open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фредди Меркьюри

**Фредди Меркьюри** (; 5 қыркүйек 1946 — 24 қараша 1991) — британ Queen саз тобының әншісі.  "Bohemian Rhapsody", "Killer Queen", "Somebody to Love", "We Are the Champions" және "Crazy Little Thing Called Love" әндерінің авторы. Топтағы өнерімен қатар, өзіндік шығармашылығымен айналысқан. Шын аты — Фаррух Бұлсара (). Фредди Меркьюри 1991 жылы 24 қарашада өз ауруын жариялаған күннен кейін бір күн салып ЖИТС-тің кесірінен пайда болған бронхопневмония ауруынан қайтыс болды.

Топ сыншылардың арасында үлкен атаққа ие болмаса да, жалпы сатылған таспаларының саны 300 миллион данадан асып түседі. 2006 жылы Time Asia журналы Меркьюриді Азияның соңғы 60 жыл ішіндегі ең танымал адамдарының қатарына жатқызды. Бір жағынан ол өзінің ұлтын жасырып жүргені үшін сыналса, екіншіден өзінің АИВ ауруын құпияда сақтағаны үшін сыналды.

## Өмірбаяны
Фредди Меркьюри 1946 жылы Занзибарда дүниеге келген, Занзибар ол кезде Британ отары болатын, қазір Танзанияға кіреді. Фреддидің ата-анасы Боми және Джер Булсара Британдық Үндістанның парсылары болатын. Боми жанұясын жұмысына байланысты Занзибарға көшірген. Фреддидің Кашмира есімді бір қарындасы бар.

## Дереккөздер

Санат:Занзибарда туғандар
Санат:Кенсингтонда қайтыс болғандар
Санат:Кенсал-Грин зиратында жерленгендер
Санат:Ұлыбритания әншілері
Санат:XX ғасыр әншілері
Санат:Ұлыбритания сазгерлері
Санат:XX ғасыр сазгерлері
Санат:Ұлыбритания продюсерлері
Санат:Ұлыбритания ақындары
Санат:XX ғасыр ақындары
Санат:Тенорлар
Санат:Queen музыканттары
Санат:Лақап есімімен танымал әртістер
Санат:Зороастризм
Санат:Ivor Novello Awards сыйлығының иегерлері
Санат:BRIT Awards сыйлығының иегерлері
Санат:Ұлыбритания орындаушы авторлары
Санат:ЖИТС-пен байланысты аурудан қайтыс болғандар
Санат:Пневмонияда қайтыс болғандар
Санат:Parlophone Records орындаушылары
Санат:EMI Records орындаушылары
Санат:Ұлыбритания рок-вокалшылары
Санат:Ұлыбритания рок-клавишниктері
Санат:ЛГБТ музыкада
Санат:Queen
Нил Олден Армстронг

**Нил Олден Армстронг**&nbsp;,  (Тамыздың 5, 1930 – Тамыздың 25, 2012)— АҚШ ғарышкері (астронавты). Айға ең бірінші аяқ басқан адам.
нобай|"Аполлон-11" экипажы
Нил Армстронгтың айға ұшуы Джон Кеннедидің одан алты жыл бұрынғы берген уәдесі еді. КСРО-ның ғарышты зерттеуі, ғарышқа адамды ұшыруы оған себебін тигізді.
Жас кезінде авиамоделдеу спортымен айналысқан. 1949 жылы әскери-теңіз училищесін (Флорида штаты), 1955 жылы Пердью атындағы университетті (Индиана штаты) бітірген. 1955 — 1962 жылдары Эдуардс авиация базасы (Калифорния штаты) мен АҚШ Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі басқармасында (НАСА) сынаушы ұшқыш болды. 1962 жылы НАСА орталығындағы астронавтар құрамына қабылданды. 1966 жылы астронавт Д. Скоттпен бірге “Джемини-8” ғарыш кемесінің командирі болып Жер төңірегінде ұшты. 1969 жылы 16-24 шілдеде “Аполло-11” ғарыш кемесінің командирі ретінде адамзат тарихындағы тұңғыш Айға ұшу сапарына (астронавтар Э. Олдрин және М. Коллинзбен бірге) қатысты. Э. Олдрин екеуі Ай бетінде 21 сағат 36 минут болып, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Астронавтардың Айға сапары 8 тәулік 3 сағае 18 минутқа созылды.
Ғарышқа Нил Армстронгпен бірге Эдуин Олдрин және Майкл Коллинз ұшты.

## Ерте өмір
Армстронг 1930 жылы 5 тамызда Вапаконета, Огайо штатында дүниеге келді, Виола Луиза мен Стивен Кениг Армстронгтың ұлы. Ол неміс, шотланд-ирланд және шотланд тектес болған. Оның әкесі Огайо штатының ревизоры болған және отбасы штат бойынша бірнеше рет көшіп, келесі 14 жыл ішінде 16 қалада тұрды. Армстронгтың ұшуға деген сүйіспеншілігі осы уақытта екі жасында, әкесі оны Кливленд әуе жарысына апарған кезде басталды. Ол бес-алты жасында әкесі екеуі Форд Тримоторға мініп, Огайо штатындағы Варрэн өзінің алғашқы ұшақ рейсін басынан өткерді.
Отбасының соңғы қадамы 1944 жылы болды және олар Вапаконетаға оралды, ол орта мектепте оқыды және Вапаконета аэродромында ұшу сабақтарын алды.
1947 жылы 17 жасында Армстронг Индиана штатындағы Вест-Лафайеттегі Пурду университетінде аэронавигациялық инженерия бойынша оқи бастады.
Оның колледждегі ақысы Холлоуэй жоспары бойынша төленді. Сәтті үміткерлер екі жылдық оқуды, содан кейін екі жылдық ұшу дайындығын және АҚШ әскери-теңіз флотында авиатор ретінде бір жыл қызмет етуді, содан кейін бакалавриаттың соңғы екі жылын аяқтауды міндеттеді. Армстронг теңіз ғылымы курстарына қатысқан жоқ және Әскери-теңіз резервіндегі офицерлерді даярлау корпусына кірген жоқ.

## Дереккөздер

Санат:5 тамызда туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Огайода туғандар
Санат:25 тамызда қайтыс болғандар
Санат:2012 жылы қайтыс болғандар
Санат:АҚШ ғарышкерлері
Джеймс Джойс

**Джеймс Джойс** () (02.02.1882, Дублин, Ирландия —13.01.1941, Цюрих, Швейцария) — ирландиялық жазушы және ақын.

Дублинде туған, өмірінің көбі Ирландиядан тыс жерде өткен.

Оның ең белгілі шығармасы «Улисс». Ол Леопольд Блум атты дублиндік еврейдің бір күні туралы 600 беттік шығарма. Джойс «ес ағымы» атты әдеби жанрдың шебері болып есептеледі.

## Дереккөздер

Санат:2 ақпанда туғандар
Санат:1882 жылы туғандар
Санат:Ирландияда туғандар
Санат:13 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Санат:Швейцарияда қайтыс болғандар
Санат:Англия жазушылары
Санат:Ирландия жазушылары
Санат:Ирландия ақындары
Ауыз тию

**Ауыз тию** (дәстүр, ырым). «-Қымыз әкел, ас ауыз тигіз мыналарға!» (М.Әуезов). Алыс сапарға, емделуге шыққан адам ауылдың үлкен үйінен дәм татып аттанатын ырым бар. Бұл сол «Қара шаңырақтың киесі қолдасын» деген сенімнен шыққан. Сондай-ақ дастарқан үстіне келген адам дәмнен ауыз тиюге тиіс. Ал таңертеңгі астан міндетті түрде ауыз тиеді. Мұндайда әйел болса «күйеуің тастап кетеді», еркек болса «әйелің тастап кетеді» деп әзіл айтады. «Таңертеңгі асты тастама, кешкі асты бақпа» деген мәтел бар.
Қазақтың дәстүрі бойынша үйіне келген адамға дәм ауыз тигізбей шығармауы керек. Халықта «үйге кірген жыланға да ақ құйып шығарады» деген сөз бар. Мұның бәрі қонаққа да, асқа да ерекше ықыласты көзқарастың белгісі. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Байлау (салт)

**Байлау** (салт). «Бері кел, байлан мынаны!» (Ғ.Мүсірепов). Қазақтың мәрттік, мырзалық, азаматтық қасиетін білдіретін салттарының бірі – байлау. Соғып алған аңды кездескен кісіге сыйлау, олжаны, тауып алған дүниені (затты) жанындағы адамға ұсыну ежелден қалыптасқан ұлттық әдет. Бұл салтты бұзу адамгершілік әдебінен аттау ретінде жазаға тартылады, сөгіс жарияланады немесе ел алдында бетке басылады.
Дегенмен мұндай жағдайда аңшы адамның алғашқы олжасы болса, ол «байлануға» жатпайды, керісінше оған «құтты болсын» айтады.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Аяғына жығылу

**Аяғына жығылу** — дәстүр.

Мұның екі түрі бар:
#Кейде бірін-бірі ұнатқан жігіт пен қыз ата-ананың келісімне қарамастан (әсіресе қазіргі кезде) бас қосады. Мұндайда қызды «қашып кетті» дейді. Қыздың әке-шешесі ренжіп, кейде қатты ашуға басады, көрместей болады. Осы кезде жігіт жағынан жігіт әкесі бас болып «елшілер» келіп, құдаларының «аяғына жығылады», яғни кешірім өтінеді, бітім сұрайды. Оның аяғы татулыққа ұласады.
#Аяғына жығылудың басқа ұғымды білдіретін екінші түрі де бар. «Аяғына жығыл деймісің?» (М. Әуезов). Кешірім сұраудың ең үлкен және кішіреюдің ең ауыр түрі аяғына жығылу болып табылады. Мұнда айыпты адам жанына беделді адамдарды ертіп, тиісті үйіне барып кешірім сұрайды. Егер іс қиындап кетсе, айыпкер қарсы адамның алдына жығылып, аяғын құшып, жылап кешірім сұрауы керек. «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш» дегендей мұндай да кешірім етіледі. «Аяғына жығылу» да жазамен бірдей болып есептеледі.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Бал басы

**Бал басы** (ғұрып). Бұрын ел ішінде болашақты, адам өмірін болжайтын көріпкелдер, әулие-әмбие, балшы, емші, құмалақшылар, жауырыншылар көп болған. Әр адам оалрға келіп бал аштырады. Олар жоғалған малды, затты, алыстан келетін жолаушыларды, реніш-қуаныштарды болжап айтатын болған және олардың көпшілігі шындыққа айналған. Бал аштырушы кітап ашып, құмалақ салушыларға өтінішпен келгендер көріпкелдерге еңбегі үшін төлем беруі қажет. Оны сыпайылап «бал басы» деп атайды. «Бал басының» нақты бағасы, немесе өлшемі болмайды. Әркім қолда барын береді. Кедей, нашар адамдарға көріпкелдер «құдай үшін», яғни тегін бал аша берген. Бұл үшін олар батаға да риза болған. Кейбір адамдар тіпті ештеңе де алмаған.
Егер бал ашушы белгілі мөлшерде ақша, мал сұраса, халық ондай кісілерге бармаған, құрмет көрсетпеген және сенбеген. 

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ай санау

**Ай санау**.
«Жылым - қой, жұлдызым - июль» (Шәкәрім). Халық жылды он екі айға бөледі де оны «ай санау» - деп атайды. Бұл тым ертеде қалыптасқан дәстүр. Әр айдың атаулары жыл мезгіліне, табиғат құбылыстарына, халықтың ұғымы мен салт санасына сай белгіленген. Мұның шаруашылық, экономикалық, астрологиялық жағынан да маңызы бар екенін дала ғұламалары тағы ескерген.
Ежелгі астрономиялық бағдарда әр айға сәйкес жұлдыз аттары да бар. Ол «Жұлдыз, ай» деп аталады. Қазақстанның оңтүстік аймақтарында қазіргі айларды жұлдыз, ай атымен де атай береді. Әр айда табиғат құбылыстары мен өзгерістері де жиі болады. Халық оны «ай амалдары» немесе «амал» деп атап, желді, суық айларда қауіптеніп, оған қарсы күтініп отырады. Оны білетін халық есепшілері болған. Олар ауа райын дәл болжап, біліп, хабарлап отырған.
Елімізде ай да, жыл да наурыз айынан басталады. Қазақтар қыркүйек, тамыз, желтоқсан, мамыр т.б. ай аттары сол мезгілдердің өзіндік қасиеттеріне сай келеді. Халық әр айға сәйкес ұлттық ұғымдар, наным сенімдер, мақал мәтелдер қалдырған. Мысалы «сәуір болмай - тәуір болмас», «қараша - қауыс, кәрі құртаңды тауыс», «күн қаңтарда қарға адым, ақпанда ат адым ұзарады», «сүмбіле туса - су суыр». 

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Артынан топырақ шашу

**Артынан топырақ шашу** (дәстүр). «Кесапатты адамның артынан бір уыс топырақ шашу — пәле-жаланы аластау» («Ана тілі» газетінен). Халықта ел қатты жек көрген қылмыскерлер мен опасыздарға, қарғыс алғандарға немесе өзі кінәлі бола тұра ел-жұртын кінәлап ат құйрығын кесіп кетіп бара жатқандарға әбден көңілі қалып, қаны қарайған кездерде көпшілік олардың артынан топырақ шашатын әдеті бар. Бұл — әрі жаза, әрі «қараң батсын» деген қарғыстың, «енді көзге көрінбе» деген аса қатты ескертудің ауыр сабағы. Мұндай адамдардың елі атын атамаған, есімін еске алмаған.
Қазіргі кезде біреуді (әсіресе қайтыс болған адамды) сыртынан жамандау деген мағынада қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Бармағын жалау

**Бармағын жалау** (ғұрып). «Ықыласыңызға қарай келдік, бармағыңызды жалай келдік». (Мірдің оғы). Құрметті адамды біреу қонаққа шақырғанда оның жанына 1-2 жігіт шақырылмаса да ере барып, үй иесіне «Біз пәленшекеңнің бармағын жалауға келдік» - дейді. Мұның қазақ ғұрпында еш ерсілігі жоқ, керісінше шақырылған қонақтың құрметін көтере түсу болады. Мұндайда келген жігіттерге үй иесі де риза болып қалады. Кейде үй иесі өзінен кіші адамдарға «біздің үйге пәленше келеді, сендер соның бармағын жалаңдар» деп айтады. Бұл арнаулы шақыру болса да өзінен кішілермен сыйласудың, құрметтеудің белгісі. Ұлт дәстүрінде адаммен сыйласудың, қатынастың мұндай жолдары көп.
Сыйлы кісілер қонаққа шақырылса, олармен шақырылмаса да кіші адамдар ере барады. Мұны ел іші: «Үлкен кісінің барамғын жалауға келді», —дейді. Бұл дәстүрдің ешқандай ерсілігі жоқ, керісінше, үй иесі жастарға риза болып қарсы алады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ат майы (дәстүр)

**Ат майы** (дәстүр). «Ат майы» қайтты. Тигені ала бие (І.Жансүгіров). Халық дәстүрі ел арасында отырған адамдарды ешқашан ескерусіз қалдырмаған. Оның мұң мұқтажы мен әлеуметтік, тұрмыстық жағдайына құлақ асқан. Мысалы, тұрмысы нашар, жоқ жітік, жетім-жесірлерге көмек көрсетіп, қол ұшын созып отырған. Соның бірі – ат майы. Мінер аты жоқ кедейлер бұрын байлар мен ауқатты кісілерге немесе көрші-көлем, туған-туысқандарына келіп «ат майын» сұрайды. Яғни бір жаққа барып келуге немесе бірер ай мініске ат сұрайды деген сөз. Мұның мағынасы алыс жолға мінген ат ариды, күйін жоғалтады. Ат сұраушы осыны меңзеп отыр. Мұндай жағдайда әр адам сұраушының көңілін қалдырмаған. Бұл да қазақтың қайырымдылық ғұрпының бір белгісі.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Деңгене

**Деңгене** (дәстүр). Соңғы жылдарда ұмытылып бара жатқан дәстүрдің бірі - осы деңгене. Екі немесе үш жігіт басын қосып ауқатты үйге «деңгене» жеуге келдік дейді. Оның шарты мынадай: үй иесі бір семіз қойды сояды да әлгі екі не үш жігіттің алдына қояды. Олар бір қойдың етін сорпасымен ішіп, жеп кетуі керек. Егер олар қойды жеп кетсе, қойдың құны сұраусыз, егер етті тауыса алмаса, олар үй иесіне екі қой төлеуге тиіс. Кей жерлерде мұны «сірне» деп те атайды. Тағы бір қызығы ел арасында бұрын бір қойды бір өзі жеп кететін мешкейлер көп болған. ХІХ ғасырдың соңында Арғын ішінде Тінет руында Шінтән деген атақты мешкей болыпты. Бір қой оның жұмырына жұқ болмайтын көрінеді.
Қазақстанның оңтүстік жағында «деңгенені» қолданылуы басқаша. Бұл жақта 4-5 үй бірігіп бір малды ортақтасып сойып алады. Ол біткен соң тағы бір малды ортақтасып сояды. Сөйтіп кезектесе береді. Бұл негізінен қыста күн жылы болғандықтан соғым еті көп сақтауға келмейтіндіктен болар. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Араша (Бразилия)

**Араша** () — Бразилиядағы муниципалитет, Минас-Жерайс штатында орналасқан. Триангулу-Минейру-и-Алту-Паранаиба мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Араша экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.

2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 87 772 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 165,17 км² шамасында. Халық тығыздығы — 73,6 адам/км².

## Тарихы
Қала 1865 жылы құрылған.

Санат:Минас-Жерайс елді мекендері
Ат құйрығын кесу

**Ат құйрығын кесу** (дәстүр). «Ат құйрығын кесіңдер, хан талау қылып алыңдар!» (Жанкісі). Ел арасында әртүрлі жағдайлармен қақтығысқан, енді көрместей болып біржола кетіскен, бітіспес адамдар өз елінен, туған-туысқандарынан безіп кетеді. Мұндай жағдайда ол өз атының қыл құйрығын кесіп, қолын төбесіне қойып елден шығады. Бұл енді келмеудің, ағайыннан, елден безінудің, ащы араздықтың, артына қарамай кетудің өліммен тең өте ауыр шарасы. «Ат құйрығын кесіп кетті» деген сөз осыдан шыққан. Мысалы Шәкәрімнің «Қалқаман-Мамыр» дастанында Қалқаман батыр өзін оққа байлаған ел-жұртынан осылай кеткен. «Ат құйрығын кеспе», «төбеңе қолыңды қойма» деген тыйым осындайдан қалған. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ат мінгізіп, шапан жабу

**Ат мінгізіп, шапан жабу** (салт). 

 *Рахмет қос мергенді аттандырды,
 *Астына ат мінгізіп, шапан жауып. (С.Тұрғынбеков)

Құрметті қонаққа, ақынға, батырға, палуанға және сол сияқты елге еңбек сіңірген ардақты, айтулы азаматтарға ат мінгізіп, шапан жабу қазақ халқының ертеден келе жатқан аса лайықты, жарасымды ата салты яғни бұл «батыр», «ақын», «палуан» деген құрметті атақтардан кейінгі берілетін құрметтеу, сый-сияпат, марапат, мадақ (награда) белгісінің айғағы, ең жоғары құрметі ретінде беріледі.
Ат мінгізу, шапан жабу салты қазіргі күнде де жарасымды жалғасын тауып келеді. Мысалы, Ұлытауға келгенде қазақ елінің тұңғыш президенті Н.Назарбаевқа Торғайда ақын С.Мәуленовке, Шымкентте жазушы Ш.Мұртазаға ат мінгізіп, шапан жабылуы ұлттық мәдениеттімізідің, салт-дәстүріміздің қадір-қасиетін көтере түскені сөзсіз. Әділін айтсақ, мұндай құрмет қазіргі күнгі «машина кілтін тапсырды» дегеннен әлдеқайда абыройлы да асқақ естіледі! 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ауызбастырық

**Ауызбастырық** (ғұрып). «Кер атты беріп тұрып: - Айта көрме, ауызбастырғымыз болсын, - деп аттандырды». («Ел аузынан» кітабынан). Біреуді сөзбен жығып, ұтып оны орнынан тұрмастай етіп өлең шығарғанда немесе өткір әзіл тастағанда (немесе ұятты іс істегенде) ұтылған адам өзінше әлгі сөзді басқа адамға таратпау үшін «ауызбастырық» береді. Ол бұл сөзді ешкімге айтпаңыз деген жалынуы, кешірім сұрауы болып табылады. «Ауызбастырық» алған адам әлгі сөзді ешкімге айтпауы керек. Сонда «ауызбастырық» та серттің бір түрі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ерулік

***Ерулік*** — дәстүрлі халықтық жоралғының жарқын үлгісі. Жаңадан көшіп келген, жапсарлас қонған отбасына бұрыннан отырған көршілері қонақасы береді, дәм-тұз татырып, ықылас-пейіл білдіреді. Ерулік беру арқылы ауыл тұрғындары жаңа көршілерін өздеріне етене жақындастыруды, бөтенсітпеуді де көздейді. Ерулік қысқы соғымның сүбелі мүшелерінен (қазы-қарта, жал-жая, т.б.) пісіріледі немесе қой сойылып шақырылады.

## Дереккөздер


Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Меркурий (ғаламшар)

**Болпан** немесе **Меркурий** немесе **Шолпан**, **Таңшолпан**, **Кіші Шолпан** — Күнге ең жақын және Күн жүйесінің 1-ең кіші ғаламшары. Күнді 88 тәулік ішінде айналып шығады. Ал өз белін ұзақ уақыт 59 тəулікте айналып шығады, Болпанның бір тәулігі Жердің 176 тәулігіне сәйкес. Болпанды бақылау өте қиын. Бетіндегі температура күндіз *+400* дәреже болса, түнде *-200* градусқа барады.Яғни түн жағында қар жауады.
дәрежеге төмендейді. Болпанның үстінде бұлттар жоқ, соңдықтан ғаламшарда жуан атмосфера жоқ. Аспаны қараңғы, жұлдыздар Болпаннан жарық көрінеді,
Күн үлкен тәжі бар шар сияқты көрінеді. Меркурийдің беткі қабаты құлаған метеориттерден пайда болған кратерлермен жабылған. Шолпанды әлемде "**Меркурий**" деп атайды, бұл атау көне юнанның Гермес құдайының мадағына берілген. Күннен орташа қашықт. 0,387 а.б. (58 млн. км), Күнді айналу периоды 88 тәулік, өз осінен айналу периоды 58,6 тәулік, орташа диам. 4878 км, массасы 3,3 кг; өте сирек атмосферасының құрамында Ar, Ne, He бар. М. беті сыртта. Меркурий ежелгі римдіктердің құдайы болды.

Меркурий күнге ең жақын планета болғандықтан оны бақылау өте қиын. Әйтсе де, соңғы радиобақылаулардың мәліметтері бойынша, Меркурийдің өте баяу айналатыны анықталды, яғни бұл планетадағы тәулік шамамен жердегі 176 тәулікке тең. Бірақ ол күнге жақын орналасқандықтан, оның орбитасы жерге қарағанда кіші. Меркурий өлшемдері жағынан да, массасы жағынан да, кішкене болғандықтан, ол өзінің айналасындағы атмосфераны тұрақты ұстай алмайды.

right|250px|thumb|Күн жүйесі
нобай|Планеталардың салыстырмалы үлкендігі: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс

Меркурийдің өз серігі жоқ.

АҚШ Ұлттық ғарыш басқармасының сарапшылары планетааралық зондтарды пайдалана отырып, жинаған деректер негізінде Меркурийдің егжей-тегжейлі картасы анықталды. Осыдан кейін металл ядросы салқындағандықтан, соңғы 4 миллиард жыл ішінде планетаның диаметрі 14 шақырымға азайғанын білуге ​​болады. Осы процестің нәтижесінде жер бетінде тау жоталары пайда болады, олардың кейбіреулерінің биіктігі 3 км-ге жетеді.

Жоғары температураға қарамастан, Меркурий күн жүйесіндегі ең ыстық планета емес. Оның орналасқан жері күнге ең жақын, бірақ Шолпанның температурасы жоғарырақ. Шолпан күннен 2-ші орында орналасқан, жалпы қашықтығы шамамен *107-108* млн км. Мұндағы ауа температурасы *460-462* градус Цельсий. Бұл процесс Шолпан, Меркурийден айырмашылығы, түзілген жылуды ұстап тұратын көмірқышқыл газының тығыз шарының астында атмосфераға ие болуына байланысты.

## Дереккөздер

Болпан
Санат:Жер тәрізді ғаламшарлар
Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары
Ақмола (ескерткіш белгі)

thumb|Esil Akmola District Kazakhstan|thumb|Ақмола
**Ақмола** — аққайрақ тастан әдемілеп жасалған ескерткіш белгілер. Осындай бір ескерткіш (мола) Есіл өзенінің бойында, ескі керуен жолы өтетін Қараөткелде (қазіргі Астана қаласы тұрған жер) болған. «Мола» деген сөз ғұн тілінде биік қорған, қамал деген ұғымды береді. Ақмола – 13 – 14 ғасырларда тұрғызылған сәулетті күмбез. Тастан, күйдірген кірпіштен тұрғызылған мұндай күмбездер Есіл мен Нұра өзендері бойында (Ботағай, Көктам, Сұлутам, Сырлытам, т.б.) көп. Ақмола, Қаракеңгір өзені бойындағы Домбауыл кесенесі солардың ескі түрінің бірі. Оның қабырғасы төрт бұрышты текше түрінде қаланып, үстіне жартышарға ұқсаған не киіз үйдің төбесі тәрізді күмбез орнатқан. Күмбез жолаушының көзіне алыстан жарқырап көрінеді. Кейіннен Ақмола Ақмола қаласы мен облысының ресми атына айналды.

## Қосымша мәліметтер
* http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/gallery/album/19/  — Ақмола облысы

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Қабыш Жанұзақов

thumb|180px|Қабыш Жанұзақов
thumb|230px|Жанұзақов Қабыш немересімен
**Жанұзақов Қабыш** (1917—1997) — Қазақстанның заң қызметі қайраткері.

1917 жылы 7 қарашада, Павлодар облысының Баянауыл ауданында дүниеге келген. 13 жасында жетім қалып, кейін балалар үйінде тәрбие алады.

1938 жылы әскерге шақырылады. 1940 жылы Совет-Фин соғысына қатысты. Фин шығанағындағы Ханко түбегінде 164 күн қорғаныс ұстаған.

Одан кейін Ұлы Отан соғысы басталады. Соғыстың басынан бастап 1943 жылдың наурызына дейін аға сержант Қабыш Жанұзақов фронтта соғысқан, ұлы Ленинград қаласын фашистерден қорғаған. 1943 жылы келесі шайқастың үстінде қатты жарақат алып, аяғынан айырылған, кейін демобилизацияланған. Көптеген ордендер мен медальдармен марапатталған

Соғыстан оралған соң, Қабыш Жанұзақов Қазақ КСР-ның прокуроры Барановтың кеңесімен заңгер курстарын өтеді. Павлодар облысының прокуратурасында заңгер болып істеген. Есіл ауданының прокурор меңгерушісі болып істеген.

1957 жылы, Екібастұз қаласы салынған кезде, қалаға келіп, қала прокурорының меңгерушісі болып істеді.

1979 жылы Қабыш Жанұзақов пенсияға шығып, өз өмірін балалар мен немерелерге арнайды.

1997 жылы 80 жасында дүние салады. Қабыш Жанұзақов әрі қиын, әрі қызықты өмір сүрген. Оның балалары мен немерелері оны әрқашан еске алып, үлгі етіп, Жанұзақов фамилиясын мақтан тұтады.

## Марапаттары
* 3-ші дәрежелі «Слава» (Даңқ) ордені
* «Отечественная война» (Отан соғысы) ордені
* «За отвагу» (Ерлігі үшін) медалі
* «За оборону Ленинграда» (Ленинградты қорғаған үшін) медалі
* «Красный Гангут» (Қызыл Гангут) медалі
* «За поднятие Целины» (Тың көтерген үшін) медалі
* Жуков медалі.

Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:1917 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Бабырнама

«**Бабырнама**»
# Тарихи шығарма, Орта Азия халықтарына ортақ құнды мұра. Авторы – Моғол империясының (1526–1258) негізін қалаған Захир әд-Дин Мұхаммед Бабыр. Түркі (шағатай) тілінде 1526–1930 жылы жазылған. Кітап – Темір әулеті құрған мемлекеттердің құрылымын, әдет-ғұрпын, салт-санасын және топонимикасын зерттейтін тарихшы, этнограф, географтар үшін және орта ғасырда түркі тілінде жазылған әдеби, ғылыми шығармаларды зерттеумен айналысатын әдебиетшілер мен тіл мамандарына қажетті құнды еңбек. «Бабаранамада» мәліметтердің молдығы, тілінің байлығы жағынан ерекше туынды. Шығарма Темір әулетінің билік құрған ұрпақтарына тарихи мінездеме бере отырып, 15–16 ғасырлардағы Ферғана, Хиндустан аймағындағы (бүгінгі Орта Азия мемлекеттері, Ауғанстан, Пәкстан, Үндістан) елдерінің, халықтарынының тарихы, Темір әулеті мен Мұхаммед Шайбани арасындағы, Моғолстандағы тақ таласы, билік және жер үшін жүргізілген соғыстар жайлы егжей-тегжейлі сөз етеді. Үлкенді-кішілі қалалардың (Ақсикент, Кабул, Шаш, Бұхара, т.б.) салынуы, архитектурасы, қирауы, Сырдария, Жетісу бойындағы елді мекендер туралы жазады. Орта ғасырлардағы Алмалық (Жаркент түбінде), Алмату (Алматы), Янги (Таразкент) қалаларына тоқталып, бұлардың моңғолдар мен Шайбани әулеті билеушілерінің кесірінен қирағаны айтылады. Бұл қалалар маңында бау-бақшалар, түрлі жабайы жемістер, Орта Азия мен Үндістан тауында жан-жануарлардың ондаған түрлері болғандығы баяндалады. Бабыр дүние салысымен шығарма парсы тіліне (ауданы Абдул-Рахым), одан ағылшын тіліне тәржімаланған. Шығарманың қолжазбасын Н.И.Ильминский орыс тіліне аударып, 1857 жылы Қазан қаласында, ал А.С.Беверидже 1905 жылы Лондонда бастырып шығарды. «Бабырнама» ағылшын (1826, 1921), француз (1871), орыс (1943, 1958), өзбек (1960), қазақ тілдерінде (1990, 1993) жарық көрді. 1980 жылы француз тіліндегі жаңа аудармасына және оның басылуына ынталы елдердің (КСРО, Ауғанстан, Үндістан) ғалымдарының қатысуымен ЮНЕСКО тарапынан арнаулы комиссия құрылды. «Бабырнаманың» осы аудармасы француз (1985, 2-рет), түрік (1987), жапон (1995, 1996) тілдерінде басылды. 

«Бабырнаманың» 460 жылдығы халықаралық деңгейде тойланып, «Бабырнама және Шығыс Ренессансы» деген тақырыпта ғылыми-теориялық конференция өтті (1990, 22–26 қазан, Ташкент қаласы).

# Абай оқыған тарихи-әдеби естелік шығарма, ортағасырлық Орталық Азия халықтарының аса қымбат жазба ескерткіші. Авторы - Үндістанда Ұлы моғолдар әулетінің негізін салушы, атақты қолбасшы Бабыр. Бүл еңбекте Үндістан және Орта Азия халықтарының тарихы, әдет-ғұрпы, этнографиясы, мәдениеті, Түркістан, Мауереннахр, Жетісу аймағының географиясы, Дешті-Қыпшақ билеушісі М. Шайбанимен арадағы соғыс жайы баяндалады. Қазақ хандары Жәнібек, Әдік, Қасым, *«[[Тарих-и Рашиди]]дің»* авторы Мухаммед Хайдар Дулати жайында аса құнды мағлұматтар жинақталған. Абай *«Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы»* деген тарихи еңбегінде Алаша хан жайлы деректерін «Бабырнамадан» алғанын айтады. «Бабырнама» 1990, 1993 ж. қазақ тілінде жарық көрді 

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Тарих
Әлмерек абыз

**Әлмерек абыз** — қазақтың Ұлы жүз Үйсін тармағындағы Албан тайпасынан шыққан батыр, абыз.

1658 жылы қазіргі Алматы қаласындағы «Әлмерек тоған» (бұрынғы Гагарин ауылы) деген жерде дүниеге келген. 1756 жылы қайтыс болған.

Әлмерек Абыз Қазақ-Жоңғар соғысына басынан аяғына дейін қатысқан батыр. Соғыс ақырына қарай қартая бастағанда әскерге сарбаз жаттықтырумен айналысады. Шәкірттерінен атақты Райымбек батыр, өз немересі Саурық батыр шыққан. М. Әуезовтың «Қилы заманында» айтылған Ұзақ батыр да осы кісінің тікелей ұрпағы.

Сонымен қатар жаратлысынан бойына сіңген қасиетін пайдаланып әскерге емшілік жасау, халықтық емшілік, билік, имамдық, мұсылманша бала оқыту кәсіптерімен шұғылданған. Күші басым дұшпанды көз байлау арқылы жекпе-жекте сөзсіз жеңу әдісін қолданған және шәкірттеріне үйреткен. Райымбек батыр күші басым жаумен жекпе-жек шыққанда осы әдісті қолданып, ешбір жағдайда жекпе-жекте жеңілмей кеткен. Бейбіт заманда билік айтып, ел басқарған. Қазақ балаларын мұсылманша оқытып, Жетісу жеріне ислам дінін таратуға еңбек сіңірген.

Қазақ-жоңғар соғысы біткеннен кейін батыс, солтүстік, оңтүстіктен келеген қазақ сарбаздарын жергілікті қыздарға үйлендіріп шекараға жақын жерге қазақтардың жиі қоныстануын ұйымдастырған.

Албан, Суан тайпаларының ішінде Дулат, Адай т.б руларда болатын кіші рулар жиі кездеседі. Ол кісіден 12 ұрпақ тараған. 12 рулы ел Құрман деген Әлмеректің бір баласының атымен аталады. Әлмерек ұрпағы Құрмандар албанның ішіндегі ең көп тараған (Қабырға жетпес қара Құрман) руға жатады.

Нақыл сөзі: 
Ошақтың үш аяғындай үш жүз бірге болса, қазақты ешбір жау ала алмайды.


Бейіті Алматы қаласының шығыс жағында Өтеген батыр қалашығына шығар жолдың оң жағында, шағын өзен жағасындағы қырда тұр. Басына көгілдір күмбез қойылған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Әлмерек абыз туралы материалы бар қазнеттегі торап 
* Әлмерек абыз туралы сілтемесі бар торап

Санат:1658 жылы туғандар
Санат:1756 жылы қайтыс болғандар
Қазақ билері

right|thumb|Қазыбек би, Төле би, Әйтеке би
**Қазақ билері** — ерте заманда осы күнгі соттың да, тергеушінің да қызметін атқарған. Билер өздерінің бір ғана сөзімен небір шытырман даулы мәселелердің дұрыс шешімін тауып отырған.

Қазақ билері әділ және елге сыйлы болуға тиісті болатын. Өз әділдігімен елге танымал болған қазақтың атақты билері:
* Төле би (1663—1759 жж.)
* Қазыбек би (1667—1764 жж.)
* Әйтеке би (1644—1700 жж.)

Қазақ халқының бұл билері елді үш жүздің бірлігін сақтауға шақырды.

## Тағы қараңыз
* «Жеті жарғы»

Санат:Қазақстан тарихы
Болат

thumb|right
thumb|right
***Болат*** — темірдің көміртекпен (2%-ке дейін) және басқа да элементтермен қорытпасы; темір, көміртек және басқа элементтермен қосылып жасалған деформацияланатын қорытпасы.

Болат - өндіру технологиясына байланысты құрамына көміртектен басқа марганец, кремний, күкірт, фосфор т.б. қосалқы элементтер кіреді. Мұндай болатты көміртекті болат деп атайды. Болат сапасын арттыру үшін, қорытпа құрамына хром, никель, молибден, ванадий, вольфрам, марганец, кремний және т.б. элементтер қосылады. Мұндай қорытпа легирленген болат деп аталады. Болат – қара металлургия өндірісінің негізі - машина жасау өнеркәсібі мен құрылыста пайдаланылатын негізгі материал. Пайдалану саласына қарай, болатты төрт топқа бөлуге болады:
* Құрылыстық болат. Әдетте, прокат күйінде құрылыс конструкцияларының әртүрлі элементтері, вагон және кеме жасауда қолданады.
* Машина жасау болатынан әр түрлі машина бөлшектері жасалады. Ол үшін термиялық өңдеу мен химиялық-термиялық өңдеуден өткізіледі.
* Аспаптық болат әр түрлі кесу, өлшеу, штамп аспаптарын жасауға пайдаланылады.
* Айрықша-физикалық қасиеттері бар болат көбінесе электр техникасы, химия, әскери техникаларын жасауда пайдаланылады.

## Болаттардың жіктелуі
**Химиялық құрамына қарай:** 
# Көміртекті
# Легирленген

**Сапасына қарай:**
# Кәдімгі
# Сапалы
# Жоғары сапалы 
# Аса жоғары сапалы

**Балқыту әдісіне қарай:**
# Конверторлы
# Мартен
# Электрлі болаттар
# Балқытудың арнайы әдістерімен

**Құрылымына қарай:**
# Перлитті
# Аустенитті
# Ферритті
# Карбидті

**Қолданылу аясына қарай:**
# Конструкциялық 
# Құрал-саймандық
# Арнайы қолданыс
# Құрылыс

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Malimetter.kz Болат өндіру реферат  (қазақша)

Санат:Болат
Санат:Құрылыс материалдары
Санат:Темір құймалары
Санат:Болат өндірісі
Кеңес Одағы әнұраны

**«Гимн Советского Союза»** — Кеңес Одағының мемлекеттік әнұраны.

## 1977

Санат:Әнұрандар
Бор (тау жынысы)

thumb|alt=A.|left
**Бор** — көбінесе кокколитофор мен фораминифер сияқты микроорганизмдердің ізбесті (90-99% кәлсит) қаңқаларынан құрылатын борпақ (40-49% дейін), ұсақдәнді (3. Бор құрамында кварц, монтмориллонит, каолинит, гидрослюда, опал, глауконит, халцедон, цеолиттер, пирит, барит, темір оксидтері болады. Бор жылы климат жағдайында тұзд. қалыпты теңіздерде ондаған м-ден жүздеген м-ге дейінгі тереңдіктерде тұнады. Геосинклинальдік аймақтарда Бордың шөгінділері қатайып, әктасқа айналады. Бор мезо-кайнозой шөгінділерінде кең тараған. Ол қағаз, шыны, цемент, парфюмерия өндірісінде, косметикада, медицинада қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Тау жыныстары
Орогенез

**Орогенез**, *орогенезис, орогендік қозғалыстар* – қуатты түрде жүретін қатпарлар мен жарылыстар түзілу, тау жаралу процестерінің жиынтығын білдіретін геологилық термин. Бұл терминді ғылымға **1890 ж.** американдық геолог Г.Джильберт енгізді (1843 – 1918). Ол Орогенезді баяу төмендеулер және көтерілулермен сипатталатын, құрлықтар мен мұхиттардың жаралуына себепші болатын эпейрогендік қозғалыстардан бөлді. *Француз геологы 1907 ж. Э.Ог (1861 – 1927) Орогенезді тек геосинклиналдық облыстарға* ғана тән деп санады. *Неміс геологы 1919 ж. Х.Штилле (1876 – 1966) Орогенезді қысқа уақыт ішінде, дүркінді түрде үлкен күшпен тек белгілі орогендік облыстарда ғана өтетін процесс* деп қараумен бірге қатпар түзілуді тау жаралудың негізгі нәтижесі деп санады. Тау жаралудың жер қыртысын тербеуші қозғалыстармен байланыстылығының анықталуына және кеңес ғалымдарының **тектоникалық классификацияларына** байланысты мазмұны біраз көмескілеу “Орогенез” термині сирек қолданылатын болды, ал “тау жаралу” терминін тек таулардың өздерінің қалыптасу процестеріне ғана қолдана бастады. Сондай-ақ, Орогенезді “қатпарлы қозғалыстар” терминінің синонимі ретінде қолдану қате.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Фобос (айрық)

**Фобос** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Фобос (серік) — Қызылжұлдыздың екі серігінің бірі.
* Фобос-1 — 1988 ж. Қызылжұлдызға жіберген Кеңес Одағының екі ғарыштық жабдығының бірі.
* Фобос-2 — 1988 ж. Қызылжұлдызға жіберген Кеңес Одағының екі ғарыштық жабдығының бірі.
Тойбастар

**Тойбастар** — қыз ұзату, үйлену, т. б. тойларда айтылатын өлең түрі. Үйлену тойының ең соңғы күнінде  жігіттер мен қыз-келіншектер жиналып, қоштасу кешін өткізеді. Сол кеште жастар жағы әр түрлі ұлттық ойындар ойнап, көңіл көтеріп өлең айтады. Той аяқталғанда тойбастар әні айтылады. Тойбастардың мазмұн-мақсаты той иесін мадақтап, отбасы құрғалы отырған екі жасқа игі тілек, бата, ақыл-кеңестер айту. Айтушының қабілетіне қарай жаттанды өлең түрінде де, жанынан шығарылып та айтыла береді. Өлең құрылысы, ұйқасы көбінесе қара өлең, жыр үлгісінде келеді. Тойбастар шілдехана, сүндетке отырғызу тойларында, үй-ішінің, ауылдың, қаланың басқа қуаныш-қызықтарында айтылады. Тойбастар жиын-тойдың аяқталғанын, бірақ қуаныштың алда да жалғаса беретінін білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыс-салт өлеңдері
Әсем қоңыр

**Әсем қоңыр** — Динаның күйі. 

1937 ж. Дина көркемөнерпаздардың слетіне Алматыға келді. Ол мұндағы білім алып жатқан жастарды көреді. Олардың бақытты ұрпақ екенін көріп іштей сүйсінеді. Ол өзінің немересі Қоңырын еске алып, Қазақстанның бақытты балаларына арнап «Әсем қоңыр» күйін шығарады. 

«Әсем қоңыр» жарқын, көңілді шығарма. Бұл күй — төкпе күй түріне жатады.

## Сілтемелер
* Күйдің ноталары 

Санат:Күйлер
Телқоңыр

**Телқоңыр** — Сүгірдің күйі. Күй асықпай, сабырлы ойналады. Әр ырғағында қазақтың ауылы, иіп тұрған бие, ерке мінезді құлын  әсемдікпен суреттелген. Жетім құлынды құлыны бар биеге теліп өсіреді.

## Сілтемелер
* Төлеген Момбековтың ойнауында ("Асыл мұра" жобасынан) - Телқоңыр  (MP3 форматында}

Санат:Күйлер
Был­қылдақ (күй)

**Былқылдақ** — Тәттімбеттің күйі. Бұл күй Былқылдақ деп аталатын саздауытты жайлауы бар жерге арналып шығарған. Күй негізінен би ырғағына құрылған. Оның сазынан мөлдіреп шыққан бұлақтың сылдырын, желмен тербелген шөп сыбдырын, тоғайда ән салған құс даусын естігендей боласыз.

## Сілтемелер
* Мағауия Хамзиннің орындауында ("Асыл мұра" жобасынан) - Былқылдақ  (MP3 форматында)
*  

Санат:Тәттімбеттің шығармалары
Санат:Күйлер
Серпер (күй)

**Серпер** — Құрманғазы Сағырбайұлының күйі. Серпер - қаншама иілтсе де, қаншама еңсесін басса да сынбайтын, мойымайтын, қайта серпіп, бұрынғы қалпына келе беретін, болаттай берік, халықтың қайыспас ерекше ерлігіне арналған шығарма.

## Сыртқы сілтемелер

Қали Жантілеуовтың орындауында ("Асыл мұра" жобасынан) - Серпер (MP3 форматында)

Санат:Құрманғазының шығармалары
Қосалқа

**Қосалқа** —  Даулеткерей Шығайұлының сырғаның сылдырлаған үніне арнап шығарған күй-еңбегі.

## Шығу тарихы
Қосалқа күйі - Даулеткерейдің ең танымал күйлерінің бірі. Қазіргі таңға дейің оның шығу тарихы нақты белгісіз, бірақ кей деректер көзі бойынша, Даулеткерей - еңбегін Құрманғазы қонаққа келген сәтте жазған болатын. Құрманғазыны күтіп, бірге еттең тойып алған соң, екі композитор далаға шығады. Соңда Құрманғазы былай дейді: "Сіздің сыршыл да сезімтал күйлерінізді естіп жүрміз. Саржан келінініздің де жүрісіне, сылдыр қаққан сырғасы мен алқасына бір күй шығарыңызшы" - дейді. Сол сәтте отыра қалып автор күй тартады. Осы күй ел арасында таралып кетіп, оны Қосалқа деп атап кетеді.

## Күйді талдау

* Тональділігі: С - dur (бірақ кейде G - dur-да ойналады)
* Екпіні: Орташа
* Орындалу түрі: Төкпе
* Жанры: Арнау күй
* Музыкалық сипаты: Көңілді
* Қағысы: П V П V; П V П; VV
* Дыбыс күші:p; pp ;f; ff; mf;
* Қосымша белгі: лига

## Қосымша ақпарат
1944 жыл - Косалқа күйінен шыққан "Қос Алқа" атты биі бірінші рет Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрында қойылады.

## Дереккөздер
Iskakov, R. (n.d.). *Қосалқа күйінің шығу тарихы*. Zharar.kz. 

## Сілтемелер
* Қос Алқа
* Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры
* https://zharar.kz/id/48916

Санат:Күйлер
Ақсақ құлан

**Ақсақ құлан** - XIII ғасырда шыққан халық күйі. 

## Тарихы
Ертеде ел билеген қатал Жошы хан өмір сүріпті. Оның бала дегенде жалғыз ұлы болыпты. Бір күні баласы аңға шығар алдында әкесі жаман түс көріп, баласын тоқтатқысы келеді. Баласы әке сөзіне мән бермей, нөкерлерін ертіп, ұзақ жолға шығады.Біршама уақыт өткен соң, жазық далада бір топ құланның жайылып жүргенін көреді. Бала құланды қуып жүріп, алысқа ұзап кеткенін байқамай қалады. Хан баласының атқан оғы құланның аяғына тиеді. Құлан хан баласына қарсы шығып, оны теуіп өлтіреді. Арада біраз уақыт өтеді. Хан нөкерлері баланың қазасын әкесіне қалай естіртуді білмейді. Хан жүрегі сезгендей, «Кімде-кім балам туралы жаманат хабарды естірте келсе, сол кісінің көмейіне қорғасын құйдыртам» — дейді. Сол елде асқан күйші қазаны естіртетін болып, сарайға келіп, хан алдында күй тарта береді. Ханның көз алдына баласының қандай жағдайда қайтыс болғаны елестейді. Күйші барлығын күй тілінде жеткізген екен. Сонда хан: «Балам өлген екен ғой, мына кісінің көмейіне қорғасын балқытып құйыңдар»- деп жарлық береді.
"Дат тақсыр!" – дейді күйші. – "Бәлкім жаманат хабарды жеткізген домбырам шығар" Амалы таусылған хан баласының қазасын естірткен домбыраның шанағына қорғасын құйдырады

Аңыз әңгімелерде осы оқиғаға байланысты «Ақсақ құлан» күйін ХІІІ ғасырда өткен, атақты күйші Кетбұға деген адам шығарған екен.

Санат:Күйлер
Санат:Аңыздар
Санат:Жошы хан
Ел айырылған

**Ел айырылған** - халық күйі. 

1723 ж. Жоңғар шапқыншылығы кезінде болған «Ақ табан шұбырынды» ел босып жүрген кезінде, халық күйшілері домбыраның көмейінен «Ел айырылған» күйін күңіренткен. Қайғыға толы, орташа екпінде орындалатын күй.

Санат:Қазақ күйлері
Санат:1723 жыл
Санат:Қазақ-жоңғар соғысы
Қайран шешем

**Қайран шешем** — Құрманғазының бұл күйі анасы Алқаға арналған.

Бірде түрмеге айдалып бара жатқан Құрманғазы анасын көріп, көзіне жас алады. Мұны көрген анасы Алқа: «Мен ұл таптым деп жүрсем, жасық неме екен ғой туғаным. Кімнің алдында көзіңнің жасын шығарып тұрсың», — деп жағына шапалақпен тартып жіберіпті. Кейін түрмеде отырғанда осы күйін шығарған.

## Күй аңызы
Құрманғазы Орал түрмесінде жатып қалады. Бұл түрменің орда түрмесіндей емес, мықты екенін көріп, Құрманғазы біраз налиды. Бірнеше күн ешкіммен кеңеспей, өзімен-өзі болып, қалың уайым теңізіне батады. Бір күні қысқа серуен кезінде Лавочкин деген орыс тұтқынымен танысады. Ол «ақ патшаға тілі тигені үшін» қамалған орыс жұмыскері болып шығады. Өзі қазақ арасында көп болып, қазақшаны судай білетін болады. Ол Құрманғазыны жұбатып, көптеген ақыл айтып, өзінің өмірінен біраз шежіре айтады. Екеуі енді айырылмас дос болып, сырласып, ақылдасып отыратын болады.
Құрманғазы Лавочкинге өзінің осы жолға шығардағы басынан кешкен бір әңгімесін баяндап береді:
– «Ақбаевтің атарман-шабармандары ұстап алып, көк арбаға тіркеп, енді жүргізейін деп тұрғанда шешем Алқа келе жатқанын көрдім. Әлпештеп өсірген анама әлі күнге бір қызмет ете алмай, оны үнемі қауіп-қатерде, жоқшылықта ұстап келгенмін. Енді, міне, көп жылдан соң келгенде тағы да оны пұшайман етіп кетіп бара жатқаным ойыма түсіп, шыдай алмай көзімнен бір тамшы жас шығып кетті. Сонда, қайран шешем менің қасыма келіп:
– «Мен ұл таптым деп жүрсем, жаман, жасық неме екен ғой, туғаным. Кімнің алдында көзіңнің жасын шығарып тұрсың?!» – деп жағымнан шапалақпен тартып-тартып жіберді. Сонда ғана мен әнтектік жасағанымды сездім. Анама күле қарап қош айтыстым», — дейді.
Құрманғазының бұл әңгімесі Лавочкинге үлкен әсер етеді. Ол өзінің шешесінің талай мейірбанды істерін есіне алып, біраз әңгіме етеді. Құрманғазы болса шешесінің жас кезінде қандай сотқарлығы болса да кешіріп, қандай тентектігі болса да Сағырбайдан арашалап, қалай да Құрманғазыны қақпайламай, бір-беткей етіп өсіруге тырысқанын, ондай тәрбиенің Құрманғазы өмірінде үлкен рөл ойнағанын күйші қайта-қайта есіне түсіріп, небір еркеліктерін көз алдына елестетіп, көрер таңды көзімен атырады. Қатар жатқан Лавочкин де өзімен-өзі сырласып, ол да аунақшып ұйықтай алмай шығады.
Ертеңінде Құрманғазы ойланып-толғанып, қолына домбырасын алып, қолы хат білмесе де, ардақты анасының айта қалғандай «жазасын» қағаз бетіне түсіретін мүмкіншілігі болмаса да, домбыраның қос ішегінде бір ескерткіш қалдырайын деп күй шертті. Оны лавочкинге тартып бергенде екеуінің ерлігі де бір сәт кейінгі пыланға шыға тұрып, кішкене көз жастарын төгіп алды. Бірақ өмірдің небір өткел бермес асуларын, асқар белдерінен өткен қайратты жігіттер тез өздерін-өздері жинап алып, күйді қайта-қайта орындап, тыңдап, оның ішінде тек сағыныш ноталары ғана емес, күш-қуат барын, тіпті сартылдап қашып бара жатқан аттың тұяғының сарыны барын естігенде, бірін-бірі тілсіз түсініп, ол сарынның арман даусы екенін біліп қойды. Ақылдасып келіп күйдің аты «Қайран шешем» болды.

Санат:Құрманғазының шығармалары
Санат:Күйлер
Ілияс Қорықбаев

**Қорықбаев Ілияс** (1937, Батпақты ауылы, Ырғыз ауданы — 1994, Батпақты ауылы, Ырғыз ауданы) — жыршы.

## Өмірбаяны
* Ауылдық Кеңестің хатшысы

* почта байланысы бөлімінің бастығы

* кеңшар бухгалтері қызметтерін атқарған.

## Өнер жолы
Домбыра тартуды жездесі Зәкария жыраудан үйренген.

Құрманғазының «Ақсақ киік», «Адай», «Кісен ашқан», Тәттімбеттің «Саржайлау», «Сылқылдақ», «Былқылдақ», т.б. күйлерін домбырада тамаша орындаған.

Атақты Ақан сері Қорамсаұлының «Құлагер», «Маңмаңгер», «Балқадиша», «Жаяу Мұса», Байжанұлының «Ақ сиса», «Сұрша қыз», Біржан Қожағұлұлының «Айтбай», «Ғашығым» т.б. әндерін домбыраға қосылып шырқаған.

Ш. Қалдаяқовтың әндері мен Нұрхан Ахметбековтың «Есім Сері», «Жасауыл қырғыны», «Ұры қарға» поэмаларын және «Алпамыс батыр», «Ер Тарғын»,"Қозы Көрпеш-Баян сұлу" эпостық жырларды жатқа айтқан.

## Дереккөздер

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ырғыз ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жыршылары
Санат:Күйшілер
Жайлаубай Асылханов

**Жайлаубай Асылханов** (2 шілде, 1964, Оймауыт ауылы, Байғанин ауданы)— домбырашы, концерттік орындаушы,

## Қысқаша өмірбаяны
* 1987 ж. А. Жұбанов атындағы Ақтөбе саз коллежін бітірген.
* 1997 ж. Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияны бітірген.
* 1987—92 ж. Ақтөбе облыстық филармониясының домбырашысы
* 1992—95 жж. «Домбыра дастан» ансамблінің көркөмдік жетекшісі
* 1994 ж. бастап Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе саз коллежінде домбыра класынан дәріс береді.

Репертуарында Құрманғазының, Дәулеткерейдің, Қазанғаптың, Динаның, Абылдың, Естайдың, Сүгірдің, Құлшардың, Есірдің, сондай-ақ қазіргі қазақ сазгерлерінің 100-ден астам күйі бар.
## Жетістіктері
* Қашаған жыраудың шығармашылығына арналған республикалық өнер сайысының жеңімпазы.

* Қазанғаптың шығармашылығына арналған республикалық өнер сайысының жеңімпазы.

## Марапаттары
* «Ерен еңбегі үшін» медалімен (2000) марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:2 шілдеде туғандар
Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Байғанин ауданында туғандар
Санат:Домбырашылар
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Қайырғали Үсенғалиұлы Қожанбаев

**Қайырғали Үсенғалиұлы Қожанбаев** (1.01.1938 жыл, Гурьев облысы) - дирижер. Қазақ.

Әкесі - Қожанбаев Үсенғали, ҰОС-да хабарсыз кеткен. Анасы - Қожанбаева Оңайтуған, марқұм, сатушы болып жұмыс істеген.

Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетін бітірген (1964), оркөстрдің солисі, халық аспаптар оркестрінің дирижері.
*«Дүние»* университетінің профессоры (1998). Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры (2005).
70-тен астам әннің және домбыра мен халық аспаптар оркестріне арналған 10 күйдің авторы.

КОКП мүшесі (1972-1991).

* 1955-1957 жылдары - Гурьев облысы Есбол аудандық Мәдениет үйінің көркемдік жетекшісі.
* 1964 жылдан - Ақтөбе мәдени-ағарту училищесінің оқытушысы.
* 1971 жылдан - Ғ. Жұбанова атындағы Ақтөбе музыкалық училищесінің негізін қалаушы және директоры.
* 1990 жылдан - Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті музыка кафедрасының меңгерушісі.
* 1998 жылдан - *«Дүние»* университеті музыка кафедрасының меңгерушісі (Ақтөбе қ.).
* 2003 жылдан бері - Ақтөбе облыстық Ғ. Жұбанова атындағы филармониясының *«Арайлы Ақтөбе»* Халық аспаптар оркестрінің көркемдік жетекшісі және бас дирижері.

**«Ерен еңбегі үшін»* медалімен марапатталған (1969).
* ҚазКСР Еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1988).

* Үйленген. Жұбайы - Қожанбаева Галина Қуанышқызы, зейнеткер.
* Қыздары - Қожанбаева Бибінұр Қайырғалиқызы, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының педагогы және концертмейстері;
* Дүйсіпова Бибігүл Қайырғалиқызы, жеке кәсіпкер.

## Дереккөздер


Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар

Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Дүние университетінің профессорлары
Санат:Қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессорлары
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Ақтөбе гуманитарлық колледжі оқытушылары
Санат:Ақтөбе музыкалық училищесінің директорлары
Санат:Дүние университеті оқытушылары
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкерлері
Санат:Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті оқытушылары
Жәлекеш Айпақов

**Жәлекеш Айпақов** (1904, Шалқар қаласы - 1967, Ақтөбе қаласы) - Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртісі. 
* 1935 ж. Алматы филармониясына шақырылып, жұмыс істеді. 
* Құрманғазы атындағы ұлт-аспаптар оркестрінің негізін қалаушылардың бірі болған 
* 1953 ж. Ақтөбе филармониясында жұмыс істеді. 
* Халық композиторы Қазанғаптың күйлерін республика жұртшылығына насихаттаған. Құрманғазы, Мәмен, Дина күйлерін орындаудағы асқан шеберлігімен танылған. Көптеген шәкірттер күйшіден дәріс алды. Еңбегі бағаланып, мемлекеттік марапаттарға ие болған.

## Дереккөздер


Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Шалқарда туғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақтөбеде қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
PageRank

__NOTITLECONVERT__
-{**PageRanк**}- — Интернеттегі тораптың әрбір бетіне өзіндік салмақ беріп, іздеу сұранысында беттерді сол салмағы бойынша реттеп шығаратын Google дегеннің алгоритмы. Ал әрбір бетке берілген бұл салмақ, сол беттің басқалары үшін қаншалықты қажет екенін білдіретін көрсеткіш.

## Атауы
PageRank сөзі алғаш PageRank бастаушылардың бірі Page дегеннің атына да байланысты болуы мүмкін

## Тарихы
PageRank алғаш СтенФорд Университетінің екі студентінің (Brin & Page) зерттеу жобасы ретінде басталып, соңынан Google Компаниясы ретінде Google Іздеу жүйесін бастап кетті. Мүмкін Google дегеннің қазіргі дәрежеге дейін көтерілуіне себепші — бұл олардың алгоритмдары дәлірек жұмыс істеуінде шығар.

## Алгоритмы
Алгоритм қалай жұмыстайды:
# Егер *A* беті *B* бетіне сілтеме берген болса, онда *A* беті *B* бетіне пікір берді деп көреді. 
# Сосын екіншіде, *B* дегенге сілтеме берген беттің PageRank жоғары болса онда жоғары пікір берді дегенді білдіреді. 
# Егер *B* беті, *A* бетіне қайтара сілтеме бермесе *A* дегеннің *B* дегенге берген пікір есептелінбейді. Яғни *A* беті *B* дегенге, *B* беті *A* дегенге сілтеме бергенi жөн.

Сондықтан торапты немесе блогты іздеу нәтижесінде жоғарыда шықсын деп ойлағандар PageRank жоғары тораптармен сілтеме алмасып блогын сол тораптарға сілтеме береді.
Сілтемелер көбіне басты бетте тұрмаса, басқа беттегі тұрған сілтемелер көп пікір жинай алмайды.

Google PageRank 0-дан 10-ға дейінгі сандарды береді. 10 саны ең жоғары болып есептеледі. Мысалы Google, Yahoo тораптарының PageRank 10/10.

Санат:Интернет
Смартфон

thumb|220px|Samsung Galaxy Note
thumb|220px|Palm Treo 750
thumb|220px|Nokia Communicator 9000, 9110, 9210, 9500
[thumb|220px|[iPhone]]
thumb|220px|HTC Cingular 8125
thumb|220px|xda IIi
**Смартфон** ( — ақылды телефон) — өзіне ұялы телефонның сөйлесу мүмкіндіктері мен қалта компьютерінің Интернетке шығу, файлдармен жұмыс істеу, пошта тәрізді мүмкіндіктерімен біріктірілген гибрид болып табылады.

Смартфонның ұялы телефоннан айырмашылығы — оның амалдық жүйесі болады.

Санат:Смартфондар
Бразилия әнұраны

**Бразилияның ұлттық әнұраны** () — тұңғыш 1832 ж. сәуірдің 17-де шығарылған, бірақ республика жарияланғанша дейін ресми деп есептелмеген. Әнұран 1890 ж. қаңтардың 29-да декретпен бекітілген. Ағымдағы әнұран мәтіні Бразилия тәуелсіздігінің 100 жыл мерей тойының алдында, 1922 ж. қыркүйектің 6-да қабылданған.

## Мәтіні

I

Ouviram do Ipiranga as margens plácidas
De um povo heróico o brado retumbante,
E o sol da Liberdade, em raios fúlgidos,
Brilhou no céu da Pátria nesse instante.

Se o penhor dessa igualdade
Conseguimos conquistar com braço forte,
Em teu seio, ó Liberdade,
Desafia o nosso peito a própria morte!

Ó Pátria amada,
Idolatrada,
Salve! Salve!

Brasil, um sonho intenso, um raio vívido
De amor e de esperança à terra desce,
Se em teu formoso céu, risonho e límpido,
A imagem do Cruzeiro resplandece.

Gigante pela própria natureza,
És belo, és forte, impávido colosso,
E o teu futuro espelha essa grandeza

Terra adorada,
Entre outras mil,
És tu, Brasil,
Ó Pátria amada!

Dos filhos deste solo és mãe gentil,
Pátria amada,
Brasil!

II

Deitado eternamente em berço esplêndido,
Ao som do mar e à luz do céu profundo,
Fulguras, ó Brasil, florão da América,
Iluminado ao sol do Novo Mundo!

Do que a terra mais garrida
Teus risonhos, lindos campos têm mais flores;
«Nossos bosques têm mais vida»,
«Nossa vida» no teu seio «mais amores».

Ó Pátria amada,
Idolatrada,
Salve! Salve!

Brasil, de amor eterno seja símbolo
O lábaro que ostentas estrelado,
E diga o verde-louro desta flâmula
— Paz no futuro e glória no passado.

Mas, se ergues da justiça a clava forte,
Verás que um filho teu não foge à luta,
Nem teme, quem te adora, a própria morte.

Terra adorada
Entre outras mil,
És tu, Brasil,
Ó Pátria amada!

Dos filhos deste solo és mãe gentil,
Pátria amada,
Brasil!


Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Бразилия мемлекеттік рәміздері