open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гватемалалықтар

**Гватемалалықтар** — Гватемаланың тұрғылықты халқы. Мексика мен Сальвадорда да аздап кездеседі. Жалпы саны - 12,0 млн адам. (2006, бағалау).
Гаусс  ақ пен сары нәсілдің араласуынан шыққан аралық нәсілге жатады. Тек 1%-і ғана ақ нәсілділер.

## Тілі
Гватемаланың байырғы үнді халқының тілдері негізінен Майя-Киче отбасына жатады - бүгінгі күнге дейін бұл отбасының 23 тілі сақталған, үндістердің көпшілігі екі тілді. Республиканың ресми тілі - испан тілі.

## Діні
Діні - католицизм, ежелгі нанымдар үндіс халқының арасында әлі де бар.

## Тарихы
Гватемала этносының қалыптасуы 16 ғ-дағы испандардың отарлау кезеңінен басталып, 19 ғ-дың аяғына дейін созылады. 1821 ж. тәуелсіз Гватемала Республикасының құрылуы (қ. Гватемала) Г-дың бір этносқа топтасу процесін жеделдетті. 

## Кәсібі
Гвателмалдықтардың негізгі кәсібі — егіншілік, жүгері, майс пен бұршақ дақылын, мақта, темекі, какао, асқабақ, түрлі көкөністер, кофе, банан, қант қызылшасын өсіреді. Ұлттық қолөнерінде тоқу, өру және қыш пен көзеден бұйым жасау дамыған.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|Чипилин Тамал - әдетте кешкі асқа жейтін кәдімгі тағам     
Қабырғаларын қамыстан, адоба ағашының бұтақтарынан өріп тұрғызып, сыртын балшықпен сылап, шатырын пальма жапырағымен жапқан лашықтарда, ал ауқаттылары қабырғалары кірпіштен қаланған шатырлы, еденді үйлерде тұрады. 

Ұлттық тағамдары — маис ұнынан пісірілген тоқаш, лобия мен асқабақ қосқан тағам. Сондай-ақ, бұрыш пен көкөністен дайындалған ет тағамдары. Негізгі сусындары суға маис ұны мен бал қосылып даярланады. 

Гвателмалдықтардың ұлттық киімдерінде Америка үндістері мен испан халқының киім үлгілері байқалады. Гвателмалдықтардың ұлттық мерекелері егіншілік, діни мейрамдар, желеп-жебеуші үндіс әулиелеріне сиыну ғұрыптарымен байланысты.

## Дереккөздер

 
Санат:Гватемала
Санат:Америка халықтары
Санат:Роман халықтары
Санат:Латын Америка халықтары
Француз Гвианасы

thumb|right|Француз Гвианасы физикалық картасы
**Француз Гвианасы** (), ресми атауы **Гвиана** () — Оңтүстік Американың солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Франция территориясы.

## Сипаттамасы
Жер аумағы 91 мың км². Халқы 157 мың (креолдар, зәңгілер, үндістер) (1997). Әкімшілік орталығы — Кайенна (41 мың). Ресми тілі — француз тілі. Тұрғындары, негізінен, католиктер. Францияның мемл. атқару органы — префектура мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары (Бас кеңес пен аймақтық кеңес) билік жүргізеді. Жері, негізінен, таулы-қыратты. Қойнауы кен байлықтарына бай. Климаты субэкваторлық, ыстық. Жыл бойғы орт. температура 28° – 29°С. Орташа жауын-шашын мөлш. 3000 мм. Терр-н түгелдей мәңгі жасыл ормандар мен саванна өсімдіктері алып жатыр.

## Тарихы
Елдің ежелгі тұрғындары — үндістер. 1499 ж. еуропалықтардан бірінші болып испандықтар келді. 17 — 18 ғ-ларда бұл өңір үшін Франция, Португалия, Англия, Голландия мемлекеттері өзара таласты. 1817 жылдан бастап қана Гаусс  толығымен Францияның отарына айналды. Француз үкіметі бұл аймаққа саяси тұтқындарды жер аударып отырды. 1946 ж. Г-ға мұхиттың арғы жағындағы департамент, 1975 жылдан бастап арнайы аймақ мәртебесі берілді. Гаусс  — экономикасы нашар дамыған аграрлы ел, қаржы жағынан француз үкіметіне тәуелді. Тұрғындары а.ш-на қоса қымбат бағалы ағаштарды дайындаумен де айналысады. Пайдалы қазбаларға (алтын, боксит, т.б.) бай болғанымен, оларды өндіру кең көлемде жолға қойылмаған. Негізгі сауда серіктестері: Франция, Германия, Италия, Нидерланд, Жапония, АҚШ.

*
Шора Бисемәліұлы Yмбетәлиев

**Шора (Александр) Бисемәліұлы Yмбетәлиев** (16.6.1941, қазіргі Астрахан облысы Володар ауданы Тюрино ауылы — 8.1.2007, Алматы) — әнші (бас), Қазақ КСР-інің халық артісі (1984).

## Өмірбаяны
* 1970 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) вокалдық ф-тін (профессор Н.Шәріпованың класы бойынша) бітірген. 
* Өнер жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастаған.
* 1968 жылдан Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрының жеке (соло) әншісі. 
Негізгі партиялары:
* Сырттан (А.Жұбанов пен Л.Хамиди, “Абай”), 
* Бекежан мен Қожақ (Е.Г. Брусиловский, “Қыз Жібек” пен “Ер Тарғын”), 
* Мазамхан (Қ.Қожамияров, “Садыр палуан”),
* Мылқау және Абылай хан (С.Мұхамеджанов, “Ақан сері — Ақтоқты” мен “Жұмбақ қыз”), 
* Кеңгірбай (Ғ.Жұбанова, “Еңлік — Кебек”),
* Тайшық (Е.Рахмадиев, “Алпамыс”), 
* Гремин (П.И. Чайковский, “Евгений Онегин”),
* Мельник (А.С. Даргомыжский, “Су перісі”), 
* Пимен (М.П. Мусоргский, “Борис Годунов”),  
* Кончак пен Галицкий (А.П.Бородин, “Князь Игорь”),
* Сперафучиле Мантероне, Рамфис және патша (Дж.Верди, “Риголетто” мен “Аида”),
* Лепорелло (В.А. Моцарт, “Дон Жуан”).

Yбетәлиев өзінің концерттік репертуарымен қазақтың халық әндерін (“Япурай”, “Бір бала”, “Қара торғай”, т.б.) насихаттауға да белсене ат салысты.

* 1983 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясында ұстаздық етті.

## Марапаттары
Орта Азия мен Қазақстан әншілері байқауының лауреаты (1969).

## Дереккөздер


Санат:16 маусымда туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Володар ауданында (Астрахан облысы) туғандар
Санат:8 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры әртістері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары
Гвиана ағысы

## Гвиана ағысы
**Гвиана ағысы**— Атлант мұхитында, Оңт. Американың солт.-шығыс жағасындағы жылы ағыс, Оңт.-Пассат ағысының тармағы. Сан-Роки мүйісі (Бразилия) тұсынан басталып Гвиана жағасын бойлай солт.-батыс бағытпен ағып Кариб теңізіне енеді. Суының орташа температурасы 27°С, тұзд. 35 — 36,5 ‰, жылд. 1,8 — 2,3 км/сағ.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

Санат:Ағыстар
Гвиана таулы үстірті

**Гвиана таулы үстірті** () — Оңтүстік Американың солтүстік-шығысында, Амазона ойпатының солтүстігінде орналасқан. Венесуэла, Бразилия, Гайана, Суринам және Француз Гвианасы мемлекеттері аумағында жатыр. Абсолютiк биіктігі — 3014 м (Неблина тауы). Жер қыртысы, негізінен, кристалдық тақтатастан, гнейстен, граниттен және кварциттік құмтастар мен конгломераттардан түзілген. Жоғарғы архей жыныстары марганец, темір, уран, алтын, алмаз, боксит кендеріне бай. Жер бедері төбелі-жазықты (150 — 400 м), орт. бөлігі үстіртті және таулы (Серра-Имери, Пакарайма, Ауян-Тепуи және Рорайма). Бұл тұсынан Амазона, Ориноко өзендерінің көптеген салалары бастау алады. Жер бетіндегі ең биік Анхель сарқырамасы осында орналасқан. Климаты ыстық, субэкваторлық және ылғалды экваторлық. Жылдық орташа температурасы 22 — 28°С. Жауын-шашынның көп жылдық орташа мөлш. 1200 — 1700 мм, шығысында 3500 мм. Гаусс таулы үстіртінің батыс және шығыс бөліктерінде ылғалды мәңгі жасыл, орталығында жапырағын ауыстыратын мәңгі жасыл орман өседі. Жоталардың ығында саванна қалыптасқан. Үстіртте кең танаулы маймыл, құмырсқажегіш, сауыттылар, құстар, бауырымен жорғалаушылар кездеседі.

Геологиялық жағынан Гвиана қыраты Бразилия таулы үстіртіне ұқсас кембрийге дейінгі тау жыныстарынан жасалған қалқан болып табылады. Ол геологиялық құмтас пен лавамен жабылған ежелгі кристалды жыныстардың кең үстірттерінен тұрады. Үстірттер қадамдары жүздеген метрге жететін үлкен баспалдақтар түрінде бірінен соң бірі көтеріледі. Көп жауын-шашынмен қоректенетін көптеген өзендер үстірттерден басталып, оның шетінен төмен қарай ағып, терең каньондар мен әдемі сарқырамалар жасайды. Венесуэладағы 979 метрлік Анхель сарқырамасы әлемдегі ең биік сарқырама болып табылады. Бұл аймақ өте сирек қоныстанған және өзінің жартылай жапырақты тропиктік жаңбырлы ормандарымен және бай фаунасымен, атап айтқанда жанды тропикалық құстардың алуан түрлілігімен танымал. Оның қолжетімсіздігін 1900 жылдардың ортасында Ориноко өзенінің сағасының маңында осы уақытқа дейін беймәлім биік адамдар тайпасының панарлар үстіртінің оңтүстік-батысында табылған ашу дәлелдейді.

Гвиана қыратының кристалды жыныстарында минералдар бар. Темір рудаларының, марганецтің және алюминий оксидінің ірі кен орындары жақында жаңа жолдар мен темір жолдардың арқасында қолжетімді болды. Тау қырқасын игеру үдерісі жүріп жатқанына қарамастан, әлемдегі ең таза және ең аз қоныстанған аймақтардың бірі болып қала береді.

1950 жылдардан бері мұнда Серро-Боливар кен орнында темір рудасы өндіріледі.

Санат:Солтүстік Америка таулары
Санат:Бразилия таулары
Санат:Гайана географиясы
Алатағы қорымы

**Алатағы қорымы** — Сарысу өзенінің төменгі оң жағасында, Алатағы жазығындағы ескерткіш-қорым. Тікбұрышты шикі кірпіштен салынған. Бейіттерден сақталғандарының ең үлкенінің көлемі 4,5 х 4,5 м. Алатағы қорымы кейінгі ортағасырлық құрылыс деген болжам бар. Қорымда осы өңірге әйгілі Талмас атаның (оның кесенесі Сарысу өз.-нің жоғарғы жағындағы Қаражарда) тұлпары жерленген деген де аңыз бар. Ә.Марғұлан Алатағы жазығын Сығанақ хандарының жазғы мекені дейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қазақстан обалары
Санат:Археология
Гвинея ағысы

**Гвинея ағысы** — Атлант мұхитының Гвинея шығанағының солт. бөлігіндегі жылы ағыс. Жазда пассатаралық (экваторлық) қарама-қарсы ағысқа жалғасады, ал қыста Канар суық ағысының оңт-ке бағытталған тармағы болып табылады. Осы ерекшелігіне байланысты қыстағы суының беткі қабатының темп-расы 23С, жазда 28С. Тұзд. 34,5 —35‰, ағыстың жылд. қыста 0,4 — 2,7 км/сағ, жазда біршама жоғарылайды.

## Пайдаланылған әдебиет

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

Санат:Атлант мұхиты
Айдауыл

**Айдауыл** - 
# Көлікті, жүкті, тұтқындарды, қамалғандарды күзетуге және алып жүруге арналған әскери жасақ (команда, бөлімше).
# Ұрыс кемелері мен ұшақтарының тікелей қорғауымен теңізде бірлесе жүруді жүзеге асыратын көліктер мен көмекші кемелер тобы. Тікелей күзету арқылы кемелерді алып жүру айдауылдау деп аталады. Тікелей күзету кемесі немесе ұшағы айдауыл деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гвинея шығанағы

**Гвинея шығанағы** — Атлант мұхитының Экуаторлық Африка жағалауында орналасқан ірі шығанақ. 

Ауданы 753 мың км2. Жағалаулары ойпаңды, ол біртіндеп тереңдеп 200 метрге дейінгі жіңішке құрлықтық қайраңға алмасады. Шығанақтың басым бөлігін орташа тереңдігі 4000 метр, ең терең жері 5207 метр болатын Гвинея қазаншұңқыры алып жатыр. Солтүстік-шығысында Биафра және Бенин шығанақтарына бөлінеді. Шығысында бірнеше жанартаулық аралдар (Биоко, Принсипи, Сан-Томе және т.б.) орналасқан. Суының тұздылығы 34 — 35‰, беткі температурасы 24 — 28С. Гвинея жылы ағысы әсерінен кейде температура 28С-қа дейін көтеріледі. Гаусс шығанағына кең атырау жасап Африканың ірі Нигер және Вольта өзендері құяды. Басты порттары — Аккра, Ломе, Лагос, Либревиль.

## Дереккөздер

Санат:Гвинея шығанағы
Гебрид аралдары

**Гебрид аралдары** (ағыл. *Hebrides*, шотл. *Innse Gall*) — Атлант мұхитындағы Британия аралдарының құрамына кіретін, Шотландияның солт.-батысында орналасқан топарал. Жалпы саны 500-ге жуық аралдардан құралған Гаусс  а-ның аумағы 7,5 мың км². Ірілері — Льюис, Скай және Малл аралдары. Абсолютiк биіктігі 1009 м (Куллин-Хилс тауы, Скай аралы). Жер бедері, негізінен, тастақты жазықтар мен аласа келген жатаған жоталардан тұрады. Гаусс  а. континенттік қайраңда орналасқан, көп жерлерінде көне Эрия құрлығының қалдығы байқалады. Аралдардың қазіргі келбетінің қалыптасуына плейстоцендік мұз басудың әсері зор, сонымен бірге лавалық алаптар да орын алған. Климаты қоңыржай теңіздік, өте ылғалды. Қаңтардың орташа көп жылдық температурасы 4 — 6°С, шілдеде 12 — 14°С, жылдық жауын-шашынның орташа мөлш. 1000 — 2000 мм. Өсімдік жамылғысы мәңгі жасыл (вегетациясын тоқтатпайтын) жасаңдар мен верещатниктерден тұрады. Аралдар Ұлыбритания мемлекет құрамына кіреді. Тұрғындарының негізгі кәсібі — балық аулау мен қой өсіру.

Санат:Шотландия аралдары
Гедик паша

## Гедик паша

**ГЕДИК ПАША**  — Стамбұлдағы түрік театры. 1869 ж. құрылған. Түрік тілінде спектакльдер қойған алғашқы ұлт театры. Ол 19 ғ-дың соңында Түркия театр өнерінің орталығына айналды. Театрға жеке адамдар қамқорлық жасады. Түріктің көрнекті жазушылары Мехмет Алибей, Реджайзаде Экрем, Намық Кемал, т.б. театр ісіне қызу араласты. Алғашқыда аударма пьесалар (Мольер, Гольдони, Гюго) қойылды. Кейін театр репертуарынан түрік қаламгерлерінің пьесалары (Али Хайдардың “Бехчет Бейі”, Мехмет Алибейдің “Мылжың шаштаразы”, т.б.) орын алды. 1873 ж. Намық Кемалдың “Отан” атты пьесасының қойылуы театр тарихында үлкен оқиға болды. 1876 жылдан бастап музыкалық спектакльдер де қойылған. Мұнда тұңғыш ұлт актерлары — Ахмет Фехим, Ахмет Неджип, Хамит, Бююк Исмаилдар өнер көрсеткен. 1882 ж. Абдулхамид ІІ сұлтанның әмірімен театр үйі қиратылып, осыдан кейін “ Гаусс  п.” өз жұмысын тоқтатқан.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Ұнаққұм

**Ұнаққұм**, *Уаққұм* – Бозащы түбегінің оңтүстік-батыс бөлігіндегі төбешікті-қырқалы құмды алқап.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Түпқараған және Маңғыстау аудандары жерінде, Каспий теңізінің солтүстік жағалауындағы Қошақ шығанағының солтүстігінде 7 км жерде доғаша созылып жатыр.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 22,6 м төменде, ауданы 240 км2, 5-6 м тереңдікте кездесетін грунт суының минералдығы 3-22 г/л. Шығысының көтеріңкі жерлерінде Қияқты, Тұщықұдық ауылдары орналасқан. Құм ішінде бірнеше құдықтар (Ақши, Қожамқұл, т.б.) қыстаулар мен құмды төбелер (Шөлшағылқұм, Қызылқұм, т.б.) кездеседі.

## Өсімдігі
Құмда жусан, жүзгін, еркекшөп, сораң шөптер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы құмдары
Алатау кенті (Алматы)

**Алатау** — кент, әкімшілік округ орталығы. Алматы қаласының шығысында 18 км жерде орналасқан. Әкімшілік-аумақтық бөлініс тұрғысынан Алматы қаласының Медеу ауданына бағынады. Тұрғыны 4,6 мың адам (1999). Алатау ғылыми мекемелер орналасқан қалашық ретінде 1958 ж. пайда болды. Мұнда Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институты және Физика-техника институты, тағы басқа бірнеше ғылыми-зерттеу орындары орналасқан. Алатауда 2 орта мектеп, Мәдениет үйі, стадион, аурухана, жас техниктер стансасы, кітапхана, тағы басқа мекемелер бар. Іле Алатауының ылғалды агроклиматтық белдемінде орналасқан. Тұрғындарының Алматы қаласымен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер


Санат:Алматы
Оралхан Үсенов

**Үсенов Оралхан** (1929 ж. т., Ақмола облысы Көкшетау қаласы) — альпинист, спорт шебері (1959), Қазақ КСР-інің еңб. сің. жаттықтырушысы (1977). КСРО чемпионы (1956). “Горельник” тау дайындығы нұсқаушылары мектебін бітірген (1947). Қазақтың респ. альпинистер клубының нұсқаушысы болды (1947 — 1997). Мәрмәр қабырға (6400), Петровский (5860), Горький (6050), Мушкетов (4550), Пржевальский (6350) шыңдарын алғашқы бағындырушылардың бірі. 1956 жылы Қазақтың республикасының альпинистер клубы командасының құрамында Тянь-Шаньның ең биік шыңы — Жеңіс (7439) шыңына бірінші болып шықты.

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

санат:1929 жылы туғандар
Санат:Қазақстан альпинистері
санат:КСРО альпинистері
Гейзерит

## Гейзерит
**Гейзерит**  — опалминералынан тұратын кремнийлі шөгінді жыныс. Түсі ақшыл, сарғыш. Нақышы кеуекті, құрылымы аморфты. Гейзерит атқылап жатқан гейзерлердің маңында шоғырланады. Гейзерлі аудандарда, үлкен тереңдікте, жоғары температура мен қысым жағдайында кремний ерітінді күйінде болады. Су жер бетіне атқылағанда қысым мен температураның күрт түсуінен кремний тұнады да Гейзерит түзіледі.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Ұн кенелері

thumb|right|200px|
**Ұн кенелері** () — кене отрядының бір тұқымдасы. Топырақта және шіріген өсімдіктің қалдықтарында тіршілік етеді. Дене тұрқы 0,35 — 1 мм, сопақша, түсі жылтыр. Дернәсілдері 6 аяқты, нимфалары мен ересек кенелерде 8 аяқ болады. Жылына 6 рет, кейде одан көп өсіп-өнеді, аналығы 3 — 4 (кейде 60-қа дейін) жұмыртқа салады. Ересек кенелер мен дернәсілдері ұн, астық, жарма; майлы дақылдардан — зығыр, мақта, қыша, күнбағыс; көкөніс дақылдарының тұқымдарын, кептірілген жеміс-жидектерді, саңырауқұлақтарды, т.б. зақымдайды. Ұн кенелері дәннің ылғалдығы — 13%, ал ұнда — 12%-дан жоғары болса, тез дамып, көбейеді. Астық пен ұнды зақымдағанда оларды қоңыр ұнтаққа айналдырады және иісі шіріген заттың иісіндей, қышқыл дәмі болады. Ұн кенелерінің аса қауіпті түрлері: ұн кенесі (Acarus sіro), кәдімгі түкті кене (Glycyphagus destructor), ұзынша кене (Tyrophagus putrescentіae). Бұлар республиканың солтүстік аймақтарында кең тараған. Ұн кенелерімен күресу шаралары: күзде жаңадан астық қабылдағанша қойма ішін, қамба төңірегін бүрку немесе фумигациялау арқылы залалсыздандыру; қамбадағы тұқымды тазарту; астықты немесе ұнды салқындатып, ылғалдылығын кемітіп, қоймада ауаның құрғақ болуына жағдай жасау.

## Дереккөздер

Санат: Кенелер
Александр Константинович Гейнс

thumb|right
**Александр Константинович Гейнс** (21.08.1834, Ресей — 29.12.1893, Ницца) — қазақ халқының этнографиясын зерттеуші.

2-Константиновское әскери уч-щесін, 1859 ж. Бас штабтың академиясын бітірген. 1865 — 66 ж. қазақтардың әдет құқығы мен қазақ даласының түрлі аудандарындағы шаруашылықты жүргізудің ерекшеліктерін зерттеумен айналысты. Г-тің “Қырғыз очерктері” аталатын еңбегінде Өскемен, Семей, Петропавл, Көкпекті, Аягөз, Қапал, т.б. қалалар мен бекіністер, Орынбор, Есіл, Ертіс, Бұқтырма бекініс жүйелерінің салынуы, Жетісу өңіріндегі қазақ-орыс қатынастары, Абылайкит бұтханасының құлаған орны, Лепсі өз. бойындағы қалмақ бейіттері туралы маңызды мәліметтер бар. Ш. Уәлихановтың өмірбаянына қатысты деректер келтірілген. Гейнс қазақ өлкелерін басқару жөніндегі 1867 — 68 ж. сот-әкімш. реформаларын, “Дала облыстарын басқару туралы ереженің” (1891) бастапқы нұсқасын даярлауға қатысты.

Севастополь қорғанысына қатысты. 1863 ж. Полына көтерілісін басуға қатысты. 1867-68 ж. реформа қарсаңында (1865-66) қазақтардың дәстүрлі құқығы мен қазақ даласының түрлі аймағында шаруашылықты жүргізудің ерекшеліктерін зерттеу мақсатымен шыққан комиссия құрамында болды. Гейнс — "Сырдария, Жетісу облыстарын басқару жөніндегі ереже жобасының" авторы. 1867-69	жылдары Түркістан генерал-губернаторы кеңсесінің басқарушысы, Гейнстің 1865-66 ж. Батыс Қазақстанды аралаған саяхатында кең көлемді күнделігі жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:21 тамызда туғандар
Санат:1834 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:29 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:Ниццада қайтыс болғандар
Санат:1892 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан этнографтары
Санат:Қырғызстан этнографтары
Санат:Одессаның 1-ші Христиандар зиратында жерленгендер
Санат:2 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Санат:3 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Санат:4 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Санат:Императорлық тәжі бар 1 дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:Қылышы бар 1 дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері
Санат:Императорлық тәжі бар 2 дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері
Санат:Қылышы бар 2 дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері
Санат:Қылышы бар 3 дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:1 дәрежелі Князь Даниил I орденінің иегерлері
Санат:Полоцк кадет корпусы түлектері
Санат:Қырым соғысының қатысушылары
Санат:Орта Азиялық жорықтарының қатысушылары
Санат:Ресей империясы генерал-лейтенанттары
Санат:Қазан губернаторлары
Санат:Одесса дуанбасылары
Гейгер санауышы

## Гейгер санауышы
**ГЕЙГЕР САНАУЫШЫ**, Гейгер-Мюллер санауышы — радиоактивті және т.б. иондағыш сәулелердің (- және -бөлшектер, -кванттар, жарық және рентген кванттары, ғарыштық сәуле бөлшектері т.б.) газ разрядты детекторы. Гаусс  с-н неміс физигі Х. Гейгер (1882 — 1945) және ағылшын физигі Э. Резерфорд (1871 — 1937) ойлап тапқан (1908), кейін оны Х. Гейгер неміс физигі В. Мюллермен (1905 — 1979) біріге отырып, жетілдірген. Гейгер санауышы с. — ішін қандай да бір газбен толтырылған түтік түріндегі диод (суретті қ.). Санауыштың электродтарына (3, 4) шамасы 0,2 — 1 кВ болатын кернеу беріледі. Иондағыш бөлшектер түскен кезде Гейгер санауышы с-нда тәждік разряд пайда болады. Гейгер санауышы с-ның ішіндегі осы разрядтың әсерінен сыртқы тізбекте пайда болған электр импульстері күшейтіліп, тіркеледі. Гейгер санауышы с. 20 ғ-дың 20 — 40-жылдары ядр. физикада маңызды рөл атқарды. Ол дозиметрияда қазіргі кезде де қолданылады.

## Пайдаланылған әдебиет

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Асқар Садықұлы Үсенов

**Үсенов Асқар Садықұлы** (1.1.1928, Алматы — 19.11.2005, сонда) — боксшы, бокстан спорт шебері (1946), Бүкіл-одақтық дәрежедегі төреші. Бапкері — Ш.Бөлтікұлы. 1945 — 1953 ж. 9 рет Қазақстанның, 5 рет Қазақстан мен Орта Азия республикаларының чемпионы. КСРО біріншілігінің күміс жүлдегері (1947). 1954 жылдан Қазақ а. ш. ин-тында ұстаздық етті. КСРО спорт шеберлерін (С.Қасенов, А.Өтепов) даярлады. 

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Гейнсборо

## Гейнсборо
thumb| right
Гейнсборо (Gaіnsborough)Томас (14.5.1727, Канада, Садбери, — 2.8.1788, Лондон) — ағылшын суретшісі. 18 ғ-дағы ағылшын портрет өнерінің ірі өкілдерінің бірі. 1740 жылдан Лондонда француз суретшісі Ю. Гравлодан оқыған. Кейіннен Садбериде, 1750 жылдары Ипсуичте, 1759 жылдан Батеде, 1774 жылдан Лондонда жұмыс істеді. ГЕЙНЕ  шығарм. жолын алғашында табиғат көріністерін салудан бастады (“Корнард орманы”, 1748, Ұлттық галерея, Лондон). Әйгілі “Көгілдір бала” (1770 ж.ш., Хантингтон галереясы, Сан-Марино), “Гердита” (1781, Лондон), т.б. портреттері адамның ішкі сезімдерін нәзік жеткізуімен ерекшеленеді. Г-ның жұп портреттерінде (Р. Эндрюстың жұбайы екеуінің портреті, 1749 ж.ш., Тейт галереясы, Лондон; “Суретшінің қыздары”, 1759 ж.ш., “Таңертеңгі серуен”, 1785, Ұлттық галерея, Лондон) жақын, бауырлас кісілердің бір-біріне деген ыстық ықыласы бейнеленген. ГЕЙНЕ , сондай-ақ романтикалық сазда салынған, ауыл тұрмысын бейнелейтін “Базарға бара жатқан пәуеске” (1786, Тейт галереясы, Лондон) атты нәзік түстердің үйлесімділігімен ерекшеленген картинаның авторы.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Эрнст Геккель

**Эрнст Генрих Геккель** (16 ақпан 1834, Германия, Потсдам – 9 тамыз 1919, Йена) — неміс биологы, натуралисті және философы. 

1852–1957 жылдары Берлин, Вюрцбург университеттерінде оқытушы, 1861–1909 жылдары Йена университетінде приват-доцент, профессор болды. Радиолярияларды (1862 және 1887), әктасты губкаларды (1872) және медузаларды (1879, 1880) зерттеген. Эволюциялық ілімді ілгері дамыту бағытындағы “Организмдердің жалпы морфологиясы” (1866), “Дүние жаратылысының табиғи тарихы” (1868), “Антропогения немесе адамның даму тарихы” (1874), “Табиғаттың көркем пішіндері” (1904) атты ғылыми еңбектері белгілі. Геккель бірінші болып ғылымға “экология” терминін енгізді (1866). Ол Ч. Дарвиннің түрлердің шығу тегі туралы теориясы негізінде тірі табиғаттың тегі мен даму заңдылығы жайындағы ілімді дамыта отырып, Ф. Мюллермен бірге биогенетикалық заңның негізін салды. Геккель өсімдіктер мен жануарлардың ірі жүйелік топтарының шығу тегі мен дамуын анықтауда “үштік параллель” (салыстырмалы эмбриология, салыстырмалы анатомия және палеонтология) әдісін ұсынды. Эволюциялық даму барысында адамдар мен маймылдарды питекантроптар байланыстырады деген пікір айтқан.

## Дереккөздер

Санат:Потсдамда туғандар
Санат:Германия зоологтары
Санат:Германия эмбриологтары
Санат:Германия философтары
Санат:Германия ботаниктері
Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері
Фототыныс алу

**ФОТОТЫНЫС АЛУ**, жарықпен тыныс алу — өсімдік клеткасында жарықтың әсерінен оттектің сіңіріліп, көмірқышқыл газдың бөліну қарқынының арту процесі. Фототыныс алудың табиғаты митохондриялық тыныс алудан ерекше. Хлоропласта фотосинтез барысындағы көмірқышқыл газды байланыстыруға жауапты фермент рибулезабифосфаткарбоксилаза СО2-нің мөлшері аз немесе О2-нің атмосферадағы шамасы жоғары болғанда, оксигендік қасиет танытуы нәтижесінде рибулезабифосфат үш және екі көміртекті қосылыстарға тотыға ыдырайды. Түзілген екі көміртекті гликоль қышқылы пероксисомаға өтіп, глиоксиль қышқылына айналады да, глицин амин қышқылын түзуге қатынасады. Ол өз кезегінде митохондрияда серинге айналады. Сонымен Фототыныс алу реакциялары үш органелланың (хлоропласт, пероксисома, митохондрия) қатысуымен жүзеге асады. Фототыныс алу барысында біраз фотоөнім ысырап болады. Кейбір өсімдіктерде Фототыныс алу кезінде фотосинтез барысында түзілген өнімнің тең жартысына дейін пайдаланылады. Бірақ Фототыныс алу нәтижесінде өсімдік тіршілігіне қажетті көптеген аралық өнімдер пайда болады. Кейбір тропиктік өсімдіктерде Фототыныс алу мүлдем байқалмайды.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Биология
Санат: Өсімдіктер
Гексаэдр

**Гексаэдр** (грек. hexedron, їх — алты және hgra — табан, шек, жақ) — кубтық сингонияның қарапайым формаларына жататын дұрыс алты бұрыш, куб.

**Гексаэдр** — текше сингонияның 6 жақты ең қарапайым түрі. Синонимі: текше. Бұл ғылыми атауды ежелгі грек математигі Александриялық Папп енгізген.

## Тағы қараңыз
* Куб

## Дереккөздер


Санат:Симметрия
Үсенов Әнуәрбек

**Үсенов Әнуәрбек** (14.2.1933, Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Сабынды аулында — 6.4.1997, Алматы) — металлург, техниқалық ғылымдар кандидат (1973). Қазақ металлургия және тау-кен ин-тын бітірген (1957). 1957 — 1966 жылдары Өскемен қорғасын-мырыш комб-нда мастердің көмекшісі, технолог, цех бастығының орынбасары, 1966 — 1973 жылдары Лениногорск мырыш з-тының директоры. 1973 — 1985 жылдары Қазақ КСР-і түсті металлургия министрінің орынбасары, бірінші орынбасары қызметтерін атқарды. 1986 — 1991 жылдары Қазақ мемлекеттік бағалы металдар және алмас ғыл.-зерт., жобалау-конструкторлық және технол. ин-тының директоры, 1991 — 1993 жыдары Қазақ мемлекттік “Қазалмасалтын” консорциумында вице-президент, бас директор болды. 1993 жылдан ұлттық акционерлік “Алтыналмас” компаниясының бірінші вице-президенті, “Алтын” АҚ-ның президенті қызметтерін атқарған. Үсеновтің ғылым еңбектері Қазақстанның түсті металлургия және алтын шығару салаларына арналды. Оның тікелей басшылығымен Қазақстанда алғаш рет шикізаттың әр түрінен хим. таза алтын мен күміс алу технологиясы жасалып, “Целинный кен-химия комбинаты” өндірістік бірлестігімен және ғыл.-зерт. ин-ттарымен бірлесе отырып “Құмдыкөл” кен орнынан тех. алмас өндіру бойынша ғыл. зерттеулер жүргізілді. Ү-тің енгізген жаңалықтары ғылымда, өндірісте кеңінен қолданылады. Үсенов Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйл.-ның иегері (1984), КСРО-ның Құрметті металлургі, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Тұлғалар
Санат: Металлургия
Гелио

## Гелио
thumb| right |
**ГЕЛИО** ... (грек. hlіos — Күн) — күрделі сөздің Күн және күн энергиясына қатысын көрсететін құрамдас бөлігі. Мыс., гелиотехника, гелиоқондырғы, гелиоконцентратор.

## Пайдаланылған әдебиет

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Гелиоқондырғы

thumb| right
**Гелиоқондырғы** — Күн сәулесі энергиясын қабылдап, оны іс жүзінде пайдалануға қолайлы энергияның басқа түріне (мыс., жылу не электр энергиясына) түрлендіретін құрылғы. 

Олар Күн энергиясын шоғырландырмайтын “ыстық жәшік” түріндегі (күн кептіргіштері, су жылытқыштар, су тұщыландырғыштар, күн батареялары, т.б.) төмен температуралы Г-лар және гелиоконцентраторлы Г-лар (күн пештері, күн қуаты қондырғылары, т.б.) болып ажыратылады.

## Дереккөздер

Санат:Құрылғылар
Санат:Күн қуаты
Үскірік

нобай|200px|
**Үскірік** — халықтық үрлемелі музыка аспабы. Дауысы қыстың аязды күндері соғып тұратын үскірік салқынның ызыңдаған дыбысына келгендіктен ел арасында Үскірік деген атауға ие болған. Үскіріктің дыбыс бояуы сазсырнайдың тембріне ұқсас; дыбыс диапазоны 2-октаваның до, ми, фа, соль ноталары ғана ойналады. Үскіріктің ұзындығы 12 см, биіктігі 5,8 см, ал үрлейтін тесігінің кеңдігі 7,7 см болса, оның оң жағындағы тесігі 0,5 см, ал сол жағындағы тесігі 0,4 см-дей. Халықтың аңыз әңгімелерінде Үскіріктің тасбақаға, түйеге, құсқа ұқсайтын түрлері болғандығы айтылады; оны көбіне балалар ойнаған әрі жеңіл әндерді орындауға пайдаланған. Қазақтың музыка аспаптары тарихын зерттеуші Б.Сарыбаевтың еңбегі нәтижесінде қайта туған Үскірік аспабы қазіргі уақытта «Отырар сазы», «Сазген», т.б. оркестрлер мен ансамбльдерде кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том.
"Қазақтың музыкалық аспаптары", А., 1998

Санат:Қазақтың саз аспаптары
Санат:Музыкалық аспаптар
Георг Фридрих Гендель

**Георг Фридрих Гендель** (23.02.1685, Галле — 14.04.1759, Лондон) — неміс композиторы. 

18 ғасырда өмір сүрген Еуропадағы аса көрнекті опера композиторларының бірі. Ол  40-тан астам операның авторы. Опера жанрында қаһармандық және тұрмыстық образдардың музыкалық мінездемелерін тереңдетіп, вокалдық формалар мен оркестрді байыта түсті. Монументті эпикалық-драматикалық жанрдағы классикалық оратория тудыруда Гендельдің суреткерлік еңбегі ерекше. Ол 30-дан астам ораториның авторы. Композитор діни сюжеттерге негізделген “Израиль Египетте”, “Иуда Маккавей”, “Самсон”, “Мессия” сияқты шығармалар жазды. Гендель — неміс полифониясы мен ағылшын хор өнерінің дәстүрін одан әрі дамытқан суреткер. Композитор аспаптық музыкаға да үлкен үлес қосты (орган үшін концерттер, ансамбльдік сонаталар, клавесин үшін сюиталар мен фугалар, т.б.).

## Дереккөздер

Санат:Германия сазгерлері
Санат:Ұлыбритания сазгерлері
Бөліс

**Бөліс** -ұдайы өнім өндіру процесінің қажетті бір буыны, өндіру мен тұтынуды байланыстырушы буын. Бөлістің формасы мен сипаты өндіріске меншіктің түріне байланысты анықталады. Бөліс өндіріске тәуелді, алайда оған белсенді түрде ықпал жасай алады. Өндірістің дамуын не жылдамдатуы не бәсеңдетуі мүмкін. Бұл — Бөлістің қалай жүргізілуіне байланысты. Табыс пен пайданы әділдікпен бөлу кәспорынның  жалпы мемлекеттің нығаюына үлкен әсер етеді; қазақша: Ұлттық табыс.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Үсенов Жандос Жолдасұлы

**Үсенов Жандос Жолдасұлы** (21.01.1960 ж. т., Түркістан облысы Түркістан-Шорнақ қаласы) — дойбыдан Қазақстандағы халықаралық дәрежедегі тұңғыш төреші (2000), халықаралық дәрежедегі спорт шебері (2004), Қазақстанға еңб. сің. жаттықтырушы (1994), шахматтан ұлттық дәрежедегі төреші (2001). Орынбор қаласының (1984) және Қазақстан кәсіподақтары спартакиадасының чемпионы (1987). Түркістан облысынның 15 дүркін жеңімпазы. Халықараралық дойбы федерациясының вице-президенті (2003). 2004 және 2006 жылғы әлем чемпионы атағы үшін болған матчтардың бас төрешісі. 2003 — 2006 жылдар аралығында халықаралық дойбы федерациясының (ФМЖД) таңдаулы 10 төрешісінің қатарына енген. Дойбыдан 34 Қазақстан чемпионын және 12 спорт шеберін тәрбиелеген.

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Тұлғалар
Санат:Спорт
Үстеме пайда салығы

**Үстеме пайда салығы** — 
*1) төтенше салық түрлерінің бірі. Әдетте бюджеттің қатты тапшылығы кезінде алынады. Салық айқын қазыналық сипатта болады және жетпейтін қаржы ресурстарын толтыру құралдарының бірі. Төлемшілері ел аумағында коммерциялық қызметті жүзеге асырушы заңды тұлғалар (корпорациялар); 
*2) салыстырмалы түрде жақсырақ табиғи жағдайдағы қызметтен немесе өндірілген өнімді нарықтың салыстырмалы түрде жақсырақ жағдайында өткізуден алынған қосымша пайда үшін төлем. Үстеме пайда салығы салу объектісі — жер қойнауын пайдаланушының салық кезеңіндегі әрбір жекелеген келісімшарт бойынша алған таза табысының сомасы.

Өнімді бөлу туралы келісімшарттар, кең таралған пайдалы қазбалар мен
жерасты суларын ендіруге, сондай-ақ
барлау мен өндіруге байланысты емес
жерасты кұрылыстарын салуға және
пайдалануға жасалған келісімшарттар
бойынша қызметті жүзеге асыратындарды қоспағанда, жер койнауын пайдаланушылар осы келісімшарттар пайдалы қазбалардың басқа түрлерін
өндіруді көздемеген жағдайда **үстеме пайда салығын** төлеушілер болып табылады.
Жер қойнауын пайдаланушының
салық кезеніндегі әрбір жекелеген
келісімшарт бойынша таза табысынын
бір бөлігі үстеме пайда салығын салу
объектісі болып табылады.

Жер қойнауын пайдаланушының
салык кезеңіндегі әрбір жекелеген
келісімшарт бойынша салық кезеңінің
аяғына көзделген шегерімдер сомасының 20% пайызынан асатын бөлігі салық
базасы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Салықтар
Фотохимия

thumb|right|Нұр
**Фотохимия**, фотохимиялық реакциялар — химия ғылымының жарық сәулелері әсерінен болатын реакцияларды зерттейтін саласы. 

Фотохимиямен оптика және оптикалық сәуле шығару тығыз байланысты. Фотохимиялық реакциялардың жүруі затқа сіңірілген жарық сәулелерінің әсерінен ғана болатынын алғаш орыс ғалымы Х.Гротгус дәлелдеген (1818). Ол “Химиялық қоспада тек жұтылатын сәулелер ғана химиялық активті болады” деп тұжырымдалатын фотохимияның бірінші заңын ашты. Фотохимия саласында жинақталған тәжірибелік материалдар мен оларды ғылыми жағынан түсіндіріп, бір жүйеге келтіру 20 ғ-дың 1-жартысында кванттық механика, атомдық немесе молекулалық спектроскопия дамығаннан кейін мүмкін бола бастады. 

Фотохимияның екінші заңы — кванттық эквиваленттілік заңын А.Эйнштейн ашты (1912). Бұл заң бойынша жұтылатын сәуленің әрбір кванты тек бір ғана молекуланы түрлендіруге қатысады. Фотохимиялық реакциялар кезінде химия жүйенің бос энергиясының азаюы немесе көбеюі мүмкін. Энергияның көбеюі сырттан сіңірілген жарық сәулелері энергиясының жүйе энергиясына қосылуынан болады. Фотохимиялық активтену процесінде жарық сәулелерін сіңірген молекула атомдарға немесе атомдар тобына ыдырайды, кейде молекула ыдырамай “қозған” молекула күйіне ауысады. Ыдыраудан пайда болған бөлшектердің немесе заттардың активтілігінің жоғары болуы ондағы бос валенттілікке байланысты. Фотохимиялық реакциялардың тиімділігі квант шығымымен анықталады; Ол реакция өніміндегі молекулалар санының жұтылған квант санына қатынасына тең. Фотохимиялық реакциялар: фотодимерлену, фотоконденсаттану, фотоиондану, фотототықтыру, фотогидролиз, т.б. болып бөлінеді. Бұл реакциялардың практикалық маңызы зор. Мысалы, ауа қабатының жоғары бөлігінде оттек молекуласы қысқа толқынды ультракүлгін күн радиациясын сіңіріп, “қозған” күйге айналады: 
                                                                                                                                                         
О2+hvО2. Осы молекулалар қалыпты оттек молекулаларымен әрекеттесіп (О2+О2О3+О), төменгі ауа қабатындағы организмдерді қорғайтын озон қабатын түзеді (Озоносфера). Күн сәулесі энергиясын пайдаланатын өсімдіктердегі фотосинтез процесі және фотография процестер фотохимиялық реакциялардың қатысуымен жүреді. 

## Дереккөздер

Санат:Химия салалары
Санат:Фотохимия
Генералиссимус

thumb| right
**Генералиссимус** () — кейбір мемлекеттердің Қарулы Күштеріндегі ең жоғары атақ. 

Бұл көбінесе Батыс Еуропа елдерінде одақтас елдердің біріккен әскерлерінің бас қолбасшысына құрметті атақ ретінде, кейде билеуші әулет отбасыларының мүшелері мен мемлекттік қайраткерлеріне берілген. Генералиссимус атағын алғаш рет Францияда герцог Анжуйский (1569) иемденді. Ресейде бұл атақ воевода А.С.Шейнге (1695), князь А.Д.Меньшиковке (1727), граф А.В. Суворовқа (1799) берілді. Кеңестер Одағында Генералиссимус атағын 1945 ж. 27 маусымда И.В. Сталин алды.
Генералиссимус атағын дүние жүзі бойынша 30-дан астам адам алған.

Әдепкіде құрметті атақ, ретінде елдің карулы күштерінің бас қолбасшысына (көбінесе соғыс кезеңінде ғана) берілсе, кейде патша әулетінен шыққан адамдарға және мемлекеттік қайраткерлерге берілді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери шендер
Санат:Генералиссимустар
Бөрдек

**Бөрдек** —— қымыз немесе шарап ашытатын торсық, ыдыс; Иленген, ысталған көннен (теріден) істелетін ыдысты Кавказдың түркі халықтары бүрдүк дейді. Осы сөз қазақ тілінде Бөрдек болып қалыптасқан. Түркі тілдеріндегі үлкею, бұртию, қампию мағынасын білдіретін бөр, бүр, тұлғалы сөздеріне есім тудыратын — дүк, жұрнағы жалғану арқылы (түндүк, күздік сияқты) Бөрдек атауы жасалған. 
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Генетикалық код

thumb|200px|Генетикалық код
**Генетикалық код** — тірі организмдерге тән нуклеин қышқылдары молекуласындағы тұқым қуалаушы (генетикалық) ақпараттың нуклеотидтер тізбегі түріндегі біртұтас “жазылу” жүйесі. Бұл — барлық тірі организмдерге ортақ заңдылық.

Генетикалық код туралы қазіргі қалыптасқан көзқарасқа 1960 жылы АҚШ ғалымдары Маршалл Ниренберг, Хар Гобинд Корана және П. Ледердің жүргізген зерттеулері көп әсерін тигізді. Генетикалық код бірлігі — ДНҚ мен РНҚ молекуласындағы 3 нуклеотид *(триплет)* тізбектерінен тұратын кодон *(аРНҚ нуклеотидтерінің триплеттері)* болып табылады. Гендегі кодондар тізбегі осы генді “жазатын” *(кодтайтын)* ақуыздағы амин қышқылдар тізбегін анықтайды. Клеткадағы генетикалық код екі сатыда іске асады: 
# транскрипция сатысы ядрода жүреді және ДНҚ-ның сәйкес бөліктерінде ақпараттық (информациялық) рибонуклеин қышқылдарының молекулалары *(аРНҚ)* жасалады. Сонымен қатар, ДНҚ нуклеотидтер тізбегі аРНҚ нуклеотидтер тізбегі ретінде қайта жазылады; 
# трансляция сатысы цитоплазмада, ақуыз синтезделетін рибосомада жүреді. Сондай-ақ, аРНҚ нуклеотидтер тізбегі, полипептидтер құрайтын амин қышқылдар қалдықтарының белгілі бір тізбегіне көшеді.

Генетикалық кодтың бір ерекшелігі, әмбебап екендігі, яғни барлық организмдерде белгілі бір 3 нуклеотид *([[триплет]])* белгілі бір амин қышқылдарын “жазады” *(кодтайды)*. Бір амин қышқылы бірнеше триплетпен “жазылуы” *(кодталуы)* мүмкін. Кодондар арасында “үтір” болмайды, яғни олар бір-бірінен бөлінбеген. Ол бір геннің аймағында белгіленген нүктеден бастап, бір бағытта есептелінеді. 64 кодонның 61-і ақуыз құрайтын 20 амин қышқылдарын “жазады” *(кодтайды)*, ал қалған үш “нонсенс” *(мағынасыз)* кодондар (УАГ, УАА және УГА) полипептид синтезін аяқтайтын “нүкте” қызметін атқарады. Олар ақуыз биосинтезінінің аяқталғанын білдіреді.

## Қасиеттері

Триплеттілігі - генетикалық код бірлігі - ДНҚ мен РНҚ молекуласындағы 3 нуклеотид (триплет) тізбектерінен тұратын кодон (аРНҚ нуклеотидтерінің триплеттері) болып табылады. Гендегі кодондар тізбектегі осы гендік кодтайтын ақуыздағы амин қышқылдар тізбегін анықтайды.
Арнайлылығы кез-келген кодон нақты бір амин қышқылын анықтайды.

## аРНҚтың кодондарды сәйкестiгiнiң кестелерi және амин қышқылдары

thumb|left|upright=1.5|Жазуды сектор варианты, iшкi шеңбер - кодонды 1-шi негiз ( 5'-тен бастап-аяғына дейін)

## Дереккөздер

Санат:Генетикалық код
Үстем жағдай

**Үстем жағдай** — монополияланудың басты өлшемдерінің бірі. Компанияның нарықтағы үлесімен, оның технологияларға, шикізатқа, капиталға қол жеткізу мүмкіндіктерімен айқындалады. Үстем жағдай компанияның бәсекелестер, тұтынушылар, жеткізушілер тарапынан жасалатын ықпалды ескерусіз қалдырып, шешім қабылдауы деген мағынаны білдіреді. Үстем жағдай шаруашылықты жүргізуші бір немесе бірнеше субъектінің орнын басатын тауары немесе бірін-бірі алмастыратын тауарлары жоқ тауар нарығындағы айрықша жағдайы, мұндай жағдай оған тиісті тауар нарығында тауар айналысының жалпы жағдайына шешуші ықпал етуіне немесе шаруашылық жүргізуші басқа субъектілердің нарыққа қол жеткізуін қиындатуына мүмкіндік береді. Дамыған елдерде белгілі бір шаруашылық жүргізуші субъектінің белгілі бір тауар нарығындағы монополияланудың шекті деңгейін сипаттайтын тиесілі үлесінің көрсеткіші 60%-ды құрайды (90%-дан астам нарықтық үлеске жету толық монополия деп есептеледі); нарықтағы бүкіл айналымның 65%-ы Ресейде; 33%-ы Германияда, 25%-ы Францияда, Норвегияда, Австрияда, Ұлыбританияда.

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Экономика
Санат: Қаржы
Генри (өлшем бірлігі)

thumb| right
**Генри** (Гн, Н) — индуктивтілік пен өзара индуктивтіліктің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі.Американ ғалымы Дж. Генридің (1797 — 1878) құрметіне аталған. 1 Гн — тұрақты ток күші 1 А-ге тең электр контурында шамасы 1 вебер магнит ағыны қоздыратын индуктивтілікке тең. 1 Гн-дің мұнымен пара-пар анықтамасы: 1 Гн — электр тогының 1 А/с жылдамдықпен өзгеруі нәтижесінде 1 В-қа тең өздік индукция ЭҚК-ін тудыратын электр тізбегінің индуктивтілігіне тең.

1 Гн = 1 В*с/А = 1 Вб/А =109 см (СГСМ бірлігі) = 1,11Һ10–12 СГСЭ бірлігі.

## Дереккөздер

* “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

Санат:Өлшем бірліктері
Генри заңы

**Генри заңы** — сұйықтықтағы газдың ерігіштігінің қысымға байланыстылығын көрсететін заң. Тұрақты темп-рада еріткіштің белгілі көлеміндегі газдың еруі, сол газдың еріткішке жасайтын қысымына тура пропорционал. Бұл заңды ағылшын ғалымы У. Генри 1803 ж. ашқан. Генри заңына идеал ерітінділер мен сұйықта нашар еритін, Бойль-Мариотт және Гей-Люссак заңы заңдарымен сипатталатын газдар ғана бағынады.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

Санат:Газдар
Генуя мектебі

**Генуя мектебі** — Италиядағы жергілікті кескіндеме мектептерінің бірі (17 ғ.).

Оның қалыптасуына 16 ғ-дың 50-жылдарындағы Италия бейнелеу өнері мен осы жылдары Генуяда жұмыс жасаған фламанд суретшілері П.П.Рубенс пен А. ван Дейк ықпал еткен. Генуя мектебінің өкілдері, негізінен, діни мазмұндағы суреттер, портреттер салды. Мектептің аға буынының көрнекті өкілінің бірі — Б. Строцци. 17 ғ-дың ортасында Генуя мектебі пасторальды (малшылар өмірі) тақырыпқа бой ұрды (Дж. Б. Кастильоне және оның ізін қуушы А.Вассалло).

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

мектебі
Гео...

**Гео** (грек. ge — Жер) — Жер туралы ғылымға, Жер шарына, Жер қабығына қатынасы бар күрделі сөздің бастапқы бөлігі. Мыс., география, геология.

## Пайдаланылған әдебиет

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Алатау батыр

**Алатау батыр** (шамамен 1560 — 1640 жылдары) — қолбасшы, саяси қайраткер. Қоңыраттың  Құлшығаш руынан шыққан.

## Өмірбаяны

Алатау батыр Тәуекел ханның Самарқан, Бұқараға жасаған жорығында бас қолбасшы болған. Кейін Есім ханның құба қалмақпен шайқасқан жорықтарында қазақ жасақтарының құрметті қарт ағасы атанған. Алатау батыр қырғыз, өзбек, түрікмен жасақтары арасында да кеңінен танымал болды. Самарқан шаһарына “қала-мемлекет” статусын әперіп, оған Жалаңтөс батырды әмір етіп қоюда Алатау батырдың Бұхара, Хиуа хандары алдындағы беделінің көмегі тиген. Алатау батыр есімі қоңырат руының ұраны болған. Оңтүстіктің данагөй шежіре-тарихшысы әйгілі Бекасыл әулиенің шәкірті Қазанғап Байболұлының 1941 жылы жазып бітірген "Еңсегей бойлы ер Есім"  дастанында Алатау батырдың ерлігі кеңінен баяндалған. Қазанғап жоғарыда көрсетілген дастанда Бекасыл бабадан өзге, Шәкәрім мен қазір көпшілік  оқырманға аттары белгісіз болып келген Әбдірәйім, Жақыпбек, Әлдеке, Шойбек, Астай имам, Арғынбай Баймағанбетұлы, Ботбай Тұрта, Тайқы, қара молда Еркебек т.с.с. кісілердің жазбаларын да пайдаланғанын атап көрсетеді. 1940жылы Қазанғаптың көп еңбегі ұрланған. Оның ішінде Бекасыл әулиеден мұраға қалған  теңдессіз өте бағалы шығармалар болған. Қалған ескі араб тілінде жазылған көптеген кітабын таудағы үңгірге апарып жасырған. Яғни, аталған кіслердің жазбалары Бекасыл әулиенің кітапханасында болуы мүмкін. Ол жер ұрпағына белгілі. Тек үкімет тарапынан қаржы бөлініп іздеу жұмыстары ұйымдастырылса жөн болар еді. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Генетикалық тәсіл

** ГЕНЕТИКАЛЫҚ ТӘСІЛ ** (грек. genesіs — шығу тегі) — әлеуметтік құбылыстар мен процестердің пайда болуын, қалыптасуы мен дамуын талдау жасай отырып зерттеу әдісі. Ол іргелі, бастапқы негіздерге сүйеніп, әр алуан құбылыстардың арасынан зерттелетін нысандарды бөлектеуді, ерекшелей қарастыруды көздейді. Бұл тәсіл 17 ғ-дан бастап ғылымда даму идеяларының, атап айтқанда, математикада — дифференциалды бөлшектеудің, геологияда — Лайель теориясының, космогонияда — Кант-Лаплас болжамының, биологияда — эволюция ілімінің орнығуы нәтижесінде қалыптасты. Орыс социологы М.М. Ковалевский қоғамдық өмір мен әлеум. ин-ттардың шығу тегі жөніндегі мәселелерді зерттеумен айналысатын генетик. социологияны пайдалану идеясын ұсынды. ГЕНЕТИКАЛЫҚ ТӘСІЛ кез келген әлеум. даму процесінің бастапқы жағдайларын, оның басты кезеңдері мен өрбу үрдістерін, негізгі жолдарын айқындауға көмектеседі. Зерттеудің басты мақсаты — құбылыстардың уақыт ағымындағы байланыстарын айқындап, төменгі деңгейден жоғары деңгейлерге өту барысын сипаттау.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Үстеп қоректендіру

**Үстеп қоректендіру** — аз уақыт ішінде сапасы жоғары мал өнімдерін (ет, сүт, жүн) алуды қамтамасыз ету үшін мал шаруашылығында қолданылатын зоотехнологиялық шара. Ол үшін малға (ірі қара, шошқа, қой, тауық, т.б.) күнделікті берілетін азық мөлшерін 20 — 25%-ға арттырып, оған балауса шөп, сүрлем, қызылша қалдығын, белокты-минералды витаминдер, тұз, бор, т.б. үстемелеп қосады. Үстеп қоректендіру көбінесе мал бордақылау кезінде кеңінен қолданылады.

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ауыл шаруашылығы
Санат: Биология
Алатау округі

**Алатау округі** - Жетісудың Ресей құрамына енген аймағын басқару үшін "*Үлкен Орда*" приставы негізінде құрылған (1856) әкімшілік-аумақтық бөлік. Оның құрамына Семей облыс Қапал округінің оңтүстік бөлігі, Қаратал және Іле өзенінің арасындағы жерлер, Іле, Күнгей және Теріскей Алатау аумағы енді. Орталығы Қапалдан Верныйға көшірілді. Жер көлемі - 162 мың км2, халқының саны — 160 мың адам, оның ішінде: қазақтар - 100 мың, қырғыздар — 50 мың, орыстар — 6900, басқа ұлттар — 3100 адам болды. Алғашында Семей облыс әскери губернаторлығына, 1865 жылдан Түркістан облысына қарады. 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғаңда Алатау округі — Жетісу облысына айналды.

## Дереккөздер


Санат:Ресей империясы аймақтары
Ландшафт

[250px|нобай|оңға|[Солтүстік Дакотадағы прерия]]
[250px|нобай|оңға|[Француз Полинезиясы, Маркиз аралдарындағы тропикалық сельва]]
**Ландшафт** ( — жер, *schaft* — өзара байланысты білдіретін жұрнақ) терминін орыс ғалымы Л.С. Берг енгізген. Географиялық ландшафтқа тән негізгі көрсеткіштер қатарына аумақтың біркелкі сипаты, құраушыларының біртекті ұштасуы, құрылымының кешенді сипаты мен біртұтастығы, тұрақтылығы, зат және энергия алмасуының біртектестігі жатады. Географиялық ландшафт терминінің “тарихи қалыптасып, біртұтастығын сақтай отырып, ұдайы дамитын табиғат кешені” немесе “табиғи геожүйе” деген де анықтамасы бар. Ландшафтар типке, тип тармағына және түрге жіктеледі. Ландшафтарды жіктеуде жылу және ылғалмен қамтамасыз етілу жағдайлары, геоботан. белгілері ескеріледі. Жер шарындағы барлық ландшафтардың жиынтығын ландшафтық сфера деп атайды. Ландшафтық түсірімдер нәтижесінде әр түрлі масштабтағы ландшафтық карталар жасалынады. Қазіргі кезде Географиялық ландшафттардың математикалық моделі жасалынып, олар жайлы мәліметтер компьютерлік өңдеуден өткізіледі. Адам әрекетінен өзгерген ландшафт антропогендік (жасанды) ландшафт деп аталады.

Географиялық ландшафт - геожүйе түрлерінің бірі. Барлық негізгі құрамбөліктері: бедер, климат, су, топырақ, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі өзара күрделі әрекетте және өзара шарттылықта болып, біртұтас үздіксіз жүйе құрайтын табиғи географиялық кешен. Ландшафттануда географиялық ландшафтының бірнеше топтық анықтамалары қалыптасты. Қоғамдық іс-әрекетте географиялық ландшафтының жүйенің ресурс өндіруші, орта құрушы және генетикалық қорды сақтаушы жүйе ретінде және табиғи ресурстарды жайғасты пайдалану мен қоршаған ортаны қорғаудың ең басты нысандарының бірі ретінде көрінеді.

## Дереккөздер

Санат:Ландшафттар
Фёдоров үстелшесі

# **Фёдоров үстелшесі** – минерал кристалдарындағы кристаллографиялық және кристаллоптикалық элементтерді анықтауға арналған аспап. Анықтау кезінде шлиф айналдыра және көлбете қаралады. Фёдоров үстелшесі бір-бірінің ішіне енгізілген, айналу осьтері әр түрлі бағытта орналасқан, теодолиттік принциппен қозғалатын бірнеше сақинадан тұрады. 3, 4, 5, 6 осьті Фёдоров үстелшесін пластинка арқылы үйектегіш микроскопқа бекітіп, ал шлифт жарты шар пішінді екі шыны сегменттің арасына орнатылады. Сегментке түскен сәуле сақиналарды қозғағанда ауытқымайды. Әр осьті айналдыра қозғаудың мөлшері лимбалар немесе градустарға бөлінген көтермелі доғашалар бойынша өлшенеді. Фёдоров үстелшесімен тиісті бағыттардың сфералық координаталары да анықталады.

thumb|right|200px|Е.С. Федоров 
# **Федоров әдісі** - Федоров үстелшесі көмегімен минералдың кристалоптикалық қасиетін зерттеу жолы. Федеров әдісі арқылы жүргізілетін зерттеулерге: 
* 1. кристаллография бағыттарды анықтау; 
* 2. кристалдар индикатрисасының қасиеттерін білу (индикатрисаның симметриялық осьтерін анықтау кезінде кристалдарды топтарға бөледі), мысалы, оптикалық бір осьті кристалда индикатрисаның симметриялық осьтерінің саны бірнешеу, оптикалық екі ості кристалда үшеу болады;  
* 3. оптикалық осьтер арасындағы бұрышты анықтау жатады. Мұнда стереографиялық проекция арқылы оптикалық индикатриса мен кристаллография элементтердің қарым-қатынасын табады.

## Дереккөздер

Санат: Химия
Санат: Аспаптар
Геологиялық жапсар

**Геологиялық жапсар** — жер қыртысындағы түрлі тау жыныстарының бір-бірімен түйісу беті немесе белдемі. Геологиялық жапсар магмалық, стратигр., тектоник. болып үшке бөлінеді. Магма тау жыныстары арасына енгенде немесе жер бетіне төгіліп, олардың бетін жапқанда магмалық жапсар пайда болады. Магмалық жапсардың интрузиялық, инъекциялық, эффузивтік түрлері бар. Шөгінді жыныс қабаттарының өзінен көне шөгінді, атпа немесе метаморфтық жыныстармен түйісуін стратиграфиялық жапсар деп атайды. Стратигр. жапсар шөгінділердің мүжілген көне жыныстар бетіне немесе төмендегі құрамы өзге жыныс қабаттары бетіне орналасуынан болады. Шөгінді жыныс қабаттары бір-бірінің бетінде тұтас жатқан болса, сәйкес стратигр. жапсар, ал тұтас жатпаса, шалыс стратигр. жапсар деп аталады. Геол. жасы әр түрлі тау жыныстары түрлі жарылымдар арқылы түйіссе, бұл тектоник. жапсар болады.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том