open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ащы мия

**Ащы мия.** Оны **ақ мия** деп те атайды. Көп жылдық шөп тектес өсімдік. Бүкіл шөбі мен тұқымы дәрі. Басты ем болатын аурулары: жедел және созылмалы дизентерияға; асқазан ауырып, аздап запыран құсқанда; шиқан, сыздауық және басқа жарақаттың іріңдеуіне, жара-ларға; қышыма, бөріткен, ескілікті теміреткіге; ақ кір көп келуге. Маусым – шілдеде гүлдеп, шілде – тамыз айларында жеміс салады. Қызылорда облысының барлық аймақтарында кездеседі.
## Дереккөздер

Санат:Емдік өсімдіктер
Сиверс таспасы

**Сивера Астрагалы** - бұршақ тұқымдасына жататын  көпжылдық өсімдік. Қазақстандағы ең үлкен шөптесін таспа. Далада және шағынды беткейлерде, тау адырларынан орта тауларға дейінгі аралықта өседі. Бүкіл Тянь- Шаньға тараған, Жоңғар Алатауы және Тарбағатайда кездеседі. Биіктігі 150 см, бірнеше сабағы бар. Сабақтары жуан, бұтақтанбаған. Келте түктер басқан. Жапырағы жұпсыз, қауырсынды, ұзындығы 30 см дейін, қысқы сағақты, ланцетті жапырақшалар 8 - 14 жұбымен. Гүлдері  3 - 5 - тен қолтық шашаққа қысқа гүлтабанымен жиналған. Тостағанша түтікті, ұзындығы 2см - ге дейін, ланцетті бізше тісті, ақ түкті. Күлтесі бозғылт - сары, тостағаншадан екі есе үлкен, қанатымен қайықшасы жалаудан қысқалау. Мамыр, шілдеде гүлдейді, шілде,тамызда жеміс береді. Тек гүлдегенде ғана емес жеміс бергенде де өте тартымды түр. Жемістері жұмыртқа пішінді, шар тәрізді үрмелі бұршақтар ұзындығы 3 см дейін, сыртқы қабаты қабықты, сыртының қалың түгі оларды киіз шарларға ұқсатады. Балалар жеуге жарайтын  тұқымын жейді, жемістерінен ерекше моншақтар жасалынады. Жер үсті бөлігі жас күйінде малға азық болады. Сабағынан жуан жіптер жасайды. Халықтық медицинада жемісі мен тұқымы жүйке ауруларын емдеуге пайдаланады. Болашағы бар декоративті өсімдік. Мәдени түрде зерттелмеген. 

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Алматы кекресі

## Алматы Кекресі
**Алматы кекресі**- бұршақтар тұқымдасына жататын,өсімдік.Қазақстандық 119 түрдің  ішіндегі Іле Алатауының шектеулі жергілікті түрі (Алматы облысы).Шағын топтарымен немесе жеке түрде ірі қиыршық тасты беткейлерде даланың аралас гүлшоғырының саны көп,биіктігі 60 см,негізгі сабақтың ұш жағына және бұтақтарына орналасқан.Барлық гүлдері ұзын,иілген гүлтабанына орналасқан,сондықтан алшақтай бұтақтанған.Гүлінің формасы түзу емес (зигоморфты) бұл туыстың басқа да өкілдері сияқты олар бес үлкен бозғылт-күлгін түске боялған тостағаншалардан тұрады.Төртеуі ұсақтау сарғыш күлтелерден,шірнеліктерден,көптеген ұсақ аталықтар және түйіндерден тұрады.Түйін  бір ғана жеміс жапырақшасымен таныс,бұл барлық біржылдық тегеурін гүлдерге тән.Гүлдеу  мерзімі сәуір-мамыр,маусым- шілдеде жеміс береді.Жемістері- дараланған жіңішке жапырақшалар ұсақ,көп санды тұқаыдарымен таралуға ешқандай арнайы қалыптаспаған,тұқым аналық өсімдіктің маңына төгіледі.Қою топ-топ болып өседі.Көктемнің ылғалды жылдары өсіп жетіледі,ұзақ уақыт гүлдейді.Қазақстандағы шөлдерде көптеп кездеседі.
## Дереккөздер


--Dina2013a (талқ) 23:25, 2014 ж. қаңтардың 17 (ALMT)

Санат:Гүлдер
Амилоза

thumb|300px|Амилоза құрылысы
**Амилоза** (  — крахмал)  -  крахмал құрамындағы негізгі полисахаридтің бірі. 1-ші және 4-ші көміртек атомдарымен желілі қосылып  тізілген глюкоза молекулаларынан тұрады.

## Қасиеттері
Молекулалық салмағы 50 000-нан  160 000-ға дейін.  Йод әсерінен қара көк түске боялады. Суда ерімейді, себебі Амилозаның молекуласының көлемі су молекуласының көлемінен көп үлкен. Көміртек байланыстарының арқасында су молекулаларын  амилоза тартады.
Крахмал дәндері жылу суда бөрткенде, Амилоза желім тәрізді (клейстердің) еритін бөлігін құрайды.

## Крахмалдағы мөлшері
Көптеген өсімдіктер, мысалы, картоп, жүгері, бидай крахмалында Амилозаның мөлшері 19-24%-дан аспайды, бірақ жүгерінің кейбір гибридтерінде (амиломаис) және "следфаст" деген бұршақ сортында мұның мөлшері 80%-ға дейін, ал күріште 17%, алма крахмалында 100% болады. 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Химия
Санат:Полисахаридтер
Амил спирті

**Амил спирті**, C5H11OH - бір атомдық қанық спирт. Оның 8 изомерлік түрі бар.

## Қасиеттері

### Физикалық қасиеттері
Амил спиртер - түссіз, жағымсыз иісі бар сұйықтықтар.

Суда  1-пентанол, 3-метил-1-бутанол и 2-метил-2-бутанол  ериді. Қалған амил спирттер суда нашар ериді.

### Химиялық қасиеттері
Амил спиртердің барлық спирттерге тән қасиеттері бар: 
* Сілтілі металдармен алкоголят құрайды,
* Бейорганикалық және органикалық қышқылдармен эфирлерді түзейді,
* 1-пентанол - пентанальға дейін тотығады, әрі қарай валериан қышқылына дейін тотығады. екінші қатардағы амил спирттер - сәйкесті кетонға дейін, үшінші қатардағы амил спирттер -    көміртек C-C байланстарын үзілуімен. 
* күкірт қышқылымен - алкенге дейін немесе қарапайым эфирге дейін дегидратация болады.

## Алуы
Сивуха майларын шаншу арқылы шыңдауымен және мұнай крекингінің газдарынан синтетикалық жолымен алынады.

## Изоамил спирті
Бұл изомерлерінің ең маңыздысы - изоамил спирті  (CH3)2CHCH2CH2OH - сивуха майының негізгі құрамдасы. Оның иісі жағымсыз, буы басты ауыртып жөтелдіреді, улы зат. Тығыздығы - 814 кг/м. 

## Қолданылуы
Амил спирттерінің күрделі эфирлері бояуды еріткіш ретінде, хош иісті заттар жасауда қолданылады.

Жеміс эссенциясына қосылады.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Химия
Санат:Спирттер
Қағаз аралары

**Қағаз аралары**  () - отбасысы жұмыртқа басатын аналықтан және оның ұрпақтары - қызметкер аралардан тұратын ұйымшыл жәндіктер. Олар өз ұяларын сілекей жөкесімен араласқан уақталған ағаш қиқымынан туғызады.Кепкеннен кейін бұл қоспа мықты папье-машеге немесе қатқыл орама қағазға айналады, сондықтан аралар "қағаз" аралары деген есімге ие болған. 

Отбасының өмірі ерте көктемде қыстап шыққан аналықтың ұя үшін орын таңдауынан басталады. Осында мүшенің түтікшесін еске салатын бірнеше кәрезді іліп қояды. Оған аналық өз жұмыртқасын салады, содан кейін одан бүр жарған дернәсілдің қамымен жүреді. 
thumb|left|200px| Қағаз араларының жаңа колониясының бастамасы
Аралардың - үлкен тәттіқұмарлар екендігіне және олардың кесілген қарбыз бен тосап төңірегінде, шіресін ішіп, тозаңын тарататын гүлді ағаштардың ұшар басында құжынап жүретіндігіне қарамастан, өз дернәсілдерін жануар тағамдармен - шыбынмен, қанатты құмырсқалармен,  жұлдызқұрттармен қоректендіреді. Ол - жасына жеткен кезде ара оны улы бізгегімен шаншып өлтіреді және ұясына тасып жеткізеді. Азықты әбден шайнағаннан кейін оны дернәсілдер арасында үлестіреді. Жеткіншек дернәсілдер ұяшықтың саңылауын өрмек жіптерімен шырмап тастайды және қуыршаққа айналады. 

Қуыршақтан жұмысшы аралардың бірінші төлі шыққан кезде олар "үйде" еркелетуді және ауқат әкелуді мойындарына алады, ал аналық жұмыртқа табуға алаңсыз беріледі.  Ара отбасысы өседі және соған сай ұя да кеңейе береді. Бөгелектің бізгегі өте ірі, ұзындығы 3 см, ұясы жарты метрге дейін жетуі ықтимал. Оның қағаз қабығының астында алты қанатты ұяға дейін орналасады. Жаздың аяғында қуыршақтан көбеюге қабілетті аталық пен аналықтың жаңа ұрпағы өсіп шығады.Қыстан аман шығу тек жаңа ұрықтанған аналықтың ғана еншісіне тиген бақыт,қалғандары ұяда түгел қырылып қалады.
Отбасының негізін салушы аналық пен жұмысшы аралар арасындағы айырмашылық үлкен емес. Егер аналық өліп кетсе, онда оның қызметін қыздарының бірі мойнына алады. Сол сәттен бастап ол да жұмыртқа сала бастайды. 

## Сыртқы сілтемелер
* 
*  Общественные осы Чувашии
*  www.vespa-bicolor.net 
*  Общественные осы Мира 

## Дерек көздер
* Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.

Санат:Аралар
Теңіз жануарлары

**Теңіз жануарлары**- бүкіл өмірін теңізде немесе теңіз маңында өткізетін тіршілік иелері. Дельфин, кит, итбалық, теңіз сиыры, теңіз кәмшаты  және ақ аю да теңіз жануарының көп таралған түрлері болып саналады. Су астында мекендейтін 20 мыңнан астам тіршілік иесі бар. Олар бір-бірінен пішіні, көлемі және түр-түсі жағынан ерекшеленеді. Су жануарларында өздеріне тән, су астында тіршілік етуге ыңғайлы жаратылған дене мүшелері болады. Балықтар желбезек деген қатпарлы мүшесі арқылы  тыныс алады.
Су жануарлары суы мол табиғи ортада өмір сүреді. Алайда, олардың өмір бойы су астынан шықпай жүруі шарт емес. Жағалау бойларын мекендейтін теңіз құстарының көбі мұхиттың терең суында мекен ететін су жануарларындай емес, өзгешелеу.Мәселен, көбею үшін немесе жыл мезгілінің ауысуына байланысты жыл сайын басқа жақтарға қоныс аударып отырады.

## Теңіз жануарлары қандай болады?

Теңіз жануарының сан алуан түрі бар. Олар әртүрлі топтарға ажыратылады. Киттер, дельфиндер және кашалоттар - кит тәрізділер тобына жатады. Кит тәрізділердің денесінде ешқандай түк шықпайды  және олар балаларын сүтпен қоректендіреді.
Итбалық, теңіз арыстаны және морж - ескекаяқты жануарлар отрядына жатады.Олар өмірінің басым бөлігін су астында қорек іздеумен өткізеді. Оңтүстік тынық мұзит кәмшаты мен оңтүстік Америка кәмшаты да - теңіз сүтқоректілері қатарына жататын жануарлар.
Ақ аю да сүтқоректі жануарға жатады. Өйткені, ол суда жақсы жүзеді әрі негізінен мұз құрсаған теңізде итбалық пен теңіз қоянын аулап күн көреді.
Таңқы шаян, каракатица, медуза, лобстер, сегізаяқ және теңіз қияры секілділер дене құрылымы және қан айналымы жүйесі тұрғысынан алуан түрлі болып келетін су немесе теңіз жануарлары болып саналады.

## Әдебиет

• Теңіз жануарлары, балаларға арналған танымдық энциклопедия.Аруна баспасы.
Теңіз жануарларының қозғалысы

**Теңіз жануарларының қозғалысы**- теңіз жануарларының бірнеше түрі бар. Оларды суда қозғалуға арналған мүшелерінің құрылымына қарай ажыратады. Теңіз жануарларының көбісі суда емін-еркін жүзеді. Олар, тіпті, өздерін суда ұшып жүргендей сезінеді. Яғни, су астында жүзудің нағыз шеберлері. Көптеген балықтардың салмағы өте ауыр, жүзуге ыңғайсыз. Кейбіреулері бүкіл өмірін теңіз түбінде өткізеді. Енді біреулерінің жаратылысынан жүзуге арналған желқабызы болады.
Балықтың тұла бойында жүзбеқанат көп. Олар балықтың алға бағыт алуына , бұрылуына және тепе-теңдік сақтауына көмектеседі. Балықта, сонымен қатар, құйрық жүзбеқанаты болады. Оның көмегінің арқасында балық алға жылжиды. Балық денесін , жүзбеқанаттарын қозғау үшін бұлшық еттерін пайдаланады.
Медуза секілді кейбір су жануарлары қозғалғанда, серпілу арқылы қимылдайды. Мұндай су жануарлары өзінің шатыршасын әуелі суға толтырып, сосын суды сығып шығару арқылы серпіліп, алға жылжиды. Жүзбеқанаттар судағы ұшақ қанаты тәрізді әрекет етуге ыңғайлы.
Теңіз тасбақасы, теңіз арыстаны және итбалық - жүзбеқанатты жануарлар қатарына жатады. Скаттар мұхиттың тұңғиығында тіршілік етеді. Олардың тосылдағы болмайды. Олар жүзбеқанаттарын балықтарға қарағанда басқаша пайдаланады.

## Балықтың  дене құрылымы

* Май жүзбеқанаты: арқа жүзбеқанаты мен құйрық жүзбеқанатының ортасында болатын кішкене жүзбеқанат.
* Арқа жұзбеқанаты: ол балықтың жонында жалғыз болады және жүзу кезінде тепе-теңдік сақтауға қызмет етеді.
* Желбезек: балықтар желбезектерінің арқасында тыныс алады.
* Кеуде жүзбеқанаты: құрсақ жүзбеқанатының алдына орналасқан мұндай қанат жұп болады.Олар балыққа уылдырық шашу кезінде қажет.
* Жүзбеқанат: жүзбеқанат дара да, жұп та болуы мүмкін. Олар қозғалуға, тұрақтауға, ұя салуға, уылдырық шашуға және сезінуге пайдаланылады.
Балықтың тұла бойы домалақ қабыршақтармен қапталған.Балықтың қабыршағының астында жіңішке түтікше болады, оны "бүйір сызығы" деп атайды.

## Дельфиндер мен киттер қалай жүзеді?

Дельфиндер мен киттердің жүзуі балықтардыкінен басқаша.Балықтың құйрығы жүзген кезде оңға және солға, ал киттер мен дельфиндердікі жоғары-төмен қозғалады.

## Әдебиет

* Теңіз жануарлары, балаларға арналған танымдық энциклопедия.Аруна баспасы
Артық хан

**Артық Сарыханұлы** - қыпшақ ханы, әйгілі қолбасы, батыр. Шамамен 11 ғасырдың 2 -жартысы - 12 ғасырдың 1 -жартысында өмір сүрген. Орыс жылнамаларында "половецтердің Шарукан (Сары хан) әулетінен шыққан Отрок хан" деп те аталады. Ержүрек қыпшақ жауынгерлерін көрші елдердің билеушілері өздерінің таңдаулы әскери жасағына айналдыру дәстүрі әбден орныққан заманда Мысыр, Византия, Венгрия, Еуропа мен Азия елдерінің билеушiлері қыпшақтарды қалқан етіп ұстап, қаһарлы күш ретінде пайдаланды. Артық ханзада 1116 - 1117 жылы Киев князі Владимир Мономахтың әскерімен кескілескен ұрыс жүргізді. 1118 жылы Грузия патшасы Давидтың арнайы шақыруымен қыпшақ ханы Артық 45 мың сарбазы Дәуіттің 15 мың әскерімен бірігіп, 300 мыңдық парсы әскеріне соққы берді. Грузия ұлттық тәуелсіздігін алды. Артық Тұрантоқты атты қызын Дәуітке берді. Кавказ тауында 8 жыл тұрып Дешті Қыпшаққа қайтты. Артықтың ұлы Қоншақ "Игорь жасағы туралы жырдың" басты кейіпкері.
Санат:Қыпшақтар
Гавай аралдары

**Гавай аралдары** (, гавайша: mokupuni o Hawai‘i) — жиырма төрт аралдар мен атоллдардан тұратын архипелаг, Тынық мұхитының солтүстік жағында (19° және 29° солтүстік ендіктер арасында). Архипелаг солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған, жанартаулық жаратылысы бар; өз атын ең ірі — Гавайи аралынан алған. Архипелагтың басым бөлігін 1959 жылдан бері АҚШтың елуінші штаты саналады.

Аралдардың орташа координаттары — 21° 30’ с.е. және 158° б.б.

## Тарихы
Гавай аралдарын 1778 жылы 18 қаңтарда әйгілі ағылышн теңіз саяхатшысы Джеймс Кук өзінің 3-ші әлемдік саяхаты барысында (ол осында 1779 жылы 14 ақпанда Тынық мұхитының солтүстігін бір жыл бойы аралап екінші рет келгенде қаза табады) ашқан. Кук **Сэндвич аралдары** деп (дегенмен бұл ат XVIII және XIX ғасыр басына дейін қолданыста болған) Джона Монтегю, 4-ші граф Сэндвич құрметіне атаған, ол адамзат тарихында өз есімін бәрібір қалдырған: Джон Монтегю сэндвичті ойлап тапқан — екі нан телімі арасына басқа тағам қосылған бутерброд.

## Архипелаг аралдары
Оңтүстік-шығыс (негізгі) аралдар:
* Гавайи, немесе Үлкен арал
* Кауаи
* Кахоолаве
* Ланаи
* Мауи
* Молокаи
* Ниихау
* Оаху

Солтүстік-батыс (кіші аралдар, атоллдар, рифтер, шатқалдар):
* Мидуэй аралдары (Гавайи штатын кірмейді)
* Куре
* Перл-энд-Хермес
* Лисянск аралдары
* Лайсан
* Нихоа
* Маро (риф)
* Гарднер (шатқалдар)
* Некер
* Френч-Фригат-Шолс

## Қызықты деректер
АҚШтың 44-ші президенті Барак Обама Гавай аралдарында туған, Гонолулу қаласында.

## Дереккөздер

Санат:Аустралия және Океания топаралдары
Санат:Архипелагтар
Гмелин оносмасы

## Гмелин оносмасы
**Гмелин оносмасы** - айлық оносма, аймауық тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстанның батыс бөлігіндегі таулы аудандары - Алтайдан батыс Тянь-Шаньға дейінгі жерлерден, тастақты беткейлердің дала зоналарының барлық территориясында мекендейді. Шашыраңқы түрде осы туыстың Қазақстанда кездесетін басқа 8 өкілдеріндей өзге өсімдіктердің арасында бірден көзге түседі. Бұл шөптесін көп жылдық,жұқа тамырлы, бірнеше сабағы бар, қатты тырбиған, қалың қылтандармен жабылған. Төмен жағындағы жапырағы ланцет тәрізді сабағы болымсыз, сабақ бойындағысы ұсақ, екі есе жіңішке, отырыңқы. Гүлшоғырының ұш жағында гүлдің құрылысы алдыңғы түрдікіндей (айрауықтар тұқымдасына тән). Гүлдің тәжі үлкен (ұзындығы 2,5 см) түтікті,алғашында ашық - сары кейіннен қараяды, ұсақ артқа қайырылған тісшелері бар. Оносма мамырдың аяғынан шілдеге дейін гүлдейді, шілде - тамызда жеміс береді. Жемістері - тегіс жылтыр жаңғақтар, бас жағы үшкір. Сәндік төбелерді безендіруге пайдаланылады. Жеке аудандар тұрғындары өсімдіктің тамырын қойдың жүнін бояуға қолданады. 

## Дереккөздер



Санат:Айлауықтар
Химия монополиялары

thumb|
BASF logo.svg
thumb|
**Химия монополиялары** — бұл монополиялар дүние жүзіндегі капитализмдік шаруашылық жүйесіндегі неғұрлым қуатты топтардың қатарына жатады. 
## Компаниялар
Xимия монополияларының ішінде шешуші ықпалға 30-дан астам ірі Xимия монополиялары ие болды, олардың он бесінің әрқайсысы жылына 1 млрд. доллардан астам өнім өткізеді. Бұл компаниялар өндірістік базасы мен ғылыми зерттеу аппаратының қуатымен ерекшеленеді. Олар капиталистік дүниенің аса ірі өнеркәсіп орындарының қатарына кіреді.
Мысалы: «Дюпон де Немур энд компани» (АҚШ)—ең қуатты хи­мия компаниясы, ол өзінің айналым мөлшері жөнінен АҚШ-тың 500-ден астам жетекші өнеркәсіп корпорацияларыныц ішінде 12-орын алады. Дүние жүзінде Xимиялық монополиялары ішінде жетекші орынды американ компаниялары ала­ды. Олар өндіріс колемі және бәсеке қабілетініц жалпы дәрежесі жөнінен Батыс Европалық және жапон Xимия монополияларынан асып түседі. Бұған кәсіпорындарды өнімділігі жоғары техникамен жарақтандыру есебінен қол жетті. 1966 ж. АҚШ-тың 6 ірі химия компанияларының өнімді сатып-өткізу сумасы («Дюпон де Немур энд компани», «Юнион карбайд», «Монсанто», «Истмэн кодак», «Доу кемикл» және Элайд кемикл») 11,4 млрд. доллар, ал Батыс Европаның ең ірі химия компаниясының сомасы («Империэл кемикл индастриз», «Монтекатинн Эдисон СпА», «Банер», «Хейхст», «Рон-Пу- ленк» жопе «БАСФ») 9.6 млрд. долларға жетті. АҚШ-тың және Батыс Ев­ропаның асa ipi Химия монополиялары әскери-өнеркәсіптің концеридерінің тобына кіреді. Олар импералистік елдер әскери ведомстволарынвң заказы бойыншы өнім өндіріп, қыруар пайда табады. Қазіргі кезеңдегі дүние жүзіндегі капиталистік шаруашылықтың жүйесінде Xимия монополиялары маңызының өсуі ғылыми-техникалық прогрестің ықпалына байланысты Химия саласындағы манызды техникалық жетістіктерді негұрлым ірі монополиялар басып алып пайдаланады. Осының арқасында олар пайдаға шаш етектен батып, дүние жүзіндегі капиталистік шаруашылық жүйесіндегі өз ықпалын күшейтті.

## Дерекөз


Санат:Компаниялар
Химия реакторлары

thumb|Файл тақырыбы
thumb|Файл тақырыбы
**Химия реакторлары**—химиялық реакцияларды жүргізугө арналған аппараттар.

## Құрылысы мен қызметі
Химия реакторларының конструкциясы мен жүмыс режимі реакцияласатын заттардың агрегаттық күйіне жөне реакцияның жүру бағытын, жылдамдығын қамтамасыз ететін жағдайға (темп-pa, қысым, реагенттер концент­рациясы т. б.) сай болуы керек. Xимия реакторлары реакция үшін гомогенді жүйө (бір фазалы газ не сұйық) және гетерогенді жүйе (екі не үш фазалы мысалы: газ — сұйық—қатты дене) болып бөлінеді. Өнеркәсіпте қолданылатын Xимия реакторларына колоналар, камералар, контакт аппараттары, полимеризаторлар т. б. жатады.

## Жұмыс істеу принципі
Xимия реакторларының жүмыстың жүру принципіне байланысты периодты, жартылай периодты, ауыспалы цикллі және үздіксіз жұмыс істейтін түрлері болады. Периодты реакторларға реакцияға қажет заттар бір мезгілде са- лынады. Реакция кезінде заттардың концентрациясы мен темперасытурасы тұрақты болмайды. Жартылай периодты реакторларда әрекеттесуші заттардың біразы бір мезгілде, қалғандары біртіндеп салынады, бүл аз тоннажды өндірістерде қолданылады. Ауыспады циклді реакторларда эндо-және экзотермиялы реакциялар алмасып отырады. Үздіксіз жүмыс істейтін реакторларға реакцияға қажет заттар үздіксіз жане бірқалыпты енгізіледі, реакция өнімдері де осылай шығарылады. Ірі тоннажды өндірістер үздіксіз жүмыс істейтін реакторларда іске асырылады, мысалы: аммиак, күкірт қышқылын өндіру, пиролиздеу т.б. Xимия реакторларындағы реакцияны қажетті жылдамдықпен жүргізу үшін реакцияласатын заттардың концентрадпясын, температурасын реттеу, гетерогенді фазалардыц жанасу ауданын өзгерту, катализатор активтігін түрақты күйінде сақтау т. б. әдістер қолданылады. Температурасыpa режнмін жылу алмасу әдістері арқылы реттейді. Заттардың жанасу ауданын ұлғайту үшін қатты заттарды үсатады. Xимия реакторларының сыртқы және ішкі қүрылысы әр түрлі болады, бір өндірістің өзінде бірнеше реактор қолданылады.

## Дереккөздер
Химитроника

**Химитроника** — информацияларды қабылдау, өңдеу, өзгерту әрі сақтауға арналған сұйықтық не иондық электр химиялық приборлар жасау мәселелерімен шұғылданатын ғылыми химмитрон әсерлерге негізделген датчиктер акустикалық сигналдарды қабылдау, әлсіз қозғалыстарды өлшеуге, ал мемисторлар—электр химиялық айнымалы кеедергілер ретінде  пайдаланылады. Электр химиялы түрлендіргіштер кез келген шамаларды  электрлік сигналдарға және керісінше түрлендіреді. Бүл приборлардың негізгі бөлігі электродтар батырылған электролит  қүйылған шағын ыдыс. Мұны электролиттік үяшық деп те атайды. Химитроникалық түрлендіргіштер қысым мен үдеу датчиктері, электр тогының интеграторы, ешптеуіштер т. б. приборлар ретінде де пайдаланылады.

## Дереккөз
Сортаң цистанхе

**Сортаң цистанхе** () – сұңғыла тұқымдасына жататын өсімдік. 

Пішіні және тіршілік формасы алдыңғы түрге ұқсас, ал систематикалық қатынаста олар туыс емес, бірақ бір типке жатады (паразит өсімдіктер). Қазақстанда кездесетін төрт түрдің ішіндегі ең көп тарағаны. Астана жағынан және солтүстікке Семейден Үстіртке дейін,оңтүстікке Тянь-Шань тау етегінде, дала зонасының оңтүстік бөлігінде және бүкіл шөл зонасында кездеседі. Сексеуілдің және түрлі сораңдардың паразиті. Сабағы жуан, етті, созыңқы қандауырша қабыршақтарымен және бас жағында цилиндр тәрізді гүлшоғыры ұзындығы 25 см-ге дейін. Гүлдері қос жынысты, отырыңқы, гүлжапырақтары бес бөлікті тостағаншамен тең. Күлтесі түтікті-қоңырау тәрізді ұзындығы 3,5 см-ге дейін, екі түсті, ақ түтүкті  және көкшілдеу немесе сиякөк бес бөлікті сыртына қарай бүктелген. Гүлдеу мерзімі сәуір-мамырда, мамыр-маусымда жеміс береді. Жемістері - (құрғақ қорапша) екі жікпен қақырайды. Тұқымы ұсақ, сіғіп кетеді.Жаңбыр суымен тасымалданады, сонымен бірге топыраққа сіңіп кетеді. Тек өзінің өсіп өнуіне қажет заттарды бөле алатын өсімдіктің тамырына тап болған жағдайда ғана тіршілік ете алады. Тек тұқымның жетілуіне ғана жағдай жасап қоймай, өскіннің одан әрі өсуіне бағыттайды. Өзі иеленетін өсімдіктің тамырына жығысуында ұрық қабығының бас жағында жасуша гаустория сорғышы қалыптасады. Ұлпаның әрі қарай жетілу процесінде негізгі рөл атқарады. Ол тіршілк еткен уақыт бойы өсімдіктің тамырынан кететін қоректік заттарды осы гаустория арқылы сіңіріп отырады. Сорғыш қалыптасқан жерге жақын цистанхеде түйнекше жетіледі. Оған тамырдан келіп жатқан қоректік заттардың артығы жиналады. Болашақта мұнда жеміс беретін өркендер пайда болады, оларда екінші гаустория жетіледі. Оның көмегімен цистенхе вегативті түрде көбейеді. Жаңа көптеген өркендерге бастама бере отырып түйнекшелердің өздері бірнеше жыл өмір сүреді. Өсе келе мұндай түйнек көлемін ұлғайтады және бірнеше килограмға жетеді. Цистенхенің барлық мүшесінің құрамында әр түрлі үздік заттар топтамасы жеткілікті. Халықтық медицинада олар ертеден-ақ қан ауруларын емдеуге, асқазан-ішек жұқпалы ауруларын емдеуде қолданады. Қытайда сортаң цистанхесінен дәрі баршаға таныс. 

## Дереккөздер


Санат:Сұңғыла тұқымдасы
Сары цистанхэ

**Сары цистанхэ** - сұңғылалар тұқымдасына жататын өсімдік. Сортаң цистанхеге қарағанда сабағының биіктік 1м - ге дейін жетеді. Көлемі барынша үлкен және біркелкі сары гүлдерімен құм төбелерінде өседі, жүзгендердің паразиті. Оңтүстік Балқаш маңы және Қызылқұм (Алматы, Түркістан облысы) шөлінде кездеседі. Шаруашылық маңызы жайында зерттелмеген. Төрт түлік мал осы өсімдікпен қоректенеді. Бұл өсімдік сәуір-мамыр айларында гүлдейді. Сары цистанхэ сәндік өсімдік ретінде құмды шөлдегі шөптесін өсімдіктер арасында көптеп көрінеді.

## Дереккөздер
Фикрет Мешади Джамиль оглы Амиров

**Фикрет Мешади Джамиль оглы Амиров**  (; 1922–1984) —әзірбайжан, кеңес композиторы, КСРО халық артисі (1965).

## Өмірбаяны
1922 жылы 22 қарашада Гянжа қаласында Мешеди Джамиль Амировтың (аты шыққан әзірбайжан әншісі) отбасында туған. Басында Гянжа музыкалық училизеде білім алып, 1939 жылы Баку консерваториясына түсіп, 1948 жылы  У. Гаджибеков пен  Б.И. Зейдманның класы бойынша консерваторияны бітірді.

Фикрет Амиров – әзірбайжан әйелдерінің теңдігін сөз ететін «Севиль» атты тұңғыш лирика-психологиялық операның (1953 жылы Әзербайжанның Ахундов атындағы опера және балет театрында қойылды), музыкалық комедияларын, жұртшылыққа белгілі симфониялық мугамдардың «Шур», «Кюрдовшары» (1948 жыл), «Әзербайжан каприччиосы» (1961 жыл), «Симфониялық билер» (1963 жыл), фортепьянолық үш концерттің, ән-романстардың авторы. Композитор кинофильмдер мен драм. спектакльдерге де музыка жазды.

Фикрет Амиров Әзірбайжан ССР Жоғары Советінің 4–7 шақыруларында депутат болып сайланды. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1949). Ленин және Қызыл ту ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан балет сазгерлері
Санат:Әзербайжан музыка педагогтары
Санат:Әзербайжан КСР-інің халық әртістері
Санат:Бакуде қайтыс болғандар
Бузовский қызғалдағы

## Бузовский қызғалдағы
**Бузовский қызғалдағы** - лалагүлдер тұқымдасына жататын, өсімдіктің шөлдік түрі. Бема қызғалдағына қарағанда кең тараған. Қазақстанда Арал маңынан бастап Балқаш Алакөлге дейінгі аралықта және Жоңғар Алатауында кездеседі. Құмды, сазды қиыршық тасты шөлдерде, аласа таулардың құрғақ беткейлерінде өседі. Пиязшығы айтарлықтай ұсақ, диаметрі 1см, терлі қабыршағы қошқыл түсті, сабағының биіктігі 30 см - ге дейін ,кейде 40 см - ге дейін жетеді.
Екі бір - бірінен алшақ орналасқан ұзын, жапырағы жіңішке таспа тәрізді. Гүлдері жалғыздан түпте екі - үштен немесе сегізге дейін, гүлсерігінің жапырақтары ұсақ (ұзындығы 1,5-3 см), үшкір, ішкі жағы ақ, түп жағында сары дақтар бар. Сыртқы шеңбер жапырақшаларының сырты сұрғыш - сия түске боялған. Сол себептен жабық тұрғанда гүлдердің түсі Алатау бәйшешегіне ұқсайды. Көптеген тұрғындар қызғалдақтың бұл түрін басқа ұсақ гүлді түрлер сияқты бәйшешек деп есептейді. Өте ерте гүлдейді (наурыздың соңы, сәуірдің басы тек тауда мамырдың басына дейін), жемісі мамырдың соңы маусымда піседі. Тұқымымен көбейеді, сирек түрде вегативті жолмен. Топтаса өскен түрінде өте тартымды өсімдік. 

## Дереккөздер


Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Будан полигала

## Будан полигала
**Будан полигала** - полигалалар тұқымдасына жататын өсімдік. Онша үлкен емес көпжылдық өсімдік, құрғақ шалғындық,далаларға және жазық жерлердегі жапырақты және қылқан жапырақты ормандарға және барлық Қазақстан тауларына тән өсімдік. Сабағының саны көп, жерден аз ғана көтеріңкі, онша биік емес (40 см-ге дейін), ланцет тәрізді кезектесе орналасқан жапырақтары, сабағының бас жағында - жоғарғы қою шашақтары ашық түсті ұсақ, гүлдері бар. Гүлдердің түсі өте өзгергіш - көк, күлгіндеу, кейде аппақ. Тостағаншаларының саны 5, барлығы кең,  ашық түсті, әсіресе екі бүйірдегісі, қанат тәрізденіп  жемісті қорғау қызметін атқарады. Жаңбырлы күндері қанаттардың жиегі бүрісіп қалады, гүлдеу мерзімі аяқталған соң түгелімен гүлді жабады. Күлтелері бар болғаны үшеу бірігіп кеткен, төменгілері желбірей қиылған - қайықша тәрізді. Аналығы 8, бір шоққа жиылған. Полигола жазда гүлдейді, мерзімі ұзақ уақытқа созылады, бұл өсімдіктің гүл шоғырының төменнен жоғарыға қарай кезектесе жаймен ашылуының және генеративті органдардың көптігімен түсіндіріледі. Қосымша өркендердің өсіп - жетілгенін байқауға болады. Негізгі гүлшоғыры гүлдеп болған соң,екінші рет гүлдей бастайды. Жемістері - екі ұяшықты қауашақ, эллипс тәрізді тұқымы бар. Тұқым желмен жан-жануарлармен тартылады. Полигола шаруашылық мақсатта безендіруге және омарталық қасиеті үшін қолданылады.Халықтық медицинада,әсіресе Тибет және Моңғолияда кеңінен тұқымы-жараны және ісікті емдеуге қолданады. Жерүсті бөлігі (сабақ және жапырақ гүлімен) тұнба жасайды, онымен құтырған ит қапқан адамдарды емдейді, ал малды жылан шаққанда емдеуге пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Гүлдер
Аммиакаттар

[thumb|200px|right|[Тетраамминмыс(II) сульфаты]]

**Аммиакаттар**  - тұздар мен аммиактан түзелген кешенді қосылыстар. Мысалы,  [Ag(NH3)2]+, [Ni(NH3)4]2+.  Аналитикалық химияда комплекс қосылыс құрамындағы элементтерді, металдардың иондарын ашу үшін және оның мөлшерін табу үшін қолданылады.

## Алынуы
Аммиакаттар 
* су ерітіндіде тұздар аммиакпен  (NH3)   әсер ету арқылы алынады
* газ түріндегі немесесұйық аммиакпен (NH3) қатты тұздарға әсер ету арқылы  алынады.

Мысалы:

:: \mathsf{Cu^{2+} + 4NH_3 \rightarrow [Cu(NH_3)_4]^{2+}}

Бұл жерде аммиактың судағы ертіндісі алдымен мыстың (II) иондарымен әсерлесіп, нәтижесінде жасыл түсті құбылмалы құрамды негізгі тұздар тұнба болып түседі. Бірақ олар реагенттін көбейгеде оңай еріп кетеді. Сосын көкшіл-күлгін түсті мыстың аммиакты комплексі түзеледі:

:: \mathsf{Cu^{2+} + 4NH_4OH \rightarrow [Cu(NH_3)_4]^{2+} + 4H_2O}

## Химиялық қасиеттер
Амииакаттардың ертінділері тұрақты болады. Тек сары-қоңыр түсті кобальт (ІІ) аммиакаты ауадағы оттегімен бірте-бірте  тотығып шие-қызыл түсті кобальт (ІІІ) аммиакатына айналады. Тотықтырғыштардың әсерімен бұл реакция лезде өтеді.

Комплекстардың түзелуі немесе ыдырауы Ле Шателье-Браун заңдылығымен диссоциация тепетеңдігінің жылжуымен байланысты. Егер Ag<sup>+</sup> және NH3 концентрациясы көбейсе - комплекста түзеледі. Ал егер азайса - комплекс ыдырайды:

:: \mathsf{[Ag(NH_3)_2]^+ + 2H^+ \rightarrow Ag^+ + 2NH_4^+}

[Ag(NH3)2]+  үшін Кн = 9.3 ·10-8, ал NH<sub>4</sub><sup>+</sup> үшін  Кн = 6 ·10-10.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Химия
Санат:Азот қосылыстары
Кітапхана құрылымы

thumb|Мектеп кітапханасы,1959 ж.
## Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші
**Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші** - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. 

Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін аткарылған жұмыс. 

Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші 
* жеке кітапхананың бір мөзгілдегі бірнеше және 
* турлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызмөтіне сипаттама беру үшін есептеледі.
* Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижөсіне сипаттама беру үшін есептеледі. 

Мұның бірінші сатысы *кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін* қолдану болып табылады.
## Кітапханалық статистикасының бір бөлімі
Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын,
жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін
зерттейді. Бүл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жүмысын көрсетеді.
Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді:
көпшілік,
гылыми-техникалық кітапханалар,
жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары,
арнаулы кітапханалар,
мектеп кітапхаиалары, т.б.
Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолдапылады

## Кітапхана жабдығы
thumb|200px|
thumb|200px|
Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын  материалдық-техникалық құралдар кажет. 

Кітапхананың негізгі жабдықтары: 
* кітап беру кафедрасы, 
* каталог шкафы, 
* оқырман үстелі, 
* көрме витринасы, 
* сөре. 

Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді:
# барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.);
#  қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары);
# қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. 

## Кітаптардың орналасу сипаттары
Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелөр, кітап тасуға арналған арбалар.

## Дереккөз


Санат:Кітапханалар

## Дереккөз


Санат:Кітапханалар
Қызойнақ

**Қызойнақ**. «Бір күні қызойнаққа барып, таң ата келіп жатсам, ұйықтап қалған екенмін, әжем оятады» 
(Б.Майлин). Әке – шешелері жоқ кезінде бойжеткен қыздар оңаша қалып, ойын – сауық ұйымдастырады. Оған (жасырын түрде) жігіттер де қатысады. Бұл мәжіліс құпия өтеді және оны ұйымдастырушылар тек қыздар болғандықтан «қызойнақ» деп аталған. Қызойнақ көп ұйымдастырылмайды, ата – ана оған өз қатысуына қыздарына қатаң тыйым салған. Оның – мақсаты қыздардың жеңілтектіктен немесе ұятты болып қалудан сақтандырады.

## '''Дереккөздер'''
1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=7 

2. Салт-дәстүрлер кітабы , Атамұра 2011ж.

3. https://sozdikqor.kz/soz?id=127851&a=QYZOINAQ
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Тобық тығу (дәстүр)

**Тобық тығу.** «Қазақ дәстүрінде қыз бен жігіттің тобық алысуы құр ғана ойын емес, мұнда екі жастың өздері ғана түсінетін бір терең сыр да бар» (І.Есенберлин). Бұл серттесіп ойнаудың бір түрі. Мысалы, жігіт пен қыз тобық тығып алтын сағатқа немесе қалы кілем беруге серттеседі. Бір жылдан кейін бе, бес жылдан кейін бе тобықты тығуға алған жігіт кез келген уақытта, кез келген жерде «тобығымды бер» деген жерде қолына ұстата беруі керек. Егер жігіт тобықты тауып бере алмай қалса – ұтылғаны. Ол уәде бойынша серттескен затын беруі керек. Тобықты тығуға жігіттер де қатыса алады. Бұрын мұндай ойындар ел арасында көп болған. Бұл ойын ұқыптылыққа, бір сөзділікке тәрбиелейді. Мұның арты қыз бен жігіттің сүйіспеншілігіне, қосылуына жалғасады. Тобық тығуда қызықты оқиғалар да кездеседі. Солтүстік Қазақстан облысында бір жігіт сүйген қызына тобық ұсынған. Бірақ жігіт көп ұзамай Ұлы Отан соғысына аттанады. Үйіне «хабар – ошарсыз кетті» деген хабар келеді. Ал жігіт жау қолына түсіп тұтқында болады. Соғыстан кейін «тұтқында болды» деп еліне жібермей тағы айдалады. 12 жылдан соң еліне оралып, жігіт қыздан сертін сұрағанда салиқалы қыз тобықты ұстата беріпті. Содан екі жас қосылып, тату – тәтті өмір сүріп кеткен екен.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=7 

2. http://www.zhasalash.kz/otbasy/10598.html
Тобық жұту (дәстүр, ырым)

**Тобық жұту (дәстүр, ырым).** Халықта қоянтобығын жұту ырымы ежелден бар дәстүр. Оның шарты тобықты жұтушы жас адам жұтар алдында:
 Батыр болсам жүрегімнен шық,
 Палуан болсам білегімнен шық,
 Шешенболсам таңдайымнан шық,
 Бақытты болсам маңдайымнан шық, - 
Деп серттесіп барып жұтады. Халық ұғымында тобық қасиетіне қарай әлгі адамның айтқан жерінен шығады деген түсінік болған.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=7 

2. http://www.zhasalash.kz/otbasy/10598.html
Тұлым

**Тұлым қою (ғұрып).** – Сәрсеке! Көңілге солай еткен дұрыс та ғой, ләкинде шариғатта балаға тұлым қою дұрыс емес» (М.Дулатов). Баланың (ұл, қызды) кішкентай кезінде шашын өсірмей екі шекесіне екі шоқ шаш қояды. Мұны «тұлым» деп атайды. Тұлым көбінесе қыз балаға қойылады және ол сәбиге лайықты ғұрып.

Тұлымды көз тимес үшін қояды. Ата-ана баласы бір жасқа толғанда, оның қарын шашын алып, төбесіне бір өрімдей ғана шаш қалдырып, оны өсіріп, көзді маржан, қаратас тағып, өріп қоятын болған. Тұлым қойған балаға арнап мал сояды. Ақсақалдарды шақырып, баласына бата алады. Сыйлы адамдардың отырған орнына аунатып, «балам осы адамдай болып өссін» деп тілек тілейді. Бірақ айдар шашты көбіне зарығып көрген балаға қойған. Ал ертеде хан ұрпақтары, бай-манаптар өздерінің ең жақсы көрген және орнымды басады-ау деген балаларына ғана тұлым қойған екен. Тұлымды он екі жасқа толғанда алып, алғашқы мүшел жасының құрбандығы ретінде ел-жұртқа көрсетіп, мал сойып, баласының ер жеткендігін паш етіп, елдің батасын алатын да салт бар. Мысалы тайланд халқы аурушаң балаға тұлым не айдар қойса, сауығып кетеді деп сенген. Сондай-ақ, өте сүйкімді балаларды жын-пері айналдырғыш келеді деп, жын-періні тұлым шаш үркітеді деп есептеген. Тылсым күштерден қорғайды деген сеніммен баланың шашын түрлі пішінде өсіретін елдердің қатарында қытайлар, корейлер мен мысырлықтарды да атауға болады. Ал өсе келе бозбала кежім жібереді. Кежім – желкеден жіберетін шаш. Кеңес кезінде айдар, тұлым, кежім қою дәстүрі ұмытылды деуге болады. Қытайдан келген қандастарымыз осы дәстүрді жаңғыртып, тарихи фильмдерде де көшпелінің бұрынғы кейпі тіріле бастады. Қазір Тәуелсіз Қазақстан ұландарын тұлымды жігіттер сипаттайтын сияқты. Әрине, көңілің өседі.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149

Санат:Шаш
Көгентүп (Көгендік)

**Көгентүп (салт).** Туыс, ілік, жұрағат адамдардың қонаққа келгенде оның баласына ескерткіш, сый ретінде берілетін мал: (қозы, қой, бұзау, құлын, тай, бота, тайлақ, ат). Бұл бала үшін сый, қуаныш болса, оның ата-аналары үшін құрметтеудің белгісі десе де болады. Көгентүп беруді малды ауылдардың әлі де пайдаланып жүргені жақсы, жарасымды салттарының бірі.

**Көгентүп (көгендік)** - жақын туыс, ілік, жұрағат адамдардың баласына сый ретінде берілетін мал (қозы, қой, бұзау, құлын, тай, бота, тайлақ, ат) Кеусен, көгентүп дәстүрлері қазіргі тұрмыс-тірлікте қолданыста болғанмен, ел үлкендеріне болмаса, жалпы көпшілікке аты ұмытыла бастағанға ұқсайды.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149

3.http://www.kyzdaralemi.kz/tarbyelik-jarasady-kyz-balaga/143-dastyr-turaly-ne-bilemiz.html
Кіндік кесер

**Кіндік кесер (салт).** «Кемпірлер кіндік кесе бастады». («Жас алаш» газеті). Ел ішінде **«кіндік шешесі»** немесе нәресте туған сәтте оның кіндігін кесетін әйелдер дайын турады. Кейде олардың «жол менікі» деп таласатын кездері де болады. Кіндік кесу – мәртебелі, абыройлы іс. Байыпты әжелердің шешімімен кіндік кескен әйелге «кіндік кесер» кәдесі беріледі. Бұл да жолы бөлек кәде. Кейін де «кіндік шеше» деп аталатын әлгі әйел сол баланың анасы есепті құрметке ие болады. Кіндік баласын оның өз анасынан кем санамауы керек. «Кіндік шеше» кейін келіп бала үйінен өз қалауын да ала алады.

Баланың кіндігі түскеннен кейін де жасалатын халықтық ырымдар көп. «Елдің қорғаны болсын» деп ер баланың кіндігін атшаптырым жерге апарып көмеді. «Қыз отбасының тірегі болсын» деп от орнына немесе табалдырыққа көмеді.

## Кіндік шешенің атқаратын міндеттері
### Жүкті болған әйелді күту
Екі жас үйленіп жатқан кезден кіндік шеше болуды қалап алатын әйелдер болады. Ол үшін алдымен екі жасты арнайы қонаққа шақырып, өз дастарханынан дәм таттырады. Осыдан кейін екі үй арасында да қарым-қатынас жиілеп, жарастық орнайды. Жүкті әйелді күтімге алады.

### Босану кезінде басы-қасында болу
Толғақ мерзімі жақындағанда жеке үй дайындалады. От жағып су жылытылады. Үйдің іші-сырты дүние-мүлкі мұнтаздай тазаланады. Осы істердің, басы-қасында кіндік шеше ұйтқы болып жүреді. Жүкті әйелді толғақ үстінде кіндік шеше демеп тұрады және олай-бұлай жүруіне де рұқсат етіледі.

### Кіндігін кесу
Кіндікті ақбалтамен кесіп, таза жіппен байлап, түбіне күл сепкен. Ақ балтаны өзге нәрсеге пайдаланбай, сақтап қойған. Ер баланың кіндігін ырымдап "үй күшік болмасын" деген оймен отбасы, ошақ түбіне көмеді. Сонымен бірге оқымысты болсын деп кітаптың, ат құлағында ойнасын деп аттың жалына байлайды.

### Балаға қамқорлық жасау
Дүниеге келген сәбиді емізбестен бұрын таза суға малынған қасқырдың жүнімен ауыздандырған. Бала ер жетіп ел қатарына қосылғанша кіндік шеше өз назарынан тыс қалдырмай әрдайым қамқор болып жүрген

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Қара жығу

**Қара жығу (салт).** «Байдалы белдеудегі қараны суырып алып, Байсалға берді... Ол ырымын істеп, қараны жерге сұлатты да, табанымен басып, сындырып тастады».(М.Әуезов). Кісі қайтыс болған күні тігілген қараны жығу салты тағы бар. Ол жылы беріліп, ас өткен соң жасалады. Яғни қара жалауды алып, сындырады да отқа жағып жібереді. Бұдан кейін жақын – жуықтары, әйелі, балалары, елдің ақсақалдары құран оқып, бата береді. Соңғы жоқтау айтылады. Тұл аударылады. Бұл, қаралы жыл өтті, азалы күндер аяқталды деген сөз.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Тұл аудару

Қайтыс болған адамның жылы өтіп, асы берілген соң, оның жыл бойы қара жамылып қайғырған отбасы әдеттегі өмір тіршілігіне араласуға тиіс. Бұл «**тұл аудару**» салты арқылы жасалады. Қара жамылған соң, марқұмның киімдері оңына қаратылады. Ер – тұрманы ең жақын досына не болмаса мұраға беріледі. Әйелі, қыздары бүркейін алып, жақсы киімдерін киюге рұқсат етіледі. «Тұл аудару» салтына марқұмның ет жақындары, балалары, сыйлас – бастас адамдары қатысып, дұға оқылады, бата жасалады. Ақсақалдар үй -  ішіндегі адамдарға, әйеліне, балаларына ақыл айтып, жақсы тілек білдіреді. Сол күннен бастап, отбасы адамдары «өлгеннің соңынан өлмек жоқ» деп қызықты өмір тіршілігіне кірісіп кетеді.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы, 2011ж.

Санат:Қазақстан мәдениеті
Сүйіндір

**Сүйіндір (салт).** Келіншек босанғаннан кейін оның анасы кәде, жорасын алып әдейі келуге тиіс. Бұл – қалыптасқан салт және ананың міндетті парызы. Мұны қызын қияға қондырған әр қазақ әйелі білуге және орындауға міндетті. Ана болған өз баласының (қызының) қасында болып, оған рухани күш беріп, сенім туғызып, жас сәбиді емізу, күту жолдарын үйретеді, ақылшысы, сүйеніші, қамқоры болады. Құда – құдағиларының немерелі болған қуанышына ортақтасады, нәрестеге арнаған бұйымдарын, сәлем - сауықтарын ұсынады. Құрметті қонағы да болады.

## Дереккөздер

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149

Санат:Салт-дәстүрлер
Шілде қаққан

**Шілде қаққан (ырым).**  Қазақта «әр бала туған сайын анасының бір тісін ала түседі» деген шындыққа сай келетін қағида бар. Анығында жас босанған әйелдердің тісі түсіп қалатыны бар. Мұны «шілде қаққан» дейді. Бұл жас ананың өз күтіміне де, денсаулығына да байланысты болады. Ырым бойынша жас босанған келіншек итке «кет» демейді. Онда тісі түсіп қалады дейді халық сенімі. Халық тәжрибесінде бұл да жәй айтыла салған сөз болмауы керек. Өйткені халық ырымы мен тыйымының бәрін бекерге шығару орынды іс емес.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Жерошақ майлау

**Жерошақ майлау (салт).** Қайтыс болған белгілі адамдарға ас беру ежелгі дәстүр. Бұған күні бұрын үлкен дайындық, ұйымдастыру жұмыстары жүргізіледі, сауын айтылады. Ас болатын күннен бір – екі күн бұрын дайындық жайын тексеріп, қорытындылайтын мәжіліс болады. Бұл үлкен тойдың ақырғы, қорытынды сәті. Бұған арнайы бір мал сойылып, ас алдындағы шағын бір той өткізіледі. Той өткізушілер бірауызды болуға, ел намысын қорғауға шақырып, бәтуаласады. Жерошақ майлау дегеніміз осы.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Шек беру

**Шек беру (дәстүр).** «Қазаққа ислам діні арқылы кірген мейрамның бірі – шек беру» (А.Жүнісұлы). Ораза және құрбан айттары алдына мал сойылып аруақтарға бағышталатын дұға. Шек беретін үй бұған жақын – жуық, қарт адамдарды шақырады. Мұнда олар ата – аналарын, өздері білетін аруақтарды еске алады, олардың есімдері аталып, құран оқып, қол жаяды. Бұл дәстүр әлі де сақталып келеді.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Қара тігу

**Қара тігу (салт).** «...өлік үстіне тіккен ақ үйдің оң жақ белдеуіне өз қолымен әкеп қара тікті. Сүйіндік жас кісі өлсе туы қызыл болатынын, кәрі кісі өлсе ақ болатынын айтып келді де, «Өжейдің орта жасты кісінің туы – бір жағы ақ, бір жағы қызыл болу керек дегенді айтқан» (М.Әуезов). Кісі өлген үйді бір сөзбен қаралы үй деп те айта береді. Қара тігілген үйді көргендер ол үйге соғып дұға жасап өтеді. Мұндай үй кісі күтуге де дайын отырады. Жыл бойы жоқтау айтылады. Бұл халықтық рәсім марқұмның жылы өтіп, асы берілгенге дейін жалғасады. Жыл болған соң «тұл аудару», «қаралы теңді бұзу», «қара жағу» сияқты ырымдар жасалады.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Ақтай жоқтау

Өмірде бәрі де бола береді. Мысалы құда түсіп, қалыңдық атастырылып, қалың төленіп, екі жақ келісімге келеді. Сөйтіп бұл жағдай жұрттқа белгілі болады. Екі ортада құдалық рәсімдер, барыс – **келіс басталады.** Күйеу жігіт ұрын барған кездер де болады. Осындай жағдайлардан кейін тағдырдың жазуымен күйеу жігіт қайтыс болса, әдет заңы бойынша оны оң жақтағы (өз үйінде отырған қыз) қалыңдық та жоқтайды. Бұл қазақ дәстүрінде белгіленген, оны **«ақтай жоқтау»** деп атайды. Бұл үшін қалыңдықты ешкім кінәлай алмайды. Ұлттық көне заң бойынша әлгі қалыңдық өзі атастырылған жігіттің ағасына немесе інісіне қосылады.

## Дереккөздер

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149

Санат:Салт-дәстүрлер
Тасборан

**Тасборан (Заң жолы, ғұрып)**. «Тәңірге тіл тигізген адам егер мұны жеті куә растаса, тас лақтырылып өлтіріледі» (Әз Тәуке ханның «Жеті Жарғы» - заңынан). Бір адам ел – жұртына сатқындық жасаса, немесе әйелі еріне опасыздық жасаса немесе ел – жұрт естімеген, көрмеген қылмыс жасаса, айуандықпен жазықсыз адам өлтірсе т.б. өте ауыр қылмыстары үшін ол «тасборан» арқылы өлім жазасына кесіледі. Яғни, өлімге бұйырылушының аяқ – қолын байлап, жұрт алдына әкеліп, оған қатысқан барлық адам қолына бір – бір тас алып, қылмыскерді сол таспен өлтіреді. Мысалы, Құнанбай Қодар менҚамқаны өлтіргенде осы **«тасборан»** заңын қолдаған.
  ==Дереккөздер==
   Сен білесің бе? энциклопедиясы

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Атбайлар

**Атбайлар (салт).**  Мұның да екі түрі бар.
Жас отаудың шаңырағы көтерілген соң ағайын-туыстар оған шашу шашып, «керегесі кең болсын», «босағасы берік блосын» деген тілек айтады. Байғазы береді. Ет жақыны босағаға жылқы байлайды. Мұның аты «атбайлар».
«Атбайлардың» екінші түрі-кәде. Құда-құдағилар келгенде немесе күйеу қалыңдығын алуға келгенде олардың жеңгелері алдынан шығып түсіріп алып, атын байлайды.Бұл «атбайлар» деп аталатын той салты. Оған арнайы кәде беріледі. Ол кәдеден тағы бір әйел тәбәрік сұрайды.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.

Санат:Қазақ мәдениеті
Бие қысырама

**Бие қысырамас (ырым).** Жаңа түскен келіннің беті ашылғаннан кеиін енесі келіп, келіннің бетінен тағы сүйіп, жақсы тілек тілеп, сол жерде отырған әйелдердің ортасына «биелерің қысыр қалмасын» деп ақ мата тастайды. Бұл «бие қысырамас» деген кәде. Әйелдер бұл матаны жыртып, бөліпалып үйлеріндегі сабаның аузына «бием қысыр қалмасын, біссімілда» деп байлайды. Бұл кәде бәріне де жетуі керек. Жетпей қалғандардың өкпелеуге хақы жоқ. Соңғы жылдары халқымыздың мал шаруашылығынан қол үзе бастауына сәйкес бұл ырым ұмытылып бара жатыр.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Шаңырақ түйе

**«Шаңырақ түйе» (дәстүр).** Ұзатылып келе жатқан қыздың және оның жанындағы әйелдердің (шешесі, жеңгесі, сіңлісі т.б.) мініп келе жатқан көлігі «шаңырақ түйе» деп аталады. Және ол келін үшін ыстық қасиетті мал болып саналады. Бұған жолшыбай кездескен немесе бөтен адам мінбейді. Егер міне қалса оны көрген жұрт «пәленше келіннің шаңырақ түйесіне» мініп келді деп келемеждеген. Ертедегі салт бойынша көште үлкен шаңырақ жеке түйеге артылып, алдымен жүреді екен. Оған адам мінбейді, атпен жетелейді, «шаңырақ түйе» деген сөз осыдан шыққан.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Санат:Түйелер
Қапқа салар

Қалыңдығын алуға келген күйеу барлық жол-жоралғыларымен яғни құдалық кәделерімен, үлкендерге арналған сый-сияпатымен, той малымен келеді. Той басталады. Қыз өз үйінен аттанар алдында оның әкесі барлық құдаларға киіт кигізеді. Күйеу баласына да сыйлық береді. Бірақ ол киіт емес **«қапқа салар»** деп аталады. Ол бағалы киім, қымбат ер-тоқым, жігіт жарақтары немесе мал болуы мүмкін. Әрине, бұл қайын атаның дәулеті мен мырзалығына, абырой-беделіне сай жасалатын жолды дәстүр.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері