open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жүрекжапырақты ергеш

**Жүрекжапырақты ергеш** () – орамжапырақтар тұқымдасы, ергеш туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Қазақстанда Қаратау мен Талас Алатауының батысындағы (Машат тау, Дәубаба) таулардың тасты, тастақты, далалық шалғындары мен бұталар арасында өседі. Биіктігі 80 см, сабағы тік, жоғары жағы бұтақтанған. Жапырақтары тамыр түбіндегілері ұзын сағақты; сабақ бойындағылары сопақша, қысқа сағақты; ең жоғарғылары қандауыр тәрізді, отырыңқы. Тостағанша жапырақшалары түкті, күлтесі қызғылт түсті. Гүлдері жайылған сыпыртқы гүлшоғырына топталып, сабақ ұшында жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – жартылай шар тәрізді, үрілген қақпағы бар бұршаққын. Жүрекжапырақты ергеш – өте сирек кездесетін реликт түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Орамжапырақтар
Жүрекшөп

**Жүрекшөп** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, шөлді және таулы аймақтардың сортаңды, құмды жерлерінде, өзен, көл жағалауларында, таудың тасты, тастақты беткейлерінде кездесетін 3 түрі (әжік Жүрекшөбі, жатаған Жүрекшөбі, түкті Жүрекшөбі) бар. Бұлардың биікт. 12 – 50 см, бұтақты, сыртын қысқа түктер жапқан. Тамыр түбінен шығатын жапырақтары жебе тәрізді, сабақ бойындағылары ұзынша, жиектері тілімденген. Гүлдері ақ түсті, қалқанша гүлшоғырына топталған. Сәуір – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жүрек тәрізді бұршаққын. Жүрекшөптің тұқымын бұрыш орнына тағамға пайдаланады.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Жүрен

**Жүрен**, элления (Aellenіa) – алабұталар тұқымдасына жататын көп немесе бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтардың сор, сортаңды, тақырлы, құмды және тастақты жерлерінде кездесетін 4 (көкшіл Жүрен, қысқақылтанды Жүрен, шоңайна Жүрен, Іле Жүрені) түрі бар. Олардың биіктігі 30 – 70 (120) см. Сабақтары бұтақты, сырты тықыр. Жапырақтары ұзынша, үшкір, сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, жапырақ қолтығынан жетіліп, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі піскенде жеңіл бөлінеді.  Шоңайна Жүреншенің құрамында сальсолин алкалоиды бар, оны қан қысымы көтерілгенде ішеді және құм тоқтату үшін пайдаланылады.

## Сілтемелер
*Қазақстан
*сальсолин алкалоиды
*Іле Жүрені
*шоңайна Жүрен
*көкшіл Жүрен
*алабұталар тұқымдасы
## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Жығылған

**Жығылған** – Түпқараған түбегінің солтүстік-шығысындағы мүйіс.

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында, Маңғыстау шығанағына сұғында орналасқан. 

## Сипаттамасы
Мүйістің ұзындығы 3 км, ені 2 км. Оңтүстік және оңтүістік-батыс бөлігі тік құлама, жарлы болып келеді. Батысында Багарджик мүйісі бар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Каспий теңізі мүйістері
Жылаған ата үңгірі

**Жылаған ата үңгірі**, Жылаған ата бұлағы – Қаратау жотасының Жылаған ата шатқалында, Абай елді мекенінен солтүстікке қарай Жылаған ата өзені бойында орналасқан үңгір.

## Географиялық орны
Түркістан облысындағы Түркістан қаласынан 80 км-дей жерде. 

## Сипаты
Үңгір аузының биіктігі 3 – 4 м, ені 8 – 9 м, тереңдігі 50 – 60 м шамасында. Ол бір кездері тау жартастарының құлауынан пайда болған. Шатқалдан төмен түскенде өзеннің сол жағалауында биіктігі 10 – 12 м жартаста диаметрі 15 – 18 см болатын қуыс көрінеді. Осы қуыстан оқтын-оқтын су атқылап тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Түркістан облысы географиясы
Жылан артезиан алабы

**Жылан артезиан алабы**– Солтүстік Арал маңы құрылымдар жүйесіне кіретін Жылан мегасинклиналінде орналасқан. Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде. 1940 жылы анықталды. Ұзындығы 230 км-ге, ені 60 км-ге дейін жетеді. Арынды су палеоген мен бор шөгінділеріндегі құм қабаттарында. Бұл құмдардың жиынтық қалыңдығы палеогенде 5 – 10 м-ден 75 – 125 м-ге дейін, жоғарғы борда 30 – 50 м, альб-сеноман горизонттарында 30 м-ге дейінгі шамада. Жер асты суларының жатыс тереңдігі осы ретпен тиісінше 20 – 170, 50 – 400 және 60 – 600 м. Арал маңында бұрғыланған ұңғымалардан су өздігінен шығады және арын биіктігі 10 – 15 м-ге, шығымы тәулігіне 100 – 405 м3-ге дейін жетеді. Судың химиялық құрамы хлоридті-сульфатты натрийліден хлоридті натрийліге дейін ауытқиды. Тұщы және сәл тұзды (0,8 – 3 г/л) сулардың ғасырлық қоры 40 млрд. м3 шамасында, жыл сайын орны толатын қоры 30 млн. м3, жылына 100 млн. м3 суды пайдалануға болады.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Санат:Арал ауданы географиясы
Жыланды (көл)

**Жыланды** – Есіл алабында орналасқан тұйық көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Димитровка ауылынан батысқа қарай 9 км жерде, Балықты көлінің оңтүстік-батысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 134 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 8 км2, ұзындығы 3,8 км, енді жері 3,3 км, жағалау бойының ұзындығы 12,3 км. Көлге Басқарасу жылғасы келіп құяды. Жағалауы тегіс, аз тілімденген. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің аяғында ериді. Суы тұщы. Мал және егін шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Жыланбалықтәрізділер

**Жыланбалықтәрізділер** () – сүйекті балықтардың бір отряды. Қазба қалдықтары бор кезеңінен сақталған. 

Жыланбалықтәрізділердің 23 тұқымдасына бірігетін 350-дей түрі бар. Бұлардың көпшілігі тропиктік және субтропиктік теңіздерде (кейбір түрі теңіздің ең терең жерінде) тіршілік етеді. Аnguіllіdae тұқымдасының өкілдері ғана тұщы суларда кездеседі. Жыланбалықтәрізділердің денесінің ұзындығы 10 см-ден 3 м-ге дейін, салмағы 15 г-нан – 65 кг-ға дейін болады. Көпшілік түрінде жұмсақ, тікенексіз ұзын арқа және құйрық асты (аналь) қанаттары құйрық қанаттарымен бірігіп кеткен. Қазіргі Жыланбалықтәрізділердің құрсақ қанаты болмайды (осыған байланысты бұларды аяқсыздар деп те атайды). Желбезек саңылауы кішкентай. Құйрық қанаты үстіңгі-астыңғы қалақшаға бөлінбеген. Қабыршағы өте ұсақ, терісі қалың, шырышты келеді. Суда және теңіздің ең терең жерінде жылан сияқты қозғалады. Түрлену арқылы көбейеді. Жапырақ тәрізді мөлдір дернәсілі(лептоцефал) ересек дарабасына (особь) мүлдем ұқсамайды. Бұлардың көпшілігінің қанының құрамында ихтиотоксин деген улы зат болады. Қазақстанда Каспий теңізініңсолтүстігі мен Жайық өзенінің сағаларында сирек те болса кездесіп қалатын – кәдімгі жыланбалық (Аnguіlla anguіlla) деген бір түрі бар. Бұлар дымқыл ауалы, сусыз жерлерде 36 сағатқа дейін тіршілік ете алады. Күндіз тығылып жатып, түнде ғана қоректенеді. Ересек дарабастары бір-ақ рет уылдырық шашады да, өліп қалады. Жыланбалықтәрізділер негізінен жыртқыш балықтар. Көптеген түрі кәсіптік балық ретінде ауланады.

## Дереккөздер

Санат:Жыланбалықтәрізділер
Жыланбұршақ

**Жыланбұршақ**, термопсис (Thermopsіs) – бұршақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Азия, Оңтүістік Және Солтүстік Американың қоңыржай белдемдерінде өсетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда таулы аймақтардың тау беткейлерінде, орманды жерлерде, бұталар арасында, өзен жағалауларында өсетін 5 түрі бар. Бұлардың ішінде жиі кездесетіні – **улы Жыланбұршақ** (Т. lanceolata). Биіктігі 12 – 70 см, тамыр сабағы жуан, тік өседі. Жапырақтары үшеуден топталып шығады. Гүлдері сары түсті, жапырақ қолтығынан жетіліп, шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – бір ұялы, жалпақ бұршақ, оның екі қақпақшасы бар. **Улы Жыланбұршақтың**, әсіресе, тұқымы мен жапырағы улы болады, сондықтан медицинада дәрі жасауға пайдаланылады. *Түркістан Жыланбұршағын*сәндік үшін өсіреді.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан табиғаты
Жыланды (өзен, Ақмола облысы)

**Жыланды** (*Керегетас*) – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Сандықтау және Атбасар аудандары жерімен ағып өтеді.

## Бастауы
Бастауын Көкшетау қыратындағы Жыланды тауының оңтүстігінен алып, Атбасар қаласының солтүстік-шығысындағы Жабай өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 140 км,  су жиналатын алабы 3650 км². Өзеннің аңғары тар. Әрқайсысының ұзындығы 50 км-ден аспайтын 9 саласы бар. Ірілері: Құттың көзі, Жекебұлақ. Жылдық орташа су ағыны Новосельское ауыл тұсында 0,68 м³/с. Өзенде аққайран, шортан, мөңке, т.б. тіршілік етеді. Өзен суы шаруашылыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл су алабы
Санат:Сандықтау ауданы өзендері
Жыланды (өзен, Қарағанды облысы, Сарысу алабы)

**Жыланды**, *Серікбай* – Сарысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 100 км, су жиналатын алабы 2800 км2.

## Бастауы
Бастауын Жаманқотыр тауының солтүстігіндегі бұлақтардан алып, Қарағансай қонысы тұсында Қаракеңгір өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Көктемде қар ерігенде тасиды, жазда кішігірім қарасуларға бөлініп қалады. Аудан шаруашылықтары өзенді мал суаруға, жайылмасын шабындыққа пайдаланады.‎

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Жыланды (өзен, Абай облысы)

**Жыланды** – Аягөз алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы жерімен ағады.  

## Бастауы
Бастауын Көшкентал ауылының оңтүстігіндегі бұлақтардан алып, Аягөз өзенінің саласы – Таңсық өзеніне оң жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 27 км. Шағын 54 саласы бар. Өзеннің орта арнасының жағалауы тіктеу, Таңсық өзенінің сағасында жайпақ келген. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын кезінде сағасында жайылма пайда болады. Жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады. Жайылмасы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады. Өзен бойында кішігірім бөген бар.‎

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы өзендері
Санат:Аягөз су алабы
Жыланды (тоған)

**ЖЫЛАНДЫ**– Шыңғырлау өз. алабында орналасқан тоған. Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы Тіксай а-ның шығысында 15 км жерде, теңіз деңгейінен 230 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 2 км, ені 1,8 км. Оңт.-шығысы жарлы келеді. Шыңғырлау өз. бөлініп шығатын тармақтармен толысып тұрады. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Шығысында Қарасу қыстауы бар. Мал ш-на пайдаланылады.‎
Жыланды (жота)

**ЖЫЛАНДЫ**– Имантау және Зеренді тауларының аралығындағы жота. Ақмола облысы Зеренді ауданы Айдабол а-ның солт.-батысында 23 км-ге созылған, енді жері 5 км. Жота бірнеше ұсақ шоқылардан құралған. Оңт. беткейі тік жарқабақты келген. Солт.-батысынан Шағалалы өз-нің салалары бастау алады. Жер қыртысы палеозойға дейінгі гнейс, мәрмәр және кристалды тақтатастан, сондай-ақ девон және тас көмір кезеңдерінің шөгінділерінен түзілген. Етегіндегі күңгірт қоңыр топырақ жамылғысында қараған, тобылғы бұталары, қызғылт селеу, бетеге, сәбізшөп, жусан, т.б. өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.‎
Жыланды (тау, Шығыс Қазақстан облысы)

**Жыланды** – Тарбағатай жотасының солтүстігінде, Базар өзенінің аңғарындағы тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 1527 м. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 4 км-ге созыла орналасқан, енді жері 2 км. 

## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың шөгінді тақтатас, әктастарынан, девонның құмтасты шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Өсімдік және жануарлар дүниесі жағынан Тарбағатайға ұқсас. Етегіндегі шөлейтте жусан, бетеге, тауаралық аңғарда тау шалғыны, тобылғы өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы таулары
Жыланды (тау, Қарағанды облысы)

**Жыланды** – Тоқырау өзенінің жағалауына орналасқан тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының солтүстік-батысында, Ақтоғай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 22 км жерде.

## Жер бедері, өсімдігі
Абсолютiк биіктігі 1156 м. Жылан көп болғандықтан Жыланды деп аталған. Шығыс бөлігінде бұталы өсімдіктер өседі. Солтүстік және оңтүстік етегінде бұлақтар бар.‎

## Дереккөздер

 
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Жыланды (тау, Абай облысы)

**Жыланды** – Қараүңгір тауларының солтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 760 м. Дөңгелек пішінді келген таудың ұзындығы мен ені 2,5 км шамасында. Аласа келген тау беткейлері көлбеуленіп, төңірегіндегі жазық даламен ұласып кетеді.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы төменгі және орта палеогеннің жанартаутекті шөгінділерінен, құмтас, тақтатас, т.б. тау жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Беткейлері мен етегінде бетеге, қоңырбас, қылқан, боз, т.б. шөптесіндер өскен. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Жыланды (тау, Павлодар облысы)

**Жыланды** – Сор көлінің оңтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Керегетас қонысының оңтүстік-батысында 2 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 584 км. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейлері жайпақтау, оқшауланған тау массиві. 

## Геологиялық орны
Жоғарғы кембрий кезеңінің шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Бозғылт топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, бетеге, бұталы өсімдіктер өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Жыланды (тау, Жақсы ауданы)

**Жыланды** – Ақмола облысы Жақсы ауданының оңтүстік-батысындағы тау. Есіл өзенінің оң аңғарынан 8 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 358 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созыла орналасқан. Ұзындығы 8 км-ге жуық, енді жері 3 км-дей. Салыстырмалы биіктігі 33 м. Беткейлері тіктеу келген сай-жыралармен тілімденген. Шығысында тас қиыршықтары кездеседі. Оңтүстігі мен шығысында шағын тоғандар салынған. Таудың оңтүстік-шығысын бойлай автомобиль жолы өтеді.‎

## Өсімдігі
Өсімдік жамылғысы негізінен бетеге, көкпек, баялыш, ши, селеуден тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы таулары
Жыланды (қыстау)

**ЖЫЛАНДЫ**– Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Аягөз қ-нан шығысқа қарай 17 км жерде, Берікқара тауының солт.-батысында орналасқан қыстау. Жер бедері сайлы-жыралы келген. Қыстау жанынан Қарағанды өз-нің бірнеше салалары бастау алады. Ж-ның маңында Ханкелді, Сарышоқы қыстаулары орналасқан.‎
Санат:Қыстаулар
Жыландытау

**Жыландытау** – Торғай үстіртінің орта тұсында орналасқан үстіртті тау жұрнағы. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Науырзым ауданы жерінде орналасқан. Таудың батысында Қарғалытау, шығысында Қызбелтау төрткілді қыраты қоршап жатыр. Оңтүстігінде 30 км жерде Сарықопа көлі орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биікігі 262 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км-ге созылған. Жер бедері Торғай қолатына қарай тік беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Таудың етегінде бұлақтар жиі кездеседі. Бұл жерден Теке өзені бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы миоцен дәуірінің саздарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңды қоңыр және шалғынды қоңыр топырағында көкпек, қара жусан, бұйырғын тәрізді өсімдіктер өскен. Жыландытау – жазғы және күзгі жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Науырзым ауданы таулары
Жыландыбұлақ (өзен)

**Жыландыбұлақ** – Ащысу өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Бұқар жырау және Павлодар облысы Баянауыл аудандарының жерінде.

## Бастауы
Бастауын Рудничное көлінің солтүстік-шығысындағы Победа қонысының маңынан алып, Ащысу өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 30 км. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Арнасы өте тар. Жағалары тік жарлы келеді. Қуаңшылық жылдары тартылып қалады. Жайылмасында қыстаулар орналасқан. Жайылымы мал шаруашылығына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы өзендері
Санат:Бұқар жырау ауданы өзендері
Жыландысай

**Жыландысай** – Шалқар көлі алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерімен ағып өтеді.

## Бастауы
Мұғалжар тауының оңтүстігіндегі Шағырай үстіртінің солтүстік-шығысынан басталып, Берденсор көлінің тұсындағы сорға сіңіп кетеді.

## Гидрографикасы
Ұзындығы 104 км, су жиналатын алабы 2740 км2. Арнасы көбіне жайпақ келеді. Көктемде еріген қар суымен толығып, жазда тартылып қалады. Жыландысайдың алабы – күзгі және көктемгі мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы өзендері
Санат:Шалқар су алабы
Жыландытөбе

**Жыландытөбе** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданында орналасқан төбе. Қумола және Дүйсембай өзендерінің қосылған жерінен оңтүстікке қарай 23 км жерде. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 375 м. Оңтүстігінде 372 м болатын Көктөбе тауы орналасқан. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 4 км-ге созылып жатыр, ені 2 км. Оңтүстігінде Байжаннұра қонысына ұласады. Беткейлері көлбеу. Маңайында Ақшеңгел, Қарақұдық құдықтары бар. Етегі мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Төбелер
Санат:Ұлытау ауданы таулары
Жыландышалқар

**Жыландышалқар** – Нұра өзені алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданында орналасқан ағынды көл. Шишалқар, Ұялышалқар, Жәнібекшалқар көлдерінің аралығында, теңіз деңгейінен 328 м биіктікте. Қорғалжын ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 26 км жерде.

## Гидрографикасы
Аумағы 15,8 км2. Ұзындығы 5,1 км, енді жері 4,8 км, жағалау бойының ұзындығы 16,6 км. Нұра өзені солтүстігінен құйып, батысынан ағып шығады. Сәуірде мұзы ериді. Жағалауында қамыс құрақтары өседі. Суы тұщы. Мал шаруашылығына және тұрмыстық қажеттіліктерге пайдаланылады. Батысында Ұялы ауылы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Жыланжегіш аллолобофора

**Жыланжегіш аллолобофора** – буылтық құрттар типі, люмбрикоморфа отряды, люмбрицидтер тұқымдасына жататын жауын құртының бір түрі. 

Қазақстанда Талас Алатауының долана өскен тоғайларындағы топырақ жамылғысында кездеседі. Дене тұрқы 135 – 195 мм, буылтықтарының саны 200 – 250 м-ге дейін жетеді. Қылтандары екі-екіден жұптасқан. Түсі негізінен қоңыр болып келеді. Топырақ бетіндегі ағаштан түскен жапырақтармен қоректенеді. Негізінен көктемде көбейеді, егер қолайлы жағдай болса, күзде де көбейе береді. Жыланжегіш аллолобофораның тіршілігі аз зерттелген, өте сирек кездесетін реликт түр. Ақсу-Жабағылы қорығында (Талдыбұлақ және Жетімсай) қорғалады. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Азқылтанды құрттар‎
Жылантілділер тұқымдасы

**Жылантілділер тұқымдасы** () – көп жылдық споралы, кейде мәңгі жасыл өсімдіктер. 

Бұлар қырыққұлақтардың ішіндегі ең қарапайым тобы. Сондықтан жылантілдер тұқымдасының ежелгі палеозой қырыққұлақтарынан шыққан деп есептейді. Жер шарында кең тараған 3 туысы, 50-ге жуық түрі белгілі. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктердің тамырсабақтары қысқа, жуан. Сабақтары, жапырақтары жұмсақ, етжеңді, көбінесе ұлпасыз болады. Кейбір тропиктік аймақтарда өсетін жапырақтарының ұзындығы 2,7 – 4 м-ге дейін жететін эпифитті түрлері де кездеседі. Бұлар дәрілік, сәндік өсімдіктер, араларында таралу аймағы азайып бара жатқан, қорғауды қажет ететін түрлері де баршылық. Қазақстанда 1 туысы бар, ол - Жылантіл.

## Дереккөздер

Санат:Қырыққұлақтәрізділер
Санат:Еуразия флорасы
Санат:Солтүстік Америка флорасы
Санат:Аустралия флорасы
Жылантіл

thumb| alt=A.| ''Жылантіл''. **Жылантіл** (Ophіoglossum) – *жылантілдер* тұқымдасына жататын көп жылдық *қырыққұлақ* туысы. Жер шарында кең тараған, әсіресе, тропиктік аймақтарда кездесетін 45-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанда ылғалы мол батпақты шалғындарда, өзен-көл жағалауларында өсетін 1 түрі – *кәдімгі Жылантіл* (О. vulgatum) бар. Биіктіңгі 5 – 20 см, тамыр сабағы қысқа, сабағы жер астынан шығады. Жапырағы 1 сирек 2, ұзынша, шанышқы сияқты бөлінген. *Спорангийлері* екі қатарлы, *гаметофиттері* көбінесе цилиндр тәрізді, *хлорофилсіз*, жер астында болады. Жылантілдің гаметофиті мен тамырына эндотрофты микориза (саңырауқұлақтар жіпшумағымен селбесіп, иесінің организмінде тіршілік етуі) тән. *Жылантілдің* тамырында вегетативті көбеюге қажетті бүршіктер жетіледі. Шілде – тамыз айларында споралары піседі. *Жылантілдер* өте баяу өседі, қоңыржай аймақтарда өсетін түрлерінде 1 жылда 1 жапырағы өсіп шығады.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қырыққұлақтәрізділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Жыланшықеспе

**Жыланшықеспе** – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 743 км².

## Бастауы
Қызылтас тауының оңтүстігіндегі бұлақтардан басталып, Шөладыр тауының оңтүстігінде 20 км-дей жерде тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Жыланшықеспеде көктемде қар ерігенде 10 – 15 күндей ғана су ағады. Суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Жыланшықтүрме

**Жыланшықтүрме** – Торғай төрткілді үстіртінің шығысын алып жатқан таулы қырат. 

## Географиялық орны
Қостанай облысының Амангелді және Ұлытау облысының Ұлытау аудандары жерінде орналасқан. Шығыс етегі Ұлытауға ұласады. 

## Жер бедері
Қараторғай және Ұлы Жыланшық өзендері аралығында жатқан Жыланшықтүрме солтүстіктен оңтүстікке қарай 150 км-ге созылған, енді жері 40 км, абсолюттік  биіктігі 340 м (оңтүстік бөлігінде). Қараторғай және Ұлы Жыланшық өзендерінің жоғарғы суайрығы саналатын қыраттың беткі бедері эрозиялық қолаттармен тілімденіп, өзенаралық еңкішті-жонды жазық болып келген.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы неоген кезеңінің саз, алеврит және құмдақтарынан түзілген. 

## Климаты
Климаты шөлдік континенттік, қысы суық, жазы ыстық. Қаңтар айының орташа температурасы  –16°С, шілдеде 22°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 мм. 

## Топырағы, өсімдігі
Жер бедеріне бозғылт қоңыр және сортаңдау топырақты қуаң дала тән. Онда астық тұқымдас және жусан, қылқан боз өсімдіктер қауымдастығы қалыптасқан. Суайрықтар және жондардың беткейлері мен етегінде Лерх жусаны, сарепта бозы, қылқан боз, бетеге, ойпаң жерлерінде қара жусан, бұйырғын, көкпек, ши, айрауық өскен. Жыланшықтүрме көктемгі және күзгі жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қыраттар
Санат:Амангелді ауданы таулары
Санат:Ұлытау ауданы таулары
Жылғалықтар

thumb| alt=A.| '''''Жылғалықтар'''''. **ЖЫЛҒАЛЫҚТАР**, қылшық қанаттылар (Trichoptera) – жәндіктер класының бір отряды. Дене тұрқы 0,5 – 3 см. Жарғақ қанаттарын түк басқан. Мұртшалары талшық тәрізді. Ауыз аппараты жұмсақ, біршама редукцияланған (тарихи даму кезінде қандай да бір органның жойылуы не жетілмей қалуы), сұйық заттарды жалап қоректенуге бейімделген. Жер шарында кең таралған 3 мыңдай (кейбір мәліметтерде 7 мыңдай) түрі бар. Ересек жәндіктер су жағалауларында тіршілік етеді, көбінесе ымыртта және түнде ұшады. Толық түрлену (метаморфоза) жолымен дамиды. Жұмыртқаларын (300-ден 1000-ға дейін) суға салады. Дернәсілі, көбінесе суда құмнан, қиыршықтастардан немесе өсімдік қалдықтарынан, пішіні әр түрлі қуыс үйшіктер (сілекей бездері бөліп шығаратын жіпшелердің көмегімен желімденген) құрып тіршілік етеді. Кейбіреулерінің үйшіктері жіпшелерден ғана тоқылады. Олар су түбінде баяу жорғалап қозғалып, үйшіктерін өздерімен бірге сүйретіп те жүреді. Өсімдік қалдықтарымен және өсімдіктердің шырынымен қоректенеді. Қозғалмалы қуыршақтары да үйшік ішінде дамиды. Бірқатар түрлерінің дернәсілі жыртқыш келеді. Олар үйшік тоқымай, суда шапшаң қозғалып тіршілік етеді. Жылғалықтардың кейбір түрлерінің дернәсілі қауға, қапшық, түтік тәріздес ау тоқып, соған түскен майда омыртқасыз жануарлармен және балдырлармен қоректенеді. Дернәсілі таза, оттекке бай, ағынды суларда ғана тіршілік ететіндіктен, Жылғалықтар су сапасының жоғары екендігін көрсететін биол. индикатор болып есептеледі. Олар оттегіне бай, таза ағынды сулардағы балықтардың қорегі болып та есептеледі. Кейбір азиялық түрлері күріш егісіне зиянын тигізеді.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Жылғалықтар
Жылдық ағынды

**ЖЫЛДЫҚ АҒЫНДЫ**– 1) өзен алабынан бір жыл ішінде ағып жиналатын судың мөлшері. Кез келген өзен қимасында жылдық ағынды мерзімдік өзгерістерге ұшырап отырады, себебі, ол климаттық факторларға, оның ішінде жауын-шашын мен булануға тәуелді. Бұлардан Жылдық ағындының құбылмалылығына физикалық-географикалық факторлар да әсер етеді, олар алаптың ауданы мен сұлбасы, жер бедері, алаптың топырақ және өсімдік жамылғысы, көлдер мен ормандардың орналасу жағдайы, т.б. Жылдық ағындыныңның құбылмалылығы циклдік сипатқа ие. Циклдік сипат сулы жылдар қуаң жылдардың белгілі бір тұрақтылықпен алмасып отыруымен айқындалады. Циклдер бір-бірінен ұзақтығымен әрі орташа көрсеткіштен ауытқу дәрежесімен ерекшеленуі мүмкін. Кейбір циклдер айқын көрініске ие болса, басқа жағдайларда сулы жылдар ішінде жекелеген құрғақшылық жылдары немесе қуаңшылық жылдар циклінде жеке сулы жылдар кездесуі мүмкін. Ағынды құбылмалылығының циклдік сипаты тұйық көлдердің деңгейлерінің тербелуінен анық көрінеді. Өзендердің сулылығы мен көлдердің деңгейінің циклдік кұбылмалылығы күннің белсенділігіне, оған тәуелді атмосфера циркуляцияға тәуелді. Атмосфера циркуляция жер шарындағы жауын-шашын мен буланудың таралуын қамтамасыз етеді. Көп жылдық мерзімдегі жылдық ағындының орташа арифметикалық мәні жылдар саны көбейгенімен айтарлықтай өзгеріске ұшырамайтын болса, ағындының бұл мәнін қалыпты Жылдық ағынды дейді. Бұл мәнге өзеннің сулылығының құбылмалылығы толық циклдерді қамтитын мерзімде жақындайды; 2) су жиналатын немесе өзен алабын шектеуші тұстама арқылы бір жыл ішінде ағып өтетін су көл. 1 млн. м3 (жыл немесе км3) жыл шамасымен өлшенеді. Мысалы, Іле өзенінің Қайрылған бекеті тұстамасындағы көп жылдық орташа  Жылдық ағынды көл. 12,65 км3.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан табиғаты
Жылантамыр

**Жылантамыр** () – сүйсіндер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, таулы аймақтардың ылғалы мол жерлерінде, батпақты шалғындарында, өзен жағалауларында, орман және бұталар арасында кездесетін 2 түрі (айылжапырақты жылантамыр, батпақ жылантамыры) бар. Бұлардың биіктігі 20 – 80 см, қысқа шашақ тамырлы өсімдік. Сабақтары қырлы, тықыр, жоғ. жағы аздап түкті. Жапырақтары дөңгелек, ұзынша, өркенге кезектесіп орналасқан. Гүлдері шашыраңқы шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Сүйсіндер
Санат:Қазақстан табиғаты
Жылдық қабат

**ЖЫЛДЫҚ ҚАБАТ**, жылдық сақина – 1) өсімдікте ағаш сүрегінің өсу аймағы. Бұл оның құрамындағы камбийдің (ашық тұқымды және қос жарнақты өсімдіктер сабағы мен тамырындағы түзуші ұлпа) жыл маусымына (жылы, суық кезең) байланысты өзгеруінен пайда болады. Жылдық қабат қоңыржай және салқын аймақта өсетін ағаш діңінің, бұтағының, тамырының көлденең кесіндісінен айқын байқалады және ол бір вегетацация кезеңді көрсетеді. Көктемде не жаз басында камбийден түзілген ағаш сүрегінің вегетация кезеңнің 2-жартысында пайда болған сүректен айырмашылығы болады. Ерте пайда болған сүрек жұмсақ, ашық түсті, клеткаларының қабырғасы жұқа, кең қуысты, ал кейінгісі қатты, қоңыр, клеткаларының қабырғасы қалың, қуысы тар болады. Келесі вегетация кезеңде пайда болған Жылдық қабатта айқын көрінеді. Тамыр мойнынан көлденең кесілген ағаш діңіндегі Жылдық қабатты санап, өсімдіктің жасын айырады; 2) жануарларда кейбір тіндерде жыл сайын пайда болатын және ұзақ сақталатын өзгерістер. Бұл да жыл маусымы бойынша зат алмасу процесіне байланысты. Мұндай Жылдық қабат балық қабыршағында, моллюскілердің бақалшағында, кальмардың мүйізденген тұмсығында, балықтың, қосмекенділердің, бауырымен жорғалаушылардың жалпақ бас сүйектерінде, сүтқоректілердің тырнағында, т.б. тіндерінде пайда болады. Жылдық қабаттардың санына қарай жануардың жасы айқындалады.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан табиғаты
Жылжыма

300px|нобай|Жылжыма салдары
**Жылжыма** — топырақ массалары мен тау жыныстары шоғырының тау-төбе баурайынан өзінің ауырлық күші әсерінен етекке қарай орын ауыстыруы, сырғуы; беткейдің шайылуынан, сейсмикалық дүмпулерден және т.б. себептерден болады.

## Дереккөздер


Санат:Топырақтану
Жылжымалы құмдарды бекіту

**ЖЫЛЖЫМАЛЫ ҚҰМДАРДЫ БЕКІТУ**– желілік (көлік жолдарын, каналдарды, құбырларды) және аудандық (құрылыстарды, ауылдарды, егіс алқаптарын, т.б.) шаруашылық нысандарды жылжымалы кұмдардың басуына қарсы күресу шаралары. Тропиктерден тыс шөлдердің жағдайында фитомелиорациялау – жергілікті өсімдіктермен ормандандыру арқылы, ал экстрааридтік шөлдерде – әр түрлі механикалық тәсілдер қолдану арқылы жүзеге асырылады. Қазақстанда Жылжымалы қумдарды бекіту 2002 – 2007 жылдары Маңғыстау облысының Қарақия ауданындағы Сенек аулын қорғау мақсатында жүзеге асырылды.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан табиғаты
Жылқыбай

**Жылқыбай** – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы көл. Ауданның оңтүстігіндегі Игілік ауылынан солтүстікке қарай 21 км жерде, теңіз деңгейінен 305 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 14 км2, ұзындығы 7,6 км, енді жері 3 км-ге жуық. Ирелең келген жағалауының ұзындығы 33,5 км, ең терең жері 1,5 м, суының көлемі 8,2 млн. м3. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Жағалауы жайпақ, қамысты-құрақты келген. Суы кермек татиды, қуаң жылдары кеуіп қалады. Көл жағалауы мал жайылымына пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы көлдері
Жылқыбас

**ЖЫЛҚЫБАС**– Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы қыстау. Бақасу ауылынан оңтүстікке қарай 3 км жерде, Үйдене өзенінің жағалауында орналасқан. Жылқыбастың алқабын мал қыстатуға, шабындыққа және мал жайылымына пайдаланады.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан табиғаты
Жылқышөп

thumb| alt=A.| Жылқышөп. **Жылқышөп** () – наурызшешек тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік туысы. Негізінен қылқанжапырақты ормандарда шоқ-шоқ тоғай құрап өседі. Қазақстанда Көкшетаудың (Имантау, Сандықтау), Сарыарқаның аралас ормандары мен бұталары арасында Еуропа Жылқышөпті (Т. europaea) өседі. Биіктігі 7 – 15 см. Тік сабағының түп жағындағы жапырақтары ұсақ болады да, сабақтың ұшына қарай іріленіп шоқтанып орналасады. 4 ақ түсті гүлі болады. Күлте жапырақшалары жеті бөліктен тұрады. Ұсақ жәндіктермен тозаңданады. Мамыр айынан қыркүйекке дейін гүлдейді. Тұқымы – жұмыртқа тәрізді, үстіңгі жағы торлы келеді.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Наурызгүлдер
Жылқышытөбе

**Жылқышытөбе**– Қызылорда облысы Қазалы ауданында орналасқан төбе. Кәукей ауылынан шығысқа қарай 45 км жерде. Абсалют биіктігі 88 м. Солтүстігінде Жуанқұм құмы жатыр. Қуаңдария бойындағы төбе. Құм шағылдар мен құм қырқаларының аралығында орналасқан. Шығысында Моншақ, Ескекқора қыстаулары, Қараөзен, Бидайастық артезиан құдықтары орналасқан. Етегінде сексеуіл шоғырлары, қарабарақ, жыңғыл өседі.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"
Жылықанды жануарлар

## Қысқаша мәлімет
  **Жылықанды жануарлар**, гомойотермді жануарлар (грек. homoіos – ұқсас, бірдей және therme – жылу) – дене температурасы сыртқы орта температурасына тәуелсіз, үнемі тұрақты әрі жоғары болатын жануарлар. 

Осыған байланысты Жылықынды жануарлардың ас қорыту, қозғалыс, сезім мүшелері мен орталық жүйке жүйелері өте жақсы дамыған. Жылықынды жануарларға сүтқоректілермен құстар жатады. Жылықанды жануарларғаға тән ерекшелік – олардың организмінде жылудың пайда болуы мен жылудың сыртқа шығуы химиялық және физикалық жолдармен өздігінен реттеліп отырады. Жылықанды жануарлардың сыртқы орта жағдайына бейімделу механизмі өте күрделі әрі жақсы жетілген. Мысалы, сүтқоректілер баласын тірі туып, өзінің сүтімен қоректендіреді. Ана сүті – сыртқы ортаның қолайсыз жағдайына төтеп беретін иммунитет қалыптастырады. Сондықтан бұл жануарлардың тіршілік етуі, көбінесе табиғи орта жағдайына тәуелді болмай жоғары дәрежеде дамиды.

## Дереккөздер


Санат:Жануарлар
Жылтың

**Жылтың** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-шығысындағы тау, Шығыс Қазақстан облысымен шекаралас Дағанделі өзенінің оң жағалауында. Қарағайлы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 125 км жерде. 

## Жер бедері
Абсолютті биіктігі 933 м. Солтүстік-батыстан шығысқа қарай 18 – 20 км-ге созылып жатыр, ені 5 – 7 км. Бұлақ көздері бар.

## Географиялық құрылымы
Тас көмір және пермь жыныстарынан түзілген. 

## Топырағы, өсімдігі
Топырағы ашық қоңыр, саздақты. Тау тегінде әр түрлі өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Жылтырауықтар

**ЖЫЛТЫРАУЫҚТАР**– 
*1) жеке ұялы есекаралардың (Сhrysіdoіdea) хризидидтер (Chrysididae) және клептидтер (Сleptіdae) тұқымдастары тобы. Бұлардың дене тұрқы 5 – 15 мм, денесі көк немесе күлгін аралас жасыл түсті, металл тәрізді жылтырайды. Ұзынша келген құрсақ сегменттерінің шеткі буындары бір-біріне сұғына еніп, түпкі буындарының ішіне кіріп тұрады. Жер шарында кең таралған 2 мыңнан астам түрі бар. Негізінен жылы аймақтарда тіршілік етеді. Клептидтер – қиғы пілләсінің эктопаразиттері болса, ал хризидидтер көбелек жұлдызқұрттары пілләсінің ішінде паразиттік тіршілік етеді, негізінен, жеке ұялы есекаралар дернәсілінің паразиті болып есептеледі; 
*2) қорек талғамайтындар отряд тармағына жататын қоңыздар (Nitidulidae) тұқымдасы. Дене тұрқы 1 – 6 мм, томпақ, жылтырап тұрады. Жер шарында көп таралған 2 мыңдай түрі белгілі. Гүлжегілері (Мelіgethes) туысының өкілдері еріндігүлділер мен орамжапырақ тұқымдасына жататын өсімдіктердің гүлдері мен түйіндерінде өсіп дамиды. Сarpophіlus туысына жататын қоңыздар қураған өсімдік қалдықтарымен қоректенеді. Кейбір түрлері саңырауқұлақтар мен өлекселерге жабысып тіршілік етеді. Сryptarchіnae туысына жататындар – қабық жегіш қоңыздың, ұзынтұмсық қоңыздың, сондай-ақ бітелер мен кокцидиялардың дернәсілін жояды.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қатты қанаттылар
Санат:Қосқанаттылар
Жылым

**ЖЫЛЫМ**– өзен мен көлдің, кейде теңіздің қыста қатпайтын бөлігі. Пайда болуына қарай өзендік және теңіздік Жылым деп бөледі. Жылым өзеннің ағысы күшті бөлігінде (көбінесе су электр станцияларынан төменде), грунт сулары шығатын және кәсіпорындардың қалдық суы төгілетін жерлерде, өзендердің көлден ағып шығатын тұсында пайда болады. Теңіздік Жылым желдің мұзды жағалауға ығыстырып шығарып тастауынан пайда болады. Жылым жыл сайын су айдынының белгілі бір бөлігінде пайда болып отырады.

## Сілтемелер
*
## Дереккөздер


Санат:Өзендер
Санат:Көлдер
Санат:Теңіздер
Жылымшық

**Жылымшық** — Маңғыстау тауларының оңтүстігінде, Қайдақ сорының батыс жағында орналасқан құмды алқап.

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. 

## Сипаттамасы
Құм солтүстіктен оңтүстікке қарай 42 км-ге созылған, енді жері 33 км. Ауданы 500 км² шамасында. Құм төбешіктер біртіндеп аласарып, белесті жазыққа ұласады. Грунт суы 2 – 10 м тереңдікте жатыр. 

## Өсетін өсімдіктері
Жылымшықта жусан, еркек шөп, жүзгін, т.б. сораң шөптесіндер өседі. 

## Шаруашылық маңызы
Жылымшық мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шөлдері
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Жылымық

## Қысқаша мәлімет
**Жылымық**– қыс айларында ауа температурасының 0°С-тан жоғары көтерілу құбылысы. Ол көбінесе жылы ауаның көлбеу бағытта ығысу процесі салдарынан болады.Жылымық кезінде ауа райы бұлыңғыр, тұманды келеді. Қазақстан өңірінде Жылымық Атлант мұхитынан келетін ылғалды ауа мен Оңтүстік Азиядан келетін құрғақ ауа массалары әсерінен байқалады.

## Сілтемелер
*
## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Жымбұлақ

**Жымбұлақ**– Бұқтырма бөгенінің батыс жағалауындағы қыстау. Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданының шығысындағы қыратты-төбелі келген тауаралық аңғарында орналасқан. Жымбұлақты қайың, терек орманы қоршап жатыр. Орман арасында қарақат, мойыл, итмұрын, т.б. бұта аралас қалың шөптесіндер өскен. Қыстау мал қыстатуға қолайлы жерде орналасқан. Жанынан шағын тау өзені ағып өтеді.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"
Жымпиты (өзен)

**Жымпиты** – Бұлдырты өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерімен ағады.  

## Бастауы
Бастауын Көкөріс ауылының шығысынан алып, Бұлдырты өзеніне оң жағынан құяды. Амансай жайлауына дейін Райымқарасу деп аталады. Ұзындығы 70 км шамасында. 

## Гидрологиясы
Арнасы тар, жағалауын құм төбелер алып жатыр. Суы қарашаның соңында қатып, сәуірдің басында ериді. Жылдық орташа су ағымы 0,8 м3/с. Қар және жер асты суларымен толығып, көктемде тасиды. Суы шабындықтарды суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Жымпиты бұлақтары

**Жымпиты бұлақтары** - Батыс Қазақстан облысы Жымпиты ауданы жеріндегі бұлақтар. 

1964 – 67 ж. Өлеңті өзенінің аңғарынан ашылған су көздері, Жымпиты ауылынан шығысқа қарай 2 – 4 км жерде. Жер асты тұщы сулары апшерон континенттік қабатының пайда болу кезеңіне жатқызылады. Қабаты неоген-төрттік құмды саз шөгіндісінің тұтас бөлігінде орналасқан. Құмның аралығы 17 – 29 м, құрамында 0,3 – 0,7 дм3 минералды кермек суы бар. 10 – 11 м тереңдіктен шығатын суының ағымы 1 – 4,5 л/с. Ж. б. атмосф. жауын-шашынның жер қыртысында сүзілуінен толығады.

## Дереккөздер


Санат:Сырым ауданы географиясы
Санат:Қазақстан бұлақтары
Жым таспасы

Жым таспасы|right|thumb  
**Жым таспасы** () – бұршақ тұқымдасы, таспа туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларының тасты, тастақты беткейлерінде, тау ойпаңдарында кездеседі. Биіктігі 50 см-дей, тамыры жуан өсімдік. Сабақтары көп, тік өседі. Жапырақтарының ұзындығы 20 см-дей, жалаң. Гүлдері ақшыл көк түсті, олар шашыраңқы, аз гүлді шашақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Сәуір айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі – жалпақтау, қандауыр тәрізді бұршақ. Жым таспасы жылдан-жылға жойылып бара жатқан реликт түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Жымықы

**Жымықы** – Шалқартеңіз алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 105 км, су жиналатын алабы 1460 км2. 

## Бастауы
Ұлытаудың оңтүстік-батысындағы Лақбай қонысы маңынан басталып, Қоңыртөбе тауына (166 м) 12 км-дей жетпей тартылып қалады. 

## Гидрологиясы
Арнасы тік жарқабақты келген. Өзен жауын-шашын, бұлақ суларымен толығады. Ұзындығы 10 км-ден аспайтын 50-ге жуық салалары бар. Жымықының суы мал суаруға, алабы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Шалқар су алабы
Жыңғылды (құдық)

**ЖЫҢҒЫЛДЫ**– Түркістан облысы Отырар ауданында орналасқан құдық. Қызылқұмның шығыс бөлігінде, Өзбекстан шекарасынан 5 км жерде. Оңтүстік төбелі-қырқалы, шығысында құмды қырқалар мен құм шағылдар орналасқан. Тереңдігі 19 м, су шығымы 1080 л/сағ. Батысында сексеуіл шоғырлары кездеседі. Маңында Ормақұдық, Талас, Андрей, т.б. құдықтар бар.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан құдықтары
Жыңғылды (өзен)

**Жыңғылды** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Қордай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 82 км, су жиналатын алабы 1180 км2. 

## Бастауы
Бастауын Айтау тауының солтүстік-шығыс беткейіндегі бұлақтардан алып, Алматы облысы Жамбыл ауданында Жусандала жазығындағы Қоңыртөбе тауына 9 км жетпей тартылып қалады. Өзен алабы қысқы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Жыңғылдыарал

**Жыңғлдыарал** – Арал теңізінің шығыс бөлігіндегі арал. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде. 

## Сипаттамасы
Аумағы 7 км². Солтүстіктен оңтүстікке қарай 6 км-ге созылып жатыр, ені 2 км. Теңіз деңгейінен биіктігі 1 – 2 м. Аралды қоршаған судың тереңдігі 2 – 3 м. Жиегінде құрақ, қамыс, қоға, ортасына қарай сексеуіл аралас жыңғыл өскен.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі аралдары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Бұрынғы аралдар
Санат:Қазақстан аралдары
Жыңғылдыөзексор

**Жыңғылдыөзексор** – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданында орналасқан тұзды тұйық көл. Торғай өзені алабында Жайсаңбай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде.

## Гидрографикасы
Аумағы 12,3 км2, ұзындығы 5 км, ені 1 км, жағалау бойының ұзындығы 13 км. Сілтілігі орташа. Суы қарашаның аяғында қатып, наурыздың аяғында ери бастайды. 

## Жағалау сипаты
Шығысында Құрдым көлі, оңтүстік-шығысы мен оңтүстігін сор басқан. Жағасында Төрткүл, Өсербай қыстаулары орналасқан. Мал шаруашылығына пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдерi
Санат:Ырғыз су алабы
Жыңғылдысор

**Жыңғылдысор** – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағында орналасқан тұзды тұйық көл. Ақкөл аулынан оңтүстік-батысқа қарай 36 км жерде, Шығанақ көлінің оңтүстік-шығысында. Теңіз деңгейінен 105 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,6 км2, ұзындығы 4 км, ені 2,1 км. Жағалау бойының ұзындығы 10,8 км. Суы қарашаның басында қатып, сәуірдің аяғында ериді. 

## Жағалау сипаты
Көлдің батысы сор болып келген. Жағалауында сораң өсімдіктер өседі. Суының кермектілігі жоғары. Мал суаруға жарамды. 

Санат:Екібастұз көлдері
Жыңғылтүбек

**Жыңғылтүбек** – Арал теңізінің қазақстандық бөлігіндегі түбек. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданы Қасқақұлан аралынан шығысқа қарай 21 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Аумағы 1,8 мың км2. Түбек тұсында теңіз жағасының ені 3 – 4 км болатын абразиялық жиынды жазық сәл ылдилап теңізге түседі. Теңіз толық кезінде мұнда өсімдік жамылғысы өте қалың өскен. Қазір олардың түрлік құрамы сақталғанымен биомассасы азайып кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі түбектері
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Жыңғыл

**Жыңғыл**() – жыңғылдар тұқымдасына жататын бұта не ағаш. 

Негізінен Оңтүстік Еуразия мен Солтүстік-Батыс Африкада кездесетін 60 (кейбір деректерде 90) түрі белгілі. Қазақстанның далалы, шөлді аймақтарында таралған 11 түрі, 2 буданы бар. 

Ең көп тарағаны: **[[қызыл жыңғыл]]** (). Ол өзен бойларында, тоғайлардың арасында, құм, саз, сортаң топырақты далада кездеседі. Биіктігі 1 – 3 м, қабығы қою қызыл не сарғыш қызғылт түсті. Жапырағы ұсақ жұмыртқа тәрізді, сабақ бойына кезектесіп орналасады. Гүлі қос жынысты қызғылт, ақшыл көк не ақшыл түсті. Мамыр айынан қыркүйекке дейін гүлдейді. Гүлшоғыры – масақ не сыпыртқы. Жемісі – үш қырлы қауашақ. Құрғақшылыққа, сортаң жерге, суыққа төзімді. Қабығы, жапырағы, тамыры және жас өркендерінің құрамында илік заттар (8%-ға дейін) бар. Шірнелі өсімдік. Шөлді аймақтарда **[[боз жыңғыл]]** () жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Жыңғылдар
Жыңғылдар тұқымдасы

**Жыңғылдар тұқымдасы**(Тamarіcaceae) – қос жарнақты өсімдіктер. Аласа ағаш, бұта, шала бұталар. 

Еуразияда және Африкада, әсіресе, Жерорта теңізі маңында, Орталық Азияда кездесетін 4 туысы, 120-дай түрі белгілі. Шөлде, құмда, далалық және сортаңды жерлерде, өзен-көл жиегінде өседі. Қазақстанда 3 туысқа жататын 17 түрі бар. Жапырақтары ұсақ, негізінен, қабыршақты немесе біз сияқты, кезектесіп орналасады. Гүлі қос жынысты, аталығы 4 – 10 не бұдан да көп, аналығы біреу, ақ, қызыл немесе көгілдір түсті, олар ұсақ, масақ, шашақ кейде сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тұқымы ұсақ, жемісі – қауашақ. Жыңғыл тұқымдасының қабығы мен тамырында илік және бояу заттар болады. Кейбір түрін сәндік үшін өсіреді, отынға, себет тоқуға, құм тоқтатуға пайдаланады. Түйе, қой, ешкі жейді.

## Дереккөздер

Санат:Жыңғылдар
Жыңғылшығанақ

**Жыңғылшығанақ** – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан көл. Сырдария өзені бойында. Арыс темір жол станциясынан батысқа қарай 42 км жерде, теңіз деңгейінен 201 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 1,6 км2. Сырдария өзені жағасынан 500 м жерде. Ұзындығы 2 км, енді жері 500 м, жіңішкеленіп доғаша иіліп созылып жатыр. Суы желтоқсанның басында қатып, наурызда ериді. Оңтүстігінде Жаманжиде қыстауы бар. Кей жылдары Сырдария өзеніне қосылып кетеді. Суы тұщы. Мал шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Жігер (Шығыс Қазақстан облысы)

**Жігер**– Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы қыстау. Өркен ауылынан оңтүстікке қарай 23 км жерде, Бақанас өзенінің оң жағалаулық аңғарында орналасқан. Кезінде Бақанас ауылының бөлімшесі болған. Көктаудың солтүстік-батысында, Бақанас өзенінің жағалауында Тұғыл атты бейіт және өзімен аттас қыстау орны бар.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Жіңішке (өзен, Ертіс алабы)

**Жіңішке** – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 79 км, су жиналатын алабы 630 км2. 

## Бастауы
Нарын жотасының оңтүстік-шығыс беткейінен басталып, Топтерек және Сарыөлең ауылдары аралығында бірнеше тармаққа бөлініп, Күршім өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, шатқалмен ағады. Өзен жауын-шашын суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 1,37 м3/с. Өзенмен ағаш ағызылады.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Жіңішке (өзен, Қарағанды облысы)

**Жіңішке** – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 65 км, су жиналатын алабы 611 км2. 

## Бастауы
Бастауын Қызыларай тауынан алып, Ақтұмсық ауылы тұсында Тоқырау өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Арнасы тар, жағасы тік жарлы болып келеді. Жауын-шашын, бұлақ суларымен толығады. Көктемде еріген қар суы ағып, жазда тартылып қалады. Кішігірім салалары бар, ірісі – Миөзек. Суы мен жайылмасы түрлі шаруашылықтарға пайдаланылады.‎ 

## Дереккөздер

Санат:Балқаш су алабы
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Жіңішке (өзен, Алматы облысы)

**Жіңішке** – Іле алабында, Шілік өзенінің сол саласы. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Талғар және Райымбек  аудандары жерімен ағады. 

## Бастауы
Бастауын Іле Алатауындағы Саз тауынан (4241 м) алады. Тау шатқалдарымен аға отырып, Жаңаталап  ауылының тұсында Шілік өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 60 км. Мұздық пен жауын-шашын суларымен толығады. Өзен суы толықтай шаруашылық қажетіне пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы өзендері
Санат:Талғар ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Жіңішке (өзен, Аягөз алабы)

**Жіңішке**, *Шақарты* – Аягөз алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Абай облысы Ақсуат және Аягөз аудандары аудандары жерімен ағады. 

## Бастауы
Бастауын Өкпекті және Желдіқара тауларынан алып, Тарбағатай ауылы тұсында Аягөз өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 53 км, су жиналатын алабы 412 км2. Арнасы негізінен жазық жермен өтеді. Ұзындығы 10 км-ден аспайтын 24 саласы бар. Арнада суы жыл бойы болады. Қарашаның 3-онкүндігінде суы қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Өзен алабы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы өзендері
Санат:Аягөз ауданы өзендері
Санат:Аягөз су алабы
Жіңішке (өзен, Ақтөбе облысы)

**Жіңішке** – Ырғыз өзені алабында.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданында орналасқан.  

## Бастауы
Бастауын Мұғалжар тауындағы Шортай тауының солтүстігіндегі бұлақтан алып, Қайыңды ауылының шығысында Қайыңды өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 35 км. Арнасы тар, жағалауы тік жарқабақты келеді. Бастауында бірнеше қыстаулар бар. Жаз айларында суы тармақталып, қарасуларға бөлініп қалады. Мал шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Санат:Ырғыз су алабы
Жібекқұм

**Жібекқұм** – Алматы облысы Алакөл ауданында орналасқан құм. Арқарлы тауының оңтүстік-батысында 30 км жерде, Лепсі  оң жағалауында. Теңіз деңгейінен 400 м биіктікте. Солтүстік-батысында Қызқаш (740 м) тауымен шектеседі. Құм төбелі-қырқалы келеді.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"
Жібілген

Жібілген|right|thumb    **Жібілген** (латын. *Clematіs*) — сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық бұта. Қазақстанның барлық өңірінде кездеседі. Орманды, бұталы жерлерде, тау беткейлері мен шатқалдарда, өзен, жылға жағалауындағы ылғалды жерлерде өсетін 6 түрі бар. 

Олардың биіктігі 30 – 120 см, ішінара 5 м-ге жетеді. 

Өрмелеп өсетін сабағы бірте-бірте жуандап, шырмауық тәрізді иілген бағанға айналады. Қарама-қарсы орналасқан жапырақтары, көбінесе бүтін жиекті болып келеді. 

Ақ, сары, көк, көгілдір түсті дара гүлдері 4 – 8 тостағанша жапырақшадан тұрады. Аталығы кеңейіп, дөңес гүл тұғырында жетіледі. Аналығы көп, бір ұялы, бір тұқым бүршігінен құралады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – тұқымша.Жібілгендердің гүлі әдемі болғандықтан әсемдік үшін өсіріледі. Арасында мал жемейтін улы түрі (мысалы, Жоңғар Жібілгені) де бар.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Жіңішкежапырақты сетен

**Жіңішкежапырақты сетен** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық бұташықты өсімдік. Қазақстанда Қаратаудың тасты, тастақты беткейлерінде кездеседі. Биіктігі 1 м-дей. Жапырақтарының ұзындығы 1 – 3 см, сағақты, қалың түк басқан, екі не үш рет ойықты тілімденген, жоғарғы жағындағылары ұсақ, көбінесе жиектері тұтас болады. Гүлдері қос жынысты, сары түсті, олар күрделі шатырша пішінді қалқан құрайды. Тұқымынан көбейеді. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жемістенеді. Тұқымы қырлы, ұзындығы 3 мм-дей, айдаршасы оймақ тәрізді. Сәндік үшін өсіріледі. Жіңішкежапырақты сетен – өте сирек кездесетін реликт түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Жіңішкекебір

**Жіңішкекебір**– Қарақұм құмды алқабы мен Бағатай-беніке ойысы аралығында жатқан сор. 

Маңғыстау облысы Бейнеу ауданында орналасқан. Ендік бағытта созылып жатқан сордың ұзындығы 26 км, ені 5 км. Жер бедері тегіс. Сор және сортаңды топырағында бұйырғын, сарысазан, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Сорлар
Санат:Маңғыстау облысы географиясы