Изономия

[thumb|right|250px|[Таразы ежелгі грек әлемінде теңдік пен әділеттіліктің символы ретінде де қолданылған.]]
**Изономия** (ἰσονομία "саяси құқықтардағы теңдік" грек тіліндегі ἴσος isos, "тең," және νόμος nomos, "әдет, салт, заң" деген сөздерден шыққан) — ежелгі грек жазушылары Геродот және Фукидид сияқты авторлар халық билігінің белгілі бір түрін білдіру үшін қолданған сөз. Бұл ұғым ежелгі Грекияда полистің барлық толыққұқықты азаматтарының заң алдындағы саяси теңдігін білдірген. Бұл сөз Афинада алғаш рет 514 ж. б.з.д. тиран Гиппархтың өлтірілуіне арналған атақты «Гармодий-сколионында» сын есім түрінде пайда болды; онда тиранның жойылуы изономияның орнауы ретінде жырланған. Ал Ионияда изономиялар туралы бұдан да ертерек, б.з.д. VI ғасырдың ортасынан бастап, бірақ мағынасы әлі анықталмаған түрде айтылып жүрген. Тек Клисфен реформаларынан кейін ғана изономия нақты мазмұнға ие болып, оң мағынамен қолданылған. Эллинизм дәуірінде бұл ұғым пифагорлық дәрігерлер — мысалы, Кротондық Алкмеон тарапынан қарама-қарсы жұптардың теңгерімі ретінде қолданылған, ол адам денесінің саулығын сақтау үшін қажет делінген. Кейін бұл ұғым қолданыстан шығып қалған, бірақ кейінірек ағылшын тіліне isonomy ("заң алдындағы теңдік") түрінде қайта енгізілген. Экономист Фридрих Хайек бұл ұғымды өзінің "Бостандық Конституциясы" кітабында кеңінен таратуға тырысып, гректер қолданған мағынада isonomy ұғымын "заңдардың барлығына бірдей қолданылуы" деп түсінуді ұсынған.

## Ежелгі қолданысы

Курт Раафлаубтың (1941–2023) пайымдауынша, Клисфен изономияның дерлік мінсіз формасының негізін қалаушы болып табылады. Б.з.д. VI ғасырдың ортасында бұл ұғым Афинада пайда болған – кейбір басқа полистерде бұдан да ертерек қолданылуы мүмкін – және бұл аристократиялық топтардың тиранияға қарсы оппозициясы аясында туындаған. Тиранияның өзі де полистегі кеңірек халық топтарының тең құқыққа ие болуы мен бірігуі үшін әлеуметтік және экономикалық алғышарттарды жақсартқан болатын.«Изономиялық құрылымдағы полистік тәртіптердің жүзеге асуы үшін қажетті интеллектуалдық алғышарттар ұзақ үдерісте қалыптасты. Бұл үдеріс гректерге ортақ көптеген факторларға негізделіп, Грекияның түрлі аймақтарындағы көптеген тұлғалардың еңбегімен жүзеге асты».Могенс Херман Хансеннің пікірінше, изономия ұғымы жиі «заң алдындағы теңдік» деп аударылғанымен, шын мәнінде ол басқа нәрсені білдірген. Афиналықтар изономия ұғымымен қатар теңдікке қатысты бірнеше ұғымдарды қолданған, олардың барлығы изо- (тең) префиксімен басталатын күрделі сөздер:
* изегория – саяси жиналыстарда сөз сөйлеу құқығының теңдігі,
* изопсефос полис – «бір адам – бір дауыс» қағидасы,
* изократия – билік жүргізудегі теңдік.
Геродот парсылардың қандай билік түрін таңдауы керектігі жөнінде ойдан шығарылған пікірталаста Отаныстың сөзі арқылы *изономияны* жақтайды. Бірақ оның сипаттамасына қарасақ, ол қолдап отырған билік түрін біз *демократия* деп атар едік.«Халық билігі барлық билік түрлерінің ішіндегі ең әділетті атауға ие — изономия (заң алдындағы теңдік), әрі ол монархия істейтін нәрселерді істемейді. Лауазымдар жеребе арқылы белгіленеді, билік есеп береді, ал кеңесулер жұрт алдында ашық түрде жүргізіледі».Бұл жерде Геродот демократияға тән негізгі қағидалар — лауазымдарды жеребе арқылы тағайындау, биліктің есепті болуы және мәселелердің ашық талқылануы — бәрін *изономия* ұғымымен байланыстырады. Бұл антикалық кезеңдегі халық билігіне қатысты ұғымдардың әлі тұрақталмағанын көрсетеді.

Фукидид изономия ұғымын әулеттік олигархияға және орташа аристократияға балама ретінде қолданған. Уақыт өте келе бұл сөз нақты бір саяси құрылымды білдіруін тоқтатты; Платон оны жай ғана тең құқықтылықты білдіру үшін қолданған, ал Аристотель бұл сөзді мүлде қолданбаған.

Ежелгі грек философиясында изономия ұғымы изегориямен (заң қағидаларын анықтаудағы бастапқы теңдік) және изократиямен (заңды кейінгі басқаруда немесе қолданудағы теңдік) байланыстырылған.

## Медицинадағы қолданысы
[thumb|[Алкмеон Кротондық|Кротондық Алкмеон 1832 жылғы медальда бейнеленген.]]
«Изономия» ұғымы эллин дәуірінде пифагоршыл дәрігерлердің, мысалы, Алкмеонның еңбектерінде де қолданылған. Ол б.з.д. VI ғасырдың соңы мен V ғасырдың басында өмір сүрген және бұл ұғым арқылы денсаулықты сақтап тұратын қарама-қарсы күштердің — ыстық/суық, ылғалды/құрғақ, ащы/тәтті — арасындағы тепе-теңдік немесе үйлесімділікті меңзеген. Мысалы Алкмеон былай деген: «Ылғал, құрғақ, суық, ыстық, ащы, тәтті сияқты күштердің теңдігі (изономиясы) денсаулықты сақтайды, ал олардың арасында біреуінің үстемдігі (монархия) — ауру туғызады».Алкмеон — денсаулық пен аурудың ең көне белгілі анықтамасын ұсынған философ. Ол денсаулықты изономия күйі ретінде, ал ауруды осы күйдің бұзылуы деп сипаттаған. Изономия деп ол адам денесіндегі қарама-қарсы полярлы күштердің тепе-теңдігін немесе теңгерімін түсінген. Ауру оның көзқарасында осы күштердің біреуінің дара билік құруынан (монархиясынан) туындайды. Осылайша, ол бастапқыда саяси ұғымдарды медициналық терминологияға енгізген. Ол — изономия/монархия ұғым жұбын натурфилософиялық және медициналық контексте қолданған жалғыз антикалық ойшыл.

## Кейінгі кездегі қолданысы
Экономист және саяси теоретик Фридрих Хайектің айтуынша, «изономия» ұғымын алғаш қолдаған — римдік Цицерон болған, ал бұл ұғым біздің дәуіріміздің XI ғасырында Болонья университетінің құқық студенттері тарапынан «қайта ашылған». Хайек оларды Батыс құқық дәстүрінің негізін қалаушылардың бірі деп есептейді.

«Изономия» сөзі Англияға XVI ғасырдың соңында «барлық адамдар үшін заңдардың теңдігі» деген мағынада енген. Көп ұзамай бұл сөз Тит Ливий шығармаларының аудармасында «isonomy» түрінде қолданылып, (дегенмен «изономия» сөзінің тура аудармасы болмаса да) барлық адамдар үшін тең заңдар мен магистраттардың (лауазымды тұлғалардың) жауапкершілігін сипаттау үшін қолданылған. XVII ғасырда бұл сөз біртіндеп «заң алдындағы теңдік», «заң үстемдігі» және «құқық арқылы басқару» деген тіркестермен алмастырылды.

Саяси теоретик Ханна Арендттің пікірінше, «изономия» кем дегенде Геродот дәуірінен бастап саяси бостандықпен теңестірілген. Бұл ұғым негізінен «билеусіз күйді» білдірген, яғни билеушілер мен бағынушылар арасындағы айырмашылық жойылған жағдай. Ол — «тең құқықты адамдар қауымының арасындағы теңдік» дегенді білдірген. Ежелгі басқару түрлерінің ішінде «изономия» ерекше орын алған, себебі ол «монархия» немесе «демократия» сияқты «-архия» және «-кратия» сияқты билікті білдіретін жалғаулардан ада болған. Арендт одан әрі грек полисі демократия ретінде емес, дәл осы «изономия» ретінде ойластырылған деп жазады. Ал «демократия» деген ұғымды «изономияның» қарсыластары қолданған, олар «сендер айтып жүрген ‘билеусіздік’ — бұл тек биліктің басқа түрі ғана, яғни демостың билігі» деген.

Мемлекеттік басқару саласының теоретигі Альберту Геррейру Рамуш «изономияға» адамды ұйымдастыру моделінде орталық рөл берген. Ол әсіресе «изономия» кеңістігі мен «экономика» кеңістігінің айырмашылығын нақтылау мәселесіне ерекше көңіл бөлген. Арендттің ойларына сүйене отырып, Геррейру Рамуш адамдарға экономикалық есеп-қисапқа бағынбайтын ортада бір-бірімен әрекеттесуге мүмкіндік берілуі тиіс деп санаған. «Изономия» дәл осындай орта болып табылады: оның мақсаты — «баршаға ортақ игілік пен жақсы өмір сүруді қамтамасыз ету».

## Дереккөздер

Санат:Афиналық демократия