open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гидромеханикаландыру

**Гидромеханикаландыру** — жер қазу, кен өндіру жұмыстарын судың ағын күшімен атқаратын әдіс.

Гидромеханикаландыру жер үстінде де, су астында да, жер қойнында (қыртысында) да жүргізіледі, құрылыс жұмыстарында кеңінен қолданылады (шұңқыр қазу, бөгет салу, өзен-көлдерде кеме жүретін су жолын тереңдету, канал қазу, жер суландыру жүйелерін жасау және т.б.). Ағын судың өз жолындағы топырақты шайып, құмды, тасты ағызып алысқа әкететіні ерте кезден мәлім. Бірақ судың керемет қуатты ағынын туғызып, онымен тау жынысын тез бұрып, құбырмен ағызып тасымалдау — техниканың дамуына байланысты мүмкін болды. Алтын аралас құмды сумен жуу үшін аққан судың арын күшімен жұмыс істейтін құрал-гидромонитор (су атқыш) пайдаланылады. Өзен, көл түптеріндегі балшықты сорып, құбырмен айдайтын лай сорғыш машиналар бар, шымтезек қазу жұмысында кеңінен қолданылады. Гидромеханикаландырумен жер қазу, кен өндіру жұмыстары негізгі 3 түрге бөлінеді:
: 1) жер қыртысындағы бос топырақты не жұмсақ кенді су атқыш (гидромонитор) машинадан шыққан қысымы 15-35 атм. су ағынымен бұзып, су-топырақ қойыртпағын жасау;
: 2) сол қойыртпақты өнімділігі сағатына 1000 м3-ге дейін жететін күшті сорғымен сорып, құбырмен айдап тасымалдау;
: 3) қойыртпақ топырақты үйіндіге немесе жасанды бөгетке төгіп судан айыру.

Жұмсақ кендерді өндіру, бөгет салу, ауыл шаруашылығында жер суландыру жүйелерін және темір жол төсеніштерін жасау, су түбін терендету жұмыстарында гидромеханикаландыру қолдану өте тиімді. Экскаватормен салыстырғанда гидромеханикаландыру техникасының жалпы салмағы ондаған есе аз, әр адамның жұмыс өнімділігі 3-4 есе артық, ал 1 м3 тау жынысын қазудың өзіндік құны 1,5—3 есе кем. Гидромеханикаландырумен темір жол вагондарына ұсақ тас, құм тиеуге, оларды лезде түсіруге, ауланған балықты кемеден қотарып, құбырмен айдап, заводка жеткізуге т.б. көптеген жұмыстар атқаруға болады. Қазақстанда Зырьян карьерінде, Жайық, Іле, Ертіс арналарын тереңдетуге гидромеханикаландыру қолданылады. Экскаватормен салыстырғанда гидромеханикаландыру әдісін қолданатын салалардағы еңбек өнімділігі он еседей артады да, 1 м3 топырақ қазып шығарудың өзіндік құны 2 еседен астам кемиді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидрометаллургия

**Гидрометаллургия** ( – су, *metallurgео* — кен өндіремін, металл өңдеймін) — түрлі еріткіштер жәрдемімен руда мен өндірістік қалдықтардан металдарды бөліп алу тәсілі.

**Гидрометаллургия** — химиялық реагенттердің көмегімен суға ерітіп кеннен, концентраттардан және әр түрлі өндіріс қалдықтарынан металды ажыратып алудың металлургиялық процесі. Таза металл кейіннен бұл ертінділерден бөлініп шығарылады..

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Гидрометеорлар

**Гидрометеорлар** ( — су, meteora — атмосфералық құбылыстар) ауадан бөлінетін заттар мен жер бетіне қонатын сұйық және қатты күйдегі атмосфералық жауын-шашын.

Гидрометеорлар — Жер бетінде және ондағы заттардың беттерінде ауадан бөлініп конған атмосфералық жауын-шашын (шық, қырау, қылау және үсік, көктайғақ).

## Дереккөздер


Санат:Жауын-шашын
Санат:Атмосфералық құбылыстар
Өтпе

**Өтпе** қ. Құбыр арқылы өтетін *([[машина]], [[поезд]] және т.б.)* жер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пайдаланбайтын көлем

**Пайдаланбайтын көлем**  — көрсетілген деңгейлердің төменгісінің астында орналасқан көлем көрсеткіші. Пайдаланбайтын көлемнің өзі: жоғарғы және төменгі көлем болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидромодуль

**Гидромодуль** ( — су,  — өлшем) — 1) суармалы жерлерге вегетация кезінде каналдар (арықтар) арқылы берілген, осы аумақтың аудан өлшеміне (га) шаққандағы су өтімі (л/(сек. га). Суармалау көзінен алынып, суармалау жүйесі арқылы суармалау ауданына түгел берілуге тиіс судың көлемін анықтау үшін қолданылады. Әдетте, ауыспалы егіс телімдері үшін төмендегі формуламен есептеп (тәулік бойы суарғанда) шығарылады:
:q = \alpha \cdot m/8640 \cdot t, мұндағы \alpha — жалпы ауыспалы егіс ауданындағы нақты дақылдың үлесі; m — суару қалыбы; t — суару кезеңі, (тәулік);

2) белгілі бір кезенде ауыл шаруашылығы дақылдарының бір гектарына пайдаланылған судың орташа мөлшері. Ол л/секпен белгіленеді. Гидромодуль екі түрлі: су пайдалану (арық-атыз жүйесінде сіңген суды есептемегенде 1 га жерге жұмсалған су) және суды жіберу (арық-атыз жүйесінде сіңтен суды қоса есептегенде егістікке жұмсалған су). Бір не үш дақылды бірден суарғанда олардың гидромодулі мен жұмсалатын суы қосып есептеледі. Суармалы жердегі каналдар мен құбырларды есептемегенде, бүкіл суару кезеңінде бұл телімге жұмсалатын судың мөлшерін де анықтайды. Бұл үшін барлық суарудың гидромодулін есептеп, суару қалыбы, суару мерзімі белгіленеді, суармалы жердегі ауыл шаруашылығы дақылдарының не бүкіл суару жүйесінің пайыздық (%) арақатынасы анықталады. Гидромодуль кестесі не суды пайдалану жоспары жасалады. Кестеде әр дақыл бойынша суарудың гидромодуль мөлшері көрсетіледі. Шаруашылық ішінде су: әр дақылды егіп-өсіру жоспары, суару тәсілі мен мерзімі, тәулік сайын суарылатын жер аумағы, дақылдардың күйі ескеріліп, бөлінеді. Жаңа суару жүйесін есептегенде кестедегі гидромодульдің ең көп және аз мөлшері ескеріледі. Қуаңшылық аудандарда гидромодуль мөлшері жоғары болады. Гидромодульдің ең аз мөлшері 0,4 л/сек-тан кем болмағаны жөн. Күріш егісінің суару жүйесіндегі гидромодуль бұл көрсетілген мөлшерден едәуір ауытқиды. Мысалы, алғашқы су қаптатудың гидромодулі гектарына 2,5-2,0 л/сек. Қаптаған су қабатын ұстаудың гидромодулі 2,0-1,0 л/сек.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пайдаланбайтын су қоймасы көлемі

**Пайдаланбайтын су қоймасы көлемі**  — су қоймасының табанынан пайдалы су көлеміне дейінгі (қалыпты тірелу деңгейі) деңгейінің арасында жатқан су көлемі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидромодуль кестесі

**Гидромодуль кестесі** — телімдегі ауыспалы егіс дақылдарын суармалау режімін анықтау үшін, ауыспалы егіске кіретін жеке дақылдың суару алаңдары (аймақша) режімін үйлестіру арқылы анықтайды. Графикте абсцисса осіне уақытты белгілеп, ал ордината осіне — гидромодуль графигінің есепті q — меншікті су өтімін, (л/с.га) салып бейнелейді. Меншікті су өтімін немесе гидромодуль графигінің есепті ординатасын былай анықтайды:
:Q = \frac{\alpha m}{86,4 \cdot t}    л/с.га;
мұндағы \alpha — ауыспалы егістегі ауыл шаруашылығы дақылының орналасқан үлесі; m — суару нормасы, м2/га;  t— суару кезеңі, тәулік; 86,4 — тәуліктегі секунд санын есепке алатын коэффициент.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пайдалы сыйымдылық

**Пайдалы сыйымдылық** — су қоймасының сыйымдылығының пайдалы шығыны мен жұмыс шығынын реттеуге арналган сыйымдылық. Жұмыс сыйымдылығы суқойманың калыпты тежеу горизонты мен нұсқалық деңгейін көбірек босату арасында орналасқан. Суқойманың жұмыс сыйымдылығы былайша бөлінеді: 
* маусымдық сыйымдылық — тіреліп тұратын қалыпты деңгей мен суқойманың жыл сайынғы деңгейінің босатуы арасында орналасады; 
* көпжылдық сыйымдылық — аталган деңгейлердің соңғысының астында орналасады; 
* суқоймаларда жұмыс сыйымдылығы жоғары су шығындарын реттеу кейбір жағдайда су тасуы мен тасқынның алдын алу және т.б. шаралар үшін қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Палеогляциология

[150px|right|thumb|[Канада, Альберта]]
**Палеогляциология** *([[грек тілі|грекше]]: - ертедегі,ежелгі)*— өткен геологиялық дәуірлердегі табиғи мұздарды және Жердегі қазіргі мұзқұрсанудың туындауы мен даму тарихын зерттейтін гляциологияның бір тарауы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жанартау көшкіні

**Жанартау көшкіні** - жанартау конусы баурайларынан төмен қарай құлдилай құлайтын әр түрлі жанартау өнімдерінің жиынтығы. Жанартау әрекеті
нәтижесінде немесе бұрынырақ суынып-қатайған жанартау өнімдерінің опырыла кұлауы салдарынан қалыптасуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Санат:Жанартаулар
Жанартау кратері

**Жанартау кратері** - жанартаудың белсенді әрекетінен қалыптасатын тостаған тәрізді ойыс; Жанартау кратері жанартау көмейімен, жалпы жанартау өңешімен тығыз байланыста қалыптасады, яғни олар бір ғана тектік жүйенің құрамбөліктері.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Санат:Жанартаулар
Гидромонитор

**Гидромонитор** (гидро... +  — су атқылау) — грунттарды, таужыныстарды және т.б. материалдарды жуып-шаю және ұсату мақсатында су ағыншаларын түзу және олардың ұшуын басқаруға арналған құрылғы.

Қолмен және қашықтықтан басқарылады. Мелиорацияда жер имараттарының құрылысын жүргізу кезінде грунттарды үю, тығыздалған грунттарда орлар, каналдар, шұңқырлар қазуға пайдаланады. Шағын гидромониторлар – ГМ-2, ГМН-250С, ГМРЦ-2, ВНИИГиМ және "Гидроторф" құрылымдары көбірек таралған. Гидромонитордың негізгі техникалық көрсеткіштері мына тұрғыда:

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Құралдар
Жанартау күмбезі

**Жанартау күмбезі** – жақтаулары біршама тік құлама (еңістену бұрышы 40°-тан кем емес), биіктігі бірнеше метрден 700—800 м-ге шейін жететін, жанартау көмейінен сығыла көтерілген өте тұтқыр лавалар есебінен қалыптасқан мұнара пішіндес экструзиялық дене. Жеке немесе топталып кездеседі. Мысалы, Камчатка түбегінде 40 км²-лік аумақта 14 Жанартау күлі орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Санат:Жанартаулар
Гидроморфологиялық талдау

**Гидроморфологиялық талдау**  — практика барысында пайдаланатын ағынның әрекеттерін саралау. Гидроморфологиялық талдаудың мынадай үш кезеңін атап көрсетуге болады:
: 1) қолданыстағы материалдарды саралау;
: 2) егістік жұмыстарындағы қосымша мәліметтерге сүйене отырып, қажетті деп табылған материалдарды тандап алу;
: 3) ұсынылатын құрылымдық жұмыстарды талдап саралау.

Мұндай талдау-сараптау жұмыстары құрылымдық ұсыныс ретінде берілген материалдардың тиімді әрі ысырап болмауы жағдайында жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жанартау қайнары

**Жанартау қайнары** – жанартау әрекеті болған орын екендігі әр түрлі геологиялық түзілімдер және құрылымдық пішіндер болмысымен қалтқысыз
дәлелденетін жер бетінің нақтылы нүктесі.Бұл түзілімдер мен пішіндер қатарына түрлі дәрежеде сақталған жанартау конусының бөліктері, көмейтастар, қопарылыс құбырлары, субвулкандық интрузиялар, жанартау қайнарының басқа да белгілері жатады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Санат:Жанартаулар
Гидроморфологиялық теория

**Гидроморфологиялық теория** — арна процесі теориясының гидрологиялық-морфологиялық бағыты.

Арна процесінің басты факторы ретіндегі эрозиялық және жинақтық (аккумулятивтік) процестер тек қана шеткі аумақта және өзен желісінің төменгі бөлімдеріне қатысты болады. Ағынның барлық ағысы бойындағы басты әрекет — сыртқы көрінісі барлық арналық және жайылмалық өзгерістер болып табылатын тасындыларды тасымалдауға саяды. Жергілікті шайылу мен шөгінділер тұтас морфологиялық түзілімдер дамуының біртұтас қайтымды процестері ретінде қарастырылады. Арна процесі теориясы мәселелерін осылай түсіндіру — арна пішіндерінің динамикасын зерттеу деген сөз. Арнаның тар және орта пішіндерінің (құмды құмтізбек) дамуы түптік тасындылардың өтімі, ағынның кинематикалық құрылымы, сонымен қатар оның макротурбуленттілігімен тікелей байланысты. Арна процесінің барлық типтерін анықтайтын үлкен пішіндер (өзен иіні, тармақтар жүйесі және т.б.) сұйық және қатты ағынды құрылысы сипаттамаларының барлық жиынтығына тәуелді. Түптік тасындыларға — өзінің арнасын, ал жүзінділерге — арна мен жайылма қалпының өзгерістерінде тасындылардың ағынға қайта түсуі мен жайылмалық шөгінділерді қалыптастыруда жетекші рөл беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидроморфты топырақ түзілу

**Гидроморфты топырақ түзілу** — артық ылғалдану және ауаланудың жетіспеушілігі жағдайында жүретін топырақ түзілу процестері. Бұл процестерге атмосфералық ылғалмен қатар жер үсті, грунт сулары қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жанартау қождары

**Жанартау қождары** - жанартаудың қопарылысы кезінде аспанға атылып,әуе қабатында қатайып үлгерген кеуекті лава жұрнақтары; өз құрамындағы газдардан оңай арылатын сұйық лавалардан қалыптасады; кеуектері әдетте бұрыс,пішінді(көбінесе сопақша), кеуеқаралық қалқалары біршама қалың болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Санат:Жанартаулар
Гидромуфта

thumb|right|Гидромуфта
**Гидромуфта** ( су + муфта) — айналмалы қозғалыс беруге арналған гидравликалық құрылғы.
Ол айналдыру сәтін жетекші біліктен жетектелуші білікке жеткізеді. Гидромуфтаға түсетін күш шамасын немесе оның жұмыстық тетігінің геометриялық сипаттамаларын өзгерте отырып, жетектелуші біліктің айналу жылдамдығын реттеуге болады. Гидромуфта көлік, жүк көтергіш, құрылыс және жол машиналарында т.б. қолданылады.

**Гидромуфта** - берілетін айналдырушы иінді күшті өзгертпей беретін гидродинамикалық беріліс.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Транспорт
Гидроорман мелиорациялық жүйе

**Гидроорман мелиорациялық жүйе** — орман аумағынан артық суды жинап, басқа жаққа бұрып әкету арқылы топырақтағы судың, ауаның алмасу режімін сақтау үшін қолданылатын гидротехникалық және т.б. инженерлік құрылыстар кешені.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидропедология

**Гидропедология** – топырақ суының қозғалысы мен қасиеттерін топырақ ортасының құрылысымен және құрылымымен байланысты зерттейтін ғылыми сала.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жанартау туфы

**Жанартау туфы** – жанартау әрекетінің қатты заттардан тұратын өнімдерінен (күлдер, құмдар, шементастар,жанартау атпалары, тау жынысы кесектері және т.б.) олардың бір-бірімен дәнекерлене жымдасуы нәижесінде қалыптасатын барша тау жынысытардың жалпылама атауы;құрамына қарай базальтты, андезитті,липаритті және т.б. түрлері сараланады;өзін құрайтын кесектер мен түйірлердің сипатына қарай литокластикалық (тау жынысытардың кесектері мен түйірлері), крис-талкластикалық (жекелеген минерал сынықшалары), витрокластикалық (жанартау шыныларының кесектері мен түйірлері) және аралас құрамды (витро-кристалкластикалық, лито-кристалкластикалық және т.б.) түрлерге жіктеледі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Санат:Жанартаулар
Жанартау шығарындылары

**Жанартау шығарындылары** -жанартау әрекеті кезінде аспанға атылатын таужыныстардың ірі кесектері мен шағын бөлшектерінің яки тозаң-түйіршіктерінің жалпылама атауы (жанартау атпалары, қождар, лапиллилер, құмдар, күлдер және т.б.).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Санат:Жанартаулар
Парабола қимыл қималы канал

**Парабола қимыл қималы канал**  — көлденең қимасы парабола түрінде болып келетін канал қимасы. Оған темір-бетонды астау, науа, каналдар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидротехник

**Гидротехник** – гидромелиорация саласының маманы.

Топырақтың су жүргісін (ылғалы шамадан тыс болса құрғатып, қуаң жерді суару) реттей отырып, топыраққа қолайсыз табиғи жағдайларды жақсартудың шараларын жүзеге асырады. Ауыл шаруашылығы дақылдарынан тұрақты мол өнім алу үшін мелиорациялық жұмыстар жүргізеді. Гидротехник өз мамандығы бойынша түрлі жұмысты орындауға машықтануға тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пассат

thumb|right
**Пассат** (,  — көшкенге қолайлы жел) — Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың тропиктік және экваторлық ендіктерінде субтропиктік жоғары қысымды аймақтардан (облыстардан) экваторға қарай жыл бойы соғатын тұрақты желдер; қос жарты шардағы субтропиктік жоғарғы қысым аймағы (25 градус — 30 градус ендіктер) мен экватор арасындағы жыл бойы байқалатын тұрақты түрдегі ауа массаларының тасымалдануы.

Жер бетіне жақын ауа қабатында үйкелу мен Кориолис күшінің әрекетінен, Солтүстік жарты шарда Солтүстік-Шығыс желі, ал Оңтүстік жарты шарда — Оңтүстік-Шығыс желі қалыптасады.

Жердің өз өсімен айналуының әсерінен өзінің алғашқы бағытынан бұрылып, Солтүстік жарты шарда солтүстік-шығыс, Оңтүстік жарты шарда оңтүстік-шығыс пассат желдері басым болады. Пассаттар мұхиттардың үстінде (әсіресе Тынық және Атлант мұхиттарында) тұрақты және айқын байқалады. Материктердің үстінде атмосфера қысымының жергілікті ерекшелігіне байланысты оншалық байқалмайды. Пассаттарда қозғалатын ауа қабатының қалыңдығы субтропиктік жоғары қысымды өңірде (25-30° ендіктер) 1—2 км құраса, экватор маңында бүкіл тропосфера қабатын қамтиды. Одан жоғарыда жел қарама-қарсы бағытта соғады (қ. Антипассат). Пассаттар атмосфераның жалпы циркуляциясы жүйесіне кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Желдер
Гидротехника

**Гидротехника** ( — су және техника) — су ресурстарын зерттеу, суды шаруашылықтың әртүрлі салаларында пайдалану, су тасқынынан қорғайтын инженерлік құрылыс салу мәселелерімен шұғылданатын ғылым мен техника саласы.

Гиротехниканың негізгі су шаруашылық салалары, бағыттары төмендегідей: су энергиясын пайдалану, кеме қатынасын және сумен ағын ағызуды қамтамасыз ету; мелиорациялық суару және құрғату, елді мекендерді, көлік және өнеркәсіп орындарын сумен жабдықтау, пайдаланылған суды елді мекеннен сыртқа ағызып жіберу, балық, шаруашылығына қолайлы жағдайлар жасау, елді мекендерді, өнеркөсіп орындарын, көлік жолдарын, байланыс желілерін т.б. түрлі құрылыстарды су апатынан қорғау. Көп жағдайда гиротехниканың бұл мақсаттары кешенді түрде шешіледі. Су ресурстарын кешенді пайдаланудың мысалы ретінде Ертіс, Сырдария және т.б. өзендердегі су тораптарын айтуға болады. Қазақстанда бірінші су электр станциясы (СЭС) Ертіс өзені алабында Лениногор қаласының жанынан салынды. Кейін Өскемен және Бұқтырма (1959 ж.) СЭС-тері және Іле өзеніндегі Қапшағай СЭС-і (1970 ж.) іске қосылды. Көлемі және жабдықталуы жөнінен дүние жүзінде теңдесі жоқ Ертіс—Қарағанды каналы салынды. Гидротехника іс жүзінде пайдаланылатын ғылым ретінде гидрология, гидромеханика, гидравлика сияқты ғылым салаларына және инженерлік-құрылыс ғылымының инженерлік геология, грунт механикасы, серпімділік теориясы және т.б. салаларына сүйенеді.

Гидротехникалық есептеу — сүзілу ағынының құрылысқа тигізетін әсерін есептей отырып, оның түрлерін анықтау және жер асты суларында орнатылған құрылыстардан сүзіліп, оларды айналып өтуі қозғалысын анықтау.

Гидротехникалық жұмыстар — су ресурстарын ұтымды пайдалану, ұдайы молықтыру, қорғау және судың зиянды әсеріне қарсы күресу үшін гидротехникалық құрылыстарды салу жөніндегі жұмыстар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пелагиаль шөгінділер

**Пелагиаль шөгінділер** (грекше: pelagos — теңіз) - планктондық организмдердің қалдықтарынан, құрлықтаң келіп түсетін ұсақ минералды бөлшектерден, теңізде өтетін химиялық процестердің өнімдерінен тұратын ашық теңіз тұнбалары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидротехникалық жапқыш

**Гидротехникалық жапқыш** — гидротехникалық құрылыстың су ағатын арнасын толық не жартылай жабуға арналған жылжымалы құрылғы.

Ол әр түрлі гидротехникалық құрылыстарда су деңгейі мен өтімін реттейді, кеме, ағаш, сең және басқа да судағы жүзбе заттарды өткізіп отырады. Гидротехникалық жапқыш таяныш бөліктен және жылжымалы жапқыштан тұрады. Жапқыштардың ашылуы мен жабылуы орнықты не қозғалмалы механизмдердің көмегімен (шығырлар, крандар, көтергіштер және т.б.) су арынының әсерімен, ал суы аз арналарда қолмен атқарылады. Гидротехникалық құрылыстағы орналасуына (беттік және тереңдік), атқаратын жұмысының түріне (жөндеу, құрылыстық және т.б.), құрастырылған материалына (металл, ағаш, темір-бетон, пластмасса және т.б.) сәйкес гидротехникалық жапқыштарды әр түрге бөледі. Олардың ішінде көп тарағаны — беттік жапқыштар (жазық жапқыш, сегментті жапқыш, секторлы жапқыш, білікті жапқыш). Бұлардың құрылысы қарапайым әрі сенімді, техникалық-экономикалық көрсеткіштері жоғары. Су қысымы жоғары, тереңде орналасқан гидротехникалық құрылыстарда тереңдік жапқыштар (ысырмалы жапқыш, сегментті жапқыш, цилиндрлі жапқыш, дроссельді жапқыш, шар жапқыш, сүйір жапқыш, конус жапқыш) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидростатикалық қысым

**Гидростатикалық қысым** – су бағанасының өз табанына тигізер әсерімен сипатталатын қысым; мөлшерлік көрсеткіші метрмен өлшенген су бағанасының биіктігімен немесе атмосфера бірлігімен өрнектеледі.  Синонимі – гидростатикалық арын.

**Гидростатикалық қысым** — тыныштықтағы сұйықтықтың берілген нүктесіндегі сығымдаушы тегеурін. Оның шамасы:
:P = \lim\left(\frac{\Delta P}{\Delta \omega}\right)\Delta\omega → 0 (P) және оның әсер ету бағытына тәуелсіз.

Гидростатикалық қысым тегеуріннің өлшем бірлігімен өлшенеді (күштің ауданға қатынасы): кг/см2, т/м2, кг/м.сек2 немесе 1 атм. 1кг/см2-қа тең гидростатикалық қысымға және 10 м су бағанасының биіктігіне сәйкес келеді. Ауырлық күшінің әсерінен туындайтын гидростатикалық қысым:
:P = P_\mathrm{0} + xh , мұндағы P_\mathrm{0} — бастапқы гидростатикалық қысым деп аталатын сұйықтықтың бет қабатына түсірілетін қысым; xh — артық гидростатикалық қысым деп аталатын сұйықтықтың бір өлшемді салмағының сұйықтық қарастырылып отырған нүктесінің батырылу терендігіне көбейтіндісі.
thumb|right
Идеал сұйықтық гидростатикалық қысымы нақты, бірақ тұтқырлығы аз сұйықтықтарға да қолдануға болатын өзіне тән мынадай үш қасиетке ие:
: 1) Гидростатикалық қысым — оны қабылдайтын ауданға, сұйықтық көлемінің ішіне тікелей бағытталып әсер етеді;
: 2) сұйықтықтың кез келген нүктесіндегі гидростатикалық қысым әсер ететін ауданның орналасу бағытына тәуелсіз, яғни гидростатикалық қысым барлық бағытта бірдей әсер етеді. P_\mathrm{x} = P_\mathrm{y} = P_\mathrm{z} теңдігі гидростатикалық қысымның екінші қасиетін өрнектейді;
: 3) нүктедегі гидростатикалық қысым оның кеңістіктегі координаттарына тәуелді, өйткені нүктелердің бату тереңдігі артқан сайын оның қысымы өсіп отырады және бүған керісінше, батырылу терендігі азайған сайын — қысым кемиді.
Гидростатикалық қысымның үш қасиеті мына формуламен көрсетіледі: P = ƒ(x,  y,  z).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пар аралас дәнді дақыл ауыспалы егісі

**Пар аралас дәнді дақыл ауыспалы егісі**  — дәнді дақылдар таза пармен алмасып отыратын, отамалы дақылдардың жартысынан көбі жыртылған жер аумағына егілетін ауыспалы егіс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Перспективалық жоспарлау

**Перспективалық жоспарлау**  — мелиорациялық және ауыл шаруашылығының құрылыстарының жобасын жасаумен қатар, оның бағытын айқындап, мелиорациялық және су шаруашылығы құрылысының болашақтағы даму кезеңдерін жоспарлау жұмыстары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пластмасса кәріздеу құбырлары

**Пластмасса кәріздеу құбырлары** - полимер заттан жасалған құбыр. Бұл құбырлардың көлденең түрі аркылы құрғатылатын жерді кәріздеу тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пластмассалық кәріздеу

**Пластмассалық кәріздеу**  — жер құрғату үшін жер асты суларын пластмассадан жасалған құбырды пайдаланып су қабылдағышқа жинап, басқа жаққа бұрып әкетуге арналған жабық жер құрғатқыш жүйе, кұбырлы кәріздің көлденең түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидротехникалық имараттар

thumb|right
**Гидротехникалық ғимараттар** — су қорын дұрыс пайдалану үшін қолданылатын гидротехникалық құрылыстар немесе судың зиянды әсеріне қарсы жүргізілетін құрылыстар кешені; гидротехникалық имараттар арқылы судың деңгейі, су өтімі су ағынының бағыты және оның жылдамдығы реттеледі, су тұнбаларының режімі басқарылады.

Гидротехникалық ғимараттың негізі — тау жынысытың шомбал бөлігі, тұрғызылатын гидротехникалық ғимараттың массалық және басқа да түсетін күшті қабылдайтын тау жынысы. Олар жартасты, жартылай тасты және тассыз болып бөлінеді.Гидротехникалық имараттардың өзгерісі — гидротехникалық имараттардың кейбір бөліктері мен негізгі құрылысының бастапқы жоспарланған жағдайынан сыртқы күштің әсерінен, топырақтың шөгуінен, табиғи, климаттық және т.б. факторлардың әсерінен өзгеруі.Гидротехникалық ғимараттардың бүлінуі — мелиорациялық жүйедегі гидротехникалық құрылыстың тозуынан немесе басқа сыртқы күштің әсерінен бұзылуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Плунжерлік сорғы

150px|right|thumb|Поршеньның жұмыс істеу принципі
**Плунжерлік сорғы** — қ. *Поршеньді сорғы*.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кенді дене

**Кенді дене** — кез келген пішіндегі (желілер, линза, шток, қойнауқат және т.б. пішіндер) кен шоғырының жиынтық атауы.

## Кенді ерітінділер
Кенді құрамбөліктердің бір орнынан екінші орынға қозғалуын және түзілуін қамтамасыз ететін қөйнаулык ерітінділердің жалпылама атауы. Кен түзілу процесінде сулы ерітінділер ғана емес, магмадан бөлінген газ шоғырларының да рөлі ерекше деп есептеледі.

## Кенді ерітінділердің бөліну уақыты
Кенді ерітінділердің магмадан бөліну уақыты. Белдемділік әсіресе уранның инфильтрациялық кен орындарында жақсы зерттелген.

## Кендер жіктемесі
Кендерді минералдык және химиялык күрамына, құрылымдык және бітімдік ерекшеліктеріне, физикалык касиеттеріне қарай кластарға, топтарға, типтерге және түрлерге болу.

## Кендердің алмасудан қалған құрылымы
Кендердің сұйық ерітінділер мен балқымадан кристалдану процесінде бір минералдың екіншісімен порменді түрде коррозиялануы нәтижесінде пайда болатын құрылымдардың жалпы атауы.

## Кендердің жеодалық бітімі
Бос кеңістіктің қабырғасынан центрге қарай кристалдық агрегаттар концентрлі өскен көптеген жеодалардың болуы. Жеодалар сопақша немесе бұрыс пішінді, мөлшерлері — 1,5—25 см, кейде 1 м-ге дейін жетеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидротехникалық құрылыстар мен инженерлік коммуникацияларды тексеру

**Гидротехникалық құрылыстар мен инженерлік коммуникацияларды тексеру** — құрылыс туралы мәліметтер алу және оның техникалық жағдайын бағалау, сонымен қатар оның қазіргі жағдайында гидротехникалық құрылысты пайдалану мүмкіндігі мен гидротехникалық құрылыстарды ұтымды орналастыру жөнінде жобалау мекемелері жүргізетін жұмыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кендердің қайтадан қалыптасуы

**Кендердің қайтадан қалыптасуы** — бұрын қалыптасқан кен шоғырына тән рудалы заттардың кейінгі тектоникалық процестер нәтижесіндегі метаморфтық, магмалық  немесе гидромермалық өзгеруінен мүлдем жаңа кен-орнының қалыптасуы.

## Кендердің құрылымы
Kенді түзетін түйірлердің пішінімен, мөлшерімен және олардың арақатынастылығымен айқындалатын минералдык агрегаттар құрылысы. Шөгінді текті кендерде құрылымдық бірлікке органикалык қалдықтар да кіреді. Әдетте, микроскоп арқылы зерттеледі.

## Кендердің сеппелік бітімі
Негізгі кенді емес массадағы кенді минералдар түйірлері немесе олардың агрегаттарының шашырандылары болуымен сипатталатын бітім. Магмалық, жапсарлы литсөматиттік, шөгінді және гидротермалық кен орындарда кездеседі.

## Кендердің сферолитті құрылымы
Радиалсәулелі құрылысты, әр түрлі мөлшерлі сферолиттен тұратын кен құрылымы. Әдетте, коллоидтердің кристалдануы кезінде пайда болады. Шөгінді карбонатты, марганецті кейбір уранды-күмісті-көбальтты және т.б. кендерге, марказитке, молибденитке, графитке және т.б. минералдарға тән. Синонимі: радиалды сәулелі кен құрылымы.

## Кендердің торлы құрылымы
Соңғы түзілген жіңішке кенді желілер минералдарының одан бұрынғылармен қиылысып торлама дамуымен сипатталатын құрылым.

## Кенді ерітінділердің тереңдік тектілігі гипөтезасы
Қыртыс  асты ошағында терен жарылымдарды бойлап көтерілген ерітінділер кентүзілу атырабындағы кенденудің көзі болып саналады. Терең қабаттардан аса терең жарышымдармен көтерілетін жылу энергиясы тау жыныстарын балқытып, металдардың қайта топтасып шоғырлануына себеп болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Су айдауыш мұнара

**Су айдауыш мұнара**'  — елді мекендерді сумен қамтамасыз ету жүйесіндсгі су өтімі мен қысымын реттеп отыруға арналған құрылыс. Ол цилиндр тәрізді етіп арнайы болатган немесе темір-бетоннан жасалған бактан (ыдыстан) және оны көтеріп тұратын тіреуіштен тұрады.

Мұнараның биіктігі 25—30 м-ге, бактың сыйымдылығы ондаған м3-ге дейін жетеді. Тіреуіш негізінен болатган, темір-бетоннан, кейде кірпіш немесе ағаштан жасалады. Бак ішіндегі судың қыста қатып қалмауы және ластанбауы үшін ол жылу өткізгіштігі төмен, жеңіл материалмен қапталып, үсті шатырмен жабылады.

## Галерея

Image:First Shukhov Tower Nizhny Novgorod 1896.jpg|Ресей, 1896
Image:Grandview.JPG|Хэмптон, Виргиния.
Image:Kimberley Water Tower, Nottinghamshire.JPG|Kimberley, Nottinghamshire, Құрама Патшалық.
Image:ChateauDeauAmericainSaintParizeLeChatel.jpg| Saint-Parize-Le-Chatel, Франция.
Image:Collinsville_watertower.jpg|Collinsville, Illinois.
Image:Mariupol vodnapornaya bashnya.jpg|Мариуполь, Украина.
Image:Colmar-watertower.jpg|Кольмар, Франция.
Image:Tonwell Water Tower.jpg|Tonwell, Хартфордшир
Image:GaffneySCPeachoidAtNight.jpg|Gaffney, Солтүстік Каролина 
|Кувейт,
Image:Water Tower Chisinau.jpg|Кишинев, Молдавия
Image:NicolletWaterTowers.jpg| Nicollet, Миннесота
Image:Melbourne Water Tower (Florida) 1.jpg|Melbourne, Флорида
Image:Water tower in Blaine, MN.jpg|Blaine, Миннесота
Image:Salina_watertower_2006.JPG|Salina, Канзас
Image:AuburnWatertower.png|Auburn, Алабама
Image:Pawc.jpg|Дарвин қаласы, Австралия
Image:Darwin Airport Water Tower.jpg|Дарвин қаласы, Австралия
Image:Former Darwin RAAF control and water tower.jpg|Дарвин қаласы, Австралия.
Image:Louisville water tower.jpg|Louisville Water Tower
Image:Shooters Hill.JPG|Лондон
Image:The House in the Clouds, Thorpeness.jpg|«Дом в облаках» Thorpeness (Саффолк, Англия)
Image:NewYorkCityWaterTower.JPG|Нью-Йорк
Image:CornWaterTower.JPG|Rochester, Миннесота
Image:E-burg asv2019-05 img70 White Tower.jpg|"Белая башня", Екатеринбург
Image:Киев, старая водонапорная башня.jpg|Киев
Image:NRW, Mulheim an der Ruhr, MuGa-Park, Camera Obscura.jpg|Мюльхайм-на-Руре (Северный Рейн-Вестфалия)
Image:NRW, MH-Styrum - Aquarius Wassermuseum.jpg|Мюльхайм-на-Руре (Северный Рейн-Вестфалия)
Image:NRW, Essen - Frintroperstrasse, Wasserturm 01.jpg|Башня Фринтроп Эссен (Северный Рейн-Вестфалия)


## Дереккөздер

Санат:Су айдауыш мұнаралар
Санат:Сумен қамтамасыз ету
Санат:Гидротехника
Санат:Гидравлика
Кенді заттардың шашырау жиексәулелері

**Кенді заттардың шашырау жиексәулелері** - пайдалы қазба шоғырларын қоршаған өңірлердегітау жыныстарында кенді құрамбөліктердің фондық мөлшерден көп болуы. Алғашқы және қайта түзілген жиексәулелер болып бөлінеді. Соңғысы өз кезегінде механикалық, тұздық, гидрохимиялық (сулық)және атмохимиялық болып сараланады.

## Кенді кешен
қозғалмалы белдемдер дамуының нақтылы сатысына тәуелді, нақтылы магмалық кешенмен генетикалық немесе парагенетикалық байланыста қалыптасқан рудалы кендер тобы.

## Кенді қалта (қапшық)
кіріктіруші тау жыныстары арасында терeңдіктерге қарай созылған шағын рудалы  дене; мөлшері штоктармен қарайлас.

## Кенді қат-қабат
кенді түзілімдерді кіріктіретін нақтылы стратиграфиялық бөлімше (свита, серия, қойнауқат және т.б.) атауы.

## Кенді нүкте
Қазбаның мөлшері де, сапасы да өндірістік игеру нысаны болуға жарамсыз өте шағын кен білінімі. Синонимі: минералданған нүкте.

## Кенді ошақ
Жер қойнауларында руда кіріктіруші ерітінділердің туындау орны.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Су айдамалаушы мұнара бағының көлемін анықтау

**Су айдамалаушы мұнара бағының көлемін анықтау**  — су тұтыну кестесінің пайдалану түріне, сорғы станциясының екінші көтерімдегі су өткізгіштігіне, тәулік ішіндегі жобаланған жұмыс істеу режіміне байланысты мына тұрғыда сипатталады.

Σi=24i=1
мұндағы Омг % — тоуліктегі Отах су өтімінен пайызбен алынган сағаттағы су өтімі.

Санат: Гидрология
Санат: Ауыл шаруашылығы
Су ағынының құбылмалылығы

**Су ағынының құбылмалылығы**  — су ағысы шамасының белгілі бір уақыт, яғни тәулік ішіндегі құбылмалылығы, маусым, жыл және көп жыл ішіндегі өзгеріп құбылуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кенді өрістің болжам картасы

## Кенді өрістің болжам картасы
Кенденудің әр түрлі геологиялық факторлармен байланысы және болжаулық шешімдері көрсетілген кен өрісінін, 1 : 10 ООО (кейде 1 : 25 ООО) және одан ірірек масштабты құрылымдық картасы. Әдетте, кен өрісі көлеміндегі, әсіресе терең қабаттардың кендену мүмкіндігін көрсету үшін жасалады. Жеке кен орындар мен кен көздерінің болашағын бағалап, жүргізілетін іздеу-барлау жұмыстарының бағытын айқындайды.

## Кенді ұя
Кендік заттардың изометрлі  пішінді кішігірім шоғыры; әдетте көлденең өлшемі 1 м-ден аспайды.

## Кенділік
Белгілі бір ауданның немесе нақтылы тау жыныстарының, қабаттың, свитаның және т.б. кенді түзілімдерді кіріктіруі; металкіріктірушілік терминінің синонимі.

## Кенділік ошағы
Кенділік ерітінділерінің пайда болатын жері.

## Кенділікті ерітінділер
Kенді құрамбөліктерді тасымалдайтын және түзілімдейтін, көбінесе тереңдік текті ерітінділер. Олар сұйықтық сулы ерітінділер және газды ерітінділер түрінде болады.

## Кенжаралу жүйесі
Кен затының көзін, ауысу жолын және кенденудің жиналу орнын қамтитын физикалық жүйе.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кенжаралу кезеңділігі

**Кенжаралу кезеңділігі** - кенділік ерітінділерінің кентүзілу ортасына дүркін-дүркін келіп түсуіне байланысты гидротермалдық кен орындарының қалыптасуы процесіндегі кезенділік. Ол кен мен гидротермалдық өзгерген тау жыныстарындағы жасы әр түрлі минералдар парагенезисінің кезектілік қатарының туындауымен сипатталады. Минералдану кезеңділігі кенді ерітінділердің магма ошағынан дүркін-дүркін бөлініп шығуымен байланысты болуы ықтимал.

## Кенкіріктіруші флюид
Кен кіріктіруші магма ошағынан кенді құрамбөліктерді бөліп ала отырып, олардың екінші өңірге қарай жылыстауын қамтамасыз ететін газды не сұйық ерітінділер. Бұл термин әдетте нақтылы агрегаттық жағдайы белгісіз ерітінділерге қатысты қолданылады.

## Кенмен астасқан таужыныстардаеы өзгерістер
Кен шоғырларымен астасқан тау жыныстарындағы эндогендік (гидрөтермалық) өзгерістер.

## Кеннің кесектілігі
Кендерді игеру барысында олардың нақтылы өлшемді және арнаулы пішінді кесектерге бөлшектену қасиеті. Кейбір пайдалы қазбалар үшін (темір кендері, қоспалар ретінде қолданылатын әктастар, көмір және т.б.) олардың кесектелу қасиеті өте маңызды көрсеткіші болып табылады.

## Кенорындардын, инженерлік геологиясы
Геологиялық ортаның инженерлік-геологиялық жағдайларын зерттеп, ғылыми және практикалык мәселелерін шешумен айналысатын ғылым саласы; кен өндіруші кәсіпорындар жұмысының тиімділігін және геологиялык ортаның экологиялык тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Адамның саяси құқықтары

**Адамның саяси құқықтары** - адамның мемлекеттің саяси және қоғамдық өміріне араласу мүмкіндіктері. Бұл құқықтарды жүзеге асыру үшін азаматтардың арнайы органдарды ескертуі және занды сақтау мақсатында олардың бұйрықтарын орындауы шарт. Адамның саяси құқықтарына мыналар: 
*адамның азаматтық алуға құқы;
*сайлау құқы; 
*ар- ождан еркіндігі; 
*ақпарат алуға құқы  және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Кенорындардың инженерлік-геологиялық жағдайлары

**Кенорындардың инженерлік-геологиялық жағдайлары** -табиғи және техногендік факторлар жүйесі: табиғи-климаттық ерекшеліктері, кенорындардың геологиялық-тектоникалық құрылысы, құрылымы; тау жыныстарының жатыс жағдайлары, құрамы, қасиеттері және күйі, жер асты сулары; газдылығы, әр түрлі геологиялык процестер мен қүбылыстардың туындауы және дамуы. Кенорындардың инженерлік-геологиялық жағдайлары кенорындарды тиімді барлауға, ұтымды және қауіпсіз игеруге, кеніштерді жобалау мен пайдалануға негіз болады.

## Кенорынның (кен денесінің) моделі
Жер қыртысы телімінің заттық көлемдік бейнесі; әдетте ол 1:100—1:200 масштабты кен орнын немесе жеке кен денесін қамтиды; осы арқылы нысанның геологиялық орны, құрылымы, кенденудің кеңістікте таралуы мен пішіні, кенсіз ойықтар, шығымды және шығымсыз кен блоктары мен бағанасы, табиғи типтері мен өнеркәсіптік сорттары туралы айқын мағлұмат беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қойырытпақ

**Қойырытпақ** — қатыққа, айранға, қымызға, ішетін іркітке сүт немесе су қосып, торсыққа құйып, қанжығаға байлап жүріп далада ішетін сұйық айран. Көп шайқалғанда Қойырытпақ ішуге дәмді, асқазанға жеңіл болады, ашыған дәмі білінбейді. Қойырытпақ жолаушыларға, әсіресе малшыларға өте қолайлы.
## Тағы қараңыз
*Қатық
*Айран
*Қымыз
## Дереккөздер</span>
Керамикалық пегматит

**Керамикалық пегматит** – керамика өндірісінде пайдаланылатын тек кана калишпаттан не альбиттен және кварцтан не нефелиннен тұратын пегматит. Оның құрамында басқа минералдар аз болады. Керамикалық пегматитке таза жолдық гранит-пегматиттер, силицийсізденген және нефелинді пегматит жатады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кеңістіктік тор қатары

**Кеңістіктік тор қатары** — кристаллографияда, тура сызық бойында бір-бірінен бірдей қашықтықта орналасқан кеңістік тор түйіндерінің жиынтығы. Кристалдардың шынайы қабырғалары элементар бөлшектердің жиі орналасқан қатарларына сай келеді.

## Кеңістіктік тор
Кристалдық тор терминінің синонимі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кератофирлер

**Кератофирлер** — натрийлі (альбиттенген) эффузиялық тау жынысы.

## Кератофирлер және кварцты кератофирлер
эффузиялық, кейде гипабиссал палеотиптік тау жынысы. Құрылымы — порфирлі, фенокристар альбит, кейде кварц (кварцты кератофирде), биотит, горнбленд, арқауы афанитгі, сілтілі далашпаттардың микролиттерінен тұрады. Кератофирлер диабаз, спилиттермен бірге кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кереғар парагенезис

**Кереғар парагенезис** - бірге бола алмайтын минералдар. Мыс: кварц пен нефелин, диопсид пен кордиерит және т.б.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кериттер

**Керитте** — хлороформда толығымен еріп кетпейтін қатты, омырылғыш, көміртектес таушайырларды біріктіретін топшаның жалпылама атауы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Электрлі қоңырау

**Қоңырау, электірлі қоңырау** - ішке дыбыс беру үшін пәтердің кіре берісіне орнатылатын тетік. 

Қоңырау көбінесе электр магнитті болады. Ол электр магниттен, балғашалы зәкірден, металл табақшадан (немесе тілікшеден, не қоңыраудан) тұрады. Қоңыраудың батырмасын басқан кезде электр тогы электр магнитінің орамдарынан өтіп, балғашалы зәкір арқылы қоңыраудың металл тілшесіне соғылады. **Қоңырау** кернеуі 127 және 220 В болатын айнымалы ток арқылы жұмыс істейді. Пайдалану кезінде қауіпсіз болуы үшін әдетте қоңыраудың өзіне электр қуатының күшін бәсеңдеткіш трансформатор қойылады. өнеркәсіп кәсіпорындарынан шығарылатын қоңыраулар негізінен дыбысы мен сыртқы бітіміне қарап ажыратылады. Кейде қоңырауға жарығы әлсіз шырағдан бірге құрастырылады.

Тұрақты және айнымалы токпен жұмыс істейтін электр магнитті қоңыраулармен қатар құлаққа жағымды әуенді дыбыс шығаратын (оның ішінде құс үніне ұқсас) электронды қоңыраулар да бар. Электронды қоңыраулардың үнін дыбыс реттегіші арқылы қалауынша өзгертуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Кероген

**Кероген** — жанғыш тақтатастар құрамындағы басқа да шөгінділермен бірге қалыптасқан органикалық заттар атауы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кертпеш

**Кертпеш** — 
*1) Биіктік деңгейлері әр түрлі жазықтықтарды жалғастыратын, біршама тік құлама жербедер элементі; баурайлардың жеке түрі ретінде қаралуы ықтимал. 
*2) Кенорынды игеру жүйесінің элементі. 
*3) Тазарту қазындысы пішіндерінің бірі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кері (полюстік) тор

**Кері (полюстік) тор** — бастапқы кеңістік тордың (100), (010), (001) координаталық торлары оларға нормаль координаталық осьтермен алмастырылған қосымша құрылыс. Кері тор кристаллографияның есептеу әдістерінде көп қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кесекшоғырлық

**Кесекшоғырлық** — псефиттік тау жыныстарындағы сынықтардың шоғырлану дәрежесі. Сынықтар көлемінің тау-жыныстардың жалпы көлеміне немесе сынықтардың есептеп шығарылған орташа қашықтықтарына қатынасымен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кеуектік ерітінді

**Кеуектік ерітінді** — сығынды су терминінің синонимі.

## Кеуектік су
Тау жыныстарының кеуектерінде болатын жер асты суы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кианит

**Кианит** , дистен () — силикаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Аl2[SіO4]O. Сингониясы триклиндік, кристалдары баған, тақта тәрізді. Түсі — көгілдір, кок, кейде жасыл, сары, түссіз, қара, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы (010),(110) жақтарында — 7, (100)—4.5, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 3,56-3,68. К. аймактық метаморфизмде жоғары қысымда алюминийі көп тау жынысытарда пайда болады. Кианитті тау жынысытар —алюминийдің кені. Синонимі: дистен.

Оптикалық екі осьті, солақай, 2u = 80°, бояуы қанық болғанда
плеохроизмы күшті, Ng=1,728, Nm = 1,722; Np = 1,713—1,717.

Жаратылысы. Кианит — метаморфизмның терең зоналарындағы тығыз тастардың және бірсыпыра пегматиттік желілердің
негізгі минералы.
КСРО-да дистеннін бірсыпыра ірі кендері белгілі. Оның химилық қатты минерал ретіндегі шашыранды түрлері құмтастарда көп кездеседі.

Кианит — отқа және қышқылға төзімді бұйымдар үшін бағалы материал. Оның мөлдір түрлері зергер бұйымдарын жасау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Су ағындысы коэффициенті

**Су ағындысы коэффициенті**  — су ағыны көрсеткішінің су жинау алабына түскен атмосфералық ылғал мөлшеріне қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кинематикалық дифференциация

**Кинематикалық дифференциация** — магманың жарылымдар бойымен жер қыртысының жоғарғы горизонттарына көтерілу жолында мүмкін болатын дифференциациясы. Мұндай дифференциацияға мынадай бетбағыт тон: көтеріліп келе жатқан магмалық  бағанның үстіңгі жағы SіО2 Аl2О3 және сілтілерге, ал төменгі жағы СаО, Мg0 және ҒеО-ға молығады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Азаматтылық

**Азаматтылық** - әлеуметтік-саяси ғылымда отанға деген сүйіспеншілікпен, патриотизммен, жетілген саяси санамен сипатталатын субектілердің нақтылы моральдық-өнегелік, психологиялық, әлеуметтік-саяси сапаларының жиынтығы; адамның мінез-құлқы мен санасында өз Отанының және қоғамның шынайы гүлденуіне ықпалы бар жоғары моральдық сапалардың болуы. "Азаматтылық" ұғымының мәні әртүрлі:

* өзін азамат ретінде сезіне білу және іс-әрекетке бара білу мүмкіндігі; 
* саяси қауымдастықтың ісіне белсенді әрі саналы түрде қатысу; 
* адамдар қауымдастығының толыққанды, еркін қатысуының жоғарғы ізгілігі; 
* саяси қауымдастық мүдделеріне қызмет ету, осы мүдделер жолында жанын құрбандыққа шалу.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Керіш

**Керіш** — конгломераттардағы, брекчиялардағы, құмтастардағы және құмайт-тастардағы сынықты материалдарды бір-бірімен байланыстыратын зат.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кесектас

**Кесектас** — көбіне әктастар, доломиттер, құмтастар (әдетте жару әдісімен) алынатын ірі (көлденеңі 15-20 см) тау жынысы кесектері. Ӏргетастар қалауда, гидрөтехникалық және көліктік ғимараттар салуда және т.б. кеңінен қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Азаматтық бастама

**Азаматтық бастама** - билік органдарының азаматтардың қандай да бір мүдделерін шектеп, қысым жасау әрекетіне қарсы шығу немесе өзара көмек жасау үшін ұйымдастырылған ұжымдық белсенділіктің, азаматтық бастамашылықтың көрінісі. Ол әртүрлі саяси-әлеуметтік мәселелерді шешу мақсатында азаматтардың өз еріктерімен құрылады. Оған ұйытқы болған азаматтық топтар, бастама көтерушілер әртүрлі жиындар, шерулер ұйымдастырып, қол жинап, үнпарақтар таратып, барынша көп жақтастарды өздеріне тарту арқылы билік басындағыларға қысым көрсетуге тырысады. Азаматтық бастамаларда көтерілген мәселелер өз шешімін таппаса, ол ірі демократиялық қозғалысқа ұласуы әбден мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Азаматтық бағынбаушылық

**Азаматтық бағынбаушылық** - кең мағынада ұжымдық наразылықтың тағы басқа әдістерімен байланысты. Сондықтан бірін екіншісінен ажырату қиын. Әлде бір салыққа қарсы бейбіт наразылық әртүрлі себептермен зорлыққа айналып кетуі мүмкін, ал мемлекет, оған қатысушылардың абыройын төгу үшін, әрекет етуі ықтимал. Тар мағынада, мемлекет саясатын зорлықсыз әдістермен өзгерту әрекеті ретінде қоғамның түбегейлі немесе бір бөлігінің салық төлеуден, мемлекеттің заңдары мен нормаларына бағынудан бас тартуы. Мысалы: Гандидың Үндістандағы Британ билігіне қарсы наразылық әрекеттері. Осыдан біраз бұрын Британ сайлаушыларының белгілі бір бөлігі жергілікті өкімет органдарын қаржыландыруға арналған жергілікті салықты төлеуден бас тартып, салық көлемі қалай есептелетініне өзгерістер енгізуге мәжбүр етті.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Кларен

**Кларен** (лат. сіагиз — жылтыр) — қазба көмірлердің жартылай жылтыр кұрамдас бөлігі. Әркелкі көмірлерде қалыңдығы әр түрлі жолақтар түрінде кездеседі, кейде тұтас көмір қабатын түзеді, Кларен споралық, кутикулдык, шайырлы, фюзен-семифюзенді, споралы-фюзенді-семифюзенді болады.

## Кларен-дюрен
Көмірлердің күрделі ингредиенті, қасиеттері бойынша дюренге жақын.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кластық құрылым

**Кластық құрылым** – сынықты шөгінді тау жыныстары құрылымының жалпылама аты. Сынықтарының ірілігіне қарай псефиттік, псаммиттік,алевриттік,пелиттік түрлері бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кирлер

**Кирлер** — жер бетіне сыздықтай көтеріліп, субаэральдық жағдайда (ауа қабатымен беттесу жагдайында) өзіндік өзгерістерге ұшыраған азшайырлы метанды-нафтенді мұнайлар есебінен қалыптасқан таушайырлар түрі; түтқыр сұйықтар мен омырылғыш қатгы заттар аралығындағы кез келген күйде ұшырасуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сорғының өнімділігі

**Сорғының өнімділігі** — белгілі бір уақыттағы сорғының айдамалау құбырына сұйықты жеткізіп беруі кезіндегі су өтімі, өлшем бірлігі л/с; м3/с. Оның өнімділігі даланылады) маңызды рөл атқарады. Сумен қамтамасызданғандық және жыл ішінде оның өзгеруі — организмдердің орналасу заңдылығын, сондай-ақ экожүйенің құрамы мен құрылымын анықтайтын ең маңызды факторлардың бірі болып табылады. Күн сөулесінің жылу энергиясынан су биосферада тұрақты айналады. Организмдерде су режіміне бейімделудің алуан түрлі көріністері қалыптасқан. Сумен бірге организмдер еріген заттектерді алады. Судың маңызды сипаттамасьша оның сапасы жатады. Ол ластану салдарынан бірден нашарлауы мүмкін. Экожүйенің сумен қамтамасыз етілуін антропогеңдік реттеу мүмкіндігі бар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Клинохлор

**Клинохлор** (грек, klino — еңкейту, һіеros — жасыл) — силикаттар класына жататын хлориттің магнийлі түрі. Химиялық формуласы: (Мg,Ғе)4,75Аl1,25[Sі2,75Аl1,25О10](ОН)8 Жасыл тақтатастарда көп тараған минерал.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Клипп

**Клипп** — жаралу уақыты тұрғысынан біршама көне тау жыныстарының оларға Қарағанды жастау тау жыныстары арасында ұшырасатын жартастары мен жақпартастары. Синонимі: тектоникалық жамылғы жұрнақтары.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Азаматтық ықпалдасу

**Азаматтық ықпалдасу** - этникалық топтар арасындағы мәртебелілік айырмашылықтардың жойылып, соның нәтижесінде этникалықтан өзге - азаматтық ұлттың қалыптасу процесі; халықтың әртүрлі әлеуметтік және этникалық топтарының мемлекетке адал ниетінің қалыптасуы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Суда жүзетін құстар мен сулы батпақты өңірлерді зерттеу жөніндегі халықаралық бюро

**Суда жүзетін құстар мен сулы батпақты өңірлерді зерттеу жөніндегі халықаралық бюро**— 1954 жылы құрылған. Қатысушылары — 44 мемлекет. Мақсаттары —халықаралық ғылыми-техникалық ынтымақтастықты дамыту және үйлестіру арқылы сулыбатпақты өңірлерді және сулы-батпақты экожүйелердің биологиялық әралуандығын, әсіресе, суда жүзетін және сужағалаушы құстарды қорғауға жәрдемдесу. Негізгі қызметі — сулы батпақты өңірлерді бағамдау және мониторинг (түгендеу) жөніндегі жобаларды жүзеге асыру; құстарды халықаралық есепке алу (100-ден астам елде); құрып кету қатері төнген кұстардың түрлері туралы мәліметтерге салыстырмалы талдау жасау; жекелеген түрлер мен топтарды қорғау жөніндегі іс-қимыл жоспарларын дайындау; бірқатар халықаралық конвенцияларды, соның ішінде негізінен суда жүзетін құстардың мекен орны ретінде халықаралық маңызы бар сулы-батпақты өңірлерді қорғау жөніндегі конвенцияны қолдау; жиырма ғылыми топ шеңберінде халықаралық сараптау беру; оқыту, ақпарат тарату жөніндегі бағдарламаларды жүзеге асыру.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Азат азаматтық қозғалысы

**"Азат" азаматтық [[Қозғалыс|қозғалысы**]] - қоғамдық-саяси ұйым. Құрылтай мәжілісі Алматыда 1990 ж. 1 шілдеде өтті. Басты мақсатын "Халықаралық Одақтық шартпен біріккен ерікті де тәуелсіз жаңа қоғамдастық шеңберінде Қазақстанның шынайы мемлекеттік егемендігіне қол жеткізу" деп белгіледі. Қозғалыстың 14 облыстық ұйымы бар. 1990-1993 жж. аралығында "Азат" газеті шығып тұрды. "Азат" қозғалысы Қазақстанды қазақ халқын отаршылық пен тоталитаризм зардаптарынан арылту ушін қажетті заңдардың қабылдануы, олардың дұрыс орындалуы жөнінде халыққа үндеулер таратып, үкіметке ұсыныстар жасады, сепаратистік пиғылдағы ұйымдарға тойтарыс беру, адам құқықтарын қорғау және т.б. ұлт мүддесін көздеген мәселелерді батыл көтере білді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Койтастар

**Койтастар** — диаметрлері 10 см-ден 10 м-ге дейін жететін, жұмырланған тау жынысы сынықтары. Су ағындары мен мұздыктардың тасымалдауынан жұмырланған мұндай койтастар аллювийлік және мұздықтык шөгінділерде көп.
## Дереккөздер


Санат:Геология