбырдың рөлі тиімді болғандықтан жыл өткен сайын оның үлесі артуда.

Құбырдың мұнайды өткізу мүмкіншілігі жоғары. Диаметрі 83 см болатын құбыр жылына 10 млн тонна өткізе алады. Сонымен бірге өрт шығу қаупі құбырларда сирек болады. Қазақстандағы магистральді мұнай құбырының ұзындығы 7000 км-ден артық. Ең ірілері Атырау-Новороссийск, Атырау-Самара, Атасу- Алашаңкоу және Омбы-Павлодар-Шымкент.

Мұнайды мұнай өңдейтін зауыттарда (МӨЗ) өңдейді. Мұнай өңдейтін зауыт көбінесе тұтынушыға негізделген. Қазақстанда 3 ірі мұнай өңдейтін зауыт (Атырау, Павлодар, Шымкент) және кішігірім отын жанар-жағармай зауыты Қарашығанақта жұмыс істейді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Мұнай өнеркәсібі