open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Амплитудалық модуляция

**Амплитудалық модуляция** (лат. amplitudo — шама, франц. modulatio — біркалыптылық) — радиотаратқыш тарататын электромагниттік тербеліс амплитудасын сол тербеліс жиілігінен төмен жиіліктегі тербеліс заңына сәйкес өзгерту. Мысалы, радиотаратқыш тарататын жоғары жиілікті тербеліс амплитудасын дыбыс жиілігіндегі тербеліс заңына сәйкес модуляциялағанда, жоғары жиіліктік тербеліс амплитудасының көмкеруші сызығы дыбыс жиілігінің заңына сәйкес өзгереді. Радиотолқын ретінде таралатын сол жоғарғы тербелістің жиілігі "тасымалдаушы жиілік" деп аталады. Амплитудалық модуляция радио таратқыштың аралық каскадтарының бірінде жүзеге асырылады. **Амплитудалық модуляциялауда** тасымалдаушы жиіліктен төмен және жоғары екі бүйірлік жиілік жолақтары пайда болады:

f_t = F,f_t + F.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Әрлеу

**Әрлеу (Полирование) **— материалдарды жылтырағанша тазалап өндеу операциясы.
## Әрлеу үшiн аспаптар
*Әрлеу майұнтағы (Паста полировальная) — тетік беттерін өрлеуге арналған бабына жеткізу майұнтағы.
*Әрлеу тампоны (Тампон полировальный) — бөлшектерді қүрастыру процесcі кезінде жылтыратуға арналған микроұнтақты қажақ жағылған киіз немесе матадан жасалған материал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Индияның тәуелсіздігі туралы ойлар

«**Индияның тәуелсіздігі туралы ойлар**» («*Высказывания о независимости Индии*») — Мұхтар Әуезов жазған мақала, «Новое время» журналының 1957 жылы 8 тамыздағы 32-санында жарияланған.

Үндістанның тәуелсіздік алуының 10 жылдығына байланысты «Совет адамдары Үндістан тәуелсіздігі туралы» деген тақырыптағы арнайы бетте берілген Әуезов бұл пікірінде көп уақыттар қапаста болған адамның бұғауды бұзып, еркіндікке шыккан сәтіндегі «оның қуанышы - шексіз, күш-қайраты - мол»; бұл қуаныш пен күш-қайратты 400 миллионға көбейтсеңіз, сіз екі ғасырлық құлдық, қайыршылық, аштықтан кейін отаршылдық канауының шынжырын үзіп азаттық ауасымен кеңінен тыныстаған үнді халқының бақыты мен қуаты туралы түсінікті білер едіңіз деген жолдар арқылы Үндістанның тәуелсіздік алып, егемен ел атанғанына шынжүректен қуанады, азат елдің осы тәуелсіз мемлекет ретіндегі он жылда кол жеткен табыстарын мақтан етеді. Ел аштықтан арылды, өз өнеркәсібін көтеріп, ұлттық мәдениетін дамытып келеді деп, Үндістанның бұрын ағылшын отаршылдығы үстемдігінің Азиядағы тірегі болғандығын, қазір - бұл отаршылдыққа қарсы белсене күрес жүргізіп жатқан ұлы тәуелсіз алып ел деп ерекше атап етеді.

Үндінің ұлы акыны Рабиндранат Тагордың «Түн бітеді, Шығыста күн шығады, құстар ән сапып, таңғы салқын жаңа өмірге оятады, сенің махаббатыңның алтын шапағымен арайланған Үндістан оянып, О, Ана, сенің аяғыңа жығылады» деген өлең жолдарын тәуелсіздіктің жарқын мысалы ретінде келтіреді. Әуені бар бұл өлеңнің жаңа Үндістанның мемлекеттік әнұранына айналғандығын, шабытты ақынның түманды жылдар арасынан жаңа өмір арайын жіті байқағандығын айтып, бұл арай Үндістан үстіне шықты да, азаттық пен үмітті күндерді қымбат санайтын барлық адамдар жүрегін куантады деп, тәуелсіз елдің бақытты шағын биікке көтереді.
## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Беріліс сипаттамасы

**Беріліс сипаттамасы** (Передаточная характеристика) — транзистор-транзисторлы логикалық
(ТТЛ) элементтердің шығысындағы
кернеу деңгейінің оның кірісіне келіп түсетін сигнал кернеуі деңгейіне
төуелділігі. Беріліс сипаттамасы арқылы ТТЛ элементінің жұмысын талдауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Амплитудалық шектегіш

**Амплитудалық шектегіш** (Амплитудный ограничитель) — кірісіне амплитудасы айнымалы тербеліс берілгенімен шығысында амплитудасы тұрақты кернеу алынатын құрылғы. Оның диодтық, транзисторлық, эмиттерлері біріккен екі транзисторлық схемалары бар. Амплитудалық және жиіліктік детекторлар құрамында және басқа құрылғыларда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ерін

thumb|Әйел адамның ерні**Ерін** (губы); (лат. labia) — ауыз саңылауын шектейтін терілі-етті мүше. Ол үш қабықтан: ішкі — кілегейлі, ортаңғы — етті (ауыздың дөңгелек бұлшықеті) қабықтардан және сыртқы — теріден тұрады. Кілегейлі қабық екі қабаттан тұрады: ішкісі көпқабатты жалпақ эпителийден және оның астындағысы өзіндік тақташадан. Жоғарғы және төменгі ерін (labium superius et inferius) кілегейлі қабықтарында еріннің майда қабырғалық сілекей бездері (glandulae labiales) орналасады. Олардың өзектері ауыз қуысына ашылады. Жоғарғы және төменгі еріннің ауыздың екі бүйіріндегі түйіскен бұрышын *езу* (angulus oris) деп атайды. Ерін терісінде жекеленген сезім түктері (pili tactilis) орналасады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Балтабай Әбдіғазиұлы

**Балтабай Әбдіғазиұлы** 1952 жылы Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданында туған. Ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор. 1974-1978 жылдары Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер, 1978-1987 жылдар аралығында «Лениншіл жас», «Социалистік Қазақстан» газеттерінде білім меңгерушісі, «Жалын» журналының жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. 1987-1990 ҚазҰПУ-дың аспиранты, 1990-1992 жылдары доценті, 1992-1998 жылдар аралығында сол университеттің деканы болды. Қазір осы университеттің кафедра меңгерушісі. Шәкәрім шығармашылығына арналған ғылыми еңбектердің авторы. Алаш кайраткерлері көркем шығармашылығына бойынша мақалалар жазған. Бірнеше ғылыми-зерттеу еңбектердің, оқулықтар мен оқу құралдарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысы
Санат:Қазақстан филологтары
Кеңейту архангелі

**Кеңейту архангелі** — порттардың шеткері желісіндегі кеңейту интерфейсі порттарының баспалық платасында орналасқан желіні басқару микропроцессоры. Кеңейту "архангелі" (ЕА) порттардың шеткері желісі (ЕРК) және оның басқарушы процессорлық жалғауыш элементі арасында интерфейс тудырады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қуаттың нөлдік деңгейі

**Қуаттың нөлдік деңгейі** (*Нулевой уровень мощности*) — радиохабарды сым арқылы тарату саласында дыбыс толқынының жиілігіндегі тербеліс таралатын тізбектерде қуаттың деңгейі **1 мВт** деп алынады. Кез келген нүктедегі осы шамамен салыстырылатын деңгей — абсолюттік деңгей деп аталады. Адамның есіту қабілеті логарифмдік заңдылыққа бағынатындықтан (Вебер-Фехнер психикалық-физиологиялық заңы), деңгейлер қатынасы логарифмімен есептеледі.

Мысалы, қуат деңгейі: **N= lg(P/Pt))**. Желілердің орташа дыбыс жиілігіндегі толқындық кедергі 600 Ом болғандықтан, кернеудің нелдік деңгейі:**U = V103 -600 = 0,775 В.** Осылайша токтың нөлдік деңгейі: **/0 = 1,29 мА. 1** белл деңгейдің бірлігі **Р/Р0 = 10** қатынасына сәйкес келеді. Ӏс жүзінде **10 lg (Р/Р0) 1 дБ** деп алынады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Әрлеу майұнтағы

**Әрлеу майұнтағы ([[Паста полировальная]])** — тетік беггерін өрлеуге арналған бабына жеткізу майұнтағы.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Амплитудалық іріктегіш

**Амплитудалық іріктегіш** (Амплитудный селектор; amplitude selector). 
#Шығысқа тек қана амплитудасы қабылданған мәннен асып түсетін немесе берілген мәнде өзгеретін импульстерді жіберетін импульсті сигнал сүзгіші.
#Кіріске түсетін импульстерді амплитудасы бойынша іріктейтін құрылғы. Мысалы, амплитудасы берілген деңгейден асып түсетін импульстер іріктегіші. Мұндай **амплитудалық іріктегіш** төменнен шектегіш принципі бойынша жұмыс істейді. Мұнда белгілі кернеу көзі Ео шектеу табалдырығын анықтайды. Құрылғы кірісіне Eо-дан амплитудасы кіші импульстар келіп түскенде, схема кірісінде тұрған диод жабық күйде қалып, схема шығысындағы кернеу тұрақты және Ео-ға тең болады. Кіріс сигналдың Um амплитудасы Eо-дан үлкен болған жағдайда диод ашылып, сигналды амплитудалық іріктегіш шығысына жібереді. Сонда схеманың шығысында бастапқы деңгейі Ео, амплитудасы Um.шығ= Um - Ео болатын импульстер пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ақтөбекүйік-1

**Ақтөбекүйік-1** - ортағасырлық қалашық орны. Қоғам аулынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде. 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекші К.Ақышев) зерттеген. Қалашық үш мәдени кабатты қамтитын цитадель, шахристан және рабадтан тұрады. Цитадель шахристанның ортасында орналасқан. Ол қазір табаны 80x30, биіктігі 5,5 м төбе. Шахристан одан сәл төмендеу келген, диаметрі 200 м шамасындағы төбешік, мүнаралары бекініс қабырғасымен қоршал- ған. Шахристанға батыс жоне солтүстік жақтан екі жол түскен. Рабад шахристанның оңтүстік жағында. Ол ежелгі өзен арнасына шоғырланған жалпақ төбешіктер мен алаңқайдан тұрады. Сырланбаған қыш ыдыстар (хум, хумшық, дастарқан, су таситын құмыра, т.б.), сырлы ыдыстар (тостаған, кесе, т.б.) сынықтары көптеп табылған. Алынған материалдарға қарағанда қалашықты халық 8—13 ғасырларда мекен етіп, мал өсірумен және егін егумен айналысқан.
## Дереккөздер
Дәнекерлер

thumb|250px
**Дәнекерлер** - Берік жалғанған немесе электр кедергісі электрлік түйіспе жасау үшін жалғанатын екі бөлшек арасындагы саңылауға дөнекерлегенде енгізілетін материалдар. 

Дәнекерлер ретінде көбіне металдар және олардың балқымалары пайдаланылады. Негізгі компоненттерінің құрамы бойынша геллийлік, индийлік, қалайы-қорғасынды, күмістік, палладийлік, ниобийлік және т.б. деп бөледі. Электрондық аспап жасауда геллийлік (қыздыруға сезімтал элементтер үшін); қалайылық (әр түрлі ауа райы құбылмалы жағдайда жұмыс істейтін РЭА бөлшектерін дәнекерлегенде); орташа балқымалы күмістік (ЭВА бөлшектерін дәнекерлегенде) дәнекерлерді пайдаланады.

Дәнекерлеу қосылыс жерін балқытумен және жалғанатын бөлшектер (металдар мен балқымалардың, шыны, керамикадан және т.б.) арасындағы саңылауды балқығаннан кейін қатып қалатын дәнекермен толтырып, бөлінбейтін қосылыс жасау процесі. Дәнекерлерді өтпелі кедергісі аз электрлік түйіспені немесе механикалық қасиеті берік жікті алу үшін қолданады.

Шықпалары платоның саңылауларынан өткізілген, ілмелі компоненттерді бір жақты жинақтауда батырып дәнекерлер мөрлі платолар үшін кеңінен таралған. Батырып дәнекерлерде бір жақ бетінде микросхемалар, радиоэлементтер орналасқан мөрлі платоны ваннаның ішіндегі балқыған дәнекер бет үстімен жанасқанша төмен түсіреді де, біршама уақытқа дейін осылай ұстап тұрады. Батырып дәнекерлердің екі түрі бар: дөнекер толқынымен жөне дөнекер ағынымен.

Толқынмен дәнекерлерде сұйық дәнекер, бойлық түтікше арқылы, дөнекер толқынын тудырып, ваннаның төменгі жағынан сорғымен беріледі. 
Дәнекерленетін плато көлденең бағытта тартылып, дәнекер толқынының жоғарғы қырымен жанасады. 
Дәнекер ағынымен дәнекерлердегі мөрлі төсеніш толқын жотасы үстімен көлденең бағытга алдыңғы өдістегідей қозғалады.
Айырмашылығы — дәнекер ағынын биіктік бойынша ғана емес, бағыты бойынша да реттеуге болады, ал бұл дәнекерлерді жеңілдетеді. Сонымен қатар осы әдісте дәнекердің өте қарқынды араласуы болады, нәтижесінде дәнекерленетін платоға жылу тиімді беріліп, дәнекер құрамы бір қалыпты температураны қамтамасыз етіп, өте таза және тотықтардан арылған дәнекердің жұмыстық беті пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Дәнекерлеу
Санат:Тез балқығыш қорытпалар
Райхан Бурнашева

**Райхан Бурнашева** (22.10. 1934 жылы туған Құлжа қаласы) — археолог, ғалым, тарих ғылым кандидаты (1966). 1960 жылы Низами атындағы Ташкент мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген. Еңбек жолын 1958 жылы ӨзбКСР FA Тарих және археология институтында бастаған. 1961— 66 жылы Ленинградта аспирантурада болған. 1967 жылы Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтына ауысқан. Нумизматика саласы бойынша бірден-бір маман. Бурнашева ғылым  ізденістерінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу өңірлеріндегі ортағасырлық қалалардағы ақша айналымы, экономикалық-әлеуметтік қатынастар өрбітіледі. Қалаларда жұмыс істеген мәнет сарайларын анықтаған. Ғалымның еңбектерінде Отырар мен оның алқабындағы ерте және кейінгі орта ғасырлар кезеңіндегі нумизматикалық материалдар талданған. 80 шақты ғылыми еңбектер мен зерттеулердің авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Беттік толқын антеннасы

**Беттік толқын антеннасы**
(Антенна поверхностной волны) —
толқынды фокустау, бағыттау —
жазықтыкқа орналасқан көлденең
немесе қума бағытты құрылым
(металл бетіндегі диэлектрлік қабат,
жазық немесе цилиндр түріндегі қатпарлы беттер) арқылы жүзеге асырылатын антенналар. Толқынжол арқылы қоректенеді. Сыртқа шығарылмайтын етіп ұшақ ішіне орналастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Кеңістіктік заряд

**Кеңістіктік заряд**  — кеңістікте шекті φ көлемдік тығыздықпен таралған еркін тасымалдаушылардың электр заряды.

Кеңістіктік заряд, әдетте, электр тоғымен қатар, мысалы, газдық разрядта электродтар мен қабырғалар жанында, ені әр түрлі рұқсат етілмеген аймақтың немесе түйістірілген түрлі екі шалаөткізгіштің шекарасы арқылы, сондай-ақ вакуумда катодтың жанында пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Электр заряды өлшем бірліктері
Еріткіш денешік

**Еріткіш денешік** (лизосома); (lysosomae; грек, lysis — еру, ыдырау; soma — дене) — липопротеидті жарғақпен (мембранамен) шектелген, пішіні шар тәрізді майда келген жасуша органелласы. Еріткіш денешіктің құрамында 60-қа жуық гидролазалық ферменттер (протеиназа, нуклеаза, глюкозидаза, фосфатаза және т.б.) болады. Еріткіш денешік — жасуша ішіндегі қоректік заттарды қорытуға тікелей қатысады. Қышқылдық ортада белсенділігі артатын оның ферменттерінің әсерінен жасуша цитоплазмасы құрамындағы протеиндер, липидтер, көмірсулар және басқа да биополимерлер өздерінің қарапайым құрамдарына ыдырап, ас қорыту процесі жүреді. Еріткіш денешік цитоплазмалық тор мен Гольджи кешенінің белсенді қатысуымен түзеледі. Құрылысы мен жасушадағы атқаратын қызметтеріне байланысты еріткіш денешіктің үш түрі ажыратылады: 
1) біріншілік еріткіш денешік (біріншілік лизосома) — мөлшері 0,2-0,5 мкм- дей, гидролазалық ферменттер қоры жинақталған көпіршік, ас қорыту процесіне қатыспайды; 
2) екіншілік еріткіш денешік (екіншілік лизосома) немесе фаголизосома (гетерофагосома және аутофагосома). Фаголизосома жасушадағы ас қорыту процесіне белсенді қатысады.
3) қалдық денешік (телолизосома).
Телозизосомада құрамындағы заттар тығыздалады,бояғыш заттар (пигмент — липофусцин) көп мөлшерде жинақталып, керісінше, гидролазалық ферменттер мөлшері тым азаяды. Қалдық денешік қорыту процесіне қатыспайды. Телолизосома — қызметін тоқтатқан органелла.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Келіссөздер

**Келіссөздер** - Алашорда үкіметінің, жетекшілерінің кеңес үкіметімен, Уақытша Сібір үкіметімен, Колчак үкіметімен, Қазақ революциялық комитетімен (Қазревком) келіссөздері. 1918 жылы Ә.Бөкейхан мен Х.Ғаббасов И.Сталинмен келіссөздер жүргізді. Мұнда И.Сталин Алашорда үкіметін мойындай отырып, оның кеңес үкіметін мойындауы қажеттілігін айтты. 1918 жылдың сәуір айының басында Ж.Досмұхамедов бастаған Алашорда делегациясы Мәскеуге келіп, Халық комиссарлар кеңесінің төрағасы В.И.Ленинмен жәве Ұлт істері жөніндегі халық комиссары И.В.Сталинмен келіссөздер жүргізді. Осы уақытта Х.Ғаббасұлы Семейден телеграф арқылы Кеңес үкіметінің басшысы В.И.Ленинмен және ұлт істері жөніндегі халық комиссары И.В.Сталинмен келіссөздер жүргізді. Алашорда делегациясы Халық комиссарлар кеңесінің кіші коллегиясында сәуір айының ортасына дейін жұмыс істеп, автономия жөнінен келісімге келе алмағанымен, шаруашылық бағытында екі жақты келісімшартқа қол қойылды. Осы келіссөздер негізінде Алашорда жетекшілері «Кеңес өкіметін Ресейдегі барлық автономиялы халықтардың кіндік өкіметі» деп тануға мәжбүр болды. 1918 жылы жаз айларында Ә.Бөкейхан, Ә.Ермеков, Алашорданың әскери бөлімінің бастығы Х.Тоқтамышев Уақытша Сібір үкіметімен Алашорда әскерін құруға көмектесу жөнінде келіссөздер жүргізді. Алаштың әскери құрамалары ақ гвардияшылардың көмегімен қызыл армияға қарсы согыс қимылдарын жүргізді. Осындай келіссөздерді Жанша және Халел Досмұхамедовтер Комучпен де жүргізді. Осы келіссөздердің нәтижесінде олар Самарадағы Комуч үкіметінен едәуір көлемдегі қару-жарақ алды. 1919 жылы ақпан айында Ә.Бөкейхан қызыл армияға қарсы бірігіп соғысу мақсатында Колчак үкіметімен келіссөздер жүргізді. А.Байтұрсынұлының ұсынысымен 1919 жылдың екінші жартысында Қазревком мен Батыс Алашорда арасында келіссөздер жүргізу мәселесі қаралды. Осы жылдың желтоқсан айында Қазревком өкілдері Жанша және Халел Досмұхамедовтермен келіссөздер жүргізуге барды. Бұл келіссөздер барысында Алашорда жағы Қазревком тарапынан қойылган ұсыныстарға нақты жауап айтпағанын байқаймыз.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Иірім төбе

Иірім төбе қалашығының сызбасы|right|thumb
**Иірім төбе** - кейінгі ортағасырлық қалашық орны. Шеңгелді ауылынан оңтүстікке қарай 4,5 километр жерде. 2005 жылы "Көксарай барлау тобы" (жетекші Х.Айтқұл) зерттеген. Қазіргі орны шығыстан батысқа қарай созылып жатқан ауданы 40x32 метр, биіктігі 80 сантиметр төбешік. Ескерткіштің үстінен табылған бірнеше қызыл ангоб жағылған қыш ыдыстар үлгілеріне қарағанда, Иірім төбені халық 16—18 ғасырларда мекен еткен. Тұрғындары егін егіп, мал өсірумен айналысқан.
## Дереккөздер
Ақтөбекүйік-2

**Ақтөбекүйік-2** - ежелгі қоныс. Қоғам аулынан солтүстікке карай 12,5 км жерде. 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекші К.Ақышев) зерттеген. Қазіргі орны жалпы диаметрі 120 м төбе. Ең биік жағының диаметрі 30 м, биіктігі 4 метр Төбеге оңтүстік-батыс жақтан биіктігі 2 м алаңқай- төбешік жалғаса орналасқан. Қазба жұмыстары жүргізілмеген. Зерттеу барысында қыш ыдыс сынықтары (хум, ұстағышы бар құмыра, екі ұстағышты ыдыстар, т. б.), екі дәнүккіш, тас өзектері табылған. Алынған материалдарға қарағанда қонысты халық 1—4 ғасырларда мекендеген. Олар егін егіп, мал өсірумен шұғылданған.
## Дереккөздер
Бетүстілік-тосқауылдық транзистор

**Бетүстілік-тосқауылдық транзистор** (Поверхностно-барьерный транзистор) — электрондық-кемтіктік өткелдері бетүстілік қабаттарда металл-шалаөткізгіш түйіспелерін құрумен жасалған биполярлық
транзистор. Б-т.т-ды жасау үшін п
типті өткізгіштігі бар шалаөткізгіш
пластинаны (Ge-дан) қарама-қарсы
бағытталған электролит ағынымен
екі жағынан электрохимиялық ойыпөндеуден өткізеді. Осы ойып-өңдеумен алынған ойықтарға, электролит
пен шалаөткізгіш пластина арасындағы кернеу полярлығын өзгертіп,
металлы тұндырады (негізінен, Іпді), осының нөтижесінде екі р-п
өткелі пайда болады. Б-т.т. жогары
жиіліктік (шектік жиідігі 200 МГц-
тен астам) транзистор болып табылады және оның рұқсатты коллекторлық кернеуінің мәндері (3—
5 В) мен коллекторлық өткелінің
салыстырмалы аз кедергісі бар (150—
400 кОм).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Кеңістіктік телефон коммутациясы

**Кеңістіктік телефон коммутациясы** . Кеңістіктік коммутация квазиэлектронды АТС пен бірінші буынды электронды АТС- дің коммутациялық өрісін құрудың негізі болған.

*Кеңістіктік коммутаторлар* (*space* — кеңістік сөзінен шыққан) коммутация өрісінде электрлік жалғану жолын кұрады. Бұл жол жалғану жүріп жатқан кезде үзілмейді. Осы кезде коммутация өрісінің кірісі мен шығысында қолмен жалғану (ал электромеханикалық және квазиэлектронды АТС-де қарапайым металды) қамтамасыз етіледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Марат Ескендірұлы Әбдешев

**Марат Ескендірұлы Әбдешев** - белгілі зерттеуші, музейтанушы. 1945 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Марқакөл ауданында (Күршім ауданы) туған. Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дың тарих факультетін бітірген. Қазақстанның Мемлекеттік Орталық музейінде 30 жылдан астам еңбек етіп, қазақтың көптеген көне мұраларын жинап, зерттеп, анықтаған. 100-ден астам ғылыми-танымдық мақалалардың, Базарбай Мәметов, Сатылған Сабатаев, Мұхаметжан Тынышбаев, Уәлитхан Танашев, Ғұбайдолла Бердиев, Шафқат Бекмұхамедов т.б. Алаш қайраткерлерінің өмірі мен шығармашылығына қатысты көптеген энциклопедиялық мақалалардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Индия очерктері

«**Үндістан очерктері**» — Әуезовтің 1955 жылы Үндістанға барған сапары туралы шығармасы. Очерктің алғашқы жолдарында саяхаттың басталуы туралы сөз болады. Бұдан әрі дәстүрлі түрде, сапарнамадағы баяндау бір жүйелілікпен жалғасады. Мұнда екі әлемнің қатыстырылуы да қалыптасқан шарт: оның біріншісі - «мен» (сая- хатшы) және екіншісі - «мен» арқылы танылатын «сыртқы әлем». «Тәжмахал» тек аппақ мрамордан ғана сапынған. Іші ою нақыстармен көп безелген, тас кестелі кейбір әсем бөлімдерін безендіруге ақ мрамордан басқа 18 түрлі тастар қолданылған. Астыңғы платформасымен санағанда ең жоғары ұшпа басына шейін 78 метр деп мелшерленеді. «Тәжмахал» дүние жүзіндегі адам колымен тұрғызылған жеті ғажайып архитектура ескерткішінің біреуі саналады.

Автордың осы баяндауынан оқырман қаншалықты мол мағлұмат алатындығы көрініп тұр. Очерктің енді бір тұсыңда сол ғимаратты ұлы моғолдар патшасы Шахжиһан салдырғандығы, оның Ақсақ Темірдің ұрпағы екендігі, түркі тектес халықтарға ортақ рухани қазына - «Бабырнама» жайында қызықты деректер келтіреді. Қай Ипмағамбетов оқиғаны баян етсе де, Әуезов-очеркист оқырманға Үндістанның тұрмысы мен тіршілігі, мәдениеті мен салт-санасы жайынан тосын жаңалық жеткізуге тырысады. Жолсапар очерктің құндылығының өзі де сонда. Дегенмен Әуезов бәрін білетін, асқан оқымысты болып көрінбейді. Қайта өзі де білуге ынтызар ретінде танылады. Мұның өзі очерк эпизодтарын тартымды жазуға жетелеген. Меселен, «Соңғы жаңалықтар» деген тарауда урду тілінде жазатын ақындардың мүшәйрасы туралы қызықты әңгімелеу бар. Автор үнді еліндегі мушейраны біздің ақындарымыздың мүшәйрасымен салыстыра отырып сөз қозғайды. Әуезовтің бұл очеркі 50- жылдардағы қазақ публицистикасындағы алғашқы сапарнамалардың бірі болатын. Шынында оқырмандар өз жазушыларымыздың шет жұрт өмірін бейнелейтін шығармаларына мейлінше зәру болып отырған жағдайда, аса көрнекті суреткеріміз Әуезовтің «Үндістан очерктері» атты кітабының жарыққа шығуы - әдебиетіміздегі елеулі құбылыс болған еді. Очерктің «Діндар қала Бенаресте», «Ескі Үндістанның ескі мұра мерзімдері», «Соңғы жаналықтар», «Қайтыс сапар», «Мушайра» сияқты жекелеген тараулары 1956 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланды. Жазушы кейін бұл тарауларды толықтырып, 1958 жылы «Үндістан очерктері» деген атпен жеке кітап етіп, жарықка шығарды. Мұнан кейін бұл очерктер қаламгердің 12 томдық (2-кітап), 20 томдык шы- ғармалар жинағына (8-кітап) өзгеріссіз енгізілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ әдебиеті
Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Декодалау

**Декодалау** ()
— қабылданған мәліметтердің
кодалауға дейінгі түрін (пішінін)
қайта қалпына келтіру процесі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Магниттік линза

right|250px**Магниттік линза** — оське симметриялы магнитостатикалық өрістер көмегімен зарядталған бөлшектердің (электрондардың, иондардың) ағындарын қалыптастыруға, оларды фокустеуге және электронды немесе иондыоптикалық кескіндерді тұрғызуға арналған құрьшғы. Магниттік линзаның фокустеу қасиеттері оптикалық линзалардағыдай фокустік қашықтық немесе оптикалық күш деп аталатын оған кері шама  f'' -пен сипатгалады. Магниттік линза Қысқа жөне ұзын болып бөлінеді. Қысқа Магниттік линзаның диаметрі мен ұзындығы шамалас, тогы бар орама немесе тұрақты магнит түрінде болады. Ұзын Магниттік линза бір текгі магнит өрісін тудыратын ұзын соленоид (диаметрі ұзындығынан өлдеқайда кіші) болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бинистор

**Бинистор** (bini — екі және (Тристор) — екі басқарушы электроды
бар тиристор, р-п-р-п типті төрт
қабатты құрылым негізінде жасалған, яғни бірінен кейін бірі орналасқан үш р-п өткелі бар. Жұмыс істеу
күйінде оның шеткі р-п өткелдері тура
бағытқа, ал ортаншысы кері бағытқа
ығысқан. Б-ға төмен кернеулер берілгенде, оның кедергісі өте үлкен болады. Қосылу кернеуі деп аталатын белгілі бір кернеуде Б. кедергісі шұғыл
азайып, Б. іске қосылады. Басқарушы
электродтардың біреуіне кернеу бергенде, ортаңғы р-п өткелі тура бағытта
ығысып, аспаптың іске қосылу кернеуі төмеңдейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дельта

**Дельта** () — дискретті өзгертулердің немесе сигналдың ауытқуларының бекітілген (фиксацияланған) өлшемдегі көрсетілімі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Биплексор

**Биплексор** (Биплексор; bipleхег). Тура және кері бағыттарда
берілетін сигналдарды екі арналы
тығыздау үшін керекті құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бабына жеткізу

**Бабына жеткізу** (Доводка) - беттің кедір-бұдырлығы мен өлшемдерін бабына жеткізудегі ең (негізінен, қажақты) ақырғы өңдеу. Бұл процесс қолмен немесе бабына жеткізу білдектерінде ысқыштар көмегімен, ұсақ дәнді қажақты ұнтақпен немесе майүнтақпен (пастамен) жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аналогті сандық түрлендіргіш

thumb|200px|Төртканалды аналогті сандық түрлендіргіш
**Аналогті сандық түрлендіргіш** (Аналого-цифровой преобразователь, АЦП; analog- to- digital converter). 1. Әрі қарай өңдеуге немесе байланыс арналары бойынша тарату мақсатымен аналогті сигналды сандық кодаға түрлендіру үшін қолданатын құрылғы.

2. Аналогті сигналдарды сандық сигналдарға түрлендіретін құрылғы. Уақыт бойынша үздіксіз берілетін сигналды үзікті (дискретті) сандық түрге айналдырады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Джованни Плано Карпини

Джованни Плано Карпини саяхатының картасы|right|thumb
**Джованни Плано Карпини** (, ; 1182 жыл, Маджоне – 1 сәуір 1252 жыл) — италиялық саяхатшы, франпискілік монах.

IV Иннокентий 1245 жылы Лион соборының тапсыруымен Карпиниді мағлұматтар жинау мақсатымен Моңғолияға жіберді, Карпини Лионнан шығып, Еділ сағасының бойымен қазіргі Киев, Хорезм, Жетісу, Тарбағатай арқылы хан ордасына келіп жетті. Онда ол Өгетай ханның баласы Күйік ханның (1246) таққа отыру салтанатына қатысты. Карпини қайтар сапарында Бату ханмен тілдесіп, 1247 жылы еліне қайтты. Карпини өз еңбегінде қалалар мен халықтар, моңғолдар мен Ресей жөнінде жан-жақты жазды. Карпини еңбегі бірнеше рет жарық көрді.

Ертедегі қазақ жері туралы итальяндық саяхатшы Плано Карпинидің еңбегінде аса құнды мәліметтер келтірілген. Шыңғыс хан әскерінің Еуропаға басып кіруінен қауіптенген Рим папасы IV Иннокентий 1245 жылы Карпини бастаған миссионерлерді Шыңғыс хан империясына жібереді. Олардың мақсаты түрлі мағлұматтар жинау және христиан дінін уағыздау болды. Карпини Еділ өзені бойындағы Бату хан ордасына соғып, одан ары Хорезм, Жетісу және Тарбағатай арқылы Моңғолиядағы Ұлы хан ордасына жетеді. Онда төрт айға жуық болып, Күйік ханның таққа отыру салтанатына қатысады. Карпини Орталық Азия халықтарының тарихы, тұрмыс-салты, әскери күші, т.б. жөнінде маңызды мағлұматтар қалдырған. 1247 жылы кері оралған Карпини Күйік ханның хаты мен өзінің сапары жөніндегі есебін IV Иннокентийге тапсырады. Бұл латынша жазылған "Libellus historicus" аталатын шығармасында Сырдария жазығындағы Отырар, Сауран, Баркент, Янгикент, Жент, Ашнас т.б. қалалар туралы, жалпы Қазақстанға қатысты кұнды деректер бар.

## Дереккөздер

Санат:1182 жылы туғандар
Санат:1252 жылы қайтыс болғандар
Санат:Италия саяхатшылары
Санат:Италияда туғандар
Керметті резистор

**Керметті резистор**  — керамикалық негіздегі (төсеніштегі) жұқа (10—40 мкм) резистивтік үлдірден тұратын резистор. Резистивтік үлдірді жасау бір (немесе бірнеше) резистивтік қоймалжыңды (пастаны) (металдардың ұсақ дисперсті ұнтақтар мен органикалық байланыстырғышы бар тотықтардан тұратын қоспа) трафареттік баспа әдісін пайдаланып, одан кейін *600—800°С*-тағы отқа қыздырып, төсеніш үстіне салады. Керметті резистордін электрлік керсеткіштері өте жоғары әрі кедергінің температуралық коэффициенті төмен.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Алаш (журнал)

**«Алаш» журналы** - 2005 жылдың тамыз айынан бастап шығып келе жаткан тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. Құрылтайшысы «Алаш» қорының тарихи зерттеу орталығы. Журнал екі айда бір рет Алматы қаласынан шығып тұрады. Журналда қазақ тарихының өзекті мәселелеріне арналған ғылыми мақалалар басылады. Басылымда Алаш козғалысының тарихына байланысты бірқатар материалдар жарык көрген.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Аналогті телефон сигналдары

*Аналогті телефон сигналдары* (Аналоговые телефонные сигналы). Үздіксіз уақыттағы үздіксіз сигналдар аналогті сигналдар болып табылады, оларды "**үздіксіз**" деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Акоп Акопян

солға|нобай|260x260 нүкте|Акоп Акопян
**Акоп Акопян** (*[[1866]]-[[1937]]*), армян ақыны, Армения мен Грузияның халық ақыны (1923). *«Кочегар»* (1904), *«Тағы да соқ»* (1905), *«Революция»* (1905), *«Өлдік, бірақ өшпедік»* (1906), *«Таң атарда»* (1910), *«Қала»* (1911),* «Күзет»* (1913) өлеңдерінде, *«Жаңа таң»* (1909), *«Қызыл толқындар»* (1911),* «Теңдік»*(1917), *«Құдайлар сөйлей жөнелді»* (1922), *«Шир Кең-Канал»* (1924), *«Волхов құрылысы»* (1925) поэмаларында революциялық романтизм, азаттық,теңдік идеяларын көтереді. Әуезов оны *«пролетарлық поэзияның іргесін қалаушы, еңбекші бұқараның қайраткері, қорғаны және жаршысы болған, алпауыттар әлемінің зұлымдығын әшкерелеген ақын»* деп дәріптеген (*«КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі»*).

## Дереккөздер


Санат:Армения ақындары
Санат:Армения жазушылары
Дельта - импульс

**Дельта - импульс** (*Delta pulse*) — тек *t = 0* болғанда амплитудасы 1-ге тең, ал басқа кез-келген уақыт көрсеткішінде амплитудасы 0-ге
тең болатын бірлік импульс. Мұндай
құраммен импульс құру мүмкін емес,
сондықтан бұл түсінік тек қана
теориялық есептеулерде қолданылады. Импульстік реакция жүйелерінде қолданылатын кіріске бірлік
импульс ретінде әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аналогтік

**Аналогтік** (Аналоговый) — амплитуда, жиілік, фаза тәрізді үздіксіз өзгеріп тұратын физикалық шамалар арқылы ақпарат беру әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Биполярлық қүрылым

**Биполярлық қүрылым**
(Ві — косарлы және polos — ось, косу) —
шалаөткізгіш кристалында қалыптастырылған электрондық және кемтіктік өткізгіштігі бар облыстардың
реттелген жиынтығы. Б.қ. негізінде
биполярлық транзисторлар, басқарушы өткелі бар өрістік транзисторлар және т.б. шалаөткізгіш аспаптар
(жекелеген түрде, өрі интегралдық
схема құрамында) жасалынады. Б.қ.
Si және Ge кристалдарында планарлық технология әдістерімен қалыптастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Комуч

**Комуч** - Құрылтай жиналысы мүшелерінің комитеті. 1918 жылы маусым айында Самара қаласында өздерін «уақытша билік» деп жариялаған ақ гвардияшылар мен эсерлердің үкіметі. Олар кеңес үкіметінің декреттерінің күшін жойып, өндіріс орындарын, банктерді, сауда орындарын иелеріне қайтарып беру жөнінде шешім шығарды. Комучтің билігі Самара, Саратов, Симбирск, Қазан, Уфа губернияларына таралды. Алашорда үкіметі Комучпен әскери-саяси одақ құрды. Уфа директориясы құрылган соң Комуч «Құрылтай жиналысы мүшелерінің сиезі» деп аталынды. Бұл 1918 жылдың желтоқсан айында таратылды.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Дельта-модуляция

**Дельта-модуляция** (*Delta modulation* (DM)) — аналогтік сигнал
мен оның сандық аппроксимациясының арасындағы айырымын есептеуге негізделген модуляция тәсілі.
Осы айырымның таңбасына байланысты амплитуданың баспалдақ деп аталатын бекітілген шамасының өсуі
мен кемуі байкалады. Айырымның
соңғы схемасында сигнал екілік тізбекке айналады, онда 1 он кернеуге,
0 теріс кернеуге сәйкес келеді. Шығыс
дельта-модуляцияланган сигнал жақсы синхрондау қасиетіне ие, яғни 1 мен
0-ден тұратын ұзақ тарамдары жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бейсенбай Кәдірбердиев

Б. Кәдірбердиев|right|thumb
**Бейсенбай Кәдірбердиев** (1934, Көксарай ауылы) — шопан. Еңбектегі жетістіктері үшін "Ленин" (1975), "Еңбек Қызыл Ту" (1966), Октябрь революциясы (1976) ордендерімен марапатталған. Көксарай ауылында Кәдірбердиев атында көше бар.
## Дереккөздер
Аналогтік сигнал

**Аналогтік сигнал** (Analog signal; аналоговый сигнал)
#Сигнал мәнін уақыттың белгілі бір мезетінде өлшеуге болатын сигналдың түрі. Аналогтік сигнал атауы осы сигналды тудыратын физикалық процеске толық ұқсас, яғни аналогтік екенін көрсетіп тұр. Бір өлшемді Аналогтік сигнал өзінің графигімен (осцилограммасымен) көрнекі түрде бейнеленеді, ол үздіксіз қисық түрінде немесе үзік нүктелері бар қисық түрінде де болуы мүмкін. Әуел баста радиоэлсктроникада тек **аналогті сигналдар** пайдаланылған. Аналогтік сигналға гармоникалық сигналдар жатады. 
#Ақпаратты үздіксіз өзгеретін және тікелей өлшенетін физикалық шама түрінде ұсынатын сигнал (мысалы, қуат); толқын тәрізді пішіні бар аналогтік сигналдар (мысалы, телефон жолымен берілгенде үн шығарушы дауысқа сәйкес жиілік бойынша да, амплитуда бойынша да өзгереді).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Есту жүйкесі

thumb|Мидағы есту жүйесі**Есту жүйкесі** (слуховой нерв); (nervus acusticus; лат. nervus — жүйке және acusticus — есту) — ішкі құлақ пен ми орталығын байланыстыратын, есту талдағышының (анализаторының) өткізгіш жолы. Есту жүйкесі тепе-тендік жүйке түбіршігімен бірігіп, ми жүйкелерінің VIII жұбы тепетеңдік-есту сезімтал жүйкесін түзеді. Есту жүйкесінің түбіршігі иірімді (спиральды) жүйке түйінінен, ал тепетендік жүйке түбіршігі кіреберіс (вестибулалық) жүйке түйінінен басталады. Екі түбіршік ішкі есту өзегінде бір баганға бірігіп, сопақша мидың сұрзаттық ядроларында аяқталады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Алаш қаласы

**Алаш қаласы** - Семей қаласының жанындағы Заречная слободканы Алаштың орталығы ретінде жариялап, оны «Алаш» қаласы деп атаған. Бұл туралы 1917 жылдың 29 шілдесінде Заречная слабодка тұрғындары жиналысының «Алаш қаласы туралы» хаттамасынан оқимыз. Хаттама соңына төраға ретінде Р.Мәрсеков қол койған. Оны Алашорда төрағасы Ә.Бөкейханның «Алашорда» үкіметінің іске кіріскендігі туралы Орынборға жіберген жедел хатынан да көреміз. Онда: «Екінші қазақ-қырғыз сиезінің қаулысы бойынша 24 маусымда Алашорда «Алаш» қаласында іске кірісті» - деп жазылған. 1917 жылдың 19 қарашасында Алаш қаласының Думасына депутаттар сайлауы өткізілген. 21-22 қарашада осы Думаның алғашқы отырысында оның төрағалығына Б.Сәрсенов сайланған.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Аналогтік интегралдық схема

**Аналогтік интегралдық схема** (Аналоговая интегральная схема) — сигналдарды қабылдау, түрлендіру, күшейту және тарату кернеуді (токты) үзіліссіз (баяу) өзгерту арқылы іске асырылатын интегралдық схема. Аналогтік интегралдық схеманың кез келген элементіндегі шығыс сигнал кіріс сигналдың үзіліссіз функциясы болады. Аналогтік интегралдық схема операциялық күшейткіштер, аналогтік көбейткіштер құрылғыларында, аналогтік есептеу машиналарында, радиоэлектрондық аппаратурада және т.б. қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дүйсебай Әулие

**Дүйсебай Әулие** - мазарат. Маякум ауылынан батысқа қарай 120 км жердегі сайдың жиегінде. Сайдың солтүстік жағында 10 пештен тұратын шеберхана орны бар. Зерттеу нәтижелеріне Карағанда, шеберханада 19—20 ғ. сексеуілді шала өртеп, көмір дайындаған.
## Дереккөздер


Санат:Археология
Ақан — Зайра

**«Ақан — Зайра»** — Мұхтар Әуезовтың пьесасы, 1935 жылы С. Мұқановпен бірігіп жазған. 

Үзінділері 1936 жылы 17 мамырда *«[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті]]»* газетінде жарияланды. Кейін Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағына енді (*11-кітап, 1982, 5-42-беттер*). Жазушының мұрағатында пьесаның араб әрпінде жазылған қолжазбасы мен латын әрпінде машинкаға басылған нұсқасы сақталған. Шығарманың жанры жөнінде авторлар: *«Ақындар, әншілер өмірінен алып жазылған 6 суретті күйлі пьеса»* деген. Сондай-ақ олар пьеса сюжеті бойынша опера жазуды да жоспарлаған. Туындының мазмұнын ашу үшін дәлдік пен аллегорияның, шындық пен шарттылықтың, айқындық пен жасырын ойдың еркін байланысын көрсететін аса курделі полифониялық форма алынған. Әуезов *«Қазактың халык музыкасы мен музыка театры»* атты мақаласында:  деп жазды. 

Ал 1936 жылы С. Мұқанов бұл операның *«Дала дастаны»* деп аталғанын айта келе: '

Мұқановтың көзқарасы бойынша, негізгі кейіпкерлер - Ақан, Біржан, Ыбырай, Шолақ сынды әнші-ақындар музыкалық көркемдеуге қолайлы материал екендігін айтқан. Бірақ опера аяқталмай, музыкасы бітпей қалған.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Пьесалар
Қуыстылық

**Қуыстылық:**

* Қуыстылық (физикада) - импульстердің қайталану периодының дара импульстің ұзақтылығына қатынасына тең импульстік периодтық сигналдың көрсеткіші. 
* Қуыстылық (геология) - Тау жынысында кеуектерден, ұралардан, жарықтар мен жарықшақтардан тағы басқа тұратын қуыстардың болуы.
Аналогтік телефон аппараты

**Аналогтік телефон аппараты** (Аналоговый телефонный аппарат) — телефон жолдары бойынша акустикалық сөз сигналдарын қабылдайтын және аналогтік электр сигналдарды жолдайтын телефон аппараты. Аналогтік телефон аппараты, әдетте, бір жұп сымдар арқылы А және В сымдары қызмет көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Селектор арна

**Селектор арна** () — қосылған бірнеше шалғай құрылғылардың тек біреуімен ғана (бір өзі ғана жұмыс істейтін режимде) ақпарат алмастыратын мәліметтер жеткізу арнасы. Әдетте, селектор арнағаға жоғары жылдамдықты сыртқы құрылғылар қосылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Семантикалық ақпарат

**Семантикалық ақпарат** (семантическая информация; semantic information) — адам табиғи тіл көмегімен басқа адаммен немесе интеллектік жүйемен қатынас құру процесінде түсінілетін және  түсініктеме беретін белгілі бір мағынаға ие ақпарат. Семантикалық ақпаратқа жатпайтын ақпаратқа мысал ретінде кодталған мәліметтерді алуға болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қүр

**Қүр** (*Шина; bus*) — бірнеше көздердің кез келгенінен бірнеше орындардың кез келгеніне жалпы қосылыс бойынша ақпарат тарату үшін пайдаланатын көп талшықты электр жолы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Алаштану ғылыми зерттеу орталығы

**Алаштану ғылыми зерттеу орталығы** - Семей мемлекеттік педагогикалық институты жанынан 2008 жылы құрылған ғылыми зерттеу орталығы. Орталықтың құрылуына Семейдің сол жағалауы XX ғасыр басында Алаш қаласы атанып Алашорда тарихында ерекше орыны болуы негіз болды. Орталықтың директоры - Шаңбай Тұрдықұл. Орталықтың қазіргі заманғы білімге негізделген өрісті бағдарламасы жүйелі-кешенді түрде нақтылы ғылыми бағыттармен айқындалған. Орталықтың басым бағыты Алаш қайраткерлерінің өмірі мен шығармашылығын зерттеу. Соның нәтижесінде 100 томдық "Алаш қаласының кітапханасы" сериясы қолға алынды.

Алғашқы 10 кітап осы жылы жарық көрмек. Орталықтың концептуальды бағыты — "Алаш" энциклопедиясын дайындау. Энциклопедияның сөзтізбесі толық дайындалып, талқылауға мамандарға ұсынылды. Орталықтың іргелі ғылыми-зерттеу бағыты - Алаштану мәселелері сериялық ғылыми жинағын қалыптастыру. Алғашқы томдары басылымға дайындалуда. Орталықтың өзекті мәселелер бағыты - Алаш мәдениет тарихы журналында көрініс тауып отырады. Сондай-ақ, жылда дәстүрлі Алаш оқулары ғылыми-теориялық конференциясы өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Семантикалық желі

**Семантикалық желі** (семантическая сеть; semantic network) — білімнің белгіленіп бағдарланған граф түріндегі ұсынылу тәсілі; оның төбелері ұғымға, объектіге, әрекетке, жағдайға немесе күрделі қатынастарға сәйкес келсе, доғалары қасиеттеріне немесе қарапайым қатынастарға сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бұзықтөбе суландыру каналы

**Бұзықтөбе суландыру каналы**, Отырар ауданы, Ақтөбе бөлімшесінің шығысында 3 км жерде. 1988 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің қызметкерлері анықтаған. Канал қалашық тұрғындарын және оның төңірегіндегі қоныс-жайларды сумен қамтамасыз еткен. Жалпы ұзындығы 2,3 км. Арнасының ені 1,5—3 м аралығында, шетіндегі үйінді биіктігі 1—1,5 м. Каналдан тартылып, бірнеше жаққа бағытталған арық жолдары анықталған. Арнайы бегеттер орны табылмады. Төңірегінен бақша, егістік алқаптар орны байқалады, құрылысы мен табылған заттарға қарағанда каналдарды халық 6—15 ғасырларда пайдаланған.
## Дереккөздер


Санат:Каналдар
Демодулятор

**Демодулятор** (). 
# Модуляция процесіне кері процесті жүзеге асыратын құрылғы. Радиобайланыс жүйелерінің, оптикалық және дыбыстық (суасты) байланыс жүйелерінің құрамында демодулятор болады. Модуляцияланған тербелістің модуляция тереңдігін азайту үшін де демодулятор қолданылады.
# Радиоарна бойынша қабылданған сигналдарды бастапқы пішінге айналдыратын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Биполярлық транзистор

**Биполярлы транзистор**
(Биполярный транзистор) — үш рет
кезектесіп орналастырылған электрондық (n) немесе кемтіктік (р) типті откізгішті шалаөткізгіш облыстары, екі р-n өткелі бар, яғни n-р-n
не р-n-р құрылымды, көбіне үш
электроды (шықпаса) болатын,
электр сигналдарын күшейтуге, түрлендіруге арналған шалаөткізгіш
аспап. Биполярлы транзистор жұмысы база деп аталатын
ортаңғы облысы арқылы ағып өтетін
негізгі емес заряд тасымалдаушылардың ағынын басқаруга негізделген, әдетте, тікелей бағытта ығысқан
және базаға негізгі емес заряд тасымалдаушылардын инжекциясын қамтамасыз ететін электронды-кемтіктік өткел эмиттерлік деп аталады, ал
осы откелмен базадан бөлінген сол
жактагы шалаөткізгіш облыс эмиттер цеп аталады. Кері бағытта ығысқ ан және эмиттерден инжекция
жасап, база арқылы өзіне тақаған
негізгі емес заряд тасымалдаушыларды жинауды қамтамасыз ететін
өткел коллекторлық деп аталады. Осы
өткелмен базадан бөлінетін және
транзисторлық құрылымның он жақ
шетінде орналасқан ШӨ облыс
коллектор деп аталады.Биполярлық транзистор – қуатты күшейтуге арналған электрөткізгіштік түрлері алмасатын үш саладан құрылған электр түрлендіргіш аспап. Биполярлы транзисторда ток екі түрлі заряд тасушының (электрон және кемтік) қозғалысымен белгіленеді.Биполярлы транзисторда үш қабатты жартылай өткізгішті құрылымының көмегімен әр түрлі электр өткізгіштері бар жартылай өткізгіштін екі р-n өткелдер құрылады. Екі үш қабатты құрылым болуы мүмкін: кемтікті-электронды-кемтікті және электронды-кемтікті-электронды. Әр түрлі электр өткізгіштері бар участіктері алмасуға сәйкесті барлық биполярлы транзистор екі түрге бөлінеді: p-n-p (а сурет) және n-p-n(б сурет)
Әр аймақтан тоқ жүретін шықпалар (электродтар) шығарылып, олар  эмиттер(Э), коллектор(К) және база(Б)деп аталады.Латын тілінен аударғанда emitto- эмиттер- «шығарушы»,ол транзситорды заряд тасымалдаушылармен қамтамасыз ететін электрод бол.таб. collector- коллектор «жинақтаушы» эмиттерден  шыққан заряд тасушыларды қабылдайды.ал заряд тасушылардын эмиттерден коллекторға қарай қозғалысын реттейтін –база.Ол Транзистордың реттеуші, басқарушы электроды болып саналады. n-p-n және p-n-n-p транзисторының жұмыс істеу принциптері бірдей, айырмашылық тоқ түзетін заряд тасушыларында. Біріншісінде электрондар, екіншісінде кемтіктер. Биполярлы транзистор – әр жақты тағайындауы бар жартылай өткізгіштік күшейткіш аспаптар, ал сол себептен әртүрлі күшейткіштерде, генераторларда, логикалы және серпінді құрылғыларда кең қолданылады.                   
   

## Дереккөздер


Санат:Транзисторлар
Семантикалық қате

**Семантикалық қате** (семантическая ошибка; semantic error) - синтаксистің бұзылуына байланысты емес программадағы мағыналық қате. Мұндай қателердің қатарына: мәселені шешу алгоритмінің бұрыс сипатталуы, айнымалыларды дұрыс анықтамау, алғашқы мәліметтердің алгоритммен сәйкессіздігі, тілдің дұрыс жазылған конструкциясын дұрыс пайдаланбау және  т.б.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Семантикалық мәліметтер базасы

**Семантикалық мәліметтер базасы** (семантическая база данных; semantic database) — семантикалық элементтер мен қатынастардан түратын пөн саласы туралы мағлұматтар жиынтығы. Бұл жиынтық мәліметтер мен компьютердің жады және берілген пән саласындағы элементтердің беттік құрылымы туралы мамандардың кәсіптік тілінде жан-жақты түсінік бермейтіндей болып ұйымдастырылған.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Плазмалық жарғақ

**Плазмалық жарғақ** (плазмалық мембрана) — жасуша қабықшасы — плазмолемманың негізін құрайтын билипидті-протеинді құралым, қалыңдығы 6-10 нм. Екі қабатты липидті жарғақ құрамына фосфолипидтер, сфингомиелиндер, холестерин кіреді. Плазмалық жарғақты құрауға билипидті жарғақпен байланысқан интегральды, жартылай интегральды және шеткі протеиндер молекулалары енеді. Плазмалық жарғақ 40% липидтерден, 60% протеиндерден тұрады. Плазмалық жарғақ - май мен нәруызды заттардан түзіліп, жасушаның сыртын қаптайды. Ол болмаса жасуша тіршілік ете алмайды. Плазмалық жарғақ - жануар жасушасы қабықшасының бірден-бір құрамбөлігі. Ал өсімдік, бактерия пен саңырауқұлақ жасушасында бұл жасуша бөлігі болып табылады. Оларда мембрана сыртында, сонымен бірге қатты жасуша қабырғасы да болады. Жасушаның ішіндегі барлық қоректік заттар мен қажетсіз өнімдер мембрана арқылы өтеді. Мембрана арқылы жасуша қоршаған ортамен қатынас жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Байланыс реакциясы

**Байланыс реакциясы** (Реакция связи) — байланыстардың қарастырылып отырған денеге механикалық өсерінен туындайтын күш немесе күштер жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Есту сүйекшелері

нобай|200px|
**Есту сүйекшелері** (слуховые косточки); (ossicula auditus; лат. ossicula — сүйекшелер және auditus — есіту) — ортаңғы құлақтың дабылдық сүйек қуысында орналасып, бір-бірімен буын және бұлшықеттер арқылы қозғалмалы байланысқан сүйекшелер. Оларға балғаша, төс, жасымықша және үзеңгіше сүйекшелер жатады.

Балғаша сүйекше: бас, мойын және тұтқадан тұрады. Оның басы төс сүйекшемен буынды байланысады, ал тұтқасы дабыл жарғағымен жалғасады. Төс сүйекше: денеден, ұзын және қысқа аяқшалардан құралған.. Оның денесі балғашаның басымен қозғалмалы байланысады. Төс сүйекшенің қысқа аяқшасы дабыл қуысының қабырғасына байламмен бекітеді. Ал ұзын аяқша үзеңшеге сүйекше буын арқылы жалғасады. Буын аралығында кішкентай жасымықша сүйекше орналасады. Үзеңгіше сүйектің басы және табаны болады. Оның басы төс сүйекшемен буын арқылы байланысады. Ал табаны ішкі құлақтың кіреберісіндегі терезені жауып тұрған ішкі дабыл жарғағымен жалғасады.Есту сүйекшелері сыртқы дабыл жарғағының қолғалыстарын ішкі құлақ кіреберісіндегі ішкі дабыл жарғағына жеткізеді.

## Дереккөздер


Санат:Бассүйек
Санат:Құлақ
Семантикалық модель

**Семантикалық модель** (семантическая модель; semantic model) — семантикалық жадта ұғымдарды граф түрінде ұсыну. Оның төбелерінде ұғымдар, терминалдық төбелерінде элементарлық ұғымдар орналасқан, ал доғалар ұғымдардың арасындағы қатынастарды ұсынады. Мысалы , семантикалық желі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жаңа оңшылдар

**"Жаңа оңшылдар"** - XX ғасырдың 70-ші жылдары еуропалық мәдениетті қайта жаңғырту идеясын көтерген, Франциядағы зиялы қауым өкілдерінің (А. де Бенц, Ш.Брессаль, П.Виаль, М.Мармен, А.Габор және т.б.) тобы. 

Олардың басты идеясы - қазіргі қоғамның және оның мәдениетінің терең дағдарысының негізгі себебін мәдени қүндылықтар жасауга қабілетсіздігі жағынан барлық адамдардың ресми тендігін мойындаған "ескі оңшылдардан" іздеуінде. "Жаңа оңшылдар" қазіргі қоғамды және оның бесігі - Еуропа мәдениетін дағдарыстан аман алып қалудың жолдарын қарастырды. 

Сондай жолдардың бірі - рационалистік философиялық мұрадан, демократиялық дәстүрден бас тартып, христиандыққа дейінгі өмір салтына қайтып оралу, адамдардың табиғи және мәңгі теңсіздігі сипатын негіздеуге талпынды.

Санат: Тарих
Сәлима Сәлімқызы Ақашева

**Сәлима Сәлімқызы Ақашева** (*[[1952]] жылы  туған*), әдебиеттанушы, библиограф. Филология ғылымының кандидаты. *«Қазақстандағы орыс әдебиеті ([[1917]]-[[1980]])»* библиографиялық көрсеткішін әзірлеуге қатысып, Әуезовтің қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген кітаптары мен мақалаларына талдау жасады, бір жүйеге түсірді. *«[[Әуезов]] және [[Гоголь]]:қазақ прозасындағы «кішкене адамдар» мәселесі»* (*«Мысль», 1997, №9*), *«М. Әуезовтің алғашқы әңгімелеріндегі Гоголь дәстүрі»* (*«Мұхтар мұрасы»,жинақ, А., 1997, 198-209-беттер*), *«М. Әуезовтің шығармашылығындағы орыс әдебиетінің орны» («Ұлы суреткер ұлағаты», жинақ, А., 1997)* атты мақалаларында ұлы жазушының көркемдік шеберлігін тілге тиек еткен.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дүртөбе

**Дүртөбе** – ежелгі қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Көкмардан ауылынан 5,5 км оңтүстікте, Көкмардан шатқалында, Арыстың сол жақ жағалауында, өзеннің Сырдарияға кұяр жерінде. 

## Деректер
1967 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетек. К. Ақышев) зерттеген.
Ескерткіш "алаңқайлы төбе" түрінде. Қазіргі орны төрт бүрышты келген төбе. Табанының ауданы 50x50 м, үстіңгі бөлігінің ауданы 25x25 м. Солтүстіктен шығысқа қарай созыла жаткан алаңқай-төбешіктің ұзынынан алғандағы ені 160 м. Зерттеу жұмыстары Дүртөбені халық 4—6 ғасырлар шенінде мекен етіп, егін егумен және мал өсірумен айналысқаңдығын айқындаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан қоныстары
Антенна баламасы

**Антенна баламасы** (Эквивалент антенны) — антенна сипатын қайталайтын электр тізбегі. Ұзын және қысқа толқын үшін сипаттамасы антенна сипаттамасын қайталайтын етіп коңденсаторлардан, резисторлардан және индуктивтік катушкалардан жасалады. Ал дециметрлік толқындар үшін коаксиальдық кабель кесіндісінен жасалады. Радиотолқынды таратпастан бұрын радиоқабылдағышты бабына келтіру, сынақтан өткізу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника