open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тасжелін, тасемшек

Тасжелін, тасемшек - сиыр желінін астау, тегене, дөңгелек, шошақ (ешкі желін) деп төрт түрге бөледі. Астау тәрізді-сиырдың бауырымен алға созылады, жалпақ және терең. Тегене тәріздесі - ұзындығы орташа және жалпақ, барынша терең. Дөңгелек төңкерілген тегене тәріздес, тереңдігі мен көлденеңі жақсы дамыған. Ешкі желіні тәріздес - алдыңгы бөлшектері өспей семіп қалған, артқысы - салбыраңқы. Бөліктер бір-бірімен терең сызықпен бөлінген, дамымаған үрген қуықтай, домалақ. Емшектері бір-біріне  жақын орналасқан. Мұндай желін уақытында дұрыс өсірілмеген сиырда болады да, тасжелін, тас емшекті келеді, қиын сауылады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тауық қора

Тауық қора - тауық ұстап, күтілетін орын.Тауық қораны. дөңес, құрғақ, қатты жел өтінен ықтасын жерге салады. Тауық қора көлемі оңда ұсталатын тауық санына қарай ұлғайтылады. Ішіне екі жағынан жарық орнатылады, су, жем салатын астау қойылады. Қораның іші үнемі құрғақ болуға тиіс, едені жерден 20 см биік етіп төселеді. Қыста тауық қораның жылылығы 8-10°С кем болмауы керек.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Табын жылқы шаруашылығы

**Табын жылқы шаруашылығы** - жыл  бойы жылқыны табиғи жайылымда бағып өсіретін шаруашылық. Табын жылқы шаруашылығы Қазақстанда ежелден қалыптасқан. Қазіргі уақытта да табиғи жайылымы мол өңірлердің бәрінде кең тараған. Табын жылқы шаруашылығында жаз жайлауда, қыс тебінде бағуға жақсы бейімделген байырғы қазақы жылқылармен  қатар, соңғы уақытта шығарылған Көшім, Мұғалжар тұқымдарын өсіреді. Табын жылқы шаруашылығысұранысы мол экологиялық таза жылқы еті мен қымыз өндірудің  тиімді жолы болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тебін, тебіндету

Тебін, тебіндету - малды қар басқан қысқы жайылымда бағу. Қазақстанда ежелден белгілі әдіс. Қазірде тебіндету жылқы мен қой шаруашылығында қолданылады. Тебіндегі мал тұяғымен қарды аршып, шөбін жейді. Тебінде жайылуға бұғы, жылқы, қой (өсіресе қазақы жылқы мен қой және солардың негізінде шығарылған жаңа тұқымдар) бейім. Тебінге шөбі биік, қалың суаты бар, қар аз түсетін жайылымдар қалдырылады. Қазақстан жағдайыңда қыста мал тебіндету қолда бар табиғи жайылым қорын ұтымды пайдаланып, арзан да сапалы мал өнімін өндірудің тиімді жолы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Текешік

Текешік - шала тартылған еркек лақтың 1 жастан асқаны.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тел бие

Тел бие - өз құлыны өліп, басқа бие құлыны телінген бие. Мұның екі жақты пайдасы болады - бір жағынан, құлыны өлгенмен биені суалтпай, саууға мүмкіншілік туғызылса, екіншіден, екі биені емген телі құлын жақсы жетіліп, қысқа семіз түседі.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тегі бойынша өсіру

Тегі бойынша өсіру - таза тұқымды мал өсіру әдісінің күрделі түрі, жоғары сатысы. Мұнда жыл сайын жұп таңдау олардың қандай аталық із бен аналық ұяға  жататынын, нәсілдік үйлесімділігін ескере отырып жүргізіледі. Белгілі бір тұқым малын тегі бойынша өсіру арқылы жоғары өнімді туыстас малдарды шағылыстырудың күшті-оңтайлы жағын ұтымды пайдаланып, ықтимал жүйесіз шағылысуына жол бермей, тұқымның нәсілдік қасиетін асылдандырып, өнімділігін ұрпактан-ұрпаққа арттырады. Тегі бойынша өсіру мал өсірушіден жоғары дәрежеде кәсіби білім мен мол тәжірибені талап етеді. Әдетте,тегі бойынша өсіру асыл тұқымды мал зауыттарында жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тері қатпарлығы

Тері қатпарлығы - қой дене терісінің көзге көрініп, көлденең қыртыстанып тұруы. Әдетте мойын терісінің қатпары шеңберленген ірі, ал тұла бойыңда тері қыртысы ұсақ болады. Тері қатпарлығы биязы жүнді қойларды іріктеп жүн тандағанда аса мән беріліп сұрыпталатын белгілерінің бірі. Тері қатпарлығы мен қойдың дене бітімі, жүнінің қоюлығы мен ұзыңдығы, ірілігі арасында тығыз байланыс бар. Тері қатпарлығы тым дамыған қой ұсақ, жүні тығыз болғанымен өте қысқа, шайыры көп, күйреуік, осал келеді. Тері қатпарлығы әр түрлі биязы жүнді қой тұқымдарының өнім бағыты мен өскен ортасына сәйкес ұнамды болады. Тері қатпарлығы дәрежесін қой тұқымдарын асылдандыру барысында қоршаған орта жағдайы мен өнім бағытына сәйкестендіріп өзгертіп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
ك

**Кәф** () Араб әліппесінің жиырма екінші әрпі, қазақша дауысталуы «кәф».

**к̣а̄ф** әрпінің сан бойынша ұстайтын орны - 20.

## Сілттемелер


Санат:Араб жазуы
ل

**Ләм** () Араб әліппесінің жиырма үшінші әрпі, қазақша дауысталуы «ләм».

**Ләм** ұстайтын саны - 30. 

«ләм» cөз басында жазылуы:
لَمَّ
لَكَمَ
لَجْنَةٌ

ләм — сөз ортасында :
سَلَبَ
صَلَبَ
قَلَّبَ

сөз аяғында —
ضَلَّ
رَجُلٌ
رِجْلٌ

## Сілттемелер


Санат:Араб жазуы
م

**Мӣм** () Араб әліппесінің жиырма төртінші әрпі, қазақтың «м» әрпіне сәйкес дауысталады.

Сан бойынша ұстайтын орны - 40.

## Сілттемелер


Санат:Араб жазуы
ن

**Нӯн** () Араб әліппесінің жиырма бесінші әрпі, қазақша дауысталуы «нӯн».

**Нӯн** сөз басында жазылуы  نـ ; 
сөз ортасында —  ـنـ
;
сөз соңында —  ـن

;

Әбджад саны — 50.

## Сілттемелер


Санат:Араб жазуы
ه

**ҺƏ** () Араб әліпбиінің жиырма алтыншы әрпі, қазақша дауысталуы Һə».

**һə’** сөз соңында - ـه ; сөз ортасында - ـهـ ; және сөз басында — هـ.

Сан бойыша ұстайтын орны - 5.

## Сілттемелер


Санат:Араб жазуы
و

**Уāу** () Араб әліппесінің жиыра жетінші әрпі.

Сөз басында және ортасында келетін **уāу** әрпі -  ﻭ; сөз соңындағысы — ـو .

Сан бойынша орны - 6.

## Сілттемелер


Санат:Араб жазуы
ي

**Йā’** () Араб әліппесінің жиырма сегізінші әрпі.

Сөз басында жазылуы  يـ ; сөз ортасындағысы —  ـيـ  және сөз аяғындағысы —  ـي .

Сан бойынша ұстайтын орны - 10.

## Тағы қараңыз
* Араб жазуы

Санат:Араб жазуы
Құмарлық

**«Құмарлық»** — Қазақ ақыны Шәкәрім Құдайбердіұлының XX-ғасырдың алғашқы жартысында жазылған көркем-әдеби туындысы. 

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Құмарлық / Уикикітапта

Санат:Өлеңдер
Жастық туралы (өлең)

**«Жастық туралы»** - Қазақтың ғұлама-ақыны Шәкәрім Құдайбердіұлының шығарған әдеби жазба еңбегі. Ақынның жастық шағындағы өлең шығаруға алғаш талпыныстарынан туған көркем шығарма, әдеби-жәдігер.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Жастық туралы / Уикикітапта

Санат:Өлеңдер
Суат

**Суат** — өзен-көл жағасында, бұлақ, құдық басында мал су ішетін жер. 

Суатқа пайдаланатын өзен-көл жағасын қажет болса мал суаруға бейімдеп, жабдықтайды. Бұлақ басындағы суат  бұлақтың көзіне мал түспейтін етіп қоршап, одан біршама төмен жерден дайындайды. Құдық басында суат үшін құдыққа іргелес салған астауды пайдаланады. Суат  және оның төңірегі жазда қоқыстан, қыста қатқан мұздан тазартып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тері-терсек

**Тері-терсек** - терінің шикізаттық түрі. Тері-терсекке өндеп, пайдалануға жарайтын мал, жабайы жануарлар, аң терілері жатады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тоғытпа жүн

**Тоғытпа жүн** - күземге дейін өзен иірімдері мен қарасуларға екі-үш рет тоғытылған қой мен қозыдан қырқылған жүн. Әдетте, қылшық және ұяң жүнді қой күзгі күзеу алдында тоғытылады. Тоғытпа жүн әдеттегі жүннен таза, оның таза жүн түсімі біршама жоғары болады, жеке қапталып, таңбаланады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тоқал, тұқыл

**Тоқал, тұқыл** - туғаннан мүйізсіз мал атауы. Тоқал мал бағып-күтушіге, өзге малға қауіпсіз. Мүйізді малға қарағанда өніміне азықты аз жұмсайды. Мүйізді ірі қара мал мен қойдың қазіргі мүйізді тұқымдарын асылдандыру барысыңда олардың тоқал түрін шығаруға баса көңіл бөлінуде.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тондық тері

**Тондық тері** - жүннің ұзыңдығы 1,5 см-ден асатын қылшық және ұяң жүнді қойдың терісі. Тондық теріден тон, тұлып, түгі ішіне қараған басқа да киімдер тігіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тоңғақ

**Тоңғақ** - жаңа туған бұзау, қозы, лақтың алғашқы тәуліктердегі нәжісі. Тоңғақ тың түсі сарғыш, қоймалжың. Оның қатып қалмай, уақытында түсіп қалуын бақылайды.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Топтап жұп тандау

**Топтап жұп тандау** - ата-енелік жұп құрудың бір түрі. Топтап жұп тандауда жалпы өнімділігі немесе жекелеген ерекшеліктері ұқсас бір топ аналыққа бір немесе бірнеше аталықты қосады. Топтап жұп тандау тебіңді жылқы шаруашылығында, етті бағыттағы мүйізді ірі қара мал мен қылшық және ұяң жүнді қой тұқымдарын өсіруде кеңінен қолданылады. 10-15 биеден тұратын бір үйірге бір айғыр қосу, табындағы 100 сиырға 3-4 бұқа қосу, т.с. Топтап жұп тандауды мал шаруашылығында қолданудың нақты мысалы.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Торай

**Торай** - шошқаның 4 айға дейінгі төлі. Туғандағы салмағы 1 кг төңірегіңдегі торай әдетте 2 айға дейін енесінің бауырында өсіріледі. Туғаннан кейін 2-3 сағаттың ішінде ауыздаңдырып, уыз еміздіру керек. Мегежіннің бауырындағы торай саны оның емшегінің санымен бірдей болу керек. Бір торайлағанда мегежін 8-12 торай туады. Одан көп туып, желініндегі жетілген емшектері жетпесе, артық Торайлар басқа мегежінге телінеді. Олар тез өсіп жетіліп, 2 айлығында - 20 кг, 4 айлығыңда - 40 кг-ға дейін салмақ қосады. Торай өсіп-жетілуін жеделдету үшін ене сүтімен қоса сапалы құнарлы азыққа ерте үйретеді. Басқа малдікіне қарағанда шошқа сүтінде темірдің аздығынан, торайлар қан азаюына (анемияға) жиі шалдығады. Оған жол бермеу үшін темірлі қосындылармен (ферродекс, ферроглюкон араласқан темір мен мыс тотияйыны-купоросы) немесе темірі көп қызғылт топырақпен қосымша азықтаңдырады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Торай еті

**Торай еті** - 1-2 айлық торайдың еті. Торай етінің қорытылуы жеңіл, сіңімді. Бірқатар халықтар құрметті қонаққа бүтін пісірілген торай етін ұсынады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Торайлау

**Торайлау** - мегежіннің төлдеуі. Мегежін 3 ай + 3 апта + 3 күн, яғни 114 тәулік, көтергеннен кейін орташа 8-12 торай туады. Торайлауда туған торай санына сәйкес мегежін желінінің емшектері жетіледі. Оның әр қайсысына бір-бір торайдан телиді. Алғашқы жақсы жетіліп туған торайларды желіннің онша жетілмеген артқы емшектеріне, ал әлсіз соңғы туған торайларды желіннің жақсы жетілген алдыңғы емшектеріне телиді.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Төл өсіру

**Төл өсіру** - малдан алынған ұрпақты аман сақтап, жетілдіру. Төл өсіру мал өсіру технологиясының маңызды үрдісі. Төл өсіруді алынған төлді алынатын өнімге (жұмысқа) бағыттап өсіріп-жетілдірудің (тәрбиелеудің) азықтандыру жөне бағып-күту ерекшеліктері арқылы іске асырады. Төл өсіру кезеңіне байланысты азықтандыру деңгейі мен құрылымын, бағып-күту тәртібін, баптау мен шынықтыруын өзгерту арқылы төл тегіне (тұқымына) тән қасиеттерінің жан-жақгы жетілуін қамтамасыз етеді. Ол үшін  мал организмінің дамуына сыртқы қоршаған орта жағдайларының (ашық, жарық, жылылық, т.б.) әсерін жетік білу қажет.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Төлді бөлу

**Төлді бөлу** - төлді енесінен ажырату. Мал өсіруде дер кезінде жүргізілуге тиісті жауапты жұмыс. Мал түлігінің биологиялық жетілу кезеңіне сәйкес төлді бөлу уақытылы  жүргізіліп, жас мал жынысына қарай бөлініп, бөлек бағылмаса, физиологиялық тұрғыдан жетілгенмен шаруашылық тұрғыдан әлі жетілмеген олардың мезгілсіз шағылысуына жол беріледі де әлсіз, әлжуаз төл алынады. Сондықтан төл бөлуді түліктің жыныстық және шаруашылық жетілу мерзімі мен пайдалану мақсатына қарай жүргізіп, бөлінген жас малдың дұрыс азықтаңдырылуы мен күтімі ұйымдастырылады. Осыны басшылыққа ала отырып, енесінен қозы - 4-4,5, бұзау - 6-8, құлын - 7-9, бота - 9-11, торай - 1,5-2 айлығында бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Төп (барда)

**Төп, барда** - спирт ашыту өндірісінің азықтық қалдығы. 90-92% судан тұратындықтан 1 кг-ның жалпы қоректілігі 0,08-0,1 а.ө. аспайды. Сондықган алысқа тасымалдамай құбырмен ағызып, өндіріс жанындағы шаруашылық ірі қарасының бордақылаудағы бастарына ішкізеді. Төп құрамында ашыту барысының түрлі пайдалы қосындылары, аминқышқылдары, В тобының витаминдері қалатындықтан, бордақылаудағы малдың салмағы мен қоңдылығын тез арада қостыратын арзан азық көзі болып табылады. Төпті бордақылаудағы жас мүйізді ірі қарамал басына тәулігіне - 40-50 кг, сақа басына - 80-90 кг мөлшерінде жұмсайды.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Туша

**Туша** - 1-2 жас арасындағы ешкінің ұрғашысы. Әдетте  туша екі жастан сәл асқан кезде лақтайды. Егер бір жастан асқан уақытында лақтаса, оны шыбыш деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Туыс аралық будан

**Туыс аралық будан** - зоологиялық жіктеу бойынша екі түрлі туысқа жататын жануарларды шағылыстырудан туған будан. Туыс аралық будан көбінесе өміршең, сыртқы орта жағдайына төзімді, күш-қуатты келеді, бірақ еркегі де, ұрғашысы да (кейде тек еркегі - қ. Қашыр) бедеу болады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тұқымдық аталық мал

Тұқымдық аталық мал - ұрпақ алуға жарамды деп табылған және сол мақсатта пайдаланылатын еркек мал. Аса құңды тұқымдық аталық мал тек тауарлы ұрпақ алуға ғана пайдаланылмай, мал басын асылдандыруда өзінің пайдалы қасиеттерін ұрпақтан-ұрпаққа тұрақты беретін ізін, яғни линиясын (зоотехния), қалыптастыруға пайдаланылады. Тұқымдық аталық мал іздері арқылы мал тұқымының пайдалы қасиеттері (өнімі) жетілдіріліп, асылдандыру жұмысы жүргізіледі. Тұқымдық аталық малды түлік түріне сәйкес атайды - асыл тұқымды немесе тұқымдық қошқар, тұқымдық бұқа, тұқымдық айғыр, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тұмса бұзаулаған сиыр

**Тұмса бұзаулаған сиыр** - алғашқы рет бұзаулаған сиыр. Әдетте сиыр алғашқы рет 2 жастан асып бұзаулайды. Тұмса бұзаулаған сиыр
сиырды бағып-күткенде сүт өнімділігімен қатар оның өзінің өсіп-жетілу үстінде екені есте болуы керек. Тұмса бұзаулаған сиыр бұзауының салмағы да, сүт өнімділігі де сақа сиырдан біршама төмен болады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тұсақ қой

**Тұсақ қой** - 1,5-2,5 жас аралығындағы ұрғашы қой. Әдетте тұсақ қой 2 жас шамасында алғашқы рет қоздайды. Тұсақ қой қоздағанда қозысының ауызданып, оны енесінің толық алғанын қатаң бақылайды. Тұсақ қой көбінесе жалқы табады, соңда да қозы сақа қойдікінен кішілеу болып, енесінен бөлгендегі салмағы да төмен болады. Асыл тұқымды биязы жүнді қой өсіретін шаруашылықтарда жоғары өнімді тұсақ қойды 2 жасыңда тудырмай, 2,5 жасында бірінші рет ұрықтандырып, 3 жасында алғашқы рет қоздату әдісімен тұсақ қойдан алынған төлдің салмағын өсіріп, сапасын жоғарылатады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тұсау, тұсамыс

**Тұсау, тұсамыс** - малдың алысқа ұзап кетпеуі үшін алдыңғы екі аяғына екі ұшы байланатын жұқа қайыс не есілген жіп. Тұсаудың ұшын аяққа оңай салынатындай тиектеп жасайды. Тұсауды көбінесе жылқы қылына жүн араластырып ескен жіптен жасайды. Кейбіреулер қайыстан тиектеп те, өрме де тұсау жасайды. Тұсау көбінесе мініс жылқыға, көлікке пайдаланатын түйе мен өгізге салынады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тұтамдап сауу

**Тұтамдап сауу** - мал сауу тәсілдерінің бір түрі. Тұтамдап сауғанда сауыншы емшекті уыстап ұстап, үлкен және сұқ саусақпен емшектің түбінен қысып тұрып, қалған саусақтармен жоғарыдан төмен кезекпен қостап қысып емшектен сүт шығарады. Сүт шығару біткенге дейін бұл қимыл қайталанады. Алдымен алдыңғы екі емшегін, одан соң артқы екі емшегін бір мезетте сауады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Түбіт, түбіт жүн

**Түбіт, түбіт жүн** - қой, ешкі, түйе, үй қояны, мамық жүнді аңдар түгінің жіңішке талшығы. Тоқыма өнеркәсібі үшін түбіт жүн талшықтарының ішіндегі ең құнды шикізат. Биязы жүңді қойдың жүні түгелдей түбіттен тұрады. Түбіт, түбітті жүн негізінен ешкі мен қойдан алынады. Биязы жүнді қой түбітінің жіңішкелігі - 15-25 мкм. Жылына бір рет қырқып алынады. Ешкі жүнінің 35% жіңішкелігі - 14-19 мкм түбіттен тұрады. Ешкіні жылына бір рет қырқып түбітін бөлгеннен кейін, оны тек тарап (ешкі басынан - 250-300 г) алады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Түбіт тарау

**Түбіт тарау** - ешкіні қырықпай-ақ арнайы жасалған тарақпен тарап, түбітін алу. Ешкінің түбітін алудың бұл тәсілі әдетте, ауа-райы қолайсыз жағдайда және ешкі арық болғанда қолданылады. Ал ауа-райы жылы болса, барлық ешкіні қырқып алып, түбітін қылынан қолмен тазартады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Түйе еті

**Түйе еті** — түйе өнімінің бір түрі, бағалы тағамдық шикізат. Түйе етінің химиялық құрамы мүйізді ірі қара мал етіне ұқсас және қуатты келеді. Түйе етінің қасиеті толық зерттеліп бола қойған жоқ, дегенмен, еліміздің түйе өсіретін аймағының жергілікті халқы оны диеталық тағам деп біліп, дертке дауа санайды. Түйе етін өңдіруге әдетте, 18-20 айлық тайлақ (енесінен айырылған бота), құнан атан пайдаланылады. Бұлардың етінен қазы айналдырылып, сапалы шұжықтар жасалынады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Түйеші

**Түйеші** - түйенің қолға үйретіліп, түлік қатарына қосылғанына біздің дәуірімізге дейін бес мың жыл шамасындай мезгіл болған. Содан бері өткен жеті мың жылдай уақыт ішінде түйе шөлейт жерде мекендеген елдің ең колайлы көлігіне айналды. Түйе тұқымының биологиялық ерекшеліктері мен өнімділік қасиетін толық біліп, қолайлы азыктандырып бағып-күтуші жұмыскерді түйеші дейді, ол іс кез келген адамның қолынан келмейді.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Түйіршіктелген мал азығы

**Түйіршіктелген мал азығы** -  ұнтақталып, түйіршіктеліп біріктірілген азық қоспасы. Түйіршіктелген мал азығы әр түрлі азықтар ұнтағынан дайындалатындықтан құрамы күрделі, бір азық құрамын басқаларынікі толықтырғаңдықтан жалпы қоректілігімен қатар биологиялық құнарлылығы да жоғарыланған құрама азық. Ол сақтауға, тасымалдауға ыңғайлы, малға жегізгенде төгіліп, шашырамай, шығыны аз болады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Түраралық будандастыру

**Түраралық будандастыру** - екі түрге жататын малды шағылыстыру, екі түрге жататын өсімдікті бір-бірімен тозаңдандыру. Түраралық будандастырудың ғылыми тәсіл ретіңде жануарлардың өзгергіштігі мен тұқым қуалаушылығы және ұрықтану үрдісі мен олардың шығу тегін тексеруге маңызы өте үлкен. Дегенмен, түраралық будандастыруды қолданудағы негізгі мақсат – үй жануарларын жабайы жануарлармен будаңдастыру арқылы малдың жаңа тұқымдарын шығару. Бұл бағытта адамзаттың қол жеткен табыстары мол (қ. Қазақтың арқармериносы;  Санта Гертуда сиыры; Қашыр).

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тықыр тері

**Тықыр тері** - жүннің ұзындығы (1,5 см) мен үлбірлігі (0,5 см) талаптардан қысқа қой терісі мен мал буаздығының аяғына қарай түскен түсіктердің терісі. Т.т. былғары өндірісі үшін құнды шикізат.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тізгін

**Тізгін** - жүгеннің бір бөлігі, екі ұшы сулықтың екі жағына бекітілген жұқа, жіңішке қайыс. Тізгін арқылы мінген атты қалаған жаққа бұрып, жүргізіп тоқтатады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тірілей салмағы

**Тірілей салмағы** - малдың еттілігін, дамып-жетілгеңдігін сипаттайтын басты қасиеттерінің бірі. Сонымен қатар малдың тірілей салмағы мен көптеген өнімдік қасиеттерінің (сүттілігінің, жүн өнімділігінің, өміршеңдігінің т.б.) арасыңда тығыз байланыс бар. Мал тұқымын асылдандыруда малдың тірілей салмағына үлкен мән беріледі. Малдың тірілей салмағын белгілі бір уақыт аралығында өлшеп отыру арқылы оның тәулігіне қосатын қосымша салмағын, өсу қарқынын, жетілу дәрежесін анықтайды. Жекелеген малға берілуге тиісті жемшөп мөлшерін анықтауда да оның тірілей салмағын басшылыққа алады. Малдың тірілей салмағын зерттеу үшін аш қарында таразымен өлшейді (қ. Мал өлшеу).

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Тісеу

**Тісеу** - малдың сүт тістерінің түсіп, олардың орнына тұрақгы тістердің шығуы. Тұрақгы тістерге қарағанда сүг тістері кішілеу және ақшыл келеді. Тісеуде түлікке тән тиісті заңдылык болады. Сүт тістері бәрі бірден түсіп қалмайды. Түліктің түріне карай белгілі бір жаста тісеу басталып, әр жас сайын сүт тістері біртіңдеп түсіп, тұрақты тістермен ауысып отырады. Осыған қарап малдың жасын анықтауға болады. Мысалы, жылқының 2,5-3 жас аралығындағы құнан шыққанында - асты-үстінен ортадағы төрт қасқа тістері, 3,5-4 жастағы дөненіңде - астыңғы-үстіңгі қасқа тістердің екі жағынан бір-бірден, ортадағы күрек тістен төрт тіс, келесі жылы тағы ең шеткі төрт тіс тісейді де, бес жасыңда күрек тістер толық түседі. Тіс құрылысы бір типтес мүйізді ұсақ және ірі қара малдың тісеу заңдылықтары да ұқсас - тісеу бір жастан аса басталып, 1,5 жасында - астыңғы иектегі (үстіңгі иегіңде тіс болмайды) екі қасқа тіс толық жетіледі, 1,5-2 аралығыңда - қасқа күрек тістер арасындағы екі ішкі орта тіс, 2,5-3 жас аралығында - екі сыртқы орта тіс, 3,5-4 аралығында - шеткі екі тұрақгы күрек тіс шығып жетіледі. Тісеу мерзіміне мал тұқымы, өнімдік бағыты біршама әсер етеді. Әдетте, жылдам жетілгіш тұқымдар ертерек тісейді.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Ұн қоспасы

**Ұн қоспасы** - түрлі азықтық дақылдар ұнының қоспасы. Ұн қоспасы әдетте, астық жөне бұршақ тұқымдастар дәнінің ұнынан балапан мен төлді қосымша азықтаңдыруға (қоймалжың сұйық қып ішкізуге) дайындалса, ұн өндірісінің ұн шаңы басқа жеммен араластырылып, сақа малға беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Ұнамды тип

**Ұнамды тип** - нақтылы бар тұқымның белгілі бір табиғи экономикалық орта жағдайында өсіргенде қалыптасқан сұраныска сай сапалы да тиімді өнім беретін мал басы. Мал тұқымын асылдандыру тәжірибесінде әрбір мал тұқымының ұнамды типіне лайықты өнімдік белгілердің ең төменгі шектік көрсеткіші белгіленеді. Мысалы, Қазақтың биязы жүнді саулығының ұнамды типнің тірілей салмағы - 50 кг-нан, қырқылған таза жүні - 2,1 кг-нан, жүнінің ұзындығы - 8 см-ден кем болмауға тиіс. Малды сұрыптағаңда, сыныпқа бөлгенде оның өнімдік қасиеттерін осы бекітілген көрсеткіштермен салыстырып бағалайды, сәйкес келсе асыл тұқымдық топқа (I-сынып пен элитаға) алынады.Ұнамды типтің өнімдік көрсеткіштері уақыт талабы мен сұранысқа байланысты қайта қаралып отырады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Ұрықтандыру (қолдан)

**Ұрықтандыру, қолдан** - күйлеген аналық малдың қынабына аталықтың ұрығын қолдан жіберу, яғни қолдан ұрықтандыру. Ұрықтандыру мал шаруашылығы саласындағы ірі жетістік болып табылады. Ұрықтандыру арқылы жоғары өнімді асыл тұқымды аталық ұрығымен бір кезеңде көптеген аналық малды ұрықтандырып, бір жылда оған тартқан мыңдаған төл алып, нәтижелі тұқымдық асылдаңдыру жұмысын жолға қоюға болады. Ұрықтандыруда аталық мал ұрығының сапасын алдын ала тексеріп, түрлі жыныс ауруларына жол бермеуге жол ашылады. Ұрықтандыруды жүргізу үшін қажетті құрал- жабдықтар мен ол істі жете менгерген білікті маманы болуы керек. Ол әр мал түлігінен ұрық алып, сақтап, бөліп, онымен күйлеген малды шебер ұрықтандырура білуі керек. Мал түліктерімен қоса құс мекиендері де ұрықтандыруды.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Көбею
Ұялас балапан

**Ұялас балапан** - бір мезгілде басылып, бір ұядан шыққан, енесімен бірге жүрген балапандар.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Ұяң жүнді қой

**Ұяң жүнді қой** - түбіт, аралық қылшығы басым, қылшығы жіңішке, майда жүнді қой. Ұяң жүнді қой тұқымдарының көпшілігі шағындау болса да тегене құйрықты келеді. Ет, құйрық майы мен сапалы кілем тоқуға аса қажетті ақшыл ұяң жүн өндіру үшін өсіріледі. Ұяң жүнді қой өсіру Кавказ бен Орталық Азия елдеріңде, оның ішіңде Казақстанда кең тараған. Осыған орай жергілікті жер жағдайы мен ауа райына жақсы бейімделген,қысы-жазы   жайылымда    бағылатын    қой тұқымдары шығарылған (қ. Алай қойы, Дегерес қойы, Тәжік қойы, Сараджа қойы, Қазақтың құйрықты ұяң жүнді қойы).

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Үйрек балапаны

нобай|
**Үйрек балапаны** - үйрек жұмыртқасынан шайқалған балапан. Тез өсіп-жетілгіш келеді. Дұрыс азықтандырылған жағдайда 40-45 күнде 1 кг салмақ қосымына 2-2,5 кг жем жұмсап, өз салмағын 40-50 есе ұлғайтады да, тірілей салмағы 2-2,5 кг тартып, етке сойылады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Үйрек еті

**Үйрек еті** - басқа құстармен салыстырғанда үйректің бірқатар артықшылығы бар. Мысалы өсу қарқыны жағынан басқа етке өсірілетін ауыл шаруашылық малдар арасынан оған сәйкесі жоқ. Жеті апта өсу ішінде тәуліктік балапанның тірі салмағы 60 реттей жоғарылап, 3,0-3,5 кг болады. Еті тәтті, нәзік талшықты, дәнекер ұлпа аз. Бұлшық ет құрамында 20% дейін толық құнды ақзат, еті майлы - 36,2%. Дегенмен, майының еру температурасы басқа малдардікіне қарағанда төмен (олеин қышқылының көптігінен), осы себептен 1 кг етінің калориясы - 4156 ккал. Осы себептен адам ағзасында жеңіл қорытылады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Үйрек шаруашылығы

**Үйрек шаруашылығы** - ет өндіру үшін үйрек өсіретін құс шаруашылығының бір саласы. Қазақстанда үйрек шаруашылығын құру 1960-1970 жылдары Қытай мен Англиядан Пекин үйрегін әкелуден басталды. Солардың негізінде Қазақ аймақтық құс шаруашылығы тәжірибе станциясы жоғары өнімді "Медеу" атты үйрек шығарумен тікелей айналысты. Бұл үйректің 49  күндік балапаны 3 кг салмаққа жетіп, 6,5 айлығында жыныстық қабілеті жетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Үйірде шағылыстыру

**Үйірде шағылыстыру** - үйірдегі биелерді қысы-жазы бірге бағылатын айғырдың ерікті шағылысып, ұрықтандыруы. Үйірде шағылыстыру тебінді жылқы шаруашылығында қолданылады.

## Дереккөздер
Ұша үйту

**Ұша үйту** - көбінесе шошқаға тән жұмыс. Оның ұшасын терісін алмай өңдейді. Бірінші тәсіл бойынша қансыратудан соң шошқаның ұшасын конвейерден ыстық су (62-65 С) шараға түсіреді де, онда 3-5 минут ұстайды. Мұндағы мақсат теріден доңыз кылшықты  және терінің сыртқы қабығын-эпидермисті бөліп түсіру. Бұдан кейін, доңыз қылшықтан түгелдей тазалау үшін тарақша машинкадан өткізеді, қалған доңыз қылшықты қолмен тазалайды. Әрі қарай ұша күйдіретін пешке түседі, онда 100 градус ыстықта 15-20 минуттай үйтеді. Үйтіліп болған ұшаны тазалайды және оңдап жуады, ішіндегі мүшелерді алып, етінен трихинеллезға зерттеу үшін сынама алады. Терісімен алынған ұша бекон етін дайындауға, ия болмаса жалпы ет дайындауға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Ұшаны мүшелеу

**Ұшаны мүшелеу** - сойылған мал ұшасын бөліп сақтауға, ия болмаса өңдеуге және сатуға шығарарда мүшелейді. Ірі қара мал ұшасын тігінен қақ бөліп сақтайды, сатуға ия болмаса өндеуге шығарарда, 11 -ші және 12-ші төс омыртқаларының және қабырғаларының арасынан көлденеңдеп кесіп, төртке бөледі. Кеуде жақ бірден төрт бөлігін-жеті бөлікке, жамбас - сан жақ бөлігін - төрт бөлікке шауып бөледі. Сонда қақ бөлінген ұшадан 11 кесек ет алынады. Ірі мал ұшасын үш сортқа бөледі. Бірінші сортқа ұшаның ең жақсы бөліктерін жатқызады - жамбас-сан, белдеме, арқа, жауырын және төс. 1 сортты еттің үлесі 88% шамасында. 2 сортқа - мойын және шап еттері кіреді, шығымы 7% -дай. 3 сортқа тамақтық сапалығы төмендеу бөліктері жатады-бауыздау еті, алдыңғы және артқы сирақ, шығымы 5%. Бұл бөліктердің құрамында сүйек және дәнекер ұлпа көп, бұлшық ет аз. Сатуға және кулинарлық іске түскен кесек еттердің ерекше аттары болады, мысалы сүбе-филей, сан еттерін - жая дейді.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Үлбір

**Үлбір** - үлпілдек, мамық және биязылау жүңді жануарлардың өңделген терісі. Үлбірге түкті жабыны сапалы үй жануарларының (биязы және биязылау жүнді қойдың, қаракөл қозысының, қоянның, түбітті ешкі лағының, құлынның, бұзаудың), кейбір теңіз жануарлары (теңіз мысығы, итбалық) мен құстардың (баклаңдар, аққулар) терісі жатады. Үлбір сапасы мен пайдалану реті оларды өндеу ерекшеліктеріне байланысты өзгереді. Үлбірден жылы да әсем, әрі көп киіс беретін бас киім, сырт киім, жаға тігеді.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Шағылыс жасы

**Шағылыс жасы** - малдың шаруашылық тұрғысынан алғашқы шағылысқа түсуге не ұрықтандырылуға қолайлы жасы.    Малдың шағылыс жасын белгілегенде оның ертерек қалыптасатын жыныстық жетілуімен қатар одан кейін толысатын жалпы физиологиялық-шаруашылық қасиеттерінің (тірілей салмағы, іріленіп өсуі ж.б.) қалыптасу мерзімін ескереді. Мысалы, мүйізді ірі қара мал жыныстық қабілеттілігі - 6-8 айда жетілгенмен, шағылыс жасы толысатын  шаруашылық жетілуі - 14-18 айында қалыптасады. Сол секілді, жылқының жыныстық жетілуі - 8-9 ай, шағылыс жасы - 24-48 ай, қойдікі, тиісінше, 5-6 және 10-18 ай, шошқанікі - 4-5 және 8-12 ай, түйенікі - 30-36 және 48-60 ай. Шағылыс жасына жетпей, яғни өз организмі әлі толық өсіп-жетілмей, шағылыстырылған (қашырылған не ұрықтандырылған) малдың ерте буаздықтан өсіп-жетілуі баяулап, төлі ұсақ, әлжуаз туылады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Шағылыс айналымы, жыныстық айналым

**Шағылыс айналымы, жыныстық айналым** - күйлеу кезеңіндегі ұрғашы малдың жыныстық торшасының-яйцеклеткасының толығып, ұрықтануға дайын болу мерзімі. Шағылыс айналымы күйі келген кезде шағылыстырғанда не ұрықтандырылған малдың тоқтамай, қайта күйлеу мерзімімен есептейді. Бұл мерзім сиыр үшін - 20-22, саулық үшін - 16-18, бие үшін - 20-23 күнге тең. Шағылыс айналымы барысыңда осы мерзімде нәтижелі ұрықтандырылмаған ұрғашы мал қайта күйлейді. Оны шағылыс айналымы сыртқы белгілері бойынша немесе анықтаушы  аталық мал жіберіп анықтайды да, күйлеу кезеңінде аналық бастарды кем дегенде екі рет шағылыстырып не ұрықтандырады, яғни бұл кезең екі шағылыс айналымы толық қамтуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Шоқтық кезең

**Шоқтық кезең** - жеке ағзаның өсіп-жетілуінің, тіршілік етуінің бірінен соң бірі келіп отыратын, бір-бірінен жақсы ажыратылатын шақтарға бөлінуі. Малдың туғаннан кейінгі өсіп-жетілуі, жеке басының дамуы, яғни онтогенез - уыз еметін **уыздық кезең**, сүт еметін **сүттік кезең**, жыныстық қабілеттілігі қалыптасатын **жыныс қабілеттілігі** жетілу кезеңі, ағзаның биологиялық тұрғыдан да, шаруашылық тұрғыдан да **толық жетілу кезеңі**, содан кейінгі **қартаю кезеңі **деп бес кезеңге бөлінеді. Олар бір-бірінен малдың сыртқы ортаға бейімделушілігі, өсіп-даму қарқыны, дене құрылымының күрделіленуі, кұрылымдық бөліктердің кызметі мен үйлесімділігінің өзгеруімен ерекшелінеді. Мысалы, жаңа туған төлдің уыздық кезеңінде оның ағзасы қоршаған сыртқы орта жағдайларына бейімделе бастайды. Бұл жас ағза онтогенезінің ең жауапты, әрі тіршілік факторына сезімтал, қорғаныс қабілеті-резистенттігі әлі жетілмеген, ас қорыту мен иммундық жүйелері әлі қалыптаспаған кезең. Соңдықтан осы және сол жүйелер дамып-жетілетін, одан кейінгі сүттік кезенде төлдің бағып-күтілуіне үлкен жауапкершілікпен қарау керек. Бұдан кейінгі жыныстық жетілу кезенінің дұрыс өтуі малдың болашақ өнімділігіне ықпал етеді де, толған кезеңінде сол өнімділігі толығымен айқындалады. Қартаю кезеңіңдегі зат алмасуында ыдырау үрдісі басым болуынан, мал өнімділігі төмендейді. Оларды табыннан шығарып, орнын жас бастармен толықтыру керек.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Шаңқан (боз)

**Шаңқан (боз)** - жылқының түсі. Түсі шымқай, тым ақ болып келген жылқы.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Шап айыл

**Шап айыл** - ер-тоқым қыр арқадан ауып кетпес үшін жалаң ердің үстінен аттың бауырын орай тартатын тартпа. Шап айыл қайыстан жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Шошқа өсіруші

**Шошқа өсіруші** - шошқа малын күтіп-бағу жұмыскерлерін шошқа өсіруші (оператор) дейді. Олардын әр түрлі жұмыс аумағы болады: тұқымдық қабандарды бағып-күтуші, бойдақ және буаз мегежіндерді бағып-күтуші, торайын емізетін мегежіндерді және бордақылаудағы шошқаларды бағып-күтушілер.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Шелдеу

**Шелдеу** -  үлбір өндірісінде теріден тері асты шел қабатын айыру. Әдетте, ол арнайы шелдеу машинасы арқылы іске асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Шопан

thumb|220px|Жайлаудағы шопан
**Шопан** — қой қоздау жұмыстарын ұйымдастырады, бригада мүшелерінің арасында тапсырмаларды реттеп, міндеттейді. Аға шопанның міндетіне қоздау нәтижесін есепке алу, сақманшылармен қамтамасыз ету, керек болған жағдайда қозыларды қосымша азықтандыруды ұйымдастыру, уақытында мал дәрігерлік қызметкерлерге қарату жұмыстары да енеді.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Шошқа қора

**Шошқа қора** - шошқа қораларын жерге салып жайғастыру, негізгі өндірістік жұмыстарды (азықтандыру, қиын шығару және т.б) жүргізуге қолайлы жағдай жасаулы тиіс. Басқа үйлерге қарағанда, мегежін торайлайтын және торайын емізетін мегежіндерге арналған шошқа қорасы ерекше жақсы жағдайды талап етеді. Шошқа қорасының кіре берісінде санпропускник және дезбарьер міндетті түрде болады. Шошқа қорасының сырты шарбақталынады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Динияр Ринатович Билялетдинов

**Динияр Ринатұлы Билялетдинов**  (; 27 ақпан 1985, Мәскеу) — Ресей футболшысы, жартылай қорғаушы. 2008 жылғы Еуропа чемпионатының қола жүлдегері. 

## Өмiрбаян
Динияр Билялетдинов 1985 жылы ақпаның 27 жұлдызында Мәскеу қаласында дүниеге келген. Оның әкесi — Ринат Билялетдинов — әйгелi футболшы және бапкеры, анасы  — Аделия Билялетдинова. 
### Карьерасы
Диниярың бірінші клубы Мәскеунiң  "Локомотив" болды. "Локомотивта" Динияр 150 інде алаңға шықты және 31 гол соқты. 2009 жылында ол Дэвид Мойестың шақыртуымен "Эвертон" командасында ауысып келді.

2012 жылы 23 қаңтарда Спартак командасында келдi.

## Жетістіктері
### Командалық

 **Ресей құрама командасы|**
*Еуро 2008 дүркін қола жүлдегері: 2008

 **Локомотив (Мәскеу)**
*Ресей Чемпионатының чемпионы: 2004
* Ресей Чемпионатының екi дүркін қола жүлдегері (**2**): 2005, 2006
* Ресей Кубогының иегері: 2006/07
* Ресей СуперКубогының иегері:: 2005

## Клубтық карьера кестесі

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* «Эвертон» ресми сайтындағы профиль  
* Чемпионат.com сайтындағы профиль  

Санат:Ресей футболшылары
Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Эвертон ФК ойыншылары
Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Рубин ФК ойыншылары
Санат:Торпедо Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Анжи ФК ойыншылары
Санат:Тракай ФК ойыншылары
Франция департаменттері

thumb|300px|Франция департаменттерінің қазіргі картасы

Департаменттер () Францияның және оның ортары болған біраз елдің қатарында негізгі аумақтық-әкімшілік бірлігі болып саналады. Әдеттегідей, құрлықтаық Франциядағы департаменттердің аумағы 4000-нан 8000 км²-ді құрайды. Халқы саны 100 мыңнан 1 млн адамға дейін жетуі мүмкін. Департаменттер француздық революция кезінде алфавиттік тәртіп бойынша ресми түрде  нөмірленген (қазіргі кезде алфавиттік тәртіптен тыс ерекшеліктер бар).

## Басқару жүйесі
Департаментті басқаратын негізгі ұйым алты жылға сайланатын Бас кеңес (Conseil Général) болып табылады. 1982 жылдан бастап кеңесті оның президенті басқарады. Департаменттің әкімшілік орталығы «префектура» деп аталады.

## Тарихы

Мемлекетті департаменттерге бөлуді 1790 жылдың 4 қаңтарда Ұлы француздық революция кезінде енгізді. Құрылтайшы Ассамблея бұрынғы провинцияларға бөлуді жаңа, тиiмдi құрылымға ауыстырды. Сол жылдың 4 наурызында жаңа 83 департамент құрылды. 1810 жылы Француздық аумақтың кеңеюіне байланысты департаменттер саны 83-тен 103-ке дейін өсті, бірақ, 1815 жылы Наполеонның жеңілуі артынан олардың саны 86-ға төмендеді. Сонымен қатар, 1848 жылдан 1962 жылға дейін Алжир Францияның департаменті болған. Қазіргі кезде Францияның құрамында 96 департамент және теңіздің ар жағындағы 5 департамент бар.


Франция
Францияның қазіргі департаменттері

thumb|300px|Франция департаменттерінің қазіргі картасы
right|thumb|The departments in the immediate vicinity of Paris; the numbers are those of the first column

Санат:Франция департаменттері
Санат:Франция аймақтары
Францияның әкімшілік бөлінуі

**Францияның әкімшілік бөлінуі** — бұл Францияның институционалды және әкімшілік географиясы.

## Францияның метрополиясы

2006 жылдың 1 қаңтарынан бастап Францияның метрополиясы (яғни Еуропада ораналсқан француздық аумақтары) келесі иерархиялы бағынышты бөлімдерге бөлінген:

* 22 аймақ
* 96 департамент
* 329 округ
* 3879 кантон
* 36 571 коммуна
* 3 ең ірі комунна Париж, Марсель және Лион 45 муниципалитеттік округқа бөлінген.
Сонымен қатар Францияның құрамына өз әкімшілік бөлінісі бар теңіз ар жағындағы иеліктері кіреді.
{| style="background:none;" cellspacing="0" cellpadding="0"
|-valign="top"
|
Ызбот

**Ызбот, азбан шошқа** - төрт айлығынан қалдырмай піштірілген еркек шошқалар.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Ысылдақ үйрек

**Ысылдақ үйрек** - Оңтүстік АҚШ-та орманда жабайы үйректерден өсірілген. Құс шаруашылығында ет өндіруде ысылдақ үйрек кеңінен пайдаланылады. Олардың өсіп-өну қарқыны өте жоғары, ұшасы онша майланбаған, еті жақсы дәмділік қасиетімен ерекшеленеді. Қазақстанның онтүстік-батыс аймағында көптеп тараған. Еркек үйректер 5,5-6,0 кг, ұрғашысы -3-3,5 кг салмақ тартады. Жылына әрқайсысының салмағы 70-80 г., 90-120 дана жұмыртқа табады.

## Дереккөздер


Санат:Құс шаруашылығы
Санат:Қазтәрізділер
Інгенше

**Інгенше** - үш жастан асқан ұрғашы түйе. Әдетте, осы жаста бураға шөгеріледі. Кей жерлерде інгешені дөнен інген деп те атайды.

## Дереккөздер


Мал шаруашылығы
Ірі азық

**Ірі азық** - аумақты клетчаткалы кепкен жемшөп. Ірі азық, яғни қатайып іріленген, мал азығына кептірілген пішен мен дәнді дақылдардың сабаны жатады. Оларға аумақ беріп, қатайтатын өсімдіктің қиын ыдырататын, қиын қорытылатын көмірсулық қосындысы - клетчатка, яғни целлюлоза (құрғақ затында 19%-дан асады). Соған байланысты 1 кг-ның жалпы қоректілігі 0,2-0,3 (сабанда) - 0,4-0,5 (пішенде) азық өлшемінен артпайды. Пішен сапасына қарай 30-50 мг/кг каротині сақталады. Ірі азық малға қыста жегізіледі. Желінуі мен қорытылуын арттыру үшін алдын ала дайындықтан өткізген жөн.Ірі азық малға жегізуге дайындаудың ұсақтау, турау, мыжу, араластыру және қыздыру (буландыру) секілді механикалық-физикалық әдістері оларды шайнауға жұмсалатын мал энергиясын үнемдеп, желінуін арттырса, сілті, әкпен өндеу секілді химиялық әдістері желінуімен қоса қорытылуын да жоғарылатады. Ірі азық азықтық қосындылар құрамында ашыту арқылы жүргізілетін     биологиялық     дайындау     әдісінде     жемшөп жұмсарып, хош иістенуімен қатар аминқышылдары және В тобының витаминдерімен байытылады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Департамент (әкімшілік-аумақтық бірлік)

**Департамент** (, ) — бірқатар елдегі 1, 2 немесе 3 деңгейлі әкімшілік-аумақтық бірлік.

Алғашқы рет мемлекетті департаменттерге бөлуді Францияда, Ұлы француздық революция кезінде енгізілді.

Нақты бір әкімшілік-аумақтық бірліктерді (көбінесе бірінші немесе екінші) белгілеу үшін «департамент» терминін қолданатын елдер:

**1-ші деңгейлі**
*  Бенин
*  Боливия
*  Гаити Республикасы
*  Гватемала
*  Гондурас
*  Колумбия
*  Конго Республикасы
*  Никарагуа
*  Парагвай
*  Сальвадор
*  Уругвай

**2-ші деңгейлі**
*  Аргентина
*  Габон
*  Камерун
*  Кот-д’Ивуар
*  Нигер
*  Сенегал
*  Франция

**3-ші деңгейлі**
*  Буркина-Фасо

*
Жақып (пайғамбар)

**Жақып** немесе **Яқуб** (, *Яаков*; Исламда – , *Якуб*) — Інжіл және Қасиетті Құран кейіпкері. Кейбір тарихшылар Палестинада туды деседі. Әкесі Исхақтың тәрбиесінде өскен. Исхақ қасиетті Кұддыста Пайғамбар болып, 80 жыл ғұмырын сонда өткізген. Еңкейген шағында Аллаһтың рахымымен егіз ұл көрген. Бірінің есімі – Иесу, екіншісі – Жақып. Исхақ Жақыпқа алғыс батасын береді. Иесу бұған қызғаныш етеді, ниеті бұзылады. Мұны шешесі сезіп, Жақыпты нағашысына жібереді. Нағашысына барар жолда түсіне аспанға өрлеп бара жатқан періштелер кіреді. Аллаһ Тағала Жақыпқа: 
«Мен саған береке берейін, ұрпағыңды көбейтемін, осы жерді – Баитл Мұхаддасты сол ұрпақтарына мекен етемін» – дейді.
Жақып қуанып оянады. Сол түсі бойынша Аллаһқа арнал бір ғибадатхана салуды мақсат тұтады. Кейін, ғибадатхана салатын орынды белгілейді. Сол жерде Баитл Мұхаддас бой көтереді. Жақып(ғ.с.)-да 12 ұл болады. 

Исраилдың он екі тайпасы солардан өрбиді. Әр тайпа әр ұлының есімімен аталады. Ал, Жүсіптен айрылған соң Жақып (ғ.с.) жылап-сықтап, көзден айрылады. Жүсіппен табысқанда қарашығы қайта ашылады. Кейін Жүсіптің қолына келіп, 147 жасыңда қайтыс болады. Мәйіті кейінірек әкесі Исхақтың Палестинадағы зиратына әкеліп қойылады. Құранда Жақып есімі 17 жерде аталады.

Ысқақ пайғамбардың Ребеккадан жиырма жыл уақыттан кейін тұған ұлы, пайғамбар.

## Дереккөздер

Санат:Ислам пайғамбарлары
Ішкі Моңғолия

**Ішкі Моңғол** ( ; ) — солтүстік Қытайдағы автономды облыс Қытай, 1 сәуір 1947 жылы негізі қаланды. Астанасы — Хух-Хот, ең ірі қаласы — Бугт-Хот (Баотоу). Халқы 23,84 млн адам (23-орын).

## Халық және тіл мәселесі
Ішкі Моңғолияда моңғол тілі ресми тілдердің бірі болғанымен, **2020 жылы** Қытай үкіметі моңғол тіліндегі пәндерді (әдебиет, тарих, саясат) мандарин тіліне ауыстыруды бастады. Бұл шешімге жергілікті халық қарсы шығып, наразылық шерулері өтті.

## Экономикасы
Ішкі Моңғолия – Қытайдағы пайдалы қазбаларға бай және өндірістік тұрғыдан маңызды өңірлердің бірі. Мұнда көмір, сирек кездесетін металлдар өндіріледі. Баотоу қаласы — сирек металлдардың өндірісі бойынша әлемдегі ірі орталықтардың бірі.

## Қоғамдық толқулар
2011 жылы Ішкі Моңғолияда көмір өндірісіне қатысты жергілікті моңғол малшылар мен қытайлық компаниялар арасындағы қақтығыстар мен наразылықтар орын алды. Бұл этникалық және экологиялық мәселелердің шиеленісуін көрсетті.

## Сілттемелер
* Southern Mongolian Human Rights Information Center
* Large map of Inner Mongolia 
* Музей Чингисхана 
* Southern Mongolian Human Rights Information Center
* Внутренняя Моңғолия на сайте посольства России в Китае 

Санат:Моңғолия
Питтсбург

**Питтсбург** (, ) — АҚШ-тың екінші ірі қаласы. Қала тарихи болат өндірісінен белгілі болғанымен бүгінгі күні оның экономикасы негізінен денсаулық сақтау, білім беру, технология, роботикс, және қаржылық қызмет салалрына негізделген.
Көптеген ірі басылымдар АҚШ-тың басқа қалаларына қарағанда өмір сүруге қолайлырақ деп атайды, мысалы Places Rated Almanac (2007) "өмір сүруге ең қолайлы" тізімінің алғашқы орындарында Питтсбург орын алған, *[[Forbes]]* (2010), және *[[The Economist]]* (2011).  Ал 2012, *[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]* Питтсбург қаласын ең тартым туристік бағыт деп бағалаған.

Қалада ірі университеттер жұмыс істейді
* Питтсбург Университеті
* Карнеги Меллон Университеті

## Галерея


File:Fort Pitt.JPG.JPG|Форт Питт территориясындағы ескі мұра (1758 г.)
File:Pittsburgh WEO Night 1.jpg|Алтын үшбұрыш


## Бауырлас қалалар

Питтсбургтің 17 бауырлас қалалары бар.

## Дереккөздер

Санат:Питтсбург
Санат:Пенсильвания қалалары
Револьверлі несие

**Револьверлі несие** — Әрбір сәйкес өтелуден соң жаңартылатын көп мәртелік несие. Жаңартылатын несие. Әдетте револьверлік несие қарыздық капиталдардың ұлттық және әлемдік нарықтарында қолданылады, ол қарыздың белгіленген лимитінің және өтеу мерзімдерінің шегінде несие келісімінің тараптары арасындағы қосымша келіссөздерсіз автоматты түрде ұсынылады. Револьверлік несие беру туралы келісім несие желісіне сәйкес ресімделеді.

Санат:несие
Дүниежүзi ұйғырларының құрылтайы

**Дүниежүзi ұйғырларының құрылтайы** — (ДҰҚ)  1992 жылы Түркияда құрылған. Мақсаты – қазiргi Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы аумағында Шығыс Түркiстан немесе Ұйғырстан мемлекетiн құру. ДҰҚ-ның қазiргi жетекшiсi – Қытай азаматы, бiрақ қазiр АҚШ-та тұратын Рәбия Қадыр. ДҰҚ-ның штаб-пәтерi Вашингтонда және Мюнхенде орналасқан. Қытайда ДҰҚ террористiк ұйым деп ресми түрде танылған.

Санат:Ұйғырлар
Санат:Қытай ішкі саясаты
Санат:1992 жылы құрылғандар
Санат:Саяси ұйымдар
Истиғфар

**Истиғфар** (*АстағфирАллаһ*) (), Аллаһдан кешірім сұрау (арабша толық аталуы Астағфиру уа астағфару) дұғасы
Араб тілінде:

### رَبَّنَا إنَّنَا آمنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ
әлләз̃иинә йәқуулуунә раббәнә иннәнә әмәннә фәғфир ләнә з̃унуубәнә уәқинә ъаз̃әбән нәр

(Сондай : «Раббымыз! Иман келтірдік, күнәмізды жарылқа да от азабынан сақта» дегендер; ; 3:16])

## Дұға
Истиғфар дұғасы мынадай:
Әстағфируллаһәл азыйм әлләзи ла илаһа илла хууәл һайял қайюма уа әтубу иләйһ.

Санат:Ислам
Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы

нобай|400px|right|Әкімшілік-аумақтық құрылымы
Ресей Федерациясы құрамына төмендегідей тең құқықты федералдық бірліктер кіреді::

:  21&nbsp;республика
:  9&nbsp;өлке
:  46&nbsp;облыс
:  2&nbsp;федералдық деңгейдегі қала(Мәскеу және Санкт-Петербург)
:  1&nbsp;автономиялық облыс
:  4&nbsp;автономиялық округ

Әрбір федералдық бірліктің заң шығару, сот және басқа органдары бар. Сонымен қатар Ресей Федерациясы аумағында мемлекеттік биліктің бірыңғай органдары қызмет етеді, жалпыға ортақ Конституция, бірегей азаматтық, ортақ ақша бірлігі және т.б. тағайындалған.

## Федерация субъектілерінің тізімі

## Дереккөздер


Санат:Ресей әкімшілік бөлінісі
Санат:Тізімдер
Сан-Паулу (футбол клубы)

**Сан-Паулу** футбол клубы () — Бразилияның беделді штаттарының атымен аталады. Брадилиядағы және Оңтүстік Америкадағы басты клубтардың бірі.  Бразилиядағы әйгілілігі бойынша үшінші орындағы команда (Фламенго мен Коринтианстан кейінгі). 

“Сан-Паулу” клубы алғашында “Паулистано” мен “АА дас Палмейрас” атты екі клубтың нәтижесінде 1929 жылы “Сан-Паулу да Флореста” деген атпен құрылған  еді. 1935 жылдан бастап клуб қазіргі атымен аталды.

Клубтың алғашқы "алтын кезеңі" 1980 жылдардың аяғы болып саналады. “Сан-Паулу” Бразилияның 3 Чемпионатын,  2 Либертадорес Кубогын, 2 Континентаралық кубокты, 1 Либертадорес Суперкубогын, 1 КОНМЕБОЛ Кубогын жеңіп алды. 

Халықаралық аренада Сан-Паулу ең жоғарғы жетістіктерге жетті. 

Команда стадионы Морумби. Мини-футбол командасы “Сан-Паулу” Бразилия чемпионатында жоғарғы дивизияда өнер көрсетеді.

## Жетістіктері

### '''Ұлттық'''

* Бразилия чемпионаты
** **Чемпион** (6 рет): 1977, 1986, 1991, 2006, 2007, 2008
** 2 орын (6 рет): 1971, 1973, 1981, 1989, 1990, 2014
** 3 орын (3 рет): 2003, 2004, 2009
* Сан-Паулу штатының чемпионы (22): 1931, 1943, 1945, 1946, 1948, 1949, 1953, 1957, 1970, 1971, 1975, 1980, 1981, 1985, 1987, 1989, 1991, 1992, 1998, 2000, 2002 (Суперчемпионат), 2005
* Рио-Сан-Паулу турнирінің жеңімпазы (1): 2001

### Халықаралық

* Либертадорес кубогы (3): 1992, 1993, 2005 
* Оңтүстік Америка кубогы (1): 2012
* Либертадорес суперкубогы (1): 1993
* КОНМЕБОЛ кубогы (1): 1994
* Рекопа (2): 1993, 1994
* КОНМЕБОЛ кубок иелері кубогы (1): 1996
* Құрлықаралық кубок (2): 1992, 1993
* Клубтар әлем чемпионатының жеңімпазы (1): 2005

## Сілтемелер
* Ресми сайт 

Санат:Бразилия футбол клубтары
Санат:Сан-Паулу ФК
Коринтианс

**Коринтианс** футбол клубы — Сан-Паулу штатында орналасқан. Бұл әлеуметтік топтардың жанкүйерлік танытқан алғашқы демократиялық клуб болып табылады.

## Тарихы
1954 пен 1977 жылдар аралығында команда ешқандай титул жеңіп алмады.  90-шы жылдары клуб Бразилия футболындағы алғашқы орындардан көріне білді.  2000, 2012 жылы “Коринтианс” Клубтар Әлем чемпионатына қатысып, жеңіске жетті. Осы ғасырдың басында Коринтианс клубы Оңтүстік Америкадағы ең бай клубқа айналды. Клубтың стадионы  – Пакаэмбу.

## Жетістіктері

* Бразилия чемпиондары (7): 1990, 1998, 1999, 2005, 2011, 2015, 2017
* Бразилия Б сериясының жеңімпазы (1): 2008
* Бразилия кубогы (3): 1995, 2002, 2009
* Бразилия суперкубогы (1): 1991
* Сан-Паулу штатының жеңімпазы (30): 1914 (ЛПФ), 1916 (ЛПФ), 1922, 1923, 1924, 1928 (АПЕА), 1929 (АПЕА), 1930, 1937, 1938, 1939, 1941, 1951, 1952, 1954, 1977, 1979, 1982, 1983, 1988, 1995, 1997, 1999, 2001, 2003, 2009, 2013, 2017, 2018, 2019
* Рио-Сан-Паулу турнирі (5): 1950, 1953, 1954, 1966, 2002
* Либертадорес кубогы (1): 2012
* Оңтүстік Америка суперкубогы (1): 2013
* Клубтар әлем чемпионаты (2): 2000, 2012

## Мергендері

## Жаттықтырушылары
*Бәрі де бразилиялықтар*

* Кристован Боржес (2016)
* *Фабио Кариле* (2016)
* Освалдо де Оливейра (2016)
* Фабио Кариле (2017—2018)
* Осмар Лосс (2018)
* Жаир Вентура (2018)
* Фабио Кариле (2019—)

## Атақты ойыншылары

* Дида
* Карлос Гамарра
* Лиедсон
* Роберто Ривелино
* Карлос Тевес
* Эдилсон
* Роналдо
* Паулиньо

## Сілтемелер
* Ресми сайт   

Санат:Бразилия футбол клубтары
Санат:1910 жылы құрылған футбол клубтары
Сантос (футбол клубы)

**«Сантос»** () —  Бразилияның Сан-Паулу штатында орналасқан үздік футбол клубтарның бірі. 

2010 жылы Бразилия футбол Конфедерациясының шешімімен “Сантос” сегіздей титулдың иегері ретінде танылды. Оның алтауын Пеленің уақытында жеңіп алған еді. “Сантос” клубы 1912 жылы құрылған.  50 - ші жылдардың ортасында клуб тек 1 рет қана штат чемпионы  болды.  60 - шы жылдары “Сантос” Бразилиядағы үздіктер қатарына қосыла бастады. Осы уақыт ішінде Пеле клуб үшін 1091 гол соқты, “Сантос” 5 рет Бразилия кубогын, 2 реттен Либертадорес кубогын, 2 реттен Континентаралық Кубокты, он рет штат чемпионатын, Континентаралық Суперкубокты иеленді. Клубтан Пеле мен оның қатарлас ойыншылары кеткеннен кейін  “Сантос” сирек ойнайтын болды. Мықты команды болып қайта құрылуы 90 - шы жылдардың аяғы болды. 1998 жылы “Сантос” КОНМЕБОЛ Кубогын жеңіп алды. Команда стадионы - Вила Белмиро.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ресми сайт
* 
* 
* 
* 
* Super Santos
* SANTÁSTICO — новостной сайт
Санат:Бразилия футбол клубтары
Санат:Сантос ФК
Санат:1912 жылы құрылған футбол клубтары
Ислам Швецияда

[thumb|350px|[Стокгольм мешіті]]
**Исламды Швецияда** 2009 жылғы санақ бойынша, 450,000 ден 500,000 адамға дейін ұстануда, халықтың шамамен 5%. Швецияға Ислам Марокко, Босния және Герцеговина және Ирак және басқа елдерден жер аударған иммигранттар әкелді.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Ислам Еуропада
ISO 233

**ISO 233** Халықаралық стандарты Араб аліппесінің  определяет систему транслитерация жүйесін латиница арқылы жазу стандарты.

## 1984 жылға басылымы

таблицада Араб тілінің әріптері берілген.

## Сыртқы сілттемелер
* Transliteration of Arabic