open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әкімшілік-территориялық құрылым

**Әкімшілік-территориялық құрылым** — мемлекеттің территориялық ұйымдастыру жүйесі; соның негізінде мемлекеттік билік пен басқару органдары құрылып, қызмет атқарады. Әкімшілік-территориялық құрылымның құқықтық нормалары мемлекет аумағындағы әкімшілік-территориялық бірліктердің (бөліністердің) тізімін, мемлекеттің әкімшілік-территорялық бірліктерге бөлуге қатысты құзыретін, осы бөліктердің өзгертілу тәртібі мен осыған тікелей байланысты мемлекет органдардың құзыретін, елді мекендердің қандай тұрпатқа жатқызылатындығын, олардың аталуын және аттарының өзгертілу тәртібін айқындайды. Қазақстан Республикасының әкімшілік-территориялық құрылымында мынадай бөліктерге: астанаға, облысқа, респ. маңызы бар қалаға, қаладағы ауданға, ауданға, қалаға, ауылға, кентке бөлу көзделген. Әрбір әкімшілік-территория бірліктің аумағында өкілетті, атқару органдары, сот, прокуратура және т.б. органдар құрылады.

## Дереккөздер
Қазақ ұттық энциклопедиясы

Санат:Әкімшілік-аумақтық құрылыс
Богдо-Ола жотасы

**Боғда тауы,** монг: **Богдо-Ула** — Қытайдың солт.-батысындағы Богдошань тау сілеміндегі жота. Тянь-Шань тау жүйесіне енеді. ШҰАР орталығы Үрімжі қаласынан түстік шығысқа қарай орналасқан. Дзосотын-Элисун (Зостын элс, қаз: Жосалы құм) төбелі құмдары мен Турфан ойысы аралығында ендік бағытта созылып жатыр. Ең биік нүктесі — Боғда тауы (5445 м). Палеозой эрасында түзілген. Мезозойда тегістеліп, неогеннің соңында күшті қатпарлануға ұшыраған. Жер бетінде әр түрлі биіктікке көтерілген ежелгі тегістелу беттері басым. Солт.-батыс бөлігінде мұздықтар бар. Олардың ұзындығы 12 км-ге жетеді. Мұздықтардан басталатын ұсақ өзендер тау етектерінде оазистер құрайды. Жотаға тік белдемділік тән: етегінде — шөлдік ландшафт, одан биікте далалық ландшафт, 1700 — 2900 м биіктікте — қылқан жапырақты ормандар, 2900 — 3700 м-де альпілік шалғындар, 3700 м-ден жоғарыда мұзды-қарлы ландшафт қалыптасқан. Мұнда Баркөл курорттық ірі көл бар. 

## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:География
Целинное (Шалғышы ауылдық округі)

**Целинное** — Қостанай облысы Қарасу ауданы, Шалғышы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарасу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 56 км-дей жерде, Торғай үстіртінің қиыр солтүстік-шығыс шетіндегі Тімтуір өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1017 адам (486 ер адам және 531 әйел адам) болса, 2009 жылы 1123 адамды (537 ер адам және 586 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты құрылған шошқа өсіретін кеңшар құру негізінде қаланған. 1996 жылға дейін Қостанай облысы Октябрь ауданының құрамында болды. 1996 жылы шаруа қожалықтары құрылды. Целинное жанынан (10 км) Астана — Қараталы (Ресей) темір және автомобиль жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы елді мекендері
Моне Клод Оскар

**Моне Клод Оскар** (14.2. 1840, Париж – 6.12.1926, Нормандия,Живерни) — француз кескіндемесіші, импрессионизмнің негізін салушылардың бірі. Гаврда Э.Буденнен (1858 – 59) білім алып, Парижде Сюис академиясы (1859 – 60) мен Ш. Гейлер шеберханасында (1862 – 63) оқыды. 1860 жылдан бастап бірыңғай табиғат көрінісін салумен шұғылданды. Моненің пейзаждық картиналарында адам негізгі орын алды. Ол бояуды теңбілдеп жағу арқылы түрлі түстердің өзіне тән қасиетін үлкен шеберлікпен ерекшелендіре білді. Оның пейзаждары үздіксіз өзгеріп жатқан өмірдің бүкіл болмысы мен тынысынан бөлініп алынған табиғаттың жанды бөлшегі немесе мәңгі жас тіршіліктің ықшамдалған шынайы көрінісі секілді (“Париждегі Капуционк бульвары”, 1873, “Бель-Ильдегі құз”, 1886). 90-жылдары суретші нақтылы табиғаттың әр қилы жағдайдағы көрінісін және сол жердегі ауа райының өзгерген сәттеріндегі әуеннің ойнақы құбылыстарын дәл тауып бейнелеген “Мая шөп” (1890 – 91), “Руан соборы” (1893 – 95) атты картиналарын салды. Моненің кейінгі шығармалары нақты өмірдің материалдық жағын қиялдан туындаған ортада кескіндеуімен (“Лондондағы тұман”, 1903) және шартты түрде әсемдеуге айрықша ден қоюымен (“Кішкене көзелер” сериялы панносы (1914 – 22) ерекшеленеді. 70-жылдардағы картиналары кескіндеме жанрының жаңашылдығын танытып (“Аржантей көпірі”, 1874; “Сенлазар вокзалы”, 1877), жаңа заманның хабаршысы болды. 80-жылдары салынған “Фекана жартастары” (1881), “Дьеппедегі айырылысу” (1882,), “Жағадағы серуен” (1882) атты туындыларында өмірдің қуанышы мен үйлесімділігі орнына драмалық тайталас, буырқанған күш-қуат басым көрінді. Бұл кезеңдегі картиналарынан “Этретадағы Манипор дарбазасы” атты туындысының шоқтығы биік (1883). Қайтыс болар алдында Париж мұражайына өзінің “Нимфей” сериясын сыйға тартқан.

## Дереккөздер

 Письма, (пер. с франц., Н.В. Яворской), в кн.: Мастера искусства об искусстве, т. 5, кн. 1, М., 1969.
 Рейтерсверд О., Клод Моне, (пер. со швед.), М., 1965; 
 К.Моне. Альбом репродукций (Авт. текста и сост. И.Сапего), Л., 1969; Богемская К.Г., Клод Моне, М.,

Санат:Тұлғалар
Целинное (Ғабит Мүсірепов ауданы)

**Целинное** — Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы, Дружба ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Новоишим ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 68 км-дей жерде, Есіл өзенінің сол жақ аңғарында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 991 адам (492 ер адам және 499 әйел адам) болса, 2009 жылы 840 адамды (413 ер адам және 427 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған астық өсірумен айналысатын кеңшар бөлімшесінің орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде 1996 жылы өзімен аттас ұжымдық кәсіпорын құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы елді мекендері
Ұрық қапшығы

**Ұрық қапшығы** (sacculus embryonalіs) — гүлді өсімдіктердің орталық бөлігі. Бұл арада жұмыртқа жасушасы дамып жетіліп, қосарлы ұрықтану процесі жүреді. Ұрық қапшығы шығу тегі және атқаратын қызметі жағынан аналық гаметофит (жыныс ұрпағы) болып есептелінеді. Кәдімгі ұрық қапшығы бір ғана гаплоидты аналық жыныс жасушасынан дамиды. Ол аналық жыныс жасушасының көлемі ұлғая келе үш рет бөліну арқылы белгілі бір реттілікпен орналасқан сегіз ядросы бар жеті жеке клеткаға айналады. Оның бір жасушасы *орталық клетка* деп аталады, онда екі ядро болады. Ал қалған бір-бір ядросы бар жасушалар үш-үштен бір-біріне қарама-қарсы полюстерде орналасады. Бір полюсінде жақсы дамыған бір ірі жұмыртқа жасушасы және одан біршама нашар дамыған екі қосымша жасуша болады. Ал қарама-қарсы полюсте біркелкі дамыған үш жасуша орналасады. Ұрық дамуының келесі кезеңінде орталық жасушадағы екі ядро бір-бірімен қосылып, ұрық қапшығының екінші реттік диплоидты орталық жасушасына айналады. Ұрықтанғаннан кейін зиготадан ұрық дамып жетіледі. Ал орталық жасушадан (үш ядросы бар тұқымнан) эндосперм (кейбір өсімдіктердің тұқымы мен жемісінде болатын, ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше ұлпа) қалыптасады. Ұрық қапшығының 16-ға жуық тобы бар.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Биология
Санат:Адам
Боғда Қараұлы

**Боғда Қараұлы** (1765 жыл — 1845 жыл) — күйші композитор

## Өмірбаяны
Абылдың күйшілік дәстүрін жалғастырушы.

Ол Исатай Тайманұлы бастаған шаруалар көтерілісін қолдап, Махамбет Өтемісұлымен жақсы қарым-қатынаста болған. 

## Шығармашылығы
Оның күйлері Ақтөбе, Орал, Маңғыстау өңірінде кеңінен таралған. Б.Асан Қайғының, Соқыр Есжанның күйлерін шебер орындаумен қатар “Алпыс екі Ақжелеңді” түгел тарта білген күйші. 

Боғданың кең тараған “Боз төбе”, “Жем суының тасқыны”, “Екіндіде ел іздеген”, “Боғда”, “Қара жаяу” күйлері — терең философиямен толғауға толы лирикалық туындылар. Олардың мейлінше сұлу, қалыпты ырғағынан қайрат, сабырлылық пен жігерлілік сезіледі. Бізге жеткен шығармаларының ішінде дәстүрлі жанрдағы “Сегіз лақ” (ортеке жанрында), “Кербез Ақжелең” мен “Кербез Керік” (Ақжелең жанрында) тәрізді күйлері де мазмұндылығымен, бейнелеу мәнерімен, өзіне ғана тән ерекшелігімен назар аудартады. 

## Ізін жалғастырушылары
Қазіргі орындаушыларға Боғданың оншақты күйі белгілі. Оның “Боз төбе” күйін ең алғаш А.В. Затаевичке орындап беріп, нотаға түсірткен Ғ.Мұхитов. Одан кейін күйші мұрасын арнайы зерттеген — Т. Мерғалиев. Боғда күйлері белгілі домбырашылар С. Жалмышев, Боғда Басығараевтардың репертуарынан орын алған.

## Дереккөздер

Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Үкі Би

**Үкі би** (өмір сүрген жылдары белгісіз) — би, Кіші жүздің әлімұлы руынан шыққан, Жәңгір хан кеңесшілерінің бірі және Кіші жүздің белді билерінің бірі. Кейбір дереккөздерінде 96 жасында дүние салған деп көрсетілген. Қазіргі Батыс Қазақстан облысында орналасқан Үкі би кесенесінде жерленген.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат:Қазақ би-шешендері
Санат: туған жылы белгісіздер
Санат:қайтыс болған жылы белгісіздер
Химиялық машина жасау

**Химиялық машина жасау** — машина жасаудың химия өндірісі үшін технологиялық жабдықтар, сондай-ақ жиынтық технологиялық желілер мен қондырғылар дайындайтын саласы. Химиялық машина жасаудың негізгі бұйымдары: жылу масса алмастырғыш, реакциялаушы, кептіргіш аппаратура, сұйық біртекті емес системаларды айыру жабдықтары, химиялық өнімдерді араластыру және топтау, газ қоспаларын айыру, резина қоспалар мен пластикалық массаларды өңдейтін машиналар мен технологиялық желілер. Химиялық машина жасау кәсіпорындары шығаратын химиялық аппаратура өзінің техникалық-экономикалық сипаттамасы, түрлерінің саны және үлгілік көлемі жағынан негізінен осы заманғы техникалық дәрежеге сай келеді. Химия өнеркәсібінің ерекшеліктеріне, әсіресе химиялық процестердің көптігіне, химия өндірісін үздіксіз жетілдіруге, қысым мен температураны көптеп қолдануға байланысты Химиялық машина жасау жабдықтың жекеленген түрінің мыңдаған үлгісін, көлемін, яғни бір бұйымның бірнеше номенклатурасын дайындап шығарады. Химиялық жабдықтарды бірыңғайлау мен стандарттау барынша дамытылып келеді. Мұның өзі химиялық машиналар мен аппараттарды көптеп шығарудың, олардың сериялылығын арттырудың және сапасын жақсартудың маңызды кепілі болып табылады. Химиялық машина жасауды дамыту қарқынын арттыру үшін мамандандырылған кәсіпорындардың қуатын арттыру, жаңа зауыттар салу, өндірістің озат технологиясын енгізу, бұйымдық және технологиялық мамандандыруды жүзеге асыру, бірыңғайлау және бір ізге келтіру негізін одан әрі дамыту қажет.
## Дереккөздер
Менделевий

**Менделевий**  (лат. *Mendelevіum;* **Md**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы, жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялық элемент, атом номері 101, атом молшері 258,0986; актиноидтар тобына жатады. Тотығу дәрежелері +1, +2 және +3, тұрақтысы +3. Оны 1955 жылы америкалық ғалымдар А.Гиорсо, Б.Харви, Г.Чоппин, С.Томпсон және Г.Сиборг ашқан. 

Олар 253Es (, п) 256Md ядролық реакциясы нәтижесінде Менделевийдің 17 атомын алған. -бөлшектерімен атқылау арқылы шыққан Менделевий атомдары алтын фольга бетіне жиналып, одан ион алмасу бағанасында бөлініп алынған. Массалық сандары 252, 254 – 258 болатын 6 изотоптары бар. Тұрақты изотопы 258Md (Т1/2 56 тәулік, -сәуле шығарғыш) Менделевий изотоптары U және Pu атомдарын Ne, т.б. жеделдетілген ядроларымен сәулелендіру арқылы түзіледі, сонымен қатар экстракция және сорбция әдістермен бөлінеді. Менделевий көп мөлшерде алынбаған және барлық зерттеулер Менделевийдің аз концентрациясымен жүргізілген.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық элементтер
Санат:Актиноидтар
Боғмала

**Боғмала** (Actіnomycosіs), актиномикоз — актиномицет бактериялары тудыратын малдың (адамда сирек) созылмалы жұқпалы ауруы. Ірі қарада жиі, қой мен ешкіде, жылқыда, шошқада сирек кездеседі. Аурудың қоздырушысы — сәулелі саңырауқұлақтарға жататын бір топ микроорганизмдер. Сау малға ауру малдан немесе сыртқы ортада өсіп-өнетін қоздырушылармен бүлінген сабаннан, шөптен жұғады. Әсіресе, құрғақшылық жылдары сабан мен шөп тым қатайып, малдың аузын жарақаттағанда ауру жиі байқалады. Ауруға жақтың, тілдің, жұтқыншақтың сөл бездері шалдығады. Ауырған сиырдың жақ сүйегінде томпайған ісік пайда болып, кейін ол іріңдеп, тесіледі. Кейде желін, бауыр, өкпе, т.б. мүшелерін де зақымдауы мүмкін. Емдеу үшін құрамында йод бар дәрілер және антибиотиктер қолданылады, егер ауру асқынбаса, оны хирургиялық жолмен сылып тастайды.       
## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Медицина
Дүние жүйелері

**Дүние жүйелері** — астрономияда аспан денелерінің, яғни Жер, Күн, Ай, планеталардың құрылысы жөніндегі түсініктерді белгілеу үшін қолданылатын термин. Дүние жүйелерін грек ойшылдары (Фалес, Анаксимандр, Анаксимен) б.з.б. 6 ғасырдың өзінде-ақ жасамақшы болып талпынған. Аристотель (б.з.б. 4 ғасыр) мен Птолемей (б.з. 2 ғасыр) қалыптастырған дүниенің геоцентрлік жүйесі мен поляк астрономы Н.Коперник (16 ғасыр) ашқан дүниенің гелиоцентрлік жүйесінің тарихи маңызы зор болды. Дүниенің геоцентрлік жүйесінде Жер — Әлемнің кіндігі деген идея 2000 жылға жуық үстемдік етті. Аристотельдің Дүние жүйелерінде қозғалмайтын Жер жеті қабат “көк сфералармен” қоршалған, ал жеті аспан шырағы — Ай, Меркурий, Шолпан, Күн, Марс, Юпитер және Сатурн осы сфераларда орналасқан. Аристотельше сфералар бір қалыпты айналып тұрады. Птолемей “*Алмагест*” деген еңбегінде сфералардың орнына эпицикл мен деферент деп аталатын шеңберлер енгізіп, аспан шырағы эпициклмен айналады, ал әрбір эпициклдің центрі деферент бойынша Жерді айналады деген пікірді дамытып, дүниенің геоцентрлік жүйесі туралы ойды одан әрі жетілдіреді.
1543 жылы шыққан “Аспан сферасының айналысы туралы” деген Коперниктің тамаша еңбегінде дүниенің гелиоцентрлік жүйесі баяндалған. Коперниктің бұл еңбегінің табиғаттану ғылымының дамуында маңызы зор болды. Коперник Жер қозғалмайды деген пікірді бекерге шығарып, Жер басқа планеталармен (Меркурий, Шолпан, Марс, т.б.) бірге планеталар жүйесінің орталығындағы Күнді айналатындығын ғыл. жолмен дәлелдеді. Сонымен, Жер — ұаламның кіндігі, аспан шырақтарының бәрі адам игілігі үшін жаратылған деген діни нанымдарға Коперниктің ілімі (дүниенің гелиоцентрлік жүйесі) соққы берді.

## Дереккөздер:
*Қазақ ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Астрономия
Михай Бенкө

**Михай Бенкө** (22.11. 1940 жылы туған, Будапешт) – венгр мәдениеттанушысы, жазушы, түркітанушы.

Будапешт университетін бітірген. “Никополистегі шайқас” атты әдеби-тарихи көркем туындысы 1987 жылы жарық көрген. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың “Ғасырлар тоғысында” еңбегін мажар тіліне аударды (1996). 2001 жылдан Қазақстанда тұрақты экспедиция жүргізіп, Торғайдағы арғын мен Омбы, Петропавл өңіріндегі қыпшақ-мажарларды зерттеп, “Торғайдағы мажарлар” атты 4 тілде (мажар, қазақ, ағылшын, орыс) жазылған кітап шығарды. Автордың бұл еңбегі Торғайда 1965 жылы жүргізілген антрополог Тот Тибор экспедициясының заңды жалғасы. Онда көне этногенетикалық тарихи-мәдени жазба деректер, генеологиялық аңыз, дәстүрлі мәдениеттегі ұқсас элементтер, антропоскопиялық жақындастық арқылы туыстық сабақтастық мәселесі сараланған. Бұған қоса ол Қазақстан археологиясы мен этнотарихына байланысты жүздеген мақалалар мен ғылыми монографияларды венгр, ағылшын тілдеріне аударды.

## Дереккөздер

Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Мажарстан түркітанушылары
Санат:Мажарстан жазушылары
Әкімшілік тұтқындау

**Әкімшілік тұтқындау, әкімшілік қамауға алу** — заңда көзделген ерекше реттерде, құқық бұзушылықтың жекелеген түрлеріне қатысты тағайындалатын әкімшілік жаза шарасы. Ол, әдетте, қылмысқа қарағанда қоғамға қауіптілігі аздау теріс қылықтарға, құқыққа қайшы әрекеттерге (мысалы, ұсақ бұзақылыққа, құқық қорғау органдарының заңды талабына қасақана бағынбауға, қоғамдық орындарда спиртті ішімдіктер ішіп, мас болуға, рұқсатсыз митинг, шерулер ұйымдастыруға т.б.) байланысты қолданылады. Әкімшілік тұтқындаудың мерзімі — 15 тәулікке дейін болуы мүмкін. Төтенше жағдай енгізілген кезде құқыққа қайшы қылық жасаған адамды 30 тәулікке дейін қамауда ұстау жөнінде жаза белгіленеді. Кінәлі адам аудандық соттың судьясының қаулысы негізінде ғана қамауға алынады.Заң бойынша жүкті әйелдерге, он екі жасқа дейінгі балалары бар әйелдерге, он сегіз жасқа толмаған адамдарға, бірінші және екінші топтағы мүгедектерге мұндай жаза шарасын тағайындауға болмайды. Әкімшілік тұтқындау шарасы қолданғандар жаза мерзімін ішкі істер органдарының арнаулы мекемелерінде, сотталушылардан, тергеуге алынғандардан бөлек өтейді. Әкімшілік тұтқындау жазасын тарту сотталғандық болып есептелмейді, жұмыстан шығаруға негіз бола алмайды.

## Дереккөздер
Қазақ ұттық энциклопедиясы

Санат:Заң
Әбу Жаһил

**Әбу Жаһил** (шын аты *Әмір ибн һишам*) — Мекке ақсүйегі. Мұхаммед пайғамбарға қарсы болып, Құран мен исламның таралуына кедергі келтіргені үшін қуғындалған. Сол үшін оған Әбу Жаһил(пұтқа табынушы) жағымсыз есім берілген. Әбу Жаһил меккеліктер мен мәдиналықтар арасында болған Бадр (624 ж.) соғысында қаза тапқан. Әбу Жаһил бейнесі діни жырларда ұнамсыз кейіпте суреттеледі.

Санат:624 жылы қайтыс болғандар
Санат:Құрайыш әулеті
Фауналық аудандастыру

right|thumb|400px|Animals
**Фауналық аудандастыру**, белгілі бір аумақта таралған жануарлар дүниесінің түр құрамына, олардың тарихи қалыптасуына, ондағы эндемик түрлердің сақталып қалуына және түрлердің таралу заңдылықтарына байланысты жүргізіледі. 
Фауналық аудандастыру құрлықтағы және Әлемдік мұхиттағы жануарлардың негізгі топтары бойынша жеке зоогеография аудандарға бөлінеді. Бұл кезде негізінен жануарлардың кеңістіктегі таралу ерекшеліктеріне сәйкес белгілі бір реттілікпен әрі бір-біріне тәуелді жүйелілікпен (алдымен ірі аумақтарға, одан соң жеке аймақтарға, провинцияларға, кіші бөліктерге бөлініп) қарастырылады. Құрлықтағы Фауналық аудандастыру негізінен сол аумақта кеңінен таралған жануарлар дүниесінің (әсіресе құстар мен сүтқоректілерге) бастапқы пайда болуына, олардың тарихи даму жолына және таралу заңдылықтарына негізделіп аудандастырылады. Фауналық аудандастыру кезінде жануарлардың түр құрамы және олардың сол аумақтағы табиғи бірлестіктегі атқаратын рөлі де есепке алынады. 
Қазір Жер бетіндегі құрлықтар*** 4 ірі Фауналық аймаққа*** бөлінеді:
# арктогей (грек. arktos – солт. және жер) – голарктик. аймаққа (Солтүстік Америка, Еуразия, Солтүстік Африка). Бұл аймақта ертеден келе жатқан сауытты шортандар, тасбекірелер, құйрықты қосмекенділердің кейбір түрлері сақталған. Мұндағы кеңінен таралған түрлер: қасқыр, түлкі, қоян, қабан, т.б. Кейде арктогейді неоарктик. аймақ және палеоарктик. аймақ деп бөледі; 
# палеогей (палео... және жер) Эфиопия, Мадагаскар және Үнді-Малай аймақтарын қамтиды. Палеогейдегі жануарлар дүниесіне ертедегі Гондвана құрлығына тән түйеқұстар, қостынысты балықтар, тасбақалар, т.б. жатады; 
# неогей (грек. neos – жаңа және жер) жаңа тропик. аймақтарды қамтиды. Неогейдің жануарлар дүниесі тарихи қалыптасуы жағынан палеогейге ұқсас келеді;
# нотогей (грек. notos – оңтүстік және жер) Австралия, Жаңа Зеландия, Мұхиттық аралдар мен оларға іргелес жатқан көптеген аумақтарды қамтиды. 
Мұнда қалталы жануарлар (кенгуру, вомбат, қалталы қасқыр), ұшқыш түлкілер, полинезия егеуқұйрығы, т.б. құстардан казуар, жұмақ құстары, саланган, т.б. мекендейді. Әлемдік мұхиттағы жануарлар дүниесін Фауналық аудандастыруда құрлықтағы Фауналық аудандастырудан басқаша, өзіне тән жүйелеу қағидалары қолданылады. Мысалы, олардың судың әр түрлі қабаттарында және су түбінде таралу ерекшеліктеріне үлкен мән беріледі. Су түбінде тіршілік ететін жануарлар дүниесін Фауналық аудандастыруда литоралды және абиссалды өңірде таралғандар деп бөледі. Жалпы алғанда, фауналық аймақтардың шекарасы көбіне Жер бетіндегі ендіктер бойынша өзгеріп отыратын климаттық белдеулерге сәйкес келеді. Фауналық аудандастыру мәселелерін биогеография және зоогеография ғылымдары зерттейді.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Зоология
Санат: Жануарлар
Бод

**Бод** — телеграф ақпаратының берілу жылдамдығының бірлігі. Ол байланыс линиясы арқылы 1 секундта берілетін элементар электр сигналының санына тең. Француз өнертапқышы Ж. Бодоның (J. Baudot, 1845 — 1903) құрметіне аталған.

## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Мера
Азат етілген аудандарға көмек

**Азат етілген аудандарға көмек** — 1941 — 1945 жылдары соғыста жау қолында қалған аудандардағы халық шаруашылығын қалпына келтіруге Қазақстан тарапынан көрсетілген жәрдем. 1943 жылы Сталинград шайқасынан кейін РКФСР-дің көптеген облыстары, Украина, Беларусь, Молдавия, Солтүстік Кавказ, Балтық бойындағы республикалардың талан-таражға түсіп, қиратылған, зор зиян шеккен аумағы жаппай азат етіле бастаған кезден Кеңес өкіметінің арнайы қаулысы бойынша бұл аудандардың халық шаруашылығын қалпына келтіру науқанына КСРО республиканың барлығы қатыстырылды. Қазақстанның қалалары мен өндіріс орындарынан соғыстан зардап шеккен елдерге жұмыс күші, мал, азық-түлік, қаражат, құрылыс материалдары, техника жіберілді. Қарағанды кеншілері Донецк көмір шахталарын қалпына келтіруге белсене қатынасты. Қазақстан темір жолшылары батыс аудандарға 20 мың теміржолшы жіберді. Түркісіб Ресей мен Украина темір жол. торабын қалпына келтіруге көмектесті. РКФСР мен Украинаға Балқаш, Қарсақпай, Өскемен т.б. қалалар мен кенттерден арнайы құрылыс отрядтары, мыңдаған шахтерлер, металлургтер жіберілді. Қазақ жұмысшылары мен шаруалары, әсіресе, жастар соғыс кезіндегі Кеңес үкіметінің мобилизациялық заңдарына сәйкес Еңбек армиясына шақырылып, Сталинград, Киев, Харьков және басқа қалаларды, олардың кәсіпорындарын қайта салуға қатынасты. КСРО үкіметі мен БК(б)П ОК-нің 1943 жылы 23 қаңтардағы “Неміс-фашист басқыншыларынан азат етілген аудандардың колхоздары мен МТС-терін қалпына келтіру шаралары туралы” қаулысы бойынша Қазақстанның ауыл-селолары Ресейдің Орел облысының ауыл шаруашылығын түгелдей, Ленинград, Калинин, Сталинград облыстарының, Украина мен Солтүстік Кавказ және Молдавияның кейбір аудандарын қамқорлыққа алды. Оларға механизатор мамандары, ауыл шаруашылығы техникасы, құрал-жабдықтар, астық, азық-түлік, киім-кешек, қаражат жіберілді. Қазақстан азат етілген жерлерге барлығы 554,3 мың бас мал жөнелтті, оның ішінде 17,5 мың бас ірі қара, 21,8 мың бас жылқы, 350 мың қой бар. Көмекке халықтың жеке табысынан өз еркімен бөлінген қаржы, соғыс заемынан түскен қаражат та пайдаланылды. Қазақстанның азат етілген аудандарға көмекгі соғыстан кейінгі жылдарда да жалғасты.
## Дереккөздер


Санат:Тарихи оқиға
Әкімшілік шара

**Әкімшілік шара, жаза шаралары** — әкімшілік құқық бұзушылық қылықтар үшін белгіленетін жаза түрлері. Әкімшілік шара құқыққа қайшы, теріс қылық жасаған адамдарды заң сыйлау, заңдылықты құрметтеу рухында тәрбиелеу, тәртіпсіз әрекеттердің алдын-алу мақсатында қолданылады. Әкімшілік құқық бұзушылық үшін қолданыстағы Әкімшілік кодекстің 23-бабына сәйкес: ескерту, айып салу, нұқсан келтірген заттың құнын өтету, әкімшілік құқық бұзушылық қылықтың құралы немесе тікелей объектісі болып табылатын затты тәркілеу, кінәліге берілген құқынан (мысалы, көлік құралдарын жүргізу, аң аулау құқыларынан) айыру, әкімшілік қамауға алу (тұтқындау), кәсіпкерлік қызметін қадағалау, белгілі бір қызмет түрімен шұғылдануға берілетін рұқсатынан (лицензиясынан, патентінен) айыру шаралары қолданылуы мүмкін. Қазақатан Республика Президентінің 1995 жылы 19 шілдедегі “Қазақстан Республикасындағы шетел азаматтарының құқықтық жағдайы туралы” заңдық күші бар жарлығына сәйкес құқыққа қайшы өрескел қылық жасаған шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар республика шегінен әкімшілік жолымен аластатылады. Әкімшілік шаралар  негізгі және қосымша жазалар ретінде қолданылуы мүмкін.

## Дереккөздер
Қазақ ұттық энциклопедиясы

Санат:Заң
Әбу Юсуф

**Әбу Жүсіп** *Әбу  Жүсіп  Жақып  бин  Ибрагим  әл-Күфи әл-Ансари* (731, Куфа қаласы — 804 Бағдат) — мұсылмандық құқықтың (фикһтің) білгірі, діндар ғалым. 13 жасынан шариғат заңдарын оқып үйренген. 751 — 66 ж. аралығында мұсылмандық-құқықтық мектептің негізін салушылардың бірі, көрнекті факих Әбу Ханифаның (786 — 809) шәкірті әрі көмекшісі болған. 767 ж. Әбу Жүсіп Бағдат қазиы қызметіне тағайындалған. Кейін оны халиф Харун әр-Рашид (786 — 809) жоғарғы мәртебелі қази қызметіне көтерді.

Әбу Жүсіп өмір бойы үш міндетті: мұжтахид (шариғат білгірі), факих (құқықтанушы) және қази (сот төрешісі) қызметін қатар атқарған. Ұстазы Әбу Ханифа негізін қалаған мазһаб (мұсылманның мінез-құлқын бағалаудың жосықты тәсілдерін ұсынған құқықтық мектеп) өкілі ретінде соттар төрелік құрып, үкім кесер кезде ұстануға тиіс адамгершілік-имандық қағидаларды уағыздады. Құқықтанушы ғалым “Китаб әл-харадж” (“Алым-салық туралы кітап”) атты еңбегінде сот төрелігінің әділ болуын бақылау мемл-тің міндеті екенін жазды: “Істі дұрыс қарамағандықтан, түрмеге қамалғандар саны соншалықты көбейіп кетті — адамды абақтыға тығуды біледі, ал оның ісін қарап, ақ-қарасын тексерумен шаруасы жоқ. Сен өзіңнің уәзірлеріңе қамаудағылардың ісін күн сайын талқылап отыруды тапсыр: (соттың ұйғарымы бойынша) кімде-кім дене жазасына кесілсе, жазасын алсын да босатылсын, ал ешқандай теріс қылық істемегендер текке қамалып, жазықсыз жапа шекпесін” деді. Әсіресе, ол қазилардың әділеттілікке сүйенуге — мұсылмандар арасындағы дау-дамайды шешу кезінде парасатқа жүгінуге, бұра тартпауға тиістігін уағыздады. Әбу Жүсіптің кейбір ой-пікірлері осы заманғы сот этикасының нормаларына пара-пар келеді. Мысалы, ол қазидың ақыл-есі кемісе, сезім мүшелері нашарласа,әдепсіз, ынсапсыз мінез байқатса, тура жолдан тайып, пара алса, істі әділ шешпесе, кәсіби білігін жетілдірмей, шалағайлыққа ұрынса, қызметінен кетуге, орнынан алынуға тиіс деген шарт қойған.

## Әбу Юсуфтың кітаптары
Ибн әл-Надим Әбу Юсуфтың мынадай кітаптары болған дейді 

1.	Китаб әл-солат (Намаз кітабы)

2.	Китаб әл-закат (Зекет кітабы)

3.	Китаб әл-сиям (Ораза кітабы)

4.	Китаб әл-Фараид (Парыздар кітабы)

5.	Китаб әл-буйуғ (Сауда саттық кітабы)

6.	Китаб әл-Худуд

7.	Китаб әл-Уикәлә (Уәкілдік кітабы)

8.	Китаб әл-уасая (Өсиеттер кітабы)

9.	Китаб әлсайд уә әл забайих (Аңшылық, мал сою кітабы)

10.	Китаб әл-ғадаб уә әл-истибра

11.	Китаб ихтиләфул амсар

12.	Китаб әл-радду ъала Малик ибн Анас (Малик ибн Анасқа қарсы пікір)

13.	Рисәлә фил хараж илә әл-Рашид (халифа Рашидке арнап жазған мемлекеттің кіріс-шығысына қатысты үкімдер кітабы)

14.	Китаб әл-жауамиғ. Бұл кітапты Яхя ибн Халидке арнап жазады. Кітап қырық томнан құралған.

15.	Қазы Бишр бин әл-Уәлидтің риуаяты бойынша Әбу Юсуфтың 36 томнан тұратын қолжазбалары болған.

Бұдан басқа  «Китаб әл-Әсәр», «Ихтиләфу ибн Әбу Ләйлә уә әл-радду ъәлә сәйр әл-Аузағи», «Китаб әл-Хараж».

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тарих
Санат:Мұсылман ғалымдар
Санат:Исламтанушылар
Санат:798 жылы туғандар
Азатжол

**Азатжол** ( - шегініс) - мәтіннің мәлім бір өзекті ойды сипаттау мен суреттеуге арналған дербес бөлігі. Мәтін бірқанша азатжолдардан тұрады. Олардың негізгілері ретінде Мәтінді таныстыру, азатжол І, Азатжол ІІ, ..., Қорытынды бөлігі қатарлылар. 

Бұл мәтіннің мағына жағынан бірыңғай тиянақты бөліктерін бір-бірінен ажырату үшін қажет. Логикалық мазмұн тұрғысынан мәтіннің бір тынысты кезеңін бөліп алып отыру, ой желісін дұрыс ширатып, өрбіте жүйелеуге өте ыңғайлы. Азатжол мәтіннің түсінікті, түйінді, тұжырымды болуына септігін тигізеді.

Сонымен қатар "Азатжол" сөзі мынадай мағыналарды білдіреді:
# Бір азатжолдан екінші азатжолға дейінгі күрделі синтаксистік тұтастықты білдіретін мәтін бөлігі;
# Азатжол. Жаңа жолдан бастап жазуда оңға қарай жасалған шегініс.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Типографика
Бүйен (өзен)

**Бүйен**, *Биен* – Қаратал алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысының Ақсу, Сарқан аудандары жерінде.

## Бастауы
Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстігіндегі 4000 м биіктіктегі мұздықтардан басталып, таулы  шатқалдардан сарқырай ағып өтеді де, жазыққа шыға ағысы баяулайды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 120 км, су жиналатын алабы 1200 км2. Бастауында ені 150-170 м тар шатқалмен ағады, Қызылту ауылынан төменірек жерде өзен аңғары 500 — 600 м-ге дейін кеңейеді. Жылдық орташа су ағыны 4,05 м3/с (Сағабиен ауылы  тұсында). Суы тұщы (150 — 200 мг/л). Жазықта өзен арнасынан тартылған 12 каналмен егістік, бау-бақша жерлері суарылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы өзендері
Санат:Сарқан ауданы өзендері
Санат:Қаратал су алабы
Ион Пантелеевич Друцэ

thumb|right|200px|Друцэ Ион Пантелеевич
**Друцэ Ион Пантелеевич** (3.9.1928 жылы туған, Молдова, Дондюшан ауданы Хородиште село) — молдова жазушысы. 

Мәскеу Жоғары әдебиет курсын бітірген (1956). “Цзранул Советин” газетінде, “Фекся Молдавет” журналында әдеби қызметкер болып қызмет істеген. Алғашқы “Біздің селода” атты жинағы 1953 жылы жарық көрді. Шығармада молдова халқының салт-дәстүрі, ауыл өмірі бейнеленген. Друцэнің шығармаларында Ұлы Отан соғысы әкелген зардаптар, Отан үшін күрескен молдова халқының рухы, халықтың арман-тілегі, ғасырлар тезінен өтіп, сақталған ұлттық дәстүрі шынайы суреттеледі. 
Оның “Махаббат туралы хикая” (1954), “Адамдарды сағыну” (1959), “Бетпе-бет” (1964), “Мұңды жапырақтар” (1965) атты әңгімелер жинақтары, “Касе маре” (1960), “Дойна” (1971), “Жастық шағымыздың құстары” (1972), “Қасиетті дүние” (1976) романдары жарық көрген. Друцэнің “Ақ көңілміз, жүк ауыр” романы (1977), “Албырап піскен алхоры” (1981) жинағы қазақ тіліне аударылған. 

Молдова Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1967).

## Дереккөздер

Санат:3 қыркүйекте туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Бессарабияда туғандар
Санат:Республика орденінің (Молдавия) иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Молдаван КСР мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Дондюшан ауданында туғандар
Санат:Молдавия жазушылары
Санат:Молдавия округінен КСРо халық депутаттары
Санат:КСРО жазушылары
Санат:КСРО драматургтері
Санат:Орыс драматургтері
Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары
Санат:Ауылшыл жазушылар
Мұстафақұлы Қожа

**Мұстафа Құл Ата, Мұстафақұлы Қожа** – діни ғұлама, Қожа Ахмет Иасауидың немере інісі. Сайрам қаласында өмір сүрген. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, ол бала кезінде момындығымен ерекшеленеді, Иасауи бабасы оның ұяңдығына, ілтипатына риза болып, “кел шырағым, менің сүзігім” дейді екен, содан “Сүзік ата” аталып кетеді. Мұстафа Құл Ата ислам дінінің қазақ топырағына тарауына үлкен еңбек сіңірді. Сайрамның оңтүстігінденде Сүзік ата кесенесі (12–14 ғасырлар) орналасқан, 18 ғасыр шамасында қираған кесене ғимараты 1996 жылы қайта тұрғызылды.
## Сілтемелер
* Ислам
* Кесене
* Қожа Ахмет Иасауи
## Сыртқы сілтемелер
Мұстафақұлы Қожа
## Дереккөздер

## Толықтыру

Санат:Тұлғалар
Монизм

**Монизм** ( , грек. *monos* – біреу, жалғыз) – шындықтың, бар нәрсенің біртұтас бастамадан, бір негізден тұратынын мойындайтын ілім. Монизм алғашқыда барлық заттардың негізі су (Фалес), от (Гераклит), апейрон (Анаксимандр) деп түсіндірілетін “алғашқы зат” туралы түсінік ретінде қалыптасты. Демокрит материалистік Монизмнің, Сократ пен Платон идеалистік Монизмнің негізін қалады. Орта ғасырлардағы құдай мен табиғаттың, жан мен тәннің, ой мен болмыстың дуализміне қарсы Монизмнің пантеистік түрі пайда болды. Қазіргі кездегі Монизмнің көптеген түрлері біртұтас әлем мәнінің түсіндірілуіне байланысты әр түрлі атауларға ие. Мысалы, әлемнің негізіндегі бөлінбестік Монизмі; өмір Монизмі; ойлау мен рух Монизмі; материя Монизмі; абстрактілі байланыстар Монизмі, т.б. Монизм тек дүниетаным принципі ғана емес, ол – құбылыстың ішкі бірлестігі мен байланысын, әрдайым абстарктіліктен нақтылыққа өрлеуді, жалпы заңнан оның ерекше түрлеріне көшуді талап ететін логикалық-методолгия принципіне Мысал, диалектті логиканың Монизмдік талабы бойынша әрбір ғылым теориясының алғашқы ұғымы зерттелетін құбылыс тобының өзгеше табиғатын (нақтыны, жалпыны) белгілеуге тиіс, келесі теория анықтамалар жүйесінің өрістеуі сол табиғаттың сан алуан құбылысқа айналу өзгерістерінің негізгі заңдылығын дәлме-дәл қайта жаратуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Философия
ДУА

**Дуа** - адам ағзасы мен психикасына зиянды ықпал жасауға бағытталған қарау әрекет атауы. Көбінесе, ерік-жігері әлсіз, тылсым күштердің болатынына сенгіш адамдар зардабын тартады. Дуаны дуақандар жасайды. Дуа жасау үшін дуақандар кері оқитын арнаулы діни дұғаларды пайдаланып, адам суретіне дем салады, кері дұғалы тұмар береді, адамның үйі мен жұмыс орнына әр түрлі заттарды кері оқып тастайды, шашады немесе сыйлыққа береді, біреу арқылы сәлемдеме етіп жібереді, киімінің қалталарына, алып жүретін заттарының ішіне білдірмей кері оқылған нәрселерді салып қояды, шайға, басқа да сусындарға, тағамдарға кері дем салады. Дуаланған адамда бас ауру, әлсіздік, жүйке ауруы (ұйқысыздық, үрей, шошу), бедеулік пен белсіздік, буын, іш құрылысы, сал аурулары, қатерлі жаралар пайда болуы мүмкін. Отбасындағы берекесіздік, жақын адамдардың ұрыс-керісі, адам ісі алға баспай, қабілетінен, дәулетінен айрылу, себепсіз үй-мүлкін біреуге беру, есінен тану, дуақанның ырқына көну, туысын ұмыту, т.б. құбылыстар — дуа алған адамға тән. Құран Кәрімде дуа ең ауыр күнәлардың бірі ретінде айыпталады. 
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы
Монилиоз

thumb|240px|Монилия споралары
thumb|240px|Монилиозбен ауырған алма
**Монилиозды шірік** — алма мен алмұрттың аса зиянды ауруы. Сүйекті жеміс дақылдарынан бұл ауруға алхоры шалдығады. Аурудың бірінші белгілері алма пісе бастаған кезде білінеді. Алғашқы кезде оның үстінде оймақтай қоңырқай дақ байқалады. Ол тез үлкейіп, тұтасымен жемісті шірітіп жібереді. Ауа райы ылғалды болса залалданған жемістерде сарғыш күлгін саңырауқұлақтың споралану органы түзіледі. Аурудың инкубац. мерзімі және белгілері алма сорттарына байланысты құбылмалы келеді. Бұл ауруға апорт, алатау арайы, пеструшка, голден делишес, грушовка верненская сорттары аса бейім келеді, ал старкримсон азырақ шалдығады. Алмұрт бұл ауруға толық пісе бастаған мезгілде шалдығады. Кесел, көбінесе жемістің құстар шұқыған жеріне түседі. Ауруға шалдыққан жемістер ішінен шіри бастайды, бар жоғы 5 – 10 күнде ол тұтасымен қоңырқай тартып, немесе қарайып кетеді. Қоздырғышы кеуіп қалған жемістерде күзде және қыста сақталады. Бір жемістен екіншісіне олар бір-бірімен түйіскенде жұғады немесе ауа арқылы таралады. Аурудың дамуын тежеу үшін залалданған жемістерді мезгілінде жинап, көміп тастайды. Алдын алу үшін ерте көктемде бақты бордо сұйықтығының 3%-ды ерітіндісімен бүрку, вегетация кезінде жеміс жегілеріне қарсы инсектицидтер қолдану керек.

## Дереккөздер


Санат:Бағбаншылық
Санат:Өсімдік аурулары
Дуайен

**Дуайен** (франц. doyen — аға елші, ақсақал) — дипломатиялық корпустың басшысы. Дуайен міндетті түрде жоғары сыныпты және сол елде басқаларға қарағанда ұзағырақ тұрған дипломатиялық өкілдер арасынан таңдалады. Дуайеннің қызметі, негізінен, хаттамалық сипатқа ие. Ол дипломатиялық корпус атынан құттықтаулар жолдайды немесе көңіл айтады, түрлі салтанатты рәсімдер мен хаттамалық іс-шаралар кезінде дипломатиялық корпусты басқарып, қабылдаушы елдің сыртқы істер мекемелерімен тұрақты байланыста болады, сондай-ақ, жаңадан келген өз әріптестеріне сол елдің билік органдарымен қарым-қатынас жасау мәселелері бойынша ақыл-кеңестер береді. Қазақтан Республикасындағы шетелдік дипломатиялық корпустың алғашқы дуайені өзінің сенім грамотасын бірінші болып тапсырған Түркияның Қазақстандағы Төтенше және толық өкілетті елшісі Ташкент Кутлыш мырза болды.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Дуайен
Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы

**Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы** — әскери құрамандығы 1941 ж. шілде — тамыз айларында Ақтөбе қаласында жасақталып (командирі А.Ф. Наумов), майданға жөнелтілді. Дивизия құрамы Ақтөбе, Батыс, Оңтүстік Қазақстан, Атырау, Қызылорда облыстары азаматтарынан құралғанымен, көпшілігі ақтөбеліктер (6654 адам) болды. Дивизия қазан — қараша айларында Солтүстік-Батыс майданның 52-дербес армиясының құрамында Калуга облысы Малоярославец бағытында кескілескен ұрыстарға қатысып, неміс-фашист әскерлерінің Мәскеуге жасаған шабуылына тойтарыс берді. Дивизия бөлімдері көп шығынға ұшырап, 11 қазанда Мәскеу әскери округінің құрамына кірді. Кейіннен Батыс майданына қарасты 43-армияның құрамында болды. Батыс майданы қолбасшысының 23 қазандағы бұйрығы бойынша 312, 17, 58-атқыштар дивизиялары біріктіріліп, ол Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы деп аталды. Мәскеу түбіндегі ауыр ұрыстардан кейін бұл дивизия да басқа құрамалармен біріктіріліп, 1941 ж. 27 желтоқсаннан 53-дивизия деп аталды. Бұл дивизияның 12-атқыштар полкі қазақстандықтар болды. Ол Харьков түбіндегі шайқасқа, Днепрден өтуге, Украина, Румыния мен Венгрия жерлеріндегі шайқастарға қатысып, соғысты Австрия астанасы Венада аяқтады.

*Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы
* Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы
*Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы
*Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы
*Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Әскери іс
Санат: Тарих
Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы

**Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы** — әскери құрамандағы 1941 ж. шілде — тамыз айларында Петропавловск қаласында Солтүстік Қазақстан, Көкшетау және Павлодар облыстарының тұрғындарынан жасақталды (алғашқы командирі генерал-майор А.Д. Шеменков). 

Дивизия құрамы біраз әскери дайындықтан кейін 19 тамызда майданға жөнелтілді. 6 қыркүйекте дивизия Ленинград маңына жетіп, 7-дербес армияның құрамына енді. Дивизия 1941 жылдың қыркүйегінен 1944 жылдың жазына дейін Ленинград майданында ұрыс қимылдарын жүргізді. 1941 — 42 ж. Лодейное Поле, Свирь өзен маңында қауырт ұрыстар жүргізді. 1943 ж. қаңтардан 1944 ж. қаңтар аралығында Ленинградты жау қоршауынан босату үшін болған ұрыстарға қатысты. 1944 ж. 1 ақпанда дивизия Кингисеппті азат етіп, осы үшін оған “Кингисепптік” құрметті атағы берілді. 1944 ж. маусымда Маннергейм шебін талқандауға қатысты. 20 маусымда Выборг қаласын жаудан азат етті. Дивизияның атқыштар полкіне “Выборгтік” құрметті атағы берілді. 1944 ж. желтоқсан — 1945 ж. қаңтар аралығында дивизия лығында дивизия Польшаның Жешув қаласы ауданына әкелініп, 1-Украина майданының құрамына кірді. Бұл жерде олар Висла — Одер және Жоғары Силезия шабуыл операцияларына қатысты. 1945 ж. 24 наурызда дивизия 2-дәрежелі Кутузов орденімен, ал атқыштар полкі Александр Невский орденімен марапатталды. 1945 ж. 9 мамырда дивизия Чехословакия аумағына еніп, 10 мамырда Наход қ-н, 11 мамырда Градец-Краловені жаудан азат етті және сол күні Пардубицеге барар жолда өзінің соғыс жорығын аяқтады. 1945 ж. 31 мамырда дивизия таратылды. 1995 ж. Жеңістің 50 жылдығы құрметіне дивизия жауынгерлеріне Петропавловск қаласында М.Әуезов және университет көшелерінің қиылысында мемориалдық ескерткіш-белгі қойылды.

## Тағы қараңыз

* Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы
* Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы
* Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы
* Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы
* Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Әскери құралымдар
Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы

**Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы** — әскери құрамандағы 1941 ж. тамыз — қарашада Қарағанды, Ақмола облыстарының әскер қатарына шақырылған тұрғындарынан Ақмола қаласында (қазіргі Астана қалысы) құрылды (алғашқы командирі полк. М.А. Сущенко). 1941 ж. желтоқсанда Брянск майданының резервтегі 61-армиясы құрамында Тула қаласының оңтүстік-батысы жағында ұрысқа кірісті. Мәскеу түбіндегі шайқаста неміс фашист әскерлерін талқандауға қатысты, шабуыл операциялары кезінде Ока өзені бойындағы бірқатар селоларды азат етті. 1942 ж. жазында ұзаққа созылған ауыр қорғаныс ұрыстарын жүргізді. 12 тамыздан Батыс майданының 16-армия құрамында болды. Қараша айында жаңа жауынгерлермен толықтырылып, Сталинград бағытында соғысып жатқан 2-гвардиялық армия құрамына енгізілді. Сталинград шайқасына Дон майданының құрамына қатысып, Тормосын ауданын қорғады. 1943 — 44 ж. 4-Украин майданында 51 және 2-гвардиялық армиялар құрамында Қырым мойнағында табан тірескен соғыс қимылдарын жүргізді. Перекоп бекінісі ауданына шешуші шабуыл жасауға қатысты. Қырымды азат етуге сіңірген жауынгерлік ерлігі үшін дивизияға 1944 ж. 11 сәуірде “Перекоптық” деген құрметті атақ берілді. 5 — 9 мамырда Севастопольды жаудан азат етуге қатысты. 1945 ж. көктемде Бухаресті алуға қатысып, соғыс қимылдарын Болгария жерінде аяқтады. Дивизияның құрамы 1945 ж. 22 шілдеде таратылды.
*Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы
*Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы
*Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы
*Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы
*Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Әскери іс
Санат: Тарих
Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы

**Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы** — әскери құрамандағы 1941 жылдың тамыз — қарашасында Алматы қаласында әскерге шақырылған Семей, Шығыс Қазақстан, Алматы облыстарының және Алматы қаласы жергілікті тұрғындарынан жасақталды (алғашқы командирі, полковник Д.А. Коваленко). 1942 ж. 13 ақпанда Великие Луки мен Холм қаласының түбіндегі ұрысқа қатысты. Дивизия жауынгерлерінің табандылығы мен қайсарлығына қайран қалған неміс фашистері оларға “азиаттық жабайы дивизия” деген ат қойды. Дивизия Калинин майданының 3, кейіннен 1-Екпінді армиялары құрамында солтүстік-батыс бағытта соғыс қимылдарын жүргізе отырып, Калинин және Ленинград облыстарының 500-ден астам елді мекендері мен қалаларын азат етті. Онан соң, 2-Балтық жағалауы майданының құрамында Латвияны, оның астанасы Риганы азат етуге қатысты. 1944 ж. 27 шілдеде дивизия басқа әскери бөлімдермен бірге Режица (Резекна) қаласын азат етудегі ерен қимылдары үшін “Режицалық” деген құрметті атаққа ие болды. 1945 ж. көктемде 1-Украин майданының 59-армиясы құрамында Жоғары Силезия шабуыл операциясына қатысып, 22 сәуірде Қызыл Ту орденімен марапатталды. 6 — 10 мамыр аралығында Чехословакияны азат ету ұрыстарында болып, соғысты Чехословакия мен Германия шекарасында аяқтады. Қазақстан еңбекшілері соғыс жылдары дивизияны қамқорлыққа алып, өзара байланыста болды. 1945 ж. 31 мамырда дивизия таратылды. 

*Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы
*Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы
*Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы
*Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы
*Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Әскери іс
Санат: Тарих
Дуал

**Дуал** () — үйдің сыртынан ауласымен қоса шыр айналдыра тұрғызылған қоршау. Қатты кесектен, иленген балшықтан, шымнан, дымқыл топырақтан түйіліп тұрғызылады. Ертедегі қалалар, қыстақтар, көбінесе, биік дуалдармен қоршалатын болған.

## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы
Дуан

‎**Дуан** округтік приказ ( — мемлекеттік кеңес) — Ресей империясының 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғысына» сәйкес қазақ даласында ашылған округтердің орталығын орысша «Приказ», қазақша «Дуан» деп атаған. Кейде дуан атауы округ атауына балама ретінде де қолданылған. Аталған жарғы бойынша Орта жүз қазақтары 1824 — 68 жылдары 8 дуанға (Көкшетау, Қарқаралы, Аманқарағай, Ақмола, Аягөз, Үшбұлақ, Баянауыл, Көкпекті) бөлінген. 1859 жылдың аяғында Құсмұрын дуаны (1852 жылдан бастап Аманқарағай дуаны осылай аталған) жабылып, орнына Атбасар дуаны ашылған. Бірақ Құсмұрын дуаны жерінің негізгі бөлігі саналатын Қызылжар аймағы 1859 жылдың соңына қарай Көкшетау дуанына қараған.

**Округтік приказ** – Ресей үкіметі құрған әскери-әкімшілік басқару мекемесі. Округтік приказды аға сұлтан басқарып, құрамында облыстық бастық тағайындайтын екі заседатель мен сайланып қойылатын екі *құрметті қазақ* болды. Аға сұлтан *Округтік приказдың төрағасы* төрелер арасынан үш жыл мерзімге, жай қазақтан ұсынылатын заседательдер екі жыл мерзімге сайланды. Сайлауға сұлтандар мен билер ғана қатысты. округтік приказдың орыс-қазақтарынан жасақталған шептік әскері, полициясы мен соты болды.  Ресей өкіметіне қарсы шығу, тонау, барымта, билікке бағынбаушылық қылмыстық істерге жатқызылды, оның үстіне барлық талап-арыз істері билердің қатысуымен ауылдар мен болыстарда тал-қыланатын болды. Сұлтандар жөніндегі шағымдарды қарау облысы басқарманың отырысына көшірілді. Әрбір округтік приказда барлығы 15-ке дейін штаттағы қызметкерлер болды. Жарғыда аурухана ұстау, мерекелер өткізу, мектептер мен училище ашу, қайырымдылықты қолдау, т.б. шаралар қарастырылды. Округтік приказдар халық санағын жүргізуге, округ аумағы арқылы өтетін сауда керуендерін бақылауға, салықты төлету ісін тексеруге міндетті болды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей империясы облыстары
Санат:Әкімшілік-аумақтық құрылыс
Ибн Тағриберди

**Әбу-Л-Махасин ибн Тәңірберді**, *Әбу-л-Махасин Жамал әд-Дин Иүсүп ибн Тәңірберді* (2.02.1411, Каир — 05. 06.1470, Каир) — тарихшы, әдебиетші. 

Мысырдағы ауқатты мәмлүк отбасынан шыққан. өз заманындағы белгілі ғалымдардан дәріс алған. Оның бізге жеткен еңбектері Мысырдың тарихын арабтардың жаулап алуынан (7ғ.) 1469 жылға дейінгі уақыт аралығын қамтитын деректермен құнды. Ол — Мұхаммед пайғамбар өмірінің қысқаша тарихы, бірқатар өлеңдер жинағының авторы.

## Дереккөздер


Санат:2 ақпанда туғандар
Санат:1411 жылы туғандар
Санат:Каирде туғандар
Санат:5 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1470 жылы қайтыс болғандар
Санат:Каирде қайтыс болғандар
Санат:Мысыр тарихшылары
Санат:Араб тарихшылары
Санат:XV ғасыр тарихшылары
Санат:Мысырдың Мамлүк сұлтанаты
Әбу-л-Қасым Әз-Захрауи

{

**Әбу-л-Қасым** *Абул Қасым, Әбу-л-Қасым Халаф ибн Аббас Аззахрауи*; лат. *Абулгазиз*(936, Испания, Кордова маңында, Мадина аз-захр — 1013) — орта ғасырдағы мұсылман әлемінің ұлы оташысы (хирургі), Жаңа өрлеу дәуіріне дейінгі Еуропа оташылық әдісінің негізін қалаушы. 

Испания халифы Абд-әр-Рахман ІІІ ән-Назирдің сарайында дәрігер болып істеді. Осы кезде ол Орта Шығыс, Грекия және Римнің классикалық медицина жетістіктерін терең зерттеп, 30 бөлімнен тұратын жаңа ғылыми деңгейде жазылған “ат-Ташриф лиман, айаз, ап ат-Та, алиф” (Әдіснама) атты іргелі еңбегін аяқтады. Онда көптеген жаңа мед. байқаулар жинақталған, оның ішінде бұрыннан белгілі гемофилия (қан тоқтамаушылық) сипаттамасына түзетулер енгізген. Кітаптың 200-ге тарта оташылық құралдардың суреттерімен жабдықталған соңғы бөлімі оташылық тақырыбына арналған бірегей зерттеу болып табылады. 
Араб халифатының дәрігерлері мойындамағанымен, “ ат-Ташриф” христиандық Еуропа ғылымына зор ықпал етті. 12 ғ-да латын тіліне аударылған бұл еңбек 500 жыл Батыс Еуропада бірден-бір оташылық оқулығы ретінде пайдаланылды.

=Дереккөздер==


Санат:936 жылы туғандар
Санат:Мадина аз-захрде туғандар
Санат:1013 жылы қайтыс болғандар
Санат:X ғасыр медиктері
Санат:Анатомдар
Санат:Кордова халифаты
Санат:Араб медиктері
Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы

**Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы** әскери құрамасы 1941 ж. шілде — тамызда Ақмола (қазіргі Астана) қалысында Ақмола, Қарағанды, Қостанай облыстарының тұрғындарынан жасақталды (алғашқы командирі полк. Н.М. Замировский). Дивизия жауынгерлері жедел әскери дайындықтан өткеннен кейін, 27 тамызда Ленинград облысының Тихвин қаласына әкелінді. 1941 ж. 9 қыркүйекте Ленинград майданының 54-армиясы құрамында Ленинград қоршауын бұзу мақсатымен Апраксин қалашығы жанында (Шлиссельбургтың оңтүстік-шығысы) ұрысқа кірісті. Қазан айында Волхов қаласының түбінде қорғаныста тұрды, одан соң 1941 — 42 ж. Ленинград облысының шығыс аудандарын азат етуге қатысты. 1943 ж. Волхов майданының құрамында Волхов өзеннің арғы бетіндегі Мясной Бор кенті маңында ұрыс жүргізді. 1944 жылдың басында Ленинград — Новгород бағытында шабуыл жүргізе отырып, Псковқа дейін жетті. Осы операция кезінде ерекше көзге түскендіктен 20 қаңтарда “Новгородтық” деген құрметті атқа ие болды. 1944 ж. маусым — тамыз айларында дивизия жауынгерлері Свирь өзен кесіп өтіп, Карелияның оңтүстік аудандарын және Ладога каласынің солтүстік жағындағы Лоймола стстансасын азат етті. 1945 ж. Польша жерінде болып, Шығыс Померания операциясы барысында, 27 ақпанда Бублиц қаласын, ал 4 наурызда Кезлин қалсын алды. Данциг (Гданьск) қаласын алғаны үшін 28 наурызда дивизия Қызыл Ту орденімен марапатталды. Берлин операциясына қатысып, Дивенов, Свирке бұғаздары арқылы Балтық туғанндегі Узедом аралына жетті. 3 мамырда аралдағы Воллин қаласын, келесі күні жаудың әскери-теңіз базасы Свинемюнде қаласын алғаны үшін дивизияға Ленин ордені берілді. 7 мамырда жаудың соңғы күштерін талқандап, соғысты аяқтады. Дивизия 1945 ж. 28 маусымда таратылды. 

*Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы
*Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы
*Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы
*Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы
*Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Әскери іс
Санат: Тарих