Византия медицинасы

нобай|
**Византия медицинасы** шамамен 400 жылдан 1453 жылға дейінгі Византия империясындағы медициналық тәжірибені қамтиды. Византия медицинасы грек-рим медицинасындағы алдыңғы қатарлы медицина қызметкерлерінің біліміне сүйенуімен ерекшеленді. Ежелгі медициналық тәжірибелерді сақтай отырып, Византия медицинасы ислам медицинасына әсер етті және Қайта өрлеу дәуірінде батыс медицинасының қайта өркендеуіне үлес қосты.

Византия дәрігерлері көбінесе оқулықтарда медициналық білімді жинақтап, стандарттаған. Олардың жазбаларында әдетте диагностикалық түсіндірмелер ғана емес, сонымен қатар техникалық суреттер де болған. Жетекші дәрігер Павел Эгина жазған жеті кітаптан тұратын медициналық жинақ медициналық білімнің ерекше жан-жақты көзі ретінде сақталған. 7 ғасырдың соңында жазылған бұл жинақ келесі 800 жыл бойы стандартты оқулық болып қала берді. Бұл жинақтау дәстүрі 10-20 ғасырларда ятрософия деп аталатын медициналық шығармалар жанрында жалғасты.

Кейінгі ежелгі дәуір медицина ғылымындағы төңкерісті тудырды, ал тарихи жазбаларда азаматтық ауруханалар жиі айтылады (дегенмен, шайқас алаңындағы медицина және соғыс кезіндегі сұрыптау Рим империясынан әлдеқайда бұрын құжатталған). Константинополь орта ғасырларда медицина орталығы ретінде ерекшеленді, оның қиылысында орналасқан жері, байлығы және жинақталған білімі оны нығайтты.

## Шығу тегі
Мүмкін, ең алғашқы Византия дәрігерлерінің бірі шамамен 515 жылы Олибриус императорының қызы Анисия Юлиана үшін жасалған Диоскоридтің Вена қолжазбасының авторы болған шығар. Көптеген Византия дәрігерлері сияқты, бұл автор да өз материалдарын Гален мен Гиппократ сияқты ежелгі дереккөздерден алған, дегенмен Византия дәрігерлері грек және рим дереккөздерінен сақталған білімді кеңейткен. Медициналық білімнің ең көп таралған Византия құрастырушысы Орибасий көбінесе қате болып шыққан тұрақты медициналық болжамдарға назар аударған. Оның кейбір еңбектері, басқа Византия дәрігерлерінің еңбектерімен қатар, латын тіліне және ақырында Ағартушылық дәуірінде және Ақыл-ой дәуірінде ағылшын және француз тілдеріне аударылған.

XIII ғасырдағы дәрігер Николай Мирепсостың тағы бір Византия трактаты 1651 жылға дейін Париж медицина факультетінің негізгі фармацевтикалық кодексі болып қала берді, ал Деметриос Пепагоменостың (XIII ғасыр) подагра туралы қысқаша Византия трактатын 1517 жылы Венецияда Византиядан кейінгі гуманист Маркус Мусурус латын тіліне аударып, жариялады. Сондықтан, Византияның Ренессанс кезіндегі ежелгі медициналық білімнің «тасымалдаушы» ретіндегі бұрынғы бұрмаланған түсініктері дұрыс емес деп айтуға болады. Мысалы, XII ғасырдың аяғындағы итальяндық дәрігерге (Салернолық Роджер) Византия дәрігерлері Аэций мен Александр Траллестіктің, сондай-ақ Эгиналық Павелдің трактаттары әсер еткені белгілі.

Византияның соңғы ұлы дәрігері 14 ғасырдың басында Константинопольде өмір сүрген Иоанн Актуарий болды. Оның зәрді зерттеу жұмысы урологияны одан әрі зерттеудің негізін қалады. Дегенмен, 12 ғасырдың аяғынан 1453 жылы Константинополь құлағанға дейін медициналық білімнің одан әрі таралуы өте аз болды, бұл негізінен империяның Латын империясы ретінде қалпына келтірілгеннен кейін екі майданда да бастан кешірген қиындықтары және оба мен соғыс салдарынан Константинополь халқының азаюына байланысты болды. Соған қарамастан, Византия медицинасы Батыс Еуропа дағдарысқа ұшыраған кезде жасалған жаңа жаңалықтар үшін де, ежелгі грек және рим білімдерін жинау және оны Ренессанс кезінде де, бүкіл ислам әлемінде тарату үшін де өте маңызды.

## Ауруханалар
Византия империясы гүлденген медициналық мекемелері бар алғашқы империялардың бірі болды. Византия империясына дейін Рим империясында сарбаздар мен құлдарға арналған арнайы ауруханалар болған. Дегенмен, бұл мекемелердің ешқайсысы көпшілікке ашық болған жоқ.  Византиядағы ауруханаларды бастапқыда шіркеу кедейлерді негізгі қолайлылықтармен қамтамасыз ету үшін құрған. Ауруханалар әдетте ерлер мен әйелдерге бөлінді. Бұл ауруханалардың қалдықтарын археологтар таппағанымен, Византия империясының ауруханаларының жазбаларында ашық ошақтың негізгі ерекшелігі бар үлкен ғимараттар сипатталған. Византия империясының мекемелері қазіргі заманғы ауруханалардың прототипіне айналды.

Алғашқы аурухананы Антиохиялық Леонтий 344 пен 358 жылдар аралығында салған және шетелдіктер мен қоныстанушылар баспана таба алатын орын болған. Сол уақытта Константинопольдегі ауруханалар мен монастырларды басқаратын диакон Марафоний болды. Оның басты мақсаты — византия қалаларының негізгі бөліктерін ауруханалармен безендіру арқылы қалалық эстетиканы жақсарту болды. Бұл алғашқы ауруханалар негізінен кедейлерге арналған. Назианзиндық Григорий аурухананы аспанға апаратын баспалдақпен атап, оның негізінен хоспис пен жетімдер үйі ретінде қызмет еткенін меңзеген, себебі созылмалы немесе өлімге әкелетін науқастардың азабын жеңілдету мақсатында, сауығуды ынталандыру емес.

Ғалымдар бұл институттардың шіркеу тарапынан неге құрылғанын талқылайды. Осыдан кейін көп ұзамай Кесариялық Василий науқастарға арналған орын ашты, онда науқастар мен үйсіздерге арналған баспана болды.

IV ғасырдың ортасы мен соңында ауруханалар құрылғаннан кейін, ауруханалар империя бойынша таралды. 5-ғасырдың басында ауруханалар Жерорта теңізі арқылы Остия, Рим және Гиппоға таралды. Алайда, бұл Византия Африкасы мен Италияда ауруханалардың кеңейуіне себеп болмады. Византия, Мысыр мен Сирияда да бесінші ғасырда ауруханалар болғаны туралы дәлелдер бар. Сирияда аурухана «Эдесса Раббуласының өмірі» құжаттарында сипатталған аурухана қонақтарына таза киім мен жаймалар берді. Сонымен қатар, Раббула епископы мен Эдессадағы аурухана науқастар мен кедейлерге арналған алғашқы аурухана ретінде танымал.

VI ғасырдан кейін ауруханалар жиі құрыла қоймады: олар қоғамдық өмірдің қалыпты бөлігіне айналды. Жаңа ауруханалардың салынуы туралы дәлелдер Михаил Пселлостың *хронографиясынан* алынған. Ол өз кітабында императорлар Василий I, Римдік I Лекапинос және Константин IX Константинопольде орналасқан жаңа ауруханалар салғанын сипаттайды. Константинопольден тыс жерде Салоникадағы аурухананың дәлелдері бар, ол науқастарына төсек-орын мен баспана берумен қатар, 12 ғасырда науқастарға дәрі-дәрмек таратқан  . Қазіргі уақытта «Вена Диоскориді» деп аталатын 5 ғасырдағы Византия қолжазбасы сол қалада құрылғаннан кейін мың жылға жуық уақыт өтсе де, Константинопольдегі ауруханалар үшін оқу құралы ретінде пайдаланылды; қолжазбадағы шеткі бөліктер жазылған, сондықтан оны 1406 жылы Натаниэль есімді грек медбикесі қалпына келтіруді бұйырды.

Орта ғасырлар бойы империядағы ауруханалардың нақты санын анықтау қиын. Кейбір сарапшылардың бағалауы бойынша, олардың саны 160-тан асқан. Бұл ауруханалардың көлемі әртүрлі болды. Константинопольдегі сияқты ірі ауруханаларда екі жүзден астам төсек болған деп есептеледі. Дегенмен, сол кездегі басқа ауруханалардың көпшілігінде бірнеше ондаған төсек болған.

## Тәжірибе
Византия империясының медициналық тәжірибесі грек дәрігері Гиппократ пен римдік (этникалық грек) азамат дәрігері Галеннен бастау алған. Ежелгі грек медициналық идеяларын қолданудың дәлелі Византия дәрігерлерінің ауруларды диагностикалау үшін темпераментке сүйенуінен көрінеді. Византия дәрігерлері Гиппократтың дененің төрт темпераменттен тұратыны туралы теориясын ұстанды: қан, қақырық, сары өт және қара өт. Бұл темперамент белгілі бір жыл мезгілдерімен, ыстық немесе суық, құрғақ немесе ылғалдымен байланысты болды. Бұл темпераменттерді анықтау үшін Византия дәрігерлері Галеннің еңбектеріне қатты сүйенді.

Византия диагностикалық әдістері дәрігердің пациенттің тамыр соғысы мен зәрін бақылауына бағытталған. Сонымен қатар, кейбір аурулар үшін дәрігерлер нәжісті, тыныс алу жиілігін және сөйлеуді тексеруі мүмкін. Тамыр соғысы саласында дәрігерлер Галеннің ілімдерін ұстанып, тамыр соғысын өлшемі, күші, жылдамдығы, сериялардың жиілігі және қаттылығы немесе жұмсақтығы бойынша анықтады. Византия дәрігері Иоанн Захариас Актуариос дәрігерге ерекше сезімтал қол мен таза ақыл қажет деп тұжырымдайды. Джон Захариас Актуариос урология саласында да үлкен ықпалға ие болды. Византия диагностикасында зәр әртүрлі ауруларды анықтау үшін қолданылды. Иоанн Захариас Актуариос зәрді он бір түрлі бөлімге бөлетін колба жасады. Колбада шөгінді немесе әртүрлі түстер пайда болған бөлім дененің басқа бөлігіне сәйкес келді. Мысалы, колбаның жоғарғы жағында лайлылық болса, бұл бас инфекциясы деп саналды.

Адамның темперамент түрін пульс немесе зәр шығару арқылы анықтағаннан кейін, дәрігерлер диетаны өзгерту, дәрі-дәрмектер немесе қан алу арқылы артық «әзілді» кетіруге тырысады. Адамдарды емдеудің тағы бір жолы хирургиялық араласу болды. Эгиналық Павел хирургияның алдыңғы қатарында болды. Ол грыжаны қалпына келтіру операциясын былай сипаттайды: «Ісіктің үстінен шапқа дейін үш саусақ кеңдігінде кесіп, қабықшалар мен майды алып тастап, ішперденің ортасын белгілі бір нүктеге дейін көтергеннен кейін, зондтың тұтқасын кигізіңіз, оның көмегімен ішектер терең басылады. Осылайша, зонд тұтқасының екі жағында пайда болған ішперденің шығыңқы бөліктері тігістермен біріктірілуі керек, содан кейін біз зондты ішпердені кеспей немесе аталық безді немесе басқа нәрсені алып тастамай, жаңа жараларға қолданылатын аппликациялармен емдейміз». Осы уақытта басқа да хирургиялық араласу түрлері орын алды және олар Пауль Эгинаның «*Медицинаның көрінісі» еңбегінде сипатталған.* Бұл еңбекте қырықтан астам операция түрі және он беске жуық хирургиялық құрал туралы айтылады. Сонымен қатар, адамдар «аконетес» деп аталатын хирургиялық құралдардың тазалығын сақтау үшін жұмысқа алынғаны анық. Бұл Византия ауруханаларында хирургияға қаншалықты көңіл бөлінгенін көрсетеді.

Хирургиялық араласудан басқа, фармацевтикалық препараттар да ауруды емдеудің кең таралған әдісі болды. Траллестік Александр ауруларды емдеу үшін қолданған алты жүзден астам дәрі-дәрмек туралы жазған. Оның *«Он екі кітабы*» қазіргі дәрігерлер депрессия деп атайтын «меланхолия» деп атаған ауруды қоса алғанда, барлық ауруларды емдеу үшін дәрі-дәрмектің қолданылуын мысалға келтіреді. Бұл дәрі-дәрмектердің кейбіреулері, мысалы, колхицин, бүгінгі күнге дейін қолданылады. Траллестік Александр Византияның ең маңызды дәрігерлерінің бірі болды және медицинаның Византия өміріне қалай үлкен әсер еткенін көрсетті.

Сиам егіздерінің ажырасуы туралы алғашқы жазба 900 жылдары Византияда тіркелген. Біріктірілген егіздердің бірі қазірдің өзінде қайтыс болғандықтан, хирургтер өлі егізді тірі қалған егізден ажыратуға тырысты. Нәтиже ішінара сәтті болды, себебі қалған егіз бөлінгеннен кейін үш күн өмір сүрді. Қосымша егіздердің келесі ажырасу жағдайы бірнеше ғасырдан кейін 1689 жылы Германияда тіркелді.

## Шіркеудің рөлі
Христиан діні ауруханалардың құрылысы мен жұмысында маңызды рөл атқарды. Олардың көпшілігін тиісті префектураларындағы епископтар құрып, басқарды.  Ауруханалар әдетте шіркеулердің жанында немесе айналасында салынды, және құтқарылу арқылы емдеу идеясына үлкен мән берілді. Медицина сәтсіздікке ұшыраған кезде дәрігерлер пациенттерінен дұға етуді сұрады. Медицина мен дәрігерлердің қамқоршысы Космас пен Дамианның белгішелері көбінесе бұған ықпал етті.

Христиан діні қайырымдылық идеясын таратуда да маңызды рөл атқарды. Орегон мемлекеттік университетінің тарихшысы Гэри Фернгреннің (ежелгі медицина мамандығы бойынша ежелгі грек және рим тарихының профессоры) сөзімен айтқанда, медицина «барлығына қолжетімді және... қарапайым» болды.

Нақты медициналық тәжірибеде христиандық ықпалдың дәлелдері бар. Иоанн Захариас Актуариос эпилепсияны емдеу үшін перлиттік өсімдікпен араластырылған қасиетті суды қолдануды ұсынады.

## Тағы қараңыз
* Эгиналық Павел
* Жеті кітаптан тұратын медициналық жинақ
* Ортағасырлық ислам әлеміндегі медицина
* Веналық Диоскоридтер
* Ортағасырлық медицина
* Медицина тарихы

## Дереккөздер

## Қайнары
* Альбрехт Бергер, *Das Bad in der byzantinischen Zeit*. Мюнхен: Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie, 1982 ж.
* Франсуа Бериак, *Histoire des lépreux au Moyen-Âge: Une Société d'Exclus*. Париж: Имаго, 1988 ж.
* Крисси Бурбу, *Византия Критіндегі денсаулық және ауру (б.з. VII-XII ғасырлар)*. Ашгейт, 2011.
* Marie-Hélène Congourdeau, «La médecine byzantine: Une revaluation nécessaire,» *Revue du Praticien* 54/15 (15 қазан 2004): 1733–1737.
* Венанс Грумель, «La profession médicale à Byzance à l'époque des Comnènes» *, Revue des études byzantines* 7 (1949): 42-46.
* Тимоти С. Миллер және Джон В. Несбитт, *Жүріп келе жатқан мәйіттер: Византия мен ортағасырлық Батыста алапес*. Итака, Нью-Йорк-Лондон: Корнелл университетінің баспасы, 2014.
* Джон Скарборо, ред., *Византия медицинасы бойынша симпозиум*, *Дамбартон Оакс мақалалары* **38** (1985). ISBN: 0-88402-139-4.
* Оусэй Темкин, «Византия медицинасы: дәстүр және эмпиризм», *Дамбартон Оакс мақалалары* **16**: 97-115 (1962) JSTOR-да

## Сілтемелер
* Веналық Диоскоридтер
* Дено Геанакоплос
* Эгинадан шыққан Павел: Кішірейткіш — Сан мен мұрынның сынуы туралы

Санат:Византиядағы ғылым