open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сөз таптары

**Сөз таптары** () — өздеріне тән лексика-семантикалық, морфологиялық және синтаксистік ортақ белгілердің негізінде қалыптасқан категориялары бар сөз топтары. **Сөз таптары** үш түрлі белгісімен сипатталады: 
* **а)** Белгілі топқа жататын сөздердің семантикалық жағынан бірыңғайластығы (мысалы, зат есімге заттық атаулар, етістікке қимылдық атаулар жатады); 
* **ә)** Сөз түрлендіруші грамматикалық категорияларының ортақтығы; 
* **б)** Синтаксистік қызметінің ұқсастығы. Бірақ бұл үш белгі сөз таптарының бәрінен бірдей табыла бермейді. Мысалы, зат есім, етістіктен үш белгінің үшеуі де табылады, ал одағайға екінші (морфологиялық) белгі тән емес.

**Сөз таптарының** саны тілдерде бірдей емес. Мысалы, қазіргі орыс тілі грамматикасында **10 сөз табы**, ал қазақ тілінде **9 сөз табы** көрсетіліп жүр: 
# Зат есім
# Сын есім
# Сан есім
# Есімдік
# Етістік
# Үстеу
# Еліктеу сөздер
# Шылау 
# Одағай

Еліктеу сөздер қазақ тілінде бөлек сөз табы болса, орыс тілінде одағайлардың құрамына кіреді. Қазақ тілінде предлог жоқ, союз, частицы орыс тілінде бөлек сөз таптары, ал қазақ тілінде олар шылау сөзтабына біріктіріледі.

**Сөз таптары** толық мағыналы сөздер (зат есім, сын есім, етістік, үстеу) және көмекші сөздер (шылау, демеулік, частицы, артикль т.б.) болып табылады. Типологиялық тұрғыда есімдік пен сан есімді жеке сөзтабы ретінде қарастыру күмәнді деп есептеледі. Олар синтаксистік функциясы мен мағынасы жағынан әр текті және басқа сөз таптарына қатысты болып келеді. Кейбір тілдерде басқа сөз таптарының құрамында қаралады. Мысалы, үш, төрт есептік сан есімдері — зат есім-сан есімдер, үшінші, төртінші реттік сан есімдері сын есім-сан есім түрінде қаралады. Есімдік пен сан есім дәстүр бойынша толық мағыналы сөз таптарына жатқызылып жүр. Сөздерді тапқа бөлу мәселесі өте көне дәуірлерден басталады (Аристотель, т.б. грек ғалымдары, үнді ғалымдары Панини, Яска т.б.). Тіл білімінде сөз таптарын жіктеу мәселесі күні бүгінге дейін талас тудырып келеді. Оған байланысты проблемалар аз емес.

## Дереккөздер

Санат:Сөз таптары
Шәрбану Баттақова

**Баттақова Шәрбану** (1952 жылы туған) – еңбек гигиенасы мен медицинасы саласындағы маман, медицина ғылыми докторы (2002). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1975, қазіргі [[Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген соң осы университетте аға лаборант (1978–1983), Қазақстан ғылым академиясының Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1983–1990), 2002 жылдан лаборатория меңгерушісі болып жұмыс істейді. 2001 жылы «Нейрофизиологические механизмы формирования взаимоотношений центров спинного мозга при воздействии комплекса производственных факторов» деген тақырыпта докторантураның диссертациясын қорғады. Б. 120-дан астам ғылыми жарияланымның («Нейрофизиологические аспекты перестройки центров спинного мозга в условиях трудовой деятельности», 2000; «Клинико-функциональные изменения при сочетанной вибрационной болезни и вертоброгенной патологии», 2004) авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Корректура

**Корректура** ( – түзету, жақсарту) – баспа теріміндегі әріптік, сандық, белгілік, таңбалық, емлелік, полиграфиялық-техникалық қателерді тексеріп, түзету, жөндеу процесінің жиынтығы. Оған – баспа терімін түпнұсқамен салыстырып оқып, қателерден арылту, мәтіндердің тілдік, стильдік ұғымдылығына назар аудару, терминдерді, атауларды, қысқарған сөздерді бірыңғай жүйеге келтіру, тақырып, бөлім, тарауларының, суреттерге берілген түсініктеме мәтіндердің өз орындарына орналасуын қадағалау, баспасөз басылымдарының полиграфиялық-техникалық жағынан сауатты шығуына және дұрыс безендірілуіне көмектесу, т.б. жұмыстар жатады. Корректура баспаханалық Корректура, түпнұсқалық-макеттік басылым Корректурасы, баспалық Корректура және репродукциялық баспа қалыбының Корректурасы түрлеріне бөлінеді. Баспаханалық Корректурасы мен түпнұсқалық-макеттік басылым Корректурасына теру, беттеу, қалыптаудың барлық сатыларындағы терімдік қателерді жөндеу; баспалық Корректураға автордың, редактор мен техникалық редактордың түзету-жөндеулері; репродукциялық баспа қалыбының Корректурасына бірыңғай түсті немесе көп түсті бояулы көшірілімдерді түпнұсқамен салыстыру және оларға жазба көрсетулер (арнаулы таңбаларсыз) мен түзетулер (қалыптағы баспа элементін күшейту не әлсірету) енгізу жатады. Корректура жасау 4 сатылы ретпен гранка-көшірімде, көшірімдік бетте, тазартылған көшірімдік бетте және басылуға дайын болған көшірімдік бетте жүзеге асырылады. Табылған қателерді белгілеу үшін корректуралық таңбалар жүйесі қолданылады.

## Дереккөздер
Бектемісов Ә., Корректорға көмекші, А., 1951;
 
Ыдырысов Ә., Газетті безендіру сыры, А., 1973;
 
Белчиков И.Ф., Корректура наборных форм, М., 1967.

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том


Санат:Полиграфия
Заградов ауылдық округі

**Заградов ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Заградовка, Горное, Жамбыл, Тонкошуровка ауылдары кіреді. Орталығы – Заградовка ауылы. Округ құрамында болған ''Славянка'' ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1892 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Жинақтылық облысы

**[[Жинақтылық]]** облысы — функционал қатардың жинақталатын нүктелерінің жиыны, яғни (х) қатарының жинақталатын х айнымалысы мәндерінің жиыны. Дәрежелі қатардың Жинақтылық облысы қарапайым түрде болады. х аргументінің нақты мәндерінің Жинақтылық облысы не бір нүктеден, не белгілі бір интервалдан тұрады, не барлық х осімен сәйкес келеді. Егер х аргументінің комплекс мәндері де қарастырылса, онда дәрежелі қатардың Жинақтылық облысы не бір нүктеден, не белгілі бір дөңгелектің ішкі бөлігінен, не комплекс аргументінің барлық жазықтығынан тұрады. Кейбір қатарлардың Жинақтылық облысы күрделі болып келеді.
## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Математикалық талдау
Жинақылық

**Жинақылық** — адамның ерік-жігер сапаларының ұнамды бір түрі. Жинақылық алдымен кісінің жеке басының, жұмыс орнының, тұрағының реттілігі мен тазалығынан көрінеді. Жинақы адам өзінің уақытын ғана емес, өзгенің де уақытын қадірлей біледі. Мұндай адам белгілі режиммен өмір сүреді. Уәдесіне берік, салақтық, жалқаулық, енжарлық, бойкүйездік секілді келеңсіз мінезден аулақ жүреді. Үйде де, түзде де өзін бір қалыпты ұстайды. Жинақы адамның эстетикалық талғамы да жоғары болады. Ол мінез-құлық мәдениетіне жетік, оны іс жүзінде үнемі орындап отыратын жайсаң жанды, өнегелі тұлға.

Жинақылық — әскерлердің (күштердің) ұрыс қимылдарының алдында және барысында әр түрлі жағдайларда шапшаң жылжу (қозғалу), сондай-ақ ұрыстық ретке жайылу (жазылу) қабілеті. Әскерлер (күштер) козғалысының жылдамдығымен және олардың жазылу уақытымен сипатталады. Әскерлердің маневрі мен қайта топталуын тез жүзеге асыру мүмкіндігі факторларының бірі болып табылады. Әскерлердің (күштердің) жоғары жинакылығы олардың жауынгерлік күшін шабуылда жауды (қарсыласты) талкандау үшін және қорғаныста қарсы соққы беру кезінде тиімді пайдалануға жол береді, сонымен қатар өз шығындарын азайтуға әсерін тигізеді. Жинақылық термині кейде әскери техниканың жылжымалылығын білдіру үшін де қолданылады. Жинақылықты арттыруға (жоғарылатуға) бөлімдер мен құрамалардың құрамында танк, ЖҮМ, БТР, автомобиль санын көбейту, әскерлерді өздігінен жүретін артиллериямен жабдықтау, ұрыстық, көліктік және арнайы машиналардың өнімділігін, арттыру аркылы қол жеткізіледі. Көптеген (біркатар) шетел армияларында жинақылықты арттыру (жоғарылату) жолдарып іздестіруге үлкен мән берілген және берілуде. 1960 жылдардың басында АҚШ армиясында авиация мен тікүшақтарды ұрыс даласына жаяу әскер бөлімшелері мен бөлімдерін жылдам түсіру үшін пайдалануды қарастыратын әуе жинақылығының тұжырымдамасын әзірлеу басталды. Стратегиялық жинақылық деп әскерлерді қысқа мерзімде бір әскери қимылдар театрынан екіншісіне тасымалдау авиациясымен және теңіз флотымен түсіру мүмкіндігі айтылады.

## Дереккөздер:


Санат:Адам қасиеттері
Санат:Әскери іс
Сызықтық алгебра

**Сызықтық алгебра** – алгебраның есептердің сандық шешімдерін математикалық бейнелеу және зерттеу процестеріне арналған маңызды бөлімі. Сызықтық алгебраның негізгі есептерінің екеуінің мәні ерекше зор: сызықтық алгебралық теңдеулер жүйесінің шешімі және матрицаның меншікті мәні мен меншікті векторларын анықтау. Басқа да жиі кездесетін есептері: кері матрицаны табу, анықтауышты есептеу, алгебралық көпмүшеліктің түбірін табу. *Сызықтық теңдеулер теориясы* – сызықтық алгебраның ең алғашқы саласы. Бұл теорияның дамуы нәтижесінде анықтауыштар теориясы, одан кейін матрицалар теориясы және бұған байланысты векторлық кеңістіктер мен сызықтық түрлендірулер теориясы жасалды. Сызықтық алгебраға, сондай-ақ формалар теориясы, оның ішінде квадраттық формалар және ішінара инварианттар теориясы мен тензорлық есептеулер де енеді. Функционалдық анализдің кейбір тараулары сызықтық алгебраның осыған сәйкес мәселелерінің одан әрі дамуы болып есептеледі.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Сызықтық алгебра
Заречный ауылдық округі

* Заречный ауылдық округі – Ақмола облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Заречный ауылдық округі – Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.
* Заречный ауылдық округі – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Заречный ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Заречный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Ерболат Заманбекұлы Батталханов

Ерболат Заманбекұлы Батталханов (21.5.1950 ж.т., Алматы облысы Ұйғыр ауданы Үлкен Дихан а.) – пед. ғыл. докт. (2002). 
Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

ҚазПИ-ді (1972, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген соң Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археол. және этнол. ин-тында аға лаборант, одан кейін партия қызметінде (1980–87) жұмыс істеді; 2001 жылдан Алматы қ-ндағы №1 кәсіптік мектебінің директоры. «Формирование гуманистического мировоззрения учащейся молодежи как социально-педагогическая проблема» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Б. 4 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:КСРО педагогтары
Санат:Қазақстан педагогтары
Жиналыс

**Жиналыс** — 1) адамдар тобының белгілі бір оқиғаға наразылық немесе қолдау, ынтымақтастық, т.б. қоғамдық көңіл күйді жаппай білдіру тәсілі. Қазақстан Республикасы Конституциясының 32-бабында “Қазақстан Республикасының азаматтары бейбіт әрі қарусыз жиналуға, жиналыстар, митингілер мен демонстрациялар, шерулер өткізуге және тосқауылдарға тұруға хақылы” делінген. Бұл құқықты пайдалану мемлекеттік қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, денсаулық сақтау, басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мүдделері үшін заңмен шектелуі мүмкін,” — деп жазылып, азаматтардың Жиналыс өткізу құқықтары айқындалған. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 151-бабында азаматтардың Жиналыс өткізуіне кедергі жасау не оған қатысуға мәжбүрлеу олардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстық әрекет болып саналып, қылмыстық жауапкершілікке тартылатындығы көрсетілген. Сонымен қатар Қылмыстық кодекстің 334-бабы бойынша Жиналыстарды және демонстрацияларды ұйымдастыру мен өткізу барысында бұл әрекет көлік жұмысының бұзылуына себепші болса немесе азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне елеулі түрде зиян келтірілсе, онда оны ұйымдастырушылар мен қатысушылар әкімшілік жазаға немесе қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін;

2)белгілі бір ұжым мүшелерінің, елді мекен тұрғындарының жиналысы; өздерінің ішкі өндірістік, экономикалық, әлеуметтік, т.б. мәселелерді талқылайтын бас қосуы.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан заңдары
Сөз тұлғасы

Сөз тұлғасы – сөздің грамматикалық мәнін білдіретін морфологиялық және фонологиялық белгілерінің жиынтығы. Мысалы, баланы – жалпы есім, жекеше, табыс септік тұлғасындағы бала сөзінің сөз тұлғасы, келеді – ҚҚҚ жақ жекеше тұлғадағы ауыспалы өткен шақ мәндес кел етістігінің сөз тұлғасы дейміз. Сондай-ақ тілдік жүйедегі грамматикалық формада түрленген әрбір сөз сөз тұлғасы болып табылады. Сөз тұлғасы грамматикалық мағына мен сол мағынаны білдіретін тұлғалық көрсеткіштердің бірлігінен құралады. Сөзге грамматикалық мағына үстейтін формалар қосылуы арқылы сөз тұлғасы жасалады. Сөз тұлғаларының ішінде біреуі ғана оларға негіз болып, ол сөз белгілі бір сөз табының түбір (негізгі не туынды) тұлғасы болып келеді. Мысалы, сапалық сын есім шырай түрлеріне негіз болады, кез келген түбір тұлғалы зат есім септік, тәуелдік, жіктік тұлғаларына негіз болады. Балақай, балақан, баламен, т.б. сөздер – бала сөзінің грамматикалық мағына білдіретін тұлғалары. Ал осы бала сөзінің ұйтқы болуы арқылы жасалған балалық сөзі бұл сөздің сөз тұлғасы бола алмайды, себебі –лық сөз тудырушы (сөзжасам) қосымша арқылы жаңа сөз жасалып тұр. Ендеше, сөз тудырушы қосымшалар жалғану арқылы жасалған сөздер сол сөздің сөз тұлғасы болмайды, ол жаңа сөз болып есептеледі. Қазақ тілінде сөз тұлғаларының екі түрі бар:
* 1) сөз тудырушы қосымшалар арқылы жасалған синтетик. формалар;
* 2) негізгі сөз бен көмекші сөздің тіркесуі арқылы жасалған аналитик. формалар.

## Әдебиеттер
Головин Б.Н., Введение в языкознание, М., 1979; Ысқақов А., Қазіргі қазақ тілі. Морфология, А., 1991; Исаев С., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты, А., 1998; Қазақ грамматикасы, Астана, 2002.

=Пайдаланған сілтеме=
Жұмалық

**Жұмалық** – дәстүрлі қазақ қоғамында жұма күні діндарларға көрсетілетін құрмет жоралғысы. Медреседе, ауыл мектебінде, т.б. оқып жүрген балалар жұма күні торсыққа қымыз құйып, орамалға ас түйіп әкеліп, ұстаздарына Жұмалық берген. 

## Сілтеме


Санат: Дін
Зеленогай ауылдық округі

**Зеленогай ауылдық округі** — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Зелёный Гай, Новогречановка ауылдары кіреді. Орталығы – Зелёный Гай ауылы. Округ құрамында болған *Жарқайың* ауылы 2013 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2087 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері
Тайбағар уран-торий кен орны

**Тайбағар уран-торий кен орны** - Оңтүстік Маңғыстау ойысындағы Қарақия шоқысының оңтүстік-шығыс қанатындағы Мел кен орнынан 70 км жерде орналасқан. 1954 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Кендену процесі пермь кезеңінің майкоп топтамасын (Р3–3) құрайтын “балықты” свитасына тән. 

## Жатыс сипаты
Кен шоғыры оңтүстік-шығысқа қарай 18-20 км-ге созылып жатқан ойпаңға жинақталып, қалыңдығы 0,2-1,5 м болатын төрт қабаттан тұрады. Олар қалыңдығы 2-3 м, ал оңтүстік-шығыс бағытында 7-8 м-ге дейінгі кентассыз саз қабаттарымен өзара бөлінген. Кен денесі уран сіңген балық сүйектерінің қалдықтарынан және темір сульфидтері бар қоңырқай түсті саз қабаттарынан тұрады. Кенденудің орналасу тереңдігі 150-250 м. Кентаста уранның мөлшері 0,02-ден 0,08%-ға, Р2О5 2 – 9%, ал торийдің мөлшері 0,1-ден 0,3%-ға дейін жетеді. 

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Баламалық қозғалыстар

**Баламалық қозғалыстар** — әлемдік, мемлекеттік не жергілікті деңгейдегі мәселелердің мемлекеттік ресми тәсілдерінен өзгеше, соны шешімін табуға тырысатын қоғамдық қозғалыстар. Баламалық қозғалыстар алғаш рет 20 ғасырдың 70-жылдарында Франция, Германия елдерінде пайда болып, кейін АҚШ-та, Жапонияда, Канадада, Австралияда, Жаңа Зеландияда, т.б. елдерде кең өріс алды. Олар, негізінен, адамзат тіршілігіне қауіп төндіріп, саяси-әлеуметтік шиеленіске ұшыратуы ықтимал проблемалардың оңтайлы шешімін табу мақсатын көздейді. Ресми қозғалыстарға қарағанда Баламалық қозғалыстардың құрамы кең өрістетілген, әр алуандылығымен ерекшеленеді, яғни қоғамның барлық топтарының өкілдерінің үлес саны басым болады. Әлемдегі Баламалық қозғалыстардың арасында экологияны сауықтыру, соғысқа қарсы шығып, бейбітшілік орнату (пацифистік), адам мен азамат құқыларын қорғау, өмір сүру қабілетін арттыру қозғалыстары үлкен беделге ие болып, кеңінен қолдау тауып келеді. Кейінгі жылдары бұл қозғалыстар ТМД елдерінде, соның ішінде Қазақстанда да өрістеп, аса маңызды мәселелердің оңтайлы шешімін табуға ұйытқы болуда.

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Молодогвардейск ауылдық округі

**Молодогвардейск ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына қысқарған "Золотонив ауылдық округінен" 1 елді мекен қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Золотая Нива, Молодогвардейское ауылдары кіреді. Орталығы – Молодогвардейское ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1521 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы ауылдық округтері
Жұма мешіті

**Жұма мешіті** () — қаланың ең басты мешіті. Қаланың күллі жамағаты осы мешітте жұма намазын оқиды.

## Жұма мешіттердің тізімі
### Бангладештағы жұма мешіттердің тізімі

### Индонезиядағы жұма мешіттердің тізімі

### Индонезиядағы жұма мешіттердің тізімі

### Кувейттегі жұма мешіттердің тізімі

### Қазақстандағы жұма мешіттердің тізімі

### Малайзиядағы жұма мешіттердің тізімі

### Нигериядағы жұма мешіттердің тізімі

### Ресейдегі жұма мешіттердің тізімі

### Түркиядағы жұма мешіттердің тізімі

### Франциядағы жұма мешіттердің тізімі

Санат:Мешіттер
Иванов ауылдық округі

* Иванов ауылдық округі – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Иванов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік.
Жұманазар Үрімқұлұлы

**Жұманазар Үрімқұлұлы** (1880, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Сулықұдық ауылы – 1958, сонда) – ақын. “Қисса күрең қасқа”, “Қарға мен Жұманазар”, “Сона мен инелік”, “Жұманазардың домбырамен айтысы”, т.б. шығармалары бар. Ол сонымен қатар Дәмегүл, Шәкей сал, Қаңлы, Кете Жүсіптермен айтысқан.
Ақын шығармаларын 1920 жылы Ә.Диваев ұйымдастырған Сырдария экспедициясы жинаған. Жұманазар мұраcының басым көпшілігі Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы тұр.

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Тай бәйге

**ТАЙ БӘЙГЕ** – тай жарысы. Шабандоздар 5–7 жаста болуы керек. Бәйгенің бұл түрі шілдехана, келін түсіру тойында жиі өткізілген. Мәре мен сөренің қашықтығы 500–2000 метр. Тай бәйгеден озғандарға жүлдеге лақ, қозы не ойыншықтар беріледі. Тай бәйге жас балаларды шабандоздыққа баулиды.

## Дереккөздер
Сөзтізбе

**Сөзтізбе** – энциклопедиялық басылым үшін қысқаша түсінігі беріліп, көлемі көрсетілген атаулар тізімі. Кез келген энциклопедияның мәдениеті, сапасы, құндылығы оның сөзтізбесімен тығыз байланысты. Сөзтізбе төмендегідей қызметтер атқарады: 
*а) мақалалар мен бүкіл басылымның көлемін анықтайды; 
*ә) басылымның өн бойында материалдың берілу жүйесін жасауға негіз болады; 
*б) әр ғылым саласының (мақала саны мен таңбасы бойынша) үлес ауқымын көрсетеді; 
*в) басылымдағы бір-бірімен тығыз байланысты, бірін-бірі мазмұн жағынан толықтырып, анықтай түсетін мақалалар жүйесін, яғни сілтемелер жүйесін жасауға қызмет етеді; 
*г) энциклопедияда берілетін карта, иллюстрация мен библиографиялық деректерді есепке алып, жоспарлауға мүмкіндік береді.
Энциклопедия сөзтізбесі тақырыптық және жалпы әліпбилік болып бөлінеді. Алдымен, салалық ғылыми редакциялар (маман кеңесшілерді қатыстыра отырып) немесе мамандарға тапсырыс беру жолымен ғылым салалары бойынша тақырыптық Сөзтізбе жобаларын жасайды. Мұнда мақаланың дәл атауы, көлемі (таңбамен) мен иллюстрациясы, портреті, картасы, библиографиясы, қажетті жағдайда қысқаша аннотациясы, сілтеме болатын мақаласы көрсетіледі. Тақырыптық сөзтізбенің барынша жетілдірілген нұсқасы қоғамдық талқылауға салу мақсатында жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарына, шығармашылық одақтарға, ғалымдар мен мамандарға таратылады. Осы талқылау нәтижесінде түскен пікірлер мен ұсыныстар қорытылып, тиісті өзгерістер енгізілгеннен кейін, барлық тақырыптық сөзтізбелердің жиынтығы болып табылатын біртұтас әліпбилік Сөзтізбе жасалып бекітіледі. Мұнан кейін салалық редакция қызметкері қажетті өзгерістерді белгілі тәртіппен, дәлелді себептерге негізделген арнайы рұқсатпен ғана енгізе алады. Лингвистикалық сөздіктерде – жеке сөздердің әліпби тәртібіне түсірілген тізімі.

## Дереккөздер
Ильин ауылдық округі

**Ильин ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ильинка, Амангелді, Александровка ауылдары кіреді. Орталығы – Ильинка ауылы. Округ құрамында болған ''Весёлое'', ''Өндіріс'' ауылдары 2010 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1978 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Сызықтық бағдарламалау

**Сызықтық бағдарламалау** — математикалық бағдарламалаудың бір саласы.

Сызықтық бағдарламалау анықталған жиында сызықтық теңдеулер мен теңсіздіктер жүйесі арқылы берілген сызықтық функцияның экстремумдары жайлы есептерді шешудің тәсілдері мен теориясын қарастырады. Теңдеулер мен теңсіздіктердің кейбіреуі немесе экстремумы ізделініп отырған функция сызықтық емес болса, онда мұндай есептер сызықтық емес бағдарламалауға жатады.

Сызықтық бағдарламалаудың негізгі есептерінің бірі , *і=1, …, m, x<sub>j</sub>≤0, j=1, …, n* (мұндағы *с<sub>j</sub>* , *а<sub>ij</sub>* және *b<sub>i</sub>* – берілген сандар) шарттарын қанағаттандыратын  сызықтық функциясының максимумын табу.

*Сызықтық бағдарламалаудың мәні* — әрекеттердің тиімді бағдарламасын құру есептерін шешу. Осыған орай сызықтық бағдарламалауды операторларды зерттеуде қолданылатын математикалық тәсіл ретінде де қарастыруға болады. Сызықтық бағдарламалау есептері технологиялық-экономикалық мазмұндағы көптеген есептердің математикалық моделі болып табылады. Сызықтық бағдарламалау мен сызықтық емес бағдарламалау есептері өндіріс пен ғылымның көптеген салаларында (мысалы, экономика, жоспарлау, өндіріс технологиясы, т.б.) кездеседі.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Сызықтық бағдарламалау
Жиренқопа

**Жиренқопа** — Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл, Жиренқопа ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қобда ауылынан солтүстік-батысқа қарай 100 км жерде, Қобда өзенінің сол жағалауындағы бұта аралас әр түрлі астық тұқымдасты шөп өскен қызыл қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1617 адам (826 ер адам және 791 әйел адам) болса, 2009 жылы 834 адамды (411 ер адам және 423 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 577 адамды (295 ер адам және 282 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы осы маңда “Жиренқопа” қой шаруашылығын құруға байланысты қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан өндірістік кооператив пен бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істеген.

## Инфрақұрылымы
Жиренқопада орта мектеп, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, клуб, т. б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы елді мекендері
Имантау (ауыл)

[thumb|right|Имантау ауылындағы ашылған [страус фабрикасы]]
**Имантау** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл, Имантау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Саумалкөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 47 км-дей жерде, Имантау көлінің шығысындағы Жыланды өзенінің сағасында, қарағайлы-қайыңды орман шоқылары арасындағы жазықта орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 3101 адам (1543 ер адам және 1558 әйел адам) болса, 2009 жылы 2459 адамды (1195 ер адам және 1264 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1848 жылы қаланды. 1930 жылы ауылшаруашылығын ұжымдастыруға байланысты өзімен аттас ұжымшар мен ауылдық кеңестің орталығына айналды. 1960 жылы ұжымшар негізінде құс фабрикасы (“Правда” газеті атынд.) мен Имантау астық кеңшары ұйымдастырылды. 1996 жылдан осы екеуінің негізінде бірнеше шаруа (фермер) қожалықтары құрылды. Имантауда құс фабрикасы, орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Сызықтық спектр

**Сызықтық спектр** – жеке спектрлік сызықтардан тұратын оптикалық спектрлердің бір түрі. Сызықтық спектр еркін атомдарға тән.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Жәнібек Кәрімов

**Жәнібек Кәрімов** (1937 жылы туған, Ақмола облысы Есіл ауданы) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1989), профессор (1990).

## Биографиясы
*Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 
*Ақмола облысы Есіл ауданы мемлекеттік жоспарлау бөлімінің аға экономисі (1960–61), 
*қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетінде аспирант, ассистент, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1963–98) қызметтерін атқарады. 
:Кәрімовтің 82-ден астам ғылыми-зерттеу еңбегі, 3 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Интернациональный ауылдық округі

* Интернациональный ауылдық округі – Ақмола облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Интернациональный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік.
Қырым Кәмиғалиұлы Ахметов

**Қырым Кәмиғалиұлы Ахметов ** (16.7.1947 жылы туған, Қостанай облысы) – ғалым, медицинаның ғылымдарының докторы (1992 жылы), профессор (1997 жылы).

Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетті) бітірген (1971 жылы). 1971 – 1976 жылдары Алматыдағы 4- және 1-қалалық ауруханалардың хирургі, 1976 – 1982 жылдары Мәскеудегі КСРО Орталық нейрохирургия ғылыми-зерттеу институттында аспиранты, 1983 – 2001 жылы қазіргі Хирургия ғылыми орталығында, Сызғанов атындағы, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. 2001 – 03 жылдары Астанадағы ортопедия және травматология институтында хирург, 2003 – 07 жылдары Ұлттық ғылыми медицина орталығында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 2007 жылдан Қазақ Ұлттық медицина академиясының проректоры. Негізгі ғылыми жұмыстары микрохирургия мәселелеріне арналған. Ахметов Қазақстанда тұңғыш рет науқастардың жарақат нәтижесінде денеден бөлініп қалған қолы мен саусағын қайта жалғастырған (ремплантация). 

Ол 200-ге жуық ғылыми жұмыстың, оның ішінде 7 монографияның, 4 авторлық куәліктің, 1 патенттің авторы. Ахметовтың жетекшілігімен 10 кандидаттық диссертация қорғалған. Ахметов “Хирургияда жаңа технологияны зерттеп, оны тәжірибеге енгізу” еңбектер топтамасы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1999 жылы).

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қостанай облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Цезарь Львович Фридман

**Цезарь Львович Фридман**(25.11.1919 ж.т., Украина, Дрогобич қаласы – өлген жылы белгісіз) – экономика ғылымының докторы (1974), профессор (1975). 
## Биографиясы
*2-дүниежүзүлік соғысқа қатысқан. 
*Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1975). 
*ҚазПИ-ді (1946, қазіргі ҚазҰПУ) және аспирантурасын (1949) бітірген. 
Осы институтта оқытушы, аға оқытушы, доцент, проректор (1946–87), кафедра меңгерушісі (1987) қызметтерін атқарған. 
## Еңбектері
*Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық даму мәселелеріне арналған. 
*«Кредит и развитие капиталистических отношений в Казахстане (1900–1914 жж.)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 
*80-нен астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тұлғалар
Жұманның қызыл үйі

**Жұманның қызыл үйі** – *19 ғасырда күйдірген [[қызыл]] [[кірпіш|кірпіштен]] тұрғызылған архитектуралық ескерткіш.* Қазіргі Қарағанды облысының Сарыкеңгір ауылына таяу, Сарыкеңгір өзендерінің бойында. Сәулеттеген – Құнанқараұлы Әбіш. Үй дәстүрлі жобамен салынған. Жоғарғы белдеуі – басқұр үлгісімен жүргізілген. Бірақ оның көп жері бұзылып, жоғалуға айналған.

## Сілтеме


Санат: Тарих, Саяхат, География
Келлер ауылдық округі

**Келлер ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Келлеровка, Богатыровка, Кременчуг ауылдары кіреді. Орталығы – Келлеровка ауылы. Округ құрамында болған ''Липовка'' ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3053 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері
Владимир Степанович Батурин

***Владимир Степанович Батурин*** (1948 ж.т.) – философия ғылымдарының докторы (2005), профессор (2005).

ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында кафедра меңгерушісі (1972–1974), Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент (1974–1983), декан (1983–1987), осы университеттің оқу ісі жөніндегі проректоры (1987–1994), ал 2005 жылдан профессор

2004 жылы *«Социальная деятельность: природа, сущность, стратегия организации»* деген тақырыпта докторантура диссертацияны қорғады.

Б. 60-тан астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 1 монографияның, т.б. кітаптардың («Государственное управление и местное самоуправление: реальность и перспективы», 2003; *«Правовое обеспечение рыночных преобразований в процессе модернизации Казахстанского общества»*, 2005) авторы.

## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Қазақ ауыл шаруашылығы техникасын пайдалану және жөндеу технологиялық ғылыми-зерттеу институты

**Қазақ ауыл шаруашылығы техникасын пайдалану және жөндеу технологиялық ғылыми-зерттеу институты**, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында. 1962 ж. Бүкілодақтық машина-трактор паркін пайдалану және жөндеудің технологиялық ғылыми-зертеу институтының Тың бөлімшесі болып құрылған. 

1992 ж. бұл бөлімше Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы құрамына кіріп, 1992 ж. 7 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің №315 қаулысымен қазіргі атымен қайта құрылды. 2002 жылдан ҚР Үкіметінің қаулысымен ауыл шаруашылығын механикаландыру ғылыми-өндірістік орталығының құрамына бөлімше болып кірді. Институт Ақмола облысының Ақкөл қаласында орналасқан. 

Институттың негізгі міндеті – ауыл шаруашылығының машина-техника қызмет ету саласын ғылыми-техника прогреспен қамтамасыз ету; өндіріске озық технология процестерді; машиналарды жөндеу және оларға қызмет көрсетуге арналған жаңа құралдар мен нормативтік-техника құжаттарды игеріп өндіріске енгізу. Институт құрамында 5 ғылыми-зертеу зертханалары, жобалау және өндірістік-тәжірибе бөлімдері бар (2008). 

Негізгі зерттеу жұмыстары мынадай бағыттар бойынша жүргізіледі: 
* ауыл шаруашылығында инжинер-техникасы қызмет жасау жүйелерінің жұмысын қамтамасыз ететін ұйымдастыру-техникасы шаралар кешенін жасау; 

* тұрақты және жылжымалы өндірістік жағдайда машиналарға техника қызмет көрсету технологияларын игеру; 

* агротехника қызмет көрсету кәсіпорындарында және шаруашылық шеберханаларында машина жөндеудің технологиясы мен құралдарын меңгеру; 

* ескірген бөлшектерді қалпына келтірудің жаңа технологияларын игеру және оның материалдық-техникасы негізін жасау; 

* машиналарға техника қызмет көрсетудің нормативтік-техника және технология құжаттарын жасау; 

* машиналарды пайдалану кезінде жанар-жағармайларды тиімді жұмсауға бағытталған шараларды игеру. 

Соңғы 10 жылда институтта ауыл шаруашылық технология жабдықтарын жөндеудің 70-тен астам тәжірибелік нұсқалары жасалып, оның 40 түрі сынақтан өтіп өндіріске ұсынылды. Институт қызметкерлерінің 25 өнертабыс ұсыныстары патенттерге ие болды.

## Дереккөздер

Санат:1962 жылы пайда болғандар
Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Санат:Ақмола облысы мекемелері
Баламасыз айырбас

thumb| alt=A.

**Баламасыз айырбас** — тауарды өндіруге жұмсалған шығындар мен оны сыртқы экономикалық мәміле (экспорт, импорт) арқылы қайтарудың арасындағы пропорцияның ұдайы бұзылуы. Халықаралық саудадағы Баламасыз айырбас әлемдік шаруашылықтағы құн заңы әсерінің ерекшеліктерімен түсіндіріледі. Нәтижесінде құны төмен тауар жоғары бағаланып, құн заңынан туындайтын баламалы айырбас бұзылады да, экспорттаушы не импорттаушы ел үшін сол тауарды құны төмен не жоғары тауарға айырбастау, яғни Баламасыз айырбас жағдайы қалыптасады. Халықаралық айырбас операциясы, сауда жасаушылардың географиясы ара қашықтығына, дағдарыстық, тіпті ұлттық кедергілерге де байланысты болады. Іс жүзінде айырбас пропорциялары бағаның ара-қатынасы арқылы да қалыптасады. Ол экспорт-импорт операциялары кезінде айырбас баламалылығын бұзады. Белгілі бір тауардың немесе тауар топтары бағаларының тұрақсыздығы да Баламасыз айырбасқа соқтырады. Бағаның құрылымы мен динамикасы халықаралық тауар айырбасындағы экспорттық және импорттық елдердің баға индексінен, болмаса сыртқы экономикалық айырбас жағдайы мен өзгеру пропорциясына байланысты.
Баламасыз айырбас – империалистік мемлекеттердің Азия, Африка және Латын Америкасының мешеу елдерімен сауда жасауына тән құбылыс. Баламасыз айырбастың мәні – империалистік елдердің монополиялары өзінің өнеркәсіптік өнімін экономикасы әлсіз елдерге монополиялық жоғарғы бағамен өткізіп, олардан шикізат пен тропиктік дақылдарды өте арзан бағаға сатып алуы. Осының салдарынан бұл елдер үлкен зиян шегеді. АҚШ-тың Латын Америкасы елдерімен саудасы баламасыз айырбастың айқын мысалы, баламасыз айырбас салдарынан Аргентина 1958-1962 ж. арасында 2 млрд. Долларға дейін зиян шекті. Империалистік елдер баламасыз айырбастан жылына 14-16 млрд. доллар табыс табады.

## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Ғаділет Әндіжанұлы Батырбеков

**Ғаділет Әндіжанұлы Батырбеков** (10.1.1934 ж.т., Алматы қ.) – тех. ғыл. докт. (1987), проф. (1989).

Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан.

Мәскеу қ-ндағы энергет. ин-тын (1957) және Мәскеу облысындағы Обнинск физ.-энергет. ғыл.-зерт. ин-тының аспирантурасын (1963) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Ядр. физ. ғыл.-зерт. ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, бас инж., 1-инж.-реактор (1968–1970), Жоғары энергет. ин-тында лаборатория меңгерушісі (1970–1975), Ядр. физ. ғыл.-зерт. ин-тында лаборатория меңгерушісі, ин-т директорының ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары (1976–1980) қызметтерін атқарды. 1993 жылдан ҚР Ұлттық ядр. орт-ның бас директоры.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Сызықтық тәуелділік

**Сызықтық тәуелділік** – *с<sub>1</sub>, …, c<sub>n</sub>* коэффициенттерінің ең кем дегенде біреуі нөлден өзгеше болатын өрісі мен векторлық кеңістіктің *u<sub>1</sub> …. u<sub>n</sub>* элементтері арасындағы *с<sub>1</sub>u<sub>1</sub>+ +…+c<sub>n</sub>u<sub>n</sub> = 0* түріндегі қатыс. Мысалы, векторлар, сызықтық формалар, бір немесе бірнеше айнымалылардан тұратын функциялар арасындағы сызықтық тәуелділіктерді айтуға болады. *u<sub>1</sub>, …. u<sub>n</sub>* элементтері арасында сызықтық тәуелділік болса, онда бұл элементтер өзара *сызықтық тәуелді* деп, ал керісінше жағдайда олар өзара *сызықтық тәуелсіз* деп аталады. *u<sub>1</sub> ,…. u<sub>n</sub> , n≤1* элементтерінің ең болмағанда біреуі қалғандарының сызықтық комбинациясы, яғни

***u<sub>i</sub> = c<sub>1</sub>u<sub>1</sub>+ +…+c<sub>i–1</sub>u<sub>і-1</sub>+c<sub>і+1</sub>u<sub>і+1</sub>+…+c<sub>n</sub>u<sub>n</sub>***

арқылы өрнектелетін болса, тек сонда ғана бұл элементтер өзара сызықтық тәуелді болады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Сызықтық алгебра
Ивайло көтерілісі

thumb|right|Ивайло патша
**Ивайло көтерілісі** (1277 – 80) – болгар шаруаларының бақташы Ивайло бастаған көтерілісі.

Қозғалыс Оңтүстік Добруджда басталды. Ивайло Ноғай ордасының қолына соққы беріп, болгар патшасы Константин Асеньнің (ұрыста қаза тапты) әскерін талқандады. Көтерілісшілер Ивайлоны патша деп жариялап (1277), Тырновоға (астана) қарай бағыт алды. Болгар ақсүйектерінің көмек сұратуына орай Византия императоры Михаил VІІІ Ивайлоға қарсы әскер шығарды. Константин Асеньнің жесірі Марияның тимек болған ұсынысын қабыл алған Ивайло 1278 жылы көктемде Тырновоға кірді. 1279 жылы ақпанда византиялықтар Тырновоны басып алды. Кейін Ивайло бірқатар жеңіске жетсе де, астананы қайтып ала алмады. Ивайло Ноғай ордасының ханы Ноғайдың қолынан қаза тапты.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Көтерілістер
Санат:Болгария жобасының мақалалары
Санат:Ноғай Ордасы
Санат:1270 жж.
Кеңащы ауылдық округі

* Кеңащы ауылдық әкімдігі – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Кеңащы ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Үпілмәлік

**Үпілмәлік, Кенедән** (*Rіcіnus*) – сүттіген тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 
## Таралу аймағы
Үндістан, Бразилия, Аргентина, Қытай, Иран және Африка елдерінде көп таралған. Египетте 4 мың жылдай уақыттан бері өсіріліп келеді.
Қазақстанда Алматы, Оңтүстік Қазақстан облыстарында дақылдық түрі – кәдімгі үпілмәлік(*rіcіnus communіs*) қолдан егіледі.

## Биологиялық сипаттамасы
Оның биіктігі 60 – 200 см., сабағы тықыр, көп бұтақты. Саусақ салалы жапырағы ірі, кезектесіп орналасады, шеттері иректелген, жапырағының сағақтары ұзын болады. Гүлдері – дара жынысты, бір үйлі, олар жиналып, масақша гүлшоғырына топталған. Күлте жапырақшалары болмайды. Аталығы өте көп, бір-бірімен шоғырланып байланысқан. Тозаңдық жіпшелерінің саны 1000-нан асады. Түйіні – домалақ, жұмыртқа тәрізді, үш ұялы, әрбір ұясында 1 тұқым бүршігі болады. Жел арқылы тозаңданады. Шілде айында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте дән салады. Жемісі – қауашақ. Жемісі піскенде қауашағы жарылып, дәні шашылады. Дәнегі дөңгелекше келген.

## Қолданылуы
150px|left
Кәдімгі үпілмәлік – майлылығы өте жоғары өсімдік. Оның тұқымынан өте бағалы, техникалық және медициналық мақсатта пайдаланылатын майсана майы алынады. Өте әдемі өсімдік болғандықтан бақтар мен үй жанындағы көгалдарды әсемдеу үшін де өсіріледі. Кенедәннің тұқымы улы болады, оның тағамға пайдаланған 10 – 12 түйір дәнінің өзі ауыр улануға әкеледі, кейде адам өліп те кетуі мүмкін.
## Суреттер

Сурет:Ricinus_communis.JPG
Сурет:Ricinus_comm_leaves.jpg
Сурет:Ricinus_communis001.JPG
Ricinus_communis_DSC_0022.JPG


## Майсана майы

Майсана майын өндіруден Үндістан көшбасшы болып саналады. Одан кейін Қытай мен Бразилия.

## Дереккөздер

Санат:Сүттігендер
Киров ауылдық округі

* Киров ауылдық округі – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Киров ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.
Ғазиз Оразайұлы Батырбеков

**Ғазиз Оразайұлы Батырбеков** (23.4.1959, Алматы қ. – 20.4.2003, сонда) – тарих ғыл. докт. (2000).

Найман тайпасы Бағаналы руының Бабас бөлімінен шыққан.

Алматы мемл. халық ш. ин-ты (1980, қазіргі Қазақ экон. ун-ті) мен ҚазПИ-ді (1988, қазіргі ҚазҰПУ) және ҚазМУ-дың аспирантурасын (1989, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Комсомол жұмысында (1982–1986), ҚР Орт. мемл. архивінде жетекші ғыл. қызметкер (1989–1990), 1991 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан ҰҒА-ның Тарих, археол. және этнол. ин-тында ғыл., аға ғыл қызметкер болып жұмыс істеді. Қазақстан зиялылары тарихының даму жолы мен акад. Қ.И.Сәтбаевтың шығарм. мұрасын зерттеу мәселесімен («[Наследие академика К.И.Сатпаева по общественным наукам[[», [1997; «Академик К.И.Сатпаев. Из писем и заметок», 1998; «[Академик [К.И.Сатпаев и его современники]]», 1999) айналысқан. «Наследие академика К.И.Сатпаева по общественным наукам в историческом освещении» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Корреспондент мүше

**Корреспондент мүше** – ТМД елдеріндегі және кейбір елдердегі (мысалы, Польша, Румыния) академиялық атақ. Бұл елдерде ұлттық ғылым академияларының және салалық академиялардың Корреспондент мүшесіне көрнекті ғылыми еңбектерімен ғылымды байытқан ғалымдар сайланады. Корреспондент мүшеге кандидаттарды ғылыми мекемелер мен қоғамдық ұйымдар, жеке адамдар ұсына алады және ұсынылған кандидаттар тізімі сайлауға дейін баспасөз бетінде жарияланады. Корреспондент мүше жасырын дауыспен ғылым академиясының тиісті бөлімдерінде сайланып (берілген барлық дауыстың 2/3 бөлігін алғанда), академияның жалпы жиналысында бекітіледі. Корреспондент мүше өзі сайланған бөлімдерінде барлық мәселелер бойынша шешуші дауыс құқығына, басқа бөлімдерде және академияның жалпы жиналысында кеңесші дауыс құқығына ие болады.

Санат:Тұлғалар
Кладбин ауылдық округі

**Кладбин ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылы құрамына қысқартылған "Новорыбин ауылдық округінен" 2 елді мекен қосылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кладбинка, Новорыбинка, Миролюбово, Сеңжар, Симақ ауылдары кіреді. Орталығы – Кладбинка ауылы. Округ құрамында болған ''Уткино'' ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1736 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Еркеш Оразайұлы Батырбеков

**Еркеш Оразайұлы Батырбеков** (20.8.1960 ж.т., Алматы қ.) – химия ғылымдарының докторы (1999).

## Еңбек жолы
* ҚазМУ-ды (1982, қазіргі ҚазҰУ) және Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтының аспирантурасын (1986) бітірген.
* Химия ғылымдары институтында инженер (1986–1987), кіші (1987–1994), аға (1994–2000) және 2000 жылдан жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.

Найман тайпасы Бағаналы руының Бабас бөлімінен шыққан.
## Ғылыми еңбектері
* 1999 ж. «Полимерные материалы с регулируемым лечебным действием» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. 
* 300-ден астам ғыл. жарияланым («Полимерные материалы с лечебным действием», 2000; «Полимерные гидрогели в фармацевтике», 2004; «Полимерные биоматериалы», 2005) мен өнертабыстың авторы.

## Марапаттары
* «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы (1994) 
* Қ.И.Сәтбаев атындағы сыйлықтың (2000) лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты түлектері
Санат:Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты қызметкерлері
Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы сыйлықтың иегерлері
Баланит

**Баланит**, **[[баланопостит]]** (грек. balanos) — күпектің және үрпі басы терісінің қабынуы. Бұл ауру күпектің тазаланбауынан, оның үстін майлап тұратын майдың (смегманың) және зәрдің ыдырауынан болады. Баланит қант диабетімен ауыратын адамдарда, егде кісілерде, сүндетке отырғызылмаған адамдарда жиі кездеседі. Баланит кезінде күпек ісініп, оның ішкі қабатында, үрпі басында іріңді жара пайда болып, кейде осының әсерінен шаптағы бездер ісініп, қабынады. Ауруда қышыну, жыныс қатынасын ауырсыну, сыздау байқалады. Баланит ауруын туғызатын себептердің бірі — бүрік (фимоз) немесе күпектің тарылуы. Ұл бала 2 — 3 жасқа келгенше жыныс мүшесінің басы ашылмай тұрады, оны “физиологиялық бүрік” деп атайды. Бүрік сүндетке отырғызылмаған ер адамдардың 2 — 3 %-нде кездеседі. Бұл ауру ұзаққа созылса, қуықтың зәрден босауы қиындап, несеп жолдарының қызметі бұзылады. Баланиттің емі: жалпы антибактериалды терапия (антибиотиктер, сульфаниламидтер) қолданып, Калий перманганаты, риванол, фурациллин ерітінділерімен жылы ванна жасап, вазелинмен майлап, 0,5 — 1% күміс нитраты ерітіндісін жағу керек.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Жыныстық мүшелер
Конюхов ауылдық округі

**Конюхов ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Конюхово, Куломзино ауылдары кіреді. Орталығы – Конюхово ауылы. Округ құрамында болған ''Барашки'' ауылы 2019 жылы, ''Камышлово'' ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 770 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы ауылдық округтері
Корнеев ауылдық округі

* Корнеев ауылдық округі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы Керней ауылдық округінің бұрынғы атауы.
* Корнеев ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Көкалажар ауылдық округі

**Көкалажар ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Көкалажар, Мәдениет, Сарыбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Көкалажар ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1155 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы ауылдық округтері
Көктерек ауылдық округі

* Көктерек ауылдық округі – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Көктерек ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Көктерек ауылдық округі – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Көктерек ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Көктерек ауылдық округі – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Көктерек ауылдық округі – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы әкімшілік бірлік.
Краснознамен ауылдық округі

**Краснознамен ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Краснознамённое, Беловка, Калугино ауылдары кіреді. Орталығы – Краснознамённое ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1498 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мамлют ауданы ауылдық округтері
Экономикалық аумақ

**Экономикалық аумақ** – ұлттық шоттар жүйесінде – елдің әкімшілік жағынан оның үкіметі басқаратын аумағы, бұл аумақтың шегінде жеке тұлғалар, тауарлар, көрсетілетін қызметтер және ақша ресурстары еркін орын ауыстырады. Елдің Экономикалық аумағына сондай-ақ әуе кеңістігі, оның аймақтық суы, халықаралық Судағы құрылықтық қайраңдар, шетелдегі *“аумақтық [[анклав]]тар”* жатады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қанат Мұғынұлы Ахметов

**Ахметов Қанат Мұғынұлы** (1957) – дирижер, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1998 жылы).Мәскеу мемлекеттік консерваториясының оркестрлік факультетін (тромбон сыныбы бойынша, 1981 жылы) бітіріп, Ресей мемлекеттік үрлемелі аспаптар оркестрі құрамында стажировкадан (1987 – 88 жылдары) өткен. 1994 жылы  Қазақ ұлттық консерваториясының аспирантурасын  бітірді. 1982 жылдан осы консерваторияда педагогия қызметпен (2000 жылдан профессор) айналысты. 1990 жылдан Қазақ мемлекеттік филармониясына қарасты Үрлемелі аспаптар оркестрінің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері болып, оркестрдің көркемдік-шығармалық деңгейін көтеруге елеулі еңбек сіңірді. Үрлемелі оркестр құрамында гастрольдік сапармен Испания, Франция, Ресей және Тайваньда (1998 жылы), т.б. елдерде болып, халықаралық фестивальдар мен конгрестерде өнер көрсетті. Халықаралық тромбоншылар ассоциациясы (ІTA) мен ЮНЕСКО-ның қолдауындағы дүниежүзілік үрлемелі аспаптар оркестрі ассоциациясының (WASBE) мүшесі. 1995 жылы “Абылайдың жорығы” және “Азия дауысы” атты компакт-дискілері, ал 1996 жылы үрлемелі аспаптар оркестрі бойынша қазақ композиторлары шығармаларын оқу орындарында өтуден жазған еңбегі Австрияда басылып шықты.

## Сілтемелер
* Тайвань  
* Ресей  
* Австрия
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Краснополян ауылдық округі

**Краснополян ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Красная Поляна, Доброжановка, Краснодольское, Озёрное, Степное, Черниговское, Южное ауылдары кіреді. Орталығы – Красная Поляна ауылы. Округ құрамында болған ''Глубокое'' ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2292 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері
Арай ауылдық округі

**Арай ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік. 2023 жылға дейін *Кривощёков ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Арай, Алқаағаш, Ровное, Социал ауылдары кіреді. Орталығы – Арай ауылы. Округ құрамында болған ''Соколовка'' ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1671 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шал ақын ауданы ауылдық округтері
Куйбышев ауылдық округі

* Куйбышев ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Кішкенекөл ауылдық округі

**Кішкенекөл ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кішкенекөл ауылы кіреді. Орталығы – Кішкенекөл ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 6814 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы ауылдық округтері