open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғаббас Жұмабаев

**Ғаббас Жұмабаев** - 1924 жылы 5 мамыр да Қостанай облысындағы Меңдіғара ауданының Ақсуат ауылында туған. Ақын. 

*1942 жылы Меңдіғара қазақ педагогикалық училищесін бітірген. 
*1945—1947 жылдары өз ауылында мұғалім болып, 
*1947 жылдан бастап бірыңғай журналистік қызметте кешкен. 
*1947 — 1955 жылдары Қостанай облыстық газетінде әдеби қызметкер және жауапты хатшы болып қызмет істеген. 
*1959 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітіргеннен кейін көп жылдар бойына «Қазақ әдебиеті» газетінің редакциясында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы болған.

*«Жұлдыз», «Мәдениет және тұрмыс» журналдарында бөлім меңгерушісі, «Ара» журналында фельетонист, Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы информация агенттігінде (ҚазТАГ) аудармашы болып қызмет атқарды. азақстан Жазушылар одағында қызмет атқарған. Тұңғыш өлеңдер жинағы - "Нәсер" 1959 жылы жарық көрген. Ж. Л.Толстойдың "Крейсер сонатасы" повесі мен бірнеше әңгімелерін, К. Хетагуровтың өлеңдер жинагын, Г.Х. Андерсеннің ертегілер кітабын, Самед Вургунның "Бакудастан" поэмасын, Н.Тихоиовтың, С.Прокофьевтің және басқа ақын-жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударған. Бірнеше медальдармен марапатталған.

## Шығармашылығы
Он шақты жыр кітабы шыққан.
Л.Толстойдың «Крейсер сонатасы» повесі мен он шақты әңгімесін, К.Хетагуровтың өлеңдер жинағыш Г.Х.Андерсеннің ертегілер кітабын, С.Вургуннің «Бакудастан» поэмасын, Н.Тихоновтың, С.Прокофьевтің және басқа орыс ақын-жазушыларының шығармаларын аударған.
*Нөсер. Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., «Жазушы», 1961; 
*Мерей. Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., «Жазушы», 1963; 
*Арманым. Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., «Жазушы», 1966; 
*Жомарт күз. Өлеңдер, поэмалар, балладалар. А., «Жазушы», 1969; 
*Исповедь. Стихи, баллады, поэмы. А., «Жазушы», 1972; 
*Алтын толқын. Өлеңдер, балладалар, поэмалар жинағы. А., «Жазушы», 1978.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Меңдіқара ауданында туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Құрылысгаз

**«Құрылысгаз» АҚ** - жоғары не орта қысымды магистралды газ, мұнай және су құбырларын тартып, жөндеуден өткізумен, сондай-ақ мәдени-өнеркәсіптік ғимараттар салумен айналысатын кәсіпорын. 1992 жылы 30 қаңтарда құрылды. Әкімшілік корпусы Орал қаласының Достық-Дружба даңғылындағы 198-үйде орналасқан. Акционерлік қоғам ауқымды құрылыс жұмыстарын жүргізуге арналған техникамен, қажетті материалдармен жабдықталған. Жұмыс сапасын тексеретін арнаулы лабораториялары бар. Кәсіпорын ұжымы Батыс Қазақстан облысы аумағында жалпы ұзындығы 469,2 км-ден аса құбыр тартып, Казталов, Ақжайық,  Жәнібек, Зеленов, Бөрлі ауданының елді мекендерін газбен қамтамасыз ету жұмыстарын сапалы атқарды. Сондай-ақ Бөрлі ауданының орталығына ауыз су жеткізетін Ақсай-Бестау құбырын іске қосты. 1999 жылы Орал қаласында 60 пәтерлік тұрғын үй салды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан тарихы
Физикалық ластану

**Физикалық ластану** — қоршаған ортаның температуралық-энергетикалық, толқындық, радиациялық және басқа да физикалық қасиеттерінің нормадан ауытқуларынан болатын ластану.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Үймереттерді аэрациялау

**Үймереттерді  аэрациялау** - сыртқы және ішкі ауа тығыздығы айырмашылығы арқылы жүзеге асырылатын ұйымдастырылған табиғи ауа алмасуы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Пневматофорлар

нобай|
**Пневматофорлар** — өсімдіктердің жоғары қарай өсетін, (аэротропизм және кері геотропизм) жер үсті тыныс алу тамырлары. Пневматофор деп те кейбір жүзетін балдырлардың талломдағы ірі ауа таситын қуыстар аталады.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Құсқара Сартұлы

**Құсқара Сартұлы** (туған жылы белгісіз — 12.7.1838, Ақбұлақ) – Исатай жасағындағы жас батырлардың бірі. Тегі — беріш руының Жайық атасынан, Сарттың немересі, Үртіктің баласы. Шешесі қызғалдақ — қалмақ қызы, көтерілістің өн-бойына ұлының жанында жүріп, демеу болған өжет әйел.  Ақбұлақ соғысында қаза тапқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан тарихы
Сөйлеу әуені

**Сөйлеу әуені** - интонацияның негізгі компоненті; тонның жоғарылауына қарай дауыстың қозғалуы. Сөйлеу әуені фразаны қалыптастырады, айтылудың коммуникативті типтерін айқындайды. 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Күнсүйгіш өсімдіктер

[thumb|300px|[ЮАР-дағы цитрус бақшасы]]
**Күнсүйгіш өсімдіктер** (Гелиофиты;  — Күн, *phyton* — өсімдік) — Күн сәулесі жақсы түсетін ашық жерде есуге бейімделген өсімдіктер (жапырақты және ақшылқылқанды ағаштар, дәнді дақылдар және т.б.); негізінен қуаңшылық аймақтарда өсетін өсімдіктер (алабота, қалампыр, күрделі- гүлділер, сүтгіген және т.б. тұқымдасқа жататын өсімдіктер). Олардың жапырақтары ұсақ, өркендері өте тармақталған, жапырақтарында кейде балауызды жұқа қабат, едәуір мөлшерде пигмент болады және т.б. Өсімдіктер өсетін жерлерде жарык түсу жағдайын сипаттау үшін салыстырмалы жарық үлесі, яғни, сырттан түсетін жарықтың жалпы мөлшерінен пайызбен көрсетілетін сол жердің жарықтану ұғымы қолданылады. Сондықтан күнсүйгіш өсімдіктер үшін (шырша, самырсын, т.б.) - 1-3%.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Аэротенктер

**Аэротенктер** - ұзын темір бетонды резервуар ішінде ағын сулары тазартылып, белсенді лаймен араласып баяу козғалып араласады.

## Дереккөздер



Санат:Сәулет және құрылыс
Орда ауруханасы ғимараты

**Орда ауруханасы ғимараты** — тарихи және мәдени ескерткіш. Жәңгір хан Орданы салдыруға кіріскен кезде жергілікті тұрғындарға білікті медицина көмектің қажеттігін дәлелдеген, патша үкіметіне бірнеше рет аурухана салу мәселесін қойған.
1826 жылдан Бөкейлікте шешекке қарсы егу шарасы басталады. 1830-жылдары Хан ордасында маман-дәрігер А. Серганев
қызмет істеген. Алайда тұрақты аурухана үйін салу ісі кейінге
шегеріле берген. Тек 1852 ж. ағаштан қиып салған аурухана
кешені пайдалануға беріледі.Қазір оның 15 орындық және
10 орыңдық екі ғимараты, амбулатория үйі сақталған. Олар тарихи-мәдени ескерткіш ретінде тіркелген.

## Дереккөздер
Аргас кенелері

**Аргас кенелері** немесе **мамық кенелер** () –– паразитиформ отрядының кенелер тұқымдасы. 

Аш кене денесінің ұзындығы 2-13 мм. Денесі жайпақ кутикуласы созылмалы қалқаншасы жоқ. 100 тақау түрі белгілі. Жылы аймақтарда таралған. ТМД кеңістігінде 17 түрі бар. Олар негізінен Орта Азия мен Закавказьеде кездеседі. Құрлық омыртқалы жануарларының қан сорғыштары. Дернәсілдері нимфа мен ересектерінен ерекше. Кенелер көп уақыт (11 жылға дейін) аштыққа шыдайды, ал иелеріне жабылған кезде өз салмағынан бірнеше есе артық қанды өте тез сорып алады. Бір ұрғашы кене тіршілігінде 1000 дейін жұмыртқа салады, ал бір ретте салған жұмыртқа саны 50-200. Белсенділігі түнде басталады. Кейбір түрлері жануарлар мен адамға қауіпті ауру қоздырушыларын тасымалдайды. Құстарда спирохетоз ауру қоздырушысын таратады. Мамықкенелер құстардың денесінде мекендеп, әкаяқ ауруын туғызады. Мұндайда сирақтағы қабыршақтар қопсып, аяқта ақшыл томпақтар түзіледі де, ұлпа тіршілігін жояды. Сөйтіп, тауық саусағын қимылдата алмай, ақыры өледі. Бұл ауруды ақшыл томпақтарға қарамай немесе креолин жағып емдеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Кенелер
Аэротенк-тұндырғыш

**Аэротенк-тұндырғыш** - өзара тікелей технологиялық байланыстағы аэротенк пен тұндырғыш құрылымы мен кызметі тұрғысынан біріктірілген ғимарат.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Тифлит

thumb|right|200px**Тифлит** (*Тһурlitіs* - соқыр ішектің қабынуы) - Соқыр ішектің қабынуы. 
## Дереккөздер


Соқыр ішек

Санат:Медицина
Санат:Патология
Орда баспаханасының үйі

нобай|
**Орда баспаханасының үйі** — Батыс Қазақстан облысындағы 19 ғ-да салынған ғимарат.

Бұл үйге 1918 жылы тұнғыш қазақ кеңес баспаханасы орналасқан. Онда газет-журнал, кітапшалар, үкіметтің қаулы-қарарлары қазақ, орыс тілдерінде басылды. Аударма бөлімін С.Меңдешев басқарды. «Известия» («Хабар»), «Қазақ дұрыстығы» («Киргизская правда»), «Дұрыстық жолы», «Дала дабылы», «Қазақ жарлысы», «Лениншіл жас» («Ленинская молодежь»), «Сәуле» газеттері, сондай-ақ «Мұғалім» журналы (бас редакторы Ғ.Қараш) шығып тұрды. Қазір мұнда тұрғын үй және дәріхана орналасқан.

Үйдің жоспарлық құрылымы: тік төртбұрышты, жалғыз қабаттан тұрады. Кіре берістегі ұзынша дәліздің босағасы жоғары жағы өрнектелген ағаш арқалықтармен қосылған екі шығыңқы бағанмен сәулеттенген. Қабырғалары бөренелерден тұрғызылған: сырты - біртегіс тақтайшалармен қапталып, іші - сыланып әктелген. Ішкі, сыртқы бұрыштары жартылай шығыңқы бағаналармен толықтырылған. Олардың үй төбесімен шектесетін жері ағаш оймышпен нақышталған. Жақтаулары аздап өрнектелген терезелердің пішіні қарапайым. Үйдің төбесі қос қапталды қоңылтыр шатырмен жабылған. Бұл үй алғашқы кезде дәріхана және тұрғын үй есебінде пайдаланылған. 1918 жылы жазда мұнда тұңғыш Қазақ ұлт баспаханасы ашылды. Кейін қайтадан дәріхана және екі бөлмелі тұрғын жай орналасқан. 1980 жылы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ескерткіштері
Аэротенк араластырғыш

**Аэротенк араластырғыш**- ағынды су мен белсенді лайды жеткізу коридордың бір ұзын жағын бойлай, ал бұрып жіберу - екінші жағын бойлай бір қалыпты іске асырылатын аэротенк.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Физикалық-географиялық аудандастыру

**Физикалық-географиялық аудандастыру** - ландшафтарды жүйелеудегі әдістердің бірі, ландшафтардан неғұрлым жоғары дәрежедегі ірілендірілген аумақтық жүйелерге өтуге саяды (ландшафтық аймақ, физикалық- географиялық елдер, секторлар, белдеулер және т.б.).

Қазақстан аумағы табиғи тұрғыдан өте алуан түрлі, сондықтан еліміздің аумағын зерттеуде аумақтың жер бедері мен тектоникалық құрылысы негізге алынады. Физикалық-географиялық аудандастыруды зоналық және азоналық өзара әрекеттесудің ландшафтылық-генетикалық қағидаларын негізге ала отырып жүзеге асырады.

Біршама толық зерттеу үшін Қазақстан аумағы 9 ірі физикалық-географиялық кешенге бөлінген. Олар:
#Шығыс Еуропа жазығы
#Тұран жазығы
#Батыс Сібір жазығы
#Сарыарқа
#Мұғалжар
#Алтай
#Сауыр-Тарбағатай
#Жетісу Алатауы
#Тянь-Шань

## Дереккөздер

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Сәрсенов Максим Темірболатұлы

**Сәрсенов Максим Темірболатұлы** — журналист, қоғам қайраткері. 
## Өмірбаяны

* 1954 жылы Шымкент қаласындағы орта мектепті бітірген.
* 1959 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген.
* 1954-1974 жылы аралығында аудандық «Знамя труда» газетінде, ҚазТАГ-та, республткалық «Ленинская смена» газетінде қызмет істеген.

Кейін қалалық «Вечерняя Алма-Ата» газеті редакторының орын басары (1978-1981), бас редакторы (1988-1989), республикалық «Народное хозяйство» журналының бас редакторы (1989-1991, 1992-1997), Алматы қалалық партия комитетінің хатшысы (1989-1991) болды.

Қазақстан Журналистер одағы
Алматы қалалық ұйымын (1988) басқарды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дем алу және шығару орталығы

**Дем алу және шығару орталығы** - бұндай орталық мидағы варолиев көпірінің дем шығару орталығын қоздырып, ретімен тыныстауға жәрдем етіп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Роза Құспанова

**РозаҚұспанова** (20.5. 1936, бұрынғы Фурманов ауданы, Қарасу ауылы) - қобызшы, еңбек ардагері (1985), ҚР халық ағарту ісінің озық қызметкері (1991). 

Құрманғазы атындағы Алматы консерваториясының ұлт аспаптар бөлімін тәмамдаған (1960). «Қазақ концертте (1960-66), консерваторияның жанындағы фольклорлық кабинетте (1966-1975) жұмыс істеген. Алматыда С.Прокофьев атындағы 3-музыка мектебінде алғаш қобыз класын ашқан (1975), Лұқпановтар ансамблінің мүшесі (1966-80). 

«Ықыластың қобызы» (А.,1999), «қобызға арналған хрестоматия» (А., 1998), «Сағыныш» (жеке дауысқа арналған әндер) (А., 1999) атты кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан тарихы
Білек ақын

**Білек ақын** (туған – өлген жылдары белгісіз) – 19 ғ-дың басында қазіргі Жаңақала ауданы жеріндегі Жиделі құмында өмір сүрген өнер иесі. Байұлы тайпасының қызылқұрт руынан, оның ерші тармағынан шыққан, күйші Құрмангазымен аталас. Ақынды «Соқыр Білек» деп те атаған. Себебі 11 жасында шешек ауруы салдарынан суқараңғы болып қалған. Ақындық енері де осы жасында дарыған дейді. Білек ақынның шығармалары Жаңақала, әсіресе Қамыс-Самар өңіріне кең тараған. «Алдыңда мұңын шағып Білек отыр, Тәңірден екі көзін тілеп отыр. Шамшырақ - екі көзден айырылғасын, Білегің осы күні жүдеп отыр» деген сияқты қайғы-мұңға толы өлендері ұрпақтан-ұрпаққа тарап келеді. Білек ақынның өлеңдері, айтыстары, толғаулары, жоқтаулары Қазақстан ҒА Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы.
## Дереккөздер
Аэро сүзгілер

**Аэро сүзгілер** - шлак, кокс, қатты текті шағылдар және т.б. материалдармен толтырылатын резервуар түріндегі биологиялық фильтр. Олардың ішіне ауа енгізіледі (аэрация процесі). Осыған байланысты ағыс суларының тотығуы тез жүреді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Ариллус

thumb|right
**Ариллус** ( жамылғы) қапшық немесе қалақ тәрізді тұқымды орай орналасқан бірақ онымен біріге тұтаспайтын жамылғы көбінесе кейбір жалаңаш тұқымдылар мен жабық тұқымдыларда кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ботаника
Орда қазақ театры

**Орда қазақ театры**, 1918 жылы «Жігер» атты жергілікті жастар ұйымының бастауымен құрылды. Қазақ труппасына сол
кездегі Бөкей губерниясы ішкі істер халкомы, алғашқы қазақ драматургі И .Меңдіханов жетекшілік етті.
Олар 1918-19 ж. Халық шығармашылық үйінің сахнасында Меңдіхановтың «Малдыбай»,
«Үйшік-үйшік», «Тамырлар»,
«Байғұстар» атты пьесаларын қойды. Сондай-ақ осы кезде
Ордада орыс және татар көркемөнерпаздарының драма тобы да
өнер көрсеткен.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Бірқазан (көл)

**Бірқазан** — Жалтыр көлінің батысында, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданының Қисыққамыс ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 4,51 км2, ұзындығы 5,7 км, ені 1,4 км, жағалауының ұзындығы 13,9 км. Жағалауы жайпақ, қамыс, құрақ ескен. Негізінен жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Суы кермек татиды. Көктем айларында Көшім өзені суының есебінен аумағы үлкейеді. Жыл бойы көлде су болады. Қарашада қатып, сәуірдің ортасында мұзынан арылады. Жағалауы шабындық. Көлде балық бар, қамыс-құрағында құстар ұялайды.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы көлдері‎
Травма

**Травма** (греч. *Тrаumа* -  жарақат) - Сыртқы әсердің нәтижесінде тканьдердің (органдардың) бүтіндігі мен функциясының бұзылуы. 
## Дереккөздер


Жарақат

Санат:Медицина
Санат:Патология
Құтқарушы Иса храмы (Орал)

**Құткарушы Иса храмы** - христиандардың Орал қаласындағы ғибадат орны. Жайық казак-орыстарының әскери жорықтарға Ресей армиясымен бірге қатысқанына 300 жыл (1591-1891) толуына байланысты салынған храм (жоба авторы —В.Н.Чагин, архитектор — Железнов пен Тэц). Храмның іргесі 1891 жылы қаланып, құрылысы 1907 жылы аяқталған. Қоғамдық негізде жиналған қаражатқа салынды. Ол 15-18 ғасырдағы жаңа мәскеулік архитектуралық әдібі бойынша тұрғызылды. 1982 жылға дейін храм үйіне жергілікті музей орналасты, қазіргі кезде ол діни қоғамға берілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан тарихы
Аэротенк-ығыстырғыш

**Аэротенк-ығыстырғыш** - ағынды су мен белсенді лай коридордың бір жақ басына шоғырлана енгізіліп, оның қарама-қарсы жақ басынан да сол сияқты атқылай шығарылатын аэротенк.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Орда геоботаникалық қорықшасы

**Орда геоботаникалық қорықшасы** - 1989 ж.
жергілікті қамқорлыққа алынған табиғи аймақ. Ол Жасқұс
шағылынан Орда ауданындағы
Нарын құмның сілемдерін қамтитын 16,4 мың км 2 аумақты
алып жатыр. Мұнда әр алуан
жусан, бидайық, ақ селеу,
қияқ, сүттіген, ши, ебелек, т.б.
шөп өседі.

Сортаң жерлерде алабота, бұйырғын, қара жусан
кездеседі. Саршұнақ, алақоржын, қосаяқ, жертесер тышқан,
түлкі, күзен, т.б. жан-жануарлар, құстардан дала бүркіті, үкі,
лашын, торғай түрлері бар. Жазықта киік үйірлері жиі ұшырасады. Осы өңірдегі құм көшкінін тоқтату мақсатында
1890 ж. құрылған Орда орман шаруашылығы алқаптарында
қарағай шоқтары, ақ қайындар мен емен ағаштары өседі.

1989 жылы жергілікті қамқорлыққа алынған табиғи аймақ. Ол Жасқұс шатқалынан Орда ауданындағы Нарын құмның сілемдерін қамтитын 16,4 мың шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Нарынның көп бөлігінде биіктігі 10 м, орталық бөлігінде 15-17 м-ге жететін бөлек-бөлек жоталар, кей жерлерінде жекелеген тізбектердің ені мен ашық жерлер2 шақырымнан 10 шақырымға дейінгі созылған.
Бұл өңірдің өсімдіктер дүниесі ерекше, себебі бұл өңірдің өсімдіктері зерттеушілердің бірнеше ұрпақтарын, оның ішінде П.С.Палласты таң қалдырған. Қазір аймақта өсімдіктер дүниесінің 70 түрі кездеседі, олардың көпшілігі тек құмда ғана өсетін және осы жерге бейімделген.  Жылжымайтын құмдарда әртүрлі дәнді, ақ жусанды құрама өсімдіктер, бидайық, ақ селеу, қияқ, сүттіген, ши, ебелек, Беккер сұлысына ұласады. Ал құмдарды тақыршықтарда өсімдіктер сирейді де, масақтар мен құмаршықтар, құмды жусандар, торқанаттар көзге түседі. 
Осы өңірдің табиғат жағдайы, шөл жердің жағдайына қарай мұндағы жануарлар дүниесі негізінен сүтқоректілердің мекендеуімен ерекшеленеді. Кең таралғандары саршұнақ, дала алақоржыны, қосаяқ, жер тесерлер мен құмтышқаны.  Кеміргіштерден түлкі, дала күзені, т.б. жан-жануарлар, құстардан дала бүркіті, үкі, лашын, торғай түрлері бар. Жазықта киік үйірлері жиі ұшырасады. Мұратсай өзенінің қиылысында суда жүзетін құстар мен су төңірегінде мекендейтін құстар кездеседі.

## Дереккөздер
Түрше

**Түрше** (subspecies) - өсімдікдер мен жануарлардың таксономиялық категориясы. Бұл түрдің географиялық жағынан жекелеген популяциялардың жиынтығы. Олардың көпшілік осы түрге жататын басқа популяциялардың даралықтардан бір немесе бірнеше белгілер, (әдетте морфологиялық) бойынша ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жырақұдық

**Жырақұдық** — Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданы, Қособа ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жымпиты ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 24 км-дей жерде, Өлеңтінің сол саласы - Жырақұдық өзенінің жағалауында, жусан аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптер өскен сортаңдау ақшыл қоңыр топырақты құрғақ далада орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 926 адам (450 ер адам және 476 әйел адам) болса, 2009 жылы 678 адамды (351 ер адам және 327 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 422 адамды (220 ер адам және 202 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы «Қособа» қой өсіру кеңшары ретінде қаланды. Кеңшар негізінде 1997 жылдан Жырақұдықта және округтегі Қособа ауылында серіктестік және 64 шаруа қожалығы құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта, орталау мектептер, мәдениет үйі, клуб, дәрігерлік амбулатория және фельдшерлік пункттер бар. Тұрғыңдары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы елді мекендері
Байпас

**Байпас** - тасымалданатын затты (сұйықты, газды) негізгі құбырдан бұруға және оны осы кұбырға қайтадан қосуға арналған тиек арматуралы айналма құбыр.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Былғары зауыты

**Былғары зауыты**, Р.С. 3емлячка атындағы — облыстық былғары дайындау кәсіпорны. 1941 ж. Оралға Мәскеуден көшірілген. 1941 ж. зауытта 50 адам жұмыс істесе, қазір уақытта 614 адам жұмыс жасайды. Ірі қара, ұсақ мал және аң терісін өңдеп, хромдалған былғары тауарларын шығарады.
## Дереккөздер
Трансверзит

**Трансверзит** (*Тrапsvеrsіtіs* - көлденең бунақты тоқ ішектің қабынуы) — трансверзит. Көлденең бунақты тоқ ішектің қабынуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Мұхамедия Жұмағалиев

**Мұхамедия Жұмағалиев** - 1950 жылы 11 қарашада Көкшетау облысы, Чистополь ауданына (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Ғ.Мүсірепов ауданы) қарасты «Жаркөл» кеңшарының «Теңдік» ауылында туған.

Көкшетау қаласындағы облыстық мектеп-интернатты 1968 жылы бітірген. Сол жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетіне оқуға түсіп, оны 1974 жылы тамамдаған.

Еңбек жолын бұрынғы Көкшетау облыстық «Көкшетау правдасы» газетінде кіші әдеби қызметкер болып бастаған.

1974 жылдың қазан айынан бастап, 1988 жылдың қазан айына дейін республикалық «Жазушы» баспасының көркем аударма, поэзия редакцияларында кіші редактор, редактор, аға редактор болып қызмет істеген. Бүдан кейін Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясында аға ғылыми редактор, ғылыми және әдеби бақылау редакциясының жетекші маманы, Қазақстан Республикасы Экология және биоресурстар министрлігінің Орман шаруашылығы комитетінде бас маман-аудармашы, «Өнер», «Балауса» баспаларында редактор, аға редактор қызметтерін атқарды.

2006 жылдан бері «Жулдыз» журналы поэзия бөлімінің меңгерушісі.
	
## Шығармашылығы
Тырнақалды өлеңі «Тың өлкесі» газетінде 1965 жылы жарық көрді. Одан кейін өлеңдері республикалық «Қазақ әдебиеті», «Қазақстан пионері» (қазіргі «Улан») газеттерінде, «Қазақстан әйелдері» журналында жариялана бастады. «Сырымды айтам» атты тұңғыш жыр жинағы «Жалын» баспасынан 1977 жылы басылып шықты. Одан бергі уақыт аралығында ойға тарта өлеңдер жинағы оқырмандар қолына тиді.

Көркем аударма саласында да жемісті еңбек етіп келеді. Армян балалар жазушысы Хажак Гюльназарянның «Нағыз саяхатшылар» атты әңгімелер кітабын («Жалын», 1982), төрт суретті кітаптан тұратын орыс ертегілерін («Асыл кітап», 2009), орыс ақындары Леонид Кривощеков, Валерий Антонов, ұйғыр ақыны Абдулһай Рози, корей ақыны Мен Ден Үк өлеңдерін қазақ тілше аударды. Сондай-ақ орыс, эстон, қарақалпақ поэзиясы антологияларын тәржімалауға қатысты. Өзінің бірқатар өлеңдері жас ақындардың орыс тілінде жарық көрген ұжымдық жинағына (Разбег. «Жалын», 1986) енді. «Деген екен», «Майдан әзілдері», т.б. жинақтарды қүрастырған.

Ашхабад қаласында өткен туысқан республикалар жас ақындарының Бүкілодақтық VIII фестиваліне қатысқан.
*Сырымды айтам. Өлеңдер. А., «Жалын», 1977; 
*Гүлдәурен. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1981; 
*Қанатым. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1983; 
*Сағыныш саздары. Өлеңдер. А., «Өнер», 1995; 
*Сәлем айт Көкшетаудың білігіне. Өлеңдер. А., «Әл-Фараби», 1999; 
*Бақыты үшін басқаның. Өлеңдер. А., «Балауса», 2000; 
*Жанымның жапырағы. Өлеңдер. А., «Жас Ұлан и К», 2004; 
*Жүректен жаңғырықтар. Өлеңдер. А., «РИИЦ Азия», 2006; 
*Бір сабақ гүл. Өмірнама, өлеңдер. А., «Асем-Систем», 2008.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Көкшетау облысы
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Ғабит Мүсірепов ауданында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Орда қыздар училищесі

**Орда қыздар училищесі** — 1883 ж. жергілікті қыз балаларға арнаулы-орта білім беру мақсатында Орда қаласында ашылған оқу орны. Арнайы бөлінген 2150 сом қаржыға мектеп
үйі сатып алынған, сондай-ақ
оқу орнының қажетіне жарату
үшін жыл сайын қазынадан
2555 сом ақша жұмсалған. Мектеп жанынан 20 орындық жатақхана-интернат ашылған.
Мектепке алғашқы жылы 22 шәкірт қабылданған, оның 7-і
қазақ, 15-і орыс қыздары.

1890 ж. 12 шілдеде мектеп үйі өртеніп кеткен.

1891 ж. 2854 сом 48 тиынға жаңа мектеп үйі салынады.

1894-95 оқу жылында мұнда 14 қазақ қызы оқыған.

1911 ж. 1 қыркүйекте Ордада екінші бастауыш қыздар мектебі ашылды. Оның жанында 10
орындық интернат болды. Алғашқы жылы оған 3 қазақ,
1 татар, 16 орыс қызы оқуға
келді. Осы оқу орнында қоғам
қайраткері А.Оразбаева мен
инженер-металлург Мәдина Бегалиева және т.б. жұртшылыққа танымал тұлғалар білім
алған.

## Дереккөздер
Кеңейткіш бак

**Кеңейткіш бак** - судың ең жоғарғы жұмыстық температурасына дейін қызғанда пайда болатын артық келетін қабылдауға арналған сумен жылытудың тұйық жүйесіндегі резервуар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Артемия

**Артемия** () – желбезекаяқтылар отрядының шаянтәрізділері. Ұзындығы 0,8-1 см. Антенуласы жіп тәрізді еркектерінің антенасы ұстау мүшесіне айналған. Онымен еркектері шағылысу кезінде ұрғашыларын ұстайды. Жұмыртқа қабы біреу. Судың тұздылығына қарай құрсағының ұшындағы ашаның өсінділерінің (типтерінің) ұзындығы өзгеріп тұрады. Тұщы суда ұзарады. Шөлді, шөлейт аймақтарда, теңіз жайылма суларында– су тұздылығының 40-тан 230% аралығында тіршілік етеді. Арнайы заводтарда өсіріп балыққа азық ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Желбезекаяқты шаянтәрізділер
Құтқожа

**Құтқожа** (туған - өлген жылы белгісіз) – 20 ғасырда Қаратөбе ауданы жерінде өмір сүрген белгілі сынықшы. Көп жылдар ұжымшарда мал бағып, еңбек еткен. Уатылып қалған сүйектерді орын-орнына түсіріп, бітістіріп жіберетін қасиеті болған. Сынықшылық қасиеті оның балалары Ислам мен Зинекешке қонған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан тарихы
Отарәлі Бүркітов

**Бүркітов Отарәлі** (13.10.1954 жылы туған, Қаратөбе ауданы) - тілші- ғалым, филология ғылыми кандидаты (1995), доцент (1997). Орал педагогика институтын (1979), ҚазМУ-дің аспирантурасын (1985) бігірген. Орал педагогика институттында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1989-93), факультет деканы (1993-95), Батыс Қазақстан Гуманитарлық Университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры (1996- 99) қызметтерін атқарған. 1999- 2001 ж. әл-Фараби атындағы, ҚазМУ-дің аға ғылыми қызметкері. Қазір Батыс Қазақстан гуманит. академиясының оқу және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры. Ғылыми жұмыстары қазақ тілінің тарихы, теориясы, стилистикасы, қазіргі қазақ көркем шығармаларының тілі, түркітану мәселелерін зерттеуге арналған. Бүркітов — алғашқы қазақ тіл білімі өкілдерінің бірі, көрнекті ғалым Қ.Жұбанов ілімін республикалық деңгейде насихаттаушы, 80-ге жуық ғылыми еңбек авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Сәт бейіті

**Сәт бейіті** - 19 ғ.-дың соңы мен 20 ғ. басында салынған қорым. Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы Ақкөл ауылынан («Жетікөл» кеңшарының 1-фермасы) оңтүстікке қарай 12 км жерде.

Молалардың көпшілігі сазбалшықтан соқпа тәсілмен салынған, олардың біреуінің қасындағы 1848 жылғы оймыш құлпытас сақталған.

Әсіресе мұндағы палуан Сәт Қалдыбайұлының кесенесі ерекше назар аудартады. Бейіттің оң қапталы толықтай қираған.
Сақталып қалған солтүстік қабырғасы мен оған ұласатын бөліктеріне қарап, тамның тік бұрыш шаршы пішінінде, маңдайы оңтүстікке қарата салынғанын байқауға болады.

Ішкі бұрыштары 2 м-дей биіктік шамасында ағашпен қиюластыра өрілген. Бұл бейітке жерленген адам — байбақты руынан шыққан Даттың немересі, Сәт палуан туралы ел арасында аңыз көп. Батыс Қазақстан өңірінің қазақтары әлі күнге дейін ауыр нәрсені көтерерде «Иә, Сәт!» деп оның есімін ауызға алып, әруағына сыйынады.

## Дереккөздер


Санат:Ескерткіштер
Тынығу ресурстары

**Тынығу ресурстары** (Рекреационные ресурсы) — адамдардың демалуы үшін, яғни халықтың деңсаулығы мен еңбекке қабілеттілігін қалпына келтіруде және сақтауда пайдаланылатын табиғи ресурстар мен мәдени мұралардың болігі. Тынығу ресурстарына қорғаудағы табиғи аумақтар (қорықтар мен ұлттық саябақтар, табиғи саябақтар, қаумалдар, табиғи ескерткіштер, дендрологиялық саябақтар мен ботаникалық бақтар), емдеу-сауықтыру орындары мен курорттар, мұражай- қорықтар, саябақтар, жасыл белдемдер, экопарктер, көптеген су қоймалар, бір топ ормандары және тағы басқа аумақтар кіреді.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Курорттық ауру

**Курорттық ауру** (Курортная болезнь; , *kur* — емделу, *ort* — орын) — 
# курорттан келгеннен кейін адамның дем алған орнына қарағанда дағдылы, қолайсыз тіршілік жағдайына бейімделе алмау салдарынан туындайтын ауру; 
# дем алу орнында адамдардың көп жиналу салдарынан болатын ауру.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жастық тәріздес өсімдіктер

нобай|200px|Сылбыршөп
**Жастық тәріздес өсімдіктер** — көпжылдық шөптесін, сирек жартылай сүректенген өсімдіктер. Әдетте мәңгі жасыл, айқын көрінетін басты діңі болмайды, тығыз және өте көп бұтақтанатын өркендері болады. Өркендердің ұзындыққа өсу өте шектелген, бұл ортақ кесілген сияқты беттің, жастықтық түзілуіне әсеркеледі. Жастық тәрізді өсімдіктер өте қолайсыз климаттық және топырақ жағдайлары бар белдемдерде, ашық мекен ету орындарда, тундрада, биік тауларда, суық шөлдерде, мұхиттық жағалауларда таралған. Диаметрі бірнеше метр, биіктігі бірнеше сантиметрлерден 1 метрге дейін болады. Раункиер бойынша тіршілік формасы — хамефиттер.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Бұлдырты мектебі

**Бұлдырты мектебі** - Сырым ауданындағы байырғы білім ошақтарының бірі. Ол 1923 —24 ж. «Коммуна мектебі» аталған. Мектепті ашуға Бұлдырты болысының төрағасы Г. Ахметов көп еңбек сіңірген. Бұл мектеп 1935-36 ж. Бұлдырты орталау мектебі, ал 1937-38 оқуж. орта мектеп болып қайта құрылды. Осы кезге дейін бітіргендер арасында есімдері елге танымал ғалымдар (К.Ахметов, О.Хабиев, Ч.Мусин, т.б.), мұғалімдер, дәрігерлер, агроновдар, инженерлер көп шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:Білім мекемелері
Физикалық-географиялық белдеулер

**Физикалық-географиялық белдеулер**, табиғи белдеулер, географиялық белдеулер — физикалық-географиялық аудандастырудың жоғары таксономиялық бірліктері, жылу теңдестігі бойынша азды-көпті ұқсас бірнеше географиялық ауданнан құралады. 

В.В.Докучаевтің "жаратылыстық" тарихи аймақтар ұғымына белгілі бір шамада сәйкеседі. Әрбір белдеуге жылулық теңдестіктің көрсеткіштері, ауа массалары айналымының ортақ ерекшеліктері, заттектер айналымының жылдамдығы мен мөлшерлері, топырақ пен өсімдік жамылғысының құрамы, жануарлар дүниесі тән. Арктикалық, субарктикалық, екі (Солтүстік және Оңтүстік жартышарларда) қоңыржай, екі субтропиктік, екі тропиктік, субантарктикалық және антарктикалық белдеулер болып сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Географиялық белдеулер
Святынин Алексей Михайлович

**Алексей Михайлович Святынин ** — жазушы, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. Кәсіптік техникалық училищені бітіргеннен кейін К.Е.Ворошилов атындағы машина жасау зауытында («**Зенит**» зауыты) қызмет істеген.

Алғашқы шығармалары «**Простор**» журналы бетінде жарық
көрді. «**За днем грядущим**» жинағында «**Ошибка**», «**Люди, человек**» (1978) әңгімелері, «**Лично ответственен**» романы жарияланды. «**Завод**» (1979), «**Пробный камень**» (1984) кітаптары жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сәтіғали Құтқожин

**Сәтіғали Құтқожин** (1888 жыл, Ақжайық ауданы, 4-ауылы — 14.9.1937 жыл, Ақтөбе қаласы) — саяси қуғын-сүргін құрбаны, қазақтың белгілі ғалым қызы Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздықтың әкесі. 

## Өмірбаяны
* Жергілікті орыс-казак училищесін бітірген. 
* 1920 жылдан бастап Ақтөбе облысы Ойыл, Темір, Байғанин, Арал (Қызылорда) ауданы почта-телеграф бөлімдерінде басқарма бастығы болып қызмет атқарған. 
* 1937 жылы 10 қыркүйекте Ақтөбе облысы Темір ауданы байланыс бөлімі бастығы боп тұрған кезінде жалған айыппен тұтқындалып, 14 қыркүйекте Ақтөбеде атылған. 
* Ақтөбеде облыстық соты Президиумының 1956 жылғы қаулысымен ақталды.

## Дереккөздер


Санат:1888 жылы туғандар
Санат:Ақжайық ауданында туғандар
Санат:14 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақтөбеде қайтыс болғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Табан рефлексі

** Табан рефлексі**  - табанды қытықтаса, табан және башпайлар бүгіледі. Ол жұлын рефлексіне жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Орда мәдениет бағы

**Орда мәдениет бағы** - Батыс Қазақстан облысы Орда ауданы аудандық мәдениет үйі жанындағы мәдени демалыс орны. 1982 ж. қараша айында ашылды. Демалыс бағында түрлі мәдени шаралар өткізіледі. Бақ тек жазғы маусымдық кезеңде (мамыр-қыркүйек айларында) ғана жұмыс істейді. Сонымен қатар түрлі ойын автоматтары, «Березка», «Ветерок», «Колокольчию» атты аттракциондары бар.

## Дереккөздер
Трансплантат

**Трансплантат** (*Тrаnsрlаntаtum* - алмастырып салу) - Ұлпа немесе мүше бөлшегін ауыстыру мақсатында жасалатын операцияда қолданатын материалдар. Трансплантат - түсіп қалуы /үйлесімсіздік/ иммунды қабынумен байланысты. Трансплантат донорлық /тірі/ және өлі организм болуы мүмкін. Өзі тектес - аутотрансплантат, өзге тектес - гетеротрансплантат.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Моносиллабизм

**Моносиллабизм** (- бір + - буын)- кейбір тілдерде бір буынды сөздердің басым болуы. Әдетте көп тонды екпінмен және сөйлемдегі сөздердің тұрақты орын тәртібімен үйлеседі. Моносиллабизм көптеген қытай-тибет тілдеріне тән. 
## Дереккөздер

 

Санат:Лингвистикалық типология
Суыққанды жануарлар

**Суыққанды немесе пойкилотермді жануарлар** — олардың дене жылылығы тұрақсыз, сыртқы ортаға тығыз байланысты өзгеріп отырады. Мысалы бауырымен жорғалайтындар. Қыста суық қанды жануарлар дене температурасының айтарлықтай төмендеуіне байланысты торпорлық күйге түседі.

## Физиологиялық сипаттамасы
Суық қанды жануарларда терморегуляция механизмі жетілмеген, бұл гомеотермді жануарларға қарағанда шамамен 20-30 есе баяу жүретін зат алмасу деңгейінің төмендеуімен және олардың жүйке жүйесінің ерекшеліктерімен түсіндіріледі. Дене температурасы әдетте қоршаған орта температурасынан 1-2 °C жоғары немесе оған тең. Температураның жоғарылауы күннің жылуын, қызған беттерден жылуды сіңіру (мінез-құлық терморегуляциясы) немесе бұлшықет белсенділігі нәтижесінде пайда болады.Сыртқы температура қолайлы диапазоннан (оңтайлы) асып кеткенде, суық қанды жануарлар анабиоз күйіне ену арқылы әрекет етеді және энергия шығындарының төмендеуіне байланысты температуралық стрессті бастан кешіреді.Пойкилотермді жануарлардың негізгі кемшілігі - оптималдыдан төмен температурада жануарлардың баяулығы.

## Дереккөздер

Санат:Биология
Орда мешіттері

**Орда мешіттері** - жергілікті халықтың діни рәсімдер
өткізіп, ғибадат ететін орны.
Оның ғимараты еуропалық архитектуралық үлгісімен бой көтеріп, есік алдына 6 колонналы шағын терасса тұрғызылған. Ортадағы екі
колонна тұсынан ішке кіретін
есік орнатылған. Терассаның
ортаңғы төрт колоннасың ұзындығымен қамтитын 5 сатылы баспалдағы болған. Мешіт үйінің шатыры жасыл түсті қаңылтырмен қапталып, оның дәл ортасынан азан шақыратын биік,
күмбезді мұнара шығарылған.
Мұнара жалпақ, 4 бұрышты төменгі және 6 қырлы, жіңішкелеу жоғарғы бөліктерден тұрды. Оның төбесін 6 колонналы
жасыл түсті күмбез көмкеріп,
оның ұшарбасына алтындалған жарты Ай қадалған. Мешіт үйінің екі үлкен бөлмесі болған,
1888 ж.

Ордада бұрынғы хан
мешітінің орнына екінші
мешіт тұрғызылған. Оны жергілікті тұрғындар «қазақ мешіті»
деп атаған. Бөренеден қиып салынған бұл ғимараттың ұзындығы 60
м, ені 20 м, биіктігі (мұнарасына қадаған жарты ай кескінін қоса
есептегенде) 25 м. Оның намаз оқушыларға арналған 1 үлкен бөлмесі және имам үшін бөлінген шағын құжырасы болған.
1920 ж. жергілікті Кеңес өкіметті мешітті жауып, мектеп үйіне
айналдырған.

1931 ж. оның биік
мұнарасы мен ай белгісін «қызыл белсенділер» құлатып тастаған. Ұлы Отан соғысы жылдары ол босқындар жатақханасы, кейін Пионерлер үйі, орта мектептің спорт залы ретінде
пайдаланылды. 1969 ж. күрделі
жөндеу барысында ол белгісіз
жағдайда өртеніп кетті. Сонымен
бірге Ордада 1895 ж. салынған
«татар мешіті» де болған. Ол 1935
ж. өртеніп кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мешіттері
Тырбықтоғай

**Тырбықтоғай** (Ерник) - туңдрада, биік тауларда, батпақтарда таралған тырбық немесе жатаған бұталар қауымдастығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Сейіл Түркебайұлы

**Сейіл Түркебайұлы** — батыр, қолбасшы.

Алшын тайпасының байұлынан тарайтын алаша руының қарабура бөлімінен шыққан. Патшалық Ресей үкіметінің қазақ даласын отарлау жөніндегі 1869 жылы жаңа әкімшілік ережесін енгізуге
қарсы шығып, Орал, Торғай облыстарын мекендегін Алшын, жетіру тайпаларының патшалық Ресейге қарсы көтерілісін басқарған.
Көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін қолға түсіп, ұлы екеуі абақтыға қамалған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Филоценогенез

**Филоценогенез** - тіршілік етіп жатқан түрлердің жойылып, жаңа түрлердің пайда болуы мен қалыптасуы нәтижесінде экожүйенің (биогеоценоздық жамылғының) аумақтық жиынтығының эндогендік дамуы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Орда музейінің ғимараты

**Орда музейінің ғимараты** — архитектуралық ескерткіш. 1867 ж. салынған. 1952
ж. Орда ауданы таратылғанға дейін
мемлекеттік банк («Қазына үйі») болды. 1969 ж. Орда тарихи-революция музейіне берілді.
## Дереккөздер
Бумакөл

**Бумакөл** — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Бумакөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 30 км-дей жерде, Жайықтың сол саласы - Шыңғырлау (Утва) өзенінің оң жағалауында, өзімен аттас көлдің жағалауындағы әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен қызылқоңыр топырақты орманды дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 773 адам (372 ер адам және 401 әйел адам) болса, 2009 жылы 714 адамды (355 ер адам және 359 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 619 адамды (306 ер адам және 313 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы Тельман атындағы астық өсіру кеңшары ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Бумакөлде және округтегі Облавка және Утвинка ауылдарында 2 серіктестік пен 2 шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта, негізгі және бастауыш мектептер, мәдениет үйі, клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория мен 2 фельдшерлік пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы елді мекендері
Курорттық орман

thumb
**Курорттық орман** (*Курортный лес*) — курорт, санаторий және т.б. емдеу-сауықтыру мекемелеріпің маңайынан адамдардың емделуі мен дем алуына қолайлы жағдай жасау мақсатымен бөлінген бірінші топ ормандары.
## Дереккөздер


Санат:Емделу
Санат:Табиғатты қорғау
Шолпан Батырқызы Қыдырниязова

**Шолпан Батырқызы Қыдырниязова** (6.5.1949 жыл, Қаратөбе ауданы Қаракөл ауылы – 8 наурыз 2025, Орал қаласы) — айтыс ақыны. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1980). 
* Алғаш рет 17 жасында айтысқа түскен. 
* 1971 жылы Орал педогогикалық институтының филология факультетін бітірген. 
* 1980 жылы Қазақ КСР-інің 60 жылдық тойында белгілі халық ақыны Манап Көкеновпен сайысқа түсіп, 1-орынды жеңіп алды. 
* Қаратөбе ауданында Шолпанның ақындық тәжірибесінен сабақ алған жас ақындар Ш. Қыдырниязова тобы қалыптасты. 
* Қазір «Тахат 376» ААҚ-ның кадрлар бөлімінің бастығы.

## Дереккөздер

Санат:6 мамырда туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Қаратөбе ауданында туғандар
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Барботаж

**Барботаж** - көпіршік, көбік және бүркіншіктер, бөлек ағыстардың шығуымен сұйық қабаты арқылы газдың ауысу үрдісі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Топырақ балансы

**Топырақ балансы** — бір құрылыс алаңы не жер алқабы учаскесінің шектеріндегі оймалар мен үйінділердің жер массалары көлемдерінің ара катынасы. Топырақ балансы жоба негізінде есеп жолымен анықталады және территорияда тік тегістеу жұмыстарын өндіргенде қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Көру аймағы

**Көру аймағы** - бір жерге тесіле қарап тұрғанда, ол жерден басқа, оң және сол жағындағы жерлерді де қамти көріп тұрады. Тік қарамаса да белгілі бір жердегі нәрсені көріп-сезіп тұру, көру аймағына жатады. Оны периметр деген кұралмен анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Павел Романович Букаткин

**Павел Романович Букаткин** (1923 жылы туған, Орал қаласы) — тарихшы, өлкетанушы. Орал педагогика институтын бітірген. Сонда оқытушы, доцент. 3 монографиясы жарық көрген. Әсіресе «Западно-Казахстанская обласгь — ближный тыл Сталинградского фронта» (Орал, 1993), «От Уральска до Эльби и Праги» (Орал, 1994) кітаптарында облыс тарихына қатысты құнды деректер мол.
## Дереккөздер
Билингва

**Билингва** ( — «екеу»,  — тіл) - параллель аударма, қолданбалы лингвистикалық дешифлаудың (шифрды жай жазуға айналдырудың) зерттеу объектісі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Орда су құбыры

**Орда су құбыры** - Бөкей ордасы және Жәнібек аудандарының елді мекендерін ауыз
сумен қамтамасыз ету мақсатында салынған құрылыс. Ол
жерасты суын тартуға арналған,
Сейітқали ауылы маңында орналасқан 10 скважинадан тұрады,
олардың екеуі әлі резервтегі су көздері саналады. Құбыр құрылысы 1986 ж. басталып, алғашқы кешендері 1993 ж. соңында
пайдалануға берілді. 1997 ж.
құрылыс жұмыстары толық
аяқталып, тәулігіне 3460 м3 су
айдады. Құбыр бойында 9 елді
мекен бар, оларда 21,0 мың халық тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан су құбырлары
Құм төбелер

**Құм төбелер** - құм төбелер төгілімі, желмен ескендер және өспей бекітілгендер; шөл далалардың және жартылай шөл далалардың қозғалмалы қалпы.

#### 



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Трихофития

thumb|right|200pxТрихофития (Тrісһорһуtіа) - Шаш пен тырнақтардың гриб тудыратын ауруы. 
## Дереккөздер


Санат:Таз аурулар
Мифтах Қуанышқалиұлы Жантикин

**Мифтах Қуанышқалиұлы Жантикин** (14.3.1925, Бөкей ордасы ауданы, Жиекқұм а. — 24.12.1992, Алматы) — журналист, аудармашы. 
* 1938 ж. Жиекқұмдағы 7 жылдық мектепті бітірген.
* 1941 ж. майданға аттанған ағасы Масин Темір Жантекеұлының орнын басып, отбасына көмектесу үшін Орда ауданы «Осоавиахим» кеңесіне жұмысқа орналасты.
* 1943 ж. өз тілегі бойынша әскер қатарына алынып, Уфа жаяу әскер учщесінде оқыңы. 4-оқу бригадасының 138-мергендер полкінің құрамында соғысқа кірісіп, Украина, Молдова, Польша жерлерін азат етуге қатысты.
* 1946 ж. ақпанда денсаулығына байланысты әскери қызметтен босап, туған жері Ордаға оралып, ауданы* «Жаңа жол»* газетінің жауапты хатшысы, кейін редакторы болады.
* 1948-50 ж. республикалық жоғарғы партия мектебінде оқиды.
* 1950-52 ж. Батыс Қазақстан облысы *«Екпінді құрылыс»* (қаз. *«Орал өңірі»*) газетінің бөлім меңгерушісі, облыстық партия комитетінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісінің орынбасары.
* 1952 ж. Қазақстан КП ОК-тіңде, Алматы облысы газетінің «Үгітші блокноты» журналының редакцияларында, сондай-ақ 1958-81 ж. Қазақ мемлекеттік баспасында, *«Социалистік Қазақстан»* (қаз. «Егемен Қазақстан») газетінде, Қазақ радиосында лауазымды қызметтер атқарды. республикалық дәрежедегі дербес зейнет демалысына шыққанға дейін Қазақ КСР үкіметі қаулылары жинағының бас редакторы болған. Жантикин «Жауынгерлік даңқ шежіресі» кітабында өзінің майдан жолы, қарулас достары, ержүрек қазақ жауынгерлері туралы әңгімелейді. Ол 3-дәрежелі Даңқ және Отан соғысы ордендерімен, бірнеше жауынгерлік медальмен марапатталған. Сонымен қатар П. Мальковтің *«Москва Кремлі комендантының жазбаларын»*, Ф. Селивановтың *«Панфиловшыларын»* және т.б. шығармаларды қазақшаға аударған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Айбатыр Самиғоллаұлы Сейтақ

**Айбатыр Самиғоллаұлы Сейтақ** — ақын, журналист, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (2001), Қазақстан журналистер одағының мүшесі. Қазақстан Президенті стипендиясының иегері (1999).

1984 жылы М.Горький атындағы (қазіргі Жәңгір хан) орта мектепті, 1989 жылы А.С.Пушкин атындағы Орал педагогика институтының (қазіргі М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан университеті) филология факультетін бітірген. 2006 жылы Орталық-Азия университетін тәмамдап, заңгер мамандығын алды.

## Еңбек өтілі
* 1989 - 1991 жылы Орал педагогикалық институтын бітірген соң, еңбек жолын Батыс Қазақстан облыстық телерадиокомитетінде бастап, режиссердің ассистенті, облыстық радио редакторы қызметін атқарды
* 1991-1997 жылы Қостанай облыстық телерадиокомпаниясының арнайы шақыруымен Қостанай қаласына қоныс аударып, теледидар редакторы болып жұмыс істеді. 
компаниясында қызмет істеді.
* 1997-2000 жылы Астанада «Сарыарқа» журналы Бас редакторы Н.Ораздың шақыруымен Ақмола қаласына көшіп келіп, аталған журналдың бас редакторының орынбасары болды. 
* 1998-2000 жж. «Жас Алаш» газетінің Астана қаласындағы меншікті тілшісі, Қазақ ақпарат агенттігінің тілшісі қызметтерін атқарды. 
* 2000 жылы 30 мамырда Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Аппаратына Баспасөз қызметінің консультанты болып қызметке кірісті. 
* 2012-2016 жж. ҚР Парламенті Мәжілісі Аппараты Редакциялау және аударма бөлімінің сектор меңгерушісі болды.
* 2016 жылдың 18 шілдесінен бастап Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінде қызмет істейді.

## Шығармашылығы
1993 жылдан Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. 2001 жылдан – Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. 1998 жылы Сәкен Сейфуллин атындағы кітапхана жанынан құрылған «Жас қалам» клубының алғашқы жетекшісі және ұйымдастырушысы.

Өлең жазуды 7 сыныпта бастаған. 1988 жылы «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газеті өткізген «Жыр-жарыс» бәйгесінің жүлдегері, 1990 жылы Жұбан Молдағалиевтің 70 жылдығына арналған мүшайраның жеңімпазы. 1993 жылы Бұқар жыраудың 325 жылдығындағы мүшайрада үшінші орынды иеленген. 1996 және 2000 жылдары «Сорос-Қазақстан» халықаралық қоры ұйымдастырған ақындар байқауының лауреаты. 1999 жылы Қазақстан Жазушылар одағының ұсынуымен ҚР Президентінің стипендиясына ие болды. 

Өлендері бірнеше жыр топтамаларына енген. «Ғұмырнама» – алғашқы жыр жинағы (1997 ж. «Жазушы» баспасы). Екінші кітабы – «Ай мен ару» («Жазушы» баспасы, 2004 ж.)

## Марапаттары
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» /2005ж./ 
* «Қазақстан Республикасының Парламентіне 10 жыл» /2006ж./
* «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» /2020ж./
* «Ерен еңбегі үшін» /2021ж./ медалдарымен марапатталған. 
* Қоғамдық «Бауыржан Момышұлы» Намыс медалінің иегері.

## Дереккөздер

Санат:Ақындар
Шашыратқыш бассейн

**Шашыратқыш бассейн** - жылу күші қондырғыларын, компрессорларды және т.б. пайдаланатын өнеркәсіп кәсіпорындарының сумен жабдықтау айналмалы жүйелерінде қолданылатын, айналып жүретін судың температурасын ауада шашыратып төмендететін қысым құбырларының жүйесі бар ашық резервуар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Тілекқабыл Тайшыбайұлы Бөлеев

**Тілекқабыл Тайшыбайұлы Бөлеев** (20.7.1937 жылы туған, Ақжайық ауданы Горячюш селосы) — еңбек ардагері. 1955 ж. Чапаев қазақ орта мектебін, 1960 ж. Алматы ауыл шаруашылығы институтын бітірген. Еңбек жолын «Тайпақ» кеңшарында тракторшылар бригадасының жетекшіісі ретінде бастаған ол бұрынғы Тайпақ (1960-69), Чапаев (1973-77), Жаңақала (1977-79), Қаратөбе (1979-88) аудандарының шаруашылық-партия саласында басшылық қызметте болды. 1991-97 ж. облыстық газ. шаруашылығы басқармасы бастығының орынбасары. Облыс экономикасы мен әлеуметтік-мәдени өмірін дамытуға үлес қосқан жергілікті басшы Бөлеев «Құрмет Белгісі», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.
## Дереккөздер
Ресейдің азиялық бөлігі

Ресей Орал тауларынан шығысқа қарай Тынық мұхитқа дейін 5000 км-ге созылады. Ресей аумағының Моңғолиямен және Қытаймен шекарасының елеулі бөлігін Яблоневый және Становой тәрізді таулы қыраттар алып жатыр. Ресейдің азиялық бөлігін географиялық жағынан төрт көлемді аймаққа бөлуге болады: оңтүстіктегі таулы облыстар, Батыс Сібір жазығы, Орта Сібір таулы үстірті және Ресейлік Қиыр Шығыс. Бұл аймақтардың барлығы өте көлемді, жер бедері ландшафты мен өсімдіктері бойынша да өте сан алуан. Онда адамдар қоныстанбаған дерлік орасан үлкен аумақтар көп. Сібірде дүние жүзіндегі аса ірі орман массивтері орналасқан. Сібірдің куатты өзендеріндегі су электр станциялары Ресейдегі бүкіл электр қуатының 80%-ын өндіреді. Әсіресе Ангара өзенінде СЭС-тер көп. Орал тауларынан шығысқа қарай Жер шарындағы ең үлкен жазықтықтардың бірі Батыс Сібір жазығы созылып жатыр.

## Батыс Сібір жазығы

Жазық батыстан шығысқа қарай шамамен 1900 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 2500 км-ге созылып, 3 млн км2 ауданды алып жатыр. Оның аумағының жартысынан көбі теңіз деңгейінен 100 м-ге жетер-жетпес тек оңтүстігі мен шығысында ғана 250 м-ден астам биіктікке көтеріледі. Жазықта дүние жүзіндегі ең көлемді батпақтар бар. Батыс Сібірден мұнай мен газдың 300-ден астам ірі кен орындары табылған. Ресейдің үлесіне дүние жүзінде табылған газ ресурстарының 33 пайызы мен оны өндірудің 28%-ы тиеді. Түмен облысындағы Нижневартовскіге таяу жердегі Самотлор кен орны — дүние жүзіндегі төрт мұнай алыбының бірі. Осында Түменде ең ірі газ кен орындары да ашылған. Осы жерден Ресейдің еуропалық бөлігін ғана емес, Орталық және Батыс Еуропаның көптеген елдерін газбен қамтамасыз ететін дүние жүзіндегі ең ұзын газ құбырлары басталады.

## Дереккөздер


Санат:Ресей географиясы
Жібек көлі

**Жібек** – Қалдығайты өзенінің сағасындағы көл.

## Географиялық орны
Қаратөбе ауданының оңтүстік-батысында, Үшана ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 4,66 км2, ұзындығы 3,9 км, ені 1,5 км, жағалауының ұзындығы 11,1 км. Негізінен, жауын-шашынмен және жерасты суымен толығады. Жағалауы жазық, орта түсында көлді екіге бөліп түрған түбек орналасқан. Оңда құстар ұялайды. Қарашада қатып, сәуірдің 2-жартысында мұзы түседі.

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы көлдері
Назалдану

**Назалдану** 
# таңдай шымылдығының түсуіне байланысты дыбыстардың мұрыннан шығарылуы нәтижесінде пайда болатын мұрын дыбыстары; 
# ауыз қуысынан шыққан дыбыстың мұрын дыбысына айналуы. (Фр. Дауыстылардың Н. Фр. (a) > (а)). 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Тоқтаусыздық

**Тоқтаусыздық** - жөндеудің еріктен тыс үзіліссіз кейбір уақыт ішінде және белгіленген тәртіпте бұйымның жұмыс кабілеттігін сақтау қасиеті.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс