Париж келісімі (1783)

**Париж келісімі** немесе **Версаль келісімі** — Франция королі XVI Людовиктің арағайындығымен Париж бен Версальда қол қойылған, Ұлыбритания мен бір тараптан, ал АҚШ, Франция, Испания және Нидерландтар екінші тараптан қатысқан 1779–1783 жылдардағы англо-француз соғысын, англо-испан соғысын, англо-голланд соғысын және Американың тәуелсіздік үшін соғысын аяқтаған шарттар жүйесі.

[thumb|250 px|«Париж келісімі», [Бенджамин Уэсттің (1738–1820) орындаған топтық портреті. Солдан оңға қарай: Джон Джей, Джон Адамс, Бенджамин Франклин, Генри Лоуренс, Уильям Темпл Франклин. Британия делегациясының мүшелері бейнеленуден бас тартқандықтан, портрет аяқталмай қалған.]]

## Алғышарттар
* 30 қараша 1782 — АҚШ пен Ұлыбритания өкілдері қол қойған алдын ала келісім.
* 20 қаңтар 1783 — Ұлыбритания мен Франция арасындағы алдын ала келісім.
* 2 қыркүйек — Ұлыбритания мен Нидерланд арасындағы алдын ала келісім (ақырғы мәтін 1784 жылғы 20 мамырда келісілген).
* 3 қыркүйек — үш ірі келісім: АҚШ пен Ұлыбритания арасында, Ұлыбритания мен Франция арасында, және Ұлыбритания мен Испания арасында.

## АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы келісім
АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы келісім 1783 жылғы 3 қыркүйекте Hôtel d’York қонақүйінде (қазіргі мекенжайы — Rue Jacob 56) қол қойылды. Американ тарапынан келісімге Бенджамин Франклин, Джон Адамс және Джон Джей қол қойды, ал британ тарапынан Дэвид Гартли қол қойды. Құжат Конфедерация Конгресімен 1784 жылдың 14 қаңтарында және король III Георгпен 1784 жылдың 9 сәуірінде ратификацияланды. Ратификациялық грамоталармен алмасу 1784 жылдың 12 мамырында Парижде өтті.

Келісім 10 баптан тұрды:
# Ұлыбритания Он үш колонияны егемен және тәуелсіз мемлекеттер (штаттар) ретінде мойындады және оларды басқаруға, олардың аумағына немесе меншігіне қатысты кез келген талаптардан бас тартты.
# АҚШ пен Британ Солтүстік Америкасы арасындағы шекара белгіленді.
# АҚШ-қа Үлкен Ньюфаундленд банкісінде және Сен-Лаврентий шығанағында балық аулау құқығы берілді.
# Екі тараптың кредиторларына заңды түрде пайда болған қарыздарды өтеу міндеттемелері мойындалды.
# Конфедерация Конгресі штаттарға лоялистердің тәркіленген мүлкі үшін өтемақы төлеу туралы шешімдерді «сендіре отырып ұсынуы» тиіс болды.
# АҚШ лоялистердің мүлкін одан әрі тәркілеуді болдырмауға міндеттенді.
# Екі тараптың соғыс тұтқындары босатылды, британ армиясы АҚШ аумағынан дереу шығарылуы тиіс болды және американдық мүлікті (арасында қара нәсілді құлдар да бар) бүлдіруден немесе әкетуден тартынуы керек еді. Штаттарға немесе олардың азаматтарына тиесілі болып, Ұлыбритания армиясының қолына түскен құжаттар, мұрағаттар, жазбалар және т.б. иелеріне қайтарылуға тиіс болды.
# Екі тарап Миссисипи өзеніне мәңгілік қол жеткізу құқығын алды.
# 30 қараша 1782 жылы алдын ала келісімге қол қойылғаннан кейін тараптар басып алған аумақтар өтемақысыз қайтарылуға тиіс болды.
# Келісімге қол қойылғаннан кейін 6 ай ішінде оның ратификациясы жүзеге асырылуға тиіс еді.
Іс жүзінде бұл келісімнің кейбір тармақтары орындалмады. Мәселен, лоялистерге өтемақы төлеу туралы шешімдер қабылданбады, ал олардың мүлкі, мысалы, қарыз міндеттемелерін өтеу есебіне, тәркілеуді жалғастырды; кейбір штаттар тіпті британдық бодандарға қарыз төлеуге тыйым салатын заңдар қабылдады. Өз кезегінде, британдық сарбаздар қара нәсілді құлдарды өздерімен бірге алып кетті.

Келісімге қарамастан, Британия американдық колониялардың қайтарылуына ұзақ уақыт бойы үміттенді. АҚШ-тың екінші тәуелсіздік соғысы, Азамат соғысы кезінде Оңтүстік жақты қолдау және тіпті XIX ғасырда ауырлық салатын сауда келісімдерін мәжбүрлеп қабылдату әрекеттері тарихшылар тарапынан реваншизм және американдық құрлықтағы ықпалды қайтару талпыныстары ретінде қарастырылады. Қызығы, 2007 жылғы 1 қарашадағы жағдай бойынша Париж бейбіт келісімінің тек 1-бабы ғана күшінде қалған, алайда келісімнің өзі ешқашан күшін жоймаған.

## Басқа келісімдер
Қалған келісімдер бойынша Британия Францияға Сенегал мен Тобагоға қатысты құқықтарды, Испанияға — Менорка аралына құқықтарды, қазіргі Никарагуа аумағының шығыс бөлігін — аталатын Москит жағалауын (оны британдықтар 1787 жылы толықтай тастап шыққан), сондай-ақ Флорида жағалауының бір бөлігін берді. Голландтар ағылшындарға Үндістандағы Негапатамды берді және Малакка бұғазын олардың кемелеріне ашты.

## Әдебиеттер
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Treaty of Paris, 1783; International Treaties and Related Records, 1778—1974; General Records of the United States Government, Record Group 11; National Archives

Санат:1783 жылғы оқиғалар
Санат:АҚШ-тың тәуелсіздік үшін соғысы
Санат:Ұлыбританияның халықаралық келісімдері
Санат:Испанияның халықаралық келісімдері
Санат:Нидерландтардың халықаралық келісімдері
Санат:АҚШ-тың халықаралық келісімдері
Санат:Францияның халықаралық келісімдері
Санат:XVIII ғасырдың бейбіт келісімдері
Санат:Американ революциясы
Санат:Канада мен АҚШ арасындағы шекара
Санат:1783 жылғы халықаралық келісімдер
Санат:1784 жылғы халықаралық келісімдер