open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Цнори

**Цнори** () — Шығыс Грузиядағы Кахети аймағының Сигнах муниципалитетіндегі қала.
Цнори халқының саны 2026 жылы 4 815 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Ол Алазани жазығында, теңіз деңгейінен 294 метр биіктікте, Сигнахиден 6 км және Тбилисиден 120 км қашықтықта орналасқан. Климаты орташа ылғалды субтропикалық климат, қысы орташа суық, жазы ыстық. Орташа жылдық температура 12,6°C, қаңтарда 0,1°C, ал шілдеде 24,4°C. Абсолюттік минимум -25°C, ал абсолюттік максимум 40°C.

## Тарихы
Қаланың атауы грузин тіліндегі «цнори» сөзінен шыққан, ол орыс тіліне «тал» деп аударылады, себебі бұл жерде тал ағаштары көптеп өскен.
1938 жылға дейін ол Сакобосубани деп аталды. Қала статусын 1965 жылы алды. Кеңес дәуірінде Асанури және Квенакели ауылдары Цнори қалалық кеңесінің құрамына кірді. Цнори теміржол арқылы Тбилиси және Телавимен байланысты болды. Қалада теміржол стансасы болды, бірақ қазіргі уақытта ол жұмыс істемейді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Тұрғындар жүзім өсірумен, мал шаруашылығымен және балық өсірумен айналысады. Бұрын мұнда механикалық зауыт, консервілеу зауыты, бояу және лак зауыты, асфальт зауыты және  шарап зауыттары орналасқан болатын.

Цноридегі археологиялық қазба жұмыстары Оңтүстік Кавказдың ерте қола дәуіріндегі ең күрделі қорғандары бар қорғандар тобын анықтады. Қалада бес мектеп бар. Цнори-Сингаги аспалы жолы 1981 жылдан 1993 жылға дейін жұмыс істеді.

## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Лаура Фернандес Дельгадо

**Лаура Вирхиния Фернандес Дельгадо** — Коста-Риканың жаңа сайланған президенті.

2026 жылдың 1 ақпанында өткен президент сайлауында 48,3%-бен жеңіске жетті.

Ол Лаура Чинчильядан кейін Коста-Рика тарихындағы екінші президент әйел болды.

## Дереккөздер

Санат:Президент әйелдер
Санат:Коста-Рика президенттері
Санат:Коста-Рика университетінің түлектері
Цхалтубо

**Цхалтубо** () — Грузияның батыс-орталық бөлігіндегі курорттық қала. Имеретия аймағындағы Цхалтубо муниципалитетінің астанасы.
Цхалтубо халқының саны 2026 жылы 11 281 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Цхалтубо екі табиғи аймақтың шекарасында орналасқан: Колхида ойпаты және Үлкен Кавказ. Қала маңындағы ойпат төбелер Самгурали жотасының сілемдеріне қосылады, ал қаланың өзі Цхалтубо өзенінің аңғарында орналасқан. Мұнда бірнеше көл бар, ал айналасы (әсіресе тауларда) тығыз бұталары бар емен, шамшат ормандарымен жабылған. Мұндағы климат ерекше жұмсақ, орташа ылғалды, ал қысы қарсыз, температурасы нөлден сәл жоғары.

## Тарихы
Цхалтубо 7 ғасырдағы дереккөздерде айтылған. 12-13 ғасырларда, Грузин патшалығының билігі кезінде, қоныс Цхалтубо аймағында орналасқан емдік минералды бұлақтармен байланысты болған. Құжаттарда «Маглак» моншалары туралы айтылады. Цхалтубо минералды сулары туралы аңыздар мен әңгімелер де сақталған («грузин тілінде «жылы су»). Оларды мақсатты пайдалану 7 ғасырда басталған болуы мүмкін, ал 12-13 ғасырларда олардың танымалдығы бүкіл Грузияға кең таралған. Моңғол шапқыншылығынан кейін Цхалтубо бұлақтары ішінара ұмытылып, қала Имерети билеушілеріне бағынышты болды.

17 ғасырдың ортасына дейін Цхалтубо шағын қоныс болды. Зерттеушілердің назарын мұндағы емдік бұлақтар  аударды, бірақ ұзақ уақыт бойы Цкалтубо бұлақтары игерілмей қараусыз күйінде қалды. 1921 жылы Цхалтубоны курортқа айналдыру туралы шешім қабылданды, инфрақұрылым құрылды, су қасиеттері зерттелді және даму жоспары қабылданды. 1953 жылы ол қала мәртебесін алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Кеңес дәуірінде Цхалтубо республиканың ең ірі курорттарының бірі болды.
Цхалтубо суларының негізгі табиғи емдік факторы — олардың физикалық және химиялық қасиеттері бойынша ерекше термиялық (33-35 градус Цельсий) радон минералды сулары.
Жылы радон минералды сулары бірқатар маңызды емдік қасиеттерге ие. Сондықтан, тек Кеңес дәуірінде 20-ға жуық пансионат пен санаторий ашылды, бальнеология және физиотерапия бойынша ғылыми-зерттеу институты салынды. Мәскеуге тікелей теміржол қатынасы да орнатылды, бұл Цхалтубо курортының маңыздылығын көрсетеді.

## Көрікті орындары
Қаланың басты қазынасы — табиғаты, Цхалтубоның фотосуреттерінде негізінен Грузияның таулары мен үңгірлері, ұлттық саябақтары, тау өзендері мен көлдері бейнеленген. Сондай-ақ, Цхалтубо маңындағы монастырьлар мен православие шіркеулеріне баруға тұрарлық. Олардың көпшілігі христиан дінінің алғашқы жылдарынан бері сақталған.

Грузияның Цхалтубо аймағындағы табиғи көрікті жерлерге мыналар жатады:
*Прометей үңгірі;
*Сатаплиа және Цхалтубо карст үңгірлері;
*Квамли таулы ұлттық саябағы;
*Қала маңындағы шағын Сатаплия ұлттық саябақ.

## Галерея

Tskaltubo - Hotel Shakhtyor.jpg|«Мешахте» шипажайы
Georgia, Imereti, Tskaltubo - Санаторий Тбилиси (Цхалтубо) WMID7140652.jpg|«Тбилиси» шипажайы
Tskaltubo - Hotel Sakartvelo.jpg|«Грузия» шипажайы
Tsqaltubo (14496032969).jpg|«Ая» шипажайы
Tskaltubo Railway Station.jpg|Темір жол вокзалы


## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Ramisyllis kingghidorahi

***Ramisyllis kingghidorahi*** — көпқылтанды құрттарға жақызылатын құрт түрі.

Жапон теңізіндегі Садо аралын қоршаған суларда мекен етеді. 2019 жылдың қазанында ғалымдар сол жерден *[[Petrosia]]* губкаларын жинап алып, кейін солардың ішкі каналдарында осы құрттарды тапқан. Яғни құрттар губкалармен симбиоздық қатынаста тіршілік етеді.

Бұл құрттар өзінің тармақталатын денесімен ерекшеленеді. Барлық тармақтарының диаметрлері шамамен бірдей.

Ғалымдар жаңа түрді Кинг Гидораның атымен атады. Бұл Годзилла туралы фильмдердегі үшбасты, екіқұйрықты құбыжық болып келеді.

## Тағы қараңыз
**[[Scytodes kumonga]]* — сол жанрдағы фильмдерде кездесетін басқа құбыжықтың атымен аталған өрмекшілер

## Дереккөздер

Санат:Syllidae
Санат:Годзилла
Бақатөбе төрткүлі

**Бақатөбе төрткүлі** (VII–X ғасырлар) — Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Байзақ ауданы, Жаңатұрмыс ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
Қалашықты 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайы экспедициясы зерттеген. 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсіріп, координаттарын алған.

## Сипаты
Төрткүл жобасында шаршы пішінді екі қабатты дөң түрінде болып келген. Өлшемдері – 107х107 м, биіктігі – 3 м. Бұрыштары дүниенің төрт тараптарына қараған. Ол биіктігі 1 м-ге, табанындағы ені 11 м-ге жуық дуалмен қоршалған. Дуал ассиметриялы орналасқан мұнаралармен күшейтілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Годзилла Кинг Гидораға қарсы

**«Годзилла Кинг Гидораға қарсы»** — Кадзуки Омори түсірген 1991 жылғы кайдзю-фильм, Годзилла франшизасындағы 18-ші кинотуынды.

Алдыңғы бөлімнен өте аз түсім келгенін продюсерлер америкалық Болашаққа оралу 2 фантастикалық фильмінен көріп, жаңа бөлімде уақыт бойымен саяхаттаған астронавтарды көрсетуді ұйғарған. Түсіру тобы негізімен өзгеріссіз қалған.

## Актёрлер
* Косукэ Тоюхара — Кэнъитиро Тэрадзава
* Анна Накагава — Эмми Кано
* Мэгуми Одака — Мики Саэгуса
* Кацухико Сасаки — профессор Мадзаки
* Акидзи Кобаяси — Юдзо Цутиаси
* Токума Нисиока — Такэхито Фудзио
* Ёсио Цутия — Ясуаки Синдо
* Чак Уилсон — Уилсон
* Ричард Бергер — Гренчко
* Роберт Скотт Филд — андроид М-11
* Кэмпатиро Сацума — Годзилла
* Харикен Рю — Кинг Гидора және мехакейпі

## Дереккөздер

Санат:Кайдзю-фильмдер
Санат:Меха-фильмдер
Санат:Годзилла
Санат:Toho фильмдері
Санат:Кадзуки Омори фильмдері
Санат:Жапония фантастикалық фильмдері
Санат:Роботтар туралы фильмдер
Санат:Уақыт бойымен саяхаттау туралы фильмдер
Санат:Ядролық соғыс және қару туралы фильмдер
Гидора, үшбасты құбыжық

**«Гидора, үшбасты құбыжық»** — Исиро Хонда түсірген 1964 жылғы кайдзю-фильм, Годзилла франшизасындағы бесінші кинотуынды.

Мұнда көрерменге алғаш рет Кинг Гидора құбыжығы таныстырылады. Сонымен қатар Годзилла енді кинозүлым емес, киноқаһарман ретінде көрсетіледі.

## Актёрлер
* Ёсукэ Нацуки — детектив Синдо
* Ёрико Хоси — оның қарындасы, репортёр Наоко Синдо
* Хироси Коидзуми — профессор Миура
* Акико Вакабаяси — ханшайым Селина
* Симура Такаси — д-р Цукамото
* Хисая Ито — Малнесс
* Эми және Юми Ито — Мотраның феялары
* Акихико Хирата — күзет бастығы Окита
* Кэндзи Сахара — Канамаки
* Харуо Накадзима — Годзилла
* Сёити Хиросэ — Кинг Гидора
* Масааки Синохара — Родан

## Дереккөздер

Санат:Кайдзю-фильмдер
Санат:Годзилла
Санат:Toho фильмдері
Санат:Исиро Хонда фильмдері
Санат:Жапония фантастикалық фильмдері
Санат:Жапония детективтік фильмдері
Санат:Токио туралы фильмдер
Санат:Амнезия туралы фильмдер
Арамдық

**Арамдық** — адамның сана-сезіміне, ар-ұжданына қайшы келмейтін, адамдық мақсат-мүддені көздейтін, тарихи шындықпен, прогреспен ұштасып жататын іс-әрекет. Уикипедияның «Адалдық пен арамдық» бетінде арамдық адамгершілік принциптерімен сәйкес келетін, әділдік пен ізгілікке негізделген қызмет ретінде сипатталады. Бұл ұғым адамның моральдық таңдауларында оң мәнде қолданылады, керісінше, кейбір контексттерде теріс мағынада қолданылмайтындай етіп анықталады.

## Дереккөздер
Боқтық сөздер

**Боқтық сөздер ( боғауыз немесе балағат сөздері )** туралы  туралы Қазақ Уикипедиясында обсценді лексика ретінде сипатталады: бұл адам денесінің ұятты жерлеріне, немесе ұятты істерге қатысты әдепсіз, ұятты сөздер тобы.

## Тарихы
Бұл сөздер ерте түркі дәуірінен (ХІ ғасыр, Махмұт Қашғари сөздігінде кездеседі) белгілі. Қазақ дәстүрінде қатаң этикет сақталған: тек туыстық емес рулас ортада (мысалы, алыс жиендер арасында), қалжың ретінде ғана рұқсат етілген; туған ағайындар бір-бірін боқтамайтын. Тәуке Ханның "Жеті жарғысында" (XVII-XVIII ғғ.) баланың ата-анаға балағаттауы үшін ауыр жаза (қара сиырға теріс мінгізу) көзделген.

## Қолданысы мен ерекшеліктері
 Дәстүрде қоғамдық орындарда тыйым салынған, тек жеке туыстық қалжыңда қолданылған. Қазір урбанизация әсерінен орыстанған, бірақ ғалымдар (Герольд Бельгер) қазақша боқтық сөздердің бай екенін растайды. Заң бойынша қоғамдық жерде айтуға айыппұл қарастырылады.

## Дереккөздер
Чиатура

**Чиатура** () — Грузиядағы қала, Имерети аймағы, Чиатура муниципалитетінің әкімшілік орталығы.
Чиатура қаласының халқы 2026 жылы 12 803 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Ол Имерети аймағында, Үлкен Кавказдың етегінде, Квирила өзенінде, теңіз деңгейінен 149 м биіктікте орналасқан. Тбилисиге темір жол арқылы қашықтық 220 км. Теміржол стансасы Грузия темір жолының Зестапони-Сачхере желісінде орналасқан.

Чиатура қысы орташа суық және жазы салыстырмалы түрде құрғақ, ыстық. Ауаның орташа температурасы +14°C (қаңтарда +2,4°C, шілдеде +23,1°C), абсолютті минимум -20°C, ал жауын-шашынның ең көп мөлшері +42°C.

## Тарихы
Чиатураның тарихы өте қысқа. Мұнда XIX ғасырдың соңында марганец табылып, шахталар көбейе бастады. 1921 жылы Чиатурада кен өндіру және өңдеу зауыты салынды. Сол жылы ауыл қала мәртебесін алды. Чиатура марганец өндірумен қатар мәрмәр мен кварц құмын да өндірді, құм-әк кірпіш зауыты, киім фабрикасы және шай фабрикасы болды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Чиатура — кеңес дәуірінде дамыған типтік қала. Чиатураның ерекшелігі — марганец кені зауыты мен қаланың «таулы» аудандарын «ойпатты» тұрғын аудандармен байланыстыратын аспалы жол. Аспалы жол тек өнеркәсіптік мақсаттарда ғана емес, сонымен қатар муниципалдық көлік қызметі ретінде де қолданылады.

Чиатура — Закавказьедегі марганец өндіру және өңдеудің ең маңызды орталықтарының бірі. Қаланың негізгі кәсіпорны - 3500 адам жұмыс істейтін Чиатура марганец кен орны. Чиатура ферроқорытпа зауытына марганец концентратын жеткізеді. Қазіргі уақытта Чиатурада өндірілетін марганец Грузияның жалпы экспортының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Ғимарат қаптамасы үшін ең жақсы материал болып табылатын жоғары сапалы кварц құмы қала маңында өндіріледі. Ашық карьерде қызыл, қызғылт және сұр мәрмәрді өңдейтін Салити мәрмәр кен орны орналасқан.

Қалада Тбилиси мемлекеттік университеті мен Грузия техникалық университетінің филиалдары, байланыс факультеті, жаңа техниктер станциясы және Чиатура тау-кен металлургия мектебі бар. Қалада сондай-ақ тоғыз мемлекеттік мектеп, бір мектеп-интернат, бір жекеменшік мектеп, бір теологиялық мектеп, бір гимназия, үш спорт мектебі, үш музыка мектебі, екі көркемсурет мектебі және 13 балабақша бар.

Қалада медициналық мекемелер бар: қалалық емхана, санаторий-профилакторий, амбулаториялық емхана, Чиатура-Сачхере аймағының мүгедектері мен қарттарына арналған медициналық оңалту орталығы, 5 стоматологиялық кабинет, балалар емханасы, перзентхана, психоневрологиялық клиника, массаж орталығы, туберкулезге қарсы диспансер, 3 ескі және бір жаңа көпфункционалды.

Чиатурада «Чиатура» футбол клубы бар. Сондай-ақ, онда футбол, регби, баскетбол, теннис, бокс, дзюдо, күрес, грек-рим күресі, жүзу, каратэ және жеңіл атлетика мектептері бар. Қалада 11 700 көрерменге арналған орталық стадион және 2500 көрерменге арналған қосалқы стадион бар.

## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Чхороцку

**Чхороцку** () — Батыс Грузиядағы қала, Хоби өзені бойында орналасқан.

## Тарихы
Чхорочку 1960 жылдан бері қалалық пәселке мәртебесіне ие.

2018 жылы оған қала мәртебесі мәртебесі берілді.

## Көрікті жерлері
Қаланың тарихи музейі 

## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Аймантөбе қонысы

thumb|right|300px|Аймантөбе қонысы. Аэросурет.
**Аймантөбе мекенжұрты** — VII–IX ғасырлар қоныс орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Байзақ ауданы, Аймантөбе ауылынан 1,5 км солтүстік-шығыс бағытта орналасқан.

## Сипаты
1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы ашып, зерттеу жұмыстарын жүргізген. 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсіріп, координаттарын алған.

Ескерткіш жобасында дөңгеленіп келген төбе тұрпатты. Диаметрі – 110 м, биіктігі – 5 м-ге жуық.

Үстінен жиналып алынған материалдардың дені – сырланбаған қыш ыдыстардың сынықтары. Мекенжұртты айнала батпақты және қамысты су қоршап жатыр. Ескерткіштің батыс беткейінде 100 м қашықтықта зират орналасқан. Ал, шығыс беткейінде оңтүстіктен солтүстік бағытында электр желісі өткен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан қоныстары
Барлық құбыжықтарды жою

**«Барлық құбыжықтарды жою»** — Исиро Хонда түсірген 1968 жылғы кайдзю-фильм, Годзилла франшизасындағы тоғызыншы кинотуынды.

Фильмде жатпланеталықтар құбыжықтардың санасын бақылауға алып, оларды адамзатты құртуға жібереді. Сонда Годзилла Нью-Йоркке, Родан Мәскеуге, Горозавр Парижге, Мотраның дернәсілі Бейжіңге, Манда Лондонға шабуыл жасайды. Алайда адамдар олардың саналарын босатып жібереді. Есесіне жатпланеталықтар жағдайды түзету үшін Жерге Кинг Гидораны жібереді.

Түсіру барысында Варан деп аталатын құбыжықтың костюмі жыртылып кеткен, сондықтан ол фильмде аз көрсетіледі. Сонымен қатар Барагон құбыжығының костюмі басқа сериалда пайдалануға берілгендіктен, оның да фильмдегі уақыты едәуір азайған.

## Дереккөздер

Санат:Кайдзю-фильмдер
Санат:Годзилла
Санат:Toho фильмдері
Санат:Исиро Хонда фильмдері
Санат:Жапония фантастикалық фильмдері
Санат:Токио туралы фильмдер
Санат:Нью-Йорк туралы фильмдер
Санат:Париж туралы фильмдер
Санат:Мәскеу туралы фильмдер
Санат:Ай туралы фильмдер
Пиноккио (фильм, 2019)

**Пиноккио** — Маттео Гарроненің 2019 жылы шығарған фильмі.

Карло Коллоди жазған Пиноккио есімді ағаш қуыршақ жайындағы ертегінің желісімен түсірілді.

Фильм Италияда $17,8 миллион доллар табыс әкелді, әлем бойынша табысы 30,4 миллион доллар құрды.

## Рөлдерде
* Роберто Бениньи — *Джеппетто*
* Федерико Иелапи — *Пиноккио*
* Марина Вакт — *Фея*
* Массимо Чеккерини — *түлкі*
* Рокко Папалео — *мысық*
* Джиджи Пройетти — *Манджафоко*
* Алессио ди Доменикантонио — *Лучиньоло*
* Маурицио Ломбарди — *кит жұтқан балық*
* Массимилиано Галло — *цирк директоры / дәрігер Қарға*
* Джанфранко Галло — *Медоро / дәрігер Үкі*
* Давиде Маротта — *шырылдауық шегіртке*
* Теко Селио — *сот Горилла*
## Жүлделері

## Дереккөздер

Санат:Италия фильмдері
Санат:Маттео Гарроне фильмдері
Энджи Тен

**Энджи Тен** (шын аты — Тен Ангелина, 15 наурыз 2002 жыл, Сұрқандария облысы, Өзбекстан) — қазақстандық сән дизайнері, апсайклинг бағытында жұмыс істейтін алғашқы орталықазиялық сән брендтерінің бірі *Andzhi Design Kazakhstan upcycling fashion brand* негізін қалаушы. Ол экологиялық жауапты сәнді насихаттаушы ретінде танымал.

## Өмірбаяны
Тен Ангелина 2002 жылы 15 наурызда Өзбекстанның Сұрқандария облысында, Ауғанстанмен шекаралас елді мекенде дүниеге келген. Төрт жасында отбасымен Қазақстанға қоныс аударып, Алматы қаласында өскен. Дизайнер Алматыны өз отаны ретінде қабылдайды.

Әкесі ұлты бойынша корей, анасы татар болған. Балалық шағының бір бөлігі корей атасы мен әжесінің тәрбиесінде өтіп, бұл оның дүниетанымы мен эстетикалық көзқарасына әсер еткен.

## Шығармашылық жолы
Жасөспірім шағынан бастап тігінге қызығып, алғашқы киімдерін қолмен тіккен. Қаржылық мүмкіндіктің шектеулі болуына байланысты ескі киімдерді қайта өңдеу арқылы жаңа бұйымдар жасауды үйренген. 17 жасында алғашқы тігін шеберханасын ашып, ол кейін толыққанды апсайклинг-брендке айналды.

2020 жылы құрылған *Andzhi Design* бренді пандемия кезеңінде экологиялық сәнге деген қызығушылықтың артуымен кеңінен таныла бастады. Брендтің басты ерекшелігі — бұрын қолданылған киімдерді толық қайта пішіп, бірегей дизайнерлік бұйымдарға айналдыру.

## Қызметі мен стилі
Тен Энджидің жұмыстары заманауи сән элементтерін қазақ этникалық символикасымен үйлестіруімен ерекшеленеді. Әрбір бұйым бір дана болып шығарылады және қол еңбегімен жасалады. Оның негізгі өнімдері — корсеттер, пиджактар, көйлектер мен костюмдер.

Дизайнердің туындылары Қазақстанмен қатар АҚШ, Оңтүстік Корея, Еуропа елдері және Азия нарығына экспортталады. Оның жұмыстары халықаралық сән журналдарында және онлайн басылымдарда жарияланған.

## Қоғамдық маңызы
Тен Энджи апсайклингті экологиялық жауапкершілік пен саналы тұтынудың бір түрі ретінде қарастырады. Ол сән индустриясындағы артық өндіріс мәселесіне назар аударып, тұрақты дамуға бағытталған жобаларды қолдайды.

## Болашақ жоспарлары
Дизайнер алдағы уақытта брендін халықаралық деңгейде дамыту, сән көрсетілімдеріне қатысу және жас дизайнерлерге арналған шығармашылық мектеп ашуды жоспарлап отыр.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Yousafzai Sh.,Zhaksybayeva N.,Abdullah M.H.,Kulzhanovs Zh. Green innovators of the steppe/ Алматы. ISBN 978-601-08-4461-2
* Ш.Юсафзай, Н.Альджанова, Н.Кулбатырова. Trailblazers of the steppe: Entrepreneurs in Kazakhstan/ Алматы, 2024. ISBN 978-601-08-3759-1

Санат:Қазақстан дизайнерлері
Смута (ойын)

**«Смута»** — үшінші жақ action/RPG жанрындағы компьютерлік ойын. Оны Ресейдің Cyberia Nova студиясы шығарды. Ол 2024 жылдың 4 сәуірде шығарылды.

Жалғасы «Земский собор» 2025 жылдың 4 қарашада шығарылды.

## Ойын барысы
Ойыншының кейіпкері Мәскеулік Русьті зерттеуге, тапсырмаларды орындауға және шайқастарға қатысуға тура келеді. Ойын Ресей тарихындағы 1598 жылдан 1613 жылға дейінгі дүрбелеңге және интервенцияға толы кезеңде өтетіді.

Ойында мындай басқаруға болатын кейіпкерлер бар: қарақшы, шаруа, княз және скоморох.

Жау ретінде поляктар, қарақшылар, «лихоимецтер», шиштер және жалдамалылар, сонымен бірге кейбір жабайы аңдар, мысалы, қасқырлар.

## Кинода
2022 жылдың 28 маусымда продюсер Джаник Файзиев бұл ойын бойынша жаңа сериал түсірілетінін айтып шықты.

## Дереккөздер

Санат:Ресейде шығарылған компьютерлік ойындар
Санат:2024 жылы шыққан компьютерлік ойындар
Айрум

**Айрум** () — Арменияның Тавуш облысының солтүстігіндегі қала.
Айрум қаласының халқы 2026 жылы 2 389 адамды құрады. Айрум - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 54-ші орында.

## Географиялық сипаттамасы
Қала Гугарац тауларының етегінде, Ноемберяннан батысқа қарай 18 км, көршілес Лори аймағындағы Алавердиден солтүстік-шығысқа қарай 28 км және Грузияның Садахло қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км жерде, Дебед өзенінің жағасында орналасқан.
Ереваннан Тбилисиге дейінгі тас жол мен теміржол қала арқылы өтеді.

## Тарихы
Қала маңында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде қола дәуіріне жататын көптеген мүсіндер, тұрмыстық заттар және астық қоймасының қалдықтары табылды.
1960 жылдан бастап Айрум қалалық үлгідегі елді мекен болып, 2006 жылы қала мәртебесін алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қазіргі қала халқы негізінен консерві зауытында, теміржол саласында және құрылыста жұмыс істейді. Бұл аймақ қала шекарасынан тыс жерлерде де танымал шабдалыларымен танымал. Консерві зауыты республикада жеміс өңдеуге мамандандырылған екінші ірі зауыт болып табылады.
Жақында Айрумда Zeolite Pro деп аталатын цеолит өңдеу зауыты ашылды. Өңделген цеолиттер негізінен жақын маңдағы Когха кеніштерінен алынады.

Қалада мектепке дейінгі балабақша және мемлекеттік мектеп бар.

## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары
Санат:Тавуш облысы қалалары
Қазақстан президенті жанындағы консультативтік-кеңесші органдар

Бұл мақалада Қазақстан Президенті жанында жұмыс істейтін консультативтік-кеңесші органдар тізімі.

## Тізімі

## Дереккөздер

*
Нүрила Кенжебекқызы Күшікова

**Нүрила Кенжебекқызы Күшікова** (28 қаңтар 1951, Ақмола облысы Целиноград ауданы, Воздвиженка (Нұресіл) ауылы) — экономика ғылымының докторы (1993), профессор (1996). Халықаралық Еуразия экономикалық академиясының жəне Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.

## Білімі
1972 жылы Новосибирск кеңестік кооперативтік сауда-саттық институтын, 1980 жылы Мəскеу басқару институтының аспирантурасын, 1993 жылы Мəскеу қаржы институтының докторантурасын бітірген. 

## Еңбек жолдары
1972-77 жылдары Қарағанды кооперативтік Орталық кеңес институтында оқытушы, 1981-90 жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, 1994-96 жылдары кафедра меңгерушісі, проректор, 1996-99 жылдары ҚР Қаржы министрінің кеңесшісі, 1999-2001 жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінде бөлім бастығы, 2001-04 жылдары ҚР Парламенті Сенаты Төрағасының кеңесшісі, 2004-09 жылдары ҚР Парламент Мəжілісінде бөлім меңгерушісі, Мəжіліс Төрағасының кеңесшісі, 2010-11 жылдары Қазақ экономика, қаржы жəне халықаралық сауда университетінде проректор қызметтерін атқарды. 2011 жылдан Еуразия ұлттық университетінде профессор.

## Еңбектері
"Нарықтық экономикаға өту жағдайында Қазақстан Республикасының қаржы-несие жүйесін реформалаудың макро-экономикалық аспектілері" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: мемлекеттің ақша-несие жəне қаржы саясаты мəселелері.
200-ден астам ғылыми еңбектің, 4 монография мен 6 кітаптың авторы.
Бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Құралай Бимолдақызы Күдеринова

**Құралай Бимолдақызы Күдеринова** — филология ғылымының докторы (2006), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1970 жылы 12 наурызда Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Қарабұлақ ауылында туған.

ҚазМУ-ды (1992, қазіргі Қазақ ұлттық университеті, 2005 жылы Тіл білімі институтының докторантурасын бітірген. 1992-95 жылдары Ақтөбе облысындағы Айшуақ орта мектебінде мұғалім болып жұмыс істеген. 1995 жылдан Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институтында бөлім меңгерушісі. 

## Ғылыми еңбектері
* "Қазақ жазуының онтогенездік дамуы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 
* 15 томдық "Қазақ əдеби тілі сөздігінің" авторы жəне 12 томының шығарушы редакторы. 
* 70-тен астам ғылыми еңбектің, 3 монографияның авторы.

## Марапаты
Түркі халықтарының ішінде тұңғыш рет жарық көрген 15 томдық қазақ әдеби тілінің түсіндірме сөздігі авторларының және жауапты редакторларының бірі болып еңбек еткені үшін "Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін" медалінің иегері (2008).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты. Басшылық.
 

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Еріншектік

**Еріншектік** —  адамның іске, еңбекке, міндетке мойынсұнбауы, мойығушылығы, кешірімсіз жалқаулық тәрізді жаман қасиет. Бұл мінез мойны жар бермейтін кешір, кежір адамға тән болып есептеледі. Еріншектіктің бір мінезі – еміншек (мақал), яғни еріншек адам еңбекқорлықтан қашады, іске деген ынтасы жоқ. Абайдың сөзімен, еңбек қылудан, қызметтен қашып еріншек атанған адам дүниеде өзіне дұшпан болады.  Абайдың толық жинағында еріншектік жалқаулықпен теңестіріліп, өмірдің алдында қайғысыз қалатыны айтылады. Шәкәрім Құдайбердиев өлеңінде еріншек таза жүре алмайды, ғылымға құмар болмайды деп сынаған.

## Дереккөздер


Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар
Санат:Мінез-құлық
Үкіләй Керімова

**Үкіләй Керімова** (13 мамыр 1953, Алматы облысы, Балқаш ауданы, Көкөзек ауылы) — экономика ғылымының докторы (2010), профессор (2011). Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академигі (2010).

## Еңбек жолдары
1977 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1977-85 жылдары Экономика жəне нормативтік жоспарлау ғылыми-зерттеу институтында экономист, ғылыми қызметкер, 1985-93 жылы Экономика жəне ауыл шаруашылығын ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтында аспирант, ғылыми, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген. 1993 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, профессор. 

## Еңбектері
"Функционирование и развитие рыночных отношений в аграрном секторе экономики Казахстана: теория, методология и практика" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бығыты: аграрлық экономика, менеджмент жəне агробизнес салаларын зерттеу. 160-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монография, 8 оқу құралы, 8 электрондық оқулықтың авторы. 

## Марапаттары
* Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі (1997);
* Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2005).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Алиса Лю

**Алиса Лю** — америкалық мәнерлеп сырғанаушы.

2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының екі мәрте чемпионы.

## Сайыстарға қатысуы

**Юниорлік сайыстар:**

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Alysa Liu 2026 жылғы Олимпиада сайтында
* 

Санат:АҚШ мәнерлеп сырғанаушылары
Санат:Мәнерлеп сырғанаудан АҚШ чемпиондары
Санат:Мәнерлеп сырғанаудан Олимпиада чемпиондары
Рубайя шахтасындағы апат (2026)

2026 жылғы 28 қаңтарда Конго Демократиялық Республикасының (КДР) Солтүстік Киву провинциясындағы Рубайя шахталарында ірі опырылу болып, салдарынан кем дегенде 227 адам қаза тапты. Шахтаның опырылуына көпжылдық тиімсіз өндіріс пен техникалық қызмет көрсетудің болмауы аясында нөсер жаңбырдан туындаған көшкін себеп болған. Көшкін нәтижесінде бірнеше жекелеген шахталар құлаған.

## Жалпы мәліметтер
​КДР-ның шығысындағы Рубайя шахталары 2024 жылдан бастап М23 тобы көтерілісшілерінің бақылауында. Содан бері М23 Рубайяда өндірілетін колтанға айына 800 мың доллардан астам көлемде салық енгізді. Әлемдік тантал өндірісінің 15%-дан астамы Рубайя шахталарына тиесілі. Жер асты қазбалары жиі минималды бақылаумен және қауіпсіздік шараларынсыз қолмен қазылады. Қазба жұмыстары жылдар бойы техникалық қызмет көрсетусіз қалады. Бір шахтада бір мезгілде 500-ге дейін кенші болуы мүмкін.

## Көшкін және опырылуы
​2026 жылғы 28 қаңтарда нөсер жаңбыр Рубайя шахталарында ірі көшкін тудырды. Екі көшкін тіркелді: біріншісі — 28 қаңтарда күндіз, екіншісі — 29 қаңтарда таңертең орын алды. Көшкін салдарынан бірнеше шахта опырылып құлады.

## Салдары
​Болжамды мәліметтер бойынша, опырылу салдарынан 200-ден астам адам қаза тапты. Құтқару жұмыстары үйінді астында қалған топырақтың көптігіне байланысты қиындап, барлық мәйіттер табылған жоқ. 20-ға жуық жараланған кенші кенттегі және жақын маңдағы ірі қала Гомадағы ауруханаларға жеткізілді.

​М23 тобы тағайындаған Солтүстік Киву провинциясының губернаторы Рубайя кенішіндегі қолдан өндіру жұмыстарын тоқтатып, жергілікті тұрғындарға көшуге бұйрық берді.

## Дереккөздер

Санат:2026 жылдағы Конго ДР
Санат:Шахтадағы апаттар
Санат:2026 жылғы апаттар
Реніш

**Реніш** — адамның эмоциялық реакциясы ретінде басқа адамның сөзіне, әрекетіне немесе оқиғаға байланысты туындайтын ашу, қайғы немесе ренжу сезімі. Қазақ әдебиетінде бұл ұғым Мұқағали Мақатаевтың «Реніш» өлеңінде әкенің баласына мінез-құлқы туралы өсиеті арқылы айқын көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мінез-құлық
Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар
Аттила қылышы

нобай|Мажарстан королі Соломон билік еткен кезде, 1063 жылдың күзінде, патшайым-анасы Анастасия сәнді безендірілген шаблонды Бавария герцогі Оттоға сыйлады. Бұл қару Венгрияның патшалық сарайында Аттиланың қылышы ретінде жоғары бағаланған. Венадағы Кунстхисторишес музейі оны Шарлеманның шаблоны деп атаған. Шын мәнінде, бұл X ғасырдың бірінші жартысындағы Мажарстанға тиесілі үлгі болып табылады.

**Аттила қылышы** () — сондай-ақ Марс қылышы немесе Құдайдың қылышы деп те аталады, ғұндардың Аттиласы алып жүрген аңызға айналған қару болды.

## Растайтын деректер
Рим тарихшысы Иорданес тарихшы Прискінің еңбегіне сілтеме жасай отырып, оның шығу тегі туралы оқиғаны баяндады:

Мұндағы «Марс» атауы Присктің interpretatio romana тәсіліне байланысты қолданылған. Венгр аңыздарында жай ғана «az Isten kardja», яғни Құдайдың қылышы деп аталады. Присктің сипаттамасы Аттиланың оны әрі әскери қару, әрі құдайдың қолдауының белгісі ретінде пайдаланғанын көрсетеді, бұл оның «Құдайдың қамшысы» — құдай тағайындаған жазалаушы ретіндегі беделіне ықпал еткен болуы мүмкін. Тарихшы Эдвард Гиббон түсіндіргендей, «Аттиланың Марс қылышын қандай қуатпен сермегені әлемді оның тек оның жеңілмес қолына ғана арналғанына сендірді». Осылайша белгілі бір дәрежеде скипетрге де айналып, Аттиланың билік ету құқығын білдірді. Скифтер Геродот Ареспен теңестірген бір құдайға табынған, кейбір зерттеушілер оны ғұндар қабылдаған болуы мүмкін деп болжайды.

XI ғасырда, Аттиланың өлімінен шамамен 500 жыл өткен соң, Герсфельдтік Ламберттің айтуынша, оған тиесілі делінген бір қылыш пайда болды; оның шығу тегін жақында ғана билікке келген Мажарстандағы Арпад әулетінің патшаларымен байланыстырды, олар өз кезегінде Аттиланың культін иемденіп, өздерін одан тарағанбыз деген талаптарын билік ету құқығымен байланыстырды. Ламберттің «Анналдарында» бұл қылыш 1063 жылы Соломонның таққа отыруына көмектескені үшін алғыс ретінде Мажарстан королі Соломонның анасы Анастасия тарапынан Бавария герцогі Оттоға берілгені жазылған. Отто оны маркграф Дедустың кіші ұлы Дедусқа сыйлаған. 1069 жылы Дедус қайтыс болғаннан кейін қылышты король Генрих IV алды да, оны корольдік кеңесші Мерсбургтік Леопольдке берді; 1071 жылы оның өлімі — қарсыласы Оттоның жақтастарының айтуынша — құдайдың үкімі болған. Леопольдтің қайғылы қазасы аттан құлап, өз қылышына шаншылып қалуынан болған.

Бұл ортағасырлық деректерде айтылған Аттилаға тиесілілігі туралы ешқандай дәлел жоқ. Қазіргі уақытта бұл қылыш Венадағы Кунстхисторишес музейінде (Габсбург Шатцкаммерінің құрамында) сақталған, шын мәнінде X ғасырдың басынан шыққан және мүмкін Мажарстанға тиесілі болып көрінеді.

Бұл қылыштың нақты тарихи табылу оқиғалары, ең алдымен, белгісіз болып қалуы мүмкін. Қылыштың мүмкін шығу тегі туралы қосымша ақпарат Михольянец жергілікті табылысынан келеді. Бұл аңызға дейін, бұл қылыш Ұлы Карлдың қылышы — Жойз деп саналатын.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Еуропалық қылыштар
Санат:Аттила
Санат:Мифологиялық қылыштар
Санат:Мажарстан мемлекеттік рәміздері
Қиындық

**Қиындық** —  адам өмірінде немесе қызметінде кездесетін қиын, күрделі жағдай немесе тосқауыл. Ол мақсатқа жету жолындағы кедергі ретінде қарастырылады және күш-қуат, шыдамдылық пен шеберлікті талап етеді.  Қиындықтар күтпеген мәселелер, қолайсыздықтар немесе қарсылықтар түрінде көрініс береді. Психологияда қиындық адамның дамуына серпін беру құралы ретінде қарастырылады, өйткені оны жеңу арқылы адам тәжірибе жинайды және тұлға ретінде өседі.

## Дереккөздер
Нағима Әбзелбекқызы Ілиясова

**Нағима Әбзелбекқызы Ілиясова** (7 қазан 1968, Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы, Көкдөнен ауылы) — филология ғылымының докторы (2012).

## Еңбек жолдары
1993 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетін бітірген. 1993-2011 жылдары осы университетте, 2011 жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінде ғылыми-педагогикалық жұмыспен айналысады.
"Қазіргі қазақ тіліндегі қатысымдық бірліктер: когнитивтік аспектісі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты – қазақ тілінің синтаксисі, коммуникативті лингвистика.
40-тан астам ғылыми еңбектің, 1 монография мен 5 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Сәбира Сағынбекқызы Исақова

**Сәбира Сағынбекқызы Исақова** (19 қазан 1972, Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы) — филология ғылымының докторы (2008).

## Еңбек жолдары
1995 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін, 2000 жылы аспирантурасын, 2006 жылы Ақтөбе университетін бітірген.
1995-2002 жылдары Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде оқытушы, 2002-04 жылдары Қазақ ұлттық техникалық университетінің Ақтөбе бөлімшесінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, 2004-09 жылдары Ақтөбе университетінде профессор қызметтерін атқарды. 2010 жылдан Ақтөбе мемлекеттік университетінде профессор.
"Қазақ термин танымының когнитивтік – прагматикалық аспектісі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты – терминология, лексикология, салыстырмалы, салғастырмалы тіл білімі, когнитивтік тіл білімі.
2 монография, 7 оқу, оқу-əдістемелік құралдар мен 2 электронды оқулықтың авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Рымкүл Аманжолқызы Исмаилова

**Рымкүл Аманжолқызы Исмаилова**  (27 желтоқсан 1960, Қарағанды қаласы) — экономика ғылымының докторы (2009).

## Еңбек жолдары
1985 жылы Қарағанды мемлекеттік техникалық университетін (қазіргі Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті), 1992 жылы аспирантурасын бітірген.
1985-2000 жылдары Қазақстан қаржы-экономика университетінде инженер, ассистент, кафедра меңгерушісі,  2000-2003 жылдары ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясында курс жетекшісі, доцент,  "Қазақстан темір жолы ҰК" АҚ департаментінде бас маман, Индустрия жəне сауда министрлігінде басқарма бастығының орынбасары, 2003 жылдан Қазақ агротехникалық университетінде кафедра меңгерушісі, декан, доцент қызметтерін атқарады.

## Еңбектері
"Инновационная модель развития промышленности Казахстана: институты, механизмы и перспективы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы.

## Марапаты
2011 жылы "Қазақстан Республикасы ғылымының дамуына қосқан үлесі үшін" төсбелгісімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Йоханнес Хёсфлот Клебо

**Йоханнес Хёсфлот Клебо** — норвегиялық шаңғышы, 11 мәрте Олимпиада чемпионы.

2018, 2022 және 2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарында жалпы есеппен 11 алтын және бір күміс пен бір қола медаль жеңіп алған. Сөйтіп ол Қысқы Олимпиадалардың тарихындағы ең жүлделі спортшысы болып шықты.

Сонымен қатар Клебо 15 мәрте әлем чемпионы болып атанды. Бұл көрсеткіш бойынша ол — ер шаңғышылар арасындағы рекордсмен.

## Нәтижелер
### Олимпиада ойындары
2026 жылға дейін бөлек старттардың қашықтығы 15 км болды, скиатлон қашықтығы 15+15 км болды.

### Әлем чемпионаттары
2025 жылға дейін бөлек старттар 15 км қашықтыққа өткізілген еді, ал одан кейін 10 км болып ауысты; скиатлон қашықтығы 15+15 км болды, кейін ол 10+10 км болып ауысты.

## Сілтемелер
* FIS сайтындағы көрсеткіштері

Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:Норвегия шаңғышылары
Санат:Норвегия Олимпиада чемпиондары
Санат:Шаңғыдан Олимпиада чемпиондары
Санат:2018 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Шаңғыдан әлем чемпиондары
Айнұр Қанапияқызы Әбдина

**Айнұр Қанапияқызы Әбдина** (19 қараша 1968, Абай облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылы) — философия ғылымының докторы (2007).

## Еңбек жолдары
1991 жылы Беларусь мемлекеттік университетін, 1997 жылы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аспирантурасын бітірген.
1993-94 жылдары Семей педагогикалық институтында оқытушы, 1998-2000 жылдары Қазақ қаржы-экономия академиясында кафедра меңгерушісі, 2000-02 жылдары ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік қызмет академиясы ғылыми институтында директордың орынбасары қызметтерін атқарды. 2002 жылдан Қазақ агротехникалық университетінде кафедра меңгерушісі, проректор, аға ғылыми қызметкер, доцент, 2012 жылдан университеттің Білім беру технологиялары жəне гуманитарлық зерттеулер орталығының директоры.

## Еңбектері
"Человек в системе целостной культуры" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: философиялық антропология жəне мəдениет философиясы, т.б.  90-нан астам ғылыми еңбектің, 1 монография, 2 оқулық пен 2 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Арарат (қала)

**Арарат** () — Арменияның Арарат облысындағы қала.
Арарат қаласының халқы 2026 жылғы мәліметтер бойынша 20 300 адамды құрады. Арарат - Арменияның 59 қаласының бірі және халқының саны бойынша Арменияда 25-ші орында.

## Географиялық сипаттамасы
Ереваннан оңтүстік-шығысқа қарай 48 км жерде орналасқан, Арменияның Арарат жазығында, қаладан 7 км қашықтықта орналасқан Арарат тауының атымен аталған.
Қала әдетте өте құрғақ және жауын-шашын аз болатын салқын шөлді климатпен сипатталады. Қысы суық және қарлы, ал жазы ұзақ және ыстық.

## Тарихы
Қала өз атауын қазіргі заманғы өнеркәсіптік қала орналасқан Арарат тауынан алған.

Қала тарихы 1929 жылы жаңадан салынған цемент зауытының жанындағы жұмысшылар қонысының салынуынан басталды. 1935 жылы шекарасын айтарлықтай кеңейткен қоныс Давалу ауылымен біріктірілді, ал 1939 жылы ресми түрде Арарат жұмысшылар поселкесі мәртебесін алды.

1957 жылы Давалу әктас-травертин карьерінің негізінде қоныстың жанында цемент және тақтатас зауытының құрылысы басталды. Бұл зауыт қала экономикасына айтарлықтай әсер етті және көптеген жаңа мамандарды тартты. 1962 жылы жұмысшылар поселкесіне қала мәртебесі берілді.

Армения тәуелсіздік алғаннан кейін, 1995 жылғы Арменияның әкімшілік бөлінісі туралы заңға сәйкес, Арарат Армения КСР-нің Масис, Арташат және Арарат аудандарын біріктіру арқылы құрылған Арарат облысының құрамына кірді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Бүгінгі таңда қазіргі Арарат қаласы Армениядағы ауыр өнеркәсіп орталығы мәртебесін сақтап келеді. Қазіргі уақытта қалада екі цемент зауыты, ірі асбест-шифер зауыты және әртүрлі құрылыс материалдарын шығаратын көптеген кәсіпорындар орналасқан. Құрылыс компанияларымен қатар, қалада Арарат алтын өндіру зауыты жұмыс істейді, ол Арарат алтын өндіру зауытының жаңа, заманауи кен өңдеу желісінің іргетасын қалады.

Әдемі орналасқан жері мен табиғи берекелі жер бедеріне қарамастан, Арарат цемент зауыттарынан шығатын цемент шаңы мен алтын өндіруден шығатын цианидтің көп мөлшерде шығарылуына байланысты экологтар арасында үлкен алаңдаушылық тудыруда. Тұрақты қоршаған ортаны өлшеу бойынша, соңғы жылдары қаладағы ауаның, топырақтың және судың ластануы заңды шектен 9,6 еседен төмен түскен жоқ. Бұл бірегей табиғи ортаны сақтау және айналасындағы аумақты ірі өнеркәсіптік қызметтің әсерінен қорғау үшін қалаға әртүрлі халықаралық экологиялық жобалар енгізілуде.

## Галерея

Spandaryan Shahumyan intersection, Ararat.jpg|Спандарян және Шаумян көшелерінің қиылысы
Serob Khanjyan intersection, Ararat.jpg|Сурб көшесі
Abovyan Street, Ararat.jpg|Абовян көшесі
Եկեղեցի Սուրբ Ամենափրկիչ.jpg|Сурб Аменапркич шіркеуі


## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары
Санат:Арарат облысы қалалары
Лаура Чинчилья

**Лаура Чинчилья Миранда** — Коста-Риканың тарихындағы алғашқы президент әйел.

Ол Латын Америкасындағы мемлекетті басқарған сегізінші әйел болып саналады.

2016 жылдан бастап саяси мансабын тастаған ол Джорджтаун университетінде сабақ бере бастады.

thumb|left|200px|Барак Обамамен бірге, 2013 жылы
## Дереккөздер

Санат:Президент әйелдер
Санат:Коста-Рика президенттері
Санат:Коста-Рика университетінің түлектері
Аида Мәкенқызы Әбдібекова

**Аида Мәкенқызы Әбдібекова** (17 ақпан 1968, Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Ұзынағаш ауылы) — ветеринария ғылымының докторы (2008), профессор (2011). 

## Еңбек жолдары
Алматы зоотехникалық-малдəрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті), 1996 жылы Қазақ ғылыми-зерттеу ветеринария институтының аспирантурасын, 2007 жылы докторантурасын бітірген. 1997 жылдан осы институтта аға, бас ғылыми қызметкер.

## Еңбектері
"Canidae тұқымдас етқоректілердің гастроинтестиналды гельминтоздарының эпизоотологиясы, диагностикасы жəне профилактикасы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: жануарлардың паразитарлық ауруларын зерттеу. 126 ғылыми еңбектің, оның ішінде 13 патент пен 12 ұсыныстың авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Олимпиада ойындарындағы шаңғы жарысы

right|150px|border|Шаңғы жарысы
**[[Шаңғы жарысы]]** 1924 жылдан бері барлық **Қысқы [[Олимпиада ойындары]]нда** өткізілді.

Әйелдер арасындағы жарыстар бағдарламаға 1952 жылдан бастап қосылды.

Соңғы рет шаңғы жарысынан 12 медаль комплектісі сарапқа салынды.

## Сайыстар
### Ерлер

### Әйелдер

## Қазақстан шаңғышыларының қатысуы
Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 1994 жылы — 10 атлет, 1998 жылы — 10 атлет, 2002 жылы — 15 атлет, 2006 жылы — 17 атлет, 2010 жылы — 11 атлет, 2014 жылы — 11 атлет, 2018 жылы — 7 атлет қатысқан.

Жарыстарда барлығы 4 медаль қоржынға түсті:

Санат:Қысқы Олимпиада ойындарындағы спорт түрлері
Санат:Шаңғы спорты
Ирригатор

нобай|254x254 нүкте|Ирригатор
**Ирригатор** () — ауыз қуысына арналған тіс шөгінділерін, тісаралық кеңістіктердегі тағам қалдықтарын кетіруге және су ағынының пульсациясы арқылы қызыл иекті уқалауға арналған тұрмыстық құрылғы.

## Құрылғының құрылымы және түрлері
Ирригаторлар негізінен келесі түрлерге бөлінеді:
* стационарлық — тұрақты орнатуды және жуынатын бөлменің жанында электр розеткасын қажет етеді;
* портативті — бір немесе бірнеше батареядан не аккумулятордан жұмыс істейтін, сапарларда қолдануға болатын және розетка жоқ жуынатын бөлмелерде ыңғайлы тасымалды ирригатор.
Ирригаторларды бір-бірінен ажырататын басқа маңызды параметрлер — су ағынының қысымы, саптамалар саны, тағыда арнайы режимдер.

## Зерттеулер
Ауыз қуысына арналған алғашқы ирригатор 1962 жылы Форт Коллинс қаласынан шыққан тіс дәрігері мен инженер тарапынан әзірленді. Содан бері ирригаторларға қатысты 50-ден астам ғылыми зерттеу жүргізілді. Құрылғы тексеріліп, пародонтит пен гингивитті емдеуде, қант диабеті кезінде, тағыда ортодентиялық құрылғыларды, тіс сауыттарын және имплантаттарды өңдеуде тиімді екенін көрсетті.

Ауыз қуысына арналған ирригаторды қолданудың ең айқын әсері — қан кету мен гингивитті тиімді емдеу болып табылады. Зерттеулер ирригатордың қан кетуді азайтуда да, тіс қақтарын төмендетуде де тіс жібінен тиімдірек екенін көрсетті.

2008 жылғы жүйелі шолу ирригаторды тіс щёткасымен тазалауға қосымша қолдану тіс қақтарын азайту тұрғысынан артықшылық бермейтінін, алайда қызыл иектің денсаулығын жақсартуы мүмкін екенін көрсетеді.

Оңтүстік Калифорния университетінде жүргізілген зерттеу барысында минутына 1200 пульсация және орташа 490 кПа қысыммен пульсациялы су ағынымен үш секундтық өңдеу өңделген аймақтардағы биоқабықша қақтарының 99,9 %-ын жоятыны анықталды. Орташа және одан жоғары параметрлерді қолданғанда клиникалық тиімділігі дәлелденді.

## Басқа қолданбалар
Ирригаторды таңдай бадамша бездеріндегі тастарды (конкременттерді) кетіру үшін қолдануға болады. Стоматологияға қатысы жоқ қолдану түрлері де бар, мысалы зергерлік бұйымдарды тазалау.

## Дереккөздер

Санат:Медициналық жабдық
Санат:Ауыз қуысы гигиенасы
Санат:Тіс тазалау
Айгүл Серікқанқызы Әділбаева

**Айгүл Серікқанқызы Әділбаева** (10 қыркүйек 1975, Абай облысы, Аягөз қаласы) — тарих ғылымының докторы (2010).

## Еңбек жолдары
1997 жылы Семей мемлекеттік университетін (қазіргі Шәкәрім университеті), 2001 жылы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аспирантурасын бітірген. 1997-99 жылдары  Семей мемлекеттік университетінде аға лаборант, зерттеуші-стажер, 2003-04 жылдары "Қайнар" Семей университетінде кафедра меңгерушісі болды. 2004-2010 жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында аға ғылыми қызметкер, декан, 2011 жылдан доцент қызметтерін атқарады.

## Ғылыми еңбектері
"Города Восточного Казахстана: особенности социально-экономического, историко-политического, экологического и демографического развития (вторая половина XIX – начало XXI веков)" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: Шығыс Қазақстанның əлеуметтік-экономикалық дамуы. 32 ғылыми еңбектің, 2 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Артик

**Артик** () — Армениядағы Ширак облысындағы  қала.
Артик қаласының халқы 2026 жылы 15 985 адамды құрады. Артик - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 32-ші орында.

## Географиялық сипаттамасы
Ереваннан солтүстік-батысқа қарай 105 шақырым жерде, Арагац тауының етегінде орналасқан. Бұл жердің климаты континенталды және таулы, жазы ыстық, қысы қысқа. Шілде айының орташа температурасы 25оС.

## Тарихы
Артиктегі Лмбатаванк монастырынан табылған XI ғасырдағы жазбаға сәйкес, қала орта ғасырларда Хартк (Յարդք) деп аталған. Кейінірек ол Ардик (Արդիկ), Ардик' (Արդիք) және Артик (Արթիկ) деп аталды. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, бұл атау екі бөліктен тұрады: Ар Арагац тауынан шыққан, ал тик армян тілінде «сүйену» дегенді білдіреді. Осылайша, Артик атауы Арагацқа сүйену дегенді білдіреді.
1938 жылы Артик қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алса, 1945 жылы қалаға айналды. Артиктің алғашқы ірі қала құрылысы жоспары 1948 жылы қабылданды (кейінірек 1965 жылы сәулетші А. Мириджанян қайта қарады). Қаланың өнеркәсіптік орталық ретінде біртіндеп дамуымен Артик 1963 жылы Армения Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы республикалық бағынысты қалаға айналды.

1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, Артик тәуелсіз Арменияның 1995 жылғы әкімшілік реформаларының бөлігі ретінде жаңадан құрылған Ширак облысынң құрамына кірді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қала маңында қызғылт туф кен орны орналасқан. Құрылыс материалы жер астында орналасқан және ашық карьерде өндіріледі. Туфтан басқа, бұл аймақта базальт та өндіріледі.
Қаланың көрікті жерлеріне VII ғасырға жататын Сурб Геворг және Сурб Степанос шіркеулері жатады. Туф қабатынан ежелгі крипталар, сондай-ақ көптеген артефактілер: құмыралар, жебе ұштары, қанжарлар, сердолик және агат моншақтары табылды. Барлық табылған заттар біздің заманымызға дейінгі XIV-XIII, XII-XI және X-IX ғасырларға жатады.

Ауыл шаруашылығы да экономиканың маңызды саласы болып табылады. Арктик ірімшік зауыты, «Элиз» сүт өнімдері тобы, «Арктик» вакуумдық плиталар фабрикасы және «Artikul Steklomash» металл зауыты жұмыс жасайды.

2017 жылғы жағдай бойынша Артикте 8 мемлекеттік білім беру мектебі, 4 мектепке дейінгі балабақша, ерекше қажеттіліктері бар балаларға арналған 1 мектеп, екі спорт мектебі және 2 жекеменшік орта кәсіптік колледж орналасқан. Сонымен қатар, қалада мемлекет аралық өнеркәсіп және технология колледжі бар.

## Галерея

Lmbatavank.JPG|Лмбатаванк шіркеуі
Artik-center.jpg|Орталық көше
Artik.JPG|қала маңы
Город Артик - panoramio.jpg|Тұрғын үйлер
Artikmem 2024 8.gif|Мемориал


## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары
Санат:Ширак облысы қалалары
Фарида Ғазизқызы Әлжанова

**Фарида Ғазизқызы Әлжанова** (7 маусым 1967, Солтүстік Қазақстан облысы, Мағжан Жұмабаев ауданы Булаев қаласы) — экономика ғылымының докторы (2007).

## Еңбек жолдары
Ресейдегі Ростов мемлекеттік университетін бітірген (1989). 1989-94 жылдары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы-ның Өндірістік күштерді зерттеу кеңесінде еңбек етті. 1994 жылдан Экономика Институтында бөлім меңгерушісі.  

## Ғылыми еңбектері
"Қазақстанда технологиялар нарығының қалыптасуы мен дамуы: институттары, тетіктері жəне болашағы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: инновациялық-технологиялық дамуды болжау, ұлттық технологиялар нарығы стратегиясы, технологиялар нарығын дамыту жəне қалыптастыру мəселелері. 7 оқулық, оқу құралының авторы. 

## Марапаты
Ш.Уəлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты (2006).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* https://ieconom.kz/category/bizdi-adamdar/
* https://ecokazwest.kz/users/662656ed9702909967407522

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары