open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Метеорологиялық приборлар мен құралдар

**Метеорологиялық приборлар мен құралдар** – метеорологиялық құбылыстарды (*ауаның температурасы, қысымы, ылғалдылығы, бұлттылық, жауын-шашын, желдің бағыты мен жылдамдығы*, т.б.) өлшеп, оларды тіркеп отыратын аспаптар мен қондырғылар. 
Метеорологиялық приборлар мен құралдар кез келген климаттық белдемдердің табиғи жағдайларында жұмыс істеуге арналған. Ауа және топырақ температураларын өлшеу (*тіркеу*) үшін әр түрлі метеорологиялық термометрлер мен термографтар қолданылады, ауаның ылғалдылығы психрометр, гигрометр, атмосфера қысымы барометр-анероид, барограф аспаптарымен өлшенеді. Желдің жылдамдығы мен бағыты анемометр, анемограф, анеморумбмер, анеморумбограф, флюгер арқылы өлшенсе, жауын-шашынның түсу мөлшері мен жауу жылдамдығы жаңбыр өлшеуіш плюфиографпен анықталады. Күн радиациясының қарқындылығы, оның жер бетінен және атмосферадан шағылысу мөлшері пиргелиметр, пиргеометр, актинометр, пиранометр, пиранограф, альбедометр және баланс өлшеуіш арқылы, ашық күн ұзақтығы гелиографпен тіркеледі. Қар суының мөлшері қар өлшеуішпен, шық көлемі шық өлшеуішпен өлшенеді. Ал ауаның температурасын, қысымын, ылғалдығын, желдің шапшаңдығын бір мезгілде өлшеп тіркейтін аспап – метеограф. Соңғы кезде бір не бірнеше метеорологиялық құбылыстарды өлшеу үшін алыстан анықтаушы және автоматтық метеорологиялық приборлар мен құралдар кеңінен қолданылуда.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Табиғат
Алматы ауыр машина жасау зауыты

**Алматы ауыр машина жасау зауыты** — металлургия кәсіпорындарына созу станы мен прокат жабдықтарын, көпшілік тұтынатын басқа да бұйым шығаратын ірі кәсіпорын. Зауыт 1941 ж. көшіріліп әкелінген Луганск паровоз жасау зауытының үш цехы негізінде құрылды. 
## Тарихы
 

* Зауыт 1941 ж. көшіріліп әкелінген Луганск паровоз жасау зауытының үш цехы негізінде құрылды. 1942 жылдың наурыз айынан майданға қажетті өнімдер, ал 1946 жылдан прокат жабдықтарын шығарды.  1946 жылдан зауыт бейбітшілік өнімдеріне қатысты прокат (илеу) жабдықтарын шығаруға кірісті. 1951 жылы 84 түрлі өнімдерге қосымша тегістеу, созу стандарын 1/650, 1/750, 6/350 игерді. Осы жылдан бастап зауыт алғашқы халықаралық нарыққа экспортқа қадам басты. 1982 жылы ААМЖЗ шығаратын өнімдерінің номенклатурасында (атауында) 300 ден артық, әр түрлі машина жасау жабдықтары болып, өнімдер әлемнің 32 елдеріне экспортқа шықты, соның ішінде АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Жапония, Германия және т.б.
## Дереккөздер


## Тағы қараңыз

* http://www.aztm.kz/ 

Санат: Қазақстан зауыттары
Санат:Алматы кәсіпорындары
Санат:Қазақстанның машина жасау өндірістері
Айрықша пікір

**Айрықша пікір**, *құқық саласында* — соттың үкімі, шешімі, ұйғарымы, қаулысы шығарылуға тиіс жекелеген мәселелер бойынша судьялардың көпшілік дауысымен қабылданған шешіміне келіспейтін жеке судьяның пікірі. Мұндай пікір кеңесу бөлмесінде жазбаша түрде баяндалады. Айрықша пікір төрағалық етушіге тапсырылады және ол жабық конвертке салынып, іс материалдарына қоса тігіледі. Аппеляциялық, кассациялық соттар немесе қадағалау соты айрықша пікірмен тиісті сатыда істі қарау барысында танысуға құқылы. Судьяның айрықша пікірі бар екендігі іске қатысушыларға хабарланбайды, сот мәжілісі залында жария етілмейді. Айрықша пікір иелену құқының өзі әділсотты жүзеге асырудың конституциялық принципінің — судьялардың заң алдында теңдігінің әрі бір-біріне тәуелсіздігінің айқын көрінісі болып табылады.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат: Қоғам
Санат: Құқық
Алдаспан журналы

**“Алдаспан”** — тәуелсіз журнал. 1997 жылдың тамыз айынан бастап қазақ тілінде, Алматы қаласында ай сайын шығып тұрады. Таралымы — 10000 дана. Құрылтайшысы — қоғамдық “Алдаспан” батырлар қоры. Журналдың негізгі мақсаты — жас ұрпақты отаншылдық патриотизм, ата-бабалар дәстүріне адалдық рухында тәрбиелеп, ел, жер тарихымен, имандылық қағидаларымен таныстыру. “Алдаспан”-да қасиетті кітап — Құран Кәрімнің ғылыми мәнін ашуға арналған материалдар және Мұхаммед пайғамбардың хадистері, сондай-ақ шығыс ойшылдарының кейбір еңбектері жарияланды.
## Дереккөздер


Қазақ энциклопедиясы

Санат:Журналдар
Бөгетсай

**Бөгетсай** — Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл, Бөгетсай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Хромтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 47 км-дей жерде, трассамен 55 км. Ор өзенінің жағалауында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1653 адам (814 ер адам және 839 әйел адам) болса, 2009 жылы 1354 адамды (643 ер адам және 711 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1430 адамды (711 ер адам және 719 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Бұрынғы кеңшар негізінде өндірістік кооператив құрылған. Ауылда мектеп, емхана, дәріхана, сауда орындары бар. Бөгетсай арқылы Ақтөбе — Қарабұтақ — Темірбек Жүргенов автомобильдік жолы өтеді.

## Шаруашылығы
Ауылдың тұрғындары мал бағу және шөп шабумен айналысады. Бөгетсай ауылында 30 дан аса шаруа қожалығы бар. 
 
## Тағы қараңыз
* Бөгетсай асбест кен орны

## Дереккөздер
 

Санат:Хромтау ауданы елді мекендері
Алдабергенов ауылы

**Алдабергенов ауылы** — Жетісу облысы Ескелді ауданындағы ауыл, Алдабергенов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарабұлақ ауылының батысында 22 км-дей жерде, Көксу өзенінің оң жағалауында, қоңыржай-ылғалды агроклиматтық белдемде жатыр. 

## Халқы

## Тарихы
Бұрын “КОКП 22-партсъезі” атындағы ұжымшардың орталығы болған. 

## Инфрақұрылымы
Алдабергенов ауылында диірмен, машина-трактор шеберханасы, тұрмыстық үй, орта мектеп, мәдениет үйі, Н.Алдабергенов атындағы мұражай, 2 клуб, саяжай, стадион, аурухана, наубайхана т.б. кәсіпорындар мен мәдени орындар, сондай-ақ елді мекеннен шыққан 18 Социалистік Еңбек Еріне және Кеңес Одағының батыры Матай Байысовқа арналған “Батырлар аллеясы” бар. Бұрынғы ұжымшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. Тұрғындары Қарабұлақ кентімен, елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы елді мекендері
Алдашбай Ерназарұлы

**Алдашбай Ерназарұлы** (1858—1936, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Майлыөзек ауылы) — ахун, дін уағыздаушы. Бала кезінде әкесі Ерназар палуан мен Қалдан бидің көмегімен Ораз ахуннан мұсылманша білім алған. 1876 — 86 жылдары Бұхарада медреседе оқыған. Медресе бітіріп келгеннен кейін елінде Кете Шораяқтың көмегімен салынған мешітте 1928 жылға дейін бала оқытқан. Кеңес өкіметінің қудалауына ұшырап, бірнеше мәрте Қазалы, Қармақшы түрмелеріне қамалды. Алдашбай ахун туралы Балқы Базардың, Шораяқтың Омарының,Тұрмағамбеттің өлеңдерінде айтылған. 1997 жылы 20 қазанда Қармақшыда Алдашбай ахунға ескерткіш орнатылды, оның атында ауыл бар.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Алматы бизнес колледжі

**Алматы Бизнес Колледжі** — арнаулы орта оқу орны. Республиканың оңтүстік өңірлеріндегі сауда және қоғамдық тамақтандыру мекемелеріне бизнес және басқару мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. 1950 ж. Алматы кеңес сауда техникумы болып құрылған. 1992 ж. Алматы коммерциялық техникумы болып өзгерді. Нарықтық-экономика қатынастарға сәйкес 1991 жылдан коммерциялық қызмет, Аудитор, маркетинг, менеджмент мамандықтары бойынша кадрлар даярлана бастады. 1995 ж. Алматы бизнес колледжі болып қайта құрылды. Колледждің күндізгі бөлімінде 400-ден астам, сырттай оқу бөлімде 120-дан астам оқушы экономика, бух. есеп және бақылау, менеджмент, сауда маркетингі, тағам технолог, кеден ісі, қаржы мамандықтары бойынша білім алады. 1 ғылым кандидаты, 25 жоғары білікті оқытушы дәріс береді. Басқару және бизнес мамандықтары бойынша Респ. оқу-әдістемелік бірлестік жұмыс істейді. Колледжде 300 орындық жатақхана, 75 орындық асхана, 87380 дана қоры бар кітапхана, мед. пункт бар.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы колледждері
Айсаның ұлы Ахмет

“Айсаның ұлы Ахмет” — “Қырымның қырық батыры” топтамасына енетін батырлық жыр.

Авторы белгісіз. Қазақ-қалмақ алмакезек шабысқан аласапыран заманда күш қосып ата жауына ойран салған Ахмет, Абат, Алау, Тоған, Қазтуған батырлардың азаттық жолындағы күресі көркем баяндалған. Жырдың негізгі тақырыбы — ерлердің ынтымағы, елдің тәуелсіздігі. Жыр аракідік қарасөз түсініктемелерімен, айтуға жеңіл, аралас ұйқас түрінде, кейіпкерлердің әңгімесі ретінде құрылған. Жырды 1944 жылы ақын Мариям Хакімжанова атақты Мұрын жыраудан жазып алған. Өзінің айтуынша жырау бұл жырды Қашаған жыраудан үйренген. “Айсаның ұлы Ахмет” алғаш рет 1960 жылы жарық көрген “Батырлар жырының” 6-томында жарияланды.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат: Әдебиет
Санат:Жырлар
Алдашбай ахун ауылы

**Алдашбай ахун ауылы** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Алдашбай ахун ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жосалы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 55 км жерде.

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы Карл Маркс атындағы ұжымшар орталығы ретінде қаланған. 1986 жылдан бастап "Майлыөзек" кеңшарының орталығы. 1996 жылы кеңшар жекешелендіріп “Майлыөзек” шаруа серіктестігі құрылды. Дауылкөл ауылдық округіне қарайды.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 947 адам (490 ер адам және 457 әйел адам) болса, 2009 жылы 927 адамды (470 ер адам және 457 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт т.б. мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері бар.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
Алматы жоғары банкі ісі мектебі

**Алматы жоғары банкі ісі мектебі** — арнаулы орта оқу орны. 

1931 ж. Алматы есеп-несие техникумы болып ашылған. 1945 ж. КСРО банкісінің есеп-несие техникумы, 1949 ж. ҚазКСР қаржы министрлігінің Қаржы-несие техникумы, 1955 ж. КСРО мемлекеттік банкісінің Есеп-несие техникумы, 1992 ж. Ұлттық банктің Есеп-несие техникумы, 1994 ж. ҚР басқару академиясының Банк колледжі, ал 1996 ж. Қазақстан білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігінің Банк колледжі болып өзгерді. 1998 ж. мамыр айынан бастап қазіргі атымен аталады.
Мектептің күндізгі және сырттай оқу бөлімдерінде: қаржы және несие, бух. есеп және аудит, кеден ісі, сақтандыру ісі мамандықтары бойынша 735 студент білім алады. Мектепте — 34 оқытушы дәріс береді. Оқу мерзімі — 1 жыл 8 ай және 1 жыл 10 ай.

## Дереккөздер

Санат:Алматы колледждері
Санат:Банк ісі
Думан

**Думан** - ойын-сауық, той-тамашаға құрылған көңілді жиын, кеш. 

Сондықтан “той-думан” деген қос сөздің құрамында да жиі қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ мәдениеті
Нодар Владимирович Думбадзе

**Думбадзе Нодар Владимирович** (14.07.1928, Грузия, Тбилиси — 14.09.1984, сонда) — грузин жазушысы. Тбилиси университетін бітірген (1950). 1950 — 73 жылдары осы университеттің экономика кафедрасында қызмет істеген. Кейін Грузияның жастар журналында әдеби қызметкер, “Грузияфильм” киностудиясында алқа мүшесі, “Нианги” сатиралық журналының бас редакторы болған. 1973 — 84 жылдары Грузия Жазушылар одағы басқармасының хатшысы, төрағасы болды. Шығармалары 1948 жылдан жариялана бастады. Алғашқы әңгімелер жинағы “Ауыл баласы” 1958 жылы жарық көрді. “[Мен, әжем, Илико мен Илларион” повесі (1960), “Күн сөнбесін” романы (1962; [Ленин комсомолы сыйлығы, 1967) грузия аулының Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ауыр кезеңін суреттеуге арналған. “Түнде түскен күн сәулесі” (1967), “Алаң болма, апа” (1971) романдарына өз заманындағы жастар өмірі арқау болған. “Ақ жалаулар” (1973; Грузияның Мемл. сыйлығы, 1975), “Мәңгілік заңы” (1978; Лениндік сыйлығы, 1980) романдарында адам сезімінің нәзік қырларына терең бойлай білді. Думбадзенің “Мен, әжем, Илико мен Илларион” (1972) повесі, “Алаң болма, апа” (1977) романы, “Нұрлы түн” шығармалар жинағы (1987) қазақ тілінде жарық көрген.

## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Алматы жоғары би өнері мектебі

**Алматы жоғары би өнері мектебі** — би өнері саласына жоғары білімді мамандар даярлайтын мемлекеттік оқу орны. 

Негізі Алматы би өнері училищесі (1934) болып қаланған. 1936 А.В. Селезнев атынд. Алматы би өнері училищесі болып қайта құрылды. 1994 ж. 22 маусымда училищенің базасында Алматы Жоғары би өнері мектебі ұйымдастырылды. 1996 ж. 10 маусымда мектеп Т.Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институтының құрамына “Би өнері” факультеті болып енді. Онда 60 студент би өнері педагогі және би өнері режиссері мамандықтары бойынша білім алады. Факультет шәкірттері арасында атақты балет бишілері Қазақстан Республикасының халық артистері және еңбек сіңірген артистері, халықаралық фестивальдардың жеңімпаздары Г.Тұтқыбаева, М.Түкеев, Л.Әлпиева, Г.Саитова, Е.Асылғазинов, Л.Ли т.б. бар. Мұнда балетмейстер өнері, классикалық, халықтық-сахналық, дуэттік-классик., қазақ билері, би өнері мұрасы, қазіргі би өнерінің бағыттары, музыка тарихы, би өнері театры, би сазы әдебиеті, фортепиано т.б. пәндерден дәріс беріледі. Факультетте белгілі өнер шеберлері Б.Аюханов, З.Райбаев, Д.Әбиров, С.Көшербаева, М.Тлеубаев т.б. сабақ береді. 1997 ж. факультет алғашқы 10 жоғары білімді маманды даярлап шығарды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның бұрынғы жоғарғы оқу орындары
Санат:Қазақстан мәдениеті
Алматы жоғары мектебі

**Алматы жоғары мектебі**, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Алматы жоғары мектебі — заң мамандарын даярлайтын мемлекеттік жоғары оқу орны. 1956 ж. шілденің 23-де құрылған.

Күндізгі бөлімінде: қылмыстық атқару, тергеуші-криминалист және сыртқы бөлімінде: жедел іздестіру, тергеуші-криминалист, әкімшілік құқық, қылмыстық атқару мамандықтары бойынша кардрлар даярланады. Техникалық құрал-жабдықтармен жасақталған 4 оқу ғимараты, дәріс залдары, оқу аудиториялары, оқыту-әдістемелік кабинеттер мен лабораториялар, 700 орынды стацион. киноқондырғымен жабдықталған мәжіліс залы, спорт кешені, стадион, тир бар. Тәрбие және әлеум. құқық жұмыстары бөлімі, ғылыми-зерттеу және редакциялық-баспа бөлімі және сырттай оқыту ф-ттері, жалпы және арнайы кітапхана, 16 кафедра жұмыс істейді. 1956 — 97 ж. Алматы жоғары мектебі ҚР Ішкі Істер Министірлігінің құқық қорғау органдарына 13 мыңға жуық офицер даярлап шығарды.

## Дереккөздер

Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары
Айсаұлы Әмет жыры

“Айсаұлы Әмет” — көне тарихи жыр.

Жырдағы Айсаұлы Әмет қазақ тайпаларының ең алғаш басын біріктірушілердің бірі болған (14 ғасыр). Жас кезінде Алтын Орда ханы Жәнібектің қарамағында қызмет істеп, кейін оған бағынбай, қырға шығып кетеді. “Қырға шығып кетудің” басы осы Әметтен басталады.

## Аңыз
Ел аузында Әмет туралы тарихи аңыз сақталған: Жәнібек хан аңға шыққанда Әмет оның қызын алып қашады. Хан аңнан оралған соң болған оқиғаны біліп, қыз бен жігітті іздетеді, бірақ таба алмайды. Екі жыл өткен соң қыз жүкті болғанын айтып, әкесіне хабар береді. Жәнібек Алшын Алау бастаған үш жүз кісіні қырға жібереді. Олар қайтпай, сонда тұрып қалады. Жәнібек өлген соң, Әмет Бердібекке келіп қосылады. Ханның жарты жұртын билейді. Ел аузындағы бұл аңызды Орынбордағы Неплюев корпусының оқытушысы Салихджан Кукляшев хатқа түсірген. Аңыздың тарихи негізі: Әметтің Өріс (Орыс) ханнан бұрын Қыпшақ мемлекетінің бір бөлігі Ақ Орданы билеген кісінің бірі болғанын аңғартады. Әмет төңірегіне біріккен “Үш жүз кісі” (қазақтың үш жүзі) не Алшын қауымы түрінде суреттеледі. Бұл аңыз Қадырғали Жалаирдың “Жамиғ ат-тауарих” кітабында да кезігеді. Мұнда, Әмет пен Сәмет қазақ ұлысының бірінші хандары ретінде баяндалады. 14 ғасырдың 2-жартысында Ақсақ темірмен жауласып жүрген кезде оның қолынан екеуі де қаза табады. Айсаұлы Әмет туралы ескі қыпшақ тілінде басқа да тарихи жырлар бар.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат: Әдебиет
Мәдімар

**Мәдімар** — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Ынтымақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Сарыкемер ауылынан солтүстікке қарай 15 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
1996 жылдан Ынтымақ ауылы (Кеңес өкіметі тұсында ынтымақтасып өмір сүрейік дегеннен шыққан) деп аталып келді. 1950 — 1997 жылдары жүгері тұқымын өсіретін Октябрьдің 40 жылдығы атындағы ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде Мәдімар “Мәдімар” ЖШС және 40-тан астам шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Атау тарихы
Ауыл бұрын - Теспе ауылы аталған. Талас өзені бойында орналасқан ауыл. Ауылдың жанында "Ынтымақ" бөгеті бар. Осы бөгетке байланысты ауыл да солай аталған. Облыс әкімі мен облыстық мәслихаттың 27.01.1996 жылғы ІХ сессия отырысында бірлескен шешіммен аталмыш ауыл "Мәдімар" ауылы болып аталды. Ауыл атауы елге танымал, сауабы мол бұрынғы Көшенай болысының басқарушысы Мәдімар Райымбекұлының есімімен аталған.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы елді мекендері
Целла

*Целла*' (лат. *сella* — бөлме, қойма) — құдайлардың ежелгі дәуір ғибадатханаларындағы мүсін-ескерткіштері қойылған негізгі бөлме. 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Дін
Санат:Тарих
Үшқорған

**Үшқорған** – көне қала орны. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы Жамбыл ауданы жерінде. 

## Сипаты
Қалашықты 1940 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И. Пацевич) зерттеген.
Үшқорған — шаршы сипатты алаң. Ол биіктігі 3 м соқпалы дуалмен қоршалған. Соқпа қабырғаларының орталарында және бұрыш-бұрыштарында биіктігі 7 м мұнаралар бой түзеген. Қала шамамен XVIII-XIX ғасырларда өмір сүрген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы
Санат:Қазақстан көне қалалары
Мәжбүрлеу шаралары

**Мәжбүрлеу шаралары**, құқық бұзушыға қолданылады. Ол келтірілген зиянды өтеу немесе келесі бір құқық бұзушылықтың алдын алу мақсатында атқарылады. Азаматтық құқықта тиісті қарызын өтемеген борышкердің мүлкін, қаражатын тұтқындау, алимент төлеушінің еңбекақысынан тиісті соманы ұстау, мүліктік зиянның орнын толтыру іспеттес шаралардан көрініс табады. Қылмыстық заңда қылмыс жасаған адамға, егер де ол психикасы бұзылған немесе маскүнемдікке салынудан, нашақорлықтан, уытқұмарлықтан емделуге мұқтаж деп танылған жағдайда тағайындалатын медециналық Мәжбүрлеу шаралары белгіленген. Олар мынадай түрлерге бөлінеді: емханалық қадағалау және психиатрилық емдеу; жалпы үлгідегі психиатрилық стационарда емдеу; мамандандырылған психиатриялық стационарда емдеу; үздіксіз қадағаланатын мамандандырылған психиатриялық стационарда емдеу.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Алматы индустриалдық колледжі

**Алматы Индустриалдық Колледжі** — мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. 1948 ж. Семей қаласында индустриалдық техникум болып ашылған. 1954 ж. Алматыға көшіп келді. 1996 жылдан қазіргі атымен аталады. Негізі қаланғалы 14 мың маман бітіріп шықты. Колледжде сабақ қазақ және орыс тілдерінде жүреді. Күндізгі бөлімінде машина жасау өндірістерінің жабдықтарын жөндеу және техникалық қызмет көрсету, ағаш өңдеу технологиясы, жиһаз бұйымдарын көркемдеп өңдеу және оның технологиясы, ағаш өңдеу өнеркәсібіндегі экон., есеп-қисап және бақылау, автокөлік қатынасын басқару және жүк тасымалдауды ұйымдастыру, машина жасау өндірісінің автоматтандырылған жүйелерін басқару мамандықтары бойынша 412 оқушы білім алады. Сырттай оқу бөлімі бар. Жоғары білікті 49 мұғалім дәріс береді. Оның біреуі ғылым докторы, екеуі ғылым кандидаты. 45 мың дана қоры бар кітапхана, 16 орындық асхана, 80 орындық жатақхана, ағаш шеберханасы жұмыс істейді. Жаңа оқу кабинеттері мен компьютерлік кластар іске қосылды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы колледждері
Бөгу

**Бөгу** — сауын сиыр ауруы. Бөгудің тез өтпелі және созылмалы түрлері бар. Тез өтетін түрі — дәнді дақыл және техникалық дақылдар қалдығынан (жом, күнжара, сабан, топан, т.б.) әзірленген жемге жарамсыз азық пен көкөніс, көгеріп-шіріген сүрлем қосылуынан, малды серуенге шығармаудан, ұзақ уақыт бір жерден екінші жерге тасып, не тас жолмен ұзақ айдаудан, шырынды азық жеп тұрған малға бірден құрғақ, не үсіген азық беруден де болады. Созылмалы түрі көп жағдайда жұқпалы, жүрек, өкпе, бауыр, т.б. ауруларына шалдыққан малда байқалады. Бөгумен ауырған мал оттамайды, күйісінен жаңылады, кекіреді, кейде іші кебеді. Бөгумен ауырған сиырға алғашқы екі күнде азық бермейді. Бірақ жиі-жиі су ішкізеді. Ішетін суына бір қасық сірке қышқылын, не тұз қышқылын (әр шелек суға) қосады. Күніне 2 — 3 рет 10 — 15 мин-тай малдың ішін ысқылайды, тік ішекке қол салып ішін тазартады.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Дунтинху

**Дунтинху** — Қытайдағы Янцзы өзені алабындағы көл. 

Шығыс Қытайдың Цзянхан жазығында орналасқан. Су деңгейінің маусымдық өзгеруі (10 — 15 м) салдарынан Дунтинхудың аумағы 4 — 5 мың км²-ден (қыста) 10 — 12 мың км²-ге дейін (жазда) өзгеріп отырады. Көлге Сянцзян, Юаньцзян, Лишуй, Цзышуй өзендері құяды. Янцзы өзеңімен бірнеше тармақ арқылы жалғасады. Жазда су тасығанда су Янцзыдан көлге қарай, қыста кері бағытта ағады. Көлде кеме қатынасы бар. Балық ауланады. Дунтинху алқабында күріш егіледі.

Санат:Хунань көлдері
Дунху

[thumb|right|250px|Дунху [Цин империясының солтүстік-шығысында б.з.б. 3 ғ. өмір сүрген.]]
**Дунху** - ежелгі дәуірде Қытайдың солтүстік-шығысында қоныстанған көшпелі тайпалар бірлестігі. 

Ерте заманда қытайлар өздерінің солтүстік көршілерін “ху” деген жалпы атаумен атаған. Қытай тілінде “дун” шығыс деген мағынаны береді. Осылайша ғұндардың шығыс жағындағы тайпалар бірлестігі “Дунху” атанған. Дунху тайпалары көшпелі мал шаруашылығымен, аңшылықпен шұғылданған. Сондай-ақ жартылай отырықшы тұрмыс кешіп, егіншілікпен де айналысқан. Олардың қандай тілде сөйлегені жайлы нақтылы мәлімет жоқ. Б.з.б. 6 ғасырдан бастап Дунхулықтар Хань империясының Янң, Жау бектіктеріне ұдайы шабуыл жасап тұрған. Б.з.б. 4 ғасырда қазіргі Хубэй провинциясына дейінгі жерлерді жаулап алған. Қытай бектері оларға алым-салық төлеп тұруға мәжбүр болған. Дунхулардың шабуылынан қорғану мақсатында қытайлықтар қорғандар тұрғыза бастады. Бұл Ұлы Қытай қорғанын салудың бастапқы кезеңі болатын. Б.з.б. 3 ғасырда Дунху тайпаларын ғұндар талқандады. Талқандалған Дунху тайпалары бұдан кейінгі кезеңде сәнби, мажул, т.б. атаулармен аталынды.

## Дереккөздер

Санат:Қытай тарихы
Санат:Маньчжурия
Санат:Шығыс Азияның жойылып кеткен халықтары
Санат:Моңғол халықтары
Үшқылтан

**Үшқылтан** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Жер шарының қоңыржай аймақтарында 60-қа жуық түрі тараған, Қазақстанда 4 түрі (масақты үшқылтан, Литвинов үшқылтаны, Сібір үшқылтаны, Алтай үшқылтаны) кездеседі. Бұлар альпілік, субальпілік белдеулерде, ылғалы мол шалғынды жерлерде, ормандағы ашық алаңдар мен тоғайлардың шетінде өседі. Биіктігі 50 — 150 см. Сабағы түзу, жалаң, жылтыр. Гүлдері қосжынысты, аталығының саны үшеу. Гүлшоғыры шашыраңқы немесе масаққа ұқсас сыпыртқы. Масағы 2 — 4 гүлді, масақ қылтаны екеу. Маусым — шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі. Үшқылтан — бағалы, құнарлы мал азығы. Кейбір түрлері мәдени өсіріледі.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Астық тұқымдасы
Мониторинг

**Мониторинг** ( – қараушы, қадағалаушы, күні бұрын ескерту, сақтандыру) – қоршаған табиғи орта жағдайының антропогендік факторлардың әсер-ықпалынан өзгеруін болжау мен бағалаудың, бақылаудың кешенді жүйесі.

## Жіктелуі
Мониторингтің: базалық, ғаламдық, аймақтық, авиацалық, ғарыштық, т.б. деңгейдегі түрлері бар. **Базалық мониторинг** – жалпы биосфераның табиғи құбылыстарына бақылау жүргізу. **Ғаламдық мониторинг** – Жер биосферасы мен оның экосферасындағы жалпы әлемдік процестер мен құбылыстарды бақылау. **Аймақтық мониторинг** – белгілі бір аймақтағы экологиялық процестер мен құбылыстарды бақылау. **Авиациялық мониторинг** – экологиялық процестерді әуеден ұшақтар, тік ұшақтар және ұшатын аппараттар арқылы бақылау. **Ғарыштық мониторинг** – экоқұбылыстарды ғарыштық құралдардың көмегімен бақылау. Бұл қоршаған ортаның өзгеру өзгешелігі мен ластану ошағын жедел анықтауға; экологиялық өзгерістің амплитудасы мен ондағы қарқынды процестерді бақылауға; техногендік жүйелердің бір-біріне әсер ету әрекетін анықтауға мүмкіндік береді.

## Қоршаған ортаның Мониторингі

Қоршаған ортаның Мониторингі – адамдардың тіршілік ететін орта жағдайын бақылау арқылы, адамдарға табиғатта болып жататын қауіп-қатерлерді алдын ала ескерту үшін қажет. Сондай-ақ, Мониторингтік бақылаулар биосфералық қорықтарда да жүргізіледі. Мониторинг қызметі көптеген елдерде ұйымдастырылған. 1988 жылы қоршаған ортаның дүниежүзілік мониторингі ортасы құрылды.
Мониторинг үш деңгейге ажыратылады:

1. **Санитарлық-токсикологиялық мониторинг** -қоршаған ортаның күйін, табиғат нысандарының зиянды заттармен ластану деңгейін, осы ластаушылардың адамға, жануарлар мен өсімдіктерге әсерін зерттейді.

2. **Экологиялық мониторинг** -экожүйелердегі, табиғи кешендердегі өзгерістерді, олардың өнімділігін бақылау.

3.**Биосфералық бақылау** -табиғаттағы ғаламдық-фондық өзгерістерді: радиация деңгейін, атмосферадағы зиянды заттар, шаңның мөлшерін, жылудың тасымалдануын, планетадағы ауа райы мен климаттың т.б. өзгерістерді бақылау.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Құқық
Санат:Заң
Фрахт

**Фрахт** (нем. Fracgt — тасымал үшін төлем) — 
#тасымал, кіре — жалданылған (фрахтыланған) кемемен тасылатын жүк, сондай-ақ осындай тасымалдың өзі; 
#тасымалақы, кірепұл — ең алдымен халықаралық теңіз тасымалында — жүкті су жолымен тасымалдауда көрсетілетін көлік қызметінің ақысын төлеу нысаны немесе көлік құралы иесіне жүктерді немесе жолаушыларды кез келген қатынас жолдарымен тасымалдау үшін төленетін ақы, жүкті не жолаушыларды қандай да болсын көлік түрімен, көбінесе теңіз көлігімен тасымалдағаны үшін көлік құралдарының иесіне төленетін төлем; 
#кемені кірелеу (фрахтылау), яғни кемені жалға беру туралы шарт.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Әбубәкір Бермұхамедұлы Алдияров

**Әбубәкір Бермұхамедұлы Алдияров** (1878 жыл, Торғай облысы Қостанай уезі Сарыой болысы — 27.09.1938 жыл, Тараз ) — қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны

Әкесі Бермұхамед болыс болған, атасы Қаумен ел басқарған.

* Ы.Алтынсарин ұйымдастырған Қостанайдағы 2 сыныптық мектепті, Орынбор ер балалар гимназиясын (1899) тәмамдаған соң Қазан императорлық университетінің медицина факультетіне түсіп, генерал-адьютант Н.А.Крыжановский атындағы стипендиямен оқыған. 
* 1904 жылы университетті күміс медальмен бітіріп, Ақтөбе, Қостанай өңірінде және Троицк қаласында (1916 жылға дейін) дәрігер болып қызмет істеді. 
* 1916 жылы қазақтың тұңғыш заңгері Ж.Сейдалиннің қызы Ажарға үйленіп, зайыбымен Беларусьға (Пинск қаласына) қара жұмысқа алынған қазақтар арасына өз еркімен барып, дәрігерлік қызмет атқарды, Халықаралық Қызыл Крест қоғамында жұмыс істеді. 
* 1917 жылы елге оралған соң Алаш қозғалысына белсене араласты. 
* 1917 жылғы 1 және 2 жалпықазақ съезіне қатысты. 
* Алашорданың Қостанай уезі комитетінің төрағасы және Торғай облысы комитетінің мүшесі болды. 
* 1918 жылы қазанның 14-17 аралығында өткен Қостанай уезі қазақтарының төтенше съезінде Алашорда автономиясы туралы баяндама жасады. Баяндама бойынша съезд “Қостанай уезі Алаш автономиясына қосылып, тек Алаш және Бүкілресейлік үкіметтердің билігін мойындайды” деген қарар қабылдады. 
* Кеңес өкіметі тұсында Алдияров Тройцк қаласының ауруханасында дәрігер болып істеді. 
* Алаш қозғалысына белсене араласқаны үшін 1928 жылы Өскеменге жер аударылды. 
* 1936 — 38 жылдары Қырғызстанның Қаракөл қаласында және Тараздағы темір жол ауруханасында қызмет істеді. 
* Алдияров — 1938 жылы жала жабылып, ату жазасына кесілген саяси қуғын-сүргін құрбандарының бірі. 1956 жылы 20 қыркүйекте ақталды.

## Дереккөздер


Санат:1878 жылы туғандар
Санат:Қостанай уезінде туғандар
Санат:27 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Таразда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:Қазан университеті түлектері
Фреатофиттер

**Фреатофиттер** (грек. phreatos — құдық және фит) — тамыр жүйесі терең орналасқан, ылғал көзі ретінде грунт суын пайдаланатын өсімдіктер. Негізінен құрғақ аймақтарда кездеседі. Фреатофиттердің айқын мысалы — құрма пальмасы (Phoenіx). Ол Азия мен Африка шұраттарында өседі. Діңі тік, биіктігі 15 — 20 м, жапырағының ұзындығы 4 — 6 м. Тамыр жүйесі терең орналасқандықтан (тереңде жатқан грунт суына жетеді) ыстық әрі құрғақ жерлерге бейімделген. Қазақстанда Фреатофиттерге сарсазан, жантақ, бұдыр мия жатады. Фреатофиттер грунт суларының тереңдігі мен олардың сортаңдану дәрежесінің индикаторы бола алады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", ұ том

Санат: Биология
Санат: Өсімдіктер
Бөдене Байтілеуұлы

**Бөдене Байтілеуұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) — 18 ғасырда өмір сүрген би, Кіші жүздегі Беріш руының старшыны. Ол Сырым Датұлының Орынбор шекаралық комиссиясына жолдаған наразылық хатына қол қоюшылардың бірі болды. Кейбір мәселелерге келгенде Бөдене Сырым Датұлын қолдамаған. Оған 1791 жылы Сырым Датұлы: “Жайық бойынан қырға көшіңдер, орыстармен сауда-саттық жасағанды қойыңдар, Орынбор жәрмеңкесіне мал айдамаңдар” деп хат жолдаған. Бөдене ол хатқа жауап қайтармаған. Атырау облысының Индер ауданында Бөдене атты ауыл бар. Бөдененің бейіті сол ауыл маңында.

## Дереккөздер</span>

Санат:Қазақ би-шешендері
Ерғали Баймұхамедұлы Алдоңғаров

**Ерғали Баймұхамедұлы Алдоңғаров** (1901, Торғай облысы Қостанай уезі Қарабалық болысы, Шұбартеңіз ауылы — 1930) — Қазақстан Жастар Одағын, қазақ баспасөзін ұйымдастырушылардың бірі. 

Қостанайда екі жылдық училище, екі жылдық мұғалімдік курсты бітірген. 1919 жылы Қостанай губерниясында кеңес қызметіне белсене араласып, РКЖО губерниялық комитетінің мұсылман секциясын ұйымдастырды. 1919 — 1925 жылдары РКЖО Қырғыз (Қазақ) өлкелік комитетінің төралқа мүшесі, Түркістан РКЖО Орталық Комитеті “Жас қайрат” газетінің, Қырғыз (қазақ) өлкелік “Жас қазақ”, “Лениншіл жас”, “Пионер” журналдарының редакторы, “Еңбекші қазақ” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газетінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарған.

## Дереккөздер

Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Қарабалық ауданында туғандар
Санат:1930 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан журналистері
Фреза

***Фреза*** () — материалды жоңқалап кесу (фрезалау) тәсілімен өңдейтін көп жүзді кескіш аспап. 
*Ол тіс орналасқан бетінің түріне (цилиндрлі, бүйірлі, дискілі, бұрышты, фасонды); 
*тіс пішініне (тұзу, винтті, жан-жаққа бағытталған); 
*тіс ерекшелігіне (қайралған, шыңдалған); 
*құрылысына (тұтас, құрама, кешенді); 
*бекітілуіне (саптамалы, т.б.); 
*винттік ойығының бағытына қарай ажыратылады. 
Фреза легирленген және аспаптық болаттан дайындалады. Ол жазық әрі қисық бетті, жікті, айналу денесін өндеу, сондай-ақ материалдарды кесу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Аспаптар
Санат:Техника
Дуралюмин

**Дуралюмин**, дюралюминий, дюраль (нем. Duren —алғаш рет алюминий және оның қорытпалары өнеркәсіптік өндіріс ретінде шығарыла бастаған қала және алюминий) — құрамында 2,2 — 5,2% мыс, 0,2 — 2,7% магний және 0,2 — 1,0% марганец болатын алюминий негізіндегі қорытпалардың жалпы аты. Дуралюминнің D1, D16 маркалы түрлері кең тараған. Қорытпалардың физика-механика қасиеттері (жеңілдігі, беріктігі, т.б.) шынықтыру және ескірту тәсілдері арқылы жақсартылады. Дуралюмин 500С шамасында қыздырылып, суға батыру арқылы шынықтырылады, содан кейін ол 20С температурада төрт тәулік бойы ескірту тәсілімен өңделеді. Дуралюминнің пластикалық (созылғыш) қасиеттерін жақсарту үшін жасыту тәсілі қолданылады, яғни бұйымдар 340 — 370С температура аралығында қыздырылып, суытылады. Дуралюмин коррозияға онша төзімді емес, сондықтан одан жасалған бұйымдарға таза алюминий жалатылады. Дуралюминнен лента, құбыр, шыбық, профиль түріндегі бұйымдар жасалынып, авиация және көліктік машина жасау өндірістерінде, т.б. кеңінен қолданылады.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы
Алдына ала кернелген құралымдар

**Алдына ала кернелген құралымдар** — жеке бөліктеріне кернеу алдына ала (дайындау не құрастыру кезінде) тиімді бөлініп түсірілген құрылыс құралымдары. Материалға (құйматасқа, арматураға) алдын ала кернеу түсіру процесі қазіргі заманғы құрылыстың әр түрлі темір-құйматас құралымдары мен бұйымдарында, сондай-ақ металл құралымдарында кеңінен қолданылады. Әдетте темір-құйматасты Алдына ала кернелген құралымдарда құйматас сығылады да, арматура созылады. Мұның нәтижесінде арматуралық болаттар үнемделіп (70%-ке дейін), құралымның беріктілігі т.б. артады. Темір-құйматасты Алдына ала кернелген құралымдарды үйлер мен инженерлік құрылыстарда (мыс., көпірлерде) пайдалану тиімді. Ал металдық Алдына ала кернелген құралымдар көпір құрылысында, кран балкаларында, мұнараларда, электр жеткізу желілерінің тіректерінде т.б. қолданылады.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Алдын ала қамау

**Алдын-ала қамау** – қылмыстық процесте: қамауға алу (тұтқындау) түрінде бұлтартпау шарасын қолдану арқылы айыпталушыны (сезіктіні) немесе сотталушыны уақытша бас бостандығынан айыру. Алдын-ала қамаудың мерзімдері, тәртібі мен шарттары қылмыстық іс жүргізу кодексінде көзделген. Сот оны жазаны өтеу мерзіміне қоса есептейді. Айыпталушыны (сезіктіні) тұтқындау шарасы тек прокурордың санкциясымен, не соттың шешімі бойынша қолданылады; тұтқындау мерзімі 12 айдан аспауға тиіс, бұлтартау шарасын алып тастау немесе өзгерту тек прокурордың келісімімен ғана жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Дура-Еуропос

**Дура-Еуропос** — қазіргі Ирак жерінде б.з.б. 3 ғасырдан сақталған ежелгі қала орны. Ескендір патшаның Шығысқа жасаған жорықтарының бірінде қазіргі әс-Салахия қаласының маңында, ежелгі Дура қалашығының орнына Еуропос деген атпен салынған. Селевки әулетінің тұсында қала Вавилон үлгісімен салынып, бекініспен қоршалған, кейін парфиялықтар жаулап алған кезден бастап (б.з.б. 2 ғасырдың 2-жартысы) онда цитадель орнатылады, айналасына үлкенді-кішілі үйлер мен ғибадатханалар салына бастаған. Бұл дәстүр шамамен б.з.б. 1 ғасырдың ортасына дейін сақталған. Парфиялықтар билеген кезеңде негізгі құрылыстар шығыс сәулет өнерімен алмастырылған. Шығыс үлгісімен салынған сарайлар алдыңғы жағынан айвандармен қоршалып, ішкі аула құрылымдарына көп көңіл бөлінген. Жалпы, Дура-Еуропостың парфиялықтар кезеңіндегі сәулет өнері Оңтүстік Месопотамияның ықпалымен дамыған. Бұрынғы грек ғибадатханалары өзгертіліп, қайта салынып, жаңа жағдайға бейімделген. Сол сияқты, көне грек идеологиясы, оның пантеонының құдайлары да кейінірек семиттік бейнелермен ауыстырылған. Мысалы, гректердің Артемидаға арналған ғибадатханасы парфиялықтар дәуірінде өзгертіліп, оның бейнесі семиттік Нанайя — Иштармен алмастырылды. Қала дамуының кейінгі кезеңдерінде, әсіресе, діни өмірінде Заратуштра ілімінің ықпалы байқалады. Ол Ахура Мазда бейнесінен аңғарылады. Рим императоры Троянның тұсында (б.з.б. 165) Дура-Еуропосты римдіктер жаулап алса, кейін б.з. 3 ғасырында (256) қаланы Сасан әулеті мүлдем қиратқан. Парфиялықтар билеген тұсы — қала мәдениетінің ең биік даму шегіне жеткен кезі. Ол уақытта бейнелеу өнері өте дамыған. Парфия патшаларын, әсіресе, қарулы әскери қолбасшыларды бейнелейтін тақырыпқа көңіл бөлген. Дура-Еуропостың мәдениетін, сәулет, бейнелеу өнерін, граффити (магиялық сипаттағы жазулар), мүсін өнерін орыс ғалымы М. Ростовцев көп зерттеген. Қала орнынан тарихи деректерге бай пергаменттер де табылған.

## Дереккөздер

* Қазақ энцклопедиясы

Санат:Ирак көне қалалары
Моногенетикалық сорғыштар

**Моногенетикалық сорғыштар** (*Monogenеа*) – паразит жалпақ құрттардың бір класы. Моногенетикалық сорғыштар балықтардың терісі мен желбезегінде, қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың қуығында тіршілік етеді. 2,5 мыңдай түрі бар. Тұрқы 1 мм-ден 2 – 3 см-ге дейін, созылыңқы, артқы бөлімінде ерекше бекігіш ілмегі болады. Арнайы бекіну мүшелері құрт денесінің алдыңғы бөлімінде орналасқан. Олар жабысқақ секрет бөлетін бір клеткалы бездердің жолдары ашылатын қалақ тәрізді өсінділерден немесе кішкене сорғыштардан тұрады. Ас қорыту жүйесі жақсы дамыған; денесінің алдыңғы жағында орналасқан ауыз қуысы көптеген бүйір өсінділерімен тармақталатын қапшық тәрізді немесе қос тарамды ішекке жалғасып жатады. Денесінің алдыңғы жағында орналасқан 1 – 2 жұп көзі болады. Қан айналу, тыныс алу жүйесі болмайды.

Зәр шығару жүйесі протонефридиялы, яғни, негізгі экскреторлы өзекшелер денесінің алдыңғы бөлімінде екі зәр шығару саңылауларымен аяқталады. Моногенетикалық сорғыштар – гермафродиттер, бір немесе көптеген аталық тұқым бездері мен жалғыз жұмыртқа безі болады. Моногенетикалық сорғыштардың көпшілік түрі балықтардың паразиті болғандықтан, тоған балық ш-на үлкен зиян келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Трематодтар‎
Санат:Балық паразиттері
Алдын-ала тергеу

**Алдын-ала тергеу** — қылмыстық процестің кезеңдік сатысы. Оның барысында істің дұрыс шешімін табу үшін маңызды барлық мән-жайлар бойынша тергеуші дәлелдемелер жинап, тексереді. Алдын-ала тергеу қылмыстық іс қозғалғаннан соң басталады да, айыптау қорытындысын прокурорға жолдаған немесе қылмыстық істі доғарған кезде аяқталады. Анықтау жүргізілген істер бойынша Алдын-ала тергеу ол аяқталған соң басталады. Алдын-ала тергеуді ішкі істер органдарының, ҰХК-інің, салық полициясы органдарының тергеушілері жүргізеді және ол екі айлық мерзімнен ұзамай аяқталуға тиіс. Алайда осы мерзімді 6 айға және одан да көп уақытқа ұзарту тәртібі де арнаулы заңда көзделген. Алдын-ала тергеуді бір немесе бірнеше тергеуші жүргізеді. Оның заңға сәйкестігін прокурор қадағалайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Үшлік қаған

**Үшлік хан** (т. ж. б. — 708) — 699 — 708 жылдар аралығында билік еткен Түргеш қағанатының алғашқы билеушісі. 
## Басқаруы
Түргештер 6 ғасырдан бері Жетісудағы Шу мен Іле өзендері аралығын мекендеп, кейіннен Батыс Түрік қағанатының құрамына енген. Қағандықты қытайлар талқандағаннан кейін, бұл өңірлерде Ашина әулетінің Қытай берілген өкілдері билік жүргізді. 7 ғасырдың соңында болған Шығыс Түрік қағанаты мен Қытай арасындағы соғыстар және Қытайдың қол астындағы көшпелі тайпалардың көтерілістері нәтижесінде Жетісуда түргеш тайпалары күшейді. Үшлік ханның түргеш тайпаларының көсемі және Қытай үкіметі бекіткен тархан-кеңесші деген атағы болды. Ол 699 ж. Ашиналық Хусэлоны Жетісу ығыстырып, өзін хан етіп жариялады. Үшлік хан мемлекетте әкімш. реформа жүргізіп, елдің басқару жүйесін қайта құрды. Ол елді әрқайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 әкімш. аймаққа бөлді. Хандықтың астанасы болып Шу бойындағы Суяб қаласы таңдалды. Үшлік ханның екінші жазғы ордасы Іле бойындағы Күнгіт қаласында орналасты. Үшлік хан 8 ғасырдың басындағы Қытай мен Шығыс Түрік қағанаты арасындағы саяси жағдайды пайдаланып, Қытайға өзін мойындатты. 708 жылға дейін Үшлік хан Жетісудағы барлық ұсақ тайпаларды бағындырып, әскер санын 200 мыңға дейін жеткізді. Ол 708 ж. қыс айларының бірінде қайтыс болған. Тағына үлкен ұлы Саға (Сақал) отырды.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
## Тағы қараңыз

Санат:Тұлғалар
Санат:Түргеш қағанатының билеушілері
Целлюлоза

[right|thumb|270px|Целлюлозаның [Құрылымдық формула|құрылымдық формуласы]]
[right|thumb|270px|Целлюлозаның [Кристалдық тор|кристаллдық торы]]
**Целлюлоза** ( — клетка), полиглюкопираноза, (C6H10O5){n} — негізгі құрам бөліктері өсімдіктер жасушаларының қабығын түзетін үлкен молекулалы көмірсу (полисахарид). Целлюлоза өсімдік тіндеріне механикалық беріктік, серпімділік қасиет береді. Ол өсімдіктерде қарапайым көмірсулардан күрделі биохимиялық синтез нәтижесінде түзіледі. Целлюлоза макромолекуласының қарапайым бунақтары C6H10O5 — глюкоза ангидриді (глюкопираноза) болып саналады.  

Целлюлоза негізінен кейбір өсімдіктер талшықтарының құрамында болады, мысалы: 

* мақта талшығында (97 — 98%)
* ағашта (40 — 50%)
* тінді дақыл талшықтарында (зығырда және талшықты көп жылдық өсімдік — қытай қалақайында 80 — 90%)
* бір жылдық өсімдік сабақтарында (қамыс, жүгері, астық тұқымдастарда 30 — 40%), т.б. көп. 

Целлюлозаның молекулалық массасы қай өсімдіктен алынғанына байланысты бірнеше миллиондаған көміртектік бірлікке дейін барады. Оның молекуласының құрылымы сызықты тармақталған, сондықтан мақта, зығыр, кендір, т.б. талшықты материалдардың целлюлозадан түзілетіндігі осыған байланысты.

Табиғи талшықтарда целлюлоза макромолекулалары бір бағытта түзу орналасқандықтан талшықтары механикалық берік болады. Тоқу кезінде мақта, зығыр талшықтарынан ұзын және берік жіптер ширатылады. Ағаштан алынған целлюлоза молекулалары да сызықты тармақталғанымен ретсіз орналасып, бірыңғай бағытталмайды, сондықтан ағаштан жіп ширатылмайды. Табиғи және синтездік үлкен молекулалы қосылыстар сияқты целлюлоза да жартылай дисперсті. Оның себебі — кіші молекулалы фракциялардың болуы. Целлюлозаны химиялық жолмен қайта өңдеу одан жасалатын бұйымдардың қасиеттеріне күшті әсер етеді. Целлюлоза молекулалары күшті созылған, бірақ мықты емес, молекуласының пішіні әртүрлі әдістермен өңдеу кезінде көп өзгереді. Целлюлоза суда, сілті ерітіндісінде ерімейді, суда ісінеді, сілтілік металдар гидрототығының ерітінділерінде және кейбір тұздар мен қышқылдар ерітінділерінде күштірек ісінеді. Ағашты ауа қатыстырмай қыздырғанда целлюлоза термиялық жолмен ыдырап, органикалық ұшқыш заттар және су және көмір түзеді. Түзілген органикалық өнімдерде метил спирті, сірке қышқылы, ацетон болады. Табиғатта таза күйінде целлюлоза кездеспейді.  Целлюлоза азот қышқылы эфирлерінің маңызы зор, ол күкірт қышқылы қатысында целлюлозаға азот қышқылымен әсер еткенде түзіледі. Целлюлоза механикалық беріктігіне байланысты кеңінен қолданылады, одан түрлі бұйымдар дайындалады, мата тоқылады, арқан есіледі, қағаз жасалады. Целлюлозаны гидролиздеу және одан түзілген глюкозаны ашыту арқылы этил спирті алынады. Оның химиялық өңдеу жолымен алынған эфирлері жасанды талшық, жұқа пленка, сыр, пластмасса, мылтық дәрісін өндіруде қолданылады.

## Дереккөздер

Санат: Полисахаридтер
Санат: Целлюлоза
Санат: Биополимерлер
Санат:Тағам қоспалары
Алеврит

**Алеврит** — өлшемі 0,01-0,1 мм ұсақ үгінділерден тұратын борпылдақ шөгінді тау жынысы. Алеврит терминін 1932 жылы Н.Заварицкий (1932) ұсынған. Оның минералдық құрамы үгіліске түскен бастапқы тау жыныстарының құрамына байланысты. Алеврит негізінен кварц, дала шпаты, слюда т.б. минералдар түйіршіктерінен түзіледі. Түйіршіктерінің өлшемдеріне байланысты Алеврит ірі Алеврит (0,05-0,1 мм) және ұсақ Алеврит (0,01-0,05 мм) болып бөлінеді. Алеврит экзогенді процестердің нәтижесінде пайда болып, жел көтерген тозаңнан немесе баяу аққан су тасқындарының шаймалауынан шөгеді. Алевриттің тозаң қабаттары мен суда шөккен тұнбалары Қазақстанда төрттік кезеңде түзілген.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Шөгінді тау жыныстары
Үшөлшемді полимерлер

thumb|200px|Полимер молекула
**Үшөлшемді полимерлер**, торлы полимерлер — буындары бірыңғай химиялық байланысқан кеңістіктік тор түзетін полимерлер; қара Тігінді полимерлер.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Химия
Санат: Полимерлер
Алевролит

**Алевролит** — алеврит түйіршіктерінен тұратын, цементтеліп тасқа айналған шөгінді тау жынысы. Алевролит терминін 1935 жылы В.П.Батурин ұсынған. Құрамы үгілген тау жыныстарының құрамы мен үгілу процестерінің ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі болады. Алевролиттің құрамындағы түйіршік материалдың мөлшері 25-85%, қалғаны сазды, карбонатты, кремнийлі және күрделі қоспалы цементтен тұрады. Алевролиттің түсі бояғыш пигментке байланысты қызыл, қара, жасыл, сұр, ақшыл, ал нақышы жентектелген немесе қабаттасқан болып келеді. Алевролит терригенді формацияларда қалыңдығы ондаған метр қабаттар мен линзалар құрайды.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Шөгінді тау жыныстары
Френ Христиан Данилович

**Френ Христиан Данилович (Christian Martin Joachim Frähn)** (23.5.1782, Росток — 16.8.1851, Санкт-Петербург) — шығыстанушы ғалым, философия ғылымының докторы (1805), Петербург ғылым академиясының академигі (1817). 1803 ж. Росток университетін бітірген. 1807 — 1817 ж. Қазан университетінде шығыс тілдерінің профессор және деканы болды. Ол Шығыс нумизматикасының негізін салушы, Азия музейінің негізін қалаушы әрі бірінші директоры (1818 — 1842), сол музейдегі араб, парсы, түркі жазбаларын зерттеуге жетекшілік етті. Әбілғазының “Түрік шежіресі” атты еңбегін латын тілінде бастырып шығарып (Қазан, 1825), оған көлемді алғы сөз жазды. Бұлғар, хазар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының тарихы жайында еңбектері бар. Френ Ресейдің шығыстану тарихында елеулі із қалдырды.

## Шығармашылық
*Ибн Фоцлан (Фадлан) и другие арабские источники о русах древних времен, СПб., 1823.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Тұлғалар
Санат:Философия
Алебастр

thumb|150px|left
**Алебастр** *( - күйдірілген бор)* — 
# минерал, гипстің қардай ақ ұсақ түйіршікті түрі; 
# құрылыс гипсі, байланыстырушы тұтқыр материал. Ол табиғи гипсті (CaSO4 2H2O), ангидритті (CaSO4) және кейбір құрылыс өнеркәсібіндегі қалдықтарды 140-1900С температурада күйдіріп, ұнтақтау нәтижесінде алынады. Алебастрдан сылақ езбесі, құйма қалыптары, құрылысқа қажетті бөлшектер, гипстік құйматас, едендік тақта, жасанды мәрмәр әзірленеді. Алебастр медицинада сынықты емдеу кезінде пайдаланылады. Қағаз, бояу, металл, цемент өндірісінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Мүсін жасау материалдары
Санат:Карбонат минералдар
Санат:Сульфат минералдар
Санат:Кальций минералдары
Санат:Бейорганикалық заттар
Целлофан

right|thumb|150px|iстеп шығылғаны целлофанның пакетi
right|thumb|150px
**Целлофан** — мөлдір, түссіз немесе боялған жұқа, жасанды материал. Ол вискозаны ұзын, жіңішке саңылау арқылы өткізгеңде алынады. Негізінен, азық-түлік, парфюмерия, фармацептика, галантерея бұйымдарын орау үшін қолданылады.

Дастарқанға жабылатын алғашқы Ц. 1911 ж. алынған. 1927 жылдан жетілдіріліп, ылғал өткізбейтін болды. Целлофан вискозаны ұзын, жіңішке саңылау арқылы өткізгенде алынады (қ. Вискоза). Целлофанға ылғал өткізбейтін қасиет беру үшін кей жағдайда оған нитроцеллюлозалық сыр жағады. Целлофанның жұқалығы 0,02 мм шамасында болады. Ол негізінен азық-түлік, парфюмерия, фармацевтика, галантерея бұйымдарын орау үшін, т.б. қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Целлюлоза
Санат:Пластмассалар
Үш сүю

**Үш сүю** — Абай шығармашылығындағы діни сенімнің, жоғары ақылақтың асылы деп таныған адамгершілік қағидасы. Абай Құнанбаевтың “Алланың өзі де рас, сөзі де рас” атты өлеңінде “Махаббатпен жаратқан адамзатты, Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті. Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп, Және хақ жолы осы деп әділетті. Осы үш сүю болады имани гүл, Иманның асылы үш деп сен тәхқиқ біл” — деген шумағында дін иманның, тағат-ғибадаттың негізгі қағидасын осы Үш сүю деп анықтайды. Махаббат Абай шығармашылығын көктей өтіп, негізгі өзекті мәселені құрайтынын “Махаббатсыз дүние бос”, “Күні-түні ойымда бір-ақ Тәңірі , Өзіне құмар қылған оның әмірі” деген жыр жолдарынан анық көреміз. Көкейкесті махаббат мәселесі Абай шығармаларының өзегі болуымен қатар, көптеген өлеңдерінде мейлінше жан-жақты ашылған және осы Үш сүю — иманигүл ұғымымен тұжырымдалған. Сондықтан да Үш сүю адамдық кәмелеттіктің, ақылақтық қағидаттың, рухани кемелдіктің толыққанды көрінісі, адам бойынан көрінуге тиіс абзал қасиет ретінде анықталады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ислам
Санат: Ислам ғылымы
Үштаған (Маңғыстау облысы)

**Үштаған** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы ауыл, Ақтөбе ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орналасуы
Аудан орталығы - Шетпе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 59 км жерде, Бостанқұмының солтүстік-батыс етегіндегі жазықта орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1969-шы жылы ұжымшар негізінде ұйымдастырылған қаракөл қой кеңшарының орталығы есебінде қаланған. 1996-шы жылдан кейін кеңшардың таратылуына байланысты оның негізінде Үштағанда және округтегі Жарма, Сазды ауылдарында бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Үштағанға Сауысқан темір жолы айырмасынан тұрғындарды ауыз сумен қамтамасыз ету үшін ұзын 30 км су құбыры тартылған. Үштаған арқылы Шетпе — Жаңаөзен автомобиль жолы өтеді.

## Тарихи ескерткіштер
Округ аумағында Масат әулие қорымы сақталған.

## Дереккөздер

 

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері