open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шаған өзені (Ақтөбе облысы)

**Шаған** – Ақтөбе облысының Шалқар, Байғанин аудандары жеріндегі өзен. Ұзындығы 157 км, су жиналатын алабы 3490 км2, жалпы құламасы 197 м.

## Бастауы
Каспий алабындағы Мұғалжар тауының оңтүстігіндегі Шошқакөл бұйратының оңтүстік беткейіндегі бірнеше сайлар суының қосылуынан пайда болып, Маныссай өзеніне сағасынан 4 км жоғарыда құяды

## Гидрологиясы
Шағанның 40-тан астам саласы бар. Негізгі саласы — Ащысай (ұзындығы 34 км, оң жағасынан 105 км-де құяды). Өзен алабының оң жағын Шошқакөл, сол жағын Шағырай таулары алып жатыр. Аңғары кең, жоғарғы ағысында 1 — 1,5 км, сағасына жақын 5 — 6 км. Беткейі жайпақ, биіктігі 15 — 25 м, сай-жыралармен тілімделген. Жайылымы орта және төмен ағысында үзік-үзік, бірде оң, бірде сол жағасында кездеседі. Бедері көптеген жыралар (тереңдігі 2 — 4 м), шұңқырлар және атыздармен тілімделген. Көктемде қысқа уақыт тасып, жазғы-күзгі кезеңде құрғап, қарасуларға айналады, қыста арнасын қар басады. Суының минералд. көктемгі су тасу кезінде 50 — 100 мг/л-ден, жазда ортаңғы ағыс қарасуларында 600 — 1000 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы сағасы тұсында 0,52 м3/с. Алабы — жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы өзендері
Санат:Шалқар ауданы өзендері
Пограничник (Павлодар облысы)

**Пограничник**, *Барлықбай* — Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Достық ауылдық округі құрамында.

## Географиялық орны
Ақсу қаласынан солтүстік-батысқа қарай 35 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы бұрынғы Барлықбай қонысының орнында тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде қаланған. 1954-96 жылдары астық кеңшарының орталығы болған. Пограничноеде кеңшар негізінде құрылған шаруа қожалықтары жұмыс істейді.
 
## Дереккөздер

Санат:Ақсу қалалық әкімдігі елді мекендері
Секен Сұлтанбекұлы Дайырбеков

**Секен(Сейітхан) Сұлтанбекұлы Дайырбеков** (1915, Шығыс Қазақстан облысы, Ақсуат ауданы, Кіндікті ауылы – 1945, Алматы) – қоғам қайраткері, ақын, аудармашы. Қазақ педагогикалық институтын бітірген (1941). Еңбек жолын 1935 жылы Ақсуат ауданы, “Көкжартас” ұжымшарында бастауыш мектептің мұғалімі болып бастаған. 1941 жылдан қайтыс болғанша “Пионер” (қазіргі “Ақжелкен”) журналында жауапты хатшы, кейін бас редактор болды. Сонымен қатар 1943 – 44 жылдары Қазақ КСР ХКК-нің оқу ағарту және мәдениет секторын басқарған. Алғашқы туындылары 1933 жылдан облыстық және республикалық газеттерде жариялана бастады. Туған жерге деген сағыныш пен мөлдір сезімге толы “Арман” атты өлеңдер жинағы 1950 ж. жарық көрді. (Сейітхан) орыстың көрнекті ақындары М.Ю. Лермонтов пен В.В. Маяковскийдің өлеңдерін қазақ тіліне алғаш аударған қазақ ақындарының бірі болып саналады. Дайырбеков өзінің қысқа ғұмырында “Менің жарым”, “Асыққанның ісі шала”, “Калина”, “Чекист Марат” атты өлеңдер мен поэмалары топтамасында сезім байлығын, 20 ғасырдың 1-жартысындағы қазақ өмірінің тыныс-тіршілігі мен туған елінің ақ тілеуі мен ниетін жүрек жара жырлады.

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Шаған (Қызылорда облысы)

**Шаған** — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Шаған ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тереңөзек ауылынан оңтүстікке қарай 18 км жерде, Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 3974 адам (1988 ер адам және 1986 әйел адам) болса, 2009 жылы 4343 адамды (2226 ер адам және 2127 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы қаланған. 1937 жылдан бірнеше ұжымшардың, 1961-1996 жылдары күріш өсіретін “Тереңөзек” кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Шағанда “Шағанжер”, “Шаған” агрофирмасы құрылды. Ауылда ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін (күріш ақтайтын, нан пісіретін, сүт өнімдерін шығарып, ұн тартатын, тағы басқа) цехтар жұмыс істейді. Шаған ауылының төңірегінде Жолбарыс тақыры, Үлкен асар, Кiшi асар, Таңат, Шіндетбай көпірлері, Құмарық, Майлыөзек, Шағанарық, тағы басқа тарихи жер атаулары орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Илья Нисонович Шевелев

**Шевелев Илья Нисонович** (8 Қаңтар 1921 жылы туған, Украина, Харьков қаласы) – медицина ғылымының докторы (1966), профессор (1967).

## Қысқаша өмірбаяны:

*1943 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген;      
*1943–1946 жылдары Кеңес Армиясында дәрігер; 
*1947–1953 жылдары Көз аурулары институтында (Украина) клиникалық ординатор, трахомаға шалдыққан балалар үйінде дәрігер; 
*1954–1973 жылдары Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, директордың орынбасары; 
*1960–1973 жылдары институт директоры; 
*1973–1984 жылдары Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.

Ғылыми еңбектері офтальмология мәселелеріне арналған. 3 авторлық куәліктің иегері. 2 рет *«Құрмет Белгісі»* орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:
Айғожа ишан күмбезі

**Айғожа ишан күмбезі** – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген киелі нысан ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жаңақорған ауданындағы Бесарық бекетінің оңтүстік-батысында 10,5 км қашықтықта орналасқан.

## Кезеңі
XVIII–XIX ғасырлар.

## Тарихи деректер
Айқожа кесенесі Сырдарияның оң жағалауындағы биіктікте орналасқан және ортаазиялық кейінгі ортағасырлық діни архитектураның орталық күмбезді құрылысы типіне жатады. Жалпы алғанда, Айқожа кесенесі мен тағы да бес адам жерленген (әйелі мен төрт көмекшілері) жерлеу кешені болып табылады.
Дуана қожа тегінен шыққан Айқожа ишан Жұмаділлаұлы (1773-1857 жж.) – шынайы тарихи тұлға, атақты дін қызметкері, ағартушы және рухани тәлімгер.
Ишан қарапайым және адал өмір сүрді, төрт отбасының бастауы болған 11 бала тәрбиелеп өсірді. Жергілікті аңыздарға сүйенсек, Айқожа ишан аса күшті және тылсым күштің иесі болды, емшілікпен, көріпкелдікпен айналысты, суды сезіну қабілеті жоғары болатын (бұлақтар мен жерасты суларын іздеу).
Күмбезді ишан қабірінің басына үлкен ұлы Ибадулла бұхаралық Хамит (Халид) деген шеберге орнаттырған, кірпішін жергілікті халық құйған.
2008 жылы Айқожа ишанның 235 жылдығын үлкен аспен атап өтті (еске алу рәсімі), оған 3500 аса адам қатысты, көбінесе Өзбекстаннан, Түркиядан, сондай-ақ Қазақстанның басқа облыстарынан ұрпақтары келді. Бүгінгі таңда ескерткішті қайта жаңғыртты. Алғашында-ақ кесененің сырт көрінісі геометриялық және өсімдік тәрізді оюлармен безендірілгені белгілі. Нысанды қайта жаңарту барысында түпнұсқадағы зері жойылып кетті. 

## Кесене сипаты
Кесене күйдірілген төртбұрыш пішінді кірпіштен (26x26x5 см) тұрғызылған. Нысанның қабырғаларында екі жарма есігінің орны орналасқан екі негізгі қасбеттен тұрады. Айқожа ишанның дін өкілдеріне жататындығын Меккеге қарай бағытталған қабырғаның батыс бөлігіндегі кішігірім есіктен байқауға болады.
Күмбез шаршы пішіндес, ауданы 9х9 м, биіктігі 8 м. Қабырғалары геометриялық және шырмауықты ою-өрнекпен безендірілген, 8 қырлы барабанды күмбезінде жарық түсетін 4 терезесі бар. Маңдайшасын бөренеден қиған. Ішіне сағана түрінде құлпытас жасалып, үстіне арқардың мүйізі қойылған. Қабырғалары сыртынан тепкішекті қалаумен бекітілген, ірге тасының биіктігі 4 м.
1989 жылы жергілікті тұрғындардың күшімен қайта жөндеуден өткізілді. Айғожа ишан күмбезіне қатысты құжаттар Алматыдағы "Қазақ жобалау-қалпына келтіру" институты мұражайында сақтаулы. Күмбез республикалық маңыздағы тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне алынған.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Подагра

**Подагра** (грек. podagra — аяқ үшін қақпан) — организмде зат алмасу процесінің бұзылуынан қанда несеп қышқылының артуы мен оның тұздарының буындарда, дене мүшелерінің басқа тіндерінде жиналуынан пайда болатын созылмалы ауру. 

Подаграның дамуына жиналған урат (несеп қышқылының тұздары) түйіршіктерін организмнен шығаратын әр түрлі ферменттер қызметінің бұзылуы, сондай-ақ ет және майлы тағамдарды, бұршақты көп пайдалану, ішімдікті мөлшерден көп ішу, аз қозғалу себепші болады. Подаграның тұқым қуалайтын түрлері де бар. Подаграмен әдетте 40 жастан асқан ер адамдар жиі ауырады. Аурудың белгісі бір немесе бірнеше буындардың қабынуынан (артрит) аяқ астынан, негізінен түнде басталады. Ең алдымен аяқтың бармағы (әдетте бас бармағы) зақымданады. Зақымданған буын ісініп, терісі қызарады, дене қызуы 38 — 40oС-қа көтеріліп, қалтырайды. Дерттің қозуы бірнеше күнге созылады. Ұстаманың қайталауы жиілей берсе, ауру созылмалы түріне ауысады. Бұл кезде тері астына жиналған урат түйіршіктері түйін-түйін болып, негізінен шынтақ және тізе буындарынан бұлтиып білінеді. Урат түйіршіктерінің бүйрек тіндерінде жиналуы да жиі байқалады. Бұл өте қауіпті, себебі, несеп шығару жолдарында тас жиналу процесі жылдамдайды. Емі: ауырғанды басатын дәрі-дәрмек қабылдау, сұйық тағам және минералды су ішіп, курортта арнайы ем қабылдау. Сондай-ақ дәрігердің нұсқауымен физиотераПодагра ем, массаж жасалады. 

## Дереккөздер

Санат:Ревматология
Санат:Созылмалы аурулар
Санат:Метаболикалық аурулар
Шаған (Қоғалы ауылдық округі)

**Шаған** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Қоғалы ауылдық округінің құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан шығысқа қарай 66 км-дей жерде, Алтынемел жотасы мен Шаған тауының аралығында, Быжы өзеннің бастауына таман орналасқан.

## Халқы

 
## Тарихы
1996 жылға дейін “Холмогоровка” деп аталған. 1964-1997 жылдары кеңшар орталығы болды. Оның негізінде Шағанда шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Әшірбек Көпішев

**Көпішев Әшірбек** (30.4.1947 жылы туған, Жамбыл облысы Қордай ауданы Керу аулы) – жазушы-публицист, Қазақстан Республикасы Баспа және полиграфия ісінің қайраткері. ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген (1970). Еңбек жолын *“[[Қазақстан]] пионері”* (*“Ұлан”*) газетінде әдеби қызметкер болып бастады. *“[[Ленин]]шіл жас”* (*“Жас алаш”*) газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі (1970 – 77), *“[[Пионер]]”* (*“Ақ желкен“*) журналында жауапты хатшы (1977 – 87) қызметтерін атқарған. *“[[Арай]] – Заря”* журналының тұңғыш бас редакторы (1987 – 94), *“Қазақстан [[теледидар]]ы мен [[радио]]сы”* респупбликалық корпорациясының директоры, кейіннен президенті болды (1994 – 96). 1996 жылдан *“[[Өнер]]”* баспасының бас директоры. Бірнеше кітаптары *“Дөңгеле, [[күн]], дөңгеле”* (1983), *“[[Тау]]дан түскен тұман”* (1985), *“Бетқайнардың үкілі қамысы”* (2003), *“Көк [[аспан]]ның әміршісі”* (2003), *“Құмайкөк”* (2005), *“Құмайкөктің көк [[аспан]]ы”* (2007) жарық көрген. Көпішев Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен, *“[[Қазақстан Республикасы]] тәуелсіздігінің 10 жылдығы”* медалімен марапатталған.

## Сілтемелер
*Республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газет

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Сайлау Ахметұлы Бабаев

**Сайлау Ахметұлы Бабаев**(1942 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Балқаш ауданы Бақбақты ауылы) – ауыл шаруашылық ғылымның докторы (1996). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1967, қазіргі Қазақ ұлттық аграрный университеті) бітірген. Республикасының картоп және көкөніс шаруашылықтын тәжірибе ст-нда кіші, аға ғылыми қызметкер (1967–1980), Қазақ картоп және көкөніс ғылым-зертеу институтында бөлім меңгерушісі (1980–1989) болды. 1989 жылдан осы институттың директоры қызметін атқарды. «Проблемы развития зернопродуктового комплекса Республики Казахстан в условиях перехода на рынку» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Бабаев 62 ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 авторлық куәлік пен 4 патенттің авторы.
## Шығармалары:
* Основы организации семеноводства картофеля и индустриальная технология его возделывания в Казахстане, А.-А., 1983; 
* Продуктивность и степень поражения вирусными болезнями оздоровленного картофеля в процессе его репродуцирования, А., 1994. 
* Безрассадная технология выращивания пробирочных растений на основе биотехнологии и получения меристемных клубней, А., 1993;  

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шаған (кент)

**Шаған** — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы кент, темір жол бекеті, Шаған кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Семей қаласынан солтүстік-батысқа қарай 80 км жерде, Ертіс өзенінің сол саласы — Шаған өзенінің құяр тұсында орналасқан. 
 

## Тарихы
Іргесі 1950 жылдың бас кезінде қаланды, 1958 жылы кентке айналды. Шаған арқылы Семей — Ақсу темір және автомобиль жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстан кенттері
Виктор Михайлович Шевко

**Виктор Михайлович Шевко** (1946 жыл, Өзбекстан, Ташкент облысы Бекабад қалысы) — техника ғылымының докторы (1992), профессор (1994). Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.

* Қазақ химия-технологиялық институтын (1969, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) және аспирантурасын (1973) бітірген. 
* Осы институтта оқытушы, ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1974–1996)
* 1996 жылдан оқу ісі жөніндегі Оңтүстік Қазақстан техникалық университетінде проректор қызметін атқарады.
* 300-ден астам ғылыми жарияланым мен 5 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Бекабадта туғандар
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Халықаралық ақпараттандыру академиясының академиктері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Оңтүстік Қазақстан техникалық университеті оқытушылары
Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров

**Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров** (15 шілде, 1930 жылы туған, Қызылорда облысы Қазалы ауданы, Бекарыстан би ауылы) – мемлекеттік қайраткер. Философия ғылымдарының кандидаты (1963).

## Өмірбаяны
* Қызылорда мемлекеттік педогогикалық институтын (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті) бітірген (1950), 
* Еңбек жолын мектепте мұғалім болып бастаған.
* 1950–87 ж. аудан, облыс, комсомол комитетінде, облыстық партия комитетінде, Қазақстан Компартиясы ОК аппаратында жауапты қызметтер атқарды. 
* 1987–90 ж. Қазақ КСР "Білім" қоғамы төралқасы төрағасының бірінші орынбасары
* 1991–96 ж. Қазақ ұлттық университетінде аға оқытушы, доцент
* 1998–2000 ж. Алматы педогогикалық университетінде (қазіргі ҚазҰПУ-да) доцент. 

## Шығармалары
* «Жақсы әдет-ғұрып, мерекелердің қалыптасуы»
* «Асыл қазына»
* «Сағынышты жылдар»
* «Ақ ниет», т.б. кітаптар мен ғылым еңбектер жазған.

## Марапаттары
* 2 мәрте «Құрмет белгісі»
* Еңбек Қызыл Ту ордендерімен
* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:15 шілдеде туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:Қызылорда мемлекеттік педогогикалық институты түлектері
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Философия ғылымдарының кандидаттары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Сергей Алексеевич Бедарев

**Сергей Алексеевич Бедарев** (5.9.1926 жылы туған, Алматы облысы Ескелді ауданы Баисов Матай ауылы) – биология ғылым докторы (1972), профессор (1980). ҚазПИ-ді (1950, қазіргі ҚазҰПУ) және Қазақстан ғылым академиясының Ботаника ин-тының кіші, аға ғыл. қызметкері. 1964–1981 ж. Қазақ гидрометеорологиясы бөлімін басқарды. 1981 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) ботаника кафедрасының меңгерушісі, биол. ф-тінің деканы (1985). Негізгі ғыл. еңбектері мал азығын өндіру мәселелеріне арналған. Батыс Қазақстанның шөл өңірінде шабындықтар мен жайылымдардың шығымдылығын болжау әдістерін ұсынды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Абылай Хангерейұлы Айдосов

**Абылай Хангерейұлы Айдосов** (1936 жылы 12 қарашада Ресей Челябі облысы Полтава ауданында туған) — ғалым, мемлекет қайраткері. Тарих ғылымдарының кандидаты (1994). Қызылорда мемлекеттік университетінің қазақстан тарихы кафедрасының профессоры. Қазақстан Республикасының Білім беру саласының құрметті қызметкері. Қызылорданың құрметті азаматы (2000). 

## Толығырақ
* Абылай Хангерейұлы Айдосов 1936 жылы 12 қарашада Ресей Челябі облысы Полтава ауданы Георгиевка селосында дүниеге келген.
* Еңбек жолын бастауыш мектептің мұғалімі болып бастады. 
* Қызылорда педогогикалық институтын (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті) бітірді (1959) 
* 1960 – 71 ж. институт комсомол комитетінің хатшысы
* Қызылорда облысы комсомол комитетінің нұсқаушысы
* Тереңөзек аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы
* Оңтүстік Қазақстан өлкелік комсомол комитетінің хатшысы
* Қызылорда облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы қызметтерін атқарды
* 1971 – 73 ж. Мәскеудегі Қоғамдық ғылымдар академиясында оқыған
* 1973 – 96 ж. Қызылорда қалалық партия комитетінің екінші, бірінші хатшысы, облыс әкімшілігінің ішкі саясат бөлімін басқарды
* Халықаралық Қорқыт Ата мұрасын зерттеу орталығын басқарды.Қызылорда мемлекеттік университетінің қазақстан тарихы кафедрасының профессоры.

## Қосымша лауазымдар
* «ХІ ғасыр және Арал» қоғамдық бірлестігінің  және "Тұран" түрік әлемі тарихи және мәдени орталығы" қоғамдық бірлестігінің төрағасы.

## Ғылыми еңбектері
* 80-нен астам ғылым еңбектері жарық көрген.

## Марапаттары
* КСРОның "Құрмет белгісі" орденімен екі мәрте марапатталған.
* КСРОның бірнеше медалдарымен құрмет грамоталарымен марапатталған.
* 2000 жылы - Қызылорданың құрметті азаматы құрметті атағы берілді.
* ҚР Президентінің жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапаты Парасат орденімен марапатталған.
* ҚР көптеген мерекелік медалдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:12 қарашада туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Александра Александровна Буванова

**Александра Александровна Буванова** (1924 ж. туған, Ресей, Воронеж облысы) – Социалистік Еңбек Ері (4.2.1969). Алматы медициналық институтын бітірген (1945). 1946 – 1949 ж. Қызылқұм ауданы Шардара ауылындағы ауданы аурухананың бас дәрігері, Шымкент облыстық денсаулық бөлімінің инспекторы. 1949 – 1964 ж. Шымкент қаласындағы ғ1 перзентханада дәрігер-акушер, перзентхана бөлімшесінің меңгерушісі, 1965 жылдан бас дәрігер болып қызмет атқарды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:2017 жылы қайтыс болғандар
Подгорное (Ақмола облысы)

**Подгорное** — Ақмола облысы Жақсы ауданындағы ауыл, Подгорное ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Жақсы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1978 - 96 жылдары шошқа өсіретін кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

 

Санат:Жақсы ауданы елді мекендері
Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)

**Подстёпное**  — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Подстёпный ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 4675 адам (2278 ер адам және 2397 әйел адам) болса, 2009 жылы 6461 адамды (3158 ер адам және 3303 әйел адам) құрады. 

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 9562 адамды (4666 ер адам және 4896 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1959 жылы Орал қаласын бау-бақша, көкөніс өнімдерімен қамтамасыз ететін шаруашылық ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан Подстепноеде және округке қарасты ауылдарда серіктестік, шаруа қожалықтары құрылған.
 
## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Позитивизм

**Позитивизм** (франц. posіtіvіsme — оңды, дұрыс, нақтылы) — нағыз ақиқат ғылымның жеке салаларында ғана пайда болып, қалыптасатын, философиялық зерттеулердің ешқандай танымдық құны жоқ деген тезиске сүйенетін философиялық бағыт.

Позитивизм 19 ғасырдың 30-жылдарында қалыптасты. Позитивизм негізін салған француз ойшылы Огюст Конт. Позитивизмнің алғашқы өкілдері: Э.Литтре, Г.Н. Вырубов, П.Лаффит, И.Тэн, Дж.С. Милль, Г.Спенсер болды. Позитивизм жаратылыстану және қоғамдық ғылымдардың методологиясына елеулі ықпал етті. Позитивизмнің кейінгі дамуы барысында махизм, неопозитивизм, аналитикалық философия қалыптасты. 

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Саясат
Санат:Жаңа дәуір философиясы
Санат:Ғылым философиясы
Сегізбай Айзұнов

**Сегізбай Айзұнов** (1870, бұрынғы Перовск уезінің Царская болыстығы – 1932, Қызылорда қ.) – қайраткер, педагог. 

## Өмірбаяны
* Ауыл молдасынан сауатын ашқан. 
* 1890 ж. Ташкенттегі мұғалімдер семинариясын бітірген. 
* Семинарияны бітірісімен Ташкент қаласындағы Қазақ қырғыз халық ағарту институтында директор болып тағайындалған. Ол басқарған кезеңде оқу орнын республикаға белгілі азаматтар, акад. С.Кеңесбаев, профессор Ә.Қоңыратбаев, Қазақстанның халық арт. Қ.Жандарбеков, т.б. бітіреді. 
* 1928 – 32 ж. Қызылорда округтік оқу бөлімін басқарды. Округ көлемінде бастауыш, жеті жылдық мектептер ашылып, сауатсыздықты жою ұйымшылдықпен жүргізілді. Қызылорда округтік атқару комитетінің жиналысы құжаттарында Айзұновтың баяндамалары, іс-сапарлары, қызметі жайында деректер сақталған.

## Дереккөздер

Санат:1870 жылы туғандар
Санат:Перовск уезінде туғандар
Санат:1932 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қызылордада қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Өтеғали Қадырғалиұлы Шеденов

**Шеденов Өтеғали Қадырғалиұлы** (8.3.1939 жылы туған, Атырау облысы Теңіз ауданы) – экономика ғылымының докторы (1979), профессор (1980). ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1965–1985 жылы Алматы халық шаруашылығы институтында (қазіргі Қазақ экономикалық университеті), Алматы архитектура-құрылыс институтында (қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы) ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, Қазақстан ғылым академиясының Төралқасы жанындағы Өндіргіш күштерді зерттеу жөніндегі орталықта бөлім меңгерушісі, орталық төрағасының 1-орынбасары (1985–1987), Қазақ ұлттық аграрлық университетінде (1987–1995) кафедра меңгерушісі болды. 1995 жылдан ҚазҰУ-да профессор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері саяси экономикалық мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Дамушы елдердің қаржы жүйесі

**Дамушы елдердің қаржы жүйесі**, мемлекеттік бюджетті, жергілікті бюджеттерді, федеративтік мемлекеттерде (Үндістан, Бразилия, Мексика, Колумбия, Нигерия, т.б.) бұған қоса федерация мүшелерінің бюджеттерін, мемлекеттік және жекеше кәсіпорындардың бюджеттерін қамтиды. Дамушы елдердің экон. және қаржылық жай-күйі көбінесе дамыған елдерден түсетін қаржы ресурстарымен айқындалады. Соңғы жылдары жекелеген мемлекеттердің жағдайында саралану үдерісі болды. Мәселен, Корея республикасы, Сингапур жоғары дәрежеде дамыған елдерге бұрынғы Ұлыбритания отары Гонконг (қазір Сянгян арнаулы әкімшілік ауданы, ҚХР) ірі қаржы орталығына айналды. Бразилия, Аргентина, Мексика, Чили индустриялы елдерге, ал мұнайды экспорттаушы елдер ұйымына (ОПЕК) мүшелер қолайлы экономикалық және қаржылық жағдайда болып отыр. Сонымен бірге кедей елдердің саны да айтарлықтай көп. Олар негізінен экономикалық және қаржы жағдайы өте ауыр Африка мен Латын Америкасы елдері

## Дереккөздер
 

.

Санат:География
Санат:Елдер
Сәбит Әбдірахманұлы Бабаев

**Сәбит Әбдірахманұлы Бабаев**(20.6.1938 жылы туған, қазіргі Ресей, Челябинск облысы Александров ауданы Магнитка руднигі) – экономикалық ғылымның докторы (1997). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қостанай облысы астық қабылдау кәсіпорнында бухгалтер, аға бухгалтер, Қостанай облысы астық өнімдері басқармасында бухгалтер, аға және бас бухгалтер (1955–1972),Қазақ КСР-і Дайындау министрилігінде бас бухгалтердің орынбасары, бас бухгалтер (1972–1981), «Қазақ астық өнімі» концерні төрағасының 1-орынбасары (1991–1993), «Астық» акционерлікі компаниясының 1-вице-президенті (1993–1996) болды. 1996 жылдан «Астық» АҚ компаниясының президенті қызметін атқарады. 1996 жылы «Проблемы развития зернопродуктового комплекса Республики Казахстан в условиях перехода к рынку (теория и практика)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.
## Шығармалары:
* Проблемы зернопродуктового комплекса Казахстана, А., 1995.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Азат тауы

**Азат** – Сілеті өзенінің оң жағалауындағы тау. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы Майлан ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1-1,5 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 335 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 3-3,5 км созыла орналасқан, ені 2-2,5 км. 
Шығыс және оңтүстік беткейлері жазық, батыс және солтүстік-батысы тік жарлы келген. Жоғарғы девон интрузивті жыныстарынан құралған.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Дамыған елдердің қаржы жүйесі

**Дамыған елдердің қаржы жүйесі** – мемлекеттік бюджетті қамтитын жүйе; муниципалдық қаржы (федеративтік мемлекеттерде, мыс., АҚШ, ГФР – федерация мүшелерінің қаржысы); бюджеттен тыс арнаулы қорлар; мемлекеттік кәсіпорындардың, корпорациялардың қаржысы; жекеше ұлттық және ұлтаралық корпорациялардың қаржысы. Жетекші буыны – мемлекеттік бюжет – мемлекеттің заң күші бар негізгі қаржы жоспары. Материалдық мазмұны бойынша – мемлекеттің ақшалай қаражатының орталықтандырылған қоры, әлеуметтік-экономикалық мазмұны бойынша – ұлттық табысты қайта бөлудің басты құралы. Шығыстың көп бөлігі мемлкеттік бюджеттен жұмсалады, олар: әскери (қорғаныс) мақсатқа экономиканы реттеуге жұмсалатын шығыс, әлеуметтік шығыс, мемлекеттік басқару аппаратын ұстау, дамушы елдерге жәрдемқаржы мен несие. Дамыған елдердің қаржы жүйесінің екінші буыны – аймақтық және муниципалдық қаржы – мунициалдық құрылымдарға тиесілі кәсіпорындардың қаржысы, дербес муниципалдық қорлар. Жергілікті бюджеттер жетекші маңызға ие. Дамыған елдердің қаржы жүйесінің үшінші буыны бюджеттен тыс арнаулы қорларды қамтиды. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде кәсіпорындар қызметкерлерінің, кәсіпкерлердің сақтандыру жарнасынан, мемлкеттік бюджеттен бөлінетін жәрдемқаржыдан құралатын ұлттық сақтандыру қорлары аса ірі бюджеттен тыс қорлар болып табылады. Бұл қорлардың қаражаты қарттығы, мүгедектігі, асыраушысынан айырылуы бойынша зейнетақы, еңбекке уақытша жарамсыздығы, жүктілігі, бала тууы, жұмыссыздығы бойынша, т.б. жәрдемақы төлеуге пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Елдер
Санат:Экономика
Текесақал

**Текесақал** () – Mazaceae немесе сабынкөктер тұқымдасына көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Далалық жерлерде, сортаң сұр топырақты шалғындарда, өзен бойларында, көбінесе егін арасындағы арамшөптер түрінде бақшаларда және жол жиектерінде өсетін 1 түрі – шығыс Текесақалы (Д. оrіentalіs) бар. Оның биіктігі 15 – 50 см, жуан, ұзын тамыры болады. Сабағы көп, бұтақталып келеді. Жоғарғы жапырақтарының пішіні жұмыртқа, қалғандары қандауыр тәрізді, жиектері тегіс, сабаққа сағақсыз орналасады. Тостағанша жапырақшалары қоңырау тәрізді, бес тісті, тұқымында қалады. Күлтесі біртіндеп кеңейген түтік сияқты, қос ерінді. Жоғарғы ерні қысқа, қос қалақты; төменгісі ұзынша, үш қалақты болып келеді. Гүлдері қосжынысты, аталығының саны төртеу, аналық мойны ұзын болады. Күлгін не сиякөк түсті көп гүлі (3 – 7) бұтағының ұшында жетіліп, шашақ гүлшоғырына топталған. Гүлдері солғанда қараяды. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – қос ұялы, төрт қырлы, сырты тегіс қорапша. Тұқымы көп болады. Текесақал – дәрілік өсімдік, асқазан ауруларына қарсы ем ретінде қолданылады.

## Сілтемелер

 	

Санат: Сабынкөктер
Позиция

**Позиция** ( — орны, жағдайы, орналасқан жері) — 
#Қандай да бір нәрсенің орны, орналасуы (мысалы, шахмат тақтасындағы фигуралардың позициясы); 
#Шекті музыкалық аспаптың мойнындағы сол қолдың бір жерде тұрып, дыбыстардың белгілі бір кезектігін орындайтын орны; 
#Классикалық бидегі қолды ұстап тұру мен аяқтарды қоюдың бұлжымас ережелері. Би Позициялары адам денесі қимылының неғұрлым көркем, әсем жағдайларын іріктеп алу жолымен қалыптасты; 
#Белгілі бір нәрсеге деген көзқарас пен осы көзқарасқа сай мінез-құлық көрсетіп, әрекет жасау;

**Позиция** — ұрыс қимылдарын жүргізу үшін әскерлер (күштер) орналастырылған немесе орналасулары белгіленген жергілікті жердегі алқап, акватория. Құрлық әскерлерінде *позиция қорғаныс, анду-күту позициялары, бастапқы позициялар, атыс позициялары, мәрелік позициялар, техникалық позициялар, әскери-теңіз  флотында — дүркінді атыс позициялары, мина-артиллериялық позициялар, теңіз  қорғанысы позициялары, кемелердің атыс позициялары* және т. б. болып бөлінеді.

*Қорғаныс позициялары* мотоатқыштар және танк бөлімшелерінің ұрыстық ретін орналастыруға арналады. Қорғаныс позицияларына сонымен бірге, ұрыстық қорғау позициялары, алдыңғы позициялар, аралық позициялар және кесілген позициялар жатады. Сондай-ақ, қосалқы позициялар және алдамшы позициялар болуы ыүмкін. Қорғаныс позициялары қорғаныс шебінің, қорғаныс алқабының, қорғаныс аумағының немесе қамтамасыз ету алқабының бөлігі болып табылады. Шешуші соққы (қарсы шабуыл) беру кезінде олар екінші эшелондар мен қордағылардың жайылу шебі, ал қарсыласпен тікелей түйісуден шабуылды дайындау кезінде бірінші эшелон мотоатқыштар (танкілер) бөлімінің бастапқы ауданы болуы мүмкін.

Әскерлер шабуыл кезінде басып алынған шептерді бекіту, қарсыластың қарсы шабуылын (шешуші сокқысын) тойтару үшін позицияларға бекінеді. Әр позицияның негізін атыс пен бөгеттердің бірыңгай жүйесімен өзара байланысқан батальондық аудандар және роталық тірек-пункттер құрайды. Әр позицияның орналасу орны мен тұрпаты оның арналу мақсатына, күштер мен құралдардың топтастырылуына және жергілікті жердің сипатына қарай анықталады.

*Қорғаныс позициялары* шолу мен атыс үшін қолайлы болуы, атыстың барлық түрлерін, әсіресе алғышеп алдында және тереңдігінде танкіге қарсы атысты ұйымдастыру үшін ыңғайлы, әскерлер мен әскери техниканы жасырын түрде орналастыру мүмкіндігін, ұрыс барысында шепті бойлай және оның терендігінен тез және жасырын маневр жасаудын жүзеге асырылуын қамтамасыз етуі керек. Позицияны инженерлік жабдықтауға өзара байланыс жолдарымен біріккен және танкіге, жаяу әскерге қарсы бөгеттермен тасаланған окоп, пана, таса қондырғыларын және орларды жасау қамтылады.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дамыған елдердің салық жүйесі

**Дамыған елдердің салық жүйесі**, нарықтық экономикаға тәуелді. Оған тікелей салықтар: заңи тұлғалардың табыс (пайда) салығы, жеке тұлғалардың табыс салығы (өзіндік табыс салығы), капиталдан пайыз түрінде алынатын табысқа салынатын салық, меншік (мүлік) салығы; жанама салықтар: акциздер, ІІС, сатудан төленетін салық, кеден бажы, мәміле салығы жатады. Әлеуметтік сақтандыру қорларына төленетін жарналар, мақсатты салықтар не бюджет жүйесіне (АҚШ), не дербес әлеуметтік сақтандыру қорларына (Ұлыбританияда Ұлттық сақтандыру қорына, ГФР-де Әлеуметтік сақтандыру қорына) түседі. Салықтар мен әлеуметтік сақтандыру қорларына төленетін жарналар мемлекеттік кірістің негізгі үлесін құрайды (мыс., Ұлыбританияда 98%). Бірқатар елдерде тікелей салықтарға салмақ салынады (АҚШ), екінші бір елдерде жанама салықтарға ден қойылады (Франция), үшінші бір елдерде тікелей және жанама салықтар шамамен теңдестірілген (Ұлыбритания, ГФР). Федерациялы мемлекеттерде салық жүйелері федералдық, аймақтық және жергілікті салықтарды қамтиды, біртұтас мемлекеттерде орталық үкіметтің салықтары мен жергілікті салықтар қолданылады. 

## Дереккөздер
 

.

Санат:Салық салу
Текетау

**Текетау** – Қостанай  облысы Жангелді ауданы жеріндегі ұсақ шоқылы тау.  

## Жер бедері
Солтүстіктен оңтүстікке қарай 45 км-ге созылып жатыр, ені 15 км. Ең биік жері – Аңдағұлтөбе тауы (212 м). Беткейлері сай-жыралармен тілімделген. 

## Геологиялық құрылымы
Беті су шаю эрозиясына ұшыраған палеоген қабаттарының жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Боз, селеу аралас жусан өседі, мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы таулары
Позитрон

**Позитрон** [лат. posіtіvus (e+) — оң электрон] — электронның антибөлшегі. Оны 1931 ж. ағылшын физигі П.Дирак (1902 — 1984) теория жүзінде ашып, 1932 ж. американ физигі Карл Дейвид Андерсон тәжірибе жүзінде ғарыштық сәулелер арасынан бірінші рет байқап “Позитрон” деп атады. Позитронның басқа бөлшектерден (электрон, нейтроннан) ерекшелігі ол жердегі “әдеттегі” заттар құрамында кездеспейді. Позитрон ашылған кезден бастап “антибөлшектер” және “антизаттар” деген ұғым пайда болды. 

Позитрон эл.-магниттік, әлсіз және гравитациялық өзара әсерлесулерге қатысады; ол лептондар тобына кіреді. Статистикалық қасиетіне қарай фермиондар қатарына жатады. Позитрон — орнықты бөлшек, бірақ ол электронмен аннигиляциялануы салдарынан қысқа уақыт қана өмір сүреді. Аннигиляцияланудан бұрын белгілі бір жағдайларда Позитрон мен электрон біріккен жүйе — позитроний пайда болуы мүмкін. Позитрон бос элементар бөлшектердің бір-біріне түрленуі және кейбір радиоактивті изотоптардың -ыдырауы кезінде пайда болады. Позитронның зат ішіндегі қозғалысының баяулауы мен оның одан әрі аннигиляциялану процестерін зерттеу заттың физ. және хим. қасиеттері туралы ақпараттар жинауға мүмкіндік туғызады. Аса жоғары энергиясы бар элементар бөлшектерді зерттеудің бірден-бір тәсілі үдетілген Позитрондар мен электрондардың қарама-қарсы шоқтарын соқтығыстыру тәсіліне негізделген.
## Пайдаланылған әдебиет</span>
“Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том

Санат:1931 жыл
Санат:Антизаттар
Санат:Қарапайым бөлшектер
Санат:Лептондар
Пойнтинг векторы

**Пойнтинг векторы** — электр-магниттік энергия ағынының шамасы мен бағытын анықтайтын тығыздық векторы. Ол ағылшын физигі Дж. Г.Пойнтингтің (1852 — 1914) есімімен аталады. Пойнтинг векторының модулі эл.-магн. толқынның таралу бағытына перпендикуляр бірлік бет арқылы бірлік уақытта тасымалданатын электр-магниттік энергияға тең. Пойнтинг векторы бірліктердің СГС жүйесінде түрінде, ал бірліктердің халықаралық (СИ) жүйесінде П=[EH] түрінде жазылады; мұндағы [EH] — электр және магнит өрістері кернеуліктерінің векторлық көбейтіндісі, с — жарықтың вакуумдағы жылдамдығы. Е мен Н векторлары өзара перпендикуляр және электр-магниттік толқынның таралу бағыты мен Пойнтинг векторымен бағыттас.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Әнуар Дүтбайұлы Шелекпаев

**Шелекпаев Әнуар Дүтбайұлы** (1939 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Ұзынағаш ауылы) – 
экономика ғылымының докторы (1993), профессор Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (1961, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және Ресей ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1972) бітірген. Алматы облысы Ұзынағаш ауылында жұмысшы, агроном, бөлім меңгерушісі, Экономика және агроөндірістік кешенді ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтында (1974–1980), Талғар аудандық мамандандырылған шаруашылық бірлестігінде (1980–1983), Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау кoмитетінің жанындағы институтта (1984–1989), Қазақстан Республикасы Экономика министрлігі жанындағы ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметтер (1990–1996) атқарған. 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Марат Өмірбекұлы Мұқанов

**Марат Өмірбекұлы Мұқанов** (1955 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1979, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Жезқазған 1-қалалық ауруханасында ординатор, хирургия бөлімінің меңгерушісі (1979–97) болып жұмыс істеді. 1997 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында профессор, 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Қатысушы: *[[Adik Sagatov]]*

Санат:Ғылым
Текеш

**Текеш**, Абул Музафар Текеш ибн иль-Арслан (туған жылы белгісіз – 1200) – Хорезм шахы (1172 – 1200). 1170 – 1180 жылы қарақытайлардан толық тәуелсіздік алу ушін Мауераннахрға жорық жасады. 1187 жылы Нишапурды, 1192 жылы Рейді, 1193 жылы Мервті жаулап алды. 1194 жылы Тоғұрыл II сұлтан басқарған батыс салжұқтарын, 1196 жылы халиф Насир басқарған Бағдат халифаты әскерлерін талқандады. Текеш билеген кезеңде Хорезм мемлекеті нығайып, Орталық Азия мен Орта Шығыста күшті мемлекетке айналды.

## Сілтемелер

 	

Санат:Хорезм билеушілері
Санат:1200 жылы қайтыс болғандар
Тексеру

**Тексеру** – 
# қылмыстық іс қозғаудан бұрын қылмыс белгілерін анықтап алу үшін жүргізілетін іс жүргізу шарасы. Қылмыс белгілерін анықтау үшін қылмыстық қуғындау органдары ревизия, аудит, инвентаризация, сараптама жүргізеді, адамдардан түсініктеме алады. Осы шаралар нәтижесіне орай іс қозғалады немесе іс қозғаудан бас тартылады.
# оқыту үдерісінің құрамды бөлігі, білім дағдылары мен іскерлік жағдайын айқындау. Тексеру оқу тәртібін жоғарлатады, оқушыны білім алуда белсенді болуға итермелейді, мектеп пен қоғамды үлгерімдік жағдайға бағдар береді.
# жөндеуді бақылау кезіндегі тексеру.
*Жұмысының дұрыстығын тексеру* - дұрыс жұмыс істеуін бақылау кезіндегі тексеру.
*Жұмысқа қабілеттілігін тексеру* - жұмысқа кабілеттілікті бақылау кезінде тексеру.

## Дереккөздер

 	

Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Көлік бөлшектері
Марат Сәбитұлы Мұқанов (тарихшы)

**Марат Сәбитұлы Мұқанов** (1929 жылы 14 қараша, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы – 1998 жылы 18 мамыр, Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1989). ҚазМУ-ды (1954, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Өскемен қаласындағы Тарихи-өлкетану мұражайында (1954– 55), Қазақстан Ғылым Академиясының ұйымдастырған этнологиялық 6 экспедиция құрамында Қазақстанның 9 облысында болып, онда қазақтың этногенезі мен этнографиясы және халықтың мәдени қарым-қатынастарының тарихы жөніндегі еңбектеріне мол материалдар (1956–87) жинады. «Женские художественные промыслы казахов (историко-этнографическое исследование» деген тақырыпта докторантуралық  диссертация қорғаған. 40-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 монографияның авторы.
## Дереккөздер
 
## Сілтемелер
Марат Сәбитұлы

Санат:Ғылым
Покатиловка

**Покатиловка** — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Покатилов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1543 адам (804 ер адам және 739 әйел адам) болса, 2009 жылы 996 адамды (454 ер адам және 542 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 961 адамды (464 ер адам және 497 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы астық өсіру ұжымшарының орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан Покатиловкада және округке қарасты Таран ауылында серіктестік және 4 шаруа қожалығы ұйымдастырылды.
 
## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Тексеріс

**Тексеріс** – кәсіпорындардың, ұйымдардың, мекемелердің қаржы-шаруашылық қызметін, лауазымды адамдардың қызмет бабындағы іс-әрекетін, құжаттардың, заңдардың, ережелердің, нұсқаулықтардың сақталуын, құжаттарда жағдайдың шынайы көрсетілуін, жолсыздықтың, бұрмалаушылықтың болмауын, тауар-материалдық құндылықтардың құжат жүзінде тиянақталуын уәкілетті органдардың бақылау тұрғысынан тексеруі. Тексерісті түрлі бақылаушы органдар, негізінен қаржы органдары, сондай-ақ мемлекеттік басқару органдары бағынышты органдарға қатысты жүргізеді. Тексеріс осы органдардың жоспары бойынша да, басқа құзырлы органдардың, соның ішінде құқық қорғау органдарының нұсқауы бойынша да жүргізілуі мүмкін. Тексеру объектісі бойынша құжаттық тексеріс, нақты тексеріс, толық (жаппай) тексеріс, іріктемелі тексеріс түрлеріне бөлінеді. Ұйымдық белгісі бойынша жоспарлы (тиісті органның жұмыс жоспарында көзделген) тексеріс, жоспардан тыс (азаматтардан дереу тексеруді талап ететін дабыл, шағым, арыз түсуіне байланысты тағайындалған) тексеріс, кешенді (бірнеше бақылаушы органдармен бірлесіп жүргізілетін) тексеріс болып ажыратылады. Құжаттық Тексерісті жүргізу кезінде құжаттар, әсіресе, бастапқы ақшалай құжаттар (шоттар, төлем тізімдемелері, ордерлер, чектер) тексеріледі. Нақты тексеріс – тек құжаттарды ғана емес, сонымен бірге ақшаның, материалдық құндылықтардың болуын тексеруезі Толық тексеріс кезінде кәсіпорынның, ұйымның, мекеменің белгілі бір кезеңдегі бүкіл қызметі тексеріледі. Іріктеме тексерісте бақылау қаржы-шаруашылық қызметтің қайсы бір жекелеген жақтарына (мысалы, іссапар шығынына, салық және сақтандыру жарналарын қабылдау жұмысына) бағытталады. Тексеріс нәтижелері маңызды заңды мәні бар актімен рәсімделеді.

## Сілтемелер
Жүн мата

## Қысқаша мәлімет
**Жүн Мата** – бірыңғай жүннен немесе басқа талшықтар қосылып аралас тоқылған маталар. Жүн Маталар таза Жүн Мата (6 – 10% ғана өзге талшық қосылған) және жартылай Жүн Мата болып бөлінеді. Жартылай Жүн Матаға жасанды және синтетикалық талшықтар көбірек қосылған. Бұл оның сапасын арттырады (тез тозбайды, мыжылмайды, т.б.). Мата жібінің иірілу әдісіне және түріне қарай Жүн Мата мәуіті, шұға және аралас мата болып жіктеледі. Жүн Матаны өндіру процесі күрделі де алуан түрлі. Жүн Матаны өндірудің өзіне ғана тән амалы – шұға басқыш машинада жүргізілетін процесс. Мұнда сабынды және тұзды т.б. жылы ерітіндіге малынған мата механикалық өңдеуден өтеді, арнаулы дәрі-дәрмек сіңіріліп су өтпейтін, умаждал майтын, күйе жемейтіндей сапаға келтіріледі. Қазақстанда жүн иіріп, одан мата, киім (шекпен, т.б.) тоқу кәсібі ежелгі дәуірден дамыған. Ал өндірістік жолмен тоқылған алғашқы Жүн Мата 1910 жылы құрылған Қарғалы шұға фабрикасында шығарылды. Онда 1913 жылы 110 мың метр шұға мата өндірілген. Одан кейінгі жылдары Семей шұға комбинаты, Қостанай костюмдік мата комбинаты, Семей мәуіті-иіру фабрикасы, т.б. ірі өндіріс орындары салынды. Қазақстанда 1975 жылы 40 миллион метр Жүн Мата тоқылды. 1991 жылы Жүн Мата өндіру 31098 мың шаршы метрге жетсе, 2000 жылы Жүн Мата өндіру 259 мың шаршы метр болды.

## Сілтемелер
*Қазақстан
*Семей
*Қостанай
*Мата

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Бұлақкөгал

**Бұлақкөгал** – орта ғасырлардан сақталған көне қала орны (8-12 ғасырлар), Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Сайрам ауданы, Ақбұлақ ауылынан 2 км батыста, Ақсу өзенінің сол жақ жайылмасы үстіндегі тепсеңде, осы өзенге Бұлақкөгал бұлағының құяр сағасында орналасқан.

## Зерттелуі
1940 жылы Жамбыл археологиялық экспедициясы (жетекшісі Г.И. Пацевич) алғаш рет анықтап, зерттеген. 1979 жылы Шымкент педагогика институты археологиялық отрядының экспедициясы екінші рет зерттеу ісін қайта қолға алған (жетекшісі А.Н. Подушкин).

## Қала сипаты
Қала батыстан шығысқа қарай созылып жатқан, төрткүл орталық төбешіктен және оған шығыс жағынан жанасып жатқан, төрткүл бұрыс алаңнан тұрады. Орталық төбешік табаны 160х140 м, жоғарғы бөлігі 120х90 м, өзен жайылмасының биіктігі 15-17 м (рабад). Рабадтың периметрінен ені 2-3 м және биіктігі 1,2-1,3 м дуал түріндегі қамал қабырғасының, төмпешік түріндегі қамал мұнараларының қалдықтары байқалады. Рабадтың ауданынан оны бөліп тұратын ішкі қабырғаларды, қазан шұңқырларды байқауға болады. Орталық төбешіктің өзенге қараған солтүстік және батыс беткейлері өте тік (45-60); ал алаң табаны 80х60 м, биіктігі 3-4 м (рабад), оның бір бөлігі рабадтың оңтүстік беткейінде де сақталған (80х30 м.) Алаңның шығыс жағында төбешік тәрізді қырат бар (мұнара қалдығы); қамал мен рабадты ені 20-25 м, солтүстік шеті Ақсу өзенінің арнасымен, ал оңтүстік шеті – Бұлақкөгал жылғасымен ұштасып жатқан ор бөліп тұрады.
Ескерткіш батыстан шығысқа қарай созылып жатыр, оның шығыс жағынан басқа жақтарының бәрінде судан қорғап тұратын тоспалар бар. Қазіргі уақытта ескерткіш алаңының бір бөлігі жол төсеу және ауыл шаруашылық құрылыстарын салу жұмыстар нәтижесінен бүлінген.
Ежелгі қаладан ірі керамикалық ыдыстардың (хұм, хұмша, су құятын қыш құмыра), сондай-ақ ас құмыралардың, саптыаяқтардың бөліктерінен тұратын едәуір материал табылған. Керамика қолдан қыш қалыпта жасалған, ангоб іздерімен безендірілген, бедер тақта, бетіне ирек және түзу сызықтар жүргізілген. Қарахан заманына тән ерекшелігі мен әшекейі бар жалатпа керамика бөліктері табылған. Табылған материалды 7-12 ғасырларға жатқызуға болады.
В.Д. Городецкий ежелгі Бұлақкөл қаласын орта ғасырлардағы араб жазбаларында сөз болатын ертедегі Нүзекет (Нузкет) қаласымен байланыстырады. Г.И. Пацевич Бұлақкөгалдың орнынан ортағасырлық Манкес қаласының (Манкент, Маункет) шекарасын анықтады, ол Испиджаб округіндегі қалалардың бірі ретінде арабтың 12 ғасырда өмір сүрген энциклопедист ғалымы Якуттың еңбектерінде сөз болады. Қазба жұмыстары жүргізілмеген.    

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Мұрат Садықұлы Бейбітов

**Мұрат Садықұлы Бейбітов** (13.4.1954 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы  Аягөз қ.) – заң ғыл. докт. (2005), проф. (2007). ҚазМУ-ды (1981, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазПИ-де оқытушы, аға оқытушы, доцент (1981–1991, қазіргі ҚазҰПУ), деканның орынбасары (1992–2001), декан (1997–2002), кафедра меңгерушісі (2002–2006) қызметтерін атқарды. 2006 жылдан ҚР Президенті жанындағы Мемл. басқару академиясы Сот төрелігі ин-тының ректорының орынбасары, директоры. «Қазақстан Республикасының конституциялық бақылау институты (теория және практика мәселелері)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның ғыл. жұмыстары әкімшілік құқық, конституциялық құқық және муниципалдық құқық мәселелерін зерттеуге арналған.  Б. 50-ден астам ғыл. еңбектің, 2 монографияның («Қазақстан Республикасының конституциялық бақылау институты. Эволюция және модернизация проблемалары», 2005) және 2 оқу құралдарының («Жоғары оқу орындарындағы өздігінен басқаруы», 1997; «Қазақстан Республикасының экология құқығы», 2007) авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Дмитрий Михайлович Шередекин

**Дмитрий Михайлович Шередекин** (1926 жылы туған) – техника ғылымдарының докторы (1990).

## Өмірбаяны
* Свердловскіде (1954) Екатеринбург тау-кен институтын бітірген. Қауіпсіздік техникасы, өрт техникасы кен аэрологиясы, енбекті қорғау саласыңдағы маман.
* №2 шахтада бас инженер, көміршілер кәсіподағының техникалық инспекторы (1947–1950).
* «Молотовуголь» тресі бас инжинерінің көмекшісі (1950–1992).
* Тау-кен геомеханикасы және маркшейдер ісі институты Қазақ бөлімшесінде директор (1992–2001).
* 2001 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде кен аэрологиясы жөне еңбекті корғау кафедраның профессоры.

## Ғылыми жұмыстары
70-тен астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. 

## Марапаттары
Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Орал мемлекеттік тау-кен университеті түлектері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің профессорлары
Қошымов Бақытжан Хажымұлы

**Қошымов Бақытжан Хажымұлы** (1934–2006) – техникалық ғылым доктор (2000), профессор (2002). Қазақ 
тау-кен және металлургия институттын (1958, қазіргі Қазақ ұлттық технолгиялық университетті) бітірген. «Ново-Таубинка» кенішінде тау-кен шебері, Қазақстан ҒА-да кіші ғыл. қызметкер, «Қазақмыс» корпорациясы жүйесінде телім бастығы, Батыс Жезқазған кенішінің бастығы, «Жезқазғантүстіметаллургия» ғылым-зертеушы институттында жетекші ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1958–2002); 2002 жылдан Жезқазған мемлекеттік университетінде профессор болып қызмет атқарды. Қошымов «Кен үңгірлі-діңгекті қазу жүйесі үшін тиімді технология жасау және сүлбе шыңтасының көрсеткіштерін нығайтуды негіздеу» тақырыбында доктор диссертация қорғаған. 80-нен астам ғылым жарияланымның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар