open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Альвейер

thumb|250px|Альвейердің сызбанұсқасы:<br />
1- қалақша, 3 - түтқа, 2 - корпус, 4 - клапандары
**Альвейер** - су, мұнай өнімдерін 6 кг/сm² (0,006Мн/m²) қысыммен қууға арналған қалақшалы насос.

Жұмыс принципіне қарай Альвейер 
* екі дүркінді
* төрт дүркінді болып бөлінеді.

Төрт дүркінді насос суды 6-7 м, мұнайды 3 - 3,25 м биіктікке көтеріп, 40-45 м қашықтыққа қуа алады.

Екі дүркінді насос сол биіктікте 30-35 м қашықтыққа қуа алады.

Әдетте Альвейер механикалық жолмен жұмыс істейді. Қол күшімен жұмыс істейтін  Альвейер қол насос деп аталады.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Юфин А. П. Гидравлика, гидравлические машины и гидропривод. — М.: Высшая школа, 1965.
* Маковозов М.И. Гидравлика и гидравлические машины. - Государственное научно-техническое издательство, Москва, 1962.

Санат:Насостар
Санат:Механика
Алма (өзен)

**Алма** (, ) — Қырым тауларындағы Басты тізбектердің солтүстік-батыс беткейіндегі Қырым өзені.

## Жалпы мәліметі
Өзеннің ұзындығы — 87,8 км, су алабы — 635 км², өзеннің еңісі — 13,7 м/км, Базаршық гидробекетіндегі орташа көпжылдық ағыны — 0,711 м³/с, Алма Тамақта 0,85 м³/с. Бабыған мен Сарысу өзендерінің қосылуынан, Қырымның Алушта аймағындағы Бабыған яйласының солтүстік беткейінен бастау алады (1963 жылғы «В.В. Куйбышев атындағы Қырым мемлекеттік қорық-аңшылық шаруашылығы» жинағында өзендердің қосылатын жерінің биіктігі 616,7 м деп көрсетілген), Бақшасарай және Ақмешіт аудандарының аумағы арқылы ағып, Алма Тамақ ауылындағы Қара теңіздің Қаламит шығанағына құяды.

Өзеннің жоғарғы ағысы Қырым табиғи қорығының аумағында орналасқан, осы аумақта өзен бақтағы өмір сүреді. Өзеннің жоғарғы ағысының және оған құятын бұлақтар мен салалардың суы тазалығы менен мөлдірлігі жағынан ерекшеленеді. Өзеннің оң жақ салаларының бірі — жылға әрі емдік бұлақ Саулықсу, оның жанында Косма мен Дамиан әулиелерінің православиелік шіркеуі орналасқан.

### Алманың салалары
* Сарысу — сол;
* Бабыған — оң;
* Қарасу — сол;
* Аранша — сол;
* Пискур — сол;
* Ұсқылар — сол;
* Құрғақ Алма — сол, ұзындығы 14,2 км;
* Қоса — оң, ұзындығы 14,6 км;
* Мәуле — оң, ұзындығы 8,1 км;
* Жылға — сол;
* Сабыла;
* Бадрақ — сол, ұзындығы 18,5 км;
* Ескі Қыстау — сол, ұзындығы 13,5 км.

1966 жылы Каштановое ауылының жанындағы Алмада көлемі 34,4 млн м³ Партизан бөгені салынды, ол Қырым астанасы Ақмешітті және маңайында орналасқан көптеген ауылдарды сумен қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

Базаршық ауылының жанындағы Қырым тауларының Сыртқы және Ішкі тізбектерінің арасындағы алқапта Алмаға ең ірі өзен Бадрақ құяды (ұзындығы - 17 км, су алабының ауданы - 74,4 км²). Осыдан жақын жерде 1924 жылы көлемі 6,2 млн м³ Алма бөгені (бұрынғы Базаржылға) салынған. Әрі қарай өзенге тек шағын - Ескі Қыстау, Сақау және бірнеше атаусыз өзендер құяды. Орташа су шығыны 1,25 м³/с, орташа жылдық ағысы 37,5 млн м³. Өзеннің су қорғау аймағы 100 м болып белгіленген.

### Тасқынды және селдік кезеңі
Жазда алқапта жауған жаңбыр су тасқынына жиі ұшырайды. 1907 жылы қатты су тасқыны болды. Алма өзені алабында, қазіргі Партизан бөгеніден жоғары қарай, 1960 жылы Минералды ресурстар институтының геологиялық экспедициясының көлігі аударылып, орнынан алып кетті, ондағы адамдар қаза болды.

## Қызықты дерек
1854 жылдың 8 (20) қыркүйегінде (1853-56 ж. Қырым соғысы барысында) ағылшын-француз-түрік бірлестік әскері орыс армиясын талқандаған. Осы жеңіс мәңгі есте қалу үшін Парижде Сена өзенінде Альма көпірі соғылған.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Қырым өзендері
Морлей теоремасы

|200px|нобай
**Морлей теоремасы** - кез келген  үшбұрыштың сыбайлас трисектрисаларының қиылысу нүктесі - тең қабырғалы үшбұрыштың төбелері болады. Теореманы 1899 жылы американ математигі Френк Морлей (1860 - 1937) дәлелдеген.
## Дәлелдеуі

Оның бірнеше дәлелдеуі бар. Солардың қарапайым түрі келесі тригонометриялық өрнекке негізделген

:sin&thinsp;3&theta; &equiv; 4&thinsp;sin&thinsp;&theta;&thinsp;sin(60&deg;+&theta;)&thinsp;sin(120&deg;+&theta;).

*D*,*E*,*F* нүктелері *BC* қабырғасында көрсетілгендей алынған. Сондағы α+β+γ = 60° екені анық, сондықтан ∠CYA = 120°+β және Δ*XEF* бұрыштары - α, 60°+β, 60°+γ. Сонда sin(60°+β) = *DX/XE* және *AC*/sin(120°+β) = *AY*/sin&thinsp;γ синустар ережесі бойынша, осылайша Δ*ABC* биіктігі *h* мынадай болады

:*h* = *AB*&thinsp;sin&thinsp;3&beta; = 4*AB.AC.DX*&thinsp;sin&thinsp;&beta;&thinsp;sin&thinsp;&gamma; / (*XE.AY*)

:&ensp; = *AC*&thinsp;sin&thinsp;3&gamma; = 4*AC.AB.DX*&thinsp;sin&thinsp;&gamma;&thinsp;sin&thinsp;&beta; / (*XF.AZ*).

Алымдары тең болғандықтан *XE.AY* = *XF.AZ*. Ал ∠EXF = ∠ZAY және осы бұрыштар қабырғалары қатынасы бірдей (себебі *XE/XF* = *AZ/AY*) болғандықтан *XEF* пен *AZY* ұқсас үшбұрыштар болып келеді. Осылайша Δ*AZY* негізіндегі бұрыштары 60°+β және 60°+γ. Дәл осылайша Δ*BXZ* пен Δ*CYX* бұрыштары мен суреттегі барлық бұрыштар оңай анықталады.
## Дереккөздер



Санат:Геометрия теоремалары

Санат:Үшбұрыш геометриясы
Негіз (математика)

**Негіз** —
# берілген позициялық санау жүйесінде екінші разрядтың бірлігі ретінде өрнектелетін натурал сан; санау жүйесіндегі әр түрлі цифрлар саны оның негізіне тең. Мысалы, ондық санау жүйесінің негізі ~10 болғандықтан бұл жүйеде ~10 цифр: ~0,1,2,3,4,5,6,7,8,9 пайдаланылған. Екілік санау жүйесінің негізі ~2 болғандықтан, онда ~0 және ~1 цифрлары қолданылған;
# дәрежеленетін сан; мысалы, ~a^{n} —~ a санының ~n - дәрежесі, мұндағы ~a - негіз;
# көресткіші логарифмге тең, дәрежеленгенде логарифмдік сан пайда болатын сан. Мысалы, ~x=log_{a} N, ~a^{x}= N немесе ~a^{log_{a}N} ондағы ~a – логарифм негізі

## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Нөмірлеу

**Нөмірлеу** — берілген жиын мен натурал сандардың ішкі жиыны арасындағы өзара бірмәнді сәйкестендіру. Нәрселерді тізбектеп нөмірлеп белгілеу. Цифрлар арқылы сандарды өрнектеу тәсілі.

## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Ньютон теоремасы

150px|нобай
**Ньютон теоремасы** — шеңберге сырттай сызылған кез келген төрбұрыштың диагональдарының орталары және төртбұрыштың  диагональдарының орталары және  төртбұрышқа іштей сызылған шеңбердің ортасы (центірі) бір түзудің бойында орналасады. **М** және **К** нүктелері сәйкес түрде **АС** және **ВD** диагональдарының ортасы, **О** — іштей сызылған шеңбердің ортасы.

## Дереккөздер



Санат:Геометрия теоремалары

Санат:Планиметрия
Бітім (салт-дәстүр)

**Бітім** салты халық арасында маңызы бар өте қиын әрі күрделі іс. Бұл хан,би,ақсақалдардың араласуымен бітетін елдік шаруа. Ерте замандарда еларалық жаугершілік ,соғыс,ұрыс,жер дауы, ер намысына тиетін ірі қақтығыстар мен ұрыс-жанжалдар болып тұрған. Мұндайда кектескен,өштескен,есесі кеткен ел жиі қақтығысқа шығып , оның соны кісі өліміне дейін ұласқан. Міне, осындайға екі елді бітістіретін , келісімге шақыратын "бітім" деп аталатын тәртіптік заң  болған.

Мұндай ара ағайындыққа сөзі өтімді,беделді ел ағалары мен батырлар ,би, шешендер жүрген. Олар екі елдің де уәжін тыңдап, қиын жерде жол, бітімге шақыра білген.Кеткен есе,шыққан шығын,кісі құны қайтарылған.Мұндай бітім соңы - басы ақ үй аманат пен сый-сыяпат, қыз алысып,төс түйістіріп достыққа жалғасқан.Бұл бітімді екі елдің ақсақалдары бітім ұстап , еске алмаудың жөн-жосығын,жолын тауып отыруды міндетіне алған.

## '''Дереккөздер'''

1. "Қазақтың салт-дәстүрі мен әдет ұрыптары" кітабы ,Атамұра 2010

Санат:Мәдениет
Ондық санау жүйесі

**Ондық санау жүйесі** — сандары негізі ~10 саны болатын позициялық принципте жазуға бейімделген санау жүйесі. Бұл  жүйенің негізіне ~10  санының  алынуы, адамның саусақтар арқылы санауынан бастау алған деген болжам бар.

Ондық санау жүйесінің негізі 2-разрядтың бірлігі -~100=10^2, жалпы алғанда, әрбір келесі разрядтың  бірлігі алдыңғысынан ~10 есе артық болады. Ондық санау жүйесі позициялық (орналасу орнына сәйкес) принцпке негізделген, яғни бір таңба (цифр) орналасқан орнына байланыстаы әр түрлі мәнге ие санды ғана жазу үшін қажет болатын ерекше шартты таңбалар (символдар) жеткілікті. Ондай ерекше таңбалар: ~0,1,2,3,4,5,6,7,8,9  цифрлары болды.

Цифралары  көп үлкен сандарды атау және  жадта ұстау қолайлы болуы үшін,  бұл сандардың цифрлары оң жақтан солға қарай  үш-үштен  "кластар" деп аталған топтарға ажыратылады. Әрбір кластың цифрлары аралығында әдетте бір цифр сиятындай бос орын қалдырады. Мысалы, ~35 миллион~ 461 мың ~298 санының жазылуы кестеде көрсетілген. "Шахмат саны" ~2^{64} -1=18446744073709551615  \approx  18,5*10^{18}. бұл сан 18  cекстиллион (триллиард) ~446 квинтиллион ~615 деп оқылады. ~10^{100} — санның атауы  гугол.

## Дереккөздер

Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:Сандар
Құрғақ айрауық

**Құрғақ айрауық** немесе **Ақбаттауық** () – астық тұқымдасының айрауық туысына жататын шөптес өсімдік. 

## Таралуы
Құрғақ айрауық саздауыт шабандықтарда, орман алаңқайларында, Республиканың барлық жазықтарында және тау етектерінде орын тепкен. 

## Биологиялық сипаттамасы
Жапырағы таспа тәрізді, барынша керілген. Масақтары ұсақ, дара гүлді, күрделі жоғарғы гүл щоғырында жиылып қалың сыпырғышқа ұқсайды. Гүлдерінің гүлсерігі болмайды, аталығы үшеу, олардың майысқақ жіпшелері мен төменгі қарай иіліп тұратын тозаңқаптары бар. Жемісі ұсақ, бір ұялы, дәнек. Барлық астық тұқымдасатры сияқты құрғақ айрауық та желдің көмегімен тозаңдалады. Жазда жаппай гүлдей бастағанда, қандай да болсын бір қимыл олар топтасқан шілік тозаңынан жылтыр сарғыш бұлт көтереді. 

## Пайдалануы
Шаруашылықта үй жануарлары үшін де, жабайы жануарларға азық ретінде де маңызы зор. Басқа да көптеген маңызды, пайдалы қасиеттері бар. Мықты сабағы тоқыма бұйымдарын жасауда, қағаз дайындауда және жерасты бөлігі халық медицинасында тыныс жолдары мен бүйрек ауруларын емдеуде қолданылады.

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Астық тұқымдасы
Көкшіл көкшегүл

**Көкшіл көкшегүл**  (Шайтанкелмес ) - Қазақстанда кездесетін көкшегүлдер тұқымдасының   () екі түрдің бірі.

## Таралуы
Көкшіл көкшегүл  шалғында, орман алаңқайларында батпақты жағасында, өзен жағалауларында, 
орманды далаларда және Алтай тауынан Солтүстік Тянь-Шаньға дейін.

## Биологиялық сипаттамасы
Өте әдемі тамыры жуан көпжылдық өсімдік, жіңішке тамырлары тығыз топтанып орналасқан. Сабағы (кейде бірнешеу болады) тік, іші қуыс, биіктігі 100см. болады.

Жапырағы кезектесіп орналасқан, күрделі, бірнеше жұп, ұзын ланцет тәрізді, үшкір жапырақшалардан тұрады.
 
Гүлдері өте ашық, көгілдір, және көк түсті болады. Ақ гүлдері өте сирек кездеседі. Гүлдері үлкен диаметрі 1,5-2см. 5 мүшелі, гүл шоғыры сыпыртқының басында бұтақталған. Тостағаншасы қоңыраудай. Тозаңдану әр түрлі жәндіктердің көмегімен жүреді. Гүлдің түтігі өте қысқа болғандықтан шырын оңай алынады. Гүлдеу мерзімі маусым және шілде, тұқымы тамыз, қыркүйекте пісіп жетіледі.

Қауашағы көп тұқымды.

## Пайдалануы
Көкшегүл белгілі дәрілік өсімдік, жерасты бөлігі арнайы жүрек және өкпе ауруларын емдеуге қолданылады. Халықтық медицинада кеңінен қолданылады.

Гүлдері, жапырағы және басқа да жер үсті бөлігі, бал беретін, сәндік ретінде, малға жем-шөп ретінде пайдаланылады. Өсімдік тамыр бұтақтарының бөліктерінен кеңейе алады.

Жақында ғалымдар көкшегүлдің тағы да бір таңқаларлық қасиетін ашты ол барлық бөліктері құрамында металл хромның болуы. Осы қасиетіне байланысты металдың кен орнын іздеуге, солай-ақ олармен ластанған орындардан тазартуға қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Көкшегүлдер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Альменда

thumb|300px|Орта ғасырғы Англияның жеріндегі альменда. Картаның солтүстік-шығыс  бөлігінде қауым мүшелерінің «ортақ»  жалпы пайдалануындағы жерлер жасылмен  белгіленген
**Альменда**  (,  *al(ge)meinde* немісше - "бәрінің меншігі"– орта ғасырдағы  Батыс Еуропа елдерінде қауым мүшелерінің жалпы пайдалануында болған жерлер (жайылым, шабындық, орман-тоғай, бос жатқан жер т.б.). Альмендаға жыртылған жерлер енбейді. Олар феодалдардың меншігінде болды.

Товарлы-ақшалы қатынастарының дамуына байланысты Альменда көлемі барған сайын азайып, құрыды. Тек кейбір елдерде (Германия, Швейцария, Скандинавия т.б.) Альменданың қалдықтары жаңа дәуірде де сақталды.

Қазіргі  заманда Альменда ешбір жерде жоқ.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Альменда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907

Санат:Ортағасырлар
Санат:Жер құқығы
Контагиозді моллюск

**Контагиозді моллюск. Ауру туралы жалпы ақпарат**

Терінің вирустық ауруы, контагиозді моллюск, ауру адаммен тұрмыстық және дене қарым-қатынасында туындайды. Контагиозді моллюск сипатталатын белгілер – бұл терідегі безеу сияқты бөрткендердің шығуы. Аурудың атауы безеулерді қысқанда дөңгелек пішінді маллюск тәрізді заттан тұратын ақ қою сұйықтықтың шығуынан контагиозді моллюск деп аиалып кеткен. Оны көбінесе ісіктермен және басқа да емдемесе адам өміріне қауіпті болуы мүмкін аурулармен шатастырады. Сондай-ақ инфекция ауру адамдармен ВИЧ-пен бір уақытта жүреді. Сондықтан барлық ауру жұқтырған адамдарға анализ тапсырып, ВИЧ бар-жоқтығына тексеруден өту керек.

Инфекцияның негізгі берілу жолы жыныстық қатынас болып табылады. Сонымен бірге бөрткендер жыныстық мүшеде орналасады. Сонымен бірге медициналық тәжірибеде контагиозді моллюскінің тұрмыстық жолмен бірелген жағдайлары белгілі. Балалар көбінесе бассейндерде ауру жұқтырып алады. Контагиозді моллюск лас ойыншықтарда да болуы мүмкін, сондай-ақ қол беріп амандасқанда да жұғуы мүмкін.

Контагиозді моллюск тек адамда ғана болады, себебі оның қоздырғышы Molluscipoxvirus патогенді вирус болып табылады. Вирус ошақтары бүкіл әлем бойынша тіркелген, оның таралуына географиялық фактор әсер етпейді. 
Вирусты жұқтырып алу өте оңай.
Инфекциямен күресудің қиындығы оның құрамында ДНК болуымен сипатталады. Сондықтан қазіргі заманғы медицина одан түбегейлі құтылу мүмкіндігін бере алмайды. Бұл ауру созылмалы болып табылады. Алайда қиын жағдайларды болдырмауға болады, ол үшін тұрақты терапия мен дәрігер маманның тұрақты бақылауында болу қажет. Ауру белгілерімен күрестің негізгі әдістері ағзаны жалпы имммунитетін жоғарылату болып табылады. Иммунитет төмендеген жағдайда ауру белгілері пайда болады.

 

Адам денсаулығы жалпы нашарлағанда, сондай-ақ қоршаған ортаның, яғни экологияның кері әсері болғанда аурудың клиникалық көріністері байқалады. 
Ересек адамдарда аталған ауру негізінен жыныстық қатынас арқылы жұғатындықтан, оларда ең алдымен, жыныс мүшелері, сондай-ақ саны, іштің төменгі жағы зақымданады. Балаларда бөрткендер денесінің кез келген жеріне шығуы мүмкін. Көп жағдайда бөрткендер екі-үш айдан кейін кетіп қалады. Сондай-ақ олар теріде көп уақыт сақталуы мүмкін. Сол кезде дерматовенеролог дәрігер мен тиімді терапия науқас адамға өте қажет болады.
Петр Павлович Гавриленко

**Петр Павлович Гавриленко** — суретші. 1928 жылы Шығыс Қазақстан облысы Бұқтырма ауданы Гусиное селосында туған. Арнайы суретшілік білімі жоқ, живописьші.
1946 жылы Семей өзен флоты училищесін бітірген, одан кейін Жоғарғы Ертіс өзен пароходствосында жұмысқа тұрады. Кемелерде рулевойдан бастап, капитанға дейін қызмет етеді де, пароходство басқармасына орналасады.

1967 жылы әуесқой суретшілер көрмесімен танысады. Кейінірек жергілікті кәсіпқой суретшілер Н.Яковлев, М.М.Беляев, В.И.Третьяковпен бірлесіп этюдтарға шығады.

1968 жылдан бастап П.Гавриленко қалалық, облыстық көрмелерге қатысады. Ленинградта, Ригада, Мурманскіде, Архангельскіде өткізілген теңіз және өзен флоты әуесқой суретшілері байқауының лауреаты, және дипломанты. Гавриленко пейзаж жанрында басымырақ еңбектенеді.

Ақынжанды суретшіге табиғаттың құбылмалы райы, кейбір қайталанбас сәттері қатты әсер етеді. Лириктік көзқарас күнделікті тірліктің өзінен ерекше күйді ұғынуға мүмкіндік береді.

«Күзгі қауырт шақ» — картинасына сюжетті күздің бір әдемі қоңырқай күндерінде күтпеген жерден Семейдің шет жағындағы Контрольный поселкасында кездестірген. Суретші үлкен қаладан ауыл өмірінің «кішкентай әлемін» ашқандай болады. Күз айындағы қауырт шақты, ауыл өміріін асықпай әңгімелейді. Суретте бақшадан өнім жинап жүрген әйелдер, күзгі мол өнім, үлкендердің жұмысын бақылап жүрген балалар, дән шоқып жүрген тауықтар, түрлі-түсті ауыл үйлері.
Жұмсақ алтын түстес бояулар полотноның көңіл күйін аша түскен. Пейзаж адамдардың күнделікті еңбек жырымен рухтанған. Адамдар тұрмысы мен табиғаттың мәңгілік әлемі ынтымақ пен үйлесім тапқан.

Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1928 жылы туғандар

Санат:Қазақстан суретшілері
Саяқ соналар

## Қоректенуі мен өмір сүруі
Саяқ  соналардың тұтас аналықтары өз дернәсілдерін нағыз  “тірі сүрмен”-қимылсыз жәндіктермен,олардың балаңқұрттарымен немесе өрмекшілермен қоректендіреді.Алып сколия Еуропа мен Орта Азияны мекендейді,сол сияқты Кавказ тауында ұшырасады.Бұл 4,5 см-ге жететін өте ірі және қара реңді сона.Денесін ашық сары таңбалар қаптаған.Қорқынышты түріне қарамастан,ол басқыншы емес,өйткені улы бізгегі оған ұясын қорғау үшін қажет.Сколия аналықтары олжасын іздеп жер бетімен жүгіріп жүреді.Негізінен сона топырақта,орман шымында немесе шірік томарда өмір сүретін мүйізше қоңыздың немесе бұғы-қоңыздың дернәсілдерін азық етеді.Олжасын тапқан бойда сколия мүлтіксіз дәлдікпен оның құрсақ жүйке жүйесін бізгекпен шаншып алады.Бұл ине олжасын өлтірмейді,жай жансыздандырады.Оның қимылсыз қалғанына көзі жеткен соң,сона денесіне бір жұмыртқа салады.Одан шыққан жатыпішер дернәсіл өз қожасының жабынын кеміріп,оның тіндерімен қоректене бастайды.Алдымен ол дәмсіз әрі маңызсыз мүшелерінен (бұлшықет,майлы дене,ішек) дәм татады,”тәттіге” жүйке және қан тамырлары жүйесін сақтап қояды.Нәтижесінде жансызданған олжа соңғы сәтке дейін тірі қалпында қалады,ал дернәсіл жаңа тіндерді тағам етеді.
Кейбір саяқ соналар алдымен ін қазады,содан кейін осында жансызданған жұлдызқұрттарды,шегірткелерді,көбелектерді тасып әкеледі.Сона олжасын ауамен жеткізеді немесе мұртынан тартып жермен сүйреді.
## Тұқымдасы
Саяқ жол соналары-індерін жақсы тегістелген топыраққа-соқпаққа,үлкен жолдардың ортасына салатын болғандықтан осылай аталған.Бұл соналардың бірқатары өрмекшілердің белгілі бір түрлерін олжалауға мамандалады.Мәселен,жол соналары қасқыр-өрмекшілерді аулайды,мамық соналар уы адамдар мен үй жануарлары үшін өте қауіпті қарақұрттардың ізіне түссе,каликургтер ірі бүйілерге жаудай тиеді.ал Оңтүстік Америкада тіпті алып сабалақ құсжегіш-өрмекшілермен айқасатын соналар тіршілік етеді.Мұндай соналардың бізгегі өте жақсы жетілген,және олар ақылға сыймас дәлдікпен шаншиды.Олардың жүгін жеңілдететін бір нәрсе,өрмекшінің барлық қозғалысын кеудесінде орналасқан біртұтас жүйесі басқарады.Шешуші соққы жұмсамай тұрып,сона бізгегін өрмекшінің ауыз қуысына пісіп алады,өйткені оның улы хилецерін залалсыздандыру қажет.Олжасын қимылсыз қалдырып,сона жақыннан жайлы орын іздейді және ін қазуға бел байлайды.Уақыт өткен сайын ол өз жұмысын тоқтатып,олжаның орнында жатқандығын тексеріп қарайды.Содан кейін ол тірі,бірақ жансызданып қалған өрмекшіні інге жеткізіп,оған жұмыртқасын енгізеді,кіріс тесігін мұқият жауып,жоғарыдан тастарды,қылқандарды,қабық қиқымдарын тастайды.
## Scoliidae түрлері
*Sсolia m. maculata Dr.
**S. hirta Schr.
*S. q. quadripunctata F.
**S. d. dejeani v.d. Lind.
## Scoliidae тұқымдастары
*Proscoliinae
**o Proscolia Rasnitsyn, 1977
**Scoliinae
*o Campsomeriella Betrem, 1941
**o Colpa Dufour, 1841
**o Dasyscolia Bradley, 1951
**o Micromeriella Betrem, 1972
*o Megascolia Betrem, 1928
*o Scolia Fabricius 1775
## Сыртқы сілтемелер
**http://www.apus.ru/site.xp/049050057056049.html 
## Дерек көздер
*Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.

Санат:Жарғақ қанаттылар
Альтинг

thumb|250рх|Альтинг ғимараты
**Альтинг**  () - Исландия парламенті. 4 жылға сайланады.

Алғашқы рет 930 ж. Тингвадлаватн көлінің солтүстік жағасындағы  Þingvellir деген жерде жиналған. Бастапқы кезде 2-3 жылда бір жиналатын. Исландияның әр ер азаматы Альтингта өз пікірін айтуға құқығы бар тұғын.

1000 ж. альтингқа қатысқан көпшілік христиандық дін қабылдауға дауыс берген.

1798 жылға дейін саяси өмірінің орталығы болды.

1800 ж. Дания үкіметі Альтингті жойды (Исландия 14 ғ-дың аяғынан былай Данияның қол астында болды).

1843 жылдан бері Альтинг қайта шақырылатын болып, бірте-бірте буржуазиялық парламентке айналды.

1920 ж. конституция бойынша Альтингке заң шығару және үкіметтің қызметіне бақылау жасау билігі берілді.

Қазіргі заманда (1991 жылдан бері) Альтинг -  6 сайлаулық аймақтан 63 депутат сайланған бір палаталық парламент. 2009 жылдан бері  альтинг төрағасы — Эйнар Кристин Гудфинсон (Тәуелсіздік партиясынан депутат).

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Еуропа
Санат:Парламент
Санат:Мемлекет бойынша парламенттер
Алюминийлеу

**Алюминийлеу** (Al&nbsp;— алюминий)&nbsp; немесе  **Алитирлеу** () — атмосфералық коррозияға және 1100°С-тағы температурада тотыққа төзімділігін арттыру үшін болаттан жасалған деталь беттерін алюминиймен қанықтандыру.

Көбіне ыдысқа беріа қорытпалар мен аз көміртегі аустенитті болаттан жасалған детальдарды аллюминийлейді. Алюминийлеу процесі құрамында  50 % Al немесе  ферроалюмий, 49 % Al2O3 и 1 % NH4CI немесе 99 % ферроалюмий және 1 % NH4CI қоспасы  бар ортада жүреді. Бұйымды 8 сағат бойы  1000 °C температурада қыздырса, қалыңдығы 0,4-0,5 мм алюминиймен қаныққан қабат пайда болады.

Алюминийлеу металдандыру (алюминий ұнтағымен), детальды алюминий сырмен бояу және 700-800°С температурада балқыған алюминийге малу жолымен де жүргізіледі.

## Қолданылуы
Алюминийлеу автомобильдік двигателінің клапандарын, газ турбинасының қалақшаларын және пеш арматурасы, бу қыздырғы детальдарын өңдеуге қолданылады..

## Дереккөздер

Санат:Алюминий
Ақжағал шөжешымшық

**Ақжағал Шөжешымшық**  () - томпыштан денесі ірірек (13-15г), дегенмен сырттай көрінісі шөжешымшық типтес құс.  Оны Н.А Северцов  томпыштың түршесі ретінде бекер сипаттамаса керек.

Солтүстік Тәңіртау және Жоңғар Алатауының қылқанды ормандарында қоныстанады,  солардың *эндемигі* , яғни тек қана сол жерде кездеседі. 

Қимылы қыраубас шөжешымшыққа ұқсастау, алайда ұсақтау томпыштармен салыстырғанда қимылы баяу болып келеді.Шақырау белгісі - шөжешымшықтардың туыс тармағына типтес: "цицици" ,  сондай-ақ әрбір буынға екпін түсіретін өзіне тән "әжи-жи-жи" деген де дыбысы бар. Әуені- шыршалы орманнан едәуір қашықтыққа естілетін және мөлшерлес орындалатын сыңғарлаған "тиу-тиу-тиу" деген дыбыс. Алайда басқа шымшықтармен салыстырғанда өте аз-сирек және қысқарақ сайрайды.

Ұяларын шыршалардың биік түбірінен , кейде өсіп тұрған шырша діңінен  құстың өзі қуыс қашап орналастырады. Сонымен бірге ағаш түбірінен қуыс қашауға 20 күндей жұмсалады. Қуысты аталығы мен аналығы қашайды, ұяға қажетті материалдарды да екеуі бірлесіп тасиды, тек қана ұяға төсейтін мамықты аналығы жалғыз тасып жеткізеді. Қуыс даяр болғанда ұяны 6-7 күнде салады, алайда ішкі қуысы үлкен шымшыққа арналған. Бірінші балапанның жұмыртқадан жарып шығуына дейін 17-19 тәулік өтеді. Балапандарды бастапқыда аналық қоректендіреді, ал бұдан соң аталық және аналық 130-дан 400-ге дейін  жем үлесін тасиды. Жем үлесі бунақденелілерден құралады. Шөжешымшықтар қыркүйектен бастап қыс бойы немесе қыстың көп бөлігінде негізгі қорегін құрайтын шырша тұқымдарымен қоректенуге көшеді.

## Дереккөздер
* Қазақстан жануарлары сериясы : Құстар. энциклопедия, Атамұра 2010ж.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.birds.kz/

Санат:Шымшықтар тұқымдасы
Санат:Биология бойынша аяқталмаған мақалалар
Тәбәрік

**Тәбәрік** — жасы жүзге келіп немесе жүзге жақындап өлген қарттардың тірі кездерінде тұтынған заттарын бөлісу. 

Ол бізге де жұғысты болсын немесе біз де сондай жасқа жете берейік, деген тілекті білдіреді. Ондай үлкен кісілердің өмірлерінде тұтынған заттарын өзара бөлісіп алады. Тәбәрікке әжелердің жиған зергерлік бұйымдары, киген киімдері, сандығына салып сақтаған заттары, қарт аталардың қамшылары, ер-тоқымдары, бас киімдері мен киген киімдері және жеке тұтынған заттары жатады. 

Тәбәрік тарату - қазақ халқында да ертеден келе жатқан дәстүрлі ғұрыптық жоралғыларының бірі. Жасы ұлғайып, о дүниелік болған қарт адамдардың жеке бұйымдарын бала-шағасы өзара бөлісіп алып, қалғанын жақын ағайын-туыстарына тәбәрік түрінде үлестіріп отырған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Тәтті шай

**Тәтті шай** — бұл дәстүр Оңтүстік Қазақстанда кейінгі кезде енген. Құда шақыру дәстүрін той болғаннан кейін екі-үш жылдан кейін жасайтын екі жақты құдалар бірін-бірі тәтті шайға шақырады. Екі жақтың бір біріне жақындары келеді. Бұл шақырудың мақсаты — туысқан болғандықты білдіреді. Дастарқан басынан бірге дәм татып, бір-бірімен танысады. Ойындар ойнап, би биленеді. Үлкендері шүйіркелесіп, әңгімелерін айтып, жақынырақ танысады. Мұндай кездесулерде киіт берілмейді. Екі жақ бірін-бірі осылай шақыруына болады. Қошемет көрсетіп, шығарып саларларында жолаяқ жасайды. Дастарқаннан сарқыт салып беріп жатады. Мұндай кездесулер туысқандықты берік етеді. Қазақ халқы құдасын құдайындай сыйлайды. Осы сыйластығын осындай кездесулерде көрсетеді.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Амазон ойпаты

thumb|Амазон өзенінің алабы.
**Амазон ойпаты** - Оңтүстік Америкадағы, сондай-ақ жер шарындағы ең үлкен ойпат.

Ауданы 5 млн кm². Андыдан Атлант мұхитына дейін Гвиана және Бразилия таулы үстірті аралығында, дүние жүзіндегі ең суы мол өзен - Амазонканың алабын алып жатыр. Негізінен палеозойдың теңіз шөгінділері және мезозой-кайнозойдың құрылықтағы шөгінділерімен толықтырылған Оңтүстік Америка платформасының  синеклизасында орналасқан.

Климаты ыстық (айлық орта температурасы -24-28С) және ылғалды (жылдық орта жауын-шашын мөлшері 1500-3000мм). Амазон ойпаты Батыс Амазон және Шығыс Амазон ойпаты болып екіге бөлінеді. 

## Батыс Амазон ойпаты
Батыс Амазон ойпаты – өте кең (1600км дейін), тегіс жазық. Климаты экваториалдық, үнемі ылғалды. Өзендері баяу ағады. Пальма, гевея, какао ағаштары өседі. Батыс Амазон ойпатында жалпақ тұмсық маймылдар, құмырсқа жегіш; қос мекенділерден тапир, пекар; құс және бауырымен  жорғалаушылар көп.

## Шығыс Амазон ойпаты
Шығыс Амазон ойпатының (Риу-Негру мен Тапажос өзендері сағасынан шығысқа қарай) ені тар (350 км-ге дейін), шет  жақтарында палеозойдың теңіз шөгінділері мен докембрийдің кристалды жыныстары ашылып жатады. Шығыс  Амазон ойпатыны  көп тілімделген. Климаты субэкваториалдық. Селдір орман өседі, қызыл топырақты жері ойдым саванналар. Шығыс Амазон ойпатында жануарлардан құмырсқа жегіш, бұғымазам, кеміргіштер көп. Амазон ойпатында халық сирек қоныстанған. Негізгі қатынас жолы – өзен. Марганец, темір кені, Мадейра маңында мұнай  бар.

## Галерея

Сурет:Mouths of amazon geocover 1990.png|Амазон өзенінің сағасы
Сурет:Campo12Foto 2.JPG|Амазон ойпатында орналасқан тропикалық ормандар
Сурет:Gregory Moine - Red bellied Piranha (by).jpg|Пираньялар
Сурет:Amazonas floating village, Iquitos, Photo by Sascha Grabow.jpg|Икитос (Перу) - суда жүзетін деревня.


## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* https://web.archive.org/web/20080414025841/http://zelenyshluz.narod.ru/articles/amazonia.htm

Санат:Бразилия
Санат:Оңтүстік Америка географиясы
Тарбағатай тауы

**Тарбағатай** – Қазақстанның оңтүстік-шығысы мен Қытай аумағындағы орташа биік тау. Тарбағатай сөзі моңғол тілінің "тарбаған" сөзінен пайда болған деген жорамал бар. Қазақша аударғанда "суыр" (кеміруші түрі) дегенді білдіреді. Тарбағатай - тұтастай алғанда "суырлы тау" деген мағына береді. Алайда бұл таудың тарихи атауы - Барқытбел.  

## Жер бедері
Тарбағатай тауы Аягөз өзенінен Хабар асуына дейін 180 шақырымға созылып жатыр. Ең биік жері - Тастау шыңы (2992 м). Ірі өзендері болмаса да, Аягөздің салалары және Үржар өзені ағады. Қалған кішігірім өзендері бастауын бұлақтан алып, төменгі етегіндегі құмдықтарға сіңіп кетеді. 

## Табиғаты
Тау Алтай мен Жетісу Алатауының аралығында орналасқандықтан, табиғаты екеуіне де ұқсас болып келеді. Таудың 80%-ға жуығы ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Жері ылғалды болғандықтан, суармай-ақ астық пен бау-бақша егіледі. Жоғарғы жағындағы шалғынды жерлерде мал жайылады.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы таулары
Санат:Қытай таулары
Александр архипелагы

**Александр архипелагы** () — Солтүстік Американың батыс жағалауындағы 1100-дей  ұсақ  аралдар тобы. Жері 36,8 мың кm². АҚШ-тың Аляска штатына қарайды. 

1741 ж. Беринг және Чириков басқарған орыс экспедициясы ашқан.  1867 ж. Аляскамен бірге АҚШ-қа Ресеймен сатылған. Атауы орыс императоры Александр ІІ-нің құрметіне қойылған.

Ірі аралдары:
* Принца Уэльс (Аляска) — 6675 км², 6000 адам (2000)
* Чичагов — 5305,9 км², 1342 адам (2000)
* Адмиралтейство — 4264,1 км², 650 адам (2000)
* Баранов — 4162 км², 8532 адам (2000)
* Купреянов — 2802 км², 785 адам (2000)
* Ревильяхихедо — 2755 км², 13 950 адам (2000)
* Куиу — 1962 км², 10 адам (2000)
* Этолин — 878 км², 15 адам (2000)
* Даль — 657 км², 20 адам (2000)
* Митков — 546 км², 3364 адам (2000)
* Врангель (АҚШ) — 544 км², 2401 адам (2000)

Рельефі таулы келеді (биіктігі – 1432 м-ге дейін). Тау беткейлерінде (1000-1100 м-ге дейін) қалың жапырақты орман, одан жоғары тау шалғыны.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Аляска аралдары
Санат:Александр архипелагы
Сібір құртқашашы

**Сібір құртқашашы**  () – құртқашаштар тұқымдасына жататын Шығыс және Орталық Еуропада, Сібірде (Солтүстік Азия) өсетін  көпжылдық өсімдік.

## Таралуы
Шығыс және Орталық Еуропада, Сібірде (Солтүстік Азия) өседі. Қазақстанда кездесетін 19 түрі бар. Олар Республиканың тек солтүстігінде, орманды, далалы аймақтарда кездеседі.

## Биологиялық сипаттамасы
Бұл шөптесін  көпжылдық өсімдік - тамыры бұтақталған түбін тығыздап алып қайың жанында , түбінде, орманның ашық жерлерінде , ылғалды шалғындарда өседі. Жапырағы жіңішке (1 см-дің айналасында) , таспа тәрізді , тегіс, желпуіш тәрізді шоқтана жиналған. Сабағы тік, биік (100 см-ге жетеді) , жапырақтары дара , гүл саны 2-3, диаметрі 5-7 см-ге жетеді. Түстері жиі өзгереді - қою сия түстен , көкшіл , көгілдір , бозғылт,  кейде таза ақ түсті. Қысқа  түтіктегі  гүл серігі алты бөліктен тұрады , төмен өскен және екі шеңберге орналасқан. Сыртқы жапырақшалар ішкілеріне қарағанда ашыңқы керіліп, иіліп тұрады, ал ішкілері тігінен жоғарыға бағытталған. Осы тұқымдасқа жататын барлық түрлер сияқты аталық  мұнда  үшеу. Жоғарыдан қарағанда олар байқалмайды .

Сібір құртқашашы әдетте маусымда гүлдейді , жемісі тамыз айында жетіледі. Көбею жолдары - тұқым арқылы және вегетативті түрде .

## Пайдалануы
Өсімдіктің барлық бөлігі  халықтық медицинада - бас , тіс , асқазан ауруларына , Сібір жарасын емдеуге қолданылады. XYI ғасырдың аяғында мәдени түрде өсіруге тәжірибе жасалған , бұл түр үздік декоротивті өсімдік ретінде танымал . Оның суыққа төзімділігі мен жылдам көбейетіндігін гүл өсірушілер мен сұрыптаушылар жоғары бағылауда.

## Дереккөздер:
* Қазақстанның өсімдіктері кітабы , Атамұра 2011ж.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.flowersgallery.com/
* 

Санат:Құртқашаштар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Гиперболл

**Гипербола** - әсірелеу, ұлғайту, кез келген нәрсені асыра айту. 
Мысалы: Жоғары ерні көк тіреп, Төменгі ерні жер тіреп.

## Дереккөздер
Виет формулалары

**[[Франсуа Виет|Виет]] формулалары** — көпмүшенің коэффиценттерін оның түберлері арқылы өрнектеу формулалары.

Бұл формулаларды түбірлері арқылы көпмүшені табуда, көпмүше түбірлерінің дұрыстығын тексеруді колданған ыңғайлы.
## Формуласы
: x^n + a_1x^{n-1} + a_2x^{n-2} + ... + a_n,\,\! 

: \begin{cases}
 ~c_1 + c_2 + \ldots + c_n = -a_1, \\
 ~c_1 c_2 + c_1 c_3 + \ldots + c_1 c_n + c_2 c_3 + \ldots + c_{n-1} c_n = a_2, \\
 ~c_1 c_2 c_3 + c_1 c_2 c_4 + \ldots + c_{n-2} c_{n-1} c_{n} = -a_3, \\
 ~c_1 c_2 \ldots c_n = (-1)^n a_n \\
\end{cases}
## Дәлелдеуі
Айталық,
: x^n + a_1x^{n-1} + a_2x^{n-2} + ... + a_n,\,\! 
келтірілген көпмүшесінің нақты *n* түбірі бар болсын: c_{1}, c_{2}, \ldots, c_{n}. Мұнда көпмүшенің *k* еселік түбірі *k* рет қайталанады. Онда
:  (x - c_1)(x - c_2) \cdots (x - c_n)  
теңдігі орындалады. Осыдан жақшаларды ашып, *х*-тің бірдей дәрежелерінің алдындағы коэфиценттерді салыстырсақ, онда
: \begin{matrix}
a_1 &=& -(c_1 + c_2 + \ldots + c_n) \\ 
a_2 &=& c_1 c_2 + c_1 c_3 + \ldots + c_1 c_n + c_2 c_3 + \ldots + c_{n-1} c_n \\ 
a_3 &=& -(c_1 c_2 c_3 + c_1 c_2 c_4 + \ldots + c_{n-2} c_{n-1} c_{n}) \\ 
 & &\ldots \\ 
a_{n-1} &=& (-1)^{n-1} (c_1 c_2 \ldots c_{n-1} + c_1 c_2 \ldots c_{n-2} c_n + \ldots + c_2 c_3...c_n) \\
a_n &=& (-1)^n c_1 c_2 \ldots c_n \end{matrix}.
өрнегін аламыз.

## Мысалдар

### Квадрат теңдеу
Егер ~x_1 және ~x_2 — \ ax^2+bx+c=0 квадрат теңдеуінің түбірлері болса, онда формула келесі түрде болады:
: \begin{cases}
  ~x_1+x_2=~-\dfrac{b}{a} \\
  ~x_1 x_2= ~\dfrac{c}{a}
\end{cases}

Дербес жағдайда, егер a=1 болса (келтірілген теңдеу x^2+px+q=0), онда формула келесі түрде болады:
: \begin{cases}
  ~x_1+x_2=-p \\
  ~x_1 x_2=q\end{cases}
 .

### Кубтық теңдеу
Егер x_1, x_2, x_3 —  p(x)=ax^3 + bx^2 + cx + d = 0  кубтық теңдеуінің түберлері болса, онда формула келесі түрде болады:
: \begin{cases} x_1 + x_2 + x_3 = -\dfrac{b}{a}\\x_1 x_2 + x_1 x_3 + x_2 x_3 = \dfrac{c}{a} \\ x_1 x_2 x_3 = -\dfrac{d}{a}\end{cases}.

## Тағы қараңыз
* Безу теоремасы

Санат:Көпмүшеліктер
Санат:Математикалық талдау
Кубтық теңдеу

thumb|right|200px|<math>y=(x^3+3x^2-6x-8)/4</math> кубтық функциясының графигі

**Кубтық теңдеу** — үшінші дәрежелі алгебралық теңдеу. Бұл теңдеудің жалпы түрі мынадай:
: ax^3 + bx^2 + cx + d = 0, \; a \ne 0.

Кубтық теңдеудің графикті анализін жүргізу үшін координаталардың декартты жүйесінде кубтық парабола қолданылады.

x = y - \tfrac{b}{3a}: болған жағдайда кубтық теңдеудің жалпы түрі каноникалық түрге келеді: 
: y^3 + py + q = 0,\,
мұнда
: q = \frac{2b^3}{27a^3} - \frac{bc}{3a^2} + \frac{d}{a} = \frac{2b^3 - 9abc + 27a^2d}{27a^3},
: p = \frac{c}{a} - \frac{b^2}{3a^2} = \frac{3ac - b^2}{3a^2}.

## Теңдеудің түбірлері
### Дискриминант бойынша
Алгебраның негізгі теоремасына сүйенсек, кубтық теңдеудің әрқашанда 3 түбірі болуы тиіс. 

Әр нақты тақ дәрежелі көпмүше бір ғана болсада нақты түбірі болуы қажет. Кубтық теңдеудің барлық түбірлерінің құрамын келесі үш жағдай көрсетеді.
Бұл жағдайлар дискриминант арқылы оңай ажыратылады. 
::  \Delta = -4b^3d + b^2c^2 - 4ac^3 + 18abcd - 27a^2d^2.

* Егер Δ > 0 болса, онда теңдеудің үш әр түрлі түбірі болады.
* Егер Δ x_1,\,x_2,\,x_3 кубтық теңдеудің түбірлері a,\,b,\,c,\,d коэффициенттерімен келесі арақатынаста болады:
: x_1 + x_2 + x_3 = -\frac{b}{a},
: x_1x_2 + x_2x_3 + x_1x_3 = \frac{c}{a},
: x_1\,x_2\,x_3 = -\frac{d}{a}.
Көрсетілген тепе-теңдіктерді бір-біріне бөлідің нәтижесінде тағыда басқа арақатынастар табуға болады:
: \frac{1}{x_1} + \frac{1}{x_2} + \frac{1}{x_3} = -\frac{c}{d},\quad d\ne0,
: \frac{1}{x_1x_2} + \frac{1}{x_2x_3} + \frac{1}{x_1x_3} = \frac{b}{d},\quad d\ne0.

## Шешу әдістері
* Кардано формуласы
* Безу теоремасы

## Дереккөздер


## Әдебиет
*  

## Сыртқы сілтемелер

* Кубтық теңдеудің онлайн шешімдері 
* Кубтық теңдеудің онлайн шешімдері

Санат:Көпмүшеліктер
Санат:Теңдеулер
Мегзеу

**Синекдоха (мегзеу)** - бүтіннің орнына бөлшекті, бөлшектің орнына бүтінді қолдану. 
Мысалы: Отыз тістен шыққан сөз,отыз рулы елге жайылады (мақал)

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Комментарий (филология)

**Комментарий** ( — жазбалар, түсіндірме) — филологиялық зерттеудің жанры, түсіндірме, әдеби ескертіштің тексін түсіндіру. Комментарий текстке сындық тұрғыда жасалған зерттеулерді баяндайды әрі оның басылымынын мағлұмат беріп отырады. Комментарий текстологиямен, сондай-ақ әдеби шығарманы жете зерттейтін әдебиеттану, тарих, эстетика, тіл тарихы т.б ғылымдармен тығыз байланыс жүргізіледі. Комментарий текстологиялық, ғұмырнамалық, тарихи, тарихи-әдебиеттік, және тілдік болып 5-ке баяндайды әрі оның шығу тегіне талдау жасайды. Ғұмырнамалық комментарий шығарманы жазушының өмірімен байланыстырады, ал тарихи комментарий тексте келтірілген оқиғалар, кейіпкерлер жайында сөз етеді. Тарихи-әдебиеттік комментарий шығарманың тарихи негізін талдап, оның әдебиет тарихындағы алатын орны туралы түсінік береді, ал тілдік комментарий жазушы сөздігінің ерекшеліктерін ашады. Комментарий мына басылымдарға қолданылған: Абай Құнанбаев. Шығ. 1961; Сұлтанмахмұт Торайғыров. Шығ., 1-2 т. — А., 1967; Мұхтар Әуезов. Шығ., 1-2 т. томдық. — А., 1979-85: Шоқан Уәлиқанов, Соч. т. 1. — А.-А., 1985 т.б.

Санат:Филология
Аңғар Смағұлов

нобай|оңға|Аңғар Смағұлов
Аңғар Марғозыұлы Смағұлов 1957 жылы Ақшатау кентінде дүниеге келген. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан.

1974 жылы Ж. Алтайбаев атындағы (бұрынғы К. Маркс) орта мектебін бітірген.

1974-1980 жылдар аралығында Ә. І. Сембаев (бұрынғы Ж. Жабаев) атындағы орта мектепте мұғалім, Шет аудандық "Ильич туы" газетінің партия тұрмысы бөлімінде тілші, Ақшатау селолық мәдениет үйінде директор қызметтерін атқарды. 1980-1995 жылдары "Ақшатау" кеңшарының әр саласында еңбек етті. Одан кейін кәсіпкерлікпен айналысты. Қазір "КарьерТау" мекемесінде қызмет атқарады.

Көптеген танымдық мақалалар жазған. Бірқатар кітаптары жарық көрген.

Жергілікті өлкетанушы, шежіреші. Қырғыз Республикасына барған "Кенесары" экспедициясының құрамында зерттеу жұмыстарымен айналысқан.

## Дереккөздер

http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Gylym/Tamyryn_tartkan_terennen.pdf
http://baq.kz/kk/regional_media/post/463

Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Педагогтар
Санат:Шет ауданында туғандар
Л-410

**Л – 410** (Чех тілі:*L - 410*) чех Let Kunovice компаниясы шығарған 19 орынды азаматтық көлік-ұшақ Максималды ұшу массасы 6,6 тонна жүк таситын бөлiмнiң көлемi – 35,18 м3 Бұл ұшақ алғашқы ұшуын 1969 жылдың 16 сәуірында орындады.

Санат:Ұшақтар
Кестелі орамал

Қазақ халқының салт дәстүрлерінің бірі болып табылад! Қыз баланың сүйіктісіне жібек матаның үстіне кестелеп сүйіктісіне арнап оз сезімін жазып сыйлық ретінде тартуды, қазақта кестелі орамал дейді. оған байланысты мына өлен жолдарынан көз жеткізуімізге болады.
:Кестелі ақ жібек орамал
:Алыстан жолдаған сүйген жар
:"Жауынгер жарым сен, есіңе ал"
:Деп жазған оюлап хаты бар

## Дереккөздер
* Кестелі орамал әні

Санат:Салт дәстүрлер
Соғым

**Соғым сою**, *соғым* — қысқы  азық қорына арналып дайындалған ет.

Қазақ халқының бұлжымас салты. Бұл әр жыл сайын қайталанып отыратын қыстық азық-түліктің мол қоры. "Қыс қамын жаз ойлайтын" ел жаз шығысымен-ақ күздік және қыстық соғымын ерте ойластыра, қарастыра бастайды. Ондай малды күні бұрын белгілеп, күтімге алады. Соғымға түйе, жылқы, сиыр сияқты ірі мал сойылады. Ауқатты отбасылар 2-4 ірі мал сойып алады. Соғым сою да мәртебелі, берекелі әрі атаулы сәт. Әр елде, әр ауылда кәсіпқой соғым союшылар болады. Оны «қасапшы» деп атайды. Мал союдың жөн жосығы, тәртібі болады. Соған орай әрбір жілік, омыртқа, қабырға, қазы тағы басқа кәделі мүшелер тиісті ет майымен бірге бөлінуі керек. Олай болмаған жағдайда қасапшыға да, табақ тартқанда үй иесіне де мін.

Соғым кезінде ішек-қарын тазартатын әйелдер де әзір тұрады. Әсіресе, жылқының ішек-қарындары яғни, қазы-қарта деп жұрт қадірлейтін мүшелері өте мұқият тазртылуы қажет. Ірі малдың жіліктері мен қабырғалары екіге бөлінеді. Яғни бір жарты жілігі, басқа еттермен бірге бір табақ есебіне жүреді. Қазақ қасиетті мал есебіне жатқызатын түйе мен жылқының басын бөлмей асып, пісірген. Сиырдың басын ғана бөліп, жеке-жеке тартқан.

Соғым сойылғаннан кейін міндетті түрде мол қуырдақ қуырылады. Одан қасапшылармен бірге, ақсақалдар, көрші-көлемдер тойғанша жейді. Қасапшыларға еңбегі үшін «қолкесер» яғни еңбегі үшін ет беріледі.

Соғымнан жақын-жуық, туыс-туған, құда-жекжаттарға міндетті түрде ауыз тигізу керек. Немесе сыбағасын беріп жібереді.

Санат:Қазақ асханасы
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Шошай тәртібі

Өткен ғасырларда қазақ халқы Отанын , дінін сатқандарға , құдайға, пайғамбарға ,аруаққа тіл тигізгендерге , аса ауыр қылмыс жасағандарға  өте қатаң тәртіптік заң қолданған. 

## Сипаттамасы
Оның аты - **шошай** .Ел ағалары , дін басылары  мұндай адамдарды шақырып алып , істің ашық-қанығын толық анықтайды. Егер қылмысы анықталған болса,  оны ел алдында айып салып, елден қуады немесе шошай етеді.  **Шошай ету дегеніміз**  - қылмыскердің үйін ауылдан бес - алты жүз қадам бөлек тігу . Ол үйдің адамын да ,малын да ауылымен араластырмайды. Сөйтіп, ел заңында материалдық қана емес , рухани жағынан да жазалау болғанын байқайқауға болады. Мұндай жағдайға ұшыраған үйді  **шошай үй** , адамын **шошай қазақ**  деп атайды .Оларға құрмет жасалмайды , олар қонаққа , тойға , мәжіліске шақырылмайды . 

## '''Дереккөздер'''

1. Қазақ халқының әдет-ғұрыптары кітабы , Атамұра 2011ж.

2.http://baq.kz/
Қызғылтсары айқабақ

**Қызғылтсары айқабақ** - () торғайлар сабының Сандуғаштар тұқымдасының Айқабақтар тегіне жататын сайрағыш құсы.

## Биологиялық сипаттамасы
Дене тұрқы - 13 см, қанаттарының өрісі  15—17,5 см. Денесінің төбе жағының қауырсындары - ақшыл-қоңыр, төмен жағы - ақшылдау. Жыныстық дисморфизм болмайды, еркегі де ұрғашысы да сырт көрінісі бірдей.

Қызғылтсары айқабақ - ең кішкене айқабақтардың бірі, басқаларына өте ұқсас, тек қана жазда төбесінің қауырсындары жонынан қошқылдау болып көрінеді . Дауысы мен әуезі де өзге кішкене айқабақтарға, әсіресе саз айқабаққа ұқсас, алайда одан айырмашылығы  қызғылтсары айқабақ бұталарда емес, қамыста өмір сүреді.

Қамысқа ұялайды, сонымен бірге ұяда өзін сақ ұстайды. Қамыс немесе қоғаның бірнеше сабақтарына орнықтырылған цилиндр пішінді ұя суға жиі тиіп тұрады, алайда көбінесе судан 30 см қашықтықта болады. Салындыда көгілдір немесе жасылдау реңкті теңбілденген 4-5 жұмыртқалар жатады. Ұялау тұрмысы егжей- тегжейлі зерттелмеген .

## Таралу аймақтары
Бүкіл Орта Азияда кең тараған. Қазақстанда қамысы қалың өскен жазықтық, су қоймалардың барлығында болады.

Қыста Пәкістан мен Үндістан жаққа миграция жасайды. Қазақстанда сәуірдің ортасынан қазан айының алғашқы жартысына дейін 6 айға жуық болады.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.birds.kz/species.php?species=451&l=ru 
* Позвоночные животные России: Индийская камышевка 
* 

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Азия құстары
Сарыалқым арасақ

**Сарыалқым арасақ** - шағын денелі 40-60г, көгілдір , жасыл ,сары және ашық қызғылтсары түстердің үйлесімінде ашық түске боялған құс. Ұшқан қарлығаш сияқты өте жақсы ұшады . Тек қана арасақтың  қанаты аздап кеңдеу және ұшу мәнері біраз өзгелеу -  қанаттарын тез кезектестіре қағып , кең жаяды да ұзақ  қалықтайды.  Дауысы - бірден қатты "крю-крю...крю-крю" деп шырылдайды. 

## Таралу аймағы

Оңтүстік Еуропада , Жерорта теңізі және Оңтүстік - Батыс Азияда мекендейді.Қазақстанда оңтүстік және шығыс тау етектеріндегі барлық шөл-шөлейттерде өмір сүреді. 

## Тән ерекшеліктері

Аналығы іш қазып , ұя жасайды. Інде ұзын тұмсығымен сарғыш топырақты қазып , сонда шағын шоғыр түзіп , орнығады. Салындыдағы 4-7 домалақтау келген ақ жұмыртқаларды аналығы 20 күн басады. Аталығы кейде аналыққа жем тасиды, анда санда  аналықты ұяда алмастырады. Балапандарды аталық және аналығы бір айға жуық ұяда қоректендіреді және ұядан ұшқан соң тағы жарты айдай жемдейді. Қанаттанған балапандар ересектерімен бірге үлкен топ түзіп, оңтүстікке бағыт алып , жылыстай бастайды. 

Арасақтар омарта орналасқан жерлерде араларды жеуге көшеді , сөйтіп балаларға  шаруашылығын үлкен шығынға ұшыратуы мүмкін. Қазақстанда 4 ай - мамырдан қыркүйекке дейін болады. 

## '''Дереккөздер'''

1. ҚАЗАҚСТАН ҚҰСТАРЫ кітабы , Атамұра 2011ж.

2. http://birds.sfu-kras.ru/

Санат:Көкқарғатәрізділер
Жолақбас айқабақ

**Жолақбас Айқабақ** - ()  - торғайлар сабының  Acrocephalасеае тұқымдасының сайрағыш құсы.

## Таралу аймақтары
Жолақбас айқабақ Қазақстанда республиканың солтүстік және батысындағы қамысты тоспаларда мекендейді. 

## Биологиялық сипаттамасы
Жолақбас Айқабақт -  жоны қошқыл қоңырқай, бауыры сарғыштау саз түстес шағын денелі ала шұбар құс.  Оның өзге айқабақтардан айырмашылығы - бастың екі жағында - созылған қара жолағының, айқын байқалатын бозғылт қасының болуы. 

Ұясын су жақтағы қалың шөптің, қамыс немесе бұталар өркеніне, ылғалды орынға орналастырады. Аналық салындыдағы қызғылт қоңыр секпілді  4-5 жұмыртқаны 13 күн басады . Аталығымен бірге  13-15 күн балапандарды қоректендіреді. Балапандар ұядан ұшқаннан кейін  ұзақ уақыт 19 күнге жуық бірге болады. Жолақбас айқабақ оңтүстікке қыркүйек - қазан айларында ұшып кетеді. 

### Тән ерекшеліктер
Айқабактың аталықтары әр құсқа еліктеген әуезімен асыға сайрап, күйттеу кезеңі қызған  шақта көбінесе құсойнақ жасап ұшады. Сонымен қатар аталық қамыс  әуеге көтеріліп, қанатын баяу қағады да жоғарыға қиғаш ұшады; шарықтай көтеріліп, бір орында біраз қалтырап тұрады, қанатын өте биік көтергендіктен, оның ұштары жанасқандай болып байқалады; бұдан соң қанатын арқасынан жоғары көтеріңкіреп, құйрығын жоғарырақ қиғаш ұстап, көлбеу қалықтайды - құлдырап келіп, қамыс арасына гүрс етіп құлайды - осылардың барлығын сайрап жүріп орындайды. 

## Сыртқы сілтемелер
* Позвоночные животные России: Камышовка-барсучок 
* 

## '''Дереккөздер'''
* Қазақстанның құстары кітабы , Атамұра 2011ж.
* http://birds.sfu-kras.ru/

Санат:Торғайтәрізділер
Тышқаншық салу

Қатты науқастанып тұрған баланы тез айығып, көтеріліп кетуі үшін оның ата-анасы жақын жердегі немесе көршілес отырған үйге апарып , **"балам тышқаншық сала келді"** дейді. Бұл ауырған баланың дертінен айықтыра түсудің , көңілін сергітудің бір шарасы есебінде жасалатын ырым. Барған үйдің иелері науқастың тәуір болып кеткеніне қуанып үйдегі бар жылы-жұмсағын асады немесе мал сойып құрметтейді. Баланың көңілі көтерілетіндей әңгіме , үлгі , өнете, өлең , жұмбақ , жаңылтпаштар айтады. Кетерде жаңа киім кигізеді. Ескі киімін жағып жібереді. Бұл дәстүрден адамға деген ықылас пен пейілдің , балаға деген емдеу , тәрбие үлгісінің , әсіресе балаға деген жақсы әдеп пен саналы көзқарас жолдарының ұлан-ғайыр екендігінің бұл да бір көрінісі болып табылады. 

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.kokozen.com/

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Аққанатты бозторғай

**Аққанатты бозторғай**  ()  - Қазақстандағы дала бозторғай туысына жататын 4 түрдің біреуі. 

## Биологиялық сипаттамасы
Дене тұрқыны 17-19 см, қанаттарының өрісі - 35 см-ге дейін.

Жабын қауырсынының қызғылт түсінен, әр қанаттың артқы жиегіндегі жалпақ ақ жолақ бойынша оңай тануға болады. Ұшқанда бұл ақ жолақтар көрінбейтіндіктен, қанатты балшықшы тәрізденіп, жіңішке және үшкір болып көрінеді. Құс ойнақта ұшуы өзге дала бозторғайдардікі сияқты - қанаттарын  толық жанастырғандый күшті сермейді. 

Әуезі әдемі, қанық және сыңғырлап естіледі. 

## Таралу аймағы
Қазақстанның солтүстік жартысын, орман-далалы зонаның далалық және оңтүстік бөлігін мекен етеді. Қазақстанның қалған аумақтарының барлығында  - наурыз және қыркүйек-қазанда ұшып өткенде кездестіруге болады. Қысты Қазақстанның оңтүстігінде  таман өткізеді, алайда қыс жылы болса, Шығыс Қаспий мағында, соның ішінде Қазақстан аймағында қыстап қалады.

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Позвоночные животные России: Белокрылый жаворонок 
* http://www.birds.kz/species.php?species=379&l=ru 

## Дереккөздер

Санат:Бозторғайлар
Санат:Азия құстары
Көген той

**Көген той** — көктемде мал төлдеп, көк шыққан уақытта өтіледі. Сондай-ақ, шаруашылық әрі еңбек құрметіне арналған шағын той-томалағы. Ауылдың үлкен-кішісі көктемді қуанышпен қарсы алады. Дастарқан жайып, бір-біріне жақсы тілектер айтады. Мал басының көбеюін, жақсы көңіл-күй болуын тілейді. Үлкендер өздері кеңес құрады: малды жайлауға, жақсы жерге шығару, т.б.

Қазақ тамақтың түрін үш атайды: ақ — сүт, сүт тағамдары, көк — өсімдіктер, қызыл — ет, ет тағамдары. Көген тойында әйелдер ақ түсті ұнатады, сондықтан қазақ байлауышты ақпен байлайды. **Көген той** – ақтың мол болуына, мал-бастың аман болуына тілектес болудың белгісі.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.

Санат:Салт-дәстүрлер
Қол кесер

**Қол кесер** — соғым союшыларға еттен берілетін сыбаға.

Дәстүр бойынша шаруашылыққа көмекке келген адамды еңбек ақысыз жібермеген. Шаруаның ауыр, жеңіліне қарамай тиісті ақысын берген «келі түбі», «қол үздік» сияқты. «Қол кесер» - соғым сойған, етті мүшелеген. Етті мүшелеген уақытта қолын кесіп алса, ақы төленген. Етті мүшелегенді «соғым соятын» отбасы жақсы біледі. Союшы адам міндетті түрде «қол кесер» алған. «Ауыз омыртқа» деген мүшені союшы адам алатын. Соғым сою – отбасы үшін қуаныш, мереке күн болған. Соғымнан алғашқы дәм «қуырдақ» болады.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері