open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жәмеңке Мәмбетұлы

**Жәмеңке Мәмбетұлы **(1838, бұрынғы Жетісу облысы, Жаркент уезі — 10 тамыз 1916, Қырғызстан, Қаракол қ.) — қазақ батыры. 

Ұлы жүз Албан руының Досалы шоған тайпасынан.

Жетісудағы 1916 жылғы Қарқара көтерілісі жетекшілерінің бірі. Жастайынан өткірлігімен, шешендігімен көзге түсіп, 18 жасынан билікке араласып, әділдігімен елге танылған. 19 жасында Қарқара өңірінің игі-жақсыларымен бірге Тезек төремен кездеседі. Жәмеңке Қарқара қазақтары мен Ыстықкөл қырғыздарының ақылгөй ағасы атанған. Туысқан екі елдің татулығы мен достығын, бірлігі мен бейбітшілігін сақтап, нығайтуға көп еңбек сіңірген. Жәмеңкенің ұйымдастырушылық дарыны 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс тұсында айқын байқалды. Патша үкіметінің 1916 жылы 25 маусымдағы жарлығына орай туындаған жағдайға байланысты Нарынқол-Шарын өңіріндегі Албан тайпасының 16 болысының өкілдері Қарқара жәрмеңкесінің шығыс жағындағы төбенің үстіне жиналып мәжіліс өткізеді. Мәжілісті Жәмеңке бастап ашып, ол патшаның жарлығына қарсы шығып: “...Бізден бала сұрайды. Қара жұмыс істетеміз деп жақақтады. Елден бір кеткен соң не қылса, өзі біледі. Қолдан шыққан соң соғысқа айдап салмай не қылады. ... бала өлгенше, шал өлсін, патшаның жарлығын орындамаймыз” - деп сөз сөйледі. Осы мәжілістен кейін халық бұқарасы патша үкіметінің билік орындарына бағынудан бас тартты. 11 шілде күні Қарқара жәрмеңкесінде жиналған халықтың алдында Жәмеңке Нарынқол-Шарын бөлімшесінің бастығы Подворковке қазақ халқы ресми түрде патша жарлығын орындамайтынын мәлімдеді. Жәмеңкеге өзақ Саурықұлы, Жаңабай Құдайбергенұлы, т.б. ұлт-азаттық қозғалысты ұйымдастырушылар қолдау көрсетті. 22 шілде күні бөлімше бастығы Подворков Жәмеңке мен Ұзақ Саурықұлын, 10 күннен кейін 11 шілде күні жәрмеңкедегі жиынға қатысып, белсенділік көрсеткен бір топ адамды тұтқынға алып, Қарақол түрмесіне айдатады. Түрмеге түскеннен кейін уезд бастығы полк. Иванов олардан патша жарлығын орындауды талап етеді, Жәмеңке бастаған қозғалыс жетекшілері бұл шарттан бас тартады. Патша жендеттері 9 тамыз күні Жәмеңкенің тамағына у қосып береді де, 10 тамыз күні Жәмеңке қайтыс болады. Саурықұлы қайтыс болған Жәмеңкені құшақтап отырып: “Жан жолдасым Жәмеңке”, деп басталатын жоқтау айтады. Ұлы: Жәменкеұлы Сағындық

## Дереккөздер

Санат:1838 жылы туғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Жәмші

**Жәмші**, *Жаман*, *Қарасай* – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысының Ақтоғай, Шет аудандары  жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 117 км, су жиналатын алабы 1150 км2.

## Бастауы
Өзен Қызылтас тауларының оңтүстік беткейінен бастау алып, Балқаштың солтүстігіндегі Көкдомбақ  көлінің тұсында құмға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Көктемде қар ерігенде ағады, жазда жеке қарасуларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағыны 0,86 м3/с. Жәмші аңғарының жер асты суы Ақшатау, Ақжал кенттерін, тау-кен кәсіпорындарын сумен жабдықтау үшін пайдаланылады. Өзенінің бойында Жәмші, Қарабұлақ ауылдары бар.
 
## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Балқаш көлі
Санат:Шет ауданы өзендері
Жаратылыстану ғылымдары академиясы

200px|thumb|right**Жаратылыстану ғылымдары академиясы**, Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылымдары академиясы — *[[Қазақстан ғалымдарының мемлекеттік емес ғылыми-қоғамдық ассоциациясы]]*. 1995 жылы 20 ақпанда тіркелген. 
Мақсаты — іргелі және қолданбалы зерттеулерді ынталандыру; ғылыми-зерттеу ұйымдарының дәстүрлі емес нысандарын дамыту (акционерлік ғылыми-техникалық қоғамдар, талдау орталықтары, сараптамалық кеңестер, ғылыми бизнес фирмалары, венчурлы өндірістер); ғалымдардың интеллектуалдық меншіктерін және олардың авторлық құқықтарын қорғау; білім беру және мәдениет салаларын дамытуға жәрдемдесу, т.б. Академияда физика, математика және ақпараттық жүйе, космос және жер туралы ғылым, технология, социология және мәдениет, қауіпсіздік пен геосаясат, педагогика және білім беру мәселелері бөлімшелері бар. 
Оған 375 қазақстандық және 8 шетелдік ғалымдар мүше. Академияға ұжымдық мүшелер ретінде 5 университет, институт және бірнеше ірі ғылыми-өндірістік бірлестіктер мен өнеркәсіптер енген. Жаратылыстану ғылымдары академиясы  — Қазақстан Республикасының ғылыми және технологиялық ұйымдар ассоциациясының мүшесі, халықар. ғылыми ұйымдармен де тығыз байланыс орнатқан. Қазақстанның 11 қаласы мен аумағында филиалдары бар. Академия 2001 жылы Франция өнеркәсіпті қолдау ассоциясының алтын медалімен марапатталды.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары
Жәнбекей Төлеұлы

**Жәнбекей төлеұлы ** (т.-ө.ж.б.) — қазақ байы, әйгілі Төле би Әлібекұлының баласы. Қазығұрт тауының маңында дүниеге келген. өлы жүз құрамындағы дулат тайпасының жаныс руынан шыққан. Ж. Төле бидің өзімен бірге қартайған деген аңыз бар. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда, Ж. асқан байлығымен халыққа танымал болған. Ол басқыншы жауға қарсы күрес жылдарында қазақ әскерін мініс аттарымен, ас-сумен қамтамасыз етіп, жоқ-жітіктерге қамқорлық көрсетіпті. Бірде Ж. қазақ-қырғыздың басын қосып, аламан бәйгелі үлкен той жасапты. Осы тойға Арқадан атақты “Елім-ай” дастанының авторы Қожаберген жыраудың әкесі Толыбай сыншыны алдырып, оған ішінде Шапырашты Наурызбай мен Балпық Дербісәліұлы бар бірнеше баланы сынатады. Сондағы Толыбай сыншының ол балалар жөнінде айтқан болжамы кейін дәл шығыпты деседі.

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақ байлары
Мұқатай Жәнібеков

**Мұқатай Жәнібеков** (1887 жыл, бұрынғы Семей облысы Қарқаралы уезі, Темірші болысы – 1932 жыл) — қоғам-саяси қайраткері, большевик және төңкерісші.  

## Өмірбаян
Арғын тайпасы, Қаракесек руының Майлық бұтағынан шыққан. Ресей империясының Чита қаласы маңындағы Замятин шахтасында жұмыс істеп жүріп, 1905 жылы жұмысшылар ереуіліне қатысқаны үшін шахтадан қуылады. Кейін Лена алтын кеніндегі жұмысшы қозғалысына қатысып (1912), 12 жылға жер аударылады. 1917 жылы босап шығып, Омбыдағы депутаттар кеңесінің жұмысына араласады. Омбы маңындағы Куломзино станциясындағы ақ гвардияшылармен соғыста бір топ достарымен тұтқынға алынып, ату жазасына кесіледі. Қамаудан шығып, астыртын большевиктер ұйымын басқарады. Кейін Колчак әскерлерінің қолына түсіп, Красноярск түрмесіне жөнелтіледі. Бұдан қашып шығып, Омбы уездік милициясының атты әскеріне алынады. Жәнібеков өмірінің соңғы жылдары Петропавл губерниялық атқару комитетіті революциялық трибуналының нұсқаушысы, мүшесі, Қарқаралы уездік милиция бөлімінің, Қазақстан өлкелік милиция мектебінің, Семей қалалық милиция бөлімінің бастығы болып қызмет атқарды. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Большевиктер
Санат:Ресей империясы революционерлері
Әбдіғаппар Кенжебайұлы Жәкелов

**Әбдіғаппар Кенжебайұлыв Жәкелов**  — ғалым, геология-минералдар ғылымдарының докторы (1984), Қазақстан ұлттық академиясының корриспондент мүшесі (1992). 
## Қысқаша өмірбаяны

* 1954 - Қазақ кен-металлургия институтын (қазіргі ҚазөТУ) бітірген. 
* 1954 — 58 ж. - Солтүстік Қазақстан геология басқармасының гидрогеологы, аға гидрогеологы;
* 1958 — 64 ж. - Шымкент, Мойынқұм гидрогеология партияларының аға гидрогеологы, техник жетекшісі;
* 1964 — 66 ж. - Қазақ гидрогеология тресінің бас инженері; 
* 1966 — 79 ж. - Қазақ гидрогеология басқармасының бас инженері, бастығы;
* 1979 — 85 ж. - “Қазгидрогеология” өндірістік бірлестігінің бас директоры;
* 1985 — 90 ж. - Алматы гидрогеология экспедициясының бастығы;
* 1990 — 99 ж. - Қазақстан ұлттық академиясының Гидрогеология және гидрофизика институты директорының орынбасары қызметтерін атқарған. 
* 1999 жылдан - осы институттың лабарант меңгерушісі.

## Еңбектері

Ұылы еңбектері жер асты суының орналасу және олардың қорларының түзілу, қалыптасу заңдылықтарын зерттеуге, су қорын барлаудың теориялық негіздері мен барлау әдістерін анықтауға, жер асты суын қалалар мен өндіріс орындарында, а. ш-нда тиімді пайдалануға арналған. Әбдіғаппар Кенжебайұлыв Жәкелов Қазақстанның шөл және шөлейт аудандарында жер асты суы қалыптасуының конденсаттық және инфильтрациялық теорияларын негіздеді. Биік таулы аудандарда қалыптасқан жер асты суы ағынының артезиан алаптарына қарай жылжу заңдылықтарын ашты. Жер асты суы қорын тиімді пайдалану, ластанудан қорғау проблемалары бойынша әдістемелер ұсынды. КСРО Мемлекеттік сыйлық (1981), Қ.И. Сәтбаев атындағы сыйлық (1991) лауреаты. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдермен марапатталған. 

Шығармалары:
* Формирование подземных вод Чу — Сарысуйского артезианского бассейна, их ресурсы и перспективы использования]], А., 1993;
* Генезис подземных и поверхностных вод северного склона Зайлийского Алатау, А., 1996;
* Подземные воды Казахстана. Ресурсы, использование и проблемы охраны, А., 1999.
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Жәрімбет Солтанұлы

**Жәрімбет Cолтанұлы** (1735 — 1809) —  би. Сырдарияның төменгі ағысы бойында туып-өскен. Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан. 

Ел бірлігін, тыныштығын сақтауға ат салысқан. Жәрімбет биді Сыр бойының ақындары өз жырларына арқау еткен. Есімі бүтін бір рулы елге айналған Жәрімбет биден *14 ұрпақ* тараған. Белгілі қоғам қайраткері Т.Жүргенов Жәрімбет бидің 5-ші ұрпағы. 1995 жылы Жәрімбет бидің қабірі қайта тұрғызылып, басына ескерткіш күмбез орнатылды. 

*[[Шежіре]]: Жәрімбет-Солтан-Өтебай (алты Өтебай)-Келдібай-Бозғүл (Бозғыл)-Шомекей*

## Дереккөздер


Санат:1735 жылы туғандар
Санат:1809 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Жәуке Назарғұлұлы

**Жәуке Назарғұлұлы**  (1822, Қостанай облысы Амангелді ауданы Ақшығанақ қонысы — 1904, сонда) — Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы күрескен батыр. 

Орта жүз құрамындағы арғын тайпасының төлек руынан шыққан. Жәуке жастайынан өр мінезді, намысқой, дұшпанына қатал болып өскен. Ол Ресей империясының отаршылдық саясаты мен озбырлығына қарсы қазақ ханы Кенесары Қасымовтыңкөтерілісіне 1838 жылдан кейін қосылған. Бұл кезде хан қолы Торғай, Ырғыз өңіріне қарай ығысқан. Кенесары сарбаздарының отаршылдармен Өлкейек өзенінің бойындағы, Толыбай, Балапан мекендеріндегі қақтығыстарында, Ресей үкіметінің жандайшабы Ахмет Жантөрин отрядына қарсы 1844 жылғы соғыста, Екатеринск станциясына шабуыл кезінде ерекше көзге түскен. Халық қамын ойлаған батыр қара қылды қақ жарған әділдігімен, ақыл-парасатымен де ел құрметіне бөленген. Ақын Н.Ахметбековтің *“Қарға”* дастанында Жәуке батырдың көркем тұлғасы сенімді өрнектелген. 

## Дереккөздер

Санат:1822 жылы туғандар
Санат:Амангелді ауданында туғандар
Санат:1904 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Орымбек Ахметбекұлы Жәутіков

**Орымбек Ахметбекұлы Жәутіков** — ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1961), профессор (1961), Қазақстан ұлттық академиясының академигі (1962), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1974).

## Қысқаша өмірбаяны
4 жасында шешесі өліп, жетім өскен Орымбек 1921 ж. 10 жасқа толғанда ауыл мектебінен сауатын ашады. 1923 ж. Қарқаралыдағы мектеп-интернатқа орналасып, оны 1930 ж. үздік бітіреді. Төлеңгіт руынан шыққан.

* 1930 ж. Қазақ педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсіп, оны 1934 ж. үздік  бітіріп, Ленинград мемлекеттік университетінің (Санкт-Петербург  мемлекеттік университеті) аспирантурасын тамамдаған.
* 1934 - ҚазПИ-ді (қазіргі Алматы мемлекеттік университеті) бітірген.
* 1934 — 51 ж. - ҚазПИ-де ассистент, аға оқытушы, доцент, декан, директордың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, кафедра меңгерушісі;
* 1945 — 65 ж. - Қазақстан ұлттық академиясының Математика және механика секторында аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі;
* 1965 — 69 ж. - Қазақстан ұлттық академиясының Математика және механика институтында директордың орынбасары, зертхана меңгерушісі;
* 1969 — 89 ж. - Қазақстан ұлттық академиясы Президиумының мүшесі, Физика-математика ғылымдары бөлімшесінің академик-хатшысы;
* 1985 — 89 ж. - Қазақстан ұлттық академиясы Математика және механика институтында зертхана меңгерушісі болды.

## Еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері қозғалыстың орнықтылық теориясына, математика физика теңдеулеріне, дифференциалдық теңдеулердің шексіз жүйелеріне, теориялық және қолданбалы механикаға, математика тарихы мен оның методологиясына арналған. Орымбек Ахметбекұлы Жәутіков  — республикалық физика-математика мектебін ұйымдастырушылардың бірі (1968). Бұл мектеп қазір Орымбек Ахметбекұлы Жәутіковтің есімімен аталады. Ол республикамызда математик ғалымдарды дайындауда және математиканы насихаттауда көп еңбек сіңіріп, отандық математиктер мектебін қалыптастырды. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1976). Октябрь Революциясы орденімен, 2 рет “Құрмет Белгісі” орденімен және медальдермен марапатталған.

Шығармалары:
* *Математикалық анализ курсы*, Алматы, 1958;
* *Математиканың даму тарихы*, Алматы, 1967;
* *Бесконечные системы дифференциальных уравнений*, А.-А., 1974 (сооавтор);
* *Теория бесконечных систем дифференциальных уравнений*, А.-А., 1978 (соавтор).

Мектеп мұғалімдері мен оқушыларына, жалпы зиялы қауымға арналған «Білім және еңбек» журналының шығуына атсалушылардың бірі болды.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*ЖӘУТІКОВ ОРЫНБЕК АХМЕТБЕКҰЛЫ 

Санат:Қазақстан математиктері
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:1989 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Же

‎ **Же** , жес — Бразилияның оңт.-шығысын қоныстанған үндіс халықтарының тобы. Олардың құрамына мәдениеті мен тіл туыстығы бойынша біріккен крикати, крахо, апариэкра, апинайе, каяпо, суя, шаванте, шеренте, т.б. халықтар кіреді. Жалпы саны 49 мыңдай адам (1997). Антропол. жағынан Ж. моңғол расасының америкалық нәсіліне жатады. Пано-кариб тобындағы тілде сөйлейді; өздерінің дәстүрлі діни сенімін сақтаған. Ж-лер еур. отарлауға дейін, Амазонаның оң жағалауындағы, негізінен, тал-шілікті, бұталы саваннаны қоныстанған. Дәстүрлі кәсіптері — аңшылық пен терімшілік. Кейін келе еуропалықтардан үйреніп, егін ш-мен айналысады. Жүгері, бұршақ, асқабақ, ялес, батат, маниок егеді. Дамыған мал ш. мен қолөнері бар. Шатыры жерге дейін жететін дөңгелек және ұзынша етіп тұрғызылған күркелерде тұрады. Жеке ұлттық киімдері болмаған. Қазіргі кезде креолдарша киінеді. Дәстүрлі салт-жораларынан маска киіп билеу, ғұрыптық ойын түрлері сақталған. Әдеб.: Brazіl. Anthropologіcal perspectіves, N.Y., 1979; Большой энциклопедический словарь, СПб., 1997.

Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Жебежапырақ

**Жебежапырақ** () – кербезгүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Американың қоңыржай және тропиктік белдемдерінде кездесетін 20 түрі (оның 3 – 4 түрі Еуропада) бар. Қазақстанның барлық облыстарындағы сулы және батпақты жерлерінде өсетін 3 түрі (жүзгіш жебежапырақ, кәдімгі жебежапырақ, үшжапырақты жебежапырақ) бар. Бұлар тек биік таулы аймақтарда кездеспейді. Жуан тамыр сабағынан күзде ұзын өркендері өсіп жетіледі. Оның ұшындағы түйнектерінен көктемде жаңа өсімдік дамиды. Жапырақтарының пішіні әр түрлі: суда өсетіндерінде – таспа, жүзіп жүретіндерде – ұзын сағақты, жұмыртқа, су бетіндегілерінде – жебе тәрізді болады. Ақ гүлдері дара жынысты, бір үйлі, үш-үштен бірігіп сыпыртқы гүлшоғырына топтасады. Ұсақ жәндіктермен тозаңданады. Маусымнан тамызға дейін гүлдейді. Жемісі сумен таралады. Жебежапырақтың тамыр түйнектерінде крахмал көп, сондықтан тамаққа пайдаланылады. Сондай-ақ үйрек, ондатр, кәмшат үшін бағалы азық болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Кербезгүлдер
Жебір

**Жебір** немесе **Жебіршөп** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын хош иісті шала бұталар туысы. 

Еуразия және Солтүстік Африканың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 150-дей (кейбір мәліметтерде 400-ге жуық) түрі белгілі. Қазақстанның далалы, жазық жерлерінде, қиыршықтасты тау бөктерлерінде өсетін 27 түрі бар. 

Көбірек тарағандары:
* Кәдімгі жебір - ,
* Маршал жебірі -  
* Қызғылт жебір - . 

Биіктігі 1 – 25 см. Сабағы түп жағынан сүректеніп қатайып кеткен. Жапырағы бүтін жиекті, сағақты, кейде сағақсыз. Ұсақ, қызғылт, күлгін кейде ақ түсті гүлдері шоғырбас гүлшоғырын құрайды. 

Гүлдері қос жынысты, аталығы – 4, аналығы – біреу, тостағанша жапырағы да, күлте жапырақшасы да – бесеу. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жеміс береді. Гүл тәжі бозғылт қос ерінді, үстіңгі ерінінің бас жағында ойығы бар, және төменгісі үшжапырақты, аталығы төртеу. Гүлдеу мерзімі өте ұзақ (мамырдан тамызға дейін) , жемістері ұсақ, қара шар тәрізді, маусым-қыркүйек айларында піседі. Барлық жебірлердің құрамында эфир майы көп болғандықтан күшті хош исті. Бұл түрден өндірісте эфир майы дайындалады. Шикізат-кептірілген сабақтардан, жапырақтардан, гүлдерден тұрады, «чабрец щөбі»  деп аталады. Эфир майы парфюмерия, косметика, консервлеуде және кондитер өндірісінде, кейде тағамға дәм беру үшін пайдаланады.

Жемісі – жаңғақша. Жебірдің құрамында эфир майы көп. Одан алынатын тимол медицинада, парфюмерияда және тамақ өнеркәсібінде қолданылады.. Жебір шөбі - ертеден келе жатқан емдік зат, тіпті Ежелгі Грецияда пайдаланылған. Біздің елімізде суықтигенде, тіс ауруларына, асқазан т.б жиі қолданады. Жақын түрлері барлық белгілі, жөтелге қарсы ішетін тәтті сироп - пертусиннің негізгі құрамы болып табылады. Басқа бағалы қасиеті - омарталық және декоративтік. Ауа райы қолайлы жылдары ол мықты деген омарталық өсімдіктермен бәсекелес бола алады, әсіресе жазықта, далада және тауда. Саяжайларда өсіру болады. Жақсы күтім жасалған болса тұқымнан өскен дербес түр екінші - үшінші жылдары гүлдейді . 

## Дереккөздер
 

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Әбдірәсіл Алдашұлы Жәрменов

## Қысқаша өмірбаяны

**Әбдірәсіл Алдашұлы Жәрменов** (1956 жыл,Түркістан облысы Түркістан ауданы)  — техника ғылымдарының докторы (1991), професор (1994), Қазақстан ұлттық академиясының корреспондент мүшесі (1995).

* 1976 - ҚазМУ-ді бітірген.
* 1976—77 ж. - Қарағанды мемлекеттік университетінде аға лаборант;
* 1977 — 93 ж. - Қазақстан ұлттық академиясының Химия-металлургиялық институтында инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборант, бөлім меңгерушісі;
* 1985 — 87 ж. - Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі;
* 1992 — 93 ж. - Қазақстан ұлттық академиясының Орталық Қазақстан бөлімі төрағасының орынбасары болды.
* 1993 жылдан - Минералдық шикізатты кешенді қайта өңдеу ұлттық орталық директорының орынбасары, бірінші орынбасары. 
## Еңбектері
Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары мысты электролиздік рафинадтау, сондай-ақ, электр мембраналық және гидролиздік процестер негізінде ерітіндідегі ауыспалы металл тұздарын бөлу мәселелеріне арналған. Әбдірәсіл Алдашұлы Жәрменов тұз ерітінділерінің физика-химия қасиеттерін (ерігіштігі, электр өткізгіштігі, т.б.) олардың электр мембраналық жүйелердегі күйлерімен байланысты қарастырды. Әбдірәсіл Алдашұлы Жәрменовтің басшылығымен өндірістік электролиттерді тазалаудың тиімділігі жоғары және экология таза технологиясы жасалып, өндіріске (“Балхашмыс” және Қарағанды тау-кен машиналары өндірістік бірлестіктерінде) енгізілді.

Шығармалары: 
* Полимерные ионитовые мембраны в гидроэлектрометаллургии меди, А.-А., 1988;
* Применение биполярных мембран для корректировки состава медного электролита.
* В сборнике: Физико-химические основы комплексной переработки минерального сырья Казахстана, Қарағанды, 1989 (соавтор).
## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Жегі

**Жегі**, *нома (грек. *nome* — жара, ойық, жараның жайылуы; синонимі — қатерлі ісік) — дымқыл гангренаның жайылмалы түрі*. Организмнің қорғаныс күштерінің әлсіреуінен пайда болады. Көбінесе адамның бетінде, кейде құлақтың қалқан шеміршегінде, мойнында, жыныс мүшелерінде, т.б. пайда болады. Жегі ауыздың кілегей қабығын шірітіп, бірте-бірте ұрт, ерін және таңдайдың кілегей қабықтары мен еттерін жидітіп түсіреді. Негізінен 2 — 15 жас аралығындағы ауыр инфекциялық (қызылша, көк жөтел, дизентерия, күл, сүзек, т.б.) аурулардан кейін жүдеген балалар жиі шалдығады. Аурудың негізгі себептері толық анықталмағанымен, ауруды туғызатын Clostrіdіum pertrіngens бактериясы деп есептеледі. Жегінің клиникалық белгісі: езудің кілегей қабатында бұлыңғыр не геморрагиялық құрамдас көпіршік, кейін кішкентай күлдіреген жара не қара көк дақ пайда болады. 2 — 3 күннен кейін пайда болған дақ ұрттың терісіне, ерінге, қызыл иек еттеріне жайылады. Жарақаттанған жердің айналасы ақшыл балауыз тәрізді болып, сол жерді басқанда саусақтың ізі қалады. Дене темп-расы 38 — 39С-қа дейін көтеріледі. Жегіні емдеу организмнің қарсы тұру күштерін күшейтуге бағытталу керек. Ол үшін калориясы жоғары, поливитаминдерге бай тағам ішу; марганцовка, бор қышқылы, сутек асқын тотығы ертіндісімен ауызды шаю және жергілікті ем жасау, ал ауру асқынып кеткен жағдайда пластикалық операция жасау керек. 
thumb
 
## Пайдаланылған әдебиеттер
 

Санат:Ауыз қуысы аурулары
Жезді бөгені

‎‎

**Жезді бөгені** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданында, Сарысу өзені алабының Жезді өзенінің бойында орналасқан.

## Гидрологиялық сипаты
Ауданы – 17,6 км2, ұзындығы – 11 км, енді жері – 2,5 км, ең терең жері – 8,0 м, орташа тереңдігі – 3 м, көлемі – 76 млн. м3. Су жиналатын алабы – 3580 км2. Өнеркәсіп орындарын сумен қамтамасыз ету және аудан шаруашылықтарының егіншілік жерлерін суару үшін пайдаланылады.  Жағалауының ұзындығы – 4,0 км. Өнеркөсіп орындарын сумен қамтамасыз ету және аудан шаруашылықтарының егіншілік жерлерін суару ісінде маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау облысы гидрографиясы
Санат:Сарысу су алабы
Жезді марганец кен орны

**Жезді марганец кен орны** - Қарағанды облысы Ұлытау ауданында, Жезқазған мыс кен орнынан солтүстікке қарай 40 км жерде орналасқан. Кен орны 1941 жылы Қ.И. Сәтбаевтың басшылығымен жедел барланып, өндіріске қосылған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен алаңы жоғарғы девонның ірі малталы конгломераттарынан, аркозды құмтастар мен кремнийлі әктастардан құрылған. Жезді кентінің маңайында бұл жыныстар Есқұл антиклиналінің оңтүстік-батыс қанатында орналасқан. Кен алаңын Жезді, Қарсақпай, Ағадыр сырғу жарылымдары оңтүстік-батыс, орталық және солтүстік-шығыс блоктарға бөледі. 

## Жатыс сипаты
Кен денелері тақта, линза және желі түрінде Үйтас қабатының конгломератында орналасқан. Солтүстік-батысқа қарай 5 км-ге созылып, екі қатар белдем құрайды, қалыңдығы солтүстік-батысында 120 м, оңтүстік-шығысында 40 м. Геологиялық қимасында 6-7 кен қабаттары бос жыныстармен кезектесе орналасқан. Кен қабаттарының қалыңдығы 1 – 12 м-ден 30 м-ге дейін, желілердің қалыңдығы 0,1 – 0,5 м. 

## Минералдары
Кен түзуші минералдар: браунит, гематит, магнетит, якобсит, псиломелан, пиролюзит және лимонит. Кентас сапасы өте жоғары.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Қазмарганец
Жәмішбай Бегенұлы

**Жәмішбай Бегенұлы ** (1830, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Жанболды ауылы — Торайғыр қыстауы, Мұсайын ауылы) — әнші, сері, ақын, композитор. 

Ж. жас кезінде ауыл молдасынан оқып, хадимше хат таныған. Әкесі Едіге би ауылындағы медресеге беріп, оны да жақсы оқып бітіреді. Ж. жас кезінен ән салып, домбыра тартып, өлең шығарып көзге түседі. Ол —Сегіз серінің тәрбиесін көрген, батасын алған шәкірттерінің бірі. Ж. 1856 ж. Торайғыр өңіріне көшіп келіп, сонда тұрақтайды. 1855 ж. Керей жайлауында Сегіз серіге арнап ас берілгенде Ж. “Сегіз сері баҺадүр” дастанын шығарып, ас беруші Қожамжар мырза Дауылұлынан мол сыйлық алған. Сегіз серіге арнап жоқтау да шығарған. Сегіз сері асы өткен соң, батыр ақынның қанды көйлек жолдасы Нияз серіден, БаҺрамұлының туыстарынан рұхсат сұрап, олардың ризашылығын алып, баянауылдық әнші ақындар Жапар, Жаяу Мұсамен бірге туған жерге оралған. 1856 ж. құрғақшылықта қайта Торайғыр өлкесіне (қазіргі Новосибирск қ. орналасқан жер) көшіп барып, Ресей отаршылары 1893 ж. күштеп көшіргенше сонда отырған. Ж-дың көптеген әндері халық әндері санатында жүр. Ол “Ер Құлжабай”, “Шотана сардар”, “Боранбай батыр”, “Дәстем сал”, “Асқап баҺадүр”, “Жасыбай батыр”, “Сегіз баҺадүр” атты тарихи дастандар шығарған. Ж. айтыс ақыны ретінде өзінен жасы үлкен Әбутәліп, Әлеке, Асылбай, Арыстанбай, Орынбай (Қарауыл), Шөже, Қожабек, өзімен қатар Балтекей, Тезекбай, Кемпірбай, Сұртай, Жылтыр, Қарқабай, Есенбай, Нұркей, Майлықожа, Майкөт, Сарыбас, Әзілкеш, Құлмамбет сияқты ақындармен сайысқа түскен. Ж-дың Шөжемен, Кемпірбаймен айтыстары 1965 ж. жарық көрген “Айтыс” жинағының 1-томынан орын алды. Ж-дың өмірбаяны оны көзі көрген Ә.Жақауұлы, Д.Нұрпейісұлы, Ү.Құлжанұлы, Б.Жүнісұлы, С.Жүнісұлы, М.Ахметұлы, Темірғали Әлкөншекұлы (С.Қонақбаевтың нағашы атасы) сияқты ақсақалдардан жазып алынды. .

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ақындары
Санат:1830 жылы туғандар
Жеке ауыз

**Жеке ауыз**, бір ауыз, қанды ауыз, жезді ауыз — шиті мылтықтың бір түрі. Ертеректе қазақ ұсталары қолдан соққан. Бір ғана оқпен атылады және оғы оқпанының аузынан салады. Жеке ауыз — құндақ, оқпан, шүрпі, шаппа, сирақ секілді бөліктерден тұрған.
 
## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Жеке меншік

**Жеке меншік** — жерге, жылжымайтын мүлікке, өндіріс құрал-жабдығына, ақшаға, бағалы қағаздарға, жұмыс күшіне, т.б. активтерге меншіктің негізгі нысандарының бірі; жеке адамның, фирмалардың оларды сатып алу, иелену, бақылау, мұраға қалдыру құқығы. 

Мұнда меншік объектілері жеке адамға, отбасыларына, адамдар тобына тиесілі болады. Корпоративтік, акционерлік, беймемлекеттік меншіктерді де жеке меншікке жатқызу дәстүрге айналған.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық терминдер
Санат:Меншік
Санат:Меншік түрлері
Санат:Жеке құқық
Желатина

**Желатина**, желатин (франц. gelatіne, лат. gelatus — тоңған, қатып қалған) — сарғыш түсті қоймалжың зат, коллагенді (біріктіруші тіндердің белогы) *денатураттану* өнімі. Тері, сүйек, шеміршек, сіңірлерді сілтімен қайнату арқылы алынады. Процесс коллагеннің денатураттануымен, оның полипептидтік тізбектерінің үзілуімен, амидтердің гидролизденуімен сипатталады. Желатина коллагенге тән үш орамды конформация түзу қабілетін сақтайды. Желатина кино, фотопленка жасауда, тамақ өнеркәсібінде, микробиологияда микроорганизмдерді көбейтетін қоректік орта ретінде қолданылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Анатомия
Санат:Биология
Желбезек

**Желбезек ** (branchіae) — суда тіршілік ететін жануарлардың тыныс алу мүшесі. Жануарлар организмінің күрделенуіне байланысты олардың жұтқыншақ қуысы қабырғаларында желбезек саңылаулары пайда болады да, желбезекпен тыныс алу түрі қалыптасады. Ауыз қуысынан жұтылған су осы желбезек саңылаулары арқылы жұтқыншақтан сыртқа өтеді. Суда еріген оттек желбезектің жұқа қабырғасындағы қан тамырлары арқылы сіңеді де, қан құрамындағы көмір қышқыл газы (СО2) суға бөлінеді. Желбезек қарапайым тыныс алу мүшесі ретінде алғаш буылтық құрттардың теңізде тіршілік ететін түрлерінде пайда болған. Желбезек тарамдалған жіп тәрізді болып дененің бүйірінде орналасады. Моллюскілердің желбезектері әр түрлі болады. Мыс., айқұлақта желбезек аяғының екі жағында, басаяқтыларда мантия қуысында орналасқан. Тікентерілілердің ішінде теңіз кірпілерінде және теңіз жұлдыздарында да желбезек бар. Жәндіктердің ішінде инеліктер, шіркейлер мен гүл құмытыларының дернәсілдері желбезек арқылы тыныс алады. Желбезек саңылаулары суда тіршілік ететін төменгі сатыдағы хордалыларда (ланцетник, дөңгелекауыздылар, балықтар) өмір бойы сақталады, басқа хордалыларда (бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілерде) ұрықтың даму кезінде болады да, содан кейін жойылып кетеді. Дернәсілді хордалыларда (асцидиялар) желбезек тек дернәсіл дәуірінде ғана болады. Жануарлар желбезекпен тыныс алумен қатар тұздың иондарын, аммиак пен мочевина бөлуде маңызды рөл атқарады.  

## Дереккөздер
 

Санат:Биология
Жезқазған мыс кен орны

**Жезқазған мыс кен орны** - Қарағанды облысы Ұлытау ауданында, Жезқазған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 25 км қашықтықта орналасқан. 

## Тарихы
Кен орнында энеолит заманында (б.з.б. 5000 — 6000 жылы) сақтар кен өндіріп, мыс пен қола балқытқан. Қазіргі заманғы алғашқы мыс кәсіпшілігін 1847 жылы Ушаков ашқан. 1904 жылы кен орны ағылшындардың *“Атбасар мыс кентасы”* қоғамына концессияға беріледі. Жете барлау жұмыстары 1925 жылдан жүргізіліп, бірінші отандық мыс 1928 жылы Қарсақбай комбинатында балқытылады. Академик Қ.И. Сәтбаевтың 1929 жылы қолға алуымен басталған геологиляқы барлау жұмыстарын 1931 жылдан Жезқазған экспедициясы үздіксіз жүргізіп келеді.

## Геологиялық құрылымы
Жезқазған мыс кен орнының геологиялық құрылысы таскөмір, пермь және кайнозой шөгінділерінен құралған. Таскөмір жүйесінің орта және жоғарғы бөлімдерін қамтитын кен қабаттары Тасқұдық, Жезқазған свиталарына жіктеледі. Қалыңдығы 250-300 м Тасқұдық свитасы 3 кенді горизонт құрайтын қызыл және сұр түсті 16 қабаттан тұрады. Қалыңдығы 350-400 м Жезқазған свитасы 7 кенді горизонт түзетін қызыл және сұр түсті 36 қабаттан тұрады. Бұл қабаттар литологиялық құрамы бойынша қызыл және сұр түсі аргиллит, алевролит, құмтастан және аз мөлшерде жұмыртас, жентектас, әктас қабаттарынан тұрады. Кен сұр түсті құмтас қабаттарында шоғырланған. Тектоникалық құрылымына шығыс жағын шектейтін меридиан бағыттағы Шыңғыс-Ұлытау, оңтүстігінен Теректі терең жарылымдары кіреді. Жезқазған синклиналі аумағында орналасқан кенді алаң Спасск мульдасы, Ақши күмбезі, Златоуст мульдасы, Кресто күмбезі, Анненск мульдасы және Анненск күмбезі атты бірінен бірі флексуралармен бөлінген құрылымдардан тұрады. Жезқазған мыс кені алты геологиялық-өндірістік учаскеге бөлінген: Ақши-Спасск, Оңтүстік-Батыс Покро, Солтүстік Покро, Златоуст, Кресто және Анненск. 

## Минералдық құрамы
Кеннің минералдық құрамы: борнит, халькозин, халькопирит, галенит, бетехтинит, сфалерит, пирит, домейкит, арсенопирит, альгондит. Тереңдігі 10-60 м, тотығу белдемінде азурит, малахит, хризоколла, куприт, элит және таза мыс түзіледі. Негізгі кен құрамдас бөліктері: мыс, мырыш, қорғасын, қосымша Au, Ag, Re, Os, Mo, Nі, Co, Cd, Ge, Se, Te, Ga, S, т.б. Кен денелері таспа, линза, кейде күрделі пішінді. Инженерлік-геологиялық жағдайлары бойынша кен алаңдары оңтайлы, орташа, күрделі және өте күрделі түрлерге бөлінеді. Кен өндіру ашық және жер асты әдістерімен жүргізіледі.  

## Дереккөздер
 
 
Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Желбезекаяқты шаянтәрізділер

thumb|right|190px|Желбезекаяқты шаянтәрізділер
thumb|right|190px|Желбезекаяқты шаянтәрізділер
**Желбезекаяқты шаянтәрізділер** (**) – буынаяқтылар типі шаянтәрізділер класының ең қарапайым класс тармағы. 

Кембрий кезеңінен белгілі. Жер шарында кең тараған желбезекаяқты шаянтәрізділердің 2 отряды, 740-қа жуық түрі белгілі. Дене бунақтарының саны тұрақсыз, фасеттік және науплиус көздері болады.

Желбезекаяқтылар отряды () – дене тұрқы 2 см-ден аспайды. Кеудесі 11, кейде 17 – 19 бунақтан тұрады, оның әрқайсысында бір жұп жапырақ тәрізді аяқтары болады. Құрсағы 8 бунақты, жақсы жетілген айыршамен аяқталады, аяқтары болмайды. Бұлар тұщы суларда, тек артемия (Аrtemіa salіna) – тұзды суқоймаларында, ащы көлдерде мекендейді. Бір клеткалы балдырлармен, детритпен қоректенеді. Бұлардың 2 түрлі: жазғы және қысқы жұмыртқалары болады. Жазғы жұмыртқалары ұрықтанбай партеногенез жолымен дамиды. Күзде аталық дарабастар пайда болып, аналық дарабастарын ұрықтандырады. Осы ұрықтанғаны — қыстық жұмыртқа. Олардың сыртын қатты хитин қабаты жауып жатады. Жұмыртқалары сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына төзімді келеді және желмен алысқа таралады. Бұлардың практикалық маңызы өте зор. Артемияның қыстық жұмыртқаларының дернәсілі — науплиусты балық ш-нда балық шабақтарын қоректендіру үшін пайдаланылады. Желбезекаяқты шаянтәрізділер партеногенетикалық (бір ғана ұрықтанбаған жұмыртқадан дамуы) және қос жынысты жолдармен дамиды. Жұмыртқалары ортаның қолайсыз жағдайына төзімді келеді және желмен алысқа таралады. Желбезекаяқтылардың 180 түрі белгілі, оның 8 түрі Қазақстанда кездеседі.

Басы Кеудесімен тұтас бірікпеген, фасеткалы көздері бар. Жапырақ тәрізді алдыңғы аяқтарымен тыныстайды, жүзеді және қоректік жануарларын аулайды. Құрсағы аяқсыз істік тәрізді. 740-тай түрі белгілі. Тұщы суларда мекендейді. Толық өзгеріспен дамиды, (*личинканауплиус, метанауплиус*). 2 отряды бар: желбезекаяқтылар және жапырақаяқтылар. Жапырақаяқтылар денесі ұзыншақ, ұзындығы 5 мм ден 3 см, (*кейде 10 см*) дейін. Кеуде буынтақтарында, (*11, кейде 17-19*) бір-бір жұп аяқтары болады. 180-дей түрі кең таралған және тұщы суларды мекендейді. Тек артемия ғана жайылма және тұзды суларда таралған. Балдырлармен қоректенеді. Жұмрытқаларын арнайы жұмыртқа қапшығына салып, соңынан суға жібереді. Су түбінде дамиды. Су кепкенде олардың тұқымдары тіршілігін сақтай алады.

## Дереккөздер
Желкен жабдықтары

**Желкен жабдықтары — жел энергиясын қабылдап** , оны кеме жүргізуге жұмсайтын желкенді жабдықтауға қажет жабдықтар жиынтығы. Ж. ж. жел күшін қабылдайтын желкендерден, желкен орнататын тік және көлбеу діңгектерден (ронгаут), желкенді басқаруға арналған діңгектерден (такелаждан) құралады. Ж. ж-ның тік және қиғаш орнатылған түрлері бар. Тік Ж. ж. пішіні дұрыс трапеция тәрізді келген, жоғ. жиегі түзу ағашқа бекітілген желкендерден құралады (суретті қ.). Тік Ж. ж. өз осінен бұру арқылы басқарылады. Қиғаш Ж. ж. діңгекке көтерілетін, пішіні бұрыс төртбұрыш немесе үшбұрышты қиғаш желкендерден жасалады. Қиғаш желкендер жел бағытына сәйкес алдыңғы жағындағы тік қырынан айналады және олар орнатылған орнына сәйкес аталады. Үлкен теңіз кемелерінде Ж. ж. қиғаш, тік және аралас орналасады.

Санат:Желкенді спорт
Желпуіш қанаттылар

**Желпуіш қанаттылар** () – жәндіктердің бір отряды. Жер шарында кең тараған 300-ге жуық түрі белгілі. Желпуіш қанаттылардың алдыңғы қанаттары редукцияға ұшыраған, ал артқы қанаттары ауқымды, жайған кезде желпуішке ұқсайды, атауы осыған байланысты қойылған. Дене тұрқы 2 — 2,5 см, тропиктік түрінікі 3 см-дей. Бұлар тез қозғалады, денесі сегменттелген, 3 жұп аяғы бар. Толық түрленіп дамиды. Дернәсілдері иесінің денесінде қуыршаққа айналып, одан шыққан еркек дарабастары ұшып кетеді де, ұрғашылары иесінің денесінде қалып қояды. 3 күндей тіршілік етеді. Бұлар жарғақ қанаттылар, қандалалар, тік қанаттылар, цикадалар және тікен құйрықтылардың паразиті болып саналады. Дамуы — желпуіш мұртты қоңыздарға ұқсас болғандықтан бір зерттеушілер оларды туыс деп қараса, екіншілері жарғақ қанаттылар отрядына жатқызады.

## Дереккөздер
Желімсабақ

**Желімсабақ** (Melandrіum) — қалампыр тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір не екі жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда тастақты беткейлер мен далалық жерлерде, шалғындықтар мен егіс алқаптарында, бақша дақылдарының арасында, өзен жағалауларындағы жайылымдарда өсетін 11 түрі бар. Ең көп тарағаны: жабысқақ желімсабақ (M. vіscosum) және ақ желімсабақ (M. album). Сабағы тік, биіктігі 20 см-ден 80 см-ге дейін жетеді. Сабағын, жапырағын, гүлсидамын, тостағаншасын желім тәрізді жабысқақ түк басқан. Бұл түктер өсімдікті әр түрлі жәндіктерден қорғайды. Жапырағы ланцет тәрізді, сағақты да, сағақсыз да болады. Ақ, сарғыш-жасыл, қызғылт, ашық көк гүлдері шашақты-сыпыртқы гүлшоғырына топтасады. Тұқымынан көбейеді. Мамырдан тамызға дейін гүлдейді. Жемісі — көп тұқымды қауашақ. Піскен кезде өздігінен қақырап ашылады. Желімсабақ — хош иісті әдемі гүлді өсімдік, сондықтан сәндік үшін де өсіріледі.

## Дереккөздер
 

Санат:Қалампырлар
Жер алмұрты

**Жер алмұрты** немесе **Топинамбур** () – астралылар тұқымдасына жататын тамыр жемісті көп жылдық өсімдік. Отаны — Солтүстік Америка. 

Жер алмұртыныңның сабағы, жапырағы күнбағысқа ұқсайды, бірақ жапырағының көлемі одан кішілеу, сабағы жіңішке болады. Биіктігі 1-5 м. Тамыр сабақтарынан көптеген (5 — 6, кейде 30 — 40) ақ, сары, күлгін, қызыл түйнектер дамиды. Олардың пішіні ұзынша, сопақша, домалақ болады. 

Құрамында протеин, фосфор, темір, С1, В1 витаминдері бар. Түйнегі тағамға, малға жем ретінде, спирт және фруктоза алуға пайдаланылады. 100 кг тамыр түйнегі 25 — 27 азық өлшеміне тең, онда 1,5 кг сіңімді протеин бар. Жер алмұртын көктемде немесе күзде егеді. 1 га-дан 200 — 250 ц түйнек, 350 — 500 ц көк шөп алуға болады. Топинамбурда 20% инулин, 1,5—3% азотты заттар, 2—5% сахароза бар. ( Топинамбурды малға жем ретінде, 1 спирт, инулин алу үшін және қуырып тағам ретінде қолданылады.

Тамыр түйнектерін топырақ астында сақтап, қажет кезде қазып алуға болады. Жер алмұрты мал азықтық дақыл ретінде Қазақстанның барлық аудандарында өсіріледі.

Жер алмұртының 100 граммында 306 ккал бар. Құрамында A, B1, B2, B6, C және E дәрумендері бар. Кұрамында кремний, калий, әк, фосфор, темір және цинкпен қатар фруктоза, пектин өзегі мен аминқышқылдары бар.

## Картоптың бәсекелесі
Үндістер жералмұртты Колумбтың Американы ашпас бұрын көп жылдар бойы өңдеген. Түйнектері аздап картоп тәрізді, бірақ кішкене өскіндері зімбірге де ұқсас. Дәмі бөрікгүл немесе алмұрт дәмдеріне ұқсайды, сондықтан оны жер алмұрты деп атап кеткен. Шикі қалпында салаттарда, пісірілген қалпында және картоп сияқты қуырылған қалпында да қолдануға болады. Францияда жералмұрт түйнектері салаттардың әдепкі құрамдасы. Германияда жералмұрт негізінде жасалған, «Жералмұрт брендиі» деп аталатын арақ та бар, өсімдік құрамындағы алкоголь түрлі алкоголь сусындарын даярлауға мүмкіндік туғызады.

## Үндістердің құнарлы түйнектері
Ежелгі заманнан жералмұрттың жерасты түйнектері үндістер үшін тек қорек қана емес, әрі дәрі-дәрмек болған. Ең соңғы зерттеулер оның ағзадағы холестерол деңгейін төмендетіп, қан қысымын әрі ас қорыту жүйесін реттеп, иммунитетті күшейтіп, күш-қуат беретінін көрсетті. Әсіресе шажырқай безінің ауруына шалдыққан адамдарға аурудың бастапқы кезеңінде қолдануға ұсынылған. Құрамына жералмұрт кіретін диеталардың несеп айдағыш қасиеті бар, сондықтан ол бүйрек ауруына шалдыққан кезде өте пайдалы. Жералмұрт тағамдары мен дәрі- дәрмектеріне ағзадан уыттар мен ауыр металдарды шығарған кезде оны сүйейтін қорғау қасиеттері таңылады.

## Солтүстік лимоны
Жералмұрт тілімшесі қосылған ыстық шайда лимон қосылған шайдың ерекшеліктері бар. Сондықтан жералмұртты «Солтүстік лимоны» деп атайды.

## Ас қорыту үшін
Америкада жералмұрт құтаю өнерімен әуестенетін адамдар үшін өте маңызды. Сонымен қатар ол Америкадағы алғашқы еуропалық қоныстанушылардың да өмірлерін құтқарған.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Көкөністер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Жергілікті уақыт

**Жергілікті уақыт**  , астрономияда — Жердің белгілі бір орны үшін анықталған уақыт. Жергілікті уақыт белгілі бір орынның географиялық бойлығына тәуелді бола отырып, бір меридианның бойына орналасқан барлық нүктелер үшін бірдей болады. Екі орынның жергілікті уақытының айырмасы сол орындардың бойлығының айырмасына тең. Жергілікті уақыт белгілі бір орында жүргізілген астрономиялық бақылаулар (*мысалы, [[Күн сағаты]]ның көмегімен*) арқылы анықталады. Тұрмыста жергілікті уақытты қолдану көптеген қолайсыздықтар жасағандықтан, 19 ғасырдың соңынан, оның орнына, көптеген елдерде белдеулік уақыт қолданыла бастады. Жергілікті уақыт, көбінесе, белдеулік уақыт деп қате айтылады.

## Тағы қараңыз
* Уақыт

## Сыртқы сілтемелер
https://archive.is/20121225051044/mastro.narod.ru/time.html

## Дереккөздер


Санат:Уақыт
Желдету

**Желдету**  *([[латын тілі|латынша]]: ventіlatіo — желдету)* — үй бөлмелерінде, өндіріс орындарында, т.б. реттеулі ауа алмастыруға, адам денсаулығына қолайлы жағдай жасауға, сондай-ақ технологиялық процестердің талаптарына сай құрал-жабдықтар мен құрылыстық құрылымдарды, материалдарды, азық-түлікті, т.б. сақтауға арналған шаралар жүйесі.

Желдету ағындата желдету, сора желдету, ағындата-сора желдету, жалпылай алмастыра желдету және жергілікті желдету болып бөлінеді. Ағындата желдету ішке тек таза ауа беруді қамтамасыз етеді. Ал ауаны тысқа шығару іштегі қысымның артуына байланысты саңылаулардан, есіктің ашылып-жабылуы кезінде іске асады. Сора желдету желдетілетін бөлмедегі ауаны әкету үшін қолданылады. Бұл жағдайда бөлмедегі ауа қысымы кемиді де, есіктен және саңылаудан таза ауа кіреді. Ағындата-сора желдетуде таза ауаның енуі мен лас ауаның әкетілуі бір мезгілде қатар жүреді. Бұл әдіс ауа алмасуы үнемі қарқынды жүрген кезде ғана тиімді.

Жалпылай алмастыра желдету бөлмеде бөлінетін шектен тыс зиянды заттардың, жылу мен будың таза ауамен залалсыз шекке дейін араласуына негізделген. Ал жергілікті желдетуде зиянды заттар (газ, бу, т.б.) олардың пайда болатын жерлерінен сору құралдары арқылы тысқа шығарылады. Бұл әдіс шектеулі кеңістікте ғана қолайлы ауа ортасын тудыра алады. Желдету үйдің және сыртқы температураларының айырмашылығы мен желдің әсерінен (мысалы, үймерет аэрациясы) болатын табиғи желдету және механикалық әсер ету арқылы (ауа желдеткіштер арқылы қозғалысқа түсіріледі) атқарылатын механикалық желдету болып ажыратылады.

Ауа алмастыруды қамтамасыз ететін техникалық құрал-жабдықтар жиынтығы да желдету деп аталады. Сырттан сорылып алынатын ауаны шаң-тозаңнан тазарту үшін желдету жүйелеріне ауа сүзгілер орнатылады, ал тысқа шығарылатын ауа шаң тұтқыштар — абсорбер және адсорберлер арқылы тазартылады.

## Табиғи жолмен желдету
Табиғи жолмен желдету - ашық терезелер немесе люктар арқылы ауаның еркін алмасуымен қамтамасыз етілетін желдету.
## Қартерді жабық түрде желдету
Картерді жабық түрде желдету - қозғауыш цилиндрларына ауа сүзгісі арқылы картерлік газдарды сорып алуды қамтамасыз ететін желдету.
## Қартерді ашық түрде желдету
Картерді ашық түрде желдету – атмосферадағы эжекциялық түтік арқылы қартерлік газдарды сорып алуды қамтамасыз ететін желдеткіш.
## Жанармай багін (сауытын) желдету
Жанармай багін (сауытын) желдету – жанармайдың ең жеңіл фракцияларының булануын азайту және сиретілудің пайда болуын болдырмау мақсатымен автомобильдің бензин құятын багінің (сауытының) ішкі куысын атмосферамен қосатын желдету жүйесі.

## Тағы қараңыз
* Желдеткіш
* Желдету оқпаны

## Сыртқы Сілтемелер
* бак

## Дереккөздер
 

Санат:Желдету
Санат:Механика
Жер жалдау

**Жер жалдау (уақытша өтеулі жер пайдалану)**, жерді жалға беру — жер учаскесінің жеке немесе заңды тұлғаға белгілі бір уақытқа ақылы пайдалануға берілуі. Қазақстан Республикасының “Жер кодексінде” жерді жалдаудің нақты тәртібі мен шарттары бекітілген.

## Тағы қараңыз
* Жер пайдалану құқығы

## Дереккөздер
 

Санат:Жер құқығы
Жержаңғақ

thumb|Жержаңғақ
**Жержаңғақ ** (лат. Arachіs) — бұршақ тұқымдасына жататын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Майлы дақыл. Оңтүстік Америкада 30-ға жуық түрі бар. Қазақстанда 18 ғ-дың соңында әкелінген A. hupogaea түрі өсіріледі. **Жержаңғақ** — ылғал және жылу сүйгіш, бір жылдық жаздық дақыл. Өсіп-өну кезеңі 120 — 150 күн. Биіктігі 25 — 75 см, түзу сабақты немесе төсемелі сабақты, бүйірінен өскен өркендері бар. Тамыр жүйесі мықты, тереңге (180 — 190 см) кетеді. Гүлі сары не сарғылт түсті, гүлшоғыры жапырақ қолтығында орналасқан. Жемісі 1 — 7 тұқымды бұршақ. Оның құрамында орта есеппен 42% май, 22% ақуыз және 12% көмірсу бар. Әдетте, әр өсімдікте 600 — 700 жеміс болады. Гектарынан 9 ц-дей тұқым, 20 — 50 ц құрғақ шөп алынады. Жемісінен алынған майы тамаққа, кондитер өнеркәсібінде пайдаланылады. Сабағы мен жапырағы малға жемшөп. Жержаңғақ басқа бұршақ тұқымдастары сияқты жерді құнарландырады. Өсімдік ауруларымен және зиянкестерімен сирек зақымданады. Жержаңғақ Оңтүстік Қазақстан облысының суармалы аудандарында өсіріледі.

## Дереккөздер
 
## Тағы қараңыз
*Жаңғақ

## Сыртқы сілтемелер
Жержаңғақ 

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Жер қазғыш машиналар

thumb|Бір қалақты экскаваторthumb|Грейдер
**Жер қазғыш машиналар** — үймереттер, жолдар, әуежайлар салуда және жер асты коммуникациясын (құбырлар, байланыс желісін) жүргізуде, сондай-ақ, гидротехникалық, мелиорациялық және ирригациялық жұмыстар мен кен байлықтарын карьерлерде өндіруде жер қазу жұмыстарын орындауға арналған машиналар.

Жер қазғыш машиналар үш топқа бөлінеді: жер қазушы-тасымалдаушы машиналар, экскаваторлар және гидромеханикаландыруға арналған машиналар мен құрал-жабдықтар. Бірінші топқа жұмыс құралының түріне байланысты скреперлер (шөмішпен жабдықталған), бульдозерлер, автогрейдерлер, грейдер-элеваторлар (пышақпен жабдықталған) жатады. Олардың негізгі жұмыс операцияларына топырақты қабаттап өңдеу, оны тасымалдау, үйіндіге үю және жер бетін тегістеу кіреді. Экскаваторлар (екінші топ) жұмыс істеу принципі бойынша циклдік және үздіксіз болып бөлінеді. Циклдік экскаваторларға бір шөмішті, ал үздіксіздерге бірнеше жұмыс құралдарымен (шөміштермен, қырғыштармен, топырақты сілемнен кесіп алып және төгу орнына шығаратын құрастырмалы құралдармен, тістермен, т. б.) жабдықталған экскаваторлар жатады. Бір шөмішті экскаваторлар топырақты өзінің тұрақ деңгейінен жоғары да, төмен де жерден қаза алады және тік не кері күрекпен жабдықталуы мүмкін. Үшінші топқа су шапшыту арқылы топырақты бұзу әдісімен қазатын машиналар мен жабдықтар (гидромониторлар, жерсорғыш снарядтар) жатады.

## Дереккөздер
 

Санат:Машиналар
Желдік

[thumb|right|200px|Желдікті ер-тұрман. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан.]]
**Желдік** – ердің ат арқасына батпауы үшін пайдаланылатын әбзел. Кейбір ердің оқпаны аласа болуы немесе қапталдарының ат арқасына үйлеспеуі салдарынан ат жауыр болуы мүмкін. Мұндай ерлердің ат арқасына залалы болмас үшін желдік пайдаланған.

## Жасалуы
thumb|right|200px|Желдік. ҚР ҰМ қорынан. Қоңыр түсті киізден жасалған, беті терімен қапталған, арасы қайыспен жалғанған. Ұзындығы 48 см, ені 16 см.
Желдікті жасау үшін ердің қапталынан сәл үлкенірек төртбұрышты қалың екі киізді көнмен, былғарымен қаптап, бір-біріне былғары бүлдіргемен бекітеді. Атты ерттегенде желдік тоқымның үстінен, ер қапталдарының астына дәл келетіндей етіп салынады. Ал, ортасын қосып тұрған бүлдіргі олардың төмен сырғымауын қамтамасыз етеді. Әсіресе, құранды ер желдіксіз ерттелмеген. Желдік салынғаннан кейін ердің оқпаны биіктеп, қапталдары ат арқасына біркелкі тиетіндіктен ат жауыр болмайды.
Желдіктің келесі түрі, ердің қапталының үлкендігіндей қалың киізді кесіп алып, қайыс таспаның немесе екі жағына жасалған былғары қалталардың көмегімен қапталдың астына біржолата бекітіліп тасталады. Мұндай желдік былғары қалталары кейде оюланып немесе күміспен әшекейленуі де мүмкін.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Сейдімбеков А.С. Мың бір маржан (қара өлең табиғаты). Алматы: Өнер, 1989; 
* Кәмәлашұлы Б. Қазақтың дәстүрлі құсбегілігі және атбегілігі. Алматы: Өнер, 2006; 
* ҚР ҰМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Ер-тұрман
Санат:Ат әбзелдері
Санат:Қолөнер
Жермен қосу

**Жермен қосу** , жерлету 
— электр машиналарының элементтерін, аппараттарды, құралдарды, т.б. жермен электрлік қосуға арналған құрылғы. Жермен қосу жерге қағылған металл электродтардан (жермен қосқыштардан) және оларды электрлік қондырғылардың жермен қосу бөліктерімен жалғастыратын ток өткізгіштерден тұрады. Жермен қосқыштар жерге тік қағылған болат құбырлар (жоғарғы кернеулі электрлік қондырғыларда — ондаған құбырлар), рельстер немесе көлденең орналасқан болат не мыс тілкемдері түрінде болады. Кей жағдайда жермен қосқыштар ретінде болат трос (сым арқан) не шынжыр пайдаланылады. Жермен қосу мақсатына байланысты адамдарды электр тогына түсуден қорғайтын (мысалы, электрлік машиналардың және аппараттардың корпустарын жермен қосу) қорғаныстық жермен қосу және жұмыстық жермен қосу (мысалы, радиотехникалық антенналарды жермен қосу) болып ажыратылады. Жермен қосудың кедергісін төмендету үшін жермен қосқыштарды грунт суы деңгейіне орналастырады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұрмыс
Санат:Физика
Санат:Электротехника
Жер меридианы

**Жер меридианы ** (лат. merіdіanus — талтүс), географиялық меридиан — Жердің екі полюсін ойша басып өтетін, экваторға тік бұрыш жасайтын сызық. Сызықтар арасы географиялық бойлықтар жасай отырып 1км. қашықтықта өтетін 360 меридианға бөлінеді. Олар географиялық координаттар торының негізгі бөлігі болып саналады. Жер меридианына перпендикуляр бағытта Жер параллелі (географиялық ендіктер) жүргізіледі. Меридиандар Англиядағы Гринвич қаласынан бастап есептеледі. Осындағы нөлінші меридиан Жерді Шығыс және Батыс жарты шарларға бөледі; 

## Тағы қараңыз
Географиялық координаттар
## Дереккөздер
 

Санат:Бойлықтар
Жер параллелі

**Жер параллелі ** (лат. parallelos — қатар жүру), географиялық параллель — Жер экваторына параллель жүргізілген шартты түрдегі шеңбер сызық. Жер параллеліндегі әрбір нүкте бірдей географиялық ендікте жатады және экватордан бірдей қашықтықта болады. Экватордан қашықтаған сайын параллель шеңберлердің ұзындығы кеми береді. Жер параллелі арқылы географиялық ендік анықталады. Экватордан солтүстікке қарай — солтүстік ендіктер (с. е.), оңтүстікке қарай — оңтүстік ендіктер (о. е.) деп аталады. Әр түрлі параллельді 1°-тың километрмен көрсетілетін шамасы түрліше болады. Кейде ол картаның жиектеме сінде (рамкасында) көрсетіледі. 

## Тағы қараңыз
*Географиялық координаттар
*Жер меридианы
## Дереккөздер
 

Санат:География