open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құдайберген Байетұлы

**Құдайберген Байетұлы** (1820 – 1887) – батыр, Қоқан хандығына қарсы соғыста (1864) ерлік көрсеткен мыңбасы. 

Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. Орыс патша әскерінің майоры. Ақмолда батырмен бірге Қоқан хандығының езгісіне қарсы күрес ұйымдастырған. Байетұлы 1864 жылы маусымда өз сарбаздарымен Әулие Атадағы М.Г. Черняев басқарған орыс әскеріне қосылды. Байетұлы басқарған сарбаздар Қоқан хандығынан Шымкент қаласын азат етуге қатысты. Ол Меркі – Шымкент арасындағы жол және пошта қатынасын жолға қоюға атсалысты. Байетұлының еңбегі ескеріліп, оған майор атағы (15.10.1864) берілді.

## Дереккөздер

Санат:1820 жылы туғандар
Санат:1887 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ-Қоқан хандығы соғысы қатысушылары
Санат:Ресей империясы майорлары
Басытқы

[thumb|[Индиго бояғышының басытқысының коды]]
**Басытқы** — 
#Бояу кезінде әрекеттесіп, жаңа құрылым түзетін металл ионды бояғыш түрлері. Басытқы деп матаға күні бұрын, не процесс кезінде, не соңында сіңірілетін органикалық емес тұздарды айтады. Басытқы ретінде хром, алюминий, мыс тұздары сондай-ақ, сүт, май қолданылады. Олардың құрамындағы металл иондары әр түрлі бояғыштар мен өте берік түсті құрылым түзіп, матаның не жүннің түсін өзгертеді. Қазіргі уақытта ализариндік бояғыштардың маңызы зор. Олар түрлі түс береді. Басытқымен боялған мата мен жүн қатайып, иілгіштігі кемиді;
#Қымызды жуасыту үшін қосатын сүт, кілегей.

## Дереккөздер


## Сыртқы Сілтемелер
*Басытқыға түсіндірме

Санат:Медицина
Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Байзақ батыр ескерткіші

**Байзақ батыр ескерткіші** — Байзақ ауданының орталығы Сарыкемер ауылына кіре берісте биіктеу төбе үстіне Байзақ Мәмбетұлының құрметіне 1998 жылы орнатылған. 

Мүсіншісі Ж. Молдабаев, архитекторы Әділ Момынжанов. Еңселі ескерткіш қызғылт-сұр граниттен жасалынған тұғырдың үстінде тұр. Бойының биіктігі 4,2 метр, тұғыры 2 метр. Жылтыр қызыл граниттің бетіне «Байзақ Мәмбетұлы» деп жазылған. Ескерткіш орнатылған төбе көгалдандырылған. Төбенің етегінен ескерткішке дейін ені 1,5 метр баспалдақтар бастап апарады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Байзақ ауданы сәулеті
Санат:Сарыкемер
Санат:1998 жылы пайда болғандар
Кембридж мектебі

**Кембридж мектебі** – маржинализмнің жетекші мектептерінің бірі. Ұлыбританияда 19 ғасырдың 90-жылдары Кембридж университетінің профессоры Альфред Маршалл төңірегінде қалыптасты. “Саяси экономия қағидаты” (1890) атты еңбегінде ол экономика ғылымына “экономикс” (economіcs) деген жаңа атау берді. Ол нарықтық тепе-тең баға теориясын жасап, еркін нарық жағдайында баға белгіленімінің сұраным мен ұсынымға тәуелді екенін көрсетіп берді. Бұл тұжырым “Маршалдың айқастырмасы (кресі)” ретінде баршаға мәлім. Ол өзі жасаған экономиканы талдау әдістерінің арқасында қазіргі заманғы микроэкономиканың негізін қалаушыға айналды, бұл әдістер: сұраным мен ұсынымның икемділігі, уақыт факторының шаруашылық қызметіне ықпалы, фирманың шығынын талдау. Кембридж мектебін ақша, несие, пайыз теориясын дамытты. Қаржы мәселесін жекелеген фирма деңгейінде шығынды, табысты, пайда мен залалды талдау шеңберінде қарады. 

## Сілтемелер
*Кембридж университеті
*Кембридж университеті
*Әлемдік университеттер 

## Дереккөздер


Санат:Ұлыбритания
Санат:Мектептер
Планктон

**Планктон** (— кезбе) — теңіздің, су айдындарының әр түрлі тереңдігінде мекендейтін және суда қалқып тіршілік ететін, су ағынына төтеп бере алмайтын организмдер жиынтығы. 
thumb
### Планктонның бөлінуі
*фитопланктон 
*бактериялық планктон 
*зоопланктон

Тұщы су планктоны — көл планктоны (лимнопланктон) және өзен планктоны (потамопланктон) деп ажыратылады. Тұщы су зоопланктонында ескекаяқты және бұтақмұртты шаяндар мен коловреткалар көп болады. Теңіз зоопланктонында негізінен шаянтәрізділер, қарапайымдар, ішекқуыстылар, моллюскалар, т.б. омыртқасыздар басым келеді. Таза түрде салмағы бойынша алғанда, теңіздер мен мұхиттардағы планктон ондағы басқа тірі организмдерін бәрін қосқандағыдан 20 есе көп екен.Фитопланктон фотосинтез процесі жақсы жүретін судың жоғары қабатын, негізінде 50 — 100 м тереңдікті мекендейді. Ал бактериялар және зоопланктондар судың барлық қабатында кездеседі. Теңіз фитопланктоны диатомдық балдырлардан, талшықтылардан; ал тұщы суда диатомдық, көк-жасыл, жасыл балдырлардың кейбір түрлерінен тұрады. Фитопланктон — судағы гетероторфты жануарлар мен бактериялар қоректенетін негізгі продуцентті органикалық зат. Бұлардың су айдындарында көп болуы — су қабаттарындағы биогенді заттарға (фосфат, азотты қосылыстар, т.б.) байланысты. Судағы планктон мөлшері олармен қоректенетін жануарлар, су ағысы, жыл мерзімі, т.б. көптеген жағдайларға байланысты бірнеше км-ден бірнеше м-ге дейін өзгеріп отырады. Планктон шектен тыс көбейіп кетсе, су көк түске боялады, кейде улы заттар да түзіледі. Көптеген планктон жануарлар тұрақты түрде қоныс аударады (миграция), соның нәтижесінде судың беткі қабатындағы қоректік заттар су түбіне ауысады. Кейбір планктонды организмдер су айдындарының ластануының индикаторы болып есептеледі. Араларында кәсіптік маңызы бар түрлері де жеткілікті. Мысалы, креветкалар, мизидтер, крильдер (эвфаузиидті шаян), т.б.

## Дереккөздер</span>


## Тағы қараңыз
* Бентос
* Нектон

Санат:Майда организмдер
Санат:Планктон
Санат:Мұнай және газ
Байжантөбе күзет мұнарасы

**Байжантөбе күзет мұнарасы** – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген 8 – 11 ғасырларда салынған археологиялық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Талас ауданы, С. Шәкіров ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, биік жота үстінде орналасқан. 

## Сипаты
Күзет мұнарасы тастан қаланған. Шеңберлі-сүйір пішіндес. Диаметрі 50 м, биіктігі 5 м.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Ақтау-Бозашы қорықшасы

thumb|Ақтау-Бозашы қорық рельефі
thumb|Ақтау-Бозашы қорықшасындағы безгелдек
thumb|Alt=A|Ақтау-Бозашы қорықшасындағы күзендер
**Ақтау-Бозашы қорықшасы** – республикалық мәні бар зоологиялық қорықша. 1982 жылы Маңғыстау облысында ұйымдастырылған. 

## Жер бедері
Жер көлемі 170 мың га. Оған Бозащы түбегінің оңтүстік-батыс, Ақтаудың солтүстік-батыс бөліктері және Каспий теңізінің соған шекаралас жазық жағалауы енеді. Жер бедері құмды төбелі, бұйратты, сортаңды, шағылды, сорлы болып келеді. Қайраңды тегіс алқаптар да кездеседі. 

## Флорасы мен фаунасы
Табиғаты шөлейтті, шөлді аймаққа тән. Онда қысқа мерзімді шөл өсімдіктері мен қатар адыраспан, жантақ, көк кекіре, көкпек, сүттіген, жусан, күйреуік, изен, мортық, киікоты, бұйырғын, сораң, балықкөз, шағыр, қияқ, ақселеу, құртқашаш, тобылғы, бозжиде, ақ тұт, т.б. өседі. Қорықшада қосмекенділердің – 1 (дала тасбақасы), бауырымен жорғалаушылардың – 15 (кәдімгі сұржылан, оқжылан, қалқантұмсық, т.б.), құстардың – 300-дей (жылқышы, жабайы кептер, үкі, бөктергі, жағалтай, жамансары, қарақұс, т.б.), сүтқоректілердің – 34 (Каспий итбалығы, құм қояны, қарсақ, дала күзені, қара кірпі, борсық, ақ бөкен, дала мысығы, т.б.) түрі мекен етеді. Ақтау-Бозашы қорықшасындағы бірқатар аң-құстар (жорға дуадақ, безгелдек, қарабауыр бұлдырық, ителгі, бүркіт, жұртшы, шұбар күзен, қарақұйрық, қарақұлақ, сабаншы, шағыл мысығы, арқар, үстірт жабайы қойы – муфлон, т.б.) қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Ақ терек

**Ақ терек** () – талдар тұқымдасы терек туысына жататын ағаш.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 20-25 м, жуандылығы 2 м-дей.  
* Діңі мен ірі бұтақтарының қабығы көкшіл сұрғылт болады.  
* Бүршіктерінің, жаңа шыққан жапырақтарының бетін ақшыл түк басып тұрады.  
* Ақ терек - желмен тозанданатын қос үйлі өсімдік.  
* Сәуірдің аяғы мен мамырдың басында гүлдейді. Ұсақ түкті тұқымы желмен таралады. 
* Жемісі құты тәрізді.

## Өсетін жері мен таралуы
Қазақстанның Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстарындағы өзен бойларында, шалғындық жерлерде кездеседі.

## Шаруашылықтағы қолданысы
Ақ терек елді мекендерді көгалдандыру, өзен-көл жағалауларын бекіту үшін өсіріледі. Ақ теректің сүрегі құрылысқа және әр түрлі бұйымдар жасауға пайдаланылады. Ақ терек 15 жылдан кейін 1 га-нан 200 м3 сүрек береді.  Ақ теректің сүрегі құрылысқа және әр түрлі бұйымдар жасауға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Талдар тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Пластикалық қасиет

**Пластикалық қасиет** (грек. plastіkos — жапсырылғыш, созылғыш) — қатты денелердің мех. күштер әсерінен өлшемдері мен пішіндерін қайтымсыз өзгерту қасиеті. Кристалл денелердің Пластикалық қасиеті оның әр түрлі сыртқы әсерлерге (температура, күш, деформациялану жылдамдығы) тәуелді болатын микроскопластикалық құрылымына байланысты.

Сыртқы әсерге байланысты дененің Пластикалық қасиеті- диффузиялық, дислокациялық, қосарлану, т.б. болып бөлінеді.

*Диффузиялық Пластикалық нүктелік ақаулардың (ваканция, түйін аралық және қоспа атомдар) қозғалысымен сипатталады. Пластикалықтың басқа түрі атом шоқтарының тығыз орналасқан атом қабаттары бойымен жылжуынан туады. Атом шоқтары краудион деп аталады. Краудион орын ауыстырғанда кристалл қайтымсыз деформацияға ұшырайды. 
*Дислокациялық Пластикалық — сыртқы күш әсерінен атом қабаттарының өзара сырғып жылжуынан пайда болатын дислокациядан дене пішінінің қайтымсыз өзгеруі. Кристалл Пластикалықының ерекшелік қасиеттері дислокацияның өзге ақаулармен (ваканция, қоспалардың атомдары, т.б.) әсерлесу заңдылықтары арқылы түсіндіріледі. 
*Кристалдың белгілі бөлігінің сыртқы күш әсерінен ығысып кристаллография ось бойынша белгілі бұрышқа бұрылу нәтижесінде қайтымсыз деформациялануы қосарлану пластикалығы деп аталады. Поликристалды материалдарда жоғарыдағы Пластикалық түрлері аралас байқалады. Аморфты денелердегі Пластикалық атомдар мен молекулалардың қайтадан диффузиялық топтасу құбылысына байланысты. Кейбір заттардың Пластикалық қасиеті деформацияланбайтын қатты түйіршіктердің тұтқыр ортада (балшық, дымқылданған сусымалы заттар, т.б.) жылжып қозғалуына негізделген.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Ақтерек (тау)

**Ақтерек** – Қарқаралы тауының оңтүстік-шығыс сілемі. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының шығысын алып жатыр. 

## Жер бедері
Қарқаралы, Жиренсақал тауларынан Ақтерек Қаратоқа тауаралық аңғарымен бөлінген. Солтүстікке ұштасатын 2 қыраттан тұратын тілімденген жартасты тау массиві солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 16 км-ге, батыс қырат оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр, енді жері 6 км. Абсолюттік биіктігі 1185 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай созылған шығыс қыраттың абсолюттік биіктігі 1230 м.

## Геологиялық құрылымы
Ақтерек девон жыныстарының орта және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан және пролювийлік шөгінділерден түзілген. 

## Топырағы, өсімдігі
Тауаралық аңғарларда таулық қара, беткейлерде қызыл қоңыр және таудың қызыл қоңыр топырағы, беткейлерден жоғары жалаңаштанған түпкі жыныстарында қарағай ормандары, арша тоғайлары өскен. Етектегі беткейлер мен тауаралық аңғарларда қайың, ақтерек, көктерек, қарағай ормандары мен шілік аралас дәнді, түрлі шөпті-бұталы өсімдік басым.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Пластикалық хирургия

**Пластикалық хирургия**, пластикалық операция — хирургияның бір саласы. Пластикалық хирургияда адам органдары мен тіндерінің туа немесе жүре пайда болатын кемістіктерін қалпына келтіру үшін хирург. операция жасалады. Пластикалық хирургияға адам организміндегі барлық кемістікті (жырық, т.б.) жою мақсатында жүргізілген операциялар жатады, сондай-ақ көмекей, өңеш, қарын, т.б. органдарды емдеуде де Пластикалық хирургия қолданылады. Пластикалық хирургия көне заманнан белгілі. Тибетте б.з.б. 3 мың, Үндістанда б.з.б. 1 мың жыл бұрын пішіні бұзылған мұрынды қалыпқа келтіруге жасалған операция (ринопластика) туралы дерек табылған.

Қазіргі кезде Пластикалық хирургия күнделікті тәжірибеде кеңінен қолданылады. Мысалы, адам денесіндегі күйіктен кейін теріні алмастыру, беттегі әжімді немесе денеде пайда болған ісікті алу пластикалық операциялар арқылы жүзеге асырылады. Сондай-ақ бүлінген қан тамырларының немесе жүрек клапандарының орнына синтездік тіннен протез (аллопластика) қойылады.

Пластикалық хирургияның бірнеше түрі бар. Аутопластика түрінде кемістікті түзетуге не жамауға қажетті тінді науқастың өз денесінен (тін, тері, ішек, т.б.), гомопластикада — операцияға қажетті тінді басқа адамның (кейде өліктің) организмінен алады, гетеропластикада — арнайы пластикалық материалдар үшін жануарлар тіні пайдаланылады. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Медицина
Санат:Хирургия
Оспан Көбеев

**Оспан Көбеев** (1876, Маңғыстау облысы Арыстан Шалбар ауданы – 1930) – Ресей империясы армиясының подполковнигі. 7 жасында жетім қалған. Адай уездік әкімшілігінің көмегімен Орынбор кадет корпусына түсіп, оны үздік бітіріп шығады. Мәскеудегі Александровск әскери училищесін үздік бітіреді (1899). Ашхабадтағы Ресей империясы армиясының 2-Түркістан артиллерия бригадасында кіші офицер болады, 1904–1905 жылдары болған орыс-жапон соғысында 1-Шығыс Сібір таулы артиллерия бригадасының кіші офицері ретінде көрсеткен ерлігі үшін офицерлік Георгий кресімен марапатталған. 1907–1912 жылдары 2-Түркістан армиялық корпусы құрамында Кавказ соғысына қатысқан. 1915 жылы капитан, 1917 жылы подполковник атағын алады. Батарея командирі болады. 1918 жылы әскер қатарынан босап, Ашғабад қаласына келеді. Саяси көзқарасы жағынан социалист-революционер (эсер) болған Көбеевті 1-шілдеде Закаспий облысы кеңесі Адай уезінің әскери комиссары етіп бекітеді. Осы қызметте жүріп Көбеев кемеге артып қару әкелген Әліби Жангелдин отрядын қарсы алады, оларға Бозащы түбегіне түсуге кеңес береді. Ашаршылық кезінде Ашғабадтан 7 млн. сом ақша әкеліп, аштарға көмек ұйымдастырады. Маңғыстауда ақтар үкіметі қайта орнап, түбекке генерал Толстовтың жазалаушылары келген кезде жергілікті большевиктерді аман алып қалуға ат салысады. 1920 жылы Колчак үкіметі Көбеевке полковник атағын береді. Кеңес үкіметі орнағаннан кейін 1922 жылы ВЧК коллегиясы оны 2 жылға соттап, Холмогорскідегі Соловки лагеріне жіберуге үкім шығарады. 1924 жылы елге оралған ол әр түрлі жұмыстар атқарады. 1929 жылы қайта тұтқындалып, ұзақ тергеуден кейін ОГПУ үштігінің үкімімен атылады.
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Қазанат

**Қазанат** – батырлардың жауынгерлік аты. 19 ғасырдың жазба деректерінде бұл жылқылардың арғымақтар мен далалық қазақы жылқыларды (жабы) будандастыру арқылы алынғаны айтылған. Қазанат дене бітімі жабыдан ірі, шоқтығы биік, омыраулы, кең кеуделі, күпшек санды, құйма тұяқты, басы онша үлкен емес, кең танаулы болып келеді. Денесі келісті, мүсінді де, шымыр. Мініске берік, шабысқа жүйрік. Қазанатты “ер аты”, “жауынгерлік ат” деп атаған. Түркілердің жергілікті жылқыларды араб сәйгүліктерімен будандастырып, асыл тұқымды жылқы алғандығы Тан әулеті тұсындағы Қытай деректерінде айтылады. Батырлардың атын өсіру құлын кезінен бастап, 6 – 7 жасына дейін созылған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Планшет

thumb|right|Планшет
**Планшет** ( тақтайша) — 
#топографиялық суретке , түсіруге арналған аспаптар жиынтығына  кіретін тегіс төрт бұрышты ағаш тақта және тақтаны үш аяқты мосыға бекітуге арналған құрылғы; 
#Далалық топографиялық суретке түсіру кезіндегі карта бетінің түпнұсқасы; 
#Графикалық сызбалар мен олар бойынша есептеулер жүргізуге арналған тендес көрсеткішпен қосылатын сызық торлары бар географиялық карта (сызба қағазының парағы) бекітілген тақта. Бұлар артиллериялық атыс, гидрографикалық жұмыстар жүргізуде және басқа жағдайларда қолданылады; 
#Әуедегі және теңіздегі жағдайларды суреттеуге, маневр жасау міндеттерін орындауға, нысананы көрсетіп беруге және т.б. арналған әскери-теңіз флоты (ӘТФ) және әуе шабуылына қарсы қорғаныс (ӘШҚҚ) авиацияларындағы басшылық пункттерінің жауынгерлік-ақпараттық постарындағы арнайы құрылғы. Координаттың тік бұрышты немесе полярлы жүйесінде орындалған ашық (мөлдір) негізді координаталық тор оның құрама бөлігі болып табылады. Бұл құрылғылар механикаландырылған немесе автоматтандырылған болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Аспаптар
Планк тұрақтысы

**Планк тұрақтысы** — әсерлерінің сипаты үздікті болатын көптеген физикалық құбылыстарды анықтайтын түбегейлі физикалық тұрақты. Планк тұрақтысы і таңбасымен белгіленеді. Бұл әмбебап тұрақтыны (і-ты) 1900 ж абсолюттық қара дененің сәуле шығару спектріндегі энергияның таралу заңдылықтарын зерттеу кезінде неміс физигі М.Планк енгізген. Оның ең дәлірек мәні Джозефсон эффектісі арқылы анықталған: 
і=(6,6261960,000050)10^34 Джс. Сонымен қатар ћ=і/2==(1,0545920,000008)10^34 Джс тұрақтысы (ол да Планк тұрақтысы деп аталады) да жиі пайдаланылады.
## Дереккөздер

Санат:Кванттық механика
Санат:Физикалық тұрақтылар
Шағын калибрлі винтовка

**Шағын калибрлі винтовка** — мылтық салмағын жеңілдету арқылы оқ қорын молайту үшін шығарылған қару. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін шыққан. Негізінен әскери дайындық курстарында пайдаланылады.

## Сілтемелер
*Автомат
*Калашников автоматы
*Макаров тапаншасы

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Алтынжал тауы

**Алтынжал** – Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданының солтүстік-шығыс шетінде, Айрық ауылынан шығысқа қарай 50 – 55 км жерде орналасқан тау. 

## Жер бедері
Ең биік жері 452 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. 

## Геологиялық құрылымы
Элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан девон жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қиыршықтасты қызыл қоңыр топырағында жусан, көде, бетеге, қараған бұталары өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Қазан (техника)

**Қазан**  техникада – отынды жағу, электр энергиясын, ыстық газ, басқа да технологиялық процестер жылуын қолдану нәтижесінде өндірілетін үлкен қысымды бу немесе ыстық су алуға арналған қондырғы. Құралымы бойынша бу Қазандары су құбырлы және газ құбырлы, ал судың таралу сұлбасы бойынша – көп айналымды және тік ағынды болып ажыратылады. Будың қысымы 25 МПа және темп-ра 570С болғанда Қазанның бу өндіру қуаты 2500 т/сағ-қа жетеді;пайдалы әсер коэффиценті 93 – 95%.

## Пайдаланылған әдебиеттер
 

Санат:Энергетика
Шағырай Мырзагелдіұлы

**Шағырай Мырзагелдіұлы** (шамамен 1780, қазіргі Қызылорда облысы “Қарақ” өңірі — 1848/50, Қуаңдария өзені маңы) — батыр, би. Кіші жүз әлім тайпасының қарасақал руынан шыққан. Қол бастаған батырлығымен қатар, елдің бірлігін сақтаған әділетті би болған. Шағырайдың ерліктері мен билігі ауызша, жазбаша деректерде, Жанқожа батыр туралы архив құжаттарында, Төремұрат жыраудың жырында, ақын Бегежан Наурызбайұлының “Тоғанас батыр” (1992), Ә.Оспановтың “Жанқожа батыр” (1993), Н.Мұсабаев пен ауылы Мұсабаеваның “Ортаймаған қазаны — қасиетті Қазалы” (1998) кітаптарында көрініс тапқан.  

## Сілтемелер
*Қызылорда
*Кіші жүз
*Билер
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Платина кентастары

**Платина кентастары** — платиндық металдар — платиноидтар (Pt, Pd, Іr, Rh, Os, Ru) шоғырланған табиғи түзілімдер. Жаралуы жағынан Платина кентастарының кендері түпкі және қорымды, ал заттық құрамы платиналық, кешендік болып бөлінеді. Оларда платиноидтардың мөлшері: платиналықта 2 — 5 г/т-дан бірнеше кг/т-ға, кешенді түпкіде 0,1 г/т-дан жүздеген г/т-ға, қорымдыда ондаған мг/м3-тан жүздеген г/м3-қа дейін жетеді. Түпкі кентастар — платина металдарының ең негізгі көзі. Пластик. металдардың 98,5%-ы осы кентастардан өндіріледі. Олардың басты өндірістік және минералдық типтерінің кен орындары тек қана қат-қабатты мафит-ультрамафиттік магмалық тау жыныстары кешендерімен байланысты.

Платиноидтардың 100-ден аса минералының ішінен көп тарағандары: поликсен, иридийлі палладий, палладийлі платина, осмийлі иридий, сперрилит, ферроплатина, невьянскит, қалайылы платина, т.б. Платина кентастарының түп кендері платформалы және қатпарлы аймақтардағы жер қыртысының терең жарылыстарын бойлай орналасқан ультранегізді интрузиялармен байланысты. Олар 0,5 — 1,0 км-ден 3 — 5 км-ге дейінгі тереңдікте жаралады. Кентастың басты минералдары пирротин, халькопирит, пентландит, кубанит. Кентастардағы басты металдар — платина мен палладий. Платина кентастарының ашық және көмілген күйде кездесетін, ультранегізді интрузиялардың үгілуінен жаралған қорымды кендері мезозой мен кайнозойдағы аллювийлік, элювийлік-аллювийлік тау жыныстарда шоғырланған. Ірі қорымдардың ұзындығы ондаған км-ге, ені жүздеген м-ге, металы бар құнарлы қабаттардың қалыңд. бірнеше м-ге жетеді.

Платина кентастары шахта, ашық, драга әдістерімен өндіріледі. Байытылған концентратта 70 — 90%-ға дейін платиноидтар минералдары болады. Алынған концентраттан платиноидтар пирометаллургиялық, электрхимиялық, химиялық, гравитациялық және магн. сепарация әдісі, т.б. өңдеу жолдарымен бөлініп алынады. Қазақстанда Платина кентастарының минералдары аз мөлшерде Бетпақдаланың, Солтүстік Балқаштың, Солтүстік Ұлытау, Кемпірсай (Ақтөбе облысы), Шар (Шығыс Қазақстан облысы) ультранегізді тау жыныстарынан, Қалбаның кейбір қорымдарынан табылды.

Платина кентастарының дүниежүзіндегі ірі қорымдары: Тунамин, Лак-дез-Иль (Канада), Гуд-Ньюс-Бей, Лейк Оуэн (АҚШ), Оралдың платиналық белдеулері, Генеральское (Ресей), Чако және Нариньо (Колумбия), т.б. елдерде орналасқан.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Қазанбасы

**Қазанбасы**  — Қостанай облысы Әулиекөл ауданы, Қазанбасы ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Әулиекөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 36 км-дей жерде, қарағайлы-қайыңды әсем орманның оңтүстік жиегінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 806 адам (392 ер адам және 414 әйел адам) болса, 2009 жылы 796 адамды (377 ер адам және 419 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1939-40 жылдары Ақмола (қазіргі Астана) - Қарталы (Ресей) темір жолын салуға байланысты қаланған. 

Қазанбасыда темір жол бекеті, жүк түсіріп-артатын орын, мұнай базасы, астық қоймасы, ағаш өңдеу цехы, мектеп-интернат, клуб, фельдшер-акушерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы елді мекендері
Қаратай Тұрысов

**Тұрысов Қаратай** (2 Ақпан 1934 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Жасөркен ауылы – 1 Тамыз 2004, Астана қаласы) – мемлекет қайраткері, экономика ғылымының докторы (1993). Қазақстан Республикасы Инжинер академиясының академигі (1993). 
## Қысқаша өмірбаяны:
Шанышқылы тайпасының Жұдырық руынан шыққан.

1955 жылы Мәскеу геология барлау институтын бітірген;
1972 жылы КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген;
1980 жылы КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы халық шаруашылығы академиясын бітірген; 
1955–1963 жылдары Павлодар, Қарағанды облыстарында геология барлау партияларының бастығы; 
1963–1964 жылдары Ақшатау аймағында партиялық-мемлекеттік комитетінің төрағасы; 
1964–1971 жылдары Қаражал қалалық партия комитетінің 2-, 1-хатшысы;
1971–1974 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-де инспектор; 
1974–1978 жылдары Торғай облысы партия комитетінің хатшысы;
1980–1981 жылдары Қазақ КСР-інің өнеркәсіпте жұмыс қауіпсіздігін бақылау мен кен бақылау жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы; 
1981–1984 жылдары Қазақстан Республикасы кәсіподақтар кеңесінің төрағасы;
1984–1986 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің хатшысы; 
1986–1990 жылдары ВЦСПС-тің хатшысы; 
1990–1991 жылдары Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары, Қазақ КСР-і Экономикалық реформалар жөніндегі мемлекеттік комиссияның төрағасы, Қазақ КСР-і Премьер-министрінің орынбасары; 
1991–1993 жылдары Қазақстан Республикасы Туризм, дене тәрбиесі және спорт министрі; 
1993–1994 жылдары Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы, «Яссауи» туристік компаниясы бақылау кеңесінің төрағасы. 
1995–1999 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты; 
1999 жылдан Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты.

*«Управление социальными процессами в период перехода к рыночной экономике в Республике Казахстан»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 2 рет *Еңбек Қызыл Ту* орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:


Санат:Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағалары
Айғыржал

**Елді мекендер:**

* Айғыржал – Абай облысы Аягөз қалалық әкімдігі аумағындағы ауыл.
* Айғыржал – Ақмола облысы Зеренді ауданында болған ауыл, 2010 жылы таратылған.
* Айғыржал – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл.

**Таулар:**

* Айғыржал – Абай облысы Аягөз ауданындағы тау.
* Айғыржал – Алматы облысы Райымбек ауданындағы тау. 
* Айғыржал – Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданының солтүстігіндегі тау массиві. 
* Айғыржал – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының шығыс шетін ала Егіндібұлақ ауылының шығысына қарай 50 км жерде орналасқан тау. 
* Айғыржал – Өлеңті өзенінің сол жағалауында орналасқан тау.
Күлжанат Нұрымжанқызы Болатбаева

**Күлжанат Нұрымжанқызы Болатбаева** (17 қаңтар 1962 жылы, Павлодар облысы, Аққулы ауданы, Қазантай ауылында туған) – педагогика ғылымдарының докторы (2001 жылы). Павлодар педагогика институтын (қазіргі Павлодар мемлекеттік университеті), КСРО Педагогика ғылымы академиясының, Екітілдік ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1991 жылы, Мәскеу қаласы) бітірген. Павлодар педагогика институтында стажер-зерттеуші (1985–87 жылдары), аға оқытушы (1991–93 жылдары), Павлодар педагогика институтының Екібастұз бөлімшесінде кафедра меңгерушісі (1993–99 жылдары), Павлодар облысы педагогика мамандардың біліктілігін арттыру институтында (1999–2001 жылдары) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Павлодар мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер, факультет деканы, ғылыми-практикалық орталықтың директоры, профессор.

## Шығармалары

1. "Речевой этикет в системе обучения русскому языку в казахской школе", Павлодар, 2003;

2. “Функционально-коммуникативная технология обучения русскому языку в казахской школе“, Монография, Павлодар, 2005.

## Сыртқы сілтемелер

1. «Аударма және мәдениетаралық коммуникация ғылыми-практикалық орталығы: Орталықтың қызметкерлері» Болатбаева туралы мақала 

## Дереккөздер


Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Павлодар облысы тұлғалары
Шағырбидай

**Шағырбидай** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қоңыржай аймақтары мен тропика тауларында өсетін 80 түрі белгілі. Қазақстанның далалық жерлерінде, орман шетінде, бұталар арасында өсетін 7 түрі бар. Бұлардың биіктігі 20 — 90(150) см. Тамыр сабақтары ұзын, сабақтары тік, жалаң, кейде бұдыр болады. Жапырақтарының ені 2 — 6 мм, бұдырлы келеді. Гүлшоғыры жіңішке, көбінесе бір жағына қарай иілген сыпыртқы. Масағы 1 — 3 гүлді, масақ қылтаны екеу, гүл қылтаны қысқа. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Шағырбидай — мал азықтық шөп. Биік Шағырбидайды (M. altіssіma) әсемдік үшін өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Абай (Арал ауданы)

**Абай** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Қарақұм ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Ауданның қиыр солтүстік-шығысында, аудан орталығы – Арал қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 110 км жерде, Баршақұм құмының орталығы бөлігінде, шөл белдемінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2047 адам (1081 ер адам және 966 әйел адам) болса, 2009 жылы 2206 адамды (1108 ер адам және 1098 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы қаланған. 1957 жылға дейін «Алға» ұжымшарының, 1997 жылға дейін қаракөл қойын өсіретін «Қарақұм» кеңшары мен ауылдық кеңестің орталығы болып келді. Ауылда және округке қарасты Ерімбетжаға, Көкаша, Қаратерең ауылдарында шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

 
Санат:Арал ауданы елді мекендері
Киберкойн

**Киберкойн** (ағылшыншы *Сybercoіn*) – бірыңғай банк шеңберінде қолданылатын электрондық қолма-қол ақша жүйесі. *CyberСash* фирмасы 1966 ж. ұсақ төлемдердің (10 АҚШ долларына дейін) Интернет арқылы төленуін қамтамасыз ету үшін шығарды. Сатып алушы CyberCash Account шотын ашып, соған өзінің банкідегі шотынан ақша аударады. Оның компьютеріне *“электронды сақтиян”* (арнаулы бағдарламалық өнім түрінде) орнатылады. Сатып алушы сатып алу кезінде электронды қолма-қол ақшаны Интернет арқылы сатушыға аударады, ал сатушыда арнаулы бағдарламалық өнім орнатылған. Электрондық әдіспен алдын ала төлеу аяқталғаннан кейін ақша банкілердің арасында бір шоттан екінші шотқа аударылады.

## Сілтемелер
*Киберкоин CYBERCOIN 
*"САЙБЕРКОЙН"

## Дереккөздер


Санат:Банк ісі
Қазандық қондырғы

**Қазандық қондырғы**  ыстық су мен бу өндіру үшін қолданылатын механизмдер мен қондырғылар жиынтығы. 

Қазандық қондырғы қазан агрегатынан және қосымша жабдықтардан (газ және ауа құбырларынан, оттықтан, үрлеу құрылғысынан, т.б.) тұрады; тұрғын үй, қоғамдық және өнеркәсіптік ғимараттардың және технология тұтынушылардың (өнеркәсіптік мекемелер, т.б.) жылыту, желдету, ыстық сумен қамтамасыз ету жүйелерін жылумен жабдықтауда қолданылады. Шағын қуатты Қазандық қондырғыда қосымша құрылғылар болмайды, оның есесіне қоректендіргіш арматуралар және қазанға құйылатын су әзірлейтін жабдықтар болады. Қазан цехында, ЖЭО-нда әдетте бірнеше Қазандық қондырғылары орнатылады. Бұл қазандар ортақ магистрал бойынша қоректендіріледі. Буды ауық-ауық қыздырып тұратын қуатты Қазандық қондырғы қазан-турбина блогі жүйесін түзеді. Қуатты Қазандық қондырғының орнатылатын бөлмесінің аумағы бірнеше мың м3, сағатына 4000 т-ға дейін бу өндіре алады. Қазақстанда 20 ғасырдыңдың ортасында жасалған ПТВМ және КВ-ГМ (шамамен 117 дана) түріндегі орташа жылу өндіруі 116 МВт (100 Гкал/сағ) дейінгі су ысытқыш қазандар қолданылыста болған. Қазіргі кезде, тек қана Алматы қаласында **КСГн**  сериялы пайдалы әсер коэффиценті 92%, табиғи газбен жұмыс істейтін 50-ге жуық су ысытқыш қазандар, **КВ-Г-3,56** сериялы 4 қазан және **КВ-Г-7,65** сериялы бір қазан жұмыс істейді. Жылу техника көрсеткіштері бойынша жетілдірілген жаңа **КВ-Г-35** қазаны “АЖЖЭ” *ААҚ*-ның Оңтүстік қазандығында өндіріске енгізілуде. Қазақ энергетика ғылыми-зерттеулер институтында **КСТ**, **КСГн** және **КВ-Г-35** сериялы Қазандық қондырғылар жасалды.

Түйіршіктерді күйдіру үшін қыздырғыштардың 2 түрі қолданылады:

* Алау - тек түйіршіктермен жұмыс жасау (негізінен ағаш және ауылшаруашылық түйіршіктерде). Алау қыздырғыштарының тиімділігі реторлық оттықтарға қарағанда жоғары (күрделі дизайн және екінші реттік ауа берілуіне байланысты);

* Реторт - олар 5-25 мм фракциясы бар көмір бұршақтарында тиімді. Түйіршіктерді қолданған кезде тұтыну көп болады (алау оттығымен салыстырғанда). Көптеген реторлық қыздырғыштарда өзін-өзі тазарту функциясы бар.

## Дереккөздер

Санат:Жылу техникасы
Санат:Жылыту техникасы
Шағыркөл темір кен орны

**Шағыркөл темір кен орны** - Қостанай облысы Тобыл темір жол станциясынан 115 км оңтүстік бағытта орналасқан. Оны 1958 жылы Г. Мамиев  пен В.П. Серенко ашқан.

## Геологиялық құрылымы
Кен орнының қалыңдығы 60-80 м мезо-кайнозой шөгінділерімен көмкеріліп, Шағыркөл синклиналінің батыс қанатын күрделілендірген брахисинклиналды қатпарға бейімделе орналасқан. Мұндағы палеозойлық тау жыныстары қимасының негізін кристалкластикөлі алевропелиттер мен ірі сынықты литокластикөлі туфтар, олар арасындағы ортаңғы визелік сарбай шоғырының қалыңдығы 400 м-ден артатын порфириттер түзеді. Оларды ортаңғы-жоғарғы визелік соколов шоғырының доломиттерімен алмаса қабаттасқан әктастар (200 м) жапқан.

## Жатыс сипаты
Қима жоғарғы визелік қоржынкөл шоғырының андезитті порфириттері мен туфты-лавобрекчияларымен көмкерілген. Тау жыныстары қабаттарына қабатаралық диориттер мен диоритті-порфириттердің интрузиялары кіріккен. Кен денелері соколов пен қоржынкөл шоғырларында таралған. Олар қатпардың орталығы тұйықталу белдемінде орналасқан Батыс, Шығыс және Солтүстік деп аталатын үш телімнен тұрады.

## Минералдары, құрамы
Негізгі кентастық минералдарына: магнетит, мушкетовит, пирит; қосымша минералдарға: халькопирит, гематит, марказит, пирротин, тағы басқа жатады. Кен орнының генезисі — гидросиликатты-метасоматиттікөлі Қоры 80 миллион тонна шамасында.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Жамалбек Болатов

**Жамалбек Болатов** (9.03.1931, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Бесжылдық ауылы – 6.08.1978, Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1971), профессор (1976).

* Қазақ Педагогикалық Институттың филология факультетін (1952 жылы, қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) және аспирантурасын (1955 жылы) бітірген.
* Қазақ Педагогика Институтында оқытушы (1954–56 жылдары)
* Қазақстан Ғылым Академиясының қазіргі Тіл білімі институтының (1961 жылға дейін Тіл және әдебиет институты) ғылыми қызметкері (1956–76 жылдары)
* Қазақ Педагогика Иститутының қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі (1976–78 жылдары) қызметтерін атқарды.
* 1970 жылы «Қазіргі қазақ тілінің шығыс говорлар тобы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Болатовтың ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты қазақ тілінің диалектологиясы.
## Дереккөздер


Санат:9 наурызда туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы) туғандар
Санат:6 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Санат:Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты қызметкерлері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары
Абай (Қазалы ауданы)

**Абай** — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Сарыкөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстікке қарай 14 км жерде, Сарыкөл көлінің жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1117 адам (543 ер адам және 574 әйел адам) болса, 2009 жылы 1134 адамды (565 ер адам және 569 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы қаланған. 1928-1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін өзімен аттас ұжымшардың орталығы болған. Ұжымшар негізінде және округтегі *Ботабай*, Жұбан, *Қазанғап*, *Ізтілеу базы*, *Семурат базы*, *Шаратай* ауылдарында шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы елді мекендері
Атбасар–Жезқазған–Шу мыс белдеуі

**Атбасар–Жезқазған–Шу мыс белдеуі** – Көкшетау антиклинорийінен Тянь-Шань жоталарына дейін 2000 км-ге доға тәрізді созылған ірі геологиялық құрылым. Ені 200-300 км.  

## Геологиялық құрылымы
Атбасар–Жезқазған–Шу мыс белдеуі Көкшетау – Солтүстік Тянь-Шань қатпарлы жүйесін бойлап жатыр. Белдеуде палеозойлық жыныстар кешені екі сатылы құрылымдарға біріккен. Төменгі саты – кембрий-девон жыныстары. Олар бойлық бағытта күрделі антиклинорийлер мен синклинорийлер құрып, аймақтық жарылымдармен және палеорифтермен шектелген. Жоғарғы саты – орта девон-пермь кешендері. Олар герциндік геотектоникалық қозғалыстардың әсерінен ендік бағыттағы ірі жарылымдармен бөлініп қатпарланған. Белдеу бойы осындай тектоникалық блоктарға (30 – 60 км) жіктелген. 

## Ірі кен алқаптары мен кен орындары
Кен орындары мен кен көздері тектоникалық блоктардың бұрыштарына жақын орналасып, регматикалық «адым» (тектоникалық заңдылық) бойынша кен топтарын құрған. Олардың басым бөлігі кейінгі жыныстармен көмкерілген. Сондықтан ірі кен алқаптары жер бетінде әр түрлі қашықтықта кездеседі, олар (солтүстіктен оңтүстікке қарай): Атбасар, Алтынқазған – Қима, Қызылоба – Балталы, Шарықты, Кенен Әзірбаев, Әулиетас, Теректі, Ұлытау, Жыланды, Жезқазған. Жыланды кен алқабында өндірістік маңызы бар 5 кен орны (Итауыз, Сарыоба, Қарашошақ, Қыпшақбай, Айранбай, т.б.) орналасқан. Жезқазған кен өрісінде Қумола, Жезқазған, Қаракеңгір, Үйтас, т.б. кен орындары қалыптасқан. Жезқазғаннан оңтүстікке қарай Жаман Айбат ірі мыс кені, Солтүстік және Оңтүстік Шу кен топтары, Шоқпар кен көздері топтасқан. Мыс белдеуінің батыс шетіндегі Қаратау антиклинорийі бойында да ұсақ мыс кендері тізбектеліп Қырғызстан аумағына жалғасып кетеді. Атбасар-Жезқазған-Шу мыс белдеуі бойында тек Жезқазған және Жыланды кендер тобы толық барланып өндіріске қосылған, ал Жаман Айбат кені өндіріске дайын.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кенді аудандары
Қазанқап (үй бұйымы)

**Қазанқап** – үй бұйымы. Дәстүрлі қазақ қоғамында көші-қон кезінде қазанды қаптап, тасуға арналған. Киізден тігіліп, қалыңдау бір түсті матамен қапталады да, қызыл не көк шұғадан ою-өрнек жапсырылады немесе түрлі-түсті жіппен кестеленеді. Төрт бұрышты болып пішіледі. Бір жақ беті сәл кеңдеу болады. Қазанқаптың ауыз жағына ілмешекті баулық жасалады. Айналасына түрлі түске боялған шашақ салынады. Қазанқап жайшылықта киіз үйдің сол жақ босағасына таман, кереге басында ілулі тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ыдыстар
Шағылышөп

**Шағылышөп** Атырау облысының шығысындағы қырқалы құм. Жем өзенінің төменгі ағысы мен Үстірттің солтүстік аралығында жатыр. Ауданы 260 км². Ұзындығы 37 км, ені 11 км-ге жетеді. Тұщы грунт су 3 — 8 м тереңдікте кездеседі. Құм төбешіктерінде жусан, изен, теріскен өседі
## Пайдаланѓан әдебиеттер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том

Санат:География
Классикалық теория

**Классикалық теория**, классикалық мектеп – классикалық саяси экономияны жасаған экономикалық ой-пікір мектебі. Классикалық теория өкілдері нарықтық экономиканың қалыптасып, дамуын зерттеді, экономика санаттар мен заңдар жүйесін, экономика құбылыстарды танып-білудің себеп-салдарлық әдісін талдап жасады. Олар мемлекеттің экономикаға араласпауын және еркін нарықтық бәсекені қолдауды көздейтін экономикалық либерализм тұжырымдамасын әзірледі. Мектеп 17-ғасырдың аяғында дүниеге келіп, 200 жыл өмір сүрді.

Оның дамуы 4 кезеңді қамтиды.

1) 17-ғасырдың аяғы мен 18-ғасырдың ортасы классикалық теория идеясының пайда болуы. Англияда У.Петти (1623 – 87), Францияда П.Буатильбер бір мезгілде еңбек құны теориясын ұсынды. Олар ақшаны адамдарға қасірет әкелетін бірінші зұлымдық деп қарады. Олардың идеяларын физиократтар мектебіне біріккен француз экономистері дамытты, бұл мектептің негізін қалаушы – Ф.Кенэ (1694 – 1774) болды.

2) 18-ғасырдың аяғында ағылшынның ұлы экономисі Адам Смит классикалық саяси экономияны қалыптастырды.

3) 19-ғасырдың алғашқы жартысында Ұлыбританияда Д.Рикардо, Т.Р. Мальтус, Францияда Ж.-Б. Сэй, Америкада Г.Ч. Кэри бұл ілімді ары қарай дамытты. 
4) 19-ғасырдың 2-жартысында ағылшын экономисі Дж. С. Милль мен неміс экономисі К.Маркс Классикалық теорияны жаңа сатыға көтерді. Классикалық теорияның негізгі зерттеу нысаны ретінде өндіріс үдерісі қарастырылды. Қоғамдық ұдайы өндірістің қалған кезеңдері өндірістің заңдылықтарымен байланысты туындайтын тәуелді кезеңдер ретінде қарастырылды. Классикалық теория қаржы, ақша және несие теориясының дамуына үлкен үлес қосты.

## Сілтемелер
*Классикалық теория

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық теориялар
Санат:Адам Смит
Абай (Қызылорда қалалық әкімдігі)

**Абай** — Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Қосшыңырау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Қызылорда қаласынан солтүстікке  қарай 12 км жерде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2075 адам (1023 ер адам және 1052 әйел адам) болса, 2009 жылы 2228 адамды (1122 ер адам және 1106 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 2000 жылға дейін "Интернационал" деп аталып келген. 1965-1996 жылдары күріш өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Досан, Қарауылтөбе ауылдарында ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері
Баймұхамет Шағыров

**Баймұхамет Шағыров** (22.8. 1902, қазіргі Алматы облысы Қаратал ауданы — 26.9.1986, Алматы) — саяси қуғын-сүргін құрбаны, мемлекет қайраткері.

1919 жылы Талдықорған ауыл шаруашылығы мектебін, 1926 жылы Мәскеудегі БК(б)П ОК жанындағы партия мектебін бітірген. 1919 — 25 жылы Талдықорған уезінде партия комитетітінің хатшысы, уездік “Қосшы” одағының төрағасы, 1926 — 37 жылы Алматы, Орал, Қостанай облыстарында, Қазақ АКСР-і жабдықтау халық комиссариатында жауапты қызметтер атқарған. 1937 жылы Қазақ КСР-і юстиция халық комиссары қызметіне тағайындалып, 1938 жылы КСРО Жоғарғы Сотына мүше болды. 1939 жылы “Халық жауларын іздестіруде табансыздық танытып отыр” деген желеумен тұтқындалып, саяси қуғын-сүргінге ұшыраған. 1953 жылы 30 желтоқсанда ақталды. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:22 тамызда туғандар
Санат:1902 жылы туғандар
Санат:Қаратал ауданында туғандар
Санат:26 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әділет министрлері
Санат:Қазақстан судьялары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Қазаншұңқыр

thumb|right
**Қазаншұңқыр** құрлық бетіндегі, мұхит-теңіз түбіндегі пішіні дөңгелек не аздап созылыңқы келген ойыс. Қазаншұңқыр тұйық немесе бір жағынан, өзен арнасында орналасса екі жағынан ашық болып келеді. Жер бетіндегі Қазаншұңқырдың мөлшері бірнеше км-ден жүздеген км-ге жетеді (мысалы, *тауаралық Қазаншұңқыр*). Қазаншұңқырлар пайда болу және геологиялық құрылысы жағынан тектоникалық, жанартаулық мысалы, кальдералар (испанша caldera – *үлкен қазан*), эрозиялық, мұздық, карстық; құрылымы жағынан тегіс табанды, ыдыс тәрізді, т.б. бөлінеді; сумен толығуына қарай ағып өтетін, ағынды, ағынсыз (құрғақшылық аймақтарда) болып ажыратылады. Су асты Қазаншұңқырлары жүздеген, мыңдаған км-ге созылады. Олар теңіз, мұхит табаны бедерінің ірі бұрыс пішінін құрайды (мысалы, Тынық мұхиттағы *Оңтүстік Қазаншұңқыр*, т.б.). Қазаншұңқырлар кейде ойыстар мен депрессияларға сәйкес келеді. 20 ғасырдыңдың ортасынан бастап техносфераның дамуына байланысты жер бетінде Қазаншұңқырлардың антропогендік (қ. Антропогендік жер бедері) түрлері көбейіп келеді. Қазақстанда Зайсан қазаншұңқыры, Алакөл қазаншұңқыры, т.б. бар.

## Мұхиттық қазаншұңқырлар
**Мұхиттық қазаншұңқырлар** - мұхит табаны шегіндегі су асты жоталармен, белестермен және қыраттармен шектелген ауқымды ойпандар. Олар өзара терең өткелдермен жалғасып жатады. Орташа терендігі 5 мың м. шамасында. Қазаншұңқырлар табаны 100-500 м биіктікте ауытқитын төбелі-жазықты бедерімен сипатталады.

## Опырылма қазаншұңқыр
Опырылма қазаншұңқыр - әктастардағы немесе басқа тау жыныстарындағы жер асты қуыстары төбесінің опырылуы немесе шөгуі салдарынан жарылымдар бойындағы телімдердің төмен түсуінен пайда болған депрессия.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геоморфология
Санат:Қазаншұңқырлар
Едіге Дәріғұлұлы Тұрсынов

**Едіге Дәріғұлұлы Тұрсынов** (10 шілде 1942 жылы туған, Алматы қаласы - 24 желтоқсан 2016 жылы Қазақстан Алматы) — әдебиеттанушы-фольклорист, филология ғылымдарының докторы (2003).

## Қысқаша өмірбаяны
Арғын тайпасының Қаракесек руының Керней бөлімінен шыққан.
* 1964 жылы ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген;
* 1964–1966 жылдары Ақмола мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясында) оқытушы
* Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер;
*1994 жылдан «Ай» журналының әдеби қызметкері болып жұмыс істеді.

## Еңбектері
* *«Древние типы носителей казахского фольклора (генезис и типология)»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
Оның ғылыми-зерттеу еңбектерінің негізгі бағыты – қазақ фольклорының көне дәуірдегі типтері, ақын-жыраулық дәстүр мен айтыс жанрының қалыптасуы, фольклор таратушылардың (ақын, сал, сері, жырау, сыншы, т.б.) пайда болу тарихы мәселелері. Тұрсынов монографиялық еңбектер 
* *«Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері»*, 1976; 
* *«Қазақ бақсы-балгерлері»*, 1997; 
* *«Возникновение баксы, акынов, сэри и жырау»*, 1999; 
* *«Древнетюркский фольклор: истоки и становление»*, 2001; 
* *«Атамекен. Казахи. История. Этнография. Культура»*, 2002) мен 40-тан астам ғылыми мақалалардың авторы.

## Дереккөздер

Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:Қазақ фольклоршылары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Қазанғап Байболұлы

**Қазанғап Байболұлы** (1891, қазіргі Түркістан облысы, Төле би ауданы, Ұзынарық ауылы – 1945) — халық ақыны, жырау.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Сайрам мен Шымкент медресесінде білім алған, жәдиттік бағытта бала оқытып, ұстаздық еткен. Жасынан ел ақындарын тыңдап, ауыз әдебиет үлгілерін бойына сіңіріп өскен. Ақындық суырып салма өнеріне жетілу барысында жыршылық жолына түсіп, қисса-дастандарды жатқа айтқан. 1934 жылы халық ақыны ретінде Қазақстан жазушыларының тұңғыш съезіне қатысқан. Осы жылдардан бастап баспасөз бетінде Қазанғап өлеңдері жиі басылып тұрды. Қазанғап “Еңсегей бойлы Ер Есім”, “Төле бидің тарихы”, “Өкірек найман туралы” деп аталатын тарихи жырлар мен “Сайыпжамал сұлу”, “Шеризат-Күлшат” тәрізді махаббат дастандарын жырлап, ел ішіне кеңінен насихаттаған. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Қазанғап қамыққан елді жырымен демеп, рух беруші үгітші ақындардың алдыңғы сапында болды. 1943 жылы Алматыда өткен ақындар айтысында Нартай Бекежановпен ақындық өнер жарыстырған өлең жолдары “Айтыс” жинағының 3 томында (1996) басылым көрді. Қазанғап ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, Қазақстан ҒА-на тапсырған. Ақынның толғау өлеңдері “Халық ақындары” (1953), “Пернедегі термелер” (1965), т.б. атпен жарық көрген. Тарихшы ғалымдар Қазанғаптың жадылық қуатын білу мақсатында арнайы  зертеу жасап, “Еңсегей бойлы ер Есім” атты 152 беттік дас­танынан 140 адам есімдері мен рулық-тайпалық атауларды, барлығы 256 жалқы есімді, “Төле бидің тарихы” атты 145 беттік дастанынан тиісінше 381 және 100, барлығы 481 жалқы есімді тапқан. Сонда 297 беттік екі дастанда 737 жалқы есім кездеседі екен. Дерекке бай болуы қиын поэзиялық шы­ғарма үшін бұл ерекше көрсеткіш. Мұның өзі Қазанғаптың дүниета­нымы мен ой өрісінің кеңдігін, есте сақтау қабілетінің мықтылығын көрсететін мысал.  Қазанғап жалпы өз өмі­рінде көлемді 8 шығарма жазған. Оның бәрін дерлік уақытында тиісті орындарға қолжазба күйінде тапсырып отырған. Атап айтсақ: “Орта жүз Дауанасбай Өкірік Найман” дастанын 1934 жылы, “Египет ханы Абдулланың қызы Сайыпжамал” дас­танын 1934 жылы, “Шеризат Күлшат” дастанын 1938 жылы, “Төрт дәруіш” дастанын 1939 жылы, "Орқа-Күлше" дастанын 1939 жылы, “Төле бидің тарихы” дастанын 1941 жылы, “Ең­се­гей бойлы ер Есім” дастанын 1941 жылы, ал “Қарсы­бай батыр” дастанын 1943 жылы ғылыми орталық кітапхана қорына тапсырған. Әлі де ұрпақтарында жарияланбаған көптеген өлеңі мен тарихи жырлары бар. Қазанғап ақынның қазір де көптеген тарихшы ғалымдардың терең зерттеуін қажет ететін шығармалары жетерлік.

## Дереккөздер

Санат:Ақындар
Санат:Қазақ ақындары
Қазаншы

**Қазаншы** – 1) қазан жасайтын шебер; 2) ас пісіретін кісі, аспаз; 3) қоғамдық жиындар мен қонақ күтуде әр үйдегі қонақтардың құрметіне қарай малдың сыйлы мүшелерін табаққа іріктеп бөле алатын, жөн-жосықты, жол-жоралғыларды жақсы білетін егде кісі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Салт-дәстүрлер
Шад

**Шад** - Батыс Түрік қағандығындағы жоғары лауазым. Қағандықтағы бүкіл ел ру-тайпа жіктері бойынша басқарылғандықтан, олардың басында Шад, шор, еркін, тарқан және бектер тұрды. Шадтар “он оқ” деген ірі он тайпаны басқарды. Қаған билігі әлсіреген, не ол жорықтарда сәтсіздіктерге ұшыраған жағдайда Шадтар өздерін қаған жариялап отырды.

## Сілтемелер
*Шығыс Түрік қағанаты
*Суяб
*Қаған
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Классикалық экономика

**Классикалық экономика** – экономикалық теориядағы экономика өзін-өзі реттеуге қабілетті‚ кез келген өндіріс тұтынуды көбейту үшін құрылады деп пайымдайтын бағыт. Осы бағыттың өкілдері (А.Смит‚ Т.Мальтус‚ Д.Рикардо‚ А.Маршалл‚ тағы басқалар) Сэй заңын белгілі бір тұрғыда әділетті деп санайды. Бұл заңға сәйкес жұмысшылар мен кәсіпкерлер өздерінің қолдарында бар технология мен ресурстарды пайдалана отырып өндіргісі келетін өнімнің бүкіл көлемін өзінен-өзі жұтып қояды. Бұл идеяны классикалық бағыттың өкілдері‚ қазіргі кезде неоклассикалық бағыттың өкілдері қолдайды. Д.Кейнс бұған қарама-қарсы көзқарасты ұсынды‚ бұл көзқарасқа сәйкес экономика өндіріс факторларының қатаң бағасы және жиынтық сұранымның мүлдем икемсіз құбылмалылығы себепті рецессиядан өз бетінше шыға алмайды. Оның үлгісінің класссикалық үлгіден негізгі өзгешелігі атаулы жалақының қысқаруы сатып алу қабілетінің абсолюттік қысқаруына апарып соқтырады деген болжамда. Демек‚ баға мен жалақыдағы ұқсас қысқару тұтынушының бұрынғыдай көлемде нақты тауарлар мен қызметтерді сатып алуына мүмкіндік бермейді.

## Сілтемелер
*Классикалық экономикалық теорияның негіздері, қосымша құн және пайда теориясы 

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық жүйелер