open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рупор

**Рупор** — қимасы бойынша бір шетінен екінші шетіне қарай кеңейе түсетін металл құбыр. Кірісі мен шығысыңдағы қима ауданын және ұзындығын таңдап алу арқылы тиісті бағытта таралатын дыбыс немесе электро-магниттік тербеліс қарқынын бірнеше есе арттыруға болады. Пішіні жағынан пирамидалық, конустық, экспоненциалдық және секториальдық болуы мүмкін. Тек акустикалық құрал ретінде пайдаланумен қатар мегафондардың, электрлік қатты сөйлегіштердің, сондай-ақ асқын толқындық антенналардың қондырғылары ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Фазабұрғыш

**Фазабұрғыш** () - құрылғының шығысындағы электр-магниттік тербеліс фазасын оның кірісіндегі тербеліс фазасына қарағанда өзгертуге арналған электр құрылғыларының ортақ атауы. Фазабұрғыш конструкциясы жиіліктер ауқымына, фаза өзгерісі шектеріне және оны дәл орнатуға тәуелді болады. Фазабұрғыш радиотехника, автоматика, есептеу және өлшеу техникасы, **АЖЖ** техникасы құрылғыларында кіріс сигналдың пішінін өзгертуде, фазалық бұрмалануларды жоюда, фазалық модуляциялауда және т.б. қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Кедертас

thumb
thumb

**Кедертас**, **риф** (*, *)- Суасты немесе жоғарғы бөлігі су бетіне азын-аулақ шығып тұратын, кемелер қауіпсіздігіне ұдайы қатер туғызатын жартастар немесе жоталар. 

Кедертас қалыптастырушылар (кедертас құрылысшылары). Қаңқалары ізбестен тұратын, су алаптары түбіне жабыса өсуі нәтижесінде құжынама күйде тіршілік ететін, қазба күйінде тірі кезіндегі қалпын сақтайтын организмдер жиынтығы.

**Кедертас** - 
# кеме жүзуіне бөгет жасайтын су астындағы немесе су деңгейінен сол биік тұратын теңіздегі жартастар; 
# тропиктік жылы теңіздердің тайыз жерлерінде тіршілік ететін інжулердің қаңқаларынан түзілген аралдар және су беті мен су астында таралған қырқалар.

## Үлкен тосқауыл риф
**Үлкен тосқауыл риф** – күндердің күнінде тірі жәндіктер салған, ең үлкен геологиялық түзіліс. Австралияның солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан кедертас көлемі 340 мың шаршы шақырым және салмағы миллиард тонна. Бұл – Маржан теңізінің мөлдір көгілдір суында орналасқан, бірнеше мыңдаған рифтер жиынтығы. Өзінің алып көлеміне қарамай, бұл табиғат ғажайыбы титтей теңіз жәндіктерінен тұрады. Олардың қаңқалары мыңдаған жылдар бойы жиналып, қазіргі рифті түзген

***Рифтің ішкі бөлігі*** – Рифтің теңізге шығып жататын шеті мұхиттан келеін үлкен толқындармен шайылады. Рифтер құздар тәрізді терең су астында орналасқан, соның нәтижесінде ірі балықтарға, қатырандарға көлемді қоректік орын болып табылады.

***Рифтің сыртқы бөлігі*** – Рифтің толқыннан қорғалған ішкі бөлігі тыныш. Мұнда су таяз, әр жерде ашық құм жазықтығымен бөлінген маржан бақтары бар. Су қайтқан кезде маржандарың нәзік ұштары көрінеді   

## Дереккөздер
3. "Ғажайыптар әлемі" кітабынан

Санат:Стратиграфия
Санат:Мұхиттық және жағалаулық бедерлер
Рупорлық қатты сөйлегіш

**Рупорлық қатты сөйлегіш** — дыбыс толқыны өте тар бағытпен таралатын қатты сөйлегіш. Дыбыс қарқындылығын өте тар бағытта шоғырландыру үшін рупор қолданылады. Мұндай қатты сөйлегіштердің кейбірінің қуаты 100 Вт-қа жетеді. Ашық аландарды және үлкен жабық жайларды дыбыстандыру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Фазалы-жиіліктік сипаттама

**Фазалы-жиіліктік сипаттама** () — сызықты электр тізбегінің шығысы мен кірісіндегі гармоникалық тербелістердің арасындағы фаза бойынша ығысуының, оның кірісіндегі гармоникалық тербелістің жиілігіне тәуелділігін көрсететін сипаттама. Фазалы-жиіліктік сипаттама, негізінен, күрделі сигналдың пішінін анықтау, сондай-ақ гармоникалық құрастырушылар электр тізбектері арқылы өткенде, уақыт бойынша әр түрлі кідірулердің болуынан туындайтын фазалық бұрмалануларды бағалау үшін, сигналдарды фазалық әдістермен өңдеуге негізделген радиотехникалық жүйелерде, өлшеуіш құрылғыларда және т.б. қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Рупорлық-айналық антенна

**Рупорлық-айналық антенна** — құрамында бір немесе бірнеше айна және рупор болатын антенна. Рупор түбінде қоздырылатын сфералық толқын айна арқылы шағылып жазық толқынға өзгереді. Мұндай антеннаның *рупорлық-параболалық антенна* деп аталатын түрі көп тараған. Онда парабалоид түріндегі айна кесіндісімен рупор біріктіріліп жасалған. Айна фокусы рупор түбіне сәйкестелген. Дербес антенна ретінде радиорелейлік және серіктік байланыстарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Антенналар
Прецессия және нутация

thumb|right|Прецессия
**Прецессия және нутация** – Жердің айналу осінің және эклиптика жазықтығының кезендік өзгерулерімен байланысты астрономиялық құбылыстар. Прецессия деп жұлдыздарға байланысты көктемгі түн мен күн теңесу нүктесінің жылжуын айтады. Ол эклиптика бойынша, Күннің жылдық қозғалыс көрінісіне қарсы болады. Сол себепті Күн, жұлдыздар арасындағы бір орнына оралу уақытына қарағанда, сол арқылы жыл сайын ерте өтеді. Жалпы жылдық прецессияның шамасы (Ньюкомб бойынша) 50 ",2564"+ 0 ",02223 "Т, мұндағы Т= 1900,0 жылдан тропикалық жұзжылдықтар саны. Әлем осінің прецессиялық қозғалысы нәтижесінде әлем полюстерінің әрқайсысы аспан сферасында, әрбір 26000 жыл сайын центрі эклиптика осінде болатын, радиусы шамамен 23°5 кіші шеңбер жасайды. Прецессиялық қозғалыстан басқа әлем осі Ай орбитасы жазықтығының жылжуы әсерінен кішігірім өзгеріске түседі. Соның нәтижесінде полюстер аспан сферасында шамамен 18,6 жыл кезеңдер сайын жартылай осьтері 9",2'және 6", 9 болатын эллипстер бейнелейді. Осы кішігірім өзгерістер нутациялық өзгерістер деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Астрометрия
Полюстік шеңберлер

**Полюстік шеңберлер** – Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардағы 66"33' ендіктер арқылы өтетін географиялық параллельдер; полюстік күн мен полюстік түннің полюстерден экваторға қарай таралу шегі. Солтүстік және оңтүстік полюстік шеңберлер жүргізіледі. Жылдың алты айында күн шығып, латы айында түн болатын жағдайды елестетіп көрейік. Және осыған өте төмен температураны қосайық, сонда біз Жердің екі ең қонақжайлы емес жерлерімен танысамыз - Солтустік және Оңтүстік полюстер. Бірақ таңғалдыратын жағдай: осы жерлерде жануарлар мен өсімдіктердің барлық молшылықта тіршілік етеді. 
## Арктика (Солтүстік полюс)

Арктика-бұл құрлықпен қоршалған, қалқып жүзіп бағытынан ауытқыған мұздың үлкен қабаттары. Солтүстік полюсте жыл бойы мұз ерімей қатып жатады, бірақ оңтүстік жақтарында жазда мұз жарылып ериді. Жаһандық жылыну салдарынан теңіздегі мұздың толығымен еріп кету қауіпі туындап отыр. 
## Антарктида (Оңтүстік полюс)
Антарктиданың Арктикадан айырмашылығы, оның астында құрлық бар. Континентте ешкім өмір сүрмейдіғ онда өте құрғақ болса да, ол жер суық шөл дала болып есептеледі. Антарктидада болатын аязды жел оны Жер бетіндегі ең суық орынға айналдырады. 
## Пайдаланылған әдебиет
"Балалардың жаңа энциклопедиясы" ISBN 978-601-01-1126-4

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Табиғат
Санат:География және геодезия
Салыстырмалы фазалық модуляция

**Салыстырмалы фазалық модуляция** — екілік жүйемен берілетін ақпараттық сигналдың "О" немесе "1" түріне байланысты тасушы сигналдың фазасының 180°-қа өзгеруі. Салыстырмалы фазалық модуляция жасайтын құрылғыда тасушы сигнал "Г'-ге сәйкес ақпараттық сигналмен (импульс) қосылғанда оның фазасы 180°-қа өзгереді
де, ал "0"-ге сәйкес ақпараттық сигналмен (бос орын) қосылғанда
оның фазасы өзгермей бұрынғы жағдайында қалады. Сөйтіп, сигнал
қабылдайтын орында келесі тактыда кабылданатын сигнал фазасы оның
алдында қабылданган сигналдың фазасымен салыстырылады. Егер
олардың фазалары бірдей болса, онда қабылданган сигнал "0"-ге сәйкес
деп, ал егер фазалары 180°-қа бұрылған болса, онда қабылданған
сигнал "Г'-ге сәйкес деген шешім шығарылады.

Салыстырмалы фазалы
модуляцияланған сигналдың дәлдігі (қатесінің аздығы) таза фазалық
модуляцияланған сигналдың дәлдігінен төмен. Себебі қабылданған
сигнал қателігіне екі (келесі және алдыңғы) сигнал қателігі әсер  етеді.
Бірақ қорытынды қателік үлкен болғандықтан және модуляциялау
және модуляциядан шығару құрылғылары күрделі болмағандықтан,
салыстырмалы фазалық модуляция телекоммуникация желісінде кеңінен
қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Толқындар дисперсиясы

**Толқындар дисперсиясы** () — гармоникалық толқындардың фазалық жылдамдығының жиілікке тәуелділігі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Санды кеңістіктік коммутация

**Санды кеңістіктік коммутация** — кіріске жіберілген уақыт интервалының нөмірі шығысқа жіберілген уақыт интервалының нөмірімен сәйкес келгенде ғана кіріс пен шығыстың жалғануына мүмкіндік береді. Сондықтан тек кеңістіктік коммутациялардан құрылған коммутациялық өрістер санды АТС-те іс жүзінде қолданылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қазақ газ өңдеу зауыты

«**Қазақ газ өңдеу зауыты**» - 1973 жылы Жаңаөзен қаласында ашылды. Зауыт газды төменгі температуралық конденсациялық әдіспен өңдеп, сұйық көміртекті шикізаттар шығарады. Ол жылына 3400 млн. м3 газды өңдейді. Кейінгі жылдары Өзен, Жетібай мұнай өндіру басқармаларынан және Маңғыстау газ өндіру басқармаларынан келген газдарды өңдеп, онан 2,0 млрд. м3 сұйық көміртекті шикізаттар өңдейтін технологиялық қуаттар жұмыс істейді. Осымен қатар зауытта жыл сайын 606 мың т фракцияланған сұйық көміртектері дайындалып, онан этан, пропан, суытылған газ, газдан жасалған бензин және тазартылған құрғақ газ өнімдері өндіріледі. Пропан, этан фракцияларын Ақтаудағы пластмасса зауыты шикізат ретінде қолданып, этаннан төзімді полистирол материалдарын дайындайды. Этан Жаңаөзендегі зауыттан Ақтаудағы пластмасса зауытына дейін құбыр арқылы тасымалданады. 1991 жылдан Қазақ газ өңдеу зауыты көмірсутекті пропеллент шығарады, ал кейбір өнім түрлерін шет елдерге сатады.

## Тарихы
1971 жылдың наурызында СОКП-ның XXIV съезді өтті. «Өзен» мұнай кенінің пайдалануында алынатын жолай-мұнай газын пайдалану мақсатында съездің нұсқауымен Манғышлақта газ өндейтін зауыттың құрылысы жөнiнде шешім қабылданды.

1972 жыл - құрылыстың алғашқы кезеңі. Қазақстанда және Манғышлақтағы алғашқы газ өндейтін зауытын салуға бүкіл Кеңес Одағы көмек көрсетті. 100-ден аса кәсіпорындарындан жабдықтаулар жіберіліп, он шақты жобалы институттар техникалық құжаттамаларды дайындады, барлық кеңес республикаларынан мамандар келді. Қазақ газ өндеу зауытына Грозный МӨЗ-ынан, Миннибай ГӨЗ-нан, Вознесенский ГӨЗ-дерінен мамандар жіберілді. Невинномысск химкомбинатынан газды қайта өңдеу және газ мотокомпрессорларын пайдалану бойынша мамандары келді.

1973 жылдың маусымында №1 компрессорлық цехі, сұйылтылған газды қоймасы жұмыс жасайтын газды қайта өңдеу цехінің бірінші блогы және қосалқы объектілерімен бірге жылына 0,5 млрд./м³ қуаттылығымен ҚазГӨЗ бірінші рет пайдалануға берілді.

1974 жылдың 21 қаңтары ҚазГӨЗ тұтынушыларға өзінің алғашқы өнімін – техникалық пропан-бутанды 15 теміржолдық цистерналар арқылы Гурьевтің химия зауыты мен Салават мұнай-химия комбинатына (Башқұртстан) жеткізді. Сол күннен халық шаруашылығының мұқтаждығы үшін сұйытылған көмірсутек жүйелі жеткізіле басталды.

1974 жылдың қыркүйегі 	
Газды қайта өңдеу цехінің екінші блогы ашылды. Газды алу қуаты жылына 1,5 млрд./м³ дейін өсіп, қайта өңдеу - жылына 1 млрд./м³ дейін жетті. Зауыттың екінші ретінің құрылысы басталды.

1975 жылдың 2 шілдесі зауыттың іске қосу күнінен бастап 1 миллиард/м³ жолай-мұнай алынды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан зауыттары
Санат:Маңғыстау облысы экономикасы
Санат:Газ өңдеу зауыттары
Полярлық координаталар

thumb|right|300px|Полярлық координаталар
**Полярлық координаталар** - геодезиялық жұмыстарда бастапқы нүкте ретінде қабылданған бір нүкте арқылы анықтау үшін қолданылатын координаталар жүйесі. Нүктелердің жазықтықтағы орны қарастырылатын бұл жүйеде нүктенің орны екі координатамен;   — полярлық осімен анықталатын нуктеге қарай бағытталған кесіндінің арасындағы горизонталь бұрышпен; d — полюстен анықталатын нуктеге дейінгі горизонталь арақашықтыкпен анықталады. Полярлық бұрыштар полярлық осьтен сағат тілінің бағыты бойымен 0°-тан 360°-қа дейін өлшенеді. Бұл координаталар жүйесі теодолиттік түсіру және жобадағы барлау ұңғымасының горизонталь жазықтықтағы орнын табу кезінде қолданылады.
**Полярлық координаттар** — тік бұрышты х және у координаттарымен х=rcosj, y=rsіnj (мұндағы 0r

Санат:География және геодезия
Депривация

**Депривация** ( — айырылу, жоғалту, жоғалу) - субъект талпынатын бағаланатын күй мен нақты күй арасындағы сәйкессіздікке байланысты пайда болатын риза болмау күйі.

## Салыстырмалы депривация
Салыстырмалы депривация - топ көлемінде жағдайы жақсы тұлғаларға қарағанда өз әлеуметтік жағдайын нашар деп санайтын жеке тұлғаның сезімдері мен түсініктері, мысалы, кәсіби бірлестіктің ауқаттырақ мүшелеріне қарағанда аз қамтылған мүшелерінің салыстыруы. Ұғым адамдардың абсолютті емес қатысты стандарттары немесе көзқарастардың маңыздылығын көрсетеді.

## Тағы қараныз
* Когнитивті депривация
* Фрустрация
* Эгодистония
* Кедейшілік

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Санат:Саясат
Санат:Психология
Полюстік шеп

**Полюстік шеп** - негізгі климаттық шептердің бірі, қоңыржай (полюстік) ауа мен тропиктік ауаның түйіскен жерінде пайда болады. Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың қоңыржай ендіктеріңде түзіледі. Әр жарты шардың қыс маусымында экваторға (30—45° с.е. және о.е.), жазда полюске қарай (40-55° с.е. және о.е.) орын ауыстырады. Шептің бойында қарқынды циклондық әрекеттер өрбиді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Боқымаш Шоланұлы

**Боқымаш Шоланұлы** (1875, Маңғыстау өңірі, Үстірт – 1931) – Адай көтерілісі (1929–1932) басшыларының бірі.

## Өмірбаяны
Боқымаш Шоланұлы 1875 жылы Маңғыстау өңірі, Үстіртте орта шаруаның отбасында дүниеге келген. Кеңес өкіметі оны байлар қатарына қосқан.

1920 жылдан бастап қуғынға салынды. Тәркілеуге ұшыратылды.

1930 жылдың аяғына дейін қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жымпиты ауданы Жақсыбай деген жерде тұрған. Мұсылманша оқыған, елге абыройлы көшбасшы болған.

1931 жылы көктемінде Адай округінің теріскей бетінде жергілікті азаматтар бірнеше кеңес өткізіп, өкіметтің озбырлығына қарсылық көрсету керек деп шешеді.

1931 жылы наурыз айында Адай руының азаматтары Боқымаштыны хан ретінде көтерді. Төрт адамнан тұратын хан кеңесінің мүшелері, ханның орынбасары (Қарамырза Ембергенұлы), әскербасылар (Рахмет Әминұлы, Мамай Салғараұлы, Өзбек Ертөреұлы, Қазақ Шиненұлы, Асан Шынғалиұлы) тағайындалды. Қолға түскен Боқымаш, баласы Рахмет көтерілістің 15 басшысы қатарында атылды.

## Дереккөздер


Санат:1875 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау облысында туғандар
Санат:1931 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Мырзатай Үйсінбайұлы Болатов

**Мырзатай Үйсінбайұлы Болатов**(1947 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – педагог, журналист, әуесқой сазгер. 
*Жетібайдың кешкі жұмысшы жастар мектебін (1966).
*ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1971).
*1971 – 85 жылдары Жетібайда мектеп мұғалімі
*1986 – 91 жылдары Қарақия ауданы «*Түлеген түбек*» газетінде редактордың орынбасары.
*1999 жылы Маңғыстау облысы «*Хабар*» газетінде редактор
*2000 – 03 жылдары «*Үш қиян*» газетінде бас редактор болды.

Болатов  «*Қарлығаш*» (1981), «*Жыр-моншақ*» (2003) атты жыр-жинақтарының, «*Қара жорға*», «*Ыңғайтөкпе*», «*Домалатпай*» атты күйлердің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Провинция

**Провиния** ( — түкпір) - 1) Бельгия, Ирландия, Италия, Нидерланд, Вьетнам, ҚХР, КХДР, Индонезия, Сауд Арабиясы, Малави, Марокко, ОАР, Аргентина, Эквадор, Куба және т.б. мемлекеттердегі негізгі әкімшілік-аумақтық бірлік; 2) тарихи қалыптасқан аумақтық бірлік (Франция, Италия және басқа елдердің "тарихи Провинциялары"); 3) мемлекет астанасы мен мәдени орталықтардан шалғайда орналасқан қонысты жерлер.
## Дереккөздер


Санат:Әкімшілік бөліну
Санат:География және геодезия
Депутат

**Депутат** ( - «өкіл») — мемлекеттік немесе жергілікті өзін-өзі басқарудың заң шығарушы немесе басқа да өкілетті органына сайланған тұлға.

Қазақстан Республикасының заң шығару қызметін жүзеге асыратын жоғары органы — Парламент палаталарына (Мәжіліс, Сенат), сондай-ақ жергілікті өкілетті билік органдарына (мәслихаттар) Депутат сайлау тәртібі, олардың құқықтары мен міндеттері Қазақстан Республикасының Конституциясында, арнаулы заңдарда көрсетілген.

## Тағы қараныз
* Парламент
* Мәжіліс
* Сенат
* Президент

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану

be-x-old:Дэпутат

zh-classical:國會議員
Қазақ көлік коммуникация академиясы ақтау бөлімшесі

**Қазақ көлік коммуникация академиясы Ақтау қаласындағы бөлімшесі** – арнаулы жоғары оқу бөлімшесі.  

## Тарихы
1997 жылы Маңғыстау аймағындағы мұнай өндіру саласын көлік мамандарымен қамтамасыз ету мақсатында ашылған. 

Директоры техникалық ғылыми докторы, Ж.Жұмаев.

## Мамандықтары
**5 жоғары кәсіптік білім беру:** →**''5 жоғары кәсіптік білім беру бағдарламасы:**(атау нақты әрі ресми стильге сай)*тасымалдауды ұйымдастыру және басқару (көлік түрлері бойынша); кеменің энергетикалық қондырғылары мен жабдықтары; кеме жүргізу; *'тиеп түсіру → тиеу-түсіру''' жұмыстарын механикаландыру; электрмен жабдықтау (салалар бойынша); 10 бакалавриат: теңіз техникасы мен технологиялары; көлік техникасы және технологиялары; электр энергетикасы; радиотехника, электроника және телекоммуникациялар; құрылыс; автоматтандыру және басқару; қоршаған ортаны қорғау және өмір тіршілігінің қауіпсіздігі; көлікті пайдалану және жүк қозғалысы мен тасымалдауды ұйымдастыру; экономика; есеп және аудит мамандықтары бойынша Маңғыстау аймағында орналасқан су көлігі мекемелері мен шетелдік кеме жүргізу компанияларына жоғары білімді мамандарды даярлайды. 

## Кафедралары
«Теңіз техникасы және технологиялары», «Тасымалдауды ұйымдастыру және көлікті пайдалану», «Жалпы білім беру және базалық пәндер», «Инженерлік-экономикалық пәндер» атты 4 кафедрасы бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары
Санат:Маңғыстау облысы колледждері
Айналу денесі

**Айналу денесі** (Тело вращения) — қозғалмайтын оське қатысты жазық фигураны айналдырғаннан пайда болған дене.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Доңызтау кесенелер тобы

thumb|right|200px|Доңызтау
**Доңызтау кесенелер тобы** – діни қорым ескерткіштері. 

Үстірттің солтүстік жағындағы шеткері биігі төңірегінде 19 – 20 ғасырлардың басында қалыптасқан қорым және мұнда одан тыс ғибадатхана, мешіт, тұрғын жайлары бар тұрғылықты елді мекен болған. Олардың ішінде Үлкен Жыбысқы, Ақсай, Сүлікті, Ащыайрық, Тұщыайрық, Бесбай, Сұлтан ақын, Қайнар, Қыңқар ата, Арыс әулие деп аталатын кесенелер бар. Көпшілігі тілінген тастан салынып, әктас, құмтас, өңделмеген және күйдірілген кірпіштермен өрілген. Кесене ескерткіштерінің басым бөлігі безендірілуі жағынан ескі үлгіде әрі қарапайым жасалған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан зираттары
Санат:Маңғыстау облысы археологиялық ескерткіштері
Айналу моменті

**Айналу моменті** (Вращающий момент) — айналып тұрған дененің бұрыштық жылдамдығын өзғертетін сыртқы әсердің өлшемі.
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тахеометриялық жүріс

**Тахеометриялық жүріс** – төбелері қазықшалармен бекітілген көпбұрыш түріңдегі геодезиялық құрылма. Мұнда горизонталь бұрыштар, қашықтық өлшеуіштің көмегімен қабырғалар ұзындығы және жүріс қабырғалары бойынша биікайырымдар өлшенеді, осы арқылы жүріс төбелерінің координаталары және биіктік белгілері есептеледі. Тахеометриялық жүріс тахеометриялық түсірісте жергілікті жерді полярлық әдіспен түсіруге негіз болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тегістелу беттері

**Тегістелу беттері** – жер бетінің тегістеліп, бірдейленген бедерлі көтеріңкі телімдерінің жалпы атауы. Платформалық және қатпарлы аймақтарда тектоникалық әрекеттің бәсеңдеуі және ұзақ уақыт бойы экзогендік (денудациялық және денудациялық-аккумуляциялық) процестердің эндогендік процестерден басым болуы кездерінде алғашқы тілімденген бедердің тегістелуі нәтижесінде қалыптасады. Т.б. Тянь-Шань, Саян және т.б. таулы атыраптарда дамыған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тегеурін моренасы, тегеуріндік морена

**Тегеурін моренасы, тегеуріндік морена** - гляциодислокация (мұздық тегеуріндерінің) нәтижесінде пайда болған және әр түрлі генезистегі (көбінесе мұздықтық және флювиогляциалдық) борпылдақ шөгінділерден түзілген, доға немесе белес тәрізді қырқалар; түпкі тау жыныстарының бөлшектерін де қамтиды. Көптеген Тегеурін моренасы едәуір биіктігімен және құрайтын материалдарында (сығылу құрылымы, қабыршақты жылжу) қарқынды бұзылуымен ерекшеленеді. Әдетте, мұздықтың біткен жерінде қалыптасады. Тегеурін моренасы көбінесе лүпілдек мұздықтарға тән келеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Николай Иосифович Болгов

**Николай Иосифович Болгов**(1924 жылы туған, Ресей, Краснодар өлкесі, Гуликечевский ауданы Отрадноячевское село) – жүргізуші.

1960 жылдан Маңғыстаудағы автокөлік басқармасында жүргізуші, автоколонна басшысы болды. Ленин, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тахеометриялық түсіріс

**Тахеометриялық түсіріс** – жер бедері қимасы 0,5 — 2,0 м кезінде, әдетте 1:500 — 1:5000 масштабтарда тахеометр арқылы орындалатын топографиялық түсіріс. Тахеометриялық түсірістің пландық және биіктік негізін геодезиялық тірек жүйесі пункттерін тірек ететін теодолиттік және нивелирлік жүрістер құрады. Егжей-тегжейлі түсіру теодолиттік жүріс пункттері арасында жүргізілетін тахеометриялық жүрістер нүктелерінен жасалады. Рейкалық нүктелердің пландық орны және биіктіктері стансадан полярлық әдіспен анықталады. Қазіргі кезде автоматты және электронды тахеометрлер бар, олар горизонталь арақашықтық пен биікайырымдарды тікелей өлшеуге мүмкіндік береді. Егжей-тегжейлі түсіру кезінде әрбір стансада абрис жүргізіледі, онда стансалар, рейкалық нүктелердің нөмірлері, алқаптардың контурлары, жергілікті заттар және атаулары көрсетіледі. Өлшеулердің сандық нәтижелері тахеометриялық журналда жазылады. Стансаларда алынған мәліметтердің нәтижелері бойынша камералық жолмен түсірілген жергілікті жердің топографиялық планы жасалады. Тахеометр автоматтарды қолданғанда жергілікті жердің топографиялық планы тікелей стансада жасалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кенжехан Боранбаев

**Кенжехан Боранбаев**(1928 жылы туған, Адай уезі Жармыш ауылы) – шопан. 1943 – 88 жылы Маңғыстау ауданында шопан. «Құрмет белгісі» (1958) орденімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталарымен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тахеометр экраны

**Тахеометр экраны** – бұрыш өлшеуіш-тахеометрдің жабдығы, проекциялау-көзбен шолу қашықтық өлшеуішті тексеру үшін пайдаланылады; дөңгелек орнату деңгейлеуішпен және стандартты тұғырықта вертикаль орналастыру үшін бақспен жабдықталған. Пластина ақ түске боялған, бір жағында сызықтық шкала салынған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санды телефон сигналдары

**Санды телефон сигналдары** - Дискретті сигналдардың бір түрі — санды сигнал.

**Санды сигнал** деп дискретті деңгейлердің соңғы саны бар сигналды атайды. Санды сигналда сигналдың дискретті мәнін UT (/) сандарымен ауыстырады, олар көбіне екілік кодада іске асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Депутаттық сауал

**Депутаттық сауал** - депутаттың мемлекеттік басқару органдарына немесе лауазымды тұлғалардың қызметіне қатысты мәселелерге түсініктеме беруін талап ететін жолдау. **Депутаттық сауал** жазбаша түрде қойылуы мүмкін. Ол палаталардың бірлескен немесе жабық отырыстарында жария етіледі. Депутат өзі сауал жолдайтын лауазымды басшының аты-жөнін және одан күтетін жауабының жалпы нысанын (ауызша не жазбаша) көрсетуге міндетті. Тиісті басшы депутаттық сауалды алған күннен бастап 1 ай ішінде Парламенттің немесе оның палаталарының жалпы отырысында жауап қайтаруы керек. **Депутаттық сауал** мен оған қайтарылған ресми жауап мәтіні бұқаралық ақпарат құралдарында жариялануы мүмкін.
## Тағы қараныз
* Депутат
* Парламент
* Мәжіліс
* Сенат
* Президент
* Депутатқа ешкімнің тиіспеу құқығы

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Сауал
Таутүзілу (жаралу)

**Таутүзілу (жаралу)** – тау құрылымдарының түзілуіне себепші болатын жер қабығындағы тектоникалық өрлеу қозғалыстары мен денудациялық процестердің жиынтығы. Таутүзілу геосинклинальдың орнында да (эпигеосинклинальды таулар), платформаның орнында да (эпиплатформалық таулар) дамиды. Тектоникалық жаңа ғылыми болжамдар Таутүзілу атырабын горизонталь бағытта қозғалатын литосфера тақталарының арасындағы жапсарлық зоналармен байланыстырады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санды уақыттық коммутация

**Санды уақыттық коммутация** — бөлгіш ретінде уақыт белгісі қолданылатын, санды сигналдың бір
координаталы коммутациясы.Уақыттық бөліну импульсті-кодалық
модуляцияның көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін.

Уақыттық коммутация схемалары арзан, санды жады элементтерінің базасында құрылады.
Яғни, санды коммутация қызметін іске асыру, кеңістіктік бөліну схемаларын игеруге қарағанда әлдеқайда арзан болып келеді. Көп каскадты санды коммутациялық өрісті құру кезінде, уақыттық жене кеңістіктік коммутация каскадтарының әр түрлі комбинациялары қолданылады.
Мысалы, өрістің бір каскады кеңістіктік коммутатордан 5, екінші каскад — уақыттық коммутатордан Г, ал үшіншісі — қайтадан кеңістіктік коммутатордан S құралады. Бұндай коммутациялық epic STS (кеңістік-уақыт-кеңістік) деп аталады. Ол бірінші және үшінші S каскадтарында N коммутаторлардан, ал екінші Т каскадында М коммутатордан тұрады. Қазіргі кезде ең көп тараған коммутациялық өріс схемасы TST (уақыт-кеңістік-уақыт) болып табылады. ТЗТсхемалары STS схемаларына қарағанда өте тиімді, өйткені уақыт коммутаторлары кеңістікке қарағанда арзан.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ақтау қаласындағы Қазақстан ішкі істер министрлігінің оқыту орталығы

**Қазақстан ішкі істер министрлігі училищесі** – арнаулы орта оқу орны. 

## Тарихы
Маңғыстау облысының ішкі істер органдарын кадрмен қамтамасыз ету мақсатында 1997 жылы Ақтау қаласында 120 адамдық толықтыру лимитімен құрылған. 

## Директорлары
Алғашқы бастығы, полиция подполковнигі Ю.М. Югай (1997 – 99), кейіннен полиция майоры А.О.Бегендіков (1999 – 2002) басшылық етті. 

2002 жылдан бастап училищені полиция полковнигі, техникалық ғылыми докторы, академик О.Н.Әбділов басқарады.

## Оқу-техникалық базасы және іс шаралары
Училище құрамы дайындық кезінде «Интернет» әлемдік жүйесін, «Юрист» базалық бағдарламасын пайдалана алады. Қызметтердің барлық түрлері бойынша сұрақтар қамтылған кешенді көшпелі сабақтар тәжірибеге енгізілген. Училище бастығы О.Әбіловтың ұсынысымен Ақтау қаласының орта мектептерінің жоғары сыныптарына арналған 2 жылдық «Жас полицей» дайындық курстары ашылды. Мектеп оқушылары арасындағы қылмысты болдырмау мақсатында училище базасында биылғы оқу жылынан бастап «Ұлан» аула клубы құрылып, «Мерген», «Тастүлек», «Полицияның жас досы», «Жас тергеуші» үйірмелері жұмыс істеуде. Әлеуметтік қорғау, полиция қызметкерлеріне заңдық көмек көрсету және жеке құрам арасындағы қылмысты, заң бұзушылықтардың алдын алу мақсатында училищеде «Қорғаушы» ерікті қоғамдық құрылымы жұмыс жасайды.

## Дереккөздер


Қазақстан жоғарғы оқу орындары

Санат:Маңғыстау облысы колледждері
Досан Тәжіұлы

**Досан Тәжіұлы** (1835, Маңғыстаудағы Бозашы түбегінің Жиделі деген жері (қазіргі Маңғыстау ауданы, Қызан ауылы) – 1876, Форт-Шевченко қаласы) — Байұлы тайпасы, Адай руының Дәулеталы бөлімінен шыққан халық батыры, Адай көтерілісінің басшыларының бірі. 

Досан Тәжіұлы Ресей үкіметінің 1868 жылғы «Уақытша ережесін» әділетсіздік деп бағалап, халықты көтеріліске шығуға үндейді. Онымен бірге Иса Тіленбайұлы, Алғи Жәлімбетұлы, Тілеуберген Орақ, Шүрен Иман, Дихан Өтеп, Сүгір Шабайұлылар халықты көтеріліске бастап шығады. Досан бастаған 400 сарбаз Үшауыз деген жерде Маңғыстау приставы подполковник Николай Рукиннің жазалаушы отрядын тас-талқан етіп жеңеді. 1870 жылы сәуірде Досан сарбаздары Александр фортын қоршап алып, ондағы армян базарын талқандады, саудагерлер мен өндіріс иелерін тұтқындады, Николаевск станицасын өртеп, армян слободкасы мен Қарағантүптегі маяктарды қиратты. Кавказдан жіберілген жазалаушы отрядпен Досан сарбаздары кескілескен шайқас жүргізе отырып, Хиуа хандығына өтіп кетеді. 1873 жылы Хиуа хандығын бағындыруға жіберілген Ресей әскерлеріне Қоңырат, Хожелі, Қарабайлы аймағында Досан тұтқиылдан шабуыл жасауды ұйымдастырып отырған. 1873 жылдың күзінде Досан жасағы Үстіртке қоныс аударды. 1874 жылы Ресей үкіметінің Аничкин бастаған іздеуші жасағы Сам құмында отырған Досан ауылын қапыда қоршап алып, жаралы Досан батырды қолға түсіреді. Досан Тәжіұлы Форт түрмесінде 2 жылдан кейін қаза тапты. Досан батырдың сүйегін туған жері Бозашыға Жанғабыл (халық ақыны Сәттіғұл Жанғабылұлының әкесі) бастаған бір топ азаматтар жеткізген. Мүрдесі сондағы Қаратөбе зиратына қойылған. Досан батырдың ерлігін Ақтабан, Бала Ораз, Қашаған, Қалнияз, Сәттіғұл ақындар жырға қосқан.

## Тағы қараңыз
* Досан батыр

## Дереккөздер


Санат:1835 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1876 жылы қайтыс болғандар
Санат:Форт-Шевченкода қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Сәнжан Өтеғалиұлы Боранбаев

**Сәнжан Өтеғалиұлы Боранбаев**(1936, Атырау қаласы – 2006, Жаңаөзен қаласы) – педагог.
*ҚР «*Білім беру ісінің үздігі*»
*Қазіргі Атырау педагогикалық институтының физикалық-математикалық факультетін бітірген (1960)
*1960 – 62 жылы Форт-Шевченко қаласындағы Киров мектебінде мұғалім, директордың орынбасары. 
*Қызылсай мектебінің директоры (1962 – 69) 
*Жаңаөзен қаласының  орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі (1969 – 75), директоры (1975 – 78) болды. 
*Ол кәсіптік білім беру ісін жолға қойып, мектепаралық оқу өндірістік комбинатының директоры (1978 – 2001) қызметтерін атқарған. 
*Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасымен марапатталған. Жаңаөзен қаласында Боранбаев атында көше бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қазақ ұлт аспаптар оркестрі

**Қазақ ұлт аспаптар оркестрі, Абыл Тарақұлы атындағы** – шығармашылық өнер ұжымы.

## Тарихы
Р.Мадреевтің жетекшілігімен 1994 жылы Маңғыстау облысы филармониясы жанынан құрылды. 

Әр жылдары оркестрмен белгілі өнер шеберлері – домбырашы  Р.Ғабдиев, дирижер А.Жайымов пен әнші Н.Нүсіпжанов жұмыс істеді. Оркестр қазақ композиторларының туындыларын халық арасында кеңінен насихаттап келеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан оркестрлері
Держава

**Держава** (көне.-сл. "дрьжава" - күш, билеп-төстеу): 
# Ірі, күшті, тәуелсіз, үлкен әскери, экономикалық және өзге әлеуеті бар, әлемдік саясатта және халықаралық қатынастарда аса маңызды рөл атқаратын мемлекет; 
# Монархтың (патшаның, корольдың, императордың және т.б.) алтын шар, тәж немесе кресті бейнесіндегі билігінің белгісі.

Держава - тәуелсіз мемлекет. «Держава» термині мемлекеттің синонимі ретінде халықаралық саясатта ықпалды рөл ойнайтын елдерге қатысты қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Билеушілер
Тайшық Қазбеков

**Тайшық Қазбеков**(1925 жылы туған, Түрікменстан, Түрікменбашы ауданы Бекдаш кенті) – жүргізуші, Социалистік Еңбек Ері (1971). 16 жасынан сульфат өндірісінде жұмысшы болды. Кейіннен тар табанды тепловоз, автомобиль жүргізушісі болып істеген. 1955 жылы Форт-Шевченкоға қоныс аударып, осындағы автобазаға жүргізуші, 1964 жылы Жетібай автокөлік кәсіпорнында жұмысшы болды. Ұзақ жылғы мінсіз еңбегі, өндірістегі табыстары үшін Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қожық Қазиев

Қожық Қазиев (1907, қазіргі Атырау облысы Махамбет ауданы – 1996) – кеңес, партия қызметкері. Гурьев (қазіргі Атырау) кеңес, партия мектебін бітірген (1926).

1926 – 33 жылы Есбол облысы атқару комитетінде саяси ағартушы, ауданы оқу бөлімінің инспекторы, 

1933 – 45 жылы Жылыой, Новобогат, Теңіз аудандарында ауданы атқару комитеттінің төрағасы,

1946 – 61 жылы облысы жер бөлімінің бастығы, Қызылқоға, Маңғыстау ауданы атқару комитеттінің төрағасы,

1961 – 71 жылы «Гурьев» кеңшарының директоры болды. 

2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Бидистиллят

250 px|thumb

**Бидистиллят** - екі қайтара айдалған су. Аса таза заттармен жұмыс істегеңде пайдаланылады.Әдеттегiдей тазартылған суды меншiктi электр өткiзгiштiк 5 мкСм/смнен кем. Қолданулар таза судан астам керек болса иондамалған суларды қолданады. Суды деионизованной меншiктi электр өткiзгiштiк 0нен кем бола алады, 05 мкСм/см.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Тайжан Сұлтан-Мұрадұлы Досанов

**Тайжан Сұлтан-Мұрадұлы Досанов** (1952 жылы туған, Түрікменстан, Бекдаш ауылы) – суретші, киім-кешек жасау шебері. Алматы қаласындағы көркемсурет училищесінің мүсін бөлімінде (1975) оқыған. 1978 жылы алғаш рет ұзатылар қызға арнап ұлттық бояуы жарқын киім-кешек үлгілерін, әсіресе сәукеле секілді зер таспен көмкерген аса сәнді бас киімнің қайталанбас үлгісін жасаумен ол өзінің шығармашылық жолын айқындады. Осыдан былай қарай ұлттық киімдерді дайындауда халық өнерінің ұмытылған озық үлгілерін, дәстүрін қайта жандандыруға көп күш салды. 1982 жылы Маңғыстаудағы Жаңаөзенге келіп, облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге (1984 жылдан) өзі жасаған киім үлгілерімен қатысты. КСРО Суретшілер одағының дипломына (1987) ие болды. 1989 жылы Францияның Канн қаласында өткен Халықаралық көрме-жәрмеңкесіне өзі даярлаған киім үлгілерімен қатысты.  1992 жылы арнайы шақыртумен Алматы қаласына келіп, сонда жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Таулы атырап

[thumb|200px|[Тау]]
**Таулы атырап** - биіктігі күрт өзгермелі, айналасындағы жазықтан едәуір биікке (жүздеген, кейде мындаған м-ге) көтеріліп тұрған жер бетінің кең байтақ телімі. Таулы атырап, әдетте, жоғары өрлеу қозғалыстары басым тектоникалық дамудың тұтас кезеңінің нәтижесінде қалыптасады. Кейде бірнеше мың км-ге созылып жатады, конфигурациясы күрделі болады. Таулы атырап тауаралық ойыстармен және өзен аңғарларымен бөлшектенген тау тізбектері мен жоталардан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жалау Байболұлы Қазиев

**Жалау Байболұлы Қазиев** (1937, Маңғыстау ауданы, Сығынды ауылы (қазіргі Сайын Шапағатов ауылы) – 1997, Ақшұқыр (қазіргі Сайын Шапағатов ауылы)) – педагог, халықтық педагогика әдістерін алғаш қолданушылардың бірі. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1986).

## Өмірбаяны
* Гурьев (қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) мұғалімдер институттын (1956) бітірген.
* Орал педагогикалық институтын бітірген (1964).
* 1959 – 72 жылы Ералиев атындағы орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі
* 1972 – 75 жылы Форт-Шевченко қалалық партия комитетінде бөлім меңгерушісі
* 1975 жылдан Ералиев атындағы орта мектепте тәрбие ісі жөніндегі орынбасар болды. 

## Марапаттары
* Н.К. Крупская атындағы сыйлықтың иегері
* Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
* Бүкілодақтық халыққа білім беру қызметкерлері 2-съезінің делегаты.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Маңғыстау ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкерлері
Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Н.К.Крупская атындағы РКФСР мемлекеттік сыйлығығының иегерлері
Досат Бәймембетұлы

**Досат Бәймембетұлы** – әнші, композитор. «Адайдың жеті қайқысының» бірі.

## Шығармашылығы
Досат әндері – биік дауыспен шығандата шырқап барып, бірте-бірте баяулап, сабырлы сазбен айтылатын ерекше әуенді туындылар. Досаттың бір әнін А.В. Затаевич нотаға түсіріп, «Қазақ халқының 1000 әні» (Орынбор, 1925) жинағына енгізген.

## Ізбасарлары
Оның әндерін орындап, кейінге жеткізушілердің бірі – әнші Қ. Қонаршиев; сондай-ақ маңғыстаулық әншілер Қ. Тасболатов, І. Шыртанов, Қ. Досбаев, тағы басқа Досаттың әндерін шебер орындайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Десоциализация

**Десоциализация** - жеке тұлғаның қоғаммен байланысының әлсіреуі немесе жоғалуы.

## Себептері:
* Әр түрлі аурулар, психикалық бұзылуы
* Интернет, компьютерлік ойындар, лотарея ойындары

## Тағы қараныз
* Социализация
* Ресоциализация

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Психология
Санат:Әлеуметтану
Досанай

**Досанай** – Жармыш ауылынан Бозащы түбегіне баратын жол бойындағы көлдеу ойпаң. Маңғыстау ауданында орналасқан. 

Досанай ойпаңының солтүстігі Досан деп аталады. 20 ғасырдың басында жатақ кедей Досан деген адам жауын суына тары егін, мол өнім алған. Қазір ойпаң табанында егістік орны сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Санат:Қазақстан ойпаттары
Кодек

**Кодек**. ИКМ, дельта — модуляция және тағы да сол сияқтыларды аналогті-сандық түрлендірудің әр түрлі әдістерін қолдана отырып, аудио немесе бейнесигналдарды сандық түрге (және кері) түрлендіретін құрылғы.
## Кодектердің түрлері
* ffdshow
* SIF1
* DivX
* DV Video Encoder
* TSCC
* PCM
* H.264
* Windows Media Video
* MPEG2 Video

## Дереккөздер


:: Кодеки, контейнеры, форматы для начинающих 

Санат:Электроника
Деспотизм

**Деспотизм** -  - шексіз билік -
# Мемлекеттік құрылым жүйесі, бағынушылардың құқы жоқ, билікті шектен тыс қолданатын, шексіз монархия. Деспотизм классикалық түрі Ежелгі Шығыс мемлекеттеріне тән (Ассирия, Вавилон, Қытай империясы).
# Ауыспалы мағынасында еркіндік, бостандықты қайырымсыз жаншу, қарамағындағыларға күш көрсетіп, езіп-жаншу.

**Деспот** () -* шексіз, қатал билеуші, тиран*.

## Дереккөздер


Санат:Саяси тәртіптер
Санат:Мемлекет түрлері
Шаңытбай Досатов

**Шаңытбай Досатов** (1935, Маңғыстау ауданы Үштаған ауылы – 1982) – педагог, оқу ағарту ісінің үздігі. Бұрынғы Гурьев мұғалімдер интернатын жаратылыс және география мамандығы бойынша (1955), Қызылорда қаласындағы Н.В. Гоголь атындағы педагогикалық институтының химия және биология мамандығы бойынша (1962) бітірген. 1955 – 82 жылы Маңғыстау ауданы мектептерінде оқытушы, оқу ісінің меңгерушісі, интернат, мектеп директоры қызметтерін атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалінің, бірнеше Құрмет грамоталарының, «Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» атанған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Мандала Боранова

**Мандала Боранова**(1919, Маңғыстау ауданы Ақтөбе ауылы – 1995) – еңбек ардагері, шопан. 1947 – 57 жылы Түрікменстандағы Бекдаш кентіндегі «Қарабұғаз» мекемесінде жұмысшы, 1957 жылдан Маңғыстау ауданы Правда ұжымшарында шопан болып ұзақ жылдар еңбек еткен. Октябрь революциясы орденімен, «*В.И. Лениннің туғанына 100 жыл*» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Амангелді Төлебайұлы Досханов

**Амангелді Төлебайұлы Досханов** (1959 жылы туған, Атырау облысы Ескене ауданы) – ішкі істер қызметкері, полиция полковнигі. КСРО ІІМ бастапқы құрамын дайындайтын Шымкент арнаулы орта мектебін (1982), ҚР ІІМ Қарағанды жоғары мектебін  бітірген (1994). 1982 – 92 жылы жедел бөлімінің инспекторы, жедел өкілетті маман, аға маман, ротасында кадр жөніндегі аға инспектор, 1992 – 93 жылы МАИ бөлімшесі бастығының орынбасары, 1993 – 97 жылы  Жаңаөзен ІІІБ қауіпсіздік қызметінің бастығы, 1997 – 99 жылы облыстық экономикалық қылмыстарды тергеу басқармасының қаржы-несиелік және сыртқы экономикалық саласындағы қылмыстарды тергеу бөлімінің жедел өкілетті аға маманы, Ақтау қаласындағы ІІБ бастығының 1-орынбасары болды. 2000 – 01 жылы аса маңызды істер жөніндегі аға маман, 2001 – 06 жылы Ақтау қалалық ІІБ бастығының орынбасары, облыстық қылмысқа қарсы күрес криминальды полиция басқармасының бастығы, 2006 – 07 жылы облыстық ІІД жеке қауіпсіздік бөлімінің бастығы қызметтерін атқарды. 2007 жылдан облыстық ІІД жеке қауіпсіздік басқармасының бастығы 2-, 3-дәрежелі «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер
Қайырсапа Әтенбекұлы Қазыханов

**Қайырсапа Әтенбекұлы Қазыханов**(1922, бұрынғы Гурьев облысы Жамбыл ауылы – 2004) – соғыс ардагері. Еңбек жолын Гонюшкино ауданында есепші болып бастаған. 1941 жылы әскер қатарына шақырылып, Калинин, 1-Балтық және 3-Белоруссия майдандарында ротаның саяси жетекшісі, батальон парторгі болған. Соғыстан кейін Гурьев (қазіргі Атырау) облысы сауда салаларында әр түрлі басшылық қызметте, 1967 – 87 жылы «Маңғыстаумұнай», «Өзенмұнай» бірлестіктерінде жұмысшыларды жабдықтау бөлімінде, Өмірзақ кентінде кеңес төрағасы қызметтерін атқарған. 1-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1922 жылы туғандар
Депутатқа ешкімнің тиіспеу құқығы

**Депутатқа ешкімнің тиіспеу құқығы** - ҚР Парламенті депутатын оның өкілеттік мерзімі ішінде тұтқынға алуға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен белгіленген әкімшілік жазалау шараларын қолдануға, қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасаған реттерден өзге, тиісті Палатаның келісімінсіз қылмыстық жауапқа тартуға болмайды.

Депутатты қылмыстық жауапқа тартуға, қамауға алуға немесе сот тәртібімен белгіленген әкімшілік жазалау шараларын қолдануға келісім алу үшін Бас Прокурор Сенатқа не Мәжіліске ұсыныс енгізеді, оны Палаталар тиісті Палатаның отырысында қарауға әзірлеу үшін Орталық сайлау комиссиясына жібереді. ¥сыныс депутатқа айып тағудың, оны қамауға алуға санкция берудің немесе әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді сотқа жіберудің алдында енгізіледі. Бас Прокурордың ұсынысы мен Орталық сайлау комиссиясының шешімі олар келіп түскен күннен бастап екі апта мерзімнен кешіктірілмей қаралады және Палата тиісті лауазымды тұлғалар мен органдардың қосымша ақпарат тапсыруын талап етуге қақылы. Палата дәлелді шешім қабылдап, оны республиканың Бас Прокурорына және анықтау мен алдын ала тергеуді жүзеге асыратын республика мемлекеттік органдарының басшысына үш күн мерзім ішінде жібереді. **[[Депутат]]** өзіне ешкімнің тиіспеуі құқығы туралы мәселені Палата қараған кезде қатысуға қақылы.

## Тағы қараныз
* Парламент
* Мәжіліс
* Сенат
* Депутат
* Президент
* Депутаттық сауал

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Құқық
Сағынғали Қайболдиев

**Қайболдиев Сағынғали** (1940 жылы туған, Ақтөбе облысы Ембі ауданы Амангелді ауылы) – бұрғылаушы. Гурьев (қазіргі Атырау) политехникалық техникумын бітірген (1973). 1962 жылдан Боранқұл «Мұнайгазбарлау» тресінде моторшы, 1970 – 76 жылы Ералиев (қазіргі Құрық) кентінде бұрғылаушы, бұрғылау қондырғысының бастығы болып, 1995 жылы зейнеткерлікке шықты. 3-дәрежелі Даңқ орденімен марапатталған (1978).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1940 жылы туғандар
Орлыбай Борашев

**Орлыбай Борашев** (1931, Маңғыстау ауданы  Бозащы түбегі – 1976) – музыка аспаптарында (домбыра, скрипка, сырнай) шебер орындаушы.

## Өмірбаяны
Форт-Шевченко қ-ндағы мәдениет үйінде мәдени қызметкер, бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеген. 

## Еңбектері
Борашев орындауындағы «*Нар идірген*», «*Ықсаттың күйі*», «*Ақжарманың» 2-нұсқасы*» Т.Мерғалиевтің «*Домбыра сазы*» (1976) кітабына енген.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан музыканттары
Белсенді бет

250 px|thumb

**Белсенді бет**  — зерттелетін физикалық немесе химиялық процесс ететін физикалық бет.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Санат:Физика
Әділ Борашев

**Әділ Борашев**(1949 жылы туған, Маңғыстау ауданы  Шайыр ауылы) – педагог. 

* *Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау педагогикалық институтын) бітірген (1973). 
*1973 – 90 жылдары Есір Айшуақұлы атындағы мектепте мұғалім
*Ә.Жангелдин атындағы мектепте директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары
*1990 жылдан С.Нұрниязұлы атындағы мектеп-интернаттың директоры. 

*ҚР «*Білім беру ісінің үздігі*» (1998)
*«Ы.Алтынсарин» (*2006*) белгісімен марапатталған.Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997;

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Жібек Бекіманқызы Досбай

**Жібек Бекіманқызы Досбай** (1963 жылы туған, Маңғыстау облысы) – ғалым, филология ғылымдарының кандидаты (2005).

* ҚазМУ-ды бітірген.
* Сенек, Аққұдық ауылында клуб меңгерушісі (1981 – 88)
* Алматы энергетика институтында оқытушы (1988 – 94)
* ҚР Ұлттық ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында лаборант, кіші ғылыми қызметкер және ғылыми қызметкер (2000 – 06)
* 2006 жылдан «Мектеп» баспасында редактор, аға редактор қызметінде.

## Дереккөздер


Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау облысында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Алматы энергетика және байланыс университеті оқытушылары
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты қызметкерлері
Санат:Мектеп баспасы редакторлары
Борис Михайлович Борисов

**Борис Михайлович Борисов**(1935, Ресей, Ставрополь өлкесі, Пятигорск қаласы – 1981) – инженер, Техникалық ғылым кандидаты.

* Одессаның жоғары инженерлік теңіз училищесін бітірген (1958)
* 1959 – 70 жылы Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатында әр түрлі жұмыстарда
* 1970 – 81 жылы комбинат зауытының орталық зертханасының бастығы болды. 
* Борисов өлкені тұщы сумен қамтамасыз ету мәселесін шешкен Маңғыстаудағы тұңғыш тәжірибе-өнеркәсіптік және өнеркәсіптік булану қондырғысының авторы. 
* Лениндік сыйлықтың иегері.

## Дереккөздер

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Пятигорскде туғандар
Санат:1981 жылы қайтыс болғандар
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Одесса жоғары инженерлік теңіз училищесі түлектері
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Борлысуат

**Борлысуат** – Түпқараған түбегінің солтүстік-шығыс бөлігіне жақын жердегі қос сай. 

1952 жылғадейін ұжымшар орталық болған. Сай бойларында суы тайыздан шығатын құдықтар бар. Ұжымшарлардың іріленуіне байланысты орталық Қаңға ауылына көшіп, Борлысуат мал қыстауы болып қалды.

## Дереккөздер

Санат:Түпқараған ауданы географиясы
Санат:Маңғыстау облысы қыстаулары
Жанболат Мәжитұлы Досмұхамбетов

**Жанболат Мәжитұлы Досмұхамбетов** (1933 жылы туған, Астрахан облысы Владимир ауданы Басқұншақ ауылы) – мұнайшы, ғылым кандидаты (1978). Қазақ КСР-інің еңбек сіңңрген геолог барлаушысы. И.Губкин атындағы Мәскеу мұнай-газ институтын бітірген (1958). 1958 – 68 жылы Мақат бұрғылау кеңесінде инженер-геолог, аға геолог, Батыс Қазақстан геология басқармасының аға геологы болып, Шығыс Жетібай, Қарамандыбас, Тасболат және Теңге кен орындарының ашылуына тікелей басшылық еткен. 1968 – 87 жылы Қарақия мұнай барлау экспедициясының, Жетібай бұрғылау жұмыстары, Маңғыстау барлау-бұрғылау басқармасының бас геологы. 1987 – 96 жылы Қазақ мемлекеттік мұнай өнеркәсібінің ғылыми-зерттеу және жобалау институтында лаборатория меңгерушісі болды. «Халықтар достығы» орденімен (1986), «Еңбектегі ерлігі үшін» (1971), «Ерен еңбегі үшін» (1970) медальдарымен марапатталған.

Санат:Геологтар
Санат:КСРО геологтары
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының кандидаттары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Борлыторым

**Борлыторым** – Маңғыстау ауданындағы Үштаған құмында, Мырзайыр ойпаңының шығыс шетіндегі суы тұщы қос құдық. Суы мол. 50-жылдардың басында құдық басына жел двигателі (қозғалтқышы) орнатылып, сол арқылы су алынды. Борлыторым Тасбас мұнай кен орны барлаушыларының ауыз су қажетін өтеп тұрды (1954 – 56).

## Дереккөздер


Санат:Құдықтар
Қайнар колледжі

**Қайнар колледжі** – беймемлекеттік орта кәсіптік білім беретін оқу орны.

## Қысқаша ақпарат
1997 жылы құрылған. Колледждің алғашқы басшылары филологиялық ғылыми канд., профессор Х.О. Қарасаева және педагогикалық ғылыми докторы, профессор А.Қ.Ахметов. Колледж 10 мамандық бойынша оқытады. Оқушылар саны – 1235. Оқытушылар саны – 78. Оқытушылар құрамында 1 ғылым докторы, 1 профессор, 10 ғылым канд., доценттер, жоғары және бірінші категориялы оқытушылар жұмыс істейді. Жыл сайын бітірген түлектер Ақтау қаласындағы және облыстағы жергілікті мекемелер мен кәсіпорындарда және білім беру салаларында жұмыс істеп жүр.

## Мамандықтары
*Экономика
*Есеп және аудит
*Маркетинг
*Бағалау
*Ақпараттық жүйелер
*Есептеу техникасы және бағдарламалық қамтамасыз ету
*Радиоэлектроника және байланыс
*Құқықтану
*Қонақ үй шаруашылығына қызмет көрсету және ұйымдастыру
*Аударма ісі
*Бастауыш білім беру
*Кәсіптік оқыту
*Мектепке дейінгі тәрбие және оқыту
*Тәрбие жұмысын ұйымдастыру

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы колледждері