open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Азия ботакөзі

**Азия ботакөзі** () – айлауыктар тұқымдасына жататын өсімдік. Батыс Тянь-Шанынан Алтайға дейінгі барлық биік тауларда кең таралған Қазақстандық он түрдің бірі. Таулардың жоғарғы белдеуіндегі ірі қиыршық тасты, ылғалды беткейлерде, альпі, субальпі орман шалғындықтарында өседі.Сабағы бірден,кейде бірнешеуден болып келеді, түбі босаң (биіктігі 30 см), сыртын қаттылау түк басқан. Түбінде жапырақтары созыңқы эллипс тәрізді, ұзын сағақты, сабақтағылары қандауыр тәрізді, отырыңқы. Гүлдері қалың қысқы шашақта, гүлдеген соң ұзарады. Тостағаншасы үшкір бөліктерге тереңдей кесілген, күлтесі ашық көк түсті, қысқа түтікті және тегіс дөңгелек тәрізді желбірлі (диаметрі 1-см аздау), бес дөңгеленген қалақшаға тілімделген. Ботакөз маусым-шілдеде гүлдейді, жемістері (жұмыртқа тәрізді төрт тегіс жаңғақшадан тұрады) шілде-тамызда піседі. Өте тартымды сәндік өсімдік.

Санат:Айлауықтар
Балық консервілері

thumb|240px|Балық|
**Балық консервілері** стерилген және стерилденбеген болады. Стерилденген балық консервілерін сақтау ерекше жағдайы қажет етпейді, ал стерилденбеген консервіні салқын жерде сақтайды. Оларды ұзақ уақат сақтауға болмайды. Стерилденген балық консервілері құйылған соустарының түріне қарай төмендегідей топқа бөлінеді: 
*өз сөліндегі балық консервісі
*балықтың майлы консервісі
*желедегі балық консервісі 
## Желедегі балық консервісі
Желедегі балық консервісін (мысалы «Желедегі сельд» т.б.) дастарқанға салқын күйінде қояды, гарнирі — көк салат. 
## Дереккөздер


Санат:Балық аулау
Санат: Тағамдар
Л

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Л**, **л** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл ұшы альвеолаға (алғы таңдай мен үстінгі күрек тіс аралығына) нық тиіп, фонациялық ауа тілдің екі жағы арқылы сыртқа шығуынан жасалатын дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Ол жасалу орнына қарай - тіл алды, дауыс қатысына қарай - үнді дауыссыздар тобына жатады. 

Қазақ тілінің төл сөздерінде  көбінесе сөз ортасы мен соңында кезледі, кірме сөздер мен кейбір қазақ сөздерінің басында  "Л" жазылғанымен, айтылуда оның алдына  қысаң дауыстылардың бірі қыстырыла дыбысталады. Мысалы, "лақ" - "ылақ", "лаж" - "ылыж"  .

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Л»-ны &amp;#1051; немесе &amp;#x41B;, ал кіші «л» әріпін - &amp;#1083; немесе &amp;#x43B; деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
М (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**М**, **м** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Қос еріннің бір-біріне толық жымдасуынан жасалатын мұрын жолды дауыссыз дыбысты белгілейтін  әріп. Ол жасалу орнына қарай еріндік, дауыс қатысына қарай үнді, жасалу тәсіліне қарай шұғыл дауыссыздыр тобына жатады.  Сөз ішінде орын талғамай барлық буындарда кездесе береді: мысалы, мал, қымыз, ғылым  .

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «М»-ны &amp;#1052; немесе &amp;#x41C;, ал кіші «м» әріпін - &amp;#1084; немесе &amp;#x43C; деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Кутб ад–Дин Айбак

Кутб ад–Дин Айбак Үндістанды орта ғасырларда билеген Дели сұлтанатының алғашқы сұлтаны. Ол қазіргі Ауғаныстан аймағында дүниеге келген. Арғы тегі – ортаазиялық түрік. Бір деректерде Айбак қаласынан шыққандығы айтылады. Бала кезінде соғыста қолға түскен оны Нишапур қаласының кадиі кұлдыққа сатып алады. Құл деген аты болмаса, кади Айбаққа өз ұлындай қарады. Айбақ жан-жақты білім алып, парсы, араб тілдерін еркін меңгерді. Басқару ісімен әскери шеберлікті үйренді. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Консервілерді сақтау

**Консервілерді сақтау**. Консервінің әзірленген күні қаңылтыр банкалардағы этикетканың екінші бетінде арнайы көрсетіледі. Ал банканың түбіне «К» (жеміс-жидек және көкөніс консервілері), «Р» (балық консервілері) және «М» ( ет және сүт консервілері) әріптерә индексі көрсетілген штамп басылады. Банкалардың қақпағында немесе түбінде ( екінші жолда) ортасына әріп жазылған бірнеше цифр көрсетіледі. Штамптағы бұл цифрды әріптен бастап оқу керек, ондағы әріп консервіні дайындаған айды көрсетеді (мысалы «А» — қаңтар, «Б» — ақпан, одан әрі қарай алфавит бойынша, тек «З» әрпін есепке алмау керек. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Бұзылған консерві

thumb|right|200px|консерв
thumb|right|200px|консерв
**Бұзылған консерві**. Егер консервілердегі зиянды микробтар толық жойылмаса, онда олар жабық банкада өсіп-өніп, консервіні бұзады. Одан әрдайым газ бөлініп шығады. Бөлініп шыққын газ біраз уақыттан кейін банканың қақпаған керіп көтереді. Мұндай банкалардағы консервіні пайдалануға болмайды, өйткені одан адамның уланып қалуы мүмкін. Кейде консервілер тез салқындағанда да, банканың қақпағы көтеріліп  кететіні болады. Бірақ кейін консервінің мұзы еріп, қақпағы орнына түссе, онда мұндай консервілерпайдалануға зиянды емес. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Консерв

thumb|right|200px|Консерв
**Консерв** — сақтаған кезде бұзылып кетпес үшін термикалық, химиялық немесе басқаша өңдеуден өткізілген азық-түлік өнімі.
*томат консервісі
*жеміс-жидек консервілері
*ет консервісі
*балық консервілері
*сүт консервілері
*балаларға арналған көкөніс және көкөніс-ет консервісі
## Балаларға арналған көкөніс және көкөніс-ет консервісі
Бұл консервілерге қосылған көкөністер мен ет арнаулы машинкадан өткізіліп, ұсақтап ткралғандықтан, олар жеңіл қорытылады. Мұндай консервілерді 6-7 айдан бастап беруге болады. Балалар консервісіне көкөністер мен еттен басқа сары май, сүт, қант, тұз, бидай ұнын қосуға болады. Консервінің құрамы мен оларды пайдалану тәртібі банкалардың сыртындағы этикеткасында көрсетіледі.  
## Тағы қараңыз
*консервілеу
*консервілерді сақтау
*бұзылған консерві 
## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Кир

Ұлы Кир Ахеминидтер әулеті тұсында Парсы имперясының негізін қалаған.  Б.з.д. 559 - 530 жылдар арлғында билік еткен. Кирдің билігі тұсында империя барынша кеңейіп, ол Оңтүстік-батыс Азияның үлкен бөлігімен Орталық Азияны бағындырды. Ол өзінің құзырындағы ұлттарға өз діндерін ұстануға, тіпті  құдайларына арнап ғибадатханалар тұрғызуына да рқұсат берді. Кир Дрангиянды, Арахосияны,Маргиян мен Бактрияны жаулап алды. Әмударияны кесіп өткеннен кейін ол Джакартаға жетті. Ол жерде Кир Орта Азия тайпаларына қорғану үшін бекініс салдырған болатын. Кир Вавилонды да жаулап алды. Дегенмен ол көбіне жаулап алушы емес, азат етуші және тақтың заңды мұрагері ретінде көрсете білді.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Алма кремі

right|thumb| alt=A.|200 px|Крем
**Алма кремі**. Алманың қабығын аршы, өзегін алын тастап, тілімдеп кеседі. Туралған алманы кастрюдьге салып, оған құмшекер қосып, су құяды. Сосын оны баяу жанған отқа қойып, алма шырыны қойылғанша қайнатып, содан кейін суытады. Бір стакан қаймаққа қант ұнтағын қосып шайқайды. Дастарқанға қояр алдындақаймақты жидекпен араластырып, шие немесе таңқурай сиропын қосады.  1½ кг алмаға: 2 стакан құмшекер, 1 стакан су, 1-2 ас қасық қант ұнғатын қосады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Желкелік

thumb|right|300px|<small>Жүген</small>
**Желкелік** – аттың желке тұсына келетін жүгеннің, ноқтаның құрамдас бөлігі, яғни екі жақтаудың түйіскен жері.

## Сипаты
Жүген ноқта жақтауының қамшылар жағы ұзындау келеді де, аттың желкесін орап келіп, мінер жақтауға тоға арқылы бекітіледі. Ат желкесін орап тұрған осы бөлшек - "желкелік" аталады.
Жүген, ноқтаны кеңейту, тарылтуға арналған жырым сол желкеліктен шығарылған. Бұл жырымның ұзындығы бір сүйемдей. Онда тоғаның тілі түсетін 3-4 көз (тесік) бар. Жырымның ұшы салақтамау үшін тоғаның артында жақтауға бекітілген кішкене қайыс бүлдіргі болады. Жырымның артық ұшы сол бүлдіргіден өткізіледі.
Егер жүген-ноқта қайыстан, жіптен түйілген болса, тарылтатын желкелік пен ағытып түйілген болса, тарылтатын желкелік пен ағытып түймелеп тұратын сағалдырық сияқты бөлшектер тоғасыз жасалады. Қайыстан түйіп жасалған тұрманда жалғастырылатын, бекітілетін орындар көбінше шалып байлайтын тұйық бүлдіргелі немесе түймелі, тиекті, түйме баулы болып жасалынады.

## Дереккөздер

Санат:Ат әбзелдері
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Кнуд

Ұлы Кнуд Англия мен Данияның, Норвегияның сондай-ақ Швецияның бір бөлігінің викинг патшасы болған. Дат патшасы - І Свен Велобородыйдың ұлы. Кнуд ағлшындармен бірнеше рет шайқасып, 1016 жылдың қазан айында оларды түбегейлі жеңді. 1016 жылдың қарашасында Кнуд Англияның патшасы болып жарияланды. Өзі билік еткен тұста Кнуд Англияны даттық үлгіде - Уэсекс, Мерсию, Шығыс Англия және Кортумбрия деген төрт аймаққа бөлді. Үлкен ағасы қайтыс болған соң Кнуд Дат тағын мұрагерлікке алды да, өзі Англияда отырғандықтан әпкесі Ульфаның күйеуін регент етіп тағайындады.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер
Сүт консервілері

**Сүт консервілері** — жұғымдылығы жоғары сүт өнімдері, ол тек балалар үшін ғана емес, сонымен бірге ересектер үшін де сүт орнына пайдылынатын бағалы тағам. Сүт консервілерінде жаңа сауылған сүтте болатын қоректік заттардың барлығы бар (витаминдер мен минерал тұздары). Сүт тағамдарын сапасы жоғары сүттен жасайды. Сүт-консерві кәсіпорындары қант қосып қойытылған сүт немесе қойытылған кілегей қосылған кофе, қойытылған сүт немесе қойытылған кілегей қосылған какао т.б., қойытылып, стерилденген сүт, кептірілген сүт өнімдерін, (қаймағы алынбаған сүт, қаймағы жартылай алынған «Смоленск», майы алынған сүт, кілегей т.б.), балалар тағамына арналып, кептірілген сүт(емшектегі балаға арналған сүт «Малютка», «Малыш» т.б.) жасап шығарады.   
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Квангетхо

374 - 413 жылдар арлығында өмір сүрген Ұлы Қуаң Ге То – Кореяның үш патшалығының ең солтүстігіндегі Когуре монархиясының 19-шы билеушісі. 391 жылы әкесі – Гогукян патша қайтыс болғаннан кейін Квангетхо тақ мұрагері болды. Қуаң Ге Тоның тұсында Когуре елі Шығыс Азиядағы ең ірі державаға айналды. Қуаң Ге То 39 жасында қайтыс болғаннан кейін,  413 жылы Когуре елі Амур мен Хань өзені бойындағы бүкіл территорияны өз бақылауында ұстады. Қуаң Ге То елді 22 екі жыл биледі және өмірден жастай кетті. Әйтсе де оның жеткен жетістіктері Корей тарихында ерекше орын алды.                                   
                              
                
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Сары май кремі

**Сары май кремі** Құмшекер мен жұмыртқаны ұнтақтып, үздіксіз араластыра отырып, қайнаған соң оттан түсіріп, сосын суытады. Сары майды жақсылап шайқап, оған дайын қоспаны үздік-үздік құяды да, мұқият араластырады. Кремге хош иіс беру үшін ванилин немесе ликер қосуға болады. 200 г тұздалмаған сары майға : 1 стакан құмшекер, жарты стакан сүт, 1 жұмыртқа, ¼ванилин ұнтағы немесе 1 рюмка ликер қажет.
thumb|250px|Торт

## Дереккөздер

Санат:Тағамдар
Қайнатылған крем

222px|thumbnail|right|крем
250px|крем

**Қайнатылған крем**. Жұмыртқаны құмшекер, ұн, ванилин ұнтағын суық сүтпен араластырып, отқа қойып, үздіксіз араластыра отырып қайнауына жеткізу керек. 0,5 л сүтке: 4 жұмыртқа, 1 стакан құмшекер, 2 ас қасық бидай ұны, ¼ ванилин ұнтағы қажет. 
## Шоколад кремі
Барлық тағамды кастрюльге салып, толық қойылғанша отта ұстайды. 50 г сары майға: ½ стакан құмшекер, 3 ас қасық сүт, 3 щай қасық какао ұнтағы керек. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Шоколад кремі

thumb|200px|Торт
**Шоколад кремі** де ваниль кремі сияқты дайындалады, бірақ мұнда ваниль қантының орнына какао ұнтағын қант пудрасымен араластырып, оны шайқалған қаймаққа қосады. 0,5 л қаймаққа : 1 стакан қант пудрасы, 2 ас қасық какао ұнтағы, 4 шай қасық желатин, 2 ас қасық сүт қажет. 
## кофе кремі
Кофе кремі де сол сияқты дайындалады. Айырмашылығы, мұнда желатинді жарты стакан қою кофеде ерітеді. 
## Дереккөздер


Санат:Шоколад
Санат:Тағамдар
Чжан Цянь

Орта Азия мен Қазақстан жеріндегі ру-тайпалық одақтар мен ертедегі мемлекеттердің әлеуметтік-саяси құрылымы, олардың өзара және Орталық Азиядағы көне иеліктермен байланысы жөніндегі алғашқы деректерді бізге Чжан Цянь жеткізді. Чжан Цянь бұл елдерге б.з.б. 138 жылы және б.з.б. 115 жылы екі рет саяхат жасаған. Қытайлықтар ғұндарға қарсы Орта Азия тұрғындары - юэчжилермен және Жетісу үйсіндерімен одақтасу мақсатын көздеген еді. Чжан Цянь , әсіресе,өз саяхаты барысында жатжерліктердің шаруашылығының жай-күйне, әскерлерінің санына, қару-жарақтарына баса назар аударған. Сондай-ақ олардың әдет-ғұрпының, мінез-құлқының, киім-кешегінің ерекшеліктерінің бәрін жазып алып отырған.

## Дереккөздер
Сен білесің бе? аруна баспасы
Қолданушы интерфейсі

Бүгінгі күндегі бағдарламалық қамтамасыздандырудың өңдеушілер қоланушының компьютердегі жұмысын ыңғайлы,қарапайым,көрнекі түрге келтіруге тырысады.Кез клген бағдарламаның тұтынушылық сапалығы көпшілігінде оның қолданушымен өзара әрекеттесуінің ыңғайлылықтарымен анықталады.

Бағдарлама мен қолданушының әсерлесуінің формасын *қолданушы интерфейсі* деп атайды.Қолданушы үшін өзара әрекеттесудің ыңғайлы формасы тату *қолданбалы интерфейс* деп аталады.

## Дереккөздер

**Дереккөздер**
*Информатика*
*Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық*
*Келешек-2030 ЖШС*
Амангелді (Жамбыл ауданы)

**Амангелді** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 42 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 359 адам (177 ер адам және 182 әйел адам) болса, 2009 жылы 198 адамды (96 ер адам және 102 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Есперлі

**Есперлі** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 65 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 451 адам (219 ер адам және 232 әйел адам) болса, 2009 жылы 323 адамды (151 ер адам және 172 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Ваниль кремі

right|thumb| alt=A.|200 px|Крем
thumb|left|120px|Ваниль
**Ваниль кремі**.  Мұздың үстіне немесе суық суға қойылған майлығы 20% немесе 30% суық қаймақты (қаймақты шайқаған кезде, оның көлемі 1,5-2 есе ұлғаяды, сондықтан үлкендеу ыдыс қажет) көпіршігенше шайқау керек, сосын оған қант пудрасын және және ваниль қантын қосып араластырады. Желатинді ыстық сүтте ерітіп, жақсылап езеді, сосын сүзгішпен сүзіп, 25-30°С-ге дейін суытады. Шайқалған қаймаққа осы ерітілген желатинді үздіксіз араластыра отырып сыздықтата құяды. Сосын осы қоймалжыңды арнайы табаларға құйып суытады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Кондитерлік крем

222px|thumbnail|right|крем
thumb|200px|Торт|Википедиия
**Кондитерлік крем** - кондитер өнімдеріне салма болатын және әшекейлеуге арналған жартылай фабрикат. Әдетте сары май, жұмыртқа, құмшекер, сүттен дайындалады: дәмін келтіру үшін және хош иіс беру үшін кофе, какао, ванилин, жаңғақ, миндаль т.б. қосылады.
*ваниль кремі
*шоколад кремі
*алма кремі
*сары май кремі
*қайнатылған крем
* апельсин кремі
## Апельсин кремі
Апельсиннің қабығын онын шырынымен қосып араластырады. Сосын оған шырынды, 4 жұмыртқанын сары ауызын, 1 жұмыртқаны бүтіндей шараппен араластырып, қоюланғанша отта ұстайды. Сосын оттан түсіріп, крем суығанша шайқау керек. Содан кейін кремге 4 жұмыртқаның ақ ауызын қосып араластырады.

## Дереккөздер


Санат: Тағамдар
Шарлемань

Шарлемань 768 жылдан өмірінің соңына дейін франктердің патшасы болды. «Ұлы Карл» деген атпен де белгілі. Олт Еуропаның  Батыс және Орталық бөлігі кіретін Франк патшалығын кеңейтті. Карл күш-қуаты мол, ақылды және ерекше тұлға болатын. Ол сол тұстағы білімді адамдардын тілі болып табылатын латын тілде оқып, сөйлей алатын. Б.з. 400 жылдары Батыс Рим құлаған соң күйреген Еуропаның саяси және мәдени өмірін қайта тірілтті. Ол саксондықтарға, сонымен қатар Германияның солтүстік-батысында өмір сүрген пұтқа табынушыларға ұзақ та қаңқұйлы жорықтар жасады. Ол саксондықтармен 30 жыл соғысып, оларды бағындырып, христиан дінін күшпен қабылдатты. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Өрік қайнатпасы

thumb|Өрік қайнатпасы (он жағында)
**Өрік қайнатпасы**. Жемісі толық піспей тұрып жиналуы тиіс. Өрікті жумай-ақ дымқыл шүберекпен сүртуге болады. Содан кейін әр жерінен жіңішке ағаш істікпен түйреп, 1 минут қайнат жатқан суға салады да, одан тез алып суға салқындатады. Жеміс (кіші) майда болса тұтастай, ал ірі болса қақ жарып, ішіндегі дәнін алып тастайды. Абрикостың үстіне сироп құйып, дәнімен қоса топтап-топтап 3-4 рет, тек жемістің өзін — 2 рет қайнатады. Қайнатпа қантталмас үшін лимон қышқылын қосқан жөн. 1 кг абрикосқа: 1кг құмшекер, 2-2,5 стакан су, 3 г лимон қышқылы керек. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Каракалла

Каракалла Рим империясын б.з. 211 – 217 жылдар аралығында билеген. Ол Галлиядағы Лугдунум деген жерде дүниеге келген. Кейінгі император Септимия Север мен Юлия Домнаның ұлдары.  Жеті жасында оның есімі Марк Аврелий Антонина Септимия Бассиан болып өзгерді. Бұл Марк Аврелийдің отбасымен нығайту үшін керек болған еді. 213 жылы Каракалла солтүстікке, неміс шекарасына алемандардың мәселесін шешуге аттанды. Каракалла жауынгерлер не жесе, бұл да соны жеп, олардың жалақыларын өсіріп, өзін барынша қарапайым ұстау арқылы олардың ризашылығына бөлінді. Каракалла бар болғаны 29 жасында қайтыс болды. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Марк Аврелий Кар

**Марк Аврелий Кар** б.з. 282 – 283 жылдары Рим императоры болды. Өзінің қысқа ғана билігі кезінде ол Аврелий мен Пробтың жолы бойынша қалпына келтіргісі келді. Кар көптеген азаматтық және әскери лауазымды қызметтер атқарды, сенатор да болды. Кар жасы келген, жасамыс жаста болғанымен, күш-қуты мол, іскер, білімді адам болатын. Әскерде мықты тәртіпті ұстанған ол өзінен бұрынғы билік еткен императорды өлтірген қанішерлерді аяусыз жазалады. Кар азаматтық және әскери лауазымдардың барлығының сатысынан өтті. Оны жауынгерлердің қатты ұнатқалы соншалықты, оларға билеуші тағына Кардан басқа лайықты адам жоқтай көрінді. 

## Дереккөздер

Санат:Рим императорлары
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Жамбыл (Жамбыл ауданы Солтүстік Қазақстан облысы)

**Жамбыл** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Жамбыл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 52 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 762 адам (379 ер адам және 383 әйел адам) болса, 2009 жылы 478 адамды (226 ер адам және 252 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Айва қайнатпасы

thumb|left|айва мармелады
**Айва қайнатпасы**. Пісіп үлгірмеген және қатты жемісі жетіліп, жұмсаруы үшін бірнеше күн үйде ұстаған дұрыс. Айваның қабығын аршып, ішіндегі дәнін алып тастайды да, бөлшектеп кесіп кастрюльге салады. Үстіне қайнаған су құйып, жұмсарғанша (10-15 минут) қайнатады. Аршып алынған қабығын аз ғана суға бөлек қайнатып, оны сироп жасауға пайдаланады. Содан кейін жұмсарған айваға сироп құйып, 3-4 сағат қояды да, қайтадан әлсін-әлсін 3-4 рет (айва мөлдір түске айналғанша) қайнатады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Камеамеа

Ұлы Камеамеа – 1758 -  1819 жылдары өмір сүген.  Гавайдың көптеген ұсақ билеушілерінің бірі – Кеоуа Нуидің баласы. Ол Гавай аралдарының басын біріктіріп, 1810 жылы Гавай патшалығын ресми түрде орнатты. Камеамеа – Гавай тарихындағы өте беделді билеушілердің бірі, талантты мемлекет қайраткері. Ол Гавай аралдарын біртұтас мемлекетке біріктіріп, тәуелсіз патшалық құрды. Билікке келген соң Камеамеа халықтың тұрмыс-жағдайын көтеріп, мемлекеттің билігін нығайтуға күш жұмсады. Еуропа және АҚШ-пен арада сауда-саттықты ашты. Сондай-ақ «жарылған еске заңын» қабылдап, болашақ Гавай конституциясының негізін қалады. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Апельсин қайнатпасы

[thumb|200px|[Апельсин]]
**Апельсин қайнатпасы**. Апельсиннің қабығын аршы, бөлшектеп кесіп, дөнін алып тастайды. Содан кейін жемісін қайнап тұрған сиропқа салып қайнатады да, оттан алады. Бір сағаттан соң сиропты құйып алып, 10 минут қайнату керек. Сосын апельсинді қайта салып, мөлдір түске айналғанша (енгенше) (10-15 минут) жайлап қайнатады. Апельсиннің қабығын жұқалап кесіп алады да, жіңішкелеп кесіп ыстық қайнатпасын үстіне қосады. 1 кг апельсинге: 1,25 кг құмшекер, 1,5 стакан су, 2 ас қасық қабық қажет. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Қарбыз қабығының қайнатпасы

**Қарбыз қабығының қайнатпасы**. Қарбыз қабығының сыртқы жасыл қабатын алып тастайда да, қалған бөлегін кесіп, үстіне салқын су құяды, сосын 5 минут қайнатады. Содан кейін суын төгіп, қабықты жайып кептіреді. Кепкен қабықты салқын сиропқа салып, 10-15 минут жайлар қайнатады. Бұдан кейін үш сағат суытып, соңынан үш дүркін (мөлдір түске айналғанша) қайнатады. Болғаннан кейін лимон шырынын және ванилин қосады. 1кг қарбыз қабығына: 1 кг құмшекер, 2 стакан су, ½ стакан лимон шырыны, тиісінше ванилин керек. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Бүлдірген қайнатпасы

**Бүлдірген қайнатпасы**. Бүлдіргенді іріктеп, жуады да, сүзгіге салып, 3-4 қайтара үстіне қайнаған су құяды. Суы ағап болған соң сироптың үстіне салады, аздаған дәм қабық, 2-3 қалампыр дәнін қосып, әзір болғанша қайнатады. Құмшекер орнына сол мөлшерде бал пайдалануға да болады. Бүлдіргенді алмаға не алмұртқа қосып қайнатуға да болады. Мұндайда шала піскен алманың тәтті сорттары мен алмұртты төртке бөліп кеседі де, бүлдіргенмен бір мезгілде сиропқа салады (1 кг бүлдіргенге 200 г алма және 300 г алмұрт; 1 кг құмшекер). 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Глориоза

**Глориоза** - лалагүлділер тұқымдасына жататын ерекше гүл. Биіктігі *1-2 метрге* дейін жетеді. Жапырақтарының ұшындағы шырмауық мұрттары оратылып, биікке қарай өсуіне ықпал етеді. Глориоза XIX ғасырдың орта кезінен бастап *Ресейде* өсіп келеді. Ерекше күтімді талап етпейтін сәнді өсімдік гүл өсірушілердің сұранысына тез ие болды.
нобай|оңға|Глориоза
**Глориоза** - терезенің алдына қоюға, мерекелік орындарды безендіруге таптырмайтын әдемі гүл. Кез-келген сәндік гүлдермен араластырып гүл шоғын жасауға да ыңғайлы. Алайда ол-улы өсімдік.Әрі глориозаны түбінен ажыратып көбейтеді.
## Шағын тарихы
Өсімдік ең алғаш тропикалық **Африка** елінде өсе бастаған. Гүлі мен жапырақтарына қарап африкалық белгілер мен түстерді байқауға да болады. Өз отанында Глориоза шынайы махабаттың белгісі болып саналады. Глория сөзі "еркіндік"деген мағына береді.
## Күтімі
Глориозаны күн түсетін жерге қою керек, ал жазда далаға шығарып қойса да болады. Көктем-жаз уақыттарында +25.С температура қажет.Қыста бөлме температурасы +12С-тан төмен болмау қажет.Глориоза ауаның дымқылдығын ұнатады. Ол үшін ыдысының табанына су құйылған табақша қойып қоюға болады. Шашыратып суарғанда судың гүлге тиіп кетпеуін қадағалау қажет. *Көктем-жаз айларында* топырақтың беткі қабаты құрғаған сайын тұндырылған сумен суарады. Топырағының кеуіп кетпеуіне жол бермеу керек. Ал *күзде* жапырағы сарғая бастаған кезде суаруды тоқтатады. 2 аптада 1 рет минералдық және органикалық тыңайтқыштармен тыңайтып отыру керек. 
## Көбейту
*Глориозаны* жыл сайын көктемде отырғызады. Оның ыдысы аласа әрі көлемді болғаны дұрыс. Күзде жапырақтары сарғайып солған соң суаруды тоқтатып, ыдысымен бөлме температурасында қойып қояды. *Көктемде* түптерін ажыратып жеке-жеке ыдыстарға отырғызады.
## Дереккөздер
"Қазақстан әйелдері" республикалық журналы;
Шие қайнатпасы

thumb|right|Шие қайнатпасы
**Шие қайнатпасы**. Дәнін алып тастап та, жәнімен де қайнатуға болады. Шиені іріктеп алғаннан кейін салқын суға жуады да, дәнін алып тастайды. Тазаланған шиені табаққа салып, үстіне құмшекер (1кг жеміске 1,5 кг қажет) қосып, 2-3 сағат немесе сироп құйып 3-4 сағат қояды. Бұдан кейін әуелі жанған отта, бірте-бірте маздап жанған отқа қойып қайнатады, арасында 2-3 рет отты сөндіріп, бұқтырады. Дәнін алмай қайматқан кезде шиенің әр жерінен теседі де, үстіне ыстық сироп құйып, 3-4 сағат сақтайды. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Құлпынай қайнатпасы

**Құлпынай (клубника) қайнатпасы**. Жидектері ұсақ, тағыз, шала піскен болуы тиіс. Оларды жаншып алмау үшін ұқыптылықпен іріктеп, сосын елекке салып салқын сумен жуады. Ішіне су кетпес үшін жумастан бұрын шөбін алмайды. Жуылған жидектің суын сорғытқаннан кейін қағазға не шүбірекке төгіп, жаяды. Кепкеннен кейін шөбінен тазартады. Оны қайнатудың екі түрлі әдісі бар. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Зебра акуласы

thumb|200px|left|Жас зебра акуласы
**Зебра акуласы** () – қарапайым акула. Олар Үнді,Тынық Мұхиты су жағалауын мекендейді. Олар- зебра тәрізді акуланың жалғыз өкілі. Бұл акуланың «зебра» деп аталуына оның зебраға ұқсас жолақтары себеп болған.Ол Батыс тропикалық Тынық мұхиты мен Үнді мұхитының 5-30 м тереңдігінде тіршілік етеді. Бұл акуланың денесі иілгіш болғандықтан, ол түрлі саңылаулар мен тап-тар суасты үнгіріне кіре алады. Жас акуланың денесі сары түсті жолақтармен сызылған сияқты. Мұндай жолақтар акуланың  жас ерекшелігінен де хабар береді.Уақыт өте келе,олардың үстінде қоңыр, қара  дақтар пайда болады. Зебра акуласы өте баяу қозғалады. Ол көбінесе мұхит түбіндегі маржанды рифтің топырағвн немесе тау жыныстарын мекендейді. Олар түнде топырақ арасынан шығып,жыбырлап жүрген кішкентай шаянтәрізді бунақденелерді, балықтарды және ұлуларды тауып жейді. Ең ірі зебра акуласының ұзындығы 3,6м. Шағылысудан кейін зебра акуласының аналығы көп жұмыртқа салады. Жұмыртқасының түсі- қара күлгін.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Қызыл жидек қайнатпасы

thumb|250px|қызыл жидек қайнатпасы
**Қызыл жидек (клюква) қайнатпасы** Іріктеп алып, жуып тазартқан жидекті қайнап жатқан суға салып 5 минут ұстайды. Содан соң сүзіп алады да, үстіне ыстық сироп құйып, әзір болғанға дейін қайнатады. Дәмін жақсарта түсу үшін қызыл жидекке алма қосқан дұрыс. Алманы тазартып бөлшектеп кеседі де, жұмсарғаншы суға қайнатады. Сосын жидекпен бірге сиропқа салады. Сондай-ақ қызыл жидекке грек жаңғағын қосып та қайнатуға болады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Зебра бұзаубас акуласы

**Бұзаубас зебра акулaсы** () – Тынық мұхиты, Австралия, Индонезия мен Шығыс Азия аймақтарының су түбін мекендейді. Бұл акулалардың үстіңгі жағы-сұр, ал бауыр тұсы ақ түсті болады. Бұзаубас зебра акуласының ұзындығы -1,25 метр шамасында. Акуланың осы түрін Тынық мұхитының ішкі суларынан және Оңтүстік Қытай теңізінің  тереңдігі 50 метрлік сулардан да кездестіруге болады. Басы трапеция тәрізді. Көзінің үстіңгі жағы томпайып тұрады. Бұзаубас зебра акуланың арқасында екі қанаты бар. Олар жұмыртқа салу арқылы көбейеді. Бір қызығы, олардың жұмыртқасы бұрамалы шегеге қатты ұқсайды. Терісінде қоңыр немесе  қара жолақтары бар. Басы- бұзаубастың басына, ал денесіндегі жолақтары зебранкіне ұқсас болғандықтан  «бұзаубас зебра акуласы » аталған. Есейген бұзаубас зебра акуланың салмағы 318 келі тартады. Бұзаубас зебра акуласы өте ширақ жылдам жүзеді.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Зоя Порфирородная

Зоя Порфирородная 378 – 1050 жылдары өмір сүрген. 1042 жылы самодержавиелік Византия императоры (патшаханымы) болды. Император – Константин мен оның әйелі Елена Алипинаның екінші қызы. Әкесі 962 жылы император Василиймен бірге тең басқарушы болды. 1025 жылдың 15 желтоқсанынан 1028 жылдың 15 қарашасына дейін үш жыл жалғыз өзі басқарады. Билікке тағы басқа императордың келіп қосылатынына қобалжыған Зояның әкесі қыздарының тұрмысқа шығуына қарсы болды. Дегенмен 1028 жылы өлерінен аз ғана бұрын ол Зояны өзі таңдаған мұрагер – Константинополь префектісі ІІІ Аргирге үйлендірді. Зоя өте әдемі болған, 60 жастан ассада бетіне әжім түсірмей күтінген екен. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Ирод

Ұлы Ирод б.з.д. 73 жылы дүниеге келген. Иудейдің билеушісі, Иродиад әулетінің негізін қалаушы Антипатрдың баласы. Ирод Иерусалимде және өзге де жерлерде көптеген құрылыс жобасын салдырумен аты шықты. Оның ең жобасы Иерусалимдегі Екінші ғибадатхананы кеңейту болатын. Гиркан патшаның келісмі бойынша Антипатр өзінің үлкен ұлы Фазельді Иерусалимнің мэрі, ол одан кіші – Иродты 25 жасында Галилейдің губернаторы етті. Иродтың  губернаторлық  мансабы Иезкия қарақшыларына қарсы шағын жорықтан басталды. Банданы күйрете жеңуі оны әйгілі етті.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Ақ ұшты риф акуласы

**Ақ ұшты риф акуласын** жіңішке денесі мен күміс қанаттарына қарап, оңай ажыратуға болады. 

Денесінің үстінгі жағында сұр дақтары басынан құйрығына дейінгі жерді көмкереді. Осы бір кішкене акуланың басы - жалпақ және тұмсығы дөңгелек, көздері үлкен болады. Терісінің үстіңгі жағы қоңыр сұр болса, бүйірі ақшыл түсті. Қанаттырының шеті аппақ. Олар таяз суда тіршілік еткенді ұнатады. Дегенмен олар судың 330 метрлік тереңіне түсе алады. Күндіз олар жартас аралары мен құмның астында жатып демалады. Бұл акулалар қоректерін түнде аулайтын акулалар болып есептеледі. Ақ ұшты риф акуласы ұрпақтарын тірідей туады. Олар бір буаздықта 1-5 ұрпақты өмірге алып келеді. Осы акулалар әлемнің барлық суларында кездеседі. Оларды Тынық мұхиты, Оңтүстік Африка, Қызыл теңіз, Австралия, Филиппин және Гавай аралдарынан кездестіруге болады. Олар түнде су түбіндегі жартас балықтарымен шаян, сегізаяқтармен қоректенеді.Тіршілік ету ұзақтығы- 25 жыл. Тістері тегіс және өткір болады.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Қарлыған қайнатпасы

thumb|Қайнатпалар
**Қарлыған қайнатпасы**. Жидек пісіп жетілмеген болуы тиіс. Қарлығанның қабығы қатты болады да, оған қант сіңбейді. Сондықтан оны жарып немесе кесіпбөлшектеу керек. Кәдімгі тығымға ұшы 2-3 см шығып тұратындай етуп бірнеше түйреуішті шанышады да, қарлығанды сол арқылы ұсақтап жарады. Егер жеміс ірі болса, оны бұтақтың түбінен кесіп, сымның көмегімен тұқымын алып тастайды. Жидекті 12-14 сағат салқын суда ұстап, сонан соң орнына ыстық сироп құяды да, 5-6 сағат қояды. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Таңқурай қайнатпасы

thumb|Қайнатпалар|
**Таңқурай (малина) қайнатпасы**. Жидегі құлпынайдың сияқты шала піскен болуы тиіс. Оны іріктеп, жуудың қажеті жоқ. Егер арасында таңқурай көбелегінің кішкене ұрықтары бар екені байқалса, жемісті әуелі 10-15 минут ас тұзы қосылған салқын суға, содан соң тұщы суға салады. Сол кезде судың бетіне қалқып шаққан ұрықтарды алып тастау қиын емес. Көбелек ұрығынан тазарған таңқурайды қағазға не матаға жаймалап кептіреді. Жидекті табаққа салып, үстіне ысытылған қантты сироп құяды да, бөлек қайнатады да, оның үстіне таңқурай салып, сиропқа толық араласу үшін аздап шайқайды да, әбден әзір болғанша жайлап қайнатады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Сәбіз қайнатпасы

thumb|қайнатпалар
**Сәбіз қайнатпасы**. Ашық-қызғылт-сары түсті, қабығы жұқа, әлі пісіп жетілмеген сөбізді таңдап алу керек. Оны тазалап жуып, екі шетін кесіп тастайдыда, қалындығын 1,5 см етіп бөледі. Ыстық суға 5-8 минут қайнаты, артынан салқындатады. Содан кейін сироппен екі рет қайнатады. Әзір болар алдында ванилин немесе лимон қышқылын қосады. 1 кг сәбізге: 1,5 кг құмшекер, 3-3,5 стакан су, 3 г ванилин керек. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Шетен қайнатпасы

thumb|Қайнатпалар
**Шетен (рябина) қайнатпасы**. Алғашқы аяздан кейін жиналған шетеннің дәмі ащы болмайды. Соны тазартып 1-2 сағат шамалап қызған духовкада, содан кейін 5 минут өте ыстық суда ұстайды. Сиропты бөлек әзірлейді. Жидекті 6-8 сағат сиропқа салып қояды да, сосын арасында 10-15 минут суытып алып, 4-5 рет қайнатады. Шетен жидегі қантты бойына өте баяу сіңіретіндіктен қайнатпаны салқындатқаннан кейін 12 сағат қойып, содан кейін сиропты бөлек құйып алады да, жидексіз аздап қайнатады. Жидекті банкаларға бөліп салып, үстіне әлгі сиропты құяды. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Утіс

**Утіс** немесе **Гиламонстр**  () – Бауырымен жорғалаушылар класының қабыршақтылар отрядыңын утістілер тұқымдасына жататын биологиялық түр. Америка Құрама Штатының оңтүстік-батысы мен Мексиканың солтүстігінде тіршілік етеді.

"Гиламонстр"  () - утістің ағылшынша атауы, Аризонадағы Гила өзеніне байланысы пайда болған. Солтүстік Америкада екі улы кесіртке тіршілік етеді. Утіс соның бірі. Екіншісі - "мексикалық моншақты кесіртке" деп аталады.

Утіс сырт көзге түсе бермейді, сондықтан оның өмірін бақылау өте қиын. Утістің терісі - моншақ тәрізді қара, қызғылт, қызыл, оттың тіліне ұқсайтын сары сүйелшелермен қапталғандықтан, шұбар болып көрінеді. Құйрығының ашық және қара түсті жолақтар кезектесе орналасқан. Қабыршақ құрайтын бұл мүйізді моншақтар ғылымда "остеодерм" (остеодерм - омырқалы жануарлар терісінің сүйекке айналуы) деп аталады.

Ұзындығы - 60 см, оның шамамен 15-17 сантиметрі құйрығынан тұрады, салмағы - 1-2 келі. Утістер 20 жылдай өмір сүреді. Түсіп қалған тістері үнемі қайтадан өсіп шығады. Иіс сезу қабілеті өте дамыған.

## Дереккөздер


Санат:Утістілер
Қара өрік қайнатпасы

thumb|Қайнатпалар
**Қара өрік қайнатпасы**. Көлемі, пісіп жетілуі бірдей қара өрікті іріктеп алып, сабағынан тазартып, салқын суға жуады да, жіңішке ағаш істікпен әр жерінен теседі. Сосын ыстық суға салып, 5-8 минуттан кейін қайтадан сүзіп алады, үстіне ыстық сироп құйып 5-8 минут қайнатады да, сол күйінде 2-3 сағат қояды. 2-3 қайтара қайнату керек. Екінші рет қайнатар алдында қалған сиропты құйып, 8-10 минут қайнатады. Әзір болмаса өрікті сиропта тағы да 2-3 сағат қалдырып, үшінші рет қайнатады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Қарақат қайнатпасы

**Қарақат (смородина) қайнатпасы**. Жидек піскен болуы керек. Оларды іріктеп, сабағынан тазартып, салқын суға жуады. Сосын таза су құйып, 2—3 минут қайнатады да, суын басқы ыдысқа құйып, жидегін суытады. Судың белгілі бөлегін сироп қайнатуға пайдаланады. Суыған жидекті ыстық сиропқа салып жайлап қайнатады. 1 кг қарақатқа: 1,5 кг құмшекер, 2,5 стакан су қосады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Алма қайнатпасы

thumb|Қайнатпалар
**Алма қайнатпасы**. Жемісті жуып, қабырғын ашып, дәнінен тазартыда да, қалындыған 2 см етіп бөлшектеп кеседі. Бөлшектенген кесінділері қарайып кетпес үшін, оларды 6 минут ыстық суға батырып, содан соң шұғыл түрде салқын суға салады. Алма батырылған салқын суды сироп әзірлеу үшін пайдалануға болады. Бөлшекпен кесілген алманың үстіне сироп құяды. Сосын баяу жанған отта 5—7 минут қайнатады да, 6—8 сағат ұстайды. Кейін тағы да бірнеше минут қайнатады. Осылайша 3—4 рет қайталанады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Гуго

Ұлы Гуго Францияның Париж қаласының Иль де Франс деген жерінде, шамамен 897 жылы туған. Ол – Франция герцогі, Нейстрияның маркизі, Париж бен Орлеанның графы,  Аквитанияның герцогі болған. Одо патшаның жиені. 922 жылы әкесі – І Роберт Францияның патшасы болып жарияланған соң, Гуго Нейстрияның маркграфтығына билеуші болып тағайындалды. Гуго қол астына Бургундия герцогтігінің жартысына жуығын қаратты. 950 жылы Людовик пен Гуго ымыраға келіп, Гуго Людовикке Лаонды қайтарды. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер
Ву Хань (У-ди)

Ұлы император У-дидің әу бастағы есімі Лю Чэ. Ол – Қытайдың Хань әулетінің жетінші императоры. У-ди елді б.з.д. 141 жыл мен б.з.д. 87 жылдар аралығында басқарды. Оның есімі Қытай тарихында Ұлы императорлардың бірі ретінде аталады.  Ол конфуцийлік қағидаттарды мемлекеттің пәлсапасы мен этика кодексі ретінде қабылдады. У-дидің тұсында Қытай өз территориясын күшейтті. Тарихи деректерге сүйенсек, ол императорлық құрған тұс Қытай тарихындағы ең көрнекті кезең болып саналады. У-ди императорлық өткен тұста Қытай империясы батысында – Ферғана алқабына дейін, солтүстік-шығысында – Солтүстік Кореяға дейін, оңтүстігіне Вьетнамға дейін кеңейді.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Першерон жылқысы

Першерон жылқысы

#  Першерон жылқысы- Францияда өсіріліп шығарылған. Өзінің дене өлшемдерімен, дене бітімінің сомдылығымен барбонсон жылқысына жақын. Бірақ жүрісі ширақ әсіресе жақсы желеді. Першерон жылқысы Қазақстанның оңтүстігінде кейбір жылқы фермаларында өсірілуде.   Першерон айғыларының щоқтығына дейінгі биіктігі-160, тұрқының қиғаш ұзындығы-167, кеуде орамы-199, жіліншік орамы 24,2 см, тірідей салмағы 620кг. Бұлардың күшін сынағанда Силикат дейтін айғыр 835 кг жүк тартқан. Першерон жылқысының басы үлкен, мойны ұзын, етті, шоқтығы мойнымен қосылып кеткен, арқасы, сауыры жалпақ, кеудесі кең және терең, жауырыны ұзын,қиғаш, аяқтары орташа, тұяқтары үлкен,мықты болады. Түстері- көбінесе боз, көк,кейде қара. Бұл жылқы тұқымы тез жетіледі, басқа ауыр жүк тартатын жылқыдан төрі ыстыққа төзімді келеді.
## Дереккөздер

Ер қанаты "Қайнар"
Флавий Юлий Валент

Флавий Юлий Валент – Рим императоры. 328 – 378 жылдары өмір сүрген. Ағасы Валентиниан император болғанаға дейін әскери мансап жолында үлкен жетістіктерге жетті. Ал Валент уақытынын көбін поместьеде, отбасымен бірге өткізді. Тек 360 жылы ағасымен бірге император Джулианның парсыларға қарсы жорығына қатысты. Ол Балқан түбегінің және Грекия, Египет, Сирия,  Анадолы жерлерінің шығыс жақ бөлігін иемденді. Сөйтіп, өзінің астанасы Константинопольге 364 жылдың желтоқсанында қайта оралды. 365 жылы император Джулианның анасы жағынан туысы болып келетін Прокопий өзін Рим императоры деп жариялады. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Аратіс асшаян

**Аратіс асшаян** – буынаяқты шаянтәрізділер тип тармағы, жоғарғы шаяндар класының онаяқты шаяндар отрядына жататын жәндік. Аратіс асшаянның түссіз, мөлдір денесінде қиғаш қара түсті жолақтар болады. Жіңішке, қысқа қызыл жолақтары бар қызыл-қоныр түстілер де кездеседі. Ұзындығы - 9-11 см. Ең ірісі "жолбарыс аратіс асшаян" деп аталады. Оның салмағы шамамен 650 граммға жетеді. Аратіс асшаян Дания мен Мавританияда, Жерорта теңізі мен Қара теңізде, Ұлыбританияның оңтүстік-батысы мен батыс жағалауында таралған. 3-5 жыл аралығында өмір сүрген. Тереңдігі 40 метрге дейін жететін тасты-жартасты су түбін мекен етеді.

## Дереккөздер


Санат:Онаяқты шаяндар
Буддха Йодфа Чулалоке

Буддха Йодфа Чулалоке есіміне кейін «ұлы» деген дәреже таңылды. «І Рамма» деген атпен де танымал. 1782 – 1809 жылдар аралығында Сиамның патшасы болған. Чакра әулетінің негізін қалаушы. Будха 1737 жылдың 20 наурызында Таиландтың Аютхай деген жерде дүниеге келген. Әу бастағы есімі – Тхонг Дуанг. Будда ғибадатханасына білім алған соң әкесі жас Буддханы патша сарайына атқосшылық жұмысқа Утхумфорн патшаға жіберді. Буддха ол жерде бала кездегі досы, болашақ патша - Таксинмен танысты.
1782-1809 жылдар аралығында **Сиамның** патшасы болған. **Чакра** негізін қалаушысы. 

## Дереккөздер
"1100 қызықты деректер."
Ұлы императорлар. - Алматы: "Аруна" баспасы.
Бальбин

Децим Целий Кальвин Бальбин шамамен б.з. 165 жылы дүниеге келген. Ақсүйек отбасынан шыққан Бальбин – б.з. 184 жылы Каппадокияда билік еткен Целий Кальвиннің ұлы. Од көне Бальб тегінен шыққан. Император оны сенатор етіп тағайындағанға дейін б.з. 203 – 213 екі рет консульдық қызмет атқарып, жеті провинцияда губернаторлық қызмет атқарды. Әскери күштерді басқару жағынан мол тәжірбиесі болғандығына қарамастан Бальбин азаматтық салада жемісті еңбек етті. Өзінің парасаттылығымен, қайрымдылығы және мінсіз тазалығының арқасында ол айналасындағылардың сүйіспеншілігіне ие бола біліді. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.

Санат:Рим императорлары
Витовт

Ұлы Витовт (1350-1430) – ортағасырдағы Литваның әйгілі билеушілерінің бірі. Патша лауазымымен тең саналатын «ұлы князь» атағын алған ол өз иелігінің жоғарғы дәрежедегі билешісі болды. 1401 – 1430 жылдары басты тұрғындары литвалықтар мен русиндіктер болып табылатын Ұлы Литва князьдігін биледі. 1370 – 1382 жылдары Гродно князьдігінің, ал 1387 – 1389 жылдары Луцк князьдігінің ханзадасы болып тағайындалды. Витовт – Литвада өте көп қолданылатын ерлер есімі. Литвадағы Ұлы Витовт университеті Витовттың құрметіне осылай аталған. Витовт 1350 жылы Кейстуттың екінші әйелі Бирутадан туған.

## Дереккөздер


Санат:Литва тарихы
Кит тәрізді акула

**Кит тәрізді акула**  ()&nbsp;— *Orectolobiformes*  отрядының *Кит тәрізді акулалар* тұқымдасының ()қазіргі заманның акулаларының арасындағы ең ірі акуласы. 

Кит тәрізді акуланың ауыз қуысы өте үлкен. Ауыз қуысының үлкендігі 1 метрдей болады. Кит тәрізді акуланың 5 желбезегі болады. Басы жалпақ, тұмсығы дөңгелек. Екі жүзбе қанаты және екі арқа қанаты бар. Олардың денесінің ұзындығы- 12,2 м, ал салмағы – 13,3 т. Кит тәрізді акуланың 3000 тісі бар. Бірақ бұл тістердің бәрі тістеу, шайнау қызметін атқармайды. Аналықтары аталықтарына қарағанда үлкендеу. Құйрығының үстіңгі ұшы ұзын болса, астыңғы ұшы қысқа болады. Олар жылы жағажай сулары мен теңіз суларында тіршілік етеді. Уақытының көп бөлігін су бетінде өткізеді. Олар өте баяу қимылдайтын акулалар, сағатына 4 шақырым жерді ғана жүзіп өте алады. Бүкіл денесімен, яғни оң- сол жақ бүйірімен кезектесе жүзеді. Бұл акулалар өз қоректерін сүзіп жейді. Олардың негізі қорегі - криль, планктон, кішкентай балықтар мен асшаян. Кит тәрізді акулалар ауыздарын ашып жүзеді. Осылай олар қоректерін сумен бірге жұтып, суды желбезек саңылаулары арқылы шығарады. Желбезектен шықпай қалғандардың бәрі олардың қорегі болып табылады. Олар сағат сайын 600 литр суды сүзіп шығарады. Шамамен 100-150 жыл өмір сүреді.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Тукаши дельфині

Тукаши дельфиндерінің жотасында көк, қара түсті жолақтары бар, ал кеуде тұсы - аппақ. Кейде ақшыл қызыл болып келеді. Тукаши дельфиндері шаяндармен, жұмсақ бунақденелілермен, асшаяндармен және балықтармен қоректенеді. Сондай-ақ дельфиндерді де жейді. Ауыз қуысының үстіңгі және астыңғы бөліктерінде 25-35 тісі болады. Олар 10-15-тен топтасып тіршілік етеді. Олар топ болып жүргенде, өз қорегін тез ұстай алады. 3-4 дельфин балықтарды бір жаққа айдай бастайды, қалғандары тор ұстап тұрғандай, бір жағында күтіп тұрады. Тукаши теңіз дельині Оңтүстік Америка теңіз жағалауларын және теңіз шығанақтарын мекендейді. Ғалымдардың пайымдауынша, дельфиндердің бұл түрі теңізде 30 жыл, ал өзен арнасында 35 жылға дейін өмір сүре алады. Бұл дельфиндердің майын адамдар емдік мақсатында пайдаланады.
## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Ақ тұмсықты дельфин

**Ақ тұмсықты дельфин** - теңіз сүтқоректілерінің киттәрізділер тұқымына жатады. Көзінен бастап, бауыр қанатына дейінгі аралығы қоңыр сұр түсті болып келеді. Тұмсығы - ақ, кейде ақшыл сұр түс. Денесінің арқа бөлігі - қара немесе сұрғылт түсті. Бүйіріндн ақ түсті екі жолақ бар. Арқа жүзбеқанаты, құйрық қанаты және бауыры- қара қоңыр түсті. Арқа жүзбеқанатының шеті- доғал. Дельфиндердің осы арқа қанаты мен құйрығының көлемі жастар өскен сайын өсе береді. Ақ тұмсықты дельфин жұмыр денелі болып келеді. Олар кішкене толқын бетінде өте үлкен жылдамдықта жарысады және су үстінде секіріп ойнақтайды. Ақ тұмсықты дельфиндер үйірінде 5-50-ге дейін дельфин болады. Ақ тұмсықты дельфиндердің арқа қанаты қою сұрдан бастап, қара түске дейін болады, бірақ арқа қанатында  дақтары бар. Ақ тұмсықты дельфиндер косатка мен бүкір кит және тағы басқа дельфин түрлерімен бірлесіп жүзіп жүргенін жиі байқауға болады. Ұрпағын маусым мен қыркүйек айларының аралығында дүниеге алып келеді. Ұрпағы туған кезде ұзындығы- 115 см және салмағы 40 кг құрайды. Ақ тұмсықты дельфин өте жылдам жүзеді.

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Жолбарыс акула

**Жолбарыс акуласы**ның үстінде жолбарыстың мойндағы қатпары сияқты қатпарлары және жолақтары бар. Сол себепті бұл акуланы «жолбарыс акула» деп атайды. 

Терісі өте қалың. Жолбарыс акулалар таяз суларда тіршілік етеді. Дегенмен олар 150 м тереңдікке дейін сүңги алады. Тістері өткір болып келеді. Астыңғы жақ сүйегі мен үстіңгі жақ сүйегінің тістері бірдей. Олар бір- біріне жақын орналасқан. Алдыңғы екі қатар тісі қорек ұстауға ыңғайлы. Жолбарыс акулалар 6 м-ге дейін өседі. 
## Қоректенуі, тіршілік әрекеттері:
Жолбарыс акулалар тасбақа, балық, сүт қоректілері және басқа да акулалармен қоректенеді. Олар қоректерін тірідей қылғытады. Жолбарыс акулалар тропикалық сулар мен қоңыржай суларда да тіршілік ете алады. Жолбарыс акулалар таяз суларда жүзгенді ұнатады, дегенмен тереңдігі 500 метірлік тұңғиықтарда да жүзе алады.
## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Трешер акуласы

thumb|left|200 px|Жас трешер акуласы
## Биологиялық сипаттамасы
Трешер акулалардың бауыр қанаты, екі арқа қанаты бар. Бірақ тікені жоқ болады. Ауыз қуысы көзінің астында орналасқан. Торсылдақтары болмайды. Трешер акуласы құйрығының үстіңгі жағы жоғары қарай қайқиған, ұзын. Жылдам жүзеді, қимылы өте ширақ болып келеді.Тістері өте өткір болып келеді. Адамдарға шабуыл жасамайды. Трешер акулалары шабақ, макрель, майшабақ сияқты балықтармен қоректенеді. Трешер акуласы Үнді, Тынық, Атлант мұхиттарының тропикалық және қоңыржай белдеулерінде тіршілік етеді.  Трешер акулалары асшаяндар мен балықтарды құйрық қанатымен соғып, есеңгіретіп, өткір тістерімен шап беріп ұстайды. Олардың құйрық қанаты денесінің 50 пайызын құрайды. 
## Көбеюі
Трешер акуласы жұмыртқа салып көбейеді. Жұмыртқалары аналықтарының ішінде дамиды. Аналық бір жұмыртқалағанда 5-6 жұмыртқаны өмірге алып келеді. Олардың ұзындықтары 1,5 м шамасында болады. Трешер акуласының аталықтары 7-13 жылда жыныстық жағынан жетілсе, аналықтары 8-14 жылда жетіледі. Трешер акуласы дельфиндер секілді су бетінде секіре алады. Көздері түнде өте жақсы көреді. Дене тұрқы жіңішке, арқа қанаты кішкентай, бірақ үшкір құйрық қанаты болады.
## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Бақташы акуласы

Сарғыш қоңыр түсті бақташы акула- тропиктік теңіз акулаларының кең тараған түрі. Бақташы акуланың түсі біркелкі  сұр болғанымен, үсті жағы сәл сарғыш- қоңыр тартып тұрады. Осы ерекшелігіне байланысты оны «сарғыш- қоңыр түсті бақташы акула» деп атайды. Ал алқымы- аппақ. Бұл акуланың құйрық жағында екі бірдей үшкір жүзбеқанаты бар.
## Кездесетін жерлері:
Сарғыш қоңыр түсті бақташы акулалары 
*Батыс Үнді мұхиты
*Оңтүстік Африка
*Маврикий
*Сейшель аралдары
*Мадагаскар 
*Қызыл теңіз
*Үндістан
*Мальдивте кездеседі.
## Тіршілік әрекеттері:
*Оларда түнгі өмір дәстүрлі қалыптасқан. Күні бойы олар шағын топ болып су астындағы маржан жартастастарының шоқысында ұйықтайды. Ал түнде жортуылға шығады. 
Бақташы акула жұмыртқа салады. Олар құрсақта жұмыртқадан шабақтар шығару арқылы көбейеді. Бұл акулалардың жұмыртқалары көп болмайды. Бақташы акулалар шағын мүйісте немесе маржан жартастарынан шамамен 70 метрдей жерде өмір сүреді. Бұл акулалардың ұзындығы 3,2 метрге дейін жетеді. Денесінің түсі тіршілік ету ортасына байланысты өзгеріп отырады.Бақташы акулалар сегізаяқ, балық, ірі теңіз шаяндары және теңіз кірпілерімен қоректенеді.
## Қолданылуы:
Адамдар акуланың бұл түрінен түрлі дәрумендер алады. Сондай-ақ терісін өңдеп, былғары жасайды.
## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Быртық акула

Бұл акуланың осылайша аталуына оның ерекше  ірі және ауыр дене бітімі әсер еткен. Оның сопақша келген көздеріеің астында жыпылықтатқыш жарғақшасы болады. Қанаттары ашық қоңыр түсті болады. Оның ерекшелігі арқасы мен құрсақ тұстарында теңбіл дақтары бар. Быртық акулалар топтасып жүрмейді. Бұл акула тасты, балдырлы жерлерде, сондай-ақ 457 метрлік тереңдікте де өмір сүреді. Одар өзі паналайтын жерлерді балдырлардан жасап қояды. Оның мұндай «лашығы» әдетте екі жартастың ортасына салынады. Быртық акулалар көбіне түнде қоректенеді. Негізгі қорегі – балық. Бұл акула да қорегін бір қылғытып жұта салады. Кейде олар жеңіл қорек ретінде ірі теңіз шаяндарын да жейді. Быртық акулалар Орталық Калифорнияда, Мексиканың  оңтүстігі мен Чилидің орталық бөлігінде, субтропиктік суларда өмір сүреді. Олар үшбұрышты жұмыртқа салады. Жұмыртқаларының сырты қатты қабықпен қаптлған. Бұл жұмыртқалардың  су түбіне және теңіз шатқалдарына байланатын жіпшелері болады. Быртық акуланың ауыз қуысы үлкен және үстіңгі және төменгі жағында 55-60 тісі болады.
## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Жолақ дельфин

Жолақ дельфиндер де басқалар сяқты жұмыр денелі, арқа қанаты биік, кеуде жүзбеқанаттары жіңішке және тұмсығы үлкен болып келеді. Денесіндегі көгілдір жолақтарға байланысты олар «жолақты дельфиндер» деп аталады. Көздерінің тұсында қара көк дағы бар. Жолақ дельфиндер топталып тіршілік етеді. Олардың су бетінде секіріп жүргендерін жиі көруге болады. Ересектерінің ұзындығы 2,5 метрге дейін барады. Ал салмағы- 90-150 келідей. Оларды әлемнің тропикалық, субтропикалық жылы сулардан кездестіруге болады. Жолақ дельфиндер Тынық, Атлант және Үнді мұхиттарында, Жерорта, Кариб теңіздерінде тіршілік етеді. Олар су бетінде әртүрлі акробатикалық көріністер көрсетіп, белсенділік танытады.Буаздық мерзімі- 12-13 ай. Жаңа таған дельфиндердің ұзындығы 1 м- ге жуық, салмағы 11 келі болады. Бұл дельфиндер сүйекті балықтармен, бунақденелерімен және шаянтәрізділермен қоректенеді. Бір-бірімен басқа дельфиндер секілді ультрадыбыстар шығарып байланысады.
## Дереккөздер

Санат:Дельфиндер