open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Акцессиялық шарт

**Акцессиялық шарт** бұрын өзге мемлекеттер арасында жасалған шартқа мемлекет осы шарт арқылы қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Платформалық тыс

Платформаның үстіңгі құрылымдық қабатын қүрайтын, негізінен алғанда мүлдем метаморфтанбаған және
қатпарланбаған (кейде азын-аулақ еңістенген) шөгінді таужыныстардың онша
қалың емес қабаты; Платформалық тыс рөлін сирегірек жанартаутекті-шөгінді немесе таза
жанартаутекті таужыныстар да атқаруы ықтимал, соңғы жағдайда олар әдетте
"траптық формация" түріңде оқшауланады. Платформалық тысқа тиесілі таужыныстардың қабаты
төменгі құрылымдық қабаттан, яғни платформаның кристалдық іргетасынан өте
анық аймақтық үйлесімсіздік арқылы дараланады. Синонимдері — "платформаның
үстіңгі құрылымдық қабаты (қатары)"; "платформаның үстіңгі құрылымдық
жікқабаты"; "iөгіндітыс"; "шөгіндіжамылғы".

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Айы

Жалғыздықтың **айы** өтті» сияқты некен-саяқ тіркестер ішінде келгені болмаса, *«айы»* сөзі қазақ тілінде жеке тұрып ешбір мағынаға ие бола алмайды. Сондықтан да болар, оның тіркес ішінде нендей мағынада қолданылып тұрғанын айыру қиын. Ертедегі жазба ескерткіштер мен кейбір тілдер дерегіне үңілсек, «айы» сөзінің дербес мағынасы болғандығына көз жетеді. Орхон-Енисей жазуында: *айын* — қорқу, қауіптену мағынасында сақталса, қазіргі түркі тілдерінің ішінен туваларда: *айыылдыг* — қауіпті, ал *айыыл* — қауіп деген мағыналарды береді. Тіпті осы тұлғалас әрі мағыналас сөз моңғол тілінен де табылады: *айх* — қорқу, елегізу, шошу деген мағынаны білдіреді. Осы деректерге сүйене отырып, «жалғыздықтың айы өтті» деген тіркестен «жалғыздықтың қорқынышты (қаупі) өтті» сияқты түсінік алуға болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Аламан (айрық)

**Аламан ** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Аламан жотасы- Шу-Іле суайрығында орналасқан жота.
* Аламан тышқаны «Түсіндірме сөздікте» егіске үлкен зиян келтіретін ...тышқанның түрі деген түсінік берілген.
* Аламан (көпшілік) - жортуылшы топ. Көбіне олжа түсіру үшін шапқыншылық жасауға жиналады. Сонымен бірге елге жау шапқанда қолына қару ұстай алатын адамдардан жиналған халық жасағын да кейбір түркі мемлекеттерінде аламан деп аталған. Қоқан, Бұхар хандықтарында аламан - осындай әскери жасақ болған. Қазақ тілінде аламан сөзінің бұқара, кауым, көпшілік, жалпы халық, бүкіл ел мағынасы сақталған. Сонымен қатар ертеректе хан тұқымына жатпайтын қара халықты да аламан деп атаған.
* Аламан - көпшіліктің бірігіп, жұмылып атқаратын әрекеті мен қимылы. Қазақ халқы ел ішіндегі ұшыққан істі асқындырмау немесе душпандарын басындырмау мақсатында жұрт болып жұмылып, жұдырықтай түйіліп, әрекет жасап отырған. Қағынған ерт, қабынған дау, асқынған соғысты да аламанға теңеген (аламан соғыс, аламан бәйге, аламан той т. б.). 
* Аламан - күш біріктіру, берекеге келу немесе алауыздықты болдырмаудың әлеуметтік атауы.
* Аламан - әлеуметтік құрамы әркелкі, хан тұқымына қарасты қараша халықтың атауы. Яғни аламанның әлеуметтік құрамына көшпелі қоғамның Шыңғыс тектілерінен басқа елілердің бәрі жатады.
* Аламан - тұңғыш қазақ спорт порталы. мекен-жайы: www.alaman.kz

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Акцессорлық шарт

**Акцессорлық шарт** акцессорлық міндеттеме— өзге, басты шартпен байланыста ғана  қолданылатын қосымша шарт.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Саңырау (керең)

**Саңырау (керең).** Құлағы естімейтін, керең адамды көбіне осылай атаймыз. «Саңырау адамдар бар жағдайды кісінің қас-қабағынан, қимылынан таниды» (Т. Ахтанов,Көк Құтан).
Іздестіре келгенде «саңырау» сөзінің түбірі «саң» екендігі анықталады. Түркі, моңғол тілдеріне туыс саналып жүрген тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің көбінде «сеен», «сан» тұлғалы сөздер қазақ тіліндегі «құлақ» мағынасын бере алады. Сол тілдерде осы түбірлерге жұрнақ қосылып, «сеңан», «соңанил» қалпына дейін өзгерген де, біздегі осы әңгіме болып отырған «саңыраумен» мағыналас болады. Осы дерекке қарап, біздегі «саңырау» сөзінің де түпкі түбірі
«саң»-ның құлақпен байланысты болуы ықтимал. Бұл ойымызды -ырау жұрнағы арқылы пайда болған қоңырау, шыңырау сияқты сөздер құптайды.
Сонда «саңырау» дегеніміз «құлақсыз» мағынасының
орнына жүріп тұрған болады.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Аламан тышқаны

**Аламан** () – кеміргіштер отрядының аламантәрізділер тұқымдасына жататын кеміргіш . 

«Түсіндірме сөздікте» егіске үлкен зиян келтіретін ...тышқанның түрі деген түсінік берілген. *«... кеміргіштердің ішіндегі ең зияндыларының бірі болып саналатын аламан деген аң жиі кездеседі»* (Ә. Бірмағамбетов, Қазақстан географиясы). «Қазақ Совет Энциклопедиясында» бұл  тышқанның түр-түсі толығырақ жазылған. Сондағы сипатына қарай *«аламан»* атауын түгінің түрлі-түсті болуымен байланыстыра *«ала»* сөзінен шықты деп болжау да теріс көрінбейді. Алайда тышқанның аласы
жалғыз ол емес екендігін, әрі көптеген тағы хайуандар атауына қосылатын - *ан* жұрнағының (арыстан, бұлан, құлан т. б.) бұл жерде *«ала»* сөзіне тікелей жалғанбай, *«м»* дыбысының дәнекер болуын еске алсақ, «ала» сөзімен байланыстыру көңілге онша қонымды болып шықпайтын тәрізді.

моңғол тілінде *«алам»* біздегі *«ін»* мағынасында қолданылады. Осыны тілге тиек етіп, *«алам»* тұлғасына *-ан* жұрнағы қосылып, «аламан» атауы пайда болған (қазақша: індегі аң, іннің аңы болмақ қой) деген жорамалға да көңіл толмайды. Өйткені аң, тышқан атаулының көбі інді мекендейді, соны ұя етеді. Бұл жағдайда, барлық тышқан тұқымдасқа «аламан» атауы неге телінбеген деген сұрау тууы да орынды.

Біздің болжауымызша, *«аламан»* атауы —*«ін»* мағынасын беретін *«алам»* сөзімен байланысты болса керек. Әрине, бұл жерде біз *«аламан»* атын оның інде тұруымен ұштастырудан аулақпыз. Сөз болып отырған тышқанға тән, соған ғана меншікті бір қасиет бар. Ол
қасиет — аламанның ұрт көлемінің аумақтылығы, сол арқылы дәнді молырақ қамтып, інін ілезде толтыра алады. Демек, екі ұртының өзі кіші-гірім інге сәйкес келеді. Осы қасиетін еске алғандықтан да болар, аламаңды кей жерде халық *«алақоржын»* деп те атайды. Екі ұртының аумақтылығын інге ұқсатудан (*моңғолша* — *«аламға*»). «аламан» аталуы ықтимал.
 
## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Сарғаю, таң сарғаю

**Сарғаю, таң сарғаю.** Бұл тіркес түсіндірме сөздікке
ілінбеген. Бірақ орфографиялық сөздікте бар.
Сырт көзге тіркес құрамындағы «сары» сөзінің төркінін іздестірудің қажеті жоқ сияқты. Алайда, ол қазіргі түсінігіміздегі заттың түсін білдіретін мағынада қолданылып тұрмағанын ескерткен лазым. «Таң сарғаю» — «таң ату» мағынасына жуық екені рас. Бірақ бізге тіркес құрамындағы «сарының» ертеректе нендей мағынада қолданылғанын білу қажет. Іздестіре келгенде мынаны байқаймыз.
Түркі тілдері ішінде якуттарда «сараа» немесе «сырдаа» тұлғалы сөздер біздің түсінігіміздегі «жарық болу», «жарқырау» мағыналарында қолданйлады. Дәл осындай мағынаны қалмақ тілінде «сару болх» немесе «сарул» сөздері бере алады. Біздің шамалауымызша, ерте кезде қазақ тілінде де осындай мағына берген «сары» түбірлес сөз болып, кейін жеке қолданудан қалып, тек «таң» сөзімен тіркесте сақталған. Бұл жорамалымыз бойынша, «таң сарғаюдың» қазіргі түсінігі —«таң жарық болу», «таң жарқырау».

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Акцептілеу

**Акцептілеу** - компания шығарған акциялар маклерлік фирмаға сақтауга түседі де, оған сол акцияларды салымшыларға сату тапсырылады. Егер акциялар өте көп болса, олардың бәрін өткізе алмауы ықтимал болғандықтан, фирма белгілі бір тәуекелге барады. Оның есесіне операция сәтті өткізілсе, комиссия үшін пайда да көп алынады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Алас-құлас

Түсіндірме сөздігімізде бұл қос сөздің *«алас-қапас»* түрі де кездеседі. Мағына жағынан бірінен-бірі онша алшақ кетпейді:

қарбалас, асығыс, апыл-ғұпыл, тығыл-таяң мағыналарын береді.* «Ауыл алас-күлес»* немесе *«Осы алас-қапаста ақ түйені іздемек болған адамның жартысы... ауылдан аттанып та кетті»* («Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» — ҚТТС, 1974). Орфографиялық сөздікте бұл іспеттес қос сөздің — алас-қалас, алас-қапас, алас-құлас түрлері ұшырайды.

Көрсетілген қос сөздердің қай-қайсысында да тұлғасы жағынан өзгеріске түспегені — бірінші сыңары — «алас». Осыған қарағанда, қос сөздің мағыналы сыңары — біріншісі болар да, екіншісі соның сарынымен ыңғайласа туған болса керек деген ой келеді. Бірақ бұл жорамалымызды кейбір тілдік деректер қуаттамайды.

Алдымен қос сөздің алғашқы сыңарының түңғыш мағынасы туралы. Түркі тілдерінің ішінде тұлға жағынан бұған сәйкес келерлік сөзді якут тілінен табамыз: *ааллас* — тобырлану, топтану; тобырлана қозғалу. Түркі тілдерінде алғаш осындай мағынаға
ие болған сөз кейін келе сол тілдердің кейбіреуінде (мысалы, қазақ тілінде) «тобырлана қозғалудан» пайда болатын істің берекесіздік қалпын аңғартуға ауысуы да ықтимал. Әрине, асығыс, қарбаластық — берекесіз қозғалыс нәтижесі болмақ.

Екінші сыңары—«құлас» та осы «тобырлана қозғалудың» бір қырын аңғартатын мағыналы сөз екендігін тағы да якут тілінің мәліметі анықтап береді: *кулаһый* — айналу, үйірілу, тыпырлау сияқты мағыналарда қолданылады. Осы тұлғадағы *«һ»* дыбысы қазақ тілінде *«с»* болып дыбысталатынын ескерсек, «құлас» сөзінен алшақ кетпейтінін көреміз. Ал мағынасы *«тобырлана қозғалудағы»* іс-қимылдың түрлі қалыпта болатынын сездіргендей. Осы тұрғыдан қарасақ, *«алас-құласымыз»*—*«берекесіз қозғалыс, тыпыршу»* деген мағынамен бара-бар. Бұл қос сөздің *«алас-қалас»* түрі *«алас-құластың»* дыбыстық нұсқаларының бірі болмақ.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Алтын ескертпе

**Алтын ескертпе** - халықаралық несие, төлем және сауда келісімдері мен шарттарына енгізілетін қорғану ескертпелерінің бір түрі. Онда, әдетте, төлем валютасының  құнсыздануынан зиян шекпеу үшін оның алтынға балағандағы құны белгіленеді. Ақша бірлігінің алтынға балағандағы  құны өзгерген жағдайда, тиісгі валютамен жүргізілетін төлем сомасы да өзгереді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Алдап-арбау

Қос сөздің қазіргі мағынасы — қулықпен, айламен қолға түсіру, дегеніне көндіру. *«...ол енді Ғайниді айтқанына сөзбен көндірмек болып, алдап-арбап айналдыруға тырысты»* (Сәкен Сейфуллин).

*«Алдау»* етістігін жеке алып төркіндеткен автор жоқ емес («Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі»— ҚТҚЭС, Алматы, 1966, 32—33). *«Алдау»* сөзінің төркінін іздестірген зерттеуші пікірін, оның келтірген тілдік деректерін теріс дей алмаймыз. Сөздің түбірі ертеде *«ал»* болғандығы және мағынасы *«алдау»* екендігі дұрыс көрсетілген. Ал біздің қарастырғалы отырғанымыз — «алдаудың» қатысымен жасалған қос сөз тұлғасы. Оның екінші сыңарының төркініне болжам жасаумен бірге алғашқы —«алдау» туралы да тілдік деректерге негізделген өз ойымызды ұсына кетпекпіз.

Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінің бірінде *«ал алдағ»* кездеседі де, мағынасын *«әдіс»*, *«тәсіл»* деп түсіндірген. Осы тіркестегі соңғы тұлға (*алдағ*) қазіргі қазақ тілінде «алдау» қалпында айтылатынын да еске алған жөн және мағынасының ертеректегі түркі тілдерінде өзгеше екенін көріп отырмыз. Демек, ерте кездің өзінде де «ал», «алдаудың» тағы бір мағынасы болғандығы байқалады. Мұны қазіргі кездегі кейбір түркі тілдерінің дерегі анықтай алады. Мысалы, хакас тілінде: *алда* — көндіру, алдандыру.

Қазіргі тілімізде қос сөздің екінші сыңары «арбау» да жеке қолданылып, «алдаудың» синонимы есебінде көрінеді М. Қашқари
сөздігінде: *арва* — дуалау мағынасында берілген. Түркі тілдерінің ішінде көне саналып жүрген якут тілінде бұл сөздің өзгеше мағынасын байқаймыз: арбау-мақтау,-дәріптеу. Көрсетілген тіл деректерін жинастыра келгенде, *«алдап-арбау»* дегеніміз қазіргі түсінігіміз бойынша «көндіріп-дәріптеу» болатындығын байқаймыз. Тілдегі заңдылыққа қарасақ, алдымен іс-әрекеттің себебін, содан соң салдарын (нәтижесін) білдіретін сөздер орналасуға тиіс. Ал мына қос сөз құрылысынан керісінше жағдайды
көреміз. Әрине, тілде мұндай жағдай, сирек болса да, кездесіп отырады. Шын мәнісінде, алдымен мақтап, дәріптей отырып, сонан кейін көндіру орындалмақ. Осы себептен де арбап-алдау деп қолдану орынды көрінбек. Расында, дәл қазір мәселе сөздердің орнында болып
отырған жоқ, олардың алғашқы мағынасында.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Сасу

**Сасу.** Бұзылу, шіру, иістену орпына «сасу» сияқты
сөзді де қолдана береміз. «Базарда ет арзан екен, саситын болған соң бере салдым» (С. Жүнісов, Жапанда.).«Сасу» етістігінің алғашкы түбірі —«сас», ал әуелгі мағынасы сәл өзгеше әрі түркі тілдерінен шыққандығын бірден айтуға болады. Осы түбірге (сас) дыбыстық жағынан сәйкес басқа түркі тілдеріндегі сөздер біздің тіліміздегі «иіс» мағынасында қолданылады: туваларда —
чыт, якут тілінде сыт, хакасша — чыс, чувашгарда — шаш. Түркі тілдерінде ч, с, т, ш дауыссыздары мен а, ы дауысты дыбыстарының бірінің орнына бірі қолданыла беретін заңдылықты қайталап жатпасақ та болады. Сайып келгенде «чыт», «сыт», «чыс», «шаш», ең соңында біз талдап отырған «сасудың» түбірі «сас»— алғашқы кезде бір дыбыстық құрамда болған да, кейін келе әр халықтың өзіне тән тіл заңдылығына қарай сәл өзгеріске түскен. Кім біледі, біздегі —«иіс», түрікмендердегі —«ыс» тұлғалары да сол дыбыс өзгерістерінің туындысы болуы мүмкін.
Қорыта айтқанда, «сасу» етістігінің алғашқы түбірі «сас» екені және ол ертеректе біздің тілімізде де қазіргі «иіс» сөзінің орнына қолданылғаны күмән келтірмейді. Оған, әсіресе, чуваш тіліндегі «шаш» тұлғасы куә болғандай. «Сасу» дегеніміз қазіргі «иістену» дегенмен барабар.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Сауқат

**Сауқат.** Тілімізде жеке тұрып та, «сәлем-сауқат» қос
сөзі құрамында да қолданылады. «Біздің қолымыздан
дәм татсын деп, сізге азғана сауқат жібердік» (С. Омаров, Қызыл.). «Жолда Қызылордаға түсіп, сол жерден дивизияға арналған сәлем-сауқат ала кететін болдық» (Ә. Нұршайықов, Ақиқат.). Мысалда көрінгендей, «сауқат» сөзінің жеке не қос сөз құрамындағы мағынасы — бір жақтан біреу арқылы жіберілетін сәлемдеме.«Сауқат» тұлғалас сөз басқа түркі тілдерінде де қолданылады. Ноғайларда савкат — сыйлық, тарту, Әзірбайжан тілінде сауғат — тарту, сыйлық, базарлық. Түркі тілдерінің қай-қайсысына болмасын бұл тұлғалас сөз парсы тілінен ауысқан. Оларда «соуғат» дыбыстық құрамдағы сөз «тарту, базарлық» мағынасын білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет
Алжы

**Алжы (алжу)**. Қазіргі түсінігімізде — жасы жетіп, қартайғанда ақылдан, дұрыс ойлау қабілетінен айырылуды аңғартады. *«Алшынның бір алжыған шалын келемеж қылып кетейін деп едім десеңші»* (Ы. Алтынсарин).

Бұл тұлғалас сөзді тек түркі тілдерінен ғана емес, Моңғол, тунгус-маньчжург тобындағы тілдерден де табамыз. Бірақ мағыналары әр қилы болса да, онша алшақ кетпейді. Түркі тілдерінің бірі — якутша: *алджан* — бұзылу, бүліну дегенді білдірсе, Моңғол тілінде: *алжаах* — қажу, шаршау мағыналарында қолданылады, Бурят тілінде де бұл тұлғалы сөз Моңғол тіліндегі мағынаны береді. Көрсетілген деректерге сүйеніп, «алжы» сөзінің алғашқы мағынасы якут тіліндегі «бұзылу», «бүліну» немесе Моңғол, бурят тілдеріндегі «қажу», «шаршау» десек, өте асығыс болатын түрі бар. Бұлардың қайсысы болса да, туынды болар деген ойға итермелейтін тағы бір тіл дерегіне тап боламыз. Маньчжур тілінде: *алджа* — айырылу, айырылысу сияқты мағынаға нұсқайды. Көрсетілген тілдердегі *«алжы»* сөзімен байланысты мағыналардың қай-қайсысы да бірінен-бірі өте жырақ кетпейді. Алғаш жас организмнің ескіре келе бүліну, бұзылу (якут тілінде), шаршау, қажуы (Моңғол тілінде)
заңды, осылардың жиыны — ақылдан айырылуға (маньчжур тілінде) әкеліп соқтыратыны даусыз құбылыс. Маньчжур тілінде бүл тұлғалас сөздің тағы бір мағынасы — өзгеру, өзгеріске түсу. Келтірілген тілдік деректер «алжы» сөзінің алғашқы мағынасы — өзгеру деп топшылауға мүмкіндік береді. Осы «өзгерістен» «алжы» сөзінің Моңғол, якут, қазақ тілдеріндегі басқа мағыналары туындаған дей аламыз.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Алеаторлық мәмілелер

**Алеаторлық мәмілелер** тәуекелді мәмілелер *(кейбір биржалық мәмілелер, бәс тігу*).

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Сар, сар желу

**Cap, cap желу.** Өкінішке орай, тілімізде өте ертеден,
ат жалын тартып мінген аталарымыздан бері өмір сүріп
келе жатқан бұл тұрақты тіркестің тез ұмытылғанына
таңданамыз. «Ұмытылған» деуге дәлел — «cap желу» сөз
тіркесіне не орфографиялық, не он томдық түсіндірме сездіктен орын тимей, қаға берісте қалған. Оқырман қауымның: «мынау автордың өз ойынан жасаған сөз тіркесі ғой» деуінен қашқалақтап, тіркестегі «сар» сөзінің төркінін іздестіргіміз де келмеп еді. «Сабақты ине сәтімен» дегендей, 1964 жылы жарық көрген «Орысша-қазақша сөздіктен» мынаны кездестірдік: Рысью-нареч...2. разг. қатты желу, cap желу... (709.). Демек, тілімізде «cap желу» тұрақты тіркесі бар екен.
Тілімізде «сары» (cap) тұлғасымен тіркеске түсетін
сөздер саны бірнеше ондаған. Әрине, олардың бәрі бірдей заттың түсімен байланысты қолданыла бермейді.
Дәл сол сияқты біз әңгімелеп отырған «cap желу»
сөз тіркесіндегі «сар» (сары) сөзінің де түсті білдіруге
үш қайнаса сорпасы қосылмайды. Және төркіні де түркі тілдерінен емес екендігін байқаймыз. Араб тілінде
«сариғ» тұлғасы біздің түсінігіміздегі «жылдам», «шапшаң», «асығыс» мағыналары орнына жұмсалады. Болжамымызша, «cap желу» тіркесінің нағыз қазақша мағынасы «жылдам желу» болмақ.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Алқынды

Дәл осы тұлғада бұл сөз қазіргі тілімізде бір ғана сөзбен тіркеседі. Ол — «сабынның алқындысы», Осы себептен де болар «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінің» I томында (1959 жылғы) жуылған сабынның қалдығы деп түсінік берілген. Ал он томдық түсіндірме сөздікке, жеке сөз болып реестрге ілінбеген. Қырғызша-қазақша, сөздікте бұл сөз тек сабынның ғана емес, сонымен бірге майдың «қалдығы» дегеннің орнына да қолданылады (К. Юдахин. Киргизско-русский словарь, — К. 10 д. КРС). «Алқынды» сөзі X ғасырдағы ұйғыр жазуы мен М. Қашқари сөздігінде кездеседі. Бұларда ол кез келген сөзбен тіркеске түсіп, «сарқынды», «бітті», «жоғалды» мағыналарына мезгейді. Мұның өзі өте ертеректе оның қолдану өрісі кең болғандығын аңғартады. Кейін келе қазақ тілінде тек сабынның ғана меншігіне тигенін көріп отырмыз. Сонымен *«сабынның алқындысы»* тіркесі —
*«сабынның қалдығы»* дегенмен синонимдес.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Ықылас Дүкенұлы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Дружба көшесі. Ықылас Дүкенұлы көшесі Бейбітшілік көшесінен басталып, Иван Панфилов көшесінде аяқталады. Мұхтар Әуезов, Республика даңғылын, Шәкен Айманов, Жүсіп Аймауытов, Шоқан Уәлиханов көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1683,2 м. Ықылас Дүкенұлы (1843-1916) - күйші-қобызшы, композитор. Ол толғаған «Қорқыт», «Кертолғау», «Қоңыр», «Ықылас», «Жезкиік», «Аққу», «Бестөре» — азаматтық ойын айқындайтын саяси-әлеуметтік мәні бар күйлер. Оның Сүгір, Ашай, Әйкен деген шәкірттері болған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ынталы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Магнитогорский көшесі. Ынталы көшесі Ақшағыл көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 250,7 м.

Ынталы - «ықылас-ынтасы зор, талапты» деген мағынаны білдіреді. Қазақстандағы көптеген елді мекендердің атауы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ынтымақ көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Паровозный көшесі. Ынтымақ көшесі Қошке Кемеңгерұлы көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 447,7 м.

Ынтымақ - «береке-бірлік, ұйымшылдық, татулық» деген мағынаны береді. Елімізде Ынтымақ атты елді мекендер көп кездеседі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Алын

*«Жаяу көп жүрем деп аяғым алынып қалды»* (ел аузынан). Мысалдан *«алын»* сөзінің түбірі түсіндірме не екі тілді сөздіктерімізде жиі кездесетін *«бер»* етістігінің антонимі — *«ал»* етістігімен байланысы жоқтығы байқалып отыр. Тілімізде қолданылатын осы етістіктің сөздіктерімізде кездеспеуі таңдандырады. Алайда, якут тілінде де осы етістік тұлғасын ұшыратамыз:

***аал*** — 
#ысқылау; 
#қажау;

***аалын*** — қажалау

Бұл сөзді осы мағынада тіпті 1938 жылғы С. В. Ястремскийдің «Грамматика якутского языка» деген еңбегінен де табамыз.
Осы деректер бойынша, тілімізде жиі қолданылатын *«қолымның терісі алынып қалды»*, *«аяғым алынып қалды»* тіркестеріндегі *«алыну»* етістігі *«қажалу»* сөзімен бара-бар екендігін аңғарамыз. Оның сөздіктерде кездеспеуіне қарағанда, ұмытылуға бейімділігі байқалады.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Ырғыз көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №18 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ). Ырғыз көшесі Ғабиден Мұстафин көшесінен басталып, Бурабай көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 595,3 м.

Ырғыз - Ақтөбе облысының оңтүстік-шығысындағы аудан. Аудандағы 20 елді мекен 6 ауылдық округке біріктірілген. Аудан орталығы - Ырғыз ауылы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Саяқ

**Саяқ** Түсіндірме сөздікте мұның екі түрлі мағынасы
берілген. Бірі — өз алдына бөлек жүретін, тусыған, бойдақ; 
екіншісі — жападан-жалғыз, жеке, ала бөтен. Онда
екінші мағынаны «ауыспалы» деп белгілеген.
«Саяқ» сезі кейде «некен-саяқ», «сүйек-саяқ» сияқты
қос сәздер құрамында да кездесіп отырады.
Біз төркінін қарастырғалы отырған «саяқтың» алғашқы қос сезге (некен-саяқ) аздап қатысы болуы мүмкін,
ал соңғысына (сүйек-саяқ) жанаспайды.
Бір ғана түркі тілінің дерегі «саяқ» сөзінің төркінін
шешуге мүмкіндік бергендей. Хакас тілінде «сая», «саяғ»
тұлғасындағы сөздер біздегі «шешу» деген етістік мағынасында 
қолданылады (Хак.-рус. сл., 1953, 184). Біздің
тілімізде «шешу» сөзінің ауыспалы мағынасы «босату,
ерік беру» дегенге нұсқайды. Ерік берілген, бос жан
иесінің беті ауған жаққа баруына қақы бар. Сондықтан да болар қырғыз тілінде «саяқ» сезінің мағынасы — жалғыз, қаңғыбас (К. Юд., КРС., 1965, 639).
Сөйтіп, біздегі «саяқ» сәзінің алғашқы мағынасы —
шешіп жіберілген, босатылған дегенді аңғартады.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Ілияс Есенберлин көшесі (Астана)

[thumb|200px|[Ілияс Есенберлин]]
Бұрынғы атауы Монин және Ақжайық көшелері. Ілияс Есенберлин көшесі Конституция көшесінен басталып, Республика даңғылында аяқталады. Мыңарал, Александр Затаевич, Біржан сал, Жеңіс даңғылын, Ыбырай Алтынсарин, Бейбітшілік көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1391,1 м.

Ілияс Есенберлин (1915-1983) - Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты. Қазақ тау-кен және металлургия институтын бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. «Қазақфильм» киностудиясының аға редакторы, «Жазушы» баспасының директоры қызметтерін атқарған. «Айқас», «Қатерлі еткел», «Ғашықтар», «Қаһар», «Алмас қылыш», «Жанталас» романдары мен «Көшпенділер», «Алтын Орда» трилогиясын жазды. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Бұл көшеде Қаржы-экономикалық колледжі орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мұратбек Үкібайұлы Оспанов

**Мұратбек Үкібайұлы Оспанов** 1957 жылы 17 қарашада Көкшетау облысы Еңбекшілдер
ауданының Мамай ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Оспанов Үкібай, зейнеткер, механизатор болып
жұмыс істеген. Анасы - Оспанова Асылтас (1927-2004),
зейнеткер, үй шаруасында.
Алматы театралды-көркемөнер институтын бітірген (1979),
драма театрының және кино актері.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.
1979 жылдан - М. Әуезов атындағы қазақ мемлекеттік
академиялық драма театрының актері. 1994 жылдан - Қ. Қуанышбаев атындағы Облыстық музыкалық-драма
театрының (Астана) директоры-басшысы.
1995 жылдан бері - Ш. құсайынов атындағы Ақмола
облыстық қазақ музыкалық-драма театрының (Көкшетау)
ұйымдастырушысы, директоры, көркемдік жетекшісі.
«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»
(2001), «Белсенді қызметі үшін» (2006) медальдарымен
марапатталған.
Мәдениет қайраткері (2001). Қазақстанның Еңбек сіңірген
қайраткері (2002).
Діни көзқарасы - діндар.
Үйленген. Жұбайы -Оспанова Айжан Бәдірқызы (1958 ж. т.),
көркемдік жетекшінің әдебиет жөніндегі көмекшісі. Ұлы - Үкібай Тимур (1978 ж. т.); қыздары - Оспанова Динара
(1979 ж. т.), Оспанова Мәншүк (1986 ж. т.).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Іле көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №16 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ). Іле көшесі Абылай хан даңғылынан басталып, Хантау, Қаратау, Қозыбасы көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1232 м.

Іле - Балқаш көлі алабындағы өзен. Қазақстанның Алматы облысы және ҚХР-дың Шыңжаң-Үйғыр автономиясы аумағында, Текес пен Күнес өзендерінің қосылуынан пайда болып, Балқаш көліне құяды. Ұзындығы - 1001 шақырым.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Сапарбай Өтемісұлы

**Сапарбай Өтемісұлы** 1943 жылы 3 мамырда ӨзКСР Ташкент облысы Бостандық
ауданында туған. Қазақ. Дулат тайпасының Жаныс руынан.
Әкесі - Пірімбетов Өтеміс, марқұм, ұжымшарда жұмыс
істеген. Анасы - Омарова Гүлжан, марқұм, ұжымшарда
жұмыс істеген.
Құрманғазы атындағы Өнер институтының актерлік
факультетін бітіргөн (1967), актер.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.
1960-1963 жылдары - Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ
драма театрында сахна жұмысшысы.
1967 жылдан бері -Ж. Шанин атындағы Оңтүстік Қазақстан
облысы қазақ музыкалық-драма төатрының актері.
ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі (1980).
«Парасат» орденімен (2010); Өзбекстан Республикасының
Жоғарғы Кеңес грамотасымен (1990); классикалық спектакльдер арасындағы II дәрежелі (Н.В. Гогольдің «Үйлену»
пьесасындағы Подколесиннің рөлі үшін), I дәрежелі
(М. Шатровтың «Осылай жеңеміз» пьесасындағы В.И. Лениннің рөлі үшін) дипломдармен марапатталған.
Діни көзқарасы - мұсылман.
Саяси қайраткер рөтіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өркендеуші».
Хоббиі - кітап оқу.
Сүйіп оқитын әдебиеті - А. Құнанбаев.
Үйленген. Жұбайы - Нығыметова Сара (1941 ж. т.), зейнеткер, Әл-Фараби атындағы Мәдениет институтының
аға оқытушысы, Ж. Шанин атындағы Оңтүстік Қазақстан
облыстық қазақ музыкалық-драма театрының вокалдан оқытушысы. Үлдары - Өтеміс Қайрат Сапарбайұлы
(1966 ж. т.), Өтеміс Қанат Сапарбайұлы (1976 ж. т.); қыздары - Өтеміс Тоғжан Сапарбайқызы (1969 ж. т.), Өтеміс
Айнұр Сапарбайқызы (1975 ж. т.).

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Зияда Жанғожин

***Зияда Жанғожин*** (1928-2004), ұстаз, партия кызметкері, тарих ғылыми кандидаты (1984), профессор. Бұқар жырау ауданның түлегі. Қарағанды мұғалімдер институтын (1943), Қарағанды педагогика институтын (1972) бітірген. Ұлытау ауданында, Қарағанды қаласында ұстазды кетті, №44,104 мектептердің директоры кызметінаткарды. 20 жылға жуық облыстық партия комитетінде қызмет істеді, Саяси-ағарту үйі меңгерушісінің орынбасары болды. 1985 жылдан ҚарМУ-дің доңенті, «Фемида» заң институтының профессоры. 30-ға жуык ғылыми еңбекгің, оку-әдістемелік құралдардың авторы. Облыстық БАҚ-тарда саяси такырыпқа 200-ден астам мақала жариялады. 6 медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Тұлғалар
Юрий Гагарин көшесі (Астана)

thumb|150px|Юрий Гагарин
**Юрий Гагарин көшесі** Конституция көшесінен басталып, Мыржақып Дулатов көшесінде аяқталады. Ұзындығы — 375.1 м. Дүние жүзі тарихында тұңғыш ғарышқа ұшқан Юрий Гагарин құрметіне аталған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ілияс Жансүгірұлы көшесі (Астана)

[thumb|200px|[Ілияс Жансүгірұлы]]
Бұрынғы атауы Училищный көшесі. Ілияс Жансүгірұлы көшесі Абылай хан даңғылынан басталып, Мақтымқұлы көшесінде аяқталады. Шәкәрім Құдайбердіұлы даңғылымен қиылысады. Ұзындығы - 1218,2 м.

Ілияс Жансүгірұлы (1894-1938) - ақын. 1925 жылы Мәскеудегі Журналистика институтына оқуға түсіп, 1928 жылы бітіріп шығады. Сол жылы «Сағанақ» атты тұңғыш жинағы басылып шықты. Ол «Күй», «Күйші», «Құлагер» поэмаларын жазды. Бұл шығармалар Жансүгіровтің эпикалық жанрдағы ізденістерінің сәтті жемісі. Ілияс Жансүгірұлы драматургия жанрында да жемісті еңбек етіп, «Кек», «Түрксіб», «Исатай-Махамбет», т.б. пьесалар жазды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Яков Свердлов көшесі (Астана)

**Яков Свердлов көшесі** Бестерек көшесінен басталады. Ұзындығы - 399,4 м.

Свердлов Яков Михайлович (1885-1919) - саясаткер, мемлекеттік қайраткер. 1905-1907 жылдары Уралдағы төңкеріске қатысушы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қарағанды-Астана тасжолы (Астана)

Қарағанды - Астана тасжолы Абылай хан даңғылынан басталып, Жамбыл Жабаев, Мұқан Төлебаев, Армандастар көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 14359,4 м.

Қарағанды-Астана трассасы - Қарағанды мен Астана қалаларын жалғастырып жатқан жол.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
8 наурыз көшесі (Астана)

**8 наурыз көшесі** Жерұйық көшесінен басталып, Шәңгерей Бөкеев, Өрнек көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 484 м.

8 наурыз - Халықаралық әйелдер күні деп аталады. 8 наурыз Халықаралық әйелдер күні 1911 жылы Германияда. Австралияда, Швейцарияда, Данияда, ал 1913 жылы Ресейде өткізілді. 8 наурыз Халықаралық әйелдер күнін мерекелеу дәстүрі 1914 жылдан кейін барлық елд ерле осы күні өткізілетін болды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қарқаралы тасжолы (Астана)

Бұрынғы атауы Рождественский трассасы. Ұзындығы - 7408 м.

Қарқаралы - Қарағанды облысындағы қала. Қарқаралы қаласында талантты әншілер мен әртістер Мәди Бәпиұлы, Әміре Қашаубаев, Иса Байзақов, Жұмат Шанин, Қалыбек Қуанышбаев, Майра Уәлиева өз өнерлерін, ал Қажымұқан күрес бәсекесін көрсеткен.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Аңсары ауу

[thumb|right|200px|Аңсар (Désir), [Аристид Майольдың мүсіні]]
Тіркестегі алғашқы сөз, сырт қарағанда, тіліміздегі «сағыну» сөзінің синонимі —*«аңсау»* тұлғасымен түбірлес деуге тұрарлық. Алайда, «Түсіндірме сөздікте» бүл тіркестің мағынасы құштар болу, көңілі ауу дегенді аңғартып, өзге түсінікке сілтейді. *«Аңсар»* сөзінің төркіні жөнінде пікір айтқан авторлар да бар. Бірақ біз ол пікір жөнінде қалыспыз. *«Аңсары ауу»* тіркесіндегі *«аңсар»* төркінін басқа тілден іздестірген жөн. Моңғол тілінде: *анхаарал* — назар деген ұғымды меншіктенсе, енді бірде: *анхаарал* — назар, көңіл, ілтипат, ал *анхаарах* — көңіл бөлу, назар салу, еске алу; қарау мағыналарына мезгейді. Сөздің Моңғол тіліндегі түбірі — *«анхаар»* екендігі анық көрініп тұр. Моңғол тіліндегі «анхаар» тұлғасының біздің тілімізде «аңсар» болып өзгеріске түсуі әбден мүмкін. Осы дерекке сүйенсек, тіліміздегі *«аңсары ауу»* сөз тіркесінің түсініктірек түрі *«назары ауу»* болып шықпақ.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Алаш тасжолы (Астана)

Бұрынғы атауы — Софиев тасжолы. Алаш тасжолы Шара Жиенқұлова көшесінен басталып, Ақжол, Жолымбет көшелерімен қиылысады. Ұзындығы -14717,3 м.

Алаш (ежелгі түрік сөзі - «бауырластыр, қандастар, туыстыр») - көне заманда, түркі халықтары бөліне қоймаған қауым кезінде дүниеге келген ұғым. «Алаш» сөзі «қазақ» атауының баламасы ретінде берілген. «Атамыз - Алаш, керегеміз - ағаш» деген қазақ халқы ұлттық тәуелсіздік жолындағы күресінде ежелгі «Алаш» ұғымына қайта оралып, оны бостандық пен бірліктің үраны етіп алды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Аңысын аңдау

Тұрақты тіркестің қазіргі мағынасын бір істін бет алысын, ыңғайын байқау деп түсінеміз. Мысалы: *«Бұлар әлі істеліп жатқан
ұлы жұмыстың құшағынан аулақ жатқандар; ұлы думанның аңысын аңдай алмағандар»* (I. Жансүгіров).

Тұрақты тіркестегі *«аңыс»* сөзінің тілімізде жеке, дара тұрып қолданылуы өте сирек кездеседі. Ал оның алғашқы мағынасы нені түсіндіретіндігі де беймәлім. Кейде бұл тіркес сөйлеу тілінде «аңдысын аңдау» тұлғасында да ұшырасады. Бұл да «аңысын» сөзінің төркінін тұмандандыра түседі.

Біздің байқауымызша, *«аңыс»* сөзінің түпкі төркіні моңғол тілі болса керек. Бұл тілде: *аньсга* — көздің қабығы. Егер біз мұнда тек сөз тұлғасының ұқсастығына сүйенсек, қателескен болар едік. Бірақ тіліміздегі *«қас-кабағына қарау»* іспеттес тіркес мағына жағынан *«аңысын аңдаумен»* жақын. Әрі қазақта қабаққа қарап адамның көңіл-күйін анықтау жиі ұшырасатын құбылыс. Сондықтан да болар, тіліміздегі етістіктердің біршамасы «қабақ» сөзімен тіркеске жиі түседі (қабағы түсу, қабақ қату, қабағы ашылу, қабағын түю, т. б.) Ерте кезден тіл жағынан түбірлес, тарихи жағдайлармен аралас-құралас болған моңғолдар мен қазақтар арасында сөз ауыс-түйісі болмады деу қиын. Осындай дәуірлердің бірінде моңғол тіліндегі *«аньсга»* сөзі қазақ халқын құраған тайпалардың біріне ауысып, *«аңдау»* сөзімен тіркеске түскенде қысқара түсіп, *«аңысын аңдау»* қалпында түрақтауы ғажап емес. Осы жобалауымыз бойынша, *«аңысын аңдау»* тіркесі *«қабағын байқау»* дегенмен мағыналас болмақ.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Қорғалжын тасжолы (Астана)

**Қорғалжын тасжолы** Қабанбай батыр даңғылынан басталып, Тұран даңғылымен қиылысады. Ұзындығы - 16154 м.

Қорғалжын - Ақмола облысындағы аудан. Солтүстігінде Егіндікөл, Астрахан аудандарымен, оңтүстігінде Қарағанды облысының Нұра ауданымен шектеседі. Аудан негізінен Теңіз - Қорғалжын ойысында орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Апта, күтпе

«Алтынмен аптап, күміспен күптеді». Аталған тұрақты тіркестердегі «апта», «күпте» етістіктерінің мағынасы түсіндірме сөздікте — безендірді, әдеміледі, жайнатты. Біздер дәл осылай ұғындық. Алайда бұл сөздердің алғашқы мағынасы ұмыт қалып, жалпы ұғымға көшкен. Шын мәнінде, әр сөздің өз алдына дербес мағыналары болғандығын басқа түркі тілдері деректерінен табамыз. Якут тілінде: аптар — жапсыра тігу () (Э. Пекарский. Словарь якутского языка,— Э. Пек. СЯЯ- I, 125); ал башқұрт тілінде: *көпләу* — қаптау (). Осыларды ескерсек, *«алтынмен аптап, күміспен күптеді»* тұрақты тіркесі, қазіргі тұрғыдан алсақ: *«алтынмен тігіп, күміспен қаптады»* дегенді ұғындырмақ. Ескерте кетерлік жайт — соңғы кездерде *«апта»*, *«күпте»* сөздерінің *«айран»*, *«күбі»* сөздерімен тіркесіп, *«айрандай аптап, күбідей күптеп*» сияқты тұрақты тіркестер тудырғанын байқаймыз. Бұл, әрине, көркем әдебиеттегі сөз зергерлерінің шеберлігінен туған. *«Аптап»* *«күптеп»* сөздері ең алғаш *«алтын»*, *«күміс»* тұлғаларымен тіркеске түскендігі дау тудыра қоймас.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет
Майя Санчуновна Пак

**Майя Санчуновна Пак** 1936 жылы 20 қыркүйекте РКФСР Приморск өлкесінде
туған. Корей.
Әкесі - Пак Санчун. Анасы - Нам Мария.
Орыс және корей тілдерін біледі.
1961 жылдан бері - Мемлекеттік корей музыкалық комедия
театрының актрисасы.
Келесі спектакльдерде ойнайды: Тхай Дян Чун, «Чун Хян
бойжеткөн туралы аңыз» (Чун Хян); Ен Сен Нен, «Сим Чен
бойжеткен туралы аңыз» (Сим Чен); «Машенька» (Машенька); Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, «Қарагөз» (Қарагөз); Мұхтар Омарханұлы Әуезов,
«Қобыланды» (Қарлығаш); Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» (Баян); Г. Лорка, «Бернарда Альбаның
үйі» (Магдалена); Мен Дон Ук, «Эран» (Эран); Ен Сен Ен,
«Әйел тағдыры» (Әйел); Хан Дин, «Янбан туралы аңыз»
(Янбанның әйелі); Т. Миннулин, «Әлди» (Дәрігер); А. Ким,
«Көкектің сыңсуы» (Анасы); Хан Дин, «Хынбу туралы аңыз»
(Хынбудың әйелі); Хан Дин, «Тірі Будда» (Әйелі); Цой Ен
Гын, «Ариран» (Анасы); Ли Ен Хо, «Чун Хян бойжеткен туралы аңыз» (Кисэн) және т.б.
«Еңбек ардагері» медалімен (1987); В.И. Лениннің 100
жылдығына және ҚазКСР 50 жылдығына арналған 2-ші
дәрежелі дипломдармен марапатталған.
ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі (1980).
Үлы - Тен Родион (1967 ж. т.), композитор; қызы - Тен
Лилия (1972 ж. т.), балерина болған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ақкөл орамы (Астана)

Бұрынғы атауы №11 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Ақкөл орамы Таскескен көшесінен басталып, Құмкент көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 202,4 м.

«Ақкөл» деп көл атауына байланысты айтылған. Сондай-ақ республикамыздағы бірнеше елді мекендердің атауы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Аптығу, асығып-аптығу

Қос сөздің алғашқы сыңары — *«асығудың»* мағынасы әркімге аян және түсіндірме сөздікте дәл берілген. Сондай-ақ екінші сыңарының
да мағынасы, түсіндірме сөздікте, *«асып-сасу, алқыңу,демігу»* дегенге нұсқайды. Біздің байқауымызша, *«аптығу»* сөзі жүйесі басқа тілдердің бірінен, дәлірек айтсақ, парсы тілінен ауысқан сияқты. Бұл тілде: *абатил* (кітаби сөз)—әбігер, босқа әурелену мағынасын ұғындырады. Бір қызығы, *«аптығу»* сөзі араб, парсы сөзі екендігі ие Е. Бекмұхаметовтың, не Н. Оңдасыновтың жоғарыда аталған еңбектеріне енбеген. Сондықтан да біз мұны сөз төркінін ақтарту үшін әдейі сөз етіп отырмыз. *«Абатил»* сөзінің қазақ тілінде *«аптығу»* тұлғасына дейін өзгеруі, біріншіден, тіліміздегі дыбыс заңдылықтарына сәйкес болса, екіншіден, қос сөзге тән қасиет — екінші сыңарының алғашқыға ұйқаса  айланысуынан деуге болады. Сөйтіп, қос сөздің екінші мағынасы *«асығу»* іс-қимылынан туатын нәтиже — әбігерлену, босқа әуреленуді ұғындырып тұр.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Ақкент орамы (Астана)

Бұрынғы атауы В.Жуковский қысқа көшесі. Ақкент орамы Анатолий Кравцов көшесінен басталып, Жұмабек Тәшенов көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 255,6 м.

Ақкент - Алматы облысы, Панфилов ауданындағы ауыл.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ақбастау орамы (Астана)

Бұрынғы атауы Братский қысқа көшесі. Ақбастау орамы Алқатерек орамынан басталып, Қоянды орамында аяқталады. Ұзындығы - 117,6 м.

Ақбастау сынтастары - қола дәуірінің ғұрыптық мақсатта пайдаланылған тас ескерткіштері. Қарағанды облысы, Ақбастау өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Айдын орамы (Астана)

Бұрынғы атауы Депутатский қысқа көшесі. Айдын орамы Ақан сері көшесінен басталып, Сүмбе орамында аяқталады. Қарталы, Рауан көшелерімен қиылысады, ұзындығы - 687,1 м.

Айдын - жайылып жатқан су алабы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Сергей Тихонович Печорин

**Сергей Тихонович Печорин** 1931 жылы 22 наурызда РКФСР Смоленск облысының Деньгубовка кентінде туған. Орыс. Красноярск өлкелік театрының театр студиясын бітірген (1956), драма әртісі. Орыс жәнө қазақ (сөздіктің көмегімен) тілдерін біледі. 1969 жылдан бері - Н. Сац атындағы Алматы мемлекеттік
жас көрермен театрының (қазіргі уақытта - Н. Сац атындағы Мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдерге арналған орыс театры) актері.
Келесі спектакльдерде ойнайды: Г. Медынский, В. Токаревтің «Жизнь и преступление Антона Шелестова» (Роман Павлович, 1961); Н. Ивантердің «Молодой человек» (Постников, 1962); В. Маяковскийдің «Клоп» (Присыпкин, 1962);
Е. Шварцтың «Обыкновенное чудо» (Министр-әкімгер, 1962); В. Чичковтың «Мальчишки из Гананны» (Мигель,
1963); А. Володиннің «Старшая сестра» (Режиссер Медынский, 1965); У. Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» (Эскал; герцог Веронский, 1967); Б. Рацердің, В. Константиновтың
«Неравный брак» (Георгий Кузьмич, 1969); Ж.Б. Мольердің
«Тартюф» (әулие Тартюф, 1970); А. Гайдардың «Р.В.С.»
(Перламутрий Әкей, 1971); Ф. Шиллердің «Коварство и любовь» (Президент, 1971); Б. Васильевтің «Азори здесь тихие...» (Старшина Васков, 1971); А. Фадеевтің «Молодая
гвардия» (Полковник-интендант, 1974); Н. Фонвизиннің
«Недоросль» (Стародум, 1975); Г. Гориннің «Самый правдивый» (Сот, 1976); Э. Ростанның «Сирано де Бержерак»
(Корбон де Кастель Жалу, 1983); Б. Васильевтің «Завтра
была война» (Артемнің папасы, 1987); В. Гуркиннің «Прибайкальская кадриль» (Николай, 1998); В. Балашовтың
«Святому братству верен я...» (Карамзин, 1999); И. Бабельдің «Закат» (Никифор, 2006, 2007); Лопе де Веганың
«Ақымақ» (Турин, 2008) және басқа спектакльдер.
«Еңбекардагері»медалімен; КСРОМәдениет министрлігінің
«Үздік жұмысы үшін» белгісімен; Қазақстанның Жоғарғы
Кеңесінің құрмет грамотасымен (1970) марапатталған. ҚР
Еңбек сіңірген әртісі (1998).
Діни көзқарасы - православ діні.
Хоббиі - кітап оқу.
Үйленген. Жүбайы - Печорина Валентина Ивановна, зейнеткер. Қызы - Печорина Людмила Сергеевна.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ақберен орамы (Астана)

Бұрынғы атауы №21 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Ақберен орамы Қарқабат көшесінен басталып, Талғар көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 165,5 м.

Ақберен - мылтықтың ауыз әдебиетінде кездесетін ежелгі атауы. «Берен» сөзі тілімізде «асыл, болат» деген мағынаны білдіреді. Оқпандары ақ алмастан, берен болаттан соғылған мылтықтарды болаттың түсіне қарай «ақ берен» деп атайды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Абыралы орамы (Астана)

Бұрынғы атауы С. Лазо қысқа көшесі. Абыралы орамы Лев Толстой көшесінен басталып, Шара Жиенқұлова көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 327,1 м.

Абыралы - Сарыарқаның шығыс бөлігінде, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы мен Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданы аумағында орналасқан тау жоталары. Бұрынғы атом полигоны осы атыраптың Дегелең сілемінде орын тепкен.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Антон Чехов қысқа көшесі (Астана)

Антон Чехов көшесінен басталады. Ұзындығы - 85,2 м.

Антон Павлович Чехов (1860-1904) - орыс жазушысы. Шығармашылық жұмысын фельетон және әзіл-оспақ, қысқа әңгімелер ретінде бастады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Микроқатпар

**Микроқатпар** - Мөлшері бірнеше немесе ондаған сантиметрден аспайтын қатпар, негізінен алғанда метаморфтықтаужыныстарға тән, сирегірек өгінді таужыныстарда да ұшырасады. Мұнай көбінесе ақпа қатпарларға, сығылым қатпарларына және сүйрелену қатпарларына жатады; иілу қатпарларының Мұнай түрінде ұшырасуы сирек құбылыс, алайда бүрмелілік нақ осы қатпарлар жүйесінің жеке түрі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Александр Радищев қысқа көшесі (Астана)

**Александр Радищев қысқа көшесі** Жәнібек тархан көшесінен басталып, Петр Морозов қысқа көшесінде аяқталады. Аманкелді Иманов көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 710 м.

Радищев Александр Николаевич (1749-1802) - ойшыл, жазушы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Анотолий Макаренко қысқа көшесі (Астана)

Анатолий Макаренко қысқа көшесі Александр Радищев қысқа көшесінен басталып, Петр Морозов қысқа көшесінде аяқталады. Аманкелді Иманов көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 427,5 м.

Анатолий Семенович Макаренко (1888-1939) - педагог және жазушы. Шығармалары: «Флаги на башнях», «Педогогическая поэма», «Книга для родителей».

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Шайхан Жандаев

***Шайхан Жандаев*** (23.05.1944-15.07.1991), журналист. Бұқар жырау ауданының түлегі. ҚазМУ-ді бітірген (1968). Облыстық «Орталық ҚАзаҚстан» газетінде тілші, бөлім менгерушісі болып істеді. 1970 жылдардын соңында республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінің Орталық Қазақстан өңірі бойынша меншікті тілшісі болды. Спорт такырыбына өндірте жазып, облыс газетке Мәскеу (1980) олимпиадасынан репортаждар берді. Қазақтың атақты палуаны Ә. Айханов туралы жазған «Жауырыны жерге тимеген» (1997) атты кітабы жарияланды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Тұлғалар
Ажыратқыш микроскоп

**Ажыратқыш микроскоп** - мөлдір тастілім түрінде дайындалған таужыныстар мен минералдардың кұрамын және құрылымы мен бітімін зерттеу мақсатында қолданылатын арнаулы аспап. Микроскоптардың
бұл түрі байырғы биологиялық микроскоптан өзгешелеу, себебі оған екі бірдей "Николь призмасы" деп аталатын қосымша жабдықтар енгізілген. Бұл призмаларды әдетте жай ғана "никольдер" деп атайды. Никольдердің алғашқысы ажыратқыш деп аталады, ол тастілім түғырының (микроскоп стөлшесінің)
астыңғы жағына орнатылған; екінші, яғни анықтағыш николь микроскоп тубусының ішкі жағына, яғни обьектив пен окулярдың аралығына енгізілген, оны жоғары-төмен қозғау қиындық туғызбайды. Тастілім түғырының өсі микроскоп өсіне дәл келеді, ол сол өстен оп-оңай-ақ айналып түратындай етіп
жасақталған. Ажыратқыш призмаға бағытталған байырғы жарықсәулесі есебінен жалғыз ғана жазықтықта тербелген бағдарлы сәуле жасақталады; осы бағдарлы сәуле тастілім кұрамындағы кристалдан өтуі барысында бір-біріне перпендикуляр және әр түрлі жылдамдықтармен қозғалатын екі сәулеге жіктеледі; жекеленген сәулелер анықтағыш призма көмегімен қайтадан бір ғана жазықтықтағы сәулеге
айналады да, кристалдың нақтылы ренде ғана арайлануын, яки спектрдің өзге түстерінің толық түтылуын қамтамасыз етеді; әрбір минерал тек өзіне ғана тән арайлану түсімен сипатталады (арайлану түсі, өз кезегінде, жарықтың қосарлану көрсеткішіне тәуелді), сондықтан зерттелмек нысанның осы түсін анықтау оны өзге минералдардан октаулауға яки танымалдауға көмектеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Абай қысқа көшесі (Астана)

**Абай қысқа көшесі** С. Кубрин көшесінен басталып, Сәкен Сейфуллин көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 402,5 м.

Абай (Ибраһим) (1845-1904) - қазақтың ұлы ақыны, философ, ағартушы, композитор. «Сегіз аяқ», «Сен мәні не етесің», «Қансонарда бүркітші шығады аңға», «Қалың елім, қазағым, қайран жүртым», «Жаз», «Желсіз түнде жарық ай», «Болыс болдым, мінекей», «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?» секілді өлеңдері - мүлде тың дүние, шығармашылық жаңалық. Абай «Масғұт», «Ескендір», «Өзім» поэмаларын жазған. Қазақ әдебиетіне, оның ішінде қазақ поэзиясының өркендеп дамуына үлкен үлес қосқан ұлы тұлға.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Микромұнай

**Микромұнай** - Мұнай кіріктірген түпнегіз таужыныстарға тән органикалық заттар кұрамындағы таушайыр тектестерінің жылыстауға қабілетті құрамбөліктерінің атауы. Мұнай өзінің құрамы жағынан негізінен метан-нафтен типіне жататын көмірсутектерге сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Мұнайлардың және табиғи таушайырлардың микроэлементтері

**Мұнайлардың және табиғи таушайырлардың микроэлементтері** - Мұнайлар мен таушайырлардағы
ұйірімділігі 0,5 %-дан аз химиялық элементтер. мұндай элементтердің 40-қа жуық түрлері белгілі, олар металдар (V, Ni, Ғе, Сu, Мn, Ті, Co, Cr, Ва, Sr, Pb, Hg, Mo, U, т.б.) және бейметалдар (Br, I, CI, т.б.) болып табылады. Кейбір микроэлементтердің ауыр Мұнайлар мен таушайырлар құрамындағы мөлшері
оларды игеруге жеткілікті болуы да ықтимал (мысалы, V, Ni, Hg, U, т.б.).
мұндай кенорындар кешенді кенорындар, яғни Мұнайлы-металды кенорындар
санатына жатқызылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Селебе

**Селебе** Қазір бұл сөзді біз тек пышақ ұғымында түсінеміз. Соңдықтан да болар, түсіндірме сөздікте — ұшы үшкір, үлкен өткір пышақ деген анықтама берілген. «Ол беліндегі күміс белбеуіне былғары қынды селебе таққан» (I. Есенберлин, Қаһар).Сөздің алғашқы тұлғасы мен тұңғыш мағынасы жөніндегі деректерді моңғол тобындағы тілдерден кездестіреміз. Моңғол тілінде сэлэм — қылыш (Мон.-қаз. сөз., 1954, 170), Қалмақтарда біздегі «Қылыш» мағынасы — «селм» сөзі арқылы түсіндіріледі (Рус.-кал. сл., 1964, 624). Түркі тілдері ішінен туваларда «селеме» сөзі «қылыш» ұғымын береді (Рус.-тув. сл., 1980, 516). Мұның мағына жағы болмаса, дыбыстық құрамы жағынан біздегі «селебе» сөзінен айырмасы жоқ.
Шамалауымызша, сөз тұлғасы ертеден түркі, моңғол тобындағы тілдерге ортақ та, мағынасы қазіргі біздегі
«қылыш» ұғымын меншіктенген болса керек.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Судың жалпылама минералдануы

**Судың жалпылама минералдануы** - Судағы минералдық заттардың жалпылама мөлшері; г/л, г/кг, г/1ООг т.с.с. бірліктермен енеді. бұл мөлшер тәжрибе көмегімен анықталған кұрғақ (шымыр) қалдық
мөлшері, иондар жиынтығы, минералдық заттар жиынтығы, есептеліп
шығарылған құрғақ қалдық мөлшері түрінде анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Анатолий Макаренко қысқа көшесі (Астана)

**Анатолий Макаренко қысқа көшесі** — Астана қаласындағы көше. Александр Радищев қысқа көшесінен басталып, Петр Морозов қысқа көшесінде аяқталады. Аманкелді Иманов көшесімен қиылысады. Ұзындығы — 427,5 м. Көше Анатолий Семенович Макаренко атына берілген. 

## Тағы қараңыз
* Астана қаласындағы көшелердің тізімі

## Ескертпелер

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері