open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нина Леонидовна Жмеренецкая

**Нина Леонидовна Жмеренецкая** (1948 жылы 22 маусымда Молдовада туған) — актриса. Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты. М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының әртісі (1971 жылдан).
  
## Толығырақ
* Нина Леонидовна 1948 жылы 22 маусымда Молдованың Сороки қаласында дүниеге келген.
* Кишинев драма мектебін бітірген. Мамандығы - театр және кино актрисасы.
* Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік институтын академиялық драма театры әртісі мамандығы бойынша бітірген.   
* Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург), Кишинев, Бішкек, Алматы театрларында еңбек еткен. 
* 1971 жылдан М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының әртісі.

## Шығармашылығы
* М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының сахнасында: 50-ден астам рольдерді: Нина Заречная (А.Л. Чеховтың "Шағаласында"), Жанна Д' Арк (Ж.Ануйдың "Қараторғайында"), Цезония (А.Камюдің "Калигуласында"), Эстер (А.Миллердің "Бағасында"), т.б. орындаған. Ж. киноактриса ретінде де танымал. Ол тұңғыш отандық "Тоғысқан тағдырлар" телесериялына, т.б. түскен.

## Марапаттары
* Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты.
* Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі құрметті атағымен марапатталған.
* 2003 жылы елбасының жарлығымен "Ерен еңбегі үшін медалі" марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан театр актрисалары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан киноактрисалары
Буффонада

**Буффонада** - (-сайқымазақтық) - актерлік ойын тәсілі (көбінесе комедиялық). Буффонадада орындаушы өзі ойнайтын сахналық кейіпкерлерінің мінез ерекшелігін тым әсірелеп, оны баса көрсетуге тырысады. Буффонада халықтық мим өнері, скоморохтардың алаң театрында туған. Кезінде итальяндардың дель арте комедиясында қолданылды. Буффонада жанрында Ж.Б. Мольер, К.Гольдони, А.В. Сухово Кобылин, В.В. Маяковский, т.б. шығармаларында бар. Орыс театрында Б. шеберлері Я.Д. Шумский В.И. Живоқини, Г.М. Ярән, т.б.; қазақ театрында М.Сүртібаев, т.б. болған. Буффонада әсіресе циркте кең тараған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Еркін Тілеуқұлұлы Жуасбеков

**Еркін Тілеуқұлұлы Жуасбеков** (24.4.1965 ж.туған, қазіргі Жамбыл облысы Байзақ ауданы Шақан ауылы) - театртанушы, өнертану кандидаты (1994). Алматы театр-көркемсурет (1988 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) институтын, Әдебиет және өнер институтының аспирантураны (1993, профессор Б.Құндақбайұлының жетекшілігімен) бітірген. 1988 - 90 ж. Әдебиет және өнер институтының театр және кино бөлімінде кіші ғылыми қызметкер, 1996 - 97 ж. Мәдениет комитетінің театр және кино бөлімінің бастығы, 1999 - 2001 ж. Неміс театрының директоры, 2001 жылдан Қазақ академиялық драма театрының әкімшілік директоры, әрі Қазақстан театр қайраткерлері одағының төрағасы (2004). 1992 - 98 ж. Алматы театр және кино институтында (қазіргі Қазақ ұлттык өнер академиясы) оқытушы болған.

## Дереккөздер
Оқырман

***Оқырман*** - әдеби шығарманы қабылдайтын орта. Жазушы шығарманы тудырушы болса, оның қаншама ұзақ өмір сүретіні, әдебиетте қандай орын алатыны оқырмандарға байланысты. Сондықтан шығарманы оқырмандардың қалай қабылдап, зейінге алатынымен, сезініп-түсінетінімен жазушы санаспай отыра алмайды. Ол шығарма жазғанда белгілі ортаның ой-санасын, идеялық мақсат, тілек-талаптарын, көркемдік ұғым түсініктерін ескереді. Оқырман дегенді тек дайын шығарманы зейінге алып, қабылдаушы деп қана түсінбеу керек. Оқырман қауым жазушының шығарманың процесіне ықпал жасайды. Жазушы өз шығармғында болашақ оқырмандардың тілек-талаптарымен, ұғым-түсініктерімен қалайда санасады. Яғни, оқырман қауымның көңілінен шығуды ойлайды деуге болады. Бірақ мұны тар мағынасында түсінбеу керек. Сонымен бірге ол өзі айтып отырған жайлардың, өмір шындығының оқырман қауымға қаншалықты жақын, қызықты екендігін ескермей отыра алмайды. Өйткені автор түптеп келгенде шығарманы өзі үшін ғана емес, көпшіліктің, қалың оқырманның назарына салу үшін жазады.  Ауыз әдебиеті дәстүрінде өлеңді, жырды халық алдында табанда шығарып айтатын ақын, жыршылар өз тыңдаушыларымен тікелей байланысты болады, тыңдаушыларға ненің ұнайтынын, оларды не қызықтыратынын жіті байқап олардың талабын, талғамын жанымен сезініп, сол талаптарға тиісті жауап беруге тырысады. Ал жазба әдебиетінде көркем шығарма баспа арқылы жарияланып, таралатын жағдайда жазушы мен оқырман арасындағы қарым-қатынас, өзара байланыс-жалғастық айқын көзге көріне бермейді. Ал бірақ ондай байланыс, жалғастық бар екені ешбір даусыз. Әдеби шығарма оқушы қауым көпшілік қабыл алып, қажетіне жаратқанда ғана, халықтың мәдени мүлкіне айналғанда ғана өзінің қоғамдық міндетін атқара алады. Олай болса шығарманы оқырмандар қалай қабылдап, түсінетіні аса маңызды мәселе. Бұл жағына көңіл аудармай, шығарманың оқырманға қандай идеялық ықпал жасап, көркемдік әсер беретінін анықтау қиянға соғады. Оқырманның шығарманы қабылдап сезіну, түсіну ерекшеліктерін белгілейтін жағдайларды сөз қылғанда, оның ой-сезім өзгешелігі, өмір тәрбиесі, қандай ортада туып-өскендігі, қай ұлттың, халықтың өкілі екендігі, тағы сондай жайлар маңызды болады. Әдеби шығарманың тәрбиелік мәнін, оқушы қауымға қандай идеялық-көркемдік әсер беретінін толық анықтау және айқындау үшін, оқырмандардың, олардың әр түрлі топтарының шығарманы белгілі ортада, нақтылы жағдайда қалай қабылдайтынын, ұғып-түсінетінін айқын ашып көрсету шарт. Әдеби шығарманы оқырмандардың қабылдауы әдебиет зерттеу ғылымы түрғысынан алғанда келелі мәселе екені көркем аударма проблемаларын тексергенде айқын аңғарылады. Әдеби шығарма қай қоғамда туса, қай тілде жазылса, сол ортаның, сол халықтың мәдени дәстүрлерімен, ұғым-түсініктерімен тығыз байланысты болатыны белгілі. Оны екінші басқа тілге аударғанда басқа халықтың өкілдері шығарманың кейбір тұстарын, жеке ерекшеліктерін басқаша сезінетіні белгілі. Бұл жағдай тіл өзгешеліктерінен ғана тумайды, екі халықтың өміріндегі, мәдени дәстүрлеріндегі, өзіндік ерекшеліктермен де жалғасып жатады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Сәлима Ескендірқызы Саттарова

**Сәлима Ескендірқызы Саттарова** (13.3.1920, Алматы 12.7.1985, сонда) - актриса, Қазақстанның халық артисі (1958). 14 жасынан сахнада ойнай бастады. 1934 - 40 ж. Ұйғыр музықалық драма театрында (қазіргі Ұйғыр музықалық комедия театры)актриса болып, Баян(Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Корпеш-Баян сұлуында"), Анархан (Д.Асимов пен А.Садыровтың осы аттас пьесасында), т.б. рольдер орындады. 1940 - 1949 ж. Қазақ академиялық драма театрында актриса, 1949 - 1980 ж. Қазақ балалар мен жасөспірімдер театрының құрамында ойнады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Сауық кеші

**Сауық кеші** - 19 ғасырлардың аяғы мен 20 ғасырлардың басында оқыған қазақ жастары ұйымдастырған ойын-сауықтар. Сауық кештері бағдарламасынан ән, би, күй, қазақтың ұлттық ойындары, айтыс, көркемсөз кен орын алды. Ішінара шағын пьесалар қойылды. 1911 - 16 ж. Ақмешіт, Атбасар, Қызылжар, Орал, Семей қалаларында тұрақты көркемөнерпаздар үйірмелері мен өнер әуесқойлары қоғамдары жұмыс істеді. Сауық кеші Шығыс кеші деген атпен де өткізіліп тұрған. Сауық кештің қазақ театр өнерінің қалыптасуына үлкен әсері болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Омарғазы Айтанұлы

***Омарғазы Айтанұлы*** (20.11.1931, ҚХР, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы Майлы тауы дүниеге келген. Мәңгілік мекеніне - 26.5.1997 жылы аттанған, Үрімжі қаласы - жазушы, ақын. Шыңжаң институтын бітірген (1957). 1957 - 59 жылдары *"Шұғыла"* журналында редактор, 1959 - 1978 жылдары айдауда болған. 1988 жылдан шығарм. жұмыста. Тұңғыш өлеңі 1951 жылы жарияланған. 50-ден астам өлеңі Қытай тіліне аударылған. 1997 жылы *"Таразы"* романы үшін ҚХР мемлекеттік әдеби сыйл. алды. Жазушыға ШҰАР-дың құрылғандығының 40 жылдығында *"Құрметті жазушы"* атағы берілді.

## Дереккөздер
Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі

**Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі** - құрметті атақ. Театр, музыка, кино, эстрада, хореография және цирк өнерін өркендетіп, дамыту ісіне үлес қосқан өнер адамдарына берілген. 20 ғасырдың 20-жылдары "Қазақ АКСР-інің еңбек сіңірген әртісі" деген атақ белгіленіп, 1925 жылы алғаш Д.А. Летковскийге, 1934 жылы К.Байсейітова, Қ.Байсейітов, Е.Г. Брусиловский,
Қ.Жандарбеков, Қ.Қуанышбаев пен М. Шамоваға берілді. 1936 жылдан бастап осы атақпен танымал өнер қайраткерлері марапатталып келді. 1991 жылға дейін "ҚазКСР-інің еңбек сіңірген әртісі" ал 1995 жылдан "Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі" деп аталды. 1999 жыл-
дан бұл атақты беру тоқтатылды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері

**Қазақстанның Еңбек Сіңірген Өнер Қайраткері**  құрметті атақ. Қазақстан өнерінің әр саласына (бейнелеу өнері, музыка, театр, кино, т.б.) сіңірген ерекше еңбектері, қосқан үлестері үшін танымал өнер шеберлеріне берілді. 1991 жылға дейін "Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері" болып аталды. 1999 жылдан бұл
атақты беру тоқтатылды.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Леонид Алексеевич Жуков

**Леонид Алексеевич Жуков** (8.4. 1890, Мәскеу қаласы - 3.11.1951, сонда) - балетмейстер, балет артисі, Ресейдің еңбегі сіңген артисі (1933). Мәскеу театр училищесін бітірген (1909). 1937 - 39 ж. Қазақ академиялық опера және балет театрында биші әрі балетмейстер болып қызмет істеп, осында П.И. Чайковскийдің "Аққу келі" балетін және қазақтың тұңғыш ұлттық балеті "Қалқаман - Мамырды" (1938, музыкасы В.В. Великановтікі) қойды. Жуков қазақ балетінің дамуына белсене араласып, ұлттық кадрлар дайындауда елеулі еңбек етті.

## Дереккөздер


Санат:Ресей балетмейстерлері
Санат:1890 жылы туғандар
Санат:1951 жылы қайтыс болғандар
Қазақстан халық әртісі

**Қазақстанның халық әртiсі** - құрметті атақ. Музыка мен хореография, театр мен кино, эстрада мен цирк өнерін дамытуға айрықша үлес қосқан адамдарға беріледі. 

1920 жылдары белгіленген "Қазақ АКСР халық әртісі" атағы алғаш 1923 - 1924 жылы А.В. Затаевич пен Н.П. Анненкова-Бернарға, ал 1931 жылы Е.Өмірзақов пен Ж.Шанинге берілді. 1991 жылдан "Қазақстанның халық әртісі" деп аталды. 1999 ж. шілде айынан бастап бұл атақты беру тоқтатылды. 2023 жылдан бастап қайта қалпына келтірілді. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның құрметті атақтары
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстан марапаттары
Омарқұл мен Тәбия айтысы

***"Омарқұл мен тәбия айтысы"*** - әлеуметтік мазмұны мен көркемдігі астасып ұшталған қыз бен жігіт айтысы. Мұнда қалыпты әзіл-қалжыңның әр алуан үлгілерімен қатар, халқымыздың жақсы, жаман, әдемілік, көріксіздік туралы түйген ғасырлар бойғы талғам-тілектері де кеңінен сөз болады. Мұнда жастардың болашақ бақыт-тағдыры жайында сөз болғандықтан, олардың қазақ даласындағы әлеум. өмірге зер сала қарап, өздерінше баға беруге талпынуы да орынды. Әсіресе байлық пен жарлықты, кедей қырсықты тірі адам бейнесінде сипаттауы ұтымды шыққан. Айтыс жеке бастың қайғы-зарын, арман-мұңын жырлаудан ірі әлеум. мәселеге, бас бостандығын сөз етуге ауысады. Өздері куә болып отырған өмірдегі әділетсіздіктер мен зұлымдықтар жайлы жырлайды. Қайымдасу айтыстары әуелгі топтық түрден жекелік сипат алды дейтін болсақ, соның жетілген, кемелденген үлгісі деп осы *"Омарқұл мен тәбия айтысын"* айта аламыз.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Баймұхамбет Тоқтаров

**Баймұхамбет Тоқтаров**  (10.5.1929, Алматы облысы Андреев ауданы Қызыл әскер ауылы - 1970) - жазушы, аудармашы. 

Мәскеудегі әдебиет институтын бітірген (1962). 1950 - 55 ж. Алматы облысы комсомол комитетінде, 1955 жылдан бастап журналистік қызметпен айналысқан. "Жұлдыз" журналында ұзақ жыл еңбек еткен. Тоқтаров орыс ақындары А.С. Пушкиннің, А.Гайдардың шығармаларын қазақ тіліне аударған. 

Медальдармен марапатталған.

## Шығармалары:
*Бақыт жолы. Повестер. А.,1955; 
*Суретші. Повестер. А., 1959; 
*Өмір жолы. Повестер. А., 1960; 
*Жетісу жотасында. Роман. І-кітап А.. 1964; 
*Қырандар қанаты. Очерктер. А., 1967; 
*Таудағы ән.Роман. ІІ-кітап А, 1971.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің Орталық Ансамблі

**Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің Орталық Ансамблі** - өнер ұжымы. 1991 жылы ұйымдастырылды. Алғашқы көркемдік жетекшілері - Ю.В. Бондаренко.

Ансамбль құрамында "Сарбаздар" фольклорлық-этнографиялық тобы, эстрадалық-симфониялық оркестрі бар. Ұжымда Қазақстанның еңбек сіңірген артистері В.Ли, Р.Стамғазиев, Б.Тайлақбаев, белгілі әншілер Ж.Ысқақова, Қ.Мақанов, Қ.Жүнісовтер, т.б. халықаралық, республикалық байқаулардың жүлдегерлері өнер көрсетеді. Ансамбльдің эстрадалық-симфониялық оркестрі "Алматы - менің бірінші махаббатым" фестиваліне, Қазақстанның халық артисі Р.Рымбаеваның жеке концерттік бағдарламаларын, көрнекті француз композиторы М.Легранның концертіне, т.б. қатысты. Қазақстан Республикасының Қарулы Күш - Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің эстрадалық-симфониялық оркестрлерінің 10 жылдығына орай қазақша патриоттық әндердің компакт дискідегі жинағын шығарды. Қазір Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің Орталық Ансамблінің бастығы - майор Ж.Жұмағалиев, көркемдік жетекшісі - лейтенант Е.Зейіпханұлы. Ансамбль гастрольдік сапармен Қытай (2001), Біріккен Араб Әмірлігі (2005), т.б. шет елдерде болып өнер көрсетті.

Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының Орталық ансамблі Алматы қаласынан Астана қаласына көшірілді. Орталық ансамблдің бастығы болып аға лейтенант Е.Жұмакенов сайланды. Сонымен қатар ансамбль ұжымы жаңа жас толқынмен толықты.
Әлішер Тоқмағамбетов

**Әлішер Тоқмағамбетов**  (1913,
Қызылорда облысы Тереңөзек ауданы -
1953, сонда) - педагог, сыншы,
журналист. ҚазҰПУ-ды бітірген
(1936). 1936 - 69 ж. Алматы педагогикалық
училищесінде, мұғалімдер институтында
оқытушы болған. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1946 - 48 ж. "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінің тілшісі, 1949 -
53 ж. туған ауылында орта мектепте
мұғалім болған. Көптеген сын макалалар, очерктер, әңгімелер, фельетондар жазған. "Абай творчествосының тәлім-тәрбиелік мәні, т.б
әдеби-зерттеу мақалалары бар. "Қызыл
Жұлдыз" орденімен, медальдармен
марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Александр Иванович Сахи Романов

**Александр Иванович Сахи Романов** (1 тамыз 1926 жыл, Қарақұм ауылы, Қазалы ауданы, Қызылорда облысы) — кеңестік және қазақстандық кино суретшісі, график, кескіндемеші, Қазақстанның халық суретшісі (1981). 

## Өмірбаяны
* 1944–1947 жылдары Мәскеу көркемсурет орта мектебінде,
* 1947–1948 жылдары Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтында оқыған.
* 1955 жылы Мәскеудегі Кинематография институтын бітірді.
Сахи Романов "Қанатты сыйлық" (1956), "Алдар көс" (1964), "Ән қанаты" (1965), "Жангелдин отряды" (1967), "Найзатас баурайында" (1969), "Құлагер" (1972), "Даладағы куғын" (1978), т.б. фильмдердің декорациясы мен костюм нобайларын, "Қырық өтірік" ертегісінің графикалық иллюстрацияларын (1955), "Құрманғазының өмірі мен шығармашылығы" (1961) топтамаларын жасады. Сахи Романов қондырғылы кескіндеме монументтік түрлі-түсті сән жосығымен үйлескен "Қазақстанның халық артисі Ғ.Құрманғалиевтің портреті" (1957), "О. Сүлейменовтің портреті" (1965), "Автопортрет" (1973), "Мұхаммед Хайдар Дулати" (1978), т.б. портреттерді салды. Сондай-ақ, "Ант. Жер туралы декрет", "Отан аспаны аясында", "Құй бұғаудан босау" (үшеуі де 1970), "Бектау ата" топтамасы (1984), "Аврора жаңғырығы" (1986–1987), т.б. картиналарын салды. Еңбек Қызыл Ту және Құрмет белгісі ордендері мен медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:КСРО суретшілері
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Сахналық әрекет

**Сахналық әрекет** - актерлік өнердегі негізгі тәсілдердің бірі. Сахналық бейне (спектакльде, концертте, репитицияда), негізінен, актердің қимыл-қозғалысы мен әрекеті арқылы жасалады. Актер мәнерлі Сахналық әрекеттің көмегімен көрермендерге өзі орындайтын кейіпкерінің мақсат-мұраты мен ішкі жан дүниесін ашып жеткізеді. Әсіресе драм. актер өнеріндегі маңызды мәселенің бірі - орындаушының көрерменге және әріптесіне арнайы айтқан сөзі немесе сөз әрекеті болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Сахна сөзі

**Сахна сөзі** - актер шығармашылығындағы негізгі элементтердің бірі. 

Ол пьесаның идеялық мазмұнын ашуға көмектеседі әрі театрда көркем образ жасаудың басты құралы болып табылады. Яғни актер мәнерлі Сахна сөзі арқылы жазушы шығармасында бейнеленген кейіпкердің ішкі жан дүниесін, идеялық ой-сезімін көрермендерге жеткізеді. Актер тілдің нақышты бояуы мен күш-қуатын терең сезінген жағдайда ғана өзі орындайтын сахналық кейіпкерінің әлеум. тегін, ұлттық-тұрмыстық мінез ерекшелігін, психол. сезім күйін аша алады. Қазақ театрында Қ.Қуанышбаев, Х.Бөкеева, Ф.Шәріпова, Ә.Әсімжанова, Р.Сәлменов, т.б. өз шығармашылығында Сахна сөзіне ерекше ден қойды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Келес өңірі ескерткіштері

**Келес өңірі ескерткіштері** - ежелгі тайпалардан қалған ескерткіштер. Түркістан облысы Келес ауданы Келес өзенінің оң және сол жақ жағалауларында ежелгі тас дәуірінен орта ғасырларға дейінгі мерзімде өмір сүрген алғашқы адамдар мен тайпалардың тіршілік үшін жасаған құрал-сайман, қару-жарақ, мекенжайларын білдіреді. Бұлар осы өңірлерде, әсіресе, Қазығұрт тауының бөктері мен Келес даласында көптеп кездеседі. 1973 - 74 жылдары тас дәуірінің ескерткіштерін археолог Х.Алпысбаев зерттеген. Ол қасиетті Қазығұрттың бөктері мен Өтем, Қаржантау тауларынан, Жалпақсу I, ІІ, ІІІ, Қияқты, Су-сіңген, Жалғызарша жерлерінен көне тас дәуірлерінің тұрақты мекен-жайларын тапқан. Сондай-ақ, 1948 - 58 жылдары Г.В. Григорьев, А.Н. Бернштам, Г.И. Пацевич, А.Т. Максимовалар зерттеу жұмыстарын жүргізіп, б.з.б. 3-6 ғасырларда өмір сүрген тайпалардың обаларын, 9 -12 ғасырлардағы тарихи тұрғындарды тұрақты мекенжайларын зерттеғен. Ал 1990 жылдан бастап Д.Тәлеев қаңлы дәуірінен орта ғасырдың орта кезі (10 - 12 ғ.) мен соңғы кезеңінің археол. ескерткіштерін ғылыми айналымға енгізді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы археология
Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Археологиялық ескерткіштер
Рахметолда Сәлменов

**Рахметолда Сәлменов** (1 қаңтар 1900, қазіргі Қарағанды облысы  Қарқаралы ауданы - 5 қаңтар 1970, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1966).

## Өмірбаяны
1930-1934 ж. кен өндіретін жерде, т.б. әр түрлі жұмыстар жасады. 

1935 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ академиялық драма театрында, сонымен қатар қазақ опера және балет театрында (1935- 39) қызмет етті. 

1936 ж. Мәскеу қаласында өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Гастрольдік сапармен Қазақ академиялық драма театрының құрамында Қазан, Уфада өнер көрсетті.

## Ойнаған рөлдері
Негізгі рольдері: Көкбай, Кобей, Есен, Жарылғап (М.Әуезовтің "Абай", "Енлік - Кебек", пен "Қарагозінде"), Қарабай, Қарасақал, Балта (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлу", "Ақан сері - Актоқтысында"), Сабатай (Ш.Құсайыновтың "Марабайында"), Жекшенқұл (Ш.Айтматовтың "Ана - Жер-анасы" бойынша), т.б. 1938 жылдан киноға түскен: Серік ("Амангелдіде"), Еркінбай ("Әзілшыны араласта", 1963), Базарбай ("Алдар көседе", 1964), т.б.

## Фильмографиясы
*1938 -  *[[Амангелді (фильм)|Амангелді]]* - *Серке*
*1958 -  *[[Біз - Жетісуданбыз]]* - *Қарабай*
*1960 -  *[[Бір ауданда]]* - *Сұлтанқұлов*
*1961 -  *[[Алёнка]]* - *сатушы*
*1963 -  *[[Әрі қалжың, әрі шын]]* - *Еркімбай*
*1963 -  *[[Менің атым Қожа]]* - *колхозшы*
*1964 -  *[[Алдар көсе (фильм)|Алдар көсе]]* - *Жуанбай*
*1964 -  *[[Тұлпардың ізі]]* - *Жаухаздың әкесі*
*1966 -  *[[Ата-бабалар жері]]* - *эпизод*
*1966 -  *[[Ән қанатында]]* - *газета редакторы*
*1966 -  *[[Менің арманым]]* - *Сапардың ағасы*

## Марапаттары
"Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Сәнділік

**Сәнділік** - өмір талабына байланысты жұртшылықтың мәдени әлеуметтік талғамына жауап беретін, жарасымды және көңілге жағымды тиетін құбылыстарды сипаттайтын эстетикалық ұғым. Әдетте сәнді деп заттың әдемі келуін, сырт көрінісінің мазмұнына қарай үйлесуі айтылады. Жеке алғанда сән дер кезінде ұнайтын нәрсеге қойылатын жарасымдылықты білдіреді. Сәнділік көбінесе тұрмыста қолданылады.Түрліқұрылыстар мен көшелер, киім-кешек, үй іші жиһаздары, күнделікті пайдаланатын мәдени заттар мен әшекейлі бұйымдар Сәнділік дәрежесі арқылы бағаланады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Толағай (аңыз)

**"Толағай"** - халық аңызы.
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай
ауданындағы тау атауына байланысты аңызда бұрынғы өткен заманда,
үлкен өзен бойында Саржан Томанышұлы деген
аңшы өмір сүргендігі, жылдар жылжып, күндер өткенде оның әйелі
Айсұлу өмірге ұл әкелгендігі, қуанған әкешеше дүбірлетіп той өткізіп, балаға
Толағай деген ат қойғандығы айтылады. Ертегі желісіндегідей сюжеттер бой көрсетіп, Толағай ай санап
емес, күн санап өседі. Төрт жасында нағыз батырға айналып, жетіге келгенде белдесуге шақ адам табылмайды. 
Әкесімен бірге аңға
шығып, атақты аңшыға айналады.
Бірде олардың мекеніне жұт келеді. Жауын жаумай, қуаңшылық болады. 
Шөлден мал қырылып, адам
өледі. Күннің ыстығынан киіз үйді паналап, анасымен әңгімелесіп,
Толағай одан жаңбырлы жерді сұрайды. Анасы қиыр шетте өткен
жастығын еске алып, ешқашан
құрғақшылықты білмейтін, шөбі
шүйгін мекеннің бар екенін айтады,
таулары аспан тіреген жер жаннаты
Тарбағатай жайлы ұзақ әңгімелейді.
Ол көп жүріп шыңдарын қар басқан
асқар тауларды тауып алады, оған
биік тоғайлы, құстары сайрап, төбесін бұлт жапқан бір ғана тау
ұнайды. Ол осы тауды құшағына
алып, қатты ырғайды да арқасына
салып, кері еліне қарай қайтады.
Ол шаршамай ұзақ жүреді. Халық
жылжып келе жатқан үлкен тауды
көреді. Оны көтеріп келе жатқан
Толағай екенін біледі. Найзағай
ойнап, күн күркіреп, жауын селде-
теді. Халық "Толағай" деп ұрандап,
қуанышпен қарсы алады. Қуарған
шөп көтеріліп, жан-жануар мөңіреп-
азынап шулайды. Шаршаған батыр
тау астынан шыға алмай "Апа!" деген жалғыз ауыз сөзге ғана шамасы келеді де, мәңгіге тау астында қалады. Бақытты ана айғайлы
жылауға басады, халық қайғы жамылып, тау да бұған шыдай алмай
көзінен жас бұлақ болып ағады. Содан бері бұл тау "Толағай" деп аталады. Аңызды Шығыс Қазақстан мемлекеттік
университеті қазақ әдебиеті кафедрасының
фольклорлық экспедициясы Тарбағатай өңірінен жазып алған. 
Қолжазба нұсқасы осы кафедраның арнайы қоры мен Әдебиет және өнер
институтының қолжазба және мәтінтану
бөлімінде сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Аңыздар
Сән және қолданбалы өнер

**Сән және қолданбалы өнер** - сән өнерінің бір саласы, тұрмыска қажетті көркем, жиһаздық заттарды жасайтын шығармашылық түрі. Негізінен, түрлі үй жиһаздарын (жиһаз, зергерлік ою-өрнекпен әшекейленген заттар, тіршілікке қажетті сәндік құрал-жабдықтар, сувенирлер, құмыра, сый кеселер, т.б.) жасайды. Сән және қолданбалы өнерінің материалдары - металл, керамика, ағаш, қыш, шыны, асыл тастар, сүйек, былғары, т.б. Негізгі техникалық әдістері көркем оймыш, шекіме, көркем жазба, кесте, құйма, т.б. Ол сүйек, ағаш, тері өңдеу, бедерлеу, зергерлік, инкрустация, фарфор, фаянс, кілем тоқу, көркем мата жасау секілді салаларға бөлінеді. Сән және қолданбалы өнер келелі өндірістік, технологиялық міндеттерді атқарғанымен, өз дәуіріндегі өнер мен мүліктік мөдениеттің даму дәрежесіне тәуелді болып, дәстүрлі, жергілікті этникалық ұлттық ерекшеліктің негізінде дамиды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Келінтамкүмбезі

**Келінтамкүмбезі** -мазар(12 -14 ғасырлар). Қарағанды облысы Жезқазған ауданы Қаракеңгір және Сарыкеңгір өзендерінің құйылысында, Қара-қеңгірдің оң жақ жағалауында. Мазараттың ішіндегі Келінтамкүмбезі Жошы ханның екінші әйеліне арналып тұрғызылған. Оның жанындағы хан ордасы дуалмен қоршалған. Мазараттың ішінен көк сырмен сырдақ әшекейлеген кірпіштің, керсеннің, жайпақ табақтық тостағанның сынықшалары табылды. Ыдыстардың барлығы көзе шеберханаларында жасалған.Келінтамкүмбезі кірпішінің көк сырмен сырланғандығына, салыну әдісіне және оның маңынан табылған көзелерғе қарағанда, мазар -12 - 14 ғасырларда тұрғызылған.

## Дереккөздер



Санат:География
Ақырап Құдайбергенұлы Жұбанов

**Ақырап Құдайбергенұлы Жұбанов** (7.11.1927 ж. туған, Ақтөбе)-суретші, Қазақстанның еңбегі сіңген мәдениет қайраткері (1989). Алматы театр және көркемсурет училищесін (1947), Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) жоғарғы көркем-кәсіби училищесін бітірген (1958). 1947- 48 ж. орта мектепте, 1949 - 52 ж. Петропавл педагогикалық училищесінде мұғалім болды. 1958 -59 ж. Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының өнертану секторының кіші ғылыми қызметкері, 1959 - 60 ж. Қазақстан Суретшілер одағының шығармашылық секциясы бастығының орынбасары, 1960 - 62 ж. Қазақстанның Жергілікті өнеркәсіп минисрлігінің бас суретшісі, 1962 - 63 ж. Әдебиет және өнер институтының кіші ғылыми қызметкері, 1963 - 82 ж. Алматы көркемсурет училищесінің директоры, 1982 - 84 ж. Алматы қалалық атқару комитетінің Бас архитектура-жобалау басқармасында бас суретшісі, 1984 - 92 ж. Алматы көркемсурет училищесінің директоры қызметтерін атқарды. Жұбанов - Қазақстанның "Атакент" іскерлік-ынтымақтастық орталығының "Қазақстан" (1959), "Жеңіл өнеркәсіп" (1960), "Қазақстанның ауыр өнеркәсібі" (1966 - 67) павильондарын, Алматыдағы геология мұражайының (1968) безендіру жобасы авторларының бірі.

## Дереккөздер
Сән өнері

**Сән өнері** - бейнелеу өнерінің бір саласы. Ол адамдарды қоршаған материалдық ортасын көркем безендіретін, эстет. мәнге ие шығармалардан тұрады. Сән өнері архитектуралық ғимараттарды, бақ-парк құрылыстарын сәндеуге (монументті Сән өнері, архит. сән нақыштары, көркем қолтаңбалар, бедерлі суреттер, мүсіншелер, мозаиқалар, парктік мүсіндер, т.б.), қоғамдьпс және тұрмыстағы заттарды әрлеуге (сен және қолөнерде), мерекелік жасауларды айшықтауға, мұражай экспозициялары мен көрмелерге қойылатын бұйымдарды көркемдеуге (безендіру өнерінде) қолданылады. Сән өнері шығармалары түтас бір композициялық туындылардың - алаңдардың, гүлзарлардың, парктердің, көшелердің, интерьердің, киім үлгілерінің белгілі бір ерекше бөлшегі ретінде қызмет аткарды. Қондырғылы өнер туындыларына карағанда Сән өнері пайдаланылған ансамбльдердің көркін көлемдік-кеңістік жағынан болсын, эстетикалық жағынан болсын кең ашады. Қазақстандағы Сән өнері өзінің бастау көзін ғасырлар қойнауынан алады. Қазіргі кезде Сән өнері өнердің барлық саласында дерлік қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Рахым Сәрсенбин

**Рахым Сәрсенбин** (5 қаңтар 1891 жыл, қазіргі Алматы облысы Іле ауданы - 2 ақпан 1972 жыл, Алматы) - сән және қолданбалы өнер шебері, педагог, Қазақстанның халық ағарту ісінің үздігі (1958). 1938–1940 жылдары қазіргі КдзҰПУ-да оқыды. Алматы облысының Қарасай ауданындағы кэзақ орта мектебінде мүғалім (1940–1958) болған. Ол көптеген әсем ою-өрнек жасаған. Алматы қаласындағы жазушы-ғалым М.Әуезовтің мұражай-үйінің (1960) қабыргасы мен есік-терезе жактауларын әшекейлеп безендірген. Оның оюөрнек үлгілерін кезінде қалалар мен ауылдардағы тұрғын үйлер мен ғимараттардың сыртқы қабырғаларын әшекейлеуге, мата, кілем току фабриқаларында кеңінен пайдаланған. Ленин орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Сәуле мен көлеңке

**Сәуле мен көлеңке** (светотень) - жарықтың әсеріне байланысты көлемдік форманың бетіне сөулені болу немесе үстіңгі бедерді байқау мүмкіндігін тудыру. Кескіндемелік және графикалық бейнелерде Сәуле мен көлеңке нұсқасын бедерлі немесе көлемді нәрсе ретінде қабылдау касиетін тудыратын жарықтағы сан алуан түстердің немесе бір ғана түстің реңін айыра білуді білдіреді. Сәуле мен көлеңке Ежелгі Шығыс кескіндемесі мен миниатюраларында кеңінен қолданылады. Қайта оркендеу дәуірі өнерінде негізі қаланды. 17 ғ-дан (Караваджо. Рембрант) Сәуле мен көлеңкенің көркемдік әсер-күші бейненің психологиялық-эмоциялық куатын арттыру максатында пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Бейнелеу өнері
Толымды ұйқас

**Толымды ұйқас** - өзара үйлесетін сөздердегі сәйкес дауысты және дауыссыз дыбыстар 
түгелдей үндестігі жағынан дәлме-дәліне өте жақын келетін толық үн,
ұйқас. Осындай ұйқасты толымды
ұйқас деп, ал ұйқас үйлес сөздердегі сәйкес дыбыстар дәлме-дәл
бірыңғай келмей, үндестігі жағына
алшақтау келсе, ол толымсыз ұйқас
деп аталып, қазақ өлеңінің ұйқас
сапалық тұрғыдан негізгі екі түрге бөлінеді. 
"Тыныштық, жыр үні,
Тамылжып оймен тілдескен, 
Сен нәзік, бейне жел лебі, 
Сен нәзік, гүлдей түнде өскен.(Т.Жароков)
Осындағы *тілдескен - түнде өскен* толымды ұйқас болса, aл
*жыр үні - жел лебі* толымсыз ұйқасқа жатады. Ұйқасты дыбыстық
құрылымына, үндестік сапасына
қарай ажырату басқа халықтардың
өлең құрылысында да кездесетін
құбылыс. Мысалы, орыс поэзиясында
ұйқас дәлме-дәл және дәл емес немесе
жұтаң ұйқас деп жіктеледі. Қазақ поэзиясында тілдің табиғатына, 
қазақ тіліне тән үйлесімділік заңы
(сингорманизм) орайлас толымды ұйқас өте жиі қолданылады да,
ал толымсыз, жұтаң ұйқастар сирек кездеседі. Толымды ұйқасты
профессор Қ.Жұмалиев құрылым
жағынан үндестігі екі буынды немесе үш буынды түгелдей қамтиды деп
қараған. "Ұйқасатын сөздер соңғы
екі буынның бастапқы дыбысынан
басқа дыбыстарының дәлме-дәл
ұйқасып келуі мүмкін (кейде екі
буынның түгел ұйқасуы, тіпті үш
буынның дыбыстары бірдей келуі
де мүмкін). Бұл ұйқасты толымды
ұйқас деп атаймыз". Әрине
ұйқастың неғұрлым буын саны
көбірек болса, үйлес сөздердің үндестік қуаты, әуезділігі, құлақы
әсері арта түседі. Қазақ поэзиясында жиі қолданылатын төрт буынды ұйқастардан (*құздарының-мұздарының-ызғарының*)
мұны анық байқаймыз. Ал, егер
ұйқасқан сөздер бір буынды болса және дыбыс үндестігі дәлме-дәл
толық болса, оны да толымды ұйқас
дейміз. Ұйқасқан буындардың, сөздердің үйлестік жақындығы алдымен
сәйкес дыбыстардың сөздің ішінде қай буында, буынның ішінде қай
орында тұрғандығында үлкен мән
бар. Ұйқастағы ең соңғы буынның
үйлесетін буынмен үндестігі өте-
мөте толық болуы шарт. Оның алдында өзіне сәйкес буынмен дыбыс үндестігі жағынан аздап болса
да алшақтық, ал соңынан санағанда
үшінші, әсіресе төртінші буында
бірталай алшақтық болуы ықтимал.
Алайда бүл ұйқастың дәлме-
дәлдігіне, толымдылығына нұқсан
келтіре алмайды: Мысалы: 
"Мен көрдім сынық қанат көбелекті.
О да білер өмірді іздемекті." (Абай) 
Мұндағы *көбелекті -іздемекті* деген
сөздердің соңғы сәйкес буындары
толық үйлесіп келетіндіктен, осы
сөздердің басындағы буынның бірыңғай еместігі байқалмайды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Сәтмағамбет Ахметұлы

**Сәтмағамбет Ахметұлы** (1880, казіргі Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Аққұм а. - 1917, сонда) — халық әнші-композиторы, ақын. 

Ол жас кезінен ән салып, домбыра тартқан. Есіл, Нұра бойына кенінен танымал болды. Ақан сері, Біржан сал, Ғазиз, Жаяу Мұса, Қапаш сынды өншілермен бірге серілік құрып, Қоянды, Атбасар, Қараөткел жәрмеңкелерінде ән салды, бірнеше рет айтысқа да (1914 ж.ш.) түседі. С. жыр, қиссаларды көп айтқан, оның дауысы қуатты, биік тенор болған. 

С. шебер орындаушылық өнерімен қатар ән мен өлендер жазған: *"Қанатталды", "Ак Еркеш", "Арман сол", "Ақмандай", "Алтыншаш", "Қарға"*, т.б. әндері мен *"Ақтұйғын", "Ғашықтық"*, т.б. өлең-термелері бар. С-тің әндерін насихаттағандар: Қ. Бабақов, Ж. Елебеков, Н. Әбішев, М. Көшкінбаев, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы

**Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы** - Павлодар облысы Баянауыл ауылындағы мәдениет-ағарту мекемесі.

Көрнекті ғалым және қоғам қайраткері Қ. Сәтбаевтың құрметіне 1964 ж. Баянауыл ауданы мәдениет үйінде құрылған. 1967 жылдан өз алдына жеке мекеме. Мұражайдың негізгі міндеті - ұлы ғалымға қатысты экспонаттарды жинау, толықтыру, зерделеу және сақтау жұмыстарын ұйымдастыру, мәдени құндылықтарды қалпына келтіру, дәрістер, көрмелер, экскурсиялар өткізу. Сәтбаевтың өмірі мен шығармашылығына, ғылымдағы жолына арналған бұл мұражай төрт залдан тұрады. Әрбір залдан ғалымның балалық шағы, Семей мен Баянауылда өткен жастық күндері, кенді Жезқазғанда жұмыс істеген жылдары жайында толық мағлұмат алуға болады. Мұражайда Сәтбаевтың Жезқазған, Ұлытау, Торғай, Атбасар, Есіл өңірлерін аралап, кен орындарын іздеп тапқаны, оның экономиканы өркендетуге қосқан үлесі, Ертіс - Қарағанды каналына сіңірген еңбегі жайында көптеген деректер жиналған. Келушілерге арналған 60 орындық кинозалдан ұлы ғалым жайында, Баянауылдан шыққан ғұламалар, ақын-жазушылар, ғалымдар, өнер адамдары жайында кинофильмдер көруге болады. Мұражайдың Торайғыров және Жаңажол ауылында екі бөлімшесі жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары
Санат:Ескерткіштер
Сегіз сал

**Сегіз сал** - өнерпаздар тобы. Жетісудың әнші, күйші, ақын, биші, сал-серілерінен құралған. 1909 ж. айтыскер ақын Әшім Нұрлыбаев (1889 - 1963) ұйымдастырған. Сегіз сал тобының мүшелері халық әндері мен күйлерін, ежелгі қисса-дастан, толғау-жырларды насихаттаи, елдің рухын көтерді. Сауың кештерін, жыр сайыстарын, ақындар айтыстарын өткізді. 1909 ж. Арқаның әнін Жетісуға жеткізген Балуан Шолақтың тобымен бірге ел аралап, өнер көрсетті. Тапқан таянғандарын жарлы-жақыбайларға үлестіріп берді. Сегіз сал қызметі 1916 ж. қанды қырғында тоқтады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Өнер
Рахметбай Байназарұлы Телеубаев

**Рахметбай Байназарұлы Телеубав** (22 қаңтар 1935 жыл, бұрынғы Талдықорған облысы, Гвардия ауданы, Шанхай а. - 29 желтоқсан 1987 жыл, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1982).

## Өмірбаяны
1959 ж. ҚазҰПУ-ды, ал 1968 ж. Қазақ академия драма театрының студиясын бітірді. 

1959 жылдан "Қазақфильм" студиясына қойылған көркем фильмдерге қатысып ойнай бастады. 

1968 - 1985 ж. Қазақ академия драма театрының, 1985 - 1987 ж. Қазақ театрының (қазіргі Қазақ академия жастар мен балалар театры) кұрамында актер болды.

## Шығармашылығы
Онын орындаған рольдері: Сланов ("Біздің ұлымызда", 1959), Әскен ("Ән шақырады", 1961), Дәуқара ("Найзатас баурайында", 1969), т.б.             

Театрда Тайман (Ә.Тәжібаевтың "Майрасында"), Кеңгірбай, Есен, Қазан (М.Әуезовтің "Еңлік - Кебегі" мен "Қара қыпшақ Қобыландысында"), Айдар (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш -Баян сұлуында"), Шораяқ (Ш.Құсайыновтың "Алдар көсесінде"), Мұса(С.Мұкановтың"Шокан Уәлихановында"), Хасен (Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаевтың "Беу, кыздарайында"), Мергенбай (Ш.Құмарова-ның "Кімнің тойында"), Әлмен (Қ.Ыскақовтың "Таңғы жаңғырығында"), Айтжан (С.Санбаевтың "Бір күты мұнайында"), Жуховец (А.В. Софроновтың "Әкімдігінде"), Бутон (М.А. Булгаковтың "Жендеттерінде"), Баптиста (У.Шексиирдің "Асауға түсауында") секілді әр алуан рольдерде ойнады. 

Кезінде оның есімі көпсериялы "Қымызхана" теле-спектакліндегі Өкіреш рөлінің орындаушысы ретінде танымал болды.

## Дереккөздер
Айтат Жұбанышәлиев

**Айтат Жұбанышәлиев** (1 наурыз 1906, Батыс Қазақстан облысы Орда ауданы Жетібай ауылы – 5 желтоқсан 1991, Алматы) — қоғам қайраткері, Қазақстанның еңбегі сіңген мәдениет қызметкері (1971). Мәскеу қаласында Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде оқыған (1931–1933 жылдары). 
## Еңбек жолы
Еңбек жолын 1923 жылы бастады. 1938–1943 жылдары Орал облысы біріккен қазақ-орыс драма театрының, 1943–45 жылдары Қазақ академиялық драма театрының (1960–1966) директоры, 1945–1947 жылдары Қалап ауданы партия комитетінің хатшысы, 1947–1953 жылдары Қазақстан Министрлер кеңесі өнер істері басқармасының бастығының 1-орынбасары әрі Қазақтың академиялық опера және балет театрының директоры, 1953–1955 жылдары Қазақстан мәдениет минисрлігінің басқарма бастығы, 1971–1981 жылдар аралығында Қазақстан Театр одағы төрағасының орынбасары болып қызметтер атқарды. 1966 жылдан республикалық дөрежедегі зейнеткер. Жұбанышәлиев "Өнермен өзектес өмір" кітабының авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы, "Құрмет белгісі" орденімен, медальдармен және Қазақстан Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотауылысымен (1966) марапатталған.

## Дереккөздер
Жақсыкелді Уәлиұлы Сейілов

**Жақсыкелді Уәлиұлы Сейілов** (22.4. 1949, казіргі Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Алғабас а. - 25.3. 1997, Жезқазған қ.) - әнші-орындаушы, әуесқой композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1990).

Найман тайпасының Бағаналы руының Жабай бөлімінен шыққан. Ол Қарағанды қаласындағы мүгедек балаларға арналған мектепте оқып, білім алған. С. 1970 жылдары бұрынғы Жезказған облысында *"Қарагөз"* және *"[[Жезкиік ансамблі|Жезкиік]]"* ансамблін ұйымдастырып, өзі осы шығармашылық ұжымға арнайы әндер жазумен айналысты. Оның әндері адамның ой-сезімін үлкен әсерге бөлейтін мұңға толы лириқалық әуен-сазымен ерекшеленеді. Кезінде Сейіловтің ақын Қ. Салықовтың *"Жезкиік"* өлеңінің мәтініңе жазған әні республикалық эфир арқылы бүкіл Қазақстанға тарады. Бұдан басқа *"Айналайын, қанатым", "Әке туралы ой", "Ана туралы баллада", "Кездесу", "[[Ұлытау]]"* әндері жүрек сезімін қозғайтын перзенттік борыш пен мейірімділікке, сағынышқа толы музыкалық шығармалар болып табылады. Сейілов Жезқазған филармониясының шығармашылық ұжымы құрамында Қырғызстан, Өзбекстан және Моңғолияда болып, өнер көрсетті. Республиқалық эстрада артистері байқауының лауреаты және "Жігер" фестивалінің жеңімпазы болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Жүсіп Сейілов

**Жүсіп Сейілов** (1901, казіргі Актөбе облысы Қарабұтақ ауданы - 1950 ж.ш., Ақтөбе облысы Ойыл ауд) - әнші, термеші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1947). 1925 ж. Ақтөбенің кеңес-партия мектебінде, 1934 ж. Алматы музыкалық-драма техникумында (қазіргі музықалықыка колледжі) оқыды. Ол Бат. Қазақстан өлкесінде Мұхит Мералыұлы, Тәңірберді Молдабай, Қызыл сынды әнші-композиторлардың өнер шығармашылығын насихаттауда елеулі еңбек етті. Сондай-ақ, Жамбыл, Нұрпейіс, т.б. халық ақындарының бүгінгі өмірді жырлайтын өлеңдерінен нәр алып, өзі де термелер шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Мәдениет
Сейіттөбе

**Сейіттөбе** – ерте орта ғасырлардан сақталған қала орны. 

## Орналасқан жері
Түркістан облысы Шардара ауданы, Қоссейіт ауылынан 1 км жерде, Сырдария өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Сипаты
1950 жылы А.Н. Бернштам басқарған Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеді.
Аумағы оңтүстік ені – 190 м, солтүстік ені – 220 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай – 140 м тікбұрышты төбе. Солтүстік-шығыс бұрышында бір, оңтүстігінде кішірек екі мұнарасының қалдығы сақталған. Соңғысы кірер қақпадағы күзетші мұнара болған тәрізді. Табылған заттардан қаланың орта ғасыр қалаларына тән үш бөліктен (қорған, шаһристан, рабад) тұратыны анықталды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Қазақстан көне қалалары
Даррен Хейз

**Даррен Хейз** (*Darren Hayes*; 8 мамыр 1972 жылы, Аустралияда, Брисбен қаласында туған) — заманауи поп-әнші, сазгер. Savage Garden тобының (дуэтының) қатысушысы.

## Жас кезі
Ата-анасының үш балаларының арасында кенже ұлы еді. Жас кезінен әнмен, сазбен айналысуға бастады. Mabel Park High School мектебінде білім алған. 1989 жылы оқу бітіргенше мектеп концерттерінде қатысқан. Квинсленд университетіне түсіп, ән-саз шығармашылық академиясына бара алмай қалды. Ақырында, ән-саз саласында мансап үшін, жоғару оқу орынында білім алуын тоқтады.

## Ән-саз саласындағы карьера

### 1993–2001: Savage Garden

1993 жылы Дэниел Джонсмен кездесті. Дэниел Джонс топ жетекшісі бола алатын дарынды әншіні іздеймін деп жергілікті газетаға жарнама берген. Кездескен соң, олар екеу Savage Garden атты топты құрды. 1994 жылы жоба іске асырылды. 2000 жылы Сиднейде өткен жазғы олимпиялық ойындарының жабылу ресми салтанатында Savage Garden өз әнімен сахнаға шықты. Топ 2001 жылы қазан айында жоқ болды.

## 2002 жылынан бері

2002 жылынан бері Даррен Хейз жалғыз ән айтып жүр. Оның Spin деген алғашқы күйтабағы 2002 жылы наурыз айында Аустралияда жарық көрді.
Одан бері осы уақытқа шейін әншінің 4 күйтабағы шықты. Spin күйтабағындағы "Insatiable", "Strange Relationship" дүниежүзінде өз кезінде әйгілі заманауи ән болып, әншіге атақ әкелді.

## Күйтабақтар
*2002: *Spin*
*2004: *The Tension and the Spark*
*2007: *This Delicate Thing We've Made*
*2011: *Secret Codes and Battleships*

Санат:8 мамырда туғандар
Санат:Аустралия рок-музыканттары
Санат:ЛГБТ музыкада
Санат:Поп-рок музыканттары
Санат:Аустралия поп-вокалистері
Санат:The Voice телешоуының тәлімгерлері
Сейсен ата қорымы

**Сейсен ата қорымы** (1420 ғасырлардың басы), Атырау облысының Сайөтпес т.ж. ст-нан солтүстікке қарай 45 км, Үстірт қыратынан шығысқа қарай 2,5 км қашықтықта орналасқан. Оның құрамына 17 күмбезді қорханалар, 10-нан астам сағанатамдар мен 100-ге тарта мемориалды ескерткіштер кіреді. Бір болмелі, тік төртбұрышты және алтыбұрышты күмбезді қорханалар дөстүрлі әдіспен оңделген тақтатас пен әктастан түрғызылған. Бұл әдіс көрхана қырына тақтатастарды қатар-қатар қалаумен үйлестіре жүргізілген. Көрханалардың құрылымы ерекшеліктері сан түрлі, архит.-пластиқалық шешімі үтымды, соны әрі дәстүрлі жергілікті тәсілдерге бой үсынған. Тік төртбұрышты пішіннен дөңгелек күмбезге үласуы аралық желкендер арқылы атқарылған. Күмбез жоғарғы қатарды төмендегіден тарта көне әдісімен қаланған әрі тегістелген тақтатастармен қапта.тған. Күмбезді көрханалар құрылымының төбесі бунақты болып біткен. Сағанатамдардың қабырғалары күмбезді көрханаларға ұқсас түрғызылады, ою-өрнектері жергілікті тәсілдерге негізделіп, халық сәулет өнерінің үздік үлгісін танытады. Шағын мемориалдық архитектуралық-сән формалары саркофагтас табыт түріндегі тас жәшік (сандықтастың), тік қойылған сәнді ескерткіш (құлпытас) пен бунақталған тас тақта (қойтастың) немесе құлпытас пен кішігірім тас қоршаудың өзара үйлесімдерінен тұрады. Сондайақ, қабір басына орнатылған құлпытастар да кездеседі. Қорымда ортағасырлық жауынгер дулығасының 6 тас үлгісі және қой мүсінді қошқартас сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Зәбира Қыдырәліқызы Жұбатова

**Зәбира Қыдырәліқызы Жұбатова** (8.3.1914, Петропавл - 31.8. 1999, Қарағанды) - әнші, Қазақстанның халық артисі (1945). 
Зәбира Қыдырәліқызы Жұбатова
(1914-1999ж.ж.)

Зәбира Жұбатова 1932-жылы он сегіз жасқа толар-толмас шағында Қарағанды радиокомитетіне әнші болып орналасады. Мұнда ол атақты әншілер Қали Байжанов, Қосымжан Бабақовтармен қызметтес болып, әнші ағаларынан өнердің қыр-сырын үйренеді.
Сол жылдары радиокомитетінің жанынан Қазақстандағы тұңғыш көп дауысты қазақ хоры ашылады. Хордың жетекшісі Борис Александрович Орлов, концертмейстері Валентина Сергеевна Пирогова еді. Зәбира хорға қатыса жүріп жеке ән де айтады. Хор үлкен жетістіктерге жетіп, Мәскеуге барып, өнер көрсетіп қайтады. 1936 жылғы алғашқы сапарларында хордың және оның құрамындағы әншілердің атағы шығып, мәртебелері көтеріліп қайтады. Осы сапарда Зәбира Жұбатова жеке дауыста «Екі жиренді» орындап жұрттың қошаметіне бөленеді. Бұл жөнінде «Народное творчество» журналының 1937 жылғы №1 санында профессор  В.М.Беляев ерекше ілтипатпен жазады. 1938-жылғы Мәскеуге екінші рет барған кездерінде хор да Зәбира да жаңа бағдарламамен барған болатын. Концертті тыңдаған Бүкілодақтық радиокомитеті хорларының инспекторы Демьянов және музыка зерттеушісі, профессор  В.М.Беляев ұжымның 1936 жылға қарағанда әжептеуір өскенін тілге тиек етеді. Осы жылы Зәбира Жұбатова Қазақ ССР-ның еңбек сіңірген артисі атағын алады.
1941 жылы Зәбираны Алматыдағы Мемлекеттік опера және балет театрына әнші ретінде қабылдайды. Алайда, жұбайының денсаулығына байланысты ол бұл ұсыныстан бас тартқан.
Сұрапыл соғыс жылдарында Зәбира обылыстық филармонияда әншілік қызметте болатын. Бір мезгіл майдан даласына барып, жауынгерлер алдында өнер көрсетіп, олардың жігеріне жігер қосып, кеуделеріне сенім отын жандыра білді. 1945 жылдың 17- ақпанында оған Қазақ ССР-ның халық артисі деген атақ беріледі.
З.Жұбатова 1969 жылы зейнет демалысына шығады. Оған республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер мәртебесі беріледі. Зәбира Жұбатова 1999 жылдың 31 шілдесінде дүниеден озған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Амангелді Нақыпұлы Сембин

**Амангелді Нақыпұлы Сембин** (9.5.1945, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Жайылма а. - 2005, Алматы) әнші, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1976). 1970 ж. Мәскеу консерваториясының вокалдық бөлімін бітірген. 1973 - 75 ж. Италияның Милан қаласындағы "Ла Скала" опера театрында тәжірибе жинақтаудан өткен, сол **"Ла Скала"-да ән шырқаған тұңғыш қазақ**. 1971 - 73 және 1975 - 80 ж. Қазақ академиялық опера және балет театрында соло-әнші болды. С. Төлеген (Е.Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібегінде"), Айдар (А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абайында"), Біржан (М.Төлебаевтың "Біржан - Сарасында"), Адақ (С.Мұхамеджановтын "Жұмбақ қызында"), Ленский (П.И. Чайковскийдің "Евгений Онегинінде"), Пинкертон (Дж.Пуччинидің "ЧиоЧио-Санында"). Фауст (Ш.Гуноның осы аттас операсында), Адьфред, Герцог (Дж.Вердидің "Травиатасы" мен "Риголеттосында"), Дон Оттавио (Моцарттың "Дон Жуанында"), т.б. партияларды орындады. Оның концерттік репертуарында халық әндері де ("Айнамкөз", "Ақбақай", "Балқурай", "Бурылтай", "Қарғаш", "Шәпибай-ау", т.б.) мол орын алды. Гастрольдік сапармен шет елдерде (Германия, 1969; Чехославакия, 1972; Франция, 1975) болып өнер көрсетті. 1980 жылдан Алматы театр-көркемсурет институтында (казіргі Қазақ ұлттық өнер академиясында) пед. қызметпен (1991 жылдан доцент) шұғылданады. Сембин - "Саз сөздігі" (итальянша-қазақша музыкалық терминдердің сөздігі, 1994), "Ән бағдарламасы" (1994) және "Ән әліппесі" (2001) атты әдістемелік оқу құралдарының авторы. 1972 ж. Бішкек қаласында өткен 4-Қазақстан және Орта Азия аймақаралық орындаушы-музыканттар байқауының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Сарысу ауданында туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан әншілері
Әділет Асқарұлы Жұмабай

**Әділет Асқарұлы Жұмабай** (19.7.1959, Тараз) — суретші, мүсінші. Алматы сурет училищесін, Алматы театр-көркемсурет институтын (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) бітірген (1988). Қазір сонда ұстаз. Туындылары республикалық көрмелерге қойылған. 1996 ж. Алматы қаласындағы Республика алаңында орнатылған "Тәуелсіздік монументі" композициясының құрамындағы "Барыс үстіндегі Алтын адам" ескерткішін, "Сақтар" мен "Қазақтар" барельефтерін жасаған. 1985 - 2004 ж. жасалған "Айша бибі", "Күлтегін", "Абай", "Көшпенділер", "Қазақ анасы" мүсіндерінің авторы.

## Дереккөздер
Алма Темірбекова

**Алма Темірбекова** - (шын аты -Қайрат) Зарапқызы (1.4.1929 ж.т., Алматы) - музыкатанушы, өнертану кандидаты (1967). 1954 ж. Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) музыка тарихы мен теориясы бөлімін. 1957 ж. Қазақстан ғылым академиясының аспирантурасын (ироф. А.Жұбановтың жетекшілігімен) бітірді. Алматы     консерваториясында педогок қызметпен айналысты: оқытушы (1957 жылдан), музыка және фольклор кафедрасының меңгерушісі (1982 жылдан). 1961 - 1982 ж. Әдебиет және өнер институтындағы музыка бөлімінде ғылыми қызметкер болып қызмет істеді. Ол Жетісу өлкесінің ән мәдениетін зерттеумен шұғылданды. Музыка өнері бойынша жазған ғылыми зерттеулері мерзімді басылымдарда және жинақтарда жарық көрді. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1990) марапатталған.
## Шығармалары
Жетісу әндері, "Жүлдыз", 1965, №2; Казахскне народные песни, А.-А., 1975; Ладоритмическая основа казахской советской народной песни, А,-А., 1975; Алмазная россыпь,      А.-А., 1980.
## Дереккөздер
Ақтас кеніші

**Ақтас кеніші** - Ұлытау ауданының оңтүстігінде.
Ақтас кеніші кіршіксіз мөлдір хрусталімен ерекше бағаланады. Ақтастың 60 жылдық өмір тарихында өнімі үнемі жоғары бағаланып, Жамбыл облысына өткізіліп тұрды. Өнім сапасының өте құндылығы 1995 жылы шілде айыңда Жезказғанда өткен шетелдік
бизнесмендер мен кәсіпкерлерге арналған тұсаукесерде жоғары жетістікке ие болды. Кен өнімдерін сараптауда Швейцарияда Ақтастың тау хрусталі мен кварцы дүние жүзіндегі ең сапалы кварц деген баға алып, «Алтын глобус» жүлдесі берілді. Жүргізілген зерттеулердін нәтижесіңде осы кен орнының кварцы халық тұтынатын тауар
ретінде жоғары сапалы оптикалы шыны жасау мен хрусталь алуға және фарфор өндірісіне, оптикалык талшықты байланысқа пайдалануға жарамдылығы дәлелдеңді.

## Дереккөздер
Тенор

**Тенор** (;  – ұстаймын) — жоғары регистрде айтылатын ерлер даусы. Диапозоны до 1-ля 2. Негізінен лирикалық және драмалық тенор болады. Мысалы әнші М.Ержановтың даусы тенор болса Б.Досымжанов пен Н.Нүсіпжановтың даусы лирик. Тенорға жатады;

## Дереккөздер