open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Асылбек Жұманұлы Сейітов

**Асылбек Жұманұлы Сейітов** 1894 жылы 22 қаңтарда Омбы қаласында Батыc Сібір генерал-губернаторы кеңсесі аудармашысының отбасында дүниеге келген. Алаш қозғалысы қайраткерінің бірі. Ол алдымен орыс мектебінде, содан соң Омбының классикалық ерлер гимназиясында оқыды. 

* 1911 жылы Омбы гимназиясын бітіріп, Том мемлекеттік университетінің медицина факультетіне оқуға түскен.
* 1916 жылы Ақмола уезінде ауылшаруашылығы бойынша санақ жұмыстары жүргізілгенде А.Сейітов оның оңтүстік бөлігі комиссиясын басқарады.
* Оны 1917 жылы бітіріп, Павлодар облысындағы Баянауыл бекетінде дәрігер болып жұмыс істеді. Халық арасында жиі кездесетін сүзек, безгек, тырысқақ ауруларына қарсы медициналық көмек ісін ұйымдастырды. Сондай-ақ, осы жылдары қоғамдық саяси өмірге араласып, алдыңғы қатарлы зиялы қауымның қатарынан көрінді.
* 1917 жылы сәуірдің соңы мамырдың басында өткен Ақмола облыстық Қазақ сиезінде алдымен хатшылыққа, сиез соңында төрағаның орынбасарлығына сайланған.
* Ал 1917 жылы Орынборда өткен бірінші жалпықазақ сиезіне катысып, онда ол төралқа құрамында М.Дулатовпен бірге хатшылыққа ұсынылады. Осы сиезде А.Сейітов Ақмола облысы атынан Құрылтай жиналысына депутатыққа сайланған. Осы Құрылтайға сайланған депутаттарға баға берілгенде «Қазақ» газеті ол туралы: «Асылбек Сейітов - жас доктор, қыз мінезді, ақ қағаздан ақ, ұлтшыл жас. Областной қазақ комитетінде председатель орынбасары» - деп жазған еді. А.Сейітов Алашорданың Ақмола облыстық комитеті басшыларының бірі бола отырып, ұлт-азаттық қозғалысына үлкен үлес қосты.
* 1921 жылы Орынборда өткен Қазақстан дәрігерлерінің сиезіне,
* 1922 жылы Қазақ АКСР-і кеңестерінің сиезіне делегат болып қатысты. Ол Баянауылда бас дәрігер қызметін атқарған.
* 1922 жылдан бастан 15 жыл бойы Семей қаласындағы губерниялық денсаулық сақтау басқармасының бастығы болып жұмыс істеді. Семей облысында туберкулезді емдейтін «Ауыл» және «Березовка» санаторийлерін ашуға атсалысты (ол емдеу орындары осы күнге дейін жұмыс істейді).
* 1937 жылы Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау халық комиссариатының жоспарлау-қаржылау бөлімінің меңгерушісі, Алматы қаласындағы №5 емхананы алғаш ұйымдастырушылардың бірі және оның бас дәрігері болды. Оның «Таң» журналы беттерінде жарияланған публицистикалык мақалалары бар.
* 1937 жылы 1 желтоқсанда ұсталып, 8 желтоқсанда ату жазасына кесілді. Оның туған бауырлары Мұсылманбек және Мұратбек те «Алаш» партиясының мүшелері ретінде репрессияға ұшырады.

## Дереккөздер


Санат:1894 жылы туғандар
Санат:Омбыда туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Сағынғали Сейітов

**Сағынғали Сейітов** (20.11.1917, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Тайпақ ауданы, Қурайлысай ауылы) — ақын, сыншы, әдебиет зерттеушісі, филология ғылымы кандидаты (1961).

## Еңбек жолы
* Орал су транспорты рабфагын (1937) бітірген.
* Қазақ педагогикалық институтын бітірген (1947).
* 1941 — 47 ж. әскер қатарында болып, 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.
* 1947-1949 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясы Тіл және әдебиет институтында ,ылыми қызметкер
* 1949-1951 жылдары Қазақстан КП ОК-нің Үгіт, насихат, әдебиет және көркемөнер бөлімдерінде түрлі қызметтер атқарды.
* Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасының директоры (1951 — 52)
* Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1952 жылдан) болған.

## Шығармашылығы
* “Большевиктер” атты тұңғыш өлеңдер жинағы 1951 ж. жарық көрді.
Сейітовтің 40-тан астам кітабы баспадан шыққан. Жыр жинақтарымен қатар
* “Қырық жылда” (1957)
* “Ақын сапары” (1958)
* “Өмір өрнектері” (1969)
* “Тоғысқан толқындар” (1974)
* “Туысқандық туғызған” (1979)
* “Өлең өлкесінде” (1984)
* “Пушкин лирикасын қазақ тіліне аудару дәстүрі”, т.б. әдеби-зерттеу еңбектері бар.
### Аудармалары
Г.Гейне, А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, В.Маяковский, т.б. шығармаларын қазақ тіліне аударған.

## Марапаттары
* 2-дәрежелі Отан соғысы ордені
* Қызыл жұлдыз ордені
* Қаратөбе ауданының құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:20 қарашада туғандар
Санат:1917 жылы туғандар
Санат:Тайпақ ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
Санат:Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты қызметкерлері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты қызметкерлері
Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Қаратөбе ауданының құрметті азаматтары
Шу-Іле таулары

**Шу-Іле таулары** – Іле Алатауы жотасының солтүстік-батыс сілемі.

## Географиялық орны
Алматы және Жамбыл облыстары жерінде. Шу және Күрті өзендері аралығындағы тау бөктеріндегі өңірде, оңтүстігі Қопа жазығына (ойысына) тіреледі. Ұзындығы солтүстік-батыс бағытта 180 км, ені 60 км-дей, ең биік жері Айтау жүйесіндегі Аңырақай тауы (1294 м).

## Жер бедері

Шу-Іле таулары ертедегі тау жүйесінің, су, жел, т.б. табиғат әсерінен бұзылуынан, мүжілуінен, аласа тау, жеке шоқыларға айналған қыратты өңір. Аласа таулар көбіне бір-біріне жақын бір өңірді алып жатады, не таулы қырқаға айналады. Түленқара, Құлжабасы, Аңырақай, Алаайғыр, Сұңқар таулары осындай таулы қырқалар. Аласа таулар мен таулы қырқалардан басқа төбесі күмбезделіп келген, биіктігі біркелкі шоқылар өте көп кездеседі. Бұл таулар мен шоқылар аралығын жазық, кең дала алып жатыр.

## Климаты
Шу-Іле таулары өңірінің қысы суық, жазы ыстық, жылдық жауын-шашын мөлшері 200 – 400 мм. 

## Су торабы
Қырат беткейлерінен басталатын Ащысу, Қоналысай, Тесік, Қақпақтас, т.б. кішкене өзендерде су көктемде қысқа мерзімде ғана болады да, кейін тартылып, арнасы құрғақ сай, тасты шатқалға айналады. 

## Өсімдігі, жануарлары

Бұл құрғақ шөл аймақта шалғын шөп көктемде сай-сала, жыра, ойпат жерлерде, тау бөктерінде шөлге төзімді жусан, бетеге, қараған, т.б. өсімдіктер өседі. Шөл, шөлейт жануарлары мекендейді..

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) таулары
Санат:Қордай ауданы таулары
Санат:Іле Алатауы
Санат:Қазақстан жоталары
Санат:Шу ауданы таулары
Жорабек Сыздықұлы Шүленбаев

**Жорабек Сыздықұлы Шүленбаев** – (1930 жылы туған Қызылорда) - театр актері, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1976).

## Өмірбаяны
* 1952 жылы Н.Островский атындағы Ташкент мемлекеттік театр институтының актерлік бөлімін бітірген.
* Жамбыл облыстық қазақ драма театрына актер болып орналасады. Ол, М. Әуезовтің «Қаракөз» спектакліндегі Сырым, «Абайында» Айдар, «Еңлік – Кебегінде» Еспенбет, Абыз, В. Шекспирдің, «Дуалы түнгі думанында» Эгей, «Отеллосында» Должь, «Гамлетінде» Полонский, Н. Гогольдің «Ревизорындағы» Хлестаков секілді күрделі де, басты образдарды сәтті шығаруымен танылды.

Шүленбаев театрдың аса талантты актерлерімен иық теңестіре жүріп, биік деңгейде көрінуге үлес қосқан үлкен ойлы актерлердің бірі болды. Ол өзіндік өрнегімен, назды нақышымен, ширақ қимылымен, сезім қылын шерте білетін сыршылдығымен танылды. Сахнадағы тапқырлық, көпқырлылық, мәдениетті мәнер оған тән.Шүленбаев 60-тан аса рөлдерде ойнаған.

## Марапаттары
* 1976 жылы «Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген артисті»..

## Дереккөздер

Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Қызылордада туғандар
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Ташкент мемлекеттік театр институты түлектері
Мо/то

**Мо/то** (*ағылш. maіl order / telephone order – пошта немесе телефон арқылы тапсырыс деген сөздердің қысқарған басқы әріптері*) – тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің ақысын төлем карталарымен төлеу операцияларының тұрпаты. Оның басқа операциялардан өзгешелігі сол, мұнда тиісті есептесу құжаттарын толтыру үшін қажетті төлем карталарының деректемелерін (*нөмірі, қолданыс мерзімі, т.б.*) карта иесі поштамен, телефонмен, факспен немесе өзге байланыс құралымен хабарлайды. Картаның деректемелерін Интернет желісімен беру де көзделеді.
## Сілтемелер
* Баспахана  
* Газет
* Пошта
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Терминология
Шэнси

**«Шэнси»** – ауыл шаруашылық кәсіпорны, өндірістік кооператив. Қордай ауданындағы Сортөбе ауылында орналасқан. Облыс бойынша тұңғыш рет күн жылыжайларын (гелиотеплица) қолдана бастаған шаруашылық. Астық, көкөніс, саңырауқұлақ өсіреді. 38 күн жылыжайлары бар. Ауыл шаруашылық жері 2263 га, оның 839 га-сы, негізінен, суармалы егістік. Кооператив құрамында, сондай-ақ, машина-трактор шеберханасы, құрылыс учаскесі, саңырауқұлақ өңдеу, кондитер цехтары, диірмен, кірпіш з-ты бар. Шаруашылықта 100-ден астам адам жұмыс істейді. Жетек. – Х.Ш.Дауров..
## Cілтемелер


Санат:География
Санат:Ауыл шаруашылығы
Муджмал-м Фасихи

**Муджмал-м Фасихи** (“Фасих жинағы”) – Гератта парсы тілінде 1442 ж. жарық көрген тарихи-әдеби анықтамалық.
## Толығырақ
“Муджмал-м Фасихида” ислам дінінің бастапқы кезеңінен автор өмір сүрген уақытқа дейінгі ең көрнекті оқиғалардың хронологиялық тізбесі келтірілген. Анықтамалықтың авторы-гераттық тарихшы Фасих Ахмад ибн Жалал әд-Дин Мухаммад әл-Хауафи. Ол 1375 жылы 28 қыркүйекте Гератта дүниеге келіп, Әмір Темірдің ұлы Шахрухтың сарайында қызмет еткен. “Муджмал-м Фасихи” кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Бірінші тарауда Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың Меккеден Мединеге дейінгі тарихи оқиғалар хронол. ретпен берілген. Екінші тарау 622 жылдан 1441/42 жылға дейінгі тарихи оқиғаларға арналған. Автор алдымен жылды көрсетіп, одан кейін сол жылы болған елеулі оқиғаларды тіркеп отырған. Еңбекте негізінен көрнекті саяси қайраткерлер, ақындар, жазушылар, ғалымдар мен белгілі адамдардың өмірбаяндық мәліметтері, билеуші әулеттердің саяси тарихы баяндалады. “Муджмал-м Фасихидың” ерекше маңызды бөлімі 1301/02 – 1441/42 жылдары арасындағы оқиғаларды баяндауға арналған. Онда Иран, Ауғанстан, Ирак, Әзірбайжан, Түркия, Мауераннахр мен Дешті Қыпшақтың тарихына байланысты құнды деректер келтірілген. “Муджмал-м Фасихидың” әр түрлі көшірмелері бар. Ең көне автор өмір сүрген уақыттағы нұсқасы Лондон университетінің кітапханасында сақтаулы. 
## Сілтемелер
* Баспахана  
* Газет
* Әдебиет
* Қазақстан
* Анықтамалық
## Дереккөздер
Маралтай Райымбекұлы Ыбыраев

**Маралтай Райымбекұлы Ыбыраев** *(29.04.1969 ж.т., [[Сарысу ауданы]], [[Игілік]] ауылы)* – ақын. 

2002 жылдан «Қазақ әдебиеті» газетінде «Жас қалам» қосымшасының редакторы. Қазақстан Жазушылар одағының кеңесшісі. 

Өлеңдері 1987 жылдан бастап республика басылымдарда жарияланып келеді. Тұңғыш кітабы «Ай-нұр» (1996) мен екінші жинағы «Ай» (2000), «Жазушы» баспасынан шықты. «Қарлығаш», «Қос ішек», «Толқыннан толқын туады», «2000 жылдық Дала жыры», «Жас ақындар антологиясы» сияқты ұжымдық жинақтарға өлеңдері енген. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. 

Қазақстан Жастар одағы (1981) және мемл. «Дарын» жастар сыйлығының (2000) лауреаты. 1997 – 1999 жылдарғы ҚР Президенті стипендиясының иегері. 

Республика бірнеше жыр мүшәйраларының бас жүлдегері..

## Дереккөздер


Санат:29 сәуірде туғандар
Санат:1969 жылы туғандар
Санат:Сарысу ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақ әдебиеті газеті қызметкерлері
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Муииз әл-Ажаб

**Муииз әл-Ажаб** (*“Тектану кітабы”*) – парсы тілінде 1426 – 27 ж. жазылған шығарма. 
## Толығырақ
Авторы белгісіз. Белгілі шығыстанушы Б.А. Ахмедовтің пікірі бойынша бұл шығарманың авторы Хафиз-и Абруболуы мүмкін. “Муииз әл-Ажаб”. Рашид әд-Диннің “Шуаб-и панжгана” еңбегінің қысқартылған нұсқасы болып табылады. Хафиз-и Абру “Шуаб-и панжгананың” алғы сөзін қысқартқан, арабтардың, үнділердің, қытайлар мен франктердің тегі жөніндегі зерттеулерді қалдырып кеткен және өз тарапынан Шыңғыс хан, Темір әулеті туралы мәліметтерді қосқан. “Муииз әл-Ажабта” Шыңғыс хан мен Әмір Темір әулеттерінің мыңнан аса өкілдерінің өмірлерінен деректер келтірілген.
Шығармада қазақ хандарының тегі бойынша құнды мәліметтер бар. Жошының 18 ұлының, Шағатайдың 8 ұлының, Үгедейдің 7 ұлы-ның, Төленің 10 ұлының есімдері берілген. “Муииз әл-Ажаб” бізге үш көшірме арқылы жеткен: 
#Байсүңгір мырзаның “Альбомынан” алынған миниатюралары бар Топканы сарай кітапханасындағы көшірме;
#Париж ұлттық кітапханасындағы көшірме; 
# Британ музейіндегі миниатюралармен безендірілген көшірме (18 ғ.).
## Сілтемелер
* Баспахана  
* Газет
* Әдебиет
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Яхия Шынәсілұлы

**Яхия Шынәсілұлы** *([[желтоқсанның 15|15 желтоқсан]] [[1920]] жылы туған, [[Байзақ ауданы]], [[Ынтымақ ауылы]]ның Теспе бөлімшесі)* – театртанушы, педагог.

## Биография
2-дүниежүзүзілік соғысқа қатысқан. 1952 жылы Ташкент мемлекеттік театр-көркемсурет институтының театртану факультетін бітірді. Шынәсілұлы өзінің еңбек жолын Жамбыл облысы атқару комитетінің өнер бөлімі меңгерушісі (1952 – 1954) болудан бастады, әрі осымен қатар Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласындағы мәдени-ағарту училищещесінде педагогикалық қызметпен де айналысты: мұнда мұғалім, ұзақ жылдар бойы училищенің оқу-тәрбие ісінің меңгерушісі (1965 – 1981) болып қызмет атқарды. 1981 жылдан зейнеткер, ал 1984 жыжы арнайы шақыртылып, осында педагог қызметін қайта жалғастырды.

## Шәкірттері:
* О.Әбділ-манов,
* Ә.Әмзеев,
* Т. Жұршиев, 
* Ә.Т. Құлданов, 
* Қ.К. Нұрпейісов, 
* С. Рахманқұлова, 
* Ә. Шәймерденов т.б.

## Еңбектері
Жергілікті театр спектаклі жайында жазған алғашқы мақаласы 1960 жылы облыстық *«Еңбек туы»* газетінде жарияланды. Шынәсілұлы – актер Ш.Қ. Сәкиев туралы жазылған *«Мәртебе»* (А., 1993), драматургия және оның сахнаға қойылуы жайындағы *«Өмір мен өнер»* (Тараз, 2000) т.б. кітаптарының, облыстық және республикалық мерзімді басылымдарда жарияланған театр қойылымдары, адамгершілік негіздері, оқу-тәрбие тақырыптарын қозғайтын 300-ден астам мақалалардың авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен және грамоталармен марапатталған..

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1920 жылы туғандар
Шыңғыссай обасы

**Шыңғыссай обасы**– қола дәуірі қорымы. 

Мойынқұм ауданы Хантау кентінен солтүстік-шығысқа қарай 40 км қашықтықта орналасқан. 1989 жылы Қазақ КСР ҒА Тарих, археология және этнография институтының ескерткіштер жиынтығы археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.Байпақов) тапқан. Шыңғыссай обасы оңтүстіктен солтстікке және батыстан шығысқа созылып жатқан 13 қорымнан тұрады. Ол қорымдардың 8-і жан-жағынан тастармен қоршалған. Қоршаулардың диаметрі 2,5 м-ден 6,7 м-ге дейін болып келеді. Әрбір қорымдағы тас жәшіктер гранит плиталармен жабылған..

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қазақстандағы археология
Санат:Мойынқұм ауданы географиясы
Санат:Жамбыл облысы тарих және мәдени ескерткіштері
Аслан Есболайұлы Мусин

**Аслан Есболайұлы Мусин** (2 қаңтар 1954 жыл,  Бестамақ ауылы, Алға ауданы, Ақтөбе облысы) – қазақстандық саясаткер, мемлекет және қоғам қайраткері, экономист.

Ақтөбе және Атырау облыстарын, Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігін, Президент әкімшілігін және Есеп комитетін басқарған. Парламент Мәжілісінің IV шақырылым депутаты және төрағасы болған.

## Өмірбаяны
* 1954 жылы Ақтөбе облысының Алға ауданы Бестамақ ауылында дүниеге келген. Ұлты - қазақ. Әлімұлы тайпасының Кете руынан шыққан..
* 1975 жылы Алматы халық шаруашылығы институтын экономист мамандығы бойынша бітірген.
* Институтты бітірісімен Ақтөбе Санақ басқармасының есеп орталығында мамандығы бойынша әртүрлі лауазымды қызметтерде жұмыс істеген.
* 1979 жылдың қаңтарынан 1991 жылдың қазан айына дейін ҚКП басқару орындарында нұсқаушы, бөлім меңгерушсі, ҚКП Ақтөбе облыстық комитетінің хатшысы қызметтерін атқарған.
* 1991-93 жылдары Монополияға қарсы күрес мемлекеттік комитетінің Ақтөбе облыстық департаментінің төрағасы.
* 1993-94 жылдары — Ақтөбе облысы әкімшілігі басшысының орынбасары, бірінші орынбасары — Экономика жөніндегі басқарманың бастығы.
* 1994-95 жылдары — Ақтөбе облыстық Экономика жөніндегі басқарманың бастығы.
* 1995-02 жылдары — Ақтөбе облысының әкімі.
* 2002-06 жылдары — Атырау облысының әкімі.
* 2006 жылдың қазан айынан бастап ҚР Экономика және бюджеттік жоспарлау министрі. 2007 жылдың қаңтар айынан бастап Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары қызметін қоса атқарды.
* 2007 жылдың 10 тамыздан бастап Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары.
* 2007 жылғы 18 тамыздан бастап «Нұр Отан» партиясы тізімі бойынша Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісі 4-шақырылымының депутаты.
* 2007 жылғы 2 қыркүйекте Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің 4-шақырылымының бірінші отырысында Мәжіліс төрағасы болып сайланады.
* 2008 жылғы 13 қазаннан бастап Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы.
* 2012 жылғы 21 қыркүйекте Аслан Мусин Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрағасы болып тағайындалды.
* 2014—2017 жылдары Қазақстанның Хорватиядағы елшісі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің төрағалары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары
Санат:Ақтөбе облысының әкімдері
Санат:Атырау облысының әкімдері
Санат:Қазақстанның Хорватиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Черногориядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Босния және Герцеговинадағы елшілері
Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары
Санат:Қазақстан экономика министрлері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары
Закария Мұкеев

**Закария Мұкеев** (*1892, [[Петропавл]] қаласы – 1940, [[Коми Республикасы]], Сорок лагері*) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 
## Өмірбаяны
1924 жылы Орынборда жұмысшы. 
1932 жылы кеңшарлар директорлары курсын бітірген. Азамат соғысына қатысып, 1-қазақ атты әскер полкінде саяси жетекші болды. 
1923 – 24 жылдары Ақтөбе губ. Шалқар қалалық милиция бастығы, губ. қылмысты іздестіру бөлімі бастығының көмекшісі.
1924 – 25 жылдары Қазақ АКСР-і ішкі істер халық комиссары. 
1925 – 37 жылдары республиканың әр өңірінде басшылық қызметтерін атқарды. 
1937 жылы қыркүйекте тұтқындалып, 8 жылға сотталды. Айдауда жүріп қайтыс болған.
## Сілтемелер
* Соғыс  
* Көтеріліс
* Саясат
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Дымкеш Мұқанов

**Дымкеш Мұқанов** (*26.6. [[1936 жыл]]ы туған, [[Қарағанды облысы]], [[Бұқар жырау ауданы]], [[Текеқараөзек]] ауылы*) – ғалым, техника ғылымдардарының докторы (*2000*). 
## Өмірбаяны
**Дымкеш Мұқанов** Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) электр-техника институтын бітірген (1959). Қарағанды көмір ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1959–60), Қарағанды қаласында комсомол комитетінің 1-хатшысы (1961–64), Қарағанды металлургия комбинатында лаборатория меңгерушісі (1964–70), Бүкілодақтық автоматика ғылыми-зерттеу институтында директор (1971– 80), «Черметавтоматика» ғылыми-өндірістік бірлестігінде бас директор (1980–92), «Казчермет-автоматика» АҚ-ның директоры (1992–99) қызметтерін атқарды. 1999 жылдан ҚР Шикізатты кешенді өңдеу ұлттық орт-нда директордың орынбасары.

«Разработка и внедрение информационно-измерительных систем с использованием физических методов для автоматизации металлургических процессов» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады.
## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектерді қара металлургия мәселелеріне арналған. 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (*1984, 2005*). “Халықтар достығы”
 орденімен марапатталған. 
## Шығармалары
* Информационные технологии в минерально-сырьевом комплексе, 2003; 
* Индустриально-инновационное развитие Казахстана: потенциал и механизм реализации, А., 2004; 
* Металлургия Казахстана: состояние, инновационный потенциал, тренд развития,

## Дереккөздер


Санат:26 маусымда туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Бұқар жырау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Ақжібек Темірғалиқызы Мұқашева

**Ақжібек Темірғалиқызы Мұқашева** (*1919, [[Орынбор]] – көз  жұмған жылы белгісіз*) – КСРО Қорғаныс министрлігінің Бас Барлау басқармасында істеген қазақ қызы, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 
## Өмірбаяны
1940 жылы Мәскеу университетінің механика-математика факультетін бітіргеннен кейін арнайы курстан өтіп, 1941 жылы көктемде КСРО Қорғаныс министрлігінің Бас штабының Бас Барлау басқармасының шифрлаушылар бөліміне жұмысқа алынды. Ол Брюссельдегі кеңес барлаушысы “Кенттің” (Уругвай азаматы-Витсент Сиерра – шындығында барлаушы Анатолий Маркович Гуревич, КСРО МІК архивіндегі деректер бойынша – Виктор Сукулов) жеке шифрлаушысы болды. Мұқашева осы қызметін атқарып жүріп А.Гитлердің КСРО-ға соғыс ашуға дайындалып жатқанын жоғары басшылыққа алғаш жеткізушілердің бірі болды. Бірақ ол өзінің 1930 – 60 жылдары КСРО-ның Батыс Еуропада әрекет еткен әйгілі барлау тобы “Қызыл капеллаға” қызмет еткенін білген жоқ. Сол кездегі қалыптасқан жағдайға байланысты барлаушылардың жіберген мәліметтеріне Мәскеудегі ортақ сенімсіздікпен қарады. Осыған байланысты көптеген барлаушылар неміс немесе ағылшын барлау қызметіне жұмыс істеді деген күдікпен ешқандай себепсіз ұсталып, НКВД-нің түрмелеріне отырғызылды. Осындай себепсіз сотталғандар арасында Мұқашева да болды. Ол 1942 жылы желтоқсанда ұсталып, 25 жылға сотталды. Кейінгі тағдыры белгісіз.
## Сілтемелер
* Механика  
* Математика
* НКВД
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Мұнай доллары

**Мұнай доллары** – мұнай өндіруші елдердің мұнай бағасының өсуіне байланысты алған және несие капиталдарының халықаралық нарығында пайдаланылатын қаражат.
## Толығырақ
1973 – 74 жылдары және 1979 – 80 жылдары сұйық отын бағасының секірмелі түрде өсуі нәтижесінде бірқатар дамушы елдердің мұнай экспортынан алған табысы артты. 1970 жылы мұнай экспортынан түскен ақшалай түсім 15 млрд. 1980 жылы 298 млрд. долларды құрады. Мұнай бағасының өсуі ОПЕК-тің (Мұнайды сыртқа шығарушы елдер ұйымы) қызметімен байланысты болды. Мұнай бағасының күрт көтерілуі энергетик. дағдарысты туғызды. Осыған байланысты мұнайды сыртқа шығарушы елдерде төлем теңгерімінің ағымдағы операциялары бойынша қыруар оң сальдо қалыптасты, яғни олар қыруар пайда тапты, ал мұнайды шеттен әкелуші елдерде үлкен тапшылық туды – валюталық түсімдер мен төлемдер арасында алшақтық пайда болды.
## Сілтемелер
* Доллар  
* Ақша
* Биржа
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Түрік ошақлары

**Турік Ошақлары** – Түркиядағы ықпалды қоғамдық ұйым. 1912 ж. құрылған. Түріктердің отаншылдық сана-сезімін күшейтіп, елдің мәдени, экономикалық-әлеуметтік дамуына ықпал етуді, ата салты, ана тәлімін ұрпақтан-ұрпаққа дарытып, ұлттық өркениет негіздерін дәріптеуді мақсат еткен Зия Гөкалп, Юсуф Акчура, Мехмет Емін, Юрдақұл Ахмет Ағаоғлу, т.б. түркі зиялылары негізін қалаған бұл ұйымға мемлекет басшысы Ататүрік рухани қолдау көрсетті. 1917 ж. Қазан төңкерісіне дейін Орта Азия елдерінде, Қазан, Баку қ-ларында, Шығыс Түркістанда Турік Ошақлары-ның бөлімшелері қызмет істеді. Қазір Түркияның бірнеше уәлаяты мен ірі елді мекендерінде 50-ден аса бөлімшелер бар.
Орталық к-ті Анкарада орналасқан. Турік Ошақлары түрлі жұмыстар мен іс-шараларды: жиындар мен ғыл. мәслихаттар, фестивальдар мен байқаулар өткізуді, кітаптар мен тақырыптық журналдар шығаруды, т.б. ұйымдастырады. 1913 жылдан бері ай сайын “Түрік юрду” (Түрік жұрты) журналын, тоқсан сайын оның “Гәнчлик” (Жастық) атты қосымша басылымын шығарып келеді. Бұл басылымдар негізінен біртұтас түркі әлемінің тарихы, салт-дәстүрлері, ынтымағы мен бірлігі туралы материалдар жариялайды. 1987 жылдан бастап түркі әлеміне, ерекше еңбек сіңірген қайраткерлерге, саясаткерлерге, ғалымдар мен санаткерлерге атаулы сыйлықтар белгіледі. Мысалы, ҚР Президенті Н.Назарбаев 1999 ж. 8 маусымда Хусейн Нихал Атсыз атынд. “Түркі әлеміне сіңірген еңбегі үшін” сыйлығының иегері болды, ядролық қару сынақтарына қарсы күрескені үшін “Невада – Семей” қозғалысының жетекшісі, ақын әрі қайраткер О.Сүлейменовке “Құрмет” сыйл. (1990) берілді.

Санат: Ұйымдар
Санат: Тарих
Шайхыслям Серікжанұлы Мусин

**Шайхыслям Серікжанұлы Мусин**  – ауыл шаруашылығы жұмысын ұйымдастырушы, Социалистік Еңбек Ері (1966), Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі (1966), Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері (1974).  1933 жылы 1 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы  Абай ауданында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1955  жылы Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген.    
* 1955 – 1976 жылдары -  Алматы облысындағы асыл тұқымды *“Қастек”* мал зауытында бас зоотехник, директор.  
* 1976 – 1993 жылдары жаңа құрылған *“Жамбыл”* кеңшарының директоры болды. Оның тікелей басшылығымен кеңшарға жаңа технология енгізілді: 
** асыл тұқымды малдан алатын өнімді көбейту,  зоотехникалық жұмысының тиімділігін көтеру үшін, өндірісте ең озық технологияны пайдалану жетілдірілді;   
** аз өнім беретін шабындық жерлерге көп жылдық шөптесін өсімдіктер егілді; жан-жағынан қоршалып, мәдени дақылдар егілген үлкен алқаптар құрылды;   
** механикаландырылған су көтеретін жабдықтармен жабдықталған құдықтар салынды;  
** дәруменді  ұн және ет-сүйек ұнын (белоктік минералды мал азығы) өндіретін өндіріс цехтары іске қосылды. 
* Шайхыслям Серікжанұлы Мусин Қазақстанда алынған малдың аса бағалы биязы жүнді 4 қой тұқымы авторларының бірі.

## Наградалары
* Ленин ордені 
* 2 мәрте Еңбек Қызыл ту ордені 
* "Орақ пен Балға" алтын медалі 
* Социалистік Еңбек Ері (1966) 
* Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі (1966)
* Есімі Қазақстанның Құрмет кітабына тіркелген (1966)

## Еңбектері
* 16 ғылыми еңбек 
* 2 авторлық куәліктің иесі 
* 1974 жылы “Өндірісті негізге ала отырып, мал бордақылаудың жаңа технологиясын жасап шығару және оны енгізу” жұмысы үшін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілді.

## Сілтемелер
* Ботаника  
* Зоотехника
* Ауыл шаруашылығы
* Қазақстан

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Мұғалжар маңы артезиан алабы

**Мұғалжар маңы артезиан алабы** (*Примугалжарский артезианский бассейн*) — Мұғалжар ойпатында орналасқан алап.

## Жалпы мәліметтер
Солтүстік шеті Оралдың оңтүстігінен басталып, Үстіртке дейін жетеді. Батысында Каспий ойпатымен, шығысы мен оңтүстік-шығысында Мұғалжар-Шошқакөлмен шектелген. Суы альб-сеноманның құмды қабаттарына жиналған. Солтүстікте, шығыста және антиклиналдық көтерілімдер аумағында бұлардың жалпы қалыңдығы 20 – 50 м-ге, оңтүстік-батыста 150 – 180 м-ге жетеді. Су алаптың оңтүмтік бөлігінде 50 – 250 м, оңтүстігінде 500 – 600 м тереңдікте кездеседі және минералдылығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 0,3 –1,5 г/л-ден 1 – 3,5 г/л-ге дейін артады. Ұңғымалардың су шығымы тәулігіне 400 – 1200 м3-ден 2000 – 3500 м3-ге дейінгі шамада. Ғасырлық қоры 700 млрд. м3-ден астам, жыл сайын орны толатын қоры 300 млн. м3-дей. Бұл шама жыл сайын 2 – 2,5 млрд. м3-ге дейін суды пайдалануға мүмкіндік береді. Алап суы негізінен ауыл шаруашылығында пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Мұрат Арзаұлы Мұртазаев

**Мұрат Арзаұлы Мұртазаев** (*3.3.1952 жылы туған, [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Ақсай]] қаласы*) – тау-кен инженері, техникалық ғылымдар кандидаты. 
## Өмірбаяны
**Мұрат Арзаұлы Мұртазаев** (3.3.1952 жылы, Батыс Қазақстан облысы Бөрілі ауданы Ақсай қаласы) – Қазақ политехникалық институтын (1974, Қазақ ұлттық техника университеті), КСРО Министрлер кеңесі жанындағы Халық шаруашылық академиясын (1992) бітірген. Шығыс
Қазақстан облысы Ертіс полиметалл комбинатынатында бұрғылаушы, бас инженер (1974–81), Белгород кен байыту комбинатында бас инженердің орынбасары, кеніш бастығы (1981–86), Павлодар облысы «Майқайың» кен басқармасының бастығы (1986–91), «Алтыналмас» ұлттық акцион. компаниясының 1-вице-президенті (1991–95), ҚР Өнеркәсіп және сауда министрінің орынбасары, «Қазфосфор» өндірістік бірлестігі (1995–97) мен «Текелі қорғасын-мырыш комбинаты» АҚ-ның директоры, ҚР Экономика, индустрия және сауда министрлігінде вице-министр (1997–98), «Қазатомөнеркәсіп» ұлттық компаниясында вице-президент (1998–99), Ақмола облысы әкімінің орынбасары (1999–2000), ҚР Экон. және сауда мин-лігінде вице-президент (2001–03) қызметтерін атқарды. 2003 жылдан Қазақстандағы шет ел компанияларында кеңесші және директорлар кеңесінің мүшесі. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1992).

## Толығырақ
*(1994). Қазақ политехникалық институтын (ҚазҰТУ)
*(1974), КСРО Министрлер кеңесі жанындағы Халық шаруашылық академиясын (1992) бітірген.
*1974 – 81 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Ертіс полиметалл комбинатында бұрғылаушыдан бас инженер қызметіне дейін көтерілген.
*1981 – 86 жылдары Белгород кен байыту комб-нда бас инженердің орынбасары, кеніш бастығы.
*1986 – 91 жылдары Павлодар облысы “Майқайың” кен басқармасының бастығы.
*1991 – 95 жылдары қазіргі “Алтыналмас” ұлттық акционерлік компаниясының 1-вице-президенті.
*1995 – 97 жылдары ҚР Өнеркәсіп және сауда министрінің орынбасары әрі “Қазфосфор” өндірістік бірлестігінің басқарушысы.
*1997 – 98 жылдары “Текелі қорғасын-мырыш комбинаты” АҚ-ның басқарушысы, ҚР Экономика,индустрия және сауда мин-нде вице-министр.
*1998 – 99 жылдары “Қазатомөнеркәсіп” ұлттық компаниясында вице-президент.
*1999 – 2000 жылдары Ақмола облысы әкімінің орынбасары.
*2001 – 03 жылдары ҚР Экономика және сауда министрлігінде вице-президент.
*2003 – 05 жылдары Қазақстандағы шет ел компанияларында кеңесші және директорлар кеңесінің мүшесі. ҚР Мемл. сыйл-ның иегері (1992).

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Баспахана
* Газет
* Акционер
* Қазақстан

Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1952 жылы туғандар
Түркішілдік

thumb|right
**Түркішілдік**, *пантюркизм* – түркі халықтарын бірлікке, өзара байланыстарын нығайтуға үндейтін  қоғамдық-саяси ағым. XX ғ. басында саяси доктриналардың және саяси көзқарастардың жүйесінде пайда болған діни-саяси идеология. Түркі тілді халықтардың бір мемлекетке Түркияның камкорлығымен «ұлы Тұран» мемлекеті болып бірігуін мақсат ететін көзқарастар мен саяси доктриналар жүйесі.

19 ғасырдың соңына қарай қарқын алды. Сол тарихи кезеңде түркішілдікті насихаттаушылардың көш басында И.Гаспринский тұрды. Ол түркішілдікті “Тілде, пікірде, істе – бірлік” деген ұранмен шығарған өзінің “Тәржіман” газеті арқылы насихаттады. Түркішілдікті Түркияда насихаттауда Ю.Акчурин белсенділік танытты. 20 ғасырдың басында Ресей империясының қол астында отарлық езгінің тауқыметін тартқан түркі халықтарының азаттық қозғалысының өрбуіне түркішілдік елеулі дәрежеде ықпал етті. Бірінші орыс революциясы кезінде негізінен түркі халықтарының өкілдері қатысқан бүкілресейлік мұсылман съезі 3 рет өткізіліп, түркі халықтарының мүддесін қорғау мақсатында “Ресей мұсылмандары одағы” атты партия құрылды. Ә.Топчибашев, А.Ибрагимов, С.Мақсұдов секілді қайраткерлер түркішілдіктің ықпалымен түркі халықтарының мүддесін қорғау жолындағы әрекеттерін күшейтті. Уақытша үкімет жағдайында түркі халықтарының саяси әрекеттерін үйлестіріп отыру мақсатында Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі ұйымдастырылды. Кеңестік билік орнағаннан кейін түркішілдік реакциялық пиғылдағы ағым ретінде бағаланып, оны насихаттауға қатысы бар деген азаматтар ашық қуғындалды. Көрнекті татар қайраткері М. Сұлтанғалиев осындай қуғындаудың құрбаны болды. Сол кезде Түркияда түркішілдік-ті насихаттаушы тұлға ретінде Көк-Aлп танылды.

## Сын және идея мәселелері
Бүгінгі таңда пантюркизмнің алғашқы идеяларынан аз нәрсе қалды. Зайырлылық пен зайырлы идея ислам мен фундаментализмге өзгерді. Жаңа астана туралы даулар жалғасуда, таңдау Анкара мен Түркістан арасында жүріп жатыр. Тіл мәселесі әлі де жалғасуда. 

Кейбір тілдік қауымдастықтар латын әліпбиіне көшті, бірақ түрікмен, өзбек және әзірбайжан тілдерінің ресми латын алфавиттері 1990-шы жылдардың басында 35 әріптен тұратын пантүрік алфавиті келісілгеннен кейін Түркия Күткендей түрік алфавитіне сәйкес келмейді.
 
Түркі елдерінің шешілмеген аумақтық амбициялары мен мемлекетаралық қақтығыстары да проблема болып табылады. Ресей, Иран, АҚШ және еуропа елдерінің Ердоғанның дұрыс емес саясатына байланысты Түркияға қысым жасау Тұран құруға мүмкіндік бермейді. 

## Дереккөздер

Санат:Идеологиялар
Санат:Ұлтшылдық
Санат:Түркі этникалық топтары
Санат:Саяси теориялар
Түс

thumb
**Түс** - бір жағынан көздің өз қасиеті, екінші жағынан көзге түскен жарық толқындарынан интенсивтіліктен және түрлі ұзындықтан тұратын көз сезімталдығы.

## Дереккөздер


Санат:Түстер
Түс даралау

**Тус даралау**, фотографияда – фото немесе кино түсіру ісінде нысаннан шығатын немесе шағылатын күрделі спектрлік құрамның бірнеше спектрлік диапазондарға жіктелу процесі. Диапазондар саны элементарлық қабаттардың санына тең (әдетте олар үшеу болады). 
*Түс даралау – көп қабатты материалда бір түсті кескіндер жиынын алуды қамтамасыз ететін түрлі түсті фотографиялық процестің бірінші кезеңі. Түрлі түсті баспасөзде бұл кескіндер сәуле сезгіш жекелеген қабаттардан орын алып, түсі дараланған негативтер деп аталады. Идеал түс даралауда нысан сәулеленуінің бүкіл спектрлік облысы бір-бірімен шектесетін, бірақ өздерінің спектрлік сипаты (СС) бойынша элементарлық қабаттардың СС-на сәйкес келетін, бірақ бірін-бірі көлегейлемейтін диапазондарға бөлінеді. Баспа ісінде – көп түсті кескіндерді бір түсті (сары, алқызыл және көгілдір) құраушыларға жіктеу арқылы кескін алу процесі. Түс даралау түпнұсқаны жарық сүзгілері арқылы фото пленкаға немесе фотоэлектрондық әдіспен электрондық түс берушілерге тізбектей суретке түсіру арқылы жүзеге асырылады. Алынған түсі дараланған негативтерді (позитивтерді) үш немесе төрт баспа формасын (сары, алқызыл, көгілдір және қара бояулар үшін) дайындауға пайдаланады. Басу кезінде осы бояулар арқылы түпнұсқаның әр түрлі түстері мен реңдері қайта қалпына келтіріледі.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Бейнелеу
Санат:Фотография
Бақытжан Қожабекқызы Мұсақожаева

**Бақытжан Қожабекқызы Мұсақожаева** (*23.10.1960 жылы туған, [[Алматы]]*) – виолончельші, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (*1998*). 
## Өмірбаяны
1979 жылы Алматы қаласындағы Республткалық арнаулы музыка мектебін (*Ғ.Жанайдаровтың сыныбы бойынша*),
1985 жылы Мәскеу мемлекеттік консерваториясын бітірді. 
1990 жылы осында виолончель (*проф. И.Гаврыш*) және камералық ансамбль (*проф. М.Мильман*) сыныптары бойынша ассистент-стажер болды. 
1991 жылдан “Солошылар академиясы” мемлекеттік камералық оркестрінің дирижері ретінде де қызмет еткен. 
## Гастрольдік сапары
Осы оркестр құрамында гастрольдік сапармен АҚШ-та (*1995*), Австрияда (*1996*), Германияда (*1997*), Италияда (*1999*), Ресейде өткен Қазақстан мәдениет күндерінде (*1997*), Жапонияда (*1997*) және Оңтүстік Кореяда (*1998*) өнер көрсетті. 
## Сілтемелер
* виолончель  
* Өнер
* Мәдениет
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан сазгерлері
Түс (физиология)

thumb|right|300px|Йакобтың түсі, 1690 ж., Михаэль Вильманн
**Түс көру** – қиял процесінің ұйқы кезіндегі енжар бейнесі. Түс көруді физиологиялық тұрғыда түсіндірген академик И.П.Павловтың пікірі бойынша ұйқы кезінде ми клеткаларының қызметі толық тежелмейді, кейбір бөлімдері ояу қалпындағыдай жұмыс істей береді. Ми қыртысының осындай бөліктерін “күзетші пункт” деп атайды. Күзетші пункттерде адамның бұрынғы көрген, естіген, дәмін татқан нәрселердің бейнелері (бейнелі ойдың ісін басқаратын оң жақ ми сыңарында) қайта “тіріледі”. Түсте ақылға сыймайтын бейнелердің туындауын мидағы сигнал жүйелерінің арасындағы байланыстың әлсіреп, бірінші сигнал жүйесінің іске қосылып, екінші сөздік сигналдардың толық тежелуімен түсіндіріледі. Осы түстерде алған әсерлердің болып көрмеген қиысулары ретінде түсіндірген И.М. Сеченов адамның ояу кезіндегі басынан кешкен оқиғалардың есепсіз көп фактілері себеп болады деп білді. Адамның дене мүшелеріндегі жайсыздық та әр түрлі түс көруге себеп болады. Түс көруді зерттеу бейсаналылықты танудың жолы, адамның жан жүйесін түсінуге ықпал етеді деп білген психоаналитиктер түс көруді физиологиялық, соматикалық емес, психологикалық құбылыс деп білді. З.Фрейд түс көрудің айқын мазмұнымен қатар тылсым астары да бар, сондықтан түс адамның бейсаналық деңгейіндегі ойларының символдық бейнесі деп білді. К.Юнг бойынша түс көру адам санасынан тыс, оның рухани дүниесіндегі сана мен бейсаналықтың арасын байланыстыратын, болашақты болжайтын транценденталды құбылыс деп санады. Адамның психикалық өмірі бейсаналықтың тереңінен тамыр алады, санамыз болса жанның орасан зор бейсаналық әлемінің аз ғана бөлігін бейнелейді. Түсте сана ұлғайып, кеңістіктік-уақыттық шектер жойылады, адам өзін басқа уақытта, кеңістікте, әлемде, мүлдем басқа күйде сезіне алады. Қазақ дәстүрлі қоғамында да түс көруге бей-жай қарамағанын, мән беріп, мағынасын жорығанын ауыз әдебиеті мұраларынан, ырымдар мен жоралардан көруге болады. Түс көру адамның ырқынан тыс болғандықтан оны көрудің мағынасынан гөрі түсті жоруға көбірек көңіл бөлген. Түсті әрдайым жақсылыққа жорып, “Түс – балқыған қорғасын” оны жақсылыққа жорысаң – жақсы ниет қабыл болып жақсылыққа айналады, жамандыққа жорысаң – жамандыққа айналуы мүмкін деген ұғым бар. Түсті рухани әлемнің хабаршысы ретінде қабылдау діни танымға жат емес. Түс көруде рухани адамға аян берілетіні, ғайыптан болашақтан хабар берілетіні жайлы көптеген аңыз әңгімелер бар. Құранда аты аталатын Жүсіп пайғамбардың (ғ.с.) түсінде аян алуы мен түс жору ғылымын иеленуі Құдайдың құдіреті деп сенеді. Түс көру мен оны жору діни және рухани танымға жат емес, адамның рухани өміріндегі, психологикалық халіндегі маңызды құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Физиология
Түсті металдар

**Түсті металдар** – темірден басқа барлық металдардың өнеркәсіптік атауы. Физикалық және химиялық қасиеттері мен жер 
қыртысында орналасу сипатына қарай түсті металдар темір емес металдар деп те аталады.
thumb|right|хром
Түсті металдарды: 
*жеңіл (алюминий, магний, титан, бериллий, литий, т.б.), 
*ауыр (мыс, никель, кобальт, қорғасын, қалайы, мырыш, т.б.), 
*баяу балқитын (вольфрам, молибден, ниобий, тантал, хром, цирконий, т.б.), 
*асыл немесе қымбат бағалы (алтын, күміс, платина және платиндық металдар), 
*шашыранды (галлий, индий, таллий), 
*сирек жер (скандий, иттрий, лантан және барлық лантаноидтар), 
*радиоактивтік (технеций, франций, радий, полоний, актиний, торий, протактиний, уран және басқа трансуран элементтері) деген топтарға бөлуге болады.

Шектеулі мөлшерде өндіріліп, өндіріс саласында салыстырмалы түрде жуырда ғана қолданыла бастаған металдар сирек металдар деп аталады. Оларға барлық сирек, сирек жер және радиоактивтік, баяу балқитын металдардың көпшілігі мен кейбір жеңіл металдарды жатқызады. Түсті металдар мен олардың қорытпаларын өндіруде кентастық шикізатты өңдеуден бастап дайын өнім алуға дейінгі сатысын қамтитын саласын түсті металлургия деп атайды. Оның негізгі тармақтарына алюминийлік, никель-кобальттық, мыс, қорғасын-мырыштық, қалайылық, сирек металдық, вольфрам-молибдендік, титан-магнийлік, сүрмелік, балқыма шпаттық, электродтық, қатты қорытпалық, түсті металдарды өңдеу, арнайы шалаөткізгіштік, екіншілік металлургия жатады. Қазақстанда химиялық элементтердің периодтық жүйесіндегі барлық түсті металдар өндіріледі.

Түсті металдар-дың ішіндегі ең көп таралғаны – мыс. Қазақстандағы алғашқы түсті металлургия кәсіпорны 1928 жылы Қарағанды облысында іске қосылды (мыс зауыты). Мыстың Қазақстандағы негізгі кен орындары: Қосқұдық, Милықұдық, Айнакөл, Злато (Жезқазған), Ақтоғай, Бозшакөл (Павлодар), Ақбастау, Құсмұрын (Шығыс Қазақстан), Көлсай (Алматы облысы), т.б. Қазақстан сондай-ақ, мырыш, қорғасын, вольфрам, ванадий өндіруде дүние жүзінде бірінші орынды иеленеді. Еліміздегі түсті металдарды өңдейтін ірі кәсіпорындар: Өскемен титан-магний комбинаты, “Қазмырыш”, “Южполиметалл”, “Қазалтын”, “Майқайыңалтын”, “Кастинг” т.б.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ориньяк мәдениеті

**Ориньяк мәдениеті** – жоғарғы палеолиттың ерте кезеңіне жататын археология мәдениеті. Оңтүстік-батысФранциядағы (жоғарғы Горонна департаменті) Ориньяк үңгіріне байланысты аталған. 1906 жылы А.Брейль жоғарғы палеолитті кезеңдестіріп, оны ориньяк, солютре, мадлен сатыларына бөлген. Ориньяк мәдениетін А.Брейль ерте (шательперрон), ортаңғы және кейінгі (ла-граветт) деп бөледі. Радиокөміртекті мәліметтер Ориньяк мәдениетін қалдырған байырғы адамдар б.з.б. 32 – 20-мыңжылдықтар шамасында өмір сүргендігін айғақтайды. Ориньяк мәдениетіне жататын ескерткіштер Бельгия, Ұлыбритания, Франция, Аустрия, Чехия, Словакия, т.б. елдер аумақтарынан көптеп табылып зерттелген. Бұл дәуірге шеті түзелгіш шақпақтас тілікшелері, қырғыштар, кескіштер, түрлі саймандар, жоғары дәрежеде өңделген сүйек пен мүйізден жасалған құралдар (көбіне найза ұштары), тұрғын үйлердің қалдықтары, т.б. тән. Ориньяк мәдениетін қалдырған Қазақстандық адамдардың ескерткіштері Қаратаудан (Ш.Уәлиханов тұрағы, Тұрлан, т.б.), Балқаштың солтүстігінен (Саяқ кешендері), Ертіс алабынан (Шүлбі тұрағының 2-қабаты), Мұғалжар тауларынан, Сарыарқадан, Маңғыстаудан табылған.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Табыс

**Табыс, Түсім** – шотқа түскен ақша.

Табыс өткізілген, сатылған, жеткізілген өнім үшін, көрсетілген қызмет үшін, сондай-ақ бағалы қағаздар шығарылымын тарату нәтижесінде шотқа келіп түскен ақшалай **түсім** мағынасында кеңінен қолданылады. Тындырылған қайсыбір істің нәтижесінде түскен нәрсені, келген пайданы да табыс деп атайды. 
**Түрлері:** *материалдық табыс* – сатып алу, өтеусіз табыстау, өз күшімен дайындау нәтижесінде еңбек заттарының толықтырылуы; *негізгі құрал-жабдық (қор) табысы* – кәсіпорында күрделі қаржы жұмсау, негізгі мал табынын қалыптастыру, басқа кәсіпорындардан объектілерді өтеусіз алу нәтижесінде негізгі құрал-жабдықтың толықтырылуы; *саудадағы тауарлар табысы* – тауарлардың түсуіне және ресімделуіне байланысты жүргізілетін шаруашылық операциялары; *жалпы табыс* – бизнестің қайсыбір саласында жұмсалған шығынды, төленген салықты, т.б. шегергенге дейінгі уақыт кезеңінде алынған бүкіл ақшалай сома; *сыртқы төлем табысы* – шикізатқа, салыққа, т.б. жұмсалған шығынды шегергеннен кейінгі уақыт кезеңінде алынған ақшаның жалпы сомасы; *тарату табысы* – мерзімі өтіп кеткен ипотека, несиені не сату есебінен, не несиеге құқықты басқаға беру жолымен жоюдан, мүлікті иелену құқығын сатудан, кепілге салынған мүлікті сатудан, сондай-ақ кәсіпорынды, фирманы, т.б. тарату (қызметін тоқтату) кезінде мүлікті сатудан алынған қолма-қол қаражат; *қорланған табысы* – қызмет көрсету немесе тауар жеткізу бойынша дебиторлық берешекті (алашақты) өтеу мерзімі әлі басталмаған кездегі табысқа жатады, яғни тіркелмеген табыс; *күтулі табыс* – ұйымның жеткізілген тауарлар, көрсетілген қызметтер үшін тапсырыскерлерден алуға тиіс сомасы.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Санат:Табыс
Түсіну

**Тусіну** – ойлау әрекетінің нәтижесінде белгілі бір оқиғаның немесе құбылыстың мағынасы жайлы ой-тұжырымға келу. Тусіну мүмкіндігімен сан алуан құбылыстардың себеп-салдарын, елеулі белгілерін, өзара байланысын, маңызы мен мағынасын ұғынуға болады. Басқа адамның амал-әрекетінің, ой-пікірінің мазмұнын ұғынуда, кез келген ақпаратты қабылдап, оған лайық ой түю түсіну арқылы жүзеге асады. Түсінудің арқасында адам қоғамдық және мәдени ортада, өзара қарым-қатынаста, ақпараттық кеңістікте өз орнын, өзіндік ой-пікірінің лайықты мүмкіндігін айқындайды. өзгенің ой-пікірін, көңіл-күйін, мақсатын түсінбей тұрып, өзіндік ой-пікір тұжырымдау, қарым-қатынасқа түсу мүмкін емес. Сондықтан түсінудің алғышарты өзгемен санасу, оны мұқият тыңдау. Ғылымдағы түсіну жүзеге асуы үшін арнаулы методол. ережелер, логик. қисындар, ғыл.-теор. нәтижелер пайдаланылады. Мәселені дұрыс түсіну үшін адамға тиянақты, саналы білім, ақыл-парасат, дағды қажет. Түсіну үшін мәселенің негізгі мәнін іздеу, түйінін шешетін сұрақ қоя білу, дәл тұжырымдау, жалпылау, топтастыру, т.б. шарттарды орындау керек.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Психология
Санат:Философия
Оркестр

**Оркестр**(грек. ***оrсhestra*** – *ежелгі грек театры сахнасы алдындағы шағын алаң*) – музыкалық шығарманы әртүрлі аспаптарда қосылып орындайтын музыканттар ұжымы. Оркестрдің қалыптасуы *17 ғасырдың бас кезінде* гомофония музыкалық жанрларының (*опера, оратория, концерт*) пайда болуымен сәйкес келеді. Оркестр аспаптық құрамына (*біркелкі немесе аралас*) және қолдануына (*әскери, эстрадалық, т.б.*) қарай топталады. Құрамына қарай оркестр: ***симфониялық*** (*ішекті ысқылы, ағаш және мыстан жасалған үрмелі аспаптар, соқпалы аспаптар, т.б.*), ***ысқышты*** (*тек қана ысқышты аспаптар*), ***үрмелі*** (*үрлеп ойнайтын және соқпалы аспаптар*), ***бэнд*** (*тек қана мыстан жасалған аспаптар*), ***халықтық музыка аспаптар, камерон, джаз***, т.б. түрлерге бөлінеді. Қазақстанда кәсіби халық аспаптар оркестрі *1934 жылы* құрылды. Республикада: Халық аспаптар оркестрі, Симфониялық оркестр, Қазақ телевизиясы мен радиосының эстрадалық және камералық оркестрі, “Отырар сазы” фольклорлық-этнографиялық оркестрі, Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының симфониялық оркестрі, Ұйғыр, Корей музыкалық комедия театрларының оркестрлері, т.б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Музыкалық ұжымдар
Түсініктеме (бағдарламалау)

**Түсініктеме** — алғашқы программадағы түсінік беретін мәтін; программаның орындалуына әсер етпестен программаға кейбір түсінік ретіндегі мәтіндерді қосуға мүмкіндік беретін қарапайым конструкция. Мәтінді талдау жасауға жағдай туғызып, программаны түсіндіруге қызмет етеді.

## Мысалы

```php
/**
* Нысанның аты
* 
* Сипаттама
* 
* @name_мағына
* @return деректердің_үлгісі
*/
```


## Дереккөздер

Санат:Бағдарламалау конструкциясы
Орқаш

**Орқаш** – Сыпсыңағаш қолатының орта тұсындағы тұзды көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қамысты ауданы жерінде, Орқаш ауылынан шығысқа қарай 20 км жерде, теңіз деңгейінен 202,0 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 16,34 км2, ұзындығы 5,9 км, ені 3,8 км, жағалауының ұзындығы 18,7 км. Көл түбі тегіс, жағалаулары жарқабақты. Оңтүстік бөлігі жайпақ, батпақты, қамыс, құрақ өседі. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көктем кезінде шарасынан шығып, төңірегіндегі (оңтүстігінде) шағын көлдермен бірігіп кетеді. Көл түбіне тұз шөгеді. Көне заманда жергілікті халық бұл көлден тұзды өз қажетіне ғана өндіріп келді. 19 ғасырдың басында мұнда жалдамалы қазақтардың еңбегін пайдаланған орыс байлары ашқан тұз кәсіпшіліктері пайда болды. Өндірілген тұз арбамен Троицк қаласына (Ресей) жеткізіліп, одан әрі темір жол арқылы ішкі аймақтарға тасылды.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы көлдері
Түту машинасы

**Туту Машинасы** – иіру өндірісінде мақта, зығыр, жүн, т.б. талшықтарын әр түрлі қоспалардан соққылау арқылы тазартатын машина.
thumb|right|Көне Туту Машинасы
Түту Машинасының негізгі жұмыстық тетігі пышақты, тарақты не сабаулы барабандар мен түткіштерден тұрады (қ. сурет). Мақта талшықтары жылдам айналатын конденсор (1) арқылы шанаққа (2) келіп түседі. өзінің салмағымен мақта талшықтары ағашты білікшелерде (3) қысылады. Білікшелер талшықтарды тығыздайды және үздіксіз мақта қабатын жасайды. Қамтушы цилиндрлер талшық қабатын пышақты барабанға (4) жеткізеді. Пышақты барабан талшық қабатының салбырап тұрған шетін соққылап қоқыстардан тазартады. Қалдық қоқыстар камераға (5) жиналады, ал талшықтар желдеткіштің (6) әсерінен торлы барабанға (7) түседі. Ауаның тарту күші қатты болғандықтан талшықтар тордың бойына жабысады. Торлы барабанның бетінде бір қалыпты талшықтың жұқа қабаты пайда болады. Білікшелер торлы барабаннан мақта қабатын түсіріп, қамтушы цилиндрге (8) жеткізеді. Бұл цилиндрде 3 рет соққылау және тазарту процестері жүргізіледі. Осыдан бөлінген қоспа бөлшектері тағы да қалдықтар камерасына түсіріледі. Түткіш планкасынан мақта будасы ауа ағыны арқылы ажыратып алынады. Бұдан кейін ол келесі машинаға жеткізіледі.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Техника
Ор қоян

**Ор қоян** () – қоян туысының бір түрі, қояндардың ішіндегі ең ірісі. 

Дене тұрқы 53 – 69 см, салмағы 3,5 – 5,8 кг. Артқы аяқтары алдыңғысына қарағанда екі есеге жуық ұзын. Түсі әр маусымда әр түрлі. Жазда және қысқа қарай құйрығында қара жолақ пайда болады. Қазақстанның батысы мен солтүстігінде, әсіресе Батыс Қазақстан, Атырау, Ақтөбе облыстарында таралған. Шөл, шөлейт, далалы жерлерді мекендейді. Іні су жағалауларында, бұталардың түбінде, орманның жиегінде болады. Тіршілік әрекеті іңірде және түнге қарай басталады. Жылына 2, кейде 3 рет (44 – 46 күнде бір рет), 3 – 9 көжектен туады. Денесін қалың түк басқан, көжегі – көзі ашық, ширақ болып туады, бірден жүріп кетеді. 12 жылдай тіршілік етеді. Өсімдікпен қоректенеді. Көбейіп кетсе бау-бақшаға зиян келтіреді. Сондай-ақ, туляремия ауруын таратады. Ор қоян еті, терісі үшін ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Қояндар