Эллиптикалық галактика

300px|нобай|оңға|Сомбрерро галактикасы
**Эллиптикалық галактика** — эллипсоидтық пішіндегі астрономиялық нысандар. Ішінде бұл галактикаларда тартылыс күші арқасында миллиондаған жұлдыздар, ғаламшарлар, кейбір газдар, шаңдар және көптеген қараңғы материя бар. Олар айқын құрылымға ие емес және олардың жарқырауы біркелкі, өйткені жұлдыздар жиектерге қарай біркелкі бөлінген, онда жарық өте әлсіз гало түрінде тегіс таралады.

## Қалыптасуы
Алдымен астрофизиктер үлкен коллапс эллиптикалық галактиканың пайда болуына себеп болды деп ойлады, нәтижесінде ол қарқынды жұлдыздардың пайда болуына себеп болды. Бұл гипотеза осы галактикалардың жұлдызды популяциясы басқа типтерден гөрі ересек екендігімен дәлелденеді. Екінші жағынан, эллиптикалық галактикаларда газ бен шаң өте аз, олар белгілі жұлдызаралық мәселе, бұл дәл жаңа жұлдыздардың пайда болуындағы қажетті шикізат. Бірақ қазіргі бақылаулар галактикалар айқын тұрақтылыққа қарамастан тұрақты емес екенін растайды. Ауырлық күші оларды мүмкіндік болған кезде бір-бірімен белсенді әрекеттесуге мәжбүр етеді. Осы себептен қазіргі гипотеза эллиптикалық галактикалардың қалыптасуы әр түрлі және басқа формадағы галактикалар уақыт өте келе эллипске айналуы мүмкін деген басымдыққа ие. Гравитациялық тартымдылық соқтығысуды тудыруы мүмкін, бұл біртіндеп бірігуді тудырады. Мұндай көлемдегі оқиғалар сирек емес, өйткені гравитация бұл мүмкіндіктің есігін ашады. Сонымен қатар, эллиптикалық галактикалар галактикалық кластерлердің ортасында жиі кездеседі, мұнда материалды ұстап қалуға және басқа галактикалармен қосылуға мүмкіндік бар. Мұны кейбір эллиптикалық галактикалардың ішкі бөлігінде - көк ергежейлі галактикалардың жас жұлдыздар анықталғандығы, бұл олардың жұлдызаралық материядан толықтай айырылмайтындығын көрсетті.

250px|нобай|оңға|Эллиптикалық галактика M89

## Жалпы сипаттамалар
Эллиптикалық галактикалардың жалпы сипаттамаларында олардың ең сфералық түрінен өте тегістелген эллипсоидтарға дейінгі пішіні ерекше екені анық. Эллиптикалық галактикалар өте құрылымсыз. Олар эллипсоидты пішіннің жеткілікті түрде тұрақты таралуына ие және азды-көпті әлсіз жарық галосымен қоршалған. Оларда диск немесе басқа құрылымдар жетіспейді, олар ерекше назар аударады. Олардың спутниктік галактикалары болуы мүмкін, олардың гравитациялық аймағында орналасқан әлдеқайда кішігірім галактикалар, бірақ бұл тек эллиптикалық галактикаларға ғана тән емес, өйткені біздің Құс жолы, торлы спиральды галактикада, Магеллан бұлттары спутниктер ретінде орналасқан. Кейбіреулерінде глобулярлық жұлдыз шоғыры бар, оларды ергежейлі эллиптикалық галактикалар деп қате айтуға болады. Кинематика тұрғысынан эллиптикалық галактиканы құрайтын жұлдыздар күрделі траекторияларды ұстануға бейім, ал галактиканың бұрыштық импульсі шамасы төмен деп саналады.

## Массасы және өлшемдері
Көлемі бойынша өзгергіштік өте көп. Оларда жұлдыздар газы мен шаң аз болғандықтан эллиптикалық галактиканың массасы жұлдыздық массаға тең. Жұлдыздар саны бірнеше миллион жұлдыздан миллион жұлдызға дейін өзгеруі мүмкін. Бүгінгі күнге дейінгі бағалау диаметрі 1-200 к.к.к. құрайды, ал ерекше жағдайларда 1 мегапарсек - шамамен 3 миллион жарық жылы. Әдетте масса 10 ^ 6-10 ^ 13 M аралығында болады. Біздің Құс жолы галактикасының маңында көптеген эллиптикалық галактикалар бар, олар сонымен қатар ергежейлі галактикалар деп аталады.

## Түрлері
Көптеген галактикалар, шамамен 90% эллипс немесе спираль тәрізді. Хаббл эллиптикалық галактикаларды жіктеу схемасының басында орналастырды, оларды "ерте типтегі галактикалар" деп атады, өйткені ол кейінірек олар басқа формаларға көшті деп сенді.
E = 1 - b/ a
E - эллипстің қаншалықты тегістелгенін көрсететін көрсеткіш, мысалы, егер a және b мәндері өте жақын болса, b / a бөлігі шамамен 1, ал эллипситет нөлге тең, нәтижесінде сфералық галактика пайда болады.
E үшін қабылданған ең жоғарғы мән - 3 және Хаббл жіктеуінде сол жақта бірінші орынды сфералық галактикалар алады, олар E0 деп белгіленеді, содан кейін аралық типтер E1, E2, ... дейін EN, мұндағы N = 10 (1- b / a).
Белгілі болғандардың ең жалпақтары Е7-ге жетеді, өйткені галактиканың құрылымы жоғалады. Қосымша ақпарат түскен сайын Хабблдың өзі өзінің бастапқы жіктемесін өзгертті. Сонымен, басқа астрофизиктер тек эллипсоидтық пішіннен басқа жаңа мүмкіндіктерді қосуға тырысты. Ол үшін кіші әріптермен қатар басқа әріптер де қолданылды.

250px|нобай|оңға|NGC 2768

## Қорапты және дискі тәріздес түрлері
Хаббл тізбегінен тыс, Ральф Бендер және оның серіктестері 1988 жылы эллиптикалық галактикаларды жіктеу үшін екі жаңа термин ұсынды, олар тек пішінді ғана емес, сонымен қатар басқа да өте маңызды сипаттамаларды ескереді.
Осылайша олар "қорапты" және "диск" болып топтастырылды, олар сәйкесінше төртбұрышқа және дискі тәріздес деп айтылады. Бұл классификация сәйкес жасалды изофотикалық сызықтар, галактикалық бетінде бірдей жарықтығы бар нүктелерді біріктіреді.
Квадраттықтардың жарықтығы үлкен, олар рентген сәулелерімен қатар радио көздері бар мағынада үлкен және белсенді болады. Дискі тәріздес еместер бұл жағынан тыныш, ал олардың жарықтығы төмен.

нобай|оңға| IC 1101
нобай|оңға| IC 2006

## CD типі
Бұл эллиптикалық галактикалар өте үлкен, сондықтан тақырыпқа келгенде оларды жіберіп алу мүмкін емес. Олардың ені 1 мега-парсекке жетуі мүмкін және галактикалық кластерлердің ортасында орналасқан. Олардың мөлшері бірнеше галактиканың бірігуінен пайда болуы мүмкін. Олар өте жарқын орталық ядроға ие және жүз мыңдаған глобулярлық кластерлерге ие. Сонымен қатар, оларда қараңғы заттардың көп мөлшері бар деп болжануда, бұл оның біртектес болып қалатынын түсіндіру үшін қажет. Осы уақытқа дейін ең үлкені - Бикеш шоқжұлдызындағы Абеля 2029 шоғырындағы IC 1101 болып саналады. Оны Уильям Гершель 1790 жылы ашқан және оның максималды диаметрі 6 миллион жарық жылына тең. Оның ядросы өте белсенді болғандықтан, ол тіршілік формаларын қолдайтын сияқты емес, немесе біз ол туралы әлі жақсы ақпарат білмейміз.

## Мысалдар
* IC 1101
* NGC 4694
* IC 2006

## Тағы қараңыз
* Спиральды галактика

## Дереккөздер