open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жетіқыл

**Жетіқыл** – Торғай алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 62 км.

## Бастауы
Ұлытаудың батыс беткейінен ағып шығатын бұлақ суының қосылуынан түзіледі. Сарыторғай өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
12 саласы бар, ең ірісі – Көкалажар. Көпшілік жерінің жағасы биік, аңғары кең. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады. Өзен аңғарларында шабындық және жайылымдық жерлер, қыстаулар бар. Суы ауыз суға және мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Жетілмеген саңырауқұлақтар

thumb|right|190px|САҢЫРАУҚҰЛАҚТАР
**Жетілмеген саңырауқұлақтар**, дейтеромицеттер (Fungі іmperfectі, Deuteromycetes) – қалталы және базидиялы спора тасушы органдары айқын байқалмайтын, мицелийлері жақсы дамыған саңырауқұлақтар класы. Бұлар көбіне жыныссыз жолмен түзілетін конидийлер арқылы, біраз түрі бүршіктену және мицелийдің жеке клеткаларға бөлінуі арқылы көбейеді. Жетілмеген саңырауқұлақтар табиғатта кең тараған, 30 мыңдай түрі белгілі. Олар топырақта, өсімдіктердің қалдықтарында сапрофит және жоғары сатыдағы, әсіресе, мәдени өсімдіктерде паразит ретінде көп кездеседі. Бұлардың біраз түрлері бүршіктену және мицелийдің жеке клеткаларға бөлінуі арқылы да көбейе алады. Жетілмеген саңырауқұлақтар азық-түлікті бүлдіреді, кейбіреулері өсімдіктердің паразиттері – антракноз, фузариоз, септориоз, фомоз ауруларын қоздырады. Рenіcіllіum chrysogenum, Рenіcіllіum notatum түрлерінен пенициллин антибиотигі бөлініп алынады. Рenіcіllіum roguefortі, Рenіcіllіum camembertі түрлері сыра өндірісінде пайдаланылады. Аspergіllus nіger, Аspergіllus wentіі түрлерін егіп, лимон қышқылын бөліп алады. Кейбір түрлері адамның тыныс алу, есту мүшелерінде аспергиллез ауруын қоздырады.

Түрлерінің жалпы саны 300 мыңдай. Гифалары мүшеленген (членистый). Көбеюі конидилері арқылы жүзеге асады. Жыныстық жолмен көбеймейді. Бұлар парзиттер мен сапрофиттер болып келеді. Көптеген түрлері табиғатта аса кең тараған. Жетілмеген саңырауқұлақтар көп жағдайда ауылшаруашылық дақылдарын ауыруға шалдықтырады және оларды өлуге әкеліп соқтырады.
Жетілмеген саңырауқұлақтардың классификациясы конидия сағақтарының орналасуы мен конидилерінің формасына негізделген. Бір түрлерінде конидия сағақтары жалғыздан орналасып, онша онша үлкен болмайтын шоқ түзеді. Оны кореми деп атайды (ботритис- Botrіtіs туысы). Екінші бір түрлерінде гифалары матасып жапырақтың үстінде ложе немесе строма деп аталынатын құрлым түзеді (коллетотрихум- Colletotrіchum). Үшінші бір түрлерінің конидилері шар тәрізді немесе сопақтау болып келген, жоғарғы жағында тесігі бар қуыстың- пекнидидің ішінде орналасады (диплодина - Dіplodіna туысы).

## Дереккөздер



Санат:Саңырауқұлақтар
Жетісу аяқтыбалығы

**Жетісу аяқтыбалығы**, жетісу бақатісі () — құйрықты қосмекенділер отряды бұрыштістілер тұқымдасына жататын өте сирек кездесетін түр. 

Кесслер (Kessler) 1866 жылы ашқан. Таралу аймағы шағын, Қазақстанда Балықты, Ойсаз, Көктал, Қарасу, Қараарық, Арасан, Көксу және Борохудзир, т.б. өзендерінен табылған. Жоңғар Алатауының эндемигі.

Жетісу аяқтыбалығы ағыны қатты тау өзендерінде тіршілік етеді. Дене тұрқы 20 — 25 см. Басы жалпақ, тұмсығы доғал, дене ұзындығының жартысы құйрығының үлесіне тиеді. Құйрығының үстінде жал сияқты тері қатпары және бүйірінде 10 — 13 көлденең жолағы бар. Тістері, бақа сияқты үстіңгі жақ сүйегінде ғана болады. Алдыңғы аяғы 4, артқы аяғы — 5 бармақты. Қорегін кешке қарай немесе түнде іздеуге шығады. Жауын құрты, барылдауық қоңыз, қос қанаттылар және бүйірімен жүзушілермен қоректенеді. Қатпайтын су қоймаларында қыстап шығады. 4 — 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Сырттай (денесінен тыс жерде) ұрықтанады. Аналығы 18 — 85-ке дейін уылдырық шашады, одан 20 — 25 күнде пайда болған дернәсілдері су түбінде қыстап шығып, келесі жылы ересек түріне айналады.

Жетісу аяқтыбалығы — Жетісу Алатауының (Жоңғар Алатауы) сирек кездесетін жәндігі. Таралу аймағының көпшілік бөлігі Қазақстанда, бірақ Қытайда да кездеседі. Су деңгейінің тұрақты болмауы, тау жоталарында малдың жайылуы және сулардың ластануы - оның санының азайып кетуінің негізгі себептері. Оны қорғаудың нақты жолы - Жоғарғы Көксу мерзімді қорығынан қандайда бір болмасын адам әрекетінен тысқары жерді бөліп, оны айрықша қорғау. Қолдан өсірудің белгілі тәсілдерін тәжрибе жүзінде іске асыру керек. Адамдардың іс-әрекетінің ықпалына сәйкес популяцияның өзгеруін қадағалауды онан әрі жалғастыру керек. Оның жылдан жылға санының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бұрыштістілер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген қосмекенділер
Санат:Жоңғар Алатауы эндемиктері
Санат:Азия қосмекенділері
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Жетісу металлогения аймағы

**Жетісу металлогения аймағы** - Қазақстанның оңтүстік бөлігін қамтиды. Солтүстігінде Балқаш, солтүстік-шығысында Алакөл, оңтүстік және оңтүстік-батысында Солтүстік Тянь-Шань, Қырғыз жоталарымен шектеледі. 

## Геологиялық құрылымы
Аймақ герцин дәуіріндегі тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде қалыптасып, мезозойда Еуразия платформасының бір бөлігін құрады. Альпі дәуірінде тектоникалық қозғалыстардың әсерінен Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай, Алтай, Саяқ таулары қалыптасты.

## Кентастық белдемдері
Бұл өңірдегі кен орындар белдеуленіп орналасқан бірнеше кентастық белдемдерге бөлінеді:

* ішкі Жоңғар — Балқаш белдемі (Сu, Аu);  
* сыртқы Жоңғар — Балқаш белдемі (Cu, Рb, Zn);  
* Көксу — Текелі белдемі (Рb, Zn, Аg);  
* Оңтүстік Жоңғар белдемі (Рb, Zn, Аu, Сu);  
* Іле сырты белдемі (Рb, Zn);  
* Баянқол белдемі (Аu);  
* Шу — Іле белдемі (Аu);  
* Бетпақдала — Кіндіктас белдемі (Сu, Аu);  
* Шу— Сарысу белдемі (Сu);  
* Қырғыз белдемі. 
Кентасты белдемдер бір-бірінен тереңнен өтетін жарылыстармен бөлінген және олардың тектоникалық қалыптасуында өзгешеліктер бар.

## Кен орындары
Шағын темір кендері Қаратау мен Талас тауының айналасындағы девон — төменгі таскөмір шөгінділерінде кездеседі. Саяқ, Жоңғар, Іле тауларында гематитті желілер, аздап ванадий, титан кентастары ұшырасады. Түсті металдар Саяқ, Кіндіктас, Талас, Жоңғар тауларында шоғырланған. Саяқта скарнды кен (Ірісу), Шатыркөлде халькопиритті кварц-карбонат желілері, Көксайда мысты порфирлі кен орындары, Жетісу (Жоңғар) Алатауында (Көксу-Текелі аймағы), Қаратауда (Мырғалымсай, Тұрлан) қорғасын мен мырыш, Іле Алатауы мен Кетпен (Ұзынқара) жоталарында (Шынасылсай, Тұйық) үлкенді-кішілі скарнды және метасоматозды кен орындары орналасқан. Жетісу металлогения аймағының жалпы металлогениясын анықтайтын металдар — қорғасын, мырыш, мыс, алтын, уран, сирек жер металдары. Басты өндірістік маңызы бар кен орындары: Текелі, Яблоневое, Бурылтас, Байжансай, Шалқия, Тұйық, Текес, Шатыркөл, Жайсаң.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кенді аудандары
Санат:Жетісу
Жетісу шошқасы

**Жетісу шошқасы** – етті-майлы шошқа тұқымы.

Ірі ақ және Кемерово шошқаларының мегежіні мен ортаазиялық жабайы шошқа қабанын будандастыру арқылы 1978 жылы Эксперименттік биология институтында (қазіргі “Биоген” жабық ационерлік қоғамы) шығарылған. Оңтүстік Қазақстанның табиғи жағдайына бейімделген, дене бітімі мықты. Қабаны 270 — 300 кг; мегежіні 232 кг тартады. Орта есеппен 10,2 торай береді. Бордақыланған торай 196 күндігінде 100 кг тартады. Әр кг үстеме салмаққа 3,87 азық өлшемі шығындалады.

Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Шошқа тұқымдары
Санат:1978 жылы пайда болғандар
Жидек дақылдары

right|thumb|300 px|қарақат
**Жидек дақылдары** — шырынды жидегі бар көп жылдық бұталар, жартылай бұталар және шөптесін өсімдіктер тобы. Жидек дақылдарына бүлдірген, қарақат, таңқурай, тұшала, мүкжидек, көкжидек, шырғанақ, қожақат (қара бүлдірген), т.б. жатады. Жабайы өсетін Жидек дақылдарынан қызылжидек, мүкжидек, қаражидектердің де маңызы зор. **[[Жидек]] дақылдарының** жемісінде органикалық қышқылдар, минералды тұздар, витаминдер, хош иісті заттар болады. Кейбір Жидек дақылдарының жемісінің (қаражидек, таңқурай, қара жемісті шетен) дәрілік қасиеттері бар. Жидек дақылдары ерте және жыл сайын жеміс береді (бүлдірген екінші, таңқурай үшінші, қарақат пен тұшала үшінші-төртінші жылдары). Жидек дақылдары әр түрлі топырақ-климат жағдайларына жеңіл бейімделеді. Оларды вегетативтік жолмен көбейтеді. Қазақстанда Жидек дақылдарының көпшілігі қолдан өсіріледі.

## Тағы қараңыз
*Жидек
*Жиде

## Дереккөздер


Санат:Бұталар
Санат:Өсімдіктер
Жиделі (өзен, Алматы облысы)

**Жиделі** – Іле өзенінің оң тармағы.

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Көкөзек ауылы тұсында Іле өзенінен басталып, Әрден қонысының батысындағы құмға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 123 км. Арнасы жайпақ, батпақ. Қар суымен толығады. Қарашаның 2-жартысында суы қатып, наурыздың соңында ериді. Жағалауында қамыс, құрақ өседі.

## Дереккөздер

Санат:Іле су алабы
Санат:Балқаш ауданы өзендері
Жиделі (құдық)

**ЖИДЕЛІ** – Арал маңы Қарақұмының оңтүстік-шығысында орналасқан құдық. Қызылорда облысы Қармақшы ауданында. Бәйбіше жотасының батысында 18 км жерде, теңіз деңгейінен 200 м биіктікте. Тереңдігі 4 м, су шығымы 300 л/сағ. Құдықтың бойымен Арал маңы Қарақұмындағы жайлауларға баратын жалғыз қара жол өтеді. Солтүстік-батысында 1 км жерде 220 м-лік оқшауланған төбе бар. Айналасында сексеуіл шоғыры жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қармақшы ауданы
Жиде (өзен)

**Жиде** – Қалмаққырылған өзені алабындағы өзен. Ұзындығы 48 км.

## Бастауы
Ұлытау облысы Ұлытаудың оңтүстік беткейіндегі ағып шығатын бұлақтар суының қосылуынан құралып, Қалмаққырылған өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жағасы биік, аңғары кең. Қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады. Жалпы ұзындығы 65 км болатын 26 саласы бар. Ірілері: Жарқұдық, Шыныбай Жиде. Орта ағысында шаруашылық қажеттілігіне сай бөген салынған. Өзен алабында жайылымдық жерлер мен қыстаулар бар. Суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Шалқар су алабы
Жиделі (өзен, Ұлытау облысы)

**Жиделі** – Сарысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданында. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 1200 км².

## Бастауы
Сарыарқадағы Айғыржал (Омарбек) тауының оңтүстік-батыс беткейінен ағатын бұлақтар суының қосылуынан түзіліп, Сортаңмаңсай мекені тұсында тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, қар, жаңбыр суларымен толығады. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу су алабы
Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері
Жиделі (өзен, Шиелі ауданы)

**Жиделі ** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Шиелі ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 72 км, су жиналатын алабы 728 км2.

## Бастауы
Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Нарбайтам ауылының шығысында Сырдарияға 1 км-дей жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Арнасы жоғарғы, орта ағысында тар, тік жарлы, төменгі ағысында кең. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Суы ауыл шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария су алабы
Санат:Шиелі ауданы өзендері
Жиделі (өзен, Жаңақорған ауданы)

**Жиделі** – Сырдария алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Қаратаудың солтүстік батысындағы Раң асуы тұсынан алып, тар шатқалдармен ағып, Жайылма ауылы тұсында жерге сіңіп кетеді. 

## Гидрологиясы
Өзенде су жылдың көктем айларында (сәуір, мамыр) жауын-шашын, қар суларымен толығады. Төменгі ағысында шағын Жайылма бөгені салынған. Бөген бойына жиналған қар суы мен көктемгі жауын сулары жазғы егістікке пайдаланылады. Жайылма ауылының шаруашылық жерлері суғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария су алабы
Санат:Жаңақорған ауданы өзендері
Жиделіөзен

**Жиделіөзен** – Торғай алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Ақтас тауынан алып, Ақтас ауылынан 25 км жерденДулығалы өзеніне сол жағынан құяды. Ұзындығы 40 км. Жайылмасында Бірман, Талап, т.б. қыстаулар бар.

## Гидрологиясы
Қуаңшылық жылдары қарасуларға бөлініп қалады. Арнасы тар. Жайылмасында бұталы өсімдіктер мен жусан, еркек шөп өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Жиделісай

**Жиделісай** – Сарысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 27 км.

## Бастауы
Молалыжал жотасының солтүстік беткейінен ағып шығатын бұлақтар суының қосылуынан түзіледі. Тегісдала мекенінен батыста Қаракеңгір өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жағасы жайпақ, кең аңғармен ағады. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде суы тасиды, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады. Өзен алабында жайылымдық жерлер мен қыстаулар бар.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Жиренайғыр (өзен)

**Жиренайғыр** –  Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Жамбыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 133 км, су жиналатын алабы 1130 км2.

## Бастауы
Бастауын Жетіжол жотасының солтүстік беткейінен алып, Жиренайғыр темір жол бекетінің солтүстігіндегі (6 км) Қопа өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Арнасы тар, жағасы – тік жарлы. Қар және мұздық суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 0,43 м3/с. Басты салалары Қастек, Самсы, Шиен. Бау-бақша, егін суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Іле су алабы
Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері
Жиренайғыржал

**Жиренайғыржал** – Алматы облысы Балқаш ауданы Қаншеңгел ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жердегі қоныс. Сымбылшағыл төбешігінің солтүстік-шығысында орналасқан. Тауқұм құмдарының аумағында. Жер бедері төбелі, сай-жыралы келеді. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 400 м.

## Дереккөздер



Санат:Алматы облысы қыстаулары
Жирен құтан

**Жирен құтан** () — ескекаяқты құстар отрядының құтандар тұқымдасына жататын құс. 

Тұрақты жұп құрады. Қазақстанның оңтүстік және батысындағы аудандарда мекендейді. Кейде қошқыл түсті болып келеді, сондықтан қошқыл құтан деп те аталады. Қанатының ұзындығы 36 — 37 см, салмағы 1,25 кг-дай. Ескі қамысты немесе қоғалы қопаға шоғырласып, кейде жеке жұп болып ұя салады. өядағы 3 — 5 жұмыртқаны мекиені мен қоразы кезектесіп басады. Балапандары 24 — 28 күнде жұмыртқаны жарып шығып, 6 аптадан соң қанаттанып, ұядан ұшады. Жирен құтан ұсақ балықтармен, бақалармен, кесірткелермен, сарыбас жыландармен, ұсақ жәндіктермен, кейде тышқан және егеуқұйрықпен қоректенеді. Жирен құтан — жыл құсы. Қазақстанға наурыз айында ұшып келіп, қазан айында жылы жаққа ұшып кетеді. Кейбір Жирен құтандар Қазақстанның оңтүстікнде қыстап та қалады. Жирен құтан Азия (көкқасқа) шегірткелерін жеп, ауыл шаруашылығына пайдасын да тигізеді.

## Дереккөздер

Санат:Ескекаяқты құстар
Жиренсақал

**Жиренсақал** – Қарқаралы тауының оңтүстік-шығыс сілеміндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан оңтүстікке қарай 10 км жерде. Ең биік жері 1403 м. Ұзындығы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Жиренсақал туристік және спорттық нысан.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Ортаңғы және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Беткейлері құзды, сай-жыралармен аз тілімденген. 

## Топырағы, өсімдігі
Тау етегін қара топырақ жапқан. Баурайында қарағай, арша, қарағайлы-қайыңды ормандар, түрлі бұталар, әр түрлі шалғындар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Жиделі (шығанақ)

**Жиделі** – Арал теңізінің солтүстік бөлігінде орналасқан шығанақ. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданында, Шұбартарауыз түбегінің оңтүстік-шығысында. 

Кезінде шығанақта Сарыбасат деп аталатын шағын кеме айлағы мен аэродром болған. Теңіз тартылғаннан кейін шығанақты сор мен құм басқан. Солтүстік-батысы биік жарқабақты келеді.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі шығанақтары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Жиделіқара

**Жиделіқара** – Сиректау тауларының оңтүстігіндегі оқшауланған тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданында, Қарақол өзенінің оң жағалаулық аңғарында орналасқан. 

## Жер бедері, өсімдігі
Абсолюттік биіктігі 518 м. Дөңгелек пішінді таудың ұзындығы мен ені 2,5-3 км шамасында. Беткейлері аз тілімденген. Онда бұта аралас бетеге, сұлыбас, қараған, теріскен, т.б. шөптесіндер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы таулары
Жирен сарбасқурай

**Жирен сарбасқурай** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Іле және Күнгей Алатауларының ылғалды беткейлерінде, өзен жағалауларында, шалғындарда кездеседі. Биіктігі 30 – 60 см, сабағы тік өседі. Жапырақтары ұзынша немесе қандауыр тәрізді, жиегі тілімденген; төменгілері сағақты, жоғарғылары отырмалы. Гүлдері қызғылт сары немесе қызыл түсті, шашақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – төртқырлы бұршаққын. Сәндік өсімдік, мәдени түрде өсіруге болады. Жирен сарбасқурай өте сирек кездесетін реликт түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Жиренше (шөп)

thumb|right|190px|ЖИРЕНШЕ
**Жиренше** (Arіstolochіa) – жиренше тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тараған 350-дей түрі белгілі. Қазақстанда өзен жағалауларында, шалғындарда және бұталар арасында өсетін 1 түрі – шырмауықты жиренше(А. clematіtіs) бар. Биіктігі 90 см-дей, төсемелі тамыры бар, сабағы аз имектелген өсімдік. Жапырақтары жүрек тәрізді, өркенге кезектесіп орналасады. Гүлдері бірнешеуден жапырақ қолтығынан жетіледі, қос жынысты, шашақ гүлшоғырынатопталған. Аталығы 6, аналығы 4, алдымен аналығы жетіліп, содан кейін аталығы жетіледі. Сондықтан жиреншелер жәндіктер арқылы айқас тозаңданады. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – алмұрт тәрізді қауашақ. Жиренше улы өсімдік, оның құрамында алкалоидтар, көптеген активті заттар болады. Халық медицинасында жиреншені тыныс алу жолдарының, бүйрек, кейбір қатерлі ісік ауруларын емдеуге, сондай-ақ уын жылан шаққанда пайдаланады. Сәндік өсімдік ретінде де өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Жиреншелер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Улы өсімдіктер
Жоғарғы Көксу қорықшасы

**Жоғарғы Көксу қорықшасы** – Жетісу өңірін мекендейтін аңдар мен құстарды қорғау, көбейту мақсатымен 1980 жылы құрылған республикалық мәні бар зоологиялық қорықша. 

## Географиялық орны
Жетісу облысының Панфилов және Кербұлақ аудандарында орналасқан. Аумағы 240 мың га. 

## Жер бедері
Қорықша Көксу, Қорғас, Үлкен Өсек және Кіші Өсек өзендерінің бастауындағы Жетісу Алатауының (Жоңғар Алатауының) Тоқсанбай жотасының орталық бөлігін алып жатыр. Жер бедері биік және аласа таулы болып келеді. Теңіз деңгейінен 2500 м биіктіктегі қылқан жапырақты (майқарағай және шырша) орман белдеуі одан жоғары бетегелі дала белдеуіне, субальпілік және альпілік шалғынға ұласады. 

## Фаунасы
Қорықшада барыс, арқар, марал, жабайы шошқа, елік, сілеусін, ақ қоян, ақ тиін, сұр суыр, қарабауыр ұлар, сақалтай, бүркіт мекендейді; сирек кездесетін және жойылып бара жатқан, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген жануарлардың 8 түрі (Жетісу аяқтыбалығы, барыс, т.б.) бар. Қорықшада аң аулауға, құс атуға тыйым салынған, қорғауға алынған жануарлардың тіршілігіне бөгет жасауға, өсімдіктерді өртеуге, сондай-ақ әр түрлі уландырғыш заттарды қолдануға рұқсат етілмейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Жетісу облысы географиясы
Жоғарғы Мұсабай

**Жоғарға Мұсабай**– Қызылқұм құмының шығысында орналасқан құдық. Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Келінтөбе ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 60 км жерде, теңіз деңгейінен 200 м биіктікте. Тереңдігі 14 м, су шығымы 700 л/сағ., айналасын құм шағылдары қоршаған. Әліп-2, Бектемір,Әменшақ құдықтары жақын орналасқан. Оңтүстігінде 20 км жерде Ұялы қыстауы бар. Мал шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер



Санат:Құдықтар
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Жоғарғы Соқыр қоңыр көмір кен орны

**Жоғарғы Соқыр қоңыр көмір кен орны** – Қарағанды қаласынан шығысқа қарай 30 км қашықтықта, Қарағанды көмір алабында орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орналасқан Жоғарғы Соқыр синклиналі юра кезеңінің тау жыныстарынан (аргиллит, алевролит, құмтас, конгломерат) түзілген. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Жалпы қалыңдығы 900 м. Көмірлі горизонт бес көмір қабатынан тұрады, олардың жалпы қалыңдығы 27,6 м. Көмір қабаттарының құрылысы күрделі, таралымы тұрақсыз. Көмірі күшті метаморфталған, маркасы 3Б, ылғалдылығы 15 – 21%, күлділігі 13 – 21%, күкірті аз (0,5 – 0,8%), қызулығы 6,7 – 7,1 мың ккал/кг. Көмірдің барланған жалпы қоры 2,15 млрд. т, оның 898 млн. тоннасын ашық әдіспен алуға болады, көмір жергілікті отын ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Жоғарғы Соқыр субартезиан алабы

**ЖОҒАРҒЫ СОҚЫР СУБАРТЕЗИАН АЛАБЫ**– Қарағанды облысының орталығында орналасқан су кені.

Аумағы 800 км²-ге жуық. Алап қалыңдығы 900 м-лік мезозой шөгінділерінен құралған. Олардың арасында 4 қабат (төменнен жоғарыға қарай) конгломератты саран қабаты, көмірлі дубовка қабаты, конгломератты-құмдақты, аргиллит-алевролитті, күміс құдық қабаты, Михайловка қабаты ерекше байқалады. Жер астының суы бүкіл алапта байқалады және секундына 80 л-ге жуық мөлшерде шығады. Күмісқұдық қабатының жоғарғы бөлігінде 120 – 160 м тереңдікте жатқан конгломераттар мен құмдақтар жер асты тұщы суының негізгі коллекторы болып табылады. Суы құрамы жағынан гидрокарбонат-сульфатты натрийлі, минералдығы 0,7 – 1 г/л, тереңірек су құрамында хлор мен натрий артып, минералдығы 2 – 5, кейде 10 г/л-ге дейін өседі. Толық зерттелген жер асты суының қоры тәулікке шаққанда 34,4 мың м3-ге жетеді және оны 25 жыл пайдалануға болады. Іске қосылған ұңғымалардың қысым деңгейі 100 м-ге жеткізілген кезде секундына 10 – 30 л су шығады.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы географиясы
Санат:Артезиан алабы
Жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділер

**Жоғары сатыдағы шаянтәрізділер** (*Malacostraca*) – буынаяқтылар типінің бір класс тармағы. Ең ертедегі қазба қалдықтары кембрий кезеңінен сақталған. Жер шарында кең тараған, 13 отрядқа бірігетін 19,5 мыңдай түрі бар. Дене мөлшері 80 см-ден (омар) 3 м-ге (Камчаткалық теңіз шаяны) дейін жетеді. Жоғары сатыдағы шаянтәрізділердің негізгі белгісі: бас, кеуде (8) және құрсақ бунақтарының (6, тек жұқасауытты шаянда – 7) саны тұрақты. Басында жұп фасетті көздері орналасқан. Дене бунақтарының әрқайсысында жұп аяқтары болады, тек құрсақтың соңғы бунағында аяғы болмайды, ол тельсон деп аталатын мүйізгекке (сегментке) айналған. Тыныс алу және қан айналу жүйесі жақсы дамыған. Қарыны шайнау және сүзу бөліктеріне бөлінген, күрделі асқорыту бездері бар. Ересек түрлерінде антеннальді бездер (бастағы өскіннің 2-жұбының түбінде орналасқан без) зәр шығарады. Жыныс саңылаулары аналығының 6-шы, аталығының 8-ші кеуде бунағында ашылады. Жоғары сатыдағы шаянтәрізділер метаморфоза (Мысалы, креветка) және тура (Мысалы, өзен шаяны) жолмен дамиды. Бұлардың организміндегі күрделі құрылымдарымен қатар, қарапайымдылар типінде кездесетін қос тармақты құрсақ аяқтарының болуы – осы күнге дейін ғалымдардың арасында класс тармақтың аталуы жөнінде пікірталастар тудыруда. Жоғары сатыдағы шаянтәрізділердің кейбір түрлері: тағам ретінде пайдаланылады (дәуіт шаян); балықтардың қорегі болып табылады (мизидалар); ал крильден (Euphausіa superba) мал азығы, витаминдер, пасталар, сыр қоспасы даярланады.

## Дереккөздер
Жоғары сатыдағы саңырауқұлақтар

**Жоғары сатыдағы [[саңырауқұлақ]]тар** – саңырауқұлақтың ең үлкен тобының бірі. Бұлар 3 класқа бөлінеді: 
1) қалталы саңырауқұлақтар немесе аскомицеттер (Ascomycetes) – көп клеткалы мицелийлері жақсы дамыған, жыныстық көбеюі кезінде қалта (аск) түзетін саңырауқұлақтар. 30 мың түрі белгілі. Көп таралған түрі – сапрофиттер (өлексемен қоректенетіндер). Бұлар өсімдіктер  мен  жануарлар организмінде паразиттік тіршілік етіп, целлюлозаны ыдыратады және әр түрлі өндіріс бұйымдарын бүлдіреді; сондай-ақ бүріспе саңырауқұлақ, трюфель, т.б. түрлері жеуге жарайды; 
2) базидиялы саңырауқұлақтар немесе базидиомицеттер (Basіdіomycetes) – мицелийлері жақсы дамыған күрделі саңырауқұлақтар. Жынысты көбею кезінде – базидийдің (саңырауқұлақтың споралы мүшесі) үстінде 2 – 4-ке дейін экзогенді базиоспоралар түзіледі. Табиғатта кең тараған. 30 мыңнан астам түрі белгілі. Бұлардың арасында: өсімдіктердің паразиттері, вирус таратушылары, микоризатүзушілері (өсімдік тамырына жіпшумағымен селбесіп тіршілік ететіндер) және жеуге жарамды түрлері (қозықұйрық, қайыңқұлақ, терекқұлақ, майқұлақ, т.б.) бар; 
3) жетілмеген саңырауқұлақтар немесе дейтеромицеттер (Deuteromycetes) – қалталы және базидийлі спора тасушы органдары айқын байқалмайтын, мицелийлері жақсы дамыған саңырауқұлақтар. Бұлар жыныссыз жолмен түзілетін конидиилер арқылы, біраз түрі бүршіктену және мицелийдің жеке клеткаларға бөлінуі арқылы көбейеді. 30 мыңға жуық түрі белгілі, арасында жеміс-жидекті шірітетін, мақта мен картопта вертиллез ауруын тудыратын, адам денесінің кілегейлі қабықтары мен тері ауруын (кандидамикоз) қоздыратын түрлері бар. Кейбір түрлері (пеницилл, аспергил, т.б.) антибиотиктер, ферменттер және органикалық қышқылдардың түзушілері (продуценттер) болып есептелінеді.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Микология
Жоғарғы тарыөнген

**ЖОҒАРҒЫ ТАРЫӨНГЕН**– Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы қыстау. Ақтоғай кентінен батысқа қарай 17 км жерде, Аягөз өзенінің оң жағалаулық аңғарында орналасқан. Жазық және құрғақ далада көкпек,еркек шөп, теріскен, т.б. шөптесіндер өскен.

## Дереккөздер



Санат:Шығыс Қазақстан облысы қыстаулары
Жолақ қарашұбар жылан

**Жолақ қарашұбар жылан** () - қабыршақтылар отрядының Сарыбас жыландартәрізділер тұқымдасына жатады. 

Жолақ қарашұбар жылан – өте сирек кездесетін түр. Бұл жылан санының өте төмен болу себептері және оның тіршілігі белгісіз. Құрғақ қиыршық тасты жерлерде және жусанды далада, жағасында қайың, тал және бұта өскен өзен аңғарларында тіршілік етеді. Қазақстанда тек Алтайдың Оңтүстігі мен Зайсан ойпатынан ғана ұсталған. Алғаш рет 1955 жылы Зайсан қазаншұңқырынан, Күршім және Нарын жоталарынан, ал 1988 жылы Шығыс Қазақстан облысы Серебрянск қаласының оңтүстігінен және Алексеевка ауылының маңынан ұсталды. 

Сыртқы түрі оқжыланға ұқсас, жіңішке келген, ұзындығы 86 см-дей болады. Басынан құйрығының ұшына дейін ақ немесе сары жолақ созылып жатады. Реңі қара сұр түсті. Әр түрлі кесірткелерді жеп қоректенеді. Жемін денесімен буындырып не жаншып өлтіреді. Адамға қауіпті емес, усыз жылан. Ұрғашысы шілде айында 4 – 9 жұмыртқа салады. Жолақ қарашұбар жыланның тіршілігі аз зерттелген, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Сарыбас жыландартәрізділер‎‎‎
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген бауырымен жорғалаушылар
Жолан

**Жолан**, таушерия () – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда барлық аймақтардың сортаңды топырақтарында, тасты, тастақты беткейлерінде далалық алқаптардағы бұталар арасында өсетін 1 түрі – түкжемісті жолан (Т. lasіocarpa) бар. Биіктігі 15 – 30 см, сабағы тік жоғарылаған сайын бұтақтана береді. Жапырақтары ұзынша жұмыртқа немесе қандауыр тәрізді. Гүлдері сары түсті. Аталық жіпшелері бос жатады, аналық мойны қысқа. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршаққынша. Тұқымы домалақ.

## Дереккөздер



Санат:Орамжапырақтар
Жолаяқтөбе

**Жолаяқтөбе** – Қызылорда облысы Қазалы ауданы Кәукей ауылының оңтүстік-батысында 3 км жердегі төбе. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 500 м-ге созылып жатыр, енді жері 200 м. Абсолюттік биіктігі 56 м. Беткейлері жайпақ келген. Төрттік кезеңінің жаңа түзілімдерінен пайда болған жыныстардан және эолды шөгінділерден түзілген. 

## Өсімдігі
Құмды, тақыр сортаңды топырақ жамылғысында жусан, ажырық, жантақ, қарабарақ, т.б. өсімдіктер өседі. Оңтүстік-шығысында Қақкөл, Адамбұлақ, Көшекбай бұлақтары мен Сарыаман мұнарасы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы таулары
Санат:Төбелер
Жолбаян

**Жолбаян** – Солтүстік Үстірттегі Уәліден шығысқа қарай 16 км жердегі сортаңды жазықтағы құдықтар. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Кезінде құдықтар саны 10-нан астам болған. Тереңдігі 7 – 10 құлаш (7 сажын) аралығында. Бәрі дерлік таспен шегенделген. Кейбірінің аузы, тас ақыры сақталған. 1850 жылы Жолбаян бір мезгілде 1 мың жылқы, 600 түйені суаратын қуатты су көзі саналған. Құдықтар қазір де қолданыста.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Жол (зат есім) және баян (сын есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған гидроним. *Баян* – моңғол тілінде «бай» деген мағына береді. Сондай-ақ *Баян* – қарақалпақ, қырғыз руларының аты. Ал көне түркі тілінде *жул* – «жылға, бұлақ». Сонда атаудың мағынасы: «Баян руының бұлағы немесе жылғалы құдығы».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Жолболды

**Жолболды** (1993 ж. дейін – *Новоалексеевка*) — Павлодар облысының Ақтоғай ауданындағы ауыл, Жолболды ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақтоғай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 75 км-дей жерде, селеу, бетеге, т.б. шөптесін өскен сортаңды қызыл қоңыр топырақты, құрғақ дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1976 жылы "Октябрьдің 25 жылдығы" атындағы мал бордақылау бірлестігі ретінде қаланған. Оның негізінде Жолболдыда 1997 жылдан шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, фельдшерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) елді мекендері
Жолдас (қыстау)

**ЖОЛДАС** – Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы Мәдениет ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 25 – 27 км жердегі қыстау. Қойтас, Қызылтас төбелерінің оңтүстігінде жатқан қыстаулардың жер бедері жазық келген. Онда бетеге, боз, айрауық, қоңырбас, т.б. астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен. Қыстаудың батысында (4 км жерде) Көкен бұлағы бар. Шығыс бөлігімен Бақанас өзенінің саласы – Көксала өзені ағып өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстан облысы қыстаулары
Жолдыбай (көл)

**Жолдыбай** – Есіл алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысының Көкшетау қалалық әкімдігіне қарасты аумақта, Бұлақ ауылынан солтүстікке қарай 4 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 25,9 км2 , ұзындығы 6,8 км, ені 5,0 км шамасында. Оңтүстік және шығыс жағалауы 1,5-2,5 м келген тік жар, басқа жерлері жайпақ. Суы тұщы. Көлге батысынан Сарыөзек өзені құяды. Қарашаның басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы түседі. Көктемде мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Көкшетау қалалық әкімдігі көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Жолдыөзек

**Жолдыөзек** – Ертіс алабындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысының, Аққайың  ауданының жерінде, Амангелді ауылының солтүстігінде 8 км-жерде, Талдыарал көлінің оңтүстік-батысында орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 12,0 км2. Ұзындығы 6,2 км, ені 3,0 км шамасында. Қарашаның басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді.

## Жағалау сипаты
Жағасы жайпақталған. Суы тұщы. Көктемгі қар суымен жайылмасы шабындыққа айналады.  Шаруашылық маңызы бар. 

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Жолжелкен

**Жолжелкен** (Psyllіostachys) – қорғасыншөптер тұқымдасынажататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың сор, сортаңды, құмды, тақырлы жерлері мен сексеуіл өскен алқаптарда кездесетін 2 түрі (жіңіщке масақты жолжелкен,Суворов жолжелкені) бар. Олардың биіктігі 5 – 50 (80) см. Жапырақтары тамыр түбінен шығады, қанат тәрізді тілімденген. Тостағанша жапырақшалары түтікті, бес қалақты, түкті. Күлтесі шұңқырлау. Гүлдері ұсақ, қызғылт, ақ немесе қызғылт күлгін түсті. 2 – 4-тен масақ гүлшоғырынатопталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, ашық қоңыр түсті, жылтыр.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қорғасыншөптер
Жолтай

**Жолтай** – Обаған алабында орналасқан тұйық көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Сарыкөл ауданы Златоуст ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде. Теңіз деңгейінен 96 м биіктікте жатыр. Оңтүстік мен батысы төбелі, солтүстік мен шығысы жазықты келеді.

## Гидрографикасы
Аумағы 3 км2, ұзындығы 2,9 км, енді жері 1,7 км. Жағалау бойының ұзындығы 7,6 км. Солтүстік-батысында ұсақ тұзды көлдер бар. Суы қарашаның басында қатып, сәуірде ери бастайды. Суының тұздылығы орташа. Мал суаруға жарамды.

Санат:Сарыкөл ауданы көлдері
Санат:Обаған су алабы
Жолшора

**Жолшора** – Сыпсыңағаш қолатында орналасқан тұйық көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қамысты ауданы Жолшора ауылынан оңтүстікке қарай 1 км жерде. Теңіз деңгейінен 227 м биіктікте жатыр. Солтүстік-шығысында Орқаш көлі, оңтүстігінде Қайыңдысор көлі орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,3 км2, ұзындығы 2,9 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 9 км. Жағалауы тегіс. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Суы тұщы. Жағасында бірнеше жайлау бар. Мал шаруашылығына пайдаланылады.

Санат:Қамысты ауданы көлдері
Жонқызыл

**Жонқызыл** – Тарбағатай жотасының солтүстік-батысындағы тау массиві. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы Үшарал ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1729 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-батысқа қарай доғаша иілген. Қарасу және Терісайрық өзендерінің аңғарында. Маңында Түлкілі, Өкпекті, Атбас тауларымен шектеседі. 

## Геологиялық құрылымы
Жонқозылдың геологиялық жер қыртысы Тарбағатай, Алтай тау жүйесімен қалыптасқан. 

## Өсімдігі
Таудың тіктеу келген беткейінде қайың, терек, т.б. өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Жоңғар аспарасы

**Жоңғар аспарасы** (Chesneya dshungarіca) – бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батысындағы Шолақ тауының тасты, тастақты жерлерінде өседі. Биіктігі 8 – 15 см, Сабағын күмістей жылтыр ақ түктер жапқан. Жапырақтары ұзын сағақты, 3 – 4-тен қосақталып, жоғарғы жағы ойма немесе дөңгелек болады. Гүл сағағында біреу, күлгін көк түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршақ, қандауыр тәрізді, жоғары қарай кеңейген. Жоңғар аспарасы өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер



Санат:Бұршақтар тұқымдасы‎
Жомарт марганец кен орны

**Жомарт марганец кен орны** - Қарағанды облысы Қызылжар темір жол бекетінің оңтүстік-шығысында 45 км жерде. 1932 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Жомарт марганец кен орнының марганец және темір кентастары төменгі тас көмір кезеңінің қатпарланған кремнийлі әктастарында орналасқан. Үш кентасты горизонттың төменгі және жоғарғы қабатында марганец, ал ортаңғы қабатында темір кентасы бар. 

## Минералдары, құрамы
Негізгі кентас минералдары – браунит, гаусманит, родохрозит, мангонокальцит, мангоносидерит. Үгілу қыртысының шекарасындағы марганецті тотыққан кентастар құрамында псиломедан, аздап пиролюзит, вернадит, манганит кездеседі. Марганецті бастапқы кентастарда 15- 47%, тотыққан кентастарда 50%-дай марганец бар. Марганец кентасының жалпы қоры шамамен 5 млн. 245 мың т.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Zhairem GOK
Жоңғар көкгүлі

**Жоңғар көкгүлі** () – көкгүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар) Алатауының шалғынды беткейлерінде кездеседі. Жасыл түсті жуан жіп сияқты шырматылып жататын тамыры және аса көп емес күңгірт күлгін түсті тік өсетін сабағы болады. Жапырақтары қандауыр тәрізді, ұшы үшкір. Тостағанша жапырақшалары қоңырау сияқты, түтікше-түйреуіш тәрізді күлтесінен екі есе қысқа. Көк түсті гүлдері сабағының ұшынан жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – ұзынша келген қорапша. Жоңғар көкгүлі өте сирек кездесетін эндемик түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Көкгүлдер
Жоңғар сабынкөгі

**Жоңғар сабынкөгі** () – сабынкөктер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар) Алатауының Белқайың тауында шағын ғана ареалы кездеседі. Биіктігі 20 см, сүректі тамыры болады. Сабағы көп, жоғары қарай көтеріліп өседі. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, жиегі тілімденген. Тостағанша жапырақшалары тықыр, дөңгелектеніп бөлшектенген. Күлтесі қызғылт, жоғарғы ерні қалақты. Аталығы күлтесінен шығып тұрады. Гүлдері 1 – 3-тен қысқа гүлсағақты, жіпшелі сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі – қорапша. Жоңғар сабынкөгі өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер



Санат:Сабынкөктер
Жоңғар тұтасжапырағы

**ЖОҢҒАР ТҰТАСЖАПЫРАҒЫ**(Нaplophyllum dshungarіcum) – руталар тұқымдасы, тұтасжапырақ туысына жататын көп жылдық бұташықты өсімдік. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік сілемдеріндегі тасты беткейлерінде кездеседі. Биіктігі 15 – 45 см. Сабағының төменгі жағы бұтақты. Жапырақтары ұзын, жиегі тегіс. Тостағанша жапырақшалары дөңгелек, тықыр. Күлтесінің пішіні жұмыртқа сияқты, сары түсті. Гүлдері көп емес, сыпыртқы-қылқанды гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – ашылмалы қорапша, сырты бұдыр. Сәндік өсімдік. Жоңғар тұтасжапырағы өте сирек кездесетін эндемик түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер



Санат:Руталар
Жолымбет алтын кен орны

**Жолымбет алтын кен орны** — Ақмола облысында, Астана қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 65 км жерде орналасқан. 1932 жылы ежелгі кен қазбалардың ізімен ашылып, 1933 жылдан кен өндіріліп келеді. 

## Геологиялық құрылымы
Кен терең жарылымдармен тілінген және Степняк кешенінің (S2) интрузиялары енген төменгі және орта ордовиктің шөгінді жыныстарында орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Өндірістік маңызы бар кен түзілімдері интрузия денелерінде шоғырланған. Олардың таралу тереңдігі 1600-1700 м. Алтынның морфогенетикалық үш түрі анықталған: пириттегі ұсақ дисперсті субмикроскопиялық алтын; пириттің шоғырлануына байланысты түзілген желіше пішіндес саф алтын; метасоматикалық өзгеріске ұшырамаған кварц желілеріндегі алтын.

## Минералдары, құрамы
Негізгі кен минералдары: пирит, пирротин, халькопирит, галенит, алтын; қосымша кен материалдары – марказит, сфалерит, арсенопирит, висмутин, шеелит,молибденит, борнит, т.б.  Кентас құрамында, сондай-ақ, шашыранды индий, кадмий және таллий бар. Кентас құрамындағы алтынның орташа мөлшері 6,6 г/т. Кен орнынан барлығы 110 тоннадан артық алтын өндірілген. Жолымбет алтын кенінен Қазақалтын АҚ  құрамындағы Жолымбет кеніші алтын өндіруде.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Жоңышқа

thumb|300 px|Жоңышқа (Medіcaqo)
thumb|300 px|Сарыбас Жоңышқа
**Жоңышқа** (лат. Medicago) – бұршақ тұқымдасына жататын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдік. Еуропа, Азия және Африкада өсетін 100-ге жуық түрі бар. Кәдімгі жоңышқа (M. satіva), сарбас жоңышқа (M. falcata), көк жоңышқа (M. caerulea), т.б. кең таралған. Қазақстанда 18 түрі өседі. Сабағы тарамданған, бұтақты түп құрады, биіктігі 40 – 80 см. Жапырағы үш құлақты, ұзынша келген. Гүлшоғыры – көп гүлді шашақ. Жемісі – көп тұқымды бұршақ. Жоңышқа – республикамызда көп өсірілетін мал азықтық дақыл. Малға пішен, балғын көк майса, кептіріліп ұнтақталған, сүрлем күйінде беріледі. Жоңышқада (құрғақ затқа шаққанда) 15,5% протеин, 43,9% азотсыз заттар, 29,4% клетчатка, 3,1% май болады. Кәдімгі Жоңышқаның 100 кг жасыл массасында 21,7 азық өлшемі, 4,1 кг қорытылатын протеин, ал 100 кг пішенінде 50,2 азық өлшемі және 13,7 кг қорытылатын протеин бар. Қазақстанда аудандастырылған Жоңышқа сорттары: Ертіс жоңышқасы, Қарабалық жоңышқасы, “Дархан 90”, т.б. Жоңышқа – ылғал және жылу сүйгіш дақыл. Егіндік және мал азықтық ауыспалы егістікте егеді. Жоңышқаны гүлдей бастағанда орады. Шөбі орылғаннан кейін егістік үстеп тыңайтылса, Жоңышқаны екінші орған кезде мол өнім алуға болады. Жоңышқа зиянкестері – жоңышқа сұр көбелегі, жоңышқа жапырағының бізтұмсығы, жоңышқа қандаласы, т.б.; аурулары – ақұнтақ, тат кеселі.

ЖОҢЫШҚА (TRIFOLIUM  КЛЕВЕР) – бір және көпжылдық шөптесін өсімдік. Латынша атауы  Trifolium,  “үшжапырақ“ дегенді білдіреді. 300-ге жуық түрі белгілі.  Дәрілік мақсатта жоңышқаның гүлі мен  жоғарғы жапырақтарын қолданады.  Жаз бойы гүлдейді.  Жоңышқаның емдік қасиеті өте жоғары, оны суық тигенде, өкпе ауруына, қан тазалауға, қан аздыққа, безгек ауруларына қарсы қолданады.  
## Жарығы:
Жарықта өседі. Тіке түскен күн сәулесіне төзімді.
## Жылуы:
Жылылықты ұнатады.
## Суғарылуы:
Жазда молынан, қыста азырақ суғарады.
## Ылғалдылығы:
Ылғалды ұнатады.
## Қоректендірілуі:
Толық минералды тыңайтқышпен айына бір рет қоректендіреді.
## Аурулары:
Ауруға аса көп шалдықпайды.
## Көбейтілуі:
Тұқымы арқылы көбейтіледі.

## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы‎
Жоңышқа жапырағының бізтұмсығы

**Жоңышқа жапырағының бізтұмсығы**, фитономус (Phytonomus varіabіlіs) – қатты қанаттылар отрядының бізтұмсықтылар тұқымдасына жататын қоңыз. Жоңышқа өсіретін жердің бәрінде кездеседі. Ұзындығы 4 – 6 мм, сұр қоңыр түсті. Дернәсілдерінің ұзындығы 8 мм-ге жетеді. Көктемде қоңыздар жаңадан өсіп келе жатқан жоңышқаның жапырағымен қоректенеді. Ұрғашысы жоңышқаның сабағын кеміріп кішкене қуыс жасайды да, жұмыртқаларын топтап сонда салады. Өсімталдығы өте жоғары; әрбір қоңыз 300 – 2500-ге дейін жұмыртқа салады. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдер жапырақ бүршіктерінің ішіне еніп, қоректенеді. Екі рет түлеген соң олар төбе бүршіктен шығып, ашық түрде қоректенеді. Жапырақтың жұмсақ тінін түгелдей жеп, жүйкелерін ғана қалдырады. Дамыған дернәсілдер жапырақ бетіне піллә жасап, соның ішінде қуыршаққа айналады. Жас қоңыздары жаздың бас кезінде біраз уақыт жапырақтармен қоректенеді. Содан соң ыстық басталысымен топырақтың беткі қабатына еніп, жазғы ұйқыға кетеді. Жоңышқа жапырағының бізтұмсығы, негізінен, екінші және үшінші жылғы жоңышқалықтың бірінші орымын қатты зақымдайды. Күресу шаралары: жоңышқалықты ерте көктемде тырмалап, қоңыздар мен дернәсілдер ашық қоректенуге шыққан кезде арнаулы дәрмектер бүрку қажет.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Жоңышқа қандаласы

thumb|right|190px|Жоңышқа қандаласы
**Жоңышқа қандаласы** (Adelphocorіs lіneolatus) – *қансорғыштар тұқымдасына жататын жәндік.* Қазақстанның барлық жерінде тараған. Жоңышқа қандаласы – жоңышқа, эспарцет, түйе жоңышқа, беде, мақта, қант қызылшасының зиянкесі. Дене тұрқы 7,5 – 9 мм, қоңыр немесе сарғыш-жасыл түсті. Қанат қалқаншаларында екі қара жолағы болады. Жылына 1 – 3 рет ұрпақ береді. Аналығы жұмыртқасын (160-тай) өсімдіктердің сабағына, бұтағына және гүлсидамына салады да, сонда қыстап шығады. Келесі жылы көктемде 25 – 30 күннен кейін дернәсілдері ересек қандалаға айналады. Жоңышқа қандаласы өсімдіктің жас бұтағын, бүршігін, гүлшанағын, гүлін және жемісін сорып, зақымдайды. Жоңышқа қандаласы зақымдаған өсімдіктің жапырағы, бүршігі, шанағы сарғайып гүлі түсіп қалады. Егіс өнімінің 75%-іне зиян келтіреді. Күресу шаралары: ерте көктемде егіс алқабын алдыңғы жылғыдан қалған өсімдік қалдықтарынан тазалау керек, егіс алқабына фосфорлы органикалық инсектицидтер бүрку қажет.

## Дереккөздер



Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Жорға (тау)

**Жорға** – Сарыарқаның шығыс бөлігіндегі тау массиві. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында. Ең биік жері 1090 м, ұзындығы 5 км, ені 2 км.

## Жер бедері
Таудың оңтүстік беткейі тік жарқабақты, солтүстік-батысы көлбеу келген. Шығысында бірнеше ұсақ шоқылар орналасқан. Батысынан Еспе өзені ағып өтеді.

## Геологиялық құрылымы
Девон және силур жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Жартылай және шала дамыған қиыршықтасты қызғылт қоңыр топырақ жамылғысындағы бұталы-жусанды-көделі тасты дала. Мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Жорғаторғай

**Жорғаторғай** () – торғайтәрізділер отряды, қарға тұқымдасына жататын құс. 

Қазақстанда Оңтүстік Балқаш маңында, Қызылқұм және Үстірттің кейбір құмды жерлерінде кездеседі. Тұрқы 30 см-дей, салм. 80 – 100 г, сұр түсті. Құмда қалдырған ізі түзу бір сызық болып созылып жатады. Даусы ащы шырылдап шығады. Отырықшы құс. Ұясын ағаш бұталарына салады, ондағы 3 – 6 көгілдір жасыл түсті жұмыртқаларын аналығы басып шығарады, аталығы аналығына жем тасиды. Балапандарын екеулеп 18 – 20 күндей, осынша уақыт ұшқаннан кейін асырайды. Жорғаторғай тіршілігінің көпшілігін жер бетінде жемін ұстаумен өткізеді. Қауіп төнген кезде ұшпайды, жорғалап қураған бұта түбін тасалайды. Ешқашан топ құрмайды. Жәндіктермен және шөл өсімдіктерінің дәндерімен қоректенеді. Іле жорғаторғайы (*P. p. ilensis*) – Қазақстан эндемигі, саны аз, таралу аймағы жылдан-жылға азаюда, сондықтан қорғауды қажет ететін құс.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Жорын

thumb|right|190px|ЖОРЫН
**Жорын**, хамеродос (Chamaerhodos) – раушангүлділер тұқымдасына жататын екі және көп жылдық шөптесін кейде бұташық өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, ормандарда, өзен бойларында, құмды жерлерде өсетін 4 түрі (Алтай жорыны, Жоңғар жорыны, құм жорыны, түзу жорыны) бар. Бұлардың биіктігі 5 – 60 см, тамыры жуан, жайылып өскен қатты бұтақтары болады. Жиегі тілімденген жапырақтары өркенге кезектесе орналасады. Тостағанша жапырақшалары түспейді, күлтесі бесеу, ұзындығы тостағаншамен бірдей немесе сәл ұзынырақ, ақ не қызғылт түсті. Гүлдері ұсақ, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы тықыр.

## Дереккөздер



Санат:Раушангүлділер
Жоңғар түймебасы

**Жоңғар түймебасы** () – астралылар тұқымдасы, түймебас туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жетісу(Жоңғар), Теріскей және Іле Алатауларының тасты, тастақты төменгі белдік беткейлерінде кездеседі. Биіктігі 30 – 35 см, қысқа сүректенген тамыры бар. Сабағы дара, қарапайым, сыртын түк жапқан. Сабағының төменгі бөлігіндегі жапырақтарының табақшалары ұзынша, қанат тәрізді тілімденген; жоғарғылары қандауыр сияқты, отырыңқы. Гүлдері қызғылт қызыл түсті, себет гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Тұқымы ұзынша, тықыр, ашық сары айдаршасы бар. Тұқымынан көбейеді. Жоңғар түймебасы өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның«Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер



Санат:Күрделігүлділер
Жоса (өзен, Ұлытау облысы)

**Жоса**, *Қарғалы*, *Ақши* – Шалқартеңіз алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде. Ұзындығы 135 км, су жиналатын алабы 3090 км².

## Бастауы
Ұлытаудың батысындағы аласа шоқылардың етегінен басталып, Ақшолақ қыстауы тұсында тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Көктемде қар ерігенде су ағады, жазда құрғап қалады. Қар суымен толығады. Жоса шаруашылық қажеттеріне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Шалқар су алабы
Жоса (өзен, Ақтөбе облысы)

**Жоса** – Ырғыз алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Хромтау ауданында. Бақсай өзенінің оң саласы. Ұзындығы 45 км.

## Бастауы
Бастауын Әулиемола тауының оңтүстік-шығысындағы бұлақтардан алып, қыстаудан шығысқа қарай Бақсай өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жағасы жайпақ, құмдауытты. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Жайылмасында Жаркөл, Сынтас, т.б. қыстаулар орналасқан. Суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз су алабы
Санат:Хромтау ауданы өзендері
Жосабай алтын кен орны

**Жосабай алтын кен орны** - Қарағанды облысы Шет ауданы Ақшатау кентінің солтүстігіндегі кен орны. 1955-1959 жылдары барлау жасалып, 11 кентас белдемі анықталды.

## Геологиялық құрылымы
Кен орны төменгі және орта субжанартаулық андезитті порфирит, агломератты туфтарынан, жоғарғы тас көмір кешеніне жатқызылатын фельзит іспетті гранитті порфирлер сығылмасынан түзілген.

## Жатыс сипаты, құрамы
Кен телімінің орталық бөлігіндегі сығылым белдеуі шегіндегі жыныстар кварцқа бай, мұнда ұзындығы бірнеше ондаған м-ден бірнеше км-ге дейін көптеген кварц желілерінің белдемі дамыған. ІІІ белдемдегі кварц желілерінде полиметалмен қатар алтын, күміс минералдарының маңызы бар, ол 100 м-ден астам тереңдікте тараған. Белдем оңтүстік-батыс бағытта 70-75° тік құламалы. Кварц массасының 1 т-сында алтын 1 г-нан бірнеше ондаған г-ға дейін, күміс 10-15 г шамасында. Алтын таза түрінде, күміс тотығу белдемінде кераргит түрінде түзілген. Жосабай алтын кен орны шағын кенге жатады. Кентас 25-30 м-ге дейінгі тереңдіктен ашық әдіспен өндіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Алтын кендері