Империя

thumb|right|350px|Тарихтағы ең ірі 20 империя
thumb|right|1921 ж. Британия империясы
**Империя** (латын. *іmperіum* – билік, үстемдік) – 1) император басқарған монархиялық мемлекет құрылымының түрі; 2) жер жүзінің әр түрлі бөліктерінде кең-байтақ аумақтарды басып алған ірі отаршыл мемлекет. Мұндай империя отар елдерге қарағанда метрополияның, орталықтың, билеуші ұлттың ерекше артық жағдайларда болуымен сипатталады. Бағынышты аймақта ұлы державалық, шовинистік саясат жүргізеді. Мысалы, бұрынғы Британия, Франция, Ресей және Кеңес Одағы империялары.

## Ең әйгілі империялар

thumb|300px|Рим империясының гүлдену кезіндегі картасы
mini|476px|Ресей империясының картасы
* Араб халифаты (VII ғ.)
* Жаңа Ассирия империясы (б.з.д. X—VI ғғ.)
* Британ империясы (1606—1997)
* Ұлы Моғолдар патшалығы (1526—1858)
* Испан империясы (1492—1976)
* Инктер империясы (XV ғасырдың басы — 1532)
* Темір империясы (1370—1507)
* Қытай империясы (б.з.д. 221 — 1912)
* Македон империясы (шамамен б.з.д. 338 — б.з.д. 309)
* Моңғол империясы (1206—1368)
** Алтын Орда (1224—1483)
** Юань Империясы (1271—1368)
* Осман империясы (1299—1922)
* Португалия империясы (1415—1999 ғ.)
* Парсы империясы (шамамен б.з.д. 550—330)
* Рим империясы (б.з.д. 27 — 395)
** Батыс Рим империясы (395—476) (480)
** Византия (Шығыс Рим) империясы (395—1204; 1261—1453)
*** Латын империясы (1204—1261)
*** Никея империясы (1205—1261)
*** Трапезунд империясы (1204—1461)
* Ресей империясы (1721—1917)
* Ұлы Карлдың Франк мемлекеті (800—843)
* Қасиетті Рим империясы (962—1806)
* Габсбург монархиясы (1526—1804)
** Австрия империясы (1804—1867)
*** Австро-Венгрия империясы (1867—1918)
* Германия империясы (1871—1918)
** Нацистік Германия (1933—1945)
* Француз империясы
** Бірінші француз империясы (1804—1815)
** Екінші француз империясы (1853—1871)
** Француз отарлық империясы (шамамен 1605—1960-шы жылдар)
* Жапон империясы (1868—1945)

## Тағы қараңыз
* Империализм
* Отаршылдық
* Тәуелді аймақ

## Империялардың хронологиясы

ImageSize  = width:1350 height:550
PlotArea   = width:1250  height:450 left:50 bottom:50

DateFormat = yyyy
Period     = from:-550 till:2009
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-500

# there is no automatic collision detection,
# so shift texts up or down manually to avoid overlap

Colors=
  id:red  value:red

Define $dx = 25 # shift text to right side of bar
Define $dy = -5 # adjust height

BarData=
  bar:Persian text:Персия
  bar:Alexandrian text:Македония
  bar:Mauryan text:Индия
  bar:China text:Китай
  bar:Roman text:Рим
  bar:Byzantine text:Византия
  bar:Arabian text:Арабы
  bar:Holy-Roman text:Св. Римская
  bar:Ajuran text:Монголия
  bar:Ottoman text:Турция
  bar:Spanish text:Испания
  bar:Russian text:Россия
  bar:Swedish text:Швеция
  bar:French text:Франция
  bar:Austrian text:Австрия
  bar:German text:Германия
  bar:British text:Британия

PlotData=
  bar:Persian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:-550  till:-330 shift:($dx,-2)    color:red

  from:226  till:651 shift:($dx,-2)    color:red

  bar:Alexandrian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7
  from:-336  till:-323 shift:($dx,-2)    color:red

  bar:Mauryan color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7
  from:-321  till:-185 shift:($dx,-2)    color:red

  from:1674  till:1820 shift:($dx,-2)    color:red

  bar: China color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize: 7
  from:-221 till: 220 shift:($dx,-2) color: red
  at:206 mark:(line,white)

  from:265 till: 420 shift:($dx,-2) color: red
  at:280 mark:(line,white)
 
  from:581 till: 907 shift:($dx,-2) color: red
  at:589 mark:(line,white)
  at:618 mark:(line,white)
  at:907 mark:(line,white)

  from:960 till: 1279 shift:($dx,-2) color: red
  at:960 mark:(line,white)
  at:907 mark:(line,white)
  at:1125 mark:(line,white)
  at:1279 mark:(line,white)
  at:1271 mark:(line,white)

  from:1368 till: 1911 shift:($dx,-2) color: red
  at:1644 mark:(line,white)

  bar:Roman color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:-27  till:476 shift:($dx,-2)    color:red
  at:68 mark:(line,white)
  at:69 mark:(line,white)
  at:96 mark:(line,white)
  at:192 mark:(line,white)
  at:235 mark:(line,white)
  at:284 mark:(line,white)
  at:364 mark:(line,white)
  at:392 mark:(line,white)
  at:455 mark:(line,white)

  bar:Byzantine color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:306  till:1204 shift:($dx,-2)    color:red
  at:363 mark:(line,white)
  at:364 mark:(line,white)
  at:457 mark:(line,white)
  at:518 mark:(line,white)
  at:602 mark:(line,white)
  at:610 mark:(line,white)
  at:711 mark:(line,white)
  at:717 mark:(line,white)
  at:803 mark:(line,white)
  at:813 mark:(line,white)
  at:820 mark:(line,white)
  at:867 mark:(line,white)
  at:1056 mark:(line,white)
  at:1057 mark:(line,white)
  at:1059 mark:(line,white)
  at:1081 mark:(line,white)
  at:1185 mark:(line,white)
  from:1261  till:1453 shift:($dx,$dy)    color:red

  bar:Arabian text:Арабы:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7
  from:632  till:945 shift:($dx,-2)    color:red

  from:1124  till:1258 shift:($dx,-2)    color:red

  bar:Holy-Roman color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:962  till:1024 shift:($dx,-2)    color:red
  from:1027  till:1125 shift:($dx,$dy)    color:red
  from:1133  till:1137 shift:($dx,$dy)    color:red
  from:1155  till:1197 shift:($dx,$dy)    color:red
  from:1209  till:1215 shift:($dx,$dy)    color:red
  from:1220  till:1250 shift:($dx,$dy)    color:red
  from:1312  till:1313 shift:($dx,$dy)    color:red
  from:1328  till:1347 shift:($dx,$dy)    color:red
  from:1355  till:1378 shift:($dx,$dy)    color:red
  from:1433  till:1437 shift:($dx,$dy)    color:red
  from:1452  till:1740 shift:($dx,$dy)    color:red
  from:1742  till:1806 shift:($dx,$dy)    color:red
  at:1745 mark:(line,white)
  at:1765 mark:(line,white)

  bar:Ajuran color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:1206  till:1368 shift:($dx,-2)    color:red

  bar:Ottoman color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:1453  till:1918 shift:($dx,-2)    color:red

  bar:Spanish color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:1492  till:1898 shift:($dx,-2)    color:red
  at:1808 mark:(line,white)
  at:1809 mark:(line,white)
  at:1810 mark:(line,white)
  at:1811 mark:(line,white)
  at:1812 mark:(line,white)
  at:1813 mark:(line,white)

  bar:Russian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:1547  till:1917 shift:($dx,-2)    color:red
  at:1605 mark:(line,white)
  at:1606 mark:(line,white)
  at:1610 mark:(line,white)
  at:1611 mark:(line,white)
  at:1612 mark:(line,white)

  bar:Swedish color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:1611  till:1718 shift:($dx,-2)    color:red

  bar:French color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:1804  till:1814 shift:($dx,-2)    color:red
  at:1815 mark:(line,red)
  from:1852  till:1870 shift:($dx,-2)    color:red

  bar:Austrian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:1804  till:1918 shift:($dx,-2)    color:red

  bar:German color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:1871  till:1918 shift:($dx,-2)    color:red

  bar:British color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

  from:1707  till:1998 shift:($dx,-2)    color:red



## Дереккөздер

Санат:Империялар
Санат:Саясаттану