open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кофе ағашы

right|thumb
**Кофе ағашы**( – кахва) – салпыстар тұқымдасына жататын аласа жасыл ағаш не биік ірі бұта.

Қолдан өсірілетін түрлерінің биіктігі 3 – 6 м. Жапырақтары қалың, түсі қою жасыл, гүлі ақ, хош иісті. Жемісі – қызыл не қара көк, үлкендігі шиедей қосарланған дән. Осы дәндері не оның ұнтағы кофе деп аталады. Кофе ағашының Азия мен Африканың тропиктік аймағында, Мадагаскар мен Маскарен аралдарында өсетін 50-ге жуық түрі бар. Дүниежүзілік тауарлық кофе, негізінен, Бразилияда, Эфиопияда (С. arabіca), Колумбияда және Йеменде өндіріледі. 

Кофе ағашын өсіруге топырағы борпылдақ, жылына 2200 – 3300 мм жауын-шашын түсетін, орташа ауа температурасы 18°С-тан төмен емес жерлер қолайлы. Оны кокос, май алынатын пальмалармен, банан, цитрус, т.б. өсімдіктермен бірге өсіреді. Кофе ағашы көбінесе дәнінен (бір ағаш 1 кг-ға жуық дән береді) және қалемшеден көбейтіледі. Ол үшін 2 жылдық көшеттерді көлеңке жерде өсіріп, сонан соң плантацияға отырғызады. 4-жылы жеміс бере бастайды. Жыл бойы гүлдейді және жеміс (1 га-дан 20 ц) береді. Кофе дәнінің құрамында 13 – 14% азотты заттар, 0,65 – 2,7% кофеин, 2 – 3% қант, 10,6% май, т.б. заттар болады. Кофе дәні ішетін кофе және кофеин алуға пайдаланылады. Қазақстанға кофе дәні және оның ұнтағы шет елдерден әкелінеді. 
thumb|300px|Кофе бұршақтары

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Кофе 

Санат:Рияндар
Санат:Кофе
Санат:Африка флорасы
Санат:Азия флорасы
Санат:Салпыстар
Кошевой шыңы

**Кошевой** – Іле Алатауының орталық бөлігіндегі Талғар – Алақыр тау сілеміндегі шың. 

## Географиялық орны
Қазақстан (Алматы облысы Талғар ауданы) мен Қырғызстанның шекарасында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 4253 м. 

## Геологиялық құрылымы
Шың протерозой мен палеозойдың граниттерінен түзілген. Кошевойдың солтүстік-шығыс етегінде Дмитриев, солтүстік-батысында Городецкий, оңтүстігінде Сапожников мұздықтары жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Қырғызстан шыңдары
Санат:Іле Алатауы
Кошенильдер

right|thumb| Аналық(сол) және Аталық(оң) кошенильдер
**Кошенильдер**– кокцидтар тобына жататын ұсақ жәндіктердің бірнеше түрінің жалпы атауы. 
Жиі кездесетін 3 түрі (поляк карминді сымыры, арарат сымыры және мексика сымыры) бар. Соның ішінде 1 түрі – поляк карминді сымыры (Porphyrophora polonica) Қазақстанда Алтайдың орманды-далалы алқаптарында таралған. Аналығының түсі күрең қызыл түсті, пішіні сопақша немесе алмұрт тәрізді. Денесі бас, құрсақ болып анық ажыратылмаған. Ауыз аппараты жойылған. Көзі 2 пигментті дақ сияқты. Алдыңғы аяқтары ірі, жер қазатын аяқтарында мықты тырнақтары бар, ортаңғы және артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан қысқа. Аталығы да күрең қызыл түсті, ұзын мұртшалары бар. Олардың 1 жұп қанаттары жақсы дамыған, 2 жұп қанаты жойылған. Денесінің артқы жағында бір уыс ақ түсті балауызды жіп болады. Тіршілігі жер астында өтеді, өте аз қозғалады. Өсімдіктердің тамырымен қоректенеді. Мамыр айынан шілденің ортасына дейін дернәсілдері өсімдік тамырының шырынын сорып, сыртын қатты қабық жабады да, тегіс шар тәрізді цистаға айналады. 1 айдан кейін цистадан ересек жәндіктер шығады. Жұмыртқаларын (саны 300-дей) шілденің ортасы тамыздың аяғында салады. Дернәсілдері 1 жылға дейін жұмыртқа қапшығында жатады. Кошенильден қызыл түске бояйтын кармин алынады. 20 ғасырда жасанды талшық бояйтын өндірістің дамуына байланысты Кошенильдің саны тым азайып кетті. Карминді поляк сымыры, одан басқа тағы 3 түрі (Яковсонның филлоргериусы, Карминді Виктория сымыры, Кармин бояуын өндіруші ақмия сымыры) сандарының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Қызыл кітап

Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Көбейтұз

**Көбейтұз** – Теңіз көлінің шығысындағы тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы Ерейментау қаласының солтүстік-шығысында 25 км жерде орналасқан. Өлеңті өзені алабында. Теңіз деңгейінен 253 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 6,9 км2, ұзындығы 3,5 км, енді жері 3,1 км, жағалау бойының ұзындығы 11 км. Жағалауы құмды, саздақты ойлы жазық. Жағасы күрделі пішінді, су көп жылдары пішінін жиі өзгертіп тұрады. Қараша – сәуір айлары аралығында суы қатып жатады. Суы тұзды. Жауын-шашын және жер асты сулары мен толысады. Көл айдынында жыл бойы су болады. Мал суарылады, жағалауы шабындық. 

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Көбелей (өзен)

**Көбелей**, *Көбелейтемір* – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы өзен. Ұзындығы 55 км, су жиналатын алабы 825 км2.

## Бастауы
Бастауын Мұғалжардың батысындағы Мұзбел тауының солтүстігінен алып, Қаракөл ауылының маңындағы Лаққырған қонысынан 12 км жоғарыда, Көлденеңтемір өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, жарлы. Жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Сәуір – мамыр айларында суы тасып, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жем су алабы
Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Көбен

**Көбен**, *Кубан* – Жуанқұм құмындағы төбе.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қазалы ауданы Тасарық ауылының солтүстік-шығысында 11 км жерде орналасқан. Қуаңдарияның аңғарында. 
 
## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 71 м. Солтүстігінде Қалтөбе артезиан құдығы, шығысында Бұлақ артезиан құдығы, оңтүстігінде Түлкішоқат төбесі орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Жер бедері Қуаңдария өзенінің атыраулық аллювийлі шөгінділерінен түзілген.

## Өсімдігі
Құмды, сұр топырақ жамылғысында жусан, еркек шөп және астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы таулары
Санат:Төбелер
Көбенқопа

**Көбенқопа** – Тобыл өзені аңғарындғы тұйық көл. Тентексор көлдерінің оңтүстік-батысында орналасқан.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қамысты ауданы Қарабатыр ауылының оңтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан.  

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 250 м биіктікте. Аумағы 3,2 км2, ұзындығы 3,3 км, енді жері 1,9 км, жағалау бойының ұзындығы 10,8 км, орташа тереңдігі 0,3 м. Жазық келген жағалауында қамыс, құрақ өскен. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Жазда көл айдыны тартылып, жағалауы батпаққа айналады. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді. Суы кермек, сілтілі келген.

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Көбенқұйрық

**Көбенқұйрық** () – астралылар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде кең тараған. Негізінен Батыс және Орта Азияда кездесетін 600-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық жерінде кездесетін 56 түрі бар. Сабақтары жалаң немесе бұтақты. Шеті иректелген, тұтас жапырақтары кезектесіп орналасқан. Гүлдері қос жынысты, аталық жіпшелері бос жатады, тозаңқаптары түтік тәрізді өседі. Себет гүлдері қалқанша, сыпырғы немесе шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Тұқымы жұмыртқа тәрізді ұзынша келген. Кейбір түрінің тұқымында айдаршасы болады. Көбенқұйрықтардың 21 түрі – Қазақстанда сирек өсетін өсімдіктер. Олардың ішіндегі өте сирек кездесетіні жылдан-жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген түрі – ірі жапырақты Көбенқұйрық (C. grandіfolіa). Оның биіктігі 1 м-дей. Сүректенген тамыры болады. Сабағы тік, жоғары жағы бұтақтанып келеді. Ірі жапырағының ұзындығы 40 см, ені 20 см-дей. Сары гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Тұқымы ұзынша келген, сырты тегіс, қара қоңыр дақтары болады. Ірі жапырақты Көбенқұйрық Ақсу - Жабағылы қорығында қорғалады.

## Түрлері
**Cousinia grandifolia* – Іріжапырақ көбенқұйрық 
**Cousinia karatavica* – Қаратау көбенқұйрығы 
**Cousinia mindshelkensis* – Мыңжылқы көбенқұйрығы 
**Cousinia rigida* – Қатты көбенқұйрық 
**Cousinia vavilovii* – Вавилов көбенқұйрығы 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html Қызыл кітап

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Көбікше

**Көбікше** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Ресейдің еуропалық бөлігінде, Украинада және Қиыр Шығыста өсетін 15 түрі белгілі. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньда және Қаратауда кездесетін 2 түрі (дала көбікшесі, жіңішкежапырақты көбікше) бар. Бұлар тыңайтылған жерлерде, бөгендердің жағалауы мен бақтарда арамшөп ретінде өседі. Биіктігі 30 – 50 см, тамыры цилиндр тәрізді. Сабағы жіңішке, сыртын қысқа, төмен қарай иілген қылтанақтар жапқан. Жапырақтарының екі жағы да қылтанды, төменгілері жіңішке сағақты, жоғарғылары отырмалы. Тостағанша жапырақшалары өткір қандауыр тәрізді тілімденген, күлтелері ақ немесе қызыл түсті. Гүлдері қос жынысты, 6 – 7 гүлдері бірігіп, шатырша гүлшоғырын құрайды. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі домалақ, ұзындығы 3,5 – 5 мм.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Көгал

right|thumb|КӨГАЛ, газон (франц. gazon – гүл алаңы) 
thumb|Футбол алаңындағы газон
**Көгал **, **газон** ( – гүл алаңы) – біркелкі етіп тегіс жерге өсірілген, шөбі қысқа, шырпылған көп жылдық өсімдіктер алаңы. 

Көгалдың бірнеше түрі ажыратылады: фонтан мен мүсіндерді көркемдеп, әсемдік үшін отырғызылған, ағаш пен гүл айналасында өсірілетін партерлік көгал, саябақтар мен көше жағалауларында өсірілетін саябақтық көгал, стадиондарда өсірілетін спорттық көгал, астық тұқымдасына жататын және әдемі гүл жаратын бір жылдық өсімдіктерден (гүлкекіре, көкнәр, т.б.) өсірілетін мавритан көгалы түрлері бар. Көгал жасайтын жерді алдын ала тастан, арамшөп тамырынан тазартып тегістейді де, терең етіп (30 см) жыртады. Органикалық және минералдық тыңайтқыштар шашылады. Топырағы сазды жерге құм, құмды жерге саз топырақ қосады, оның бетіне қалыңд. 10 – 15 см-дей құнарлы топырақ төсейді. Көгалға, әдетте, дәнді және бұршақ тұқымдас шөптер: қоңырбас, бетеге, сиыр жоңышқа, бидайық, беде, тарғақшөп, суоты, райграс, т.б. егіледі. Көгалға арналған шөптердің дайын қоспалары да сатылады. Көгал (мавритан көгалынан басқасы) шөбін ұдайы шауып, шабылған шөпті жинап алады, жақсылап суарып, отап, оған тыңайтқыш сеуіп отыру керек, сондай-ақ қыстың басында көгалға ағаш күлімен араластырылған майлы компост (2 – 3 см етіп) жайып тастау қажет, бұл Көгалды мүк басып кетуден сақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Бағбаншылық
Санат:Шөптер
Санат:Ландшафт дизайны
Көгалдандыру

right|thumb **КӨГАЛДАНДЫРУ**– қала, ауыл, тағы басқа елді мекендерде ауаны тазарту, көлеңкелеу үшін ағаш, бұта, гүл, көгал өсіру. Құрылыс аяқталғаннан кейін жүргізілетін Көгалдандыру жұмыстары мекенжайларға әсем көрініс береді, шудан, күннен, шаңнан, тағы басқа қорғайды, санитарлық-гигиеналық рөл атқарады. Ғылыми деректер бойынша белгілі бір аймақтың 15%-ы көгалдандырылса, шаң-тозаңның мөлшері 20%-ға кемиді, 35%-ға өсімдік өсірілсе, шаң 50%-ға азаяды, ал 65%-ға өсірілсе, шаң 95%-ға кемиді. Жол жағалауларына отырғызылған ағаш пен бұталар, гүлдер мен көгал ауадағы көмір қышқыл газды сіңіріп, ауаны оттегімен байытады, шуды азайтып, мекенжайды желден, күннен және шаңнан қорғайды. 1 га жасыл алқап 1 сағатта ауадан 8 кг көмір қышқыл газын бойына сіңіреді. Кейбір ағаштар өздері айналасына тарататын фитонцидтері арқылы ауадағы зиянды микроорганизмдерді жойып, оны адамның денсаулығына қолайлы иондармен байытады. Мұндай ағаштар қатарына қылқан жапырақты қарағай, шырша, Сібір балқарағайы, тағы басқа жатады. Көгалдандыру жұмыстарын жүргізгенде міндетті түрде көгалдандырылатын алқаптың ауа райы, топырақ құрамы, жер бедері сияқты ерекшеліктері ескеріледі, суаруға қажетті су көздері қарастырылады. Осы факторлар бойынша отырғызылатын өсімдіктер құрамы да анықталады. Орман ағаштары мен бұталар көшеттері, шөптесін өсімдіктердің жас өркендері мен тұқымдары әр аймақта орналасқан питомниктерден алынады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Көгентамыр

right|thumb|КӨГЕНТАМЫР, (rhizoma) **КӨГЕНТАМЫР**(rhizoma) – көп жылдық шөптесін өсімдіктердің, бұталардың жер асты ұзын немесе ұзақ қызмет атқаратын қысқа өркендері. Көгентамырлар өсімдіктерде қоректік заттардың жиналу, вегетативті органдардың пайда болуы және көбеюі үшін қажет. Ол өсімдіктердің нағыз тамырынан қабыршақты жапырақтарының, түскен жапырақтардан қалған тігісінің, бүршігінің және қосымша тамырларының болуымен ерекшеленеді. **Көгентамыр** жыл сайын моноподийлі (қарғакөзде) және симподийлі (қырлышөпте) өсіп, жоғарғы және қолтық бүршіктерінен өсімдіктердің жер үсті өркендерін құрайды. Ұзын Көгентамырлар өсімдіктердің вегетативті көбеюіне; ал қысқа Көгентамырлар қоректік заттардың жиналып, вегетативті органдардың пайда болуына қатысады. Көгентамыр негізінен топырақта өсіп жетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Өсімдіктер
Көгілдір (өсімдік)

right|thumb|КӨГІЛДІР, Fumaria 
**Көгілдір** немесе **Аран өсімдігі** () – Көкнәр тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен Жерорта теңізі аймағында, сондай-ақ Еуразияның қоңыржай аймақтарында кездеседі. 55-ке жуық түрі белгілі. 1 түрі – Шығыс Африкада өседі. 

Бұлардың көпшілік түрінің жапырақтары екі немесе үш рет тілімденіп, басқа өсімдіктердің жапырақ сағақтарына жабысып өседі. Гүлдері бұрыс, тепкісі болады, қызғылт, қара қошқыл, сирек ақ түсті. Жәндіктермен тозаңданады. Қазақстанда тастақты тау беткейлері мен шөлді жерлердегі малтатастар арасында, егістік жерлерде арамшөп ретінде, жол жағаларында өсетін 4 түрі бар. Аран мамыр айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Көбіне бұталардың арасында, егіндіктерде, бақшаларда өседі .Дәріге шөбі пайдаланылады. Гүлдеп тұрған кезінде жиналып кептіріледі. Аранды халық ертеден шипалы санаған .

Жиі кездесетіні – дәрілік көгілдір (F. officinalis). Оның биіктігі 30 см-дей, бұтақтары аса көп емес, жарылған сабақтары болады. Жапырақтары бірнеше рет қандауыр-таспа тәрізді бөліктерге бөлінген. Тостағанша жапырақшалары жұмыртқа немесе қандауыр тәрізді, шеті тілімденген, күлтесінен 2 – 3 есе қысқа. Күлтелерінің ұзындығы 7 – 9 мм, күлгін қызғылт түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бір тұқымды жаңғақша. Дәрілік Көгілдір – дәрілік өсімдік және оның құрамынан жүнді бояйтын бояу алынады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Көкнәрлер
Көжексор

**КӨЖЕКСОР**– Бозащы түбегінің оңтүстік бөлігіндегі қоныс. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шайыр ауылының оңтүстік-шығысында 38 км жерде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 15 км-ге, енді жері 6 км-ге созылып жатыр. Теңіз деңгейінен 26 м төмен орналасқан. Солтүстігінде Сарытақыр, солтүстік-шығысында Қайрақты, шығысында Құрмұсасор қоныстары, оңтүстігінде Солтүстік Ақтау жотасы, батысында Ақкетік қонысы жатыр. Қоныстың жайпақ жағасында сораң өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстан қоныстары
Көзгүл

right|thumb
**Көзгүл** () – наурызшешек тұқымдасына жататын бір, екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның орталық және оңтүстік аймақтарындағы өзен бойларында, тоғай мен шалғындықтарда, тастақты тау беткейлерінде, бұталар арасында 2 түрі өседі. Кең тараған түрі – егістік Көзгүлі (A. arvensіs). Оның биіктігі 5 – 30 см, сабақтары тармақталып келген тықыр, төртқырлы, бұтақты болады. Отырыңқы, дөңгелек пішінді жапырақтары қарама-қарсы (кейде үшеуден) орналасқан, ұзындығы 0,8 – 1,3 (2) см, ені 0,3 – 1 см, төменгі жағында қарадақтары болады. Гүлдері ұзынсағақты, жапырақ қолтығына жеке орналасқан. Күлтесі қызғылт, ашық қызыл, кейде қоңыр қызыл түсті. Сәуірден тамыз айына дейін гүлдеп, жемістенеді. Жеміс қорапшасы домалақ, диаметрі 3,5 – 4 мм, көптұқымды, тұқымдары домалақ, үшқырлы, бұдырлы, қара қоңыр түсті. Егістік Көзгүлі – улы өсімдік. Оның құрамында табиғи органикалық қосылыс – сапонин болады.

## Дереккөздер


Санат:Наурызгүлдер
Көздәрі

**Көздәрі** () – сұңғыла тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық жартылай паразитті шөптесін өсімдіктер туысы. 

Жер шарында кең тараған, негізінен, Солтүстік жарты шарда кездесетін 200-дей түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтарда, құрғақ шалғындар мен субальпілік шалғынды жерлерде, сиретілген ормандар, бұталар арасында, тыңайтылған жерлерде өсетін 11 (оның төртеуі – эндем) түрі бар. Биіктігі 6 – 45 см, сабағы қарапайым, сирек бұтақты. Жапырақтарының барлығы жасыл түсті, бұл фотосинтез процесі жүруіне қолайлы. Тостағанша жапырақшалары түтікше немесе енсіз қоңырау тәрізді, төрт-төрттен бірігіп кеткен жұптасқан тілшелері болады. Күлтелері енсіз, бірақ біртіндеп кеңейген түтікке айналады. Гүлдері ақшыл, солғын күлгін, көгілдір, сарғыш түсті, олар көп гүлді жоғарғы масақ немесе шашақ гүлшоғырына топталған. Сирек гүлдері дара да жетіледі. Тек тұқымынан көбейеді, бұларда маусымдық диморфизм байқалады. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша келген, екі жағынан қысыңқы қауашақ. Көздәрілер басқа өсімдікке бекініп, өздерінің тамыр сорғыштары (гаустория) арқылы олардан су және минералды заттарды сорады. Халық медицинасында бұл өсімдіктердің құрамынан алынатын дәрілік заттармен көз ауруларын емдейді. Өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған.

## Дереккөздер


Санат:Сұңғыла тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Көзжетпес

**Көзжетпес**, *Құсжетпес* – Арал теңізінің шығыс бөлігіндегі бұрынғы арал. 

## Географиялық орны, сипаты
Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде, Жыңғылдытөбе мен Қосарал аралдарының аралығында орналасқан. Теңіз суы тартылғанға дейін ол теңіз жағасынан батысқа қарай 19 км жерде, аумағы 3 км², ұзындығы 7 км, ені 0,8 км, теңіз деңгейінен 3 – 6 м көтеріңкі болған. Құмайтты топырағында бұта, жағалауында шалғынды сораң өседі. Қазір арал құрлықпен бірігіп кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Арал теңізі аралдары
Санат:Бұрынғы аралдар
Санат:Қазақстан аралдары
Көген (тау)

**Көген** – Балқаш көлінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі оқшауланған тау массиві. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы Ақтоғай кентінен солтүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Бақанас және Аягөз өзендерінің аралығында. Абсолюттік биіктігі 507 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км-ге, енді жері 7 км-ге созылып жатыр.

## Жер бедері, геологиясы
Беткейі көлбеу келген. Жер қыртысы герцин қатпарлығының андезит, дацитриолиттерінен түзілген.

## Өсімдігі
Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, терек өседі. Баурайы мал қыстағы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Көгел

**Көгел** – Батыс Үстірт кемерінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Бейнеу ауылының оңтүстік-батысында 25 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 116 м. Солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылып жатыр, енді жері 15 км. 

## Жер бедері
Батыс, оңтүстік-батыс кемері жарқабақты (биіктігі 10 – 15, кейде солтүстігінде 20 м-ге жетеді). Батыс кемері Өліқолтық сорына ұласып кетеді. Эрозиялық және денудациялық процестердің нәтижесінде пайда болған. Беткі қабаты неогендік әктастан, гипстен түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаң топырағында бұйырғын, жусан, тағы басқа өседі. Оңтүстік етегінен шағын Манашы өзені ағып өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Бейнеу ауданы таулары
Көкалақұм

**Көкалақұм** – Үлкен Борсық құмының оңтүстік бөлігіндегі құмды алқап. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Қаңбақты ауылынан 7 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылған, енді жері 5-6 км. Теңіз деңгейінен шамамен 140 м биіктікте жатыр. Жалды шағыл құмдардың шетінде Қызғалдақ, Жиек, т.б. қыстаулар орналасқан. Жер асты суы 1-25 м тереңдіктен шығады. 

## Геологиялық құрылымы
Палеоген тау жыныстарының үгілуінен қалыптасқан. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырағында жусан, шеңгел, жүзгін, изен, сексеуіл, т.б. өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Көкбайсор

**Көкбайсор** – Сілетітеңіз көлінің оңтүстік-батысындағы тұзды көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Біржан сал ауданы Бөгенбай ауылының оңтүстігінде 13 км жерде орналасқан. Сілеті өзені алабында. Теңіз деңгейінен 207 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,3 км2, ұзындығы 4,6 км, енді жері 2,6 км, жағалау бойының ұзындығы 12,4 км. Жағалауы жазық, түбі тұнба балшықты келген. Жағасы күрделі пішінді, су көп жылдары пішінін жиі өзгертіп тұрады. Орта бөлігінде ұсақ аралдар бар. Қараша – сәуір айлары аралығында суы қатып жатады. Солтүстігінен бұлақ суы құяды. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Көл айдынында жыл бойы су болады. Мал суарылады, жағалауы шабындық.

Санат:Біржан сал ауданы көлдері
Санат:Сілеті су алабы
Көкбайтал

**Көкбайтал** – Кеңтарлау аңғарының батыс бөлігіндегі оқшауланған тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы, Нарманбет ауылының оңтүстік-шығысында 33 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 570 м. 

## Жер бедері
Шатқал, сайлармен тілімденген, бірнеше ұсақ шоқылар мен жеке тау массивтерінен тұрады. Оңтүстік-шығыс бөлігінде тұщы сулы Киікбай және өзімен аттас құдықтар бар.

## Геологиялық құрылымы
Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңды сұр және қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, көкпек өседі. Баурайы күзгі, көктемгі жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Көкбасгүл

right|thumb|'''КӨКБАСГҮЛ''', көкшешек (Echіum)
**Көкбасгүл**, көкшешек () – айлауыктар тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанның далалы аймақтарында, жол жағаларында, кейде тасты шатқалды таулардың етегінде кәдімгі Көкбасгүл (E. vulgare) және Италия Көкбасгүлі (E. іtalіcum) өседі. Олардың биіктігі 30 – 80 см, кейде 1 м-дей болады. Сабағы тік, сыртын тікенекті қылтандар жауып тұрады. Тұтас келген жапырақтары кезектесіп орналасады. Көк, көгілдір немесе күлгін түсті гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған, сабағының ұшына орналасады. Тостағанша жапырақшалары 5 бөлікке бөлінген, күлтесі – түтік тәрізді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – тамызда жемістенеді. Жемісі – төрт жаңғақша. Өте улы өсімдік. Кәдімгі Көкбасгүлдің құрамында сапонин, улы алкалоидтар (циноглоссин, холин, консолидин, консолицин) бар. Өсімдіктен алынған дәрілік препараттар жүйке жүйесін тыныштандыруға пайдаланады. Сондай-ақ қақырық түсіретін және антисептикалық қасиеті бар. Мал жемейді, омарта шаруашылығынданда маңызы бар.

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Санат:Улы өсімдіктер
Көкбастау

**Елді мекендер:**

* Көкбастау – Абай облысы Ақсуат ауданындағы ауыл.
* Көкбастау – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл.
* Көкбастау – Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл.
* Көкбастау – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Көкбастау – Тарбағатай жотасының солтүстігіндегі тау. 
* Көкбастау – ипподром.
Көкбұлақ мұздығы

**Көкбұлақ** – Іле Алатауының солтүстік беткейінде орналасқан мұздық.

## Географиялық орны
Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Есік өзенінің саласы – Көкбұлақ өзенінің бастауында. Мұздықтың оңтүстігінде өзімен аттас тау, оңтүстік-шығысында Григорьев мұздығы орналасқан. 

## Аумағы
Көкбұлақтың ұзындығы 1,7 км, көлемі 1,4 км3, ашық жері 1,4 км3. Мұзқар (фирн) сызығы 4 мың м биіктікте жатыр, мұздық тілі 3730 м биіктікте. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Көкбұлақ (тау)

**Көкбұлақ** – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы, Жамбыл кентінің оңтүстігінде 28 км жерде. Батыстан шығысқа қарай оқшауланған тау массивінің ұзындығы 5 км, ені 2,5 км. Абсолют биіктігі 585 м.

## Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің төменгі және орта бөлімінің жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Таудың солтүстік-шығыс етегінде Көкбұлақ көлі, шығысқа қарай 6 км жерде Әлібек құдығы орналасқан.

## Өсімдігі
Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, көкпек, бұталар өседі. Ақбөкеннің жазғы жайлауы.

## Сыртқы сілтемелер
*Қарағанды облысы

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Көкбұлақ (бұлақ)

**КӨКБҰЛАҚ**– Арал қарақұмының оңтүстік-шығысындағы бұлақ. Мойынқұм құмының шығыс етегінде орналасқан. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында. Солтүстік-батысында Тастемір тауы, Иткеткен артезиан құдығы, Кішкентай Тастемір қонысы, шығысында Ақсай, оңтүстігінде Мыңбұлақ қоныстары орналасқан. Су көзі теңіз деңгейінен 78 м биіктіктен шығып жатыр. Етегін сексеуіл шоғырлары қоршаған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*http://www.karaganda-region.kz/ Қарағанды облысы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстан бұлақтары
Көкбұлақ (Маңғыстау облысы)

**Көкбұлақ** – Маңғыстау тауларының батысындағы бұлақ. 

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы Таушық ауылының солтүстік-батысында 28 км жерде орналасқан. 

## Сипаттамасы
Теңіз деңгейінен 170 – 180 м шамасында. Тауаралық аңғарлардағы терең жарқабақты жыралардың бойымен ағады. Солтүстігін Сарытас шығанағы, шығысын жер асты Шақпақ ата мешіті, оңтүстігін Үдек құдығы, батысын үлкен аумақты Түпқараған түбегі алып жатыр.

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.mangystau.kz/index.php?l=kz  Маңғыстау облысы

Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Көкбұта

right|thumb  
**Көкбұта** () – Көкбұталар тұқымдасының Көкбұта тегіне жататын мәңгі жасыл бұта. 

## Таралуы
Еуропада, Азияның қоңыржай аймақтарында, Солтүстік Американың Атлант мұхиты жағалауында, Гренландияда, Солтүстік Африка мен Азор аралдарында кездеседі. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Күнгей Алатауларында бар. Негізінен ылғалы көбірек, мүк, қына басқан батпақтар, қылқан жапырақты ормандардың арасы, бұлақ жағаларында жиірек кездеседі. 

## Сипаттамасы
Биіктігі 25 – 100 см. Жіңішке қабыршақты төртқырлы жапырақтары болады. Көкбұтаның жапырақтары ауа райының өзгеруін алдын ала болжайды. Құрғақшылық болған жағдайда оның жапырағы дереу қусырылып бүктеліп (ширатылып) қалады, соның нәтижесінде судың булануы азайып, өсімдік қурамай, тіршілігін сақтап қалады. Гүлдері ұсақ, өте көп, олар сабақ ұшында, жапырақ қолтығында жеке немесе топталып орналасады. Топталған ұсақ гүлдері шашақ, шатыр, сыпыртқы тәрізді гүлшоғырларын құрайды. Жеке гүлінде 4 – 5 тостағанша жапырақша, 5 күлте, 10 аталық, жатыны 5 ұялы аналығы болады. Аталықтарының жіпшесі аналықтың түбіндегі жалпақ табақшаға бекініп тұрады. Аналық жатынында тұқым бүршігі көп болатындықтан, жемісі – көптұқымды қауашақ, тұқымбүршігі аздау болса, аз тұқымды сүйектіжеміс деп те аталады. Көкбұта негізінен жәндіктермен (кейде өздігінен де) тозаңданатын өсімдіктер. Көбінесе батпақты жерлерде өсетіндіктен, азоты жеткіліксіз ортаға бейімделу үшін саңырауқұлақтармен селбесіп тіршілік етеді. Көкбұта балды өсімдіктерге жатады. Тұқымының шетінде болатын бұртиған өсіндісімен құмырсқалар, жидектерімен құстар мен сүтқоректілер қоректенеді. Гүлдері әдемі болғандықтан бақтарда, оранжереяларда сәндік үшін де өсіріледі.

## Химиялық құрамы
Көк бұтаның құрамында арбутас, арбутин, кверцитин, крахмал, камедь, аздаған катехин танин, сапониндер бар.
Дәрілік шикізат ретінде көк бұтаның майда, жас бұтақшаларын, жапырағы мен гүлін теріп алып, көлеңке жерде қуратпай, кептіріп алады. Дәрілік шикізат өсімдік гүлдеген кезде жиналады. 

## Қолданылуы
Мал дәрігерлігі практикасында көк бұтаны кәріқыз тамырымен, ақ қайын жапырағымен қосып бүйрек және зәр шығару органдары ауруларын емдейді.
Бұл үш шөптін әрқайсысының 28 грамы алынады да, бір литр ыстық суға салынып, 4-5 сағат бойы тұндырылады. Сөйтіп 10-15 минут, бүлкілдетіп қайнатылады да, суытылып, дәкемен сүзіледі. Дайын тұнба жылқы мен ірі қараға – 150 – 250 мл, бұзау мен құлынға – 50 – 100 мл, қойға – 30 – 70 мл мөлшерінде күніне үш рет ішкізіледі

## Дереккөздер

Санат:Көкбұталар
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Еуразия флорасы
Санат:Солтүстік Америка флорасы
Көкдала (құдық)

**КӨКДАЛА** – Жаңадария өзенінің аңғарындағы артезиандық құдық. Қызылқұм құмының солтүстік бөлігінде. Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Көкшоқы ауылының оңтүстік-батысында 41 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 105 м биіктікте. Солтүстігінен Қуаңдария, Майлыөзек каналдары өтеді. Ұялы құм шағылдардың орта бөлігінде орналасқан құдықты сексеуіл шоғырлары қоршаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Көкдомбақ (тау, Абай облысы)

**Көкдомбақ** – Үлкен Күйкентай тауының батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 807 м. Шағын таудың ұзындығы мен ені 2-2,5 км.

## Жер бедері, өсімдігі
Беткейлері көлбеу, жатық келген. Олар біртіндеп далаға ұласып кетеді. Етегінде жусан аралас қараған, бетеге, теріскен, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Көкдомбақ (тау, Павлодар облысы)

**Көкдомбақ** – Қосқамбай тауының оңтүстік-шығысындағы шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Мұса Шорманов ауылының солтүстік-шығысында 17 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 584 м. Батыстан шығысқа қарай 6 км-ге, енді жері 2,5 км-ге созылып жатыр. 

## Жер бедері
Солтүстік-шығысы тіктеу, қалған бөліктері беткейі көлбеу шоқылардан тұрады. Батысында Бегедай, Өлеңқұдық жайлаулары бар.

## Геологиясы
Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, бетеге аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Көкдомбақ (тау (549 м), Қарағанды облысы)

**Көкдомбақ** – Жақсыкөң және Жаманкөң өзендерінің аралығындағы оқшауланған тау массиві.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Баршын ауылының оңтүстік-батысында 40 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 549 м.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейі көлбеу, пішіні бес жұлдыз тәрізді келген. Девон және тас көмірдің тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстік бөлігінде Алтуайт, Әжіке қыстаулары бар.

## Өсімдігі
Беткейіндегі бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, селеу, жусан, бұталар өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Көкдомбақ (тау (427 м), Қарағанды облысы)

**Көкдомбақ** – Теңіз көлінің оңтүстігіндегі ұсақ шоқылы оқшауланған тау массиві.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Ақтүбек ауылының оңтүстік-батысында 35 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 427 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейі жайпақ, пішіні доға тәрізді келген. Протерозой және девон жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, боз, жусан, т.б. дала өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Көкдомбақ (шоқы, Қарағанды облысы)

**Көкдомбақ** – Балқаш көлінің солтүстігіндегі шоқы. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Балқаш қалaсының солтүстік-батысында 33 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 542 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. 

## Жер  бедері
Беткейі көлбеу, пішіні сопақша келген. Түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Маңында Қызыладыр, Шеңгелбай, т.б. көптеген шоқылар бар. 

## Өсімдігі
Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Көкдомбақ (төбе, Алматы облысы)

**Көкдомбақ** – Арқарлы тауларының батысындағы төбе.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы Арқарлы ауылының солтүстік-батысында 40 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 575 м. Солтүстік-шығыстан оңүстік-батысқа қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Жайпақ келген беткейлері далаға ұласады. 
 
## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың құмдақты тақтатасынан және әктасынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаң түсті қоңыр топырағында жусан, бұйырғын, қараған, т.б. өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы таулары
Санат:Төбелер
Көкдомбақ (көл)

**Көкдомбақ** – Сарықұм құмының солтүстік-шығыс бөлігіндегі тұзды тұйық көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Көкдомбақ темір жол бекетінің солтүстік-батысында 10 км жерде орналасқан. Балқаш көлінің алабында. Теңіз деңгейінен 419 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 3,4 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 1,3 км, жағалау бойының ұзындығы 8,9 км. Айдыны көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толысып, жазда тартылып, сор батпаққа айналады.

## Дереккөздер

Санат:Палодар облысы көлдері
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) көлдері
Санат:Балқаш көлі
Көкдөңгелек

**Көкдөңгелек** – Қарағанды тауларының батыс бөлігіндегі қыстау. Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Шешенқара ауылының оңтүстік-шығысында 42 км жерде орналасқан. Нұра өзенінің аңғарында. Солтүстігінде Шадырадыр тауы мен қыстауы, батысында Айнабұлақ бұлағы, оңтүстігінде Жамбасқұдық қыстауы бар. Қызғылт қоңыр топырағында бетеге, боз, селеу өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы қыстаулары
Көке өзені

## Географиялық орны
**Көке** – Ақмола облысы Жарқайың ауданы Державинск қонысының солтүстік-батысындағы жонды қырқалардан бастау алатын өзен. Ұзындығы 65 км, су жиналатын алабы 817 км2.

## Бастауы
Бастауын Есіл және Мойылды өзендерінің суайрығынан алып, Пятигорское ауылы тұсында Есіл өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғарының ені жоғарғы ағысында 9 км-ден төменгі ағысында 2,5 км-ге дейін тарылады. Жылдық орташа су ағымы 0,4 м3/с. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Өзен жайылымдарды суландыруға және малға суат есебінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Көкектәрізділер

**Көкектәрізділер** () – құстар класының бір отряды. 

Бұлар бір-бірінен айырмашылығы айқын байқалатын екі отряд тармағына бөлінеді. Әрбір отряд тармағында бір-бірден тұқымдасы (көкек және банан жегіш көкек) бар. Көкек тұқымдасына жататындардың тұмсықтарының жиегі біртегіс. Денесінің ұзындығы 15 – 70 см. Ағаш басында тіршілік ететін көкектәрізділердің аяғы қысқа, ал құрлықта (жер бетінде) таралғандарының аяқтары ұзын әрі жүгіруге бейімделген. Көкектәрізділердің 39 туысқа жататан 130-ға тарта түрі белгілі. Көкектәрізділер Жер шарында кеңінен таралған, тек һполюстік белдеуде кездеспейді. Тропиктік аймақтарда, Африкада, Сахараның оңтүстігінен бастап далалық жерлерде, саваннада, орманды-ағашты жерлерде, негізінен, банан жегіш көкектер (Musophagіdae) тіршілік етеді. Олардың 5 туысы 18 түрі белгілі. Дене тұрқы 36 – 71 см, тұмсығы мықты, шеті иректеліп келген. Құйрығы ұзын, қанаты жалпақ, жақсы ұша алмайды. Басында шашты қауырсыннан тұратын айдаршасы болады. Бұлар моногамды, ағаш басына ұялап, 2 жұмыртқа салып, оны 3 аптадан аса аталығы мен аналығы кезектесіп басады. Негізінен жеміс-жидек, ағаш, бұтаның жас өркені, бүршігімен қоректенеді. Банан жегіш көкек деп аталғанмен, олар банан жемейді. Бұл тұқымдастың өкілі Қазақстанда кездеспейді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html Қызыл кітап
Көкектер

thumb|upright
thumb|upright|Бозғылт көкектің бейнеленуі (''Cacomantis pallidus'')
**Көкектер** () – көкектәрізділер отрядының бір тұқымдасы. Қазба қалдықтары жоғарғы эоценнен белгілі. Жер шарында кең тараған 39 туысы, 129 түрі белгілі. Дене тұрқы 15 – 70 см. Көкектердің көпшілік түрі моногамды. Қазақстанның барлық облыстарында кездесетін кәдімгі көкектер (Cuculus canorus) және Оңтүстік Алтайда ғана мекендейтін меңіреу көкектер (Cuculus saturatus) бар. Дене тұрқы 25 – 40 см. Қауырсыны айқын түсті емес, аяқтары 4 бармақты (екі-екіден қарама-қарсы біткен), ағаш басында жүруге бейім. Көкектертер тіршілігін, негізінен, ағаш, бұта басында өткізеді. Олардың Қазақстанда кездесетін түрлері ұя салмайды (басқа құстардың ұясын пайдаланады), балапан баспайды. Көкектер балапаны жұмыртқадан шығысымен-ақ ұядағы басқа балапандарды немесе жұмыртқаларды ұядан бір-бірлеп құлата бастайды. Бұған оны итермелеуші – табиғи түйсігі (инстинкт). Көкектер балапанының арқасына өте сезімтал бүртік пайда болады. Осы бүртікке басқа зат жанасса-ақ балапан оны лақтырып тастауға бейімделе қалады. Көкектер негізінен зиянкес түкті жұлдызқұрттармен қоректенеді. Сондай-ақ олар орманның зиянды жәндіктерін жеп пайда да келтіреді. Көкектерді халқымыз аты жоқ құс деп те атайды, өйткені ол өз атын өзі шақырады. Көкектер – жыл құсы. Олар жылы жақтан біздің республикамызға сәуір айында ұшып келеді. Бұл айда қар кетіп, күн жылынып, Көкектер шақыра бастайды. Қазақтың дәстүрлі күнтізбесіндегі сәуір айының көне атауының көкек деп те аталуы осыған байланысты.

## Галерея

Cacomantis flabelliformis.jpg
Chestnut-breasted Malkoha2.jpg
Chrysococcyx maculatus - Khao Yai.jpg
Great Lizard-cuckoo (Coccyzus merlini), cropped.jpg
Chestnut-winged Cuckoo in Singapore, Dec 2012, by William Lee.jpg
Eudynamys scolopacea feeding.jpg
NeomorphusSalviniSmit.jpg
Coua caerulea (Blauer Seidenkuckuck - Blue Coua) - Weltvogelpark Walsrode 2013-01.jpg


## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Қызыл кітап

Санат:Көкектәрізділер
Көкекшөп

**Көкекшөп** () – сүйсіндер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразия мен Солтүстік Американың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 10 түрі белгілі. Қазақстанда Ертіс өзенінің бойында, Алтай аймақтарында өседі. Шалғынды жерлерде, орманды алаңдарда, ағаш, бұта, жыңғылдардың арасында өсетін 1 түрі – масалы көкекшөп (G. conopsea) бар. Оның биіктігі 25 – 65 см, өсімдік түйіні саусақ салалы қалақша тәрізді болады. Сабағы бұдыр, 4 – 7-ден топталған жапырақтары кезектесе орналасқан. Гүлшоғыры қалың, көп гүлді масақ, оның ұзындығы 6 – 15 см, ені 2 см. Гүлжарнағы ұзынша, үшкір, төменгі бөлігі гүлінен ұзындау немесе соған тең, ал жоғарғысы – қысқалау, гүлдері қызғылт, қызғылт көк түсті. Гүлсерігінің сыртқы жапырақшалары ұзынша домалақ, мұқыл, үш жүйелі келеді. Гүлтепкісі имек орақша. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Қалампыр, ванилдің исі шығатын хош иісті гүлдері ұсақ жәндіктерді өзіне тартады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Қызыл кітап

Санат:Сүйсіндер
Көкен

**Көкен** () — өзімен аттас тұқымдасқа жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен Жерорта теңізі жағалауларында тараған 20-ға жуық түрі бар. Қазақстанда тасты, тастақты, құмды, балшықты жерлерде, сортаңды шалғындықтарда, егістіктерде өсетін 1 түрі – кәдімгі көкен (T. passerina) бар. 

Биіктігі 12 – 110 см, сабағы жіңішке, жапырақтары ұзын, үшкір (5 – 15 см). Гүлдері ұсақ (1,5 – 3 мм), жеке немесе екеуден жапырақ қолтығына орналасқан. Гүл сағағы өте қысқа, шоғырлана орналасқан ақ түктері бар. Гүлсерігі құмыра тәрізді, жасыл сары, сырты қалың түкті. Аталығы 4 – 6, кейде 2 – 8. Маусым – қыркүйекте гүлдейді. Жемісі – алмұрт пішінді жаңғақша.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html Қызыл кітап

Санат:Көкендер
Көкенжон

**Көкенжон** – Балқаш көлі мен Лепсі өзені аралығындағы қырқалы үстірт.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданында.

## Жер бедері
Батыстан шығысқа қарай 40 – 45 км-ге созылып жатыр, ені 17 – 20 км. Орташа биіктігі 350 – 420 м, абсолюттік биіктігі 467 м. Шығысында Белсексеуіл, оңтүстігінде Лепсі өзені арқылы Күшікжал құмды алқабымен шектелген. Орта тұсында сор батпақ кездеседі.

## Геологиялық құрылымы
Үстірт палеоген кезеңінің құмтас, туф және туфтектес тақтатастарынан түзілген.

## Өсімдігі
Шөлдің қоңыр сұр топырағында бұйырғын, еркек шөп, теріскен, көкпек, баялыш, жусан өседі.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы таулары
Көкентау

**Елді мекен:**

* Көкентау – Абай облысы Семей қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Тау:**

* Көкентау – Семейтау тауларының оңтүстігіндегі тау.
Көкескен

**КӨКЕСКЕН**, Көгескен – Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы құдық. Тереңдігі 4 м, су шығымы 450 л/сағ. Құдық жанынан Дағанделі өзені ағып өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы географиясы
Көкеспе

**Көкеспе** – Ақбастау төбесінің шығысында орналасқан қоныс. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ұланбел ауылының солтүстік-шығысында 112 км жерде. Қоныс солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай доға тәріздес иіле созылып жатыр. Теңіз деңгейінен 400 м биіктікте. Қоныс орны тақыр және сор болып келеді. Маңында Шошқабұлақ, Ақбастау, Қарақұдық құдықтары бар.

## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысы қыстаулары
Көкеспе (төбе)

**Көкеспе** – Желтау тауларының солтүстік-батысындағы төбе. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ақбақай ауылының солтүстік-батысында 77 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолютiк биіктігі 472 м. Солтүстігінде өзімен аттас құрғақ өзен арнасы, шығысында Жақынжол тауы, оңтүстігінде Жамбасшы құдығы бар. 

## Өсімдігі
Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, эфедра, тасбұйырғын өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы таулары
Санат:Төбелер‎
Көкжал (жайлау)

**Көкжал** – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Лбищенское ауылының оңтүстік-батысында 27 км жердегі жайлау. Жайық өзені аңғарында, Тайпақ каналының бойында орналасқан. Солтүстігінде Тентек, Мыңбай қыстаулары, шығысында Антошкин, Ащықұдық қыстаулары, оңтүстігінде Ащықұдық құдығы бар. Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, тарақ бидайық, еркек шөп, теріскен, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Көктемгі-күзгі мал жайылымы.

## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Көкжалбыз

**Көкжалбыз**, *көкбасшөп* () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір не көп жылдық өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде кең тараған, әсіресе, Иранда және Батыс Гималай таулы аймағында кездеседі. 250-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық өңірінде кездесетін 16 түрі бар. Ең көп тарағаны – мысық көкжалбызы (N. catarіa). Ол шалғынды тау беткейлерінде, сортаң және тастақты жерлердегі бұталар арасында өседі. Оның биіктігі 27 – 32 см, тік өскен, бұтақты қалың жапырақ басқан сабағы бар. Жапырақтары жүрек не жұмыртқа пішіндес, бозғылт түк басқан, сағақты келеді. Күлтесінің ұзындығы 7 – 10 мм, жоғарғы ерні күлгін ақ түсті, төменгі ерні қызыл көк. Гүлдері шатырша немесе сыпыртқы тәрізді, қос жынысты. Маусым – шілдеде гүлдеп, тамыз айында жемістенеді. Жемісі – сырты тегіс, қоңыр түсті жаңғақша. Өсімдік құрамында парфюмерия өндірісінде қолданылатын эфир майы бар (0,3%). Шірнелі өсімдік ретінде қолдан да өсіріледі. Көкжалбыз – дәрілік өсімдік, оның шөбінің қайнатпасын суық тигенде, іш ауырғанда және қан азайғанда дәрі ретінде пайдаланады. Тамырындағы заттардың жүйке жүйесін қоздыратын қасиеті бар. Жапырағының иісі лимонның иісіне ұқсас болғандықтан шай, сусындарға қосып бас ауырғанда ішеді.
## Тағы қараңыз
*Көкгүл
*Көкнәр
## Дереккөздер</span>


Санат:Еріндігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Көкжар (өзен)

**Көкжар** – Іле өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданы және Қырғызстан жеріндегі өзен. Ұзындығы 47 км.

## Бастауы
Бастауын Теріскей Алатауының 4000 м биіктікте орналасқан мұздықтарынан алып, Қарақұдық асуының тұсында Қарқара өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Өзен Қақпақ асуы мен Аюсай тауының аралығында, аңғары тар, терең шатқалды келеді. Суы тұщы.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Көкжартас

**Көкжартас**– Абай облысы, Семей қалалық әкімдігіне қарасты аумақтағы қыстау. 

Қарабастұз, Балықтыкөл көлдері және Семейтау таулары аралығында сайлы-жыралы өңірде орналасқан. Семейтаудан бастау алатын шағын Қарасу жылғасы қыстау жанындағы жарқабақты саймен ағады.

## Дереккөздер


Санат:Семей географиясы
Санат:Абай облысы қыстаулары
Көкжиде

**Елді мекендер:**
* Көкжиде – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл.
* Көкжиде – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл.
* Көкжиде – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты  ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Көкжиде – Құмжарған құмының оңтүстік-батысындағы құмды алқап.
Көкжиде мұнай кен орны

**Көкжиде мұнай кен орны** — Ақтөбе облысы Жем қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 120 км және Ақтөбе қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 230 км жерде орналасқан. Солтүстік жағында Кеңқияқ мұнай-газ кен орны бар. Құрылым 1973 жылы барланып, анықталды. 

## Геологиялық құрылымы
Төменгі триас шөгінділерінен үш мұнай шоғырлары ашылды. Орта юраның 300 – 375 м тереңдігінде екі шоғыр бар. 

## Қанығу, тығыздығы, құрамы
Табиғи сыйымдылық түрінің сипаты бойынша тұнбалар жалғасып, қосылып жатқан қабатты қалыңдығы 20 м-ден астам сазды қақпақтар жапқан. Мұнайдың өнімді қабаты 6-27 м, 6-18,7 м, мұнай қанықтылығының коэффиценті 0,7-0,8. Юра қабаттарындағы мұнай тығыздығы орташа және ауыр (884 – 950 кг/м2), күкірттілігі (0,29 – 1,9%) және парафинділігі (0,6 – 2,43%) аз. Кен орны барлануда.

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Көкжиде су құбыры

**Көкжиде су құбыры** - Алматы облысы Сарқан ауданында 1985 жылы іске қосылған су жүйесі. 

Бастауын Лепсі өзенінен алады. Ұзындығы 85 км. Құбыр Балқаш көлінің оңтүстік жағалауындағы 40,3 мың га шабындықты суландыруға байланысты салынған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*http://www.zhetysu-gov.kz/ Алматы облысы

Санат:Қазақстан су құбырлары
Санат:Сарқан ауданы географиясы
Санат:1985 жылы соғылған ғимараттар мен құрылыстар
Көкжиек төбесі

**Көкжиек ** – Баршақұм құмды алқабының орталық бөлігіндегі төбе. Қызылорда облысы Арал ауданы Сазды ауылының солтүстік-шығысында 32 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 112 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 1,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 0,5 км. Солтүстігінде Ақтабанқұм құмы, шығысында Баласораң қонысы, оңтүстігінде Кесеқұм (Кесекқұм) төбесі мен Түкпірши, Ескене қыстаулары, батысында Берді құдығы мен Қотырқора қыстауы орналасқан. Жер бедері сайлы-жыралы, бірен-саран шағылдар кездеседі. Құмның сортаңды сұр топырағында жусан мен бұта аралас эфемерлі өсімдіктер өседі. Жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Қызылорда облысы 

Санат:Төбелер
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Көкжон фосфорит кен орны

**Көкжон фосфорит кен орны** — Жамбыл облысы Сарысу ауданы Жаңатас қаласының оңтүстік-батысында 12 км жерде орналасқан. Кен орны 1939 жылы ашылған. Барлау жұмыстары 1969-1971 жылдары жүргізілді. Кен алаңы 4 телімнен (Аралтөбе, Қыштас, Қисықтөбе, Атқұм) тұрады. 

## Геологиялық құрылымы
Кен ортаңғы кембрий кезеңі шөгінділерімен (Шолақтау шоғыры) жапсарласқан. Төсеніш жыныстар төменгі кембрийдің малтатас, тақтатас, құмайт және аргиллиттерінен тұрады. 

## Жатыс сипаты
Фосфорит қабатының орташа қалыңдығы Қыштаста 15 м, Аралтөбеде 10 м. Фосфорит қабатында қалыңдығы 2-2,5 м фосфорит-кремний жыныстары кездеседі. Қыштаста 400-600 м, Аралтөбеде 300 м тереңдікте де фосфорит қабаты бар екені анықталды. Фосфорит құрылымы кристалды, жабық кристалды, түйіршікті, оолитті; оның түйіршіктері карбонатты, кремнийлі, фосфатты заттармен тұтасқан; құрамындағы Р2О5 мөлшері 22,8%-дан 36%-ға дейін. Көкжон фосфорит кен орны Қаратау фосфорит алабындағы ірі кендер қатарына жатады.

## Тағы қараңыз
* Жаңатас фосфорит кен орны
## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Көкирек

**Көкирек**– Тобылғылы құмды алабы мен Азат тауының аралығындағы құдық. Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы жерінде орналасқан. Тереңдігі 2 м, су шығымы 100 л/сағ. Теңіз деңгейінен 350 м биіктікте. Солтүстігінде Мереке тауы мен Бекей құдығы, оңтүстігінде Бозқұдық құдығы, Шалқаршөл қонысы жатыр. Маңында сексеуіл, жусан өседі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Қарағанды облысы

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Көкжота

**Көкжота** – Жетісу Алатауының шығыс бөлігіндегі тау сілемі.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы Үшбұлақ ауылының оңтүстігінде 45 км жерде орналасқан. Орта Тентек өзенінің сол саласы Аттапқан өзенінің суайрығында. Ең биік жері 3500 – 3600 м шамасында. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 км.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы төменгі палеозой қабаттары кристалдық тақтатас, кварцит, гнейс, әктас, мәрмәр жыныстарынан құралған. Таудың биік көтеріңкі жерлерінде палеозой граниттері кездеседі.

## Өсімдігі
Биік таулы белдеуде Тянь-Шань шыршасы мен самырсын ағаштары және шалғынды субальпілік ландшафтармен сипатталады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Көкжыра

**Елді мекендер:**

* Көкжыра – Абай облысы Ақсуат ауданындағы ауыл.
* Көкжыра – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл.
* Көкжыра – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Көкжыра – Қараөзен аңғарындағы сор.
Көкиірім

**Көкиірім** – Алқамерген көлінің солтүстігіндегі тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Май ауданы Жұмыскер ауылының батысында 82 км жерде орналасқан. Ертіс өзені алабында. Теңіз деңгейінен 151,8 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,7 км², ұзындығы 5 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 14,6 км. Жағалауы негізінен жайпақ, пішіні доға тәрізді. Көктемгі қар, жауын-шашын суларымен толысады. Қарашаның алғашқы жартысында суы қатып, сәуірдің басында ериді. Жағалауы мал жайылымына пайдаланылады.

Санат:Май ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы