open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көксауыр етік

**Көксауыр етік** – малдың сауыр терісенен өңделген былғарыдан сәндер тіккен аяқкиім түрі. Көксауыр – жақсылап иленген көкке, кейде жасылға, қызылға қандыра бояған өте сапалы былғары. Көк сауырмен көбіне кебісті тігіп, әшекейлейді. Ондай кебістерді «көк сауыр кебіс», «көк ала» кебіс деп атайды. Көк сауыр етікке әртүрлі ою-өрнек бастырады.Осындай материалдан тігілген кебіс те көкше кебіс немесе көксауыр кебіс деп аталады. «Кигені Айман қыздың көкше кебіс». Көк етіктің қонышы, күшіні оюланып, кестеленіп тігіледі. Ертеде көк етікті көбінесе сал-серілер, батырлар киген. «Көк етікті кез келмей, көн етіктіге бармай отырған қыз» деген сөз көк етіктің кімдерге лайық екенін аңғартады. Қызыл – етік қызыл түсті былғары етік. Қоңыраулы етік – өкшесі қоңыраушылармен әшекейленген етік, сауыр көк жасыл былғары етік, сармантай – қонышы тізеден жоғары келетін сәнді етік, жібек етік – жібектен тігілмеген, бірақ қонышы жібекпен кестеленген сәнді етік. Әміркен деп жергілікті тілде сырлы былғарыны айтқан. Соған орай қатты жылтырап тұратын әміркен етік, әміркен мәсі, әміркен кебіс аталатын аяқкиімдер тігілген материалына байланысты айтылған.  Осындай таспамен кестеленген етікті де сәндік үшін киген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Іштік киімдер

**Іштік киімдер** немесе **ішкиім** тігетін маталардың  түрі мен атаулары да көп. Қазақтар маталарды сауда-саттықпен Ресей, Қытай, Бұқар, Парсы, Үндістан, Ыстанбұл т.б. жақтардан әкелген. Осыған байланысты түрліше атау қалыптасқан. Өкінішке орай сол атаулар таралған өңіріне қарай әрқалай аталса, оған қоса бір матаның түрлерін бір-бірімен шатастыра, ұқсата беретін үрдіс қазақтар арасында ертеден бері белең алған.
## Іштік киімдердің түрлері
* *Шөжім* – ішкиімдік, арзанқолды жұқа мата.
* *Саң* – шыттан қалыңдау, ақ түсті мата.
* *Шыт* – тұрмыста жиі қолданылатын, жеңіл әрі арзанқол жұқа мата.
* *Сәрпөңке* – астарлық жібек мата.
* *Бояқ* – кездеменің боялған түрі.
* *Боян* – боялған бөздің бір түрі.
* *Борлат* – қызыл түсті жұқа мата.
* *Дабы* – жұқа ақ матаның бір түрі.
* *Ләмбек* – сырткиімдік судыраған жылтыр қара мата.

## Дереккөздер

Санат:Киім
Сапролегния

thumb|right|200px|Сапролегниядан өлген балық
**Сапролегния** - омикота бөліміне жататын Saprolegniaceae тұқымдасының тегі. Тұщы суда зең түсетін саңырауқұлақтар. Жіпшумағы клеткаға бөлінбеген. Жыныссыз жіптерінің ұшында пердемен бөлініп зооспрангийлер түзіліп, оларда көптеген зооспролар пайда болып, жынысты огамия жолымен көбейеді. Жыныстық мүшелері огонийлер мен антеридийлер бір дарақта жетілетін гомоталломды организмдер. Көпшілігі судың сапрофиттері, паразиттері де бар. Балықтарда сапролегниоз ауруын қоздырғанда олардың терісін, қанаттарын, желбезегін, уылдырығын мақта тәрізді өңез басады. 

## Дереккөздер
Арамсəбіз

**Арамсəбіз** - Шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір, екі және көпжылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда бір түрі - күмәнді арамсəбіз өседі. Ол Тобыл, Есіл өзендері бойында, Көкшетау, Алтай және тағы да басқа өңірлердің қайынды ормандарында, құрғақ және ылғалды шалғындарында кездеседі. Бір жылдық шөп, биіктігі - 80 см, түзу сабағының жоғарғы жағы бұтақтанған. Жапырақтары түксіз, сағақты. Шатыршалары - 20-35 см, салалы. Гүлдері ақ, кейде қызғылт түсті. Тамыры ұршық тәрізді. 

## Дереккөздер

Санат:Шатыршагүлділер
Аллопатрия

**Аллопатрия** (еж.грек.: *allos*, «басқа», *patris*, «отан») —  əртүрлі организм топтарының əртүрлі алуан географиялық аймақтарда мекендеуі. Тікелей өзара алмасу, ұқсас экологиялық аймақта бір-біріне жақын орналасқан тіршілік иелерінің алмасуы. Табиғи сұрыпталу əсерінен осы түрдің əрбір популяциясы ерекше орта жағдайына бейімделеді. Генетикалық тұрғыдан əрбір популяцияға тəн əртүрлі аллельдердің кездесу жиілігінің, ал фенотиптік тұрғыдан бейімделуде маңызы бар ерекше құрылымның болуы. Аллопатрияның негізі - аллопатриялық түр шығару.

## Дереккөздер

Санат:Генетика
Аллеларалық сәйкестік

**Аллеларалық сәйкестік** - бір геннің немесе əртүрлі гендер аллельдерінің бір-біріне қосымша əсері. Əртүрлі екі мутантты аллельмен кодталған гетеро-мультимерлі белоктың бірлесуі нәтижесінде қасиеттерінің өзгеруі. 

Буданды белок біркелкі суббірліктерден тұратын белокқа қарағанда белсенді болады. Шығу тегіне байланыссыз əртүрлі екі рецессивті аллельдердің буданда қосылуы кезінді жабайы типтің қайта қалпына келуі байқалады. Бұл жағдайда біртіндеп ферментативті белсенділік орнына келеді. Мұндай жабайы тип қалпына қайта оралу кейбір аллельдердің комбинациясына ғана тəн. Барлық гендердің осылайша əсерлесетін аллельдері белоктардың бірдей суббірліктерінен тұратын ферменттердің құрылысын бақылайды, яғни бірдей полипептидті тізбек оларда бірнеше рет қайталанады. Бұл құбылыс көптеген объектілерде: тышқандарда, жасыл балдырларда, саңырауқұлақтарда сипатталған.

## Дереккөздер

Санат:Генетика
Табиғи монополия

**Табиғи монополия** - өндірістің, көрсетілетін қызметтердің (өткізілетін тауарлардың, орындалатын жұмыстардың) технологиялық ерекшеліктеріне байланысты осы өндіріс, (өткізілетін тауарлар, орындалатын жұмыстар) нарығында бəсекелестік жағдай жасаудың мүмкін болмауы немесе экономикалық тұрғыдан тиімсіз болуы себепті оларға деген сұраным тиімді түрде қанағаттандырылмайтын нарық жағдайы. 

Табиғи монополия бəсекеден тыс болғандықтан монополиялық баға белгілеуге, өз тауарлары мен көрсетілетін қызметтерін сату шарттарын өктемдіпен таңуға, олардың сапасының стандарттарын дербес белгілеуге бейім болғандықтан, оның қызметін, тіпті еркін нарықтық экономика жағдайында да, мемлекеттік реттеу қажеттігі туындайды. Үкіметтің табиғи монополияға қатысты құқықтық негіздері "Табиғи монополиялар туралы" Қазақстан Республикасының заңында ( 9 мамыр 1998) айқындалған.

## Дереккөздер

Санат:Монополия
Еркін кəсіпкерлік аймағы

**Еркін кəсіпкерлік аймағы** — егеменді ұлттық-мемлекеттік аумақтың оқшауландырылған бөліктері. Мұндай аймақтарға отандық жəне шетелдік кəсіпкерлік үшін белгілі бір жеңілдікті экономикалық жағдайлар жасалады. Оларға шетелдік капиталды жұмсау, жаңа техника мен технологияны жедел игеру, экспорттық əлеуетті ұлғайту, т.б. үшін тартымды жағдай жасайтын ерекше(жеңілдікті) кедендік, салық тəртіптемесі енгізіледі. Еркін кəсіпкерлік аймақтардың алуан түрлілігіне қарамастан (еркін сауда, бірлескен кəсіпкерлік аймақтарды, ерекше экономикалық жəне экспорттық-импорттық аймақтар, т.б.) олардың арасынан негізгі тұрпаттарын бөліп көрсетуге болады, олар: кеден салығын салудан босатылған жəне кеден бақылауы оңайлатылған сыртқы экономикалық қызметпен байланысты аймақтар; атқарымдық аймақтар (мыс., технологиялық парктер, технополистер, еркін сақтандыру аймақтары, т.б.); сыртқы экономикалық қызметтен түсетін пайданы көбейту, осы аумақтың экономикасын жедел дамыту мақсатымен елеулі жеңілдіктер пайдаланылатын кешенді аймақтар.

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Альгин қышқылдары

thumb|right|200px|
**Альгин қышқылы** - қоңыр балдырлар мен кейбір бактерияларда кездесетін полисахаридтер. Альгин қышқылдары молекуласы D-маннурон мен L-гулурон қышқылдарының қалдықтарынан тұрады. Олар бір-бірімен 1-4 гликозидтік байланыс жасап, ұзын тізбек түзеді. Альгин қышқылдары тамақ өнеркəсібінде және маталарды бояу үшін қолданылады. Тұздары - альгинаттар жасанды жібек өндіруде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Полисахаридтер
Санат:Тағам қоспалары
Санат:Материалдар
Санат:Стоматология
Ойын бизнесі

**Ойын бизнесі** - құмар ойындарды (бильярд, казино) ұйымдастырудан, лотерея өткізуден, ойын-сауық-эстрадалық қойылымдарды, сахналық көрсетімдерді, т.б. ұйымдастырудан пайда алуға бағытталған бизнес. Ойын бизнесі өнім (тауар) өткізумен, жұмыстарды орындаумен, қызметтер көрсетумен айналыспайтын жəне ойынхананың құмар ойындар мен бəстесулерге қатысудан ұтыс жəне оларды өткізгені үшін төлемақы түрінде табыс алумен байланысты кəсіпкерлік қызмет. "Ойынхана" - ойын бизнесі саласындағы кəсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға берілген лицензия негізінде құмар ойындар өткізілетін жəне бəске тігілетін заттар қабылданатын кəсіпорын: казино, тотализатор, букмекерлік кеңсе, ойын автоматтары құжырасы жəне басқа ойын үйлері (орындары).

## Дереккөздер

Санат:Ойындар
Санат:Ойын бизнесі
Ұсталған шығын

**Ұсталған шығын** - өнімді өндіруге жұмсалатын ағымдағы шығын (өзіндік кұн, бұған қоса негізгі капиталдың тозымпұлы) - өндіріске не оның айналасында ұсталған шығын (сауда, көлік шығыны мен басқа да шығынды қоса)  - айналысқа ұсталған шығын. 

Экономика ғылымында шығынды жеке меншіктік шығынға (өндірушінің немесе тұтынушының белгілі бір игілікке немесе əрекет-қызметке жұмсаған шығыны) жəне қоғамдық шығынға (жалпы қоғамға жатқызылатын) бөлу қабылданған. Экономикалық қызметті талкдау кезінде нақты шығынмен қатар жүктелме шығын (өндіріс, ресурс факторларын неғұрлым тиімді пайдалану мүмкіндігінен айырылып қалу) да ескерілуге тиіс. Шығын əдетте толық шығын жиынтық (қосындылы) шығын (мыс., бір тоқсандағы, бір жылғы), жеке-дара шығын (қаралып отырған өнімнің бір өлшемі шағып есептегендегі) түрлеріне бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Стетоскоп

thumb|Алғашқы стетоскоптар.
thumb|left|Стетофонендоскоп
**Фонендоскоп** немесе **стетоскоп** — дыбысты күшейтпей, жүректің соғуын және өкпенің шуылын, қан тамырын тыңдайтын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Аграрлық саясат

**Аграрлық саясат** — ауыл шаруашылығы мен бүкіл аграрлық-өнеркәсіптік комплексті әлеуметтік экономикалық тұрғыда ұдайы дамытуды қамтамасыз ететін шаралар жиынтығы.Аграрлық саясаттың басты артықшылықтарынң бірі - әрбір одақтас республикалардың өндіргіш күштері дамуының ерекшеліктері мен өзгешеліктерін, олардың еліміздің халық шаруашылығының бірыңғай АӨК-тің құрамдас бөлігі ретінде қоғамдық еңбек бөлінісіндегі алатын орнын белгілеу.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Қызыл (Қарағанды облысы)

**Қызыл** - Қарағанды облысы Абай ауданындағы ауыл, темір жол стансасы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Абай қаласынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 3,6 км жерде орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Қызыл (айрық)

* Қызыл (тау) – Тарбағатай жотасының солтүстік бөлігіндегі тау сілемі.
* Қызыл (қала) – Тыва (Тыуа) Республикасындағы қала.
* Қызыл (Қарағанды облысы) – Қарағанды облысы Абай ауданындағы ауыл.
* Қызыл (түс)
* Қызыл – Ащықақ (Тұздықақ) сорының солтүстік-шығысындағы құмды алқап.
Кәдімгі шырылдақ

**Кәдімгі шырылдақ** () – Торғайтәрізділер отрядының Сандуғаштар Тұқымдасына жататын Шырылдақтар туысының ең әдеттегідей үйреншікті және кең тараған түрі. Қазақстанда жазықтарда да, тауларда да, Тәңіртауға субальпілік шалғынға дейін көтеріліп, шөптері биік орындарда қоныстанады. Бұл шырғалақ әсіресе бұтасы бар өлеңді және томарлы батпақтарда бойлай өте көп болады. Ұшып өтіп бара жатқан кезде, дегенмен бұл уақытта оның кез келген жерде – құрғақ шөлге дейін де кездесуі мүмкін.

Кәдімгі шырылдақ  жоны – сұрғылт қоңырқай және бауыры – ақшыл, денесі – созылыңқы, құйрығының ұшы дөңгеленген кішкене, өте бұғыншақ құс. Шөптер мен бұталар сабағының арасынан ептеп сырғып өтіп, уақытының көпшілігін қалың өскен өсімдіктерде өткізеді, мұндайда бірде-бір шөп талы қыбыр етіп қозғалмайды. Көзді ашып-жұмғанша қалың нуға жасырынатындықтан, шөптер мен бұталар басынан сирек көзге түседі. Оның бар екенін әдетте чок, чек деген дауысы, сондай-ақ шекшектің шырылынан аумайтын әуені әшкерелейді. Ұясы қалың шөптің арасындағы жерден қазылған шұңқырда болады, оны тауып алу өте қиын. Салындыда 5-6 сирек секпілді қызғылттау ақшыл жұмыртқалар болады. Ұялау тіршілігі егжей-тегжейлі анықталмаған, жұмыртқалардың инкубациялық ұзақтығы да беймәлім. Кәдімгі шырылдақтар Қзақстан шегінен қыркүйектің соңынан да кетіп, сәуір-мамырда қайта оралады.

## Дереккөздер

Санат:Сандуғаштар
Кіші шыбыншы

**Кіші шыбыншы** () –  Торғайтәрізділер құстар отрядының шыбыншылар тұқымдасына жататын негізгі туысы біздегі шыбыншылардың ең кішкене шағын денелісі (сегіз-тоғыз немесе он г). Аталықтарды алқымы мен төсінің тат түстер қызғылтсары түсі, ұшы – қара, ақ реңді құйрығы бойынша жақсы танып білуге болады. Аналығының құйрық ұшы – қара, құйрығы – ақ болып келеді. Сібір және Еуропа ормандарында қоныстанады, ал Азияның оңтүстік өңірлерінде қыстайды. Қазақстан аумағынан көктемде және күзде ұшып өтеді. Әсіресе кішкене шыбыншылардың көпшілігі Жайық аңғарымен және Маңғышлақ арқылы ұшады. Арал маңы мен Сырдария аңғары бойында олар аз болады, ал шығысқа қарай тек қана кездейсоқ жарым және жартылары кездеседі. Қазақстан аумағында көктемде – сәуірде, күзде – тамыз немесе қыркүйек және қазан айларында кездеседі. Бұл құс Қазақстан аумағын белгілі бір уақытта ғана кесіп өтеді.
## Дереккөз
Құстар энциклопедия
Анаэростат

**Анаэростат** ( — «жоқ»,  — ауа,  — «қимылсыз») — микроб өсіретін ортадан ауаны механикалық жолмен ығыстырып шығару үшін қолданылатын аспап; цилиндр тәрізді аузы қымтап жабылатын металл ыдыс. Микроб егілген ыдысты анаэростат ішіне жақсылап орналастырып, қақпағын мықтап жауып, арнаулы түтік арқылы ауа сорғыш түтікке қосып сорғызады.

## Дереккөздер

Санат:Микробиология
Арахидон қышқылы

thumb|right|200px|
**Арахидон қышқылы** *(C<sub>20</sub>H<sub>32</sub>O<sub>2</sub>)* - бір негізді алмастырылмайтын, қанықпаған май қышқылы. Өсімдіктер майы мен жануарлар липидтерінің құрамына кіреді. Бүйрек үсті безі фосфолипидтерінің құрамындағы май қышқылдарының 20%-ы арахидон қышқылынан тұрады, гландиндер биосинтезінде бастапқы қосылыстарының бірі болып табылады. 

## Дереккөздер

Санат:Карбон қышқылдары
Аргинин

thumb|right|200px|
**Аргинин** (2-амино-5-гуанидинпентан қышқылы) — амин қышқылы. Белоктардың соның ішінде протаминдердің (85%-ға дейін) және гистондардың құрамында көп мөлшерде болады, едəуір мөлшері өсімдіктерде (əсіресе олардың қор жəне ұрық мүшелерінде), қызыл балдырларда, асқабақ тұқысдастарда жиналады. Ересек жануарлар организмінде аргинин жеткілікті болғанымен, жас жануарларда ол жеткілікті жолмен синтезделмейді. Аргининнен клеткада орнитин, креатин, аргининфосфат жəне тағы да басқа заттар түзіледі. 

## Дереккөздер

Санат:Аминқышқылдар
Санат:Азот қосылыстары
Бірсуат ауылдық округі (Біржан сал ауданы)

**Бірсуат ауылдық округі** — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бірсуат, Сәуле ауылдары кіреді. Орталығы – Бірсуат ауылы. Округ құрамында болған *Тассу* ауылы 2008 жылы, *Кішкентай* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы ауылдық округтері
Бірсуат ауылдық әкімдігі

**Бірсуат ауылдық әкімдігі** – Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылға дейін *Бірсуат ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Бірсуат ауылы. Округ құрамында болған *Балуанкөл* ауылы 2005 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы ауылдық округтері
Зомби

**Зомби** — () қазіргі заманда өте танымал болып келетін шын немесе өтірік екені белгісіз кейіпкер. Кейбір елдерде зомбиді **тірі өлік**  деп те атайды. Яғни олар өз сана-сезімінен айырылған және өз денесін басқара алмайтын (біреудің бұйрығына бағынатын) адамдар.
Қазіргі кезде бұл сөз мағынасын ұмытқан. Қазіргі заманның адамдары зомби деп бір затқа немесе қимыл-іске тәуелді адамдарды айтады.

## Зомбилар тарихы
174 × 240 px|нобай|оңға|Гаити аралындағы зомби
Зомби термині XVII ғасырларда пайда бола бастады. Тарихи деректерге сүйенсек зомби термині вуду дінінің сиқырымен байланысты. Вуду дінінің адамдары Гаити, Ямайка, Тринидад, Куба аралында адамдарды құлға айналдырған. Аңыз бойынша олар қаза болған адамға дін рәсімі бойынша жаман рухты шақырып، қаза болған адамға сол рухты кіргізетін болған. Осы арқылы адамдар қаза болған адамды құлға айналдырған. Дін бойынша  Иштар құдай: «Мен Тозақтан өлілерді шығарамын.Олар тірілермен қоректенетін болады.Сол кезде өлілер тірілерден көп болады» деп уәде береді. Африка адамдары қарасиқыр иелеріне үлкен құрметпен қарайды. Себебі олардың ойларынша қарасиқыр иелері Иштар құдай жіберген адамдар.

## Зомби терминінің пайда болуы
«Зомби» сөзінің пайда болуы әлі күнге дейін белгісіз. Кейбір ақпараттарға сүйенсек «зомби» сөзі «нзамби» сөзінің өзгерген түрі. «Нзамби» сөзі Африканың банту тілінде «кіші құдайлық» немесе «өліктің рухы» деген мағынаны береді. Басқа ақпаратқа сүйенсек бұл сөз «жамби» сөзінен шыққан. Бұл сөз «аруақ» деген мағынаны білдіреді. Одан бөлек афика адамдары үлкен қара жыланды «зомби» деп атаған деген теория бар.

Ағылшындардың тіліне бұл сөз XX ғасырларда ене бастаған. 1929 жылы  «Нью-Йорк Таймс» бағдарламасының атақты репортёрі Вильям Сибрук «Сиқыр аралы» деген кітап шығарды.Ол кітаптың 4 томы бар.4 томының бәрі Гаитидегі зомбиге айналу процесі жайлы жазылған.

## Зомбилар мәдениетте
1818 жылы Лондон қаласында Мэри Шелли Франкенштейн атты кітабын шығарды. Бұл кітап әдебиет әлемінде қорқыныш жанрының пайда болуына үлкен ықпалын тигізді. Ал фильмдерге келетін болсақ، зомби жайлы «Тірі өліктер түні», «Өлілер шұғыласы», «Z әлемдер соғысы» атты фильмдер бар. Әр фильмде зомбидің мінездемесі әртүрлі. Кейбір фильмдерде зомбилар суда жүзе алады. Зомби туралы анимелерде зомбилар үшін су өте қауіпті. Франкенштейнде зомби ақымақ әрі ұсқынсыз болып бейнеленсе، Мен аңызбын кітабында және фильмінде олар ақылды әрі бейбіт болып келеді.

## Тағы қараңыз
* Гуль
* Мәңгүрт
* Қасқыр-адам

## Дереккөздер

Санат:Зомбилар
Үшбұрыш орталықтары

**Ұшбұрыштың орталықтары** немесе **тамаша нүктелері** — үшбұрыштың төбелерімен анықталатын нүктелер, олар төбелері мен қабырғаларының қай ретімен алынатынына тәуелді емес. Бұл нүктелер үшбұрыш ішінде де сыртында ды орналасуы мүмкін.

## Мысалдар
* Үшбұрыш медианасы - ауырлық орталығы
* Инцентр - үшбұрыштың биссектрисаларының қиылысу нүктесі.
* Ортоцентр – үшбұрыштың үш биіктігінің қиылысу нүктесі.
* Нагель нүктесі

### Понселе, Брианшон теоремасы
XIX ғасырдың 20- жылдары француз математиктері **Понселе, Брианшон және тағы басқалары** бір-бірінен тәуелсіз келесі теоремаларды ұсынды: Медианалардың табаны, биіктіктердің табаны, ортоцентр мен үшбұрыш төбесін қосатын кесінділердің орталары бір шеңбердің бойында жатады.

## Дереккөздер

Санат:Үшбұрыш геометриясы
Санат:Үшбұрыш орталықтары
Гранада (футбол клубы)

**Гранада**  () — Гранада қаласындағы испан футбол клубы.
## Тарихы
**Granada Club de Fútbol** 1931 жылдың 14 сәуірінде бастапқыда **Recreativo de Granada** атауымен құрылды; клубтың алғашқы президенті боп Хулио Лопес Фернандес тағайындалды.

Гранада алғашқы ойынын Депортиво Хаенге қарсы ойнады (есеп 2:1). Клубтың алғашқы добын Антонио Бомбиллар соқты. 1931-32 жж. маусымда клуб Tercera Regional – Región Sur чемпионатының Кубогын жеңді.

Бірнеше жылдан кейін, Гранада 1941-42 жж. маусымда Ла Лигада алғаш рет ойнады. 1980-ші жж. дейін клуб Ла Лигадан Сегундаға түсіп, қайта оралып жүрді. 1971-72 және 1973-74 жж. маусымдарда Гранада Ла Лигадағы ең үздік көрсеткіштеріне қол жеткізді (6 орын). 

1959 жылы Гранада Копа дель Генералиссимода (қазіргі Копа дель Рей) финалға дейін жетті. Сантьяго Бернабеудағы финалда клуб 4-1 есебімен Барселонаға жеңілді.

1980-ші жылдары Гранада Сегундада кейбір кезде ойнап, негізінен Сегунда Лига Бда ойнады. 2002-03 жж. маусымда клуб ойыншылардың айлығын төлемеу салдарынан Төртінші дивизионға төмендетілді. Төртінші дивизиондағы төрт маусымнан кейін клубқа бұрынғы Реал Мадрид президенті Лоренсо Санс келді. Оның көмегімен клуб Төртінші дивизионнан Сегунда Бға көтерілді. Бұл уақытта клубта қаржы мәселелері туындады.

2006-07 жылғы маусымда Гранада Terceraдағы төрт маусымнан кейін IV топтың үшінші деңгейінде ойнады. 2009 жылдың шілде айында қаржылық мәселелердің кесірінен клуб жойылу деңгейіне дейін жетті. Клубтың дағдарыстан шығуына Удинезе клубымен жасасқан ынтымақтастық туралы келісімі көмектесті. Бұл келісім бойынша, Гранада сапында Удинезеден жалданған қосалқы және жастар құрамдары ойнады. Жаңа құраммен клуб 22 жылдан кейін қайтадан екінші дивизионға жолдама алды.

2010-11 жылғы маусымда Гранада чемпионатты бесінші орынмен аяқтап, плей-офф кезеңіне қатысу құқығына ие болды. Клуб эксперименталды плей-оффтың бірінші жеңімпазы атанды. Олар қатарынан Сельта және Эльче клубтарын жеңді. Осының арқасында Гранада 35 жылдан кейін Ла Лигаға қайтып оралды.

## Дербилер
Клубтың басты қарсыласымен ойыны дербиге айналған. Бұл:  «Малага» клубымен ойын - Шығыс Андалусия дербиі ().

*Дерби статистикасы 2015 жылдың 7 наурызына қарай берілген.*

## Жетістіктері

### Ұлттық
***[[Сегунда]]**: 1940–41, 1956–57, 1967–68
***[[Сегунда Б]]**: 1982–83, 1999–2000, 2009–10
***[[Терсера]]**: 1933–34, 2003–04, 2005–06
***[[Футболдан Испания Кубогы|Копа дель Рэй]]**: Финалист: 1958–59

### Басқа
* Андалусия Кубогы : 1932–33
* Андалусия Чемпионаты : 1971–72
***[[Антонио Пуэрта Жүлдесі]]**: 2010
## Сілтемелер
Санат:Испания футбол клубтары
Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары
Астроцит

thumb
**Астроцит** (;  — «жұлдыз»; и *kýtos* — «жасуша») — эктодермадан дамитын, пішіні жұлдыз тәрізді нейроглиальды клетка. Жүйке жүйесі мүшелерінде астроциттің қысқа сәулелі протоплазмалық және ұзынсəулелі талшықты екі түрі болады. Протоплазмалық астроцит орталық жүйке жүйесі мүшелерінің сұр затында, талшықты астроцит ақ затында орналасады. Протоплазмалық астроциттің тармақталған қысқа өсінділері болады. Ол зат алмасу және оқшаулау қызметтерін атқарады. Талшықты айналатын астроциттің нейроглия талшықтарына айналатын жіңішке де ұзын келген 30-40 өсінділері болады. Нейроглия талшықтары қан тамырлары мен ми және жұлынның сыртқы бетіндегі оқшаулау жарғақтарын түзуге қатысады.

## Дереккөздер

Санат:Жасушалар
Атриопор

**Атриопор** - ең қарапайым желілі (хордалы) жануарлар - қандауыршалардың ауыз қуысына кірген судың желбезек саңылауларын шайып өтіп, денесінің артқы бөлігінен шығатын тесік. Атриопор тесігі қандауыршаның құрсақ жағында орналасқан. Атриопор тесігі арқылы сумен бірге қажетсіз ыдырау өнімдері, жыныс клеткалары сыртқа шығарылады. 

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар анатомиясы
Бактериоциногендер

**Бактериоциногендер** — кейбір бактериялар түзетін белоктық заттар. Бұлар сол бактерия штамдарымен туыстығы жағынан жақын (тұқым қуалау қасиеті бойынша) бактериялар түрлерінің өсуін, көбеюін тоқтатып, тіршілігін жояды. 

## Дереккөздер

Санат:Микробиология
Бактерицидтік шырақтар

thumb|right|200px|
**Бактерицидтік шырақтар** — қуаты 15-30 ватт болатын, төменгі қысымда жарық беретін сынапты-зарядты шырақтар. Шырақтар бөлетін ультракүлгін сәулелер микроорганизмдерге жойқын əсер етеді; медицинада, ветеринарияда және тағы басқа ауаны микробтардан тазарту, яғни залалсыздандыру мақсатында көп қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Аспаптар
Бактериохлорофилл

**Бактериохлорофилл** — фотосинтездегіш көк-жасыл жене қызыл бактерияларда болатын пигмент; химиялық құрамы бойынша жоғары сатыдағы өсімдіктерде болатын хлорофилге ұқсас. Қызыл пигментті - *бактериопурпурин*, жасыл пигментті - *бактериохлорин* деп атайды. Олар күн сәулесін сұрыптай қабылдап, шоғырландырып, электрмагниттік қуатты химиялық қосылыстар байланысына айналдырып, қарапайым бейорганикалық заттардан күрделі органикалық қосылыстар түзеді. 

## Дереккөздер

Санат:Азот қосылыстары
Санат:Магний қосылыстары
Санат:Фотосинтез
Капиталды көп қажетсіну

**Капиталды көп қажетсіну** - негізгі капиталдың тиісті кезеңде өндірілген өнімге немесе оның бір бөлігі қатынасымен айындалатын көрсеткіш. Капитал қайтарылымына - күрделі жұмсалымның пайдалану тиімділігін сипаттайтын көрсеткішке кері шама болып табылады. 

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Санат:Бухгалтерлік есеп
Бакуловирустар

**Бакуловирустар**  () — омыртқасыздарды зақымдайтын вирустар тұқымдасы. Бакуловирустар пішіні бациллярлы, көлемі 250-400×40-70 нм, сыртқы жəне ішкі мембранасы бар. Геномы - екі шынжыршалы ДНҚ, шыбын-шіркейлердің торшаларында кристалл тәрізді (6 қырлы полиэдрлер) белок қоспалары болады. Бұл вирустардың негізгі өкілі - тұт ағашы жібек құртының полэдроз қоздырушысы. Бакуловирустар ауру тасымалдайтын шыбын-шіркейлермен күресуде қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Вирустар
Капитал жұмсалымы

**Капитал жұмсалымы** - негізгі капиталға инвестиция салу, жаңа құрылысқа, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды кеңейтуге, қайта құрауға және техникамен қайта жарақтандыруға шығын жұмсау, яғни негізгі және айналым қорларының көлемін ұлғайтуға және құрылымын жақсартуға жұмсалатын бір жылғы шығынның соммасы, машиналар, жабдықтар, құралдар, керек-жарақтар сатып алу, жобалау-іздестіру жұмыстары, т.б. Капитал жұмсалымы объектілер - жеке, мемлекеттік, муниципалдық меншіктегі және басқа меншік нышандағы жаңадан жасалатын немесе жаңғыртылатын мүліктер. Инвестициялық қызмет субъектілері - инвесторлар, тапсырыскерлер, мердігерлер. Капитал жұмсалымы объектілерін пайдаланушылар, т.б. 

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Санат:Бухгалтерлік есеп
Әупілдек

[thumb|right|200px| [Үлкен әупілдек]]
**Əупілдек** немесе **Көлбұқалар туысы** () — Ескекаяқты құстар отрядының Құтандар тұқымдасының туысы.  

Өзен-көл жағасын, қалың қамыс арасын мекендейді. Қанатының ұзындығы - 32-35 см, салмағы - 900 г. Жемін аулауға түнде шығады, бақа, итшабақ, ұсақ балықтар және су жəндіктерімен қоректенеді. Көбейер кезде ғана жұптасып, басқа уақытта жеке тіршілік етеді. Жыл құсы; жемсауына су толтырып алып, қайта шығарғанда ерекше дыбыс естіледі, əупілдек деп атануы осыған байланысты. 

## Түрлері
* Botaurus lentiginosus 
* Botaurus pinnatus 
* Botaurus poiciloptilus 
*  - Үлкен әупілдек

## Дереккөздер

Санат:Ескекаяқты құстар
Күрделі жөндеу

thumb|right|200px|
**Күрделі жөндеу** - өндірістік және бейөндірістік мақсаттағы негізгі құрал-жабдықтың техникалық әлеуетін ішінара қалпына келтіру мақсатымен орындалатын жөндеу жұмыстары; негізгі құрал-жабдықтың жай ұдайы өндірісі, пайдалану мерзімін ұзарту немесе өнімділігін көбейту мақсатымен әлі де тозбаған негізгі қорларды қалпына келтіруге жұмсалған шығынның сомасы. Әдетте күрделі жөндеу барысында негізгі құрал-жабдық жаңғыртылады.  

## Дереккөздер

Санат:Қаржы 
Санат:Экономика
Бюджеттің кассалық атқарылуы

**Бюджеттің кассалық атқарылуы** - бюджеттің атқарылуы үдерісінде бюджеттік қаражаттың қабылдануын, сақталуын және берілуін ұйымдастыру. Қазынашылық жүйеде кіріс және шығыс ордерлерімен, төлем тізімдемелерімен, кәсіпорын басшысы және бас бухгалтер қол қойған басқа да құжаттармен пәсімделеді. 

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Рэкетир 2 (фильм)

**Рэкетир 2**  — 2015 жылы шыққан режиссер Ақан Сатаевтың Рэкетир филімінің екінші бөлімі. Әлемдік және Қазақстандағы көрсетілімі — 2015 жыл 28 мамыр. 
## Суреттеме
Аты шулы қазақстандық кинематограф Ақан Сатаевтың Рэкетир фильмінің жалғасы. Фильмнің басты рөлдердердегі кейіпкерлеріне қастандық ұйымдастырса да, Саян аман қалып, отбасы құрады.

10 жыл өтсе де, өткен арттан қалмай, туған інісі кейіпінде Руслан сақталып қалады. Булат кек алуды өте қатты қалайды, інісінің өлімі үшін ол да қастандыққа дайын.

Алайда 90 жылдар бітті, енді кек алу оңай емес. Сондай-ақ, Жан өрге өсіп, өзіне мықты күзет құрып алды. Осы кезде Руслан өзінің берік достарымен Жанға барып, барлығын айтпақшы болады. Алайда, Жанның үйіне келгеде күзеттің тіпті орнынан жылжымайтының байқайды. Жігіттер қайғырып та кетеді, бірақ біраз уақыт өткеннен кейін Жанға тікелей түсетін бір шешім табады. Оның қызы бар және Рус жігіттемен оны алып қашуды және ол арқылы жақындауды жоспарлайды.

Қыздың және күзеттін сеніміне кірген сон бар қызық та басталады.

Фильм жалпы идеясы : ақшаның бақыт емес,  тек өз жақындарымызға қанды күйініш әкелетінің түсіндіру. 
## Басты рөлдерде
*Аружан Жазылбекова
*Әсел Сағатова
*Аян Өтепберген
*Фархад Абдраимов
*Саят Исембаев
*Жан Байжанбаев
*Азамат Сатыбалды
*Дастен Шакиров
## Сыртқы сілтемелер
*«Рэкетир 2»  сайтында
* Internet Movie Database сайтында
Каско

**Каско** ( - дулыға немесе  - корпус) — көлік құралдарын сақтандыру. Каско тек көлік құралдарының өзін ғана сақтандыру деген мағынаны білдіреді және онда тасымалдау құралдарымен байланысты мүліктік мүдделерді сақтандыру қамтылмайды. 

## КАСКО-ға не кіреді
Қызметке не кіретінін көлік иесі өзі таңдайды. Ең ықтимал тәуекелдерді ғана емес, сонымен қатар сақтандыруды да ескеру қажет. Сондай-ақ, ықтималдығы аз тәуекелдерді үнемдеуге болмайды. Әдетте, мұндай тәуекелдерден автокөлікті сақтандыру қымбат емес. Мысалы, көліктің мұзға құлау қаупі өте аз. Бірақ төлемдер сомасының шамалылығын ықтимал өте үлкен залалмен салыстыра отырып, көлікті мұздан құлаудан сақтандыру мағынасы бар.

Әдетте КАСКО мыналарды қамтиды:
* автокөлікті ұрлаудан сақтандыру;
* бұзақылардың, элементтердің әрекеттері нәтижесіндегі залалдан сақтандыру;
* жазатайым оқиғадан сақтандыру (сақтандырудың ең көп тараған түрі).

Вандализм мен ұсақ ұрлық қарапайым иесі түсінгеннен әлдеқайда жиі кездеседі.

Егер бұрын көліктердің терезелері радиомагнитофонның кесірінен жиі сынса, жаңа буын бұзақылық ниетпен вандализммен айналысады. Жақсы аумақта тұру немесе қауіпсіз автотұрақта тұрақ қою вандализмге қарсы жеткілікті кепілдік емес.

Автокөлікті сақтандырғаннан кейін сіз айналар, терезелер, жаңа дөңгелектер сатып алу құнынан қорықпайсыз. Мұның барлығын КАСКО төлейді. Сондай-ақ автокөлікті өрттен, өрттен, жарылыстан сақтандыруға болады. Бұл әрекеттер қаланың коммуналдық қызметтерінің қате есептеулеріне байланысты болса да.

## Дереккөздер

Санат:Сақтандыру
Балдырбасқан

**Балдырбасқан** — су түбінен көтеріңкі өлі және тірі төсемдіктерде өсетін өсімдіктер жиынтығы. Теңіздерде қоңыр, қызыл балдырлар, тұщы суларда улотрикстер, эдегендер, кладофоралар, коньюгаттар, харалар, пеннатты балдырлар өседі. Балдырлардан бөлініп шыққан органикалық заттар шірудің нәтижесінде түзілген заттар төсемдігін бүлдіріп зиян келтіреді. Тазартқыш қондырғылар жұмысының сапасын төмендетеді.

## Дереккөздер

Санат:Гидрография
Vevo

**Vevo** (VEVO) - музыкалық видео сайт. Ол  Sony Music Entertainment, Universal Music Group, Абу-Даби Медиа , EMI сияқты ірі рекордтық корпорациялар арасында еркін лецензиялы бірлестік. Сервис ресми 2009 жылы 8 желтоқсаннан бастап іске қосылды.

## Тарихы
Universal компаниясы  vevo.com домен атауын 20 қараша 2008 сатып алды. 2009 жылдың маусым айында, Sony Music Entertainment корпорациясыме келісімге  қол жеткізілді . Ресми  видеоны іске қосу  қызметі 8 желтоқсан, 2009 жасалды.

VEVO «үлкен төрттік» компанияларынан («Үлкен төрттіктің») үш ​​негізгі рекордтық музыкаларына жапсырмалар  бейнелерін ұсынады: Universal Music Group, Sony Music Entertainment . және EMI [6]. Төртінші алып өнеркәсіп корпорациясы Warner Music Group та   бастапқыда видеоларын  VEVO сайтында орналастыруды көздеген , [7] , бірақ кейінірек оған желісі бар бәсекелес одақ құрды - MTV Networks. VEVO  сайтында 45000 астам бейне клиптер қол жетімді . Тез арада АҚШ-та ең танымал және ең қол жетімді сайттардың  бірі болып,  Музыка MySpace сайттын артта қалдырды. Сайттағы өлеңдерде Amazon MP3 арықылы істейтін  онлайн-дүкендердің және олардың анықтамалық сілтемелер көрсетіліп тұрады.

Арнаны көру үшін VEVO үшін арнайы бағдарламаларды Apple,  Google TV, Барлық Android телефондары (2011 жылдың қаңтар айында) [14], Windows Phone (2012) сияқты ірі компаниялар құрды. 2014 жылы ірі рекордтық корпорациялардың ішіне PHIL production квартеті де қосылып, VEVO-ның  дамытуына белсенді қатыса бастады.

## Логотипі
2  рет логотипі ауыстырылды. Ағымдағы - қатарынан үшінші.
* 2009 жылы, логотипі кызыл *Ve* сөзі мен  *Vo*  сұр сөзінен құралды және  айнадай жарқырап тұрды.
* 2009-2013 жылы *Vevo сөзі* бір қызыл түспен жүргізілді.
* 2013 жылдан бастап қазірге дейін  *Vevo* логотипі қызылданып және шрифті өзгерді

## Сілтемелер
* **vevo.com** - ресми сайты Vevo
* vevolife.com - ТМД шеңберіндегі сайты
* Vevo сайт *Twitter*
* Видео Арна Vevo туралы YouTube
* Ресми Vevo бет әлеуметтік желіде Facebook
Кассалық алшақтық

**Кассалық алшақтық** - кезегі келген қаржыландыру үшін қажетті бюджеттік қаражаттың уақытша жетіспеушілігі; қаржы жылы бойына шығыс, несиелендіру, негізгі борыш сомасын өтеу көлемінің бюджетке түсетін түсімдердің, қарыздың, қаржы жылының басындағы бюджет қаражаты бос қалдықтарының көлемінен асып түсуі. Касаалық алшақтық ақшалай қаражаттың бюджетке түсуі мерзімі мен оның жұмсалуы мерзімінің үйлеспеуінен пайда болады.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Балсірі

thumb|right|200px|
**Балсірі** — кейбір құстардың (сұңқарлар, жапалақтар, кептерлер, тотықұстар) үстіңгі тұмсығының түп жағында болатын қалыңдау терілі қатпар, онда сыртқы танау тесіктері орналасқан. Балсіріде қауырсын болмайды және оның түсі ашық реңді, үстіңгі тұмсықтың қорғалуын жеңілдетеді.

## Дереккөздер

Санат:Құстар
Санат:Жануарлар анатомиясы
Клирингілік палата

**Клирингілк палата**  () — есеп айырысу палатасы; белгілі бір аймақтағы банк өкілдері чектерді өзара есепке алу үшін күн сайын кездесіп, клирингілік операциялар бойынша нәтижелік теңдерімді жасайтын орын.

## Дереккөздер

Санат:Құнды қағаздар нарығы
Басқарғыш ген

**Басқарғыш ген** — іске қосушы және үзіп тастаушы механизм ретінде қызмет атқарушы ген. Реттеуші ген (генрегулятор) өз əсерімен белгілі бір белоктардың, ферменттердің синтезделуін іске қосады немесе үзіп тоқтатады. 

## Дереккөздер

Санат:ДНҚ
Клирингілік келісім

**Клирингілік келісім** - экспорттан алынған табысты өзара саудада тепе-теңдікке қол жеткізу мақсатында пайдалануды көздейтін халықаралық сауда келісімі. Мұндай келісімдерді жасау кезінде ресми айырбас бағамы пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Ұжымдық валюта

thumb|right|300px|Ұжымдық валюта:
**Ұжымдық валюта** (ЭКЮ, СДР, ЕУРО) — мемлекет аралық экономикалық одақтардың шеңберінде халықаралық есеп айырысуларда пайдаланылатын валюта.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Ұжымдық меншік

**Ұжымдық меншік** — әрқайсысының белгілі бір үлесі бар (үлестік меншік) немесе белгілі бір үлесі жоқ (бірлескен меншік) бірнеше адамға бір мезгілде тиесілі мүлік. Ортақ меншіктегі мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету барлық меншіктенушілердің келісімі бойынша жүзеге асырылады, ал ол жоқ болғанда меншіктенушілердің кез-келген біреуінің талап етуімен сот, төреші немесе аралық сот белгілейді

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Ұжымдық кәсіпорын

**Ұжымдық кәсіпорын** — ұжымдық меншік негізінде жұмыс істейтін кәсіпорындар. Оларға кооперативтер, серіктестіктер, шаруашылық қауымдастықтары (брлестіктері), қоғамдық немесе діни, т.б. ұйымдардың меншігіндегі кәсіпорын жатады. Меншік иелерінің бірнеше болуы, алынған өнімді иелену, пайдалану және иемдену, табыстарды бөлісу жөніндегі бірлескен құқық мұндай кәсіпорындардың айрықша белгісі болып табылады

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Коммерциялық сарап

**Коммерциялық сарап** - несие берілетін ұйымның қаржы жағдайын және төлем қабілетін, сондай-ақ берілетін несиені оның пацдалану перспективаларын тексеру. Оны коммерциялық несиегер-банкінің сарапшылық қызметінің күштері жүргізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Несие
Санат:Экономика
Макраме

thumb|right|200px|
**Макраме** (- өрнектеп тоқу) — белгілі ретпен орналасқан әр түрлі түйіндердің көмегімен тоқу. Түйіп тоқу арқылы әр алуан өрнек шығаруға болады. Тоқу үшін әр түрлі жуандықтағы жіптер, баулар,таспалар пайдаланылады. Ұсақ бұйымдарды әбден ширатылған жіңішке жіптерден тоқиды. Тоқу үстінде керамикалық, ағаш және моншақтар мен сақиналарды қолдануға болады. Бір затқа іліп қойып немесе арнаулы тоқу жастығын пайдаланып тоқуға болады. Жұмыс  жастығын (размері  50х3х10 ) поролоннан немесе қалың резинадан оңай жасап алуға болады. Мұны матамен қаптайды. Дайын жастықты ағаш тұғырыққа (желімдейді немесе қағып кереді) бекітеді. Тоқуды бастамас бұрын керіліп тұратындай етіп арқау жіпті түйреуішпен жастыққа түйреп қояды. Оған өріс жібін іледі де, бұйымды тоқиды. Кейбір түйіндерді жасауда(мысалы,бұршақ) темірден жасалған шағындау тоқыма ілмек қажет. 

Жұмыс барысында 3 жіпті: тоқу ушін жіпті бекітіп қоятын арқау жіпті (мұның орнына тақтайша,шығыршық пайдалануға болады);  түйіндерді байлайтын түйін және түйін түйетін өріс жіптерін ажырата білу қажет. 

Санат:Қолөнер
Коммерциялық қатер

**Коммерциялық қатер** дегеніміз:
* сатып алушының жауасыздығы немесе төлеуге кабілетсіздігі салдарынан төлеу мерзімінің өтіп кетуіне байланысты несиелік қатер;
* тұрлаусыздық, сенімді ақпараттың жоқтығы жағдайында шешімдер қабылдаумен немесе әрекеттер жасаумен байланысты табыстың ықтимал азаюы немесе шығасыға ұшырауы.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Тебенқұйрық шулығаш

**Тебенқұйрық шулығаш** () –  Apodiformes отрядының Шулығаштар тұқымдастарының құсы. Жоны қошқыл қоңырқай және бауыры – ашық күрең, едәуір ірі денелі (жүз қырық, елу грамм шамасында) шулығаш. Қанаттары – қара, алқымы және құйрықасты – ақ. Қыста құйрық ұшы тегістеп қиылған, алайда он құйрық қауырсындарының сояуы пәрден кейін ұзарып, үшкірленіп бітеді. Тебенқұйрық шулығаш Қиыр Шығыс және Шығыс Сібірдің нағыз оңтүстігіне қоныстанады. Бұл шулығаштардың бірнешеуі бір рет Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөліктерінен және нағыз оңтүстігінен ауланады. Олардың ұшып өту жолынан біздегі оңтүстік және шығыс шекарасына таяу болуы да мүмкін. Бұл шулығаш әуеде ұшып жүріп, шіркейлерді жейді. Қиқуы – стри-и деген ащы дауыспен үйірде шуыл шығаратындықтан, шулығаш деп аталған. Еуразия және Солтүстік-Батыс Азияға кең таралған. Бүкіл Қазақстан бойында кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Азия құстары
Санат:Ұзынқанаттылар
Өзен шырылдағы

**Өзен шырылдақ** () – Торғайтәрізділер отрядының Locustellidae тұқымдасының Locustella туысының орташа денелі (18-25 г) шырылдақ. Өзен шырылдағының жоны – зәйтүн түстес қоңырқай, бауыры – ақшыл, алқымы мен төсінің жоғарғы бөлігінде көмескі қошқыл бойлай созылған алабажағы болады. Қазақстанда тек қана Жайық өзенінің орта ағысы аңғарында және оның кейбір сағаларында ұялайды. Биік шөптері қалың және бұталарды, әсіресе қандыағаш немесе қайың түбір өркендері бар ылғалды шалғындар мен суқоймалар жағаларын ұнатады.

Бұл шырылдақтың әуені кәдімгі және бұлбұлдың шырылдақтардың әуенінен дөрекілеу және қаттырақ. Әуен шолпылдаған дыбыстардан басталып, соңынан бірнеше минут үлкен шекшектің шырылынан аумайтын үздіксіз дыбыспен жалғасады. Ұялау тіршілігі егжей-тегжейлі анықталмаған. Аузы ашық тостағаншаға ұқсас ұялары қалың шөпке жақсы жасырылады. Салындыдағы 4-6 сұр және қоңыр бозғылт секпілді ашық түсті жұмыртқаларды аналығы 13 күндей басады. Өзен шырылдақтарының оңтүстікке қарай қозғалысы шілденің соңынан-ақ басталып, тамыздың бүкіл бірінші жартысына дейін созылады, ал олар осы айдың соңында шығыс Африкадағы қыстау орнына да жетіп үлгереді.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Торғайтәрізділер
Тырнақұтандар тұқымдасы

**Тырнақұтандар тұқымдасы** (, бұрын ) — он төрт туысты (оның біреуі жойылған) оның ішінде 35 биологиялық түрді біріктірген, негізінде тропиктік және субтропиктік құстардың отызға жуық түрлерін қамтитын Дегелектәрізділер отрядының тұқымдасы.

Бұл тұқымдасқа жататын құстар көбінесе ашық реңді болып келеді. Тұмсығы – ұзын, имек немесе түзу, тұмсықтың ұшы жалпақтау – күрек тәрізді. Дене мөлшері – 500 грамнан 2 килоға дейінгі шамада болады. Қазақстанда бұл туысты құстардың екі өкілі жалбағай және қарабай өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Дегелектәрізділер
Шөжелер тұқымдасы

**Шөже тұқымдасы** () – торғайтәріздес құстар отрядына (Қазақстанда ұсынылған 23 тұқымдастан) жататын 73 тұқымдастың біреуі. 

Сыртқы көрінісі бойынша шымшықтар немесе сарықастарды еске түсіретін ең кішкене денелі құстардың бірі. Бұлар – нағыз орман құстары, ағаштардың бөрікбасында көбірек жүреді, жерге өте сирек түседі. Жабын қауырсындары – жұмсақ, үлпілдек. Ұсақ бунақденелілерді жейтін құстарға арналған жіңішке, қысқа тұмсықты болып келеді. Қыста бунақденелілерден басқа да әр алуан тұқымдарды жейді. Реңінде шұбарлық жоқ, алайда әдемі түстер көбірек қатысады. Аталықтары әдетте аналықтардан қанығырақ боялған. Өте сақ құс, қылқанды ағаштар мен бұталардың бөрікбастарына ұяларын жақсы жасырады. Отырықшы және көшпенді құстар болып саналады. 

Еуразия, Солтүстік Африка және Солтүстік Американың қылқанды ормандарында таралған 3 туыстан, шөже тұқымдастарда 5-6 түр бар. Қазақстанда екі туыстан – шөжелер туысы және бір түрден тұратын әсем шымшық туыстарынан екі түр кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Шөжелер
Коммуналдық банк

**Коммуналдық банк** - несиелік, есептесу, кассалық және басқа банк операцияларын орындауға, сондай-ақ тұрғын үй, коммуналдық шаруашылықты, денсаулық сақтау мекемелерін, тұрмыс қажетін өтеу кәсіпорындардарын қаржыландыруға маманданған банк.

## Дереккөздер

Санат:несие
Санат:Банк
Тырналар (туыс)

**Тырналар** () — Тырналар тұқымдасының төрт туысының бірі, он түрді қамтитын негізгі туысы. 

Кәдімгідей құрлық құстары, ағаш басына ешқашан қонақтамайды. Тырна туыстыларға тән ерекшелік – басында бүртікті өскіндері және қатқыл түк тәрізді қылтан қаптаған тақыр тері үлескілерінің болуы. Тырналар негізінде өсімдіктекті азықтармен - тұқым, тамырсабақ, өркендермен қоректенеді. Дегенмен мүмкіндігі болған кезде азық құрамын жәндіктер қосып, ірі бунақденелілермен, құрттармен, ұлулармен т.б. дәмдейді. Тырналар көктемгі “би” салт жорасымен әйгілі. Қазақстанда тырна туыстылардан төрт түрі кездеседі. Олар: ақ тырна, қара тырна, сұр тырна, қызылсирақ тырна. Ақ тырна – ірі денелі шамасында, салмағы – 10 килоға жуық. Қара тырна – едәуір кішкене қошқыл реңді тырна. Қызылсирақ тырна – ашық сұр реңді едәуір ірі денелі тырна. Сұр тырна – кәдімгідей тырналардың бірі.

## Тырналардың түрлері
Тырналардың 15 түрі белгілі, оларға қара тәжді тырналар, сұр тәжді тырналар, кәдімгі тырналар, Канадалық тырналар, америкалық тырналар, үнді тырналары, австралиялық тырна, сібірлік тырналар, даур тырналары, қара тырналар, қара мойынды тырналар, қызыл тәжді тырналар, жұмақ тырналары, ақбас тырналар және сырғалы тырналар жатады. Жұмақ тырнасы, қызыл тәжді тырна, үнді тырнасы, сібірлік тырна, сырғалы тырна мен америкалық
тырналар – жойылу қаупі бар тырналар. Қара тәжді, қара мойынды, тәжді тырналар, қара және даур тырналарына да қауіп төніп тұр.

## Қорегі
Тырналар әр түрлі өсімдіктермен және жануарлар секілді азықпен қоректенеді. Жаңғақтарды, жидектерді, жемістерді, дақылдарды және жапырақтарды тауып жейді. Сонымен қатар, олар жәндіктермен, кішкентай жыландармен, кесіртке сияқты жорғалаушылармен және кішкентай сүтқоректілермен қоректенеді. Олар көп уақытын батпақты жерлерден қорек іздеп балшықты қазумен өткізеді.

## Дереккөздер

Санат:Тырналар
Коммивояжер

thumb|right|200px|К. Альхимович. «Коммивояжёр»
**Коммивояжер** () — сауда фирмасының жүргінші өкілі, өткізу делдалы, ол тауарларды сатып алушыларға өзінің қолындағы үлгілер, каталогтар, т.б. бойынша ұсынады. Тауарлар үшін төлем алуға және оның мерзімін белгілеуге құқығы бар. Коммивояжер агенттен, коммисияшыдан немесе дилерден өзгеше түрде дербес заңи тұлға бола алмайды, сауда тіркеуінен өтпейді. 

## Дереккөздер

Санат:Сауда
Санат:Экономикалық терминдер
Шулығаштар тұқымдасы

**Шулығаштар тұқымдасы** () – Ұзынқанаттылар отрядының 19 туысты біріктіретін құстар тұқымдасы.

Шулығаштар тұқымдастарының құстары көбіне шағын денелі (520 г), жабын қауырсындары тығыз, орақ тәрізді ұзын қанатты және қысқа, әлсіз аяқты құстар. Құйрығы қысқа, ұшы айыр немесе тегіс қиылған. Едәуір үлкен көзі бастың екі жағында орналасқан және алды-артынан, үстінен үлкен жылдамдықпен келе жатқанда бунақденелілермен қақтығысудан қорғайтын қатқыл қауырсындармен бүркелген. Тұмсығы қысқа, аузы үлкен. Температура төмендеген кезде биохимиялық үдерістер тежеледі де, естен танып қалуы мүмкін.

Шулығаштар тұқымдасында 55-ке жуық түрлері бар. Қазақстанда екі туыстан төрт түрі кездеседі, бірақ қалған түрлері сирек кездесуі мүмкін.

## Туыстары
Шулығаштар тұқымдасы 2 тармаққа бөлінген 19 туысты біріктіреді:
* *Apodinae* тұқымдас тармағы
** Aeronautes 
** Apus 
** Chaetura 
** Collocalia 
** Cypsiurus 
** Hirundapus 
** Hydrochous 
** Mearnsia 
** Neafrapus 
** Panyptila 
** Rhaphidura 
** Schoutedenapus 
** Tachornis 
** Tachymarptis 
** Telacanthura 
** Zoonavena 
* *Cypseloidinae* тұқымдас тармағы
** Cypseloides
** Streptoprocne

## Дереккөздер

Санат:Ұзынқанаттылар
Шұбарқұр

**Шұбарқұр** кейде **Кәдімгі шұбарқұр** кейде **Сұрқұр** () – шұбар реңді, басында кішкене айдары бар, тауықтәріздестер отрядының Қырғауылдар тұқымдасына жататын шағын денелі (300-500 г) құс. Аталығының қара алқымы ақ жолқпен көмкерілген; аналығының алқымы – шұбар. Еуразияның аралас ормандарында өмір сүреді. 

Қазақстанда Алтай және Қалба Алтайынан кездеседі. Шұбарқұрлар жылдың үлкен бөлігінде ағаш бүршіктері және сырғаларымен қоректенеді, ал жазда жидектерді, тұқым және әр алуан бунақденелілерді талғау қылады. Құрлар сияқты қыста қара шұңқырдарында түңейді, өте суық күндері күндіз де сол шұңқырларда болуы мүмкін. Жылдың көпшілік бөлігін орманда, жерде өткізеді, қауіп төнген шақта ағаш басына ұшып барып қонақтауға ұмтылады. Әдетте көзге аз шалынатын ағаш бөрікбасының ортасына таман, ағаш діңіне қонақтайды. Аңшылық кәсіптің зерзаты болып саналады.

## Шұбарқұрдың дауысы
Шұбарқұрдың  дауысы - еміс-еміс естілетін әуезді ысқырық. Аталықтары осы дыбысты пайдаланып, күйттеу маусымында бірін-бірі іздестіріп, төбелеседі. Аңшылар бұл кезде аталықтың даусына салып, оларды оңай еліктіреді. 

## Дереккөздер

Санат:Тауықтәрізділер
Шұбарқұрлар туысы

**Шұбарқұрлар туысы** () – үш түрден тұратын тауықтәріздестер құстар отрядының 11 туысының біреуі. Шағын денелі, салмағы 0,5 кг, басында өзіне тән айдары бар құс. Табаны шала қауырсынданған. Қазақстанда тек қана шұбарқұр (кейде *сұрқұр* деп те аталады) өмір сүреді.

## Түрлері
* Шұбарқұр -  (Linnaeus, 1758).
* Северцев шұбарқұры -  (Przewalski, 1876).
*  Жағалы шұбарқұр -  (Linnaeus, 1766).

Шұбарқұрлар жылдың үлкен бөлігінде ағаш бүршіктері және сырғаларымен қоректенеді, ал жазда жидектерді, тұқым және әр алуан бунақденелілерді талғау қылады.  Құрлар қыста қар шұңқырларында түнейді, өте суық күндері күндері күндіз де сол шұңқырларда болуы мүмкін. Жылдың көпшілік бөлігін орманда, жерде өткізеді, қауіп төнген шақта ағаш басына ұшып барып қонақтауға ұмтылады. Әдетте көзге аз шалынатын ағаш бөрікбасының ортасына таман, ағаш діңіне қонақтайды.

## Дереккөздер

Санат:Қырғауылдар
Шымшықтар туысы

**Шымшықтар туысы** () – Шымшықтар тұқымдасына жататын негізгі құстар туысы. Шымшықтар туысы жиырма жеті, жиырма сегіз, жиырма тоғыз түрді біріктіретін бес туыс тармағынан (шөжешымшық, шөрешымшық, көкшіл шымшық, т.б.) тұрады. Шымшық тұқымдастардың туыс өкілдеріне тән мынадай белгілері бар: қанаты – қысқа, жалпақ, кең керілген, тұмсығы – конус пішінді мығым, аяғы – қармағыш мықты, аталық пен аналықтар мен жас құстар реңі үйлеседі, ағаш қуысына немесе басқа қуыстарға ұялайды. Салындыдағы жұмыртқалары көп болады.

Қазақстанда шымшықтар туысының он екі өкілін:
* шөжешымшық,
* томпыш,
* ақжағал шөжешымшық
* қыраубас шөжешымшық,
* шөрешымшық,
* қарамаңдай,
* көкшіл шымшық,
* ақ шымшық,
* сарытөс шымшық;
* сарыбауыр шымшық,
* сұр шымшық,
* айдарлы шымшық. Бұл құстардың барлығы Қазақстанның әр өңірлерінде кездеседі деп санасақ та болады, яғни кең таралған.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Шымшықтар тұқымдасы
Шыбыншылар тұқымдасы

**Шыбыншылар тұқымдасы** () – Торғайтәрізділер құстар отрядына жататын 73 тұқымдастың біреуі. Шыбыншы тұқымдас құстар – ормандарда және қалың өскен бұталарда, сондай-ақ дақылды ландшафта да мекендейтін ұсақ тоғайтәріздес құстар. Дене бітімі едәуір тығыз, жабын қауырсындары тегіс, жұмсақ. Қанаты біршама үшкірлеу. Тұсығы – бунақдене жегіш құстар ретінде жіңішке, жұп жағы кең, жалпақтау, ұшында кішкене ілмегі бар. Езуінде аулағыш аумақты үлкенірек ететін жақсы дамыған қылтандары болады. Түрдің көпшілігі ұшып жүрген бунақденелілерді ағаш бұтақтарынан аңдып аулайды. Аяқтары – әлсіз және қысқа, жерде ұзақ жүруге бейімделмеген. Жабын қауырсындарының реңі – бір түстес реңсізден өте көрікті ашық түсті болып келеді. Бір түрлердің аталықтары аналықтарынан жақсы ажыратылса, екінші түрлерінде олар ұқсас болады. Жас құстар әрқашан теңбілді болғанымен, алғашқы күзде қауырсындарын ауыстырып, аналықтардан айырмашылығы болмай қалады.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Сұржағал

**Сұржағал** - үлкен сұқсырдан ғана аздап кішірек едәуір ірі денелі (520-1000 г) құс. Қара реңді төбесі, құлақ будасы және тік қиылған қара айдарына қарама-қарсы екі жағы мен иегі сұрғылт түске боялған. Мойны- қызғылтсары. Қазақстанда барлық жерге дерлік ұялайды. Негізінде су жәндіктерімен қоректенетін болғандықтан, ұялауға іздестірілетін суқойма таңдауда онда балықтардың болуы міндетті емес. 

Сыртқы көрінісі және қылығы үлкен сұқсырды еске түсіргенімен қалың өскен жерлер жиегінде жиі жүреді. Ұяларды қалқыма аралшаларға, сондай- ақ жығылған қамыстарға да орналастырады. Салындыда 6 жұмыртқаға дейін болса да, ұялас балапандар саны аз болады. Сірә, жұмыртқалардың барлығынан балапан жарып шықпайтын болса керек. Одан басқа тіршілігінің алғашқы күнінде олардың көпшілігі өліп қалады.  Жұмыртқаларды ата- енелер 23 күнге жуық басады, бұдан соң тағы бір ай балапандар қанатына көтерілгенше қамқорлығына  алады. Балапандар 2,5 ай шамасында өз бетімен жүре алатын болады. Ұялау орындарында сәуірден қазан айы бойы жүреді.

## Дереккөздер

Санат:Құстар