open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әскери-инженерлік өнер

**Әскери-инженерлік өнер** (Военно-инженерное искусство) —мемлекет аумағын әскери-инженерлік тұрғыдан дайындаудың, инженерлік әскерлерді ұйымдастыру мен қаруландырудың, оларды ұрысқа катыстырудың теориясы мен практикасы. Инженерлік әскерлер бөгеттер мен кедергілер жасау, әскери жолдар салу, көпір салу, су жүйелеріне бүркеніш жасау, әскерлерді энергия қуатымен камтамасыз ету, басқа да әскери қажеттілік мәселелерімен шұғылданады.
Әскери-инженерлік өнер – соғыс қимылдарын жүргізуге және ұрыс әрекеттерін жасауға қажетті инженерлік жұмыстардың теориясы мен тактикасын зерттейтін әскери ғылымның бір саласы. Ол арнаулы әскерлердің маңызды инженерлік міндеттерді атқару сипатын және инженерлік шараларды жүзеге асыруға басқа әскер түрлерінің қатысу дәрежесін анықтайды. 
### Негізгі қызметі
Әскери-инженерлік өнер жерді инженерлік барлау (миналардан тазарту), әскерлер мен объъектілерді бүркеу, далалық қорғаныс құрылыстарын, тосқауыл, өткел-көпірлер салу, жол жөндеу, әскерлерді сумен жабдықтау т.б. мәселелермен айналысатын әскери-инженерлік істің негізгі әдіс-тәсілдерін жетілдіреді. Оперативтік өнер мен тактикалық міндеттерге сәйкес, Әскери-инженерлік өнер ұрыс пен операцияларды инженерлік жағынан қамтамасыз ету шараларының орындалу тәртібін анықтап, оған қажетті күш пен құрал-жабдықтар мөлшерін белгілейді. Әскери-инженерлік шараларды барлық әскер түрлері жүзеге асырады. Ал арнаулы иинженерлік қару-құралдарын қолдануды қажет ететін күрделі әскери-инженерлік шаралар мен жұмыстарды арнайы дайындалған инженерлік әскерлер атқарады. 
### Қазақ елінде қолданылуы
Қазақ халқы ерте заманда инженерлік өнерді кеңінен қолданған. 6-12 ғасырларда Құлан, Меркі, Ордакент, Отырар, Таран, Баласағұн, Сығанақ сияқты Қазақстанның ескі қалаларында мықты қорғаныс құрылыстары, зәулім шолу мұнаралары бар қамалдар салынып, қорған айналасына терең ор қазып, оны сумен толтырған. Жоңғар қалмақтарының шапқыншылығы кезінде (қ. Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама) Жетісу қазақтары тау шатқалдарын берік қорғанысқа айналдырып, жауға тұтқиылдан күйрете соққы берген. 19 ғасырда Қоқан, Хиуа хандарының басшылығына тойтарыс бергенде, Сыр бойында көптеген асарлар мен қорғандар салынды.
### Қазіргі таңдағы дамуы
Советтік Әскери-инженерлік өнер орыс Әскери-инженерлік өнерінің бай тәжірибесін игеріп, оны дамытты. Азамат соғысы жылдары Советтік Әскери-инженерлік өнер маневрлік жағдайда бекініс жасап, шабуыл қимылдарын жабдықтаудың жаңа тәсілдерін меңгерді. Кейін әскерлердің толық моторлануына байланысты инженерлік жабдықтаудың жаңа негізі жасалды. Бұған көрнекті советтік әскери инженері генерал-лейтенант Д. М. Карбышевтің сіңірген еңбегі зор. Ұлы Отан соғысының (1941-1945) барысында Әскери-инженерлік өнер майдан шебінде, қорғаныс және шабуыл әрекеттерінде әр түрлі кедергі-тосқауылдарды тиімді пайдалану теориясы мен практикасын жетілдірді. Соғыстан кейінгі жылдары Әскери-инженерлік өнер еліміздің өндірістік-техникалық базасы мен совет ғылымының даму дәрежесіне сай өркендеп келеді.  
  
## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Вольтерьяндық

**Вольтерьяндық** - 18 ғасырдың, екінші жартысы мен 19 ғасырдың басындағы прогрессивты ағартушылық ағымның, діни еркін ойдың кең таралған атауы.
## Дереккөздер


Вольтер

Санат:Философия
Амфодонтоз

**Амфодонтоз** (*Amphodontosis* — тіс маңы сырқаты) — Тіс құрамы мен тісті қоршаған тканьдерде дистрофиялық және қабыну өзгерістері болатын созылмалы ауру. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Суық қару

thumb

**Суық қару** (холодное оружие) — әскерде көне заманнан оқ-дәрі мен атыс қаруы ойлап табылғанға дейін қолданылған қоян-қолтық ұрыс қаруы. Шабуылдау мен қорғануға арналған. Суық қару соққылы (найза, қылыш, семсер) және сілтегіш (садақ, қысқа сапты найза, сілтегіш машиналар ж. т.б.) болып бөлінеді. Суық қарудың кейбір түрлері қазірге дейін сақталған, қазіргі әскерлердің жеке құрамдарының жарығында атыс қаруларымен қатар қолданылады (сүңгі, армиялық пышақ, кездік т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Суық ұшыру

**Суық ұшыру** (холодный запуск) — қайта қуатталуға мүмкіндік беретін және шахта зақымданбай қалатын баллистикалық ракеталарды ұшыру технологиясы. Ракета газ генераторы көмегімен шахтадан итеріледі және ракета тасушының қозғалтқыштары ракета шахтадан ұшып шыққаннан соң ғана от алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ядролық уақыт

**Ядролық уақыт** - күшті өзара әсерлесумен шартталған (мысалы, ядролык күштермен) процестер өтуінің сипаттамалық уақыты; жуықтағанда 10 С шамасын кұрайды.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Шницель

thumb|right
**Шницель** ( — ұсақтап кесілген) — Австрия (Вена) мейрамханаларында дайындалатын ет тағамы.

Нағыз шницелге бұзау еті ғана қолданылады. Қазіргі кезде етті қалындығы 2 см-дей етіп кесіп алады да сіңірлерінен ажыратып, қалындығы 1 см болғанша ұрғылайды. Пайда болған алақандай шницелді құрғақ нан ұнтағына және бұлғанған жұмыртқаға аунатады да табада пісіреді. Гарнир ретінде фритюрде қуырылған картоп ішіне лимон, үккіштен өткізілген желкек, етке арналған қызыл соус және каперс беріледі. Кейбір асханаларда дайындалатын котлет тәрізді, сыртқы пішіні шницелге ұқсас тағамдар болады. Мұндай тағамның шницелге еш қатысы жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Сұранымшы

**Сұранымшы** (запросчик) -
объектінің (ұшақтың, ракетаның және т.б.) тиістілігін анықтайтын радиолокациялық жүйенін таратқышы. Радиолокациялық жүйеде табылған объекті туралы жауап берушінің сұранымы автоматты арнайы код арқылы жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сұйық отын

**Сұйық отын** (жидкое топливо) -
іштен жану қозғалтқыштарында (автомобиль, танк, авиация, ракета т.б.) отын ретінде қолданылатын органикалық заттардың жанармаймен қоспасы. Сұйық отынның ең кең тараған түріне мұнай өнімдері: керосин, бензин, мырыш, сонымен бірге спирттер және басқа да көмірсугектер жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аггравация

**Аггравация** — ауру белгілерін асыра көрсету. Ол қасақана және ойланбай да жасалуы мүмкін. Аггравация сақтанушыға қауіп-қатер мүмкіншілігін бағалауға қажет ақпаратты бұрмалайды. Ауру тарихы арқылы, сонымен қатар дәрігерлік-сақтандыру сараптамасы кезінде анықталады, сырқатнамаға т.б. медициналық кұжаттарға енгізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Психикалық ауытқулар симптомдары
Оразбай Жaлғасбайұлы

**Оразбай Жaлғасбайұлы** (1916, Адай у., Ақшымырау ауылы – 1995) – соғыс ардагері. 1940 – 45 жылы Ұлы Отан соғысында Сталинград шайқасы, Ростов операциясына, Варшава, Прага қалаларын азат етуге қатысқан. 1-дәрежелі Отан соғысы ордені мен «Ерлігі үшін», «Праганы азат еткені үшін» т.б. медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Химиялық зақым ошағы

**Химиялық зақым ошағы** — химиялық қарудың немесе өте күшті улы заттардың әсеріне ұшыраған аумақ. Мұның салдарынан адамдар, жануарлар мен өсімдіктер зақымданады. Химиялық зақым ошағы улағыш заттар тікелей колданылган ауданды, биоконцентраттардағы булар мен аэрозольдардың таралу бағытындағы жерлерді қамтиды. Химиялық зақым ошағынын аумагы колданылған улағыш заттардың мөлшеріне, олардың типіне, метеорологиялық жағдайлар мен жер бедеріне байланысты. Химиялық зақым ошағының сақталу ұзақтығы, орта есеппен алғанда, жазда Ү-газдарымен зақымданғанда 1-3 апта, заринмен зақымданғанда 6-8 тәулік, ипритпен зақымданғанда 1,5 тәулікке дейін, қыста кейбір улагыш заттар, мыс., Ү газы зақымдаушы әрекетін бірнеше ай бойы сақтай алады. Химиялық зақым ошағындағы құтқару жұмыстарын жүргізу үшін ең алдымен арнайы құрылған жасақтар тартылады, қажет болған жағдайда оларға көмекке АҚ-тың баска да жасақтары бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сүйемелдеуші артиллерия

**Сүйемелдеуші артиллерия** (поддерживающая артиллерия) — ұрыс (операция) кезінде негізгі тапсырмаларды атқаратын жалпы әскери бөлімшелердің, бөлімдер мен құрамалардын мүддесінде ұрыстық міндеттерді атқару үшін аға бастық тағайындайтын артиллериялық бөлімшелер, бөлімдер мен құрамалар. Сүйемелдеуші артиллериянын қоса берілген сүйемелдеуші артиллериядан айырмашылығы әл өздерінің тікелей бастықтарының бағынуында қалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сүйемелдеуші бөлімдер (құрамалар)

**Сүйемелдеуші бөлімдер** (құрамалар) (поддерживающие части (соединения)) — ұрыс кезінде негізгі міндеттерді атқаратын жаяу әскердің
бөлімдері, құрамалары мен бірлестіктері мүддесінде ұрыстық тапсырманы атқару үшін жоғары бастық тағайындайтын бөлімдер мен құрамалар. Сүйемелдеуші бөлімдердің қоса берілген сүйемелдеуші бөлімдерден айырмашылығы, ол өздерінің тікелей бастықтарының бағынуында қалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сүйемелдеуші күштер мен құралдар

**Сүйемелдеуші күштер мен құралдар** (поддерживающие силы и средства) — ұрыста (операцияда) негізгі міндеттерді шешетін құрлық әскерлері бөлімшелерінің (бөлімдері, құрамалары, бірлестіктерінің) мудделерінде жауынгерлік міндеттерді орындау үшін жоғарғы бастық тағайындаған бөлімшелер, бөлімдер, құрамалар. Сүйемелдеуші күштер мен құралдар қосымша берілген күштер мен құралдарға қарағанда өздерінің тікелей бастықтарының басшылығында бола тұрып, сүйемелденетін бөлімшелердің (бөлімдер, құрамалар, бірлестіктердің) командирлері (қолбасшыларымен) қойған жауынгерлік міндеттерді орындайды. Сүйемелдеуші күштер мен құралдарды тағайындау кезінде жоғарғы бастық қандай бөлімшелерді (бөлімдерді, құрамаларды, бірлестіктерді) сүйемелдеу қажеттігін, сүйемелдеу уақытын (мерзімін) немесе қандай жауынгерлік міндеттерді орындау кезінде сүйемелдеу қажеттігін, оқ-дәрі шығынын (әуе үшін — берілетін ұшу ресурсын) және алда тұрған жауынгерлік міндетті орындау үшін қажет басқа мәселелерді көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сүзгілі желдеткіш кешені

**Сүзгілі желдеткіш кешені** (фильтровентиляционный комплекс) — ауаны улағыш, радиоактивтік заттар мен бактериялық құралдардан тазартуға арналған сүзгілі желдеткіштер аппаратурасының жиынтығы. Бұл кешен ауа жинағыш каналдан, ауа үрлегіштен, сүзгілі сіңіргіштен, желдеткіш пен ауаны таратушы жүйеден тұрады. Сүзгілі желдеткіш кешені  далалық қорғаныс құрылыстарын — каналдарды, командалық және бақылау пунктерін, медициналық пункттер мен өзге де объектілерді жабдықтауда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ширмоль

**Ширмоль** (кейде ширма) — ашыған қамыр қосып, ашытылып дайындалған қамырдан тандырда жабылатын тәжік нандары. Ашытқы орнына тұт дәндерін қолданады. Бұл нан түрін пісіруге мол уақыт қажет. (14 сағат ашытқы дайындауға, 6 сағат оның жетілуіне, 2 сағат қамырды толықсытуға, бөлшектеуге және пісіруге). Үстіне зере дәндерін себеді.
## Дереккөздер
Архитрав

[thumb|250px|Сант-Амброджо базиликасындағы архитрав, [Милан, Италия]]
**Архитрав** — негізгі арқалық, антаблементтің (сәндік маңдайшаның) төменгі жағы.

Архитрав (- білік, мәтке) - үш бөлімді антаблементтің бағана басына тіреліп жатқан төменгі жағы, жоғары конструкңиялардың, барлық салмақ қысымын бағаналарға бөліп тұратын аралық. Дорилік және тосканалық
ордерлер үлгісінде салынған ғимараттарда архитрав жалпақ, тегіс мәтке болса, ионикалық және коринфтік ордерлер бірнеше қабат шағын көлденең оймышты болып келеді.

Архитрав (грек. агсһе — бастау, латын. trabs — арқалық (мәтке)—тікелей колонналар капителінде жататын жалғастырушы мәтке, арқалық, антаблементтің төменгі бөлігі.

## Дереккөздер

Санат:Сәулет элементтері
Басқарылатын танкке қарсы рекаталар

**Танкке қарсы басқарылатын рекаталар** (кейде, **Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтар**, anti-tank guided missile, ATGM) — құрлықтағы әскер бөлімдерінің қарамағыңдағы танкіге қарсы куатты күрес құралы.

Танкке қарсы басқарылатын рекаталар ұрыс машиналарынан, сауытты транспортерлардан немесе өткізгіш қондырғылардан тікелей бағытталады. Соңғы жылдары капиталистік елдердің әскерлерінде құрылымы мен тактикалық-техникалық сипаты жағынан әр түрлі Танкке қарсы басқарылатын рекаталар пайда болды.

Олардың кепшілігі мынадай негізгі бөліктерден тұрады:

* ұрыс бөлігі, 
* реактивтік қозғалтқыш, 
* планер, 
* реттегіш бөлік, 
* бағыттау мен баскару жүйесі құралдары, 
* элерондар.

Ұрыс бөлігі кумулятив тектес жарғыш зарядтан, тұтандырғыштан, капсюль тұтандырғыш пен жарғыштан тұрады.

Снарядты қашықтан сыммен немесе радиомен басқаруға болады.

Снарядтардың кәпшілігі сым аркылы өмір беретін телебасқару жүйесімен жабдықталған. Шетел баспасөзі мәліметтері бойынша, қазіргі Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтардың жылдамдыгы *80-130* м/сек, ату қашыктығы 1-5 км, салмағы 6-20 кг және қалындыгы 400-600 мм сауытты тесуге кабілетті. Танкіге тигізу дәлдігі *80-90*% кумулятивті ұрыс бөлігін жарықшақты немесе фугастыға ауыстырган жағдайда Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтарды тірі күштерді, карсыластың далалық қорғаныс ғимараттарын және басқа нысаналарды жою үшін қолдануға болады.

Қазіргі таңда танкіге басқарылатын зымырандардың 3 буыны бар:
* 1 буын-толығымен қолмен басқару. Oператор (көбінесе джойстикпен) ракетаның сым бойымен ұшуын мақсатқа жеткенше басқарады. Бірінші буынға Кеңестік Млютка және Француздық SS. 10Nord танкке қарсы зымыран кешендері жатады.
* 2 буын-оператордан нысанаға бағыттаушы белгіні ұстап тұруды ғана талап етті, ал зымыранның ұшуы зымыранға сымдар, радиоарна немесе лазер сәулесі арқылы басқару командаларын жіберіп, автоматика арқылы басқарылды. Алайда, бұрынғыдай, ұшу кезінде оператор стационарлық күйде қалуға мәжбүр болды, ал сым арқылы басқару зымыранның ұшу траекториясын ықтимал кедергіден жоспарлауға мәжбүр болды. Мұндай ракеталар, әдетте, мақсат оператор деңгейінен төмен болған кезде басым биіктіктен ұшырылатын. Екінші буынға Кеңестік Конкурс, Фагот, Метис, Корнет және Американдық ТОУ-2, Хеллфаер зымырандары жатады.
* 3 буын-«ату және ұмыту» қағидасын жүзеге асырады: атып алғаннан кейін оператор нысананы көздемей өз еркімен орынын ауыстыра алады. Бұл зымырандарға ұшу кезінде оператордың сүйемелдеуі қажет емес. Үшінші буынға Американдық Джэвелин, Израильдік Спайк зымырандары жатады.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Тильда

**Тильда** - лингвистикалық транскрипцияда әртүрлі мәңдерде, соңдай-ак сөздіктерде қайталанған сездерді немесе бөліктерді белгілеу үшін қолданылатын қысқа толқынды сызықша түріндегі диакритикалық белгі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Орынбасар Жaлжанов

alt=Маңғыстау өлкесіне үлес қосқан тұлға|нобай|Орынбасар Жалжанов
**Орынбасар Жaлжанов** (1934 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ортаеспе ауылы) – мал дәрігері. Гурьев (қазіргі Атырау) ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1958). 1954 жылы Кеңес армиясы қатарына шақырылып, азаматтық борышын өтеген.  1958 – 85 жылы Таушықта, Маңғыстау ауданы ұжымшарында учаске меңгерушісі, бас мал дәрігері, 1985 – 95 жылы Маңғыстау ауданы малдәрігерлік мекемесінің бастығы болды. Қазақстан КП ОК-нің Құрмет грамотасымен (1977) марапатталған. Тигендегі Құлбарақ әулие кесенесінің тұрғызылуына басшылық жасап, Өзбекстанның Хиуа қаласындағы Құлбарақ әулиенің "Бас әулие" деп аталатын мүрдесіне белгі орнатқан. 

Орынбасар Жалжанов ауданның мәдениет саласында да ерекше көзге түсіп, көп еңбек сіңірді. Ол "Еңлік-Кебек" трагедиясындағы" Еспенбет би, Ғабит Мүсіреповтың "Қозы Көрпеш-Баян сұлу" пьесасындағы Қодардың, Әбділда Тәжібаевтың "Жалғыз ағаш орман емес" пьесасында Телғара бастықтың рөлдерін шеберлікпен ойнап, көрерменнің жүрегіне жол тапты. Маңғыстау аудандық Мәдениет үйінің драма ұжымы 1962 жылы Республикалық байқауда алматылықтарды таң қалдырып, сол жылы "Халық театры" деген  атақ алды. Бұл ұжымның жемісті болуына Орынбасар Жалжановтың сіңірген еңбегі мол еді. Орынбасар Жалжанов "Бурылтай" әнін ерекше шабыттана шырқайтын. 2008 жылы 14 ақпанда дүниеден өтті. Орынбасар Жалжанов туралы 2010 жылы "Нұрлы әлем баспасынан Әзірбайжан Қонарбаевтың "Қара шаңырақтың киелісі" атты кітап жарық көрді. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әскери-көлік авиациясы

250px|нобай
**Әскери-көлік авиациясы** (Военно-транспортная авиация) — мемлекеттің Қарулы Күштерінің құрамына кіретін әскери авиацияның бір түрі. Әскери-көлік авиациясы әуе десантын түсіруге, әуе әскерлерінің маневрлерін камтамасыз етуге, қаружарақты, оқ-дәріні, жаңғыш материалдарды, азық-түлікті және т.б. материалдык қажетті заттарды тасуға арналады. .

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дыбыстық тип

**Дыбыстық тип** - фонемадан кеңірек функционалдық-акустикалық бірліктің өкілі ретінде бір қатар дыбыстарды біріктіретін функциональды-акустикалық сипаттардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Адаптометр

**Адаптометр** - көздің бейімделуін анықтайтын, яғни оның жарық сезгіштігінің жарықтан караңғыға ауысқандағы өзгеруін тексеретін оптикалык аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Анаплазия

right|200px
**Анаплазия** (*Anaplasia*— қайта құру — кері қайту — бетбұрыс) —Клеткалардың ерекшеленбеген (дифференциация өтпеген) түрлерінің дамуы. Анаплазия деген сәтсіз алынған атау, себебі табиғатта "кері даму" болмайды. Оның орнына *катаплазия термині* ұсынылады. Бірақ анаплазия кең қолданылады, әсіресе онкоморфологияда. Мысалы, анаплазиялық рак, яғни клеткалар дифференциясы өте бұзылған ісік. Синонимі: аз дифференциациялы рак. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Жарықшақты инженерлік мина

**Жарықшақты инженерлік мина** — қарсыластын адам күшін жарықшақпен жоятын жаяу әскерге қарсы мина. Айналмалы немесе бағытты жою минасы болып бөлінеді. Мина салмағы 0,45 — 4,5 кг, заряд салмағы — 20 — 680 г. Ауада 0,5 — 1,5 м биіктікте жарылатын секірмелі миналар инженерлік минаның бір түрі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Теңіз тралы

**Теңіз тралы** (Морской трал) судағы миналарды табу мен жою үшін
кемелер мен тікұшақтардан (ұшақтардан) қолданылатын миналы бөгеттермен күресу құралы. Теңіз тралы түйіспелі және түйіспейтін болып бөлінеді. Түйіспейтін Теңіз тралы магнитті, акустикалық және басқа болады. Түйіспелі тралдар гальвансоқкылы, механикалық соққылы және антенналы миналарды жою үшін қолданылады. Мүндай тралдың тралдаушы бөлігі бір немесе екі кеме немесе тік ұшақ суда тартып тұратын. Сым арқаннан тұрады. Сым аркан минаны іліп алып жарады немесе ілінген мина артиллерия атысымен жойылады. Түйіспейтін трачдар миналарды тралдың ықпалынан пайда болатын магниттік, акустикалық немесе басқа өрістердің мина жаргышына өсер етуімен жару үшін қодданылады. Теңіз тралымен арнайы конструкциялы кемелер мен тік ұшақтар қаруланады

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери-құрылыс жасағы

**Әскери-құрылыс жасағы** (Военно-строительный отряд) — құрылыс монтаж және дайындау жұмыстарын орындауға, құрылыс ұйымдарында, өнеркәсіп және ағаш дайындайтын кәсіпорындарда құрылыс материалдары мен детальдарын шығаруға арналған типті әскери-құрылыстык бөлім. Ол өнімді бригадалар болып табылатын взводтарға бөлінген бірнеше әскери-құрылыстық роталардан тұрады. Әскери-құрылыс жасағы құрылыстық немесе оған жақын мамандықтары бар әскери комисариаттар арқылы шақырылушылардан жинақталады. .

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құдайберген Ысқақұлы Жалымбетов

**Құдайберген Ысқақұлы Жалымбетов** (1950 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы Ақбасты ауылы) – дәрігер-хирург, КСРО «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1984). Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) (1975), Алматы экономика және статистика институтын (2000) бітірген. 1975 жылы Жаңаөзен ауруханасында хирург. 1982 – 88 жылы қалалық балалар ауруханасының, 1989 – 94 жылы орталық аурухананың бас дәрігері. 1995 – 2003 жылы Ақтөбе облысы денсаулық сақтау басқармасында бөлім меңгерушісі, директордың емдеу ісі жөніндегі орынбасары болды. 2004 жылдан Жаңаөзен қаласында жеке медициналық орталықта дәрігер.
## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Жорық бекеті

**Жорық бекеті** — жорықтағы әскерлерді күзету органы. 
Жорық бекеті күзетілетін лектердің кедергісіз жылжуын қамтамасыз ету, оны қарсыластың тұтқиылдан шабуылынан қорғау, жазылуға және ұрысқа кіруге қолайлы жағдайларды қамтамасыз ету мен қарсыластың жер үсті барлауының лекке енуін болдырмау мақсатында жіберіледі. 
*Атқаратын тапсырмаларына байланысты жорық бекеті *басты, бүйірлік, тылдық* болуы мүмкін. 
***Басты жорық бекеті* алдыңғы жасақтан (*[[авангард]]тан*), сонымен қатар басты күштердің лек басында екі бағытта жылжитын бригададан (*[[полк]]тен*) қозғалыс бағыты бойынша жасалынатын жорықтарда жіберіледі. 
***Бүйірлік жорық бекеті*  алдыңғы жасақтан (*авангардтан*) немесе тікелей басты күш белімдерінен 5 км қашықтықта бір немесе екі қапталға жіберіледі. Басты күштер лектерінің өтуі кезінде маңызды шептерді, қомандалық биіктіктерді, асуларды уакытша ұстап тұру және қаптаддан қарсыластың оқыс шабуылын жібермеу қажет болғанда жылжымайтын бүйірлік бекеттер бәлінеді. 
***Тылдық жорық бекеті* қарсыластың тылдан шабуыл жасау қатері жағдайларында жорықты жеке лекпен жасаушы немесе құрама (*[[бөлім]]*) легінің тұйықтаушы бөлімдерінен (*[[бөлімше]]лерінен*) жіберіледі. Әскерлер аялдағанда және демалысқа тоқтаған кездерде жорық бекеті күзеттік қорғаныс міндетін атқарады. Жорық бекеті әдеттегі құрамына күшейтілген мотоатқыштар (*[[танк]]*) взводы немесе ротасы кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Асбофанер

**Асбофанер** - асбоцементтен жасалған, үсті тегіс немесе талшықты келетін үлкен табақ беттер.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Анасарка

[thumb|right|200px|Тропикалық [безгектің салдарынан бүйрек зақымдануынан туындаған анасаркамен ауыратын бала.]]
**Анасарка** (anasarka—ет үсті — тері асты — ісу) — тері асты шелде жаппай ісік сұйықтығының жиналуы.

## Дереккөздер

Санат:Жүрек аурулары
Санат:Бүйрек аурулары
Санат:Симптомдар
Санат:Бауыр аурулары
Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядты ұшыру қондырғысы

**Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядты ұшыру қондырғысы** — танкіге қарсы басқарылатын реактивті снарядты ұшырып жіберуге арналған қондырғы.

**ТҚБРС** құрылымы қарапайым ұшыру қондырғысынан, сауытты жәшіктерден және тікелей жерден ұшырылуы мүмкін. ТҚБРС-тің ұшыру қондырғылары жерге, автомобильге, танкіге, бронетранспортерларға, ұшақтар мен тікұшақтарға орнатылуы мүмкін.

Олардан снарядты шығарғанды ол жолдың біраз бөлігінде бағыттаушы көрсеткен бағыт бойынша кәтерілу бұрышын жасап ұшады. Сауытты жәшіктерден ұшырғнда, ол жәшіктер жерге белгілі бір көтерілу бұрышын жасай қондырылады. Жерден жіберу кезінде ТҚБРС-тың бас жағы арнайы балдақтармен тіреледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Газдандырғыш

**Газдандырғыш** — газгенератордың бір бөлігі; отынды жағу жөне кеміртек диоксидін кеміртек (II) оксидіне дейін тотықсыздандыру үшін қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Асбоцемент

**Асбоцемент** - цемент, асбест талшықтары мен портландцементті суға араластырып дайындалатын жасанды тас кұрылыс материалы.

Асбест цемент өнімдері портландты арнайы дайындалған асбест талшықтарына цемент құю арқылы жасалады. Өнімдер толық қатайғаннан кейін қолданылады. Мұндай өнімдердің формалық факторы әр түрлі болуы мүмкін: плиталардан, шиферден құбырларға және арнайы пішінді бұйымдарға дейін. Асбест цемент өнімдерінің беріктігі, отқа төзімділігі және суға төзімділігі жоғары. Асбест - цементтен жасалған типтік өнім - шатыр шифері, асбест - цемент құбырлары. Асбоцемент құрылыста кеңінен қолданылды. 

## Дереккөздер

Санат:Цемент
Әскери-медициналық мекемелер

**Әскери-медициналық мекемелер** (Военно-медицинские учреждения) — армияның және әскери-теңіз флотының жеке құрамын жабдықтауға арналған қарулы күштердің медициналық кызмет оргаңдары. Әскери-медициналық мекемелер құрамында емдік-профилактикалық мекемелер, санитариялық гигиеналык және эпидемияға қарсы мекемелер, арнайы әскери мекемелер және әскери-медициналық оқу орындары болады. Әскери медициналық мекемелер орталыққа, Қарулы Күштер түрлеріне, сондай-ақ әскери округтерге (флоттарға) бағынышты болуы мүмкін. .

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аджастер

**Аджастер** - сақтандыру компаниясының мүдделі тұрғысынан сақтанушының сақтандыру окиғасы орын алған жағдайында туындайтын талап-наразылықтарын реттеуде өкілеттік ететін жеке немесе заңды тұлға. Ол сақтандыру окиғасынан кейін туындаған кәдік себептерді	талдап	 бағалайды. Сақтанушы үшін сараптамалык тұжырым жасайды, бұл салада менеджмент, апаттық комиссар кызметтерін аткарады, сақтанушымен сақтандыру төлемі бойынша келісімге келуге тырысады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Жорық жабдығы

**Жорық жабдығы**  — жауынгердің қаружарактарын, қорғаныс құралдарын, бекініс орындарын қазуға қолданылатын аспаптарын; азық-түлік қорын және тағы басқа белгілі бір ретпен орналастыруға арналған лайықтау жүйесі. Жорық жабдығы затқапшықтан, белбеу мен шалбар белдігінен, иықбаудан, гранат салғыш қоржыннан, патрон мен автомат оқжатарынан (магазин) тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери-өнеркәсіп кешені

**Әскери-өнеркәсіп кешені** (, ) — ірі әскери-өнеркәсіп монополияларының және милитаристік реакциялық державалардың мемлекеттік аппараттарының одағы. .

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Теңіз минасы

thumb
**Теңіз минасы** (Морская мина) қарсыластың сүңгуір қайықтарын, су үсті кемелерін және қайықтарын зақымдау үшін, сондай-ақ, олардың жүзуін киындату үшін суда орнатылатын теңіз оқ-дәрісі. Кәрпустан, жарылғыш зат зарядынан, жарғыштан және минаны су астында белгілі бір қалыпта құрып, ұстап тұруга мүмкіндік беретін қүрьшғьшардан тұрады. Теңіз минасын су үсті кемелерінен, сүңгуір қайықтардан және ұшу аппараттарынан қоюға болады. Міндетіне, қойылған жерінде ұстату тәсіліне, жылжу дәрежесіне, жарғыш әрекетінің принципіне және қойғаннан кейін басқарылуына қарай бәлінеді. Теңіз минасы тралға қарсы сактандыргыш аспаптармен жабдықталады.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Оқ-дәрілерді таңбалау

**Оқ-дәрілерді таңбалау** (маркировка боеприпасов; неміс тілінде *markieren* белгілеу, таңба кою) — бояумен оқ-дәрі элементтеріне (снарядтар, авиабомбалар, ракеталар, торпедалар, инженерлік миналар және т.б.) және олардың сауытына жағылатын шартты белгілер немесе жазулар жүйесі. Белгілермен және ерекшелендіретін бояуларымен бірге оқ-дәрілерді таңбалау оқ-дәрілерді пайдалану мен олармен жұмыс істеуде ескерілетін сипаттамалары мен олардың қолданысын аныктауға мүмкіндік береді. Оқ-дәрілерді таңбалау тәртібін оқ-дәрімен жабдықтайтын тиісті органдар белгілейді және техникалық құжаттарда көрсетіледі. Қарулы күштерде оқ-дәрілерді таңбалау үшін орыс алфавиті, араб және рим цифрлары, өлшеу белгілері (+ немесе -) және жазулар пайдаланылады. Олар қорғаныс министрлігінің базаларында, арсеналында, өндіріс зауыттарында қара бояумен салынады. Ол өнімнің атын (индекспен, шифрмен немесе таңбамен), жасаған зауыт шифрын, жарғыш зат шифрын, жарылғыштың таңбасын, өнімді жинаған жыл мен база нөмірін көрсетеді. Сонымен қатар оқ-дәрілерді таңбалау оқ-дәрі түрін сипаттайтын басқа да мәліметтерді бере алады. Оқ-дәрілерді таңбалауға қосымша ретінде ерекшелендіретін бояулар алынады. Олар тегіс немесе белгілі бір түспен сақина жолақтары ретінде салынады. Үгіт-насихат снарядтары түгел қызыл түске, тәжірибелік және инертті жабдықтағы снарядтар қара түске боялады. Снарядтарға салынған сақина түстері: ақ—жарық түсіргіш снарядты, қызыл—өртегіш снарядты, көк—бетон бүзар снарядты білдіреді. Ерекшелендіретін бояулар жарылғыштарға, түтандыру құралдарына, жарық және белгі беру құралдарына да жағылады.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жорық жағдайы

**Жорық жағдайы** (*Әскери техникалық)* — қозғалысқа (*жорық маршына*) даярланған әскери техниканың әр түрлі үлгілерінің жағдайы. Ол әскери техниканы қысқа уақытта жорық жағдайынан ұрыстық жағдайға көшіруді талап етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Газдандыру

**Газдандыру**  - қатты жанғыш қазбалардың органикалық бөлігін және сұйық отындарды жоғары темп-рада тотықтырғыштармен әрекеттестіру арқылы жанғыш газдарға айналдыру әдістері мен процестері.Толық емес жану, толық тотығу - конверсиялармен деп атауға қазып алынатын газификация барысында қатты жанармай ағатын процесстердiң жиынтығы:
C + O2 → CO2 + 408,9 кДж/моль
C + ½O2 → CO + 123,2 кДж/моль
C + CO2 → 2CO — 161,5 кДж/моль
C + H2O → CO + H2 — 136,9 кДж/моль
CO + H2O → CO2 + H2 + 42,8 кДж/моль

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Оқ-дәрінің соққылық әсері

**Оқ-дәрінің соққылық әсері** (ударное действие боеприпаса) — снарядтың, (оқтың, жарықшақтың) нысаналарды кинетикалық энергиясы арқылы жоюы. Сауытбұзғыш және бетон бұзғыш оқ-дәрілер үшін негізгі, ал фугастық және жарықшақты-фугасты оқ-дәрілер үшін қосалкы әдіс болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Туа біткен идеялар

**Туа біткен идеялар** - Тәжрибеден тәуелсіз, адамның санасында әуелден бар деп білетін гносеологиядағы ұғым (Декарт).
## Дереккөздер


Санат:Философия
Әскери-саяси жағдай

**Әскери-саяси жағдай**(Военнополитическая обстановка) — саясат субъектілерінің әскери-саяси карым- қатынастарының және олардың әскери ұйымдарының жиынтығы. .

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жорық жылдамдығы

**Жорық жылдамдығы**  — бөлім мен бөлімшелердің бір сағатта немесе бір тәулікте жүріп өткен жолының орташа жылдамдығы. Ол километрмен өлшенеді. Әскерлердің қозғалу жағдайына, жаттықтырылуына, көліктік техникалық мүмкіндіктеріне, жолына, ауа райына, жыл мезгіліне және тағы басқа себептерге байланысты жорық жылдамдығы әр түрлі болады. Жорық жылдамдығы сол ауданның радиациялық және химиялық улану көлеміне де байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оқ-дәрінің кумулятивті әсері

**Оқ-дәрінің кумулятивті әсері** (кумулятивное действие боеприпаса) — зарядтың жарылғыш заттарының және жаңарту материалдарының шоғырландырылған нысаналарды жоюға арналуы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Техникалық ресурс

**Техникалық ресурс** (Технический ресурс) — әскери техника үлгісінің пайдаланыла бастағаннан не күрделі (орташа) жөндеуден кейін қайта пайдаланыла бастағаннан бастап одан әрі пайдалануға жарамай калғанға дейінгі қызмет ету ұзақтығы не атқарған жұмыс көлемі. Техникалық ресурс жылдармен, сағаттармен, километрлермен, тонналармен, іске қосылу санымен және т.б. өлшем бірліктерімен көрсетілуі мүмкін. Кепілді, жөндеуаралық, белгіленген **техникалық ресурс** болып сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Теңіз милясы

**Теңіз милясы** (Морская миля) теңіздегі қашықтықты өлшеуде қолданылатын ұзындық әлшемі. Ол жер меридианының доғасының орташа ұзындығына, яғни 1852 м-ге тең болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шомырт

thumb|right
**Шомырт** (*Prunus spinosa*) — алхоры туысына жататын биіктігі 4—8 м болатын ағаш немесе бұта. Жемісі бір сүйекті, ұсақ, қара көк түсті. Жемісінің құрамында 5,5— 8,8% қант, 0,8—2,8% қышқыл бар. Дәмі кермек-қышқылтым, кептірілген жемісін шарап, тосап, мармелад дайындауда пайдаланады.
## Дереккөздер


Санат:Раушангүлділер
Техниканы залалсыздандыру пункті

**Техниканы залалсыздандыру пункті** (Пункт обеззараживания техники) — зақымданған өңірлер шекараларына таяу жерде техниканы зарарсыздандырудың тұрақты мекемелері болмаған жағдайда ұйымдастырылады. Техниканы залалсыздандыру пунктіне арналған орынга жасанды жамылғысы бар, тұрмыстық немесе нөсерлік канализациялық кұдықтары болуы үшін сумен қамтамасыз ету көздері жакын жерлер таңдап алынады. Зарарсыздандыру мақсаттары үшін гараждар жанындағы жуу алаңдары да пайдаланылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жорық күзеті

**Жорық күзеті**  — күзетілетін әскерлерге (*күштерге*) қарсыластың барлаушыларын жібермеу, оларды қарсыластың тұткиылдан шабуыл жасауынан қорғауға және шеп құруга, ұрысқа енуге қолайлы жағдай жасау максатында жорықта ұйымдастырылатын әскерлерді (*күштерді*) күзетудің түрі. 
*Жорық күзеті жорықтық реттің бір бөлігі болып келеді. Оны құрамалардың, бөлімдердің және бөлімшелердің командирлері ұйымдастырады. Олар жорық күзетінің күштері мен құралдарын тағайындайды, оларға тапсырмалар береді, әрекет жасау тәртіптерін анықтайды және оларды жорық кезінде басқарады. Жорық күзетіне бөлінетін күштер мен құралдардың құрамы әскерлердің (*күштердің*) қозғалу жағдайларына және, ең бірінші, қарсыласпен қақтығыс болуының ықтималдығына байланысты. 
*Құрлық әскерлерінде жорық күзетіне авангардтық, басты, бүйірлі және тылдық жорықтық бекеттері бөлінуі мүмкін. Жорықтық бекеттерден шолғындылар жіберіледі, ал жорық лектерінде тікелей күзет ұйымдастырылады. Қолайлы шептерді және қозғалыс бағытының шеттеріндегі жасырын кіре берістерін қалқалаушы басымдылық биіктіктерді басып алу мен ұстап тұру үшін жылжымайтын бүйірлік бекеттер қойылуы мүмкін. жорық күзеті органдарынын күзетілетін әскерлерден (*күштерден*) орналасу қашықтығы атқаратын міндеттеріне, бөлінетін күштер мен құралдар санына, қарсыластың іс-әрекет сипатына, жергілікті жерге, жыл және тәулік мезгіліне байланысты болады. жорық күзеті органдары белгілеңген бағытқа жылжуларын басты күштер лектерінің жорықтық жылжуы басталғанға дейін тағайындалған қашықтықты жүріп ету есебінен бастайды. 
*Аялдамаларда жорық күзетіне осы қашықтықты сақтай отыра қолайлы шептерде аялдайды және әскерлердің күзетін жүргізе береді. Күндізгі (*түнгі*) демалыстарда олар сақшылық күзет қызметін атқарады. Жорық күзеті жорықта қарсыласпен кездескенде оның күзетін жойып, басты күштерінің ісәрекеттерін шектейді және өздерінің басты күштерінің жазылуы мен маневрі үшін қолайлы жағдай мен уакытты қамтамасыз етеді. Басты күштер ұрыс үшін шеп құрған соң жорық күзеті күзеттік міндеттерін орындауды тоқтатады және командирдің шешіміне сәйкес ұрысқа жаңа тапсырмалар алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оқжатар

**Оқжатар**(магазин) — атыс қаруындағы патрондар орналасатын және оны ұңғыға жіберу алдында айдауыш сызығына жылжытатын арнайы құрылғы. Оқжатардың пайда болуы қарудың ату жылдамдығын айтарлықтай көтерді. Оқжатар атыс қаруының әр түрлі калибрлерінде, сондай-ақ кіші калибрлі зениттік автоматты зеңбіректерде кенінен пайдаланылады. Олар қарумен біріктіру орны мен байланысу сипатына, олардағы патрондардың пішіні мен орналасу тәртібіне қарай жіктеледі. Қарумен біріктіру орнына байланысты мынадай типтері бар: ұңғыастылық, дүмбілік, орталық (қарудың орталық бөлігінде ұңғы ойығының касында орналасқан). Ең көп тарағаны орталық оқжатарлар. Байланысу сипатына байланысты оқжатар *ауыстырылатын*, *ауыстырылмайтын* және *әмбебап* болып бөлінеді. Оларды тез жабдықтау үшін арнайы оқтізерлер пайдаланылады. Қазіргі оқжатар: пішініне қарай — *дискілі*, *барабанды* және *қорапты*; патрондардың орналасу тәртібіне қарай — *бір қатарлы* және *көп қатарлы* болып бөлінеді. Автоматты қарудағы патронды оқжатарлық жіберу автоматты емес қарулардан алынған. Ресейде бірінші рет оқжатарды 19 ғ-дың 80 жылдары *С.И.Мосин* жасаған және ол өзі жасаған винтовкада қолданып көрген.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жарықшақты снаряд

**Жарықшақты снаряд** — негізгі максаттағы артиллериялық снаряд (мина). Оның жарылысы кезінде нысана корпустың жарыкшақтары жоне жарылыстың өнімдері, сондай-ақ соққы толқынымен жойылады. Ол қарсыластың әскери техникасы мен ашық жерде немесе жеңіл тасалар артында орналасқан адам күшін, сондай-ақ ұшу аппараттарын жою үшін жер үсті, зениттік, теңіз артиллериясы мен авиация қару-жарағында колданылады. Жарықшақты снарядтар корпустан, жарылу зарядынан (тротил, тэн, гексоген, тротил мен гексогеннің қоспалары мен қосындысы т.б.), алғы белбеу мен жарғыштан тұрады. Кейбір жарықшақты снарядтар (зениттік, авиациялык) трассерлермен (атысты реттеу үшін) және өзін-өзі жойғышпен (егер снаряд нысананың жанынан ұшып өтсе, оны қопару үшін) жабдықталады. Жарықшақты снарядтың әр түрлі корпусы болаттан жоне шойыннан жасалады. Жарылғыш заттағы қопару зарядының салмағы снарядтың жалпы салмағының 5-14 пайызын құрайды. Снарядтың жою әрекеті нысананың сипатына және атыс жағдайына, жарылыс кезіндегі жарықшақ санына, олардың түрлеріне, ұшуының бастапқы жылдамдығына, салмағына карай жарықшақтардың таралу қашықтығына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жалпы бірлік

**Жалпы бірлік** - кейбір философиялық жүйелерде көптіктің жетілген бірлігін, және олардың элементтерінің өзара тәуелдігін, өзара алшақтығын бейнелейтін санат.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Жорық легі

**Жорық легі** —	құраманың, бөлімнің (*бөлімшенің*) бір бағыт бойынша жорықпен жылжуы үшін сапқа тұруы. Жорық легі ұзындығы бойынша жіктеледі. Жорық лекті ұрыстық жағдайда сапқа тұрғызу кезінде алдағы ұрыстың мәнісі ескерілуі және әскерлердің ұрыстық ретке тез жайылу мүмкіндігі қамтамасыз етілуі керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тереңдік бомба

right|thumb|200px
**Тереңдік бомба** (Глубинная бомба) — су астында орналасқан сүңгуір қайықтарды жоюға арналған бомба. Тереңдік бомба болаттан жасалған жұқа қорапты металл корпусқа салынған күшті жарғыш заттан тұратын снарядпен жарақтальш, берілген терендікте жарьшысты қамтамасыз ететін жарғышпен жабдықталады. Тереңдік бомба үлкен,
орта және кіші болып бөлінеді және олар қарсыластың сүңгуір қайықтарына кемеден немесе ұшақтан тасталуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жарықшақты снарядтар мен миналар

**Жарықшақты снарядтар мен миналар** — негізінен қарсыластың ашық жердегі адам күшін жарылған снарядтын (минаның) жарықшақтарымен жоюға арналған артиллериялық снарядтар мен миналар. Олардың сыртқы қабығы калың болады және мұндай қабықты бөлшектеу үшін және қиратқыш жарықшақтардың көп болуы үшін жарғыш заттың мөлшері көп болуы қажет.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тигізудің орташа нүктесі

**Тигізудің орташа нүктесі** (Средняя точка попадания) — орташа траекторияның нысана бетімен (бөгетпен) қиылысу нүктесі. Бұл нүктеге оқтың тимеуі де мүмкін. Тигізудің орташа нүктесі  ату құралының дәл атысын тексеру барысында 4 оқтесігі бойынша анықталады. Ол үшін тік сызықпен екі оқтесігін қосып, оны екіге тең бәлу керек. Алынған нүктені 3-ші оқтесікпен қосыл, олардың арасын тең 3 бөлікке болу керек. Алғашқы екі оқтесігіне жақын бөлу нүктесін 4-ші оқтесігіне қосып, ол сызықты 4 тең бөлікке бәлу керек; 4-ші оқтесіктен 3 бөлік алшақ болған нүкте тигізудің орташа нүктесі  болып табылады. Тигізудің орташа нүктесін былайша анықтауға да болады: оқтесіктерді қос-қостан тік сызықпен біріктіріп, одан соң тік сызықтардың дәл ортасынан қосып, алынған сызықты 2-ге тең бөлу керек. Бөлінген нүкте тигізудің орташа нүктесі болып шығады. 3 пен 5 ойылма болган жағдайда да тигізудің орташа нүктесі осылай анықталады. Тигізулер кәп болған жағдайда тигізудің орташа нүктесі шашырау осьтерін қолдану немесе есептеу әдістері арқылы анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шофруа

**Шофруа** ( — жылу, қызу; froid — салқын, салқын қоспалар, дәмдеуіштер қосылған ыстық тағам) — тағамның және француздың кең тараған қызыл және ақ соустарының аты.
## Дереккөздер
Әскери-саяси одақ

**Әскери-саяси одақ**(Военнополитический союз) — қорғаныс, ұлттық және ұжымдық қауіпсіздік міндеттерін бірлесе шешу мақсатында, ресми түрде келісіммен бекітілген екі немесе бірнеше мемлекеттің одақтасуы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атом машинажасау

**Атом машинажасау** - ядролық энергия үшін реакторлар мен басқа құрылғылар жасаушы энергетикалық машинажасау саласы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Шошқа еті

thumb|right
**Шошқа еті** - көптеген салқын тағамдар дайындауға пайдаланылатын ет. Өнделген ет көп уақыт сақталынады, себебі әр түрлі консерванттарды (тұз, селитра, эссенциялар, дәмдеуіштер) майлы болғандықтан жақсы сіңіреді. Шошқа еті, негізінен, Солтүстік және Орталық Еуропа халықтары арасында кеңінен тараған. Мұсылман елдерінде шошка еті де, майы да пайдаланылмайды. Шошқа етінің ішінде болатын гельминттерге байланысты оны жылумен мұқият өндеу қажет.

## Тағы қараңыз
*Шошқа етінің зияны

## Дереккөздер


Санат:Шошқа
Санат:Харам
Санат:Ет
Әскери-саяси стратегия

**Әскери-саяси стратегия** (Военно-политическая стратегия) — әскери саясаттың жинақталған мазмұны; саяси мақсаттарға, мемлекеттің әскери қауіпсіздігін камтамасыз етудің жалпы міндетіне толық сай келетін әскери-саяси идеялар мен көзкарастардың жиынтығы. Ол жалпы мемлекеттік көлемдегі мәселелерді қамтып, елдің әскери-саяси мақсаттарына жету және оның қауіпсіздігін камтамасыз ету мүдделерінде экономика, саясат, дипломатия және басқа да мүмкіндіктерін жүйелі есепке алады. Мемлекеттің әскери доктринасының әлеуметтік-саяси және әскери-техникалық негізін кұрайды. .

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оқсауыт

**Оқсауыт** (гильза) — ұрыс заряды және тұтандырғыш құралдар салынған темір құты. Оқсауыт снарядты (оқты), заряд пен капсюльді біртұтас етіп біріктіреді. Жеке оқсауытты оқтау оқсауыт снарядпен біріктірілмейді (қосылмайды). Оқсауыт сыртқы бітімі бойынша қарудың оқтығына сәйкес келуі керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көп жалғаулылық

**Көп жалғаулылық** ( көп жалғаулықты)— стилистикалык максатка байланысты ойдынәсерлігін арттыру мәнінде бірынғай мүшелі сөйлемдерде жалғаулыктарды кеп колданылуы. Мысалы: Не Көкше, не оның балапан таулары, не қөлдері еиі уақытта Асқарды тойгызган емес (С. Муканов). Алысырақта өгіз шагала біресе жылаган балаіиа, біресе қарқылдап күлген адамша әр түрлі дауысқа салады (Ы. Алтынсарин).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жорық реті

**Жорық реті** —	жорық жасау үшін бөлімшелердің, бөлімдер мен құрамалардың өздерінің күшейту құралдарымен бірге сапқа түруы. 
*Жорық реті алда тұрған әрекеттердің мәніне жауап беруі қажет және төмендегілерді: 
#қозғалыстың жоғарғы жылдамдығын
#әскерлердің (күштердің) ұрысқа кіруін және ұрыстық ретке тез жазылуын
#жаппай қырып-жою қаруы мен авиация соққыларынан аз зақымдалуды
#жеке құрам мен әскери техниканы сақтауды қарулы күштердің авиациялық бөлімдері мен құрамалардан басқа барлық салалардың әскерлерін басқарудың беріктігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етуі керек. 
Лектер тылда жорық жасау барысында, қарсыласпен қақтығысудың тікелей қауіпқатері болмағанда бірдей жылжу жылдамдықты, өтімді және радиациядан қорғаныс қасиеттері бар бір типті машиналардан құралады. Егер әскерлер қарсыластың әскерлерімен қақтығыс болуы ықтимал жағдайда жорық жасаса, онда жорық реті жорық лектерінің ұрысқа кіру мен ұрыстық реттеріне тез жазылуын қамтамасыз ететіндей, қарсыластың әскер топтарына күшті атыстық соққы беретіндей және жылдам шабуылға көше алатындай болып құрылады. Бұндай жағдайда, жалпы әскерлік құрамалар мен бөлімдердің жорық ретіне алдыңғы жасак, жорық күзеті, басты күштердің лектері және тылдық бөлімдер мен бөлімшелердің лектері кіреді. Жорық ретінде әрбір бөлімдер мен бөлімшелердің орындары қарсыласпен қақтығыстың болуы ықтимал шептердегі қимылдың мәнісі, ұрыстық реттегі белгіленген орны мен қарсы ұрыстағы тапсырмаларға сай анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Танкіге қарсы бөгеттер

**Танкіге қарсы бөгеттер** — жол бәліктерін, кәпірлерді және т.б. орларды, эскарптарды қиратуға даярланған танкіге қарсы және аралас миналанған аландар мен танкілерді, ЖҰМ, БТР және басқа әскери техниканы жоюға арналған жарылмайтын бөгеттер.

Танкіге қарсы бөгеттертер корғаныста бөгеттер жүйесінің негізін құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тиеу (түсіру) ауданы

**Тиеу (түсіру) ауданы** (Район погрузки (выгрузки)) — әскерлер мен материалдық құралдарды тиеу (түсіру) жүргізілетін аумақ. Тиеу ауданының құрамына бірнеше темір жол станциясы (порттар, тұрақтар, аэродромдар, тікұшақ алаңдары), тиеу алдындағы күту ауданы (тиеуден кейігі жинау ауданы), автомобильдік қатынас жолдары, ал теңіз арқылы тасымалдау кезінде рейдтік және порттық тиеу (түсіру) пункттері кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шпинат

thumb|right
**Шпинат** — () амарант шөптік өсімдіктерінің бір түрі. Ол жер-жерде өсіріледі. Тамаққа сабағы пайда болғанға дейінгі алынған жас жапырағы пайдаланылады. Диеталық және балалар тағамына салады, өйткені оның құрамында әр түрлі дәрумендер бар, минералды тұздар, әсіресе темір мол. Сонымен бірге шпинат организмге жақсы сіңеді: оның құрамында ұйқы және сілекей бездері қызметін жақсартатын заттар көп. Құрамындағы ақуыздың көптігі жағынан шпинат (көк бұршақ пен үрме бұршақтың жас қабығынан басқа) барлық көкөністерден асып түседі. Оның жапырағы құрамында ақуыздар, көміртектер, майлар, клетчаткалар, минералды тұздар, 8 мг % каротин (А провитами-ні), 55 мг% С дәрумені, В тобындағы витаминдер жөне басқалары бар.

Шпинат алғашқы өнімін ерте көктемде, басқа көкөністер әлі шықпаған кезінде береді. Ол жер бетіне өңіп, шыққаннан кейін 30—35 күн өткен соң (еккенңен кейінгі 45—55 күнде) өсімдік әбден толысып, 5—6 жасыл жапырақ салған кезде жинау керек. Оны суарған соң немесе жаңбырдан кейін жинауға болмайды, өйткені бұл кезде жапырағы тым әлсіз болады да, тез сынады. Шпинатты 0°С температурада және ауаның 90% ылғалдылығы жағдайында кемінде 6 күн сақтауға болады. Шпинатты көбінде ұнтақ күйінде пайдаланады. Дәмі тұщы, сондықтан сұйық тағам әзірлеу үшін оған қымыздық қосады (Щи мақаласын қараңыз). Шпинаттан пюре әзірлеуге, оның жапырағын қуырыл, үстіне жұмыртқа қоюға болады.

Арнайы «Шпинат-пюре» консервілері шығарылады, онда шпинаттың барлық бағалы қасиеттері сақталған; бұл оны жыл бойы пайдалануға мүмкіндік береді. Шпинат салаты. Шпинат жапырағын жуып, ірі қабығын сыдырып, ұсақтал турайды. Пияз немесе көк пияз, аскөк пен жалбыз, сондай-ақ лимон шырынын, өсімдік майып және құмшекер таты мына қарай қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Вегетариандық тағамдар
Жарықшақты фугасты авиациялық бомба

**Жарықшақты фугасты авиациялық бомба** — ашық, сауытталмаған немесе нашар сауытталған нысаналарды жарықшақтармен, сондай-ақ фугасты әрекеттермен жоятын бомба түрі. Калибрі 100-250 кг. Жарықшақты фугасты авиациялық бомба тез әрекетті немесе түйіспейтін соққыш жарғыштармен жарақталып, ол 5-15 м биіктікте іске косылады.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Аэрофильтр

**Аэрофильтр (ауасүзгі)** - пайдаланудан кейін ластанған суды биологиялық жолмен тазартуға арналған құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Әскери-стратегиялық жағдай

**Әскери-стратегиялық жағдай** (Военно-стратегическая обстановка) — мемлекеттер аралық  әскери тепе тендіктің тұрақтылығымен анықталатын, жеке мемлекеттердің қарулы күштерінің, әскери-саяси блоктар мен коалициялардың белгілі бір стратегиялық аудандағы (әскери қимылдар театрындағы (ӘҚТ)) іс әрекеттерінің жағдайы, түрлері мен сипаттарының жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Термоядролық (сутектік) оқ-дәрі

**Термоядролық (сутектік) оқ-дәрі** (Термоядерный (водородный) боеприпас) — термоядролық зарядты ракетаның немесе авиациялық бомбаның жойғыш бәлігі. Термоядролық (сутектік) оқ-дәрі төмендегі негізгі элементтерден: термоядролық зарядтан, 239-плутоний (немесе 235-уран) зарядынан, 238-урандық қабықшадан, жарғыш құрылғыдан және ракета (бомба) корпусынан тұрады. Термоядролық (сутектік) оқ-дәрі жарылысы миллиондаған градуспен өлшенетін өте жоғары температурада өтетін женіл элементтер ядроларының косылыс (синтез) реакциясына негізделген. Термоядролық оқ-дәрінің құрама бөлігі болып табылатын плутоний немесе уран зарядының (атом бомбасының) жарылысы термоядролық реакцияның басталуына қажет өте жоғары температура көзі болып келеді. Осы зарядтың жарылысынан кейін аса жоғары температура (10 млн. градустан жоғары) пайда болады, соның әсерінен термоядролық реакция температураны 30­40 млн. градусқа көтере отырып, жарылыс сипатына ие болады. Синтездің ядролық реакциясы кезінде 238-уран қабықшасы ядроларының бөлінуін тудыратын өте жоғары жылдамдықты нейтрондардың көп мөлшері бөлініп шығады. Мұндай оқдәрілердің куаты тасығыш-ұшақтың жүк кәтергіштігімен немесе ракетаның ұрыстык бөлігінің шектеулі салмағымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шприц (кондитерлік)

thumb|right
**Шприц** (кондитерлік) — көлемі 200-ден 2000 см3 (2 л) болатын цилиндрлі, ортасында сықпалау поршені және бір шетінде сықпа түтікшесі бар пирожныйлар мен торттар бетін әшекейлеуге арналған аспап. Шприцте көптеген корнеттер (сықпалау түтікшелері) жинақтары болады. Олардың крем шығару түтіктерінің пішіндері әр түрлі болады.
## Дереккөздер
Штрудель

thumb|right
**Штрудель** ( - орама жел) — тәтті қатпарлы бәліш. Германия, Аустрия, Чех және Венгр асханаларында кең тараған кондитерлік өнім. Молдова және Украина асханаларында да кеңінен әзірленеді. Штрудель созылмалы қамырдан (ашытқысыз) жаймаланып, ортасына салмалар салып, алдымен, 250°С-де - 5 мин, содан кейін 100-160°С-де - 30 мин пісіріледі. Пісу кезінде үстіне май жағылады, ал 20-25 мин-тан соң үстеріне қайнаған сүт құяды.
## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Штуфат

**Штуфат** ( - бұқтыру) — сәбіз, сарымсақ, бекон немесе шошқа майын бұзау немесе сиыр етінің ірі кесегіне сықпаланып дайындалынатын Батыс Еуропалық асхана тағамы. Сықпаланылған ет кесегі қалың қабатты терең ыдысқа салынып, сыртына көкөністер мен дәмдеуіштер қосып кемінде 3 сағат бойы ет сорпасына (немесе сыраға, сорпа мен күшті шарапқа) пісіріледі. Піскен еттің бетін майдан тазартып, бірдей кесектерге бөледі. Гарнир ретінде өзімен бірге пісірілген кекөністер және картоп езбесі қолданылады. Тағамның бетіне көк салат себеді және бұқтырғанда пайда болған ет соусын құяды.
## Дереккөздер