open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Акцептор

**Акцептор** (acceptor - кабылдаушы) — шалаөткізгіш ішінде валенттік аймақтан электронды тартып алуға қабілетті қоспалы атом. Бұл валенттік аймақта кемтіктің пайда болуымен пара-пар. Электрондық аспаптар жасауда электр өткізгіштігі төмен болғандықтан, шалаөткізгіштердің тікелей таза түрі емес, олардың белгілі бір қоспасы пайдаланылады. Акцепторға тән ауыстыру қоспалары болып Ge мен Si үшін Менделеев кестесінің III тобының элементтері В, Аі , Ga, In пайдаланылады. Акцептор шалаөткізгіштің рұқсат етілмеген аймағында валенттік аймақтың төбесінен аз қашықтықта, акцепторлық деңгей деп аталатын жергілікті энергетикалық деңгей құрады. Акцептордың ионизация энергиясы рұқсат етілмеген аймақтың енінен әлдеқайда кіші, сондықтан акцепторлары бар шалаөткізгіште валенттік электрондардың акцепторға өту процесі олардың өткізгіштік аймағына жылулық өту процесінен басым түседі. Осыдан валенттік аймақтағы кемтіктер концентрациясы өткізгіштік аймақтағы электрондар концентрациясынан әлдеқайда артық болады. Қоспалы атомдар саны көп болса, пайда болатын кемтіктер саны да көбейеді. Сол себепті мұндай қоспалы шалаөткізгіштің электр өткізгіштігі осы кемтіктердің қозғалыс салдарынан жоғарылап, шалаөткізгіштің өзі р типті деп, ал өткізгіштігі кемтіктік деп аталады. Кемтіктік электр өткізгіштікті қамтамасыз ететін қоспа атомдар акцепторлық (электрон алушы) деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық байланыс
Қосатын жолдарды автоматтық тестілеу

**Қосатын жолдарды автоматтық тестілеу** *(Автоматическое тестирование соединительных линии)* — ақауды тез табу үшін әдеттен тыс ұзақ шақыруларды бақылайтын қызмет. Өте қысқа шақырулардың коп немесе ұзақ шақырулар санының өте аз болуы бұзылған жолды көрсетуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Арктикалық тундра

**Арктикалық тундра** - тундралардың ең солтүстігіндегі зонашық. 

Топырағының беті 60%-ға дейін өсімдікпен, көмпиме төбешіктермен және полигонды түзілімдермен қамтылған. Өсімдік құрамында дарабас, қияқөлең, ұлпабас, мүк, қына басым келеді.

## Дереккөздер


Санат:Тундра
Санат:АҚШ экоаймақтары
Санат:Канада экоаймақтары
Арктикалық шеп

**Арктикалық шеп** - арктикалық ауа мен полюстік ауа арасындағы атмосфералық шеп. 

Әдетте, 60°—75°С с.е-тер бойында орналасады. Арктикалық шеп ұдайы өзгеріп тұратын тармақтар (бұтақтар) құрайды және циклондық әрекетіне сәйкес оңтүстікке, яғни қоңыржай ендікке қарай орын ауыстыруы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Арктика
Санат:Атмосфера
Әбжапар Жылқышиев

Ә.Жылқышиев|right|thumb
**Әбжапар Жылқышиев** (14.11.1918, Жамбыл облысы  Тұрар Рысқұлов ауданы, Сұлутөр ауылы – 27.3.1995, Шымкент) – еңбек ардагері, жазушы. 

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1955), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1961) бітірген. 1937 – 42 жылдары мектепте мұғалім, 1942 – 47 жылдары Қызыл Армия қатарында, 1947 – 76 жылдары Луговой ауданы партия комитетініңңұсқаушысы, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, облысы атқару комитетінде бөлім меңгерушісінің орынбасары, Келес ауданы атқару комитетінің1-хатшысы, Сарыағаш ауданы атқару комитетініңтөрағасы, Қызылқұм аумақтық өндірістік басқармасы партия комитетініңхатшысы, Алғабас ауданы атқару комитетініңтөрағасы, облысы атқару комитетініңбөлім меңгерушісі, 1976 – 84 жылы облыс парткомиссия төрағасы. Оның алғашқы әңгімелер жинағы «Ақ толқын» деген атпен жарық көрді. Бұдан кейін «Мешін жылы» (1977), «Өмір жыры» (1979), «Балжан тағдыры» (1984) атты әңгімелер жинағы мен повестері жарияланды. 1, 2-дәрежелі Отан соғысы, 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, 2 мәрте «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Шымкент қаласының құрметті азаматы, Шымкент қаласындағы бір көшеге, туған ауылына есімі берілген.
Жамбыл облысы Луговой ауданы партия комитеттінің нұсқаушысы, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, Келес ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, Ильичев ауданы партия комитеттінің екінші хатшысы, Георгиевка ауданы партия комитеттінің бірінші хатшысы, Қызылқұм аумағында-ондірістік басқармасының партком секретары, Алғабас ауданы атқару комитеттінің торағасы, Шымкент облысы атқару комитеттінің баға жоніндегі бөлім меңгерушісі, 1976 жылдан Шымкент облысы партия комитеттінің жанындағы партия комиссиясының терағасы қызметін атқарған. Екі Еңбек Қызыл Ту, "Қүрмет белгісі" ордендерімен, медальдармен марапатталған.

**Шығармалар:** Ақ толқын, Әңгімелер, 1974; Менің жылы, Әңгімелер,  1977; Өмір жыры,. Әңғімелер,  1979; Балжан тағдыры, Повестер, әңгімелера,  1984.

## Дереккөздер

## Дереккөздер


Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар
Ақ түс деңгейі

**Ақ түс деңгейі** (Уровень белого) — берілетін теледидар бейнесінің ең жоғарғы жарықтылығына сәйкес келетін дабыл деңгейі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Арктогея

**Арктогея**— фауналық әлем; палеоарктикалық, үнді-малайлық, эфиопиялық және неоарктикалық фауналық (зоогеографиялық) атыраптарды қамтитын құрлық бөлімшесі.

## Дереккөздер


Санат:Биогеографиялық аймақтар
Арнабойы белестер

**Арнабойы белестер** - өзен жайылмаларында көбінесе құмдар мен сазды бөлшектерден құралған, өзен арнасын бойлай орналасқан, аллювийдің аккумуляциясы нәтижесінде калыптасқан жайпақ белестер.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Санат:География және геодезия
Қосатын модуль

**Қосатын модуль** (*Соединительный модуль; connecting module*) — көлденең кабельдердің екі үшін жалғауға арналған құрылғы. Ол төртжұптық кабельді ұзартуға немесе зақымдалған кабельдің ұштарын жаңа сегмент салмай жалғауға мүмкіндік береді. Қосатын модуль Байланысты жылдам қалпына келтіруге және ауысу нүктесін үйымдастыру элементі түрінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Арнайы бақылау стансасы

**Арнайы бақылау стансасы** - жер бетінде, жер асты қазылатын ғимараттарда, құрылыстарда және нысандарда (объект) грунт пен құрылыстың өзара байланысының езгеруін аныктау және оларды қорғау шараларын таңдау үшін алынған реперлер торабы.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыстар
Гипотетикалық эталондық тізбек

**Гипотетикалық эталондық тізбек** — берілетін хабар көзімен соңғы қабылдағышқа дейінгі
белгілі бір қашықтық та сигналды қайта өзгертетін құралдармен коса,
барлық техникалық жабдықтар тізбегі. Радио жөніндегі халықаралық
үйлестіру комиссиясының (МККР)
ұсынысы бойынша жиіліктік модуляциялы және жиілік бойынша бөлінетін каналды (ЖҚК) PPЛ үшін. Гипотетикалық эталон тізбегінің ұзындығы 2500 км
деп белгіленген.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Арнайы міндетті тораптар

**Арнайы міндетті тораптар** - жоғары дәлдікті шешуді талап ететін тау-кен технологиясының есептерін орындау үшін (мыс, түйіспелі кен-жарларды жүргізуде) жасалатын пландық және биіктік тораптар. 

Әрбір нақтылы жағдайда қажетті өлшеулердің дәлдігі мен әдістемесі күтілетін қателіктер алдын ала негізделген есептеулердің ерекше бағдарламасымен белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Тау-кен ісі
Диафрагмальды жүйке

**Диафрагмальды жүйке** (диафрагмальный жүйке); (nervus phrenicus; лат. nervus — желі, жүйке, жүйке; phrenica — көкет, диафрагма) — V, VI, VII мойын жүлын жүйкелері- нің вентральды (төменгі) тармақтары торабынан шы- ғып, көкетті (диафрагманы) жүйкелендіреді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Бейнені жолдық жаймалау

**Бейнені жолдық жаймалау** (Строчная развертка изображения) — телебейнені тарату және қабылдау электрондық-сөулелік құралдардың фотокатодтарында және
экрандарында электрондық бейнені
элементтері бойынша көлденең
бағыттагы жолдарға жіктеу процесі.
Жолдық жаймалау генераторында
алынатын ток жүргенде, оның ішінде
катушка бойымен туатын магнит
өрісі арқылы Бейнені жолдық жаймалау жүзеге асырылады. Электрондық сөуле солдан оңға
қарай бір жол сызып шыққаннан
кейін келесі жолдың басына оралады.
Экранда жарық сызық түріңде көрінбеуі үшін сәуленің оралу жолы
электрондық сәуле ошіруші импульс
көмегімен жабылады. Кадрлық жаймалау әсерінен әрбір келесі жол
алдыңғы жолдың астыңғы жағына,
онымен қатарласа орналасады. Жолдық жаймалау генераторы телеорталықтағы студиялық аппараттар құрамына кіретін синхрогенератор жасап
шығаратын және толық теледидарлық сигналдың құрамына енгізілетін
жолдық синхроимпульспен басқарылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Арнайы көшкін

**АРНАЛАНҒАН КӨШКІН** - жақсы өңделген арна, атыз немесе науа арқылы сырғитын кар көшкіні.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ақ шуыл

**Ақ шуыл** (Белый шум; white noise) 1. Уақыт бойынша үздіксіз және тұрақты амплитудасы бар, жоғарғы және төменгі шектермен шектелген, құрамы кең жолақты жиілікте біркелкі таралған шуыл түрі.

2. Ақ шуыл байланыс каналдарындағы бөгеуілдердің ең күрделі түрі. Ақ шуылда ақ жарық (күн сәулесі) сияқты барлық жиіліктегі спектр құрамының энергиялары қосылған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Александр Михайлович Адамович

**Адамович Александр Михайлович** (1927-1997), белорус жазушысы, әдебиет зерттеуші. Республика ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1980). Әуезовтің 80 жылдық мерейтойына қатысып, Семей қаласындағы салтанатты жиында сөз сөйледі. Дәл осында, Абай мен Мұхтар туған жерде ұлы ойшылдар мен дарындардың бастау апып, қанаттанғанын иманыңдай сезіне түсесің дей келіп, Еділ мен Сырдарияның толқындарындай тоғысқан қазақ және белорус әдебиеттеріндегі адам тағдырлары да ұқсап жататынына назар аударды.
## Дереккөздер
Гомоөткел

**Гомоөткел** -
бір және сол шалаөткізгіштегі (ШӨ)
әр түрлі өткізгіштігі бар аймақтар
арасындағы шекара. Бір ШӨ үшін
барлық типтегі өткелдер (*p-n*-өткелі,
*p+-n*-өткелі, *n+-n*-өткелі) гомоөткел болып
табылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бурахан Бердіқожаұлы

**Бурахан Бердіқожаұлы** (т.-е. ж. б.), жазушының туысы. Әуезовтің атасы Әуезбен туысады, Әуезге аға болып келеді. 

Ахмет Әуезовтің «Бала Мұхтар» аталатын кітабында Бурахан жайында мол, толық айтылған (1967, 4-бет). Әуезов «Абай жолы» эпопеясында Құнанбай «Бердіқожаның Бурахан деген баласын өз аулына шақырып, бірталай уақыт қонақ етіп те жіберетін, Қарқаралыға барған сапарында қасындағы нөкерлерінің ішіне қосып, ертіп те жүрген. Құнанбай тегінде жігіттің денелі, бітімділігін ұнататын. Бурахан аса сұлу және  денелі жігіт еді. Соның тұлғасын тамаша етіп, бір күні: «Бір үйдің ішіне жүз кісі кемкетікті жиып, соның ортасына Бураханды кіргізіп отырғызып қойса, ана- лардың кемдігі кезге керіне ме?» деген  («Қияда» тарауы, 251-252-беттер).

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов
Диплотен

**Диплотен** (грек, diploos — қос-қосынан, қосарынан) — жыныс жасушаларының пісіп жетілуіндегі (гаметогенездегі) жасушалардың бөліну түрі — мейоздың ең ұзақ бірінші кезеңі — профазадағы күрделі құрылымдық өзгерістер жүретін сатысы. Диплотен сатысында пахитенде ширатылып жуандаған біріншілік сперматоциттер немесе овоциттер ядроларындағы жұп гомологиялық хромосомалардың әрқайсысының жанында, интерфазада қорланған ДНҚ мен белоктардан олардың көшірмелері — жаңа хромосомалар түзіліп, олардың саны екі еселенеді де, төрт-төрттен орналасқан тетрадалар пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ақпалық қайталауыш

**Ақпалық қайталауыш** (Истоковый повторитель) — өрістік транзистордың ортақ ақпамен қосылып күшейткіш каскад құруы. Каскад оған берілген сигналдың полярлығын өзгертпейді және кернеу бойынша күшейту коэффициенті бірге жақын, шығыс сигналдың кіріс сигналдан фазасы бойынша да, амплитудасы бойынша да айырмасы жоқ. Сондықтан осындай каскад ақпалық қайталауыш деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бейнені кадрлық жаймалау

**Бейнені кадрлық жаймалау** (Кадровая развертка изображения) — телебейнені тарату және қабылдау электрондық-сәулелік құралдарының фотокатодтарында және экрандарында электрондық сәуле тізілімді жолдар бойынша толық жаймалап шығу үшін электрондық сәулені тік бағытта, яғни жоғарыдан төмен қарай ауытқыту процесі. Кадрлық жаймалау генераторында алынған ток жүретін катушканың бойымен өткенде, оның ішінде туатын магнит өрісі арқылы Бейнені кадрлық жаймалау жүзеге асырылады. Электрондық сәуле жоғарыдан төмен қарай бір толық ауытқып болғаннан кейін келесі кадр басына оралады. Экранда жарық сызық түрінде көрінуі үшін оның оралу жолы электрондық сәуле өшіруші импульс көмегімен жабылады. Кадрлық жаймалау жиілігі бір секунд ішінде қайталанылатын кадрлар санына тең (25 кадр/с).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Гониометрлік антенна

**Гониометрлік антенна** — радиотолқын шығаратын объект орнының азимутын анықтауға мүмкіндік
беретін бағытталған антенна. Радиоспортта, радиоқарауда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Арнасыз қолат

**Арнасыз қолат** - тұрақты ағын, бірақ білінер-білінбес қана әрбір бағытта созылып жатқан түбі: ойпаң. 

Ұзындығы ондаған және жүздеген метрге (кейде 1000 м-ге дейін), тереңдігі 1 м-ге дейін барады. Еріген қар суы мен жаңбыр суының әрекетінен және аңғарды толтыратын грунттардың сырғуынан пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Ағыстар
Ақпаратты магниттік жазу

**Ақпаратты магниттік жазу** (Магнитная запись информации) — ақпарат тасымалдаушы материалдың (магниттік таспаның, дискінің және т.б.) магниттік қабаттарының кейбір учаскелерінің қалдықтық магниттілігін жазылатын ақпарат сигналына сәйкес өзгерту арқылы орындалатын процесс. Жаңғырту процесі бұған көрісінше жүргізіледі, яғни қалдықтық магнит өрісі бастиек катушкасында индукциялық электрлік қозғаушы күшін туғызады. Магниттік ақпаратты жазу және оны қалпына келтіру магнитофон, бейнемагнитофон және диктофон арқылы жүзеге асырылады. Дыбыс жиілігіндегі (30 Гц —16 кГц) ақпараттар жазатын (қалпына келтіретін) магнитофондар үшін үнтаспаның жылдамдығы 9,4 см/с болса, жиілігі 10—15 МГц болатын сигналдар жазатын (қалпына келтіретін) бейнемагнитофондар үшін бейнетаспа 50 м/с жылдамдықпен қозғалуы тиіс. Бейнетаспа шығынын азайту үшін видеомагнитофондарда бастиек таспа қозғалысына қарсы бағытта 3000 айн/мин жылдамдықпен айналатын болады. Жазылатын сигнал тербелісімен модуляцияланған косымша магниттеу тербелісі (40—200 кГц) жазушы бастиектің орамына беріледі. Басқа жазулар түріне қарағанда магниттік жазбалар аппаратуралардың ыңғайлылығымен, жазбаның ұзақ сакталатынымен және бірнеше рет пайдалануға (өшіріп жазуға) болатынымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Горизонталь вибратор

**Горизонталь вибратор** — *l/Н* деп
белгіленетін, нашар бағытталған,
қысқа толқынды қарапайым антенна.
*l* — бір иінінің ұзындығы, *Н*— тірек
немесе дірілдеткіштің тірекке іліну
биіктігі. Фидермен нашар үйлесетін
болғандықтан, пайдаланылмайды десе
де болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бейненің айқындылығы (бедерлілігі)

**Бейненің айқындылығы (бедерлілігі )** — бейненің ең жарық және
ең қараңғы учаскелерінің жарықтылық деңгейлерінің қатынастарымен өлшенетін сипаттама. қара, ақ
түсті бейнеде айқындылық қараңғыланудың ең жоғарғы және ең төмепгі
оптикалық тығыздықтарының айырымымен өлшенеді: Д = Дмм- Дмип,
Д – артқан сайын айқындылық жақсара түседі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Әдiп

**Әдiп (Припуск)** — жонумен өндегеннен кейін сызба талап ететін тетік өлшемдерін жөне бетгің кедір- бүдырлығын қамтамасыз ету үшін соғылманың өлшемдерін тетіктің сәйкесті номинал өлшемдеріне қара- ғанда ескеріп үлкейту.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Артық ылғалды зона

**Артық ылғалды зона** - жылдық атмосфералық жауын-шашын мөлшері булану мөлшерінен артық болатын, ылғалдың артық мөлшері беткі ағынмен ағып кететін құрлық бетінің бөлікшесі. 

Артық ылғалды зонаға тундра мен орманды тундра, қоңыржай, гропиктік, субэкваторлық және экваторлық белдеулердің ауқымындағы орманды ландшафтылардың көпшілігі, сондай-ақ көптеген таулы елдердің орманды және одан да жоғары жатқан биіктік белдеулері жатады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Амбиполярлық диффузия

**Амбиполярлық диффузия** (Амбиполярная диффузия; ambo (лат) + pobos (грек)) — концентрациялары төмендеу бағытында жүретін қарама-қарсы екі таңбадағы зарядталған бөлшектердің біріккен козғалысы. Мәселен, **Амбиполярлық диффузия** әлсіз ионизацияланған плазмада немесе магнит өрісі жоқ кезде карама-қарсы зарядталған еркін тасушылары бар шалаөткізгіштерде байқалады. **Амбиполярлық диффузия** газразрядты және шалаөткізгіш аспаптарда (фотодиодтарда) маңызды рел атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бөгембайкөл

**Бөгембайкөл** — Сырдарияның оң жағалық иінінде жатқан қоныс. Отырар ауылдық округі аумағында.

Теңіз деңгейінен 200 м биіктікте. Ұзындығы 8 км, ені 6 км. Пішіні дөңгелек келген. Жер бедері тегіс жазықаласы Топырағы лесс (сарғыш саз балшық) тәрізді шалғынды-сортаңды сары түсті болып келеді. Сарсазан, қамыс, құрақ, жантақ, бұйырғын өскен. Сырдария жағалауын бойлай тоғайлы орман қамтыған. Қонысты мал жайылымына пайдаланады. Аты қоныстың шығысында жайласқан Бөгембай көліне байланысты койылған.

## Дереккөздер


Санат:Отырар ауданы географиясы
Санат:Түркістан облысы қоныстары
Бейнесигнал

**Бейнесигнал** (Видеосигнал) - теледидарда, радиолокацияда, факсимилді байланыста бейнені құру үшін пайдаланылатын ауқымды спектрі бар (әдетте, бірнеше Гц-тен бірнеше МГц-ке дейін) электр сигналы. Бейнесигнал жарық-электрлік түрлендіргіштердің көмегімен жасалады (мысалы, теледидарда суперортиканмен немесе видиконмен; факсимилді байланыста фотоэлементпен) немесе радиолокатор қабылдаған эл. магн. толқындарды детектрлеу нөтижесінде алынады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Догель жасушасы

thumb|Догель, Александр Станиславович

**Догель жасушасы** (клетка Догеля) — түтік тәрізді ішкі мүшелер қабырғалары қабықтарының аралығында орналасқан ұсақ микроскопиялық интрамуральдық вегетативтік жүйке тораптарының нейроциттері. Догель жасушасының үш түрі ажыратылады: 1) ұзын аксонды нейроциттер, 2) тең өсінділі (дендриттері мен аксоны біркелкі) нейроциттер және 3) басқа жүйке тораптары нейроциттерімен жалғама байланыс жасайтын нейроциттер.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Жасушалар
Санат:Морфология
Гранатты эпитаксиальды құрылым

**Гранатты эпитаксиальды құрылым** — магнитті емес монокристалл төсеніштен және гранат төріздес құрылымы бар бір немесе бірнеше жұқа магниттік үлдірлерден тұратын эпитаксиаль құрылым. Гранатты эпитаксиальды құрылым интегралдық схемаларда, жады және логикалық құрылғыларда, аса жоғары жиілікті (АЖЖ) техника аспаптарында, әр түрлі магнито-оптикалық құрылғыларда ақпаратты тасымалдаушылар ретінде қолданылады. Гранатты эпитаксиальды құрылымның төсеніштері ретінде Gd-Ge, Sm-Ga, Nd-Ga монокристалдары және басқа гранаттардың пластиналары пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аморфты шалаөткізгіштер

**Аморфты [[шалаөткізгіштер]]** (Аморфные полупроводники) — шалаөткізгіштердің қасиеттеріне ие болатын аморфты заттар. Коваленттік аморфты шалаөткізгіштер — аморфты Ge, Si, Te(a-Ge, a-Si,a-Te), АIII BV ( GaAs, GaP) және AII BIV (CdS, CdSe) типті шалаөткізгіш қосылыстар. Шалаөткізгіш халькогенидті шынылар (As40 S60, Ge Se2 және басқа) және тотықты (V2O5 _ Ві2O3, _Р2O5 және басқа), сондай-ак қатты легирленген шалаөткізгіштер (Si:H, Si:F және басқалары) деп бөлінеді. Аморфты шалаөткізгіштер электр өрісі әсерінен (электрлік ажырап-қосылу құбылысы) жоғары Омды күйден төменгі Омды күйге өте алады, сондықтан оларды жады элементтерінің табалдырықтық ажыратқыштары ретінде пайдалануға мүмкіндік бар. Халькогенид шынылар спектрдің инфрақызыл облысы үшін мөлдір де, толқын ұзындықтарының белгілі бір аралығында максимуммен сипатталады, сондықтан оларды ақпаратты оптикалық (соның ішінде голографиялық) түрде жазатын фотосезімтал орта ретінде және сәуле-жолдар мен видикондар нысаналарына арналған материал ретінде қолданады. р-n өткелдерінен жасалған гидрогенизацияланған a-Si күн батареяларында қолданылады

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ақсу (өзен, Отырар ауданы)

**Ақсу** – Шәуілдір ауылдық округі аумағындағы шағын өзен. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы Көкмардан ауылының оңтүстік-батысына карай 5-7 км жерде,  Арыс өзеніне сол жағынан кұяды.

## Бастауы
Сырдария аңғарындағы аумағы шағын келген Сарыкөлден бастау алады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 15 км, енді жері 15-20 м, ең терең жері 3 м. Өзенде Сарқырама, Мерген атты шүңеттер орналасқан. Өзен суы шаруашылыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Зәуірбек Мамытұлы

**Зәуірбек Мамытұлы** (1880- 1976) — молда. Атасы Нұрбет әділ төрелік берген би болған. Зәуірбек Бұхарада діни білім алған. Ол Көксарай ауылындағы Топшақты аталатын қоныс маңындағы Ханбаба деген жерде мешіт салдырған.
## Дереккөздер
Бейімделген импульстікодтық модуляция (бикм)

**Бейімделген импульстікодтық  модуляция (бикм)** (Адаптивная импульсно-кодовая модуляция (АИКМ)) — сигнал амплитудасының өзгеруімен бірге кодалау
заңы да өзгеретін импульсті-кодалау
модуляция тәсілі. Таратушы акпарат
көлемі аз болган кезде сөз сигналын
таратудың жоғары сапалылығын
қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Амплитрон

**Амплитрон** (Amplifier - күшейткіш (усилитель) және ... трон) — тақ период, тақ сақиналық тежегіш жүйе пайдаланылатын, тұйық электрондық ағынды кері толқынның өте қуатты магнетрондық типті күшейткіші. 1949 ж. американдық инженер У. Браун ойлап тапқан. Амплитронның негізгі көрсеткіштері: қуаты 10 МВт-ка жетеді (импульстік режімде), ал п.ә.к. = 80%. Амплитрон радиолокациялық станциялардың таратушы құрылғыларында, байланыс жүйесінде, навигацияда, телеметрияда (негізінен, импульстік режімде) кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дөңгелекайналымды жүйке ұшы

**Дөңгелек айналымды жүйке ұшы** (аннулоспиральное нервное окончание); (terminatio nervi annulospiralis; ter- minatio — ұшы; nervus — жүйке; annulus — дөңгелек, шиыршық; spiralis — спираль) - бұлшықет ұршығының ядролы қапшықты және тізбекті ядролы интрафузальды (латынша intra — ішкі, ішінде; fusus — ұршық) ет талшықтарында аяқталатын сезімтал жүйке ұшы. 

Санат: Адам
Ансары Ибрагимов

**Ансары Ибрагимов** (12.06. 1912, Қарақоңыр ауылы — 1986, сонда) — шопан. Еңбектегі жетістіктері үшін "Ленин", "Еңбек Қызыл Ту" ордендерімен марапатталған. Қарақоңыр ауылдық әкімшілігінде Ибрагимов атында көше бар.
## Дереккөздер
Графекон

**Графекон** ( — жазамын,  — бейне) — екі электрондық зеңбіректі, электр сигналын
жазатын және қайта жаңғыртатын
электровакуумдық құрал. Бірінші
зеңбірек сәулесі арқылы нысана
бетіне теледидарлық немесе радиолокациялық сигнал потенциалдық бедер
түрінде жазылады және екінші зеңбірек сәулесі арқьшы ол бедер бейнесигналга өзгертіледі. Нысанаға жазылған потенциалдық бедер (тереңдігі
ондаған вольт) бірнеше тәулік бойы
сақтала алады. Құралдың ажырату
қабілеттілігі 1200 жолға жетеді. Әлемдік бір теледидар жүйесінің бағдарламасын екінші жүйеге аудару үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ақсу-Арыс

**Ақсу–Арыс** – тас дәуірінің орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Шәуілдір ауылынан батысқа карай 10 км, Арыс және Ақсу өзендерінің Сырдарияға құяр сағасындағы екінші сөреден табылған. 

## Деректер
1974 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының тас дәуірін зерттеумен шұғылданатын отряды (жетекші Х. Алпысбаев) тапқан. Ақсу-Арыс ескерткішінің материалдары толық жарияланған жоқ. Х. Алпысбаев ғылым есебінде ғана азды-кемді мағлұматтар келтірген. Тас құралдарын (тас жаңқа, қол шапқы, өзектас, т.б.) зерттеуші кейінгі мустье уақытына жатқызған. Тас коллекциясындағы бірқатар тас жаңқалары екінші рет өңделген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Тас дәуірі
Санат:Қазақстан қоныстары
Ауреллу Александрович Бусуйок

**Ауреллу Александрович Бусуйок**(1928 ж. т.), молдаван ақыны.

Заман тынысы азаматтық пен адамгершілікті, адамның рухани дүниесін жырлаған. Әуезовтің 80 жасқа толуына байланысты саптанатты кеште сөз сөйлеп, гуманист әрі ойшыл Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің шығармалары халықтарды жақындастырып, бірін-бірі жақсы білуге мүмкіндік беретінін шаттық сезіммен айтты («Мұхтар Әуезов - совет әдебиетінің классигі», А., 1980, 38-бет).

## Дереккөздер

Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Молдавия ақындары
Дөңгелекше лейкоцит

**Дөңгелекше лейкоцит** (глобулярный лейкоцит); (leu- cocytus globularis; грек, leukos — ақ, kytos — жасуша; glo¬bulus - дөңгелек) - эпителий ұлпасында қозғалып жүретін, цитоплазмасында табиғаты шырлы жасушалар (лаброциттер) цитоплазмасындағы дәншелерге ұқсас қосындылар түйіршіктері болатын пішіні дөңгелек келген жасушалар. 

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Глобулалы лейкоцит

Санат:Лейкоциттер
Ғаламдық теледидар

**Ғаламдық теледидар** — жер центрімен салыстырғанда бір-бірінен 120°
бұрыш жасап және бірінен-бірі тікелей көрінетін биіктікгегі (35 800 км)
бір орбитаға орналасқан үш синхронды жерсерігі арқылы ТД бағдарламасымен жер бетін тұтас қамтитын теледидар жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бейімдеуіш

**Бейімдеуіш** (Адаптер; adapter).
Екі немесе одан да көп біріктірілмейтін желі объектілерінің бір-бірімен өзара әрекеттесуіне және ақпаратпен алмасуына мүмкіндік беретін интерейсті құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Әлсіз жанған разрядта азоттау

**Әлсіз жанған разрядта азоттау** (Азотирование в тлеющем разряде) — қысымы  атмосфералық қысымнан төмен болатын газдық ортада катод пен (бүйыммен) анодтың арасында өте дөл әлсіз жанған разрядта азотгандыру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бөрі

**Бөрі** – түркі халықтарының тарихи жадындағы киелі ұғым, қасқырдың жағымды атауы. 

Аңыз бойынша, Бөрі түркілердің ұрпағын құтқарып қалған. Бұл аңыздардың бір нұсқасы көне қытай жылнамасында былайша жазылған. Түркілердің арғы аталарын Лин мемлекеті талқандайды. Тек он жасар бір бала аман қалады. Дұшпандар баланы өлтіруге қимай, аяқ-қолын шауып, көлге лақтырып кетеді. Оны ұрғашы қасқыр тауып алып, ет беріп асырайды. Мұны естіген дұшпандар баланы да, қасқырды да өлтіруге бел буады. Алайда қасқыр баланы алып, Алтай тауына қашып кетеді. Осында қасқыр баладан он ұл туып, кейіннен ол он тайпа елге айналады. Ұлдарының ішінде біреуі ерекше ақылды болып, көсем болып сайланып, Бөрі атанады (қазақша: Ашина). Бөрі құтқарушы тотем ретінде “Оғызнама” жырында, “Ергенеқон” дастанында, татар халқының ақ қасқыр туралы әңгімесінде, қазақ ертегісі “Ақ қасқыр” және т.б. түркі халықтарының аңыз-әңгімесінде көп кездеседі.Бөрі бейнесі кейбір түркі халықтарының мемлекеттік рәміздерінде сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Қасқырлар
Магниттік жазба

**Магниттік Жазба** — жазылатын ақпаратты тасымалдайтын электр сигналдарын деректерді тасымалдаушының магниттік жабылғысының қалдықтық магнитгелуінің кеңістіктік өзгеруіне түрлендіріп, ақпаратты жазу тәсілі. Магниттік Жазба Жүйесі жазба арнасынан (электр сигналдарын күшейткіш, жазатын магниттік бастиек), деректер тасымалдаушысынан, жаңғырту арнасынан (жаңғыртушы магниттік бастиек, электр сигналдарын күшейткіш) тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бөрі (шоқжұлдыз)

**Бөрі** (лат. Lupus) – аспанның оңтүстік жарты шарындағы шағын шоқжұлдыз. Центавр мен Сарышаян шоқжұлдыздарының аралығында орналасқан. Ең жарық жұлдызы 2, 3-жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Қазақстанның оңт. ендіктердегі аймақтарынан байқауға болады.
## Дереккөздер


Санат:Бөрі (шоқжұлдыз)
Бекітпе, жаппа (транзистордың)

**Бекітпе, жаппа (транзистордың)** (Затвор транзистора) —
өрістік транзистордың бастауынан
құймаға (арнадан заряд тасымалдаушыларды жинайтын облыс) дейін
заряд тасымалдаушылардың қозғалысын басқаратын электрод.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Кедейленген қабат

**Кедейленген қабат**  — ішінде еркін заряд тасымалдаушылары болмайтын ионизацияланған қоспалардың қабаты болып табылатын шалаөткізгіштің металмен, сондай-ақ өткізгіштігі әр түрлі екі шалаөткізгіштің электрлік түйіспесі жанындағы аймақ.

Көптеген шалаөткізгіш өткелдерде, түйіскен денеден екіншісіне еркін тасымал- даушылардың диффузиясы немесе сыртқы электр өрісінің әсері нәтижесіңде пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бөрі (жауынгерлер тобы)

**Бөрі**, бөрілер – ежелгі түркі билеушілерінің жеке басын қорғауға арналған арнаулы жауынгерлер тобы. 

Аңыз бойынша, Бөрі түркі тайпаларының ата тегі саналады. Сондықтан көкбөріні жалпы түркі халықтары кие тұтқан. Бөрі (құрт) ұғымы түркі тілдес халықтардың бірі — башқұрт атауының этнонимінде де сақталған. Қытай деректері бойынша, 5 — 8 ғасырлардағы түркі қағанының жеке ұланы “бөрілер” (фули) деп аталған. Бөрілер жасағы соғыс ісін жетік меңгерген атақты батырлардан іріктеліп өздері де, аттары да темір сауытпен құрсанған. Олардың әскери туында бөрінің басы бейнеленген. Мұндай суреттерді түркілер заманынан қалған тастағы петроглифтерден көруге болады. Бөрілер көбінесе, ханзада, бекзада, нояндардың балалары мен билеушінің ерекше сеніміндегі батырлардан құралған. Олар басқалардан өздерінің қару-жарақтарымен және мінген аттарымен ерекшеленетін. Мысалы, Шыңғыс ханның жеке ұланы “мың бахадурлар” кілең қара түсті арғымақтар мінген, ал Ақсақ Темірдің жеке ұланы да біркелкі ат мініп, жабуға жолбарыс терісін жапқан. Бұл Бөрілерді басқа әскерлерден айыру үшін қажет болды.

## Дереккөздер


Санат:Түркі тарихы
Санат:Әскери тарих
Әлсіз жанған разрядта көміртектеу

**Әлсіз жанған разрядта көміртектеу** (Науглероживание в тлеющем разряде)— қысымы атмосфералық қысымнан төмен болатын газдық ортада катод пен (бүйыммен) анодтың арасында өте дөл өлсіз жанған разрядта көміртектеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бөрі (сұлтан)

**Бөрі** (туған жылы белгісіз — 1758) — сұлтан, Қайып ханның немересі, Батыр ханның 3-баласы.

Сырдарияның төм. ағысы бойындағы әлімұлы руына, жергілікті қарақалпақтарға билік жүргізген. 18 ғасырдың 50-жылдарының басында ағасы Хиуа ханы Қайыптың араласуымен “төменгі” қарақалпақтардың ханы болып сайланды. Кейін Абылай ханның қыздарының біріне үйленеді. 1758 жылдың басында жергілікті тұрғындарға салық мөлшерін шамадан тыс көтеріп жібергені, аяусыздық танытқаны үшін қарақалпақтар тарапынан тұтқынға алынған Бөрі сұлтан кейін Арал өңірі өзбектеріне тапсырылып, солардың қолынан қаза табады. Ағасы Қайып пен Абылай ханның “төменгі” қарақалпақтар мен Арал өңірі өзбектерінен кек алмақ болған әрекеттері нәтижесіз болады. 1761 жылы көктемде Абылайдың мыңға тарта адамымен Сырдарияның төменгі ағысы бойына жасамақ болған әскери жорығы сәтсіз аяқталып, сол жылы 17 шілдеде ол өзінің жазғы ордасына қайтып оралады.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1758 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Төрелер
Исабек Майлықожаұлы

**Исабек Майлықожаұлы** (1895, Қожатоғай ауылы —1935, сонда) — ақын. 1917—18 жылы Ташқазақ уезі төрағасының орынбасары болды. Қазақ ауылын кеңестендіру, ұжымдастыру жұмыстарына ат салысты. "Қойшының ойы", "Қалың мал", т.б. өлең, терме, дастандар жазған. Исабектің өлең-жырлары Қазақстан Ғылым Академиясының қолжазбалар қорында сақтаулы.
## Дереккөздер
Діңгекті жасушалар

thumb|Діңгекті жасушалар

**Діңгекті жасушалар** (стволовые клетки); (cytos trunci; лат. truncus — бағана, діңгек; грек, kytos — жасуша) - маманданбаған, сирек бөліну арқылы сан тұрақтылығы өздігінен реттеліп отыратын жас жасушалар популяциясы. Бұл жасушалардың ұрпақтары белгілі бір микроортада әртүрлі бағытта жетіліп, бір-бірінен құрылыс айырмашылықтары бойынша ажырап, әртүрлі жасушаларға айналады. Жануарлар эмбриогенезінде **діңгекті жасушалар** сарыуыз қапшығының қабырғасындағы мезенхима жасушаларынан дамып жетіліп, көпмүмкіндікті (полипотентті) жасушаларға айналады. Діңгекті жасушалар — жануарлар организмінің жасына қарамастан, эр уақытта бөлінуге қабілеттілігін жоғалтпайды, яғни 
бөлінуге бейім; бірнеше бағытта жетіліп, ұрпақтары әр- түрлі жасушаларға айналады. Діңгекті жасушалардан сүйектің қызыл кемігінде қанның әртүрлі жасушалары дамиды. Лимфоциттер — сүйек кемігінен басқа қан жасау мүшелеріне өтіп, көбейіп, маманданып, эффек- торлы жасушаларға айналады. Діңгекті жасушаларға қан капиллярларының (қылтамырлардың) адвентициальды жасушалары да жатады. 

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Амплитудалы-жиіліктік сипаттама

**Амплитудалы-жиіліктік сипаттама** (Амплитудно-частотная характеристка, АЧХ; gain-frequency characteristic)
#Құрылғының шығысындағы сигналдың амплитудалық көрсеткішінанықтайды немесе берілетін сигналдың мүмкін болатын амплитудалық кірісімен салыстырғандағы байланыс арнасының сипаттамасы болып табылады. Сигналдың бұрмалану көрсеткіші өткізу жолағының еніне берілген өлшеу деңгейі бойынша анықталады (әдетте, ол 0,5). 
#Амплитудалы-жиіліктік сипаттама құрылғы сызықты режімде жұмыс істегенде, оның шығысындағы сигнал амплитудасының тұрақты амплитудадағы кіріс синусоидалық сигналдың жиілігіне тәуелділігі. Егер құрылғы электр сигналдарын күшейтуге немесе таратуға арналса, онда оның амплитудалы-жиіліктік сипаттамасы күшейту немесе тарату коэффициентінің жиілікке тәуелділігі бойынша анықталатын график түрінде беріледі. Бұл жағдайда абсцисса осіне жиілік (көбіне логарифмдік масштабта), ал ордината осіне күшейту немесе тарату коэффициенті (децибелмен берілуі мүмкін) салынады. **Амплитудалы-жиіліктік сипаттама** бойынша күшейткіштердің, сүзгілердің жиіліктік өткізу жолағын, сондай-ақ автоматты реттеу жүйелерінін орнықтылығын анықтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Әбдімәлік Әбдіқадырұлы Бұқарбаев

**Әбдімәлік Әбдіқадырұлы Бұқарбаев** (14.02.1940, Ташкент) — Өзбекстанның белгілі монументалист-суретшісі, портретші, кескіндемеші. Ұлты — қазақ. Өзбекстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

## Өмірбаяны
* Ташкент көркемсурет училищесінің қолданбалы өнер бөлімін (1968) бітірген.
* Мәскеу театр-көркемсурет институтын (1973) бітірген. 

## Еңбектері
* Соңғы жылдары қазақ хапқының рухани-саяси өмірінде із қалдырған тұлғалардың бейнелерін салды, соның ішінде Әуезовтің әр жылдардағы 15 бейнелері топтамасын жасады. Оған ұлы жазушының әр жылдары түскен фотосуреттерін негіз етіп, 7 портретін салды. «» дейді суреткер өзінің сұхбатында («Парасат», 1997, №8, 14-15-беттер).* Өзбекстанның көптеген ірі архитектуралық объектілері мен құрылыстарын безендіруге қатысқан. Ташкент метрополитеніндегі “Хамза” мен “Өзбекстан” стансаларын, “Чорсу”, “Тата” қонақ үйлерін, Ташкент радиотеледидар орталығын, Халықтар достығы сарайын әрлеуге қатысқан.
* 1990 жылдан өз халқының тарихы мен мәдениетіне, оның дана ойшылдарына ойысып, циклді портреттер жазған. Бұхарбаевтың портреттік галереясы Күлтегін, Асан Қайғы, әл-Фарабиден басталып, бүгінгі қоғам және өнер қайраткерлері Н.Назарбаев, Б.Төлегенова, Т.Әубәкіров, Ф.Оңғарсынова, т.б. қамтыған жүзден астам портреттер циклінен тұрады. 
* Өзбекстанда, Қазақстанда, т.б. көптеген елдерде бірнеше рет суретшінің көрмесі ұйымдастырылған. 

## Марапаттары
* Екі дүркін Өзбекстан Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1976, 1982).
* "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.thumb|right|200px|Жәнібек ханның суреті. Суретші Ә.Бұқарбаев

## Дереккөздер

Санат:14 ақпанда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Ташкентте туғандар
Санат:Өзбекстан суретшілері
Санат:Өзбекстан портретшілері
Санат:Өзбекстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Ташкент көркемсурет училищесі түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ суретшілері
Санат:Репин атындағы институт түлектері
Санат:Өзбекстан қазақтары
Қоспалы шалаөткізгіш

**Қоспалы шалаөткізгіш** (*Примесный полупроводник*) — заряд тасымалдаушылар санына тең не одан әлдеқайда артық донорлық немесе акцепторлық, стехеометриялық атомдары бар шалаөткізгіш. Қоспалы шалаөткізгіштегі кинетикалық құбылыстар негізінен  шалаөткізгіштерде қоспалар санымен және рұқсат етілмеген аймақтағы қоспалар деңгейлерінің орнымен, оның ішінде өткізгіштіктің шамасы және түрімен, сондай-ақ  шалаөткізгіш материалдардың оптикалық қасиеттерімен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Амплитудалық детектор

**Амплитудалық детектор** (Амплитудный детектор) — радиоқабылдағыштарда амплитудалық модуляцияланған аралық жиіліктен төменгі жиіліктегі тербелісті (пайдалы сигналды) бөліп алу үшін қолданылатын құрылғы. Оның параметрлік (синхрондық) детектор, диодтық детектор деген түрлері бар. Параметрлік детекторлар жұмыс істеу принципі бойынша жиілік өзгерткіш құралдарға ұқсас болса, диодтық детекторлар айнымалы ток түзеткішіне ұқсас жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Әлсіз разрядта термиялық өңдеу

**Әлсіз разрядта термиялық өңдеу** () — қысымы атмосфералық қысымнан төмен газды ортада бұйым мен (катод) анодтың арасында өте дәл разрядта термиялық өндеу.

## Дереккөздер


Санат:Машина жасау
Белгілер генераторы

**Белгілер генераторы** (Знакогенератор) — белгі кодын белгі синтездейтін индикаторлар үшін қалыптастыратын белгі (кескін) элементтерінің координаталарына, ал бүтіндей көрсететін индикаторлар үшін
белгі адресі кодына өзгертетін құрьшғы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Амплитудалық-импульсті модуляция

**Амплитудалық-импульсті модуляция**,АИМ(Амплитудно-импульсная модуляция, АИМ; РАМ (Pulse-Amplitude Modulation)) — уақыт бойынша өзгеру параметрі амплитуда импульсі болып табылатын модуляция түрі. Аналогті ақпарат тарату кезінде модуляция бірінші реттік және екінші реттік болады (АИМ-1 және АИМ-2). АИМ-1 кезінде кіріс сигналы сияқты амплитуданың әр импульсі аналогті түрде өзгереді. АИМ-2 кезінде импульстің жазық шыңы болады, ал оның амплитудасы тіркелген уақыт мезетіндегі модульденген сигналдың көрсеткішімен анықталады, мысалы, санағыштың басына сәйкес келеді. АИМ арқылы цифрлық ақпаратты тарату үшін қажет сандардың теңдеуі М= 2n болуы шарт, мұндағы n — кодалық комбинация ұзындығы. Мұндай модуляция түрінің спектрлік эффективті тиімділігі R тарату жылдамдығының В жиілік жолағының еніне қатынасымен, яғни R/B=2log2M анықталады. Спектрдың эффектінің М өскен сайын бөгеуілге орнықтылық қабілетінің әлсірейтінін атап өткен жөн. Сондықтан M-ді таңдау кезінде екі көрсетілген фактор арасындағы келіспеушілікке және байланыс арналарының сипаттарына көңіл аударамыз.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Магниттік интегралдық cxeмaлap

**Магниттік интегралдық cxeмaлap** — ақпаратты өңдеуде және ақпаратты сақтауда магниттік материалдар (магнетиктер) пайдаланылатын интегралдық схемалар тобы. Цилиндрлік магниттік домендері (ЦМД) бар үлдірлік магниттік материалдар негізінде жасалған магниттік Интегралдық схемалар, магнитооптикалық Интегралдық схемалар, феррит элементтері (циркулятор, фаза айналдырғыш, резонатор) бар АЖЖ интегралдық схемалар кең тараған. Цилиндрлік магниттік домендеріде магниттік нтегралдық схемалар жадтық құрылғыларды жасауға арналған, бүл құрылғылардағы қоректену көзін толық алып тастаса да ақпарат сақталады. Цилиндрлік магниттік домендеріде сыйымдылығы 250, 1000, 4000 кбит болатын Магниттік интегралдық cxeмaлар жасалған. Магнитооптикалық Интегралдық схемалар жарық ағындарын басқаруға немесе оларды магнитооптикалық қүбылыстар (Фарадей эффектісі, Керр эффектісі) негізінде түрлендіруге арналған. Магнитооптикалық нтегралдық схемалар қолданылатын құрылғылар: модуляторлар, коммутаторлар, дефлекторлар, дисплейлік техника элементтері, магнитооптикалық басқару транспоранттары.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Белсенді емес оптикалық желі

**Белсенді емес оптикалық желі** (Пассивная оптическая сеть;
passive pin pad) — енгізу-шығару құрылғылары, тармақтағыштар, ашалық ағытпалар төрізді белсенді емес
бөліктері бар талшықтық-оптикалық
абоненттік жолдарға арналған желі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Емізікші қабат

**Емізікші қабат** (сосочковый слой) (лат. stratum ра-pillare) — эпидермистің астындағы көптеген емізікше тәрізді құрылымдар түзетін борпылдақ дәнекер ұлпалық қабат. Оны эпидермистің базальды қабатынан негіздік жарғақ (membrana basalis) бөліп тұрады. Бұл қабатты борпылдақ дәнекер ұлпасы коллаген талшықтарының жіңішке шоғырлары, теріге серпімділік қасиет беретін эластин талшықтарының торы, ретикулин талшықтары және борпылдақ дәнекер ұлпасының жасушалары: фиброциттер, гистиоциттер, ретикулоциттер, ұлпа базофилі құрайды. Ол эпидермистің ішіне еніп, пішіні әртүрлі емізікшелер түзеді. Қабаттың емізікше аталуы да осыған байланысты. Бұл қабатта қан және лимфа тамырларының өрімдері мен тораптары көптеп кездеседі. Сондықтан, бұл қабатты — қоректендіргіш қабат деп атайды. Жүнді, түбітті көп беретін қой, ешкі тұқымдары терісінде емізікше қабат қалың болып келеді. Демек, емізікше қабат терінің құрылымдық процесіне белсенді қатысады. Емізікше қабат шекарасыз торлы қабатпен жалғасып кетеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Әмбебап құрал-сайман

**Әмбебап қүрал-сайман (Инструмент универсальный)** —металдарды қысыммен өңдеудің өр түрлі технологиялық процесінде қолданылатын құрал-сайман.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ғарыштық радиосәуле

**Ғарыштық радиосәуле** — бірнеше жүз метр мен миллиметр бөліктері арасындағы диапазондарда ғарыштық денелер тарататын электромагниттік толқындар. Олардың радиогалактика, квазар, пульсар сияқты
тұрақты көздері бар.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Юсуф Акобиров

**Юсуф Акобиров** (*[[1937]] жылы туған*), тәжік жазушысы. Тәжікстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1980), республиканың еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1987). *«Рудаки»* драмасы (1958), *«Диірмен тоқтағанда»* (1964), *«Мүнира»* (1965), *«Есею»* (1968) повестері, *«Атамекен»* (1974), *«Үмітке толы»*(1985) романдары,* «Садриддин Айни»* кітабы (1968), көптеген өңгімелері мен очерктері, керкем сценарийлері жарияланды. Әуезовтің шығармаларын тәжік халқына насихаттауда көп еңбек сіңірді. Қазақ қаламгерінің *«Қаралы сұлу»* әңгімесін (1967), *«Қарашқараш оқиғасы»* повесін (1977) тәжік тіліне аударды. *«Қазақ жерінде еткен он күн»* жолжазбасында ұлы Мұхтардың елінде болғанын мақтаныш сезіммен баяндайды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қуат бөлгіші

**Қуат бөлгіші** (*Делитель мощности; power divider*). ЖЖ қуатты берілген қатынаста үлестіретін құрылғы. Бөлгіш таратудың бұтақталған желісі, микросхема немесе толқынжол түрінде жиіліктердің қолданылатын диапазонына байланысты орындалуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Амплитудалы манипуляция

**Амплитудалы манипуляция** (Амплитудная манипуляция, AM) — кіріс сигналының 1-ден 0-ге немесе кері ауысу амплитудасын сигналдың дискретті өзгеруіне әкелетін модуляция әдісі. Қарастырылып отырған әдіс қабылдаудың төменгі бөгеуілге орнықтылығына ие және қызметтік байланыс жүйесінде, телесигналдауда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Белсенді емес элемент

**Белсенді емес элемент**
(Пассивный элемент; component) —
кабельдік жүйенің таратылатын сигналдарға ақпараттық деңгейде өзгерістер енгізбейтін құрамдық бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бөріойнақтөбе

**Бөріойнақтөбе** - ежелгі қоныс орны. Маяқум ауылынан солтүстікке қарай 4 км жерде. 1974— 76 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедагогикалық (К.Ақышев, мүшелері К.Байпақов, В.Трошев) зерттеген. Қазіргі орны дөңгелектеу келген, диаметрі 80 м шамасындағы төбе. Оның алаңқайында диаметрі 10 м, биіктігі 8 метрге жуық 3 төбешік орналасқан. Қоныс топографиясынан (солтүстік және оңтүстік-шығыс жағынан) екі кірер жол анықталған. Орталық төбе айналасын төбешік-алаңқай қоршаған. Ол солтүстікке қарай 50 метрге созылған. Биіктігі 1,5— 3 м аралығында. Қыш ыдыстарының сынықтарына (хум, сақина тәрізді саптаяқ, т.б.) қарағанда, Бөріойнақтөбені 1—8 ғасырлар аралығында мекен еткен. Олар егін егіп, мал өсірумен шұғылданған.
## Дереккөздер


Санат:География
Ақтөбе зираттары

**Ақтөбе зираттары**, Ақтөбе ауылдық округінің оңтүстік батысындағы зираттар — көне зираттар тізбегі. Аққұм елді мекенінен оңтүстік-батысқа карай 3 км жерде. Шәуілдір—Шардара тас жолының екі жағында орналасқан. 2005 жылы " Көксарай барлау тобы" (жетекші Х.Айтқүл) зерттеген. Зираттар оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай тізбектеле, созылып жатыр. Тас жолдың оң жағында 3 зират, сол жағында 2 зират бар. 1-зират аумағы 36 м, биіктігі 1,60 м, одан 55 м жерде аумағы 14, биіктігі 0,3 м келген 2-зират орналасқан. 3-зират 2-зираттан 110 м аралығында, аумағы 18 м, биіктігі 0,5 м. Жолдың сол жағында 100 м қашықтықта 4-зират орналасқан. Зират аумағы 17 м, биіктігі 0,4 м. 5-зират 4-зираттан 300 м жерде, аумағы 24 м, биіктігі 1-1,50 м. 5-зираттан солт-ке қарай 80 м жерде төрткүл типтес корған орны бар.
## Дереккөздер
Беруші (анықтаушы) генератор

**Беруші (анықтаушы) генератор** (Задающий генератор) —
радиотаратқыштар үшін оның негізгі
тербелісі болып табылатын аса жоғары тұрақты жөне жоғары жиілікті
тербеліс тудыратын шағын қуатты
автогенератор.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Зиядин Исабеков

**Зиядин Исабеков** (6.3.1960, Арыс ауданы, Пахташы ауылы) — ғалым, тарих ғылым кандидаты (1993); спортшы, күрестің үш түрінен (дзюдо, самбо, Қазақ күресі) спорт шебері, КСРО-ның бірнеше дүркін чемпионы. 
Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.

1983 жылы Қазақ Мемлекеттік Университетті бітірген. 1983-86 жылы Қазақ Мемлекеттік Университеттің Ыстықкөлдегі санаторийінде директор болды. 1986 жылы Желтоқсан қозғалысына қатысқандығы үшін жұмыстан босатылып, қудалауға ұшыраған. Дзюдодан Қазақстанның құрама командасының 10 жыл капитаны болды. 1987—91 жылы Шымкент педагогикалық институтында, 1991— 2000 жылы Түркістан қаласында Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде ғылым педагогикалық жұмыстармен айналысты. Университетте Археология және этнология кафедрасын, Археология және  эт¬нология ғылым-зерттеу институтын басқарады. Оңтүстік Қазақстан аумағынан 70-ке жуық жаңа Археологиялық нысандарды ашып зерттеді. 50 шақты ғылыми еңбектердің, соның ішінде 11 оқу бағдарламасы мен оқулықтардың, 1 монографияның авторы. 2002 жылдан бері Отырар өңірінің Археологиялық ескерткіштерін зерттеумен шұғылданып келеді. Ол аудан территориясынан 40-қа жуық жаңа нысандарды тауып, ғылыми айналымға енгізді. 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан облысының Олимпиялық дайындық орталы¬ғының директоры. Мұнда ол Қазақстаннан бірнеше спортшылар (арасында әлем чемпиондары да бар) тәрбиелеп шығарды.
## Дереккөздер
Магниттік қабылдағыштық

thumb
**Магниттік қабылдағыштық** ( Хm ) — магнетикгің негізгі физикалық көрсеткіштерінің бірі, Магниттік қабылдағыштықтың магнит өрісіндегі магниттелу қабілетін сипаттау үшін оны магниттік өтімділікпен қатар пайдаланады. Изотропты магнетиктер үшін Магниттік қабылдағыштық Магниттелу векторы  j  мен магнит орісінің кернеулік векторы *Н* арасындағы өлшемсіз пропорционалдық коэффициент ретінде енгізіледі  j = X_mH . Вакуумда X_m = 0 . Пара және ферромагнетиктерде  X_m -нің мәні оң, диамагнетиктерде теріс.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Алаш (газет)

**«Алаш» газеті** - 1916 жылдың 26 қарашасынан 1917 жылдың ортасына дейін Ташкентте шығып тұрған апталық газет. Редакторы - Көлбай Төгісұлы, шығарушысы - Мәриям Төгісова Қапсаламова. 1917 жылғы 22-санынан бастап редакторы - Т.Жанбайұлы. Кейбір зерттеушілердің еңбегіне қарағанда, осы жылы күзде газет бастапқыда Омбыға, сонан соң Петропавлға көшсе де, К.Төгісұлының белсенді саясатқа кіруіне байланысты жабылып қалады.

Бұл қайраткер «Алашты» шығарып жүргенде әлі «Үш жүз» партиясын құрыса коймаған еді. Сондықтан ол басқарған басылымға Т.Жомартбайұлы, А.Мәметұлы, Ж.Сейдалин, С.Дөнентайұлы, Ш.Айманұлы, Б.Күлейүлы, Б.Майлин, і.Жансүгіров, А.Баржақсин, Ж.Аймауытұлы мен М.Әуезов, Н.Құлжанова, Ж.Бабатайұлы т.б. қаламгерлер мақалаларын жариялап отырды. Мұнда XX ғасыр басындағы оянуларды сипаттайтын біршама еңбек бар. М.Төгісова театр туралы бірнеше мақала жазған. Саяси мәселеде К.Төгісұлы Алаш зиялылырымен ортақ пікірге келе алмаған. «Алаш» газеті - ұлт баспасөзінің бір ізденісі.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Кемтік

## Кемтік
*Кемтік*  — шалаөткізгіштің валенттік аймагындагы толтырылмаған электрондық күйді (бос орын) көрсететін квазибөлшек. Кемтіктің заряды он және электрон зарядына тең деп алынады. Әдетте, Кемтіктің өткізгіштік электронға қарағанда эффективтік қозгалғыштыгы аз.

Кемтік түсінігі шалаөткізгіштің электрондық жүйесі қасиеттерін, оның ішіндегі құбылыстарды сипаттау үшін енгізілген.
### Кемтіктік өткізгіштік
*Кемтіктік өткізгіштік*  — немесе* р-* типті өткізгіштіктің негізгі заряд тасымалдаушылары кемтіктер болып табылатын шалаөткізгіштің өткізгіштігі.

Мөлшер жағынан үлестік өткізгіштік *σ<sub>p</sub>=eμ<sub>p</sub>ρ*  формуласымен анықталады, мұндагы *е* — еркін кемтіктердің заряды, μp — қозғалғыштыгы,  ρ— концентрациясы. Кемтіктік өткізгіштік шалаөткізгіш ішіндегі қоспалар атомдары арқасында, акңепторлар конңентраңиясы донорлар қоспасынан артық жағдайда пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Кенотрон

**Кенотрон**  — өнеркөсіптік жиіліктегі айнымалы токты түзетуге арналған екі электродты, қуатты электрондық шамасы Кенотрон жоғары вольтты түзеткіштерде колданылады, олардың анодтарында кернеу 100 кВ-қа жетіп, ток күші 500 мА-ға дейін барады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Беруші тактылы генератор

**Беруші тактылы генератор** (Задающий тактовый генератор;
маіп clock). Жүйенің барлық элемент терінің жұмысын синхрондайтын
сигнал генераторы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника