open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Интроекция

**Интроекция** - жандандыру, сезім беру, Авенариус бойынша интроекция индивидтің санасына ерекше рухани бейнені идеалдылықты «күштеп енгізу». Осыдан Авенариустың пікірінше эмпириялық дүниенің бірлігі бұзылады. Яғни сыртқы және ішкі, объект және субъект деп айырылады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Қарыншаның тас таңбалары

**Қарыншаның тас таңбалары** — Алакөл ауданының, Көпелі сайындағы таңбалы тастар. Мұнда тізерлеп аң атуға оқталып отырған мерген мен мүйізі көрінген аңның суреті бейнеленген.Қарыншаның тас таңбалары — Алакөл ауданының, Көпелі сайындағы таңбалы тастар. Мұнда тізерлеп аң атуға оқталып отырған мерген мен мүйізі көрінген аңның суреті бейнеленген.

Санат: Ескерткіштер
Санат: География
Икемді автоматтық сызық

**Икемді автоматтық сызық** - автоматтандырылған басқару жүйесі аумағындағы бірнеше технологиялық операциялар жүйелілігінде орналасқан технологиялық  жабдықтау, бірнеше икемді өндірістік модульден тұратын икемді өндірістік жүйе.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қасабай батыр

**Қасабай Шақарұлы** (1713, Алакөл ауданы, Көктұма мекені – қайтыс болған жылы белгісіз) — жоңғар шапқыншылығында көзге түскен аға батыр, Қабанбай батырдың серігі, Қасабай қазақ жерін Жоңғар хандығының езгісінен азат ету жолындағы күреске белсене қатысқан, Орта жүздегі Найман тайпасының Қаракерей тармағының Шүрентай *Тоқпақ* атасынан шыққан. Аңырақай шайқасы мен Сайрам соғысында қалмақ батырларымен болған жекпе-жектерде жеңіске жеткен.

Қасабай батырдың ерлігі жайлы Бұқар жырау былай жырлаған:

Қабанбай батыр қайтыс боларының алдында Қасабай батырмен қоштасуы:

## Өмірбаяны
## Ұрпақтары
Батырдың ұрпақтары Алакөл ауданынында тұрады. 1993 ж. Қасабайдың 280 жылдығына орай осы аудаңдағы Еспембет сайында батырға ас берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ батырлары
Қажығалым Мұқанов

**Қажығалым Мұқанов** - 1938 жылы Қытай Халық Республикасы, Шағантоғай ауданында «Дөңгелек ши» деген жерде туған. 1958 жылы Шәуешек гимназиясын бітіріп, мұғалім болып жұмыс істеген. 1969 жылы ҚазПИ-дің филология факультетін тамамдаған. Семей облысы, Үржар аудандық оқу бөлімінде, мектептерде ұстаздық қызмет еткен.
## Еңбектері
Алғашқы әңгімелері 1964 жылдан бастап Республикалық газет-журналдарда жарияланған. «Бәйшешек» атты жинаққа «Үзілмеген гүл» әңгімесі енген. «Соңғы қоңырау» (1980), «Ақ бұршақ» (1984), «Аққудың сағынышы» (2005) сияқты әңгімелер мен хикаяттар кітабы жарық көрген.
«Қазақстанның білім беру озаты» белгісінің иегері.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қазақстанның білім беру озаты
Интроспекция

**Интроспекция** - өз психикасын басқаратын заңдылықтарды ашу барысындағы, бақылау. Дуалистік философияда (тән және рух) **интроспекция** негізгі философиялық методология болып саналады. Интроспекцияға Т. Гоббс, Д. Локк, Д. Беркли, Д. Юма, Д. Миль т.б. экспериментті психологияның негізін салушылар В. Вунд көп мән берді.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Егеухан Мұқамәдиқызы

**Егеухан Мұқамәдиқызы** - (01 сәуір 1940 жыл Моңғолия Республикасы, Баян-Өлгей аймағы - қазақстандық ақын, ҚР Мәдениет қайраткері, ҚР жазушылар Одағының мүшесі.

## Өмірбаяны
1940 жылы 1 сәуірде Моңғолия Республикасы, Баян-Өлгей аймағы   Баяннур сұмынының Олоннур шұңқыр жұртында дүниеге келген. Он алты жасынан ақындар айтысына қатысып, шығармалары Моңғолияда, Қазақстанда шыққан оннан аса топтама жинақтарға енген. Егеухан Мұқамедиқызы Моңғолияның Баяннұр орта мектебінде отыз жылдай кітапхана меңгерушісі болған. 

## Айтыс ақыны
Е. Мұқамәдиқызы Моңғолия қазақтарының айтыс өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін «Айтыс ақыны» атағын алған. 1989,1992 жылдары Алматыда өткен халықаралық ақындар айтысында, 1998 жылы батыр Бақтыоразға ас беру айтыстарында жүлдегер атанған. Абай мен Жамбыл мерейтойларында облыстық, аудандық айтыстарға қатысқан. 1998 жылы Үржар ауданының 70 жылдық мерейтойындағы айтыста «Ана қыран ақын» атағына ие болған. 1999 жылы «Мың жылдық думан  Астана» аясында өткен «Айтыстың сағындырған саңлағы» атты айтысқа арнайы шақырумен қатысқан.   1971,1976,1978 жылдары «Жаңа өмір» газетінің, 1984, 1986 жылдары республикалық телерадионың кезекті сыйлықтарының иегері. 

## Шығармалары
* «Жыр қарлығаштары» (1966) 
* «Таң арайы» (1971)
* «Ақ қайың» (1971) 
* «Қобда өзен толқыны» (1975) 
* «Аруарманы» (1977) 
* «Айтыс» (1979)
* «Бәйге» (1980)
* «Оң қанат» (1982)
* «Алимын цэцэрлэг» (моңғол тілінде, 1989) «
* Қайтқан қаз» 
* «Қосішек» атты жыр жинақтары бар.

## Марапаттары
* Моңғол Халық Республикасының 50, 60, 70 жылдық құрмет медальдарымен марапатталған.
* «Даңқты Ана» ІІІ дәрежелі орденді
* МХР-дің еңбек ардагері.
* «Құрмет» орденінің иегері  
* Қазақстанның Мәдениет қайраткері

## Қосымша мәлімет
* 1983 жылдан Моңғолия Журналистер одағының, 
* 1990 жылдан Моңғолия Жазушылар одағының, 
* 1993 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. 
* Моңғол Халық Республикасының екінші разрядты шахматшысы. 
* Он бала тәрбиелеп өсірген «Алтын алқалы» ана. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Моңғолия қазақтары
Мұқаш Құлтөлеу

**Мұқаш Құлтөлеу** - жазушы, қаламгер. Қазақстан Жазушылар одағының, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. 1959 жылы 25-қарашада Қарағанды облысына қарасты Ақшатау кенішінде туған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін тамамдаған.

## Еңбек жолы
Еңбек жолын туған жеріндегі шахталардан бастады. Совет Армиясы қатарында қызмет еткен. Әр жылдары Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінде тілші, «Қарағанды жастары» газетінде бас редактордың орынбасары, «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш»), «Қазақ әдебиеті» газеттерінде бөлім меңгерушісі, «Қазақстан мектебі» журналы бас редакторының бірінші орынбасары, «Қазақстан» Ұлттық арнасында бас редактор қызметтерін атқарған. Қазір республикалық «Қазақ үні» газетінде бас редактор болып қызмет еткен.

## Еңбектері
«Біз білмейтін Құдайберген» («Тамаша» тарланы Құдайберген Сұлтанбаев жөнінде), «Хан Кене рухы», «Мәнер», «Әуестік әлемі» сияқты танымдық-публицистикалық кітаптардың, сондай-ақ «Сенің терезең», «Боз жауын», «Ақдариға» әңгіме-хикаят жинақтарының, «Ұзақ бұралаң жол» (Бұл кітап «Долгая дорога домой» деген атпен орыс тілінде де шықты), «Салбыруын» роман-эсселерінің авторы. Француз жазушысы Луи Жаколионың және Джек Лондонның бірқатар дүниелерін тәржімалаған. Сол секілді Олжас Сүлейменовтің «Таңбалар тілі» еңбегін ана тілінде сөйлетті.

## Марапаттары
ҚР Мәдениет қайраткері.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Жазушылар
Фортификация

**Фортификация** (лат. fortificatio бекініс) — құн ілгері және соғыс барысында қарулы күштердің жауынгерлік қабілетін көтеру, әскери кимылдардың тиімділігін арттыру, әскерді, басқару орындарын, халықты және шаруашылық объектілерін қарсылас шабуылынан қорғау үшін  жергілікті жерде бекіндірудің (Фортификациялық жабдықтаудың) теориясы мен практикасын қамтитын әскери-инженерлік өнер  саласы. Оған оперативтік стратегиялық немесе тактикалық  жоспар бойынша салынған фортификациялық құрылыстар жатады. Фортификация әскери (далалық) және ұзақ уақытқа арналған болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құдаш Мұқашев

**Құдаш Мұқашев** (1932-1971) - Қазан айында бұрынғы Талдықорған облысының Ақсу ауданына қарасты Сүттікент ауылында туған. Қапал педагогикалық училищесін бітірген. Бірнеше жыл аудандық газет редакциясында және партия қызметтерінде болған.
1965—1970 жж. «Қүрақсу» қой кеңшарында партком хатшысы болып қызмет істеген.

Ж.Нәжімеденов 1981 жылы жазылған "Жыл құсы" өлеңін Құдаш Мұқашевқа арнаған.
## Еңбектері
Лирика саласында қалам толғаған, ақ өлеңмен бірнеше драмалық шығармалар жазған. «Дала дастаны», «Парторг» драмалары М.Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрында қойылған.
Шығармалары: Өлеңдер. А., "Жазушы», 1962; Бұл қай түлік. Балаларға арналған өлеңдер. А., «Жазушы», 1963, Жолаушы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964 Дүбір. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1971 Дала дастаны. Поэма мен өлеңдер. А. «Жазушы», 1975.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Дедуктивтік универсалийлер

**Дедуктивтік универсалийлер** (  ) - тілдік универсалиялар теориясында  барлық тілдерге міндетті универсалийлер, барлық белгілі тілдерде орын алған құбылыстар индуктивтілерден өзгеше.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қабыкен Мұқышев

**Қабыкен Мұқышев** (1920-1976) - Қарағанды облысы, Нұра ауданы, Балықты деген жерде дүниеге келген. Орта білімді өз ауылында алды. Бұдан соң Абай атындағы Қазақ педагогика институтының тіл және әдебиет факультетінде оқиды. 1940 жылы Нұра ауданының орталығындағы қазақ орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ берді. 1944 — 1949 жж. Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтында аға оқытушы болып істеді. 1950 — 1960 жж. Қарағанды, Ақмола, Алматы облыстарының ауыл-селолық мектептерінде мұғалімдік қызмет атқарды. Кейін таза шығармашылық жұмыспен айналысты.

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..
## Еңбектері
Өлеңді институтта оқып жүрген кезінен жаза бастаған. Балаларға арналған бірнеше жыр кітаптары, пьесалары жарық көрді. 1959 жылы поэмалар жинағы басылып шықты. Бұған «Аппақ туралы аңыз», «Өкініш», «Достоевский туралы аңыз», «Гүлсім» атты төрт поэмасы енді. Ақын туындылары 1971 жылы орыс тілінде жеке кітап болып басылды. 1972 жылы таңдамалы шығармалар жинағы жарыққа шықты.
Шығармалары: Алтын арқа. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1948; Жақанның арманы. Поэма. А., ҚМКӘБ, 1956; Кірпі мен сұрмойнақ. Суретті кітапша. А., ҚМКӘБ, 1958; Көршілер. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1960; Екі мысық. Суретті кітапша. А., ҚМКӘБ, 1963; Мысық неге етіксіз? Суретті кітапша. А., «Жазушы», 1965; Поэмалар. А., «Жазушы», 1970; Құзар шыңдар. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1972; Дана мен бала. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жалын», 1978).
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Икемді өндіріс жүйесі

**Икемді өндіріс жүйесі** - жабдықтау мен құрылғының сандық көрсеткіші (ҚСК), роботтандырылған технологиялық кешендер, икемді өндірістік модульдер, технологиялық жабдықтардың белшектері мен олардың жұмыс жасау жүйесін белгіленген уақыт мерзімінде автоматтандырылған тәртіп бойынша қамтамасыз ететін әртүрлі номенклатура түріндегі технологиялық жабдықтаудың техникалық сипаттамасы көлемінде өнімді шығаруда автоматты қайта жөндеу қасиеті бар жүйенің жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Форфард жүйелері

**Форфард жүйелері** (Форфард системы) — қарсыластың аумағына жете алатын америқандық ұшақ тасушыларда немесе одақтас аймақтарда орналасқан күштер.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дүйсенбек Садырбайұлы Қанатбаев

**Дүйсенбек Садырбайұлы Қанатбаев** – қазақтың жазушысы, ақыны, аудармашысы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1998)

## Өмірбаяны
1940 жылдың 27 қазанда Түрікменстанның Красноводск ауданы, Сүлмен ауылында (қазіргі Балқан уәлаяты) туған. Медицина училищесін бітіріп (1957), фельдшерлік қызмет атқарған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген (1965).

1965 — 1973 жылдары республикалық теледидарда аға редактор, 1973 — 1978 жылдары «Жазушы» баспасында редактор, 1978—1982 жылдары «Қазақфильм» киностудиясында бас редактор, ал 1982—1986 жылдары «Жазушы» баспасында бөлім меңгерушісі болып қызмет істеген. Республикалық радиода әдебиет, мәдениет және өнер бөлімінің бас редакторы қызметін атқарған.

Алғашқы өлеңдері 1960 жылы жарық көрген.
## Шығармалары
Ақынның негізгі кітаптары: 
* «Жазира» (1966)
* «Жол басы» (1968)
* «Серпер» (1970)
* «Жетіқарақшы — жеті жұлдыз» (1973)
* «Ағын сулар әуейі» (1975)
* «Мың сүрлеу, соны соқпақ» (1977)
* «Песня бегущей воды» (1978)
* «Он бесінен толған-ай» (1979)
* «Арнадым саған» (1982)
* «Аспан асты, жер үсті» (1984)
* «Сейітқұл туралы аңыз» (1985)
* «Иек асты, қиян шет» (1988)
* «Таңның атысы, күннің батысы» (1989)
* «Жатаған ымырт, биік таң» (2000).

Өлеңдері орыс, түрікмен, Әзірбайжан, башқұрт, украин тілдеріне аударылған. Мақтымқұлыны, Франческо Петрарканы, Саят-Нованы, Лермонтовты тәржімалады.

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:27 қазанда туғандар
Санат:Түрікменстанда туғандар
Санат:1 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:Маңғыстау облысында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Икемді өндірістік кешен

**Икемді өндірістік кешен** - бірнеше икемді өндіріс модульдерінен, біріктірілген автоматтандырылған көліктік-қоймалық жүйеден тұратын, берілген уақыт аралығында дербес жұмыс істей алатын икемді өндіріс жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Нұржан Мұраталиев

**Нұржан Мұраталиев** - 1952 жылы Алматы қаласында туған. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. 1974 — 1980 жж. «Жалын» баспасында, одан кейін Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясында жұмыс істеді.
## Еңбектері
Алғашқы әңгімелері «Жалын» альманағында, «Қазақстан пионері» газетінде жарияланған.«Ғажайып мекенге саяхат» атты повесі 1984 жылы «Жалын» баспасының жабық бәйгесінде екінші жүлдені жеңіп алды. Джанни Родаридің «Чиполлинаның басынан кешкендері» повесін қазақ тіліне аударған.
Шығармалары: Үміт. Әңгімелер. А., «Жалын», 1977; Жасыл көлдің құпия тұрғыны. Повесть. Орыс тілінде. А., «Жалын», 1985.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Универсиялар

**Универсиялар** (  )  - тілдік универсиялар барлық тілдерге немесе олардың көпшілігіне тәң касиеттер. Тілдік универсиялар теориясының қарастырып, анықтайтыны: 
* 1. хайуанаттардың тілінен өзгеше барлык Адами тілдерге ортақ қасиеттер; 
* 2. әр тілде түрлі құралдармен айтылатын мазмұндық категориялардың жинағы; 
* 3. Барлық тілдік деңгейлерге қатысты тілдік құрылымдардың өзіне ортақ қасиеттері. Оның түрлі негіздерде құрылған бірнеше жіктері бар. Мәселен, келесі универсиялар айырады дедуктивті (яғни барлық тілдерге міндетті) және индуктивті (барлық танымал тілдерде орын алған қүбылыс) абсолютті (толық) және статистикалык (толық емес). Соңғыларына көптеген тілдерде кездесетін жиілік құбылыстарына сіңген фреквенталияларда жатады;қарапайым (кейбір құбылыстың бар немесе жоқ екенін бекітеді) және күрделі (түрлі құбылыстар арасында белгілі бір тәүелділікті бекітеді); 
* 4. Синхронды және диахронды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Гидравликалық соққы

**Гидравликалық соққы** - сұйық ағысы жылдамдығының өткізу түтігінде тез өзгеруінен болатын сұйық қысымының кенеттен өзгеруі.
## Дереккөздер


Санат:Гидравлика
Санат:Механика
Фотобақылау

**Фотобақылау** (Фотоконтроль) әскери атуды, ракета ұшыруды, бомба тастауды және т.б. суретке түсіру, сондай-ақ жеке құрамның тренажбен стендіде үйрену кезін имитациялау үшін  қажет бақылау әдісі. Ол фотокино пулеметтердің, жоспарлы және перспективалық суретке түсіруші фотоаппараттардың, радиолокациялық, оптикалық, инфрақызыл индикаторлар үлгілері мен көздеуіштерге орнатылған фотоқондырғылардың көмегімен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гидроаэродинамика

150px|thumb|right
**Гидроаэродинамика** - сұйықтар және газ тәрізді орталардың қозғалысын, олардың бір-бірімен өзара әсерлесуін және олардың өздері ағатын қатты денелермен әсерлесуін зерттейтін гидроаэромеханика бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Бета-сәулелену

thumb|200px|Бета-сәулелену**Бета-сәулелену** - радиобелсенді өзгерістер кезінде атомның ядросынан бөлініп шығатын, иондандырғыштық қасиеті бар электрондар мен позитрондар ағыны.

: \mathrm{{}^1{}^{37}_{55}Cs}\rightarrow\mathrm{{}^1{}^{37}_{56}Ba}+ e^- + \bar{\nu}_e (\beta^- ыдырау),

: \mathrm{~^{22}_{11}Na}\rightarrow\mathrm{~^{22}_{10}Ne} + e^+ + {\nu}_e (\beta^+ ыдырау),

: \mathrm{~^{22}_{11}Na} + e^- \rightarrow\mathrm{~^{22}_{10}Ne} + {\nu}_e (электрондық басып алу).

## Дереккөздер


Санат:Радиоактивтілік
Фототелеграфты байланыс

**Фототелеграфты байланыс** (Фототелеграфная связь) — сыммен немесе радиоканалдармен, фототелеграф аппараттарының көмегімен  жауынгерлік құжаттарды, фото суреттерді, сызбаларды, мәтіндерді жіберу (қабылдау). Фототелеграфты байланыс жұмысы теледидар жұмысының принципіне негізделген .

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Икемді өндіріс модулі

**Икемді өндіріс модулі** - өндірістік номенклатуралық бұйым дайындайтын (мәндері мен сипаттамалар шегі белгіленген) технологиялық қондырғы бірлігі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Сауда және банкет залдары

**Сауда және банкет залдары** — тұтынушыға қызмет көрсетуге арналған бөлмелер. Кәсіпорын түріне, орын санына, қызмет көрсету формасына байланысты зал саны анықталынады.

## Дереккөздер
Биогельминтоз

thumb|200px|Бұлшық еттердiң кездемелерiндегi трихинеллалар
**Биогельминтоз** - хайуанаттар ағзасында белгілі бір даму кезеңін еткізіп, ауру қоздырғыштарының адамдарға берілуі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Биология
Биогельминт

**Биогельминт**, **биологиялык ішек құрттары** - тіршілік циклін аяқтау үшін қожаларын ауыстыруды қажет ететін гельминттердің (ішек құрттарынын) жалпы атауы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Фотоэлектрлік секстан

**Фотоэлектрлік секстан** (Фотоэлектрический секстан) — күрделі  аэронавигациялық жүйе. Аспан шырақтарының координаттарын анықтау принципі бойынша жұмыс істейді және алысқа ұшатын ұшақтар мен қанатты ракеталарды автоматты жүргізуге  арналады. Фотоэлектрлік секстан негізгі элементтері: жарық сезгіш телескоп, күшейткіш және индикаторлық блок. Фотоэлектрлік секстан "Жер—Жер" және "Әуе—Әуе" класты ракеталарды 8000 км қашықтыққа дейін, 3,5 — 13 км-ге дейін дәлдікпен бағыттай алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нағашыбай Мұқатов

**Нағашыбай Оразбайұлы Мұқатов** - 1949 жылы 15 наурызда Қостанай облысы, Жангелді ауданы, Торғай селосында туған.

## Өмірбаяны
1970 жылы қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің журналистика факультетін бітіріп, Жангелдин аудандық газетінде әдеби қызметкер, Торғай, Қостанай облыстық радиоларында редактор, Қазақ радиосының Торғай облысындағы меншікті тілшісі, Қостанай теледидарының бас редакторы қызметтерін атқарған. «Қазақстан-Қостанай» теледидар компаниясында «Шаңырақ» шығармашылық бірлестігін басқарған. Қазір Қостанай облыстық Ы. Алтынсарин мемориалдық мұражайының директоры болып қызмет істейді, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай мемлекеттік университетінің журналистика бөлімінде шәкірттерге дәріс береді.

Өлеңді мектеп қабырғасында жазған. Аудандық, облыстық ақындар айтыстарына қатысып, бірнеше мәрте жеңімпаз болған. 1972 жылы Шымкент қаласында өткізілген тұңғыш жас ақындар фестиваліне қатысқан.
## Еңбектері
Қазақ радиосы ұйымдастырған «Қазақстаным — қара шаңырағым» атты тұңғыш республикалық радио фестивалінің бас жүлдегері. Әр жылдары жарық көрген «Сөйле, жүрек», «Айналайын адамдар», «Ақбұлақ», «Жанымның жасыл жапырақтары», «Бейсенбай биік бәйтерек», «Қанат және Қаламқас», «Күлкім келеді», «Қазыналы Қайнекей» кітаптарының авторы. Филология ғылымдарының кандидаты.
## Марапаттары
«Кеңес одағы теледидары мен радиосы қызметінің үздігі» белгісімен, «Астанаға 10 жыл» медалімен, Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған. Қостанай облыстық меценаттар клубы тағайындаған «Қазына» сыйлығының екі мәрте иегері.
## Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Мұқатова Рәзия Ағытаевна (1950 жылы туған), зейнеткер. ¥лы - Мұқатов Қанат Нағашыбайұлы (1974 жылы туған), қызы - Мұқатова Қаламқас Нағашыбайқызы (1979 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Жангелді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Өтебай Қанахин

**Өтебай Қанахин** (1923-1990) - 17 желтоқсанда Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Тәуіп ауылында, Жайсаңбай қонысында туған.

Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Тоқа* бұтағынан шыққан. 

''Шежіре: Өтебай-Итбай-Қанаха-Қабанбай-Төлеген-Райымбай-Шұқыр-Қалақ-Есқара-Тоқа-Шөмекей

1932-37 жж. балалар үйінде тәрбиеленген, Ы. Алтынсарин атындағы қазақ орта мектебі интернатында оқыған. 

1940 ж. Ақтөбе қаласындағы педагогикалық курсты бітіріп, сондағы оқытушылар институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетіне сырттай оқуға түсіп, Ырғыз ауданында ұстаз болған.

1941-45 жж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 

1953 жылға дейін Кеңес әскері қатарында қызмет етті. "Ара" журналында бөлім меңгерушісі болып, 1960 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. Әдебиетке елуінші жылдары келді. 1953—1960 жылдары «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшының орынбасары, 1963—1966 жылдары «Жазушы» баспасында бас редактор, 1966 — 1969 жылдары Қазақстан КП ОК-нің насихат бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1969 — 1970 жылдары «Жалын» альманахының тұңғыш бас редакторы, «Мәдениет және тұрмыс» журналында бөлім меңгерушісі, 1975—1982 жылдары Қазақ КСР Мәдениет министрлігі репертуарлық редакциялық алқасының бас редакторы қызметтерін атқарды. 1 дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдарымен мараппаталған. 

Алғашқы әңгімесі «Екі кездесу» 1947 жылы жарық көрді. «Ауыр күндер», «Мұрагер» (1958), «Көл жағасында» (1960), «Маздақ» (1964), «Тұңғыш махаббат» (1966), «Жас дәурен» (1966), «Жер басып жүрсем» (1968), «Дәмелі» (1962), «Жүрек қалауы» (1974), «Бақыт бәйшешегі» (1976), «Құдірет» (1979), «Қарт сарбаз хикаясы» (1986), «Ата қоныс» (1990), т.б. кітаптарды^ авторы.

М.А.Шолохов, А.М.Кожевников повестерін тәржімалады, бірқатар шығармалары орыс, украин, белорус, өзбек, армян, тәжік, татар, башқұрт, қырғыз және неміс тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1923 жылы туғандар
Гильза

**Гильза** - цилиндр түріндегі қыстырма бөлшек.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Гидродинамикалық кедергі

**Гидродинамикалық кедергі** - дене сұйықта немесе сығылмайтын газда қозғалғанда, сонымен бірге газ немесе сұйықтың каналда аққан кезінде пайда болатын күш.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Сәбіз пирогі

**Сәбіз пирогі** (морковник) — орыс пирогі. Жіңішке, ұзынша келген, ортасындағы салмасы майда қуырылған және тұздалған сәбіз бен пияздан тұрады. Шығыс Сібір пирогіндегі сәбіз қаймақта езбеленіп піскенше қайнатылады. Балтық жағалауындағы елдерде сәбіз кондитер өнімдеріне, үгітіліп, құмшекер мен жұмыртқа сарысымен араластырылып қамырға қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Биологиялық қорғаныс

**Биологиялық қорғаныс** - адамдар жұмыс істейтін аймақтар мен радиобелсенді сәулелену көздері арасына сәуле әсерін адам өміріне қауіпсіз деңгейде ұстау үшін қойылатын корғаныс материалдар (су, бетон, қорғасын) қалқаны немесе қалқандар жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Фугас

**Фугас** (лат. focus — ошақ, от) — топыраққа салынған, объектінің ішіне немесе су астына қойылған және қарсыласты шығынға ұшырату, оған әр түрлі бөгет жасау мақсатында жарылатын жарылғыш заттар заряды. Фугастын кейбір түрлерінде жарылғыш заттардан басқа өртегіш заттар (атылатын Фугас), метал жарықшақтар (жарықшакты Фугас), тастар (тас ататын Фугас) кездеседі. 1970 жылдардан бастап Фугас терминінің орнына көбінесе "жарылғыш заттар заряды", "объектілік мина" деген терминдер қолданылып жүр.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Биологиялық тазалау

**Биологиялық тазалау** - микроағзалардың тіршілік әрекетін пайдалану арқылы іркінді суларды тазарту.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Фугас әсері

**Фугас әсері** (Фугасное действие) — жарылғыш зат зарядының қатты ортада жарылысы кезінде материалдардың (топырақтың, тастың т.б.) талқандалып, лақтырылуы. Авиациялық снаряд, мина, фугас, авиациялық бомбаның Фугас әсерінің дәрежесі талқандау мен лақтыру көлемімен сипатталады. Ол, негзінен  ортаның қасиетіне, заряд шамасына (салмағына), жарылыс кезіндегі  қатты  ортаның ашық беті мен заряд орталығының ара қашықтығына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жазық қималар болжамы

**Жазық қималар болжамы** - сырықтың көлденең қимасы күш түсірілгенге дейін жазық және бойлық өске перпендикуляр күйінде қалады деген тұжырымға негізделген болжам. Синоним - Бернули болжамы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Биологиялық тоғандар

**Биологиялық тоғандар** - суды органикалық қосылыстардан тазалауға арналған тоғандар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Сервиз бөлмесі

**Сервиз бөлмесі** - асханалық ыдыс-аяқтар мен құрал-аспаптар сақталатын бөлме. Сервизді бөлме асханалық ыдыс-аяқтарды жуу бөлмесімен іргелес орналасуы керек. Сервизді бөлме шкафтармен, ілінбелі сөрелермен және стеллаждармен жабдықталуы қажет. Асханалық құрал-аспаптар бөлек сақталынып, асханалық ыдыс-аяқтар түрлері бойынша жеке-жеке қойылады. Сервизді бөлмедегі ыдыс-аяқтар мен құрал-аспаптарды, жіберетін материалды, жауапкершілікті, қызметкерді (метрдотель, әкімгер немесе бас даяшы) кәсіпорын директоры тағайындайды.

## Дереккөздер
Мүтәлләп Қанғожин

right|thumb
**Мүтәлләп Мұхаммедұлы Қанғожин** - 1937 жылы 17 желтоқсанда Солтүстік Қазақстан облысындағы Қараағаш ауылында туған. Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан.

Орта мектептен кейін өзі туған ауылда жұмысшы болған. 1958—1962 жылдары облыстық комсомол ұйымдарында түрлі қызметтер істеген. 1963—1966 жылдары Қараағаш орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болады. Қазақ мемлекеттік университеті журналистика факультетін 1966 жылы бітіріп, Петропавл телестудиясында редактор, бас редактор, Солтүстік Қазақстан облыстық телерадио компаниясының директоры болып қызмет істеген.

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, «КСРО телерадиосының үздігі», Бүкілодақтық және республикалық телебайқаулардың бірнеше мәрте жеңімпазы, Солтүстік Қазақстан облысының және Есіл ауданының Құрметті азаматы, Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты.

## Шығармалары
*Ақ қайың аралдары. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; 
*Қызылжар. Өлеңдер. «Жазушы», 1974; 
*Көкорай шалғын. А., «Жазушы», 1976; 
*Айдын шалқар. А., 1979; Өмірім менің. А., 1997; 
*Язаглянулза горизонт. А., 1997; Моп горизонты А., 2003; 
*Сарыарқаны сағын дым. 1993; 
*Мен Мағжанның көшесінде тұрамын. Қызылжар. 2007; 
*Рухыңды қондырдық кеудемізге. Қызылжар. 2009.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қараағаш ауылы
Санат:1937 жылы туғандар
Биологиялық сынама

**Биологиялық сынама** - биологиялық препараттарды бақылау әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Беріктік жорамалдары

**Беріктік жорамалдары** — материалдың бір механикалық күйден екіншісіне өту мүмкіндігін кернеу немесе деформация, әлде осы екеуі арқылы анықталатын бір көрсеткіштің белгілі мәнге ие болуымен байланыстыратын беріктік теорияларының негізінде жатқан жорамалдар.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Сидр

thumb|upright|Баск сидрінің стаканы
thumb|upright|Испанияның Гипускоа провинциясында қазан айындағы сидр фестивалі
**Сидр** — әлсіз алкогольді 7°-қа дейінгі газды сусын. Алма шырынын ашытып алынған, сарғыш немесе жасылдау түсті, балғын алма хош иісі мен дәмі бар. Нағыз сидр Францияның Нормандиясында дайындалады.

## Дереккөздер

Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Тағамның биологиялық кұнарлығы

**Тағамның биологиялық кұнарлығы** - тағам құрамының ағза кажеттігіне сәйкестік дәрежесі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Гироскопиялық момент

**Гироскопиялық момент** - гироскоп роторының осіне тірек жағынан әсер ететін кос күш моменті.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Сиыр майы

**Сиыр майы**ның түсі ақшыл-сары немесе сары, жағымды иісі мен дәмі бар, 15—20°С температурада тығыз немесе қатты болады. Ерітілген кезінде мөлдір. Бірінші сортты майда жеңіл қуырылған дәм болуы мүмкін. Сиыр майының балқу температурасы жоғары (42— 52°С), сондықтан оның сіңімділігі төмен (80-94%).

## Дереккөздер


Санат:Жануарлар майы
Жеке тұлғаның белсенділігі

**Жеке тұлғаның белсенділігі** - белсенділіктің әлеуметтік және психикалық түрі, жеке тұлғаның мінезінде аса айқын көрінетін белгілі бір іс-әрекетке бағыттылығының қарқындылығы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Радтың биологиялық - бэр баламасы

**Радтың биологиялық - бэр баламасы** - иондандыру сәулеленуінің баламалық мөлшерінің өлшем бірлігі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Білдектің ауыстобы

**Білдектің ауыстобы** - мысалы: жылдамдықты беру немесе шпиндельдің айналу жиілігін азайтуға немесе көбейтуге арналған металкесуші білдектің түзілімі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Фугасты оқ-дәрі әсері

**Фугасты оқ-дәрі әсері** (Фугасное действие боеприпаса) — жарылғыш зарядтың жарылыс өнімдерімен және соққы толқынымен нысаналарды жоюға (қиратуға) арналған оқ-дәрі әсері.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Есдәулет Қандеков

right|thumb
**Есдәулет Қандеков** (Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Ақтерек ауылында туған, 1887-сонда, 1971) — ақын, жырау.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

1916 жылы Жетісудағы Нұрғожаүлы Әли бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жасақшы-жыршысы болған. Бостандыққа шақырған көптеген өлеңдері мен «1916 жыл», «Тауда» деген дастандарын осы тұста шығарған. Көтерілісті күшпенбасқан, патша жандармдары қолға түскендерді қатаң жазалайды. Ес дәулетті 20 жылға жер аударады.

Кеңес дәуірінің тынысын арқау еткен «Заманың туды, кедейлер» (1928), т.б. өлең-жырларын шығарды. Ұлы Отан соғысы жылдары ұстазы Жамбылға ұн қосып, «Жеңіс үшін», «Жауынғерлер», «Жылы киім береміз», «Ерлер естен шыға ма», «Күн бүгін» деген өлең-толғауларын жырлап, елді жеңіске шақырады. «Жетіген батыр», «Күреңбай батыр», «Шаян батыр», «Қос жұлдызды Жазылбек» дастандары бар.

Ол Ү.Кәрібаев, К.Әзірбаев, Ж.Жантөбетов, Қ.Жапсарбаев, Ә.Жүргенбаев, Р.Мәзқожаев сияқты ақындармен айтысқа түскен.
Ақынның шығармалары жергілікті баспасөзде, жинақтарда жариялайды. Өлеңдер жинағы 1964 жылы жеке кітап болып шықты.
1982 жылы «Жазушы» баспасынан «Тұлпар тұяғы» атты өлеңдері мен дастандары, айтыстары жеке кітап болып шықты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ақтерек ауылы
Санат:1887 жылы туғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Инерцияның бас өстері

**Инерцияның бас өстері** - сыртқы күш болмаған кезде осьтердің біреуінің маңайында айналғанда бекітілген дене оның маңайында қозғалмайтын осьтің айналасында сияқты айналуын жалғастыра беретін, қатты дененің қандай да бір нүктесі арқылы жүргізілген үш өзара перпендикуляр осьтер.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Слинги

**Слинги** — ыстықтай немесе салқындай мұз қосып, хайбол стақанына құйып берілетін сергіткіш сусын. Ыстық слингиді жылы стақанға құйып, үстіне қайнаған су құяды да қасықпен араластырады. Дайын сусынды лимон баданасымен әшекейлейді.

## Дереккөздер
Функцияларға байланысты бақыланатын өзгешелік

**Функцияларға байланысты бақыланатын өзгешелік**(айырмашылық) (Наблюдаемые различия, связанные с функциями) —ұлттық техникалық құралдар бақылайтын қарулардың қолданылуына байланысты сипаттамаларындағы өзгешілік.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Смэш

**Смэш** — ағылшынның "таф" — ауыр соққы деген сөзінен. Джулеп сияқты дайындалатын күшті жалбызды коктейль. Ескі олд-фэшенд стақанымен, ішіне 2—3 кесек мұз түйіршіктерін салып береді. Коктейльді берерде жалбыз сабақшасымен, цирус баданасымен немесе шиемен әшекейлейді.

## Дереккөздер
Күш жүйесінің бас векторы

**Күш жүйесінің бас векторы** - жүйеге кіретін барлық күштердің векторлық қосындысына тең вектор.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Марштық бөлімше

**Марштық бөлімше (Маршевое подразделение)** — соғыс кезінде соғысып жатқан армия бөлімдерін толықтыру үшін тылдан майданға жіберуге бағытталған әскери бөлімше. Марштық бөлімшені толықтыру және дайындау шараларымен әдетте елдің тыл аудандарында орналасқан қосымша бөліктер мен оқу орталықтары айналысады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Фугасты снарядтар мен миналар

**Фугасты снарядтар мен миналар** (Фугасные снаряды и мины) — зеңбіректер мен ірі калибрлі мина атарлардан атуда қолданылатын артиллериялық снарядтар мен миналар. Олар мықты далалық және бетондалмаған құрылыстарды талқандауға арналады. Жарылыс күшімен снаряд (мина) құрылысты, қаружарақтарды, ұрыс техникасын талқандайды. Жарықшақты және жарықшақты фугастық снарядқа (минаға) қарағанда фугасты снарядтар мен миналар жарғыш зарядының салмағы жалпы салмағымен салыстырғанда арттырылып, корпусының қабырғасының қалындығы кемітілген.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Фюзеляж

[нобай|[Boeing 737 ұшағының фюзеляжы]]
**Фюзеляж** (франц. fuselage айналшық) — ұшақтың  планерінің негізгі бөлігі, корпусы. Қанаттарын қосуға (бекітуге), тіреуге және басқа бөліктерін біріктіруге негіз болады. Фюзеляж экипажды, пайдалы жүкті, қару-жарақты, ұшақтың  әр түрлі жабдықтарын орналастыруға арналады. "Ұшқыш қайық" типтес гидроұшақты фюзеляж сонымен қатар, ұшу мен суға қону, суда жүзу, үшін  қызмет етеді. Фюзеляж ұшақтың  ең үкен жылдамдығына байланысты әр түрлі болады. Құрылымдық сызбасы бойынша фюзеляж фермалық және арқалықты болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Марштық қозғалтқыштар

**Марштық қозғалтқыштар ()** — ұшу аппараты (мысалы , ракетаның) траекториясының бүкіл белсенді бөлігінде жұмыс істейтін ракета қозғалтқыштары. 

Олар қозғалыс энергиясының басым (көбінесе бүкіл) бөлігін береді. Марштық қозғалтқыштар негізгі қозғалтқыш ретінде ұрыстық зерттеу және ғарыштық ракеталарда, реактивтік торпедаларда, ұшақтарда (ракетопландарда) және басқа ұшу аппараттарында орнатылады. Марштық қозғалтқыштардың жұмыс уақыты ұшу аппараттарында орналасқан өзге күш қондырғыларынан айтарлықтай ұзақ. Егер ракета кеп сатылы болса, оның әрбір сатысының марштық қозғалтқыштары болады. Ұшу аппараттарының корпусында қатты тіреуіші бар марштық қозғалтқыш көп жағдайда аппараттың артқы бөлігінде немесе сатысында (көп сатылы ракетада) орналасады. Баллистикалық ракеталарда, әдетте, ракеталық марштық қозғалтқыштар, ал қанатты ракеталарда әуе-реактивтік марштық қозғалтқыштар орнатылады.

## Дереккөздер


Санат:Қозғалтқыштар
Масштабтан тыс шартты белгілер

**Масштабтан тыс шартты белгілер (Внемасштабные условные знаки)** — карта масштабында айқындалмайтын ұсақ жергілікті заттарды бейнелеу үшін қолданылады. Жергілікті жердің бір объектісі ірі масштабты картада масштабты шартты белгімен, ал ұсақ масштабты картада масштабтан тыс шартты белгімен бейнеленуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Күштің бас моменті

**Күштің бас моменті** - қандай да бір қозғалмайтын нүктеге салыстырғанда жүйенің материалдық нүктесіне әсер ететін сыртқы күштер моменттерінің қосындысы.

## Тағы қараңыз
* Күштің нүктеге қатысты моменті
## Дереккөздер


Санат:Механика
Хабарлама

**Хабарлама** (Донесение) — жоғары тұрған командирге (бастыққа, штабқа) белгілі бір мәліметтерді хабарлау мақсатына арналған жауынгерлік немесе қызметтік есеп-ақпарат құжаты. Соғыс  жағдайында төмендегідей хабарламалар даярланады: жауынгерлік, барлау, байланыс бойынша, инженерлік және химиялық қамтамасыз ету, тыл бойынша және басқа. Бейбіт уақытта хабарламалар жұмылдыру мәселелері, әскерлер қызметі, әскери тәртіп бойынша, сондай-ақ әскерлерді (күштерді) қару-жарақ, техника және басқа жабдықтау түрлерімен қамтамасыз ету бойынша баяндауы мүмкін. Тапсыру мерзімі бойынша Хабарламалар жедел (жедел хабарламалау табелінде белгіленген  уақытқа  жеткізіледі) және жедел емес (жай) (жағдайдың шұғыл өзгеру кезінде жедел хабарлар табелін есепке алмай жеткізіледі) болып бөлінеді. Шешім баяндалған жауынгерлік хабарламаларға командир және штаб бастығы, ал қалғандарына — штаб бастығы мен тиісті қызметтің бастығы қол қояды. Қамтамасыз ету мәселелері бойынша (инженер лік, химиялық, тыл және т.б.) хабарламаларға тиісті бастық қол қояды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бас нормаль

**Бас нормаль** - жанасушы жазықтықта жатқан қисыққа түсірілген нормаль.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Соғым қуырдағы

**Соғым қуырдағы** - соғым союға көмектескендерге арнап қуырылатын мол **қуырдақ**. Бұл қуырдаққа мойын ет, көк бауыр, өкпе-бауыр, ішек-қарын, іш май, түрлі кесек еттер қосылады. Жас етті әуелі суға қайнатып, пысытып алып турайды, соңынан сорпаға тұз салып салып әбден қайнатады. Пияз, бұрыш салынады. Кейде шыжғырылған майдың шыжығы да қосылады. Қуырдақтың тұздығына май мен сорпа тең, кейде майы көбірек етіп жасалады.

## Дереккөздер
Тіршіліктік түрткілер

**Тіршіліктік түрткілер** - қоршаған ортаның биологиялық қасиеттерінің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Хабарлама жинақтау пункті

**Хабарлама жинақтау пункті** (Пункт сбора донесений) — командалық пункттің байланыс торабының және бірлестіктердің (құрамалардың) тылдық басқару пункттерінің құрама бөліп. Ұлы Отан соғысы жылдарында ұрыс құжаттарын қабылдау мен жіберуге арналды. 1950 жылдардан бері бұл міндеттер фельдъегерлік-пошталық байланыс торабына жүктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Масштабтың шектік нүктесі

**Масштабтың шектік нүктесі (Предельная тонка масштаба)** — картада 0,1мм-ге сәйкес келетін жергілікті жердің қашықтығы. Әр түрлі масштабтағы топографиялық карталар үшін Масштабтың шектік нүктесі мынадай өлшемдерге тең (масштаб картасы үшін) 1: 25000 — 2,5, 1:50000 — 5 м, 1:100000 10 м, 1: 200000 20 м, 1:500000 50 м, 1:1000000 100 м.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Созба лағман

**Созба лағман** — қамырды ерітіндіні жақсылап сіңетіндей етіп илеп, жаңғақ тәрізді бөліктерге бөледі де жіңішке етіп ширатады. Ширатылған қамырды майлап, тақтайдың үстіне қойып созады. Ол үшін қысқа ширатылған қамырды екі ұшынан ұстап, үстелдің үстіне тигізіп ұрғылайды. Сөйтіп оны 1 м-ге дейін жеткізіп, екі бүктейді. Алдыңғы операция қайталанады, Кеспе вермишельдің түріне келтірілген кезде қайнаған және тұз салынған суға қайнатылып, суық суға жуылады. Тұздық сұйық болуы керек. Үстелге лағманды әкелмес бұрын ыстық қайнаған суға қайтадан салып, үстіне тұздығын және туралған омлет себеді.

## Дереккөздер
Материалдық заттардың жылжымалы қоры

**Материалдық заттардың жылжымалы қоры (МЗЖҚ) (Подвижные запасы материальных средств)** — бірлестіктердегі, бөлімдер мен бөлімшелердегі, сондай-ақ әскери техника (қару) мен жеке құрамдағы штаттық көліктерге қажетті норма (мөлшер) мен табель бойынша бекітілген материалдық құралдар (оқ-дәрілер, жанар-жағармай заттары, азық-түлік т.б.). Бұл қорлар бөлімшелердің (бөлімдердің) өмірі мен жауынгерлік кызметін мезгілінде және үздіксіз қамтамасыз етуге арналады: олар күнбе-күн белгіленген мөлшерге сай толықтырылып тұруы кажет. МЗЖҚ жұмсалатын бөлік және жұмсалмайтын қор болып бөлінеді. Жұмсалатын бөлігі әскердің ағымдағы қажеттіліктерін өтеу үшін және әскери қимылдарды қамтамасыз ету үшін жұмсалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуедегі ядролық жарылыс

**Әуедегі ядролық жарылыс** () — жер немесе су бетінен әртүрлі биіктіктегі жарылыс. Мұнда жарылыстың жарқыл бөлігі жер (су) бетіне тимейді. Жоғары биіктіктегі ядролық жарылыс және аласа әуе ядролық жарылысы болады. Жарылыс кезінде қас қағым сәтте зор мөлшерде энергия бөлініп, көз қарықтыратын жарқыл пайда болады. Ол жүздеген километр жер мен аспанды жарықтандырып, найзағай ойнағандай қатты дыбыс шығады. Жарқылдан соң отты шар пайда болып, тез ұлғаяды да, бірнеше километрге көтеріліп, тоқтап, дөңгелек бұлтқа айналады. Соның салдарынан қуатты соққы толқын туады. Жерден көтерілетін шаң бірнеше минуттан соң дөңгелек бұлтпен қосылып, саңыраукұлак секілді түрге ие болады. Жарылыс бұлты 10-12 минут ішінде 10-15 километр биіктікке кетеріледі, ал термоядролық жарылыста 20-30 километрге көтеріліп, желмен қозғала отырып, өз тұлғасынан айрылып, бірте-бірте тарайды. Әуедегі ядролық жарылыс қаладағы өнеркәсіп орындарын талқандау үшін, ұрыс даласындағы адамдар мен техниканы, әуежайдағы ұшақтарды, сондай-ақ ұшып жүрген ұшақтар мен қанатты ракеталарды талқандау үшін қолданылады. Әуедегі ядролық жарылыс кезінде жердің радиоактивтік зақымдануы төменгі әуе жарылысы эпицентріне жақын жер үшін ғана қауіпті. Радиоактивті бұлт жолының зақымдауы айтарлықтай емес және әскер кимылдарына елеулі әсер ете алмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Ядролық қару
Азаматтық қорғаныс дабылы

[thumb|right|300px|[Ресейдің Украинаға басып кіруі кезіндегі әуе дабылы]]
[thumb|right|300px|[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың Кристал қаласындағы ауа-райының күрт өзгеруі туралы хабарлайтын дабыл]]
**Азаматтық қорғаныс дабылы** (**Әуе дабылы**) — техногенді немесе табиғи төтенше жағдай туралы, әскери қимылдардың, сондай-ақ ядролық соғыстың басталғаны туралы және басқа да халықтың өміріне және денсаулығына қауіп төндіретін жағдайлар туралы халықты хабарландыру дабылы. Бұл дабыл азаматтық қорғаныстың бір бөлігі болып табылады. Дабылдың басты мақсаты мүмкіндігінше көп адамдардың назарын аударып, келе жатқан апат туралы хабардар етіп, сәйкесінше барынша тезірек қауіпсіз орын табу туралы ескерту.

## Тағы қараңыз
* Әуе шабуылына қарсы қорғаныс күштері
* Өздігінен бағытталу жүйесі
* Ракетаға қарсы қорғаныс

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Азаматтық қорғаныс
Танымдылық белсенділік

**Танымдылық белсенділік** - жануарларда нысана рефлексі түрінде, ал адамда бұдан басқа ырықсыз зейін, білімге құмарлық, әуестену, шығармашылық түрінде керінетін психикалық белсенділіктің түрі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жүйенің қозғалыс мөлшерінің центрге қатысты бас моменті

**Жүйенің қозғалыс мөлшерінің центрге қатысты бас моменті** - механикалық жүйенің барлық нүктелерінің қозғалыс мөлшерінің центрге қатысты моментгерінің қосындысына тең шама.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Сайлау Байбосын

**Сайлау Байбосын** (16 наурыз 1958 жыл, Әжі ауылы, Ақмола облысы) — жазушы, көсемсөзші, ақын, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1998), Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, халық әндерінің «Жастар дауысы» атты республикалық байқауының лауреаты (1987).

## Өмірбаяны
Орта мектепті бітірген соң, туған ауылында жылқышы, жүргізуші болып еңбек еткен. Целиноград кооперативтік техникумын аяқтаған соң, біраз жыл сауда саласында қызмет істеген. 1987 жылдан бастап Ерейментау аудандық мәдениет бөлімінде, 1997 жылдан бастап Ерейментау қаласындағы Үмбетей жырау атындағы мәдениет үйінде жас ақындар мектебінің жетекшісі, сондай-ақ, аудандық «Ереймен», «Ерейментау» газеттерінде әдеби қызметкер, редактор, 2006 жылдан бастап Ерейментаудағы аймақтық «Ереймен елі», «Инфо-Рейтинг» газеттерінің редакторы болып қызмет атқарған. Ақмола облысы «Арқа ажары» газетінің меншікті тілшісі болған.

## Шығармалары
Алғашқы өлеңдері 1986 жылы басылды. «Дат» атты өлеңдер жинағы (2001), «... деген екен Ерейменде» атты әзіл әңгімелер жинағы (2002), «Рух» атты өлеңдер жинағы (2007), «Ерейментау» тарихи-танымдық кітабы (2007) жарық көрген. «Мысли, афоризмы и шутки знаменитых мужчин» атты кітапты (Мәскеу, «Эксмо» баспасы, 2005) тәржімалаған.

## Жетістіктері
1998 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағын алған. Республикалық және облыстық деңгейдегі жыр мүшәйраларының, ақындар айтысының жүлдегері.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағы
Санат:1958 жылы туғандар
Сайын Мұратбеков

**Сайын Мұратбеков (1936–2007)** – қазақ жазушысы.

## Өмірбаяны
1936 жылдың 15 қазанда Алматы облысының Қапал ауданындағы Қоңыр ауылында туған. Найман руынан шыққан.

1957-1963 жж. ҚазМУ-де сырттай оқыған, 1971 жылы Мәскеудегі Жоғары әдеби курсты бітірген. 

1954-1962 жж. туған ауылында колхозшы, мұғалім, аудандық, облыстық газеттердің әдеби қызметкері, 1962-1972 жж. «Жұлдыз» журналында, «Қазақ әдебиеті» газетінде бөлім меңгерушісі, Қазақстан Жазушылар одағында кеңесші, Көркем әдебиетті насихаттау бюросының директоры, 1972-1977 жж. Қазақстан КП Орталық Комитетінде жауапты қызметкер, 1977-1980 жж. «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы, 1980-1984 жж. Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, 1984-1986 жж. «Жазушы» баспасының директоры, 1988-1991 жж. ҚЖО-ның екінші хатшысы болған. 

XI сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

## Шығармашылығы
Жазушының алғашқы шығармалары 50-жылдардың аяғында жариялана бастаған. Содан бергі уақытта әңгімелері мен повестерінің «Менің қарындасым» (1961), «Ауыл оты» (1964), «Көкорай» (1967), «Отау үй» (1968), «Жабайы алма» (1972), «Дос іздеп жүрмін» (1973) жинақтары, таңдамалы шығармаларының бір томдығы (1981), 1986 және 1991 жж. екі томдығы, 2004 жылы «Ескек жел» атты әңгімелер жинағы жарық көрген.

1989 жылы «Қалың қар», 1995 жылы «Өліара» повестері кітап боп шықты.

Шығармалары көптеген шетел тілдеріне аударылып, жақсы сұраныс тапқан. Алматы баспаларынан орыс тілінде «Дом молодых», «Камен тугай», «Дикая яблоня», т.б. кітаптары, Мәскеу баспаларынан әр жылдары жарық көрген «Дикая яблоня», «На вершине Учкары», «Запах полыни», «У теплого родника», т.б. кітаптары, Ташкентте өзбек тілінде «Евшан иісі», Қазанда татар тілінде «Әрем иісі», украин, белорус, грузин, армян, Әзірбайжан, литва, т.б. туыстас халықтар тілдерінде әңгіме, повестері, араб тілінде «Жусан иісі» повестері мен әңгімелері жеке кітап болып шықты.

Жазушының сценарийі бойынша Тел өскен ұл атты көркем фильм жарық көрген. Сайын Мұратбековтың сценарийі бойынша көптеген театралдық көріністер қойылған.

Аударма саласында Әнуар Әлімжановтың белгілі роман-повестерін, сондай-ақ Г.Толмачевтің Д.Қонаев, Н.Назарбаев туралы деректі повестерін Алекс ла Гуманың «Тас ғалам» романын қазақшалаған.

«Тел өскен ұл» (реж. Ш.Бейсенбаев, 1976) кинофильм сценарийінің авторы. 

## Марапаттары
2003 жылы «Жабайы алма» повесі үшін Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының лауреаты атанды.

«Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

1990 жылы «Қалың қар» повесі үшін Қазақстан Жазушылар одағының М. Әуезов атындағы әдеби сыйлығы, 1998 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атағы берілген. 

Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2006).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Қаскелең батыр

**Қаскелең батыр** (т.ж. б., - 1729) - қалмақ батыры, жоңғар билеушісі Шамал ханның бас батыры, мың басы. 1723 жылы Жетісуды жаулауға қатысқан. "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаның" кезінде Қаскелең (шатыры осында тұрған) қ-сынан шығысқа қарай Нарынқолға дейінгі аралықтың билеушісі атанды. Қапшағайды 1729 жылы Балқаш көлінің оңтүстігінде жекпе-жекте Шапырашты Наурызбай батыр садақпен атып өлтірген. 

## Дереккөздер


Санат:Жоңғар батырлары
Күш жүйесінің бас моменті

**Күш жүйесінің бас моменті** - берілген нүктеге қатысты жүйедегі барлық күштер моментінің геометриялық косындысына тен вектор.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Хабарларды тыңдау және тосып алу

**Хабарларды тыңдау және тосып алу** (Подслушивание и перехват сообщений) — барлау жүргізу тәсілі; тыңдау негізінен  түнгі қимыл кезінде, тауларда, ормандарда, елді мекендерде қарсыласпен тікелей түйісу кезінде кару  жағдайы нашар болғанда қолданылады. Оны бақылаушы посттардың бақылаушылары, тындаудың арнайы посттары, сонымен қатар қарсыластын тылында әрекет ететін барлық барлаушы бөлімшелер (топтар) жүзеге асырады. Қарсыластың жағдайы мен қимылы дыбысты бүркенішті ашу қасиеттері бойынша анықталады. Байланыс құралдары бойынша берілетін келіссөздер мен хабарларды тосып алу радиоқұралдар көмегімен  жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Серік Қапшықбайұлы

right|thumb
**Серік Қапшықбайұлы** -  1935 жылы Қытай Халық республикасында туған. 1956 жылы Шыңжаң институтының тіл-әдебиеті факультетін тамамдаған. Еңбек жолын «Шыңжаң оқу-ағарту» журналында бастап, 1957 жылы елде жүргізілген «Іс-тіл дұрыстау» қозғалысында «ұлтшыл» атанып, 1979 жылға дейін қуғын-сүргінге ұшырады. 1984 жылдан бері «Тарбағатай» журналының бас редакторы қызметін атқарды. 1994 жылы ата мекені — Қазақстанға қоныс аударды. Бірнеше жыр жинақтары мен прозалық шығармалар дың авторы. 1986 жылы «Жылдар арасында» атты таңдамалы өлеңдер жинағы үшін Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік сыйлығы берілген. Республикалық «Балдырған» журналында бөлім редакторы болған, қазір шығармашылық жұмыста.

«Тас», «Жылқы ішінде ала жүр», «Жоқ», «Күншығыс», «Жер басып жүргендер», «Бала» кітаптарының авторы. Қазақстанға келгелі 5 рет халықаралық ақындар мүшәйрасының бас бәйгесін алған. «Қазақстан Тәу елсіз дігіне 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталған.
## Дереккөздер