open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bombardier Q Series

**Bombardier Q сериясы **() немесе **де Хэвиленд Канада Дэш 8** () (сонымен қатар **DHC-8** белгіленуі қолданылады) — 1984 жылы de Havilland Canada (DHC) компаниясы жасап шығарған екі моторлы орта қашықтыққа ұшуға арнлаған турбовинтті ұшақ. Қазіргі таңда 
ұшақ құрылысын DHC-ді Боингтен 1992 жылы сатып алған Bombardier Aerospace фирмасы жүзеге асыруда. 1996 жылдан бастап ұшақ ағылшынның «тыныш» () сөзінен алынған  **Q — сериясы** деген атауға ие. Барлығы 1000-нан аса ұшақ өндірілді. Bombardier концерні 2016 жылға дейін 1192 дана Dash 8 сериялы ұшағын өндірмекші.

## Тарихы

## Нұсқалары
### 101 сериясы
[thumb|right|[Scandinavian Airlines System|SAS әуе компаниясының Q400 ұшағы мұзға қарсы сұйықтықпен өңделуде, Växjö әуежайы, Швеция]]
;DHC-8-100: 37-40 орынды жергілікті жолаушы ұшағының бірінші нұсқасы. Қолданысқа 1984 жылы енгізілді. Алғашқы даналары PW120A қозғалтқышымен (1985 жылы 13 желтоқсанда CAA сертификатын алды), ал кейінгілері — қуаты 1800 ат күші (1343 кВт) PW121 қозғалтқышымен (1990 жылы 22 ақпанда CAA сертификаты алды) жабдықталды.
;DHC-8M-100: Канада көлік авиациясына арналған екі ұшақ.
;CC-142: Еуропадағы Канада ӘӘК-не арналған әскери-тасымалдаушы нұсқасы.
;CT-142: Канада ӘӘК штурмандарын оқытуға арналған оқу-жаттығу нұсқасы.
;E-9A: АҚШ ӘӘК патрульдік ұшағы, Мексика шығанағындағы оқужаттығу жүмыстарын қамтамасыз етуге арналған.

### 200 сериясы

;DHC-8-200: 100 сериясына ұқсас,  тек қуаты 2150 а.к. (1604 кВт) болатын Pratt & Whitney Canada PW123 қозғалтқыштарымен жабдықталған, 37-39 жолаушы тасымалдауға арналған.
;Q200: Белсенді шу бәсеңдету жүйесімен (*Active Noise and Vibration Suppression (ANVS) system*) жабдықталған  DHC-8-200 ұшағы.

### 300 сериясы

;DHC-8-300: 3,43 м-ге ұзартылған, 50-56 орынды жергілікті жолаушы ұшағы, қолданысқа 1989 жылы енгізілді. Қуаты 2500 а.к. (1865 кВт) болатын PW123, PW123B немесе PW123E қозғалтқыштарымен жабдықалған.
;DHC-8-300A: пайдалы жүктемесі үлкейтілген DHC-8-300 нұсқасы.
;Q300: Белсенді шу бәсеңдету жүйесі орнатылған (*ANVS*) DHC-8-300 нұсқасы.

### 400 сериясы

;Q400:  70-78 орынды үлкейтілген нұсқасы. Қолданысқа 2000 жылы енгізілді. Крейсерлік жылдамдығы бұрығы нұсқаларға қарағанда 140 км/сағ-қа көбейтіліп, 667 км/сағ-қа жетті. Ұшақ максималды қуаты 5071 а.к. (3789 кВт) (крейсерлік қуаты 4850 а.к. (3618 кВт)) PW150A қозғалтқышымен жабдықталған. Стандарттық ұшақтың ұшу биіктігі 7600 м құрады, ал жолаушыларға арналған апатты оттегі маскалары бар ұшақтарда 8200 м. Q400 нұсқасының барлық ұшақтары белсенді шу бәсеңдету жүйесімен (*ANVS*) жабдықталған.
;Q400 NextGen: салоны, жарық құрылғылары, иллюминаторлары мен жоғарғы жүк салғыштары жақсартылған және жанармай шығыны мен қызмет көрсету құны азайтылған  Q400 нұсқасы.
;Q400-MR: Француз ӘӘК-не арналған теңіз бомбылаушы нұсқасы.

## Дереккөздер

Санат:Bombardier ұшақтары
Санат:Жолаушы ұшақтары
Василий Иосифович Сталин

**Василий Иосифович Сталин** (, 1962 жылдың 9 қаңтарынан бастап — **Джугашвили** (); 24 наурыз 1921 жыл, Мәскеу, РКФСР— 19 наурыз 1962, Қазан, РКФСР, КСРО) — кеңестік әскери ұшқыш, авиация генерал-лейтенанты. Мәскеудің әскери округының ВВС басқарушысы (1948— 1952). Иосиф Виссарионович Сталинның кенже ұлы.

## Өмірбаяны
Василий Сталин 1921 жылы 24 наурызда Мәскеуде РСФСР инспекциясының шаруалық және РСФСР ұлт істері жөніндегі халық комиссары Иосиф Сталин мен оның екінші жұбайы — Надежда Аллилуеваның отбасында дүниеге келген. Василийдың Светлана Аллилуева (1926 туған) есімді қарындасы және әкесінің бірінші жұбайынан туған Яков  Джугашвили (1907 туған) есімді ағасы болған. Василий әкесі Сталинның асырап алған баласы Артём  Сергеевпен бірге тәрбиеленген. Василий Мәскеудің 25-ші білім беру мектебінде білім алған.
1932 жылы 9 қарашада Василийдың анасы Надежда Аллилуева өз-өзіне қол жұмсап қайтыс болды. Анасын жерлеу кезінде 11 жасар Василий әкесін қолынан келгенше жұбатты (кугерлердің айтуынша әкесі анасын қатты жақсы көргені соншалық, мәйіттің соңынан қалмай жылаған көрінеді). Ал басқа бір куә болған адамдардың сөзінше Сталин жерлеу рәсіміне мүлдем келмеген.

## Дереккөздер

Санат:24 наурызда туғандар
Санат:1921 жылы туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:19 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1962 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазанда қайтыс болғандар
Санат:КСРО ұшқыштары
Санат:КСРО генералдары
Қара-Еске қаған

**Қара-Еске қаған** (Қара Ыссық қаған, Коло Исиги кэхань,  Қара қаған, Ашина Кэло, Исицзи) (? – 553) – Түрік қағанатының екінші қағаны (552 – 553, 6 ай), Бумын қағанның үлкен ұлы. Таққа әкесі өлгеннен кейін  отырған. Жужандар Анағұйдың інісін билікке әкеліп, Түрік қағанатына қарсылық көрсете бастайды. Лайшаң тауының маңында түріктер жужандарды тағы да жеңіліске ұшыратты. Осы шайқаста Қара-Еске қаған қайтыс болып, жужандар толық талқандалудан аман қалды.

## Дереккөздер

Санат:553 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркі қағанатының билеушілері
Санат:Ашина әулеті
Жансары

**Жансары** — Орта жүз Уақ тайпасының Ергенекті руынан тараған атаның бірі. 

Мәшһүр Жүсіп Көпеев жинаған шежіреде және тарихи деректер бойынша Жансары — Уақтың Ер Көкше руына жататын Ергенектінің төрт атасының (Бидалы, Баржақсы, Шайгөз) бірі. А. Левшиннің көрсетуінше, Жансарының таңбасы жалпы Уақ руларының таңбасымен бірдей, ал Н.И. Гроденовше — Х; ұраны — Жаубасар. Қазан төңкерісіне дейін Жансары Павлодар, Омбы уездерін мекендеген..

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Жоғары шекті

**Жоғары шекті** — Орта жүз Арғын тайпасының рулар бірлестігі. 
Шежіре деректері бойынша, Арғын ішіндегі Тоқал арғын атанған тармақтын бірі рулық таңбасына қарай Жоғары шекті, екіншісі Төмен шекті атанған. Жоғары шектіге Саржетім, Шақшақ, Сомжүрек, Айдарке, Анай сияқты алар кіреді. Олар Қазан төнкерісіне дейін негізінен Торғай уезін мекендеген. Олардың рулық ұраны — Ақжол (бүкіл Арғын тайпасының ұранымен бірдей)..
## Тұлғалар
* Бабас Бурабайұлы Айдарке
* Нәзипа Сегізбайқызы Құлжанова Айдарке
* Үркімбай би Айдарке

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Мырза руы

**Мырза** - Ұлы жүз Жалайырдың Шуманағынан* тарайтын [[ру]].

Шежіре бойынша Мырза *Әліке*, *Бәйбіше*, *Аман'' деген аталарға бөлінеді. 1865 жылғы санақта Мырза 1310 түтін болған. Қазан төңкерісіне дейін бұрынғы Талдықорған облысының Қарақой, Бурақой, Дауылбай, Қайрақты, Қусақты таулы үстірттерін, Сарыкөл, Қызыл мен Тамшыбұлақ өзендері, Шарбақты сайының сол жағындағы Дастар, Жосалы, Шеладыр деген жерлерді мекендеген. Ұраны — Бақтияр. Таңбасы—тарақ.
.
## Тұлғалар
* Қабылиса (Қабан)
## Дереккөздер
Амрак қаған

**Амрак қаған** ( қытайша: 阿史那庵逻 (ashinaanluo) - Яньло; жеке аты *қытайша:* 庵逻 — Ашина Аньло) — Тобо қағанның ұлы, Түрік қағанатының (Көк түріктері) 581 жылдан билік еткен 5-ші қағаны.

## Басқаруы
Ол Тобо қағанның ұлы. Қайтыс боларының алдында әкесі Амрактың немере ағасы Төременді таққа отырғызуды аманаттаған. Алайда Далобянь (Төремен, Мұқан қағанның кіші жұбайынан) тегі төмен дәрежелі деп саналып, ақсүйек қауымы оны қаған болуға лайықсыз деп тапты. Шетудің (Баға Ышбар қаған) қысымымен олар Амракты қаған етіп сайлады. Төремен жаңа сайланған қағанды орнынан түсіріп, тақты иеленуді көздеді. Ал оның қызметшілері қағанды көпшіліктің көзінше балағаттап, жазасыз қалып жатты. Түрік ақсүйектерінің жиынында ержүрек әрі батыл Шетуді қаған сайлауға шешім қабылданды. Төремен Апа-хан деген лауазым алып солтүстікке кетіп қалды. Шету Баға  Ышбар қаған атанды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Түркі қағанатының билеушілері
Санат:Ашина әулеті
Садыр

**Садыр** — Орта жүз Найман тайпасының руы.*Ұраны – Алдияр, Қаптағай!; Таңбасы – Босаға*

## Шежіре
Садыр руы Орта жүз найман тайпасынан тараған ру. Шежіре жинаушы Қ. Омарбековтың, Орысбай шежіресін жазып алған Базарқұл Көккөзұлының таратуынша Найманның Білгебай тармағынан: Сүгірші — Құрманай, Төлеқытай—Садыр, Қытайби, Төртуыл. Садырдан —Тоң, одан : Шүйе, Саржетім, Есенқұл, Түгелбай. Қытайбиден: Қаракерей, Матай. Енді бір деректерде бұлардың кенжесі —Аталық.
## Мекендеген аймақтары
Бұдан тараған ұрпақ —Қызай. 19 ғ-дың 2-жартысында Лепсі уезінің оңтүстік-батыс шекарасын, Балқаштың оңтүстік жиегінен Жоңғар тауының етегіне дейін Басқан, Лепсі бойын, Матай,Керейқұмды, Мысықжол, Басқопа, Үшжол құмын, Талдықары, Қарабөгет аңғарын мекендеген. Орта жүздің өзге тайпаларына қарағанда Найманның әрбір руының таңбасы және ұраны бар..

## Тұлғалар

# Алдияр батыр
# Мұхаметжан Тынышбайұлы
# Базарбай Мәметов
# Мұқан Төлебаев 
# Құман Тастанбеков
# Мұхтар Ғалымиұлы Арынов
# Ерлан Мұхтарұлы Арын
# Әділбек Байзолдаұлы Абайділданов
# Ескендір Мұхамеджанұлы Тынышбаев
# Төлебай батыр
# Жандарбек Мәлібеков Тоң

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной состав и расселение казахов (конец ХІХ —начало ХХ в.) Алматы, 1968
* Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племён. СПБ 1896

Санат:Қазақ рулары
Сарықыпшақ

**Сарықыпшақ**  — қыпшақ тайпасының бір тармағы, қазақ шежіресі бойынша Қыпшақтан Сүлімалып, Көбекалып (Ақ көбекалып)—Мүйізді Сарыабыз. Саңғысынан алты арыс ел тарайды. Олар: Қарақыпшақ, Сарықыпшақ, Қытайқыпшақ, Құланқыпшақ, Торықыпшақ. Сарықыпшақтың тарихи дерегі толық жиналмаған..

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Байназар (ру)

**Байназар** — Орта жүздің Уақ тайпасына жататын Ерқосай руының бір атасы. Байназар Абрай, Әжібек болып екіге бөлінеді. Қазан төңкерісіне дейін олар Павлодар уезінің солтүстік-батысындағы Құлынды даласын мекен еткен..

## Дереккөздер

## Сілтемелер


  

Санат:Қазақ рулары
Баржақы

**Баржақы** — Орта жүздегі Уақ тайпасының Ерқосай руынан тараған ата. Баржақының шешесі Ергенекті Найман қызы болғандықтан, оның ұрпағы басқа үш туысының (Бидалы, Жансары, Шайкөз) ұрпағымен қабат Ергенекті Уақ атанған. Баржақы бұрынғы Петропавл уезінің Есіл өзені бойын мекендеген. Ұраны —Жаубасар..

## Дереккөздер

## Сілтемелер


  

Санат:Қазақ рулары
Әлімбет

**Әлімбет**
* Әлімбет - Ақтөбе облысының Қарғалы ауданындағы ауыл, ауылдық әкімшілік округінің орталығы. 
* Әлімбет — Орта жүз құрамындағы Уақ тайпасының бір руы.
Әлімбет (ру)

**Әлімбет** — Орта жүз құрамындағы Арғын тайпасының бір руы. Қазан төңкерісінен бұрын негізінен Павлодар уезінде тұрып, Ертіс жағасын мекендеді. Қазір де сол арада тұрады..

## Сілтемелер

Санат: Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Тұлан қаған

**Тұлан қаған** (*қытайша:* 都藍可汗 - Дулань-хан Юнъюйлюй; жеке аты қытайша: 阿史那雍虞闾 - Ашина Юнъюйлюй, Юн Улуқ, Он Йоллығ) — Баға Ышбара қағанның ұлы, Түрік қағанатының 588 жылдан 599 жылға дейін билік еткен 8-ші қағаны.

### Басқаруы
Жанама деректер бойынша 583 жылы ол Төремен Апа-ханға қарсы жорыққа қатыстқан.  Баға Ышбар қағанның қайтыс болуынан кейін түрік ақсүйектері Тұланды жаңа қаған етіп сайлады. Жаңа қаған Суй империясымен достық қарым-қатынаста болуды көздеп императорға сыйлықтар жөнелтті. Император оған 2 000 жібек кесегін тарту етті. Түріктер Қытаймен сауда қатынастарын жасауды көздеп императорға 10 000 жылқы, 20 000 қой, 500 түйе мен ірі қара сыйлады. Император түріктермен сауда қатынастарын ашуға бұйрық берді.
589 жылы Суй Вэнь-ди Чэньи қағанның әйелі қытайлық Чжао Цзюньге (Цянь  Цзинь) Чэнь әулетінің отбасылық жәдігерін апарып берді. Чжао Цзюнь Чэнь әулетінен шыққан еді, осылайша император оны бейтараптандыруға тырысты. Патшайым императорға өлеңмен жауап берді
Император патшайымның әрекетін өрескелдік деп бағалады. Суй Вэнь-ди Чжао Цзюньды сатқын деп айыптап, оны лауазымынан айырды, алайда қағаннан алып кете алмады. Император Нюданды төрт әнші құлдармен бірге қағанға сыйлап, одан Чжао Цзюньды тартып алуды ойлаған еді.

## Тағы қараңыз

Санат:Түркі қағанатының билеушілері
Санат:599 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ашина әулеті
Шоға

**Шұға**, **Шоға** — Орта жүз Уақ тайпасынан тарайтын ру. Шежіре деректеріне қарағанда, Шұғадан Сарыбаян, Сарыша, Бәйімбет, Мұрат және Сіргелі аталары өніп-өскен. Ал этнограф М. Мұқановтың жазбалары бойынша, Шұғадан Еліс, Мүлкіс деген 2 ата тарайды. Шұға ұрпақтары Қазан төңкерісіне дейін жазда Шар, Ащысу, Шаған және Ертіс өзендері бойлары мен Сарқыт, Әлжан тауларын жайлап, қыста Қоянды, Қазалы, Қарауылшоқы, Байтемір, Шат қыраттарын, Сарыбұлақ озені бойын, Қарасор көлдерін қыстаған. Шұғаның ұраны—Жаубасар. Таңбасы—Х (ашамай).
## Тұлғалар
* Қайым Мұқамедханов
## Дереккөздер

## Сілтемелер


  

Санат:Қазақ рулары
Бозым (Кіші жүз)

**Бозым** — Кіші жүз, Жетіру ішіндегі Табын руынан тараған ата. Бозымды Төртуыл деп те атайды. Бозым Айдар, Қожантай, Қожабай, Тайган, Қараманке болып бөлінеді. Бозым Қазан төңкерісінен бұрын Орал уезін мекендеген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Бұйдас

**Бұйдас** — Ұлы жүз Дулат ішіндегі Ботбай руынан тараған ата. Ботбай руының шежіресінде Бұйдас кірме аталады. Дулат ішіне қайдан келіп, қашан сіңгені белгісіз. Бұйдастың Дулатқа ғана түгел қосылғаны айқын, өйткені қазақ, қырғыз, қарақалпақ ішінде басқа Бұйдас жоқ. 19ғ-дың аяғы—20 ғ-дың басында Бұйдас елі Жетісу өлкесінің Әулиеата, Сырдария, Верный уездерін мекендеген..

## Дереккөздер

## Сілтемелер


  

Санат:Қазақ рулары
Қытайдағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Қытайдың 47 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 33 нысан мәдени, 10 табиғи және 4 - аралас критерийлар бойынша іліккен. 

## Тізім
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Әлемдік мұра
* Азиядағы Әлемдік мұра нысандары
* ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері
* ЮНЕСКО

## Сыртқы сілтемелер
* China — UNESCO World Heritage Centre 

Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі
Санат:Франция
Қарашор

**Қарашор** — Орта жүз Арғын тайпасына кіретін Қаракесек руының атасы. Шежіре деректеріне қарағанда Қаракесектен тарайтын Таңастың немерелері Қожас, Жаманқара және Баты ұрпақтары түгелдей қосылып "Қарашор" атанған. Қазан төңкерісіне дейін Қарқаралы уезін мекендеген, мал, егін шаруашылығымен айналысқан..

Қара (Қожас, Жарас, Бәркөз, Өтеп, Тақабай, Мұрат, Дүзен, Тоқан) және Шор (Дүйсенбай, Шекшек, Тілеубай, Әйтімбет, Қожам, Әлтөбет) сияқты аталарға бөлінеді.
## Тұлғалар
# Дидар Қамиев
# Сеңкібай Оразғұлұлы (Қожас)
# Бахия Атшабарұлы Атшабаров (шор)
# Марат Төлегенұлы Жыланбаев (шор)

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Қараш (Әлімұлы)

**Қараш** — Кіші жүз Әлімұлы рулар бірлестігінің Қарамашағынан тараған ата. Қарамашақтың төрт баласы (Оразгелді, Ораз, Жаншүкір, Қараш) реңдері қара болғандықтан "төртқара" атанып кеткен. Қараш—Аппақ, Тоқпан болып бөлінеді. Қараш ұрпағы Қазан төңкерісіне дейін негізінен Ақтөбе облысының территориясын мекендеді. Таңбасы — + (Айқыш).
Қарашұлы Аппақтан Құламан, Байсиық, Жалтыр, Көзгене.
Аппақұлы Байсиықтан Құлтас. Құлтастан Қарағой, Қараша, Бекше, Оразкелді (Наурызбай), Ораз, Байбақты, Жанбақты, Торы (Келтеқара), Сары, Тумаш.
Аппақұлы Жалтырдан Шынтас (Ақкиіз).
Қарашұлы Тоқпаннан Тоғамыс, Шобан, Сейітқұл би. Сейітқұл биден Сейітпанбет, Төлес, Ақша хан, Дүйсеней, Қалматай, Матай, Қият, Жалаң (Жалаңтөс) Баһадүр, Қожамқұл. Ақша ханнан Шал, Бәйбек, Бөкенші, Жоламан, Бекпанбет, Желкілдек, Қанысбек.
Ақшаұлы Бәйбектен Кешубай, Қашқын, Айтық (Әйтеке) би.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Қараша (Орта жүз)

**Қараша** — Орта жүз Қоңырат тайпасының Жаманбай руынан тараған ата. Шежіре деректеріне қарағанда, Қазан төңкерісіне дейін Қараша қазіргі Қызылорда облысының Жаңақорған ауданың мекендеген. Ұраны —Көкен..

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Қараш

**Қараш**

**Елді мекен:**

* Қараш – Абай облысы Жарма ауданы, Шар қалалық әкімдігі құрамында болған ауыл, 2007 жылы таратылған.

**Тау:**

* Қараш – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы жерінде орналасқан жота.

**Рулар:**

* Қараш – Кіші жүздің Байұлы бірлестігі Адай тайпасының құрамындағы ру.
* Қараш –  Кіші жүз Әлімұлы рулар бірлестігінің Қарамашағынан тараған ата.
Қараша (айрық)

**Қараша**
* Қараша
* Қараша (Орта жүз)
* Қараша (Кіші жүз)
* Қараша (ауыл)
* Қараша (қорым)
Қараша (Кіші жүз)

**Қараша** — Кіші жүз Байұлының Жаппас руынан тараған ата. .

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Шұбыртпалы

**Шұбыртпалы** — Орта жүз Арғынның Мейрамынан тараған ру. Шежіреде Мейрам баласы Тоқтауылдан тараған ұрпақ. Қазан төңкерісіне дейін Шұбыртпалы негізінен Қарқаралы уезінің оңтүстігіндегі Желдітау мен Аяқ Сартерек және Тоқрауын өзендері алқабын мекендеген. Мойынты болысында Шұбыртпалының Көкдала, Күйелі деген аталары (500 түтін) Тайатқан, Шұнақ тауларын қыстап, жазда Батпақсу аңғарын жайлаған. Шұбыртпалының аздаған бөлігі Қарқаралы уезінің Сарыбура болысы мен Семей уезінің Малыбай болысын да (Көктерек өзені алқабы) мекендеген. Шұбыртпалы мал өсіріп, егін еккен.
## Тұлғалар
# Ағыбай Қоңырбайұлы 
# Нартай Бекежанов
# Марат Оралбайұлы Әбсеметов
# Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков
# Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек

## Әдебиет
* Материалы по Киргизскому землепользованию, собранные и разработанные экспедицией по исследованию степных областей. т 3,6 и 10. СПБ. 1876
## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Елтегін Бұйрық қаған

**Елтегін Бұйрық хан** немесе **Нилі хан** (қытайша: 泥利可汗 (nilikehan), ,  немесе Барамуда, Или-тегин) — 603 жылдан бастап Батыс Түрік қағанатының бірінші қағаны.

## Басқаруы
Қара Шұрын Түрік иран-түрік соғысынан кейін Нілі ханды Пайкенд аймағының билеушісі етіп тағайындады. Парсы деректеріне сүйенсек Бахрам Чубинның әскеріне қарсылық көрсеткен, алайда ақырында тұтқынға түсіп қалады да (немесе келіссөздер үшін берілген) VI Ормизд ке жіберіледі, ол оны жақсы қарсы алып Пайкендке қайтарады. Қара Шұрын Түрік қаған атанғаннан кейін Нілі хан Түрік қағанатының батыс аймағының билеушісі болды. VII ғасырдың басында Қара Шұрын Түрік Тоғонға қашқаннан кейін таққа талас басталған еді. Нілі хан осы соғыстардың барысында қаза болды.

## Тағы қараңыз

Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері
Санат:604 жылы қайтыс болғандар
Солтүстік Кореядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Солтүстік Кореяның 2 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). 

Бұл нысанның екеуі де тізімге мәдени критерийлар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Солтүстік Корея аймағындағы  Әлемдік мұра тізіміне 5 нысан үміткер ретінде тіркелген.

## Тізім
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан

## Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Әлемдік мұра
* Азиядағы Әлемдік мұра нысандары
* ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері
* ЮНЕСКО

## Сыртқы сілтемелер
*  ЮНЕСКОның ресми сайты: Франциядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі
* Франциядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар 
* Франциядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының каталогі

Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі
Санат:Солтүстік Кореядағы әлемдік мұра
Дәулетбай

**Еджі мекендер:**

* Дәулетбай – Абай облысы Көкпекті ауданы, Үлгілі Малшы ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2009 жылы таратылған.
* Дәулетбай – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Дәулетбай – Ұлы жүз Шапырашты тайпасының Асыл руының ішіндегі Теке елінің бір тармағы.
Баһадүр қаған

**Баһадүр қаған**, Күлбагатур, Кюлюг Сыбихан (Күйлік Сібір хан), Кюлюг-Сібір хан, Мохэду, — 630 жылдан 631 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының билеушісі. Дулу тайпаларын басқарған. Тон қағанды тақтан тайдырып, өлтірген.

"Мо-хэ-ду" сөзі "Баһадүр" сөзінің қытай тілінде бұрмалауынан шыққан. "Баһадүр" сөзі ежелгі парсы тілінен аударғанда "күннің ұлы", "құдайдың ұлы" дегенді білдіреді. Ежелгі түркі тіліне Ұлы Жібек жолының бойымен тараған манихей діні арқылы енген

## Басқаруы
Жаңа қаған Тон қағанды жақтаушылардың көп бөлігінің қарсылығына тап болды. Нушеби тайпалары бірден көтеріліске шықты. Көтеріліс басында Нишу Қана шад тұрды. Күлік Сібір Тан империясымен қатынас жасауға тырысты: елшілік жіберді, тіпті құдандалық ниетінде жасырмаған. Ли Шиминь қағанаттағы жағдайдың тұрақсыз екенін, ішкі қантөгіс салдарынан қаған билігінің әлсірегенін, әрі кімнің болашақ қаған болатыны жайлы білмейтінін айтты. Көп ұзамай Тон қағанның ұлы Ирбис Ышбара Нушебилерге қарай қашты, ал олар оны қаған сайлады. Өзге ақсүйектер де Ирбисты қолдады.
631 жылы Баһадүр қағанды барлық одақтастары сатып кетті, ал оның өзі Алтай тауына қарай қашты, алайда нушебилер оны қуып жетіп, Баһадүр қаған қаза болды.
## Тағы қараңыз

Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері
Сы Жабғу қаған

**Сы Жабғу қаған** (*қытайша:* 肆葉護可汗 - Сыеху кэхань, жеке аты *қытайша:* 阿史那咥力 - Ашина Сыли) —— 631 жылдан 633 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының билеушісі. Нушеби тайпасының қолдауына ие болған. Нушеби тайпасының және бай Пайкенд аймағының билеушісі Нишу Дулудың қолдауымен Дулу тайпасының қолдауын иемденген Баһадүр қағанды тақтан тайдырған.

## Басқаруы
Нушеби тайпасының билеушілері жаңа қаған Батыс Түрік қағанытында әкесі Тон қағанның кезіндегі бірлікті қалпына келтіреді деп ойлады. Қаған билікке келісімен сеяньтоға қарсы жорыққа аттанды. Нәтижесінде қаған қолы талқандалды. Қаған өзінің жаман қасиеттерін: қырсықтығын, ызақорлығын, күмәншілдігін көрсете бастады. Ол Или хан жайлы қаңқу сөздер естіп, оны жазалауға бұйрық берді. Нишу Дулу да көп ұзамай қағанның оны өлтіретінін біліп Қарашарға қашады. Муби Тархан нушебиліктерден қол жинап қағанның қосынына аттанды. Қаған қаңлылардың жеріне қарай қашты. Тан империясының жылнамасының хабарлауынша, ол құсадан қайтыс болған. Сюаньцзан өзінің Да Тан си юйцзи еңбегінде, Ілбіс қағанның будда ғибадатханасын тонамақ болған сәтте Балхта қаза болды дейді.
663 жылы Қарашара Нишу Дулу хан оралып,  нушебиліктер оны қаған етіп сайлады.
## Тағы қараңыз

Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері
Нишу Дулу қаған

**Нишу Дулу қаған** *(қытайша:* 阿史那泥孰 - Ашина Нишу, жеке аты *қытайша:* 咄陆可汗 - Долу кэхань, титулын алғанда: қытайша 吞阿娄拔奚利邲咄陆可汗 - Туньалоубасилибидолу кэхань) — 633 жылдан 634 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны. Нушеби тайпасының қолдауына ие болған. Ілбіс қағаннан Қарашарға қашып, қайта келісімен қаған сайланды.

## Басқаруы
Ол Баға шадтың, яғни, Яң Соух тегін — Савэ ханның бесінші баласының, ұлы. Оның әкесі Персиямен соғысқан. 603 жылы Елтегін Бұйрық қайтыс болғаннан кейін Нишу Дулу бай өлке Пайкендтың билеушісі болып тағайындалды. Нишу Дулу Қытайда жүрген кезінде Тан Тай-цзунмен кездескен. Белгілісі Баға шад пен Ли Шимин анда дос болған. Нишу Дулу таққа отырғаннан соң Қытайға елші жіберіп, биліктен бас тартты. Ли Шиминь Лю Шаньинды қағанатқа жалау мен грамота беріп аттандырды. Олар императордың оны қаған ретінде мойындайтынын жеткізді. Түріктер императордан музыкалық аспаптар мен жібек алды. Көп ұзамай қаған сырқаттанып, қайтыс болды. 
## Тағы қараңыз

Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері
Ешбар Елтеріс қаған

**Ешбар Елтеріс қаған**  (*қытайша*: 沙钵罗咥利失可汗 - Шаболосилиши кэхань (тақтағы есімі), жеке есімі *қытайша*: 阿史那同俄 - Ашина Тунъэ. Тонг шад, Ышпара Төліс-шад, Ышпара Эльтерши Шир, Толыс шад, Тонг шад (т.ж.б. – 639)  ) — 634 жылдан 639 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны. Қара теңіз бойында орналасқан аймақты басқарған Тон жабғу қағанның інісі Баға шадтың ұлы. Шығу тегі: Істемі хан – Тардуш қаған – Янг Соух – Баға шад – Ешбар Елтеріс. Ол Нишу Дулу қаған қайтыс болғаннан кейін таққа отырған.

## Басқаруы

Билігінің алғашқы кезеңі көптен күткен тыныштықпен өтті. 637 жылы қаған Қытай императорына елшілік жіберіп, құдандалық жайында сөйлесуге тырысты. Император елшілікті жылы қабылдады, алайда неке жайлы әңгіме қозғамады.
Ешбар Елтеріс елде басқаруды қайта құрып, «Он – оқ бұдун жүйесін енгізді. Қағанның он оқ, яғни, он түменнен тұратын әскері болды. Әр түменде 10 мың адам. «Бұдун» сөзі «ел», «халық» деген ұғымды білдіреді. Бірақ та, басқарудың бұл жүйесі мемлекетті күшейтудің орнына, керісінше әлсіретті. Билік үшін талас бұрынғыдан да күшейе түсті. Батыс түріктердің арасында Ешбар Елтерістің саясатына қарсылықтар күшейді. 
Қағанаттың өмір сүруіне дулу мен нушеби тайпаларының бітпейтін бақталастығы үнемі қауіп төндіріп отырды. Сондықтан да қаған оларды бөлшектеуді ойлады. Ол дулу тайпасына бес және нушеби тайпасын бес аймаққа бөліп, әр аймаққа жеке билеушіден тағайындады. Әр билеушіге қаған биліктің белгісі ретінде жебе сыйлаған. Осылайша Батыс Түрік қағанаты Он-оқ түріктері елі атанды. 
638 жылы қыста қастандық ұйымдастырушылар ордаға кенеттен шабуылдады. Ешбар Елтеріс өзіне берілген жүзге жуық сарбазымен, інісі Бөрі шадпен бірге шегініп, Қарашар билеушісіне қашып кетті. Қастандық ұйымдастырушылар таққа Юйгу Шадты (Үкі шад) отырғызды. Бірақ бұл нушебилерге ұнамады. Бұл жағдай қағанаттың екіге бөлінуіне алып келді. Екі иелік арасында соғыс болып, Юйгу Шад Қарашарды талқандады. Ешбар Елтеріс елге қайта оралды. Нушебилер оны қуанышпен қарсы алды. Юйгу шад пен Ешбар Елтерістің арасындағы соғыс қан төгісті болды. Ақыры, екі жақ бітім жасасты. Алайда, бұл бітім әлсіз болып шығады. Юйгу Шадтың жақтастары Ешбар Елтеріске тыныштық бермей ақырында ол Ферғанаға қашуға мәжбүр болды. 639 жылы Ешбар Елтеріс Ферғанада қаза болды. Оның орнына ұлы Икюлиши отырды.

## Тағы қараңыз

Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері
Басыл Тегін қаған

**Басыл Тегін**, Поши-Дэлэ - Елтегін Бұйрық қағанның інісі әрі мұрагері. Ашина әулетінің Істемі ханнан тараған таомағының өкілі. Істемі хан - Тардуш қаған - Янг Соух тегін - Басыл-тегін. 603 жылы Тардуш қаған Қытайдан жеңіліс тауып, хабарсыз кеткеннен кейін Түрік қағанатында дүрбеллең басталады. Атасының ізін сала қағанаттың батыс бөлігінің билеушісі Елтегін Бұйрық қағанда қайтыс болады. Қытайдың қолдауына ие болған Жанғар қаған таққа отырады. Бірақ, оның құрылтайсыз билікке келуі батыстағы тайпаларға ұнай қоймайды. Олар Тардуш қағанның ұрпақтарын билікке әкеліп, қағанатты бөліп алуға әрекет жасайды. Осы оқиғалардан сескенген қытайлар тақ мұрагері Басыл тегінді астанаға алдап шақырып алып, сарайдағы бір шендінің қызына үйлендіріп, өздерінде ұстап қалады. Ал, Батыс қағанатта дулу тайпаларының қолдауымен билік басына Елтегін Бұйрық қағанның кәмелет жасына толмаған ұлы Таман қаған отырады. Сөйтіп, "қас пен көздің" арасында Манчжуриядан Азов теңізіне дейінгі ауқымды территорияны жаулап алып, билеп-төстеп тұрған далалық империя Түрік қағанаты екіге бөлініп кетеді.

## Тағы қараңыз

Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері
Винс Эдвардс

**Винс Эдвардс** (, туған кездегі есімі **Винсент Эдвард Зойно** ) (9 шілде 1928 жыл — 11 <nowiki/>наурыз 1996 жыл) — америкалық актёр, режиссёр және әнші, 1950-60-жылдары кино саласындағы және телевидениедегі атқарған қызметтері оның атағын асқақтатты.

Көбінесе Эдардс америкалық публиктерде 1961 жылдан бастап  1966 жылға дейін АВС телеарна көрсеткен "Бен Кейси" телесериалындағы "әдемі және тұйық", "жарық және теңдесі жоқ жас нейрохирург" бейнесімен даңқы артты.

Жас кезінде Эдвардс профессианал жүзгіш болды және ол Олимпиадаларға қатысуды арман етті. Бірақ, аяқ астынан жасалған аппендицитті жою операциясы оның арманының күл талқанын шығарды, Осыдан кейін ол актерлік шеберлігін шыңдауға бел буды. Эдвардс университетте қалды. Мұның себебі: Америкалық драма өнерінің академиясына түсу еді. Осыдан кейін ол «Парамаунт Пикчерзде»  арнайы актер болды.

 Эдвардстың қатысумен түсірілген үздік картиналар қатарына спорттық комедия «Әлем мистері» (1951), нуар фильмв «Өлтірус» (1956), «Келісіп өлтіру» (1958) және «Қорқыныш қаласы» (1959), сонымен қатар әскери драмалар қатарына жататын «Жеңімпаздар» (1963) және «Пері бригадасы» (1968).

## Өмірінің ерте жылдары
Винс Эдвардс 9 шілдеде 1928 жылы Нью-йорктық Бруклин районында итальяндық эмигранттар отбасында дүниеге келді. Оның әкесі тасшы болды. Өзінің егіз ағасы Энтони екеуі үйдің кенжелері болды. Кішкентай кезінен Эдвардс театр мен өнерге қатты қызығатын.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ актерлері
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:9 шілдеде туғандар
Санат:11 наурызда қайтыс болғандар
Ашина Хелу қаған

**Ашина Хелу қаған**  (тақтағы есімі *қытайша:* 沙钵罗可汗 - Шаболокэхань, жеке есімі *қытайша:* 阿史那贺鲁 - Ашинахэлу) — 653 жылдан 657 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны. Қағанаттың бірлігін аз уақыттың ішінде қалпына келтіре алды. Тан империясымен тең емес соғысқа түсуге мәжбүр болды, бұл соғыс қағанаттың тәуелсіздігін жоғалтуына себеп болды.

## Жас кезі
Ол Бури шадтың ұлы, әрі Баға шад Елтебердің немересі, Яң Соух тегін Савэның шөбересі, Қара Шұрын Түріктің шөпшегі болған. 633 жылы Нишу Дулу Хелуге Жабғу лауазымын берді. Хэлу бес аймақты басқарған (Чуюе, Чуми, Гусу, Гэлолу және Нушеби). 646 жылы Ирбис Шегуй хан чуюе мен чумилер бас көтерді дегенді естіп, Хелуды олардың көсемі деп шешті. Хэлу Қытайға қашып кетіп, Таң Империясына қызмет ете бастады. Көп ұзамай ол Батыс аймақтағы жерлер үшін түріктермен соғысты. 653 жылы Таң елінде оның дұшпандарының саны көбейді. Ол Хиюнның кеңесімен, Таң елін тастап, Батыс қағанатқа қайтып оралды.
## Басқаруы
Түріктер Хелуды азат етуші ретінде қарсы алды. Сөйтіп Мыңбұлақ аймағында ол Халлыг Ышбара Жағбу қаған деп жариялады да Ирбис ханды өлтірді.
## Тағы қараңыз

Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері
Санат:659 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытайда қайтыс болғандар
Санат:Қытайда жерленгендер
Құшрақ Бури қаған

**Құшрақ Бури қаған** (Ашина Хушэло-шад, Ашина Хусиньло) — 679/693 жылдан 704 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны.

## Биографиясы
Нушеби тайпасының билеушісі Ашина  Бучжень шадтың ұлы. Ол әкесі сияқты Тан империясының қолшоқпары болды. Сондықтан онымен қоластындағы адамдар санаспады. Ол Қытай еліне жақпай қалған болу керек, себебі империядан атақ-даңқ, шен-шекпеннің барлығы Ашина Юанькин шадқа бұйыратын. 693 жылы Юанькин Қытайда өлім жазасына кесілді, ал батыс түріктері көтеріліске шығып, Ашина Шуцзыды (阿史那俀子) қаған сайлады.
Ашина Суйцзы тибеттіктермен одақтасып, Қытайға шабуыл жасады. Ван Сяогай оның әскерін Линьцюань түбінде талқандады. Хань Сычжун тибеттіктерден Нишумус шаһарын тартып алды. 699 жылы Хушэло батыс аймақтың қолбасшысы болып тағайындалды, ол Учжилэ ханмен соғысуға бекінді. Қаған өзінің әскери күшін есептеп Қытайға 60-70 мыңдық қолмен оралды. 704 жылы ол Чаньаниде қайтыс болды.
## Тағы қараңыз

Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері
Ашина Дучжы қаған

**Ашина Дучжы қаған** (Ашина Шиюйбэйтин) — 676 жылдан 679 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны.

## Өмірбаяны
Ашина Мише шад қаза болған соң қағанаттың ыдырауына алғышарттар қалыптасты. 671 жылы Ашина Дучжы фуянь губернаторлығының басшысы болып тағайындалып, жауласқан тайпаларды тыныштандыру жайлы тапсырма алды. 676 жылы Дучжы айтарлықтай күш жинап өзін 10 аймақтың (дулу мен нушеби) ханы, яғни қаған деп жариялады.
676 жылы Дучжы Тибетпен (патша Мансон Мацэн མང་སྲོང་མང་བཙན немесе Дуйсон Манпочжэ འདུས་སྲོང་མང་པོ་རྗེ) Қытайға қарсы одақтасты. Түріктер Кучке шабуыл жасады. Пэй Синцзянға қағанға тойтарыс беруге бұйрық берілді, алайда Синцзянь қулыққа басты. Синцзянь парсы ханзадасын отанына дейін апарып саламын деп, Тұрфанда қалып қойды. Ол жергілікті билеушілерге шақырту жіберді. Дучжы да сақтықпен Синцзянға келді. Ол қағанды, оның одақтастарын, түрік ханы Личжефуды бірден тұтқындап, Чанъаньға жөнелтті.

## Тағы қараңыз

Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері
Николай Павлович Авдулов

**Николай Павлович Авдулов**  (10 шілде 1899 жыл - 22 мамыр 1938 жыл, Саратов) - орыс биологі, цитолог, морфолог, өсімдіктер систематигі.

## Жанұсы
*Әйелі - Екатерина Мечиславовна  (1897—1975)
*Ұлы - Андрей Николаевич Авдулов (1930 — 2008)
*Немересі - Николай, фармаколог, АҚШ-та тұрады.
*Немересі - Александр, японист, Канадада тұрады.

## Сыртқы сілтемелер
*Биографиясы 

Санат:10 шілдеде туғандар
Санат:22 мамырда қайтыс болғандар
Тұқарсан Құтшар қаған

**Тұқарсан Құтшар қаған** (Тузосяньгучокэхань) — 738-739 жылдары билік еткен Түргеш қағанатының қағаны.

## Басқаруы
Баға тархан Сұлу қағанды өлтірген соң, Тұқарсан Суяб шаһарына бекініп қара түргештермен бірге Баға тарханға шабуыл жасады. Тан елшісі Гай Гяюнь оларды татуластыру үшін аттанды. Баға тархан қытайлармен Сиюя кнәздерін өз жағына қаратты. Қаған жеңіліс тауып, інісі Шеху Тунь Абомен бірге қашқан сәтте қолға түсті. Қашғар кнәзі Фумын Линча түргештердің иеліктерін, тіпті Суяб шаһарын басып алып ханшаларды олжалады. Көп ұзамай сиюй кнәздері көшпенділерге бас ұрып, Тан еліне бағынудан бас тартты.
Тұқарсан Құтшар Чанъаньға апарды, ол тақтан бас тартып әскери шен мен кнәздік атақ алды. Император Ашина Синды қаған деп жариялады. Алайда Баға тархан түргештерді қарсы шығуға үндеп, Тан елінің Сұлу қағанды өлтіргені үшін оның алдында қарыздар екенін айтты. Император Баға тарханды қаған деп жариялады.
## Тағы қараңыз

Санат:Түргеш қағанатының билеушілері
Покемон

**Покемон** ( — покэтто монсута, ағыл. *Pokemon*, ағыл. сөзі *Pocket monster* «қалта құбыжығы») - өте танымал кейіпкерлері және сауда белгісі бар туындыға ие, 1996 жылы Сатоси Тадзири негізін қалаған интеллектуалды иелік. «Покемон» сауда белгісіне Nintendo атты үлкен компьютер ойындарының фирмасы иелік етеді. «Покемон» ең алғашында Game Freak шығарған жұп ойын ретінде жарыққа шықты, осыдан кейін дүние жүзі бойыша ең танымал компьютер ойындарының топтамаларының ішінде екінші орыннан көрінді, ал бірінші орынды Nintendo фирмасының басқа ойындар топтамасы алды. Қазіргі уақытта ойындар желісі бойынша құрылған және әлемде кең танымал болған аниме жанрындағы туынды, манга, коллекциялық карточкалық ойын және басқа да тауарлар бар. 

«Покемон» сөзі ғажайып қасиеттерге ие, ойлап табылған тірі ағза деген мағына береді. Қазіргі таңда 721 түрі тіркелген. Ойлап табылған «Покемон» әлемінде өздерін бапкер деп атайтын адамдар покемоның басқа да покемондармен шайқасуға үйретеді. Шайқас бапкер жеңілгенде немесе покемон есінен танып құлағанда ғана аяқталады, ешқашан өлімге шейін созылмайды. Ережеге сәйкес мықты әрі тәжірибелі бапкерлерді сыйлайды.

Ойлап табылған «Покемон» әлемі қазіргі заманда бейнеленеді, бұл әлемде тумысы бөлек тірі ағзалар, яғни покемондар өмір сүреді. Кейбір покемондар сөйлей алады. Олардың көп түрлері болады, қазіргі уақытта 721 түрі белгілі, әр покемон ерекше қасиеттерге ие, бірақ әр қасиеттің покемонда болуы оның қай түрге жататының анықтайды. Мысалы, от покемонына мұз покемонының шабуылдары қатты әсер етпейді, бірақ су және тас шабуылдары ауыр тиеді. Кей-кезде покемонның болмысы екі түрді де біріктіре береді. Покемон шайқаста жеңсе, тәжірибе алады, осылайша деңгейі көтеріледі, яғни сапасы да жоғарлайды. Белгілі бір асуларды бағындарған кезде покемон түрленіп, дамыған түрге айналады, бұрынғы күшінен басымрақ күшке ие болады.

### Компьютерлік ойындар
Ойындарды шығу хранологиялары бойынша буын-буынға бөледі. Әр буын бірнеше ойындар топтамасы шыққаннан кейін басталады. Ережеге сәйкес, ойындар бір-бірінен қатты ерекшеленбейді. Қазіргі уақытта 6 буын бар, ойындар жаңарып отырады. Көптеген ойындар әртүрлі жанрға ие.

## Дереккөздер

Санат:1996 жылы пайда болғандар
Санат:Медиа франшизалар
Теркун қатын

**Теркун қатын** - Хорезм шаһы Текештің әйелі, Мұхаммед Хорезм шаһтың анасы.
## Билікке араласуы
Теркун - оның есімі, қатын болса оның құрметті лауазымы. Хорезм шаһы Текеш қайтыс болған соң, Теркун қатын ұлы Мұхаммедті таққа отырғызып, елді бірге басқарады. Теркун қатын - қаңлы тайпасының беделді билеушісі Қыранның қызы. Ол арғын руынан шыққан келіні Айшешекті жек көрген. Оның ұлы Жәлеләддинге Мұхаммед шаһ пен Теркун қатын бала кезінен сенімсіздікпен қараған. Хорезм мемлекетінің түбіне жеткен де осы Теркун қатын мен Айшешек арасындағы ұрыс-керіс себеп болды. Теркун қатын әскери қолбасшылыққа шебер немересі Жәлеләддинді сарайдан аластаудың жоспарын шаһқа ұсынды. Мұхаммед шаһ Шыңғыс хан әскерінен жеңіліс тапқан соң Қап тауына, ал немересі Жәлеләддин Иранға қашқаннан соң Теркун қатынның өмірі босқындықпен аяқталды. Шыңғыс хан әскерінен Шығыс Иранға қашып, тау басындағы қамалға тығылады. Оны моңғолдар сусыз қалдырып, қолға түсіреді де Самарқанға әкеледі. Самарқанда қартайып қайтыс болады.
Санат:Қазақстан тарихы
Киров ауылдық округі (Ұзынкөл ауданы)

**Киров ауылдық округі** – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кировское, Иваноровное, Ксеньевка, Моховое ауылдары кіреді. Орталығы – Кировское ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 777 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұзынкөл ауданы ауылдық округтері
Еңбекші ауылдық округі (Павлодар облысы)

**Еңбекші ауылдық округі ** — Павлодар облысы Железин ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Еңбекші, Уәлиханов ауылдары кіреді. Орталығы – Еңбекші ауылы. 2006 жылы *Тельман* ауылы таратылды. 2013 жылы округ құрамына таратылған Уәлиханов ауылдық округінен Уәлиханов ауылы қосылды. 2018 жылы *[[Обозное]]* ауылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Железин ауданы ауылдық округтері
Еңбекші ауылдық округі (Түркістан облысы)

**Еңбекші ауылдық округі **– Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жантақсай, Жаңатұрмыс, Нұрлытаң, Тәңірберген Жайлыбаев, Шұғыла ауылдары кіреді. Орталығы – Тәңірберген Жайлыбаев ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Мақтаарал ауданы ауылдық округтері
Еңбекші ауылдық округі (Қызылорда облысы)

**Еңбекші ауылдық округі** – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Еңбекші, Қосүйеңкі ауылдары кіреді. Орталығы – Еңбекші ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1836 адамды (970 ер адам және 866 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы ауылдық округтері
Киров ауылдық округі (Тайынша ауданы)

**Киров ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кирово, Агроном, Ильич ауылдары кіреді. Орталығы – Кирово ауылы. Округ құрамында болған ''Восточное'', ''Мирное'', ''Трудовое'' ауылдары 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1523 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері
Еңбек ауылдық округі (Жалағаш ауданы)

**Еңбек ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Еңбек ауылы кіреді. Орталығы – Еңбек ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1470 адамды (772 ер адам және 698 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы ауылдық округтері
II Джордж (Ұлыбритания патшасы)

**II Георг Ганноверлік** (**Георг Август**), (, ;  — ) — Ұлыбритания және Ирландия патшасы, Ганновер курфюрсті және 1727 жыл 11 маусымынан бастап Брауншвейг-Люнебург герцогі, I Георгтің ұлы. Патшалықтан тыс жерде дүниеге келген соңғы патша.
## Балалық шағы
200px|нобай|солға|Георгтің анасы және қарындасы
Георг Германия Ганноверінде дүниеге келген, әкесі — I Георг Людвиг, Брауншвейг-Люнебург курпринці (кейін I Георг). Георгтің ата-анасы бір-бірінің көзіне шөп салған, сондықтан 1694 жылы София күйеуін тастап кетті деген себеппен екеуі ажырасады.

Төрт жасына дейін Георг тек француз тілінде сөйледі, ал бұдан кейін оның ұстаздарының бірі, яғни, Иоганн Хильмар Гольштейн  оған неміс тілін үйретеді. Француз және неміс тілдерінен бөлек ол ағылшын және итальян тілдерінен қосымша сабақ алған.

Георгтің шөбере апасы, яғни Анна патшайым, Англия, Шотландия және Ирландия тағына 1702 жылы отырады. Патшайымның мұргерлері болмағандықтан, 1701 жылғы тақ мұрагерлері туралы акт негізінде ағылшын парламенті Аннаның қандас туысқандарының ішінен протестантизм дінін ғибадат ететін туысын таңдау қажет болды. Ағылшын парламентінің таңдауы Георгтің әжесіне және оның ұрпақтарына түседі. Георг тақ мұрагері ретінде тізімде әжесі мен әкеінен кейін 3 орында тұрды.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* 
* Ashley, Mike (1998) *The Mammoth Book of British Kings and Queens*. London: Robinson. ISBN 1-84119-096-9
* Best, Nicholas (1995) *The Kings and Queens of England*. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0-297-83487-8
* Black, Jeremy (2001) *Walpole in Power*. Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-2523-X
* Black, Jeremy (2007) *George II: Puppet of the Politicians?* Exeter: University of Exeter Press. ISBN 978-0-85989-807-2
* Cannon, John (2004) «George II (1683—1760)», *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press, retrieved 16 тамыз 2011 
* Haag, Eugène; Haag, Émile; Bordier, Henri Léonard (1877) *La France Protestante*. Paris: Sandoz et Fischbacher  online edition
* Kilburn, Matthew (2004) «Wallmoden, Amalie Sophie Marianne von, suo jure countess of Yarmouth (1704—1765)», *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press, retrieved 30 қараша 2012 
* Pinches, John Harvey; Pinches, Rosemary (1974) *The Royal Heraldry of England*. Slough, Buckinghamshire: Hollen Street Press. ISBN 0-900455-25-X
* Thompson, Andrew C. (2011) *George II: King and Elector*. New Haven and London: Yale University Press. ISBN 978-0-300-11892-6
* Trench, Charles Chevenix (1975) *George II*. London: Allen Lane. ISBN 0-7139-0481-X
* Van der Kiste, John (1997) *George II and Queen Caroline*. Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-1321-5
* Weir, Alison (1996) *Britain’s Royal Families: The Complete Genealogy*. London: Random House. ISBN 0-7126-7448-9

Санат:Ганноверлер
Жанғар қаған

**Жанғар қаған** (қытайша: 启民可汗 - Иличжэнь-доу Циминь-хан; жеке есімі қытайша: 阿史那染干 - Ашина Жаньгань) — 599 (603) - 609 жылдары билік еткен Шығыс Түрік қағанатының билеушісі. 
## Басқаруы
Түрік қағанаты екіге: Батыс және Шығысқа бөлінгенде Жанғар Суй империясы аумағында қаған сайланды, алайда ешқандай да билікке ие болған жоқ, барлық билік Қара Шұрын Түріктің қолында болды. Оның өлімінен соң Жанғар іс жүзінде билікке ие болды, алайда оған тек Шығыс аумақ қана бағынды. Ал Суй империясының ойынша ол Түрік қағанатының қағаны болған.

## Билік жолы
597 жылы Жағбу Баға қағанның ұлы Жанғар Толыс хан деген атақ алған. Ол қидандарды, татарларды, татабтарды басқарған. Ол қытай ханшасын әйелдікке алуды ойлап, қытай шенеунігі Пэй Гюймен кездеседі. Шенеунік ханшайымды алғың келсе, қағанның әйелі Чэнь әулетінің бұрынғы ханшасын өлтір деген талап қояды. 597 жылы Жанғар патшайымға жала жауып, қаған патшайымды өлтіреді. Осыдан кейін қаған, Жанғардың жала жапқанын сезіп қалып, оны қуғындауға көшеді.
## Тағы қараңыз

Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері
Бейбітбек Шындалыұлы Жайлыбаев

**Бейбітбек Шындалыұлы Жайлыбаев** (1971 жылы туған) - Сарысу ауданының әкімі (2015-2016), ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты.

## Өмірбаяны
* 1994 жылы Алматы зооветеринарлық институтын “зооинженер” мамандығы бойынша, 2009 жылы Жамбыл гуманитарлық-техникалық институтын “экономист” мамандығы бойынша бітірген.
* Еңбек жолын 1997 жылы Рысқұлов ауданында “Ақбұлақ” АҚ-ында зоотехник-селекционер болып бастады.
* 1999 жылдан бастап Рысқұлов ауданының әкімдігінде, комитетінде, басқармада ауыл шаруашылығы, кәсіпкерлік саласында басшылық лауазымдарда қызмет атқарды. 
* 2012-2015 жылдары Рысқұлов ауданы әкімінің орынбасары болды.
* 2015 жылғы мамырдан бастап Жамбыл облысы әкімдігінің ауыл шаруашылығы басқармасы басшысының орынбасары лауазымын атқарған.
* 2015 жылдың 16 шілдесінен - Жамбыл облысы Сарысу ауданының әкімі.
* Жамбыл облысы әкімінің 2016 жылғы 10 қарашадағы №435-ө өкімімен Жамбыл облысы әкімдігінің жер қатынастары басқармасының басшысы болып тағайындалды.

## Дереккөздер

Санат:1971 жылы туғандар
Санат:Қазақстан зоотехниктері
Санат:Сарысу ауданының әкімдері
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Жамбыл гуманитарлық-техникалық институты түлектері
III Джордж (Ұлыбритания патшасы)

**III Георг** (, , 4 маусым 1738, Лондон — 29 қаңтар 1820, Виндзор сарайы, Беркшир) —  Ұлыбритания патшасы және 1860 жылдың 25 қазанынан бастап Ганновер курфюрсті (12 қазан 1814 жылдан бастап король).

III Георгтің ұзаққа созылған (60 жылға жуық, билеу ұзақтығы бойынша Виктория және II Елизавета патшайымдардан кейін үшінші орында) билеуінің тұсында бірнеше революциялық оқиғалар болды. Атап айтқанда, америкалық колониялардың Британиядан бөлінуі және АҚШ-тың құрылуы, Ұлы француз революциясы  және Наполеондық соғыстармен аяқталған ағылшын-француз саяси және қарулы қақтығысы. Георг тарихта психикалық ауырудың құрбаны ретінде қалды, сондықтан оның үстінен 1811 жылы регенттік орнатылған.

## Титулдары
1801 жылдан бастап мемлекет атауы ресми түрде Ұлыбритания Патшалығы емес, Біріккен Патшалық () деп атала бастады; дәл осы жылы III Георг (республикалық Франциямен қарым-қатынасты орнықтыру барысында) Жүзжылдық соғыстан бері ағылшын патшалары, кейін британ патшалары қолданылып келген «Франция патшасы» титулынан бас тартты. 1814 жылы (бұл кезде Георг жазылмас дертке ұшырап, регенттік өз күшіне енген еді) Ганновер патшалық дәрежесін алып, III Георг Ганновер Патшалығының алғашқы патшасы атанды.

## Билік құруы

### Америкалық революция

thumb|left|III Георгтың әскери киімдегі суреті

Патшаның америкалық колонистерді репрессияға ұшырату саясаты Англияда танымал еді. Кейін бұған қарсы көтеріліс басталып америкалық колонистер өз тәуесіздігін алуға ұмтылды, осыдан кейін бұл оқиғаға 1778 жылы Франция да араласады.

## Әдебиет
* 

## Дереккөздер

Санат:Ганноверлер
Сергей Миронович Киров

**Сергей Миронович Киров** (негізгі тегі **Костриков**) (1886 жылдың 15 (27) наурызы, Уржум қаласы, Вятск губерниясында — 1934 жылдың 1 желтоқсаны, Ленинградта) — Ресей революционері, кеңес мемлекеттік және саяси қайраткері. 1934 жылдың 1 желтоқсанында қастандық жасау нәтижесінде мерт болды. Кировтің өлімі "Үлкен террор" атымен танылған жаппай репрессияның басталуына түрткі болды.

## Ерте кезі
Сергейдің ата-анасы ол дүниеге келерден шамалы уақыт бұрын Пермь губерниясынан Вятка губерниясына көшіп келді. Отбасындағы Кировтың аллында дүниеге келген төрт бала жастайынан қайтыс болды. Кировтан кейін Анна (1883-1966), Сергей және Елизавета (1889-1968) дүниеге келді. 1894 жылы Кировтың əкесі табыс табамын деп, хабар-ошарсыз кетіп қалып,  анасы қайтыс болады. Сол жылы Сергей мен оның бауырлары жетім қалды. Кировтың əжесі қыздарды өз тəрбиесіне алып, ұлдарды жетімдер үйіне тапсырды. Ұлдардың арасында Сергей де болды.

Сергей Уржумдағы приходтық мектепті, одан кейін қалалық училищені бітірді. 1901 жылы Қазан қаласындағы механикалық-техникалық өнеркәсіптік училищесіне оқуға түсті.

## 1917 жылға дейінгі революциялық әрекеттері
1904 жылы Киров Томскіде РСДЖП қатарына өтті. Ол сол уақыттан бастап көптеген ереуілдер мен бас көтерулерге қатысып, бірнеше рет абақтыға жабылды.

"Киров" атты лақап ат оған кездейсоқ қойылды. 1912 жылы "Терек" газетінде Сергейдің  "Жол үстінде" атты мақаласы жарияланып, оған ол алғаш рет С.Киров деп қолтаңбасын қояды. Бұдан кейін ол осы тегімен КСРО тарихына енді.

## Партиялық мансабы
1918 жылдың көктемінде Терск облыстық кеңесінің мүшесі болып сайланды. Ал, шілдеде Киров Бесінші бүкілресейлік кеңестер съезіне қатысты.
1919 жылдың 25 ақпанында Киров Астрахандағы уақытша революцилық комитет төрағасы болды..
1920 жылдың 28 сəуірінде РКП (б) Кавказ бюросының мүшесі болып сайланды. 
1921 жылы Киров РКП (б) Х съезінде ОК мүшелігіне кандидат ретінде сайланады. Сол жылы Әзірбайжан компартиясы ОК-нің бірінші хатшысы болды.
1926 жылдың 8 қаңтары Киров Ленинград губерниялық комитетінің бірінші хатшысы болды.
1934 жылы мұнай кәсіпшілігін қалпына келтіру және қайта жабдықтаудағы елес еңбегі үшін Ленин орденімен марапатталды. БКП (б) ОК-нің 1930 жылдан саяси бюросының мүшесі, 1934 жылдан БКП (б) ОК хатшысы және БКП (б) ОК ұйымдастыру бюросының мүшесі болды.

## Отбасы
Кировтың некесіз туған жалғыз қызы бар. Ол - Евгения Сергеевна Кострикова (1921—1975).

Əйелі — Мария Львовна Маркус (1926—1934). Бұл некеден Кировта бала болған жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Марксистер
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Ілікбек қаған

**Ілікбек қаған** (қытайша: 處羅可汗 - Чуло-хан; жеке есімі қытайша: 阿史那俟利弗設 - Ашина Силифушэ) — 619 жылдан 620 жылға дейін билік еткен Шығыс Түрік қағанатының билеушісі. Тан империясының жауларына қолдау көрсете отырып, империяны әлсіретуге тырысқан.

## Басқаруы
Таққа отырысымен Ичжэнге үйленген (ол оның үшінші күйеуі болды). Ол Цзинчэнгуан билеушісі Ван Шичунмен одақтасуға тырысты. Алайда Ли союй — Лучжоулік тан губернаторы түрік керуенін тонап 10 000 бас қойды олжалады. Қаған Суй Сяо патшайымға қауіпсіз орын ұсынып, Суйлік біраз ықпалды адамдарды өзіне қаратты. Ян Чжаодао қағаннан ван атағын алды. Динсян қаласында суйлік қашқындар орналасып, оларды 10 000 түрік сарбазы қорғап тұрды. Тан мен түрік қолдары арасында шайқас басталды. Қағанның бауыры Були Шэ 2000 әскермен Лю Учжоумен бірігіп, Бинчжоуды үш-ақ күнде басып алды. Тан елімен соғыс ауыр болғандықтан, уәзірлер қағанды соғысты тоқтатып бітімге келуге үгіттей бастады. Бірақ қаған олармен келіспеді.
## Тағы қараңыз

Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері