open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құралай Бибітәліқызы Оразаева

**Құралай Бибітәліқызы Оразаева** (10.8.1961 жылы туған, Ақтөбе облысы Шалқар қаласы) — филология ғылымының докторы (2001).

## Білімі
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогигалық институтын (1983, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар пед. университеті) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1993) бітірген.

## Еңбек жолы
ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) стажерізденуші, Ақтөбе педагогикалық институтында аға оқытушы (1983–1989), Ақтөбе мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1993–1997 және 2001 жылдан).

## Ғылыми еңбектері
* «Историко-биографический роман в русской и казахской литературах XX века: Ю.Н. Тынянов и М.О. Ауэзов. Сравнительно-типологический анализ» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* 20-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:10 тамызда туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Шалқарда туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Трапп

thumb|200px
**Трапп** (** – баспалдақ) – баспалдақ тәрізді бөлінетін негізгі магмалық тау жыныстарының (диабаз, габбро-диабаз, габбро, долерит, базальт) жалпы атауы.

Трапп терминінің нақты петрографиялық мағынасы жоқ. Трапп құрайтын тау жыныстарының құрамына: моноклиндік пироксен, оливин, негізді плагиоклаз, магнетит, апатит сияқты минералдар, кейде ромбылық пироксен мен биотит кіреді. Құрылымы офитті, кейде микролитті. Трапп жатысы жайпақ, шар тәрізді бөлшектенетін лава тасқындарын және туфтар мен интрузиялардың қабаты түріндегі денелерді құрайды. Трапп жер қыртысының платформалық аймағына тән құрылым. Ол Шығыс Сібірде (Тұнғыс өз-нен солтүстік бағытта), Үндістанда (Декан қыраты), Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Америкада (Парана өзені бойында), т.б. кездеседі. Трапптар пермьнен юраға дейінгі аралықта магманың бірнеше рет енуінен, төгілуінен қалыптасқан. Оның қалыңд. 2000 м-ге дейін жетеді. Трапптардың қалыптасуына себепші болатын магмалық жіктелу процестеріне сульфидтік мыс-никель кендері (Норильск кентасты аймағы), платина (Оңтүстік Африка) және темір кендері байланысты келеді. Постмагмалық-гидротермалдық процестер кезінде пайда болған исландия шпатының кендері, алмас кендері байланысқан кемберлиттер де Трапптарда кездеседі. Трапптардың көмірмен жапсарласу орындарындағы жапсарлық метаморфизм жағдайында графит кендері қалыптасады.

## Дереккөздер

Санат:Магмалық тау жыныстары
Санат:Вулканология
Жақсылық Бекбатырұлы Оразалин

**Жақсылық Бекбатырұлы Оразалин**(5.8.1942 жылы туған, Қостанай облысы қазіргі Сарыкөл ауданы Воронцовка ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1986), профессор (1987).
## Оқу жолы
Пермь медицина институтын бітірген (1964).
## Жұмыс жолы
Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) ассистент (1970), доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін (1981) атқарды. Оның негізгі ғылыми еңбектері жақ-бет травматологиясы мәселелеріне арналған. Оразалин жақ сүйегі сынығының бітуі (жазылуы) бірнеше кезеңнен (сатыдан) тұратынын дәлелдеп, оны емдеу әдістерін, бет сүйегін таңып, бекітуге арналған шина, құрылғылар ұсынды.
## Ғылыми еңбектер
*90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.
*14 өнертабыстың иегері.
## Дереккөздер
 

Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Сарыкөл ауданында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Трасология

thumb|right|150px|Аяқ-киімнің ізі
thumb|right|150px|Көліктің ізі
**Трасология** ( – із және  – ілім) — іздер туралы криминалистикалық ілім. Криминалистикалық техниканың құрамдас бөлігі. Адамның (аяғының, қолының, тістерінің, ерінінің, аяқ киімінің), жануарлардың, көлік құралдарының, қылмыс құралының іздерін, олардың пайда болу механизмін, із арқылы анықтау және салыстыру тәсілдерін зерттейді. Іздің пайда болу заңдылықтарын, із түсіруші және із қабылдаушы объектілердің қасиеттерін анықтайды.

XX ғасырдың ортасынан бастап трасология әдістері археологиялық зерттеулерде қолданыла бастады.  Археологиялық трасология — іздерді зерттеу арқылы адамның өткен кездегі іс-әрекетін тану әдісі: тастан, сүйектен, металдан немесе басқа материалдардан жасалған ежелгі құралдарда, сондай-ақ осы құралдарды қолдану іздері.

## Трасология жүйесі
Трасологияда із қалдыратын объектілерді жіктеуге негізделген үш үлкен тармақ бар: адамның іздері (гомеоскопия), құрал-сайман іздері және көлік құралдарының іздері. 

Трасология бөлімі дактилоскопия — адам саусақтарының тырнақ фалангтарының жастықшаларындағы өрнектері бойынша адамды идентификациялау әдісі туралы ғылым. Трасология алақандағы папиллярлық сызықтарды зерттеумен де айналысады. Саусақтардың папиллярлық сызықтары идентификацияның өте сенімді әдісі болып саналады, өйткені олар әр адам үшін жеке-дара және жеткілікті түрде тұрақты. Аяқ іздері адам қозғалысының бағыты мен қарқыны туралы, жүріс ерекшелігі, сондай-ақ аяқ киімнің ерекшеліктері туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ адамды тіс іздері бойынша идентификациялауға болады. Тырнақтардың іздері жеткілікті түрде айқын белгілерге ие емес, сондықтан олар идентификацияға жарамсыз, бірақ олар оқиғаның мән-жайы туралы ақпарат бере алады.

Механоскопия — бұзу құралдарының, өндірістік механизмдердің, құлыптардағы, пломбалардағы іздерді зерттеуге арналған трасологияның бір бөлімі. Оқиға орын алған жерде құрал іздерін зерттеу бұзу механизмін, қолданылған құралдың түрін, қылмыскерлердің саны мен физикалық сипаттамаларын, құралмен жұмыс жасауда белгілі бір дағдының болуын анықтауға мүмкіндік береді.

Егер іздерді көлік құралы (автомобиль, мотоцикл, велосипед дөңгелектері және тағы басқа) қалдырған жағдайда, із қозғалыс бағыты, көлік құралының түрі (маркасы) немесе оның жүріс бөлігі туралы сұраққа жауап беру үшін  зерттеледі. Көлік құралының бөлінген бөлшектері де трасология объектісі болуы мүмкін (мысалы, әйнек сынықтары, бояу бөлшектері).

## Дереккөздер

Санат:Криминалистика
Фаузия Шамсиқызы Оразбаева

**Фаузия Шамсиқызы Оразбаева** (3.5.1949 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданы Көкжыра ауылы) – филолог, педагогикалық ғылымының докторы (1996), профессор (1999). ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2005), Халықаралық Ресей педагогикалық ғылым академиясының академигі (2009).

## Оқу жолы
ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1975) бітірген.
## Жұмыс жолы
Алматы қаласындағы орта мектепте мұғалім (1976–1977), Алматы шет тілдері институтында оқытушы (1977–1982, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті), аға оқытушы (1982–1988), доцент (1988–1989), ҚазМУ-да доцент (1989–1991), қазіргі ҚазҰПУ-да проректор (1991–1993), доцент (1996–1997) болды. 1997 жылдан кафедра меңгерушісі.
## Ғылыми еңбектер
*«Тілдік коммуникация мен қатысым әдісінің ғылыми-әдістемелік негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмысының негізгі бағыты – қазақ тілі теориясы, қазақ тілін оқыту әдістемесі, тілдік қатынас пен теориясы мен әдістемесі мәселелері.
*320-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның авторы.
## Марапаттар
Ш.Ш.Уәлиханов атынд. сыйлығын лауреаты (2006).

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар

Санат:1949 жылы туғандар
Траншея

thumb|right|150px|Траншея

**ТРАНШЕЯ**, ор – бір жағында немесе екі жағында топырақ қалқаны бар, ені тар, ұзынша келген шұңқыр. Траншея қорғаныс құрылысы ретінде ең алдымен мотоатқыштар бөлімшелерінің атыс позициясы қызметін атқарады, сондай-ақ жеке құрам мен материалдық бөліктер үшін олар қарапайым жою құралдарынан және ядролық жарылыстың зақымдаушы факторларынан қорғайтын пана болып табылады. Траншея сонымен қатар майданды бойлай қатынас құралы ретінде қолданылады және мотоатқыштар бөлімшелерінің өз бекіністерінде бүркеніп орналасуы үшін қолайлы жағдай жасайды. Ұрыстық жағдайда Траншеяларда барлаушылар, автоматшылар, пулеметшілер үшін ұялар, пулеметтік және минаатарлық алаңдар, атыс саңылаулары, қатынас жолдары, паналар (қуыстар, жертөлелер, т.б.) жабдықталады. Тереңдігі 110 – 150 см-ге жетеді. Траншея жергілікті жер жақсы көрінетіндей етіп және 400 м-ден артық жерге атыс жүргізетіндей болып орналастырылады. Траншея сынық және қисық сызықты түрде жасалады. Қолмен немесе Траншея қазатын машиналармен қазылады.

## Сілтеме
Траст

**ТРАСТ** (ағылш. *trust* – сенім, сену) – 
#басқаруға сенімгерлік негізде берілген мүлік (сенімгерлік мүлік); 
#иеленушіге мүлікті сенімгерлікпен басқару құқығын беретін заңи құжат; 
#меншікті сенімгерлікпен басқару. 
Мүлікті меншіктенуші оны басқа тұлғаға (сенімгерлікпен басқарушыға) сенімгерлікпен басқаруға беруге құқылы. Бұл орайда меншік құқығы сенімгерлікпен басқарушыға көшпейді және ол сенімгерлік шартпен (яки мүлікті сенімгерлікпен басқару шартымен) ресімделеді, бұл шартқа сәйкес бір тарап (кәсіпорынның құрылтайшысы) өзінің мүлкін сенімгерлікпен басқарушыға белгілі бір мерзімге сенімгерлікпен басқаруға береді, ал екінші тарап (сенімгерлікпен басқарушы) осы мүлікті құрылтайшының немесе ол көрсеткен үшінші тұлғаның (пайда алушы – бенецифиардың) мүддесі үшін басқаруға міндеттенеді. Сенімгерліктің ең көп таралған түрі ақшалай қаражат пен қор құндылықтарын трастқа табыстау. Траст елдің заңнамалық нормаларымен реттеледі.

## Сілтеме
Траст-компания

**ТРАСТ-КОМПАНИЯ** – сенімгерлік міндеттерді атқарушы, мүлікті басқаруға сенім білдірген тұлғаның тапсырмасы бойынша әрекет етуші компания; мүлікті иесінің тапсырмасымен басқаруға сенім білдірілген тұлға.

## Сілтеме
Тратта

**Тратта** () – аударма вексель, ақша құжаты: ол бойынша сатып алушы сатушыға (ремитентке, ұсынушыға) банк (не қарызгер) арқылы тараптар белгілеген мерзімде қандайда болсын шарт қоймай белгілі бір соманы төлеуге кепілдік береді. Банк вексельді есепке алып, оның иегеріне өтеу күніне дейінгі кезеңге қарыз береді, ал вексель бойынша берілген сома үшін төлем ретінде дисконт (пайыз) өндіріп алады. Тратта сыртқы сауда төлемдерінде жиі қолданылады. Төлем трассантқа төленуге немесе оның бұйрығы бойынша төленуге тиіс болған жағдайда, трассант әрі ремитент болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Траулер

thumb|right|БМРТ ''Нида''
**ТРАУЛЕР** (ағылш. **trawler** – трал, ау) – тралмен балық аулауға арналған кәсіпшілік кеме. Кәсіпшілік сұлбасының типі бойынша Траулерлер борттық және артқы бөліктік, су сыйымдылығына байланысты – аз тоннажды (350 т-ға дейін), орта тоннажды (350 – 2500 т) және ірі тоннажды (2500 т-дан жоғары) болып бөлінеді. Траулердің ұзындығы 125 м-ге, негізгі қозғалтқышының қуаты 3,7 МВт және одан да жоғарыға, жылд. 28 км/сағ-қа дейін жетеді. Траулерге кәсіпшілік, тоңазыту, балық өңдеу, электррадионавигац., іздестіру құрылғылары, тралды бақылап отыратын аспаптар орнатылады.

## Сілтеме


Санат:Кемелер
Батақ Оразғалиев

**Батақ Оразғалиев**(15.2.1931 жылы туған, Атырау облысы Индер ауданы 3-ауылы) – химия ғылымдарының кандидаты (1983).
## Білімі
ҚазПИ-ді (1951, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген.
## Қызмет жолы
Атырау мұнай-химиялық және табиғи тұздар институтында лаборатория меңгерушісі қызметін (1967) атқарды.
## Ғылыми еңбектер
*1982 жылы «Исследование физико-химических свойств высоковязных и высокозастывающих нефтей» деген тақырыпта кандидаты диссертация қорғады.
*Ол кезінде Атырау, Ембі және Маңғыстау мұнай өнімдерінің құрамы мен қасиетін және ерекшеліктерін зерттеу ісімен айналысты.
## Марапаттар
Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығын лауреаты (1980).

## Дереккөздер

Санат:15 ақпанда туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Индер ауданында туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының кандидаттары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қайырбек Оразов

**Қайырбек Оразов**(29.4.1946, Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы Дайындық ауылы – 14.7.2001, Астана қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1998). Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.
## Оқу жолы
Мәскеу жоғары техника училищесін бітірген (1969).
## Жұмыс жолы
Қарағанды политехника институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техника университеті) оқытушы, аға оқытушы, доцент (1969–1981), осы институттың Петропавл қаласындағы бөлімшесінде декан (1981), бөлімше директоры (1982–1996); 1996 жылдан ҚР Үкіметі аппаратында қызмет атқарған.
## Ғылыми еңбектер
*«Разработка теории и инженерных методов расчета противоударных защитных устройств цепных конвейеров и самоходных платформ» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
*50-ден астам өнертабыстың иегері.
## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Трахеотомия

thumb|right|150px|Выполненная '''трахеоcтомия''':<br />
1&nbsp;-&nbsp;Голосовые&nbsp;связки<br />
2&nbsp;-&nbsp;Щитовидный&nbsp;хрящ<br />
3&nbsp;-&nbsp;Перстневидный&nbsp;хрящ<br />
4&nbsp;-&nbsp;Хрящи&nbsp;трахеи<br />
5&nbsp;-&nbsp;Балонная&nbsp;манжета
thumb|right|150px|Трахеоcтомическая трубка

**Трахеотомия** (*tracheotomіa*; грек. *tracheіo* – кеңірдек және *tomіe* – кесу, қуысты ашу) — кеңірдекті кесіп, оның қуысына арнайы түтік орналастыру. Трахеотомия кеңірдек қуысы стенозында, күйіп қалған жағдайда және ісік пайда болғанда, тыныс жолдарына бөгде зат түскенде жедел қолданылатын хирургиялық шара. Кеңірдек қуысы тарылғанда, науқас адамның тыныс алуы жиілеп, қиындайды, еріні мен терісінің түсі көгеріп, әлсіздік пайда болады. 

Трахеотомияны орындау үшін кеңірдек шеміршектерін кесіп, оның қуысына белгілі бір мезгілге арнайы түтікше (канюла) салады, оны трахеостомия деп атайды. Түтікше бітеліп қалмас үшін әлсін-әлсін тазалап тұру қажет. Науқас сырқатынан айыққан соң, түтікшені алып тастайды. Ал кеңірдектегі тесік өздігінен жабылмаса, оны тігеді.

Трахеотомия — кеңірдекті тесу, кесу. Адамның көмекші немесе кеңірдектен жоғары тыныс жолы зақымданып дем ала алмайтын болса кеңірдекті тесу арқылы тыныстандырады.

## Сілтеме


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Орал Ғылыми Орталығы

**Орал Ғылыми Орталығы** – ғылылыми мекеме. 1992 жылы 21 қаңтарда Орал қаласында ұйымдастырылған. Негізгі ғылыми жұмысының бағыттары: Батыс Қазақстан облысының жер қойнауындағы су қорларын зерттеу және оны кешенді түрде игеру, сондай-ақ биологиялық топырақ пен биотехнологиялық және су-экономикалық мәселелері; облыс аумағындағы мұнай-газ кен орындарын барлау әрі игеру тиімділігін арттыру үшін геология-гидрологиялық зерттеулер жүргізеді.

## Дереккөздер </span>
Трахит

right|thumb|300px|Трахит
**Трахит** (грек. *trachys* – бұдыр) – кайнотиптік эффузиялық ортаның тау жынысы; сиениттің эффузиялық сыңары. Құрамында 60%-дай кремнийлі қышқылдар мен 10%-ға дейін сілтілер болады. Олардан басқа әрқайсысы 1 – 5%-дай Fe3O4, CaO, MgO кездеседі. Түсі қызғылт, ашық сұр; бітімі шәмбал, ағынды, кеуекті, бадамтасты; құрылымы порфирлі. физикалық қасиеті сиенитке ұқсас, жанартау атқылағанда түзілетін сирек кездесетін тау жынысы. Трахиттың туф және шыны тәріздес Трахит (обсидиандар, пемзалар) деген түрлері бар. Минералдық құрамының өзгеруіне қарай Трахиттер біртіндеп липарит, андезит, базальтпен байланысады. Трахиттер порфир түйірлерінің құрамы бойынша: авгит трахиті, гиперстен трахиті, биотит трахиті, т.б. деп аталады. Трахит – Кавказда, Италияда, Францияда, т.б. жерлерде кездеседі. Қазақстанда трахит Сарыарқаның төменгі девонындағы қышқыл эффузияларынан табылған. Трахит қышқылға төзімді материал ретінде құрылыста қолданылады.Трахит — калийлі дала шпаттарын, кейде орташа құрамды плагиоклаздарды және бір немесе бірнеше түсті минерал түйіршіктерін кіріктіретін, әдетте порфирлі не сеппелі болып келетін кайнотипті эффузиялық тау жынысы. Безендіргіш әшекей тас.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Тұрабай Әбдірахманұлы Оралов

**Тұрабай Әбдірахманұлы Оралов** (1940–2000) – техника ғылымының докторы (1992), профессор (1997).
## Оқу жолы
Қарағанды политехника институтын (1964, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техника университеті) бітірген.
## Жұмыс жолы
Қарағанды қаласында аға аппаратшы, өндіріс шебері, техника инспектор (1964–1971), Қарағанды хим.-металлургия институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер (1971–1979), жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1979–1982), Шымкент қаласындағы Қазақ ғылыми-зерттеу және жобалау институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1982–1986), Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1986–2000) болды.
## Ғылыми еңбектер
300-ден ас-там ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 монографияның авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Органикалық катализ және электрохимия институты

**Органикалық Катализ Және Электрохимия Институты**, Д.В.Сокольскийатындағы – ғылыми-зерттеу мекемесі. Қазақстан Ғылым Академиясы жанынан 1969 жылы 
құрылған. Құрамында көпфункционалды катализаторлар, катализдік тотықтыру, металлокомплекстік катализ, мұнай өңдеудің каталитикалық процестері, ерітіндідегі каталитикалық реакциялар, ароматты көмірсутектер катализі, қолданбалы катализ, 
мұнайгаз технологиясы, қолданбалы электрхимия және коррозия, металдар және жартылай өткізгіштер электрхимиясы, металдарды электррафинирлеу, физика-химия әдістермен зерттеулер лабораториялары, өндірістік-тәжірибелік цех, аспирантура жұмыс істейді. Институт жұмысының негізгі ғылыми бағыттары: мұнайды, табиғи газды, көмірсутекті шикізаттарды каталитикалық химия жолымен өңдеу, өндіріс орындарынан сыртқы ортаға шығып жатқан улы газдардан атмосфераны тазарту, ауылы шаруашылық өнімдерін зиянкестерден қорғау мақсатында катализаторлар, нейтрализаторлар, феромондар жасау, табиғи қосылыстардан биол. белсенді заттарды электрлік синтездеу, түсті және асыл металдар мен шала өткізгіштер алу әдістерін, оларды коррозиядан қорғаудың іргелі ғылыми негіздері мен технологиясын жасау, т.б. Институтта Қазақcтан Ғылым Академиясының академиктері М.Жұрынов, Н.К.Надиров, Г.Д.Закүнбаева және т.б. еңбек етеді. Институттың жасаған өнімдері мен ғыл. жаңалықтары ТМД-ның 20-дан астам қ-лары мен еліміздің көптеген өндіріс орындарына енгізіліп, жұмыс істеуде.

## Дереккөздер >


Санат:Қазақстанның ғылыми мекемелері
Диев ауылдық округі

**Диев ауылдық округі** – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Диевка, Қабидолла Тұрғымбаев, Қосағал, Қоскөл, Үшқарасу ауылдары кіреді. Орталығы – Диевка ауылы.

## Тарихы
2019 жылы Қабидолла Тұрғымбаев және Қосағал ауылдары Диев ауылдық округіне қосылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3499 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы ауылдық округтері
Трейдер

thumb
**Трейдер** (* – саудагер*) – істі өз қаражаты есебінен және жауапкершілікті өз мойнына ала отырып жүргізетін, дербес шешім қабылдайтын, бизнесті жеке өзі басқаратын тұлға (*жеке кәсіпкер*).
**Трейдинг** - трейдердің тікелей жұмысы: нарықтағы жағдайды талдау және сауда мәмілелерін жасау.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Трейлер

thumb|right|150px
thumb|right|150px
**Трейлер** (ағылш. *traіler* – сүйреу) – ауыр салмақты, бөлінбейтін жүктерді тасымалдауға арналған тіркеме. Трейлер тиеу биіктігі төмен сатылы рамадан тұрады. Жолға түсетін меншікті күшті азайту мақсатында, Трейлерлер бірнеше осьті, көп дөңгелекті болып жасалады. Трейлердің жүккөтергіштігі 20 – 60 т аралығында. Бірақ кейбір энергетикалық қондырғыларды (қуатты генераторлардың, турбиналардың бөліктері және т.б.) тасымалдау үшін жүккөтергіштігі 100 т және одан да жоғары Трейлерлер жасалады. Трейлердің платформасы металл төсемнен және борттық білеуден тұрады, қайырмалы траптармен, жүкті түсіру және тиеуге арналған механизммен жарақтандырылады.

## Сілтеме


Санат:Көлік және коммуникация
Тремолит

thumb|250px
**Тремолит** (Альпідегі Тремола аңғарына байланысты аталған) – амфиболдар тобының минералы; актинолит-феррактинолит изоморфтық қатарының шеткі мүшесі. химиялық формуласы: Ca2Mg5[Sі4O11](OH,F)2; құрамы: SіO2 – 58,08%, MgO – 24,6%, CaO – 13,8%, H2O – 2,8%. Қоспалары: Na, Fe, Mn, Cr. F мен OH-тың мөлшері минералдың түзілу температурасына байланысты. Моноклиндік сингонияда кристалданып, ұзын призма, ине, шаш тәріздес кристалдар түзеді. Минералдық агрегаттары сәуле, талшық, сояу тәріздес. Түсі ақ, жылтырлығы шыныдай; қаттылығы 5,5 – 6, жіктілігі жетілген, тығыздығы 2,9 – 3,0 г/см3. Тремолиттің жасырын кристалды түрі – нефрит, ал жіңішке талшықтысы асбест деп аталады. Доломиттердің, әктастардың интрузиялармен жапсарында, аймақтық метаморфизмнің  төменгі сатыларында түзіледі. Сарыарқаның кейбір скарндық кендерінде кездеседі. Кейде Тремолит асбест орнына жұмсалады. Тремолит — силикаттар класының амфиболдар тобына жататын минерал;
ұзын призма, ине, агрегаттары — сәуле, талшық, сояу тәрізді. Түсі — ақ, жылтырлығы шыныдай; қаттылығы — 5,5—6, жіктілігі (110) жетілген, ара бұрышы —56°; меншікті салмағы — 2,9-3,0. Т. —төмен температуралы жапсар-термалық және аймақтық метаморфизмге тән
минерал.

## Дереккөздер

Санат:Минералдар
Тренажёр

[thumb|Ходовой '''тренажёр''' вождения ХТВ-64 на базе танка [Т-64]]
**Тренажёр** (ағылш.* traіn* – жаттықтыру, үйрету) 
#машинаны (механизмді) басқаруды меңгеру әрі оны кемелдендіру және жұмыстық дағдыны игеру мақсатында пайдаланылатын оқу-жаттығу құрылғысы. Ол жұмысшыларды белгілі бір мамандыққа үйрету ісінде, ұшқыштар мен ғарышкерлерді даярлауда, әскери жаттығу кезінде қолданылады. Тренажердың қарапайым (жұмыстық дағды мен әрекеттің кейбір элементтерін үйрететін) және күрделі (әрекеттер жиынтығын үйрететін) түрлері бар. Ғарышкерлер үшін кезінде ғарыш кемелерін түйістіруді жүзеге асыратын операцияларды игеру үшін жер үстілік Тренажер, ал ұшу кезінде ғарышкердің бір ғарыш кемесінен екіншісіне өтуін игеру үшін ұшақ фюзеляжына орнатылған борттық Тренажер пайдаланылады. Танктік Тренажер (басқару жетектері, қабылдау аспаптармен жабдықталған, кішігірім тербелмелі платформа) жүргізуші механиктің танк жетектері мен қаруларын басқару әрекеттерін үйлестіру, жер беті жағдайының өзгеруіне сәйкес танктің қозғалыс күйін өзгерту сияқты дағдыларды үйренуі үшін пайдаланылады. 
#Дене шынықтыру және спорт сабақтарында қолданылатын қондырғылар. Алғашқы мұндай Тренажер 20 ғасырдың бас кезінде пайда болды. Спорттық Тренажерлар спорт залдарында, медициналық кабинеттерде, ғылыми лаб-ларда, т.б. орындарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Тренажер
Санат:Спорттық терминдер
Трепел

**Трепел** (Солтүстік Африкадағы Триполи қаласына байланысты аталған) – аса ұсақ кеуекті, өте жеңіл, опалдық шөгінді тау жынысы. Физика-химиялық қасиеттері жағынан диатомитке өте ұқсас. Түйірлерінің ірілігі 0,01 – 0,02 мм опал немесе халцедон құрамды, шар тәрізді денелерден түзіледі. Диатомиттердің мөлшеріне орай *диатомды Трепел* және *бейдиатомды Трепел* болып екіге бөлінеді. Құрамына аздаған саз, глауконит түйірлері, кварц пен дала шпаты кіріктірілген. Түсі ақ, сұрғылт, қоңыр, қызыл, қара, кеуектілігі 60,2 – 64,0%, тығыздығы 2 – 3 г/см3, қаттылығы 1 – 3. Кен шоғырлары палеоген, бор, карбон жүйелерінің теңіздік шөгінділерінде кездеседі. Жылу және дыбыс өткізбейтін бұйымдар, құрылыс материалдары, сүзгілер, абразивтер жасауда, катализатор, толтырғыш, адсорбент ретінде қолданылады. Трепел – динамит жасалатын шикізат. Трепел — жұқа кеуекті шөгінді
тау жынысы; опалды кремнеземнің микроскоптық түйірлерінен тұрады, диатомитке
ұқсас, бірақ органикалық қалдыктарды
кіріктірмейді не өте аз мөлшерде кіріктіреді. Құрылыс материалы, адсорбент, толтырғыш және т.б. ретінде қолданылады.

## Сілтеме


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Трескатәрізділер

**Трескатәрізділер** (Gadіformes) – нағыз сүйекті балықтардың бір отряды. Қазба қалдықтары палеоценнен белгілі. Негізінен салқын су айдындары мен су түбіне жақын топтасып тіршілік ететін балықтар. 12 тұқымдасқа жататын 750-ден астам түрі белгілі. Дүние жүзіндегі барлық теңіздерде кездеседі, ішінде 1 ғана түрі тұщы суда кездеседі. Трескатәрізділердің ұзындығы 11 см-ден 1,8 м-ге дейін жетеді. Көпшілік түрлерінің иегінің астында жалғыз мұртшасы болады. Арқасында 1 – 3, құйрық астында (аналь) 1 – 2 қанаттары бар. Құрсақ қанаттары кеуде қанаттарының астына не алға қарай орналасқан. Қабыршақтары циклоидты (балық денесін қаптайтын сүйек негізді табақша). Көпшілігінің уылдырығы (бірнеше мыңнан 60 млн-ға дейін) пелагиялы, оны бөліп-бөліп, ақпан – сәуір айларында шашады. Қорегі әр түрлі: эврифагтар, зоопланктондар, бентофагтар. Ірі түрлері жыртқыш балықтар. Трескатәрізділердің кәсіптік маңызы зор, еті аса майлы емес (майл. 1%-дай), майы А және Д витаминдеріне бай. Дүние жүзінде бір жыл ауланатын балықтардың 10 – 15%-ын Трескатәрізділер құрайды.

## Дереккөздер
Трест

**Трест** (** – сенім) – бір немесе бірнеше сала кәсіпорындарының өндірістік және коммерциялық дербестігін жоя отырып құрылған монополиялық бірлестігі.

Трест әдетте акционерлік қоғам түрінде құрылады. Кәсіпкерлер – кәсіпорындардың иелері трестке кіргенде оның акционерлеріне айналады, бұл орайда олардың кәсіпорындары бірыңғай басшылыққа бағынады. Тресттің басында бірлестікке кірген барлық кәсіпорындардың өнім өндіруді, өткізуді, қаржы операцияларын басқаратын басқарма тұрады. Трестке әрбір қатысушы салған капиталының үлесіне сәйкес белгілі бір акциялар пакетіне, басқаруға қатысу құқығына ие болады және пайданың белгілі бір үлесін алады. 

Трестте картель мен синдикаттан гөрі капиталдың неғұрлым көп шоғырлануы оның бәсекелесу қабілетін күшейтеді, ал оның қатысушыларына неғұрлым жоғары пайда әкеледі. Қосылу деңгейіне қарай трест толық қосылған кәсіпорындардың бірлестіктеріне және қатысушылары іс жүзінде басты қаржы орталығына – холдингтік компанияға бағына отырып ресми дербестікті сақтайтын бірлестіктерге бөлінеді. Трестке кіретін кәсіпорындарды бақылауды акциялардың бақылау пакетін иелену немесе ерекше сенімгерлік сертификат қамтамасыз етеді. Сонымен қатар трест бір саланың немесе бір-бірімен байланысқан әр түрлі салалардың кәсіпорындарынан біріккен комбинаттар түрінде құрылуы мүмкін. Комбинаттардың басқа бірлестіктерден гөрі артықшылықтары бар.
# Түрлі салалардың кәсіпорындары біріккендіктен және материалдық, қаржылық ресурстар мен басқа да ресурстарды түрлендіру мүмкіндіктеріне байланысты комбинаттардың табысы неғұрлым тұрақты болып келеді. 
# Дайын өнімді шығару жөніндегі технологиялық тізбектер құру және осының нәтижесінде шығынды азайту мүмкіндіктері бірлістіктің пайдасын арттырады.

Кеңестік кезеңде трест өнеркәсіптің қант, металлургия салалары мен басқа да кейбір салаларында, құрылыста таралды. халықаралық тресттер құрылды. Трест өндірістің күрт құлдыруы жағдайында бағаның деңгейін жасанды түрде көтерді, мұның өзі ұсыныс пен төлем қабілеті арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіруді қиындатты. Сондықтан нарықтық экономикасы дамыған елдерде трест қызметінің кейбір түрлерін шектеу үшін трестке қарсы заңдар енгізілген. Соның ықпалымен тресттің орнына монополистік бірлестіктердің неғұрлым дамыған икемді нысандары (негізінен түрлі тұрпаттағы қаржы-өнеркәсіптік топтар: концерндер, конгломераттар) құрылды.

Қазіргі жағдайда трест өнеркәсіпті басқарудың ұйымдық нысаны ретіндегі мәнін жоғалтты.

## Дереккөздер


Санат:Монополия
Санат:Ұйымдар
Екідің ауылдық әкімдігі

**Екідің ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Екідің ауылы кіреді. Орталығы – Екідің ауылы. Округ құрамында болған ''Маятас'' ауылы 2010 жылы таратылған соң, Екідің ауылдық әкімдігі болып қайта құрылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 474 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Димитров ауылдық округі

**Димитров ауылдық округі** – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Танабай, Воробьёвское ауылдары кіреді. Орталығы – Танабай ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1013 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Алтынсарин ауданы ауылдық округтері
Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)

**Байқоныс** (2023 жылға дейін — *Трёкино*) — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Байқоныс ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Перемётное ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км-дей жерде, Ескіқыстау (Старое Зимовье) көлінің солтүстік жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1370 адам (681 ер адам және 689 әйел адам) болса, 2009 жылы 1781 адамды (880 ер адам және 901 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3563 адамды (1771 ер адам және 1792 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1975 жылы Желаев атындағы ауданы арнайы мал бордақылау шаруашылық бірлестігінің құрылуына байланысты қаланған. 1997 жылы оның негізінде Трёкинода және округке қарасты Володарское, Жайық, Новенькое ауылдарында шаруа қожалықтары құрылды. Округ орталығы болып саналатын ауылда екі мектеп бар. Қадыр Мырза Әлі атындағы қазақ мектебінде 700-ге жуық оқушы білім алса, Трёкин орыс мектебінде 200-дей оқушы бар. Ауылда мемлекеттік, жеке балабақшалардың саны артып келеді. Ауыл маңы мен халық саны да жыл сайын артып келе жатыр.

## Ауыл көшелері
* А. Иманов көшесі
* Ә. Молдағұлова (Комсомольская) көшесі
* Бейбітшілік көшесі
* Ж. Досмұхамедов (Октябрьская) көшесі
* Ж. Жабаев көшесі
* Ж. Молдағалиев (Юбилейная) көшесі
* Жастар (Молодёжная) көшесі
* Жәңгір хан көшесі
* Жиберин көшесі
* И. Тайманов көшесі
* Қорғаныс (Упорный переулок) көшесі
* Құрманғазы (Советская) көшесі
* М. Мәметова (Пионерская) көшесі
* М. Өтемісұлы көшесі
* Мұхит (Степная) көшесі
* Набережная көшесі
* С. Датов көшесі
* Садомский көшесі
* Т. Жароков (8 Март) көшесі
* Урдинская көшесі
* Х. Доспанова (Мирный переулок) көшесі
* Ш. Уәлиханов көшесі
* Шаңырақ (Гаврилов) көшесі

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Трианон бітім шарты

thumb|right|300px
**ТРИАНОН БІТІМ ШАРТЫ** – Версаль – Вашингтон жүйесі шарттарының бірі. АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Италия, Жапония, Бельгия, Грекия, Қытай, т.б. елдер мен Венгрия арасында 1920 жылы 4 маусымда Версальдағы Үлкен Трискон сарайында қол қойылып, 1921 жылы 26 шілдеде күшіне енді. Шарт бойынша Антантаның қысымы күшейіп, Дунай алқабына жаңа тәртіп орнады. Венгрияның көршілес елдермен шекарасы белгіленіп, Трансильвания Румынияның, Словакия және Батыс Украина жерлері Чехословакияның қарамағына көшті. Венгрия, Чехословакия мен Югославияның тәуелсіздігін мойындап, бұрынғы Ресей империясының құрамындағы (1914 жылғы 1 тамызға дейінгі) аумақтардың бәрінің тәуелсіздігін құрметтеуді міндетіне алды және 1918 жылғы Брест бітімі күшінің жойылуын мойындады. Трианон бітім шарты Венгрия үшін жалпыға бірдей әскери міндетке тыйым салды және жалдамалы әскерінің саны 35 мың офицер мен солдаттан аспауын белгіледі. Қару-жарақты басқа елдерден сатып алмауы ескертілді. Трианон бітім шарты 1940 жылы күшін жойды.

## Сілтеме


Санат:Тарих
Ершов ауылдық округі

**Ершов ауылдық округі** — Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына қысқартылған "Киев ауылдық округінен" 3 елді мекен қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ершовка, Абай, Миролюбовка, Отынағаш ауылдары кіреді. Орталығы – Ершовка ауылы. Таратылған Киев ауылдық округінің құрамында болған ''Қоскөл'' ауылы 2017 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2521 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұзынкөл ауданы ауылдық округтері
Трибунал

**ТРИБУНАЛ** (лат. *trіbunal* – соттау, негізгі мағынасы: Ежелгі Римдегі аса маңызды қызмет иелері – консулдар, преторлардың қызмет бабындағы міндеттерін атқару кезінде отыратын биік орын) – ерекше сот. 
#Франциядағы 18 ғасырдың соңындағы Француз революциясы кезеңіндегі саяси қылмыстар жөніндегі төтенше соттар. 
#КСРО-да ХКК-нің 1917 жылы 22 қарашадағы (5 желтоқсан) декреті бойынша құрылған революция арнайы соттар, сондай-ақ әскери қызметкерлер мен әскери міндеттілерге байланысты қылмыстарды қарастыратын соттар. 
#Негізгі әскери қылмыскерлерді қудалау және оларды жазалаумен айналысатын халықаралық сот органы. 
#Кейбір мемлекеттердің (мысалы, Франция, Италия) сот жүйесіндегі бірінші инстанциялық соттар.

## Сілтеме


Санат:Құқық
Триггер

thumb| Сурет 2: Триггер
thumb| Сурет 3: Триггер
thumb| Сурет4: Триггердің шындық кестесі
*Триггер* деп алынған информацияны сақтауға, уақыт датчигі схемасында және цифрлы санауыштарда импульстерді санауға, цифрлы жиіліктік бөлгіштерде қолданылатын электронды ауыстырып қосылғыш құрылғыны немесе аударылып түскіш құрылғыны айтады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Malimetter.kz Триггер реферат  (қазақша)

## Қосымша дереккөздер

# Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника. А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5

Санат:Электроника
Санат:Компьютерлік техника
Триглиф

thumb|150px|right|Триглиф на фризе дорического ордера
thumb|150px|right|Триглиф и метопа
**Триглиф** (,  – үш және  – кесемін), сәулет өнерінде – ғимарат қабырғасына тік тартылған жосықты тас тақташалар жолағы. 

Триглиф метоптармен астаса қолданылып, дорилік ордер фризін құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет элементтері
Шақараты

**Шақараты**, *Желдіқара* – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысының  Аягөз ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 53 км, су жиналатын алабы 412 км2. 

## Бастауы
Тарбағатай жотасының батыс сілеміндегі Түлкілі, Ақшәулі таулары етегіндегі бұлақтардан басталып, Ақтүбек қыстауы тұсында Аягөзге құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары таулық сипатта, тар, сағасы маңында ғана аздап кеңейеді. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы сағасы тұсында 0,53 м3/с. Лайлылығы 50 – 100 г/м3. Алабы – жайылым, жағалауы – шабындық 

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы өзендері
Санат:Балқаш көлі
Шақпақ құрал

**Шақпақ** — от шығаруға арналған құрал. Палеолит заманынан белгілі. Алғашқы адамдар отты білгеннен кейін бірте-бірте Шақпақ арқылы от шығаруды меңгерді. Бұл үшін екі шақпақ тасты бір-біріне соғады да, құрғақ шөп, жапырақ, тағы басқа лезде тұтанатын заттар арқылы отты жаққан. Шақпақ 19 ғасырда сіріңке жасалғанға дейін пайдаланылып келген.
## Сілтемелер
*Орақ
*Күрек
*Отын
## Дереккөздер


Санат:Құралдар
Лесной ауылдық әкімдігі

**Лесной ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылға дейін Есенкөл ауылдық округі Лесной ауылдық әкімдігі болып қайта құрылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Лесное ауылы кіреді. Орталығы – Лесное ауылы. Округ құрамында болған ''Славянка'' ауылы 2017 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 838 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданы ауылдық округтері
Уәлиахмет Нұрахметұлы Мұхамеджанов

**Уәлиахмет Нұрахметұлы Мұхамеджанов** (7.12.1941 жылы туған, Атырау облысы Бақсай ауданы Яманка ауылы) – ғалым, экономика ғылым докторы (2001), ҚР ауыл шаруашылы ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1998). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1965). «Гидрология» кафедрасында оқу шебері, Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу  институтында 1984 жылға дейін инженер, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарған. 1984 – 88 жылдары аралығында Жамбыл гидромелиорология-құрылыс институтының ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры. 1988 жылдан Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры..
## Дереккөздер


## Cілтемелер
* Гидрология
* инженер
* корреспондент

Санат:Қазақстан ғалымдары
Салмақ

thumb|200 px|Жердің гравитациялық анамалиясы
**Салмақ** — Жер бетіне жақын тұрған денеге әсер ететін ауырлық күшінің сандық шамасы: P=mg, мұндағы m — дене массасы, g — еркін түсу үдеуі (немесе ауырлық күшінің үдеуі). Дененің массасы тұрақты шама, ал g мәні Жер бетіндегі ендікке және теңіз деңгейінен есептелетін биіктікке байланысты (мысалы, Алматы үшін g=9,804м/с2) өзгеретіндіктен, оған сәйкес дененің салмағы да өзгереді. Дененің салмағы күш бірлігімен (Н, кгк, дина және т.б.) өлшенеді.

**САЛМАҚ** - 1. дене салмағы; 2. ілінісу салмағы - көліктік құралдың жетекші доңғалағына түсетін және олардың жолмен ілінісуін қамтамасыз ететін ілінісу салмағы.

## Дереккөздер:


Санат:Күш
Жалғызтал ауылдық округі

**Жалғызтал ауылдық округі** – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жалғызтал ауылы кіреді. Орталығы – Жалғызтал.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 386 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Жанғали Құрманғалиұлы Ордабаев

**Жанғали Құрманғалиұлы Ордабаев** (1948 жылы туған, Ақтөбе облысы Мәртөк ауданы Родниковка кенті) – медицина ғылымының докторы (1990), профессор (1991). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) бітірген соң осы институтта аспирант (1972–1975), ассистент (1975–1981), аға оқытушы (1981–1990), профессор, кафедра меңгерушісі (1991–1995) болды. 1995 жылдан ректор қызметін атқарады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Оқу жолы
Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) бітірген.
## Жұмыс жолы
Cоң осы институтта аспирант (1972–1975), ассистент (1975–1981), аға оқытушы (1981–1990), профессор, кафедра меңгерушісі (1991–1995) болды. 1995 жылдан ректор қызметін атқарады.
## Ғылыми еңбектер

80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.

Санат:Тұлғалар
Санат:1948 жылы туғандар
Салмақсыздық

**Салмақсыздық** — гравитациялық тартылыс өрісіндегі механикалық жүйенің бөліктері бір-біріне қысым түсірмейтін және бірін-бірі деформацияламайтын күй. Егер дене мен тіреу тек ауырлық күшінің әсерінен бірдей үдеумен еркін құласа дене салмақсызданады. Механикалық жүйе үш шарт орындалғанда: 1) жүйеге гравитациялық өрістен өзге сыртқы күш әсер етпегенде; 2) кеңістіктің жүйе орналасқан бөлігінде гравитациялық өріс біртекті болғанда; 3) жүйе тек ілгерілемелі қозғалыста болғанда ғана салмақсыздық күйінде бола алады. Вертикаль бағытта қозғалатын лифт ішіндегі массасы m дененің қозғалыс теңдеуі Ньютонның екінші заңы бойынша ma=Fa+R болады. Мұндағы Fa=mg — ауырлық күші, R — денеге әсер етуші реакция күші. Оның шамасы дененің салмағына (P) тең, бағыты қарама-қ: R=P. Сондықтан қозғалыс теңдеуі ma=FaP болады, ал дененің салмағы P = m(g – a) өрнегімен анықталады. Егер дене тыныштық күйде немесе бірқалыпты қозғалыста болса, онда a=0, дененің салмағы ауырлық күшіне тең: P=mg. Егер дене a=g үдеумен тік төмен қозғалса, онда P=m(ga)=0, яғни дене салмақсыздық күйінде болады. ЖЖС орбитада еркін ұшқанда, онда орналасқан денелер салмақсыздық күйде болады. Салмақсыздық жағдайы тірі организмдердің өмір сүру ортасындағы жағдайдан өзгеше болғандықтан, ағзада қайтымсыз зиянды өзгерістер пайда болуы мүмкін. Сондықтан ұзақ уақыт ұшатын ғарыш кемелерінде жасанды ауырлық күшін тудыру мүмкіндіктері қарастырылу керек. Салмақсыздық күйі Жер бетінде орындалмайтын кейбір күрделі технологиялық процестерді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Жердің гравитация жағдайынан салмақсыздық жағдайына өту кезінде (бірінші кезекте - орбитада ғарыш аппаратын шығу кезінде), ғарышкерлердің көпшілігі ғарыш бейімдеу синдромы деп аталатын ағзаның реакциясы, байқалады. Ұзақ мерзімде (бір аптадан астам)нөлдік гравитациялық кеңістікте болған адамның ағзасында жағымсыз белгілі бір өзгерістер тудыруы бастайды.

Салмақсыздықтың бірінші және ең айқын әсері - бұлшықет қарқынды атрофиясы: бұлшықет шын мәнінде ағзаның барлық физикалық сипаттамаларын құлауының нәтижесінде, адам қызметі алынып тасталады. Сонымен қатар, салдарынан бұлшықет тінінің белсенділігінің күрт төмендеуіне ағзаның оттегі шығынын азайту, сондай-ақ артық жатқан гемоглобин оның синтез (гемоглобин), сүйек кемігінің қызметін азайтуы мүмкін.Қозғалыстың шектеуінен сүйектегі форфор айналымы бұзылып, күші азаяды.

## Пайдаланылған әдебиеттер:


Санат:Гравитация
Санат:Салмақсыздық
Магниттік аномалия

thumb| alt=A.| '''''Магниттік аномалия'''''.
## '''Магниттік аномалия'''
Магниттік аномалия —  жер бетіндегі магнит өрісі мәндерінің өзінің қалыпты мәндерінен ауытқуы. Картада Магниттік аномалия жер магниттілігінің (магнетизмінің) кейбір элементтерінің мәндері бірдей нүктелерін қосатын сызықтар арқылы (бұрылу — изогондармен, еңкею — изоклиндермен, толық вектордың не оның құраушыларының кернеулігі — изодинамдармен) кескінделеді. Аумақты қамту шамасына қарай Магниттік аномалия континенталдық, регионалдық және локальдық Магниттік аномалия болып бөлінеді. Континенталдық Магниттік аномалия 10 — 100 мың км²-ге таралады.  Олар үшін қалыпты өріс біртекті магниттелген шардың (диполь өрісі) өрісі ретінде қарастырылады. Қазіргі түсінік бойынша олар Жер ядросындағы заттардың қозғалу ерекшеліктеріне байланысты өзгереді. Ең ірі континенталдық Магниттік аномалия Шығыс Сібір мен Зонд аралында орналасқан. Регионалдық Магниттік аномалия 1 — 10 мың км² ауданды қамтиды. Ол жер қыртысы құрылысының ерекшеліктеріне байланысты туады. Шығыс Сібірде, Шығыс Еуропада, т.б. аудандарда регионалдық Магниттік аномалиялар бар. Локалдық Магниттік аномалия ауданы бірнеше м2-ден км²-ге дейінгі аумақты қамтиды. Бұл жер қыртысының жоғары бөлігі құрылысының біртекті болмауына және тау жыныстарының магниттелу ерекшелігіне байланысты (мыс., найзағай соққысы салдарынан) пайда болады. Локальдық Магниттік аномалия пайдалы қазба байлықтардың орналасуына байланысты болғандықтан оны магнит барлау арқылы зерттеудің үлкен практика маңызы бар. Қарқында Магниттік аномалиялар темір кенінің, т.б. темірі бар жыныстардың орналасқан аймағында байқалады (мыс., Украинадағы Кривой Рог және Ресейдегі Курск Магниттік аномалиялары).

## Сілтемелер
*Курская магнитная аномалия
*Магнитное поле Земли

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Геофизика
Санат:Жер құрылысы
Салпыс

**Салпыс** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанда 2 түрі бар, жиі кездесетіні — ұсақгүлді салпыс (Morіna parvіflora). Ол Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Теріскей Алатауы мен Кетпен тауының биік белдеулеріндегі жартастарда (биікт. 3000 — 4000 м) және шабындық жерлерде өседі. Биіктігі 20 — 80 (90) см, сабағы дара, сирек жағдайларда екеу болады. Қанат тәрізді тілімденген не ойматікен тісті (кейде бүтін пішіненгі) жапырақтары шоқтана орналасқан. Қос жынысты, сағағы қысқа, гүлдері жоғарғы жапырақ қолтығынан жетіледі. Тостағанша жапырақшаларының төменгі бөлігі кең қоңырауша тәрізді, ал жоғарғы жағында алға қарай шығып тұратын екі жапырақ тәрізді орамасы бар. Күлтесінің ұзындығы 3,5 — 5 см, ұзын түтікті, қос ерінді имекшелі, күңгірт қызыл түсті болады. Аталығы — 5, аналығы төмне жатынды. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — бұдырлы тұқымша. Салпыстың Қазақстанда кездесетін екінші түрі — қоқан салпысы (Morіna kokanіca) өте сирек кездесетін реликт өсімдік, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер:


Санат:Ұшқаттар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Жалғызхан ауылдық округі

**Жалғызхан ауылдық округі** – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жалғызхан ауылы кіреді. Орталығы – Жалғызхан ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 780 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы ауылдық округтері
Шақпақ ата

**Шақпақ ата** (1992 жылға дейін — *Кременевка*) — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Шақпақ ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км жерде, Боралдай жотасының қиыр оңтүстік-шығысында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1966-96 жылдары Бауыржан Момышұлы атындағы тұқым өсіретін ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясының орталығы болып келді. Оның негізінде Шақпақ атада 1997 жылдан ЖШС және шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Шақпақ атада Қазақстан мен Орталық Азиядағы құстарға арнайы сақина салатын орнитологиялық зерттеу орталығы орналасқан. 

## Атау сыры
Жуалы өңірінде "Шақпақ" сөзіне қатысты көптеген атаулар бар. Олар: "Шақпақ асуы", "Шақпақ темір жол бекеті", "Шақпақ ата ауылы", "Шақпақ қалашығы", "Шақпақ Ата әулие үңгірі", "Шақпақ желі". Әрине, мұның бәрі осы өңірде кремнийдің ну қоры табылуына орай тарап кеткен атаулар. Шақпақ тауларында от шығаратын шақпақ тастар өте көп. Ертеде қарапайым халық сол жерге ағылып келіп, шақпақ тас жинап қайтады екен. Олар онымен от тұтатып, тірлік кешкен. Бұл тастардың қазіргі ғылыми атауы- Кремний.

ХІХ ғасырдың соңынан XX ғасырдың 20-шы жылдарына дейін Ресейден жөңкіле көшіп осында қоныс аударған шаруалар мен кулактар Шақпақ ауылының етегінен ауыл салып, оны "Кременевка селосы" деп атаған.
1992 жылы ауыл "Шақпақ ата" болып қайта аталды.

## Ауыл маңы табиғаты
**Қырық қыз әулие **- ауылдың солтүстік-батысында Құлан тауының шатқалында тастың арасынан өтетін оншақты метрлік қуыс. Оны "Қырық қыз әулие мекені" деп атайтын жергілікті халық оған зиярат жасап, жақсы тілектер тілейді. Қасиеті бар кісілер зиярат жасай келгенде көзіне атқа мінген қырық қыздың бейнесі елестейді.

**Шақпақ ата әулие үңгірі **- ауылдың оңтүстік-батысында жақпар тастары айбар берген "Шақпақ тауы" созылып жатыр. Сонадайдан қарасаң ашуланып, шабынғалы тұрған боранды елестететін алып тас тұлғаның төменгі жағында түрегеп тұрған кісі еркін сиятын үлкен тас үңгір бар. Үңгір тауды тесіп салған туннельге ұқсайды. Ол әрі қарай ұзаған сайын конус тәрізді жіңішкере береді. Жергілікті халық ежелден мұны "Шақпақ тастың киесі" - "Шақпақ ата әулиенің мекені" деп таниды. Содан үнемі әулиеге құрмет көрсетіп, зиярат жасап келеді. Әулиенің басына күтім жасап отыратын шырақшысы бар. Шақпақ ата әулие жерінен 200 метрдей жерде бүйірінен бүлкілдей қайнап шығатын бастау бар. Халық оны "Шақпақ ата әулиенің бастауы" деп құрмет көрсетеді, суын емге пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Салсал

**"Салсал"** — діни дастан. Алғаш Қазан қаласында 1879 ж. жарық көрген (1883, 1888 ж. қайта басылған). Зерттеуші М.Жұмашев (Юмачиков) ел аузынан жинап, баспаға әзірлеген. 1906 ж. “Салсал” қайта басылып барлығы (төрт басылымды қоса есептегенде) 23200 данамен тараған. Ахмет Байтұрсынұлы қиссаны мазмұнына қарай екі топқа жіктей келе, “дастан Алланы ұлықтау, ислам дінінің артықшылығын халықтың көңіліне ұялату мақсатында шығарылған” дейді. “Салсал” дастаны — ислам дінінің орнығып, нығаюы жолындағы жорықтарды сипаттайтын туындылардың типтік үлгісі. Шығарманың негізгі идеясы — ислам дінін насихаттау. Қиссада мифологиялық, фольклорлық көне сюжеттер, мотивтер кездеседі, онда аңыз-әңгімелер де қолданыс тапқан. Дастанда исламда тыйым салынған “сиқыршылық” мотиві, ертегілердегі “барса-келмес” сарыны, т.б. кездеседі. Шығарма кейіпкерлері асқан ерлік, батырлық көрсетеді, Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) күйеу баласы Әлидің бейнесі алып күш иесі ретінде бәрінен жоғары тұрады. Қиссаны қағаз бетіне түсірген Жұмашев татардың діни медресесінде білім алғандықтан, туындыдан татар сөздерін молынан кездестіруге болады. Түрік саяхатшысы Челебидің айтуынша, Салсал — моншақ шығаратын шеберхананың иесі, аңызға айналған кейіпкер. Аңыз бойынша Салсал жын-перілерден Ақкерман қамалын тартып алған, кейін соғыста Салсалды Мәлік Аштер деген кісі өлтірген. Салсалдың сүйектерімен Ақкерман қамалының қабырғасын безендірген деген де аңыз бар. Демек, Салсал Шығыс әдебиетінде аты аңызға айналған батыр деуге негіз бар. “Салсал” дастаны Қазақстан ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы.

## Дереккөздер:


Санат:Дін
Нұрлан Әділбайұлы Мыңжанов

**Нұрлан Әділбайұлы Мыңжанов** (1957 жылы) – педагогика ғылымдарының докторы (1998), профессор (2000). Қарағанды мемлекеттік педагогика институтын (1978, қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) бітірген. Қарағанды дене шынықтыру және спорт техникумының оқытушысы (1980–98). 1998 жылдан КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебінде оқытушы, доцент, КСРО ІІМ академиясының адъютанты, ҚР ІІМ Қарағанды заң ин-тында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Педагогическая система профессионально-психологической подготовки слушателей учебных заведений (на материале РК)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 90-нан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


## Cілтемелер
* педагогика
* спорт

Санат:Қазақ ғалымдары