open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Базз Олдрин

**Олдрин Базз** (; 20 қаңтар 1930, Нью-Джерси, АҚШ) – АҚШ ғарышкері. Әскери Әуе Күштерінің (ӘӘК) отставкадағы полковнигі. Уэст-Пойнттағы (Нью-Йорк штаты) АҚШ Әскери академиясын бітірген (1951). 1963 жылы ғарыш кемелерін ғарышта түйістіру тақырыбына арналған докторлық диссертация қорғап, НАСА-ның астронавтар тобына қабылданды. *Олдрин* – ғарышқа ұшуға дайындық кезінде скафандрмен суға батуды жүзеге асырған алғашқы астронавт. 1966 жылы қарашада *Джемини-12* ғарыш кемесімен екінші пилот ретінде ғарышқа ұшып, ашық ғарыш кеңістігінде 2 сағат 10 минут болды. 1969 жылдың 16 – 24 шілдесінде Н.Армстронг пен М.Коллинз-бен бірге “Аполлон-11” ғарыш кемесімен Айға алғашқылардың бірі болып ұшып барды. О. ай бетіне Армстронг екеуі шығып, онда 21 сағ. 36 мин болып ғыл.-зерт. жұмыстарын жүргізді; 1971 – 72 жылы АҚШ ӘӘК-нің Эдуардстағы (Калифорния штаты) ұшқыш-сынақшылар дайындайтын мектебінің басшысы болды. Олдрин НАСА-ның “Ерен еңбегі үшін” алтын медалімен, көптеген елдердің ордендерімен, медальдармен марапатталған. 1972 жылдан отставкада. Researd and Enqіneerіng Consultants, Іnc. фирмасының (Лос Анджелес, Калифорния штаты) президенті.

## Дереккөздер
Шайсұлтан Шаяхметов

**Шаяхметов Шайсұлтан** (7 Қаңтар 1939, Қостанай облысы Наурызым ауданы Наурызым кенті – 29 Маусым 2000, Алматы қаласы) – химия ғылымының кандидаты, профессор. Гранд Каньон университетінің құрметті профессоры, Халықаралық шығармашылық академиясының толық мүшесі (1992), Самбодан спорт шебері атағын алған тұңғыш қазақ. Қазақстан Республикасы Инжинер академиясының мүшесі (1992).

## Қысқаша өмірбаяны:
1962 жылы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. 
1962–1964 жылдары ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) ғылыми-педогогикалық қызметпен айналысқан. 
1972–1977 жылдары [Қазақ КСР-і Жоғары оқу орындары министрлігінде лауазымды қызметтер атқарған. <br/>
[1977–1978 жылдары Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінде, Қазақ КСР-і Жоғары және орта арнаулы білім министрлігінде лауазымды қызметтер атқарған. 
1987–1993 жылдары Қазақстан Республикасы Білім министрі. 
1993–1997 жылдары Қазақстан Республикасы Ұлттық саясат жөніндегі мемлекеттік комитетіті төрағасының орынбасары болды.

30 ғылыми жарияланымның, 2 химия бойынша қазақша-орысша терминологиялық сөздіктің, 3 оқу құралының авторы. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

## Дереккөздер:
Этникалық парциация

**Этникалық парцияция** – этникалық бөлініс түрі. Басқаша айтқанда тұтас этностың бірнеше түрлі бөлікке бөлінуі және олардың әрқайсысының өздерін көне этноспен салғастырмауы. Яғни, Этникалық парцияция этнотрансформац. үрдіс болып табылады. Нәтижесінде жаңа этностар қалыптасады.
## Дереккөздер
Этникалық процестер

**Этникалық процестер**, этникалық үрдістер – этникалық қауымдастықтардың өзгеруіне алып келеді. Қоғамда түрлі жағдайлар әсерінен қалыптасқан Этникалық процестерді этноэволюц. және этнотрансформац. деп бөлуге болады. Алғашқысы бойынша этн. қауымдастықтар әлеум.-экон. жағынан дамиды да, көрші халықтармен байланысқа түсе отырып, ең алдымен, мәдениет пен тұрмыстың өзгеруіне алып келеді. Келесісі бойынша этн. қауымдастықтар немесе олардың жекелеген бөліктері басқаларға қосылады да, этн. санасы өзгерістерге ұшырайды. Мұндай жағдайда көбінесе бір этнос жойылып, басқасы қалыптасады. Оған консолидац. үрдістер мен этносаралық интеграциялар жатады. Соңғысы көп ұлтты мемлекеттерде дамиды және халықтардың өзара кірігуіне, жекелеген ұлттардың басым болуына алып келеді. Мыс., КСРО тұсында бірқатар ұсақ халықтар өздерінің мәдениетін, тілін, ділін жоғалтып, бойына өзге ірі ұлттардың нышандарын сіңіре бастады.
## Дереккөздер
Ядролық химия

**Ядролық химия** – ғылымның физикалық химия мен ядролық физика ғылымдарының аралығын қамтитын жаңа саласы. Ядролық химия атом-молекулалық жүйенің электрондық қабығының құрылысын, ядролар мен элементар бөлшектердің түрленуі арасындағы өзара байланысты және химиялық әдістер арқылы ядролық реакциялар мен атом ядроларының қасиеттерін зерттейді. Олар атом-молекулалық жүйенің электрондық қабығының құрылысы сол жүйе құрамындағы кейбір ядролардың түрленуіне (резонанстық сіңіру, изомерлі гамма-ыдырау, т.б.) әсер етеді. Сондықтан ядролық түрленулерді зерттеу арқылы атом-молекулалық жүйенің электрондық қабығының құрылысы жөнінде мәліметтер алуға болады. Сондай-ақ ядролық химия позитроний, т.б. жаңа атомдардың химиясын зерттейді. Позитронийдің түзілуі, өмір сүру уақыты және ыдырауы ортаны құрайтын молекулалардың электрондық құрылысына тәуелді. Қазіргі кезде позийтронийден басқа да жаңа атомдар белгілі. Олар сутек тәрізділер және мезоатомдар болып екіге бөлінеді. Сутек тәрізді атомдар сутек атомындағы протонды басқа оң зарядталған элементар бөлшекке алмастырғанда пайда болады. Мысалы, протонды +-мезонға алмастырғанда, – мюоний, +-мезонға алмастырғанда – пионий, т.б. түзіледі. Мезоатомдар атомның электрондық қабықтағы бір электронды басқа теріс зарядталған элементар бөлшекке алмастырғанда, мысалы, -мезонға алмастырғанда, -мезоатом, -мезонға алмастырғанда -мезоатом, т.б. түзіледі. Аталған атомдардың түзілу және ыдырау ерекшеліктері қоршаған ортаның электрондық құрылысына тәуелді. Сондықтан олардың көмегімен молекулалардың электрондық құрылысын анықтауға және тез жүретін реакциялардың жылдамдығын өлшеуге болады. Ядролық химия атомдық ядролардың қасиеттері мен ядролық реакцияларды химиялық әдістермен зерттейді. Ядролық реакция паралель бірнеше бағытта жүретін болса, оның нәтижесінде көптеген өнімдер түзіледі. Түзілген өнімдердің табиғаты мен мөлшері химиялық әдістермен анықталады және олардың ішінде бұрын ашылмаған жаңа изотоптар, кейде жаңа элементтер болуы мүмкін. Осыған сәйкес жаңа изотопар мен жаңа элементтер синтездеу – ядролық химияның басты мақсаттарының бірі болып саналады.

## Пайдаланылған әдебиеттер:


Санат:Ядролық химия
Санат:Физикалық химия
Анатолий Александрович Бондарь

**Анатолий Александрович Бондарь** *(1941 жылы, [[Түркістан облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсу ауылы|Ақсу ауылында туған]])* – техника ғылымының докторы *(1992 жылы)*, профессор *(1994 жылы)*. Өскемен жол құрылысы институтын *(1965 жылы)*, аспирантурасын *(1970 жылы)* бітірген. *1965–69 жылдары* Өскемен жол құрылысы институтының оқытушысы, «Южгорсельпроект» мемлекеттік жобалау институтының жобалаушылар тобының жетекшісі *(1970–73 жылдары)*, Павлодар индустриялды институтының (қазіргі Павлодар мемлкеттік университеті) аға оқытушысы, кафедра меңгерушісі *(1973–77 жылдары)*, Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының кафедра меңгерушісі *(1977–88 жылдары)*, доценті *(1988–92 жылдары)*, профессор *(1992–93 жылдары)*, кафедра меңгерушісі *(1993–96 жылдары)* болды. *1996 жылдан* осы кафедрада қызмет атқарады. Бондарь 140-тан астам ғылыми еңбек пен 5 монография, 14 авторлық куәлік және патенттердің авторы.

## Дереккөздер</span>
Қызыл Жұлдыз (Жамбыл облысы)

**Қызыл Жұлдыз** — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Қызылжұлдыз ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км, Тараз қаласынан 1 км жерде, Талас өзенінің жағалауында, боз жусан, баялыш, көкпек, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен сұр, бозғылт сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауылда 1976 жылы Жамбыл ауданы мал бордақылау бірлестігі құрылған. Кейіннен бірлестік Байзақ ауданына беріліп, оның негізінде Қызыл жұлдызда 1997 жылдан 2 өндірістік кооператив, 218 шаруа қожалығы және «Қызыл жұлдыз» атты ЖШС жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта, орталау мектептер, 2 клуб, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. мәдени және әлеум. мекемелер бар. 
Облыс әкімінің 24.01.1995 жылғы шешімімен "Красная звезда" ауылына - "Қызыл жұлдыз" атауы берілді.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы елді мекендері
Этникалық сана

**Этникалық сана** – әлемдегі өз орнына деген әлеуметтік-психологиялық танымдар мен стереотиптерді қамтитын этникалық қауымдастықтың ділдік түсініктерінің жиынтығы.
## Дереккөздер
Тасмандықтар

thumb|300px| Тасмандықтар**Тасмандықтар** – Тасман аралының тұрғылықты халқы.

1803 – 76 ж. аралығында ағылшын отаршылары Тасмандықтарды түгелдей жойып жіберген. Шаруашылығы мен тұрмыс-тіршілігі, халықтық мәдениеті мен өнері жағынан Тасмандықтар дамымай артта қалған халықтың бірі болған. Антропол. жағынан Тасмандықтардан меланезиялықтар мен австриялық зәңгі нәсілдері араласуының белгілері байқалады. Тасмандықтардың тілі мен диалектісі, шығу тегі мен қоғамдық құрылымы зерттеле қоймаған. Тасмандықтардың діни наным-сенімі жайында ғалымдардың пікірлерінде де қарама-қайшылық кездеседі.

## Дереккөздер
Сасықшөп

**Cасықшөп** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын екі не көпжылдық шөптесін өсімдіктер тегі.

## Таралуы
Еуразияның қоңыржай белдемінде 15 түрі өседі. Қазақстанда Тобыл — Есіл, Балқаш — Алакөл алқабында, Ақмола, Ақтөбе, Қостанай облыстарында, Алтай, Тарбағатай тауларында, Күнгей, Жетісу (Жоңғар), Теріскей Алатауларында кездесетін 4 түрі бар: 
* жасыл сасықшөп (*L. glaucescens*)
* Түркістан сасықшөпі (*L. turkestanіcus*)
* қабықшалы сасықшөп (*L. panzerіoіdes*)
* бозғылт сасықшөп (*L. іncanus*)

## Сипаты
Сасықшөптер тау баурайларында, өзен жағалауларында, жол жиегінде, бұталардың арасында өседі.  Биіктігі *50 — 200 см* аралығында, тамырсабақты өсімдік. 4 қырлы сабағы түзу өседі, сырты түкті.

Жапырақтары қалақ тәрізді, саусақ салалы. Тостағанша жапырақшалары жіңішке конус пішіндес. Күлтелері алқызыл, жоғарғы еріні ақ түсті.

Көп гүлді гүлшоғыры жапырақ қолтығына орналасқан.  Маусым — шілде айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады.

Жемісі — көп жаңғақша.

## Химиялық құрамы
Cасықшөптің құрамында: 
* алкалоид (*0,009 — 1,97%*)
* эфир майы (*0,04 — 0,15%*)
* илік заттар (*2,3 — 8,2%*)
* С витамині  бар.

## Қолданылуы
Cасықшөптен алынған препараттары жүрек қантамыры неврозында, жүректің демікпелі ұстамасында (*стенокардия*), жүрек етінің қатаюында (*кардиосклероз*), жүрек бұлшық етінің қабынуында (*миокардит*), жүйке жүйесінің бұзылуында, қан қысымы көтерілгенде, бас айналғанда, ми зақымданғанда ішеді. Сондай-ақ, сасықшөптен алынған дәрі-дәрмекпен қояншық, Базедов ауруын емдейді. Халық медицинасында сасықшөпті шемен, ревматизм, асқазан ауруларын, созылмалы ішек ауруларын емдеуге пайдаланады. Гүлінен ара бал жинайды.

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Құрман

**Құрман** — ұлы жүздің Албан тайпасы құрамындағы рулар бірлестігі. 

Шежіре бойынша, Құрман Әлмерек абыздың ұрпағы болып есептеледі. Құрманнан Қара, Үмбет және Мәмбет тарайды. Олардан Орынтай, Елемес, Малыбай, Киікбай, Елшібай, Беснайза, Майлыбалта сияқты аталар өрбіген. Н.Аристовтың Дихамбай батырдан жазып алған шежіресінде Құрман Бозыммен қатар ру бірлестігі ретінде көрсетілген.

Алатау округінің 1865 ж. тізімі бойынша, Құрман 300 отбасы, 1913 ж. санақта 900 отбасы болған. Жоңғар шапқыншылығы кезінде ерлігімен көзге түскен Саурық батыр, 1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс басшылары Жәмеңке, Ұзақ батырлар, домбырашы, ақын Шалтабай, күйші Қожеке, Түменбай, Қаба би, т.б. Құрманнан  шыққан. Құрмандардың қазіргі ұрпақтары Алматы облысының Еңбекшіқазақ, Райымбек, Талғар, Іле, Жамбыл, т.б. аудандарын, ҚХР-дың Іле аймағын, т.б. мекендейді. Құрманның жауынгерлік ұраны — Райымбек, таңбасы — ҡ (дөңгелек).
## Тұлғалар
* Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев
* Ұзақ Саурықұлы

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Этникалық сепарация

**Этникалық сеперация** – этникалық бөлініс түрі, белгілі бір халықтан оның бір бөлігінің бөлініп, уақыт өте келе дербес этнос ретінде қалыптасуы. Егер этникалық парциация кезінде түпкі этнос өз өмір сүруін тоқтатса, Этникалық сепарацияда ол сақталып қалады. Этникалық сепарация тек дербес этнос ретінде қалыптасқан бөлік үшін ғана этнотрансформац. болады. Бұл үрдіс негізгі бөліктегі адамдардың этн. сана-сезіміне әсерін тигізе қоймайды. Тарихта Этникалық сепарация көбінесе адамдар санының артуынан немесе саяси жағдайларға байланысты басқа өңірлерге қоныс аударып, бөлшектенуі нәтижесінде болатындығы дәлелденген. 
М. Азанбаев
## Дереккөздер
Ядролық шабуылдың тактикалық құралдары

**Ядролық шабуылдың тактикалық құралдары** – тактикалық мақсаттағы ұрыс міндеттерін орындауға арналған, қуаты 50 кг-ға дейінгі ядролық оқ-дәріні қолданады. АҚШ армиясында ядролық шабуылдың тактикалық құралдарына: “Лакросс” басқарылатын снаряды, “Онет Джон”, “Литтл Джон” атты басқарылмайтын реактивтік снарядтар, артиллериялық қарулар – 280 мм-лік зеңбіректер, 203,2 мм-лік келте зеңбіректер мен “Деви Крокет” қондырғысы жатады. 

## Дереккөздер:
Орта білім

**Орта білім** – ғылым негіздерін білуді талап ететін, қоғамға пайдалы еңбекке қатысуға және жоғары білім алуға қажетті білім мен дағдылар жиынтығы. *Орта білім жалпы және арнаулы болып* бөлінеді. Жалпы орта білім ежелгі Грекия мен Римде белгілі болғанмен, Батыс Еуропада классикалық мектептер **'XV – XVI ғасырларда** ғана орнықты. Ал реалдық білім беретін орта оқу орындары **XVIII ғасырда** пайда болды. *Реалдық училищелерде негізінен жаратылыстану ғылымдары* және шет тілдері оқытылды. Жалпы Орта білім саласындағы осы екі бағыт (классикалық және реалдық) **XIX ғасыр мен XX ғасырдың бас кезінде** жаппай етек алды. Қазіргі жалпы орта білім жүйесіне *ана тілі, әдебиет, математика, биология, физика, химия, география, тарих, шет тілі,* т.б. пәндер кіреді. Арнаулы орта білім жеке бір мамандықты игеруге қажетті ғылымдар негізін, теориялық және практикалық білімдерді, кәсіптік дағдылар мен шеберлікті меңгеруді қамтиды. Қазақстанда, т.б. ТМД елдерінде бірыңғай оқу бағдарламасы, оқу жоспары, ұйымдастыру жүйесімен жұмыс істейтін жалпы білім беретін мектептер құрылған. Кейбір елдерде (мысалы, АҚШ-та) орта білім әр түрлі типті мектептерде беріледі. *Жалпы және арнаулы орта білім* жоғары оқу орындарына түсуге құқық береді.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Жер иелену құқығы

**Жер иелену құқығы** — жерді нақты иеленуді жүзеге асырудың заң арқылы қамтамасыз етілген мүмкіндігі; 

## Тағы қараңыз
* Жерге меншік құқығы
* Жер-қоныс құқығы
## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Жер
Сфералық функциялар

300px|thumb
**Сфералық функциялар** — сфералық беттермен шектелген кеңістіктегі физикалық құбылыстарды зерттеуде және сфералық симметрия сипаты бар физикалық есептерді шешуде қолданылатын арнайы функциялар. Сфералық функциялар математика физика және механиканың потенциалдар теориясында қолданылады. Сфералық функцияларды Адриен Мари Лежандр мен Пьер-Симон Лаплас XVIII ғасырдың соңында енгізді.

## Анықтама

**Сфералық функциялар** сфералық координаттар жүйесіндегі (Y_{l m}(\theta, \varphi) деп белгіленетін)Лаплас операторының өзіндік функциялары болып табылады. Олар екі өлшемді сфералар кеңістігінде ортонормаланған жүйені құрайды:
: \langle Y_{l m}; Y_{l m} \rangle = \iint |Y_{l m}|^2 \sin{\theta}\,d\theta\,d\varphi = 1
: \langle Y_{l m}; Y_{l' m'} \rangle = \int\limits_0^{2 \pi} \int\limits_0^{\pi} Y^*_{l' m'} Y_{l m} \sin{\theta}\,d\theta \,d\varphi = \delta_{l l'} \delta_{m m'},
мұндағы * кешендік түйіндестіру, \delta_{l l'} — Кронекер нышаны.

Сфералық функциялар былай өрнектеледі
: Y_{l m}= \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} e^{i m \varphi} \Theta_{l m}(\theta),
мұндағы \Theta_{l m}(\theta) функциялары
: \frac{1}{\sin{\theta}} \frac{d}{d\theta}\left(\sin{\theta} \frac{d \Theta_{l m}}{d\theta}\right) - \frac{m^2}{\sin^2{\theta}} \Theta_{l m} + l(l+1) \Theta_{l m} = 0
теңдеулерінің шешімі болып табылады және былай өрнектеледі
: \Theta_{l m} = (-1)^m \sqrt{\frac{2l+1}{2} \frac{(l-m)!}{(l+m)!}} P^m_l (\cos\theta)
Мұндағы P^m_l (\cos\theta) — біріктірілген Лежандр көпмүшеліктері, ал m! — факториал.

## Дереккөздер

Санат:Арнайы функциялар
Санат:Гармоникалық талдау
Санат:Дифференциалдық теңдеулер
Этникалық темперамент

**Этникалық темперамент** – ұлттық мінез-құлықтың сыртқы көрінісі; көбіне адамның сөйлеген сөздері мен дене қимылдарымен айқындалынады. 

Әрбір ұлтқа тән қадір-қасиеттер көбіне көршілері тарапынан бағаланып, ұлттың өзіндік этникалық темпераменті белгіленеді. Ол ұзақ ғасырлар бойы қалыптасады. Оған саяси жағдайлар, табиғи орта, мәдени-экон. даму, т.б. жайттар өз қолтаңбасын қалдыруы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Мінез-құлық
Квадратуралық формулалар

***Квадратуралық формулалар***– интеграл астындағы функцияның саны шекті нүктелердегі мәндері арқылы анықталған интегралдарын жуықтап есептеуге арналған  формулалар. Жиі кездесетін квадратуралық формулалардың бір түрі мынадай: =*A1f(x1)+... +Anf(xn)+ +Rn*, мұндағы *x1, x2, ..., xn* –  квадратуралық формулалардың түйіндері, *A1, A2, ..., An* – оның коэффициенттері, *Rn* – қалдық мүше. Мысалы, трапеция формуласының түрі мынадай: *[f(a)––f(b)]*–, мұндағы *ab*.

## Пайдаланылған әдебиет:

*''Қазақ энциклопедиясы'', 4-том

Санат:Интегралдық есептеу
Бәйтерек (ағаш)

**Бәйтерек**  немесе  **мырзатерек** () – талдар тұқымдасының қара терек түріне жататын кіші түр. Оңтүстік Қазақстанда өседі. Биіктігі 20 - 45 м, бұтақ шоғыры пирамида тәріздес, қабығы айғыздалып тілінген, қоңырқай түсті. Діңі тік, жуан (диаметрі 1 м-ге дейін). Жас өркендері мен жас сабақтары түкті келеді, жапырақтары жалпақтау үш бұрышты, ұшы үшкірлеу не доғалдау, жапырақ жиектері ара тісі тәріздес болады. Гүлі шашақтанған, тығыз, ұзындығы 4 - 6 см, ені 5 мм-дей. Дара жынысты, әр гүліндегі аталық саны 15 - 20. Қазақстанда өсетін бәйтеректің гүл сырғалары болмайды. Қалемшесі арқылы көбейтіледі. Сәуір - мамыр айларында гүлдейді. Жемісі - көп тұқымды қауашақ. Бәйтеректі елді мекенді көгалдандыру үшін өсіреді. Жемісінде эфир майы болғандықтан парфюмерияда қолданылады. Діңі қағаз өндірісінде пайдаланылады.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Талдар тұқымдасы
Этникалық топ

thumb|right|250px|Азиядағы этникалық топтардың нәсілдік әртүрлілігі, Шведтердің Нордик отбасы кітабынан (Nordisk familjebok) алынды. (1904)
**Этникалық топ** (, немесе **этностық** ) — өзге топтардан өздерін ерекшелейтін ортақ қасиеттері арқылы өзара бірлікке ие болатын адамдар тобы. Этносты идентификациялайтын ортақ қасиеттерге олар өмір сүретін өңірдегі ортақ дәстүр, қандастық, тіл, тарих, қоғам, мәдениет, ұлт, дін, әлеуметтік мәміле секілділер жатады. Этнос термині этникалық ұлтшылдық жағдайында ұлт ұғымымен негізінен ұқсасырақ мағынада қолданылады, дегенмен нәсіл ұғымынан өзіндік айқын айырмашылығы бар.

Этносты мұрагерлік, немесе қоғамдық үстеме құрылым ретінде қарастыруға болады. Этникалық мүшелік әдетте ортақ мәдени мұрамен, ата-тегімен, шығу тегі туралы мифпен, ортақ тарихымен, туған жер, ата мекенімен, тілімен немесе диалектісімен, діні, сенімі, мифологиясы, салт-жоралғылары, ас мәзірі, киім үлгісі, көркемөнері, немесе сыртқы келбеті мен ұқсайтын тұрқы секілді символдық жүйелермен анықталады. Этникалық топтар тар, не кең генетикалық қандастық спектрін бөлісуі мүмкін, бұл олардың топтық идентификациясына сай болады, дегенмен көптеген топтарда аралас генетикалық қандастық бар. Этникалық топтар көбінесе туысқан тілдерде сөйлей береді.

Тілдің ауысуы, аккультурация, бала асырау және діни конверсия секілділер арқылы жеке адамдар немесе топтар уақыт өте бір этникалық топтан екіншісіне ауысуы мүмкін. Этникалық топтар іштей субтоптарға, немесе рулар мен тайпаларға бөлінуі мүмкін. Олар уақыт өте келе эндогамия немесе топтан физикалық бөлектену салдарынан бөлек этникалық топқа айналуы мүмкін. Керісінше, бұрын бөлек этностар бірігіп, панэтностықты формалай алады, немесе ақыры бір этностыққа бірігуі мүмкін. Бөліну арқылы, немесе қосылу арқылы жеке этникалық идентитидің қалыптасуын этногенез деп атайды.

Органикалық және әйгілеулік (performative) критерийлер этникалық топты сипаттағанымен, бұрынғы пікірталас дихотомиясы негізінен примордиализм мен конструктивизм арасында болды. ХХ ғ басындағы "примордиалисттер" этникалық топтарды  сонау өткен дәуірден бері ерекше белгілері сақталып келе жатқан нақты құбылыстар ретінде қарастырды. 1960-шы жылдардан кейін қалыптасқан перспективалар этникалық топты әлеуметтік құрылым ретінде қарастырады, оның идентитін қоғамдық ережелер қалыптастырады.
## Дереккөздер

Санат:Этникалық топтар
Санат:Этностар
Санат:Этнология
Санат:Этнография
Ақбұлақ (Шыңғырлау ауданы)

**Ақбұлақ** (2018 жылға дейін – *Тасмола*) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл, Ақбұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шыңғырлау ауылынан оңтүстікке қарай 40 км жерде, Жіңішкесай өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1303 адам (639 ер адам және 664 әйел адам) болса, 2009 жылы 907 адамды (446 ер адам және 461 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 500 адамды (270 ер адам және 230 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1954-1997 жылдары “Шілік” астық кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Тасмолада және округке қарасты Ақатан, Қотантал ауылдарында “Ақатан”, “Бектұрғанова”, т.б. шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Бәйтік батыр Бәймембетұлы

**Бәйтік Бәймәмбетұлы** (шамамен 1762–1841) — қазақ батыры. Алшын тайпасының Шөмекей руынан. 

Хиуа мен Қоқан хандықтарының жергілікті халыққа жасаған озбырлық әрекеттеріне қарсы тұрған. 

Қазақтардың Жаңадария өзенінің бойына қоныстануына басшылық жасады. Бәйтіктің өмір жолы мен жорықтары туралы Балқы Базар, Тұрмағамбет Ізтілеуов, Шораяқтың Омары шығармаларында айтылады. Батырдың қалмақтар мен Хиуа, Қоқан басқыншыларына қарсы жорықтарында көтерген ақ туы баласы Тоғанас батырға ауысқан.

## Шежіресі
Бәйтік – Тойқожа – Өтебай – Әлдеберлі – Келмембет (Сарқасқа) – Келдібай – Бозғыл (Бозғұл) – Шөмекей

## Дереккөздер

Санат:1762 жылы туғандар
Санат:1841 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:Қазақ батырлары
Сасық меңдуана

**Сасық меңдуана** () – алқалар тұқымдасына жататын өте жағымсыз иісі бар, біржылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұталар.  

## Сипаты

* Биіктігі 1 метрден асады.
* Сабағының сырты тегіс, іші қуыс, тік өседі.  
* Жапырақтарының ұштары сүйір, салалы, ірі, шеттерінде ойықтары бар, сағақтары ұзын, үстіңгі жағы қою жасыл, төменгі бұтақты жерінде олар жалғыз-жалғыздан орналасқан.
* Гүл тәжі ұзын түтікше тәрізденіп, гүл тостағаншасынан асып тұрады. Шілде, тамыз айлары аралығында гүлдейді.
* Ұрығы - ұзындығы 3-4 сантиметрлік сырты тікенді, жұмыртқа тәрізді қауашақ. Жемісі піскен кезде ішінен 500-ге жуық үлкен қара дәнектері төгіледі.
Қазақстанның барлық аймақтарында (тек таулы жерлерде өспейді) кездесетін 1 түрі — кәдімгі Сасық меңдуана (D. stramonіum). Ол үй маңында, бақшада, кейде қоқысты жерлерде топтанып өседі. 

## Емдік қасиеті
Сасық меңдуана — дәрілік өсімдік, оның құрамында гиосциамин, атропин, скополамин алкалоидтары, эфир майы (0,04%), каротин (0,1%), илік заттар (0,7%) болады. Тұқымында 45%-дай линол глицериді, 40%-дай олеин, 20% стеарин бар. Сасық меңдуананың емдік қасиеті көне заманнан белгілі. Дәрілік мақсатқа өсімдік гүлдеген кезде жапырақтарын жинап алып кептіреді. 

Медицинада Сасық меңдуанадан алынған препаратты өкпе демікпесі, тыныс алу жүйесі, теңіз және биіктікке байланысты ауруларға қарсы пайдаланады. 

Халық медицинасында буын ауруларын, невралгияны, жүйке ауруларын емдеу үшін қолданылады.

## Сақтық шаралары
Өсімдік өте улы. Уланған адамның беті қызарады, көз қарашығы үлкейеді. Кісі тынышсызданады, көзіне әр түрлі нәрселер көрінгендей болады, бірте-бірте есінен айрылады. Сондықтан сасық меңдуанадан жасалған дәрілерді тек дәрігердің қатаң бақылауымен ғана пайдалану қажет.

## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

## Дереккөздер

Санат:Алқалар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Жер жырту

°**Жер жырту** — топырақты өңдеудің негізгі әдісі.  Жер жырту кезінде Жер қыртысын аудару, қопсыту, араластыру, т. б. жұмыстар орындалады. Жерді соқамен жыртады. Соқаның бұрандалы, жартылай бұрандалы, цилиндрлі, қайырмасыз, т. б. түрлері бар.  Жер жыртудың үш тәсілі қолданылады: 1) Жер қыртысын аударып жырту. Бұл кезде бұрандалы не цилиндрлі соқамен ені 40 см жер қыртысын 180°-қа аударып жыртады. Бұл әдіс ауыр сазды әрі шымдалған жерлерде көбірек қолданылады. Себебі мұндай жыртудың артынан топырақты қосымша өңдеу қажет; 2) Жер қыртысын айыра жырту. Мұнда жер қыртысы бір-біріне 45 бұрышпен, 135° шамасына аударылады; 3) шолақ түренді соқамен жырту. Бұл әдіспен жерді жыртқанда топырақтың үстіңгі тозаңданған қабатынан түрен мен пышақ 10 см тілген қыртыс қайырманың жәрдемімен қарықтың түбіне түседі де, төм. қабаты үстіне аударылады. Бұл әдіспен жыртылған жердің беті тегіс келеді және жер өңдеудің тырмалау, қопсыту сияқты жұмыс түрлерін жүргізу жеңіл болады. Қыртыс жақсы жентектелуі үшін ылғал топырақ біраз кеуіп, иленбейтін және соқаға жабыспайтын болған кезде жыртады.  Жер жырту тереңдгі топырақ қабатының қалыңдығына, егілетін дақылдардың биол. ерекшелігіне, арамшөптің көптігіне, т. б. байланысты.  Жер жырту тереңдігі 20 см-ге дейін болса, таяз  жер жырту, 20 — 22 см — қалыпты  жер жырту, 23 см-ден артық — терең  жер жырту деп аталады.  Жер жырту мерзімі ауа райына, топырақ құрамына және дақылды егіп-өсіру технологиясының ерекшелігіне байланысты белгіленеді. Жер ерте көктемде, жазда және сүдігер ретінде күзде жыртылады. Жыртылатын қабатты тереңдету үшін топырақ тереңдеткіштер қолданылады. Олар қарықтың түбін 5 см және одан да терең қопсытады. Егер топырақтың қоректік заттарын көбейту керек болса,  жер жырту кезінде тыңайтқыштар шашады.  

## Тағы қараңыз
* Жер (территория)

## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Жер
Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Этникалық фузия

**Этникалық фузия** – тілі мен мәдениеті туыстас бірнеше бұрынғы дербес халықтардың жаңадан ірі бір этносқа топтасуы, кірігуі. Этникалық фузия көбіне бір ұлт басқаларына қарағанда саяси, мәдени-экон. жағынан күшейген кезде әрі мұнысын ұзақ уақыт сақтап тұрған кезде іске асады. Ортақ мүдделері бар бірнеше халықтар өздерін сақтап қалу үшін біртіндеп бірігеді де, саяси аренаға бір атаумен танылады.
Д. Сүлейменұлы 
## Дереккөздер
Қызылрысбек

**Қызылрысбек** – ежелгі палеолит ескерткіші. Ол Талас ауданында Ақкөл ауылынан 18 км оңтүстікте орналасқан. Қызылрысбекті 1961 ж. Қаратау палеолит отряды (жетекш. Х.А. Алпысбаев) ашқан. 

Қызылрысбек бұйымдары осы аттас тау төбесінен жинастырылды. Оларды типологиялық жағынан Х.А. Алпысбаев мынадай негізгі топтарға бөледі: екі жағы өңделген чоппинг – тулс (7 дана); дөңгелек құралдар (4 дана); өзектас тәрізді бұйымдар (3 дана); унифас (2 дана); тас жаңқадан жасалған құралдар (қырғыштар) (3 дана); тас жаңқалары (81 дана). Тас заттар, негізінен, жергілікті сұр және қара ұсақ түйіршікті шақпақ тастардың табиғи сынықтары мен шақпа малта тастан дайындалған. Олар 20 м2 жерден аршылып алынған. Артефактілер Тоқалы, Дегерес, Сүлейменсай, т.б. кешендердегідей. Қызылрысбек коллекциясын ашель-мустье кезеңімен мерзімдеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы археология
Санат:Талас ауданы географиясы
Санат:Палеолит
Бәйтік оқиғасы

**Бәйтік оқиғасы** (1947) – Моңғолия мен Қытай мемлекеттерінің шекарасында, Шыңжаңдағы Бәйтік деген жерде болған қарулы қақтығыс. 1947 жылы сәуірде Үш аймақ ұлттық армиясының соққысынан Алтайдан шегінген Оспан батыр жасақтары Бәйтік тауына жақын жердегі Шоқпартас өңіріне келіп орныққан еді. Осы жерден Оспан батыр жасақтары мамыр айында моңғол жеріне өтіп, олардың 8 әскерін тұтқындап әкетті. Бұл Бәйтік оқиғасының шығуына түрткі болды. Моңғол Халық Республикасы Бәйтік тауында орналасқан қытай гарнизонынан тұтқындалған 8 адамды 48 сағаттың ішінде кері қайтаруды және Бәйтік тауы моңғол жері болып табылатындығын айтып, ол жердің босатылуын талап етті. Бұл талаптар орындалмаған соң 1947 жылы 5 маусымда моңғолдың бір батальон әскері Бәйтік тауындағы қытай гарнизонына шабуыл жасады. Оған қарсы тойтарыс беруге қытай әскерлерімен бірге Оспан батыр жасақтары да қатысты. Алғашқы күнгі шайқаста екі жақтан 30 адам қаза тапты. 26 - 27 маусымда моңғол әскерлері Бәйтіктегі қытай әскерлерінің қарсылығын басып, ол жерге толық иелік етті. Екі жақтың қарулы қақтығысы моңғол әскерлерінің 1948 жылы Бәйтік тауын тастап кетуінен кейін тоқтады.

## Дереккөздер


Санат: Тарих
Макроэкономикалық реттеу

**Макроэкономикалық реттеу** — экономиканы басқару тәсілі. Макроэкономикалық реттеу жалпы елдің экономикалық жүйесінің жұмыс істеуіне бағытталған. Макроэкономикалық реттеуде нарыққа қатысушылардың іс-қимыл ережелері белгіленіп, қажет болған жағдайда түзетулер енгізіліп отырады. Бұл мағынадағы нарықтық қатынаста макроэкономикалық реттеу мен шаруашылық жүргізуші субъектілердің өзін-өзі реттеуі ұштастырылады. Макроэкономикалық реттеу экономикалық жүйені межеленген бағытта ұстауды көздейді және екі түрге бөлінеді: межелі бағыттан ауытқу бойынша реттеу және қайсыбір параметр жол беруге болмайтын мүшкіл деңгейге жеткенде реттеу. Бірінші жағдайда белгілі бір макроэкономикалық көрсеткіштердің белгілі бір кезеңге арналып межеленген бағдардан ауытқығаны байқалғанда мемлекет ахуалды түзету үшін шаралар қолданады. Мысалы, инвестицияның жетіспеуі себепті белгілі бір өндіріс тым қожырап, құлдыраған кезде жалпы өндірушілерге немесе тек инвестицияға ғана салынатын салықтың төмендетілуі, шетелден несие тартылуы, әлсіз кәсіпорындардың неғұрлым тиімді меншіктенушілерге жекешелендіріліп берілуі, өнімге сұранымның ынталандырылуы сияқты макроэкономикалық реттеу нұсқалары қолданылуы мүмкін. Екінші жағдайда келешекке арналған жоспарда әлеуметтік дүмпу қатерін төндіретін жұмыссыздықтың белгілі бір күйзелістік шектегі деңгейін белгілеуге және осы көрсеткішке жақындаған кезде жұмыспен қамтылуды арттыру мақсатында шұғыл шаралар (жаңа жұмыс орындарын ашқаны үшін кәсіпкерлерді көтермелеу, шағын бизнестің қалыптасуына көмектесу, т.б.) қолдануға болады. Реттеудің макроэкономикалық құралдарына салықтар, үлестемелер, фирмалардың рыноктағы әрекетін құқықтық реттеу, жалақы мен зейнетақы саласындағы шектеулер жатады. Ал нарықтық экономика жағдайындағы макроэкономикалық реттеудің негізгі құралдарына ақша саясаты құралдары (қайта қаржыландыру мөлшерлемесі, орталық банктің несиелік эмиссиясы, коммерциялық банктерге қойылатын сақтық қор талаптары, бағалы қағаздар рыногіндегі алыс-берістер), қазыналық саясат (тікелей және жанама салық салу, бюджет тапшылығын басқару), ұлттық валютаның айырбас бағамы саясаты (айырбас бағамы жүйесі, валютаның айырбас бағамы) жатады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жұмағазы Бәйімбетов

**Жұмағазы Бәйімбетов** (1874, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы - 1931, Алматы) – Қармақшы көтерілісі жетекшілерінің бірі. 

* Бұхарадағы діни медреседе білім алған. 
* 1930 жылы Кеңес өкіметінің ұжымдастыру саясаты кезіндегі зорлық-зомбылығына қарсы Қармақшы ауданы шаруаларының ірі тобына басшылық жасады. Олар Жосалы станциясының солтүстік-шығыс жағындағы Қарақұм деген жерде жиналған Қазалы, Арал, Тереңөзек (Сырдария), Ырғыз аудандары көтерілісшілеріне барып қосылды. Бәйімбетов Орынбордан, Қызылордадан, Ташкенттен, Орскіден жіберілген жазалаушы отрядтарға қарсы күресте шебер ұйымдастырушы ретінде көзге түсті. Әліби Жангелдин бастаған үкіметтің арнайы комиссиясымен келіссөздер жүргізуге қатысып, ел ішіндегі саяси қуғын-сүргінді доғаруды, халықтың діни сенімін қадірлеуді талап етті. Ол көтерілісшілердің Д. Қараев бастаған тобы кеңестік билікті мойындағанына қарамастан, шағын топпен қарулы қарсылықты жалғастыра берді. 
* Бәйімбетов 1930 жылы мамырдың соңында қолға түсіп, ОГПУ *“үштігінің”* 21 қарашадағы үкімімен ату жазасына кесілді.

## Дереккөздер


Санат:1874 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:1931 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Қотыркөл (көл, Бурабай ауданы)

**Қотыркөл**, *Қатаркөл* – Щучинск қаласынан 22 км жерде, Ақмола облысы Бурабай ауданы жерінде орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,7 км2. Теңіз деңгейінен 439,9 м биіктікте. Ұзындығы 3,4 км, ені 1,65 км, жағалауы 9,8 км. Көлге 19,0 млн. м3 су жиналады. Ең терең жері 7,7 м. Су жиналатын аумағы 29,9 км2. Суы тұщы, 7,06 – 7,91 мг/л. Қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады.

## Жер бедері
Көл беті ашық, тек солтүстік-батыс жағалауында қамыс-құрақ өскен. Түбі құмды, қиыршықтасты, тек орта шені мен батыс жағы батпақты. Көл жағасында, Қатаркөл ауылында демалыс үйлері орналасқан. Соңғы жылдары су деңгейі 1957 жылмен салыстырғанда 2 – 2,5 м төмен түскен. 

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы көлдері
Ядролық энергетика

нобай|300px|Елдердегі ядролық энергетиканың жалпы энергия өндірудегі үлесі
**Ядролық энергетика** – техниканың ядро ішіндегі энергияны энергияның басқа түріне (мысалы, жылулық, механикалық, электрлік) түрлендіру және оны өнеркәсіптік, тұрмыстық қажетке пайдалану мәселелерін қарастыратын саласы. Өнеркәсіптік ядролық энергетикалық қондырғылардың төмендегідей түрлері бар: жылулық атом стансасы (тұрмыстық және өнеркәсіптік мақсат үшін жылу өндіруге арналған), ядролық күш қондырғысы (локомотив, кеме, ұшақты қозғалысқа келтіру үшін ядролық энергияны пайдаланатын), атом электр станциясы. Ядролық энергетикалық қондырғыда ядроның бөлінуі кезінде түзілетін энергия түгелдей денеде жұтылады және жылуға айналады. Бұл процесс ядролық реакторда жүреді. 

## Дереккөздер:


Санат:Ядролық энергетика
Бәйіт

**Бәйіт** - өлең-жыр және екі жолды өлең деген ұғымдарды береді. Бұл - араб, парсы және түркі тілдес халықтар поэзиясындағы қос тармақты, егіз ұйқасқа құрылған өлең түрі. Айтылар ой барынша тұжырымды болып келеді. Мұның өзі Шығыс поэзиясындағы шумақ жасаудың негізгі ұйтқысы. Осыдан ғазел, қасида, маснави, рубаят т. б. шығыстың өлең түрлері туындайды. Қазақ поэзиясында аударма шығармалар да кездеседі. Абай **«Өлең-сөздің патшасы, сөз сарасы...»** деген өлеңінде: Әуелі аят, хадис - сөздің басы, Қосарлы бәйітсымал келді арасы, - дейді. Бұл жерде ақын «бәйітсымалды» өлең-жыр деген мағынада қолданған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Әдебиет
Санат:Поэзия
Макроэкономикалық саясат

**Макроэкономикалық саясат** — экономиканы тиісті деңгейде ұстау, оның тұрақты жұмыс атқаруын қамтамасыз ету мақсатымен мемлекеттің экономиканы реттеуге бағытталған іс-әрекеті.
**Макроэкономикалық саясат** – бұл əлеуметтік жəне экономикалық мəселелерді шешуге бағытталған шаралар мен ісқимылдар жүйесі. Макроэкономикалық саясаттың объективті мақсаты – ұлттық экономикадағы қарама-қайшылықтарды жұмсарта отырып экономикалық тиімділік пен əлеуметтік əділеттілікті қолдау. Қазіргі уақытта, мемлекеттің макроэкономикалық саясатын Үкімет пен Орталық банк жүргізеді. Мемлекет экономикаға əсер ету мақсатында бірнеше макроэкономикалық саясат құралдарын пайдалана алады. Макроэкономикалық саясат құралдары – бұл бір немесе бірнеше макроэкономикалық мақсаттарды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жəне үнемі мемлекеттің бақылауында болатын экономикалық өзгермелілер. Макроэкономикалық саясат құралдарының мынадай түрлері бар: 1. Бюджет-салық (фискалдық) саясаты – бұл мемлекеттің салық салу жəне мемлекеттік шығындар арқылы экономикаға əсер етуі. 2. Ақша-несие (монетарлық) саясаты – бұл мемлекеттің елдің ақша, несие жəне банк жүйелері жолымен экономикаға əсер етуі. 3. Табыстар саясаты – мемлекеттің инфляцияны ұстап тұру мақсатында жалақы мен бағаларды директивалық шаралармен тікелей бақылауға алу арқылы экономикаға əсер етуі. 4. Сыртқы экономикалық саясат – мемлекеттің ашық экономика жағдайында халықаралық сауда қатынастарына араласа отырып, ұлттық экономиканың өсуі мен тиімділігін арттыру, халықтың өмір сүру деңгейін жақсарту мақсатында таза экспортты реттеуге араласуы. 5. Сауда саясаты – тарифтер, квоталар жəне басқа да сыртқы экономикалық реттеу құралдары арқылы мемлекеттің экспорт пен импортты ынталандыруға немесе шектеуге араласуы. Жоғарыда аталған мақсаттарды орындау барысында қолданылатын макроэкономикалық саясаттармен бірге ұлттық эконо микада əлеуметтік саясат, валюталық саясат сияқты құрал дар да кеңінен қолданылады. Бірақ макроэкономикалық саяс     атт ың қандай құралы қолданылса да, олар ұлттық эконом иканың қалыптасқан нақты жағдайына қарай жəне қандай да бір экономикалық мəселені нақты шешу кезінде əрқашанда маңызды болып қала береді. 

## Дереккөздер
Сарымай

**Сарымай** — қой, ешкі, сиыр сүтінен алынған қаймақты күбіде пісу арқылы алынатын тағам. Сарымайдың түсі сары әрі сүт тағамдарының ішіндегі ең майлылығы мол, құнарлысы. Сарымайды қазіргі уақытта сүтті қаймағынан айыру арқылы алады, оған Сарымай алатын сеператор машинасы қолданылады. Дәстүрлі қазақ асханасында дайындалатын Сарымайдың осы айтылған түрінен басқа өндірістік жолмен алынған басқа да түрлері болады.

## Сілтемелер
* Қой
* Ешкі
* Сиыр
## Дереккөздер


Санат:Майлар
Қызылшаруа

**Қызылшаруа** – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, Ақбұлақ ауылдық округінің құрамында.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құлан ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км-дей жерде, темір жол бойында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы алғашында Қызылшаруа, кейіннен қой өсіретін Қазақстан ұжымшарының орталығы ретінде қаланды. Оның негізінде Қызылшаруада 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, фельдшерлі-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. 

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Костарикалықтар

**Костарикалықтар** – Орталық Америкадағы Коста-Рика Республикасының халқы. Халқы 4,5 миллион адам. (2008, бағалау). Коста-Рикада 2,94 млн-ы тұрады.

## Тілі
Жергілікті ерекшелігі бар испан тілінде сөйлейді.

## Діні
Костарикалықтар христиан дінінің католик тармағын ұстанады.

## Тарихы
Коста-Рика этносының негізін (80%) ақтар деп аталатындар 16-17 ғасырлардағы Испаниядан келген иммигранттардың ұрпақтары құрайды (негізінен Галисиядан, сондай-ақ Арагон мен Вискаядан), сонымен қатар Орталық үстіртте, онда барлық Коста-Рика тұрғындарының жартысынан астамы шоғырланған. Коста-Рикандықтардың 10-12%-ы меттистер (ладиностар), этномәдени келбеті жағынан ақ коста-рикандықтарға жақын, олармен бірте-бірте ассимиляциялануда, негізінен Тынық мұхиты жағалауында тұрады. Қара және мулаттар - Батыс Үндістаннан әкелінген құлдардың ұрпақтары - негізінен Кариб теңізінің жағалауында шоғырланған.

## Кәсібі
Коста-Рика тұрғындарының көпшілігі ауыл шаруашылығымен айналысады, олар кофе, банан, какао және қант қамысы өсіреді. Ақ Коста-Рика тұрғындарының едәуір бөлігі фермерлер. Кейбіреулері өнеркәсіпте жұмыс істейді. Плантация жұмысшылары арасында олардың үлесі артып келеді. Қаралар мен мулаттардың дәстүрлі кәсібі - плантациялардағы жұмыс.
Дәстүрлі көркемдік қолөнер (қыш бұйымдары, тоқу, тоқымашылық) шығу тегі бойынша үндістердің өнерімен байланысты. Ағаш өңдеу дамыған.

## Тұрмыс салты
Халықтың 1/3 бөлігі бір және екі қабатты тас және бетон ғимараттары басым қалаларда тұрады. Ауылдық жерлерде дәстүрлі ғимараттар қыш кірпіштен тұрғызылған, төбесі жабынқышпен жабылған.

Дәстүрлі киімдері: Әйелдер - манжеттері бар аласа блузка, ұзын кең белдемше, мойынға орамал, ерлер – жейде, шалбар, биік етік, мойын шарфы, сабан қалпақ.

Коста-Рика тағамдарының негізгі ингредиенттері - жүгері, күріш, бұршақ және жемістер басым. Сусындарға кофе, агуа дульс (қоңыр қантпен қайнатылған су) және гуаро (қант арағы) жатады. Сонымен қатар, кофе елдегі маңызды сусын болып табылады, өйткені ол ғасырлар бойы экономиканың тіректерінің бірі болды. Бұл аймақтағы кофе әлемдегі ең жақсы кофелердің бірі болып саналады.

Костарикалықтардың рухани мәдениеті испан мәдениетіне жақын. Дәстүрлі ауыз әдебиеті, музыкасы мен би өнері дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Латын Америка халықтары
Санат:Роман халықтары
Санат:Коста-Рика халықтары
Олдувай мәдениеті

**Олдувай (Олдувэй) мәдениеті** – төменгі палеолиттің ерте кезеңіне жататын археологиялық дәуір. Шамамен б.з.б. 2,5 млн. жылдардан б.з.б. 800 мың жылдарға дейін созылды. 1959 – 63 жылы ағылшын антропологі Л.Лики Танзаниядағы Олдувэй шатқалынан (Шығыс Африка) ежелгі гоминид сүйек қалдықтары мен долбарлап жасалған тас құралдарын тапқаннан кейін ғылымда ол Олдувэй мәдениеті деп атала бастады. Оны еңбек етуге қабілеті болған ең әуелгі өмір сүрген тіршілік иесі Homa habіlіs қалдырған. Олдувэй мәдениеті сипаттайтын ең ерте кездегі ескерткіштер Африкадан табылған. Олар – Эфиопиядағы Вест-Гона (2,8 – 2,4 млн. жыл бұрын), Кениядағы Кооби-Фора (2 млн. жыл бұрын), т.б. Бұл дәуірде алғашқы адамдар тобыр болып өмір сүрген. Олар бірлесіп қорғанды, шабуыл жасады, аң аулаумен және терімшілікпен айналысты. Мамандардың топшылауынша, бұл дәуірде тастан жасалған негізгі құралдар сфероид, түзетілген тас жаңқа, чоппер (қол шапқы), чоппинг (екі жағы өңделген қол шапқы) болған. Адам баласы табиғатқа тікелей тәуелді еді. Ол әлі от жағуды білмеді. Қазақстанда Олдувэй мәдениетіне жататын адамдардың сүйек қалдықтары әзірге табылмаған. Тұрақтары, құралдары Қаратау, Маңғыстау өңірлерінен табылып, зерттелді.

## Ішкі сілтемелер
* Архантроптар	 
* Австралопитек
## Дереккөздер


Санат:Археологиялық мәдениеттер
Макроэкономикалық талдау

**Макроэкономикалық талдау** — экономиканың түрлі ұйымдық құрылымдары бойынша дамуының ахуалы мен беталысын макродеңгейде (ауқымды деңгейде) бағалау. Мұнда ауқым, қарқын, үйлесімділік, құрылымдық-құндық арақатынастар туралы мәселелер қамтылады.

## Дереккөздер
Коммунмаш

**«Коммунмаш»** – өндірістік кәсіпорын, ашық акцион. қоғам. Тараз қаласында орналасқан. Кәсіпорын 1929 жылы темір бұйымдарын жасайтын майда шеберханалардың бірігуі нәтижесінде «Қызыл темірші» артелі болып құрылған. Одан кейінгі жылдары кәсіпорын аты «Металлист» артелі (1930), Құю-мех. з-т (1956), Коммуналдық машина жасау з-ты (1966) және 1993 жылы «Коммунмаш» АҚ болып өзгертілді. Бұл жеке меншік кәсіпорынның қазіргі уақыттағы негізгі қызметі – өндірістік типтегі кір жуу (*кір жуғыш және кір сыққыш машиналар*), өрт сөндіру (*хим.-көбікті ОХП-10 өртсөндіргіші*) құрал-жабдықтарын өндіру және сату. Шығаратын өнім түрлері бойынша республикадағы бірегей кәсіпорын болып табылады. Негізгі өнімдері – КП-336 кір жуғыш машинасы мен кір сыққыш КП-317Б центрифугасының 1972 жылдан бері шығарылуы – олардың сенімділігі мен жоғарғы жұмыстық қасиеттерінің кепілдігі бола алады. Кәсіпорынның бұл өнімдері көптеген мемлекеттердің патентіне ие, сондай-ақ, халықар. сыйлықтармен марапатталған. Акцион. қоғам президенті – Р.О. Боранбаев.

## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Сасыққурай

**Сасыққурай** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін эфемероидты (вегетац. мерзімі қысқа) өсімдіктер. Қазақстанда шөл және шөлейтті, аласа тау беткейлеріндегі қорымтасты жерлерде, әсіресе Қаратаудың солт.-шығ-ндағы сілемдерінде өсетін 2 түрі: Қаратау сасыққурайы (D. karatavіense) және құмдық сасыққурай (D. sabulosum) бар. Бұлардың биікт. 1 м-дей. Тамырлары жуан, тамыр мойнын қураған жапырақтар жауып жатады. Сабақтары да жуан, қалың түк жапқан, жоғ. жағы (ұшына жақындаған сайын) бұтақталып келеді. Жапырақ тақтасының үстіңгі беті жылтыр, астыңғы жағына қарай түкті келеді. Сабақ түбіндегі жапырақтары ұзын сағақты, сабақ ұшына жақындаған сайын сағақтары қысқарады. Гүлдері өте ұсақ, қос жынысты, ақ немесе сары түсті, олар шатыр гүлшоғырына топталған. Әр гүлшоғырында 15-ке дейін гүлдері болады. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі — түкті, эллипс пішінді, ілмешекті қос тұқымша. Ілмешек деп аталуы — қосақтасқан құрғақ жемістері сырға тәрізді ілініп, төмен қарай салбырап тұрады. Қаратау Сасыққурайы — өте сирек кездесетін эндемикті өсімдік ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Ядролық электроника

**Ядролық энергетика**– электрониканың ядролық физикада қолданылатын арнаулы радиосұлбалар мен радиоприборларды қарастыратын саласы. Ол тәжірибелік ядролық физикамен де тығыз байланысты. Көбінесе ядролық электроникада арнаулы датчиктерде (мысалы, иондалу камерасы, т.б.) не детекторларда өндірілетін (алынатын) электрлік импульстар қарастырылады. Ядролық электроника даму үстінде. Ядролық электрониканың дамуындағы жетістіктер ядролық физиканың дамуына тікелей әсер етеді.

## Дереккөздер:
Қызылша мыс балқыту пункті

**Қызылша мыс балқыту пункті** – б.з.б. 2 мыңыншы жылдықтағы мыс балқыту орны. Мойынқұм ауданы Мыңарал аулынан оңтүстік-батысқа қарай 48 км қашықтықта орналасқан. Бұл орынды 1968 жылы геологтар – В.А. Костюшин мен В.В. Волобуев тапқан. Мыс балқыту пункті маңында мыс кен орындары қазылған. Мыс балқытуда күйдірілген саз балшықтан жасалған тостағандар пайдаланылған.

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Санат:Геология
Сарықұм

* Сарықұм (Ақтөбе облысы) — Ақтөбе облысы Байғанин ауданының оңтүстік батыс бөлігіндегі құм.  
* Сарықұм (Қарағанды облысы) — Сарыарқаның оңтүстігіндегі құм. 
* Сарықұм (Жетісу облысы) — Сасықкөл көлінің батысындағы құмды алқап.
Қанат Қожахметұлы Шәкенов

**Шәкенов Қанат Қожахметұлы** (5 Мамыр 1955 жылы туған, Алматы облысы Алакөл ауданы Жыланды ауылы) – физика-математика ғылымының докторы (2003), профессор.

## Қысқаша өмірбаяны:

1977 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген;
1986 жылы Ленинград мемлекеттік университетінің (Санкт-Петербург) аспирантурасын бітірген;
1977–1980 жылдары Қазақ КСР-і мемлекеттік Жоспарлау ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер; 
1980–1981 жылдары ҚазМУ-да ассистент;
1981–1983 жылдары Ленинград мемлекеттік университетінде стажер-зерттеуші;
1983–1986 жылдары аспирант;
1986 жылдан ҚазМУ-да ғылыми-педогог;
2001 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

*«Монте-Карло әдістерімен сүзілу есептерін және Новье-Стокс теңдеулерін шешу»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Құрманғазы энциклопедиясы

**«Құрманғазы»** — энциклопедиялық жинақ. 1998 ж. Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы шығарған. Бұл күрделі еңбекке қазақ және орыс ғалымдарының ұлы күйші — Құрманғазы Сағырбайұлының күйшілік өнері мен күреске толы өмір жолына арналған зерттеулері, естеліктер мен жаңадан табылған деректер енгізілген. Сонымен қатар өнердегі және әдебиеттегі күйші бейнесін тұлғалайтын қазақ қаламгерлерінің жыр-дастандары мен прозалық туындыларынан үзінділер, оның өнердегі ізбасарлары туралы мақалалар, композитордың 71 күйінің шығу тарихы, нотаға түсірілуі, орындалуы туралы құнды мағлұматтар беретін материалдар топтастырылған. Кітап соңында әдебиеттер тізімі толық келтірілген..

## Дереккөздер


Санат:Қазақша энциклопедиялар
Шолпан Бәкірова

thumb|right|200px
**Шолпан Бәкірова** (15.12. 1924 жылы туған, Алматы облысы Қаратал ауданы Жаңаталап ауылы - 2002 жыл) -  актриса, Қазақстанның халық артисі (1980).

* Сахнадағы жолын 1941 жылы Қаратал ауылдық театрынан бастады. 
* Кейін Талдықорған облысы қазақ драма театрында өнер көрсетті. 
* 1960 жылдан Қызылорда облысы қазақ драма театрының актрисасы.

Оның актерлік өнерінің қалыптасуына Мұхтар Әуезовтің драматургиясы ерекше ықпал жасады. Еңлік (“Еңлік-Кебек”), Көклан (“Қарақыпшақ Қобыланды”) рөлдері арқылы өзінің нәзік сезімді әрі парасатты, лирикалық бағыттағы үздік сахна санаткері екенін танытты. Мұнан кейін Баян (Ғабит Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян Сұлуында”), Ақтоқты (“Ақан сері - Ақтоқтыда”) сияқты арулар рөлдерін ойнаса, енді бірде Соқыр кемпір (Сәкен Жүнісовтің “Ажар мен ажалында”), Кемпір (Дулат Исабековтің “Мұрагерлерінде”), Толғанай (Шыңғыс Айтматовтың “Ана - Жер-Анасында”), Комиссар (В.Вишневскийдің “Оптимистік трагедиясында”), Таңқабике (М. Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”), Бибі (С.Жамалдың “Қара раушангүлінде”), Русудан (Г. Хухашвилидің “Өмір жолында”), Гонерилья (У.Шекспирдің “Король Лирінде”), т.б. рөлдерді орындаған. Бәкірова кейіпкерлерінің ішкі сезім дүниесін, қайшылыққа толы күрделі ой-мінезін терең ашып көрсеткен актриса.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* 15 желтоқсан 
* Шолпан есімі ұмыт қалмасын

Санат:15 желтоқсанда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Қаратал ауданында туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақстан халық әртістері