open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үржар

**Үржар**, *Өржар* – Алакөл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 206 км, су жиналатын алабы 5280 км².

## Бастауы
Тарбағатай жотасы ның оңтүстік беткейінде екі тау өзенінің қосылуынан пайда болып, Қамысқала ауылы тұсында  Алакөлге құяды.

## Гидрологиясы
Оң жағынан Каначка, Егінсу, сол жағынан Шошқалы, Қусақ өзендері қосылады. Аңғары Қазымбет ауылына дейін таулық сипатта, одан төменде біртіндеп кеңейіп, сағасында айналадағы ортамен тұтасып кетеді. Жағасы жоғарғы бөлігінде тік жарлы, биіктігі 5 — 8 м.  Қазымбет ауылы тұсында таудан шыға үлкен ысырынды конус қалыптастырады. Конус аумағында арнасы тармақталып,  Каначка мен  Шошқалы салалары құйған тұстардан бір арнаға қайта тоғысады. Жайылмасы тармақталған тұстарында кеңейіп, шабындық шөп өседі. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Жазғы — көктемгі кезеңдерде тасып, жаз соңынан күз басталғанға дейін және қыста сабасына түседі. Суының минералдылығы су тасу кезінде 100 — 300 мг/л, сабасына түскен кезеңдерде 200 — 500 мг/л. Алабының таулық бөлігінде орман ағаштарының сиректігі, беткейлерінің тік жарлылығы, қорым тастардың мол қоры, нөсерлі жауындардың көптеп орын алуы сел қаупін туғызады. Көп жылдық орташа су ағымы Сарыбұлақ өзен сағасынан 0,7 км төменде 19,1 м³/с. Суы егін суаруға, шабындықтар мен жайылымдарды суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Нұржамал Пернебекқызы Үсенбаева

thumb|240px
**Нұржамал Пернебекқызы Үсенбаева** (4 маусым 1958 жыл, Түркістан облысы Арыс қаласы) — әнші (лирика-колоратуралық сопрано), Қазақстанның халық әртісі (1996).

## Өмірбаяны
* Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.
* 1984 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) вокалдық факультетін (профессор Б.Жылысбаевтың класы бойынша) бітірген. 
* Сол жылдан бастап Қазақ опера және балет театрының соло-әншісі.

Осы театр сахнасында орындаған аса елеулі партиялары қатарына Қыз Жібек, Дана (Е.Г. Брусиловский, Қыз Жібек пен Ер Тарғын), Ажар (А.Жұбанов пен Л.Хамиди, Абай), Сара (М.Төлебаев, “Біржан — Сара”), Зылиха (Б.Жұманиязов, Махамбет), Наталья (Жұбанов пен Ғ.Жұбанова, (“Құрманғазы”), Розалинда (И.Штраус, Жарқанат), Виолетта (Дж. Верди, Травиата), Антония (Ж.Оффенбах, Гофман ертегілері), т.б. бар. Қазақ әндерін де (Шилі өзен, Алқоңыр, т.б.) үлкен шеберлікпен орындайды. Биік деңгейдегі кәсіби шеберлік пен шынайылық, баурап алар сахналық тартымдылық пен табиғи талғампаздық оның әншілік өнеріне тән қасиет. Үсенбаеваның репертуарынан ұлттық және шет ел композиторларының әр алуан музықалық шығармалары мол орын алған.

## Сыншылардың пікірлері
* «Үздік ресейлік Виолетта (Травиата операсы) – еуропалық шеберлі вокалы бар алматылық сүйкімді Нұржамал Үсенбаева» («Известия», Мәскеу, 2000).
* «Бұл жеңіске кім қарсы тұра алады?! Осы еркін ағып жатқан, балғын, толы, жанды дауысқа қарсы ма?! Оның бойында қандай күшті нәзіктік, жанқиярлық естіледі ... »(«Кешкі Қазан(қала)», 2000)
* «Нұржамал Үсенбаева өз халқының ән құсы» («New York Daily News|Daily News», Нью-Йорк, 2007)

## Марапаттары
* Глинка атындағы Бүкілодақтық вокалшылар байқауының арнайы жүлдесінің иегері.
* 1991 жылы - Халықаралық вокалшылар байқауында Джино Беканың арнайы жүлдесі. Франциско Виньас - Барселона, Испания.
* 1993 жылы - Елбасының қолынан «Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі» (24 қазан 1993 ж.)
* 1994 ж. – Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері
* 1996 жылы - «Қазақстан халық әртісі»
* 2000 ж. – Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2000 ж. 15 желтоқсан) – 1995-1999 жылдары опера және концерттік қызметі үшін.
* 2000 ж. – «Музыка» номинациясы бойынша Қазақстан меценаттарының тәуелсіз «Платиналы Тарлан» сыйлығы.
* Татарстан Республикасының халық әртісі
* 2006 ж. – «Құрмет» (2005) орденімен марапатталған.
* 2013 ж. – өнер және мәдени қызмет саласындағы «Алтын Еуропа» («Алтын Еуропа»).

## Отбасы
* Тұрмыс құрған. Күйеуі - Төлеген Мұхамеджанов (1948) - белгілі сазгер, ақын, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты (2007 жылдан).
* 4 баласы бар. Қызы - Қарлығаш Мұхамеджанова (1983) - киноактриса.

## Дереккөздер

Санат:4 маусымда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Арыста туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Татарстан халық әртістері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Үстірт артезиан алабы

**Үстірт Артезиан Алабы**– Маңғыстау түбегінен Арал теңізіне дейінгі аймақты қамтитын жер асты суы бар өңір. Ауданы 270 мың км². Алап шығысында Қарақалпақстанмен және оңтүстігінде Түрікменстанмен шектеседі. Оның нағыз арынды артезиандық су кешендері (қалыңд. 2000 — 3500 м, минералд. 3 — 20-дан 100 — 200 г/л-ге дейін) қатпарлы пермь-триас қабаттарының үстіндегі юра, бор, палеоген, төм. неогеннің құмтасты, құм-балшықты, әктасты шөгінділерінің қойнауында қалыптасқан. Бұл шөгінділердің бетінде түгелдей жоғ. неоген (сармат кезеңі), кей жерлерде төрттік кезеңнің әктасты, борпылдақ құмды тау жыныстарында ауыз су ретінде пайдалануға жарамды арынсыз грунттық сулы қа-баттар орналасқан. Арынды қабаттарға жеткізіле қазылған ұңғымалардан алынған су тым ыстық (100 — 130°C), өнімділігі шамалы (тәулігіне 250 — 400 м³). Бұлар ауыз суы ретінде пайдалануға жарамсыз. Минералдылығы жоғары (100 — 200 г/л) тұздық сулардан әр түрлі өнеркәсіптік бағыттарда пайдалануға болатын ас тұзын, көптеген шашыранды және сирек кездесетін элементтерді және калий, стронций, бром, аммоний, бор қосылыстарын алуға болады. 

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Санат:Артезиан алабы
Үшбас (үңгір)

**Үшбас** — кейінгі палеолит бұйымдары жинастырылған үңгір. Түркістан облысы Созақ ауданы Әулиетоғай үңгірінен табылған. Теңіз деңгейінен 700 м биіктікте, Үшбас өзенінің оң жағалауындағы жарқабақта орналасқан.

1958 жылы Қаратау палеолит отряды (жетек. Х.Алпысбаев), 1968 жылы геолог Б.А. Волчков зерттеген.

Үңгірдің шығыстан батысқа қарай ұзындығы 20 м, биіктігі 1,5 — 2 м. Одан әрі үңгір едені бірден жоғары көтеріледі де, ені 0,8 — 1 м-дей, ұзын 11 м-ге жуық қуысқа айналады. Зерттеудің алғашқы жылында кірер ауызға тікқазба түсіріліп, шеті жонылған кескіш, шақпақ тас жаңқалары, сүйек бігіз, бұрғыланған сүйек бөліктері, сондай-ақ кейінгі палеолиттік фауна кешеніне жататын бірқатар түз аңдарының (мүйізтұмсық, бизон, киік, түлкі, қарсақ, т.б.) сүйектері табылған.

1968 ж. жүргізілген зерттеуде көлемі 1,3×1×0,85 м тікқазба (шурф) түсіріліп, үңгірдің тарихи стратиграфиясы алынды. Қазба жұмыстары 4 мәдени қабатты анықтап берді. Одан бірнеше ошақ орындары, хайуанаттар сүйектері, қатарынан түсірілген 10 тісі бар ұзын тас (материалы-алевролит) аршылып алынған. Трассолог С.А. Семеновтың айтуынша, соңғы құрал еңбек операцияларына пайдаланылмаған. Ф.П. Григорьев, Б.А. Волчков сынды зерттеушілер аталмыш бұйым есептеу үшін қолданылған деп пайымдайды. Ойық тіс түсірілген бұл есептеу құралы Қазақстанды мекендеген кейінгі палеолит адамдарының дүниетанымы туралы нақты мәліметтер береді. Еуразия аумағында осындай бұйымдар табылған ескерткіштер өте аз ұшырасады. Сондықтан да Үшбас археологиялық нысанының әлемдік тарихтағы орны өте зор.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Палеолит
Санат:Түркістан облысы географиясы
Үшқатын марганец кен орны

**Үшқатын марганец кен орны** - Қарағанды облысындағы Қаражал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 60 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Жайылма мульдасының бойында 10 км-ге созылған Үшқатын Қ — ҚV және Оңтүстік-Батыс Үшқатын, Қарасай, Перстнев, т.б. телімдерінен тұрады. Оның геологиялық құрылымы ортаңғы-жоғары девон мен төмендегі карбондық континенттік жанартаутекті-терригендік формациядағы тау жыныстарынан түзілген. Олар кайнозой құмды-сазды шөгінділермен көмкерілген бірыңғай қатпарлы кешеннен құралған. Девонның фамен ярусы кен сиыстырушы терригенді-карбонатты флишоидты қима күйінде екі горизонтқа бөлінген: төменгісі — қалыңдығы 10-60 м полиметалл минерализациялы және жоғарғысы — қалыңдығы  70 м темірлі-марганецті. Темірлі-марганецті кендену әр түрлі стратиграфиялық деңгейлерде байқалып созылымы мен құлау бағытының өне бойында бірқалыпты қат-қабатты денелер түбін сиыстырушы тау жыныстарымен бірге қатпарланған.

## Жатыс сипаты
Марганецті кенді денелер марганецті кенді қабатшалар (қалыңдығы 0,5-тен 60 см-ге дейін) мен әктастар темірлі яшма және темір кендерінің жиі алмасып отыруымен ерекшеленеді. Кенді қабатшалардың жиілігі бойынша кеннің сапасы анықталады. Кенді қат-қабаттардың қалыңдығы 5,8 м, ені 1100 м-ге дейін, ұзынындығы 470-2680 м. 

## Минералдары, құрамы
Негізгі минералдары: гаусманит, браунит, якобсит. Марганецке бай кендерінің бітімі шомбал, ал кедей кендері қабатты болып келеді. Тотығу белдемі 50-80 м, кейде 120 м-ге дейін дамып пиролюзит, псиломелан, вернадит, манганит, т.б. минералдармен сипатталады. Құрамындағы марганец 22,1-28,84%, темір 9,08-11,71%, кремнезем 11,76-23,92%. Марганецтің баланстық қоры 193,8 млн. т. Үшқатын марганец кен орны 1983 жылдан игерілуде.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Zhairem GOK
Үшшоқы алтын кен орны

**Үшшоқы алтын кен орны** - Қарағанды облысы Жезқазған қаласынан солтүстік-шығыс бағытқа қарай 120 км жерде орналасқан. 1963 жылы ашылып, 1969-1972 жылдары барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен алаңында девонның орта және қышқыл құрамды лавалары, әкті құмтастары, әктастары, трахилипарит-порфирлері тараған және ендік, солтүстік-батыс бағыттағы жарықтармен тілінген. Жанартаутекті тау жыныстары гидротермалдық өзгеріске түсіп кварцтану, серициттену, пропилиттену және турмалиндену процестеріне ұшыраған.

## Жатыс сипаты
Кен орны кварцты-желілі типке жатады. Кен денесі кеуектелген кварцты және кварцты-гематитті желілер жүйесінен тұрады. Желілер 250-2500 м-ге дейін созылған, қалыңдығы 0,1-6 м, алтынның мөлшері 30 г/т-ға жетеді. 

## Минералдары
Кентас минералдары: пирит, халькопирит, галенит, гематит, висмутин, солғын түсті кентастар, молибден, магнетит, алтын, кварц, барит, серицит, кальцит. Тотығу белдемінің тереңдігі 50-60 м. Кентасы флюстік материал ретінде пайдаланылады, флотациялық әдіспен байытылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Алтын кендері
Фабрика-Зауыт Мектебі

**Фабрика-Зауыт Мектебі**–1926 — 1934 ж. КСРО-дағы қалаларда, зауыт-фабрикалық аймақтарда жалпы біліммен қатар, кәсіби білім беру мақсатында құрылған мектептер. Жеті жылдық Фабрика-Зауыт Мектебін бітірген оқушылар орта білім беретін мектептерге түсіп оқу мүмкіндігін алды. 1934 ж. Фабрика-Зауыт Мектебі толық емес орта білім беретін мектептерге айналды.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фактура

**Фактура**(лат. factura — өңдеу, құрылым) — көркемсурет туындысының сыртқы өңі, түр сипаты. Бейнелеу өнерінде — ұғымы көркем туынды өңінің сипатын әрі оны өңдеуді білдіреді. Фактура шығармашылық ойдан туған туындының эмоциялық әсер-ықпалын күшейте түсуге қолданылатын көркемдік бейнелеу әдістерінің (бояу жағу ерекшелігі, кескіндемедегі бояу қабаты, жалатпа, мүсіннің сырттай көрінісі) бірінен саналады. Фактурада суретшінің өзіне тән қолтаңбасы айқын байқалады. 20 ғасырдан бастап Фактураны құлпыртып байыту мақсатымен кескіндемелік туындының бетіне әр түрлі жапсырманы қондырумен қатар, бояуға ағаш үгіндісі мен құмды да қосып пайдалана бастады. Кейде кез келген материалдың табиғи сыртқы өңі де Фактура деп аталады. Музыкада — әуен, аккорд, фигурация секілді, т.б. музыкалық материалдарды айту әдісі, нақты түрде музыка тінін әрлеп әшекейлеу. Композитор музыкалық шығарманы жазу кезінде барлық музыкалық мәнерлеу әдістерін өзара ұластыра өңдеу тәсілін кеңінен қолданады; әдетте әрбір музыкалық шығарма өзін құрайтын негізгі дауыс тұрғысынан қарастырылады. Фактура музыкалық шығарманың сипаты, жанры және стилімен тығыз байланысты болумен бірге оны тембр, регистрлік желі мен дауыс ұласымы құрайды. Фактураның бір дауысты, яғни монодия, гетерофония, гомофония және полифония сияқты түрлері болады.
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Фантастика

thumb|200px

**Фантастика** ( – көзге елестету өнері) — әдебиеттің өмір шындығын қиял тұрғысында әсірелеп бейнелейтін жанры. Ғылыми түсінік жоқ кезде фантастика мифологиялық және діни шығармаларда орын алған (Гомердін "*Одиссеясы*", Овидийдің
"*Метаморфозалары*", шығыс халықтарының "*Мың бір түні*" және т.б.). Ғылымның дамуына байланысты халық қиялынан шыққан туындылар жарық көре бастады. Мысалы, ғылыми-фантастикалық әдебиетте ғылым мен техниканың перспективалары, адамзаттың табиғат сырларына тереңірек үңілуі өмірдегідей тартымды суреттеліп, басты идеясы ғылымда негіз бар, бірақ әлі іске аспаған жаңалықтармен ұштасып жатады. Ғылыми-фантастикалық әдебиет
Ф.Бэконның "*Жаңа Атлантида*" кітабынан (1627) басталады. 17-18 ғасырда планетааралық сапар (Сирано де Бержерак, Ф.Годвин), болашақ туралы шығармалар (С.Мерсье, "*2440 жылы*", т.б.) жарық көрген. Фантастика саласында Жюль Верннің шығармашылығы
ерекше. 19-20 ғасырларда Герберт Уэллстің
"*Уақыт машинасы*" (1895), "*Әлемдер соғысы*" (1898), А.Х. Дойлдың
"*Жоғалған әлем*" (1912), т.б. фантастикалық
романдары жарияланды. Р.Брэдберидің "*Марс хроникалары*" жинағына енген "*Фаренгейт бойынша 451*" романы дараланып шықты.
Поляк жазушысы Станислав Лем космос
кеңістігіне жауапкершілікпен қарау
жөніндегі философиялық ой-толғамдары
арқылы ("*Астронавтар*", 1951; "*Солярис*", 1961; "*Тұмау*", 1976, т.б.
романдары) әлем жұртшылығына
танылды. Кеңес әдебиетінде А.К. Толстой фантастика жанрының негізін салды. Қазақ әдебиетінде фантастика халық
қиялынан туған хайуанаттар жайлы, қиял-ғажайып, тұрмыс-салт ертегілерінен бастау алады. Мысалы, "*Ер Төстікте*", "*Керқұла атты Кендебайда*", "*Қырық өтірікте*" фантастика жанрының
негізгі элементтері кездеседі. Жазба әдебиетте фантастикалық оқиғалар Абай Құнанбайұлының "*Масғұт*", "*Ескендір*" дастандарында, С.Ерубаевтың "*Келешек соғыс туралы*" повесінде, М.Әуезовтың "*Дос - Бедел дос*" және "*Елу жылдан соң*" пьесаларында да бар. Қазақ кеңес
әдебиетінде фантастика 1950 жылдан басталады. А.Машановтың "*Жер астына саяхат*" повесі (1957) республикада ғылыми-фантастикалық әдебиеттің тууына ұйытқы болды. М.Сәрсекеевтің
"*Ғажайып сәуле*" (1959), "*Көрінбестің көлеңкесі*" (1960), Т.Сұлтанбековтың "*Көшпелі алтын*" (1964),
«*Лұхман Хакім*» (1966), Ш.Әлімбаевтың "*Данышпандық альфасы*"
(1967). Т.Шахановтың "*Көгілдір мұнаралар*" (1968), Т.Сүлейменовтің "*Жұлдыз адамы*" (1969), "*Әл-Фараби көпірі*" (1968), Ә.Мархабаевтың "*Ғарыштағы қымыз*" (1972) повестері қазақ фантастикасына елеулі үлес
қосты. Соңғы кезде жарық көрген
Т.Әбдіковтің "*Айтылмаған ақиқат*"
(1980), М.Гумеровтың "*Жұмбақсәуле*" (1981), С.Ғаббасовтың "*Кәусар*"
(1985), Н.Кенжеғұлованың "*Қиын шешім*" (1985), Р.Бектібаевтың "*Ионосферадағы алаң*" (1988) атты жинақтарында болашақ өзгерістер туралы
болжамдар бейнеленеді. Фантастикалық шығармалар кинода елеулі орын алады.
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет жанрлары
Фатхнама

**Фатхнама**, *“Фатх-и Хани"* (“Жеңіс кітабы немесе жеңіс жыры”) – Мұхаммед Шайбани ханның ерлік жолын өлеңмен баяндайтын тарихи шығарма. Еңбектің авторы Шайбанидың замандасы – Шади. Шығарма Шайбани ханның тірі кезінде, оның тікелей тапсырмасымен жазылған. “Фатхнама” жеке тақырыптармен берілген 74 немесе 78 шағын тараудан және қорытындыдан тұрады. Еңбекті тұңғыш рет ғылыми жүйеге қосқан академия В.В. Бартольд. Одан кейін шығарманы көптеген зерттеушілер тарихи дерек ретінде пайдаланды. Еңбектің Қазақстан тарихын қамтитын тараулары Қазақ КСР-і ғылым академиясының шығарған “15 – 18 ғасырлардағы қазақ хандықтарының тарихы туралы материалдар” атты кітапқа енгізілген. Шығарманың қолжазбалары Санкт-Петербургте, Ташкентте және Душанбеде сақтаулы. “Фатхнама” атты бұдан басқа да бірнеше тарихи, әдеби шығармалар бар (белгісіз автордың, “Иран мен Ресейдің соғысы (1804 – 1813) және 1813 жылғы Гүлстан бейбітшілік шарты”, Ахмад Әли әл-Харавидің поэмасы, мұнда Қарабағанның билеушісі Амир Баїадүр Хаджи ханның (1832 – 1839) ерлігі жазылған.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тарих
Санат:Тарихи шығармалар
Фауна

right|thumb|300px|Animals
**Фауна** ( – Ежелгі Рим мифологиясы бойынша орман мен егістік құдайы; жануарлар қамқоршысы) – белгілі бір аумақта мекендейтін не Жер тарихының белгілі бір кезеңінде тіршілік еткен барлық жануарлар түрлерінің жиынтығы.

Сондай-ақ *Фауна* ұғымы кейде жануарлардың жеке жүйелік топтарының (тип, класс, отряд, т.б.) жиынтығын да білдіреді (мысалы, ихтиофауна, орнитофауна, т.б.). Әрбір аумақтың Фаунасы әр түрлі Фауналық жануарлар кешенінен құралады. Мысалы, дала белдемінің Фаунасында негізінен далалық Фауна кешені, космополиттік түрлер, шөлейт аймақтың Фауналық кешенінің басымдығы байқалады. Әрбір Фаунада мекендейтін жануарлардың шығу тегі де әр түрлі, атап айтқанда автохтондар, аллохтондар (алғаш пайда болған аймақтан осы мекенге ауысып келген кірме жануарлар), иммигранттар (дамыған жануарлардың басқа аумақта пайда болып, кейіннен соңғы мекен етіп отырған орынға келуі). 

Қазақстанның қазіргі Фаунасы төрттік кезеңде қалыптасқан әр түрлі Фауна кешендерінен (тайга, орман, дала, шөлейт, шөл, палеотропиктік т.б.) құралады, жергілікті түрлермен қатар шеттен келген түрлер де көп. Республика Фаунасы балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілердің түрлеріне бай. Республика жерінен көптеген қазба жануарлар табылды. Қазақстанның табиғи аймақтарына қарай олардың Фаунасы да әр алуан.

Әр аймақтың өзіне тән Фаунасы бар. *Орманды далада:* қоян, бұлан, елік, құр, кекілік, т.б.; далада: суыр, дала шақылдағы, саршұнақ, дуадақ, безгелдек, қараторғай, т.б.; шөл мен шөлейтте: ақ бөкен, қарақұйрық, қосаяқ, құмтышқан, жылан, улы өрмекші, қарақұрт, т.б.; тауда: арқар, таутеке, марал, құну, қоңыр аю, барыс, ұлар, жылқышы, т.б. мекендейді. Табиғи факторлар мен адам әрекеті салдарынан республика Фаунасы да елеулі өзгерістерге ұшырады. Тек төрттік кезеңнің өзінде ғана Қазақстан жерінде түйеқұс, орман пілі, Мосбах жылқысы, жабайы есек, Мерке мүйізтұмсығы, алып түйе, байырғы елік, жалпақ маңдайлы бұлан, Шетензаки бизоны, Хозар мамонты, тарпан, мамонт, семсер тісті жолбарыс, жүндес мүйізтұмсық, тур (жабайы сиыр), үңгір аюы, үңгір арыстаны, т.б. жойылып кетті. Сирек кездесетін, саны өте аз жануарлар қорғауға алынған;  “Қазақстанның қызыл кітабы”. 
Қазіргі кезде Жер бетінде жануарлардың 1,5 млн-нан астам түрі белгілі, жыл сайын 10 мыңға жуық жануарлар түрі анықталады. Фаунаны зерттеудің тәжірибелік маңызы өте зор. Фаунаны зерттеумен зоогеографияның фаунистика саласы шұғылданады.

## Энтомофауна
*Энтомофауна* - белгілі бір территорияда мекендейтін не белгілі не бір тарих кезеңінде өмір сүрген жәндік түрлерінің жиынтығы. Қазақстан энтомофаунасы толық зерттелмеген. Мұнда 550 тұқымдасқа, 28 отрядқа жататын 40 мыңға жуық жәндік түрі бар. Республика Энтомофаунасы қазіргі қалпына төрттік дәуірде келген. Ол жергілікті автохтондар және шеттен келген иммигранттардан тұрады.

## Эпифауна
Эпифауна - топырақтың бетінде, жартастардың саңылауларында, тастардың арасында және тағы басқа жерлерде тіршілік ететін, бекітілген немесе аз қимылдайтын су түбіндегі омыртқасыздар. Эпифаунаға қаптап өсіп кететін, топырақтың үстінде бос жататын, су үстінде баяу жылжитын тіршілік иелері кіреді.

## Дереккөздер

Санат: Жануарлар
Фашизм

thumb|right|200px|Фашизм құрбандары,Коссут Лайос көшесі 5-7.
**Фашизм** ( – диктаторлық шыбық будасы, билік белгісі) — 1919 жылы Италияда пайда болған саяси ағым, I дүниежүзілік соғыстан кейін социалистік қозғалыстың тармақталып, басқа елдерге, оның ішінде Германияға лезде таралып, национал-социализм аталуы.

## Фашизмге тән белгілер
билікті сакрализациялау, мемлекеттің, оның диктаторлық функцияларының қызметінің күшеюі, 
* демократиялық еркіндіктермен күрес, 
* адам құқығының қатты шектелуі, 
* шовинизм, 
* расизм, 
* экстремистік ұлтшылдық, 
* элитаризм, әскери агрессияға талпыну.

Италияда фашистік партия Б. Муссолинидің басшылығымен билікке 1922 жылда келді, Германияда  ҰСЖП (ұлтшыл-социалистік жұмысшы партиясы) 1933 жылы сайлауда жеңіп шықты. Елде қанды қырғынмен лаңкестік диктатура орнатқан А.Гитлер Рейхсканцлер болды. Фашизмнің германдық түрі шектен шыққан ұлтшылдығы мен расизмге орай, **[[нацизм]]** деп аталады. Кейінірек фашистік немесе квазифашистік тәртіптер әлемнің басқа да елдерінде пайда болды.

Германияда агрессивті фашизмнің салтанат құруы (нацизмнің), сондай-ақ Ресейдегі (КСРО) агрессивті "социалистік" ("коммунистік") тәртіптің орнығуы Еуропаны және бүкіл әлемді соғысқа жетеледі. Соғыс 1939 жылы күзде басталды, 1945 жылы күзінде антифашистік коалиции күштерінің жеңісімен аяқталды. Фашизм мемлекеттік және әскери күш ретінде талқандалды. Герман фашизмінің (нацизмінің) аса қасіретті қылмысының бірі 6 млн. еуропалық еврейлерді қырғынға ұшыратуы болды (холокост).

Фашистік идеология өміршең болып шықты, оның жаңғырығы бүгінгі XXI ғасырда да әлемнің әртүрлі елдері мен аймақтарында қылаң беруде. Бірқатар елдерде заңдастырылған немесе жартылай занды азшылық, бірақ едәуір елеулі ұлтшылдық, фашистік немесе квазифашистік тұрғыдағы жастар бірлестіктері байқалуда. Бұл қозғалыстардың бір идеологтары "уақыт сынынан өткен" ұлтшылдық, этникалық артықшылық, ксенофобия идеяларына сүйенсе, енді біреулері этникалық геосаясаттың күні өткен идеяларымен қаруланған, үшіншілері күн өткен сайын үдеп келе жатқан жаһандануға қар- сылар қатарын толықтыруға дайын.

## Қазіргі кезде

### Грекия
Грекиядағы Ұлы рецессия мен экономикалық дағдарыстың басталуынан кейін неонацистік партия деп саналатын «Golden Dawn» деп аталатын қозғалыс азшылықтарға, заңсыз иммигранттар мен босқындарға қарсы тұрақты дұшпандылықты сақтай отырып, грек парламентінде орын алу үшін күңгірттен шықты.

### Ресей
Көптеген сарапшылар Владимир Путиннің Ресей режимін фашизммен салыстырды. Осылайша, 2022 жылдың наурызында американдық саясаттанушы Александр Мотыль «Путиннің Украинаға әсери кіруі» «фашизм» терминінің Ресейге қатысты қолданылуын міндетті түрде қайта қарау қажет деп есептейді деп жазды.

## Дереккөздер


Санат:Фашизм
Санат:Саясат
Федоровка

**Қазақстан:**

* Фёдоровка – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы Теректі ауылының бұрынғы атауы.
* Фёдоровка – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы ауыл. 
* Фёдоровка – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл. 
* Фёдоровка – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы Томарлы ауылының бұрынғы атауы.

**Башқұртстан:**

* Федоровка – Башқұртстанның Благовещен ауданындағы ауыл.
* Федоровка – Башқұртстанның Федор ауданындағы ауыл.

**Өзендер:**

* Федоровка (Яр Хороший) – Ресейдегі өзен. Воронеж облысы, Ростов облысы, Белгород облысы, Волгоград облысы жер аумақтарынан ағып өтеді.
* Федоровка – Ресейдегі өзен. Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді.
* Федоровка – Ресейдегі өзен. Алтай өлкесі, Новосибирск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді.
Ферма

***Ферма*** (,  - берік):

# ауыл шаруашылық кәсіпорны. Ферма иесі не ферма шаруашылығын басқарушы адам фермер деп аталады. Сиыр, қой, жылқы, түйе фермасы, т.б. тауарлық фермалар қалыптасқан. 
thumb|Ферма
# Геометриялық пішіні өзгермейтін, ұштары топсамен бекітілген бірнеше сырықтардан құрастырылған жүйе. Күш оның тек түйініне ғана түседі. Деформация кезінде түйіндер орын ауыстырады, сырықтар бір-біріне байланысты бұрылып, майыспай сол қалпында қалады. Ферманың барлық сырықтары бір жазықтықта жатса, онда оны жазық ферма деп атайды. Ферманың сырықтары тек қана созылуға немесе сығылуға жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Фермий

thumb|100px|Фермий ''Fm''|солға
**Фермий** (лат. *Fermіum*; **Fm**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы радиоактивті химиялық элемент, атомдық нөмірі 100, атомдық массасы 257, актиноидтарға жатады. Ең орнықты изотобының (²⁵⁷Fm) жартылай ыдырау периоды 100,5 тәулік.

²⁵⁷Fm изотопын жоғары тығыздықтағы ядролық реакторларда кюрийді жоғары жылдамдықтағы нейтрондар мен протондар ағынымен сәулелеу арқылы алса, өзге изотоптарын уран изотоптарын жылдамдатылған оттек, көміртек, плутоний, калифорний ядросымен , сондай-ақ альфа-бөлшектермен соқтығыстыру арқылы алады.

## Химиялық қасиеттері
Фермий химиялық қасиеттері бойынша өзге актиноидтарға ұқсас болып келеді және салыстырмалы түрде жоғары құбылмалылығымен ерекшеленеді.

Фермийдің екі тотығу дәрежесі бар: +3 және +2. Осының ішінде +3 дәрежесі негізгі болып табылады, ал екінші дәрежесі Fm(+3)-тің қосылыстарын сулы-спиртті ерітіндіде магниймен әрекеттестіру арқылы алуға болады.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Радиоактивті элементтер
Санат:Актиноидтар
Физика-техника институты

**Физика-техника институты**, 1991 ж. Жоғарғы энергия физикасы ин-тының электрондық спектроскопия мен Ядролық физика ин-тының радиац. материалтану ғыл. бөлімдері негізінде құрылған., ҚР Білім және ғылым министрлігі Химия-технологиялық зерттеулер орталығының еншілес мемлекет кәсіпорны – ғылыми-зерттеу мекемесі. 
*1991 жылы [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның Жоғары энергия физикасы институты мен [[Ядролық физика институты]]ның лабораториялары негізінде құрылған. *

**Институт құрылымына:** 
*қатты дене физикасы және материалтану
*зерттеулердің спектроскоптық тәсілдері
*жоғары энергия және ғарыштық сәулелер физикасы
*ғылыми-техникалық ақпарат
*патенттану және маркетинг бөлімдері
*жұқа қабықтар және жұқа қабық технологияларының физикасы мен химиясының аймақаралық орталығы
*материалдар мен органикалық қосылыстарды талдау және куәліктеу орталығы кіреді.

**Негізгі ғылыми-зерттеу бағыттары:** 
*қатты дене физикасы және материалтану мәселелері; 
*ғылыми зерттеулер мен қолданбалы есептер үшін спектроскоптық тәсілдерді дамыту; 
*жұқа қабықтардың физикасы мен химиясы саласындағы зерттеулер; 
*жоғары энергия мен ғарыштық сәулелер физикасы, INTERNET және ақпараттық технологиялар.

**2003–05 жылдары [[институт]] үш бағдарлама бойынша іргелі зерттеу жүргізді:** 
#қатты дене жүйелеріндегі физикалық процестерді және технологиялардың ғылыми негізін зерттеу, жаңа материалдар, қорытпалар және құралдар дайындау (ғылыми жетекші ҚР Ұлттық ғылым академиясының акад. Б.Н.Мұқашев); 
#жоғары энергия жағдайында элементар бөлшектер мен ядролар әрекеттесуінің динамикасын зерттеу (ғылыми жетекші ҚРҒА-ның акад. Э.Г.Боос); 
#экологиялық таза энергия көздерінің ғылыми негіздерін жасау (ғылыми жетекші физика-математика ғылымының докторы М.Ф.Тамендаров).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы ғылым
Санат:Ғылыми институттар
Философия Институты

**Философия Институты**, 1946 ж. маусымда Қазақ КСР ҒА Төралқасының жанындағы философия секторы ретінде құрылған. 1958 ж. Қазақ КСР ҒА Философия және құқық ин-ты болып құрылды. 1999 ж. қаңтардан Ф. и. респ. мемл. кәсіпорын, ақпаннан Философия және политология ин-ты болып аталып
Фирма

**Фирма** () — пайда алу мақсатымен ресурстарды тауарлар өндіру немесе қызметтер көрсету үшін пайдаланатын, бір немесе бірнеше кәсіпкер иеленетін және басқаратын ұйым; заңи тұлға құқықтарын пайдаланатын шаруашылық, өнеркәсіптік, сауда кәсіпорны; бір текті немесе сабақтас кәсіпорындар бірлестігі; ұжымдық немесе жеке кәсіпкерлердің ең кең таралған ортақ атауы. "Фирма" термині көбінесе кез келген компанияны атау үшін пайдаланылады. Термин қызмет түрлерін айқындайтын терминдермен тіркесте қолданылады, мысалы, делдалдық фирма, риэлторлық фирма, өндірістік фирма, консалтингілік фирма, аудиторлық фирма, т. б.

## Дереккөздер


Санат:Банк терминдері
Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Фитопатология

**Фитопатология** () — өсімдік ауруларының себептері мен салдарын, оларды қоздыратын микроорганизмдердің морфологиялық және биологиялық ерекшеліктерін анықтап, айықтыру, дамуын шектеу жолдары мен әдістерін зерттейтін ғылым саласы. Фитопатологияның міндеті - ауыл шаруашылығына зиян келтіретін өсімдік ауруларын толық жою немесе зиянды әсерін кемітетін әдістер табу. Фитопатология жалпы биология, микробиология, генетика, селекция, өсімдік анатомиясы мен физиологиясы, өсімдік өсіру, топырақтану, ауыл шаруашылық метеорологиясы, экология, химия, физика, т.б. ғылымдармен тығыз байланысты. Фитопатология жалпы фитопатология және жеке немесе арнайы фитопатология деп екіге бөлінеді. Жалпы фитопатология аурудың пайда болу себептері мен салдарын, даму заңдылықтарын, таралуын, оның індет (эпифиторий) түрінде пайда болуын, өсімдіктердегі анотомиялық-физиологиялық ауытқуларды, иммунитет, карантин сияқты мәселелерді зерттейді. Арнайы фитопатология белгілі бір өсімдік түрінің ауруын зертте,оны емдеу, аурудан қорғау шараларын қарастырады. Мысалы, ауыл шаруашылық фитопатологиясы, орман фитопатологиясы, әсемдік өсімдіктер фитопатологиясы, т.б. Фитопатологияда радиоактивті изотоптарды пайдалану, электрондық микроскоп, люминесценттік және рентген-құрылымдық талдау, кибернетика әдістері, молекулалық биология, авиация, ғарыш аспаптарымен спектрозольді суретке түсіру, т.б. пайдаланылады.

Санат:Ботаника
Санат:Агрономия
Фотоаппарат

thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
**Фотоаппарат, фотографиялық аппарат, фотокамера** – нәрсенің оптикалық кескінін фотопленканың, фотоматериалдың жарық сезгіш қабатына түсіруге арналған оптикалы-механикалық құрылғы. Бұл қозғалмайтын немесе қозғалатын (видео немесе фильм) көрініс болуы мүмкін. «Камера» термині латын тілінен аударғанда «қараӊғы бөлме» деген сөздерден құралған. Себебі бастапқы кезде суреттерді қараӊғы бөлмелерде шығарған. Фотокамераныӊ жұмыс істеу принципы адамныӊ көзініӊ көру қызыметініӊ механизміне ұқсас.

Оның әуесқойлық, кәсіптік және арнаулы түрлері бар.

= Фотоаппарат (оптикада) =
Фотоаппарат - бұл проекциялық аппарат тәріді нәрселердің нақты, кішірейтілген кескіндерін экранда (фотопленкада) алуға  көмектесетін аспаптарға жатады. Ол жарық өткізбейтін жабық камерадан тұрады. Фотоаппараттың негізгі бөлігі  - линзалар жүйесінен тұратын объектив. Объективтің  өмегімен жарықталынған нәрселер фотопленкаға немесе жарықты сезгіш қабаты бар фотопластинкаға проекцияналады.

Жарық  проекциясына арналған нәрсе әрқашан аппараттан тыс орналасады: d>2F. Фотопластинка аппараттың ішіндегі кассетада объективтен F<f<2F  қашықтықта болады. Демек, нәрсенің шын кескіні кішірейтіліп және төңкертіліп шығады. Пластинкада немесе пленкада анық кескін алу үшін объективті  фотокамераның артқы қабырғасына қатыстыжылжытады.  Кескінді түр іздеу терезесінен бақылайды.

Фотоаппараттың негізгі бөлігі - диафрагма. Ол нәрсенің жарықтандырылуы мен ақындығын реттеп отырады.

Санат:Фототехника
Фототелеграф

**Фототелеграф** (фото… және телеграф) — кескіндер (фотография, сызба, сурет) мен әр түрлі мәтіндік мәліметтерді (мыс., газет) қашықтыққа электрлік тәсілмен беретін байланыс түрі. Қабылдау орнында берілген кескіннің көшірмесі кейбір бөлшектердің пішіні мен реңі сақталған күйінде алынады."Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Терминология
Франций

солға|нобай|169x169 нүкте|Франций ''Fr''
**Франций** (лат. *Francіum*; **Fr**) — элементтердің периодтық жүйесінің I тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 87, орташа атомдық массасы 212; атомдық массасы 217-ден 224-ке дейін болатын 9 радиоактивті изотопы белгілі. Ең ұзақ өмір сүретін изотопы ²²³Fr (Т½=21,8 мин). Оны француз ғалымы М.Пер ашқан (1939).

Тығыздығы 2,3 — 2,5 г/см³, балқу t 18 — 21 °С, қайнау t 640 — 660 °С, ерітінділерінде сілтілік металдар сияқты және кристалдану кезінде цезий тұздарымен бірге тұнады. Басқа элементтерден экстракция немесе хромотография әдісі арқылы бөліп алады. Тұрақты тотығу дәрежесі +1, химиялық қасиеттері цезий элементіне ұқсас. ²²⁷Ас изотопын анықтау үшін және қосылыстары медицинада қолданылады. 
## Табиғатта кездесуі
Франций - өте сирек кездесетін элементтердің бірі. Жер қыртысында үнемі болатын элементтердің ішінде одан тек астаттың мөлшері төмен. Барлық табиғи франций радиогендік болып табылады, оның радиоактивті ыдырауы уран-235 және торий-232 аралық ыдырау өнімдері ретінде жаңа франций атомдарының бір мезгілде пайда болуымен өтеледі. Жер қыртысындағы францийдің жалпы мөлшері 340 граммға бағаланады.

## Жасанды жолмен алынуы
Франций-223 изотопы тұңғыш рет француз ғалымы, радиохимик Маргарит Перейдің жұмысы арқылы 1939 жылы алынды. Ал өзге өте қысқа ғұмыр сүретін изотоптары кейінірек ядролық реакциялар нәтижесінде алынған.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Радиоактивті элементтер
Фтизиатрия

**Фтизиатрия** (грек. phthіsіs — титықтап арықтау, көксау және іatreіa — емдеу) — туберкулез ауруы және оны емдеу, одан арылу шаралары жөніндегі ғылым; клиникалық медицинаның бір бөлімі. Фтизиатрияның ғылым ретінде қалыптасып, дамуына неміс микробиологы Р.Кохтың (1843 — 1910) туберкулез қоздырғышын (“Кох таяқшасы”) ашуы шешуші рөл атқарды (1882). Фтизиатрия Қазақстанда 20 ғасырдың 20-жылдарында зерттеле бастады, жүйелі зерттеулер 1932 жылдан бастап жүргізіледі. Қазір осы бағыттағы ғылыми-зерттеулік жұмыстарын республика бойынша үйлестіріп отыратын мекеме — Туберкулез мәселелері ұлттық орталығы, бұл мәселемен, сондай-ақ медициналық жоғары оқу орындарының, Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының туберкулез кафедралары, Хирургия ғылыми орталығының торакалды хирургия бөлімі шұғылданады. 
Қазақстанда күнделікті дәрігерлік жұмыста туберкулезді емдеудің терапиялық, хирургиялық әдістері қолданылады. Туберкулез эндемиясын алдын ала болжау, халыққа ұдайы Фтизиатриялық көмек көрсетіп отыру мәселелері өз шешімін тапты. Бала туберкулезін анықтаудың рентген флюорогафиялық әдісі жетілдіріліп, дерттің эпидемиологиясы, клиникасы мен сақтану жолдары жөніндегі зерттеулер одан әрі дамытылды. Малдан (ірі қарадан) адамға туберкулез жұғатыны (әсіресе ауылдық жерлерде), ауруға шалдығудың трансмиссивтік жолы да бар екені анықталды. Туберкулез мәселелерімен айналысатын мекемелердегі ауру адамдар санын анықтау үшін автоматтандырылған есептеу жүйесі қолданылады. Туберкулез эпидемиологиясы патологиялық процестердің ауыр-жеңілдігіне, республиканың әр жерінде тұратын тұрғындардың жасы мен тұрмыс жағдайына байланыстырыла зерттелуде. Республика бойынша туберкулезге қарсы 53 диспансер, туберкулез емдейтін 72 аурухана, туберкулезге қарсы 31 санаторий, 116 тубкабинеттер және орталығы аудандық ауруханаларда туберкулезден емдейтін 30 бөлімше жұмыс істейді (2006). Туберкулезбен ауыратын адамдар үшін 14700 төсек-орын (оның 465-і Туберкулез мәселелері ұлттық орт-нда) қамтамасыз етілген. Жылына 45 мыңнан астам ауру адам ем қабылдайды. 2003 — 2006 ж. Фтизиатрия саласындағы республика ғалымдары 66 авт. куәлікке ие болды. Қазір Фтизиатрия ғылымының дамуына үлкен үлес қосып жүрген белгілі ғалымдар: медициналық ғылыми докторлары Ш.Исмаилов, Г.Хауодамова, Р.Ағзамова, Е.Белова, С.Шаймерденов, т.б.
Ш. Исмаилов, А. Исмаилова

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фтор

thumb|100px|Фтор F|солға
**Фтор** (лат. *Fluorum*; **F**) — элементтердің периодтық жүйесінің VII тобындағы химиялық элемент, ат. н. 9, ат. м. 18,998; галогендер тобына жатады.

Табиғатта тұрақты бір изотопы және жасанды жолмен алынған 5 радиоактивті изотопы бар. Фторды бос күйінде алғаш француз химигі А.Муассан алған (1886). Оның улылығы сондай — Фторды алумен айналысқан көптеген химик-ғалымдар (Г.Дэви, Т.Нокс, Д.Никлес, П.Луйэ) қаза тауып, ал А.Муассон мен Г.Нокс мүгедек болып қалған. Фтордың Жер қыртысындағы салмақ мөлшелері 6,25°10–2%, әр түрлі тау жыныстары мен тұзды құмдар құрамында шашыраңқы түрде кездеседі. 

Оның маңызды қосылыстарына: флюорит, криолит, топаз жатады. Фтордың ерігіш қосылыстары суда (өзен суында 0,00002%, мұхит суында 0,0001%), Са5(РО4)3F қосылысы организмдердің тісі мен сүйегінде (0,02%) болады. Қалыпты жағдайда Фтор солғын сары түсті, өткір иісті, улы газ, балқу t –219,61°С, қайнау t =188°С. Фтор молекуласы екі атомнан тұрады (F2). Тотығу дәрежесі –1, өте активті, қалыпты температураның өзінде көптеген элементтермен, оның ішінде азот және ауыр инертті газдармен (He, Ne, Ar-нан басқа) әрекеттесіп, фторидтер түзеді. Фтордың маңызды қосылысы фторсутек, судағы ерітіндісі фторсутек қышқылы деп аталады (қ. Фтор қосылыстары). 

Фтор органикалық заттармен әрекеттесіп, фтор-органикалық қосылыстар түзеді. Фторды балқытылған фторидтерін немесе фторлы сутекті электролиздеу арқылы алады. Ол фтор - органикалық қосылыс синтезінде фторлаушы реагент ретінде, т.б. пайдаланады. Фтор — өсімдіктер мен жануарлар организмінің тұрақты құрамдас бөлігі.

Фторды алудың өнеркәсіптік тәсілі флюорит кендерін өндіру мен байытуды, күкіртқышқылды олардың концентратының сусыз HF түзуімен ыдырауын және оның электролиттік ыдырауын қамтиды.

Фторды зертханалық алу үшін кейбір қосылыстардың ыдырауы қолданылады, бірақ олардың барлығы табиғатта жеткілікті мөлшерде кездеседі және оларды еркін фтордың көмегімен алады.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Галогендер
Санат:Фтор
Хадиша

**Хадиша**(Хадиджа) бинт Хувайлид – Мұхаммадтың  бірінші әйелі, мұсылман әлеміндегі құрметті ана. Хадиша Құрайыштардың абд әл-узза руынан шыққан, сауда-саттық ісімен айналысқан, дәулетті, құрметті адам болған. Ол кіре тарту жұмысын басқару үшін Мұхаммедті (ғ.с.) қызметке алады. Біраз уақыттан кейін 40 жасында Хадиша 25 жастағы Мұхаммадқа  тұрмысқа шығады. Мұхаммад  пайғамбардың үш ұл, төрт қызының Ибраһимнен басқалары Хадишадан туған. Ұлдары Қасым мен Абдолла бала кезінде қайтыс болған. Хадиша ана Мұхаммад  пайғамбардың тұңғыш уахидан кейінгі қорқынышы мен алаңын жеңуіне қолдау көрсетіп, сенім білдірді, оның пайғамбарлығына бірден күмәнсіз сеніп, демеу болды. Хадиша ана жұбайына деген сүйіспеншілігімен, жүрегінің нәзіктігімен, жанқиярлығымен, аналық мейірімімен, иман қуатымен, адалдығымен Мұхаммад  пайғамбардың үлкен демеушісі, сүйенішіне айналды. 619 — 20 ж. Хадиша дүниеден өтті. Құрайыштардың абд әл-узза руынан шыққан. Сауда-саттық ісімен шұғылданып, кіре тарту жұмысын басқару үшін Мұхаммадты  қарауына қызметке алған. Кейін 40 жастағы Хадиша 25 жасар Мұхаммедке тұрмысқа шыққан.

"Аллаһ Хадишадай қайырлы жар сыйлады. Ел мені мойындамай күпірліктің күңсіген қоқсығын ақтарып жүргенде, ол иман келтірді. Жұрт түгел мені өтіріксінгенде, ол растап, қолдады. Ел менен не нәрсесін де аяп итіне жегізгенде, ол дәулетіне ортақ етті. Аллаһ тағала тек содан ғана маған перзенттер нәсіп етті" .

(Хадис)

## Дереккөздер

Санат:Мұхаммед жанұясы
Санат:Сахаба әйелдер
Санат:Исламдағы әйелдер
Функция

**Функция** ( – орындау, атқару, жүзеге асыру) көп мағыналы сөз:
# Функция - математикадағы негізгі ұғымдардың бірі 
# Қызмет, міндет, жұмыс; қатынастар жүйесіндегі қайсы бір объекті қасиеттерінің сыртқы көрінісі;
# Социологияда – белгілі бір әлеуметтік институт атқаратын рөл;
# Лингвистикада – тілдік бірліктің немесе тіл құрылымы

.

## Пайдаланған әдебиет


Санат:Айрық беттер
Халиди Құрбанғали

**Халиди Құрбанғали**, Құрбанғали Халиди Аягөзи (1846, Аягөз – 1913, Шәуешек) – қазақ халқының тарихын, әдет-ғұрпын, ауыз әдебиеті мен мәдениетін зерттеуші. Әкесі Халид Ташкентте, Аягөзде, Қытай жерінде тұрған. Халиди жас кезінде Абдулхақ деген кісінің медресесінде оқып, тарих, география пәндерінен дәріс алады. Шәуешекке көшіп барған соң өзі де медресе ашып, татар, араб тілдерінен дәріс берген.1885 ж. Турфан қаласында ұйғырлардың өмірі туралы «Тарих и жарида-и жадида» деген кітап жазды. 1897 ж. Меккеге бара жатқанда Еуропаның көптеген қалаларында, араб мемлекеттерінде болған. 1910 ж. Х-дің «Тауарих-и хамса и шарки» («Шығыстың 5 мемлекетінің тарихы») кітабы жарық көрді. Бұл еңбекте «алаш», «қазақ», «өзбек», «ноғай» этнонимдеріне талдау жасап, қазақ жүздеріне байланысты ауызша деректерге негізделген пікірлері берілген. Сәулет өнері ескерткіштері, салт-дәстүрлер туралы және Абылай хан, Асан қайғы мен Әз Жәнібекке арналған  бөлімдері бар. Аталған еңбекте Қазақстанның Ресейге қосылуы, әкімшілік-аумақтық реформалар туралы мәліметтер де кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Тарихшылар
Халық

**Халық** (тұрғындар) — қандай да бір аумақта тұрақты дамыған немесе бүкіл жер шарын жайлаған адамдар жиынтығы. Адамзат тарихының басым бөлігінде әлем халқы тым баяу өсті, ол әлеуметтік-экономикалық даму деңгейінің төмендігімен, адамның табиғатқа тәуелділігімен түсіндірілді. Мәліметтер бойынша, біздің дәуіріміздің басында әлем халқы 250 млн. жуық болған. Әлем халқы алғашқы миллиардқа тек 1800-1804 жж. жеткен.
Әлем халқының өсу қарқынының үдеуі XVIII ғ. басталады. Осылайша, 1800-1900 жж. аралығында әлем халқы 80%-дай өсті, ал екінші миллиардқа жету үшін бар жоғы 123 жыл уақыт кеткен. 1960 ж. әлемде үш миллиард адам болған (осылайша, үшінші миллиардқа жету үшін небәрі 33 жыл уақыт кеткен), 1974 ж. - 4 млрд. адам (14 жыл), 1987 ж. - 5 млрд. (13 жыл). 1999 ж. 12 қазанда әлемнің алтыншы миллиардты түрғыны өмірге келді.
2003 ж. басына қарай әлем халқы 6,3 млрд. адамнан асты, олардың 1,2 млрд. адамы (19%) дамыған елдерде тұрды, ал 5,1 млрд. - дамушы елдерде (81 %). 1950 ж. салыстырғанда әлем халқының саны 3,78 млрд. адамға өсті (немесе 150,1%). Осы кезеңдегі өсудің 90% да¬мушы елдердің еншісіне тиді. БҰҰ-ның болжамы бойынша, 2003-2050 жж. әлем халқы тағы 41,5% өсіп, 2050 ж. 8,9 млрд. адамға жетеді, олардың 86,3% дамушы елдерде тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Халықтар
Санат:Адам
Хадис

**Хадис** (), көпше: ахадис. *Жаңалық, хабар, әңгіме*) — мұсылман қауымы өмірінің әр алуан діни-құқықтық мәселелерін қамтитын, Мұхаммедтің  сөзі мен істерін дәріптейтін аңыз-әңгімелер. Хадис - Құраннан кейін екінші құқықтық құжат.

Мұхаммед пайғамбардың  сөзі мен істеріне негізделген мұсылман қауымының әр алуан діни-құқықтық мәселелерін қамтитын ғибрат сөздер, әңгімелер. Хадистің мән-жайын баяндайтын бөлімін матн () десе, сол матнды баяндап жеткізуші адамдар тізбегін иснад () деп атайды. Хадис баламасы — асар және хабар. Хадис жинағы сунна деп аталған, Құраннан кейінгі құқықтық құжат. Құдси хадис — Аллаһтың сөзі деп танылып, хақиқат жайлы рухани мәндер кейінгі ойшыл әулиелердің рухани ізденісіне негіз болған. Мұсылман ілімінде иснадтарды салыстыра отырып, хадистың тазалығын тексеріп отыратын арнайы пән бар. Хадистерді тексерудің қағидалары мен ілімін зерттеп сын елегінен өткізетін мамандарды мухаддистер деп атайды. Хадис орта ғасырларда мұсылман мәдениетінің ең негізгі білім көзіне айналды. Хадис ғылыми еңбектердің бірден-бір дәйектемесі, сондай-ақ мақал-мәтел, нақыл сөздер ретінде де кеңінен пайдаланылады.

## «Хадис» сөзiнiң мағынасы
«Хадис» сөзiнiң тiлдiк мағынасы – жаңа, сөз, әңгiме. Шарғи мағынасы — Пайғамбарымыздың  айтқан сөздерi, iстелген iстерi мен төрелiктерiнiң жинағы.

## Хадис пен сүннәттiң айырмашылығы
Мухаддистердiң (мухаддис — хадис ғалымы) айтуынша «хадис» және «сүннет» сөздерi шарғи мағына жағынан бiр-бiрiне өте жақын. Толығырақ айтқанда, «хадис» және «сүннәт» – Пайғамбардың  айтқан сөздерi, iстеген амалдары, шариғи үкiмдерi. Алайда, бұл екi сөздiң түпкiлiктi мағыналарына үңiлер болсақ, арасында бiршама айырмашылық барын аңғарсақ болады.

«Хадис» – сөйлеу және айту арқылы келген хабар. Әрi Пайғамбардың  сөзi не болмаса iстеген амалы «хадис» деп айтылады. ғұламалардың кейбiрi «хадис» сөзiнiң «жаңа» деген мағынасы бар екенiн ескере тұрып, оны «қадим» (ескi, бұрын болған) сөзiне қарсы мәндес сөз ретiнде қолданып, «қадим» дегенде қасиеттi Құран Кәрімдi, ал «хадис» дегенде Пайғамбарымыздың  сөздерiн назар тұтқан. Осы себептен ғұламалардың көпшiлiгi Аллаһ Тағаланың сөзi болған Қасиеттi Құран Кәрімдi «хадис» деуден сақтанған.

«Сүннәт» сөзiнiң тiлдiк мағынасы – жол. Шариғи мағынасы – Пайғамбарымыздың  iстеген iсi, ұстанған дiни жолы. Бұған дәлел ретiнде «хадис» және «сүннәт» сөздерiнiң түпкiлiктi мағынасынан хабардар болған ғұламалардың: «*Бұл хадис қиясқа, сүннәт пен ижмаға (ижмағ - ғалымдардың ұжымдық қаулысы) қарсы келедi*», «хадис имамы (ғалымы)», «сүннәт имамы», «хадис және сүннәт имамы», — деген сөздерiн келтiрсек болады.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Хадис
Халықаралық несие

**Халыкаралық несие** - несие капиталының халықаралық экономикалық қатынастар аясында қозғалуы нысаны, мемлекеттер, халықаралық банкілер, қаржы ұйымдары, жеке банкілер мен фирмалар, басқа да заңды және жеке тұлғалар халықаралық ынтымақтастық барысында мерзімділік, қайтарылым және пайыз төлеу шартымен беретін несие. Несие санаты түрлерінің бірі болып таілатын Халыкаралық несие нарықтың басқа да экономикалық санаттарымен (пайда, баға, ақша, валюта, валюталық бағам, төлем теңгерімі) He экономикалық заңдарымен байланысқан. Халыкаралық несие көздері кәсіпорындардың уақытша бос ақшалай капиталы, мемлекеттің және жеке сектордың ақшалай қорланымы, сондай-ақ банкілер бірқатар елдерден тартатын капиталдар.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық экономика
Санат:Несие
Хайуанаттар бағы

thumb|right|250px|Чанг-Маи бағының көрмесі (Chiang Mai Zoo)
thumb|right|250px|Зоопарк қонақтары
thumb|right|250px|Барселона Аквариумы

**Хайуанаттар бағы**, *зоопарк* – жабайы жануарларды қолда (*торда, қоршауда*) немесе жартылай қолда (*табиғи мекендеу ортасына жақын көлемде қоршалған аумақ*) ұстайтын ғылыми ағарту мекемесі.

## Басты міндеті
Жануарлар әлемінің түрлерін қалың көпшілікке көрсету, жаратылыстану білімін насихаттау және жабайы фаунаны қорғау идеяларын тарату, сирек кездесетін, жойылып бара жатқан жануарлар генофондысын сақтау.

## Тарихы
Алғаш хайуанаттар бағы б.з-дан 1500 жыл бұрын Мысырда, 1000 жыл бұрын Қытайда (*«Білім бағы»* деген атпен) ұйымдастырылған. Еуропада 18–19 ғасырларда ашылды (Венада 1752 жылы, Мадридте 1774 жылы, Берлинде 1844 жылы, Парижде 1858 жылы, Мәскеуде 1864 жылы, т.б.).

## Қазақстанның хайуанаттар бағы
Қазір дүние жүзінде **850**-ден астам, ТМД елдерінде **33**, Қазақстанда **3** хайуанаттар бағы (Алматы хайуанаттар бағы, Шымкент хайуанаттар бағы, Қарағанды хайуанаттар бағы) бар. Алматы хайуанаттар бағы 1937 жылы құрылған. Жер көлемі **54** га. **7** секцияда хайуанаттардың **530**-дан аса түрінің **5900**-дей данасы тіршілік етеді. **77** түр *Халықаралық табиғат қорғау одағының*, ТМД және Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
 
Қазақстан фаунасында кездеспейтін **сүтқоректілер**: *[[барибал]]* (Америка қара аюы), Африка арыстаны, *[[Аустралия кенгуруі]]*, *Жапон макакасы, Үнді тырнасы, Мысыр кобрасы, Қытай аллигаторы*; құстардың 70-тен астам сирек кездесетін түрлері: *[[эму]], [[нанду]],* тағы басқа. өсіріледі. Бақта *ақ аю, парсы ірбісі, сервал мысығы, қызыл қасқыр, бегемот, Амур жолбарысы,* т.б. жануарлар қоршауда көбейіп, ұрпақтарын жалғастыруда. Олар дүние жүзіндегі басқа хайуанаттар бағында өсірілетін түрлермен алмастырылады не сатылады. Кейбір түрлер, мысалы, *тоғай бұғысы, ителгі* табиғи мекендеріне жіберіледі. Бақта *«Теңіз аквариумы»* павильоны жұмыс істейді, онда әлемдік фаунада сирек кездесетін балықтардың, шаянтәрізділер мен қосмекенділердің бірнеше түрін тамашалауға болады.

Алматы хайуанаттар бағы сирек кездесетін және жойылып бара жатқан жабайы жануарларды қорғау жөніндегі көптеген халықараралық бағдарламаларға қатысады. Қарағанды хайуанаттар бағы 1938 ж. құрылған. Жер көлемі **14** га. Зообақта **балықтардан:** *тұқылар, тұқытістілер, алабұғалар; құйрықты және құйрықсыз қосмекенділердің* бірнеше түрі; **бауырымен жорғалаушылардан:** *тасбақа, ешкіемер, ұршықсап кесіртке, жармасқы, нағыз кесіртке, сұр кесел*; **жыландардан:** *айдаһар, торлы жыландар, сұр жыландар*; **құстардан:** *қоқиқаз, құтан, ақ дегелек, қыран, сұңқар, тырна, балықшы тұйғын, шағала, жапалақ,* т.б.; **сүтқоректілерден:** *лемур, лори, мартышка, піл, қызыл қасқыр, Бұқар бұғысы, аю, кәмшат,* т.б. аңдар бар.

Шымкент хайуанаттар бағы 1980 жылы құрылған. Жер көлемі **54** га, оның **34** га аумағында экспозиция орналасқан, жануарлардың саны – **1000** бас. Зообақта **6** секция жұмыс істейді, онда жануарлардың **165** түрі ұсталады, олардың **20** түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


*
Халық Кеңесі

**Халық Кеңесі**– қоғамдық-саяси апталық газет. Қазақстан халық депутаттарының органы ретінде 1990 жылдың 24 сәуірінен 1996 жылдың қаңтар айына дейін Алматы қ-нда қазақ тілінде шығып тұрды. 

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер