open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құйғанжар

**Құйғанжар** () — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Әндіжан облысы Әндіжан ауданының әкімшілік орталығы.

Құйғанжар Қарадария өзенінің оң жағалауында, Әндіжан қаласынан солтүстікке қарай 7 км жерде орналасқан. Ауылда темір жол стансасы, Құйғанжар және Ұлы Ферғана каналының бойындағы сорғы станциясы орналасқан.
2001 жылғы халық саны: 9200 адам.

Қалада аудандық мемлекеттік органдар, ауруханалар, кәсіпорындар мен қызмет көрсету орындары, мектепке дейінгі білім беру мекемелері, жалпы білім беретін мектептер, кәсіптік лицейлер, Әндіжан аудандық мамандандырылған мектебі, Ұлы Отан соғысы құрбандарына арналған ескерткіш, жастар мәдениетінің ойын-сауық саябағы және басқа да нысандар бар.

## Дереккөздер

Санат:Әндіжан облысы елді мекендері
Оңтүстік Аламысық

**Оңтүстік Аламысық** () — Жалаңқұдық ауданында (Өзбекстан, Әндіжан облысы) Қатартал каналының жағасында орналасқан қала типтес елді мекен.
Халқы: 6184 (1989 ж.).

Оңтүстік Аламысық 1943 жылы мұнай кеніші ашылғаннан кейін құрылды. Халықтың көпшілігі мұнай кәсіпшіліктерінде жұмыс істейді. Мұнда екі мемлекеттік мектеп, музыка мектебі, киім-кешек фабрикасы, автокөлік кәсіпорны, мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету орталығы, сауда орындары, физиотерапиялық санаторий бар.

## Дереккөздер

Санат:Әндіжан облысы елді мекендері
Айым

**Айым** () — Өзбекстан Республикасы Әндіжан облысы Жалаңқұдық ауданында орналасқан қалалық үлгідегі елді мекен.

## Географиялық сипаттама
Ол Ферғана алқабында, Қырғызстанмен шекаралас жерде, Қарадария мен Қарагунан өзендерінің арасында, Савай (Қорғантөбе) теміржол стансасынан солтүстікке қарай 11 км жерде орналасқан. Ауыл арқылы Ханабад-Пахтаабад және Айым-Қорғантөбе тас жолдары өтеді.

## Тарихы
1929-1959 жылдары Айым ауданының орталығы болды.
2009 жылдан бастап қалалық үлгідегі кент мәртебесін алды.

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Айым — қалалық үлгідегі елді мекен. Халқы бойынша өз елінде (Өзбекстан) 57-ші орында және өз аймағында (Әндіжан облысы) 5-ші орында. Әлемдік рейтингісінде шамамен 12 490-шы орында.

Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:
Дардак (7 км), Қорғантөбе (10 км), Оңтүстік Аламысық (13 км), Жалаңқұдық (14 км), Қарасу (15 км), Ханабад (19 км), Сұлтанабат (20 км), Қожабат (22 км), Пахтабат (23 км), Манас (24 км, Қырғызстан), Бұлақбасы (29 км), Қошқарата (32 км, Қырғызстан), Ош (34 км, Қырғызстан), Құйғанжар (36 км), Әндіжан (37 км), Пайтұғ (42 км), Көкжаңғақ (44 км, Қырғызстан), Өзген (47 км, Қырғызстан).

## Дереккөздер

Санат:Жалаңқұдық ауданы елді мекендері
Матығұл мазары

**Матығұл мазары** (XIX ғ. аяғы - XX ғ. басы) – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Шалқар ауданы, Құтикөл аулы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 48 км жерде орналасқан.

## Сипаты
Қабір мен мешіттің қызметін біріктірген Матығұл мазары іспетті XIX ғасыр аяғы мен XX ғасыр басындағы Солтүстік Арал маңының жеке тұрғызылған мешіт-қоршаулары мен мешіттері қазақ даласының көшпелі халқы ислам дінінің ықпалында болғандығын дәлелдейді.
Матығұл мазары бірнеше тас қоршаулардан және үйінділерден құралған шағын қорымның аумағында орналасқан. Ескерткіш (жалпы өлшемдері 11,9х11,9 м) солтүстік қабырғаның екі бұрышында төрттен үш мұнара құрылымы және оңтүстік қабырғасында үш күмбезді құрылымы бар қоршау болып табылады.
Құрылыс материалы – саз балшықпен араластырылған сұр түсті құмтастан жасалған тақтатас. Қабырғалар осы тектес материалдан жасалған ірі тақталардан қаланған іргетастың үстіне салынған. Мұнара жартылай сфералық күмбезбен аяқталатын, оған ұласатын жердің сыртқы жағы екі қатар өрнектермен ерекшеленген цилиндрлік құрылыс болып табылады. Күмбездің жоғарғы жағында аласа шпиль орналасқан. Қоршауға кіретін ойық шеткі оңтүстік-батыс мұнараның батыс қабырғасында жасалған.
Кірер жерде шағын кіреберіс бар, оның сыртқы жағындағы қабырғаның ортасында көлденең ағаш қойылған төртбұрышты ойықтар жасалған (бұл кебісхананың ойықтары, яғни келушілер ескерткішке кірер алдында өздерінің аяқ киімдерін шешіп кіруге міндетті болды). Кіреберістің қабырғасы алғашында қоршау қабырғасының биіктігінің ортасына дейін салынған. Негізгі қоршауға  кіретін ойық, сондай-ақ барлық кіретін ойықтар тіктөртбұрышты.
Қоршаудың мұнараларындағы қабырғалардың күмбезге ұласуы бұрыштарында ірі тақталардың (ұшбұрышты желкен) орнатылуы арқылы шешілген, одан әрі тақталар бір-біріне бірте-бірте құлай қаланған. Күмбез тақталар қатарының бірінде оңтүстікке бағытталған шағын терезе қалдырылған. Ескерткіштің орталық бөлмесінен қоршауға шығар жер, сонымен бірге оңтүстік қабыпғада жоғарғы жағы тіктөртбұрышты ойықпен аяқталатын шағын қуыс бар.
Барлық үш камераның жарлары ұсақталған шөп салынған саз балшықпен сыланған. Қуысы бар оңтүстік қабырғада, есік ойығы бар қабырғаларда күмбезге ұласатын деңгейге дейін алебастрмен (ақ саз бен әктің қоспасы) сыланған және әктелген іздер сақталған.
Қоршау ішінде бірі сыртынан таспен қаланған (қазіргі кезде ол ішке құлаған, алғашында, бұл баспалдақты сағана болуы мүмкін) екі қабір шұңқыры бар. Бұрыштағы мұнаралардың іші де күмбезге ұласар деңгейге дейін ұсақталған шөп қосылған саз балшықпен сыланған. Мұнараға кіретін ойық тіктөртбұрышты, өте тар. Ішкі жағында жарық түсіретін терезелер бастапқыда көзделмеген.
Ескерткіштің батыс жағында қазіргі таңда, өкінішке орай, құлпытастың рөлін атқарған баған тәріздес орнатылған тас іргесінен сындырылып, құлатылған. Тас бетінде жазулар байқалмады. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Шалқар ауданы
Санат:Қазақстан кесенелері
Боз (Өзбекстан)

**Боз** () — Өзбекстанның Әндіжан облысындағы қала типтес елді мекен. 

Елді мекен Ферғана алқабының ортасында, Ұлы Ферғана ирригациялық каналының солтүстігіндегі жазықта жатыр. Боз – облыс орталығынан 40 шақырым, Шахрихан стансасынан батысқа қарай 10 шақырым жерде орналасқан. Елді мекен арқылы Әндіжан мен Қоқанды байланыстыратын А373 тас жолы өтеді.

1876 ​​жылы Ресей құрамына кіргенге дейін жергілікті елді мекендер Қоқан хандығының құрамында болды. 1930 жылдардың аяғында Ферғана каналының құрылысы басталды, бұл бұрыннан бар елді мекендердің өсуіне және жаңаларының пайда болуына әкелді. Ежелгі Хуршид-Бек ауылы мақта шаруашылығы және оны қайта өңдеу басым аймақтық ауыл шаруашылығы орталығына айналды. 1950 жылы елді мекен Боз деп аталды. Ауыл коммуналдық және инфрақұрылымы, саудасы дамыған, әлеуметтік, мәдени және спорттық шараларды өткізетін типтік шағын аудан орталығы болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Әндіжан облысы елді мекендері
Аққолқа (құдық)

**Аққолқа** —  Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы құдық.  

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және қолқа (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған гидроним. Е.Қойшыбаевтың пікірінше, атау этимологиясы "таудың (биік жердің) бір жақ бүйіріндегі мал жайылатын отты жерінен қазылған құдық" деген мағынаны білдіреді.

## Дереккөздер

Санат: Қазақстан құдықтары
Санат:Бейнеу ауданы географиясы
Аққұс (құдық)

**Аққұс** — Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы құдық. 

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атаудың о бастағы атауы Аққуыс болған тәрізді. Мағынасы «қуыстағы, таудың қалтарыс жеріндегі ауызсулы, ағынды құдық».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қарақия ауданы географиясы
Аққұт (құдық)

**Аққұт** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы құдық.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау ақ (сын есім) және құт (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. А.Т.Қайдар «Структура односложных корней и основ в казахском языке» атты еңбегінде «құт: құдық<құд+ық, колодец» деп көрсетеді. Құт – құдық сөзінің көне формаларының бірі. Осы дерекке сүйене отырып, атау «ақ құдық», «ағынды, ауызсулы құдық» деген мағынаны білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Айдарлықарабай

**Айдарлықарабай** — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы құдық. Татар гидронимиясында бай «өзен, құрғақ өзен» мағынасын береді. Мағынасы «жалды үлкен құрғақ арнадағы құдық».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Аққұрлықбалша (құдық)

**Аққұрлықбалша** — Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы құдық. 

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және құрлық (зат есім), бал+ша (сын есім) сөздерінің бірігуінен жасалған гидроним. Жан-жағын су қоршаған қара жердегі суы тәтті, тұщы сулы құдық деген мағынаны білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қарақия ауданы географиясы
Жазжауан

**Жазжауан** () — қала типтес елді мекен (1974 жылдан), Өзбекстанның Ферғана облысы Жазжауан ауданының әкімшілік орталығы.

Жазжауан мекені Ферғана облысының солтүстік-шығысында, Ферғана қаласынан 40 шақырым жерде орналасқан. Әндіжан мен Қоқанды байланыстыратын тас жол ауылды кесіп өтеді. 1974 жылы Жазжауан ауылдан қала үлгісіндегі елді мекенге айналды, бүгінде инфрақұрылымы жақсы дамыған, оның ішінде мемлекеттік қызметтер, медициналық мекемелер, оқу орындары бар. Ауылдың экономикасы ауыл шаруашылығы: кәсіпорындардың көпшілігі тамақ өнеркәсібінде, ал жергілікті колледж ауыл шаруашылығы қызметкерлерін дайындайды. Жазжауанда аудандық мұражай бар.

## Дереккөздер

Санат:Ферғана облысы елді мекендері
Ташлақ

**Ташлақ** () — қала типтес елді мекен (1974 жылдан), Өзбекстанның Ферғана облысы Ташлақ ауданының әкімшілік орталығы.

Ташлақ ауылының атауы "тас" деп аударылады. Бұл аудан орталығы Ферғанадан 16 шақырым жерде теміржол стансасы орналасқан Маргилан агломерация аймағында орналасқан. Бұрынғы кишлак 1974 жылы қалашыққа айналды. Ташлақта аудандық әкімшілік мекемелер, білім беру және медициналық мекемелер, тамақ өндірісі, жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары, шағын құрылыс фирмалары жұмыс істейді. Ауылда демалыс орындары бар: кітапхана, мәдениет және демалыс саябағы, спорт алаңдары.

## Дереккөздер

Санат:Ферғана облысы елді мекендері
Ақжарбұлақ

**Ақжарбұлақ** — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы, Үстірттің солтүстік бөлігінде, Маңсуалмас қонысындағы бұлақ. 

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім), жар (зат есім) және бұлақ (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған гидроним. Мағынасы «тасы, топырағы ақ түсті, алыстан қарағанда ағарып көрінетін жардан ағып жатқан бұлаққа» байланысты қойылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Бейнеу ауданы географиясы
Сұлтанабат

**Сұлтанабат** () — Өзбекстанның Әндіжан облысы Қорғантепе ауданындағы қала типтес елді мекен, Сұлтанабат ауылдық кеңесінің әкімшілік орталығы.

Қала үлгісіндегі елді мекеннің тұрғындарының саны 16450 адамды құрайды (2015). Қала Әндіжансай каналының жағасында орналасқан. Сұлтанабад теміржол стансасы Қарасу-Көк-Янгақ желісінде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Әндіжан облысы елді мекендері
Балықшы (Өзбекстан)

**Балықшы** () — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Әндіжан облысы Балықшы ауданының әкімшілік орталығы.

Елді мекен Қарадарияның сол жағалауында шағын ауыл болып құрылған. Ол бірте-бірте кеңейіп, айналаны қамтыды. Жыл сайын оның шекарасында жаңа үйлер мен әртүрлі мақсаттағы ғимараттар пайда болды. Бүгінгі таңда Балықшы — әкімшілік және экономикалық орталық қызметін атқаратын ірі елді мекен. Ол көрші Наманған облысының орталығына жақын жерде, Наманғаннан шамамен 20 шақырым жерде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Әндіжан облысы елді мекендері
Көтібар Бәсенұлы кесенесі

**Көтібар Бәсенұлы кесенесі** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Мұғалжар ауданы, Ақ­ке­мер ауы­лы­нан шы­ғыс-сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 13 км жерде орналасқан.

## Тарихи деректер
Батыс Қазақстандағы 1783-1797 жылдары ұлт-азаттық көтеріліс тарихындағы алар орны ерекше, халық арасында сыйлы тұлға Көтібар Бәсенұлы 1833 жылы (1834) Көктөбе өзенінің бастауында жерленген. XX ғасыр басына дейін мұнда 1906-1907 жылдары Украинаның Полтава губерниясынан қоныс аударушылар мекендеген Көтібар ауылы (немесе №16 Көтібар батыр послекесі) болды, ал 1930 жылдары Шевченко колхозы болып өзгертілді.
Жергілікті тұрғынның айтуы бойынша, бастапқыда Көтібар кесенесі киіз үйге ұқсаған және 1908 жылға дейін жақсы сақталған [Төреханов, 1999, 66-б.]. Бірақ кесененің кірпіштері үйлер мен пештер салу үшін бұзып алынған. Бұл туралы И.А. Кастанье "Древности Киргизской степи Оренбургского края" атты еңбегінде "Сол болыстың 1-ші ауылында, Көктюбэ өзенінде, темір жол вокзалынан 15 верст жерде кірпіштен қаланған "Кутебай-батыр-мола [Көтібар батыр мола] деп аталатын мола бар. Мұнда, халықтың айтуынша, белгісіз халықпен шайқаста қаза тапқан. Кутебай батырдың бір қолы ғана жерленген. Бейіттің тастары мен кірпіштердің бетін шөп басып кеткен. Мола пішіні дөңгелек. Мен жүргізген сұраулардан бұл қабірдің жүз жыл бұрын бар екені белгілі болды. Кутебайдың ұрпақтары әлі де Ақтөбе уезінде тұрады". 
Одан әрі ескертпеде ол былай деп жазады: "1909 жылы Бистамакс бол. [Бестамақ болысына] соңғы сапарымда қырғыздар (қазақтар – авт.) қастерлейтін бұл моланың тастарын қоныстанушылар тонап жатқанын білдім. Ол түгел дерлік қиратылған және көп ұзамай оның естелігі ғана қалады" [Кастанье, 1910, с. 79].

## Сипаты
2000 жылы батырдың жерленген жеріне жаңа кесене тұрғызылды. Ескерткіштің биіктігі – 12 м. Материал – ұлутас. Кесененің жанына орнатылған құлпытастарда Көтібар батырдың қарулас жолдастарының есімдері қашалып жазылған.
Халық батырының есімімен, отарлауға қарсы күрес тарихымен байланысты қазақтар бұрыннан қастерлеп келген қасиетті нысан Көтібар Бәсенұлы кесенесі Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген және мемлекет қорғауына алынған. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Мұғалжар ауданы
Санат:Қазақстан кесенелері
Үйші (Өзбекстан)

**Үйші** () — қала типтес елді мекен (1984 жылдан), Өзбекстанның Наманған облысы Үйші ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 15600 адам (2004).

Қала үлгісіндегі Үйші елді мекені өз мәртебесін 1984 жылы алды. Елді мекенге ең жақын теміржол стансасы оның шетінен 5 шақырым жерде орналасқан және Наманған-Үшқорған желісі бойынша қызмет көрсетеді. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін экономикалық байланыстардың үзілуіне байланысты кейбір кәсіпорындар жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды. Соның салдарынан елді мекендегі кейбір ғимараттар жабылды. 

Ұзақ уақыт бойы қараусыз қалған бұрынғы кинотеатр орнында 2013 жылдың соңында жаңа кәсіпорын ашылды. Ғимарат үш айдың ішінде қалпына келтіріп, сол жерде «Хамрохбегим» кешені ашылды. Бұл Наманған облысының аудан орталықтарының бірінде жүзеге асырылған алғашқы сәтті бизнес жоба болды. Тігін шеберханасы, наубайхана, неке сарайы, қонақүй бөлмелері бар кешен жұмыс істеген қысқа мерзімде көлемі мен қызмет аясын кеңейтті. Тігін цехы жаңа құрал-жабдықтармен толықты, бұл шығарылатын өнімнің сапасын айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік берді.

## Дереккөздер

Санат:Наманған облысы елді мекендері
Канимех

**Канимех** () — Өзбекстанның Науаи облысындағы қала типтес елді мекен, Канимех ауданының әкімшілік орталығы.

Канимех — Зеравшан өзені аңғарынан құралған үлкен оазистің шетінде орналасқан. Елді мекен созылып жатқан өзеннен Қанимехке дейін суармалы канал өтеді. Қанимехтің айналасы негізінен шөлмен қоршалған тар жолақты құрайды. Елді мекеннің солтүстік аудандары Қызылқұмның шегінде, Науаидан Үшқұдыққа апаратын A379 тас жолында орналасқан. Елді мекен облыс орталығынан 20 шақырым, темір жолдан 7 шақырым жерде орналасқан.

1960 жылдардың ортасына дейін Қанимех карталарда Кенимех болып көрсетілді. Өз мәртебесін 1934 жылы алған. Тұрғындары ауыл шаруашылығында және онымен байланысты салаларда жұмыс істейтін агроөнеркәсіптік елді мекен. Мұнда егін базары, құрылыс компаниялары, әкімшілік, оқу және емдеу мекемелері орналасқан. Музыка мектебі де бар. Ауылдың көрікті жерлеріне Мехут мешіті мен аудандық тарих мұражайы кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Науаи облысы елді мекендері
Жаңа Мырышкер

**Жаңа Мырышкер** — қала типтес елді мекен, Өзбекстан Республикасы, Қашқадария облысы Мырышкер ауданының әкімшілік орталығы.

Облыс орталығынан 43 шақырым, темір жолдан 30 шақырымдай жерде орналасқан шағын елді мекен. Жаңа Мырышкер бірте-бірте шөл далаға ауысатын Қаршы даласының ортасында орналасқан. Дегенмен, астық және мақта өсіруге маманданған шаруа қожалықтары басым ауыл шаруашылығы елді мекені. Көкөніс, бақша және бау-бақша шаруашылығы да танымал. Бұл қуаң аймақты, елді мекенге жақын жерден өтетін Қаршы магистральдық каналының суы алып жатыр.

Ауылда шағын мақта зауыты мен бірқатар шағын кәсіпорындар жұмыс істейді. Мұнда музыка мектебі, мәдениет және демалыс саябағы, екі спорт нысаны бар. Сондай-ақ орталық аудандық кітапхана және оның филиалдары, аурухана, емхана, дәріхана және т.б.бар.

## Дереккөздер

Санат:Қашқадария облысы елді мекендері
Жондор

**Жондор** ) — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Бұхара облысы Жондор ауданының әкімшілік орталығы.нобай|оңға|200px|Жондор аудандық тарихи-өлкетану мұражайы     
Жондор Бұхара оазисінің оңтүстік-батысында, ежелгі Зарафшан өзенінің оң жағалауында орналасқан. Бұхарадан батысқа қарай 21 км, Ташкенттен оңтүстік-батысқа қарай 465 км қашықтықта.

Қалада пластмасса зауыты, шарап-арақ зауыты, консерві фабрикасы, сүт зауыты, наубайхана бар. Тоқыма өнеркәсібі ең дамыған өнеркәсіп саласы болып саналады.
Мұнда 2 жалпы білім беретін мектеп, 2 дарынды балаларға арналған лицей, мектеп-интернат, 2 кітапхана, қоғамдық мұражай және орталық аурухана бар.

## Дереккөздер

Санат:Бұхара облысы елді мекендері
Зафарабат

**Зафарабат** () — Өзбекстан Республикасы Науаи облысы Канимех ауданындағы қала типтес елді мекен.

1984 жылдан қала типтес елді мекен мәртебесіне ие болды.2018 жылға дейін Бұхара облысы Гиждуван ауданының құрамында болды. Мұнда әкімшілік және мәдени ұйымдар, жалпы білім беретін мектептер, автомобиль кәсіпорындары, сауда және техникалық қызмет көрсету станциялары бар.

## Дереккөздер

Санат:Науаи облысы елді мекендері
Мұғлан

**Мұғлан** () — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Қашқадария облысы Қасби ауданының әкімшілік орталығы.

Мұғлан ауылы — Қашқадария облысының орталық бөлігіндегі шағын елді мекен. Ол Қаршы даласының жазығында, Қаршыдан 20 шақырым жерде және ең жақын теміржол вокзалынан бірдей қашықтықта орналасқан. Мұғланның климаты қоңыржай континенталды, қысы суық, бірақ қысқа және жазы ыстық, құрғақ. Мұғлан төңірегіндегі аумақ суару каналдарымен қамтамасыз етілген егіншілік аймағы болып табылады. Соның бірі Қаршы каналы ауылға жақын жерде өтеді. 

Орта ғасырларда 13 ғасырдағы моңғол шапқыншылығына дейін Мұғлан аймағы (әсіресе көршілес Касби) керуен жолының бойында орналасқан аймақтық сауда және қолөнер орталығы болған. Қазіргі Мұғлан – Қасби ауданының орталығы (1970 жылдан), негізгі әкімшілік кеңселері, аудандық ауруханалар, оқу орындары орналасқан. Халық сауда мен шағын кәсіпкерлікпен күн көрсе, демалыс орындарында мәдениет үйі, дәмхана, спорт алаңдары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қашқадария облысы елді мекендері
Қарман

**Қарман** () — Өзбекстанның Науаи облысындағы қала типтес елді мекен, Қарман ауданының әкімшілік орталығы.

Қалаға жақын жерде, шамамен 8 шақырым жерде, Науаи теміржол вокзалы бар, одан Үшқұдық, Самарқан немесе Бұхараға баруға болады. Қарман елді мекен мәртебесін 1968 жылы алып, араға 11 жыл салып, елді мекен қала мәртебесіне көтерілді, бірақ ұзаққа бармай, тағы да қала типтес елді мекенге айналды. 1958 жылы оның шекарасында алтын мен уран өндіретін тау-кен металлургия комбинаты салынды. Ауқымдылығы жағынан ол әлемдегі ең үлкендердің бірі болды..

Ауылдың маңында 10-11 ғасырларға жататын Қасым Шейх кесенесі орналасқан. Жақын жерде сармыш шатқалы орналасқан, онда жартастардың бетінен ежелгі дәуірге жат киімдер киген адамдардың бейнелері табылған. Сарапшылар суреттердің бір бөлігін "ежелгі астронавттардың" бейнесіне жатқызады. Жұмбақ шатқал планетадағы 2 шақырымға созылған ең үлкен тас галереясын қамтиды. Тақтатас бетінде шамамен 4000 петроглифтер қашалған.

## Дереккөздер

Санат:Науаи облысы елді мекендері
Зиадин

**Зиадин** () — қала типтес елді мекен, 1973 жылдан Самарқан облысы Мақташы ауданы ауданының әкімшілік орталығы.

Зиадин ауылы облыстың батысында орналасқан, солтүстігінде ағып жатқан Зеравшан өзені мен оңтүстікке қарай көтерілетін Зеравшан жотасының етегінде жатыр. Ауыл бүкіл Орталық Өзбекстанды басып өтетін М37 республикалық тас жолының бойында орналасқан. Сондай–ақ, Зиадинде Қаған-Жызақ желісіндегі теміржол стансасы бар.

Зиадин ауылы Бұхара әмірлігі заманынан белгілі. 1894 жылы аймақ Ресей империясының құрамында болған кезде мұнда темір жол салынып, елді мекеннің дамуына жағдай жасалды. 1972 жылы ауылға қалалық елді мекен мәртебесі берілді. Бүгінде бұл ауыл шаруашылығы саласы дамыған транзиттік сауда орталығы. Зиадиннің жетекші экономикалық салалары мақта өңдеу және сүт өндіру болып табылады. Диқан базары мен құрылыс материалдарын шығаратын зауыттар бар. Ауылда сонымен қатар мұражай мен мемориалдық саябақ бар.

## Дереккөздер

Санат:Самарқан облысы елді мекендері
Кальмар шайқасы

**Кальмар шайқасы** (швед. *Slaget vid Kalmar*) — 1611 жылғы 17–19 шілде аралығында Кальмар соғысы кезінде швед және дат әскерлері арасында Кальмар қаласының маңында өткен шайқас. Қақтығыс Дания әскерінің жеңісімен аяқталды.
thumb|305px|Кальмар соғысының картасы

## Алғышарттар
Соғыс басталғаннан кейін Дания патшасы Кристиан IV Блекинг аумағына басып кіріп, Кальмар қаласын қоршауға алды және 27 мамырда оны өз қолына түсірді. 11 маусымда патша Карл IX басқарған швед әскері келгенде, Кальмардың қарсы тараптың бақылауында екенін анықтады. Дегенмен, қаланың қамал гарнизоны әлі де қарсылық көрсетіп тұрған еді.

Швед әскері қаланың сыртына шығып, ұрысқа дайын сап түзеді, бірақ дат әскері шайқасқа кіріспеді. 12 маусымда жасалған шағын шабуыл сәтсіз аяқталып, тойтарылды. 25 маусымда ханзада Густав Адольф шағын жасақпен Кристианопольге аттанып, оны тонап, дат тарапын шайқасқа арандатуға тырысты. Алайда Дания әскері бұл әрекетке жауап қатпады. Сонымен қатар, дат флоты Кальмар бұғазын бөгеп, теңіз жолдарын бақылауға алды.

## Барысы
Шайқастың қарсаңында швед королі Карл IX дат лагерін шабуылмен алуға шешім қабылдады. 16 шілдеден 17 шілдеге қараған түні, сағат бір шамасында швед лагерінде дабыл қағылып, әскер қала бағытына жылжыды. Алайда дат қарауылдары қозғалысты байқап, дабыл көтерді, нәтижесінде швед жасақтары шегінуге мәжбүр болды.

Таңғы сағат бес пен алты аралығында Кальмар қамалынан швед әскерлері қарсы шабуыл жасап, қаланың оңтүстік қабырғасы маңындағы дат траншеясын басып алды. Екінші швед тобы Сёдерпор қақпасын иеленіп, қаланың орталық алаңына дейін жетті. Қала ішінде қанды қақтығыс орын алды.

Карл IX өз лагерінен шығып, отқа оранған қалада шайқасып жатқан әскерлеріне қолдау көрсетуге тырысты. 18 шілдеде дат әскері қосымша күш алды. Швед әскери кемелері қамалды теңізден қолдап тұрғанымен, көп ұзамай 27 кемеден тұратын дат флоты жетіп, швед кемелерін шегінуге мәжбүр етті. Дат флоттары бұғаздың тереңдігін білмегендіктен, швед кемелерін қумады. Швед әскері өз далалық лагеріне шегінді.

23 шілдеде дат жасақтары Кальмар маңындағы лагерінен шығып, швед әскері тұрған бағытта ұрысқа дайын сап түзеді. Алайда ауыр шығынға ұшыраған және әлсіреген Карл IX шайқасқа түспеуді жөн көрді.

## Нәтижелері
24 шілдеге қараған түні швед королі Карл IX өз әскерін лагерьден шығарып, солтүстік бағытқа қарай екі милль шегініп, Риссби маңында тұрақты позиция алды. 25 шілдеде Кальмар қамалының гарнизоны берілді.

## Әдебиеттер
* Jahn, F.H. Historie om Kalmarkrigen, Köpenhamn, 1820
* Axel Larsen, Kalmarkrigen: et Birdrag til de nordiske Rigers Krigshistorie: efter trykte og utrykte kilder, Köpenhamn, 1889
* Göte Göransson, Gustav II Adolf och hans folk 1994 ISBN 91-7119-128-3

Санат:Дания шайқастары
Санат:Швеция шайқастары
Санат:1611 жылғы қақтығыстар
Аққұрық (құдық)

**Аққұрық** — Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы құдық. Үстірт жазығының батыс бөлігінде. 

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Ақ (сын есім) және құрық (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Гуррук (куруг «құрғақ») көнетүркі тілінде – «көне, суы жоқ кеуіп қалған құдық» деген мағына береді. Топырағы ақ түсті жердегі көне, су сарқылған құдық деген ұғымдағы атау.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қарақия ауданы географиясы
Ақой (құдық)

**Ақой** — Маңғыстау облысы, Орталық Үстірт, Маңғыстау ауданындағы құдық.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және ой (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Бұл жерде ақ «үлкен, кең» мағынасында, ал ой  «ойпаң, ойыс жер» мағынасында қолданылған. Сонда атаудың мағынасы «үлкен ойыс жердегі құдық».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Ғазған

**Ғазған** () — Өзбекстанның Науаи облысындағы аудандық бағыныстағы қаласы (2019 жылдан бастап). Ғазған Нұрата аудан орталығынан он шақырым батыста, Науаи қаласынан 90 шақырым жерде орналасқан, тек автожол арқылы жетуге болады. Нұратаудың батыс етегіндегі Қызылқұмның шетінде орналасқан. Халқы: 5900 мың адам (2005)

Ғазған – өнеркәсіптік елді мекен. Ол 1930 жылдары кең мәрмәр кен орындары белсенді түрде пайдаланыла бастаған кезде жұмысшылар поселкесі ретінде пайда болды. Кен орнындағы мәрмәр өзінің жоғары сапасымен танымал. Ол Өзбекстан мен Кеңес Одағында көптеген ғимараттарды, соның ішінде Ташкент опера және балет театрын және Мәскеу метросының бірнеше станцияларын жобалауда пайдаланылды. Ғазғандық мәрмәр үлгілері халықаралық көрмелерде де танылды.

## Дереккөздер

Санат:Науаи облысы елді мекендері
Константин базиликасы (Трир)

**Константин базиликасы** — Трирдегі Рим базиликасы, бастапқыда кеңес залы ретінде қызмет етті. Оны Ұлы Константин, шамамен 310 жылы, тақ бөлмесі ретінде салған. Интерьер мәрмәрмен, тауашалардағы мүсіндермен, сыланған кірпішпен безендірілген және жылытылған. Орта ғасырларда базилика архиепископтың резиденциясы болды. 17 ғасырда зал сайлаушылар сарайының құрамына кіргізілді. 1856 жылы базилика Евангелиялық шіркеуге берілді, содан бері сол жерде қызмет көрсетілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғимарат өрттен қатты зақымданып, кейін қайта қалпына келтірілді.

нобай|left|Базилика қасбеті
нобай|left|Базиликаның ішкі көрінісі
Ішінің ұзындығы 67 метр, ені 27,2 метр, биіктігі 33 метр, қабырғаларының қалыңдығы 2,7 метрге дейін жетеді. Константин базиликасы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра нысаны болып табылады.

## Тағы қараңыз
* Константин Колоссы
* Максенций базиликасы
Сардоба (Өзбекстан)

**Сардоба** () — Өзбекстанның Сырдария облысындағы қала типтес елді мекен, Ақалтын ауданының әкімшілік орталығы. Халқы 22 337 адам (2021).

Сардоба Гүлістаннан 40 шақырым, Қазақстан шекарасынан 4 шақырым жерде орналасқан. Сардоба суару каналдарымен қиылысатын шөл даланың жазығында орналасқан. Ауыл атауы «салқын су» дегенді білдіреді. Сардоба – Орталық Азиядағы ерте заманнан белгілі су қоймасы. Егістік пен каналдармен қоршалған ауылшаруашылық елді мекені. Мұнда бірнеше мақта тазалайтын зауыттар мен фермерлер базары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария облысы елді мекендері
Ғолибылар

**Ғолибылар** () — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Жызақ облысы Арнасай ауданының әкімшілік орталығы.

Ғолибылар елді мекені Жызақ облысының орталық бөлігінде, облыс орталығынан солтүстікке қарай 65 шақырымда және «Достық» теміржол стансасынан батысқа қарай 16 шақырым жерде Жызақ-Сырдария желісінде орналасқан.

Ғолибылар «Мырзашөл» деп аталатын жазықта жатыр. 19 ғасырдың ортасына дейін іс жүзінде адам болмаған бұл жартылай шөлді аймақ қазір суарудың арқасында мүмкін болған ауылшаруашылық жерлерін толығымен алып жатыр. Ғолибыларда жергілікті каналдар арқылы су ағынын реттейтін Ақбұлақ коллекторы орналасқан. Елді мекен Кеңес Одағы кезінде іргесі қаланып, 1975 жылы Арнасай ауданының әкімшілік орталығы болды. Ауыл алғашында атақты чех коммунист-журналисті Юлиус Фучиктің есімімен аталды (ол біраз уақыт Өзбекстанда тұрды), бірақ 1990 жылдардың басында елді мекен «жеңімпаздар» деген мағынаны білдіретін Ғалыптар деп аталды.

Ауылда ауыл шаруашылығымен қатар жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, бюджеттік сала мекемелері, білім беру және емдеу мекемелері орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жызақ облысы елді мекендері
Сайқұн

**Сайқұн**  — Өзбекстанның Сырдария облысындағы қала типтес елді мекен, Сайқұнабат ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 5400 мың адам (2003).

Сайхун ауылы Мырзашөлдің шығыс жағында, Сырдария өзенінің бойында орналасқан. Ол Гүлістаннан 42 шақырым және ең жақын темір жолдан (Бахт) 12 шақырым жерде. Үлкен өзенге жақын болғанымен, Сайқұн бірнеше каналдармен қоршалған. Ауыл осы қолайсыз аймақты игеру жылдарында пайда болды, оны Украинадан келгендер құрды және украиндық атауы - Верхневолинское болды. 1991 жылы елді мекен қазіргі атауын алды. Сайқұн мақта өсіру және одан әрі өңдеумен айналысады. 

## Дереккөздер

Санат:Сырдария облысы елді мекендері
Жаңақыстақ

**Жаңақыстақ** () — қала типтес елді мекен (1978 жылдан), Өзбекстанның Жызақ облысы, Фариш ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 8400 (2003).

Нұратаудың солтүстік етегінде (биіктігі 2 км-ден астам), Жызақ қаласынан солтүстік-батысқа қарай 67 км жерде орналасқан. Ауыл мен аудан орталығын Нұратаға апаратын жол жалғап тұр. Бұл аймақта қысы суық, көктемі ылғалды және жазы ыстық құрғақ континенталды климат байқалады.

Янгиқышлақ атауы өзбек тілінен аударғанда «жаңа ауыл» дегенді білдіреді. Кеңес үкіметі кезінде ауылдың аты осылай аталды. Жаңақыстақ экономикасында агроөнеркәсіптік өндіріс басым: мал шаруашылығы жақсы дамыған, мақта тазалау және тігін фабрикасы бар. 

Жаңақыстақта тау шыңдарына, шатқалдар мен аңғарларға жорықтар мен экскурсиялар ұйымдастыратын «Нұратау» экотуризм орталығы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жызақ облысы елді мекендері
Диқанабат

**Диқанабат** () — Өзбекстанның Қашқадария облысы Диқанабат ауданында орналасқан қала типтес елді мекен. 

Ең жақын теміржол стансасы 46 км жерде орналасқан Ғұзар қаласы. Халқы 7400 (2000 ж.), негізінен өзбектер, сонымен қатар тәжіктер, қазақтар, орыстар және басқа ұлттар бар. Сондай-ақ орта мектептер, мектеп-интернат, екі клуб, аурухана, дәріхана, бірнеше сауда мекемелері, коммуналдық шаруашылықтар және шағын жеке кәсіпорындар бар.

## Дереккөздер

Санат:Қашқадария облысы елді мекендері
Диқанабат (Сырдария облысы)

**Диқанабат** () — Өзбекстанның Сырдария облысындағы қала типтес елді мекен, Гүлістан ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 10 500 адам (2000 ж.).

Ауылдан шығысқа қарай ағатын Сырдария өзені мен Диқанабаттан сәл батысқа қарай өтетін үлкен суару каналының арасында жатыр. Бұл ауыл шаруашылығы қонысын 19 ғасырдың аяғында Полтава және Тверь губернияларынан келген иммигранттар құрған. Ол бастапқыда Романовск, 1923 жылы Крестянский деп аталды, бұл атау 1990 жылдардың басына дейін сақталды. Диқанабатта мәдени орталық, балалар санаторийі және дихандар базары орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария облысы елді мекендері
Үштөбе (Жызақ облысы)

**Үштөбе** () — қала үлгісіндегі елді мекен (2009 жылдан бастап), Жызақ облысы Шараф-Рашидов ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 10100 (2004 ж.).

Ол Жызақ қаласынан солтүстікке қарай 1 шақырым жерде, тұрақты көлік қатынасы бар Жызақ қаласының маңындағы ірі елді мекендердің бірі. Үштөбеге ең жақын теміржол вокзалы Жызық қаласында. Үштөбе шөл даласы жазығының оңтүстік бөлігінде, Молғұзар жотасына іргелес жатыр. Ауылдың төңірегінде жергілікті каналдар мен таудан ағып жатқан бұлақтар суарылатын мақта алқаптары жатыр.

Үштөбе — Жызақ қаласының ауылшаруашылық қалашығы. Мұнда аудан шаруашылықтарының ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар орналасқан. Ауылдың әлеуметтік инфрақұрылымы да бар: мектептер мен колледждер, мәдениет мекемелері (кітапханалар, музыка мектебі), медициналық пункттер, сауда орындары, спорт алаңдары, демалыс орындары. Тұрғындардың басым көпшілігі өзбектер.

## Дереккөздер

Санат:Жызақ облысы елді мекендері
Волейболдан клубтар арасындағы әлем чемпионаты

**Волейболдан клубтар арасындағы әлем чемпионаты** ()— Халықаралық волейбол федерациясымен (FIVB) Әр жылда бір рет ұйымдастырылатын волейболдан халықаралық жарыс.
## Жеңімпаздары және жүлдегерлері

## Сыртқы сілтемелер
* Халықаралық волейбол федерациясының ресми сайты

Санат:Волейболдан клубтар арасындағы әлем чемпионаттары
Осмат

**Осмат** () — қала типтес елді мекен (1990 жылдардан), Өзбекстанның Жызақ облысы Бахмал ауданының әкімшілік орталығы. Халқы 4662 адам (1989).

Ол оңтүстікте, Жызақ қаласынан оңтүстікке қарай 70 шақырым жерде көтеріліп жатқан Түркістан жотасының етегінде жатыр. Осматқа ең жақын теміржол стансасы Ғаллааралда (ауылдан солтүстікке қарай 35 шақырым жерде) орналасқан. Ширасай өзені – ауылдың негізгі су көзі.

Осмат тарихи Соғды аймағында орналасқан. Оның аты Осман руынан шыққан және «Османдарға тиесілі» дегенді білдірсе керек. Бұл топоним ол Қарахан империясының құрамында болған 12 ғасырда бұл аймаққа қатысты тарихи құжаттарда кездеседі. 19 ғасырдың аяғында Ресей империясына қосылғанға дейін Осмат Бұхара әмірлігі мен Қоқан хандығының арасындағы шекаралық аймақ болған. 

Бүгінгі таңда шағын кәсіпкерлік (қоғамдық тамақтандыру орындары, қызмет көрсету орындары), сауда (диқан базары) өркендеген, оқу орындары (соның ішінде дарынды балаларға арналған лицей), медициналық мекемелер, спорт кешені, мәдениет үйі жұмыс істейтін елді мекен.

## Дереккөздер

Санат:Жызақ облысы елді мекендері
Тайлақ (кент)

**Тайлақ** () — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Самарқан облысы Тайлақ ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 8400 мың адам (2001).

Тайлақ ауылы Самарқан облысының шығыс бөлігінде, Самарқан қаласынан 4 шақырым жерде орналасқан. Бұл облыс астанасы агломерациясындағы Зеравшан өзенінің кең жайылмасынан түзілген жазықта орналасқан көптеген елді мекендердің бірі. Ауылдың айналасынан суару каналдары да өтеді. Тайлақ ауылшаруашылық елді мекені болып саналады, дегенмен көптеген жергілікті тұрғындар Самарқанда жұмыс істейді, бұл ауылмен тұрақты автобус қатынасы бар. Тайлақ арқылы Пенжикентке апаратын А377 тас жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Самарқан облысы елді мекендері
Наурыз (Жызық облысы)

**Наурыз** () — Өзбекстанның Жызақ облысы Достық ауданында орналасқан қала типтес елді мекен. 
Қала үлгісіндегі елді мекен мәртебесі 2009 жылы берілген.

## Дереккөздер

Санат:Жызақ облысы елді мекендері
Алмазар

**Алмазар** () — Өзбекстанның Ташкент облысы Шыназ ауданындағы қала типтес елді мекен. 

Шыршық өзенінің оң жағалауында, Қаракөлдік каналының бойында орналасқан. Бұл ауылдың негізін 1830-жылдары Шыршықтың жайылма жерлерінде иеліктен айырылған немесе қоныс аударған орыс шаруалары құрған. Кейінірек темір жол салынғаннан кейін ол Ташкент-Хауас желісіндегі Вревская темір жол стансасына айналды.

Халық саны 9100 адамнан асады (2003). 2 жалпы білім беретін мектеп, 2 кітапхана, клуб, аурухана, 3 дәріхана, сауда, мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету орындары бар.

## Дереккөздер

Санат:Ташкент облысы елді мекендері
Замин

**Замин** () — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Жызақ облысы Замин ауданының орталығы. Халқы: 16 900 адам (2000).

Замин ауылы Даштабат теміржол стансасының оңтүстігінде орналасқан. Ауылға кірер алдында тамшылатып суарылатын бақтар үлкен аумақты алып жатыр. Елді мекеннің орталығында көптеген сауда мекемелері шоғырланған. Замин әртүрлі бағыттарға бөлінетін автомобиль желілері қиылысатын көлік торабы.
«Замин» сөзі парсы тілінен аударғанда «жер» дегенді білдіреді. Кейбір зерттеушілер бұл ауыл атауының бастауы деп есептейді, кейбірі зерттеушілер ортағасырлық кезеңде діни орталық болған деп сенеді.

Заминде аудандық құрылыс бөлімі, жергілікті өнеркәсіп және ұлттық өнімдер шығаратын кәсіпорындар, сауда және тұрмыстық қызмет көрсету пункттері, жол құрылыс-жөндеу бөлімі, мәдениет үйі, байланыс бөлімі, жалпы білім беретін мектептер, кітапханалар, аудандық орталық аурухана, санитарлық-эпидемиологиялық станса, жеке дәріханалар бар.

## Дереккөздер

Санат:Жызақ облысы елді мекендері
Гүлабат

**Гүлабат** () — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Самарқан облысы Самарқан ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 11800 мың адам (1998 ж.).

Гүлабат — шағын елді мекен. Ол Самарқаннан бірнеше шақырым жерде орналасқан, ол сонымен қатар облыс орталығының кейбір кәсіпорындарының орналасқан жері болып табылады. Мұнда  фарфор, тамақ, жиһаз және тұрмыстық тауарлар шығаратын зауыттар орналасқан. Гүлабат – 1926 жылы Кеңес Одағы кезінде іргесі қаланған жас ауыл. Ол өзінің бақтары мен саябақтарымен танымал.  Гүлабатта ақындар Жәми мен Науаиға және ауған жауынгерлеріне ескерткіш орнатылған.

Гүлабатта аудандық әкімшілік ғимараты, банк, қаржы бөлімі, мемлекеттік мұрағат, ауыл шаруашылығы комбинаты, лицей, колледж, орта мектеп, байланыс бөлімі, сауда бөлімі, стадион бар.

## Дереккөздер

Санат:Самарқан облысы елді мекендері
Лайыш

**Лайыш** () — Өзбекстанның Самарқан облысындағы қала типтес елді мекен, Ақдария ауданының әкімшілік орталығы.
Халқы: 12769 мың адам (2010).

Ол Самарқан қаласынан солтүстік-батысқа қарай 36 шақырым жерде, Зеравшан өзенінің бір саласының бойындағы жазықта орналасқан. М37 ұлттық тас жолы (Самарқан пен Бұхараны байланыстыратын) Лайыш арқылы өтеді. Ауыл жас елді мекен — 1920 жылы іргесі қаланып, 1984 жылы қазіргі мәртебесіне жетті. Лайышта шағын азық-түлік, мақта тазалау, құрылыс компаниялары жұмыс істейді. Ауылдың орталық саябағында қаза тапқан жауынгерлерге арналған ескерткіш орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Самарқан облысы елді мекендері
Баяут

**Баяут** () — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Сырдария облысы Баяут ауданының әкімшілік орталығы. Халқы 7592 адам (1989).

Баяут — Сырдария обылысындағы ауылшаруашылық елді мекені және Баяут ауданының орталығы. Ол 1950 жылдардағы осы қуаң аймақтың экономикалық дамуы кезінде пайда болды. 1961 жылдан 1990 жылдардың басына дейін ол Дмитровское деп аталды. Ауыл шаруашылығындағы табыстар елді мекенге «құнарлы жерлер» дегенді білдіретін Баяут деген жаңа атау берді. Елді мекенде азық-түлік комбинаттары мен егін базары жұмыс істейді. Баяутта өлкенің көне тарихынан сыр шертетін тарихи-өлкетану мұражайы бар, ол шөл даласының мақта шаруашылығының ірі орталығына айналған кезеңін баяндайды.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария облысы елді мекендері
Хауас

**Хауас** () — қала типтес елді мекен, 2004 жылдан Өзбекстанның Сырдария облысы Хауас ауданының әкімшілік орталығы.
нобай|оңға|200px|Әділет үйі     
Хауас шағын қалашығы — Тәжікстанмен шекаралас жерде, шөл даланың оңтүстік-шығысында орналасқан. Ол республиканың маңызды тораптарының бірі болғандықтан, елдің көлік жүйесінде басты рөл атқарады. Мұнда екі ірі магистраль қиылысады: Ферғана аңғары-Орталық Өзбекстан тас жолы және Ташкент-Душанбе тас жолы. Хауас сонымен қатар Сырдариядан, Жызақтан және Қоқаннан келетін үш темір жол желісінің түйісу нүктесі ретінде қызмет етеді.

Хауасттың орналасуы кездейсоқ емес. Ол 1899 жылы Урсатьевская стансасы ретінде темір жол құрылысы кезінде құрылған. Ежелгі заманның өзінде бұл аймақ арқылы Орталық Азияны Ауғанстан, Үндістанмен байланыстыратын сауда керуен жолы өткен. Оның бойымен Александр Македонский мен Марко Полоның әскерлері жүрді. Кейіннен ол Үлкен өзбек тас жолы (қазіргі Хауас арқылы өтетін М34 тас жолының атауы) деп аталды. Темір жол қала өмірінде орталық орын алады, Хауаста сондай-ақ дамыған өнеркәсіп саласы бар: құрылыс материалдарын өндіру және ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеу.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария облысы елді мекендері
Балашаһар

**Балашаһар** () — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Жызақ облысы Жаңаабат ауданының әкімшілік орталығы. Халқы: 5100 мың адам (2002).
нобай|оңға|200px|     
Елді мекен Түркістан жотасының аңғарындағы таулы аймақта орналасқан. Мұнда Жызақ-Хауас тас жолынан тармақталған бір ғана жол шығады. Балашаһар Тәжікстанмен шекаралас жерде орналасқандықтан, бұл ауылда өзбектермен қатар тәжіктердің де көп бөлігі тұрады.

Балашаһар орналасқан аумақ 16 ғасырда Өзбек хандықтарының құрамына енгенге дейін көптеген ғасырлар бойы қуатты мемлекеттердің құрамында болды. 18 ғасырдың басынан 1876 жылға дейін елді мекен Қоқан хандығының құрамында болды, кейін патшалық Ресейге қосылды.

Таулы жер егіншілікке қолайлы емес. Жергілікті халық бұрыннан мал шаруашылығымен айналысқан, тек жеміс-жидек, көкөніс, бақша дақылдары дамыған. Ара өсірушілер де бар. Экономиканың басқа салаларына шағын цехтар, сауда және шағын азық-түлік өндірісі жатады.

## Дереккөздер

Санат:Жызақ облысы елді мекендері
Коллиер Роу

**«Коллиер Роу»** (;) — 1962 жылы құрылған ағылшын футбол клубы. Клуб Essex Olympian League лигасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 1981–82 маусымынан 1985–86 маусымына дейін клуб London Spartan League лигасында ойнады, ал 1986–87 маусымынан бастап Isthmian League лигасына қосылды.

Клуб Истмиан лигасында он маусым бойы бақ сынады. Ең жоғары нәтиже 1988–89 маусымында тіркелді — олар Бірінші дивизионда 21 команданың ішінде 19-орынға ие болды.

1996–97 маусымының алдында клуб Ромфорд клубымен бірігіп, Коллиер Роу энд Ромфорд атауымен жаңа команда құрды.

## Дереккөздер

Санат:Англия футбол клубтары
Зафарабат (Жызақ облысы)

**Зафарабат** () — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Жызақ облысы Зафарабат ауданының әкімшілік орталығы. Халқы 4000 адам (2001).

Зафарабат — облыс орталығынан солтүстікке қарай 72 шақырым жерде орналасқан (кейде ауыл деп те аталады). Ол Жызақпен автожол арқылы қосылған. Зафарабат – шөл даланың экономикалық дамуы кезеңінде құрылған Өзбекстандағы жас елді мекендердің бірі. Бұрын бұл жазық аймақ құрғақ климатпен және жартылай шөлді ландшафтпен сипатталды. 20 ғасырдың ортасында мұнда суару каналдары салынып, дала жыртылып, жаңадан құрылған совхоздар мен колхоздардың іргесінде елді мекендер пайда бола бастады. Сондай елді мекендердің бірі 1973 жылы аудан орталығына айналған Зафарабат ауылы болды. Ауылдың өмірі егін шаруашылығымен тығыз байланысты, мақта шаруашылығы басым. Зафарабатта қажетті әлеуметтік және мәдени инфрақұрылым да бар.

## Дереккөздер

Санат:Жызақ облысы елді мекендері
Пақтаабат (Сырдария облысы)

**Пақтаабат** () — Өзбекстанның Сырдария облысындағы қала типтес елді мекен, Сардоба ауданының орталығы. Халқы: 10196 адам (1989). 

Пақтаабат ауылы – Сырдария облысының шығысында, облыс орталығынан 95 шақырым жерде, шөл дала жазығының қақ ортасында орналасқан. Гүлістан мен Жызақтыты байланыстыратын М39 автожолы Пақтаабат маңынан өтеді. Пақтаабат Кеңес Одағы кезінде шөл дала игеріліп жатқан кезде қаланған. Мақта басты дақыл болып табылатын ауылшаруашылық елді мекені. Тіпті ауылдың атауы «мақта қаласы» деп аударылады. Пақтаабатта сауда және шағын бизнес секторы да жақсы дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария облысы елді мекендері
Әбубәкір Кердері кесенесі

**Әбубәкір Кердері кесенесі** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Алға ауданы, Болгарка ауылынан оңтүстік-шығысқа қа­рай 2,5 км жерде орналасқан.

## Сипаты
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы қазақтың көрнекті ақыны, қоғам және дін қайраткері Әбубәкір Боранқұлұлының (Кіші жүз Жетіру тайпасының Кердері руынан шыққандықтан, ел арасында Кердері Әбубәкір атанған) моласы Кердері қорымының солтүстік бөлігінде орналасқан. 2000 жылы оның жерленген жеріне силикат кірпіштен жаңа кесене тұрғызылған.
Ескерткіш алтыбұрышты, бір камералы, аласа темірбетонды іргетасқа ақ кірпіштен қаланған, цилиндірлік барабанға өту металл арқалықтарымен шешілген. Конус тәрізді шатыр үстіне жарты ай белгісі орнатылған. Кесене қабырғаларының бұрыштарында доғалы жалған саңылаулар жасалған. Кесененің металдан жасалған тік, ұшты ұшарбасы бар бұрыштары колонна түрінде шығыңқы етіп қаланған.
Кіреберіс батысқа бағытталған, металл есікпен жабылған. Саңылау үстінде кірпішке *"Халық ақыны Әбубәкір Шоқан ұлы. Руы Кердері 1861 ж.-1905 ж."* деп жазылған қара мәрмәр тақта бекітілген.
Ескерткіш периметрі бойынша темір қоршаумен қоршалған, кіреберіс қақпа да батысқа бағытталған. Қоршалған аумақтың ішкі бөлігіне сұр тротуарлық тақталар төселген. Кесене кіреберісінің алдында екі жағынан жасыл түске боялған ағаш орындықтар орнатылған.
Кесененің ішкі бөлігінде бетон еденде, барлық аумақты дерлік қабірүсті ескерткіші ретінде қызмет ететін биіктігі 15 см тіктөртбұрышты тақта алып жатыр. Еден де, мола да әктелген. Мойынтіректі металл құрылымдар даттандырмайтын сұр бояумен боялған. Қабырғалары сыланбаған. Кесененің жалпы өлшемдері: 7,0х6,5х10 м.
Зират қолданылуда, оның ескі батыс бөлігі негізінен езілген топырақ үйінділерінен және қоршаулардан тұрады, олардың кейбіреулерінде әктас-құмтастан жасалған құлпытастар сақталған.
Қазіргі уақытта зират кердері руы өкілдерінің мінәжат ету орны болып табылады. Нысанның киелілігі шығармалары қазақ халқының рухани мұрасы болып табылатын көрнекті ақын Кердері Әбубәкір Боранқұлұлының тұлғасымен байланысты болуымен негізделеді.

## Әдебиеттер
* Бекназаров Р.А. Отчет Актюбинской комплексной этноархеологической экспедиции 2005 года // Архив Актюбинской областной инспекции по охране историко-культурного наследия. Актобе, 2005. 102 с.
* Бермағанбетов С.Ж. Діни-ағартушылық және Әбубәкір (Кердері) Боранқұлұлының әдеби мұрасы. Ақтөбе: "Жұбанов университеті" баспа бөлімі, 2019. 128 б.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Ақшақұй (құдық)

**Ақшақұй** — Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы құдық.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақша (акжа) – түрікменнің ерсары және егдір тайпасының руы. «Құй» – құдық. Атаудың мағынасы «Ақша руының құдығы» деген ойды білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Ақшарбұлақ

**Ақшарбұлақ** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы бұлақ.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және шар (сын есім), бұлақ (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. «Шар» – «тез, қарқынды ағыс» мағынасындағы сөз. Таза, мөлдір, тұщы сулы, ағысы қатты бұлақ деген мағынаны білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бұлақтары
Ақшымырау (құдық)

**Ақшымырау** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы тереңдігі 14 метрдей құдық.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және шымырау (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Шыңырау деп тереңдігі 5-6 метрден асатын өте терең құдықтарды айтады. Құдық қазылған жердің топырағы ақ болғандықтан Ақшымырау болып аталып кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Ақшағыл (құдық)

**Ақшағыл** — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы құдық.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және шағыл (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Мағынасы: «өсімдікті, ақ құм төбелі жерден қазылған құдық» деген ойды білдіреді. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Айғырұшқан терең (құдық)

**Айғырұшқан терең** — Маңғыстау облысы, Орталық Үстірт, Маңғыстау ауданындағы құдық. Мағынасы «айғыр (мал) ұшқан терең құдық» деген ойды білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Жаңаабат (Жызақ облысы)

**Жаңаабат** () — Өзбекстан Республикасы Жызақ облысы Жаңаабат ауданында орналасқан қала типтес елді мекен.
Қала үлгісіндегі елді мекен мәртебесі 2009 жылы берілген.

## Дереккөздер

Санат:Жызақ облысы елді мекендері
Айтмансу (құдық)

**Айтмансу** — Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы құдық. Құдық Үстірттің оңтүстік-шығыс жағында орналасқан. Руы Құнанорыс Батырбекұлы Айтымен атаның құдығы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Ақбай (құдық)

**Ақбай** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы құдық.

## Атаудың сөзжасамдық мағынасы
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және бай (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Татар гидронимиясын зерттеген Ф.Г.Гарипова бай — «өзен, құрғақ арна», ал Орталық Азия топонимиясында «құрғақ арна», «сусыз аңғар» мағынасында қолданылады деп көрсетеді. Сонда атаудың мағынасы «ұсақ, ақ шағыл тасты сусыз арнаның табанынан қазылған құдық» мәнін білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Тыныштық (Науаи облысы)

**Тыныштық**  () — Өзбекстанның Науаи облысындағы қала типтес елді мекен (1978 жылдан). Әкімшілік жағынан Науаи қаласына бағынады. Елді мекенде аттас теміржол стансасы орналасқан (Науаи-Үшқұдық желісінде). Халық саны 2424 адам (1989).

Мұнда жалпы білім беретін мектеп, темір жол жөндеу шеберханалары, пошта, медициналық пункт, дәріхана, сауда орындары, мәдениет ошақтары, тұрмыстық қызмет көрсету орындары бар.

## Дереккөздер

Санат:Науаи облысы елді мекендері