Неолиттік субплювиал

**Неолиттік субплювиал**, кейде оны **Голоценнің ылғалды фазасы** деп те атайды, шамамен б.з.д. 7500–3500 жылдар аралығында созылған ұзақ мерзімді кезең. Солтүстік Африкада ылғалды, жаңбырлы климат орнаған. Осы кезеңнен бұрын және кейін сол аймақта ыстық және құрғақ климат үстемдік етіп, Сахара шөліне айналған. Бұл кезең әсіресе Африкада айқын көрініс тапқан. Еуропада оған Атлантикалық кезең сәйкес келеді.

Неолиттік субплювиал – «ылғалды Сахара» немесе «жасыл Сахара» кезеңдерінің ең соңғысы. Сол уақытта аймақ қазіргі шөлге қарағанда ылғалдырақ болып, жануарлар мен адамдар өмірі алуан түрлі болған.
## Уақыты мен хронологиясы
Соңғы мұз дәуірінде және Голоценнің басында Сахара шөлге ұқсап, қазіргіге қарағанда үлкенірек болған, өйткені климат жалпы құрғақ еді. Неолиттік субплювиал шамамен б.з.д. 7000 жылы басталып, 2 мың жылға созылған. Шамамен б.з.д. 3900 жылға дейін созылған соң, құрғақшылық қайта оралып, Сахара қайта шөлге айналған. Құрғақ жағдайлар қазіргі уақытқа дейін сақталған.

Әртүрлі деректерде кезеңнің уақыты әртүрлі көрсетіледі: кейбір деректер бойынша 9000–5000 жыл бұрын немесе б.з.д. 7000–3000 жылдар аралығында болған. Т.А. Уилкинсон субплювиалдың аяқталуын шамамен б.з.д. 3300 жыл деп белгілейді.
## География және гидрография
нобай|Африка 7000 жыл бұрын
Неолиттік субплювиал кезінде Солтүстік, Орталық және Шығыс Африканың үлкен аудандарындағы су режимі кейінгі кезеңнен айтарлықтай өзгеше болған. Көлдердің деңгейі қазіргі деңгейден бірнеше ондаған метр биік, өзендердің арнасы кейде басқа болған. Мысалы, қазіргі Кениядағы Туркана көлі Ніл бассейнімен байланысқан. Мегачад көлі шамамен 400 мың км² ауданды алып, қазіргі Каспий теңізінен үлкен болған, ал су деңгейі 30 м биік болған. Кейіннен жоғалып кеткен кіші көлдер мен өзендер жүйелері спутниктік түсіру және радар арқылы анықталған (мысалы, Таманрассет өзені).

## Экология
Неолиттік субплювиал кезінде Солтүстік Африка өсімдіктерге толы болған. Сахара шөлі емес, саванна сияқты болған. Онда піл, керік және қазіргі Сахель аймағында кездесетін басқа жануарлар мекендеген.

## Мәдениет және адамдардың өмірі
[набой| thumb|right|250px|Ливиядағы [Тадрарт-Акакус аймағында слонның жартас суреті]]

Ылғалды климат адамдардың Ніл аңғарында (Мысыр), Судан мен қазіргі Сахара аумағында тұрақты өмір сүруіне жағдай жасаған. Сол уақытта адамдар қауымдары дамып, Сахарадағы жартас суреттерін жасаған мәдениет гүлденген. Ең көп мысалдары Алжир, Ливия және Тунис аймақтарынан табылған.

Сол кезде Солтүстік Африкадағы су айдындарында балық, суқұстар, тұщы су моллюстары, кеміргіштер, гиппопотамдар мен крокодилдер көп болған. Адамдар бұл жануарларды балық аулау, қайық, желім, желкен, торлар, гарпундар мен тұзақтарды пайдаланып аулаған. Мұндай жағалаудағы өмір адамдар санының көп болуына мүмкіндік берген.
Тағам құрамында су жануарлары мен өсімдіктерден дайындалған тағамдар, керамикада дайындалған сорпалар, қуыру, бидай мен дәнді дақылдардан жасалған ботқалар болған. Бұл өз кезегінде кулинарлық революцияға, яғни сорпа мен ботқалардың пайда болуына әкелген.

## Археологиялық зерттеулер
Британдық археолог Энтони Аркелл екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Голубой Ніл жағасында орналасқан неолиттік тұрмысты зерттеген. Ол тұрмыстың 4 метр биіктікте орналасқанын, жергілікті тұрғындардың негізгі азығы балық болғанын анықтаған. Сол кездегі жер беті саваннаға ұқсас болған, ал қоқыс үйінділерінен табылған аңның сүйектері кең шөпті жайылымдарды қажет ететін антилоптарға тиесілі болған. Скелеттік қалдықтар қазіргі Ніл маңындағы нилот тайпаларына (нуэр, динка) ұқсас екенін көрсетті. Бұл тұрмыстың жасы б.з.д. 7000–5000 жылдарға жатады.

Француз археологтары Чад, Мали және Нигердегі (мысалы, сүйекті гарпундар мен керамика) мәдени орындарды зерттеп, Аркелл Африкада ортақ аңшылық-балықшылық мәдениет тараған деп тұжырым жасаған.

Археолог Гэбриэл Кемпс б.з.д. 6700 жылы Оңтүстік Алжирде тұратын қауымның керамика жасағанын анықтаған. Сол қауым дәнді дақылдарды мәдени түрде пайдаланған, бірақ кейінгі зерттеулер оларды әлі де жабайы түрінде пайдаланғанын көрсетті.

Гоберо (Тенере шөлі, Нигер) қазбаларында екі мәдениет — киффийлік (б.з.д. 7700–6200) және тенерийлік (б.з.д. 5200–2500) мәдениеттерге қатысты адам қалдықтары табылған.

## Генетика
Шамамен 5700–7300 жыл бұрын Евразиядан Чад көлі аймағына R1b1a2-V88 Y-хромосомалық гаплогруппасының носительлері келген.
## Дереккөздер