open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айлаулықтар карминді сымыры

**Карминді айлаулықтар сымыры** (Porphyrophora arnebiae) – айырқұйрықтылар тұқымдасына жататын кошениль жәндік, тар эндемикті, сирек кездесетін түр. Тек қана Оңтүстік Қазақстанда таралған: Арыс маңынан (Дәрменеден) табылған. Өзбекстаннан да белгілі. Қазақстанда цитвар жусанының ( Artemisia cina) егістігінен жиналған. Түрді қорғау үшін табиғи тіршілік ортасында шағын қорықшалар ұйымдастыру қажет.

## Дереккөздер

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005

Санат:Сымырлар
Антарктопельта

**Антарктопельта**. Антарктопельтаның тек бір ғана қаңқасы табылған. Ол анкилозавр тұқымдасына жатады. Кейінгі Бор дәуірінде Антарктидада өмір сүрген, ұзындығы 4 метрден аспайтын орта қөлемді динозавр. Оның белгілері екі динозаврға қатар ұқсайды. Осыған байланысты ғалымдар үшін жануарды нақты классификациялау қиынға түсті. Сүйегінің үлгісі 1986 жылы Джеймс Росс аралынан табылған. Антарктопельта — Антарктидадан қызып алынған алғашқы әрі соңғы динозавр. Қазып алынған сүйектердің ішінде жануардың омыртқа сүйегі, табан сүйектері, жартылай сақталған аяқтары және көптеген сауыт бөліктері бар. Ол төрт аяқты, шөппен қоректенетін мығым денелі динозавр болған. Денесі сауытпен қапталған. 
## Қызықты дерек
* Динозаврдың атауы оның Антарктида құрлығы мен гректің «пельта» — «қорғаныс» деген сөздерінен шыққан. 
* Антракопельтаның қаңқасы 1986 жылы Джеймс Росс аралынан қазылып аланған.
* Антаркопельтаны Аргентина палеонтологтары Леонардо Сальгадо мен Зюльма Гаспарини ашты.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 3—4 тонна
*Тұқымдас : Зауропсид
*Отряд тармағы : Тиерофора 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Иілік заттар

Иілік заттар вакуольдің жасуша шырынындағы  күрделі органикалық заттарға жатады. Мысалы, эвкалипт ағашының қабығында 50%, емен қабығындағы 15-20%, тал қабығында 9-13%, шайдың жапырағында 15-20%, бадан жапырағы мен тамырсабағында 20%, терек, емен бүршіктерінде 20%, алма, жүзім, алмұрт жемістері де иілік заттарға бай. Иілік заттарды медицинада дененің, шырышты қабығы қабынғанда емдеуге пайдаланса, тері илеу өнеркәсібінде теріні жұмсарту үшін қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Органикалық заттар
Төбе меристемасы

нобай|200px|
**Төбе меристемасы** немесе **апикальды меристема** ( - ұшы, төбесі) — сабақ пен тамырдың ұзарып өсуіне мүмкіндік беретін ұшындағы ұлпа.

Әрбір өркен, тамыр, одан таралған бұтақтарының ұшында, ұрық тамыршасы мен бүршікшесінде төбе меристемасы орналасқан жері өсу нүктесі (үрім) д.а. Өсу нүктесі жарақаттанғанша өсімдік өсуін тоқтатпайды, сондықтан сабақ пен тамыр ылғи ұшынан өседі. Өсу нүктесінің шеткі аймағы жасушаларының бөлінуінен жапырақ төмпешіктері пайда болып, оның жасушалары ары қарай бөлініп бүршіктер дамиды. Төбе меристемасы – вегетативті өркендер, гүл өркендері және тамыр ұшының меристемасы деп бөлінеді.

## Сілтемелер
http://sc0008.astrahanka.akmoedu.kz/modules.php?m=news&p=view&id=15B3BDE6AFFF7A0D

Санат:Өсімдік ұлпалары
Бүйір меристемасы

**Бүйір меристемасы** немесе **латеральды меристема** өсімдік сабағы мен тамырының ішкі жағына орналасады, оған перицикл, прокамбий және тоз камбий жатады. Прокамбий жасушалары ұзынша, цитоплазмасы қою, әр түрлі бағытта бөліне алады. Одан өткізгіш ұлпалар мен соңғы түзуші ұлпа, яғни камбий түзіледі. Камбий өсімдікті жуандатып өсіреді. Тоз камбийі қабықтың тоз қабатын жуандатса, перицикл тамырда болатындықтан одан жанама тамырлар дамиды.

## Сілтемелер
http://sc0008.astrahanka.akmoedu.kz/modules.php?m=news&p=view&id=15B3BDE6AFFF7A0D

Санат:Өсімдік ұлпалары
Крест тәрізді дельфин

**Крест тәрізді дельфин** - антарктикалық және субантарктикалық суларда мекендейтін кішкентай дельфин.

Крест тәрізді дельфиннің қарын тұсы - ақ. Көзінің жанында қара дақтар бар. Ол кем дегенде бес дельфинмен бірігіп жүзеді. Сағатына 60 шақырым қашықтықты жүзіп өте алады. Крест тәрізді дельфиндер кейде кеме, қайықтармен де жарысады.

Олардың тістері үшкірлеу болып келеді. Жоғарғы жағында 26-34 тіс төсегі жағында - 27-35, төменгі жағында 27-35 тісі бар. Бұл дельфинді ең алғаш 1824 жылы Кою мен Гальмар жеке жануар ретінде анықтаған. Оның ұзындығы 2 метрге дейін өсуі мүмкін. Крест тәрізді дельфинің салмағы 120 келіге дейін тартады.

Крест тәрізді дельфин - өте сүйкімді жануар.

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Эпидерма (ботаника)

[thumb|right|200px|[хош иісті темекі (*Nicotiana alata*) жапырағының эпидермасының микрофотографиясы]]
**Эпидерма (эпидермис, өң)** — өсімдіктің барлық жас мүшелерінің сыртын қаптап, көбінесе бір қабат жасушалардан (өте сирек жағдайда екі немесе көп қабатты болады) құралатын жасушалар жиынтығы, тұқым ұрығы жетіле бастағанда-ақ түзуші ұлпадан дамиды. 

Жасуша пішіндері әр түрлі, мөлдір, бір-бірімен өте тығыз жанасқан, ал қабықшалары түзу, тегіс, ирек-ирек (қысымды бірқалыпты сақтап, беріктік қасиет береді) болады.  Цитоплазмасы қабықшаны астарлай  созылып жатады.  Ядросының айналасында лейкопластар, жасушасының дәл ортасында үнемі  вакуольі болғандықтан эпидермис түссіз, мөлдір болып көрінеді. Кейбір су өсімдіктері мен папротниктердің өңінде майда хлорофилл дәндері болғандықтан жасыл, ал қызыл қауданды орамжапырақтың өңі жасуша шырынында болатын пигментке байланысты күлгін түсті болады. Өң жасушаларының қабықшасы сыртқа қараған жағы қалың және саңылаулары болмайтындықтан шаңдақ зат (кутикула) жауып тұрады. Ол ылғалы тапшы жерде өсетін өсімдіктердің суға батып тұратын бөлімінде шандақ зат қабықшасы жұқа, әрі саңылаулары болатындықтан басқа жасушалармен байланысып зат алмасуға қатысады. Эпидермисте пішіні мен құрылысы әр түрлі көптеген өсінділер, яғни түктер дамиды. Түктер бір және көп жасушалы, жай, күрделі, өлі және тірі болады.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдік ұлпалары
Антарктозавр

thumb|Антарктозавр
**Антарктозавр**  — осыдан 75 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген шөппен қоректенетін титанозавр. Ұзындығы — 18, биіктігі — 6 метр, салмағы — 40—70 тонна. Оңтүстік Американы мекендеген ең ірі зауропод сол кезде өмір сүрген жануарлардың ең үлкені болған. Оның қаңқасын ғалымдар алғаш рет 1916 жылы ашқан. Уақыт өте келе динозаврдың сүйектері Үндістан, Уругвай, Чили, Бразилия, Қазақстан, Африка сияқты елдердің аймағынан да табылды. Ол тіпті Антарктидада өмір сүрген болуы мүмкін. Динозврдың екі ортан жілігі, бүтін емес екі жамбас сүйегі қалпына келтірілді. Табылған сан сүйектерінің бірінің ұзындығы — 2,2 метр. Соған қарап динозаврдың таңғажайып үлкен болғанынаанық көз жеткізе аламыз. 
## Қызықты дерек
* Оның қаңқасы бірінші рет Аргентинадан табылды. 
* Динозаврдың қаңқасы 1916 жылы қазылып алынды.
* Антарктозавр алғаш рет Аргентинадан табылды.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 40—70 тонна
*Тұқымдас : Антарктозаврид
*Отряд тармағы : Зауоподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Тыныс саңылаулары

нобай|Электронды микроскоппен көрсетілген томат жапырағының тыныс саңылауы
**Тыныс саңылауы** (устьица). Өсімдіктің жер үсті бөлімін, барлық мүшелерін өң мен шаңдақ зат қаптап тұрғандықтан ішке қарай газ бен су өтпейді, бірақ қоректенуі үшін көмірқышқыл газы мен оттегі қажет. Егер өсімдік өз бойынан суды буландырмаса тамыр арқылы сорып алынған су мен минералды тұздар ерітіндісінің ағыны да кілт тоқталады, әрі күн сәулесінен қатты қызып кету қауіпі туады. Сондықтан зат алмасу, дұрыс қоректену үшін газ алмасу, тұздардың ерітіндісі және судың булануы міндетті түрде жүруі тиіс, бұл процес тыныс саңылауы арқылы жүзеге асады. Тыныс саңылауы жасушаларының өң жасушаларынан ерекшелігі ішінде хлорафилл дәндері бар, пішіндері жарты ай тәрізді сәл иіліп келген 2 жасуша бір – бірімен тығыз жанасып тұрады (үрмебұршақ, бүйректің пішініне де теңеуге болады) сондықтан жанаспалы жасушалар деп те атайды. Екі жасуша иілген ойыс жағымен түйісіп жанасып тұратындықтан ойыс жерінің арасында саңылау қалады. Тыныс саңылауының жасуша қабықшасы ішкі ойыс жағында қалың, сыртқы дөңес жағында жұқа болады. Саңылау газ алмасу, су булану кезінде де біресе кеңейіп, біресе тарылып тұрады. Саңылаудың астыңғы жағында жапырақтың жұмсақ  еті жасушаларымен қоршалған ауа кеңістігі (тыңыс кеңістігі бар). Тыныс саңылауының ашылып-жабылуы жапырақтың тургор қысымына байланысты. Жанаспалы жасушалар жер асты мүшелерінде мүлдем болмайды, жер үсті мүшелерінде, әсіресе жапырақ тақтасының астыңғы жағында көп кездеседі. Олар әдетте жапырақтың 1 шаршы миллиметірінде 100-ден 300-ге дейін, кейде оданда көп болуы мүмкін. Төменгі сатыдағы өсімдіктермен судағы өсімдіктерде сулы ортаға бейімделгендіктен жанаспалы жасушалары дамымаған.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер анатомиясы
Санат:Фотосинтез
Жапырақтың суды буландыруы

Өсімдік тіршілігіне қажетті құбылыстың бірі – суды буландыру. Өсімдіктер суды жапырақтары арқылы буландырады. Неғұрлым жапырақ тақтасы үлкен болса, соғұрлым су көп буланады. Су – жапырақ өңіндегі жанаспалы жасушалардың саңылаулары арқылы буланады. Егер, су жеткіліксіз болса, саңылау жабылып, булану тоқтайды. Өсімдікке су жетіспеген жағдайда, өсімдіктің өсуі баяулайды, солып, қурайды. Су өсімдік бойымен минералды тұздардың ерітіндісінің қозғалуы үшін қажет. Яғни, судың қатысуымен жапырақта органикалық заттар түзіледі.
## Су булануының маңызы
Булану процесі ыстық күндері жапырақты күн сәулесінен қызып кетіден сақтайды. Ауық – ауық суды буландырып тұратындықтан жапырақтар ыстық күндері жап – жасыл қалпында сақталады. Жапырақтың суды буландыруы фотосинтез процесімен тығыз байланысты. 
Жанаспалы жасушалардың саңылаулары арқылы жапыраққа көмірқышқыл газы енеді, су буланады. Жапырақта қант түзілу үшін күн сәулесі керек. Күн сәулесі жапырақты қыздырады, ал булану процесі арқылы жапырақ өз температурасын бірқалыпты сақтайды.
‎
## Жапырақтардың ылғалды және құрғақ климатқа бейімделуі
Ылғалы мол жерлерде өсетін өсімдіктердің жапырақтары ірі, қою жасыл түсті болып келеді. Және жанаспалы жасушалары да көп болады. Топырақтың, ауаның ылғалды болуы жапырақтардың үлкен болып өсуіне ықпал етеді. 
Ал, шөл, шөлейтті жерлерде өсетін өсімдіктердің жапырақтары ұсақ, түкті болғандықтан суды аз буландырады. Кейбіреулері қабыршаққа айналып, түрін өзгерткен, бозғылт сұр түсті. Мысалға, Қазақстанда өсетін сексеуілдің жапырақтары өте майда қабыршаққа айналған. Жанаспалы жасушалыры тек жас өркендерінде болады. Фотосинтез процесі де жас өркендерінде жүреді. 
Сиырқұйрық өсімдігін түгелдей ұзын, киіздей тұтасып кеткен қалың түк басқан. Ұйысқан түктер судың булануынан сақтайды. Сортаңдау, құмды жерлерде өсетін құм қарағаны (қоянсүйек) мен шеңгел бұталарының жапырақтары майда. Күмістей жылтыр түктер болғандықтан суды аз буландырады. Егер, су жеткілікті болса жанаспалы жасушаларының арасындағы саңылаулары ашылып артық су буланады.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Эпиблема

**Эпиблема** жасушаларының қабықшасы өте жұқа, сыртында шаңдақ заты (кутикула) болмайды, цитоплазмасы да жабысқақ, жанаспалы жасушалары жоқ. Әр жасушасы тамыр түктерін түзуге қабілетті болғанымен ерекше жасушалардың (трихобласт деп атайды) сыртқы қабықшасының ұзарып созылуынан ұзындығы 1-2 мм біржасушалы өскінше түктер пайда болады. Олар әрбір 15-20 күн сайын жаңарып отырады. Эпиблема жас тамырлардың сыртын қаптап жатады.

Олар бір жылдық шөптесін өсімдіктердің тамыры мен көп жылдық сүректі өсімдіктердің жас тамырларларының сыртын жауып тұрады. Бұлардың устьица аппараттары, кутикуласы, балауыздары болмайды, тек эпифиттердің ауа тамырларында устьица кездеседі.

Тамыр түгінің қызметі - өсімдіктің өсіп тұрған ортасынан су және суда еріген минералдық тұздарды сорып өсімдіктің басқа мүшелеріне жылжыту.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдік ұлпалары
Тоз

**Тоз** — Эпидермис өсімдікте бірнеше айдан 2-3 жылға (омела өсімдігінде 15 жылға дейін сақталады) дейін сақталып қорғаныштық қызметін атқарады. Ол түлеп түскен соң түзуші ұлпа жасушалары бөлініп, өте берік, жасушааралық кеңістіктері болмайтын және жасушалары өте тығыз кірпішше қаланып жататын жаңа ұлпа, яғни тоз пайда болады. Мұны әсіресе ағаш пен бұта өсімдіктері діңдері қабығының қоңырқай түске ене бастағанынан байқаймыз.

Тоз (феллема) қорғаныштық қызмет атқарады. Ол тығыз орналасқан жасушалардың дұрыс радиальды қатарларынан тұрады. Олардың қабықшаларында *суберин* жиналады. Қабықшасының тозға айналуына байланысты жасушаның ішіндегі заттары өледі. Тоздық қабатта судың булануын және газдың алмасуын қамтамасыз ететін ерекше *[[жасымықшалар (чечевичка)]]* деп аталынатын қуыстар пайда болады. Жасымықшалар жасуша аралық, қуыстары үлкен болып келетін дөңгелек жасушалармен толтырылған. Жасымықшаны толтыратын ұлпалар тоздық камбийдің тұтас қабаты қалыптасқанға дейін, устьица аппаратының астында орналасқан, паренхималық жасушалардың бөлінуінің нәтижесінде пайда болады.

## Дереккөздер
Мұрын қуысы

Мұрын қуысы сүйек пен шеміршектен түзіліп, сырты терімен жабылып, ішкі беті кілегейлі қабықшамен астарланып жатады. Мұрын қуысының жоғарғы, төменгі және екі бүйір қабырғалары болады. Мұрын қуысының кілегейлі қабаты қан тамырларына өте бай, оның беті көп қатарлы кірпікшелі эпителиймен жабылған. Мұрынға енген шаң тозаңды эпителий кірпікшелері ұстап қалады. Ал бездерден бөлінген сілекей бактерияларды өлтіріп отырады. Мұрынның ортаңғы пердесі мұрынды тең екі бөлікке бөледі. Оның артқы бөлігі сүйектен, алдыңғы бөлігі шеміршектен тұрады. Көз жасы арнайы түтік арқылы мұрын қуысына өтеді, оның кілегейлі қабатын ылғалданып тұрады. Мұрын қуысының бүйір қабырғасында жоғарғы, ортаңғы және төменгі кеңсірік қалқандары бар. Олардың аралығынан жоғарғы, ортаңғы және төменгі мұрын жолдары өтеді. Осының нәтижесінде ішке сорған ауа тыныстау мүшелеріне тікелей өтпей, ауа жолдары арқылы жылытылып, тазартылып өтеді. Мұрын қуысы тыныс алу және иіс сезу бөлімдеріне бөлінеді. Иіс сезу бөлігі мұрынның  жоғарғы бөлігінде орналасқан. Оларға ерекше жасушалар мен иіс сезу рецепторлары жатады. Мұрын қуысы тыныс алу мүшесіне жатады, ол газ алмасу, дыбыс шығару, сөйлеу қызметіне қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Анатомия
Қыртыс

нобай|
**Қыртыс** (сары қабық) — тамыр мен сабақтың жуандап өсуінен тоздың сыртында пайда болады, жасушалары өлі. Сабақ жуандаған сайын тоз бен қыртыстың кернелуінен әр жерінен жарыла бастайды. Жарылған жерін жаңадан пайда болған тоз жасушалары толтырады. Әсіресе діңдері жуан емен, қарағаштардың қабықтары тегіс болмай сай-сай болып тұрады. Бұларды сайлы қыртыс дейді. Қылқан жапырақты ағаштарда (қарағай, шырша, балқарағай, т.б.) қыртыстары қабыршақтанып жұқалау болады. Бұны қабыршақты қыртыс дейді. Қыртыстарына қарап ағаш түрін ажырату қиын емес. Тоздың жаңа қабаты түзілген сайын қабық қалындай береді.

**Қыртыс** (*корка* немесе *ритидом*). Оны кейде *үшінші жабындық ұлпа* деп те атайды. Қабықтың тереңдеу орналасқан ұлпаларында тоздық камбийдің жаңа бөліктері (участкілері) пайда болады, олар тоздың жаңа қабаттарының бастамасын береді. Осыған байланыс­ты сыртқы ұлпалар сабақтың ортаңғы бөлігінен бөлектеніп өзгеріске (дефформацияға) ұшырайды да өледі. Сөйтіп, сабақтың сыртында қабықтың бірнеше қабатынан және қабықтың өлі бөліктерінен (участкелерінен) тұратын өлі ұлпалардың комплексі *қыртыс* түзіледі. Тоздың сыртқы қабаттары біртіндеп бұзылып, қабыршақтанып түсіп отырады. Қыртыстың маңызы үлкен. Ол өсімдіктің ішкі ұлпаларын ыстық пен суықтан, кейде оттан сақтайды.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер анатомиясы
Склеренхима

нобай|Зығыр сабағының қимасы: 5 - склеренхима
**Склеренхима** — жасушаларының пішіндері ұзынша қабықшасы біркелкі қалыңдап ағаштанған қатты, орналасқан жеріне қарай тін талшығы және сүрек талшығы деп екіге бөлінеді. Тін талшығының жасушасы ірі жіңішке ұшы сүйір, талшық сияқты, ұзындығы 1-200 мм, өте берік, қабықтың тін қабаты мен түтікті талшық шоқтарында болады. Талшықты өсімдіктер: зығыр, талшығының ұзындығы 4-60 мм; қарасоранікі 8-40 мм; қалақайда 5-55 мм. Тін талшығы қабық бөлімінде болатындықтан өсімдік қатты майысқан кезде мықтылық қасиет береді. Әсіресе тығыз талшығы таза жасуынықтан тұратындықтан сапалы тоқыма өнеркәсібінде жоғары бағаланады.
## Дереккөздер

Санат:Өсімдік ұлпалары
Санат:Ағаш
Склереида

**Склереида** («склероз» - қатты)  —  жоғары сатыдағы өсімдіктердің әртүрлі мүшелерінде кездесетін, жасуша қабықшасы біркелкі қалыңдаған тірек ұлпасының бір түрі. Кейде оны қиыршық тасты жасушалар деп те атайды. Хинин ағашының тамырында, сарғалдақтың тамырсабағында, алхоры, шие, шабдалы, өрік, жиде, алша, долана жемісінің сүйегінде, жаңғақ, емен жаңғағы, тары тұқымының сыртындағы қатты қабығы және қауызында, алмұрт, беже (айва) жемістерінің жұмсақ етінде болады. Сонымен склереида өсімдік мүшелерінде бірдей кездеспей, кейбір мүшелерінде дара жасуша болып, топтанып немесе сыртын тұтас қаптап жататын қабық түрінде кездеседі. Егер оның жеке бір жасушасын алып қараса, қабықшасы өте қалың, арасында тармақтанып жатқан саңылаулары бар, цитоплазмасы болмағандықтан өлі жасуша, дегенмен ағаш пайда болған кезде жасушалары тірі болады. Қорыта келгенде тірек ұлпасы өсімдіктің барлық мүшелерінде қаңқа қызметін атқарады, сыртқы қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларынан қорғап, өсімдікке мықтылық, иілгіштік, серпімдік қасиет беріп, морт сынудан сақтайды.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдік ұлпалары
Марк Аврелий

**Марк Аврелий** (Marcus Aurelius, 121–180 жылдары) — Pим императоры (161–180 жылдары). Антонин Пийдің асырап алған баласы, заңдылақты және бюрократтық аппаратты тәртіпке келтіруге ұмтылды. 162–166 жылдары Шығыстық парфиялықтардың біраз жерін жаулап алды. 166–180 жылдары Дунай маңындағы провинцияларға басып кірген германдықтар мен сарматтарға қарсы соғыс жүргізді. Толассыз соғыстар империяны әлсіретіп, халықты күйзелтті. Бұған наразылық ретінде 172 жылда Египетте халық көтерілісі шықты. Марк Аврелий стоикалық бағыттағы философ болды, "Толғаныстар" кітабын жазды, дүниеге көз қарасында моралдық жағынан өзін-өзі жетілдіруді жақтады, саяси құрылысты жетілдіру мүмкіндігіне сенбеу бағытын ұстады.
## Дереккөздер


Санат:Климатология
Антетонитрус

thumb|Антетонитрус
**Антетонитрус**. Антетонитрустың  ұзындығы — 8—10 метр. Африканың Орандж Еркін республикасының төменгі Эллиот тас топша қабатынан табылған. Салмыға — 2 тонна. Динозаврдың мойын омыртқасы, төрт беломыртқасы, құйымшағы, құйрық омыртқасы, қабырғалары, жауырыны, оң иық сүйегі мен екі шынтақ сүйектері табылған. Сүйектерді 1981 жылы Африканың Орандж Еркін мемлекетінен Китчинг атты ғалым тауып, «эвсклозавр» деген атаумен Бернард Прайс институтына тапсырған. Антетонитрус кейінгі Триас дәуірінде Оңтүстік Африкада өмір сүрген зауропод тұқымдастарының ең ежелгі өкілі. Ол төрт аяқпен жүретін жануар болған.

## Қызықты дерек
* Антетонитрус біздің дәуірімізден 210—215 миллион жыл бұрын өмір сүрді.
* Антетонитрустың тағы бір түрі — «антетонитрус—инджинипс» деп аталады.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : шамамен 2 тонна
*Тұқымдас : Зауропсид
*Отряд тармағы : Зауоподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Африкалық жабайы ит

Африкалық жабайы ит - етпен қоректәнеді. Оны сондай-ақ «қорқау қасқыр тәрізді ит» деп атайды. Орташа денелі африкалық жабайы иттін| салмағы 30-40 келі, дене тұрқы 50 - 60 см болады. Африкалық жабайы  ит 10 жылға дейін өмір сүреді. Ұлттық қорықтар  мен саябақтарда 2000 - 5000 бас африкалық жабайы ит бар. Африкалық жабайы иттің латынша атауы «Lycaon pictus» ол «боялған қасқыр тәрізді жануар» деген мағына береді. Африкалық жабайы иттің қүлақтары жарғанаттікі тәрізді,аяқтары - үзын, жақ сүйектері мықты болады. Түсі қоңыр, сонымен қатар қара және ақшыл түстер араласып алабажақ болып көрінеді.Тік құлақтары - үлкең дөңгелек пішінді. Көздерінің айналасында қара қоңыр түсті дақтары болады. Африкалық жабайы иттердің өздеріне ғана тән иісі бар. Осы иісі арқылы олар топтан бөлініп қалған үяласын тауып алады. Африкалық жабайы ит тек Сахара шөлінің оңтүстігінде  тіршілік етеді.

## Дереккөздер
Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-546-4

Санат:Африка сүтқоректілері
Санат:Иттер
Көмекей шодыры

## Көмекей шодыры
Көмекей шодыры - негіщзінен ер адамдардың тамағындаболатын кішкентай ,бұдырайған шығыңқы мүше. Кейбір тілдерде көмекей шодырын  * адамның алмасы * деп те атайды.  Оның негізі діни кітаптарда хикаяға барып тіреледі. Құдай Адам -Атаны жаратқан кезінде алма ағашын жеуге тыйым салыпты.  Бірақ жылан кейпінде келген ібіліс адамды азғырып алманы жегізген. Адам-Атаның жазасы ретінде жемістің сүйегі тамағында тұрып қалған деседі. Көмекей шодыры- мойынның алдыңғы бөлігінде орналасқан. 
## Дереккөздер

1.1100 қызықты дерек -Адам анатомиясы
Апатозавр

thumb|Апатозавр
thumb|Апатозаврдың скелеті
thumb|Апатозаврдың скелеті
**Апатозавр** — ең ірі жануарлардың бірі. Ол шамамен 157—146 миллион жыл бұрын кейінгі Юра дәуірінде өмір сүрген. Шөппен қоректенген динозаврдың ұзындығы — 21—27 метр, жамбасының биіктігі — 4,6 метр, салмағы шамамен — 33—38 тонна. Бассүйегі 60 см ұзындықта болғанымен, миы — өте кішкентай. Апатозаврдың мойыны — ұзын, омыртқасы — қисық, жақ сүйегінің алдыңғы бөлігінде шеге тәріздес тістері, бағана тәріздес төрт күшті аяғы болған. Артқы  аяқтары алдыңғыларынан үлкендеу. 
## Қызықты дерек
* Апатозавр, негізінен, қылқанжапырақты ағаштармен қоректенген. Ол динозавр өмір сүрген кездегі  ең көп тараған өсімдік болатын. 
* Апотозавр — жер бетінде өмір сүрген ең ірі жануарлардың бірі. 
* Апотозаврдың қан қысымы сынап бағанасы бойынша 400 мм болған, бұл — адамның қан қысымынан 3—4 есе жоғары өлшем. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 33—38 тонна
*Тұқымдас : Диплодоцид
*Отряд тармағы : Зауропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Көмекей үсті шеміршегі

## Анықтама
Көмекей үсті шеміршегі-жұтқыншақтың тыныс жолын кеңірдекпен жалғастырып тұратын , қақпақ ретінде азықтың жұтқыншықтан көмекейге түспеуін қамтамасыз етеді.
## Ашылу тарихы
Эпиглоттит ауруы туралы алғаш рет 18-ғасырда айтылғанымен,оны 1936 жылы мұқият зерттеген Лемьер болған.
## Қызықты факт
Көмекей үсті шеміршегі -көмекейді қорғайтын тоғыз шеміршектің бірі.
## Дереккөздер

1100 қызықты дерек-Адам анатомиясы
Аралозавр

thumb|Бассүйегі
**Аралозавр** — қазіргі Қазақстан жерінде өмір сүрген динозавр. Қызыорда облысы, Қармақшы ауданы, Жосалы кентінің солтүстік шығысында Бозтөбе свитасынан табылған. Аралозаврдың тұмсықсыз басы ғана табылған. Шамамен 98—80 миллион жыл бұрын Бор кезеңінде өмір сүрген динозаврдың атауы «Арал аймағының кесірткесі» деген мағынаны білдіреді. Оның бетінде иілген мұрын доғасы болған. Аралозаврдың бұл доғасы басқа гадрозавридтерге, соның ішінде жақын туысы — грипозаврларға қарағанда жақсы дамыған. Негізінен, гадрозаврлардың да доға төрізді тұмсығы болған деген болжам бар. Бірақ ол сүйек қалдықтарымен бірге табылмаған. Аралозаврдың доғасы биік әрі кең болған. Доғаның астында үлкен танау тесіктері орналасты. 
## Қызықты дерек
* Аралозавр Канаданың қыр мұрынды грипозаврына қатты ұқсайды. 
* Аралозавр атауы «Арал теңізінің кесірткесі» деген мағынаны білдіреді.
* Аралозаврдың атауы алғаш рет 1968 жылы берілді. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : шамамен 5 тонна
*Тұқымдас : Гадрозаврид
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Аргирозавр

thumb|Аргирозавр
**Аргирозавр** — биіктігі — 8 метр, ұзындығы — 20—30 метр, салмағы 80 тонна тартатын әлемдегі ең ірі динозаврлардың бірі. Ол кейінгі Бор дәуірінде, шамамен 70 миллион жыл бұрын Аргентина жерінде өмір сүрген. Титанозаврид тұқымдасына жатады. Динозавр шөппен қоректенген. Оның бойы апатозавр секілді ұзын, бірақ мойыны мен құйрығы — қысқалау, денесі — ірі. Бүгінде белгілі палеонтолог Хайме Пауэлл Оңтүстік Американың титанозаврларына қайта зерттеу жүргізуде. Оның зерттеу жұмыстырының нәтижесі әлі жарияланған жоқ. Бірақ ғалым аргирозаврдың алдыңғы аяқтары Үндістанның титанозавры, Аргентинаның салтазавры мен лаплатазаврының аяқтарынан ерекшеленетінін дәлелдәді.
## Қызықты дерек
* Аргитозавр «күміс кесіртке» -дегенді білдіреді, себебі ол «күміс жер» деп аталатын Аргентинадан табылды. 
* Аргирозавр — Үндістанның титанозаврына да, Аргентинаның салтазавры мен лаплатазаврына да ұқсамайтын динозавр.
* Ол шамамен 70 миллион жыл бұрын кейінгі  Бор дәуірінде өмір сүрген.

## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : шамамен 80 тонна
*Тұқымдас : Титанозаврид
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Өсімдік бірлестігі

thumb|right|200px|
**Өсімдік бірлестігі** немесе **Фитоценоз** — бірдей жағдайда өсетін және өзінің тіршілігі үшін күресетін өсімдік түрлерінің жиынтығы. Өсімдік бірлестігінің құрамына мүктер, қыналар, микроскопты балдырлар кіреді. Олардың өздеріне тән құрылысы бар және сұрыптау нәтижесінде бір-бірімен және басқа организмдермен бірге белгілі бір жағдайда тіршілік ете алатын түрлерден құралады. Фитоценоз — ашық биология жүйе, яғни, адам мен гетеротрофты жануарларға қажетті органиктік зат өндірілетін биогеоценоздың негізгі бөлігі болып саналады. Фитоценоз зооценоз және микроценозбен бірігіп биоценоз құрады. Фитоценоздың қандай да бір өсімдігі өзіне қажетті ресурстарды (жарық, су, минералды қоректік заттар, т.б.) пайдаланып, тіршілік ортасын өзгертуінің нәтижесінде сыртқы ортаға зат алмасуға қажетті өнімдерді шығарады, топырақта және оның бетінде қурап қалған өсімдік қалдықтары ғана қалады. Бұл қалдықтар ерекше бір микроклиматтың құрылуына ықпал жасайды. Фитоценоз жыл бойына және жыл сайын өзгеріп тұрады.

Бірлестіктегі басым өсімдіктерді *доминантты түрлер* болып есептеледі. Мысалы, қарағайлы орман, аршалы тоғай, талды жағалау т.с.с. 

Аз санды немесе сирек кездесетін өсімдік түрлері де бірлестіктің тұрақтылығында маңызы рөл атқарады. Олар неғұрлым көп болса, соғұрлым бірлестік тұрақты болады. Фитоценоздың алғашқы өнімдер органикалық заттардың негізгі массасын өндіреді. Өсімдік бірлестігінің маңызды белгілері - өсімдіктердің жер үсті және жер асты мүшелерінің бедеуленуі, яғни биіктіктері және тамырларының ұзындығы әр-түрлі болуында.

Орман ішінде өздерінің тіршілік ету қалыптары бір-бірінен өзгеше болып келетін өсімдіктерден құралған бірнеше белдеу кездеседі. Жоғары белдеудегі өсімдіктердің бөрікбасы жарық сүйгіш, ортаңғы белдеудегі өсімдіктер жарықтың аз ғана мөлшерімен қанағаттанатын ұсақ ағаштар мен бұталардан құралады. Төменгі белдеуде көлеңкеге төзімді жартылай бұталар, қырыққұлақтар мен әр - түрлі шөптесін гүлді өсімдіктер болады. Бұлардың түбінде мүктер және саңырауқұлақтар өседі. Сор топырақты жерлерде сабақтары етті болып келетін шөпсораң өседі. Шөлді жердік топырағында әр түрлі өсімдік бірлестіктері қалыптасады. 

Эфемерлер - көктемде және жаздың басында жеміс беріп, құрғақшылық кезде тұқымын қалдырып қурайтын бір жылдық өсімдіктер.
Эфемероидтар - даму мерзімі қысқа көп жылдық өсімдіктер түрі. Олар жазғы құрғақшылыққа дейін гүлдеп, тұқым береді де, жер бетіндегі бөліктері қурап, топырақта түйнектері немесе пиязшықтары қалады. Белгілі бір жерде өсетін өсімдіктердің түр құрамын флора деп атайды. Өсімдік бірлестігінің алмасуына адамның іс-әрекеті үлкен әсер етеді. Мысалы, ағаштарды кесіп құртыуынан немесе орманның өртенуінен ормандағы ағаш тұқымдары ауысады. Егер орманның жоғары белдеуінің ағаштарын кессе, күн сәулесінің түсуі өзгергендіктен, орман бірлестігіндегі өсімдіктер жаңа бір бірлестікпен алмасады. 

Фитоценоздың өзгеруі периодты және периодсыз түрде болады, яғни әр-түрлі жылдарда ылғалдың бірдей түспеуіне, жануарлар санының өзгеріп отыруына байланысты болады.

## Дереккөздер

Санат:Фитоценоз
Кәдімгі амеба

**Кәдімгі амёба** (), немесе **амёба протей**   — *[[Lobosa]]* класының (лобоза амёбалар) ірі түрінің бірі. 

## Жасушаның құрылымы
thumb|left|200px|
Қозғалып жүргенде дене тұрқы 0,5 миллиметрдей, жай көзге майда тамшыдай болып көрінеді. Микроскоппен қарағанда дененің (жасушаның) әр жерінде бірде пайда болып, бірде жоғалып тұратын өсінділер көзге түседі. 

Амеба денесін плазмолемма деп аталатын өте жұқа, серпімді жарғақша қабық (мембрана) қаптап тұрады. Жасуша ішіндегі цитоплазма үнемі қозғалыста болады. Цитоплазманың қозғалысы әсерінен жәндік денесінде ең алдымен іркілдек бүртік пайда болады. Ол бірте-бірте созылып, ұшы тұйық өскінге айналады. Бұл өскін жасушаның бір жерінде тұрақтамайды; ол жерден жоғалып, дененің басқа бір жерінде түзіліп, үнемі осылай өзгереді. Осымен байланысты амеба денесінің пішіні тұрақты болмайды, өзгеріп тұрады.

## Видеогалерея

## Дереккөздер
Гистоплазмоз

Қоздырғышы аспирационды механизммен берілетін сапронозды терең жүйелі микоз. Histoplasma capsulatum  туыстастығына жататын екі фазалы немесе диформды саңырауқұлақпен туындайды.Контагиозды емес; мицеллярлы және ашытқы түрлері кездеседі. Клиникалық ағымына қарай өкпенің біріншілік гистоплазмозы және эндемиялық аймақтарда  туындайтын екіншілік диссеминирленген болып бөлінеді. Диссеминирленген түрінде терінің, буынның, сүйек миының , жүректің, ОЖЖ зақымдалуы болады. Летальділігі 20-30% жетеді. Диссеминирленген гистоплазмозда кілегей қабат зақымдалуы бірден көрінеді: қызыл иек, таңдай,ойық жараланады,  жараның беті бұдырланады, жиегінде  - грануляция, инфильтрация пайда болады. Тері асты клетчаткасының жаралы зақымдалуы болуы мүмкін.
   Бактериалық инфекция көбінесе түрлі қоздырғыштар ассоциациясынан туындайды (фузоспирохеттер, стрепто - және стафилококктар). Бұл инфекциялардың көрінісі гингивит, қызыл иектің АИВ некротикалық  зақымдалуы, АИВ созылмалы  периодонтит болуы мүмкін.

Закишева С.М
Жақ-бет аймағында ЖИТС-ң көрінуі.Диагностикасы, дәрігердің әрекеті.
Әлия мұражайы

thumb|right|200px|
**Әлия мұражайы** – Кеңес Одағының Батыры, қазақ халқының қаһарман қызы Әлия Молдағұлованың Ақтөбе қаласындағы мемориалдық орталық мұражайы. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің 1980 ж. 5 маусымында №248-т өкіміне сәйкес Республика Мәдениет министрлігінің 1980 ж. 11 маусымындағы бұйырғы кезінде ашылды. 

Ғимараттың1-ші қатары 340 ш.м. көреремен залының көлемі 240 ш.м. Жыл сайын 30 мыңға жуық адам қабаылдайды. Мұрағаттар саны 7000 мыңнан асады. КСРО Төралқасының төрағасы М.Шверниктің Әлияның әкесі Сарқұл Нұрмағанбетовке жолдаған жауап хатының, Әлия оқыған Псков облысының Вятск орта мектебі 7 сыныбының сабақ үлгерімі журналдарының түп нұсқалары, Кеңес Одағы Батырының Грамотасы, Әлия ерлікпен қаза тапақан ұрыс даласының ақтөбелік суретшісі В.В.Шукин жасаған көрінісі /диорама /, «Әлия» кемесінің макеті, майданнан әкелінген қару-жарақтар, Әлия ерлігі арқау болған оннан астам кітаптар, елге жазылған хаттарының көшірмесі, т.б. ерекше көз тартады. Мұрағаттар жылма-жыл толығуда. Өлкетанушы, мектеп мұғалімі С.А.Сысоенко бастаған «Әлия» іздестіру жаз айларында Новгород, Псков, Калуга облысына сапар шегіп, ұрыс даласынан табылған құнды дүниелерді әкеліп тапсырады. Батырдың туған жері Қобда ауданы Әліпбасай ауылы мұражай филиалы жұмыс істейді. Оны ұйымдастырып, мұрағаттрды толықтыруға Ғ.Байдербес салмақты үлес қосты. Әр жылдарда болған мемлекет қайраткерлері, жазушылар, мәдениет өкілдері қолтаңба қалдырған. Олардың арасында Елбасы Н.Ә.Назарбаев, мемелекет хатшысы, көрнекті жазушы Ә.Кекілбаев аса ірі мемлекет, қоғам кайреткері Д.А.Қонаев, халық әртістері Роза Бағланова, Роза Рымбаева, Кеңе Одаңының Батыры И.Прохоров, ақын-жазушылар Фариза Оңғарсынова, А.Жағанова, Мұрат Аджи, Т.Молдағалиев, Б.Тәжібаев, театр саңлақтары С.Майқанова, Ә.Молдабеков, сазгерлер С.Байтереков,Е.Хасанғалиев,т.б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе мұражайлары
Эврика (газет)

**Эврика** (газет) - Ақтөбе қаласында 1994 жылдың 20 мамырдан апта сайын шығатын, мемлекеттік емес орган. Құрылтайшысы-«Рика-ТВ» телекомпаниясы. Көлемі-32 бет, орташа таралымы-18.000 дана. Қала жаңалықтары, шешуін талап еткен өзекті материалдар, іскер адамдармен сұхбат, көкейтесті тақырыпқа арналған басқа да мақалалар жарияланады. Республиканың «Интерфакс-Қазақстан»ақпарат агенттігімен бірге қызмет істейді.Тақырыптық беттерде/ «Политика және Экономика», «Автограф», «Enter», «Истфак», «Талисман» т.б./оқырманға бүгінгі күннің жан-жақты мәселелері ұсынылады.
## Дереккөздер
А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе.  «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
Қарабұтақ (Әйтеке би ауданы)

**Қарабұтақ**  — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, Қарабұтақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы  - Ақтөбе қаласынана шығысқа қарай 206 км, аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 59 км жерде, Ырғыз өзенінің оң жағасында орналасқан. Қарабұтақ өңірі Ырғыз өзенінің екі беті мен Ор өзенінің солтүстік-шығыс алқабын алып жатыр. Қарабұтақ жері - аса бай, сулы, нулы, құрақты көлдері бар, белуардан келетін байтақ бозды дала.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 3892 адам (1886 ер адам және 2006 әйел адам) болса, 2009 жылы 2601 адамды (1269 ер адам және 1332 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2251 адамды (1109 ер адам және 1142 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Әбдіғали Нұрғалиұлы Төлегенов

**Төлегенов Әбдіғали Нұрғалиұлы**/1.1.1917 жылы туған,Шалқар ауданы,№11 –а./-партизан.1939 жылы әскерге алынған. Ұлы Отан соғысы жылдарында Ресейдің Брянск,Белоруссияың Могилев облысында майдан тылындағы Т.М.Коротченко басқарған П.Клетнянск партизан бригадасында болған. Белынкович ст.    маңайындағы көпірді талқандап, Кричев-Унеча жолындағы неміс эшелондары қзғалысын 27 тәулікке тоқтатуға қатысқан, жаудың 20 солдатын жойған. Осы ерлігі үшін Қызыл Жұлдыз, жауынгерлік Қызыл Ту , І дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған. Оның ерліктері Ә.Шәріповтың «Партизан қызы», «Арбасу», «Ормандағы от» , «Ұлы Отан соғысы жылдарында» деген кітаптарында жазылған.Ол әскерден елге 1946 жылы оралып, көп жылдар бойы шаруашылық ұйымдарында еңбек етті.
## Дереккөздер
А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе.  «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.

Санат:Жауынгерлік Қызыл Ту орденінің иегерлері
Алға балалар үйі

**Алға балалар үйі —** 1986 жылы Жайсаң, Тамды, Темір, Ақтөбедегі №5 балалар үйінен біріктіріліп құрылған. Типтік жобамен салынған 400 орындық жатақханада орналасқан, қосымша концерт, спорт залдары, шеберхана, кітапхана, асхана бар. Онда 350-400 дей бала тәрбиеленеді. Балалар үйінің қосалқы шаруашылығы (жер көлемі 3 га) бар. Жазда балалар шөп шабуға, мал бағуға, көкөніс егуге жәрдемдеседі. Жазғы каникулда жыл сайын 270 бала сырт қалалардағы оқушылар лагерінде, санаторий, демалыс үйі, куротторда демалады. Балалар үйінде тәрбиеленіп шыққандар арасында жоғарғы оқу орындарын бітіріп,елге танымал болған, азаматтар баршылық. Мұнда 43 мұғалім қызмет етеді, оның 4-еуі Қазақсатан Республикасы ағарту ісінің озық қызметкері белгісімен мараппаталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан балалар үйлері
Өтеміс Алдабергенов

**Өтеміс Алдабергенов** (1917 жыл, Әйтеке би ауданы, Қарабұтақ кенті - 1991 жыл, Ақтөбе қаласы) — партия-кеңес қызметкері. 

## Өмірбаяны
1942 жылы әскер қатарына шақырылды. Волхов майданында 2-ші атқыштар дивизиясының 200-ші полкінің құрамында майданның ауыр жолынан өтті. Рота командирінің саяси жұмыстар жөніндегі орынбасары. 1945 ж. әскер қатарыннан босаған соң партия-кеңес органдарында қызметте болды. 1962 жылы Ақтөбе облысының кеңес атқару коммитетінің төрағасы болып сайланды. Кейін зейнеткерлікке шыққанға дейін ұзақ жылдар тұрмыстық қамту басқармасының  бастығы.

## Марапаттары
1-ші дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1917 жылы туғандар
Санат:Әйтеке би ауданында туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақтөбеде қайтыс болғандар
Санат:Ақтөбе облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Әбілқайыр хан ескерткіші

**Әбілқайыр хан ескерткіші** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген монументтік өнер ескерткіші.  

## Орналасқан жері
Ақтөбе қаласында 2000 жылы Әбілқайыр ханның құрметіне орнатылған ескерткіш. Ескерткіш Әбілқайыр хан даңғылында облыс әкімшілігінің үйі алдында орналасқан. Авторы Ескен Аманжолұлы Сіргебаев – ҚР еңбек сіңірген қайраткері. Сәулетшілері – Б. Егінбаев, Н. Қожағұлов.

## Сипаты
Тұғырдың биіктігі - 2,8 м, ені - 2,1 м, ұзындығы - 5,8 м.
Ескерткіштің жалпы биіктігі - 6,5 м, тұғырға дейін жерден биіктігі - 3 м, жерден жалпы биіктігі - 12,3 м.
Тұғырдың материалы - Қордай граниті. Ескерткіш қоладан құйылған, салмағы - 11,2 тонна.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбенің көрікті орындары
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Әбек Алданазаров

**Алданазаров Әбек** (1930 ж., Қызылорда облысы, Қазалы қаласы - 1980, Ақтөбе қаласы) - Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген гидротехнигі (1976ж). Қазақ Мемлекеттік ауылшаруашылық институтын инженер гидротехник мамандығы бойынша бітірген (1953). 1953-60 жылдары Шұбарқұдық кенті ММС–нің бас инженері, бастығы. 1960-68 жылдары Ақтөбедегі «Қазсубұрғылауқұрылысы» тресі ҚМБ (СМУ) бастығы,1968-80 жылдары «Ақтөбесуқұрылыс» тресінің басқарушысының орынбасары. Оның тікелей басшылығымен Қарғалы су тоғаны, басқа да су шаруашылығы объектілері салынды. «Құрмет Белгісі» (1966), Еңбек Қызыл Ту (1971) ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақтөбеде қайтыс болғандар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Иса Алданиязов

**Алданиязов Иса Сафуанұлы**(1.09.1939 ж. Мұғалжар ауданы, Жаңажол ауылы) - Республика жол құрылысы жөніндегі белгілі маман. Өскемен жол құрылысы институтын (1967), КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Халық шаруашылығы Академиясының басшы кадрлардың мамандығын көтеру институтын үздік бітірген.

1967-69 ж. Алматы облыстық тас жолдар басқармасында  аға–инженер, зертхана бастығының орынбасары. 

1969-77 жылдары Қазақ КСР мемлекеттік жоспарлау коммитетінде аға–инженер, бөлімше бастығы, бөлім бастығының орынбасары. 

1977-80 жылдары Республикалық «Дорстроймеханизация» тресі басқарушысының орынбасары. 

1980-91 жылдары Республикалық Автомобиль министрлігінің күрделі құрылыс бөлімінің бастығы, автомобиль жолдарын пайдалану және автосервис Бас басқармасының бастығы.

1991-93 жылдары Республика автомобиль жолдары, кейін көлік құрылысы Министрінің 1-орынбасары. 

1993 жылы, осы күнге дейін «Қазақстан жолдары» акционерлік қоғамының 1-вице-президенті. Шевченко-Ақтау-Қаражанбас-Қаламқас жолын салуға тікелей басшылық етті.

## Марапаттар

* ҚР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы,
* «Ерен еңбегі үшін» медаліме

## Дереккөздер

Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Мұғалжар ауданында туғандар
Мұса Алланұлы Алданиязов

**Алданиязов Муса Алланұлы**/22.12.1926 ж.т. Мұғалжар ауданы, Батпақкөл ауылы/-партия-кеңес қызметкерлері .Алматы жоғары партия мектебін бітірген/1961/.Еңбек жолын 1941 ж. « Жаңажол» ұжымшарында колхозшы болып бастаған. 1942-44 жылдары бастауыш мектеп меңгерушісі . 1944 -50 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан, Қиыршығыс шекарасында әскери қызметте болған. 1950-57 жылдары Алға ауд. Комсомол коммитеті 1-хатшысы, Бессараб МТС –нің партком хатшысы . 1961-68 жылдары Алға аупарткомының бөлім меңгерушісі,  Қобда аупарткомының хатшысы , ауд.  халықтық бақылау коммитетінің төрағасы , 1968-72 жылдары Ырғыз ауатком төрағасы болған. 1972-86 жылдары Қарабұтық ауд. «Ақкөл» кеңшарының директоры.Еңбек Қызыл Ту , « Құрмет белгісі» ордендерімен , 13 медальмен марапатталған. 
## Дереккөздер
А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе.  «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
Богатое (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Богатое** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, қысқарған "Железин ауылдық округі" құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 24 км-дей жерде, Богатое көлінің солтүстік-батыс жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 204 адам (105 ер адам және 99 әйел адам) болса, 2009 жылы 89 адамды (42 ер адам және 47 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Яков Федотович Павлов

Яков Федотович Павлов(4 [17] қазан 1917 — 28 қыркүйек 1981 жылы) қазіргі Новгород облысында, Валдай ауданында- Совет Одағының Батыры. 1944 жылдан КОКП мүшесі. Қызыл Армия қатарына 1938 жылы шақырылды. 1941-45ж. Ұлы Отан соғысы кезінде Оңт-Бат., Сталинград,үш- Украин және екі- Белорус майдандарында ұрысқа қатысты.  Пулемет бөлімшісінің командирі,зеңбірек нысанашысы және барлау бөлімшісінің командирі болды. 1942-43ж. Сталингард шайқасы кезінде Павлов асқан ерлік пен батырлық көрсетті. Сол жолғы ерлігі тарихта "Павлов үйі" деген атпен белгілі. 1946ж. тамыз әскерден оралған Павлов КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірді. Ленин орденімен Октябрь Революциясы, екі рет Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Доцент

[нобай|236x236 нүкте|Доцент Аттестаты. [Ресей|Ресей Федерациясы]]
**Доцент** — жоғарғы оқу орнындағы оқытушыға ғылыми мамандығы бойынша белгілі талапқа сай берілетін ғылыми атақ. Ресейде доцент атағы университет жарғысы бойынша 1863 жылы енгізілді. КСРО-да доцент атағы ғылым кандидаты деген дәрежесі жарияланған ғылыми еңбектері немесе ғылымға енгізілген жаңалықтары бар әрі конкурс бойынша доцент қызметіне өтіп, кемінде бір жыл ойдағыдай жұмыс істегеннен соң  беріледі. Доцент атағын жоғарғы оқу орнының ғылыми кеңесінің ұсынуы бойынша жоғары аттестациялық комиссия бекітеді. Педагогикалық тәжірибесі мол, жоғарғы мамандығы бар әрі доцент қызметінде конкурспен қабылданып,ойдағыдай еңбек етіп жүрген оқытушыға ғылыми дәрежесі болмаса да доцент атағы берілуі мүмкін. Доцент атағы шетелдерде, көбінесе магистр дәрежесімен шамалас ғылыми дәрежесі бар адамдарға беріледі.

## Ресей доценті
Ресей Федерациясында (РФ) «доцент» термині: а) университеттегі немесе ғылыми-зерттеу институтындағы ғылыми-педагогикалық қызметкердің ғылыми атағын; б) университеттегі оқытушылық қызмет. Осыған ұқсас екі жақты түсіндіру «профессор» ұғымына қатысты орын алады. Доцент атағын берудің белгілі бір тәртібі және мамандарды қабылдаудың белгілі дәстүрлері бар.

## Дереккөздер
Санат:Жоғарғы оқу орындары
Америкалық ламантин

**Америкалық ламантин** -сүтқоректілер  отрядының бір туқымдасы, Ірі су жануары.Қоңыр-сұр түсті үлкен денесі ескек тәрізді жалпақ құйрыққа ұласады. Ескекке айналған ортаңғы үш саусағының ұшында жалпақ тырнаққа ұқсас тұяқтары болады. Ламантинде алтыдан артық тіс болмайды. Күрек тістің орнына екі мүйізді тақташа түзілген.
Ламантиннің жуан да жалпақ кеуде  жағына қарай жіңішкеріп,ескекке уқсап барып бітеді. Суда қозғалысын арттыру үшін америкалық ламантин құйрығын пайдаланады. Америкалық ламантиндер дыбысты жақсы естиді. Ересек америкалық ламантиннің орташа ұзындығы - шамамен 3 м. Салмағы 200 - 600 келі арасында. Жаңа туған ламантиндердің ұзындығы - 1,2 - 1,4 м  және салмағы шамамен 30 келі болады. Флорида ламантині өсімдіктердің алпыс түрімен, омыртқасыздармен қоректенеді. Ламантиндерде өсімдіктерді шайнайтын азу тісі ғана болады. Зерттеулер кей ламантиндердің тұщы су ішетіндігін көрсетті. Ламантиндер, негізінең 50 - 60 жыл өмір сүреді.
Солтүстік Американың оңтүстік-шығысы мен Кариб теңізі бассейнінде, Техастың оңтүстік жағалауында және Бразилия жағалауларында кездеседі.
Тұщы су мен ащы суға кезек-кезек барады. Көбінесе теңіздің таяз жағалауында, өзендердің сағасы мен төменгі ағыстарында суасты өсімдіктермен қоректенеді.Суайдарын өсімдіктерден тазарту үшін пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Сирендер
Ируканджи

## Ируканджи
**Ируканджи** - омыртқасыздар бөлімі ішекқуыстыларға жататын су жәндігі. Ол кезінде Тынық мұхитының австралиялық аймағында тіршілік еткен. Бірақ жаһандық жылынуға байланысты қазір дүниежүзіндегі мұхиттардың көптеген бөліктеріне тарап кетті.
Ол шаққанда **«ирукандн синдромы»** деп аталатын бірнеше ауру түрлері белгі береді (бастың қатты ауруы, арқаның, бұлшық еттің және іш пен жамбас тұсының ауруы, жүрек айнуы, тершеңдік, қан қысымының жоғарылауы, жүрек соғысының жиілеуі, өкпенің ісінуі, т.б.). Кей жағдайда соңы өлімге әкеледі.
Академик'''Гюго Флекер'''  оны 1952 жылы **«ируканджи»** деген австралиялық тайпаның құрметіне атады.
Ируканджидің ересегінің дене тұрқы тігінен - 12 мм, узынынан - 25 мм, кішігірім ақ қоңырауға ұқсайды. Бірнеше мм-ден бір метрге дейін өсетін төрт жіңішке қармалауышы болады. Қармалауыштар **күйдіргіш** жасушалардан тұрады.
Ируканджилердің тіршілігі мен уы әлі толық зерттелмеген,  адамдар олар туралы аз біледі. Ируканджи шаққанда бастапқыда адам  ауруын байқамайды. Сөйтіп, уақыт оздырып, удың бүкіл ағзаға жайылып кетуіне жол береді. **Медузалар** бір орнынан қозғалмай суда бірқалыпты қалықтап тұрады. Сырттай нәзік те талдырмаш болып көрінгенмен, медузалар - **қауіпті жыртқыштар**.
## Дереккөздер
Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-546-4
Үрме қиякөлең

Каспий маңынан Зайсанға дейін және Қазақстанның батыс бөлігінің ең оңтүстіктегі шекараға дейінгі барлық шөлді аймақтағы құмда өседі. Бұл көпжылдық ұзын да жіңішке  тамыр сабақты және көптеген өрмелегіш өркендері бар - құмды қалайтын өсімдік. Ол бірінші болып жылжымалы орнығады, сосын өсіп өнген соң көп уақытқа дейін астында қалып қояды. Сабағы жіңішке , цилиндр тәрізді  (ал қияқөлеңдердің көпшілігінің сабағы үш қырлы), жапырағы жіңішке оралған, ұзындығы сабағынан аспайды
Масақ саны -3-6 (төменгілері аналық, жоғарғылары аналық), күрделі гүлшоғырына жиналады. Үрме қияқөлеңнің өзіне тән ерекшелігі жеміс салу кезінде аналық күлдері (айналасындағы ) қоршаған қапшықтардың үлкейіп өсіп кетуі. Нәтижесінде үлкен (диаметрі 2 сантиметр айналасында ) үрмеҚАРЫН ТӘРІЗДІ  қызыл қошқыл жіпшелермен безенген жарғақ шарлары бар жемістер пайда болады. Піскен қызғылт қызыл, сары жемістер  алыс жерлерге желмен жеңіл домалап кете барады. Қияқөлеңнің өсу кезеңі ерте және өте тез. Ол наурызда өсіп өне бастайды, сәуірде гүлдеп жеміс береді. Ал мамырдың басында түгелдей қурап қалады. Бірақ жапырағы қураған күйінде күзге дейін сақталады. Күзгі жаңбыр басталысымен олар қайта жасыл түске енеді, осы күйінде қар астында қалады.

=Дереккөздер=
Қазақстан жануарлар сериясы
Сөз дұрыстығы

**Сөз дұрыстығы** - сөзді, грамматикалық тұлғаларды, сөз тіркестері мен сөйлемді тілдегі мағынасына сай қолдану, шындықты дәл бейнелейтінде етіп жұмсау, орынды пайдалану. Қазақ тілінде *самай* сөзінің *самай шаш, самайын қырау шалған* деген мағынада беріліп, адамға байланысты қолданылатыны белгілі. Дегенмен газет-журналдарды оқып отырып мынадай сөйлемдерді ұшыратамыз: "Баса киген түлкі тымағының екі самайына қалың қырау қатқан Өзен қария шанадан түскені болмаса, қозғалмай тұр". Сөзді орнымен пайдаланбаудың бірден бір себебі тіл білмегендіктен емес, мұқиятсыздықтан. Тілдік дағдыға, нормаға байланысты *самай, желке* дегендер - адамға қарата айтылатын сөздер. Әрине, тымақтың самайы, желкесі болмайды. Адамға қатысты нәрсе айтқанда қолданылатын мұндай сөздерді киімге таңу дұрыс емес.

Қазақ тілінде белгілі бір затты я құбылысты әсерлі жеткізу мақсатында бейнелі сөздер, теңеу сөздер, тұрақты тіркестер көптеп қолданылады. Мысалы, "аса көп мыңғырған мал" дегенді *алалы жылқы, ақтылы қой* деп те бейнелі тіркеспен айтады:

"*Алалы [[жылқы]], ақтылы [[қой]]

Аңдыған бөрі жемей ме иесі ұйықтап жатқан соң*" *([[Махамбет Өтемісұлы]])*. От ауызды, орақ тілді Махамбет батыр сөз мағынасын орнымен пайдаланып, айтарын шебер жеткізді. Ал қазіргі таңда қайсыбірі сөз мағынасын Махамбеттей түсіне алады. Мысалы, "*Шағын алаңға шықтым. Анадайдан бір отар ақтылы қой шашырай жайылып келеді*"(*журналдан*).

## Дереккөздер
* Уәли Н., Қыдырбаев Ө. Қазақ тілі: Сөз мәдениеті. - Алматы:"Мектеп" баспасы, 2006. - 264 бет.

Санат:Қазақ тілі
Санат:Лексикография