open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Желбұйда

thumb|right|200px|<small>Желбұйда</small>
**Желбұйда**, *Желбида* – түйенің мұрындық ағашы мен жетек бұйдасының арасына жалғанатын бүлдірге жіп. 

## Жасалуы мен пайдаланылуы
Желбұйданы әрі қысқа, әрі жіңішке етіп, таспадан, былғарыдан, шуда жіптен, қылдан өріп жасайды. Мұрны алғаш тесілген түйе тартынған жағдайда, мұрындығы кеңсірігін жырып та кетпей, желбұйда үзіліп те кетпесін деген мақсатпен оны аса берік етіп жасамайды. Түйені жайылымға жібергенде, шаруашылыққа қолданар жағдайда желбұйдасына жетекбұйда жалғанады. Жүк артатын атандардың бұйдасы ұзын болады.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Жақыпов Ә. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі. Алматы: Қайнар, 1989; 
* Кәмәлашұлы Б. Қазақтың дәстүрлі құсбегілігі және атбегілігі. Алматы: Өнер, 2006; ҚӘТС. 6-том. Алматы: Арыс, 2007;

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Мал шаруашылығы
Желдеткіш

[thumb| alt=осьтік желдеткіш| ''[Компьютерді салқындатуға арналған электроқозғалтқышы бар осьтік желдеткіш*.]]
[[Сурет:CFM56 dsc04641.jpg|thumb|left| alt=CFM56 авиациялық қозғалтқышының осьтік желдеткіш| *CFM56 авиациялық қозғалтқышының осьтік желдеткіші*.]]
[[Сурет:Centrifugal fan.gif|thumb| alt=центрден тепкіш желдеткіш| *Центрден тепкіш желдеткіш*.]]
[[Сурет:Kawasaki-Electric Fan.jpg|thumb|left| alt=Жұмыс үстеліне қоятын желдеткіш| *Жұмыс үстеліне қоятын желдеткіш*.]]

*'Желдеткіш** ''([[латын тілі|латынша]]: ventіlatіo — желдету)'' — [[өндіріс]] орындарын желдетуде, аэроқоспаларды [[құбыр]]мен тасымалдауда, т.б. ауаны немесе басқа [[газ]]дарды қозғалысқа түсіріп орнын ауыстыру үшін олардың артық [[қысым]]ын (әдетте, 0,15 Мпа-ға дейін) тудыратын [[қондырғы]]. Олар үймереттерді және [[шахтал]]арды желдетуге, қазан және пеш агрегаттарына ауа жіберуге не олардан түтін мен зиянды газдарды сорып тысқа шығаруға, материалдарды кептіруге, [[машина]] бөлшектері мен механизмдерін салқындатуға, сусымалы және талшықты материалдарды пневматикалық жолмен тасымалдауға, бірқатар технологиялық процестерді атқаруға, машина радиаторлары мен конденсаторын салқындатуға, т.б. қолданылады.

**Желдеткіш''' - бөлмелерді желдету кезінде немесе аэроқоспаларды құбырлар арқылы тасымалдау үшін ауаны немесе басқа газды шамадан тыс қысымдайтын құрылғы.

Өнеркәсіптік желдеткіштердің стол үстіне қойылатын және аспалы желдеткіш түрлері кеңінен тараған. өшатын аппараттарда желдеткіштер тарту күшін тудыратын құрал ретінде (көтергіш желдеткіштер, турбореактивтік екі контурлы қозғалтқыш желдеткіштері,желдеткіш— фенестрон) пайдаланылады. Желдеткіштер қуаттылығына қарай Вольттың үлестерінен (тұрмыстық желдеткіштер) мыңдаған кВт-қа (өнеркәсіптік желдеткіштер) дейінгі желдеткіштер, ал құрылымына байланысты — центрден тепкіш желдеткіш және осьтік желдеткіш болып ажыратылады (суретті қ.). Желдеткіштер, негізінен, қозғалтқышпен белдікті беріліс арқылы немесе тікелей серіппелі муфта көмегімен әрекетке келтіріледі. Кішігірім желдеткіштердің қалақшалы дөңгелегі тікелей қозғалтқыштың білігіне бекітіледі, ал ірі желдеткіштер сору жылдамдығын реттегіш және діріл бәсеңдеткіш құрылғылармен жабдықталады.
## Тағы қараңыз
* Желбағар

## Дереккөздер
 

Санат:Физика
Санат:Механика
Желдірме

«**Желдірме**» - Абайдың домбыраға арналған ән- күйі. Бүгінде жалпы қазақтың күйшілік дәстүрінде «ән-күй» және «жыр-күй» деген 2 жанрдың көне дәуірден бастау алып келе жатқаны анықталып отыр. «Жыр-күй» Қарақалпақ өңірін мекендеген қазақ жұртына тән болса, «ән-күй» Арқада, Шығыс Қазақстан жері мен Таулы Алтай аймағында, Моңғолия қазақтарының арасында кеңінен тараған. Абайдың «Желдірмесі» - осындай ұлттық дәстүр негізінде туған шығарма. Бұл күй ән жанрымен, ұлттық мелодиялық сазымен, синкретті түрімен, әуендік ырғақ желісімен ерекшеленеді. 4; 6; 4, 3, 5, 6, 5; 4; 4, 3, 4, 6, 3, 4, 4; 4; 4; 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4 болып келетін аралас өлшем ырғақ ұялары ән-өлең өрнегімен сабақтасып жатады. Күйді 1977 ж. музыкалық зерттеушісі Қ. Тұсіпұлы Жүзбасов Шығыс Қазақстан облысының Қатонқарағай аулында тұратын Демшінов Хамзадан таспаға жазып, нотаға тұсірген. Бұл күй алғаш рет Абайдың «Айттым сәлем, қалам қас» деген ән-күй жинағына енгізілді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Железинка

**Железинка** — Павлодар облысының Железин ауданындағы ауыл, аудан (1935 жылдан бастап) және Железин ауылдық округі орталығы, өзен айлағы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Павлодар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 188 км жерде, Ертіс өзенінің оң жағасында, дала белдемінің шалғынды құмдақ топырағында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Железин қаласы - Ертіс өзені бойында 1717 жылы негізі қаланған бекініс. Железин қаласы Сібір генерал-губернаторлығының тұңғыш губернаторы М.П. Гагариннің бастамасымен салынды. 1714-16 жылдары І Петр жарлығымен Ертіс өңіріне аттандырылған. И.Д. Бухгольцтың жорығы сәтсіздікпен аяқталғаннан кейін, князь Гагарин Ертіс өзенінің бойында жаңа бекіністер тұрғызу үшін П.Северский мен В.Чередов басқарған экспедиция ұйымдастырды. Чередов Колбасинск бекінісін, Северский Железин қаласының негізін салды. Железин қаласы алғашында төрт бұрышты, зеңбіректер орналастырылған бастиондары бар кішігірім бекініс еді. Ресей әкімшілігі оны Зайсан көліне, Қара Ертіске, Шығыс Түркістанға жасалатын жорықтардың әскери тірегі ретінде пайдаланды. 18 ғасырдың 20-30-жылдарында Железин қаласы қазақтарды жоңғар шапқыншылығынан қорғауда үлкен рөл атқарды. Екінші жағынан, орналасқан жері қолайлы болғандықтан Ресей империясы Железин қаласын Орта жүзді отарлаудың бір тірегі ретінде пайдаланды. Қала 18 ғасырдың 40 — 50-жылдарында қазақ-орыс, орыс-жоңғар сауда байланыстарын дамытуда елеулі рөл атқарды. Железин қаласы әкімшілігі жағынан Сібір генерал-губернаторлығына, 1783 жылдан бастап Тобыл наместничествосына бағындырылды. Кейін Семей, Өскемен, Омбы қалаларымен бәсекелесе алмай, жай ғана қоныс болып қалды. 1868 жылы Семей облысы Павлодар уезінің құрамына кірді.

Железин ауданының құрылуына байланысты Железинка аудан және кенттік кеңестің, ал 1957 жылы ұжымшардың орталығына айналды. Мұнда май зауыты, тігін фабрикасы, ауданның тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, орман шарушылығының өндірістік кәсіпорны жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
№1 ЖОББМ, №2 ЖОББМ, М. Дулатұлы атындағы №3 ЖББОМ, Кәсіптік-техникалық мектеп, спорт мектебі, музыка мектебі, аудандық аурухана мен емхана, кітапханалар, мәдениет үйі, т.б. мекемелер бар. Железинка арқылы Павлодар — Омбы автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Железин ауданы елді мекендері
Железнодорожный

**Железнодорожный** — Астана қалалық әкімшілігіне қарайтын кент, кенттік әкімш. округі орталығы. Астана қаласының шығысында 5 км жерде орналасқан. Тұрғыны 3,6 мың адам (1999). Іргесі 1931 жылы Қызылжар — Қарағанды темір жолын салуға байланысты қаланған. Железнодорожныйда темір жолға қатысты 8 мекеме, 56 механикаландырылған колонна, 2 мектепке дейінгі балалар мекемесі, орта және орталау мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшерлі-акушерлік пункт, тұрмыстық комбинат., сауда орталығы жұмыс істейді. Железнодорожныйдың жанынан (1,5 км) Алматы — Астана автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Астана
Желкен

**Желкен**– жел энергиясын кеменің тартқыш күшіне түрлендіруге арналған қозғалтқыш; қозғалтқыштардың ерте заманғы түрлерінің бірі (теңізде жүзудің 6000 жылдық дәуірін қамтиды). Желкен кеме діңгектеріне бекітілген енді мата түрінде болады. Мата зығырдан, мақтадан немесе синтетикалық материалдардан жасалады. Сонымен қатар желкенге қазіргі кезде жасалып жүрген аэродинамикалық эквивалентті қатты қабық түріндегі желкен — қанат та жатады. Жел желкенге әсер ету арқылы тікелей қысым түсіреді (желкен желге перпендикуляр орналасқан жағдайда) немесе аэродинамикалық көтергіш күшін тудырады (жел желкенге жанама соққан жағдайда). Желкендер пішіні бойынша түзу желкен(төртбұрыш немесе теңбүйірлі трапеция түрінде) және қисық желкен(үш және төртбұрышты) болып ажыратылады. Әр желкеннің кемеде орналасуына байланысты өз атаулары болады.
## Дереккөздер
 

Санат:Жүзу
Желкенді кеме

**Желкенді кеме** — жел энергиясымен қозғалатын кеме. Жел қысымы діңгектерге керілген желкенмен қабылданып, кеменің корпусына беріледі. Желкенді кемеге 1-ден 7-ге дейін діңгек орнатылып, оларға әр түрлі желкендер керіледі. Желкенді кемелер онда орнатылған діңгектер санымен және желкен жабдықтарының түрлері бойынша ажыратылады. Тік желкенді кемеге корабль (кеме), барк және бриг жатады. Қиғаш желкенді кемеге 2 діңгекті шхуна, кэч, иол, ал жалғыз діңгектіге — тендер, шлюп, т.б. жатады. Баркентина, бригантина Желкенді кемелер аралас желкенді кеме тобына жатады. Желкенді кеме алғаш рет бұдан 5–6 мың жыл бұрын Мысырда және Месопотамияда пайда болып, кейінірек Қытайда, Шығыс Азияда, Океанияда және Оңтүстік Америкада дами бастады. 19-шы ғасырдың орта кезінде жылдам жүзетін мұхиттық желкенді кеме — клипер жасалды. Кейбір желкенді кеменің жылдамдығы 39 км/сағ-қа жетіп, 1000 тоннаға дейін жүк көтерді. Бу машинасының шығуы желкенді кемені бу кемесімен алмастыруға мәжбүр етті. Содан бастап олар көп пайдаланбайтын болды. Қазіргі кезде желкенді кеме спорттық, оқып-үйрену, т.б. мақсаттарда пайдаланылады. Соңғы кезде жанармай бағасының өсуіне және қоршаған ортаны қорғау талаптарына байланысты желкенді кемелердің жаңа жобалары жасалып, бірқатар коммерциялық желкенді кемелер жасалынды.

## Дереккөздер
 

Санат:Кемелер
Санат:Желкенді спорт
Желкенді спорт

**Желкенді cпорт** — желкенді қайықтармен, сондай-ақ, крейсерлік яхталармен өткізілетін спорттық жарыс түрі. Жарыс белгіленген маршрут бойынша әр түрлі қашықтықта өткізіледі. Қайықтың (яхтаның) жүзу бағытын өзгерту желкенді бұру арқылы іске асырылады. Желкенді cпорт ХУІІ  ғасырдың ортасында Нидерланд мемлекетінде пайда болды. Алғашқы желкенді регата жарысы Ұлыбританияда өткен (1661). Халықарaлық желкенді cпорт одағы 1907 жылы ұйымдасқан. 1990 жылы оған 80-нен астам мемлекет мүше болды. Олимпиядалық ойындар бағдарламасына 1900 жылы енгізілген. 1922 жылдан дүниежүзілік чемпионат өткізіліп келеді. Қазақстанда алғашқы ресми жарыс 1956 жылы Балқашта өтті. Желкенді cпорт Алматы облысында (Қапшағай бөгенінде), Қарағанды (Балқаш көлінде), Атырау және Маңғыстау (Каспий теңізінде) облыстарында жақсы дамыған.

## Тағы қараңыз
* Желкен 
* Желкенді кеме 
* Желкен жабдықтары

## Дереккөздер
 

Санат:Желкенді спорт
Желмая (журнал)

**Желмая** — Түркиядағы қазақ жастарының қоғамдық-мәдени және ғылыми журналы. Алғашқы саны 1998 жылы 25 қазанда Анкарада жарық көрді. Құрылтайшысы — Қожа Ахмет Иасауи атындағы Қазақ-Түрік халықаралық университетінің Өкілетті кеңесі (төрағасы Намык Кемал Зейбек). Журналда тарих, руханиат, әдебиет, экономика, әлеуметтік мәселелер, мәдениет, дүниетаным, өнер, ұлттық сана, жастар мәселесі туралы мақалалар жарық көруде.

## Дереккөздер
  

Санат:Журналдар
Желі майлау

**Желі майлау** — қазақ халқының ырымдарының бірі. Сауын малдың төлі байланатын желі алғаш қазық қағылып, арқан тартылғанда “ақ көп, мал сүтті болсын” деген тілекпен желі арқанына айран құйып, қазығын майлайды.

## Дереккөздер
 

Санат:Салт-дәстүрлер
Желін

**Желін** (uber) — ұрғашы сүтқоректілердің сүт безі. Сиыр желіні төрт бөліктен, ал жылқы, түйе, қой мен ешкі желіні екі бөліктен тұрады. Әр бөлікте бір емшектен болады. желін оң және сол жарты бөлікке, олардың әрқайсысы алдыңғы және артқы болып бөлінеді. Емшекте ерекше сезімтал жүйке ұшы — рецепторлар орналасқан. желіннің бездік не секреторлық тіні көптеген көпіршіктер (альвеол) мен шығарғыш түтікшелерден тұрады. Түтікшелердің қабырғасы жиырылғыш клетка қабатынан, сондай-ақ, ішкі қабаты сүт түзілетін бездік эпителийден тұрады. Шығарғыш түтікшелер қосыла келе сүт астауына ашылатын сүт түтіктерін құрайды. Сүт астауының емшек бөлігі емшек түтігімен аяқталады, ал ол дөңгелекше бұлшық ет — сфинктермен қапталған. Сауын қиындығы осы сфинктердің тонусына тікелей байланысты. Сиыр желінінің сыйымдылығы 15 л және одан да көп болады. Сүттің 40%-і сүт астауында және түтікте, қалғаны көпіршіктерде жиналады. Желінді пішініне, сыйымдылығына және еніне қарай бағалайды. Сүтті сиырлардың сауылған желіні босап, терісі жиырылады. Мұны “астау желін” деп атайды. Сүті аз сиырлардың желінінің көлемі сауғаннан кейін өзгермейді. Мұны “ет желін” не “тас желін” дейді. Кейде қой желінін аумағына қарай “саптыаяқ желін”, “қара желін” (желін безі қатты, сүті аз) дейді.

## Тағы қараңыз
* Желінқап
* Желінсау 
## Дереккөздер
 

Санат:Биология
Санат:Зоология
Жемқорлық

thumb
thumb|right
**Жемқорлық**, **коррупция** ( - сатып алу) — мемлекеттік басқару құрылымдарындағы лауазымды қызметкерлердің өздеріне тапсырылған қызмет мүмкіндіктерін жеке бастарының пайдасы мен мүддесі үшін пайдалану мақсатында жасаған қоғамға қауіпті қылмыстық іс-әрекеттері. Жемқорлықтың жалпылама белгілері: лауазымды адамның өзінің немесе делдал арқылы пара берушінің немесе оның өкілі болған адамның пайдасына жасаған іс-әрекеті (әрекетсіздігі) үшін ақша, бағалы қағаздар, өзге де мүлік, мүлік құқығы немесе мүлік сипатындағы пайда түрінде пара алу, туыстық, жерлестік, т.б. жақындықтарына байланысты қызметке ретсіз қабылдау және көтермелеу, сондай-ақ, мемлекеттік және қоғамдық мүліктерді талан-таражға салу. Мемлекетте жемқорлықтың бел алуы көлеңкелі экономиканың пайда болып, экономикалық өсу қарқынының тежелуіне және әлеуметтік, саяси шиеленістердің құрт асқынуына ұрындырады. Сонымен қатар жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер жаппай жемқорлыққа салынған жағдайда құқық қорғау органдары оларды жасаған қылмыстары үшін қылмыстық жауапкершілікке тарта алмайтын жағдай қалыптасады. 
Жемқорлық жасалу түрлеріне қарап екіге бөлінеді: жекелеген лауазымды қызметкерлер жасаған қылмыстық іс-әрекет және бірнеше лауазымды қызметкерлер бірігіп жасаған қылмыстық іс-әрекет (қысқаша Сыбайлас жемқорлық). 1989 жылы әлемнің дамыған 37 мемлекеті халықаралық бизнестегі жемқорлыққа қарсы күресу туралы конвенцияға қол қойды. Қазақстан осы конвенцияға қосыла отырып, 1998 жылы 2 шілдеде “Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы” Заң қабылдады.

## Дереккөздер
 

Санат:Жемқорлық
Санат:Бюрократия
Санат:Экономикалық мәселелер
Жемшөп

**Жемшөп** — малды азықтандыру үшін пайдаланатын өнімдер. Олар өсімдіктекті, жануартекті және минералдық болады. Жемшөп құрамында сіңімді қоректік заттар көп. Жемшөпті түсіне, исіне, дайындау әдісіне, т.б. қарап бағалайды. Өсімдіктекті жемшөпке жасыл азық, ірі азық, пішендеме, тамыр-түйнектер, техникалық дақылдардың дәнді және өсімдікті қалдықтары, құрама азық жатады. Жасыл азық (табиғи және екпе жайылым шөптері, тамыр жемістілердің жапырақтары, т.б.) жазда күйіс қайыратын малдың азық құрамын құрайды. Ірі азық (пішен, сабан, т.б.) құрамында күйіс қайыратын малдың асқорыту процесін қалыптастыратын клетчатка болады. Пішен — күйіс қайыратын малға қыста берілетін жемшөптің бірі. Пішендеме сәл кептірілген әр түрлі шөптерден дайындалады. Оны малға пішен, сүрлем орнына беруге болады. Шөп ұны бұршақ және астық тұқымдас шөптердің қоспасынан дайындалады. Ол ақуыз бен витаминге бай. Сүрлем — шырынды азық. Негізінен, қыста, ал жазда қосымша жемшөп түрінде қолданылады. Тамыр-түйнектер (*қызылша, сәбіз, картоп*, т.б.) мен шырынды жемістерді (*асқабақ, қарбыз*, т.б.) барлық малға береді. Олардың құрамында көмірсу, С витамині, каротин көп болады. Дәнді азыққа дәнді (*арпа, сұлы, жүгері*, т.б.) және бұршақ (*бұршақ, жасымық*, т.б.) тұқымдас дақылдар жатады. Дәнді дақылдарда көмірсу, негізінен, крахмал, бұршақта ақуыз (протеин) көп. өн тартқанда, май шайқағанда, қант қызылшасын өңдегенде, т.б. қалатын қалдықтар да (кебек, күнжара, сірне, сығынды, т.б.) құнарлы азық ретінде қолданылады. Жануартекті азыққа балық ұны, ет-сүйек ұны, майы алынған сүт, т.б. жатады. Бұлардың құрамында протеин, минералды заттар, витаминдер көп. Жас төлдерді, құстар мен мамық жүнді аңдарды азықтандыруда қолданылады. Минералды азықтың маңыздылары — ас тұзы, бор, әктас, сүйек ұны, т.б.

## Шырынды мал азықтары
*Шырынды мал азықтары* - мал азығы ретінде пайдаланылатын құрамында ылғалы оннан жеті бөлігінен асатын өсімдіктер. Олардың қатарына көк шөп, жайылым мен шалғын оты, екпе өп, бір жылдық әрі көп жылдық астық тұқымдастары және бұршақ тұқымдас өсімдіктері, сүрлем, пішендеме, тамыржемістер, түйнекжемістер, бақша дақылдары, жом, мезга, барда, сыра қалдығы жатады. Шырынды мал азығы мал түрінің зат алмасуын үдетіп, ас қорытылуын жақсартады, сүттілігн арттырады. Шырынды мал азықтары құрамы мен қоректілігі азық түріне байланысты. 2000 жылы Қазақстанда шамамен 30 млн тонна шырынды мал азықтары дайындалды.

## Дереккөздер

Санат:Жем
Жергілікті бюджет

**Жергілікті бюджет** — мемлекеттегі әкімшілік-аумақтық бөліктердің өз әлеуметтік-экономикалық бағдарламасын қаржыландыруға арналған ақшалай қорлары. Жергілікті бюджет жыл сайын оған жергілікті салықтан түсетін түсімдер, одан төленетін шығындар, мемлекеттік бюджеттен берілетін субсидия, т.б. ескеріле отырып жасалады. Жергілікті бюджетті жергілікті маслихаттар бекітеді. Жергілікті бюджет шоғырланған ақшалай қаржылар ретінде жергілікті әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды қаржыландыру үшін пайдаланылады. Жергілікті атқарушы органдар бюджеттен қаржыланатын әлеуметтік-экономикалық бағдарламаны ел Конституциясына және заңдарға сәйкес анықтайды. Облыстағы жергілікті бюджеттің құрамы облыстық бюджеттен және сол облыс аумағындағы қалалар мен аудандардың бюджеттерінің жиынтығынан тұрады. Бұл бюджеттер “Бюджет жүйесі туралы заң” бойынша бюджеттік талдауды қолдана отырып қалыптастырылады, бекітіледі және орындалады. Жергілікті атқару органдары жоғарыда айтылған құжаттарды пайдалана отырып өз бюджеттерін өздері қалыптастырады және орындайды. Қазақстанда жергілікті бюджеттің өзінің ішкі құрамдас бөліктері арасындағы және респ. бюджетпен қарым-қатынастарын реттеудің төмендегідей механизмдері қолданылады: 
:а) әрбір жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын әлеуметтік-экономикалық бағдарламаны анықтау және олар бойынша шығын көлемін жоспарлау; 
:ә) жергілікті бюджетке толықтай түсетін салық және басқадай түсімдер түрін анықтау; 
:б) кейбір салықтан түсетін түсімді жергілікті бюджетке тұрақты нормативпен төлеп беру; 
:в) жергілікті бюджетке мақсатты жәрдем беру механизмі; 
:г) жергілікті бюджеттен мемлекеттік бюджетке қаржы алу механизмі; 
:ғ) жергілікті бюджетке субсидия беру механизмін әрі қарай жетілдіру, жергілікті атқару және әкімш. органдарына бюджетті қалыптастырудағы және орындаудағы міндеттерін күшейтіп, құқыларын арттыру. 
Жергілікті бюджеттің жергілікті әлеуметтік проблемаларды шешудегі орны ерекше. Олардан әлеуметтік төлемдер, әлеуметтік қамсыздандыру, оқу жүйесінің бағдарламалары, денсаулық сақтау бағдарламасының негізгі бөліктері қаржыландырылады. Сондықтан жергілікті бюджеттер мемлекеттік бюджеттің басты құрамдас бөлігі бола отырып, мемлекеттегі әлеуметтік-экономикалық проблемаларды шешуге тікелей қатысады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Жергілікті бюджеттер жобаларын әзiрлеу ережесі 

Санат:Мемлекеттік бюджет
Жергілікті өнеркәсіп

**Жергілікті өнеркәсіп** — шаруашылық саласы. Ол жергілікті шикізат пен өндіріс қалдықтарын пайдаланады және негізінен, жергілікті шаруашылық пен тұрғындар қажеттерін өтейді. Оның негізгі міндеті — халық тұтынатын көпшілік қолды тауарларды, жергілікті шаруашылық пен мәдени-тұрмыс қажеттерін өтейтін бұйымдарды өндіру, жергілікті көркемөнер кәсібін дамыту, жергілікті шикізат қорларын іске қосып, өндіріс қалдықтарын толық пайдаланып, халықтың тұрмыс жағдайларын жақсарту. 

Жергілікті өнеркәсіпке металл өңдеу, химия, ағаш өңдеу өнеркәсіптері, тігін, мата тоқу, галантерея, аяқ киім, көркем заттар, сыйлық бұйымдар жасау, керамика өнеркәсіптері, т.б. жатады. Жергілікті өнеркәсіптің басты мақсаты — әрбір ауданның, қаланың, облыстың табиғи және климат жағдайларын, жергілікті тұрғындардың сұраныстары мен ерекшеліктерін ескеріп, еңбек резервтерін жете пайдалану. Жергілікті өнеркәсіп Қазақстанның ертеден келе жатқан шаруашылық салаларының бірі. Нарықтық экономикаға көшуге байланысты бұл сала республикада түгелімен жекешелендірілген.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Жергілікті өнеркәсіп 
*Жергілікті өнеркәсіп

Санат:Өнеркәсіп
Санат:Жергілікті өзін-өзі басқару
Жеребе

**Жеребе**, жеребе тарту — жарысқа қатысушы жеке спортшылар мен командалардың қарсыласын анықтайтын әдіс. Жеребе арқылы жарысқа қатысушы спортшылардың қай нөмірмен шығатындығын да анықтайды. Мұндай шара шаңғышылар, велосипедшілер жарысына тән. Кейбір жарыстарда спортшылардың қай жолмен бақ сынайтыны жеребе бойынша анықталады (мыс., жеңіл атлеттер мен жүзгіштер бәсекесінде, спорттық ойындарда). Сондай-ақ, қай команда алаңның қай жағында ойнайтындығы және допты кім бірінші болып ойынға қосатындығы, дойбы, тоғызқұмалақ, шахмат жарыстарында бірінші болып кімнің жүріс жасайтындығы да жеребе бойынша анықталады. Аталмыш спорт түрлеріндегі швейцария тәсілімен өтетін жарыста әр тур алдында жеребе тарту өтеді. Бокс, теннис жарыстарында ең мықты спортшыларды жартылай финалға дейін бір-бірімен кездеспейтіндей етіп бөледі де, басқа спортшылар арасында жеребе өтеді. Сонымен қатар, жеребе ақындар айтысында, басқа өнер сайыстарында да қолданылады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Салт-дәстүрлер
Жеркепе

**Жеркепе** — ежелгі дәуірлерден сақталған баспана түрлері. Негізгі ерекшелігі еденінің жер бетінен әр түрлі деңгейде төмен қазылуында. Үңгірлерді мекендеген ежелгі адамдар қауымдарының бірте-бірте алаңқайларға шығып, уақытша немесе тұрақты етіп салған қоныстары осы  жеркепе түрінде болған.  Жеркепе палеолит дәуірінен бастап дүние жүзінің түрлі геогр. белдемдеріне тараған. Құрылымдық ерекшеліктері мен көлемі жағынан әр дәуірлерде, кейбір табиғи-геогр. жағдайларға байланысты өзгеріп отырған. Қазақстан жерінде жеркепе алғаш рет тас дәуірінің соңында пайда болып, қола дәуірінде кеңінен тарады. Бұған б.з.б. 2-мыңжылдықта далалық мал шарушылығы мен көне металлургияны жақсы игерген тайпалардың мәдени жетістіктері әсер етті. Едені жер деңгейінен неғұрлым төмен жатқан тұтас жеркепелермен қатар, едені саяз жартылай жеркепелер де көбірек қолданылған. Жартылай  жеркепенің едені әдетте 0,5 м шамасында, іргесі тігінен орнатылған үлкен тақта тастармен қапталады да, жер бетіне кішірек тастардан қаланып көтеріледі. Ортаға немесе бұрыштарға тұрғызылған ірі ағаш бағаналар сатылы пирамидаға ұқсаған, кейде екі қанатты үлгіде жасалған ағаш төбені көтеріп тұрады.  Жеркепе ортасында дөңгелек, төртбұрышты ошақ орналастырған. Сондай-ақ, іргелері ағаштан тұрғызылған  жеркепелер де болған.  Жеркепелер, әсіресе, Орталық Қазақстандағы қола дәуірінің Атасу, Мыржық, Бұғылы қорымы қоныстарында көптеп кездеседі. Мұндай құрылыс түрлері шаруашылық мақсатта, мәселен, қоймалар, маусымдық жұмыстар кезіндегі уақытша баспаналар түрінде осы уақытқа дейін пайдаланып келеді.

## Дереккөздер
 

Санат:География
Жерге меншік құқығы

**Жерге меншік құқығы** — жер қатынастары субъектілерінің өздеріне тиесілі жер учаскесін заң актілерінде белгіленген негіздерде, жағдайлар мен шектерде иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы. Қазақстан Республикасында жерге мемлекеттік меншік және жеке меншік нысандары заң жүзінде танылған және олар тең дәрежеде қорғалады. Жерге мемлекеттік меншіктің субъектісі мемлекет, яғни Қазақстан Республикасының өзі. Жердің меншік иесі ретіндегі мемлекеттің құқықтарын заң актілерінде белгіленген ережелерге сәйкес оның атынан мемлекеттік басқару органдары жүзеге асырады. Жер учаскесіне жеке меншік құқығы бар субъектілер өздеріне тиесілі құқықтарды заң актілерінде көзделген негіздерде, жағдайлар мен шектерде қалаулары бойынша жүзеге асырады. Олардың қатарына азаматтар мен мемлекеттік емес заңды тұлғалар жатады.
## Тағы қараңыз
* Жер құқығы
## Сыртқы сілтемелер
Жерге меншік құқығы немесе оны сақтап қалудың жай-жапсары
## Дереккөздер
 

Санат:Жер құқығы
Жер қыртысы

**Жер қыртысы** — литосфераның беткі бөлігін құрайтын, төменгі жапсары Мохоровичич деңгейімен шектелген Жердің ең үстіңгі қабығы. Жер қыртысы қалыңдығына, құрамына, құрылысына қарай құрлықтық және мұхиттық болып негізгі 2 типке бөлінеді.
Құрлықтық жер қыртысының қалыңдығы тектоникалық жағдайына байланысты 25 — 45 км-ден (платформаларда) 45 — 75 км-ге дейін (тау түзілу аймақтарында), ал мұхиттық жер қыртысының қалыңдығы 5 км-ден (Солтүстік Мұзды мұхит) 10 — 12 км-ге дейін өзгереді. 

Жер қыртысы төмен қарай тығыздығы арта беретін жанартаутекті-шөгінді (тығызд. 1,8 — 2,5 г/см3), гранит — метаморфты (2,5 — 2,7 г/см3) және базальтты (2,7 — 3,0 г/см3) қабаттарға бөлінеді. Жер қыртысының жоғарғы бөлігі қатпарларға жиырылып, жарылымдармен қиылған және төменгі сатыда метаморфталған шөгінді, терригенді және магмалық тау жыныстарынан құралған. Қалыңдығы платформаларда 1 — 2 км, терең ойыстарда 10 — 20 км жетеді. Шөгінді қабаттың астында салмағы жеңіл, гранит пен гнейстерден түзілген шөгінді қабаттың жыныстарымен алмасып отыратын гранит-метаморфты қабат орналасқан. Гранит қабатының қалыңдығы жазықтар астында 15 — 20 км, тау жүйелері табанында 15 — 50 км-ге дейін. Мұхиттар түбінде граниттік қабат өте жұқа, не мүлде болмайды. Граниттік қабат Конрад бетімен шектеледі. Жер қыртысының ең төменгі бөлігінде базальт, габбро және күшті метаморфтануға (метаморфизмге) ұшыраған шөгінді жыныстардан құралған базальт қабаты орналасқан. 

Жер қыртысының аралық типтері: субмұхиттық жер қыртысында шөгінді жыныстар мұхиттық жер қыртысындағыдан қалың болады; субконтиненттік жер қыртысы жұқа болады әрі граниттік қабат анық байқалмайды. Геофизикалық деректер бойынша, Қазақстандағы жер қыртысының қалыңдығы Тұран тақтасы, Каспий маңы ойысында 35 — 45 км, Тянь-Шань, Таулы Алтайда 45 — 50 км, Орталық Қазақстанда 50 — 55 км. Жер қыртысының үнемі дамып өзгеруі нәтижесінде геосинклинальдар сияқты қозғалмалы аймақтар платформаларға айналады. Жер қыртысының дамуының басты себептері — Жердің аса терең қабаттары мен жоғарғы мантиясы арасында өтетін процестер.

## Тағы қараңыз
* Жер (ғаламшар)

## Сыртқы сілтемелер
Жер қыртысы

## Дереккөздер

Санат:Жер құрылысы
Жермай

**Жермай** , керосин — С9 — С16 көмірсутектерінің қоспасы. Құрамында 23 — 60% қаныққан алифаттық, 24 — 58% нафтенді, 6 — 15% ароматты, 1%-ке дейін қанықпаған көмірсутектер болатын сұйықтық. Қайнау t 200 — 300° С; тығыздығы 0,790 — 0,846 г/см³. Негізінен, мұнайды дистилдеу арқылы алынады; күкіртті мұнайдан алынған жермайды гидротазалаудан өткізеді. Негізгі сорттары: авиациялық жермай (ауа-реактивті және газ-турбиналы қозғалтқыштарға отын ретінде қолданылады); жарық беретін жермай (жарық беретін және қыздырғыш шамдарда, металл кесетін аппараттарға және тұрмыстық құралдарға отын, химия өндірісінде еріткіш ретінде, т.б. қолданылады).

## Сыртқы сілтемелер
* Последний бой углеводородов?, *Новости космонавтики*, ақпан 2008 жыл
* ГОСТ 10227-86. Топлива для реактивных двигателей. Технические условия. 
* ГОСТ 12308-89. Топлива термостабильные Т-6 и Т-8В для реактивных двигателей. Технические условия. 
* ГОСТ Р 52050-2006. Топливо авиационное для газотурбинных двигателей Джет А-1 (Jet A-1). Технические условия. 
* Из истории керосина
* Керосин
## Дереккөздер
 

Санат:Химия
Павел Евтихнеевич Жерноклей

**Павел Евтихнеевич Жерноклей** (28.8.1914 жылы туған, Ресей, Винницк облысы Казатин ауданы Белополье ауылы) — зоотехник-селекционер. 

Казатин агрозоотехника техникумын (Ресей) бітірген (1931). 1932—34 жылдары Батыс Қазақстан облысының “Шілік” кеңшарында, 1934—41 жылдары “Аңқаты” кеңшарында аға зоотехник, 1941—42 жылдары осы облыстың мал өсіру тәжірибе стансасының, 1943—46 жылдары “Сальск” асыл тұқымды мал кеңшарының (Ростов облысы), 1946—55 жылдары Орынбор облысының Октябрь ауданындағы “Броды” асыл тұқымды мал кеңшарының директоры, 1955—57 жылдары Орынбор облысының кеңшарлар басқармасы бастығының орынбасары, 1957—60 жылы “Рубешен” кеңшарында директор, 1960 жылдан Бүкілодақтық етті мал өсіру ғылыми-зерттеу институтында лабораториялық меңгерушісі болған. 1951 жылы Қазақтың ақбас сиырын шығарудағы ғылыми жұмысқа қатысқаны үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды.

## Дереккөздер
 

Санат:1914 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан зоотехниктері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Жерошақ

**Жерошақ** — от жағып, үстіне қазан асуға, нан пісіруге арналған шұңқыр. Жерошақты көбінесе, далада, үйдің есігінің алдына жасайды. Қазақ халқының дәстүрлі тұрмысында 3 түрлі ошақ болған: тас ошақ, **жерошақ**, темірошақ. Тас ошақты көші-қонда, ұзақ жол үстінде пайдаланған. Ол үшін ірілеу үш тасты жақындастырып қойып, үстіне қазан асады. Темір ошақ көбінесе, жауын-шашын кездерінде киіз үйдің ішіне от жағып, тамақ әзірлеуге қолданылған. Шеңбер темірге арнайы соғылған үш сирақ бекітіледі. Биіктігі жарты кез шамасында болады. Жерошақ тақыр жерден қазылады, қазандық, түтіндік шығарып, алдын кеулеп ояды. Қазылған шұңқырдың ұзындығы 60 — 70 см, тереңдігі 30 — 40 см, кеңдігі қазанның аумағына байланысты болады. Қазан тұратын ортасы дөңгелектеу, алдыңғы от жағатын жері тарлау, түтін шығатын жағы көлбеу келеді. Жерошақтың үй ішіне орнатқан түрін “морошақ” деп те атайды. Көшкен кезде адам, аң не малдың аяғы ошақтың орнына түсіп кетпесін деп, Жерошақты көміп, тегістеп кетіп отырған. 

## Дереккөздер

Санат:Салт-дәстүрлер
Жер полюстерінің қозғалысы

**Жер полюстерінің қозғалысы** — географиялық полюстердің жер бетінде орын ауыстыруы. Қозғалыс магниттік полюстермен сәйкес келеді, сондықтан үнемі ауысып тұрады. Жердің айналуына байланысты болатын бұл құбылысты алғаш рет 1687 ж. Исаак Ньютон ашты. Оның математикалық теориясын Л.Эйлер жасады (1790). Бұдан 100 жыл өткеннен соң Жер полюстерінің қозғалысы салдарынан жер бетіндегі пункт ендіктерінде нақты өзгерістер болатыны байқалды. Сөйтіп, көптеген пункт ендіктерін бірнеше рет өлшеу арқылы Жер полюстерінің орын ауыстыруын зерттеуге болатыны дәлелденді. Жер полюстерінің қозғалысы салдарынан Жер беті нүктелерінің координаттары мен жер бетіндегі нысандардың азимуттарына, астрономиялық және геодезиялық өлшеулердің нәтижесіне өзгерістер енгізілді. Солтүстік жарты шардың магниттік полюсінің координаттары: қазіргі 75° с. е. және 101° б. б. 1904 жылдың мәліметі бойынша, 70,5° с. е. және 197,5° б. б. болған. Оңтүстік жарты шардың магниттік полюсінің координаттары: қазіргі 70° о. е. және 40° ш.б., 1912 жылдың мәліметі бойынша, 72,2° о. е. және 105,7° ш. б. болған. Жер полюстерінің қозғалысы магнит өрісімен және Күн әрекетімен байланысты. Олар тұрақты геомагниттік өріске қосылып, айнымалы магнит өрісін құрайды. Жер магнитизмі элементтерінің қазіргі бөлінуі біртекті магниттелген шардың магниттік өрісімен жердің тұрақты магниттік өрісінің ұқсастығы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Мұндай шардың магниттік полюстерін геомагниттік полюстер деп атайды. Олардың қазіргі координаттары 78,6° с. е. және 69,5° б. б., 78,6° о. е. және 110,5° ш. б.
## Дереккөздер


Санат:Полюстер
Жер салығы

**Жер салығы** – тұрақты не уақытша пайдалануға берілген жер телімі (жер үлесі) үшін заң жүзінде бюджетке төленетін міндетті ақшалай төлемдер. Жер салығының негізгі мақсаты — экономикалық тәсілмен жер қорын тиімді пайдалануды қамтамасыз ету және бюджетке түсім түсіру арқылы жер қорын сақтау, жердің құнарлылығын, сапасын жақсарту шараларын қаржыландыру. Жер салығын салу нысаны жер телімі (жер үлесі) болып табылады. Қазақстанда елді мекендердің ортақ пайдаланудағы жер телімдеріне; ортақ пайдаланудағы мемлекеттік автомобиль жолдары алып жатқан жер телімдеріне; Үкімет шешімі бойынша консервацияланған нысандар орналасқан жер телімдеріне, т.б. ;ер салығы салынбайды.

Жер салығының мөлшері салық салынған жердің сапасына, құнарлылығына және оның орналасуына байланысты дифференциалды түрде жердің бір шаршы метріне, немесе бір гектарына есептеліп бекітіледі. Салықтың базалық мөлшері республика заңымен бекітіледі. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге, өнеркәсіп және да басқа өндіріс саласындағы жерлерге салынатын жер салығының базалық ставкалары бір гектарға шаққанда бонитет балына бара-бар сарапталып бекітіледі. Бонитет балы 50-ден 100-ге дейін және 100-ден жоғарғы мөлшермен сарапталады. 
Елді мекендердің жерлеріне салынатын базалық салық мөлшері алаңның бір шаршы метріне бекітіледі. Жергілікті өкілетті органдар өзінің шешімдерімен жер телімдеріне бекітілген базалық мөлшерді төмендете алады. Бірыңғай жер салығын төлеушілер, мемл. бюджет есебінен қаржыландырылатын ұйымдар, салық режимінің екінші үлгісі бойынша салық салу жүзеге асырылатын жер қойнауын пайдаланушылар, уәкілетті органның қылмыстық жазаларды атқару саласындағы түзеу мекемелерінің мемлекеттік кәсіпорындары, Ұлы Отан соғысына қатысушылар және соларға теңестірілген адамдар, мүгедектер, сондай-ақ, бала кезінен мүгедектердің ата-анасының біреуі, діни бірлестіктер жер салығын төлеуден босатылуы мүмкін. Қазақстанда бірыңғай жер салығын 1999 жылдан бастап шаруа (фермер) қожалықтары төлейді. Бірыңғай жер салығын есептеу үшін жер телімінің бағалау құнын білу керек. Мұны анықтау Қазақстан Республикасының “Жер туралы” заңында (2001) белгіленген тәртіппен жүргізіледі. Бірыңғай жер салығын есептеу жер телімін бағалау құнына 0,1 пайызды ставканы қолдану жолымен жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Салықтар
Жертөле

**Жертөле** – жерді қазып, үстін жауып жасайтын жер үй. Жертөленің төбесіне шатыр салмайды. Ертеректе жертөлені тұрғын үй, мал қамайтын қора орнына пайдаланған. Әскери бекіністік сипаттағы құрылыстың бір түрі де жертөле деп аталады.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Дәстүрлі халық құрылысы
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Жетпіс екінші гвардиялық атқыштар дивизиясы

**Жетпіс Екінші Гвардиялық Атқыштар Дивизиясы**– Ұлы Отан соғысында ерекше танылған қазақстандық әскери құрама. 1941 ж. 5 желтоқсанда Астана (бұрынғы Ақмола) қаласында құрылған. Алғашында 459-атқыштар дивизиясы аталып, 1942 ж. 18 қаңтарда реттік саны 29-ға өзгертілді. 16 — 24 шілде (1942) аралығында Сталинград түбіне келіп жетіп, 5 — 10 тамыз аралығында Ақсай — Есаулов ауданында жаудың 2 жаяу әскер, 1 моторлы дивизияларының шабуылына төтеп берді. Кейін жау қоршауын бұзып өтіп, 2 қыркүйекте Сталинградтың оңтүстігндегі Бекетовка кентіне келіп жетті. 20 қарашада қарсы шабуылға шығып, Сталинградтың орталық және оңтүстік аудандарын азат етті. Сталинград майданындағы (1942, шілде — 1943, ақпан) көрсеткен ерліктері үшін 1943 ж. 1 наурызда 72-гвардиялық атқыштар дивизиясы болып қайта құрылды. 1943 ж. наурызда Воронеж майданы құрамында Харьков түбінде Германия әскерлерінің шабуылын тойтарса, мамыр айынан бастап Белгородтың оңтүстік-шығысына Дала майданының құрамына жіберілді. Курск шайқасы кезінде жаудың 2 жаяу әскер, бір танк дивизиясының шабуылын тойтарып, Харьков, Красноград қалаларын азат етуге қатысты. Осы үшін 1943 ж. 19 қыркүйекте “Красноград” дивизиясы құрметті атағы берілді. 23 қыркүйекте Днепр өзенінің арғы бетіне өтті. Өзеннен өту және оны қорғау кезіндегі ерліктері үшін дивизияның 25 жауынгеріне Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. 1943 — 45 ж. Жетпіс Екінші Гвардиялық Атқыштар Дивизиясы Днепр, Серета, Прут, Тисса, Дунай, Морава бойындағы ұрыстарға қатынасып, жауынгерлік жолын Прага қаласының түбінде аяқтады.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тарих
Жетібай (Маңғыстау облысы)

**Жетібай** — Маңғыстау облысының Қарақия ауданындағы ауыл (2013 ж. дейін - кент), Жетібай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орналасуы
Облыс орталығы — Ақтау қаласынан шығысқа қарай 75 км, аудан орталығы Құрық (Ералиево) аулынан солтүстік-шығысқа қарай 85 км жерде, Маңғыстау үстіртінің солтүстік-батысындағы шөлдік белдемде орналасқан. 

## Тарихы
Өзімен аттас мұнай-газ-конденсат кен орны негізінде іргесі 1961 жылы қаланған. Кәсіпшіліктің инфрақұрылымы өндірістік ғимараттармен байланысты. Мұнай құбыр жүйесі, тұрғын үй, мәдени-тұрмыстық нысандар 60-жылдарда жедел қарқынмен тұрғызылды. Жетібай кентінің негізінде қазіргі таңда "Ескі Жетібай", "Мүнайшы", "Железодорожный" кенттері жұмыс істейді. Олар арқылы автотрасса және Өзен-Жетібай Ақтау мұнай-газ желісі өтеді.

## Халқы

## Экономикасы
Жетібайда “Маңғыстаумұнайгаз” АҚ-на біріккен Жетібай, Шығыс Жетібай, Оңтүстік Жетібай мұнай-газ өндіру кәсіпшіліктері бар. Бұлардан өндірілген мұнай Өзен — Жетібай — Ақтау мұнай құбыры арқылы Ақтау портына тасымалданады. 1961 — 1997 ж. аралығында аталған кәсіпшіліктерден 59,5 млн. т мұнай, 11,653 млрд. м3 газ өндіріліп, тұтынушыларға жіберілді. Кент жанындағы карьерден ұлутас өндіріледі. Жетібайда “Маңғыстаумұнайгаз” акционерлік қоғамының “Жетібаймұнайгаз” филиалы, Жетібай технологиялық көлік кәсіпорны, “Маңғыстаугеология” акционерлік қоғамы, т.б. мекемелер жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
1960 жылдары көптеген өндірістік, байланыс, тұрғын үй, мәдени-ағарту, денсаулық сақтау мекемелерінің ғимараттары салынып, тез қарқынмен өсті. 

Кентте 3 орта мектеп, 2 кітапхана, 2 бала бақша, аурухана, емхана, клуб, кинотеатр, мәдениет үйі, стадион, саябақ, т.б. мәдени-ағарту және денсаулық сақтау орындары бар. 

## Транспорты
Кент арқылы Ақтау — Жаңаөзен, Құрық — Жетібай — Шетпе автомобиль жолдары, оның оңтүстік жағындағы Мұнайшы кенті арқылы Ақтау — Жаңаөзен темір жолы өтеді. Жетібай кенті 1984 — 92 жылдары салынған 72 км-лік Жетібай — Өмірзақ магистральдік су құбыры арқылы сумен қамтамасыз етіледі.

## Ауыл суреттері

Жетыбай. Мечеть.jpg |Мешіт
Жетыбай 1.jpg |Жетібай 
Жетыбай 2.jpg|Жетібай


## Дереккөздер

Санат:Қарақия ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Жеті қазына

нобай|300px|Қазақстан пошта маркасы
нобай|200px|2020 жылы Жеті қазынаға арналып шығарылған тиындардың бірі
**Жеті қазына** — қазақтың дәстүрлі дүниетанымындағы философиялық түсініктердің бірі. Қазақ халқы Жеті қазынаны ер жігіттің өмірімен байланыстырып, оның ұғымына мыналарды жатқызады: 
#Ер жігіт;
#Сұлу әйел;
#Құмай тазы;
#Берен мылтық;
#Жүйрік ат;
#Ақыл-білім;
#Қыран бүркіт.

## Басқа нұсқалар

### Жеті ырыс
Халық Жеті қазынаны өмір қажетіне негіз етіп таратқан. Қазақ халқының Жеті қазынаны — жеті ырыс деп атауының да мәні осында. “Жеті ырысқа” мыналарды жатқызады: 
*1) адамның ақылы,ой-санасы. Өйткені, адамзат ақылы арқылы хайуанаттар дүниесінен бөлініп ерекшеленеді, әрі дүниенің қожасы болды;
*2) Денсаулық, яғни дененің саулығы;
*3) Ақ жаулық, яғни үйдегі әйел адам — ердің жары, балалардың анасы. Халқымыз ежелден “Бас екеу болмай, мал екеу болмайды” деп, әйелді тіршілік иесі, адам өмірін жалғастырушы деп қастерлеген;
*4) Бала. Бала — адам өмірінің жалғасы, қуанышы;
*5) Көңіл. Көңіл мен пейіл кең болса, ынтымақ пен береке орнайды;
*6) Жер. “Жерсіз — ел тұл, ерсіз — жер тұл”;
*7) Ит. Ол әуел бастан-ақ адамға сенімді серік болған.

### Ислам дінінде
***[[Қыдыр]] (қызыр).** Ол өзі ұнатқан адамдарына ғана дариды. Қыдыр дарыған адам байлыққа кенеледі деген түсінік бар; 
***Бақ** – ерекше жаратылған құдірет иесі. Бақ дарымайды, қонады. Бақ қонған адам ел мен жерге қожалық етеді; 
***[[Ақыл]]**— байлық пен бақыттың тірегі;
***Денсаулық**. Деніңізде саулық болмаса, өміріңізде сән де, мән де болмайды делінеді; 
***Ақ жаулық.** Дін аңыздары бойынша, Алла адамды топырақтан жаратып, жан берген соң, адам ұрпағын тарату үшін оның сол жақ қабырғасының біреуінен Хауа Ананы жаратқан; 
***Тұз** — Алланың адамдар мен жан-жануарларға берген несібесі, таусылмайтын кені; 
***Ит –** Адам мен Хауа Ананың алғашқы серігі, қорғаушысы. Осы айтылған ислам аңызындағы Жеті қазына Алланың кереметімен ғана болып отырады. Мұндағы мақсат — “Барлық іс Алланың ұйғарымында, құдайсыз қурай сынбайды” дегенді білдіреді. 

### Басқа халықтарда
Жеті қазына ұғымы басқа халықтарда да кездеседі. Мысалы, грек аңыз-әңгімелерінде Жеті қазына басқаша кездеседі: 
*1) Көк аспан. Ол әлем сырын өз шеңберінде сыйғызып, солардың өзіндік қалпын сақтайды;
*2) Күн. Ол әлемдегі тіршілікті басқарады. Барлық зат — Күннің шуағынан нәр алады; 
*3) Ай. Түнгі тіршілік нәрі. Ай табиғатты түн тұңғиығында тербеп, нұрландырады;
*4) От. От — Күннің жердегі сүлдесі. Отты пайдалану арқылы адамдар дүниенің төрт бұрышына тарады; 
*5) Су. Сусыз тіршілік жоқ. Су — жерге қуат, өсімдік әлеміне, жан-жануарға нәр, көрік береді; 
*6) Жер. Жер — тіршілік анасы. Жан-жануарлар мен өсімдік әлеміне көрік, келбет, түр-тұрпат береді; 
*7) Ит — Адам мен Хауа Ананың пейіштен қуылып, жерге түскендегі алғашқы серігі, досы әрі қорғаушысы. Сол себепті Жеті қазынаның бірі саналады.

## Дереккөздер

Санат:Жеті қазына
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Жер асты құрылыстары

**Жер асты құрылыстары** — жер астында орналасқан ғимараттар. Оларға туннельдер, метрополитендер, су және электр станциялары, қоймалар, тоңазытқыштар, резервуарлар, тұрмыс шаруашылық құбырлары, жер астындағы гараждар, жер асты кен орындары т.б. жатады. Жер асты құрылыстарының өлшемдері алуан түрлі және олардың орналасу тереңдігі жер қыртысының әр түрлі деңгейінде болады. Жер асты құрылыстары тау-кен өнеркәсібінде кең тараған. Тау-кен жер асты құрылыстарының биіктігі мен аралық ендері бірнеше ондаған метрге дейін жетеді. Жер асты құрылыстары ішінде қоймалар, тоңазытқыш ғимараттары ерекше орын алады. Мұндай ғимараттарды, әдетте, табиғи үңгірлерді, кені алынған кеніш-шахталарды пайдаланып салған тиімді. Қазіргі кезде жер астында ауыз су резервуарлары, мұнай өнімдерін және сұйылтылған газдарды сақтайтын қоймалар жиі салынады. Кейбір сақтау орындары мен резервуарлардың сыйымдылығы жүздеген мың м³-ге жетеді. Қала шарушылығының жер асты құрылыстарына: жауын-шашын, еріген және лас суларды ағызып әкететін ашық не жабық тәсілмен салған коллекторлар, газ, жылу құбырларын және кабельдер мен әр түрлі электр, телефон сымдарын жүргізетін туннельдер жатады. жер асты құрылыстары темір-бетоннан, металл құрылымдарынан жасалады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Ғимараттар мен құрылыстар
Жеті Муза

**“Жеті Муза”** – студенттерге эстетикалық тәрбие беруге бағытталған клуб. Қазақ мемлекеттік университетінде 1965 ж. құрылған. 1968 ж. қалалық халық университеті деген құрметті атақ берілді. Қоғамның “Жеті Муза” аталуы грек мифологиясына байланысты: Зевс құдайдың шебер, өнерге табынған қыздары (музалар) өнердің әр түріне қамқоршы болған (Клио — тарих, Талия — комедия, Терпсихора — би, Эрато — махаббат музасы, т.б.). “Жеті Муза” мәдениетті, әдебиетті, өнерді жастар арасында насихаттап, аттары әлемге аян театр, музыка, сахна саңлақтары, жазушылар, т.б. кездесу, концерт кештері, айтыс-пікірталастар, көрмелер, т.б. мәдени-эстетикалық шаралар ұйымдастырды. “Жеті Муза” қоғамы 1977 жылы Халықаралық студенттер одағының (Лондон) Құрмет дипломына ие болды. Ұжымның игілікті іс-тәжірибе жұмыстары Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург), Қарағанды, Алматы қалаларында қорғалған кейбір кандидаттық диссертацияларға негіз болды.
## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Мәдениет
Жетісу Әйелі

**“Жетісу Әйелі”** – ққоғамдық-саяси және әдеби журнал. 1924 жылдың басында 2 нөмірі жарық көрген. Таралымы 3000 дана. Көлемі 4 баспа табақ. Редакторы — С.Есова. Журналда қазақ әйелдерінің хал-жайы, оларды жаңа әлеуметтік жағдайға баулу туралы мақала, очерктер, өлең, әңгімелер басылды.
## Дереккөздер


Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан ақпарат кұралдары
Жетісу облысы (Ресей империясы)

**Жетісу облысы** — Ресей империясындағы, Кеңестік Ресейдегі және КСРО-дағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — Верный.

## Тарихы
Облыс 1867 жылы 23 шілдеде құрылған. Облыстық үкімет 1868 жылы 2 наурызда ашылды. Мемлекеттік кеңестің 1891 жылғы 12 сәуірдегі ең жоғары бекітілген пікірі бойынша Дала генерал-губернаторлығының билігіне беруімен өзгертілді. 1899 жылы 13 шілдеде, 1898 жылы 7 қаңтардағы Басқарушы Сенаттың жеке жоғары қаулысына сәйкес Түркістан генерал-губернаторлығының құзырына берілді.

1918 жылы 30 сәуірде облыс Түркістан АКСР құрамына енді. 1924 жылы 27 қазанда ұлттық-аумақтық межелеудің нәтижесінде бөлінді. Облыстың солтүстік бөлігі — Қырғыз АСКР Жетісу губерниясы, ал оңтүстік бөлігі — РКФСР-ге тікелей бағынышты Қарақырғыз АО болды.

Ресей империясының Жетісу облысы солтүстікте Семей облысымен, оңтүстік пен шығысында Қытай жерімен, батысында Ферғана, Сырдария және Ақмола облыстарымен шектесті.

Ауданы — 402,200 км² (353,430 шақырым²).

## Билік органдары
### Әкімшілік бөлінісі
Әкімшілік жағынан Жетісу облысы 1867 жылы Түркістан генерал-губернаторлығының құрамында құрылды. XX ғасырдың басында облыс 6 уезге бөлінді:

1921 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша Түркістан республикасының құрамындағы облыс 7 уезден тұрды: Алматы (Верный) (24 болыс), Жаркент (9 болыс), Қарақол (20 болыс), Қапал (Талдықорған) (14 болыс), Лепсі (9 болыс), Нарын (9 болыс), Тоқмақ (10 болыс).

1922 жылы 2 маусымда Қапал ауданы Талдықорған болып өзгертілді.

1924 жылы 11 қазанда Орта Азиядағы кеңестік республикаларды межелеп бөлу нәтижесінде Алматы, Жаркент, Талдықорған және Лепсі уездері, сондай-ақ Тоқмақ уезінің үш болысы Қырғыз АСКР-не берілді. Қарақол, Нарын мен Тоқмақ уездері Қарақырғыз АО құрамына кірді.

### Әскери губернаторлар

### Әскери губернатордың көмекшілері мен облыстық басқару төрағалары

### Вице-губернаторлар

## Тұрғындары
нобай|Жетісу облысы. Ең қарапайым есептің қосымшасы. 1895 ж.
1897 жылғы халық санағы бойынша бұл аймақта 987 863 тұрғын болған (529 215 ерлер мен 458 648 әйелдер), оның 62 974 қалаларда тұрды.1905 жылы облыстың халқы 1 070 600 адамды құрады.

Халықтың негізгі бөлігін (1897 жылғы санақ бойынша) қырғыз-қайсақтар құрады — 794 815; великоросстар — 76 839, малоросстар — 18 611, тараншылар — 55 999, сарттар — 14 895, қытайлықтар (бәлкім, көпшілігі дүнгендер) — 14 130, Еділ татарлары (татарлар) — 8353.

1897 жылғы ұлттық құрамы:

## Бейнелемесі

Сурет:Семиреченская область МВД Бенке.jpg|Облыс елтаңбасы (ІІМ шығ., 1880)
Сурет:Семиреченская область изд.Сукачова.JPG|Облыс елтаңбасы (Сукачов шығ., 1880)
Сурет:Coat of Arms of Semirechye Province.png|Елтаңбаның заманауи суреті (2000-жылдары)
Сурет:Герб города Верный.gif|Облыс астанасы Верный қаласының елтаңбасы, 1908


## Тағы қараңыз
* Жетісу
* Жетісу казактары

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Ресей империясы облыстары
*
Сағи Жиенбаев

**Сағи Жиенбаев** (5.5.1934, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Оймауыт ауылы — 1994, Алматы) — ақын. 

* Қызылорда педaгогикалық институтын бітірген (1955). 
* 1956 — 1965 жылдары “Қазақ әдебиеті” газеті мен “Жұлдыз” журналында бөлім меңгерушісі, 
* 1965 — 1984 жылдары “Жазушы” баспасында аға редактор, поэзия редакциясының меңгерушісі болып қызмет істеді.
нобай|оңға|Сағи Жиенбай қабіріндегі құлпытас. Алматы, Кеңсай зираты

## Шығармашылығы
1984 жылдан кейін шығармашылық еңбекпен айналысқан. 
* “Қарлығаш” аталатын алғашқы жинағы 1959 жылы жарық көрді. Содан кейінгі жылдары жиырмадан аса өлең кітаптарын жариялады. Жиенбаевтың 
* “Сыйлық” (1960)
* “Қыр гүлі” (1966)
* “Сырлы теңіз” (1963)
* “Қайырлы таң” (1966)
* “Ақ толқын” (1967)
* “Сол бір көктем есімде” (1969)
* “Алтын қалам” (1971)
* “Жадымдасың, жас күнім” (1972)
* “Әлия” (1973)
* “Оймауыт” (1975)
* “Көктем самалы” (1976), т. б. өлең кітаптары жұртшылықтың көңілінен шықты. 
Жиенбаев өз өлеңдерінде жан сарайын айқара ашып, тебірене толғаған сыршылдығымен, ақ пейіл шыншылдығымен, инабаттылықты, кісілік ізгілікті, елдікті, ерлікті жырлауымен ерекшеленеді. Ол бірқатар ән мәтіндерінің: 
* “Махамбет”
* “Еңлік — Кебек” опера либреттоларының авторы. 
Біраз жинақтары шет елдер тіліне аударылған. Өзі де А.С. Пушкиннің, М.Ю. Лермонтовтың, Р.Ғaмзатовтың, Д.Кугульдиновтың, т.б. бірқатар өлеңдерін қазақшаға аударды.

## Дереккөздер


Санат:5 мамырда туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Байғанин ауданында туғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Жилин елшілігі

**Жилин Елшілігі** — 1717 ж. көктемде Қазан губернаторы Салтыковтың қазақ ханы Қайыпқа жіберген Федор Жилин бастаған елшілігі. Елшіліктің мақсаты екі мемлекет арасындағы сауда қатынасын дамыту болды. Бұл елшілік Т. Култубаев бастаған елшілік топпен қатар жіберілген. Сапар нәтижелі аяқталып, 1718 ж. Ф.Жилин еліне қайтып оралды.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан тарихы