open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жалғыздық

**Жалғыздық**, дінде — монотеистік діндердегі Құдайға тән басты қасиет. 

Ислам дінінде де дүниені жаратушы күштің жалғыз екеніне сену — иманның негізі, парыздың үлкені саналады. Алланың жалғыз, әрі теңдессіз құдірет иесі екенін таухид ілімі терең түсіндіреді. Жалғыздық ұғымы сопылық ілімде ерекше мәнге ие. Алланың жалғыздығын теориялық тұрғыдан ғана танумен шектелмей, соған сәйкес амал қылу таухидті толыққанды етпек. Шығыстың ірі шайырлары мен сопылық бауырластықтың негізін қалаушы рухани ұстаздар адамның жүрегінде жалғыз Құдайды аңсаушы жалғыз махаббат болуы тиіс деп үйреткен. Өткінші дүние мен күйбең тіршіліктің күйігінен және жаман ойлардан арылған мұндай жүрек Алланың мекеніне айналмақ. Әйгілі сопы әл-Халладж (шамамен 855 — 922): 

“Хақиқат жүрекке орнығар болса, өзге нәрсенің барлығын ығыстырып шығарады” 

дейді. “Көпшіліктің ішіндегі жалғыздық” деп те аталатын мұндай күйге түскен рухани ізденушінің “жүрегі — Аллада, тілі — зікірде, қолы — шаруада” болмақ. Чишти сопылық бауырластығының ірі ұстазы Низамуддин әулие (1242 — 1325) де:
 
“Халықтан алыс бол, бірақ оған жақын қызмет қыл” 

дейді. Көптеген рухани ұстаздар өмірінің соңында оңаша тірлік кешіп, жалғыздыққа ұмтылған. Бұл амал — аскетизм емес, кемелдіктің белгісі ретінде қабылданған. Чильхана немесе шілдехана деп аталатын құдыққа ұқсас арнайы орындарда 40 күн бойы сыртпен қатыспай құлшылық қылу кезінде адам екінші мәрте “туылады” немесе рухани ояу қалыпқа енеді. Түркі дүниесінде осылай оңаша тірлік кешу арқылы жан тазалығына ұмтылған ұстаздардың қатарында Қожа Ахмет Иасауи мен Шәкерім Құдайбердіұлын атауға болады. Әбу Саид, Бұхари, Муслим сынды ғалымдардан жеткен хадисте былай делінеді: 

“Пайғамбардан: — Адамның жақсысы кім? — деп сұрағанда: — Құдайдың  жолында малы мен жанын аямай, туралыққа  ұмтылған жан, — деген жауап қатты. — Ал жақсылардың ішіндегі үздігі кім? — деген сауалға пайғамбар: —  Кімде-кім оңаша тауды мекендесе, құдайынан қорқып, жұртқа жамандық қылмаса, сол адам — ең жақсы жан, — деп жауап берді”. 

Қазақ халқы өзінің дәстүрлі дүниетанымы бойынша, рухани кемелдену жолында жалғыздықты таңдап алған діндарларды әулие тұта отырып, қарапайым адамдардың күнделікті тұрмыс-тіршілігінде саяқ ғұмыр кешуін мақұлдамайды. “Жалғыздық Құдайға ғана жарасады” деген мақал соның айғағы.

## Дереккөздер


Санат:Адамдар арасындағы қарым-қатынас
Санат:Қатынастар
Жалпақасар

**Жылпақасар қалашығы** (б.д. VI-VII ғғ.) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш, ежелгі қала орны. 

## Орналасқан жері
Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан.

## Зерттелуі мен сипаты
Теңіз деңгейінен биіктігі 107 м. Ескерткішті өткен ғасырдың 40-60-жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) ашып зерттеген, 70-жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) қайта зерттеген. 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) қайта зерттеп, географиялық координаттарын анықтады және суретке түсірді.
Қалашық көп қырлы болып келген екі қабатты төбе іспетті.
Бірінші қабаттың аумағы 300х250 м, биіктігі 8-10 м. Көлемі 100х60м, биіктігі 14,8 м болып келген екінші ярус біріншінің батыс бөлігінде орналасқан.
Беткі қабаттан алынған қыш ыдыстар мен басқа да материалдар бұл жердің фортификациясын б.д. VI-VII ғасырларына жатқызуға мүмкіндік берді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Жалпақ табан

thumb|220px|Жалпақ табан
**Жалпақ табан ** — адам табанындағы ойыстың түгелдей немесе жартылай тегістеліп, жалпайып кетуі. Табан ойысының жалпаюына байланысты: көлденең жалпақ табан және ұзына бойлай жалпақ табан болып ажыратылады. Біріншісінде табанға аяқтың 5 бақайшақ сүйегінің алдыңғысы ғана тірек болып, еденге (жерге) табанның басы ғана тимей тұрады. Ал екіншісінде аяқты басқанда, табан толықтай еденге тиеді, ал ондай жағдайда табан ойысының белгісі де қалмайды. 
thumb|220px|Жалпақ табандылықтың 0-ден 3-ші дәрежесіне дейінгі аяқ ізі
Жалпақ табанның іштен туа біткен және жүре пайда болған екі түрі болады. Туа біткен жалпақ табан сирек кездеседі, себебі, ол табан сүйектері мен жіліншіктің жетілмеуінен болады. Жиі кездесетін түрі — жүре пайда болған немесе статикалық жалпақ табан. Ол балаларда мешел ауруының салдарынан тым көп салмақ қосқаннан болса, ал ересек адамдарда, әсіресе, күні бойы тік тұрып қызмет істейтін (шаштараз, сатушы, т.б.), ауыр дене еңбегінен (жүк тасушы, т.б.), аяқ киімді дұрыс таңдап кимеуден, табанның, тілерсек пен табанның қосылған буынының, жіліншіктің, т.б. жарақаттануынан болады.

Жалпақ табан адам жүргенде тез шаршап, балтыры, табаны, белі ауырады. Кешке қарай табаны ісініп, ертеңіне қайтуы мүмкін. Асқынған түрінде табан пішіні мен жүрісінде өзгерістер (кібіртіктеу, аяқты шалыс басу) пайда болып, аяқтың үлкен башпайы қисаяды. Аурудың белгісі біліне бастағанда ортопед-дәрігерге көріну керек. Ауруды алдын алу үшін спортпен айналысу, әсіресе, жүзумен көбірек шұғылдану керек; бірақ спорттың аяққа көп салмақ түсіретін түрімен (ауыр атлетика, жүгіру, коньки жарысы, т.б.) айналысуға болмайды. Жылы кезде құмда, борпылдақ топырақта жалаңаяқ жүрген пайдалы. Сондай-ақ, аяқ киімді дұрыс таңдаудың маңызы зор. Тар немесе кең, өкшесі 3 — 4 см-ден биік аяқ киім киюге болмайды. Арнайы ұлтарақ, массаж белгіленеді, асқынып кеткен түріне хирургиялық операция жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Жалпы Сырт

**Жалпы Сырт**, *Сырт қыраты* – Шығыс Еуропа жазығының оңтүстік-шығысындағы аласа таулы үстіртті қырат. Біраз жері Батыс Қазақстанға кіреді. Еділ мен Жайық алабындағы өзендердің су айырығы.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 259 м (Ешкітау). Қазақстандық бөлігі (Батыс Қазақстан облысының Тасқала, Бәйтерек аудандары) оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа 150 км-ге созылған, ені 30 — 25 км. Жер бедері тегістелген қыраттардан (сырттардан) тұрады, оңтүстігі мен оңтүстік-батыс беткейлері тіктеу, сай-жыралармен (тереңдігі 50 — 70 м) тілімделген. Жер бедеріне күмбез пішінді денудацияланған тау жұрнақтары тән. Жалпы Сырт солтүстік-батыс бағытта жатқан аласа қыраттарды түзетін әктастан, бордан, шөгінді жыныстардын түзілген. Қыраттың жер бедері тілімделген, Қазақстанға қарайтын бөлігі тегістеу келеді. Жалпы Сырт арқылы Жайық өзенінің көптеген ұсақ салалары ағады.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы мезо-кайнозой кезеңінің бор-мергельді жыныстарынан түзілген. Кейбір тұсын палеогеннің құмды-саздақты шөгінділері жапқан.

## Климаты
Климаты тым континенттік. Қаңтар айының орташа темпетурасы –15оС, шілдеде 22,5оС, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 350-400 мм. Жайық өзенінің Деркөл, Шаған, Кинделя, т.б. салалары кесіп өтеді. Жалпы Сырттың көпшілік бөлігі жыртылған, табиғи өсімдіктер өзен-көл, сай-жыраларда ғана сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы таулары
Санат:Тасқала ауданы таулары
Санат:Ресей таулары
Жалпы ұлттық табыс

**Жалпы ұлттық табыс** (ЖҰТ) - ел ішіндегі экономикалық қызметтің ғана емес, сонымен бірге елдің басқа елдердегі экономикалық аумағымен байланысты институционалдық бірліктері (меншікті резиденттері) қызметінің де, сондай-ақ осы елдің аумағындағы басқа елдердің осындай байланысы жоқ өкілдері (бейрезиденттер) қызметінің де нәтижелерін сипаттайтын макроэкономикалық көрсеткіш. Жалпылама түрде ЖҰТ-тың есебін мына тәсілмен беруге болады: жалпы ішкі өнімге бейрезидент-бірліктерге төленетін бастапқы табыс шегеріліп, олардан алынатын бастапқы табыс қосылады. Терминді БҰҰ енгізген, бұрын "жалпы ұлттық өнім" деген ұғым қолданылатын. Тұтынылған капиталсыз ЖҰТ таза ұлттық табыс деп аталады, ал ақырғы тұтыну мен жалпы қорлануға жұмсалуы мүмкін табыс — ұлттың иелігіндегі жалпы табыс деп аталады, бұл табыс нарықтық бағамен есептелген ЖҰТ-тан бейрезидент-бірліктерге төленетін ағымдағы трансферттерді (өндіріс пен импортқа салынатын салықтарсыз) шегеріп, олардың басқа елдерден алатын ағымдағы трансферттерін қосқандағы шамаға тең. Ұлттың иелігіндегі жалпы табыстан тұтынылған негізгі капиталды (аударылған өтемпұлдық жарнаны) шегеру жолымен таза ұлттық табыс алынады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жалтырау

**Жалтырау** , 
* физикада — жарық шағылатын бет қасиетінің сипаттамасы. Ж. беттен жарықтың айналық және диффузиялық (шашырап) шағылуы нәтижесінде пайда болады. Адам көзі айналық шағылуды диффузиялық шағылу фонында қабылдайды. Ж-дың сандық баламасы (көрсеткіші) жарықтың айналық және диффузиялық шағылу қарқындылықтарының арақатынасы арқылы анықталады. Ж. кейде сапалық белгілермен сипатталады (мыс., металдай Ж., алмастай Ж., шыныдай Ж.); 
* астрономияда — жұлдыздар сәулесіне перпендикуляр орналасқан жазықтықтың жарықталуын сипаттайтын шама. Оның өлшеу бірлігі үшін жұлдыздық шама алынады.

Санат:Айрық беттер
Жалынгүл

**Жалынгүл** (Coronarіa) –қалампырлар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда екі түрі бар: 1) көкек Жалынгүлі (C. flos-cuculі) – ылғалды шабындықтар мен батпақты жерлерде өсетін арамшөп. Биіктігі 30 – 100 см. Сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақтанған. Қызғылт (сирек ақ) гүлдері масақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Жемісі – қорапша; 2) қабықты Жалынгүл (C. corіacea) – ылғалы аз, құрғақ жерлерде өседі. Биіктігі 40 – 60 см. Тік сабағын қалың, жұмсақ түк басқан. Қандауыр тәрізді жапырағы жалпақ. Ірі, қанық қызыл түсті гүлдері сабағының ұшында дара орналасады. Мамыр – маусымда гүлдейді. Жемісі – ұзынша қорапша. Қабықты Жалынгүлдің гүлі әдемі болғандықтан, сәндік үшін өсіріледі.
**Жалынгүл ** (Coronarіa) — қалампыр тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 
Қазақстанда екі түрі бар: 
# **Көкек Жалынгүлі** (C. flos=cuculі) — ылғалды шабындықтар мен батпақты жерлерде өсетін арамшөп. Биікт. 30 — 100 см. Сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақталып кеткен. Қызғылт (сирек ақ) гүлдері масақ гүлшоғырына топталған. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Жемісі — қорапша;
# **Қабықты Жалынгүл**  (C. corіacea) — ылғалы аз, құрғақ жерлерде өседі. Биікт. 40 — 60 см. Тік сабағын қалың, жұмсақ түк басқан. Қандауыр тәрізді жапырағы жалпақ. Қрі, қанық қызыл түсті гүлдері сабағының ұшында дара орналасады. Мамыр — маусымда гүлдейді. Жемісі — ұзынша қорапша. Қабықты Жалынгүлдің гүлі әдемі болғандықтан, сәндік үшін өсіріледі.
**Қабықты жалангүл** (Coronaria coriacea) — Қалампырлар тұқымдасы
Қазақстанда сирек кездесетін түр. Тек Қаржантау мен Угам өзені анғарында шағын жерде ғана кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Жерорта теңіз, Қырым кавказ, Иран, Кіші және Орта Азияда Кең таралған. Құрғақ беткейлерде, аласа таулардағы сиретілген пыста мен қалың бұталар арасында өседі. Тау көрінісін әшекейлейтің әдемі сәндік көпжылдық өсімдік. Саны жерді игеру, малды шектен тыс бағу және гүл шоғыры үшін жинаудан азайып отыр. Мәдени түрде жақсы өседі. (1599 жылдан бері белгілі). Тұқымнан өссе, екінші жылы гүлдейді. Өскіндері күзде пайда болады. Көшеттері мен бірінші жылғы жас өсімдіктер жасыл жапырақтарымен қыстайды. Қазақстанда таралу аймағының қорғалатың жері жоқ. Табиғи популяцияларының жағдайы мен таралу көлемін анықтау қажет.

## Дереккөздер</span>
*Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы


Санат:Қалампырлар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Жамал әд-Дин ат-Турки

**Жамал әд-Дин , Жамал әд-Дин бин Мұхаммед Абдуллаһ ат-Турки** (туған, өлген жылы белгісіз) — орта ғасыр түркітанушысы, мәмлүк қыпшақтарының тілін зерттеуші. Классик. араб филологиясын, әсіресе, оның лексикографиясын жақсы білген. Ж. ат-Т-дің белгілі еңбегі — “Китаб ул-лұғат әл-муштақ фи лұғат әт-түрк уа-л-қыпчак” (“Түрік және қыпшақ тілдерін оқып үйренушілер үшін жазылған толық кітап”) 1350 ж. шамасында Сирияда аяқталған. Оның қолжазбасының бір данасы Францияның ұлттық кітапханасында сақталған. Ол 1938, 1954, 1958 ж. түпнұсқа күйінде қайта басылып, одан француз, поляк тілдеріне аударылды (баспаға дайындаған А.Зайончковский). Қолжазбаның 1-бөлімі есім сөздеріне арналған үш тараудан құралған, 2-бөлімі (жалпы тізім) етістік сөздеріне арналып, арабша-қыпшақша сөздік түрінде түзеген. Арагідік граммат. ережелер бар. Көне қыпшақ тілі мен қазіргі қазақ тілінің тарихи лексикасын танып білуге аса қажетті еңбектердің бірі.

## Дереккөздер

Санат:түркітанушылар
Санат:XIV ғасыр
Жамал Әд-Дин Саид ат-Түркістани

**Жамал Әд-Дин Әаид ат-Түркістани**, Жамал әд-дин Саид ибн Мұхаммед ибн Мосаддық ас-Соғди ат-Түркістани (т.-ө.ж. белгісіз, шамамен 14 ғ-дың 1-жартысында өмір сүрген) — Қазақстан мен Орта Азия өлкесінен шыққан математик. Ол Түркістан қ-нда білім алып, Бұхара мен Самарқанға сапар шеккен. Білімін одан әрі Бағдад пен Дамаскіде жетілдірген. 1312 ж. “Китаб әл-Алаийя” (“Жоғары математика кітабы”) трактатын жазған. Бұл еңбек арифметика мен геометрия мәселелеріне арналған екі кітаптан тұрады және ол сол кездегі медреселерде кеңінен пайдаланылған. “Китаб әл-Алаийя” еңбегін ортағасырлық ғалым Әбу әл-Хасан “Шарх китаб әл-Алаийя” (“Жоғары математика кітабына түсініктеме”) атты түсініктеме жазып өңдеген. Түсініктеменің арабша қолжазбасы Ресейдің Шығыстану ин-ты Санкт-Петербург бөлімшесінің кітапханасында сақтаулы тұр. 
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Жаман Ақкөл

**Жаман Ақкөл**, Ақкөл — Ұлы Жыланшық өзенінің сағалық алабындағы көл. 

## Географиялық  орны
Қостанай облысының Жангелді ауданы жерінде, Торғай қолатының оңтүстік-шығысында, теңіз деңгейінен 115 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 41,2 км2, ұзындығы 12-13 км, ені 6 км. Жауын-шашын және Ұлы жыланшықтың жайылма суымен толығады, жазда тартылып сортаңды батпаққа айналады. 

## Жағалау сипаты
Жағасы жайпақ, батпақты, тастақты-құмды, солт.-батысы көтеріңкі, аласа кемерлі келеді. Суы тұзды, қар суы қосылғаннан кейінгі минералдылығы 2,0-3,5 г/л-ге төмендейді, қыс айларында 7 г/л-ге жетеді. Ақбасты өзенінің қосылатын тұсында мал ішуге жарамды. Алабы — көктемгі шабындық, жайылым.

## Дереккөздер
 

Санат:Жангелді ауданы көлдері
Жаманат

**Жаманат** — өлім-жітім болғанда , кенеттен жау тигенде немесе кездейсоқ жағдайға ұшырағанда айтылатын суық хабар. Дәстүрлі қазақ қоғамында ел тыныштығын ойлаушы әрбір адам: “Құдайым жаманатынан сақтасын!” деп тілеп, ауылға, үйге қарай дүсірлете шауып келген адамға: “Жаманат хабар жоқ па?!” деп шошына қарайтын болған. Жасы келген қариялардың өз ұрпақтарына, сүйікті балаларына өмір тілеп: “жаманатын естіртпей, осылардың алдында алсын” дейтін ізгі тілегі де осыдан қалған. Кейде “жаманат келтірді”, “жаманатқа қалдырды” деген мағынада да айтылады. Бұл жолдас-жорасын, ағайын-туғанын, т.б. ыңғайсыз жағдайға душар етті, жаман ат пен атаққа іліктірді деген мағынаны білдіреді.

Санат:Қазақстан мәдениеті
Жалманқұлақ

**Жалманқұлақ**, *Жаманқұлақ* — Теңіз-Қорғалжын алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысының Қорғалжын ауданы жерінде. Теңіз-Қорғалжын ойысының солтүстік жағында, теңіз деңгейінен 336,4 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 15,43 км2, ұзындығы 5,2 км, ені 4,2 км. Қар, жер асты және көршілес жатқан Қожакөл жайылма суымен толысады. Жағасы, негізінен, тік жарлы (3-4 м), шығыс жағалауы жайпақ. Қараша — сәуір айлары аралығында мұз қатады. Суы тұзды, көктемде мал ішуге жарамды. Алабында қамыс өседі, құс ұя салады. 

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Жамандат

**Жамандат ** (Anthrax), Сібір жарасы — жануарлардың аса қауіпті жұқпалы ауруы. Ж-тың қоздырғышы — спора түзетін таяқша тәрізді бацилла (Bacіllus anthracіs). Ол сыртқы ортаның әсеріне өте төзімді, топырақта өзінің уыттылығын жоймай бірнеше ондаған жылдар бойы сақталып жата береді. Бұл бацилла қоздыратын аурудың қойдағысын — топалаң, сиырдағысын — қараталақ, түйедегісін — ақшелек, қарабез, адамдағысын — күйдіргі, түйнеме деп атайды. Адамға ауру малды күткенде, сойғанда, еті мен сүтін пайдаланғанда жұғады. Ж-ты 18 ғ-дың аяғында Орал және Бат. Сібір өңірінде болған үлкен эпидемияға байланысты сібір жарасы деп атап кеткен. Ауру малдың дене темп-расы 41 — 42С-қа дейін көтеріледі, тыныс алуы қиындап, жүрек соғуы жиілейді, тез қалжырайды. Жемшөпке тәбеті болмайды, іші өтіп, нәжісі мен зәріне қан араласып шығады, аузы-мұрнынан қанды көбік ағады, көзі қанталайды. Денесінің әр жерінде ісік пайда болып, тесіліп жараға айналады да қанды ірің ағады. Ауру бірнеше минуттан (өте жедел түрінде) бірнеше күнге созылады. Ж. сау малға қоздырғыштармен ластанған жемшөптен, ауру малдың нәжісімен, сілекейімен, сүтімен бірге сыртқы ортаға таралған бацилладан жұғады. Ауру, көбінесе, жазда кездеседі. Емі: ауру малды оқшаулап, басқа қораға қамайды, ауруға қарсы сарысу, гамма-глобулин, антибиотиктер егіледі. Аурудың алдын алу үшін жыл сайын барлық малға Ж-қа қарсы вакцина егеді. Ауру шыққан шаруашылыққа карантин салып, қораны залалсыздандырады. Өлген малды өртеп, көміп тастайды.

Санат:Жануарлар аурулары
Санат:Биологиялық қарулар
Санат:Жұқпалы аурулар
Жаманжал

**Жаманжал** – Балқаш өңірінде, Қаратал өзенінің төменгі сағасындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 385 м. Батыстан шығысқа қарай 55 – 60 км-ге созылған, ені 30 – 35 км. Бедері қырқалы-жалды келген. Төрттік кезеңнің аллювийлі шөгінділерінен түзілген.
Ауданы 2000 км2. Құмтөбе жіктердің биіктігі 1012 м. 

## Өсімдігі
Жаманжал даласында шөлге төзімді шеңгел, жыңғыл, жүзгін, теріскен, жусан, батыс бөлігінде сексеуіл өседі. Жер асты суы кермек татиды және жер бетіне таяу жатады (2-3 м тереңдікте). Жаманжал даласы қысқы, көктемгі мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы құмдары
Базарғали Әжиұлы Жаманбаев

**Базарғали Әжиұлы Жаманбаев** (9 қаңтар 1942 жыл, Ақтөбе қаласының Ақжар кенті) — қазақстандық және кеңестік дирижері, хормейстер, профессор. Қазақстанның халық әртісі. Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының иегері. Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры.  

## Өмірбаяны
* Н.А. Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясының хор дирижері факультетін бітірген (1966), хор дирижері.
* Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры (1985 жылдан).
* 1977-1978 жылдары - А.Я. Найденов жетекшілік жасайтын София операсының машықтанушысы (Болгария).
* 1985 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясы хор дирижері кафедрасының меңгерушісі.
* 1996 жылдан - Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының бас хормейстері.
* 2008 жылдан бері - Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының жас солистер мен дирижерлері жетекшісі.

## Марапаттары
* Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты;
* 1980 «Қазақ КСРның Еңбек сіңірген өнер қайраткері» құрметті атағы;
* 1990 жылы  «Қазақстанның халық әртісі» (Қазақ КСР) құрметті атағы; 
* 2001 жылы ҚР тұңғыш президентінің мәдениет пен өнер саласындағы Мемлекеттік степендиясының иегері;
* 2006 жылы  «Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы»ның лауреаты; 
* 2004 жылы «Құрмет  ордені»  
* «Достық ордені»мен марапатталған. 
* Қазақстан Республикасының Білім беру саласының құрметті қызыметкері.
* 2016 жылғы ҚР тұңғыш президенті - Елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.

## Отбасы
* Әкесі - Жаманбаев Әжі, марқұм, ҰОС қатысқан. Анасы - Жаманбаева Балжан, марқұм.
* Үйленген. Жұбайы - Раушан Байсейітова (1947 ж.т.), ҚР Халық әртісі, Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының солисі. 
* Ұлы - Жаманбаев Олжас (1974 ж.т.), бизнесмен. 
* Немерелері - Жаманбаева Кәмила, А.Я. Ваганова атындағы Би академиясының оқушысы (Санкт-Петербург); Жаманбаев Амилан.

## Дереккөздер

Санат:9 қаңтарда туғандар
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессорлары
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Жамбыл (Қарағанды облысы)

**Жамбыл** — Қарағанды облысы Шет ауданында болған кент, 2023 жылы таратылды. Бұрынғы Жамбыл кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 450 км, Қаражал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 128 км жерде, Сарыарқаның Бетпақдаламен ұласар өңірінде, жусан, сораң аралас астық тұқымды әртүрлі шөп өскен сұр, сортаңды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1940 жылы осы маңда вольфрам-молибден кенішін игеруге байланысты қаланды. 1950 жылдан кент. Мұнда өндірілген кентас Ақшатау кентіндегі кен байыту фабрикасына жіберіліп отырған. Кентас қорының азаюына және оны тасымалдаудың тиімсіз болуына байланысты кеніш өз жұмысын тоқтатты.

## Инфрақұрылымы
Орталау мектеп, клуб, кітапхана, дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары Қаражал қаласымен және Шалқия кентімен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданының таратылған елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Жамбыл ескерткіші (Алматы, 1971)

thumb**Жамбыл ескерткіші** - 1971 ж. Алматы қаласының Қабанбай батыр көшесі мен Байсейітова көшесінің қиылысындағы Қазақ опера және балет театры саябағында қойылған. Мүсінші — Қазақстанның халық суретшісі Х.Наурызбаев, архитекторы — М.Меңдіқұлов. Мүсін мен тұғыр сұр граниттен тұтас қашалған. Биіктігі — 2,3 м. Ескерткіштің қасбетінен қашап түсірілген өрнекті жазу тұғыр мен мүсіннің айрығын байқатады. Мүсін жыр алыбы Жамбылдың кемел шағын тұлғалайды. Тұғырдың теп-тегіс өңделген жиегінен шығыңқы қалыпта ойып келтірілген сол қолдың салалы саусақтары, бас салмағының сол иыққа елеусіздеу ауытқуы мүсінге табиғи қозғалыс әсерін береді.

## Дереккөздер
* Қазақ ұлттық энциклопедиясы


Санат:1971 жылы пайда болғандар
Санат:Жамбыл ескерткіштері
Санат:Алматы ескерткіштері
Жамбыл ескерткіші

**Жамбыл ескерткіші** сөзі келесі мағыналарды білдіруі мүмкін:
* Жамбыл ескерткіші (Алматы, 1971)
* Жамбыл ескерткіші (Алматы, 1996)
* Жамбыл ескерткіші (Тараз)

Санат:Жамбыл ескерткіштері
Санат:Айрық беттер
Жамбыл облыстық филармониясы

thumb|right|200px|
**Жамбыл облыстық филармониясы** , Жамбыл мемлекеттік облыстық филармониясы — концерттік ұйым. 

1968 жылы ұйымдастырылған. Филармонияның құрамында “Жас толқын” (Республика жастар эстрадалық ұжымдары конкурсының лауреаты, 1969) және “Тараз” (1981 жылдан) қазақ эстрада ансамбльдері, “ұажайыптар шеруі” атты балалар эстрада ансамблі, лекторийлік топтар, т.б. жұмыс істеді. Филармонияның алғашқы директоры А.И. Шапошников, көркемдік жетекшісі Н.Жомартов болды. Бұдан кейін оған Қазақстанның халық арт. А.Қоразбаев, В.Ф. Пак басшылық етті, көркемдік жетекшісі Б.О. Шәйкенов, режиссер Ә.Төлебаев болды. Сахналық өнері мен шығарм. жетістіктері үшін филармония әншілері Т.Молдақынов пен Г.Өсербаева Қазақстанның еңб. сің. арт. атағына ие болды (1993). Филармонияда 1996 жылдан “Жас толқын” эстрада тобы, 1999 жылдан “Айша-бибі” фольклорлық-этнографиялық би ансамблі (көркемдік жетекшісі Қазақстанның еңбегі сіңген қызметкері, биші Б.Сызабеков) жұмыс істейді. 1997 жылы филармонияның мәдениет сарайына “Баласағұн” мәдени орталық деген ат берілді. Филармония ұжымында А.Тұрғынбаев, Х.Рахмедова, А.Басқанбаев, т.б. әнші, биші, сазгерлер еңбек етті. Әншілер Ж.Қадыров, Қ.Жұманбаев, С.Желдібаев, Т.Әшімбековалар 1996 — 2000 жылдары өткен әр түрлі конкурстардың лауреаты атанды. 

Филармонияның қазіргі директоры С.Жанпейісова.

## Дереккөздер
Әлімқұл Жамбылов

**Әлімқұл Жамбылов** (9 мамыр 1927, Алматы облысы Жамбыл ауданы Жамбыл - 14 қараша 2015, Алматы облысы Жамбыл ауданы Жамбыл) — ақын, Жамбылдың немересі, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1979), Қазақстанның халық ақыны (1996). 

Әлімқұл — Жамбылдың ортаншы ұлы Тоққұлының баласы. Алты айлығында жетім қалған соң, Жамбылдың інісі Сатыш бауырына салып өсірген. Жасынан Жамбыл атасының жанында жүріп, тәлім-тәрбие алды, көптеген өлеңдерін жаттап айтып жүрді. өлы Отан соғысы жылдары баспаханада жұмыс істеді. Ол кітапханашы, қызыл отау, автоклуб меңгерушісі болып жарты ғасыр мәдениет саласында қызмет істеп, малды ауылдарды аралап өнер көрсетті. “Сырлы қызыл домбыра” жыр жинағы жарық көрген (1996). Ж. айтыс ақыны ретінде танылды. М. Көкенов, Ә. Сарыбаев, Ә. Ысқабаев, Н. Лушникова, т.б. ақындармен айтысқа түскен. Жамбылға, Кененге, Үмбетәліге, Тұрмағамбетке арналған толғаулары бар.

## Дереккөздер


Санат:9 мамырда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:14 қарашада қайтыс болғандар
Санат:2015 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:Қазақстан халық ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары
Санат:Жамбыл ауданының (Алматы облысы) құрметті азаматтары
Жамқұршы би

**Жамқұршы** (туған-өлген жылдары белгісіз) — Ноғай ұлысының билеушісі, Едіге бидің 3-шөбересі. Жамқұршы мен ағасы (кейбір деректерде інісі) Мұса екеуі 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырдың басында Дешті Қыпшақтың саяси өмірінде елеулі рөл атқарған. Ол Ибақ хан, Жәнібек, Бүреке сұлтандарды бастап, Әбілқайырдың баласы Шейх Хайдар ханға қарсы жорықтар ұйымдастырған. Оның Мұсамен біріккен күштері 1487 жылы Дон өзенінің сағасында Алтын Орда ханы Ахметке ойсырата соққы берген. Жамқұршы және Мұса ұрпақтары 16 ғасырда қазақ халқының тарихында елеулі рөл атқарды.

## Дереккөздер

Санат:Ноғай Ордасы
Жамұқа

**Жамұқа**, Джамуха сэчен (шамамен 12 ғасырдың ортасы — 13 ғасырдың 1-ширегі) — Шыңғыс ханның өміріндегі ең жақын досы (андасы) және қас жауы болған тарихи тұлға. 

Жамұқа өте ақылды, айлакер, сөзге шешен адам болған. Темүжіннің (Шыңғыс хан) күш жинауы кезеңінде ол өзінің қол астындағы тайпасынан әскер жиып, Тұғырыл хан үшеуі одақ құрған болатын. Меркіттерді талқандаған соң, Шыңғыс хан мен Жамұқа бала кездерін еске алып, екінші рет анттасып дос болады. Екеуінің араздасуына Жамұқаның інісі Тисер (Такудачер) Темүжін елін барымталауға барғанда қаза табуы себеп болады. Інісінің кегін алу үшін Жамұқа жалайырдың он үш батырын ертіп, үш түмен әскермен жауының елін шабады. Темүжін әскерін Балжут даласында талқандап, Онон өзенінен асыра қуған Жамұқа кері қайтады. 

Бұдан кейін Темүжінді біржола жою үшін 1201 жылы қоңырат, икарас, құрамас, дурбан, т.б. тайпалар бірігіп, өздеріне Жамұқаны гурхан етіп сайлайды. Олардың біріккен әскері Күйтэн деген жерге келгенде ауа райы қиындығынан әлсіреп, Темүжіннен жеңілуге душар болады. Осы кезде Жамұқа қулығына салып, өзін гурхан көтерген тайпаларды сатып, Темүжінге барып қосылады. Бірақ көп ұзамай Темүжінді одақтасы Он ханмен араздастыру үшін әрекет жасайды. Он ханның ұлы Салгунге елші жіберіп, одақты бұздырып, соғыс ашуға көндіреді. Екі жақтың әскері соғыс даласында кездескенде Жамұқа өз әскерін алып кетеді де, сенімсіздік туындаған соң жеңіліс табады. 

Осындай әдісті пайдаланып 1204 жылы Жамұқа найман Таян хан бастаған ойрат, меркіт, жойрат, дурбан, т.б. тайпалар одағының әскерінің жеңілуіне әсер етеді. Меркіттер мен наймандар Темүжінге бодан болған соң, бұл аймақта Жамұқа барып паналайтын күшті мемлекет қалмады. Ол елінен безіп, Таңлы тауында бірнеше нөкерімен жасырынып жүреді. Осындай жағдайды көрген жойрат тайпасы кеңесіп, “Шыңғыс хан біздің билеушіміз, әрі туысымыз еді. Біздің керейіт Он хан мен найман Таян ханға қосылып, билеушімізге қарсы шығуымызға Жамұқа кінәлі” — деп, оны ұстап алып Шыңғыс ханға тапсырады. Қайтадан дос болуға шақырған Шыңғыс хан тілегіне Жамұқа жауап ретінде өзін “қан шығармай" өлтіруін өтінеді. Шыңғыс хан оның бұл өтінішін орындап, құрметпен жерлейді. 
	
## Дереккөздер


Санат:Шыңғыс хан
Жанабіл Сымағұлұлы

thumb|right|200px|
**Жәнәбіл Сымағұлұлы **(1934 жылы, Қытай, Алтай аймағы, Қаба ауданы – 22 қараша 2024 жылы  Қытай, Үрімжі) — Қытайдағы қазақ диаспорасы арасынан шыққан қоғам және мемлекет қайраткері.

* 1955–1960 жылдары Қаба және Шіңгіл ауданы жастар одағы к-тінің хатшысы болған.
* 1960–65 жылдары Пекинде Орт. партия мектебінде жоғары білім алған.
* Алтай аймағының уәлиі (1966–1967)
* Бурылтоғай ауданы партия к-ті хатшысының орынбасары (1971–1972)
* Алтай аймақтық төңкерістік к-ттің меңгерушісі (1972–1974)
* Шыңжаң ұйғыр автономиялы ауданының төңкерістік к-т төрағасының орынбасары
* Іле облысы партия к-тінің 1-хатшысы (1974–1993)
* Шыңжаңда өкімет төрағасының орынбасары (1978–1979)
* Шыңжаң ұйғыр автономиялы районының партия к-ті хатшысының орынбасары (1979–1993) қызметтерін атқарды.
* 2024 жылы 22 қарашада таңғы сағат 02:18 (Бейжиң уақыты) Үрімжі қаласында 90 жасында қайтыс болды.

Ж. ұзақ жылдар Шыңжаңдағы оқу-ағарту, мәдениет жұмыстарына белсене араласты. Қытай коммунистік партиясы он бірінші сайланған орт. к-тінің 3-жалпы мәжілісінен кейін Дэн Сяо Пиннің реформасын іске асыруға ат салысып, мәдени революция кезінде жалған жаламен сотталғандарды ақтау ісіне басшылық етті. Ж. оқу-ағарту ісіне реформа жасауды қолға алып, “Іле” халық баспасын, көркемөнер үйірмелерін құруға, Іле қазақ театрын ашуға, “Шалғын”, “Мұра” журналдарын шығарып, қазақ халқының фольклорын, мәдени мұраларын жинап, кітап етіп бастыруға елеулі үлес қосты.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ауыт Мұқибекұлы. Алатаудың бір шыңы – арғы бетте 

Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Алтай аймағында туғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Алтай аймағының уәлилері
Санат:Шыңжаң қоғам қайраткерлері
Санат:Қытай мемлекет қайраткерлері
Санат:Іле Қазақ автономиялық облысы уәлилері
Тел Бұқпанұлы Жаманмұрынов

**Тел Бұқпанұлы Жаманмұрынов** (1888 жыл, Торғай облысы, Ырғыз уезі (Ақтөбе облысы) - 1938 жыл, ақпан) - Алаш қайраткері, ауылшаруашылығы ісін дамытуды мемлекеттік дәрежеде ұйымдастырушы.

Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Көнек* бұтағынан шыққан 

*[[Шежіре]]: Тел-Жаманмұрын-Солтай(Сұлтанай)-Маңғытай-Қошқар-Байкөнек-Азнабай(Көпсек)-Қыдырымбет-Көнек-Шомекей[*

## Өмірбаяны

* 1907-1912 жылдары Орынбордағы реалдық училищеде оқыған. 
* 1913-1917 жылдары Петровско-Разумовский атындағы Мәскеу ауылшаруашылығы академиясында оқып жүріп ұлт-азаттық қозғалыстарға қатысқан. 
* 1916 жылы I дүниежүзілік соғысқа алынған қазақ сарбаздарына көмек көрсетуші арнайы топқа (Минск, Батыс майданындағы «Земсоюз») кірді. 
* 1917 жылы Орынборда құрылған «Еркін дала» ұйымының басшылығында болды. 
* Осы жылы 1-сәуірде өткен Торғай облысы қазақтарының сиезіне «ұлтшыл студент» деген мәртебемен қатысады. 
* Алаштың 1917 жылдың 21-26 шілдесінде Орынбор қаласында өткен бірінші жалпықазақ сиезіне Торғай облысынан қатысып, онда Бүкілресейлік құрылтайға депутат болып ұсынылған. 
* 1917 жылы 20-25 тамызда Ақтөбеде өткен Торғай облысы қазақтарының екінші сиезін ұйымдастыру шараларына қатысып, жиында хатшы қызметін атқарды. 
* 1917-1918 жылдары бірыңғай Түркістан автономиясына қосылуды жақтаушылардың қатарында болады. Осы уақытта Ырғыз уездік жер комитетінің төрағасы, алғаш атқару комитетінің төрағасы, кейін төрағаның орынбасары қызметін атқарды. 
* 1919-1921 жылдары уездік жер бөлімінің меңгерушісі, жұмысшы-шаруа инспекңиясының және статистикалық бюроның басшысы. 
* 1921 жылдың шілде-тамыз аралығында Қазақ автономиялық республикасы Егін шаруашылығы халық комиссарының орынбасары
* 1929 жылға дейін Егін шаруашылығы халық комиссариаты жабдықтау, мал шаруашылығы, егін шаруашылығы басқармаларының бастығы. 
* 1927 жылы Түркістан-Сібір теміржолын жобалау және жабдықтау шараларына да қатысты. 
* 1929-1930 жылдары Қазақ автономиялық республикасы Статистикалық басқармасы бастығының орынбасары. 
* 1930 жылы Алашқа қатысы болғаны үшін «қылмыстық жауапкершілікке» тартылды. 
* 1932-1933 жылдары Шымкенттегі Түйе шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры, ауылшаруашылық тобының меңгерушісі, мал шаруашылығы секторының басшысы. 
* 1933-1934 жылдары республикалық Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы төралқасының мүшесі. 
* 1934 жылы Ақтөбе облыстық жоспарлау комиссиясының төрағасы. 
* 1935 жылы Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы мал өсіру секторының меңгерушісі. 
* НКВД шешімімен 1937 жылы мамырда тұтқындалып, 1938 жылы ақпанда атылған.

## Дереккөздер


Санат:1888 жылы туғандар
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Санат:Ырғыз уездік атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Жанақ Төлекұлы

**Жанақ төлекұлы** , үлкен Жанақ (1743, Қостанай облысы Наурызым ауданы Қайқы а. — 1821, сонда) — ақын. 

Арғын тайпасының Кіші Арғын руынан шыққан. Әкесі Төлек дихан болған. Ж. ауыл молдасынан оқып, хадимше хат танып, діни білім алған. Арғын Бұқар жырау, Найман Тәтіқара, Қанжығалы Үмбетей,  Найман Жанкісі жырауларға шәкірт болыпты. Уақ Баян батырға, Қанжығалы Бөгембай батырға, т.б. арнап дастандар шығарған. Олар бізге жетпеген, не жиналмаған. Ж-тың “Данышпан бабалар” атты толғауы ғана белгілі. Ж. туралы дерек жазушы Н.Әбуталиевтің “Сегіз сері” (1991) атты кітабында берілген.

Санат:1743 жылы туғандар
Санат:1821 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Жанақ Жаңабатырұлы

**Жанақ жаңабатырұлы ** (1768, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қызылтау а. — 1850, сонда) — ақын. 

Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан. Әкесі Жаңабатыр елге белгілі палуан болған. Ж. алғашында ауыл молдасынан оқып, кейіннен Үргеніш медресесінде оқыған. Көтеш, Салғара ақындарға шәкірт болған. Ж-тың шығармаларының көпшілігі сақталмаған. “Баянауыл” дастаны мен “Бөкей төреге” деген толғауы ғана бар. Жазушы Қ.Исабаевтың “Серт” трилогиясында “Баянауыл” дастанынан үзінділер берілген.

Санат:Қазақ ақындары
Санат:1768 жылы туғандар
Санат:1850 жылы қайтыс болғандар
Жанақ Сағындықұлы

**Жанақ Сағындықұлы**, кіші Жанақ (1770 жыл, Шығыс Қазақстан облысы, Абыралы ауданы, Қайнар кеңшары, Жақсы Абыралы қонысы - 1856 жыл, қазіргі Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы “Хан сүйегі” деп аталған жер) — ақын.

Арғын тайпасының Қаракесек руының Қамбар бұтағынан шыққан.
## Әкесі туралы
Әкесі Сағындық сол өңірде белгілі аңшы болған. 1748 **-** 58 жылдары қазақ-қалмақ соғысында мергендігімен көзге түскен. 

## Өзі туралы
Жанақ ауыл молдасынан дәріс алып, хадимше хат танып, діни білім алған. Сағындық құсбегі кейіннен Жанақты Түркістан өңіріндегі Қарнақ медресесінде, Ташкент қаласындағы медреседе оқытқан. Жанақ жас кезінен өнер жолына түсіп, домбыра, қобыз тартып, жыр-дастандарды жатқа білген. Жанақ 1790 - 97 жылдары Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісіне қатысып, қозғалыс жаршыларының бірі болған. Туып-өскен жеріне ауылын бастап көшіп, шамамен 1838-39 жылдары Ұлытау өңіріне қоныстанады. “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” жырының халық арасына көп тараған нұсқасын сонда айтып, шығарған. 1839 жылы Жақсы Абыралыға көшіп келіп, ел-жұртымен табысады. 1846 ж. жазда ел аралаған поляк А. Янушкевич жазған Жанақ — осы кіші Ж. ақын. Жанақ шығармаларының көпшілігі сақталмаған. “Рүстем төреге” толғауы мен біраз өлеңдері ғана жеткен.

## Дереккөздер

Санат:1770 жылы туғандар
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар
Санат:1856 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бұқар жырау ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Жанама дәлелдеме

**Жанама дәлелдеме** , қылмыстық құқықта — белгілі бір тұжырымды басқа бір тұжырымды жоққа шығару арқылы дәлелдеп, оның дұрыстығын дедукциялық әдіспен логикалық негіздеу тәсілі. Фактімен салыстырғанда Ж. д. — іске қатысы жоқ елеулі факт, бірақ ол іске тікелей қатысты елеулі факт туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Бірқатар Ж. д-лер істегі бір айғақтың шешім қабылдау үшін өте маңыздырақ басқа бір фактіні табуға тікелей қатысы бар екенін байқатады. Айғақтар тізбегі олардың бірінің екіншісіне, үшіншісіне, төртіншісіне, т.б. қатысы негізінде, ең соңында дұрыс шешім қабылдау үшін маңызды фактіні табу жолын көрсетеді. Ж. д-ге негізделген дәлелдеме екінші дәрежелік те, толық емес те дәлелдеме болып саналмайды. Ж. д. арқылы айыпкердің қылмыс жасаған-жасамағандығы, қылмысқа қатысты не қатысты еместігі, қылмысты ойластырып не абайсызда істегендігі сияқты, т.б. маңызды мәселелерді анықтауға болады.

Санат:қылмыстық құқық
Жанартау шынысы

**Жанартау шынысы** , обсидиан — жанартау лавасының жер бетінде тез суып, кристалданбай қатаюынан пайда болатын тау жынысының Химиялық құрамына қарай ультранегізді, негізді, орта, қышқыл, сілтілі болып бөлінеді. Жанартау шынысы химилық құрамына, суу ортасына байланысты ажыратылады. Құрамында SіO2-нің мөлшері көп, өте тұтқыр, қышқыл риолит лава түрлерінің қатаюы кезінде обсидиан деп аталатын Ж. ш. түзіледі. Ал сирегірек кездесетін SіO2-ге кедейлеу базальттық лавалар шыны түрінде қатып, мөлдір емес қара базальтты жанартау шынысы — тахилит түзеді. Лава сулы ортада қатқан жағдайда жанартау шынысының құрамында су көптеу болады (мыс, пехштейн, яғни шайыртас). Кеуекті жанартау шынысы пемза деген атпен белгілі. Перлит жанартау шынысының құрамында 3 — 5%-ке дейін байланысқан су болады, ол өнеркәсіпте қолданылады. Жанартау шынысының шыны өндірісінде және құрылыс материалы ретінде қолданылады. Кендері Солтүстік Қазақстанда (Торғай), Шығыс Қазақстанда (Семейтау, Тарбағатай, Зайсан), Алматы (Жоламан, Малайсары), Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында белгілі.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Геология
Жанаттәрізді ит

**Жанаттәрізді ит**, уссурий жанат иті () — иттер тұқымдасына жататын жыртқыш аң. 

Негізгі мекені — Оңтүстік Шығыс Азия. Қазақстанда Атырау облысында, Каспий теңізінің жағасында, Жайық өзенінің сағасына дейін кездеседі. 

Жанаттәрізді ит өзен-көл жағалауындағы сазды ылғалды жерлерді, таудағы ормандарды мекендейді. Дене тұрқы 52—58 сантиметр, жазда салмағы 4—6 килограмм, күзде 6—10 килограмм, құйрығының ұзындығы 25 сантиметрдей болады. Жүні ұзын қылшықты, түбіті қалың жылтыр қоңыр түсті. Жанаттәрізді ит ін қазып, сонда тіршілік етеді, кейде түлкі, борсық індерін де пайдаланады. Қорегін іздеуге түнде шығады. Қорек талғамайды. ұсақ жәндіктермен қатар түрлі жеміс-жидектерді де қорек етеді. Қар қалың түсіп, күн суыта бастағанда, жанаттәрізді ит қысқы ұйқыға кетеді. Жылына бір рет, ақпан—наурыз айларында ұйығып, екі айдан соң 6—8 күшік табады. 

Жанаттәрізді итті Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарында жерсіндіру жұмыстары нәтиже бермеді. Бірақ оларды бағалы терісі үшін аң фермаларында өсіруге болады. Аң шаруашылықтарына зиян келтіреді.

Еуропада жерсіндірілген. Сазды, батпақты жерді мекендейді. Аңшылық және бағалы тері кәсіпшілігінің аңдары. Жылына ТМД-да 78,4 мыңға дейін тері дайындалған Еуропанын кейбір елдерінде ж.т.и. фермаларда өсіреді (20 ғ. 70-ші жж.).

## Дереккөздер

Санат:Иттер тұқымдасы
Санат:Қиыр Шығыс фаунасы
Санат:1834 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Азия сүтқоректілері
Жанбасқала

**Жанбасқала** , Ежелгі Хорезм қамалы — ежелгі бекініс орны, Қаңлы ұлысы заманынан (б.з.б. 4 ғасыр — б.з. 1 ғасыр) сақталған ескерткіш. 1938 — 39 жылы Хорезм археология-этнография экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеген. Бекініс орнының жобасы тік төртбұрышты, ауданы 170 — 200 метр. Шикі кірпіштен қаланған, биіктігі 10 — 11 метр, қабырғалары қос қабат болып келген. Сыртқы қабырғасының ірге жағында қаз-қатар тізілген атыс орындары бар. Қақпадан кірер жолдың қалтарыс, бұрылыстары көп. Қамал ішін қақ бөлетін кең көше бар. Қазбалардан табылған әр түрлі ыдыстардың құлақтары мен тұтқаларында арыстан тәрізді хайуанаттың басы бейнеленген. Олар ыдыстың ернеуін тістеп тұрғандай. Табылған моншақтардың көпшілігі Сириядан, Мысырдан және Қара тау жағалауындағы қалалардан әкелінгендігі анықталды. Бұл сол дәуірдегі сауда-саттық қатынасының айғағы.

## Дереккөздер
Жандарм

**Жандарм ** (французша gens d armes — қаруланған адамдар) — 1) жандармерияның жеке құрамы; 2) ауыр қару-жарақты атты әскердің бір түрі. Бұл атаумен алғаш ерекше әскери отрядтар, кейіннен, әскери полиция офицерлері, ортағасырлық Францияда (13 ғасыр) корольдің жеке күзетін құраған рыцарлар аталды. 15 орданант ротасынан тұратын тұрақты армия құрылуымен (1445) байланысты жандарм деп 100 адамнан құралған ауыр қару-жарақты салт атты жасағы бар дворяндар аталды, олармен бірге жорықтарда жеңіл қаруланған қызметшілері (паж, кутильер және 3 атқыш-садақшы) жүрді. Орта ғасырлардың соңына таман жандарм деп ақсүйектер құрған салт аттылы ауыр қаруланған жасақтарды атай бастады. Білтелі мылтықты қолдану салт аттылардың әскери күш ретіндегі рөлін төмендетті, алдыңғы қатарға жеңіл қаруланған, бұрынғы жандарм қызметшілері болғандар шықты, 16 ғасырда бұлардан жеке жандармдар отряды құрылды. Олардың дворяндық құрамы қатты қадағаланып, 1549 жылы тікелей корольге бағындырылды, 17 — 18 ғасырларда жандармдар отряды 16 ротадан тұрды. 1788 жылы жандарм отряды таратылды. 1791 жылы Францияда (кейіннен басқа да елдерде) жандарм деп мемлекеттік полицияның ерекше тапсырмалар орындайтын офицерлерін атады. Жандарм Пруссияда 1806 жылға дейін сақталып, негізінен, әскери-полицейлік мақсатта пайдаланылды. Ресейде жандарм 1792 жылы князь Павелдің жеке өзінің таңдаулы әскерін құруымен байланысты пайда болды. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тарих
Абдолла Жанзақов

**Абдолла Жанзақов** (1918, Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Ақырап ауылы — 30 маусым, 1944, Полоцк ауданы, Витебск облысы) — Кеңес Одағының Батыры (22.07.1944).

## Өмірбаяны
Ұлы Отан соғысы басталысымен майданға аттанып, 67-гвардиялық атқыштар дивизиясының 196-гвардиялық полкі құрамында автоматшы болып қызмет етті. 1944 ж. 24 мауысымда Жанзақов қызмет атқарған взвод Батыс Двинадан өтті. Дұшпанның борап тұрғвн артилерия-пулемет оғының астымен барып шағын плацдарымды неміс солдаттарынан тартып алған десантшылар оқтың бетін өздеріне бұрып, негізгі бөлімдердің өзеннен өтуіне жәрдемдесті.
Невель қаласы және Глуховка селосы түбінде болған ұрыстар кезінде ержүрек, көзсіз батылдығымен көзге түсті. Полоцк маңында, Батыс Двинадан өту кезіндегі ұрыста асқан ерлікпен қаза болды.

## Марапаттары
Майдан даласында көрсеткен ерліктері үшін 
* Ленин
* 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* «Ерліктің өшпес даңқы» атты тақырыптық кеш 
* Ерлікке тағзым еткен күн 
* Ақтөбенің батырлары

Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Қобда ауданында туғандар
Санат:30 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Полоцк ауданында қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Санат:КСРО ефрейторлары
Бижанғали Әбілқасұлы Жанқадамов

**Бижанғали Әбілқасұлы Жанқадамов** - (1889 жылы Ілбішін уезі, Қалдығайты болысының 10-ауылында (қазіргі Қаратөбе ауданы Ханкөл ауылы) - 1937). Алашорда үкіметі Батыс бөлімшесінің мүшесі, белсенді кайраткер.

Жасында ауылдан оқып, кейін Оралдың реалдық әскери мектебін бітірген. 1913 жылы Қазан малдәрігерлік институтына оқуға түсіп, үш жыл оқып, Орал облысы әскери губернаторының сұранысы бойынша соғыс аяқталған соң институтқа қайта түсуге халық ағарту министрінің 25 шілде 1916 жылғы №9092 санды ресми рұқсат алғаннан кеиін қазақ оқығандары тобында Батыс майданға аттанып, сондағы жігіттерді елге жеткізу ісімен шұғылданған. 1916 жылы майдандағы тыл жұмысына адам алуды тоқтатуды талап еткен Жайық сырты қазақтары өкілдерінің құрамында Петроградқа барады.Тыл жұмысындағыларға көмектесу жөнінде «Қазақ» газетіне хат жариялауға қатысты. 1917 жылы Ә. Бөкейханның шақыруымен Батыс майдандағы жігіттерді елге жеткізу жұмысын ұйымдастырады. Сол кезде ол өзіне жүктелген міндетті мүлтіксіз орындайтын жауапкершілігін, табандылығын һәм іскерлігін көрсетеді. Соның арқасында елдің де, ел ағаларының да оған деген сенімі арта түседіОл ізденгіш, естіген-білгенін көңілге тоқып, ой корыта білетін аса зерек адам болған. Соның арқасында көп білім жинап, кемеліне келіп толысады.. 1917 жылы сәуірдің ортасында Орал қаласында өткен Орал облысы қазақтарының сиезіне делегат болып, Орал облысы қазақ комитетінің мүшелігіне қабылданады. 1917 жылы күзде екінші қазақ облыстық сиезінің шешімімен жүргізілген земство сайлауында Жымпиты уездік жер басқармасының төрағасы болып сайланады. 1918 жылы 22-25 тамыз аралығында Комуч пен Сібір үкіметі Челябі қаласында өткізген кеңеске М.Шоқай және Х.Досмұхамедұлымен бірге Ойыл уәлаяты земствосы атынан Б.Жанқадамов та қатысады.

Комучтің Алашорда үкіметін мойындауы үшін Б.Жанқадамов Алаш қайраткерлерімен бірге күреседі. 1918 жылы Алашорда атынан Уфа мемлекеттік кеңесіне қатысты. 1919 жылы Батыс Алашорда қызметкерлерінің алғаш жасалған тізіміне кірді. Қызмет тәжірибесі ескеріліп, 1919 жылы Батыс Алашорда үкіметінің Ойыл облыстық жер басқармасы жанындағы комиссары болып тағайындалады. 1919 жылы Ж.Досмұхамедұлының Жымпиты отряды мен Қызылдардың бірінші Армиясы қүрамындағы Татар атқыштар полкі арасындағы келіссөзге қатысады.

Алашорда тараған соң кеңес жүмыстарына біраз атсалысады. 1920 жылы Елек корпусын қолға түсіру операциясын басқарады. 1920 жылы Орынборда Қазәсревкомның редколлегиясында аударма комиссиясын басқарды. 1924 жылдан кейін Қалдығайты, Көкөзек болыстарында кеңес жүмыстарын атқарады. 1936 жылы жұмыстан босатылады. 1937 жылы Орал қаласында «Алашорда белсендісі, халық жауы» деген айыппен тұтқындалады. НКВД Батыс Қазақстан «үштігінің» 25 қарашадағы қаулысымен 1937 жылы 2 желтоқсанда атылған.

## Дереккөздер


Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Жансүгіров ескерткіші

**Жансүгіров ескерткіші** , Талдықорған қаласында І.Жансүгіров және Тәуелсіздік көшелерінің қиылысқан жеріне, Жетісу мемлекттік университеті алдындағы алаңға 1994 жылы ақынның 100 жылдық мерейтойы қарсаңында орнатылған. Авторы — Т.Досмағамбетов. Қоладан құйылған ескерткіште ақынның биік жартастың үстінде, төменгі жақтағы табиғат көрінісіне көз жіберіп, толғанып отырған кейпі бейнеленген. Тұғыр ретінде ескерткіштің астына диам. 8 — 9 метр, биіктігі 1,5 метр екі табиғи тас бірінің үстіне бірі қойылған. Жансүгіров ескерткіші 1995 жылы республикалық дәрежедегі ескерткіштердің есебіне еніп, мемлекет қорғауына алынды.

## Дереккөздер
Жантай батыр

**Жантай батыр** (темір жол бекеті, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы – 1771, Жетісу, Іле өзені бойы) — батыр, қазақ елін жоңғар басқыншыларынан азат үшін болған шайқастарға қатысқан. Арғын тайпасының Қанжығалы бөлімінен шыққан. 1771 жылы Абылай хан Бөгенбай батыр мен Жантай батырға 500 әскер беріп, Ресейден Қытайға қарай жылжып бара жатқан қалмақ әскерін барлап қайтуға жұмсайды. Жантай батыр тұтқынға түсіп қалған інісі Арқандар батырды құтқару үшін, он мың қолы бар жау шебіне кіріп, осы ұрыста қаза табады. Батырдың бейіті Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Жантай ауылы маңында.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Жантайлақ

**Жантайлақ ** (туған жылы белгісіз — 9.1931, Қытай, Шіңгіл ауданы) — Қытайдағы жергілікті әкімшіліктің қазақ ауылдарына жасаған империялық өктемдігіне қарсы шыққан күрескер. 1928 жылы жазда Алтай аймағының губернаторы болып тағайындалған Ви Жыңго Алтай қазақтарына әскери қысым көрсетіп, ауыр салық салады. Бұған Жантайлақ, Зұха бастаған қарулы топ қарсы шығады. Бұл топ басшыларының соңына түскен губернатор Ви Жыңго 1930 жылы Мадарың дейтін жендетін жіберіп, Зұханы өлтіртеді. 1931 жылы қыркүйекте “Жантайлақ биыл жайлаудан ерте түсті. Базарқұл елін бастап, Моңғолияға көшіп кетпекші” деген жалған жаламен Шіңгіл ауданының Бұлғын деген жерінде отырған Жантайлақты да өлтіртеді. Жантайлақ жазықсыз жазаланғаннан кейін Зәйіп тәйжі бастаған мыңнан астам қазақ отбасы Шіңгілден Боғда өңіріне үдере көшеді.  
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Жанталасу

**Жанталасу** , агония (грекше agonіa — күрес, жанталас) — адам ғұмырының соңғы сәтіндегі қатты қиналуы. Бұл кезде организмде қан айналу процесі бұзылып, гипоксия дамиды. Науқастың кенеттен дем ала алмай қалуы, яғни жанталасу алды мен жанталасудың аралығын терминальді үзіліс деп атайды. Оның ұзақтығы 5 — 10 секундтан 3 — 4 минутқа дейін, содан кейін жанталасу басталады. Ал адам қатты қансырағаннан, ауыр жарақаттан кейін есінен танған (шок), тыныс алуы қиындап, организмде оттек жетіспеген жағдайдағы жанталасу бірнеше минуттан, бірнеше сағатқа созылуы мүмкін. Жанталасу кезінде ең алдымен ми қызметі бұзылады. Жанталасудың клиникалық белгілері: дем алған сайын басы шалқалақтап, аузы ашылып, дем жетпей адам қырылдап ауыр дем алады; өкпеге қан бармай, тынысы тарылады; жүректің соғуы әлсіреп, артериалды қан қысымы төмендейді; терісі бозарып, көгере бастайды, суық тер шығады, көз жанары мөлдірлігін жойып, қарашығы ұлғаяды. Осындай симптомдардан кейін, адам есінен танып құлайды. Адам ұзақ ауырмаған, организм қатты әлсіремеген жағдайда адамға барлық реанимациялық шараларды кешенді түрді жүргізіп, кейде адамды жанталасудан шығарып, өлімнен сақтап қалуға да болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина