Джордж Беркли

**Джордж Беркли,** тарихнамада **епископ Беркли** деген атпен белгілі (12.3.1685, Ирландия, Килкенни графтығы — 14.1.1753, Оксфорд қаласы) — ағылшын-ирланд философы, оның басты жетістігі ол «имматериализм» деп атаған теориясының дамуы болды (кейінірек басқалар оны «субъективті идеализм» деп атаған). Бұл теория материалдық заттың бар екенін жоққа шығарады және оның орнына, таныс объектілер, мысалы, үстелдер мен орындықтар, ойлау арқылы қабылданатын идеялар деп тұжырымдайды.Нәтижесінде, оларды санамызбен қабылдамайынша бұл дүниеде жоқ болады. Беркли сонымен қатар абстракцияны сынауымен танымал, бұл оның имматериализм дәлеліндегі маңызды алғышарт. Субъективті идеализмнің өкілі ретінде белгілі. Беркли философиясының өзегі, «болу» - яғни «сезіну». Ол сыртқы дүниедегі заттардың объективті өмір сүруін жоққа шығарады. Дүние менің санам, менің елесім, менің еркім. Осыдан оның субъективті идеализмі пайда болады. 

1709 жылы Беркли өзінің алғашқы ірі еңбегі «*An Essay Towards a New Theory of Vision*» (*[[Жаңа көру теориясының тәжірибесі]]*) басып шығарды, онда ол адамның көру қабілетінің шектелуін зерттеп, көрудің тиісті объектілері материалдық заттар емес, жарық пен түс болатыны туралы теория жасады. Бұл оның 1710 жылы «*A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge*» (*[[Адам білімінің түп-негіздері туралы трактат]]*) атты басты философиялық кітабына алғышарт болды. Алайда, бұл жұмыс нашар қабылданғаннан кейін, Беркли оны диалог түрінде қайта жазып, 1713 жылы *«Three Dialogues Between Hylas and Philonous»* (*[[Гилас пен Филониус арасындағы үш әңгіме]])* деген атпен жариялады. Бұл кітапта Берклидің көзқарастары Филониус (грекше «ақылды сүйетін») арқылы берілген, ал Гилас (грекше «материя») оның идеяларына қарсы шыққан философтарды, әсіресе Джон Локкты бейнелейді. 

Беркли Исаак Ньютонның абсолюттік кеңістік, уақыт және қозғалыс туралы доктринасына 1721 жылы жарияланған  *De Motu* (Қозғалыс туралы) атты еңбегінде қарсы шықты . Оның дәлелдері Эрнст Мах пен Альберт Эйнштейннің көзқарастарының бастамасы болды. 1732 жылы Беркли *Alciphron* атты еңбегін жариялап, онда христиандық апологетика мен еркін ойшылдарға қарсы пікір айтты, ал 1734 жылы ол *The Analyst* атты еңбегін жариялап, бұл еңбекте ол есептеу негіздерін сынға алып, математика дамуына айтарлықтай ықпал етті. 

1734 жылдан епископтық Материя ұғымын іштей қарама-қайшы және таным үшін пайдасыз ұғым ретінде сынады. *“Идеялар енжар, оларды затсыз [[субстанция]]лар, жан меңгереді, кез келген зат түйсіктердің жиынтығы”* деген тұжырым жасады. Локктың алғашқылық және екіншілік сапарлар теориясын сынға алып, заттар мен құбылыстардың сапаларын субъективті деп бағалады. Ғылымның дүниетанымдық мәнін мойындамай, ғылымның міндеті *“бәрін бір ғана пәндік себептермен түсіндіруге үйрену”* деп есептеді. Беркли зерденің рөлін, оның таным процесіндегі алатын орнын бейнелей отырып, оны жоғарыда тұрған бір күшке, ғаламдық принципке бағындыруға тырысты.

Берклидің шығармашылығына деген қызығушылық Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін артты, өйткені ол 20 ғасырда философияны бірінші кезекте қызықтыратын көптеген мәселелерді, мысалы сезіну проблемаларын, негізгі және қосалқы қасиеттердің айырмашылығын, тілдің маңыздылығын қарастырды.

Берклидің идеялары әсіресе эпистемология, метафизика және тіл философиясында үлкен қызығушылық тудырды, өйткені ол шындықты қабылдау мен тілдің шындықты білдірудегі рөліне ерекше назар аударды.

## Өмірбаяны

### [[Ирландия]]
Беркли Ирландияның Килкенни графтығындағы Томастаун маңындағы өзінің отбасылық үйі, Дисарт-Каслда Уильям Берклидің үлкен ұлы болып дүниеге келді. Әкесінің өзі Беркли ақсүйектер әулетінің кенжесі болып табылады және оның шыққан тегі ағылшын-саксон кезеңіне дейін жетеді және де Глостер, Англиядағы феодалдық лордтар мен жер иелерінің қызметін атқарған. Анасы туралы деректер аз. Беркли Килкенни колледжінде білім алды және Дублинде орналасқан Тринити колледжіне түсіп, 1702 жылы шәкірті болып сайланды. Ол 1704 жылы бакалавр, 1707 жылы магистр және стипендиат дәрежесіне ие болды. Диплом алғаннан кейін, Беркли Тринити колледжінде ұстаз және грек тілі оқытушысы ретінде қалды.

Берклидің алғашқы жарияланымы математикалық бағытта болды, бірақ оны көпшілікке танытқан алғашқы еңбегі 1709 жылы жарияланған *«[[Жаңа көру теориясының тәжірибесі]]<nowiki/>»* (Essay towards a New Theory of Vision) болды. Бұл жұмыс сол уақытта көптеген дауларға себеп болғанымен, оның қорытындылары қазіргі уақытта оптика теориясының қалыптасқан бөлігі ретінде қабылданады.

Келесі жарияланым 1710 жылы «Адам білімінің принциптеріне қатысты трактат» болды, ол үлкен жетістікке жетіп, оған тұрақты бедел сыйлады, бірақ оның санадан тыс ештеңе жоқ деген теориясын аз ғана адам қабылдады. Осыдан кейін 1713 жылы «Хилас пен Филонус арасындағы үш диалог» атты шығармасы шықты, онда ол өзінің философиялық жүйесін алға тартты, оның жетекші қағидасы — біздің сезімдеріміз арқылы бейнеленген дүние оның өмір сүруіне қабылдауға байланысты.

Келесі жарияланымы 1710 жылы шыққан *«[[Адам білімінің принциптері туралы трактат]]<nowiki/>»* (Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge) болды, ол үлкен жетістікке жетіп, Берклиге тұрақты бедел әкелді, бірақ оның ешнәрсе ақылдан тыс өмір сүрмейді деген теориясын аз ғана адам қабылдады. 1713 жылы *«[[Гилас пен Филониус арасындағы үш әңгіме]]<nowiki/>»* (Three Dialogues Between Hylas and Philonous) шықты, онда ол өзінің философиялық жүйесін ұсынды, оның басты принципі — біздің сезімдеріміз арқылы бейнеленген әлемнің болмысы оның түйсінуіне тәуелді.

*Принциптер* бұл теорияның экспозициясын, ал *Әңгімелер* оның қорғауын ұсынады. Оның негізгі мақсаттарының бірі сол кездегі үстемдік еткен материализммен күресу болды. Теория негізінен келеке-мазақпен қабылданғанымен, кейбіреулер, мысалы, доктор Сэмюэль Кларк, оны данышпан деп санады. Көп ұзамай ол Англияға барып, Джозеф Аддисон, Александр Поуп және Ричард Стилдің шеңберіне қосылды. 1714 пен 1720 жылдар аралығында ол өзінің академиялық қызметін Еуропадағы кең ауқымды саяхаттармен араластырды. 1721 жылы ол Қасиетті Әулиелікке қабылданып, құдайтану бойынша докторлық дәрежесін алды және тағы да Тринити колледжінде қалуды таңдап, бұл жолы құдайтану мен иврит тілінен дәріс оқыды. 1724 жылы ол Дерридің деканы болды.

1725 жылы Беркли Америкадағы отарлар үшін министрлер мен үндістерге миссионерлер дайындайтын колледж құру жобасын іске асыруды қолға алды. Берклидің бұл жоспары ағылшын ақсүйектерінің ең ықпалды өкілдерінің жанашырлығымен ғана емес, Парламентте де қолдау тапты. 

### Некеге тұру және Америка
1728 жылы 1 тамызда Лондондағы Сент-Мэри ле Странд шіркеуінде Беркли Ирландияның Жалпы құқық сотының бас судьясы Джон Форстердің мен оның бірінші әйелі Ребекка Монккеның қыздары Энн Форстерге үйленді. 

Колледж құру мақсатта ол өзінің Дерри деканы қызметінен және £1,100 табысынан бас тартып, £100 айлықпен Америкаға аттанды. Ол Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласына жақын жерге келіп, әйгілі «Уайтхолл» плантациясын сатып алды. Беркли плантацияда жұмыс істеу үшін бірнеше құлдықтағы африкалықтарды сатып алды.

Берклидің уағыздары отаршыларға христиандықтың неге құлдықты қолдайтынын түсіндіріп, сондықтан құлдардың христиандыққа шомылдырылуы керек екенін айтқан. Ол былай деп жазған: «Бұл құлдар (құл иелерінің) істеріне пайда әкеледі, егер құлдар 'дене тұрғысынан өз иелеріне барлық нәрселерде бағынатын болса, тек адамдарға ұнау үшін емес, бірақ Құдайды қорқып, жүректерінің тазалығымен' жұмыс істейтін болса; Ізгі хабардың еркіндігі уақытша құлдықтан тұрады және олардың құлдары христиан болу арқылы ғана құлдардың жақсысы болады».

2023 жылы Дублин Тринити колледжі Берклидің құл иеленуіне және құлдықты белсенді түрде қорғауына байланысты кітапханаларының бірінен оның атын алып тастады.

Беркли плантацияда колледж үшін қаржы келуін күтіп тұрған кезінде тұрды. Алайда қаржы келмеген соң, 1732 жылы ол Лондонға оралды. 1734 жылы ол Клойн епископы болып тағайындалды. Көп ұзамай ол Шефтсбериге қарсы бағытталған *Alciphron, or The Minute Philosopher* еңбегін жариялады, ал 1734-1737 жылдары *The Querist* еңбегін шығарды. Оның соңғы жарияланымдары *Siris* — шайырлы судың медициналық қасиеттері туралы трактат және *Further Thoughts on Tar-water* болды.

Оның және Энның сәби кезінде аман қалған төрт баласы болды - Генри, Джордж, Уильям және Джулия - және кем дегенде нәресте кезінде қайтыс болған тағы екі бала. 1751 жылы Уильямның қайтыс болуы оның әкесі үшін үлкен қайғы болды.

Ол 1752 жылға дейін Клойнде тұрды, содан кейін зейнетке шығып, Оксфордқа ұлының қасына  көшті. Оның мейірімді табиғаты мен сүйкімді мінезі оны көпшіліктің сүйіктісіне айналдырды.

Калифорния штатының Беркли қаласы оның есімімен аталған, бірақ оның атауы америкалық ағылшынға бейімделіп өзгерген. Сондай-ақ, Йель университетіндегі тұрғын колледжі де оның есімімен аталады.

## Философияға қосқан үлесі
Берклидің пікірінше, заттардың тек екі түрі бар: рухтар мен идеялар. Рухтар - идеяларды тудыратын және қабылдайтын қарапайым, белсенді тіршілік иелері; идеялар - өндірілетін және қабылданатын пассивті тіршілік иелері.Берклидің философиялық дүниетанымы ішінара өз заманындағы үстемдік еткен реалистік және материалистік идеяларға қарсы қарсылық ретінде, ал ішінара Локктың сенсуализмі ықпалымен қалыптасты. Берклидің ілімі бойынша тек рух шын мәнінде өмір сүреді, ал бүкіл материалдық дүние біздің сезімдеріміздің алдауы ғана; бұл алдаудың еріксіз табиғаты барлық жандардың рухы — Құдайдың өзі тудырған бастапқы идеяларға негізделген. Бұл спиритуализм көптеген түсініспеушіліктерге себеп болып, Берклиге қарсы философтар мен теологтар тарапынан қарсылықтар туғызды.

Беркли философиясында «рух» және «идея» ұғымдарын қолдану орталық орын алады. Ол пайдаланғандай, бұл ұғымдарды қазіргі терминологияға аудару қиын. Оның «рух» концепциясы «саналы субъект» немесе «ақыл-ой» ұғымына жақын, ал «идея» түсінігі «сезім» немесе «жан күйі» немесе «саналы тәжірибе» ұғымдарына жақын.

Осылайша Беркли материяның метафизикалық субстанция ретінде болуын жоққа шығарды, бірақ алма немесе тау сияқты физикалық объектілердің бар екендігін жоққа шығармады («Мен сезім арқылы да, рефлексия арқылы да түсінуге болатын бірде-бір нәрсенің бар екендігіне қарсы емеспін. Мен өз көзіммен көріп, қолыммен ұстайтын нәрселердің шынымен бар екеніне күмән келтірмеймін, оның бар болуын біз жоққа шығаратын жалғыз нәрсе - бұл философтар материя немесе дене субстанциясы деп атайды. Мұны жоққа шығарғаннан ешқандай зиян жоқ, өйткені, мен айтсам, қалған адамдар оған ешқашан мұқтаж болмайды», #35 *түп-негіз*). Берклидің бұл негізгі тұжырымы, оның «идеализмі» кейде және біршама келемежде «имматериализм» немесе кейде субъективті идеализм деп аталады. *3-ші түп-негізінде* ол латын және ағылшын тілдерінің тіркесімін қолдана отырып, esse - percipi (болу - бұл түйсіну), көбінесе Берклиге таза латын тіліндегі esse est percipi тіркесі ретінде сәл дәл емес жатқызылған деп жазды. Бұл тіркес беделді философиялық дереккөздерде онымен байланысты көрінеді, мысалы, «Беркли ақыл-ойдан тәуелсіз нәрселер жоқ деп санайды, бұл әйгілі фразада esse est percipi (aut percipere) — болу  деген түйсіну (немесе қабылдау).

Демек, адам білімі екі элементке дейін төмендейді: рухтар мен идеялар (№86 *түп-негіз*). Идеяларға қарағанда, рухты қабылдау мүмкін емес. Идеяларды қабылдайтын адамның рухын ішкі сезім немесе рефлексия арқылы интуитивті түрде түсіну керек (89 *түп-негіз*). Беркли үшін бізде рухтар туралы тікелей «идея» жоқ, бірақ бізде басқа рухтардың бар екеніне сенуге жеткілікті негіз бар, өйткені олардың болуы тәжірибеде кездесетін мақсатты заңдылықтарды түсіндіреді («Біз басқа рухтардың бар екенін олардың әрекеттері немесе бізде оларға қоздырылған идеялар арқылы ғана біле аламыз», №145 *Әңгіме*). Бұл — Берклидің басқа ақылдарды тану мәселесіне ұсынған шешімі. Ақырында, біздің бүкіл әлем және әсіресе табиғат тәжірибесінің реттілігі мен мақсаттылығы бізді осы тәртіпті тудыратын өте күшті және ақылды рухтың бар екеніне сенуге мәжбүр етеді. Берклидің пікірінше, сол сыртқы рухтың атрибуттары туралы ойлану бізді оны Құдаймен сәйкестендіруге әкеледі. Сонымен алма сияқты материалдық нәрсе адамдардың рухында Құдайдың рухымен туындаған идеялардың (пішіні, түсі, дәмі, физикалық қасиеттері және т.б.) жиынтығынан тұрады.

Барлық сезімдік заттар, Берклидің пікірінше, адам түсінде елестететін заттар сияқты адам санасында ғана бар. Бірақ, түстердің бейнелерінен айырмашылығы, шындықта қабылданатын заттар қиялдың туындысы емес, адам санасында «сезім идеяларын» қоздыратын Құдай әсерінің нәтижесі.

### Ньютонның механикалық дүниетанымына қарсылық және атеизмді теріске шығару
Берклидің көзқарастарын түсіну үшін оның Ньютон физикасының пайда болуына және әлемнің механикалық түсіндірмесіне деген реакциясының аясында қарастыру қажет. Өзінің осы тақырыптағы екі еңбегінің тақырыпшаларында Беркли осындай дүниетаным дінсіздікке әкелетінін білдірген. Осылайша, Беркли Ньютонның материяның түпкілікті әрі берілген түсінігін сынап, шындықты тек физикалық тұрғыдан өлшенетін нәрселермен шектейтін көзқарасты қабылдамады, әрі осы тұжырымдарға тереңірек сұрақтар қойылмауы керек деп санады. Берклидің айтуынша, оның барлық нәрсенің рухани немесе идеал табиғатын түсіндіруі — бұл Құдайдың бар екендігін дәлелдейтін табиғи дәлел болып табылады.

### Құдайдың қажетті болуы
Сайып келгенде, Беркли заттардың белгілі бір индивид оларды қабылдаған кезде ғана бар екеніне сенбеді, яғни сол адам кетсе, олар жойылады, бұл өз кезегінде көптеген айқын қайшылықтарға әкелер еді. Керісінше, Беркли дүние Құдайдың мәңгілік ақыл-ойымен қабылданатындай бар деп сенді.

*Principles* және *Dialogues* еңбектерінде Беркли жақын уақыт ішінде өз идеяларының тек оның санасында бар екендігіне қатысты кеңінен таралған қарапайым ойға қарсылық көрсетуі керек болды — бұл жағдайда заттар немесе идеялар әрбір назар аударған сайын көрініп, жоғалып, қайта пайда болады деп ойлауға болады. Мұндай ұсыныстың мағынасыз табиғаты адамның санасындағы идеялардың болуы олардың басқа саналардағы бар болуымен қалай үйлестірілуі мүмкін екенін елестетуге тырысқаннан кейін одан әрі нәтиже береді. Беркли бұл оның айтқысы келетіні мүлде емес екенін түсіндіреді. "Сіздер рұқсат еткен себептерге байланысты мен үшін ақылға қонымды нәрселер тек сана мен рухтан басқа еш жерде өмір сүре алмайтыны анық. Сондықтан мен, олар менің ойымнан тәуелді емес және мен оларды түйсінуімсіз-ақ басқа бір сананың ішінде бар екенін түсінемін. Демек, ақылға қонымды дүние шын мәнінде бар болса, онда шексіз әрі әр жерге тараған рух бар, ол оны қамтып, қолдайды». Осылайша, Құдайдың бар болуы қажет, өйткені «барлық нәрселер тек Құдайдың түйсінуі арқылы бар бола алады».

### Солипсизмді болдырмау
Солипсизм - бұл өзімнен және менің тәжірибемнен тыс ешнәрсе жоқ деген ұстаным (бұл сөзбе-сөз «өзіме дейін азаю» дегенді білдіреді). Ешбір байыпты философ ешқашан мұндай ұстанымды тікелей қолдаған емес, бірақ Беркли қауіпті түрде соған жақындаған сияқты. Алайда, ол заттардың тек менің жеке түйсінуім арқылы ғана емес, Құдайдың оларды түйсіну арқылы бар екенін түсіндіре отырып, бұл қауіптен құтылады. Екінші жағынан, Берклидің ойы құдайлық солипсизм деп атауға болатын категорияға жатады: Беркли әлемінде Құдайдың өзінен басқа ештеңе жоқ. Материалдық әлемге шектен тыс тәуелсіз мәртебені жоққа шығаруға тырысып, Беркли тек Құдайда және Құдай арқылы бар әлемді енгізеді. Барлық нәрселер бар, яғни барлық нәрселер мәңгілік бойы Құдайдың идеялары ретінде белгілі. Тіпті олар туралы менің түсінігім екінші дәрежелі. Беркли әлі күнге дейін жаратылыс түсінігін сақтайды (дұғатын епископ үшін керісінше болуы мүмкін емес еді), бірақ ол Құдайдың өз идеяларының шындығын бізге өз қалауынша ашуды таңдауына байланысты. Оның философиясы сенімнің негізгі деректері енді қабылданбайтын  ертеректегі христиан ойшылдарының теоцентрлік дүниетанымын жаңа ғылыми ортада сақтап қалуға бағытталған кеш әрекет болып табылады

## Әсері
Берклидің *"[[Адам білімінің түп-негіздері туралы трактат]]"* еңбегі Артур Коллиердің *Clavis Universalis* атты шығармасынан үш жыл бұрын жарияланды, ол Берклидің көзқарастарына ұқсас тұжырымдарды жасады. Алайда, екі жазушының арасында ықпал немесе байланыс болмаған сияқты.

Неміс философы Артур Шопенгауэр бір кездері Беркли туралы былай деп жазған: «Беркли бірінші болып субъективті бастапқы нүктені шынайы түрде байыпты қарастырып, оның абсолютті қажеттілігін даусыз түрде дәлелдеді. Ол идеализмнің атасы...».

Беркли британдық эмпиризмнің негізін қалаушылардың бірі болып саналады. Үш ұлы «британдық эмпириктер» арасында жиі тікелей даму бағыты көрсетіледі: Локктан Берклиге, содан кейін Юмға дейін.

Беркли көптеген заманауи философтарға, әсіресе Дэвид Юмға әсер етті. Томас Рид ұзақ уақыт бойы Берклидің философиялық жүйесіне табынушы болған соң, берклишілдікке қатаң сын айтқанын мойындады. Берклидің «ойы Юмның және осылайша Канттың жұмысын мүмкін етті, деп атап өтті Альфред Норт Уайтхед». 

Беркли Америкаға барған кезде американдық педагог Сэмюэл Джонсон оны кездестіріп, екеуі кейін хат алмасқан. Джонсон Берклиді Йель университетінде стипендиялық бағдарлама құруға және оның плантациясымен қатар көп көлемде кітаптар сыйлауға көндірді. Бұл Йельдің ең үлкен және маңызды қайырымдылықтарының бірі болды; ол өзінің кітапхана қорын екі есеге арттырды, колледждің қаржылық жағдайын жақсартты және англикандық діни идеялар мен ағылшын мәдениетін Жаңа Англияға әкелді. Джонсон Берклидің философиясын қабылдап, оның кейбір бөліктерін өзінің американдық практикалық идеализмі философия мектебінің негізі ретінде пайдаланды. Джонсонның философиясы 1743-1776 жылдар аралығындағы американдық колледж түлектерінің жартысына жуығына үйретілгендіктен және Тәуелсіздік Декларациясына қатысушылардың жартысынан көбі онымен байланысты болғандықтан, Берклидің идеялары жанама түрде американдық ақыл-ойдың негізі болды.

Берклидің философиялық идеялары оның өмірі кезінде Америкадан тыс жерде салыстырмалы түрде аз әсер етті. Бірақ оның доктринасына қызығушылық 1870 жылдардан бастап «ХІХ ғасырдың басты Беркли зерттеушісі» Александр Кэмпбелл Фрейзер Джордж Берклидің шығармаларын жариялаған кезде өсті. Беркли философиясындағы байыпты зерттеулерге күшті серпін «XX ғасырдағы ең көрнекті Беркли зерттеушілері» А.Э. Льюс пен Томас Эдмунд Джессоп берді,  олардың арқасында Беркли шәкіртақысы тарих-философияның ерекше саласы дәрежесіне көтерілді. Сонымен қатар, философ Колин Мюррей Турбейн Берклидің тілді көрнекі, физиологиялық, табиғи және метафизикалық қатынастардың үлгісі ретінде пайдалануы туралы көп жазды.

Философиядан басқа, Беркли сонымен қатар Джон Локктың ассоциация теориясына арналған жұмысымен және адамдардың физикалық әлемде білім алу жолын түсіндіру үшін қалай пайдаланылуы мүмкін екендігімен заманауи психологияға әсер етті. Ол сондай-ақ түйсінуді түсіндіру үшін бұл теорияны қолданып, Локк «екінші қасиеттер» деп атаған барлық қасиеттер түйсіну объектіде емес, толығымен түйсінушіде болатынын мәлімдеді. Бұл екі тақырып бүгінде қазіргі психологияда зерттелетін тақырыптар.

## Дереккөздер


Санат:12 наурызда туғандар
Санат:1685 жылы туғандар
Санат:Ирландияда туғандар
Санат:14 қаңтарда қайтыс болғандар

Санат:1753 жылы қайтыс болғандар
Санат:Оксфордта қайтыс болғандар
Санат:Англия философтары