open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жолақы

**Жолақы** (Плата за проезд) — қоғамдық көлік қызметі үшін төленетін ақы.
## Сыртқы сілтеме
Алматы қаласының маршруттары 
## Тағы қараңыз
*Автобус

## Дереккөздер</span>


Санат:Экономикалық терминдер
Қалқа

**Қалқа** (*Маска; overlay*) — пернетақтаның картоннан немесе пластмасадан жасалған жабуы. Онда символдардың, сөздердің немесе оның астында орналасқан пернеге қатысты қызметтердің белгілері көрсетілген.

## Ішкі сілтемелер
*Қалқалар биті

## Сыртқы сілтемелер
*Overlay keyboard 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қалқалар биті

**Қалқалар биті** (*Бит маски; mask bit*) — белгілі бір операцияны шешу немесе тыю үшін, өрісті тексеру немесе өзгерту үшін нөлдік немесе бірлік мәнге қойылатын биттер үйлесімі.

## Ішкі сілтемелер
*Қалқа

## Сыртқы сілтемелер
*Mask bit 
*Битовая маска 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тағайындау

## Тағайындау
**Тағайындау** *(Назначение; aUcation, assigment)* 
* бір объектіні екіншісінен кейін бекіту; 
* жүйеде қабылданған кейбір логикалық атауларды енгізу-шығарудың физикалық құрылғысына телу;
* айнымалының мәнін телуге мүмкіндік беретін механизм.
### Тағайындау адресі
Тағайындау адресі (Адрес назначения; destination address) — мәліметтерді жіберетін жад аймағының немесе құрылғының адресі.
### Тағайындау аймағы
Тағайындау аймағы (Область назначения; destination area) — операция нәтижесін, мәліметтерді қайта жіберу және т.б. жазуға бөлінетін жад аймағы.
### Тағайындау (меншіктеу) операторы
Тағайындау (меншіктеу) операторы (Оператор назначения (присвоения); assignment operator) — мәліметтер құрылымына немесе айнымалыларға мәндер тағайындау үшін пайдаланылатын оператор. Мысалы, сол жақ операндтың мөндерін оң жақ операндқа тағайындау қызметін қарапайым (:=) меншіктеу операторы (а:=а+1) атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тағайындаушы дискілер

**Тағайындаушы дискілер*** (Установочные диски; mounting disks)* — дайындаушы жеткізіп беретін программалық өнімнің дестеленген көшірмесі бар, нөмірленген тағайындау дискілерінің кешені. Өнімді нақтылы компьютерге, әдетте, бірінші дискіде тұратын Setup.exe программасы орнатады. Орнату туралы қосымша мәліметтер көбінше құжаттамада немесе README файлында болады. Бұрынғы бірнеше дискеттен тұратын тағайындау дискілері кешенінің орнына қазіргі кезде бір ықшам-диск қана қолдануға болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тазалай отырып босату

**Тазалай отырып босату** *(Сброс с очисткой; reset width purify)* — барлық регистрлер мен жад үяшықтарын босатумен сәйкес бастапқы программалық босату. Ондағы ақпараттарды программа- лық құралдармен өзгертуге рүқсат етіледі. Ол жөндеуге немесе пайдаланушының құпия ақпаратының тарап кетуіне жол бермеу үшін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидравликалық ырғымадағы энергия

**Гидравликалық ырғымадағы энергия**:
# гидравликалық ырғымадағы энергия шығынының туындау себептері. Бүл жөнінде XIX ғасырда әр түрлі болжаулар айтылды және оларды анықтаудың әр түрлі әдістері ұсынылды. А.Беланже гидравликалық ырғымадағы энергиякүрт ұлғаю кезіндегі соғылу шығынына барабар деп қарастырды. Буссинск болжамына сәйкес гидравликалық ырғымадағы энергия арнаның беткі шегінде үйкеліс күшінің туындауымен анықталды. Н.Ребок су иірімі аймағындағы циркуляциялық қозғалысты сақтауға жүмсалатын энергия шығыны ырғымадағы энергия шығымына шамалас деген пікірге келді. Осы сипаттағы болжаулар күрделі құбылыс болып табылатын гидравликалық ырғыманың физикалық мағынасын толыққанды ашуға мүмкіндік бермеді. Тек кейбір жағдайларда ғана тәжірибелік деректермен қанағаттанарлықтай расталған, ал кейде шындықтан ауытқуы үлкен математикалық байланыстарды алға тартты. Турбуленттік ағынның механизмдерін ашуда үлкен жетістіктерге жеткен академик А.Н.Колмогаров пен оның шәкірттерінің жүмыстары гидравликалық ырғыма құбылысын жаңа түрғыдан қарастыруға мүмкіндік берді. В.Е.Маккавеевтің, Стивенстің, А.Н.Рахмановтың, Д.И.Куминнің және т.б. зерттеулері гидравликалық ырғыма телімінде сұйықтықтың қарқынды турбуленттік араласуы жүретінін көрсетеді. Бүл араласу су иірімі аймағынан өтпелі аймаққа қосымша дискретті сұйық массасы түріндегі ірі құйындық түзілімдердің өтуінен туындайды. Негізгі ағын өз энергиясының көп бөлігін осы сұйықтық массаларын жанап өту және қозғалысты орташалау үшін қозғалыс мөлшерін беруге жүмсайды. Өз кезегінде бұл сұйықтықтың дискретті массалары макротурбулентті қозғалысты тудырады; 
# ырғу шегіндегі су иірімі аймағында беттік иірім пайда болған жағдайда байқалатын арын шығыны. Сондықтан өтпелі ағыншадағы ырғу шегінде меншікті энергия ағыс бойында кенеттен өзгеріп отырады; буырқанған ағында меншікті энергияның пайда болуы ағыншаның кенеттен кеңеюінен болады. Жазық арнадағы (/ = 0) ырғыма энергиясының жоғалуы (меншікті энергияның жоғалуы) мына формуламен:

En = (h1+2υ2÷2g)- (h+αυ22÷2g)

ал арна тікбүрышты болған жағдайда келесі формуламен анықталады:

En = a3÷4h1h11

бүл формулада ырғымадағы энергияның шығындалуы ырғыма биіктігінің үш дәрежесіне тура пропорционалды (а3

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топтау (кодтары ықшам)әдісі

**Топтау (кодтары ықшам)әдісі** (Метод свертки (свертывания кодов); convolution method) — кездейсоқ араластыру өдістерінің бірі; іздестіру нышаны кілті цифраларыньщ тізбегі бүтін сан ретінде жинақталып, екі немесе үш белікке белінеді және алынған қосынды немесе ізделінетін жазба орналасатын оның бөлігі бөлімнің адресі ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жолбасшы

thumb|Жолбасшы
thumb|Жолбасшы
thumb|Жолбасшы
thumb|Жолбасшы
**Жолбасшы** - туристерге қаланың немесе қоршаған ортаның қасиетті орындарын көрсететін жолсерік-маман; мұражай, көрмелердің жолын көрсететін анықтамалық; кейбір библиографиялық көрсеткіштердің аты.
## Тағы қараңыз
*Жолсерік
*Жолаушы
*Жолдерек, жолнама
*Жолдама
## Дереккөздер</span>


Санат:Саяхат
Қалқыма мәзір

**Қалқыма (суырылып шығатын) мәзір**  (*Всплывающее меню; pop-up menu*) — белгілі бір пернені басқанда немесе тінтуір батырмасын басқанда экранға суырылып шығатын (пайда болатын) командалар (опциялар) тізімі. Қазіргі кездегі көптеген бағдарламаларда белгіленген мәтінге немесе объектіге қатысты мәзір опцияларын экранға шығару үшін меңзерді сол мәтінге не объектіге орналастырып, тінтуірдің оң жақ батырмасын басу керек. Сонда экранға жанама мәзір (контекстное меню) — сол сәтте орындалатын командалар (опциялар) тізімі шығады.

## Ішкі сілтемелер
*Мәзір

## Сыртқы сілтемелер
*Pop-up menu 
*Контекстное меню 

## Дереккөздер


Оперативті меню

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Топтық адаптер

**Топтық адаптер** (Групповой адаптер; groupadapter) — компьютердің мөліметтерді жеткізетін бірнеше желілермен байланысын және оның қашықтағы көптеген түтынушьілармен жүмыс істеуін үйымдастыратын көп арналы құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тақша

**Тақша** *(Плата; board; card)* - 1) электрондық құрауыштардан тұратын, компьютердің басқа құрылғыларымен  қамтитын программаның бір бөлігі. Процедура тақырыбы (Заголовок процедуры; procedure header) — процедура идентификаторы және формальды параметрлер тізімін қамтитын процедура сипаттамасының бастапқы бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Манту байқауы

**Манту байқауы** — туберкулинді тері астына өтгізуге негізделген туберкулез диагностнкасына арналған аллергпялық байқау. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жолдерек, жолнама

**Жолдерек, жолнама** (Путеводитель) — жол көрсетуші адам; жолаушыларға керекті мәліметтер көрсетілген немесе көрме заттарын аралауға қажетті мәліметтер жазылған анықтамалық басылым.

## Тағы қараңыз
*Жолдама
*Жолбасшы
*Жолақы

## Дереккөздер</span>


Санат:Саяхат
Қалқыма терезе

**Қалқыма терезе** (*всплывающее окно; pop-up window*) — жұмыс өрісінде белгілі бір түйінді сөз тандап алынғаннан кейін жұмыс істеуші адамның іс-әрекетін әрі карай жалғастыратын, экран ортасына суырылып шығатын терезе. Оның бірнеше мүмкіндігі болады, бірін тандап алған соң, ол жоғалып кетеді.

## Ішкі сілтемелер
*Қалқыма мәзір

## Сыртқы сілтемелер
*Pop-up window 
*Всплывающее окно 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Талаптар сипаттамасының тілі

**Талаптар сипаттамасының тілі, техникалық тапсырма тілі** *(Язык спецификации требований, язык технического задания)* — арнайы құрылмалары және, кей жағдайда, аппараттық немесе программалық жасақтамаға қойылатын талаптарды әзірлеу, анализ жасау және құжаттамалау үшін пайдаланылатын верификациялық хаттамалары бар сипатгама тілі.  
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жолсерік

**Жолсерік** (Проводник) — таныс емес жерде жол көрсететін адам; пойыз вагонындағы тәртіпті бақылайтын, жолаушыларға жайлы жағдай жасалуына жауапты адам.

## Тағы қараңыз
*Жолбасшы
*Жолаушы
*Жолдерек, жолнама
*Жолдама
## Дереккөздер</span>


Санат:Саяхат
Талаптарды талдау

**Талаптарды талдау** *(Анализ требований)* — 1) жүйеге, аппараттық немесе программалық жасақтамаға қойылатын талаптарда бейнелеу үшін пайдаланушылардың мұқтаждықтарын зерттеу процесі; 2) жүйеге, аппараттық немесе программалық жасақтамаға қойылатын талаптарды зерттеу және егжей-тегжейлерін давдеу процесі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бұрылыстағы арын шығыны

**Бұрылыстағы арын шығыны** - сұйықтықтың ағын арнасы кенет бүрылғанда ағын өзгеріске ұшырап, құйынды аймақ қалыптасуына байланысты болатын арын шығыны. Ағын бүрылғаннан кейін біразға дейін бұрынғы бағытымен ағады да, оның ағыншасы ішкі бетінің бұрылу бұрышынан ең шеткі (периферия) шегіне лықсып құйындау аймағын түзеді. Ішкі ағын доғасында аздаған құйындау аумағы болуы мүмкін. Бұл ағыстағы ағын өзғерісі құйындану аймағына айналады. Осы құбылысқа байланысты арын шығыны пайда болады. Арын шығынын мына әмбебап формуламен анықтайды:

hc = ξ*ν2÷2g

мұндағы ξ — жергілікті кедергілер коэффициенті, ν — ағынның орташа жылдамдығы; g — еркін құлау үдеуі. Жергілікті кедергілер коэффициентін — диаметріне, доғалану радиусына және құбырдың бұрылу бұрышына байланысты анықтайды. Құбырдың кенеттен бұрылуы кезіндегі кедергілер коэффициентін мына формуламен табады:

x= ξ90°(1- cosα)

мұндағы ξ90° — 90° бұрышпен кенеттен бұрылу кезіндегі кедергілер коэффициенті. Табылған һа мәнін жергілікті кедергілер коэффициентіне қоя отырып арын шығынын анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы терминдері
Тамға

**Тамға, ентаңба** *(оператор ентаңбасы, том ентаңбасы)* *(Метка (метка оператора, метка тома); label)* — 1) программалау операторын кезексіз орындау үшін қызмет ететін жол нөмірі, сөз тіркесі немесе кез келген мөгін; жол басында орналасып, соңына қос нүкте (:) қойылған ерекше атау, белгі; 2) диск (том) атауы, мазмұн сипаты сияқты қызметтік ақпараты бар томның басындағы (магниттік таспадағы немесе дискідегі) жазба немесе файл.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ең аз ылғал сыйымдылығы

**Ең аз ылғал сыйымдылығы** (*Наименьшая влагоемкость*) — топырақтың құрылымы біртекті, грунт сулары тереңде орналасқан жағдайда судың еркін ағуымен қандыра ылғалдандырылғаннан кейінгі топырақтың өз бойында ұстап тұра алатын ең көп су мөлшері; оның өлшем бірлігі кеуектілік пайызбен немесе топырақтың көлемдік массасымен өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Торап

**Торап** (түйін) (Узел; node) - машинаның, құрылғының, тетіктің біршама қарапайым элементтен тұратын бөлігі; желінің жеткізуші ортасына тікелей қосылған кез келген құрылғы;
#көп процессорлық сәулеттің негізгі ұғымы. Түйін — жедел жад пен енгізу-шығару құрылғысы бар жөне бір немесе бірнеше процессордан тұратын есептеу жүйесі. Түйін құрамында операциялық жүйенің тек бір ғана көшірмесі болады;
#негізгі желілік қызметті (желіге қызмет ету, хабарларды жеткізу және т.б.) орындайтын желідегі компьютер. Желі торабы дегеніміз — бірдей хаттамаларды пайдаланатын екі желіні байланыстыратын компьютер. Торап үйлесімді екі желідегі тек осындай екі программаның байланысын жасақтайды. Бірдей хаттамаларды пайдаланатын екі желіні көпір арқылы жалғастырған кезде көпір арналық деңгейдегі дестені бірден көрші желіге береді. Оның торабы мен маршруттауышы өзінің желісі бойынша мөлімет берілетін конверттегі қызметтік ақпаратқа түсініктеме бере отырып, ақпаратты бере алады. Желі Тораптарының көпірлерден ерекшелігі — олар жұмыстың желілік деңгейдегі құрылғылары болып саналады. Сондай-ақ олар хаттамальіқ тәуелді болады, өйткені мәліметтерді сүйемелдейтін қызметтік ақпаратты пайдаланады.
#дербес жинақталған бірлік болып саналатын, өнеркәсіптегі бірнеше тетіктердің жиынтығы.
#жүзетін көліктің жылдамдығын анықтауға арналған жылдамдық бірлігі 1 торап=І,852 км/сағ.

## Дереккөздер



Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бұтакескіш

**Бұтакескіш** - тракторға (экскаваторға) арналған аспалы құрал. Сол арқылы ағаш аралас бұталарды кесіп тазалайды. Негізгі мақсаты — жолжолды, каналды трассалау кезінде қолданылатын медени-техникалық шаралар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ұсатылу белдемі

**Ұсатылу белдемі** - жер қыртысының жарықтар мен жарықшақтар жүйесі кеңінен қамтыған белдемі. Бұл желілер әр түрлі кендерді кіріктіруі ықтимал, сондықтан ұсатылу белдемдері кейбір руда кенорындарын іздестіру сілтемесі рөлін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ең алғашқы ор

**Ең алғашқы ор** (*Пионерная траншея*) — күрделі гидротехникалық құрылысты жүргізу кезіндегі ең алғашқы бастапқы жұмыс түрі. Бұған ең алғаш қолға алынған — терең ор қазу немесе қазаншұңқыр карьер, канал қазу жұмыстары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жуас қымыз

thumb|240px
thumb|Kumys|240px
**Жуас қымыз**— қымыздың ішуге қолайлы болу үшін үстіне саумал қосып жұмсартылған түрі.

## Тағы қараңыз
*Шұбат
*Сүт
## Дереккөздер</span>


Санат:Сүт өнімдері
Еңбек қарқындылығы

**Еңбек қарқындылығы** (*Интенсивность труд*а) — белгілі бір уақыт өлшемі ішінде жұмсалған еңбектің мөлшерімен анықталатын еңбек қарқындылығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Бүйір эрозиясы

**Бүйір эрозиясы**  — өзен бойының жағалау беткейлерінің су әрекеттерінен ұзылуы. Осыған байланысты өзен ағысының бағыттары да өзгеріп, аңғары кеңейіп отырады. Бұл жағдайды қолдан реттеу инженерлік құрылыстар арқылы жүзеге асады. Жалпы бұл құбылыс су, геология жөне аңғар эрозияларының түрлері болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үйексіздену

**ҮйексӀздену** – кристалхимиядағы катиондар мен аниондардың өзара әрекеттесуінің үйектену мен қарсы үйектену аралық типі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Еңістіксіз кәріз

**Еңістіксіз кәріз** (*Безуклонный дренаж*) — жасанды жабық көріз жүйесі, нөлді еңістікпен төселінген көріз; ондағы су ағынның қайнар кезі мен көріз сағасының кысым айырмашылығының күшімен ағады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Бүйірден қазатын драглайн

**Бүйірден қазатын драглайн**   — мелиорациялық тоған, каналдарды арнаулы тақта жолмен жүретін экскаватор арқылы тазалайтын арнайы машина.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Құлама

**Құлама** -1) опырылмалы массалардың жинақталуы нәтижесінде өзен аңғарларында таужыныстардың мүлдем өңделмеген (жұмырланбаған) үшкір кесектері есебінен қалыптасқан шағын белдер мен жартылай конустар түріндегі шоғыр; 2) тау қазындыларының ернеуі мен жақтауларының опырыла құлауы нәтижесінде пайда болған таужыныстар шоғыры.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Үйектегіш

**Үйектегіш** — петрографиялық микроскоптарда үйектелген жарық алу үшін қолданылатын құрал. Оған кальциттің мөлдір кристалынан (исланд шпатынан) жасалған Николь, Пренс, Глан, Празмовский призмалары жатады. Осы кезде олардың орнына поливинил тілімшесінен жасалған поляроидтер қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Құралдар
Үйектелген жарық

**Үйектелген жарық** – жарық толқынының тербелісі белгілі бір бағытта болады, егер жарық толқынының тербелісі белгілі бір жазықтықта болса, онда оны жазық үйектелген жарық дейді. Үйектелген жарық сәуленің тегіс беттен шағылғанында, не анизотроп кристалдан өткен кезінде пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Жарық
Ирис (конфет)

thumb|200px|Ирис
**Ирис** — сүт кәмпиттің бір түрі; қанттан, сірнеден, сүттен, майдан және дәмдік, хош иістік заттардан тұрады. 

Сиыр сүтінің орнына соя cүтінде қосады. Иристерді үш түрге бөлуге болады: **жұмсақ** — аздап қайнатылған аморфты құрылымды; **[[карамель]] тәріздес** — қатты, аморфты құрылымды; **тиражды (таралымды)** — ұсақ кристалды қүрылымды. Ирис дайындауда әуелі рецептуралы қоспа, одан соң ирис дайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Тәтті кондитерлік өнімдер
Санат:Ресейлік десерттер
Үйлесімді астасу

**Үйлесімді астасу** – тау жынысы қабаттарының беткі және табан жазықтықтары бір-біріне параллель, яғни стратиграфиялық тұрғыдан дәйекті түрде (рет-ретімен) астасу пішіні.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Төменгі индекс

**Төменгі индекс** (Нижний индекс; subscript) — берілген жолдың символдарынан біршама темен орналасқан мөтін бөлігі; төменгі индекс символдары химиялық формулаларда жиі қолданылады.
Мысалы:.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника

zh-min-nan:Ín-tit
Бүріп суару

**Бүріп суару** — ауыл шаруашылығы дақылдарын, қаладағы көк шөптерді (газондарды) ауаға қысыммен бүркіп суару.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үйлесімсіз астасу (үйлесімсіздік)

**Үйлесімсіз астасу (үйлесімсіздік)** — тау жыныстарының бір-бірімен жымдасқан екі қабатының жапсарласу өңірінде астыңғы қабат бетінің шайылу белгілерінің болуы немесе түзілімдер қалыптасуында үзіліс болғандығының байқалуы. Таужыныстардың үйлесімді астасу құрайтын екі қабаты өздерінің геологиялық көнелігі тұрғысынан бір-бірінен анық дараланады, себебі үстіңгі қабаттың өз төсенішін жаппай көмкеруі астыңғы қабат қалыптасуына іле-шала емес, азды-көпті үзілістен кейін ғана жүзеге асады, яғни сөз болған екі қабаттың бір-бірімен астасу аралығында астыңғы (көне) қабат әр түрлі тектоникалық қозғалыстарға ұшырап үлгереді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қалып-күй

**Қалып-күй** (*Состояние; state*) — құрылғының, жүйенің (бос, бос емес, ажыратылған), программаның (кезектегі, активті, кешіккен, аяқталған), файлдың (ашылған, жабылған, жойылған және т.б.) ағымдағы жай-күйі.

## Қалып-күй байты
*Қалып-күй байты (Байт состояния; byte of a condition)* — бағдарлама үшін енгізу-шығару командасы бойынша берілетін енгізу-шығару құрылғысының қалып-күйі туралы ақпараты бар байт.

## Қалып-күй биты
*Қалып-күй биты (Бит состояния; state bit)* — бет өрісіндегі кесте жолының төрт құраушысының біріне жататын, егер берілген өріс түсінікті болса, онда бірлігі бар бит, ал кері жағдайда нөлі бар бит.

## Қалып-күй блогы
*Қалып-күй блогы (Блок состояния; state block)* — компьютерлердің бірыңғай жүйесінің операциялық жүйесінде нақтыланған қалып-күй байты мен арнаның қалып-күй сөзінің байты бар 16 байттық өріс.

## Қалып-күй жолы
*Қалып-күй жолы (қалып жолы, қатары) (Строка состояния; status bar; status line; line of a condition)* — экрандық (стандартты терезелердің) төменгі жағына орналаскан және ағымдағы бағдарламаның қалыпты көрсеткіштерін ашылған файл атын, меңзер тұрған орынды, бет нөмірін және т.б. мәліметтерді көрсетіп тұратын басқару жолы; 2) Windows жүйелерінде — таңдаған команда немесе программаның қалып-күйінің сипаттамасы туралы ақпарат орналасатын экранның төменгі жиегіндегі жол.

## Қалып-күй сөзі
*Қалып-күй сөзі (Слово состояния; word of a condition)* — разряды құрылғының немесе процестің қалып-күйінің сипаттамасына сәйкес келетін регистр.

## Қалып-күйді сұрау
*Қалып-күйді сұрау (Опрос состояния; status polling)* — мәліметтерді қабылдауға дайын немесе дайын еместігін анықтау үшін қабылдаушы бекетке орталық процессордан немесе шалғай бекеттен жіберілетін сұраныс.

## Қалып-күйлер кеңістігі
*Қалып-күйлер кеңістігі (Пространство состояний; state space)* — 1) жүйені оның қалып-күйлерінің жиыны мен олардың арасындағы өту ережелері түрінде сипаттау; 2) бағдарлама айнымалылары мәндерінің ықтимал қисындарының жиыны.

## Қалып-күйі ақырлы санды автомат
*Қалып-күйі ақырлы санды автомат (ақырлы автомат)  (автомат с конечным числом состояний, конечный автомат)* — ақырлы санды қалып-күйден және осы қалып-күйлердің арасындағы өтулерден тұратын есептеу моделі.

## Қалыпқа келтірілген қаріп
*Қалыпқа келтірілген қаріп (Стилизованный шрифт; stylized font)* — белгілі бір кодқа тән болатын элементтерден тұратын және машина көмегімен тануда пайдаланатын таңбалар жинағы.

## Ішкі сілтемелер
*Қалып

## Сыртқы сілтемелер
*[State (computer science)](http://en.wikipedia.org/wiki/State_(computer_science)) 
*Состояние 
*Status bar 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ералиев минералды суы

**Ералиев минералды суы** (*Ералиевские минеральные воды*) — Маңғыстау облысы, Ералиев кентінен ұңғыма бұрғылау кезінде 1961 жылы табылған. Температурасы *69,7°С* , тәулігіне *1235 м<sup>3</sup>* арынды су шығатын бұл шипалы қор *966—1031 м* аралығында жоғары-орта алып жікқабатында жиналғаң. Ералиев минералды суы ем үшін ішуге де, ваннаға шомылу үшін де 1972 жылдан бері пайдалануда. Құрамы сульфатты-хлорлы-натрийлі, аздап сілтілі, шамалы сульфидті, минералдылығы — *8,1—8,8 г/л*. Иондар мөлшері (г/л): *С/— 1,0-3,2; 502~4—1,8—2,1; СоО,09-0,1; ОН-—2,9—3,0*. Емдік белсенді және органикалық заттар мөлшері (мг/л):/— 1,69; В)—13,3; 5і0-48,6; метабор қышқылы 80; гумин қышқылы 1,1; фенолдар 12; май қышқылдары 66,4-ке дейін. Азот басым болатын газ қүрамында 1 литрде *11 м*г-га дейін күкіртті сутек, макроэлементтер (мг/л): марганец — 0,08; темір — 0,12 және т.б. болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан минералды сулары
Санат:Маңғыстау облысы
Жұмыртқа меланжы

thumb|right|250px|Жұмыртқа
**Жұмыртқа меланжы**— мұздатылған жұмыртқаның ақ уызы мен сары уызы. Меланжды ақ қаңылтырдан жасалынған, сыйымдылықтары 10; 8; 4,5; 2,8 кг масса сиятын банкаларға салып сақтайды. Егер ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 80— 85%, ал температурасы 12° С болса — 8 ай, 8° С болса — 15 ай сақталады. Өнімді банкаларды ашпай, температурасы 50° С-тан аспайтын ауада немесе суда ерітеді. Меланждың құрамында: 12,7 % белок, 11,5% май, 0,7% көмір су, 1,0% күл бар. Энергетикалық құндылығы — 157 ккал.

## Тағы қараңыз
*Жұмыртқа ұнтағы
*Жұмыртқа — құнды тағамдық өнім
*Жұмыртқа қоймасы

## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Құлпырмалар

**Құлпырмалар** - белгілі-бір бағалы қасиетімен (жоғары дәрежелі қаттылық, мөлдірлік, әдемі түс немесе түрлі түстердің құлпыра астасуы, жылтырлық, жарықты шашырату қабілеті, қырлауға не өндеуге төзімділік және т.б.) сипатталатын мейлінше мөлдір түсті және түссіз асыл яки әшекей минералдар мен таужыныстардың жалпылама атауы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың сутоғандары

**Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың сутоғандары** (*Водоемы особо охраняемых природных территорий*) — мемлекетгік ұлттық табиғи парктердің, мемлекеттік табиғи қорықтардың және өзге де ерекше қорғалатын табиғи аумақтар түрлерінің сутоғандары.

## Пайдалану тәртібі

**Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың сутоғандарын пайдалану тәртібі** (*Порядок пользования водоемами особо охраняемых природных территори*й) — ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың сутоғандарын Қазақстан Республикасының заңдарымен белгілеу төртібі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Төменнен жоғары қарайғы үйлесімділік

**Төменнен жоғары қарайғы үйлесімділік** (Совместимость снизу вверх; compatibility from below upwards) — компьютер модельдерінің біріне арналып қүрылған программаның осы топтамадағы мүмкіндіктері үлкен басқа модельдерінде орындалуын жасақтай алатын компьютерлер топтамасының қасиетідамытатын жөне бейпрограммашыларға есептеу қуаттарын пайдалануға жиі мүмкіндік беретін тіл. Әдетте, шоғырланған мөліметгер қор басқару жүйесінің, сүраныстар тілінің, есеп беру генераторының жөне экрандық нысандарды пайдалану мүмкіндіктерінен тұрады. Қосымша мүмкіндіктері ретінде графика генераторын, шешімді қабылдауға демеуші функцияларды, экономикалық модельдеуді, электрондық кестелерді, статистикалық анализ функцияларын атап кетуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бьеф

**Бьеф** () — 
# екі бөгет аралығындағы (өзен, канал) шлюзденген су жолының бөлігі. Кеме қатынасы бьефі — кеменің еркін жүзуі мүмкін болатын екі шектес шлюз аралығындағы жасанды су жолының жеке телімі. Кемелік, жеке бьефтің бірсыпырасы бірінен-біріне шлюзді тірек бөгеттермен жалғасуы арқылы шлюзді баспалдақ қүрайды. Су жолының шектес екі өзен алабы аралығындағы суайрықты кесіп өткенде және екі беткейі бар болса, оның сол биік асулық телімі суайрықтық Бьеф деп аталады; 
# су тежеуші имаратқа (бөгетке, шлюзге, және т.б.) іргелес суқойманың, өзеннің, каналдың бір бөлігі немесе тірек имаратынан (бөгеттер, шлюздер) жоғары немесе төмен өзен немесе каналдың үлескісі. Су тежеуші имараттың ағыс бағыты бойынша жоғарғы жағы жоғарғы Бьеф, ал оған сөйкес су деңгейі тежелген деңгей деп аталады. Су тежеуші имараттың ағыс бағытындағы төменгі жағы төменгі Бьеф деп аталады.

Су деңгейінің жогарғы және төменгі бъефтері арасындағы белгілердің айырмашылығы осы имаратқа әсер ететін арын шамасын көрсетеді. Су тежеуші имараттың жөне оған іргелес жатқан арна элементтерінің түрақтылығын арттыру мақсатында бъефті беттестіру іске асырылады. Екі немесе бірнеше су тежегіш имаратгардан және су жүйелерінің және ағын су бөліктерінің суайрық телімінде орналасқан Бьеф бөлінген Бьеф деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жұмыртқа ұнтағы

thumb|right|250px|Жұмыртқа
**Жұмыртқа ұнтағы** (Яичный порошок) — кептірілген майда түйіршікті тауық жұмыртқасының ақ уызы мен сары уызы. Түрі біртекті ашысары, өзіне тон иісі бар. Жүмыртқа ұнтағы құрамында: 46,0 % белок, 37,3% май, 4,5^ ко мірсу, 4,9% күл бар. Энергетикалық құндылығы — 542 ккал.

## Тағы қараңыз
*Жұмыртқа меланжы
*Жұмыртқа — құнды тағамдық өнім
*Жұмыртқа қоймасы
## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Еритін тұздар

**Еритін тұздар** (*Растворимые соли*) - топырақтағы тұздардың суда еритін түрлері; оларға аниондар кальций (*Са*), магний (*Мg*), натрий (*на*) тұздары жатады. Осы тұздар қосындысының мәні бойынша топырақтың тұздылығын немесе тұзсыздығын анықтайды. Мысалы, олардың қосындысы *0,3%*-дан асса, оны тұзды топырақ деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үймелену

**Үймелену** — әр түрлі тектоникалық құрылымдардың — ойыстар мен дөңестердің, антиклиндер мен синклиндердің, жарылымдардың және т.б. — сол құрылымдар созылымына көлденең бағыттың нақтылы деңгейінде бір-біріне кіріге-жақындасу құбылысы; виргация түсінігіне қарама-қарсы мағынада қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Еркін бет қисығы

**Еркін бет қисығы** (*Кривая свободной поверхности*) — су бетінің абсолюттік немесе шартты белгілермен белгіленген ұзындық қимасының графикалық кескіні.

Жанама көлбеудің еркін бет қисығына қатысты бұрышының сандық мәні ұзындық көлбеуге тең. Көлбеудің Еркін бет қисығы ағысының бағыты бойымен теңелу тірелу қисығы деп аталады, бұл жағдайда ағын түбінің көлбеуі тұрақты болғанда тереңдіктің ағыс бойымен төмен қарай артуы байқалады. Құлдырау қисығы бар жағдайында ағын түбінің көлбеуі тұрақты болып, терендік кемиді. Еркін бет қисығын тұрғызу өзендерде тіреуші және түзетуші қүрылымдарды жобалау кезінде пайдаланылады. Еркін бет қисығын тұрғызу әдістері гидравлика саласында жете қарастырылған. А.Н.Рахмановтың, Н.Н.Павловскийдің, Н.М.Бернадскийдің әдістері анағұрлым кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жұмыртқа қоймасы

thumb|right|250px|Жұмыртқа
**Жұмыртқа қоймасы** - жұмыртқаны қабылдап алып, сақтауға арналған жай. Құс фабрикалары мен құс фермаларында Жұмыртқа қоймасы механика қолданылып, сұрыпталып, қораптарға салынатын бөлек цехтар түрінде жабдықталады. Цехтың құрамына жұмыртқаны сұрыптап, қораптарға салатын (әрбір 10 мың тауық жұмыртқасы не 7,5 мың күркетауық, үйрек және қаз жұмыртқасы үшін 3,5—5 м2), ыдыс-қораптарды сақтайтын және бықырлайтын бөлме жайлар, қызмет бөлмесі және компрессорлық жай қамтылады. Жұмыртқа қоймасының іші ылғалға берік, ашық түсті бояумен сырланады.

## Тағы қараңыз
*Жұмыртқа меланжы
*Жұмыртқа ұнтағы
*Жұмыртқа — құнды тағамдық өнім
*Тауық
## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Үстірт

**Үстірт** (*франц. plat* — жайпақ) — жазық бағытта жатқан тау жыныстар қабаттарынан құралған, тегіс бетті көтеріңкі жазықтар. Бұлар төмендеу жатқан ойпатты жазықтардан кертпештер арқылы шектеледі.
# платформа өңірінен көрініс беретін, теңіз деңгейінен біршама көтеріңкі орналасқан, тегіс жазықтармен сипатталатын ауқымды алап; беткі деңгейі біршама биік Үстірттер (1000 м-ден биігірек) жайпақ таулар деп аталады. 
# Лавалы немесе жанартаулы үстірттер — лавалы жамылғылармен көмкерілген қыраттар. 
# мұхиттық үстірттер немесе су асты үстіртері — біршама тегіс жербедермен сипатталатын, мұхит өңірінің ауқымды аймағын алып жатқан кыраттар жүйесі.
Үстірт - бұл ойпатты жазықтардан кемерлермен шектелетін, әлсіз тілімделген, төбесі тегіс көтеріңкі жазық. Үстірт платформалар мен тақталардағы жарықтарды бойлай жүретін көтерілулер нәтижесінде түзелген. Олардың беткі қабаты тығыз шөгінді жыныстардан тұрады. Қазақстанның оңтүстік - батыс шетінде шөлді Үстірт орналасқан. Ол көршілес жазықтардан геологиялық құрылымын айқындайтын қалың қалқан тәрізді әктасты жыныстардан тұратын тік беткейлі кемерлер арқылы шектеледі. Үстірттің беті тегіс әрі көлбеу. Эрозия әрекеті жыралар мен терең жылғалар торын түзіп, толқын тәрізді бедер қалыптастырған.
нобай|оңға|200px|Рорайма үстүрті     
Геологиялық құрылысына қарай құрылымдық және жанартаулык үстірттерді ажыратуға болады. Жанартаулық үстірт деп магмалық тау жыныстардың берік қабаттарымен тысталып қашалған түрін айтады. Жанартаулық үстірт аса зор көлемді магмалық массалардың жер бетіне шығып, төгілуі нәтижесінде пайда болған. Индиядағы Декан үстірті, Америкадағы Колумбия үстірті, Кавказ сыртындағы кейбір үстірттер осыған жатады.
Ал құрылымдық үстірттің көрнекті үлгісі - Арал және Каспий теңіздерінің аралығын алып жатқан кең байтақ үстірт жазықтығы. Оның солтүстік-батыс бөлігі Қазақстанға қарайды, ал шығыс белігі Өзбекстанның Қарақалпақстан территориясына кіреді. Үстірт теңіз деңгейінен орта есеппен 200 метрден жоғары биіктікте жатқан жазық. Оның оңтүстік-батыс белігі едәуір көтеріңкі. Үстірттің үстінде жазда кеуіп кететін ащы көлді жайпақ келген тау ойпаңдар кездеседі. Геологиялық құрылымында үстірттің астыңғы бөлігінде - палеоген кезеңінің, ал үстіңгі жағында неоген кезеңіндегі әктас, құмтас жэне солардан құралған денудациялық әсеріне төзімді шөгінді қабаттар бар.

## Тағы қараңыз
* Үстірт (Маңғыстау)

## Дереккөздер

Санат:Таулар
Еркін ирелең

**Еркін ирелең** (*Меандрирование свободное*) — еңіс шегінің кемдігінен және шектеуші жағдайлардың болмауынан өзен арнасы иректігінің ұлғайып, өзен ирелеңі шегіне жетуі. Еркін өзен ирелеңі үшін өзенде кең жайылма болуы шарт.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Еркін су алмасу белдемі

**Еркін су алмасу белдемі** (*Зона свободного водообмена*) — гидрогеологиялық киманың жер асты сулары шоғырланған аралығының (*сулы горизонттар, кешендер т.б.*) жердің үстіңгі жағымен тікелей еркін байланысты болатын бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үшбұрыштар әдісі

**Үшбұрыштар әдісі** – қорды есептеу әдістерінің бірі. Шоғырдың планы төбелері ен жақын барлау қазындыларына тірелетін үшбұрышты блоктарға бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әдістер
Үштік тікбұрышты петрохимиялық диаграммалар

**Үштік тікбұрышты петрохимиялық диаграммалар** - ордината осі бойынша біріктірілген бинарлық вариациялық петрохимиялық диаграммалар. Оң жағы сиалдық, сол жағы фемалық кұрамбөліктердің қатынастарын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Біліктің айналым жиілігінің өзгерісі

**Біліктің айналым жиілігінің өзгеріс** — сорғының арынымен реттеу (өзгерту) мақсатында қолданылатын тәсіл. Реттеудің бұл тәсілі қозғалтқыштың айналым жиілігін өзгерту арқылы немесе оны сорғыға азайтып немесе көбейтіп беру арқылы атқарылады. Айналым жиілігін өзгертіп беру қызметін жалғастырғыш (гидравликалық, дискілік, электрмагниттік) немесе берілістер атқарады. Сорғының жаңа айналым жиіліктерінің сипаттамасы мына тендеулер бойынша қайта есептеледі:

in=n1÷n=Q1÷Q

бұл жерде n, n1 — сорғының бұрынғы және өзгерген айналым жиілігі, айн./мин.; in — айналымның жиілік масштабы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Таңдау

**Таңдау** **(белгілеу, ерекшелеу)** *(Выбор (выделение, маркирование; selecting)* 
Windows ортасында — жұмыс үстелінің кез келген объектісіне тышқан меңзерін алып барып, оны шерту операциясы. Осылай белгіленген объект түсі өзгеріп ерекшеленеді. Объектілерді белгілеу пернелер арқылы да жүргізіледі, ол үшін жебелік бағыттауыш пернелер арқылы белгіленген көмескі сигнал бір объектіден екіншісіне біртіндеп жылжытылады. Мәліметтерді жылжыту, көшіру, жою осы белгіленген объектілер арқылы (тек солар үшін) жүзеге асырылады. Келесі бір объектіні белгілеу оның алдындағы белгілеуді алып тастайды;
Реляциялық алгебрада — кортежді берілген қатынаста сұрыптаудың арнайы операциясы. 
* Есепті таңдау (Выбор задачи; task selection) — есептердің қайсысына процессордың ресурстары берілетінін анықтайтын супервизор функциясы. 
* Маршрутты эвристикалық таңдау (Эвристический выбор маршрута; heuristic muting) — берілген коммуникациялық тораптың хабары үшін бұрын белгіленген бағдар туралы ақпаратқа негізделген ықтималды хабар беру бағдарын таңдау әдісі. 
* Мәліметтерді таңдау (Выбор данных; data selection) — мәліметтер жиынынан берілген шартқа сәйкес келетін ішкі жиынды бөліп алу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Үштік үшбұрышты петрохимиялық диаграммалар

**Үштік үшбұрышты петрохимиялық диаграммалар** - теңқабырғалы не теңбүйірлі тікбұрышты үшбұрыш пішінді вариациялық және нүктелік петрохимиялық диаграммалар. Үшбұрыштың әр төбесіне химиялык, не минералдық кұрамбөліктердің немесе олардың қиюластырмаларының мөлшері көрсетіледі. Мұндай диаграммаларда негізінен басты-басты бес құрамбөліктің қатынасы көрсетіледі: МgO, СаО, (Na2О  + К2О), (FеО + Ғе2O3).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Таңдама

**Таңдама** *(Выборка; retrieval fetching)* 1) мәліметтерді сыртқы жадтан негізгі жадқа қайта жазу; 2) мәліметтерді негізгі жадтан жұмыс регистріне немесе компютердің арифметикалық-логикалық құрылғысына беру.  
* **Артық таңдамалау** (Избыточная выборка; supersampling) — компьютерлік графикада — тандама бір пиксельдің қалыптастырылуы таңдаманың бірнеше торын есептеумен жүзеге асырылады.
* **Деректер станциясын таңдамалау** (Выборка станции данных; selection) — бағынышты деректер станциясын хабарлар қабылдауға шақыру процесі.
* **Деректерді таңдамалау** (Выборка данных; data retieval) — файлдан немесе деректер базасынан мәліметтерді іздеу және оқу процесі.
* **Таңдама уақыты** (Время выборки; time of samples) — құрылғыға келген сұратуды өңдеуден бастап сұратылған мәліметтерді одан қабылдап алғанға дейінгі уақыт.
* **Меню пунктін таңдау** (Выбор пункта меню; menu selection) — пайдаланушының дисплей экранындағы меню арқылы жүйенің көрсетуіндегі жұмыс түрлерінің бірін таңдауы. Әдетге, меңзерді жылжытумен, варианттың нөмірін терумен, атын енгізумен және т.б. әдістермен жүзеге асады.
* **Стандартты таңдау** (Стандартный выбор; default option) — жүйенің стандарттық мәндерді таңдап, оны айқындалмаған пайдаланушының деректер атрибутына беруі.
* **Үздіксіз таңдау** (Непрерывный выбор; continuous branching) — қ. Үздіксіз тармақталу (қ. Тармақталу). Шартсыз таңдау (Безусловный выбор; default option) — операциялық жүйеде (ОЖ) пайдаланушының көрсетуінсіз басқарушы немесе өңдеуші программаның таңдайтын ақпараты.
## Таңдау әдісі
Таңдау әдісі (Метод выбора; selection method) — белгісінің мәні ең кіші (ең үлкен) элементті іздестіруден, оны бірінші элементпен ауыстырудан және ең үлкен (ең кіші) бір элемент қалғанша осы процедураны басқа п-1 элементтер үшін қайталаудан тұратын реттеу әдісі.
## Таңдау әрпі
Таңдау әрпі (Буква выбора; selection letter) — меню атындағы асты сызылған әріп; пернетақтадағы сол әріпті Alt пернесімен қатар басатын болсақ, осы меню командасы іске қосылып, ол активті күйге көшеді. Көбінесе меню атындағы таңдау әрпі басқа әріптерден айқын боялып немесе асты сызылып көрсетіледі.
## Таңдау механизмі
Таңдау механизмі (Механизм выборки; access mechanism) — таңдау тетіктерінің тобы болып саналатын және белгілі бір цилиндрге жазу-оқу бастиегін орнатуға арналған магниттік дискідегі жинақтағыш тораптар.
## Таңдау операторы
Таңдау операторы (Оператор выбора; case statement) — программадағы таңдап алынған белгіге, мәнге немесе меню пунктіне сәйкес келесі орындалатын әрекеттердің тізбегін анықтайтын баскару операторы.
## Тандау уақыты
Тандау уақыты (Время выборки; uccess time) — мәліметтердің есте сақтау құрылғысынан оқыла басталуы мен берілу операциясы аралығындағы уақыт.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Трансивер

**Трансивер** (Tranceiver) — адаптер мен желілік кабельдің немесе екі сегменттің арасында мөліметгер жеткізуге арналған қабылдауыш-таратқыш (TRANsmit- ter+reCEIVER). Мысалы, Ethernet жуан кабеліне компьютер қосуға арналған қосымша құрылғы. Трансивер қолданылғанда өрбір есептеу машинасына жеке-жеке кабель тарту қажет болмай, ол желілік кабельге тікелей қосылады, ал компьютерлер онымен үзындығы 50 метрден аспайтын арнаулы кабель арқылы байланысады (10Base-5).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ертіс маңы артезиан алабы

**Ертіс маңы артезиан алабы** (*Приертысский артезианский бассейн*) — Ертіс өзенінің оң және сол жағалауында, ауданы *30 мың км<sup>2</sup>*-ден астам.

1954—1955 жылдан барлануда. Бұл алап кайнозой мен мезозой жыныстарында су өткізбейтін қабаттар, сулы горизонттар түзе, бірінің үстінде бірі бірнеше қабат болып орналасқан. Бұлардың ішінде қалындығы *300- 400 м* кварц, кварц-глауконит құмы болатын бор ярусының сулы горизонтының су қоры көп әрі оның келешегі зор. Бұл алапқа тұщы су Семей төңірегіндегі құмды алаңдар мен Құлынды даласында өсетін қарағайлы ормандар шоғыры орналасқан өңір арқылы сіңеді. Судың минералдылығы — алаптың оңтүстік- шығысында *0,2-0,3 г/л*, химиялық құрамы гидрокарбонатты-кальцийлі. Кейбір үңғымадан секундына *30—40 л*, ал басым көпшілігінен *3—10 л* аралығында су шығады. Бор горизонтының артезиан суы ірі көсіпорындары, ауыл шаруашылығы мұқтажын өтеуге, егістік суаруға пайдаланылады. Мысалы, кезінде одақ және республика көлемінде алғаш Павлодар облысы, ҚР 30 жылдығы атындағы ұжымшарда терендігі *560—1100 м*, секундына *20—100 л* су шығаратын 40 ұңғыма бұрғыланып, кең алымды жауындатқыштар көмегімен, *5500 га* егістік суарылған.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Фазалық дифференциация

**Фазалық дифференциация** - шөгінді қат-қабаттардың тік қимасында кеуектілік таралатын процесс.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Факолит

**Факолит** — көбінесе антиклинді, сирегірек синклинді қатпар құлпы өңіріне кірігіп линза пішіндес шағын ғана шоғыр түрінде оқшауланатын интрузиялық дене.

## Дереккөздер


Санат:Шөгінділер
Факториалдық талдау

**Факториалдық талдау** – белгілі бір құмтастардың жаралуында басты рөл атқарған себептік факторларды анықтау үшін қолданылады. Ол үшін құмтастардың қалыңдығы, олардың астында және үстінде жатқан қабаттардың қалыңдығы мен құрамы, құмтастардың құрамындағы кварц және т.б. минералдар, сынықты материалдың орташа, максимал және минимал мөлшері мен басқа да белгілер пайдаланылады. Бұл белгілердің корреляциялық матрицасы жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тапсырма

**Тапсырма*** ([[Задание]]; [[job]])* 
1) тапсырмаларды басқару тіліндегі программа; 
2) өзгертумен анықталып, компьютермен орындалатын жұмыс бірлігі; орындалатын программаларды және оларға қажетті мәліметтерді анықтайтын басқару операторларының тізбегі болып келетін операциялық жүйе жұмысының бірлігі. 
## Алдыңғы жоспардагы тапсырма
Алдыңғы жоспардагы тапсырма (Задание переднего плана; foreground job) — жұмыс уақыты шектелмеген, графикалық құрылғымен байланысты тапсырма; уақыт үлестірілген жүйелерде — негізі жадтың свопингке шалдыққан бөлігінде орындалатын кез келген тапсырма.

## База регистрінің айқын емес тапсырмасы
База регистрінің айқын емес тапсырмасы (Неявное задание регистра базы) — ассемблер тілінде — жазылуында база регистрінің нөмірін айқын түрде көрсетілмейтін команданың жазылу тәсілі. Программада ол регистр USING командасымен анықталып, "базаға ығыстыру" түрінде берілген адрестің бөлігі болады. 
## Бір рет орындалатын тапсырма
Бір рет орындалатын тапсырма (Однократное задание; one-shot job) — программа мен мәліметтердің сақталуы ескерілмеген бір рет орындалуға арналған тапсырма. 
## Дестеленген тапсырма
Дестеленген тапсырма (Пакетированное (пакетное) задание; batched job) — компьютерге енгізу үшін басқа тапсырмалармен біртүтас дестеге топтастырылған тапсырма.

## Кідіртілген тапсырма
Кідіртілген тапсырма (Задержанное задание; deley job) — кідіртілген тапсырмалар кезегіне компьютер операторымен ауыстырылған тапсырма. Оператор оны осы кезектен шығармайынша тапсырма негізгі жадқа жүктелмейді (мысалы, кідірту HOLD командасымен, ал кідірістен шығару RELEASE операторымен орындалады),
## Терминалдық тапсырма
Терминалдық тапсырма (Терминальное задание; terminal job) — компьютерге терминалдан уақыт бөлшектеу режімінде енгізілетін тапсырма. Техникалық тапсырма (Техническое задание) — жобаланатын өнімнің атқаратын міндеті мен қолдану саласын, техникалық, техника-экономикалық және арнайы талаптарды, тапсыру мен жобалау мерзімдерін, сынау түрлерін және т.б. мағлүматтарды қамтитын құжат. 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фамен жікқабаты

**Фамен жікқабаты**, фамен - девон жүйесінің жоғарғы бөліміне қатысты жоғарғы жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Жік қабаттар
Жұмыр ақ балық

**Жұмыр ақ балық** () – алабұға тәрізділер отрядына жататын, ұзындығы 30-40 см теңіз балықтарының бір туысы. Еті дәмді, консерві жасалады. Ыстауға, қақтауға, кептіруге болады.

## Тағы қараңыз
* Балық
* Жылтыр тұқы
* Жылан балықтар
* Жыланбас балық
## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Транспьютер

[thumb| [Tранспьютер IMST414B (1989)]]
**Транспьютер** (Transputer) - 
#шамадан тыс тығыздалған интегралдық схема, қүрамында басқа қүрылғылармен байланысу мүмкіндігі бар микропроцессор; оның өзіндік жедел жады, сырткы мәліметтер жинақтауыштармен байла- нысатын өткізгіштері болады; 
#есептеу процестерін аппараттық сүйемелдеуді жөне мультипроцессорлық жүйелерді үйымдастыру ісін атқаратын мамандандырылған микропроцессор; транзистор жөне компьютер сөздерінің баскы буындарынан қүралған атау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Таңдау төртбұрышты

**Таңдау төртбұрышы, таңдайтын төртбұрыш** *(Прямоугольник выбора, выбирающий прямоугольник; selection rectangle)* - жұмыс үстеліндегі немесе қолданбалы программа терезесіндегі бос орынға тышқан меңзерін апарып, оның сол жақ батырмасын басып тұрып тышқанды жылжытқан кезде пайда болатын пунктирлі төртбұрыш. Тышқан батырмасын босатқан кезде төртбұрыш көрінбей кетеді, ал оның ішінде орналасқан объектілер таңдалып, активті қалыпқа түседі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фациялар туралы ілім

**Фациялар туралы ілім** – Жер қыртысына тиесілі шөгінділердің құрамы мен құрылыс ерекшеліктерінің уақыт пен кеңістіктегі өзгерістерін және осы өзгерістерді туындататын физикалық-географиялық жағдайларды бір-бірімен байланыстыра отырып зерттейтін геология ғылымының арнаулы ілімі. Бұл ілім шөгінді тау жынысы бірлестіктерінің фациялық ерекшеліктері сол бірлестіктер қалыптасқан аймақ пен уақыттың физикалық-географиялық жағдайын анықтауға қажетті бірден-бір көрсеткіш болып табылатындығына негізделген. Фациялар туралы ілім шөгінді пайдалы қазба кен орындарын іздеуде және түрлі мазмұнды геологиялық карталарды құрастыруда кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Трафик

**Трафик** (Traffic) — мөлімет жеткізу желісіндегі хабарламалар ағымы.
## Трафикті басқару
Трафикті басқару (Управление трафиком; traffic management) — енгізу мен шығаруды басқаруға қатысты кейбір жағдайларда пайдаланылатын термин. Ол басқарудың техникалық құралдарын (арналар мен үзулер), сондай-ақ программалық құралдарды (ресурстарды үлестіру мен процесстерді синхрондауды) қамтиды. Олар мультипрограммалық режімде жұмыс істейтін жүйедегі мәліметтердің дұрыс және ретті орын ауыстыруын жасақтауға қажет.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Құрылымдық металлогендік белдем

**Құрылымдық  металлогендік белдем** — геосинклиндік немесе платформалық құрылымдардың өзіндік кендік формациялары минералдык кен орындар типтері басым дамыған металлогендік провинциялар мен белдеулер көлемінде оқшаулана бөлінген кенді аудандар. Олардың калыптасуы, қатпарлы белдеулер мен платформалардың дамуының өзіндік жеке кезеңдерінің тектоникалык режимі шөгінді түзілу магматизмімен байланысты; металлогендік келбеті бір немесе бірнеше негізгі және қосымша металдардың болуымен сипатталады. Әрбір осындай белдем сол провинциядағы өзімен көршілес белдемдерден шөгінді түзілу, құрылымдық, магматизм және эндогендік минералдану тұрғысынан ерекшеленеді. Құрылымдық  металлогендік белдем — ұсақ  масштабты металлогендік картаның негізгі металлогендік бірлігі; оның аумағындағы кенді аудан, белдем, торап және өріс аралары кенсіз немесе азды-көпті минералданған аудаңдармен бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тапсырмалар панелі

**Тапсырмалар панелі** *(Панель задач; task bar)* — Windows жүйесінде жұмыс үстелінің төменгі жақ шетінде (басқа шеттерінде де болуы мүмкін) орналасқан ұзынша жолақ тақта. Онда іске қосу (Пуск) батырмасы, алфавит индикаторы, сол мезеттегі уақыт және жұмыс істеп тұрған немесе терезелері уақытша жиырылған программалар мен файлдар белгішелері орналасады. Бұл тақта Бас менюді шығарып, көптеген стандартты программаларды жылдам іске қосуды жүзеге асырады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фациялық баламалар

**Фациялық баламалар** - тау жыныстардың литологиялық-фациялық тұрғыдан бір-біріне ұқсас бірлестіктері. Салыстырмалы бірлестіктер әр түрлі дәуірлерде және бір-бірінен алшақ аймақтарда түзілуі мүмкін. Фациялық баламалар терминінің көп ретте стратиграфиялық балама терминінің синонимі ретінде қолданылып жүргені дұрыс емес.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Фациялық ерекшеліктер

**Фациялық ерекшеліктер** - петрологияда: магмалық тау жыныстарының, денелердің, бірлестіктердің өз жаралуының фациялық жағдайларынан туындайтын қасиеттері — олардың минералдык құрам ерекшеліктері, құрылымдары, бітімдері, магмалық дене болмысында орналасу ерекшеліктері, жапсарлық әсер, автометаморфизм және қоспалану сипаттары және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тапсырмаларды басқару программасы

**Тапсырмаларды басқару программасы** (Программа управления заданиями; job control program) — фондық режім мен алдыңғы шептегі бөлімдерде бір тапсырмадан келесі тапсырмаға үзіліссіз. өтуді жасақтайтын программа.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фациялық жағдайлар

**Фациялық жағдайлар** – петрологияда: магмалық тау жыныстардың, денелердің, бірлестіктердің қалыптасу ерекшеліктерін анықтайтын геологиялық жағдайлар жиынтығы — магмалық денелер мөлшері мен олардың астасу пішіндері, жаралу тереңдігі, кіріктіруші тау жынысытармен әрекеттесу және жапсарласу сипаттары және т.б. Фациялық жағдайлар ерекшеліктері негізінен магмалық тау жынысы қалыптасқан орта сипатына яки кіріктіруші тау жыныстардың құрамына, құрылысына, жылу өткізгіштік қабілетіне және т.б. тәуелді, алайда бұл орайда сол магмалардың өзіндік түр-сипаты мен белсенділік көрсеткіші де айтарлықтай рөл атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Петрология
Фациялық қатар

**Фациялық қатар** - геологиялық формациялардың құрамбөліктері болып табылатын, геологиялық көнелігі бір-бірімен тұстас болғанымен, құрамдық және құрылымдық өзгешеліктері бар, бір-бірін кеңістікте алмастырып отыратын таужыныстар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Фациялық ырғақтылық (циклділік)

**Фациялық ырғақтылық (циклділік)** — ырғақтардың (циклдердің) трансгрессиялық бөлігінде түзілімдердің саяз сулы фацияларының терең сулық фацияларға заңдылық бойынша ауысуымен, ал регрессиялық бөлігінде — керісінше сипатталады. Әдетте шөгінді таужыныстардың мезо – және макроырғақтарында (мезо- және макроциклдерде) байқалады, олар тектоникалық тербелісті (пульсациялық) қозғалыстар нәтижесінде жаралады. Монофациялық, бифациялық және полифациялық, яғни бір немесе бірнеше фациялар тобынан тұратын ырғақтар (циклдер) кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Транзакцияларды өндеу

**Транзакцияларды өндеу** (Обработка транзакции; transaction processing) — бірнеше транзакцияны параллель орындауды басқару бойынша мәліметтер базасын басқару жүйесінің әрекеті. Мәліметтер базасын баскару жүйесі транзакцияның қандай мәліметке қатынасатынын бақылайды, мәліметтерді тежеуді орындайды, қақтығыстарды шешеді жөне дағдарысты болдырмайды, транзакцияның кері шегінуі мен аяқталуын орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану