open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жаңабазар

**Жаңабазар** — Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл, Жаңабазар ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қазығұрт ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде, Қазығұрт жотасының солтүстік баурайынан бастау алатын Келес өзенінің жағалауындағы бұта аралас бидайық, боз, көде өскен сұр, қоңыр топырақты тауаралық дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы осы маңда қой шаруашылығын дамытуға байланысты қаланды. 1997 жылға дейін “Коммунизм” кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Жаңабазарда шаруа қожалықтары мен серіктестіктер жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, клуб, т.б. мекемелер бар. Ауыл маңында орман-тоғайы бар әсем келген тау шатқалдары орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы елді мекендері
Айжігіт қалпе кесенесі

**Айжігіт қалпе кесенесі** – сәулет өнерінің ескерткіші. Мойынқұм ауданы Құмөзек елді мекенінен солтүстікке қарай 30 км жерде. 1902 жылы Кемпірбай шебер салған. Айжігіт қалпе – осы өңірге белгілі болған әулие. Жұрт әлі күнге дейін басына түнеп, тәубә етеді. Кесененің Бетпақдалада сирек кездесетін көлемді құрылыс ретінде архитектор маңызы зор. Шикі кірпіштен қос күмбезді етіп тұрғызылған. Солтүстік-шығыс бүйірінен және артқы жағынан екі қоршау салынған. Айжігіт қалпе солтүстік-батыс қоршаудың ішіне жерленген, бұл кесенемен байланыспайды, кіретін жағы да бөлек. Күмбезді ғимараттың өзі екі бөліктен тұрады. Кесенеге соның кішісі арқылы кіреді және осы кіші бөлік әулиеге түнеуге келгендер ас-суын әзірлейтін бүйірдегі қоршаумен жалғастырады. Зиярат етушілер үлкен күмбезді бөлікте түнейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Кесенелер
Санат:Қазақстан кесенелері
Айдабол (зираттар)

**Айдабол** (1,2) — қола және темір дәуіріне сақталған зираттар тобы. Зеренді көлінің (Солтүстік Қазақстан) маңында орналасқан. Шартты түрде “А-1” аталған зираттағы топырақтан үйіліп, сыртынан жалпақ тастармен шеңберлеп қоршалған 16 обаның екеуі зерттелді. Оның бірі ғұрыптық баспана болып шықты. 1-ші оба-қоршаудан (диаметрі 28 м, биіктігі 0,6 м) Андронов мәдениетінің Атасу кезеңіне қатысты қыш ыдыстар, қола моншақтар, қоладан құйылып алтынмен апталған сырғалар т.б. бұйымдар табылды. Шартты түрде “А-2” аталған зираттағы ең үлкен 1-ші обада егде жастағы, қару-жарақты ер адам басы батысқа қаратыла лақаттап жерленген.  

Жанына темір ақинақ, 5 қола ұшты жебе, тас қайрақ қойылған. Оған 2-ші обада жерленген әйел адамның туыстық жақындығы болуы мүмкін. Дәл әлгідей жерлеу ғұрпымен қойылған әйел қабірінен қола айна, бояу езетін тас ыдыс (үккіш), сүйектен істеген әдемі шаш түйреуіш, алтыннан құйылған сырғалар және алтын тұмаршалар табылғаны бұл әйелдің де өз қоғамында көрнекті орын алған адам болғанын көрсетеді.  

Ал көлемі жағынан алдыңғы 2 обадан анағұрлым кіші, тым қарапайым қаланған 3-ші обадағы топырақ қабірге қойылған мүрденің жанында ешқандай зат жоқ. Бұл көне қоғамдағы мүліктік және әлеуметтік жіктелу болғанын білдіреді. Жерлеу ғұрпы мен заттай деректердің ерекшеліктері А-2 зиратында Орталық және Солтүстік Қазақстанда ерте темір дәуірінде қоныстанған, ғылымда Тасмола мәдениеті деп аталатын ескерткіштер пайда болған кезеңде өмір сүрген адамдардың жерленгенін көрсетеді. Обалардың пайда болған мерзімі біздің заманымыздан бұрын 5-4 ғасырларда.

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Санат:Зираттар
Шыршық каналы

**Шыршық каналы** (өзб. *Chirchik kanali*) — Өзбекстан және Қазақстан (Оңтүстік Қазақстан облысы Қазығұрт, Сарыағаш аудандары жері) мемлекетаралық жер суару жүйесіне жатады. 1932 – 37 ж. аралығында салынған. Басын Шыршық өз. бойындағы бөгеттен алады. Жалпы ұзындығы 95 км, ені 8 – 10 м, тереңд. 2 – 4 м. Орташа су ағымы 29 м³/с. Канал Қазақстан аумағындағы 12,8 мың га бау-бақша, егістікті суарады.

## Сипаттамасы
Бастауын Ташкент облысы, Ғазалкент қаласы маңындағы теңіз деңгейінен 685 метр биіктікте орналасқан Шыршық өзеніндегі бөгеннен алады. Шыршық өзенімен қапталдаса ағып, Шыршық қаласының тұсында солтүстікке бұрылады. Сол тұстағы төбешікті тесіп, құбыр арқылы арғы бетке өткізілген. Қазақстан аумағына өтеді де, Солтүстік-Батыс бағытмен аға отырып, Қазығұрт ауылының тұсынан оңтүстікке бұрылады. Сарыағаш ауданына өткен соң, Қабыланбек ауылына жақын жерде бірнеше тармақтарға бөлініп кетеді.

## Жағасындағы елді мекендер
Өзбекстанда: Газалкент, Шыршық қалалары.

Қазақстанда: Заңғар, Қызылсеңгір, Қазығұрт, Саванхана ауылдары

## Дереккөздер

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Канопус

thumb|right|200px|Канопус

**Канопус** — Көрнеулік жұлдыздық шамасы 0,75-ке тең аспан әлеміндегі екінші жарық жұлдыз. Мүлделік жарқырауы (Мүлделік жұлдыз шамасы -5,33) күн жарқырауынан 14000 есе артық, өте жарық болғанымен, жер шарынан қашықтығы 310 жарық жылы болғандықтан, ол Сүмбілеге (жерден қашықтығы  8.6 жарық жылы қашықтықта) қарағанда жер бетіндегі екінші жарық жұлдыз болып көрінеді. Канопус Ғ түріндегі аса жойқын алып жұлдыз есептеледі. Ол көбінесе оңтүстік жарты шардан толық көрінеді.

"Canopus" сөзінің келу қайнары туралы Richard Hinckley Allen өзінің  «Жұлдыз аттары: олардың мағынасы мен мәні»《Star Names: Their Lore and Meaning》кітабында екі дерек айтады. Бірі, Троя соғысы ертегісімен байланыстырады. Екіншісі Египеттің Kahi Nub тілінде бұл сөз "Алтын шар" дегенді білдіреді делінген. Ніл өзенінің сағасында күйреген Египет порт қаласы Канопус (Canopus) деп аталған. Ол Ніл өзені соғысы болған жер есептеледі.

Қазақстан жерінде бұл жұлдыз негізінен көрінбейді.

## Дереккөздер:


Санат:Жұлдыз
Санат:Жұлдыздар
Санат:Астрономия
Шыршашөп

**Шыршашөп** (Hypopitys) – өзі аттас тұқымдасқа жататын хлорофилсіз, сапрофитті қоректенетін көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Қазақстанның таулы аудандарындағы қарағайлы, қылқан жапырақты, аралас ормандардағы көлеңкелі жерлерде өсетін 1 түрі – кәдімгі шыршашөп (Н. monotropa) бар. Оның биіктігі 10 – 25(35) см. Тамырлары ұя тәрізді тамыршалардан тұрады. Сабағы етжеңді, қабыршақ тәрізді жапырақтар жауып тұрады. Гүлі қоңырау пішінді, қос жынысты, саны 3 – 8, сабақтың ұшында шашақтанып, төмен қарай салбырап тұрады. Жеміс бергенде жоғары қарай көтеріліп тікейеді. Аталығының саны 6 – 12, аналығы 1 – 6 ұялы. Гүл жапырақтары кірпік тәрізді, қылтанақты, хлорофилсіз, ақшыл, кепкеннен кейін қараяды. Күлтелері бос жатады, сары түсті. Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі – көп тұқымды қорапша.

## Дереккөздер


Санат:Көкбұталар
Наталья Васильевна Дмитрюк

**Наталья Васильевна Дмитрюк** (1951 жылы 16 ақпанда туған Солтүстік Қазақстан облысы, Көкшетау қаласы) – филология ғылымының докторы (2000), профессор.

Шымкент педагогикалық институтының филология факультетін бітірген (1972). Еңбек жолын мектепте орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып бастаған. 1974 – 2001 ж. Шымкент педагогикалық институтында оқытушы, доцент, орыс тілі мен әдебиетін оқыту методикасы кафедрасының меңгерушісі (1991 – 96), тіл жөніндегі департамент меңгерушісі (1997 – 2001), «Мирас» университеті ақпараттық педагогика факультетінің деканы қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қожа Ахмет Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті орыс тілі кафедрасының профессоры болып еңбек етеді. 1985 ж. кандидат диссертациясын Мәскеу қаласында қорғаса, 2000 ж. жалпы тіл білімі, психолингвистика, социолингвистика салалары бойынша докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам зерттеу жұмыстары жарық көрген, оның ішінде 20 шақты оқулықтар мен лекция  топтамалары бар. Дмитрюктың жетекшілік етуімен 4 ізденуші кандидат диссертация қорғаған. Облыстық әкімшілік тарапынан «2004 жылдың үздік ғалымы» деп танылған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Қарабұжыр (тау, Абай облысы)

**Қарабұжыр** – Сарыжал жотасының солтүстігіндегі шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданы Бөке ауылының солтүстік-шығысында 15 км жерде орналасқан. Шар өзенінің аңғарында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 652 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай доға тәрізденіп 5 – 6 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км шамасында. Беткейі кедір-бұдырлы бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Шар бөгені, етегінде көптеген қыстаулар орналасқан. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында далаға тән өсімдіктер өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы таулары
Санат: Қазақстан шоқылары
Оңтүстік Алтай жотасы

**Оңтүстік Алтай жотасы** — Алтайдың оңтүстігіндегі таулы жота. 

## Географиялық орны
Қазақстан (Шығыс Қазақстан облысының Қатонқарағай, Күршім аудандары жерінде) және Ресей Федерациясы (Алтай Республикасы) мен Қытай (Алтай аймағы) шекараларында. Ұзындығы 130 км-дей, орташа биіктігі 3487 м, ең биік жері 3871 м.

## Геологиялық құрылымы
Жота негізінен саздақты тақтатастан түзілген. 

## Жер бедері
Беткейлері көбіне тік құлама. Оңтүстік Алтай жотасынан Қара Қобы, Арасан Қобы өзендері бастау алады. Оңтүстік Алтай жотасында жалпы ауданы 116 км² шамасында мұздық бар. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 400 – 600 мм. 

## Өсімдігі
Тауаралық аңғарында және беткейлерінде дала өсімдігі, одан жоғары жапырақты орман, субальпі, альпі шалғыны өседі. 
 
## Дереккөздер
 

Санат:Қазақстан таулары
Санат:Ресей таулары
Санат:Қытай таулары
Йосемит ұлттық саябағы

**Йосемит ұлттық саябағы,** АҚШ-тың Калифорния штатындағы Сьерра-Невада тауында орналасқан. 1890 жылы құрылған. Аум. 3080 км². Саябақта көрікті табиғат нысандары, орманды алқаптар, биік сарқырамалар, Альпі шалғыны, ашық жерлер, мұздықтар, көлдер көптеп кездеседі. Саябақ жеріндегі гранитті биік жартастар тұтас орманға ұқсап алыстан көз тартады. Ондағы ең биік тау – Лайелл, оның биіктігі 3990 м. Йосемит ұлттық саябағында Солтүстік Америкадағы ең биік әрі ең үлкен Йосемит сарқырамасы (биіктігі 739 м) бар. Саябақтың құрамына ұызндығы 11 км-ге созылатын Йосемит өзенінің терең аңғары да кіреді. Мұнда секвойя ағаштары өскен үлкен үш алқап бар. Кейбір секвойя ағаштары өте ертеден өсіп келеді. Ондағы “Қарт гризли” ағашының жасы 2700 жылдан кем емес деп есептелінеді. Саябақта өсетін секвойя – Сьерра секвойясы (Sequoіadendron gіganteum) деп аталады. Жануарлардан: барибал, қарақұйрықты бұғы, құстың 200-ден астам түрі кездеседі. Саябақтың табиғаттың төл қалпын сақтауда маңызы зор. Осы әдемі көріністі көріп, тамашалау үшін Йосемит ұлттық саябағына жыл сайын мыңдаған туристер легі ағылып келіп жатады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:География
Йорк мүйісі

**Йорк мүйісі** () — Кейп-Йорк түбегінде, Аустралия құрлығының ең қиыр Солтүстік мүйісі. Оның географиялық координаттары: 1041 о. е. және 14232 ш. б.

Санат:Үнді мұхиты мүйістері
Санат:Тынық мұхит мүйістері
Санат:Аустралия мүйістері
Санат:Квинсленд географиясы
Санат:Жердің экстремалды нүктелері
Зенит (зауыт, Орал)

**Орал «Зенит» зауыты** – қорғаныс және шаруашылық мақсатындағы өнімдер шығаратын кәсіпорын. *1941 жылы* салынған. Бастапқы кезде бұл құпия қорғаныс кәсіпорны **“231-зауыт”**, **“38-пошта жәшігі”**, *1966 – 1991 жылы* ***“К.Е. Ворошилов атындағы машина жасау зауыты”*** деп аталды. *1996 жылдан* ашық акционерлік қоғам. Зауыт жанында “Зенит” мәдениет сарайы жұмыс істейді. Кәсіпорын 1 дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталып, бірнеше мәрте Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты болған.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:Қазақстан зауыттары
Каноэ

**Каноэ** (*испанша canoa – кішігірім қайық, кариб үндістерінің тілінен алынған*) – Солтүстік Америкадағы үндістер тайпаларында пайдаланылатын қайық. 

Каноэ тұтас ағаш діңінен ойылады не оның ағаш қаңқасы сырты су өтпейтін затпен қапталады. Каноэнің алдыңғы және артқы тұмсықтары үшкір келеді. Оның сыйымдылығы 2 адамнан 100 адамға дейін. Қайықтың ескек бекітетін тұтқасы болмайды. Ол бір ескекпен екі бүйірден алма-кезек есу арқылы қозғалысқа келтіріледі. Каноэ шаруашылықтық, туристік және спорттық болып ажыратылады.

## Дереккөздер:


Санат:Қайықтар
Санат:Ескекті спорттық кемелер
Санат:Байдарка және каноэмен есу
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Үндістер мәдениеті
Кабилдер

**Кабилдер** (араб. кабиль – тайпа) — Алжирдің солтүстігіндегі бербер халқы. Олар негізінен Алжир қаласының шығысындағы Джурджура мен Бабор тауларында тұрады. 2,9 млн адам. (2007, бағалау). Олар сондай-ақ Бельгияда (50 мың адам), Ұлыбританияда (3 мыңнан астам адам) тұрады. Жалпы саны 4 миллион, кейбір деректерде 6 млн. адам.

## Тілі
Кабил этникалық тобы афро-азиялық отбасынан шыққан кабил, бербер тілінде сөйлейді. Екінші және үшінші тіл ретінде көптеген адамдар Алжир араб, француз және ағылшын тілдерінде сөйлейді.
Тарихының алғашқы ғасырларында қабилалар тифинаг жазу жүйесін қолданған. 19 ғасырдың басынан бастап Францияның ықпалымен олар латын әліпбиін қолдана бастады. Ол қазіргі бербер латын әліпбиінің негізі болып табылады.

## Діні
Кабилдер ислам дінінің суннит тармағын ұстанады, католиктер бар.

## Тарихы
Кабилдер – Солтүстік Африканың ежелгі тұрғындары. Кабилдердің кейбір бөлігі араб жаулап алушыларымен күресте өз тілі мен мәдениетін сақтап қалған. Кабилдер 19 ғасырда Алжир халқының француз отаршыларына қарсы ұлт-азаттық күресіне белсене қатысқан...

## Кәсібі
Дәстүрлі шаруашылық – бау-бақша (зәйтүн және інжір ағаштарын өсіру) және дәнді дақылдарды өсіру (қатты бидай, арпа), қосалқы кәсіп ретінде мал шаруашылығымен, аңшылықпен айналысады. Қой мен ешкі, сиыр ұстайды. Жердің жетіспеушілігі таулық-кабилдерді қалаларға және шетелдерге (көпестер, шенеуніктер, жұмысшылар, зиялы қауымның бір бөлігі) кетуге мәжбүр етті. Кабилдердің бір бөлігі қазір өнеркәсіпте жұмыс істейді, сондай-ақ, ірі жер иелерінің плантациясында жалданып еңбек етеді.

## Өмір салты
Отбасы үлкен, патриархалды. Тахаррубт - бірнеше отбасының бірлестігі, олардың мүшелері өздерін бір ата-бабадан 4-5-ші ұрпақта пайда болған деп санайды. Бірнеше тахаррубт адрумды құрайды, бірнеше адрумдар — ауылды мекендейтін таддарт тобын құрады. ХХ ғасырдың бірінші жартысында ауылдардағы жерлер үлкен отбасылардың бөлінбейтін меншігі болып саналды. ХХ ғасырдың ортасынан бастап отбасылық жерлердің бөлінуі жиі кездеседі.

Дәстүрлі ауылдары - бұл бітеу қабырғалары бар, кіреберістері және ауылға кіретін қақпалары бар жақын орналасқан үйлер тобы. Үйлері саз балшықтан, шикі кірпіштен, тастан қаланған шатырсыз болып келеді. Үйлердің шағын аулалары бар. Ауылда әдетте екі көше бар, ішкі көше әйелдерге арналған, сыртқысы ерлерге арналған. Әдетте әр ауыл таудың басында орналасады.

Ер адамдар еуропалық киіммен бірге бурнус, әйелдер иығында қамыты бар көйлектер (хубба, тахуббат) киеді.

## Дереккөздер

Санат:Мұсылман халықтары
Санат:Алжир халықтары
Кабинеттік жүйе

**Кабинеттік жүйе** – мектептегі оқу жоспарына сәйкес негізгі пәндер бойынша сабақты арнаулы кабинеттер мен лабораторияларда, шеберханаларда өткізу жүйесі. Кабинеттік жүйемен оқыту жалпы білім беретін орта мектептерде кеңінен қолданылады. Кабинеттер  оқу-әдістемелік әдебиеттер, техникалық жабдықтар, үлестірмелі карточкалар, плакаттар, әдебиеттер, карталар, диаграмма, схемалар, т.б. құралдармен жабдықталады. Көрнекті құралдарды қолдана отырып, кабинеттік жүйемен оқыту оқушыларға тиянақты да терең және жүйелі білім беруге мүмкіндік туғызады. Жеке пәндердің мазмұнына сәйкес әдіс-тәсілдерді қолдану арқылы оқушылардың өз бетімен білімді іздене меңгеруі мен жаттығуын қамтамасыз ететін практикалық жұмыстар жүргізу үшін қажетті құралдар мен аспаптарды, аппараттарды бір орталыққа шоғырландырып пайдалануда кабинеттік жүйе нің маңызы зор.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:География
Хамир

**Хамир**, *Хайыр*, *Қумақ* – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 72 км, су жиналатын алабы 1050 км2.

## Бастауы
Қоржын (Холзун) жотасының оңтүстік-батыс беткейлерінен басталып, Малеевск ауылы тұсында Бұқтырмаға оң жағынан келіп құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары тар, шатқалды. Негізінен қар, аздап жер асты суымен толығады. Көктемгі-жазғы кезеңде тасып, күзде сабасына түседі. Суының минералдылығы 50 — 300 мг/л. Көп жылдық орташа су ағымы Масляха ауылы тұсында 20,3 м3/с. Лайлылығы 5 - 25 г/м3. Суы бойындағы елді мекендердің тұрмыстық-шаруашылық қажеттіліктеріне пайдаланылады.

Санат:Алтай ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Санат:Бұқтырма салалары
Айдап сал

**Айдап сал** — ұлттық ойын. Үйде немесе демалыс орындарында ойналады. Ойынға жас ерекшеліктеріне қарамай, көпшілік түгел қатыса алады. Ойнаушылар екі топқа бөлінеді де, бірінші топ сыртқа шығып кетеді. Ойын жүргізуші сырттағылардың есімдерін үйдегілерге қойып, белгілеп алады. Сырттан кіргендер өз аты қойылған адамды табуы керек. Таба алмағандар айыптары үшін өнер көрсетеді, тапқандар бұл “айыптан” құтылады. Ойынның келесі кезегінде екінші топ сыртқа шығарылады.
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Ойындар
Кабриолет

thumb|right
**Кабриолет** (франц. cabrіolet) – 1) ысырылмалы жұмсақ тенті бар жеңіл автокөлік қорабы. Қораптың жоғасыр жағы қатты болады да оған терезе орнатылады. Кабриолет қорабы 2 түрге ажыратылады: кабриолет-купе жанында 2 есігі және кабриолет-седан 4 есігі бар. Кабриолет қорапты жеңіл автокөлік ыстық климатты аудандарға қолайлы; 2) бір ат жегілетін екі доңғалақты рессорсыз жеңіл арба.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Кабу-бранку

**Кабу-бранку** ( — «ақ мүйіс») – Оңтүстік Америка құрлығының ең қиыр шығыс шеті (340460 б.б. және 700900 о.б.). Мүйіс Бразилияның шығыс бөлігіндегі Параиба штаты аумағында орналасқан.

Санат:Атлант мұхиты мүйістері
Санат:Бразилия мүйістері
Санат:Параиба географиясы
Шырын (Алматы облысы)

**Шырын** — Алматы облысы Ұйғыр ауданы, Бахар ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шонжы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей, округ орталығы - Бахар ауылынан 9 км-дей жерде, Қарадала массивінің солтүстік бөлігінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1967-1997 жылдары жеміс-жүзім өсіретін “Шырын” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1995 жылы Шырында “Ұлы дән” ЖШС-і және “Мұбарак”, “Рүстем” шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы елді мекендері
Қашқантеңіз (көл)

**Қашқантеңіз** – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы тұйық көл. Балқаш көлінің батыс жағында, Қашқантеңіз шығанағымен ертеде қосылып жатқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 18,5 км2 (жауын-шашынға байланысты өзгеріп отырады). Ұзындығы 22,5 км, ені 4,3 км. Тереңдігі 1,4 м. Солтүстік-шығыстан соққан күшті желдің әсерінен тасқын айдаған Балқаш суы кейде Қашқантеңіз көліне құяды. Суы тұзды, жағалауы сортаң батпақты. 

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы көлдері
Лев Иванович Кан

**Лев Иванович Кан** (1904 ж. т., Ресей, Приморье өлкесі) – Социалистік Еңбек Ері (8.6.1957). 1929 – 1936 жылдары Қиыр Шығыс өлкесінде жер бөлімінде, ұжымшарларда жұмыс істеді. 1937 – 1941 жылдары ұжымшарда, Үштөбе МТС-нда саяси бөлім бастығының орынбасары, 1941 – 1964 ж. Талдықорған облысының ''«Прогресс»'', ''«Заря коммунизма»'' ұжымшарында басқарма төрағасы, Жетісай ауданында мақта шаруашылығында қызметтер істеді. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты (1959). Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Кавальери приципі

**Кавльери приципі** – егер екі дене параллел екі жазықтықтың аралығында үшінші бір параллел жазықты қиып өткеде аудандары тең жазық пішіндер (фигуралар) пайда болатындай болып орналасса, онда бұл денелердің көлемдері де өзара тең болады. Бұл жайт Кавальери принцепі деп аталған. Бұл принцип кезінде ежелгі грек математиктеріне де белгілі болған. бірақ, мұны 1635 жылы итальян математигі Бонавентура Кавальери (1598-1647) өзінің "Геометрия" деген ғылыми еңбегінде бөлшектенбейтін  деп аталған әдіспен аудан және көлем анықтау әдісін негіздеген. Кавальери  жазық пішіндердің өзара параллел хордаларын және денелердің жазық параллел қималарын бөлінбейтіндер деп атаған. 

## ==Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Математика тарихы
Санат:Геометрия
Ләзиза Аймашева

**Ләзиза Аймашева** (8.3.1932 жылы туған, Қордай ауданы Қаракемер ауылы) – мәдениет қайраткері. Алматы медицина институтын (1955), Абай атындағы ҚазПИ-ді (1968) бітірген.

*1955 – 59 жылы Қазақ КСР Мин. Кеңесінің ауруханасында дәрігер
*1959 жылы конкурстық негізде Қазақ Республика телевизиясына дикторлық қызметке ауысты
*1964 жылы  жоғары категориялы диктор
*1970 жылы жоғары дәрежелі режиссер атақтарына ие болды
*1971 жылы музыка редакцияның бас режиссері
*1977 жылы Қазақ теледидарының көркемдік жетекшісі
*1991 жылы Республика телерадио корпорациясының көркемдік жетекшісі. А-ның шығарм. галереясында қазақ теледидарының «Алтын қорына» енген 2-дүниежүз. соғыстың аяқталуының 20 жылдығына арналған 20 сериялы деректі фильм, «Батырдың Алтын Жұлдызы»; «Маңғышлақ» атты фильмдер бар. Ол кезінде «Көгілдір экран» арқылы беріліп, көрермендер тарапынан жоғары баға алған «Кино туралы әңгіме», «Киносаяхат клубы», «Кино, уақыт, замандас», «Табиғат және біз» сияқты циклдік хабарлардың режиссері болды. 70 – 90 жылы Қазақ теледидарының белгілі болған дикторлары мен жүргізушілері А-дан тәлім алған шәкірттер. А. Қазақстан Журналистер Одағы сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Журналистика
Каватина

**Каватина** (итал. cavatіna) – шағын опералық ария. Каватинаның формасы қарапайымдылығымен, әуенділігімен әрі лирикалық мазмұнымен ерекшеленеді (мысалы, Н.А. Римский-Корсаковтың “Ақша қарында” Берендей мен Дж. Россинидің “Севиль шаштаразында” Фигароның каватинасы). Формасы жағынан күрделірек каватиналар да кездеседі (мысалы, М.И. Глинканың “Руслан мен Людмиласында” Людмиланың каватинасы). Кейде шағын аспаптық ансамбльге жазылған әуезді пьесалар да каватина деп аталады. Каватина қазақ операларында (мысалы, С.Мұхамеджановтың “Айсұлуындағы” Серкенің және “Жұмбақ қызындағы” Нәзіктің каватинасы) кездеседі.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Өнер
Айдар (сөздің мағыналары)

**Айдар** — 
1) адамның төбесіне қойылған шаш. Ертеде қаһарлы күш-қуаттың белгісі тәрізді болған. Айдар қою — моңғол, қытай, маньчжур, қалмақ, украин, түрік тағы басқа халықтарға тән. “Тұлымдысын тұл қылды, айдарлысын құл қылды” (“Қобыланды”).

2) Алған атақ-абыройды білдіретін ұғым (“айдар тағу”). “Әнші қыз деген атақ осы кезде Жібекке айдар болып тағылды” (Ғабиден Мұстафин).

3) Кейбір құстардың төбесінде болатын терімен жалғасқан тәж тәрізді өсінді. Ол көбіне тауық тұқымдас құстарда, Америкада кездесетін кейбір құмайларда болады. Айдардың пішіні әр түрлі келеді, оған қан толғанда қызарады. Көптеген құстардың төбесінде шоқтана өскен қауырсынды да айдар деп атайды. Айдар жыныстық айырмашылықтың бір белгісі.
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том
ЮНИДО

**ЮНИДО** (UNІDO – Unіted Natіons Іndustrіal Develorment Organіsatіon – Біріккен Ұлттар Ұйымының өнеркәсіптік даму жөніндегі ұйымы) – Біріккен Ұлттар Ұйымының халықаралық мамандандырылған үкімет аралық ұйымы. Дамушы елдерді индустрияландыруды (өнеркәсіптік дамуды) жеделдетуге жәрдемдесу үшін 1965 ж. құрылған (1985 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының органы). Құрамында 150 мүше мемлекет бар. Оның қызметінің түрлері: оперативтік қызмет – дамушы елдерге нақты жобаларды жүзеге асыруда техникалық көмек көрсету (сарапшыларды іссапармен жіберу‚ сабағат өткізу‚ жабдық пен материалдар жеткізу‚ ұлт кадрларын даярлау‚ т.б.); көмекші қызметі – өнеркәсіпті дамыту мәселелері жөнінде ақпарат жинау‚ қорытындылау‚ жариялау‚ мәслихаттар ұйымдастыру‚ т.б. ЮНИДО-ның қамқорлығымен азаттық алған елдерді дамытудың он жылдық аймақтық стратегиясы әзірленеді‚ өнеркәсіптік және технологиялық ақпарат банкі жұмыс істейді‚ дамушы елдерде технологиялардың дүниежүзілік рыногын зерттеу жөніндегі ұлттық мекемелер құруға‚ меншікті ғылыми әлуетін нығайтуға бағытталған технологиялық бағдарлама іске асырылады. ЮНИДО көптеген департаменттерден‚ ал олар өз кезегінде бөлімшелерден құралады. Жоғары органы – Бас мәслихат; тұрақты жұмыс органы – Өнеркәсіптік даму жөніндегі Кеңестік Штаб-пәтері – Венада (Австрия). Мүше елдердің жарналарынан құралатын меншікті бюджеті бар‚ оперативтік қызмет Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламалары мен мүше елдердің ерікті жарналарынан құралатын ЮНИДО-ның Өнеркәсіптік даму қорының қаражатынан қаржыландырылады.

Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемелері
Санат:Халықаралық экономикалық ұйымдар
Кавендиш лабораториясы

**Кавендиш лабораториясы** – Кембридж университетінің (Ұлыбритания) жанындағы физикалық зерттеулер жүргізетін ғылыми мекеме. Ол 1871 жылы ағылшын физигі және химигі Г.Кавендиштің (1731 – 1810) туысы герцог Девонширскийдің қаражатына ұйымдастырылып, Кавендиштің есімімен аталған. Алғашқыда ол тәжірибе жүргізуші физиктерді дайындау үшін оқу базасы ретінде пайдаланылып, кейінірек (әсіресе, Дж. Дж. Томсон (1856 – 1940) мен Э.Резерфордтың жетекшілік еткен кезінде) ғылым-зерт. жұмыстарын жүргізетін дүние жүзіндегі ең ірі лаб-ға айналды. Лаб-ның жетекшісі ретінде 1871 – 79 жылы ДК. Максвелл, 1879–84 жылы ДжылыУ. Рэлей, 1884 – 1919 жылы Томсон, 1919 – 37 жылы Резерфорд, 1938 – 53 жылы У.Л. Брэгг, 1954 – 71 жылы Н.Ф. Мотт, т.б. қызмет атқарды. Кавендиш лабораториясында әр түрлі кезеңде мынадай мәселелер зерттелді: газдағы электр разряды, ядролық физика, кристаллография, рентген-құрылымдық талдау, молек. биология, радиоастрономия. Сондай-ақ, онда электрон (1897), ядроның жасанды ыдырауы (1919), нейтрон (1932) ашылып, ДНҚ-ның құрылымдық моделі ұсынылды (1953), Вильсон камерасы (1912), масспектрограф (1913), сызықты үдеткіш (1932), т.б. жасалды. Резерфорд, Ч.Т.Р. Вильсон, Дж. С.Э. Таунсенд, О.У. Ричардсон, М.Л.Э. Олифант, Ф.У. Астон, П.М.С. Блэкетт, Дж. Чедвик, Дж. Д. Кокрафт, Дж. Д. Бернал, П.Ланжевен, П.Л. Капица, Ф.Крик, Джылы Уотсон, т.б. аса ірі физиктер осы Кавендиш лабораториясында маманданып шықты. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Кембридж университеті
Кавернометрия

**Кавернометрия** ( – үңгір, қуыс және ...метрия) – бұрғылау ұңғымалары диаметрінің өзгеруін көрсететін қисық сызықты (кавернограмманы) алу үшін жүргізілетін өлшеулер. 

Ұңғыманың геологиялық қимасын анықтау үшін, кавернограммалар геофизиканың басқа тәсілдерімен бірге қолданылады (қ. Геофизикалық барлау). Сонымен бірге, кавернограммалар бұрғылау кезіндегі ұңғыма күйін бақылауға, герметикалық құрылғыларды қондыруға қолайлы арақашықтықты анықтауға, т.б. мүмкіндік береді. 

## Дереккөздер

Санат:Геологиялық процестер
Кавитация

**Кавитация** ( – бос қуыс) – сұйықтықтарда газбен, бумен не олардың қоспасымен толтырылған қуыстардың (кавитациялық көпіршіктер немесе каверна деп аталатын) түзілуі. 

кавитациялық көпіршіктер, сұйықтықтағы қысым белгілі бір кризистік шамадан (рkp) төмен болған жерде пайда болады (реал сұйықтықта pkp-ның мәні берілген температурадағы осы сұйықтықтың қаныққан буының қысымына тең). Егер қысымның төмендеуі, тамшылы сұйықтық ағынындағы жылдамдықтың артуынан пайда болса, онда кавитацияны гидродинамикалық кавитация деп, ал өте қарқынды акустикалық толқындардың өтуі салдарынан болса, онда кавитацияны акустикалық кавитация деп атайды. 
Гидродинамикалық кавитация Реал сұйықтықтарда әрдайым газдың не будың ұсақ көпіршіктері болады. Олар сұйықтық ағынымен бірге қозғала отырып, қысымның p 
Кавитацияны зерттеудің және онымен күресудің үлкен маңызы бар. Өйткені кавитация су турбинасының, сұйықтық сорғыларының, кеменің еспе қалақшаларының, т.б. жұмыстарына зиянды әсерін тигізеді, олардың п. э. коэфф-н төмендетеді, тіпті олардың қирауына әкеп соқтырады. кавитация гидростатикалық қысымды көбейту, сондай-ақ, құралым элементтерінің пішінін өзгерту арқылы азайтылады. Ал эрозияны азайту үшін жұмыстық доңғалақтың қалақшаларын тоттанбайтын болаттан жасайды. 
Акустикалық кавитация Сұйықтыққа белгілі бір амплитудасы бар дыбысты түсіру нәтижесінде, сиреудің жарты периодына тең уақытта, Кавитациялық көпіршіктер түзіледі. Бұл көпіршіктер жарылғанда өте берік материалдың өзін бұза алатын қысқа уақытқа (10–6 с) созылған қысым импульсі (108 Па-ға дейін және одан да жоғары) пайда болады. Кавитациялық көпіршіктердің жарылуы кезіндегі қысым дыбыс жиілігін төмендету және гидростататикалық қысымды жоғарылату арқылы артады. Оның шамасы қаныққан буы бар төмен қысымдағы сұйықтықта жоғарырақ болады. Көпіршіктердің жарылуы кезінде оның ішіндегі газ 104С-қа дейін адиабаталық түрде қызады. Осының салдарынан кавитация кезінде көпіршіктердің жарқырауы (дыбыс люминесценциясы деп аталатын) байқалады. Көпіршік ішіндегі газ иондалады. Акустикалық кавитация бірсыпыра физ. құбылыстардың (мысалы, қатты денелердің бұзылуы, т.б.) тууына себепші болады. Кавитацияның ультрадыбыс тәжірибесінде кеңінен қолданылуы осы әсерлерге байланысты. Акустикалық кавитация биологияда, медицинада қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:жегіде
Санат:Акустикалық құбылыстар
Санат:Гидродинамикалық құбылыстар
Тайфун

thumb|265px| 1980-2005 жж.

**Тайфун** (ағылш. typhoon, қыт. тай фын – үлкен жел) – Тынық мұхиттың Оңтүстік-шығыс Азияға жақын бөлігінде пайда болып, сұрапыл дауыл түрінде әрекет ететін тропиктік циклонның аты. Тайфун көбінесе жаз бен күзде Филиппин және Маршалл аралдарының аралығында түзіліп, сағатына 10 – 20 км (тәулігіне 350 – 500 км) жылдамдықпен солтүстікке, солтүстік-батысқа жылжиды. Құрлыққа жеткеннен кейін солтүстіктен, солтүстік-шығыс бағытқа ауысып, сағатына 30 – 50 км (кейде 100 км-ге дейін) жылдамдықпен Жапон аралдарына барады. Тайфун жолында тропиктен тыс циклонға айналады. Одан әрі Амур-Сахалин аймағы мен Курилл аралдарына, кейде Камчатка түбегіне дейін өтеді. Жыл сайын 20 – 25 (кейде 45-ке дейін) Тайфун пайда болады. Әрекет ететін уақытының ұзақтығы бірнеше тәуліктен бірнеше аптаға дейін созылады. Орт-ндағы ауа қысымы 960 – 970 мбар, кейде 900 мбар-ға дейін төмендейді. Төмендеу қысымды орт-нда жел сағат тіліне қарсы бағытта ұйытқып, сұрапыл күшпен (жылдамдығы 50 м/с немесе 180 км/сағ., кейде. жылдамдығы сағатына 300 – 400 км-ге жетеді) соғады. Тайфунның төмендеу қысымды орт. мұхит бетін сорып, сол тұста деңгейін көтереді. Циклондағы мұхит деңгейінің айырмасы жағалауға жеткенде жойқын күшке айналады. Биіктігі 15 – 17 м, кейде 20 м-ге жететін толқын жолында кездескеннің бәрін қиратып, үлкен апат әкеледі. Мәселен, Жапон аралдарында өткен бір Тайфун кезінде мұхит деңгейі 2 м көтеріліп, 10 мин. ішінде екі ірі қала  – Осака мен Кобе қатты қирап, 3 мыңдай адам шығыны болып, 15 мыңнан астамы жарақаттанды. Тайфун өткенде нөсер жаңбыр жауады (кейде тәуліктік мөлш. 1000 мм-ге жетеді). Тайфунды алдын ала болжаудың маңызы зор. Халықаралық келісім бойынша арнаулы метеоролог. Жер серіктері Тайфунды суретке түсіріп, оның түзілуін және ауысу бағытын хабарлап отырады. Бұл ашық мұхиттағы кемелердің бағытын өзгертуге, жағалаудағы халықты алдын ала сақтандыруға мүмкіндік береді. Дүние жүзі метеорологтарының келісімі бойынша жаңа түзілген әрбір Тайфун әйел атымен аталады.

## Ең қатты тайфундар

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:География
Нартай Бекежанов мұражайы

**Нартай Бекежанов мұражайы** - Нартай Бекежановтың мемориалдық өнер мұражайы – ақынның әдеби мұрасын сақтап, насихаттауға арналған тарихи-мәдени мекеме. 

Н.Бекежановтың 100 жылдық мерейтойына орай (*1990, тамыз*) Ы.Жақаев атындындағы күріш өсіру тарихы музейінің бөлімшесі ретінде ауылдық мәдениет үйінде ашылды. Кейін екі қабатты, төбесі шығыс үлгісінде күмбезделген жаңа мұражай пайдалануға берілді (*25.10.1994*). Мұражайда барлығы 13483-тен астам экспонат бар, оның 8397-сі негізгі қорда, 5086-сы көмекші қорда сақталды. Мұражай 8 залдан тұрады. Залдарда негізінен ақынның көзі тірі кезінде тұтынған заттары (*сырнайы, керуеті, ер-тұрманы, қамшысы, зергерлік бұйымдары, ұлттық киімі, т.б.*), үй жабдықтары, құжаттары, баласы Мансұр ақынның қолжазбалары, Нартай бригадасы белді мүшелерінің (*М.Әділов, Т.Баяханова, А.Тұяқбаев, Ф.Төлегенова, т.б.*) жеке заттары, шәкірттері мен ізбасарлары туралы мәліметтер, Нартай ауылынан шыққан еңбек ардагерлері (*Ш.Қазанбаева, Ұ.[[Ұлбала Алтайбаева|Алтайбаева]], М.Қалдыбаев, Н.Көкиев, Б.Оразов*) туралы мағлұматтар жинақталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары
Юрий Дмитриевич Зыков

**Юрий Дмитриевич Зыков** (27.3.1922, Ресей, Воронеж облысы, Усмань ауданы, Усмань селосы – 2000, Алматы қаласы) – ауылшаруашылығы ғылымдарының докторы (1966), профессор (1968), Бүкілодақтық ауылшаруашылық академиясының академигі (1978), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (1995), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1998).

2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институтын (1951, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақ мал азығы және жайылымы ғылыми-зертеу институтында ғылыми қызметкер (1951–61), Қазақ егіншілік ғылыми-зертеу институтында бөлім меңгерушісі (1961–72 және 1975–77), Қазақ шабындық-жайылым шаруашылығы ғылыми-зертеу институтында бөлім меңгерушісі (1972–75), Шығыс бөлімшесі Төралқасы төрағасының 1-орынбасары (1977–81), Бүкілресейлік мелиорацияланған ауылшаруашылық жерлерін пайдалану ғылыми-зертеу институтының директоры (1981–85) қызметтерін атқарған. 1985 жылдан Қазақ ауылшаруашылық  институтында кафедра меңгерушісі болды.

1965 жылы «Семиреченская люцерна (Экология, морфология, биология и агротехника)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанда мал азығының тұрақты қорын жасау мәселелеріне (мал азықтық дақылдар агротехникасы мен биологиясы, көп жылдық және бір жылдық шөптердің тұқымын өсіру, далалық жерлерде мал азығын өндіру, т.б.) арналған.

1- және 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1922 жылы туғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Академиктер
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Хаммар

**Хаммар**, **Әл-Хаммар** — Месопотамия ойпатының оңтүстік-шығысында, Евфрат және Шатт-әл-Араб өзендерінің алабында орналасқан, Ирак жеріндегі көл. Ұзындығы 120 километр, ені 20 километр, ауданы 1950 шаршы метр, тереңдігі 1 — 2 метр Ойпатты жағалауын қалың құрақ өскен батпақ алып жатыр. Хаммарға батысынан Евфраттың бір тармағы құяды. Сәуір — мамыр айларында Евфрат өз-ндегі тасқын кезінде ауданы 5 мың шаршы километрге, тереңдігі 15 метрге жетеді. Оңтүстік бөлігінде кеме жүзеді. Хаммар көлі 5 ғасырда Евфрат өзендегі қатты тасқын кезінде Басра және Сук-эш-Шуюх қалаларының аралығындағы ойпатты су басудан пайда болған.

Санат:Ирак
Санат:Азия көлдері
Айнұры

«**Айнұры**» – облыстағы татар және башқұрт халықтарының ұлттық-мәдени орталығы. 1995 жылы 25 қарашада құрылған. Орталықтың төрағасы – Ә.Ш.Халиков. «А» мемлекеттік мейрамдар мен қоғамдық-саяси және мәдени іс-шараларды өткізуге, қайырымдылық акцияларын ұйымдастыруға белсене қатысады. 1996 жылы қазанда «Баласағұн» концерт залында татар халқының үлттық салт-дәстүрін, мәдениетін, тарихын халыққа таныстыру мақсатында театрландырылған қойылым көрсетті. Жыл сайын Шымкент қ-нда өткізілетін Сабантойға қатысып тұрады. Орталықтың  жанында «Ляйсан тамгчылары» деп аталатын көркемөнерпаздар ансамблі бар.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Қарабұлақ Айғырқызыл бұлағы

**Қарабұлақ** – Айғырқызыл құмының солтүстігіндегі бұлақ. Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Құрылыс ауданының солтүстік-шығысында 23 км жерде орналасқан. Ырғыз өзенінің аңғарында. Теңіз деңгейінен 150 – 160 м биіктікте. Солтүстігінде Қызылқұдық бөгені, шығысында Шибұлақ қыстауы, оңтүстігінде Шибұлақ сайы, батысында Бесоба төбесі орналасқан. Мал суаруға пайдаланылады.

## Сілтемелер


Санат: Ақтөбе облысы
Санат: Қазақстан бұлақтары
Айдаркөл көлі

**Айдаркөл** () — Өзбекстандағы, Нұрата тауының солтүстігінде орналасқан көл. Ол шығысында Мырзашөлге, солтүстігі мен батысында Қызылқұм шөліне тіреледі. Солтүстік-шығысында Арнасай ойпатымен ұласады. Теңіз деңгейінен 232 м биіктікте жатыр. Жағалауының жер бедері негізінен тегіс келеді. Солтүстігі мен шығысында өсімдігі сирек аласа құм қайраңдары мен құм төбелер кездеседі. Айдаркөл шалшық көлінің беті 20-30 см тұз қатпарымен жабылған. Оның құрамында натрий (19,5%), сульфат (25,6%), хлор (25%) тұздары бар. Топырақ асты суы жер бетіне жақын жатыр. Тұз қатпары сол судың көп болуына байланысты түзілген. Көл Мырзашөлдегі суармалы жерлердің қалдық суларымен толысады. Соған байланысты Айдаркөлдің аумағы құбылып отырады және кейбір жерлері батпаққа айналған. Шалшықты тұз кристалдарын жел ұшырып аймақ атырабы кебірленуде.

## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Өзбекстан көлдері
Кавказдық нәсіл

**Кавказдық нәсіл,** кавказ нәсілі – Кавказ өңіріне кең тараған нәсілдердің бірі. Кавказдық нәсіл кавказдық және үнді-жерортатеңіздік болып екіге бөлінеді. Жалпы Кавказ тұрғындары антропол. жүйелену бойынша төртке бөлінеді. Олар: понтий, каспий, понтезаграссы, кавказ топтары. Алдыңғы екі топ жерортатеңіздік нәсілге жатады, ал соңғы екі топ памир-альпілік нәсілді құрайды. Грузин антропологтары кешенді зерттеу нәтижесі бойынша, кавказдық нәсілдің кавкашин нәсілі деген тобы да бар. Бұл нәсілдің негізгі өкілдері болып грузиндер, свандар, осетиндер, шешендер, ингуштар, қарашайлар, балқарлар саналады. Олардың бойлары шамамен 168 – 170 см, беттері біраз жалпақтау, көзінің түсі ашықтау келіп, сақал-мұрттары (ерлер тобында) қалың болады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Кавказ
Санат:Нәсілдер
Шытты

**Шытты** (1999 жылға дейін – *Ленин*) — Түркістан облысы Отырар ауданы, Талапты ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылының оңтүстік-батысқа іргесінде орналасқан. 

## Халқы

1963 жылы ұйымдастырылған ет өндіретін кеңшардың құрамында болды. Оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Салыстыру

**Салыстыру** —
* 1) жадтың екі аймағындағы бар нәрсенің ұқсастығын немесе айырмашылығын анықтау мақсатында оларды салыстыру; 
* 2) семантикалық желілерді пайдалануға негізделген сараптау жүйелерінде — айнымалысы бар желінің кейбір үзіндісін салыстыру арқылы жалпы семантикалық желілі білімдер базасындағы іздестіру операциясы.

Салыстыру (қатынас) операциясы — =, =, қатынас операторлары пайдаланылатын екі орынды операция. Алгебралық литерлік және биттік салыстыру болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кавказ соғысы

thumb|right
**Кавказ соғысы** – Ресей империясының Кавказ халықтарын бағындыру үшін 18 – 19 ғасырларда жүргізген соғыстары. 18 ғасырдың бас кезінен бастап Ресей үкіметі Кавказдағы өзара қырқысып жатқан халықтардың ішкі істеріне араласа бастады. 1722 – 23 жылы парсы жорығы кезінде Ресей әскерлері Дербент пен Бакуді басып алды және Солтүстік Кавказда әскери бекіністер тұрғыза бастады. 1768 – 74 жылы орыс-түрік соғысы кезінде Кавказдағы кейбір халықтар (ноғай, кабарда-черкес, шешен, т.б.) Ресейге қарсы түрік-татар әскерлері жағында соғысты. Бірақ, 1774 жылы Түркия жеңіліп, Кабарда мен Солтүстік Осетия Ресейге қосылды. Ресей үкіметі Грузия соғыс жолының құрылысын бастап, оның бойында бірнеше бекіністер, соның ішінде Владикавказ  қорғанын (1784) салды. 1785 жылы Шешенстан мен Кабарда жерінде отаршыларға қарсы ұлт-азаттық көтерілісі басталып, бірден көрші аймақтарға тарап кетті. Көтеріліс басшысы Шейї Мансур Кавказ халықтарын ғазауат соғысына шақырды. Мансурмен соғысу үшін және Түркия тарапынан қауіптенген Ресей Шығасыр Грузиядағы әскерін кері шақырып алуға мәжбүр болды. Шешенстан мен Дағыстандағы көтерілістер діни сипат алып, 19 ғасырдың бас кезінде одан әрі күшейді. Олар Кавказдағы Ресей армиясына (қолбасшысы А.П. Ермолаев) бірнеше күшті соққылар берді. Патша әскерлері көтерілісшілерді қатты жазалап, Шекин, Шерван, Карабах хандықтарын жойып жіберді де, жаулап алған жерлерге Внезапная (1819), Бурная (1821) бекіністерін тұрғызды. Ал көтерілістер толастау орнына одан әрі күшейе түсті. Азаттық қозғалысы ислам дінінің жауынгерлік ағымы мүридшілдікті бетке ұстады. Бұл көтерілістерді Иран және Түркия үкіметтері өз мүдделеріне пайдалануға тырысты, бірақ орыс-иран (1826 – 28), орыс-түрік (1828 – 29) соғыстары Ресейдің жеңуімен аяқталды. 19 ғасырдың 30-жылдары Шешенстан және Дағыстан жерінде шешен, авар тайпаларынан тұратын жаңа мемлекет – имамат құрылды. Бұл мемлекет 3-имам Шамиль басқарған кезде нағыз дәуірлеу шағына көтерілді (қ. Шамиль). Шамиль имамат аймағын 2 есе ұлғайтып, Лазарев, Вельяминов, Николаев, Михайлов бекіністерін басып алды. Көптеген жазалаушы отрядтарды талқандап тастады. Осыдан кейін 1840 – 50 жылы Ресейге қарсы адыгейлер, абхаздар, Оңтүстік Осетия, Грузия, Кабарда, Дағыстан халқы түгелімен көтерілді. 1853 – 56 жылы Қырым соғысы кезінде Шамиль Түркия мен Англиядан көмек алуға ұмтылды. Бірақ ұзаққа созылған соғыстардан көтерілісшілер қажып, қатарлары сирей бастады, әрі Кавказ халықтары Ресей бекіністерін талқандағанымен, Түркияға да бағынғылары келмеді. 1856 жылы Париж бітімінен кейін Ресей үкіметі көтерілісшілерді басуға 200 мың әскер шығаруға мүмкіндік алды. 1859 жылы патша әскерлері көтерілістің негізгі ошағы Шешенстан мен Дағыстанның таулы аудандарын жаулап алды. 1859 жылы 25 тамызда Шамиль қолға түсіп, ішкі Ресейге жер аударылды. Сөйтіп, Ресей империясы орасан зор күш жұмсаудың арқасында Кавказ халықтарын бағындыруға қол жеткізді. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тарих
Жаңадәуір (Келес ауданы)

**Жаңадәуір** (2002 жылға дейін – *Ворошилов*) — Түркістан облысы Келес ауданы, Ақтөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
1957 жылы құрылған Ғ. Мұратбаев атындағы мақта кеңшарының құрамында болып, 1998 жылға дейін «Ворошилов» аталып келді. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Ауылда орта мектеп, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы елді мекендері
Қарабұлақ (қыстау)

**Қарабұлақ** – Кіші Борсық құмының оңтүстік-шығысындағы қыстау. Қызылорда облысы Арал ауданы Жалаңаш ауданының солтүстік-батысында 17 км жерде орналасқан. Батысында Бутаков шығанағы, солтүстігінде Жұмбас, шығысында Қосмұрын, Қушоқы төбелері жатыр. Теңіздің құм басқан сұр, сортаң топырақ жамылғыларында көкпекті, қара жусан, бұйырғын, т.б. шөл өсімдіктері өседі. Қыстау бойында мал суаратын бұлақтар мен құдықтар бар. 

## Сілтемелер


Санат: Қызылорда облысы
Санат:Қыстаулар
Қимақ жолы

**Қимақ жолы** - ортағасырлық керуен жолы. Түрік жолынан Тараз қаласында бөлініп қимақтарға апаратын жол болған. Ортағасырлық араб тарихшысы Тамим ибн Бахр қимақтарға осы жолмен 80 күнде жетуге болатынын айтады. Тараздан солтүстікке бет алған Қимақ жолы Оққұмнан өтіп Қазақұм, Қызылтас және Балта шатқалдары арқылы жүріп Атсырт шатқалына шыққан, онан әрі Мойынқұмнан асып Ұланбел өткеліне барғанда Шу керуен жолын кесіп өтіп, Шудың оң жағасына шыққан. Онан әрі Қызылтұз, Ұзынтау, Ақбастау, Соркөл шатқалы арқылы өтіп Болаттауға барғанда Хан жолына қосылған. 
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:География
Канси

**Канси**(шынайы есімі **Айсиньгёро Сюанье**; 4 мамыр 1654 –  20 желтоқсан 1722) – Қытайда 1661 – 1722 жылдары билік құрған император. Маньчжурлық Цинь әулетінен (1644 – 1911) шыққан екінші билеуші. Өз аты Сюанье , ал Канси *“гүлденген және нұрлы” * император деген мағынаны білдіреді. Ол Цинь империясын 61 жыл билеп, маньчжур ақсүйектерінің ең көрнекті өкілі болды. Канси билік құрған кезде өкімет билігі тұрақтанып, экономика қалпына келтірілді. Ол артық халықты иесіз жерлерге қоныстандырып, тың жерлерді игертті, салық көлемін азайтты. Нәтижесінде ауыл  шаруашылығы тез көтерілді. 1712 жылы Канси кейбір реформалар жүргізді: халық санағын өткізіп, егістік жер көлемін есепке алды. Салық жүйесін ретке келтіруге тырысты. Сыртқы саясатта Канси Цинь империясының территориялық жағынан кеңеюіне ерекше еңбек сіңірді. Император өз төңірегіндегі қызметкерлерден мемлекеттік жұмысқа алынар алдында өз стратегиясын жасауды талап етті. *“Кез келген қызметкер алдын ала өзінің іс-әрекетін тиянақты ойластырып, оған жоспар құрып алуы тиіс, сонда ғана ол өз қызметінде табысқа жете алады”*, – деп жазды ол бір жарлығында. 

## Дипломатиялық істері
Кансидің әскери жорықтарға арналған және дипломатиялық бағдарламалары ол билеген кезде Цинь империясын үлкен табыстарға жеткізді. Әсіресе, Жоңғар хандығымен, Ресей империясымен жүргізген саясаттары оның өте ұтқыр дипломат екендігін көрсетті. Цинь үкіметі соғыстар жүргізіп, мемлекет территориясын кеңейтіп қана қоймай, шет мемлекеттермен сауда-экон. байланыстарды да дамытты. Канси тұсында Қытай тұңғыш рет шет елмен ресми дипломатиялық келісімге қол қойды. 1689 жылы  Нерчинск келісімінде Қиыр шығыстағы Цинь империясы мен Ресей империясы арасындағы шекара және сауда мәселелері қаралды. Онда Канси дипломатиясы жеңіске жетіп, Ресей жаңадан ие болған иеліктерінен – Амур жағалауындағы территорияларынан бас тартуға мәжбүр болды. Ресей ол жерлерді тек 150 жыл өткеннен кейін Айгунь келісімі (1858 жылы) негізінде ғана қайтарып алды. Жоңғар хандығымен ұзаққа созылған соғыстар нәтижесінде Қытай әскерлері Қшкі Моңғолия мен Халханы жоңғарлардан тартып алды. Канси Қытай тарихы мен мәдениетін жақсы білді және Еуропаның ғылыми жетістіктерінен де хабардар болып отырды. Еуропа мемлекеттердің ішкі-сыртқы жағдайын оған сарай төңірегінде жүрген миссионер-иезуиттер жеткізіп отырды. Канси өлгеннен кейін (1722) Қытай елінде болған қобалжуларды пайдаланған Жоңғар хандығы 1723 жылы Қазақ хандығы жеріне басып кірді.

## Дереккөздер

Санат:Қытай императорлары
Санат:Цин династиясы
Нарцисс

**Нарцисс** (Нәркес, ) – амариллистер тұқымдасына жататын баданалы көп жылдық  шөптесін өсімдік. 

Негізінен Жерорта теңізі аймағында өседі, 30-ға, кейбір мәліметтер бойынша 60-қа жуық түрі бар. Нарциссті ежелден әсемдік үшін өсіреді, оның қазір 12 мыңнан астам сорты белгілі. Баданасының сырты қоңыр қабыршақпен қапталған. Жапырағы таспа пішінді. Гүлі ақ, сары түсті, хош иісті, жеке-жеке немесе топтанып гүл сидамының ұшында жетіледі. Гүлшоғыры қоңырау не шатыр тәрізді. Жемісі – етті қауашақ. Нарцисстің гүлінен эфир майы алынады, баданасында алкалоид болады. Нарцисс – улы өсімдік. Қазақстанда қолдан өсіріледі. Баданаларын шамамен тереңд. 10 – 15 см шұңқыр қазып, күзде отырғызады. Отырғызылған соң 2-, 3-жылдары жақсы гүлдейді. Бұлардың баданасын жапырақтары түгел сарғайған кезде қазып алып, көлеңкелі жерде кептіріп, 16 – 18С температурада сақтайды.

## Дереккөздер
  

Санат:Амариллистер
Санат:Уэлс нышандары
Санат:Улы өсімдіктер
Айса кесенесі

**Айса кесенесі** – сәулет өнерінің ескерткіші. Мойынқұм ауданы Құмөзек ауылынан солтүстікке қарай 27 км жерде, 20 ғасырдың басында Кемпірбай деген шебер 18 жасында шешек (қарамық) ауруынан қайтыс болған Айса есімді қыздың құрметіне салған. Кесене шикі кірпіштен бір күмбезді етіліп тұрғызылған. Көлемі 5,22×5,47 м, биіктігі 5,15 м. Кесененің ішкі бөлмесі дөңгелек пішінді. Қабырғаларының төменгі жағы кірпіштермен безендіріле қаланған. Кесененің Бетпақдалада сирек кездесетін көлемді құрылыс ретінде архитектор маңызы зор.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Кесенелер
Шытырақ

**Шытырақ** немесе **[[бөріаяқ]]** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Қазақстанның барлық аймақтарындағы тоғай арасында, өзен, көл, арық жағалауында, орман шетінде, кейде жол бойында өсетін 2 түрі бар. Биік шытырақ (*Lycopus exaltatus*), оның биіктігі 50 – 100 см, төсемелі жуан тамырсабақты, сабағы тік, төрт қырлы, жапырағы сопақша, қысқа сағақты, гүлі көп, ақ түсті; Еуропа шытырағы (*Lycopus europaeus*), оның биіктігі 25 – 80 см, жіп тәрізді шырматылған тамырсабағы болады, сабағы жалаңаш, төрт қырлы, жапырағы ұзынша – эллипс тәрізді, гүлі ақшыл сары түсті. Екі түрдің де гүлдері тығыз күлтебас гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – үш қырлы жаңғақша. Шытырақ – суармалы егістіктердің арамшөбі.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер