open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Борнит

**Борнит**, шұбар мыс кентасы (Австрия минералогы И. Борнның құрметіне аталған) — сульфиттер класының минералы. Химиялық формуласы: Cu5FeS4. Минералдық агрегаты тұтас масса немесе сеппе түрі де болады. Түсі қара, мыстай қызыл, шұбар, металдай жылтыр. Қаттылығы 3, меншікті салмағы 5,3 г/см3. Эндогенді мыс кендерінде, олардың қайта құнарлану белдемінде түзіледі. Борнит Қазақстанның барлық мыс кен орындарында кездеседі. Ол Жезқазғанның негізгі мыс кентасы.

## Дереккөздер


Санат:Мыс минералдары
Санат:Темір минералдары
Санат:Сульфид минералдар
Боранқұл мұнай кен орны

**Боранқұл мұнай кен орны** — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Бейнеу ауылынан солтүстік-батысқа қарай 108 км жерде орналасқан. Кен орны сейсмикалық барлау және терең бұрғылау нәтижесінде 1959 жылы ашылған, барлау жұмыстары 1973 жылдан жүргізіліп келеді. 

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Боранқұл мұнай кені оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылған мезозойлық асимметриялы жайпақ антиклинальда қалыптасқан. Антиклинальдың геологиялық қимасы жалпы қалыңдығы 3000 м-ден асатын төменгі пермь кезеңінен антропогенге дейінгі шөгінділерді қамтиды. Қалыңдығы 3-41 м құнарлы мұнай шоғырлары юра қабаттарында 2000-2400 м тереңдікте жатыр. Өнімді қабаттар терригенді тау жыныстарынан құралған, коллекторлары кеуекті.

## Тығыздығы, құрамы
Мұнайдың тәуліктік өнімділігі 29-96 м3 (газ 44 мың м3). Қабат қысымы 21,4 – 25,3 МПа, температурасы 64-75°С. Мұнайдың меншікті салмағы 0,866 – 0,918 г/см3, құрамында күкірт (0,91 – 1,63%), парафин (1 – 1,69%) бар, шайыры 14,44 – 35%. Газдың құрамы: 72% метан, 3% этан, 1,5 – 3,8% пропан, 3,6 – 4,39% азот. Кен орнында барлау жұмыстары жүргізілуде. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:ҚазМұнайТеңіз
Борат

**Борат ** – бор қышқылының тұздары. Табиғатта ашарит, гидроборацит, бура, т.б. минералдар түрінде кездеседі. Бұлардың ең маңыздысы тетрабор қышқылының натрий тұзы – бура. Борат ромбылық, моноклиндік, ішінара кубтық және тригональдық сингонияларда кристалданады. Борат сусыз және сулы болып топталады. Түрі түзсіз, аморфты немесе кристалды. Сусыз Бораттың балқу t 500 – 2000°С аралығында. Сулы Бораттың қаттылығы 2 – 5, ал сусыз Бораттікі 9. Борат кен орындары жанартаутекті шөгінді, эндогенді жапсарлы-метасоматитті және галогенді шөгінді болып бөлінеді. Қазақстанда Бораттың ірі кен орны Атырау облысы Индер ауданында орналасқан Индер тұзды күмбезі. Борат керамика, тоқыма, шыны, эмаль өнеркәсібінде, металл дәнекерлеуде және кір жуатын ұнтақ заттар дайындауда, сондай-ақ бор қосылыстарын алу үшін пайдаланылады.
Бор қышқылдары негізінде орта борат аталатын қышқылдан (Н3ВО3) шығады. Осы қышқылдан біраз су бөліп шығарсақ, ол метабор кышқылына айналады: Н3ВО3—Н2О = НВО2 . Орта борат қышқылының 4 бөлшегінен 5 бөлшек суды алып тастатын болсақ , онан полибор қышқылдарының бірі — Н2В4О7 шығады. Осы сияқты жолмен шығатын бор қышқылдарының түрі өте көп.

Осы келтірілген мысалдарға қарағанда бораттар бір, екі, үш және онан басқа да валентті металдардан түзіле алатындығы түсінікті. Алайда бор үш валентті элемент болғандықтан, оның негізгі қышқылы орта бор болады, яғни көбінесе үш
валентті комплексті анион [ВО3]3— оның тұрақты түрі болып табылады. Сонымен қатар бораттар галоид тұздармен бірге көл
шөгінділерінде көп кездеседі. Бұл жағдайда олар көбінесе гидробораттар құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Бораттар
Боровской керамзит кен орны

**Боровской керамзит кен орны** - Қостанай облысы Меңдіқара ауданында орналасқан. Кен орны 1967 жылы ашылған. 

## Жатыс сипаты
Пайдалы қалыңдығы орташа қуаттылығы 10,5 м саздардың қосындысынан алынады. Құм-сазды қабатының қуаттылығы 9,5 м. Саздардан маркісі «500» болатын керамиттік гравий өндіруге болады. Оның қоры 7,1 млн. м3. Игеру кезінде 20 м тереңдіктегі су ағымы 15 м/сағ. деп болжамданған. Кен орны әзірше іске қосылмаған. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Улексит

**Боронатрокальцит ** – бораттар класының минералы. Хим. формуласы NaСаВ5О9·8Н2О. Сингониясы моноклиндік, минералдық агрегаттары жалбыр, бүйрек, талшық тәрізді болады. Б-тың түсі ақ, шыныдай, жібектей жылтыр, қатт. Моос шкаласы бойынша 1, жымдастығы жақсы көрінеді; тығызд. 1650 кг/м3. Б. құрғап қалған боры бар тұзды көлдерде, суларда, тұз күмбездерінде кездеседі. Б. Қазақстанда Индер, Чили, Аргентина, АҚШ-та табылған. Б-тен бор қышқылының қосылыстары алынады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Минералдар
Борохоро жотасы

**Борохоро жотасы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының шығысындағы тау. Борохоро жотасы Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Демократиялық Республикасының аумағында орналасқан. Боророхоро жотасының ортаңғы және шығыс бөліктері Қытайда, батыс бөлігі - Тоқсанбай тауында (Оңтүстік Жоңғария). Жотада Қорғас, Шыжың, Тышқан, Көктал және Үсек шатқалдары орналасқан. Жотаның оңтүстігінде Іле алқабы созылып жатыр; солтүстігінде Жоңғар Алатауынан Көксу мен Қазан шатқалдары бөлінген; Барохудзир алқабы Жоңғар Алатауын Алтын Емел тауынан бөледі. Тоқсанбай тауының ең биігі  4370 метр. Жотаның құрамына рифтік метаморфит тау жыныстары, рифтік интрузивті түзілімдер, ерте және кеш палеозой, девондық және көміртекті эффузивті жыныстар  жатады. Жотаның көтерілуі 2,5 миллион жыл бұрын басталып, жалғасуда.

## Географиялық орны
Батыс шеті Қазақстан аумағына енеді, қалған бөлігі Қытайда. Іле өзені мен Ебінұр көлі аралығында орналасқан. Ұзындығы 250 км, абсолюттiк биіктігі 4500 м. 

## Геологиялық құрылымы
Прекембрийдің және палеозой дәуірінің кристалдық, метаморфтық тау жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері
Жер бедері терең шатқалдардан тұрады, олар соңғы тектоникалық қозғалыстар әсерінен қатты тілімденген. Жотаның басында 50-ден астам мұздықтар бар. 

## Белдеулері
1800 м-ге дейінгі беткейлерде таулы-далалы, 1800 – 2800 м аралығында шалғынды орман белдеуі (шыршалы белдеу), одан жоғарыда альпі шалғыны мен нивальды (қарлы) белдеулер жатыр. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Алматы облысы туризмінің ресми сайты 
* Жоңғар Алатау ұлттық паркінің ресми сайты 
* Оңтүстік Жоңғария 

Санат:Қазақстан таулары
Санат:Қытай таулары
Бор рияны

**Бояулық риян** () - риян тұқымдасы, риян туысына жататын көп жылдық, кейде білеутамырлы бұташық өсімдік. Ембі өзені мен Үстірттің солтүстігіндегі бор жыныстарынан тұратын беткейлерде жеке түп болып кездеседі. Оның жатыңқы, жуандау сабақтарының биіктігі 20 – 50 см, сырты қырлы, жоғары жағы тікенді келеді. Боз, жасыл түсті етжең жапырақтары сопақ пішінді, ұзындығы 2 – 4 см, ені 1 – 1,5 см, 2 – 3-тен шоғырлана орналасады. Жапырақтарының шеті мен асты ілгекше тікенекті келеді. Сары түсті сирек гүлдері жартылай шатырша тәрізді, олар сыпыртқы гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі қара түсті, ұзындығы 3 – 4 мм-дей. Бор рияны өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Рияндар
Санат:Қазақстан табиғаты
Борсақ

**Борсақ**, дендростеллера (Dendrostellera) – көкендер тұқымдасына жататын бұталы өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтардың құмды жерлерінде, аласа тау беткейлерінде өсетін 3 түрі (құмдық Б., масақша Б., ірімасақты Б.) бар. Олардың биікт. 0,8 – 2 м. Шырматылған бұтақты сабағы болады. Жапырақтары ұзынша, шеті төмен қарай қайрылған, түкті. Аталығы 8, екі қатарға орналасқан. Гүлсерігі төрт қалақты, гүлдері масақша гүлшоғырына топталған. Сәуір – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жаңғақша. Масақша Б. – Іле, Күнгей Алатауларының эндемигі. Б-ты құм тоқтату үшін пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Көкендер
Санат:Қазақстан табиғаты
Бор сиякөгі

**Бор сиякөгі ** () – бақажапырақ тұқымдасы, сиякөк туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Ембі өзенінің орта ағысының бойындағы балшықты төбелерде өседі. Биіктігі 30 см. Сабақтарының жоғары жағы бұтақтанып келеді. Дөңгелек пішінді етжең жапырақтары қос-қостан, кейде үшеуден біріге орналасады. Сары түсті гүлдері бұтақтарының ұшына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – дөңгелек пішінді қорапша. Бор сиякөгі өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бақажапырақтар
Борсымұрын

**Борсымұрын**, Порсу – Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Кендірлі шығанағындағы шағын мүйіс. 

## Сипаты
Су көзі теңіз жағасына таяу жердегі ыза құдықтардан алынады. Сенек арқылы көне Хиуа жолына қосылатын ескі жол торабы Борсымұрыннан басталады. 

## Тарихы
1917 жылға дейін Адай, Красноводск (қазіргі Түрікменбашы) уездері арасындағы су жолының бекеті болған.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Каспий теңізі мүйістері
Бортау

**Бортау**, *Ақтау* – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы жерінде орналасқан таулы қырат, Шыңғырлау және Елек өзендері аралығында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі – 262 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 22 км-ге созылып жатыр, енді жері 12 км. Жер бедері тегіс, батысы мен шығысының сай-жыраларынан Ақсу, Шилі, т.б. кішігірім өзендер бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Бор, юра кезеңдерінің әктас, кварцит, құмтасты шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Жазық жерлерінде бетеге, боз, еркек шөп, т.б. астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы таулары
Борсықжүн

**Борсықжүн **(Mіcrogynoecіum) — алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауларында кездесетін 1 түрі – тибет Б-і (М. tіbetіcum) бар. Қос үйлі өсімдік, дара жынысты, тозаң гүлдері гүлжапырақсыз. Аталығы 1 – 4, гүланалық гүлдері жеке немесе шоғырлы. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі домалақ. Тұқымы жұқа қабықты, қара түсті жылтыр.

## Дереккөздер


Санат:Алабұталар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бор сылдыршөбі

**Бор сылдыршөбі ** (Sіlene cretacea) – қалампырлар тұқымдасы, сылдыршөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Батыс Қазақстанда құмайт-саз төбелерде кездеседі. Биіктiгі 10 – 30 см, ақшыл сабақтарының түп жағы сүректенген. Жапырақтарының ұзындығы 5 – 15 см, жуандау, үшкір, шет жиегі бұдыр, имектеу келеді. Ақ, кейде қызғылт гүлдері дара, кейде 2 – 3-тен топтала орналасады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. **Бор сылдыршөбі** тек түнде ғана гүлдейді. Оларды түн көбелектері тозаңдандырады. Жемісі – жұмыртқа тәрізді қорапша, ұзындығы 10 – 12 мм. Бор сылдыршөбі – хош иісті, сирек кездесетін реликт өсімдік, қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қалампырлар
Борщов қызғалдағы

**Борщов қызғалдағы**(Tulipa borszczowii) – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты шөптесін өсімдік. Торғай, Арал өңіріндегі құмды шөлдерде, Қызылқұмда өседі. Биіктігі 20 — 40 см. Жуашығы жұмыртқа тәрізді, ені 2 — 4 см. Сабағын түк басқан. Жапырағы — 4, олар кезектесіп орналасады, сыртқа қайырылып, бұйраланған. Қызғылт-сары, қызыл, сия көк түсті гүлі — біреу. 6 аталығы, 1 аналығы болады. Тұқымынан көбейеді. Сәуір — мамыр айларында гүлдеп, мамыр — маусымда жемістенеді. Жемісі — үш ұялы көп тұқымды қауашақ. Оның ені 1,5 — 2 см, ұзындығы 2,5 — 4,5 см.
Гүл қоршауының  бөліктері  сары , қызғылт, негізінің  екі жағында  қара - күлгін бөлімдері бар, сыртқы бөліктері  ромб тәрізді, ішкі және  теріс сына тектес - жұмыртқа сынды әсем сәндік өсімдік.  Ақтөбе облысындағы Ырғыз ауданының  оңтүстік - шығыс  жағында өседі. 
Борщов қызғалдағы — өте әдемі, сирек кездесетін өсімдік, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Борыққамыс

**Борыққамыс** немесе **Қант қамысы** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік туысы. 

Тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсетін 12 түрі белгілі. 

Оның мәдени түрі  Оңтүстік-Шығыс Азиядан тараған. Биіктігі 6 м-ге дейін, сабағының жуандығы 5 см-дей болады. Жапырағы ұзын, жалпақ, сабаққа кезектесіп орналасады. Борыққамыс қалемше арқылы көбейеді. Жылына 3 – 5 рет орылады. Оның сабағында 16 – 18% сахароза болады. Борыққамыста қант, спирт, т.б. өндіруге, малға жем ретінде пайдаланады. 

Қазақстанда оның бір түрі – Жабайы борыққамыс () Сырдарияның тоғайлы алқаптарында, кейде тау етегінде, өзен жиегінде, егінжайда, арық жиектерінде кездеседі. Биіктігі 2 м-дей, сабағы қатты, бірақ өзегі борпылдақ, жапырағы жіңішке, ұзын болады. Гүлшоғыры сыпыртқы тәрізді. Мамыр – шілде айларында гүлдейді. Сабағында 2 – 4% сахароза болады. Жабайы Б-ты балғын кезінде мал сүйсініп жейді, сүрлемге салуға болады. Сабағынан ши тоқиды, жапырағынан арқан еседі, ширатып қапшық жасайды. Оның өңдеуден кейінгі қалдығын құрылыс материалдарын дайындауға және отын ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Ботабөрім

**Ботабөрім**, *Ботабұрым* – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысының Балқаш ауданы, Жамбыл облысының Шу ауданы жерлерімен ағады.

## Бастауы
Шу-Іле тауларындағы Айтау сілемінің оңтүстік-шығыс беткейінен басталып, Іле өзені алабындағы Жалпақшидің құрғақ арнасына 10 км жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 85 км, су жиналатын алабы 858 км2. Өзен суы ақпан – маусым айлары аралығында молаяды. Суы жайылымдарды суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері
Санат:Шу ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Ботакөз

**Ботакөз**, құралай () – айлауықтар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Қазақстанда Павлодар, Ақтөбе облыстарында, Алтайда, Тарбағатай, Жоңғар, Іле, Күнгей Алатауында кездеседі. Бұлар табиғи жағдайда тау беткейлерінде, жазық далада, су жағасында өседі. 12 түрі бар: бұлардың ішінде көп тарағаны орман Ботакөзі (M. sіlvatіca). Биіктігі 30 — 60 см, сабағы тік, көп бұтақты, сыртын ұзын түк басқан. Жапырағы (ұзындығы 2 — 5 см, ені 0,5 — 1,5 см) сабаққа кезек орналасқан. Көгілдір, көк түсті гүлдері ұсақ, көп гүлді, гүлшоғырына топтасқан. Мамыр — маусымда гүлдейді. Жемісі — көп дәнді жаңғақ. Бұлардың батпақ Ботакөзі, альпі Ботакөзі деген түрлері қолдан өсіріледі. Тұқымынан, кейде вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Жақсы өсіп-жетілуі үшін оларды құнарлы топыраққа, Күн сәулесі тік түспейтін көлеңкелі және ылғалды жерлерге отырғызады. Ботакөздер — хош иісті, әдемі гүлді әсемдік өсімдіктер.

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Ботақан мұнай кен орны

**Ботақан мұнай кені** — Каспий мұнайлы-газды алабында, Атырау облысы Жылыой ауданындағы Құлсары қаласының батысында 65 км жерде орналасқан. Құрылымдық сейсмикалық барлау әдісімен зерттеліп (1962 – 76), терең бұрғылау нәтижесінде кен орны 1980 жылы ашылды. 
thumb|оңға|400px|Ботақан мұнай-газ өндіру цехы
## Геологиялық құрылымы
Геологиялық қимасы антропогеннен төменгі пермьге дейінгі шөгінділерді қамтиды. Өнімді қабаттар тұз күмбезінің үстінде орналасқан. Қалыңдығы 3,1-6,6 м орта юраның саз аралас құмтастарынан құралған мұнайлы горизонттар 1200-1450 м тереңдіктерде жатыр.
Мұнай коллекторларының ашық кеуектілігі 22,5-25%, өткізгіштігі 0,05-0,15 мкм2. Қабат қысымы 14,2-20,4 МПа. Тәуліктік мұнай өнімдігі 14,45-32,0 м3. 

## Тығыздығы, құрамы
Мұнайдың тығыздығы 0,812 – 0,850 г/см3, күкірті аз, парафині 1,8 – 2,65%. Кен орны игерілуде.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Ботақара (көл)

**Ботақара** – Нұра алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Бұқар Жырау ауданында, Ботақара ауылының шығысында орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 7,3 км2 (көктемгі тасқында 2 есе ұлғаяды), ұзындығы 4,2 км, ені 2,5 км, ең терең жері 5 м. Жағалауы жайпақ, құмдақ. Оңтүстік-батыс және солтүстік-батыс жағалаулары аласа қыраттарға ұласады. Көлге оңтүстік-шығысынан Өткелсіз өзені құяды. Түбі сазды, тегіс. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Суы тұщы, сәл кермектеу. Суында қарабалық, теңгебалық, алабұға кездеседі. Көлде көптеген су құстары мекендейді.

Санат:Бұқар жырау ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Ботақара (шоқы)

**Ботақара** – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы, Ботақара кентінің маңындағы Жыланды тауынан батысқа қарай 6 км жердегі шоқы. 

Ботақара көлінің оңт.-батысында. 3 ұсақ шоқыдан тұрады. Жалпы ұзындығы батыстан шығысқа қарай 3 км, ені 1 км.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы географиясы
Санат:Қазақстан шоқылары
Ботамойнақ (тау)

**Ботамойнақ** – Қырғыз Алатауы жотасының батысындағы тау.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Тараз қаласынан шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 1637 м. Тау батыстан шығысқа қарай ендік бағытта созылып жатыр. Ботамойнақ Қырғыз Алатауы арқылы Қырғыз еліне өтетін асу жол. Бұл таудың "Ботмойнақ" аталу себебі, осы шыңға үңіліп қараса ботаның иілген мойнына ұқсайды.  

## Жер бедері
Беткейлері жарқабақты. Тауаралық ойыстардан, Қырғыз Алатауы жотасы аралығындағы ойпаңдардан бұлақтар ағып шығады.

## Өсімдігі
Беткейіндегі қара топырағында бұталар, бетеге, астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) таулары
Боткөл

**Боткөл** – Еділ-Жайық алабындағы көл. Батыс Қазақстан облысының Бөкей ордасы ауданы жерінде, Нарын құмында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2,1 м. 

## Гидрографикасы
Аумағы 32 км2, ұзындығы 9,6 км, ені 6,6 км. Қар және жер асты суымен толығады. Жағасы жайпақ, батыс жағы сәл көтеріңкі. Желтоқсан-наурыз айларында мұзы қатады. Суы ащы, көктемнің басында ғана мал суаруға жарамды.

## Дереккөздер

Санат:Бөкей ордасы ауданы көлдері
Санат:Еділ су алабы өңірі
Санат:Ресей көлдері
Мұздақ ботташық

**Мұздақ ботташық** немесе **Мұз пастинакопсисі** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда биік таулардың тасты белдеулерінде өседі. Биіктігі 15 – 20 см. Тамыры жуан, мойны қатты, тармақты. Сабағы бірнешеу. Жапырақтары сабақ түбіне топталып шығады, беті тықыр, астыңғы жағы түкті. Тостағанша жапырақтары ұсақ тісті келеді, күлтесі қызғылт күлгін түсті. Гүлдері қысқа, гүлтабаны болады. Шатырша (4 – 6 гүлді) гүлшоғырына топталған. Тамызда жемістенеді. Жемісі жалпақтау өрі сопақша келген. Сирек кездесетін эндемик түр. Қазақстанның *“Қызыл кітабына*” енгізілген. Мұздақ ботташық Іле, Күнгей Алатауларының эндемигі болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Бояғыш өсімдіктер

**Бояғыш өсімдіктер ** – тамыры, сабағы, жапырағы, гүлі, тұқымы мен ұлпаларында (діңі, қабығы) бояуыш заттар түзілетін өсімдіктер. Б. ө-дің түрі өте көп. Мыс., күнбағыс қабығынан (тек «Гигант» сортынан) мақта бояйтын қоңыр бояу, дәнінің майынан олиф дайындалады, сабағы мен жапырағынан хим. ерітінділердің көмегімен бояу алынып, айна өндірісінде қолданылады. Қоянсүйектің тамыры мен сабағынан алынатын сары бояумен жүн және мақтаны бояйды. Мұндай жүннен кілем, киіз, алаша тоқылады. Жүзгіннің сабағынан қасық, ожау жасайды да, тамырында илік зат – танин болады. Одан қызыл күрең бояу дайындалып, мұнымен тері бояйды. Адыраспанның қауашағынан қызыл күрең бояу дайындалып, онымен мақта, жүн маталарын бояйды. Шыршаның қабығынан дайындалған ерітіндімен тері иленеді де, оның тамырынан дайындалған бояумен тері бояйды, смоласын (қарамайын) қайыққа, телеграф бағаналарына жағады. Еменнің қабығынан дайындалған ерітіндімен иленген тері жұмсақ болады әрі оның бояуы кетпейді. Тал мен қайың қабығынан жүн бояйтын қоңыр бояу, қынадан шаш, тырнақ бояйтын бояу; тарандар тұқымдасына жататын бояулы таран, қазоты, атқұлақ дәнінен мақта бояйтын қызыл күрең бояу дайындалады. Б. ө-ден алынатын бояу, тағамдық, косметик. заттар өндіру жұмысында пайдаланылады. Б. ө-ден жасалған бояулар өте сапалы және қанша жуылса да кетпейді, өңбейді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Өсімдіктер
Боялысай

**Боялысай** – Мойынты өзені алабында.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 60 км.

## Бастауы
Шұнақ, Шауыпкелді, Қызылтас тауларының беткейлеріндегі бұлақтар суының қосылуынан түзілген. Сарықуыс тауынан солтүстіктегі сорға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Жоғарғы бөлігінің жағасы биік жарқабақты, орта және төменгі бөлігі жайпақ, құмдауытты. Қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Бояр

**Бояр ** – Батыс Қазақстан облысы Казталов, Бөкей ордасы аудандарының шекарасында орналасқан сор. Аралсор көлінің солт.-шығысында 25 км жерде. Енді жері 13 км. Солт-нде Ащықұдық құдығы, батысында Шегірткелі, Егіндік қыстаулары, оңт-нде Батпақ соры, шығысында Жалпақ соры жатыр. Жағалауының сортаңды сұрғылт қоңыр топырағында бетеге, боз, селеу өседі.

## Дереккөздер


Санат:Сорлар
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Бояушөп

**Бояушөп ** () – рияндар тұқымдасына жататын бір кейде көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразияда негізінен Жерорта т. аймағында өсетін 90 (кейбір мәліметтерде 200-дей) түрі белгілі. Қазақстанда Торғай, Сырдария бойында, Мойынқұмда, Балқаш – Алакөл ойысы мен Жетісу (Жоңғар) Алатауында 12 түрі кездеседі. Оның ішінде сирек кездесетіні Крылов Бояушөбі (A. krylovіana); шаруашылық маңыздысы – иісті Бояушөп (A. odorata). Ол қылтан жапырақты орманда өседі. Иісті Бояушөптің биіктігі 10 – 16 см. Жіңішке, жатаған тамыры бар. Сабақтары тік, төрт қырлы, жалаң болады. Жапырақтары 5 – 8-ден шоғырлана орналасады. Гүлдері сабақ ұшына шашақбас болып шығады, қос жынысты. Күлтесі ақ түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – жаңғақ. Бояушөп гүлінің құрамында шарап жасау және темекі өндірісінде қолданылатын жұпар иісті кумарин заты бар.

## Дереккөздер


Санат:Рияндар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бөгде шөлмасақтәрізді жалған бұйражапырақ

**Бөгде шөлмасақтәрізді жалған шандра** () – ерінгүлділер тұқымдасы, жалған бұйражапырақ туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Қаратаудың батыс, оңт. бөліктеріндегі тастақты ұсақ топырақты беткейлерде өседі. Биікт. 30 см, тамыры жуан, сабағы тік, бірнешеу, төрт қырлы, түкті. Жапырақтары қауырсынды тілімденген. Тостағанша жапырақтары 5-бұдырлы, күлтесі ақ түсті, сыртын түк басқан. Гүлі көп, олар жайылма-масақты гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – төрт қырлы жаңғақша. Б. ш. ж. ш. өте сирек кездесетін реликті өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Бөгелек

**Бөгелек ** – қос қанаттылар отрядына жататын жоғары сатыда дамыған жәндіктер. Олардың бір жұп қанаты болады, жақсы ұшады. Қанатында ұзынынан және көлденең орналасқан жүйкелері бар, басы жақсы қозғалады. Ересек Бөгелектің ұзындығы 8 – 20 мм. Түсі сарғыш қоңыр, сарғыш бурыл болып келеді. Ересек Бөгелек өз бетінше қоректенбейді, олар дернәсіл сатысында жинаған қорек қорын пайдаланып, жануарлардың терісіне немесе ауыз айналасына жұмыртқа салады. Дернәсілдері үш даму сатысынан өтеді, пішіні құрт тәріздес. Сүтқоректілердің терісі мен ішкі органдарында масылдық тіршілік етеді. Бөгелектің 100-ге жуық түрлері дүние жүзінің барлық жерінде таралған. Олардың ішінде тері Бөгелегі (Нypodermatіdae) және американдық Бөгелек (Сaterebrіdae) тұяқты жануарлар мен кемірушілердің терісінде, қарын Бөгелегі (Gasterophіlіdae) жылқының ас қорыту жүйесінде, танау-жұтқыншақ Бөгелегі (Oestrіdae) тұяқты және ет тұмсықты жануарлардың кеңсірігі мен жұтқыншағында тіршілік етеді. Қазақстанда көп таралған түрлері – қой мен ешкінің, сиырдың терісінде болатын Бөгелектер (оқыра) мен жылқының қарын Бөгелегі. Бөгелектер тудыратын аурулар мал шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Мал арықтайды, олардың терісі жарамсыз болады. Сиырдың сүті азаяды. Бөгелектерден мал басын қорғау үшін Қазақстанның оңтүстік аймақтарында 2 рет (жазда, күзде), солтүстікте бір рет (күзде) инсектицидтермен дәрілейді

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Ботташық

**Ботташық** (Pastinaca) — шатыршагүлділер тұқымдасына жататын екі не көп жылдық өсімдіктер туысы.

Қазақстандағы 2 түрі Тобыл, Есіл өңірлерінде, Іле, Күнгей Алатауларында, Алтайда, Каспий ойпатында өседі. Биікт. 30 — 80 см, сабағы қырлы, тік. Кіндік тамырының пішіні сәбіз не қызылшаға ұқсас. Жапырағы күрделі, тақ қауырсынды, сабаққа қарама-қарсы орналасады. Гүлдері сары түсті, майда, күрделі шатырша гүлшоғырына топталған, ұсақ жәндіктермен тозаңданады. Әрбір гүлінің тостағанша және күлте жапырақшалары бес-бестен, аталығы — 5, аналығы — біреу. Аналығы екі жеміс жапырағынан тұрады, екі ұялы. Әр ұясында бір тұқым бүршігі жетіледі. Аналық түйінінің, кейін жемісінің сырты ойықтанып, қырланып кетеді. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі қос дәнді болады. Ботташықтың тамырын тағам ретінде пайдаланады және тамырындағы эфир майынан дәрі алынады. Тамыржеміс алу үшін оның тамыры жуан, етженді P. satіva hortensіs деген ерекше түрін қолдан өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Бөгенбай (шоқы)

**Бөгенбай ** – Шалқар-Ырғыз автомобиль жолы бойындағы шоқы. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы, Ырғыз ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 240 м. Оқшау орналасқан шоқының орта тұсы дөңгелек пішінді және көтеріңкі келген. Оның ұзындығы мен ені шамамен 300 м-ге жуық. Батысынан Ырғыз өзенінің кішігірім саласы – Талдысай өзені өтеді. Шоқының басында Жангелді аталығының ру басы, Шектінің батыры Бөгенбай батыр (шамамен 1700 – 60 ж. өмір сүрген) жерленген.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы таулары
Санат:Қазақстан шоқылары
Бөген бөгені

‎‎
**Бөген бөгені** – Түркістан облысындағы Бөген өзенінің төменгі ағысында орналасқан. 1967 жылы Ордабасы, Отырар аудандарының егістігін сумен қамтамасыз ету мақсатында салынып, пайдалануға берілген.

## Гидрологиялық сипаты
Аумағы 65 км2, ұзындығы 13 км, ені 6 км, орташа тереңдігі 6 м, ең терең жері 15 м. Жиналатын су көлемі 377 млн м3. Арыс, Бөген өзендерінің суымен толығады. Суы тұщы. Бөген бөгенінде шармай, Түркістан шабағы, торта, табан, сазан, жайын, көксерке, дөңмаңдай, ақ амур, т.б. балықтар өсіріледі. Жылына шамамен 300 т балық ауланады.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы гидрографиясы
Бөгенкөл силикат-никель кен орны

**Бөгенкөл силикат-никель кен орны** - Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы жерінде орналасқан. 

## Сипаты
Кеннің 2 түрі анықталды: темірлі-магнезийлі 85% және темірлі 15%, тереңдігі 1,0-6,0 м. Кен 7 қатпарлы қабатта жатыр. Орналасу ауқымының мөлшері 300–600×600–1150 м. Құрамында никель, 1,01%, кобальт 0,063%.

## Дереккөздер

 
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Бөген-Шаян каналы

**Бөген-Шаян каналы ** – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы Бөген мен Шаян өзендерін қосатын канал. 

## Гидрологиялық сипаты
Ұзындығы 24 км. Су өткізу мөлшері 1,5 м3/с. Канал өзендердегі су тасқынын Шаян өзеніне реттеп өткізу және оны ауыл шаруашылығына тиімді пайдалану мақсатында 1939 жылы салынған. Канал арқылы Бәйдібек ауданының егістігі мен шабындығы суландырылады.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы каналдары
Бояғыш заттар

**Бояғыш заттар ** – түрлі материалдарды (мата, былғары, жүн, пластмасса, қағаз, т.б.) белгілі түске бояйтын қасиеті бар органикалық қосылыстар. Оптикалық ағартқыштар да Бояғыш заттарға жатады. Өсімдіктерден (кейде жануарлардан) алынатын табиғи Бояғыш заттарды адам өте ерте заманнан қолданып келеді (мысалы, ализарин, индиго, мовеин, т.б.). 
*1856 жылы алғашқы жасанды **Бояғыш заттар** алынды: поляк химигі Я.Натансон фуксинді, ал ағылшын химигі У.Г. Перкин мовеинді синтездеді. 1857 жылдан мовеин өнеркәсіптік жолмен өндіріле бастады. 1868 жылы неміс химиктері К.Гребе мен К.Т. Либерман ализаринді синтездеді. Осыдан кейін бояғыш қасиеттері табиғи Бояғыш заттардан асып түсетін жасанды Бояғыш заттар синтезделе бастады. 
*20 ғасырдың басында жасанды Бояғыш заттар сапасы мен өндірілу көлемі жағынан табиғи Бояғыш заттарды ығыстырып шығарды. Синтетикалық Бояғыш заттар өндірісінің дамуына орыс химигі Н.Н. Зинин үлкен үлес қосты. Ол анилин алудың жаңа жолын тапты. 
*Қазіргі кезде дүние жүзінде 10000-ға жуық Бояғыш заттар өндірістік жолмен шығарылады. Химикалық құрамына және құрылымына қарай Бояғыш заттар анилиндік, арилметандық, хинониминдік, күкірттік, индиголық, полициклдік, фталциандық, полиметиндік, полициклдік, т.б. болып; қолдану әдістеріне қарай Бояғыш заттар қышқылдық, тура, кубтық, күкірттік, негіздік, катиондық, активтік, тотықтырғыш, дисперсті, т.б. болып бөлінеді. Бояғыш заттардың түр-түсі оның күндізгі жарықтың белгілі бір спектрін жұтатындығына байланысты. Бояғыш заттар боялатын материалдармен химиялық байланыс түзеді, оның табиғаты әр түрлі (ковалентті, иондық, сутектік, хемоадсорбциялық) болуы мүмкін. Бояу процестері әр түрлі, көбінесе сулы ерітінділерде жүргізіледі, бірақ қазіргі кезде органикалық ерітінділер жиі пайдаланылып жүр. Көп жағдайда Бояғыш заттардың боялатын материалмен хим. байланысын тереңдету мақсатымен материалға әр түрлі тұздар сіңіріледі, кейде бояу түзілу процесі боялатын заттың өзінде жүреді, мысалы, ализаринмен, салқын әдіспен бояу. Боялған материалдың түсі қанық болу керек, бояу жарық әсерінен, әлсіз қышқылдар мен негіздердің ерітінділерінен, жуғаннан, үтіктегеннен өңін бермеуі керек. Бояғыш заттардың сыртқы мех. әсерге тұрақтылығы 5 балдық жүйемен, ал жарық әсеріне төзімділігі 8 балдық шкаламен өлшенеді. Бояғыш заттар медицинада, дәрі-дәрмек, фотореагент, биохимиялық зерттеулерде және аналитикалық химияда реагент, физ. қондырғыларда жарық өткізгіш ретінде жиі пайдаланылады. Бояғыш заттардың негізгі шикізаты – мұнай және көмір өңдеуден алынатын бензол, нафталин, антрацен, пирен, т.б. ароматты және гетероциклді қосылыстар. Бояғыш заттар өндірісі нәзік органиканикалық синтез деп аталады. Бояғыш заттарды алу технологиясы өте күрделі және бірнеше, кейде ондаған реакциялардың тізбегінен тұратын процесс, сондықтан Бояғыш заттардың құны бастапқы шикізат бағасынан ондаған есе артық болады. Бояғыш заттар саны мен сапасы белгілі бір дәрежеде қоғамның технол. дамуының көрсеткіші бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Бөгембай көмір кен орны

**Бөгембай көмір кен орны** — Ақмола облысы, Астана қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 156 км, Ақсу алтын кен орнынан шығысқа қарай 27 км жерде. Кен орны 1935 жылы ашылды. 1936 жылы  барлау-бағалау жұмыстары жүргізілді. 

## Жатыс сипаты
Көмірі өте ауыр байытылады, күлділігі 28-45%-ды құрайды. 1937 жылы 8,3 мың т көмір, 1938 жылы 20 мың т көмір өндірілген. 1970 жылы көмір бағасының өзіндік құнының өсуіне байланысты кен орны жұмысын тоқтатты. 1984 жылы жұмысын жалғастырды. Кен орнынан барлығы 2,4 млн. т көмір өндірілді. Көмір қоры 18,4 млн. тоннаны құрайды. Оның 5,2 млн. тоннасы ашық әдіспен алынады. Бөгембай көмір кен орны Бөгембай ОЭС-нда электр энергиясын өндіруге және ауыл шаруашылығы қажеттілігіне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Бөктер

**Бөктер**, тау бөктері — таулы өлкенің, тау жүйесінің немесе жеке жотаның жазыққа ұласатын етегі не аласа таулы баурайы. Оның беткейлері сай-жыралармен және шатқалдармен тілімделеді. Бөктер  негізгі тау жүйесімен біртекті ландшафт құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Геология
Бөктергі

thumb|''Falco vespertinus''

**Бөктергі ** ()— сұңқарлар тұқымдасына жататын жыртқыш құс. Қазақстанның орманды дала аймақтарында, Жайық, Ертіс бойында мекендейді, Алтайда да ұшырасып қалады. Байқал көлінен Приморьеге дейін амур бөктергісі кездеседі. Дене тұрқы 30 см-дей, салмағы 130 — 200 г. Арқа қауырсындары қара-көкшіл, сұр келеді. Қанаттарының ішкі жағы көлденең ақ жолақтармен көмкерілген. Тұмсығының түбі сары болады. Бөктергі — жыл құсы. Қазақстан жеріне наурыз — сәуір айларында ұшып келеді. Ағаш басындағы ұяларына 2 — 6 жұмыртқа салып, 28 күннен кейін балапандарын басып шығарады. Қыркүйек — қазан айларында қыстау үшін тропиктік аймақтарға ұшып кетеді. Олар шегіртке, қоңыз, инелік және олардың дернәсілдерімен, кейде ұсақ кеміргіштер мен кесірткелермен де қоректенеді. Көбіне жемін ұшып жүріп аулайды. Орман алқаптарындағы зиянды жәндіктермен қоректеніп, пайда келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Сұңқарлар
Бөктерлік ойпаң

**Бөктерлік ойпаң** , шеткі ойпаң, тауалды ойпаңы – платформа мен қатпарлы облыс арасындағы тектоникалық құрылым. Ол теңіз түбінен көтерілген геосинклиналь қатпарлы облысқа айнала бастағанда пайда болады. Бұл кезде Б. о-дағы жер қыртысы төмендеп, онда шөгінді жыныстардың қалың қабаты жиналады. Оның аумағындағы жер қыртысы өзгеріп тұрады. Б. о-ның платформа жағындағы жыныстары баяу қатпарланып, күмбездер мен белестер құрайды. Тіктеу құлайтын жыныстар пәрменді қатпарланғанда жіңішке антиклинальдар, кең синклинальдар, күмбездері жайпақ, қанаттары тік қатпарлықтар жаралады. Б. о. шөгінділерінде мұнай мен көмір кендері, гипстің, калий мен тас тұздардың қалың қабаттары кездеседі. Б. о-ды толтыратын жыныстардың жасы геосинклинальдың жасымен байланысты. Карпат, Кавказ, Орал, Жоғ. Яна тауларының бөктерінде ірі Б. о-дар бар. Мұхиттық Б. о-дар Антиль, Зонд, Филиппин аралдарының сыртқы бетінде жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Бөлекаяқ

**Бөлекаяқ ** – Ойыл алабындағы кішкентай көл.  Бөлек (сын есім) және аяқ (зат есім, географиялық термин) сөздерінің бірігуінен жасалған атау. Топонимияда, яғни гидронимдер құрамында аяқ терминінің мағынасы судың төменгі жағы, бұл атаудың мағынасы бөлінген сағаның төменгі, аяқталар ағысы. 

## Географиялық орны
Атырау облысы Индер ауданы Қарабау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Көл теңіз деңгейінен 17,5 м төмен жатыр. Аумағы 13,5 км2. Ұзындығы  9,5 км. Жазда құрғап қалады. Суы кермек. Бөлекаяқтан өзі аттас өзен ағып шығады. Суы қарашаның ортасында қатып, сәуірдің басында ериді. Көл алабы мал жайылымына пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Индер ауданы көлдері
Бөріаяқ

**Бөріаяқ** (**[[Шытырақ]]** Lycopus) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның барлық аймақтарында өсетін 2 түрі (Еуропа Б-ы, шытырақты Б.) бар. Биікт. 25 – 100 см. Төсемелі жуан тамыры бар. Сабағы төрт қырлы, тік аса қалың емес түктер мен ұсақ бездер жапқан. Жапырақтары ұзынша жұмыртқа тәрізді. Тостағанша жапырақтары 4 – 5 тісті, күлтесі тостағаншасына тең. Аталығы 4, бірақ жетілгені екеу. Гүлдері көп, ақ түсті, күлтебас гүлшоғырына топталған. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жаңғақша. 
## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Бөрібас

**Бөрібас ** – Маңғыстау облысы Оңтүстік Үстірт беткейіндегі асу. Бесбұлақтан шығысқа қарай 8 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Сырт тұлғасы, жарлауыт жиектері бөрінің басына ұқсағандықтан осылай аталған. Асуға көтерілер жері тіктеу келген. Әуелде онда атты адам шығып түсе алатын соқпақ болған.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы асулары
Санат:Үстірт (Маңғыстау)
Бөгетсай асбест кен орны

**Бөгетсай асбест кен орны** - Ақтөбе облысы Хромтау қаласынан шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан Қазақстандағы  ірі антофиллит-асбест кен орны. 1964 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Бөгетсай асбест кен орны Мұғалжар мегантиклинорийіндегі Талдық антиклинорийін құраушы прекембрийлік гнейс қабаттарына енген карбонаттанған, тальктенген, метаморфтанған ультранегізді жыныстарда орналасқан. Антофиллит-асбест кентастары ірі гипербазиттердің шет жағындағы вермикулит-антофиллит-тальк, тальк-антофиллит жыныстарында шоғырланған. 

## Жатыс сипаты
Кен денелері линза, таспа пішінді. Олардың қалыңдығы 1 м-ден 48 м-ге, тереңдігі 5 м-ден 110 м-ге дейін, ендік бағытта 12 -250 м-ге созылады. Кен орнында 11 өндірістік кен денесі бар. Кентастың үгілген және баяу үгілетін түрлері кездеседі, олар жақсы байытылады. Асбест талшықтарының ұзындығы 5-6 см-ге дейін жетеді. Кентастағы талшықтың шығымы 74-93%. Асбестің қышқылға төзімділігі 5,92-10,2%, топырақ қоспасы 2,5-8,0%. 

## Дереккөздер
 

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Бөкенкөл

**Бөкенкөл ** – Торғай алабындағы ағынды көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Нұра ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 23 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі  76,2 м. 

## Гидрографикасы
Аумағы 11,28 км2. Ұзындығы  5,2 км. Суы ащы. Көлден Сарыөзек өзені ағып шығады. Жауын-шашын мол кезде маңайындағы кішігірім көлдермен қосылады. Суы қарашаның басында қатып, сәуірде ериді.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Бөрікгүл

**Бөрікгүл** , артишок (Cynara) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. 

Жерорта т. аймағы мен Канар а-нда кездесетін 10 түрі белгілі. Қазақстанда мәдени түрде өсірілетін 1 түрі – тікенді Б. (С. scolymus) бар. Биікт. 0,5 – 2 м. Сабағы жуан, тік, қырлы, сыртын түк басқан. Ірі жапырақтары сабақ түбіне шоғырланған. Күлтесі көкшіл түсті. Себет гүлдері ірі, бұтақтарының ұшында жеке жетіледі. Айқас тозаңданады, тұқымынан және сұлама бұтағынан көбейеді. Маусым – қазанда гүлдеп, жемістенеді. Тұқымдары қоңыр түсті, айдаршасы бар. Жемісін тағамға пайдаланады. Әсемдік өсімдік. 
## Құрамы
100 г бөрікгүлде – 57 ккал бар.

Бөрікгүлде жасұнық, калий, кальций, темір, фосфор, каротин, B1, B2, PP және C дәрумендері бар.

## Пайдаланылуы
Бөрікгүлде, ең алдымен, гүлтұғыры және жапырақтар жұмсағы жеуге жарамды болып табылады. Бөрікгүлдің сабағын және төбесін кесеміз, қарайып кетпес үшін лимон шырынын бүркеміз және тұздалған суда 20 минут қайнатамыз. Жапырақтар қалауыңыз бойынша дайындалған тұздықтарға батырылады, ал ішкі жағы – яғни гүлтұғыры бөрікгүлдің ең тәтті жері болып есептеледі және бөлек қолданылады немесе салаттарға қосылады.
### Бөрікгүл денсаулық үшін пайдалы

Оның құрамында қант – инулиннің бар болуы арқасында – бөрікгүл қант сусамырымен ауыратын адамдармен қолданыла алады. Сонымен қатар, бөрікгүл холестерин мен триглицеридтардің деңгейін азайтатын дәрілер өндірісінде де қолданысын тапқан. Сонымен бірге, бөрікгүл жапырақтарында флаваноидтар бар, олар бауыр мен өт қабының жұмысын реттейді. Флавоноидтер қатты антиоксиданттар болып саналады – олар бос радикалдарды жояды және онкологиялық дерттердің пайда болу қаупін азайтады.
### Табиғи косметикалық құрал
Бөрікгүл косметикада және косметика өндірісінде бағалы өнім болып табылады. Сүт, тоник, крем және бетперде сияқты косметикалық құралдардың құрамына кіреді. Теріге қорғаныш, тазалағыш, асептикалық және тартылу әсерін береді, қабыну үдерістерінің алдын алады, безеулерді емдеу кезінде көмектеседі. Ауырсындырмайтын, вирусқа қарсы және аллергияға қарсы қызмет атқарады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Артраксон

## Сыртқы сілтемелер
* Артишок

Санат:Күрделігүлділер
Бөріктал

**Бөріктал**, *Талдыбұйрат* – Есіл алабындағы Тастыталды өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Жарқайың ауданы жерімен ағады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 50 км. Су жиналатын алабы 730 км2.  Қар суымен толығады. Өзен наурыз – сәуірде 15 – 25 күндей тасиды. Жылдық орташа су ағымы 0,50 м3/с. Қараша айының басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Суы шаруашылық қажеттіліктеріне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Бөріқарақат тұқымдасы

**Бөріқарақат тұқымдасы ** (Вerberіdaceae) – қос жарнақтылар тобына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, мәңгі жасыл бұталар. Солт. жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында өсетін 14 туысы, 650-дей түрі белгілі. Қазақстанда 3 туысы (бөріқарақат, бұланмүйіз, торсылдақ), 12 түрі бар. Биікт. 5 – 6 м-дей, тамыры тармақталып, кең жайылып өседі. Жапырақтары сопақша қауырсын тәрізді, сабақтары кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, 3 мүшелі. Гүлшоғыры шашақ, масақ тәрізді топталып, кейде жеке-жеке орналасады. Наурыз – маусым айларында гүлдейді. Жемісі бір немесе көп тұқымды қорапша, жидек, кейде жаңғақ тәрізді болады. Бөріқарақат тұқымдасына жататын өсімдіктердің құрамында алкалоидтар, әсіресе, берберин бар. Олар дәрілік, әсемдік өсімдіктер. Гүлінен ара бал жинайды, тамырынан сары бояу алынады.

## Дереккөздер


Санат:Бөріқарақаттар
Бөрілі жер асты су көзі

**Бөрілі жер асты су көзі** , Батыс Қазақстан облысы Бөрілі ауданының солт. бағытында 3 – 4 км жерде. Су көзі 1970 – 71 ж. ашылған. Жер асты суының орналасу деңгейінің тереңд. 4,5 – 5 м. Су қоры 4,32 мың м3/тәулік. Суды жер бетіне 4 ұңғымамен (жалпы өнімд. 50 дм/с) шығару көзделген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Гидрогеология
Бөрілі орман шаруашылығы

**Бөрілі орман шаруашылығы ** – Батыс Қазақстан облысы Бөрілі мен Теректі аудандарындағы орманды зерттеу, күту, қорғау, жаңарту, пайдаланумен айналысатын шаруашылық. 1953 ж. құрылған. Жер аумағы 18900 га, солт-тен оңт-ке дейін 90 км, батыстан шығысқа дейін 120 км. Шаруашылықтың құрамына телімдік 4 орман мекемесі қарайды. Шаруашылық аумағын бұлан, шошқа, елік, құндыз, қоян, сусар, қасқыр, түлкі, борсық, т.б. жануарлар, кекілік, құр, ақ сұңқар сияқты құстар мекендейді. Ұшқат, итшомырт, шомырт, шәңгіш сияқты өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан орман шаруашылығы
Бөрітарақ

**Бөрітарақ** () – құлқайырлар тұқымдасына жататын бір жылдық бұта. 

Негізінен тропиктік, субтропиктік және қоңыржай белдеулерде өсетін 300-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда, Балқаш – Алакөл ойысында, Қызылқұмда кездесетін 2 түрі бар: кендір Бөрітарақ  (cаnnabіnus) және үшқатар Бөрітарақ  (*trіоnіum*). Олардың биікт. 50 – 75 см, кейде 3 – 4 м-ге жетеді. Кіндік тамырлы, сабағы тік, көп қырлы. Жапырақтарының жиектері әр түрлі иректеліп, өркен бойына кезектесіп орналасады. Сары, ақ түсті ірі гүлдері жапырақ қолтығынан дамиды. Жәндіктермен тозаңданады. Маусым – қазанда гүлдеп, тамыз – қарашада жемістенеді. Жемісі 5 ұялы, көп тұқымды қауашақ. Жас жемістерін және бамияны көкөніс ретінде жеуге болады. Бөрітарақтың барлық мүшесінде кілегей зат шығаратын ерекше клеткалары бар. Бұл клеткалар өсімдіктің бойындағы ылғал мөлшерін реттеп отыратындықтан, өсімдік шөлді жерге төзімді келеді. Бөрітарақ  – талшықты өсімдік. Одан бағалы кендір, арқан есетін, қап тоқитын жіп, су өтпейтін кенеп, ал тұқымынан май алынады. Кейде Бөрітарақ ты сәндік үшін де өсіреді.

БӨРІТАРАҚ  (HIBISCUS) – мальвалар тұқымдасына жататын бөлме өсімдігі. 200-ден астам түрі бар. Оны «кенаф», «каркаде», «қытай раушан гүлі» деп те атайды. Бөрітарақ мәңгіжасыл, бұтақты өсімдік. Өз отанында оның бойының ұзындығы 5 метрге дейін жетеді. Үй жағдайына байланысты бөрітарақты қалаған биіктікте ұстаған дұрыс. Жапырақтарының жиектері аратісті, қою жасыл түсті. Ерте көктемнен күзге дейін гүлдеп тұрады. Гүлдері жай, гүлпарлы, жартылай гүлпарлы болып бөлінеді. Олардың  диаметрі 12-16 см, күлгін, ақ, қызыл, сары түсті болып келеді. Египетте бөрітарақтың гүлдерінен «каркадэ» шайын дайындайды. Ол Малайзияның ұлттық гүлі болып саналады. Ал, Гаити аралында бөрітарақты «махаббат гүлі» деп есептейді. Елімізде бұл өсімдіктің оншақты түрін үй жағдайында әдемі гүліне бола өсіреді. Жақсы күтім жасалса жылдың мезгіліне қарамастан гүл жарып, ұзақ уақыт үйіңізді көркейтіп тұрады.
## Жарығы:
Күн көзінде өскенді қалайды. Көлеңке жерде гүлдемейді әрі жапырақтары ұсақталып кетеді. 
## Жылуы:
Қыста ауа температурасы 12°С-ден төмен болмағаны дұрыс. 
## Суғарылуы:
Жазда жиі, қыста сирек суғару керек. 
## Ылғалдылығы:
Жапырақтарын тазарту және ылғалдандыру мақсатында су бүркіп тұрған пайдалы. Құрғақ ауадан жапырақтары сарғайып кетуі мүмкін. Жылу құбырынан алшақ қою керек. 
## Қоректендірілуі:
Айына екі рет минералды тыңайтқышпен қоректендіру қажет.
## Аурулары:
Жапырақтарын таза ұстаса, ауруға көп шалдыға бермейді.
## Көбейтілуі:
Қалемшесі арқылы ақпан, наурыз айларында көбейтуге болады. Қалемшесін бірден топыраққа отырғызып тамырландырған жөн. 
## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер
"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727

## Дереккөздер


## Суреттер

Сурет:Hibiscus pink.jpg
Сурет:(MHNT) Hibiscus coccineus flower and bottoms.jpg
Сурет:Hibiscus insularis.jpg
Сурет:01761 - Hibiscus cannabinus (Eibisch).JPG
Сурет:Hibiscus rhodanthus.jpg


Санат:Құлқайырлар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бражник көбелегі

**Бражник көбелегі ** – Қабыршақ қанаттылар отрядына жататын көбелек. Дүние жүзіне кең тараған 1200-ден аса түрі белгілі. Негізінен тропиктік аймақтарды мекендейді. Қанаттарын жайғандағы ұзындығы 2 – 20 см. Алдыңғы қанаттары қысқа, артқы қанаттарындағы дақтар айқын көрінеді. Көпшілігі 60 км/сағ жылдамдықпен ұша алады. Әдетте, мүйізі бар жалаңаш Жұлдызқұрттары денесінің артқы жағында орналасады. Қуыршақтары топырақ арасын қыстап шығады.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Браунит

**Браунит ** (неміс ғалымы М.Браун есімімен аталған) – күрделі тотықтар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Mn<sub>2</sub>+Mn<sub>23</sub>+SіO. Тетрагональдық сингонияда кристалданып, октаэдр немесе тетрагональды дипирамида түзеді, түйірлі тұтас агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі қара, металдай жылтыр. Қаттылығы 6, меншікті салмағы 4,7 – 5,0 г/см3. Жапсарлы-пневматолиттік, гидротермальдық және метаморфталған шөгінді марганец кендерінде таралған. Тотық қабаттарында валенттілігі жоғары марганецтің мөлшері көбейіп псиломелан немесе пиролюзит минералына ауысады. Ферромарганец қорытылатын басты марганец кентасы. Қазақстанда Жезді марганец кенінде, Қаражал темір-марганец кенінде кездеседі.

**Қолданылуы.** Браунит марганец өндіруде ең басты минералдың бірі болып табылады.

**Кендері** КСРО-да Уралда (Төменгі Тагильдегі Сапальск кені); Чиатурада (Грузия), Жездіде (Қазақстан, Жезқазған ауданы), Атасуда бар.

Шет елдегі кені Үндістанда, Оңтүстік Африкада (Постмасбург) бар.

## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Марганец минералдары
Брахиантиклиналь

**Брахиантиклиналь ** – ( — қысқа және антиклиналь) — бір-бірімен астасып жатқан тау жынысы қабаттарының қысқа антиклинальдік иілім (қатпар) түрі. Иілімнің ең жоғарғы нүктесі иілім құлпы деп аталады. Ол нүктеден таралған иілім қанаттары барлық бағытта бірдей еңістенеді. Төбесі шайылу нәтижесінде мұжылып тегістелген **Брахиантиклинальдың** бет көрінісі концентрлі эллипстер жиынтығы немесе бір-біріне кигізілген сопақша сақиналар тәрізді болады (суретті қ.). Брахиантиклинальдың үлкен осінің кіші осіне қатынасы онша үлкен болмайды [3:1 — 10:1 шамасында], сондықтан да ол қысқа антиклиналь деп аталған. Брахиантиклинальдың ядросы көне тау жыныстарынан, ал қанаттары олардан гөрі жас жыныстардан тұрады. Ені мен ұзындығы шамалас Брахиантиклинальдар күмбез деп аталады. Өзінің тұтастығын сақтаған, мұжылуға ұшырамаған Брахиантиклинальдың пішіні төңкерілген сопақша тақия тәріздес болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Брикнер циклі

**Брикнер циклі** , Брикнер кезеңі – жылы әрі құрғақ, суық әрі ылғалды жылдардың (кезеңдердің) шамамен 35 жылдық циклмен алмасып отыруы. Бұл циклді жауын-шашын мөлшерін, Каспий теңізінің деңгейінің ауытқуын, мұздықтар динамикасын, өзендердің қату мерзімінің өзгеруін зерттеу негізінде неміс климатологы Э.Брикнер ашқан (1890).

## Дереккөздер


Санат:Табиғи құбылыстар