open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Худуд әл-Әләм

**«Худуд әл-Алам»**, () «Худуд әл-Әлам», «Худуд әл-Әлам Мин әл-Машриқ Ила-л-Мағриб» («Әлемнің Шығыстан Батысқа дейінгі шегі туралы кітап») — парсы тілінде жазылған тарихи-географиялық шығарма. 982 — 983 ж. Орта Азияда жарық көрген. Авторы белгісіз. Алғашқы 6 тарауында жалпы физикалық-география туралы мәлімет жиналған. Содан кейін шығыстан батысқа қарай 52 аймақтың әкімшілік, экономикалық жағдайы баяндалады. Әр аймақтың шекарасы, көршілес облыстар, қалалары аталады. Жер жағдайы, ауа райы, шаруашылығы, халықтарының әдет-ғұрпы, салт санасы, сол аймақта өндірілетін өнім туралы айтылған. Түркілер мен Орта Азияның мұсылман бөлігі жайында араб-парсы тілінде жазылған геогриялық шығармалардың ішінде ең толық мәліметтер осы кітапта. Автор өзінен бұрынғы араб географтарының еңбектерін пайдаланған, алайда өзге шығармалардан ерекшеліктері бар. Қазақстан тарихы үшін қазақ жеріне тікелей қатысы бар жекелеген геогр. мекендер, халықтар, тайпалар туралы айтылған деректердің маңызы зор. Шығармада Отырар (Фараб) аймағы туралы айта келіп, оның негізгі қаласы Кедер екені көрсетіледі. Шығармада: “Тұрғындары ержүрек және қаһарман. Мұнда әр елдің саудагерлері тоғысқан. Отырардан оғыздардың астанасы Янгикентке дейін 20 күн” деп жазылған. Сонымен қатар онда Сыр бойындағы Шауғар, Сауран, Жент, т.б. қалалар туралы мәліметтер бар. Қолжазбаның бір ғана данасы 1892 ж. Бұхарадан табылды. Оны В.В. Бартольд 1930 ж. сол қалпында көбейтіп шығарды. Кітаптың толық мәтіні 1961 ж. Тегеранда басылды. Ф.В. Минорский бұл еңбекті аударып, ғылыми түсініктеме жазды.

## Дереккөздер
Жануар майы

**Жануар майы** (Животный жир). Майлар организмде энергия беруші ролін атқарады және пластикалық материал болады. Өйткені олар жасушалық құрауыштардың, әсіресе мембраналардың құрамына кіреді, яғни ақуыздар сияқты тамақтың алмастырмайтын факторлары болып табылады. Жануар майлары кесек заттар, олардың құрамына балқу температурасы жоғары қаныққан май қышқылдары көп кіреді. **Жануар майы** көзі — шошқа майы (90-92%), сары май (72-82%), семіз шошқа еті (49%), шұжық (20-40%), қаймақ (30%), ірімшіктер (15-30%). **Жануар майы** стеариндері ішінде холестериннің маңызы ерекше зор. Ол барлық жасушалар мен тіндердің қалыпты құрылымдық құрауышы болып табылады, өт қышқылдарының, гормондардың, Д витаминінің алмасуына қатысады. Бірақ қанда холестериннің деңгейі артқан кезде атеросклероздың пайда болып, асқынуы мүмкін.

### Тағы қараңыз
* Жануар белогы

## Дереккөздер


Санат:Жануарлар майы
Худурши Дао-Жоди

**Худурши Дао-Жоди** (Юй) (т. ж. б. — б.з.б. 46) — Қытайға тәуелді болған оңтүстік ғұндардың тәңірқұты. Таққа отырысымен қытай императоры Ван Манмен келісімге келуге тырысты. Бірақ Ван Ман ғұндарды бөлшектеу жоспарын ұстанғандықтан, ол қытай өкіметіне қарсы көтерілген “қызылқастылар” көтерілісін қолдап, олардың жеңіске жетуіне көмектеседі. Ел ішінде тәртіп орнатып, ғұн империясын қалпына келтіруге тырысты. Б.з.б. 47 ж. жаңа император елшісінің бұрынғы келісімшартты жаңғырту туралы ұсынысын қабылдамай тастады. Оның тұсында Қытай тынымсыз жасалған ғұндар шабуылынан қорғана алмай, шекарадағы халықты ішке қарай көшірді де, көшпелілер өздерінің ескі жерлерін қайтарып алды. Тіпті Қытайдың ішкі аймақтарында да ғұндардың көшіп-қонатын жайылымдары пайда болады.

## Дереккөздер</span>
Құлағу хан

thumb|'''Құлағу-хан. XVI ғасырдағы парсы бейнесі.'''
**Құлағу**, Құлағу-хан у-хан (1217 — 8.2.1265, Мәраға, Иран) — Шыңғыс ханның Төледен туған немересі,Құлағу мемлекетінің және оны билеген әулеттің негізін қалаушы (1256 — 65). Шешесі Сорқақтан-бике керейіт Тоғорыл ханның інісі Жақамбының (Гіредей) қызы. Өзі де Тоғорылдың немере қызына үйленген. Балалық және жастық шағын әскери жорықтарда өткізді. 1251 ж. Ұлы құрылтайдың шешіміне сай Құлағу Ираннан батыстағы жерлерді: Иракты, Сирияны, Палестинаны, Мысырды, Рум мен Арменияны бағындыруға тапсырма алып, жорыққа дайындала бастады. 1254 ж. жазда Жетісу, Түркістан арқылы Самарқандқа жеткен ол 1256 ж. Аламұттың соңғы билеушісі Рүкнеддін Хүршахты тізе бүктірді. 1258 ж. ақпанда Бағдадты бағындырып, Аббас әулетін жойды. Бірақ 1260 ж. Құлағудың Кетбұға басқарған әскері Сирияда Берке хан билеген Алтын Ордамен одақтасқан Египет мәмлүктерінен жеңілді. 1262 ж. Мысыр сұлтаны Бейбарыспен аса тығыз дипломатиялық байланыс орнатқан Алтын Ордамен соғысты. Мысыр мәмлүктері және Алтын Орда арасындағы одаққа қарсы Құлағу Византиямен, крестшілермен күш біріктіруге тырысты. Сөз жүзінде ол Қарақорымдағы Ұлы ханға бағынып, одан 1256 ж. Елхан атағын алғанымен, іс жүзінде өз иелігін дербес басқарды. Құлағу тәңіршілдік дінін ұстанды, бірақ басқа діндерге ешқандай қысым көрсетпей, төзімділікпен қарады. Ғылым мен өнерді өркендетуге көп көңіл бөлді, Мәраға қаласында обсерватория салдырды.

## Дереккөздер</span>


Санат:1217 жылы туғандар
Санат:1265 жылы қайтыс болғандар
Санат:Хулагу мемлекеті
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Жанышпа

**Жанышпа** — сөктен жасалатын тағам; сөкке сары май салып, қант қосылады да, жақсылап араластырылып, жаншылады. Содан соң қаймақ құйып тағы да араластырылады. Әдемі ыдыстарға салынып, шай дастарқанына әкелінеді. 1 кесе сөкке — 3 ас қасықтай сары май, 2 ас қасық қант, 3 ас қасық қаймақ.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Жалған өнім

**Жалған өнім** — 
# басқа бір өніммен қайсыбір қасиеттері бірдей болғанымен, онша сапасы жоқ өнім; мысалы, кофе дәнінің орньша қолданылатын арпа, емен жаңғақ; 
# қолдан жасалған, ұқсама жалған бұйым.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұрмыстық заттар
Жануар ақуызы

**Жануар ақуызы** (**) — өте сапалы жануарлардан алынатын ақуыздар. Әсіресе жылумен өңделмеген ақуыздар. Өсімдік ақуыздарында ауыстырылмайтын амин қышқылдары бірнеше болса, жануар ақуыздарында олардың бәрі бар. Сонымен бірге жануар ақуыздары адам организміне өсімдік ақуызынан гөрі жылдам әрі жақсы сіңеді.Жануар ақуыздарын үнемі шамадан асырып тұтыну әдетте нуклеин қышқылдарының көбеюіне ұштасып, организмде пуриндер алмасуы өнімінің — несеп қышқылының жинақталуына себеп болады. Өсімдік ақуыздарының жануар ақуыздарына қарағанда неғұрлым толымсыз екенін ескере отырып, жануар ақуызының белгілі бір бөлігін тұтыну әбден қажет. Ересек адамдар үшін жануар ақуызы үлесі рациондағы ақуыздардың жалпы мөлшерінің орта есеппен 55 пайызына жуық болуға тиіс. Жануар ақуызы жетіспеушілігі әсіресе балаларға ауыр тиеді, олардың өсуі мен ақыл-ойының дамуы тежеледі. Жануар ақуызы негізгі көзі — ет, сүт және сүт өнімдері.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Материалдық активтер

**Материалдық активтер** – заңды немесе жеке тұлғалардың ақшалай құны бар заттай нысандағы меншігі. 
Олар: 
* меншіктегі жер;
* өндірістік және бейөндірістік мақсаттағы үймереттер мен ғимараттар, әкімш. үймереттер;
* тұрғын үйлер‚ оқу‚ балалар‚ емдеу‚ сауықтыру‚ спорт үймереттері мен үй-жайлары және кәсіпорынның балансындағы өзге де үймереттер‚ үй-жайлар, орнатылған және орнатылмаған өндірістік жабдықтар, бейөндірістік мақсаттағы жылжитын мүлік, шикізат‚ отын‚ дүмбілзат (қоймалардағы‚ цехтардағы‚ жолда келе жатқан)‚ дайын өнім қорлары;
* жалға берілген мүлік‚ негізгі құрал-жабдық‚ жер телімдері‚ заңи тұлға мәртебесі болмаса‚ баланстары бас кәсіпорынның балансынан ажыратылмаса‚ кәсіпорынның қарамағындағы бөлімшелер‚ еншілес кәсіпорындар.
М. а. **ұдайы өндірілетін М. а**. (материалдық айналым қаражатының қорлары‚ негізгі қорлар‚ материалдық және көркем құндылықтар), **ұдайы өндірілмейтін М. а.** (жер‚ жер қойнауы) түрлеріне бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жариялылық

**Жариялылық** — басқару органдары жұмыстарының ашықтығын, олардың жұмысымен қалың көпшілік таныса алатындай қол жетерлігін қамтамасыз ететін демократияның ең маңызды принциптерінің бірі. 
**Жариялылық** — халықтың орталық және жергілікті билік басындағылардың жұмысын жіті бақылауына мұрсат беретін, саяси өмірді демократизациялауға атсалысуға мүмкіндік туғызатын бірден-бір бұқаралық құрал.
*Фирманың жағымды жағынан да‚ жағымсыз жағынан да танымалдығы‚ мәлімділігі; 
*Жарнама‚ бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау‚ хабар тарату‚ өнім үлгілерін арзан бағамен сату‚ кәдесыйлар тарату‚ т.б. арқылы тауарларға‚ орындалатын жұмыстарға‚ көрсетілетін қызметтерге сұранымды көбейту мақсатымен тұтынушыларға ықпал жасау жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Хулугу

**Хулугу** (т. ж. б. — б.з.б. 85) — ғұн тәңірқұты (б.з.б. 96 — 85). Әкесінің орнына таққа отырған. Оның билігі кезінде ғұндар Хань мемлекетімен соғыс жағдайында тұрды. Бұл соғыста ғұндар басымдық танытты, сондықтан б.з.б. 91 ж. Хань патшасы Уди Чжиян Шун деген елшісін ғұндарға жіберді. Бірақ келесі жылы қытайлар ғұндарға шабуыл жасап, жеңіліске ұшырады да, қолбасшысы қолға түседі. Осыдан кейін Хань патшалығы ғұндарға ханшаларын беріп, құдандалы болу арқылы олардың шабуылынан сақтану саясатын ұстанды.

## Дереккөздер</span>
Материалдық Баланс

**Материалдық баланс** — белгілі бір түрдегі материалдық ресурстар көлемін және олардың қажеттіліктер мен тұтынушылар бойынша бөлінуін сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі. Өзінің мақсаты бойынша өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну заттарының өндірілуін‚ тұтынылуын және қорлануын бейнелейді. *Әдетте екі бөліктен тұратын кесте түрінде құралады.*
*  Бірінде қолда бар ресурстар (кезеңнің басындағы босалқы қорлар‚ өндірілуі‚ импорты‚ ішкі мүмкіндіктердің жұмылдырылуы‚ т.б.)‚
*  екіншісінде — олардың бөлінуі (өндірістік-пайдалану мұқтаждарына‚ күрделі құрылысқа‚ резервтердің толықтырылуына‚ экспортқа‚ рыноктық қорға‚ өзге де қажеттіліктерге‚ кезең аяғындағы босалқы қорға бөлінуі) бейнеленеді.
** Екі бөліктің жиыны тең болуға тиіс.** Олардың тең болмауы ресурстардың тапшылығын немесе артылуын көрсетеді. М. б. ағымдағы өндіріс үшін еңбек заттары бойынша (металл‚ мұнай‚ электр энергиясы‚ т.б.)‚ машиналар мен жабдықтар бойынша (автомобильдер‚ тракторлар‚ станоктар‚ т.б.)‚ құрылыс
материалдары бойынша (цемент‚ кірпіш‚ шифер‚ т.б.)‚ ауыл шаруашылығы өнімдері бойынша (көкөніс‚ жеміс‚ т.б.) жасалады. Заттай көрсеткіштер түрінде әзірленеді‚ олардың кейбіреулері өндіріс жоспарын ақшалай тұлғаланған күрделі салыммен және қаржыландыру жоспарымен байланыстыру үшін әзірленеді. 
## Дереккөздер


 

Санат:Экономика
Ғали Қоңқашбаев

**Қоңқашбаев Ғали** (1903, Павлодар облысы Баянауыл атырабындағы Ақбеттау ауылында – 6.6.1986, Алматы) – қазақша географиялық атауларды зерттеуші, Қазақстанда топонимика ғылымының негізін қалаушы ғалым, қазақтан шыққан алғашқы география ғылымының кандидаты (1949). 
Ташкенттегі Орталық Азия мемлекеттік университетінің физика-математика факультетін (1928), ҚазПИ-ді бітірген (1946). География және геология атаулар жөніндегі республика комиссия төрағасының орынбасары. 1945 – 71 жылдары Қазақ қыздар педагогикалық институтында, ҚазПИ-де оқытушылық қызмет атқарды. Ғылыми еңбектерінде республикадағы география терминдердің шығу төркіні, 15 – 18 ғасырларда қалмақтардың (ойрат) Қазақстан жеріне келуін айқындайтын тарихи-географиялық мәліметтер, моңғолдық топонимдер, түркі топонимдерінің деректік негізі көрініс тапқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Хулюй

**Хулюй** (т. ж. б. — 414) — Жужан қағанатының билеушісі (410 — 414). 410 ж. Дэулань Шелунь хан қайтыс болған соң, билікке келген. Тобалармен бейбіт бітім жасасып, солтүстігіндегі Енисей қырғыздары мен Сібірдегі хэвэй тайпасын өзіне бағындырды. 414 ж. Булучжен ұйымдастырған қастандықта өлтірілді. Осы жылы Булучженді Датан өлтіріп, таққа отырды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Жужан қағандары
Санат:414 жылы қайтыс болғандар
Радиациялық медицина және экология ғылыми-зерттеу институты

**Радиациялық медицина және экология ғылыми-зерттеу институты** – *ядролық сынақ полигонына жақын орналасқан аумақтардағы тұрғындарға медициналық көмек көрсететiн және сәуледен кейiнгi зардаптардың әсерiн зерттейтiн ғылыми  мекеме*. ҚР Денсаулық сақтау министрілігінiң қарамағында. 
***1957** ж. Семей қаласында ашылған. **Алғашқыда** арнайы медициналық мекеме *№4 диспансер*, **1965** ж. №4 сарыпқа қарсы диспансер болып өзгертiлдi. 
***1991** жылдан ҚР Мин. Каб-нiң шешiмi бойынша қазiргi атымен аталады. Құрамында: клиник. радиология, статистикалық талдау және клиникалық эпидемиология, радиоэкология және биология дозиметрия мен цитологиялық лаборатория, машинамен тiзiмдеу және сауықтыру жұмыстары, компьютерлiк бағдарламалау бөлiмдерi бар. **Негiзгi ғылыми бағыттары**: әр түрлi радиоэкологиялық жағдайларда радиациялық сәулеге ұшыраған Қазақстан тұрғындарының автоматтандырылған медициналық тiзiмiн жасауға; Қазақстанның бақылау аймағына кiретiн, ядролық сынақ аймағына жақын орналасқан елдi мекендерде мониторинг жүргiзу; радиациялық сәулеге ұшырағаннан кейiн байқалатын медициналық-демографиялық зардаптардың мөлшерi мен сипатына баға беру; радиация әсерiнен пайда болған жалпы соматикикалық және онкологиялық ауруларды емханалық-эпидемиологиялық бiрiздiлiкке түсiрiп, сол аурулардың даму ерекшелiктерi мен радиациялық қаупiнiң кең спектрi бойынша ұзақ мерзiмдiк сипатын бағалау үшiн когорттық зерттеулер жүргiзу; сәулемен ауырған адамдардың ұрпақтарын медицина-генетикалық зерттеуден өткiзiп, оларда байқалатын жалпы соматикикалық патологиялар мен радиация арасындағы байланыстың медциналық-демографиялық көрсеткiштерiне баға беру. Институт ғалымдары Жапония, Германия, АҚШ, Ұлыбритания және Ресей ғылыми-зерттеу инситуттарының ғалымдарымен радиациялық медицина және экологиялық қауiп-қатердiң адам организмiне әсерiн зерттеу жұмыстарын жүргiзедi. Институт ғалымдарының **10**-нан аса әдiстемелiк ұсыныстары жарық көрдi.
## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Бейматериалды активтер

**Бейматериалды активтер** () – айналымнан тыс активтер тобы. Олардың материалдық-заттық мазмұны жоқ‚ бірақ құны болады‚ құжаттармен қуатталады‚ табыс әкеледі және табыс алуға алғышарттар жасайды‚ ұзақ мерзімді кезеңде (*1 жылдан астам*) пайдаланылады‚ иеліктен шығаруға жарамды болады.

**Бейматериалды активтерге мыналар жатқызылады:**
*  патенттерден‚ лицензиялардан‚ авторлық шарттардан туындайтын құқықтар; 
* жерді‚ жылжымайтын мүлікті пайдалану құқықтары; 
* ноу-хау;
*  тауар белгілері‚ т.б. 
**Шетелде** Материалдық емес активтерге фирманың беделі, оның жұмыс стилі‚ яғни кеңсенің дизайны‚ визиткалар‚ фирмалық бланкілер‚ конвертконверттер‚ қызметкерлердің фирмалық киім-кешегі‚ т.б. жатқызылады. Меншікті өндіріс қызметінің өнімі болып табылатын материалдық емес актив тауар ретінде есептеледі.«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том 
## Дереккөздер

## Сілтемелер


 

Экономика
Хунта

**Хунта** —  [испан. junta - жиналыс, бірігу] - Испанияда және бірқатар испан тілді Латын Америкасы елдерінде қоғамдық-саяси үйымның, бірлестіктің, жиналыстың атауы; билікке заңсыз жолмен (мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде) келген топтардың атауы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Хурал

**Хурал** — Моңғолия мен Тывадағы өкілдікті органның атауы. Моңғолияда Хурал мемлекеттік биліктің өкілдікті органдары деген ұғымды білдіреді. Ұлы халық Хуралы — парламент, халық Хуралы — Моңғолиядағы жергілікті биліктің сайланбалы органдары. Тыва Республикасында (РФ) өкілдер Хуралы — Республиканың заңына сәйкес сайланатын, өз қызметін қоғамдық негіздерде жүзеге асыратын кожжундардағы (аудандардағы), қалалардағы жергілікті өкілдікті органдар. Тыва Республикасының Ұлы Хуралы (съезі) — жалпы халықтың ерікті еркін білдіру, өкілеттік органы, оны шақыру тәртібі мен қызметін ұйымдастыру Республиканың заңымен айқындалады. Тыва Республикасының Жоғарғы Хуралы (парламенті) – мемлекеттік биліктің тұрақты негізде жұмыс істейтін өкілдікті және заң шығарушы органы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Парламент
Материалдық жауапкершілік

**Материалдық жауапкершілік** — еңбек құқығы бойынша жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы бір-біріне келтірген зиянды өтеу міндеті. Жұмыскерге келген зиян жұмыс барысында жарақат алудың, денсаулықтың зақымдануының, нашарлауының салдарынан еңбек қабілетін толық немесе ішінара жоғалтқандықтан алып жүрген табысынан және емделуге жұмсаған шығындарынан тұрады. Өз кезегінде еңбек шарты бойынша жауапкершілігіне алған мүліктің заңсыз, басқа біреудің иелігіне кетуі, талан-таражға түсуі немесе бүлінуі бұл шығынды жұмыскердің өтеуіне апарып соқтырады. Өтемнің көлемі нақты жағдайдың мәнісіне, жұмыскердің қаншалықты кінәлі екендігіне қарай анықталуы мүмкін. 
** [[Азаматтық құқық]]та міндеттемені бұзғаны үшін мынадай жауапкершілік түрлері бекітілген:**
* құқығы бұзылған тараптың залалдарын өтеу,
* айып төлеу,
* кепілпұл сомасын төлеу, 
* моральдік зиянның орнын толтыру. 
**Кәмелетке толмаған 14 пен 18 жас аралығындағы жасөспірім** біреуге зиян келтірсе, оны өз есебінен өтеуге міндетті, ал қаражаты болмаса не жетпесе, қосымша жауапкершілікке ата-анасы тартылады. Борышкер адам еркінен тыс күштердің салдарынан міндеттемені орындауға мүмкіндік болмағандығын дәлелдеген жағдайда ғана жауапкершіліктен босатылады. Б. Базарбаев

## Материалдық жауапты адам
Еңбек заңдары бойынша — нормативтік актілер мен шарттарға сәйкес, есеп арқылы өзіне сеніп тапсырылған құндылықтардың сақталуын қамтамасыз етпеу нәтижесінде келтірілген залал үшін толық материалдық жауапкершілік артылатын қызметкер. Толық материалдық жауапкершілік артылатын адамдар тобына, жауапкершілік заңнамамен тағайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Пабло Диакон

## Пабло Диакон
**Пабло Диакон** (720 – 13.7. 799) – ортағасырлық герман тарихшысы.
* 744 – 749 жылдары Павия қаласында король Ратхистің сарайында білім алып, сонда қызмет істеді.
* 782 – 786 жылдары Франк королі Ұлы Карлдың сарайында қызметші, король академиясының мүшесі болды. Лангобард мемлекеті құлаған соң, Монтекассионадағы монастырда тұрды. 
*Оның жазған еңбектері 1723 жылы Милан қаласында 28 том болып басылып шықты. Кітап “Лангобард тарихы” деп аталғанымен, онда 799 жылға дейінгі Еуропа тарихы баяндалған. Оның ізбасары Эрхемберт оны 889 жылға дейін жалғастырды. Пабло еңбектерінде “Уарғұндар қағанаты” (Арғындар қағанаты) туралы және оның әйгілі билеушісі Баян хан жайында құнды мәліметтер берілген.
 
## Дереккөздер
С. Өтенияз


Санат:Тұлғалар
Материалдық құқық

**Материалдық құқық** — қоғамдық қатынастардағы түрлі мәселелерді тікелей реттеуге бағытталған нормалар жиынтығы. М. қ. нормалары меншік түрлерін, тұлғалар мен мүліктің құқықтық жай-күйін белгілейді, мемл. органдардың құрылу тәртібі мен құрылымын анықтайды, азаматтардың құқықтық мәртебесін, құқық бұзушыны жауапқа тарту негіздері мен жауаптылық мөлшерін, т.б. бекітеді. Еңбек, мүліктік, отбасылық, басқа да қатынастар М. қ-тың негізгі нысаны болып табылады. М. қ. арқылы мемлекет қоғам қажеттілігін өтеп, өзінің эконом. мүддесін жүзеге асырады. *Б. Базарбаев*

 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том
## Сілтемелер


 

Құқық
Хусайн-и Байқара

**Хусайн-и Байқара**, Хұсейн Байқара (1438 — 4.3.1506) — Хорасанның билеушісі (1460/68 — 1506). Темір әулетінен. Әмір Темірдің баласы Ома шейхтың ұрпағы. 1454 жылдан Самарқандтың билеушісі Әбу Саидқа қызмет етті. Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін 12 жыл бойы (1457 — 68) өкімет билігі үшін күресті. 1468 ж. Хусайн-и Байқара сол кездегі Темір мемлекеті аймағындағы саяси жағдайды пайдаланып, Хорасан билігін қолға алды. Ол өкімет билігі үшін таласқан Шаһрухтың шөбересі Мырза Мұхаммед Жәдігерді талқандағаннан кейін айтарлықтай қарсылыққа тап болмады. Бұл аймақтың астанасы Герат қаласы болды. Мемлекеттегі жағдайдың тұрақтылығы Гераттың Орта Азия мен оған жақын аймақтардың мәдени орталығына айналуына себепші болды. Мемлекеттің діни өмірін шейх, ақын Әбдірахман Нұраддин ибн Ахмед Жәми басқарды. Хусайн-и Байқараның тұсында Әлішер Науаи әр түрлі мемлекеттік қызметтер атқарды. Хусайн-и Байқараның өзі парсы тілінде, көбінесе түрік тілінде өлең жазды. Оның “Диуан” атты жинағын 1969 ж. Ауғанстанда Хусайн Варраки басып шығарды. Тарихи деректерде Хусайн-и Байқара көрнекті қолбасшы ретінде танылғанымен мемлекетінің жер көлемі үнемі кішіреюмен болды. Хусайн-и Байқара қайтыс болғаннан кейін Хорасанды көшпелі өзбектер басып алды.

## Дереккөздер</span>
Материалдық өндіріс аясы

**Материалдық өндіріс аясы** — материалдық өндірісті және өндіріс үдерісіне қызмет көрсету аясын (жүктерді тасымалдау, сақтау, сұрыптау, т.б.) біріктіретін *халық шаруашылығы салалары мен қызмет түрлерінің жиынтығы.* Бұл аядағы қызметкерлердің еңбегі материалдық игіліктерді жасауға бағыттал-ған, **өндірушілік еңбек** болып табылады, ол ұлттық табысты жасайды,қоғамның басты материалдық қажеттерін қамтамасыз етеді.

 
## Дереккөздер
[«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9]], 6 том
## Сілтемелер
Хусам әд-дин Баршылығи

**Хусам әд-дин Баршылығи**, Хусамаддин Баршынкенти (туып-өскен жері белгісіз) — Оңтүстік Қазақстандағы ежелгі Баршынкент қаласынан шыққан мұсылман ғұламасы. Шамамен 12 — 13 ғасырлар аралығында өмір сүрген. Көптеген қолжазбаларда аты кездескенімен өмірі мен қызметі жайлы нақтылы мағлұматтар жоқ.

## Дереккөздер</span>
Павлиндер

**Павлиндер**, тауыстар () – тауықтәрізділер отрядының қырғауылдар тұқымдасына жататын құс. 2 түрі бар: кәдімгі павлин (Р. crіstatus) және көкқанатты павлин (Р. mutіcus). Бұлар Үндістан түбегі мен Шри-Ланка, Суматра аралдарында қалың бұталар арасын мекендейді. Павлиннің дене тұрқы 110 – 125 см, салмағы 5 кг-дай болады. Әдемі құйрық үсті қауырсынының (жергілікті халық оны құйрық деп атайды) ұзындығы 120 – 130 см. Мекиендері реңсіз, сұр түсті. Көбіне жерде жүреді, жақсы жүгіреді, қауіп төнгенде ағаш басына шығып кетеді. Жәндіктер мен олардың дернәсілдерімен, құрттармен, моллюскалармен қоректенеді. 3 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Полигамды. Күйге келген қоразы неше түрге боялған “көздері” бар әдемі құйрық үсті қауырсындарын желпуіш тәрізді жазып жіберіп, тік ұстай алады. Ұясын жерді шұңқырлап, оған құрғақ шөп пен жапырақ төсеп жасайды. Ондағы 4 – 7 қызғылт дақтары бар сұр түсті жұмыртқасын мекиені 30 – 35 күндей шайқайды. Балапандары тез жетіледі, бір айдан соң өз бетінше ұша алады. Көбеюден басқа уақытта топтанып тіршілік етеді. П-дер Қазақстанда тек хайуанаттар паркінде және жеке адамдардың қолында ұсталады. Павлиндердің саны жылдан жылға азаюда, сондықтан қорғауға алынып, халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Галерея

Сурет:Peacock portrait02 - melbourne zoo.jpg|Сполдинг - кәдiмгi және жасыл тауыстардың арасындағы будан
Сурет:Pavo cristatus -Southwicks Zoo, Massachusetts, USA -albino-8a (1).jpg|Ақ тауыс
Сурет:20061110 07-44-53albinopeacocks.JPG|Павлиндер


## Дереккөздер

Санат:Тауықтәрізділер
Санат:Көрмелік жануарлар
Санат:Тауыстар
Санат:Құс түрлері
Радиогеология

**Радиогеология** ядролық геология – геологияның Жер қойнауындағы радиоактивтi заттардың ядролық айналысқа ұшырау заңдылықтарын және олардың геологиялық процестерде байқалуын зерттейтiн саласы. «***Радиогелогия***» терминiн ғылымға **1937** ж. академик ''В.И.Вернадский'' енгiзген. Радиогеологиялық ядролық физика, геохимия, космохимия ғылымдарымен тығыз  байланысты. Ол өзiндiк, изотоптық және абсолюттық геохронология деген салаларға бөлiнедi. 
***Өзiндiк Радиогеология** радиоактивтiк ыдырау байқалатын және онымен байланыста болатын геол. процестер мен құбылыстарды зерттейдi. 
***Изотоптық Радиогеология** табиғи элементтердiң изотоптық құрамының өзгеруi мен даму сатыларын қарастырады. ***Абсолюттік геохронология** радиоактивтiк ыдыраудың жылдамдығына сәйкес минералдар мен тау жыныстарының жаралған уақытын анықтап, сол бойынша Жердiң геология тарихында орын алған процестердiң реттiлiгiн сипаттайды. Радиогеология жер қыртысында өтетiн радиоактивтiк ыдыраудың энергетикалық балансын жасап, оны жердiң геотермикасын анықтауға пайдаланады. Сонымен қатар ғарыш сәулелерiнiң әсерiнен жер қыртысы мен атмосферада жүретiн ядр. реакцияларды зерттеумен айналысады.
## Дереккөздер</span>
Материалдық-техникалық база

**Материалдық-техникалық база**, өндірістің материалдық-техникалық базасы — экономикалық үдерістерде пайдаланылатын өндіріс құрал-жабдықтарының, қоғамның өндіргіш күштеріне жататын материалдық, заттық нышандардың жиынтығы (еңбек құралдары мен заттары). Экономиканың М.-т. б-сына салалық құрылымдар, оның инфрақұрылымының негізгі және көмекші салалары жатады. Кәсіпорынның М.-т. б-сы өндірістік алаңдардың болуын және оның өндіріске бейімделіп жарақтандырылуын, жабдық паркінің болуын, қолда бар материалдық қорлардың өндірістік бағдарламаға сай келуін қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Экономикалық терминдер
Радиогидрогеология

**Радиогидрогеология** – гидрогеология ғылымының жер асты суларының радиоактивтілігін зерттейтiн саласы. Бұл суларда радиоактивтiк элементтер уран, радий, торий, радон, актиний, т.б. және олардың ыдырауынан пайда болып, бiраз уақыт сақталатын заттар кездеседi. Жер асты суларына түрлi практикалық мақсаттарда (медицинада, өндiрiсте, техникада, iздеп-барлау жұмыстарында) қолданылатындарын және өзгелерден толығырақ зерттелген, құрамында уран қатарындағы  элементтер болатын суларды жатқызуға болады. Жер асты суларын радиоактивтiк сулар қатарына жатқызу олардың қолданылатын бағыттарына байланысты. **Мысалы**, бальнеологиялық мақсатта пайдаланылатын суда радонның *мөлшері* ***50 эманнан*** (14 Махе бiрлiгi) кем болмауы қажет. Мұндай минералды жер асты сулары Қазақстанның Iле, Жоңғар Алатауы, Алтай тауларында және Орта Қазақстан қыраттарында кездеседi. Олар гранит және қышқыл тау жыныстарының жарықтарында қалыптасқан. Шипалық қасиетi жағынан радиоактивтiк сулар *екi* топтан тұрады:
***1)**оттектi, азот құрамды, минералд. аз, шипалық қасиетi тек радонның көп болуына байланысты суық сулар (**Зерендi, Макинск, Қызылрай, Шыңғыс, Ақтоғай – Қарқаралы және Ұлытау** аймағындағы су көздерi); 
***2)** сiлтiлi, минералд. аз, организмге шипалығы радон және кремний қышқылының болуымен анықталатын температурасы жоғары жылы сулар (**Талғар, Меркi, Қорғас, Жаркент-Арасан, Талды-Арасан, Қалба-Нарын, Жоғ. Ивановка, Құйын**, т.б. минералды су көздерi). Бұл сулардың құрамында радоннан басқа (мг/л есебiмен): **кремний** қышқылы (20–50), **бор** (2–3), **фтор** (2–8), аздаған **йод** пен **бром** болады. Радонды жер асты сулары жүйке, жүрек, қан таралу, қимыл мүшелерiнiң ауруларына шипалы.
## Дереккөздер</span>
Хуханье

**Хуханье** (т. ж. б. — б.з.б. 31) — ғұн тәңірқұты. Өз аты — Керғұсан. Б.з.б. 58 ж. ухуандар ғұндардың шығысындағы Хағзақ ханға шабуыл жасап, оның бірталай халқын өзіне қаратып алды. Хағзақ хан олардан шегініп, шығыстағы декдалармен бірге ғұндарға қосылып, олардың оңтүстік-тегі тайпаларының билеушісі Керғұсанды “Хуханьие” (Қағанза) тәңірқұт деп жариялады. Бұл кезде ғұндардың өз ішінде алауыздық күшейіп, бес бірдей тәңірқұт билік жүргізді. Хуханье 40 — 50 мың қолмен батыстағы Оғиянқұтек тәңірқұтқа шабуыл жасады. Оғиянқұтек соғыста жеңіліп, өзіне-өзі қол жұмсады, халқы түгелдей Хуханьеге қосылды. Б.з.б. 56 ж. күзде Хуханье Туши тәңірқұтты жеңіп өлтірді, Ужи және Шыли тәңірқұттар да оған бағынды. Бірақ ол ағасы Чжичжи (Шөже) тәңірқұттан жеңіліп, Хань патшалығын паналап, баласын кепілге берді. Б.з.б. 51 ж. Хань патшалығына беріліп, қарамағындағы елімен оңтүстік-тегі Ханьгуанлу Ұлықорғанына барып тұрды. Б.з.б. 36 ж. Чжичжи қайтыс болғаннан кейін қайтып келіп, бүкіл ғұндарға билік жүргізді. Б.з.б. 33 ж. Хань патшалығының Ван Чжаочжун деген ханшасын алып, олармен бейбіт қарым-қатынас орнатты.

## Дереккөздер</span>
Ху Цзиньтао

**Ху Цзиньтао**, Hu Jіntao (21.12.1942 ж. т., Аньхуэй провинциясы, Чжиши қ.) — саяси қайраткер, 2003 - 2013 жылдар арасында Қытай Халық Республикасының төрағасы. Пекиндегі Цинхуа университетін бітірген (1964). 1964 — 68 ж. осы университетте ғылыми жұмыспен айналысты. 1968 — 82 ж. Су шығару және электр энергетика министірлігінде, Ганьсу провинциясындағы құрылыс комитетінде жауапты жұмыстарда болды. 1982 — 88 ж. Қытай Коммунистік жастар одағы ОК-нің хатшысы, 1-хатшысы, Бүкіл мемлекеттік жастар бірлестігінің төрағасы, Гуйчжоу провинциясы партия комитетінің хатшысы, 1988 — 92 ж. Тибет автономисы аудандық партия комитетінің хатшысы қызметтерін атқарды. ҚКП ОК Саяси бюросының тұрақты омитетінің мүшесі, орталық хатшылық басқармасының хатшысы (1992 — 2002), Орталық партия мектебінің ректоры (1993 — 2002), ҚХР төрағасының орынбасары (1998 — 2002), ҚХР және ҚКП ОК Орталық әскери кеңесі төрағасының орынбасары (1999 — 2002) болды. Ху Цзиньтао 2002 жылдан ҚКП ОК-нің Бас хатшысы, 2003 жылдан ҚХР төрағасы, 2004 жылдан ҚКП ОК Орталық әскери кеңесінің төрағасы, 2005 жылдан ҚХР Орталық әскери кеңесінің төрағасынің төрағасы. Ол өзіне дейінгі басшылардың саяси бағдарын дамыту негізінде Қытайда жарасымды қоғам құру саясатын жүргізуде. Мемлекет басшысы ретінде бірнеше рет Қазақстанда ресми сапармен болып қайтты. 
2022 жылдың 22 қазанында Коммунистік партияның кезектен тыс жиналысында себепсіз залдан күштеп шығарылған, артынша барлық деректер ҚХР интернет желісінен жойылды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Hu Jintao  (ChinaVitae.com)
* Hu Jintao calls for upholding Marxism  (Xinhua)
* China's leader shows his stripes — Қаңтар 2005 BBC article arguing that Hu is more hardline than he initially appeared
* Requiem for Reform?  Zhao Ziyang's vision of political change in China dims as Hu Jintao hardens the Party line (Time Asia)
* China's Hu: well liked, little known, from the Christian Science Monitor, by Robert Marquand, 19 сәуір, 2006
* Hu Jintao's political philosophies and policies  by Dr. Robert Lawrence Kuhn

Санат:Қытай тұлғалары
Санат:1942 жылы туғандар
Хұкімет

**Хұкімет**, Юрисдикция — тиісті мемлекеттік органдардың дауларды шешу және құқық бұзушылық істерді шешу‚ яғни тұлғаның немесе өзге құқық субъектісінің іс-әрекетін олардың заңдылығы тұрғысынан бағалау‚ құқық бұзушыларға заң санкцияларын қолдану жөніндегі өкілеттіктерінің заңмен (немесе өзге нормативтік актімен) белгіленген жиынтығы. Хұкімет шешілетін істердің түрі мен сипатына (қылмыстар мен теріс қылықтар‚ мүліктік даулар)‚ қай аумаққа жататынына‚ іске қатысушы адамдарға қарай айқындалады. Сондай-ақ жоғарыда сипатталған ережелер қолданылатын қатынастардың саласы да Хұкімет деп түсініледі. Айталық‚ Қазақстан Республикасының Хұкіметінде болудың мәнісі барлық мәселелер Қазақстан Республикасының заңымен және оның аумағында шешілуге тиіс деген сөз.
## Дереккөздер</span>


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Петр Васильевич Радионов

**Петр Васильевич Радионов** (1925 жылы туған, Қостанай облысы Федоров ауданы Пешковка ауылы) – *ветеринария ғылымының докторы* (**1991**), *профессор* (**1994**). 
***1951** Троицк мемлекеттік малдәрігерлік институтын бітірген.
***1951-1954** Қостанай облысы Пешковка ауданында бас мал дәрігері
***1954-1958** Меңдіқара малдәрігерлік лабораториясының директоры
***1958-1965** Қостанай малдәрігерлік ғылыми-зерттеу станциясында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі
***1965-1971** Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласындағы гельминтология лабораториясында аға ғылыми қызметкер
***1971-1979** Жамбыл педагогика институтында лаборатория меңгерушісі
***1983-1993** доцент, профессор (1994 жылдан) болып жұмыс істеген;
***1979-1983** Ресейдің Қаратопырақсыз аймақ ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (қазіргі Нижний Новгород қ.) қызметін атқарды.
## Ғылыми еңбектер
1990 ж. «***Заболевание овец, вызываемое ассоциацией кишечных цестод и клостридий и принципы его профилактики***» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы.
## "Қазақ энциклопедиасы"</span>
Ас-Сығанақи

**Хусам әд-дин әл-Хусейн ас-Сығанақи** (туған жылы белгісіз — 1310, Сирия, Халаб қаласы) — қазақ даласынан шыққан ғалым. Сығанақ қаласында туған. Бағдат, Басра, Дамаск, Халаб қалаларына сапар шеккен. Мұхаммед ибн Омар әл-Ахсикентидің (т. ж. б. — 1246) “Китаб әл-мунтахиб фи усул әд-Дин” (“Діннің түп тамыры жайлы таңдаулы кітап”) аталатын шығармасына түсіндірме жасаған. Ол қолжазба қазір Париж бен Каир кітапханаларында сақтаулы. К.Броккельмен “Араб әдебиетінің тарихы” атты еңбегінің 2-томында Хусам әд-дин әл-Хусейн ас-Сығанақидың “ән Насафи кітабының кіріспесіне түсіндірме нысана” және “Дәлелді өнертапқыш пен дұрыс келе жатқанның көмекшісі” аталатын 2 еңбегін де атап көрсетеді. Хусам әд-дин әл-Хусейн ас-Сығанақи Әбу Ханифа мектебінің ілімін қолдаған.

## Дереккөздер</span>


Санат:XIII ғасырда туғандар
Санат:1310 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Мұсылман ғалымдар
Петр Кузьмич Козлов

нобай|alt=Козлов Пётр Кузьмич|Козлов Пётр Кузьмич
**Козлов Петр Кузьмич** (15.10.1863, Ресей, Смоленск облысы Духовщина қ. – 26.9. 1935, Петродворец қ.) – Орталық Азияны зерттеген белгілі орыс саяхатшысы. Смоленск реалдық және Санкт-Петербург әскери училищелерін бітірген. Н.В. Пржевальскийдің төртінші экспедициясына (1883), онан кейін Н.В. Певцовтың (1888), В.И. Роборовскийдің (1893) Орт. Азияны зерттеу экспедицияларына қатысқан. 1899 – 1901 ж. Орыс география қоғамының Моңғол – Тибет экспедициясын басқарды. Экспедиция 10000 км жол жүріп, моңғолдардың өмірі мен тұрмысын, Цайдам шөлін және Шығыс Тибеттің табиғаты мен халқын зерттеді. Козлов саяхат нәтижелерін “Моңғолия және Кам” деген еңбегінде сипаттады. 1907 – 09 ж. Моңғол – Сычуань экспедициясына шығып, Гоби шөліндегі Хара-Хото қаласының орнын тапты. Құм басқан кітапханадан табылған таңғұт, моңғол және парсы тілдеріндегі 2000 кітап пен қолжазбалар, үш жүзге тарта суреттер 11 – 13 ғ-лардағы Си-Ся мемлекетінің тарихын айғақтап берді. Экспедиция Орт. Азияның табиғаты жайында да бай материал жинап, өсімдіктер мен жануарлардың көптеген жаңа түрін сипаттады. Жиналған географиялық  және этнографиялывқ материалдар Козловтың “Моңғолия мен Амдо және Харо-Хото өлі қаласы” деген кітабында (1923) баяндалды. 1923 – 26 ж. Моңғол – Тибет экспедициясы кезінде Солт. Моңғолиядағы ежелгі қорғандардан Орт. Азия халықтарының бұдан 2 мың жыл бұрынғы өмірі мен тұрмысын сипаттайтын зергерлік бұйымдар мен үй жиїаздарын тапты. Экспедиция палеонтологиялық және қазіргі флора мен фаунаға қатысты бай ғылыми материалдар жинады. Козлов Ресей және көптеген шет ел география қоғамдарының құрметті мүшесі болып сайланды және медальдерімен марапатталды. Козлов есімімен Табын-Богдо-Ола жотасындағы (Моңғолия) мұздық аталады.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Тұлғалар
Мұсайып Хұсайынұлы

**Мұсайып Хұсайынұлы** (1936 ж. т., Баян-Өлгей аймағы, Аққол ауылы) — күйші-композитор, дирижер. 

Алматы мемлекеттік консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы; 1967) бітірген. Баян-Өлгий аймақтық қазақ музыкалы драма театрында музыкант, дирижер, театрдың көркемдік жетекшісі, бастығы (1958 — 92) сондай-ақ Моңғолия Композиторлар одағының қазақ бөлімшесін басқарған, 1967 — 92), 40-тан астам ән, романс, хор, кантата, поэма жазған. 
Оның 
* “Тың қыз” (1966, либреттосы А. Хандсурэндікі) бен
* “Бүркіт” (1970, либреттосы Б. Лхасурэндікі) атты балеті мен
* “Аяқталмаған ән” атты операсы (1991, либреттосы Б. Имашхандікі) Баян-Өлгий аймақтық қазақ музыкалы драма театрында қойылды.
Хұсайынұлы осымен қатар 
* “Бірлестікшілер” (1971) мен 
* “Аталар аманаты” (1981) атты қойылымдардың музыкасын, симфониялық шығармалар 
* “Бөбектер рондосын” (1968), 
* “Жеңіс увертюрасын” (1972),  
күйлер:
* “Мереке”, 1960;
* “Шашу”, 1967; 
* “Өзгерген өлке”, 1969; 
* “Жеңіс”, 1972; 
* “Жәзира”, 1989; 
* “Атажұрт”, 1994;  
* “Аймағым алтын ордам”, 
* кантата  1990;  
* Азаттық туралы ән; 
* поэма 1979,
романстар :
* “Туған жер”, 1967, 
* Мәңгілік алау, 1986, 
* әндер Достарым 1968, 
* Сағындыңба 1963,  
* Елде жүрсем 1996, 30-дай концерттік би музыкаларын; сондай-ақ Шайқас алдында көркем фиьлм”, 1972), деректі (“Домбыра сазы”, 1982); “[Бүркіт]”, 1989) фильмдерге музыка жазды. Хұсайынұлының “Туған жер” (1977) мен “Өлгий әуендері” (1983) атты әндер жинағы моңғол тілінде жарық көрген. 1989 ж. “Сыбызғы сазы” атты фольклорлық-этнографиялық ансамблін құрды. Хұсайынұлы — Моңғолия қазақтары арасында музыка өнерін кәсіби деңгейде дамыту ісіне елеулі еңбек сіңірген өнер қайраткері. 

1992 ж. Қазақстанға қоныс аударып, Сарқант гуманитарлық колледжінде (1993 — 2000) ұстаздық қызмет атқарды. 

Моңғолияның Алтын жұлдыз және Еңбек Қызыл Ту ордендері, Еңбек Құрметі қатарлы мерекелік медалдар мен мемлекеттік Сый-сияпаттардың иегері.

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Моңғолияда туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Моңғолия сазгерлері
Санат:Моңғолия дирижерлері
Санат:Моңғолия марапаттарының иегерлері
Хұсрау мен Шырын

**“Хұсрау мен Шырын”** — Алтын Орда дәуірінің әдеби мұрасы. Авторы — Құтб қыпшақ тайпасынан шыққан. Ол бұл шығарманы Низами Гәнжауидің парсы тілінде жазылған “Хұсрау уа Шырын” поэмасынан аударған. Поэма Хұсрау деген жігіт пен Шырын есімді қыздың арасындағы шынайы махаббатты баяндауға арналған. Хұсрау мен Шырын махаббаты — Әзірбайжан ақыны Низами мен үнді ақыны Әмір Хұсрау Дехлевиден бастап қазіргі уақытқа дейін жырланып келе жатқан тақырыптардың бірі.Таяу Шығыс пен Орта Шығыс, Кавказ мен Орталық Азия, үнді халықтарының фольклорында “Хұсрау мен Шырын” аңызы негізінде жазылған барлығы 50-ден астам поэма бар. Ақын-жазушылардың талай ұрпағының назарын аударған бұл аңыз ғасырлар өткен сайын сан түрлі өзгерістерге ұшырап, өңделіп отырған. Оның әрбір нұсқасы қайталанбас халық даналығымен толығып, сюжеттері де көп өзгерген.
А.Н. Самоилович "Хұсрау мен Шырынды" Алтын Орданың әдеби ескерткішіне жатқызады.

Египетте 1883 жылы осы шығарманың көшірмесі жасалған. Бұл әдеби мұрамен белгілі шығыстанушы Е.О. Бертельс Парижде танысқан. Әдеби ескерткіштің тілін түрік ғалымы профессор М.Фуад Капрюлюзаде Алтын Орданың XV ғасырдағы аралас оғыз-қыпшақ тіліне жатқы: Бұл шығарманы поляк ғалым академик Зайончковский зертеді.

1958 жылы ол қолжазбаны екі бөлі тұратын факсимилесімен, Tранкрипциясымен басып шығады.

1961 жылы толықсөздігін берген. Қ тәржімасын Низамидің "Хұсрау мен Шырынымен" салыстырды. жазба 90 тараудан тұрады.

## Дереккөздер</span>
Хұтба

**Хұтба** () — хатибтың жамағатқа айтқан уағызы. Хұтба Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбар заманында пайда болғанға ұқсайды, өйткені пайғамбардың өмірнамасында көптеген хадистерде Хұтба туралы сөз болады. Хұтба негізінен жұма намазға жиналған қауымға немесе діни мерекелерде оқылады. Хұтбаны имам-хатиб мінберде тұрып оқиды. Хұтбаның саяси мәні де бар, уағызда ел басқарушының саясаты мен елдің ынтымағы сөз болады.

## Дереккөздер</span>
Владимир Константинович Родостовец

**Владимир Константинович Родостовец** (16.5.1926, Украина, Запорожье облысы Васильевка ауылы – 1998, Алматы қ.) – *экономика ғылымының докторы* (1971), *профессор* (1971). 
***1958** Бүкілодақтық сырттан оқытатын экономика институтын бітірген. 
***1963-1964** ҚазМУ-да аға оқытушы, деканның орынбасары (қазіргі ҚазҰУ), 
***1963-1964**  және **1976–1983** Алматы халық шаруашылығы институтында декан (қазіргі Қазақ экономикалық университеті),
***1964-1966** доценттің міндетін атқарушы 
***1966**доцент 
***1967** жылдан кафедра меңгерушісі болды.
## Ғылыми еңбектер
Родостовецтің ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты – өнеркәсіп пен ауыл шаруашлығы өндірісіне есеп жүргізу және талдау. Алматы қаласында Родостовецтің есімімен көше аталады.
## Дереккөздер</span>
Николай Владимирович Радостовец

**Николай Владимирович Радостовец** (15.12.1955 жылы туған, Алматы қ.) – *экономика ғылымының докторы* (1989). 
***1976** Алматы халық шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ экон. университеті) бітірген. 
***1976-1991** Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының Экономика ғылыми-зерттеу институтында экономист, кіші ғылым қызметкер, ғалым-хатшы, сектор меңгерушісі 
***1991-1996** ҚР Антимонополия саясаты жөніндегі мемлекеттік комитетті төрағасының орынбасары
***1996-1997, 1997-1998** ҚР Баға және антимонополия саясаты жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы 
***1997** ҚР Сауда және экономикалық вице-министрі 
***1998** ҚР Энергетика, индустрия және сауда министрлігінде комитет төрағасы 
***1998-1999** министрі
***1999-2000** ҚР Еңбек және әлеумет қорғау министрі 
***2001-2003** Еуразия өнеркәсіп ассоциациясының төрағасы, вице-президенті 
***2003** жылдан Қазақстан экспортерлері ассоциациясының төрағасы қызметін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
1989 ж. «***Трудовая активность: природа и социально-экономический механизм реализации***'» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан еңбек министрлері
Еркіншілік

**Еркіншілік** (2010 жылға дейін – *Павловка*)  – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл, Еркіншілік ауылдық округі орталығы.  Іргесі 1895 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ерейментау қаласының оңтүстік-батысында 38 км-дей жерде.

## Халқы

 
1961 жылдан сүтті ірі қара мал өсіретін кеңшардың орталығы болып келді. Павловка арқылы Астана – Павлодар темір жол магистралі өтеді. Ауылда Еркіншілік темір жол станциясы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері
Кокс химиясы

Кoкcoxимия - тaбиғи жaнapмaйлapды (тac көмip) кoкcкe қaйтa өңдeу жәнe кoкcтeу әдiciмeн бacқa дa бaғaлы өнiмдepдi aлумeн aйнaлыcaтын xимия жәнe xимиялық өндipic aумaғы. Кoкcoxияның нeгiзгi өнiмдepiнe (кoкcтeн бacқa) - кoкcты гaз, шикi бeнзoлдың, тac көмip шaйыpының, aммиaктың (aммиaкты тыңaйтқыштap)  қaйтa өңдeу өнiмдepi ; oлapдың 80- гe жуық aтaулapы  бap     ( шaмaмeн 160 түpi). Кoкcoxимиялық өнiмдep cияқты өнiмдep қaтapын мұнaйxимиялық өндipicтepдeн aлaды.

      Кoкcтeу төмeн   кaлopиялы   нeмece     жoғapы    кaлopиялы    гaздapмeн қыздыpылaтын жaғapғы өндipicтiк кoкcтiк  пeштepiндe жүpгiзiлeдi. Кoкcтeу  шикiзaтынa пicipiлугe бeйiм apнaйы тacкөмipдiң copттapы қoлдaнылaды. Бipaқ мұндaй көмipлepдiң тaпшылығынaн кocтeу aлдындa әp түpлi  көмip copттapынaн қocпa яғни шиxтaны дaйындaйды. Шиxтa құpaмынa өздiгiнeн кoкcтeнбeйтiн  көмipлepдiң бeлгiлi бip мөлшepi  eнгiзiлeдi, бipaқ мұндaй eceппeн шиxтaның caндық caпacы кoкcтeу пpoцeciн қaлыпты жүpгiзe aлу кepeк.
        Көмipдiң жәнe oның микpoкoмпoнeнттepiнiң opгaникaлық мaccacы – көп кoмпoнeнттi гeтepoгeндi жүйe бoлып тaбылaды. Oның бipкeлкi бoлмaу ceбeбi көмipдiң түзiлy жaғдaйлapы мeн бacтaпқы зaттapдың құpылыcының  әp түpлiлiгiнiң caлдapынaн бoлaды. Көмipдiң opгaникaлық мaccacының құpылымды бyындapы apoмaтты қocылыcтapдың гидpoaлкилoкcи тyындылapымeн, coндaй-aқ aлифaтты, гeтepoциклдi жәнe eдәуip нaфтeндi тoптapмeн көpceтiлeдi. Әp түpлi зaттapдың coпoликoндeнcaциялaнyы  apқылы  түзiлгeн бipқaлыпты eмec құылымды жoғapы мoлeкyлaлық қocылыcтap ocы бyындapдaн тұpaды [

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Химия
Аркадий Борисович Райз

**Аркадий Борисович Райз** (27.7.1899, Украина, Одесса облысы Балта қаласы – 23.2.1995, Алматы қ.) – *медицина ғылымының докторы* (**1943**), *профессор* (**1945**), Қазақ КСР-інің *еңбек сіңірген ғылым қайраткері* (**1961**). 
***1926** Украинадағы Одесса медицина институтын бітірген. 
***1951-1976** Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина универститеті) кафедра меңгерушісі 
***1976-1987** ғылыми кеңесші  болды. 
## Ғылыми еңбектер
Негізгі ғылыми еңбектері хирургия мәселелеріне арналған. Райз асқазанға, өңешке түскен ойық жаралар мен өкпе-бауырдағы уытты ісіктердің пайда болуы мен таралу ерекшеліктерін анықтап, одан сақтану әдістерін жетілдірді. Қатерлі ісікті хирургиялық жолмен емдеудің тәсілдерін ұсынды. 110 ғыл. жарияланым мен 4 монографияның авторы. 2-
## Марапаттар
Дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
Жалтырату

**Жалтырату**— кез келген заттың бетін жылтырату үшін ысқылап өндеу. Жиһаздардың бетін жылтырату үшін паста, сұйық және эмульсия түріндегі арнаулы жылтыратқыш заттар қолданылады. Олардың құрамына силикондар, эмульсияландырғыш, тұрақтандырғыш гидрофобияландырғыш қоспалар қосады. Балауыздар мен балауыз тәріздес заттар жиһаздардың бетіне жылтырайтын, тұтынуға төзімді қабыршақтар түзеді, силикондардың суға төзімділігі мен жылтырағыштығын арттырады.
## Дереккөздер</span>


Санат:Жиһаз
Майбалық көлінің минералды суды

## '''Майбалық көлінің минералды суды'''
Майбалық көлінің минералды суды — Ақмола облысы Бурабай кентінен батысқа қарай 6 км жерде орналасқан минералды су қоры. Ауданы 1 км², ең терең жері 6 м. Тік жағалары түп және борпылдақ жыныстардан тұрады, маусымдық жауын-шашын мен жер асты суларымен толығады. Көлдің хлоридті-сульфатты суында 17,5 мг/л бром бар. 1913 — 70 ж. су деңгейінің 2 м-ден артық төмендеуінен судың жалпы минералдары 6,6 г/л-ден 25,9 г/л-ге дейін артты. Көл суы гастрит, т.б. ауруларды емдеуге пайдаланылады. Химмялық құрамы мен шипалық қасиеті жағынан Майбалық көлінің минералды суды республиканың бірсыпыра бальнеолды курорттарында қолданылатын судан кем түспейді. 1968 — 70 ж. көл маңында бұрғыланған ұңғымалар нәтижесінде біршама тереңде жатқан, құрамы хлорлы-сульфатты, натрийлі-магнийлі, натрийлі, минералдары 5,8 — 152,2 г/л, бром мөлшері 3 — 137,2 мг/л су бар екендігі анықталды.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан минералды сулары
Кола түбегі

**Кола түбегі** — Ресейдің еуропалық бөлігінің солтүстік-батысындағы түбек. 

## Географиялық орны
Мурманск облысы жерінде. Түбекті айнала Баренц теңізі мен Ақ теңізі сулары шайып жатыр, ауданы 100 мың км²-дей. 

## Геологиялық құрылымы
Тектоникалық тұрғыдан Балтық кристалдық қалқанының шығыс бөлігін қамтиды. Кембрийге дейінгі гнейс, гранит және тақтатастан түзілген. 

## Жер бедері
Жер беті біршама биіктігі Батыс бөлігі төбелі жазық (400 – 500 м). Ландшафтысында араларын ірі көлдер бөлген тау массивтері (Хибин, абсолютiк биіктігі 1191 м, Лобозеро тундрасы, 1120 м, Мончетундра, 1114 м, т.б.) көтеріліп тұрады. Орталық бөлігінде Кейва суайырық қырқасы өтеді. Шығысы белесті үстіртті.

## Климаты, өсімдік жамылғысы
Климаты Нордкап жылы ағысына байланысты жұмсақ. Өзендерінің суы мол, шоңғалдар жиі кездеседі. Солтүстігінде тундра, орталығы мен оңтүстігінде орманды тундра мен тайга ландшафтысы таралған. Апатит, никель, т.б. кен орындары бар. Ең ірі қаласы және порты – Мурманск.

## Дереккөздер

Санат:Ресей түбектері
Санат:Мурманск облысы географиясы
Санат:Баренц теңізі түбектері
Санат:Ақ теңізі
Санат:Лапландия
Талжан Пердешұлы Райымбердиев

**Талжан Пердешұлы Райымбердиев** (13.4.1958 жылы туған, Түркістан облысы Сайрам ауданы Қызылту а.) – *инженер-механик*, *техника ғылымының докторы* (**1998**), *профессор* (**2003**), ҚР Білім беру ісінің **құрметті қызметкері'' (**2008**). 
***1981** Қазақ химия-технологиялар институтын  бітірген соң осы институтта оқытушы (1981–1984),
***1984-1985** [[Ленинград политехникалық институты]]нда стажер-ізденуші (қазіргі [[Санкт-Петербург]]),
***1985-1988** аспирант
***1988-1989** инженер,
***1989-1990** Қазақ химия-технолиялар институтында  оқытушы
***1990-1994** аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер,
***1994-1996** доцент
***1996-1999** [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті]]нде доцент
***1999-2001** профессор
***2001-2002** ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры және оның орынбасары, ғылыми орталықтың жетекшісі
***2001** Қазақ көлік және коммуникация академиясында декан
***2002** Халықаралық қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі (2002), ғылыми-әдістемелік (2002) пен оқу-әдістемелік (2003) және тәрбие (2003–04) жұмыстары жөніндегі орталықтың директорының орынбасары,
***2004-2006** вице-президенті
***2006-2007** [[Түркістан]] Гуманитарлық ғылымдар және бизнес институты  қызметтерін атқарды.
***2007-2008** Жаратылыстану және медицина институтының директоры қызметтерін атқарды.
***2008** жылдан Халықаралық қазақ-түрік универтінің ғылыми және халықаралық қатынастар жөніндегі вице-президенті.
==Ғылыми еңбектер==
«***Малоцикловая прочность элементов конструкции машин при сложном напряженном состоянии, термомеханическом нагружении и ползучести**'» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Райымберидевтыңтің ғылыми жұмыстарының *негізгі бағыты'' – күрделі кернеу жағдайында қайталанған айнымалы күш шарттарында машиналар мен құрал-жабдықтар элементтерінің иілімділігі және беріктігі мәселелері. 100-ден астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер</span>
Майдажелек

**Майдажелек** , эригерон () – астралылар тұқымдасына жататын көп (кейде бір) жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда жазық жерлер мен қыратты далаларда, альпі шалғындарында өсетін 31 түрі бар. Бұлардың биіктігі 1 м-дей. Тамыры өзекті, ұршық тәрізді. Сабағы бұтақты, түзу, қабықты. Жапырақтары қияқ тәрізді, ұзынша әрі сүйір, олар сабаққа қарама-қарсы орналасады. Ақ, сары, қызғылт, көгілдір, күлгін түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Кейде гүлдері ашылғаннан кейін басқа түске (мыс., сары қызыл түске, ал қызғылт гүл ақшылға) өзгереді. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Тұқымшасында 1 — 2 қатардан тұратын қылтанды айдаршасы болады. Майдажелек негізінен әсемдік үшін өсіріледі. Өсімдік гүлдеген кезде жиналған мүшелерінде эфир майы болады, сондықтан оны медицинада дәрі жасауға пайдаланады. Майдажелектің кейбір түрлері — арамшөп космополит өсімдіктер (мыс., Канада Майдажелекгі, т.б.).

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Күрделігүлділер