open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түйетөбе сайы

**Түйетөбе сайы** – Ақтөбе қаласы маңында 1937 – 38 жылдар кеңес өкіметі ұйымдастырған жаппай қуғын-сүргін құрбандары атылған жер. 1920 – 40 жылдар аралығында Ақтөбе облысы бойынша 6 мыңдай адам саяси қуғын-сүргінге ұшыраған. Олардың 1 мыңға жуығы ату жазасына кесілген. Бұл құрбандар ішінде ұжымдастыру кезіндегі зорлық-зомбылыққа қарсы шыққан Адай-Табын, Ырғыз көтерілісіне қатысқандар, әр жылдары Ақтөбе өңірінде қызмет еткендер де бар. Ақтөбе қаласы бойынша қуғын-сүргінге 1340 адам, Шалқар ауданынан 555, Табын (Байғанин) ауданынан 465, Ойылдан 260, Ырғыздан 236, Темірден 388 адам, сонымен қатар облыс жеріне жер аударылған орыс, неміс, корей, т.б. ұлттардың өкілдері де жазаға ұшыраған. 1937 – 38 жылдар “үлкен террор” кезінде ату жазасына кесілгендер Түйетөбе сайында жерленген. 1990 жылдың бас кезінде көзі тірі куәлар мен құжаттар арқылы анықталған соң, 1997 жsлы 31 мамырда Түйетөбе сайында қаралы митинг өткізіліп, кейін ескерткіш-белгі орнатылды. 1997 жылы Ақтөбе облысы бойынша 3 томдық “Қуғын-сүргін құрбандары – Жертвы репрессии” атты кітап шығарылды.
## Дереккөздер



Санат:География
Санат:Тарих
Клавдия Алексеевна Костина

**Клавдия Алексеевна Костина** (4.12.1909, Ресей, Орынбор облысы Николаевка селосы – 13.4.1982, Алматы қаласы) – эпидемиолог, медицина ғылымының докторы (1968), профессор (1969), Қазақ КСР-інің еңбек сіңіргенғылыми қайраткері (1975), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1975).

*1937 - Алматы мемлекеттік медициналық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген. 
*1950-1953 - Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрінің орынбасары, 
*1954-1958 - Қазақ КСР-і Бас санитарлық-эпидемиология басқармасының бастығы, Қазақ эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметтерін атқарды.

*«Опыт снижения заболеваемости дифтерией в Казахстане (1959–1967 жж.)»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Костина Қазақстанда полиомиелит және күл ауруларын жою шараларын жасап, жұқпалы ішек ауруларының эпидемиологиясын, олардан вакцина егу арқылы сақтану мәселелерін зерттеген. Ленин, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Түйетікен

**Түйетікен** () – астралылар тұқымдасына жататын екі (сирек бір) жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның барлық өңіріндегі шөбі тапталған шаңдақтарда, жайылымдарда, өзен бойларында, таудың тасты, тастақты беткейлерінде, жыраларда, егістік шетінде өсетін 8 түрі бар. Соның ішінде бұйра түйетікен (С. crіspus) және ұсақбас түйетікен (С. pycnocephalus) жиі кездеседі. Биіктігі 20 – 120 см. Сабағы қанатқа ұқсаған, тікенекті. Жапырақтары қауырсын тәрізді, жиегі тілімденген. Гүлі қосжынысты, ірі, күлгін қызғылт түсті, себет гүлшоғырына топталған. Мамырдан қыркүйекке дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі дәнек, құрамында сұйық май болады. Түйетікеннің көпшілік түрі арамшөп, мал жемейді, бірақ барлығы дерлік шірнелі өсімдіктер. Кейбір түрін әсемдік үшін өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Айшагүл Керуенбаева

**Айшагүл Керуенбаева** (6.3. 1936 ж. т., Мақтаарал ауданы). – Өзбек КСР Жоғары Кеңесінің депутаты (1963). Алматы медициналық институтын бітірген (1960). Еңбек жолын Жетісай қаласындағы ауруханада дәрігер болып бастаған. 1962 жылы аудандық аурухана бас дәрігерінің орынбасары болып тағайындалды.
Керуенбаева халықтың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайларын жақсартуға белсене ат салысып, ауылдық жерлерден емханалар ашуға септігін тигізді. 1965 – 1991 жылдары Жетісай ауданы ауруханасының бас дәрігері болып қызмет етті. Бас дәрігер болған кезінде аудандық аурухана жанынан медбикелер дайындайтын қысқа мерзімді курстар ашты. Екі қабатты поликлиника, балалар емханасы, тіс емдейтін емхана және басқа да аса қажетті емдеу орындарын салдырды. Аудан көлемінде бірнеше дәріханаларашты.
Мәскеуде өткен медицина қызметкерлерінің форумына қатысып, Қазақстан халқы атынан сөз сөйлеп, маңызды мәселелер көтерді. "Еңбек Қызыл Ту" орденінің және бірнеше медальдардың иегері. Мақтаарал аудандық әйелдер қоғамының төрайымы.
## Сілтемелер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Мақтаарал ауданында туғандар

Санат:Қазақстан дәрігерлері
Қонақбаева Раиса Дәкенқызы

**Қонақбаева Раиса Дәкенқызы** (1948 ж.т.) – медицина ғылым докторы (2004). Целиноград мемлекеттік медицина  институттын (1972, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) және Мәскеу қаландағы №1 мемлекеттік медицина институтының аспирантурасын (1978) бітірген. Алматы қаландағы Кардиология ғылым-зертеуш институттында кіші ғылым қызметкер, ассистент (1978–85) қызметтерін атқарды. 1985 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институттында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) доцент, кафедра меңгерушісі. «Состояние внутренних органов при хронических гепатитах и циррозах печени в процессе лечения растительным гепатопротектором (клинико-экспериментальное исследование)» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 80-нен астам ғылым жарияланымның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Николай Федорович Костылецкий

**Николай Федорович Костылецкий** (1818, Павлодар облысы Өрлітөбе ауданы – 1869) – шығыстанушы, қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы. Қазан университетінің шығыс факультетін бітірген. Ол Омбы кадет корпусында орыс әдебиетінен сабақ берген; Ш.Ш.Уәлихановтың мұғалімдерінің бірі әрі досы. Костылецкий қазақ халқының поэзиясына қатысты материалдарды, соның ішінде өзінің шәкірті Уәлихановтан* «[[Қозы Көрпеш – Баян сұлу]]»* дастанының бірнеше үлгісін жазып алып, жақын досы И.Н.Березинге табыс еткен. Ол қазақ ауыз әдебиеті мен қазақ халқының ұлттық ойындарына қатысты мағлұматтар жинаумен де шұғылданды. Костылецкий Абайдың інісі Халиолла Өскенбаев, сазгер Мұстафа Бүркітбаев (Баянауылдан) Сәдуақас Анаев (Көкшетау округінен), Ханғожин (Аягөзден), т.б. шәкірттерінің көмегімен қазақ ауыз әдебиеті үлгілерінің мол қорын жинады. Костылецкийге шәкірттері жазған хаттары, олардың салған этнографиялық материалдары Ресей ҒА Шығыстану институтының Березин қорында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Шығыстанушылар
Қызылтас таулары

**Қызылтас таулары** – Сарыарқадағы аласа таулар мен биік шоқылар шоғыры. 

## Географиялық орны мен сипаты
Қарағанды облысындағы Ақтоғай ауданының солтүстік-батысында, Қарқаралы тауларының оңтүстік-батысында 60 - 65 км жерде. Аумағы 4 мың км2. Солтүстігінде Керегетас (1183 м), Сораң (1208 м), Қиматас (1247 м), шығысында Берікқара (1099 м), Сарыжол (1153 м), Жантау (1217 м), Қызыладыр (1114 м), оңтүстігінде — Көрпетай (1226 м), Нұртай (1172 м), Жыланды (1195 м), орталығында — Ақшоқы (1153 м), Отар (1159 м), Қушоқы (1283 м), Ақкемер (1132 м) және осы таулардың жалпы атауымен аталған Қызылтас (1195 м), т.б. таулар мен шоқылар орналасқан. Оларды тауаралық аңғарлар мен өзен аңғарлары жеке-жеке тауларға бөліп тұрады. Беткейлері шатқал, сай, жыралармен тілімделген.

## Геологиялық құрылымы
Карбон кезеңінің гранит, гранодиорит интрузиялары аралас пермь, карбон, силур, девон свиталарынан түзілген. 

## Су торабы
Қызылтас бұлақтарға бай. Олардан Нұра, Шерубайнұра, Жарлы, Тоқырау, Жәмші өзендерінің жоғарғы салалары бастау алады.

## Өсімдігі
Беткейлерінде және тауаралық аңғарларда аласатаулық ашық қоңыр топырақ таралған. Оларда қайың, көктерек, тал шоқтары, әр түрлі астық тұқымдас шалғындар, сондай-ақ, бетегелі және жусанды-бетегелі қуаң далалық өсімдіктер өседі. Таулар төңірегі маусымдық жайылым және оның шалғынды тұстары шабындық ретінде пайдаланылады.
	
## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Кедей Жәнібекұлы

**Кедей Жәнібекұлы** (1700 – 1768) – би. 

Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Аспан* бұтағынан шыққан.

Ырғыз өңірінде туып-өскен. 

1748 ж. 5 қазанда Ресей патшайымы Елизаветаның атына Нұралыны хан сайлау жөнінде хат жазған Кіші жүздің игі жақсыларының қатарында Кедей би де болған. Хиуа хандығына барып (1749), Нұралы ханның тапсырмасымен А.Тевкелевпен келіссөздер жүргізген (1750). Кедей  би жөнінде дерек тапшы болғанымен, құжат материалдарында оның ақкете Әжібай, Алтай батыр, Жәнібек тархан, Мәмбет аталықмен бірге ел ісіне араласып, түйінді мәселелерді шешуге қатысқаны туралы айтылады.

*[[Шежіре]]: Кедей-Жәнібек-Айтқұл-Тоқымбет (Төбет)–Есімбет-Аспан-Шомекей[*

## Дереккөздер:



Санат:Қазақстан тарихы
Қоңдыбаева Мәриям Рамазанқызы

**Қоңдыбаева Мәриям Рамазанқызы** (1935 ж.т., Ресей, Омбы облысы) – педагогикалық ғылым  докторы (1995), профессор Қазақ КСР-і Білім беру ісінің (1989), КСРО Оқу-ағарту ісінің (1991) үздігі. ҚазМУ-ды (1959, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Ақмола және Қостанай облыстары мектептерінде мұғалім (1960–66), Қостанай,Ақтөбе педагогикалық институтттарында оқытушы (1966–87), ҚазҰПУ-да доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды (1987–2002). «Научно-методические основы формирования культуры речи двуязычного учителя-словесника» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 100-ден астам ғылым жарияланым мен 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Камал Низамұлы Бұрханов

thumb|Камал Низамұлы Бұрханов

**Камал Низамұлы Бұрханов** (31.3.1954 жылы туған, Өзбекстан, Ташкент облысы, Шұралысай ауылы) – ғалым, саясаттану ғылымдарының докторы (1997), профессор(1997). Ташкент университетін (1977), Мәскеу мемлекеттік әлеуметтік университетін (2003) бітірген. 1977 – 78 жылдары Ә.Қастеев атындағы өнер музейінде ғылыми қызметкер, 1978 – 79 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында аға лаборант, 1979 – 2002 жылдары ҚазМУ-де (қазіргі ҚазҰУ) аға лаборант, ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, деканның орынбасары, тарих факультетінің саяси тарих кафедрасының меңгерушісі, тарих факультетінің деканы, философия және саясаттану факультетінің деканы, саясаттану кафедрасының меңгерушісі болып істеді. 2002 – 04 жылдары Абай атындағы Алматы Мемлекеттік университетінің (қазіргі ҚазҰПУ) заң факультетінің деканы, 2004 – 06 жылдары ҚР Президенті Әкімшілігінде бас эксперт, 2006 – 07 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры қызметтерін атқарды. 2007 жылдан ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. Бұрханов қазіргі заманғы Қазақстан тарихы және саясаттану ғылымы бойынша республикадағы жетекші мамандардың бірі.

2007-2011 жылдары - ҚР IV сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі.

2012 жылғы қаңтардан бастап - V сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі. «Нұр Отан» ХДП партиялық тізімі бойынша сайланған.

40 астам ғылыми жұмыстардың, кітаптардың, мақалалар мен оқу құралдарының авторы. Бірнеше медальдармен марапатталған.
Оның ғылыми жұмыстары:«Страна в сердце Евразии, cюжеты по истории Казахстана (1998 г.); «Экстремизм в Центральной Азии» (2000 г.), «Китай между прошлым и будущим» (2001 г.), «Северный Кавказ: история и современность» (2001 г.), «Современная политическая история Казахстана (1985-2006г.г.)» (2006г.), «Казахстанский путь в дилемме: Восток или Запад?» (2011 г.)

Әскери атағы - запастағы аға лейтенант.

Діни кезқарасы - мұсылман.

Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев, Дэн Сяопин.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Тұрақты, гүлденуші  Қазақстан».

Хоббиі - балық аулау, уфология.

Сүйіп оқитын әдебиеті - саясат және мемлекет  қайраткерлерінің естеліктері, тарихи және саяси әдебиет.

Үйленген. Жұбайы - Мұхамеджанова Мағрипа Ғафурқызы (1951 жылы туған), Апматы  қаласы Орталық  қалалық клиникалық аурухананың терапия бөлімінің меңгерушісі. Ұлы - Бұрханов 
Азиз Камалұлы (1980 жылы туған);  қызы - Бұрханова Дана Камалқызы (1988 жылы туған).

## Сілтемелер
 Мәжілістің құрамы мен құрылымы, БҰРХАНОВ Қамал Низамұлы
http://www.parlam.kz/ru/blogs/burhanov/Biography
## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:1954 жылы туғандар
Қоңқабаева Айман Ережепқызы

**Қоңқабаева Айман Ережепқызы** (1954 ж.т.) – медицина ғылым докторы (2001). Қарағанды мемлекеттік медицина институттын (1977, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Қарағанды қаландағы №2 қ-лық ауруханада дәрігер (1977–80), Қарағанды педагогикалық институттында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік университетті) оқытушы (1984–95) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан доцент, профессор, кафедра меңгерушісі. «Физиологические механизмы адаптации и резистентности организма кормящей матери к неблагоприятным условиям окружающей среды» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 50-ден астам ғыл. жарияланымның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Кедей айнасы (журнал)

**Кедей айнасы** – Орта Азия коммунистік университетінде оқитын қазақ студенттері шығарған журналы. Ташкентте 1923 – 24 жылы 1 – 2-, 1926 жылы 3-, 1928 – 29 жылы 4 – 5-нөмірі жарық көрді. Таралымы – *2000 дана*. 

Онда шәкірттердің өз шығармалары және әлеуметтік мәселелер – партияны тазалау, кәмпеске, жастар арасындағы жұмыс, индустрияландырудың барысы туралы материалдар жарияланып тұрды. Журналда университеттің өз тыныс-тіршілігі, шәкірттер өмірі, оқытушылар туралы көбірек сөз болды. Әдебиет бөлімінде ескі мұра нұсқалары жарияланды. Жаңа жиналған мақал-мәтел, аңыз-әңгімелер беріліп тұрды. Оған С.Сейфуллин, Ө.Тұрманжанов, Ш.Сарыбаев, З.Рүстемов белсене қатысқан.

## Дереккөздер:


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Журналдар
Анатолий Константинович Котов

**Анатолий Константинович Котов** (15.7.1955 жылы туған, Мәскеу қаласы) – заң ғылымының докторы (1994), профессор (1999). ҚазМУ-ды (1977, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң Қазақ КСР-і Заң министрлігінде аға кеңесші, Ішкі істер бөлімінде, Қазақстан ҒА-ның Мемлекет және заң институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1988–1994), Қазақ мемлекеттік заң институтында ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1994–1995) болды. 
*1996 жылдан ҚР Конституциялық Кеңесінің мүшесі болып жұмыс істейді. *«Государственный суверенитет Республики Казахстан: политико-правовый анализ становления и проблемы национально-государственного развития»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
Котов 90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы. ҚР Парламентінің сенаторы (1995) болды.

## Дереккөздер
Изобаралық процесс

thumb|right|1-2, 3-4 изобаралық процесстер
**Изобаралық процесс** – сыртқы тұрақты қысымда физикалық жүйеде өтетін процесс.

Ол термодинамикалық диаграммада изобарамен кескінделеді. Изобаралық процесстің қарапайым мысалына ашық ыдыстағы суды қыздыру, еркін қозғалатын поршені бар цилиндрдегі газдың ұлғаюы жатады. Бұл екі жағдайда да қысым атмосфералық қысымға тең. Изобаралық процесс кезінде идеал газдың көлемі температураға пропорционал болады (қ. Гей – Люссак заңы). Изобаралық процессте, жүйенің жылу сыйымдылығы изохоралық процеске (тұрақты көлемде) қарағанда көбірек болады. Мысалы, идеал газ үшін:
: C\mathrm{p} - C\mathrm{v} = k  , мұндағы C\mathrm{p} және C\mathrm{v} – изобаралық және изохоралық процестердегі бір бөлшекке келетін жылу сыйымдылықтары.

Изобаралық процессте идеал газдың жасайтын жұмысы  p \Delta V -ге тең, мұндағы p – қысым, \Delta V – газ көлемінің өзгерісі.

## Тағы қараңыз
*Изобара

## Сілтемелер


Санат:Термодинамикалық процестер
Бағдарламалау жүйесі

thumb|Бағдарламалау
**БАҒДАРЛАМАЛАУ  ЖҮЙЕСІ, ПРОГРАММАЛАУ ЖҮЙЕСІ** — ЭЕМ-дегі бағдарламалау процесін жүргізуге көмектесетін негізгі (базалық) бағдарламалық жабдықтаманың бір бөлігі. Бағдармалау жүйесінің құрамына: ЭЕМ-ге бағдарлама құрып, компьютерге ендіретін редактор; ендіру тіліндегі бағдарламаны тікелей орындайтын интерпретатор; бағдарламаны ЭЕМ-ге ендіру тілінен машиналық тілге аударатын транслятор немесе компилятор; бағдарламаны тексеріп, жөндейтін үйлестіргіш (реттегіш); транслятордың жұмыс процесі кезіндегі бас бағдарламаға біріктірілетін қосалқы (көмекші) бағдарламалары бар трансляция кезеңінің кітапханасы (ЭЕМ-нің сыртқы жадында сақталынып тұратын бағдарламалар немесе алгоритмдер жиынтығы); құрастырылған бағдарламаны жүзеге асыру кезінде қажет болатын машиналық тілдегі көмекші бағдарламалары бар орындау кезеңінің кітапханасы; Бағдарламалау жүйесінің қызметін тұтастай көрсететін монитор енеді.
## Дереккөздер


Санат:Бағдарламалау
Кершетас

**Кершетас** (1993 жылға дейін – *Антоновка*) — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Келтемашат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 31 км-дей жерде, бұта, ши аралас әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен, тау алды жазығының қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты қуаң далада орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1960 жылы  Жамбыл атындағы қой өсіру ұжымшарының орталығы ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Кершетаста шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автокөлік жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

  

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Мұхамбетқали Бүркітбаев

**Мұхамбетқали Бүркітбаев** (14.11.1952 жылы туған, Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы 25-ауыл) – ғалым, химия ғылдарының докторы(1996), профессор (1998). Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды бітірген (1975). Қазақстанда радиоэкологияның негізін қалап, ядролық-физика құралдармен жабдықталған қазіргі заманға сай лаборатория ұйымдастырған. Бүркітбаевтың негізгі ғылыми еңбектері сулы орталарда фосфонаттарды радиациялы-стимулденген тізбекте тотықтыру, ерітінділерде фосфор мен күшәннің төмен валентті қосылыстарын тотықтырудың тотығу-тотықсыздану және радиациялық-стимулденген тізбекті реакцияларына арналған. Ол радиацтялық химия әдістері көмегімен V-топтың қосымша элементтері қосылыстарының тотығу процестерінің жалпы заңдылықтары мен ерекшеліктерін зерттеді. Бүркітбаев 160-тан аса ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 1 монографиясы, 6 әдістемелік құралдары, 4 патенті бар. Ол “Қазақстан ғылымының дамуына қосқан үлесі үшін” белгісімен (1992) және “Қазақстан жоғары оқу орнының үздік оқытушысы” грантымен (2006) марапатталған.

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Тұрағұл Қоңыров

**Қоңыров Тұрағұл** (23.2.1935 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Мақаншы ауданы Қарғалы а. – 
24.6.1995, Алматы қ.) –филология ғылым докторы (1988), профессоры (1990). ҚазПИ-ді (1961, қазіргі ҚазҰПУ) 
және аспирантурасын (1967) бітірген. 1967 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы шет тілдері институттында (қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетті) оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Қазіргі қазақ тіліндегі компаративтік құрылымдар» тақырыбында доктор  диссертация қорғаған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Изобильное (Ақмола облысы)

**Изобильное** — Ақмола облысы Степногорск қалалық әкімдігіне қарасты Изобильный ауылдық әкімдігі  орталығы. Іргесі 1954 жылы тың игеруге байланысты қаланған.

## Географиялық орны
Степногорск қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 96 км-дей жерде, Сілеті өзенінің оң жағасында орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы – Ақсу (80 км).

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, астық мұражайы, дәрігерлік амбулатория, кулинарлық цех, асхана, наубайхана, т.б. бар. Изобильное арқылы Астана – Павлодар автомобиль жолы өтеді.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері
Кедейлер комитеттері

***Кедейлер комитеттері***– ауыл кедейлерінің ұйымдары, пролетариат диктатурасының ауылдағы органы. БОАК-тің 1918 ж. 11 маусымдағы *“Деревня кедейлерін ұйымдастыру және жабдықтау туралы”* декреті бойынша құрылды. *1918 жылы* қарашада жергілікті жерлерде *105 мыңға* жуық *кедейлер комитеттері* құрылды. Олар бай-кулактардың азық-түліктерін анықтау және оларды кеңес органдарының алуына көмектесу, ауыл шаруашылығы саймандары мен өнеркәсіп тауарларын кедей шаруаларға бөліп беру, егін егу, астық жинау науқандарын ұйымдастыру міндеттерін атқарды. БОАК-тің *1918 жылы 4 қарашада* жарияланған нұсқауларына сәйкес өткізілген ауылдық Кеңестердің қайта сайлау науқанынан кейін *кедейлер комитеттері* өз жұмысын тоқтатты.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақстан тарихы
Даниял Керімбаев

**Даниял Керімбаев** (29 наурыз 1909 жыл, Түркістан генерал-губернаторлығы Сырдария облысы Ресей империясы - 6 қаңтар 1982 жыл, Алматы) – мемлекет және қоғам қайраткері, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы (1947 жыл 20 наурыз – 1954 жыл 23 наурыз).

1945–1947 жылдары еңбекшілер депутаттары Павлодар облысы Кеңесі атқару комитетінің төрағасы. ҚазМУ-ды бітірген. 1940–1945 жылдары еңбекшілер депутаттары Қостанай облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары, төрағасы болды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағалары
Санат:Қазақстан КП Гурьев облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Гурьев облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қостанай облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Павлодар облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Солтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:Торғай аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Қорғасбаев Жеңіс

**Қорғасбаев Жеңіс **(5.1.1945 ж.т., Алматы облысы Райымбек ауданы Абай а.) – экономика ғылым  докторы (1989). Алматы а. ш. ин-тын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық аграр университетті) бітірген. Осы институттта ғылым-педагогикалқ жұмыстар атқарды (1968–86), проректор (1986–93), Сыртқы істер мин-лігінде (1993–94), Қазақстанның Қырғыз Республикасындағы елшілігінде кеңесші (1994–95), Қазақ аграр-өнеркәсіптік кешенінің, Экономика және ұйымдастыру ғылым-зертеушы институттында директордың орынбасары (1995–99) болды. 1999 жылдан осы мекеменің директоры. Ғылым-зертеуш еңбектері жайылымдарды суландыру және а. ш-нда ғылым-технология прогрестің тиімділігін арттыру мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Кедейлік

right|thumb
right|thumb
right|thumb
***Кедейлік*** – жеке адамның, отбасының немесе әлеуметтік топтың қажетті игіліктер құнын өзі төлей алмайтын экономикалық жағдайы, яғни өзінің өмірлік қажеттерін қамтамасыз етуге жағдайының жетіспеуі немесе негізгі тұрмыстық қажеттерін қанағаттандыру мүмкіндіктерінің жоқтығы. Кедейлік салыстырмалы түрде белгілі бір қоғамдағы тұрмыстың деңгейіне, қоғамдық байлықтың бөлінуіне  байланысты болатын процесс. Оның пайда болуының негізгі себептері – саяси, экономикалық және демографиялық жағдайлар, саяси-экономикалық дағдарыс, жұмыссыздық, жалақы мен зейнетақының күнкөріс минимумынан төмендігі, халықтың әлеуметтік тұрғыдан нашар қорғалуы.

Кедейліктің асқынуы халық бұқарасының жаппай қайыршылануына апарып соқтыруы мүмкін. Кедейлік, материалдық жоқшылық рухани кедейлікке ұласады. Мұның салдары елде түрлі қылмыстың етек алуына, азғындыққа апарып соқтырады.Кедейлік әлемнің барлық елдерінде бұрын да болған, қазір де бар. 
Жер шары халқының саны 1960 жылы 3 миллиардтан көбейіп XXI ғасыр басында 6 миллиард адамды құрап отыр. Соңғы 30 жылда шектен шыққан кедейлікте өмір сүретін адамдар үлесі екі есеге азайды. Бүкіл әлемде азаматтардың көпшілігі өзін және өз отбасын жеткілікті деңгейде қамтамасыз ете алатын жағдайға жетті. Алайда, халық санының артуына байланысты мұқтаждықта өмір сүретіндер саны, кедейлікпен күрес жөніндегі екіжақты және көпжақты бастамаларға қарамай, сол күйінде өзгермей отыр - 1,2 миллиард адам қазіргі әлемде кедейліктің сипаты әртүрлі: ашаршылық, таза ауыз судың және қарапайым санитарлық жағдайдың жоқтығынан жапа шегуші балалар, өз отбасын қамтамасыз ету мүмкіндіктері жоқ ересектер. 1,2 миллиард астам артық адам бір күнде бір доллардан кем ақшаға өмір сүруде 800 миллион адамнан аштық зардабын шегуде. Кедейлік мәселесі қара ниетті басқарудың, саяси тұрақсыздықтың, қақтығыстардың, жұқпалы індеттердің және табиғи апаттардан қорғансыздықтың негізінде қоғамның әлеуметтік-саяси құлдырауы салдарынан қиындай түсуде. 1990-шы жылы әлемнің көптеген аймақтарында кедейлік деңгейі біршама төмендегеніне қарамастан, Африкада (әлемнің ең кедей 20 елінің 18-і осында орналасқан) кері үрдіс байқалуда. 2010 жылы қарай 435 миллион Африкандықтар азық-түліктің жетіспеушілігіне ұшырауы мүмкін деген болжам бар. 2000 жылы әлемдік қауымдастық 2015 жылы дейін кедейлікті жартысына дейін қысқарту міндеттемесін қойды. Бұл мақсатқа жету үшін 2005 жылы "Үлкен сегіздік елдері" Африкаға қажетті ресурстарды бөлу жөнінде саяси міндеттемелер қабылдады.
Кедей оңтүстік - жер құрлығының оңтүстік кеңістігін жайлаған (әдетте, солтүстік жартышарының 30-шы параллелінен оңтүстікке қарай) және индустриалды дамыған елдерден әлеуметтік-экономикалық деңгейі бойынша артта қалған тәуелсіз елдер тобы.

## Кедейліктің жалпы индексі
Кедейліктің жалпы (бір жанға шаққандағы) индексі - кедейлер санынын тұрғындар санына қатынасы (бұл еларалық зерттеулерде кедейшілік деңгейін көрсетуші ретінде қарастырылады).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Қазақстан Республикасының Экономикасы
Санат:Саясат
Санат:Экономика
Константин Флегонтович Котов

**Константин Флегонтович Котов** (26.12.1922, Атырау қаласы – 12.3.1982, Алматы қаласы) – заң ғылымының докторы (1962), профессор (1966), 
*1972 - Қазақ КСР-інің еңбек сіңіргенжоғары мектеп қызметкері. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 
*1946 - Бүкілодақтық заң институтының Алматы бөлімшесін бітірген. 
*1946-1953 - Осы бөлімше директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары, 
*1952-1953 - Пекин халық университетінің оқытушы-кеңесшісі, 
*1953-1982 - Алматы мемлекеттік заң институтының, ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 
Қазақстан Әділет министрлігінің жанындағы құқықтық насихат жөніндегі үйлестіру-әдістемелік кеңестің мүшесі болды. Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары ұлттық-мемлекеттік құрылыс, конституциялық құқық мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қызылтас петроглифтері

## Қызылтас петроглифтері
**Қызылтас петроглифтері**— қола дәуірінің соңғы кезеңіне жататын Орта Азия бейнелеу өнері ескерткіші. ҚХР-дің Үрімші қаласынан 150 км, Құтыби ауданының орталығынан 75 км жерде Тянь-Шаньның орталық сілемі — Еренқабырға тауының қойнауынан табылған. 1987 ж. ШөАР археологиялық зерттеу институтының археологтары (жетекшісі Ван Бин Хуа) алғаш зерттеді. Неоген дәуіріне тән алевролит тастары болғандықтан жартастардың беті тегіс. Өлшемі 120 м болып келетін тас бетіне алғашқы қауымдық қоғамдағы діни-ғұрыптық салт-рәсім көріністерін бейнелейтін “алып картина” қашалып салынған. Ондағы кескіндердің ұзын саны 300-ден асады. Суреттегі тұлғалардың көпшілігі жалаңаш, кейбірі киіммен ғұрыптық би билеп, құлшылық етіп жатқан кейіпте бейнеленген. Суреттердің сюжеті эротик. мазмұнға құрылған. Қызылтас петроглифтері — қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі (б.з.б. 15 — 10 ғ-лар) Орта Азиядағы көне тайпалардың дүние танымы мен діни нанымдарын, мифологиясын паш ететін өнер туындысы. Мазмұны, иконографиясы, орындалу техникасы және көлемі жағынан теңдесі жоқ мұндай жартас суреттері Еуразия далаларында сирек кездеседі.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Тарих
Кедейлік шегі

***Кедейлік шегі***– адамның ең төмен деңгейдегі қажетін қанағаттандыратын табыс шегі. Ол әр елдің экономикалық мүмкіндігіне қарай белгіленеді. Кедейлік шегі Қазақстан бойынша тоқсан сайын, сондай-ақ аймақтар деңгейінде Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген тәртіппен анықталады және аз қамтылған азаматтарға әлеуметтік көмек көрсету үшін өлшем болып табылады.

## Сілтемелер


Санат:Экономика
Мұстафа Көкебаев

**Мұстафа Көкебаев** (1888 жыл, Бөкей ордасы ауданы – 1964 жыл, Шымкент қаласы) – қоғам қайраткері. 

## Өмірбаяны
* Орда 4 сыныптық мектебін бітірген (1907). 
* Астрахан гимназиясын бітіріп, Омбы мал дәрігерлік училищесінде оқыған (1910). 
* 1910 – 17 ж. Астраханда мал дәрігері болып жұмыс істеді. 
* “Айқап” журналына тұрақты мақала жазып, 1911 – 13 ж. “Қазақстан” газетін шығару, оны тарату ісіне белсене қатысты. Ш.Бөкеев, Е.Бұйрин, С.Нұралыханов, Ғ.Қарашев, Г.Мұсағалиевтармен жақын араласты. 
* 1916 ж. ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқаны үшін Астрахан түрмесіне қамауға алынған С.Меңдешев, Н.Зәлиев пен Ө.Исатаевтарға материалдық жағынан жәрдем берді. 
* 1918 жылға дейін Алаш партиясының белсенді мүшесі болды. 
* 1918 ж. Қызыл Армияның жергілікті бөлімшелерін құру жөніндегі комиссия құрамында жұмыс істеді. 
* Бөкей губерниясының атқару комитетінің президиум мүшесі, оның жауапты хатшысы, РКФСР Ұлт істері жөніндегі халық комиссариатының Бөкей бөлімшесінің меңгерушісі болды. Көкебаев маңызды саяси материалдар мен құжаттарды қазақ тіліне аударумен айналысты. 
* 1919 ж. Бөкей ордасында “халық музейін” ашу туралы бастама көтерді.
* 1921 – 26 ж. Саратов университетінің құқық факультетінде оқыды. 
* Кейін Орал, Алматы облысы жоспарлау органдарында, республикалық мемлекеттік жоспарлау комитетінде қызмет істеген,  
* Шымкент педогогикалық институтында сабақ берген.

## Дереккөздер

Санат:Бөкей ордасы ауданында туғандар
Санат:Шымкентте қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Санат:Алаш қозғалысы мүшелері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Базарбек Керімбеков

**Базарбек Керімбеков** (1938 ж. т., Түркістан ауданы Бозбұтақ ауылы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1975), профессор. (1989). Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1961). 1962 жылдан педиатр, Алматы өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында лаборант, аға лаборант, кіші ғылыми қызметкер, 1967 – 1973 жылдары КСРО медицина академиясының Алматы бөлімінде лаборатория меңгерушісі. 1984 – 1988 жылдары интернат директорының орынбасары, кейін директор болды. 1989 жылдан Алматы, Шымкент медицина институттарында профессор және меңгеруші, Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде проректор қызметтерін атқарды. Еңбектері әлеуметтік факторлардың денсаулыққа әсері мен қоғамдық гигиенаның денсаулық сақтау саласындағы орны тақырыбына арналған. Өзбекстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Сілтемелер
Алып көртышқан

**Алып көртышқан** () – кеміргіштер отрядының көртышқан тұқымдасына жататын аң.

Қазақстанның батыс аймақтарындағы ылғалды құмдарында, терең сайлы беткейлері мен құрғап қалған өзен арналарында, жер астында тіршілік етеді. Дене пішіні ұршық тәрізді, мойны қысқа, басы жалпақ, ал көзі және құлақ қалқаны болмайды. Көзінің орнында қалың қылшықты тері қатпарлар орналасқан. Күрек тістері өте жақсы жетілген, жерді сол тістерімен қазады. Құйрығы өте қысқа, олар терісінің астынан көрінбейді. Қысқа аяқтарында жақсы жетілген, мөлшері аса үлкен емес тырнақтары болады. Ересек аңның арқа жағы ақшыл, бас жағы күмістей жарқыраған сары түсті. Балаларының тері жамылғысы бір түсті, ересектерімен салыстырғанда қоңырқай келеді. Алып көртышқанның денесінің ұзындығы 27 см, құйрығы 0,6 см, салмағы 553 г-дай болады. Кәдімгі соқыртышқаннан ерекшелігі – денесі ірі, жер бетіне шығаратын топырақ үйінділерінің көлемі үлкен (диаметрі – 32 – 120 см, биіктігі 10 – 50 см). Індері 2 – 3 қабатты, 90 – 300 см тереңдікке жетеді, ұзындығы 145 – 540 м-ге барады. Негізінен өсімдіктердің (анықталған мәлімет бойынша 38 түрімен) тамыры, түйнегімен қоректенеді, жақсы жейтін қорегі – қияқ. Алып көртышқанның таралуы қияқтың аз-көптігіне байланысты. Қысқа азық (2 – 3 кг) жинайды. Жер астында тіршілік еткеннен кейін тәулік бойына белсенді. Жылына 1 рет көктем – жаз айларында (сирек екінші рет күз айларында) балалайды (2 – 6-ға дейін). Алып көртышқанның тіршілігі әлі толық зерттелмеген. Таралу аймағы шағын, Каспий өңірінде өте сирек кездесетін аң болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Кеміргіштер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Санат:Көртышқантәрізділер
Қосаев Әлихан Қамұлы

**Қосаев Әлихан Қамұлы** (24.1. 1937 ж.т., Ақтөбе облысы Мәртөк ауданы Хлебодаровка а.) – медицина ғылым докторы (1983), профессоры (1998). КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1974), ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2001). Алматы мемлекеттік медицина институттын (1962, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), Қазақ онкология және радиология ғыл. зерт. институттының аспирантурасын (1967) бітірген. Ақтөбе облысы Алға ауданы ауруханасында хирург, бөлім меңгерушісі, Бас дәрігердің емдеу ісі жөніндегі орынбасары (1962–64), Қазақ онкология және радиология ғылым-зертеушы институттында кіші, аға ғылым қызметкер (1964–84), директордың ғылым-клиник. жұмыстар жөніндегі орынбасары (1984–87), бөлім меңгерушісі (1987–2005) қызметтерін атқарды. 2005 жылдан жетекші ғылым қызметкер және 2006 жылдан Қазақстан – Ресей медицина университетінде профессоры «Первичные злокачественные опухоли костей» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 140-тан астам ғылым жарияланымның, 9 әдістемелік құралдың авторы. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Құранбек Қосанбаев

**Қосанбаев Құранбек** (12.5. 1944 ж.т., Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Қаржан а.) – философия ғылым докторы (1994), профессор (1996). Ташкент мемлекеттік педагогикалық университеттін бітірген (1969). Осы оқу орнында оқытушы, кафедра меңгерушісі, деканның орынбасары, декан (1969–91), Халықаралық қазақ-түрік университеттінде кафедра меңгерушісі (1991–98), Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеттінің Сарыағаш ауданы бөлімшесінде директор, декан қызметтерін атқарды (1998–2003). 30-дан астам ғыл. жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Беғазы ғибадатханасы

**Беғазы ғибадатханасы** – оғыз-қыпшақ заманынан сақталған тарихи ескерткіш. Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Беғазы тауының солт. етегінде, Қаратал өз-нің сол жағасында. 1992 ж. Орт. Қазақстан археол. экспедициясы (жетекшісі Ж.Құрманқұлов) зерттеген. Үйілген тас оба, құлап қалған үйтас тәрізді. Шығыс етегіндегі тастардың арасында бір қатарға тізілген, әйел бейнесіндегі үш тас мүсін тұр. Биікт. 0,7 м-ден аспайды. Әсемделіп қашалған мүсіндердің ортадағысы жас қызға ұқсайды, ал шеткілері сәукеле тәрізді бас киім киген. Әйел мүсіндерін үйтас алдына немесе ішіне қою 9–11 ғ-лардағы оғыз-қыпшақ тайпаларына тән. Тайпа мүшелері осы жерде құрбандық шалып, ас беріп, түрлі салт-жоралғылар жасап отырған.

## Дереккөздер</span>

Stub: Қазақ мәдениеті}}

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақстан мәдениеті
Кедей сөзі

“Кедей сөзі” – газет, РК(б)П Сібір облыстық бюросының, Ақмола губерниялық бюросының органы. Алғашқы саны 1920 жылы ақпанда Омбы қаласында жарық көрді. Газеттің ол кездегі міндеті қазақ еңбекшілеріне рев. заң, тәртіпті насихаттау, қазақ ауылдарында Кеңес өкіметінің орнығуына көмектесу, жалпы жұрттың сана-сезімін ояту еді. Бұл парызды өтеу өте қиынға түсті. Өйткені халық шаруашылығы күйзелісте болатын. Әрі газеттің полиграфиялық базасы нашар болды, журналист мамандар жетіспеді. Тіпті редакцияның үйі де болмады. Сөйтсе де, газет алыс ауыл, аудандарға тарады, еңбекшілерге жаңалықты жеткізіп отырды. Газетте С.Садуақасовтың *“Біздің мақсаттарымыз”*, Мадиярдың (М.Дулатов) *“Октябрь төңкерісінің 3-жылы”* мақалалары және *“Ай, Мәмбет!”* сықақ-сұхбаты жарияланды. “Кедей сөзі” 1921 жылы 14 наурыздан Петропавлға ауыстырылып, *“Бостандық туы”* деген атпен, Ақмола губерниясы газеті болып шыға бастады. 

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Қызылтас үңгірі

**Қызылтас үнгірі** – Қарағанды облысындағы Қарқаралы тауларының оңтүстік-батысындағы Қызылтас тауында орналасқан. 

## Сипаты
Гранит жартастарындағы үңгірдің аузы шығысқа қараған. Оның сырт жағын қатпарлы тастардан тұратын жартылай дөңгелек жартас бөгеп тұр. Негізгі бөлігінің ұзындығы 5 — 6 м, ені 4 — 5 м, биіктігі 2 — 3 м. Үңгірдің төрінде тас тұғыр, бүйірінде қуыстар, төбесінде қызыл бояумен жасалған белгілер бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Кедей тілі

**“Кедей тілі”**– апталық газет, РК(б)П Астрахан губкомы жанындағы татар-қазақ бюросының органы. 

*[[1924 жыл]]ы [[20 сәуір]]ден 1926 жылы ақпанға* дейін Астраханда қазақ тілінде шығып тұрды. Газет Басқұншақ көліндегі қазақ балықшылары мен губернияға қарасты қазақ ауылдарының тұрмысы туралы жазды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Алакөл (Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы, Боровской ауылы)

**Алакөл** (*Долбушка*) — Тобыл өзені алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Меңдіқара ауданы Боровской ауылының солтүстік-батысында 4 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 11,7 км2, теңіз деңгейінен биіктігі 168 м. Ұзындығы 4,5, енді жері 3 км, жағалауының ұзындығы 13 км. Көл суы жаз айларында тартылып, сортаңды, батпақты болады.

## Жағалау сипаты
Жағалауында қамыс, құрақ өскен. Оңтүстік-шығысын (қарағай, қайың) аралас орман алқабы алып жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Меңдіқара ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Қостанай ауыл шаруашылық институты

**Қостанай ауыл шарашуашылақ институты**, 1978 ж. Целиноград (қазіргі Астана) ауыл шарашуашылақ институттының Қостанайдағы бөлімшесі ретінде ашылды. 1986–87 оқу жылында агрономия, зооинженерлері, экономика,ауыл шарашуашылақтын механикаландыру факультеттері мен 29 кафедрада 197 оқытушы жұмыс істеді. Күндізгі және сырттай оқитын бөлімдері болды. Негізгі ғылым-зертеушы жұмыстарының бағыты ауыл шарашуашылақ қызметкерлерінің еңбек өнімділігін арттыруына әлеум. факторлардың тигізетін әсері, агроөнеркәсіп жағдайында жоспарлау мен шаруашылық механизмін жетілдіру, т.б. ҚР Үкіметінің қаулысына байланысты 2000 ж. Қ. а. ш. и. Қостанай мемл. университетіне қосылды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары
Қошқаров Амангелді Бөдешұлы

**Қошқаров Амангелді Бөдешұлы** (31.8.1939, Қызылорда облысы Жаңақорған қ. – 22.6.2007, Астана қаласы) – филология  ғылым докторы (1996), профессоры (1997). ҚазПИ-ді (1964, қазіргі ҚазҰПУ) және Мәскеу шет тілдер институттының аспирантурасын (1970) бітірген. Балқаш қаландағы мектепте мұғалім, ауданы оқу бөлімінде инспектор (1964–66), Қазақстан ҒА-да кіші ғыл. қызметкер (1970–73), Жамбыл педагогикалық институттында (қазіргі Тараз мемлекеттік университетті) аға оқытушы, доцент (1973–78), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институттында (1978–97, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетті) доцент, кафедра меңгерушісі болды. 1997 жылдан Еуразия ұлттық университеттінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Қазақ тіліндегі ызың дауыссыздар (синхронды және диахронды) аспектері» тақырыбында докт. дисс. қорғаған. 60-қа жуық ғыл. жарияланымның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Көкенай Үмбетейұлы

**Көкенай Үмбетейұлы** (XVII ғасырдың соңы, Сыр бойы – XVIII ғасырдың ортасы, Түркістан) — қазақ батыры, «Ақтабан шұбырынды-Алқакөл сұлама» жылдары қол бастаған ірі тұлғалардың бірі.

Көкенай Үмбетейұлы Әнет баба өнегесін алған. «Қалқаман-Мамын» дастанында Көкенай батыр мінезі қатты кісі тұлғасында суреттелген. Көкенай батыр мәйіті Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне орналасқан. Орта жүз құрамындағы Арғын тайпасының Тобықты руынан шыққан.

## Дереккөздер



Санат:Қазақ батырлары
Серікбай Иманбайұлы Қошқаров

**Қошқаров Серікбай Иманбайұлы** (1945 ж.т., Қызылорда облысы Сырдария ауданы Сұлутөбе а.) – технология ғылым докторы (1997), профессоры Қазақстан Білім беру ісінің үздігі (1996). Қазақ а.ш. ғылым академиясының академия (2003). Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттын (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген (1968). «Қызылордақұрылыс» тресінде жұмысшы (1968–70), Қазақ күріш ғылым-зертеушы институттында ғыл. қызметкер (1970–78), Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттының Қызылорда бөлімшесінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1978–98) болды. 1998 жылдан Қызылорда мемлекеттік университеттінде оқу ісі жөніндегі проректор қызметін атқарып келеді. «Обоснование эколого-мелиоративного режима ландшафтов в низавьях реки Сырдарьи» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 50-ден астам ғыл. жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Қорғанбек Бірімжанов

**Қорғанбек Бірімжанов** (1859, бұрынғы Торғай облысы, Торғай уезі, Бестоғай ауылы – 1919, сонда) – Орта Жүзге белгілі билердің бірі.

## Өмірбаяны
Шақшақ Жәнібектің ұрпағы, Шеген бидің немересі. Орынбор бекінісіндегі мектепте оқыған.

1877 жылы Торғай губерниясы қазақтарының құрамында Санкт-Петербург қаласында болып, 1873 және 1877 жылдары күміс медальмен, 1880 жылы Қызыл Крест қоғамының белгісімен марапатталған. 

Бірімжанов халық ауыз әдебиетінің білгірі, шешен де болған. 

1919 жылы сәуірде Торғай облысының әскери комиссары Амангелді Имановты “Алаш” басшыларымен татуластыруға қатысқан. 

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Изопериметрлік есеп

**Изопериметрлік есеп** (*[[изо...]]* және *периметр*) – вариациялық есептеудің классикалық есептерінің бірі.

Қарапайым изопериметрлік есептер (мысалы, периметрі белгілі үшбұрыштар мен көпбұрыштардың ішінен ауданы ең үлкенін табу; ұзындығы белгілі тұйық қисық сызықтардың ішінен ең үлкен ауданды қоршайтынын табу; ауданы белгілі тұйық беттердің ішінен ең үлкен көлемді қоршайтынын табу, т.б.). Изопериметрлік есепті 1697 жылы швейцар математигі Я.Бернулли (1654 – 1705), оның інісі И.Бернулли (1667 – 1748) ұсынған. Олар изопериметрлік есептің мынадай түрін ішінара шешті: ұзындығы белгілі барлық қисық сызықтардың ішінен қандай да бір минимум не максимум мәні бар (қисыққа тәуелді) қисықты табу. Дегенмен, алғаш рет, изопериметрлік есептерді жүйелі түрде Л.Эйлер зерттеді (1732). Изопериметрлік есептің бір мысалы: жазықтықтағы ұзындығы L, ал өзі тұйықтаған ішкі аймақтың ауданы A үшін мына теңсіздік орынды:
4\pi A \le L^2,
ал теңдік тек қана ол тұйықтаған фигура шеңбер болғанда ғана орындыҚазақ энциклопедиясы, 4-том

## Тағы қараңыз
*Вариациялық есептеу

## Сілтемелер


Санат:Аналитикалық геометрия
Санат:Теңсіздіктер
Санат:Вариациялық есептеу
Валюта бағамын белгілеу

**Валюта бағамын белгілеу** – валюта бағамын айқындау. Валюта бағамын белгілеудің тарихи тұрғыда екі әдісі қалыптасқан, олар тікелей белгілеу, мұнда шет ел валютасы өлшемінің бағамы ұлттық валютаның белгілі бір сомасымен көрсетіледі (мыс., 1 АҚШ доллары = 6,8 француз франкі); жанама түрде белгілеу, мұнда валюта өлшемі ретінде валютаның белгілі бір сомасына теңестірілетін ұлттық валюта қабылданады (мыс., 1 стерлинг фунт = 1,55 АҚШ долл.). Кең таралғаны валюта бағамын тікелей белгілеу әдісі. Валюта бағамын ресми түрде орталық банк белгілейді, бейресми түрде банкілер белгілейді. Валюта биржалары сақталған елдерде валюта бағамын белгілеу күннің белгілі бір уақытында тіркеледі. Алайда биржалық белгіленім негізінен анықтамалық сипатта болады. Валюта нарығының көбінде бағам белгілеу кезінде фиксинг – валютаның банк аралық бағамын әрбір валюта бойынша сұраным мен ұсынымды салыстыру жолымен айқындау рәсімі қолданылады. Сонан соң сатушының бағамы (жоғары) мен сатып алушының бағамы (төмен) белгіленеді. Банкілер сатылатын шетел валютасын сатып алынатын валютадан гөрі қымбатқа бағалайды. Валюта бағамын белгілеу шетел валютасымен төленетін төлем құралының түріне, клиентке чекті, аударма векселін (траттаны) сату күнімен салыстырғанда нақты төлем төлеу мерзіміне қарай сараланады. Мерзімді мәміле бойынша белгіленімнің қолма-қол мәміле бойынша белгіленімнен өзгешелігі бар. Олардың арасындағы айырма форвард бағамы төмен болғанда спот бағамынан шегерім арқылы (таңбалануы: дисконт – dіs немесе депорт – D) немесе ол жоғары болса, сыйлықақы арқылы (таңбалануы: pm немесе репорт – R) айқындалады. Сыйлықақы валютаның мерзімді мәміле бойынша белгіленген бағамы қолма-қол мәміле бойынша белгіленген бағамынан жоғары болады дегенді білдіреді. Дисконт форвардтық операция бойынша бағам қолма-қол мәміле бойынша белгіленген бағамнан төмен екенін көрсетеді. Валютаның мерзімді мәміле бойынша сандық тұлғада белгіленетін бағамы (сыйлықақы мен дисконт әдісімен емес) аутрайт (out-rіght) деп аталады.

## Дереккөздер
 

Санат:Экономика
Семіздік

thumb|right|200px|Семіру деңгейі: қалыпты жағдайдан семіруге дейін
**Семіздік**, май басу — ағзада артық майдың жиналуы, тері асты клетчаткасын, шарбыны, т.б. тіндер мен органдарды май басу. 

Мұндай жағдайда майдың пайда болу процесі оның ыдырауына қарағанда жылдам жүреді. Көбінесе, семіздік үнемі артық тамақ ішкеннен болады. Бұл жерде қабылдайтын тағамның мөлшері мен калориясынан гөрі, адамның атқаратын жұмысына байланысты (ой еңбегі не дене еңбегі) тағамды организмнің қалай сіңіретіні үлкен рөл атқарады. Сондай-ақ семіздікке дұрыс тамақтанбау, тәуліктік рационда сіңімді көмірсулар, қант, кондитерлік, тәтті тағамдар мен мал майларының (сары май, майлы ет) мөлшерден тыс көп болуы және организмнің тұқым қуалаушылық — дене бітімдік ерекшелігі де белгілі бір дәрежеде себеп болады. Маскүнемдік, ішімдіктерді үнемі ішу де семіздікке әкеледі, себебі олардың калориясы жоғары, ал оны ішкен кезде адамның тамаққа тәбеті ашылады. Кей жағдайда семіздік ішкі секреция органдарының ауруларымен де байланысты. семіздіктің 4 сатысы бар. Бірінші сатыда адамның салмағы әдеттегі қалпынан 29%-дан артық; екіншісінде — 50%; үшіншісінде — 100%-ға; төртіншісінде — 100%-дан асып кетеді. Бұл жағдайда организмнің зат алмасуының бұзылуы және сүйек пен буынға салмақ түсуінің өсуі тірек-қимыл аппараттарында өзгерістер тудырады. Қатты семіру тыныс алу және жүрек-қантамыр жүйелерінде де өзгерістер туғызып, өкпе мен жүрек қызметін әлсіретеді. Артық салмақ қант диабетінің, гипертония аурулардың, стенокардия мен миокард инфарктының, өтке тас байлану, т.б. аурулардың пайда болуына әсер етеді. 

Емі: диета сақтау, май, көмір, су және калориясы аз, бірақ белогы мен витаминдері мол тағамдарды ішу керек; дәрігердің кеңесімен тәбетті төмендететін дәрі ішу және ашығу күнін белгілеу; суға шомылу, массаж жасату, спортпен шұғылдану қажет. Шипажай, санаторийлерде емделу де пайдалы.

**Cеміру** (*Adipositas*) - Майдың организмде мөлшерден тыс жиналуы.

Семіру - май басу, (obesitas, adipositas), тері астында, шарбы майларда т.б. май қоймаларында майдың шамадан тыс жиналуы нәтижесінде май басып, Дене салмағы және көлемі артып кетеді.

Семірудің басты себебі - дене қызуының тиісті нормалардан (36,7 градус) төмен болуынан туындайды.

Семіру - жүрек ауруларының, 2 типті қант диабетінің, обструктивтік ұйқы апноэ, рак ауруларының кейбір түрлерінің, сондай-ақ остеоартрит, әр түрлі аурулардың ықтималдығын арттырады.

Семіздікке алып соғатын жайттар - дене белсенділігінің болмауынан, эндокриндік аурулардан, генетикалық сезімталдықтан, артық мөлшерде тамақтанудан және тағы басқа себептерден туындайды.
Диета және дене белсенділігін арттыру семіздіктен арылудың басты жолдары болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Семіздік
Сена

thumb|right|300px|Сена Дижоннан басталып, Орталық Шығыс Франция, Париж арқылы өтіп Ағылшын аңғарына құяды.
**Сена** (Seіne) — Францияның солтүстігіндегі өзен. Ұзындығы 776 километр, су жиналатын алабының аумағы 78,6 мың км². Лангр үстіртінен басталып, Ла-Манш бұғазының Сена қойнауына эстуарий жасап құяды. Негізгі салалары: Обь, Марна, Уаза (оң), Йонна, Эр (сол) өзендері. Негізінен жаңбыр суымен толығады; қараша — наурыз айларында деңгейі көтеріліп, тасқындар болып тұрады. Орташа жылдық су ағымы Париж қаласы маңында 250 м3/с, сағасында 400–500 м3/с. Теңіздік толысу өзенмен жоғары қарай 35 километрге (Руан қаласына дейін) таралады, Каналдар арқылы Сомма, Шельда, Самбр, Луара, Маас, Рейн, Сона өзендерімен жалғасқан. Сена Францияның өнеркәсіпті аудандарын Атлант мұхитымен жалғастыратын маңызды су жолы. Труа қаласынан сағасына дейін кеме жүзеді. Сена бойында Париж, Руанқалалары, сағасында Гавр порты орналасқан.

Санат:Франция өзендері
Сенегал өзені

**Сенегал өзені**(Senegal) — Батыс Африкадағы Гвинея, Мали, Сенегал, Мавритания жерімен ағып өтетін өзен. Фута-Джаллон тау массивінен Бафинг өзені болып басталып, Бакой саласы қосылған жерден Сенегал өзені деп аталады. Ұзындығы 1430 километр (Бафингті қосқанда), су жиналатын алабының аумағы 441 км². Жоғары ағысы су құламаларын жасай шоңғалды аймақпен, төменгі ағысы жазықпен ағып өтеді. Атлант мұхитына атырау жасап құяды; сағасы — жағалық құмбел. Орташа су ағымы 1500 м3/с. Су тасу маусымында (маусым — қазан) Каес қаласына дейін (888 км), деңгейі төмен кезінде Подор қаласына дейін (283 километр) кеме жүзеді. Суын ауыл шаруашылығында кеңінен пайдаланады. Өзен бойында СЭС-тер салынған. Балық ауланады. Жағалауындағы ірі қалалар: Каес (Мали), Подор, Матам, Бакель (Сенегал); сағасында Сен-Луи (Сенегал) теңіз порты бар.

Санат:Африка өзендері