open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түркия мен Сириядағы жер сілкінісі (2023)

2023 жылдың 6 ақпанында Шығыс Жерорта теңізінде бірқатар күшті жер сілкінісі және кейінгі дүмпулер болды. Жерасты дүмпулері Түркияда, Сирияда, Ливанда, Иорданияда, Иракта, Қазақстанда, Пәкістанда, Кипрде, Армения-Грузия шекарасында тіркелді. Латакия және Хама (Сирия) қалаларында, Газиантеп қаласының маңында (Түркия) үлкен қираулар тіркелді . Алдын ала мәліметтер бойынша, 2300-ден астам адам (Сирияда кемінде 800 және Түркияда кемінде 1541) қайтыс болды . 10500 адам зардап шекті . Түркияда төтенше жағдай жарияланды .

Түркия әлемдегі ең белсенді жер сілкіну қаупі бар аймақтарының бірінде орналасқан . Алайда 2023 жылдың 6 ақпанында жер сілкінісі болған аймақ сейсмологиялық тұрғыдан салыстырмалы түрде тыныш. 1970 жылдан бері 6 ақпандағы жер сілкінісінен 250 шақырым радиуста магнитудасы 6 немесе одан жоғары үш жер сілкінісі ғана болды. Олардың ең үлкені, магнитудасы 6-7 2020 жылдың 24 қаңтарында болды .

Сириядағы Баниястағы ең ірі мұнай өңдеу зауыты жабдықтың бұзылуына байланысты жұмысын тоқтатты және әуежайлары жабылды .

## Тектоникалық жағдай

### Геология
Түркия әлемдегі сейсмикалық қауіпті белсенді орында орналасқан. Жер сілкінісінің орны оны Анадолы, Аравиялық және Африка тектоникалық тақталарының қиылысында орналасқан. Жер сілкінісінің механизмі мен орналасуы оның Шығыс Анадолы ақауы аймағында немесе өлі теңіз трансформациялық ақау аймағында болғанына сәйкес келеді. 
солға|нобай|275x275 нүкте|Түркияның тектоникалық картасы
Шығыс Анадолы ақауы-Анадолы мен араб плиталары арасындағы шекараны құрайтын 700 шақырымдық (430 миль) зигзаг трансформациялық ақау. Ақаулық сырғанау жылдамдығын көрсетеді, ол шығыстан батысқа қарай жылына 10 мм (0,39 дюйм) азаяды, мұнда ол жылына 1-4 мм (0,039–0,157 дюйм) құрайды. Ақаулық 1789 жылы (М 7,2), 1795 жылы (М 7,0), 1872 жылы (М 7,2), 1874 жылы (М 7,1), 1875 жылы (М 6,7), 1893 жылы (М 7,1) және 2020 жылы (МВт 6,8) үлкен жер сілкіністерін тудырды. Бұл жер сілкіністері ақаудың жеке сегменттерін бұзды. Шығыстағы Палу мен Пютюрге сейсмикалық белсенді сегменттері шамамен 150 жыл бойы 6,8–7,0 жер сілкінісінің қайталану аралығын көрсетеді. Сегменттері Пазарчик және Аманос батыста 7,0–7,4 жер сілкінісі үшін сәйкесінше 237-772 жыл және 414-917 жыл қайталану аралықтары бар. 

Өлі теңіздің өзгеруі Қызыл теңізден солтүстіктен оңтүстікке қарай Мараштың үштік қосылысына дейін созылады, онда ол Шығыс Анадолы ақауымен кездеседі. Түркияның оңтүстігіндегі сол жақвигысу ақауларының солтүстік бөлігі кем дегенде 14 ірі тарихи жер сілкінісінің көзі болды. Жақында мұнда 1822 және 1872 жылдары екі үлкен жер сілкінісі болды. 1872 жылғы жер сілкінісі кем дегенде 1800 адамның өмірін қиды. 115, 526, 587, 1170 және 1822 жылдардағы жер сілкіністері сәйкесінше бірнеше ондаған мыңнан бірнеше жүз мыңға дейін адамның өліміне әкелді.

## Дереккөздер

Санат:Түркиядағы жер сілкіністері
Санат:Сириядағы жер сілкіністері
Санат:6 ақпан оқиғалары
Санат:2023 жылғы жер сілкіністері
Бабадайхан атырабы

**Бабадайхан атырабы** () — Түрікменстанның Ахал уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Бабадайхан қаласы.

## Тарихы
1935 жылы ақпанда орталығы Кировск кентінде болған Түрікмен КСР-нің **Киров ауданы** болып құрылды. 1939 жылы қарашада Киров ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді.

1959 жылы мамырда аудан Мары облысына берілді. 1963 жылы қаңтарда аудан таратылды. 1975 жылы ақпанда Киров ауданы қайта құрылған Ашхабад облысының құрамында қайта құрылды.

1988 жылы Ашхабад облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1992 жылы 14 желтоқсанда Киров ауданы **Бабадайхан атырабы** болып өзгертіліп, Ахал уәлаятының құрамына енді.

2016 жылдың 29 сәуірінде Түрікменстан Министрлер кабинеті Бабадайхан атырабын жойып, аумағын Тежен атырабына беру туралы шешім қабылдады.

Алайда, 2018 жылдың 5 қаңтарында Түрікменстан Парламентінің шешімімен Бабадайхан атырабы қалпына келтіріліп, Тежен атырабы құрамынан Бабадайхан қаласы; Ақалтын, Ақуәкіл, Алты Гарлыев атындағы, Қарауәкіл, Захмет, Тәзел, Хасыл және Жарықкөкше кеңесшіліктер; Селеңгі кеңесшілігінің Көкті, Мамыр және Шілі ауылдары ауыстырылды.

Түрікменстан парламентінің сол қаулысымен Шілі ауылы Ақуәкіл кеңесшілігіне, Мамыр ауылы Захмет кеңесшілігіне, Көкті ауылы Тәзел кеңесшілігіне, ал атыраптың әкімшілік орталығы Бабадайхан кентіне қала мәртебесі берілді.

## Дереккөздер

Санат:Ахал уәлаяты атыраптары
Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды

**Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды** (26 наурыз 1974 жыл, Абай, Келес ауданы) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, экономист, дипломат, 2025 жылдан бастап қызметтегі Алматы әкімі. Бұрын Шымкент (2013—2015) және Түркістан облысының әкімі (2022—2025) болған.

## Білімі
Сәкен Сейфуллин атындағы Ақмола ауыл шаруашылығы институтын, Қазақ гуманитарлық заң университетін бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты.

## Қызметі
* Еңбек жолын 1996 жылы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданының «Келес» коммуналдық кәсіпорнында бастаған.
* 2000-2006 жылдары Қаржы министрлігінде, Президенттің Іс басқармасында әртүрлі лауазымдарда қызмет атқарған.
* 2007-2010 жылдары Білім және ғылым министрлігінің Бюджет және Қаржы департаменттері директорының орынбасары, Ғылым комитеті төрағасының орынбасары болған.
* 2010 жылы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің департамент бастығы лауазымына тағайындалған.
* 2011-2013 жылдары Премьер-Министр Кеңсесінің Әлеуметтік-экономикалық бөлімі меңгерушісінің орынбасары лауазымын атқарған.
* 2013 жылы Шымкент қаласының әкімі болып тағайындалған.
* 2015-2017 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары лауазымын атқарған. Парламент Сенатының депутаты болып сайланған.
* 2019 жылғы наурыздан бастап Қазақстан Республикасының Өзбекстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі.
* 2022 жылғы 31 тамыздан Түркістан облысының әкімі болып тағайындалды.
* 2025 жылғы 6 қаңтарда Түркістан облысының әкімі лауазымынан босатылып, Қазақстан президенті әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.
* 2025 жылғы 24 мамырда Алматы қаласы мәслихатының жаңа әкімді тағайындауға келісім беру үшін жиналыс өткізіліп, Сатыбалды лауазымға тағайындалды.

## Отбасы және балалары
* Әйелі: Мекембаева Жанар Ахмеджанқызы (1981) 
* Ағайындылар: Сатыбалдиев Ғабит Амангелдіұлы - SAT-NS ЖШС және SAT Group Construction ЖШС құрылтайшысы, Сатвалдиев Сұңқар Амангелдіұлы-SAT GROUP Project ЖШС құрылтайшысы.

## Марапаттары
* Ерен еңбегі үшін медалі
* Құрмет ордені

## Дереккөздер

Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстанның Өзбекстандағы елшілері
Санат:Шымкент әкімдері
Санат:Түркістан облысының әкімдері
Санат:Алматы әкімдері
Қарақұдықөзек

**Қарақұдықөзек** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы аңғар. Қойбағар тауымен Кеңтарлау және Табақкеңтатыр аңғарлары аралығында. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Солтүстіктен оңтүстікке қарай 15–20 км-ге созылып жатыр. Жер бедері жазық. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 600 м. Тас көмір жүйесінің ортаңғы және жоғарғы бөлімі жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бұталар өседі. Аңғарда Құлабие бұлағы мен Қарақұдық, Жамбасаққан құдықтары бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аңғарлары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Симен Агдестейн

**Симен Агдестейн** (, Аскер, Аскерхус, Норвегия) — норвегиялық шахматшы (гроссмейстер) және футболшы.

## Өмірбаяны
Симон бала кезінен шахматпен айналысқан және 1982 жылы он бес жасында Норвегия чемпионы атанды (одан кейін ол тағы жеті рет ел чемпионы атанған, соңғысы — 2022 жылы). Тура сол 1982 жылы ол шахмат олимпиадасына қатысып, төртінші тақтада ең жақсы жеке нәтиже көрсетті. 1983 жылы Йёвик қаласында өткен турнирда экс әлем чемпионы Борис Васильевич Спасскийды жеңді. 1996 жылы ол аймақаралық турнирда алтыншы орын алды және де Норвегия тарихындағы алғашқы Гроссмейстер атанды. 1986 жылы жасөспірімдер арасындағы шахматтан әлем чемпионатында екінші орын алды.

## Дереккөздер

Санат:Шахмат гроссмейстерлері
Санат:Норвегия футболшылары
Талас аңғары

**Талас аңғары** – Қырғыз және Талас Алатаулары аралығындағы тектоникалық аңғар. 

## Географиялық орны
Аңғардың қазақстандық бөлігі Тараз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км жердегі Жасөркен ауылының тұсынан басталады. 

## Жер бедері
Ұзындығы 250 км шамасында, ені 1 – 30 км, биіктігі 600 – 1500 м. Аңғарда жусан, бетеге басым өседі. Кей жерлері жыртылған, жүгері, темекі, т.б. егіледі. Аңғармен Талас өзені ағады. Төменгі бөлігіндегі Ешкілі және Ақтас тауларының түйіскен тұсындағы тарлауыт жерінде Киров бөгені салынған. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аңғарлары
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Қырғызстан географиясы
Науалы аңғары

**Науалы** – Сарышаған шығанағынан солтүстікке қарай орналасқан аңғар. Солтүстігінде Қоңырадыр, Мыстөбе таулары жатыр. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Ұзындығы 40–45 км, енді жері 5 км-ден 15 км-ге дейін. Мойынты өзенінің көне аңғарында қалыптасқан. Жер бедері негізінен жазық келеді. Жер асты суының тереңдігі 3–10 м. Оңтүстік бөлігіндегі тұщы сулы Бесқұдық құдығының тереңдігі 2 м, суының өнімділігі 360 л/сағ. 

## Геологиялық құрылымы
Аңғар девон жүйесінің төменгі және ортаңғы бөлім жыныстарынан түзілген. 
 
## Өсімдігі
Нашар дамыған сортаңдау сұр қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, күйреуік, бұталар өседі. Аңғар арқылы Мойынты–Шу темір жолының бір бөлігі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аңғарлары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Табақкеңтатыр аңғары

**Табақкеңтатыр аңғары** – Балқаш көлінің солтүстігіндегі Тоқырау өзені мен Қалмақеміл, Түлкілі шоқылы таулары аралығында жатқан жазық аңғар. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстіктен оңтүстікке қарай 110 км-ге созылған, енді жері 80 – 85 км, теңіз деңгейінен ең биік жері 884 м (Елтайқора тауы). Ауданы 10,8 мың км2. Жер бедері негізінен жазық, кейбір жерлерінде ұсақ шоқылы таулар (Үлкен Табаққалған, Қазық, Көкбайтал, Итмұрынды, т.б.) кездеседі. Көктемгі қар, жауын-шашыннан шағын өзендер (Еспе, Ащыөзек, Тоқырау, т.б.) пайда болады.

## Өсімдігі
Құнарсыз келген сортаңды қиыршықтасты сұр топырағында шөлге тән баялыш, теріскен, бұйырғын, қара жусан, көкпек, т.б. өсімдіктер өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аңғарлары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Сарқан асуы

**Сарқан асуы** – Сарқан жотасындағы асу. 

## Географиялық орны
Қазақстан (Жетісу облысы Сарқан ауданы) мен Қытай шекарасы аралығында, 4200 м биіктіктегі қар сызығында, Қоңыроба тауының шекарасында орналасқан. 

## Жер бедері
Асудан шілде–қыркүйек айлары аралығында ғана өтуге болады. Солтүстігінен Сарқан, оңтүстігінен Демікпе өзендерінің салалары бастау алады. 

## Климаты
Климаты биіктаулық, континенттік. Қыстың орташа температурасы -12–14°С, жазда 12–16°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 800–1000 мм. Асу етегі жазда жайлау ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Сарқан жотасы

**Сарқан жотасы** – Жетісу Алатауының солтүстігінде, Сарқан жəне Басқан өзендері аралығында, батыс, оңтүстік-батыстан шығыс, солтүстік-шығысқа қарай 60 км-ге жуық созылып жатыр.

## Географиялық орны
Жетісу облысының Ақсу, Сарқан аудандарының Қытаймен шекаралас бойында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 4622 м (Жетісу Алатауының ең биік жері – Бесбақан тауы). Жотаның қар сызығы солтүстік беткейде 3200 м, оңтүстігінде 3800 м биіктіктен өтеді. Мұнда 200-ге жуық мұздықтар бар. Ірілері: Абай, Авсюк, Берг, Сапожников, т.б. Жотаның солтүстік беткейінен Сарқан, Басқан өзендерінің салалары (Ақшығанақ, Талдыбұлақ, Ақсу, т.б.) бастау алады. Оңтүстік беткейінен Қытай еліне ағатын Боротала өзенінің салалары ағып өтеді. 

## Геологиялық құрылымы
Жота төменгі палеозой дəуірінің герцин тау жасалу кезінде пайда болған. Одан кейін ол бірнеше рет (неоген жəне төменгі төрттік кезеңдерде) көтеріліп, денудацияға ұшыраған. Жота Жетісу Алатауының солтүстік бөлігінің торабы саналады жəне бұл аймақ сейсмикалық қауіпті (белсенді аймақ) ауданға жатады. Тектоникалық тұрғыдан тау жыныстары метаморфтанған кристалды тақтатастан, сондай-ақ интрузивті гранит, гранодиорит, құмтас, саздақ, əктастардан тұрады. Тауаралық аңғарларын палеоген, неоген жəне төрттік кезеңнің шөгінділері жауып жатыр. 

## Климаты
Жотаның жоғарғы белдеміндегі климат тым континенттік. Қаңтар айындағы жылдық орташа температурасы -14 –21°С, төменгі белдеуде -11–14°С, шілде айында биік белдеуде 14 –18°С, төменгі белдеуде 18 –21°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 750 мм-ден (тау етегінде) 1000 мм-ге дейін (тау басында). 

## Топырағы, өсімдігі мен жануарлары
Негізінен таудың қызғылт қоңыр, орманының қара жəне күлгін топырағы қалыптасқан. Мұндағы 2000 м-ден астам биіктікте Сібірдің самырсыны мен балқарағайы аралас Тянь-Шаньның кəдімгі қарағайы мен шыршасы өседі. 1400–1800 м биіктік аралығында ақтерек, қайың, қарағай орманы мен тобылғы, арша, итмұрын, т.б. бұта аралас тоғай алқабы кездеседі. Таудың далалық ландшафтысын бұта, тал, шілік аралас астық тұқымдас əртүрлі өсімдіктер құрайды. Жануарлардан арқар, таутеке, барыс; құстардан тау бастарында мекен ететін ұлар, тазқара, альпі сауысқаны, т.б. кездеседі. Тауаралық аңғар мен беткей етектері шабындық жəне мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы таулары
Санат:Сарқан ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Қазақстан жоталары
Санат:Қытай таулары
Дінмұхамед Қонаев ауылы

* Дінмұхамед Қонаев — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл.
* Дінмұхамед Қонаев — Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл.
Бесбақан тауы

**Бесбақан тауы** – Жетісу Алатауының оңтүстік сілеміндегі Сарқан жотасындағы тау. Кіші Басқан асуының оңтүстік-батысында орналасқан. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу ауданы жерінде.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 4622 м. Жетісу Алатауының ең биік жері. Таудың биік белдеулерін мұздықтар басып жатыр. Мұздықтардың көпшілігі дерлік таудың солтүстік беткейлерінде. Осы беткейден Кіші Басқан өзені бастау алады. 

## Геологиялық құрылымы, өсімдігі
Жер қыртысы төменгі палеозойдың кристалды тақтатас, кварцит, гнейс, әктас, мәрмәр жыныстарынан түзілген. Таудың жоғарғы бөлігінде палеозой граниттері кездеседі. Солтүстік белдеуінде субальпілік шалғындар және Тянь-Шань шыршасы мен самырсын ағаштары өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Сатылы асуы

**Сатылы асуы** – Жетісу Алатауының оңтүстік бөлігінде, Тоқсанбай жотасының батысындағы асу. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 3304 м биіктікте. Ең биік жері 2863 м. Сатылы өзенінің аңғарымен Көксу өзенінің бастауына қарай соқпақ жол өтеді. Асудан салт атты адам маусым–қыркүйек айлары аралығында өте алады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Бадам ауылдық округі (Сайрам ауданы)

**Бадам ауылдық округі** – Түркістан облысы Сайрам ауданында болған әкімшілік бірлік. 2014 жылы құрамындағы барлық елді мекенімен бірге таратылып, Шымкент қаласына қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына ''Бадам'', *[[Айкөл]]*, ''Ақтас'', *[[Орманшы]]* ауылдары кірді. Орталығы – Бадам ауылы болды. 

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3 496 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданының таратылған ауылдық округтері
Көктепе атырабы

**Көктепе атырабы** () — Түрікменстанның Ахал уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Көктепе қаласы.

## Тарихы
1927 жылы қаңтарда орталығы Көктепе кентінде болған Түрікмен КСР-нің Көктепе ауданы құрылды. 1939 жылы қарашада Көктепе ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді.

1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, аудан қайтадан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1973 жылы желтоқсанда Ашхабад облысы қайтадан құрылып, оның құрамына Көктепе ауданы кірді.

1988 жылы Ашхабад облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1990 жылдары Көктепе ауданы **Көктепе атырабы** деп аталып, Ахал уәлаятының құрамына кірді.

## Әйгілі тумалары
* Мұхаммед Атаев — Кеңес Одағының Батыры.
* Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов — Түрікменстан президенті.
* Бақыт Сақытмұратұлы Оразсахедов — футболшы.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

Санат:Ахал уәлаяты атыраптары
Бәһерден атырабы

**Бәһерден атырабы** () — Түрікменстанның Ахал уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Бәһерден қаласы.

## Тарихы
1926 жылы қаңтарда орталығы Бәһерден стансасында болған Түрікмен КСР Полторацк округіне қарасты Бәһерден ауданы болып құрылды. 1926 жылы тамызда Полторацк округі жойылып, **Бәһерден ауданы** Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1939 жылы қарашада Бәһерден ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді. 1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, облыс қайтадан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1963 жылы Бәһерден ауданы жойылды, бірақ 1965 жылы қайтадан қалпына келтірілді. 1973 жылы желтоқсанда Ашхабад облысы қайта құрылып, оның құрамына Бәһерден ауданы кірді.

1988 жылы Ашхабад облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1992 жылы Бәһерден ауданы **Бәһерден атырабы** деп аталып, 1992 жылы 14 желтоқсанда құрылған Ахал уәлаятының құрамына енді.

2003 жылы 23 қазанда Бәһерден атырабы **Баһарлы** деп өзгертілді. 2018 жылдың 5 қаңтарында Баһарлы атырабы қайтадан Бәһерден деп аталды.

## Табиғи ресурстары
Атырап аумағында, Ербент қыстағынан шығысқа қарай 30 км жерде Геазлы сұйық газ кен орны орналасқан.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

## Дереккөздер

Санат:Ахал уәлаяты атыраптары
Етік киген мысық 2: Соңғы тілек

**«Етік киген мысық 2: Соңғы тілек»** () – DreamWorks Animation шығарған американдық компьютерлік анимациялық шытырман оқиғалы фильм, Шрек мультфилмінің спин-оффы және «Етік киген мысық» (2011) фильмінің жалғасы. Фильмнің режиссері Джоэл Кроуфорд және Януель Меркадо. Пол Фишердің сценарийі бойынша түсірілген. Антонио Бандерас пен Сальма Хайек етіктегі Мысық пен Китти жұмсақ табан рөлдерін қайталады. Олардан басқа Оливия Колман, Харви Гильен, Самсон Кайо, Вагнер Моура, Энтони Мендес, Джон Мулани, Флоренс Пью, Давайн Джой Рэндольф және Рэй Уинстоун дыбыстау актерлері қатысты.

Таңдаулы кинотеатрларда мультфильмнің бір күндік көпшіліккке көрсетілімі 2022 жылдың 26 қарашасында өтті, мультфильмнің премьерасы 2022 жылдың 21 желтоқсанында өтті. Сиквел оқиға желісіне, графикаға, және жаңа кейіпкерлерді көрсетуге қатысты сыншылардан оң пікірлер алды. Етік киген Мысық 2 бүгінгі таңда 373 миллион доллардан астам табыс тапты.

Мультфильм 95-ші Оскар сыйлығында «Үздік анимациялық фильм» номинациясына ие болды  .

## Рөлдерді дыбыстаған
* Антонио Бандерас - *Етік киген Мысық* 
* Салма Хайек Пино - *Китти Жұмсақтабан* 
* Харви Гильен - *[[Перрито]]* 
* Флоренс Пью - *Алтыншаш* 
** Кейли Кроуфорд - Кішкентай Алтыншаш
* Оливия Колман - *Ана аю* 
* Рэй Уинстон - *Әке аю* 
* Самсон Кайо - *Кішкентай аю* 
* Джон Мулани - *Үлкен Джек Хорнер* 
* Вагнер Моура - *[[Ажал|Қасқыр]]* 
* Дэвин Джой Рэндольф - *Мама Луна*
* Энтони Мендес - *Дәрігер* 
* Кевин МакКэнн - *Моральдық шыбын-шіркей, Джимини Крикетке пародия* 
* Бернардо де Паула - *Дель Мар губернаторы*
* Бетси Содаро мен Артемис Пебдани *Джо мен Жан Серпент* рөлінде
* Конрад Вернон - *дәмдеуіштер*
* Коди Кэмерон - *Буратино*

### Музыка
Мен жексұрын фильм сериясының композиторы Гейтор Перейра фильмнің музыкасын жазды, бірінші бөлімнің композиторы Генри Джекманды ауыстырды. 2022 жылдың 29 маусымында оның музыкамен жұмыс істеп жатқаны белгілі болды .

### Маркетинг
Фильмнің алғашқы трейлері 2022 жылдың 15 наурызында шығады деп жоспарланған болатын, әлеуметтік медиа жарнамалары 7 наурызда басталады, трейлердің шығуына сегіз күн қалдырылады, бұл кейіпкердің тоғыз өмірінің сегізінен айырылуының әртүрлі тәсілдерін ашады; күніне бір кадр . Трейлер жоспарланғандай 2022 жылдың 15 наурызында шығарылды .

## Дереккөздер

Санат:АҚШ 3D фильмдері
Санат:Сиквел фильмдер
Санат:DreamWorks Pictures толық метражды мультфильмдері
Санат:Шрек
Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар
Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2022

**2023 жылғы [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі|клубтар әлем чемпионаты]]** (/) — 2023 аралығында Біріккен Араб Әмірліктерінде өтті.

## Қатысушылар

## Турнир
### Плей-офф

### 1/4 финал

----

### 1/2 финал

----

### 3-орын

### Финал

## Дереккөздер

Санат:Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі
Санат:2022 жылғы футбол
Санат:Мысырдағы футбол
Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті

**Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитеті** — Қазақ АКСР (1932-1936) және Қазақ КСР (1936-1991) партиялық басқарманың аймақтық органы.

Орталығы Петропавл қаласында болған Қарағанды облысы 1932 жылы 10 наурызда Қазақ АКСР-нің алғашқы 6 облысының қатарында құрылды; 1936 жылы 29 шілдеде бөлшектеу барысында облыс аумағынан Солтүстік Қазақстан және Қостанай облыстары бөлініп, орталық Петропавлдан Қарағандыға көшірілді. 1936 жылдың 5 желтоқсанынан бастап — Қазақ КСР құрамына кірді.

## Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары
; СТАЛИННЫҢ ЗАМАНЫНДА (1924-1953 ж.)
* 1932-03.1934 Исаак Беккер
* 02.1934-07.1936 Максим Аммосов
* 1936-20.05.1937 Гдалий Пинхасик (БК(б)П ОК Қарағанды облысы бойынша ұйымбюросының бірінші хатшысы)
* 05.1937-22.03.1938 Гдалий Пинхасик
* 1938 Николай Садовников
* 1938-10.1942 Хабир Пазиков
* 10.1942-02.1944 Леонид Мельников
* 02.1944-1947 Григорий Галайдин
* 1947—1952 Тихон Абабков
* 1952-01.1958 Сергей Яковлев
;ХРУЩЕВТЫҢ ЗАМАНЫНДА (1953-1954 ж.)
* 01.1958-[22.10.]1959 Павел Исаев
* [22.10.]1959-12.1962 Михаил Соломенцев
* 01.1963-12.1964 (*өнеркәсіптік*) Николай Банников
* 01.1963-12.1964 (*ауылдық*) Бәйкен Әшімұлы
;БРЕЖНЕВТІҢ ЗАМАНЫДА (1964-1982 ж.)
* 12.1964-19.02.1968 Николай Банников
* 19.02.1968-6.08.1979 Василий Акулинцев
* 6.08.1979-15.11.1986 Александр Коркин
;ГОРБАЧЕВТЫҢ ЗАМАНЫНДА (1985-1991 ж.)
* 15.11.1986-6.10.1989 Валерий Локотунин
* 6.10.1989-19.05.1990 Евгений Башмаков
* 19.05.1990-7.09.1991 Виталий Гаркуша

## Тағы қараңыз
* Облыс әкімі

## Әдебиет
* РСДЖ(б)П, РК(б)П, БК(б)П, КОКП орталық комитеті: Тарихи-өмірбаяндық нұсқаулық / Құрас. Ю. В. Горячев. М., 2005.

Санат:Қарағанды облысы
Санат:Қазақстан КП аймақтық, облыстық және өлкелік комитеттері
Қазығұрт ауылдық округі (Төле би ауданы)

**Қазығұрт ауылдық округі** – Түркістан облысы Төле би ауданында болған әкімшілік бірлік. 2014 жылы құрамындағы ауылдарымен бірге таратылып, Шымкент қаласына қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тоғыс, Елтай, Жыланбұзған, Маятас ауылдары кірді. Орталығы – Тоғыс ауылы болды. 

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 12 794 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданының таратылған ауылдық округтері
Жан Пиаженің мораль дамуы туралы теориясы

Адам баласында мораль қалай пайда болады деген сұрақ философтар мен психологтарды ғасырлар бойы мазалады. Кейбір адамдар моральсіз болып өссе, кейбір балалар кішкентай жасынан бұзық және моральге қарсы әрекеттер жасайтын кездері болады. 
thumb|220px|right|Пиаже Жан|нобай|Пиаже Жан

Психолог Пиаже Жан балалардың заң ұғымын зерттеу арқылы осындай сұрақтарға жауап беруге тырысады. Ол балаларға “Заңдар қайдан пайда болады?”, “Барлығы заңға бағыну керек пе?”, “Заңды өзгертуге бола ма?” деген сұрақтар қояды. Балаларға екі хикая айтып, қайсы бала жаман деп сұрайды. Бірінші хикаяда бала ата-анасы жоқта тәрелкелермен ойнағысы келіп, бірін сындырып алса, екінші хикаяда бала ата-анасына дастархан жинауға көмектескісі келіп, алты ыдысты жууға апара жатып сындырып алады. 

## Пиаженің мораль дамуының кезеңдері:

 1. Мораль реализмі (5-9 жас аралығы) 
Заңдар сырттан келеді (Құдай, әке-шеше, мұғалімдер) және абсолют, оларды өзгерте алмайсың. Балалар әрекеттерді ниет тұрғысында емес, салдар тұрғысынан бағалайды. Заңдарға бағыну жақсы, ал қарсы келу жаман. 

 2. Автономды мораль( салыстырмалы) 7 жастан бастап дамиды. 

Балалар заңдар абсолют болмағанын түсінеді және әрекеттердің ниеті де маңызды екенін қабылдайды. Ненің дұрыс немесе қате болғаны қоғамдық конструкция және бұл ұғымдарды өзгертуге болады. Заңдарды уақыт талабына сай бірлесіп өзгертуге болады және салыстырмалы түрде көбірек жақсылық әкелсе жаман әрекеттер жақсы болатын кездер болады. Бұнымен қоса, жазаны да бүкіл жағдайға қарай бейімдеуге болады деп, балалар автономды мораль иесі болып дамиды. 

Ата-анаға психологтан кеңес: балаларға бір нәрсені жақсы немесе жаман деп қоймай, неге олай болғанын түсіндірсе ғана бала өскен кезде бұл ұғымдарға сай әрекет жасайтын болады. Ал түсіндірмей авторитарлы тәрбие берсеңіз, бала тұлға болып қалыптасып, сізден алыстағанда бойына сіңбеген құндылықтарды түсінбегендіктен, сіз жаман санайтын әрекеттерді емін-еркін жасай беруі ықтимал.  

#### Дереккөздер

Gergely, G. and Csibra, G. (2003): Teleological reasoning in infancy: The naive theory of
rational action. Trends in Cognitive Sciences, 7 287-292.
Таңат ауылдық округі

**Таңат ауылдық округі** – Абай облысы Жаңасемей ауданында болған әкімшілік бірлік. 2017 жылы таратылып, Ақбұлақ ауылдық округінің құрамына енгізілді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Таңат, ''Социалистік Қазақстан'' ауылдары кірді. Орталығы – Таңат ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 246 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданының таратылған ауылдық округтері
Қарағандыкөл ауылдық округі

**Қарағандыкөл ауылдық округі** – Абай облысы Көкпекті ауданы аумағында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Мамай ауылы Үлгілі Малшы ауылдық округінің, Қарағандыкөл ауылы Көкжайық ауылдық округінің құрамына енгізілді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарағандыкөл, Мамай ауылдары кірді. Орталығы – Қарағандыкөл ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 787 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданының таратылған ауылдық округтері
Терістаңбалы ауылдық округі

**Терістаңбалы ауылдық округі** – Абай облысы Жарма ауданы құрамында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Суықбұлақ кенттік әкімдігі құрамына енгізілді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Терістаңбалы, Ұзынжал ауылдары кірді. Орталығы – Терістаңбалы ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 459 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданының таратылған ауылдық округтері
Делбегетей ауылдық округі

**Делбегетей ауылдық округі** – Абай облысы Жарма ауданы құрамында болған әкімшілік бірлік. 2017 жылы таратылып, Қарасу ауылдық округі құрамына енгізілді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қоңырбиік ауылы кірді. Орталығы – Қоңырбиік ауылы болды. Округ құрамында болған *Суықбұлақ* ауылы 2013 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 498 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданының таратылған ауылдық округтері
Берёзов ауылдық округі (Алтай ауданы)

**Берёзов ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданы құрамында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Маяк, Подорлёнок ауылдары Соловьёв ауылдық округінің, Ландман ауылы Малеевск ауылдық округінің, Шығыс ауылы Чапаев ауылдық округінің, Берёзовское ауылы Алтай қалалық әкімдігінің құрамына енгізілді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Берёзовское, Ландман, Маяк, Подорлёнок, Шығыс ауылдары кірді. Орталығы – Берёзовское ауылы болды. Округ құрамында болған *Алтынсай* ауылы 2007 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1655 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданының таратылған ауылдық округтері
Гагарин ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Гагарин ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданының құрамында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Таврия ауылдық округінің құрамына енгізілді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Гагарино, *Южное* ауылдары кірді. Орталығы – Гагарин ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 924 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданының таратылған ауылдық округтері
Меновный ауылдық округі

**Меновный ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігі аумағында болған әкімшілік бірлік, 2013 жылы таратылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Меновное, Прудхоз, Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Троицкое, Ново-Явленка, Самсоновка ауылдары кірді. Орталығы – Меновное ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 11233 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Өскемен қалалық әкімдігінің таратылған ауылдық округтері
Уба-Форпост ауылдық округі

**Уба-Форпост ауылдық округі** – Абай облысы Бородулиха ауданы құрамында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Краснояр ауылдық округі құрамына енгізілді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Уба-Форпост, ''Девятка'' ауылдары кірді. Орталығы – Уба-Форпост ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 319 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданының таратылған ауылдық округтері
Ури Бронфенбреннер

**Ури Бронфенбреннер** (, 29 Сәуір 1917, Мәскеу, Ресей - 25 Қыркүйек 2005, Нью-Йорк, АҚШ) — психолог, бала психологиясы ғалымы.

Ол магистратурасын Гарвард университетінде оқып, Екінші Дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскерлеріне психолог болып істеген. Соғыстан кейін Корнелл университетінде ассистент-профессор болып жұмыс істеген. Бронфенбреннер 300 ден аса ғылыми жұмыс, 14 кітап жазған, және Американың психологтар ассоциациясынан марапат алған. Оның танымал Экологиялық Жүйелер Теориясы баланың дамуындағы қоршаған орта мен айналасындағы адамдардың рөлін бірінші орынға қояды. Бұл теорияда адамның қоршаған ортасы, яғни адам психикасының экологиясы 5 жүйеге бөлінген.

thumb|360px|right
## Экологиялық Жүйелер Теориясы
Микросистема- баланың дамуына тура әсер ететін құрылымдар мен топтар жинақтығы. Мысалы, отбасы, мектеп, дін, көршілер және достар. Уридің ойынша бұл ең әсерлі және адам баласына ең жақын жүйе. 

Мезосистема- баланың микросистемасындағы элементтердің өзара әрекеті мен қарым-қатынасы. Мысалы, отбасы мен мұғалімдер арасында, ата-ананың үй жұмысына көмектесуі немесе достарын үйге шақыру. Мезосистема құбылмалы болып келеді және бір микросистемада алынған тәжірбие екіншісіндегі баланың әрекетіне әсер етуі мүмкін. Мысалы, ұрсыса беретін ата-анасы бар бала басқа балалармен достасуға талпынып, басқаларға қарсы шықпай, қарым-қатынастарының тыныш болғанына ұмтылады немесе үйде көргенін басқа адамдармен қарым-қатынасында қайталайды. 

Экзосистема- баланың активті рөлі жоқ, яғни тура қатынаста емес, бірақ бәрібір оған әсер ететін жүйелер. Мысалы, ата-ананың жұмысын жоғалтуы, социумдағы әртүрлі бірлестіктер(мешіт), медиа.

Макросистема- адамдардың өмір сүретін жеріндегі мәдениеттің балаға әсері. Мысалы, экономикалық жағдайы, этносы, тегі, құндылықтары, әйел, бала жайлы көзқарастар және т.б. Әр келген ұрпақ заманға сай макросистеманы өзгертіп отыруы мүмкін, сондықтан бұл жүйе де тұрақты емес.

Хроносистема- уақыт өте келе адамзаттың жалпы және жергілікті мәдениетінің, көзқарастарының т.б. өзгеріске ұшырауы немесе уақыттың балаға және жалпы адамға әсері. Мысалы, ата-анасы ажырасқан бала үшін бірінші жыл ең қиын кезең немесе соңғы 30 жылдағы әйелдердің құқықтарының дамуының социумға, бала дамуына әсері. 

## Әдебиетте
* Bronfenbrenner, U. (1994) Ecological models of human development. In International Encyclopedia of Education, Vol.3. (2nd Edition) Oxford: Elsevier. http://www.psy.cmu.edu/~siegler/35bronfebrenner94.pdf
* Bronfenbrenner, U. and Evans, G., W. (2000) Developmental Science in the 21st Century: Emerging Questions, Theoretical Models, Research Designs and Empirical Findings. Social Development, 9(1), 115–125. DOI: 10.1111/1467-9507.00114

Санат:АҚШ психологтары
Санат:Гарвард университеті түлектері
Санат:Корнелл университеті түлектері
Арийон Ибрахимович

**Арийон Ибрахимович** (; 11 желтоқсан, 2005) — неміс футболшысы, Бавария футбол клубының шабуылдайтын жартылай қорғаушы.

## Клубтық мансабы
### Бавария
Нюрнбергтің тумасы Ибрахимович Нюрнберг футбол клубы және Гройтер Фюрт жастар командаларында ойнаған. 2018 жылы «Бавария» футбол академиясының ойыншысы атанды. 2022 жылдың қыркүйегінде The Guardian ағылшын газеті оны 2005 жылы туылған әлемдік футолдың ең үздік жас таланттарының қатарына енгізді. 2022 жылдың 1 қарашасы УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңінің  Интернационалеге қарсы ойынына «Баварияның» өтінімге енгізілді.

2023 жылдың 17 қаңтары Арийон «Бавариямен» контрактты 2025 жылға дейін ұзартты және негізгі командаға өтінімге енгізілді. 2023 жылдың 11 ақпанында Бундеслигада Бохумға қарсы матчта Лерой Санемен ауысып, дебют жасады.

### Фрозиноене
2023 жылдың 1 қыркүйеігі Фрозиноене клубына маусым соңында сатып алу құқығымен, жалға берілді.

## Ұлттық құрамадағы мансабы
Германияның 16, 17, 18 жасқа дейнгі құрамадаларда ойнаған. 2022 жылдың маусымында Израильде өткен  қатысып, 19 мамырда Люксембургқа қарсы өткен матчта бір гол салды.

## Ойын стильі
Шабуылдайтын жартылай қорғаушы позициясында ойнайды, бірақ айып доптан айып допқа дейін () әрекет етеді. Шабуылдада, қорғаныстада жақсы қасиеттерге ие. Стильі бойынша оны Леон Горецкамен салыстырады.

## Жеке өмірі
Арийон Германияда, Косоводан көшіп келген отбасыда туған. Ол швед шабуылдаушысы Златан Ибрагимовичтің туысқаны емес.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Kicker.de сайтындағы футболшы профильі
* Бундеслига ресми сайтындағы футболшы профильі

Санат:Бавария ФК ойыншылары
Санат:Бавария II ФК ойыншылары
Санат:Фрозиноне ФК ойыншылары
Қарадария

**Қарадария** (, ) — Қырғызстанның Ош облысындағы, Өзбекстанның Әндіжан және Наманған облыстарындағы Сырдария өзенінің сол жақ саласы. Сырдарияға ағып құятын ең ірі өзендердің бірі.

## Гидрологиялық сипаттамасы
Қарадарияның ұзындығы 180 км, сол жақ саласы Тармен бірге 318 км құрайды. Су алабынның ауданы 30 100 км². Қарадария қар мен мұздықтардың суымен қоректенеді. Орташа жылдық су шығыны — 136 м³/с, осы нүктеде байқалған ең жоғары шығын — 265 м³/с (1969 ж.), осы нүктедегі ең аз шығын — 68,4 м³/с (1975 ж.). Жылдық ағынның 55% наурыздан шілдеге дейінгі кезеңге келеді. Өзен суының мол болатын кезеңі маусым, суы аз болатын кезеңі қыс.

Судың лайлылығы 1 кг/м³.

Кейде қыста Қарадария жағалау жақтан аз уақытқа қатып, сең жүруі байқалады.

## Өзен ағысы
Қарадария Ферғана жотасының оңтүстік-шығыс беткейі мен Алай жотасының солтүстік беткейінен бастау алатын Тар және Қарақұлжа өзендерінің қосылуынан қалыптасады. Қарадарияның бастауы шамамен 1150 м биіктікте, Қырғызстанның Ош облысындағы Кеңес ауылына жақын жерде орналасқан.

Қарадария жалпы батыс бағытта ағып жатыр. Әндіжан суқоймасына дейін Қарадария ені 0,5-тен 4-5 км-ге дейінгі алқап арқылы өтеді. Содан кейін аңғар күрт тарылып, қазір су басқан Кемпірабат шатқалын құрайды. Мұнда өзенді бөгет бөгеп, Әндіжан суқоймасын құрайды. Төменірек Қарадария Өзбекстанның Әндіжан облысы жеріне өтіп, Ферғана аңғарына кіреді.

Әндіжан мен Наманған облыстарының шекарасы Қарадарияның сағаға дейінгі аумақта жүргізілді. Балықшы қаласынан тысқары жерде  396 м биіктікте Нарын өзенімен қосылады. Сол жағында Қарадария, оң жағында Нарын бірігіп, Сырдария өзенін құрайды.

## Шаруашылықта пайдалануы
Ферғана аңғарының жерлеріне енген соң Қарадария сулары суаруға қарқынды түрде пайдаланылады. Оның суы Шаһрихансай, Әндіжансай және Пахтаабат ірі арналарына құйылады.

Өзеннен Үлкен Ферғана арнасының Қарадария жолы басталады.

## Салалары
Қарадарияның бірнеше ірі салалары бар: (оң жақта) Жазы, Көкарт, Қараүңгір және Майлысу, (сол жақта) Құршап, Ақбура, Арабансай.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан өзендері
Санат:Өзбекстан өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Үшбұлақ (Талас облысы)

**Үшбұлақ** () — Қырғызстанның Талас облысы Айтматов ауданы, Қарабура айыл аймағы құрамындағы айыл.

## Халқы
2009 жылы айылда 1479 адам тұрған.

## Дереккөздер

Санат:Айтматов ауданы елді мекендері
Бейсеке

* Бейсеке — Талас облысы Айтматов ауданындағы айыл.
* Бейсеке — Шу облысы Кемин ауданындағы айыл.
Шаһрихансай

**Шаһрихансай** () — Әндіжан (Өзбекстан) және Ош (Қырғызстан) облыстарындағы басты арна.

## Сипаттамасы
Шығыстан батысқа қарай Ферғана аңғарын кесіп өтеді. 1887 жылы салынған. Кемпірабат су торабынан басталып, шамамен 20 км Өзбекстан мен Қырғызстан арасындағы мемлекеттік шекара болып табылады. Шаһрихан қаласындағы Үлкен Ферғана арнасына қосылуымен аяқталады. Арнадан Сабай, Ақбурасай, Оңтүстік Ферғана арналары шығады. Арна бойында Қарасу, Қарасу, Қорғантепе, Қожабат, Асака қалалары орналасқан.

Арнаның ұзындығы 120 шақырымды құрайды. Арна су алабының ең биік нүктесі 400-680 метр, Әндіжан облысының шығыс бөлігінде орналасқан. Арна сағасында максималды су шығыны (жоба бойынша) 240,0 м3/с, өзекті өткізу қабілеті 190,0 м3/с. Шаһрихансай су алабының барлық суару жүйесінің жалпы ұзындығы 563,2 км-ге жетеді және 850 су нысаны мен 365 су есепке алу қондырғысынан тұрады.

## Шаруашылық маңызы
Шаһрихансай арнасы Әндіжан облысының Қорғантепе, Жалаңқудық, Қожабат, Бұлақбасы, Асака, Шаһрихан және Мархамат аудандарындағы 59,487 мың гектар суармалы алқапты сумен қамтамасыз етуге арналған. Арнадан Ферғана облысының Қуа, Қостөбе, Ташлақ, Алтыарық аудандары мен Қуасай қаласының 55,5 мың гектар егістік алқабын суаратын Оңтүстік Ферғана арнасы да шығады. 2018 жылғы мәлімет бойынша Шаһрихансай су алабының халқы 1 393,2 мың адамды құрайды (Әндіжан облысының жалпы халқының 49%-ы, тығыздығы бір шаршы шақырымға 639,7 адам бола тұрып, арна Ферғана алқабының халық ең тығыз орналасқан аумағы арқылы өтеді).

Арнада Шаһрихансай СЭС каскады бар, оның құрамына ГЭС-6 (5А) (1949 жылы пайдалануға берілген), СЭС-7 (6А) (1953 жылы), Оңтүстік Ферғана каналының ОФК-1 СЭС (1957 жылы) кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан арналары
Санат:Қырғызстан арналары
Әндіжансай

**Әндіжансай** () — Өзбекстандағы Әндіжан облысының Қорғантепе, Жалаңқұдық және Әндіжан аудандарындағы арна. Көбінесе өзен деп аталады, географ А.Л.Рингард Әндіжансайды (Шаһрихансаймен бірге) оған арналған арнаның жасалуына байланысты жасанды түрде пайда болған өзен ретінде сипаттайды.

Қарадария өзенінің суымен қоректенеді.

## Гидрографиялық сипаттамасы
Әндіжансайдың жалпы ұзындығы 76,7 км, өткізу қабілеті 45,0 м³/с. Әндіжан-Оңтүстік теміржол вокзалы аймағындағы ағыс жылдамдығы 0,5 м/с.

Әндіжансай — көне арна, оның салынуы б.з.б. II мыңжылдыққа жатады. Әндіжан адырларын көлденеңнен кесіп өтетін аңғар арқылы өтеді. С.Богатырев арналар атауындағы *-сай* түбірінің ескі өзендердің және құрғақ өзен арналарының негізінде құрылысты білдіретінін көрсетеді. Қазіргі Әндіжансай алқабының аумағы арқылы бұрын табиғи Ақбура өзені ағып өтетін, кейін өзен арнасы Әндіжансайға қосыла бастаған (қазіргі уақытта Ақбура ағыстан жоғары қарай сарқылуда). Су ағыны болған кездегі тектоникалық көтеріліске байланысты Әндіжансайда үш террасалы алқап игерілді.

Сағаға дейінгі аумақта Әндіжансай Қарадарияға кішкене ғана тәуелді дербес өзенге айналады. Мұнда Әндіжансай негізгі құрылыстың шлюзі жабық болса да құрғамайды және ешқашан қатпайды (Қарадарияның өзінде жағалауда қысқа мерзімді мұз түзілуі мүмкін).

## Арна ағысы
Әндіжансай шамамен 800 м биіктікте Әндіжан суқоймасының пайда болуымен Қарадария өзенін бөгеп тұратын Кемпірабат бөгенінен бастау алады.

Арна жалпы батыс бағытта ағады, Әндіжан қаласынан жоғары солтүстік-батысқа бұрылып, одан әрі солтүстік бағытта қала аумағы арқылы өтеді. Қаладан төменірек қайтадан батысқа бағытталады, арнада қалған су көп ұзамай Үлкен Ферғана арнасына, шамамен 460 м биіктікте құйылады.

## Шаруашылықта пайдалану
Әндіжансай Әндіжан облысының Қорғантепе, Жалаңқұдық, Әндіжан және Алтынкөл аудандарындағы егінді сумен қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Әндіжан қаласында арнаның суы Әндіжан биохимиялық зауытының қажеттіліктеріне және гүлзарларды суаруға пайдаланылады.

Салыстырмалы түрде Әндіжансайдан 10-ға жуық ірі арналар Ишқал, Жұрабай, Диқан, Жаңақұтарма, Қатартал, Көккүмбез, Хотан, Қосарық, Деривационный және 30-ға жуық шағын арналар басталады. Ағыс бойымен 6 ірі суүлестіргіш нысан салынды, оның үшеуі телемеханикалық жүйемен жабдықталған. Егінді суару үшін, соның ішінде Әндіжан қаласының аумағында (Жаманадыр жиымы) су алуға бірқатар сорғылар жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан өзендері
Әндіжан ауданы

**Әндіжан ауданы (түмені)** () — Өзбекстандағы Әндіжан облысының (уәлаят) орталық бөлігіндегі әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — Құйғанжар кенті.

## Тарихы
Аудан 1926 жылы 29 қыркүйекте құрылған. 1939 жылы 10 ақпанда Әндіжан ауданының 7 ауылдық кеңесі жаңа Алтынкөл ауданына берілді.

## Географиясы
Жер бедері ойпаттар, қыраттар және адырлармен бейнеленеді. Оңтүстік-шығысында Әндіжан-Атшабар, Тесіктас адырлары мен Қарабек, Бұтақара, Жарбасы таулары орналасқан.

Ауданның солтүстік-шығысында Қарадария және Әндіжансай өзендері, Суықбұлақ бұлағы, Үлкен Ферғана және Нижнелугнор арналары ағады, Құйғанжар және Құтарма сорғы станциялары, Шыңабат және Асака скидтері бар.

### Климаты
Климаты биік субтропиктік таулы. Шілдеде орташа температура +27,3˚С, ақпанда -3˚С. Өсімдік өсетін мезгіл 160-180 күн. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 225 мм-ге дейін жетеді.

### Табиғаты
Адыр бөлігіндегі топырақтар байытылған, қалғандары — боз топырақтар. Көктемде адырлар эфемерлі өсімдіктермен жабылады. Тың жерлерде жусан мен көкпек өседі. Жабайы жануарлар сирек кездеседі. Кеміргіштер, бауырымен жорғалаушылар, құстар кездеседі.

## Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
Аудан 18 қалалық мекеннен (*шаһарша*; ) және 9 ауыл бұқаралары жиыны () (оның ішінде 54 ауыл) тұрады:

;18 қалалық мекен:
# Құйғанжар (орталығы),
# Айырылыс,
# Бұтақара,
# Гүлістан,
# Күмбез,
# Запрақ,
# Қарақалпақ,
# Күнжі,
# Құсарық,
# Намуна,
# Оғылық,
# Ақер,
# Раббат,
# Хартум,
# Жылан,
# Күнбағыс,
# Егінтіккен,
# Жаңабат.

;9 ауыл бұқаралары жиыны:
# Ақжар,
# Арал,
# Бұтақара,
# Күнжі,
# Найман,
# Хақан,
# Хартум,
# Хирабек,
# Жарбасы.

## Сілтеме
* Әндіжан түмені Әндіжан уәлаяты хәкімдігінің ресми сайтында

## Дереккөздер

Санат:Әндіжан облысы аудандары
Шолпанбай

**Шолпанбай** (, 2023 жылға дейін — **Шымкент**) — Қырғызстанның Талас облысы Айтматов ауданындағы айыл, Шолпанбай айыл аймағы орталығы.

## Халқы
2009 жылы айылда 4990 адам тұрған.

## Дереккөздер

Санат:Айтматов ауданы елді мекендері
Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитеті

**Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитеті** — Қазақстан Компартиясы Талдықорған облыстық партия ұйымының басқарма органы (1944-1959, 1967-1991).

Талдықорған облысы 1944 жылы 16 наурызда Қазақ КСР құрамында Алматы облысының бір бөлігінен құрылды. 1959 жылы 6 маусымда жойылып, аумағы Алматы облысының құрамына енді. 1967 жылы 23 желтоқсанда Алматы облысының бір бөлігінен қайта құрылды. Орталығы — Талдықорған қаласы.

## Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары
;СТАЛИННІҢ ЗАМАНЫНДА (1925-1953 ж.)
* 1944 Александр Дубровский
* 1944-01.1950 Андрей Кондратенко
* 1950-01.1951 Шолақ Артығалиұлы
* 1951-1956 Шәкір Қарсыбайұлы
;ХРУЩЕВТЫҢ ЗАМАНЫНДА (1953-1964 ж.)
* 1956-06.1959 Ғұбайдолла Ілиясов
06.1959-12.1967 Қазақстан КП Алматы облыстық комитеті (аумақ Алматы облысының құрамына кірді).
;БРЕЖНЕВТЫҢ ЗАМАНЫНДА (1964-1982 ж.)
* 1968-04.1970 Бәйкен Әшімұлы
* 04.1970-1972 Бименде Садуақасұлы
* 1972-1978 Әріпбай Әлібайұлы
* 1978-1981 Сәкен Құсайынұлы
* 1981-1986 Әбубәкір Тыныбаев
;ГОРБАЧЕВТЫҢ ЗАМАНЫНДА (1985-1991 ж.)
* 1986-25.11.1988 Владислав Ануфриев
* 25.11.1988-19.05.1990 Анатолий Жигулин
* 19.05.1990-7.09.1991 Сағынбек Тұрсынов

## Тағы қараңыз
* Облыс әкімі

## Әдебиет
* РСДЖ(б)П, РК(б)П, БК(б)П, КОКП орталық комитеті: Тарихи-өмірбаяндық нұсқаулық / Құрас. Ю. В. Горячев. М., 2005.

Санат:Талдықорған облысы
Санат:Қазақстан КП аймақтық, облыстық және өлкелік комитеттері
Жазы (Қарадария тармағы)

**Жазы** () — Орта Азиядағы өзен. Қырғызстандағы Өзген ауданының аумағы арқылы ағып өтеді, Қарадарияның оң жақ ірі саласы болып келеді.

Өзеннің ұзындығы 122 км, су алабының ауданы 2620 км², орташа көпжылдық шығыны (Өзгенде) 33,5 м³/с, су шығыны көбіне мамырда болады 418 м³/с, қыста ең аз шығыны болады 6,4 м³/с. Су жиналатын орынның орташа биіктігі теңіз деңгейінен 2150 метрді құрайды.

Ферғана жотасының оңтүстік-батыс беткейінен басталып, Шілбелеу асуының батысында Шабай деген атпен жалпы батыс бағытта ағып жатыр. Орта ағысында өзен жағасында үйеңкі-жаңғақ орманы бар. Теңіз деңгейінен 889 метр биіктіктегі Кемпірабат суқоймасына құяды.

Өзен аймағының шегінде Жазы өзеніне көптеген, негізінен оң жақ салалары құяды. Оның ішінде ең ірілері Зергер, Доңызтау, Зындансу өзендері. Ұзындығы 50 шақырымнан асатын Зергер өзені Өзген қаласының маңында Жазы өзеніне құяды.

Өзен бойында Саламалық, Еркінтау, Қызылшарба, Қызылтау, Мырза Әке, Ильичевка, Өзген елді мекендері орналасқан.

Өзен жағасында шамамен б.з.б. 4-1 ғасырларда салынған Шоробашат қалашығы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан өзендері
Санат:Қарадария су алабы
Қазақстан КП Көкшетау облыстық комитеті

**Қазақстан КП Көкшетау облыстық комитеті** — Қазақстан КП Көкшетау облыстық партия ұйымының басқарма органы (1945-1991).

Көкшетау облысы 1944 жылы 16 наурызда Қазақ КСР құрамында Қарағанды облысының бір бөлігінен құрылды. Орталығы — Көкшетау қаласы.

1960 жылдың 26 желтоқсанынан 1965 жылдың 16 қазанына дейін Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан және Целиноград облыстарымен бірге Тың өлкесінің құрамында болды.

## Қазақстан КП Көкшетау облыстық комитетінің бірінші хатшылары
;СТАЛИННІҢ ЗАМАНЫНДА (1925-1953 ж.)
* 03.1945-1948 — Алексей Купаев
* 1949-1952 — Айып Орашұлы
* 1952-1954 — Мәсімхан Бейсебайұлы
;ХРУЩЕВТЫҢ ЗАМАНЫНДА (1953-1964 ж.)
* 1954-1955 — Михаил Рогинец
* 1955-1960 — Алексей Клещев
* 1960-1962 — Семен Новиков
* 1963-12.1964 (*ауылдық*) — Александр Брыжин
;БРЕЖНЕВТЫҢ ЗАМАНЫНДА (1964-1982 ж.)
* 12.1964-03.1968 — Александр Брыжин
* 03.1968-01.1978 — Еркін Әуелбеков
* 01.1978-29.01.1985 — Оразбек Қуанышев
* 29.01.1985-7.06.1989 — Мақтай Сағдиев
;ГОРБАЧЕВТЫҢ ЗАМАНЫНДА (4.1985-1991 ж.)
* 7.06.1989-11.05.1990 — Қасым Тәукенов
* 11.05.1990-7.09.1991 — Жапай Әбутәліпов

## Тағы қараңыз
* Облыс әкімі

## Әдебиет
* РСДЖ(б)П, РК(б)П, БК(б)П, КОКП орталық комитеті: Тарихи-өмірбаяндық нұсқаулық / Құрас. Ю. В. Горячев. М., 2005.

Санат:Көкшетау облысы
Санат:Қазақстан КП аймақтық, облыстық және өлкелік комитеттері
Әзербайжан географиясы

**[[Әзербайжан]]** жер аумағы 86,6 мың шаршы шақырымды құрайды, ол солтүстіктен оңтүстікке қарай 400 шақырымға, батыстан шығысқа қарай 500 шақырымға созылған.

Ел аумағының негізгі бөлігі Үлкен Кавказ бен Кіші Кавказдың оңтүстік-шығыс бөлігінің және Талыш тауларының аралығында орналасқан. Шығыс жақтан шектеп тұрған жағалау сызығы 713 шақырымға созылған. Абшерон, Кура, Сара ірі түбектері бар. Каспий теңізінің Әзербайжанға қарасты жағалары қатты жырымдалмаған.

## Таулары
Әзербайжан аумағының жартысынан көбін солтүстігінде Үлкен Кавказ жүйесіне жататын таулар, ал батысында және оңтүстік-батысында Кіші Кавказ алып жатыр. Талыш тауларымен бірге олар солтүстік, батыс және оңтүстік-шығыстан Кура-Арас ойпатын қамтиды.
нобай|солға|Әзербайжан таулары
Үлкен Кавказдың оңтүстік-шығыс бөлігінде екі тау жотасы бар: Базардүзу шыңы (4466 метр) негізгі немесе бөлінген, Шахдаг шыңы (4243 метр) үлкен немесе бүйір. Оңтүстік-батысқа қарай тау жоталары біртіндеп 1000-700 метрге азаяды.

Кіші Кавказ республиканың оңтүстік-батыс және батыс бөліктерін қамтиды, салыстырмалы түрде кішкентай төбешікке ие және күрделі құрылымы бар таулы аймақ болып табылады. Негізгі тау жоталары - Муровдаг, Шахдаг және Зангезур. Муровдагтың оңтүстігінен Арас өзеніне дейінгі Қарабақ үстірті жойылып кеткен жанартаулар мен төрттік кезеңге жататын доғалы лава конустарында орналасқан.

## Өзендері
нобай|230px|Кура өзені
Әзербайжанда 8400-ге жуық өзен бар. Оның 850-нің ұзындығы 5 шақырымнан асады, ал 100 шақырымнан асатын 24 өзен бар. Өзендердің көбісін үш топқа бөлуге болады:
* Кураға құятын өзендер (Ганых, Габырры, Тюрян, Акстафа, Шемкир, Тертер, т.б.);
* Арасқа құятын өзендер (Арпа, Нахичевань, Охчу, Акера, Кенделен, т.б.);
* тікелей Каспийге құятын өзендер (Самур, Кудиал, Велвеле, Виляш, Ленкорань, т.б.).

## Дереккөздер
Билли Джин Кинг кубогы

нобай|186px|
**Билли Джин Кинг кубогы** () — теннистегі әйелдер арасында өткізілетін негізгі топтық жарыс.

Алғашқы рет 1963 жылы, Халықаралық теннис федерациясының 50-жылдығына орай өткізілді. Бастапқы атауы — **Федерация кубогы** (). 1995 жылдан бастап **Fed Cup** деген қысқа нұсқасы қолданыла бастады. 2020 жылы жарыстың атауы әйгілі теннисші Билли Джин Кинг құрметіне арнап тағы да өзгертілді.

## Жеңімпаздары

## Heart Award сыйлығы
2009 жылдан бастап жарысқа қатысқан әйел теннисшілер арасында өз елінің абыройы үшін кортта барын салып, командаға деген адалдығын танытқан үздік ойыншыларға Heart Award сыйлығы берілетін болды.

Қазақстандық атлеттер арасында осы жүлдеге Галина Воскобоева, Юлия Путинцева, Зарина Диас ие болды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Дэвис кубогы

Санат:Әлем кубоктары
Команда капитаны

**Команда капитаны** — спорт командасының құрамындағы басты тұлға:

* Капитан — футболда команда капитаны
* Капитан — шайбалы хоккейде команда капитаны.
* Капитан — баскетболда команда капитаны.
* Капитан — киберспортта команда капитаны.