Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлері

**Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлері**, Қытай Халық Республикасы үкіметінің, ресми түрде кәсіптік білім беру және оқыту орталықтары деп аталатын лагерьлері. 2014 жылы жарияланған «террорға қарсы халық соғысы» аясында 2017 жылдан бастап ұйғырларды индоктринациялау мақсатында пайдаланатын интернирлеу лагерлері болып табылады. Бұл лагерьлер заңнан тыс жұмыс істейді, көптеген ұйғырлардың сот үкімінсіз сотталғандығы туралы хабарланған, оларға қарсы ешқандай айып тағылмаған.

Есеп бойынша, 2018 жылы Қытай билігі жүздеген мың, ұйғыр, қазақ, қырғыз және басқа этникалық мұсылман түріктерін, христиандарын, сондай-ақ  кейбір шетелдік азаматтарды, мысалы, қазақстандықтарды осы түрмелерде ұстады. 2018 жылдың мамырында АҚШ Қорғаныс Министрлігінің өкілі Рэндалл Шрайвер тергеу изоляторларына «кемінде миллион, мүмкін, үш миллионға жуық азамат» орналастырылғандығы туралы бірнеше рет мәлімдеме жасады. 2018 жылдың тамызында БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі тобы Қытайдағы 1 миллион этникалық ұйғырдың «қайта тәрбиелеу лагерлерінде» ұсталғаны туралы көптеген сенімді хабарламалар алды деп мәлімдеді. Сондай-ақ, кейбір БАҚ мәліметтерінде лагерьлерді Қытайдың мәдени революциясымен салыстырған саясаткерлер мен зерттеушілерден 
 бірнеше хабарламалар болды.

2019 жылы БҰҰ-ның 22 елінен, оның ішінде Аустралия, Канада, Франция, Германия, Жапония және Ұлыбританиядан келген елшілері Қытайдағы ұйғырлар мен басқа да азшылық топтардың жаппай ұсталуын айыптайтын хатқа қол қойып, Қытай үкіметін лагерьлерді жабуға шақырды. Керісінше, 50 мемлекет, соның ішінде Алжир, Конго Демократиялық Республикасы, Ресей, Сауд Арабиясы, Сирия, Иран, Ирак, Пәкістан, Солтүстік Корея, Мысыр, Нигерия, Филиппин мен Судан Қытайдың Шыңжаңдағы терроризмге қарсы бағдарламасын мақұлдады.

## Шолу
### Шыңжаң қақтығысы
thumb|right|200px|Үрімжідегі қарулы полицияның бронды техникалары. 4 қыркүйек, 2009 жыл
Әр түрлі Қытай әулеттері Шыңжаңның тарихи бөліктерін бақылап отырды.Бұл аймақ қазіргі Қытайдың билігіне өтіп, Маньчжу Цин әулетінің батысқа қарай кеңеюі нәтижесінде пайда болды, ол Тибет пен Моңғолияны да жаулап алды. 1928 жылы Қытай Республикасы жанындағы Шығыс Шыңжаңдағы жартылай автономды  Кумул хандығының губернаторы Ян Цзэнсин өлтірілгеннен кейін, Цзинь Шурэнь  хандықтың билеушісі болды. 1933 жылы Кумул көтерілісінде сепаратистік алғашқы Шығыс Түркістан Республикасы құрылды.

 1934 жылы бірінші Түркістан Республикасын Кеңес Одағының көмегімен әскери қолбасшы Шэн Сикай жаулап алды. 1944 жылы Іле көтерілісі Кеңес Одағына тәуелді екінші Шығыс Түркістан республикасын сауда-саттық үшін 1949 жылы Қытай Халық республикасына енгенге дейін өзінің тұрақты өмір сүруіне мәжбүр етті.

1950-1970 жылдар аралығында үкімет Хан аймағындағы жаппай көші-қоңды, Қытай мәдени бірлігі мен саясатын көтермелеу саясатын ұстана отырып, ұйғыр бірегейлігінің белгілі бір көріністеріне демеушілік көрсетті.
 Осы кезде Кеңес Одағының қолдауымен әскери ұйғыр сепаратистік ұйымдары пайда болды, сонымен қатар Шығыс Түркістанның Халық партиясы 1968 жылы ең ірі партия болды.

 1970 жылдары Кеңес өкіметі Қытайға қарсы күресте Шығыс Түркістанның Біріккен революциялық майданын (URFET) қолдады.

1997 жылы полиция Рамазан кезінде сепаратистер деп күдіктелген 30 адамды өлтіргеннен кейін, ақпан айында Құлжадағы өткен ірі демонстрацияларға алып келді. Нәтижесінде Халық-Азаттық Армиясы жеңіліп, кемінде тоғыз адамның өмірі қиылды. Дәл сол айда Үрімжіде автобустың жарылуы салдарынан 9 адам қайтыс болып, 68 адам жарақат алды. [68] 1997 жылы наурызда автобуста бомбаның жарылуы салдарынан екі адам қайтыс болды, мұны ұйғыр радикалдары мен Түркиядағы Шығыс Түркістан бостандық ұйымы мойындады.

2009 жылдың шілдесінде Шыңжаңдағы зауытта ұйғырлар мен хан қытайлық жұмысшыларының арасында жанжал туып, жүзден астам адамның өмірін қиды. Тәртіпсіздіктерден кейін ұйғыр радикалдары 2009 жылдан 2016 жылға дейін ұйымдастырылған шабуылдар нәтижесінде ондаған Қытай азаматтарын өлтірді.

Бұған 2009 жылдың тамызындағы шприцтермен шабуыл, 2011 жылы бомба мен пышақпен Хотанда жасалған шабуыл, 2014 жылғы наурызда Куньмин теміржол станциясындағы пышақпен шабуыл,  2014 ж.сәуірде Үрімжі теміржол станциясында бомба мен пышақпен шабуыл, және 2014 жылдың мамыр айында Үрімшідегі көше базарында автокөлік бомбасы қолданылған шабуыл. Осы шабуылдардың біразын бірнеше елдер террористік ұйым деп атаған Түркістан ислам партиясы (бұрынғы Шығыс Түркістан исламдық қозғалысы) ұйымдастырды.

### 2009 жылдан 2016 жылға дейінгі саясат
thumb|right|200px|Джеймстаун қорының мәліметі бойынша Шыңжаңда қайта оқуға байланысты мемлекеттік сатып алуларға өтініштер саны
Үрімжідегі 2009 жылғы шілдедегі толқулардан бұрын да, одан кейін де, Ван Лэцюань Шыңжаң аймағында партия хатшысы болған, ең жоғарғы ұлттық рөлді тиімді атқарған. Ван Шыңжаңды модернизациялау, сауданы дамыту, автомобиль жолдары, темір жолдар, көршілес Қазақстаннан мұнай және газ құбырларын Қытайдың шығысына дейін  дамыту бағдарламаларында жұмыс істеді. Ван сонымен бірге жергілікті мәдениет пен дінді шектеді, бастауыш мектептерде оқыту құралы ретінде ұйғыр тілін стандартты қытай тілімен алмастырды және мемлекеттік қызметкерлер арасында сақалы мен орамалын киіп, жұмыс кезінде ораза ұстап, намаз оқуға шектеу қойылды.

 1990-шы жылдары Шыңжаңның бөліктеріндегі көптеген ұйғырлар қытай тілінде сөйлей алмады.

2010 жылдың сәуірінде Үрімжідегі тәртіпсіздіктерден кейін Чжан Чуньсянь Коммунистік партияның басшысы болды.

Чжан Чуньсянь Ванның репрессиялық саясатын жалғастырды және нығайтты. 2011 жылы Чжан өзінің саяси мәлімдемесі ретінде «қазіргі заманғы мәдениет Шыңжаңды дамуға жетелейді» деп ұсынды және заманауи мәдениетті насихаттай бастады.  2012 жылы ол алдымен «экстремизм» науқаны туралы айтып, «дүмше имамдарды» және экстремистерді тәрбиелей бастады.

2013 жылы Шынжаң аймағы негізінде кең ауқымды сауда жобасы болып табылатын «бір белдеу бір жол бағдарламасы» бастамасы жарияланды.  2014 жылы Қытайда «Террорға қарсы халық соғысы» жариялады және терроризм мен экстремизмге қарсы науқан ретінде

 жергілікті үкімет жаңа шектеулер енгізіп, ұзын сақалдарға, қоғамдық орындарда перделер тағуға тыйым салды. 
Чжанның басшылығымен Коммунистік партия Шыңжаңда «Зорлық-зомбылық терроризміне қарсы науқанды» бастап, көптеген тұтқындауларға және түрмелерге жабуға әкеп соқтырған.

2016 жылдың тамызында Тибеттегі коммунистік партияның әйгілі жетекшісі Чэнь Цюаньго Шыңжаң автономды облысын басқарды. Чэннің келуінен кейін жергілікті билік органдары 2016 және 2017 жылдары 90 000-нан астам полиция қызметкерін жинады - бұл соңғы жеті жылдағыдан екі есе көп және аймақта 7300 мұқият күзетілетін бақылау бекеттерін құрды. Провинция әлемдегі ең мұқият қорғалатын аймақтардың бірі ретінде белгілі болды. Ағылшын тіліндегі жаңалықтарда Шыңжаңдағы қазіргі режим әлемдегі ең кеңейтілген полиция мемлекеті деп аталды..

## Тарихы
2017 жылдан бастап жергілікті бұқаралық ақпарат құралдарында бұл орталықтарды «экстремизмге қарсы оқу орталықтары» және «білім беру немесе трансформация бойынша оқыту орталықтары» деп аталады. Бұл нысандардың көпшілігі қолданыстағы мектептерден немесе басқа ресми ғимараттардан ауыстырылған, бірақ олардың кейбіреулері мақсатты түрде салынған.

Мұқият күзетілетін аймақ және мыңдаған бақылау-өткізу пункттері жергілікті тұрғындардың лагерлерде ұсталуына ықпал етті. 2017 жылы аймақта Қытайдағы барлық қамауға алудың 21% -ы болды,  бұл өткен жылмен салыстырғанда сегіз есе көп. Көптеген қалалар мен уездердегі сот және басқа үкіметтік бюролар осы жоспарланған лагерьлер мен құрылыстарды сатып алу және салу үшін бірқатар конкурс жариялай бастады. Қарқынды өсіп келе жатқан ірі тергеу изоляторлары бүкіл аймақта құрылып, діни ұстанымдары мен ұлты үшін қудаланған жүздеген мың адамдарды ұстау үшін қолданылады.

Сан-Диегодағы Калифорния университетінің саясаттанушысы Виктор Шидің айтуынша, 2019 жылдың шілдесінде тек «оқшауланған террорлық оқиғалар» болған, ал «белсенді бүлікшілер» болмаған. Ол лагерьлерді  құруға қомақты көп ақша жұмсалғандықтан, бұл ақша саясат жасаушыларға көмек көрсетуге кеткенін айтты.

Қытайдың Аустралиядағы елшісі Чэн Цзиньенің айтуынша, 2019 жылдың желтоқсанында орталықтардағы барлық "білім алушылар" оқуын аяқтап, біртіндеп жұмыс орындарына оралды немесе үкіметтің көмегімен жаңа жұмыс орындарын тапты.

Қытайдағы әлемдік COVID-19 пандемиясына байланысты Шыңжаң түрмелерінде коронавирус аурулары немесе қайта тәрбиелеу мекемелеріндегі жағдайлар туралы хабарламалар болған жоқ. Бағдарлама 2019–2020 жылдары коронавирустық пандемияға байланысты тоқтатылғаннан кейін, ұйғыр жұмысшылары 2020 жылдың наурызынан бастап Шыңжаңның басқа бөліктеріне және Қытайдың қалған аймақтарына жұмысқа қайта орала бастады.
 

## Лагерлер
Қалалық жерлерде лагерьлердің көпшілігі қолданыстағы кәсіптік мектептерден, коммунистік партия мектептерінен, әдеттегі мектептерден немесе басқа ресми ғимараттардан ауыстырылды, ал қала маңындағы немесе ауылдық жерлерде лагерлердің көпшілігі қайта тәрбиелеу мақсатында арнайы тұрғызылды. Бұл лагерлерді қарулы күштер немесе арнайы полиция күзетеді және түрме қақпаларымен, қоршау қабырғаларымен, күзет қоршауларымен, күзет мұнараларымен, қарулы полиция үшін күзет бөлмелері және үй-жайлармен т.б. жабдықталған.

2018 жылдың қараша және желтоқсан айларында Bitter Winter журналы Инин ауданындағы екі лагерьде түсірілген деп болжанған үш бейнежазба жариялады. Бейнежазбаларда түрмеге ұқсас материалдар көрсетілген, ал журнал лагерлерді «мектептер» емес, қамауда ұстау орындары деп дәлелдегенін мәлімдеді. 
 Business Insider-дің айтуынша, Bitter Winter-ң екінші бейнежазбасы Шыңжаңдағы тергеу изоляторларындағы бұрынғы тұтқындар мен куәгерлердің сипаттамаларына сәйкес келеді».

Лагерьлердің саны туралы көпшілікке қол жетімді, тексерілген мәліметтер жоқ болғанымен, спутниктік кескіндер мен үкіметтік құжаттар негізінде болжанған лагерьлерді құжаттауға әртүрлі әрекеттер жасалды. 2017 жылдың 15 мамырында Колумбия округі Вашингтондағы Джеймстаун қоры қайта тәрбиелеу мекемелеріне қатысты Үкіметтің 73 ұсынысының тізімін жариялады. 2018 жылғы 1 қарашада Австралиялық стратегиялық саясат институтының (ASPI) Халықаралық кибер саясаты орталығы (ICPC) 28 жерде жоспарланған лагерлерді жариялады. 2018 жылғы 29 қарашада Reuters және Earthrise Media 39 болжамды лагерь туралы хабарлады  Шығыс Түркістан Ұлттық Awakening қозғалысы лагерьлердің көп екендігін жариялады 
   Азаттық радиосының 2018 жылғы есебінде Ават округінде (Авати) үш қайта тәрбиелеу лагері болған.  RFA тыңдаушысы лагерьлердің жұмысын талқыламауды талап ететін "құпиялылық туралы келісімнің" көшірмесін ұсынды.

### Ұсталғандардың балаларына арналған мектеп-интернаттар
Ұйғырлар мен басқа этникалық азшылықтардың ұсталуы нәтижесінде көптеген балалар ата-анасыз қалды. Қытай үкіметі бұл балаларды «интернаттар» деп аталатын әртүрлі мекемелер мен мектептерде ұстады деп болжайды.

 2018 жылдың қыркүйегінде Associated Press мыңдаған мектеп-интернаттар салынып жатқанын хабарлады. Қытай Білім департаментінің мәліметі бойынша, сегіз жасқа дейінгі балалар осы мектептерде оқиды.

Адриан Зенц пен Би-би-си хабарлағандай, 2019 жылы мектеп-интернаттарда ұсталған ата-аналардың балалары қытай тілін үйренуге мәжбүр болды және өз діндерін қолдана алмады.

 «Саяси тәуекел» журналында жарияланған мақалада Зенц бұл әрекетті «әлеуметтік қайта құру және мәдени геноцидтің жүйелі науқаны» деп атайды. Human Rights Watch ұйымдары интернаттардағы балалар ата-аналарының рұқсатынсыз немесе рұқсатсыз ұсталады деп мәлімдеді.
 Нью-Йорк Таймс 2019 жылдың желтоқсанында бұл мектеп-интернаттарда шамамен 497000 бастауыш және орта мектеп оқушылары білім алғанын хабарлады.
Олар сонымен қатар студенттерге екі апта сайын тек отбасы мүшелерімен кездесуге рұқсат етілгенін және ұйғыр тілінде сөйлеуге рұқсат берілмегенін айтты.

## Лагерь тұтқындары
### Шолу
Көптеген БАҚ-тардың хабарлауынша, лагерлерде жүздеген мың ұйғырлар, сонымен қатар қазақтар, қырғыздар және басқа этникалық азшылықтар бар.

 Азаттық радиосы, 2018 жылдың қаңтарында 120 000 ұйғыр мүшесі тек [Қашқар[Қашғар]] префектурасындағы саяси лагерьлерде ұсталды деп есептейді.  2018 жылы Кира округінің жергілікті билігі шамамен 12000 тұтқынның кәсіби лагерьлерде және тергеу изоляторларында болады деп күткен, ал орталықтарға қатысты кейбір жобалар бюджеттік шектеулерден асып түсті.

2005 жылдан бері қуғын-сүргінге түскен ұйғыр саясаткері Рәбия Қадыр 30-ға жуық туыстарын, оның ішінде апалы-сіңлілері, ағалары, балалары, немерелері, інілері мен әпкелерін жоғалтты,
 олардың қайда екені белгісіз.

2018 жылдың 13 шілдесінде этникалық қазақ, Қытай азаматы және Қытай мемлекетінің бұрынғы қызметкері Сайрагүл Сауытбай екі ел арасындағы шекараны заңсыз кесіп өтті деген айыппен Қазақстанның Жаркент қаласында сотқа тартылды. Сот барысында ол 2500 этникалық қазаққа арналған қайта тәрбиелеу лагерінде ол мәжбүрлі жұмыс істегені туралы айтты.
 Оның адвокаты егер оны Қытайға экстрадицияласа, ол қазақстандық сотта қайта тәрбиелеу лагерлерін айтқаны үшін өлім жазасына кесіледі деп сендірді. 2018 жылдың 1 тамызында Қытайдың қайта тәрбиелеу лагерлерінің бірінен қашып келген Сайрагүл Сауытбай алты ай шартты түрде жазадан босатылып, полицияға үнемі тіркеліп тексерілуге бұйрық берілді. Қытайға депортацияланбау үшін ол Қазақстаннан пана сұрады.

 Қазақстан оған баспана беруден бас тартты. 2019 жылы 2 маусымда ол Швецияға кетіп, онда оған саяси баспана берілді.

Азаттық радиосының Онсу округі полиция бөлімінің қызметкерімен өткізген сұхбатына сәйкес, 2018 жылдың тамыз айындағы жағдай бойынша 30 мың адам немесе округтегі алты ұйғырдың біреуі (округ тұрғындарының шамамен 16%) қайта тәрбиелеу лагерлерінде ұсталған.

Цзин Бунин лагерлерде болған адамдар туралы көпшілікке мәлімет жинау үшін Шыңжаң құрбандары туралы мәліметтер базасын жасады. Әр парақта негізгі демографиялық ақпарат, оның ішінде ұстау мерзімі мен болжамды себебі, орналасқан жері, сонымен қатар қосымша бейнелер, фотосуреттер мен құжаттар көрсетілген. 2019 жылғы шілдеде «Саяси қатерлер» журналында жарияланған есепте тәуелсіз зерттеуші Адриан Зенц Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлерінде ұсталғандар санының жоғарғы шегін 1,5 миллион деп бағалады. 2019 жылдың қараша айында Адриан Зенц Шыңжаңдағы лагерлердің саны 1000-нан асты деп есептеді.

Шыңжаңдағы жергілікті биліктің белгісіз бір қызметкерінің хабарлауынша, «Азаттық радиосы» мақаласында келтірілген мәліметтерге сәйкес, 2020 жылдың Рамазан айында (23 сәуір - 23 мамыр) Кашғар префектурасындағы Макит округінің (Майгайти) тұрғындары ораза ұстағандары үшін лагерлерге жіберетіндігі туралы айтылды.

### Емдеу туралы деректер
Шынжаңнан көшіп келген Қазақстан азаматы Қайрат Самарқанд көрші Қазақстанға барғаны үшін үш айға облыстағы қайта даярлау лагерінде ұсталды. 2018 жылғы 15 ақпанда Қазақстанның сыртқы істер министрі Қайрат Әбдірахманов ҚХР Сыртқы істер министрлігіне дипломатиялық нота жолдады, сол күні Қайрат Самарқанд қамаудан босатылды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол  күн сайын коммунистік үгіт-насихатты оқып, ұрандарды қайталап, Си Цзиньпинге ұзақ ғұмыр тілеп, ризашылық білдіретін  тәрбиеден өткенін айтты.

Михригул Тұрсын ұйғыр әйелі, Қытайдағы осы лагерлердің бірінен қашқаннан кейін ұсталып ұрып-соғу мен азапталғаны туралы айтты. Египетке көшіп, кейін ол 2015 жылы Қытайға отбасымен бірге кездесуге келгеннен кейін бірден ұсталып, кішкентай балаларынан ажыратылды. Бірнеше айдан кейін ол үшінші рет түрмеге түсіп, үш айды қатаң түрмеде өткізді, басқа 60 әйелмен бірге кезек-кезек ұйықтап, қауіпсіздік камераларының алдындағы дәретхананы пайдаланып, Қытай коммунистік партиясын мадақтаған әндер айтты. Тұрсынның айтуынша, ол және басқа да түрмедегілер белгісіз дәрі-дәрмектерді, соның ішінде оларды әлсірететін дәрі-дәрмектерді, кейбір әйелдердің қан кетуіне және етеккірін жоғалтуға әкелетін ақ сұйықтықты қабылдауға мәжбүр болған. Оның камерасынан үш ай ішінде тоғыз әйел  қайтыс болған.

Бұрынғы тұтқындар Қытайдың әнұранын және коммунистік әндерді қалай айту керектігін үйрену керек дейді. Ән айтпағандарға  бірнеше сағат бойы қолға кісен салу, суға тұрғызу, немесе  "жолбарыс орындығына" таңу сияқты жазалар қолданылатынын айтты.

Ұсталғандардың айтуынша, олар сонымен қатар исламда тыйым салынған алкогольді ішіп, шошқа етін жеуге мәжбүр болған. Кейбіреулері белгісіз дәрілерді қабылдағанын, ал басқалары өз-өзіне қол жұмсамақ болған.

Белгісіз себептермен өлгендер де болған. Ұсталғандар жыныстық зорлық-зомбылық кең таралған деп мәлімдейді, оның ішінде мәжбүрлі түсік түсіру, контрацептивтерді мәжбүрлі қолданған. Хан шенеуніктеріне лагерьлерде жатқан ұйғырлардың үйлерінде тұру туралы нұсқау берілгені айтылды. Ұйғырларға арналған үгіт-насихат жөніндегі Рушан Аббас Қытай үкіметінің әрекеті Біріккен Ұлттар Ұйымының анықтамаларына сәйкес геноцидке тең келеді деп мәлімдейді.

Time мәлімдемесі бойынша, Шыңжаңда Іле қаласының 45 жастағы мал дәрігері Сәрсенбек Акарули 2017 жылдың 2 қарашасында Шыңжаңда қамауға алынды. 2019 жылдың қараша айынан бастап ол әлі де тергеу изоляторында. Әйелі Гүлнұр Қосдәулеттің айтуынша, Акарулиді полиция ұялы телефонында тыйым салынған WhatsApp қосымшасын тапқаннан кейін лагерьге орналастырған. Қосдәулет, көрші Қазақстанның азаматы, Шыңжаңға күйеуін іздеп төрт рет келді, бірақ Қытай коммунистік партиясындағы достарынан көмек ала алмады.

2017 жылдың мамыр-маусым айларында Майликему Маймити деген есімді әйел округтің қайта тәрбиелеу лагерінде ұсталып, бостандыққа шыққаннан кейін оған және олардың кішкентай ұлына Қытай билігі паспорт бермегенін айтты.

Қытай-Қазақстан шекарасындағы Шыңжаңдағы Қорғас қаласының тұрғыны, 47 жастағы бұрынғы тұтқын Бақытәлі Нұр қамауға алынды. Билік оның шетелге жиі сапарларына күдіктенгендіктен қамауға алды. Ол бір жыл жеті басқа тұтқынмен бір жыл камерада отырғанын айтты. Тұтқындар тәулігіне он жеті сағат бойы табуретка үстінде отырды, оларға сөйлесуге немесе қозғалуға рұқсат берілмеді және үнемі бақылауда болды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол күн сайын, жоспарлары туралы есеп беріп, аз ақы төлейтін мемлекеттік зауыттарда жұмыс істеуге мәжбүр болды. 2019 жылдың мамырында ол Қазақстанға қашып кетті. Түрмедегі тәжірибесін қорытындылай келе, «Бүкіл жүйе бізді басып-жаншу үшін жасалған» деді.

Азаттық радиосының хабарлауынша, Шаньшань/Пичан округіндегі 35 жастағы ұйғыр тұрғыны Ғалипжан, үйленген және бес жасар ұлы бар, 2018 жылдың 21 тамызында қайта тәрбиелеу лагерінде қайтыс болды. Билік оның өлімі инфаркттан болған деп мәлімдеді, бірақ аудандық комитеттің басшысы Айя оны полиция қызметкері ұрып өлтірді деп мәлімдеді. Оның отбасына исламдық жерлеу рәсімдерін өткізуге рұқсат етілмеді.

Нью-Йорк Таймстың 2018 жылғы есебіне сәйкес, 41 жастағы Абдусалам Мухемет 2015 жылы өзінің жеті ай түрмеде және Хотандағы лагерьде екі айдан астам уақыт өткізгенін айтты. Мұхамет лагерьдегі тұтқындарға шенеуніктердің ислам радикализмін қабылдамауға, ұйғырлардың тәуелсіздігін қолдамауға және Коммунистік партияға қарсы шықпауға шақыратын ұзақ дәрістер тыңдауға жинағанын айтты.

Азаттық радиосы берген сұхбатында Куча уездік полиция бөлімінің қызметкері (Кучар, Куче) 2018 жылдың маусымы мен желтоқсан айлары аралығында Куча ауданының Енджишер ауданындағы №1 лагерьде 150 адам қайтыс болғанын растады. 

### Мәжбүрлі еңбек
Адриан Зенцтің айтуынша, қайта тәрбиелеу лагерлері мәжбүрлі еңбек лагерлері ретінде жұмыс істейді, онда ұйғырлар мен қазақтар экспортқа әртүрлі, әсіресе Шыңжаңда өсірілген мақтадан жасалған тауарларды шығарады.
 Мақта өсімі аймақтың индустриясында басты орын алады, өйткені «Шыңжаң экспортының 43%-ы киім, аяқ киім немесе тоқыма бұйымдары». 2018 жылы Шыңжаңда қытай мақтасының 84% өндірілді. 2019 жылғы қарашада шыққан «Дипломат» газеті Шыңжаңда мақта өсіріліп, тоқыма өңделетін болғандықтан, өнімді жасау кезінде «мәжбүрлі еңбек» қаупі бірнеше сатыда болады деп жазады.

2018 жылы Financial Times Шынжаңдағы ең ірі қайта тәрбиелеу лагерлерінің бірі болып табылатын Ютиан/Керия уездік кәсіптік оқу орталығы базасында айлық жалақымен қамтамасыз ететін сегіз аяқ киім фабрикасы, ұялы телефон жинау және шай пакетін қамтитын мәжбүрлі еңбек орталығын ашты деп хабарлады. 2016-2018 жылдар аралығында Орталық алаңы 269 пайызға кеңейді.
Аустралиялық стратегиялық саясат Институтының хабарлауынша, 2017-19 жылдар аралығында Қытайдың басқа жерлерінде 80 мыңнан астам ұйғырлар «мәжбүрлі жұмыстарды қатаң ұсынатын» зауыттық жұмыстарға жіберілген.

## Халықаралық реакциялар
2019 жылдың 8 шілдесінде 22 мемлекет БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы Комиссарына мәлімдемеге қол қойды, онда олар Қытайдағы жаппай тұтқындауды тоқтатуға шақырды және кеңінен бақылау мен репрессияға алаңдаушылық білдірді.

2019 жылдың шілде айында Сауд Арабиясы, Мысыр, Біріккен Араб Әмірліктері, Судан, Ангола, Алжир, Нигерия, Конго Демократиялық Республикасы, Солтүстік Корея, Сербия, Ресей, Венесуэла, Филиппин, Мьянма, Пәкістан, Сирия, Иран, Ирак, Шри-Ланканы қосқанда 50 ел, Джибути мен Палестина БҰҰ БЖКБ-ға бірлескен хатқа қол қойды. Онда «Қытайдың адам құқықтары саласындағы көрнекті жетістіктері» атап көрсетілген, сонымен қатар «қазір қауіпсіздік Шыңжаңға оралды, барлық этностардың негізгі адам құқықтары кепілдендірілген» делінген.

2019 жылдың қазан айында 23 мемлекет, соның ішінде Ұлыбритания, Германия, Франция, Испания, Канада, Жапония, Аустралия және АҚШ БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесіне және БҰҰ Бас ассамблеясының үшінші комитетіне Қытайды Шыңжаңдағы лагерьлерді жабуға шақырған бірлескен хатқа қол қойды.
thumb|right|200px|Чехия, Прагадағы демонстранттар Тибет және Шығыс Түркістанның жалауларын алып жүр, 2016 жылғы 29 наурыз.

2019 жылдың қараша айында БҰҰ-дағы Беларусь өкілі Қытайдың Синьцзяндағы саясатын қолдайтын 54 елдің мәлімдемесін оқыды. Қол қойған тараптар: Ангола, Антигуа және Барбуда, Бангладеш, Беларусь, Боливия, Буркина-Фасо, Бурунди, Камбоджа, Камерун, Орталық Африка Республикасы, Чад, Қытай, Комор аралдары, Конго, Куба, Солтүстік Корея, Конго Демократиялық Республикасы, Джибути, Египет, Экваторлық Гвинея, Эритрея, Габон, Гвинея, Гвинея-Бисау, Ирак, Иран, Лаос, Мавритания, Мозамбик, Мьянма, Непал, Никарагуа, Нигерия, Оман, Пәкістан, Палестина, Филиппин, Ресей, Сербия, Сьерра-Леоне, Соломон аралдары, Оңтүстік Судан, Шри-Ланка, Судан, Суринам, Сирия, Того, Уганда, Біріккен Араб Әмірліктері, Танзания, Венесуэла, Замбия және Зимбабве.

### Басқа елдердің реакциясы

* 2019 жылдың қыркүйегінде Аустралияның сыртқы істер министрі Марис Пэйн: «Бұрын мен Аустралияның Синьцзяндағы ұйғырлар мен басқа да мұсылман халықтардың жаппай ұсталғаны туралы алаңдаушылық білдірген едім. Біз Қытайдан ұйғырлар мен басқа да мұсылман топтарын заңсыз ұстауды тоқтатуға шақырамыз». Біз бұл проблемаларды екіжақты негізде де, тиісті халықаралық кездесулерде де көтердік және оны әрі қарай да көтереміз» деді.

* 2020 жылы қаңтарда Бахрейннің Өкілдер кеңесі халықаралық  қауымдастықты Қытайдағы ұйғыр мұсылмандарын қорғауға шақырды. «Жаппай ұстау лагерлері, олардың негізгі құқықтарынан бас тарту, балалар, әйелдер мен отбасылардың қоныс аударуы, намаздың алдын-алу, діни жоралар мен діни жоралғыларды орындау, өлтірулерге, қатыгездік пен азаптауға қарсылық ». Қытайдағы ұйғыр мұсылмандарының адамгершіліксіз және азапты жағдайларына, оның ішінде Қытайдағы миллионнан астам мұсылманның ұсталуына алаңдаушылық білдірді.

* 2019 жылдың қарашасында Францияның сыртқы істер министрі Жан-Ив Ле Дриан Қытайды лагерьлерді жабуға шақырды. Ол сондай-ақ Қытайды БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы Комиссарына Шыңжаңға жағдай туралы есеп беру үшін мүмкіндігінше тезірек баруға рұқсат етуге шақырды.  Францияның Еуропа және сыртқы істер министрлігі 27 қарашада мәлімдеме жасады:
 «Француз билігі соңғы бірнеше күн ішінде баспасөз таратқан барлық айғақтар мен құжаттарды мұқият зерделейді, бұл Шыңжаңдағы интернационалды лагерлер жүйесінің бар екендігін және аймақтағы кеңейтілген репрессиялық саясатты көрсетеді. Біз БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің жақындағы сессияларында Қытай билігін лагерьлердегі жаппай еріксіз тұтқындауларды тоқтатуға және БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы Комиссарының кеңсесін тезірек осы аймақтағы жағдайды бағалау үшін Шыңжаңға келуге шақырамыз. 

* 2019 жылғы 12 қыркүйекте Қытайдың Гамбиядағы елшісі Ма Цзянчунь (马建春) Гамбия Президентінің дін және дәстүрлер жөніндегі арнайы кеңесшісі Дембо Божангпен кездесті. Божанг «терроризм, сепаратизм және экстремизм - адамзат қоғамының қоғамдық жауы. Қытай үкіметінің Шыңжаңға қатысты саясаты өзінің ішкі және жергілікті жағдайларына негізделеді және оң нәтиже беріп, халықтың қолдауына ие болды. Ол халықаралық қоғамдастықтың кең қолдауына ие болуы керек» деді.

* 2019 жылдың 26 қарашасында Жапонияның сыртқы істер министрі Тошимицу Мотеги Жапония «Шыңжаң-Ұйғыр Автономиялық аймағындағы адам құқықтары саласындағы жағдайды алаңдаушылықпен қадағалап отыр» деп мәлімдеді және ол 25 қарашадағы кездесуде мемлекеттік кеңесші Ван Йи-мен Жапонияның ұстанымын көтерді.

* 2017 жылғы қарашада Қазақстанның Қытайдағы Елшісі Шахрат Нұрышев ҚХР Сыртқы істер вице-министрі Ли Уилаймен диаспораның мәселелері бойынша кездесті.
* 2018 жылғы 15 ақпанда Қазақстанның Сыртқы істер министрі Қайрат Әбдірахманов Қытайдың Сыртқы істер министрлігіне дипломатиялық нота жолдады, сол күні Қазақстан азаматы Самарқанд қайта оқу лагерінен босатылды. 17-19 сәуір аралығында Қазақстан сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары Мұхтар Тілеуберді Шыңжаңға барып, жергілікті шенеуніктермен кездесті. 

* Жаңа Зеландияның премьер-министрі Жасинда Ардерн бірнеше рет, оның ішінде 2019 жылы Си Цзиньпинмен кездесуінде ұйғырлар мәселесін көтерді.  Ол не айтылғанын нақтыламады. 2019 жылдың шілдесінде Жаңа Зеландияның сыртқы істер министрі Уинстон Петерс Жаңа Зеландияның БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі президентінің Пекинді Шыңжаң аймағындағы этникалық ұйғырлармен қарым-қатынасы үшін сынға алған хатқа неге қол қойды деп сұрады,  «Өйткені біз адам құқығына сенеміз, біз бостандыққа сенеміз және жеке сенім бостандығына, оларды ұстану құқығына сенеміз»
* 2017 жылы депутат Тодд Маклэй Қытай коммунистік партиясының халықаралық қатынастар бөлімі ұйымдастырған сұхбат алдында Пекинде өз партиясын ұсынды. Маклэй сонымен қатар Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлерін Қытай коммунистік партиясының талқылау тақырыптарына сәйкес «кәсіптік оқыту орталықтары» деп атады.

* 2020 жылы 19 қаңтарда Пәкістан премьер-министрі Имран Ханнан Қытайдағы ұйғырлардың жағдайына неге еліктемейтінін сұрады. Ол ең алдымен, 2019 жылы Джамму мен Кашмирді қайта құру туралы заңның наразылықтары және Азаматтық туралы заңға енгізілген өзгерістер әлдеқайда маңыздырақ  деді. Ол екінші себеп Қытай Пәкістанның үлкен досы болды және экономикалық дағдарысқа байланысты ең қиын уақытта Пәкістанға көмектескенін айтты.

* 2019 жылғы 4 ақпанда Ресейдің сыртқы істер министрі Сергей Лавров АҚШ-тың бұл мәселені белсенді түрде көтергеніне қарамастан, Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық аймағындағы саяси қайта тәрбиелеу лагерлері туралы хабардар емес екенін мәлімдеді 
* Шілдеде Ресей Қытайды қолдап хатқа қол қойды. 

* 2019 жылы ақпанда Сауд Арабиясының мұрагер ханзадасы Мұхаммед бен Салман лагерьлерді қорғап, «Қытай өзінің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін терроризмге және экстремистік жұмыстар жүргізуге құқылы» деп мәлімдеді.

* 2019 жылдың 13 желтоқсанында Қытайдың Гамбиядағы елшісі Ма Цзянчунь (马建春) Сенегалдың Гамбиядағы елшісі Бачиро Сенемен кездесті. Ма Цзянчунь Қытай үкіметінің саяси жағдайымен, сондай-ақ Шыңжаңда қабылданған экстремизм мен терроризмге қарсы шаралармен таныстырды. Бачиро Сене Қытай үкіметінің экстремизм мен терроризмге қарсы әрекеттерін түсінетінін және қолдайтынын білдірді. 

* 2018 жылғы 6 қарашада БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Қытайға ақпарат құралдарының шолуы барысында Швейцария Қытайдан Шыңжаңдағы қамау лагерлерін жабуға, БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы Комиссарына Шыңжаңға кедергісіз кіруге және БҰҰ-ның тәуелсіз тергеуін жүргізуге шақырды.
* 2019 жылғы 26 қарашада Федералды сыртқы істер департаменті Қытай үкіметінен көптеген мемлекеттер көтерген мәселелерді шешуге және БҰҰ-ға аймаққа кедергісіз кіруді қамтамасыз етуге шақырды.

* 2019 жылы желтоқсанда Сирияның Сыртқы істер министрлігі, АҚШ-тың үкімі шыққаннан кейін бірнеше күн өткеннен кейін Қытайдың Шыңжаңдағы әрекетін қорғап, «бұл АҚШ-тың Қытай Халық Республикасының ішкі істеріне өрескел араласуы» деп мәлімдеді. Мәлімдемеде «Сирия Қытайдың өзінің егемендігін, халқын, аумақтық тұтастығы мен қауіпсіздігін сақтауға, сондай-ақ мемлекет пен жеке тұлғалардың қауіпсіздігі мен мүлкін қорғауға құқығын ерекше атап өтеді» деген тұжырым жасалды.
**Тайвань**
* 2018 жылдың 2 қазанында Тайвань (РОК) Сыртқы істер министрі Джозеф Ву ресми СІМ твиттеріне сүйене отырып, «Шыңжаң билігі тұтқындалған ұйғырларды Қытайдың барлық түрмелеріне жасырын түрде өткізеді» деген мақала жіберіп, «Қытайдың төңірегіндегі қайта оқу лагерлеріне ұйғырлардың қоныстануы бүкіл әлемнің назарын аударуға лайық» деп мәлімдеді.
* 2019 жылдың 5 шілдесінде Джозеф Ву СІМ-нің ресми твиттерінің көмегімен "Қытай мұсылмандары, Шыңжаң мектептері балаларды отбасыдан айырды" атты BBC News мақаласын жіберді және Қытайды "лагерьлерді жабуға шақырды». [260]
* 2019 жылғы 18 қарашада СІМ қызметкері New York Times газетіне «Мүлдем қатыгез» деген мақала жіберді, онда Қытайда мұсылмандарды жаппай тұтқындау қалай ұйымдастырылғанын көрсетеді. Ішкі құжаттардың таралуы Шыңжаңдағы этникалық азшылықтарға қарсы жүргізілген репрессиялар туралы, сондай-ақ Коммунистік партияның жоғары лауазымды шенеуніктері жүргізген «қатыгез және ерекше науқан» туралы шындықты айтады.

* 2019 жылы ақпанда Түркия СІМ-нің шенеунігі Қытайды «Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық аймағындағы ұйғыр түріктері мен басқа да мұсылман қауымдастықтарының негізгі адам құқықтарын бұзды» деп айыптады.
* 2019 жылдың шілдесінде Түркия президенті Ердоған Қытайға барған кезде ол: «Шынжаңдағы барлық этностық топтардағы адамдар Қытайдың дамуы мен өркендеуінің аясында бақытты өмір сүреді», - деді.  Түрік шенеуніктері парафразды түрік тарапы бұрмаланған деп мәлімдеді және ол «Шыңжаң халықтары бейбітшілік пен гүлденуде бақытты өмір сүруге үміттенеді» деп оқып шығуы керек деді. Ердоған сонымен бірге кейбір адамдардың «қиянат жасауға» тырысқандарын айтты «Шыңжаң дағдарысы« түрік-қытай қатынастарына »қауіп төндірді.  Түркиядағы кейбір ұйғырлар Қытайға депортациялануы мүмкін деп алаңдаушылықтарын білдірді.

* Құқық қорғау тәжірибесі Ұлыбританиядағы парламенттік дөңгелек үстелде 2018 жылдың 3 шілдесі Шыңжаңдағы қуғын-сүргін және күштеп ассимиляцияны күшейту бойынша парламенттік дөңгелек үстел ұйымдастыруға көмектесті. Ұйғыр әншісі және құқық қорғаушы Рахима Махмут ұйғыр қоғамдастығы тарапынан болған заң бұзушылықтар туралы жеке айтып берді. Еуропалық мәдениет және теология мектебі (Германия) Адриан Зенц ұзақ мерзімге адамдарды ұстауға арналған және Қытай үкіметі ресми түрде жоққа шығаратын ірі ауқымды және күрделі саяси қайта тәрбиелеу желісінің бар екенін дәлелдеді. 2019 жылдың қарашасында BBC Panorama осы мәселе бойынша Қытай елшісі Лю Сяоминмен кездескен.

* 2018 жылғы 3 сәуірде АҚШ сенаторы Марко Рубио мен оның өкілі Крис Смит Қытай елшісі Терри Бранстадты Шыңжаңдағы саяси қайта тәрбиелеу лагерлерінде ұйғырлардың жаппай ұсталғаны туралы хабарламаларды тергеуді бастауға шақырды.
* 2018 жылғы 26 шілдеде Құрама Штаттардың вице-президенті Майк Пенс қайта тәрбиелеу лагерлерінде діни сенім бостандығын ілгерілету туралы мәселені көтерді. Оның айтуынша, «өкінішке орай, Пекин, біз айтқандай, жүздеген мың, мүмкін миллиондаған ұйғыр мұсылмандары қайта тәрбиелеу лагерьлерінде ұстайды, онда олар тәулік бойы саяси білім алуға және өздерінің діни нанымдары мен мәдени ерекшеліктерін айыптауға тырысады».
* 2018 жылдың 26 шілдесінде Қытайдағы Конгресстің Атқару Комиссиясы, Қытай үкіметіндегі адам құқықтары мен заңдылықтың өркендеуін қадағалайтын АҚШ үкіметінің тәуелсіз агенттігі қайта тәрбиелеу лагерьлерінде миллиондаған адамның ұсталғандығы немесе қамауға алынғандығы туралы есеп жариялады,  бұл әлемдегі этникалық азшылықтардың өміріндегі ең үлкен жаппай қамауға алу. 2018 жылдың 27 шілдесінде Қытайдағы АҚШ елшілігі мен консулдығы "қайта тәрбиелеу саяси лагерьлерінде" жүздеген мың ұйғыр және мұсылман азшылықтарының басқа топтарының мүшелерін ұстау туралы айтылған Қытайдағы діни еркіндікті ілгерілету жөніндегі министрдің мәлімдемесін жариялады және Қытай үкіметін дереу ерікті түрде ұсталғандарды босатуға шақырды.
* 2018 жылдың 28 тамызында АҚШ сенаторы Марко Рубио және Конгресстің басқа 16 мүшесі Құрама Штаттарды Шыңжаңдағы адам құқықтарының бұзылуына жауапты Қытай шенеуніктеріне қарсы Магнитскийдің адам құқықтарына қатысты жаһандық жауаптылығы туралы заңына сәйкес санкциялар салуға шақырды. Мемлекеттік хатшы Майк Помпео мен Қаржы министрі Стивен Мнучинге жазған хатында олар Шыңжаң Коммунистік партиясының қазіргі хатшысы (Қытайдың әкімшілік бөлігіндегі жоғарғы лауазым) болып табылатын Чэнь Цюанго және тағы алты адамға қарсы санкциялар қолдануға шақырды. Бұдан басқа Қытай шенеуніктері мен Синьцзянда бақылау жабдықтарын шығаратын екі кәсіпорын бар.
* АҚШ Мемлекеттік хатшысы Майк Помпео Иранның жоғарғы лидері Аятолла Али Хаменеиді Қытай үкіметінің ұйғырларды репрессиялауын айыптаудан бас тартқаны үшін сынға алды.
* 2019 жылғы 3 мамырда АҚШ қорғаныс министрінің Тынық мұхитындағы қауіпсіздік жөніндегі көмекшісі Рэндолл Шривер ұйғырлардың шоғырландыру лагері ретінде ұсталуын айыптайды.
* 2019 жылдың 11 қыркүйегінде АҚШ сенаты бір ауыздан адам құқықтары саласындағы ұйғыр саясаты туралы заңды қабылдады.Липес, Джошуа (12 сентября 2019 года). 2019 жылдың 3 желтоқсанында АҚШ Өкілдер палатасы ұйғырлардың адам құқықтары саласындағы саясатының нұсқасын 407 дауыспен қабылдады (1 қарсы). Заң жобасына 17 маусымда қол қойылды.
* 2020 жылғы 8 қаңтарда Қытай бойынша Конгресстің Атқару Комиссиясы өзінің жылдық есебін жариялады, онда Қытай үкіметінің Шыңжаңдағы әрекеттері адамзатқа қарсы қылмыс болуы мүмкін деп көрсетілген.

### Ұйымдар
 Еуропа одағы
* 2018 жылғы 11 қыркүйекте Еуропалық Одақтың сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі жоғарғы өкілі Федерика Могерини Еуропалық парламентте қайта тәрбиелеу лагерлері мәселесін көтерді. Ол:
 Біздің Қытайға байланысты туындайтын ең үлкен келіспеушілік ондағы адам құқықтарына қатысты делінген баяндамада. Біз Шыңжаңдағы жағдайға, әсіресе қайта тәрбиелеу лагерлерін кеңейту, құқық қорғаушылардың ұсталуын, соның ішінде нақты істерді талқыладық. 
* 2019 жылғы 19 желтоқсанда Еуропалық парламент ұйғырлардың жаппай қамауға алынуын айыптайтын және ЕО компанияларын аймақтағы адамзатқа қарсы қылмыстарға қатысы жоқтығына кепілдік беруге шақыратын қосымша қаулы қабылдады.
**Ислам Ынтымақтастығы Ұйымы**
* 2019 жылғы 1 наурызда ИЫҰ «Қытай Халық Республикасының мұсылман азаматтарына көмек көрсету жөніндегі күш-жігерін жоғары бағалайтын» құжат дайындады.

* 2018 жылғы 21 мамырда БҰҰ жанындағы үкіметтік емес ұйымдар комитетінің қайта отырысында АҚШ-тың Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік мәселелер жөніндегі өкілі Келли Керри «Шыңжаңдағы жаппай ұстау туралы хабарламалар қытайлық компанияларға саяси қайта тәрбиелеу лагерлерін құру туралы ұсыныстар жіберген қытайлық веб-сайттарда сатып алуға қытайлық сұраныстарды қарау арқылы құжатталған» - деді.
* 2018 жылдың 10 тамызында Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі сарапшылары Қытайдың Шыңжаңда миллион немесе одан да көп этникалық ұйғырды ұстады деген көптеген сенімді хабарламаларға алаңдаушылық білдірді. Біріккен Ұлттар Ұйымының нәсілдік кемсітушілікті жою жөніндегі комитетінің мүшесі Гей МакДугал: «Діни экстремизмге қарсы күресу мақсатында Қытай Шыңжаңды құпия интернационалды лагерьге айналдырды» деді 
* 2018 жылдың 10 қыркүйегінде БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі басшысы Мишель Бачелет Қытайды өзіне және оның кеңсесінің ұжымына қойылған шектеулерді жеңілдетуге шақырып, Қытайды Шыңжаңға бақылаушылар жіберуге және сол жерде болып жатқан жағдайға алаңдаушылық білдіруге шақырды. Ол: «БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі тобы ұйғырлар мен басқа да мұсылмандардың Шыңжаң арқылы өтетін лагерлерде отырғанын көрсетті және өзі жақын арада қытайлық шенеуніктермен келіссөздер басталады деген үмітте» екенін айтты.

### Құқық қорғау ұйымдары
* 2017 жылдың 10 қыркүйегінде Хьюман Райтс Вотч: «Қытай үкіметі заңсыз ұсталған адамдарды тез арада босатуы керек» деген есебін жариялады. 
* 2018 жылдың 9 қыркүйегінде Хьюман Райтс Вотч ұйымы «Идеологиялық вирустарды жою, Қытайдағы Шыңжаң мұсылмандарына қарсы репрессия науқаны» атты 117 беттен тұратын баяндама жасады. Онда Қытайды он мыңдаған этникалық ұйғырлар мен басқа да мұсылмандарды саяси қайта тәрбиелеу лагерлерінде айыптаусыз немесе сот талқылауларынсыз жүйелі түрде жаппай қамауда ұстайды деген айып тағылып, Қытай үкіметінің жаппай заңсыз тұтқындауының, азаптауы мен қатыгез қарым-қатынасының дәлелдерін ұсынды. Сондай-ақ, баяндамада шетел мемлекеттерінің үкіметтеріне Қытайға қарсы әрекеттері үшін соның ішінде жауаптыларға қарсы бірқатар  «мақсатты санкциялар» бойынша біржақты шаралар қабылдауға шақырды.

### Басқалары
Foreign Policy 2018 жылғы шілдедегі мақаласында былай деп хабарлады: 
Осы онжылдықта бірде-бір мұсылман мемлекетінің басшысы ұйғырларды қолдадым деп ашық мәлімдеме жасаған жоқ. Сенім үшін сөйлейтін саясаткерлер мен көптеген дін басшылары Қытайдың саяси және экономикалық күшіне қарсы үнсіз отыр … Көптеген мұсылман үкіметтері Қытаймен қарым-қатынастарын нығайтты немесе тіпті Қытайдың қуғын-сүргінін қолдауға тырысуда. 

2020 жылы сәуірде Әмірлік ханшайымы Файсал әл-Касеми ұйғырларды қудалауға қарсы шықты.

2019 жылы The Art басылымы жүздеген жазушылар, суретшілер мен ғалымдардың түрмеге қамалғанын хабарлады, бұл журнал ұйғырлар арасындағы «кез-келген діни немесе мәдени көріністі жазалау» әрекеті ретінде бағаланды. Сонымен қатар, «Вашингтон пост» шолушысы Энн Эпплбаум лагерьлер туралы мақала жариялады, онда ол ұйғырларды қудалау және оларды өздерінің отанында азшылыққа айналдыру үшін пайдаланады деп сендірді және сол мақалада ол бұған дейін Қытай Тибеттегі тибеттіктермен солай жасағанын айтты.

Дүниежүзілік байырғы зерттеулер орталығы бұл саясатты «мәдени геноцид» деп бағалады. АҚШ- Холокост мемориалды мұражайы Қытайды ұйғырлардың қудалауын «адамзатқа қарсы қылмыс» деп атайды.

Vox Media, Daily Telegraph  және Долкун Иса бұл лагерлерді концлагерлер деп атайды. Вашингтон Пост лагерлерді «жаппай этникалық тазартудың» бір бөлігі деп атады.

## Қытай жауаптары
Қытай үкіметі Шыңжаңдағы қайта оқыту лагерьлерінің, оларды ресми түрде жариялағанға дейін, 2018 жылдың қазан айына дейін болғандығын жоққа шығармайды. Халықаралық ақпарат құралдары қайта тәрбиелеу лагерлері туралы сұрағанда, Қытай сыртқы істер министрлігі бұл жағдай туралы естімегендерін мәлімдеді.

2018 жылғы 12 тамызда БҰҰ-ның дискриминацияға қарсы комитеті Қытайдың ұйғырларға деген қарым-қатынасына алаңдаушылық білдіргеннен кейін, Қытайдың мемлекеттік үкіметі Global Times Шыңжаңның  қуғын-сүргініндеріне көңіл аудара бастады. Global Times газетінің хабарлауынша, Қытай Шыңжаңның «Қытай Сириясына» немесе «Қытай Ливиясына» айналуына жол бермеді, ал жергілікті басқару саясаты сансыз адамдардың өмірін сақтап, «үлкен қайғыдан» аман қалды.
 Келесі күні газет "Шыңжаң саясаты ақталды" атты тағы бір редакциялық мақаланы жариялады 

2018 жылғы 13 тамызда БҰҰ-ның Женевада өткен отырысында Қытайдан келген делегация БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі комитетіне «Шыңжаңда мұндай қайта оқыту орталықтары жоқ және Қытай реформаларға 1 миллион инвестициялады деген қате» деп мәлімдеді». Қытай делегациясы «Шыңжаң азаматтары, оның ішінде ұйғырлар да тең бостандықтар мен құқықтарға ие» деп мәлімдеді. Олар «кейбір діни экстремизмнің немесе сепаратизмнің кәмелетке толмаған құқық бұзушылары оларды сауықтыруға көмектесу үшін «кәсіптік білім беру» және жұмыспен қамту бойынша оқу орталықтарына жіберілді» деп мәлімдеді.

БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі комитеті ұйғырлардың жаппай ұсталғаны туралы алаңдаушылық білдірген соң, 2018 жылғы 14 тамызда Қытай СІМ-нің өкілі Лу Канг «Қытайға қарсы күштер Қытайға қарсы саяси заңсыздықтар туралы жалған мәлімдемелер жасады және бірнеше шетелдік бұқаралық ақпарат құралдары Қытайдың Шыңжаңдағы терроризмге қарсы және қылмысқа қарсы шараларын» бұрмалап жариялады деп мәлімдеді.

2018 жылдың 21 тамызында Қытайдың Ұлыбританиядағы елшісі Лю Сяомин Financial Times газетінің «Шыңжаңдағы екпін: барлық адамдар қайда кетті?» атты баяндамасына жауап ретінде мақала жазды  Людің жауабы: «Шыңжаңның жергілікті үкіметі қабылдаған білім беру және оқыту шаралары, экстремистік идеяда адасқан адамдарға жақсы өмір сүру үшін қайтып оралуға көмектесті, сонымен бірге оларды жұмысқа орналастыруға мүмкіндік берді».

2018 жылғы 10 қыркүйекте Қытай СІМ өкілі Гэн Шуан Human Rights Watch ұйымының қайта тәрбиелеу лагерлері туралы есебін айыптады. Ол: «Бұл ұйым әрқашан Қытай туралы бұрмаланған және бұрмалаушылық фактілерге толы болды» - деді. Сонымен қатар Гэн: «Шыңжаң жалпы әлеуметтік тұрақтылықты, тұрақты экономикалық дамуды және әртүрлі этностардың үйлесімді өмір сүруін қолдайды. Шыңжаңда жүзеге асырылған бірқатар шаралар тұрақтылықты, дамуды, ұйымшылдықты және адамдардың өмірін жақсартуға, этникалық сепаратистік әрекеттерді, зорлық-зомбылық пен террористік қылмыстарды болдырмауға, ұлттық қауіпсіздікті сақтауға және адамдардың өмірі мен мүлкін қорғауға бағытталған».

2018 жылғы 11 қыркүйекте Қытай БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі басшысы Мишель Бачелетке Қытайды Шыңжаңға бақылаушылар жіберуге шақырғаннан және ондағы жағдайға алаңдаушылық білдіргеннен кейін «егемендікті құрметтеуге» шақырды. Сыртқы істер министрлігінің өкілі Гэн Шуанн «Қытай БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы Комиссарын БҰҰ Жарғысының миссиясы мен қағидаларын қатаң сақтауға, Қытайдың егемендігін құрметтеуге, өз міндеттерін адал және объективті орындауға және біржақты ақпаратты тыңдамауға шақырады.» 

2018 жылғы 16 қазанда CCTV бағдарламасының алғашқы уақытында Шыңжаң интернирленген мұсылмандардың қатысуымен «Кәсіби шеберлікті оқыту және білім беру орталықтары» деп атаған 15 минуттық эпизодты көрсетті.

2019 жылы наурызда АҚШ-тың ең жоғары лауазымды тұлға болып табылатын Чен Куангоға қарсы санкциялары қаралады.

Аймақтағы Коммунистік партия, Шыңжаң губернаторы Шохрат Закир лагерлердің болғанын жоққа шығарды.

2019 жылы 18 наурызда Қытай үкіметі Шыңжаңдағы терроризммен күрес туралы дерадикализация туралы ақ қағаз шығарды. Ақ қағазда «заң үстемдік ететін ел Қытай өзінің Конституциясының қағидаларына сәйкес адам құқықтарын құрметтейді және қорғайды» делінген. Ақ қағазда сонымен қатар Шыңжаңда екі жылдан астам уақыттан бері зорлық-зомбылық террористері болған жоқ, экстремистік ену тиімді түрде тоқтатылды, әлеуметтік қауіпсіздік айтарлықтай жақсарды деп жазылған.

2019 жылдың шілдесінде Қытай үкіметі «ұйғыр халқы исламды өз еркімен қабылдаған жоқ ... бірақ оны діни соғыстар мен билеуші тапқа жүктеді» деп тағы бір ақ қағаз шығарды. Сол айда Global Times газетіндегі мақала «қалыпты әлеуметтік басқарудың қайта жасалған нұсқасы» қайта тәрбиелеу лагерлерінде қолданылғанын және бұл процесс «бүкіл Қытай халқы, оның ішінде Шыңжаң халқы үшін жеңіс» екенін мәлімдеді. 2019 жылдың қарашасында Лондондағы Қытай елшісі Шыңжаңдағы жақында болған құжаттар туралы сұрақтарға жауап беріп, бұл құжаттарды «жалған жаңалықтар» деп атады.

## Дереккөздер

Санат:Қытайдағы ислам
Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы
Санат:Ұйғырлар
Санат:Исламофобия
Санат:Нәсілшілдік
Санат:Қытайдағы адам құқықтары
Санат:Қытай қазақтары