open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алматықұрылыс

**"Алматықұрылыс"** - Алматы облысы мен Алматы қаласында тұрғын үй, әкімшілік ғимараттар, өндірістік және коммуналдық қызмет объектілерін салатын холдингтік ком­пания. 1993 жылы "Главалмаатаст- рой" бас құрылыс басқармасы негізінде құрылған. 12 құрылымдық бөлімшесі бар. 1997 жылы олар 3,6 млрд. теңгенің құрылыс монтаж жұмыстарьш орындап, 284 млн. теңгенің өнеркәсіп өнімдерін шығарды. "Алматықұрылыс" х.к. құрамындағы "Алматытұрғынүйқұрылысы", " Алматы - өнеркәсіпқұрылысы", "Алматықұрылыс", "Алматымәдени-тұрмысқұрылысы" акционерлік қоғамдары тұрғын үй, мектеп, мәдениет, тұрмыстық қызмет көрсету ғимараттарының, денсаулық сақтау объектілерінің құрылысын жүргізеді, құрылыс құрылымдары мен бетон қоспалар дайын- дайды. Бұлардан басқа "Қапшағайауыркұрылыс", "Алматыинженерлікқұрылыс", "Келешек", "Қарағайағашөңдеу ком­бинаты", "Құрылысматериалы", "Алматықалақұрылысы" акционерлік қоғамдары тұрғындарға құрылыстық кызметтің барлық түрін көрсетеді. Кейін қалпына келтірілген соң 1940 жылға дейін жұмыс істеп тұрды. Сол жылы мешіт ғимараты зат сақтайтын қойма ретінде Алматы пима жасау фабрикасының есебіне өтті де, 1986 жылы ол "қойма" өртеніп кетті. Ке­йін саябаққа айналған ескі мешіт орнына алғашқы қалпындағыдай мешіт ғимараты салынды (1998).

----

Қалада 19 ғасырда ең көп мешіт салдырған адам татар ұлтынан шыққан Ысқакбай деген кісі. Сол мешіттердің бірі қазіргі Д.Қонаев пен М.Мақатаев атындағы көшелер қиылысында (Алматы нан зауыты жанында) әлі түр. Қазіргі Абылай хан даңғылы мен Жібек жолы көшелерінің қиылысына жақын жерде — "Сарттар мешіті", сондай-ақ "Дүнген мешіті" де бол­тан. Бірақ оның қай тұста орналасқаны ұмытылған. Қазіргі Фурманов және Гоголь көшелері қиылысында 20 ғасырдың бас
да төрт мұнара, қырлы және дөңгелек қос барабан үстінен шығарылған кегілдір түсті үлкен күмбез және порталдың оң жағынан азан шақыратын дербес биік мұнарасы бар. Мешіт ғамаратының қасбеті, күмбездің дөңгелек барабан-белдеуі, ішкі коріністері ұлттық ою-өрнектермен және арабша жазу-нақыштармен безендірілген. Алматыдағы мешіттердін көріктілері — әл-Фараби даңғылы бойына салынған Хүсни Мүбарак атындағы кешендік Ислам мәдени қалашығы, Алматы орталық мұсылмандар мешітінің жаңа ғимараты, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Алматы кәсіпорындары
Алматы маргарин зауыты

**Алматы Маргарин Зауыты** — Алматы қаласындағы маргарин, асқатық май, майонез түрлерін шығаратын кәсіпорын. Зауыт негізі 1961 ж. қаланған. 1994 ж. “Алматы маргарин зауыты” акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. Кәсіпорын маргарин өнімдерінің “Шоколадный”, “Сливочный”, “Молочный”, “Солнечный”, “Радуга” секілді 10 түрін және асқа қататын “Өсімдік майы”, “Восточный”, “Украинский”, “Белорусский” атты кулинарлық майлар мен “Весна”, “Провансаль” секілді майонездер шығарады. 1997 жылы кәсіпорын қайта жабдықтаудан өткізіліп, тазартылған өсімдік майларын да шығара бастады. Кәсіпорынның Өскемен, Көкшетау, Орал, Петропавл қалаларында бөлімшелері және республиканың барлық аймақтарында дерлік сауда орындары бар.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы кәсіпорындары
Алматы мемлекеттік педагогикалық университеті

**Алматы Мемлекеттік Педагогикалық Университеті**(АлМПУ) – Қазақстандағы тұңғыш мемл. жоғары оқу орны. 1928 ж. Қазақ мемл. ун-ті болып ашылған. 1930 ж. Қазақ пед. ин-ты болып өзгерді. 1934 ж. Абай есімі берілді. 1990 ж. оқу орны Қазақ мемл. пед. ун-ті болып аталды. 2003 жылдан Қазақ ұлттық пед. ун-ті, А

Санат:Алматы университеттері
Алматы мақта-мата комбинаты

**Алматы Мақта-Мата Комбинаты**, Озат акционерлік қоғамы — Қазақстандағы мақта талшықтарынан жіп иіріп, мата тоқитын ірі кәсіпорын. Комбинат құрылысы 1961 ж. басталып, 1965 жылдан өнім шығара бастады. 1965 ж. қуаты 123,9 мың шүйке иіретін және 2220 тоқу станогы бар 1-фабрика іске қосылды. 1968 ж. жылына  74,6 мың мақта-мата тоқитын өңдеу фабрикасы жұмыс істей бастады. 1970 ж. 119 мың ұршығы  және 1922 пневмоқылышты тоқу станогы бар 2-иіру-тоқу фабрикасы іске қосылды. Комбинат 1992 ж. Алматы мақта-мата комбинаты — Озат акционерлік қоғамы болып қайта құрылып, жаңа құрал-жабдықтармен жарақтандырылды. Комбинат өнімдері Ресей, Түрікменстан, Украина, Беларусь республикаларына шығарылады.
Комбинат құрамында өндірістік құрылымдармен бірге мәдени-әлеум. салалар да бар. Олар: 1981 ж. салынған Мәдениет сарайы, еңбек даңқы мұражайы, 3 кітапхана, кәсіптік-техникум училище, жастар жатақханалары, санаторий-профилакторий, балалар мекемелері.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы кәсіпорындары
Санат:Мақта шаруашылығы
Алматы округі

**Алматы округі** — 1928-1930 жылдары болған Қазақ АКСР-інің әкімшілік-аумақтық бірлігі.

Алматы округі 1928 жылы 17 қаңтарда Жетісу губерниясының бір бөлігінен құрылды. Округ орталығы Алматы қаласы болды. Округ 21 ауданға бөлінді:
* Алтынемел ауданы. Орталығы — Көлқамыс ауылы.
* Алакөл ауданы. Орталығы — Андреевское ауылы.
* Балқаш ауданы. Орталығы — Қараөзек ауылы.
* Бәрібаев ауданы. Орталығы — Басқан ауылы.
* Бүйен-Ақсу ауданы. Орталығы — Ақсу ауылы.
* Герасимов ауданы. Орталығы — Герасимовское ауылы.
* Жаркент ауданы. Орталығы — Жаркент қаласы.
* Іле ауданы. Орталығы — Сандықтай ауылы.
* Қаратал ауданы. Орталығы — Қарашеңгел мекені.
* Қарқара ауданы. 
* Қастек ауданы. Орталығы — Тарғап ауылы.
* Қоңырөлең ауданы. Орталығы — Желбастау мекені.
* Қордай ауданы. Орталығы — Қасық ауылы.
* Ленин ауданы. Орталығы — Алматы қаласы.
* Сарқан ауданы. Орталығы — Сарқан бекеті.
* Сүгеті ауданы. Орталығы — Қызыл Еңбекшіқазақ ауылы.
* Талғар ауданы. Орталығы — Есік бекеті.
* Талдықорған ауданы. Орталығы — Талдықорған қаласы.
* Шелек ауданы. Орталығы — Шелек ауылы.
* Шоқпар ауданы. Орталығы — Көктөбе ауылы.
* Шу ауданы. Орталығы — Георгиевское ауылы.

1928 жылы 17 шілдеде Ленин ауданының атауын Калинин ауданы етіп, Герасимовтікін - орталығы Андреевское ауылы болған Андреев ауданы, Қоңырөлең - Октябрь ауданы, Іле - орталығы Безводное ауылы болатын Қарғалы ауданы етіп өзгертілді.

1929 жылы 1 мамырда Талғар ауданының атауы Есік ауданы етіп өзгертілді. 1929 жылдың аяғында тағы 2 аудан атауы: Алтынемел - Малайсары ауданы, Сүгеті - Еңбекшіқазақ ауданы етіп өзгертілді.

Округқа кірді:
* елді мекендер - 14559, оның ішінде 2 қала - Алматы және Жаркент;
* 24,2 мың тұрғын, оның 7,3% -ы қала тұрғындары;
* 33 өнеркәсіп кәсіпорны (1928 жыл аяғында).

1930 жылы 17 желтоқсанда Қазақ АКСР-інің барлық басқа округтері сияқты округ таратылып, оның аудандары ірілендіріліп, республикалық билікке тікелей бағынуға берілді.

## Әдебиет
* 

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы
Санат:Қазақ АКСР округтары
Санат:Қазақстан тарихи облыстары
Алматы Пауэр Консолидейтэд

**Алматы Пауэр Консолидейтэд** (“АПК”) — Алматы және Алматы облысына электр қуаты мен жылу беретін жабық акционерлік қоғам, дүние жүзінің жүз елінде тұрмыстық және өнеркәсіптік қызметпен, электр қуаты және газ саласындағы бизнеспен айналысатын халықаралық “Трактебель” компаниясының еншілес кәсіпорны. 1996 ж. тамызда Қазақстан үкіметі мен “Трактебель” компаниясы арасында жасалған “Алматыэнерго” өндрістік энергетикалық бірлестігінің активтерін (барлық материалдық құндылықтар, қаржы т.б.) сатып алу туралы шартқа сәйкес құрылды. 
“АПК” Қазақстанның оңт. өңіріндегі газды ең көп тұтынатын кәсіпорын. Мұнда барлық қуат өндіретін ст-ларды газ тұтынуға көшіріп және оның көлемін жылына 1,5 млрд. куб метрге жеткізу көзделіп отыр. Компания бөлімшелерінің құрамына Алматы облысындағы аумағы 85000 км2 электр қуаты мен жыл өндіретін және тарататын объектілер кіреді. 583944 электр тұтынушыға және 205000 жылу тұтынушыға қызмет көрсетеді. 8500 адам еңбек ететін компанияның су және жылу электр станциялары 1307 МВт электр қуатын және 3000 МВт жылу қуатын өндіре алады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы кәсіпорындары
Алматы поршень зауыты

**Алматы поршень зауыты** — Алматы қаласындағы машиналар мен механизмдердің поршень бөлшектерін шығаратын кәсіпорын. Ол 1944 ж. әртүрлі механикалық шеберханалардың негізінде құю-механикалық зауыты ретінде құрылды. Зауыт бастапқы кезде таразылар, пневматикалық балғалар, вагон-үйлер, әртүрлі темір бөлшектер шығарып келді. 1959 ж. зауыт қайта жаңғыртылып, поршень бөлшектерін шығаруға мамандандырылды. 1974 ж. “Алматы поршень зауыты” деп аталды. 1994 ж. “Алматы поршень зауыты” акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. Кәсіпорын өз өнімдерін Ресей, Түркменстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан елдеріне де жөнелтеді.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы кәсіпорындары
Алматы подшипник зауыты

**Алматы подшипник зауыты** — сан алуан подшипник түрлерін жасауға мамандандырылған ұжымдық кәсіпорын. Зауыт 1938 ж. жөндеу шеберханасы негізінде құрылған. 1943 жылдан Алматы подшипник өңдеу зауыты болып аталды. Ұлы Отан соғысы жылдарында зауыт қорғаныс өнеркәсібінің арнаулы тапсырыстарын орындады. 60-жылдары станоктар паркі түгелімен жаңартылып, 1977 — 90 жылдары негізгі өндірістік жүйелері қайта құрылды. 1992 ж. **Алматы подшипник зауыты** ұжымдық кәсіпорны болып құрылды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы кәсіпорындары
Алматы станок жасау зауыты

**Алматы станок жасау зауыты** — Алматы қаласындағы станоктар шығаратын кәсіпорын. Зауыт 1932 ж. шойын құю зауыты түрінде құрылған. Негізінен тұрмыстық бұйымдар (шеге, ыдыс-аяқ, кереует, т.б.) шығарды. 1942 ж. көшіріліп әкелінген Ворошиловград құю-механик. зауытымен біріккеннен кейін Октябрьдің 20 жылдығы атынд. Алматы механикалық зауыты болып аталды. Автомобильдер мен тракторларға тетіктер мен қосалқы бөлшектер шығарып, майданның арнаулы тапсырыстарын орындады. 1961 ж. Алматы станок жасау зауыты аталып, станок жасауға бейімделді. 1993 ж. акционерлік “Алматы станок жасау зауыты” қоғамы болып қайта құрылды.
Зауытта жұмыс процесі кеңінен механикаландырылып, автоматтандырылған. 
Токарлық станоктар мен стандартты емес жабдықтар шығарады. Зауыт өз өнімдерін отыздан астам шет елге жөнелтеді.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы кәсіпорындары
Алматы теледидар мұнарасы

**Алматы теледидар мұнарасы** — радио-теледидар хабарларын тарататын станса кешені.

## Тарихы
thumb|Камал Қармыс көшесінде орналасқан пәтерден түсірілген Көктөбе мен Алатаудың (Алматы бөлігі) панорамасы
1975 — 84 жылдары Алматы қаласының географиялық ең жоғарғы нүктесі, теңіз деңгейінен 1000 м биік Көктөбе беткейіне, сейсмикалық жағынан өте берік етіп (10 баллдық жер сілкінісіне төтеп береді) салынған. Сәулетшілері: Н.Г. Терзиев, А.Н. Савченко; конструкторлары: Н.К. Акимов, Б.В. Остроумов.

## Техникалық сипаттамасы
thumb|right|250px|Алматы телемұнарасы қала фонында
* Мұнараның биіктігі 372 м, онда екі жүрдек лифт және арнаулы жүк көтергіш механизм жұмыс істейді. Темір-құйматасты іргетасы (көлемі 15 мың м²), биіктігі 20 м үш қабатты секциялы жертөледен және биіктігі 12 м екі қабатты техникалық үйден тұратын біртұтас қорапты құрылым.  
* Діңгегінің металл бөлігі 18,5 м профильді анодталған алюминий панельдермен қапталып, кейбір тұстары шыны витражбен бөлінген. 146 м биіктігінде қала көркін тамашалауға арналған алаң бар.  
* 252 м биіктікте антенналық-фидерлік жүйелерді техникалық қадағалау қызметі бөлімі орналасқан.  
* Мұнара биіктігі 114 м секциялы металл антенна этажеркасымен бітеді. Әр секцияда теледидар мен радио хабарын таратуға арналған антенналар бар. Ол антенналар арқылы 80-190 км радиуста 5 арнада телехабар және 4 арнада радиохабар толқындары таратылады.  
* Техникалық қызметке арналған үйдің бірінші қабатында телерадио хабар стансасы, байланыс аппараттары мен гидроқызметті қадағалайтын басқару құралдарымен жабдықталған кабинеттер бар. Екінші қабатта мұнараның көру алаңынан қаланы тамашалағысы келетіндерді қабылдап, оларды алаңға жеткізуді ұйымдастырушыларға арналған бөлмелер орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы
Санат:Теледидар мұнарасы
Алматы заң институты

**Алматы Заң Институты**– заң мамандарын даярлайтын мемлекеттік жоғары оқу орны. 1956 жылы құрылған. 1998 жылы Алматы заң институты болып қайта құрылды.

Санат:Қазақстанның бұрынғы жоғарғы оқу орындары
Санат:1956 жылы пайда болғандар
Алматы техникалық институты

**Алматы Техникалық Институты** (АТИ), Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің құқық қорғау органдарынын мамандарын даярлайтын мемлекеттік жоғары оқу орны. Институт Алматы өрт сөндіру техника училищесі (28.4.1973) негізінде құрылған. ҚР Ішкі істер мин-гінің қаулысымен 1993 ж. Алматы жоғары техникалық училищесі, 1998 ж. Алматы техникалық институты болып қайта құрылды. Институт Өрт қауіпсіздігі, автоматика, телемеханика және байланыс, жол қозғалысын ұйымдастыру, өндірістегі экономика және менеджмент мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. Сырттай оқу бөлімі бар. 27 ғылым кандидаттары дәріс береді. 1973 — 97 ж. аралығында 4228 маман даярланды. Институттың күндізгі бөліміне 17-ден 25 жасқа дейінгі денсаулығы әскери қызметке жарамды жігіттер, сырттай оқу бөліміне 40 жасқа дейінгі ішкі істер органдарының қызметкерлері қабылданады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстанның бұрынғы жоғарғы оқу орындары
Алматы темір жолы

**Алматы Темір Жолы** — Қазақ темір жолының Алматы, Тараз, Семей, Шымкент және Шу бөлімшелерін қамтыған торабы. Пайдалану ұзындығы 3086 км. Ірі тораптық стансалары 1-Алматы, Семей, Защита, Аягөз, Ақтоғай, Зырян, Шу. 1977 ж. Қазақ темір жолын ірілендіру кезінде құрылған. Оның қалыптасуы Түркістан-Сібір (Түркісіб) темір жол құрылысынан басталған. 1931 ж. 1 қаңтарда ұзындығы 1444 км Түркісіб темір жолы тұрақты пайдалануға берілді. 1931 — 32 ж. Локоть — Защита және Защита — Лениногор желісі тартылды. Бұдан соң жолдың Көксу — Текелі тармағы салынды. 1953 ж. Өскемен — Зырян, 1985 ж. Саяқ — Ақтоғай желілерінің құрылысы аяқталды.
1959 ж. жұмыс істей бастаған ұзындығы 304 км-ден астам Ақтоғай — Дружба темір жол торабы да осы жол бойында. 1991 ж. Дружба — Алашанькоу (Қазақстан мен Қытай арасында) мен 1996 ж. Теджен — Серахс — Мешхед (Түрікменстан мен Иран арасында) шекаралық т.ж. өткелдерінің құрылысы аяқталуы еліміздің Тынық мұхит пен Жерорта т. жағалауының айлақтарына шығуына жол ашты. Тегеран — Бендер — Аббас (Иран) темір жол желісі Республиканы Парсы шығанағымен жалғады. Сөйтіп, ежелгі Ұлы Жібек жолы бойында Трансазия темір жол торабы жасалды, осының нәтижесінде Азия — Тынық мұхит аймағымен, Еуропа, Таяу Шығыс елдері арасындағы жол қысқарды. Дружба — Алашанькоу шекара өткелі арқылы Алматы — Үрімші — Алматы бағытындағы халықар. жолаушылар поездарының жүйелі қозғалысы болашақта Пекинге дейін жалғастырылмақ. 1995 ж. шекаралық Дружба ст. арқылы ҚР-нан ҚХР-на тасылатын жүктің көлемі 1,7 млн. т-ға жетті. 2000 ж. оны 15 млн. т-ға жеткізу көзделіп отыр. Жүк өткізу мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін жолдың қуаты мен сенімділігін арттыру, Ақтоғай — Дружба темір жол желісін нығайту шаралары жүзеге асырылды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы көлігі
Санат:Қазақстан темір жолы
Алматы технологиялық университеті

**Алматы технологиялық университеті ** — технолог мамандарын даярлайтын жекеменшік жоғары оқу орны. 

1957 ж. Мәскеудегі Бүкілодақтық тамақ өнеркәсібі институтының негізінде Алматы оқу-консультация пункті болып ашылды. 1961 ж. сол оқу орнының Алматы бөлімшесіне айналды. 1966 ж. ол Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технол. институттының қарамағына берілді. 1996 ж. ҚР Білім Министірінің қаулысымен **Алматы Технологиялық Институты** болып қайта құрылды. Институттың 5 факультет, 23 кафедрасында 23 ғылым докторы дәріс береді. Күндізгі және сырттай оқытатын бөлімдерде 4 мың студент оқиды (1998). Онда: 
* астық, ұн, жарма және құрама жем технол.; 
* қантты өнімдер технол.; 
* ашыту өндірістері технол. және шарап жасау, консерві және тағамдық концентраттар технологы; 
* ет пен ет өнімдер технологы; 
* сүт пен сүт өнімдері технологы; 
* тағам технологы мен тамақтандыруды ұйымдастыру; 
* тамақ өндірісі машиналары мен аппараттары; 
* тоқыма өндірісі технол., тігін бұйымдары технологы; 
* тігін бұйымдарын құрастыру; 
* биотехнол.; 
* тех. процестер мен өндірістерді автоматтандыру; 
* экономика мен менеджмент (агроөнеркәсіп салалары бойынша); 
* кәсіпорын экономика мен менеджменті (тамақ өнеркәсібі бойынша); 
* тауартану мен тауарлардың тұтыну сапасын айқындау; 
* халықаралық экономика қатынастар мамандықтары бойынша кадрлар даярланады. 

Институттың 3 оқу ғимараты, жатақханалары, кітапхана, шағын-диірмен, наубайхана, тігін цехы, ауданы 25 га қосалқы шаруашылығы бар. Негізі қаланғалы бері 15 мыңға жуық инженер-технолог, инженер-экономист, инженер-механик бітіріп шықты. Инситуттың ғылыми-зерттеу жұмыстары азық-түлік өндірісі мен жеңіл өнеркәсіп технологиясы, биотехнология, хим. технология, өнеркәсіп экол., ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтау мен өңдеу, машина мен аппараттар жасау салаларының мәселелерін шешуге арналған.

1999 жылы тамыздың 18  Қазақстан үкіметі № 1192 қаулысымен *ЖАҚ «Алматы технологиялық университеті»* болып қайта құрылды, 2003 жылы желтоқсанның 15 АҚ «Алматы технологиялық университеті» болып қайта тіркелді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми торбеті

Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары
Санат:1957 жылы құрылған оқу орындары
Алматы Филип Моррис Темекі Компаниясы

**Алматы Филип Моррис Темекі Компаниясы** — Қазақстандағы темекі өнімдерін шығаратын ірі кәсіпорын. Алғаш ферментация зауыты болып салынған кәсіпорын құрылысы 1933 ж. басталып, 1936 ж. аяқталды. 1-дүниежүзілік соғыс жылдары Ресей мен Украинадан көшіп келген темекі фабрикаларының жабдықтары негізінде зауыт қуаты екі есе артты. Кейін кәсіпорында сигарет жасайтын станоктар орнатылды. 1958 ж. зауыттың цехтары бірігіп, комбинатқа айналды. 1965 ж. папирос шығаратын екі үдемелі технологиялық желі іске қосылды. Комбинат 1993 ж. халықаралық тендер нәтижесінде жекешелендірілді. Тендерді ұтқан Филип Моррис компаниясы (АҚШ) жарғы капиталын иелену жөніндегі ҚР-мен жасалған шарт бойынша комбинатты сатып алды. Қазақстан тарихында бұл қолма-қол ақшаға жекешелендірілген бірінші жоба еді. АТК ораулы өнім шығаратын әлемдегі аса ірі Филип Моррис темекі компаниясының бөлімшесіне айналды. Компания өндірісті жаңғыртуға, жабдықтауға, темекі өндіруге және республикада темекі өсіруге 340 млн. АҚШ доллары көлемінде қаржы жұмсады. 1994 ж. Алматы облысында жаңа темекі фабрикасын салуға кірісті. Компания сигареттің жергілікті маркаларының сапасын халықар. стандарт деңгейіне көтерді. Өнім көлемі 1993 жылғы 10 млрд. темекі бірлігінен 1997 ж. 18 млрд-қа көбейді. Сигареттің кейбір халықар. өтімді маркаларын шығара бастады. Төрт жыл ішінде (1993 — 97) мемл. бюджетіне салық түрінде 128 млн. АҚШ долларын төледі. Компания Қазақстанда бизнеспен шұғылданатын компаниялар арасында жетекші орында.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы кәсіпорындары
Алматы Энергетика Жүйесі

**Алматы Энергетика Жүйесі** — Орталық Азия мемлекеттерінің біріккен энергетика жүйесінің құрамына енеді. 1997 жылға дейін Алматы, Талдықорған облыстарының тұтынушыларын жылу және электр энергиясымен қамтамасыз етіп келді. 1954 жылдан 1996 жылға дейін “Алматыэнерго” деп аталды. Қапшағай СЭС-нің салынуына орай 1996 ж. кернеуі 220 кВ Алматы — Талдықорған әуе электр желісі тартылды. Соның нәтижесінде бұрын дербес жұмыс істеп келген Текелі электр торабы ортақ жүйеге қосылды. Ал 1968 ж. пайдалануға берілген кернеуі 220 кВ Алматы — Бішкек электр желісі іске қосылып, Алматы Энергетика Жүйесі Қазақстанның оңтүстік мен Орта Азия біріккен энергетика жүйесінің біртұтас бөлігіне айналды. Соңғы жылдары бұл байланыс Алматы — Бішкек — Тараз — Шымкент — Ташкент 500 кВ электр берілісі желісімен күшейтілді. Алматы Энергетика Жүйесі құрамына Алматы жылу-электр орталығы мен СЭС-тер тізбегі және Қапшағай СЭС-і енеді.
1996 ж. 	Алматы Энергетика Жүйесі бельгиялық “Трактебель” компаниясының қарамағына беріліп, “Алматы Пауэр Консолидэйтед” (АПК) жабық үлгідегі акцион. қоғамы құрылды. АПК құрамынан бұрынғы Талдықорған облысының электр тораптары кәсіпорны шығарылып, “Талдықорған акционерлік тасымалдау торабы компаниясы” болып аталады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы
Алматы эталон зауыты

**Алматы эталон зауыты**— сапалы өлшеу приборлары мен аппараттарын жасайтын және жөндейтін кәсіпорын.

Зауыт алғаш таразы жөндеу цехы болып құрылған. 1946 ж. өлшеу техникасын жасау және жөндеу жұмысымен айналыса бастады. 1971 ж. стандарттау және метрология лабораториялары мен орталықтарын жабдықтайтын үлгілі өлшеу аппараттарын жасауға кірісті. 1981 ж. кәсіпорында ТУ-204, ИЛ-86, ЯК-42 ұшақтарының электронды блоктарын (ауа қысымын реттегіштерін, айналым сигнализаторларын, басқа да блоктарын) шығара бастады. Осы тұста зауытта жасалған ыстық денелерді өлшейтін қондырғы (УТТ — 6-В МА), термостат (ТВ ІМ), колориметрлік қондырғы (В — 08 МА) дүние жүзінің 20-дан астам еліне экспортқа шығарылады.
Зауыт 90-жылдары өнеркәсіп салаларына (металлургия, энергетика, мұнайхимия, көмір және газ өнеркәсібіне) арналған ыстықтықты өлшейтін эталондық приборлар шығаруға маманданып, кәсіпорында автоматты жобалау және электронды модельдеу жүйесі енгізілген. Зауыт 1993 ж. акционерлік қоғам болып қайта құрылды.
“Алматы эталон зауыты” ТМД елдерінің, Ресейдің эталондық және үлгілі бұйымдар жасаушыларымен, “Ғылым” (Мәскеу) ғылыми-өндірістік бірлестігімен, “Жылу-физика приборлары” акцион. қоғамымен, “Бүкілресейлік физикалық-техникалық және радиотехникалық өлшеу ғылыми-зерттеу институты” мемлекеттік кәсіпорнымен, Д.И. Менделеев атындағы Метрология ғылыми-зерттеу институтымен тығыз іскерлік байланыстар орнатқан.

## Дереккөздер

Санат:Алматы кәсіпорындары
Санат:Қазақстан зауыттары
Дьөрдь Алмаши

**Дьөрдь Алмаши** (; 11 тамыз 1867, Град, Словения, Аустрия-Мажарстан — 23 қыркүйек 1933, Грац, Аустрия) — шығыстанушы, географ, орнитолог. Дьөрдь Алмаши бастаған экспедиция 1900 жылы наурыз-желтоқсан айларында Қазақстанның бірқатар жерлерінде болып, этнографиялық, географиялық зерттеулер жүргізген. 1903 жылы жарық көрген “Азия жүрегіне сапарым” (“Vandorutam Azsіa szіvebe”) атты еңбегінде Жетісу, Алатау, Тянь-Шань өңірінің географиялық жағдайы, жан-жануарлар дүниесі, гидрология жүйесі, Түркістанның саяси-әлеуметтік және экономикалық өмірі, ондағы жергілікті тұрғындар мен келімсек халықтардың арасындағы қарым-қатынас жөнінде көптеген деректер бар. Қазақтар мен қырғыздардың тілі, діні, әдет-ғұрпы, шаруашылығына қатысты мәліметтер берілген. Дьөрдь Алмаши 1912 жылы Еуропада алғаш рет “Манас” дастанының үзіндісін жариялады. Дьөрдь Алмашидің қазақ және қырғыз этнографиясы туралы жинаған құнды деректері Мажар этнография мұражайында сақталған.

## Дереккөздер
Алпам

**Алпам** — мал және аң терісін өңдеп, киім тігетін байырғы кәсіпорын. 1888 жылы Алматыда жекеменшік тері өңдеу кәсіпорны түрінде құрылған. Қайыс-тері илеу зауыты болды. Оның құрамына 1942 жылы көшіріліп әкелінген «Кременчуг фабрикасы» қосылды. Зауыт Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында майданға қажетті әскери-көлік саймандарын шығарды. Зауыт 1957 жылы «Алматы мех комбинаты», 1992 жылы «"Алпам" Акционерлік Қоғамы» болып қайта құрылды.

Комбинат елтіріден (қой терісі, қаракөл, ондатра, бұлғын, қоян т.б.) тон, бас киім, жаға, әскери жылы киімдер тігеді.

Өнімдері Ресей, Өзбекстан және басқа да шет елдерге де шығарылады.

Санат:Қазақстан компаниялары
Шауқат Әбенұлы Алтаев

**Алтаев Шауқат Әбенұлы**(5.01.1927, Қостанай облысы, Жітіқара ауданы, Исабай ауылы - 2008) — – тех. ғыл. докт. (1973), проф. (1991), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1994). 

Алтаев кентастың өзіндік құнын 2 есе, күрделі қаржыны 3 – 4 есеге кемітуге мүмкіндік беретін кен қазудың жаңа бағытын кен өнеркәсібінде қолдануға жетекшілік етті.

Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Алтай Алтын адамы

**Алтайдың Алтын Адамы **– сақ дәуірінен сақталған ескерткіш. 1997 ж. Қазақстанмен шекаралас Алтай өңірінің Локоть ауданы аумағынан Ресей ҒА Сібір бөлімшесінің қызметкері П.Шульга тапты. Алтайдың алтын адамы Есік обасынан табылған Алтын адамға ұқсас, киімі алтын тоғаларға толы. Алтын әшекей бұйымдар саны 1800-ден астам, салмағы 1 кг-ға жуық. Мүрде үстіне жабылған киіз жапқыштардан да алтын қиыршықтары табылды. Археологиялық зерттеулер бұл адамның б.з.б. 5–4 ғасырларда өмір сүрген сақ тайпасының өкілі екенін дәлелдеді.

## Ішкі сілтемелер
*Есік Алтын адамы
*Есік обасы

## Сыртқы сілтемелер
*Иссыкский золотой человек 
*Алтын адам (Золотой человек, Gold man)- национальный символ Казахстана  

## Дереккөздер


Санат:Археология
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Алтай ескерткіштері

**Алтай ескерткіштері** - ежелгі дәуір ескерткіштері. 

18 ғасырдың басынан зерттеле бастады. 1713 жылы ежелгі зираттардан ұрланған асыл бұйымдар Ресей патшасы Петр І-ге жетіп, "Петр І-дің Сібір коллекциясы" аталған археологиялық жинақ жасалынды. Сол бұйымдар қазір Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы. 18 ғасырдың 30-40 жылдарынан бастап Алтай жеріне географиялық экспедициялар жіберіле бастады. Оларға саяхатшы-ғалымдар Г.Ф. Миллер, П.С. Паллас жетекшілік (1733, 1744 және 1770) етті. 1865 жылы түркітанушы-ғалым В.В. Радлов Бұқтырма өзенінің бойында Берел жазығында ерте темір дәуіріне жататын "Берел" обасын қазып, зерттеді. 1911 жылы А.В. Андрианов батыс Алтайда Черновая, Солнечные Белки, Майемір деген жерлерде көшпелілер обаларын ашты. 1927 жылы С.И. Руденко Қатонқарағайда, 1956 - 65 жылы С.С. Сорокин Берел, Күрті, Қатын, Құмай маңында, 1997 жылдан Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекші З.Самашев) алғашқы темір дәуірінің ескерткіштерін зерттеді. 

Алтай есткерткіштеріндегі мүрделердің жерлену дәстүріне, табылған бұйымдарының ерекшеліктеріне қарай хронологиялық жағынан төрт кезеңге бөлуге болады: Күрті (б.з.б. 8-7 ғ.), Майемір (б.з.б. 7-6 ғ.), Пазырық (б.з.б. 5 - 3 ғ), және Құлажорға (б.з.б. 3 ғ. - б.з. 1 ғ.) кезеңдері. Күрті (Бұқтырманың жоғарғы саласы) бойындағы обаларда мәйіт сол жақ қырына, аяқ-қолын бауырына бүктеп жатқызылған. Басы солтүстік-батысқа қаратылған. Мәйіттің аяқ жағынан жылқы қаңқалары табылды. Майемір (Нарын өзенінің жоғарғы жағы) обаларында өлік шалқасынан, аяқ-қолы созылып жерленген. Лақат қабырғалары ағашпен шегенделіп, төбесі бөренелермен жабылған. Зират тас үйіндімен қоршалған. 1997 жылы Майемір ауылының тұсынан 45 - 50 жасында қайтыс болған әйел қаңқасы, жанында қорамсаға салынған қола жебе ұштары, т.б. заттар табылды. Радиокарбондық анықтау бойынша бұл әйел б.з.б. 803 жылы қайтыс болғаны дәлелденді. Оның бет әлпетінде еуропа және моңғол нәсілдерінің аралас белгілері бар. Пазырық (немесе Берел) кезеңіндегі зираттардан табылған бұйымдар бұл дәуірде қола мен мысты темір ығыстырғанын, зергерлік өнердің біршама дами түскенін көрсетеді. Құлажорға (Шығыс Қазақстан) кезеңі Пазырық үлгілерінің жаңа сатысындағы жалғасы болып табылады. Обалардан адам сүйегімен бірге аңдар нақышымен өрнектелген ежелгі петроглифтер көптеп табылды. Солардың ішінде бұғының, бүркіттің, таутекенің бейнелері тартымды берілген. Алтай есткерткіштері бұл өңірде мәдениеті, шаруашылығы, діни нанымдары ортақ этностар жайлағанын, Алтайдағы сақ мәдениетінің алғашқы қалыптасу орталығы болғанын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Алтай тарихы
Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қазақстан қорғандары
Санат:Алтай мәдениеті
Санат:Алтай өлкесі мәдениеті
Алтай қазақтары

**Алтай Қазақтары**– Ресей Федерациясы Алтай Республикасындағы Қосағаш ауданында тұратын қазақ диаспорасы. Жалпы саны 10 мың адам. Мал ш-мен айналысып, қой, жылқы, түйе, сиыр, қодас, түбітті ешкі, аңдардан қара түлкі өсіреді, балық ауланады. Алтай Қазақтары 2002 жылғы Ресей халық санағы бойынша 9 825 адамды құрайды. 

Санат:Қазақтар
Хасан Алпысбаев

**Хасан Алпысбаев** (6.11.1928, Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 30.4.1978, Алматы) — ғалым, Қазақстандағы тас дәуірі археологиясының негізін қалаушы, алғашқы қазақ археологтарының бірі. 

1950 жылы Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген. Алпысбаев өмірінің соңына дейін Қазақстан FA Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнология институтында қызмет атқарды. 1957—1960 жылы Қаратау палеолит отрядын, 1974 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының тас дәуірін зерттеумен шұғылданатын отрядын басқарды. Қаратау өңірінен 200-ден аса тас дәуірі тұрақтарын тауып, ғылыми айналымға енгізген. Отырар алқабындағы Жаңашілік, Маятас, Шілік, Тасқотан, т.б. көптеген ескерткіштерді ашып, зерттеген. Оңтүстік Қазақстан өңірі ежелгі адамдар мәдениетін сипаттайтын ірі ошақтардың бірі болғандығын ғылыми тұрғыдан дәлелдеген.

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан археологтары
Алси

**Алси**– Қазақстан – Сингапур бірлескен кәсіпорны, компьютерлік, кеңселік және тұрмыстық техника шығаратын әлемдік фирмалардың Қазақстан рыногындағы серіктесі. 1991 ж. құрылған. 1996 ж. АЛСИ Азия-пейдж дербес радиобайланыс Ұлттық торабы құрылды.

Санат:Компаниялар
Алтын Акция

**Алтын Акция**– АҚ-ға айналдырылатын кәсіпорындарды жекешелендіруді іске асырушы мемлекеттік орган қолындағы шартты акция. Мұндай акциялар белгілі бір уақыт аралығында мемл. органға, акционерлер жиналысында шешуші дауысқа ие болуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Құнды қағаздар
Алтынай

**Алтынай** — фольклорлық- этнографиялық би ансамблі. Қазақ өнері тарихындағы халықтық-фольклорлық бағыттағы тұңғыш би ұжымы. 

Мақсаты: халық билері үлгілерін жандандырып, сахнаға шығару.

## Тарихы
1986 жылы Сүйінбай атындағы  облыстық филармонияның жанынан құрылған. 

1991 жылы ол Қазақстан мемлекеттік халық би ансамбліне айналды. Оның тұң­ғыш көркемдік жетекшісі Голушкевич, қазір Талант Қылышбаев.

## Репертуары және белгілі ұжым қатысушылары
Ансамбль репертуарында ежелгі қыпшақ биі "Алқа-қотан", тұрмыстық "Киіз басу", салт-дәстүрлік "Қоштасу", көне әдет-ғұрыптық "Бақсы биі", әзіл-қалжыңды "Келіншек", "Ұтыс", "Аударыспақ", аспаптық "Аса- таяқ", "Домбыра", т.б. көне билер бар. Халықтық үлгідегі бұл билерді қазақ өнерінің ардагері, суретші, әрі биші Ә.Ысмайлов, балетмейстер, ұстаз-хореограф О.В.Всеволодская-Голушкевич, ансамбльдің тұңғыш солисі, ҚР-ның еңбек  сіңірген артисі Т.Ізімова сахнаға шығарды.

## Марапаттары
"Алтынай" ұжымы 1999 жылы Бельгияда өткен Халықаралық фольклорлык би фестивалында 1-орынға ие болды. 

## Дереккөздер

Санат:Этнографиялық би ансамблі
Санат:Алматы мәдениеті
Алтыналмас

**Алтыналмас**– Қазақстанда алтынның, асыл металдар мен асыл тастардың кен көздерін геологиялық барлау, оларды өндіру, өңдеу, зергерлік бұйымдар жасауға пайдалану, экспорттық-импорттық операциялар жүргізу жұмыстарымен айналысатын ұлттық компания. 1993 ж. құрылған, 1995
Алтынасар

**Алтынасар** — көне қала орны. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қуаңдария өзенінің ескі арнасының бойында орналасқан. Ежелгі аты белгісіз.

Алтынасар қала жұрты  б.з. I-IV ғасырларында өмір сүрген, көлемі  17 га жерді алып жатқан, төрт бас ғимараттары бар өте ірі қала. Қала бірнеше қабаттардан тұратын күрделі құрылыстардан салынған. 

Алғаш 1948 ж. Хорезм археолеологиялық экспедициясы (жетекшісі Сергей Толстов) зерттеген. Жота басында екі төбенің сұлбасы айқын байқалады. Біріншісі «Үлкен үй» аталады, аумағы 150х150 м, биіктігі 12–15 м. Мұнда негізінен тұрғын үйлер болған. Екінші төбе «Кіші үй». Жүргізілген қазба жұмыстары қаланың төменгі қабаты 1–8-ғасырларда салынғанын анықтады. Жоғары қабаты 6–8-ғасырларға жатады. Жоғары қабаттағы тұрғын үйлер орындары қазылды. Бөлмелерде суфалар мен еден үстіне орнатылған ошақтар сақталған. Олардың бөренелермен, қамыстармен жабылған төбесі жайпақ болғандығы анықталды.

Қала халқы мал, егін шаруашылығымен айналысқан. Сырдың төмен ағысындағы Жетіасар мәдениетінің басқа қоныстары секілді, Алтынасардың да ежелгі тұрғындары жау шапқыншылығынан қаланы тастап кеткен.

## Галерея

Сурет:Altynasar.JPG
Сурет:Altynasararc.jpg
Сурет:Altynasar topography.JPG


## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Алтын қабақ

**Алтын қабақ** — қазақтың ұлттық ойыны. Мергендер сайысы болып табылады. Жамбы ату сайысы негізінде пайда болған. Бұл сайыс үлкен тойларда арнайы жүлде тағайындалып өткізіледі. Алтын қабақ сайысының түрлері: жаяу немесе ат үстінен сырық басындағы теңгені атып түсіру, жоғары лақтырылған қалпақты, басқа да заттарды атып түсіру, ат үстінде шауып келе жатып нысанаға дәл тигізу. Түзу қайың құрықтарды ұластыра байлап, бір ұшын жерге қадайды. Биіктігі 30 - 40 м болуға тиіс. Жоғарғы ұшына екі жарым метрлік колденең ағаш бекітіледі. Оны қабақ деп атайды. Қабаққа бірнеше сөлкебай немесе жалтырап көзге түсетін заттар, кейде алтын, күміс теңгелердің шетін тесіп, аттың қылына іліп, тізіп байлайды. Сайысқа түсушілер оларды садақпен атып тұсіруге тиіс. Атып түсірушілерге сый-сыяпат беріледі. Алтын қабақ - түркі халықтарының арасына кең тараған ойын.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Қазақ ұлттық спорты
Қалихан Қалиасқарұлы Алтынбаев

**Алтынбаев Қалихан Қалиасқарұлы** (1927-2002) – айтыс ақыны. Республикалық айтыстардың жеңімпазы. 1927 жылы 27 қарашада бұрынғы Семей облысының Жарма ауданындағы Малай ауылында дүниеге келген. Бала жасынан ақындық өнерге ден қойған. Ол көпке алдымен айтыс ақыны ретінде танылды. Алғаш рет 1947 жылы Көсембек Байқұтановпен сөз сайысына түседі. 1957 жылы Заманбек Оразаевпен айтысады. Бұл айтыс сол жылы ақын В.Копытиннің аударуымен республикалық «Ленинская смена» газетінде жарияланды. 1959 жылы республикалық айтыста Тәңірберген Әміреновпен жыр сайысына түсіп, екінші орынды иеленді. Қ.Алтынбаев өз өмірінде отызға тарта айтысқа түседі. Оның айтыс өлеңдері «Ақындар жыры» (1961), «Айтыс» (3 том, 1966), «Ақындар шықты айтысқа» (1969), «Қазақтың қазіргі поэзиясы» (1975) жинақтарында жарияланған. «Дала бесік», «Қиял қанатында» жыр жинақтарының, «Қалбатау», «Ақсуат», «Көкпекті» танымдық зерттеу кітаптарының авторы. 

Қойбағар, Тепек, Мамай батыр, Барақ шыққан бауырында, Ақырғы айқас, т.б. тарихи дастандары бар.

Оның ұлттық мәдениет тарихы, Абай мен Мұхтар, белгілі ақындар мен жыраулар туралы, қазақтың атбегілік, балуандық өнері туралы ғылыми-көпшілік, этногра-фиялық мақалалары, ру-тайпалар туралы шежірелері облыстық, республикалық баспасөз бетінде жарияланған. Қ.Алтынбаевтың суырып-салма ақындық өнеріне С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Е.Ысмайылов, М.Қаратаевтар жоғары баға берген.

## Дереккөздер

Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Жарма ауданында туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Айтыс ақындары
Алтын Орда теңгелері

**Алтын Орда Теңгелері**- орта ғасырлардағы металл ақша. Алғаш 14 ғасырдың орта тұсында Бұлғар қаласында Берке хан соқтырған (1257 - 67 жылы). Алғашқы теңгелерге Бағдад халифы ән-Насрдың аты, кейін моңғол хандары Меңгу, Арықбұға, т.б. Алтын Орда хандарының аттары жазылды. Алтын орда теңгелері Сарай, Сарай әл-Жадид, Сарай әл-Махрус, Қажы Тархан, Сарайшық, Гүлстан, Хорезм, Жент, Баршын, т.б. қалаларда соғылды. Сарайшықтағы қазба жұмыстары кезінде табылған тиындардың ең көнесі - Тоқтамыс хан теңгесі (1295 - 96 жылы). Ал кейінгілері Сарайда соғылған Өзбек хандікі. Оның дихремдері мен пұлдарында мұсылман дінінің суннит символдары салынған. Әр қалада соқтырылған теңгелердің өз ерекшеліктері бар. Кейбір теңгелерде соқтырған ханның аты мен жылы жазылса, кейбіреулерінде әр түрлі тамғалар: жануардың, құстардың, балықтардың суреттері, геометриялық өрнектер бейнеленген. 1996 - 97 жылы Батыс археологиялық экспедиция (жетекші З.Самашев) Сарайшыққа жүргізген қазба барысында Тоқтамыс ханның рәміздері салынған күміс жөне мыс тиындар табылды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Алтын рубль

**Алтын рубль** — 1895 – 1897 жылдары Ресейдегі ақша реформасына сәйкес енгізілген. Салмағы 0,774 грамм таза алтынға тең. Империал және жартылай империал, 10 және 5 сомдық теңгелер түрінде айналымда жүрді. 1-дүние жүзілік соғыстың басталуы салдарынан айналыстан шықты.

Санат:Алтын
Санат:Ресей экономикасы
Санат:Ақша
Алтынсарин мұражайы

**Алтынсарин мұражайы** —Ыбырай Алтынсариннің мемориалдық–педагогикалық мұражайы. Қостанай облысы Арқалық қаласы 1976 ж. Арқалық педагогикалық институты жанынан қоғамдық негізде ашылған.Мұражай Ы.Алтынсариннің және оның ұстаздары Н.И.Ильминский,В.В.Григорьев,А.В.Васильев,Қ.Топаев және тағы басқалардың өмірбаяндары мен шығармалары қызметтеріне байланысты педагогикалық насихат орталығы.Мұражайда 4 бөлме бар.1.Ы.Алтынсарин.Оның достары және ізбасарлары.2.1900-1950 жылдардағы Торғайдағы оқу–ағарту ісі.3.Алтынсариннің мұғалімдер мектебінен Арқалық педагогика институтына дейін.Көрме залда Торғай облысындағы оұу ағарту ісі жөніндегі материалдар қойылған.Жалпы мұражайда 2000-ға жуық экспонаттар жиналған.

нобай|Ыбырай Алтынсарин

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары
Алтыншоқы

**Алтыншоқы** – Ұлытау тау жүйесінің батысындағы жеке тау массиві. Алтыншоқыда 1391 жылы Әмір Темір Тоқтамыс ханды шабуға бара жатқан жолындағы тоқтаған жерінде тас белгі (Ақсақ Темірдің тасы) қалдырған.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Сарлық ауылының батысында 12 км жерде Жетіқыз өзенінің оң жағасында, биіктігі 453 м оқшау тұрған шоқы. Ұзындығы 3-4 км, ені 2 км-дей. 

## Өсімдігі
Өзен жағалауларында қайың, бұта, тау бөктерінде тобылғы, арша өскен.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Алхимия

**Алхимия** () — химиялық ғылыми және мәдени дәстүр; оның негізі табиғатта кездеспейтін "*философиялық тас*" жай металдарды алтынға айналдырады деген сенімнен туған. Алхимия ежелгі дәуірде (б.з.б. II-VI ғасыр) александриялық мәдени дәстүр кезінде пайда болды. Ол салттық герметикалық өнер нысаны болып табылады. Александриялық химияның негізгі зерттейтін материалы — металл. Бұл кезеңде дәстүрлі металлопланеталық символикасы құрылды. Оның ішінде 7 планетаға әр металл жататындығы туралы айтылған, олар:
күміс – Ай,
сынап – Меркурий,
мыс – Шолпан,  
алтын – Күн,
темір – Марс,
қалайы – Юпитер,
қорғасын – Сатурн.
Александрияда алхимия құдайы мысырдың құдайы Тот, ал Грекияда Гермес. Алхимия орталығы ежелгі дәуірде Серапис шіркеуі болып саналды. Бұл ғылым саласына өзінің үлкен үлесін қосқан грек-мысыр ғұламалары: Болос Демокритос, Зосим Панополита, Олимпиодора. Болостың «Физика және мистика» кітабының төрт бөлімі алтын, күміс, бағалы тастар және пурпурға арналған. Болос металдардың трансмутациясы, яғни бір металдың екінші металға айналуы туралы бірінші болып тұжырымдаған. 

Рим империясының құлауына қатысты, алхимия орталығы Араб шығысында болды. VIII ғасырдың соңында парсы алхимигі Джабир ибн Хайян Аристотельдің заттың бастапқы қасиеттері туралы теориясын айқындады. Алхимия жер бетіндегі және космостағы процестерді, жанды және жансыз табиғатты, табиғат пен қоғамды, адам әрекеттері мен зат әрекеттерін тұтас алып қарауды білдіреді.

## Этимология
«Алхимия» сөзі араб тілінен еуропалық тілдерге енген. الكيمياء ('әл-кхмия'), ол өз кезегінде ежелгі грек тілінен алынған (χυμεία - «сұйық» [1], мкός - «шырын», χέω - «құю») немесе Ежелгі Египеттің өзіндік атауына оралады - Кеме немесе Хем; бастапқыда бұл сөз «Мысыр өнері» деген мағынаны білдірсе керек.

## Алхимия философиясы
Алхимиктердің барлық мәдениеттердегі мақсаты - тірі немесе жансыз объектідегі сапалы өзгерістерді жүзеге асыру, оның «қайта туылуы» және «жаңа деңгейге» өту. Алтын өндіруге, дәрі-дәрмектер мен құмыралар дайындауға, өлместік таблеткаларын дайындауға, заттар мен химиялық реакциялардың терең (окклюзиялық) мәнін зерттеумен айналысатын алхимия сыртқы алхимия деп аталады. Рухтың трансмутациясы, белгілі бір жаттығулар - ішкі алхимия көмегімен абсолютті денсаулыққа немесе тіпті өлместікке қол жеткізу.

## Дереккөздер

Санат:Герметизм
Санат:Алхимия
Санат:Табиғат философиясы
Алшын

**Алшын** — қазақ халқының құрамындағы ірі тайпа, Алшын тайпасынан тарайтын **[[Әлімұлы]]**, **[[Байұлы]]** рулық бірлестіктерінің ортақ атауы. Тарихшы, политолог және генетик Жақсылық Сәбитовтың зерттеулері бойынша, Алшындар - Х ғасырда кәзіргі Моңғолияны мекендеген татарлардың алчи тайпасының ұрпағы. Жақсылық Сәбитов еврей текті Хулагу тарихшысы Рашид-әд-диннің «Джами-ат-таварих» (Жылнамалар жинағы) еңбегіне сүйенген. Бұл еңбекте ол: «алшы тайпасынан шыққан ерлер - алшытай, ал әйелдер - алшын аталады» - деп жазған. Әйелдерді алшын деп атауы Рашид-әд-диннің түркі тілін білмегенінің кесірі болуы бек мүмкін. Ұлық Ұлыста (Алтын Орда) Алшындар жоғары қызметтерде жасаған. Мәселен, Батудың әмірі Ит-Қара, Жәнібек ханның әмірі және шежіреге сәйкес бүкіл Алшындардың түп атасы Алау баһадүр, Барақ ханның әмірі Алшын Құтет. Сонымен қатар, Алшындар Алтын Орда құлдыраған кезде де әмір, би, басқақ, сардар сияқты құрметті лауазымдарда болып, Орданың саяси және әлеуметтік өміріне белсене қатысқан және маңызды рөл атқарған. Орта Азия тарихында Алшындар қатысқан көптеген оқиғалар бар.  Алшын аты қазақ халқының тарихында жауынгерлігімен даңқы шыққан. Халық аузындағы «… Кіші Жүзді найза бер де, жауға қой» деген тәмсіл Алшынның тарихи-этно-мәдени, геосаяси сипатын, менталдық болмысын аңғартады. Қазақ хандығына қалмақ, кейінірек жоңғар қауіпі төнгенде Кіші Жүз ханы Әбілқайыр баһадүр бас сардар сайланып, қазіргі Батыс Қазақстаннан оңтүстікке Алшын және жетіру сарбаздарынан құралған жасақтарын бастап келгені жайлы бірнеше жыр-дастандар бар. Аңызға айналған «Сөз атасы» Үйсін Майқы би «Бектен туған Алшынды, Біз үшін қанға малшынды, Іргеңе жауың келгенде, Сілтейтін найза қамшыңды» дейді. Атақты ақын-жырау Сүйінбай Аронұлы «...Алшын ата баласы — Сұлтансиық, Бақсиық, Хан қызы екен анасы, Қаннан кеуіп көрген жоқ, Найзасының сағасы, 12 ата Байұлы, 7 аталы Жетіру, Әлім менен Шөмекей, Халқымның еді жағасы» деп толғаған. Алшын тайпаларының атамекені Алтай баурайы екендігі, 10-шы ғасырда олардың Арал (Кердері) және Каспий теңіздеріне қарай ойысқандығы айтылады. Бір бөлігі Батыс Еуропаға (Атилла, 400–453) жорыққа шығып, Мысырға дейін барған. Мысалы, орта ғасырлық Египетке мәмлүктер үстемдігін орнатқан әскери әрі мемлекеттік қайраткер Бейбарыс Алшыннан тарайтын Беріш руының ұланы. Сондай-ақ найзаның ұшы, қылыштың жүзімен ел шетін жаудан қорғауда шешуші рөл атқарған Алшындар әр кезеңде әскери жорықтарға шығып, Еуразия мен Еуропа кеңістігінің саяси-этникалық бедерін өзгертуге есер еткені белгілі. Алшын ұрпақтары қазір башқұрт, татар, өзбек және т.б. түркі халықтарының құрамында бар.

## Орта жүзде
Орта жүзде бұрынғы Қарқаралы уезінде, қазіргі Шет, Нұра аудандарында Алшындар бірыңғай тұрады. Олар Сырым Датұлы көтерілісі аяқталған соң қоныс аударған әкелген Шеркеш, Байбақты ұрпақтары.

## Пайдаланған әдебиттер
*Тынышпаев М., Материалы к истории киргиз-казахского народа, Таш., 1925;
* Востров В.В., Муканов М.С., Родоплеменной состав и расселение казахов, А.-А., 1968;
* Маданов X., Кіші жүздің шежіресі, А., 1994; 
*Рашид ад-Дин, Сборник летописей, т. 1, кн. 1, М.-Л., 1952; 
*Кипчаки в истории средневекового Казахстана, А., 1995; 
*Әнес Сарай, Адайлардың арғы тарихы, А., 1998
Альтераттау

**Альтераттау**, альтерация (лат. alteratіo – өзгерту), музыкада – 1) кез келген дыбыс атауын өзгеріссіз жарты тонға жоғарылату немесе төмендету. А. таңбалары: диез (#) – жарты тонға жоғарылату; бемоль (b) – жарты тонға төмендету;  дубль диез (х) – бір тонға жоғарылату;
Альманах

**Альманах**– тақырыптық, жанрлық, т.б. сипатына қарай топтастырылған әдеби шығармалар жинағы. Әдеби А. Қазақстанда 1920 жылдан шығарыла бастады (Терме, Сана, Жыл құсы, Жалын, Әлем, т.б.).
Санат:Басылымдар
Амангелді

**Амангелді** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

**[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]]** — батыр, Қазақстанда 1916 жылы өріс алған Ұлт-азаттық көтерілістің басшысы.

**Елді мекендер:**

* Амангелді – Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Ақтөбе облысы Алға ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Атырау облысы Атырау қаласына қарасты ауыл.
* Амангелді – Атырау облысы Исатай ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл. 
* Амангелді – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл. 
* Амангелді – Жамбыл облысы Талас ауданындағы Тамабек ауылының бұрынғы атауы.
* Амангелді – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл.
* ''Амангелді'' – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы таратылған ауыл.
* Амангелді – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл.
* ''Амангелді'' – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы таратылған ауыл.
* Амангелді – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл.
* Амангелді – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл.

## Фильм
* Амангелді (фильм)
Аманкелді ескерткіші

нобай|
**Аманкелді ескерткіші** 
1947 жылы Алматы қаласында Абылай хан даңғылы бойында Аманкелді Имановқа койылған (мүсінші Х.АсқарСарыджа, сәулетшісі Т.Бәсенов). Аманкелді ескерткіші Алматыдағы алғашқы монументтік ескерткіштердің бірі. Ескерткіш тұғыры сұр граниттен қаланып, оның сыртында бұдырлы өрнек түсірілген. Ал Аманкелді Имановтың салт атты тұлғасы қолдан құйылған. Жалпы биіктігі 6м. Қола мүсіннің үш тиянақ нүктесіне негізделіп жасалуы ескерткіштің қимыл қозғалыс ырғағын танытып тұр. Халық батырының жинақы киімі мен мығым отырысы жүріп бара жатқан аттың қимылымен толық үндестік тапқан. Мүсіннің сымбаты мен композициялық сәтті шешімі Аманкелді ескерткішінің басты жетістігі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Алматы ескерткіштері
Амангелді Мұражайы

**Амангелді мұражайы** -
1916 жылғы Торғай даласындағы ұлт-азаттық көтерілісі басшыларының бірі Амангелді Имановтың тұтынған бұйымдары мен ол туралы құжаттар жинақталған ғыл.-ағарту, мәдени мекеме. 1969 жылы Қостанай облысы  Амангелді ауданы  Амангелді анда ашылған. 1979 жылы мұражайдың жаңа ғимараты пайдалануға берілді. Онда 5 көрме залы, қор қоймасы, кинозал жұмыс істейді. Мұражай қорында 2 мыңнан астам материалдық деректер, құжаттар жинақталған. Сондай-ақ, мұражайда ауданның экон.-мәдени даму жолын көрсететін, аудан топырағынан шықкан еңбек және соғыс ардагерлерінің, көрнекті мәдениет қайраткерлерінің өмірімен және еңбектерімен таныстыратын жәдігерлер бар. 1964 жылы Имановтың туған ауыяы Үрпекте жергілікті ұстаз З.Мұхамеджановтың ұйымдастыруымен ашылған шағын мұражай Амангелді мұражайының бөлімшесіне айналды. Көтерілісшілердің алғаш бас қосып, Амангелді қолбасшы, Әбдіғапар хан сайланған Мұхамеджанның қызыл үйі, мүсінші К.Наурызбаев сомдаған батыр мүсіні тұтас бір кешен құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары
Санат:Тарих
Амидтер

**Амидтер**– молекуласында гидроксил тобының (ОН) орнын аминдік топ NH2 басқан қышқыл туындылары. Олар түссіз не ақ кристалдар түрінде кездеседі. Тығызд. 1,0 – 1,4 г/см3, балқу t 80 – 180°С, қайнау t 220 – 290°С. А-дің анорганик. қышқылдармен әрекеттесуі ҚазҰУ-де зе

Санат:Амидтер
Аминодонттар

**Аминодонттар**, батпақ мүйізтұмсықтары (Amynodontіdae) – мүйізтұмсықтәрізділерге жататын қазба жануарлар. 20-ға жуық түрі болған. Аминодонттардың қалдықтары Қазақстанның Зайсан, Торғай ойпаттарынан, Ақеспе, Ақтау қазба орындарынан табылған. Олар қазіргі мүйізтұмсықтан кішілеу келген, мүйізі болмаған. Бас сүйегінің тұмсық жағы қысқа, азу тістері ірі, алдыңғы ұрт және күрек тістері ұсақ, аяқтары қысқа (алдыңғы аяғы 4, артқы аяғы 3 тұяқты) болған. Аминодонттар су жағалауларында, батпақты жерлерді тіршілік етіп, су, батпақ өсімдіктерімен, ағаштардың тамыр, түйнектерімен қоректенген. 

## Сілтеме


Санат:Археология
Санат:Зоология