open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ұжымдық еңбек даулары

**Ұжымдық еңбек даулары** - жұмыс беруші (жұмыс берушілер бірлестігі) мен қызметкерлер (жұмыскерлер өкілдері) ұжымы арасында,
ұйымдарда еңбек жағдайы мен төлемді
өзгерту мен тағайындау себебі, сонымен қатар қорытынды жайы бойынша,
ұжымдық шарттар мен келісімдерді
орындау, сондай-ақ қолданыстағы заңнаманың ережелерін, ұжымдық шарттар мен келісімдерді қолдану мәселелері бойынша келісе алмаушылық.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ғылыми конференция баяндамаларының тезистері

**Ғылыми конференция (симпозиум, сьезд) баяндамаларының тезистері** - алдайын ала сипаттағы (баяндамалар, хабарлар тезистер; олардың қысқа мазмұны немесе реферат) конференция басталғанға дейінгі (симпозиум, съезд) жарияланған материалдары бар ғылыми мерзімді емес жинақ.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Тосқауылға тұру

**Тосқауылға тұру**
(;  - сторожевой отряд; охрана)
Санкцияланбаған демонстрацияның төнірегіне (жиналыс, митинг, көше шеруі) оған қатысушылардын бір тобын оны қорғау үшін не олар иеленген аумаққа басқа адамдардың
еніп кетуіне жол бермеу мақсатында тұрғызып қою, сондай-ақ мемлекеттік билік органдарының, кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардын ғимаратына кіретін жолды бекітіп тастау бұзушылық болып саналады және аталмыш санкцияланбаған іс-шараға
қатысканы үшін бекітілген жауапкершілікке апарып соғады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сорус

**Сорус** - қызыл және қара күрең балдырлардың талломының бетінде, шаңжапырақтылар тәрізділердің жапырақтарындағы жыныссыз көбеюдің топталып орналасқан споралардың немесе мүшелердің тобы, сонымен қатар төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың жеміс денелердің тобы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Медициналандыру

**Медициналандыру** - 
# (*медицина контектінде*) медицина беделінің, мысалы, медицинаның араласуы мамандардың анамен бала үшін тәуекелді төмендету мақсатымен белсенді қарауына түскен әйелдер жағдайын жеңілдететін бала 
туу сияқты бұрын кәсіби емес ұғымдар мен процедуралар басым болған салаларға таралуы, мұнда нәтиженің жетістігі техникалық критерийлермен анықталады;
# (*кең мағынада*) медициналық араласуды талап ететін ауру арқылы 
жағымсыз мінез-құлықты түсіндіру және осы арқылы медициналық 
пайымдауларды саяси, адамгершілік және әлеуметтік салаға 
тарату.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гемокоагулопатия

**Гемокоагулопатия** (*Haemocoagule*:  қан + үю) - Қанның қанды ұйыту және ұйытпау жүйелерінің арасындағы өзара байланыстың бұзылуына байланысты патологиялық күй. Онда бір мезгілде көптеген тромбтар (қараңыз) мен геморрагиялар (қараңыз) пайда болады. Бұл күйдің екінші аты -	тамыр іші себінді қан ұю синдромы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Айырбастау орындары

right|150px
**Айырбастау орындары** (ағыл. *exchange offices/point*; нем. *Тіsclistelle f*; лат. *punc tual* - нүкте) - Қазақстан Республикасы Ұлттық банкісінің лицензиясына сәйкес жүзеге асырылатын шетел валютасымен
айырбас операцияларын жүргізетін арнайы жабдықталған орындар.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Пайдалану құқығы

**Пайдалану құқығы** — мүліктен оның пайдалы табиғи қасиеттерін алудың, сондай-ақ, одан пайда табудың заң жүзінде қамтамасыз етілу мүмкіндігі. Пайда — кіріс, өсім, жеміс, төл алу және өзге нысандарда болуы мүмкін
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Кешірім жасау құқығы

Әлемнің барлық дерлік елдеріндегі
мемлекет басшысының негізгі конституциялық өкілеттіктерінің бірі Кешірім жасау институты әлдебір
(әдетте ауыр) қылмыс жасағаны үшін
сотпен сотталған адамға жеке рақымшылық жасау актісі түрінде керінеді.
Кешірім жасауды қолдану түрліше
(сотталушының шың ниетімен опык
жеуі немесе карапайым гуманистік
гүсінікпен) уәжделуі мүмкін. Көп жағдайларда, кешірім жасау тәртібі барынша қатал жазалауды одан жұмсақтау жазаға ауыстырады. Конституцияға (заңға) сәйкес, кешірім жасау
құқығы елдің Президентіне тиесілі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Билік ету құқығы

нобай
Мүліктің заң жүзіндегі тағдырын
белгілеудің заңмен қамтамасыз етілуі.
Меншік иесі өзіне тиесілі мүлікке
өз қалауы бойынша кез келген әрекеттер жасауға, соның ішінде бұл мүлікті
басқа адамдардың меншігіне беріп,
иелігінен шығаруға, езі меншік иесі
болып қала отырып, оларға мүлікті
иелену, пайдалану және оған билік ету
жөніндегі өз өкілеттігін тапсыруға,
мүлікті кепілге беруге және оған басқа да әдістермен ауыртпалық түсіруге,
оларға өзгеше түрде билік етуге
құқылы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Жерге билік ету құқығы

Мемлекеттін Қазақстан Республикасының аумағындағы жердің заңдық
тағдырын айқындаудағы заңмен қамтамасыз етілген құқығы, сондай-ақ
жердің жеке меншік иесінің өз жер
учаскесіне қатысты Қазақстан Республикасының заң актілерінде тыйым салынбаған мәмілелер жасауға құқығы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Куәнің құқығы

Куәнің:
*қылмыстық жазаланатын әрекет немесе әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін оның өзі, жұбайы (зайыбы) немесе жақын туыстары үшін ізіне түсуге әкеп соқтыратын айғақ беруден бас тартуға;
* өзінін ана тілінде немесе өзі білетін тілде айғақ беруге;
* аудармашының тегін көмегін пайдалануға;
* одан жауап алуға қатысушы аудармашыға ескерту жасауға;
* жауап алу хаттамасына айғақтаманы өз қолымен жазуға;
* анықтаушының, тергеушінін, прокурордың және соттың іс-әрекетіне шағым жасауға;
* өз құқықтары мен заңды мүдделеріне қатысты өтінішін мәлімдеуге құқығы бар.

Куә өз адвокатының қатысуымен
айғақ беруге құқығы бар.
Қасақана жалған жауап бергені
үшін және жауап беруден бас тартқаны үшін куә қылмыстық жауапқа тартылады
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Пиктографиялық хат

**Пиктографиялық хат** — заттар мен іс-кимылдар суреттерді үйлестіру арқылы көрсететін жабайы суреттік хат. Тарих пәні сабағында оқыту тәсілі ретінде қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Кітапхана жұмысының ағымдағы жоспары

**Кітапхана жұмысының ағымдағы жоспары** - белгілі бір уақытқа (ай, тоқсан, жыл) нақты жұмыс мазмұны, көлемі, уақыты, жауапты орындаушысы анықталып алғы жоспардағы, тапсырманы нақты дәлелдеп көсететін ағымдағы жоспарлау құжаты. Жедел (оперативті) жоспар деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Бекболат Әшекеев

**Бекболат Әшекеев** (1843/48 ж.ш., бұрынғы Жетісу облысы, Жайылмыс болысы 11-а. - 9.9. 1916, Алматы облысы, Іле ауданы, Боралдай) — ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

1916 жылы 7-8 шілдеде Бекболат Алматының батысындағы (шамамен 40 км) Үшқоңыр деген жерде Жайылмыс және онымен көршілес болыстар тұрғындарының басын қосып, Ресей патшасының маусым жарлығын талқылайды. Жақында Бекболаттың ұсынысымен тың жұмыстарына адам бермеу жөнінде шешім қабылданады. Осындай жиын 13 тамызда Верный уезінің Ошақты деген жерінде де өтеді. Үшқоңыр мекені көтеріліс орталығы болды. Бекболат ұста дүкендерін ашқызып, қару-жарақ жасатты, жігіттерді соғыс өнеріне үйретті, Үшқоңырға келетін жолдарға тосқауылдар қойылып, жазалаушы отрядтар өте алмайтын берік қамал жасалды. Көтерілісшілер Верный қаласына шабуыл жасау үшін күш біріктіру ниетімен Пішпек, Тоқмақ уездеріндегі және Ыстықкөл маңындағы қырғыз көтерілісшілерімен байланыс жасады. Тамыз айының ортасында Бекболат бастаған көтерілісшілер жақсы қаруланған жазалаушы отрядпен қақтығысады. Күші басым отрядқа төтеп бере алмаған кетерілісшілер Жасылкөл мен Құмбел асуы арқылы қырғыз жеріне шегініп, одан әрі Қытайға өтпек болады. Бірақ ел-жұртын қорғансыз қалдырмауға бел байлап, барлық кінәні өз мойнына алмақ болған Бекболат көтерілісшілерді таратып, өз еркімен жаудың қолына түседі. 1916 жылы 7 қыркүйекте Ресей армиясының Верный қалалық әскери гарнизонының соты Бекболатты дарға асуға үкім шығарды. Бекболаттың 20-дан астам жақын серіктестері де сотқа тартылып, олардың 12-сі өлім жазасына кесіледі.

## Тағы қараңыз
* Жетісу көтерілісі
* Самсы көтерілісі

## Дереккөздер

Санат:1843 жылы туғандар
Санат:Жайылмыс болысында туғандар
Санат:9 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Санат:Іле ауданында қайтыс болғандар
Санат:Өлім жазасына кесілгендер
Санат:Қазақстан революционерлері
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Шатыраш кесте

**Шатыраш кесте** - кәсіпорынның кірісі мен шығысы теңгеріміне қосымша тексеру кестесі, ол теңгерімде көрсетілетін көрсеткіштердің өзара байланыстырылуын анықтауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Клиникалық өлім

**Клиникалық өлім** - көрінетін өмір белгілері (жүрек қызметі, тыныс алу) білінбейтін, орталық нерв жүйесінің қызметтері өшетін, бірақ ұлпадағы зат алмасу үдерістері сақталатын, өмір мен өлім арасында шектесетін терминалдық жағдай. Бірнеше минутқа созылып, тіршілік қызметін қалпына келтіру мүмкін болмайтын биологиялық өліммен алмасады.
## Дереккөздер


Санат:Адам физиологиясы
Санат:Заң
Қазақстан республикасының қорғанысы

**Қазақстан республикасының қорғанысы** (ағыл. *defence of the Republic of Kazakhstan*; нем. *Verteidigung f der Repuhlik Kasachstan*) - Республиканың егемендігін, аумақтық тұтастығын және оның шекараларына қол сұғылмауын қорғауға Қазақстан Республикасының әзірлігін қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асырылатын саяси, әскери, экономикалық, экологиялық және әлеуметтік - құқылық сипаттағы мемлекеттік шаралар жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Геморрагия

**Геморрагия** ( *haemorrhagia* - қан+ жырту)- қан кету, гемморагия. Қанның қан арнасынан немесе жүрек қуысынан сыртқа шығуы. қан кетудің үш басты себептері болады. 
І.Жүрек не тамыр қабырғасының жыртылуы; 
2. Тамыр қабырғасының мүжілуі ( аррозия); 
3. Диапедез. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Шатыраш кестелі теңгерім

**Шатыраш кестелі теңгерім** (орысша, шахматная баланс) - айналымдардан басқа бухгалтерлік есептің жинақтамалы шоттары бойынша қалдықтарды да қамтитын шатыраш кестелі тізімдеме.

## Дереккөздер


Санат:Бухгалтерлік есеп
Табиғаттың климаттық жағдайы

thumb
**Табиғаттың климаттық жағдайы**- температурамен, ылғалдыкпен, ауа жылжымалығымен, сәулеленген радиация деңгейі аркылы анықталған қозғалыс жағдайы- СНГ-да 10 районға бөлінген өте суықтан, өте құрғақ ыстықка дейін.
## Дереккөздер


Климат

Санат:Физика
Білім беру гранты

**Білім беру гранты** (ағыл. *educational grant*; нем.* Bildungsgrant*) - Білім алушыларға кәсіптік білімге төлеуі үшін өтеусіз берілетін нысаналы ақша сомасы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Факсимиле

**Факсимиле** (латын. fac simile - ұқсас ет) - Көп құжаттарға қол қоюшы лауазымды адамның қойған қолын қайталап көшіретін мөр, клише. Факсимиле түпнүсқаға теңестіріледі, факсимилемен қуатталған қолтаңба мен құжаттардың, әдетте, заңи күші болады. Құжаттарға факсимиле тәсілімен қол қою мүмкіндігі шарттарда, келісімдерде ескертілуге, сондай-ақ есеп саясатында айқындалуға тиіс.

## Тарихы
XIX ғасырға дейін факсимильдер, әдетте, мөлдір қағаз арқылы түпнұсқаны салу, содан кейін металлға немесе ағашқа гравюра жасау және литография арқылы жасалған, ал соңғы уақытта мұндай суреттерді жасау жарық кескіндемесін — фотосуреттерді, фототиптерді, фотогравюраларды, фотоцинотиптерді және фотолитографияны ойлап табу және жетілдіру арқылы айтарлықтай жеңілдеді, бұл таза механикалық жолмен сөзсіз шынайы факсимильдерді алуға мүмкіндік береді.

Мұндай ойнатуларды орындау процесі факсимиляция деп аталады  Қолжазбаларды немесе басқа дәуірдегі басылымдарды дәл шығаратын басылымдар факсимильді деп аталады. Қолжазбалар мен сирек кездесетін кітаптардың факсимильді басылымдары әдетте ғылыми мақсатта жасалады.

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Клептомания

**Клептомания** - ұрлауды жаны қалап тұратын, бір демде пайда болатын дертті құмарлық.
Жүйкесі тұрақсыз, қай кезде болары белгісіз тітіренушілік-торығушылық көңіл-күйдегі адамдарда кездеседі.

Ұрлыққа құмарлық құқық қорғау органдарының назарын көп аудармайтын адамдарға тән. Клептомания кезінде ұрлық материалдық қажеттіліктен тумайды, ал мүмкін болатын жазалау, оны жасауға тосқауыл бола
алмайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тақырыптық библиографиялық анықтама

**Тақырыптық библиографиялық анықтама** - тақырыптық сұранысқа (релевантты сұранысқа) сай келетін құжаттардың тізбесі бар библиографиялық анықтама.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Шеф

**Шеф (бастық)** — кәсіпорынның, мекеменің басшысы, бастығы. Кен ауқымда алғанда орта буындағы басқару құрамынын арасында қолданылатын бейресми лексикалық аталым: ізет білдіру, ілтипат көрсету мағынасындағы қаратпа сөз.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ұсыным факторы

**Ұсыным факторы** / **Ұсыныс факторы** — ресурстың қолда бар мөлшерін ұлғайту, оның сапасын арттыру немесе экономика үшін тауарлар мен қызметтерді көп мөлшерде өндіру мүмкіндігін жасайтын техникалық білімдерді кеңейту.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Нүсіпбек Әшімбаев

**Нүсіпбек Әшімбаев** (1910 жылы туған, Райымбек ауданы, Сүмбе ауылы- 2010 жылы Алматы қаласында қайтыс болған) — еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері. 1934-33 жылдары Есекартқан ауылдылдық  кеңесінде хатшылық қызмет атқарды, шекараны қорғау үшін құрылған комотрядтың мүшесі болады. Бірақ жазықсыз қуғындалып, әуелі Сарыжаз комендатурасында, кейіннен Алматыда қамауда ұсталды. 1933 жылы 29 қазанда ОГПУ "үштігінің" сырттай шығарылған қаулысымен 3 жылға бас бостандығынан айырылып, Карлагқа айдалды. Түрмеден оралған соң түрлі жұмыстар істеп, 1944-52 жылдары қой фермасын (Райымбек ауданы) басқарды. 1966 жылы ҚазКСР Жоғарғы Соты арқылы ақталды. 1953 жылы ұжымшар басқармасының төрағалығына сайланып, осы қызметті 1985 жылы дейін атқарды. Осы жылдары шаруашылық орталығы Сарыбастау ауылы экономикалық өсіп-өркендеу кезеңінен өтті. Ауылда екі мектеп, Мәдениет сарайы, кірпіш заводы, стадион, 30000 бастық мал бордақылау кешені, инку­батор станциясы, әк күйдіру цехы, т.б. іске қосылды. Бұлардың бәрі мемлекеттік жәрдемінсіз колхоз қаражаты арқылы жүзеге асырылды. Осындай айтулы еңбектері үшін Социалистік Еңбек Ері атанды, 3 мәрте Ленин және Октябрь революциясы, "Құрмет белгісі" ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталды.

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жазбаша библиографиялық анықтама

**Жазбаша библиографиялық анықтама** - бекітілген құжат формасын колдануға дейінгі сенімді библиографиялық анықтама.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Сұраным факторы

**Сұраным факторы** - экономикалық өрлеуді туғызатын жиынтық сұраным деңгейінің артуы, оның мүмкіндігі экономиканың өндіргіштік әлуетін күшейтеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Клаузула

**Клаузула** - халықаралық шарт немесе келісімдегі ерекше ереже. Саудада барынша қолайлы режимді ұсынғаны, шартқа бәрі бірдей қатысу, жағдайды түбірімен өзгерту, халықаралық сот органының міндетті құзыреті жөніндегі әртүрлі ерекше ережелер мен
жағдайларды белгілеу үшін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қаржы инвестициясы

**Қаржы инвестициясы** — табыс (пайыз, роялти, дивиденд, жалгерлік төлемақы, капитал өсімін немесе өзгедей пайда алу мақсатымен субъект иеленетін активтер. Қаржы инвестициясына пайдаланылмай тұрған жылжымайтын мүлікке — инвестициялық меншікке жұмсалатын инвестициялар жатады. Мынадай түрлерге бөлінеді: қысқа мерзімді инвестиция — иелену мерзімі бір жылға дейін; ұзақ мерзімді инвестиция — иелену мерзімі бір жылдан астам. Бұл инвестициялар бір-бірімен өзара қайта ресімделуі мүмкін. Инвестициялардың есебін, қайта бағалау әдісін, шектеуді, оларды пайдаланудан түсетін табыс түрін субъект есеп саясатында айкындап, ашып көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Құжат мұқамы

**Құжат мұқамы** - жасалу ретін анықтау, орындаушыны анықтау, іздеу және сақтау мақсатымен құжаттарға соғылатын шартты тіркеу белгісі. Субъект есеп саясатын қабылдау кезінде белгілейді. Қазақстанда міндетті сызықшалы кодтау жүйесі 1997 ж. 1 сәуірінен бастап қолданылады. Тауарды дайындаушының (сатушының) коды тек Тауарларды нөмірлеудін халықаралық "EAN" қауымдастығына кіретін ұйымдарға ғана беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Факторлық талдау

**Факторлық талдау** - өткізім шарттарын зерттеу әдісі, оның мәні белгілі бір белгісіне қарай жүйелендірілген факторлардың фирма бөлімшелеріне (қызмет бағытына) ықпал жасау дәрежесі мен шапшаңдығын анықтауда деректерді парықтаудың статистикалық әдістерінің жиынтығы. Әдетте ол деректерді талдау процедурасын оңайлату пайдаланылады. Бұл деректердің кез келген
мәнді айқындау сатымен көп өзгерістердің ішкі құрылымға парықтау жолымен жүргізіледі. Мұндай талдаудың неғұрлым ортақ
компоненті факторлық дейтін еді. Іріктеп зерттеу материалдарының да алынған деректеріне келсек, салыстырмалы, жуық мәнді
және бағалап сипаттаудың бәрі бірге жүретінін жиі қарастырамыз. Мысалы, өлім жазасын қолдап жақтайтын сұралмандардың
сонымен бірге негізінен азшылыққа тең мүмкіндік беруге аборт
жасауға қарсы шығуы.

Бүкіл кәсіподақтар мен ереуіл жасау
құқығын заңнан тыс деп жариялануын қолдауы ықтимал, өйткені бұл проблемалардың өзара тәуелді мәселелері сол секілді осынау саяси құндылықтарды ұстанған, сондай-ақ құқық мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру, мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру бойынша жәрдемақыларды қысқарту, сондай-ақ ең
аз жалақы жөніндегі заңдар тәрізді "оңшыл" экономикалық құндылықтарды да қолдады деп куә аламыз. Осы секілді сипаттар
бірге жасасып келе жатқанда, оларды фактор, не негізгі факторға
қосымша деп атайды.  
Мұндай жағдайда оны "авторитарлық консерватизм факторы деп атауға болар еді.
Факторлық талдау әдістері толып жатқан кешенді статистикалық бағдарламаларға енеді және олар мейлінше әр түрлі мақсаттар үшін
қолданыла алады. Мысалы, олар әр қилы проблемалардың ішінде сол факторлардың нақты сол бір ұтымды немесе өзгерісін
анықтау шкаласын пайдалануына баға беру үшін пайдаланыла
алады. Үкіметтің қимылына қанағаттану жөнінде әр түрлі
аспекттер туралы қойыла алатын бірқатар сұрақтарға қатысты
деректермен салыстырғанда, нақты экономикалық, саяси және
әлеуметтік-саяси стратегияларға, үкіметке сену дәрежесіне немесе сұралманның Президент қызметіне қаншалық ризашылығына қатысты жекелеген проблемалар өзара байланысты болмай
шығуы мүмкін, соның негізінде мұндай түрлі аспектілерді интервью алынушылар тұжырымдамалық тұрғыдан әртүрлі қарастырған деген қорытынды жасауға болады. Осы секілді өзгерістердің кез келген жиынтығы жағдайында факторлық талдауды анықтауға көмектеседі, оның шеңберінде ондай өзгерістер талдауды жеңілдету, сонымен бірге бұл орайда ешқандай айқындаушы непзгі
тұжырымдамалар мен өзгерістерден айырылып қалмай-ақ, шағын көлемді жиынтыққа дейін қысқартыла алар еді. Екінші жағынан, зерттеушілер сұралмандардан әлеуметтік тұрпат немесе
әлеуметтік тұлға сипаттарын (мысалы, "таптық сана-сезім" немесе көше бойының тонаушысы") жазып беруін өтінуі мүмкін, онда
факторлық талдаулар алуан сипаттамалар қалай жинақталатынын түсіну үшін
пайдаланылатын тәуелді өзгерістер жөнінде жүргізіледі.
Осынау әдістердің бәріне мына мағынада "сынақтық" сипат тән: олар қандай өзгерістердің өзара байланысты екенін
анықтауға тырысады, бірақ ондай өзгерістерді нақты үлгі немесе сондай үлгіге енгізу көмегімен зерттеуді көздемейді.
## Дереккөздер


Факторлар теориясы

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Кастет

**Кастет** - соқкы күшін ұлғайту үшін саусаққа киілетін тесіктері бар металл
пластинка немесе дәнекерленген металл сақиналар (кейбір кезде бұдыры бар) жасалған — суық қару.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қызмет өкілеттігін теріс пайдалану

**Қызмет өкілеттігін теріс пайдалану** () - мемлекеттік қызметтер атқаруға
уәкілетті адамның не оған теңестірілген адамның қызметтік өкілеттігін өзі немесе басқа адамдар немесе
ұйымдар үшін пайда мен артықшылық
алу не басқа адамдарға немесе ұйымдарға зиян келтіру мақсатында, қызмет мүдделеріне кереғар пайдалануы,
азаматтардың немесе ұйымдардың
құқықтары мен заңды мүдделерін не
коғамның немесе мемлекеттің заңмен
қорғалатын мүдделерін елеулі түрде
бұзуға әкеп соғуы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Куәландыру

**Куәландыру**-адам денесіндегі ерекше белгілерді, қылмыс іздерін, денсаулығына келтірілген зиянның белгілерін анықтау, мас болу жағдайын немесе іс үшін маңызы бар өзге де қасиеттер мен белгілерді анықтау үшін сараптама жүргізу талап етілмесе, сезіктінің, айыпталушыға, жәбірленушіге және куәға куәландыру жүргізілуі мүмкін.
Куәландыру жүргізу туралы сезікті, айыпталушы үшін міндетті болып табылатын қаулы шығарады. Жәбірленушінің, куәнің мәжбүрлеп куәландыруы прокурордың санкциясы бойынша жүргізіледі.
Куәландыруды тергеуші дәрігердің немесе басқа маманның қатысуымен, ал олар қатыса алмаған жағдайда куәлердің қатысуымен жүргізеді. Бұл тергеу іс-әрекетті куәландырылатын адамды шешіндіруді қажет еткен жағдайларда куәландыру сол жынысты куәлердің қатысуымен жүргізіледі. Егер куәландыруда адамның денесі жалаңаштандырылатын болса, онда тергеуші жынысы басқа адамды куәландыру кезінде қатыспайды. Бұл жағдайда куәландыруды сот медицинасы саласындағы маман немесе куәлердін қатысуымен дәрігер жүргізеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Картель бағасы

**Картель бағасы** - Бәсекелестерді шеттету және монополиялық пайда алу жағдайын қамтамасыз ету мақсатында, картель қатысушылары тағайындайтын, монополиялық бағаның бір түрі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Гемосидероз

thumb|right|200px
**Гемосидероз** (*Haemosiderosis * -  қандағы темір)- Гемоглобин ыдырауы өнімінің (гемосидериннің) шамадан тыс түзілуі және тіндерге жиналуы. Гемосидероздың жалпы және жергілікті түрін ажыратады. Мыс, косжармалы қақпақ ақауында өкпеде болатын гемосидероз.

## Дереккөздер


Санат:Қан аурулары
Карт-бланш

**Карт-бланш** -

1. Бір адамның қол қойып, екінші
адамға бланкті мәтінмен толтыруына
құқық беретін таза парақ.

2. Карт-бланшты берген сенім
білдіруші адам атынан, қандай да бір
әрекет пен операцияларды жүзеге асыру үшін өзінің сенім білдірген өкіліне берілетін шектеусіз өкілеттік.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қорытындылау

**Қорытындылау** - қандай да бір белгілері бойынша ұксас заттарды немесе кұбылыстарды ойша біріктіру тұжырымындағы ойлау процесінің ең бастылардың бірі. Қорытындылау - абстракциядан бөлінбейді, себебі объектілерді бірлесу үшін ойдан қажетті көрсеткіштерді жекелеу керек.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Шаруашылық акт

**Шаруашылық акт** - қандайда болсын шаруашылық операцияның болғанын (жасалғанын) қуаттайтын құжат. Оның нысаны мақсатқа байланысты, баспаханалық әдіспен дайындалуы мүмкін. Шаруашылық операциясы жасалған сәтте немесе одан кейін, кейде одан бұрын да, мысалы, негізгі қорлар жойылғаннан кейін толтырылады. Мемлекеттік, заңи, азаматтық, нормативтік актілер, әкімшілік, сақтандыру актілері т.б. түрлерге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Куәландырма

**Фактура** / **Куәландырма** — сатушы сатып алушының атына жазатын және тауардың немесе көрсетілетін қызметтердің нақты жеткізілімін және олардың құнын куәландыратын шот.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Реабилитациялық педагогика

**Реабилитациялық педагогика** - медициналық психологиялық және дефектологиялық білімдерге негізделген, ауыратын, ауыр оқытылатын немесе ауыр тәрбиеленетін балаға немесе жасөспірімге оның мінез-құлқын түзету, эмоционалдық қалыпты, интеллектуалдық іс-әрекетті оңтайландыру, педагогикалық қараусыздан қалуды жою мақсатында педагогикалық әсер ету мәселелерін қарастыратын кешенді пән. Реабилитациялау, түзету және орнын толтыру жолымен баланың дұрыс мақсаттарының, даму механизмдерінің және ресурстарының қалыпқа келуі жұзеге асады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Гемоторакс

thumb|right|200px| оң жақ өкпеде Гемоторакс
**Гемоторакс** (*Haemothorax * - қан+ кеуде қуысы) — өкпеқап қуысында қан жиналу. Құйылған қан ұйып қалса, оны ұйыған гемоторакс деп атайды. Қан кұйылуымен қатар өкпеқап қуысында ауа жиналса, оны гемопневмоторакс деп атайды. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қазыналық міндеттеме

**Қазыналық міндеттеме** - ұстаушылардың ақша қаражаты бюджетке енгізілгенін куәландыратын және осы құнды қағаздарды барлық иелену мерзімінде белгіленген табыс алуға құқық беретін, мемлекеттік қағаздарды тұрғындар арасында ерікті негізде орналастыру түрі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Шаруашылық жүргізу құқығы

Мүлікті мемлекеттен меншік иесі ретінде алған және бұл мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету құқықтарын Азаматтық кодекспен және өзге де заң құжаттарымен
белгіленген шекте жүзеге асыратын мемлекеттік кәсіпорынның заттық
құқығы.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тақырыптық көрме

**Тақырыптық көрме** - белгілі бір тақырыптағы баспасөз шығармалары мен басқа да материалдар көрнекі насихаттаушы көздеген көрме.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ауруға шалдығуына байланысты жазадан босату

thumb|125px|Қылмыс жасаған адам
** Ауруға шалдығуына байланысты жазадан босату**-қылмыс жасағаннан кейін оның өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық қауіптілігін ұғыну не оған ие болу мүмкіндігінен айыратын психиқасынын бұзылуы пайда болған адамды сот жазадан босатады, ал жазасын өтеп жүрген адамды сот оны одан әрі өтеуден босатады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тақырыптық картотека

**Тақырыптық картотека** - құжаттардың кітапхана қорында бар-жоғына қарамастан белгілі бір тақырып бойынша құжаттарды көрсететін библиографиялық картотека.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Шаруашылық шарт

**Шаруашылық шарт** - заңды тұлғалар болып табылатын екі немесе одан да көп тараптардың өзара шаруашылық байланыстарын құқықтық тұрғыдан тұжырымдау және өзара міндеттемелерін айқындау мақсатымен келісуі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Реформаторлық педагогика

**Реформаторлық педагогика** - бұл педагогика XIX ғасырдың аяғында баладан педагогиканы айыруға қарсы, оқытудағы шектен тыс интелектуализмге қарсы, тәрбиеленушіні дербестілік құқығынан айыру, оның іс-әрекетін тар, регламенті белгіленген шектерде шектеуге қарсы шықты.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Куәландырма құн

**Куәландырма құн** - нақты сатып алу-сату мәмілесінің бағасы, ол көлік және сақтандыру шығындарының сомасына өзгеруі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Өндіріп алуды ортақ мүліктегі үлеске айналдыру

**Өндіріп алуды ортақ мүліктегі үлеске айналдыру** (ағыл. *claim for share in collective property*; нем. *Vollstreckung f im gesellscltaftliclien Vermogensanteil*) - 
Азаматтық заңнамада - басқа мүлік иесінін мүлкі жетіспеген кезде, одан өндіріп алу үшін ортақ мүліктегі борышкердің үлесін бөлу туралы талапты ұсынатын, үлестік және біріккен меншік қатысушысы кредиторынын құқығы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Баспана құқығы

нобай|Статистикалық мәліметтерге сәйкес, өз шекарасынан тыс жерлерде баспана сұраған азаматтарының саны бойынша ең аз гүлденген елдер (БҰҰ-ның ресми деректері бойынша) қызыл реңктермен белгіленген.:

**Баспана құқығы** — Мемлекеттің саяси немесе ғылыми қызметі үшін өз отанында немесе басқа елдерде қуғындалған шетелдік азаматтарға елге кіру және өз аумағында
тұру құқығын ұсынуы. Халықаралық қылмыс, сондай-ақ жазаланатын қылмыс жасағаны үшін айыпталған адамдарға қолданылмайды

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Миграциялық құқық
Санат:Адам құқығы
Санат:Халықаралық құқық
Әлеуметтік педагогика

**Әлеуметтік педагогика** - жеке тұлғаның тәрбиесі мен қалыптасуына әлеуметтік ортаның әсерін зерделейтін, әлеуметтік ортаның нақты шарттарын есепке ала отырып жеке тұлғаға тәрбие беруін оңтайландыру бойынша іс-шаралар жүйесін әзірлейтін педагогиканың бір саласы болып табылады. Әлеуметтік педагогика тәрбиелеудің әлеуметтану мәселелерін, әлеуметтік-педагогикалық виктимиология  және әлеуметтік тәрбие мәселелерін зерттейдіі. Бұл терминді неміс педагогы А. Дистервег XIX ғасырда енгізді. Біздің елде әлеуметтік педагогика саласынының жетекші мамандар болып А.С. Макаренко, С.Т. Шацкий деп саналады.

#### Әлеуметтік педагогиканың қоғамдық мәні
Әлеуметтік педагогиканың қоғамдық мәні - қиын, қайғылы жағдайларға душар болған адамдарға, әртүрлі отбасыларына, балаларға көмек көрсету және түрлі мәселелердің алдын алу; оларға өмірден өз орнын табуға, өз мүмкіндіктері мен қабілет-ынтасы негізінде одан әрі дамуына жәрдем ету.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жерге жеке меншік құқығы

Иелігінде жер учаскесі бар адамдардық меншік құқығы. Учаскенің меншік иесі оны сатуға, тарту жасауға, кепілге беруге немесе жалға өткізуге және тиісті жерлер заңның негізінде айналымнан шығарылмағандықтан немесе айналымда шектелмегендіктен, оған өзгеше түрде билік етуге құқылы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Әділеттік құқығы

Өнеге боларлық құқықтың бөлігі.
Меншік құқығы мен шарт құқығы, атап айтқанда меншікке сенім көрсету институты, сондай-ақ табиғи түрінде
шарт міндеттерін орындауға мәжбүрлеу үшін маңызды институттар мен бірқатар принциптер жасалған аяда, жалпы құқыққа біркқатар
қосымшалар қосу түрінде көрінеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қорды тақырыптық жайғастыру

**Қорды тақырыптық жайғастыру** - ерекше маңызды тақырыптық бойынша, әдетте шағын қорлардың жүйелік жайғасуының ішінде баспасөз шығармаларының жинағына қолданылатын қисынды жайғастыру.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Меншік құқығы

**Меншік құқығы** — субъектінің заң құжаттары арқылы танылатын және қорғалатын өзіне тиесілі мүлікті өз қалауынша иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы.

Меншік құқығы мәміле жасалған кезде болған барлық жүктемелерімен басқа адамға беріледі. Меншік иесінің өз мүлкін иелену құқығы, пайдалану құқығы және оған билік ету құқығы болады. Меншік құқығының мерзімі шексіз. 
 
# Мүлікті меншіктенуге қатысты қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар жүйесі; 
# Заңнамалық тұрғыдан жан-жақты қамтамасыз етіліп, меншігіне бекітілген мүлікті меншіктенушінің өз қалауы мен мүддесіне орай иелену, пайдалану және оған билік ету мүмкіндігі, сондай-ақ өз шаруашылығының үстемдік аясына өзгелердің араласуына жол бермеу мүмкіндігі. 
Бұл мүмкіндіктер заңға қайшы келмейтін және өзгелердің заңды құқықтары мен мүдделерін таптамайтын кез келген әрекет арқылы жүзеге асады. Бұл тұрғыда меншік құқығы үш түрлі бөліктен тұрады: 
# *Иелену хақысы* – меншіктенушінің мүлікке деген шаруашылық үстемдігі. Яғни, мүліктің иесіне заң жүзінде бекітілуі;
# *Пайдалану хақысы* – мүлікті іске асырып, пайдаға жарату; 
# *Билік ету хақысы* – құқықтық әрекеттер жасау арқылы мүліктің тағдырын белгілеу. 
***Мысалы***, үйдің иесі оны сатса да, жалға берсе де немесе өзі тұрса да өзі біледі. Осы үшеуі Меншік құқығының құрамдас бөліктері болғанмен, барлық кезде бірге жүрмейді. ***Мысалы***, жалға алған пәтерді пайдалану хақысы болғанымен, жалдаушының ол пәтерге деген иелену және билік ету хақысы жоқ. Көрсетілген үш мүмкіндіктің ішіндегі мүлікті меншіктендіретіні, яғни ең маңыздысы иелену хақысы. Қалған екеуі меншік иесінде болуы да, болмауы да оны меншік құқығынан айыра алмайды. Сондықтан мүліктің барлық ауыртпалығы, жауапкершілігі меншік иесінде.

**Меншік құқығына ие болу негіздері:**

# Жаңа затқа ие болу құқығы. Егер сіз жаңа затты дайындап немесе жасаған болсаңыз, үй салсаңыз, ол бірден сіздің меншігіңізге айналады
# Меншік иесінің қолындағы мүлкіне меншік құқығын басқа адам иеленуі мүмкін. *Мысалы, сіз бір зат сатып алсаңыз, оны жалға алсаңыз, заттарыңызды ауыстырсаңыз, бұдан кейін ол зат сіздікі болып, меншік құқығы сізге өтеді.*
# Иесі жоқ немесе иесі белгісіз мүлікке, болмаса меншік иесі бас тартқан және әлдебір себептерге байланысты ол мүлікке ие болу құқығынан айырылған жағдайда, жеке тұлға сол меншіктіиемдену құқығына ие бола алады. *Мысалы, ол тәркіленген мүлік, банкрот болған адамдардың мүлкі т.б. болуы мүмкін.*

**Меншік құқығын тоқтату негіздері:**

# Меншік иесінің еркімен тоқтату (сату, сыйға тарту, мүлкінен өз еркімен бас тарту)
# Меншік иесінің ықтиярынсыз тоқтату (меншік иесінің өлімі, мүлкін тәркілеу, мүлкін жою)

## Дереккөздер

Санат:Меншік
Фактуралық баға

**Фактуралық баға** / **Куәландырма баға** — жеткізілген тауар шотында (инвойста, фактурада) көрсетілетін баға. Жеткізілім базисіне қарай онда тауарды тасымалдауға, жүк тиеу-түсіру жұмыстарына, сақтандыруға, экспорттық бажды төлеуге, түрлі алымдарға жұмсалған шығын қамтылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қаржы институттары

**Қаржы  институттары** - қызметінің басты мақсаты қоғамдағы қаржы қатынастарын жүзеге асыру болып табылатын түрлі меншік нысанындағы ұйымдардын жиынтығы. Қаржы  институттары кез келген мемлекеттің қаржы жүйесінін жөне әлемдік қаржы жүйесінің ажырағысыз бөлігі болып табылады- қаржы  институттарының қызметі әрбір жеке мемлекеттің заңдарымен, сондан-ақ ұйым мәртебесіне байланысты болғанда мемлекет аралык көп жақты шарттармен реттеледі. Қаржы  институттарының жиынтығы екі топқа бөлінеді, олар: қаржы саясатын іске асырушы институттар және қаржы делдалдары. 1-ші топтағы қаржы  институттары мемлекеттік халықаралық мекемелер. Олардың құрамы мен міндеттерді бөлісуі қаржы заңдарымен және  мемлекет аралық шарттармен айқындалады. Оларға орталық (ұлттық) банк, қаржы министрлігі немесе қазынашылық сияқты мемлекеттік мекемелер, бағалы қағаздар нарығын және сақтандыру қызметтерін көрсету нарығын реттеуші ұйымдар, т.б. жатады. Кеңінен танымал халықаралық қаржы  институттары: Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк (сондай-ақ қ. Әлемдік қаржы институтгары, ұлттық даму банкілері). 2-ші топтағы қаржы  институттары: банкілер, қаржы компаниялары, сақтандыру компаниялары, беймемлекеттік зейнетақы қорлары, т. б.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Төлемақылар

**Төлемақылар**
()
Төлемакылар:

1. Жер учаскелерін пайдаланғаны
үшін төлемақы.

2. Жер бетіндегі көздердің су ресурстарын пайдаланғаны үшін төле-мақы.

3. Қоршаған ортаныласғаны үшін
төлемақы.

4. Жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлемақы.

5. Орманды пайдаланғаны үшін
төлемақы.

6. Ерекше қорғалатын табиғи
аумақтарды пайдаланғаны үшін төлемақы.

7. Радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төлемақы.

7-1. Калааралық, және (немесе) халыкаралық телефон байланысын
бергені үшін төлемақы.

8. Кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны үшін телемақы.

9. Сыртқы (көрнекі) жарнаманы
орналастырғаны үшін төлемакы.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Плебисцит (референдум)

**Плебисцит (референдум)**
(;)
республикалық, аймақтық немесе жергілікті маңызы бар аса маңызды мәселелер бойынша дауыс беру кезінде білдірілген азаматтардың еркін білдіру нысаны. 

Референдум тікелей демократияның ең маңызды институты болып табылады. Ол халықтың тікелей заң шығаруын білдіреді. Бұл мемлекет үшін және әрбір жеке азамат үшін маңызды шешімдер қабылдауға қоғамның қатысуының бір жолы. Тұлға қабылдаған шешім рәсімнің нәтижесіне әсер етеді және осы мәселе бойынша хабардарлықпен (ақпаратпен) расталуға тиіс; 

* Мысал: Халықаралық қатынастарда - жалпы халықтық дауыс беру жолымен тұрғындардың ерік білдіруі негізінде сол немесе басқа даулы аймақтың қай мемлекетке тиесілігін анықтау.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Есентай Ерботин

**Есентай Ерботин** - 1940 жылы Павлодар облысы, Баянауыл ауданында дүниеге келген. Қарағанды мемлекеттік пединститутын бітірген. Павлодар облысы теледидар және радиохабары жөніндегі комитетте қызмет жасаған. Республикалық Қазақ радиосының Павлодар облысындағы меншікті тілшісі боп ұзақ уақыт еңбек етті.

Арғын тайпасының Сүйіндік руы Қаржас бөлімінен шыққан.
## Шығармашылығы
1959 жылы республикалық «Балдырған» журналында балаларға арналған алғашқы сықақ өлеңі басылды. Содан бері кішкентай оқырмандарға арналған «Өрнек» атты алғашқы өлеңдер жинағы (1975), «Өнеге» (1977), «Серік пен Берік» (1981), «Менің досым» (1984), «Балалар бала болғанда», (1987), «Далаға саяхат» (1991) атты кітаптары жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1940 жылы туғандар
Шаруашылық қызмет субъектісі

**Шаруашылық жүргізуші субъекті** (Шаруашылық қызмет субъектісі) - шаруашылық қызметпен айналысушы заңды немесе жеке тұлға, яғни кез келген ұйымдық-құқықтық нысандағы кәсіпорындар, олардың бірлестіктері, тауарлар өндіретін, өткізетін, сатып алатын не қызметтер көрсететін, жұмыстарды орындайтын жекеше, мемлекеттік және басқа кәсіпорындар, олардың филиалдары мен өкілдіктері, акционерлік қоғамдар мен басқа да серіктестіктер, қоғамдар, қауымдастықтар, концерндер, сала аралық, аймақтық және басқа бірлестіктер, ұйымдар мен мекемелер, банкілер, тауар және қор биржалары, инвестициялық, зейнетақылық және басқа қорлар, дербес кәсіпкерлік қызметпен айналысушы азаматтар. 

Шаруашылық жүргізуші субъектіге Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына мүше елдердің резиденттері де, бейрезиденттері де жатады.

## Дереккөздер


Санат:Азаматтық құқық
Санат:Шаруашылық құқық
Плюрализм, пікір алуандығы

**Плюрализм, пікір алуандығы**
(; ; множествепиый, многообразный) - Өздерінің мүдделері, көзқарастары мен пікірлерін білдіру еркіндігін   заңмен қамтамасыз ететін, қоғамда түрліше саяси партиялар мен басқа қоғамдық ұйымдардың (кәсіподақ, діни,  коммерциялық және т.б.) қатар өмір сүруі мен өзара әрекеттестігі. Плюрализм деп сондай-ақ түрлі пікірлерге төзімділік танытуды айтады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Азаматтардың лауазымды адамдарға жүгінуі

**Азаматтардың лауазымды адамдарға жүгінуі** (ағыл. *appeal of citizens to officials*; нем.
*Anrufung Burger an den Amtspersonen*) - Азаматтардың органдарға және олардың лауазымды адамдарына өз құқықтары мен заңды мүдделерін, сондай-ақ басқа жеке және заңды тұлғалардың, қоғам немесе мемлекеттің заңды мүдделерін қорғау мақсатында жүгінуі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Құқықтық реформа

Шынайы құқықтық, демократиялық мемлекетті құру мақсатындағы
(ұйымдық, заңнамалық, экономикалық, техникалық және т.б.) кешендік
іс-шаралар.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Эволюциялық педагогика

**Эволюциялық педагогика** - бұл педагогикада оқыту бала дамуының табиғи заңдарына сәйкес келетін танымдық іс-әрекетінің үрдісі ретінде қарастырылады. Эволюциялық педагогикага сәйкес танымға ұмтылу балаға туғаннан бастап тән, бірақ таным мәжбүрлеусіз, адамның дұрыс ұмтылысы, табиғи білімқұмарлығы, зерделеніп жатқан нысанға қызығушылығы әсері жағдайында көрінеді. XIX ғасырлық орыс педагогы В.П.Вахтеров кұрастырған.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Өндіріп алуды мүлікке айналдыру

**Өндіріп алуды мүлікке айналдыру** (ағыл. *claim for property*; нем. *Zwangsvollstreckung in das Vermogen; Arrest m*) - Азаматтық заңнамада — мүліктік жауапкершілікке қатысты, сот шешімдерін мәжбүрлеп орындату тәсілдерінің бірі.

Тек атқарушылық құжаттардың негізінде жүзеге асырылады.

Заң — өндіріп алуға болмайтын (қажетті азық-түлік өнімдері, үй жайынын заттары, киім және т.б.) мүлік түрлерін бекітеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қаржы құралдары

**Қаржы  құралдары** - нарықта сатуға және сатып алуға болатын қаржы активтері мен пассивтері, жасалган капитал осы активтер мен пассивтер арқылы бөлінеді және қайта бөлінеді. Қаржы құралдары белгілі бір келісімшарттық өзара қатынастарды көрсететін немесе белгілі бір құқықтарды білдіретін заңи құжат болып табылады. Айналысқа түсетін, ұсынылатын құрал басқа тұлғаға сатуға немесе беруге арналған (чек, вексель, т. б.). Валюталық (бір ақша өлшемін екінші ақша өлшеміне айырбастау), пайыздық (тұрақты, өзгермелі немесе қайта қаралатын мөлшерлеме бойьшша табыс әкелетін активтер), бағалық (акциялар, асыл металдар, шикізат, тауарлар) құралдар түрлеріне бөлінеді. Қаржы құралдары спотгық (кассалық), мерзімді және опциондық (ұйымдастырылған, ұйымдастырылмаган) нарықтарда айналысқа түседі. Қаржы нарығының дамуьша байланысты қаржы құралдары жиыны жаңа құралдармен толығуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Терминологиялық сөздік

**Терминологиялық сөздік** — белгілі бір тілдегі ғылым мен техника, өнер, білім саласындағы арнаулы атаулардын сөздігі. Қазақ тіліндегі 1950 жылда дейінгі Терминологиялық сөздіктер жеке бірсалаға арналмай, жалпы терминдерге арналып келді. Мысалы: "Атаулар сөздігі" (1931 ж.) "Қазақ тіліндегі терминдер" (1936 ж.), "Терминология сөздігі" (1948, 1950 ж.). Бұларда Қазан революциясынан бергі уақытта қалыптасқан термин сөздерді жинақтап, жұртшылыққа ұсыну мақсаты көзделген. 1950 жылы бергі кезенде экономика мен мәдениеттін, ғылым мен техниканын дамуына байланысты әрбір ғылым, білім саласының терминдері өз алдына жеке сөздік ретінде шыға бастады. Солардын алғашқыларының бірі — С. Арзымбетовтың "Орысша-қазақша ауыл шаруашылық терминдерінің сөздігі" (1952, 1955 ж.). Кейін тіл білімі, әдебиеттану, музыка, металлургия, таукен ісі, математика, физика, астрономия, педагогика, экономика, философия т. б. салаларға байланысты 30-ға жуық Терминологиялық сөздіктер жарық көрді.

## Алғашқы қазақ тілі біліміндегі терминологиялық  сөздіктер
* 1925 ж. Мәскеуде басылып шыққан Қ. Кемеңгерұлының **«Қазақша-орысша тілмашта»:** *пленка – үлдірік, экономия - үнем, прогресс - үдеу, колонизатор - отаршыл, эксперт – сарапшы, поэма – дастан, лекция – дәріс, чиновник – төре, правитель – әкім, власть – әкімдік, творчество – шығарғыштық, федерация – құрама.*
* **«Орысша – қазақша әскерлік атаулар»** (Қызылорда, 1926 ж.): *авангард – алғы әскер, адская машина – ажал машинасы, атака – шабуыл, банда – басбашы, барабан – дабыл, батальон – қос, батарея – зеңбірек қосы*. Терминдердің аудармашысы - А.Өтембаев.
* 1927 ж. шыққан терминография тарихындағы маңызды еңбектердің бірі – Н.Қаратышқанұлы құрастырған **«Пән сөздері»**. Сөздікте: *абберация – бұлдырлық, агит суд – үгіт соты, аквариум – су қора, анатомия тән жүйесі, выводная труба – шүмек, высший центр мозга, вычитаемое – азайтқыш, гипноз – ұйыту, испарение – кебу, каолин – ақ саз.*
* алық ағарту комис­сариаты білім кеңесінің терминология комиссиясы 1931 жылы тұңғыш рет кирилл-латын графикасында жазылған **«Атаулар сөздігін»** шы­ғар­ды.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Қылмыстардың алдын алу

Қылмыс жасауға ниет еткен адамдарды анықтау және олардың бірте-бірте өсіп қылмысқа айналып кетпеуінің алдын алу мақсатында оларға (негізінен тәрбиелік және әкімшілік құқықтық сипаттағы) шаралар қолдану.
## Дереккөздер


Санат:Құқық қорғау органдары
Санат:Заң
Сүзу

**Сүзу** - сүзгіш арқылы газ немесе сұйықтықта айдау.
## Сүзуді өткізу
Сүзуді өткізу- сүзгіш арқылы газ немесе сұйықтықты тазалау үрдісі.
## Дереккөздер



Санат:Физика
Санат:Транспорт
Жоғарғы coт өкілеттігі

**Жоғарғы coт өкілеттігі** () - Қазақстан Республикасының Конституциясы, сондай-ақ «*[[Сот]] жүйесі
мен судьяларының мәртебесі туралы*»
Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы бойынша Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотына
берілген өкілеттіктер.
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты жалпы юрисдикция соттарының қарауына жатқызылған азаматтық, қылмыстық және өзге істер бойынша жоғары сот органы болып табылады, заңда көзделген іс жүргізу
нысандарында олардың қызметін қадағалауды жүзеге асырады және сот
практикасының мәселелері бойынша
түсіндірмелер береді.

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты:
# Өзінің қарауына жатқызылған сот істері мен материалдарын қарайды.
# Сот практикасын зерделейді және оны жинақтаудың қорытындылары бойынша Республика соттарынын сот төрелігін іске асыруы кезіндегі заңдылыктын сақталу мәселелерін қарайды.
# Сот практикасында заңдарды қолдану мәселелері бойынша түсіндірмелер беретін нормативтік қаулылар қабылдайды.
# Заңда көзделген басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Цедел

**Цедел** ( деген сөздердің басқы әріптері) — бағалы қағаздармен жасалатын операциялар бойынша банк аралық есептесудін халықаралық автоматтандырылған жүйесі — еурооблигациялар бойынша клиринг жүйесі; Банкілер арасында қор операциялары бойынша халықаралық ақпарат алысу орталығы (Люксембургте 1970 ж. *Morgan Guarante Trust Co* компаниясы құрған). Халықаралық банкілер кооперативі басқарды. *Cedel International* және *Deutshe Roerse Clearing* компанияларының қосылуы нәтижесінде 2000 ж. *Clearing International* жүйесі дүниеге келді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Діндар

#  Әлдебір сенімнін, діннің қағидаттарын қатаң ұстанатын адам.
#  Қандай да бір көзқарасты, ілімді дәйектілікпен ұстанушы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Кеден органдарының валюталық бақылау саласындағы өкілеттігі

**Кеден органдарының валюталық бақылау саласындағы өкілеттігі** () - Қазақстан Республикасының валюталық заңдарын сақтауы мақсатында кеден органдары:
# Сыртқы экономикалық қызметке қатысушылардын Қазақстан Республикасының валюталық заңдарын сақтауын бақылауды қамтамасыз етеді.
# Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкімен келісім бойынша кеден ісі мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен тауарлардын және көлік құралдарының Қазақстан Республикасынын кедендік шекарасы арқылы қозғалысы туралы Қазақстан Республикасынын Ұлттық Банкіне хабарлап отырады.
# Кеден органдары анықтаған Қазақстан Республикасының валюталық заңдарын бұзушылықтар туралы Қазақстан Республикасынын Ұлттық Банкін және екінші деңгейдегі банктерді хабардар етеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Фотометр

thumb
**Фотометр**- жарық күшін зерттеуге арналған аспап.

Жарық күшін, жарық энергиясын, жарықталғандықты, сәулелікті, сәулелендіруді, жарықтың экспозициясын, сонымен қатар материалдардың жарықтық сипаттамаларын — шағылыстыру, өткізу жоне жарқылдау коэффициенттердің және т.б. өлшеуге арналған аспап. Құрылымы және жүмыс істеу принципі бойынша фотометрдің визуалды, фотоэлектрлік, үлестіруші, интегралдаушы, шарлы және т.б, түрлері болады. Фотометр газдарды, қатты және сұйық заттарды, оптикалық жүйелерді зерттегенде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Радиометрия
Санат:Өлшеу техникасы
Қылмыстық жауаптылықтан және жазалаудан босату

**Қылмыстық жауаптылықтан және жазалаудан босату** — адам кішігірім немесе орташа ауырлыктағы қылмыс жасағаннан кейін: айыбын мойындап өз еркімен келсе немесе қылмысты ашуға жәрдемдессе немесе қылмыс келтірген зиянды өзгеше түрде қалпына келтірсе; қоғамдық қауіпті қылмыстан болған үрейлену, қорқу немесе сасқлалақтау салдарынан қажетті корғану шегінен асқан кезде; жәбірленушімен татуласуына байланысты; жағдайдың өзгеруіне байланысты; ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қылмыстық жауаптылыктан босатылуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Қылмыстық құқық
Фонарь

thumb|right|Мәскеудегі Рижский стансасындағы теміржол мұражайындағы 19 ғасырдағы станцияның керосин шамы
thumb|upright
**Фонарь** — жарық көзі қорғанган жарық беретін аспап.
thumb|upright

## Апаттық фонарь
Апаттық фонарь — жарық көзі бөлек, қызыл жыплықтауыш шамы бар алып жүретін фонарь.

## Габаритті фонарь
Габаритті фонарь — автомобильдің артқы, алдыңғы немесе бүйір жактарында, немесе тіркемеде орнатылған, олардың габариттерін көрсететін фонарь.

## Артқы жүріс фонары
Артқы жүріс фонары — артқы жүріс қозғалысы кезінде көліктің артындағы жолына жарық беру үшін және басқа көліктерді ескерту үшін қосылатын ақ түсті фонарь.

## Электро динамикті
Электро динамикті фонарь электр энергиясын генератордан алады. Генератор фонарьдың рычагін қолмен қайта-қайта қысу арқылы жұмыс істейді. Мұндай фонарьлардың негізгі артықшылығы — батарея мен аккумуляторларсыз жұмыс істейтіндігі, ал кемшілігі жұмыс істеген кезінде үнемі күш жұмсалып, шу шығаратындығы.

## Дереккөздер

Санат:Жарық көздері
Санат:Тұрмыс
Финиш

thumb
thumb
**Финиш**- спорттық жарысудың аяқталу моменті, спорт жарыстарындағы жарысушылар басқа бәсекелестерімен бұрын жеткен соңғы сызық жеңіл атлетикада, кросста бұл ені 5 см. келетін ал, жолақпен белгіленеді. Автомобиль, мотоцикл жарыстарында бұл сызық трассаның бойымен кесе-көлденең тартылады. Шаңғы жарыстарында екі жаққа жалау қадалып олардың арасына қызыл лента тартылады. Мәреге бұрын жетті деп жеңіл атлетика жарыстарында кеудесі озған, шаңғы жарыстарында табаны озғандар, мотоцикл, автомобиль жарыстарында сызықты доңғалағы сызықты бұрын қиғандар, спорт ойындарында, шахматта, дойбыда ұпай санымен алдыңғы топта көрінгендер есептелінеді.

## Дереккөздер



Санат:Физика
Санат:Транспорт
Қазыналық кәсіпорын

**Қазыналық кәсіпорын** - жедел басқару құқығымен мемлекет мүлкіне ие болған кәсіпорын Қазақстан Республикасы Үкіметінің
немесе жергілікті атқарушы органның шешімі бойынша құрылып, құрылтайшы бекіткен қазыналық, кәсіпорынның жарғысы оның құрылтай құжаты
болып табылады. Мұндай кәсіпорынның фирмалық атауында кәсіпорынның қазыналық болып табылатындығы көрсетілуге
тиіс.

Қазыналық кәсіпорынның міндеттемелері бойынша, Қазақстан Республикасы немесе әкімшілік-аумақтық бөлініс жәрдем беру жауаптылығын өз мойына алады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Азаптау

нобай|**Азаптау** — ұдайы ұрып-соғу немесе өзге күш қолдану әрекеттері жолымен тән немесе психикалық зардап шектіру. Қылмыстық заң бойынша жеке адамға қарсы қылмыс деп танылады.

Қолданылатын жаза Қылмыстық кодекстің 146-бабымен реттеледі.
## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Хардтоп

thumb
**Хардтоп-Купе** - шыны жақгарының түсірілген кезіндегі ортаңғы жағының тіреусіз, жеңіл автомобиль шанаіының купесі.

**Хардтоп-Седан** - шыны жақтарының түсірілген кезіндегі ортаңғы жағының тіреусіз жеңіл автомобиль кузов седаны.
## Дереккөздер


Санат:Физика