open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бұхара медреселері

**Бұхара медреселері** — діни оқу орындары. Бұл жоғары діни мектептер Бұхарада ең алғаш орта ғасырларда пайда болған. Мұсылман діни орталығы ретінде танылған бұл қалаға Орталық Азияның барлық түкпірлерінен, Татарстаннан, түрлі шығыс елдерінен балалар келіп оқыған. Бұхарадағы медреселер санының 103, олардың ең бастыларының өзі 60 шамалы болғандығы жөнінде мәліметтер бар. Мысалы, осында көп жылдар білім алған Садриддин Айни де Бұхарада 100-ге тарта ірі және сол шамалы ұсақ медреселер болғанын жазады. Олардың көпшілігі өз кезінде сәулет өнерінің ең озық үлгілерімен салынып, әлі күнге дейін ерекше әсем де әдемі ансамбль құрап, қалаға сән беріп тұрған ғимараттар қатарына жатады. Олар: 1) Ұлықбек медресесі. Бұл оқу орны ғалымның Өзбекстанда салдырған үш медресесінің біріншісі және ең ежелгісі. Негізі 1417 ж. қаланған. Оның жобасын жасаған Әмір Темірдің бір жорығында тұтқынға түскен парсылық ұстаның ұрпағы делінеді. Медресе үйі Абдуллахан дәуірінде (1586) қайта жөндеуден өткен. Бұл ғимарат кішкене бөлмелерден, оқу залдары бар екі қабатпен қоршалған екі басқышты шаршы ауладан және көлденең орналасқан мешіттен тұрады. Олардың бәрі де пішімдерінің үйлесімділігімен, құрылыс сипатының классикалық тепе-теңдігімен, әсемдігімен  көз тартып тұрады; 2) Абд ул-Әзиз хан медресесі. Ол Ұлықбек медресесіне қарама-қарсы орналасқан, 1651 — 52 ж. салынған және Бұхарадағы ең ірі мешіт болып табылады. Ғимарат өзінің күрделі композициясымен, жаздық бастырмаларымен және орталық кіндіктегі күмбезді бөлмелері тобымен де ерекшеленеді; 3) Мір-Араб медресесі. Ол да Бұхарадағы сәулет өнерінің 15 ғ-дағы ең үздік ескерткіштерінің бірі. Бұл әшекейлі күмбездер сәулет және қолданбалы өнердегі поэтикаландырылған геометрияның таңғажайып суретті көрінісі. Мір-Араб архитектурасы мен өрнектелуі аса жоғары мәдениетпен және талғаммен жасалған. Бұхарадағы осылар сияқты басты медреселердің қатарында Көгілташ, Қош, Әмір-Әлімхан, Надир Диуан бегі, тағы басқа да медреселер қаланың архит. ансамблін толықтырып, ежелгі шаһарды әсемдік әлемінің құшағына алып тұр. Қазіргі уақытта кейбір медреселерде, мысалы, Ұлықбек медресесінде дін сабақтарымен бірге, математикадан, астрономиядан, философиядан, тағы сол сияқты ғылым салаларынан дәрістер берілді. Бұхара медреселерінің мыңдаған түлектері арасында көптеген қазақ зиялылары да болған. Осындағы медреселердің бірін бітірген Наурызбай Таласов ұзақ жылдар Бұхарада дәріс берді, “науан” лауазымына ие болды. Ресей Мемлекеттік думасына депутат болған Шахмардан Қосшығұлов осы кісінің шәкірті болды. Мәшһүр Жүсіп Көпеев те Бұхара медреселерінде оқып шыққан. 

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Аккумуляттану

**Аккумуляттану** (латынша accumulatіo — жиналу, топталу) — геологиялық процестердің нәтижесінде бұзылған борпылдақ тау жыныстары мен минералдардың, органикалық қалдықтардың жер бетіне немесе теңіз, көл, су түптеріне жиналуы. Олардан диагенез нәтижесінде шөгінді тау жыныстары пайда болады. Шөгінділердің су түбіне жиналуын субаквалдық аккумуляттану құрлық бетінде жиналуын субаэралдық аккумуляттану деп атайды. Жиналу орындары мен пайда болу себептеріне қарай аккумуляттануның теңіздік, көлдік, өзендік, желдік, мұздық, органогендік т.б. түрлері бар. Аккумуляттану нәтижесінде аккумуляттанған жер бедері қалыптасады.

Аккумуляттану — скреперлейтін, төмен түсіретін немесе арнайы жинақтайтын қазбаларда және де жер асты мен жер бетіндегі қоймаларда пайдалы қазбасындыларды (бос жыныстарды) уақытша сақтау. Пайдалы қазындыларды уақытша жинақтау тәсілі тиеу мен тасымалдау құалдарын біркелкі және тиімді пайдалануға, сонымен қатар пайдалы қазындыларды сапалы сақтауға мүмкіндік береді..

## Дереккөздер


## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Физика
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Санат:Химия
Борис Алексеевич Цхай

ЦХАЙ Борис Алексеевич (7.12. 1942 ж. т., Жамбыл қ.) — әскери қайраткер, ген.-майор. Саратов әскери уч-щесін бітірген (1966). 1966 — 92 ж. Көкшетау қ-ндағы ішкі әскерлер тобының командирі, рота командирі, штаб бастығының орынбасары, айдауыл полкінің командирі болды. 1992 — 95 ж. дивизия командирі, 1995 — 97 ж. ҚР ҚҚМ ішкі әскерлер қолбасшысының тыл және әскерлерді даярлау жөніндегі орынбасары, 1997 — 2000 ж. ішкі әскерлер бригадасының командирі қызметін атқарды. 2000 ж. зейнетке шықты. Ц. 3-дәрежелі “КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызметі үшін” орденімен, медальдармен марапатталған.

Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Таразда туғандар
Санат:Генералдар
Әскери құрама

**Әскери құрама**— мемлекеттің Қарулы Күштеріндегі ірі тактикалық бөліктердің жалпы атауы. Әскери құрамалар тұрақты және уақытша, ал құрамы мен атқаратын міндетіне қарай шұғыл, шұғыл-тактикалық және тактикалық міндеттерді атқаруға арналған, сондай-ақ жалпыәскери және арнаулы (авиациялық, артиллериялық, танктік тағы басқа) түрлерге бөлінеді. Қазақстанның Қарулы Күштері құрылымында әскери құрамалардың бригада, дивизия, корпус тәрізді қазіргі заманғы қалыптасқан түрлері бар. Бригада — бірнеше әскери бөлімдерден құралған, полктан үлкен, дивизиядан кіші құрама. Дивизия — полктардан немесе жеке батальондардан құралатын негізгі тактикалық құрама. 18 ғасырдың бас кезінде пайда болды. Корпус — ең жоғары тактикалық құрама екінші дүниежүзілік соғыс  кезінде армиялық, атқыштар, механикалық, танк, атты әскер және тағы басқа корпустар, кейде су үсті эскадрилиялары, корабльдер шұғыл-тактикалық әскери құрамаға кірген.

## Дереккөздер


Құрама
Флоренц мектебі

**ФЛОРЕНЦИЯ МЕКТЕБІ** — Италияның басты көркемсурет мектептерінің бірі. Флоренция мектебінің негізін қалаушы Джотто (13 — 14 ғасырлар аралығында) болды. 15 ғасырдың басында Флоренция мектебі Қайта өркендеу дәуіріндегі жаңа гуманистік өнердің жолбасшысына айналды. Осы кезеңде архитекторлар Ф.Брунеллески мен Л.Б. Альберти, мүсінші Донателло, кескіндемешілер Мазаччо, Д.Гирландайо, т.б. Флоренция мектебінің өркендеуіне елеулі үлес қосты. 1460 — 70 ж. Флоренция мектебінде образ күрделілігіне (А.Верроккьо, С.Боттичелли) аса көңіл бөлінді. Жоғары Қайта өркендеу дәуірі кезеңінде Флоренция мектебі өкілдері Леонардо да Винчи, Микеланджело шығармаларында қаїармандық бейне, батыл реалистік ізденіс, өнер мен ғылымды үйлестіру мәселелері көрініс берді. 1530 ж. Флоренция мектебінде маньеризм (Я.Понтормо, Дж. Вазари) бой көрсетті. Флоренция қаласының билеуші топ өкілдері тарапынан жасалған қам-қорлықтың нәтижесінде Флоренция мектебі кезінде өзінің нағыз гүлдену кезеңін өткізді. Әсіресе, Медичи мен Лоренцолар өз сарайларында үздік суретшілер мен ақындардың басын қосып, оларға қамқорлық жасап отырған; сондай-ақ өз дәуіріндегі өнер туындыларын, медальдар мен ескілікті жәдігерлерді жинап, коллекцияларын толықтырды. Флоренция мектебі Италияның Қайта өркендеу дәуіріндегі басқа көркемсурет мектептерінің дамуына зор ықпал жасады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Алғабас (Бәйдібек ауданы)

**Алғабас** — Түркістан облысы Бәйдібек ауданы, Ағыбет ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шаян ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде, қара топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

Алғабаста ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы өнімдерін өндіретін шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Орта мектеп, клуб, кітапхана, бала бақшасы бар. Алғабас арқылы Шымкент — Шолаққорған автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы елді мекендері
Айналма

thumb|right
**Айналма** (Coenurosіs cerebralіs — ценуроз) – малдың миын, жұлынын зақымдайтын ауру.

Қазақстанда кең тараған. Айналмамен көбінесе күйіс қайыратын мал, әсіресе ірі қара мен қой жиі ауырады. Ауруды миға түскен құрт қоздырады. Айналма құртының пішіні жұмыртқаға ұқсайды, іші кілтілдеген су, диаметрі 5-7 см. Кейбір малдың миында 2-3, тіпті 25-27 таспа құрт болады. Малға айналма иттен жұғады. Иттің ащы ішегіндегі таспа құрт нәжіске араласып сыртқа шығады. Мал сол құрттарды шөппен бірге жеп, ауруға шалдығады.Ауру дернәсілдің өсіп, дамуына байланысты төрт сатыға бөлінеді және орналасқан жеріне қарай әртүрлі болады. Ауру малдың бас сүйегі жұқарады, таспа құрт жатқан жердің тұсын бармақпен басса, былқылдап тұрады. Егер ол шеке немесе самайға орналасса, мал оң немесе сол жағына қарай айналады. Қарақұста орналасса, артқа қарай шегінеді немесе ілгері қарай ұмтылады, ал жұлынды жайлаған болса, малдың жүріс-тұрысы бұзылады. Ауруды анықтау үшін офтальмоскопия әдісі мен аллергиялық реакция қолданылады. Сақтық шаралары: шаруашылықтағы иттер есепке алынып, оларды жылына төрт рет тексеруден өткізу керек.

## Сілтемелер


Санат: Зоология
Санат: Биология
Үйтас-айдос

**Үйтас-Айдос** — қола дәуірінен сақталған ескерткіш. Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы Сарыкеңгір өзенінің оң жағалауында, Үйтас-Айдос қыстағынан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан.

1984 — 85 ж. Жезқазған облысы тарихи-өлкетану мұражайының экспедиция (жетекшісі Э.Р. Усманова, В.В. Варфоломеев) жұмыстары барысында зерттелді. Ауданы шамамен 5000 м2 жерде шашырай орналасқан 17 қоршау қола дәуірінің екі кезеңіне, яғни нұра (б.з.б. 15 — 13 ғасырлар) және беғазы-дәндібай (б.з.б. 13 — 9 ғасырлар) мәдениеттері кезеңдеріне жататыны анықталды. Қазылған 14 нысанның 10-ы Нұра бойындағы ескерткіштерге жатады. Зираттың шығыс жағын ала оқшаулау тұрған бұл қоршаулар тігінен орнатылған ірі қақпа тастардан құралған және пішіні жағынан сопақша, кейде тікбұрышты түрде жасалған. Бұлардан ашылған барлығы 13 қабір 2 түрге бөлінеді: қарапайым топырақ қабірлер және тас жәшіктер. Екі қабірде мәйіт (екеуі балалардікі) жерленсе, 11 қабірде (барлығы ересектердікі) олар өртеліп, күлі жерленген. Заттай деректерді көптеп табылған бүйірі шығыңқы, тарақ қалыппен басылған өрнектері бар қыш ыдыстар, қола әшекейлер, тас садақ жебесі құрайды. Беғазы-дәндібай мәдениетіне қарасты қалған 4 қоршау (3, 4, 5, және 13 қоршаулар) басқаша үлгімен жасалғаны анықталды. Мұндағы ең үлкен орталық қоршау шаршы пішіндес, бұрыштары әлемнің 4 тарапына қаратылған. Үлкен қақпа тастардан жалпағынан қаланған, ені 1,5 — 1,7 м болатын қабырғаларының әрқайсысының ұзындығы 6,6 метр Ортадағы тоналған шұңқыр қабірдің аумағы 3,2*2,4 метр, тереңдігі қазіргі жер бетінен сәл ғана төмен, яғни мұнда мүрдені үстіңгі шым қабаты ғана алынып, тегістелген жер табанына қойған. Қоршау ішінен 5 сәнді қыш ыдыстың бөлшектері табылды. Зерттеу барысы 13-қоршаудың осыған ұқсас үрдіспен жасалғанын көрсетті. Оның өлшемдері 3,6*3 метр, ортасындағы саяз қабірдің аумағы 1,6*1,2 метр Бұл нысаннан қазба нәтижесінде сәнді өрнектелген беғазы қышынан басқа, киммерилік порыммен құйылған қола қанжар табылған. 

Зерттелген басқа қоршаулардан қыш ыдыс бөлшектері, қола найза ұшы, сүйек садақ жебелері алынды. Қыш көзелер, негізінен белдеулі қыш ыдыс түріне жатады, мұның ішіндегі бір көзенің Батыс Сібір өлкесінен табылған ыдысқа ұқсайтыны байқалған. Өз кезегінде мұндай деректер Орталық Қазақстанды мекендеген көне беғазылық тайпалардың алыс-жақындағы көршілерімен тығыз байланыста болғанын көрсетеді.

## Дереккөздер
inform.kz

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тарих
Флорес (арал)

**Флорес** (Flores) — Индонезияға қарайтын Кіші Зонд топаралындағы арал. 

Жерінің аумағы 15,6 мың км². Аралдың көпшілік бөлігін сөнген және әрекетті жанартаулары (12 — 14) бар, биіктігі 2400 м-дей конус пішінді таулар, солтүстік жағалауын төбелі жазықтар алып жатыр. Климаты субэкваторлық, муссондық. Жылдық жауын-шашын мөлшесі 1000 — 1400 мм. 

Муссондық орман және саванна өседі. Жүгері, күріш, кокос пальмасы, кофе өсіріледі. Негізгі қалалары: Рутенг, Энде. Португал теңізшілерінің қойған “Флорес” атауы аралдағы өсімдік дүниесінің (жапырағын тастайтын муссондық ормандар, саванналар) байлығын білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Флорес
Санат:Үнді мұхиты аралдары
Санат:Шығыс Нуса-Тенгара
Менам-Чао-Прая

**Менам-Чао-Прая** , Менам – Үндіқытай түбегіндегі ең үлкен өзен (Таиланд жерінде) Өздері Чао-Прая – “Өзендер анасы” деп атайды. Ұзындығы 1200 км (негізгі саласын Пинг өзенмен қосқанда 1500 км), алабының ауданы 150 мың км². Кхунтхан жотасы мен Фипаннам қыратынан басталып, Менам ойпатымен ағып, Оңтүстік Қытай түбегінің Сиам шығанағына кең атырау жасай құяды. Басты салалары – Пинг, Чом, Нан, Пасак, т.б. Жаңбыр суымен толығады, режимі муссондық. Мамырдан қараша айына дейін мол сулы (деңгейінің төмен түсетін кезеңі сәуір). Орташа су шығыны төмен ағысында 2700 м3/с. Суы егіншілікке (негізінен күріш егісі) пайдаланылады. Ағаш ағызу, балық аулау кәсібі дамыған. 400 км-ге дейін кеме жүзеді. Атырауында Бангкок, Тхонбури қалалары бар.

## Дереккөздер



Санат:География
Флорида ағысы

**Флорида ағысы** — Флорида бұғазында , Гольфстримге айналатын жылы ағыс. Суының беткі температурасы қаңтар айында 24°C, шілдеде 28°C. Ағыс жылдамдығы беткі бөлігінде 10 км/сағ. (Дүниежүзі мұхиттағы ең жоғарғы көрсеткіш). 

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Ағыстар
Фридрих Артурович Цандер

**Цандер Фридрих Артурович** (11(23).8.1887 — 28.3.1933) — кеңес ғалымы, ракеталық техника саласындағы өнертапқыш. 1908 жылдан реактивтік қозғалыс мәселелерімен айналысты. Рига политех. институтын бітіргеннен кейін (1914), Мәскеудің әр түрлі з-ттарында жұмыс істеді. Ол ауа реактивті қозғалтқыштың, сұйық отынды ракеталық қозғалтқыштың, сондай-ақ ракета мен ракетопланның жобаларын ұсынды. 1930 — 31 ж. сұйық отынды реактивті қозғалтқышты құ-растырып, сынаудан өткізді. Реактивті қозғалтқыштар мен ғарыштық ракеталар жөнінде ғыл. еңбектер жазды. Айдың көрінбейтін жағындағы кратердің біріне Цандердің есімі берілген.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Тұлғалар
Санат:Техника
Ұйымдасқан қылмыс

**Ұйымдасқан қылмыс**— негізінен экономика аясындағы жүйелі қылмыстық әрекет. Ұйымдасқан қылмыс ұзақ уақытқа есептеліп, кәсіпшілік түрінде жасалады, оны қылмыстық қоғамдастықтар (қылмыстық ұйымдар) материалдық пайда алу немесе қоғамдық өмірдің белгілі бір аясына ықпал ету мақсатымен жоспарлап, жүзеге асырады. Қылмыстық ұйымдардың, көбінесе ел ішінде де, халықаралық деңгейде де белгілі бір құрылымы болады. Ұйымдасқан қылмыс ең алдымен құпия тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің айналымын шоғырландырып, бақылауға алады, мұндай тауарлар мен қызметтерге, бір жағынан, заң жүзінде тыйым салынған, екінші жағынан, олар қоғамда үлкен сұраныс туғызады (есірткі заттар, контрабандалық тауарлар, жезөкшелік, құмар ойындар). Ұйымдасқан қылмыс ерекше қауіпті, өйткені ол халықаралық деңгейде іскерлік әлеміне байқатпай дерлік ықпал етеді және онда үстем жағдайға қол жеткізеді. Қазақстанда қылмыстық қоғамдастықты (қылмыстық ұйымды) құру қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстардың қатарына жатқызылған.

## Дереккөздер


Санат:Қылмыстық құқық
Хальканит

**Хальканит** (грекше chalkos — мыс, antos — гүл), мыс купоросы — сульфаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: CuSO45H2O; құрамы (%): CuO — 31,8, SO3 — 32,1, H2O — 36,1; қоспалары: Fe, Mg, Zn, Co. Триклиндік сингонияда кристалданып, қысқа призма, баған тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаттары талшықты, бүйрекке ұқсас, тығыз түйірлі масса түрінде болады. Түсі көгілдір, жасыл, шыныдай жылтыр, қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2 — 3, морт сынғыш, тығызд. 2,1 — 2,3 г/см3. Мыс кендерінің тотығу белдемдерінде түзіледі. Қазақстанда Жезқазған, Қоңырат, Ақтоғай, Саяқ, Бозшакөлдің мыс, Кенді Алтайдың мыс-колчедан кентастарының құрамынан табылған. Жасанды хальканит (тотияйын) жүзім зиянкестерін жоюда және бояу өндіруде қолданылады.

Санат: Химия
Санат: Минералдар
Флорида бұғазы

**Флорида бұғазы** — Флорида түбегі, Куба және Багам аралдарының аралығындағы бұғаз. 

Мексика шығанағы мен Атлант мұхитын жалғастырады. Ұзындығы 651 км, ең енсіз жері 80 км-дей, фарватеріндегі (кеме жүзе алатын арнасындағы) тереңдігі 150 м-ден 2085 м-ге дейін. Флорида бұғазынан Гольфстрим жылы ағысы басталады. Порттары: Гавана (Куба), Майами (АҚШ).
 
## Дереккөздер

Санат:Мексика шығанағы
Санат:Атлант мұхиты бұғаздары
Санат:АҚШ бұғаздары
Санат:Флорида географиясы
Санат:Куба бұғаздары
Айналым капиталы

**Айналым капиталы** — өндіргіш капиталдың бір бөлігі. Оның құрамына тұрақты капиталдың шикізат, материалдар, отын, өндірістің аяқталмаған элементтері және өзгермелі капитал (жұмысшы күшіне жұмсалатын шығын) кіреді.

Тұрақты капиталдың материалдық элементтерінің бір бөлігі (шикізат, материалдар) өндірілген өнімге өз құнын көшіре отырып, оның материалдық субстанциясын (алғашқы негізін) жасайды, ал басқа бөлігі (отын) тек өз құнын көшіреді, бірақ сол субстанцияны (зат негізін) жасауға қатыспайды. Айналым капиталының шикізат пен материалдар түріндегі құны өндірістің толық уақытына авансыланады. Сондықтан тұрақты капиталдың ұзақ кезеңді салалардағы айналым шапшаңдығы өндірістің қысқа кезеңді салаларына қарағанда аз болып келеді. (қ. Капитал айналымы). Тауар сатылған соң айналым капиталының құны айналым саласынан ақшалай күйде толық қайтып оралады және қайтадан өндіргіш капитал элементтеріне айналуы мүмкін.Қолданыстағы айналым капиталының мөлшері өндіріс көлемі мен айналым уақыты арқылы анықталады. Ауыспалы айналым процесінде капитал құнының бір бөлігі өндірістік айналым капиталының материалдық қоры түрінде болады. Егер капитал айналымы бәсеңдесе өндіріс процесінің тоқтап қалмауын қамтамасыз ету үшін кәсіпкерлер айналым капиталына қосымша қаржы жұмсауға мәжбүр болады. Ал айналым тездеген жағдайда, керісінше, айналым капиталы құнының бір бөлігін босатуға мүмкіндік туады.Негізгі капиталдың қорлануы мен өндірістің өсуі өндіріске қажетті қорларды көбейтуді қажет етеді. Мұны жүзеге асыру үшін таза пайданың бір бөлігін капиталға айналдыру немесе несие алуға тура келеді. Егер айналым капиталының кейбір элементтерінің бағасы өссе, кәсіпкерлер нақты өнім көлемін бұрынғы деңгейде сақтау үшін қосымша қаржы жұмсауы керек.

## Сілтемелер


Санат: Экономика
Азаб Әл-Кәбир

**Азаб Әл-Кәбир** (“азаб әл-Барзах” сөзінің синонимі, мағынасы “көрдегі азап”) — сынау, жазалау, өлгеннен соң берілетін алғашқы сот үкімі алдындағы тергеу. 

“ Азаб Әл-Кәбир” түсінігі бойынша өлген адам үшін көр не жәннат, не дозақ орнының алғашқы белгісі іспетті болады. Онда осылардың біріне лайықты жаза беріледі. Адамдар мәйітті көміп, ол арадан 40 қадам ұзап кеткен соң, қабірге Мункир мен Нәкир атты екі періште (қазақта Мүңкір-Нәңкір делінеді) келіп, о дүниелік болған адамнан тіршілікте істеген іс-әрекеті, дінге қатыстылығы жайлы жауап алады. Егер мәйіт тірі күнінде иманды, жақсы адам болса, онда рахат көріністе қияметке дейін қалдырылады, ал күнәсі көп, жаман адам болса, онда ол ақыр заман келіп жеткенше азаптала береді. Құранда Азаб Әл-Кәбир жайында тікелей айтылмағанмен, бірнеше аяттарда: “біз оларды (имансыз, жаман адамдарды) екі рет жазалаймыз”, “біз оларға таяуда және ақыретте берілетін жазалар дәмін таттырамыз” делінген. “Азаб Әл-Кәбир.” туралы түсінікке мутазилиттер қарсы шығып (8-9 ғасырда), оны мұсылмандық тұжырымға жатқызбауға тырысып бақты. Бірақ олар жеңіліске ұшырап, сунашылдық жолдағылар қабір азабының шындығын, Мункир мен Нәкир періштелері барлығын бұлжымас қағидаға айналдырды. Мұсылман түркілер, оның ішінде қазақтар да кейін ақырет күні әркімнің істеген іс-әрекеттеріне баға беріліп, лайықты жазаларын алатынына сенеді.

## Дереккөздер

Санат:Ислам жобасының мақалалары
Маулана Абул Калам Азад

**Азад, Маулана Абул Калам Азад** (11.09.1888 — 22.02.1958 жылдары) — Үндістанның саяси және мемлекеттік қайраткері, ғалым. Ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, үнді-мұсылман бірлігінің табанды жақтаушысы. Делидің көне мұсылман улемасы (ғұламасы) отбасында дүниеге келген. 1912 жылы Үндістан ұлттық конгресінің мүшесі болған. 1912 — 1914 жылдары мұсылман интеллигенциясының радикалдық бағыттағы бөлігінің органы — ағылшын отаршылығына қарсы үгіт-насихат құралы болған “әл-Хиляль” (“Жарты ай”) газетін шығарды. 1919 — 1922 және 1930 жылы азаматтық қарсылық науқаны жетекшілерінің бірі болды. 1942, 1945, 1946 жылдары Англиямен келіссөз жүргізу кезінде үнді делегацияларын басқарды. 1947 жылы Үндістанның халық ағарту министрі болып қызмет атқарды. Құран түсіндірмелерін, урду әдебиетінің философиясы және тарихы жөніндегі еңбектер жазған. 
## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

Санат:Тұлғалар
Үшбиік

**Үшбиік** — Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл, Үшбиік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қалбатау аулынан оңтүстік-батысқа қарай 131 км жерде, Ащысу өзенінің сол және оң жақ аңғарларына орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы ұсақ ұжымшарларды біріктіруге байланысты ұйымдастырылған қой кеңшарының орталығы ретінде қаланған. Кеңшар негізінде Үшбиікте және округке қарасты Еңірекей (Өңірекей) ауылында 40-тан астам шаруа қожалықтары құрылды. Үшбиік арқылы Түрксіб темір жолы мен республика маңызы бар Алматы — Өскемен автомобиль жолы өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Әйкел

**Әйкел** — күміс ақша немесе асыл тастармен безелген, зерделі барқыттан тігіліп, қыздардың кеудесіне ілінетін алқа тәрізді бұйым. Әйкел сол иықтың үстіне түсіп, оң қолтықтың астынан түймеленеді. “Қамбар батыр” жырының кейбір варианттарында “әйкел-тұрман” немесе “аяр-тұрман” деп келеді. Бұлар — екі түрлі айтылғанымен, бір заттың атауы.

Өзбектерде хайкал – мойынға тағатын әшекей зат, қарақалпақтарда **хайкел** – әйелдердің көкірегіне тағатын металдан жасалған сәндік бұйым, Заравшан тәжіктерінде әйкел тіл-көз тимейді деген түсінік бойынша адам мен үй жануарларына тағылған тұмар. Тәжіктер Құран сүрелерінен үзінді жазылған ұағазды үшбұрыш былғарының не матаның ішіне салып тігіп, оны оң қолына не киімнің оң жағына кейде құлаққа тағып жүрген. Ертеректе қазақтар әйкелді тіл-көз тимесін деп қадірлейтін малына, әсіресе, жүйрік аттардың мойнына, маңдайына таққан. Оны **әйкел-тұрман** деп атаған. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қолөнер
Цюрих көлі

**Цюрих көлі** (, ) — Швейцария таулы үстіртінің шығыс бөлігіндегі 406 м биіктікте орналасқан көл, Швейцария жерінде. Ауданы 88,5 км², ұзындығы 40 км, ені 1 — 4 км, ең терең жері 143 м. Көл қазаншұңқыры мұздық әрекетінен пайда болған. Хурден құмқайыры мен т. ж. бөгеті арқылы Ц. к. оңт.-шығыс және солт.-батыс бөліктерге бөлінген. Тау өзендері суымен толығады. Көлден Лиммат өз. (Рейн алабы) ағып шығады. Деңгейінің ең жоғарғы кезі маусым — шілде (көл алабындағы мұздықтардың еруіне байланысты) айларына келеді. Кеме жүзеді. Батыс жағалауында Цюрих қ. орналасқан.

Санат:Швейцария көлдері
Әскери-дипломатиялық миссия

**Әскери-дипломатиялық миссия** - мемлекеттің саяси не әске¬ри басшылығы тарапынан дипломатиялық мәртебесі бар өз өкіліне немесе делегациясына жүктелетін және алдын ала келісім негізінде өзге мемлекеттердің не әскери бірлестіктердің аумағында атқарылатын ресми тапсырма. 1997 ж. Қазақстан Республикасының НАТО-дағы Әскери-дипломатиялық миссиясы ашылды. 

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Тарих
Фас мәмілесі

**Фас мәмілесі** – сатушы тауарды айлаққа жеткізуге, оны кеме бортының бойына жайғастыруға, экспедитордан құжаттарды алуға міндетті болатын мәміле түрі. Сатып алушы экспедиторды немесе кемені тағайындап, оны сақтандыруға немесе тасымалды басқа тәсілдермен ұйымдастыруға, кірепұлды төлеп, экспорттық лицензияны алуға және баж төлеуге міндетті.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Экономика
Аза күй

**Аза күй, реквием** — қаралы характердегі көп дауысты хорға арналған топтамалық шығарма, қазақ халқының күй өнеріндегі қайғылы оқиғалармен байланысты шыққан күйлердің түрі. Аза күй ел басындағы, не жеке адамның өміріндегі қаралы жағдайларды муз. арқылы жеткізеді. Бұл тақырып аңыз, тарихи жоқтау, жылау, қоштасу, көңіл айту, жұбату сияқты күй жанрларында кездеседі. Халықтың рухани қазынасында осы тақырыптағы халық күйлері мен жеке күйшілердің күйлері сақталған. “Ақсақ құлан — Жошы хан” аңызында Жошы ханға баласының мерт болғанын күйші Естірту күйі арқылы білдірген. Ел тарихында “Зар заман” деп аталған кезеңде қазақ руларының бытырап, қандастарымен қоштасуы “Ел айрылған”, “Қазақ пен ноғайлының қоштасуы”, “Ноғайлының зары” күйлерінен орын алған. Жақынынан айрылып, қайғы-қасіретке ұшыраған адамның ауыр халін Қорқыттың “Ұшақтың ұлуы”, Дәулеткерейдің “Салық өлген”, Ықыластың “Ерден” күйлерінің мазмұны айқындайды. Сол сияқты, ботасынан айрылып, зарлаған інгеннің мұңлы дауысы “Нар идірген”, “Боз інген” күйлерінен сезіледі. Ата-анасынан, ел -жұртынан айрылып, қорғансыз қалған баланың зары “Жетім бала” күйінде бейнеленген. Әлемдік музыканың дамуында аза күй орта ғасырдағы католик шіркеулерлерінде орындалатын полифон. муз. месса түрінде қалыптасты.  Аза күйдің классикалық түрлерін 16 ғасырда Еуропа композиторлары Пьер де ла Рю, О. Лассо және Палестрина жазды. Ал 18-19 ғасырларрда аза күй жазумен В.А.Моцарт, Ф.Лист, Г.Берлиоз, А.Дворжак, Дж.Верди т.б. композиторлар айналысқаннан кейін ол шіркеулік-догмалық сипаттан ажырап, терең филос. мазмұнға ие болды. Аза күйдің үздік нұсқасы ретінде дүние жүзіндегі әйгілі болған, шынайы адамгершілікке, қайғылы лирикаға, қаралы пафосқа толы Моцарттың “Реквиемі” (1791, оны Моцарттың шәкірті Ф. Зюсмайр аяқтаған) саналады. Осы замандағы қазақ музыкасыннда сұрапыл соғыста ерлікпен қаза тапқан Т. Тоқтаров сынды қаһармандар рухына арналып жазылған Р. Елебаевтың “Жас қазақ” ән-реквиемін (1942), С. Мұхамеджановтың “Ғасырлар үні” атты ораториясын (1960), Е. Рахмадиевтің ұлы жазушы М.О.Әуезовті еске алуға арналған “Поэма-реквиемін” (1967 жылы) Кенен Әзірбаевты еске алуға арналған “Сағындым Кенен атамды” әнін т.б. аза күй. сарынында жазылған туындылар қатарына жатқызуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Өнер
Микрометр

thumb|Alt=A.|Микрометр
**Микрометр** – бұрама - гайка микрожұбы арқылы бұрыштық өзгерістерді сызықтық шамаларға өзгертуге арналған өлшеуіш аспап. Бұл аспап сызықтық өлшемдерді абстракциялық түйіспелі әдіспен өлшеу үшін пайдаланылады. Есептеуіш құрылғыларда бұрама - гайка жұбын пайдалану 16 ғасырдан бері белгілі. Микрометрмен өлшеу қозғалмайтын гайкаға қатысты бұраманың жылжып қозғалуына негізделген. Бұраманың жылжуы – оның өз осінен айналу бұрышына пропорционал. Бұраманың толық айналысы Микрометрдің сабында межеленген шкала бойынша, ал айналыстың үлестері барабандағы дөңгелек шкаламен анықталады. Микрометрде қапсырма доға, беті тегіс тірек, шкалалы сап, **микрометр**лік бұрама, шкалалы барабан, тоқтатқыш және қысқыш тетік болады. Микрометрдің өлшеу шегі 0 – 25 мм, 25 – 50 мм, т.б. болып жасалады. Микрометрдің әр түрлі заттардың жуандығын, қалыңдығын, ұзындығын, саңылаулар мен тесіктердің диаметрін, ойықтардың тереңдігін анықтауға, сондай-ақ оймаларды өлшеуге арналған түрлері бар.
## Сілтемелер
* Дөңгелек 
* Бұрама 
* Аспап
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Флорида түбегі

**Флорида түбегі** — Солтүстік Американың оңтүстік-шығысында, Атлант мұхиты мен Мексика шығанағы аралығындағы (АҚШ-тың Флорида) түбек. Аумағы 115 мың км². Жер беті ойпатты жазық. Мексика шығанағы жағасынан шығысқа қарай бірте-бірте көтеріледі. Ең биік жері 100 м-ге де жетпейді. Жазықтың шеттері теңіз астынан таяуда босаған, өте жайдақ. Түбек палеоген мен неогеннің әктастарынан тұрады. Карст құбылысы өте кең тараған. Карст құдығы, үңгірі, жер асты көлдері мен өзендері жиі кездеседі. Климаты мұхиттық, солтүстігінде субтропиктік, оңтүстігінде тропиктік. Ауаның температурасы барлық маусымда жоғары. Қаңтардың орташа температурасы солтүстігінде 14С-тан оңт-нде 20С-қа дейін, шілденікі 27 — 28,7С.

Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 1000 мм-ден артық, оңтүстік-шығысында 1500 мм. Жауын-шашын көбіне жазда жауады. Ылғалды климат, жер бетінің тегістігі және соған орай судың нашар сарқылуы батпақтардың кең таралуына жағдай жасайды. Көлдері көп, ең ірісі — Окичоби. Өзендері қысқа, бірақ суы мол. Жаздағы нөсер жаңбырларға байланысты апатты тасқындар болады. Өсімдігі солтүстігінде субтропиктік (қарағайдың түрлері, магнолия, ергежейлі пальма), оңтүстігінде тропиктік (пальма, лианалар); батыс жағалауында мангр тоғайлары кең тараған. Климат жағдайлары цитрус дақылдарын өсіруге қолайлы. Оңтүстіндегі орасан зор Эверглейдс батпағында (Эверглейдс ұлттық саябағы) батпақ кипарисі, батпақ қарағайы, қамыс, т.б. өседі. Флорида түбегінің шығыс жағалауында әйгілі Майами курорты бар

Санат:АҚШ түбектері
Санат:Флорида географиясы
Цянь Лун

Цянь Лун (шын есімі - **Айсиньгьоро Хунли,** қыт. 愛新覺羅 弘曆; 25 қыркүйек, 1711 жыл — 7 ақпан, 1799 жыл) — Цин империясының 5-ші императоры(1735-96жж.), оның билеген тұсында мемлекет гүлдену кезеңіне жеткен. Айсиньгёро Иньчжэнның 4-ші ұлы. “Цянь-Лун” (қыт. — аспан жарығы) деп аталған.  Қолбасшы. 

## Өмірбаяны
солға|нобай|Цянь Лун жас кезінде.
**Хунли** билікке 57 жастағы әкесі белгісіз жағдайда (мүмкін уланған) қайтыс болған соң, 1735 жылы отырады. Жас император өзінің атасы Кансиге еліктеуге тырысады. Солай ол құлшынысты конфуцийші, үлгілі билеуші және Ұлы жаулап алушы атануға ұмтылды. Сондай-ақ 1770жж. дейін тақта отырып қана қоймай, өзі империяны билеп, барлық істерді өзі атқарған. 

Цянь Лун тұсында Қытайды билеген Цинь әулеті күшею шегіне жетті. Оңтүстікте, әсіресе, батыс бағытта Қытай өкіметі аса белсенді сыртқы саясат ұстанып, көптеген жаңа жерлерді басып алды. 1755 — 58 ж. Жоңғарияға бірнеше дүркін шабуыл жасап, нәтижесінде Жоңғар хандығы дербес ел ретінде өмір сүруін тоқтатты. Шығыс Түркістан толық жаулап алынып, Шыңжаң(жаңа шекара) деп аталды. 1756 — 57 ж. Қазақ хандығымен соғыс жағдайында болып, кейіннен бітімге келді. Цинь империясы қазақтарды "алыста тұратын сыртқы вассалымыз"- деп санай бастады. Абылайдың Цянь Лунға жіберген елшіліктері 1757 ж. Тарбағатайға, 1759 ж. Ертістің жоғарғы ағысындағы жерлерге, 1760 ж. Іленің жоғарғы ағысына қазақтардың құқықтарының танылуына қол жеткізді. Екі ел арасында сауда байланысы орнады. Алайда 18 ғ-дың 60-жылдарынан бастап Цянь Лунь қазақтарға байланысты саясатын күрт өзгертті. Қытай әскерлері қазақтарды шығыстағы орнығып алған жерлерінен қуып шығаруға тырысып, 1762 — 65 ж. ерекше қатыгездік әрекеттерге барды. Сонымен қатар оңтүстікте Бирма, Вьетнам, Непалға қарсы жаулап алу соғыстарын жүргізді. Оның билігі кезінде қытай патриоттары елден қуылды, маньчжур билігі сыналған кітаптарға тыйым салынып, өртелді. 18 ғ-дың аяғына қарай Тибет жаулап алынды. Осы кезден бастап Цинь империясы өзінің даму шегіне жетті. Орасан зор аумақты алып жатқан империяны ұстап тұру қиынға соға бастады. Цинь әулеті дағдарысқа ұшырап, Цянь Лунның билігі әлсірей бастады. 1796 ж. Цянь Лун биліктен кетіп, орнына оның ұлы Юнян отырды. 

## Әдебиет
Цинская империя и казахские ханства. Вторая половина 18 — первая треть 19

в. Сб. документов и материалов, А.-А., 1989; Мұқаметханұлы Н., Тарихи зерттеулер, А., 1994; Қазақстан тарихы, 3-т., А., 2002.

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Блюминг

нобай|
**Блюминг, блуминг** () — массасы 1 — 12 т аумақты болат құймаларды жаншу (сығымдау) арқылы блюмге айналдыруға арналған өнімділігі жоғары прокат станы. 

Ол кей жағдайда слябтарды, сондай-ақ қос таврлы арқалық, швеллер және басқа пішінді мәнерлі бұйымдарды прокаттау үшін де пайдалынылады. Блюминг прокаттау білікшілерінің диаметрімен (750 — 1400 мм) сипатталады. Ол сыңар клетті, қос клетті, көп кілетті және арнаулы Блюминг болып бөлінеді. Блюминг құрамына жұмыс клеті, прокаттау білікшелерін айналдыратын негізгі электр қозғалтқыштары мен механизмдері кіреді.Блюминг цехы тұғырлы көтергіш (көпір кран), сом металл тасығыш, манипулятор, рольганг, қайшы сияқты қосымша құралдармен жабдықталады. Онда төмендегідей технология процестер жүреді: темір жол платформасымен болат балқыту цехынан сом металл тасылады, арнаулы құдықта металл 1100—1300 0С-қа дейін қыздырылып, рольганг арқылы Блюминг білікшелеріне жіберіледі, сом металл білікшелерден 3 — 7 м/с шапшаңдықпен 11 — 19 рет өткізіліп, әр өту кезінде 40 — 120 мм-ге жаншылады (металды жылжыту және оны 90 0С-қа аударыстырып отыру манипуляторлармен іске асырылады), білікшілерден шыққан өнімнің артық ұштары қайшымен қырқылып, дайындау станына жіберіледі. 
Қазақстанда 1966 ж. Қарағанды металлургия комбинатында Блюминг цехы салынды, оның жылдық прокаттау өнімд. 5,4 млн. т. 

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Үшбөкенбай бітімі

**Үшбөкенбай бітімі** — 1838 жылы 24 маусымда Беріш руының батыры әрі биі Исатай Тайманұлы төрелік етіп, кесім шығарған жиын. Мұнда ол 6 жыл бойы жауласып, нақақтан қан төккен Адай және Кете руларын татуластырып, шапқыншылықты доғаратын билік айтты. Адайларға ежелгі қоныстары — Қарақұмды қайтарып берді. Есесіне Адайлар қолынан қаза тапқан Сарман бастаған билердің әрқайсысын елшілік жоралғысына байланысты 5 адамға балап, кетелер қолынан өлген қарсы жақтың 15 ерін құнсыз қалдырды. Исатайдың шешіміне ешкім дау айта алмай, дауласушы тараптар бір-біріне өкпе-реніштерін кешіп, табысты. Осы жиын туралы Орынбор генерал-губернаторына хабарлаған казак-орыс атаманы, генерал-майор Покатилов (24.6. 1838) пен Баймағамбет сұлтан Айшуақовтың (30.6. 1838) ақпарларында Үшбөкенбай бітіміне Кіші жүздің үш тайпа бірлестігінің игі жақсылары — Қайыпқали сұлтан, назар Жүсіп Құланұлы, Шекті Есет Көтібарұлы, Адай Шабай батыр, Мәмбетнияз мырза, Кете Құдайберген, т.б. келгендігі айтылады. Үшбөкенбай бітімінен кейін Исатай Кіші жүздің төре биі, көшелі шешені, Әлімұлы, Байұлы және Жетіру бірлестіктерінің көсемі ретінде халыққа танылды.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Достық (Алакөл ауданы)

**Достық** — Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл (2016 жылға дейін кент), Достық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Үшарал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 170 км жерде, Жетісу (Жоңғар) қақпасында  орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1956 жылы қаланған. Кентте әскери бөлімшелер, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, өндірістік кооперативтер, орта мектеп, клуб, балабақша, аурухана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен тас жол және автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Айналым қаражаты

**Айналым қаражаты** — кәсіпорындар мен шаруашылық ұйымдарының өндіріс циклі барысында толық пайдаланылатын қаражатының бір бөлігі.

Оған ақшамен бағаланған материал, шикізат, отын, энергия т.б. қажетті заттар жатады. Ол сонымен қатар аяқталмаған өндірісті жалғастыру үшін, дайын өнім қорын жасау үшін де жұмсалады. Айналым қаражатының бір бөлігі өндіріс саласында, екінші бөлігі айналымға түседі. Күнделікті өндіріс жағдайында оның бір бөлігі материалдық заттар қорына айналса, тағы бір бөлігі банк есепшотында, кәсіпорын кассасында жинақталады. Құрылым барысына қарай айналым қаражаты кәсіпорынның меншікті қаржысы мен несие қаржысы (банктен уақытша қажетті өтеу үшін алған) болып бөлінеді. Айналым қаражаты кәсіпорынның пайдасы есебінен өсіп отырады. Оны пайдалануды жақсарту, айналымын жеделдету өндіріс тиімділігін арттырудың басты факторларының бірі.Өндірістік қорлардың ауыспалы айналымының кез келген кезеңінде айналым қаражаты жетпей қалса онда өндірістің үздіксіз өнім шығаруы бұзылады. Қазақстанда 90-жылдары өнеркәсіп салаларына экономикалық шетелдік инвестициялардың мол тартылуы кәсіпорындардың айналым қаражаты тұрақтандыруға, игеруге жағдай жасады.

## Сілтемелер


Санат:Экономикалық жүйелер
Үй шыбыны

**Үй шыбыны** () — нағыз шыбындар тұқымдасына жататын жәндік. Жер шарында кең тараған (синантропты түр, космополиттер, тұрғын үй маңынан алысқа ұзамайды). 

Дене тұрқы 5 — 9 мм, Үй шыбыны қоңыржай аймақта 9, субтропикте 15 ретке дейін ұрпақ береді, аналығы 2 — 3 айдың ішінде 600-ден 2000-ға дейін жұмыртқа салады. Өсіп даму ұзақтығы (жұмыртқадан ересек шыбынға дейінгі аралық) қоршаған ортаның жағдайына (температура, ылғалдылығы) байланысты 10 — 45 күн. Дернәсілдері шіріген органик. заттармен қоректенеді. Үй шыбынның ауыз мүшесі сұйық және қатты қоректі ұстауға бейімделген. Сұйық қоректі тұмсығы арқылы шаншып сорса, ал қатты қоректі шаншығыш қылшықтарымен тесіп сорады. Бұлар көптеген жұқпалы аурулар, әсіресе, іш сүзегі, дизентерия, оба, тырысқақ, т.б. ауру қоздырғыштарын таратады. Үй шыбынына қарсы әр түрлі химикалық препараттар қолданылады. Үй іші, қора-қопсы таза ұсталуы, тағам қалдықтары, мал қиы, т.б. жабық сақталуы қажет.


Sarcophagid_fly_Portrait.jpg
Муха.jpg
Fliegenlarve.jpg
Musca.domestica.female.jpg

## Дереккөздер

Санат:Қосқанаттылар
Халькозин

**Халькозин** (*грекше* chalkos — мыс), мыс жылтыры — сульфидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Cu2S, мұндағы мыстың мөлшері 79,86%, қоспалары: Fe, Ag, Co, Nі, Au, As. Төменгі температурада ромбылық, жоғарғы температурада гексагондық сингонияларда кристалданып, призма, қалақ, дипирамида тәрізді кристалдар түзеді.Сингониясы — ромбылық (төмен температуралы) және гексагондық пен текшелік (жоғары температуралы модификациялары). Кристалдары — тақта, призма, агрегаттары тұтас майда түйірлі масса не сеппе.  Агрегаттары ұсақ түйірлі сеппе түрінде болып келеді, түсі сұр, қара, металл тәрізді жылтыр, қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2,5 — 3, тығыздығы 5,5 — 5,8 г/см3, электр тогын өткізеді. Мыс және полиметалл кендерінің сульфидтермен қайта баю белдемдерінде кездеседі. Қазақстанда Жезқазған, Қоңырат кендерінде кездеседі. Халькозин — бағалы мыс кентасы. Жаратылысы — гидротермалық және экзогендік; мыстың кені.

## Дереккөздер


Санат:Мыс минералдары
Санат:Сульфид минералдар
Хабиб ас-Сийар (шығарма)

**Хабиб ас-Сийар Фи Ахбар Афрад әл-Башир** — *[[Гийас әд-Дин бен Хумам әд-Дин Мұхаммед]]тің* жалпы тарихын баяндайтын шығарма.

Еңбек 3 томнан және кіріспе мен қорытындыдан тұрады. Ол парсы тілінде 1520 — 1524 ж. Гератта жазылған. 

Шығарма бірнеше рет қайта өңделген. Соның нәтижесінде *“Хабиб ас-Сийар Фи Ахбар Афрад әл-Башир”* алғашқы томы — 3 нұсқа, екіншісі — 2 нұсқа, ал үшіншісі — 3 нұсқа болып жеткен. Еңбекте *“әлемнің жаралған күнінен бастап”*, 16 ғ-дың 20-жылдарына дейінгі жалпы тарихи оқиғалар баяндалады. 3-томның 3 және 4-бөлімдері Темір әулетінің кейінгі тарихы мен Сефеви әулетінің алғашқы шаһы I Ысмайылге арналған. Осы бөлімдерде қазақ тарихына қатысты көптеген деректер бар. 

Толық басылымы 1954 ж. Тегеранда шықты.

## Дереккөздер


Санат:Сүнниттік әдебиет
Санат:XV ғасырда шыққан кітаптар
Санат:Исламдық кітаптар
Фастнахтшпиль

**Фастнахтшпиль** (немісше Fastnachtspіel – дәлме-дәл, масленица ойны) – 14 – 15 ғасылардағы карнавал ойын-сауығының бір түрі. Масленица (қыспен қоштасу мейрамы) ойындары мен шерулерден, фарстардан туындаған **Фастнахтшпиль сауығы** күлкілі әжуаға негізделеді. Алғашында әзіл-оспақ сипатта тұрмыс көріністерін бейнелесе, 15 – 16 ғасылардан Фастнахшпильдің тақырып аясы кеңіп, көне және рыцарьлық әдебиеттің сюжеттері пайдаланыла бастады. Реформация дәуірінде сол кездегі саяси және діни күрестер тақырыбы едәуір орын алды. Фастнахтшпильдің көпшілігінде ақсүйектерді, дінбасыларды әжуалау, оған деген қарсылық рухы басым жатқанымен ішінара бюргерлік идеология шеңберінен аса алмағандары да кездеседі. Көптеген Фастнахтшпильдердің авторлары мейстерзингерлер мен қолөнершілер (Г.Розенплют, Р.Гольц) болды. Әсіресе, кезінде Г.Сакстың “Жұмақ кезген сандалбай”, “Ыстық темір” Фастнахтшпильдері кең тарады. Фастнахтшпильдің өткір сатирасы мен демократизмі ақсүйектер мен шіркеуге ұнамады. 
1539 жылы Нюрнберг билеп-төстеушілері Фастнахтшпильге тыйым салды.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Мейрамдар
Санат: Тарих
Әк

**Әк** ( — өшпейтін) — известь, бор және басқа карбонаттарды күйдіріп алынған өнім. Сөнген [Са(ОН)2], сөнбеген (СаО) және натронды (сөнген әктің NaОН пен қосындысы) болып бөлінеді.
## Тағы қараңыз
* Езілген әк
* Сөндірілмеген әк
## Дереккөздер



Санат:Айрық беттер
Чад көлі

250px|right|солға
**ЧАД** (Chad) — Орталық Африкадағы тұйық көл. Нигерия, Нигер, Чад, Камерун жерінде.
## Географиясы
Ұзындығы 270 км, ені 150 км. Климат ылғалдылығы жоғары кезінде (бұдан 5 — 6 мың жыл бұрын) көл ауданы 400 мың км²-ге жеткен, қазіргі ауданы 10 мың км²-ден (маусым — шілдеде) 26 мың км²-ге дейін ауытқып отырады. Тереңдігі 4 — 11 м. Көл айдыны 240 м биіктіктегі жайпақ қазаншұңқырда орналасқан. Батыс және оңтүстік жағалауы жазық әрі батпақты; солтүстік-шығыс және шығыс жағасы күшті тілімденген, көптеген аралдары бар. 
## Бассейні
Көлге Шари және Комадугу-Йобе өзендері құяды. Өзендермен жалғасқан жерлерінің суы тұщы, қалған бөлігі тұзды. Чад көлінің суы жақын маңдағы ауданның грунт суын толықтырып, үнемі жаңарып тұрады. 
## Маңызы
Жануарлардан бегемот, қолтырауын, қаз, үйрек, көкқұтан, т.б. мекендейді. Балық ауланады. Шари және Комадугу-Йобе өзендері аралығында кеме қатынайды.
## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша көлдер
Санат:Нигерия көлдері
Санат:Нигер көлдері
Санат:Чад көлдері
Санат:Камерун көлдері
Үйші

**Үйші** — киіз үйдің сүйегін, қаңқасын жасайтын шебер. Дәстүрлі қазақ қоғамында киіз үй сүйегі кереге, уық, шаңырақ, маңдайша, таяныш, табалдырық, сықырлауықтан тұрады. Үйші балта, пышқы, үстірік (сүргі), бұрғы, ағаш түрпісі, тез, қысқы, үскі, қашау секілді аспаптарды, өлшеуіш пен үлгі, біз, қырғы, желім, бояу сияқты көмекші құралдарды пайдаланып, киіз үй сүйегін дайындаған. Үйдің уық, керегелері талдан, қара мойылдан, шаңырағы, маңдайша мен табалдырығы қайыңнан жасалынады. Киіз үй сүйектерінің барлығы да морға салып балқытылған, тезге салынған, иіліп, ырғаққа тастап кептірілген. “Тоғай аралаған — үйші, ел аралаған — сыншы” секілді мақал-мәтелдер халықтың Үйші шеберлерге зор құрметпен қарағандығын көрсетеді. Қазақ Ү-лері қолынан шыққан киіз үй сүйегі ұлттық қолөнердің бірегейлігін айғақтайды.

**Үйші ызбрайлары, саймандары:**
* Тез – қоздан шыққан ағаштарды түзететін қондырғы.
* Сықаурын – ағаштың қисық жерлерін түзететін тез құралы.
* Жоңғы – үй ағаштарының сыртын өңдейтін құрал.
* Үскі – кереге желісінің көк өткізетін көздерін жҽне уық алақанындағы уық бау өткізетін көзді тесу үшін арнайы жасалған құрал.
* Ырғақ – кереге сағаналарының мүсін біркелкілігін сақтау үшін арнайы жасалатын қалып.
* Уық қалпы – тегіс жерге қағылған үш ағаш қазық. Тезден шыққан уықтардың иіні жазылып кетпеуі үшін арнайы жасалатын қазық қалып.
## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат:Тұрмыстық заттар
Санат: Тарих

Санат:Киіз үй
Шашыранды элементтер

**Шашыранды элементтер** - табиғи жағдайда химиялық қосылыстары өте сирек кездесетін немесе өз қосылыстарын түзбейтін химиялық элементтер. В.И. Вернадский Шашыранды элементтерге Lі, Sc, Ga, Br, Rb, Y, Nb, Қn, Cs, Tа элементтерін жатқызады. Соңғы кезде Ge, Se, Te, т.б. кейбір элементтерді де осы топқа жатқызып жүр. Шашыранды элементтер жер қыртысында өз минералдарын түзбейтіндіктен дербес кен орындарын құрамайды және шашырау ореолдары түрліше. Шашыранды элементтер көп тараған элементтердің минералдарында изоморфтық қоспа түрінде кездеседі (калий минералдарындағы Rb, алюминий минералдарындағы Ga, сфалериттегі Қn, т.б.) Бұл процесс негізгі (мол) элементтермен Шашыранды элементтердің кристаллохим. қасиеттері бір-біріне сәйкес келген жағдайда орын алады. Қолайлы геохим. жағдайларда Шашыранды элементтер кеннің негізгі элементімен бірге өндіріледі. Сондықтан, көптеген зеттеушілер Шашыранды элементтер терминін серіктес элементтер терминімен алмастыруды ұсынып жүр. Ағылшын-америкалық ғалымдар Шашыранды элементтерді табиғатта өте сирек кездесетін элементтер деп, ал ТМД-лық геохимиктер оларды бөтен минералдардың кристалдық торларында орналасқан серіктес элементтер деп есептейді. 
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Химия
Санат: Элементтер
Азаматтық айналым

'''Азаматтық айналым''' — міндеттемелік құқықтың келісімшарттық және келісімшарттық емес институттарымен қамтамасыз етілетін [[Экономика|экономикалық]] айналымның азаматтық-құқықтық сипаты. Әрқилы мүліктік құқықтық қарым-қатынасқа түсе алатын және өзінің табысына билік жүргізе алатын заңды тұлғалар мен азаматтар азаматтық айналымның қатысушылары болып табылады. Кейбір реттерде [[Қазақстан Республикасы]], оның әкімшілік-территория бөліністері де азаматтар азаматтық айналымға қатысады. Азаматтық айналымның қатысушыларымен жасалынған мәмілелер немесе басқа да заңды деректердің негізінде мүліктің бір тұлғадан екіншісіне өтуі азаматтар азаматтық айналымның мазмұнын құрайды. Мемлекет пен әкімшілі-территория бөліністер азаматтық заңдармен реттелетін қарым-қатынастарға өзгелермен тең негізде қатыса алады.
## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

санат:Құқық нышандары
Шамшырақ

thumb|right|Шамшырақ
[thumb|[Кронштадтта]]
[thumb|[Осиновец шамшырағы]]
**Шамшырақ**, маяк — кеменің жағалауды бағдарлауына әрі өз орнын анықтауын және оны әр түрлі навигациялық қауіптерден сақтандыруға арналған мұнаралық құрылыс. Шамшырақ жарықтауыш оптикалық жүйелермен және әр түрлі сигнал беруге арналған техникалық құралдармен: акустикалық (наутофон, диафон, сирена, су асты қоңырауы, осциллятор), радиотехникалық (радиошамшырақ) және радиоакустикалық аппараттармен жабдықталады.

Шамшырақ мұнарасы теңізге сұғынып жатқан жағалауға, портқа кіре беріске, өзендердің сағаларына не шығанақтарға, кейде жағалаулық жартастарға, құм қайраңдар мен су асты жартастарына орнатылады. Кемені теңіздегі қауіптерден сақтандыру үшін жүзбе Шамшырақтартар пайдаланылады. Шамшырақтарды бір-бірінен оңай ажырату үшін олардың әрқайсысына өзіне тән сигнал беретін құрал-жабдықтар орнатылады. Жарқырауық Шамшырақтардың алыстан көріну қашықтығы 20 — 50 км, ал радиошамшырақтардың сигналы 30 — 500 км және одан да қашықтықтан, акустикалық сигналдар 5 — 15 км-ден, гидроакустикалық Шамшырақтыңтың сигналдары 25 км-ге дейінгі қашықтан ажыратылады.

Шамшырақ ежелгі заманнан белгілі. Мысалы, б.з.б. 283 жылы ақ мәрмәрдан салынған “Әлемнің жеті кереметінің” бірі атанған Александрия шамшырағы (биікт. 143 м) 1500 жыл қызмет атқарған. Шамшырақтың жарықтауыш оптик. жүйесі жарық көзінен, оптик. аппарат пен фонарлық құрылыстан (атмосфераның зиянды әсерінен қорғау үшін) тұрады. Жарық көзі ретінде электрлік қыздыру және импульстік, т.б. шамдар, кейде ацетиленді, керосинді-калийлі шамдар қолданылады. Оптикалық аппараттарда жарық сәуле шағылыстырғыш, т.б. линзалар болады. Шамшырақтартар туралы нақтылы деректер навигациялық теңіз карталарында, су жолы туралы анықтамаларда, т.б. беріледі. 1974 жылы Балтық теңізінде радиоизотопты термоэлектрлі генератормен жабдықталған атомдық Шамшырақ іске қосылды.

## Cілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Шамшырақтар
Әйтімбет мазары

**Әйтімбет мазары** — ежелгі сәулет өнерінің ескерткіші. Қызылорда облысы, Әйтімбет — Қайыңды қыстауының оңтүстігінде. 1939 жылы академик А. Н. Бернштам бастаған Жетісу ахеология экспедициясы зерттеу жұмыстарын жүргізіп, ескерткіштің біздің заманымыздың 4 — 9 ғасыр аралығына жататынын анықтаған. Күйдірілген кірпіш пен әктас ылайынан салынған мазардың сыртқы пішіні текше тәрізденіп келген де, төбесі күмбезделіп жабылған. Босағасы түрлі ою-өрнектермен әшекейленген. Мазардың іші әктаспен сыланып, қабырғалары тұрмыстық заттардың суреттерімен безендірілген.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері