open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мария Сергеевна Быкова

**Мария Сергеевна Быкова** (*21.12.1904, Санкт-Петербург қаласы - 1981*) - ғалым, стратиграф-палеонтолог, геологиялық-минерал, ғылым докторы (1959), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). 
*1930 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің физикалық-математикалық факультетінің геология бөлімін бітірген. 
*1930-31 жылы Санкт-Петербургтегі Бүкілодақтық геология ғылыми-зерттеу институтында (ВСЕГЕИ) кіші ғылыми қызметкер, 
*1931-46 жылы «Қазгеолотресінде», кейіннен «Қазгеолоуправление» аталған мекемеде геолог қызметтерін атқарды. 
*1946 жылдан бастап өмірінің соңғы күніне дейін Қазақстан ғылым академиясының Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтында аға ғылыми қызметкер, палеонтология бөлімінің меңгерушісі (1949 жылдан) болып, ғылыми жұмыс жүргізді. Еңбек Қызыл Ту (1963), Ұлы Отан соғысы (1941-45) орден, медальдарымен марапатталған, Қазақстан Кеңес Үкіметінің Құрмет грамоталарына ие болған, бұрынғы Бүкілодақтық палеонтология қоғамының мүшесі.

Тыл жұмысының негізгі бағыты - Қазақстанның девон мен тас көмір дәуірлерінің тау-кен шөгінді жыныстарының стратиграфиясы мен тас көмір кезеңінің маржан жәндіктерін зерттеу. Бұл салада 53-тен астам ғылыми еңбектердің, соның ішінде 3 монографияның авторы. Быкованы Қаныш Сәтбаев жұмыс бағытында өте құрметпен сыйлаған, жоғарыда айтылған ғылым еңбектерін бағалап, зертхана меңгерушісі етіп тағайындаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1904 жылы туғандар
Санат:1981 жылы қайтыс болғандар
Біз бейбітшілікті жақтаймыз (мақала)

**Біз бейбітшілікті жақтаймыз** – Қаныш Сәтбаевтың публицист, мақаласы. Жеңіс күні құрметіне жазылып, 1955 жылы 8 мамырда «Біздер бейбітшілікті жақтаушылармыз» деген тақырыппен «Социалиста Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде жарияланған. Талым мақаласын 2-дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейінгі он жыл ішінде Кеңес Одағы халықтарының қол жеткізген табыстары мен дүние жүзінде іске асқан үлкен өзгерістерден бастайды да, әлемде баянды бейбітшілік орнату жолындағы елеулі бетбұрыстарға тоқталады.

Азия мен Африка елдеріндегі отаршылдық пен империализмге қарсы, тәуелсіздік пен бостандық жолындағы күрес, халық бұқарасының бейбітшілік пен әлеуметтік әділеттілікті талап етуі бүгінгі уақыт тудырып отырған жаңа құбылыс екенін ашып көрсетеді. *«Тарих қазір адамзаттың жаңа қоғамы өсіп, толысуы үшін қызмет етуде. Бұл қоғам барлық адамзаттың мүдделерін жалпыға бірдей игілікті өмір және көркею жолымен үштастыруға негізделген»* дейді.

Автор бұдан әрі осыдан отыз жылдай бұрын ғана Қарағанды мен Жезқазғанда бытыраңқы ұсақ кеніштер жұмыс істеген Қазақстанның ірі индустриялы-аграрлы елге айналғанын тілге тиек етеді. Қазақ халқының экономика мен мәдениеттегі, оқу-ағарту, денсаулық сақтау ісіндегі улы табыстарына тоқталады. *«Қазір қазақ халқы өзінің жоғары мәдениеті бар, бүкіл адамзат мәдениетінің қазынасына көп үлес қосып отырған, өзінің интеллигенциясы, жазушылары, ғалымдары бар ұлт болып отыр»* деп бар даусымен, зор мақтанышпен жар салады.

Ал *«бұл - бейбіт творчестволық еңбектің шын айғағы. Міне, сондықтан да қазақ халқы, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Совет Одағының]] барлық халықтары сияқты, бүкіл прогресшіл адамзат сияқты, дүние жүзінде баянды бейбітшілік болуын жан-тәнімен қалайды. Бейбіт өмір біздің қажырлы еңбегімізге және батыл творчестволық жұмысымызға шексіз кең жол ашады»,* - дейді. Ұлы ғалым өзінің жер шарында бейбітшілікті сақтау туралы орнықты гуманистік көзкарасын айқын танытқан мақаланың тілі көркем, тұжырымдары берік, әлемдік деңгейдегі қайраткердің тегеурінді талаптары мен зор даусы бар болмысымен көрінген.

Мақала кейін Сәтбаевтың 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы басылып шыққан 5-кітабына және 1989 жылы жарық көрген «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Қали Біләлов

**Қали Біләлов** (*1918, қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Жарма ауданы]] – қайтыс болған жылы белгісіз*) - химия ғылымдарының кандидаты (1954). ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) химиялық факультетін (1949) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын Қазақ КСР Ғылым Академиясы Тау-кен ісі институтынан бастады, одан соң Қазақ КСР Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында кіші ғылым қызметкер міндетін атқарды. 
*1950-54 жылы институттың ғылыми хатшысы, 
*1954-57 жылы институттың ғылыми жұмыстар бойынша директорының орынбасары, 
*1957-59 жылы Шымкент химия-технология институтының ректоры, Қазақ КСР Жоғарғы және арнайы білім комитетінің  төрағасы, 
*1960 жылы министрі болып қызмет атқарды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің (1971, 1975) Павлодар облысы бойынша депутаты болды.

Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және КСРО медальдарымен марапатталған. Қаныш Сәтбаевпен қызмет бабында араласып, қарым-қатынаста болған.

## Дереккөздер


Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақ КСР министрлері
Біз жеңіске жетеміз (сөз)

**Біз жеңіске жетеміз** – Қаныш Сәтбаевтың сөйлеген сөзі. «Казахстанская правда» газетінің 1943 жылдың 9 ақпанындағы №32 санында жарияланған. 1943 жылы 31 қаңтарда Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстан, Қазақстан және Қырғызстан халықтары өкілдерінің Ташкентте өткен фашизмге қарсы митингісінде сөйлеген. 2-дүниежүзілік соғыс басталысымен-ақ академик Сәтбаев митингілер мен жиындарда жалынды сөздер сөйлеп, адамзаттың қара ниет жауына қарсы айтқан өткір мақалалар жазды.

Осы жылдары ғалым «Фашист сұр жыландарына өлім» («Советтік Қарағанды», 1941, 17 шілде), «Қазақ ғалымдары ел қорғанысына көмектесіп келеді» («Известия», 1941, 2 тамыз), «Қазақстан жерінің қазынасы - саған, майдан!» («Казахстанская правда», 1941, 7 қараша), тағы басқалары мақалалар жазды. Қазақ халқының майдангер-қазақтарға хатын ұйымдастыруға ат салысып, ғалымдар атынан КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Төрағасы М.И.Калининге хат жазды. Сәтбаев Ташкенттегі митингіде сөйлеген сөзінде қазақ халқының бұл соғыста ең алдымен өз бостандығын, іргелі елге айналған мемлекет-тігін, аз жылда әлемдік деңгейге көтерілген мәдениеті мен ел байлығын қорғайтынын баса көрсетті.

Боямасы жоқ, тек шындықты ғана жеткізген ақиқат болғандықтан, ғалым сөзі нанымды, дұшпанға атылған оқтай өткір. Академик Отанның азаттығы мен бостандығы, бүкіл адамзаттың жарқын болашағы жолындағы күресте өз елінің жеңіске жететініне сенімді. Мақала кейін ұлы ғалымның 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы жарық көрген 5-кітабына, 1989 жылы баспадан шыққан «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Мұхаммад Садық Мұхаммад Юсуф

Шейх **Мұхаммад Садық Мұхаммад Юсуф** (1952) Халықаралық Мұсылман Ғалымдары Кеңесі (IUMS International Union of Muslim Scholars) ислам ғалымдарының кеңесі.

## Биография

## Сілттемелер

Санат:Ислам
Санат:Ислам ғұламалары
1946 жылға арналған мемлекеттік бюджет және 1944-1945 жылдардағы бюджеттің орындалуы туралы баяндама бойынша жарыссөз

**1946 жылға арналған мемлекеттік бюджет және 1944-1945 жылдардағы бюджеттің орындалуы туралы баяндама бойынша жарыссөз** – Қаныш Сәтбаевтың 1989 жылы «Тылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1946 жылғы 22 қазандағы санында басылған.

Бұл сөзінде Сәтбаев бұрын бірде-бір жоғары дәрежелі мектебі болмаған Қазақстанда 28 жоғары дәрежелі оқу орындары, 90-нан аса техникум бар екенін, бұл мектептерде қазақ халқының мындаған жігіттері мен қыздары оқитынын, КСРО-ның 1946 жылға арналған Мемлекеттік бюджетінде одақтас республикалардың халық шаруашылығын, ғылым мен мәдениетін одан әрі өркендету мүдделері толық ескерілгендігіне баяндамада келтірілген цифрлар айқын дәлел екенін, КСРО-ның 1946 жылға арналған Мемлекеттік бюджетін бекітуді ұсынатындығын айтады.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Әлем Мұсылмандарының Лигасы

**Әлем Мұсылмандарының Лигасы**.

## Тарихы
1962 жылы Мекке қаласында құрылды.

## Миссиясы

## Тағы қараңыз

*International Islamic Relief Organization
*Organisation of Islamic Cooperation

## Сілттемелер

## Арғы оқылымдар
*Johannes Grundmann: *Islamische Internationalisten - Strukturen und Aktivitäten der Muslimbruderschaft und der Islamischen Weltliga*. Reichert Verlag, Wiesbaden, 2005, ISBN 3-89500-447-2 (Review by I. Küpeli) 

## Сыртқы сілттемелер
*

Санат:Ислам
Хамза Юсуф

**Хамза Юсуф** Американдық Ислам ғалымы

### Еңбектері
* Caesarean Moon Births Part 1
* Caesarean Moon Births Part 2
* Climbing Mount Purgatorio 
* Religion, Violence, and the Modern World 
* Generous Tolerance in Islam and its Effects on the Life of a Muslim 
* Chess in the Light of the Jurist 
* Who are the Disbelievers? 

## Сілттемелер

## Сыртқы сілттемелер

### Вебсайттар
* Sandala.org – Official website of Hamza Yusuf
* Zaytuna.org – Zaytuna College
* Sheikhhamza.com  – Contains list of books recommended by Hamza Yusuf and a biography

## Тағы қараңыз
*Zaytuna College

Санат:Ислам
Санат:Ислам дінін қабылдағандар
Санат:Дағуа
Берта Исааковна Вейц

**Берта Исааковна Вейц** (1899, Ресей, Гродно қаласы - 1986) - геология-минералогия ғылымдарының доктары (1964).

Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың замандасы, әріптесі.
* Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген (1926).
* Текелі, Қаратау, Орталық Қазақстанда геологиялық барлау партияларын басқарып, темір, полиметалл, вольфрам, мыс, кобальт және тағы басқалары кентастық минералдарды зерттеу жұмыстарын атқарған.
* 1940 жылдан бастап Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтына ауысып, жарты ғасырға жуық үздіксіз еңбек еткен.
* Сәтбаевтың ұйғаруымен Орталық Қазақстандағы Атасу аудандық темір кен орындарының минералогиясын зерттеген (1940-56), кейін Жоңғар (Жетісу) Алатауы полиметалл кен орындарының кен-тастық минералогиясын анықтауға үлесін қосқан (1956-64).
* Сәтбаев Вейцтің минералогия саласындағы білгірлігін ескере келе, Жоңғар (Жетісу) Алатауының полиметалл кендері минералогиясына арналған монографиясы және тағы басқалары жұмыстары бойынша геология-минералогия ғылымдарының доктары атағын қорғамай беруге шешім қабылдаған.
* Қаныш Имантайұлы Вейцтің еңбекқорлығын, минералогияның жаңа әдістерін біліп-тануға ынтызарлығын, қажырлылығын, сонымен қатар ұяңдық, көзге түсуді ұнатпайтын қасиеттерін өзі берген мінездемелерінде ерекше атап өтетін.

## Дереккөздер

Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Гроднода туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Санкт-Петербург тау-кен институты түлектері
Санат:Қазақстан геологтары
Анна Васильевна Владимирова

**Анна Васильевна Владимирова** (*туған-өлген жылы белгісіз*) – Қаныш Сәтбаевтың емдеуші дәрігері (1951-61). Анна өз естелігінде: *«Менің алдыма алғаш тап болған кездің өзінде ол ([[Сәтбаев]]) түрліше сырқаты мол, аурушаң адам еді. Соның ең бастысы - екінші кезеңдегі [[гипертония]] болатын, қан қысымы кейде сынап бағанасының екі жүз мм-іне дейін көтеріліп, басы зеңіп, құлағы шулап, көруі де төмендеп кететін... Ал 1951 жылдан былай, әсіресе, оның соңғы жартысында [[Сәтбаев]] жиі-жиі кризге ұшырап, жатып қалатын қатерлі шекке жақындады. Сондай бір ауыр күндерде мен науқасқа [[Алматы]]дан тезірек кетуге кеңес беріп, үзілді-кесілді талап қойдым...»* - деп жазды. Бұл жағдай Сәтбаевтың 1951-52 жылы орын алған «ұлтшылдық іздеу» науқаны кезінде қандай ауыр күйде жүргенінен мағлұмат береді. Емдеуші дәрігердің сол күндегі ахуалды емеурінмен сипаттаған шағын естелігі ғалымның дербес қорында сақтаулы.

## Дереккөздер
Сәләфтар

**Сәләфтар** (, *алда өткен*, *ізашар*) ерте мұсылмандар, исламдағы алғашқы үш ұрпақ. «Сәләф» (араб.: سَلَفٌ‎) сөзі тілдік жағынан Ибн Манзур айтқандай: «алдыңғы өткен халық» деген мағына береді. Өздерін сәләфтардың жолын қуушылар санайтын мұсылмандар ''сәләфилер'' деп аталады.

## Бірінші ұрпақ

## Екінші ұрпақ

* Әбу Ханифа
* Әли ибн Хусәйн (Зәйн әл-абидин)
* Алқама ибн Қайс
* Амр ибн Шараһабил әш-Шағби
* Ато ибн Әбу Рабах
* Әл-Хасан әл-Басри
* Мұхаммед ибн әл-Ханафия
* Мұхаммед ибн Сирин

* Ибн Щиһаб әз-Зуһри
* Қатада
* Саид ибн Джубәйр
* Саид ибн әл-Мусаийб
* Салим ибн Абдуллаһ ибн Омар ибн әл-Хаттаб
* Тауус
* Омар ибн Абдуль-Азиз
* Уруа ибн әз-зубайр
* Уәйс әл-қарни

## Үшінші ұрпақ

* Ахмад ибн Ханбал
* Джафар әс-Садиқ

* Малик ибн Әнәс
* Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи
* Тариқ ибн Зияд

## Тағы қараңыз
* Сәләфия

## Сілттемелер

*Salaf.com
*Salaf.kz 
*Әл-Ханифия сайты 
*Исламик.kz сайты 

Санат:Ислам
Орталық Азия және Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы

**Орталық Азия және Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы**

## Тағы қараңыз
* Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы

Санат:Ислам
Владимир Владимирович Галицкий

**Владимир Владимирович Галицкий** (31.8.1902, Санкт-Петербург - 18.11.1973, Алматы) - ғалым, геоморфолог. 
*1935 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетін бітірген. 
*1935 жылға дейін өзінің туған қаласында, Бұхарада, Ташкентте, Камчаткада, Владивостокта және Приморск облысында қарапайым жұмысшы, балықшы, күзетші, коллектор, техник, мұғалім болып жұмыс істеген. 
*1935-43 жылы «Қазцветметразведка» тресінің Ащысай полиметалл партиясының бастығы, 
*1943-50 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясы Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының аға ғылыми қызметкері, сектор меңгерушісі, 
*1951-57 жылы Бүкілодақтық аэрогеология тресінің 7 және 9-партиялардың бас геологы, 
*1957 жылдан кенет дүние салғанға дейін (1973) Қазақ КСР ғылым академиясының Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының сектор меңгерушісі болды.

Геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1944).

Азамат соғысының ардагері. «Құрмет белгісі» орденіне, Ұлы Отан соғысы (1941-5) медальдарына, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, Ғылым Академиясы Төралқасының Құрмет грамоталарына ие болған ғалым.

Галицкийдің ғылыми еңбек жолы Қазақстанның геологиясын, геоморфологиясын, тектоникасын және қазба байлығын терең зерттеумен байланысты. Бұл салада 60-тан астам еңбек, бірнеше геологиялық карталардың және Қаратаудың 1:200 000 масштабтағы геологиялық картасының алғашқы авторы. Оңтүстік Қазақстанның өндіріс, құрылыс, сумен қамдастыру мекемелеріне көп еңбек сіңірген. Бірнеше жылдар Қазақ КСР Ғылым Академиясының «Геология хабаршысы» журналының хатшысы болды.

Қаныш Сәтбаев, ғылыми жұмысы, терең білімі үшін, көрнекті маман ретінде Галицкийді құрметтеп, сыйлаған. Мемлекеттік маңызы бар ғылыми жоспарлар жөніндегі көзқарасына, әсіресе, Ертіс-Қарағанды су арнасының жобасына шақырып, оның пікіріне көңіл қойған.

## Дереккөздер


Санат:31 тамызда туғандар
Санат:1902 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:18 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан геморфологтары
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының кандидаттары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Геологияға да есеп керек (мақала)

**Геологияға да есеп керек** – Қаныш Сәтбаевтың В.М.Крейтер және В.Н.Козеренкомен бірігіп жазған мақаласы. Алғаш «Правда» газетінің 1963 жылғы 30 мамырдағы санында жарияланған. Ғалымдар пайдалы кен көздерін ашу және табиғи байлықтарды игеру ісінде орын алып отырған кемшіліктер мен қателіктерді алға тартады. Жер қойнауын зерттеудің қалыптасқан әдістері көп ретте орынсыз шығындарға ұрындыратынын қынжыла жазады. Тереңде жатқан кен орнын ашумен қоса, оның қорын анықтау, игеру жолдарын белгілеу бар. Міне, осы жерде ғылым дәл есеп керек.

Ғалымдар осы тұста Атбасар және Минусин мысты құмын алдын ала зерттеулерсіз жүргізудің салдарынан миллиондаған сом қаржының босқа рәсуа болғанын мысалға келтіреді. Барлаушы-геолог күрделі барлау мәселесін шешер алдында геология, геофизика, геохимия, физика-математика және техника ғылымдарының барлық мағлұматтарын барынша пайдалануы керек.

Соған орай, геология ғылымының аса маңызды саласы - пайдалы кен орындарын болжау, іздеу және барлау ілімін кешіктірмей қолға алып, шешуді қажет етіп отырған мәселелер қатарында Орал, Қазақстан, Сібір, Орта Азия, Кавказ, Украина, Коль жарты аралы сияқты аудандардың объективті кешенді металлогендік болжам картасын жасау мәселесін атайды. Бұл үшін ғалымдар алдында математикалық қорытындылар жасауды қолға алу міндеті тұрғандығын атап көрсетеді.

Геологиялық, ғылыми-зерттеу институттары құрамынан пайдалы қазбаларды болжау, іздеу және барлаудың теориялық мәселелерімен айналысатын арнаулы топтар мен зертханалар ашу, еліміздің барлық геологиялық жоғары оқу орындарындағы тиісті кафедраларды ұлғайтып, нығайту, аспирантуралардың жұмысын жандандыру мәселелерін ұсынады. Мақала кейін ұлы ғалымның 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1968 жылы жарық көрген 3-кітабына енді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Геология және Қазақстандағы агрохимиялық шикізат ресурстары (жинақ)

**Геология және Қазақстандағы агрохимиялық шикізат ресурстары** - Алматыдағы «Ғылым» баспасынан 1965 жылы орыс тілінде жарық көрген жинақ. Бас редакторы - академик Қаныш Сәтбаев. Жинақта 39 автордың мақалалары берілген, әр мақала соңында әдебиеттер тізімі көрсетілген. Еңбекке геолог мамандардың Қазақстандағы кен химиясына, соның ішінде агрохимиялық шикізаттарға байланысты мақалалары кірген.

Мақалаларда ірі кен орындары мен аудандардағы химиялық шикізаттың геологиялық құрылымы мәселелері талқыланып, олардың қорларының сапалық және сандық сипаттамасы берілген. Еңбекте минералды тыңайтқыштарды өндіруге қажетті шикізатгар, ауыл шаруашылық өнімдерін, жануарларды, тағы басқалары қорғайтын амалдар жазылған. Геологтарға, геолог-барлаушыларға, химия өнеркәсібінің және агрохимия мамандарына арналған. Көлемі 14 баспа табақ. Таралымы 1010 дана.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Қафия Садретдиновна Ғазизова

**Қафия Садретдиновна Ғазизова** (*1913, Ресей, Татарстан, Қаратай ауылы - 1998*) - ғалым,геология-минералогия ғылым кандидаты (1949). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) бітірген (1939). 1971 жылға дейін үздіксіз Қаныш Сәтбаев ұйымдастырып басқарған Геологиялық ғылымдар институтында қызмет атқарған (кіші, аға ғылыми қызметкер, минералогия кабинетінің меңгерушісі). Ғылым бағыты - минералогия саласы. Сәтбаевтың оның алдына қойған негізгі міндеті Орталық Қазақстандағы бірнеше кен орындарының минералогиясын зерттеп, олардың генетикалық заңдылықтарын анықтау болған (Қоңырат, Гүлшат және тағы басқалары). Осы тақырыпта көп жыл бойы тиянақты зерттеу жүргізіп, маңызды теориялық тұжырым жасады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ғалымдардан бір тілек (сөз)

**Ғалымдардан бір тілек** – Қаныш Сәтбаевтың Қазақстан ЛКСМ Орталық комитетінің  IV пленумында сөйлеген тілек сөзі. Ғалымның 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы тандамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген.

Сәтбаев партияның XXI съезінің қарарларын жүзеге асырудағы ғылымның рөлін, Ғылым Академиясының 24 институты қазақ халқының материалдық және рухани байлығын бұрынғыдан да шалқыту жолында қажырлылықпен жұмыс істеуде екенін айта келіп, қазір Жезқазған торабы бүкіл ел көлемінде ерекше орын алатынын, оның кен қоры сарқылмастай бай екенін, сондықтан да бұл комбинатқа ең алдымен білімді, сауатты жастар керектігін, міне, республика комсомолы өздерінің таңдаулы өкілдерін осы комбинаттың құрылысына жіберуі жөн болатын, Қазақстан Ғылым Академиясы бұл өңірді зерттеуге ерекше мән беріп отырғанын атап өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Ғалымдар үйіндегі Қаныш Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы

**Ғалымдар үйіндегі Қаныш Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы** – Қаныш Сәтбаевтың Қазақстан Ғылым академиясына қарасты Ғалымдар үйіндегі мемориалдық мұражайы.

Қазақ КСР Министр Кеңесінің 1987 жылғы 14 тамыздағы қаулысына сай ұйымдастырылды. 1999 жылдың сәуір айында ашылды. Мұражайға арналған бөлмелер 5 қабаттағы 4 залды алып жатыр. Кеңестік Шығыс республикаларынан шыққан тұңғыш КСРО Ғылым Академиясының академигі Қаныш Сәтбаевтың өмірі мен қызметіне арналған мұражайдың материалдары былайша топтастырылған:

**Бірінші зал**

***I тақырып:*** *өмір жолының басталуы:*
*а) Туған жері, балалық шағы; 
*ә) Білімге баспалдақ; 
*б) Семей. Мұғалімдік семинария; 
*в) Ревком мүшесі. Халық судьясы;
*г) Студенттік жылдар. Томск технология институты.

***II тақырып:*** «Жезқазған – Қаныш Сәтбаевтың төл перзенті»; 
*а) Тарих беттері. 
*ә) Үлкен Жезқазған үшін күрес. 
*б) Қаныш Сәтбаев атындағы Жезқазған тау-кен металлургия комбинаты

***III тақырып:*** *Ұлы Отан соғысы*. 
*а) Бәрі де майдан үшін, бәрі де жеңіс үшін. 
*ә) Жезді марганеці - Оралдың қорғаныс зауыттарына.

**Екінші зал** – Қаныш Сәтбаев және Қазақстан ғылымы. Бұл залда Қаныш Имантайұлы - Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастырушы әрі оның тұңғыш президенті. Ол ғылым мен өндірістің байланысы үшін талмай күресіп, ғалымдарды республиканың дамуына игі әсерін тигізетін өзекті шаруашылық және мәдени мәселелерге бағыттай отырды.

Сәтбаев әсіресе, ғылыми кадрлар мәселесіне ерекше мән беріп, олардың өсуіне маңдай терін көп төккен. Залдың ортасында Сәтбаевтың мүсінші Хакімжан Есімханұлы Наурызбай жасаған кеуде мүсіні орын алған. Ал оған қарама-қарсы - Қазақстанның пайдалы кен орындарының картасы. Академиктің геология саласына сіңірген еңбегін паш ететін материалдар да көптеп қойылған. Осы залда Қаныш Имантайұлы мемлекет және қоғам қайраткері ретінде де танылады. Ол КСРО Жоғарғы Кеңесі депутаттығына бірнеше рет сайланған. КОКП XX, XXI, XXII съездеріне делегат боп қатысты.

**Үшінші зал** - Сәтбаевтың президенттік бөлмесі. Мұнда оның 60-жылдары пайдаланған жұмыстық заттары бар. Қанекеңнің жобасына жасалған шкаф та осында тұр.

**Төртінші зал** - Сәтбаев өмірінің кезендері. 
*а) Сәтбаевтың мерейтойы. 
*ә) Сәтбаев - интернационалист, 
*б) Аяулы азамат. 
*в) Сәтбаев туралы естеліктер.

Ал қалған ғылыми бөлікте Сәтбаев құрған академияның бүгіні бейнеленген.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев‎
Санат:Геология
Санат:Алматы мұражайлары
Әл-хамду ли-Лләһ

**Алхамдулиллаһ** () сөзбе-сөз **барлық мақтаулар Аллаһға тән**. 

## Тағы қараңыз

*әл-Фатиха
*Әл-хәмдү лил-лә һи раббил-аләмин
*Зікір
*Шүкір
*Ислам дін сөздігі

*Субхән'Аллаһ

## Сыртқы сілттемелер
*AlHamdulillah - Detailed Explanation from Tafseer Ibn Katheer - Surah Fatiha
*Health benefits of saying Alhamdulillah 
*Everyday duas in Arabic with transliteration and translation 
*Alhamdulillah-Commentary

Санат:Араб дін терминдері
Санат:Ислам
Санат:Аллаһ
Ғылым алдыңғы шепте болсын (мақала)

**Ғылым алдыңғы шепте болсын** – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1 - томына енген. «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1962 жылғы 1 маусымдағы санында басылған. Бұл мақаласында Кеңес өкіметінің еліміздегі халық шаруашылықтарын, ғылым мен мәдениетті шын мәнісінде аса күшті қарқынмен өркендетуді қамтамасыз етіп жатқаны, соның ішінде ғылымның металлогения және пайдалы қазбаларды болжау, жер астындағы кен жумыстарын түгел механикаландыру, амальгамдық металлургия, циклоиды және гидрометаллург, процесстер, астрофизика, жемшөп микробиологиясы, лимфатикалық жүйенің физиологиясы, бруцеллез және басқа бағыттары жөнінен республикалық Ғылым Академиясы Одақта басты орындардың бірін алып отырғаны, ғылымның машиналық есептеу математикасы, ядролық спектроскопия, полимерлер химиясы, изотопты әдістерді қолданып, геологиялық формациялар мен кентасты кен орындарының нақтылы мезгілін анықтау, топырақтың эрозиясы, микроэлементтер, радиациялық медицина сияқты және басқа жаңа әрі маңызды бағыттары жөнінде зерттеулер ұйымдастырылғаны жайлы жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Геологиялық мұражай

**Геологиялық мұражай** – Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының ғылыми-зерттеу бөлімдерінің бірі. 1942 жылы Сәтбаевтың тікелей басшылығымен, қалауымен құрылған бұл мұражай - ұлы ғалымның келер ұрпаққа тастап кеткен, ғасырлар арасын жалғастырар асыл мұрасы. Бұқара қауымға геология ілімін насихаттап, жас ұрпақты Жер қойнауының құпиясын сезіп-білуге жетелеу - мұражайдың мәдени және ағарту қызметі болса, өндірістік игеру барысында жоғала бастаған минералдар мен тау жыныстарының үлгілерін сақтау - мұражайдың ғылыми маңызы мен мәні. 60 мыңға жуық экспонаттар геологияның негізгі салалары палеонтология, стратиграфия, интрузивтік кешендер, минералогия, кен орындары бойынша ғылым жүйемен сараланып қойылған.

Техниканың дамуына байланысты кендерді қайта зерттеу барысында мұражай коллекциялары ғылыми деректер көзі болып отыр. Мұражайдың осы қалыптасқан ғылыми бағыты мен бағдарын анықтауда үлкен бастаманың басы-қасында ұлы ғалымның әріптестері Н.Г.Кассин, М.П.Русаков, Р.А.Борукаев, Г.Ц.Медоев және тағы басқалары ғалымдар тұрды. Осыдан да мұражайдағы әрбір бөлімнің қалыптасуы сол ғалымдардың ғылым қызметімен, республиканың жер қойнауын зерттеу және игеру тарихымен сабақтас болып келеді. Мұражайдың ең бір құнды әрі бай бөлімі Қазақстанның минерагениясын толығымен сипаттайды. Бұл бөлімнің алғашқы экспозициялары Сәтбаевтың 1935-38 жылы аралығында Жезқазған бойынша жинақтаған коллекцияларынан басталады. Жезқазғанда мыс бар екендігі ерте заманнан белгілі болғанымен, кендердің шын мәніндегі құндылығын, келемділігін анықтап, баға берген - Сәтбаев.

Тау жыныстарының және әр түрлі кезеңдерде қалыптасқан кентастар мен минералдардың теңдесі жоқ коллекциялары бұл кенді толық сипаттап, ұзақ жылдар ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді. Сондықтан академиктің ғылыми тұңғыш жұмысы болып есептелетін Үлкен Жезқазған коллекцияларында осы күнге дейін ғалымның қолтаңбасы, көңіл-күйі, арман-тілегі көрініс тапкан. Ал мұражай сөрелеріндегі Жезді мен Найзатас кендерінен алынған браунит үлгілері (марганец кентасы) соғыстың жай-күйін жеткізіп тұрғанымен, сол қиын да қыспақ заманда Сәтбаев басқарған геологтар тобының абыройы мен жеңіс үшін еткен қажымас еңбектерінің куәсіндей болып есептеледі. Жиі ұйымдастырылып тұратын уақытша немесе тұрақты көрмелер мамандардың ғана емес, халықтың да қалауынан шығады. Тылым мен мәдениетті біріктірген бұл мұражай келер ғасырда қоғам игілігіне әлі де ұзақ уақыт қызмет етпек.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Қазақстан мұражайлары
Геология негіздерінің практикумы (кітап)

**Геология негіздерінің практикумы** - «Қазақстан» баспасынан 1967 жылы орыс тілінде жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - Н.И.Баяндин. Еңбек кіріспе бөлімнен және 5 тараудан тұрады. Соңында әдебиеттер тізімі берілген. Онда автор кристалдар элементтеріне, минералдардың табиғатта қалыптасуына, минералдарды анықтау кестесі, тау жыныстарын жүйелеу және геология тарихының негіздеріне тоқталып, түсініктеме береді.

Еңбектің кіріспе бөлімінде қазақтан шыққан тұңғыш геологиялық ғылым доктары Қаныш Сәтбаевтың Қазақстандағы геологиялық зерттеулері мен Қазақ КСР Ғылым Академиясын ашудағы қызметіне геология ғылымын дамытудағы зор еңбегіне қысқаша шолу жасайды. Көлемі 8, 82 баспа табақ. Таралымы 800 дана.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Футболдан Англия чемпионаты 2008/09

**Футболдан Англия чемпионаты 2008/2009** — 1992 жылы құрылған Премьер-лигасы жоғарғы дивизионының 17 ұтыс ойыны болды. Маусым 16 тамыз 2008 жылы басталып, 24 мамыр 2009 жылы аяқталды. Жүлдегер лауазымын «Манчестер Юнайтед» клубы қорғады. Дивизионды «Вест Бромвич Альбион», «Сток Сити» және «Халл Сити» клубтары толықтырды.

16 мамыр 2009 жылы Премьер-лига маусымының жүлдегері анықталды. Премьер-лиганы 11 рет және 18 Англия чемпиондары Манчестер Юнайтед болды. Премьер-лигадан ресми түрде бірінші болып, 17 мамырда «Ливерпулдан» 0:2 ұпаймен жеңіліс тапқан, «Вест Бромвич Альбион» шығып қалды. Сонымен қатар Премьер-лигадан «Мидлсбро» және «Ньюкасл Юнайтед» клубтары шығып қалды.

## Алдыңғы маусыммен салыстырғандағы өзгерістер

### Жарыстардың географиясы және клуб стадиондары

## Чемпионат көшбасылары

ImageSize = width:959 height:80
PlotArea = left:3 right:30 bottom:40 top:0
Period = from:1 till:38.9
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1
TimeAxis = orientation:horizontal
Colors =
  id:Chelsea  value:Blue
  id:ManUtd  value:red
  id:Arsenal  value:rgb(0.8, 0.1, 0.1)
  id:Liverpool  value:rgb(0.7, 0.1, 0.1)
 
PlotData=
  bar:Position width:15 color:white align:center

  from:1 till:5 shift:(0,19) text:"Челси" color:Chelsea
  from:5 till:6 shift:(0,19) text:"АРС" color:Arsenal
  from:6 till:9 shift:(0,19) text:"Челси" color:Chelsea
  from:9 till:11 shift:(0,19) text:"ЛИВ" color:Liverpool
  from:11 till:15 shift:(0,19) text:"Челси" color:Chelsea
  from:15 till:21 shift:(0,19) text:"Ливерпуль" color:Liverpool
  from:21 till:38.9 shift:(0,19) text:"Манчестер Юнайтед" color:ManUtd


## Матчтар қорытындысы

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

## Мергендер
*Жақшадағылар: пенальтиден соғылған голдар

## Дереккөздер

Санат:Футболдан Англия чемпионаты
Санат:2008 жылғы футбол
Санат:2009 жылғы футбол
Юсуф Естес

**Юсуф Естес** (1944 т.) — Америкалық Ислам уағызшысы. 1991 жылы христиандықтан Исламға ауысты.

## Жеке өмірі
АҚШ-тың Техас штатында туған

## Сыртқы сілттемелер
* Personal website of Yusuf Estes 
* ''IslamAlways''
* ''IslamTomorrow''
* ''ShareIslam''
* Yusuf Estes audio and video lectures from Halal Tube

Санат:Ислам дінін қабылдағандар
Санат:Техаста туғандар
Муһаммад Тақи Усмани

**Муһаммад Тақи Усмани** () 

## Тағы қараңыз
* Ислам банкингі
* Мизан банк
* Ислам әлімдері

## Сілттемелер

4. 

## Сыртқы сілттемелер
*Official website Darul Uloom Karachi
*http://www.albalagh.net/taqi.shtml Bio of Mufti Taqi Usmani
*http://islamicbankingzone.com/component/content/article/114-pakistan/49-mufti-muhammad-taqi-usmani  Mufti Taqi Usmani's Profile
*An Introduction to Islamic Finance 

Санат:Ислам
Кеңсай зираты

**Кеңсай зираты** — Алматы қаласында орналасқан қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғаларды жерлеуге арналған мұсылман зираты. Танымал тұлғалардың пантеонына айналған Кеңсей зираты Алматы қаласының шығыс бөлігіндегі беткейде, Базарбаев пен Орманов көшелерінің өткелінде орналасқан. Кеңсай-1 және Кеңсай-2 болып екіге бөлінеді.

## Тарихы

Қорым XIX ғасырда пайда болды.

## Жерленгендер
### Кеңсай 1

# Талғат Бигелдинов
# Бауыржан Момышұлы
# Рақымжан Қошқарбаев
# Оралхан Бөкей
# Шәмші Қалдаяқов
# Қасым Қайсенов
# Шерхан Мұртаза
# Әбілхан Қастеев
# Сағадат Нұрмағамбетов
# Роза Бағланова
# Сәйдәлім Тәнекеев
# Баһадүрбек Байтасов
# Ақтан Төлеубаев
# Ғабит Мүсірепов
# Дінмұхамед Қонаев
# Бәйкен Әшімов
# Сәбит Мұқанов
# Салық Зиманұлы Зиманов
# Айтақын Алпысбаев
# Серғазин Шайдахмет

### Кеңсай 2

# Аймақ Жанғалиұлы Жанғалиев

### Белгісіз

# Қалтай Мұхамеджанов
# Сағат Әшімбаев
# Марат Оспанов
# Болатхан Тайжан
# Алтынбек Сәрсенбайұлы
# Заманбек Нұрқаділов
# Зейнолла Қабдолов
# Жұбан Молдағалиев
# Сырбай Мәуленов
# Ермек Серкебаев
# Тахауи Ахтанов
# Сағи Жиенбаев
# Сәбира Майқанова
# Құрманбек Жандарбеков
# Қаршыға Ахмедияров
# Мұқағали Мақатаев
# Бердібек Соқпақбаев
# Мәлік Ғабдуллин
# Ғабиден Мұстафин
# Асқар Сүлейменов
# Төлеу Бәсенов
# Асқар Қонаев
# Ләйлә Әуезова
# Хамит Ерғали
# Ісмет Кеңесбаев
# Ғали Орманов
# Асанбай Асқарұлы
# Сабыр Ниязбеков
# Батырхан Шүкенов
# Фархат Әбдірайымов
# Раиса Мұхамедярова
# Әди Шәріпов
# Ерлан Тәтішев
# Малбағар Меңдіқұлов
# Ілияс Есенберлин
# Герольд Бельгер
# Қадыр Мырза Әлі
# Тұманбай Молдағалиев
# Әсет Бейсеуов
# Мұхамеджан Қаратаев
# Нағашыбай Шәйкенов
# Кеңес Аухадиев
# Сағат Әшімбаев
# Шот-Аман Уәлихан
# Ораз Әбішев
# Бердібек Сапарбаев

## Галерея

Khamit Yerghaliev2.jpg
Berdibek Soqpaqbayev1.jpg
Zeinolla Qabdolov and Saule Qabdolova.jpg
Shamshi Qaldayaqov2019.jpg
Malik Ghabdullin.jpg
Juban Moldaghaliyev.jpg
Ilyas_Yessenberlin.jpg
Dinmukhammed_Konayev.jpg
Roza_Baghlan.jpg
Tahaui_Ahtanov.jpg
Qarshygha_Ahmediyar.jpg
Bauyrzhan_Momyshuly.jpg
Talghat_Begeldinov.jpg
Saghi_Jienbayev.jpg
Asqar_Suleymenov.jpg


## Дереккөздер

Санат:Алматы зираттары
Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер
Павлодар облысының көлдері

Павлодар облысының аумағында 1200-дей кіші және орташа көлдер бар. Көпшілігі дөңгелек бейнелі таяз ойпаңды, ащы сулы, тұз тұнбалы, тұщы сулысы 90-нан астам. Бір жерде суының құрамы (хлорлы, магнезиалды, сульфатты) әртүрлі көлдер кездеседі, бұл тау жыныстарының құрамы, сапасы әрқилы грунт суларының бөлінуіне байланысты. 

Көп көлдер жазда құрғап, сор батпаққа айналады. Мұндай көлдер, әдетте, терең болмайды, 1-1,5 м-ге жететіні сирек. Көбінің тереңдігі 40-50 см, қар суымен толығатын шағын көлдер. Атмосфералық, сондай-ақ грунт сулармен толығатын шалқар да терең көлдердің айдынында тұзды су ұзақ сақталады. Мысалы, Қызылқақ, Жалаулы, Үлкен және Кіші Әжболат, Үлкен және кіші Қалқаман, Үлкен және Кіші Таболжан, Шүрексор, Қарасор, Құдайкөл, Светлица және т.б. 

Су режимі тұрақсыз, көлде су деңгейі сәл өзгерсе, не тартылады, не керісінше, асып төгіледі. Негізі тектоникалық тұщы көлдер қызықты. Жасыбай, Торайғыр, Сабындыкөл демалыс аймағында. Тұзды көлдер шаруашылықта кеңінен пайдаланылады, кейбіреулерінен ас тұзы өндіріледі. Мойылды көлінің балшығы емге қолданылады.

## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті 

санат:Павлодар облысы көлдері
Павлодар облысының жерасты сулары

Облыс аумағында пайдалану қоры тәулігіне 38165 мың м3/тәулік 11 жер асты су көзі табылды, соның ішінде 9-шаруашылық-ауыз сумен жабдықтауға, 1-жер суаруға, 1-кешенді шаруашылық-ауыз сумен жабдықтауға (353,5 м3/тәулік), 1-жер суаруға (498,2 м3/тәулік), 1-кешенді шаруашылық-ауыз сумен жабдықтауға және жер суаруға (2964,8 м3/тәулік) жарамды.

Қазір 6 су көзінен 118,5 м3/тәулік жер асты суы алынады, бұл бекітілген қордың 3,1%-ы.
Павлодар облысының тұщы жер асты суларының негізгі пайдалану қорлары Ертіс артезиан бассейінінің кезең-кезеңмен орналасқан су жеткізуші горизонтына бейімделген. Сенімді қорғалған, экологиялық таза және химиялық құрамы жағынан барынша қолайлы тұщы жер асты суларының жалпы минералдануы 0,4-0,5 г/дм3. бұл жағынан Лебяжі мен Шарбақты аудандары барынша перспективалы. Ерекше компоненттері мен қасиеттері жоқ, 3 г/дм3-ге дейін минералданған, құрамы күрделі емдік-ауыз су шипа ретінде ішуге, өндіріс қажеттеріне жарамды. Ақсу, Павлодар қалаларының, Ертіс, Железинка, Павлодар, Қашыр аудандарының жерлеріне зерттеу жүргізіліп, емдік және асханалық минералды сулардың 6 көзі табылды. 

8 г/дм3-ге дейін жалпы минералданған, құрамындағы 100 мг/дм3-ге дейін бром мен 5 мг/дм3 иод бар бромды, иод-бромды минералды сулар жайылған. Су сыртқы дәрі ретінде пайдалануға жарамды. Мойылды (396 мың м3), Алтыбайсор (1000 км3) өзендерінің шипалы байтақтарының қоры алдын ала бағаланған. Қызылтұз бен Жасыбай өзендерінің байтақтарын жергілікті тұрғындар ем ретінде қолданады.
## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Павлодар облысының жер қыртысы мен өсімдіктері

Павлодар облысының топырақ жамылғысының пайда болып таралуына географиялық жағдайы шешуші ықпал еткен. Солтүстікте сарғыш-қоңыр саздақтар, оңтүскке қарай жеңіл саздақтар, құмдақтар мен құмдар төселген жеңіл механикалық құрамның шөгінділерімен алмасып топырақ құраушы қызметін атқарады. Осы топырақ құрастырушылардың бәрі әр түрлі тереңдікте қызыл-қоңыр, көк-сұр неогенді тұзды батпақтармен төселеді, бірақ бұлар көп жағдайда топырақ жасауға тікелей қатыспайды, алайда таяу жатуы құрғақ климат пен жазықтың арнасыз болуы жағдайында топырақтың тұздануына ықпал етеді. Табиғи аудандандыру бойынша облыс аумағы орман дала және дала аймағына жатады.

І. Жылы қоңыржай құрғақ орманды далалар аймағы қарашігірі аз оңтүстік қара топырақты, қара топырақты жер қыртысы мен түрлі шөпті өсімдікті сор батпақты жер қыртысында қайыңды және теректі-қайыңды тоғаймен аралас келеді.

ІІ. Қоңыржай қуаң және жылы далалар аймағы қарашігірі аз оңтүстік қара топырағы мен қою каштанды сор топырақ кешені түрлі шөпті-дақылды өсімдіктермен аралас келеді.

ІІІ. Ыстық далалар аймағы қою каштанды сор топырағы қау-бетеге өсімдіктері аралас. Бұл аймақта қарағайлы орман ерекше көзге түседі.

IV. Ыстық күрт қуаң шөл далалар аймағы ашық-каштанды топырағы ермен-қау-бетеге өсімдіктермен.
Орманды дала аймағы шеткі солтүстік бөлігін алып жатыр, шөбі бітік. Топырақтың беті 70-80%-ы өсімдікпен қарағай-тал-қарағай тоғайларымен көмкерілген. Бұл аймақ жауын-шашынның көптігімен және қорының қалыңдығымен, қысының суықтығымен және булану көлемінің аздығымен айырықшаланады. Осыған байланысты мұнда топырақ қыртысын ылғалдандыру мен жер асты сулары қорын толықтыруға қолайлы жағдай қалыптасқан. Екінші аймақ қуаң климатымен сипатталады. Үстіңгі беті тегіс те, булануды кемітуге қолайлы жағдай тудырмайды. Топырақтың жобалық жамылғысы 30-40% құрайды. Аймақ шығыс және батыс болып екіге бөлінеді.

Ертіс өзені екеуінің арасындағы табиғи шекара болып табылады. Шығыс бөлігі құмды және құмдауытты топырақты құрғақ бетеге-құмды-боз дала. Батыс бөлігі каштанды сор топырақты құрғақ дала. Оңтүстік-шығыстағы оң жағалау аймағы орманды.

Солтүстік аймақтарға қарағанда ыстық дала аймағында жауын-шашын аз жауады, бірақ оң температуралар сомасы көбірек, желі жиі де күшті. IV аймақ-ақ-сары каштанды аз жетілген топырақты жартылай шөлейт дала. Ол топырағында шымының аз болуымен және құрамының жұтаңдығымен сипатталады. 30 және одан азырақ пайызы шөппен көмкерілген.

Ертіс өзенінің жайылмасында аллювиалды-жайылмалы, батпақты, жайылмалы пішенді, жайылмалы пішенді-батпақты, жайылмалы батпақты топырақ басым. Топырақтар атауына сәйкес өсімдік өсетін жерлерде, тасқын сулардың ұзақ уақыт басып қалуынан пайла болады. Оң жағалауында Лебяжі ауданының шегінде ауқымды алқапты тегіс және дөңесті құмдар алып жатыр.

## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Павлодар облысының физика-геологиялық үрдістері

Павлодар облысының аумағында су және жел эрозиясы, суффозия, топырақтың тұздануы, аккумуляция сияқты рельеф өзгертуші үрдістер байқалады. Бұл үрдістердің дамуы геологиялық-геоморфологиялық жағдайлармен, сол сияқты антропогенді қызметпен байланысты.

* Жел эрозиясы жер өңдеудің агротехникалық тәчілдері мен егіс айналымы режимі байқалатын егістіктерде жиі көрінеді. Көне жел эрозиясының нәтижесінде облыстың оңтүстік-шығыс бөлігінде дөңесті-жалды рельеф пайда болды. Суармалы егін шаруашылығының ықпалымен облыс аумағында көлкіген және ирригациалды сулар «дөңесі» пайда болып, суффозианды және селдік үрдістер белсендіріледі.

* Суффозионды үрдістер жар жүйесі орындарында байқалып макро және микрорельефтің жасалуына қатысады. Бұл өзен террасаларының беткейлерінде, тұйық ойпауыттарда, сорлар мен көлдерде байқалады.
Ертіс өзені арнасының бүкіл бойында дерлік су эрозиясы дамуда. Қар ерігенде және қатты жауында көптеген көлдер мен қазаншұңқырлардың беткейлерінде, өзеннің екі жағалауында жыралар мен жырмалар пайда болады. Әдетте жыра желісі дамыған орындарда суффозионды үрдістер байқалады.

Ертістің оң жағалауы көп шайылады, бұл өзеннің қатпалдық эрозиясына (әсіресе су тасығанда), суффозионды үрдістерге, беткі ағынға және дифляцияға байланысты. Ертіс өзенінің ірі иреңдерінің ішкі жағында жарлар қатты мүжіледі.

Оң жағалаудың жар жүйесі бекітілмеген, сондықтан жарлар ұзынынан да, көлденеңінен де тез өсіп, тереңдеуімен су жүретін горизонтты құрғатуда. Соның салдарынан жарлардың түбінде бұлақ пайда болып, грунттардың тозаңдануына соқтырады.

Жеткіліксіз ылғалдану, тұзды неогнен балшығының таяу жатуы, аумақ жазығында, әсіресе микробатыс және көл қазаншұңқырларында жер үсті және жер асты ағыстарының нашарлығы жағдайларында топырақ тұзданады. Тұздық құрамы бойынша су айырығы учаскелерінің топырағында карбонаттар, ал ойпат пен көл қызыншұңқырларында хлорид пен сульфат көп болады.

## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Павлодар облысы Мезолит дәуірінде

*[[Мезолит]] дәуірі.* Ертістің Павлодар өңірінде көп қабатты Шідерті 3, Ангренсор 2, Құдайкөл 4, Қарабұдыр 3 тұрақтары мен мезолиттік бейне материалдары жиналған басқа қоныстардың материалдары бойынша зерттелді. 

Үш мәдени горизонттардан алынған Шідерті 3 тұрағының мезолиттік кешендері тәуірірек зерттелді.

Ерте мезолит құралдарының арасында шөрке кескіндісінен жасалған кескіштер, қырғыштар, тісті құралдар, нуклеустер, солардан симметриялы биік трапециялы етіп жасалған бұйымдар көп. Шикізаты – сол жердегі және әкелінген шақпақтастар.

Ерте-орта мезолит материалдары – янтар түсті халцедоннан, қоңыр шақпақтас пен сары яшма-кварциттен жасалған бұйымдар. Бұйымдар арасында қайталап өңделмеген қисық пластиналар, қырғыштар, сына-шөрке-сына бейнелі нуклеустер мол. Қырғыштар әртүрлі формалы, жүздер түзу, көлденең, шеттері боялған боп келеді. Олардың сүйек саптарға қын ретінде пайдаланылуы мүмкін. Ірі пластиналарды дөңгелек жүзді қырғыштар жасалған. Кескіштер бірен-саран. Қабатта ретушерлер, тасмалтадан жасалған ұрғыштар мен ұзартылған формалы жұмыр тастар жиі кездеседі.

Кейінгі мезолит индустриясының технологиялық жиынтығында бүйірлері ойықты және боялған қисық пластиналар басым. Призмалық пластиналардың қиылысында жоғарысы қысқа және төменгісі ұзын трапециялар, ірі пластиналардан жасалған пышақ қындары мен қырғыштар жасалған. Қырғыштар мен тісті құралдар, нукле бейнелі кескіштер, коникалы, қарындаш пен сына бейнелі нуклеустер. Индустрия шикізаты – қоңыр және шие түсті яшма-кварциттер, қара қоңыр және ашық жасыл шақпақтас. Осындай кешен Шідерті 2 және 5, Қарабұдыр 3 тұрақтарынан жиналды.
### [[Павлодар облысы Палеолит дәуірінде]]
### [[Павлодар облысы Неолит дәуірінде]]
### [[Павлодар облысы ерте неолит дәуірі]]
### [[Павлодар облысы энеолит дәуірінде]]
## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Павлодар облысы Неолит дәуірінде

*[[Неолит]] дәуірі.* Ертістің павлодар өңірінің неолит ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер П.Л. Дравердің Баянауыл төңірегінде Жасыбай көлінің жағалауында көтермелі материалды жинауының нәтижесінде өткен ғасырдың 20-жылдарының соңында белгілі болды. Одан бұрын 1916-жылы РГО Батыс-Сібір бөлімінің мұражайының жинағына А.С. Сорокин өзінің Павлодардан оңтүстікке қарай 150 км жердегі Шарбақты көлінің жағасында жиналған неолит дәуірінің тас құралдар коллекциясын жіберген еді.

Бұдан кейін 50-жылдары Железинка селосының тұрғындағы кездейсоқ неолит моласын тауып алып, содан жерлеуде қолданылған материалдар алынды. Ертіс-Қарағанды каналын салу кезінде соның және Шідерті өзенінің орта ағысының бойынан голоцен дәуірінің бір топ тұрақтары табылды. Сол ескерткіштерді зерттеу нәтижесі бойынша А.Г. Медоев Ертістің сол жағалау өңірінде әлдебір макроиндустрияны танытатын миклолиттер мәдениеті мен қарасор мәдениетінің болғаны туралы болжам айтты.

1970 жылы өңірдің ең солтүстік-шығыс қиырында тұңғыш рет неолит және энеолит Пеньки 1,2 дәуірінің тұрақтарына қазба жүргізіліп, железинкалық оқиғаларға ұқсас материалдар алынды. Л.Л. Гайдученко неолит материалдарын Павлодардан оңтүстікке қарай 60 км жердегі Тілектес ауылынан жинады.

Шідерті 3 көп қабатты тұрағының материалдары Ертістің Павлодар өңірінің неолит мәдениеті туралы жақсы түсінік береді. Олар үш мәдени горизонттардан табылып, ерте, орта және кейінгі неолит дәуірінде мәдениеттердің дамығанын танытады.
### [[Павлодар облысы Палеолит дәуірінде]]
### [[Павлодар облысы Мезолит дәуірінде]]
### [[Павлодар облысы ерте неолит дәуірі]]
### [[Павлодар облысы энеолит дәуірінде]]
## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Павлодар облысы энеолит дәуірінде

**[[Энеолит]] дәуірі.**

Датасы б.з.д. 4-3 мың жылдықтың ортасы. Ертістің Павлодар өңірінде энеолит ескерткіштері 70жылдардың басынан белгілі. Олар Пеньки 2 және Тілектес тұрақтары. 80-жылдардың соңында Шідерті 3 көп қабатты тұрағында сол дәуірде Ертіс өңірінде материалдық байлықтың дамығанын көрсететін энеолит дәуірінің қуатты мәдени қабаты табылды.

Шідерті 3 тұрағының энеолиттік кешені қырғыштары, бифастары, макролиттері мен өндіріс алаңдары, тас ошақтары, түбі дөңгелек тегіс болып келетін, өрнексіз немесе ұзын бойына көлбеу сызықтар түсірілген ыдыстар көп индустрия материалдарынан тұрады.

Тас қарулар үшін шикізат ретінде жергілікті қара-қоңыр, ашық жасыл шақпақ пен әкелінген ақ сұр палеогендік кварций қолданылған. Сүйек пышақтардың прибалтикалық типті екі жағы өңделген қындардың болуы тас индустриясының айырықша ерекшелігі болып табылады. Сол бұйымдарға қарай шідертілік энеолиттің Усть-Нарым мен Омбы тұрақтарының материалдарымен байланысын байқауға болады. Осы жерде жиналған сүйек қалдықтары ірі қара мен жылқы өсіруге бағытталған мал шаруашылығының дамығанын көрсетеді.

Энеолит материалдары Екібастұз археологиялық кешенінің Екібастұз 15 (жоғарғы қабат), Екібастұз 17,18, Құдайкөл көлінің жағалауындағы Бөгеубұлақ бұлағындағы, Құдайкөл 4, Қарабұлақ және Баянауыл ауданындағы Жыланды мен Керегетас тұрақтатарынан табылды. Құдайкөл тұрағында энеолит-ерте қола дәуірінің жоғарғы қабаттарында Шідерті 3 тұрағының материалдарына ұқсас индустрия үлгілері ұшырасты.
Энеолит дәуірінде Евразия даласының барлық өңірлеріндегідей Ертістің Павлодар өңірінде дала экожүйесі үшін өнімді мал шаруашылығы дамып, кейінгі дәуірлерде жалғасын тапты.
## [[Павлодар облысы Палеолит дәуірінде| Палеолит дәуірі.]]

## [[Павлодар облысы Мезолит дәуірінде|Мезолит дәуірі.]]

## [[Павлодар облысы Неолит дәуірінде|Неолит дәуірі.]]

## [[Павлодар облысы ерте неолит дәуірі |Ерте неолит дәуірі]]

## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Павлодар облысының өзендері

Солтүстік Мұзды мұхит пен ішкі су ағарлар бассейініне жетеді. Өзендер жүйесінің жиілігі табиғат жағдайларына, рельефке, ауа райына, өсімдіктерге қатысты. Ертіс өзені Павлодар облысының басты су артериясы болып табылады. Өзен Қытайдан, Моңғол Алатауы тауының мұздығынан басталып солтүстік батыс бағытында ағып, Қытай мен Қазақстанның арасындағы мемлекеттік шекараны қиып өтіп, Зайсан көліне құяды. Зайсан көлінен кейін Ертіс өзені Алтай тауының батыс беткейі мен Батыс Сібір ойпаты арқылы солтүстікке қарай ағады, одан әрі Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстары арқылы Р. Ф. аумағына еніп, Ханты-Мансий қаласының маңында Обь өзеніне қосылады.

Павлодар облысы аумағында ұзындығы 720 км (2761-сағадан 2041-сағаға дейін) орта ағысы орналасқан. Судың жиналуы облыс шегіне кіргенде (50°36´ с.ш., 75°02´ в.д.) 276200 км², ҚР мен РФ шекараларының тоғысқан тұсында (55°48´ с.ш., 75°02´ в.д.) 591100 км². Өзеннің ағысы біркелкі, 0,0006% еңісте орташа жылдамдығы 1,2 м/сек. Ертіс өзені әр түрлі көздерден, жоғарғы тұсында мұздықтан толығып отырады. Өзеннің ені – 350 м., орташа тереңдігі 2-4 м. Тармақтары, салалары, арналары – Белая, Окуневка, Зубатка, Орловка, Усолка және т.б. Суы тұщы.

Павлодар облысының көлемі жағынан екінші өзені – Шідерті. Өзен Қарағанды облысының аумағынан басталып, Павлодар облысының ойпаттарында ағып, Шығанақ өзеніне құяды.
Үшінші өзен – Шідерті, ол Ақмола облысының шегінде басталып, Павлодар және Қарағанды облыстары арқылы ағып, Әулиекөл көліне құяды.

## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері (Павлодар облысы)

**Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері.** 

Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері Павлодар облысының аумағында әлі зерттелген жоқ. Тек бертінде осы уақытқа жататын археологиялық материал алынды. Ол – Железинка ауданында Вторы 3 қонысының бірінші қабатынан табылған керамика. Ішіне қарай аздап майысқан банка формалы дөңгелек ыдыстар, екі тісті тарақпен қоғаштата өрнек салынған. Сыртқы беті көлбеу ойықтармен көркемделген. Ұзын бойы мен түбіне де осындай ойықтар түсірілген. Осы керамикаға ұқсайтындар зерттеушілер сібір татарларының арғы аталарына телитін Малый Чуланкуль 1 зираты мен Вознесенский қалашығының кейінгі орта ғасырлық материалдарында белгілі.

Таяуда табылған «Қалабалғасын» (Қалабасын) мұнарасының қалдықтары зерттелмеген ескерткіштердің бірі болып табылады.
### Павлодар облысы орта ғасырларда
### Павлодар облысында дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ.
## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті 

Санат:Павлодар облысы