open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бүртікше (анатомия)

**Бүртікше** ( - мағынасы 'кішкентай бүртік', латын тілінде 'кертпек') — анатомия бойынша, өсімдіктер мен жануарлардың ішкі-сыртқы органдарында кездесетін домалақ бұдыр, ұсақ бүртік, немесе қожырмақ өспе.

## Өсімдіктерде
Бүртікше негізінен қожыр секілді бұдыр болғанымен, бірақ ол өсімдіктер мен жануарлардың қай тұқымына қаратылғанына қарай біраз өзгеше мағынаға ие болады.

Белгілі орхидеялар мен кактустар туралы болғанда, ол еріншеде (Labellum) орналасқан дөңгелек түйін, кішкентай бүртік немесе қожырмақ өспені білдіреді. Олар сондай-ақ Подера ретінде белгілі. Бұршақ тұқымдасының кей мүшелері туралы сөз болғанда, тамырларда кездесетін қожырмақ асқынулары (the wart-like excrescences) айтылады.

## Саңырауқұлақтарда
Микологияда бүтікше саңырауқұлақты қалыптастырған топты гифаны (hyphae) көрсетеді.

## Хайуанаттарда

Егер бүртікше Теңіз лимоны (Peltodoris nobilis) секілді белгілі бір нудибранкке (nudibranch) қатысты қолданылса, онда ол жануардың арқасындағы бүртікшелерді білдіреді. Нудибранктердегі бүртікшелер әртүрлі көрінеді: әр бүртікше дара, домалақ, конусты немесе бұрышты формада болады, , немесе 2 не одан көп қабаттардың құрама формасында болады, бүртікшелер қосылып шоғырлы бүртікшелер қалыптастырады, тб.

Бүртікше өркешті киттің басы мен алдыңғы қапталынан байқалатын бүртікшелер сұйықтық динамикасындағы бүртікшелер әсерін көрсетіп, ескекшелері (flipper) бетіндегі сұйықтық ағынын жақсартуға көмектеседі.

Динозаврларда бүртікшелер тері қабыршақтарына қаратылатын жалпылық термин. Мысалы, үйректұмсық динозаврларда бүртікшелердің негізгі үш түрі байқалады: анық тәртібі жоқ ұсақ бүртікшелер (таған бүртікшелері); диаметрі 1см дейін баратын үлкенірек полигонды бүртікшелер (төсеніш бүртікшелері), олар таған бүртікшелері бойынша бөлініп, кластерлерге топтасады; және үшіншісі жарғақ (limpet) тәрізді конус  қабыршақтар (scutes).

## Дереккөздер

Санат:Адам анатомиясы
Санат:Жануарлар анатомиясы
Санат:Өсімдіктер анатомиясы
Лимфа каналы

**Лимфа каналы** — бұл лимфаны субклавиялық көктамырлардың біріне құятын лимфа тамырларының бірі. Денеде екі лимфа каналы бар - оңжақ лимфа каналы және кеуде каналы. Оңжақ лимфа каналы лимфаны оңжақ жоғарғы қабырғадан, кеуденің оң жағынан және бас пен мойынның оңжақ жартысынан сорып алады. Кеуде каналы лимфаны солжақ брахиоцефалиялық көктамырдағы қанайналыс жүйесіне құяды, ол солжақ субклавия мен сол жақ ішкі мойындырық көктамырлары арасында орналасқан.

## Жалғасты қара
* Лимфа жүйесі
* Оңжақ лимфа каналы
* Кеуде каналы

## Дереккөздер

Санат:Лимфа жүйесі
Луна-3

***Луна-3*** — Айды айналып, оның көрінбейтін жағын алғаш рет фотоға түсірген ғарыш кемесі.

Сондай-ақ *Луна-3* тәжірибеде алғаш рет гравитациялық маневрды орындады. Айдың көрінбейтін жағын оңтүстігінен солтүстігіне қарай айналып, гравитация әсерінен өзінің ұшу орбитасын өзгертті.

Зымыран-тасығыштың соңғы сатысы мен ішіндегі станцияның жалпы алғандағы массасы 1553 кг болды. Ғарыш кемеде радиотехникалық пен фототелеметрикалық бағдарлау жүйелері, температураны реттеу жүйесі, күн батареясынан істейтін тоқ көзі және ғылыми аппаратура (фотолаборатория) болды.

## Хронологиясы
1959 жылдың 4 қазанында аппарат Байқоңырдан ұшырылды.

7 қазанда Айдан 66800 шақырым қашықтықта болып, *Луна-3* фото түсіріп, оны өңдеуден шығарып, фототелевизиялық жүйенің көмегімен Жерге жіберді.

18 қазанда күшейтілген сигналмен 17 фотосурет жіберілді, ал 22 қазанда станциямен байланыс үзіліп қалды.

Станция Айды 14-ке жуық рет айналып, 1960 жылдың 20 сәуірінде Жерге қарай қайтып ұшты. Атмосфераға кіргенде, жанып кетті.

## Мұра
Айдың ар жағының алғашқы суреттерін түсірген КСРО ондағы объектілерге атауын беруге құқығын иемденді. Сөйтіп, Ай картасында Циолковский, Джордано Бруно, Менделеев, Склодовская-Кюри кратерлері, Арман теңізі мен Мәскеу теңізі пайда болды.


Luna 3 moon.jpg|*Луна-3* түсірген алғашқы фотосурет, Айдың көрінбейтін жағы
Soviet Union-1959-stamp-photo of moon.jpg|1959 жылы шыққан пошта маркасы
1984 CPA 5559.jpg|*Луна-3* ұшуының 25-жылдығына арналған пошта маркасы
Stamp of Kazakhstan 462.jpg|2004 жылы Қазақстан шығарған пошта маркасы


## Дереккөздер

## Сілтемелер

* 55 лет успешным полетам к Луне космических аппаратов «Луна-2», «Луна-3» 

Санат:Ғарыш станциялары
Санат:Ғарыш техникасы
Луна-4

***Луна-4*** — Айды және ғарыштық кеңістікті зерттеуге арналған кеңестік ғарыш аппараты.

1963 жылдың 2 сәуірінде *Луна-4* Байқоңырдан ұшырылды. Ол Ай бетіне қонып, зерттеулер жүргізеді деп жоспарланған еді. Бірақ 5 сәуірде аппарат есептелген ұшу траекториясынан ауытқып, Айдан 8336 шақырым қашықтықта өтеді.

Аппарат Жерді айнала бастайды, бірақ орбитасы тым созыңқы және тұрақсыз болғандықтан, біраздан кейін Күннің жасанды серігіне айналады.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш станциялары
Санат:Ғарыш техникасы
Көрінбейтін қонақ (фильм, 2016)

**Көрінбейтін қонақ** (, түпнұсқа ,  мағынасы *Сәтсіздік*) — 2016 жылғы испандық криминалды триллер фильм. Ол режиссер Ориол Паулоның El Cuerpo (Дене, 2012) фильмінен кейінгі екінші триллері. Фильм Испанияда 2017 жылы 6 қаңтарынан бастап жарыққа шықты.

*Көрінбейтін қонақ* көптеген платформаларда негізінен байсалды пікірге және көрермендердің позитивті жоғары бағасына ие болды. Ол 4 миллион еуро бюджетпен 30.5 миллион доллар жинап, коммерциялық табысқа жетті.

## Рөлдерде

## Ремейктер
Табысты болуына байланысты фильм үш рет қайта түсірілді: 2018 жылы Италияда «Көрінбейтін куәгер» "Il testimone invisibile" деп аталады, бір жылдан кейін Үндістанда хинди тілінде Кек (Badla) және телугу тілінде "Кім"(Evaru). Барлық фильмдер коммерциялық табыстарға жетен.

## Сыртқы сілтемелер
* Contratiempo - Tráiler Oficial Castellano HD
* Көрінбейтін адам - Трейлер

## Дереккөздер

Санат:Испания фильмдері
Санат:Детективті фильм
Теңіз лимоны

**Теңіз лимоны** (немесе **Пелтодорис нобилис**, , кейде *Жалған теңіз лимоны*, *Дорд мырза*) — Discodorididae тұқымдасына жататын, алуантүсті теңіз жалаңаш шырышы бір түрі, доридті нудибранк, теңіз бауыраяқтыларының бақалшақсыз жұмсақденелілері.

Бұл түр бұрын Анисодорис (Anisodoris) тұқымына жатқызылған болатын және ұзақ уақыт бойы Анисодорис нобилис ретінде белгілі болған. Кейіннен ол Диаулула нобилис (Diaulula nobilis) ретінде белгілі болды.

Бұл жануарға қол тиген кезде жағымды цитрус (citrus) иісін тарқатады, және бұл (оның сары түсімен бірге) «Теңіз лимоны» деген атынынан хабар береді. Оның диетасына күлгін бақалшақты губкалар - Микале жабысқағы (Mycale adhaerens).

## Таралуы
[thumb|right|250px|Қою сары ''Теңіз лимоны'' [қызыл балдырлар үстінде]]
[thumb|right|250px|''Теңіз лимоны'', [Мос жағалауы, Калифорния]]
Теңіз лимоны Шығыс Тынық мұхиттағы Аляскадан бастап Калифорнияға дейін кездеседі. Ол губкаларды жейді.

## Сипаттамасы
Бұл нудибранктердің түсі өзгерісшең, яғни өте сарғылтымнан қою сарыға дейін, тіпті қошқыл қоңырға дейін өзгереді. Желбезек розеткасының ұштары аздап ақ түске боялады.

Арқасы (dorsum) бүртікшелермен жабылады.  Арқада бірнеше қара дақтар болады, бірақ ешқашан бүртікшелерде дақ болмайды. Бұл қара дақтар бірінен екіншісіне қарағанда әр түрлі болады.

Теңіз лимоны теңіз жануарларында әдетте 200мм-ге (8 дюймге) дейін өседі.

## Сыртқы сілтемелер
* Behrens D.W., 1980, *Тынық мұхиты жағалауындағы [[нудибранк]]тер: [[Тынық мұхит]]ының солтүстік-шығысындағы опистобранктерге нұсқаулық (Pacific Coast Nudibranchs: a guide to the opisthobranchs of the northeastern Pacific)*, Sea Challenger Books, Washington
*  Dayrat B. 2010. ''A monographic revision of discodorid sea slugs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia, Doridina).'' Proceedings of the California Academy of Sciences, Series 4, vol. 61, suppl. I, 1-403, 382 figs.
* Теңіз жалаңаш шырыштары форумы, түрлер шындығы дерегі (Sea Slug Forum, species fact sheet): https://web.archive.org/web/20110926222325/http://www.seaslugforum.net/factsheet.cfm?base=anisnobi
* Жалаңаш шырыш сайты (Slug Site): http://slugsite.us/bow/nudwk533.htm

## Дереккөздер
12 ашулы кісі (фильм, 1957)

**12 ашулы кісі** () — 1957 жылғы АҚШ-тың сотзалы фильмі болып, режиссеры Сидни Лумет, ол бұл фильмді 1954 жылы Регинальд Роуздың дәл осындай телехикаясына негізделген. Бұл сотзалы драммасында 12 алқаби жеткілкті күмән негізінде 18 жастық сотталушыны, қылмыскер, не жазықсыз деп үкім шығару мәселесін талқылау барысында, өз моралдары мен құндылықтарына сұрақ қоюуға мәжбүр болады.

Санат:АҚШ драма-фильмдері
Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер
Гутилер патшалығы

**Гутилер патшалығы** (кейде Кути, немесе Кутилер, (Шумер: 𒄖𒋾𒌝𒆠, гу-ти-умки) —  б.з.д. 2199–2119 ж.ж., немесе б.з.д. 2135—2055 ж.ж. Аккад империясының орнын басып, Месопотамияда билікке келген әулет. Олар шамамен бір ғасыр бойы билік еткенімен, кейбір Шумер патшалары тізімінде қысқа уақыт етіп көрсетіледі. Гутилер әулеті билігінің аяқтауы Ұр-Наммумен байланысты, ол Месопотамияны бірлікке келтіріп, б.з.д. 2112 ж. (бәлкім б.з.д. 2055 ж.) Ұрдың үшінші патшалығын құрады.

Гутилердің (Гути халқы) арғы тамыры белгісіз, олар Гутиум (Gutium) тумалары болып, шамамен Загрос (Zagros) тауының орталық өңірінде жасаған.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Қосөзен мемлекеттері
Луна-5

***Луна-5*** — Ай бетіне жұмсақ қонуға және оның бедерін зерттеуге арналған ғарыш аппараты.

нобай|солға|200px|Бұлттар теңізінің оңтүстігінде ''Луна-5'' аппаратының құлаған жері
1965 жылдың 9 мамырында *Луна-5* Байқоңырдан сәтті ұшырылды. Бірақ келесі күні оның басқару жүйесінен ақау шығып, басты қозғалтқышы қосылмай қалды. 12 мамырда басқарусыз қалған аппарат Ай бетіне құлады.

## Сілтемелер
* Luna 5  НАСА сайтында

Санат:Ғарыш станциялары
Санат:Ғарыш техникасы
Луна-6

***Луна-6*** — Ай бетіне жұмсақ қонуға және оның бедерін зерттеуге арналған ғарыш аппараты.

1965 жылдың 8 маусымында *Луна-6* Байқоңырдан сәтті ұшырылды. Бірақ ол траекториядан ауытқып, 11 маусым күні Айдан 160 мың шақырым қашықтықта өтті. Гелиоцентрлік орбитаға ауысып, Күннің серігіне айналды.

Соңғы байланыс маусымның 18-нде, аппарат Жерден 600 мың шақырым қашықтықта болғанда, орын алды. *Луна-6* ғарыштағы радиацияның мөлшері туралы мәлімет жіберген еді.

## Сілтемелер
* Luna 6  НАСА сайтында

Санат:Ғарыш станциялары
Санат:Ғарыш техникасы
Луна-7

***Луна-7*** — Ай бетіне жұмсақ қонуға және оның бедерін зерттеуге арналған ғарыш аппараты.

1965 жылдың 4 қазанында *Луна-7* Байқоңырдан ұшырылды. 7 қазанда ол миссиясын орындай алмай, Айға соғылды.

нобай|солға|250px|Құлаған жерін көрсететін карта
Ай бетіне дейін 4000 шақырым қалғанда, аппараттың басқару жүйесі жұмыс істемей қалып, *Луна-7* Дауылдар мұхиты аймағына құлады.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш станциялары
Санат:Ғарыш техникасы
Луна-8

***Луна-8*** — Ай бетіне жұмсақ қонуға және оның бедерін зерттеуге арналған ғарыш аппараты.

1965 жылдың 3 желтоқсанында *Луна-8* Байқоңырдан ұшырылды. 6 желтоқсанда ол жылдамдығын тежей алмай, Айға соғылды.
нобай|солға|250px|Құлаған жерін көрсететін карта
Ай бетіне дейін 800 шақырым қалғанда, қона бастаған аппарат биіктіктің өлшеуін кенеттен тоқтатты. Бұл КСРО-ң Айға жұмсақ қонуды орындай алмаған 12-ші аппараты болды. Келесі жылдың басында ұшырылған *Луна-9* ғана осы миссияны орындай алды.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш станциялары
Санат:Ғарыш техникасы
Бұғанаасты көктамыр

**Субашасүйек көктамыры** (, кейде *Субклавиялық көктамыр*) — ағызаның екі жағында бір-бірден орналасқан, жұптасқан үлкен көктамыр (вена) болып, ол жоғарғы қол-аяқтан (the upper extremities), яғни екі тұтас қоллан қанның ағып шығып, жүрекке қайта оралуына жауапты. Солжақ субашасүйек көктамыры майлар мен липидтердің (lipid) сорылуында шешуші рөл атқарады, лимфа арқылы өткізілген нәрлердің қанайналысына енуіне мүмкіндік береді, әрі сонда бауырдың портал көктамырына құяды. Субашасүйек көктамырларының диаметрі шамамен 1-2 см болып, адамға қарай әртүрлі.

"Субашасүйек" атауы латынның субклавиялық (subclavian) сөзінен шыққан болып, *Sub* - "төменгі" және *clavian* - Ашасүйек сөздерінің бірігуінен жасалған.

## Құрылымы
Әрбір субашасүйек көктамырлары аксиллярлы көктамырдың жалғасы болып, бірінші қабырғаның сыртқы жағынан бастап алдыңғы скален бұлшықеттерінің ішкі жағына дейін созылады. Сол жерде ол мойынның ішкі көктамырларына (internal jugular vein) қосылып, *"атаусыз көктамыр"* деп те аталатын Иық-бас көктамырын (brachiocephalic vein) қалыптастырады. Тұтасқан бұрышы көктамыр бұрышы деп аталады.

Субашасүйек көктамыры субашасүйек күретамырына ілеседі, ол алдыңғы скаланге енер тұста субашасүйек күретамырдан бөлініп кетеді. Осылайша, субашасүйек көктамыры алдыңғы скаленнің алдында жатады, ал субашасүйек көктамыры алдыңғы скаленнің артында, орта скаленнің алдында орналасады.

## Функциясы
Кеуде каналы солжақ мойынның ішкі көктамырымен түйіскен тұстағы солжақ субашасүйек көктамырына құяды,ол  түседі. Ол лимфа жүйесінен лимфаны (су мен ерітінділерді), сондай-ақ ішекте пайда болған диеталық майлардан және липидтерден хиломикрон, немесе хилус алады, әрі олардың қанайналысына қосылуына мүмкіндік береді; майлар мен липидтер өнімдері қанайналым арқылы бауырдың портал көктамырына жеткізіледі, сосын ақыры бауырға жетіп барады, осылайша солжақ субашасүйек көктамыры майлар мен липидтердің қорытылуында маңызды рөл атқарады.

Оңжақ лимфа каналы өз лимфасын оңжақ  мойынның ішкі көктамыры мен оңжақ субашасүйек көктамыры түйіскен тұсқа ағызып апарады.

## Клиникалық маңызы
субашасүйек көктамыры ірі, орталықтық және салыстырмалы беткірек болғандықтан, орталық көктамыр катетерін қоюда жиі пайдаланылады.
## Дерттер
Пагет-Шреттер ауруы (Paget–Schroetter disease) субашасүйек көктамырларының тромбозын да қамтиды, бұл ауруда ол (тромбоз) әдетте физикалық жаттығулар тудыратын қалжыраудан (strains) пайда болады.

## Тағы қараңыз
*Субашасүйек күретамыры

## Галерея

 File:First rib Gray.png|Өзгеше қабырға.
 File:Venenwinkel.png|Венæ cavæ және azygos көктамырлары, тармақтарымен.
 File:Gray599.png|Кеуде каналы және оңжақ лимфа каналы. 
 File:Gray1178.png|Нәресте тимусы.
 File:Slide9a.JPG|Субашасүйек көктамыры
 File:Slide7d.JPG|Субашасүйек көктамыры - оң жағынан қарағанда
 File:Slide5dj.JPG|Субашасүйек көктамыры
 File:Slide15d.JPG|Субашасүйек көктамыры


## Дереккөздер

Санат:Көктамырлар
Луна-9

***Луна-9*** — Ай бетіне жұмсақ қонған әлемдегі тұңғыш ғарыш кемесі.

Ол Айға Автоматты ай станциясын (ААС) жеткізді. ААС алғаш рет Ай бетінің телепанорамасын түсіріп, оны Жерге трансляциялады.

*Луна-9* станциясының ұзындығы 2,7 метр, ал Автоматты ай станциясының диаметрі 58 сантиметр болды. ААС-ң екі жағынан оны қорғайтын амортизаторлық баллондар орнатылған еді, төрт антеннасы қонғаннан кейін автоматты түрде ашылатын. ААС аккумулятормен, температураны реттеу жүйесімен, радиолық, бағдарламалық және ғылыми құрылғыларымен жабдықталған еді.

## Хронологиясы
Бұған дейін Ай бетіне жұмсақ қонуға бағытталған Кеңестердің 12 ғарыш кемесі сәтсіз ұшырылған болатын. Луна бағдарламасын жүзеге асыруды бастаған ОКБ-1 кейінгі жұмыстарын Лавочкин атындағы конструкторлық бюроға тапсырды. Жаңа бюро негізінен амортизаторлардың сапасын және қосылуын реттейтін өзгерістерді енгізіп, бағдарламаны жалғастырды.

1966 жылдың 31 қаңтарында сағат 14:41:37 (UTC+3) *Луна-9* Байқоңырдан ұшырылды.

3 ақпанда сағат 21:44:52 (UTC+3) аппарат Айға қонды. Бұл тарихи оқиға Дауылдар мұхитында, Кавальери кратерінің солтүстік-шығысында орын алды.

ААС-пен 8 сағаттан артық жалғасқан 7 байланыс сеансы өткізілді. Ол Ай бетінің панорамалық суреттерін түсіріп, оны Жерге жіберді. Әр панорамасының жетуіне 100 минуттай уақыт кететін.

## Галерея

The_Soviet_Union_1966_CPA_3317_stamp_(Luna_9_on_Moon's_Surface_and_1st_Television_Program_of_Moon_Pictures_on_February_4).png|*Луна-9* құрметіне басылған пошта маркасы
Luna_8_and_9_locations_Planitia_Descensus_3214_med.jpg|*Луна-8* құлаған және *Луна-9* қонған жерлері
First Photo from the Surface of the Moon.jpg|Ай бетінен алғашқы фотосурет.


## Сілтемелер

* АМС "Луна 9"
* Луна-9 Лавочкин ҒӨБ сайтында
* Luna 9  НАСА сайтында

Санат:Ғарыш станциялары
Санат:Ғарыш техникасы
Зақым

**Зақым** (кейде **Лесион**,  - "жарақат", ) — медицинада ағзадағы ұлпалардың қалыпсыз өзгерісі мен бұзылуы болып, ол әдетте дерттен немесе травмадан туындайды. Зақым өсімдіктерде де, жануарларда да пайда болуы мүмкін.

Санат:Патологиялық анатомия
Санат:Медициналық диагностика
Луна-10

***Луна-10*** — кеңестік ғарыш станциясы, Айдың алғашқы жасанды серігі.

Аппараттың биіктігі 1,5 метр, диаметрі 0,75 метр. Отынмен санағандағы салмағы 1350 кг, өз массасы 245 кг.

## Хронологиясы
1966 жылдың 31 наурызында Мәскеу уақытымен сағат 13:46:59 *Луна-10* Байқоңырдан ұшырылды.

3 сәуірде сағат 21:44 станция Айдың орбитасына енді. Бастапқы апоцентр және перицентрі, сәйкесінше, 1015 және 349 шақырым болды. Айналу периоды — 2 сағат 58 минут.

Зымыранның соңғы сатысынан бөлінгеннен кейін, станция химиялық батарейдің қуатымен Айды айналып, 460 айналым жасайды. Байланысқа 219 рет шығып, соңғы сигналын Жерге 30 мамыр күні жібереді.
нобай|Станцияға арналған пошта маркасы
## Құрылғылары
Станция бортында магнитометр, гамма-спектрометр, бес газразрядты санауыш, екі иондық санауыш, микрометеориттер анықтағышы, рентгендік фотон анықтағышы және инфрақызыл детектор болды.

Мәселен, магнитометрдің көмегімен Ай магнит өрісінің кернеулігі Жердікінен шамамен 1000 есе кем екені анықталды. Микрометеориттер анықтағышы олардың Ай төңірегінде планетааралық кеңістіктен гөрі екі есе жиі кездесетінін көрсетті. Айдың гравитациялық өрісінде алғаш рет әртектілік табылып, оның станция орбитасына әсері зерттелді (кейін бұл құбылысты маскон атап кетеді).

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Luna 10  НАСА сайтында

Санат:Ғарыш станциялары
Санат:Ғарыш техникасы
УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2020

**[[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] 2020 жылғы финалы** 23 тамызда Лиссабондағы "Эштадиу да Луж" стадионында өтіп, "Пари Сен-Жермен" және "Бавария" клубтары кубокты сарапқа салды. 

## Қатысушылар

## Матч

### Қысқаша шолу
"Бавария" футболшылары 1:0 есебімен жеңіске жетті. Ойын тағдырын шешкен жалғыз голды 59-минутта Кингсли Коман соқты. Айта кетейік, Коман "Пари Сен-Жермен" клубының түлегі болатын. "Бавария" сапында одан бөлек тағы бір француз — Корантен Толиссо алаңға шықты. Сондай-ақ париждіктер сапында да отандастарына қарсы ойнаған екі германиялық футболшы алаңға шықты: Тило Керер мен Юлиан Дракслер.

Бұл "Баварияның" тарихтағы алтыншы жеңісі.

Әлемді жайлаған COVID-19 індетінің кесірінен матч көрерменсіз өтті.

Осы жеңістен соң "Бавария" УЕФА Суперкубогына жолдама алды.

### Протокол
----------------------------

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Ресми вебсайт

Санат:УЕФА Чемпиондар Лигасы 2019/20
Санат:2020 жылғы футбол
Санат:Бавария Мюнхен ФК ойындары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойындары
Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары
Бейімделген иммунды жүйе

[thumb|right|250px|Электронды микроскопта сканерленген адамның жалғыз [лимфоциті]]
**Бейімделген иммунды жүйе** (, кейде **Қабылданған иммунды жүйе** деп аталады, ) — иммунды жүйенің тармақ жүйесі болып, ол арнаулы жүйелік жасушалардан және патогендердің өсімін тосу арқылы патогендердің өзін жою процесстерінен құралады. Омыртқалыларда болатын екі негізгі иммунитет стратегиясының бірі осы кейін қабылданған Бейімделген иммунды жүйе, ал екіншісі Тума иммунды жүйе).

Бейімделген иммунды жүйе арнайы бір патогенге алғашқы реакциядан соң иммунологиялық жады қалыптастырады да, кейін осы патогенмен байланысқан кезде қарсыжауабын (response) күшейтеді. Бейімделген иммунды жүйенің бұл процесі вакцинацияның негізі болып табылады. Тума жүйе секілді, кейін қалыптасқан жүйе гуморалдық иммунитет құрамдарын да, жасушалық иммунитет құрамдарын да қамтиды.
thumb|right|250px|Google Ngram бойынша "Қабылданған иммунитет" бәс. (vs.) "бейімделген иммунитет", екі ұғымның қолданыс бәсекесі.

Тума иммунды жүйеден өзгеше түрде бейімделген иммунды жүйе арнаулы бір патогендерге жоғары деңгейде арнайы бағытталады. Бейімделген иммунитет ұзақ жалғасатын қорғаумен қамдай алады; мысалы, қызылшадан айыққан адам қызылшадан өмір бойы қорғалған болады. Кей жағдайларда өмір бойы қорғаумен қамтамасыз етпейді; мысалы, желшешек. Бейімделген иммунды жүйенің қарсыжауабы шабуылдаған патогендер мен олар шығарған барлық улы молекулаларды жояды. Кейде бейімделген иммунды жүйе бөгде молекулалардың зияндылары мен зиянсыздарын ажырата алмайды; оның салдары ретінде поллинозды, астманы және кез-келген басқа аллергияны айтуға болады.

Антигендер - бейімделген иммунды қарсыжауапты (response) алып шығатын кез-келген заттарға (мейлі ағзаға бейімделгіш болсын, немесе бейімделмес болсын) қаратылады.

Бейімделген иммунды қарсыжауапты іске асыратын жасушалар лимфоциттер деп аталатын ақ қан жасушалары есептеледі. Антиденелер қарсыжауабы және жасушалық иммундық қарсыжауабы сынды екі негізгі белсенділік В жасушалары және Т жасушалары деп аталатын ұқсаммайтын екі түрлі лимфоциттер арқылы жүзеге асады. Антидене қарсыжауаптарында В жасушалары иммуноглобулиндер деп аталатын ақуыздарды антиденелер ретінде бөліп шығаруға белсендіріледі. Антиденелер қанайналасы арқылы ағып, бөгде антигенмен қосылады да, оны белсенсіздендіріп (inactivate), антигеннің денеге қосылуына жол бермейді.

Қабылданған иммунитетте арнайы патогендік қабылдауыштар (receptor) ағзаның бүкіл ғұмыры барысында "қабылдап отырады", ал тума иммунитетте арнайы патогендік қабылдауыштар сызықты жыныс жасушасында (Germline) әлдеқашан  кодталған болады. Қабылданған иммунды жүйенің қарсыжауабы "бейімделгіштік" деп аталады, өйткені ол ағзаның иммунды жүйесін болашақ қиындықтарға дайындайды (дегенмен, ол автоиммунитет қалыптастырғанда ол "бейімделмейтін" болуы да мүмкін).

## Дереккөздер

Санат:Иммунология
Санат:Иммунды жүйе
Санат:Физиология
Санат:Иммунитет
Тума иммунды жүйе

thumb|right|250px|Тума иммунды жүйенің жалпы картасы
**Тума иммунды жүйе** () — салыстырмалы түрде көне эволюциялық қорғаныс стратегиясы болып, өсімдіктерде, саңырауқұлақтарда, жәндіктерде және қарапайым көпжасушалы организмдерде кездесетін негізгі иммунды жүйе реакциясы. Омыртқалыларда болатын екі негізгі иммунитет стратегиясының бірі осы Тума иммунды жүйе, ал екіншісі - Бейімделген иммунды жүйе.

Санат:Иммунды жүйе
Санат:Иммунитет
Иммун қабылдауыш

**Иммун қабылдауыш** (кейде **Иммун рецепторы**, ) — жасуша мембранасында орналасқан (мысалы, цитокин), иммунды жүйеде қарсыжауап ( response) туғызатын қабылдауыш (рецептор).

## Түрлері
Иммундық жүйенің негізгі қабылдауыштары: 
* Үлгі сезу қабылдауыштары (PRRs),
* Толл тәрізді қабылдауыштар (TLRs),
* Киллер белсендірген қабылдауыштар (KARs)
* Киллер ингибиторлы қабылдауыштар (KIRs),
* Толықтама қабылдауыштар,
* Fc қабылдауыштары,
* B жасушалы қабылдауыштар,
* Т жасушалы қабылдауыштар.

## Дереккөздер

Санат:Иммунды жүйе
Ақоба

* Ақоба – Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы ауыл.
* ''Ақоба'' – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы таратылған ауыл.
Жәнібек

* Жәнібек – Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы ауыл.
* Жәнібек – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.
Алвин Фортес

**Элвин Фортес** (; 25 мамыр 1994, Роттердам, Нидерланд) — нидерландтық және кабо-верделік футболшы, "Қайсар" клубының жартылай қорғаушысы. 

## Карьерасы

### Клубтық
2013 жылы карьерасын Финляндияның "Кеми" клубында бастады.

Кейін Нидерланд, Түркия, Грекия, Чехия клубтарында доп тепті.

2020 жылдың басында "Дила" (Грузия) командасынан "Қайсар" клубына ауысты. 2020 жылы 29 ақпанда Қазақстан суперкубогында "Астанаға" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты. Ойынның 60 минутында Режиналдоның орнына алаңға шықты. Бұл ойында "Қайсар" 0:1 есебімен ұтылып қалды. 

### Ұлттық құрама
2018 жылы 1 шілдеде Алжирге қарсы жолдастық ойында Ұлттық құрама сапында алаңға шықты (3:2). 
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Нидерланд футболшылары
Санат:Кабо-Верде футболшылары
Санат:Кабо-Верде Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Қайсар ФК ойыншылары
Александр Колев

**Александр Любомиров Колев** (; 8 желтоқсан 1992, София, Болгария) — болгариялық футболшы, шабуылшы. 2020 жылдың ақпанында "Қайсар" клубына ауысты. Оған дейін Бельгия, Болгария, Польша клубтарында ойнады.

## Жетістіктері

### Командалық

; «Ботев»

* Болгария суперкубогының финалисі (1): 2014

; «Арка»

* Польша кубогы (1): 2018

**"Қайсар"**

* Қазақстан суперкубогының финалисі (1): 2020

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Болгария футболшылары
Санат:Ботев ФК ойыншылары
Санат:Қайсар ФК ойыншылары
Алексей Алексеевич Мулдаров

**Алексей Алексеевич Мулдаров** (24 сәуір 1984, Цхинвали, Оңтүстік Осетия, КСРО) — ресейлік және қазақстандық футболшы, қорғаушы. Қазақстанның бірнеше клубтарында ойнаған.

Мулдаровтың Қазақстаннан бірнеше туысқандары табылды да, 2013 жылы Қазақстанның азаматтығын алды. Құрама бапкері Мировлав Беранек оны Қазақстан құрамасында ойнауға шақырды. 2013 жылы 4 маусымда Алматыда Болгарияға қарсы жолдастық кездесуде (1:2) тұңғыш рет алаңға шықты. Жалпы, құрамада үш кездесу өткізді.

## Жетістіктері

### Командалық

* Ресей бірінші лигасының жеңімпазы: 2011/12
* Қазақстан чемпионы: 2013
* Қазақстан вице-чемпионы: 2014
* Қазақстан суперкубогы: 2014

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Ресей футболшылары
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Мордовия ФК ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Қайсар ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Атырау ФК ойыншылары
Санат:Қызылжар ФК ойыншылары
Ай бетіндегі ғарыш аппараттары тізімі

нобай|200px|Ай бетінде ғарыш аппараттарының орналасуы
**Ай бетіндегі ғарыш аппараттары тізімі** — Айға құлаған немесе қонған жасанды объектілердің тізімі. Бұған автоматты станциялар, станциялардың қону мен ұшу сатылары, роверлер, миссиясын аяқтаған орбиталық аппараттар, зымыран-тасығыштардың сатылары және басқа объектер кіреді. Ұсақ объектілер бұл тізімге кірмеді (ғарыштық қоқым, бұрғылар, камералар, жалаулар, т.с.с.).

Ай бетіндегі барлық аппараттардың жалпы массасы 180 тоннадан асады. Олардың ең ірісі — S-IVB зымырандық сатысы.

Ай координаталары бойынша, батыстың не шығыстың 90 градустан асатын нүктелері Айдың көрінбейтін жағында орналасқан.

## Тізім

## Сілтемелер
* Айда қалған жасанды объектердің НАСА каталогы 
* Айда қалған объектер туралы қысқа фильм 

Санат:Ғарыш тізімдері
Санат:Ғарыш техникасы
Аздрен Лулаку

**Аздрен Лулаку** (; ; 15 ақпан 1988, Исток, Косово) — албаниялық және италиялық футболшы, шабуылшы.

## Карьерасы
2016 жылы Албания Ұлттық футбол құрамасында ойнаған. 2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде бірнеше кездесуде алаңға шықты.

2017 жылдың басында "Газ Метан" клубынан "Астанаға" ауысып екі жылдық келісім шарт жасасты. Қазақстан чемпионатының бірінші айналымында 16 рет алаңға шығып, бір гол ғана енгізді.

Маусымның екінші жартысын "Тобыл" сапында өткізді. Сол жылдың соңында-ақ "Астанадан" кетті. 2018 жылдың басында Италияның В сериясында ойнайтын "Виртус Антелла" клубына ауысты.

## Жетістіктері

### Жеке
* Румыния чемпионатының үздік мергені: 2016/17 (16 гол)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Италия футболшылары
Санат:Албания футболшылары
Санат:Албания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Солигорск ФК ойыншылары
Санат:Газ Метан ФК ойыншылары
Виталий Александрович Ли

**Виталий Александрович Ли** (13 наурыз 1994, Сәтпаев, Қазақстан) — қазақстандық футболшы, "Қыран" клубының шабуылшысы. 

## Карьерасы
"Шахтер" (Қарағанды) клубының түлегі. Карьерасын 2010 жылы бірінші лигада ойнайтын "Қазақмыс" сапында бастады. 

2012 жылы "Шахтерға" қайта оралды. Сол жылы 10 тамыз күні "Оқжетпеске" қарсы ойында тұңғыш рет Қазақстан чемпионатында алаңға шықты. Маусым соңында Қазақстан чемпионы атанды.

2013 жылы "Қайратқа" жалға берілді.

## Жетістіктері

; «Шахтёр»

* Қазақстан чемпионы (1): 2012
* Қазақстан суперкубогы (1): 2013

; «Қайрат»

* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (1): 2015
* Қазақстан кубогы (2): 2014, 2015
* Қазақстан суперкубогы (1): 2016

; «Ертіс»

* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (1): 2016

; «Ордабасы»

* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (1): 2017

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Қазақмыс ФК ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Ертіс ФК ойыншылары
Санат:Атырау ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Қыран ФК ойыншылары
Петр Климентьевич Бадло

**Пётр Климентьевич Бадло** (; , Тернополь, Украина) — украиналық және қазақстандық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. Футболшылық карьерасының 15 жылын Қазақстанда өткізіп, "Тобыл", "Ақтөбе" клубтарында ұзақ жылдар бойы доп тепті. Осы аралықта төрт рет Қазақстан чемпионы атанды. Тек 2014 жылы ғана 38 жасында отанына оралды. 

2015 жылы бапкерлікке кірісті.  

## Жетістіктері

### Командалық

* Қазақстан чемпионы: 2007, 2008, 2009, 2013 
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2003, 2005, 2010, 2014
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2002, 2004, 2006, 2011, 2012
* Қазақстан кубогы: 2008
* Қазақстан кубогының финалисі: 2003
* Қазақстан суперкубогы: 2008, 2010, 2014
* Достастық кубогының финалисі: 2010

### Жеке

* Қазақстан чемпионатының үздік футболшысы (УЕФА сауалнамасы бойынша): 2013

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Украина футболшылары
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Нива Тернополь ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Украина футбол жаттықтырушылары
Мойынның ішкі көктамыры

**Мойынның ішкі көктамыры** (кейде, **Ішкі мойындырық көктамыры**, ) — бір жұп мойындырық көктамырлары болып, олар мидан және бет пен иектің беткі бөліктерінен қан жинайды. Бұл тамыр каротид қынының ішінде жалпы ұйқы артериясымен және кезеген жүйкесіімен бірге жүреді.

Бұл көктамыр бассүйектің түбіндегі мойындырық ұяшығының артқы бөлімінен басталады. Оның алғашқы пайда болған тұсы ісіңкі болғандықтан, *"жоғарғы томпақ"* деп аталады.

Бұл көктамырда ортақ дің (trunk) болады, ол төменжақартқы көктамырының, бет көктамырының және тіл көктамырының алдыңғы тармақшаларына құяды.

Ол тік бағытта мойын бүйірімен төмен қарай түсіп, ішкі каротид күретамыры бүйірінің бір жағына жетіп, сосын жалпы каротид күретамырының бүйіріне барады, ал мойын түбінде ол Бұғанаасты көктамырмен бірігіп, иық-бас көктамырын (атаусыз көктамыр) құрайды; оның аяқталуынан сәл жоғарыда екінші ісіңкі тұсы, яғни *"төменгі томпақ"* бар.

Жоғарыда, ол Түзу басбүйір бұлшықетінің үстінде, ішкі каротид күретамырының артында жатады, ал жүйкелер мойындырық ұяшығынан өтеді. Төменгі жағында, көктамыр мен күретамыр бір жазықтыққа орналасады, олардың арасынан тіл-жұтқыншақ жүйкесі мен тілалды жүйкесі өтеді. Кезеген жүйкесі ұқсас каротид қыны ішінде көктамыр мен күретамыр арасында солармен бірге төмен құлдайды, ал қосалқы жүйке (accessory nerve) артқа бұрылып ағады.

Мойын түбінде оңжақ мойынның ішкі көктамыры жалпы ұйқы артериясынан біршама қашықтықта орналасқан, әрі субашасүйек күретамырының (subclavian artery) бірінші бөлігін кесіп өтеді, ал, солжақ мойыніші көктамыры жалпы каротид күретамырымен қабаттасып тұрады.

Солжақ көктамыр әдетте оңжақ көктамырдан кішірек болады; олардың әрбірінде қантамыр аяқталуынан 2,5 см жоғарыда орналасқан жұп қақпақшалары бар.

## Варианттары
Батыс халқының 9–12% -ының мойынның ішкі көктамырының көлемі, формасы немесе ағыны қалыпсыз. Тексерілген варианттары арасында көктамырлар айтарлықтай ұсақ, немесе функционалсыздары бар. Олардың орташа диаметрі 10мм, бірақ шамамен 5-тен 35 мм-ге дейінгі аралықта.

## Салалар
Мойыніші көктамырынң тармақ салалары:
* Төменгі жартасты синус (Inferior petrosal sinus)
* Фарингальды көктамыр (Pharyngeal vein)
* Беттің жалпы көктамыры (Common facial vein)
* Тілдік көктамыр (Lingual vein)
* Жоғары қалқанша көктамыры (Superior thyroid vein)
* Орта қалқанша көктамыры (Middle thyroid vein)
* Қарақұс көктамыры (кейде) (Occipital vein)
## Клиникалық маңызы
Мойынның ішкі көктамырлары салыстырмалы түрде  жұқа және сүйек немесе шеміршек тәрізді ұлпалармен қорғалмаған. Сондықтан олар оңай бүлінеді. Мойын көктамырларында көп мөлшерде қан ағатындықтан, бұл тамырлардың бұзылуы бірден қан жоғалуын туғызып, егер уағында емделмесе, гиповолемиялық шок (hypovolæmic shock) пайда қылып, өлімге соқтыруы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Бас пен мойындағы көктамырлар
Мойындырық ұяшығы

**Мойындырық ұяшығы** () — бассүйек астындағы үлкен ұяшық, қуыс (ашық) болып, каротид каналының артында орналасқан. Оның алдыңғы бөлігі самай сүйектің жартастық бөлігінен, артқы бөлігі қарақұс сүйегінен қалыптасады; оның оң жағы сол жағына қарағанда үлкенірек.

## Ерекшелігі
Ми жүйкелері IX (тіл-жұтқыншақ, glossopharyngeal), X (кезеген, vagus) және XI (қосалқы, accessory) және төменгі жартасты синусы мен сигмалы синус көктамыры қатарлылар мойындырық ұяшығынан өтеді.

Мойындырық ұяшығын үш бөлікке бөлуге болады, олардың әрқайсысының өз ерекшелігі бар.

* Алдыңғы бөлік төменгі жартасты синусын өткізеді
* Аралық бөлік тіл-жұтқыншақ жүйкесін, кезеген жүйкесін және қосалқы жүйкесін өткізеді
* Артқы бөлік сигмалы синусты (мойынның ішкі көктамырына айналады) және қарақұс сүйегі мен жұтқыншақтың өрлеген күретамырынан келген кейбір менингиальды тармақтарды өткізеді.

Субклассификацияны негіз еткен балама бейне бар, мойын омыртқасы арқылы анықталған, онда мойындырық ұяшығы екі бөлікке бөлінеді:

* Кішірегі, алды-орталық, «pars nervosa» бөлігі CN IX (Даңғара жүйкесі (tympanic nerve), CN IX тармақтары) қамтиды, және төменгі жартасты синусынан веноздық қайтымды алады.
* Үлкенірегі, артқы-сыртқы, «pars vascularis» бөлігі CN X, CN XI, Арнольд жүйксі (немесе Арнольд рефлексі қамтитын  CN X-нің құлақша тармағы, онда сыртқы құлақ жолы қоздатуы (external auditory meatus stimulation) жөтел туғызады), мойын томпағы және жұтқыншақтың өрлеген күретамырының артқы менингиальды тармағын қамтиды.

## Қосымша суреттер

 File:Base of skull 18.jpg|Мойындырық ұяшығы
 Image:Gray193.png|Бассүйектің астыңғы жағы. Жоғарғы беті. 
 Image:Skull_foramina_labeled.svg|Адам бассүйегінің астынғы жағында көрінетін бірнеше маңызды фамина.


## Дереккөздер

Санат:Бассүйек
УЕФА Чемпиондар Лигасы 2020/21

'''УЕФА Чемпиондар лигасының''' 66-шы маусымы. 2020 жылы 8 тамызда басталып, 2021 жылы 29 мамырда мәресіне жетті.

## Кестесі

## Іріктеу кезеңі
### Бастапқы раунд

|+Жартылай финалдық раунд

|}

|+Финалдық раунд

|}

### Бірінші іріктеу кезеңі

|}

### Екінші іріктеу кезеңі
#### Чемпиондар жолы

|}

#### Лига өкілдерінің жолы

|}

### Үшінші ірктеу кезеңі
#### Чемпиондар жолы

|}

#### Лига өкілдерінің жолы

|}
### Плей-офф
#### Чемпиондар жолы

|}

#### Лига өкілдерінің жолы

|}
## Топтық турнир
*Толық мақаласы: [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2020/21, топтық турнир]]*

### А тобы

### В тобы

### С тобы

### Д тобы

### Е тобы

### Ғ тобы

### G тобы

### Н тобы

## Плей офф

### 1/8 финал

|}

### 1/4 финал

|}

### Жартылай финал

|}

## Финал

## Дереккөздер

Санат:УЕФА Чемпиондар Лигасы 2020/21
Санат:2020 жылғы футбол
Санат:2021 жылғы футбол
УЕФА Еуропа лигасы 2020/21

**УЕФА Еуропа лигасы 2020/21** — аталмыш турнирдің 50-ші, жаңа форматтағы 12-ші маусымы. 2020 жылы 20 тамызда басталып, 2021 жылы 26 мамырда мәресіне жетті.

## Кестесі

## Квалификация
### Бастапқы раунд

|}

### Бірінші іріктеу кезеңі

|}

### Екінші іріктеу кезеңі
#### Чемпиондар жолы

|}

#### Негізгі жол

|}

### Үшінші іріктеу кезеңі
#### Чемпиондар жолы

|}

#### Негізгі жол

|}

### Плей-офф
#### Чемпиондар жолы

|}

#### Негізгі жол

|}

## Топтық турнир
### А тобы

### В тобы

### С тобы

### Д тобы

### Е тобы

### Ғ тобы

### G тобы

### Н тобы

### І тобы

### J тобы

### К тобы

### L тобы

Санат:УЕФА Еуропа лигасы 2020/21
Санат:2020 жылғы футбол
Санат:2021 жылғы футбол

## Плей-офф
### 1/16 финал

|}

### 1/8 финал

|}
### 1/4 финал

|}
### Жартылай финал

|}
## Финал

## Сілтемелер

Санат:УЕФА Еуропа лигасы 2020/21
Санат:2020 жылғы футбол
Санат:2021 жылғы футбол
Түзу басбүйір бұлшықеті

**Түзу басбүйірлері бұлшықеті** () — қысқа, жалпақ бұлшықет болып, ол атланттың көлденең процесінің жоғарғы бетінен пайда болады және қарақұс сүйегіндегі мойындырық томпағының астыңғы бетіне сұғынған болады.

## Қосымша суреттер

 File:Rectus capitis lateralis muscle - animation01.gif|Түзу басбүйір бұлшықетінің орналасуы (қызыл түспен көрсетілген). Анимация.
 File:Rectus capitis lateralis muscle - animation05.gif|Жабылу. Адам бассүйегі алынып тасталған (Қарақұс сүйегін айтпағанда).
 File:Rectus capitis lateralis muscle03.png|Бүйірінен қарау. Тыныш сурет.
 File:Gray129.png|Қарақұс сүйегі. Сыртқы беті.
 File:Gray187.png|Бассүйектің асты. Төменгі беті.


## Тағы қараңыз
* Атлант-қарақұс буыны
* Түзу басалды негізгі бұлшықеті
* Түзу басарты ұсақ бұлшықеті
* Түзу басасты бұлшықеті

Санат:Бассүйек
Санат:Бұлшықеттер
Санат:Бас және мойын бұлшықеттері
Мойындырық томпағы

Мойындырық томпағы () — Қарақұс сүйегінің сыртқы бүйірінде кондиланың (condyle) артқы жартысынан сыртқы бүйірге кеңейген төртбұрышты, не үшбұрышты сүйек бұдыры.

Санат:Бассүйек
Ботошани (футбол клубы)

**«Ботошани»** () — Румынияның Боташани қаласындағы футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын Муниципальды стадионда өткізеді. 

## Тарихы
2001 жылы құрылып, С дивизионында ойнай бастады. 2003 жылғы маусым қорытындысында лига жеңімпазы атанып, В дивизионына көтерілді. 2013/14 жылғы маусымда тұңғыш рет Жоғары лигаға жолдама алды. 

2014/15 жылғы маусымда жоғары лигада 8-орын алды да, Еурокубоктерге жолдама алған клубтар лицензия ала алмады да, орнына "Боташани" қатысты. УЕФА Еуропа лигасының бірінші іріктеу кезеңінде Грузияның "Спартак Цхинвали" клубын қапы қалдырды. Бірақ келесі кезеңде "Легиядан" ұтылып қалды. 

## Жетістіктері

### Ішкі біріншіліктерде
ІІ Лига 

* Жеңімпаз (1): 2012/13

ІІІ Лига 

* Жеңімпаз (1): 2003/04

## Сілтемелер
* Ресми сайт 
Санат:Румыния футбол клубтары
Ноа (футбол клубы)

**«Ноа»** () — Арменияның Ереван қаласындағы футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын "Алашкерт" стадионында өткізеді.

## Тарихы
2017 жылы "Арцах" деген атаумен құрылды. 2019 жылы "Ноа" деп аталды.
2017/18 жылғы маусымда бірінші лигада екінші орын алып, премьер-лигаға жолдама алды. 2019/20 жылғы маусымда Армения чемпионатының күміс жүлдегері атанды.

## Жетістіктері

### Ұлттық

* 1 лиганың күміс жүлдегері: 2017/18
* Армания чемпионатының күміс жүлдегері: 2019/20, 2020/21
* Армения кубогы: 2019/20
* Армения суперкубогы: 2020

## Сілтемелер
*soccerway.com

Санат:Армения футбол клубтары
Футболдан Италия кубогының финалы 2020

*Толық мақаласы: [[Футболдан Италия кубогы 2019/20]]*

**Футболдан 2019/20 жылғы [[Футболдан Италия кубогы|Италия кубогының]]** финалы 17 маусымда Римдегі "Олимпико" стадионында өтті.

## Матч
### Детальдар

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Матч туралы есептеме
Санат:2020 жылғы футбол
Санат:Наполи ФК ойындары
Санат:Ювентус ФК ойындары
Санат:Футболдан Италия кубогы
Лоренцо Инсинье

**Лоренцо Инсинье** (; 1991 жылы 4 маусымда туған, Неаполь, Италия) — италиялық футболшы, шабуылшы.

## Карьерасы

### Клубтық
"Наполи" клубының түлегі. 2009 жылы негізгі құрамға қабылданды да, бір жылдан соң "Кавезе" клубына жалға беріліп, үшінші дивизионда ойнады. 2012/13 маусымда ғана туған клубына оралды. Содан бері клуб сапында 200-ден астам кездесуде алаңға шықты.

### Ұлттық құрама
2014 жылы әлем чемпионатына, 2016 және 2021 жылдары Еуропа чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері
; "Наполи"
* Италия кубогы **(2)**: 2013/14, 2019/20
* Италия суперкубогы: 2014

; "Пескара"
* В Серия чемпионы: 2011/12
* В Сериясының үздік жас ойыншысы: 2011/12

* Еуропа чемпионы: 2021

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Италия футболшылары
Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Наполи ФК ойыншылары
Санат:Пескара ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Санат:Торонто ФК ойыншылары
Чиро Иммобиле

**Чиро Иммобиле** (; 20 ақпан 1990, Торре-Аннунциата, Неаполь, Кампания, Италия) — италиялық футболшы, шабуылшы. 2021 жылғы Еуропа чемпионы. 

## Карьерасы

### Клубтық
Кәсіпқой карьерасын 2009 жылы "Ювентус" сапында бастады. Бірақ түрлі клубтарға жалға беріліп, "Ювентустың" негізгі құрамынан орын ала алмай, 2012 жылы жазда "Дженоаға" ауысты.  
 
2013 жылы "Ториноға" ауысты. 2013/14 жылғы маусымда 22 гол соғып, А сериясының үздік мергені атанды. Мерген футболшыны "Боруссия Дортмунд" жетекшілері өз клубында көргісі келіп, 2014 жылы жазда бес жылдық келісім шарт жасасты, алайды Бундеслигада алаңға сирек шыққан шабуылшы 2015 жылы жазда "Севильяға" ауысты. 

2015/16 жылғы маусымның бірінші жартысында "Севилья" сапында бес-ақ рет алаңға шыққан 2016 жылы қаңтарда бұрынғы клубы "Ториноға" жалға берілді. Қайта оралған Иммобиленің бағы жана қоймады, 2016 жылы наурыз айында жарақат алып, екі ай футбол ойнай алмады. 

2016 жылы "Лациоға" ауысты. 

2019/20 жылғы маусымда Италия чемпионатында 36 гол соғып, Криштиану Роналдудың өзін артқа қалдырды. 

### Ұлттық құрама
2014 жылы әлем чемпионатына, 2016, 2021 жылдары Еуропа чемпионатына қатысты. 

## Жетістіктері

### Командалық

; «Ювентус»

* Вияджеро турнирі (2): 2009, 2010

; «Пескара»

* B сериясының жеңімпазы: 2011/12

; «Боруссия» (Дортмунд)

* Германия суперкубогы: 2014

; «Лацио»

* Италия кубогы: 2018/19
* Италия суперкубогы: 2017, 2019

**Ұлттық құрама**

* Жерорта теңізі ойындарының күміс жүлдегері: 2009
* Еуропа чемпионы: 2021

### Жеке

* В сериясының үздік мергені: 2011/12
* Италия чемпионатының үздік мергені: 2013/14, 2017/18, 2019/20
* Алтын бутсы иегері: 2020

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профилі

Санат:Италия футболшылары
Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ювентус ФК ойыншылары
Санат:Сиена ФК ойыншылары
Санат:Гроссето ФК ойыншылары
Санат:Пескара ФК ойыншылары
Санат:Дженоа ФК ойыншылары
Санат:Торино ФК ойыншылары
Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары
Санат:Севилья ФК ойыншылары
Санат:Лацио ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Санат:Бешикташ ФК ойыншылары
Санат:Болонья ФК ойыншылары
Ханс-Дитер Флик

**Ханс-Дитер «Ханси» Флик** (; 24 ақпан 1965, Гейдельберг, Баден-Вюртемберг, Герман Федеративтік Республикасы) — германиялық футболшы, жартылай қорғаушы, бапкер. Барселона клубының бапкері.

## Карьерасы
Карьерасын 1983 жылы "Зандхаузен" клубында бастап, кейін "Бавария", "Кельн", "Бамменталь" клубтарында доп тепті. 1996 жылы бапкерлікке кірісті.

2014 жылы Йоахим Левтің ассистенті ретінде әлем чемпионы атанды. 

2019 жылы қараша айында Нико Ковачтың орнына "Бавария" клубының бас бапкері боп тағайындалды. 2019/20 жылғы маусымда мүмкін болған кубоктың бәрін ұтты (Германия чемпионаты, кубогы, суперкубогы, Чемпиондар лигасы, УЕФА суперкубогы, клубтары чемпионаты).

2021 жылы Германия құрамасынының бас бапкері боп тағайындалды.

## Жетістіктері

### Футболшы ретінде
«Бавария»

* Германия чемпионы (4): 1984/85, 1986/87, 1988/89, 1989/90
* Германия кубогы: 1985/86

### Бас бапкер ретінде
«Бавария»

* Германия чемпионы: 2019/20, 2020/21
* Германия кубогы: 2019/20
*Германия суперкубогы: 2020
*УЕФА Чемпиндар лигасы: 2019/20
*УЕФА суперкубогы: 2020
*Клубтар әлем чемпионаты: 2020

### Бапкер ассистенті ретінде
Германия құрамасы

* Әлем чемпионы: 2014

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Германия футболшылары
Санат:Бавария ФК ойыншылары
Санат:Кельн ФК ойыншылары
Санат:Германия футбол жаттықтырушылары
Санат:Хоффенхайм ФК ойыншылары
Санат:Бавария ФК жаттықтырушылары
Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Санат:Барселона ФК жаттықтырушылары
Каротид қыны

**Каротид қыны** () — бұл мойынның қантамыр бөлімін қоршап тұрған талшықты дәнекер ұлпаның анатомиялық атауы. Ол мойынның терең мойын шандырының бөлігі болып, беткі мойын шандырының астына орналасады.

Терең мойын шандыры төрт бөліктен тұрады:
* Инвестиция қабаты (SCM және Trapezius-ты қоршайды)
* Каротид қабығы (мойынның тамыр аймағын қоршайды)
* Претрахеал шандыры (мойынның ағзалар аймағын қоршайды)
* Алдыомыртқалық шандыр (мойынның омыртқа аймағын қоршайды)
## Қосымша суреттер

 Image:Gray794.png|Тіласты жүйкесі, мойын шашағы және олардың тармақтары.
 Image:Gray1031.png|Жұтқыншақтың бұлшықеттері, артынан қарағанда, қантамырлар және жүйкелермен бірге.


Санат:Шандырлар
Санат:Мойын қантамырлары
Төменжақартқы көктамыр

**Төменжақартқы көктамыр** (кейде **Ретромандибулярлы көктамыр**, , немесе **Самай-үстіңгіжақ көктамыры**, , немесе **Бетарты көктамыры** ) — Самайдың беткі көктамыры мен үстіңгі жақсүйек көктамырының бірігуінен қалыптасады, шықшыт безінің ішімен, сыртқы каротид күретамырының бетінде, бірақ бет жүйкесінің астында, астыңғы жақсүйек рамусы мен Төс-бұғана-емізік бұлшықеті арасында төмен құлдайды.

Ол екі тармаққа бөлінеді:
* алды, ол алдыға қарай өтіп, беталды көктамырына қосылып, жалпы бет көктамырын құрайды, сосын мойынның ішкі көктамырына құйылады.
* артқы, ол құлақтың артқы көктамырына қосылып, мойынның сыртқы көктамырына айналады.

Паррот белгісі (Parrot's sign) - төменжақартқы аймаққа қысым жасалғанда пайда болған ауыру сезімі.

## Қосымша суреттер

 File:Lateral head anatomy detail.jpg|Бас бүйірінің анатомиялық сипаты


## Сыртқы сілтемелер
* Анатомиялық фото:27:13-0103  - "Infratemporal fossa: The Pterygoid plexus of Veins"
* Төртінші Дәріс  (Norman анатомия дәрістері: төртінші дәріс)

Санат:Бас пен мойындағы көктамырлар
Эрик Шупо-Мотинг

**Ян-Эрик Максим Шупо-Мотинг** (нем. *Jean-Eric Maxim Choupo-Moting*; 23 наурыз 1989, Гамбург, ГФР) —  германиялық және камерундық футболшы, "Бавария" клубының жартылай қорғаушысы.

## Карьерасы
Эриктің әкесі камерундық келімсек, анасы неміс. 2010 жылға дейін Германияның бірнеше жастағы құрамасында ойнады. Бірақ ұлттық құрамадағы бәсекелестіктің тым жоғарылығынан, 2010 жылы Камерун құрамасында ойнауға шешім қабылдап, келген ұсынысты қабыл алды да, көп ұзамай 2010 жылғы әлем чемпионатына қатысты. Бұл турнирде Нидерланд және Жапония құрамаларына қарсы ойында алаңға шықты.

Кейін 2014 жылы әлем чемпионатына, 2015 жылы Африка ұлттары кубогына қатысты. 2014 жылғы чемпионатта топтық кезеңнің үш ойынында да алаңға шықты.

2017 жылға дейін тек германиялық клубтарда ойнады. 

2017/18 жылғы маусымды Англияның "Сток Сити" клубында өткізіп, 2019 жылы "Пари Сен-Жерменге" ауысты.

2020 жылы қазан айында "Баварияға" ауысты.

## Жетістіктері

; ПСЖ

* Фрвнция чемпионы (2): 2018/19, 2019/20
* Франция кубогы: 2019/20
* Лига кубогы: 2020
**Бавария**

* Германия чемпионы: 2020/21
* Германия суперкубогы: 2021
* Клубтар әлем чемпионаты: 2020

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Германия футболшылары
Санат:Камерун футболшылары
Санат:Камерун Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Гамбург ФК ойыншылары
Санат:Нюрнберг ФК ойыншылары
Санат:Майнц 05 ФК ойыншылары
Санат:Шальке 04 ФК ойыншылары
Санат:Сток Сити ФК ойыншылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Санат:Бавария ФК ойыншылары
Иық-бас көктамыры

Оңжақ және солжақ **Иық-бас көктамыры** (кейде **Брахиоцефалдық көктамыр**, , немесе *атаусыз көктамыр*, ) — жоғарғы кеудедегі мойынның ішкі көктамыры мен Бұғанаасты көктамырдың бірлігінен қалыптасады. Ол стерноклавикулярлық буын тұсында. Сол жақ Иық-бас көктамыры әдетте оң жақтағыдан ұзынырақ.

Бұл көктамырлар бірігіп жоғарғы көктамыр қуысын (superior vena cava) жасайды, ол ірі қантамыр болып,  төс сүйек сабы (manubrium sternum) мен бірінші шеміршек қабырғасының (first costal cartilage) түйіскен жерінің артқы жағына орналасқан.

Иық-бас көктамырлары - жоғары қуыс көктамырына қан жіберетін негізгі тамырлар.
## Салалары

Иық-бас көктамыры Бұғанаасты көктамыр мен мойынның ішкі көктамырының өзара қосылуынан пайда болады. Бұдан басқа, ол ие болатын ағыс формалары:

* Солжақ және оңжақ кеуденің ішкі көктамыры (кейде *омыраудың ішкі көктамыры* деп те аталады): оларға қатысты көктамырлардың төменгі шекарасына құяды
* Солжақ және оңжақ астыңғы қалқанша көктамырлары: қосылған тұс маңындағы оларға қатысты көктамырлардың жоғарғы жағына құяды
* Солжақ және оңжақ омыртқа көктамыры
* Солжақ жоғарғы қабырғааралық көкамыр: солжақ иық-бас көктамырына құяды..

## Эмбриологиялық қайнары
Солжақ иық-бас көктамыры солжақ алдыңғы негізгі көктамырдың соңғы бөлігі кері кетіп шөжіген кезде, солжақ және оңжақ алдыңғы негізгі көктамырлар (anterior cardinal veins) арасында қалыптасады.

## Қосымша суреттер

 Image:Gray480.png|Төбе көктамырлары дамуының аяқталғанын көрсететін диаграмма.
 Image:Gray490.png|Жүрек пен өкпенің алдыңғы көрінісі.
 Image:Gray562.png|Шандыр және орта қалқанша көктамырлары. The fascia and middle thyroid veins.
 File:Slide2eeee.JPG|Оңжақ иық-бас көктамыры
File:Slide9eeee.JPG|Оңжақ және солжақ иық-бас көктамыры
File:Slide14eeee.JPG|Оңжақ және солжақ иық-бас көктамыры
Image:Venenwinkel.png |Иық-бас көктамырлары, жоғарғы қуыс көктамыры, төменгі қуыс көктамыры, азигос тамырлары және олардың тармақшалары.


## Дереккөздер

Санат:Көктамырлар
Санат:Қантамырлар
Санат:Ангиология
Ірі қантамырлар

**Ірі қантамырлар** () —- үлкен қантамырлар болып, олар жүрекке қан әкеледі/шығарады. Олар:
* Жоғарғы көктамыр қуысы
* Төменгі көктамыр қуысы
* Өкпе күретамырлары
* Өкпе көктамырлары
* Қолтық күретамыры
Ірі қантамырлар транспозициясы дегеніміз тума жүрек ақауы, ол кез-келген ірі қантамырдың үйлесімсіз кеңістіктік орналасуына қатысты.
## Дереккөздер

Санат:Қантамырлар
Санат:Ангиология