open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пішімдеу

**Пішімдеу** (Форматирование; formatting, disk initialisation) 
* 1) ақпараттың қағазда ұсынылатын түрін: өріс енін, кестелер түрін, бағандар енін жөне тағы басқа анықтау. Пішімдеу командасын көбінесе редакциялық программаға енгізеді;
* 2) диск бетін онда мәлімет жазылатындай етіп адрестелген элементтерге (сызық жолдарға жөне секторларға) жіктеу процедурасы. Ол көбінесе дискіні бірінші рет пайдалану алдында орындалады. Дискіні пішімдеу оған осыған дейін жазылған мәліметтердің бәрін жойып жібереді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пішімдеу панелі

**Пішімдеу панелі** (Панель форматирования; format bar) — Windows ортасында — мәтінді пішімдеу үшін пайдаланылатын стандартты операцияларды орындауға қызмет ететін параметрлер мен батырмалар жолы. Пішімдеу тақтасын экранға шығару үшін Тур — Аспаптар тақтасы командасын тандап, содан кейін Пішімдеу жалаушасын (алдына а белгісін қою) көтеру қажет.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пішімдеу программасы

**Пішімдеу программасы** (Программа форматирования; formatting routine) 
* 1) дискілерді ентаңбалауды орындайтын программа; 
* 2) мәліметтер базасын жасау үшін тасуышты дайындау программасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пішімдеуіш

**Пішімдеуіш** (Formatter) 
* 1) пішімдеуді орындайтын программа немесе мәтін дайындау жүйесінің құрамдас бөлігі;
* 2) магниттік дискіге ентаңба салып бөлшектейтін программа немесе құрылғы. Пішім жиектеу және құю командасы сөндік қызметті атқарады, құжаттың белгіленген элементін тіктөртбұрышты жақтауға алуға жөне бұл жақтауды әлдебір өрнекпен толтыруға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Секундтағы биттер саны

**Секундтағы биттер саны** (бит/с) (число битов в секунду (бит/с); bps (bits per second)) — мәліметтерді жеткізу жылдамдығы шамасын көрсететін өлшем бірлігі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пішім

**Пішім** (Формат; format) 
* 1) құжаттағы мәтінді, мәліметтер базасындағы, файлдағы мәліметтерді және тағы басқа. Қағаз (экран) бетін орналастыру тәсілі мен оның құрылымы;
* 2) диск бетін онда мәліметтер жазылатын етіп, адрестелген элементтерге (жолдарға және секторларға) жіктеу тәсілі. Ол көбінесе дискіні бірінші рет пайдалану алдында орындалады. Дискіні пішімдеу оған осыған дейін жазылған мәліметтердің бәрін жойып жібереді; 
* 3) файлда мәліметтерді сақтау тәсілі; ол әрбір қолданбалы программа үшін әрқалай бола береді. Қ. Файл пішімі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Психологиялық тосқауыл

**Психологиялық тосқауыл** (Психологический барьер; psychological barrier) — жаңа жүйе мен оны пайдаланушы арасында туындайтын бөгеу. Әдетте, жаңа жүйеге көшкенде оны пайдаланушыда қиындықтан қорқу пайда болады. Себебі жаңа жүйенің ескі жүйеден жақсы-жаман екендігі белгісіз.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пішім командасы

**Пішім командасы** (Команда формата; format instruction) — машиналық команданың түрлері (типі): жад тікелей операнд (storage-to-immediate operand instruction) — бірінші операнд негізгі жадта сақталады, ал екіншісі команданың өзінде берілген; жад-жад (storage-to-storage (memory-to-memory) instruction) — екі операнд та негізгі жадта орналасады; регистр — индекстік ұяшық (register-to-index cell instruction) — бірінші операнд жалпы қолданыстағы регистр де сақталады, ал екіншісі — индекс регистрі арқылы көрсетілетін жад ұяшығында сақталады; регистр-жад (register-to-storage instruction) — алғашқы екі операнд регистрде сақталады, ал үшіншісі негізгі жадта сақталады; регистр-регист (register-to-register instruction) — екі операнд та жалпы қолданыстағы регистрде сақталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Демагогия

**Демагогия** (; *demos* - халық, *ago* - ертемін) - өзінің ашкөз, пайдакүнемдік мақсатына жету үшін құрғақ уәделер беру, фактілерді бұрмалау, жалған жарамсақтық, жағымпаздық арқылы халыққа әсер ету; айлакерлік, аярлық, жылпостық. Әсіресе, сайлау науқаны тұсында бұқараға әсер ету мақсатында кеңінен қолданылады.

Демагогия - саяси мақсаттарға жету үшін өтірік, алдау, спекуляция, сананы бағындыру әдістері қолданылатын арыздар, сөздер, халықтың алдындағы сөз сөйлеу.

## Тағы қараныз
* Казуистика
* Пропаганда
* Пиар
* Полемика
* Риторика
* Софистика
* Схоластика

## Дереккөздер


Санат:Риторика
Пішімделген диск

**Пішімделген диск** (Форматированный диск; preformatted disk) - пішімдеп сатылатын иілгіш диск. Мұндай дискілердің бағасы пішінделмеген дискілерге қарағанда қымбаттау болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Секторларды бөлу

**Секторларды бөлу** (разделение секторов; sector sharing) — микрокомпьютерде — жинақтауыштан секторлар таңдалатын және қажеттілікке қарай дискіде файлға үлестірілетін программалық қызмет.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пішім беру операторы

**Пішімді беру операторы** (Оператор задания формата) — N2 FORMAT (S), мұндағы: N2 — оператор ентаңбасы, S — спецификация тізімі. Бұл оператор жедел жад пен сыртқы құрылғылар арасында мәліметтер алмасу кезінде қажетті түрлендіру және редакциялау үшін қажет.
Күйін анықтайтын мағлұматтар жиыны.
Енгізілетін немесе шығарылатын мәліметтердің пішімін беретін оператор.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пішімді тура қатынас құрудың шығару операторы

**Пішімді тура қатынас құрудың шығару операторы** (Оператор вывода прямого доступа с форматом) - Write (N1'R, N2) L, мұндағы N1 — файл нөмірі, R — жазба нөмірі, N2 — 
Пішімді тапсыру операторының ентаңбасы, L — шығару тізімі. Бүл оператор R нөмірлі жазбамен бастап, N1 файлдың бір немесе бірнеше жазбаларында оларды түрлендіретін және орналастыратын шығару тізімімен берілген жедел жад аймағынан мәліметтерді сорттайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сеанстың жергілікті ұқсастырғышы

**Сеанстың жергілікті ұқсастырғышы** (*; *), — есептеу желілерінде — қолданбалы процесте және  онымен сеанс жүргізетін сәйкес объектіде қолданылатын әрі сеансқа қатынауға арналған ұқсастырғыш.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пішін үйлесімін жергіліктенген ұқсастыру

**Пішін үйлесімін жергіліктенген ұқсастыру** (Локализованная идентификация конфигурации) — пішін үйлесімін басқаруда жоғары деңгейдегі дәл осы сәтте қабылданған сипаттамалар. Олар жоғары деңгейдегі пішін үйлесімі бірліктерінің бөлігі болып табылатын пішін үйлесімі бірліктерінің дамуын басқарады. Әрбір сипаттама жоғары деңгейдегі пішін үйлесімі бірліктерінің қызметтік сипатынан жергіліктенген қызметтік сипатарды анықтайды; сонда жергіліктенген қызметтік сипаттарды жария көрсету үшін талап етілетін мәтіндерді тағайындайды; басқа пішін үйлесімінің бірліктері бар интерфейстерге қажет талаптарды көрсетеді және егер қажет болса, жобаның шектеулерін белгілейді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сеанстың ортақ ұқсастырғышы

**Сеанстың ортақ ұқсастырғышы** (общий идентификатор сеанса; global session identifier) — есептеу желілерінде — басқару мақсатында қолданбалы немесе сеанстық объектілерде пайдаланылуы мүмкін сеанстар деңгейіндегі ұқсастырғыш.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Секциялық есептеу орталығы

**Секциялық есептеу орталығы** (кустовой вычислительный центр; sectional computer center) — автоматтандырылған басқару жүйесінің құрамында жұмыс істейтін кәсіпорынның (мекеменің) есептеу орталығы. Ол осы өзіне бекітілген кәсіпорыннан (мекемеден) ақпаратты жинап, өңдеп және  оны бас есептеу орталығына жеткізіп отырады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пішімделген дискіні қайта қалпына келтіру

**Пішімделген дискіні** (мәліметтерді) **қайта қалпына келтіру** (Восстановление (содержимого) диска после форматирования; Unformat) — қауіпсіз пішімделген (safe format) дискіде
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Себет

## Информатикадағы маӊызы

**Себет** -  жою кезінде қате әрекеттер жасалған жағдайда қайта қалпына келтіруге болатын жойылған нысандар тізімін қамтиды. Бір сөзбен, Себет – файлдар мен қалталарды жою кезіндегі қосымша қауіпсіздік құралы. Іске қосуға, құжаттарды ашуға, жабуға мүмкіндік береді.

**Себет**(корзина; recycle bin) — жойылатын файлдарды сақтау функциясына сәйкес келетін экрандық таңбаша. Себет арқылы жойылған файлдарды бұрынғы қалпына келтіруге немесе кейбір файлдың жойылуын қайтымсыз етуге болады.

## Пайдаланған дебиеттер
Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007ж.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Секциялық микропроцессор

**Секциялық микропроцессор** (секционный микропроцессор; bit- slice microprocessor) — әрқайсысының арифметикалық-логикалық құрылғысы мен бірнеше регистрі бар бір типтік 2-, 4- және 8-разрядтық микропроцессорлық интегралдық схемаларды жалғастыру негізінде алынған микропроцессор.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Разряд

**Разряд** (Digit, position, order) 
* 1) санды көрсететін элементтің орны; 
* 2) жад ұяшығындағы бір бит ақпаратқа арналған орын.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Растау

**Растау** (Подтверждение; confirmation) 
* 1) программалық бұйымның өзіне жүктелген міндетіне жарамдылығын немесе сәйкестігін тағайындау; 
* 2) интерактивті режимде жұмыс істеген кезде Мәліметтерді жою кезінде жүйе сұранысына пайдаланушының құптау жауабы;
* 3) мәліметтерді жеткізу желісінде - қабылдауды растау.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пішін үйлесімін ұқсастыру

**Пішін үйлесімін ұқсастыру** (Идентификация конфигурации; configurations identification) — жүйеге арналған пішім үйлесімі элементтерін және олардың техникалық құжаттамалардағы физикалық және қызметтік сипаттамаларын таңдаудан тұратын пішін үйлесімін басқару элементі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Растр

**Растр** (Raster) - қағазда, мониторда, теледидар экранында кескінді құрайтын нүктелердің екі өлшемді жиымы. Компьютерлік технологияда бұл термин, әдетте, принтердің қағазына немесе монитор экранына шығарылатын кескінге қолданылады. Суретті сканерлегенде сканердің ажыратуы біртүтас бүтін ретінде цифрланатын кескіннің ең аз нүктесін анықтайды.

**Растр (полиграфия)** – жартылай реңкті кескіндерді басып шығару үшін қолайлы сызықтық суретке түрлендіру үшін пайдаланылатын тор. Шағын нүктелерден тұратын алынған кескіннің құрылымын растр деп те атайды. Көп түсті басып шығаруда барлық басып шығару формаларының экрандарын мұқият үйлестіру қажет;

## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Радио батырма

**Радио батырма** (Радиокнопка; Radio button). Топқа (жалғыз болуы да мүмкін) біріге алатын жалаушалардан айырмашылығы, Радиобатырмалар (таңдау өрісі) қашанда қандай да бір міндеттің атқарылатын бірнеше (екіден кем емес) мүмкін нұсқасынан немесе қандай да бір параметрдің мүмкін мәндерінен топ құрайды. Тандап алынған нұсқа шеңбер ішіндегі нүктемен (ескі программаларда — қанат белгімен) белгіленеді. "Таңдау" сөзі мынаны білдіреді: екі нұсқаның біреуі міндетті түрде тандап алынуы тиіс. Кез келген сәтте берілген таңдау тобынан тек бір ғана өріс таңдалуы мүмкін, олар нүктемен немесе қанат белгімен белгіленеді. "Топ" деген сөз анықтама бойынша Радио батырманың жалғыз болмайтынын білдіреді.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Регистрлік файл

**Регистрлік файл** (Регистровый файл; register file) — процессордың программашыға қолайлы регистрлер жиынтығы. Орталық процессордың командалар жиынтығының архитектурасы әрдайым дерлік чиптегі жад пен функционалды блоктар арасында деректерді беру үшін қолданылатын регистрлер жиынтығын анықтайды. Қарапайым процессорларда бұл архитектуралық регистрлер орталық процессор ішіндегі физикалық регистр файлындағы  бір жазбаға сәйкес келеді. Неғұрлым күрделі процессорлар регистрлердің атын өзгертуді қолданады, осылайша белгілі бір архитектуралық регистрдің қандай физикалық жазбада сақталатынын көрсету жұмыс уақытында динамикалық түрде өзгереді. Тізілім файлы архитектураның бөлігі болып табылады және мөлдір кэштер тұжырымдамасынан айырмашылығы бағдарламашыға көрінеді.

## Регистр-банкті ауыстыру
Тіркеу файлдары тізілім банктері түрінде біріктірілуі мүмкін. өңдеушіде бірнеше Регистр Банкі болуы мүмкін.

ARM процессорларында банктік және банкрот емес регистрлер бар. Барлық режимдер R0-ден R7-ге дейінгі алғашқы сегіз жалпы мақсаттағы регистрлер үшін әрқашан бірдей физикалық регистрлерді қолданғанымен, R8-ден R14-ке дейінгі біріктірілген регистрлер көрсететін физикалық регистр процессордың жұмыс режиміне байланысты. Бір қызығы, жылдам үзіліс сұрау режимі R8-R12 үшін өзінің Регистр банкіне ие, сонымен қатар архитектура әр үзіліс режимі үшін жеке стек көрсеткішін (R13) ұсынады.

x86 процессорлары нұсқаулық, декодер, GPRs және тіркеу файлдары арасында ауысу үшін мәтінмәндік ауысуды және жылдам үзілісті пайдаланады. Егер бірнеше болса, нұсқаулық берілгенге дейін, бірақ бұл тек қолдайтын процессорларда болады суперскалярлық. Дегенмен, контекстті ауыстыру регистрлер ішіндегі ARM регистрлер банкімен салыстырғанда мүлдем басқа механизм болып табылады.

MODCOMP және кейінірек 8051 үйлесімді процессорлар ағымдағы белсенді Регистр банкін таңдау үшін бағдарламаның күй сөзіндегі биттерді пайдаланады.

## Жүзеге асыру
Кәдімгі орналасу конвенциясы-қарапайым массив тігінен оқылады. Яғни, көлденең өтетін бір сөзден тұратын жол бірқатар биттік ұяшықтардың өз деректерін тігінен өтетін бит жолдарына орналастыруына әкеледі. Оқылатын төмен жылдамдықты бит жолдарын толық жүрісті логикалық деңгейлерге түрлендіретін sense күшейткіштері әдетте төменгі жағында болады (Конвенция бойынша). Содан кейін үлкенірек Регистр файлдары кейде шағылысқан және бұрылған қарапайым массивтерді парақтарға бөлу арқылы жасалады.

Регистр файлдары бір жолға бір жазбаға бір сөзден, оқу портына бір бит еніне бір бит жолдан және жазу портына бір бит еніне екі бит жолдан тұрады. Әрбір биттік ұяшықта Vdd және Vss бар. Демек, сымның қадамдық ауданы порт санының квадратына пропорционалды түрде артады, ал транзистордың ауданы сызықтық түрде артады. Бір сәтте барлық оқу порттары бар бір Регистр файлы емес, оқу порттары аз бірнеше артық регистр файлдарының болуы орынды болуы мүмкін. Мысалы, MIPS r8000 бүтін модулінде 9 оқу порты, 4 жазу порты және 0,7 мкм процесінде жүзеге асырылған 64 биттік тіркеу файлының 32 кірісі болды, оны чипті қолдың ұзындығынан қараған кезде көруге болады.

## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Растрлық дисплей

**Растрлық дисплей** (Растровый дисплей; raster display) — жазбаның жолдарында орналасқан растр нүктелерін тізбектік шығару арқылы экранында кескін пайда болатын дисплей.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Растрлық кескін

**Растрлық кескін** (Растровое изображение; raster display) —айқындылығы мен түсі әр түрлі пиксельдер жиымы түрінде қалыптасатын кескін.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Растрлық қаріп

**Растрлық қаріп** (Растровый шрифт; raster font) — символдары растрлық кескін ретінде сақталатын қаріп; кескіні пиксельдердің матрицасынан даярланатын графика.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Растрлық процессор

**Растрлық процессор** (Растровый процессор; raster image processor) — векторлық графиканы және растрлық кескіндегі мәтінді түрлендіруге арналған программалық жөне аппараттық құрал.
Мысалы, RIP — фото шығару жүйесін немесе беттің сипаттамасын векторлық формадан айыра алатын нақты құрылғының растрлық формасына аударатын Post — Sсript тілінің интерпретаторы.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Растрлық тор

**Растрлық тор** (Растровая сетка; raster grid) — дисплей экранындағы адрестелетін координаттар торы.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ревизия

**Ревизия** (Audit) — жүйенің тиімді жұмыс істейтінін анықтау мақсатымен жабдықтарды, программаларды, жұмыс режимдері мен процедураларды тексеру.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Редактор-программа

**Редактор-программа** (Программа-редактор) — өңдеу құралдары дұрыс қабылдайтын немесе шығару пішіміне сәйкес келетін түрге келтіру үшін мәліметтер жиынтығын түзету-түрлендіруге қызмет ететін программа.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Редакциялау пернелері

**Редакциялау пернелері** (Клавиши редактирования; editing keys) — мәтінді редакциялау әрекетін орындайтын басқарушы пернелер. Мысалы, меңзер орнындағы символды жою, жаңа символ кірістіру және тағы басқа.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Изогеотермдер

**Изогеотермдер** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: therme — ыстық, жылылық)* - географиялық картадағы жер қабығындағы бірдей температуралы нүктелерді қосатын сызықтар.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Изогиеталар

**Изогиеталар** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: hyetos - жаңбыр)* - географиялык картадағы тәулік, ай, жыл ішінде жауатын атмосфералық жауын-шашын мөлшерінің бірдей нүктелерін немесе бір айда немесе бір жылда жауатын жауын-шашынның көп жылғы орташа мөлшерінің бірдей нүктелерін қосатын сызықтар.

## Дереккөздер

Санат:Изосызықтар
Санат:Картография
Санат:Топография
Изогипстер

**Изогипстер** - 
# теңіз деңгейінен біркелкі биіктегі нүктелерді қосатын сызықтар; 
# карта жасау мен топография ондірісінде жоне карта бетінде бүл сызықтар горизонтальдар деп аталады; 
# географиялық картадағы изобаралық беттің бірдей биіктіктерінің (геоәлеуеттердің) метеорологиялық сызықтары.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Изогляциогипстер

**Изогляциогипстер** - мұз басу шекараларының бірдей биіктіктерін косатын сызықтар. Терминді X. Альман ұсынды (1933 жылы).
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Изогондар

**Изогондар** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: gonia - бұрыш)* — 
# географиялық картадағы магниттік қисаюдың бірдей нүктелерін қосатын сызықтар; 
# географиялық картадағы желдің бір бағыттағы нүктелерін қосатын сызықтар.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Изограмдар

**Изограмдар** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: gramma— сызық)* — аэрологиялық диаграммадағы немесе картадағы тиісті ылғалдылықтың бірдей мәндерінің сызықтары.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Бастау (транзистордың)

**Бастау (транзистордың)**
(Исток транзистора) — өрістік транзистордың электроды. Бастаудан шыққан
электрондар немесе кемтіктер қозғала отырып транзистордың арнасына
өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Батырып дәнекерлеу

**Батырып дәнекерлеу** (Пайка погружением) — компоненттері
ілмелі платаны ыдыстағы балқыған
дәнекер бетімен жанасқанша төмендетіп, белгілі уақыт өткенше ұстап
тұрып дәнекерлеу. Батырып дәнекерлеудің екі түрі
бар: толқындық дәнекер және ағындық дөнекер. Толқындық дәнекерлеу
кезінде сұйық дәнекер әзі құйылған
ваннаның төменгі қабаттарынан,
бойлық саңылаулар арқьшы дәнекер
толқынын құрып, сорғымен плато
астына беріледі. Дәнекерленетін
плата горизонталь бағытта жылжытылып, дәнекер толқыны онымен
жоғары қырымен жанасады. Агындық
дәнекер кезінде плато ағын жалы
үстінен, толқындық дәнекер кезінде
горизонталь бағытта қозғалып отырады. Дәнекерді биіктігі ғана емес,
бағыты бойынша да реттеуге болады,
ал бұл дәнекерлеуді жеңілдетеді. Б.д.
шығыстары плата тесіктеріне кіргізілетін ілмелі компоненттерді бір
жақты құрастыруда баспалық төсеніштер үшін кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бәсеңдеткіш

**Бәсеңдеткіш** 

1. (Аттенюатор; attenuator) шығыс сигналы кіріс сигналымен функционалды байланысқан және алдындағы сигнал соңғысынан үнемі аз болатын құрылғы.
2. (Демпфер) жарық толқындарын талшық бойымен таралатын етіп ядроға жарықты қайта шағылдыру үшін ядро шекарасындағы сыну көрсеткішінің неғұрлым төмен болуын қамтамасыз ететін құрылғы.

## Тағы қараңыз
* Механикалық бәсеңдеткіш

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қашық шеттегі ауысудың өшуі

**Қашық шеттегі ауысудың өшуі** (*Переходное затухание на дальнем конце*). Байланыс жолдарындағы сигналдың бір тізбектеп екінші тізбекке өткендегі қашық шетке (ток қабылданатын) келетін бөлігін қашық шеттегі ауысу деп, ток көзін шығаратын бірінші тізбектің басындағы сигнал деңгейі мен ток көзі қабылданатын шеттегі екінші тізбекке ауысқан сигнал деңгейінің айырымын қашық шеттегі ауысудың өшуі деп атайды. Деңгейлер анықталатын логарифмдік қатынастарға сәйкес непер (натуралдык логарифм) немесе децибеллмен (ондық логарифм) өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бәсеңдетуші орама

**Бәсеңдетуші орама** (Демпфирующая обмотка) — электр өлшеуіш аспаптарында болатын, өлшенетін сигналдың әсерінен тепе-теңдіктен шығарылган аспаптың нұсқама тілі бар қозғалмалы бөлігінің
тербелісінің өшуін тездетуге арналған қысқа тұйықталған орама. Магнит өрісіндегі ораманың тербелісі
кезінде ток индукцияланады. Сөйтіп
ток өрісі аспаптың негізгі өрісімен
өзара әрекетке түсіп, тербелісті бәсендетеді. Бәсеңдетуші орама электромеханикалық
амперметрлер мен вольтметрлерде
қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Хазірет Хасан

Батыс Алашорда діни қайраткері, мұхтасиб **Хасан Нұрмұхамедов** Орал облысы, Гурьев уезі, Тайсойған болысында туған. Тайсойған-Бүйрек құмын қыс қыстап, Қаратөбе, Ойыл өңірін жаз жайлаған Нұрмұхамед байдың баласы. Тегі — Байұлына жататын шеркеш руы.
Бастауыш ибтидай, орта рушдия медресесін аяқтағаннан кейін 1901 жылы Бұхар қаласындағы жоғары дәрежелі діни білім беретін Мір-Араб медресесін тәмамдаған. Тайсойған құмында медреселі мешіт ұстаған. Х.Досмұхамедұлы арқа сүйеген ықпалды адамдардың бірі.

1917 жылы сәуірде Орал қаласында өткен 1-Орал облыстық қазақ сиезінің делегаты. Осы жиында Бүкілресейлік мұсылмандар сиезіне Орал облысынан делегат болып сайланды. Сол жылы мамыр айында Мәскеуде өткен Мұсылмандар сиезінен соң осындағы қазақ делегаттарының кеңесіне қатысып, кеңес қаулысымен 1917 жылы 1 тамыз - 10 қыркүйек аралығында Ташкент қаласында жалпықазақ сиезін өткізуді қолдады.

1917 жылы желтоқсанда Орынбор қаласында өткен 2-Жалпықазақ сиезінің делегаты. Сиезде Алаш автономиясын дереу жариялауды және автономияға Түркістан қазақтарын қосып алуды жақтап дауыс берді.

1917-1919 жылдары Ойылда, Қаратөбеде, Жымпитыда өткен облыстық қазақ сиездерінің делегаты, 4-Орал облыстық қазақ сиезінің қарарымен құрылған «Ойыл уәлаяты» Уақытша үкіметінің жанынан ойылдық мұхбар Сағидолла Ізтілеуовтің төрағалық етуімен ұйымдастырылған Дін істерін басқару жөніндегі комиссияның мүшесі, «Ойыл уәлаятының» Тайсойған, Бүйрек, Кермақас, Қызылқоға, Қарабау өңіріндегі мұхтасибы.

1919 жылы 10 желтоқсанда Қызылқоға ауылында өткен Батыс Алашорда қала және ауыл земство өкілдері мен зиялы қауым өкілдерінің, ел ақсақалдарының бас қосуына қатысып, кеңес жағына шығуды жақтады. Батыс Алашорда таратылған соң Тайсойғандағы мешітінде діни істермен айналысты.

1925 жылдан бастап өзге діни қайраткерлермен бірге өкімет тарапынан қатаң бақылауға алынып, діни- рухани қызметіне шектеу қойылды. Уезд орталығы Гурьевке келіп, дүркін- дүркін белгіленіп тұру талап етілді.
Ақыры 1937 жылы тұтқындалып, Орал қаласындағы ел аузында «Қырық тұрба» аталатын губерниялық түрмеге қамалды. «Маңғыстаулық мүхтасиб Хади Султанов, белгілі Оразмағамбет молда Тұрмағамбетов, имам Әбі Өтемағамбетовпен бірлесіп жапон тыңшысына агент болды, ақ эмигрант Мұстафа Шоқаймен астыртын байланысты» деген айып тағылды. Сонымен бір мезгілде Хасан хәзіреттің туған-туысқандары және Қаражан Сарбөпиев, Нұғыман Хасанов, Мырзағали Иманғазиев, Қосмұқан Маманов секілді пікірлес, таныстары қудаланды. Белгілі «Хасан хазірет мешіті» бұзылып, жоқ етілді. Хасан хазірет КСРО Жоғарғы соты әскери коллегиясы «үштігінің» қаулысымен 1938 жылы ақпанда атылды.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Айнымалы конденсатор

**Айнымалы конденсатор** (Переменный конденсатор) — сыйымдылығын белгілі шектерде өзгертуге болатын конденсатор. Айнымалы конденсатор жеке және баптау конденсаторлары (триммерлер) деп бөлінеді. Айнымалы конденсатордың сыйымдылық өзгөрісін механикалық түрде (кең тараған) немесе электрлік әдіспен (варикондтар және варикаптар) басқаратын түрлері бар. Айнымалы конденсатор вакуумдік, ауалық және керамикалық t болып, сондай-ақ бір бөлімді және көп бөлімді болып бөлінеді. Вакуумдік Айнымалы конденсаторды, негізінен, бірнеше киловольт кернеулерде қуатты, қысқа толқынды радиотаратқыштарда қолданады. Төменгі кернеулерде (бірнеше жүздеген В-қа дейін) ауалық aйнымалы конденсаторды пайдаланады. Мысалы, радио өлшеуіш аппаратурада РЭА-ның тербеліс контурларының жиілігін реттеу, келтіру және баптау үшін қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қашық шеттегі қорғанулық

**Қашық шеттегі қорғанулық** (Защищенность на дальнем конце) — байланыс тізбегіндегі негізгі сигналдың бөгеуіл сигналдың деңгейінен айырмашылығы. Қашық шеттегі қорғанулық екінші (әсерленген) тізбектің қашық шетіндегі негізгі сигнал деңгейінің осы шетке ауысып келетін бөгеуіл сигнал деңгейінен айырмашылығы. Қашық шеттегі қорғанулық деңгейлерді анықтайтын логарифмдік қатынасқа байланысты непер (натуралдық логарифм) немесе децибеллмен (ондық логарифм) есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бевередж антеннасы

нобай|400x400 нүкте|Бевередж антеннасының жұмыс істеу принципін көрсететін анимация
**Бевередж антеннасы** (Антенна Бевереджа) — жер бетінен әлдебір биіктікте орналасқан, осі корреспондентке бағытталған, ұзындығы
толқын ұзындығынан артық көлбеу
сымнан тұратын қысқа және орта
толқынды антенна (Х.Бевередж —
америка инженері). Өте сирек қолданылады.

## Атауы

## Сипаттамасы

## Бевередж антеннасының қолданылуы

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Айнымалы резистор

**Айнымалы резистор** (Переменный резистор) — қозғамалы түйіспені механикалық жылжыту арқылы кедергіні белгілі шектерде өзгертуге болатын резистор. Айнымалы резистор РЭА-схемасы элементтерінің кедергісін қалпына келтіру үшін немесе электр тізбектерінде кернеу мен токты реттеу үшін қолданылады. Қолданылуы бойынша айнымалы резистор баптау және реттегіш болып бөлінеді. Олар өзара сымды және сымсыз болып жіктеледі. Айнымалы резистор номиналды кедергісімен, номиналды қуатымен, кедергісінің температуралық коэффициентімен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қолданбалы бағдарламалар процессоры

**Қолданбалы бағдарламалар процессоры** (Процессор прикладных программ; applications processor) — DEFINITY жалғауышына қолданбалы қызмет ұсынатын микрокомпьютерге негізделген, бағдарламамен басқарылатын есептеу құрылғысы. Бұл процессор жүктемені талдау және электрондык құжаттама төрізді, пайдаланушы басқаратын бірнеше қолданбалы міндеттер жүйелерімен бірге пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бимырза Қожамбердіұлы

**Бимырза Қожамбердіүлы** (1868, Түркістан облысы, Отырар ауданы Көксарай ауылы - 1954, Отырар ауданы, Қоғам ауылы) — саяси қуғын-сүргін құрбаны.

Әкесі Қожамберді орта шаруа болғанымен, Бимырза жастайынан еңбекке араласып, егіс егіп, мал өсіру арқылы өңірдегі ауқатты адамдардың біріне айналады. 15 мың қойы, 5 мың түйесі, 1500 жылқысы 1929 жылы тәркіленіп, өзі 3 жылға Қарғалы ауылына еңбекпен түзеу жұмысына жіберілген. 1930 жылы өзі сұранып, Шәуілдір қаналын қазуға қатысқан. 1931 жылы қайтадан қамауға алыпады. 1934 жылы ақталып, 1936 жылы Шеңгелді (қазіргі Ұзынқұдық) деп құрылған ұжымшарға мүше болған.
Бимарза көшіп-қонған аумақта "Бимырза" құдығы (қазіргі Шардара ауданы) бар. Бимырзаның аймакқа даңқы жайылған Сары деген бәйге аты да болған. Бимырза ұрпағы қазір аудан аумағында, Қоғам ауылында өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:1868 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:1954 жылы қайтыс болғандар
Санат:Отырар ауданында қайтыс болғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Бейне жазу

**Бейне жазу** (Запись изображений) — теледидар бағдарламаларын, электронды-сәулелік аспаптардың экрандарынан көрінетін ақпаратты және т.б. бейнелерді сақтау
және қайта көрсету мақсатымен жазып алұ.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қолжетерлік арна

**Қолжетерлік арна** (*Канал доступа; access channel*) — байланысты орнату барысында жұмыс істейтін екі станция арасында сигнал таратуға рұқсат алғанда арна кедергілерінің пайда болуы мүмкін арна түрі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Исабай Жүзжанов

**Жүзжанов Исабай** (1886, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қарақоңыр ауылы — 1958, сонда) — ағартушы-ұстаз. Оқу-ағарту ісіндегі озық жетістіктері үшін "Ленин", "Еңбек Қызыл Ту" ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1886 жылы туғандар
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:Педагогтар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Айнымалы ток түзеткіші

**Айнымалы ток түзеткіші** (Выпрямитель переменного тока) — айнымалы электр тогын тұрақты токқа түрлендіретін құрылғы. Электрондық техникада, көбіне шалаөткізгіш диодтардан тұратын айнымалы ток түзеткіші бар қуаты аз қоректену көздері пайдаланылады. Әдетте, токты түзету токты тек біржақты өткізетін вентиль арқылы іске асырылады. Қолданылатын вентильдің түрлеріне қарай: вакуумдық, газразрядты, шалаөткізгіштік және электртүйіспелік айнымалы ток түзеткіші деп бөлінеді. Жүктемедегі кернеуді реттеу және тұрақтандыру мүмкіндігіне байланысты айнымалы ток түзеткіші реттелмейтін және реттелетін болуы мүмкін. Айнымалы ток түзеткіші өнеркәсіптік айнымалы кернеу көзіне төмендеткіш трансформаторлар арқылы қосылып, түзету схемасына байланысты бір және екі 5 АКТ жарты периодты, көпірлі және нөлдік шығысы бар, бір фазалы және көп фазалы болып бөлінеді. Айнымалы ток түзеткіші автоматиканың, телемеханиканың электрондық құрылғыларында, өлшеу техникасында, компьютерлерде және радиоэлектроникада және т.б. салаларда жиі қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электротехника
Айырғыш конденсатор

**Айырғыш конденсатор** (Развязывающий конденсатор) — электрондық схеманы қоректендіретін тұрақты ток көзін айнымалы токтар өтіп кетуінен қорғап, өзі арқылы айнымалы токты тұйықтайтын конденсатор. Ол электропдық схемаларда, көбіне кедергісі аз резисторменбірге сүзгі ретінде жұмыс істейді және кернеудің толықсуларын тегістейді. Айырғыш конденсатор ретінде сыйымдылығы үлкен (жүздеген мкФ) электролитикалық конденсаторларды қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қолжетушілік

**Қолжетушілік**  (*Доступность; availabitity*). 
# Әр түрлі қызмет түрлеріне қол жеткізу мүмкіндігі. 
Оған мынадай желілік ресурстар мен желі элементтер жатады: 
*ретрансляторлар
* коммутаторлар
*маршрутизаторлар
* концентраторлар.
#Арналар немесе байланыс жолдарын қолдану мүмкіндігі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аралдық таулар

**Аралдық таулар** - 
# үстірттің тілімденуінің нәтижесінде пайда болған төрткіл қыраттар тәріздес денудациялық таулардың бір түрі;
# биіктігі 100 м-ден 1—2 мың м-ге дейін жететін, біршама созыла келіп, сопақша немесе дөңгелектеніп біткен жазық қыратта оқшауланып тұрған тау;
# субаэралдық денудациялық процестердің әсерінен пайда болған, қоршаған жазық бетінде оқшаулана көтерілген жер бедерінің оң пішіні.

## Дереккөздер


Санат:Таулар
Бейнекүшейткіш

**Бейнекүшейткіш** (Видео-усилитель) — бейнесигналдарды күшейтуге арналған құрал. Жиілік
алабы (жолағы) 30 МГц-ке жетеді.
Теледидар, радиолокация жабдықтарында және өлшеу техникаларында
қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
А класының күшейткіші

**А класының күшейткіші** (Усилитель класса A; Class A amplifier). А класы — шамдық және шалаөткізгіштік күшейткіштердің жұмыс нүктесі амплитудалық сипаттаманың түзу сызықты бөлігінің шегінде таңдалады. Күшейтудің мұндай режімі
сигналға минималды бұрмалануларды енгізеді, бірақ энергетикалық эффективтілігі аз, өйткені пайдалы сигналдар жоқ болғанымен, жүктеме арқылы тұрақты ток өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Игілікті сапар

«**Игілікті сапар**» - жазушының мақаласы. «Социалистік Қазақстан» газетінің 1949 жылы 10 мамырдағы санында жарияланған. Кейін 20 томдық шығармалар жинағында жарық көрді (18-том, 272-275-беттер). Сол жылы Мәскеуде өткен қазақ кеңес әдебиетінің онкүндігі қарсаңында жазылған. Онкүндіктен өзі күткен үміттер мен орынды ойлар турасында сөз қозғап, одақтың оқырман қауымға «бүгінгі әдебиетіміздегі барлық табыстарымыз тегісінен кең танылса екен», «Жалпы әдебиетіміздің әр жанрларындағы табыстар мен олқылықтарымыз... ашылып айтылса, пайдалы, әділ, достық және талабы зор сынға қорытылса екен» деген ізгі тілектерін жеткізеді, осы сапар барысындағы кездесулерде туатын ой, пікірлердің беделі одақтық газет, журналдарда ірі жазушылар мен сыншылардың «кең көлемді сыны, зерттеу мақалалары басылса дейміз», осыған іле-шала «әдебиетіміздің өсу, даму жолындағы ізденулеріне арналған жеке кітаптар, мүмкін, монографиялар да туса екен» деген пікірлерін ербітеді; мүның өзі Қазақстанда сын, әдебиеттану ғылымының, әдебиет тарихы ғылымының... жоғары дәрежеге жетуіне себепші бола түссе дейміз деген кәміл сенімін білдіреді. Осы онкүндікте айтылар пайдалы кеңес, ойлардың әдебиетіміздін ілгері басуына септігін тигізіп, сондайлық үлкен ізденулер нәтижесінде, қазақстандық және бүкілодақтық оқушы журтшылығына да мол, зор жаңалық айтқандай еңбектер туғызсақ деген пікір қозғап, қазақ совет әдебиетінің өз кадрларының қажырлы еңбек, талабымен және сенімді достар көмегімен ойдағыдай боп толысып туатын шығармалар молайсын! деген шын жүректен шыққан тілектерін жеткізеді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Активті төртполюстік электр тізбегі

**Активті төртполюстік электр тізбегі** (Активный четырехполюсник) — пассивті элементтерден (L, С, R) және электр қозғаушы күшінің немесе токтың эквивалентті генераторынан тұратын екі қос қышқыштары бар электр тізбегі. Кіріс қышқыштарына сигнал көзі, ал шығыс қысқыштарына жүктеме қосылады. Активті төртполюстік электр тізбегі кірісіндегі сигналы аз транзистордың жұмысын балама схема ретінде зерттеу үшін қолданылады. Транзистор сызықтық емес элемент, сигнал үлкейген сайын оның сызықтық емес қасиеттері көбірек біліне бастайды. Активті төртполюстік электр тізбегі зерттеу оның көрсеткіштерін өлшеуге әкеледі. Көрсеткіштер бойынша балама схеманың элементтерін есептеп шығаруға болады. Транзистордың осындай активті төртполюстік балама схемасында кіріс және шығыс токтары мен кернеулердің арасындағы тәуелділік h-параметрлер деп аталатын көрсеткіштер жүйесі арқылы сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Акустикалық жүйе

**Акустикалық жүйе** (Акустическая система) — бір қорапқа орналастырылған бір немесе бірнеше дыбыс күшейткіштен тұратын жүйе. Тұрмыстық дыбыс техникасы құралдарының (электрофон, магнитофон және т.б.) құрамына кіреді. Өндірісте бір, екі және үш алапты, қуаты 2, 4, 6, 10, 15, 25, 35 және 100 Вт болатын акустикалық жүйелер шығарылады. Кейбір жүйелерде орта (500—5000 Гц) және жоғары (5 — 20 кГц) дыбыс жиіліктері жолақтарының деңгей реттегіштері болады. Мұндай жүйелердің бір қорапта қатты сөйлегіштермен бірге күшейткіш және күшейткіштің басқару, реттеу элементтері бірге орналасқан активті акустикалық жүйе дейтін турлері де бар.

Тұтынушылар 35-АС-210 және 35-АС-212 маркалы акус тикалық жүйелерді көбірек пайдаланады, олар аппаратурамен бірге немесе бөлек сатылады. Тек сыртқы түрінде ғана айырмашылығы болатын мұндай жүйелерде 30-ГД-1, 15-ГД-11 және 10-ГД-35 типті дауыс зорайтқыштар, сондай-ақ орташа (диапазоны 500-ден 5000 Гц-ке дейін) және жоғары (диапа-зоны 5-тен 20 кГц-ке дейін) толқын жиілігінің өзді-өзіне жеке арналған дыбысты қайта жаңғырту деңгейінің екі сатылы реттегіші пайдаланылады. Бұл тектес акустикалық жүйенің алмалы-салмалы сәндік панелі болады, оны музыкалық программаны тыңдаған кезде дыбыс деңгейін реттегішке қол жеткізу үшін ғана ашуға болады. Стеорофонды музыкалық программаларды тыңдаған кезде бүкіл дыбыс панорамасының жақсы естілуі акустикалық жүйелердің үй ішінде дұрыс орналасуына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Электроника

Санат:Тұрмыс
Қолмен іске асырылатын және автоматты телефон коммутациясы

**Қолмен іске асырылатын және автоматты телефон коммутациясы** (Ручная, автоматическая телефонная коммутация). Телефон техникасында сөйлесу жолдары (тракт) мен өр түрлі электр тізбектерінің сымдарын жалғау үшін коммутациялық құралдар қолданылады. Олар қолмен іске асырылатын және автоматты болып бөлінеді. Қолмен іске асырылатын құралдарға:
*кнопкалы телефон
* ажыратыпқосқыш телефон ұяшықтары мен штепсельдер жатады. Автоматты коммутация құралдары электр сигналдарымен басқарылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Акустикалық импеданс

**Акустикалық импеданс** — дыбыс қысымының кешенді амплитудасының көлемдік тербеліс жылдамдығына қатынасы түріндегі кешенді кедергі. Дыбыс тарататын рупорларды, құбырларды және басқа акустикалық жүйелерді зерттеу жұмысында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Акустика
Акустикалық кідірту

**Акустикалық кідірту** (Акустическая линия задержки) — әрекеті қатты денелердегі акустикалық толқындардың төмен таралу жылдамдығына негізделген. Электромагниттік сигналды тежеу үшін оны акустикалық сигналға түрлендіреді. Дыбыс толқын жолынан өткеннен кейін кайтадан электромагниттік сигналға түрлендіріледі. А.т.ж. кіріс және шығыс электракустикалық түрленгіштерден және дыбыс толқын жолынан тұрады. Электр тізбегіне жалғау әдісіне байланысты **акустикалық кідірту** "өту" және "шағылу" акустикалық кідірту деп ерекшеленеді.Акустикалық кідіртудің негізгі көрсеткіштері тежеу уақыты ол дыбыс толқынжолы ішінде акустикалық толқындар жүріп өтетін жол ұзындығына, дыбыс толқын жолында олардың таралу жылдамдығына тәуелді. Өткізу жолағы f, негізінен, түрлендіргіштердің сапалылығымен анықталады. А.т-гі шығындар

*Д = 10 lgW<sub>кір</sub>/W<sub>шығ</sub>*

коэффициентімен анықталады, мұндағы Wкір мен Wшығ— сәйкесінше кірістегі және шығыстағы сигналдар қуаты.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қосарланған эмиссиялық катод

**Қосарланган эмиссиялық катод** (*Вторично-эмиссионный катод*) — екінші ретті электрондық эмиссияның электрондар көзі салқын катод болып табылады. ФЭК-те кеңінен пайдаланылады. Негізгі көрсеткіші: Екінші ретті токтың бірінші ретті токқа қатынасына тең екінші ретті эмиссия коэффициенті 8.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аридтік зона

**Аридтік зона** ( - құрғақ) - егіншілік тек қолдан суару арқылы ғана дамуы мүмкін, ылғалдылығы аз географиялық зоналардың (шөл және шөлейт) жинақтама атауы.

## Дереккөздер


Санат:Шөлдер
Бақтыбек Жүніс

Бақтыбек Жүніс|right|thumb
**Бақтыбек Жүніс** (3.71951 жылы туған, Талапты ауылы) — кәсіпкер, қажы (2002). 1973 жылы Ташкент ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1971—75 жылы Талапты кеңшарында инженер-механик, комсомол комитетінің хатшысы, 1977 жылы аудандық комсомол комитетінің 2-хатшысы, 1980—83 жылы аудандық атқару комитетінде нұсқаушы. 1983-93 жылы КСРО 60-жылдығы атындағы кеңшарда басшылық қызметтер атқарған. 1989—90 жылы аудандық ауыл шаруашылығы бөлім бастығының орынбасары болған. 1993—2005 жылы "Отырар— Отын" өндірістік кооперативінің бас директоры. 2005 жылдан Шәуілдір ауылының әкімі. Ол кәсіпкерлік кызметте жүріп, аудандағы тұрмысы төмен отбасыларға қаржылай көмек көрсетті.
## Дереккөздер
Икрами Жалол

**Икрами Жалол** (1909-1993), тәжік жазушысы. Тәжікстанның халық жазушысы (1979). «Өзімді айыпты санаймын» деген романы (1957) бұрынғы Одақ бойынша көптеген пікір таласын, айтыс, дау туғызды. Бұл дау-дамайға Әуезовте қатысып, өзінің «Ж.Икрамидің жаңа кітабы жайында» атты мақаласын жазды («Коммунист Таджикистана», 1957, 24 сәуір). Онда жазушының өз кейіпкерлерінің ішкі жан дүниесін ашудағы шеберлігін, табиғатты суреттеудегі өзіндік мәнерін айта келіп, романның кейбір кемшіліктерін деатап көрсеткен. Қазақ жазушының осы мақаласынан кейін роман төңірегіндегі айтыс-тартыс басылып, Икрамидің бұдан кейінгі шығармашылық тағдырына көп көмегін тигізді. Ал Икрами «Қымбатты да құдіретті жазушы» атты мақаласында (1957) қазақтың ұлы қаламгерін 60 жылдық торқалы тойымен шын жүректен құттықтап, Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясына әділ бағасын берді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1909 жылы туғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Аридтік шөл

**Аридтік шөл** - тропик және субтропик белдеулері жағдайындағы шөлдің зоналық типі. 

Суық шөлге қарама-қарсы ұғым.

## Дереккөздер


Санат:Шөлдер
Бейнебақылау құрылғысы

**Бейнебақылау құрылғысы** (Видеоконтрольное устройство) —
теледидар студияларында берілу трактінің кез келген нүктесінде бейнені
бақылауға жөне оның сапасын тексеруге арналған кұрылғы. Сондай-ақ
теледидар хабарын жүргізу кезінде
режиссер ондай бірнеше құрылғыдағы бейнелерді өз таңдауы бойынша эфирге беріп отырады. Бейнекүшейткіштен, декодалаушы құрылғыдан және кинескоптан тұрады.
Оны монитор деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Акустикалық материалдар

нобай|
**Акустикалық материалдар** — дыбыс энергиясын өзіне жұтатын материалдар (пропласт, пенопласт, минералдық мақта және т.б.). Дыбыс энергиясының дыбыс көзінен тыс ортаға таралмауы үшін пайдаланылады. Дыбыстан оқшаулайтын материалдар — ағаш талшықтарынан жасалған плиталар, шыны мақталар, көбік түрінде жасалған резиналар және т.б. Бөлмелерді, әсіресе радиостудияларды сыртқы шуылдардан оқшаулату үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс материалдары
Аридтілік

**Аридтілік** - климаттың құрғақтығы; өсімдіктердің өсіп-өнуі үшін жауын-шашынның жетімсіздігі.

## Дереккөздер


Санат:Жауын-шашын
Сүлеймен Жүсіпов

**Сүлеймен Жүсіпов** (1870— 1954, Шілік ауылы) — дамолла. Ем қонбаған қатты ауруларды (қояншық, талма, т.б.) емдеген. Қарақұрт, жыланның уын да қайтара алған. Оның емшілік қасиеті жөнінде ел аузында сақталған аңыз-әңгімелер көп.
## Дереккөздер
Смадияр Боранбаев

**Смадияр Боранбаев** (1906, Мактарал ауданы аумағы — 1976, Шәуілдір ауылы) — жорналшы, ауданы газеттің алғашқы редакторы (1935-36). 1923-24 жылы Марксизм-ленинизм жоғарғы партия мектебін бітірген, Сантонин зауытының механика цехында тындаушы болған. 1935 жылға дейін Оңтүстік Қазақстан партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінде жұмыс істеген. Аудан құрылған жылдан шыға бастаған газеттің алғашқы редакторы ретінде ауданныңның саяси-қоғамдық, мәдени, әлеуметтік-экономикалық өмірінің жандануына ықпал еткен. Одан кейінгі жылдары Созақ ауданы, Қызылорда облысы аумағында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізген мекемелердің басшысы болған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қосатын беттақтай

**Қосатын беттақтай** (*Соединительная панель; interconnect panel*) — кабельдердің бір-бірімен қосқыш кабельдерсіз және тұйық- тағыштарсыз тікелей қосылысын қамтамасыз ететін ағытпалы-ұялы құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Арктикалық антициклон

**Арктикалық антициклон** - қысымның арктикалық максимумы, Арктиканың сібірлік, канадалық, гренландиялық бөліктерінің үстінде түзілетін ауа температурасы жыл бойы төмен болып тұратын жоғары атмосфералық қысымды атырап.

## Дереккөздер


Санат:Арктика
Санат:Атмосфералық құбылыстар
Кенже Бораншиев

**Кенже Бораншиев** *([[1892]], [[Қарақоңыр ауылы]] —[[1961]], сонда)* — шопан, әр 100 саулықтан 120— 130 бас қозы алған. Осы еңбегі үшін Ленин (1945), "Еңбек Қызыл Ту" (1948) ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Рошангүл Сейітқызы Илахунова

**Рошангүл Сейітқызы Илахунова**(1922-2000)- ұйғыр актрисасы. КСРО халық артисі (1966). Ұйғыр кәсіби музыкасының және театр өнерінің негізін қалаушылардың бірі. Ұйғыр ұлттық драматургиясындағы классикалық бейнелерді - Анархан Сәнәм, Шырын бейнелерін шебер сомдап, театр шежіресін толықтырды. Асқақ әнші ретінде Орта Азия халықтарына, Шыңжаң өлкесіне т. б. шетелдерде танылған. 1968 жылы Ұйғыр театрында тұңғыш рет Әуезовтің «Айман–Шолпан» пьесасында Шолпан рөлін ерекше сомдап, қазақ өнер сыншыларынан жоғары баға алды.
## Дереккөздер


Санат:КСРО актерлері
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Ұйғырлар
Қосатын блок

**Қосатын блок** (*Соединительный блок; connecting block*) — жалғау үшін кабель өткізгіштеріне кол жеткізетін және олармен электрлік түйіспенің орындалуын камтамасыз ететін, 110 типті жалғаушы беттақтайдың құралымдык элементі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Акустоэлектроника

**Акустоэлектроника** - электромагниттік өрістермен және конденсацияланған орталардағы өткізгіштік электрондар мен акустикалық толқындардың өзара әрекеттесуін зерттеуге байланысты дамыған электроника саласы, сондай-ақ осы құбылыстар негізінде жұмыс істейтін акустоэлектрондық құрылғыларды жасаумен шұғылданады. Акустоэлектроника электрониканың жеке бөлімі ретінде 20-ғасырдың 60-жылдарында кадмий сульфиді кристалында ыққан өткізгіштік электрондар мен акустикалық толқындардың күшейтілу құбылысының ашылуына байланысты қарқынды зерттеулер басталғанда пайда болды. Акустоэлектрониканың шапшаң дамуы радиоэлектрондық аппаратураға арналған радио сигналдарды өндеудің қарапайым, сенімді және өте шағын құрылғыларын жасау қажеттігінен туындады. Акустоэлектроника құрылғыларының кемегімен сигналдарды уақыт бойынша түрлендіру (сигналдарды тежеу, олардың ұзақтығын өзгерту), жиілік және фаза бойынша жиілік пен спектрді түрлендіру, фаза ығысуы, амплитуда бойынша түрлендіру (күшейту, модуляция), сондай-ақ бұдан да күрделі функционалдық түрлендірулер (интегралдау, кодалау және декодалау, сигналдар корреляциясы және т.б.) іске асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Геттер

thumb|200px
**Геттер** (; газопоглотатель) —
вакуумдық көлемдегі газдарды (инерттілерден басқа) жұтатын құрылғы
немесе зат. Геттерді вакуумдық және
газразрядты аспаптарда, сорғылаудан
кейін қалатын немесе аспаптың
жұмысы кезінде бөлінетін газдар мен
буларды жұту үшін пайдаланады. Геттер
көмегімен ЭВА-да қалдық газдардың
10^-3—10^-6 Па қысымы немесе 99,999%-ға дейінгі орта тазалығы қамтамасыз
етіледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дермене тұрақтары

thumb|right|200px

**Дермене 1, 2, 3, 4 тұрақтары**— неолит дөуірінен сақталған ескерткіштер. Ордабасы ауданы, Дермене ауылының төңірегінде. 1974 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археология экспедицияның тас ғасырын зерттеумен айналысатын отряды (жетекшісі Х. Алпысбаев) ашқан. Дермене тұрақтары тас құралдарының арасынан палеолит бұйымдары да ұшырасады. Бұл аталмыш өңірді адамдар ерте кезден мекендегендігін көрсетеді. Еңбек құралдары ашық-сұр халцедон мен шақпақтасты порфириттен дайындалған. Тас жаңқалары басым. Дермене ауылының маңынан 4 жерден тас бұйымдар жиынтығы табылган. 
* Дермене-1 тұрағы ауылдан солтүстік батысқа қарай 2 км жерде. Тұрақтан пышақ тәрізді тас тілікшелер, жаңқалар табылған. 
* Одан солтүстік-батысқа қарай 600—800 м жерде Дермене-2 тұрағы орналасқан. 
* Дермене-З нысаны ауылдан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде. 
* Дермене-4 ескерткіші ауылдан солтүстік-шығысқа қарай 2,5—3 км жерден анықталған. Жоғарыда аталған тас құралдарынан басқа кескіштер, түзетілген бұйымдар жинастырылған. Табылған тас тілікшелерінің тұрпаты мен өңделуіне қарап және оларды терең талдай келе X. Алпысбаев Дермене тұрақтарын неолит заманына жатқызады. Үлкен тас жаңқасынан жасалған бірнеше кескіштер кездескен. Қыш ыдыстар табылмаған. Соған Карағанда Дермене тұрақтарын мекендеушілер жануарлар терісінен жасалынған ыдыстарды пайдаланған болуы ықтимал.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы археология
Санат:Түркістан облысы қоныстары
Қосатын жол

нобай|270x270 нүкте|Байланыстырушы жолдарыды Транк-тестілеу
**Қосатын жол** (*Соединительная линия; trunk*) — екі байланыс жүйесі немесе сыртқы АТС-тер [СО] арасындағы телефон байланысының жекеленген арнасы. Сыртқы АТС-тың қосатын жолы. Жүйеден жергілікті сыртқы АТС  арқылы жалпы пайдалану желісіне қол жеткізуді қамтамасыз ететін телефон байланысының арнасы. 

Бұл станция аралық байланыс желісі, әдетте қалалық телефон желісі; аудандық Автоматты және тораптық телефон станцияларын өзара және қалалық телефон желісінің тірек станциясымен телефон қосалқы станциясы немесе хабымен байланыстырады.

Телефонияда транком әдетте бір E1 ағын арнасы деп аталады, ал өткізу қабілеттілігін арттыру үшін арналарды біріктіру өз кезегінде транк тобы деп аталады.

Жалпы жағдайда, қосатын жол арқылы дабыл беру де өткізіледі: қосылымды орнату сұраулары, растаулар, бас тартулар, қоңыраулар, а-нөмір (қоңырау шалушы абонент) және б-нөмір (Шақырылатын абонент) және т.б. бірақ сигналдық арнаны басқа маршруттар бойынша іске қосуға дейін (OКС-7) басқа шешімдер де мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дерматом

**Дерматом** (dermatomus; грек, derma — тері және tomeo-бөлік) — эмбрионның ұрық жапырақшалары: эктодерма мен энтодерма аралығында орналасқан ортаңғы ұрық жапырақшасы — мезодерманың дорсальды бөлігінің (сомиттің) терінің дерма (нағыз тері) қабыты дамып жетілетін сыртқы қабаты.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология