Татарстан туы

**Татарстан Республикасының мемлекеттік туы** () — елтаңба және әнұранмен бірге Татарстан Республикасының мемлекеттік рәмізі болып табылады.

Ту Татарстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1991 жылғы 29 қарашадағы № 1314-XII қаулысымен бекітілген және Ресей Федерациясының Мемлекеттік геральдикалық тізіліміне 378 тіркеу нөмірін берумен енгізілген. Қазіргі уақытта, Мемлекеттік Туды пайдалану ережелері «Татарстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері туралы» Заңымен реттеледі.

## Сипаттамасы
«Татарстан Республикасының мемлекеттік туы — жасыл, ақ және қызыл түсті көлденең жолақтары бар төртбұрышты ен. Ақ жолақ ту енінің 1/15 бөлігін құрайды және ені бірдей жасыл (ашық кобальт жасыл) және қызыл (ашық кадмий қызыл) түсті жолақтардың арасында орналасқан. Жоғарғы жағында жасыл жолақ. Тудың арақатынасы 1:2».

Татарстан Республикасының Мемлекеттік Туының түстері мынаны білдіреді:
* жасыл — көктемнің жасыл желегі, жандану;
* ақ — тазалық түсі
* қызыл — жетілу, қуат, күш, өмір.

Тудың авторы — Татарстан Республикасының халық әртісі, Ғ.Тоқай атындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Тәуіл Қажыахметов.

## Тарихы
### [[Қазан хандығы|Қазан хандығының]] байрағы
Нидерландық тарихшы Карл Алярдтың 1705 жылы Амстердамда басылып шыққан және 1709 жылы орыс тіліне аударылған кітабында «Татария патшасының» екі туы бейнеленген:

Кейбір зерттеушілер бұл тулардың тарихына күмән келтіреді.

П.Люкс-Вурмның «Исламның байрақтары» (*P.Lux-Wurm, «Les drapeaux de l’Islam»*) кітабында «XV ғасырдағы Қазан хандығы туының» суреті бар.

Сонымен қатар, Люкс-Вурм татарлардың әскери тулары ат құйрығымен безендірілген саптар болғандығын хабарлайды.


Сурет:Флаг Татарского Цесара.jpg|Алярдтың кітабындағы ту.
Сурет:Другой татарский флаг.jpg|Алярдтың кітабындағы ту.
Сурет:Флаг Казанского ханства.gif|thumb|200px| П.Люкс-Вурманың «Исламның байрақтары» (*P.Lux-Wurm, «Les drapeaux de l’Islam»*) кітабындағы ту


### Қазан губерниясы

thumb|right|100px|Қазан губерниясының елтаңбасы
Ресей империясының басқа губерниялары сияқты Қазан губерниясының да өз туы болған жоқ. Губернияның елтаңбасы 1856 жылы 8 желтоқсанда бекітілді. Елтаңбаның сипаттамасы: «Күміс қалқанда тәжді қара айдаһар, қанаттары мен құйрығы қызыл, тұмсығы мен тырнақтары алтын түсті; тілі қызыл. Қалқанға императорлық тәж кейілген және Әулие Андрей таспасымен байланыстырылып, алтын емен жапырақтарымен қоршалған».

### Еділ-Орал штатының байрағы

1918 жылы қаңтарда Қазан және Үфі губернияларының аумағындағы Үфіде өткен Ішкі Ресей және Сібір мұсылмандарының ІІ съезі автономиялы Еділ-Орал штатын және Бүкілресейлік мұсылмандар әскери кеңесі құрылғандығын жариялады. Еділ-Орал штатының туы — таңбаның (аландар, түркі және кейбір басқа халықтардың ата белгісі) бейнесі бейнеленген көк түсті ен болды. 1918 жылы сәуірде Брест бейбітшілік келісімі жасалғаннан кейін мемлекетті Қызыл Әскер жойды, дегенмен шілдеде көтерілісші чехтармен бірге татарлар ЕОШ ұлттық әкімшілігін қалпына келтірді. 1918 жылдың аяғында БМӘК әскері Колчак әскеріне 16-татар полкі ретінде кірді.

Ұлы Отан соғысы кезінде нацистік Германия әскерлерінің құрамында Еділ халықтарының өкілдерінен (татарлар, башқұрттар, марилер, мордвалар және т.б.) тұратын Еділ-Орал легионы соғысты, алайда сарбаздары аттас мемлекеттің байрағынан өте қатты ерекшеленетін танымбелгісі бар жапсырмаларды тақты.


Сурет:Idel-Ural flag.svg|Еділ-Орал штатының байрағы (Ғаяз Ысқақидің «Еділ-Орал» кітабы негізінде жасалған, 1933).
Сурет:Idel-ural ver1.svg|«Еділ-Орал» легионының жапсырмасы


### Татар АКСР байрағы

1920 жылы 27 мамырда РКФСР құрамында Татар Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы құрылды (ол кезде атаудан «автономиялық» сөзі жиі алынып тасталатын). 1926 жылғы ТКСР конституциясының жобасында ту былай сипатталған:

1937 жылғы Конституция бойынша Татар АКСР туы саптың бұрышында алтын жазулармен жазылған қызыл түсті ен болды:

1954 жылы РКФСР туы өзгертілді: сап ұзындығының 1/8 ені болатын көк тік жолақ, саптың жоғарғы бөлігінде жұлдыз және орақ пен балға болды. ТАКСР туы танымбелгісінің астында «ТАКСР» деген жазудың болуымен ғана ерекшеленді. 1978 жылғы 31 мамырда 9-шақырылым ТАКСР Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс IX сессиясында жаңа Конституция — «Татар АКСР» (екі жолда) енгізілгеннен кейін. Ту Конституцияның 158-бабында бекітілген:

ТАКСР туы туралы ереже 1981 жылы 1 маусымда бекітілді.


Сурет:Flag of TSSR (1926-1937).svg|ТАКСР туының жобасы (1926)
Сурет:Flag of Tatar ASSR (1937-1939).svg|ТАКСР туы (1937—1939)
Сурет:Flag of Tatar ASSR (1939-1954).gif|ТАКСР туы (1939—1954)
Сурет:Flag of Tatar ASSR (1954).svg|ТАКСР туы (1954—1978)
Сурет:Flag of the Tatar ASSR.svg|ТАКСР туы (1978—1990)


### Қазіргі заманда
1990 жылы 30 тамызда Татарстанның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылданды. Алғашында, республика атауынан «автономиялық» сөзі алынып тасталды, ал 1992 жылы 7 ақпанда мемлекет ресми түрде «Татарстан Республикасы» деп аталды. Жаңа мемлекеттік ту қабылданғанға дейін диагональ бойынша бөлінген жасыл-қызыл биколордағы ақ жарты ай мен жұлдыздың бейнесінен тұратын Татар қоғамдық орталығының туы танымал болды (көлденең түстері бар нұсқалар сирек кездесетін). Суретшілер Р.Нұғманов, А.Мұхаметшин (жасыл-сары-қызыл триколор) және т.б өздерінің ту үлгілерін ұсынды.

Жаңа мемлекеттік рәміздерді әзірлеу үшін арнайы комиссия құрылды. Ол бір жылдай жұмыс істеді. 1991 жылы тамызда Республиканың Жоғарғы Кеңесі елтаңба мен тудың нұсқаларын бекітті. Ту қызыл еннен және саптағы екі жіңішке тік жолақтан тұрды: қызыл жұлдыз бен ақ жарты ай бейнеленген көк пен ақ (дизайн Т. Хазиахметов). Қызыл жұлдыз Татарстан тарихының кеңестік кезеңін, жарты ай – исламды бейнеледі. Тудың түстері ТАКСР ескі туын кішкене қайталады. Жоба «Кеңестік Татария» газетінде жарияланды, бірақ сол беті ешқашан бекітілмеді.


Сурет:Tatar Nationalist Flag.svg|Татар қоғамдық орталығының туы
Сурет:Flag of Tatarstan 1991 proposal.svg|1991 жылы арнайы комиссия ұсынған ту


## Ұқсас тулар

Сурет:Flag of the Lithuanian Soviet Socialist Republic (1953–1988).svg|Литва КСР туы
Сурет:Flag of the Chechen Republic.svg|Шешен Республикасының туы
Сурет:Flag of Kaluga Oblast.svg|Калуга облысының туы
Сурет:Flag of Iran.svg|Иранның туы
Сурет:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|Солтүстік Рейн-Вестфалияның туы, Германия


## Тағы қараңыз
* Татарстан Республикасының елтаңбасы
* Татарстан Республикасының әнұраны

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша тулар