Психо

«**Психо**» () — режиссер Альфред Хичкоктың 1960 жылы жарық көрген психологиялық хоррор-триллері. Роберт Блохтың аттас романына негізделген бұл туынды кино тарихындағы ең танымал фильмдердің бірі және заманауи «слэшер» жанрының бастауы болып саналады.

Фильм желісі фирма ақшасын ұрлап, қаладан қашып кеткен Мэрион Крейннің (Джанет Ли) тарихынан басталады. Ол жаңбырлы түнде жол жиегіндегі оқшауланған Бейтс мотеліне тоқтайды. Мұнда Мэрион мотель иесі, анасының қатал бақылауында жүрген сыпайы жас жігіт Норман Бейтспен (Энтони Перкинс) танысады. Фильмнің сюжеті күтпеген жерден бағытын өзгертіп, Мэрионның жоғалып кетуіне байланысты жұмбақ тергеуге және Норман Бейтстің қорқынышты құпиясын ашуға ұласады. Режиссер көрерменді үнемі шиеленісте ұстай отырып, адам психологиясының қараңғы тұстарын шебер көрсетеді.

Фильмді қаржыландырумен Хичкоктың жеке Shamley Productions компаниясы айналысты, ал дистрибуциясын Paramount Pictures атқарды. Түсірілім жұмыстары аз бюджетпен және ақ-қара түсті таспада жүргізілді. Альфред Хичкок фильмде инновациялық монтаж әдістерін, күтпеген сюжеттік бұрылыстарды (твист) және дыбыстық эффектілерді қолдану арқылы триллер жанрының жаңа стандарттарын қалыптастырды.

«Психо» фильмінің премьерасы 1960 жылы 16 маусымда Нью-Йоркте өтті. Бастапқыда сыншылардың пікірі екіге жарылғанымен, фильм прокатта орасан зор табыс тауып, уақыт өте келе әлемдік классика деп танылды. Бюджеті бар-жоғы 806 947 доллар (2025 жылғы инфляция бойынша 6,2 миллион доллар) бола тұра, фильм прокатты есепке алмағанның өзінде әлемдік кассада 50 миллион доллар (2025 жылғы инфляция бойынша 384,5 миллион доллар) жинады. Туынды төрт «Оскар» номинациясына, соның ішінде «Үздік режиссер» (Хичкок) және «Үздік көмекші актриса» (Ли) санаттары бойынша ұсынылды.

Туынды өзінің көрнекі көріністерімен және композитор Бернард Херрманнның дірілдеткен скрипка дыбыстарымен танымал. Әсіресе, «жуынатын бөлмедегі сахна» кино тарихында ең көп талқыланған және зерттелген кадрлардың бірі болып қала береді. Фильм визуалды бейнелер арқылы қорқыныш сезімін тудырудың эталоны болып табылады.

«Психо» барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің тізімінен тұрақты орын алады. 1992 жылы АҚШ-тың Конгресс кітапханасы бұл туындыны Ұлттық фильмдер тізіліміне енгізді. Көптеген сауалнамалар бойынша ол әлемдегі ең қорқынышты және ең ықпалды фильмдердің көшін бастап келеді.

Хичкок қайтыс болғаннан кейін, фильмнің бірнеше жалғасы жарық көрді: үш сиквел (Энтони Перкинстің қатысуымен түсірілген), телефильм-спин-офф, ремейк, сондай-ақ сериал-приквел.

## Сюжеті
thumb|thumbtime=20|Фильмнің түпнұсқалық трейлері

Фильм Финикс қаласындағы хатшы Мэрион Крейннің (Джанет Ли) оқиғасынан басталады. Ол өзінің сүйіктісі Сэм Лумиспен (Джон Гэвин) үйленгісі келеді, бірақ олардың қаржылық жағдайы бұған жол бермейді. Бірде бастығы Мэрионға банкке өткізу үшін 40 000 доллар қолма-қол ақша береді. Мұндай мүмкіндікті пайдаланған Мэрион ақшаны ұрлап, қаладан қашып кетеді.

Жолда қатты жаңбыр жауып, көру қиындаған соң, ол тас жолдың жиегіндегі оқшауланған «Бейтс мотеліне» тоқтауға мәжбүр болады. Мотель иесі — ұяң әрі сыпайы жас жігіт Норман Бейтс (Энтони Перкинс). Норман Мэрионды кешкі асқа шақырып, өзінің үстем мінезді, аурушаң анасымен бірге төбедегі үйде тұратынын айтады. Бөлмесіне қайтқан Мэрион істеген ісіне өкініп, таңертең ақшаны қайтаруды ұйғарады. Алайда, ол жуынатын бөлмеде шомылып жатқанда, кенеттен пайда болған жұмбақ әйел оған пышақпен шабуыл жасап, өлтіріп кетеді. Норман болған жағдайға шошып, «анасының» қылмысын жасыру үшін Мэрионның денесі мен заттарын көлігіне салып, батпаққа батырып жібереді.

Фильмнің екінші бөлімінде Мэрионның әпкесі Лайла (Вера Майлз) мен сүйіктісі Сэм оны іздестіре бастайды. Оларға ұрланған ақшаны қайтару үшін жалдаған жеке детектив Арбогаст (Мартин Балсам) қосылады. Тергеу барысында Арбогаст та жұмбақ жағдайда қаза табады. Соңында Сэм мен Лайла мотельге келіп, Норман Бейтстің қорқынышты құпиясын ашады: Норманның анасы әлдеқашан қайтыс болған, ал Норман оның денесін сақтап, екіұдай тұлғаға (диссоциативті бірегейлік бұзылысы) айналған. Ол өзін кейде анасы ретінде сезініп, оның атынан қылмыстар жасап жүргені белгілі болады.

## Рөлдерде

* Энтони Перкинс — Норман Бейтс
* Джанет Ли — Мэрион Крейн
* Вера Майлз — Лайла Крейн
* Джон Гэвин — Сэм Лумис
* Мартин Балсам — жеке детектив Милтон Арбогаст
* Джон Макинтайр — шерифтің орынбасары Эл Чемберс
* Саймон Оукленд — доктор Ричман
* Фрэнк Албертсон — Том Кэссиди
* Пэт Хичкок — Кэролайн
* Вон Тейлор — Джордж Лоури
* Люрин Таттл — миссис Чемберс
* Джон Андерсон — Калифорниялық Чарли
* Морт Миллс — тас жол патрульінің офицері

## Марапаттары мен номинациялары

## Рейтингтер

1992 жылы АҚШ-тың Конгресс кітапханасы бұл туындыны «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, Ұлттық фильмдер тізілімінде сақтау үшін таңдап алды. 1998 жылы TV Guide журналы оны «Теледидардағы (және видеодағы) ең ұлы 50 фильм» тізімінде 8-орынға қойды.

«Психо» түрлі веб-сайттардың, телеарналардың және журналдардың көптеген рейтингтеріне енді. Bravo телеарнасының «Ең қорқынышты 100 кино-сәт» тізімінде жуыну сахнасы 4-орынға ие болса, Premiere журналының осыған ұқсас рейтингінде фильмнің финалдық сахнасы да 4-орынға тұрақтады. Британ кино институтының (BFI) 2012 жылғы «Sight & Sound» сауалнамасында «Психо» әлемдегі ең ұлы фильмдердің арасында сыншылардың таңдауы бойынша 35-орынды, ал режиссерлердің таңдауы бойынша 48-орынды иеленді.

1998 жылы «Time Out» журналы жүргізген оқырмандар сауалнамасы бойынша «Психо» барлық уақыттағы ең ұлы 29-шы фильм деп танылды. 1999 жылы «The Village Voice» басылымы сыншылар арасында жүргізген сауалнама негізінде «Ғасырдың ең үздік 250 фильмі» тізімінде туындыны 19-орынға қойды. Сонымен қатар, фильм TCM нұсқасы бойынша барлық уақыттағы ең ықпалды 15 фильмнің қатарына енді.

«Entertainment Weekly» басылымы 1999 жылы туындыны «Барлық уақыттағы ең ұлы 100 фильм» тізімінде 11-орынға қойды. 2002 жылдың қаңтарында АҚШ-тың Киносыншылар ұлттық қоғамы фильмді «Барлық уақыттағы ең маңызды 100 фильм» қатарына енгізді. 2005 жылы «Time» журналы оны «Жүз жылдықтың ең үздік 100 фильмі» тізіміне қосса, «Total Film» журналы «Психоны» барлық уақыттағы ең ұлы қорқынышты фильмдер (хоррор) рейтингінде 6-орынға тағайындады.

2010 жылы «The Guardian» газеті туындыны «барлық уақыттағы ең үздік қорқынышты фильм» деп атады. Режиссер Мартин Скорсезе де «Психоны» өзінің ең қорқынышты 11 фильмнен тұратын тізіміне енгізді. 2014 жылы «Rolling Stone» журналының оқырмандары оны ең үздік хоррорлар арасында 3-сатыға қойды. Сценарийдің сапасына келер болсақ, 2006 жылы Америка сценарийшілер гильдиясы (WGA) фильм сценарийін «101 ең ұлы сценарий» тізімінде 92-орынға лайық деп тапты. «Empire» журналының 2008 жылғы сауалнамасында ол 45-ші (500 фильмнің ішінен), ал 2017 жылы 53-ші орынды иеленді. 2021 жылы «Time Out» басылымы фильмді «Ең үздік 100 қорқынышты фильм» тізімінде 5-орынға қойды.

2012 жылы Кинофильм монтаждаушылар гильдиясы (MPEG) өз мүшелері арасында жүргізген сауалнама негізінде «Психоны» барлық уақыттағы ең үздік монтаждалған он екінші фильм деп таныды. 2015 жылы BBC жүргізген сауалнама бойынша туынды ең ұлы 100 американдық фильмнің тізімінде 8-орынға ие болды. 2022 жылы «Variety» басылымы «Психоны» барлық уақыттағы ең ұлы фильм деп атаса, 2024 жылы оны ең үздік үш қорқынышты фильмнің қатарына жатқызды.

Америка кино өнері институты (AFI) «Психо» фильмін келесі рейтингтерге енгізді:
* AFI 100 жыл... 100 ең үздік фильм — №18
* AFI 100 жыл... 100 ең қызықты фильм — №1
* AFI 100 жыл... 100 кейіпкер мен зұлымдар: Норман Бейтс — №2 (Зұлым)
* AFI 100 жыл... 100 танымал кинофраза: «Баланың ең жақын досы — оның анасы» — №56
* AFI 100 жылдық фильм музыкалары — №4
* AFI 100 жыл... 100 фильм (10 жылдық мерейтойлық басылым) — №14

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*  

Санат:Альфред Хичкок фильмдері
Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер
Санат:1960 жылғы АҚШ фильмдері
Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері
Санат:АҚШ триллер фильмдері
Санат:АҚШ ақ-қара фильмдері
Санат:АҚШ романдарының экрандаулары
Санат:Paramount Pictures фильмдері
Санат:АҚШ ұлттық фильмдер тізілімі