open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иммунитет кернеуі

**Иммунитет кернеуі** — организмнің белгілі бір инфекция қоздырғыштарын қабылдамау деңгейі. Ол иммунологиялық реакциялар комплексімен, оның ішінде кан сарысуының құрамындағы тәнді антиденелер мөлшерімен өлшенеді. Тұқым қуалау — генетикалық мәліметтің бір ұрпақтан екіншісіне берілуі. Ол үшін нуклеин қышқылдарында жазылған генетикалық ақпарат ең алдымен екі еселенуі керек.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Нейрамин қышқылы

**Нейрамин қышқылы** — табиғи қосылыс. Малдардың денелерінде және кейбір вирустар мен микроорганизмдердің құрамында N және N. О кышқылданған немесе метилденген (сиал қышқылдары) туынды түрінде кездеседі. Вирустарда N — ацетилнейрамин қышқылы; гликопротеидтер мен гликолипидтердің құрамына кіреді, әдетте олардың бір шетіне орналасып, арнайы рецепторлық касиетін қамтамасыз етеді. Ол торша

## Дереккөздер


рецепторлары мен эритроциттердің құрам беліктерінің бірі.

Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Нейроаллергия

**Нейроаллергия** — нейроиммунология саласының бір бөлімі. Орталық және шеткі жүйке жүйелерінде өтетін иммунологиялық реакциялар жиынтыгын зерттейді. Бұл жағдай көбінесе нерв ткані антигенінің қатысуымен болатын аутоаллергиялық жағдайларда және оған қарсы пайда болатын антиденене құралғанда болады. Бұл термин сондай-ақ орталық жүйке жүйесінің әртүрлі сырттан әсер ететін антигендеріне қарсы реакциясын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Нейроуыттылық

**Нейроуыттылық** — вирустардың жүйке торшаларын зақымдау қабілеті. Осының нәтижесінде жалпы жүйке жүйесі закымданады. Ол полиомиелит және әртүрлі энцефалиттер тудыратын вирустарға тән.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Нозоареал

**Нозоареал** (ауру аймағы) — белгілі бір мезгілде жұқпалы ауру қоздырғыштарының таралған аймағы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Нозология

**Нозология** — аурудың себептері, шығуы, таралуы, дамуы, организмге әсері туралы ілім. 
Нозология патологиялық жағдайлар тобынан нақты жекеленген ауруларды көрсетеді. Нозология негізгі факторы болып аурудың шығуы мен тәндігін аныңтайтын этиология есептелінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Нейроиммунология

**Нейроиммунология** — орталық және шеткі жүйке жүйесінің бөтен немесе өзіндік иммуногенді заттарына организмнің тәнді реакцияларын зерттейтін иммунология саласы. Жүйке ткані бұл реакцияларда патодинамикалық (морфологиялық және функциональдык), иммунологиялық процестер жүретін орта болады. Бұл саланың бөлімдері болып нейроиммунопатология, нейроиммунохимия және т. б. саналады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Нуклеазалар

**Нуклеазалар** — гидролазалар тобына жататын ферменттер. Олар нуклеин қышқылының полинуклеотид тізбегіндегі фосфодиэфир байланысын үзу реакциясын жеделдетеді. Нәтижесінде моно- және динуклеотидтер пайда болады. Шеткі мононуклеотидтер экзонуклеозалармен, ал ортаңғылары эндонуклеазалармен үзіледі. Нуклеазалар РНҚ-ын (рибонуклеазалар) және ДНК-ын (дезоксирибоиуклеазалар) немесе екеуін де үзе алады. Нуклеазалар табиғатта кең тараған, олар нуклеин қышкылдарының ыдырауы мен түзілуінде үлкен орын алады. Нуклеазалар ген инженерлігінің ең қажет құралы, олар нуклеин қышқылының белгілі кесінділерін жасайды. Нуклеазалар ғылыми зерттеулерде кеңінен қолданылады. Мысалы нуклеин қышқылының құрылысын зерттеу, гендік талдау жүргізу т. б.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Қазақ бөлімі

**«Қазақ бөлімі»**, Мұхтар Әуезовтің очеркі. Қолжазба сақталмаған. Алғаш рет 1944 ж. 26 қарашада *«Социалист Қазақстан»* газетінде жарияланды. Кейін сол нұсқа Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағына енгізілді (1981, 8-кітап, 103-105-беттер). Очеркте Қазақ мемлекеттік университетінде қазақ тілінде оқытатын филология-тарих және журналистика факультеттерінің ашылуы сөз етілген. Автор елдің даму жолын ғылым мен тәрбиенің өркендеуі арқылы нақты дәлелдеуге болатынын тілге тиек етіп, өзінің ағартушылық көзқарасын танытқан. 
:*«Ғылымы өскен ел - мәдениет тарихыңда шын өскен ел. Ғылым тәрбиесі өркендеген ел - өсер ұрпағын, халық қоғамын шын көгерткен ел»*
деген сөздерді бүгінгі ұрпаққа, болашақ қоғамға арнап айтқандай. Ұлы жазушы университеттің тек оқытушыларды ғана әзірлеп шығармай, осымен қатар ғылым қайраткерлерін даярлайтын үлкен оқу ордасы екенін мақтаныш ете отырып: 
:*«мұндағы қазақ бөлімінің ірі қасиеті, зор ерекшелігі - қазір негізгі ғылымдардың көпшілігі қазақ тілінде оқылады»*
деп, осы арқылы қазақ әдебиеті мен тілі туралы оқулықтар даярлау, жас кадрларды тәрбиелеп-өсіру міндеттерін алға қояды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ауытқыған нуклеозидтер

**Ауытқыған нуклеозидтер** — пурин және пиримидин нуклеозидтерінің химиялық өзгертілген «егіздері». Олардың кейбіреулері вируске қарсы әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Нуклеокапсид

**Нуклеокапсид** — нуклеин қышқылымен ақуыздан тұратын құрама, яғни белокқа оралған вирус геномы. Әдетте бұл ұғымды күрделі вирустар бөлшектері кұрылымын белгілеуге қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Нуклеозидтер

**Нуклеозидтер** — азот негізі мен рибозадан (рибонуклеозидтер) немесе дезоксирибозадан (дезоксирибонуклеозидтер) тұратын қосылыстар. Олар пурин немесе пиримидин негіздерінің Ы-гликозидтері. Фосфокиназалардың әсерімен фосфорланып нуклеотидтер құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Нуклеозидтер
Нуклеопротеидтер

нобай|
**Нуклеопротеидтер** — нуклеин қышқылдарының белоктармен қосылуынан пайда болатын күрделі құрамалар. Құрамына кіретін нуклеин қышқылының түріне байланысты нуклеопротеидтер дезоксирибонуклеопротеидтер (ДНП) және рибонуклеопротеидтер (РНП) болып бөлінеді. ДНП барлық торшалар ядроларының, митохондрияларының құрамына кіреді, сперматозоидтардың басынан табылады. РНП рибосомалардың, информасомалардың және вирустардың кұрамына кіреді. ДНП белоктары гистондар мен протаминдерден тұрады да, ДНҚ қос оралымы арасындағы саңылауларға орналасып, құрылымды бекіндіреді және негіздік қасиетін бақылайды. РНП құрамында бір немесе бірнеше молекула РНП және бірнеше кейде ондаган белок болады. Белоктар әрі кұрлыс заттарының ролін атқарады, әрі РНП құруға катынасады.

## Дереккөздер


Санат:Ақуыздар
Санат:Нуклеин қышқылдары
Санат:Молекулалық биология
Қазақ бөлімдері туралы

**«Қазақ бөлімдері туралы»**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Қазақ тілі газетінің 1921 жылғы 29 қаңтар күнгі 118-санында жарияланды. 

Бұдан кейін Әуезовтің шығармалар жинағының 50 томдық толық басылымының 2-томында басылды (1998). Мақала қаламгердің Семей губерниялық атқару комитетінің қазақ бөлімінің меңгерушісі міндетін атқарып отырған кезде жазылған. Семей губерниясы Сібір ревкомының құрамында болғандықтан, жергілікті ұлт өкілдерін билікке араластырмау үшін осындай басқару жүйесін құрды.
1997 ж. Әуезовтің 100 жылдық мерекесіне арналған халықаралық театр фестивалінде *«Қарагөз»* (Жезқазған), *«Қарақыпшақ Қобыланды»* (Жамбыл), *«Айман - Шолпан»* (Ақтебе), *«Абай»* (Ыстықкөл, Қырғызстан) спектакльдері көрсетілді, мұнан басқа он бір қойылым жазушының прозалық шығармаларының негізінде жасалып, сахнаға шығарылды. Қазақ, орыс, қырғыз, ұйғыр, неміс, корей тілдерінде сөйлеген Әуезов шығармалары сахналық өнердің көркіне айналды.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Вирус қабығы

**Вирус қабығы** — кейбір вирустар тобына тән құрамдық түзіліс. Нуклеокапсидті қоршап жатқан липопротеид мембранасы түрінде керінеді. Вирус қабығы вирустар тіршілігінің мына сатыларына қатынасады: торша рецепторларымен байланысу, торшаның ішіне ену, вирус түзілуінің ақырғы кезеңіндегі бүршіктену. Әдетте бұл қызметтерді вирус қабығы сыртындағы гликопротеидтен тұратын арнайы рецепторлар атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Обсервация

**Обсервация** (бакылау) — жұқпалы аурулардың таралуынан сақтандыруға бағытталған шаралар жүйесі. Алдын алу, емдеу және бірқатар шектеу шаралары кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Онкоген болжамы

**Онкоген болжамы** — қатерлі ісіктің пайда болуы жөніндегі болжам 1969 ж. Хюбнер мен Тодаро айтқан. Бұл болжам бойынша әр омыртқалылар класы организмнің ұрық торшасында қатерлі ісікке айналуына әкелетін генетикалық мәлімет бар. Мәлімет С-типті вирустардың торша ДНҚ-на кіре алатын РНҚ-лы деп саналады. Мұндай мәлімет торша геномымен бірге келесі ұрпаққа беріледі. Оны **вироген** деп атайды, геном бөлігін онкоген деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Қазақ драматургиясы

**«Қазақ драматургиясы» («Казахская драматургия»)**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Мәскеуден шығатын *«Литературная газетаның»* 1933 ж. 5 шілде күнгі саныңда жарияланды. Мақала сол жылдың маусым айында өткен өлкелік кеңестің қазақ театрының репертуары туралы мәжілісіне орай орыс тілінде жазылған. Мұндағы негізгі пікірлер *«Әдебиет майданы»* журналының сол жылғы 2-санында О. Беков екеуінің атынан жарияланған *«Қазақстан мемлекет театрының жеті жылдығы және алдағы міндеттер»* атты мақаладан алынған. Онда *«Майдан», «Тартыс», «Октябрь үшін»* атты пьесалардан басқа бүгінгі күннің тақырыбына арналған драматургиялық шығармалардың жоқтығы, сондықтан аударма пьесаларға ерекше орын беріліп отырғаны айтылған. Жазушылардың назарын осыған баса аударып, тақырыпты игеру жолындағы алдағы міндеттерді тілге тиек етеді. Мақала содан кейін ешқайда жарияланған жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Олдрич синдромы

**Олдрич синдромы** (вискотт-олдрич синдромы) — Х-хромосомында орналасқан рецессивті генмен байланысты өте сирек кездесетін ауру. Тромбоциттің, лейкоциттің көбеюімен организмнің жұқпалы ауруларға және тері ауруларына (экзема) бейімділігімен көрінеді. Ауруды 1937 ж. Вискотт және 1954 ж. Олдрич сипаттап жазған.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Онковирустар

нобай|Өкпе жасушасының цитомегаловирусты инфекциясы (орталықта ядросы ұлғайған жасуша)

**Онковирустар** — ісік туғызатын ретровирустар тұкымдастығының бір тармағы. Құрамына үш туыстық бар С, В, Д және өгіз лейкозының онковирусы кіреді. Түрлерге бөлу вирус бөлшектерінің морфологиялық белгілері негізінде жүргізіледі. Онковирустар В түрі көбірек тараған, ол сүткоректілерді, кұстар мен баурымен жорғалаушыларды зақымдайды. Онковирустар Д түрі маймылдар мен мангустардан, В түрі — тышқандар мен теңіз шошқасынан бөлініп алынған. Онковирустар А түрін торшалар өсіндісінен табуға болады және бұл басқа. Онковирустардың бастапқы формасы болуы мүмкін.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Таксономиялық емес топтар
Санат:Онковирустар
Вирус онкогендері

**Вирус онкогендері** — кейбір ДНҚ-ды және РНҚ-ды вирустар гендері. Бұл гендер торша геномын трансформациялайды да, ісік туғызады. Қазір 20-дан астам онкогендер белгілі. Олар өзара туыс емес, бірақ торша гендеріне жақын. Осыған орай, оларды вирустар кұрамына қосып алынған гендер деген болжам бар. Тағы бір жағдай, кейбір вирустардың трансформациялайтын қасиеті болғанымен, онкогендері болмайды (мысалы, лейкоз вирусы).

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Оперон

**Оперон** — геномның бөлігі, ондағы мәлімет иРНҚ бір молекуласына репрессор белоктың бақылауымен көшіріледі. Оперон реттеуі (транскрипция деңгейіндегі реттеу) прокариоттар және бактериофагтар гендерінің белсенділігін реттеудегі негізгі механизм. Оперон бір-бірімен тығыз байланысқан бірнеше құрылымдық гендерден тұрады. Бұл гендер бір метаболиттің биосинтез сатыларына қатынасатын белоктардың коды болып табылады. Сонымен бірге оперон өзі реттеуші кұрамдардан тұрады: оперон алдында — промотор (транскрипцияның бастапкы белігі) және оператор (белоксупрессордың байланысатын бөлігі), оперон соңында — терминатор (транскрипцияның тоқтайтын бөлігі).

## Дереккөздер


Санат:ДНҚ
Ағзалар өсіндісі

**Ағзалар өсіндісі** — қоректі ортада тіршілік кұра алатын ағза кесінділері. Ағзалар өсіндісі жалғыз қабатты торшалар өсіндісіндей емес, өздерінің мүшелік ерекшеліктерін сақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Ортомиксовирустар

**Ортомиксовирустар** — кұрамында РНҚ бар вирустар- тұқымдастығы. Оған А және В және С грипінің туыстықтары енеді. Ортомиксовирустар әртүрлі серотиптерге, түраралық айқас серологиялық реакция бермейтін рибонуклеопротеид антигені бойынша жіктеледі. Вирион құрамында 7 құрылымдық белок, 8 сегменттен тұратын, өз бетімен ауру туғыза алмайтын РНҚ (м. с. 5 000 000) бар. Липопротеид қабығының беткі антигендері гемагглютинин мен нейраминидаза түрінде кездеседі. Шар пішінді, диаметрі 80—120 нм вириондар цитоплазма мембранасында бүршіктену әдісімен жетіледі. А. грипп вирустары адамнак басқа көптеген құстар мен сүтқоректі жануарларды зақымдайды.

## Дереккөздер


Санат:РНҚ вирустары
Папаин

**Папаин** — протеолиттік фермент папаин эндопептидазаларға жатады және иммуноглобулинді ыдырату үшін қолданылады. Қауын ағашының (Сагіса рарауа) сүт шырынынан алынады. Папаин молекуласы 212 аминқышқылы қалдықтарынан тұратын полипептидті тізбек, күрамында 4 дисульфид көпіршесі мен цистеиннің қалдығы бар, м. с. 23-500.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Пептидтер

thumb|right|Пептид байланысының түзілуі
[thumb|right|Пептид молекуласының мысалы - [окситоцин гормоны.]]
**Пептидтер** ( — құнарлы) — амин қышқылдарының қалдықтарынан тұратын органикалық заттар. Амин қышқыл қалдықтарының санына қарай ди-, три-, тетра- пептидтерге, олигопептидтерге және полипептидтерге бөлінеді. Пептидтер молекулалары әдетте бір шетінде аминтобы, бір шетінде карбоксил тобы бар ұзын тізбек. Кейде олар тұйық түрде де кездеседі — циклопептидтер (кепшілік токсиндер„ гормондар, антибиотиктер). Пептидтер биологиялық қасиеттері бар заттардың көбісі жатады. Тірі торшада олар амин қышқылдарынан түзіледі немесе белоктардың ферментті ыдырауынан туады.

Адам ағзасында кездесетін табиғи пептидтер әртүрлі маңызды қызметтерді атқарады. Мысалы, глутатион тотығу-тотықсыздану реакцияларында протонды беруші және қабылдап алушы, окситоцин - сүт бөлінуіне, жатыр бұлшықеті жиырылуына, вазопрессин - бүйректегі реабсорцияға тікелей қатысады. Пептидер зат алмасуын реттеуде де (гипоталамус ризилинг-гормондары және басқалары), асқорытуда да (гастрин,холецистокинин), АҚ тонусын реттеуші (брадикинин), ауырсынуды басушы (опиоид пептидтер), жүйке жүйесі қызметін реттеуде де маңызды биохимиялық рөлді орындайды.

## Дереккөздер

Санат:Пептидтер
Пептидогликан

**Пептидогликандар** — бактериялардың қабырғаларының тірек полимерлері. Пептидогликандар қысқарақ көлденең пептид көпіршелері бар ұзын полисахарид тізбектерінен тұрады. Кейбір антибиотиктердің бактерияға әсері осы пептидогликандар биосинтезінің тоқтауына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Полисахаридтер
Пентозалар

**Пентозалар** — молекуласында 5 көміртек (арабиноза, рибоза, ксилоза, рибулоза т. б.) атомы бар моносахаридтер.

## Дереккөздер


Санат:Моносахаридтер
Өткізгіштік

**Өткізгіштік** (*Проходимость*) - бұйымды өңдеу процесі кезінде күттірмей және бағдарын өзгертпей бір жұмыс позициясынан басқа позицияларға ауысу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Планиметр

thumb|200px|Амслер-Корад планиметрі
**Планиметр** ( — тегіс жер, жазықтық және  — өлшеймін) — дұрыс емес пішінді жазық фигуралардың ауданын өлшейтін математикалық өлшеу аспабы. Планиметрия екі иінтіректен тұрады. Біреуінің ұшында пішіннің қарамын айналдыра жүргізуге арналған сұққышы бар, ал екінші иінтірек бағыттауыш бойымен жүреді. Планиметрияның сызықтық түрі болады. Оның бағыттаушы — түзу сызық, планиметрияның полярлы түрінде бағыттауыш шеңбер және радиалды түрінде бағыттауыш міндетін нүкте атқарады. Планиметрдің сызықтық және полярлы түрі жазық пішіндердің ауданын анықтау үшін, сонымен қатар ∮ydx интегралын есептеу үшін қолданылады. Радиалды планиметр ∮rdψ интегралын (функция) полярлы координаттарда берілген жағдайда шешу үшін қолданылады.

 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қазақ ертегілері (мақала)

**«Қазақ ертегілері»**, Мұхтар Әуезовтің Е. Ысмайыловпен бірге жазған мақаласы. Қазақ КСР ғылым академиясының Тіл мен әдебиет институты әзірлеген *«Қазақ ертегілері»* жинағының 1-томына жазылған алғы сөз. Кітап Қазақстан мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1957 ж. шыққан (7-36-беттер). Әуезов бұрынғы ойларын дамыта отырып, ертегілердің туу тарихына шолу жасаған, зерттелуі, жиналуы, түрлері, көркемдік қасиеттері жайында жан-жақты талдау жүргізген. Ертегілердің турлерін зерттеген белімде көптеген халықтардың туыстық, тілдік жақындықтары, шаруашылығында, тұрмысында ұқсастықтар болғандықтан ертектері де болған ұқсас дейді. Тіпті қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен халықтарының көптеген ертегілерінің ортақ екенін көрсеткен. Орыс ғалымдарының ертек жанрын зерттеу, жүйелеу жолдарын қарастыра келе қазақ ертегілерін баспаға дайындаумен байланысты оның өзін терт салаға беледі: 
:1) қиял-ғажайып ертегілер, 
:2) сыншыл ертегі, 
:3) кұлық-күлкі ертегі, 
:4) өтірік ертегілер. 
Алайда қазақ әдебиеті тарихының 1-томын жазумен байланысты ертегілеріміздің ерекшелігі кеңірек тексерілді, оны жіктеуді негізінен үшке беледі: 
:1) қиял-ғажайып ертегі, 
:2) хайуанаттар жайындағы ертегі, 
:3) сыншыл ертегілер. 
Сыншыл ертегілерді салт-ертегілер, күлдіргі ертегілер, аңыз ертегілер деп үш түрге бөлген. Қиял-ғажайып ертегілерін қазақтың өз тума ертегілері және *«әлденеше елдерді аралап кеткен келген ертегілер»* деп жіктейді. Хайуанаттар жайындағы ертегілердің бірінде хайуан мінез-құлықтарын дел хайуанның өзін суреттеу үшін айтпай, адамдағы мінез-құлыққа бейне, тұспал, мысал есебінде қолданған екінші бір түрі - хайуанды анық хайуан етіп суреттейді деп, екі түрге бөлген. Мақалада осы түрлердің барлығының өзіндік ерекшеліктері анықталып, тақырыптық, идеялық қырлары мұқият талданған. Шыншылертегілержайында да мәліметтер берген. Шыншыл ертегіге халық езінің дүниетануындағы, қоғам тіршілігіндегі, үй-тұрмысындағы бас тірліктері - барлық мұң-мүддесін, тартыс, талабын жайып түйген. Бұл салалы ертегілер құр ертегі ғана емес, ауызша айтылған шебер көркем шығарма боп, халық романы, халық әңгімесі, новелласы болып та кетеді дейді. Шыншыл ертегілерді жеке түр етіп алуға психологиялық-әлеуметтік талаптар тұрғысынан келген. Мақаланың соңында ертектің халық мұрасы ретіндегі құндылығы жайында таратып айтқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Парамиксовирустар

**Парамиксовирустар** — құрамында РНҚ бар вирустар тұқымдастығы. Диаметрі 100— 300 нм. РНҚ-ы сыңар тізбекті„ сызықты, м. с. 7 000 000, өз бетімен ауру туғыза алмайды, нуклеокапсид құрамына кіреді. Вириондар цитоплазма мембранасында бүршіктеніп жетіледі. Сыртында екі антигені (Ғ-белок, НІМ) бар липопротеид қабатымен жабылған. Парамиксовирустар тұқымдастығына 3 туыстық: **парамиксовирустар**, морбиливнрустар, пневмовирустар кіреді.

## Дереккөздер


Санат:РНҚ вирустары
Санат:Парамиксовирустар
Пневмомотор

**Пневмомотор** - сығылған ауаның көмегімен машиналар мен механизмдерді қозғалысқа келтіретін механикалық жұмысқа өзгертетін машина. Қысылған ауаның қысымы 0,3-тен 0,6 МПа-га дейін. Пневмомотор әр түрлі құралдардың жетектерінде (привод) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Пневмоцилиндр

**Пневмоцилиндр**  
:1) поршеньдегі қысылған ауа ағынын итермелі қозғалыс энергиясына өзгертетін құрылғы; 
:2) сығылған ауа (немесе газ) ағыны энергиясын ілгерілемелі қозғалыс энергиясына айналдыратын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аймақтық тіл білімі

**Аймақтык тіл білімі**, немесе **ареалдық лингвистика** ( алан, кеністік)— тіл құбылыстарының кеністік көлемінде және тіларалық (диалектаралық) қарым-қатынаста таралуын лингвистикалық география әдісімен, яғни географиялық карталарға түсіру арқылы зерттейтін тіл білімінін бір саласы. Аймақтык тіл білімі герминін алғаш рет қолданған М. Дж. Бартоли мен Дж. Видосси (1943, Италия). Аймақтық тіл білімінін — негізгі мақсаты тіл ерекшеліктерінің тараған аймақтық көлемін анықтау. Аймақтық тіл білімі тілде анықталған тілдік құбылыстар негізінде туады, диалектологиямен тікелей байланысты. Жергілікті тіл ерекшеліктерін тілдік аймақтар бойынша картаға түсіріп, жүйелі түрде зерттеп шығу қазақ диалектологиясында әлі жете анықталмаған өзекті мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Дегенмен, диалектология мен аймақтык тіл білімінін міндеттері мен зерттеу объектілері бірдей емес. Диалектологиянын қарастыратыны диалектілер, олардын қазіргі күйі, изоглосса сызықтардың таралу шегі болса, ал аймақтык тіл білімі тілдік кұбылыстардың географиялық таралу аймақтарын, олардын өзара байланысын, таралу жолдарын, тіл құбылыстарынын негізгі орталықтарын, сөйтіп тілдік одактардын аймағын (Батыс түркі қағанаты, ортаазиялык тілдер, қыпшақ тілдері т.б.) анықтау болып табылады. Аймақтык тіл білімі тек диалектілік емес, жеке ұлттық тілдер мен туыс тілдер тобындағы айырым және ортақ тіл құбылыстарын айқындауға мүмкіндік береді. Аймақтык тіл білімінін түркологиядағы алғашқы үлгісі Орта Азия түркі тілдері мен диалектілерінің фонетикасы мен морфологиясы негізінде жазылған Н.3.Гаджиеванын "Проблемы тюркской ареальной лингвистики" (М., 1975) енбегінде берілген.
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Аккомодация

**Аккомодация** ( бейімделу)— бір сөз ішінде немесе әртектес буыннан құралған сөздерде іргелес орналасқан дауысты және дауысссыз дыбыстардың, яғни үні мен салдыры әр түрлі фонемалардың, бір-біріне әсер етіп, өзіне ұқсатып айтылуы. *Мысалы*: 
#***жай, шай, шаш*** сиякты жуан буынды сөздердін сөйлеу тілінде ***жәй, шәй, шәш*** болып жіңішке айтылуы, олардын құрамындағы ***ж, и, ш*** тіл алды фонемалары тіл арты жуан ***а*** фонемасына ықпал етіп, оны тіл алды жіңішке дыбысқа өзгертіп, өздеріне бейімдеп түр;
#***аянкес, апаеке, атаеке*** сияқты әр тектес буынды сөздерде де тіл арты ***а*** фонемасына іргелес орналаскан ***й, н, к, с, п*** дауыссыздары және одан алшақ тұрған жіңішке ***е*** фонемасы әсер етіп, оны өздеріне бейімдеп, ол сөздердін жіңішке ***әйенкес, әпке, атеке*** сиякты сынарларын жасап тұр. Керісінше, ***Ботагөз, қарагым, керек екен, қара қазан*** сияқты сөздерде дауысты дыбыстар дауыссыздарға ықпал етіп, өздеріне бейімдеп тұр.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қазақ жаңа емлесі туралы декрет

**«Қазақ жаңа емлесі туралы декрет»**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы, Кезінде өзекті мәселенің бірі болып тұрған жаңа емлеге көшу туралы шараларға үн қосқан бұл мақала *«Жаңа мектеп»* журналының 1929 жылғы 8-санында жарияланды. Бұдан соң *«1929 жылы 2-4 июньде Қызылорда Білім кеңесі мен жаңа әліп Кіндік Комитеті шақырған емле конференциясының стенографиялық есебі»* деген кітапта жарық көрді (1930). Сондағы құжатқа (№9-хаттама) 1929 ж. 25 шілдеде Әуезовтің өзі амалсыздан қол қойған. Осы декреттің мақсаты ғасырлар бойы қолданылып келген араб жазуын латын әрпіне ауыстыру және соған лайыкталған қазақ емлесін бекіту еді. Бұның өзі Ресейдегі империялық саясаттың көптен жоспарлап келген мақсатының жүзеге асуының алғашқы сатысы болатын. Әліппені өзгертудің себебін араб әліппесі қалың бұқараның хат тануына ауыр болды, техникаға уйлеспеді, араб әліппесі көпшіліктің қолы жетпейтін азшылықтың ғана әліппесі болды, сол үшін жаңа емлеге кешіп, жүйелі емле негізін құру керек, қазақтың төл сезі үшін де, шеттен кірген сөздер үшін де бірыңғай емле жасау керек дегеңдермен тусіндірді. Мақалада жазушы езі мұшесі болған Орталық Атқару Комитетінің 5 тармақтан тұратын қаулысын келтіреді. Көп жылғы айтыс осымен туйінделді. Әуезов те қызыл саясаттан тыс қала алмай, өз көзқарасын білдірді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қатты карбюризаторда көміртектендіру

**Қатты карбюризаторда көміртектендіру** (*Цементация в твердом карбюризаторе*) — ағаш көмірі, тас көмір, кокс жәрдемімен жасалады. к. 910—930°с температура аралығында 7—9 мин-та өтеді.  Қатты карбюризаторда көміртектендіру салынған бұйым қабатының қалыңдығына байланысты болады.  Қатты карбюризаторда көміртектендіруден кейін тетіктер салынған қорап 400—500°С-қа дейін ауада суытылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қаттылықөлшегіш

**Қаттылықөлшегіш** (*Твердомер*) — қаттылықты өлшейтін құрал. Қаттылықөлшегіш сыналмақшы үлгінің беткі қабатына одан қаттырақ басқа бір затты күшпен батыру немесе динамикалық жолмен із қалдыруға негізделген. Олар: Бринель, Роквелл, Виккерс және Шор әдістері болып жіктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қаяу

**Қаяу** (*Раковина*) — қорытпа қатайған кезде құйманың шөгуі нәтижесінде, әдетте, оның жоғарғы бөлігінде түзілетін ақау. Қаяудың беті тегіс, төбесі төмен қараған конус пішіндес болады. Шөгу қаяуының түзілуіне қорытпаның құймада қабат-қабат қатаюы себеп болады.

## Газды қаяу
**Газды қаяу** (*Раковина газовая*) — 1) қорамалау қоспасының ылғалдығынан құйманың ішінде және сыртқы беттерінде әр түрлі өлшемді және пішінді қуыстардың пайда болуы. Газды қаяу механикалық өңдеу кезінде ғана анықталып, көптеген шығындар келтіретін ақау түрі; 2) болатты сауытқорамға құйғанда газдың жиналуынан пайда болатын ақау; 3) қоюы немесе қатайған құйма құрамындағы құраушылармен бірігуі мүмкін. Газды қаяу еріген газдардың сыртқа шығуы нәтижесінде азаяды. Массасы үлкен, тұлғасы қалың тетіктерде орын алған газды кеуектер пісірудің кейбір жолдарымен жойылады.
## Кебіртек астындағы елек тәрізді қаяу
**Кебіртек астындағы елек тәрізді қаяу** (*Раковина ситовидная подкорковая*) — құйманың сыртқы қабатының астындағы ұсақ қаяулар. Мұндай қаяулар ылғал қалыпқа немесе сұйықшыны қоспасы жағылған қалыптарға құйғанда пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Интервент

**Интервент** — интервенцияға қатысушы немесе соны ұйымдастырушы, баска мемлекеттің ішкі істеріне күшпен араласу іс-әрекетін жүргізуші.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Экономикалық географиядағы аудандық бағыт

**Экономикалық географиядағы аудандық бағыт** - 1920 жылдардың ортасында КСРО-да пайда болған экономикалық географиядағы бағыт. Оның құрылуы сол кездегі елді экономикалық аудандау жөнінде жүргізілген жұмыстарға байланысты болды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Экономикалық даму деңгейі

**Экономикалық даму деңгейі** — елдер тобының (елдің, ауданның) экономикалық даму процесінде қол жеткен дәрежесін және оларды салыстырылатын аумақтар иерархиясының қатарынан алатын орнын анықтауға мүмкіндік беретін жалпылама экономикалық сипаттама. Экономикалық даму деңгейі бір жыл ішінде өндірілген ұлттық табыстың немесе түпкі қоғамдық өнімнің халықтың жан басына шаққандағы көлемі ретінде анықталады. Бұл көрсеткіштердің сырт сипаты Экономикалық даму деңгейін анықтау үшін өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының, ауыр және жеңіл өнеркәсіптердің арақатынастарын, техникалық прогрестің деңгейін анықтайтын казіргі кездегі өнеркәсіп салаларының (аспаптар жасау, радиоэлектроника, мұнай-химия және т.б.) үлесін; ғылыми-зерттеу мен тәжірибе - конструкторлық жұмыстардың даму деңгейін; бір тұрғынға шаққандағы электр энергиясын тұтыну, табиғи ресурстарды пайдалану деңгейін, қоғамдық өндірістің ұйымдастырылуы мен оның тиімділігі сияқты кешенді экономикалық сипаттамаларды талап етеді. Экономикалық даму деңгейін экономикалық әлеуеттен айыра білу керек, мысалы, ел экономикалық әлеуеті аз бола тұрып, жоғары деңгейде дамуы мүмкін және керісінше.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қазақ қашан жетіледі

**«Қазақ қашан жетіледі»**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет 1918 ж. «Абай» журналының 9-санында жарияланған. Соңына *«Мухтар»* деп кол қойылған. Әуезов шығармаларының 50 томдык толық жинағының 1-кітабында жарық көрді (1997, 113-117-беттер). Мақалада 20 ғасырдың 20-жылдарында қазақ елінде қалыптаскан саяси-әлеуметтік, ұлттық-рухани жағдай туралы мәселе козғалып, соған автор өзінің пікірін, жан толғанысын біддіреді. Қазақтың тез арада өркениетті мемлекеттер қатарына қосылуына қандай кедергілер бар екенін, оларды жоюдың жолдарын атап-атап көрсетеді. Олар, біріншіден, адамның өмір сүру тәсілін өзі отырған жердегі табиғи жағдай айқындайды. Оған жер, су, өсімдік, орман-тоғай, аң-құстың көп-аздығы, ауа райы тікелей әсер етеді. Адам мінезі де сол тіршілік көзіне байланысты қалыптасады. Екіншіден, өркениетке тез қадам басу үшін, сол ұлггың ішіндегі экономикалық, кәсіптік, мәдени байланыс үнемі қозғалыста, халықтың рухани топтасқан ортасы болуы шарт. Бұл ара¬да тұрақты табыс көзі шешуші міндет атқарады. Қазақта мұндай қарым-қатынас жоқ, малдың төлімен мемлекетті қамтамасыз ете алмайды. Үшіншіден, мемлекетпен шекаралас елдердің достық-дұшпандық ниеті, даму дәрежесі, алыс аймақтармен алыс-беріс жасау мумкіндігі де шешуші рөл атқарады. Ал қайақ елінің көршілері ешқашан достық ниет танытқан емес, үнемі әскери қоқан-лоқы көрсетіп, қырып-жоюмен келеді. Теңізге тікелей шығатын жол жоқ. Мұның үстіне ұлт экономикасын көтеретін фабрика-зауыт қазақтың қолында емес, өз бетінше өкім шығара алмайды, сауда дамымаған. Айырбас пен алыпсатарлық қана бар. Осы мәселелөрдің бәрін шешу үшін, улттык дербес мемлекеттік құрылымы мен саяси-азаматтық бостандығы қамтамасыз етілуге тиіс. Қазақ автономиясының мәселесі де шешілген жоқ, Ресейдегі көп үкіметтің бірі мойындаса, бірі мойындамайды. Сыртқы жаудан қорғайтын тұрақты әскер де жоқ. Сыртқа қорған, ішке айбар болатын ескерсіз елдікті сақтап тұру қиын. Осы айтылған себептерді дәлел етіп, қазақжақын арадажұрт санатына коси¬ла қояр деген пікірді асығыс көремін деп қорытады ойын данышпан қаламгер. Ә. мақаланы ел-жұртты марғау, самарқау, селсоқ қаппынан шығарып, ояту үшін, намысын қоздырып, шамырқандыру үшін әдейі ашынып жазған сияқты. Мұны да бір шығармашылық тәсіл деп ұққан дұрыс.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Интервенция

**Интервенция** (лат. interventio қол сұғу, араласу) — бір не бірнеше мемлекеттің басқа мемлекетке әскери басып кіруі, оның егемендігін бұза отырып ішкі істеріне қол сұғуы. БҰҰ жарғысына сәйкес интервенция халықаралық құқық бұзушылық болып саналады. Интервенцияның саяси немесе экономикалық түрлері де бар.

Әр мемлекеттің саяси тәуелсіздігі мен аумақтық дербестігіне қарсы қарулы қауіп төндіру, т.б. араласу халықаралық құқықты және БҰҰ жарғысын бұзу болып табылады. 1965 ж. БҰҰ бір мемлекеттің басқа мемлекеттердің ішкі істеріне қол сұқпауы туралы Декларация қабылдады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Александрия мектебі

**[[Александрия]] мектебі** — б.з.д. 4 ғасырдың аяғында эллиндік Египеттін астанасы Александрия қаласында қалыптасқан тіл зерттеу мектебі. 640 жылда Александрияны арабтар жаулап алғанға дейін өмір сүрген. Александрия мектебінін аса ірі өкілдері: Зенодот, Ликофрон, Александр Этолийский, Аристофон Византийский, Аристарх Самофракийский, Дионисий Фракийский, Аполлоний Дискол т.б. Александрия филологтерінін шығармалары аз сақталған, көбінесе олар үзінді түрінде кейінгі зерттеушілердін (Варрон, Донат, Присциан т.б.) баяндауларында берілген.
Александрия мектебі дәстүрлерінде филология мен грамматика негіздері қалыптасқан. Александрия мектебі грек-латын ғылымы мен Таяу Шығыстағы кене ілімнің түйісуінен туған. Александрия мектебінін грамматика жайындағы зерттеулері кейін Еуропа тіл білімінін негізіне жатты. Грамматиканы тіл білімінін баска салаларынан бөліп қарап, осы күнгі фонетика, морфология, синтаксистін сұлбасын аныктады. Александрия мектебінін грамматикалық ілімі негізінде сөз таптары туралы ілім жатыр. Онда сөз таптары 8 түрге бөліп карастырылды: 
#есім;
#етістік;
#есімше;
#мүше;
#есімдік;
#предлог;
#үстеу;
#шылау (Дионисий Фракийский); 
сөз түрлендіру және сөзжасам категорияларына да көңіл аударылды. Александрия мектебі ілімінде тіл құрылымының дыбыстан бастап барлық қабаттарын зерттеуге мән берілді. Бүл мектептің идеялары мен әдістері көне Рим грамматиктеріне елеулі ықпал жасады. Кейінгі антикалық дәуірде, орта ғасырларда кенінен белгілі Донат пен Присциан грамматикалары Александрия мектебі дәстүрінде жазылган.
## Дереккөздер

[thumb|150px|<center>[Эратосфен Кирендік]]
[thumb|150px|left|<center>[Филон Александриялық]]
[thumb|150px|<center>[Архимед]]
## Сілтемелер
*Александрия кiтапханасы
*Александрия шамшырағы

Санат:Александрия мектебі
Санат:Лингвистика
Санат:Александрия
Санат:Антикалық философия
Қазақ институты (мақала)

**«Қазақ институты»**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1921 ж. Қазақ тілі газетінің 17 наурыздағы санында шыққан. 

Жазушының 100 жылдық мерейтойына орай шыға бастаған 50 томдық толық шығармалар жинағының 2-томында жарияланды. Әуезов мақаланың соңына қолын қоймаған. Өйткені өзі газеттің жауапты шығарушысы болғандықтан қол қоймаған болу керек. Сонымен қатар жазушының *«Есіл Қарқаралы»* атты мақаласы қатар берілгендіктен, екеуіне тән етіп «М. Ә.» деп қол қойған. Шығармада Семейдегі орыс институтының жанынан қазақ институтының ашылып, оның дайындық бөлімі мен 1-курсында 70 шәкірттің білім ала бастағанын хабарлаған. Жаңа басталған іс болғандықтан, кемшілігі болатынын айта келіп, өте қат мұғалімдер тапшылығынан құтылу үшін орыс тілінде оқытуға да көну керек дейді. Бұл ойын нақты мысалдармен дәлелдеген. Соның бірі қазақ оқығандарының көңілі мұғалімдіктен гөрі, саясатқа жақындау дейді. Институттағы оқытушылар, оқыту әдістері, талаптары жайынан хабар берген. Оқылатын пәндері: қазақ тілі, қазақ тарихы (орысша оқытылған), қазақ әдебиеті екенін айтып, қазақ тарихын оқытуға бұл пәнмен бұрыннан айналысып жүрген, білімді оқытушылар алынды деген.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Экономикалық-географиялық орын

**Экономикалық-географиялық орын** — кәсіпорындардың, елді мекендердің, ареалдардың, аудандардың, жеке елдер мен олардың топтарының бұлар үшін экономикалық маңызы бар сыртқы нысандарға кеңістіктік қатынастарының жиынтығы. Экономикалық-географиялық орын — еңбектің географиялық бөлінісі барысындағы нысандар қатынастары өзгерістерінің процесі ретінде зерттелетін тарихи санат. Қолайлы және қолайсыз деп бағаланады. Нысанның қолайлы экономикалық-географиялық орны деп тек оны пайдаланудағы әлеуеттік мүмкіндіктер ғана саналады; ал нақты жүзеге асырылуы тарихи және әлеуметтік-экономикалық жағдайларға байланысты болады. Кеңістіктік жағынан алғанда орталық, шеткі, "көршілес" және басқа орындар деп, ал ауқымы жағынан микро,- мезо- және макроорын деп бөледі. Біріккен Экономикалық-географиялық орын бөлек талданатын орындардан (мысалы, көліктік-географиялық орын, саяси-географиялық орын және т.б.) тұрады. Экономикалық-географиялық орын — экономикалық-географиялық сипаттаманың маңызды даралаушы бөлігі болып табылады. қ. Географиялық орын.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Инфрадыбыстық қару

**Инфрадыбыстық қару** — адамның жүйкесін тоздыру, іш құрылысын зияндау, көздің жанарын жою үшін қуатты инфрадыбысты толқындар арқылы әсер етеді.

## Дереккөздер

Санат:Жаппай қырып жою қарулары
Санат:Ультрадыбыс
Эксцентрик

**Эксцентрик** ( - осыдан,  - дөңгелек центрі) — маркшейдерлік-геодезиялық аспаптың диск пішінді айналатын бөлшегі, оның айналу осі диск ортасымен дәл келмейді. 

Ол айналу қозғалысын үдемелі қозғалысқа өзгерту үшін қызмет етеді; айналу осімен геометриялық өсі сәйкес емес цилиндр немесе делегей тәрізді тетік.

## Дереккөздер


Санат:Машиналар мен механизмдер бөлшектері
Қазақ қызметкерлерінің міндеті

**«Қазақ қызметкерлерінің міндеті»**,  Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1921 ж. жазылған. 

Мұнда автор оқыған азаматтарды белсене іске жұмылуға шақырады. Олардың мақсаты: 
: 
деп ұғындырады. Бұл міндеттерді мойнына алмаған қызметкерлер қазақ азаматы емес, ел қамын ойламайды деген тұжырымға келеді. Оқу жұмысының қолға алынбай жатқандығын, не қалада, не қырда мектеп үйі жоқтығын, қазақ жігіттерінің қолөнерді үйренуінің жолға қойылмағандығын айтып, *«Бүгінгі зор міндет»* мақаласында ұсынған шаралардың орындалмай отырғанына күйініш білдіреді. Ілгеріректе айтқан ұсыныс, ойларын әрі қарай ербітіп, Әуезов баспасөз туралы да өткір сыни пікір айтады. Өйткені :**.
20-жылдары Әуезов жаңа орнаған кеңес өкіметі қызметтерінде жүріп-ақ, қазақ ұлты үшін пайдалы қызмет атқаруға болады деген бағыт ұстанады. Сол ойын осы мақаласында басқа оқыған қызметкерлерге де жеткізуге тырысқан. Мақала алғаш рет Қазақ тілі газетінің 1921 ж. 14 қаңтардағы 115-ші санында жарияланған. Мақалаға *«Мухтар»* деп қол қойған. Жазушының, 20 томдық шығармалар жинағының 15-кітабына сол қалпында көшіріліп басылған.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Антиномия

**Антиномия** — пікір алмасу кезінде кездесетін бір-біріне қарама-қарсы, сонымен бірге бірдей негізделген пайымдаулар.
## Дереккөздер


Санат:Логика
Санат:Философия
Инфрақызыл жарғыш

**Инфрақызыл жарғыш** (Инфракрасный взрыватель) — іске қосылу принципі нысанаға инфрақызыл (жылу) сәулеленуін қолдануға негізделген түйіспесіз жарғыш. Инфрақызыл жарғыштың фокусында фотоэлемент орналасқан арнайы оптикасы болады. Оптикамен шолу аймағында жылу-сәулелену нысанасы найда болған кезде ракетаны табуда белгілі бір қашықтықта орналасқан фотоэлементтер электр сигналын шығарады, ал ол жарғыштың атқарушы құрылғысын іске қосады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Антисфен

right|150px
**Антисфен** (Афиналық) (; б.з.б. 444/435 жылдардар, Афины — 370/360 жылдар, Афины) —  Сократтың шәкірті,  Сократ шәкірті, Сократтың ілімін дамытқан және тек жалқылық туралы ілімді ғана ақиқат деп пайымдаған киниктік (Киниктер) мектеп дейтіннің негізін қалаған. Платонның мұраттар туралы ілімін (дербес өмір сүретін жалпы ұғымдар туралы ілім ретінде) сынады және тек жалқы заттардың болмысын пайымдады. Алайда цивилизация мен оның жетістіктерін киникилік тұрғыдан сынаудың, ең зәру қажеттіліктермен ғана шектелуге шақырудың, сословиелік және таптық айырмашылықтарды жек көруінің және осыдан келіп туындайтын сол кездегі қоғамның демократиялық элементтерімен бірігуінің одан да үлкен мәні болды. Сол кездегі өркениеттің әрекеттерін сынап, адамның қажеттілігін шектеуді уағыздайды.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі грек философтары
Тотты қаяу

**Тотты қаяу** (*Раковина коррозионная*; лат. *corrodo* — кеміремін) — 1) металдардың сыртқы ортамен химиялық немесе электрохимиялық реакцияға түсуі салдарынан бүлінуі. Тотты қаяу, әдетте, бұйымның сыртқы беттерінде қалыптасады, оның тереңдігі агрессиялы ортаның күйі мен өткен уақытына байланысты болады; 2) болатты сауытқорамға құйғанда металда жегіденің пайда болуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Элевациялық бұрама

**Элевациялық бұрама** ( — көтеру) — нивелирдің көру дүрбісінің көлбеулігін шамалы шектерде өзгертуге мүмкіндік беретін құрылғысы бар бұрама.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Электромагниттік орталықтау (центрлеу)

**Электромагниттік орталықтау (центрлеу)**- сезгіш элементтегі электромагниттік үрлеудің катушкасынан және электродтық сферадан тұратын гирокомпастың сезгіш элементін центрлеуге арналған құрылғы. Катушка арқылы ток өткенде, элекгродтық сфера тұрқысында Фуко токтары пайда болады, олар катушка өрісімен әрекеттесіп, сезгіш элементтің теріс қалқымалылығының есесін толтырады. Соның арқасында сезгіш элемент электрондық сфера ішінде жұмыс уақытында ішкі бетке тимейтіндей қалқымалы жағдайында ұсталады және центрленеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Электрондық тахеометр

**Электрондық тахеометр** - жер бетінде горизонталь бұрышты, горизонталь арақашықтықты және биікайырымды өлшеуге арналған топографиялық электрондық-оптикалық аспап. Электрондық тахеометрдің құрылымында кодтық теодолит пен шағын жарық қашықтық өлшеуіш біріктірілген. Көздеу нысанасы ретінде шағын габаритті призмалық шағылдырғышы бар арнайы қада қолданылады. Өлшеу процесі автоматтандырылған. Арақашыктықты, горизонталь және вертикаль бағыттарды өлшеу нәтижелері электрондық цифрлық таблода көрінеді және бір мезгілде ақпаратты жинағышта тіркелуі мүмкін. Перфорациялық тіркеудің мәні далалық өлшеу аспабының мамандандырылған электрондық есептеу машинасымен қосылуында, ол дала өлшеулерінің мәліметтері бойынша автоматты түрде жергілікті жердің түсіру планын сызады. Электрондық тахеометрдің көмегімен биікайырымды анықтау, көлбеу қашықтықты горизонталь жазықтыққа келтірудің автоматты түрде атқарылуы, сондай- ақ жарықтың ауада таралу жылдамдығы үшін түзету автоматты түрде есепке алынуы мүмкін. Тахеометр жинағына шағылдырғыштар, штативтер, қоректендіру көздері, зарядтау құрылғысы, аспапты жөндеу және күтіп-баптау жабдықтары кіреді. Түнде жұмыс істеуге арналған жабдығы болады. Цифрлық таблоға берілетін жедел ақпараттың және жадыдағы ақпараттық жинағышқа шығарылуына мүмкіндік бар.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Антропологиялық бағыт

**Антропологиялық бағыт** (философияда) - кең мағынада адамның мәні және табиғаты туралы, тар мағынада батыс әсіресе неміс философиясында М. Шелер бастаған, соңынан Г. Плесснер, А. Гелен, Э. Кассирер дамытқан философиялық ілімдердің жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Эллипсоидтегі меридиандардың жақындауы

**Эллипсоидтегі меридиандардың жақындауы** - берілген нүкте меридианы үшін басқа нүктенің меридианымен салыстырғандағы осы нүктенің меридианы және келесі нүкте меридианына геодезиялық параллельмен пайда болған бұрыш болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Элювий, элювийлік шөгінділер

**Элювий, элювийлік шөгінділер** ( — шаю) — өзінің түзілген орнында қалған түпкі тау жыныстарының үгілуінен, моруынан және ыдырауынан түзілетін борпылдақ өнімдері. Денудация процестері баяу көрінетін горизонталь беттерде не көлбеу беткейлерде қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қазақ оқығандарына ашық хат

**«Қазақ оқығандарына ашық хат»**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1920 ж. Қазақ тілі газетінің 5 ақпандағы 15-санында, кейін жазушының 12 томдық шығармалар жинағының 11-томында (17-20-беттер), 20 томдық шығармалар жинағының 15-томында (27-30-беттер) жарияланған. 

Әуезов мақалада қазақ оқығандарын кеңес үкіметінің қызметтеріне араласып, халыққа пайдалы жұмыстар атқарысуға үндейді. 
:*«Россияның ішінде көбігі аспанға атып, жүз толғанып, бұлқынып жатқан революция толқыны дүние жүзіндегі еңбекшілерді құлданған патшалықтардың жүз жыддап құрған құлдық қорғандарын іргесімен теңсаптіп, жапсарын ашып, жігін үлкейтіп тұрғаны әркімге мәлім»*
деп басталады мақала. Осындай жаңа толқынмен заман желі төбесіне үйіріп алып келе жатқан қаһарлы бұлттың қатерлі пішінінен орыстың жуандары қорқып, қашып-пысып жатыр. 
:*«Қорқатын жөні бар, қашпасқа шарасы жоқ», өйткені олардың үріккен кезіне кешегі өздері туғызған бақытсыздық, «дария болған нахақ қан, көздің ыстық жасы, қажып тозған дененің ащы арам тері көрінеді»*
дейді. Соларға ілесіп қазақтың кейбір оқығандары да бой тасалап жүргенге ұқсайды. Олардың ескі үкіметтің артынан ілесіп қашуының жөні жоқ. 
:*«Бұл күнге шейін бар қазақтың баласында бір-ақ түрлі құлдықтың ноқтасы болатын... Әсіресе оқығандарының бой жазып, кең отырған күні бұл күнге шейін болтан жоқ»*
деген пікірін ашық айтады. Автор қазақ оқығандарының Ресей жуандарының мойындағыдай күнәсі жоқ болса керек, сондықтан *«қашып, бұғудың ешбір есебі жоқ»*. Кеңес үкіметі *«үлкен жазығы бар адамдарды да қатарына кіріп, пайдалы қызметімді істеймін десе, қумайтынын»* айтады. Кеңес үкіметінің сол жылдары басшылыққа алған осы саясатын Әуезов тура сол күйінде түсініп, елдің қамын шынымен ойлайтын кісіге халыққа қызмет етер заман енді келді. 
:*«Қазіргі заман қазақтың басына келіп тұрған әрі ең қиын, әрі ең пайдалы жайлы заман»* деп, үкімет ісіне араласпай, бой тасалап жүрген қазақ оқығандарын тез арада іске кірісіп, *«қазақтың есесін әперуге»* қолынан келген шарасын істеу керек деген пікірін ұсынады.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Элювийлік горизонт, шайылу горизонты

**Элювийлік горизонт, шайылу горизонты**- ерітінді және суспензия түрінде топырақ және грунт суларымен шайылып шығарылтан түнбалық (ұйықтық) бөлшектерден, тотықтардан (алюминий, темір), негіздерден (кальций, натрий, калий) азайған топырақ пішінінің үстіңгі бөлігіндегі горизонты. Шайылған сайын Элювийлік горизонтта кварц және кейбір топырақтарда аморфтық кремнезем жиналады. Бұдан топырақ пішіні ақшыл сұр немесе ақ түсті, құрылымсыз болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қазақ Республикасы қазақсыз қалады (мақала)

**«Қазақ Республикасы қазақсыз қалады»**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Қазақ Орталық атқару комитетінің 1921 жылы 10 желтоқсандағы ашаршылық туралы кеңесінде сөйлеген сөзі. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Әуезовтің 50 томдық толық жинағының 3-томына енгізілді (А., 1998, 5-6-беттер). 1921 жылдың қарашасынан бастап қазақ даласын ашаршылық жайлайды. Осыған байланысты Әуезов үкімет алдына шұғыл шара қолдану жөнінде мәселе қояды да, оның себебін көрсетеді. Біріншіден, ауылдардың мұқтаждарын анықтайтын қызметкерлер жоқ; екіншіден, жетекші адам болмаса, қазақтар қайыр сұрағаннан гөрі, үйінде аштан өлгенді артық санайды; үшіншіден, аштарға кемек көрсету ұйымы жақын жердегі қалалар мен соның маңындағы мекендерге қамқорлық жасауға тырысады да, шалғайдағы қазақ ауылдары кейінге ысырылып қалады. 
:*«Егер де бұл аудандарды аштықтан құтқару үшін, дәл қазір шұғыл түрде шешуші шара қолданылмаса, онда Қазақ республикасы қазақсыз қалады»*

деп, жазушы мәселені тұтқиылдан қояды. Автор сөзінің соңында қырдағы аудандарға, аштарға көмек көрсетудің жоспарын ұсынады. Жарыссөз бен талқылаудан кейін кеңес осы ұсыныстың негізінде қаулы қабылдады.

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:1921 жыл
Эолдық бедер пішіндері

**Эолдық бедер пішіндері** - көбінесе аридтік климатты аймақтарда, сондай-ак теңіз, көл, өзен жағаларында жел әрекетінен пайда болатын бедер пішіні. Бедердің аккумуляциялық және аккумуляциялық-дефляциялық пішіндері, соның ішінде, құмды қырқалар, төбешікті құмдар, ұяшықты құмдар, шағылдар, жағалық шағылдар және т.б. көп кездеседі. Олардың морфологиясы мен көлемі, негізінен, басым желдің режіміне байланысты. Орыс ғалымы Б. Федоровичтің (1964 ж.) жіктеуі бойынша тропиктік аридтік шөлдерге тон (Сахара, Такла-Макан) жалаңаштанған жылжымалы құмдар, тропиктік шөлдерден тыс (Орта Азия, Аустралия) жартылай өсімдік өскен, жылжымалылығы аз кұмдар және шөлді аймақтардан тыс (Батыс Сібір, Солтүстік Америка) өсімдік өскен бекітілген кұмдар деп бөлінеді. Өнделген (дефляциялық) пішіндерге үрлену қазандары, қуыстар, қолаттар, қазаншұңқырлар, ярданттар, торлы кұздар және әр түрлі үрлену жұрнақтары жатады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эолдық қалалар, тас қалалар

**Эолдық қалалар, тас қалалар** - қарқынды физикалық үгілудің және жел ұшырған құм массаларының механикалық әсерінен жалаңаштанған түпкі тау жыныстары таңданарлық пішіндерге айналып, қираған қалаларды елестететін шөл зонасының телімдері.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қазақ романдарының поэтикасы

**«Қазақ романдарының поэтикасы»**, монография. Авторы - М. Атымов. 1975 ж. «Ғылым» баспасынан шыққан. Жауапты редакторы - М. Қаратаев. Қазақ романдарының поэтикасы, яғни шығарманың құрылыс бітімі, суреттеу, бейнелеу, образ жасау, стиль, сюжет, композиция, бір сезбен айтқанда, жазушының шеберлігі туралы баяндалған. Кітапта бірнеше жазушының романдары тагщанады. Бірінші тарауда Әуезовтің *«[[Абай жолы]]»* эпопеясының поэтикасы сез болады. Ғалым романның ой желісі мен ою-өрнегі, образ жасау жүйесі, жазушы қолданған әдіс-тәсілдер жеткілікті деңгейде шешілмегенін, зерттелмегенін алға тартып, Әуезовтің тер теккен шеберлік мәселесі көп жетістіктің көлеңкесінде қалып қойғанын нысанаға алады. Барлық мәселе Абай айналасында, Абай теңірегінде, ербіп, дамып жатады, сейтіп олар өзінің керкемдік шешімін табады. Сондықтан Абай тұлғасы үнемі оқырманның кез алдында тұрады. Сезімізді зерттеүшінің пікірімен тұжырымдасақ, қазақ прозасының, тіпті қазақ әдебиетінің абырой-ажары, шығар биігі болған *«Абай жолы»* эпопеясы қазақ халкының елу жылдық емірін көркемдікпен бейнелеп берген, идея мен образ бірлігінің үлгісін керсеткен мандай алды, кесек туынды болып табылады. Кітап жоғары оқу орындарының студенттеріне, оқытушыларына, аспиранттар мен ғылыми қызметкерлерге, жалпы әдебиет сүйгіш жұртшылыққа арналған. Көлемі 17,3 баспа табақ, таралымы 2800 дана.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар