open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гайморит

**Гайморит** — мұрынның екі жағында орналасқан гаймор қуысының қабынуы. Оны 1613–1685 жылдары аралығында  ағылшын тәнтанушысы Н. Гаймор ашқан. Гаймориттің негізгі қоздырғыштары - инфекциялар мен  бактериялар. Індет мұрын қуысы және қан арқылы гаймор қуысына түсіп, оны зақымдайды. Гайморит кезінде адам қатты әлсіреп, иммундық жүйесі төмендейді. Егер бұл ауруды дер кезінде емдетпесе мұрындағы ірін миға өтіп, менингит ауруын туғызуы мүмкін.

## Ауру себептері
Гайморит негізінде  тұмау, скарлатина, қызылша және тағы басқа инфекция аурулардың асқынуынан туындайды. Кей жағдайда тіс тамырларының  қабынуы да гайморитке әкеп соғады. Бактериялар мен басқа да инфекциялар гаймориттің дамуына жол ашады. Нәтижесіде адам ағзасы әлсіреп, аурулармаен күресе алмағандықтан, басқа да ауру түрлері пайда болады. Сәл еңкейген кездегі шыдатпас ауру да гаймориттің белгісі.

### Ауру белгілері
Жедел гайморит кезінде науқастың жағдайы күрт нашарлап кетеді. Бастапқыда ауру мұрынның бітеліп, демалудың қиындап, тамақтың ауруымен шектеледі. Одан соң мұрын қуысына түссіз, жасыл немесе сары сұйықтық аға бастайды. Науқастың дене қызуы көтеріліп, өзін әлсіз сезідеді.  Сонымен қатар, гайморит кезінде қызу көтеріліп, адам тез шаршайды, тамаққа тәбеті болмай ұйықтау режимі бұзылады. Ал, гаймориттің созылмалы түрінде  қызу онша көтерілмейді. Науқастың иіс сезу қабілеті төмендеп, бас ауру көп орын алады. Және науқастың есте сақтау қабілеті де, жұмысқа қабілеттігі де төмендейді.

#### Емдеу жолдары
Гаймориттің белгілері біліне салысымен жедел түрде дәрігерге барып  емделу керек. Гаймориттің созылмалы түрінде хирургиялық емдеу жолдарын қолданған жөн. Сонымен қатар, бұл ауруды мұрындағы белгілі нүктелерге массаж жасау арқылы да емдеуге болады. Ал, гаймориттің жедел түрін  қалыпты жағдайда емдеуге болады. Көп жағдайда гайморит кезінде антибиотиктер қолданады. Ең маңыздысы мұрын гигиенасын ұмытпауымыз керек.

##### Алдын-алу  жолдары
Тұмау, қызылша, скарлатина тағы басқа аурулар кезінде жедел түрде емделу. Жұқпалы аурулардан аулақ жүру, өз-өзін жылы ұстау керек.Сонымн қатар, иммундық жүйені көтеріп отыру керек. Жылына бір рет лор-дәрігерге тексеріліп отыру.

## Дереккөздер
Жеңіс шеруі

**Жеңіс шеруі** - Мәскеудегі Қызыл алаңды 1945 жылдың 24 маусымында болған шеру. Ұлы Отан соғысында КСРО-ның Германияны жеңуін тойлау үшін Мәскеуде Қызыл алаңда жасалған тарихи Жеңіс шеруі. 

1945 жылдың 22 маусымында КСРО-ның бас газеттерінде КСРО Қарулы Күштерінің Бас Қолбасшысы И.В.Сталиннің №370 бұйрығы жарияланды.

1945 жылы 24 маусымда Жеңіс шеруі өткен еді. Ол суреттерге түсірілген болатын. Онда сағат 9:00 бұлтты болғаны көрінген. Шеру басталмас бұрын, яғни 15 минут бұрын жаңбыр жауа бастаған, кейін ол нөсерге айналған. Жаман ауа-райының әсерінен шерудің әуедегі бөлігі мен еңбектенушілердің демонстрациясын жоспардан алып тастады. Кешке от шашу болғанда, жаңбыр қойып, ауа-райы жақсарды.

Жеңіс Шеруін Кеңес Одағының Маршалы Г.К.Жуков қабылдады. Шеруді Кеңес Одағының Маршалы К.К.Рокоссовский басқарды. Олар Қызыл Алаңнан ақ және қара жылқылармен өтті. И.В.Сталин шеруді Лениннің кесенесінен бақылады. Трибунада Молотов, Калинин, Ворошилов және т.б. саясибюро мүшелері де болды. Г.К.Жуков Совет басқармасының және Кеңес Одағының Комунистік Партисының атынан және бұйрығымен айбынды кеңес жауынгерлерін Германдық империализмды жеңуімен құттықтады.

Санат:Жеңіс шерулері
Санат:1945 жылғы маусым
Санат:24 маусым оқиғалары
Санат:1945 жыл Мәскеуде
Санат:Қызыл алаңдағы шерулер
Андриан Блаау

**Андриан Блаау**- Нидерланды астрономы.

## Биография
1914 ж. Амстердамда туылып, 1938 ж. Лейден университетін аяқтады. 1938-1945 жылдар аралығында  Я. К. Каптейн атындағы Гронинген университетіні астрономиялық лабораториясында, 1945-48 жылдары Лейден обсерваториясында жұмыс жасап, 1948-1953 жылдары Лейден университетінде астрономиядан білім берді. 1953-57 жылдары Чикаго университетінде және Америка Құрама Штаттарындағы Йерк обсерваториясында қызмет атқарды. 1958-1968 жылдары Каптейн атындағы астрономиялық лабораториянвң директоры қызметін атқарды. Ал, 1968-1970 жылдары Гронингендік универтитет профессоры. 1970-1974 жылдары Европалық оңтүстік обсерваториясының бас директоры болды.

## Ғылым
Негізгі еңбектері жұлдыздарды, соның ішінде айнымалы жұлдыздарды зерттеуге бағытталған. Сонымен қатар Андриан Блаау жұлдыздар шоғырының басты характеристикаларын, галактикалардың жасын, кинематикалық ерекшеліктерін, химиялық құрамын зерттеумен айналысқан.
1948 жылы американдық астроном Отто Струвемен біріге отырып, блажко әсерінің толық циклі кезіндегі RR Лира айнымалысының спектральді өзгерісін егжей-тегжейлі зерттеді.
1953 жылы әріптестерімен бірге β Цефей типіндегі айнымалылардың кезеңдері мен жарықтылығы арасында белгілі біз байланыс орнатты.
1952-1956 жылдары  Андриан Блаау О ассоциасиясы қатарындағы жұлдыздардың тұрақсыздық пен ыдырау кезіндегі әрекеттерін зерттеді.

Санат:Астрономдар
Эмре Мор

**Эмре Мор** (тур. Emre Mor; 24 шілде 1997, Брёнсхёй, Копенгаген) — түрік футболисті, дортмундтық «Боруссияның» және Түркия футбол құрама командасының жартылай қорғаушысы.

## Клубтық карьерасы
Мор өзінің карьерасын жастар командасында ойнаудан бастаған еді. Оның ойнаған ең алғашқы клубтары «Брёнсхёй» мен «Люнгбю». 2013 жылдың аяғында ол француздық «Сент-Этьенмен» жаттыққан.2015 жылдың басында Эмре Мор ағылшындық «Манчестер Юнайтед» , дортмундық «Боруссия», амстердамдық «Аякс» и «Галатасарай» секілді клубтардың қызығушылығына ққарамастан, «Норшелланнмен»келісім шартқа отырады.28 қарашада «Раннерске» қарсы матчта Эмре Мордың даттық суперлигадағы ең алғашқы маты болады.2016 жылдың 28 ақпанында   «Викинг» командасына қарсы ойында Эмре Мор өзінің «Норшелланн» командасы үшін алғашқы голын соғады.
2016 жылдың 7 маусымында Эмре Мор дортмундтық «Боруссиямен» 5 жылдық келісім-шарт жасасады. Трансфер құны 9,5 млн еуро деп бағаланады. 2016 жылдың 17 қыркүйегінде «Дармштадт 98» командасына қарсы ойында Эмре  екінші таймда Усмен Дембелені алмастырып, Бундеслигадағы дебютын жасайды.Осы матчта Эмре Боруссия үшін алғашқы голын салады.

## Ұлттық құрама
Карьерасының басынан бері Эмре Даниялық әртүрлі жастағы жастар командасында ойнады. 2016 жылы ол Түркия футбол федерациясынан өзінің тарихи отаны үшін ойнауға ұсыныс аоалы. Сол жылы Эмре жастар ұлттық командасында ойнайды. 2016 жылдың 29 мамырында Черногорие құрама командасына қарсы ойында Эмре  екінші таймда Волкан Шенді алмастырып, Түркия командасы құрамында дебютын жасайды. 
2016 жылдың жазында Эмре Франциядағы Еуропа чемпионатына қатысып, Хорватия мен Чехияға қарсы ойындарда ойнайды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.transfermarkt.com.tr/emre-mor/profil/spieler/283223 http://int.soccerway.com/matches/2016/09/17/germany/bundesliga/bv-borussia-09-dortmund/sv-darmstadt-1898-ev/2254925/ http://rsport.ru/football/20160607/935116803.html 	

Санат:24 шілдеде туғандар
Санат:1997 жылы туғандар
Санат:Копенгагенде туғандар
Санат:Дания футболшылары
Санат:Түркия футболшылары
Санат:Түркия ұлттық футбол құрамасының ойыншылары (21 жасқа дейінгі)
Санат:Түркия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Норшелланн ФК ойыншылары
Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары
Санат:Сельта ФК ойыншылары
Санат:Галатасарай ФК ойыншылары
Санат:Олимпиакос Пирей ФК ойыншылары
Санат:Фатих Карагюмрюк ФК ойыншылары
Санат:Фенербахче ФК ойыншылары
Нури Шахин

**Нури Шахин** (түрік. *;* 5 қыркүйек 1988, Люденшайд, ГФР) — Германияда туған түрік футболшысы. Түркия футбол құрамасы мен «Вердер»  клубының жартылай қорғаушысы. 2016 жылы Еуропа чемпионатына қатысқан.
## Карьера
### Клубтық
2001 жылы «Майнерцхаген» клубынан "Боруссия Дортмунд" академиясына ауысты. 2008 жылға дейін "Боруссияның" екінші клубында ойнап, арасында негізгі команда да бой көрсетіп тұрды. 2005 жылы Интертото кубогына қатысты, сол жылы тамыз айында тұңғыш рет Бундеслигада ойнады.

2007 жылы жазда "Фейеноордқа" жалға берілді. 2011 жылы мамыр айында "Реал Мадридке" ауысты. Бірақ мадридтік клубтың негізгі құрамына орныға алмай, бар-жоғы төрт рет қана Испания чемпионатында алаңға шықты да, 2012 жылы "Ливерпульге" арендаға берілді. Ол жақта да негізгі құрамнан орын тимей, 2013 жылы жазда "Реалға" оралды. 

2014 жылы қайтадан туған клубы "Боруссия Дортмундпен" келісім шарт жасасты.
## Жетістіктер
### Командалық
**«Фейеноорд»**
*Нидерланды Кубогы: 2007/08
*«Боруссия (Дортмунд)»
*Германия чемпионы (1): 2011
*Германия суперкубогының иегері (2): 2013, 2014
**«Реал Мадрид»**
*Испания чемпионы (1): 2011/12
*Германия чемпионатының үздік ойыншысы (1): 2010/2011
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Түркия футболшылары
Санат:Түркия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары
Санат:Фейеноорд ФК ойыншылары
Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары
Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары
Санат:Вердер ФК ойыншылары
Құланды жылқы зауыты

**Құланды жылқы зауыты** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Сексеуіл кенттік әкімдігі құрамында болған елді мекен, 2018 жылы таратылған. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Арал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 65 км-дей жерде. 

## Халқы
Тұрғыны 217 адам (2009).

Санат:Арал ауданының таратылған елді мекендері
№82-темір жол айрығы "Құрлық"

**№82-темір жол айрығы "Құрлық"** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Сексеуіл кенттік әкімдігі құрамындағы  темір жол айрығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Арал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 58 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 86 адам (49 ер адам және 37 әйел адам) болса, 2009 жылы 87 адамды (45 ер адам және 42 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол айрықтары
Күршек

**Күршек** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Аққұм ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан солтүстікке қарай 35 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 86 адам (47 ер адам және 39 әйел адам) болса, 2009 жылы 142 адамды (79 ер адам және 63 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданының таратылған елді мекендері
Шижаға

**Шижаға** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Аққұм ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан солтүстікке қарай 18 км-дей жерде. Шаған ақын бейітінен басталып кең көлемді алып жатқан елді мекен. 

## Тарихы
Ауыл 1957-96 жылдары асыл тұқымды қаракөл қойын өсіретін «Арал» кеңшарының орталығы болған. Бұрын бұл жер «Октябрь» колхозы болып аталған. Жан-жағын жағалай ши деп аталатын өсімдік қаптап өскен соң, бұл жер «Шижаға» деп аталып кеткен.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2423 адам (1302 ер адам және 1121 әйел адам) болса, 2009 жылы 2198 адамды (1133 ер адам және 1065 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
№87-темір жол айрығы "Алтықұдық"

**№87-темір жол айрығы "Алтықұдық"** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Сапақ ауылдық округі құрамындағы темір жол айрығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Арал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 37 адам (23 ер адам және 14 әйел адам) болса, 2009 жылы 55 адамды (33 ер адам және 22 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол айрықтары
Қосжар

**Қосжар** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Қосжар ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстікке қарай 100 км-дей жерде, Қамыстыбас көлінің оңтүстігінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 345 адам (177 ер адам және 168 әйел адам) болса, 2009 жылы 470 адамды (246 ер адам және 224 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Құланды (Қызылорда облысы)

**Құланды** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Беларан ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 250 км-дей жерде, Құланды түбегінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 351 адам (183 ер адам және 168 әйел адам) болса, 2009 жылы 374 адамды (204 ер адам және 170 әйел адам) құрады.  

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Қызылжар (Қызылорда облысы)

**Қызылжар** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Райым ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстікке қарай 120 км жерде, Сырдария өзенінің атырауында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1930 жылдың басында қаланып, 1932-1997 жылдары балық кәсіпшілігімен айналысатын «Райым» ұжымшарының орталығы болған. Оның негізінде Қызылжар және Шөмішкөл ауылдарында «Райым» ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1085 адам (561 ер адам және 524 әйел адам) болса, 2009 жылы 1080 адамды (551 ер адам және 529 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Шөмішкөл (ауыл)

**Шөмішкөл** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Райым ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстікке қарай 125 км жерде, Шөмішгөл көлінің жағасында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 568 адам (291 ер адам және 277 әйел адам) болса, 2009 жылы 607 адамды (302 ер адам және 305 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
№91-темір жол айрығы

**№91-темір жол айрығы** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Қамыстыбас ауылдық округі құрамында болған  темір жол айрығы, 2018 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Арал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 54 км-дей жерде.

## Халқы
Тұрғыны 46 адам (2009).

Санат:Арал ауданының таратылған елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол айрықтары
Аримаспа

**Аримаспа** — жартылай аңызға айналған сақ тайпаларының бірі. Алғаш рет бұл туралы грек тарихшысы Герадот дерек берген. Ол патша скифтерінен бөлініп шығып, қазіргі Қазақстанның солт-шығысын мекендеген иирка мен басқада скифтер туралы әңгімесін аяқтайдыда, Исседон тайпасы туралы баяндауға кіріседі. Оның шығысында "жалғыз көзді" аримаспалар онан әрірек "Алтын қорыған самрұқтар" тұрады деген. Б.з.б. 5 ғ. ортасында аримаспалар батысқа қарай көшіп, исседонды ығыстырған, ал исседон скифтерді қудалап, скифтер киммериялықтарды оңтүстік теңіз жағалауындағы ежелгі жерлерінен ығыстырып шыққан. "Жалғыз көзді" аримаспалар жайындағы әңгімені грек-рим жазушылары қайталайды.Олар, бұл аңыз болмай, шындық болып көрінген, демек , сол тайпаға тән этнографиялық ерекшелікті білдірген. Бұған қараған, сол тайпаның "жалғыз көзді" атануы адамдардың бет жүзін жартылай бояп немесе татуировкалап жүгіруінен болуы мүмкін. Олар мұны қасиетті, игі ниетті болып көріну үшін істеген. Мұндай әдет фракиялықтарда, дақтар мен сарматтарда, агатырларда, Енесейдің ежелгі қырғызында кең тараған. Бұл ғұрып 17 ғасырдағы Енесей тұрғындары туралы орыс құжаттарында кездеседі. Жергілікті ваеводаның мына жұрт неге "жалғыз көзді"? деген сұрағына олардың бір жақ беті көмірмен боялғандықтан бір көзі көрінбей тұр деген жауап болған. Герадоттың айтуынша аримаспа деген тайпаның атауы емес, тек сол халықтың грекша аталуы "arimа - жалғыз, spi - көз". Аримаспа шығыста Байкал көліне дейінгі жерді алып жатқан гипперборейлермен және "алтын қорыған самрұқтармен" Енесей алабы шектескендіктен, олардың мекен солт. Алтай деуге болады.

Санат:Аңыздар
№93-темір жол айрығы "Үкілісай"

**№93-темір жол айрығы "Үкілісай"** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Бекбауыл ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол айрығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 495 км-дей, Арал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 105 км-дей жерде орналасқан. 

## Тарихы
1904 жылы теміржол құрылысы кезінде негізі қаланған. Елді мекендегі халықтар теміржол саласында жұмыс жасаған. ХХ ғасырдың 50-жылдары елді мекенде алғаш бастауыш мектеп ашылған. Үкілісай ауылы 2005 жылдың наурыз айына дейін Қамыстыбас ауылдық округіне қарасты болып келді, қазіргі таңда Бекбауыл ауылдық округінің қарамағында.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 172 адам (91 ер адам және 81 әйел адам) болса, 2009 жылы 223 адамды (126 ер адам және 97 әйел адам) құрады.

Елді мекенде 14 қызметкер бар 1 фельдшерлік-акушерлік мекеме орналасқан. Халықтың басым бөлігі теміржол саласында жұмыс жасайды. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол айрықтары
Тоқабай

**Тоқабай** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Жіңішкеқұм ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан шығысқа қарай 50 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 945 адам (486 ер адам және 459 әйел адам) болса, 2009 жылы 868 адамды (458 ер адам және 410 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Ақбасты (Қызылорда облысы)

**Ақбасты** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Құланды ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік–батысқа қарай 220 км қашықтықта, Көкарал түбегінде, Шевченко шығанағынан оңтүстікке қарай 10 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 511 адам (256 ер адам және 255 әйел адам) болса, 2009 жылы 491 адамды (258 ер адам және 233 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Маржанбұлақ ауылдық округі

**Маржанбұлақ ауылдық округі** — Ақтөбе облысы Алға ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Маржанбұлақ, Қайыңдысай ауылдары кіреді.  Орталығы – Маржанбұлақ ауылы.

## Тарихы
2007 жылы Берёзовка ауылы **Қайыңдысай**, 2008 жылы Прогресс ауылы **Маржанбұлақ** ауылы болып өзгертілді.  2019 жылы ''Қарағандысай'' ауылы таратылды.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3732 адамды (1923 ер адам және 1809 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Алға ауданы ауылдық округтері
Алтай батыр ауылы

**Алтай батыр** — Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы ауыл, Сарытоғай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарауылкелді ауылынан оңтүстікке қарай 51 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1220 адам (631 ер адам және 589 әйел адам) болса, 2009 жылы 1060 адамды (555 ер адам және 505 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 827 адамды (426 ер адам және 401 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы елді мекендері
Торреон

**Торреон** (исп.&#x20;*Torreón*) — солтүстік Мексиканың Коауила штатындағы қала.

Қаланың негізі 1893 жылдың 25 қыркүйегінде қаланған. Коауила шет аймағының оңтүстік-батысында, Дуранго штатының шекарасында орналасқан. Муниципалитеттің аумағы — 1947,7 кв.км., биіктігі — 1000 м. Температура қаңтар айында 0°С-ға дейін төмендесе, шілдеде +43 °C-ға дейін көтеріледі.

Торреон муниципалитетінің халық саны — 577477 адам, оның ішіндегі 548723 адам қаланың шетінде өмір сүреді. Торреон қаласының халық саны Матаморос, Гомес Паласио, Лердо қала маңы аймақтарымен қоса алғанда 1,1 млн адамды құрайды. Бұл Торреон қала агломерациясын Мексикада үлкендігі бойынша тоғызыншы орынға қояды. 

Торреонда мемлекет бойынша сапарлар және АҚШ-пен халықаралық байланыс жасалатын Франсиско Сарабиа халықаралық әуежайы орналасқан.

Қалада атақты «Сантос Лагуна» футбол командасы, бейсбол және баскетбол бойынша жоғары лигадағы — «Лос Вакерос» пен «Лос Альгодонерос» командалары негізденеді.

## Дереккөздер

Санат:Коауила қалалары
UTC−6:00

[оңға|нобай|450x450 нүкте| UTC-6 дүние жүзі сағаттық белдеулер картасында: <br>
'''көкпен'''— UTC-6 Солтүстік жартышарда қыс мезгіліндегі (қараша-наурыз) зонасы, (жазда (сәуір-қазан) — [UTC-5); 
**көгілдірмен** — UTC-6 мұхиттардағы зонасы; 
**ашық-сарымен** — UTC-6 жыл бойғы зонасы; 
**сарғылтпен** — UTC-6 Солтүстік жартышарда жаз мезгіліндегі (сәуір-қазан) зонасы мен UTC-6 Оңтүстік жартышарда қыс мезгіліндегі (сәуір-қазан) зонасы]]
**[[Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт|UTC]]−6** («Орталық америкалық уақыт») — уақыт белдеуі

## Жыл бойы
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (бөлігі):
:* Саскачеван
*  (бөлігі):
:* Пасха аралы
*  (бөлігі):
:* Галапагос аралдары

## Солтүстік жарты шарда қыста (қараша-наурыз)
*  (жартылай):
:* Манитоба
:* Нунавут (орталық бөлік)
:* Онтарио (батыс бөлігі)
*  (жартылай):
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың батысы)
:*  (штаттың батысы)
:*  (штаттың батысы)
:*  (штаттың батысы)
*  (елдің шығысы мен орталығы)

## Жазда Солтүстік жарты шарда (сәуір-қазан)
*  (жартылай):
:* Манитоба
:* Нунавут (орталық бөлігі)
:* Онтарио (батыс бөлігі)

*  (бөлігі):
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың көп бөлігі)
:*  (штаттың батысы)
:*  (штаттың батысы)
:*  (штаттың батысы)
:*  (штаттың батысы)
*  (елдің шығысы мен орталығы)

## Жазда Солтүстік жарты шарда (сәуір-қазан)
*  (жартылай):
:* Альберта
:* Британдық Колумбия (оңтүстік-шығыс бөлігі)
:* Солтүстік-Батыс аумақтары (көп бөлігі)
:* Нунавут (батыс бөлігі)
:* Саскачеван (тек Ллойдминстер қаласы және оған жақын аудан)

*  (жартылай):
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* Навахо халқының резервациясы
:*  (оңтүстік бөлігі)
:*  (батыс бөлігі)
:*  (батыс бөлігі)
:*  (батыс бөлігі)
:*  (батыс бөлігі)
:*  (оңтүстік-батыс бөлігі)
:*  (штаттың шығысындағы шағын аудан)
:*  (штаттың шығысындағы шағын аудан)

*  (жартылай):
:* Оңтүстік Калифорния
:* Чиуауа
:* Наярит (көп бөлігі)
:* Синалоа

## Сілтемелер
* UTC-6-дағы қалалар

Санат:Уақыт белдеулері
Далдабай

**Далдабай** — Қызылорда облысы Жалағаш ауданы, Қаракеткен ауылдық округі құрамындағы ауыл. Бұрынғы атауы – "Актив".

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жалағаш кентінен солтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, Сырдария өзенінің аңғарында. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 406 адам (205 ер адам және 201 әйел адам) болса, 2009 жылы 391 адамды (206 ер адам және 185 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
№88-темір жол айрығы "Тасбөгет"

**Темір жол айрығы 88 Тасбөгет** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Сапақ ауылдық округі құрамындағы темір жол айрығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Арал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 69 адам (40 ер адам және 29 әйел адам) болса, 2009 жылы 125 адамды (72 ер адам және 53 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол айрықтары
Таң (ауыл)

**Таң** — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Таң ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жалағаш кентінен батысқа қарай 34 км-дей жерде, Сырдария өзенінің сол аңғарында.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1378 адам (698 ер адам және 680 әйел адам) болса, 2009 жылы 1186 адамды (615 ер адам және 571 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
Көктемнің бірінші жаңбырлары

**Көктемнің бірінші жаңбырлары** - 2011 жылда шыққан Қазақстан-Жапония бірлесіп түсірген драма жанрдағы фильм. Фильм Еуразия кинофестивальда Гран-при жеңіп алды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*
Жаңадария (ауыл)

**Жаңадария** — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Жаңадария ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жалағаш кентінен оңтүстікке қарай 65 км жерде, Тораңғысай өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1933 жылы осы өңірде ауыл шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты бірнеше шағын ұжымшар бірігіп, «Жаңадария» ұжымшарын құруға байланысты қаланған. 1963 жылы ұжымшар кеңшар болып құрылды. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1018 адам (568 ер адам және 450 әйел адам) болса, 2009 жылы 691 адамды (365 ер адам және 326 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
Жаңақоныс (Жалағаш ауданы)

**Жаңақоныс** — Қызылорда облысы Жалағаш ауданы, Таң ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жалағаш кентінен батысқа қарай 37 км-дей жерде, Сырдария өзенінің аңғарында.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 230 адам (119 ер адам және 111 әйел адам) болса, 2009 жылы 178 адамды (96 ер адам және 82 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
Жаңаталап (Қызылорда облысы)

**Жаңаталап** — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Жаңаталап ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жалағаш кентінен оңтүстік-батысқа қарай 41 км-дей жерде, Ақтөбе құмының шығыс бөлігінде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы № 16 ауылдық кеңеске қарайтын ұсақ артельдер ұйымдасып, «Жаңаталап» ұжымшары болып құрылды. 1963 жылы Ленин және «Жаңаталап ұжымшарлары бірігіп өзімен аттас кеңшарды құрды. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 875 адам (430 ер адам және 445 әйел адам) болса, 2009 жылы 891 адамды (466 ер адам және 425 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
Жаманбай батыр ауылдық округі

**Жаманбай батыр ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік. 2020 жылға дейін *Бесарық ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бесарық,  Кеңес ауылдары кіреді. Орталығы – Бесарық ауылы. Округ құрамында болған *[[Апанқақ]]* ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3119 адамды (1651 ер адам және 1468 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы ауылдық округтері
Бесарық ауылдық округі (Сырдария ауданы)

**Бесарық ауылдық округі** — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік. 1997 жылға дейін *Жамбыл ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бесарық ауылы кіреді. Орталығы – Бесарық ауылы..

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2180 адамды (1128 ер адам және 1052 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) ауылдық округтері
Бесарық (өзен)

**Бесарық** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жаңақорған ауданының Жаманбай батыр ауылдық округі аумағымен ағып өтеді. Қаратау жотасының батысында. 

## Гидрографикасы
Ұзындығы – 85 км. Өзеннің жылдық ағысы – 170 млн.м3.

## Бастауы
Қаратау жотасының оңтүстік-батыс баурайынан бастау алады. Тау шатқалдарынан бес арық (өзенше) ағып шығып, шатқалдан шыға берер тұстағы Байғабыл ауылы жанында бірігіп Бесарық деп аталады. Осы елді мекен тұсында 1974 жылы өзімен аттас бөген (су сыйымдылығы – 15 млн.м3) салынған. Бөгеннен шыққан өзен Кеңес ауылы тұсында егістіктерге таралып кетеді. Кезінде Бесарық суы Сатымсай сайымен Сырдарияға құятын. Бесарық өзенінің суын Бесарық және Кеңес шаруашылықтары пайдаланады. 

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Шитүбек (Ақтөбе облысы)

**Шитүбек** — Ақтөбе облысы Темір ауданы, Кеңесту ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шұбарқұдық кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 9 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 405 адам (281 ер адам және 124 әйел адам) болса, 2009 жылы 168 адамды (78 ер адам және 90 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 76 адамды (36 ер адам және 40 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Қара-Құм (кәмпит)

**"Қара-Құм"** — "Қызыл Қазан" кондитерлі зауыты шығаратын, шоколадты кәмпит маркасы. Ол КСРО уақытында да басқа да зауыттармен шығарылған.

## Сипаттамасы
Кәмпит жаңғақ пралинесіне какао және майдаланған вафельден жасалады. Құрамына шекер, қант ұнтағы, май какаосы, сары май, қуырылған миндалин, жапырақты вафли және ванилин т.б. кіреді. 100 грамм кәмпитте 511-522 килакалория болады.

## "Қара-Қум" Бренді
Алғашында "Қара-Құм" Таганрогты кондитерлік фабриканың маркасы болған.

2007 жылға дейін барлық зауыттар мен фабрикалар кеңес тауарларын 1992 жылға дейін өтеусіз лицензиямен дайындайтын. Алайда, заңға "РФ азаматтық кодексінің төртінші бөліміне істер қосу" туралы өзгетулер енгізілген соң, барлық өңдірушілер бұндай мүмкіндіктен айырылды. Сондада көптеген кеңес өңдірушілер бренді "Бірыңғай кондитерлер" ұйымына тіркелді, содан соң бірнеше басқа да компанияларға тым көп ұқсастық үшін жиі қуыным жазды. Брендке деген құқығы бар "Қара-Құм" 2012 жылы «Оркла Брэндс Россия» атты Норвегиялық коцернмен арасында жанжал туған болатын. Бірнеше жылғы сот талқылауынан кейін компаниялар әлемдікке шықты. «Оркла Брэндс Россия» "Бірыңғай кондитерлерге" 70 млн рубль компенсация төледі де 2 айға "Қара-Құм" кәмпитін шығаруға лицензия алды.

Одан да басқа түсініспеушіліктер көптеген компаниялармен болып тұрды.

## Ескертпелер




## Сілтемелер
*
Йошинори Осуми

**Йошинори Осуми** (Фукуока, Жапония, 1945 жылы 9-ақпанда т.) аутофагияға маманданған жапон молелекулалық биолог. Токио Технологиялық Институтының профессоры (құрметті). Ол  аутофагия механизмдеріне қатысты ашылулары үшін 2012 жылы Киото сыйлығын, , және 2016 жылы Медицина бойынша Нобель сыйлығын алған.

## Марапаттар
*  (2005)
*  (2006)
* Жапония Ботаникалық Қоғамының сыйлығы (2007)
* Асахи жүлдесі (2008)
* Киото жүлдесі (2012)
* Thomson Reuters Citation Laureates (2013)
* Халықаралық Гайднер сыйлығы (2015)
* Биология бойынша халықаралық сыйлық (2015)
* Розенстила жүлдесі (2015)
*  (2015)
*  (2015)
*  (2016)
*  (2016)
* Медицина саласындағы Нобель сыйлығы (2016)

## Жұмыс
### Жарияланымдар
* 
* Se sugiere usar `&#x7C;número-autores=` (ayuda) 
* Se sugiere usar `&#x7C;número-autores=` (ayuda) 
* 
* 
* Se sugiere usar `&#x7C;número-autores=` (ayuda) 
* 

## Дереккөздер

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)
Сәтбай (Қызылорда облысы)

**Сәтбай** — Қызылорда облысы Жалағаш ауданы, Мәдениет ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2015 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жалағаш кентінен оңтүстік-батысқа қарай 71 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 204 адам (108 ер адам және 96 әйел адам) болса, 2009 жылы 191 адамды (104 ер адам және 87 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1968 жылы құрылған. Елді мекенде бастауыш мектеп, медпункт, дүкен, кітапхана ашылған. Кейіннен 8 жылдық мектеп болды. Мектеп жанынан малшы балаларына арнап 25 балаға интернат ашылды. Бұл кейіннен орта мектеп болды. 

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданының таратылған елді мекендері
MeetMe

**MeetMe (бұрынғы myYearbook)** 2005 жылы құрылған әлеуметтік желі қызметі болып табылады.2011 жылы ол myYearbook Quepasa Corporation (: QPSA AMEX NYSE) біріктірілді. 2012 жылдың маусым айында, аралас компания MeetMe, Inc. болып аты өзгертілді 2014 жылдың сәуір айында MeetMe акциялары белгісімен қор биржасының NASDAQ Capital Market сауда бастады «кездеседі.»MeetMe мобильді құрылғыларда жаңа достар таба пайдаланушыларға көмектесу бағытталған. Шамамен 90% трафикті ұялы телефоннан алады. Бір миллионнан астам күнделікті белсенді пайдаланушылар бар.MeetMe штаб-пәтері Нью-Хоуп, Пенсильвания қаласында орналасқан. MeetMe  Интернетте: Iphone,Ipad, Android және Windows туралы өтінішті ретінде қол жетімді.

## Тарихы
Екі жоғары мектеп оқушысы, Dave және Кэтрин Кук myYearbook 2005 жылы олардың көктемгі каникул кезінде құрылған. Торапты іске қосқан кезде, Dave өскелең студенттер болды, ал Екатерина екінші жылы болды. Жоба бастапқыда Нью-Джерси маңындағы Монтгомери Жоғары мектебінде белсендірілді. Сайт Үндістанда салушылар толығымен құрылды. 2008 жылы, myYearbook Flash-ойындар қосу үшін, ойын әзірлеуші ​​Arkadium серіктес болды.
2009 жылы сәуір айында, Meebo сайтында нақты уақыт чат қамтамасыз ету мақсатында қосылған. 2009 жылдың қараша айында, myYearbook ағыны БАҚ және ойындар ортақ пайдалану қосылған. 2010 жылдың қаңтар айында, myYearbook егде аудиторияға шағымдануға әзірленген, сайттың жаңа дизайны енгізілді. myYearbook оның мүшелерін Краудсорсинг көмегімен сайттың дизайнын қорытынды таңдады. 2010 жылдың мамыр айында, myYearbook Iphone / Ipod Touch, және Android үшін қосымшасын іске қосты. 2011 жылдың шілде айында, myYearbook ол Latino веб-сайтты, әлеуметтік желі Quepasa сатып алынуы келісті, деп жариялады. 2012 жылдың маусым айында компания «MeetMe» болып өзгертілді."MeetMe" жаңа достар табу деген мағынаны білдіреді. Маусым айында 2016 жылы, MeetMe жаңа адамдармен кездесу үшін Skout, жаһандық мобильді бағдарламаны сатып алды.

## Табыс моделі
myYearbook үш қаражат көздерінен өз түсімін алады. Олар:жарнама сату, виртуалды валюта және айлық жазылым. Жарнама өз табысының үштен екісі болып табылады. Ол Нью-Йорк пен Лос-Анджелесте негізделген сату кеңсесі құрды. 2010 жылдың желтоқсан айында, ол пайдаланушылар ойнауға үшін көбірек мүмкіндіктер қамтамасыз ету, myYearbook Viximo ақпараттық жүйе қызметімен серіктесі болды.

## Дереккөздер

Санат:Американдық әлеуметтік желі сайттары
Санат:Yearbooks
Өгізмүйіз

**Өгізмүйіз** – Қаратау жотасының батысындағы төбе, Сырдария өзенінің аңғарында. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы, Шалқия ауылының солтүстігінде 5 км-дей жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі - 449 м. Ұзындығы 8 км, енді жері 1,8 км. Төбенің сыртқы көрінісі өгіздің мүйізін ұқсағандықтан қойылған атау..

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы таулары
Талап ауылдық округі (Қызылорда облысы)

**Талап ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бесарық темір жол станциясы кіреді. Орталығы – Бесарық ауылы. Округ құрамында болған *[[Сатымсай]]* темір жол айрығы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1146 адамды (609 ер адам және 537 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы ауылдық округтері
Талап ауылдық округі (Ұлытау облысы)

**Талап ауылдық округі** —  Ұлытау облысы Жезқазған қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Талап ауылы кіреді. Орталығы – Талап ауылы. Округ құрамында болған *Ескі Талап* ауылы 2010 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 726 адамды (390 ер адам және 336 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жезқазған қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Гуманоид

**Гумоноид** ( —  «адам тәрізді») — аңыздар мен қиялдардағы ақылды адам тәрізді жаратылыс. Гуманоидтарға барлық адам тәрізді жаратылыстарды жатқызбаймыз, бірақ тек ғылымға таныс еместерді, сонда да ағылшын тілінде «humanoid» сөзі сондай-ақ адам тәрізді маймыл, антропоморфтық роботтар, мифологиялық және қиял әдебиетіндегі сипатталған жаратылыстар, адамға ұқсас дегенді білдіреді.

Әдетте айтылатын гуманоидтар туралы  уфологиялық әдебиеттерде айтылады, дегенмен барлық гумоноидтардың пайда болуы БҰН-ның қолдауымен болмайды. Сондықтан, осылайша айтуға болады, гумоноидтар жақтастардың қызығушылық заты болады, уфологияда ғана емес, критозоологияда да.

Санат:Уфология
Санат:Криптидтер
XEL-1

**Sony XEL-1** — әлемдегі алғашқы Sony корпариясымен сериялық шығарылатын OLED-теледидары. Лас-Вегастағы CES-2007 көрмесінде ұсынылған. АҚШ -та - 2008 жылдың басында, Еуропада-2009 жылы сатыла бастады.

## Теледидар туралы
* Матрица: OLED
* Экранның диагоналі: 11 дюйм (27 см)
* Экран жағының арақатынасы: 16:9
* Динамикалық қарама-қарсылығы: 1 000 000:1
* Кірістірілген сандық қабылдағыш: MPEG4 AVC HD
* Қолданылатын технологиялар: Fine-Motion, Super Top Emission, Live Colour Creation, x.v.Colour ™
* Тұтынылатын қуаты: 39 Вт (жұмыс режимі); 0,8 Вт (күту режимінде)
* Интерфейс: XrossMediaBar™

* АҚШ-тағы бөлшек сауда бағасы: 2499,99 доллар

## Фактілер
* Sony XEL-1 Жапонияда 2007 жылғы соңынан сатыла бастады.
* АҚШ-та бұл теледидар 2008 жылдың басында пайда болды.
* 2009 жылы ол Еуропада сатыла бастады.

## Тағы көрініз
* OLED
* LED TV
* Sony сауда белгілерінің тізімі 

## Сілтемелер
* XEL-1 SONY сайтында
* XEL-1 SONY Style  сайтында
Санат:Sony
Талап ауылдық округі (Алматы облысы)

**Талап ауылдық округі** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қастек, Сұраншы батыр ауылдары кіреді. Орталығы – Сұраншы батыр ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) ауылдық округтері
Ақжарма ауылдық округі (Сырдария ауданы)

**Ақжарма ауылдық округі** – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік. 1997 жылға дейін *Далакөл ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақжарма ауылы кіреді. Орталығы – Ақжарма ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2552 адамды (1295 ер адам және 1257 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) ауылдық округтері
Ақжарма ауылдық округі (Қызылорда қалалық әкімдігі)

**Ақжарма ауылдық округі** – Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Баймұрат батыр, Талдыарал ауылдары кіреді. Орталығы - Баймұрат батыр ауылы. Округ құрамында болған *[[Қалғандария]]*, *[[Қубас]]* ауылдары 2019 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2222 адамды (1147 ер адам және 1075 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Айдарлы (Қызылорда облысы)

**Айдарлы** — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Айдарлы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тереңөзек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 115 км-дей жерде, Сырдарияның сол жағалық аңғарында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы осы өңірдегі Әудек, Құмшығанақ, Сарықұм, 1934 жылы Ақарық, Мақпалкөл жерлерінің тұрғындары бірігіп, алғашқы мойынсерік (ТОЗ) құрды. Ол 1935 жылы ірілендіріліп «Айдарлы» ұжымшары болды. 1958 жылы ұжымшар «Бірінші Мамыр» ұжымшарына, 1963 жылдан «Амангелді» кеңшарына біріктірілді. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2338 адам (1180 ер адам және 1158 әйел адам) болса, 2009 жылы 1892 адамды (957 ер адам және 935 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Жетікөл (Қызылорда облысы)

**Жетікөл** — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Жетікөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тереңөзек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 78 км-дей жерде. 

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы қаракөл қойын өсіретін Аманкелді атындағы кеңшар бөлімшесінің орталығы ретінде қаланған. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 969 адам (520 ер адам және 449 әйел адам) болса, 2009 жылы 794 адамды (420 ер адам және 374 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Сантьяго-Искуинтла

**Сантьяго-Искуинтла** () — Орталығы аттас қалада шоғырланған Мексиканың Наярит штатындағы муниципалитет. 2010 жылғы санақ бойынша халық саны 93&nbsp;074 адамды құрады.

## Жалпы мәліметтер
*Ixcuintla *атауын науатль тілінен «*иттер көп жер» деп аударылады*, ал *Santiago деп — *Киелі Иаковтың құрметіне аталған.

Муниципалитеттің ауданы 1729 км² тең, бұл штат территориясының 6,15 %-ын құрайды. Ол Наяриттің өзге қалаларымен шектеседі: солтүстігінде Текуала, Туспан және Руиспен, шығыста Дель-Наяр, оңтүстікте Тепик пен Сан-Бласпен, ал батысында Тынық мұхитпен шектеседі.

## Құрылымы мен құрамы
Муниципалитет 1917 жылы құрылған. Муниципалитеттің құрамына 158 елді мекен кіреді, соның ішіндегі ең ірілері:

## Дереккөздер
Құндызды ауылдық округі (Қызылорда облысы)

**Құндызды ауылдық округі** — Қызылорда облысы Сырдария ауданында болған әкімшілік бірлік, 2013 жылы таратылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына *[[Мәлібаев]]* ауылы кірді. Орталығы – Мәлібаев ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1251 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) таратылған ауылдық округтері
Құндызды ауылдық округі (Абай облысы)

**Құндызды ауылдық округі** – Абай облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Жүрекадыр ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) ауылдық округтері
№8-темір жол айрығы

**№8-темір жол айрығы** — Қызылорда облысы Сырдария ауданы, Тоқмағанбетов ауылдық округі құрамында болған темір жол айрығы, 2018 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тереңөзек ауылынан шығысқа қарай 8 км-дей жерде.

## Халқы
Тұрғыны 14 адам (2009).

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) таратылған елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол айрықтары
Сейфуллин (Қызылорда облысы)

**Сейфуллин** — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Сейфуллин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тереңөзек ауылынан солтүстік-батысқа қарай 4 км-дей жерде.

## Тарихы
Ауылдың іргетасы ХХ ғасырдың басындағы 1929-1933 жылдар аралығындағы ұжымдастыру кезеңінде қаланды. 1975 жылы «С. Сейфуллин» атындағы совхоз болып құрылды. Совхоз негізінен күріш өсірумен  және мал шаруашылығымен айналысты.  

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1628 адам (811 ер адам және 817 әйел адам) болса, 2009 жылы 1600 адамды (803 ер адам және 797 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Шаған ауылдық округі (Қызылорда облысы)

**Шаған ауылдық округі** – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шаған ауылы кіреді. Орталығы – Шаған ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4223 адамды (2207 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) ауылдық округтері
Шаған ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Шаған ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңаөмір, Бекет, Кемер ауылдары кіреді. Орталығы – Жаңаөмір ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3854 адамды (1885 ер адам және 1969 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы ауылдық округтері
Ақмая (ауыл)

**Ақмая** (1997 жылға дейін — *Авангард*) — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Ақмая ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі ауылынан оңтүстік–шығысқа қарай 15 км жерде, Телікөл арнасының батыс жақ жағасындағы шөл белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2383 адам (1209 ер адам және 1174 әйел адам) болса, 2009 жылы 2519 адамды (1293 ер адам және 1226 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1973 жылға дейін ұжымшар орталығы, 1997 жылға дейін «Авангард» күріш кеңшары мен Ақмая ауылдық кеңесінің орталығы болып келді. Мұнда күріш және мал өсірумен  айналысатын шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.   
 
## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Қосарық

**Қосарық** (2020 жылға дейін — *Жарты казарма*) — Қызылорда облысы Шиелі ауданы, Ақмая ауылдық округі құрамындағы елді мекен.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі ауылынан оңтүстік–шығысқа қарай 14 км жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 136 адам (81 ер адам және 55 әйел адам) болса, 2009 жылы 132 адамды (74 ер адам және 58 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Жыланбас білезік

[thumb|right|250px|Жыланбас білезік. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорында сақталған күміс білезіктің бір ұшы жыланның басы секілді жалпақтау соғылған, ал екінші ұшы құйрығы сияқты сүйірленіп келген. Жыланбас білезік өн бойының төрт жерінен бунақталып, беткі бөлігіне геометриялық өрнектер шекіп салынған. Ұзындығы 20 см, ені 5,5х7,5 см.]]
**Жыланбас білезік** – жылан бейнесіне ұқсап соғылған білезік түрі. Мұндай білезіктерді соғу түркі халықтарының барлығында кездескен. Мысалы, өзбектерде "илонбош билагузук", қырғыздарда "жылан баш" деп аталады.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Народное декоративно-прикладное искусство киргизов. Труды киргизской археолого-этнографической экспедиции. Т.V. Под. ред.: С.В. Иванов, К.И. Антипина. М.: Наука, 1968; 
* Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің лексикасы. Алматы: Қазақстан, 1993; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қолөнер
Санат:Зергерлік
Кребс циклі

**Кребс циклі** (Цитрат циклі Кребс циклі үшкарбон қышқылы циклі, лимон қышқылының циклі) - бұл бос көміртекті ацетилдік фрагменттің толық тотығуына әкелетін реакциялар жүйесі. Циклдің Ханс Кребс көптеген реакцияларын ашып зерттегендіктен оның атын берген және 1953 жылы Нобель сыйлығы берілді.
Цитрат циклі белоктар, көмірсулар, майлар тотығуының жалпы және соңҒы жолы болып табылады. Цитрат циклінің барлық реакциялары митохондрияда шоғырланған.
Толық цикл жолында келесі процесстер өтеді: · ацетилдік қалдықтың толығымен СО2-нің екі молекуласына дейін тотығуы;· тотықсызданған НАД+ -тің 3 және ФАД+ -тің 1 молекуласы түзіледі; · субстраттық фосфорлануда ГТФ-тің 1 молекуласы түзіледі.
**Кребс циклінің ферменттері**.1-пируватдегидрогеназдық комплекс, 2-цитратсинтаза, 3-аконитаза, 4-изоцитратдегидрогеназа, 5-a-кетоглутаратдегидрогеназалық комплекс, 6-сукцинил-КоА-синтетаза, 7-сукцинатдегидрогеназа, 8-фумараза, 9-малатдегидрогеназа. Цитратсинтаза. Циклдің бірінші реакциясы-бұл оксалоацетат пен ацетил-КоА-ның конденсациялануы. Реакция АТФ-тің гидролизденуінен бөлінген энергияны пайдаланып, цитратсинтазаның катализдеуімен цитрат түзіп өтеді. Аконитаза. Циклдің екінші реакциясы - бұл цитраттың аконитаза ферменті әсерінен молекулаішілік қайта құрылып (изомерленіп) изоцитраттың түзілуі. Құрамында гемдік емес темірі болатын, стереоспецификалық фермент аконитаза -ОН тобын көрші көміртегіне ауыстырады. Изоцитратдегидрогеназа. Циклдің үшінші реакциясы бұл изоцитраттың тотыҒып декарбоксильденіп және дегидрленіп, изоцитратдегидрогеназа катализдеуімен a-кетоглутараттың түзілуі. Реакцияда ИДГ кофакторы НАД+ екі протонды қосып алып НАДН2-ге айналады. ИДГ митохондриялық -кофакторы НАД+ және цитоплазмалық пен митохондриялық -кофакторы НАДФ+ түрлеріне бөлінеді. Бұл реакциядағы түзілген СО2 цитрат синтезіне жұмсалады. a-Кетоглутаратдегидрогеназа. Циклдің төртінші реакциясы-бұл a-кетоглутараттың декарбоксилденіп және дегидрленіп, a-кетоглутаратдегидрогеназа катализдеуімен, сукцинил-КоА түзіледі. Реакциябарысында СО2 және тотықсызданған НАДН2 бөлінеді. Бұл қайтымсыз реакция Сукцинил-КоА-да макроэргиялық байланысы бар қосылыс. Сукцинил-КоА-синтетаза (сукцинилтиокиназа).Циклдік бесінші реакциясы-бұл. Сукцинил-КоА-ның сукцинатқа айналады. Макроэргиялық байланыстың үзілуінен түзілген энергиядан ГДФ фосфорланып ГТФ түзіледі.Бұл субстраттық фосфорлану реакциясы да болып табылады. Сукцинатдегидрогеназа. Циклдің алтыншы реакциясы бұл сукцинаттың фумаратқа дегидрленіп айналуы.Реакцияда ФАД екі протонды қабылдап ФАДН2-ге айналады. Фумараза. Циклдің жетінші реакциясы – бұл фумаразаның катализдерімен малаттың түзілуі.Малатдегидрогеназа. Циклдің сегізінші реакциясы бұл малаттың дегидрленіп оксалоацетатқа айналуы. Реакцияда үшінші тотықсызданған. НАДН2 түзіледі.
Осы реакциямен циклдің бір айналымы аяқталады. Түзілген оксалоацетат жаңа келген ацетил-КоА молекуласымен циклдің жаңа айналымын бастауға қатыса алады.
**Кребс циклінің биологиялық маңызы.**1.ЦЦ –АТФ-тің негізгі шығу көзі; 2.ЦЦ-бұл барлық кластағы қосылыстардың катаболизмінің терминалдық этапы, 3.ЦЦ-анаболизм процессінде маңызды роль атқарады.
Алғабас (Қызылорда облысы)

**Алғабас** — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Жуантөбе ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі ауылынан солтүстікке қарай 11 км жерде,  Телікөл каналының бойында орналасқан.  

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2647 адам (1368 ер адам және 1279 әйел адам) болса, 2009 жылы 2803 адамды (1449 ер адам және 1354 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы бірнеше шағын артельдер ретінде қаланған. 1936-96 жылдары күріш өсіретін ұжымшардың орталығы болған.     
 
## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Еңбек (Ақтөбе облысы)

**Еңбек** — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Талдысай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қандыағаш қаласынан солтүстік-батысқа қарай 49 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 408 адам (215 ер адам және 193 әйел адам) болса, 2009 жылы 324 адамды (169 ер адам және 155 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 233 адамды (124 ер адам және 109 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

 
Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері
Талдысай ауылдық округі (Мұғалжар ауданы)

**Талдысай ауылдық округі** — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Талдысай, Еңбек ауылдары кіреді. Орталығы – Талдысай ауылы.

## Халық саны
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 751 адамды (374 ер адам және 377 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы ауылдық округтері