open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жыл продюсері үшін Грэмми сыйлығы (классикалық емес)

**Жыл продюсері үшін [[Грэмми]] сыйлығы (классикалық емес)** () — 1975 жылдан бері АҚШ-та жыл сайын табысталатын беделді музыкалық марапат. Бұл сыйлық классикалық емес музыка бағытындағы сапалы жұмыстары мен дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін үздік продюсерлерге беріледі.

Бұл марапат нақты бір альбом немесе ән үшін емес, продюсердің жыл ішіндегі жұмыстарының жиынтығы, оның ішінде көркемдік жетістіктері, техникалық шеберлігі мен кәсіби біліктілігі үшін табысталады. Марапатты иеленушіні анықтау кезінде альбомдардың сатылымы мен чарттардағы орнына емес, жазбаның жалпы сапасына басымдық беріледі.

2024 жылдан бастап бұл санат «Негізгі өріске» (General Field) кіреді.

## Тізім
[thumb|upright| 1977 жылғы жеңімпаз [Стиви Уандер сонымен қатар үш дүркін «Жыл альбомы» иегері болып табылады.]]
[thumb|upright| Сыйлықтың үш дүркін иегері [Куинси Джонс.]]
[thumb|upright| [Дэвид Фостер үш рет марапатталған.]]
[thumb|upright| Музыкант [Дон Уос сыйлықты 1995 жылы иеленді.]]
[thumb|upright| [Бэбифейс төрт жеңіспен ең көп марапат алған рекордшы болып саналады.]]
[thumb|upright| Хип-хоп пионері [Dr. Dre 2001 жылы жеңіске жетті.]]
[thumb|upright| Танымал рутс-музыка продюсері [Ти-Боун Бернетт марапатты 2002 жылы алды.]]
[thumb|upright| [Рик Рубин бұл жүлдені 2007 және 2009 жылдары жеңіп алды.]]
[thumb|upright| 2008 жылғы жеңімпаз [Марк Ронсон.]]
[thumb|upright| Үш дүркін жеңімпаз [Фаррелл Уильямс.]]
[thumb|upright| 2015 жылғы жеңімпаз [Макс Мартин.]]
[thumb|upright| [Грег Кёрстин бұл марапатты 2017 және 2018 жылдары қатарынан жеңіп алды.]]
[thumb|upright| 2020 жылғы иегер [Финнеас О’Коннелл сол жылы тағы бес Грэммиді, соның ішінде «Жыл альбомын» иеленді.]]
[thumb|upright| Музыкант және әнші-автор [Джек Антонофф марапатты 2022, 2023 және 2024 жылдары алды.]]

## Дереккөздер

Санат:Грэмми сыйлығының санаттары
Санат:1975 жылы пайда болған марапаттар
Жыл авторы үшін Грэмми сыйлығы (классикалық емес)

**Жыл авторы үшін [[Грэмми]] сыйлығы (классикалық емес)** () — 2023 жылдан бері АҚШ-та жыл сайын табысталатын беделді музыкалық марапат. Бұл сыйлық альбомдар немесе жекелеген туындылар үшін мәтін мен музыка жазатын, бірақ продюсер немесе орындаушы ретінде емес, автор ретінде ерекше шығармашылық көрсеткен тұлғаларға беріледі.

Бұл марапат нақты бір ән үшін емес, ән авторының жыл ішіндегі жұмыстарының жиынтығы, оның ішінде өлең мәтіндерінің көркемдігі мен музыкалық композицияларының сапасы үшін табысталады. Марапатты иеленушіні анықтау кезінде шығармалардың коммерциялық табысына емес, автордың индустрияға қосқан шығармашылық үлесі мен жазу шеберлігіне басымдық беріледі.

Негізделген сәттен бастап бұл санат «Негізгі өріске» (General Field) кіреді.

## Тізім

## Дереккөздер

Санат:Грэмми сыйлығының санаттары
Санат:2023 жылы пайда болған марапаттар
Үздік альтернативті орындау үшін Грэмми сыйлығы

**Үздік альтернативті орындау үшін [[Грэмми]] сыйлығы** () — 2023 жылдан бері АҚШ-та жыл сайын табысталатын беделді музыкалық марапат. 

Академияның мәлімдеуінше, марапат «жеке орындаушының, бірлескен орындаушылардың, қалыптасқан дуэттің немесе топтың альтернативті жанрдағы ең үздік жазбасын айқындайтын жекелеген трекке немесе синглге беріледі».

## Тізім

## Тағы қараңыз
* Үздік альтернативті альбом үшін Грэмми сыйлығы

## Дереккөздер

Санат:Грэмми сыйлығының санаттары
Санат:2023 жылы пайда болған марапаттар
Үздік альтернативті альбом үшін Грэмми сыйлығы

**Үздік альтернативті альбом үшін [[Грэмми]] сыйлығы** () —  1991 жылдан бері жыл сайын Дыбыс жазу өнері мен ғылымының ұлттық академиясы тарапынан табысталатын музыкалық марапат. Бұл сыйлық альтернативті музыка бағытындағы көркемдік жетістіктері, техникалық шеберлігі және дыбыс жазу өнерін дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін» беріледі.

Бұл марапат жекелеген әндерге емес, тұтас альбомның сапасына, оның ішінде музыкалық композициялардың бірегейлігіне, мәтіндерінің мазмұнына және орындау шеберлігіне негізделіп табысталады. Марапатты иеленушіні анықтау кезінде альбомның коммерциялық жетістігі мен сатылымына емес, оның жанрды дамытудағы шығармашылық құндылығына басымдық беріледі.

1991 жылы және 1994 жылдан 1999 жылға дейінгі аралықта бұл марапат «Үздік альтернативті орындау» (Best Alternative Music Performance) деген атаумен белгілі болды.  Ол альтернативті рок, инди-музыка және эксперименттік жанрлардағы өнерпаздарды мойындаудың негізгі құралы болып табылады.

## Тізім
### 1991—2000

### 2001—2010

### 2011—2020

### 2021—2030

## Тағы қараңыз
* Үздік альтернативті орындау үшін Грэмми сыйлығы

## Дереккөздер

Санат:Грэмми сыйлығының санаттары
Санат:1991 жылы пайда болған марапаттар
Шәудір (құдық)

**Шәудір** — этногидроним, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы құдық. Тереңдігі  6,5-7 метр. 

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
**Шәудір** – ортағасырлық түрікмен тайпасы. «Этноним түрлі дереккөздерде әртүрлі варианттарда кездеседі: Махмуд Қашқарида – Джувалдар, Рашид-ад - Дин, Әбулғазы және Салар Бабада – Джаулдур, Чавулдур, Языджы – оглы — Чавындыр. Барлық дереккөздерде ол антропоэтноним, яғни Көкханның үшінші ұлы, Оғызханның немересінің есімі екендігі айтылады. 
Оның мағынасы туралы Рашид-ад-Дин «даңқты және қатты дауысты», Языджы-оглы «әділ және қатты дауысты», Әбулғазы «атақты» және Кононов «әділ» деген түсінік береді. Ал аңыз бойынша этноним «құрмет батыры болуы тиіс» және «атақты» мағынасын береді». Көрнекті ғалым, академик Қ.Аманниязов: «олар өздерін «Біз Чогдырмыз» («чог» – от) – деп атайды» деген мәлімет береді. Сонда атаудың мағынасы «Шәудір руының құдығы».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Теппе (құдық)

**Теппе** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы құдық. 

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Ә.Спан *теппе* «шыңырау құдық ішіне түсіп-шыққан адамның аяғын тіреу үшін жасалатын ойық» деген түсінік береді. Ал түркі тілінде теппенің – «төбе, дөң, адыр» мағыналары кездеседі. Сонда атаудың мағынасы «биік жерден қазылған құдық».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Торғай (құдық)

**Торғай** — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы құдық. 

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Бұл атау туралы екі түрлі болжам айтуға болады: 
1) **Торғай** – *Ерсары* және *Сары* тайпасының руы. Этнонимде тотемдік мән бар,  «Торғай руының құдығы» деген мағынаны білдіреді. 2) Бірінші сыңарындағы *тор (төр)* сөзі қырғыз, қазақ тілдерімен қатар тәжік тілінде де «биік таулы жер», «таудың биік жері», «биік, биіктік» мағыналарына ие екенін көреміз, ал *–ғай* кішірейту мәнін беретін көне жұрнақ. Атаудың мағынасы «аласа, биік емес таудағы құдық».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Бейнеу ауданы географиясы
Илияна Йотова

**Илияна Йотова** — Болгария тарихынадғы бірінші президент әйел.

2026 жылдағы 19 қаңтарда бесінші президент болған Румен Радев халыққа үндеу жасап, қызметтен кететінін мәлімдеген. 2017 жылдан бері вице-президент болған Илияна Йотова Конституция талаптарына сәйкес ел басқару өкілетін өз мойнына алды.

1989 жылы София университетінде филология факультетін бітірді. 1991 және 1997 жылдары аралығында Болгарияның ұлттық тележүйесінде жұмыс істеді. Сол жылы Болгарияның социалистік партиясына мүше болады.

2007 және 2017 жылдары аралығында мемлекет атынан Еуропалық парламентте жұмыс істейді.

[thumb|left|280px|Софияда президент Румен Радев пен [Еуропалық комиссияныі төрағасы Жан-Клод Юнкердің арасында, 12 қаңтар 2012]]

## Дереккөздер

Санат:Болгария саясаткерлері
Санат:Болгария президенттері
Санат:Президент әйелдер
Амшель Майер Ротшильд

**Амшель Майер барон фон Ротшильд** (; 12 маусым 1773 — 6 желтоқсан 1855) — атақты Ротшильдтер әулетіне жататын неміс еврей банкирі.

Ол әулеттің негізін қалаушы Майер Амшель Ротшильдтің (1744–1812) екінші баласы әрі үлкен ұлы.
1812 жылы Майер Амшель Ротшильд қайтыс болғаннан кейін, Амшель Майер Франкфурт қаласындағы M. A. Rothschild & Söhne банк үйінің басшылығын өз қолына алды.

Бұл кезде оның бауырлары Парижде, Лондонда, Неапольде және Венада банк бөлімшелерін ашу үшін жіберілген болатын. Амшель Майердің өзі баласыз қайтыс болғандықтан, 1855 жылдан бастап банктік істі оның жиендері — Соломонның ұлы Ансельм және Карлдың ұлдары Майер Карл мен Вильгельм Карл жалғастырды.

1817 жылы ол Қасиетті Рим императоры II Франц тарапынан ақсүйектер қатарына қосылып, Амшель Майер фон Ротшильд атағын алды, ал 1822 жылы фрайгерр (барон) дәрежесіне ие болды. Амшель Майер Ротшильд православиелік иудаизм өкілдерімен тығыз байланыста болған. Шығыс Еуропа еврейлері оны «тақуалы Ротшильд» деп атаған ().

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ротшильд мұрағаты

Санат:Германия банкирлері
Санат:Ротшильд әулеті
Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд

**Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд** (; 9 қыркүйек 1774, Майндағы Франкфурт, Қасиетті Рим империясы – 28 шілде 1855, Париж, Екінші Франция империясы) — Ротшильдтер қаржылық әулетінің австриялық тармағының негізін қалаушы. Барон.

## Өмірбаяны
Әулеттің негізін қалаушы Майер Амшель Ротшильдтің (1744–1812) үшінші баласы әрі екінші ұлы болды. 1800 жылы Каролина Штернге (1782–1854) үйленді. Осы некеде Соломон Ротшильдтің Ансельм Соломон (1803–1874) және Бетти Соломон (1805–1886) атты балалары дүниеге келді.

Соломонның әкесі Германияда ірі әрі табысты банк бизнесін құрды. Отбасылық бизнесті бүкіл Еуропа аумағында кеңейту мақсатында үлкен ұлы Майндағы Франкфуртта қалдырылды, ал қалған төрт ұлы банк желісін кеңейту үшін Еуропаның әртүрлі қалаларына жіберілді.
Соломон Ротшильд 1817 жылы Парижде оның ағасы Джеймс Майер Ротшильд ашқан de Rothschild Frères банкінің акционері болды. Қаржылық білімі мен көпжылдық жұмыс тәжірибесінің арқасында Соломон 1820 жылы Аустрияға жіберіліп, Аустрия үкіметі жобаларын қаржыландыру саласында әулеттің мүдделерін рәсімдеумен айналысты.

Венада Соломон S M von Rothschild банкін құрды. Бұл банк Аустриядағы алғашқы теміржол болған Nordbahn теміржол компаниясын, сондай-ақ үкіметтің түрлі капиталды көп қажет ететін жобаларын қаржыландырды. Ол кінәз Клемент Меттерних пен Фридрих фон Генцтің қолдауымен аустриялық аристократия және саяси элитамен іскерлік байланыстар орнатты. Соломон Ротшильдтің басшылығымен аустриялық банк Аустрия экономикасының дамуына маңызды рөл атқара бастады.
Аустрия алдындағы еңбегі үшін 1822 жылы Соломон Майер Ротшильд император II Францтан мұрагерлік барон атағын алып, аустриялық ақсүйектер қатарына қабылданды. 1843 жылы ол еврейлер арасынан алғаш болып Венаның құрметті азаматы атанды.

Соломонның жеке байлығы орасан зор болды. Ол ауқымды жылжымайтын мүліктерді иеленіп, өнер туындылары мен антикалық заттарға инвестиция салды. Оның негізгі іскерлік бәсекелесі Георг Симон фон Сина болды.

Эндогамия Ротшильд кодексінің негізгі қағидаларының бірі болды. Оның мақсаты жиналған мүліктің отбасы ішінде сақталып, әулеттің ортақ ісіне қызмет етуі еді. Осы себепті 1824 жылы Соломонның қызы Бетти француз Ротшильдтер тармағының негізін қалаған, өз көкесі Джеймс Майер Ротшильдке тұрмысқа шықты.

## Дереккөздер

Санат:Аустрия банкирлері
Санат:Ротшильд әулеті
Гурджаани

**Гурджаани** () — Грузияның шығысындағы қала (Кахетия аймағы), Гуржаани муниципалитетінің әкімшілік орталығы.
Гурджани халқының саны 2026 жылы 8024 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Алазани аңғарының оң жағалауында, теңіз деңгейінен 400 м биіктікте, Тбилисиден 111 км қашықтықта орналасқан. Гурджаниден Цнориге дейін теміржол тармағы (21 км) бар.
Климаты орташа ылғалды субтропикалық. Орташа жылдық температура 12,4°C, қаңтарда орташа 0,9°C, ал шілдеде орташа 23,6°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 804 мм.

## Тарихы
Гурджаани 1915 жылы Кахетиде теміржол желісі салынған кезде ірі елді мекенге айналды. 1930 жылы ол жаңадан құрылған аттас ауданның орталығына, ал 1934 жылы қалаға айналды. 
Ол сондай-ақ Ахтала курортының құрамына кірді. Кеңес дәуірінде Гурджаани теміржол торабы болды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Шарап зауыттары (соның ішінде «Гурджани-1929» АҚ), алкогольді ішімдіктер зауыттары, ірімшік және май зауыттары, сондай-ақ шағын жергілікті кәсіпорындар бар. Халық негізінен ауыл шаруашылығымен (жүзім шаруашылығы және бақша өсіру) айналысады.

## Көрікті жерлері
Нато Вачнадзе үй мұражайы қала орталығына жақын жерде орналасқан. Грузин дыбыссыз кино актрисасының өмірі мен шығармашылығына қатысты экспонаттар 19 ғасырда салынған екі ғимаратта орналасқан. Мұражайдан 300 метр қашықтықта Сигнаги-Телави тас жолы өтеді.

Көпірдің жанында бұлақтың жанында ежелгі шіркеу орналасқан. Беткейдің жоғарғы жағында соқпақпен жетуге болатын қарағайлы орман бар. Шіркеудің жанында бұрын Шаликашвили ханзадаларына тиесілі ежелгі жер учаскесі де бар. Қазір онда әскери даңқ мұражайы орналасқан. Сонымен қатар, мұражай залдарының бірінде әскери қолбасшы Джон Шаликашвилиге арналған экспонаттар орналасқан. Шіркеудің оң жағында, өзен жағасында жергілікті базар жұмыс істейді. Мұнда нан, ірімшік, хачапури және жергілікті тұрғындар жасаған басқа да азық-түлік өнімдері сатылады.

Бостандық көшесінде театр ғимараты бар. Жанында шағын саябақ, оның соңында айналма жол бар. Сол жерден патшайым Тамара көшесі оңға бұрылады. Жолдың сол жағында балшық жанартауларының орны болып табылатын Ахтала геологиялық саябағы орналасқан. Оларға кең, малтатас төселген соқпақ апарады. 
Шұңқырдың шеттерінде көпіршікті батпақпен екі балшық кратері бар. Жазықтың ортасында «ұйықтап» жатқан жанартаудың конусы көрінеді. Жақын жерде тағы бірнеше балшық бұлақтары бар.

Ежелгі екі күмбезді Квелацминда шіркеуі қала маңында орналасқан. Оған баратын жол қала орталығынан Сигнаги бағытында басталып, төбеге дейін жалғасады.

## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Карл Майер Ротшильд

**Барон Карл (Кальман) Майер фон Ротшильд** (; 24 сәуір 1788, Майндағы Франкфурт, Қасиетті Рим империясы; 10 наурыз 1855, Неаполь, Қос Сицилия корольдігі) — Ротшильдтердің қаржылық әулетінің неапольдік тармағының негізін қалаушы, Қос Сицилия корольдігінің банкирі.

Карл Майер фон Ротшильд әулеттің негізін қалаған Майер Амшель Ротшильдтің төртінші ұлы болды. Ол ағылшын тармағындағы туыстарының ықпалымен Карл деген атпен белгілі болды, себебі олар оны Чарльз деп атаған. Карл әкесінің банктік ісінде тәжірибе жинақтап, 29 жасына дейін ата-анасының үйінде тұрды. 16 қыркүйек 1818 жылы Адельгейд Херцке (1800–1853) үйлену үшін Майндағы Франкфурт қаласындағы Neue Mainzer Strasse көшесіндегі 33-үйді сатып алды. Бұл некеден келесі балалар дүниеге келген:
* Шарлотта (1819–1884) — Лионел фон Ротшильдке тұрмысқа шыққан
* Майер Карл (1820–1886)
* Адольф Карл (1823–1900)
* Вильгельм Карл (1828–1901)
* Ансельм Александр Карл (1835–1854)
Отбасылық бизнесті бүкіл Еуропаға кеңейту мақсатында ағайындылардың ішінен тек үлкені Амшель Майер ғана Майндағы Франкфуртта қалды, ал қалған бауырлары Еуропаның әртүрлі астаналарына жіберілді. 1821 жылы Неапольді Австрия армиясының басып алуы Ротшильдтер әулеті үшін бизнесті дамытуда жаңа мүмкіндіктер ашты. Соның нәтижесінде Карл Ротшильд Неапольге жіберіліп, сол жерде C M de Rothschild & Figli банкін Майндағы Франкфурттағы бас банктің өкілдігі ретінде құрды.

Карл Майер бес ағайындының ішінде ең қабілеті төмен деген беделге ие болған. Алайда ол Неапольде өзін мықты қаржыгер ретінде көрсетті және аса маңызды іскерлік байланыстарды дамытуда үлкен қабілет танытты. Ол Қос Сицилия корольдігінің қаржы министрі Луиджи де Медичимен тығыз іскерлік қарым қатынас орнатты, соның нәтижесінде оның банкі Неапольдегі жетекші банкке айналды. Карлдың осы табысынан кейін Ротшильдтердің банк үйі Еуропаның барлық негізгі астаналарында ұсынылып, бәсекелестерімен салыстырғанда елеулі ықпал мен артықшылыққа ие болды.

1822 жылы Карл Ротшильд ағаларымен бірге Аустрия императоры II Францтың қолынан барон атағын алды. 1826 жылғы көктемде Саксен-Кобург герцогі Леопольд, кейінгі Бельгия королі, Неапольдегі Карл фон Ротшильдтің вилласында қонақ болды.

1829 жылы Карл Майндағы Франкфуртта Сицилияның консулы болып тағайындалды. 1832 жылғы қаңтарда ол, еврей текті банкир бола тұра, жаңа Рим папасы XVI Григорийдың қолынан Әулие Георгийдің Қасиетті әскери Константин орденінің лентасы мен жұлдызын алды.

## Дереккөздер

Санат:Италия банкирлері
Санат:Ротшильд әулеті
Джеймс Майер Ротшильд

**Джеймс (Якоб) Майер Ротшильд** (15 мамыр 1792 – 15 қараша 1868) — Майер Амшель Ротшильдтің ұлдарының ішіндегі кенжесі, банкир әрі кәсіпкер.

## Өмірбаяны
1812 жылы жас Джеймс Парижде «MM. de Rothschild Frères» («Ротшильд ағайындылар») фирмасын ашты.

Қызметінің бастапқы кезеңінде Джеймс Ротшильд Парижде ағасы Натанның агенті ғана болды. Уақыт өте келе ол әулеттік банктің қаржылық істеріне тереңірек қанығып, ірі мемлекеттік қарыздар мен өнеркәсіптік кәсіпорындардың жобаларына дербес қатыса бастады. Ол Бурбондар әулетімен тез арада жақсы қарым қатынас орнатты. Шілде революциясының нәтижесінде Бурбондар биліктен тайдырылғаннан кейін де жас банкир буржуазиялық король Луи Филипппен байланыс орната алды.

Джеймс іскерлік жағынан ең табыстысы болды, ал 1836 жылы ағасы Натан қайтыс болғаннан кейін Ротшильдтер әулетінің ісін басқару соның қолына өтті. Ол бауырлары мен жиендерін «өнеркәсіптік революция дәуіріне» енгізді. XIX ғасырдың 1830–1840 жылдары Джеймс ауқымды инвестициялық жобаларды қаржыландырды, соның ішінде Париж маңында және Францияның солтүстігінде теміржол желісін салу болды. Оның банкі Францияның Ұлттық банкіне ақша айналымындағы дағдарысты еңсеруге көмектесіп, шығарылатын ақшаның алтынмен қамтамасыз етілуі үшін жеткілікті мөлшерде алтын ұсынды.

Ротшильдтердің кейінгі ұрпағы оны «Ұлы барон» деп атаған. Оның басты әуестігі картиналар мен басқа да өнер туындыларын жинау болды. 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысы кезінде Джеймс Майер Ротшильд Палестинадағы еврей қауымына көмек көрсетіп, Иерусалимде алғашқы заманауи еврей медициналық орталығын — Майер Ротшильд атындағы аурухананы салдырды. Сонымен қатар ол Палестинадағы жесірлерге көмек көрсету қорын құрып, сол жерде кәсіби училище ашты және босқындарға арналған әлеуметтік үйлер салғызды.

Ширек ғасырдың ішінде Джеймс Франциядағы ең бай адамдардың бірі болып, байлығы жағынан тек корольден ғана кейін тұрды. Оның клиенттері Еуропа монархтары болды, олардың дәулеті Ротшильдтердің араағайындығы арқылы едәуір артқан.

1824 жылғы 11 шілдеде Ротшильд өзінің жиені Бетти Ротшильдке үйленді. Олардың бес баласы болды: Шарлотта (1825), Майер Альфонс (1827), Густав Самуэль (1829), Саломон Джеймс (1835) және Эдмунд Бенджамин (1845).

Джеймс Майер Ротшильд 1868 жылғы 15 қарашада қайтыс болып, Пер-Лашез зиратына жерленді. Ол дүние салғаннан кейін «Кёльнише цайтунг» газеті: «Ол Парижге бір миллион франкпен келіп, артында екі миллиард франк көлеміндегі байлық қалдырды» деп жазды.

## Әдебиеттер
* *Лотман Г.* Ротшильды — короли банкиров. / *пер. с англ. [[Гордиенко, Андрей Николаевич|А. Н. Гордиенко]].* — Минск: Интердайджест, 1997. — 352 с. — ISBN 985-10-0004-3.

## Дереккөздер

Санат:Ротшильд әулеті
Лимбург (Бельгия)

**Лимбург** () — Бельгиядағы провинция. 2024 жылғы нәтиже бойынша халық саны — 900 098 адам. 

Провинцияның жалпы аумағы 2 427 км². Әкімшілік жағынан ол 3 аррондиссементке () және Хасселт, Синт-Трёйден, Генк және Тонгерен қалаларын қоса алғанда, барлығы 44 муниципалитетке бөлінеді.

## Экономикасы
2018 жылы провинцияның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 28.7 млрд евроны құрады. Сатып алу қабілетіне бейімделген жан басына шаққандағы ЖІӨ 29,000 евро болып Еуропа одағының (EU27) орташа деңгейінің 96 % тең болды.

## Әкімшілік бөлінісі
### Аррондиссементтер
Лимбург провинциясы 3 аррондиссементке () бөлінеді. Олар:
*Хасселт
*Маасейк
*Тонгерен

### Муниципалитеттер
Провинция 44 муниципалитетке бөлінеді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

*

Санат:Провинциялар
Санат:Бельгия провинциялары
Түнгі ұшу

**Түнгі ұшу** — Антуан де Сент-Экзюперидің 1931 жылы жарық көрген романы.

Кітапта коммерциялық авиация желілері енді пайда бола бастаған заманда осындай мекемеде бір түндегі оқиғалары туралы баяндалады. Мекеме директоры авиацияның пойыздардан және кеме қатынасынан артықшылығын көрсету үшін ұшақтардың түні бойғы уақытта да дұрыс қатынай алатынын дәлелдеуге ұмтылады.

Францияда бұл кітап шыққан жылдың соңында авторға «Фемина» сыйлығы табысталды.

## Кейіпкерлер
* Ривьер — авиациялық желінің директоры
* Леруа — тәжірибелі бригадир
* Робино — инспектор
* Фабьен, Пеллерин — мекеменің пилоттары
* Ришар — аэродром бастығы
* Робле — қызметкер
* Симона Фабьен — пилоттың әйелі

## Адаптациялар
* 1933 — Кларенс Браун түсірген Түнгі ұшу көркем фильмі
* 1940 — Луиджи Даллапиккола шығарған *Volo di notte* операсы
* 2011 — Бернар Пушулудың *Futuropolis*-те шыққан комиксі

## Дереккөздер

Санат:Авиация туралы кітаптар
Санат:1931 жылы шыққан кітаптар
Төбел (құдық)

**Төбел** — Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы құдық. 

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Э.В.Севортян «төбел – «маңдайында ағы бар ірі қараға қарата айтылады. Осы жерде сөз *төбе* сөзінің мағынасына (холм, верх, вершина) сәйкес келеді, *-л* сөзжасаушы көрсеткіш» деп жорамал жасайды. Осы пікірге сүйенсек, атаудың мағынасы «төбе жанынан қазылған құдық» тәрізді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қарақия ауданы географиясы
Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд

**Натаниэл Майер Ротшильд, 1-барон Ротшильд** (; 8 қараша 1840, Лондон, Ұлыбритания – 31 наурыз 1915, сол жерде), сондай-ақ Натан Ротшильд (Nathan Rothschild) деген атпен белгілі, британдық банкир және саясаткер.

## Өмірбаяны
Натан Ротшильд 1840 жылғы 8 қарашада Лондонда Лионель де Ротшильдтің (1808–1879) және баронесса Шарлотта де Ротшильдтің отбасында дүниеге келді. Ол Натан Майер Ротшильдтің немересі болып табылады және есімі сол атасына қойылған, сондай-ақ Ротшильд әулетінің негізін қалаушы Майер Амшель Ротшильдтің шөбересі.

Білімін Кембридж университетінің Тринити колледжінде алды.

Натан Ротшильд отбасылық NM Rothschild and Sons банкінің Лондондағы бөлімшесінде серіктес болып жұмыс істеді. 1879 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін банктің басшысы болды.

Ол 1905 жылғы Ресейдегі революция кезінде погромдардан зардап шеккендерге қаржылай көмек көрсетті. Осы мақсатта он мың фунт стерлинг қайырымдылық қаржы бөлді және жиналған қаражаттың Ресей империясына Ротшильдтердің Лондондағы банкі арқылы жеткізілуін қамтамасыз етті. Мұндай қадам қайырымдылық қаражаттың радикалды мақсаттарда пайдаланылуына жол бермеу ниетімен түсіндірілді, өйткені бұл еврей банкирлерін Ресей революциясын қаржыландырды деп айыптауға негіз беруі мүмкін еді.

Ротшильд Англиядағы еврейлердің тағдырына белсенді түрде атсалысты. 1909 жылы құрылған, Англияға иммигранттардың ағымын шектеуге арналған корольдік комиссияның мүшесі болды және енгізілетін шектеулердің еврейлерге мүмкіндігінше аз әсер етуі үшін күресті.

Натан Ротшильд Британ аралдарындағы алғашқы еврей пэрі атанды.

Ол 1915 жылғы 31 наурызда Лондонда қайтыс болып, Willesden еврей зиратында жерленді.

### Отбасы
1867 жылғы 16 сәуірде Натан Ротшильд Эмма Луиза фон Ротшильдке (1844–1935) үйленді. Бұл некеден мынадай балалары дүниеге келді:
* Лайонел Уолтер (1868–1937)
* Шарлотта Луиза Адела Эвелина (1873–1947)
* Натаниэль Чарльз (1877–1923)

## Марапаттары
1902 жылы Патшалық Викториан орденінің кавалері атанды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Mr Nathaniel de Rothschild 

Санат:Патшалық Викториан орденінің Үлкен крест рыцарлары
Санат:Тринити-колледжінің (Кембридж) түлектері
Санат:Ұлыбритания банкирлері
Санат:Ұлыбритания саясаткерлері
Санат:XIX ғасыр саясаткерлері
Санат:XX ғасыр саясаткерлері
Санат:Ротшильд барондары (1885)
Санат:Бакингемширдің лорд-лейтенанттары
Уа (құдық)

**Уа** — этногидроним, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы құдық. 

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
*Уа* атауы ортағасырлық оғызтүрікмен Ыва тайпасының атынан пайда болған. М.Қашқари, Рашид-ад-Дин және Абулғазыда Ива Теңізханның үшінші ұлы, Оғызханның немересі деп беріледі және этнонимнің мағынасы Рашид-ад-Динде «оның дәрежесі бәрінен де биік болады», Абулғазыда «жоғары дәрежелі» деп түсіндіріледі. М.Қашкари сөздігінде көнетүркілік уйа//ува “ұя, отбасы, тек». Атаудың мағынасы «Уа (Ыва) тайпасының құдығы».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Шаларан (құдық)

**Шаларан** — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы құдық.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Шал (зат есім) және аран (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған гидроним. Э.Мурзаев *«чал – «тас»*, - деп көрсетсе,  Азербайжан топонимиясында *чал* – «құдық» делінген. Сонымен қатар «Шал деген ата аңды аранда қамап ұстаған. *Шаларан* деген жер аты осы күнге дейін сақталған» деген мәліметте те кездеседі. Дегенмен атаудың мағынасы «тасты ойыстан қазылған құдық».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Бейнеу ауданы географиясы
Астероидтар тізімі (1301—1400)

(1201—1300) • **[[Астероидтар тізімі]]** • (1401—1500)

(1201—1300) • **[[Астероидтар тізімі]]** • (1401—1500)

Санат:Астероидтар тізімдері
Ыбық (құдық)

**Ыбық** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы құдық, қоныс.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
М.Қашқари сөздігінде: «ыбық – тау ешкі, қырда, тастақ жерлерде өсетін киіктің бір түрі» деген мәлімет кездеседі. Сондай-ақ Ыбық – түрікменнің Бұрыншық руынан тарайтын аталарының бірі екен. Атаудың мағынасы: «Ыбық руының қонысы, құдығы».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Ұлыеспе (құдық)

**Ұлыеспе** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы құдық.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ұлы (сын есім) және еспе (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған гидроним. *Еспе* деп Маңғыстауда «сай бойындағы көзі қайраңнан шығатын тайыз құдықтарды айтады». Сонда атаудың мағынасы «сай бойынан қазылған, үлкен тайыз құдық».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Астероидтар тізімі (1401—1500)

(1301—1400) • **[[Астероидтар тізімі]]** • (1501—1600)

(1301—1400) • **[[Астероидтар тізімі]]** • (1501—1600)

Санат:Астероидтар тізімдері
Дедоплис-Цкаро

**Дедоплис-Цкаро** () — Грузияның оңтүстік-шығысындағы қала, Кахетия аймағындағы Дедоплисцкаро муниципалитетінің орталығы.
Дедоплис-Цкаро қаласының халқы 2026 жылы 5940 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Тбилисиден оңтүстік-шығысқа қарай 115 км жерде. Теңіз деңгейінен 800 метр биіктікте орналасқан бұл аймақ Иори үстіртін, Шираки жазықтарын және Элдари аңғарын қамтиды.

## Тарихы
Кеңес дәуіріндегі қаланың атауы Цители-Цкаро «қызыл бұлақтар» деп аударылады. Патшалық дәуірінде қала «патша құдықтары» деп аталған.

1930 жылдары грузинше атауына бейімделген Цители-Цкаро (орысша: Цкаро) нұсқасы енгізілді. Ауыл ауданның әкімшілік орталығына айналды және 1938 қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. 1963 жылы қала құқығы берілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада шарап, ет және сүт өнімдерін өндіреді. Тбилисиден басталатын жолдың соңы болып табылатын теміржол стансасы да бар. Қаланың солтүстік шетінде Хорнабуджи бекінісі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд

**Натаниэль Филип Виктор Джеймс Ротшильд, 5-барон Ротшильд** (, сондай-ақ **Нат** атымен белгілі; 12 шілде 1971) — еврей текті швейцариялық қаржыгер, Ротшильдтер әулетінің өкілі. Дамушы нарықтарда, металлургия мен пайдалы қазбаларды өндіру саласында инвестициялық консалтингке маманданған JNR Limited компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы. Лондон қор биржасында котировкасы бар, пайдалы қазбалармен айналысатын Bumi plc компаниялар тобының тең төрағасы. 1996 жылдан 2009 жылы жабылғанға дейін Atticus Capital хедж-қорының тең төрағасы болды.

2024 жылғы 26 ақпанда әкесі — Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильдтің, қайтыс болуынан кейін Натаниэль 5-барон Ротшильд атанды. Ол сондай-ақ Черногорияның натурализацияланған азаматы болып табылады.

## Шығу тегі мен білімі
Натаниэль Филип Ротшильд — лорд Джейкоб Ротшильдтің (1936–2024) және Серена Мэри Даннның (1934–2019) төрт баласының ішіндегі кенжесі әрі жалғыз ұлы. Серена Мэри Данн канадалық қаржыгер әрі магнат сэр Джеймс Даннның немересі болған. Баронның ұлы ретінде ол «Құрметті» (The Honourable) атағын иеленген. Білімін Colet Court мектебінде алған (сол кезеңде бұл оқу орнында Ұлыбританияның болашақ қазына канцлері Джордж Осборн да оқыған), кейін Итон колледжінде және Оксфорд университетінің Уодем колледжінде жалғастырған. Студенттік шағында Bullingdon Club клубының мүшесі болған, бұл клубқа сол уақытта Джордж Осборн да мүше болған.

## Мансабы
Нат мансабын 1994 жылы Лондонда Lazard Brothers Asset Management компаниясында бастады. Кейін ол Нью-Йоркте орналасқан, бірігу мен жұтылу (M&A) саласындағы консалтингтік компания — Gleacher Partners құрамына қосылды. Бұл компанияны бұрын Morgan Stanley мен Lehman Brothers-та M&A бөлімін басқарған Эрик Гличер (Eric Gleacher) негізін қалаған.

thumb|Morgan Stanley Building

Ротшильд Atticus Capital халықаралық инвестициялық компаниясының тең төрағасы әрі 50 % акциясының иесі болды. Бұл компания 1995 жылы құрылған, кеңселері Нью-Йорк пен Лондонда орналасқан. 2009 жылы Atticus Capital жабылғаннан кейін, Натаниэль бұрын Atticus Capital басқарған Atticus European Fund негізінде құрылған Attara Capital LP хедж-қорының тең төрағасы атанды.

2015 жылғы мамырда Натаниэль Рашбруктағы өз фермасын 24 миллион фунт стерлингке сатуға қойды.

## Инвестициялар
2000 жылы *[[The Observer]]* газеті Натаниэльдің ресми мұрасының 500 миллион фунт стерлингтен бөлек, оның негізгі байлығы «бірқатар швейцариялық трасттарда жасырылған және көлемі 40 миллиард фунт стерлингке дейін жетеді» деп жазды. NR Investments Ltd. атты бас инвестициялық компаниясы арқылы Натаниэль Ротшильд 2010 жылғы қаңтарда өткен ОК Русал компаниясының IPO-сына якорлық инвестор болды. Сонымен қатар, ол IPO-дан кейін Glencore компаниясының 40 миллион АҚШ долларына айырбасталатын облигацияларын сатып алды.

## Дереккөздер

Санат:Итон колледжі түлектері
Санат:Уодем-колледжі түлектері
Санат:Ротшильд барондары (1885)
Explorer 11

***Explorer 11*** немесе ***S-15*** — гамма-сәулелер диапазонында істеген алғашқы ғарыш телескобы.

Телескоптың жалпы ұзындығы — 110,7 см, диаметрі бір ұшында 15,2 см және екіншісінде 30,5 см. Орбитаның биіктігі 486—1786 шақырым болды. Жерді айналу периоды 108,10 минут құрады.

Ғарышқа 1961 жылдың 27 сәуірінде ұшырылып, ол орбитада 6 ай және 20 күн жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде телескоп гамма-сәулелерге қатысы бар 22 ғарыштық оқиғаны тіркеді.

1967 жылы гамма-сәулелер диапазонында істейтін Orbiting Solar Observatory 3 жаңа аппараты ғарышқа ұшырылды. Аталған екі телескоптың ішкі құрылысын Массачусетс технологиялық институтының ғалымдары жасап шығарды.

## Дереккөздер

Санат:Explorer бағдарламасы
Санат:Ғарыш телескоптары
Ariel 1

***Ariel 1*** (сондай-ақ *Omicron 1, S 51, UK1*) — Ұлыбританияның алғашқы жасанды серігі, ионосфераны зерттеуге арналған ғарыш обсерваториясы.

1959-1960 жылдары Ұлыбританияның Ғылыми және инженериялық зерттеулер кеңесі () америкалық NASA агенттігімен жасанды серік құрастыру туралы өзара келісімге келеді. 1962 жылы аппарат ғарышқа ұшырылғанда, Ұлыбритания КСРО мен АҚШ-тан кейінгі өз Жер серігін иеленген үшінші мемлекет болып шықты.

Аппараттың атауы Уильям Шекспирдің *[[Дауыл (комедия)|Дауыл]]* пьесасындағы кейіпкерге байланыстырылып қойылды.

Жасанды серіктен соңғы сигнал 1962 жылдың 9 шілдесінде келді. Айналған орбитасынан ол 1976 жылдың 24 мамырында шығарылды.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш телескоптары
Санат:Ұлыбританияның жасанды серіктері
Alouette 1

***Alouette 1*** — Канаданың алғашқы жасанды серігі, ионосфераны зерттеуге арналған ғарыш обсерваториясы.

Канада АҚШ, КСРО мен Ұлыбританиядан кейін өз Жер серігін ғарышқа ұшырған төртінші мемлекет болды. Ал Ұлыбританияның серігі Америкада құрастырылғанын ескергенде, Канада өз Жер серігін жасап шығарған үшінші мемлекет болып шықты.

Аппараттың атауы француз тілінен «бозторғай» деп аударылады. Олай аталуы Канаданың әйгілі әніне байланысты болды.

Жасанды серік ғарышқа 1962 жылдың қыркүйегінде ұшырылды. 1972 жылдың қыркүйегінде ол істен шықты. Алайда күні бүгінге шейін орбитада қалқып жүр. Орбитасының биіктігі — шамамен 1000 шақырым.

Мүмкін апаттық жағдайлардан сақтану үшін аппараттың екі нұсқасы жасалынған болатын. Дубликат аппарат сәл жетілдірулерден өтіп, 1965 жылы Alouette 2 миссиясы ретінде ғарышқа ұшырылған-ды.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш телескоптары
Санат:Канаданың жасанды серіктері
Византия императорларының тізімі

[thumb|upright=1.1|[XI Константин (соңғы Византия императоры) — 1449–1453]]

Византия империясы тарихының басталу мерзіміне қатысты ортақ пікір жоқ. Бұл процесті алғаш бастаған император Диоклетиан (284–305) болды. Ол тетрархия жүйесін енгізіп, империяны екі Август пен екі Цезарь арасында бөлді де, өзіне Шығыс бөлігін қалдырды. Дегенмен, негізгі ғылыми көзқарастар бойынша Византияның басталуы келесі оқиғалармен байланыстырылады:

* I Ұлы Константин билік құру кезеңі (306–337).

* 330 жылы Константинополь қаласының негізі қалануы.

* I Феодосий қайтыс болуы (395 жыл). Осы сәттен бастап Рим империясы біржолата Шығыс және Батыс болып екіге бөлінді.

* 476 жылы Батыс Рим империясының құлауы.

Империяның аяқталған уақыты нақты белгілі — ол 1453 жылы империяның соңғы бекінісі болған Константинопольдің құлауымен байланысты. Қаланы Осман империясының сұлтаны II Мехмед басып алды.

Шығыс императорлары Рим империясының тікелей мұрагерлері ретінде өздерін рим императорлары деп атауды жалғастырып, осы мәртебеге лайықты барлық титулдарды сақтап қалды. Алайда, бұл атаулар Ираклий билігіне дейін ғана қолданыста болды. Ираклий басилевс лауазымын ресми түрде енгізгеннен кейін, дәстүрлі римдік лауазымдар біртіндеп қолданыстан шыға бастады. Бұл құбылыс негізінен грек мәдениеті басым аймақта орналасқан Шығыс империясының біртіндеп эллинизациялану (гректену) үдерісін айқындап берді.

## Тізім
Көптеген авторлардың ұстанымына сүйене отырып, біз бұл тізімде Византия императорларын **Аркадий билігінен бастап қарастырамыз**.

## Галерея

Сурет:Arcadius Istanbul Museum (cropped).JPG|Аркадий
Сурет:Theodosius II Louvre Ma1036.jpg|II Феодосий
Сурет:Mosaic of Justinianus I (cropped).jpg|I Юстиниан
Сурет:Heraclius solidus.jpg|I Ираклий
Сурет:Icones imperatorvm romanorvm, ex priscis numismatibus ad viuum delineatae, and breui narratione historicâ (1645) (14560071889).jpg|IV Лев Хазар
Сурет:Basil II crop.png|II Василий
Сурет:Alexios I Komnenos (cropped).jpg|I Алексей Комнин
Сурет:149 - John III Doukas Vatatzes (Mutinensis - color).png|III Иоанн Дука Ватац
Сурет:Konstantinos XI Palaiologos fresco (less edited) (cropped).jpg|XI Константин Палеолог


## Тағы қараңыз
* Рим императорларының тізімі
* Қасиетті Рим империясы императорларының тізімі

## Әдебиет
* Ruiz-Domènec, Hernández de la Fuente i García, Byzantium National Geographic
* Успенский Ф.&nbsp;И.&nbsp;История Византийской империи (в 5 томах).&nbsp;— М.: АСТ, 2005
* Timothy E. Gregory: A History of Byzantium (Blackwell History of the Ancient World). Blackwell, Oxford u. a. 2005.
* Ralph-Johannes Lilie: Byzanz. Das zweite Rom. Siedler, Berlin 2003.
* Oxford Dictionary of Byzantium.&nbsp;— Oxford University Press, 1991.

Санат:Византия императорлары
Санат:Монархтар тізімдері
Джвари

**Джвари** () — Грузияның солтүстік-батысында, Самегрело-Жоғарғы Сванети аймағындағы қала. Цаленджиха муниципалитетінің құрамына кіреді және қазіргі уақытта Грузиядағы ең кішкентай қала болып табылады. Джвари қаласының халқы 2026 жылы 763 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Ингури өзенінде орналасқан, Зугдиди (28 км) тармағындағы соңғы теміржол стансасы. Зугдиди-Местия тас жолында, теңіз деңгейінен 280 м биіктікте орналасқан.

## Тарихы
1960 жылдардың соңында Энгури бөгетінің құрылысы басталғаннан кейін ескі Джвари ауылы (атауы «крест» дегенді білдіреді) жұмысшылар қонысының құрылысымен кеңейтілді.
Оған қалалық үлгідегі қоныс мәртебесі берілді. 1981 жылы ол қала мәртебесіне ие болды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада өнеркәсіптік кәсіпорындар, денсаулық сақтау, білім беру және мәдениет мекемелері, сондай-ақ қоғамдық орталық бар. Ортағасырлық бекіністің қирандылары сақталған.
Джвари маңында Ингури су электр станциясы орналасқан. Кеңес дәуірінде Джвариде шай фабрикасы жұмыс істеген.

## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Қасиетті Рим империясы императорларының тізімі

Қасиетті Рим империясы императорларының тізіміне 962 жылғы 2 ақпанда Римдіктер королі I Оттон таққа отырған сәттен бастап, 1806 жылғы 6 тамызда империя таратылғанға дейін осы лауазымды иеленген тұлғалар кіреді.

Қасиетті Рим империясы императорын сайлаудың екі кезеңдік процедурасы XII ғасырға қарай қалыптасып, келесідей тәртіппен жүзеге асырылды: алдымен курфюрсттардың (таңдаушы-кінәздердің) шағын тобы Рим королін (лат. Rex Romanorum) сайлайтын, содан кейін көп ұзамай Ахен соборында Кёльн архиепископы оған тәж кигізу жорығын өткізетін. Осыдан кейін король Римге баруға тиіс еді, онда Рим папасы оны император ретінде салтанатты түрде ұлықтап, тәж кигізетін.

1508 жылдан кейін, I Максимилиан Рим папасының келісімімен өзін «сайланған император» деп жариялаған соң, папа императорлық лауазымды алу үшін корольдік тәж кию рәсімі де жеткілікті екенін мойындады. Ал 1562 жылдан бастап бұл рәсім сайлаумен бірге бір жерде — Майндағы Франкфуртте өткізіле бастады. Содан бері «Германия королімен» (нем. König in Germanien) тең дәрежелі Рим королі лауазымы императорлардың ресми титулатурасына (лауазымдар тізіміне) енді.

Көбінесе императордың көзі тірісінде-ақ оның жақын туыстарының бірі (әдетте ұлы) король ретінде тақ мұрагері болып сайланып, бекітілетін. Ол алдыңғы билеуші қайтыс болғаннан кейін императорлық таққа бірден иелік ететін. Егер император тірі кезінде мұрагер сайланбаса, онда корольді сайлау және император ретінде тәж кигізу рәсімдері бұрынғы монарх дүние салғаннан кейін көп ұзамай өткізілетін. Осы билік аралық кезеңінде билік тізгіні империялық викарийлердің қолында болды. 1356 жылғы Алтын буллаға сәйкес, бұл міндет саксон құқығы қолданылатын жерлерде — Саксония герцогтарына, ал шваб, рейн және франкон жерлерінде Рейн пфальцграфтарына жүктелді.

Григориан күнтізбесі енгізілген 1582 жылғы 5 (15) қазанға дейінгі кезеңдегі оқиғалар уақыты юлиан жыл санауымен, ал империяның католиктік бөлігі жаңа жүйеге көшкен 1583–1584 жылдардан бастап григориан күнтізбесі бойынша берілген.

## Ескертпелер

## Әдебиет
* Schneidmüller, Bernd. *Die Kaiser des Mittelalters. Von Karl dem Großen bis Maximilian I*.&nbsp;— München, 2006. ISBN 3-406-53598-4.
* Schneidmüller, Bernd; Weinfurter, Stefan (Hrsg.) *Die deutschen Herrscher des Mittelalters. Historische Porträts von Heinrich I. bis Maximilian I. (919—1519)*.&nbsp;— München, 2003. ISBN 3-406-50958-4.

## Дереккөздер

Санат:Қасиетті Рим империясы императорлары
Санат:Монархтар тізімдері
Альфонс Джеймс де Ротшильд

**Альфонс Джеймс де Ротшильд, барон** (; 1 ақпан 1827 – 26 мамыр 1905) — француз қаржыгері, жүзімдік иесі, меценат, Ротшильд әулетінің француз тармағының өкілі.

## Өмірбаяны
1827 жылғы 1 ақпанда Париж қаласында дүниеге келген.

Әкелері Джеймс Майер Ротшильд 1868 жылы қайтыс болардан үш ай бұрын, Альфонс пен оның ағасы Гюстав әкелерін Шато Лафит жүзімдігін сатып алуға көндірді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Альфонс пен Гюстав бұл жүзімдікті мұраға алып, ол Шато Лафит-Ротшильд деп атала бастады. Бүгінгі күнге дейін бұл жүзімдік Ротшильд әулетінің иелігінде қалып отыр.

1869 жылдан бастап Францияның Орталық консисториясының президенті болды.

1905 жылғы 26 мамырда қайтыс болды.

### Отбасы
Жұбайы — Леонора де Ротшильд (1837–1911). 1857 жылы некеге тұрған. Балалары:
* Беттина Каролина (1858–1892)
* Лайонель Джеймс Майер (1861–1861)
* Шарлота Беатриче (1864–1934)
* Эдуард Альфонс Джеймс (1868–1949)

## Қызықты дерек
Альфонс де Ротшильд саяси көзқарасы бойынша бастапқыда берік орлеанист болған. Алайда оның жақын досы Леон Сэй оны Тьер үкіметін қолдауға, кейіннен Республика жағына шығуға көндірген. Өмір бойы Альфонс де Ротшильд өнер туындыларының аса ірі коллекциясын жинады, әсіресе нидерланд шеберлерінің еңбектерін құмарта коллекциялады. 1885 жылы ол Францияның Бейнелеу өнері академиясының мүшесі болып сайланды.

## Марапаттары
Құрмет легионы орденінің кавалері.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Барон Альфонс Джеймс де Ротшильд
* Ротшильд Альфонс Джеймс Майер
* Барон Альфонс Ротшильд
* Ротшильдтердің Бакудегі бұрынғы кеңсесі

Санат:Франция банкирлері
Санат:Ротшильд әулеті
Амшель Ротшильд

**Амшель Майер Джеймс Ротшильд** (; 18 сәуір 1955 – 8 шілде 1996) — британдық кәсіпкер, Ротшильдтер әулетінің өкілі.

## Балалық шағы және білімі
Амшель 1955 жылғы 18 сәуірде Париж қаласында дүниеге келді. Ол Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильдтің, және оның екінші жұбайы Тереза Джорджина Ротшильдтің кенже баласы болды. Джейкоб Ротшильдтің (1936–2024) әкесі бір, шешесі бөлек інісі саналады.

Білімін Кембридждегі Патшалық колледжде бастап, кейін Лейс мектебінде жалғастырды. 1976 жылы Лондон қалалық университетін тәмамдап, экономика, тарих және археология мамандықтары бойынша білім алды.

## Мансабы
1987 жылы Ротшильд отбасылық Rothschild & Co банктік компаниясына қосылды. 1990 жылға қарай Ротшильдтер тобының активтерінің бірі — Rothschild Asset Management компаниясының атқарушы директоры болды. 1993 жылы фирманың төрағасы қызметіне тағайындалып, оны тұрақты даму жолына шығаруға атсалысты. 1995 жылдан бастап Sun Alliance Group компаниясының атқарушы емес директоры болды.

Амшель ауыл шаруашылығына қатты қызығатын. Ол Бери-Сент-Эдмундс қаласының маңындағы Рашбрук фермасын мұраға алып, уақытының көп бөлігін сол жерде жұмыс істеуге арнады. Сонымен қатар, ол автожарысқа әуес болды. Бұл қызығушылығы он үш жасында мотоцикл сатып алған кезінен басталған. Кейінірек автожарыспен айналысып, 1996 жылы Сильверстоунда өткен Питер Коллинз мемориалы жүлдесіне арналған жарыстың жеңімпазы атанды. Оның автокөлік коллекциясында түрлі спорттық машиналар болды, олардың қатарында AC Cobra Daytona, 1957 жылғы Maserati 250F Formula I және 1958 жылғы BRM P25 бар. Саффолкта тұрды.

Ротшильд Израильде орналасқан Ротшильдтер қоры — Яд Ханадивтің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

## Жеке өмірі
1981 жылы ол Анита Пейшенс Гиннесске үйленді. Анита Ирландиядағы көптеген сыра қайнату кәсіпорындарына иелік еткен Гиннесс әулетіне тиесілі. Ерлі-зайыптылардың үш баласы болды:
* Кейт Эмма Ротшильд (1982 жылғы 29 шілдеде туған) 2003 жылы қаржыгер Бен Голдсмитке тұрмысқа шықты. 2013 жылы ажырасқан. Үш баласы бар.
* Алиса Миранда Ротшильд (1983 жылғы 29 қарашада туған) 2013 жылы британ саясаткері Зак Голдсмитке тұрмысқа шықты. Ерлі-зайыптылар 2023 жылы бөлек кетті. Үш баласы бар.
* Джеймс Амшель Виктор Ротшильд (1985 жылғы 14 мамырда туған) 2015 жылы америкалық фотомодель Ники Хилтонға үйленді. Үш баласы бар. Өзінің немере ағасы Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильдтің, мұрагері.
Сондай-ақ ол және жұбайы британ саясаткері Уильям Уолдегрейвтің (1946 жылы туған) қызының кіндік әкесі мен кіндік анасы болған.

## Өлімі
1996 жылғы 8 шілдеде Амшель Париждегі «Ле Бристоль» қонақүйінде өз-өзіне қол жұмсады. Кейіннен оның жұбайы суицидтің себебі сол жылдың мамыр айында қайтыс болған анасының өлімімен байланысты екенін мәлімдеді.

Қайтыс болған сәтінде оның байлығы 30–100 миллион АҚШ доллары көлемінде бағаланған.

## Дереккөздер

Санат:Ұлыбритания банкирлері
Санат:Ротшильд әулеті
Лора Дерн

**Лора Дерн** — америкалық актриса және кинопродюсер.

Ол режиссёр Дэвид Линчтің туындыларында түскенімен танымал болды. Мысалы, «Көк барқыт», «Жабайы жүректер», «Ішкі империя», «Твин Пикс». Сонымен қатар «Юра кезеңінің саябағы», «Юра кезеңінің саябағы III», «Юра кезеңінің әлемі: Басымдық» фильмдеріне қатысқанымен де белгілі.

2019 жылы «Некелік хикая» фильміне түсті. Ондағы жанұялық адвокат Нора Фэншоудың рөлі үшін Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы мен басқа да киножүлделерді жеңіп алған.

2005 жылы ол музыкант Бен Харперге тұрмысқа шықты. 2013 жылы олар ажырасты. Бұлардың екі баласы бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*

Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері
Санат:Эмми сыйлығының иегерлері
Санат:BAFTA марапаты иегерлері
Санат:АҚШ киноактерлерінің Гильдия сыйлығының иегерлері
Дженна Ортега

**Дженна Ортега** — америкалық актриса.

Ол әсіресе қорқынышты фильмдердегі рөлдерімен танымал болды.

2024 жылы Forbes журналы оны өзінің «30 Under 30» рейтингіне енгізді.

Ол жанұядағы алты баланың ішінде төртінші болып туды. Әкесінің ұлты мексикалық, ол шериф болған, Калифорниядағы аймақтық прокуратурада істейді. Анасы — жедел жәрдем бөліміндегі медбике, ұлты бойынша мексикалық және пуэрторикалық.

Телесериалдарға тоғыз жасынан бастап түсе бастады. 2018 жылы Disney Channel шығаратын *[[Харли өмірі]]* атты комедиялық сериалындағы рөлі үшін оған Imagen Award сыйлығы берілді. 2022 жылдан бастап Netflix-те көрсетілетін *[[Уэнздей]]* комедиялық хоррор сериалында Уэнздей Аддамсты бейнелегені үшін бірнеше рет Алтын глобусқа номинацияланған еді және Сатурн сыйлығын жеңіп алды. 2025 жылы *[[Битлджус Битлджус]]* фильміндегі рөлі үшін осы сыйлықты екінші рет иеленді.

## Фильмография
### Фильмдер

[нобай|170px|''[Битлджус Битлджус* фильмінің [[Венеция кинофестивалі]]ндегі тұсаукесері кезінде, 2024 ж.]]
=== Телевизия ===


=== Бейнеклиптер ===


== Кітаптары ==
* *It's All Love: Reflections for Your Heart & Soul.'' — Random House Books for Young Readers, 2021 ж. ISBN 978-0593174562

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*

Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері
Арасанбұға (құдық)

**Арасанбұға** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Бозащыдағы құдық. 

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Арасан (зат есім) және бұға (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. «Арасан термині Орта Азияда, Моңғолияда, Қытайда, Алтай мен қиыр Шығыста кең тараған. Беретін мағынасы: «минералды су», «шипалы бұлақ». Моңғол тілінде *аршаан*, қазақ тілінде терминнің арасан түрінде қолданылуы *с-ш* дыбыстарының алмасуы әсерінен болған. Ал бұға туралы Э.М.Мурзаев «қорысты, батпақты ойпаң жер» деп түсінік береді.  Сонда атаудың мағынасы «батпақты ойпаң жерден қазылған шипалы сулы құдық».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Аран (құдық)

**Аран** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы құдық.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Көнетүркі тілінің сөздігінде аран «мал қора, ат қора» делінген. «Аран атындағы жер атаулары түбекте бірнеше. Олар көбіне түздің құлан, киік, қарақұйрық сияқты аңдарын қамап ұстауға ыңғайлы ұрымтал тұстардан қазылған орлар, тас қоршаулар». Ал азербайжан тілінде аран – «жылы орын, жазықтық» деген мағына береді. Сонымен атау «ық жерден, суықтан қорғайтын, тау етектерінен қазылған ор, құдық» дегенді білдіретін тәрізді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Ақкіндік (бұлақ)

**Ақкіндік** — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы бұлақ. 

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және кіндік (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған гидроним. «Су кіндігі – «қазып келе жатқандағы мол су көзінің орны». Мағынасы «таза, мөлдір сулы, мол су көзді бұлақ» немесе «ортадағы мөлдір сулы бұлақ».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Бейнеу ауданы географиясы
Нью-Йорк мэрлерінің тізімі

Нью-Йорк мэрі — Нью-Йорк үкіметінің атқарушы филиалының басшысы. 2026 жылдың басындағы жағдай бойынша бұл лауазымды Зохран Мамдани күзеті атқарады. Ол Нью-Йорктің 111-мэрі.

## Мэрлерінің тізімі
1680 жылға дейін әкімдердің өкілеттік мерзімі екі жылға созылды. Ерекшеліктер **‡** белгісімен белгіленеді. Қызметінде қайтыс болғандар **†** белгісімен белгіленеді. Қызметке бірнеше рет кірген әкімдер қосымша түстермен белгіленеді.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* 

## Сыртқы сілтемелер
* 


Нью-Йорк
Долдаш Әлісов

**Долдаш Әлісов** (17 қыркүйек 1902, Ақмола губерниясы, Азат уезі, 2-аул — 2 қараша 1961, Қызылорда қаласы) — партия және кеңес қайраткері.

1920–1929 жылдары Ақмола уезінің Тыныбай ауыл шаруашылық артелінде еңбек етті. 1929 жылы қаржы агенттігі курсын, 1949 жылы КОКП Орталық Комитеті жанындағы Жоғары партия мектебін тәмамдады.

1930–1932 жылдары Қарағанды облысының Қарқаралы және Ворошилов (қазіргі Бұқар жырау) аудандары атқару комитетінің төрағасы болды. 1939–1942 жылдары Ақмола облыстық қаржы бөлімінің меңгерушісінің орынбасары, кейін меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1943–1950 жылдары Ақтөбе облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары болды.

1950 жылдан өмірінің соңына дейін еңбекшілер депутаттары Қызылорда қалалық атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарды.

Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, «1941–1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезіндегі еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасын екі мәрте алған.

1974 жылы Қызылорда қаласының құрметті азаматы атағы берілді. Қызылорда қаласындағы көшелердің біріне Долдаш Әлісовтің есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысында туғандар