open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)

**Қырғыз Республикасының Жоғарғы Кеңес** () — Қырғыз Республикасының бірпалаталы парламенті. 1991 жылы ол Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңесінің орнын алды.

Парламенттің 90 орны бар, депутаттары 5-жылдық мерзімдерге сайланады.

## Тарихы
1991 жылғы тәуелсіздігінен парламент құрылысын өзгерткен 2006 жылғы референдумге дейiн парламенттің құрылысы өзгеше еді . Ол 60 депутаты болған **Заң Шығару жиыны** (*Мыйзам Чыгаруу Жыйыны*) (жоғарғы палатасы) және 45 депутаты болған **Халық Өкілдер жиынынан** (*Эл Окулдор Жыйыны*) (төмеңгі палатасы) тұратын.

2007 жылдың қазанынан бері парламент бірпалаталы болып келеді. Бастапқыда тек 90 депутат болған Кеңес Құрманбек Бәкиевтің қуылуынан кейін жаңа конституциясында депутат саны 120-ға көбейтілді. Әр партия 65 орыннан көп ала алмайды. Кейінірек өткізілген сайлауда парламенттегі орын санының 25%-ға азайтылуы шешілді және депутат саны 90-ға оралды.

## Сайлау жүйесі
Жоғарғы Кеңестегі 90 орынның 54-і біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды өкілдік арқылы, ал 36-сы бір мандатты округтер бойынша сайланады. Орындарды жеңіп алу үшін партиялар берілген дауыстардың 5% (2020 жылғы қазандағы сайлаудағы 7% -дан төмен) ұлттық сайлау шегінен өтуі керек және жеті аймақтың әрқайсысында кемінде 0,5% дауыс алуы керек.

Тізімдер ашық, сайлаушылар бір ғана артықшылықты дауыс бере алады. Бірде-бір партияға пропорционалдық мандаттардың жартысынан астамын беруге рұқсат етілмейді. Партиялық тізімде әр жыныстан үміткерлердің кемінде 30%-ы болуы керек, ал әрбір төртінші кандидаттың қарама-қарсы жынысы болуы керек. Сондай-ақ әрбір тізімде кандидаттардың кемінде 15%-ы этникалық азшылық өкілдері және 15%-ы 35 жасқа дейінгілер, сондай-ақ кем дегенде екі мүгедек кандидат болуы керек.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саясаты
Санат:Мемлекет бойынша парламенттер
Талант Тұрдымаматұлы Мамытов

**Талант Тұрдымаматұлы Мамытов** () — қырғызстандық саясаткер, Жоғарғы Кеңестегі Республика-Ата Жұрт фракциясынан депутаты және 2020–2022 жылдары Жоғарғы Кеңестің 12-төрағасы.

Кеңес төрағасы болып Мамытов уақытша Президент Садыр Жапаровтың отставкаға кетуінен кейін сайланды, президент орнының бос болғандығынан ол сонымен қатар президент міндетінің орындаушысы жұмысын атқарған еді. Бір жылдан кейін президент Садыр Жапаров сайлауда жеңіп, оның ізбасары болды.

## Өмірбаяны
1976 жылғы 14 наурыз күні Жалалабат облысы Майлуу-Суу қаласында дүниеге келген. 1993 жылы Қырғыз ұлттық университетінің заң факультетіне оқуға түсті. 1998 жылы оны бітірді.

2000 жылы Баткен облысы прокуратурасының заңдардың орындалуын және құқықтық актілердің заңдылығын қадағалау бөлімінің прокуроры болып жұмыс істей бастады.

2001–2002 жылдар аралығында Жалалабат облысының прокуратурасында сот шешімдерінің заң талаптары сақталуын қадағалау бөлімінің прокуроры қызметін атқарған. 2002–2004 жылдары ол — Жалалабат қалалық прокуратурасының аға тергеушісі. 2004–2005 жылдары Шатқал аудандық прокуратурасы прокурорының көмекшісі.

2005–2006 жылдары Қырғызстан Бас прокуратурасының Ұйымдастырушылық қамтамасыз ету және халықаралық байланыстар департаментінде бөлім прокуроры қызметін атқарған. 2006 жылғы сәуір–желтоқсан аралығында Шу облысы Ыстықата ауданы прокурорының орынбасары болды.

2006–2007 жылдары Жалалабат облысы Созақ ауданы прокурорының орынбасары, 2007–2009 жылдары Жалалабат облысы Тоғызтарау ауданының прокуроры қызметтерін атқарған.

2010 жылы «Ата-Жұрт» саяси партиясынан 5-шақырылымдағы Қырғыз Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.

2015 жылы «Республика-Ата Жұрт» саяси партиясынан VI шақырылымдағы Қырғыз Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Ол «Республика-Ата Жұрт» парламенттік фракциясы жетекшісінің орынбасары болды.

2020 жылғы 4 қарашада Жоғарғы Кеңес Төрағасы сайланды.

2020 жылғы 14 қарашадан бастап 2021 жылғы 28 қаңтарға дейін президенттің міндетін атқарушы Садыр Жапаров президенттік сайлауға қатысу ниетімен отставкаға кеткеннен кейін Қырғызстан президентінің уақытша міндетін атқарушысы болды.

2020 жылғы 4 қараша мен 2021 жылғы 28 қазан аралығында Жоғарғы Кеңес Төрағасы болды. 28 қазанда ол 2021 жылғы 28 қарашада өтетін парламенттік сайлауға қатысуына байланысты парламент төрағасының өкілеттігін уақытша тоқтатты. Сайлау біткен салысымен, ол 2021 жылғы 29 желтоқсанда VII сайланған Жоғарғы Кеңестің бірінші отырысында жасырын дауыс беру арқылы Кеңес төрағасы болып қайта сайланды.

2022 жылғы 5 қазанда ол өз өтініші бойынша Жоғарғы Кеңес Төрағасы қызметінен кетті.

## Жеке өмірі
Талант Мамытов акушер Шынар Әпсаматқызы Мамытоваға үйленген, төрт баласы бар.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саясаткерлері
Санат:Қырғызстан президенттері
Қазақстанның ірі ауылдары мен кенттері

Тізімде халқының саны 2021 жылғы санақ бойынша 3000 адамнан асатын ауылдар мен кенттер көрсетілген. **Қою** қаріппен аудан орталықтары белгіленген.

## Абай облысы

## Ақмола облысы

## Ақтөбе облысы

## Алматы облысы

## Атырау облысы

## Батыс Қазақстан облысы

## Жамбыл облысы

## Жетісу облысы

## Қарағанды облысы

## Қостанай облысы

## Қызылорда облысы

## Маңғыстау облысы

## Павлодар облысы

## Солтүстік Қазақстан облысы

## Түркістан облысы

## Ұлытау облысы

## Шығыс Қазақстан облысы

## Дереккөз

Санат:Қазақстан елді мекендері
Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Ерлан Әлімжанұлы Байдәулет

**Ерлан Әлімжанұлы Байдәулет** (7 тамыз 1970 жыл, Алматы облысы) – қазақстандық қаржыгер.

## Өмірбаяны
1992 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетін бітірді (Тарих және саяси экономика). 1992-1993 жылдары – Қазақстан ғылым академиясының экономикалық институтындағы докторантура. 1993-1994 жылдары – MAPOW Сент-Галлен университетінің аспирантурасы, Швейцария. 1995-1997 жылдары – КИМЭП экономика магистрі.

### Жұмыс тәжірибесі:

* 1993-1994 жылдары – Талғар әкімінің көмекшісі.
* 1994-2000 жылдары – Жеке компанияларда консалтинг/басқару.
* 2001-2005 жылдары – Ислам Даму Банкінің Қазақстандағы өкілі.
* 2005-2006 жылдары – «Инженерлік-технологиялық трансферт орталығы» ААҚ президенті
* 2006-2010 жылдары – Еуразиялық банк, Астанадағы өкілдіктің басшысы.
* 2010-2019 жылдары – ҚР Инвестициялар және даму министрлігінде ИЫҰ министрінің кеңесшісі, міндеттері: «KAZNEX INVEST» ААҚ (2010-2016 жж.) Басқарушы директор, Ислам даму банкімен ынтымақтастық жөніндегі арнайы өкіл, атқарушы директор, ИДБ-ға мүше 7 мемлекет үшін жауапты (2011-2014 жж.), ИДБ басшысының міндетін атқарушы (Жылдық кездесулердің 39 және 41 сессияларында, ИЫҰ елдеріне өнеркәсіптік тауарларды экспорттау жөніндегі ведомствоаралық агенттік, «КазГеология» АҚ, кеңесші.
* 2018 жылдың қарашасынан - 2019 жылдың сәуіріне дейін Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесінің азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі аға сарапшысы.
* 2019 жылдың мамырынан - тамызына дейін Азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі Ислам ұйымы Бас директорының міндетін атқарушы.
* 2019 жылдың қыркүйегінен - 2023 жылдың қазанына дейін – АҚИҰ Бас директоры.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаржыгерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Иватандар

**Иватандар** (өз атауы: *батан*) — Филиппиндегі этнолингвистикалық топ, Филиппин таулы халықтарының бөлігі. Жалпы саны 25 мың адамды құрайды.

## Тілі
Иватан тілінде сөйлейді, диалектілері: Батан (Солтүстік Иватан), итбаят және сабтан (Оңтүстік Иватан). Олар сондай-ақ тагал және ағылшын тілінде сөйлейді.

## Діні
Сенушілердің діни құрамы: католиктер, бір бөлігі дәстүрлі сенімдерді ұстанады.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – суармалы жаңбырлы егіншілік (таудағы күріш, тамыржемісті дақылдар, жүгері, қант қамысы, көкөністер), мал шаруашылығы (буйвол, карабао бұқалары), балық аулау. Тоқу, керамика, өсімдік талшықтарынан тоқу, қайық жасау, балық аулау құралдарын жасау дамыған.
нобай|оңға|150px|Батанес қаласында орналасқан ең көне Иватандар үйлерінің бірі. 
## Өмір салты
Дәстүрлі әлеуметтік құрылым - бұл ауылдық қауымдастық. Туыстық есеп екі жақты. Неке билокальды немесе неолокальды. Қалыңдық бағасы мен күйеу жігіттің мүлкін көрсету әдет-ғұрыптары, рухтарға деген дәстүрлі нанымдар, отбасылық рәсімдер сақталған.

### Дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі елді мекендері жинақы, тұрғын үйлері жиі тайфундар мен жер сілкіністеріне бейімделген: тас (негізінен жағалауда), бір немесе екі бөлмелі және тік төбесі бар қамыстан жасалған, ол ұзын тіректермен нығайтылған.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі – жейде мен шалбар, әйелдердікі – ұзын жеңі бар кең күртеше және ұзын белдемше; бас киімдері – шөптен тоқылған конус тәрізді қалпақ. Әйелдер көптеген зергерлік бұйымдарды пайдаланады.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағам өсімдік негізінде: (күріш, тәтті картоп, көкөністер, балық).

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Филиппин этникалық топтары
Дәулет Тазабекұлы Ембердиев

**Дәулет Тазабекұлы Ембердиев** (24 желтоқсан 1970, Қасқасу, Түркістан облысы) – қазақстандық мемлекет қайраткері, дипломат. II сыныпты Төтенше және Өкілетті Уәкіл.

## Өмірбаяны
1970 жылы 24 желтоқсанда қазіргі Түркістан облысының Қасқасу ауылында дүниеге келген. 1993 жылы "қазақ тілі мен әдебиеті, араб тілі оқытушысы" мамандығы бойынша Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетін бітірді.

* 1993-2008 жылдары – Қазақстанның Өзбекстандағы, Израильдегі елшіліктерінде-атташе, үшінші хатшы, СІМ орталық аппаратының екінші хатшысы, бірінші хатшы, кеңесші; Иранда - кеңесші, Қазақстанның Горгандағы Бас консулы, Қазақстанның Ливандағы дипломатиялық миссиясының істеріндегі уақытша сенімді өкіл (1993-2008);
* 2008-2009 жылдары – ҚР Президенті Әкімшілігінің Сыртқы саясат орталығының сектор меңгерушісі.;
* 2009-2010 жылдары — "Самұрық-Қазына Инвест" ЖШС Басқарушы директоры;
* 2010-2011 жылдары – ҚР Иран Ислам Республикасындағы Елшілігінің кеңесшісі, бас консулы;
* 2011-2016 жылдары – ҚР Ливан Республикасындағы уақытша сенімді өкілі.;
* 2016-2019 жылдары – БҰҰ жанындағы ҚР Тұрақты өкілдігінің кеңесшісі, Нью-Йорк қаласы;
* 2019 жылдан 2020 жылға дейін Қазақстан Республикасының Кувейт Мемлекетіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін атқарды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан дипломаттары
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Инибалои

**Инибалои** (*набалои, ибалои*) — Филиппиндік тау халықтары тобынан шыққан Филиппиндегі халық.
Лусон аралының солтүстігінде, негізінен Багио қаласының аймағында тұрады. Жалпы саны 140 мың адам.

## Этнология
Этнологтар инибалоидің шығу тегін Филиппиннің жазық тұрғындарынан алады. Бір нұсқаға сәйкес, олар бұрын Пангасинан провинциясында өмір сүрген. Кейінірек инибалойлардың ата-бабалары Лусонның солтүстік бөлігіне қоныс аударды. Ал бұл халықтың даму тарихына, кейбір ғалымдардың пікірінше, белгісіз себептермен испандықтар әсер етуі мүмкін. Мысалы, Малага тұрғындары басқа испан халықтары сияқты инаблоилармен тығыз байланыста болған болуы мүмкін, бірақ бұл жай ғана болжам.

## Тілі
Тілі - инибалой (набалой) тілі. Диалектілері: бокод, даклан, кабаян, набалои, иваак.

## Діні
Сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – суармалы егіншілік (өзен аңғарларында күріш, тауда тәтті картоп). Күріш мәдениеті 19-20 ғасырдың басында қабылданған. Инибалой жылқы, қарабао бұқалары, шошқа, ит өсіреді, алтын мен пайдалы қазбаларды өндірумен айналысады.  Сауда және қолөнер (ағаш ою, тоқу, қыш жасау) дамыған.

## Өмір салты
Бұрын инибалойлар бас аулау дәстүрі болған. Қазір бұл қатыгез әдет жойылды, бірақ халық онымен байланысты рәсімдердің элементтерін сақтап қалды. 

Ұлдар мен қыздар некеге дейін бөлек коммуналдық үйде тұрады. Қыздар үйлері *улог* деп аталады. Үйленгеннен кейін жас отбасы күйеуі мен әйелінің туыстарынан бөлек тұрады. Көп әйел алушылық бар, бірақ ол бірнеше әйелді асырай алатын бай инибалойлар арасында ғана кең таралған.

### Дәстүрлі баспаналары
Елді мекендер шағын, шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері бір бөлмелі, төртбұрышты, қабырғалары ағаштан және төбесі сабаннан немесе жапырақтардан жасалған. Кішігірім үйлері - қабырғасы жоқ ағаш немесе сабаннан төбесі бар лашық.

### Дәстүрлі киімдері
Киім түрі басқа тау халықтарына тән. Татуировка, темекі шайнау (бетель) жиі кездеседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Филиппин этникалық топтары
Шартты бағыныңқы сабақтас

**Шартты бағыныңқы сабақтас** - бағыныңқысы басыңқыдағы іс-әрекет, жай-күйдің болу я болмау шартын білдіретін сабақтас құрмалас сөйлемнің бір түрін айтады. Шартты бағыныңқының мынадай белгілері болады:
# Шартты бағыныңқы сабақтастың бағыныңқысы басыңқыдағы істің шарты болып келеді.
#Басыңқыдан бағыныңқыға ** қайтсе?** деген сұрақ қойылады.
#Бағыныңқының баяндауышы -са/-се формалы шартты райлы етістік болады. Басқа сабақтастың түрлерінен ерекшелігі-өз бастауыштарымен қиыса байланысады. Мысалы: Мен саған сенбесем, бұл сырды айтпас едім ғой. 
# Сирек болса да, кейде шартты бағыныңқының баяндауышы -қан, -кен, -да, -де; -й, -ынша, -інше формалы етістік болып келеді. Мысалы, Бірлік болмай, тірлік болмас.
#Жазғанда бағыныңқыдан кейін үтір қойылады.
## Дереккөздер
Иорданиялықтар

**Иорданиялықтар** — Иордания арабтары, Иорданияның негізгі халқы. Саны 2,7 миллион адам. (2007). Сонымен қатар Кувейтте 350 мың адам тұрады.

## Тілі
Иорданиялықтардың көпшілігі араб тілінің сиро-Ливан диалектісінің жергілікті нұсқасында сөйлейді.Араб тілі ресми тіл болып танылды. Ағылшын және француз тілдері іскер топтарда кең таралған болса да, оны бүкіл халық дерлік сөйлейді.

## Діні
Иорданиялықтар ислам дінін ұстанады – негізінен сунниттік бағытта. Соған қарамастан, елде христиандар да бар - халықтың шамамен 6%.

## Таралу аймағы
Иорданиялық арабтардың басым көпшілігі елдің солтүстік-батысында тұрады. Иорданиялықтардың үштен екі бөлігінен астамы 10 мыңнан астам халқы бар қалаларда тұрады (Амман, Эз-Зарка, Ирбид, Акаба, Эр-Русайфа, Эль-Мафрак, Эс-Салт, Эр-Рамта, Мадаба, Маан).

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – егіншілік, егіс алқаптарында дәнді дақылдар (бидай, арпа, жүгері, жасымық), бау-бақша (цитрустық жемістер, зәйтүн, жүзім, қызанақ, баклажан, т.б.) өсіріледі.

Жартылай отырықшы халық пен жартылай көшпелілер егін шаруашылығымен, мал шаруашылығымен айналысады. Көшпелі тайпалар (50 мыңға жуық адам) қой, ешкі, түйе өсіреді.

Қолөнердің ішінен тоқымашылық (отырықшылар арасында ерлер, бәдәуилерде әйелдер тоқиды), тері, зергерлік бұйымдар, ағаш ұсталығы кең таралған.

Кейбір иорданиялықтар дамып келе жатқан тау-кен өндіру және мұнай өңдеу салаларында жұмыс істейді.

## Өмір салты
Мәдениеті бойынша иорданиялықтар қонақжай халық, қонаққа келсең немесе жай ғана дүкенге баруды ұйғарсаң, мұнда ыстық шай беріледі. Дәстүр бойынша Иорданияда сәлемдесу мен қоштасу әрқашан қол алысумен бірге жүреді. Бірақ иордандықтар барлық ым-ишараны тек оң қолымен көрсетеді, иордандықтардың әдет-ғұрыптары бойынша сол қол арам қол болып саналады.
нобай|оңға|200px| Аммандағы Әл-Нужа қаласындағы әл-Кудс қыздар орта мектебінің пилоттық мектебі
Көшпенділер мен отырықшы халықтың бір бөлігінде (бени хасан, бени сахр, атыйя, хувейтат, руала, сирхан және т.б.) тайпалық бөлініс сақталған. 
Әйелдердің құқықтары шектелген, кейбір жағдайларда тіпті ер адамдармен бірге отыруға да тыйым салынған, иорданиялық үйлерде әйелдерге арналған бөлек бөлмелер жасалған. Әйелдер жабық киіммен жүріп, барынша қарапайым және ұстамды болуы керек.

### Дәстүрлі баспаналары
Отырықшы иорданиялықтардың үйі-тегіс төбесі бар сазды немесе саманнан (сирек тас) үй. Көшпенділердің үйлері (шатыр) қара немесе қоңыр ешкі жүнінен жасалған.

### Дәстүрлі киімдері
Иорданиялықтардың киімінде дәстүрлі және еуропалық ерекшеліктер біріктірілген (мысалы, ұзын көйлек пен күрте). Сонымен қатар ерлердің бас орамалы бар. Әйелдер костюмі басқа арабтардың костюміне ұқсас, әшекейлеудің әсемдігімен және тиянақтылығымен ерекшеленеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Шаруалардың күнделікті тамағы – *бургул* (қайнатылған ұсақталған бидайдан жасалған ботқа), арпа және бидай шелпектері, көк шөп, қышқыл ешкі сүті, қой ірімшігі. Көшпелілер мен жартылай көшпелілердің тағамында сүт өнімдері басым.

## Дереккөздер

 

Санат:Иордания халықтары
Санат:Арабтар
Санат:Семит халықтары
Сабынды

**Елді мекен:**
* Сабынды – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл.

**Көл:**
* Сабынды – Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы көл.
Сабынды (көл)

**Сабынды** – Ақмола облысы Жарқайың ауданы Шойындыкөл ауылынан батысқа қарай 8 км жерде орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,5 км2. Дөңгелек пішінді, ұзындығы 3 км, енді жері 2,4 км. Көл теңіз деңгейінен 338 м биіктікте жатыр. Жағалау бойының ұзындығы 9,2 км. Орташа тереңдігі 1 м, ең терең жері 1,2 м. Көл жағалауының 90%-ына қамыс өскен. Жайылмасында əр түрлі шөптесіндер мен селеу өседі. Көктемде су көл жағалауынан 200 м-ге дейін жайылады. Көлге батыс жағынан жазда кеуіп қалатын шағын екі жылға құяды. Қараша айында суы қатып, сəуірде ериді. Қыста су түбіне дейін қатады. Қар жəне жер асты суларымен толысады. Көлдің түбі лайлы. Суы тұщы. Жағалау бойында Сабынды қыстауы мен жайлауы орналасқан.‎

## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Саз (көл)

**Саз** – Тобыл алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы Қайыңдыкөл ауылының оңтүстік-шығысында 16 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 189 м биіктікте жатыр. Аумағы 3 км2, ұзындығы 3,2 км, енді жері 1,3 км, жағалау бойының ұзындығы 7,2 км. Ендік бағытта сопақша пішінмен созылып жатқан көлдің аумағы қуаңшылық жылдары өзгеріп отырады. Көктемгі еріген қар, жер асты суларымен толысады. Қарашаның соңында суы қатып, сəуір айында ериді. Суы тұзды. Жарқабақты келген солтүстік жəне шығыс жағалауының биіктігі 6 м-ге жетеді. Батысында Комаров атындағы мектеп лагері орналасқан. Жонды-белесті келген оңтүстік алабы шабындыққа жəне мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Бейімбет Майлин ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Сандыбай

**Сандыбай** – Арғанаты тауларының солтүстік-шығысындағы оқшау тау.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Терісаққан ауылының оңтүстігінде 17 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 543 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3,5 км-ге созылған, енді жері 1,5 км. Солтүстік беткейі тіктеу, оңтүстігіне қарай еңістеніп ұсақ шоқылықтарға ұласады. Батысынан Ұлжан, шығысынан Терісаққан өзендері ағып өтеді.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас қылқан селеу, сұлыбас, қылша, көкпек, дегелең өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Саржан (көл)

**Саржан**, *Саржау* – Тобыл алабындағы, Қаратомар бөгенінің солтүстігіндегі тұйық көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Фёдоров ауданы Лесное ауылының солтүстік-батысында 9 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 199 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,5 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 2,3 км, жағалау бойының ұзындығы 10,8 км. Көктемгі еріген қар, жер асты суларымен толысады. Жағалауы тегіс, қамыс, құрақ өскен. Жазда айдыны тартылып, жағалауы батпаққа айналады. Қараша айының аяғында суы қатып, сəуірде ериді. Солтүстігінде Қаракөл, солтүстік-шығысында Тұзөнген көлдері, батысында Үлкенбарақ, оңтүстік-батысында Үлкен Талдыкөл, оңтүстігінде Мыңбай батпақтары қоршап жатыр. Алабы – шабындық, жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Фёдоров ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Гауһар Ғалымжанқызы Тұрмаханова

**Гауһар Ғалымжанқызы Тұрмаханова** — 1992 жылы шілденің 28-де, Отырар ауданы, Көксарай ауылы, Жанкелді елді мекенінде дүниеге келген. Мектеп жасынан дзюдо және самбо күресімен айналыса бастаған. Денсаулығына байланысты 2016 жылы спорттық өмірін тәмәмдады. 

Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.

## Спорттағы орны
Тарихта Қазақстан бойынша 3-ші  әлем чемпионы атанған қыз.

2012 жылы Шымкет қаласында өткен  «Үздік» жастар премиясының номинант тізімінде «Үздік жас спортшы» деген атауды иеленген.

## Отбасы
Отбасында: әкесі, анасы, екі інісі және екі сіңлісі бар.

## Білімі
Көксарай ауылындағы Мұхтар Әуезов атындағы орта мектебінде 9 жыл білім алып, 2008 жылы Шымкент қаласындағы Мұхтар Әуезов атындағы ОҚМУ университетінде заңгер мамандығына оқуға түседі.

## Жетістіктері
* 2012 жылы — Корея елінде өткен самбо күресінен Азия біріншілігінде алтын медаль иегері.
* 2013 жылы — Болгария елінің София қаласында өткен жастар арасындағы әлем біріншілігінде алтын медаль иегері.
* 2014 жылы — Жапония елінің Нарита қаласында өткен ересектер арасында самбо күресінен әлем чемпионы атанған.
* 2014 жылы — самбо күресінен әлемді бағындырған қыз атанды.
* 2015 жылы — Африка құрлығындағы Марокко қаласында өткен кезекті әлем біріншілігінде 2 орын иегері.

## Жұмыс орны
2017 жылы Шымкент қаласындағы ХББ НЗМ дене шынықтыру пәніне мұғалім болып жұмысқа тұрды.

2021 жылы Түркістан қаласындағы ХББ НЗМ дене шынықтыру пәніне мұғалім болып жұмысқа тұрды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан самбошылары
Санат:Дзюдо бойынша Қазақстан чемпиондары
Санат:Самбо бойынша әлем чемпиондары
2015 жылғы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты

**Жеңіл атлетикадан XV әлем чемпионаты** — Қытай астанасы Бейжің қаласында 2015 жылдың 22 тамыз - 30 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Ұлттық» стадионында өтті.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Чемпионат сайты   

Санат:2015 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
2017 жылғы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты

**Жеңіл атлетикадан XVI әлем чемпионаты** — Ұлыбритания астанасы Лондон қаласында 2017 жылдың 4 тамыз - 13 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Лондон» стадионында өтті.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
*RECORDS BROKEN AT LONDON 2017
*Competition timetable
*London 2017 Website
*London 2017 document
*Doha 2017 bid Website
*IAAF Statistics Book – IAAF World Championships London 2017

Санат:2017 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Ұдмұртия

**Ұдмұртия** (), ресми атауы **Ұдмұрт Республикасы** () — Ресей Федерациясының құрамындағы субъект, республика. Республика аты алған басты ұлты ұдмұрттар болғанымен, халқының көпшілігі – орыстар.

Ұдмұрт Республикасы Еділ федералды округі және Орал экономикалық ауданына кіреді. Астанасы — Ижау қаласы. Ресми тілдері — ұдмұрт және орыс.

## Атауы
*Ұдмұрт* атауы *одо-морт* («шалғынды адамдар», «шалғындар халқы») сөзінен шыққан. 1557 жылғы құжат осы этимологияны растайды, ол жерде ұдмұрт халқы орысша «луговые люди» («шалғын адамдары») деп аталады.

"Ұдмұрт" терминінің қолдануынан бұрын ұдмұрттар орысша "вотяктар" деп аталған еді.

## Тарихы
1920 жылы 4 қарашада Вотяк автономиялы облысы құрылды. 1932 жылдың қаңтарында ол Ұдмұрт автономиялы облысы болып өзгертілді, ол кейін 1934 жылы 28 желтоқсанда Ұдмұрт АКСР болып қайта құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген өнеркәсіптік зауыттар Украина мен батыс шекаралас аймақтардан Ұдмұртияға көшірілді.

## Географиясы
Ұдмұрт Республикасы Орал тауларының оңтүстігінде орналасқан және солтүстік-батысында Киров облысымен, шығысында Пермь өлкесімен, оңтүстік-шығысында Башқұртстанмен және оңтүстігінде Татарстанмен шектеседі. Ұдмұртияның жері Шолман және Нұқрат өзендерінің арасында орналасқан.

Елордасы, Ижау қаласы — Ұдмұртияның әкімшілік, өндірістік және мәдени орталығы. Қаланың жақсы дамыған транспорты да бар, құрлық, ауа және теңіз жолдарын санағанда.

### Климаты
Ұдмұртия климаты — континенттік, жылы жаздары және суық қыстары бар.

## Халқы
[солға|нобай|[Воткинск қаласы]]
солға|нобай|Игра қаласы

### Статистикасы
Росстат деректері бойынша Ұдмұрт Республикасының халқы 1 484 460 адамға тең (2022). Халық тығыздығы — 35,29 адам/км² (2022). Қала халқы — 66,84% (2020).

### Ұлттық құрамы
Республикада 60-тан астам ұлт өкілдері тұрады. 2010 жылғы санат бойынша Ұдмұртия халқының: 62,2%-ы орыстар, 28%-ы ұдмұрттар, 6,7%-ы татарлар, 0,6%-ы украиндар, 0,6%-ы марилер, 0,2%-ы башқұрттар. Республиканың солтүстігінде бесерман халқы тұрады.
солға|нобай|Ұдмұртия халықтары картасы

## Саясаты
Ұдмұртия саяси құрылысы Ресей Федерациясы конституциясы және Ұдмұртия конституциясында бекітілген.

### Заң шығарушы билік
[оңға|нобай|Ұдмұрт Республикасының Мемлекеттік Кеңесі ғимараты, [Ижау]]
Ұдмұртияның басты заң шығарушы органы — Ұдмұртия Мемлекеттік Кеңесі. Оның депутаттары 5 жыл сайын сайланады. Қазіргі құрамы 25 маусым күні 2013 жылы сайланды, «Біртұтас Ресей» партиясынан шыққан төрағасы — Владимир Петрович Невоструев.

### Атқарушы билік
Республиканың атқарушы билігін Ұдмұртия басшысы және Ұдмұртия үкіметі басқарады. 2011 жылдан бұрын Ұдмұртия басқаруындағы басты тұлға «Ұдмұртия президенті» деп аталған еді.

## Дереккөздер

Санат:Ресей республикалары
*
Қарсылықты бағыныңқы сабақтас

**Қарсылықты бағыныңқы сабақтас**- қарама-қарсы күрделі ойды білдіреді. Бағыныңқыларының мазмұны бір-біріне жуық болғанмен, айырмашылықтары да бар. Сонымен:
# Қарсылықты бағыныңқы сабақтастың компоненттерінің мазмұны бір-біріне қарама-қарсы болып келеді. Қарсылықты бағыныңқы сабақтастың бағыныңқы компоненті баяндауышының формасына қарай: *қайтсе де? қайткенмен, не етсе де? не еткенмен? қайтпесе? не етпесе?* т. б. сүрақтар қойылады.
# Бағыныңқысының баяндауыштары кестеде көрсеткеніміздей *-са, -се* формалы шартты райлы етістіктерге да, де шылауларының тіркесуі арқылы және өткен шақтық есімшенің жай, тәуелді түрлеріне көмектес, табыс септік жалғаулары жалғану арқылы, кейде *да/де* шылауының тіркесуі арқылы жасалады.
# Жазғанда бағыныңқы мен басыңқының арасына үтір қойылады.
Ирула

**Ирула** (өз атауы: *ирулига*, *солигару*, *иллигару*) — Оңтүстік Үндістанда тұратын халық. Негізінен Керала, Карнатака, Тамилнад штаттарында тұрады.
Саны 10 мың адам.

## Этнонимі
Ирулар тамил және малаялам тілдерінде «қараңғы адамдар» дегенді білдіреді, Irular түбірінен, олардың қара терісіне қатысты «қараңғылық» дегенді білдіреді.

## Тілі
Дравид отбасының тамил тілінде сөйлейді.

## Діні
Діні – вишнуизм және анимизм; өздерінің діни қызметкерлері бар және брахмандарды мойындамайды.

## Таралу аймағы және халқы
Ирулалар Үндістанның оңтүстігіндегі екі штатта - Тамил Наду мен Кералада тұрады. Тамил Надуда олар Нилгирис, Коимбатор, Эрода, Намаккал, Салем және Дхармапури аймақтарында тұрады. Кералада Палаккад пен Аттапади және Валаяр панчаяттарында тұрады.
Олар Коимбатордағы төрт талукта, атап айтқанда Оңтүстік Коимбатор, Солтүстік Коимбатор, Авинаши және Мадатукуламда тұрады.
Коимбатор ауданында 139 ауылдан тұратын 40 елді мекенде 4254 ирула тұрады. Веттакада Ируланың 100-ге жуық ауылы орманды жерлерде немесе терең таулы джунглилерде орналасқан. Сирувани шоқыларында орналасқан 14 ауылдан тұратын 4 тайпалық елді мекен бар.
Керала халық санағы штаттағы 0,23 км² аумақты қамтитын 9 елді мекенде тұратын 189 отбасынан 756 ирулаларды анықтады.

## Кәсібі
Ирула өзінің көп ғасырлық кәсібі - улы жыландарды: көзілдірікті кобраларды, Расселл жыландарын және азиялық бонгарларды аулаумен қызықты. Оның үстіне, ирулалар өздерінің жұмысында ептілікке қол жеткізді, тіпті кішкентай балалар да жыландарды ұстайды, ал жалпы, кейбір мәліметтерге сәйкес, Ирулалар тіпті улануға қарсы иммунитетті дамытқан.
нобай|оңға|200px|Ирулалар жер өңдеп жатыр.
Бұрын жыландар терісі үшін жиналса, 1972 жылы жылан аулауға тыйым салатын заң қабылданып, бұл тайпаның өмірін қатты шайқады. Онсыз да өте кедей, негізгі табыс көздерінің бірінен айырылып қала жаздады. Бірақ көп ұзамай олар заманауи шындыққа сәйкес келетін жаңа, тамаша жол тапты. Олар жыландарды алуды жалғастырды, бірақ тері үшін емес, сарысу алу үшін.

Олар жыландарды ұстайды, содан кейін терімен жабылған сазды құмыраларды тістеуге мүмкіндік беріп уларын алады. Процедураны бірнеше рет қайталағаннан кейін, олар жыланды босатады. Удан сарысуын жасап ауруханаларға жеткізеді. Ирула жұмысының арқасында қазір бүкіл Үндістандағы ауруханалар дәрі-дәрмектермен жабдықталған. 
Жұмысты ұйымдық кооператив болып атқарып, олар мемлекеттік квоталар бойынша жұмыс істейді. Бір жыланды ұстау үшін олар 4-5 доллар алады, бұл жақсы ақша болып саналады.

Ирулалар жылан аулаудан басқа балық аулаумен, көмір өндірумен, сондай-ақ күріш диірмендерінде, кірпіш зауыттарында жұмысшы ретінде жалданып жұмыс жасайды.

## Өмір салты
Рулық бөліну сақталған. Неке патрилокалды, қалыңдық үшін төлем қолданылады. Ажырасу өте оңай, кішкентай балалар анасымен, ал ересектер әкесімен қалады. Көп әйел алу жиі кездеседі.

### Дәстүрлі баспаналары
Олар бір-біріне жақын орналасқан 6-7 лашықтардан тұратын шағын ауылдарда тұрады.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер киімі - жамбасқа тағатын белдік, ал әйелдер киімі - үнді сариіне ұқсас көйлек.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Үндістан этникалық топтары
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 2019

**Жеңіл атлетикадан XVII әлем чемпионаты** — Катар астанасы Доһа қаласында 2019 жылдың 30 қыркүйек - 6 қазан күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Халифа» стадионында өтті.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
*IAAF World Athletics Champs DOHA 2019 
*Doha 2019 Website 
*IAAF World Championships at iaaf.com

Санат:2019 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Сорочинка

* *Сорочинка* – Атырау облысы Махамбет ауданындағы Аққайың ауылының 2006 жылға дейінгі атауы.
* Сорочинка – Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы ауыл.
Фурманово (айрық)

* *Фурманово* – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы Достық ауылының бұрынғы атауы.
* *Фурманово* – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы Жалпақтал ауылының бұрынғы атауы.
* Фурманово – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне бағыныстағы ауыл.
2022 жылғы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты

**Жеңіл атлетикадан XVIII әлем чемпионаты** — АҚШ Юджин қаласында 2022 жылдың 15 шілде - 24 шілде күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Хейвард филд» стадионында өтті.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* IAAF World Athletics Champs Oregon 2022

Санат:2022 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Геномика

нобай|
**Геномика** — геномдардың құрылысын, қасиеттерін, эволюциясын, оларды өңдеу мүмкіндіктерін зерттейтін ғылым.

Егер генетика жеке гендерді мен олардың тұқым қуалаушылықтағы қызметін зерттесе, геномика қандай-да бір ағзаның барлық гендерінің жиынын сандық және сапалық жағынан қарастырады, сол гендердің өзара әсерлесуін және ағзаға ықпалын зерттейді.

Мысалы, эпистаз (бір геннің басқа генге әсер етуі), плейотропия (бірнеше белгінің бір генге байланысты болуы), гетерозис (гибридтер арасындағы айырмашылықтар), сондай-ақ локус пен аллельдердің арасындағы басқа да қатынастар геномика ғылымымен қамтылады.

## Салалары
Функционалдық геномика транскрипцияны, трансляцияны, ақуыздардың өзара әсерлесуін зерттей отырып, гендердің (ақуыздардың) атқаратын қызметін анықтауға бағытталған.
An example of a protein structure determined by the Midwest Center for Structural Genomics.|нобай|
Құрылымдық геномика геномда сақталған әрбір ақуыздың үшөлшемді құрылымын анықтауға бағытталған.

Эпигеномика жасушалардың генетикалық материалындағы эпигенетикалық өзгерістерді жүйелейді.

Когнитивтік геномика мидың белсенділігін реттейтін гендерді зерттейді.

Салыстырмалы геномика әртүрлі ағзалардың геномдарының ұқсастықтарын және айырмашылықтарын зерттейді.

## Дереккөздер

Санат:Геномика
Санат:Биоинформатика
2011 жылғы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты

**Жеңіл атлетикадан XIII әлем чемпионаты** — Оңтүстік Кореяның Тэгу қаласында 2011 жылдың 27 тамыз - 4 қыркүйек күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Тэгу» стадионында өтті.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* Чемпионат сайты   

Санат:2011 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
2009 жылғы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты

**Жеңіл атлетикадан XII әлем чемпионаты** — Германия астанасы Берлин қаласында 2009 жылдың 22 тамыз - 30 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Олимпиада» стадионында өтті.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* Чемпионат сайты   

Санат:2009 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Сартбай

**Сартбай** – Ызақұдық құмының шығыс бөлігіндегі оқшау төбе. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Келес ауданы Тентексай ауылының солтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 364 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 5,5 км-ге созылған, енді жері 3 км. Беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады. 

## Өсімдігі
Сұр топырақ жамылғысында жусан, жүзгін, баялыш, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы таулары
Lada

**Lada** (Лада, ) — ресейлік «АвтоВАЗ» автоөндіруші (орыс. АвтоВАЗ) шығаратын жеңіл автокөліктердің бренді. 1970 жылдан 2004 жылға дейін автомобильдер ішкі нарыққа ВАЗ зауыттық белгісімен және «Жигули» (орыс. Жигули) немесе Sputnik (Самара үлгілері жағдайында) маркасымен сатылды. 1971 жылдан бастап экспортқа және 2004 жылдан бастап Ресейде, бұл көліктер Lada брендімен ұсынылған. 

1966 жылдың мамыр айында жасалған келісім-шарт негізінде (Фиат 124 лицензиясы), 1970 жылдың сәуірінде ВАЗ 2101 Жигули автокөлігін шығару басталды. Бұл модель 1988 жылға дейін шығарылды (ВАЗ 2102 атауымен 1971 дейін 1986 жж. вагон). VAZ 2101 дизайнын әзірлеу барысында келесі модельдер жасалды: VAZ 2103, VAZ 2104, VAZ 2105,  VAZ 2106 және VAZ 2107. 

«Жигули» сериясынан басқа келесі өнімдер шығарылды: 1977 жылғы жол талғамайтын шағын үлгідегі Lada Нива, 1984 жылғы танымал Lada Самара ықшам жеңіл автомобильі, 1996 жылдан бастап ВАЗ 2110 (Ресейде Lada 110 деген атпен белгілі) және Надежда 1997 ж.. 2002 жылы Мәскеу салонында ол, атап айтқанда, 2151 классик (станция вагоны) моделі ұсынылды. Брендтің соңғы үлгісі - Lada Веста. 

Super Auto компаниялары 2004 жылы Lada және SeAZ маркаларымен 717 981 жеңіл автокөлік шығарған AvtoVAZ (АвтоВАЗ) өндірушісімен құрылған. Бұл автомобильдер қазіргі уақытта Ресейден тыс 5 елде шығарылады: Украина, Эквадор, Египет, Қазақстан және Уругвай (2003 дейін 2004 жылдар аралығында).

2008 жылдың наурызында Рено 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәміле бойынша АвтоВАЗ-дағы азшылықтың 25% акциясын сатып алды, ал қалған 75% Ростекте қалды. Рено-пен бірлесіп жасалған Гранта кішігірім автокөліктің сатылымы 2011 жылдың желтоқсанында басталды. Рено технологиясы бар тағы бір көлік Ларгус Ресей нарығында 2012 жылдың шілде айының ортасында шығарылды. 2012 жылдың тамызында XRAY концепті автомобильі  Мәскеу халықаралық автосалонында көрсетілді. XRAY дизайнын сол кездегі бас дизайнер Стив Маттин, бұрын вольво және Мерседес Бенц жасаған.

## Модельдері
* Lada Гранта
* Lada Веста
* Lada XRAY
* Lada Ларгус
* Lada Нива

## Галерея

Сурет:Bruna Lada XRAY en Tjumeno 02.jpg|LADA XRAY
Сурет:Lada Vesta (cropped).jpg|LADA Vesta
Сурет:Nezvankin, Lada Vesta Turbo, Kazan, RCRS 2017.jpg|LADA Vesta Turbo (Lada Sport)
Сурет:Lada Vesta SW Cross 02.jpg|LADA Vesta SW Cross
Сурет:Lada Granta 2018 facelift.jpg|LADA Granta
Сурет:LADA Niva Travel (2021).jpg|LADA Niva Travel
Сурет:Niva-Bronto 213102-771-40 Force Comdiv.jpg|LADA Niva Legend (Бронто)
Сурет:VIS-294601 firetruck.jpg|LADA Niva Legend (өрт сөндіретін)
Сурет:Integrated Safety and Security Exhibition 2013 (501-35).jpg|LADA Niva Legend (апаттық)
Сурет:VIS-234900-40 (front view).jpg|LADA Granta фургон(ВИС-АВТО) 


### Өндірістен алынып тасталғандар

Сурет:Lada Kalina II (VAZ-2194) front.jpg|LADA Kalina
Сурет:LADA Priora 2170 front.jpg|LADA Priora
Сурет:VAZ-2115.jpg|LADA Samara
Сурет:Vaz-2107.JPG|Жигули (классика)
Сурет:Elektryczna Łada Oka.jpg|Ока автокөлігі


## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ресми сайты . *lada.ru*.
* Қазақстандағы ресми дистрибьюторы . *lada-kazakhstan.kz*.

Санат:1973 жылы құрылған компаниялар
Санат:Ресей автомобиль компаниялары
Санат:Lada
Мұхит Жылқайдарұлы Төлегенов

**Мұхит Төлеген Жылқайдарұлы**- (22.09.1986 жылы Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Бұқарбай батыр ауылында туған)  Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Дінтану кафедрасында аға оқытушы және Теология факультетінің Ғылым және тәрбие бойынша декан орынбасары, сонымен қатар «Ясауитану» Ғылыми-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері, ғалым, "Дін психологиясы" саласы бойынша доктор, бірнеше кітаптардың авторы. 

## Өмірбаяны
*1993-2004 жылдары Қызылорда облысындағы туған ауылында №33 орта мектепте білім алған. 
*2004-2008 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің «Филология» факультетінде «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша бакалавр бөлімін қызыл дипломмен бітірген. 
*2009-2011 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде «Дінтану» мамандығы бойынша магистратурада білім алған. 
*2013-2020 жылдары Түркия еліндегі «Ерджиес» университетінде «Дін психологиясы» саласы бойынша докторантура оқып, PhD ғылыми дәрежесін алған. 
*2007-2010 жылдары «Үш қиян» республикалық газетінің бөлім редакторы қызметін атқарды. 
*2010-2013 жылдары Түркістан қаласындағы «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 

## Еңбектері
2013 жылдан бері «Отбасы хрестоматиясы» қоғамдық қоры аясында мәдени, әдеби жобаларға атсалысып, бірқатар этнопедагогикалық, танымдық кітаптардың жариялануына үлес қосып келеді. "Әлдиден эпосқа дейін", "Салт-дәстүр сөйлейді", "Сияр Шәріп", "Логотерапия немесе өмірге құштарлық", "Яссауи феномені", "Махаббаттың мәні", "Мың сұрақ", "Ecosophy немесе киелі табиғат", "Қисса сүл-әнбия" кітаптарының тең авторы.
2018-2020 жылдары «Ұлттық аударма» бюросында «100 жаңа оқулық» жобасы бойынша жеті оқулықтың аудармасына қатысты және әдеби редакторы болды: 
*Michael Ryan “Literary Theory: A Practical Introduction” қазақша «Әдебиет теориясына кіріспе»
*Julie Rivkin, Michael Ryan “Literary Theory: An Anthology” Volume 1, 2, 3 қазақша «Әдебиет теориясы антологиясы» 1, 2, 3 томдар 
*“The Cambridge History of World Music” Volume 1, 2 қазақша «Әлем музыкасының тарихы. Кембридж антологиясы» 1, 2 томдар. 
*Thomas Elsaesser “Film theory. An introduction Through the Senses” қазақша «Кино теориясы: Сезім тұрғысынан кіріспе»  
Haled el-Poyauheb and Sabine Schmidtke “The Oxford Handbook of Islamic Philosophy” қазақша «Оксфорд оқулығы: Ислам философиясы»
## Ғылыми еңбектері
Ғылыми-педагогикалық қызметі барысында 35-ке жуық ғылыми еңбектері жарияланды, оның ішінде 31 мақала, 4 монографиясы жарық көрді.
Түрікменстан президенті

**Түрікменстан Президенті**, ресми атауы — **Түрікменстан Президенті және Министрлер Кабинетінің төрағасы** — Түрікменстанның мемлекет және үкімет басшысы, Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып келеді.

Сердар Бердімұхамедов — Түрікменстанның қазіргі президенті, 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін тәуелсіздік алғаннан бергі ел тарихындағы үшінші президент. Сердар 15 жыл бойы билік еткен әкесі Құрбанқұлы Бердімұхамедов 2022 жылы биліктен кеткеннен кейін оның орнына келді. 2022 жылғы сайлауда Бердімұхамедов басқа тоғыз үміктерге қарсы елдегі халықтың 72,97% дауысын алды. Түрікмен үкіметі 2016 жылы президенттік мерзімге шектеулерді алып тастаған және бұрынғы жасы 70-тен төмен емес деген талапты алып тастаған еді, сондай-ақ мерзімін бес жылдан жеті жылға дейін ұзартқан реформалар жүргізген.

Тәуелсіз Түрікменстанның тарихында болған үш президенттің барлығы да тоталитарлы диктаторлар болып сипатталады, олардың билігі жеке басына табыну мен авторитаризммен танымал.

## Сайлануы
Түркіменстан президенттігіне үміткерлерге қойылатын талаптар:

* Түрікменстанда туған;
* түрікмен тілін еркін меңгерген;
* 40 жастан жас емес;
* Түркіменстанда соңғы 15 жыл бойы тұрақты тұратын;
* мемлекеттік органдарда, қоғамдық ұйымдарда және халық шаруашылығының салаларында жұмыс істеген (Конституцияның 51-бабы).

Президент жалпыға бірдей тікелей жасырын дауыс беру арқылы жеті жыл мерзімге сайланады. Президенттік мерзімдер саны шектелмейді.

## Тізімі

## Дереккөздер

*
Түрікменстан
Ифугао

**Ифугао** — Филиппин аумағында тұратын халық. Негізінен орталық Лусонда тұрады. Халық саны 180 000.

## Этнонимі
«Ифугао» термині «жердегі адамдар», «адамдар» дегенді білдіретін «ипуго» сөзінен шыққан. Бұл сонымен қатар «төбеден», «дөң» дегенді білдіреді. Бұл сөзбе-сөз «тау адамдары» дегенді білдіреді. Игорот немесе  Ygolote термині испан жаулап алушыларының тау халқы үшін қолданған термині болды.

## Тілі
Тілі – ифугао, аустронезия тілдерінің батыс аустронезия тобына жатады. Филиппин тілдерінің ішінде орталық кордилеран тобына жатады. Бірқатар диалектілері бар: амганад, айянган, байнинан, банауэ, батад, бурнай, кабабуйян, кианган, маяояо.

## Діні
Инфугаолардың көпшілігі ежелгі нанымдарды сақтайды (20 ғасырдың басына дейін бас аулау рәсімдерде орын алды), кейбіреулері христиан дінін қабылдады.

## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Ифугао     
Ифугаолар дәстүрлі түрде жасанды террасаларда егіншілікпен айналысқан. Олар жүгері, күріш, таро, тәтті картоп, мақта, әртүрлі көкөніс өсімдіктерін өсірді.

Мал шаруашылығы дамымаған. Ифугаолар ешкі, шошқа, тауықтарды ұстады, бірақ оларды тек діни рәсімдерде құрбандық шалу үшін пайдаланды. Ет жабайы аңдарды аулау арқылы алынды. Олар аң аулауда үнемі найзаны пайдаланды.

Қолөнерден металл, ағаш өңдеп, тоқымашылықпен, керамикамен айналысқан.
Ағаш ою, бамбук пен ротаннан тоқу дамыды, ұсталық (ерлер үшін), мақтадан арқалық тоқыма станогында тоқу (әйелдер үшін, кесте тігу кең таралған).

## Өмір салты
Туыстық есеп екі жақты, отбасы моногамды. Кадангиндар ішінара көпнекелікті сақтайды, бірақ тек бірінші әйелінің балалары мұрагер болып саналады.
Неке тараптардың өзара келісімі бойынша жасалады.

### Дәстүрлі баспаналары
нобай|оңға|200px|Дәстүрлі үйлері
Ифугао елді мекендері шағын, тәртіпсіз орналасқан 8-12 үйден тұрады. Тұрғын үйлері қадаларда, бірақ сонымен бірге жер үсті, бір бөлмелі, тікбұрышты, төбесі төмен, жабын шөптермен жабылған үйлер де бар. Өнімдер төбеге ілінген торларда сақталады. Ошақ бұрышта, оған тамақ тек салқын және жаңбырлы ауа-райында пісіріледі. Түтін шатырдағы тесік арқылы шығады. Төбені ұстап тұрған арқалық ағаштан ойылған буйвол басымен (булол) немесе зұлым рухтардан жасалған тұмарлармен безендірілген.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киімі – белдемше тәрізді жамбасты жауып тұратын мата жабындысы, оған балта немесе пышақ тығылады. Зергерлік бұйымдар молынан тағылады (моншақтар, сырғалар, татуировкалар). 20-ғасырдың екінші жартысынан бастап заманауи киімдер кең тарала бастады.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағам — өсімдік (күріш, көкөністер, жемістер), балық (су тасқыны алқаптарында өсіріледі), мереке күндері — құрбандыққа шалынған малдың еті. Бетель жапырақтарын шайнау, күріштен алкогольдік сусын дайындайды.

### Фольклоры
Ифугаода "Худхуд" поэтикалық эпосы бар, жеке эпизодтар егін жинау кезінде айтылады, солист жетекші рөл атқарады, ал басқа орақшылар хормен жауап береді.
Эпостың кейіпкерлері - кадангяндар (мәртебесі жоғары бай адамдар), мысалы, Буган, кадангян әйел, ол ағасы Динулаван сияқты батыл күреседі және өзінің жұбайын тек ағасының белбеуіне қылышпен жақындай алатын ер адамды іздейді.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Филиппин этникалық топтары
Сарыадыр (тау, Ақкөл ауданы)

**Сарыадыр** – Сілеті бөгенінің оңтүстік-батысындағы тау.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ақкөл ауданы Сазды бұлақ ауылының оңтүстігінде 2 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 399 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км-ге созылған, енді жері 2 км. Беткейі көлбеу, пішіні сопақша ирелең болып келеді. 

## Өсімдігі
Сортаң, қара топырақ жамылғысында қызғылт жəне қылқан селеу, сұлыбас, əр түрлі шөптесіндер, солтүстігінде сирек орман тоғайлары өскен. Атырабы – шөбі шүйгін мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы таулары
Сарыадыр (тау, Қарағанды облысы)

**Сарыадыр** – Қу тауларының солтүстік сілеміндегі тау

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан. Бала Түндік жəне Түндік өзендері аралығында.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 961 м. Ендік бағытта доғаша иіліп, 12 км-ге созылып жатыр, енді жері орта тұсында (8,5 км). Күрделі пішінді тауда бірнеше шоқы бар. Беткейлері тік жартасты, жарқабақты. Етегінде қатар бұлақтар бар. Жазыққа ұласатын солтүстік етегінде қыстаулар орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы делювийлі-пролювийлі шөгінділермен жабылған төменгісилур жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қызғылт күрең қиыршықтасты топырағында сұлыбас, жусан, бұта, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Сарыадыр (тау, Ерейментау ауданы)

**Сарыадыр** – Ерейментау тауларының солтүстік-шығысындағы аласа тау.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы Өлеңті ауылының солтүстік-батысында 18 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 383 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2,5 кмге созылған, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу, бірте-бірте еңістеніп жонды белестерге ұласады. Солтүстігінде Теңіз, Киіксор, батысында Құрбеткөл, оңтүстік-батысында Бөртекөл көлдері бар. 

## Өсімдігі
Сортаңды бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, селеу, қылқан селеу, сұлыбас, түрлі бұталы өсімдіктер өседі. Атырабында жайылымдық жерлер жəне етегінде өзімен аттас қыстау бар.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Сарыадыр (тау, Павлодар облысы)

**Сарыадыр** – Ертіс аңғарындағы, Үлкен Айғыржал сайның оңтүстік-батысындағы тау.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Май ауданы жерінде. Курчатов қаласының оңтүстігінде 50 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 322 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 3 км-ге созылған, енді жері 1,5 км шамасында. Беткейлері тегістеліп өңделген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Жалаң, оңтүстік-шығысында Ақбота таулары, оңтүстік-батысында Шалқарсор көлі бар.  

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында селеу, бетеге, жусан аралас əр түрлі далалық бұталы өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Май ауданы таулары
Тұрар Рысқұлов ауылы (айрық)

**Елді мекендер:**

* Тұрар Рысқұлов ауылы – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл.
* Тұрар Рысқұлов ауылы – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл.
Темірбек Жүргенов ауылы (айрық)

**Елді мекендер:**

* Темірбек Жүргенов ауылы – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл.
* Темірбек Жүргенов ауылы – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл.
Теңіз (көл, Ерейментау ауданы)

**Теңіз** – Ерейментау тауларынан солтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде жатқан тұзды көл. Өлеңті өзені алабында.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы, Сарыадыр ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10,5 шақырым жерде орналасқан. Шығысында Көбейтұз, оңтүстігінде Құрбеткөл, Бөртекөл, Қоржынкөл көлдер тізбегі және Сарыадыр тауы, солтүстігінде Бозшасор соры жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Теңіз (көл, Қостанай облысы)

**Теңіз** – Обаған өзені алабында жатқан көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Меңдіқара ауданында орналасқан. 

## Гидрографикасы
Суы ащылау. Теңіз деңгейінен 89,4 м биіктікте жатыр. Аумағы 64,2км2, ұзындығы 14,7, енді жері 7,3 км, жағалау бойының ұзындығы 44,4 км. Оңтүстіктен солтүстікке қарай созылып жатқан көл жағасына қамыс өскен. Жағасы негізінен аласа, ашық келеді. Көлге шағын Қарасу өзені құяды. Қар, жауын-шашын суларымен толысады. Көл маңындағы жазық атырабының 5%-ы егістікке пайдаланылады, қалған бөлігі бетеге, боз, жусан басым өскен мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Меңдіқара ауданы көлдері
Санат:Обаған су алабы
Қоржынкөл (көл)

**Қоржынкөл** – Өлеңті алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданының орта бөлігінде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 267 м биіктікте жатыр. Аумағы 6,7 км2 (кейбір жылдары аум. 5,9 км2-ге кемиді), су жиналатын алабы 800 км2, ұзындығы 3,7 км, енді жері 2,6 км, жағалау бойының ұзындығы 10 км. Оңтүстік жағалауы биік, қалған бөлігі көлбеу жазық келген. Көл түбі лайлы, жағалауын қамыс, құрақ басқан. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толысады. Көлге жылғалар құяды. Ең ірісі – Қарабұлақ. Суы тұщы, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы