open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Телеология

**Телеология** - (грекше   teleos - мақсат, нәтиже  және  logos - ілім, заң)   табиғат құбылыстарының сәйкестілігі мен мақсаттылығы туралы идеалистік ілім, бұл ілім бойынша табиғат құбылыстарының ең жоғары негізі, алғашқы бастауы және аяқталуы - құдай болып табылады.  Телеологтардың бұл көзқарасы бойынша "мысық жаралғанда тышқанды жеу үшін, тышқан мысыққа жем болуы үшін жаралған, ал бүкіл табиғат жаратушының  даналығын дәлелдеу үшін жаралған" болады деп Энгельс мысқылдай жазған еді. Телеология құбылыстардың жалпыға бірдейй өзара байланысы мен заңдылықтарын түсіндіруге жасалынған әрекет болады. Телеологиялық концепцияны  Аристотель, Ф. Аквинский, Лейбниц, Гегель  және басқалар дамытты.  Ф. Аквинский оны анағұрлым егжей-тегжейлі талдау жасап, құдай болмысының телеологиялық дәлелі дейтін ұғымды қалыптастырды. Ч. Дарвиннің ілімі Телеологияның биологиядағы табиғат құбылыстарының пайда болу заңдылықтары мен себептерін ғылыми  тұрғыдан түсіндірумен сиыспайтынын организмдердің сәйкестілік құрылымы табиғи сұрыптаудыңнәтижесі екенін ашып берді. Марксизм, мақсаткерлік әрекет, нысаналы бағыт адамдарға ғана тән екендігі ол материалдық, әлеуметтік (таптық) , тұрмыстық жағдайдан туатындығы, ал мақсаттарды жүзеге асыру обьективтік тарихи заңдылықпен реттелетіндігі туралы қағиданы ұсына отырып, Телеологияның негізсіздігін дәлелдеді.

## Дереккөздер
Биоинженерия

**Биоинженерия және биологиялық инженерлік** - биология мен медицинада инженерлік принциптердің қолданылуын дамытатын ғылым мен техниканың бағыты.

**Биоинженерия** (биологиялық жүйелердің инженерлігін қоса алғанда)  - инженерлік аналитикалық және синтетикалық әдістемелерді пайдалана отырып, тірі организмдер немесе олардың ғылымдарымен байланысты өзекті мәселелерді шешу үшін тұжырымдамалар мен биология әдістерін (және, екінші, физика, химия, математика және информатика) қолдану болып табылады. Сондай-ақ, табылған шешімдердің құны мен тиімділігіне дәстүрлі сезімталдығы. Дәстүрлі инженерлік, жансыз құрал, құрылымдар мен процестерді жобалау, өндіру және талдауда физика мен математиканы пайдаланса, биологиялық инженерлік негізінен тірі организмдерді пайдалану, үйрету мен дамыту үшiн тез дамитын молекулярлық биология саласын пайдаланады.
Биоинженерия өнеркәсібі жасанды ағзаларды техникалық құралдардың көмегімен құрудан бастап, регенеративті медицина әдісімен ағзалар мен тіндерді өсіру жолдарын төмендеген немесе жоғалған физиологиялық функцияларының орнын толтыру үшін табу, және осындай ауыл шаруашылығы, өсімдіктер мен жануарлар сияқты генетикалық түрлендірілген организмдердің (гендік инженерия) дамуына дейінгі, құрамында инженерлік энзимологиясы бар қосылыстар. Биоинженерия медицинадан тыс асппектілерде биотехнологиямен тығыз байланысты. Әсіресе, биоинженерияда адамдардың денсаулығына байланысты проблемаларды тиімді қолдану және талдау маңызды, алайда, тек ол нәрсе ғана емес: биологиялық инженерлік білім әлдеқайда көп өрісті қамтиды. Мысалы, биоимитации - биоинженерия филиалы машиналар мен материалдарды әзірлеу және өндіру үшін үлгі ретінде тірі организмдердің құрылымдары мен функцияларды қолдану жолдарын іздейді.

## Дереккөздер

Санат:Биология бөлімшелері
Санат:Биоинженерия
Санат:Биомедицина
Духоборлар

**Духоборлар** - феодалдық - крепостниктік тәртіптерге наразылық ретінде 18 ғасырдың аяғында Россияда пайда болған христиандық секта. Духоборлар дін басыларды, храмдарды, иконаларды, кресті, құпияшылдықты, оразаны, монахтықты және басқаларды мойындамайды. Духоборлар діни сенімнің көзі-  "Жануарлық кітап"  деп аталатын, яғни ауызша таралып отыратын аңыз ("жазылған сөз - өлі") болып табылады. "Жануарлық кітап"  Духоборлар арасына таралған сұраулар мен жауаптардан, әндер мен шағын өлеңдерден, дуа мен жалбарыну сөздерден тұрады. Духоборлар Христы құдайлық рух пен ақыл- парасаты күшті көрінетін  қарапайым адам етіп көрсетеді. Өздерінің көсемдерін оларда Христың жаны бар деп жори отырып, құдайға  айналдырады. Духоборлар табынуды іштей өзіне  "құдай сөзін"  қабыл алып, рухани түрде жасайды, жанның өлмейтініне сенеді, алайда жұмақ пен тозақты мойындамайды. Духоборлар құдайға сиыну жиылыстары діни әңгімелесу сипатында бөлмеде немесе далада өтеді. Жиналыс кезінде Духоборлар жатқа әндер айтып, өлеңдер оқиды. Духоборлар жоралардың арасынан үйлену және жерлеу салттарын сақтайды. Революцияға дейін  Духоборларды  патша үкіметі зиялылар үстемдігіне бағынбағаны, әскери міндеттілікті орындаудан бас тартқаны үшін қудалады. Өкіметтің қатал қуғын-сүргіні Духоборлардың бір бөлігінің 19 ғасырдың аяғында Кипр аралына, ал ол жерден қазір де Духоборлардың топтары өмір сүретін Канадаға қоныс аударуына мәжбүр етті. Совет одағының территориясында қазіргі кезде Духоборлардың басы бірікпеген топтары бар.

## Дереккөздер
Ерназар батыр Кенжалыұлы

**Ерназар батыр Кенжалыұлы** (т.қ.ж. белгісіз) - Кіші жүз батыры. Бекет батырмен шөбере, өжет, қайратты адам болған. Ол 1840 жылы түрікпендермен шайқаста олардың белгілі бір батырын Бекет екеуі қолға түсіріп, ат құйрығына байлап алып келеді. Содан бастап халық оны "Ерназар" батыр деп ата кеткен. 1841 ж. Есет батыр бастаған шектілер жасағының құрамында патшалық Ресейдің Ақбұлақтағы әскери бекінісін, Ембі әскери қарауылдығын талқандауға қатынасқан. 1843-1845 ж. Хиуа хандығының Кіші жүз аймағының оңтүстігіндегі шекті, табын, тама шөмекей елдерінен алым-салық жинау жорықтарына қарсы күрескен. 1847-56 жж. Есет Көтібарұлы қозғалысына белсене қатынасып, 1855 ж. патшалық Ресейдің қол шоқпары сұлтан Арыстан Жантөринді өлтірушілердің бірі болған. Бекет батыр екеуін Орынбордағы патша әкімшілігі қолға түсіреді. Қазақ елін зерттеушілердің бірі И.В.Аничков бір еңбегінде: "Ерназар және Бекет сұлтан-правитель Арыстанды өлтіруге қатысқаны үшін 12 ай бойы Орынбор түрмесінде отырып, Сібірге айдалды", - деп көрсетеді. Бұл 1856 ж. болған. Оның кейінгі өмірі белгісіз.
Нұрпейіс Байғанин ескерткіші

** Нұрпейіс Байғанин ескерткіші** – 1999 жылы Ақтөбе қаласындағы Әбілқайыр даңғылына орнатылды. Оған арнайы тұғыр қондырылды. Өлшемі шаршы үлгіде /2,5 м  x  2,5 м/, қара-көк мәрмәр таспен қапталған. Төменгі тұғырының ұзындығы - 12,2 метр, ені - 6 метр, биіктігі – 1 метр, тұғырды есептегенде 1 м 36 см. Тұғыр үстіндегі мүсін биіктігі 2,3 метр, асбест цемент араласқан материалдардан әзірленген, мыс темірмен қапталған. Жалпы биіктігі  3,66 м. Ескерткішті орнату жобасын обл. бас сәулетшісі, Қазақстан Сәулетшілер одағының мүшесі Б.С. Егінбаевтің басшылығымен «Ақтөбеазаматтықжобалау» институты жасады. Ескерткіштің авторы Грузияның белгілі суретші-монументалисті Гамлет Элиабарашвили.
Мәні қорымы

**Мәні қорымы** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші тізіміне енген тарихи сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ырғыз ауданы, Шеңбертал ауылынан батысқа қарай 6 км жерде, Темірбастау шыңының басында орналасқан. Қай ғасырда қаланғаны белгісіз. 

## Тарихи деректер, аңыздар
Аңыз бойынша Мәні деген батыр қыз болған. Ол талай қол бастап, қарсылас жауын ұдайы жеңіп отырған, кейін бір жорықта қаза тапқан. Оның жерленген жерін халық әулие тұтып "Мәні әулие" деп атап кеткен. Қорымның аумағы 2-3 гектардай. Бұл қорым болашақта археологиялық зерттеуді қажет етеді. Бұл төбені Мәні әулие десе, төбе басында қаз-қатар тастардың қаланған қорымды Мәні әулие қорымы деп те атайды. 

## Қорым сипаты
Қорымда тас қоршаулар, құлыптастар. Тұтас алғанда Батыс Қазақстандағы әртүрлі бейіт ескерткіштрдің жиынтығы іспетті. Қаланған тамдардың қабырғасының биіктегі 1 м-ге жетеді, кейбіреуінің төрт бұрышына әдейі тас қаланып, кәдімгі төрт құлақты там бейнесіне келтірсе, қайсібірінің қақ ортасында үйшік, сыпа тамдарға лайықтап шошақ төбе шығарылған. Негізінде мұнда тас қалаудың үлкен өнері жинақталған қабірден үлкен тастарға салынған ру белгілері көп. Табиғи үлкен қара тасқа салынған белгілерден үш жүздің ру таңбалары кездеседі. Бұл бейіттер өткен заманда туған жер үшін болған шайқастардың бірінде құрбан болған бабалардың бейіттері екені сөзсіз. Көне көз қариялардың айтуы бойынша патша әскеріне қарсы соғыста қаза тапқан Кенесары сарбаздарының патша әскерімен соғыста жүріп Ырғыз өзенінен кесіп өтіп Мұғалжарға, Ембіге дейін барғаны, кейін шегініп осы маңда болғаны белгілі. Бейіттер еш сылақсыз әртүрлі тастардан қаланған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Ведизм

**Ведизм** - вед діні- б.д. дейінгі 2-1 мыңжылдықтың басында қалыптасқан, Үндістан халқының едәуір бөлігі табынатын діни сенімі және ырымы, ол қасиетті сөздер жинақтары Ведтерде  (сөзбе -сөз- білім)  жазба түрде көрсетілген.  Ведтер ежелгі гимндердің, дұғалардың, садақа  (самхит) тұрады. Ригведа, Яджурведа, Самаведа және Атхарваведа. Ведизм дінінің барлық құдайлары алғашқы кездері табиғаттың күштері мен құбылыстарын жандандырып белгілеуден тұрады. Агни - от құдайы, Индра - атмосфера,  жаңбыр мен нөсер, Сурья - күн, Дьяус (Варуна) - аспан, Сома - ай мен мас қылатын ішімдік, Вритра - қуаңшылық құдайы және  т.б. Алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы, таптардың пайда болуы  және мемлекеттің құрылуы дәрежесіне  қарай құдайлардың  атқаратын  қызметі күрделілене түседі. Индра соғыс құдайы, құдайлардың патшасы және жер бетіндегі өмірінде құдайлардың  көмегін,  ал  өлгендердің жанын тәңірлер патшалығына баруды қамтамасыз ететін садақа беруден тұрады-мыс. Садақа беруді алдымен тайпалардың, қауымдардың, отбасылардың басшылары, ал кейінірек - кәсіпқой абыздар, брахмандар басқарды. Ведизм дінінің одан әрі дамуы брахманизм болып табылады.

## Дереккөздер
Жапақ мазары

**Жапақ мазары** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші тізіміне енген, ХІХ ғасырдың сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Ырғыз ауданы, Жайсаңбай ауы­лы­нан шы­ғыс-оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 5,5 км жерде. 

## Кесене сипаты
Сыртқы шеңберінің диаметрі 8 м. Қасбетті дөңгелек ғимаратты тең бөлікке бөліп тұр. Мұнара – күмбезшелер құрбандық орны тәрізді сыртқа қарайды. Мазардың ішкі бөлігінде төрт жер асты қабырларының үстінде сахна тәрізді тұғырлар орналасқан. Мазардың биіктігі 7,10 м.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Есет-Дәрібай кесенесі

**Есет-Дәрібай кесенесі** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген, XIX ғасырда өмір сүрген халық батыры Есет Көтібарұлына (1803-1889) тұрғызылған сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Шалқар ауданы, Аққайтым ауы­лы­нан оң­тү­стікке қа­рай 30 км жерде. 

## Кесене сипаты
Кесененің бірінші нұсқасы 1890 жылы төртбұрышты шикі және күйген кірпіштен күмбезбен өріліп, қабырғалары әшекейленіп салынған. Бірақ уақыт әсерімен құлаған. Шалқар өңірі халқының бастамасымен бұл кесене екінші рет, қазіргі заманның сәулет өнерінің талаптары ескеріліп, ұлттық нақышпен 1993 жылы қайтадан салынды. Кесене құбылаға қарағанда оң жағындағысы - інісі Дәрібайдың тамдарынан тұрады. Осы екі тамның ортасында биік шырақ мұнарасы бар. Бұлардың аумағына тас төселген. Әрбір там жанында құлпытастар орнатылған. Есет пен Дәрібай тамдарының әр біреуінің сыртқы өлшемі 7х7 м, ішкі өлшемі 6х6 м, биіктігі 8 м-ден. Олардың бірінші деңгейі 4 м биіктікте, одан жоғары 4 м биіктікте мазардың күмбезі бар. Екі тамның ортасындағы мұнараның биіктігі 16 м. Мұнара бойындағы мрамор тақтаға сол кездегі тарихи тұлғалардың аттары жазылған.
Кесене республикадағы тарихи ескерткіштер қоғамының есебіне алынды. Кесене басында шырақшы тұрады. Ақтөбе облысындағы туристік бағдарға енгізілген. Есет әулие басына барып түнеушілер көп. Бұл кесененің сәулетшісі «Ұран Бақтыбай» баба ұрпағы – Оразбай Әділбаев.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Еуропа (серік)

**Еуропа** () не **Юпитер II** — Юпитердің алтыншы, ал Галилей санағымен екінші серігі. 1610 жылы Галилео Галиле және мүмкін сол кезде Симон Марий бірге ашқан.

Өлшемдерімен Айдан кіші болғанымен, көбінесе силикат жыныстардан тұратын серік. Жер бедері тек мұздан болып, ол Күн жүйесінде ең тегіс болып келеді. Бетінде кратер саны аз болғанымен, жарықшақтар саны өте көп. Жер бедерінің жастығына орай, мұз астында су бар  деген болжамғаға келеді. Оның мұз болып қатып кетпеуі асығу күштері болуы мүмкін. Сол күштер арқылы Еуропаның магниттік өрісі Юпитердікіне қарама-қарсы болуына әкеледі. Қыртысы судан жылжығаны арқылы серік ішінен қызарып  отырады. Су бар болуынан мұз 80°-қа жылжығанын көрсетеді. Онымен бірге геобелсенділік тақталар жылжу сияқты көрсетіледі. Атмосферасы қатты разрядталған болып келеді, және тек оттегіден тұрады.

Еуропада су болғанымен, ол ғалымдарға үлкен қызығушылық береді. Мүмкін  микроағзалар су ішінде өмір сүреді. Соны білу үшін бірнеше экспедициялар жіберіледі.

Санат:Юпитер серіктері
Назар тамы

**Назар тамы** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші тізіміне енген, ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ырғыз ауданы, Құмтоғай ауы­лы­нан сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 6 км жерде. 

## Кесене сипаты
Сегіз қырлы етіп салынған мазар, шикі кірпіштен өріліп, сырты күйдірілген кірпіштен қапталған, күмбезделіп салынған. Ішкі беті саз балшықпен сыланып, ақталған. Биіктігі 4 м болатын Назар тамының қабырғаларында қызыл бояумен жазылған арабша таңбалар бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Темірбек Жүргенов ескерткіші

**Темірбек Жүргенов ескерткіші** – Қазақстан мен Орта Азия Республикаларының мемлекет қайраткері Темірбек Жүргеновке 1986 жылы орнатылған  ескерткіш. Бұл ескерткішті белгілі  мүсінші Х. Наурызбаев граниттен мүсіндеген. Ырғыз селосындағы Жангелдин көшесінің  бойында “Арай” мәдениет үйі жанындағы саябақта орналасқан.
Мұқағали Назарұлы

**Мұқағали Назарұлы** - 1987 жылы Ырғыз ауданында дүниеге келген. Назарұлы Мұқағали – атақты спортшы, еркін күрестен Қазақстан чемпионы. Бастауыш сыныпты Б.Алманов атындағы орта мектебінде оқып, әрі қарай Ақтөбе қаласында орта білім алды. Еркін күрестен 1997 жылдан бері айналысады. М. Назарұлы еркін күрестен Бүкілресейлік  біріншіліктің, В.Ковалев атындағы халықаралық  біріншіліктің, 2002 жылғы және 2003 жылғы Қазақстан чемпионы болды. Ақтөбе облысының  бірнеше  дүркін  чемпионы. 

## Дереккөздер
Сайлау (ауыл)

**Сайлау** — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Шаблан Ділдәбеков ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстікке қарай 23 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Дүйсенбі Ахун мешіті

**Дүйсенбі Ахун мешіті** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші, киелі нысан.  

## Орналасқан жері
Ырғыз ауданы, Жайсаңбай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде. 

## Сипаты
Төртбұрыш тәрізді (9.60х24.20 м), солтүстік-шығысында сегіз қырлы сүйрік мұнарасы бар, мұнара қаңылтырмен қапталған, биіктігі 19 м. Қабырғасы күйдірілген қызыл кірпіштен өрілген. Дүйсенбі аһун Имашұлының басшылығымен халық қаржысына тұрғызылған. Мешітті салуға Орынбор және Уфа қалаларынан шеберлер қатысқан. Жергілікті халық шөмекей руының тоқа аталығынан болуына қарамастан, оның құрылысында Еділ бойы халықтарының ою-өрнектері салынған.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Қазақстан мешіттері
Байжиен Үмбетов

**Үмбетов Байжиен** (1859ж. Ырғыз уезі. №23 а. – 1932ж.) – 1916 жылғы Ырғыз көтерілісі басшыларының бірі. Ауыл молдасынан, Троицк, Қостанай бойында қазақ балаларына арнап ашылған мектепте сауатын ашады. 1890 жылдардан бастап ұзақ жылдар бойы Ырғыз, Қармақшы уездерінің биі болып қызмет етті. 1916 жылғы Ырғыз көтерілісінің басшысы А.Қанаевпен бірігіп көтеріліс ұйымдастырып, ел арасында қырғын салып, халықты аяусыз жазалап жүрген қандықол ақтардың бір топ офицерінің көзін жойды. 1930 жылы орта шаруаның малын тәркілеп, діни адамдарды қуғындағаны үшін Кеңес үкіметіне қарсы Ырғыз көтерілісіне, кейін Қарақұм көтерілісіне қатысқан. Қарақұм көтерілісшілерімен Кеңес үкіметі жағынан Әліби Жанкелдин бастаған бір топ зиялылар келіп, бітім жасасты. Алайда, елге оралғаннан кейін Байжиен Үмбетовты де түрмеге алып,тұтқындады. 1932 жылы түрмеде қайтыс болды. Кезінде Б.Үмбетов жайлы республикалық, облыстық газеттерде А.Досшанова, М.Мырзалы, О.Жолдыбаев, М.Қабақбаев бірнеше мақалалар жариялады. 1991 жылы шыққан Г.Сәтпаевтың «Торғай түлектері» атты кітабында Байжиен еңбектері туралы айтылған. КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының 16.01.1989 жылғы қаулысы және Қазақ КСР Прокуратурасының 28.12.1990 жылғы қорытындысымен ақталды. 

## Дереккөздер
Жаныс кесенесі

**Жаныс кесенесі** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші тізіміне енген, ХІХ ғасырдың сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ырғыз ауданы, Құ­ры­лыс ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,6 км жерде. 

## Кесене сипаты
Қабырғасының төменгі бөлігі 8 қырлы, жоғарғы бөлігі сағанаға ұқсас 8 және 41 қырлы барабан шеңбері түрінде қаланған. Күмбезі пирамида тәріздес сатылап қаланып аяқталған. Қабырғалары күйдірілген саз балшық араластырылып өрілген. Жаныс кесенесі Әлімнің төртқара руының биі Жаныс көзі тірісінде халық шебері Мейірбекке салдырған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Хакерлер (фильм)

**Хакерлер** () — хакерлер туралы триллер. Фильмде жас Анджелина Джоли түскен болатын.

## Сюжет
1988 жылы сиэтлде 11 жасар баланың ата - анасы 45000 доллар мөлшерінде айыпбұлға батады, себебі бала вирус ойлап шығарады да, 1507 компьютерді қудыртыды және сол үшін бала 7 жылға қамалады. Ол балаға 18 жасқа толғанша мүлдем гаджет қолдануға тиым салынады. 7 жыл өткен соң бала Нью-Йоркта жаңа хакерлер компаниясымен танысады. Компаниядағы бір мүшесі кездейсоқ жанармай өндіретін компанияның жасырын мәліметтер торына кіріп кетіп, сол компанияның құпия кодтарын көшіріп алады. Ал өндірушілер сол кодтар арқылы 25 миллион долларды құртты пайдаланым ұрлап алған болатын. Ұрлықшы біліп қояды да, антивирус ойлап таппақшы болады да барлық кінәні және бүлдіргенін хакерлерге жабады. Содан соң хакерлер ғаламтор торы арқылы қарсы соғыс жариялайды.

## Рөлдерде
* Анджелина Джоли — *Kate "Acid Burn" Либби*
* Джонни Ли Миллер — *Дэйд "Crash Override/Zero Cool" Мерфи*
* Джесси Брэдфорд — *Джой Парделла*
* Мэттью Лиллард — *Эммануэль "Cereal Killer" Голдстейн*
* Лоуренс Мэйсон — *Пол "Lord Nikon" Кук*
* Реноли Сантьяго — *Рамон "Phantom Phreak" Санчес*
* Фишер Стивенс — *Юджин "The Plague" Белфорд*
* Альберт Ватсон — *Лорен Мерфи*
* Лоррейн Бракко — *Марго*
* Олег Федоров — *русский хакер*
* Равиль Исьянов — *русский хакер*
* Уэнделл Пирс — *Ричард Джилл, арнайы службның құпия агенті*
* Фелисити Хаффман — *айыптау өкілі*
* Марк Энтони— *агент Рэй*

## Ән
Фильмге арнайы 3 саундтрек шығарылған. Бірінші альбомда бір ән қосылады, ал келесілері ремиксті музыкалар болып жарық көреді. Бейне туынды мотиві бойынша әндер жазылған.

## Қызықты фактілер
* Іске қосылған қауіпті вирус ол шын өмірде болған әйгілі Моррис құрттың ARPANET компаниясын тоқтатғанда болған оқиға. 
* Барлық вирустардың тарихи тамырлары бар. Олардың арасында — Cookie Monster, Elk Cloner.
* Бір бөлімде 38 минутта агент ФБР "Манифест хакера" туралы айтады, ол шыншыл жайт және Ментор лақап атпен таныс хакердің мәлімдемесі. 
* Суперкомпьютер "Гибсон" киберпанктегі Уильям Гибсонға жасалған сілтеме болуы мүмкін
* Эммануэль Голдстейн — "2600" журналының басты редакторының лақап аты.
* Анджелины Джоли мен Джонни Ли Миллер үшін бұл алғашқы маңызды рөлдер.

## Сын
Фильм әр түрлі комментарийлерге ие болды. 

## Ескертпелер



Санат:АҚШ триллер фильмдері
Санат:1995 жылғы фильмдер
Санат:Алфавит бойынша фильмдер
Жүзімдік (Жетісай ауданы)

**Жүзімдік** (2008 жылға дейін – *Плодовиноградное*) — Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл, Абай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 29 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Махаббат бекеті

**«Махаббат бекеті»** — мелодрама жанрындағы қазақ режиссері Талғат Теменовтың  фильмі. Фильм Теменовтың «Гүлназ» повесті бойынша түсіріліп, 1993 жылы жарыққа шықты. Оның сюжеті махаббат үшбұрышы жайлы баяндайды. Басты рөлді Баян Мұхитденова сомдайды, оған ғашық болған екі сыныптасы – Орал мен Жеңісті Куанычбек Абылов пен Бопеш Жандаев ойнайды.

## Сюжет
Фильм оқиғалары 1980 жылдары қазақ КСР территориясындағы «Махаббат» атты теміржол станциясында басталады. 

Гүлназ (Баян Мұхитденова) атты жас қыз станцияға ағасының үйіне орта мектептің соңғы сыныбын бітіру үшін оқуға келеді. Сол жерде кездестірген бірінші адам оның болашақ сыныптасы Орал – атасымен ғана тұратын тақыр жетім болады. Алғаш танысқаннан-ақ Орал жаңа қызды ұнатып қалады. Алайда мұғалім Гүлназды онымен емес, Жеңіспен отырғызуды жөн көреді. Жеңістің жүрегінде де Гүлназға деген сезім пайда болады. Екі сыныптастың бәсекелестігі ақыры Оралдың ашуланып Жеңіске суық қарумен оқ атуына әкеп соғады. Бақытына орай, Жеңіс аман қалып, Оралды кешіреді. Оралды абақтыдан шығарады. Онысы үшін риза болған Орал Жеңіске көзіне мүлде көрінбеуге және басқа жерге көшуге сөз береді. Көшерінен алдын ол Гүлназбен кездеспек болады, алайда оны үйінен таба алмайды. Орал болған жағдайды түсіндіретін хатты ағасына қалдырып кетеді. Бірақ ағасы бұл хатты өртеп жібереді. Жеңіс Гүлназды Оралдың оны тастап кеткеніне сендіріп, махаббатына ант етіп, онымен бірге болуын сұрайды. 

Біраз уақыттан кейін Алматыда жұмыс істейтін және тұратын Орал көшеде Жеңісті кездестіреді. Жеңіс оған Гүлназға үйленетінін айтады және тойға шақырады. Неке тойында Орал мен Гүлназ көрісіп, бір біріне бәрін тілсіз түсіндіреді, бірақ тым кеш болды. 

Жылдардан кейін Орал пойызда туған «Махаббат» станциясына барады. Вагонда ол кішкентай қызды кездестіреді, онымен сөйлесіп, қыздың анасы әкесімен ажырасқанын біледі. Пойыз станцияда тоқтаған кезде, қыз анасы Гүлназбен бірге шығады. Фильм Гүлназ бен Оралдың бір бірімен көз жанарлары түйіскен жерден аяқталады. 

## Рөлдерде
* **Гүлназ** — Баян Мұхитденова (Есентаева)
* **Орал** — Кубанычбек Адылов
* **Жеңіс** — Бопеш Жандаев

## Түсірілім тобы
* *Қоюшы-режиссер* — Талғат Теменов
* *Сценарий* — Талғат Теменов и Ләйлә Ақынжанова
* *Қоюшы-оператор* — Алексей Беркович
* *Қоюшы-суретші* — Александр Ророкин
* *Композитор* — Төлеген Мұхамеджанов
* *Дыбыс операторлар* — Зинаида Мухамедханова және Жанабек Мухамедханов

Санат:1993 жылғы Қазақстан фильмдері
Санат:Қазақстан мелодрама фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Оқушылар сарайы (волейбол клубы)

**«Оқушылар сарайы»** — Астанадағы әйелдер волейбол клубы, жоғарғы В лигасында ойын ойнайды.

## Тарихы
Команда 2009 жылы №61 мектепте Аркабаев У.Н. негізі бойынша қаланған.

2010-2012 жылдары Астана қаласының оқушылары арасындағы спартакиада да 1,2 орындарға ие болған.

2012 жылы команда Петропавловск қаласында әйелдер арасында Қазақстан Республикасы бойынша бірінші орынға ие болады.

2012 жылдың қазанынан бастап, Команда атауы Оқушылар сарайы Астана қаласының әкімшілігі деп аталып, Жоғарғы В лигасында ойнайтын болады.

## Жетістіктер
* 1996-1997 жылдар аралығында Қазақстан Республикасында әйелдер арасында екі дүркін чемпион
* ҚР кубогының иегерлері
* ҚР арасында оқушылар спартакиада да екінші жүлдегерлер

## Құрамы

Санат:Қазақстан волейбол клубтары
Санат:Алфавит бойынша волейбол клубтары
Санат:2009 жылы құрылған волейбол клубтары
Дәуімшар қорымы

**Дәуімшар қорымы** – Ақтөбе облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші, сәулет өнері. 

## Орналасқан жері
Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Жарқамыс ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 37 км жерде.

## Кезеңі
XVII ғосырдың соңы, XX ғасырдың басы.

## Тарихи деректер, аңыздар
Дәуімшар қорымы – аумағы 4 га-дан асатын, 200 нысаннан тұратын діни жерлеу кешені.
Кешеннің мағыналық ядросы – кесілген ағаштардан жасалған дулыға тәріздес күмбездері бар үш кесене. Олардың екеуі қорымның солтүстік шығысында, ал үшіншісі – Мырза Мұрын (1881-1882 ж.) кесенесі солтүстік-батысында орналасқан. Кесенелердің ішкі әрлеуіне өзіндік айқын оюлы безендіру тән. Қорымның кіші архитектуралық формаларын үш топқа бөлуге болады: сандықтас, құлпытас, қойтастар; бөлек тұрған құлпытастар; қойтастар. Барлық нысандар жайпақ беттегі көлемді нақышты оюлармен безендірілген.
Аймақта тараған ауызекі аңыз бойынша, қорым осы жерде 1810 жылы жерленген ембі қазақтарының басшысы Дәуімшардың есімімен аталған.
Бұл зират Адайдың қырықмылтық бөлімінің батыры Дәуімшар (Есекей) есімімен аталады. Аңыз әңгімелерге қарағанда мұнда қалмақтармен соғыста қаза болғандар жерленген. Екінші бір мәліметте Дәуімшардың бастауымен қазақ жасақтары кезінде Гурьевтен шыққан ағылшындар экспедициясымен қақтығысып, содан көп адам қаза табады. Бұл 1810 жылы болған. Осы ұрыста қаруы аса көп ағылшындар оғынан адайлардың көп адамы шейіт болады, келімсектер жағынан да шығын болады. Ағылшындардың моласы қауымның етек жағында, одан сәл берігірек жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Ақтөбе облысы
Жемісті (Жетісай ауданы)

**Жемісті** — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Атамекен ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Баянды (Түркістан облысы)

**Баянды** (2021 ж. дейін – *Жеңіске 40 жыл*) — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Атамекен ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны және тарихы
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан батысқа қарай 21 км-дей жерде. Округтің орталығымен бірге орналасқан, ауылдың солтүcтік жағы осы "Жеңіске 40 жыл" ауылына қарайды, оңтүстік жағы орталыққа тиесілі. Кезінде "Өзбекстанның 40 жылдығы" кеңшарының төртінші бөлімшесі атанған. 1992 жылдан бері қазіргі атымен аталады.

Ауылдың іргесі шамамен 60-жылдары (кей мәліметтерде — 1958 жылы) қаланған. Ол кезде бұл өңір көрші Мақталы ауылына қарасты аумақ болған. Кейін "Өзбекстанның 40 жылдығы" кеңшары құрылып, соның құрамына өткен.

## Басқа да мәліметтер
Ауыз сумен, газбен, ағын сумен қамтамасыз етілген. Округтік амбулатория осы ауылда орналасқан. Кезінде мал фермасы да болған, кейін талан-талажға ұжырап, қазір орны ғана қалған.

Кеңес дәуірінде ауылдың шығыс жағымен жүк темір жолы өткен.

Шаруашылыққа пайдаланатын ағын су "Достық" каналының тармақтары арқылы келеді.

Тұрғындары мақта, жоңышқа, қырыққабат, жүгері, қарбыз, қауын, қызанақ, қияр, картоп, пияз егумен айналысады.

Ауылдың аумағында 2023 жылға дейін ешқандай мектеп болған жоқ. Мектеп жасындағы балалар орталықтағы "Жібек жолы" жалпы білім беру орта мектебіне барып оқыды.

## Халқы

Ұлттық құрамы толығымен қазақтар. Тұрғындар саны Өзбекстаннан көшіп келген оралмандармен толыққан.

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Атамұра (ауыл)

**Атамұра** (2008 жылға дейін – *Победа*) — Түркістан облысы Мақтаарал ауданы, Аязхан Қалыбеков ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мырзакент кентінен солтүстік-батысқа қарай 13 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері
Қазақстан әйелдер ұлттық гандбол құрамасы

**Гандболдан Қазақстан ұлттық қыздар құрамасы** — әлемдік жарыстарға гандболдан қатысатын Қазақстанның ұлттық құрамасы. Азия Чемпионатын 2 дүркін чемпионы. Олимпиада Ойындарына 1 рет қатысты, Әлем Чемпионаттарына 6 рет қатысты.

## Нәтижелері
### [[Олимпиада ойындары]]

* 1996 - іріктеуден өтпеді
* 2000 - іріктеуден өтпеді
* 2004 - іріктеуден өтпеді
* 2008 - **10 орын**
* 2012 - іріктеуден өтпеді
* 2016 - іріктеуден өтпеді
* 2020 - іріктеуден өтпеді

### [[Әйелдер арасындағы гандболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаттары]]
* 2007 - **18 орын**
* 2009 - **22 орын**
* 2011 - **19 орын**
* 2013 - **іріктеуден өтпеді**
* 2015 - **22 орын**
* 2019 - **22 орын**
* 2022 - **24 орын**
* 2023 - **30 орын**

### [[Әйелдер арасындағы гандболдан Азия чемпионаты|Азия Чемпионаттары]]
* 1993 - **5 орын**
* 2000 - **5 орын**
* 2002 - **1 орын** 
* 2006 - **4 орын**
* 2008 - **5 орын**
* 2010 - **1 орын** 
* 2012 - **4 орын**
* 2015 - **4 орын**
* 2017 - **4 орын**
* 2018 - **4 орын**
* 2021 - **3 орын**
* 2022 - **5 орын**

### [[Азия ойындары]]
* 1994 - **4 орын**
* 1998 - **5 орын**
* 2002 - **2 орын** 
* 2006 - **2 орын** 
* 2010 - **4 орын**
* 2014 - **3 орын**
* 2018 - **4 орын**
* 2022 - **4 орын**

## Құрамасы

### Жазғы Азия ойындары 2002
Наталья Шаповалова Ирина Мельникова, Ольга Аджидерская, Людмила Сидоренко, Наталья Кубрин, Светлана Грамсик, Юлия Пузанова, Золина Ольга, Бағдат Майлюбаева, Ольга Егунова, Ләззат Килибаева, Ольга Травникова, Елена Козлова, Лилия Зубкова, Марина Бузмакова, Ирина Боречко.

Жаттықтырушы: Лев Яниев

### Жазғы Азия ойындары 2006
Ольга Аджидерская, Анастасия Батуева, Ирина Боречко, Марина Бузмакова, Юлия Гончарова, Ләззат Килибаева, Елена Козлова, Наталья Кубрин, Гүлнар Меңдібаева, Евгения Николаева, Марина Пекалова, Елена Портова, Ольга Травникова, Яна Васильева, Наталья Яковлева, Александра Ефимова.

Жаттықтырушы: Лев Яниев

### [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиадалық ойындар 2008]]
Ольга Травникова, Елена Илюхина, Екатерина Тяпкова, Юлия Маркович, Татьяна Парфенова, Ксения Никандрова, Наталья Кубрин, Гүлзира Ысқақова, Аджигерская Ольга, Марина Пикалова, Яна Васильева, Наталья Яковлева, Елена Портова, Ирина Боречко

Жаттықтырушы: Лев Яниев

### [[Гандболдан əйелдер арасындағы əлем чемпионаты 2011|Əлем чемпионаты 2011]]

### Құрамы (әлем чемпионатында 2015)

### Құрамы (әлем чемпионатында 2019)
Бас бапкер: Берік Бекназаров

### Құрамы (әлем чемпионатында 2023)
Бас бапкер: Ляззат Ишанова

## Сілтемелер
* Қазақстан құрамасының құрамы:

Санат:Қазақстан ұлттық құрамалары
Борис Михайлович Степанов

**Степанов Борис Михайлович** (24.05.1910- 24.06.1990)- ядролық физика, электрвакуумдық және импульстық өлшеу жүйелерінің саласында танымал кеңестік ғалым, Қоғамның еңбек сіңірген қайраткері.

## Өмірбаяны
1910 жылы Петербург қаласында дүниеге келген. 1935 жылы Ленинград физика- механикалық институтты аяқтаған.

1934-1960 жылы АН КСРО химиялық институтында инженер қызметінен электрвакуумдық зертхананың бастығының дәрежесіне дейін жұмыс істеген. 

1941 жылы «жұмысшы- шаруа Қызыл Әскеріне» шақырылған болатын. Ленинградтық майданда 37418 әскери бөлімде пиротехник қызметін атқарған. 1943 жылдың сәуірінде Ленинградтық 01754 әскери бөлімінде оқ- дәрілерді сақтау бөлімінің бастығы болып және капитан қызметін атқарып жүрді.

Қоршаудан шыққаннан кейін Ленинград қаласынан минаны алу үрдісіне қатысты. 

1945-1960 жылдары әртүрлі өлшеу тәсілдерін және құралдарын өңдеп шығарды. Олар ядролық және термоядролық жарылыстарын сүйемелдеуге, қару- жарақтарды өңдеуге, физика саласында зерттеу жұмыстарын жүргізуге зор мүмкіндіктер ашты.

1990 жылы Мәскеу қаласында көз жұмды.

## Марапаттаулары
Қызыл Жұлдыз ордені  (1944), «Құрмет» ордені (1953), Қазандық төңкерісіндегі еңбегі үшін (1971), Ленин ордені (1956, 1962, 1980), «1941—1945 жылдарындағы Ұлы Отан соғысында жеңіске жеткені үшін».

## Еңбек жолы
1960—1965 жылдары НИИИТ директоры және ғылыми көшбасшысы.

1965—1983  жылдары оптикалық— физикалық өлшеудің ВНИИ директоры.

Физика— математика ғылымның докторы, профессор.

Қоғамдық Еңбек қайраткері.(1980)

Сталиннің және Ленин сыйлықтарының иегері.

## Шығармалары
Фотометриялық және голографиялық аппараттардың жинағы. 1974.

Жіңішке магниттік қабықшалар туралы мәліметтер. 1976.

Төмен температурада материалдардың оптикалық қасиеті. 1980.

## Дереккөз
Орысша уикипедиядан аударылған.

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Семеру

**Семеру**  немесе *Мухомеру* — Индонезиядағы Ява аралында ең биік жанартау. Семеру оңтүстіктегі кальдеры Тенгер жанартауы қоршалған кешенінде орналасқан. Жанартау Кратерінде лава көлі бар. Семеру биіктігі — 3676 метр, бірнеше кратерлері бар; қазіргі кратердің диаметрі 500-650 м, тереңдігі 220 м дейін. Жанартау андезитами және базальтамимен курделі.

## Үлкен атқылаулар
 1818 жылдан бастап Семеруда 55 атқылауларды тоқтатқан. 1967 жылдан бастап жанартау үнемі белсенді және ол түтін, күл, пирокластикалық материалдарды әр 20-30 минут сайын шығарып отырады. қазір атқылаулар жанартаудың оңтүстік-шығыс жағындағы кратерінде болып жатыр

## Дереккөз

Санат:Белсенді жанартаулар
Санат:Алфавит бойынша жанартаулар
Ғасырдан да ұзақ күн

**Ғасырдан да ұзақ күн** — Шыңғыс Айтматовтың алғашқы романы. 1980 жылы "Новый мир" журналында шығарылған. Соңынан "Боранды бекет" деген атқа ие болды. 1990 жылы "Знамя" журналында "романға повесть" ,"Шыңғысханның ақ бұлты", содан кейін бірақ роман болды.

Романның атауына арнап 1959 жылы Борис Пастернак "Жалғыз күндер" атты өлең жолдарын жазды.

## Сюжет
Бұл үзіндіден "Ғасырдан да ұзақ күн " романы басталады.




Г.Гачаевтың жазбасы бойынша осы романның басты екі кейіпкері бар. Олар:Боранды Едігесі және Боранды Қаранары.

## Ескертпелер

## Әдебиет
* Ш. Айтматов. Ғасырдан да ұзақ күн. СПб.: Азбука-классика 2004
* Адам және оның рухани отаным " романы "ғасырдан да ұзақ күн" 
* Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов. Ғасырдан да ұзақ күн
* Шыңғыс Айтматов және оның романы "ғасырдан да ұзақ күн", "Энциклопедия фантастики. Кім бар, кім. Под ред. Әж. Гакова, 1995"
Санат:Шыңғыс Айтматов романдары
Стефан Ольсдаль

## Жас кезі
Стефан Ольсдаль Швецияның Гётеборг қаласында 1974 жылы 31 наурызда ауқатты банк қызметкерінің отбасында туылған. 

Стефан өзінің оқуын швед мектебінде бастады, алайда оның отбасының Люксембургке көшкендігінен, ол Брайан Молко оқып жүрген Америкалық Халықаралық мектепте оқуын жалғастырды. Олардың айтуы бойынша, Стефан баскетбол командасының құрамында болған, осыған байланысты ол қарапайым бала болып көрінді. Сонымен қатар, бұған қарамастан  Стефан қазір Англияның ең керемет басисттерінің бірі болғанымен, ол өзінің жолын 1987 жылы Dr. Zhivago  мектеп тобына кіруінен бастады, әрі ол дабылшы болған. 

18 жасында оның талғамы өзгерді, музыкалық ықпалдан Стефанды әрқашан да Depeche Mode, Eurythmics, The Cure және Дэвида Боуи деп атайды.

Стефан мектепті қайта Швецияға келіп, аяқтады және мектепті бітіргеннен кейін ол отбасымен бірге Лондонға барды. Мұнда ол Музыкалық Институтке түсті.

## Placebo
Брайан Молко және Стефан бір-бірін мектеп кезінен бастап біледі, алайда ол кездерде олар бір-бірімен араласқан жоқ, өйткені әр түрлі компанияларға тиесілі болды. Бірақ, біраз уақыттан кейін мектеп бітірісімен Брайан мен Стефан лондондық метрода, South Kensington атты станцияда кездескен. Молко өзінің Стив Хьюитпен  клубтағы орындауына Стефанды шақырады. Бұл орындаудан кейін, Брайан мен Стефан ортақтасып, Стеф оған бірге топ құруды ұсынады.

## Hotel Persona
2006 жылдан бастап Стефанда Давидом Аменмен жаңа сайд-жоба пайда болды.  Олар би кештерін диджей ретінде ұйымдастыра бастады. Ал 2008 жылы бұл тәжірибелер  Hotel Persona жобасына In the clouds альбомымен бірге айналды. 

## Жеке өмірі
Стефан ашық гей болып келеді. Ол өзінің серігімен гей-сауық кешінде танысқан. Ұзақ жылдар бойы оның серігі испан Давид Амен  болып келеді. Стефан ағылшын, итальян, француз және неміс тілін жетік меңгерген.

## Дереккөздері
Орыс Уикипедиясынан аударылды.
Орысқұдық

**Орысқұдық** — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Қарақай ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2023 жылы таратылды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан батысқа қарай 12 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданының таратылған елді мекендері
Помпоний Амальтео

**Помпоний (Помпонио) Амальтео** (; 1505—1588) — XVI ғасырдың әйгілі итальяндық суретші. 

## Биография
БЕЭС-не сенсек, Помпоний Амальтео Сан-Вито-аль-Тальяменто қаласында (басқа деректер бойынша, Мотта-ди-Ливенца қаласында) 1505 жылы дүниеге келді. 

Амальтео сурет салуға Джованни Антонио Порденоннан (итал. *Il Pordenone*; 1484—1539) үйренген. Ол оның қызына үйленген және оның сурет салуына, әсіресе, фресканың шебер орындауына барынша еліктеген. 

1533 жылы Сан-Вито-аль-Тальяментода Амальтео собордың әулиелерінің фигурасын салды. Көбісінің ойынша, оған Тицианның стилі әсер еткен. Кейінірек, Помпоний Амальтео Ценеда ратушында «Сузаннаның тарихы», «Соломонның соты» және басқа да жұмыстарды салды. 1536 жылдан ол қайтадан Сан-Вито-аль-Тальяменто қаласында өмірінің соңына дейін жұмыс істейді. Санта-Марии-де-Баттути атты христиандық шіркеуде хорды және көптеген інжіл суреттері бар күмбезді бояйды. Оның басқа жұмыстары Продолонда, Удинде, Казарзеде және Вальвазонда орналасқан. Қазіргі заманның бейнелеу өнерінің негізін қалаушы Джорджо Вазари оның жұмыстарын тым жоғары бағалады. 

Помпоний Амальтео 1588 жылдың (БЕЭС ақпараты бойынша, 1584 жылы) 9 наурызында Сан-Вито-аль-Тальяменто қаласында қайтыс болды. 

## Отбасы
Помпонийдің ағасы миниатюрлы кескіндемемен, ал қызы Квинтилия сурет салу және мүсіндерді жасаумен айналысты.

Санат:Италия суретшілері
Қарақай

**Қарақай** — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Қарақай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 10 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Хан моласы қорымы

**Хан моласы қорымы** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген  ХVІ­ІІ-ХХ ға­сыр­лар ескерткіші.

## Орналасқан жері
Әйтеке би ауданы, То­лы­бай ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 77 км, Қабырға өзенінің Өлкейек өзеніне құяр сағасынан 4 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі, сипаты
А. Левшиннің, Н. Рычковтың деректері бойынша бұл қорымда Кіші жүз ханы Әбілқайыр жерленген. Капитан Н. Рычковтың 1771 жылы «Қазақ даласына жорығының күнделік жазбаларында»: «Ханның зираты – күйдірілмеген кірпіштен қаланып, ақ балшықпен сыланған, төрт бұрышты кесене. Бұл ғимараттың батыс қабырғасында кең ашық кірме қалдырылған, мұның өзі салынған жайдың қақпасы іспетті. Тамның батысындағы есіктен кіргенде, бейіт ішіндегі шұңқырда кәдімгі киімімен адам жатыр. Қасында қылыш, садақ оғымен қойылған. Қазақтар бұл моланы әулие тұтады, әсіресе хан бейітінің аяқ жағына шыққан биік Ағашхан моласының әулиелігін тіптен көтерген...», - деп сипаттайды. Қорым бірнеше құлыптастар мен төмпешіктен тұрады. Төмпешіктің көлемі 15х10, ондағы құлыптастар ақшыл көк мрамор тасқа ұқсас жазуы араб әрпімен терілген, ал өрнектердің орналасуы әртүрлі. Биіктігі әртүрлі – 0,62 - 0,84 м. Бір ерекшелігі – параллелепипед-құлыптастар сыртқы түрімен Батыс Қазақстан қойтастарына, белгі-өрнектері Оңтүстік үлгілеріне (түркістандық-сырдариялық) келеді. Бұл құлыптастар жерге көмілмеген, биіктігі көмуге келмейді. Тағы бір дәлелі Әбілқайыр ханның қазақ халқының тағдырына байланысты батыл шешім қабылдаған орны, яғни тарихи құжатқа 1731 жылы 10 қазанда қол қойылған жер – Ырғыздар 25 шақырым шамасында. Ол Маңтөбе деп аталады. 

«Хан моласы» қорымын зерттеу үшін ғылыми экспедиция 1-ші рет 1987, 2-ші рет 1998, 3-ші рет 2003 жылы келіп, тексеру жұмыстары тиянақты жүргізіліп, 600-ге жуық қабір жерлеу орны бар екені анықталған. 2007 жылдың тамыз айында С.Е. Әжіғалиев (этнология ғылымының меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, ғалым) бастаған құрамында Тұрғанбаева Л.Т., Новиков А.С. (геофизик), Біләлов С.Ө. (Москва этнография тарих институтының студенті) бар ғылыми топ тарихи орында болып, Әбілхайыр хан жерленген қорым туралы тың материалдармен толықтырды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан зираттары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Қуаныш Жұбанов

**Қуаныш Жұбанов** (1900, Ырғыз уезі – 15 қараша 1937) – педагог-ұстаз, 1916 жылы Ақтөбе мұғалімдер семинариясын бітірген. 1926 жылы Ақтөбе уездік атқару комитетінің мүшесі. 1916-1918 жылдары Аманкөл болысы Құтикөл ауылында, 1919-1922 жылдары Ырғыз орыс-қазақ екі кластық училищесінде мұғалім болды. 1922-1925 жылдары Ырғыз уездік оқу бөлімінің меңгерушісі бола жүріп, Ырғыз жеріне жаңадан 6 мектеп аштырады. 1925-1927 жылы Ақтөбе губерниялық оқу бөлімінде инспектор әрі Ақтөбе педтехникумында оқытушылық қызметті қосып атқарды. 1927-1931 жылдары Ақтөбе губерниялық оқу бөлімін басқарды, қазақ балаларын мектепке көбірек тартуға салмақты үлес қосты, жаңадан 200-ден астам мектеп ашуға себепші болды. 1932 жылы Кеңес өкіметі балық аулауды ұлғайтуды қолға алып, Арал балық комбинатына, оның оқу комбинатына мұғалім әрі аудандық оқу бөліміне инспектор болып тағайындалады. 1937 жылы жазда Аралдан келіп Ырғызда жүрген жерінде қамауға алынады, оған ұлттық шпиондық-диверсиялық бүлдіруші ұйымының белсенді мүшесі, «Алашорданың белгілі қайраткері» деген айып тағылады. Үштіктің шешімімен ату жазасына бұйырылады. Қызылорда облыстық соты «үштіктің» үкімінің негізсіздігіне байланысты Қ.Жұбановты 1958 жылы 29 қаңтарда ақтады. 

## Дереккөздер
Сейіт медресесі

**Сейіт медресесі** - шамамен XVIII ғ.-дың 60 ж. қалыптасқан, 80 ж. мұнда ІІ Екатеринаның жарлығымен Азия мектебі ашылған. Сейіт медресесі Орал, Торғай облыстарындағы ауылдық мұсылмандық мектептерді үздік бітірген балалар қабылданатын болған. Мысалы, 1903 ж. Ақтөбе у. Елек, I-Бөрте, Қаратоғай, Теректі, Тұзтөбе болыстарынан, Темір у. - Қарағанды, Ойыл, Ырғыз у. - Құланды болыстықтарынан барлығы 30 оқушы жіберілген. 1910 ж. олар медресені бітіріп, ауылдық молда құқығымен балаларды оқытуға куәлік алған. Медресені үздік бітірген Маменов Мұхамбетияр, Мұхаммадиев Мұхамбетжан өз болыстықтарында медресе ашуға рұқсат алған. Сейіт медресесі Ақтөбе, Ырғыз, Темір уездерінен жылына 20-30 жастар бітіріп отырған. Олар жастарға ислам дінін насихаттап, имандылық тәрбие берумен айналысқан.
Геофит

**Геофиттер** (ежелгі грек тілінде «γῆ» - жер, қыртыс және «φυτóν» - өсімдік) — қалпына келетін (өсетін) бүршіктері, қоректенетін азық-қорлары жер асты қабатында қолайсыз кезеңдерді өткізетін өсімдіктер түрі. Қолайсыз жағдайлар ретінде қуаңшылық не аяз, суық ауа-райы танылады. Геофиттер негізінен азық болар заттардың қорын иеленген. К.Раункиердің өмірлік түрлер жүйесінде бұл өсімдіктер қолайсыз жағдайларды суда өткізетін гелофиттер мен гидрофиттер секілді криптофиттерге жатады.  Геофиттердің келесідей түрлері бар:  

**Тамырсабақты геофиттер** — қоректік заттар тамыр сабақтарында қорланып жиналатын түрі. Геофиттердің бұл түріне інжугүл, қырлышөп, қарға көз, қамыс, сарғалдақ, т.б. жатады.
 
**Түйнекті геофиттер** — қоректік заттары мен қалпына келу негізі түйнекте сақталатын түрі, дегенмен түйнектер сабақты текті (теңбілгүл, айдаршөп, картоп, жер алмұрты), тамырлы текті (кәдімгі тобылғы, сәлдегүл, сарғалдақтың кейбір түрлері) немесе екі түрлі текті (көктемгі ақбүйрек, орхидея) болуы мүмкін. 

**Баданалы геофиттер** — қоректік заттары және бүршіктері баданаларында сақталатын түрі. Бұл геофиттерге жуа, құссүттіген, қазжуа, қызғалдақ, нәркес, т.б. жатады.

**Тамырлы геофиттер** – бүршіктері тамырдың қыстап шығатын бөліктерінде сақталатын түрі.  Ал тамырдың қалған бөліктері қурап қалуы да мүмкін. Мысалы, далалық шырмауық, егістік сарықалуен.

## Дереккөздер
Стенофагия

**Стенофагия** (грекше «στενός» - тар, шектеулі және « φᾰγεῖν» - ішіп-жеу, қоректену) – жануарлардың қорек көзінің бір түріне ғана тар шеңберде маманданған жағдайы. Яғни қоректік заттың бір түрі немесе құрамы жағынан біртектес болып келетін бірнеше түрі бойынша қоректенуі. Стенофагияның биологиялық тұрғыда артықшылығы біршама қолайлы бейімделу негізінде азықтың санаулы түрін тиімді қолдануда жатыр. Ол қоректену тәртібі ұқсас түрлердің оқшаулануын туғызады, бірақ мекендеу жағдайы өзгерген уақытта санының ауытқуына (жетіспеушілігіне) немесе жойылуына әкеліп соғуы мүмкін. Стенофагтар қатарында танылады: 

**Құстар арасында:** оңтүстік американдық қарақұс-шырыш жеушілер – тек бірыңғай батпақты жердегі ұлулармен, жылан жеушілер – көбінесе жыландармен, балықкөз үкі – тек қана балықпен қоректенеді. 

**Сүтқоректілер арасында:** қалталы аю – бірыңғай эвкалипттің кейбір түрлерінің жапырақтарымен қоректенеді. 

**Балықтар арасында:** қара амур – ұлулармен қоректенеді.
Стеллит

**Стеллит** – кобальт пен хром негізіндегі құрамында вольфрам немесе молибден қосындысы бар аса қатты қорытпа. 1907 жылы Элвуд Хейнс ойлап тапқан. Кескіш құралдар дайындауда олардың тозуға төзімділігін арттыру мақсатында көліктердің, білдектердің және құрылғылардың тетіктерін қыздырып, балқыма қаптауда пайдаланылады. Бұған қоса дайын тетіктің аса тозғыш бөліктерін қорғау үшін дәнекерлеу құрылымының бөлшегі ретінде де қолданылады. Әсіресе, жемірілуге қарсы анағұрлым төзімділікке, беріктік пен қаттылыққа ие.
Сәңкібай батыр

**Сәңкібай батыр** (1687-1804) - тарихи тұлға, батыр әрі би. Жем өзені бойында туған. Шектінің назарынан. Әбілқайыр хан, тама Есет батыр, кете Әжібай бидің замандасы, пікірлесі. 

Қазақ халқының азаттығы, тәуелсіздігі жолында күрескен. "Ақтабан шұбырынды" жылдары қалмақтарды Еділ, Жайықтан ығыстыру кезінде Әжібай би мен Арал батыр сарбаздарына көмектескен. Сәңкібай батыр әулеті мал шаруашылығымен, әсіресе, жылқы өсірумен айналысқан. Байлығымен Әбілқайыр ханның назарында болып, мейір-рахымын иеленген. Жарлы, кедей шаруаларға қамқорлық, көмек жасаған, қайырымды болған. "Бай болсаң, бәсең бол" деген. Сәңкібай батыр туғанына 310 жылдығына орай 1997 ж. 23 тамызда Кенжалы өзені бойындағы Еділсайда кесене салынып, ас берілді. Ақтөбе қаласында Сәңкібай даңғылы бар. 

## Дереккөздер

Санат:1687 жылы туғандар
Санат:1804 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Санат:Қазақ байлары
Жазира Сайлауқызы Байырбекова

**Жазира Сайлауқызы Байырбекова** — қазақ эстрадасының әншісі.

## Өмірбаяны
Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан. 1978 жылы 30- қыркүйекте Түркістан облысының Бөген ауданына қарасты Мақташы елді-мекенінде дүниеге келген. Жазира бастауыш сыныптағы кезінен бастап домбыра шертіп, ән айтып, көзге түскен. Мектептің домбыра оркестрінде ойнап, аудан, облыс көлеміндегі байқауларға қатыса бастады.

1992 жылы Алматы қаласына *«Тамаша»* ойын- сауық отауының кешіне арнайы шақырылды. Алғаш рет көгілдір экран арқылы қазақ әлеміне халық әні *«Сәулем-ай»*-мен танылды. Одан соң Тынышбай  Рахымовтың «Кеш жарық» бағдарламасына қатыстырылып, әпкесі Ләззат Байырбековамен бірге дуэтте және ағасы Ербол, әпкесі Ләззат болып триода ән орындады.

Арыс қаласында орта мектепті бітірген соң, Жазира Алматы қаласындағы  Жүсіпбек Елебеков атындағы эстрадалық цирк училищесінде оқыған.

2002 жылдан бастап жары *[[Жанболат Ербатыров]]<nowiki/>пен* дуэт болып, эстрада әлеміне енді. 2010 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетін бітіреді.

Алғашқы репертуары Жазираның туған ағасы Ербол Байырбековтың *«Сүйгеніңді бағала», «Арманым»*, тағы басқа әндерімен басталған. Бүгінгі күні репертуарында әр түрлі жастағы тыңдарманға арналған елуден астам әндері, жиырмаға тарта бейнебаяны бар.

## Марапаттаулары
* «Қазақстанның мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған.

Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Бескетік

**Бескетік** — Түркістан облысы Мақтаарал ауданы, Достық ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мырзакент кентінен солтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері