open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ступа

нобай
**Ступа** - әлем кеңістігі құрылымын бейнелейтін буддалық діни символикалық құрылыс (күмбез). Әдетте, Будданың немесе буддалық әулие адамдардың қасиетті заттары ушін, Будда мүсіндері үшін немесе жай ғана ұстаз құрметіне салынып отырған. Символикалық күмбез жекелеген детальдары өзгерген қалпында Үндістаннан Цейлонға келді, ал ол жерден және Үндістаннан Бирмаға, Тайландқа, Индонезияға, Кампучияға, Лаосқа жетті; бұл ғимарат бұлардан басқа Орталық Азия арқылы Қытайға, Моңғолия мен Кореяға да келіп орнықты.

 
## Дереккөздер


Санат:Ступалар
Санат:Буддизм сәулеті
Ступика

**Ступика** - оңтүстік үнділік храмның ұшар басына орнатылатын кішкене күмбез бейнелі сәулет элементі.

Одан да ұсақ түрінде храмдардың төменгі бөліктерінде сәулеттік ою-өрнек көрінісінде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Үндістан сәулеті
Сутра

**Сутра** - ережелерді тұжырымды түрде баяндайтын діни текст.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Қиманың жазық қалмауы

**Қиманың жазық қалмауы.** Қиманың кейбір
нүктелері сырықтың осі бойынша ауысады,
сондықтан барлық қима жазық болып қалмайды. Мысалы, сырықтың бұралуы кезінде
оның қимасы майысады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Радиометрлік вакуумметр

**Радиометрлік вакуумметр** () — жұмыс істеу принципі радиометрлік эффектке негізделген вакуумметр. Егер бірдей қыздырылмаған екі пластиналар сиретілген газ ішіне қойылса, онда газ қысымына пропорционалды күш пластиналарды қисайтады. Р.в. көрсетуі газ табиғатына байланысты емес. Өлшеу шегі 10 мкПа (~10'7 мм с.б).
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Тримурти

thumb|250px|Тримурти
thumb|right|250px|Тримурти
thumb|right|250px|Тримурти
**Тримутри** (, *trimūrti* — «үштік бейне») — индуистік үш құдайдың: Брахма, Вишну мен Шиваның аты; әредікте, Шиваның біріккен үштік мәнін білдіреді.
Индуизм философиясында тримуртидің үш негізгі орталығы бар: шығармашылық (Брахма), сақтау (Шива), бастау (Вишну). 

## Тағы қараңыз
* Индуизм

## Дереккөздер


Санат:Индуистік құдайлар
Санат:Индуизм
Ума

**Ума** («жарық»)— Шиваның Дурга және Парвати деп те аталатын жұбайының есімі.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Ушниша

**Ушниша** - Будданың бас жағындағы шығынғы жарты шеңбер; оның білімі мен даналығының ерекше дәрежеде екендігін білдіреді.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Фатехпур Сикри

right|175px|thumb||Фатехпур Сикри жоспары
thumb|135px|Жама Масжід
**Фатехпур Сикри** - (Уттар-Прадеш штаты,Үндістан) моғол билеушісі Ақбардың (1556—1605) әйгілі астанасы. Қысқа мерзім (1569—1576) ішінде Аградан батысқа қарай жартасты төбе басына салынған қала судың тапшылығы себепті 1585 жылы-ақ өмір сүруден қалды. Бізге аман жеткен, әр түрлі дәрежеде айқын байқалатын индуистік стильде салынған үйлер, атап айтқанда, «Ұлылық қақпасы» бар үлкен мешіт, Панч-Махал, Диван-Кхааз мұсылман билеушісінің синкретикалық күшті талғамын көрсетеді.
thumb|180px|Фатехпур Сикри бүгінгі көрінісі.

 
## Дереккөздер


Санат:Моғол империясы
Санат:Үндістан порттары
Санат:Әлемдік мұра
Санат:Үндістан тарихы
Санат:XVI ғасыр
Санат:Агра
Хараппа

**Хараппа** - (Пенджаб провинциясы, Пәкістан)  біздің дәуірімізге дейінгі III—II мыңжылдықтардағы қалалық мәдениетке ат берген ертедегі астана қалдықтары табылған жер. Тұрғын кварталдары тік бұрышты жүйемен жоспарланған. Олардан батысқа қарай қамал орналасқан. Қыруар олжалар (ұсақ пластика, тас мөрлер) мәдени дамудың жоғары дәрежесін көрсетеді.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Санат:Археологиялық ескерткіштер
Санат:Пәкістан тарихы
Санат:Пенджаб
Танка

**Танка** - жұмарланған қағаз орамдары сияқты ламаистік икона. 

 
## Дереккөздер


 

Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Таксила

**Таксила** (, деванагари: तक्षशिला) — Пәкістан территориясында біздің дәуірімізге дейінгі V ғасыр мен біздің дәуіріміздің бірінші ғасырлары арасында бірін-бірі алмастырған үш қаланың (олардың қазіргі аттары — Бхир Моунд, Сиркап және Сирсук) жалпы аты. Егер де Бхир Моунд (біздің дәуірімізге дейінгі V—II ғасырлар) ретсіз салынған құрылыстар шоғыры ғана болса, Сиркап (біздің дәуірімізге дейінгі II ғасыр — біздің дәуіріміздің I ғасыры) солтүстіктен оңтүстікке қарай тартылған басты, көне көшенің екі жағынан жоспарлы түрде орналасқан болатын, ол көшеден бүйірге қарай тік тартылған көлденең көшелер шығатын. Басты көшеге жақын маңға, тұрғын кварталдардың дәл ортасына діни құрылыстар орналасқан.
thumb|upright|Таксилада қазылған эллиндік жұп (IV)

## Галерея

Сурет:TaxilaCoinBM.JPG|Біздің заманымызға дейінгі 2 ғасырдағы Таксиладан монетасы
Сурет:Coin of Antialcidas.jpg|Гелиодор бағаны жазуы бойынша үнді-грек патшасы Антиальцид шамамен б.з.д. 100 жылдары Таксилада билік құрған
Сурет:Taxila Pakistan juillet 2004.jpg|Джаулиан, Таксиладағы Дүниежүзілік мұра сайты
Сурет:JaulianTaxilaSilverReliquaryAndContent.jpg|Мазмұны бар Джаули күмісі буддалық реликварий. Британ мұражайы.
Сурет:Taxila1.jpg|Дхармаражика ступасы, Таксила
Сурет:Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 08.jpg|Сиркаптағы ступа базасы, индуизм, будда және грек ғибадатханадарымен безендірілген
Сурет:Stupa in Taxila Pakistan.JPG|Таксиладағы ступа
Сурет:TaxilaCoin200-100BCE.JPG|Таксила монетасы, б.з.д. 200–100 жж. Британ мұражайы.


## Дереккөздер

 

Санат:Пәкістан тарихы
Санат:Әлемдік мұра
Санат:Буддизм
Санат:Жібек жолы
Санат:Көне қалалар
Санат:Университеттер
Санат:Пәкістан қалалары
Хармика

**Хармика** - символикалық күмбездің негізгі бөлігінің (күмбезінің) төбесіндегі шағын шаршы қондырма.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Хатарва-котува

**Хатарва-котува** («шаршы үй») — Үндістандағы хармика сияқты цейлондық дагоба күмбезінің үстіндегі қондырма.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Хинаяна

**Хинаяна** (Кіші күйме, Кіші жол)— буддалық қауымдар (сангхалар) біздің дәуіріміздің I—II ғасырларында бөлінгеннен кейін тараған ертедегі буддизмнің бұл ілімді махаянадан («үлкен шеңбер») айыру үшін алған атауы.

 
## Дереккөздер


Санат:Буддизм түсінігі
Калицинит

**Калицинит** — КНСО3. Өте сирек кездесетін минерал. Түсі
ақ, сингониясы моноклиндік, меншікті салмағы 2,17.

*Жаратылысы. Калицинит көл тұнбасы болып есептеледі. Егер қышқыл тұз орташа түрге айналса, оны сақар (К2СО3 ) деп атайды. Ол минерал түрінде тұрақты емес. Сақарды тек өсімдік күлінен ғана алуға болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Минералогия
Санат:Геология
Санат:Минералдар
Цейлон хроникалары

**Цейлон хроникалары** - Дипавамса» («Арал хроникасы»), «Махавамса» («Үлкен хроника») және «Чулавамса» («Шағын хроника»). Бұлардың бәрінен бұрынғысы, сірә, біздің дәуіріміздің IV—V ғасырларында дүниеге келген болуы керек. «Махавамса» ертеректегі
түпнүсқаларға негізделген. Хроникалар Цейлондағы британдық орталық биліктің басталуына дейінгі уақытты қамтиды. (XVIII ғасырдың аяғы). Бұларда Цейлон тарихы буддизмдік көзқараста баяндалады. Олар, сонымен бірге, Оңтүстік Үндістанның тарихын зерттеу үшін де маңызды түпнүсқалар болып табылады.
### Тағы қараныз:
* Шри-ланка

 
## Дереккөздер


 

Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Чакра

**Чакра** -* («[[дөңгелек]]»)* брахмандық-индуистік иконографияда — Вишну құдайдың өзіндік нышаны, ал буддалық иконографияда — «ілім доңғалағы».

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Деформация (Материалдар механикасы)

**Деформация** (
бұзылуы, қисаюы),
күштер әсерінен дене
өзгеруі және дене
пішіннің
қалыпсыздану - сыртқы
формасының жалпы
бөлшектерінің өзара
орналасуының сандық өзгеруі.

## Әрекетті деформация
Деформация кезінде
кернеу артып отыратын деформация.

## Қисық білеудің деформациясы
Июші момент (MF) және күш (NF) әсерінен туатын
элементтегі ұзару (\Delta d S) және бұралу (d Q)
бұрышы. Өстік талшықтың ұзаруы, 
\Delta d S_1 = \frac{M_F d S}{FA} + \frac{M_F d S}{EAR_0},
мұндағы
ЕА - созылу кезіңдегі қатаңдық, R0 - өстік талшықтың радиусы,
dS - қисықтың кесіндісі.
Қималардың бұрылу бұрышы, 
d Q = \frac{M_F d S}{F S R_0} + \frac{N_F d S}{EAR_0}
мұндағы
FSRq EARQ
S = l * A - қиманың статикалық моменті,
l - бейтарап сызықтан ауырлық центріне дейінгі
қашықтық .

## Сызықтық деформация
Элементтердің тік
кернеу әсерінен туатын сызықтық ұзаруы
немесе қысқаруы.

## Қалдық созымды деформация
Сыртқы күш әсері
жойылғанда, деформация толық жойылмай
қалса, ондай деформация қалдық немесе
созымды деформация деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Чанди

**Чанди** - (үнділік тәңірия Дурга бұл есімде өлім құдайы ретінде бейнеленеді) — әуел баста мазардың аты, ал кейініректе — Ява аралының (Индонезия») Будда немесе индуистік құдайлар бейнелері орналасқан діни құрылыстары. Цокольді іргетасқа орналасқан целла қарапайым құрылыс ретінде ерекшеленеді; оған көтерілетін басқышы, төбесінде мұнарасы бар.

 
## Дереккөздер


 

Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Реттелетін қапсырмалар

**Реттелетін қапсырмалар** () - тексерілетін бұйымдар диапазоны кең қапсырмалар. *Реттелетін қапсырмалар* шекті өлшеулер көмегімен реттеледі. *Реттелетін қапсырмалар* әдетте сериялық өндірісте қолданылады. Бірақ, оның тексеру дәлдігі реттелмейтін қапсырмалардікінен кем.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Болымдылық және болымсыздық категориясы

**Болымдылық және болымсыздық категориясы** — іс-әрекеттің болуы я болмауы туралы хабардар ететін етістіктің формалары. Болымдылық етістіктің түбір, туынды және күрделі формалары арқылы беріледі (айт, көмектес, бере сал), болымсыздық сол формаларға арнаулы ***-ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе*** қосымшалары жалғану арқылы жасалады (айтпа, көмектеспе, бере салма). Етістік негіздеріне жалғанатын езге формалардың бәрі де (есімше, көсемше, рай, жіктік жалғаулары) осы болымсыз түр қосымшасынан кейін қолданылады (айтпаса, айтпаған, айтпас-ты т. б.). Болымсыздық қосымшасы стильдің талабына сай күрделі (аналитикалық) етістіктердің біреуіне ғана жалғанып та болымсыздық мән бере береді (алмай қойды, ала қоймады, таба қоймады т. б.). Күрделі аналитикалық етістіктердің жетекші етістігіне де, көмекші етістігіне де болымсыздық қосымшасы қатар жалғанатын болса, болымсыздық мән жоғалып, керісінше іс-әрекеттің орындаушысы арқылы табандылықпен іске асқаны көрсетіледі (алмай қоймады, таппай қоймады). Болымсыздық мән етістіктің есімше формаларына ***-ар, -ер, -р, -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, - пек, -қан, -кен, -ған, -ген, -атын, -етін, -йтын, -йтін*** қосымшалар және емес, жоқ сездері тіркесу арқылы да беріледі (барар емес, барған жоқ, алатын емес т. б.). Болымсыздық есімдіктері де сөйлемде бастауыштық, анықтауыштық, пысықтауыштық қызметтің бірінде келіп, болымсыздық мәнді айқындай түседі (ешкім келмеді, ешқандай болмай шықты, ешбір жұмысты істемеді т. б.).
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Етістік
Натрий нитраты

**Натрий селитрасы** — NaNО3 (Чили селитрасы).

Химиялық құрамы: Na2О 36,5%, N2О5 63,5%.

Қаттылығы 1,5—2, үгілгіш зат. Жымдастығы ромбоэдр бойынша жақсы білінеді. Меншікті салмағы 2,24—2,29. Түсі ақ, сұр, кейде қызғылт күрең. Жылтырлығы шыны тәріздес. Сингониясы тригондық; дитригон-скаленоэдр. Кристалдық құрылысы негізінде кальцитке ұқсас.

Оптикалық солақай, N т = 1,585, Nр = 1,337. Кристалдық бейнесі кебінесе ромбоэдр (кальцитке ұқсас). Көбінесе түйіршікті тұтас түрінде кездеседі.

*Жаратылысы. Натрий селитрасы ыстық, өсімдігі жоқ шөл жерлерде ішінде азоты бар органикалық, заттардың тотығып бұзылуынан пайда болады. Мысалы, құстардың және басқа жануарлардың қиы (тезегі) ыдырағанда шығатын заттан немесе азотты бактериялар мен микробалдырлар қалдықтарынан құралады. Осыдан пайда болған селитра жауын суымен шайылып ойпаттарға жиналады, сонан селитра сортаңдары пайда болады. Оның ішінде әр түрлі тұздар да — галит, гипс, мирабилит, иодаттар — болады.

Натрий селитрасы — өте бағалы минералды тыңайтқыш. Ол никель кенін қорыту үшін металлургияда тотықтырғыш, шыны өнеркәсібінде тазартқыш ретінде, тамақ өнеркәсібінде (балық — ет консервтерінде), мылтық дәрісі және басқа қопарылғыш заттар жасау үшін қолданылады.

Кендері. Бұрынғы КСРО-да натрий селитрасының онша ірі кендері жоқ. Оның аздаған кендері Каспий жағасында (Қазақстанда), Орта Азияда, Алтайда, Қырымда, Байкал сыртында бар.

Шет елдердегі ірі кендері Чилиде, Калифорнияда, Египетте, Сахарада т. б. кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Натрий минералдары
Санат:Тұздар
Поккельс ұяшығы

**Поккельс ұяшығы** - жарық интенсивтілігін модуляциялау үшін қолданылатын айнымалы электр өрісінде орналасқан анизотропиялық кристалл түріндегі электр оптикалық құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Керр ұяшығы

**Керр ұяшығы** - әсері Керр эффектісіне негізделген және жарық шоғын немесе оның интенсивтілігінің модуляциясын үзуге арналған оптикалық тиек ретінде колданылатын электр оптикалы құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Калий селитрасы

thumb
thumb
**Калий селитрасы** — KNО3 . Бұл Үнді селитрасы деп те аталады. Қаттылығы 2, меншікті салмағы 1,99.
Сингониясы ромбылық. Басқа қасиеттері және жаратылысы натрий селитрасымен бірдей, бірақ онан гөрі сирек кездеседі.
Ерте кездерде Үндістанда болған, бірақ қазір таусылған. Басқа жерлерде оның кені жоқ деуге болады.
Оптикалық солақай, 2u = 7°, 1,506, Nm = 1,505, Nр = 1,335.
 
## Дереккөздер


Санат:Калий қосылыстары
Санат:Минералдар
PH-метр

**рН-метр** () - әртүрлі биологиялық объектілердің сілтілік немесе қышқылдық дәрежесін сипаттайтын сутекті иондардың концентрациясын (1 ... 14 аралықта) өлшеуге арналған аспап. Ол электродтық жүйеден, күшейткіштен, индикатордан (немесе өздігінен жазғыштан), реттеуіш құрылғыдан, орындауыш механизмнен тұрады. рН-метрлердің өлшеу принципі жағынан 2 түрі болады: потенциометрлік (нөл-аспаптар) және тура есептейтін.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Иілу кезіндегі деформация

**Иілу кезіндегі деформация.** Арқалықтың тік
өсінің иілуі, немесе қисық білеудің
қысықтығын өзгертуі. Иілу кезіндегі деформациялар: майысу "у"
және қиманың бұрылу бұрышы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жарықтылық өлшегіш

**Люксометр** – жарықтылықты өлшеуге арналған оптикалық құрал.

Жұмыста жарықтылықты өлшеу үшін люксметр аспабы қолданылады. 
Люксметрдің жұмыс істеу принципі ішкі фотоэлектрлік эффектінің құбылысына – жарықтың әсерінен (фотоөткізгіштік) диэлектриктердің немесе жартылай өткізгіштердің электр өткізгіштігін арттыруға негізделген. 
Люксметр өлшегіш құрал мен саптаулары бар жеке селенді фотоэлементтен тұрады. Селеннің жарыққа сезімтал қабатына түсетін жарық әсерінен (электромагниттік сәулелену кванттары) фотоэлементтің тізбегі мен онымен қосылған гальванометрде фотоағын туындайды, оның мәні фотоэлементке түсетін (фотоэлемент бетінің жарықтылығы) жарық ағынына пропорционал.Пайда болатын фотоағын шкаласы жарықтылық бірлігімен (люкспен) градуирленген гальванометрдің бағыттауышын ауытқытады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Бұралу кезіндегі деформация

**Бұралу кезіндегі деформация**. Ось айналасында
біліктің көлденең қималарының бір-біріне
сәйкес бұралуы. Бұралу кезіндегі деформациялар: бұралу бұрышы
және салыстырмалы
бұралу бұрышы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Созылу және сығылу кезіндегі деформациялар

**Созылу және сығылу кезіндегі деформациялар.**
Бойлық күш әсерінен форма өзгеруі. Созылу және сығылу кезіндегі деформациялар:
*абсолют көлденең жіңішкеру, абсолют бойлық ұзару,
*салыстырмалы көлденең деформация,
*салыстырмалы бойлық деформация.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жарықтылық температура

**Жарықтылық температура** - энергиялық жарықтылықтың спектрлік тығыздығы тұтас спектр бөліп шығаратын берілген сәулелендіргіш дене үшін де сондайларымен сәйкес келген кездегі абсолют қара дененің температурасы.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Ығысу кезіндегі деформация

**Ығысу кезіндегі деформация**. Білеудің бір
бөлігінің келесісімен салыстырғанда жылжуы.
Ығысу кезіндегі деформациялар абсолют ығысу деформациясы
және
салыстырмалы бұрыштық деформация.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Ядролық парамагнетизм

**Ядролық парамагнетизм** - атом ядросының магниттік моментімен шартталған зат парамагнетизмі.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Роквелл әдісі

**Роквелл әдісі** (, американ металлургі Rockwell құрметіне қойылған) — материалдардың (көбінесе металдардың) қаттылығын өлшеуге арналған әдіс. Ұшындағы бұрыш 120° (A, С болу мөлшері) болатын алмасты иденторды немесе шынықтырылған болат диаметрі 1/16 немесе 1,588 мм шарикті (В бөлу мөлшері) қаттылығы өлшенетін бетке батыру арқылы қаттылық анықталады. Роквелл әдісімен қаттылық шартты бірліктерде өлшенеді. Қаттылық бірлігі ретінде идентор үшының 0,002 мкм-ге осьтік жылжуына сәйкес келетін шама алынған. *Роквелл әдісі* бойынша сынау арнайыландырылған үстел үстіне қойылатын аспаппен жүрігізіледі. Ол қаттылық санын бірден көрсететін индикатормен жабдықталған.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Физика
Сульфаттар

[thumb|220px|right|[Анион SO42− моделі]]

**Сульфаттар**. Сульфидтерде күкірттің өзі жеке түрде аниондық ролін атқарады, ал сульфаттарда күкірт оттекпен қосылып күрделі (комплексті) [SО4 ]-2 анион құрайды. Күкірттің осы сияқты екі түрлі күйде болуы негізінде: оттек жетіспейтін жерде күкірт жеке анион болады, ал оттек жеткілікті жерде күкірт ең алдымен сол оттегіне қосылып, комплексті ион құрайды. Оттек жердің ішкі қабаттарында жетіспегенімен жердің бетінде көп болады. Соған байланысты сульфидтер — көбінесе жердің астыңғы қабаттарында пайда болатын минералдар, ал сульфаттар — көбінесе жердің бетінде атмосфераның қатысы бар жағдайда пайда болатын минералдар. Сондықтан көп жерлерде сульфидтердің тотыққан беттерінде сульфаттар пайда болады деуге тура келеді.

Бір валентті, екі валентті және үш валентті металдардың тұздары сульфаттар түрінде кездеседі. Сонымен қатар қос тұздар,
күрделі тұздар да болады. Сульфаттардың сусыз және сулы түрлері бар. Халық арасында ежелден белгілі ашутас, тотияйын деген минералдар осы сульфаттар қатарына жатады. Сонымен, сульфаттар қатарына жататын минералдардың түрі көп. 
 
## Дереккөздер


Санат:Сульфаттар
Санат:Минералдар
Сульфидтер

**Сульфидтер**. Табиғи жағдайда көптеген металдар күкіртпен қосылған минералдар түрінде кездеседі. Күкірттің қасиеті көп жағдайларда оттекке ұқсас. Егер металдардың химиялық қосылыстарға, яғни минералдарға айналатын жағдайларында оттек жетіспей, күкірт
кездесетін болса, онда тотық орнына сульфидтер пайда болады. Күкіртті қосындылар түрінде кездесетін металдар көбінесе
мыналар: темір, мыс, мырыш, қорғасын, күміс, сынап, сурьма,
молибден, мышьяк, никель, кобальт т. б. Осы металдардың
сульфид минералдарын кен минералдары деуге болады. Мысалы, пирит, халькопирит, антимонит, молибденит, арсенопирит
сияқты минералдардан жоғарыдағы айтылған металдарды қорытып алады. Сол себепті сульфидтер ерекше маңызды минералдар қатарына жатады. Көпшілік кендерде бірнеше сульфид аралас кездеседі. Сондықтан ондай кендерді полиметалды (көп металды) кендер деп атайды. Осы минералдардың кәбі езіне тән ерекше физикалық қасиеттерімен (металдық жылтырлығынан, меншікті салмағының ауырлығынан, аз мелдірлігінен, электр
еткізгіштігінен) белгілі болады. Жаратылысы, құрылысы және
қасиеттері жағынан сульфид минералдары типтес минералдар
да бар. Оларда күкірттің орнында селен, теллур, мышьяк, сурьма элементтері болады. Мысалы, никелин (NiAs), тиманит
(HgSe) сияқтылар. Бұлар сол сульфид минералдар тобына
жатады. Осы сульфид типтес минералдар саны 350 деп мөлшерлейді. Демек, мұның силикаттардан кейінгі екінші орында болғаны.

Сульфидтер әр түрлі жағдайларда түзіледі. Бірқатар сульфидтер (темір мен никель сульфидтері) магмалық балқыған заттан кристалданып пайда болады. Бұл типтес кендер никель рудасының негізгі шығатын көзі болып есептеледі. Күкіртті кендердің өте көп таралған типтері ыстық судың ертінділерінен, яғни гидротермалық жолмен шығады. Осыдан күкіртті рудалардың ете негізгі желілі кендері пайда болады.

Сульфидтер оттек жетіспейтін, яғни тотықтанбайтын, атмосфера және басқа табиғи тотықтандырғыштар қатыспайтын жағдайда пайда болып жиналады. Сондықтан сульфид минералдарының орнықты алабы жер бетіндегі оттегі бар атмосфера
шекарасынан төмен болады. Бұл шекараның үстіндегі сульфид минералдары бұзылады да, әр түрлі оттекті қосындылар — тотықтар, сулы тотықтар, карбонаттар т. с. с. пайда болады.

Сульфид минералдары мен рудаларды зерттегенде оларды
мөлдірлігінің нашарлығына және металша жылтырлығының
күштілігіне қарай айырады. Ол үшін микроскоп қолданылады.

## Шығу тегі
Табиғатта кең таралған, жер қыртысының массасының шамамен 0,15% құрайды. Шығу тегі негізінен гидротермиялық, кейбір сульфидтер тотықсыздану ортасы жағдайында экзогендік процестерде де түзіледі. Олар көптеген металдардың кендері — Cu, Ag, Hg (HgS), Zn, Pb, Sb, Co, Ni және т.б. сульфидтер класына қасиеттері жағынан жақын антимонидтер, арсенидтер, селенидтер және теллуридтер жатады.

## Тағы қараңыз
пирит

марказит

халькопирит

## Дереккөздер


Санат:Химия
Ядролық сүзгі

**Ядролық сүзгі** - полимердің қираған бөліктерінің жойылып кетуімен ұласатын, полимер қабыршақты үдетілген ауыр иондармен сәулендіру кезінде құрылатын микротесікті сүзгі.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Ағын ядросы

**Ағын ядросы** - канал қабырғасымен ұйытқымай қозғалған тұтқыр сұйықтың бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Меншікті салмақты ескеру кезіндегі деформация

**Меншікті салмақты ескеру кезіндегі деформация.**
Толық ұзару: 
*: \Delta l =\frac{Fl}{EA} + \frac{Gl}{2EA}
мұндағы F - созу
күші, G = \gamma A l - білеудің салмағы, ЕА - созылу кезіндегі қатаңдық.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Саңылауөлшер

**Саңылауөлшер** () — сүңгіш. — саңылауды тексеруге арналған тілімше.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Бұрама соққы кезіндегі деформация

**Бұрама соққы кезіндегі деформация**.
\sigma_g = \phi_c * k_g,
мұндағы k_g -динамикалық коэффициент,
\phi_c- соққы тиген жердің бұралу бұрышы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Бойлық соққы кезіндегі деформация

**Бойлық соққы кезіндегі деформация**.
\Delta l_d = \Delta l_{cm} * k_g,
мұндағы
\Delta l_{cm} - абсолют ұзару.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Марказит

нобай|Марказит
**Марказит**-— FeS2 . Марказиттің химиялық құрамы көбінесе
темірден (46,6%), күкірттен (53,5%) және аз ғана мөлшерде
мышьяк (As) пен титаннан (Ті) тұрады.
Қаттылығы 5—6, меншікті салмағы 4,6—4,9. Электр тогын
нашар өткізеді. Сингониясы ромбылық ; ромб-дипирамидалық ,
конкреция түрінде. Құрылысы сәуле сияқты; садақ оғы және
тарақ сияқты қоспақтары  бар.
## Жартылысы
Марказит аса қышқылды салқын су ерітінді-лерінен пайда болады, бірақ үлкен жинақтары болмайды, гидротермалық желілерде сирегірек кездеседі. Марказит саз тақта тастардың, мергельдердің арасында көп таралған.
Марказит пирит сияқты күкірт қышқылын жасауға қолданылады.
Марказит көп тараған минерал. Ол Борович кен орнынан (Новгород облысы), Уралдан шығады.
 
## Дереккөздер


Санат:Химия
Июші соққы кезіндегі деформация

**Июші соққы кезіндегі деформация.** 
\sigma_g = \sigma_{cm} * k_d
мұндағы \sigma_{cm} - соққы тиген жердің статиалық
деформация шамасы, k_d -динамикалық
коэффициент.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қарапайым деформация

**Қарапайым деформация.** Сыртқы күштер
өзгерген кездегі кернеулік күйдің бас өстері
өзінің бағытын өзгертпейтін деформация.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Секундөлшер

нобай|
**Секундөлшер** () — уақытты секунд бірлігінде өлшеуге арналған сағаттық механизмі бар аспап. Секундөлшердің қалтаға салып жүретін, қолға тағатын, үстел үстіне қоятын түрлері болады. Секундөлшер көрсеткісін іске қосуды, тоқтатуды жоне нөлге қайтадан келтіруді жасайды. Дәлдігі ең жоғары секундөлшер - электрондық секундөлшер. Ол кварцтық генератордан істейді. Қателігі 1 мкс. Секундөлшер өнеркәсіпте, спортта және т.с.с. салаларда қолданылады.
 
## Дереккөздер


Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Сағаттар
Температуралық деформация

**Температуралық деформация**. Температура
әсерінен дененің сызықтық өлшемдерін өзгерту
шамасы \Delta l = \alpha*l*(t_2 - t_1), мұндағы \alpha 
- материалдың
температуралық сызықтық ұлғаю
коэффициенті, t1, t2 - дененің бастапқы және
кейінгі температуралары, l-дененің сызықтық өлшемі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Нүктелердегі деформацияланған күй

**Нүктелердегі деформацияланған күй.** Нүкте
арқылы өтетін барлық алаңдар және өстер
бойынша туындайтын деформациялардьщ
жиынтығы. Нүктелердегі деформацияланған күй деформациялардың алты
компонентімен: үш сызықтық салыстырмалы
деформация (\epsilon_x,\epsilon_y,\epsilon_z) және үш бүрышты
салыстырмалы деформациямен(\gamma_{xy},\gamma_{yz},\gamma_{xz})
анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Сенситометр

**Сенситометр** ( — сезгіш және  - өлшеймін) — фотоматериалдардың қасиеттерін жарыққа сезгіштік, жалпы жарыққа сезгіштік, эффективті жарыққа сезгіштік, контрастық коэффиценттерін анықтайтын аспап. Полиграфияда қолданылатын сенситометрдің моделі ФСР-4. Ол оптикалық жиынтықтан, фотопленка кассеталарынан, электроаппаратурадан және т.б. тұрады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Серіппелі өлшеуіш аспаптар

**Серіппелі өлшеуіш аспаптар** () — беріліс механизмінде жазық және оралған серіппелердің серпілу қасиетін пайдаланатын аспаптар. Бұл аспаптарда үйкеліс аз болғандықтан, олардың бөлу құны мөлтек, дәлдіктері өте жоғары. Мүндай аспаптарға микрокаторлар жатады, Олардың негізгі бөлшегі — оралған жазық серіппесі фосфорлық немесе берийлік қоладан жасалынады. Оның ені 0,08 .. 0,15 мм. қалыңдығы 0,005 ... 0,012 мм болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Серпімді-созымды деформация

**Серпімді-созымды деформация.** Созымды және
серпімді деформациялардың бір шамалас
болуы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Бұрыштық деформация

**Бұрыштық деформация.** Материалдың ығысуына
байланысты кернеу тудыратын тік бұрыштың
өзгеруі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Сименс

**Сименс** (неміс электртехнигі және өнертапқышы Э.В.Сименстің (1816-1892) есімінен) — электрөткізгіштік өлшемнің бірлігі. Белгілеуі: См. 1 См = 1 Ом.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Физика
Кернеулердің шартты диаграммасы

**Кернеулердің шартты диаграммасы.** Тік кернеу
*: \sigma =\frac{F}{A_0}
мен салыстырмалы ұзару \epsilon =\frac{\Delta l}{l}100\%
арасындағы тәуелділікті көрсететін график.
Мұндағы F - созу күші, А0 - үлгінің бастапқы
ауданы, \Delta l - абсолют ұзару, l-үлгінің
ұзындығы. Диаграмма шартты деп аталу себебі
оны құрғанда үлгінің көлденең қимасы
ауданының кішіреюі ескерілмейді. Беріктік шарттарын қарастырғанда шартты диаграмма
мәндері пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Серіппелі өлшеуіш бастиек

**Серіппелі өлшеуіш бастиек** () — микрокатор, салыстырмалы өте дәл өлшеуге бөлшектің геометриялық пішінінің ауытқуын тексеруге арналған аспап. Бөлу баға мөлшері 0, 0001 ... 0,01 мм. Өлшеу шегі х0,004 ... 0,30 мм, Қателігі х0,15 ... х5 мкм. Сезгіштігі өте жоғары, өлшеу күші өте аз.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу
Санат:Аспаптар
Созылу диаграммасы

**Созылу диаграммасы.** үлгіні күші F пен ұзару \Delta l
арасындағы тәуелділікті көрсететін график. Созылу диаграммасы
қарастырылған үлгінің күйін сипаттайды.
Зерттелетін материалды тікелей сипаттау үшін
кернеулердің шартты диаграммасын пайдаланған ыңғайлы.

## Дереккөздер

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Тенардит

**Тенардит** — Na2SО4 . Аты өткен ғасырдағы француз химигі
Тенардың есіміне қойылған.

Химиялық құрамы: Na2О 43,7%, SО3 56,3%. Қоспасында кейде аздаған К2О , механикалық аралас түрінде ангидрит т. б. болады.

Қаттылығы 2—3, меншікті салмағы 2,68—2,69. Жымдастығы (010) бойынша орташа, (111) бойынша нашарлау білінеді. Түсі су сияқты мөлдір, кейде қызғылт шапақ сияқты. Суға ерігіш, ауада көп тұрса ұнтаққа айналады.
Сингониясы ромбылық ; ромб-дипирамида формасында. Кристалдарының сырт формасы да сол қос пирамида түрінде. Айқас қоспақтары жиі кездеседі.

Оптикалық оңқай; 2u = 84°, Ng = 1,485. Nm= 1,474, Nр = 1,464.
*Жаратылысы. Тенардит басқа тұздармен қатар суалған көлдер түбіне тұнады. Сонымен қатар ол көбірек кездесетін мирабилит тұзының сусыздануынан пайда болады. Тенардит пен мирабилиттің айырмашылығы жоғарыдағы ангидрит пен гипс
айырмашылығына ұ қсас. Тенардит кейде вулкандармен байланысты фумарола әрекетінен пайда болады.

*Тенардит мирабилитпен қатар шыны, сода т. с. с. өндірістерде қолданылады.

Тенардит кендері Қазақстанда Құлынды көлінде т. б. бар.
Оның ірі кендері өте сирек, ал аздаған минералдық түрлері көп кендерде кездеседі.
 
## Дереккөздер


Санат:Натрий минералдары
Санат:Сульфат минералдар
Ығысу диаграммасы

**Ығысу диаграммасы.** Таза ығысуды құбыр үлгілерді бұрып сынақ өткізу жолымен зерттейді. Көрсетілген пластикалық бұластың ығысу диаграммасы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Гидраргиллнт

**Гидраргиллнт** — А1(ОН)3 . Минералдың аты грекше екі
сөздіц түбірінен қ ұралған: гидро — су, аргиллос — ак саз.
Химиялық құрамы: А12 03 65,4%, Н2 0 34,6%. Баскаша айт-
қанда алюмннийдіц сулы тотығы. Қоспалары: Ғе2 03 , Ga2 0 3 .
Гидраргиллиттің суы кемдеу болса, мысалы А1(ОН)2 —ол
боксит, ал онан да кем болса, мысалы А1(ОН)—ол диаспор
деп аталады. Кейінгі сипаттауларда осы минералдардың орташа
қасиеттерін келтіреміз. Химиялық кұрамы өзгермслі болғандық -
тан бокситті тау жынысы қатарына да қосады. Олай болса
көбінесе бір тектес келетін гидраргиллит минерал болып табы-
лады.
Қаттылығы 2,5—3,5, меншікті салмағы 2,35. Түсі ақ , сұр, ксй-
де қызғылт (кірпіш тәрізді — боксит). Жымдастығы бір бағы-
тында жақ сы (001) білінеді.
Сингониясы моиоклиндік немесе аморфтық . Кристалы приз-
ма түрінде; қ ұрылысы қабатты. Көпшілігінде уақ дисперсия
структурасы болады.
Агрегаттық бейнесі саз, яшма тәрізді, бірақ саз сияқты емес,
қ ұрғак, катты тиеді. Бейнесі оолиттік, топырақ тәрізді, темірдіц
азды-көпті сулы тотықтарымен қатты, кремнеземді болып
цементтелінеді, кейде уақ және ірі оолитті қ ұрылыста
болады.
Оптикалық оңқай, Ng = 1,587, Л^ =1,566, TV^ = 1,566, 2v —
кішкене.
Жаратылысы. Гидраргиллит алюминий бар тау жыныстары-
ның еріп, жайылуынан, топырак, лимонит сияқ ты пайда болады.
Ондай болу үшін суында органикалық қышқылдар көп, сілтілі
жағдайда климаты ылғалды, жылы (тропикалық немесе суб-
тропикалық) арнаулы орыпдар болу керек. Тск кейбір жағдай-
ларда ғана өте төмен температуралы гидротермалық гидрар-
гиллит аздап кездеседі.
Қолданылуы. Гидраргиллит алюмшіий қорытып алу үшін
қолданылады. Алюминий химиялық жағынан төзімді, жеңіл
металл. Ол самолет, ыдыс-аяқ , кеме жасауға т. б. пайданылады.
Кені Ленинград облысында (Тихвин), Солтүстік Уралдың
шығысында (Қызылбөрік), Орта Уралда (Черемухинск т. б.),.
Орталық Қазақстанда (Қостанай, Целиноград, Павлодар облыс-
тары) кездеседі.
Боксит кендері көи елдерде бар.
 
## Дереккөздер

 

 

Санат:Химия
Санат:Мениралдар
Сығылу диаграммасы

**Сығылу диаграммасы.** Сығылу кезіндегі
материалдардың күйін зерттеу үшін сығылу
диаграммасын құрады. Күш әсерінен бастапқы
кезде аз көміртекті созымды болат 3-тің сығылу
диаграммасы созылу диаграммасындай көлбеу
болып диаграмма сызығы қисаяды, оның
горизонтальға көлбеулігі азаяды.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Бөлшек бөлік

right|300px|thumb|y={x} функциясы графигі
**Санның бөлшек бөлігі** - берілген х санымен осы санның бүтін бөлімі (антье) х-тің айырымы ретінде барлық нақты х-тер үшін анықталғын функция. Әдетте санның бөлшек бөлігі {х} - деп белгіленеді. Мысалы, {1,03}=0,3; {-1,25}=0,75; {π}={3,14...}=0,14.
## Функция қасиеттері
* Анықталу облысы D(y)=\mathbb R.
* Мәндер облысы E(y)=\left [0;1\right ).
* Функция периодты, T=1
## Дереккөздер


Санат:Функциялар
Санат:Математикалық талдау
Санат:Бөлшектер
Манганит

**Манганит** — МnO2 -Мn(ОН)2 . Мұнда екі және төрт валенттік марганец аралас екені анықталған.
Химиялық құрамы: МnО 40,4%, МnO2 49,4%, Н2 0 10,2%.
Қоспалары: SiO2 , Аl2O3, СаО, В2O .
Қаттылығы 3—4, меншікті салмағы 4,3 Жылтыр қара, сызығы қоңыр қара. Жымдастығы бір бағытында (010) едәуір жақсы білінеді.

Сингониясы моноклиндік. Оптикалық мөлдір емес, Ng= 2,53,Nm=Np= 2,24.

**Кристалдық құрылысы** әлі шешіліп білінбеген.
**Кристалдық бейнесі** призмалық , бағана тәрізді. Жақтары тік бағытта штрих сызықпен түрленген. Кристалдарының гидротермалық кеңдерде друзалар, бағана тәрізді түрлері жиі кездеседі. Шөгінді кендерде жұқа кристалл агрегаттары кең тараған.
Сондай-ақ олар оолиттік, сирек те болса іркінді формаларда байқалады.

**Жаратылысы.** Дұрысында манганит оттегінің біршама жеткіліксіз жагдайында пайда болады. Ол гидротермалық кендерінде минералдардың соңғы құралу қатарында баритпен, кальцитпен бірге кездеседі.

Манганит шөгінді кендерде исиломелан-пиролюзиттік рудалардың (төрт валенттік марганец қоспаларының) және екі валентті марганец карбонат рудаларының арасында аралық орын алып, оолиттіц және тұтас массалардың түрінде көп мөлшерде кездеседі. Сонымеи қатар ондай оолиттердің арасында кварц немесе өзге бір заттың кесегі болса, оның сыртынан қабат-қабат болып манганит қоршап жатады.

Балшықта сазды жерлерде кейде «сферосидериттерге» ұқсас радиал-сәулелі құрылысы бар, жалбыршақ түрінде кездеседі.

Манганит тоттану зоналарында түрақсыз. Оңай өзгеріп жасырын кристалды сусыз тотыққа (МnO2 ) ауысады, яғни барлық марганец тотықтанып төрт валенттенеді. Сондықтан лимонит қақпа сияқты марганец қақпақтарда манганит көп кездеспейді. Манганит псиломелан-пиролюзит сияқты рудалық минерал.

**Кендері.** КСРО-да ірі массаларда манганит Чиатура (Грузия) кенінде оолиттік руданың қоңыр түсті түрінде кездеседі. Сонымен қатар қара түсті шар тәрізді конкрециялар Никополь кенінде (Украинада) кең таралған.

Ірі гидротермалық кендер Германиядағы Гарцта (Ильфельд кені), Тюрингияда (Ильменау кені), Швециядағы Вермланда (Лонгбан кені) және басқа жерлерде бар.
 
## Дереккөздер


Санат:Марганец минералдары
Функция максимумы

**Функция максимумы/минимумы** - y=f(x) функциясының, x0 нүктесінің жеткілікті кішкене маңайындағы мәндерінен кіші болмайтын, f(x0) мәні. Функция максимумы/минимумы былай табуға мүмкін:

f(x)-тің макс/минимумы - f’(x)=0; бұл арқылы x0 табылады.

Мысалы: f(x)=4x^2+10

f’(x)=(4x^2+10)’=8x+0  

f’(x)=0; 8x+0=0, 0=x0;

y0 =4*x0^2+10= 10;

## Дереккөздер


Санат:Математика
Жиын өлшемі

**Жиын өлшемі** - евклид кеңістігінің Е жиынының теріс емес аддитивті θ(Е) функциясы: θ(Е)≥0 және θ(Е1)+θ(Е2)= θ(Е1\cupЕ2), егер Е1\capЕ2=0. Саналымды аддитивті, демек
::\mu(\bigcup\limits_{i=1}^\infty E_i)=\sum_{i=1}^\infin \mu(E_i), E_i\cap E_j=0, i\neq j
болганда, және кесіндінің өлшемі оның ұзындығына тең болатын, бірден-бір өлшем-жиынының Лебег өлшемі. Лебег өлшемі анықталған жиын өлшемді жиын деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Моноген функция

**Моноген функция** - кешен айнымалды аналитикалық функцияның жалпылануы. Е кешен сандар жиынында анықталған кешен айнымалды f(z) функциясының Е жиынының шектік z0 нүктесінде туындысы бар болса, онда f(z) осы нүктеде моноген функция деп аталады. Егер f(z) функциясы Е жиынының әрбір нүктесінде моноген функция болса, онда f(z) Е жинында моноген функция деп аталады. Е жиыны аймақ болған жағдайда моноген функция ұғымы аналитикалық функция ұғымымен  түйіседі.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Бірсанды өспелі

**Бірсанды өспелі** (кемімелі) тізбек немесе функция - өспелі (кемімелі) функция немесе тізбек.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Муавр формуласы

**Муавр формуласы** - тригонометриялық түрде берілген кешен санды дәрежеге шығару формуласы. Муавр формуласы мына түрде жазылады: 
z = r(\cos \varphi + i \sin \varphi) \  комплек саны үшін 
:(\cos \varphi + i \sin \varphi)^n = \cos n\varphi + i \sin n\varphi \  
кез келген n \in \mathbb{Z} үшін орындалады. 
Муавр формуласы И. Ньютонның досы ағылшын математигі И. Муаврдың атымен аталған. Муавр формуласы бүгінгі түріне келтірген Л. Эйлер. Муавр формуласы кей жағдайда Моавр формуласы деп атайды.
## Дәлелдеу

Муавр формуласы Эйлер формуласы  e^{i\varphi} = \cos \varphi + i \sin \varphi \  және экспонент теңдігінен  (e^{a})^{b} = e^{ab} \! , мұндағы *b* — бүтін сан, бірден шығады.

## Дереккөздер

Санат:Кешендік талдау
Күштер әдісі

***Күштер әдісі***. Машина жасау сырықтық жүйелердің статикалық мағандығын анықтауда қолданылады. Оның мәнісі мынада: анықталмайтын жүйе байланыстардан босатылып, олардың күштермен және моменттермен ауыстырылады. Күштер әдісімен есептеу мынадай тізбекпен орыңдалады: 
# статикалық анықталмағаңдық дәрежесі анықталады; 
# қосымша байланыстар Алынып тасталады; 
# негізгі жүйеде берілген сыртқы және белгісіз күш әсерінен арылып, баламалы жүйе алынады; 
# негізгі жүйе берілген жүйеге баламалы болу үшін белгісіз күш әсерін таңдағанда олардьщ бағытгарында түсіру нүктелерінің орын ауыстыруы нөлге тең болуын ескеру керек, алынған теңдеуден белгісіз күш әсерінің мәні табылады; 
# белгісіз күш әсері анықталған соң ішкі күштердің эпюралары құрылады да, көлденең қималар таңдалын алынып, беріктік тексеріледі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Симеон Дени Пуассон

thumb|Пуассон Симон Дени
***Симеон Дени Пуассон*** 1781- 1840 Француз механигі, физик және математик, оның жұмысы әлемге танымалы, негізінде теориялық механика жағынан, математикалық физик.

## Дереккөздер


Санат:Франция математиктері
Санат:Франция физиктері
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Су қыздырушы қазандықтар

Қазіргі кездегі, өндірістік және коммуналдық қазандықтарының, аз қуатты қазандары, қазылып алынатын, жоғарғы сапалы отынның 10% артығын жағады.

Осы кездегі, қазандық қондырғылардың аз қуаттылығының жұмыстарының талдауы көрсеткендей, пайдалы әсер коэффициенттері негізінен 70-75% аспайды, сондықтан, жылудың көп бөлігі (25% дейін), ұшпалы газбен жоғалады, олардың температурасы 350-400°С құрайды да, қазандықтың қыздыру бетінің өте төменгі жылулық жүктемесінде болады.

КазНИИ Энергетиканың жасаған құрылмаларының ерекшелігі - жағушы экранның артқы жағынан, конвективті газ жүргізуінің жасалынуы, онда газды түтін, өзінің жылуының едәуір бөлігін, конвекциямен береді және сәулеленумен газдан, суға жылу беру процессін тез күшейтеді. Одан басқа, орнатылған конвективті газ жүргізгіштегі көлденең турбулизаторлар, ағынның құйындатуын туғызады да, сол арқылы, газдан суға конвективті жылу беруін арттырады. Мұның барлығы ұшпалы газдардың температурасын (250°С дейін, қазіргі кездегі қазандықтардың, осындай қуаты 350-400°С) тез кемітуге, мүмкіндік туғызады және ПӘК-ін 85% дейін арттырады.

Қазандық бетін қыздырудағы жылу шиеленістігін арттырғанда, оның, метал сыйымдылығын кемітеді.

Қазандықты пайдалану кезіндегі, өнімділігі 2 Гкал/сағ (2,33 МВт) отын шығынын кемітеді, қазіргі кездегімен қазандықтардың, сондай қуатымен салыстырғанда, оның ПӘК 10% арттырса, 80 кг/сағ құрайды, ал, қазандықтың жұмыс істеуінің, жылыту кезеңіндегісі (жылына 210 күн, тәуліктегі 24 сағатта), отынды 400 т үнемдейді. Металды түріне қарай, шойынды және болатты су қыздырғыш қазандықтарға бөледі. Шойынды қазандықтар аз жылу өндіргішті болады да, қуаты 1,2...1,6 МВт артпайды.

Мұндай қазандықтар жеке ғимараттарды ғана жылумен қамтамасыздандыруға арналған. Болаттан жасалғаны, тым жоғары жылу жасаушы болып есептелінеді. ЦКТИ әр түрлі жылу жасағыштың (4...180 МВт) қазандығының біріңғайландырылған сериялы (унифицированный), болатты су қыздырғышты жасау жұмысын жүргізуде.

Соңғы жылдары, үлкен тұрғын массивтерін, орталықтандырылған жылумен, қамтамасыз етуге арналғанын, жылуландырудың, су қыздырушысын болаттын жасап, қазандықтардың өте үлкен жылу жасағыштарын, кеңінен қолдануда (ПТВМ және ТВГМ).

Жылытушы су қыздырғышты қазандықтың жылу жасағыштығы 50 МВт дейінгі, газ бен мазутты жағуға арналған, циклонды жағу алды көрсетілген.
Қазандық, үш циклонды камерадан 1, жағушы 8, оның қабырғасы, экранды бетпен жабылған 2, фестонмен 4, бұрғыш камерадан 3 кейін, түсіргіш шахтада қыздырудың конвективті беті 5 орналасқан.

Қазандық, тік ағынды ретінде орындалған. Кері аққан желі суы, алдымен, экранды құбырдың үш циклонына келіп түседі, одан кейін, кезекпенен қалқан бетіменен, алдыңғы және артқы экранмен, қазандықтың конвективті бөлігімен, бүйірлік экранмен, коллекторлардан, су желісіне өтеді. Циклонды камерада, жылдамдатып жағуын қолдануда, қазандықтың көлемін едәуір азайтуға болады: оның көлемі екі есе кіші, П - түріндегі қазандыққа қарағанда және сондай өнімділіктегі үлкен камераны мазутпен жаққан сияқты.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Шакти

**Шакти** - құдайлардың немесе бодхисаттвалардың жұбайы; құдайлардың творчесволық кушінің әйелдік нышаны.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Шакьямуни

**Шакьямуни** - Гаутама Будданың «Шакьялар тұқымынан шыққан соқабас» деген мағынадағы аттарының бірі.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Шильпашастра

**Шильпашастра** — бейнелеу өнері туралы ілім; осы атау арқылы сәулет өнері мен мүсін жөніндегі басшылық нұсқаулар талданған белгісіз авторлардың жекелеген шығармалар мәлім.
 
## Дереккөздер


Санат:бейнелеу өнері
Статикалық анықталмағандық дәрежесі

***[[Статика]]лық анықталмағандық [[дәреже]]сі*** жазық жүйелер үшін келесі формуламен анықталады: 
:*Π = 3k - m*   , мұңдағы* k* - жабық контурлардың саны,* m* - топсалардың саны. Сырықтық және
жақтаулық жүйелердің статикалық анықталмайтындығын анықтауда **күш әдісі** (*метод сил*) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Шикхара

**Шикхара** - үнділік (буддалық және индуистік) храм күмбезі. Орта ғасырлардағьі оңтүстік үнділік храмдар сәулетінде әуелде әдейілеп көлденеңінен бөлшектеу орын алған. Солтүстік үнділік шикхараларда, бұған керісінше, тік шынарлық биіктікті ашып көрсете түсетін болған. Солтүстік үнді храмы ғибадатханасы үстінде басты мұнарамен бірге залдар, вестибюльдер төбелерінде
де негізгіге ұқсас ұсақ мұнаралар болған (Мәселен, Бхуванешвара мен Кхаджурахода).

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Набла-оператор

**Набла-оператор** - (V-oneратор немесе Гамильтон операторы) - төмендегі дифференциалдық оператор: 
::\nabla={\partial\over\partial x}\vec{i}+{\partial\over\partial y}\vec{j}+{\partial\over\partial z}\vec{k}
мұндағы \vec i, \vec j, \vec k - ортогонал бірлік векторлар. Егер f(x,y,z) скаляр функция болса, онда
::\nabla f={\partial f\over\partial x}\vec{i}+{\partial f\over\partial y}\vec{j}+{\partial f\over\partial z}\vec{k}=grad f
Егер 
::F(x,y,z)=u(x,y,z)\vec i +v(x,y,z)\vec j + \omega(x,y,z)\vec k
- векторлық болса,	онда
::\nabla F={\partial u\over\partial x}\vec{i}+{\partial u\over\partial y}\vec{j}+{\partial u\over\partial z}\vec{k}=div F
\nabla және F векторларының скаляр көбейтісіне ұқсас. Егер осы векторлардың векторлық көбейтіндісін құрсақ
::[\nabla,F]=({\partial \omega\over\partial y} - {\partial u\over\partial z})\vec{i}+({\partial u\over\partial z} - {\partial \omega\over\partial x})\vec{j}+({\partial v\over\partial x} - {\partial u\over\partial y})\vec{k}=rot F
теңдігіне келеміз.

## Дереккөздер


Санат:Дифференциалдық операторлар
Санат:Векторлық талдау
Чхатра

**Чхатра** - қолшатыр, патшалар нышаны, буддалық символикалық күмбез білігінің (Яшти) ұшар басына орнатылады.
### Тағы қараныз:
*Ступа

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Шива

**Шива** - индуистік пантеондағы негізгі үш құдайдың біреуі, талқандаушы және жасампаздық бастауларды жүзеге асырушы. Иконографияда алуан түрі өте кең тараған.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Якша

**Якша** - (ерлерге тән), **якшини** (әйелдерге тән) — арийлікке дейінгі ертедегі күзетші, қорғаушы міндеттер атқаратын құдайлар. Буддизмде дәрежесі төмен құдайлар ретінде алынған.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Сырық

thumb|Сырық 
1. **Сырық** — жіңішке ұзын білеу, әдетте тік осьті болады. Сырық созылады және сығылады, құрылыста сырықтардың біріктірілген түрлері көп кездеседі, мысалы, ферма, жақтау (*рама*).

2. **Сырық** — көшпелі тұрмыста қолданылған ұзындығы екі-үш құлаш жуандығы білектей түзу ағаш құрал.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Бағыттаушы косинустар

**Бағыттаушы косинустар**  - l түзуінің бағыттаушы косинустар деп осы түзудің бағыттауышы векторы \vec r-дің (\vec r || l) Ox,Оу,Oz координат өстерінің оң бағытымен жасайтын α, β, γ бұрыштарының косинусын атайды. Бағыттаушы косинустар өзара \cos^2 \alpha + cos^2 \beta + cos^2 \gamma = 1 теңдігімен байланысады. Бағыттаушы косинустар осы бағыттағы бірлік векторлардың координаттары болады.

## Үш-өлшемді Картезиандық координаттар жүйесінде

Егер **v** - ℝ3 евклидттік үш-өлшемді кеңістіктегі евклидтік вектор болса

:{\mathbf v}= v_\text{x} \mathbf{e}_\text{x} + v_\text{y} \mathbf{e}_\text{y} + v_\text{z} \mathbf{e}_\text{z}

мұндағы **e**x, **e**y, **e**z картезиандық стандарт базис, онда бағыттаушы косинустар үшін келесі теңдіктер орынды

:\begin{align}
\alpha &= \cos a = \frac{\sqrt{v_\text{x}^2 + v_\text{y}^2 + v_\text{z}^2}} ,\\
\beta  &= \cos b = \frac{\sqrt{v_\text{x}^2 + v_\text{y}^2 + v_\text{z}^2}} ,\\
\gamma  &= \cos c = \frac{\sqrt{v_\text{x}^2 + v_\text{y}^2 + v_\text{z}^2}}.
\end{align}


Оларды квадтраттап қосқанда шығатыны:

: \cos ^2 a + \cos ^2 b + \cos ^2 c = 1\,.

Мұндағы *α*, *β* және *γ* - **v**/|**v**| бірлік векторының бағыттаушы косинустары, ал *a*, *b* және *c* **v** векторының бағыттаушы бұрыштары.

Бағыттаушы бұрыштар *a*, *b* және *c* сүйір бұрыш немесе доғал бұрыштар, яғни 0 ≤ *a* ≤ π, 0 ≤ *b* ≤ *π* және 0 ≤ *c* ≤ *π* және олар **v** және **e**x, **e**y and **e**z базистік бірлік векторларының арасындағы бұрыштарды белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Алгебралық геометрия
Санат:Векторлар
Болымсыз етістік

**Болымсыз етістік** — қимыл, іс-әрекеттің болмауын, жүзеге аспауын білдеретін етістік. Қимыл, іс-әрекеттің яғни етістік білдіретін мағынаның жүзеге аспауы, болмауы арнайы грамматикалы амал-тәсілдер арқылы беріледі. Ол етістіктің негізгі, туынды, күрделі түбірлеріне, етіс, күшейтпелі етістік тұлғапарына* -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе* қосымшасы қосылу арқылы жасалады да, тек етістіктің болымсыздық түрін жасап қоймайды, болымдық мәнге қарама-қайшы болуы, оппозициялық сипаты және соған сәйкес граммат. жүйелі тұлғасы болу арқылы етістіктің болымсыздық (болымды-болымсыздық) категориясын жасайды. Болымсыздық категориясының бірден-бір тұлғалық көрсеткіші *-ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе* болымсыздық тұлғасы. Атап айтқанда, есімшенің *-ған, -ген, -қан, -кен* тұлғасы етістікке жоқ модаль сөзі, есімшенің, -*ған, -ген, -қан, -кен, -атын, -тін,- йтын,-йтін, -ар, -ер, -р, -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек* тұлғалы негізгі етістіктерге емес, кейде емен көмекші етістігі (құрамы: **е** көмекші етістікке **-ме** болымсыз етістік тұлғасы мен **-с** болымсыз есімшенің қосымшалары қосылған) тіркесіп жасалады. Болымсыздық категориясы етістіктің лексика-грамматика категориясы болып табылады. Себебі, біріншіден, бұл категорияның қосымшасы етістік түбірге жалғанғанда, түбір семантикасына аздап болса да әсер етіп, өзгеріс енгізеді, яғни түбір беретін мағынаның болмайтынын білдіреді, екіншіден, етіс категориясы сияқты түбірдің грамматикалық сипатын сақтап қалады: 
# бұйрық райдың 2-жақ жекеше анайы тұлғасымен сәйкес келіп, онымен омоформа жасайды; 
# тікелей жіктелмейді; 
# сол күйінде қолданылмайды, етістіктің таза грамматикалық категорияларын жасауға негіз болады: рай, шақ, есміше, көсемше және тұйық етістік тұлғалары тек болымсыз етістік тұлғасының үстіне ғана жалғана алады, көрісінше болмайды. 
Болымсыздық қосымшалары (*-ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе*) етістік түбірлері және етістік түбірлерінің грамматика сипаты тән (тікелей жіктелмейтін, бұйрық райдың 2-жақ жекеше, анайы түрімен сәйкес келетін) етіс, күшейтпелі етістік сияқты тұлғалары мен рай, шақ, жақ тәрізді етістіктің таза грамматика категорияларының шекарасын көрсетіп тұратын белгі ретінде жұмсалады (Ы.Маманов). Күрделі етістікте болымсыз форма бірде негізгі етістікке жалғанса, бірде көмекші етістікке жалғанады: *айт-па-й* жүр, *сөй-ле-ме-й* қалды, *бер-ме-п* еді және айтып жүр-ме, сөйлеп *қой-ма*, беріп *жібер-ме* т. б. Әрине, бұлар қимыл, іс-әрекеттің болымсыздық мәнін білдірумен бірге негізгі немесе көмекші етістікке жалғануда белгілі стильдік мән білдіреді, егер болымсыздық форма екі етістікке де әрі негізгі, әрі көмекші етістікке бірдей жалғанса, онда ол болымдылық мәнді білдіреді де әдеттегі болымдылықтан өзгеше ерекше стильдік бояуы болады: *айтпа-й қой-ма-ды, жаз-ба-й отыр-ма-ды, сұра-ма-й кет-пе-ді* т.б.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Етістік
Санат:Морфология (лингвистика)
Координат басы

300px
**Координат басы** - координат өстерінің қиылысу нүктесі.

## Тағы қараңыз == [[Декарт координаттары]]
## Дереккөздер


Санат:Координаттар жүйесі
Анықталмаған өрнектер

**Анықталмаған өрнектер**  - а){0 \over 0}; б){\infin \over \infin}; в)0^o; г) 0^\infin; 
е)\infin ^o. Бұл өрнектер шектерді есептеу барысында кездеседі. Шекті есептеудің негізгі мақсаты осы анықталмағандықтарды aшy.

## Дереккөздер


Санат:Математика