open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фарада

**Фарада**, фарад — электр сыйымдылықтың бірліктердің халықаралық жүйесіндегі бірлігі. Ол қысқаша: Ф (қазақша) не Ғ (халықар.) арқылы белгіленеді. Электр сыйымдылық бірлігінің бұл атауы М.Фарадейдің құрметіне аталған. 1Ф — 1 Кл зарядтың конденсатор астарларында 1 в-қа тең потенциалдар айырмасын туғызатын конденсатор сыйымдылығы. СГСЭ жүйесіндегі сыйымдылық бірлігі: 1см=109 Фарада Көбінесе Фараданың: микрофарада (1мкФ=10–6Ф) және пикофарада (1пФ=10–12Ф) деп аталатын үлестік бірліктері пайдаланылады.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Физика
Санат:Өлшем бірліктері
Брахисинклиналь

**Брахисинклиналь** — ( — қысқа және синклиналь) — бір-бірімен жымдаса астасқан тау жынысы қабаттарының қысқа синклинальдік иілім (қатпар) түрі. Иілімнің ең төм. нүктесі иілім құлпы деп аталады. Брахисинклинальдың бет көрінісі сопақ болып келеді, оны құрайтын тау жынысы қабаттарының жиынтығы бір-біріне кигізілген сопақша сақиналар тәрізді (суретті қ.). Брахисинклинальдың ядросында тау жыныстарының ең жас қабаттары, ал қанаттарында көне қабаттар орналасады. Брахисинклинальдың үлкен осінің кіші осіне қатынасы 3:1 — 10:1 шамасында болады. Ені мен ұзындығы шамалас Брахисинклинальдар мульда деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Ақтоған (Меркі ауданы)

**Ақтоған** — Жамбыл облысының Меркі ауданындағы, Ақтоған ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Меркі ауылынан батысқа қарай 4 км-дей жерде, далалық белдемде, Алматы-Тараз автомобиль жолының тау жақ беткейінде орналасқан.

## Халқы

Бұрынғы "Большевик" ұжымшары негізінде өндірістік кооператив жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Тілеміс атындағы орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, емхана бар.

## Ауыл тарихы
Ауыл тұрғындарының ата-бабалары тау етегіндегі "Үш Ойрандының сайы" деп аталатын "Ақтікен", "Молалы", "Ойранды" деген жерлерді мекендеген. Міне, осы елді мекендер біріктіріліп, 1929 жылы артель болып ұйымдастырылғанда №2 ауыл атанды. Кейін "Ақтікен" колхозы деп аталды. Сауатсыздықтың салдарынан немесе орыс тілділердің тілге жатық болуы үшін "Ақтікен" сөзі "Ақтоған" деп бұрмалап жазған.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Брахмапутра өзені

left|thumb|Дибругарһтан күн батысының көрінісі
thumb|right|400px|Солтүстікшығыс Үндістан мен Бангладеш аймақтарындағы өзен картасы
**Брахмапутра өзені**, Брамапутра — Қытай, Үндістан және Бангладеш жерімен ағып өтіп, Бенгал шығанағына құяды. Ол Тибетте – Мацанг, Цангпо, Гималай тауында — Диханг, Үндістанда – Брахмапутра, Бангладеште – Джамуна деп аталады. Ұзындығы 2900 км, алабының ауданы 506 мың км². Гималайдың солтүстік беткейі мен Кайлас жотасының оңтүстік беткейіндегі бірнеше шағын өзендердің қосылуынан басталады. Джамда өзені сағасынан төменірек ( 95Ә ш. б.) Тангла жотасы мен Гималайды кесіп өтеді, Ганг жазығына шыққан соң ағысы баяулайды. Ганг өзенімен атырауы бір (80 мың км²). Басты салалары: Нау, Чорта-Цангпо, Рага-Сангпо, Ньянгчу, Субансири, т.б. Брахмапутраның суы қыста азаяды, көктем мен жазда тасиды. Шығанаққа құяр тұсындағы жылдық орташа су ағыны 12 мың м3/с, жаз айларында 15 мың м3/с-қа жетеді. Құйылысынан 1290 км-ге дейін кеме жүзеді. Суы егін суаруға пайдаланылады. 
[thumb|240px|left|[Spot серігінен өзен суреті]] 
thumb|Өзен маңы су басқан қоныстар
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
## Дереккөздер



Санат:Бангладеш өзендері
Санат:Қытай өзендері
Санат:Үндістан өзендері
Санат:Тибет өзендері
Санат:Ассам өзендері
Санат:Халықаралық Азия өзендері
Әлібек Зілқараұлы

**Әлібек Зілқараұлы** (шамамен 1815 — 1876 жылдары өмір сүрген) — би, батыр. Ақан серінің өкіл әкесі. 

Шыққан тегі сонау Арғын тайпасының Атығай Андағұл руынан. 
Әкесі Зілқара Байтоқаұлы атақты ақын, композитор, Көкшетау округінің аға сұлтаны болған. Қазақ елі Әлекеңді «Әлібек батыр» деп атайды. 

Арыстан, Біржан, Орынбай ақындармен дос болған. Әлсіздерге қорған болып, әділеттілігімен аты шыққан. Озбырлардан жапа шеккендер келіп паналаған. Ақан сері Әлібек өлгенде көпке белгілі “Қараторғай” әнін шығарған. “Арысым, ел қорғаны, батырым-ай, Айырылдым қапияда сенен неғып?! Тәңірдей сыйынатын Әлекем-ай, Жүргейсің әруағыңмен елді қорғай” деген жолдары Әлібекке арналған. Әлібектің Біржанға айтқан: “Батыр жүрегін еліне береді, жанын құдайға береді, ал намысын ешкімге бермейді”, Орынбайға айтқан “Тірілердің өлмейтін жері, өлілердің мекені — кітап” деген қанатты сөздері күні бүгінге дейін ел жадында сақталған.

## Дереккөздер


Санат:1815 жылы туғандар
Санат:1876 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ батырлары
Брахми жазуы

**Брахми жазуы** — үнді буын жазуының ең көне түрінің бірі. Солдан оңға қарай жазылады (екіншісі — кхарошти, оңнан солға қарай). Брахми жазуымен жазылған ең көне жәдігерлер — Ашока патшаның (б.з.б. 272 — 232) Буддаға қатысты жарлықтары. Бұлар, көбінесе, жартастар мен бағаналарға ойып жазылған. Брахми жазуы әліпбиінде буындық таңба саны — 31, дауысты дыбыстар таңбасын — 4 және белгілі бір дыбыстың мұрыннан айтылатынын көрсететін ерекше таңба (анусвара) тағы бар. Брахми жазуының қайдан шыққаны белгісіз. Үнді ғалымдары  мұны б.з.б. 3 — 2 мыңжылдықтардан сақталған Мохенджо-Дародан табылған ежелгі үнді жазбасымен байланыстыра қарап, ұлттық мұра деп есептейді. Неміс ғалымдары финикия жазуынан шыққан дейді. Үндістан, Цейлон мен Орталық Азияның кейбір аймақтарында кейінгі замандарда жазылған жазулардың баршасы Брахми жазуынан өрбіген.
Лингвистикалық деректер
Брахми жазуының түрлері.
Брахми жазылуының негізінде индиялық жазудың үш бұтағы қаланды:
#Солтүстік
* Гупта
*Тибет
* Нагари
* шарада
* невари
* бенгал
* Ория
* гуджарат
* гурмукхи

#Оңтүстік
* грантха
#Оңтүстік-Шығыс
* сингал
* бирман
* кхмер
* лаос
* тай
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Ақтолыс ана

**Ақтолыс ана** (шамамен 1600 — 55 ж.) — есімі ел есінде сақталған көріпкел және емші. Есімханның замандасы Жарлықамыс батырдың інісі Жалаңның зайыбы. Жасынан көріпкелдік қасиетімен аты шыққан. Ақтолыс ана айтыпты дейтін аңыз-әфсаналар көп. Ақтолыс ананың Ақбикештен бір ерекшелігі — елшілікпен айналысқан. Сондықтан халық оны әрі емші, әрі көріпкелі ретінде құрметтеген. Оның кейінгі ұрпақтарынан Сары мырза (Ресейге қазақ елшілігін басқарып барған елші), Бөрібай батыр, Тауасар батыр, Шаппа би, Қыдырәлі би т. б. қайраткерлер шыққан.

## Дереккөздер


## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Тарих
Брахманшылдық

**Брахманшылдық** — Үндістандағы діни касталардың бірі — брахмандар ұстанатын сенімдердің ғылыми атауы. Брахманшылдыққа тән сипат — көп құдайлар мен ата-бабаға сиыну. Басты құдайлары: әлемді жасаған және оның бейнесі болып табылатын Брахма, табиғаттың жасампаз күштерінің бейнесі іспеттес қайырымды Вишну, қаїарлы Шива. Брахманшылдықтың негізінде табиғаттың жаны бар және тірінің бәрі өлгеннен кейін өзгеше бір жан иесі болып қайта тіріледі деген түсінік жатыр. Ол түсінік бойынша, адам қайта тірілгенде өткен өміріндегі жақсы ісіне қарай қоғамда неғұрлым жоғары орынға ие болады немесе аспан тұрғынына айналады, жаман ісіне қарай қоғамда төменгі орынға ие болады немесе жануарға не өсімдікке айналады. Брахманшылдық Буддашылдықпен бәсекелесе отырып және оның ықпалымен б.з. 1-мыңжылдығында жаңғырып, индуизмге негіз болды.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Дін
Әбу Саийд Абдаллаһ әл-Бәйзауи

**Әбу Саийд Абдаллаһ әл-Бәйзауи**, Әбу Сайид Абдаллаһ бин Мұхаммед бин Әли Әбу-л-Файр әд-Дин әш-Ширази әл-Бәйзауи (т. ж. б. — деректерде әр түрлі көрсетіледі: 1282; 1286; 1291/99, 1310, 1326) — хадисші, тіл маманы, заңгер, философ, тарихшы. Ширазда, Тебризде қазы болған. Ол “Әнуар әл-тәнзил уә асрар әл-тә уил” (“Дүниенің аян беруі және түсінік сырлары”), “Минһадж әл-усул ила ул-усул” (“Заңтану негіздерін білу жолы”), “Низам әл-тауарих” (“Жүйелі баяндаудың тарихы”) аталатын т.б. бірқатар еңбектер жазған. Соңғы еңбекте “Евфраттан Жейхунға және араб иеліктерінен Хожант маңына дейін созылған Иран жерінің билеушілері мен патшалар әулеті тарихының қысқаша шежіресі” баяндалған. Шамамен 1275 — 76 ж. жазылған бұл шығарма: 
# он пайғамбардың тарихы (Адам атадан бастап);  
# Иранның ежелгі патшаларының 4 әулетінің тарихы (мифтік патшалардан Сасан әулетіне дейін);  
# араб халифалары үш әулетінің тарихы;  
# бұдан кейінгі сегіз әулеттің тарихы (Ирандық монғолдармен аяқталады) атты төрт бөлімнен тұрады. Шығармада Қазақстан тарихына қатысты мағлұматтар да кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:XIV ғасыр
Санат:Мұсылман заңгерлер
Санат:Мұсылман тарихшылар
Санат:Философтар
Халел Мұхамеджанұлы Әділгереев

**Халел Мұхамеджанұлы Әділгереев** 1904 жылы 28 сәуірде қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Тайпақ ауданы, Қырыққұдық ауылында дүниеге келген. 1974 жылы  қазан айының 17 күні  Алматы қаласында дүние салады. Көрнекті тарихшы. 1932 жылы Қазан шығыс педогокикалық институтын бітірген. 1939 жылдың қазанның 29 жүлдызында “ХVІІІ-ХІХ ғасырларда қазақтарда төлеңгіттер әлеуметтік тобының пайда болуы, рөлі және эволюциясы” деген тақырыпта диссертация қорғап, қазақтар арасында тұңғыш  тарих ғылымының кандидаты атағын алды. 1934 - 1942 жылдар, 1946 — 1951 жылдар және 1954 — 1974 жылдар аралығында Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының деканы, директоры, кафедра меңгерушісі, доценті қызметтерін атқарды. 1942 — 1946 жылдары арасында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1951 — 1954 жылдары  Шымкент мұғалімдер институтында қызмет еттеді. Әділгереев қазақ әдебиеттанушылары мен тарихшыларының тұрпайы социологиялық  әдістемелеріне қарсы шығып, шоқантануды бастаушылардың, Асфендияров Санжар Жафарұлы туралы алғаш қалам тартқандардың бірі болды. 1837 — 1947 жылдары Кенесары Қасымов бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы жөнінде тарихшы Ермұхан Бекмахановтың тұжырымдамасын қолдағаны үшін  саяси қуғынға ұшырады. 
## Шығармалары
Шоқан Уәлихановтың саяси-әлеуметтік көзқарастары, “Әдебиет және искусство”, 1941 жылы, 1-саны; К истории образования казахского народа, Вестник АН КазССР, 1951 жылы, 1-саны; Абай Кунанбаев — как демократический мыслитель, Ученые записки КазПИ им. Абая, 1955 т.б.

 

 

Санат: 1904 жылы туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Ақтопалаң

**Ақтопалаң (Enterotoxemіa)** — көктемде және күзде ұсақ малда кездесетін, жұқпалы ауру. Ақтопалаң  1910 жылдан белгілі. Аурудың қоздырғышы *Clostrіdіum perfrіngens* тобындағы С және Д типтес анаэробты микробтар. 

Ол топырақта, тері мен жүн арасында 2-3 жыл сақталады. Ақтопалаңды кейде “езілген бүйрек”, “шөп ауруы”, “секіртпе”, “жыбырлақ” деп әртүрлі атайды. Ақтопалаңмен буаз және жаңа төлдеген қойлар жиі ауырады. Аурудың өрбуіне көктемде көк шөптен іштің кебуі және ішектегі таспа құрттар әсер етеді. Ауру Қазақстанның оңтүстік аудандарында және Ақтөбе облысында жиі ұшырасады. Ауырған қой қатты күйзеліп, әлсірейді, аяқтарын серпіп, денесі дірілдеп, аузы-мұрнынан қанды көбік ағады, іші өтеді, 2-3 тәулікте өледі. 

Аурудың жіті түріне шалдыққан қойды емдеуге келмейді, ал созылмалы түрінде гиперимммунды қан сарысуына антибиотик қосып салады. Аурудың алдын алу үшін көктемгі жайылымға шығудан 2 ай бұрын қойларға қанықтырылған поливалентті анатоксин вакцинасын егеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Биология
Санат:Зоология
Санат:Ауыл шаруашылығы
Альфред Эдмунд Брем

**Альфред (Адольф) Эдмунд Брем (Brehm)** *(2 ақпан 1829 жылы, [[Тюрингия]]дағы [[Рентендорф]]та туған – 11 қараша 1884 жылы, сонда қайтыс болған)* – неміс зоологы, саяхатшы. 
## Білімі
Иен университетін бітірген. 
## Ғылыми жұмыстары
*1863–67 жылдары* Гамбургтегі хайуанаттар бағында директор болған. *1867–76 жылдары* Берлинде аквариум салдырып, оның жұмысына жетекшілік еткен. Египет, Нубия, Судан, Абиссиния, Испания, Норвегия, Батыс Сібірге жасаған саяхаты кезінде жануарлар дүниесі жөнінде көптеген мәліметтер жинап, он томнан тұратын *«»* деген еңбегін жазды *(1863–69 жылдары)*. Бірқатар шет тілдеріне аударылған бұл еңбектің көпшілікке табиғаттану білімін таратуда маңызы зор болды. Брем Сібір мен солтүстік-батыс Түркістанға *(1877 жылы)* саяхат кезінде Семейде болып, кейін бұл сапары жөнінде *«Қырғыздардың тұрмысы мен отбасы»* *(1894 жылы)*, *«Дала көшпенділері – малшылар»* *(1896 жылы)* деген еңбектері жарық көрді. Онда Қазақстанның табиғи байлықтарымен қатар қазақтардың тұрмысы, әдет-ғұрпы, олардың айрықша қонақжайлылығы, әнге, музыкаға деген ерекше дарындылығы, тілінің мәнерлілігі жөнінде айтылады.    

## Шығармалары

1. "Жануарлар тіршілігі", 1894 ;

2. “Қырғыздардың тұрмысы мен отбасы“, 1894;

3. "Дала көшпенділері – малшылар»", 1896;

## Сілтемелер

1. «Брем Альфред Эдмунд» 

2. «БРЕМ»

## Дереккөздер</span>


Санат:1829 жылы туғандар
Санат:1884 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия зоологтары
Санат:Германия саяхатшылары
Әділдік

**Әділдік**, **Әділеттілік** (арабша  әдл) — 
#**әділдік**, әділқазылық, шыншылдық; 
#турашылдық, адалдық, дұрыстық; әділет — 1) әділқазылық; 2) юстиция — дәстүрлі құқықтық мәдениетте адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастың белгілі тәртібіне тікелей қатысты принцип, адамның қоғам алдындағы ғана емес, сонымен бірге қоғамның тұлға үшін де жауаптылығын көрсететін, адамның өмір сүру жағдайлары мен сапасын білдіретін әлеуметтік-этикалық категория. 
Әділдік — ізгіліктің ірге тасы. “Кімде-кімнің әділдігі жоқ болса, оның ұяты да жоқ” (Абай). 
Әділдік  уақыт ағынында өзгеріп отырады. Оның алғашқы түріне көне қоғамдағы “жазалаушы әділеттілік”  деген жатады. “Қанға қан, жанға жан”, талион, кек алу принциптері ілкі санада әділдік саналды. Қылмыс пен жаза, әрекет пен айыптау мәселелері әділдіктің осы түсінігімен түбірлес. Қоғамдағы меншіктік қатынастардың қалыптасуына байланысты жазалаушы әділдіктің орнына оны тепе-теңдік тұрғыдан түсіну алдыңғы қатарға шықты. Қоғамдық байлықты барлығына бірдей үлестіру идеясы әділдік талабына айналды. Бұл ұран желеуімен талай қантөгістер, революциялар, бүліктер жүріп жатты. Әлеуметтік әділетті орнатамыз деген желеумен бір ғасырға жуық коммунистер өз халықтарына бақытсыздық әкелді. Социолизм қоғамы “байлық — бұл әділетсіздік, ол кісіні аздырады, адам неғұрлым кедей болса, оның руханилығы жоғарылай түседі” деген жаңсақ пікірді құлаққа құйып келді. Шын мәнісінде, қабілеті мен білігі тең емес адамдарға мүлікті бірдей үлестіріп беру әділетсіздіктің айқын көрінісіне жатады. Мұндай түсінік әлеуметтік енжарлыққа әкеп соғады. Алайда, әлеуметтік теңдік — өркениетті қоғам құрудың басты шарты. Адамдар құдай алдында, әдеп, құқық, заң алдында тең және бірдей мүмкіндікке ие.

Нарықтық қоғамда “мүмкіндіктер теңдігі мен әділеттілігі ” деген өмірлік принцип кең етек жайған. Қоғамдық қатынастар әрбір адамның өзіндік мақсатына жету мүмкіндіктерін шектемеуі керек. Әділдіктің басты өлшемі — адам құқықтары теңдігінің жүзеге асуы. “Нәтижелер теңдігі” қоғамдық байлықты өмірде табысқа жете алмаған адамдардың пайдасына қайта бөлуге әкеледі. Бұл экономиканың даму ынталылығын азайтады. Мысалы, дәрігер мен санитардың, профессор мен ассистенттің еңбегін тең бағалау әділетсіздікке жатады. Алайда қоғам мүліктік теңсіздікті тым шарықтатып жібермеуге тырысуы қажет. Қоғам үшін пауперлер мен люмпендердің, кедей адамдардың қатары көбеюі қымбатқа түседі. Ол қоғамдық ынтымақтастық пен тұрақтылыққа кері әсерін тигізеді.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Уағыз - насихаттар
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Ақтөбе (Қызылорда облысы)

**Ақтөбе** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Ақтөбе ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жосалы ауылынан оңтүстікке қарай 42 км-дей жерде, шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2066 адам (1087 ер адам және 979 әйел адам) болса, 2009 жылы 2214 адамды (1154 ер адам және 1060 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1996 жылға дейін "Чапаев" ауылы аталды. 1997 жылы ұжымшар негізінде Ақтөбе өндірістік серіктестігі ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік пункт, тұрмыс қажетін өтеу мекемесі бар. Ауыл арқылы Қызылорда — Ақтөбе автокөлік жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
Әбу Саийд Абд әл-Кәрім ас-Самани

** Әбу Саийд Абд әл-Кәрім ас-Самани**, Әбу Сайид Абд әл-Кәрім ибн Мұхаммед ибн Мансұр ас-Самани (1113, Мерв — 1167) — тарихшы. Тегі — араб. Білімді отбасынан шыққан. Жастайынан жетім қалып, туыстарының тәрбиесінде өскен. 1135 жылдан бастап Орта және Алдыңғы Азияның бірқатар қалаларын аралаған. Нишапурде, Исфаханда, кейін Бағдадта (1136 — 43/44) тұрған. Білімін толықтыру мақсатында Хамадан, Сирияның бірқатар қалалары мен Иерусалимде болды, Рей, Тус, Месопотамия мен Хиджазды кезді. 1143 ж. Мервке оралып, әл-Ахмадия медресесінде дәріс берді. Дәстүрлі ғылым саласында “Мерв тарихы” (20 томнан астам); геогр. сөздік, “Китаб әл-ансаб” (“Генеалогиялық есімдер кітабы”) т.б. еңбектер жазды. Солардың ішінде соңғы аталған еңбегі Орта Азия, Хорасан жөнінде тарихи, өмірбаяндық, геогр. мәліметтерге толы. Онда тегі, руы, шыққан жері, мамандығы т.б. бойынша жүйеленген атақты адамдардың есімдері әліпби тәртібімен берілген.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Ақтөбе ауыл шаруашылық колледжі

**Ақтөбе ауыл шаруашылық колледжі** — мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. 1977 ж. Ақтөбе ауыл шаруашылық техникумы болып ашылған. 1996 ж. Ақтөбе ауыл шаруашылық колледжі болып аталды. Колледжде мал дәрігері, менеджмент, экономика, бухгалтерлік есеп және қадағалау, ауыл шаруашылығын механикаландыру, автоматтандыру және электрлендіру, агрономия мамандары даярланады. Сырттай оқытатын бөлімі бар.
## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы колледждері
Брест қорғанысы

**Брест қорғанысы** — Ұлы Отан соғысының алғашқы күндері жау соққысына ерлікпен тойтарыс берген КСРО-ның шекаралық шебіндегі қаїармандық соғыс қимылы. 1941 жылы 22 маусым күні қамалда 7-атқыштар батальоны, атқыштар корпусының штабтық және шаруашылық бөлімшелері, застава, шекаралық отряд, НКВД әскері және медсанбат болған. Қорғандағы адамдар саны 7 — 8 мыңнан аспаған, бірақ жау қамалды атқылай бастағанда, олардың тең жартысына жуығы алдын ала белгіленген жерге кетіп, бекіністерде шамамен 3,5 мыңдай адам ғана қалған. Қамалға қарсы гитлершілер Варшава мен Парижді алуда ерекше көзге түскен 45-жаяу әскер дивизиясын жапты. Оларға ауыр артиллерия батареялары мен 1250 кг-дық фугастық және 2200 кг-дық бетон жарғыш снарядтар ататын “Тор” жүйесіндегі аса қуатты артиллерия қондырғылары қолдау көрсетті. Қамалға жау ұшақтары 1800 кг-дық жарықшақтық, жандырғыш және фугастық бомбалар тастады. Көп ұзамай қамал түгелдей қоршауда қалды. Алғашқы абыржушылықты пайдаланып, жаудың шабуылдаушы батальондары десанттық қайықтар мен көпір арқылы цитадельге өтті де, Тересполь қақпасын және шіркеу үйін басып алды. Қамал гарнизоны үлкен шығынға ұшырады. Қамалды қорғаушылар әрбір үй, әрбір қабат, әрбір бөлме үшін жан алып, жан берісті. Тек 24 маусымға қараған түні ғана жау Волын бекінісінің негізгі объектілерін басып алды. Тересполь объектілерін алу үшін олар тағы бір апта арпалысты. Фашистер бұл майданда отатқыштарды, уландырғыш заттарды қолданып, бекініс-жертөлелерді су астына батырды. Шілденің 20-сы күні ғана майдан шебі шығысқа, Смоленскіге қарай ауысты да, айқас толас тапты. Жау 44-атқыштар полкінің майоры П.М. Гавриловты тек 23 шілдеде жаралы күйінде ғана қолға түсірді, ал сол қанды шайқаста ерлік көрсетіп, аман қалған жауынгерлерін алып шыққан лейтенант Н. Плужников 1942 жылы 12 сәуіріне дейін басқа майдандарда соғысты. Брест қамалын қаїармандықпен қорғаған 33 ұлттың өкілдері арасында қазақстандық жауынгерлер В. Лобанов, Р. Хабибуллин, Айтбаев, И.С. Арыскин, И. Волнистов, Д. Жақыпов, Жампейісов, К. Иманқұлов, П.А. Карболин, М. Ниязов, К.Байжігітов, Ф.Д. Виволанец, С.Н. Лебедов, И.Е. Черемнов, М.И. Карслиев, А.Сабырбаев, Г.Д. Деревянко, т.б. болды. Цитадельде, Тересполь қақпалары мен орталықтағы қиян-кескі шайқаста 333-атқыштар полкінің құрамында Бейсембеков, В.Н. Горянов, С. Ушуров, В.Д. Жищенко, М.И. Кобзарев, т.б. қаїармандықпен соғысты. Брестің оңт.-шығыс бөлігін алғаш қорғаушылар арасында болған Ғ. Жұматов есімі де құрметпен аталады. 1956 жылы цитадельдегі казарманың сау қалған бөлігіне Брест қамалы қорғанысының музейі орналасқан болатын. 1971 жылы оның негізінде мемориалдық ансамбль ашылды. Бауырластар зираты оның құрамдас бір бөлігіне айналды. Зиратта қамал қорғау жолында ерлікпен шейіт болған 850 кісі жерленген. Олардың 213-інің есімі анықталған. 1965 жылы 8 маусымда Брест қамалына “Батыр-қамал” атағы берілді. 
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Тарих
Меңдияр Бекчурин

**Бекшорин**, Бекчурин Меңдияр (1740 — 1821) — елші, ауыз әдебиеті нұсқаларын жинаушы. Ұлты — татар.

Қызметін Орынбор генерал-губернаторының кеңсесінде “татар тілінің аудармашысы” болудан бастады (1750). Бекчурин жарты ғасыр уақыт бойы Ресей өкіметінің түрлі дипломатиялық тапсырмаларын орындаумен шұғылданды. Осы мақсатта Орта жүз және Кіші жүз қазақтарына бірнеше рет сапармен келіп қайтты. 1778—1979 жылы бірінші рет Тоғым сұлтанға Санкт-Петербургтегі император сарайынан шақыру әкеліп, екінші рет Ресей Сыртқы істер коллегиясы атынан арнайы грамота мен сыйлықтар тапсыру үшін Абылай хан ордасында болды. 1780 — 1981 жылы Ресей елшілігін басқарып, қазақ даласы арқылы Орынбордан Бұхараға сапар шекті. Оның бұл саяхаты кезіндегі жазбалары *“Шығыс жинағының”* (“Восточный сборник”) 1916 жылы 2-кітабында (275 — 321 бет жарияланды. Бекчурин 1790 жылы Орынбор мүфтиі Мұхамеджан Хұсайыновпен бірге Сырым Датұлымен кездесуге, 1795 жылы Кіші жүз сұлтаны Есімді хан сайлауға қатысты. 1803 жылы Я.П. Гавердовский бастаған керуенмен Бұхараға барды. Бекчурин 1817 ж. қазақтың *“[[Барсакелмес]]”* ертегісін жазып алып, *“Санкт-Петербургские ведомости”* газетінде жариялады (1839, 17 ғ.). 1819 ж. Коллегия кеңесшісі дәрежесінде Ресей елшілігімен Хиуада болды.

## Дереккөздер


Санат:1740 жылы туғандар
Санат:1821 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей елшілері
Санат:Татарстан тұлғалары
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Бурхард Брентьес

**Брентьес Бурхард** (20.08.1929, Галле (Саксония-Анхальт)-28.09.2012, Берлин) — шығыстанушы неміс ғалымы. 

Шығыс елдерінің мәдениетін, археология  және архитектура ескерткіштерін зерттеумен айналысады. Орта Азияның тарихы туралы бірқатар еңбектердің авторы.

## Дереккөздер

Санат:20 тамызда туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:28 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:2012 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия коммунистері
Санат:Германия археологтары
Санат:Галледе (Саксония-Анхальт) туғандар
Санат:Берлинде қайтыс болғандар
Бекі кесенесі

‘’’Бекі кесенесі’’’  – сәулет өнерінің ескерткіші. 19 ғасырдың аяғында тұрғызылған. Телікөл кесенесінен  солтүстік -батысқа қарай 20 км жердегі Құланбай қорымының  солтүстік –шығыс бөлігінде. 1981  жылы  Қазақстан Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясы (жетекшісі  Ә.Оспанов) зерттеген Кесене бір бөлмелі. Ауданы 7,55 х 8,15  метр  Төртбұрышты жобамен салынған кесененің параболиктік күмбезі мойындыққа орнатылған,  Жоғарғы жағы кірпіш арасына қаланған сырғалдармен белдеуленген  Кесененің сыртқы бұрыштары мұнараланып шығарылған.  оңтүстік -батысында аркалы ойығы, оның екі жағындағы кесене тұғырының төбесіне шығатын баспалдақ белгілері сақталған. Кесене бөлмесі дөңгелек жобалы, төмен  жағы арка тәрізді сегіз қуысқа бөлінген, күмбезі тұғырдан бастап құламалы қалаумен шығарылған. Күмбездің мойындықтан  Жоғарғы бөлігінде жарық түсетін төрт ойық бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Кесенелер
Санат:Қазақстан кесенелері
Бретан түбегі

**Бретан түбегі** — Францияның батысындағы түбек. Ол батысында Атлант мұхитымен, оңтүстігінде Бискай шығанағымен, солтүстігінде Ла-Манш бұғазы және Сен-Мало шығанағымен шектеседі. Түбектің шеткі аймағы ойпатты, орталық бөлігі көтеріңкі (Арре тауы, 384 м) болып келеді. Түбек герцин қатпарлығында көтерілген Арморикан массивінің кристалдық жыныстарынан түзілген. Климаты қоңыржай мұхиттық. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 1000 — 1500 мм-ге жетеді. Емен және шамшат орманы өседі. Көпшілік бөлігінде шымтезекті батпақ басым. Басты порттары: Нант және Брест.

Санат:Франция түбектері
Санат:Бретан географиясы
Санат:Нормандия географиясы
Алау батыр жыры

**“Алау Батыр”** — “Қырымның қырық батыры” эпостық жырының жеке батырлар топтамасына енетін жыр. Нұсқасы толық, тұтастай 7-8 буынды жыр үлгісімен шығарылған. 1942 жылы Мұрын жыраудан Мәриям Исайқызы стенограмма әдісімен жазып алған. Айса батырдың інісінің баласы Алау жастай жетім қалып, ержүрек болып өседі, елінің кегін алу үшін Уағаш, Даяс деген жерлерді қоныстанып отырған қалмақтың Есен, Сүйін деген хандарына аттанып, жалғыз өзі көзсіз батырлық жасайды, жаудан түскен олжасын аш-арық ноғайларға бөліп береді. Жырда елді сыртқы жаудан қорғау, туған жері, Отаны үшін жанын аямау қиял-ғажайып ертегі сарындарымен ұштасып, Алау Батыр халық қорғаны, қамқоршысы бейнесінде суреттеледі. “Алау Батыр” жыры алғаш рет “Қазақ халық әдебиеті” көп томдығының 12-томында (1990) жарық көрді. 

Түпнұсқасы ҚР ҒА ОҒҚ қорында сақтаулы.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Батырлар жыры
Санат:Жырлар
Әбу Сайид Абд әл-Хайя Гардизи

()
**Әбу Сайид Абд әл-Хайя Гардизи**, **ГАРДИЗИ**, Әбу Сайид Абд әл-Хайя ибн әз-Заххак ибн Махмұд Гардизи (т.-ө.ж.б.)   — 11 ғасырда өмір сүрген ғазнауилік ғалым. 

Кабул қ-ның оңт-ндегі Гардез қ-нда дүниеге келген. Ол парсы тілінде «Зайн әл-хабар» (Баяндау көркі) деген тарихи еңбек жазған. Шығармада ертедегі Иран шахтарының, Хорасанның, Үндістанның тарихы баяндалуымен қатар, Шу мен Талас өңірін және Жетісуды қоныстанған түргештер, қарлұқтар туралы құнды мағлұматтар берілген. Сондай-ақ, еңбекте кимектер, хазарлар, оғыздар, қырғыздар жайлы деректер көптеп кездеседі. Онда Шу мен Талас өңірінің, Жетісудың ортағасырлық қ-лары мен елді мекендерінің саны, өзендер, көлдер, таулар жайында құнды мәліметтер бар.

## Дереккөздер

Санат:Парсы тарихшылары
Санат:XI ғасыр тарихшылары
Санат:Иран тарихшылары
Санат:Жылнамашылар
Бекі қорымы

300px|right|thumb|Бекі қорымы
**Бекі қорымы** (17–20 ғасырлардың басы) — Маңғыстау облысындағы Шетпе кентінен батысқа қарай 4 км жерде 120–80 м аумақты алып жатқан қорым. Құрамында күмбезді 3 көрхана, көрнекті 12 сағанатам, 2 сандықтас және 100-ден астам алуан түрлі шағын құлпытас, қойтас, үштас, төрттас, бестас, құлпытастардың басқа да дәстүрлі типтері бар. Қорымның орталығына орналасқан 2 күмбезді көрхананың (19–20 ғасырлар), 2 күмбезді сағанатамның (20 ғасыр) архитектуралық-көркемдік маңызы зор. Әктас плиталары мен блоктарынан дәстүрлі тәсілдерді қолдана отырып, ерекше пропорциямен өте сапалы қаланған. Сонысымен де бұл ескерткіштер құрылыс ансамблінде оқшау көрінеді. Бірінші көрхананың тік бұрышты негізгі көлем аумағының төбесі сүмбіленіп, дулыға тәрізді қырлы күмбезбен біткен. Оның қабырғалары шолпы іспетті сәнді әшекейлермен безендірілген. Сондықтан да басқа көрханалардан нәзік те салтанатты. Екінші көрхана басқаша салынған: тікбұрышты көлемінің үстіне биік барабан (мойындық) орнатылған; Оңтүстік-батыс Азияның діни құрылыстары — сұбырғандар пішіндес бітімі күрделі, сатыланған шатырлы күмбезбен көмкерілген. Күмбезді көрханалар, сағанатамдар мен шағын құлпытастар жергілікті дәстүр бойынша және белгілі бір техникалық нұсқалармен ойылып, соңынан табиғи бояулармен өрнектелген. Ою-өрнектердің нұсқасы көгеріс өрнек мотивіне, зооморфтық, геометриялық, космологиялық, тұрмыстық, т.б. тақырыптарға құрылған.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Брехт Бертольт

**Брехт Бертольт**(10.2.1898, Германия, Аугебург қаласы— 14.8.1956, Берлин қаласы) — неміс жазушысы, драматург, ғалым. Мюнхен университетінде оқыған. 1-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1933 — 47 жылдары антифашистік эмиграцияда болды. 1948 жылы сол кездегі ГДР-ға қайтып оралды. “Берлинер ансамблі” театрын құрды (1949). Шығармалары 1944 жылы жариялана бастады. Соғысқа қарсы жазылған “Қайтыс болған солдат туралы аңыз” балладасы (1918) жазушы есімін әлемге танымал етті. “Ваал” (1918), “Түнгі барабан дүрсілі” (1922), “Құжынаған қалалар” (1921) пьесалары, “Қалша жинағы” (1926), “Үй жинағы” (1927) атты өлеңдер мен әндер кітабы жарық көрген. “Қай солдат болса да бәрібір” (1927) пьесасы, “Махогони” (1937) муз. комедиясы, “Кураш шешей және оның балалары” (1939), “Галилейдің өмірі” (1938) атты тарихи драмалары, т.б. шығармалары жарық көрді. 1950 жылы Қазақстанға келген сапарынан кейін белгілі тары өсіруші Берсиев туралы “Шығанақ” поэмасын жазды. Бұл шығарма қазақ тіліне аударылған (1971). Брехт Бертольт өнертану ғылымында белгілі “Эпикалық театр” теориясын қалыптастырған. Клейст атынд. әдеби сыйл. (1922), Лениндік сыйл. (1954) лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:1956 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия жазушылары
Санат:Германия драматургтері
Санат:Неміс ақындары
Алау батыр

**Алау Батыр** (шамамен XIV–XV ғасырларда өмір сүрген) — аты аңызға айналған батыр, Алтын орда әмірі. 
Алаудың шыққан тегі Татар атты түркі халқының **Алшы** тайпасы. Алшылар өзге татарлар сияқты ерлерін "алшын", әйелдерін "алшытай" деп атаған. Шежіре бойынша, Алау батыр **[[Алшын]]** тайпасынан тарайтын Әлімұлы мен Байұлы рулар бірлестігінің арғы атасы саналады, яғни Алшынның барлық 18 руы Алау Әмірден тарайды. Қара Жүрген мен Жолшора Талдыбайдың 1925 жылы жазған шежіресінде Алау Батырды Бекарыстан таратады. Шежірелердегі аталар санын демографиялық жүйемен есептегенде бүгінгі ұрпақ пен Алау Батыр арасы 15 ғасырға апарады. Оның есімі кездесетін “Қырымның қырық батыры” жырлары да осы Ноғайлы заманының эпосы. Ол туралы қисса да бар. қ. “Алау Батыр”.
"Алау Батыр" - "Қырымның қырық батыры" топтамасына енетін жыр. Нұсқасы толық, тұтастай 7-8 буынды жыр үлгісімен шығарылған. 1942 жылы Мариям Исаевқызы стенограмма әдісімен жазған. Жырда елді сыртқы жаудан қорғау, туған жері, Отаны үшін жанын аямау идеясы қиял-ғажайып ертегі сарындарымен ұштасып, Алау батыр халық қорғаны, қамқоршысы бейнесінде суреттеледі. 

"Алау Батыр" жыры алғаш рет "Қазақ халык әдебиеті" көп томдығының 12-томында жарық көрді (1990). Түпнұсқасы Орталық ғылым кітапхана қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақ руларының арғы бабалары
Әбу Сайд Абылхайыр

**Әбу Сайд Майхани**, (Михани, Михий), Фадлаллаһ ибн Аби-л-Хайр Ахмад (967 — 1049) — Хорасан сопылық мектебінің негізін салушылардың бірі. Иранның Хорасан уәлаятына қарасты Майханадағы дәріханашының отбасында дүниеге келген. Оның әкесі сопылармен тығыз байланыста болған әрі өз баласын да осы ілімге бейімдеген Әбу Сайд Майхани Әбу-л-Қасым Бишр ибн Иасинді (990 ж. өлген) ұстаз тұтып, үнемі өз уағыздары мен үгіт-насихаттарында Әбу-л-Қасымның жырларына жүгінеді. Жас кезінде 5 жыл Әбу Абдаллаһ Мұхаммед әл-Хисриден, 5 жыл Әбу Бәкр Абдаллаһ әл-Кәффәләдан (1026 ж. өлген), Әбу Әли Заһир ибн Ахмадтан (999 ж. өлген) сабақ алған. Әбу Сайд Майхани Майханаға оралып, 15 жыл бойы тақуалық жолды ұстанды. Сөйтіп, сопылық ағымдағы көрнекті пірлердің біріне айналды.

Оның музыкамен, бимен қоса атқарылатын уағыздары мистик. елігулерге алып баратынын көптеген діндарлар (тіпті сопылар да) сынға алды. Әбу Сайд Майханидың көзқарасы тұрмысы нашар адамдар мүддерлерін қорғауға бағытталды. өзі де көше, мешіт сыпырып, қайыршылық жағдайды әдейі басынан өткерді. Осылайша бойындағы менмендік пен тәкаппарлық қасиеттерді өшірген. Әбу Сайд Майхани сопылардың алғашқы шейхтарынан саналады. Ол өз шәкірттеріне арналған мінез-құлық өлшемдерін түзіп, оны 10 тармаққа бөлген. Мұнда пір үшін 10 қасиет, шәкірттер үшін 10 түрлі мінез-құлық белгілері нақтыланған. Әбу Сайд Майханидың шәкірттері өте көп болғанымен олар ұстаз ойларын кең тарата алмады. Бұған жоғарыда аталған сыншыл көзқарастармен бірге Хорасанға жайылған оғыз тайпаларының жорықтары себеп болған.

## Дереккөздер


Санат:967 жылы туғандар
Санат:1049 жылы қайтыс болғандар
Санат:Иран ақындары
Санат:Парсы ақындары
Брианшон теоремасы

**Брианшон теоремасы** — конустық қималарға (эллипске, гиперболаға, параболаға, сондай-ақ, шеңберге) сырттай сызылған кез келген алтыбұрыштың қарама-қарсы төбелерін қосатын үш түзу бір нүктеде қиылысатынын (суретті қ.) тұжырымдайтын проективтік геометрия теоремасы. Оны 1806 жылы француз математигі Ш.Ж. Брианшон (1785 — 1864) дәлелдеген. Брианшон теоремасы — Паскаль теоремасымен байланысты теорема. Бұл екі теорема екінші реттік сызықтардың проективтік қасиеттерін сипаттайтын теоремаларға жатады. 
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бристол шығанағы

**Бристол шығанағы** (ағыл. *Bristol Channel*, валл. *Môr Hafren*) — Ұлыбританияның оңтүстік-батысындағы Атлант мұхитының шығанағы.

Оңтүстік Уэльсті Англияның Сомерсет пен Девон графтықтарынан бөліп жатыр. Ол Северн өзенінің сағасынан Кельт теңізіне дейін созылып жатыр.

Атауы Англиядағы Бристоль қала-кемежайынан шыққан

Кіре беріс ені 480 км, ені 126 км, тереңдігі 50 м. Жағалауы қатты тілімденген. Қарашадан сәуірге дейін қалқыма мұздармен жабылады. Жарты тәуліктік толысуының биіктігі 14,4 м. Жағалауында Бристол АЭС-сы бар. 

Шығанақтың кіреберісінде шығыс жағында Үлкен пирс орналасқан.

Мұнда треска, камбала, т.б. кәсіптік балықтар ауланады.

## Галерея

Sunrisebristolchannel.jpg|Күннің шығуы
Bristol Channel from Porthkerry.jpg|Уэльс жағынан Бристол шығанағының көрінісі
Bristol.channel.ilfracombe.arp.750pix.jpg|Бристол шығанағының көрінісі
Panorama of Bristol from University.jpg|thumb|Бристол панормасы


Санат:Атлант мұхиты шығанақтары
Санат:Англия шығанақтары
Санат:Уэлс шығанақтары
Әділ - Зайыт

**“Әділ-Зайыт”** — дастан. Негізгі желісін “Тотынама” мен “Мың бір түннен” алатын қисса-дастандар қатарына жатады. Бұл тақырыпта қазақ әдебиетінде “Әділ-Зайыттан” басқа Тұрмағамбеттің “Рауа бану”, Майлықожаның “Тотынама”, Мейрам Жанайдарұлының “Мың бір түннің хикаясы”, Қозыбағар ақынның “Ғаяр қатынның оқиғасы” т.б. дастандар жазылған. Олардағы оқиғалар желісі “Мың бір түндегі”, “Уәзір Данданның әңгімесі”, “Мәләкүл-Мауыт” әңгімесіндегі — Төрт жүз сексен тоғызыншы түн”, “Жеті уәзір, бір кәнизак” т.б. бөлімдерден алынған.

“Әділ-Зайыт” дастанының шетел қазақтары арасында да кең жайылғын нұсқалары бар. Оның бірі 1986 жылы Пекинде басылып шыққан он екі томдық “Қазақ қиссалары” кітабында жарияланған. Дастанда күйеуі қажылыққа кеткен әйелдің көлденең кездескен жігітпен көңілдес болып, оның көңілін табамын деп жүріп баласынан айырылып, абыройы төгілгені баяндалады. Негізгі кейіпкері — Зайыт әділдік пен адамгершілік үлгісін көрсетеді. Мал-мүлкі болмағандықтан, қайыр тілеп, күн көріп жүргенде бір кісі кездесіп: (ол — ғайыптан пайда болып көмектесетін әулие бейнесі) “Саған арамнан беретін он ділдәм бар, біраз күн азық болады, ал адалдан беретін бір ділдәм бар, нәпсіге разы болып, осыны аласың ба?” — дейді. Зайыт азға қанағат етіп, бір ділдә алып, оған құс сатып алады. Құстың бір қасиеті: намазшам болғанда қанатын сілкіп қалса, бір гауһар түседі (мифтік бейне). Содан Зайыт байып, қажылық сапарға аттанғанынан оқиға шиеленісіп, әйелінің мекерлігі баяндалады. Зайыт қажылықтан қайтып келгенде, баладан да, құстан да айырылған мекер әйел бәрінің қазасы жетіп, өлгенін хабарлайды. Зайыттың ұлы Баратты күңі құтқарып әкеткен еді, ол батыр болып өсіп, көп жылдан соң, әкесімен көріседі. Азғын шешесін өлімге бұйырады. Сол кезде Зайыт ақыл айтып: “Кең болсаң, кешірімді, кем болмайсың, Жақсының кім жетеді бағасына”, — деп, ұлын тоқтатады. Дастан некелі жарға адалдықты, рухани тазалықты үлгі ететін шығыстық нәзира үлгісінде жазылған.

 
 

Санат: Мың бір түн
Британ аралдары

**Британ аралдары** — Еуропаның солтүстік-батысында орналасқан топарал. Құрамына Ұлыбритания мен Ирландия аралдары және көптеген ұсақ аралдар (Мэн, Англси, Уайт, Ішкі және Сыртқы Гебридтер, Оркней, Шетланд) енеді. Ауданы 325 мың км²-ден астам, оның 230 мың км²-ін Ұлыбритания, 34 мың км²-ін Ирландия алып жатыр. Британ аралдары жағалауындағы сулардың тереңдігі 200 м-ден аспайды. Британ аралдары қатпарлы палеозойлық құрылымдардан түзілген. Жер қыртысының қалыптасуына кайнозойлық тектоник. қозғалыстар, мұз басу, карст  процестері  әсер еткен. Жер бедерінде аласа таулар (Грампиан, Пенин, Кембрий, Керри, т.б. ), таулы қыраттар (Оңтүстік Шотланд) және жазықтар кезектесіп келеді. Олардың шығу тегі әр түрлі (теңіздік, мореналық, жанартаулық). Ең биік жері — Грампиан тауындағы Бен-Невис жотасы (1343 м). Климаты жыл бойы басым болатын ылғалды батыс желдеріне тәуелді. Жылдық жауын-шашын мөлш. 700 — 1500 мм. Қаңтардың орташа температурасы 3 — 7ӘС. Шілденің орташа температурасы 11 — 17ӘС. Тұман жиі байқалады. Ірі өзендері: Северн (310 км), Темза (334 км), Шаннон (368 км); өзендердің суы мол, кеме жүзеді. Ең ірі көлі — Ирландиядағы Лох-Ней көлі (400 км²). Солтүстігіндегі күлгін топырақтарда қарағай, қайың, оңтүстігінде емен, шамшат өседі. Қазіргі кезде ормандар Британ аралдарының 4 — 5-ін ғана алып жатыр. Жануарлардан түлкі, кірпі, жабайы қояндар, тиін мекендейді. Жыртқыш құстар (сапсан, қаршыға және т.б.), құр, жабайы кептерлер, су құстары (шағала, тырна, үйрек) тараған. Британ аралдарының табиғаты адам әрекетінен қатты өзгерген. Аралда Ұлыбритания және Ирландия мемлекеттері орналасқан.

Санат:Еуропа географиясы
Ике Әділов

**Ике Әділов** (1881 жылы бұрынғы Семей облысы, Семей уезі, Шаған болысы - 1938 жыл, Семей) - Кеңес өкіметінің саясатына қарсы күрескен қайраткер, қазақ байы. 

Тобықты ішінде Мотыш руынан шыққан.

* Мұсылманша, орысша оқыған. 
* Шаған еліне болыс болған.
* Алаш қозғалысына белсене атсалысып, облыстық, уездік қазақ съездеріне қатысты. 
* Семейде құрылған алаш әскеріне, Алашорда қажетіне қаржылай жәрдем көрсетті. Кеңес өкіметі тұсында жүргізілген әр түрлі саяси-экономикалық шараларға қарсылық көрсетіп, қарулы көтеріліс ұйымдастырған ел басшыларының бірі болды. 
* 1928 жылы тәркілеу науқанында қарулы шайқасқа шықты. 
* 1938 жылы Қытайда тұтқынға алынып, сол жылы Семейде атылды.

## Дереккөздер


Санат:1881 жылы туғандар
Санат:Семейде туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Семейде қайтыс болғандар
Санат:Қазақ болыстары
Санат:Алаш қозғалысы мүшелері
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:Қазақ байлары
Брахмандар

Брахмандар, браһмандар — 
# Ведалардың негізгі бөлімдерінің бірі болып табылатын жазбалар. Б.з.б. 8 — 6 ғасырларда жазылған.**Брахмандарда** әр түрлі дұғалардың, діни ғұрыптардың шығу тарихы мен мәніне талдау жасалып, кейбір сөздер мен сөйлемдердің түпкі мағынасы түсіндіріледі. Сонымен қатар кейбір Брахмандарда (“Айтарея-брахмана”, “Шатапатха-брахмана”) саяси-әлеуметтік ережелер туралы мағлұматтар беріледі;
# Ежелгі Үндістандағы жоғарғы діни кастаның атауы.

## Дереккөздер


Санат:Касталар
Санат:Индуизм түсінігі
Алаш басылымы

right|180px|thumb
**“Алаш”** — демократиялық-ағартушылық бағыттағы алғашқы қазақ басылымдарының бірі. 1916 ж. 25 қарашада Семей қаласында ерлі-зайыпты Көлбай, Мариям Төгісовтердің басшылығымен бірінші саны жарық көрген. 

Революция қарсаңындағы Ресейдің ішкі-сыртқы жағдайынан хабардар етуді мақсат еткен, Алаш азаматтарын бірлікке шақырған. Оған қазақ зиялылары Н. Құлжанова, Ғ. Жанайдарова, Х. Ғаббасов, Ж. Ақбаев, Н.Құлжанов, М. Әуезов, С. Торайғыров т. б. белсене ат салысқан. “Алаш жолында” деген ерлі-зайыпты Көлбай, Мариям Төгісовтердің мақаласында: “Бүгінгідей екіталай ауыр кезеңде қымбатшылық пен жоқшылыққа қарамай жалғызым деп “Қазаққа” (газет) ғана телміріп қалған кезде, соған серік болуды мақсат етіп, “Алашты” шығарып отырмыз” дейді. Газетте Ресей Думасына қатысу, ішкі, сыртқы саясат, қазақ шаруасының тіршілігі, оқу-ағарту ісі, қыз-келіншектер тұрмысы тақырыбы қамтылған; әдеби-көркем шығармалар да үнемі жариялаған. 50 шақты санынан кейін қаржы тапшылығына байланысты “А.” 1917 ж. мамырда жабылып қалды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақстан тарихы
Байсейіт Әділов

**Әділов Байсейіт** (1887 жыл, бұрынғы Ақмола облысы, Ақмола уезі - 1928 жыл, Сарысу ауданы) - қазақтың қоғам қайраткері. 

* Ақмоладағы бастауыш училищені
* Омбы мұғалімдер семинариясын бітірген. 
* Омбыда, Ақмола уезінде және болысында кеңселерде хатшылық қызмет атқарған. “Ақ Байсейіт” атанып, ел-жұртына беделді болды. Ауыл балаларын мектепке тарту ісінде көп еңбек етті. 
* 1917 жылы сәуірде Ақмола облысы қазақ комитетінің мүшесі болып сайланды. 
* “Жас қазақ” ұйымын құрушылардың бірі. 
* 1917 - 1918 жылдар аралығында Ақмолада Кеңес өкіметін орнатуға қатысып, уездік депутаттар Кеңесінің алғашқы құрамына мүше, уездік милиция бастығы болды. 
* 1918 жылдың жазы мен күзінде ақгвардияшылар тұтқынға алды. 
* 1920 жылы қазанда Қазақстан кеңестерінің Құрылтай съезінде Қазақ АКСР ОАК-нің мүшесі болып сайланды. 
* Кейінірек, Кеңес өкіметінің әділетсіз саясатына наразылық білдіргені үшін қызметінен қуылып, тұтқынға алынды. 
* Абақтыдан босатылғанымен 1928 жылы желтоқсанда бұрынғы Сырдария округі, Сарысу ауданы ОГПУ жасағында тағы да тұтқындамақ болған әрекеті кезінде қарсылық көрсетіп, оққа ұшты.

## Дереккөздер


Санат:1887 жылы туғандар
Санат:Ақмола уезінде туғандар
Санат:1928 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сарысу ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан Орталық атқару комитетінің мүшелері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Британ мұражайы

**Британ мұражайы** — Лондонда орналасқан әлемдегі ірі мұражайлардың бірі. 1753 жылы негізі қаланған. Мұражай ғимараты 1823 — 47 жылдары салынды, сәулетшісі — Р. Смерк. Мұражайда алғашқы қауымдық өнер ескерткіштері (негізінен, Британ аралдарындағы), Ежелгі Мысыр, Месопотамия (оның ішінде көне Ура қаласының Розеттасы, ассириялық бедерлі суреттер, т.б. бар), Ежелгі Грекия мен Көне Рим (Парфенонның және Галикарнас мұражайының мүсіндері, құмыралар мен тастар) Еуропа, Азия, Африка елдері мен халықтарының өнер және мәдениет ескерткіштері, гравюра, сурет, металл ақша, медальдердің бай қоры бар. Британ мұражайының кітапханасында 7 млн-нан астам кітаптар, 105 мыңдай қолжазбалар, соның ішінде ежелгі Мысыр папирустары сақтаулы.

## Әдебиет
* «Қазақ Энциклопедиясы», II-том

Санат:Ұлыбритания мұражайлары
Алаша хан (қалашық)

**Алаша хан қалашығы** – орта ғасыр қаласының орны, Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ұлытау ауылынан солтүстікке қарай 30 км жерде, Қаратал өзенінің солтүстік жағасында орналасқан. 

## Сипаты
Ә.Х. Марғұлан ашып, тұңғыш сипаттамасын жасады, кейінірек С.Ж. Жолдасбаев, Ж.Е. Смайылов кешенді зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Ә.Х. Марғұланның сипаттамасы бойынша қалашық – ірі сабан кірпіштен қаланып жəне қиыршық тастар мен өзеннің ұсақ тастарын балшықпен араластырып салынған бекініс жал мен қорғаныс қабырғалар қалдығы. Жалдың жалпы көрінісі тік төртбұрышты болып келген, ұзындығы – 200 м, ені – 115-120 м, қалыңдығы – 8-12 м, биіктігі – 2 м-ден 4 м-ге дейін. Бұрыштарда биіктігі 8 м-ге жететін, диаметрі 20 м-дей мұнаралардың қалдығы сақталған. Қабырғалар  ормен қоршалған.
Бекініс екі: алдыңғы жəне артқы қамалдардан тұрады. Біріншісінің ауданы – 6000 м², екіншісінікі – 3528 м².
Үлкен бекіністің орталық алаңы жалдар қоршауынан көтеріңкі орналасқан. Шамасы, ол бекініс қабырғасының ішіндегі қираған саз балшықты құрылыстардың əсерінен пайда болса керек. Əр жерден салынған шурфтар балшық қабатының 60-80 см екенін көрсетті. Оның астында қалыңдығы 30 см жұмыр жəне қиыршық тастармен тапталған еден жатыр. Бекініс қабырғасының ішінде айтарлықтай мықты құрылыстар табылмады. Соған қарағанда, қабырғаны жағалай саз балшық пен талдардан жасалған киіз үй секілді баспаналар тұрған болса керек, алайда олардан ештеңе қалмаған.
Үлкен бекініс қабырғасының ішін бір-бірімен туыстық қатынаста болған біршама əскери тұрғындар паналаған. Ал ішкі қамалдың орнында тұрған кіші бекіністе аймақ басшысы немесе ханның өзі орналасса керек. Екі қабырға бір-бірінен ені 3 м, тереңдігі 3-4 м ормен бөлінген. Бірінен екіншісіне өту үшін алмалы-салмалы көпір қолданылған. Қауіп туа қалған жағдайда кіші бекініске жау өте алмас үшін көпірді алып тастайтын. Ішкі бекіністің құрылысы мен үйлері жайлы ешқандай дерек жоқ. Оның ар жағында еш ғимарат болмаған, тек киіз үйлер мен шатырлар ғана тұрғаны əбден мүмкін.
Алашахан ескерткіштерінің түрлі құрылымдық ерекшеліктерін ескере отырып, ғалымдар оны XV-XVII ғасырларға жатқызады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Британника энциклопедиясы

**Британ энциклопедиясы** (Encyclopedіa Brіtannіca), “Британика” — әлемдегі ең байырғы әрі танымал энциклопедиялардың бірі. 1768 — 71 жылдары Эдинбург қаласында 3 томдық 1-басылымы жарық көрген. Британ энциклопедиясының алғашқы 8 басылымы кәсіби талаптар деңгейінен төмен болғаны, негізгі ұғымдар мен атаулардың неміс, француз тілдеріндегі кітаптардан сөзбе-сөз көшіріліп алынғандығы белгілі. 1910 — 11 жылдары жарық көрген 25 томдық 9-басылымнан бастап “Британиканың” мазмұны мен құрылымы энциклопедиялық талапқа сай жетілдірілді, жаратылыстану және нақты ғылым салалары бойынша тарауларға бөлінді. Әсіресе, 11-басылымы (1910 — 11 жылдары, 29 том) біршама жақсы шықты: сөзтізбе аясы кеңейтіліп, тұңғыш рет көзі тірі қайраткерлердің өмірбаяндары қамтылды; бірқатар мақалалардың ғылыми мазмұны ғалымдар тарапынан жоғары баға алды. 1929 жылы Британ энциклопедиясының 14-басылымы (24 том) шыққаннан бастап энциклопедияшылар қайта өңдеу жүйесімен жұмыс істеп, жыл сайын мақалалардың едәуір бөлігін жаңартып отыратын болды. Бірақ, бәрібір негізгі кемшіліктен арыла алмады: америкалық және ағылшын ғалымдары қайтадан жаңартылған мақалаларды талдай келе, уақыты өтіп кеткен, ескірген, кейде тіпті шындыққа жуыспайтын мағлұматтардың көп кездесетінін айтты. Британ энциклопедиясын шығарушылар көптеген елдердің ғалымдарын мақала жазуға тарта бастады. 20 ғасырдың басында ағылшын-америка баспагерлерінің ынтымақтасуы нәтижесінде энциклопедияның басылымдары мазмұны жағынан да, авторлар мен редакторлар құрамы жағынан да британдық-америкалық туынды болып шықты. 
Британ энциклопедиясының соңғы 29 томдығы 1994 жылы Чикаго (АҚШ), Лондон (Ұлыбритания), Париж (Франция), Рим (Италия), Сидней (Австралия), Токио (Жапония), т.б. қалаларда басылды. Бұған қосымша ретінде 4 томдық әр түрлі көрсеткіштер тізбесі жарияланды. Бұл басылымда Қазақстанға қатысты Н. Назарбаев (Nazarbayev), Алматы (Alma-Ata), қазақ (kazakh), Қазақстан (Kazakhstan), Арал теңізі (Aral sea) атты мақалалар бар. Ал қазақ тарихындағы Абай, Құрманғазы, Исатай, Махамбет, М. Әуезов, Қ. Сәтбаев сынды ірі тарихи тұлғалардың есімдері сөзтізбеге енбеген. Жалпы алғанда Британ энциклопедиясы, батыста жарық көрген басқа да энциклопедиялық басылымдар сияқты, Еуропаға табынушылық концепциясынан арыла қоймаған.    
## Дереккөздер</span>


Санат:Кітаптар
Санат:Энциклопедиялар
Алаш Баһадүр

**Алаш Баһадүр** (14 ғ-дың 2-ші жартысы — 15 ғ-дың 1-ші жартысы) — Дешті Қыпшақтың атақты батырларының бірі, аймақ билеуші. “Тарихи Абулхайрханида” (16 ғ.1 -жартысын 16 жасар Әбілқайыр хан (1412-69 ж.) тұтқыннан босап шығып, 1428 жылдың желтоқсан — наурыз айларында Алаш Баһадүр жұртында болады. Дерек авторы Масуд ибн Осман Кухистани Алаш Баһадүрдың ең қуатты тайпалардың бірін билегенін айтады. 1429 ж. 17 жасында хан болып сайланған Әбілқайыр көрсеткен еңбегі үшін Алаш Баһадүр-ға және оның аймағына сыйлық береді. Өзінің жарлығымен Алаш Баһадүрды аймақ билеушісі етіп қалдырады. 

## Дереккөздер


Санат: Қазақстан тарихы