open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі

thumb|right|350px|Батыс Қазақстан облысы тарихи ескерткіштерінің орналасу картасы.
Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізімі Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 6 сәуірдегі "Құқықтық актілер туралы» Заңының 27-бабына және Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 26 желтоқсандағы "Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы" Заңының 21-бабына сәйкес, Батыс Қазақстан облысы әкімдігінің 2010 жылғы 28 шілдедегі № 165 қаулысымен бекітілген. 2023 жылы 10 қазанда Батыс Қазақстан облысы әкімдігінің № 242 «Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы» қаулысына өзгерістер енгізілген.

## Орал қаласы

## Ақжайық ауданы

## Бәйтерек ауданы

## Бөкей ордасы ауданы

## Бөрлі ауданы

## Жаңақала ауданы

## Жәнібек ауданы

## Казталов ауданы

## Қаратөбе ауданы

## Сырым ауданы

## Тасқала ауданы

## Теректі ауданы

## Шыңғырлау ауданы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Батыс Қазақстан облысының тарихи орындары
Санат:Батыс Қазақстан облысы
Кенжеғұл Социалұлы Сейтжан

**Кенжеғұл Социалұлы Сейтжан** (29 шілде 1982, Амангелді ауылы, Амангелді ауданы, Қостанай облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық қоғам қайраткер, паралимпиадалық спортшы, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің VIII сайланым депутаты (2023 жылдан бастап).

## Өмірбаяны
Отбасындағы 20 баланың кенжесі. 6 жасында аттан құлап, көру қабілетіне әсер ететін жарақат алған. Дәрігерлер үш рет ота жасады, одан да көмектеспеді – Кенжеғұлдың бір көзі алты пайыз ғана көре алады.

1991-2003 жылдары Алматы қаласындағы Н.Островский атындағы зағип және нашар көретін балаларға арналған №4 арнайы мектеп-интернатында оқыды. 2007 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Тарих. Құқық және экономика негіздері» мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін, 2015 жылы Білім (көшбасшылық және менеджмент) мамандығы бойынша Реадинг университетінде магистр дәрежесін алды.

Еңбек жолын 2007 жылы Алматы қаласы Медеу ауданындағы №7 орта мектепте тарих пәнінің мұғалімі болып бастады. 2017-2022 жылдар аралығында «Мейірім» мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған оңалту орталығында әлеуметтік бағдарламалар менеджері қызметін атқарды. 2017-2022 жылдар аралығында қонақ үй бизнесінде директор болып жұмыс істеді.

Студенттік жылдары паралимпиадалық спорт түрлерімен айналыса бастады. 2016 және 2019 жылдары Францияда өткен паралимпиадалық өрмелеуден әлем чемпионатына қатысып, екеуінде де жетінші орын алды. 2017 және 2019 жылдары голболдан Қазақстан чемпионы атанды, сонымен қатар 2020, 2021, 2022 жылдары голбол кубогын жеңіп алды. 2021 (Петропавл), 2022 (Ақтау), 2022 (Бурабай) паравелоспорт бойынша Қазақстан чемпионаттарының жеңімпазы атанды. 2022 жылғы паравелоспорттан Азия чемпионатының қола жүлдегері (Душанбе, Тәжікстан). Голболдан спорт шеберлігіне үміткер. Паравелоспорттан Қазақстан Республикасының спорт шебері.

2016-2022 жылдар аралығында Қазақстан Голбол федерациясының бас хатшысы қызметін атқарған. 2019-2021 жылдары — Қазақстан паравелоспорт федерациясының вице-президенті болды. 2022 жылдан бастап Astana Goalball федерациясының президенті болып келеді. 2021-2023 жылдары — Қазақстан паравелоспорт федерациясының президенті болды.

2023 жылдың 29 наурызынан бастап — Қазақстан халық партиясының партиялық тізімі бойынша Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VIII сайланым депутаты болып келеді.

2023 жылдың қазан айында Ханчжоудағы 2022 жылғы Азия Пара ойындарына қатысып, Антон Лаврентьевпен тандемде велоспорттан екі қола медаль жеңіп алды.

2024 жылы 2 ақпанда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Кенжеғұл Сейтжанды Қазақстан Республикасы Президентінің қарамағындағы Халықтың әлеуметтік осал санаттарының құқықтары жөніндегі уәкіл етіп тағайындады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары
Санат:Амангелді ауданында туғандар
TAV Airports Holding

**TAV Airports Holding** () — әуежайларды пайдалану және қызмет көрсету істерін ұсынатын Groupe ADP құрамындағы түркиялық компания. 2018 жылы 1 миллион рейс пен 152 миллион жолаушыға қызмет көрсететін әлемдегі ең ірі әуежай операторларының бірі.

TAV 1997 жылы Tepe Construction, Akfen және Airport Consulting Vienna бірлескен кәсіпорны ретінде құрылды. Бүгінде Түркиядағы жетекші әуежай операторы болып табылады, сонымен қатар бажсыз, тамақ пен сусындар, жерүсті қызмет көрсету, IT және қауіпсіздік қызметтерін ұсынады.

## Дереккөздер

Санат:Түркия компаниялары
Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)

**Тайбұға жұрты **(*Сібір жұрты, Тайбұға елі*) – Алтын Орданың, кейінірек Сібір хандығының әкімшілік бірлігі, 13 ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған Алтын Орданың ішкі ұлысы, астаналары Шыңғы-Тұрада, кейініректе Қашлық. 1420 жылдан бастап Сібір хандығының ұлысына айналды, Ермак жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі Ноғай Ордасына көшті.

Жұрт оның негізін қалаушы Тайбұганың есімімен аталды .

## Жұрт туралы алғашқы деректер

* Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміш қажының 1558 жылға дейін жазған « Шыңғыс-наме » еңбегінде айтылады.
* Ноғай Тайбұғасы Ормаметтің 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. 
* Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден  Көшім ханға жолданған хатында айтылады. 

## Тайбұға Мырзалары
Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың Беклярбектің институтымен сәйкестендіреді.

* Тайбұға - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290)
* Мар (Омар, Омар) - Ибак ханның (1468-1480) қарындасының күйеуі 
* Қожа (Кебек Қожа Бұркүт)
* Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені
* Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін
* Ғази би (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428)
* Мұса би (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы  (1460-1495)
* Мұхаммед - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502)
* Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы
* Есенбақты – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы
* Қасым – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530)
* Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558)
* Едігер - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563)
* Сейд Ахмед (1583-1588)

## Ескертпелер

## Әдебиет

* 
* Исхаков Д. М. Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года.
*  
*   
* Тычинских З. А. К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — .
*  
* Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51.
Санат:Сібір хандығы
Санат:Тайбұғалықтар
Atomwaffen Division

**Atomwaffen Division** (AWD; неміс тілінен — **Ядролық қарулар дивизиясы**) — АҚШ-та орналасқан неонацистік лаңкестік топ. 2013 жылы пайда болған топтың негізгі базасы Флоридада орналасқан, бірақ Техас және Монтана сияқты басқа штаттарда да бар. Топ альт-оңшыл қозғалыстың экстремистік қанаты ретінде саналады.

Atomwaffen мүшелерін Америка Құрама Штаттарының туларды мен Конституциясын жағуға және АҚШ үкіметі мен азшылықтарға (әсіресе еврейлерге) шабуыл жасауға шақырады. Топ мүшелерінің көпшілігі — жастар.

## Дереккөздер

Санат:Неонацистік ұйымдар
Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі

right|thumb|300px|Азияның жер бетіндегі орналасуы

Бұл Азиядағы егеменді мемлекеттер мен тәуелді аймақтардың тізімі.

Ресейдің Азия елдерінің тізіміне қосылуы, ең алдымен, әлемнің осы бөлігінде ішінара орналасуына негізделген (ел халқының көп бөлігі Еуропада, бірақ аумақтың көп бөлігі Азияда орналасқан).

Қазақстан мен Түркия аумақ бөлігінің Еуропада болуына байланысты Еуропа елдерінің тізіміне де енеді.

Әзербайжан мен Грузия әдетте Батыс Азияға жатқызылады, бірақ кейбір дереккөздер бұл екі мемлекеттің де Еуропада аумақтары болуы мүмкін деп санайды, өйткені Еуропа-Азия шекарасын сызудың әртүрлі нұсқалары бар.

Еуропалық Одаққа мүше Кипр Республикасы және Оңтүстік Кавказда орналасқан Армения (Еуропа Кеңесінің мүшесі) географиялық жағынан толығымен Азияда орналасқан, бірақ Еуропамен тығыз саяси, тарихи және мәдени байланыстары бар.

## [[Оңтүстік-Батыс Азия]]

## [[Орталық Азия]]

## [[Оңтүстік Азия]]

## [[Шығыс Азия]]

## [[Солтүстік Азия]]

## [[Оңтүстік-шығыс Азия]]

## Шектеулі, бірақ елеулі халықаралық мойындауы бар мемлекеттер

## Халықаралық мойындауы аз немесе мүлдем жоқ мемлекеттер

## Тәуелді аймақтар

## Дереккөздер

Санат:Елдер тізімі‎
Санат:Азия елдері
Санат:Тізімдер:Азия
Alatau (телеарна)

**Alatau** — 1994 жылдан бастап жұмыс істейтін қазақстандық телеарна. Бүгінде республика өңірлеріне «OTAU TV» жерсеріктік телерадио хабарларын тарату желісінен өзге еліміздің  9 ірі қалаларына (Астана, Алматы, Шымкент, Көкшетау, Талдықорған, Атырау, Павлодар, Түркістан, Ақтау) «Қазтелерадио» АҚ тарату желісі арқылы өнімдерін таратуда.

Телеарна ақпараттық, жаңалықтар, сараптамалық бағдарламалар арқылы  Қазақстан Республикасы Президентінің және Үкімет тапсырмаларын орындау және Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму Министрлігінің мемлекеттік ақпараттық саясатты жүргізу жөніндегі тапсырысын іске асырып, белсенді қолдау көрсетіп келеді. 2023 жылдың сәуір айынан бастап "СТВ" телеарнасы "Alatau" деген жаңа атаумен эфирге шықты.

## Тарихы
«Рахат-ТВ» тәуелсіз телекомпаниясы» ЖШС 1994 жылы құрылды. 1995 жылы сәуірде телеарна алғаш эфирге шықты. Бастапқыда телеарна Алматы қаласы мен Алматы облысының аумағына хабар таратты. 2004 жылы телеарна республикалық мәртебе алып, Астана, Атырау, Ақтау, Павлодар, Петропавл, Қарағанды және Теміртау қалаларына да хабар тарата бастады. 2009 жылғы 1 қыркүйектен «Рахат ТВ» телеарнасының атауы СТВ болып өзгерді. 2022 жылғы 31 желтоқсаннан бастап СТВ телеарнасы жабылды. Арна рейтингінің төмен болуынан «Алаш Медиа Групп» холдингі телеарнаны қаржыландыруды тоқтатты.

2023 жылы наурызда «Рахат-ТВ» тәуелсіз телекомпаниясы» ЖШС атауы «Алатау-ТВ» ЖШС болып өзгеріп, сәуір айынан бастап СТВ телеарнасы қайта хабар тарата бастады.

## Бағдарламалары
* «Жұлдыз FM»-мен «Таңғы шоу»
* «АЛАТАУ АҚПАРАТЫ»
* «АРНАЙЫ РЕПОРТАЖ»
* «Неизведанный Казахстан»
* «Ән шашу»
* «АДАМ ЖӘНЕ ЗАҢ»
* «МАХАББАТПЕН СЫРЛАСУ»

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан телеарналары
Ад-Дэйр

**Ад-Дайр** (, DMG *ad-Dair* – «монастырь») – біздің заманымыздың 1 ғасырындағы набатей жартас ғибадатханасы, Петра қаласының маңында сақталған. Бұл толығымен тастан қашалған монументалды ғимарат. Оның ені 50 метр, биіктігі шамамен 45 метр.

## Тарихы
Бұл ғибадатхананың сәулет өнерінің Цельстің Эфес кітапханасының сәулетіне жақындығы (шамамен б.з. 115 ж.) Ж. Старкиге оның құрылысын набат патшасы Раббэль II Сотердің билігінің соңғы жылдарына жатқызуға мүмкіндік берді.

4 ғасырда христиан дінін қабылдағаннан кейін ғимарат монастырь ретінде пайдаланылды. Бұған жартасқа қашалған құрбандық үстелі мен крест түріндегі ою-өрнек дәлел. Ад-Даирге басқа Набатей ғибадатханасы Эль-Хазнеге қарағанда жиі барады, өйткені оған апаратын жол бірнеше жүз қадамдары бар баспалдақпен жүреді.

## Галерея

Сурет:David_Roberts-El_Deir,_Petra_(March_8_1839).jpg|alt=Дэвид Робертс Эль-Дейр Петра, 8 марта 1839|Дэвид Робертс. Эль-Дейр, *Петра, 8 наурыз 1839 ж.*
Сурет:Kloster_Ad_Deir_in_Jordanien_-_Jordan_-_Petra_-_Felsenstadt_-_Ancient_City_-_Monastary.jpg
Сурет:Monastery_1.jpg|Монастырь
Сурет:Road_to_the_Deir_Petra_Jordan1453.jpg|alt=Дорога к храму|Апаратын жол ғибадатханасы


## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* *Шифман И. Ш.* Набатей мемлекеті және оның мәдениеті. Исламға дейінгі Арабияның мәдени тарихынан. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2007. — 208 с. — (Библеистика и иудаика). — ISBN 978-5-288-04364-2.

## Сілтемелер
* 

Санат:Петра
Санат:Иордания ғимараттары мен имараттары
Хуалянь жер сілкінісі (2024)

**2024 жылғы Хуалянь жер сілкінісі** 3 сәуірде болды және 1999 жылғы 21 қыркүйектегі жер сілкінісінен кейінгі соңғы 25 жылдағы ең күшті жер сілкінісі. Алғашқы жер асты дүмпулері жергілікті уақыт бойынша 7:58-де тіркелді. Жер сілкінісі бірқатар дүмпулерден тұрды, олардың ең күштісінің магнитудасы 7,7-ге жетті. Жер сілкінісінің ошағы Хуалянь қаласына жақын жерде, аралдың шығыс жағалауындағы теңізде 1,5 шақырым тереңдікте басталды.

солға|нобай|Жер сілкінісінен қисайған ғимарат

Жерасты дүмпулері Тайвань аралында сезілді. Негізгі дүмпуден кейін ширек сағатта магнитудасы 6,6 және 6,3 болатын дүмпулер сезілді, сонымен қатар магнитудасы 4,1-ден 60-қа дейін афтершоктар тіркелді. Ең көп зардап шеккен Хуалянь қаласы болды, бірнеше ғимарат қирады. Кем дегенде 16 адам қаза тауып, 1155 адам жараланды. 77 адам ғимараттардың астында қалды. 87 мыңнан астам шаруашылық жарықсыз қалды. Армия құтқару жұмыстарына жұмылдырылды.

Жер сілкінісі Қытайдың Фуцзянь және Цзянси провинцияларында да сезіліп, материктік Қытайдың оңтүстігінде пойыз қозғалысы тоқтатылды. Жапонияның Окинава аралында, Қытай мен Филиппин жағалауларында цунами қаупі жарияланды.

Әлемдегі ең ірі жартылай өткізгіштер өндірушісі TSMC компанияның шығынын $60 миллионға бағалады.

## Дереккөздер

Санат:2024 жылғы апаттар
Санат:Тайваньдағы 2024 жыл
Санат:Тайваньдағы жер сілкністері
Санат:2024 жылғы жер сілкністері
Мадагаскар 2

**«Мадагаскар 2»** () — DreamWorks Animation және Pacific Data Images студиясының Paramount Pictures компаниясына арнап жасаған толықметражды мультфильм. 2005 жылғы «Мадагаскар» фильмінің сиквелі және франшизаның екінші фильмі. Фильмнің режиссёрлығын Эрик Дарнелл және Том МакГрат қолға алды.

## Рөлдерде

* Бен Стиллер — Алекс
* Крис Рок — Марти
* Джада Пинкетт-Смит — Глория
* Дэвид Швиммер — Мелман
* Саша Барон Коэн — Джулиан
* Седрик «Көңіл көтеруші» — Морис
* Энди Рихтер — Морт
* Том МакГрат — Шкипер
* Крис Миллер — Ковальски
* Джеффри Катценберг — Рико
* Кристофер Найтс — Прапор
* Элиза Габриэлли — Нана
* Берни Мак — Зуба
* Алек Болдуин — Макунга
* will.i.am — Мото-Мото

## Пікір
Rotten Tomatoes шолу агрегаторының сайты 64% мақұлдау рейтингісі туралы хабарлады, орташа балл 5,9/10, 156 шолуға негізделген. Metacritic орташа өлшенген мәнді қолданып фильмге 25 сыншының негізінде 100-ден 61-ге баға берді, бұл "жалпы жағымды пікірлерді" көрсетеді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* 
*  
*   (156 пікір)
*   (25 пікір)
* 
* 

Санат:2008 жылғы фильмдер
Санат:2008 жылғы мультфильмдер
Санат:DreamWorks мультфильмдері
Санат:АҚШ мультфильмдері
Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер
Санат:DreamWorks Pictures толық метражды мультфильмдері
Санат:Компьютерлік анимациялы фильмдер
Санат:IMAX фильмдері
Санат:Сиквел фильмдер
Теңіз органы

**«Теңіз органы»** () — сәулетшімен Никола Башич (акустик Ivan Stamać, инженер гидротехник Vladimir Andročec) 2005 жылында архитектуралық құрылым құрылды. Задар қаласында (Хорватия) орналасқан. Бұл орган стилінде масштабталған 35 құбырдан тұратын жүйе, қала жағалауының баспалдақтарында орналасқан, тротуарда дыбыс шығаруға арналған тесіктері бар. Теңіз суының қозғалысы ауаны құбырлар арқылы итеріп, әртүрлі күш пен ұзындықтағы дыбыстардың оғаш комбинациясын тудырады. Бұл құрылымды шартты түрде «музыкалық аспап» деп атауға болады, өйткені ол адамның (орындаушы музыканттың) қатысуын жоққа шығарады.

## Тағы қараңыз
* Блэкпулдың толқындық органы
* Эол арфасы

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* «Теңіз органы» дыбысының мысалы

Санат:Хорватия ғимараттары мен имараттары
Солтүстік Америка мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі

right|thumb|300px|Солтүстік Американың жер бетіндегі орналасуы

Бұл Солтүстік Америкадағы егеменді мемлекеттер мен тәуелді аймақтардың тізімі.

Солтүстік Америка – Батыс жарты шарда солтүстік ендіктің 71° пен 55° аралығындағы материк. Оны Оңтүстік Америкадан Панама мойнағы бөліп тұр. Географиялық тұрғыдан Солтүстік Америка 3 макрорегионға бөлінеді: Солтүстік Америка, Орталық Америка және Кариб аумағы.

Солтүстік Америкада 23 мемлекет және 23 тәуелді аймақ бар. Он мемлекеті континентальды аймақта, қалған он үшеуі Арал мемлекеттеріне жатады.

Басқару нысаны бойынша 13 мемлекет республикалар, ал 10 ел Британ Достастығына енуіне байланысты ресми конституциялық монархиялар болып табылады. Басқару формасы бойынша елдердің көпшілігі (19) унитарлы мемлекеттер, 4-і федерациялар болып табылады.

Солтүстік Америкадағы ауданы бойынша ең үлкен мемлекет – Канада, ең кішісі – Гренада. Америка Құрама Штаттары халық саны бойынша көшбасшы ел, ол ЖІӨ бойынша да әлемде бірінші орында.

## Тәуелсіз Мемлекеттер
### Солтүстік Америка (Аймақ)

### [[Орталық Америка]]

### Кариб аймағы

## Тәуелді аймақтар

## Дереккөздер

Санат:Елдер тізімі‎
Санат:Солтүстік Америка елдері
Санат:Тізімдер:Солтүстік Америка
Мұхаммед Тайбұға

**Мұхаммед Тайбұға**, кейде **Махмет** (туған жылы белгісіз - 1502) - Тайбұға әулетінен шыққан Ескер (Сібір) жұртының 1495 - 1502 жылдардағы билеушісі. Едігер мен Бек-Болаттың атасы.

## Басқаруы
Ол Сібір ұлысбектерінің Ибаққа қарсы көтерілісін басқарып, өзін билеуші деп жариялады.

1495 жылы Тайбұғалық Мұхаммед Тайбұға (Махмет) Түмен хандығын талқандап, Шибанид ханы Ибақты өлтірді. Осыдан кейін астана Қашлыққа көшіріліп, хандық Сібір деп атала бастады. Оның билеушілері тайбұғалардың княздік әулеті болды.

## Өмірбаяны
## Отбасы
Ұлдары: Есенбақты, Қасым

## Әдебиет

* *Маслюженко Д.Н.* Сибирская княжеская династия Тайбугидов: истоки формирования и мифологизация генеалогии // Средневековые тюркотатарские государства. Сборник статей. / Б.Р. Рахимзянов [отв. ред.]. Вып.2. – Казань: Изд-во «Ихлас», 2010. – С.9–21. 
* *Карсакова Г.Б.* Западная Сибирь после монгольского завоевания и образование Сибирскогоханства//Проблемы востоковедения. 1 (51). — 2011. — С. 39—42
* ПСРЛ. Том 36. Сибирские летописи. Часть 1. Группа Есиповской летописи. Есиповская летопись. — М. : Наука, 1987. — 387 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

Санат:Сібір тарихы
Санат:Сібір хандығы
Санат:Тайбұғалықтар
Виттельсбахтар

**Ви́ттельсбахтар** () — неміс фодалдық әулеті. XII соңынан Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Бавария мен Курпфальцты басқарған. Өздерінің шығу тегін Луитпольдингтерден шығаруға тырысқан.

## Қасиетті Рим империясынан тыс билігі
### Швеция патшалығы
Бавариялық III Кристофер 1440/1442-1448 жылдары Дания, Норвегия, Дания патшасы болған, бірақ ұрпақ қалдырмады.

Виттельсбахтардың бір бұтағы Пфальц-Цвейбрюкен әулиеті Кристина патшайым X Карл Густавтың пайдасына тақтан бастартқаннан кейін 1654-1720 жылдары Швецияны басқарған. Олардың әулиетінен Швецияны X Карл, XI Карл, XII Карл және Ульрика Элеонора басқарды

## Қолданылған әдебиеттер
* *Семёнов И.* Христианские династии Европы. — , 2002.
* *Döring О.* Das Haus Witteisbach. — , 1924.
* *Häutle C.* Genealogie des erlauchten Stammhauses Wittelsbach, von dessen Wiedereinsetzung in das Herzogthum Bayern (11. September 1180) bis herab auf unsere Tage. — , 1870.
* *Isenburg W. К. v.* Stammtafeln zur Geschichte der europeischen Staaten. — Bd 2. — , 1936.

## Сілтемелер
* 
* 
* 

Санат:Виттельсбахтар
Санат:Еуропа әулеттері
Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі

**Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі** — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы берген құрметті атақ – мемлекет пен қоғамның еңбегі сіңген азаматтардың еңбегін мойындау нысандарының бірі. 1931 жылы 10 тамызда құрылған. Театрдың, музыканың, киноның, цирктің дамуында ерекше көзге түскен көрнекті әртістерге, режиссерлерге, сазгерлерге, дирижерлерге, концертмейстерлерге, музыкалық, хор, би және басқа да ұжымдардың көркемдік жетекшілеріне, басқа да шығармашылық қызметкерлерге, орындаушы музыканттарға жоғары шеберлігі мен өнердің дамуына жәрдемдескені үшін біртуар өнер қайраткерлеріне берілді. Келесі дәрежесі «Қазақ КСР халық әртісі», содан соң «КСРО халық әртісі» атағын беру болды.

1919 жылдан 1931 жылға дейін «Республиканың еңбек сіңірген әртісі» атағы берілді. Оны республикалардың Халық ағарту комиссариатының алқалары, Халық ағарту комиссарларының, облыстық және өлкелік кеңестер атқару комитеттерінің бұйрықтарымен тағайындалды.

Алғаш рет 1934 жылы опера әншісі — Күләш Байсейітова ие болды. Бұл құрметті атаққа соңғы рет 1985 жылы эстрада әншісі — Нағима Есқалиева ие болды.

Қазақстанда Кеңес Одағының ыдырауымен мемлекеттік марапаттарымен марапатталған Қазақстан Республикасы азаматтарының сіңірген еңбегі ескеріліп, «Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі» атағы «Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі» атағымен ауыстырылып, бұрынғы КСР Одағы мен Қазақ КСР-інің марапаттар туралы бұрынғы КСР Одағы мен Қазақ КСР заңнамасында көзделген құқықтары мен міндеттерін сақтап қалды.

## Тағы қараңыз
* Қазақ КСР еңбек сіңірген әртістерінің тізімі
* Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері
* Қазақ КСР халық әртісі

Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Қазақ КСР құрметті атақтары
Бірінші арна

**Бірінші арна** мынадай мағыналарды білдіруі мүмкін:
* Бірінші арна — ресейлік телеарна.
* Еуразия бірінші арнасы — қазақстандық телеарна.
Дегерес (өзен)

**Дегерес өзені** — Іле алабындағы өзен. Алматы облысы, Жамбыл ауданы аумағымен ағады. Ұзындығы 35 шақырым.

## Сипаттамасы

### Географиясы
Жетіжол жотасының солтүстігінде бірнеше жылғалар қосылған жерден басталып, солтүстікке қарай ағады. Дегерес аулының жанында бөгет орналасқан.

Жазыққа шыққан соң Тарғап өзені бөлініп шығады.

Алматы-Тараз тас жолына жақын жерде тағы бір бөгет орналасқан. Суы көбіне осы бөгеттен артылмайды да, ары қарай ақпайды.
## Дереккөздер

## Cілтемелер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері
Вавилон (мағына)

**Вавилон** келесі мағыналарды білдіруі мүмкін: 

## Топонимдер
* Вавилон — қазіргі Ирак жерінде орналасқан Вавилонияның астанасы болған тарихи қала.
* Вавилон — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Фильм және телевидение
### Фильмдер
* Вавилон — 2006 жылғы Алехандро Гонсалес Иньярритуның фильмі.

## Ғимараттар
* Вавилон мұнарасы — ежелгі Вавилонда орналасқан мұнара.
Анора

«**Анора**» () — режиссёр Шон Бейкердің 2024 жылғы америкалық комедиялық драмасы.  Премьерасы 2024 жылғы 21 мамырда 77-ші Канн кинофестивалінде өтіп, сыншылардың жоғары бағасына ие болды және фестивальдің бас жүлдесі — «Алтын пальма бұтағын» иеленді. 2024 жылдың 18 қазанында «Neon» компаниясының таратуымен кинотеатрларға жол тартты. Фильм 6 миллион доллар бюджетпен түсіріліп, әлемдік прокатта 58,2 миллион доллар табыс тапты. Осылайша, бұл туынды Шон Бейкердің мансабындағы ең табысты жобаға айналды.

Картина көптеген беделді марапаттарға ие болды. Ұлттық киносыншылар кеңесі (NBR) мен Америка кино институты (AFI) оны 2024 жылдың үздік он фильмінің тізіміне қосты. 97-ші «Оскар» марапаттау рәсімінде фильм алты номинация бойынша ұсынылып, оның бесеуінде жеңіске жетті: «Үздік фильм», «Үздік режиссер», «Үздік актриса» (Мэдисон), «Үздік түпнұсқалық сценарий» және «Үздік монтаж». «Анора» — кино тарихында «Алтын пальма бұтағын» да, «Үздік фильм» үшін «Оскар» мүсіншесін де қатар алған төрт фильмнің бірі.

## Сюжеті
Анора — өзін Эни деп атайтын Нью-Йорк қаласындағы орыс тілді анклав Брайтон-Бичтен шыққан өзбек текті 25 жастағы стриптизшінің толық аты. Ол орыс тілімен біршама таныс болғандықтан, бастығы оны орыс тілді клиенттермен байланыстырады. Жұмыс істейтін клубында ол ресейлік олигархтың ұлы – 21 жасар Ванямен танысады. Ваня Эниді сәнді үйге әкеліп, кенеттен Лас-Вегасқа ұшырып, оған үйлену ұсынысын жасайды. Бұл ниетін төрт каратты гауһар тасты сақина түріндегі сыйлықпен нығайтады. Ваняның мәскеулік ата-анасы бұған қарсы болады. Жігіттің ата-анасы оны некенің күшін жоюға мәжбүрлеу үшін Нью-Йоркке ұшып барады, сол кезде олардың ертегідегідей отбасылық өміріне қауіп төнеді.

## Рөлдерде

## Шығару және қабылдау
Түсірілім 2023 жылы Нью-Йоркте (Бруклин) және Лас-Вегаста өтті.

Фильмнің премьерасы 2024 жылғы 21 мамырда Канн кинофестивалінде негізгі бағдарлама аясында өтті. Сыншылар алдын ала «Анораны» жылдың басты фестиваль премьераларының бірі деп санаған. Көрермендер фильм аяқталғаннан кейін 9 минут бойы фильмді жасаушыларға қол шапалақтады. Нәтижесінде фильм 2024 жылғы 25 мамырда «Алтын пальма бұтағын» жеңіп алды.

Rotten Tomatoes шолу агрегаторының веб-сайтында 41 сыншы пікірдің 98%-ы оң пікір білдірді, орташа рейтингісі – 8,7/10. Орташа өлшенген мәнді қолданатын Metacritic фильмге 21 шолуға сүйеніп 100-ден 89 ұпай берді.

## Марапаттар мен номинациялар

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*  
* 

Санат:Шон Бейкер фильмдері
Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер
Санат:2024 жылғы АҚШ фильмдері
Санат:АҚШ драма-фильмдері
Санат:АҚШ комедиялық драма фильмдері
Санат:FilmNation Entertainment фильмдері
Санат:Neon фильмдері
Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (фильмдер)
Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)
Мәмбетқазиев Айдар Ережепұлы

**Мәмбетқазиев Айдар Ережепұлы** (орыс. Мамбеткази́ев, Айда́р Ереже́пович; 1965 жылы 7 қаңтарда Қазақ КСР Алматы қаласында туған) — Қазақстан-Американдық еркін университетінің – Халықаралық әріптестік университетінің ректоры. Білім және ғылымды ұйымдастырушы. PhD докторы.
нобай|Мамбетказиев Айдар Ережепұлы-Қазақстан-Америка Еркін университетінің ректоры

= Өмірбаяны =

* 1965 жылы 7 қаңтарда Алматы қаласында дүниеге келген.
* Қазақ мемлекеттік университетінде оқыған (1982-1983 ж.ж.).
* Қарулы Күштер қатарында қызмет еткен (1983-1985).
* Өскемен педагогикалық институтында (1986-1989 ж.ж.) оқуын жалғастырып, оны аяқтағаннан кейін «География және биология» маманы атанды.
* Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде «Экономика және менеджмент» мамандығы бойынша екінші жоғары білім алды (1966 ж.).
* Қазақстан-Американдық еркін университетінде «Менеджмент» (МВА) мамандығы бойынша магистратураны бітірген (2004 ж.).
* Қазақстан-Американдық еркін университетінде «Менеджмент» мамандығы бойынша докторантура бітірген (2012 ж.).
* Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетінде PhD докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғады.

= Еңбек жолы =

* Қазақстан-Американдық еркін университетінің қаржы-экономикалық мәселелер жөніндегі директоры (2003-2007 ж.ж.).
* Қазақстан-Американдық еркін университетінің қаржы-экономикалық мәселелер жөніндегі Вице-президенті (2007-2011 ж.ж.).
* Қазақстан-Американдық еркін университетінің бірінші вице-президенті (2011-2013 ж.ж.).
* Қазақстан-Американдық еркін университетінің ректоры (2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін).
* 2023 жылдың 2 ақпанында ХХІ ғасырдағы көптілді көшбасшылардың жаңа буынын дайындаудағы ҚАЕУ-дің еңбегін мойындау үшін АҚШ Сенаты мүшелерінің шақыруымен АҚШ президенті Д.Байденнің (Вашингтон қ.) қатысуымен 71-ші Ұлттық таңғы асқа қатысты.
* 2021 жылы Өскемен қаласында ашылған Республика консулдығында Словак Республикасының құрметті консулы болып тағайындалды.

= Марапаттар мен атақтар =

* ҚР Білім және ғылым министрлігінің Ы. Алтынсарин (2009 ж.) атындағы төсбелгісі
* А.Байтұрсынұлы атындағы төсбелгі (2014 ж.)
* Шығыс Қазақстан облысы әкімінің грамотасы (2004 ж., 2014 ж.) 
* «Халықаралық Ақпараттандыру Академиясының академигі» (2013 ж.) 
* «Словакия Республикасының құрметті консулы» (2021 ж.)

= Дереккөздер =

Санат:Университеттер
НТВ

**«НТВ»** — ресейлік федералдық телеарна. Тәулік бойы Мәскеудегі «Останкино» телеорталығынан (АСК-1) хабар таратады. Ресейдегі цифрлық телевизияның бірінші мультиплексіне кіреді. «НТВ Мир» деп аталатын халықаралық нұсқасы, сондай-ақ HD форматтағы «НТВ HD» деген нұсқасы бар.

## Дереккөздер

Санат:Ресей телеарналары
Санат:Алфавит бойынша телеарналар
I Людвиг (Бавария патшасы)

**Бавариялық I Людвиг** (; 1786 жыл 25 шілде, Страсбург — 1868 жыл 29 ақпан, Ницца) — 1825 жылдың 13 қазанынан 1848 жылы 20 наурызда тақтан бастарқанға дейін Бавария патшасы. Виттельсбахтар әулиетінен.

## Марапаттары
*Бавария патшалығы:
**Әулие Губерт орденінің кавалері, **1799**
**Әулие Георг орденінің приоры, **1801**
**Максимилиан Иосиф әскери орденінің үлкен кресті
**Бавария тәжінің азамттық еңбек орденінің үлкен кресті
**Лидвиг патшалық орденінің негізін қалаушы

## Дереккөздер

Санат:Виттельсбахтар
Санат:Бавария патшалары
Санат:Гёттинген университетінің түлектері
Елшат Жүнісұлы Расулов

**Елшат Жүнісұлы Расулов** (; 7 наурыз 1986, Қоқан, Ферғана облысы, Өзбек КСР) — Өзбек боксшысы, әлем чемпионатының үш дүркін жүлдегері. Орта салмақта өнер көрсетеді. Ол жаттықтырушы Нәби Байматовтың жетекшілігімен жаттығады.

2012 жылы Лондонда өткен жазғы Олимпиада ойындарының ашылуында Өзбекстан құрамасының ту ұстаушысы болып сайланды.

## Жетістіктері
* 2004 жылы — жастар арасындағы әлем чемпионы.
* 2006 жылы — әскери қызметкерлер арасындағы чемпион.
* 2007 жылғы әлем чемпионатында Нунеске нокаутпен ұтылып, жүлдеге қол жеткізе алмады.
* Азия ойындары мен құрлық біріншілігінің екі дүркін чемпионы.
* 2009 жылы Миланда (Италия) өткен бокстан әлем чемпионаты – күміс медаль. Финалда ресейлік Артур Бетербиевке есе жіберіп алды.
* 2011 жылы Бакуде (Әзербайжан) өткен бокстан әлем чемпионаты – қола медаль. Жартылай финалда қазақстандық боксшы Әділбек Ниязымбетовтен жеңіліп қалды.

## Марапаттары
* Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген спортшысы (2007)
* «Мехнат Шухрати» ордені (2009)
* Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2021).

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан боксшылары
Санат:Бокстан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Бокстан Азия чемпиондары
ҰТРК

**Ұлттық телерадио хабарларын тарату корпорациясы (ҰТРК)** — Қырғыз Республикасындағы телерадио хабарларын тарататын ең ірі корпорация. Ұйым «Улуттук биринчи канал», «УТРК Музыка», «Баластан», «УТРК Маданият», «УТРК Спорт», «Ала-Тоо 24» телеарналары, «Биринчи Радио», «Кыргыз Радиосу», «Миң Кыял FM» радиостанцияларын және 7 облыстық телерадиокомпанияны біріктіреді. Сонымен бірге корпорация құрамына Республикалық телерадиоорталық пен «Қырғызтелефильм» студиясы кіреді.

## Тарихы
Корпорация тарихы 1931 жылдан басталады. Сол жылы 20 қаңтарда Қырғыз радиосы ресми түрде ашылды. 1933 жылы Қырғыз АКСР Халық комиссарлар кеңесінің жанынан Радиофикация және радио хабарларын тарату жөніндегі комитет құрылды.

1957 жылы Қырғыз КСР Министрлер Кеңесі жанынан Теледидар және радио хабарларын тарату жөніндегі комитет құрылып, 1958 жылы Фрунзе телестудиясы жұмысын бастады.

1991 жылы комитет орнына Қырғыз Республикасының Мемлекеттік телерадиокомпаниясы құрылды. 1993 жылы ол Мемлекеттік ұлттық телерадио хабарларын тарату компаниясына, 1998 жылы Мемлекеттік телерадиокорпорацияға айналды.

Кейін 2003 жылы Ұлттық телерадиокорпорация, 2006 жылы Мемлекеттік телерадиокомпания, 2007 жылы қайтадан Ұлттық телерадиокорпорация болып өзгерді.

2010 жылы Сәуір революциясынан кейін Қырғыз Республикасының Қоғамдық телерадио хабарларын тарату корпорациясы болып өзгертілді.

2022 жылы Президент жарлығымен қайтадан Ұлттық телерадио хабарларын тарату корпорациясына айналды.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан телеарналары
Логиком

**Логиком** — қазақстандық компания, өз брендімен шығаратын компьютерлік техниканың ірі өндірушісі. Компания корпоративтік желі және шағын кәсіпкерлікте бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеуге не енгізуге маманданған, өзінің бөлшек сауда желісі мен қызмет көрсету орталықтары бар, сонымен қатар, электрондық коммерцияны жүзеге асырады.

## Компания құрылымы және иелері
Логиком Қазақстанның 17 қаласында 36 бөлшек сауда және сауда желі дүкендерінен тұрады. Штаб-пәтері Алматыда орналасқан. Қызметкерлер саны 1000 адам. Компанияның дилерлік желісінде 500-ден астам серіктесі бар. Логиком Қазақстандағы Microsoft-тың ресми серіктесі болып табылады. 2013 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша Логиком жылына 600 мың дербес компьютерлерді құрастыру бойынша өзіндік өндірістік қуаты бар Қазақстандағы ең ірі компания.

Логиком президенті Сергей Швалов. 

2013 жылғы сәуірде Қазақстан қор биржасының (KASE) сауда-саттығында Логиком АҚ-ның 100% жай акциясы 44 млн долларға сатылды. Компания басшылығы KASE биржасына 2013 жылғы 11 сәуірден бастап Логиком АҚ-ның жалғыз 100% қатысушы-акционері KS8 Holding B. V. компаниясы болғанын хабарлады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы компаниялары
Санат:Қазақстанның қаржы компаниялары
Roshen

**Roshen** — украиналық кондитер корпорациясы, Украина мен Шығыс Еуропадағы кондитер өнімдерінің ірі өндірушісі және әлемдегі отыздыққа кіреді. Компанияның бас кеңсесі Киевте орналасқан. Қазақстан, Кавказ елдері, Орта Азия, Еуропа одағы, АҚШ, Молдова, Қытай, Израиль, Иордания, Жапония сияқты 30-дан астам елде өнімдерін ұсынады.

Roshen атауы корпорацияның негізін қалаушы Петр Порошенконың тегінен шыққан.

Компанияның 2015 жылғы табысы шамамен $500 млн құрады. 2019 жылғы әлемдік Candy Industry Top 100 рейтингінде Roshen кондитер компаниялар арасынан әлемде 27 орынға ие болды. Өндірістік қуаты мен өнімнің физикалық саны бойынша компания кондитер әлемінде маңыздылығы бойынша 15-ші орында.

## Меншік иелері және басшылық
2014 жылғы Украинадағы президенттік сайлауға Петр Порошенко қатыса отырып, жеңісінен кейін Roshen-ді сатуға ниетті екенін мәлімдеді. 2015 жылы 5 маусымда Киевте өткен баспасөз мәслихатында Петр Порошенко Roshen кондитер корпорациясындағы өз үлесін Ротшильдтер отбасына тиесілі жеке инвестициялық N M Rothschild & Sons банктік компаниясының басқармасына беретінін айтты. 2016 жылдың қаңтарында акцияларды тәуелсіз сенім қоры Rothschild Trust басқаруына беру туралы шартқа қол қойылды, осылайша Петр Порошенко президенттік өкілеттіктері аяқталғанға дейін бизнеске әсер ете алмады.

## Қызметі
Корпорация 1996 жылы К. Маркс атындағы Киев кондитер фабрикасы жекешелендірілгеннен кейін пайда болды. Қазір корпорация 320-дан астам өнім түрін шығарады: шоколад плиткасы, шоколад бисквиттері, шоколад, карамель және желе кәмпиттер, бисквит, печенье, вафли өнімдері, торт, зефир, тәтті нан, пастила, кекс, мармелад, крекер.

Өндірістің жалпы көлемі жылына 450 мың тоннаға дейін жете алады. Өнім ассортиментінің ішіндегі ең танымалы К. Маркс атындағы Киев кондитер фабрикасының «Киевский» торты. Кәмпиттерден қораптағы «Кешкі Киев» пен «Подоль жебесі» көпшілікке таныс.

## Дереккөздер

Санат:Украина компаниялары
Серік Оспанов

**Серік Оспанов:**
* Серік Кәрібайұлы Оспанов (1957 жылы туған) — ҚР еңбек сіңірген әртісі;
* Серік Жәмекұлы Оспанов (1964 жылы туған) — инженер-механик, Ақтау қаласының əкімі;
* Серік Рәпілбекұлы Оспанов (1949 жылы туған) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым докторы;
* Серік Сәрсенғалиұлы Оспанов (1939 жылы туған) — физика-математикалық ғылым докторы (1997), профессор (1998).
Татарстан Республикасының Мақтау грамотасы

**Татарстан Республикасының Мақтау грамотасы** () — 1940-2011 жылдары болған Татарстанның мемлекеттік марапаты. Бұрын **Татарстан АКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Мақтау грамотасы** () ретінде белгілі болды.

## Сипаттамасы
thumb|left|200px|ТАКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Мақтау грамотасы, 1958 жыл
Татарстан АКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1940 жылғы 1 ақпандағы жарлығымен Татарстан АКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Мақтау грамотасы тағайындалып, Татарстанның болашақ мемлекеттік марапаттарының үлгісі болды. Грамотамен Татарстан АКСР, КСРО-ның басқа одақтық және автономиялық республикаларының азаматтары, РКФСР қалаларының, өлкелері мен облыстарының тұрғындары, шетел азаматтары, сондай-ақ кәсіпорындар, бірлестіктер, мекемелер, ұйымдар және олардың құрылымдық бөлімшелері, әскери бөлімдер, аудандар, қалалар және басқа да елді мекендер – «өндірістік, ғылыми және қоғамдық-саяси қызметтегі, әлеуметтік-мәдени құрылыстағы және еңбекшілерді коммунистік тәрбиелеудегі, Кеңес мемлекетінің қауіпсіздігі мен қорғанысын қамтамасыз етудегі ерекше сіңірген еңбегі, бейбітшілік пен халықтар арасындағы достықты нығайтудағы үлесі үшін» марапатталды. 1990-1992 жылдары Татар КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен марапатталды. Татар КСР-і Татарстан Республикасы болып өзгертілуімен, бір мезгілде, Татарстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1992 жылғы 7 ақпандағы қаулысымен Татар АКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Мақтау грамотасы Татарстан Республикасының Мақтау грамотасы деген атауға ие болды.

Марапатты Татарстан Республикасының Президенті тағайындады. Татарстан Республикасының Мақтау грамотасымен Ресей Федерациясының азаматтары, шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар, сондай-ақ кәсіпорындар, ұйымдар мен мекемелер - «өндіріс тиімділігін арттырудағы, өндірілетін жұмыстардың және шығарылатын өнімдердің сапасын жақсартудағы жоғарғы жетістіктері үшін, өндірістік, ғылыми және қоғамдық-саяси қызметіндегі игіліктігі үшін, денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет, өнер мен әдебиет, дене шынықтыру мен спорт саласындағы қызметтері үшін және мемлекеттік, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құрылыстағы басқа да қызметтері үшін, құқықтық тәртіпті, бейбітшілік пен халықтар арасындағы достықты нығайтуға зор үлес қосқаны үшін» марапатталатын. Татарстан Республикасының 2011 жылғы 11 қазандағы Заңымен Татарстан Республикасының Мақтау грамотасы жойылып, Татарстанның мемлекеттік марапаттарының тізімінен алынып тасталды. Қазіргі уақытта берілмейді, бұл шешім марапатқа сұраныстың жоқтығынан туындады. Барлығы төрт жүзден астам ұжым және жеті мыңға жуық адам Татарстан Республикасының Мақтау грамотасымен барлық жылдар бойы марапатталған. Татарстан Республикасының Мақтау грамотасымен марапатталғандарға тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, телефон, радио, ұжымдық антеннаға ақы төлеу шығындарының 50 пайызы мөлшерінде ай сайынғы көмекқаржы, 322 рубль мөлшерінде ай сайынғы төлем беріліп, сонымен қатар тегін тіс және есту протездерін жасау қызметтері көрсетілген.

## Дереккөздер

Санат:Татарстан Республикасының марапаттары
Татарстан Республикасының мемлекеттік марапаттары

**Татарстан Республикасының мемлекеттік марапаттары** () — «Татарстан Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Татарстан Республикасының 2004 жылғы 24 наурыздағы № 25-ЗРТ Заңына сәйкес Татарстан Республикасының Үкіметі белгілеген Ресей Федерациясы субъектісінің марапаттары.

right|200px
Марапаттар Татарстан Республикасының мекемелерінің, ұйымдарының және кәсіпорындарының қызметкерлерін, әскери қызметшілерді, құқық қорғау органдарының қызметкерлерін, сондай-ақ Ресей Федерациясының басқа да азаматтарын және шет мемлекеттердің азаматтарын Татарстан Республикасына сіңірген еңбегі үшін мадақтауға арналған.

## Марапаттардың тізімі
### Ордендері

### Медалдары

### Басқа марапаттары

## Қазан қаласының марапаттары
**Қазан қаласының марапаттары** – Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттарына қатысы жоқ Татарстан Республикасының (Ресей Федерациясының құрамындағы) әкімшілік орталығының марапаттары.

## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары
* Қырғызстан Республикасының мемлекеттік марапаттары
* Өзбекстан Республикасының мемлекеттік марапаттары
* Башқұртстан Республикасының мемлекеттік марапаттары

## Дереккөздер

Санат:Татарстан Республикасының марапаттары
Санат:Ресей Федерациясы субъектілерінің марапаттары
Санат:Тізімдер
Бавария тілі

**Бавария тілі** (, ) — баварлықтардың тілі, неміс тіліның диалекттерінің бірі. Тіл баварлар тайпаларының тілінен жыққан. Жоғарғы неміс тілінің оңтүстік неміс диалекттеріне жатады.

## Дереккөздер
Жеміс мұзы

нобай|upright|
нобай|upright|Пішінді пайдаланып жасалған жеміс мұзы
нобай|upright|Қияр, бұзауық және жалбыздан жасалған жеміс мұзы
**Жеміс мұзы** — мұздатылған шырынға, шайға немесе басқа жеміс сусындарына негізделген салқын десерт.

Таяқшаны жасау үшін таяқшаның айналасында сұйықтық мұздатады. Бояғыштар жиі қосылады. Жеміс мұзының кейбір түрлері таяқсыз шыныаяқтарға салынады.

## Тарихы
Жеміс мұзы алғаш рет 1905 жылы жасалды. Сан-Франциско қаласының тұрғыны 11 жасар Фрэнк Эпперсон өз ауласында бір стақан сода мен ағаш қасық қалдырды. Сол түні температура мұздан төмен түсті, ал келесі күні таңертең Эпперсон сусынды тапқанда, стақандағы газдалған судың қатып қалғанын көрді. Бала сусынды ағынды ыстық судың астына салып, еріткісі келген. Ол қасықты сүйреп, қатып қалған сусынды суырып алып жеді.

Жеміс мұзы 1922 жылы Окленд өрт сөндірушілер балында көпшілікке таныстырылды. 1923 жылы  балаларының өтініші бойынша Popsicle деп атаған «мұздатылған мұз лолипопына» патент алуға өтініш берді. Бірнеше жылдан кейін Эпперсон бренд атауына құқықтарды Нью-Йорктегі Джо Лоу компаниясына сатты.

## Тағы қараңыз
* Итальяндық мұз
* Гранита
* Балмұздақ
* Шербет

## Дереккөздер

Санат:Десерт
Санат:Балмұздақ
Қайрақ (құлпытас)

**Қайрақтар** – 19 ғасырдың аяғында Жетісу мен Шығыс Түркістанда табылған эпиграфиялық ескерткіштер. Ерте 20-ші ғасыр мұнда несториандық, исламдық және буддалық жазулар мен символизмі бар құлпытастар бар. Қайрақтар тау өзені ағып жатқан тастардан жасалған, оларға таңбалар мен эпитафиялар қашалған.

Кейбір зерттеушілер қайрақтарды тек несториандық крест және түркі-сирия жазулары бар құлпытас деп атайды.

Олар осы бөліктерде христиан дінінің пайда болуынан 14 ғасырдың аяғына дейінгі кезеңдегі Орталық Азия христиан түріктерінің көрнекті діни өнері мен діни символика туындыларына жатады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Эпиграфика
Иран президенті

**Иран президенті** (, *Rayis Jomhur-e Irān*) — Иран Ислам Республикасының үкімет басшысы және Жоғарғы көсемнен кейінгі екінші ең жоғарғы лауазымы. Тұңғыш президент, Әбілхасан Банисадр, 1980 жылы сайланды. Қазіргі президент — Масуд Пезешкиан, ол 2024 жылғы шілдеде сайланғалы қызметте.

## Өкілеттіктері және міндеттері
[нобай|солға|Иран Президент Әкімшілігінің ғимараты, Пастер көшесі, [Тегеран]]
Президент Парламентте ант бергенге дейін Жоғарғы көсемнің ресми мақұлдауын алуы қажет, ал Жоғарғы көсем сайланған президентті парламент импичмент жариялаған немесе Жоғарғы Сот конституциялық құқық бұзушылыққа кінәлі деп таныған жағдайда қызметінен босатуға құқылы. Президент елдің мемлекет басшысы қызметін атқаратын Жоғарғы Көшбасшыға жауап береді және оның жарлықтарын орындайды. Басқа елдердегі атқарушы биліктен айырмашылығы, Иран президенті үкіметті басқармайды, ол түптеп келгенде Жоғарғы көсемнің тікелей қарамағында. Сайлау алдында президенттікке кандидат болу үшін үміткерлерді Сақшылар кеңесі бекітуі керек. Сақшылар кеңесінің мүшелерін жоғарғы көсем сайлайды. Иран президенті тікелей дауыс беру арқылы төрт жылдық мерзімге сайланады және қатарынан екі мерзімнен артық сайлауға түсуге рұқсат етілмейді.

Президенттің міндеттеріне Жоғарғы көсем бақылауы мен бекітуіне жататын мыналар кіреді:
* Үкіметтің атқарушы тармағының екінші қолбасшысы (Жоғарғы көсемнен кейін) және министрлер кабинетінің төрағасы
* Иран армиясы бас қолбасшысының орынбасары
* Парламент қабылдағаннан кейін елде төтенше жағдай жариялайды (Соғыс жағдайын жариялауға тыйым салынады)
* Ұлттық қауіпсіздік жоғарғы кеңесін басқарады
* Мәдени төңкерістің жоғарғы кеңесіне басшылық етеді
* Иран Бірінші вице-президентін және басқа да вице-президенттерді тағайындайды
* Министрлер кабинетінің мүшелерін Парламент депутаттығына ұсына алады
* Барлық шетел елшілерін жібереді және қабылдайды
* Жарлық шығарады
* Елге сіңірген еңбегі үшін медаль наградтайды
* Парламент бекіткеннен кейін шарттарға, хаттамаларға, келісім-шарттарға қол қояды
* Референдум нәтижелеріне және парламент пен сот органдары бекіткен заңнамаға қол қояды

## Президенттер тізімі
### Бірінші Конституциясы (1979–1989)

### Екінші Конституциясы (1989 жылдан бері)

## Дереккөздер

*
Санат:Иран мемлекеттік құрылымы
Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі

thumb|right|200px|Жамбыл облысы тарихи ескерткіштерінің орналасу картасы.
Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізімі Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 6 сәуірдегі "Құқықтық актілер туралы» Заңының 27-бабына және Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 26 желтоқсандағы "Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы" Заңының 21-бабына сәйкес, Жамбыл облысы әкімдігінің 2010 жылғы 14 сәуірдегі №90 қаулысымен бекітілген. 2020 жылы 1 шілде айында Жамбыл облысы әкімдігінің №148 қаулысымен тізімге өзгерістер мен толықтырулар енгізілген.

## Байзақ ауданы

## Жамбыл ауданы

## Жуалы ауданы

## Қордай ауданы

## Меркі ауданы

## Мойынқұм ауданы

## Тұрар Рысқұлов ауданы

## Сарысу ауданы

## Талас ауданы

## Шу ауданы

## Тараз қаласы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Жамбыл облысының тарихи орындары
Санат:Жамбыл облысы
Қазақстан медальдары

Қазақстан Республикасының ордендері, құрмет атақтары мен медальдар жүйесі «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік наградалары туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы № 2676  заңынан бастау алады. Марапаттар уақыт өте келе өзгертіліп, толықтырылды.

## Медальдар

## Мерекелік медальдар

## Сыртқы сілтемелер
* Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі

Санат:Қазақстан медалдары
Иран вице-президенті

**Иран вице-президенттері** (, *Rayis Jomhur-e Irān*) — Иран үкімет басшысының орынбасарлары. Иран Конституциясының 124-бабы бойынша вице-президент болып Иран президенті тағайындаған кез келген адам бола алады. Вице-президент Ирандағы президенттік істермен байланысты ұйымды басқаруға жауапты және 2019 жылғы тамыздағы жағдай бойынша елде он екі вице-президент бар. Бірінші вице-президент () президент болмаған кезде кабинет отырыстарын басқарады.

## Бірінші вице-президент

Бірінші вице-президенттің лауазымы 1989 жылғы Конституцияны қайта қарау кезінде құрылды. Ол премьер-министрдің кейбір міндеттерін өз мойнына алды. 124-бапқа сүйенсек, бірінші вице-президент министрлер кеңесін басқарады және президент бекіткен басқа вице-президенттіктерді үйлестіреді.

131-бапқа сәйкес, президенттік орын бос болғанда немесе президент өз міндеттерін атқара алмаса, жоғарғы көсемнің мақұлдауынан кейін бірінші вице-президент бұл рөлге кіріседі. Сол бапқа сәйкес, бірінші вице-президенттен (немесе президенттің міндетін атқарушы кез келген адамнан), Парламент спикерінен және сот билігінің басшысынан тұратын кеңес елу күн ішінде жаңа президенттің сайлануын қамтамасыз етуі керек. 132-бапқа сүйенсек, президент міндетін атқарушы (әдетте бірінші вице-президент) қызмет ететін уақыт ішінде Парламент министрлерге импичмент жариялай алмайды, жаңадан енгізілген министрлерді мақұлдамайды, Конституцияны қайта қарауға және ұлттық референдумдарды өткізуге болмайды.

### Бірінші вице-президенттер тізімі

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Бірінші вице-президенттің ресми сайты 


Санат:Иран мемлекеттік құрылымы
Исламдық Иран қатысу майданы

**Исламдық Иран қатысу майданы** (, *Jebheye Mosharekate Iran-e Eslaami*) — Иранда болған реформистік саяси партия.

Исламдық ақылдастық кеңестің 6-сайланымында партия 290 мандаттың 189 (65%) ие болды.

Жасыл қозғалыстың наразылығынан кейін ол лицензиясынан айырылды да, партияның сайлануына тыйым салынды.

## Тарихы
1998 жылдың соңында негізі қаланған Исламдық Иран қатысу майданының негізгі ұраны «Барлық ирандық үшін Иран» (). Әлі күнге дейін Иранның мемлекеттік діні болған Исламды қолдағанымен, партия Ирандағы демократияны қолдаушылардың бірі болған. Алайда майданның кейбір мүшелері әртүрлі фракциялар мен идеологияларға жататын, Сейіт Хаджджариян сипаттағандай бұл «екі Аббастың партиясы» (, оңшыл Аббас Дуздузани мен солшыл  арасындағы алшақтық жайлы сөзі) болған.

2004 жылы Сақшылар кеңесі Мұхаммед-Реза Хатамиге Елахе Кулаи, Моһсен Мирдамади және Әли Шакури-Рад сияқты басқа да танымал мүшелермен бірге парламент сайлауына қатысуға тыйым салды.

2009 жылғы сайлаудан кейінгі наразылықтардан кейін үкімет 2010 жылғы сәуірде партияның жұмысын тоқтатты. 2010 жылғы 27 қыркүйекте Бас прокурор баспасөзге партияның таратылғанын және ешқандай қызметпен айналысуға рұқсат етілмегенін хабарлады. Партия мұндай сот үкімі туралы хабарлама алмағанын, сондықтан оны орындау мүмкін еместігін жариялады да, аппеляция жариялайтынын айтты. 2011 жылғы қарашада Ішкі істер министрлігі партияның лицензиясынан айырылғандықтан 2012 жылы сайлана алмайтынын мәлімдеді.

## Белгілі мүшелері
* Мұхаммед-Реза Хатами
* Сейіт Хаджджариян
* 

## Дереккөздер

Санат:1998 жылы Иранда пайда болғандар
Санат:Иран тыйым салынған саяси партиялары
Санат:Ирандағы реформистік саяси топтар
Санат:1998 жылы құрылған саяси партиялар
Санат:Исламдық партиялар
Шолаққарғалы (өзен)

**Шолаққарғалы** **өзені** — Күрті алабындағы өзен. Алматы облысы, Жамбыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 27 шақырым.
## Сипаттамасы

### Географиясы
Қарғалы ауылы жанында Ұзынқарғалы өзенінен бөлініп шығып, солтүстік шығысқа қарай ағады. Алматы-Бішкек жолына жақын жерде тоған орналасқан. Балғабек Қыдырбекұлы ауылы жанындағы Қарасу өзенінің бойына орналасқан Таран су қоймасына құяды. Осы жерден ары қарай Ақсеңгір аталады.

Ірілі-ұсақты бірнеше саласы бар.

Өзен суы ауылшаруашылығын суландыруға пайдаланады. 

Жағалауында Шолаққарғалы, Үмбетәлі Кәрібаев ауылдары бар.
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Тарихи шолу. Шолаққарғалы ауылының тарихы

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері