open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балықтыкөл (көл, Қарағанды облысы)

**Балықтыкөл** — Ертіс алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында, Қоянды ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 26,5 км2, ұзындығы 6,8 км, ені 6 км, ең терең жері 3,8 м, су жиналатын алабы 565 км2. Солтүстік-батыс және шығыс жағалаулары жайпақ, қалғандары - тік жарлы. Көлдің оңтүстік-шығысында ұзындығы 2,5 км, ені 0,7 км түбек бар. Балықтыкөл қар,  жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Көлге солтүстігінен Өзденбай өзені келіп құяды, солтүстік-батыс жағалауынан 2 км жерде Қарасор көліне құятын Талды өзені ағып өтеді. Суының ең жоғары деңгейі - сәуірде, төменгісі - қазан айында байқалады. Қарашада қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тым кермек.  Түбі құмдақ, тұнба батпақты.

## Өсімдігі, балықтары
Жағалауында бетеге, көде, жусан, ши, қараған, құрақ өседі. Мөңке және табан балық кездеседі. Жазда көлге құстар ұялайды.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы көлдері
Қарабұтақ (өзен, Торғай алабы)

**Қарабұтақ** – Қабырға алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жангелді ауданы жерімен ағады.  

## Бастауы
Бастауын Ақжар ауылының солтүстік-батысындағы жонды-белесті өңірдегі бұлақтардан алып, Қабырға өзеніне оң жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 35 км. Арнасының басым бөлігінің жағалауы жайпақ. Қабырға өзеніне құяр тұсында біршама жарқабақты келеді. Ұзындығы 10 км-ге жетпейтін жалпы ұзындығы 168 км болатын 50-ден астам салалары (жылғалар, бұлақтар) бар. Жылдың барлық мезгілінде арнасында ағын болады. Алабы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Молекулалық масса

**Молекулалық масса**, салыстырмалы молекулалық масса – заттың бір молекуласының массасы. Молекулалық масса молекуланы құрайтын барлық атомдар массаларының қосындысына тең.

Массаның атомдық бірліктері
жиынтығымен өлшене отырып, заттағы бүкіл атомдар массасының қосындысымен
сипатталатын молекула массасы. Массаның атомдық бірлігі ретінде көміртектің
он екінші изотопы (12С) атомы массасының мөлшері 1,66043.10−24 г-ға тең келетін
1/12 бөлігі алынған. Молекулалық салмақ затты құрайтын элементтердің бүкіл изотоптық
құрамын ескере отырып анықталған молекуланың орташа массасы болып
табылады. Синонимі — "молекулалық масса". Молекулалық салмақ терминінен гөрі осы
"молекулалық масса" терминін пайдаланған орынды, себебі алғашқысы ескірген
термин.

## Дереккөздер
 

Санат:Физикалық шамалар
Төребай Ақбозов

**Төребай Ақбозов** Ақжолұлы (10.8.1910, Әулиеата уезі, Ботамаймақ ауылы – 25.8.1973, Тараз қаласы) – қоғам қайраткері. 

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Шымкент қаласындағы агрономдар даярлайтын курста оқып шығып, 1931 жылы Алматыдағы а. ш. институтына түсті. 
*1935 – 51 жылы қазіргі Байзақ ауданында агроном, аудыны жер бөлімінің меңгерушісі, МТС директоры,
*1951 – 56 жылы Шу ауданы атқару к-тінің төрағасы, Жамбыл ауданы партия к-тінің 1-хатшысы,
*1962 – 65 жылы Талас аймақтық а. ш. басқармасының бастығы,
*1965 – 71 жылы Жамбыл облысы а. ш. басқармасының бастығы болды.
*1954 жылы КСРО Жоғ. Кеңесінің, 1963 жылы Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің депутаты болып сайланды. Екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Павел Осипович Кайров

**Павел Осипович Кайров** (1904, Ресей империясы, Таллин қ. – 8 сәуір 1962, КСРО, Санкт-Петербург қ.) – актер, Қазақстанның халық артісі. (1955; 1947 жылдан Қазақстаның еңбек сіңірген артісі).

## Өмірбаяны
Сахналық өнер жолын Өскеменде көркемөнерпаздар үйірмесіне (1936 жылға дейін) қатысудан бастады. 

1936 – 1956 жылдары Республикасы орыс драма театрының (Алматы) актері болды.

## Театр рөлдері
Орыс драма театрында ол көптеген рөлдерде ойнап, өзінің актерлік өнерімен көрермендер сүйіспеншілігіне бөленді. Осы театр сахнасында қойылған спектакльдерге қатысып, Василий Царев (В.П. Катаевтың “Майданнан қайтқан солдатында”), Серьга (Н.Ф. Погодиннің “Қайықшы қызында”), Қараман (М.Әуезовтің “Қарақыпшақ Қобыландысында”), Минутка (Б.Ф. Чирсковтың “Жеңімпаздарында”), Якорев, Гриша, Назар Авдеевич (А.М. Горькийдің “Соңғылар”, “Жауыздар” және “Күннен туғандарында”), Городулин, Боровцев (А.Н. Островскийдің, “Ұлық болсаң – кішік болы” мен “Тұңғиығында”), Труффальдино (К.Гольдонидің “Екі мырзаға бір қызметкерінде”), Годар (О. де Бальзактың “Өгей шешесінде”), Лорд Клинтон (В.Гюгоның “Мария Тюдорында”), т.б. рөлдерді орындады. Киноға да түсіп, Чаусов (“Мазасыз көктемде”, 1956), Кошкин (“Ботагөзде”, 1957), Поздняков (“Теңіз дауылында”, 1958) бейнелерін экранға шығарды. 

## Фильмографиясы
*1956 -  *[[Мазасыз көктемде]]* - *Павел Чаусов*
*1957 -  *[[Ботакөзде]]* - *Кошкин*
*1958 -  *[[Теңіз дауылында]]* - *Поздняков*
*1959 -  *[[Ертістің жабайы жағасында]]* - *эпизод*

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Кайров Павел Осипович

Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Эстонияда туғандар
Санат:8 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1962 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Какао

**Какао,** шоколад ағашы () – мәңгі жасыл стеркулия тұқымдасына жататын ағаш. 

## Сипаттамасы
Биіктігі 4 – 8 м, гүлдері сары не қызғылт түсті. Какао Орталық және Оңтүстік Американың қалың ормандарында өседі. Африканың батысында және басқа да тропиктік аймақтарда 16 ғасырдың басынан қолдан егіле бастаған. Орташа жылдық температурасы 21С, жылына түсетін жауын-шашын мөлшері 2000 – 5000 мм-ге жететін жерлерде жақсы өседі. Какао дәнінен, шыбығынан өсіріледі. Какао жемісінің ұызндығы 30 см, салмағы 300 – 600 г, ішіндегі дән саны 25 – 60 (бір ағаш 0,5 – 2 кг дән береді). Жыл бойы гүлдеп жеміс береді, 1 га-дан 12 – 15 ц өнім алынады. Какао дәнінен түрлі заттар (50%-ке дейін – май, 14,5% – азотты заттар, 1,3 – 1,7% – теобромин, т.б.) алуға болады. Какаодан алынған майды кондитер, иіс су өндірістерінде және медицинада дәрілерге қосуға пайдаланады.

## Қолданылуы

## Дереккөздер

Санат:Құлқайырлар
Санат:Оңтүстік Америка флорасы
Санат:Жемісті талдар
Толчинский Виктор Яковлевич

**Толчинский Виктор Яковлевич** (1933 жылы туған, Ресей, Орел қаласы) – график-суретші. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1964). И. Е. Репин атындағы Ленинград (қазіргі С.-Петербург) көркемсурет институтын бітірген (1962). Қазақстан көркемсурет қорының Ақмола көркемсурет шеберханасында жұмыс жасаған. Басты линогравюралық «Целина», «Целиноград строится», «Нефтяные камни» шығармаларымен қатар «Люды целины», «Пахота», «Метель», тағыда басқа портреттері бар. Респ., бүкілодақтық көрмелерге қатысқан.

## Дереккөздер
Нарықты мемлекеттік реттеу

**Нарықты мемлекеттік реттеу**  рынокты мемлекеттік реттеу – рынокта шаруашылық жүргізуші субъектілердің жұмыс істеуін мемлекеттік реттеу. Меншіктің барлық нысанындағы субъектілердің қоғамдық өндірісті дамытуына, әлеуметтік мәселелерді шешуге, халықаралық беделді және сыртқы экономикалық байланыстарды нығайтуға ықпал ету мақсатымен салық, бюджет, құрылымдық-инвестициялық, валюталық-қаржы саясаты арқылы жүзеге асырылады.

## Сілтемелер
* Микроэкономика 
* Макроэкономика  
* Іскерлік
* Нарықтық Инфроқұрылым
* Нарық
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Толыбай Дәуленұы

**Толыбай Дәуленұы** (1603, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Гүлтөбе елді мекені – 1680) – батыр, қолбасшы. Жоңғар шапқыншыларымен болған ұрыстарға қатысқан. Сонымен қатар әділ би, қызыл тілді шешен, көріпкелдік қасиеті болған. Осы тамаша қасиеттерінің арқасында қазақ халқының, ноғай, башқұрт, сібір татарлары арасында «Толыбай сыншы», «Толыбай әулие» атымен танылған. Толыбайдың ұрпақтары Жамбыл ауданында тұрады.

Керей руынан шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Сыншылар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қолбасшылар
Санат:Қазақ би-шешендері
Тәттігүл Досжанова

**Тәттігүл Досжанова** (1910 жылы 1 шілдеде туған, Түркістан қаласы – 2007) – Социалистік Еңбек Ері (1960). Күрделі құрылыс бөлімінде, кеніште және байыту фабрикасында жұмыс істеген. Соғысқа дейінгі бесжылдықтардың екпіндісі, соғыстан кейін коммунистік еңбек екпіндісі болған. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1 шілдеде туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Заң жобасы

**Заң жобасы** - елдегі заң шығарушы органның қарауы үшін немесе бүкілхалықтық референдумға салу үшін әзірленген заңның қабылдауға ұсынылатын мәтіні. Заң жобасын әзірлеу ісі белгілі бір қоғамдық қарым-қатынастар аясын реттеу немесе мұндай реттеуді өзгерту қажеттігін, қолданыстағы заңдар мен оларды қолданудың тәжірибесін талдауды, жобаны әзірлеу туралы шешім қабылдауды, оның мәтінін жазуды, бастапқы жобаны талқылап өңдеуді, мүдделі органдар мен ұйымдардың бәрімен келісіп алуды, т.б. қамтиды. Заң жобасы әзірленіп біткен соң ол заң шығару бастамасы тәртібімен заң шығарушы органның қарауына немесе бүкілхалықтық референдумға салуға беріледі.

## Дереккөздер
Какафония

**Какафония** (грек. kakos – жағымсыз, phone – дыбыс) – музыкалық дыбыстар үйлесімінің ретсіздігі; тыңдаушыға жағымсыз әсер қалдыратын әуен. Какафония, негізінен, кездейсоқ дыбыстар жиынтығынан (мысалы, оркестр аспаптарының құлақ бұрауын келтіргенде) пайда болады. Бірақ қазіргі шет ел музыка мәдениетінің кейбір өкілдері Какафонияның элементтерін саналы түрде өз шығармаларына пайдалануда.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

	

Санат:Дыбыс
Нұрлан Шералыұлы Айтымбетов

**Нұрлан Шералыұлы Айтымбетов** (6 мамыр 1955 ж. Мақтаарал ауданы Славянка ауылы) – ғалым, техника ғылымының доктары (1999), профессор (2002). ҚазМУ-ді бітірген (1979). 1979 – 86 ж. «Шымкентшина» өндірістік бірлестігінде инженер, 1986 – 92 ж. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде инженер, бас инженер, «Мұнай және газ технологиясы» кафедрасының кіші ғылым қызметкері, 1992 – 95 ж. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде ректордың көмекшісі, 1995 – 2002 ж. Оңтүстік Қазақстан технологикалық университетін сырттай оқыту бөлімінің деканы, 2002 – 03 ж. осы университетің Түркістан орталық бөлімшесінің директоры, 2003 жылдан Халықар. қазақ-түрік университетінің Шымкент институтында проректор. Нұрлан Шералыұлы Айтымбетовтің 50-ден аса ғылыми еңбектер мен әдістемелік құралдардың, 1 монографияның және «Мұнай және газ өңдеудегі катализ» оқулығының авторы. ҚР білім беру ісінің үздігі (2003), Облыс мәслихаттың мақтау қағазымен (1997) марапатталған. 
## Сілтемелер


Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздігі
Каламбур

**Каламбур** () – сөз бен сөз тіркестерінің дыбысталуы жағынан ұқсас келуінен туатын стилистикалық оралым, яғни сөз құбылту, сөз түрлендіру. 

Көбінесе, поэзиялық шығармаларда стилистикалық-эмоциялық әсер беру үшін, ұйқастың шымырлығын күшейту үшін қолданылады. Каламбурдың түрлері, көбінесе, юморлық және сатиралық жанрдағы туындыларда жиі кездеседі. Әлемдік әдебиеттен каламбурдың көптеген мысалдарын табуға болады. Орыс әдебиетінде каламбурлы ұйқастар А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Д.Минаев, В.Маяковский, т.б. ақын-жазушылардың шығармаларында кездеседі. Қазақ ақындарының өлеңдерінен де каламбурлы ұйқастар табылады. Мысалы, “Қалқам, жаным, қарағым, бетіңе келмес қарағым” (С.Торайғыров), “Әлденіп, әлсіз басын күшті иген кез. Босанып бойға еркін күш тиген кез” (С.Мұқанов), “Аяғыңа қарамай, Басып алдың қара май” (М.Әлімбаев), т.б.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Шідерті артезиан алабы

**Шідерті артезиан алабы** – Шідерті, Өлеңті өзендері алаптарындағы жер асты сулы өңір. Ақмола облысы аумағында. Ауданы 2000 км²-қа жуық. Су девон-карбон мульдаларын құрайтын, жалпы қалыңдығы 50 – 90 м-дей әктас, құмтас, тақтатастардың карстық қуыстары мен жарықшаларында орналасқан. Ол 30 – 50 м-ден (алап шетінде) 130 – 150 м-ге дейінгі (ортасында) тереңдікте кездеседі. Алап өзіне шектесіп жатқан Нияз, Ереймен тауларынан басталатын өзендерден, көктем мен күзде жылғалар мен сайларға жиналатын сулардан қоректенеді. Мұнда бұрғыланған жеке ұңғымалардың тәуліктік өнімі 50 – 850 м3. Сондай-ақ тәуліктік өнімі 12 мың м3 болатын бұлақтар да бар. Суының минералдары 0,5 – 1,6 г/л. Алаптың суы елді мекендерді ауыз суымен қамтамасыз етуге пайдаланылады.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.

Санат:Артезиан алабы
Жаскешу (Түлкібас ауданы)

**Жаскешу** (1993 жылға дейін – *Корниловка*) — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Жаскешу ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Тұрар Рысқұлов ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км-дей жерде, Арыс өзенінің жағасындағы бұта аралас нарғия шөп, сұлыбас, қоңырбас өскен сұр, қоңыр топырақты тауаралық далалық белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1951 жылы “Қызыл жұлдыз” кеңшарын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен серіктестіктер жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, учаскелік аурухана, мәдениет үйі, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Ауылды айнала орман өскен, бұлақ, көл бар. Жаскешу арқылы Алматы — Шымкент автомобиль магистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Толыбай батыр

**Толыбай батыр** (XVIII ғасыр) – Атығай руынан шыққан батыр. Ескі жырларда былай суреттеледі: Орта жүзден Найман Қабанбай батыр, Арғын Бөгенбай,Керей Жәнібек батыр, Қыпшақ Қошқарбай, Мантай менен Қазыбегі. Толыбай, Тұрсынбай мен Баян батыр, Төлек және Тулақ найман тегі. Қалмақ шапқыншылығының кезінде он алты жасында Толыбай батыр жаудың қалың тобына жападан-жалғыз кеп тиісіп, қорықпай ұрысқа түсіпті. Жас батырдың жорықта жүрген кезінде, екінші бір жақтан кеп тиіскен жау мұның елін шауып, жандарын байлап, малдарын айдап әкетеді. Толыбай батыр астында жер апшысын қуырған ұзын бел торы ат, дұшпанды ізіне түсіп, қуып келе жатады. Жау қарасы көрінбейді, шырқап ұзап кеткен секілді. Күн шыжыған ыстық болса керек. Денесі пысыған батыр, омырауын алдан ескен самалға желпіткен боп, сауытының ілгегін ағытып, көкірегін ашық тастап, қатты ағындап келе жатады. Жаудың аңдып жатқан мергені нысанаға іліп, садақты тартып қалады. Сұм жебе батырдың өңешіне қадалады. Толыбай батыр «аһң деп, қолындағы шашақты найзаны жерге қадап қалғанда, ағып келе жатқан ұзын бел торы ат жұлып әкете алмай, шырқ үйіріліп кетеді. Артынан жігіттері жеткенде, жерге шаншылған найзаны қарсы ұстаған күйі тас мүсінше қатып қалған батырды көреді. Тақымы, қолы қарысып қалған өлі батырды олар аттан зорға түсіріп алады...Батыр өлді, бірақ елінің намысын қорғаған жайлы аңыз қалды, жыр қалды. « Толыбай батыр мерт болған оба» деген жер аты да бар. Ақын А.Нұртазиннің шежіресінде: «Сасықтан Жолдыбайдай батыр өтті, Толыбай жау қолынан қаза шекті. Ұрпағы Толыбайдың Кенже батыр, Алыпты қалмақтардан ескі кекті, кекті » –, деп кектің алынғандығын жазыпты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Неодим

солға|нобай|151x151 нүкте|Неодим ''Nd''
**Неодим** (лат. *Neodymіum*; **Nd**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 60, ат. м. 144,24; лантаноидтар тобына жатады. 1885 ж. Ауэр фон Вельсбах Карл (1858 – 1929) неодим оксидін алып, оны неодим “топырағы” деп атады. Жер қыртысындағы массалық үлесі 3,7•10–3%. 

Монацит (Ce, La…)[PO4] және лопарит (Na, Ca, Ce)2 (Tі, Nb)2O6 минералдарының кристалдық торларына изоморфты қоспа ретінде кіреді. Күмістей ақ металл, 885 °С-тан төмен темп-рада гексагоналды тығыз жинақталады (-Nd), ал 885 °С-тан жоғарыда кубтық (-Nd) кристалдық торларын түзеді. Тығызд. 7,007 г/см³, балқу t 1024 °C, қайнау t 3030 °С. Тотығу дәрежелері +2, +3, тұрақтысы +3. 

Ауада тотығады, бөлме темп-расында HCl, HNO3, H2SO4-пен, қыздырғанда галогендермен әрекеттеседі. Неодимді оның үшфторидін немесе үшхлоридін кальциетерм. жолмен тотықсыздандыру, үшхлоридінің балқымасын электролиздеу арқылы алады Неодим ұшақ пен зымыран жасауға пайдаланылады және лазерлік материалдарға арналған құймалардың (мыс., Mg, Al немесе Tі) құраушысы болып табылады. 

## Сілтемелер
*Көміртек
*Кристалдық тор
*Химия

## Дереккөздер

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Лантаноидтар
Кималь Карычев

**Кималь Карычев** (1933 ж. т., Отырар ауд.) – ғалым, Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1997). Қазақ ауыл шаруашылық институтының аспирантурасын бітірген (1962). 1957 – 1968 жылдары Алматы облысында агроном болып қызмет істеген. 1968 жылдан Қазақ ауыл шаруашылық институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, Алматы ғылыми өндірістік оқу орнының директоры. 2 ғылым кандидатын дайындаған. 180 ғылыми мақаласы, 2 монографиясы жарияланған. 

## Сілтемелер


Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ғалымдары
Молибдаттар

**Молибдаттар** – молибден қышқылының тұздары. Оларға H2MoO4, H6MoO6, полимолибденді, т.б. қышқылдар жатады. Кальций М-ын CaMoO4 болатты лигирлеуге қолданады. Аммоний парамолибдаты (NH4)6 [Mo7O24]H2O тотықсыздандырғыштармен (Zn, SnCl2) әрекеттесіп, құрамы әр түрлі көгілдір немесе көк түсті (молибден көк бояуы) қосылыстар (мыс., Mo8O23H2O) түзеді. Мұны маталарды бояуда және аналит. химияда пайдаланады.

## Пайдаланған Әдебиет
 

Санат:Химия
Ақбұлын

**Ақбұлын** – ауыл шаруашылық кәсіпорны, ашық акционер қоғам.

Қордай ауданы Қордай ауылында орналасқан. 1950 жылы құрылған. Қызметінің негізгі бағыты – масақты бидайдың элиталық тұқымын өндіру, өнімділігі жоғары тұқым сату және сиырдың Алатау тұқымын өсіру. Сондай-ақ, арпа, көкөніс, *мақсары* егіледі. Шаруашылықта 485 адам жұмыс істейді. Жетекшісі А.И.Заноха.

## Дереккөздер


Санат:Қордай ауданы кәсіпорындары
Санат:1950 жылы құрылған компаниялар
Анатолий Иванович Томилов

**Томилов Анатолий Иванович** (1949 жылы туған, Ресей, Курган облысы Шумихин ауданы Хохлы селосы) – қызметкер. Қорған машинажасау институтын бітірген. Қорған аспап жасау зауытында инженер, конструктор бюросының бастығы (1970 – 77), Степногорск мойынтірек зауытында шебер, цех бастығы, бас инженердің, директордың орынбасары (1977 – 2003). 2003 жылдан «Степногорск мойынтірек зауыты» АҚ-ның бас директоры. «Құрмет» ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Орал механикалық зауыты

**«Орал механикалық зауыты»** – ауыл шаруашылық техникасына қосалқы бөлшек, тұрмыстық электр техникасын шығаратын, металл бұйымдарды ыстық және салқын күйінде қалыптайтын, *бейстандарт жабдықтарды* жасайтын кәсіпорын. *1933 жылы* Орал трактор жөндеу зауыты ретінде құрылған. *1946 жылдан* осы атпен аталады. *1993 жылы* акционерлік қоғам, *1996 жылы* ***ашық акционерлік қоғам*** болып қайта құрылды. Кәсіпорын аумағында *темір жол тармағы* мен *автомобиль жолы* тартылған. Құрылған кезден бері зауыттың кәсіби бағдары бірнеше рет өзгерді, бастапқыда кәсіпорында *трактор, автомобиль қозғалтқыштары жөнделіп, астық тиегіш машиналар, жел қозғалтқыштары*, т.б. шығарылды. 1965 жылы трактор қозғалтқыштарына иінді біліктер мен шатундар шығаруға мамандана бастады. Сонымен қатар электрлі құралдар (*су қайнатқыш, үтік, т.б*.) жасау қолға алынды. Қазіргі кезде зауытта ірі көлемді бөлшектер қалыптау, ағаштан әр түрлі бұйым (*есік, терезе, жиһаз түрлері, т.б.*) жасау, пішінді тротуар плиталарын құю кәсібі меңгерілген. Кәсіпорында *механика, аспап, көлік, жөндеу-құрылыс цехтары* жұмыс істейді. Оларда **300-ге жуық** адам еңбек етеді.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:Қазақстан зауыттары
Ақермен

**Ақермен** — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл, Ақермен ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 32 км-дей жерде, Аспара өзенінің оң жағалауында, қылқан боз басым астық тұқымдасты шөптесін өскен қызыл қоңыр, сортаңдау қоңыр топырақты тау алдының қоңыржай ылғалды жазығында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы "Овцевод" кеңшары ретінде қаланды. Ақермен - тарихи атау. Ақермен ауылында "Меркі асыл тұқымды мал зауыты" орналасқан. Бұл өңірде Ақермен шөбі мол болғандықтан, ауыл осылай аталған. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда мәдениет үйі, орта мектеп, фельдшерлік пункт, байланыс бөлімшесі, кітапхана бар.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Каландр

thumb|Calender machine for electrode pressing in Lithium-ion battery manufacturing
**Каландр** ( – қақтау, яғни қысып өңдеу, жылтырату) – біліктер жүйесінен (2-ден 20-ға дейін) тұратын машина (не оның бөлігі). Каландрда материалдарды (мата, қағаз, резина, т.б.) қысып өңдейді. Каландр біліктері аралығынан өткен, өңделетін материал тығыздала, тегістеле және жұқара түседі, сондай-ақ, материалдарға ою-өрнек басылады, сурет салынады. Өрнектеуіш Каландрдан өзгесінің біліктері теп-тегіс жұмыр болып келеді, көбінесе, металдан жасалады. Каландр тігін, қағаз және резина өндірістерінде полимерлі қабыршақ және пластмассадан бұйымдар жасауда да қолданылады. Суретте көрсетілген 3 білікті Каландр, негізінен, резина өңдеуге арналған.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Санат:Полимерлер
Санат:Машина
Мұхамбетқасым Қойшыбайұлы Шәкенов

**Мұхамбетқасым Қойшыбайұлы Шәкенов** (4.5.1942 жылы туған, Сарысу ауданы Жаңаарық ауылы) – қоғам қайраткері. Алматы зоотехникалық малдәрігерлік институтын (1964) мал дәрігері мамандығы бойынша бітірген. 1964 – 1965 жылдары Сарысу ауданы «Коммунар» кеңшарында мал дәрігері болды. 1965 – 1973 жылдары Свердлов, Жамбыл аудандарында, Қазақстан ЛКЖО ОК-і және Бүкілодақтық ЛКЖО ОК-і аппараттарында жауапты қызметтер атқарды. 1978 жылы СОКП ОК-нің жанындағы Жоғары партия мектебін сырттай оқып бітірді. 1973 – 1984 жылы Жезқазған облысы комсомол комитетінің 1-хатшысы, Ақтоғай ауданы атқару комитетінің төрағасы, Жаңаарқа ауданының партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарды. 1984 – 1993 жылдары Шымкент облысы (қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы) Қызылқұм (қазіргі Отырар) ауданы партия к-тінің 1-хатшысы және ауданы кеңестің төрағасы, Қазақстанның тарихи және мәдени ескерткіштерін қорғау қоғамы орталық кеңесінің төрағасы болып істеді. 1993 – 1995 жылдары ҚР Президенті және Үкіметі аппаратының бөлім меңгерушісі, ҚР Жоғагы Кеңесі аппаратының басшысы болды. 1995 жылдан ҚР Үкіметінің аппаратында бөлім меңгерушісінің орынбасары, 1996 жылдан ҚР Үкіметінің бас инспекторы болып қызмет істейді. Шәкенов қажырлы еңбегі үшін екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Ерен еңбегі үшін», т.б. медальдармен, бірнеше Құрмет грамоталарымен марапатталған. Ол Қазақтың тарихи және мәдени ескерткіштерін қорғау қоғамы ОК-нің құрметті мүшесі.

## Сілтемелер


## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қарағанды облысы
Михайловка (Аршалы ауданы)

**Михайловка** — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Михайлов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Ауданы орталығы – Аршалы кентінің солтүстік-шығысында 19 км-дей жерде, Мойылды өзенінің жағасында. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1898 жылы қаланған. 1929 жылдан “Новый Путь” ұжымшарының, 1961 жылдан “Михайловский” астық кеңшарының орталығы болып келді. Михайловкада “Москалец және К” ұжымдық серіктестік, т.б. бар. Ауыл арқылы Астана — Ерейментау, Қарағанды – Аршалы – Ерейментау автомобиль жолдары өтеді. 

## Дереккөздер

 

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Калан

**Калан**, **Камчатка құндызы (кәмшаты)**, **теңіз құндызы (кәмшаты)** () – – сусарлар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі аң. 

Калан, көбінесе, Тынық мұхитта (Аляскадан Калифорнияға дейін), Алеут, Командор аралдарында және Камчаткада таралған. Тіршілігінің көп уақытын суда өткізеді. Тұрқы 1,5 м-дей, салмағы 40 кг-ға дейін. Алдыңғы аяқтары қысқа, артқы аяқтары ескек тәрізді, жүзуге бейімделген. Басы жұмыр, ұзын мұрттары танауы мен құлағын жауып тұрады, құйрығы жалпақ және оның ұызндығы 35 см-ге жуық. Каланның терісін жібектей қарақоңыр немесе қара түсті қалың түк басқан. Калан теңіздің жартасты жағалауына жақын жерлерде кездеседі. Құрлықта баяу қозғалады, суда жақсы жүзеді (кейде су астында 45 мин-қа дейін болады). Суда шалқасынан жатып дем алады және ұстаған жемін (теңіз кірпісі, моллюскі, балық, шаяндарды) осылай жатып жейді, қорегін күндіз аулайды. Калан 9 ай көтеріп 1, кейде 2 күшік туады. Калан терісі бағалы аң болғандықтан, өте көп ауланған, соның нәтижесінде 19 ғасырдың ортасына қарай саны күрт азайып кетті. Қазір өте сирек кездесетін аң болғандықтан қорғауға алынып, Ресейдің “Қызыл кітабына” енгізілген (1999).

Калан, камчатка құндызы, ұзындығы 100-150 см, құйрығы, 30-36 см. Алдыңғы аяқтары қысқа, тұяқтары бунақталмаған, аяқтарының табаны мен саусақ сүйектері тұтас, жарғақты ескекке айналған. Суға сүңгігенде құлақ және танау тесіктері жабылады. Жүні қалың, жібектей биазы, қарақоңыр, кейде қара. Тынық мұхит жағалауы мен Калифорниядан Жапонияға дейін таралған. Күндіз белсенді тіршілік етеді. Ұрғашы құндыздар 8-9 ай тұқымын көтереді. 2 жылда бір ұрпақ береді. Теңіз кірпісі, былқылдақ денелілер және балықтармен қоректенеді. Бакылаудағы жануар.

## Дереккөздер


Санат:Сусарлар тұқымдасы
Санат:Теңіз сүтқоректілері
Калахари

*'Калахари* (kalaharі, бечуа тілінде karrі – жан азабы деген сөз) – Оңтүстік Африканың орталық бөлігіндегі табиғи атырап. Африка платформасының Калахари синеклизасында орналасқан. Ангола, Замбия, Намибия, Ботсвана, Зимбабве және ОАР жерінде, батысы мен шығысында баспалдақты үстірттермен, солтүстігінде Луанда – Катанга жақпарлы тауларымен шектелген аса кең ойпаң. Солт-тен оңтүстікке қарай 2000 км-ге, батыстан-шығысқа қарай 1200 км-ге созылған, аум. 630 мың км². Абсалют биіктігі 1000 м. Ойпаңды басып жатқан құм төбелердің биіктігі 100 м-ге жетеді. Климаты, негізінен, тропиктік. Жылдық жауын-шашын оңтүстігінде 150 мм-ден солтүстігінде 1000 мм-ге дейін. Калахаридың солтүстігінен Замбези, оңтсүтігінен Оранж өзендері орай ағады. Көпшілік бөлігі ағынсыз, тұйық. Ішкі бөлігіндегі ең ірі өзені – Окаванго. Неғұрлым ылғалды Солтүстік бөлігінде (1000 мм-ге дейін) сирек орман, орталығында саванна, оңтүстігінде шөлейт пен шөл ландшафтысы орын алады. Оңтүстігіндегі Бакалахари көтеріңкі жазығын астық тұқымдас өсімдіктер мен жабайы қарбыз (тсамма), жабайы зәйтүн, сүттіген және сирек те болса қарағаннан тұратын құрғақ саванна алып жатыр. Аса ірі Калахари – Хемсбок, Ботсвана және Этоша ұлттық саябақтары бар. Жануарлар дүниесі Эфиопия биогеографиялық аймағының Оңтүстік Африка тармағына жатады. Халық өте сирек қоныстанған (1 км²-ге 1 адамнан келеді). Көпшілігі бушмендер. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Африка шөлдері
Заң кеңесі

**Заң кеңесі** - жұртшылыққа заң көмегін көрсету жұмысын ұйымдастыру үшін құрылатын адвокаттар ұжымы. Ол Қазақстан Республикасының “Адвокаттық қызмет туралы” Заңы (1997) негізінде облыстық, қалалық (республикалық маңызы бар) адвокаттар алқасы төралқасының шешімімен құрылады.

Заң кеңесінің мекен жайын және онда жұмыс істейтін адвокаттардың санын адвокаттар алқасының төралқасы әділет органымен келісе отырып айқындайды. Заң кеңесінің ағымдағы есеп шоты, белгіленген нысандағы мөрі мен мөртабаны болады. Заң кеңесінің қызметі адвокаттар алқасы төралқасына бағынышты. Заң кеңесін меңгеруші басқарады, оның өкілеттігіне заң кеңесі қызметін ұйымдастыру, азаматтармен заң көмегін көрсету туралы келісімдер жасасу, ұйымдармен заң көмегі қызметін көрсету жөнінде шарт жасасу, адвокаттарға жұмыстарды бөліп беру, олардың қызметіне ақы төлеу мөлшерін белгілеу, көрсетілетін заң көмегі қызметтерінің сапасына бақылау жасау жатады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Айсара Айтымбетова

**Айсара Айтымбетова** (9 тамыз 1948 ж. Ленгер ауданы (қазіргі Төле би ауданы) Таулық ауылы)– сауыншы. 

Еңбек жолын 1960 ж. Сайрамсу ұжымшарында сауыншы болып бастап, зейнеткерлікке шыққанға дейін еңбек еткен. Осы ерен еңбегі үшін 1960 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды.

## Дереккөздер

Санат:9 тамызда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Төле би ауданында туғандар
Санат:Сауыншылар
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары
Калевала

thumb| right
**“Калевала”** (Kalevala) – карел-фин халқының эпосы. Балтық жағалауындағы финн тайпаларында пайда болып, 
кейінірек карел халқына тараған. “ Калевала” бірнеше жырлардан тұрады. Алғаш зерттеп, оның тұтас жыр екендігін анықтаған және біріктіріп (1835 жылы, 32 жыр; 1859 жылы, 50 жыр) бастырған Э.Ленрот (1802 – 1844) болды. “ Калевала ” эпосында халыққа гүл, егін егуді үйреткен ақылды Вяйнямейнен, шебер ұста Ильмеринен, ер жүрек батыр Лемминкяйнен, өз қожасы көрсеткен азапқа төзбей, күш жұмсауға көшкен Куллерволар арқылы карел-финн халқының тарихы мен салт-санасы, арман-мүддесі бейнеленді. “ Калевала ” орыс, ағылшын, неміс, француз, швед, жапон, т.б. халықтардың тіліне аударылған. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Финляндия
Санат:Алфавит бойынша кітаптар
Санат:Өнер
Каледон қатпарлығы

**Каледон қатпарлығы** – (Caledonіa – Шотландияның лат. атауынан шыққан) – кембрий, ордовик, силур кезеңдерінде пайда болған ірі қатпарлану, тау құру, интрузиялар кептелу  процестерінің жинағы. Кей аймақтарда Каледон қаласына төм. және орта девон дәуірлерінің  тектоник. қозғалыстарын да қосады. Терминді ғылымға франц. геологы М. Бертран 1887 жылы енгізді. Каледон қатпарлығы төм. (ордовиктің соңы) тектоник. – магмалық дәуірлерге бөлінеді. Каледон межесінде көне платформалар мен мұхит ойыстарынан басқа жер бетінің барлық аймақтарында геосинклинальдың теңіз-аралдық жай үстем болды. Каледон қатпарлығыдүмпуі нәтижесінде геосинклинальдық дамуын анықтап, тұрақты таулы өлкелерге айналған аудандарды каледонидтер деп атайды. Оларға Солтүстік Аппалач, Солтүстік және Шығасыр Гренландия, Грампиан, Салаир-Саян, Наньшань, Катазия, Шығасыр Австралия геосинклинальдары жатады. Каледонидтер көне платформаларды қоршап, мығымдалған жер қыртысының аумағын ұлғайтты. Олармен қатар Каледон қатпарлығы өлкелері басқа жас геосинклиналь белдеулерінде де нығайып көтерілді. Орталық Қазақстан (Көкшетау, Ұлытау, Шыңғыс тауы), Солтүстік Тянь-Шань, Солтүстік Жер аралдары, т.б. Каледон қатпарлығы Кордильера, Богемия, Бретан, Орал, Орталық Тянь-Шань тауларында да байқалады. Бірақ кейіннен өткен герцин, альпі қатпарлықтарының жаңғырту әсерінен оларды жеке бөліп көрсету қиын. Каледон қатпарлығы кемелге жетпей, толық аяқталмай келесі герцин дәуірімен ұштасты. Каледон қатпарлығы көне таулар болғандықтан жатаған келеді. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
	

Санат:Қатпарлар
Санат:1887 жыл
Санат:Палеозой
Шідерті суару жүйесі

**Шідерті суару жүйесі** - Павлодар облысының Ақтоғай ауданы және Екібастұз қалалық әкімдігі аумағы жерінде. 

Шідерті, Қарасу, Көкөзек өзендерінің жайылмасын қамтиды. Шабындық суару мақсатында 1975 жылы іске қосылған. Ертіс-Қарағанды каналының суын пайдаланады. Бастауындағы су ағымы 21 м³/с. Каналының ұзындығы 108,7 км. Көлтабандап суаруды реттеу үшін 420 гидротехникалық қондырғы орнатылған. Жайылған судың орташа тереңдігі 0,4 м-ге жетеді. Жүйе негізінде 23,0 мың га шабындық суарылады.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы географиясы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Тонга шұңғымасы

**Тонга шұңғымасы** - Тынық мұхиттың Тонга аралдар тобының оңтүстік-шығысында. 

Самоа аралдарынан 25 о.е-ке дейін 860 км-ге созылып жатыр. Ені 78 км, тереңд. 10887 м (дүниежүзілік мұхиттың Оңтүстік жарты шардағы ең терең жері). Оңтүстігінде Кермадек шұңғымасына ұласады.

## Дереккөздер

Санат:Тынық мұхиты шұңғымалары
Санат:Тонга географиясы
Санат:Алфавит бойынша мұхит шұңғымалары
Ауыл (газет)

**«Ауыл»** — Қостанайда шыққан (1923 ж. 1 қыркүйек) губерниялық газет. 

Алғашқы шығарушылары — М. Сералин, Б. Майлин. Газеттің негізгі міндеті ауылды кеңестендіру, шаруаларды өкімет басқару ісіне қатыстыру, жұмысшы-шаруа одағын күшейту, комм. партия саясатын, оның қаулы-қарарларын ауылға жеткізу болды. 1928 — 30 ж. “А.” округтік газет ретінде шықты. Округ ауданға айналған соң, “Колхоз жолында”, 1932 жылдан “Социалды еңбек” болып аталды. Қазақстан ОАК-тінің 1935 ж. 29 шілдедегі қаулысына орай Қостанай облысы құрылғаннан бастап облыстың баспасөз органы ретінде “Сталин жолы” деген атпен шығарылды. 1936 ж. “Большевиктік жол” аталды. Кейін “Коммунизм таңы” деген атпен шығып тұрды. Қазір облысы газет “Қостанай таңы” деп аталады. Алғашқы саны 1923 ж. 1 қыркүйекте жарық көрді. 1931 жылға дейін Қостанай губерниялық, кейінірек округтік партия комитеті мен кеңесінің органы ретінде шықты. Тұңғыш редакторы М. Сералин, жауапты хатшысы Б. Майлин болды. Еңбекшілердің жаңа тұрмыс құру жолындағы күресін, халық мәдениетін көтеру, ұйымдастыру мәселелерін көтерді. Онда Әуезовтің *«Еңлік - Кебек»* пьесасы туралы рецензия (1930, 27 қаңтар) жарияланды.

## Дереккөздер


Санат:Қостанай облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
ФОБ

**Фоб** () — халықаралық саудада тауарды жеткізу мен ақысын төлеу, оның бағасында тасымалдауға, жүк тиеу-түсіруге жұмсалған шығынды есептеу тәртібін айқындайтын жағдай; тиелген және жөнелтуге дайын тауардың бағасы; яғни оның бағасына көлік шығыны мен тауарды кеме бортына жеткізу шығыны енгізіледі. 

Фоб шарттарында сатылатын жүктің кеме бортына жеткізілген сәтке дейінгі жай-күйі, оның зақымдануы мен ысырабы үшін сатушының жауапкершілігі көзделеді, мұның өзі сатушы екінші тараптан алатын құжатта — таза коносаментте көрсетіледі. Ал сатып алушының міндеттемесінде кемені жалдау, онда жүкке қажетті орынды қамтамасыз ету, сатушыға кеме келетін мерзім мен порт туралы уақтылы хабарлау, сатушы ұсынатын шоттар мен коносаменттің орнына уағдаласылған нысанда төлем төлеу қамтылады. Сатып алушы тауар бортқа тауар жеткізілгеннен кейін тауардың кездейсоқ опат болуы мен бүлінуі қатерін көтереді, жүктің сақталуы мен тасылуын қамтамасыз етіп, тиісті шығынды өтейді. Тауар  көлігімен жеткізілгенде Фоб франко-вагон шартына сай келеді.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық коммерциялық терминдер
Санат:Халықаралық сауда
Ақжол ЖШС

«**Ақжол 7**» – ауыл шаруашылық кәсіпорны, ЖШС. Байзақ ауданы Аймантөбе ауылында орналасқан. 1999 жылы құрылған. Қызметінің негізгі бағыты – бидай, арпа, жүгері, көкөніс өндіру. 2180 га егістік (оның 1003 га-сы суармалы жер), 547 га жайылымдық жері бар. Шаруашылықта 123 адам жұмыс істейді. Жетекшісі О.Момынов.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Балықтыкөл (көл, Ақмола облысы)

**Балықтыкөл** — Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Шортанды ауданының батысындағы Жалтыр темір жолы стансасының солтүстік-шығысында 20 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 18,3 км2. Тереңдігі 1,7-2,3 м. Су жиналатын алабы 478 км2. Жағалары тік, биіктігі 3-4 м, тек солтүстік жағасы жазық. Түбі тұнба балшықты (қалыңдығы 0,1-0,8 м), оңтүстік құмдақ. Көл ағынды, оған 3 жылға құйып, бір өзен ағып шығады. Қар және жер асты суымен толысады. Қарашаның басында қатып, сәуір айында мұзы ериді. Суы тұщы, ауыз су ретінде пайдалануға жарамды. Жағалауындағы қалың қамыс жергілікті шаруашылық қажетіне, ал көл құс өсіруге, балық аулауға пайдаланылады.

Санат:Шортанды ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Калибрлеу

**Калибрлеу** – 1) прокат өндірісінде – металл шыбықтарды, сымды және басқа да осындай металл бұйымдарды белгілі бір өлшеммен шығару үшін созу станының арнаулы тесігінен өткізіп, суық күйінде сәл сығымдай созу; 2) тұқымды калибрлеу – әр түрлі дақылдардың (жүгері, қант қызылшасы, т.б.) дән түйірлерінің өлшемдеріне сәйкес іріктелуі. Дән сепкішті біркелкі тұқымдармен қамтамасыз етеді. Калибрлеу арнайы калибрлегіш машинамен жүзеге асырылады; 3) жемістерді калибрлеу – қолмен не калибрлеуші машина жәрдемімен жемістерді өлшемдеріне сәйкес біркелкі түйірлерге ажырату. Жемістерді (алма, цитрусты жемістер, т.б.) сапасы мен өлшемдеріне қатысты калибрлеу калибрлеуші машина (диам. 55 – 75 мм тесігі бар 5 транспортер) арқылы іске асырылады. Жемістер өлшемдеріне сәйкес тесіктерден түсіп іріктеліп отырады. Калибрлеуіш машинаның жұмыс өнімд. сағатына 3 т. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Қарулар
Сыдық Досметов

**Сыдық Досметов** (1900 – 1979) – Социалистік Еңбек Ері (1949). Сайрам ауданының Сайрам ауылында дүниеге келген. Ұлты – өзбек. 1930 – 1960 жылдары Коммунизм ауыл шаруашылығы артелінде («Сайрам» ӨК) жұмысшы, кейін басқарма бастығының орынбасары, жылқы фермасының меңгерушісі болып істеді. 1961 жылдан зейнеткерлік демалыста болған. Досметов ауылда ұйымдастырылған ауыл шаруашылық артеліне қабылданып, еңбек етті. Ол озық тәжірибелерді терең меңгеріп, жылқы өсіру әдістерін үнемі жетілдіріп отырды, сөйтіп өз ісінің шын шеберіне айналды. Досметов ауылдық, облыстық Кеңес депутаты болып сайланған.
## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тонзиллит

нобай|
**Тонзиллит** (tonsіllіtіs) – таңдай (көмекей) бадамшаларының қабынуы. Тонзиллиттің жедел түрі және оның бірден қатты ұстайтын созылмалы түрі бар. Созылмалы түрі мұрыннан қиналып дем алудан, мұрын қуыстарының және тістің зақымдануынан болады. Бұл кезде қабыну ошағы негізінен бадамша бездің шұңқыры лакунада болады. Науқас адамның оқтын-оқтын тамағы ауырып, жұтынғанда тамағында бір нәрсе тұрғандай сезінеді. Кейде құлақ шаншып ауырады. Ауру адамның дене қызуы 37,3 – 37,5С-қа көтеріліп, дерт бірнеше аптаға, тіпті бірнеше айға созылады. Соның салдарынан науқас әлсіреп, буындары сырқырайды, басы ауырып, жұмысқа қабілеті төмендейді. Тонзиллиттің бұл түрі мезгіл-мезгіл қайталануы мүмкін. Дерттің өршуі жүрек-қантамыр және несеп-зәр шығару жүйелері қызметінің бұзылуына, буындардың сырқырап ауруы – тонзиллогенді сепсиске әкеледі. Сондықтан дер кезінде дәрігерге қаралу керек. Емді дәрігер тағайындайды. Ем кешенді түрде жүргізіледі. Дұрыс диета сақтап, витаминдерге бай тағамдар ішу керек; антигистаминді препараттар, антибиотиктер беріледі; лакуналарды антисептикалық ерітінділермен жуады. Дерт қатты асқынып кеткен жағдайда, хирургиялық операция жасап, таңдай бадамшаларын алып тастайды.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Медицина
Санат:Аурулар
Қозүй

**Қозүй Жәнібекұлы** (1699, Сайрам маңы – 1771, Шу бойы) – жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерлігімен көзге түскен батыр. Ұлы жүздің Ботбай руынан. Жастайынан атқа қонып, қазақ жасақтары қатарында жоңғарлармен күреске қатысқан. 1718 жылы болған шайқаста жоңғарлар қолына түсіп қалады. Жоңғарлар қол-аяғын байлатып, дүре соқтырып, ағаш қалыппен қысқанда да ол тістеніп отырып алған. Сонда жоңғар қонтайшысы: «Қазақтың талай батырын көріп едім, мынандай хас батырын көрмедім, қол-аяғын босатып, зынданға тастаңдар» депті. Содан Қозүй батыр 3 жыл зынданда жатып, жоңғардың бір қызының көмегімен зынданнан қашып шығады. Босанып шығысымен қол жинап Өтеген батырдың сарбаздарына келіп қосылады. Өтеген батырмен үнемі бірге болып, талай көзсіз ерліктер істеген. Жорықтардың бірінде жоңғар ауылын шауып, жоңғар шонжарының қолға түскен үш қызының бірін немере інісі Жаналыға, екіншісін ағасы Амандыққа, үшіншісін туысы Жиембетке қосады. Жасы ұлғайғанда өзімен ілесіп келген Ботбай руының балаларын Іле, Қаскелең, Жиренайғыр өзендерінің бойларына орналастырады. Кейін бұл жерден көшіп, Шу мен Қарабалта өзендері бойына келіп орналасады. Бұл жер әлі күнге дейін «Қозүй батыр қонысы» деп аталады. 
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:Тұлғалар
Аманбек Ақайұлы

**Аманбек Ақайұлы** (1947 ж. т., Қазығұрт ауданы Рабат ауылы) – ғалым, биологиялық ғылым доктары. 1983 – 90 ж. Ақсу-Жабағылы қорығында қызмет етті.  Бірнеше жыр жинағының авторы.
Алдымен сол ауданның Қ. Әбдалиев атындағы мектебінде оқып, кейін Шымкенттегі № 12 мектеп –интернатты бітірген.
1965-70 жылдары Алматыда оқып жоғары білім алды. 1983-90 жылдары Түлкібас ауданындағы «Ақсу-жабағылы» қорығында жауапты қызметте болған. Бұданкейін «Қазығұрт» атты қордың төрағасы болды. Қазір «Жібек жолы» халықаралық қорының президенті.
Аманбектің бірнеше жыр жинақтары жарық көрген. Оның «Еркеназ, Ғайып Ерен Қырық Шілтен», «Қазығұрт», «Ән арнадым халқыма» деген секілді кітаптары бар. Аманбектің танымал бірнеше әндері бар. Ол облыстық «Үклім- ай» атты өнер сайысында бас жүлдеге ие болған. Ғалым киелі Қазығұрт тауынның тарихын зерттеуге ат салысып жүр.
А. Аққайұлы биология ғылымдарының докторы.
## Кітаптары
«Еркеназ»
«Ғайып Ерен»
«Қырық Шілтен»
«Қазығұрт»
«Ән арнадым халқыма»

=Сыртқы сілтемелер=
* Аманбек Ақайұлы 

## Дереккөздер
ЮНКТАД

**ЮНКТАД**(UNCTAD – Unіted Natіons Conference on Trade and Development – Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясы) – Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының халықаралық сауда ұйымы болып табылмайтын органы. 1964 ж. құрылған‚ оған 168 ел мүше. Негізгі міндеттері: халықараралық сауданы‚ мемлекеттер арасындағы тең құқықты  өзара тиімді ынтымақтастықты дамытуға жәрдемдесу‚ халықараралық экономикалық қатынастардың жұмыс істеуі жөнінде жан-жақты ұсыныстар әзірлеу‚ т.б. Жұмыстың топтық әдісі бойынша мүше мемлекеттер әлеумметтік-экономикалық және географиялық қағидаттар бойынша төрт топқа бөлінген. ЮНКТАД шешімдері қарарлар немесе мәлімдемелер нысанында қабылданады және ұсыныс сипатында болады. Бұл ұйымның қамқорлығымен көп тарапты келісімдер мен конвенциялар әзірленеді‚ оның жұмысына бірқатар халықаралық ұйымдар қатысады. Жоғары органы – Сауда және даму жөніндегі Конференция мен Кеңес‚ оның шеңберінде алты комитет жұмыс істейді.
## Дереккөздер:


Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымы
Санат:Халықаралық ұйымдар
Торғай (өзен, Сілеті алабы)

**Торғай өзені** – Сілеті алабындағы өзен. Кедей өзенінің оң саласы. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданының солтүстігімен ағып өтеді.

## Бастауы
Бастауын Одырайтас тауының оңтүстік-батысынан алады. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 32 км. Жалпы ұзындығы 21 км-ді құрайтын 6 сала келіп құяды. Қар суымен толысады. 

## Өсімдігі
Жағасындағы қара қоңыр топырағында боз, ақ селеу аралас өсімдіктер өскен. Суы шабындықты суаруға пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы өзендері
Санат:Сілеті су алабы
Асылбек Жасымбеков

**Асылбек Жасымбеков** (4.3.1934 жылы туған, Сарысу ауданы, Жайылма ауылы (қүжат бойынша Қазығұрт ауданы, Сарапхана ауылы - 2011, Тараз) – ұшқыш, Социалистік еңбек ері (1983).

1953 жылы Орал қаласындағы ұшқыштарды алғашқы даярлықтан өткізетін әскери-авиация мектебіне қабылданып, ЯК-2, ЯК-18 ұшақтарын жүргізуді үйренді. 1957 жылы РКФСР-дің Балашов облысындағы Борисоглебск әскери-авиация уч-щесінде бір жыл МиГ-15 ұшағын жүргізуді үйренді. 1958 жылы «ПВО Москва» құрамында, Клин қаласындағы әскери полкта болады, Як-23 ұшағында жаттығады, кейін Калинин облысының Ржев қаласында 2 жыл осы ұшақпен ұшады. 1960 жылы Алматы азаматтық әуе флоты басқармасына жұмысқа қабылданады. 1969 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Ан-2, ИЛ-14, Ан 24 ұшақтарын жүргізді. «Ерен еңбегі үшін» медалімен (1966), Ленин орденімен (1973) марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Сарысу ауданында туғандар
Санат:2011 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақ ұшқыштары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Фовизм

**Фовизм** () — француздың бейнелеу өнеріндегі ашық бояуды еркін пайдалануымен ерекшеленетін кескіндеме стилі. 

20 ғасырдың бас кезінде пайда болды. Оның өмірге келуі В.Ван Гог, П.Сезанн мен П.Гоген сынды көрнекті кескіндемешілер есімімен тығыз байланысты. Фовизм 1905 ж. Париж қ-нда Тәуелсіздер салонында бір топ суретшілер (А.Матисс, А.Марке, Ж.Руо, Р.Дюфи, А.Дерен, М. де Вламинк, Ж.Брак) туындылары көрмесінен басталды; сол кездегі сыншылар осы көрмеге қойылған кескіндеме шығармаларын мысқылдап, оған “жабайылық” деген атау береді. Фовизм ұзақ уақыт өмір сүрмегенімен ол өз дәуірінде бейнелеу өнерінде ықпалды қозғалысқа айналды. Фовизм стилін ұстанушылар түстің еліктеушілік қасиетінен қашып, оның өзіне тән үйлесімділігі мен құндылығын күшейту мақсатын көздеді. Фовизм ағымын қолдаушылар объектіні әркім өзінше қабылдау арқылы бейнелейтін адам мен белгілі бір затты сол қалпында қарабайырлау етіп көрсету, оған қоса шартты түрде сәнді болуы мен пластик.-композиц. шешімінің экспрессиялығына ден қойды. Осы тұрғыдан алып қарағанда олар Сезанн, Гоген, Ван Гог пен Ж. Сера әсерінен алыстай алмады әрі көптеген кескіндемешілер шығарм. үшін Фовизм уақытша кезең болып қалды. Бұлардың қатарынан суретші Матисс қана бояу түсінің ғажайып сұлулығын түйсініп түсінуде өз ізденістерін үнемі, тоқтаусыз жалғастырды. Осынау суретшілер тобы аз ғана уақыт – үш жылдай бірге еңбек еткенімен Францияда олардың жолын қуушы бірқатар кескіндемешілер бой көрсетті; тіпті кезінде Германия (Э.Л. Кирхнер) мен Ресейдегі (В.В. Кандинский, А.Г. Явленский) суретшілер шығарм-на да айтарлықтай ықпал жасады. Ф. кескіндеме өнерінде басқа ағымдарға, соның ішінде неміс экспрессионизміне күшті әсер етті. 1909 жылдан оның орнын жаппай кубизм стилімен әуестенушілік алмастырды.

## Көркемсурет
Көркемсуреттегі фовизм ашық туспен және жеңілдетілген формасымен сипатталады. Бағыт ретінде тек 1898 - 1908 жылдар аралығында болды.

Фовистерге рух берушілер постимпрессионистер Ван Гог пен Гоген болды. Олар субъективті интенсивті жұмсақ және табиғи, импрессионистерге тән түсті қолданды.Оптикалық түспен толық алшақтаған Матисс, бұл мектептің негізін қалаушы деп есептеледі. Оның суретінде айқындық пен көркемдік беріп тұрса, әйел адамның мұрыны жасыл түспен бейнеленген болуы мүмкін. Матис: «Мен Әйелді емес, суретті саламын» - деген.

## Дереккөздер

Санат:Көркемдік бағыттар
Санат:Фовизм
Оралмұнайгазгеология

**“Оралмұнайгазгеология”** – мұнай-газ барлау мекемесі. *1995 жылы* құрылған. Батыс Қазақстан облысында мұнай мен газ кендерін барлаумен айналысады. Мемлекеттік меншікте. Батыс Қазақстан облысының Казталов ауданындағы ***“Порт Артур” (“Ақпәтер”)*** газ кенінің бірсыпыра блоктарында, Қаратөбе ауданының Шыңғыс-Телсу алаңының біраз блоктарында барлау жүргізуге және көмірсутек шикізатын өндіруге лицензия берілген.

## Дереккөздер


Санат:География
Ақалтын (Шардара ауданы)

**Ақалтын** — Түркістан облысы Шардара ауданындағы ауыл, Ақшеңгелді ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шардара қаласынан солтүстікке қарай 110 км жерде, Қызылқұм каналының сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1978 жылы құрылған «Ақ алтын» мақта кеңшарының орталығы болып келді. 1997 жылдан кеңшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда мәдениет үйі, орта мектеп, кітапхана, емхана жұмыс істейді. 20 – 25 км жерде Мұрынғарақ тауы маңында «Жылы су» шипалы минерал суы бар.

## Дереккөздер

Санат:Шардара ауданы елді мекендері
Шілдер

**Шілдер** кейде **Шөжеқұрлар туысы** () – тауықтәрізділер отряды, қырғауылдардар тұқымдасына жататын құстар туысы. 

Қазақстанда 2 түрі:
* сұр шіл (),
* сақалды шіл (). 

Соның ішінде ең жиі кездесетіні – сұр шілі, оның 8 түр тармағы бар. Бұлар республиканың барлық аймағында мекендейді, тек шөлді, биік таулы жерлерде кездеспейді. Дене тұрқы 35 см, аталығының салмағы 500 г, аналығы – 350 г. Сыртқы қауырсыны сұрғылт, онда көлденең жолақты қара дақтары, бүйірінде қоңыр жолақтары бар, басы мен мойны қызғылт сары түсті, бауыры – ақ және онда таға тәрізді қоңыр таңбасы болады. Ағаш басына сирек қонақтайды, жерде жақсы жүгіреді, қауіп төнгенде қанатын жиі-жиі қағып, өзінше дыбыс шығарып, ұшып кетеді. Топтанып жүреді. Отырықшы құс. Жерді шұқырлап ұя жасайды да, оған құрғақ шөп төсейді. Ұяға 12 – 25 жұмыртқа салып, оларды аналығы мен аталығы 25 күндей шайқайды. Өсімдік тұқымымен, бүрімен, жәндіктермен (қоңыз, құмырсқа, тағы басқа) қоректенеді. Зиянды жәндіктерді жеп, пайда келтіреді. Кәсіптік маңызы бар бағалы құс, әуесқойлық жолмен көп ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Тауықтәрізділер
Санат:Құс түрлері
Санат:Қырғауылдар
Санат:1760 жылы зерттелген жануарлар
Ақбай (Түркістан облысы)

**Ақбай** — Түркістан облысы Сайрам ауданы, Қарасу ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 6 км-дей жерде, Ақсу өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесін 20 ғасырдың басында Манкент ауылынан көшіп келіп қоныстанғандар қалаған. 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға сәйкес Чапаев атындағы артель болып құрылып, 1958 жылы көкөніс-сүт өндіретін 8 шаруашылық «Победа» ұжымшарына біріктірілді. Оның негізінде 1999 жылы «Әл-Фараби» ЖШС, бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, кітапхана, клуб, отбасылық дәрігерлік амбулатория, ауыл шаруашылық шеберханалары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы елді мекендері