open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аббревиатура

**Аббревиатура** (, ab – бастапқыдан, brevio – қысқарту сөзінен) — негізгі сөз тіркестеріне енетін бастапқы сөздер дыбыстарынан немесе бастапқы әріптерден жасалған сөз.

Аббревиатура ежелден жазба тілі бар барлық халықтың жазба материалдарында қолданылды. Қысқартудағы басты мақсат мәтіндік ақпаратты тасымалдаушыларда (керамикалық тақтайшалар, жарғаққа жазылған жазулар, т.б.) орынды үнемдеумен және жиі қолданылатын сөздер мен сөз оралымдарын жазуда шапшаңдық танытумен байланысты болған. Алғашқы деген қысқартулар қатарында антикалық жазбалар танылады, кейіннен қолжазбаларда да тарала бастады. Ежелгі римдік аббревиатуралар немесе «тиротандық таңбалар» жүйесі римдік тахиграфияның негізі болып табылады. Кейіннен латын тілімен бірге орта ғасырларға жетіп, ең алдымен қолжазбалар мен тиындарда көрініс тапты. ХІ ғ. бастап мадақтамаларда көрінген аббревиатуралар XVI ғ. дейін өз қолданысын жойған жоқ.  Бұл кезеңдегі латын қолжазбалары мен тиындарындағы аббревиатуралар негізінен сөз қалдырудан, әсіресе әріптер қосылысынан тұрады. Ал соңғы римдік қаріптерде аббревиатуралардың барлық түрі дерлік кездесіп отырған. Орта ғасырларда өз жалғасын заң, медицина және діни мәтіндерде тапты. 

* **Әріптік аббревиатура** — негізгі сөз тіркестеріне енетін сөздердің бастапқы әріптер әліпбилік атауларынан жасалған *аббревиатура* (Мысалы: қаз. *ҚР - Қазақстан Республикасы, ГФР - Герман Федеративтік Республикасы, ҰҒА - Ұлттық Ғылым Академиясы*).
* **Әріптік-дыбыстық аббревиатура**  - негізгі сөз тіркестеріне енетін жартылай сөздердің бастапқы дыбыстарынан, жартылай бастапкы әріптерінен жасалған *аббревиатура* (Мысалы: *ҚазҮУ- Қазақ Үлттық Университеті*); Күрделі-қысқартылған сөз.
* **Дыбыстық аббревиатура** - негізгі  сөз тіркестеріне енетін сөздердің бастапқы дыбыстарынан жасалған *аббревиатура* (Мысалы: қаз. *ұжымишр - ұжымдық шаруашылық*).
*  **Инициалдық** - қысқартылып жазылған сөз тіркесіндегі басқы әріптерден немесе дыбыстардан ғана құралады. Мыс., ҚР (Қазақстан Республикасы), ҰFA (Ұлттық ғылым академиясы). Сондай-ақ, т.б. (тағы басқалары), т.с.с. тағы сол сияқты қолданылады;

* *'Буындық* - сөз тіркесіндегі сөздердің бастапқы буындарынан немесе алғашқы сөздегі бастапқы буын мен соңғы сөздің түтастай тіркес тірілуінен құрылады. Мысалы, Қазақиарат (Қазақ акпарат агенттігі), ұжымшар (ұжымдық шаруашылық) . Аббревиатура ғылымда. әдебиетте, баспасөзде, ресми құжат- тарда көп қолданылады. Арабтік көр­кем әдебиетте де кездесіп отырады.

## Дереккөздер

Санат:Аббревиатура
Санат:Лексикология
Еркін баға

**Еркін баға** - Тауарлар мен қызметтер рыногында кәсіпорындардың дербес немесе шарттық негізде сұраныс пен ұсынысты есепке ала отырып тағайындайтын бағасы. Еркін бағаларды құрау механизмі (тетігі), дайындаушы-кәсіпорындардың өнімдерді көптеп шығаруға, тауарлардың түрлерін кеңітуге, сол тауарларды саудалау мен оған деген жаппай сұраныстың бетін қайтарудың экономикалық мүдделілігіне бағытталған.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Фазалық айқындық

**Фазалық айқындық** - жарық толқындары объектілердің әр түрлі бөліктері арқылы өткен кезде ондағы фазалардың ығысуындағы өзгерістерді тіркеуге негізделген көрсеткішіндегі айырмашылықтары өте аз микроскопиялық обьектілердің кескінін алудын тәсілдері.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Электрлік
Аққайнар Батыс Қазақстан нан өнімдері комбинаты

**«Аққайнар» Батыс Қазақстан нан өнімдері комбинаты** ЖАҚ  - ұн, жарма және макарон түрлерін шығаратын кәсіпорын. Бұл өндіріс саласының тарихы 19 ғасырдағы жергілікті кәсіпкерлер (Макаров, Карев, Овчинников) тұсынан басталады. Қазір жұмыс істеп тұрған жарма өндіру корпусының іргетасы 1898 жылы қаланған. 1910 жылы қазіргі ұн тарту ғимараты салынған. 1961 жылы құрама жем зауыты пайдалануға берілді. Осы зауыттан құралған кәсіпорын 1981 жылы «Орал нан өнімдері комбинаты» акционерлік қоғамы аталды. 1993 жылы — «Аққайнар» ресейлік-қазақстандық бірлескен кәсіпорны (ЖШС). 1999 жылдан қазіргі атаумен аталды. Комбинат құрамында ұн тарту, жарма дайындау, құрама жем және макарон шығару зауыттары бар. Астықты сақтап, өндеуге маманданған. Әкімшілік ғимараты Гвардия және Октябрь көшелерінің қиылысында, сондай-ақ өндірістік корпустары қаланың 2 жерінде орналасқан. 500-дей адам ауысымдық кесте бойынша еңбек етеді. Әріптес кәсіпорындармен ынтымақтастық байланыс орнатқан.
## Дереккөздер


Санат:Ұйымдар
Токсикометрия

**Токсикометрия** - зертханалық жануарларға тәжірибе жасауға негізделген, химиялық заттардың улылығын мөлшepлiк тұрғысынан бағалауда пайдаланылатын әдістер жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Нұрсапа Аманжолов

**Нұрсапа Аманжолов** - 1933 жылы 2 қаңтарда Қытай Халық Республикасында туған. 1954 жылы Шыңжаң Ұлттар институты тіл-әдебиет факультетін тамамдаған.

1962 жылдан бері Алматы облысы, Балқаш ауданында тұрады. Әр жылдар да орта мектептерде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен мұғалім, Балқаш аудандық «Балқаш еңбеккер!» газетінде редактордың орынбасары болып қызмет еткен.

Ақынның «Дала жазы», «Күнекей қыз», «Дария шалқар», «Іле иірімдері», «Керуен өмір кетеді», «Табиғат әліппесі», «Үкілі үміт» атты жыр жинақтары жарық көрген. Балқаш ауданының Құрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:1932 жылы туғандар
Әдейі банкроттық

**Әдейі банкроттық** — құрылтайшының (қатысушының), лауазымды адамның, коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамның, сол сияқты дара кәсіпкердің заңды тұлға немесе дара кәсіпкер банкрот деп танылғанға дейінгі үш жыл ішінде кредиторлар алдындағы міндеттемелерін орындаудан жалтару мақсатында мүлікті иеліктен шығару немесе жасыру арқылы жеке мүддесі немесе өзге тұлғалардың мүдделері үшін жасалған, ірі залал келтірген әрекеттері.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 238-бабында келтірілген.
## Тағы қараңыз
* Қаржы талдауы
## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Еркін кеден аймағы

**Еркін кеден аймағы** — бұл тауарлардың қауіпсіздігі жөніндегі талаптардан басқа, импортталатын тауарлардан акциз алуды қоспағанда, кедендік баждар, салықтар алынбастан, тарифтік
емес реттеу шараларын қолданбастан шетелдік және қазақстандық тауарлар арнайы экономикалық аймақтың
тиісті аумақтық шекараларында орналасатын және пайдаланылатын кедендік режим.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қасақаналық (қаскөйлік ниет)

Құқықта — кінә түрлерінін бірі;
қылмысты жасаушы тұлға өз
әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіпті сипатын түсінеді, оның
қоғамға қауіпті зардаптарын көре
біледі және оны жасауды қалайды
және оған саналы түрде жол береді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Форвардтық мәміле

**Форвардтық мәміле** -

1. Болашақта нақты тауарды белгіленген мерзімде жеткізуді қарастыратын мәміле, тәртіпке сәйкес, тауарды жеткізу мерзімі бірнеше айдан соң (әдетте маусым, жыл ішінде) тағайындалады.

2. Мәмілені жасасу сәтінде ("форвард" бағамы) тіркеуге алынған бағам бойынша белгілі бір уақыт өткен соң төлем жүзеге асырылатын валютаны сатып алу-сату бойынша операциялар.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Далалық шалғын

200px|thumb|rightДалалық шалғын (Прерия;  — шалғын) — астық тұқымдастардың (боз, дүғаш, бозшағыл жоне т.б.) басым өсуімен сипатталатын Солтүстік Америкадағы далалық қауымдастық.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Екінші текті фазалық өту

**Екінші текті фазалық өту** — ішкі энергияның немесе тығыздықтың секірмелі өзгерісі болмаған кездегі фазалык өту.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Фазалық өтулер
Кәмелетке толмағандарды cаудаға салу

**Кәмелетке толмағандарды cаудаға салу** (ағыл. *trade of juveniler (minors)*; нем. *Minderjiilirigehandel m*)

* Кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге де мәмілелер жасасу, сол сияқты оны пайдалану не азғырып - көндіру, тасу, беру, жасыру, сондай - ақ пайдалану мақсатында өзге де әрекеттер жасау - мүлкін тәркілеп немесе онсыз бес жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
* **Нақсол әрекеттер:**
::* алдын ала сөз байласуы бойынша адамдар тобымен;
::* бірнеше рет;
::* өмір мен денсаулыққа қауіпті күш қолданып немесе оны қолданамын деп қорқыту арқылы;
::* қару немесе қару ретінде пайдаланылатын заттары қолданып;
::* екі немесе одан да көп адамға қатысты;
::* ауыстырып салу немесе өзгедей пайдалану үшін жәбірленушінің органдарын немесе тінің алу мақсатында;
::* алдау немесе сенімге қиянат жасау жолымен;
::* адам өзінің қызметтік жағдайын пайдаланып;
::* кәмелетке толмаған адамды қылмыс жасауға немесе қоғамға қарсы өзге де іс-әрекеттер жасауға тарту мақсатында;
::* жәбірленушінің материалдық немесе өзге тәуелділігін пайдаланып жасалғанда, — мүлкін тәркілеп немесе онсыз жеті жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
* Кәмелетке толмаған адамды Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерге әкету, Қазақстан Республикасына әкелу немесе бір шет мемлекеттен екіншісіне Қазақстан Республикасының аумағы арқылы тасу мақсатында жасалған әрекеттер, сол сияқты осындай әрекеттерді жасау мақсатында кәмелетке толмаған адамды Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерге әкету, Қазақстан Республикасына әкелу немесе бір шет мемлекеттен екінші мемлекетке Қазақстан Республикасының аумағы арқылы тасу — мүлкін тәркілеп немесе онсыз он жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
* **Осы бапта көзделген әрекеттер, егер:**
::* ұйымдасқан топпен жасалса;
::* абайсызда жәбірленушінің өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқса, — мүлкін тәркілеп он екі жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Аққайың санаторийі

# **Аққайың** – аяқ-қол, буын, жүйке жүйесі және әйел ауруларын, еркектердің урологиялық науқастарын емдеуге арналған санаторий. Іле Алатауының солтүстік бөктерінде, теңіз деңгейінен 1450 м биіктікте Алматы қаласынан 12 км жерде орналасқан. 1974 жылы ашылған. 150 емдеу орны бар (1998 жылы). Жыл бойы жұмыс істейді. Орта есеппен ауа температурасы: қаңтарда — 3,80С, шілдеде 200С. Жауын-шашын мөлшері жылына 800 мм-дей. Санаторий айналасын бақ, жүзімдік, қайыңды орман қоршаған. Ем үшін сырттан екі түрлі минералды су (Алматының солтүстік-батыс шетіндегі йод, бром, азот, кремний, қышқылы көп, кальций-натрий аралас хлорлы суы және “Ақсай” бұлағындағы кальций-натрий суы) әкелінеді. Аққайыңда климатпен (иондалған таза ауа, күн шұғыласына бөленген әсем табиғат), сондай-ақ физиотерапиялық және диетамен емдеу әдістері қолданылады. 
# **«Аққайың»**  - 50 орындық балалар санаторийі. 1990ж. ашылған. Жыл бойы жұмыс істейді. Санаторийде тыныс алу, ас қорыту және зөр шығару органдарының ауруларына, сондай-ақ кардиоревматикалық кеселге шалдыққан 4-14 жас аралығындағы балаларды емдейді. Негізгі емі — физиотерапия, массаж, емдік дене шынықтыру, емдік ванна, ингаляция, фитотерапия және т.б.
## Дереккөздер


Санат:Шипажайлар
Кесімді еңбекақы

**Кесімді еңбекақы** - тағайындалған сападағы өнім бірлігін өндірген саны бойынша жұмыскердің енбегін төлеу нысаны. Еңбекті төлеудің мәміле жүйесінде өнеркәсіптің, құрылыстың көптеген жұмысшыларына еңбекақы төленеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Заңды мұрагерлік

**Заңды мұрагерлік** - заң бойынша мұрагерлер кезек
тәртібімен мұрагерлікке шақырылады.

**Бірінші кезекте* — мұра қалдырушының балалары, соның ішінде ол қайтыс болғаннан кейін тірі туған балалары, сондай-ақ  мұра қалдырушының жұбайы (зайыбы) мен ата-анасы тең үлеспен алады.

**Екінші кезекте* - егер бірінші кезектегі мұрагерлер болмаса, мұрагер болу кұқығын мұра қалдырушның бір әке, бір шешеден туған және әкесі немесе шешесі бөлек аға-інілер мен апа-қарындастары (сіңлілері), сондай-ақ оның әкесі жағынан да, апасы жағынан да атасы мен әжесі - тең үлеспен алады.

**Үшінші кезекте* — егер бірінші және екінші кезектегі мұрагерлер болмаса, мұрагер болу құқығын мұра қалдырушының әкесімен бірге туған ағалары мен апалары тең үлеспен алады.

**Төртінші кезектегі* — егер бұған дейінгі кезектегі мұрагерлер болмаса, мұрагерлер ретінде үшінші туыстық дәрежесіндегі туыстар — мұра қалдырушының арғы аталары мен әпкелері мұрагер болады және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Мұрагерлік құқық
Қасақана жасалған қылмыс

Тікелей немесе жанама ниетпен
жасалған әрекет.
Адам өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті екенін ұғынып,
оның қоғамдық қауіпті зардаптары
болуының мүмкін екенін немесе болмай қоймайтынын алдын ала білсе
және осы зардаптардың болуын тілесе,
қылмыс тікелей ниетпен жасалған
қылмыс деп танылады.
Адам өз іс-әрекетінін (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті екенін ұғынып,
оның қоғамдық қауіпті зардаптары
болуы мүмкін екенін алдын ала білсе,
осы зардаптардың болуын тілемесе де,
бұған саналы түрде жол берсе не бұған
немқұрайды қараса, қылмыс жанама
ниетпен жасалған қылмыс деп танылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Уыт

**Уыт** - адам немесе жануарлар ағзасына түскенде, оларды ауруға шалдықтыратын немесе өлімге әкеп соқтыратын, бактериялдық, өсімдік немесе жануарлар текті улы заттар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Түссіз сия

**Түссіз сия** - Құпия (көрінбейтін, жасырын жәнет.т.) мәтіндерді дайындау үшін қолданылатын сия. Олар қағазда көрінбейді, әйтсе де оны алушы арнайы өңдеулер арқылы оны көрінетін ете алады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өсиет бойынша мұрагерлік

**Өсиет бойынша мұрагерлік** - азаматтың қайтыс болған жағдайда өзіне тиесілі мүлікке билік ету
жөнінде өз ықтиярын білдіруі өсиет болып табылады.
Өсиетті оны жасаған кезде толық
әрекет қабілеттілігі бар азамат жасайды.
Азамат өзінің барлық, мүлкін немесе оның бір бөлігін заң бойынша
мұрагерлер тобына кіретін де, кірмейтін де бір не бірнеше адамға, сондай-ақ  заңды тұлғаларға және мемлекетке өсиет етіп қалдыра алады.
Өсиетті өзі жасауға тиіс. Өкіл арқылы өсиет жасауға жол берілмейді.
Өсиет қалдырушы себебін түсіндірместен заң бойынша мұрагерлер біреуін, бірнешеуін немесе барлығын
мұрадан айыруға құқылы. Егер өсиеттен өзгеше туындамаса, заң бойынша
мұрагерді мұрадан айыру оның ұсынылу қүкығы бойынша мұрагерлік етуші
ұрпақтарына қолданылмайды.
Мұра калдырушы өзінің кез келген мүлкін, оның ішінде болашақта сатып алуы мүмкін мүлкі туралы да әкімі бар өсиет жасауға құқылы.
Өсиет қалдырушы мұрагерлердің
мұрадағы үлесін кез-келген түрде
белгілеуі мүмкін, сонымен қатар әр түрлі мүлікке
қатысты бір немесе бірнеше өсиет жасай отырып, өз мүлкіне немесе оның
қандай да бір бөлігіне билік ете алады.
Мұра қалдырушы жасалған өсиеттің оны жасағаннан кейін кез-келген
уақытта күшін жоюға және өзгертуге
ерікті және күшін жоюдың немесе
өзгертудің себебін көрсетуге міндетті
емес.
Мұра қалдырушының өсиетте өзі
мұрагер етіп тағайындаған адамдарға,
олар қайтыс болған жағдайда өз
кезегінде өсиет еткен мүлікті белгілі
бір түрде билік ету міндетін жүктеуге
құқығы жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Мұрагерлік құқық
Өнеркәсіп қалдықтарын пайда асыру

thumb
thumb
**Өнеркәсіп қалдықтарын пайда асыру** (Утилизация промышленных отходов) — өнеркәсіп қалдықтарын қайтара пайдаланылатын шикізат, отын, тыңайтқыш және т.б. ретінде қолдану.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Фаза инвенторы

**Фаза инвенторы** - кірген электр белгілерін фаза бойынша 180°-қа ығысқан 2 белгіге түрлендіретін құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Электрлік
Өнеркәсіптік апаттардың шекаралық әсері туралы конвенция

**Өнеркәсіптік апаттардың шекаралық әсері туралы конвенция** (*Convention on the Trans- boundary Effects of industrial Accidents*) —1992 ж. Финляндияның Хельсинки қаласында қабылданған. Қатысушылар — Еуропалық экономикалық комиссияға кіретін, соның ішінде консультативтік статусы бар 26 мемлекет және Еуропалық экономикалық комиссияға мүше егемен мемлекеттер құрған аймақтық экономикалық интеграция ұйымдары. Мақсаттары — өнеркәсіптік апаттарды мүмкіндігінше болдырмау, олардың жиілігі мен елеулілігін кеміту, ықпал-әсерін жұмсарту аркылы адамдар мен қоршаған ортаны өнеркәсіптік апаттардан қорғау. Негізгі ережелері — апаттарға жол бермеу, оларға өзір болу және зардаптарын жою, калпына келтіру іщіраларын қолдану.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қорғаушының өкілеттіктері

**Қорғаушының өкілеттіктері** ()
Қорғаушы сезіктінің, айыпталушының айыбын жоққа шығаратын немесе жауаптылығын жеңілдететін
жағдайларды анықтау мақсатында барлық заңды құралдармен қорғау тәсілдерін пайдалануға және оларға қажетті заңгерлік көмек көрсетуге міндетті болатын өкілеттіктер .

**Қорғаушы іске қатысуға рұқсат етілген сәттен бастап:**

• сезіктімен және айыпталушымен олардың саны мен ұзақтығы шектелместен оңаша және құпия жолығуға;

• заңгерлік көмек көрсету үшін қажетті заттарды, құжаттарды және мәліметтерді жинауға және ұсынуға;

• айып тағылған кезде қатысуға, сезіктіден немесе айыпталушыдан жауап алу кезіпде, сондай-ақ олардың қатысуымем немесе олардын өтініші бойынша жүргізілетін озге де тергеу
әрекеттеріне, сондай-ақ қорғаушының өз өтініші бойынша жүргізілетін тергеу әрекеттеріне қатысуға;

• қарсылықтар білдіруге;

• ұстау хаттамасымен, бұлтартпау шараларын қолдаиу туралы қаулымен сезіктінің, айыпталушының немесе қорғаушының өзінің қатысуымен жасалған терісу әрекеттерінің хаттамаларымен, сезіктіге және айыпталушыға ұсынылған не ұсынылуы тиіс болатын құжаттармен, ал анықтау немесе алдын ала тергеу аяқталғаннан кейін істің барлық материалдарымен танысуға, одан кез келген мәліметті кез келгем көлемде көшіріп алуға;

• өтініш білдіруге;

• кез келген сатыдағы сотта істі алдын ала тыңдауға, сотты талқылауына қатысуға сот жарыс сөздерінде сөйлеуге, жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша істі жаңарту кезінде соттың отырысына қатысуға;

• сот отырысының хаттамасымен танысуға және оған ескертпе енгізуге;

• іс жүргізу құжаттарының көшірмелерін алуға;

•тарап пен қылмыстық істі жүргізуші адамның заңсыз әрекеттеріне қарсылық білдіруге, бұл қарсылықтарды іс жүргізу құжаттарына енгізуді талап етуге;

• анықтаушының тергеушінің, прокурордың және соттың әрекеттері мен шешімдеріне шағым енгізуге және оларды қарауға қатысуға;

• заңға қайшы келмейтін кез келген басқа да қорғау құралдары мен тәсілдерін пайдалануға құқылы.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Аққұм (құм, Батыс Қазақстан облысы)

**Аққұм** – құмды алқап. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Егіндікөл ауылының солтүстік-шығысында 3 км-дей жерде орналасқан. Ұзындығы 18 км, ені 8 км. 

## Тарихи дерек
Осы жер 10-12 ғасырларда ежелгі қаланың орны болған деген жорамал бар. Халық аңыз-әңгімесі бойынша, ірі сауда орталығына айналған. Ол жергілікті тайпалар арасындағы соғыстар кезінде жойылып кеткен. Археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп (А.М. Панченко, Г.В. Кушаев), алтын бұйымдар, әскери құралдар, тұрмыстық құрал-жабдықтар, т.б. нәрселер табылған. Қаратөбедегі өлкетану музейінде Аққұмнан табылған экспонаттар қойылған.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы құмдары
Липоматоз

**Липоматоз** (*Lipomatosis * - майлы түйіндер) - Мезенхималық майлы дистрофия - дәнекер тканінің ісік тәрізді өсуінің фонында майдың үстеме жиналуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Липофусцин

**Липофусцин** (*Lipofuscinum* - майлы пигмент) —  Құрамында ткандік тыныс ферменттері мен гидролазалар бар майлы - белоктік (хромопротеид) қоңыр пигмент. 
## Дереккөздер


Санат:Күрделі ақуыздар
Санат:Липопротеиндер
Санат:Биомолекулалар
Демутация

**Демутация** — 1) өсімдіктердің антропогендік өзгерістері (мысалы, жиі болатын ерттерден) нәтижесінде жетілмеген өсімдіктер қауымдастығының пайда болуы; 2) бүлінген жердегі өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің ауысуы және олардың қауымдастықтың бұрынғы құрамын қалпына келтіруге бағытталуы, сукцессия формасы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Өнеркәсіптік ластану

**Өнеркәсіптік ластану** () — кәсіпорын шығарындыларынан ортаның ластануы. 

Қазіргі кезде өнеркәсіптік ластану ғаламдық проблемаға айналып отыр.

## Дереккөздер


Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Ластану
Уәкілетті аудитор

Уәкілеттелген мемлекеттік органның лицензиясына сәйкес негізде, аудит бойынша қызметті жүзеге асыратын аудиторлық ұйым (аудитор).
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Липофусциноз

**Липофусциноз** (*Lipofuscinosis*, грек. липофусцин ауруы - майлы пигменттердің жиналуы) — липофусциноз. Тыныс ферменттері белсенділігі азайған жағдайда липофусциннің жиналуы байқалатын патологиялық процесс - аралас дистрофияның варианты. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Иллокутивті акт

**Иллокутивті акт** - сөз айтылымының коммуникативтік бағытын: ***мақұлдау, сұрау, бұйыру, өтіну*** және тағы басқаларын сипаттайтын акт.
## Тағы қараныз:
* Акт

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Өнеркәсіптік (индустриялық) ландшафт

**Өнеркәсіптік (индустриялық) ландшафт** (*Индустриальный ландшафт*) — ірі өнеркәсіптік кешендердің ортаға өсер етуі салдарынан түзілген техногенді ландшафтардың әр түрлілігі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бактериялық уыт

**Бактериялық уыт** - сыртқы ортаға (экзоуыт) немесе бактериялық жасуша құраушысы (эндоуыт) түрінде бөлінетін бактериялар тіршілігі нәтижесінде түзілетін уыт.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Сауда әдет-ғұрпы

**Сауда әдет-ғұрпы** (ағыл. *commercial custom (usage)*; нем. *Geschiiftsbrauch m*, *Haitdelsbraucli*) - Тұрақты және бірыңғай үлгідегі нақты іс жүзіндегі қатынастардын қайталануы негізінде сауда саласында қалыптасқан тәртіп.

Сауда әдет-ғұрпы мойындалып, құқық нормаларымен (әдет-ғұрып құқығы) бірдей дәрежеде
қолданылуы үшін оған рұқсат берілуі қажет. Құқықтық емес әдет-ғұрып (әдеттегілік) шарт бойынша тараптардың еркін білдіру элементі болып есептелетін негізде қолданылады.

Халықаралық сауда және теңіз тасымалы саудасы саласында сауда әдет-ғұрпы елеулі маңызға ие болады.

Әсіресе, заңнамада реттелмеген сыртқы экономикалық ынтымақтастық пішімдерін ресімдеу кезінде оның рөлі зор.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Актуализатор

**Актуализатор** - бұл виртуалдық тілдік таңбаның актуализациясы немесе тілдік аударманың бір тәсілі. 

Мысалы, өткен шақта болған нәрсенің дәл қазір жүзеге асуы, яғни виртуалдық етістік мағынасының айту актісімен ара қатысы.

* **Грамматикалық актуализатор** - орыс тілінде **-ил, -ят** *говорил, говорят.*

## Дереккөздер


Санат:Психологиялық теориялар
Мұрагерлік құқық

**Мұрагерлік құқық** - азаматтық құқық саласының ерекше бөлімінің институы болып табылады, қайтыс
болған адамның құқығы мен міндеттерінің мұрагерлік құқық бойынша
өту тәртібін белгілейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.

**Мұра**
:1. Мұраның құрамына мұра қалдырушыға тиесілі мүлік, сондай-ақ  оның қайтыс болуына байланысты қолданылуы токтамайтын құқықтары мен
міндеттері кіреді.

:2. Мұра қалдырушының жеке басына тығыз байланысты мына құқықтар мен міндеттер:
*1) егер заң актілерінде немесе шартта өзгеше белгіленбесе, заңды тұлғалар болып табылатын ұйымдарға мүше болу құқығы;
*2) өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиянды өтеу құқығы;
*3) алименттік міндеттемелерден туындайтын кұкықтар мен міндеггер;
*4) зейнетақы төлеу, жәрдемақы және еңбек пен әлеуметтік қамсыздандыру туралы зан актілерінін негізінде басқа да төлемдер төлеу кұқығы;
*5) мүліктік құкыктармен байланысы жоқ жеке мүліктік емес құқықтар мұраның құрамына кірмейді.

:3. Мұра қалдырушыға тиесілі болған жеке мүліктік емес құқықтар мен басқа да материалдық емес игіліктерді мұрагерлердің жүзеге асыруы және
қорғауы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Мұрагерлік құқық
Күл ауруы уыты

Күл ауруы-коринебактериялар тобының Леффлер бактериясымен қоздырылатын , ағзаның улану белгілерімен және мұрын , жұтқыншақ шырышты қабықтарының фибринозды қабынуымен сипатталатын жедел жұқпалы ауру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Липохромдар

**Липохромдар** (*Lipochromae* - майлы пигменттер) —  Май тканіне, бүйрек бездеріне, аналық бездің сары денешіктеріне, қан сары суына түс беретін майлы - белоктік пигменттер. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Магниттік жіктелу факторы

**Магниттік жіктелу факторы** - бор магнетонының бірлігінде берілген, жіктелудің шамасын анықтайтын энергия деңгейін жіктеуге арналған формуладағы көбейткіш.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Олжа табу

**Олжа** - әлдекімнің жоғалтқан затын тауып алу.
Азаматтық құқық бойынша — затты тапқан оның мұрагері болып табылмайды: ол оны жоғалтқан адамды немесе оны алуға құқығы бар адамды
дереу құлағдар етіп, олжаны қайтаруға
міндетті. Егер зат үй-жайда немесе
көлікте табылған болса, ол үй-жайдың
немесе көлік құралының иесіне қайтарылуға жатады не оны сақтау үшін
полицияға немесе жергілікті өзін-өзі басқару органына берілуге жатады.
Егер **6 ай** ішінде табылған затты алу
құқығына ие адам табылмаса және т.б.
жағдайларда, табылған заттың меншік құқығын, осы затты тапқан адам
иеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Листериоз

thumb|right|200px
**Листериоз** (*Listeriosis*) — * Listeria monocytogenes* тудыратын, бактериялық зооноздар тобына жататын жұқпалы ауру. Инфекция негізінен алиментарлық жолмен жұғады, септицемия жиі кездеседі; оның тамырлары - септикалық нервтік, сүзек тәрізді, көзбездік түрлерін ажыратады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Уытты қару

**Уытты қару** - биологиялық туындылы әcepi улы заттарды пайдалануға негізделген адамдарды жаппай зақымдандыратын құрал.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Симуляция

**Симуляция** — аталмыш дертпен ауырмайтын адамның әлгі кеселді немесе оның жекелеген симптомдарының белгілерін жалған бейнелеуі. Айыру белгілерін: адам заңды айналып өтіп игілікті иелену мақсатын көздегенде немесе әлденені орындаудан қашқақтағысы келгенде (жәрдемақы алу, әсери қызметтен бой тасалау) жасайтын қасақана
көлгірлік; адамның ауру жағдайы тудыратын патологиялық күйін жүйке ауруының белгісі ретінде бағалау.
Оның қарама-қарсы белгісі дертін жасыру, айтпай қалу (мысалы, жұмысқа қабылдау кезінде конкурсқа қатысу мақсатымен) болып табылады. Бұл белгілі бір заңдық салдарларға апарып соғатын — *диссимуляция* болып
табылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өнеркәсіптік "туман"

**Өнеркәсіптік "туман"**() — өнеркәсіптік ауданның үстінде пайда болатын бу. Қызған ауа шығатын орындарда ылғал шықтануының нәтижесінде де Өнеркәсіптік "туман" пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ферми газ

**Ферми газ** — еркін фермиондардың жиынтығы.

Басқаша оны Ферми–Дирак идеал газы деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Кванттық физика
Есерсоқтық

**Есерсоқтық** –

**Сот медицинасында** — ақыл парасаттың нормадан ауытқуы. Есерсоқтықтың барынша жеңіл нысаны
жарыместік болып табылады. Қылмыскерлер арасында жарыместер жоғары пайызды құрайды.Есерсоқтықтың барынша ауыр нысаны есуастық болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өңдеуші өнеркәсіп

thumb
**Өңдеуші өнеркәсіп** () — өндіруші өнеркәсіптің және ауыл шаруашылығының, сондай-ақ өнеркәсіптік бұйымдарды жөндейтін өнеркәсіптің өнімдерін өңдеумен және қайта өндеумен айналыса тың өндіріс салаларының жиынтығы. Өңдеуші өнеркәсіпке құрылыс материалдары өнеркәсібі де жатады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Листериома

**Листериома** (*Listerioma*) —  Листериозда болатын гранулема. Орталық некрозды зонада кездесетін гистиоциттердің цитоплазмасында листериялар болады, гранулема лимфоидтық және ретикулярлық клеткалармен қоршалған. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Алынбай қалған пайда

Кредитор болып табылатын не оған
залал келтіру салдарынан тиісті
міндеттемені орындамай, адамның
құқықтарын бұзу салдарынан ала алмай қалған табыстар немесе басқа
игіліктер.
Азаматтық құқықта жіберіліп алынған пайдалар әдетте алынбай қалған
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Литопедион

thumb|right|200px
**Литопедион** (*Lithopaedion* -тастанған ұрық) —  Жатырдан тыс жүктілік нәтижесінде, құрсақ қуысында табылатын әктенген ұрық. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ферми принципі

right|200px
**Ферми принципі** - жарықтың бір нүктеден екінші нүктеге таралуының шын жолы дегеніміз сол нүктелер арасында жарықтың өтуіне кез келген басқа геометриялық мүмкін жолмен салыстырғанда өте аз (немесе көп) уақыт кететін жол.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Өртең

thumb
**Өртең** (*Гарь*) —
# жайылымдық бітікшөпті жақсартып, өлі қалдықтарды жою үшін әрі қажетсіз өсімдіктерді ығыстыру мақсатында іске асырылатын шөптесін және бұталы өсімдіктерді өртеу процесі; 
# антропогендік және табиғи себептен болатын, кейде орман үлескісін жайылымға немесе егістікке айналдыру мақсатындағы қолдан жасалған орман өрті; 
# өртенген орман.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Форвард

**Форвард**() — мәміле жасалғаннан кейін әрі кеткенде 2-3 күн өткен соң жүргізілетін мерзімді есеп айырысу нысаны. Валюталардың бағамы мен биржадағы бағаның ауытқуынан болатын ықтимал залалдан құтылу мақсатымен жүзеге асырылады. Форвардтық мәміле, әдетте, тараптар болашақта белгілі бір күні тауар жеткізіліміне келіскенде қолма-қол ақшаға жасасылады, сөйтіп есеп айырысу мәміле жасасылған сәтте жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Тұз сүйгіштер

200px|right|thumb
**Тұз сүйгіштер** немесе **Галофилдер** *( —тұз және  — сүйемін)* - тек жоғарғы тұзды жерлерде ғана мекендейтін ағзалар. Оларға теңіз қабырға тұз сүйгіш жануарларға жатады, себебі олар 30% төмен тұздылықты көтере алмайды, радиолярлар, риф жасаушы маржандар, маржан рифінің және мангр бұталы шөптерінің, көбінесе тікенектерілілер, басаяқты моллюскалар, көптеген шаянтәрізділер және т.б. жатады.

Осы топтарға материк ішіндегі суаттар, тұздылығы 24-тен 100-ге дейін жетеді, сол сияқты 300%. Мысалы кейбір бұрғылым. *Artemia solina* шаяндылар, маса, балаңқұрты т.б. Тұз сүйгіштердін өсімдігі cop және сораң жерлерде өседі, сондықтан тұз сүйгіштер микроорганизмі өте жоғары концентрациялы NaCl, (32%) өседі. Экстремалды тұз сүйгіштер 15-32% NaCl бар ортада дамиды. орташа тұз сүйгіштер 5-тен- 20% NaCl мекенін ұнатады. Әлсіз тұз сүйгіштер микроағзасы 5-тен- 20% NaCl бар ортада жақсы өседі. Экстремальды тұз сүйгіштер әдетте қызыл-күлгін бояумен боялған, (коротиноидты тузетеді).

Тұз сүйгіш микроағзалары тұзды суаттарда және тұзды топырақты жер қыртысында мекендейді. Цитоплазмалық мембрананың толық құрыдымы және ферментті жүйенің біріккен функциясын қолдау үшін жоғары концентратты NaCl керек. Na+ иондары жасуша қабырғасының сіреспе қасиетін анықтайды.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Галофиттер

Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ферми сұйық

**Ферми сұйық** — квазибөлшектері фермиондар болатын кванттық сұйықтық.
## Дереккөздер


Санат:Кванттық механика
Санат:Физика
Тергеуші

**Тергеуші** - Өз құзыреті шегінде қылмыстық іс бойынша алдын ала тергеуді жүзеге асыруға уәкілеттік берілген лауазымды адам: ішкі істер органының
тергеушісі, ұлттық қауіпсіздік органдарының тергеушісі және қаржы полициясы органдарының тергеушісі.
Тергеуші қылмыстық іс қозғауға, ол бойынша алдын ала тергеу
жүргізуге және қылмыстық іс жүргізу
кодексінде көзделген барлық тергеу
қызметін орындауға құқылы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Кедейлік деңгейі

Үкімет бекіткен кедейлікпен шектесетін ресми деңгейден төмен табысы бар тұрғындардың үлесі.
## Дереккөздер


Абсолютті кедейшілік

Санат:Құқық
Санат:Заң
Фермион

**Фермион** - жартылай спині бар бөлшек.
## Дереккөздер


Санат:Фермиондар
Тергеу әрекеттері

**Құқықта** — заңмен белгіленген
тәртіпте тергеуші, анықтау органы,
прокурор, сот жүзеге асыратын дәлелдерді жинау мен тексеру бойынша әрекеттер. Оларға: жауап алу, беттестіру, тінту және алу, мүлікке тыйым салу, көру және куәландыру,
адамдар мен заттарды тану үшін ұсыну,
тергеу эксперименті және т.б. жатады.
Анықтауды жүзеге асыратын тергеуші, прокурор мен соттан басқа
ешбір тұлғаның, тергеу амалдарын
жүргізуге құқығы жоқ.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өсу бағыты

**Өсу бағыты** (*Тропизм*; грек, tropos - бұрылыс, бағыт) — ортаның әр түрлі факторларының (жарық, жер тартылысы, химиялық заттектер және т.б.) біржақты әсерінің салдарынан өсімдік бөліктерінің немесе жануарлар мүшелерінің өсу бағытындағы өзгеріс.
## Дереккөздер


Талғампаздық

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Локализация

**Локализация** (франц. *Localisation* - орналасқан жері) - локализация орны. Патологиялық процестің орналасқан жері (дененің бөлігі, органдар, тканьдер). Көптеген аурулардың себеп ерекшеліктеріне байланысты, бұл себептердің органдар мен тканьдерге әсер ету сипатына байланысты, организмнің реактивтілігі және т.б. күйлеріне байланысты өздеріне тән басым орны болады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Десикант

**Десикант** (— кепгіру) — 1) тамырымен пісіп-жетілген өсімдіктерді құрғатып, жинауға дайындау үшін қолданылатын заттек (мысалы, мақтаны машинамен жинау үшін); 2) өсімдіктерді тамырымен жойып-құрту үшін қолданылатын зат.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Трансплантология

**Трансплантология** (*; [[Неміс тілі|нем]]. *Transplantation von organen und Geweben'';  - қайта отырғызу) — зақымданған, тозған ағзаны, оның бөлігін немесе тіндерді ауыстыру (немесе ауыстырып қондыру), өмірді құтқару құралы және адамның денсаулығын қалпына келтіру болып табылады; заңнамалар мен адам құқықтарын сақтау негізінде жүзеге асырылады.

Қылмыстық заңнамаға сәйкес, ауыстырып салу үшін күш қолдану немесе оны қолдану катерімен жасалып, адамның ағзалары немесе тіндерш алуға мәжбүрлеу, жеке адамға қарсы қылмыс болып табылады және қылмыстық жауапкершілікке апарып соғады.

## Дереккөздер

Санат:Трансплантология
Тергеу чемоданы

**Криминалистикада** — заттай айғақтарды, тінту,тергеу эксперименті мен басқа бірқатар тергеу амалдары және оқиға болған жерді қарау кезінде тергеуші пайдаланатын арнайы чемоданға (портфельге) орналастырылатын ғылыми-техникалық құралдар (құралдар, приборлар, заттар және т.б.) жинағы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өсу нысаны

thumb
**Өсу нысаны** () - морфологиялық белгілері бойынша бөлінетін өсімдіктердің тіршілік нысанының бөлімі. Мысалы, ағаштардың Өсу нысаныағаш тәрізді оралғылар, төселмелі ағаш түрлері, пальма тәрізді ағаштар және т.б.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жарақаттанушылық

**Жарақаттанушылық** - тұрғындар немесе олардың жеке топтары арасында жарақаттанушылықтың таралуы, 1 жыл ішінде 1000 тұрғындарға немесе олардың сәйкес топтарына шаққандағы, жарақат саны таралуын бейнелейтін статистикалық көрсеткіш.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Десукция

**Десукция** — I) ылғалдың топырақтан өсімдіктер тамырымен сорылуы; 2) белгілі уақыт мерзімінде өсімдіктердің топырақтан сорған су мөлшері.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Фор

**Фор**() — сатып алу-сату шарты бойынша франко-вагон талабына ұқсас жеткізілім талабы, ол бойынша сатушы тауарды өзінің есебінен және тәуекелімен тиеп, темір жол вагонына жеткізуге міндетті.

## Дереккөздер


Санат:Банк терминдері
Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жұмыссыздық деңгейі

Әрбір нақты сәтте жұмыспен қамтылмаған жұмыс күшінің үлесі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Валюталық аударым қорлары

**Валюталық аударым қорлары** — кәсіпорындардың, бірлестіктердің және ұйымдардың өздері жүзеге асыратын экспорт-импорт операцияларын қаржыландыруга арналған шетелдік валюта түріндегі ақшалай қаражат қорлары.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Тұз сүймейтіндер

**Тұз сүймейтіндер** ( грекше: hals —тұз және phobos — қорқу)- жоғары мағыналы тұздатқыштарды жаратпайды және тек тұщы суларда мекендейді, (тұздылығы 0,5% дейін) сулы ағзалар. Тұз сүймейтіндерге көптеген балдырлар, көптеген жай балдырлар, аса көп емес теңіздегі омыртқасыз жануарлар және ішекқуыстылар, (мысалы гидра), көбінесе сүліктер, көптеген ауыраяқтылар және кейбір қосжақтаулы былқылдақденелілер, көптеген шаянтектес, көп сулы жәндіктер мен тұщы сулы балықтар, бірақ олардың кейбіреулерінің  судың тұздысы ғана, ереже бойынша жоғары. Барлық қосмекенділер, тұз сүймейтіндер. Осмостық реттелу көмегімен тұз сүймейтіндер өз денелерінде сұйықтық ұстап, үнемі осмотикалық белсенді заттардың концентрациясында, айналадағы тұшы суларға караганда өте жоғары. Тұз сүймейтіндерге жер қыртысының жануарлары, кейбіреулері тұзды жер қыртысынан қашқақтайды, мысалы жауын құрттары.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Локус

thumb|right|200px|Хромосома
**Локус** ( - орны, бағыты) — Хромосомда, плазмидада немесе клетканың басқа генетикалық құрылымында геннің орналасқан жері; кейде терминді ''ген" деген ұғымда қолданады.

Локус - хромосомадағы белгілі бір геннің орны. «локус» термині «сайт» синонимі ретінде қолданылады, яғни мутация орналасқан жер немесе картада шағылыскан топ орны.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тергеу эксперименті

**Тергеу эксперименті** - Арнайы қолайластырылған жерде,
іс үшін маңызы бар және дәлелдерді
жинау жағдайларын анықтау үшін
әлдебір нысанды, үдерісті, құбылысты және т.б. қабылдану мүмкіндігін тәжірибе жасау жолымен тексеру
түрінде көрінетін тергеу әрекеттері.
Алдын ала немесе сот тергеуі барысында жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ащыкөл (көл, Батыс Қазақстан облысы)

**Ащыкөл** — Ойыл өзенінің сағасындағы көл.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданының қиыр оңтүстігінде, Жалтыркөл көлінінің батысында орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,22 км2, теңіз деңгейінен 7,6 м төменде жатыр. Көлдің ұзындығы 3,7 км, ені 1,7 км, жағалауының ұзындығы 13,2 км. Жағалауы жайпақ, қамыс-құрақ ескен. Негізінен Ойыл өзенінің суымен толығады. Көктемде шарасынан шығып жайылып кетеді. Қарашаның 2- жартысында қатып, сәуірдің басында мұзынан арылады. Жаз айларында құрғап қалады. Суы тұзды. Көктемде Ойыл өзеніне таман аздап тұщыланады. Жағалауы шабындық және жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы көлдері
Санат:Ойыл су алабы көлдері
Ақсай (қорғандар тобы)

**Ақсай** — Бөкей ордасы ауданындағы Орда ауылының аумағына орналаскан 7 беліктен тұратын қорғандар тобы. Үйінділерінің диаметрі 10-52 метр, биіктігі 0.2-2.5 метр. Кейбір қорғанда жыралар бар. Ақсай қаласын облыстық музейдің археологиялық экспедиция тобы (Б.Райымқұловтың басшылығымен) тапқан. Қазба жұмыстары жүргізілмеген. Ғалымдардың болжауынша қорғандар шамамен ерте темір дәуіріне жатады.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Тұрмыстық жарақат

**Тұрмыстық жарақат** - өндірістік қызметпен байланысы жоқ, мысалы: үй жұмыстарымен айналысуда, тұрмыстық жанжалдардан туындайтын, т.б. жарақат түрлері 1000 тұрғындарға шағумен есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Тергеу

**Қылмыстық ic жүргізуде** — қылмыс жағдайын анықтау үшін дәлелдерді тексеру мен жинау. Алдын ала тергеу (қылмыстық іс ашылғаннан кейін қылмыстың ізін ала басталатын) және бірінші сот сатысында (айыптау қорытындысы негізінде) соттық іс жүргізудің құрамдас бөлігі болып табылатын сот тергеуі түрінде ажыратылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қылмыстық ұқыпсыздық

**Қылмыстық ұқыпсыздық** — абайсыздықта жасалатын кінә түрі. Мүмкін болатын қауіпті зардапты көре алмағандықтан, әйтсе де істің жағдайы бойынша адамның бұл зардаптарды көре білу жағдайында болып, қоғам немесе адамға қауіпті іс-әрекет жасайтын адам әрекетінің жағдайы. Өз әрекетінің (немесе әрекетсіздігінің) қауіпті салдарын көре білу міндеті. Заңның талаптарынан, сондай-ақ қызметтік және кәсіптік міндеттерінен, арнайы құқықтық жазбаша өкімнен туындайды. Қылмыстық ұқыпсыздықты, адам біле алмайтын және көре білуі мүмкін емес қауіпті салдардың пайда болу жағдайынан айыра білу қажет.

## Дереккөздер


Санат:Қылмыстық құқық
Деферризация

**Деферризация** ( - жоюды біпдіретін қосьшша және  — темір) — суды ішуге жарамды ету мақсатында және өндірістік мақсаттарда темір тұзынан тазарту, темірсіздендіру.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ферродиэлектрик

**Ферродиэлектрик** - ферромагнетик пен диэлектриктің қасиеттерін жұптайтын зат.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Литоральды өсімдіктер

**Литоральды өсімдіктер** ( латын тілінен аударғанда litoralis - жағалаулық ) - теңіздердің жағалауларын алып жатқан топырақта
бекіген жасыл, қызғылт, қызыл және көк-жасыл балдырлар, не тұщы суларда 5-7 м тереңдікке дейін болатын өсімдіктер.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Феррозонд

**Феррозонд** - магнитті жұмсақ материалдардың қайта магниттелуі кезіндегі тұрақты немесе баяу өзгеретін магнит өрістерінің гистерезис тұзағына әсер етуіне қарай олардың кернеулігін өлшеуге арналған құрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ащысай обасы

**Ащысай обасы**, Шыңғырлау ауданы аумағыңда орналасқан. Ол 24 қорғаннан және 3 құрбан шалатын орыннан тұрады. Қорғандардың барлығы топырақ үйіндісі түрінде. Үйінділердің диаметрі 8-40 м, биіктігі 0.2-1.5 м. Обаны Батыс Қазақстан облысы музейінің археологиялық экспедициясы (Б.Райымқұлов) ашқан. Обаны қазу жұмыстары 1988-92 ж. (1991 жылдан басқа жылдары) жүргізілді. Табылған заттар: әр түрлі пішіңдегі керамикалық ыдыстар, қола жөне темір үштықты жебелер, темір пышақтар, қанжарлар, қылыштар, қола айналар, түрлі материалдан жасалған әр алуан пішіндегі моншақтар, қорамсактар, т.б. Обаны қазу жұмысы аяқталған жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан обалары
Литофиттер

**Литофиттер**, ( - *mac* және *phyton*) - петрофиттер, тас, жартастарда өсетін, өздерінің ризоидтері немесе тамырларынан бөлінетін химиялық бөлінділермен, (әсіресе қышқылдар) тау жыныстарын бұза алуға қабылетті өсімдіктер; мысалға, кейбір көк-жасыл балдырлар, қыналар, сонымен қатар жоғары қатардағы өсімдіктер.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Есі дұрыс еместік

**Есі дұрыс еместік** — қоғамдық кауіпті әрекетті жасаған
кезде, психикасының дертке ұшырауы
немесе кем ақылдығы салдары арқылы
көрінетін өзінің іс-әрекетінің сипаты
мен қоғамдык қауіптілігін ұғына алмаушылығы. Есі дұрыс емес күйде құқық бұзушылық жасаған адам қылмыстық жауапқа тартылуға тиіс емес, ондай адамдарға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары тағайындалады.

## Тағы қараңыз
*Әрекетке қабілеттілік
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Психиатрия
Лихиялар

**Лихиялар** -ставрида тұқымдас балықтар туысы. Әдетте дене ұзындығы 50-60 см, бірақ кейде 1 м жетеді. Бүйір сызықтары қалқаншасыз. Солтүстік-шығыспен оңтүстік Атлантика және Үнді мұхитының оңтүстік-батыс бөлігінде таралған. ТМД-да кәдімгі Лихия Қара теңізде кездеседі. Олар жағалауда, су түбінде және орта тереңдікте өмір сүреді. Tоп құрайды. Жыртқыштар. Кәсіпшілік балықтары.

## Дереккөздер



Санат:Алабұғатәрізділер
Жұмыспен қамтылу деңгейі

Белгілі бір сәтте жұмысы бар жұмыс күші санының пайызы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Макромастия

**Макромастия** (, үлкен, ұзын емшек) — Эндокриндік өзгерістерге байланысты емшектің анағұрлым өсуі. Емшектің ұлғаюы (гипермастоз) еркектерде де болуы мүмкін (гинекомастия). 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Көліктегі қылмыстар

нобай|
**Көліктегі қылмыстар** (ағыл. *transport crimes*) - Қылмыстық заңнама бойынша -
қоғамдық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыс түрлерінің бірі.

**Оларға мыналар жатады:**

* темір жол, әуе немесе су көлігі қозғалысы мен оларды пайдалану қауіпсіздігінің ережелерін бұзу;

* көлік құралдарын жүргізуші адамдардың жол қозғалысы және көлік құралдарын пайдалану ережелерін бұзуы;

* жол-көлік оқиғасы болған орыннан кетіп қалу;

* көлік құралдарын сапасыз жөндеу және оларды техникалық ақауларымен пайдалануға шығару, мас күйіндегі адамды көлік құралдарын жүргізуге жіберу;

* көлік құралдарын немесе қатынас жолдарын қасақана жарамсыздыққа келтіру;

* көліктің қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ететін ережелерді бұзу;

* пойызды қажет болмаған жағдайда өз бетінше тоқтату;

* көлікте қолданылатын ережелерді бұзу;

* магистралдық труба құбырларын салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік ережелерін бұзу;

* труба құбырларын закқмдау немесе қирату;

* кеме капитанының апатқа ұшырағандарға көмек көрсетпеуі;

* ұшудың халықаралық ережелерін бұзу.
## Тағы қараңыз
* Жол жүрісі қауіпсіздігі
* Жол белгілері
## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Тремография

**Тремография** - дене бөліктерінің дірілдеу жиілігін және амплитудасын тіркеу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Жүйкенің жұқаруы

Өтпелі (уакытша) психикалық аурулар тобының ұзаққа созылатын
қалыпқа түсуі. Соттық медицинада
жүйкенің жұқаруы ішкі немесе сыртқы қоздырғыштарға орай әрекет жасауы түрінде қарастырылады. Олар қайран қалудан, шешілмейтін жанжалдардан, шектен тыс талап етулерден пайда болады. Қылмыс жасауға терең
көніл толқулары, уайымдау итермелеуі мүмкін. «Жүйкенің жұқаруынан»
жасалатын қылмыстар, көбінесе
өткен уакытта болған әлдебір іске жауап ретінде жасалуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тең авторлық

**Тең авторлық** - Екі немесе одан да көп адамның (тең авторлардың) бірлескен шығармашылық еңбегімен жасалған туындының
авторлық құқығы, мұндай туындының бөлінбес біртұтас болуына немесе әрқайсысы өз алдына жеке мәнге ие бөлімдерден тұратындығына қарамастан, тең авторларға тиесілі болады.
Тұтас алғанда туындыны пайдалану құқығы тең авторларға ортақ.
Егер туындының бір бөлігін осы туындының басқа бөліктеріне қарамастан пайдалану мүмкін болса, бұл
бөлігі дербес мәні бар туынды деп танылады.

Егер тең авторлар арасындағы
келісімде өзгеше кезделмесе, оларың
әрқайсысы туындының дербес мәні
бар өзі жасаған бөлігін өз қалауы бойынша пайдалануға құқылы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Балалар арасындағы жарақаттану

**Балалар арасындағы жарақаттану** - 14 жасты қоса алғандағгы, 1000 балаға шаққандағы балалар арасында болатын жарақаттанушылық көрсеткіші.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Араласпаушылық

**Араласпаушылық** - қандай да бір нәрсеге, мысалы, басқа мемлекет пен халықтардың ішкі
ісіне араласудан бас тарту. Араласпаушылық халықаралық құқық пен 
бейбіт өмір сүру шартының негізгі принциптерінің бірі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Дернәсілжегіштер

**Дернәсілжегіштер** - сайрақ торғайлар тұқымдасы. Дене ұзындығы 9-36 см. Тұмсығының түбі жалпақ, қатты қылтандармен қоршалған, ұшы қайқы, ілмек тәрізді. Аяқтары қысқа, әлсіз. Қанаттары үшкір. Қауырсындары сұрғылт, кейбіреулері, қызыл немесе сары. Азияның, Австралия және Африканың тропикалық ормандарында 9 туыстын 70 түрі таралған; ТМД, да 1 түрі, сұр дернәсілжегіш кездеседі. Ол Прчамурье мен Приморьенің ормандарын мекендеп, ұяларын ағашқа салады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ферромагниттік резонанс

**Ферромагниттік резонанс** - электромагниттік толқынға түсірілген магнит өрісінің жиілігі мен кернеулігінің белгілі бір мәнінде ферромагнетик арқылы өткен электромагниттік толкынның энергиясын талғап жұту.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Макроскопия

**Макроскопия** (*Масrоsкоріа* - көзбен көру) - макроскопия, көзбен көру. Оптикалық аспаптар қолданбай, көзбен қарау (биологиялық объектілер). 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Дибионт

**Дибионт** — екі фазалық ортада, мысалы, суда және ауада немесе тіпті басқа организмдер денесінде (арамтамақтар) тіршілік ететін организмдер.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Биболат Насырұлы Аюпов

**Аюпов Биболат Насырұлы** (1935, Бөкей ордасы ауданы, Талап ауылы - 1969) - күйші. 

1957 ж. ҚазМУ-дің физика-математика факультетін бігірген. 1957-58 ж. Қазақ КСР ҒА-ның Ядролық физика институтында ғылыми қызметкер. Жұмыс бабында сәуле ауруына ұшырағандықтан елге оралады. 1958-60 ж. Орда орта мектебінде мұғалім, 1960-62 ж. Жәнібек ауданы комсомол комитетінің 1- хатшысы, 1962-69 ж. сонда аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі болды. 

Мәскеуде өткен (1957) Дүние жүзіндегі жастар мен студенттердің 6-фестивалының дипломанты. 

Қазақ радиосының қорына оның орындауында бірнеше күйі жазылған. 1958 жылдан өмірінің соңына дейін Орда, Жәнібек ауданы халық оркестрінің жетекшісі болды. 

## Дереккөздер


Санат:Күйшілер
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:1969 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бөкей ордасы ауданында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Азаматтың меншігі

**Азаматтың меншігі** - Азаматтың өндіріске қатысуы арқылы тапқан табысы мен өзінің еңбекке, кәсіпкерлік қызметті, өз шаруашылығын жүргізу қабілеттілігін басқаша пайдалану және кредиттік мекемелерге салынған қаржылардан, акциялар мен басқа құнды қағаздардан түскен табыстар, мұрагерлік бойынша
мүлікті иелену және заңға қайшы келмейтін баска негіздер есебінен
құрылатын және көбейетін мүлкі. Азаматтың мүлікті мұралану құқығы заңмен танылады және қорғалады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Макрофаг

thumb|right|200px|Макрофаг
**Макрофаг** (*Масrорһаgіа* - үлкен жалмаушы) — активті қозғалыс (хемотаксис) және фагоцитозға қабілетті дәнекер тканінің клеткасы. Макрофаг жұтқан материалды қорыту үшін өзінің ішінде ферменттері бар, фагоцитозды активті іске асыратын сүйек ми текті клеткалар. Макрофаг жұтатын материал өте үлкен бөлшектерден (өлі тканьдер бөлшектерінен) тұруы мүмкін. 
## Дереккөздер


Санат:Цитология
Санат:Гематология
Қылмыстық деңгейі

Криминологияда — қылмыстың тарқалуының үш негізгі көрсеткіштерінің бірі. Қылмыс деңгейі тіркелген қылмыстар мен анықталған қылмыстардың абсолютгік сандық көрінісімен (немесе коэффициент пен индекс түрінде: қылмыс саны мен турғындардың белгілі бір санына шаққандағы оны жасаған адамдардың санымен есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң