open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Роликті конькилер

**Роликті конькилер** — арнайы жасалған жолдың үстімен (трек, тас жол) сырғанауға арналған аяқ-киім. Роликті конькимен сырғанау XVIII ғасырда пайда болған. Әсіресе XX ғ-дың 30-шы жылдарында онымен көп адамдар әуестенген. Ер адамдар 410 ярдтан 5 мильге (100 м,- 8км.), әйелдер 440 ярдтан- 1 мильге (100 м.-1.612 км) дейінгі ара қашықтарда жарысқан. Роликті конькилермен мәнерлеп сырғанаудан Әлем чемпионаты еркін бағдарлама бойынша 1947 ж. өткізілген және 4-5 минутқа созылған. Мұнда жарыс жекелей және жұптасып өнер керсету мен спорттық биден өтеді. Тақтайдан жасалған тректердің көлемі біркелкі емес, 9 айналымнан тұратын әр айналымы 1 мильден бастап әрі қарай үлкейе береді. Жыл сайын болмағанымен роликті конькилерден қашықтыққа жарысудан хоккейден жиі-жиі жарыстар өтіп тұрады. Роликті конькилер халықаралық бірлестігі 1924 ж. Швейцарияда құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Спорттық киімдер
Атажұртпен қоштасу

**Атажұртпен қоштасу** - түрлі тарихи жағдайлага байланысты елге, жерге деген махаббат, әр замандағы оқиғаларды арқау еткен ғибратқа толы жыр айту рәсімі. Тілді, жерді сүюге тәрбиелейтін өнегелік жақтары бар қоштасуда ел мен жердің салтанатты, берекелі кезеңін суреттейді. Бұл отаршылық басталардағы «зар заман ақындарының» шығармаларында басты тақырыпқа айналған. М.Әуезов атажұртпен қоштасу жырын мағыналық жагынан үшке бөледі: жермен қоштасу, елмен қоштасу, өтіп бара жатқан заманмен қоштасу. Кейде осы үрдісті арыздасу деп те атайды. Онда көшпелі қоғамның моральдық нормалары, ерліктің өресі биік ұстанымдары арқау болады. С.Сейфулин «Қарқаралыдан шыққaн ақын Күдері қожаның баласы Құлет ақын айтиы» деген қоштасу жырында ел-жұртпен, туған жермен коштасу сәтін былай суреттейді:

 *Әкем күйеу болған жер, 
 *Шешем бір келін болған жер. 
 *Ақ бүркеншік салынып, 
 *Ала берен киген тay. 
 *Кетейін деп кетпедім, 
 *Төңірегім толған жау, 
 *Шулап тұрган бәрің мал. 
 *Қош, есен бол, туған жер, 
 ''Кіндік кірім, ту5ан жер!

XX ғасырдың құғын-сүргін зобалаңы кезінде шетке қарай аууға мәжбүр болған қазақтар арасында бұл дәстүр жалғастығын тапқан. Атажұртпен қоштасу қоштасар сәтте жердің, қоныстың, ата-баба зиратының бір уыс топырагын, арша, адыраспан, жабайы сарымсақ қатарлы қасиетті саналатын хош иісті өсімдік шөптерді шүберекке түйіп алады. Қоштасу жырында жер мен елдің асыл қасиеттерін сипаттап, оны қастерлеудің шексіз парыз екендігін және осы кір жуып, кіндік қаны тамған қасиетті атажұртпен шарасыздықтан қол үзіп бара жатқандығын айтады, жұрттағы қалып бара жатқан туыстарына, дос-жарандарына береке тілейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аткөпшік

**Аткөпшік** - атқа ерттелген ердің үстінде төселетін, атқа мінген адамның жамбасына ердің батпауын қамтамасыз ететін, әрі қолайлылық тудыратын әбзел бөлігі. Аткөпшік кең таралған түрлері былғары, жұмсақ күдері тәрізді берік материалдан жасалынады. Ішіне жүн-жұрқа, қамыс, қоға, шөп салынады. Көлемі ердің екі қасының арасына сиятындай мөлшерде болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Мам Унденович Хван

**Мам Унденович Хван** (1.05. 1930, Владивосток, РФ), Республикадағы КСРО - ның тұңғыш еңб.сің СШ-і (1958), ҚазКСР-інің еңб.сің СШ-і (1962). XX ғасырдың 60-шы жылдары О. Шабаров, И. Назаров, В. Гейдрих, В. Троцкий, К. Серегина, Н. Солдатова және атақты конькишілерді дайындады. П.ғ.к-ты, профессор, ғылыми бағыты "Биік таужәне спорт". М.ғ.д., профессор А. Бернатейннің басшылығымен Қазақ дене тәрбиесі институтының жанынан осы аттас лабораторияны ашты.

## Дереккөздер


Санат:Коньки жаттықтырушылары
Петр Николаевич Шабалин

**Петр Николаевич Шабалин** (6.02.1947, Барлымова селосы, Удмурт АССР-і, РФ). Әртүрлі қашықтықтарға сырғанауда республиканың әлденеше мәрте чемпионы және жүлдегері. 1972-77 ж.ж. қазақ дене тәрбиесі институтының аға оқытушысы, 1978-91 ж. республикалық мектеп-интернат директорының орынбасары, 1991-2000 ж.ж. спорт ойындары және қысқы спорт түрлері республикалық жоғары спорт мектебінің директоры, 2000 жылдан ЦСКА спорт клубы спорт ойындары мектебінің директоры. "Еңбек сіңірген спорт қайраткері".

## Дереккөздер


Санат:КСРО спортшылары
Виктор Владимирович Шашерин

**Виктор Владимирович Шашерин** (23.10.1962, Алматы), еңбек сіңірген СШ-і. Республиканың әлденеше мәрте чемпионы әрі рекордшысы. КСРОқұрама командасының санында 10 жыл болды. Көптеген халықаралық турнирлердің соның ішінде ҚазКСР Министрлер Кеңесі турнирінің жеңімпазы, Әлемнің рекордшысы (23.03. 1984; 5000 м.-6.49,15; кп. Көп- сайыстан 25-26.03.1983-161,550 ұп.; 3-4-.01.1981, 161-690 үп.; 18-19.04.1985, 159,566 ұп). КСРО-ның үш дүркін және абсолютті чемпионы (1985), Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (1985-86).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша конькишілер
Санат:КСРО конькишілері
Шорт-трек

thumb|228пкс|**Шорт-трек**, XIX ғасырдың соңына таман пайда болған спорттың бір түрі. Шорт-тректен жарыс былайша өтеді. Әйелдер де, ерлер де 1500, 500, 1000 және 3000 метрлік қашықтықтарда күш сынасады. Бірінші орын алған спортшы - 5, екінші орын алған спортшы - 3, үшінші орын алған спортшы - 1 ұпайға ие болады. 1000 және 1500 метрлік қашықтықтарда мәреге алты спортшы шықса, 500 метрлік қашықтықта олардың сандары төртеуден аспайды, ал 3000 метрлік қашықтықтағы бәсекеге алдыңғы үш қашықтық боынша бірінші-сегізінші орын алған спортшылар ғана жіберіледі. Ереже бойынша іріктеу және финалдық жарыстар өтеді. Жеңіске төрт қашықтықтың қорытындысында ең көп ұпайға ие болған спортшылар жетеді.
Шорт-трек өткен ғасырдың соңғы жылдарында Солтүстік Америкада пайда болса керек. Ағылшындар мұны ойлап шығарған біздер едік, бірақ Англияда өpicтеп кете қоймады да, бір ағылшын онымен канадалықтарды таныстырып сол елде бастау алып кетті дейді.

Бірақ канадалықтар бұған келісе қоймайды, *олар*: - біздерге шорт-тректі ешқандай ағылшын үйреткен емес, оны ойлап тапқан да, алғаш рет жарыстар ұйымдастырған да өзіміз дейді. Қазір бұлардың қайсысының дұрыс, қайсысының бұрыс екендігін анықтау қиын, бірақ біздердің білетініміз басқаларға қарағанда шорт-тректі дамыту үшін канадалықтардың көп еңбек сіңіргендігі. Канадада алғаш рет жарыс 1905 жылы ұйымдастырылып, жеңіске Фред Логен деген спортшы жетті. Бір жылдан кейін бұл жаңалықты Канаданың оңтүстік көршілері іліп алып кетті. АҚШ-тағы шорт-тректен алғашқы чемпион Моррис Вуд деген кісі болды.
1915 жылы АҚШ пен Канаданың арасында алғашқы халықаралық жарыс өтті. Мұнда канадалық Рассел Уилер жеңіске жетті. Араға он бір жыл салғаннан кейін осындай жолдастық кездесу қайталанып, содан бері үздіксіз өткен жарыс "Солтүстік Америка құрлығының шорт-тректен чемпионаты" деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Шорт-трек
Мадиғали Абдығалиұлы Қарсыбеков

**Мадиғали Абдығалиұлы Қарсыбеков** (12.02.1956, Алматы облысы, Қаскелең ауылы), Қаз. еңб. сің.СШ-і (1999). 1977 ж. Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі институтын к.с.-ты мамандығы бойынша бітірді. 1979-85 ж. к.с.-нан жаттықтырушы болып қызмет істеп, 1989 жылдан Ақтөбе қаласындағы қысқы спорт түрлері N 7 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебіне ауысып ш.т..- тен жаттықтыра бастады. Кейін республиканың және ВЦПС құрама командаларының аға жаттықтырушысы болды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Қазақстандағы мәнерлеп сырғанау

нобай|150px|1998 жылғы маркада
**Қазақстанда конькиді [[мәнерлеп сырғанау]]** өзінің бастауын 1947 жылдан алады. Республиканың алғашқы чемпионаты 1953 жылы өтті. 1970 ж. Алматыда, 1975 ж. Өскеменде алғашқы жасанды мұз айдындары ашылды. Жыл бойы үздіксіз жаттығуға мүмкіншілік туғаннан кейін к.м. с-шылардың шеберліктері күрт өсті. Мәнерлеп сырғанаудың көзге түскен алғашқы шеберлері өсті. Мәнерлеп сырғанаудың көзге түскен алғашқы шеберлері өздерінің мүмкіндіктерін арттыру үшін көптеген шет мемлекеттерде әсіресе АҚШ-та болып біріккен жаттығулар өткізді. 1996 жылдан бастап еліміздің конькиді мәнерлеп сырғанаушылары Әлем чемпионаттарына, Азия ойындарына қатысып келеді. Аздаған жылдардың арасында республикада Д. Казарлыга, А. Крюков, А. Қуанышева, Қ. Тілепалдина, М. Халтурина, Р. Тен сияқты талантты спортшылар дайындалды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Мұз үстіндегі би

**Мұз үстіндегі би**, көрініс пен спорттың қатар орындалатын қосындысы. XIX ғасырдың ортасында Англияда мұз үстіндегі театр деген атпен жеке мұз айдындарының біріншілігі ретінде өткізіліп, 1895 жылдарда алғашқы чемпионат өтті. Алғашқыда тек вальс ырғағымен орындалды кейін коньки спорты дамыған барлық мемлекеттерде таралды. Алдымен аралас жұпта ғана өтіліп келсе 1952 ж. бастап мұз үстіндегі жеке биден де жарыстар өте бастады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Сальхов секірісі

**Сальхов секірісі**, бұл секіріс Әлемнің 10 дүркін чемпионы, атақты швед мәнершісі Ульрих Сальховтың есімімен аталған. Мұнда дененің кеңістікте айналуы басқа секірістерге қараганда көбірек және мұздың бетіне тірелетін нық тұрып, жақсы сырғанап, секіруге екпін қосатын бос тұрған аяқтың сілтенуіне жағдай туғызады. Конькимен мәнерлеп сырғанауда қазық баулап (петля), көбелек, Оллер, Валлей, Филипп, Шпагат т.б. секіру түрлері көп.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Крокет

thumb|Крокет**Крокет**, ойыншы ағаш балғамен өзінің шарын алаңға біркелкі тәртіппен қойылған бірнеше кедергілердің қатарынан өткізуге негізделген ойын. 17 ғасырда Францияда крокет ойнаған.
thumb|Крокет жабдықтары
## Дереккөздер


Санат:Спорт
Кімді қалайсың? (ойын)

**"Кімді қалайсың?"** - қазақтың ұлттық ойыны. Алдымен ойын бастаушы және "жазалыға" үкім шығарушы хан тағайындалады. "Кімді қалайсыңның" ескі нұсқасында өзі қалаған кісіні оның көршісінен сұрайды, ол келіспесе хан шешімі бойынша "жазалайды". Жаңа нұсқада бастаушы қыз бен жігіттерді жұптастырып отырғызады да, көршілестердің бірінен "кімді қалайсың?" - деп сұрайды. Сонда ол ұнатқан кісінің рет санын дәл тауып, оны қасына алады, не жаңылысса, "жаза" тартады. Жаза түрі ән, би, көркем сөз оқу т.б. болып келеді. "Кімді қалайсыңды" той жиындарда жастар сүйіп ойнайды. Кей жерлерде бұл ойын "қассың ба, доссың ба?", "көрші" деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Грек-рим күресі

thumb|250px**Грек-рим күресі**, эллиндер мен латындар (гректер мен латындар) заманында пайда болған күрес түрі. Белдесу қарсыластар түрегеліп төрттағанға түскенде аударылып, домалатып әдістер қолдану арқылы өткізіледі. Мұнда балуандардың бір- бірлерін белден төмен ұстауына, аяғынан шалуына, қағуына рұқсат етілмейді. Грек-рим күресінің *мақсаты* лақтырған немесе төрттағаннан аударған, домалатқан кезде қарсыласының екі жауырынын бір мезетте немесе бірінен соң бірінің қайтарымынан кілемге тигізу. Мұндай басымдылық таза жеңіс деп есептеледі де белдесу тоқтатылады. thumb|250pxЕгер таза жеңіс болмаған жағдайда, жеңіс ең көп ұпай алған балуанға беріледі. Балуанның киімі лыпа, бандаж, арнаулы трико және былғарыдан тігілген жұмсақ аяқкиімнен тұрады. Грек-рим күресінің жарыс ережесі 1896 ж. шығарылып, содан бергі уақытта талай рет жаңартылып келеді. Ол 1986 ж. 1 -ші Олимпиялық ойындардың бағдарламасына еніп, содан бері (1900, 1904 жылдардан басқа) бағдарламадан басқа олимпиядалық жарыстан түспей келеді. Әлем чемпионаты 1897 ж. Еуропа чемпионаты 1898 жылдан бастап өтіп келеді. Күрес әуесқойларының халықаралық бірлестігі (ФИЛА) 1912 ж. құрылды. ҚР- ның Грек-рим күресінің бірлестігі 1993 жылдан ФИЛА-ға мүше.

## Дереккөздер


Санат:Грек-рим күресі
Елена Владимировна Синицина

**Елена Владимировна Синицина** (3.10.1971, Рудный қаласы, Қостанай облысы) — қазақстандық шорт-текші, Спорт шебері (1991). Рудный индустриалды институтын бітірген "Горняк" спорт клубында тәрбиеленді. Жасөспірім қыздар арасындағы КСРО біріншілігінің 1000 м. және 3000 м. жарысудағы, КСРО кубогінің күміс жүлдегері. ТМД елдерінің абсолютті чемпионы (1994), Лиллехаммердегі (1994, Норвегия) қысқы Олимпиялық ойынға қатысты.

## Дереккөздер

Санат:3 қазанда туғандар
Санат:1971 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша шорт-трекшілер
Санат:Қазақстан шорт-трекшілері
Анатолий Иванович Колесов

**Анатолий Иванович Колесов** (18 қаңтар 1938, Қарағанды облысы, Осакаров ауданы, Литвинское елді мекені — 2 қаңтар 2012) — КССРО-лық балуан, еркін күрес шебері.
## Өмірбаяны
Қазақстанның тұңғыш чемпионы. Қазақ дене тәрбиесі институтын (1955) бітірген. КСРО халықтары спартакиадасында алтын медальға ие болды (1959). Колесов он жыл бойы (1957-66) еліміздің командасы құрамында дүниежүзінің 20 елінде болып, еліміздің спорттық намысын қорғады. 

## Жетістіктері
Колесов олимпиялық ойындардың (1964, Токио), әлемнің үш дүркін (1962, 63, 65) чемпионы. Ол басқарған КСРО құрама командасы 1966-69 ж. Еуропа мен дүние жүзінің төрт дүркін, олимпиялық ойындардың чемпионы болды. 

## Марапаттары
Колесов Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Осакаров ауданында туғандар
Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары
Санат:КСРО балуандары
Санат:1964 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Күрестен Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Бастемі Айтқожаұлы

**Бастемі қазірет Айтқожаұлы** (1874, Кеңтүбек ауылы (қазіргі Май ауданы (Павлодар облысы)) - 1903) - діни қайраткер, қазірет.

Арғын тайпасының Бәсентиін руы Көшеншүрек бөлімінен шыққан.
## Білімі
Бастемі 7 жыл Бұқарда оқыды, отанына 23 жасында оралды. 

## Еңбегі
Кеңтүбек ауылында мешіт ашты, сонда бір мезгілде 80 оқушы оқи алатын медресе салды. Мешіт-медресе ағарту-тәрбие орталығына айналды. .

Кеңтүбек ауылының үлкен зиратында, Бапи Басарұлы туысқанының жанында жерленген. 
1990 ж. ұрпақтары мәрмәрдан ескерткіш орнатты.

## Дереккөздер

Санат:1874 жылы туғандар
Санат:Май ауданында туғандар
Санат:1903 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қазіреттері
Сәбит Қалиұлы Сатыбалдиев

**Сәбит Қалиұлы Сатыбалдиев** (1932, Атырау облысы), СШ-і. ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы. Грек рим күресінен шыққан республиканың алғашқы чемпиондарының бірі. 1952 ж. Қазақ дене тәрбиесі институтын бітіргеннен кейін, осы оқу орнының күрес кафедрасында мұғалімдік қызметке қалдырылды. Профессор. Алжирде жаттықтырушылық жұмыста істеді.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Қазақстан балуандары
Ахат Сенорович Аширов

**Ахат Сенорович Аширов** ( 8.5.1970, Павлодар қ.) – дзюдодан халықаралық класстағы спорт шебері (1997).
## Спорт жетістіктері
*	 1988 жастар арасындағы жасөспірімдер КСРО біріншілігінің қола иегері,
*	Дзюдодан КСРО спорт шебері (1988), КСРО жастар құрамасына енді.
*	1989 – КСРО жастар ойыны, Донецк қ.,  - 3-орын,
*	1990 – Алматы қ. Халықаралық турнирі  - 2-орын,
*	1991 – КазСРО кубогы, Алматы қ.,  - 1-орын, Қазақстан чемпионаты – 3-орын.
*	1992 – ҚР федерациясының кубогы – 1-орын,
*	1995 – ҚР Чемпионаты, Павлодар қ., - 3 –орын, Германиядағы халықаралық турнир – 7-орын, Алматы - 2 -орын, [Үндістан]дағы Азия Чемпионаты- 3 орын.
*	1996 бірнеше халықаралық турнирларда қатысты: - Жапония, Венгрия, Алматы – 1 орын, Үндістан, Германия, Франция, Италия, 1985 ж.
Азия чемпионатында қола және күміс жүлдегер, Атлантадағы Олимпиада ойындарының (АҚШ, 1996) қатысушысы.  

==Ескертулер==
<references />
==Әдебиет==
# Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар Ертіс өңірі).

[Санат:Қазақстан дзюдошылары
Санат:1970 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша дзюдошылар
Елік Нұрмұханбетұлы Сұлтанғалиев

**Елік Нұрмұханбетұлы Сұлтанғалиев** (11.02.1947, Алматы қаласы) - ХДСШ-і. Республиканың 5 дүркін чемпионы. 

Көптеген халықаралық жарыстарда, КСРО чемпионатында, КСРО халықтарының спартакиадаларында республиканың намысын абыроймен қорғады. Бүкілодақтық Спартак ерікті спорт қоғамы біріншілігі, И.Паддубный, Пытлясянский атындағы халықаралық турнирлердің жеңімпазы. 

Сонымен қатар, ол Еуропа теміржолшыларының арасындағы чемпионатта жеңіске жетті.

1982 жылдан Алматы қаласындағы №2 дәріхананың меңгерушісі қызметінде, 1995 жылы дәріхана жекешелендіріліп, "№2 аптека" ЖШС директоры болды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* ҚазҰМУ түлектері қауымдастығы
* Басымды иемін, ПЕТР КУЗЬМИЧ! (бапкері)

Санат:11 ақпанда туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Қазақстан чемпиондары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Әділжан Кәрібайұлы Хангельдинов

**Әділжан Кәрібайұлы Хангельдинов** (5. 12.1946, Жамбыл облысы Қопа аулы), ХДСШ-і. Қаз КСР-інің ЕСЖ- сы. Күресті жаттықтырушы В.Кукушкинның қолында бастады. Әлденеше рет жасөспірімдер, жастар, ересектер арасындағы республиканың чемпионы атанды, КСРО чемпионаттарының жүлдегері болды. Көптеген халықаралық жарыстарда жеңіске жетті. 

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Қазақстандағы дзюдо күресі

нобай|180px|
**Қазақстандағы дзюдо күресі** — Қазақстандағы жетекші спорт түрлерінің бірі болып есептелінеді.

Республикалық чемпионаты 1973 жылдан бастап өтіп келе жатыр. Алғашқы жылдары Марат Әзімбаев, В.Ярославцев, А.Қамқоев, К.Мысықбаев, Бостан Жаңбырбаев, И.Вешагуров, ағайынды Жабраил және Исраил Кодзоевтар республиканың атын шығарды. Біраз жылдардан бері республикалық дзюдо күресінің тұңғыш төрағасы С.Жандосов атындағы халықаралық турнир өтуде. 1995 жылы Үндістанның Дели қаласында өткен халықаралық дзюдо  бірлестігінің конгресінде қазақстандық жаттықтырушы Р.Байбосынов дүниежүзілік дзюдо бірлестігінің вице-президенті болып сайланды. 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының жеңімпазы Елдос Сметов дзюдодан алғашқы Қазақстан олимпиада чемпионы атанды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қазақстандағы сумо күресі

Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Алексей Аселдерович Атаев

**Алексей Аселдерович Атаев** (01.03. 1941, Дағыстан, РФ), СШ-і. ҚазКСР інің және КСРО- ның ЕСЖ-сы. 1979-84 жылдары Дзю до күресінен республиканың аға жаттықтырушысы болып қызмет істеді. Ол дайындаған команда КСРО чемпионаттарын да және КСРО халықтарының спартакиадаларында жүлделі орындарға ие болды. Құрама команда мүшелерін дайындаған үшін Атаев "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО дзюдо жаттықтырушылары
Сергей Семенович Аширов

**Сергей Семенович Аширов** (23.03. 1965, Карағанды облысы, Ақадыр станциясы), ХДСШ-i. Жасөспірімдер және жастар арасындағы КСРО-ның, республиканың әлденеше дүркін чемпионы. КСРО кубогінің жеңімпазы. Көптеген шетелде еткен турнирлерді ұтқан балуан. 

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша балуандар

Санат:КСРО балуандары
Марат Әзімбаев

**Марат Әзімбаев** (1958, Талдықорған облысы, Қапап елдімекен), ХДСШ-і. Республиканың және КСРО-ның жастар арасындағы біріншілігінің жеңімпазы. Республиканың әлденеше дүркін, Еуропаның, бүкілодақтық "Д" ерікті спорт қоғамының чемпионы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Рысбек Тынысбекұлы Байбосынов

**Рысбек Тынысбекұлы  Байбосынов** (10. 01.1952, Алматы облысы, Қабанбай ауданы Шымбұлақ аулы), ҚЕСЖ-сы. Қазақ дене тәрбиесі институтын бітіргеннен кейін жаттықтырушы болып және республикалық спорт комитетінде қызмет істеді. Республиканың Д. бірлестігін басқарды. 1995-2000 жылдары Азия Д. бірлестігінің президиум мүшесі, вице-президенті.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Бокстағы салмақ санаттары

## [[Кәсіпқой бокс]]
Кәсіпқой бокстағы салмақ санаттары.

## [[Әуесқой бокс]]
Жазғы Олимпиада ойындарында қолданылатын салмақ санаттары 

## Тағы қараңыз
*Бокс

AIBA World Ranking 

## Дереккөздер


Санат:Бокс
Бауыржан Шекербекұлы Жаналин

**Бауыржан Шекербекұлы  Жаналин** (01.01.1948, Алматы облысы, Ақсу ауданы, Үлгілі ауылы - 18.09.2004, Астана), ҚЕСЖ-сы.

* Жаттықтырушылық қызметті Балқаш қаласында бастады.
* 1984-86 жылдары республикалық құрама командасының аға жаттықтырушысы болып қызмет істеді.
* 1991 - 96 жылдары самбо күресінен республикалық құрама командасының аға жаттықтырушысы болды.

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:18 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Астанада қайтыс болғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Самбодан Қазақстан Ұлттық құрамасының аға жаттықтырушылары
Бостан Оңдашұлы Жаңбырбаев

**Бостан Оңдашұлы Жаңбырбаев** (23.04. 1963, Талдықорған облысы Кербұлақ ауданы), ХДСШ-і. ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Республиканың бірнеше дүркін чемпионы және КСРО чемпионаттарының жүлдегері. 2006-2008 жылдары күрес түрлерінен республикалық спорт мектебінің директоры болып қызмет істеді.

## Дереккөздер

Санат:23 сәуірде туғандар
Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Кербұлақ ауданында туғандар
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Дзюдодан Қазақстан чемпиондары
Санат:Дзюдодан Қазақстан жаттықтырушылары
Ринат Хисаұлы Ибрагимов

**Ринат Хисаұлы Ибрагимов** (07.05.1986, Атырау қаласы) — Мақат ауданының әкімі, дзюдо күресінен ХДСШ-і, самбо күресінен СШ-і. Республиканың әлденеше дүркін, жастар арасындағы ТМД елдері (2002, Мәскеу) және Әлем біріншіліктерінің жеңімпазы (2003). Азия чемпионатының күміс жүлдегері. 2008 ж. Пекинде өткен Олимпиялық ойындарға қатысты. 

## Отбасы
Әкесі - Ибрагимов Қиса Елемесұлы (1957 жылы туған), «Имсталькон» фирмасының механигі. Анасы - Ибрагимова Гүлжан (1958 жылы туған), «Қалалық су каналының» қызметкері.

## Жетістіктері
* X. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің дене тәрбиесі және спорт факультетін бітірген, спорттан жаттықтырушы-оқытушы.
* орыс және ағылшын (сөздікпен) тілдерін біледі.
Дзюдодан халықаралық кластағы спорт мастері.
* XXIX Олимпиада ойындарының (Пекин, 2008), Әлем чемпионатының қатысушысы (2009); Азия чемпионатының күміс жүлдегері (Корея, 2008); «Гранд Слам» Әлем Суперкубогының қола жүлдегері (Франция, 2010); самбо және дзюдо күресінен ҚР бірнөше мәрте чемпионы; ТМД, Балтық бойы елдерінің жасөспірімдері арасындағы Халықаралық спорттық ойындардың (Мәскеу, 2002) жеңімпазы; самбодан Әлем чемпионатының (Ташкент, 2004), дзюдо күресінен Халықаралық жастар ойындарының (Ресей, 2005) күміс жүлдегері; дзюдо күресінен Халықаралық турнирінің қола жүлдегері (Бремен, 2003).

## Мансабы
Еңбек жолын 2009 жылы облыстық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде дзюдо, кейін самбо күресі бойынша жаттықтырушы-оқытушы болып бастаған.

2016 жылы «Барыс» балалар мен жасөспірімдер клубының директоры, ал 2017 жылы Атырау қалалық су спорты түрлері клубының директоры болып қызмет етті.

2017-2018 жылдары  қалалық дене тәрбиесі және спорт бөлімінің басшысы лауазымында жұмыс істеді.

2018 жылдың қазан айынан бастап аудан әкімі қызметіне тағайындалғанға дейін Атырау облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы болды.

2022 жылдың наурыз айында Мақат ауданының әкімі болып тағайындалды.

## Дереккөздер


Санат:1986 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Қазақстан дзюдошылары
Санат:Азия біріншілігінің күміс жүлдегерлері
Санат:Қазақстан чемпиондары
Санат:Әлем біріншілігінің күміс жүлдегерлері

Санат:Алфавит бойынша дзюдошылар
Санат:Қазақстан дзюдошылары
Ермек Әбуұлы Иманбеков

**Ермек Әбуұлы Иманбеков** (24.08.1961, Алматы облысы, Қарасай ауданы) - дзюдодан республиканың әлденеше дүркін және бүкілодақтық, "Буревестник" ерікті спорт қоғамының чемпионы. 

Бірнеше халықаралық турнирлерде жеңіске жетті. Халықаралық дәрежедегі 2 және 8 СШ-ін дайындады. 

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
Ермек Иманбеков: «Әлем чемпионатында сәтті өнер көрсетеміз», 27 тамыз 2013 

Санат:24 тамызда туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Қарасай ауданында туғандар
Санат:Дзюдодан Қазақстан чемпиондары
Санат:Дзюдодан Қазақстан құрамасы жаттықтырушысы
Жексенбай Нұрыбайұлы

**Жексенбай Нұрыбайұлы** (06.12.1957, Алматы облысы), ҚазКСР-інің ЕСЖ- сы. Еңбек жолын Алматы қаласындағы қалалық Қ.Ахметов атындағы мектеп-интернатта оқытушылық жұмыстан бастады. 2001-2008 жылдары республикалық құрама командасының аға жаттықтырушысы болып қызмет істеді. ХДСШ-лері В.Камсулова, М.Дәулеткереева, А.Керімбекова, Г.Искакова, А.Жіткеев сияқты балуандарды тәрбиеледі.

## Дереккөздер


Санат:1957 жылы туғандар

Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан балуандары
Атқа мінгізу

**Атқа мінгізу** — тіршілік циклы ғұрыптарындағы жора, ұл баланың сәбилік шақтан балалық шаққа өтуін айғақтайтын рәсім.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аткөрпе

**Аткөрпе** - ерге көпшік үстінен салынатын сәнделген бұйым, жабу тәрізді көрпеше. Оны әркім өз ыңғайына қарай пыстанның үстінен төсеп, тартпамен бекітеді. Егде адамдар, әйелдер мен атқамінерлер, алыс жолға жүретін адамдар аткөрпенің қалыңдау түрін салады.

## Дереккөздер


Санат:Ер-тұрман
Атқы

Атқы - аңшылықта қолданылатын құрал, өзінен-өзі атылатын садаққа ұқсас арнаулы садақ пен жебеден тұратын құрылғы. Атқыны ірі аңдар жүретін жолдарға қаратып, аңның қос өкпе, кеудесіне тиетіндей етіп құрып қояды. Аң жіпті кеудесімен соққанда, оқ атылып аңға қадалады. Атқының садақтан өзгешелігі адамсыз өздігінен атылады және садақтан үлкен серпімі қатты болады. Атқы серіппесі (ағашы), серіппе бауы (қайыс), кергіш ағаш, тиек (бүлдіргелі), жебе, сақина жіп, шыжым және алдыңғы, артқы тіреуіш, қазық қатарлы бөлектерден құралады.

Атқы ағашының ұзындығы бір құлаштай серіппелі ағаштан жасалады. Серіппесіне түйенің жөн терісінен тілінген ұзындығы бір құлаштай таспа бау тағылады. Садақ жебені, мылтықтың құндақ ағашы тәрізді ағашқа отырғызып, орналастырып, жіппен тартып қояды. Жебенің мойынына таяу жерінің астында өте сырғанақ қаға берісі жоқ төсеніші болады. Үш сүйемдей кергіш ағаш жасалып, оның үстіңгі бетінде сәл ойылған науашаға бойлай орналастырады. Күшті-әлсіздігін белгілейтін бөлегі кергіштің бір ұшын тіреп тартып отырып, енді бір қол мен тиектің бүлдіргесін кергіш кертігіне іліп, тиекті серіппе бауының үстіне айналдырып әкеліп, тиек түбін серіппе бауына басып тұрып, онан соң тиек үшін сақина жібіне іліндіріп бекітеді. Осылай керіліп тұрған атқыны екі тіреуіш қазықтың үстіне қояды: алдыңғысы атқы қаңқасын көтеріп тұрса, артқысы тепе-теңдігін сақтап тұрады.

Жолдың келесі жағына тартылған «кеуде соғар шыжымның» ұшын сақина жіпке тисе болды сақина жіп тиектің басынан сыпырылып, жебе атылады. Атқының ортаңғы доғасының астына жерге қойғанда тепе-теңдігін сақтайтын етіп екі үш аяқты тұғыр бекітеді. Атқыны аң-құстар бармайтын жерге, ауа райының борансыз кезінде өте ептілікпен құрады. Атқының құрылу әдісі аңның түріне және мінез-құлқына байланысты болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атпа

Атпа - суармалы егіншілікте егістік суаратын, сабы үш аяқты мосыға ілінген, биікке су шығарушы құрал немесе үлкен күрек ожау. Ожаумен арнаулы тоғанға жиналған немесе құйылған су eric алқабына жіберілген. Атпада мосыға екі жағын тең етіп, сырық орнатылады. Оның бір басына күбі шелек, екінші басына ауыр нәрселер (зат) байланады. Ауыр нәрсе байланған жағы жоғары көтерілгенде, күбі шелек төмен түсіп, оған су толады. Ал ауыр зат төмен түскенде, яғни басылғанда шелек жоғары көтеріліп, ішіндегі су арыққа төгіледі.

Шығыр болмаған аймақтарда егінді құдықтан немесе көлден суарғанда қазақ егіншілерінің жер суару үшін атпа әдісі қолданылған. Атпаның қолқауға, атпасамар, қолсамар деген түрлері бар.

 *Егіннің суаратын құралы - атпа, 
 *Атпа атып, аш адамдар болды қатпа, 
- деген өлең шумақтары атпамен су айдаудын, әлегі мол, машақаты көп әрекет болғандығын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атпаз

**Атпаз**- бәйгеге қосылатын жүйрік және жорға аттарды бабына келтіруші, жаратушы, күтуші адам. Атбегінің, атсейістің нұсқауымен бәйгеге алдын ала жаратып, жем-суын үйлестіреді, терін алып бабына келтіреді. Сондай- ақ бәйге жолында балаға атты қалай жүгіртудің жолын үйретеді, мінез-құлығы туралы ақпарат береді. Ал мініс атының бабы үшін жауап беретін адамды атшы атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атсалғыш

**Атсалғыш** - алтын, күміс бұйымға жазу жазуға және әртүрлі сызық, ою түсіруге қолданылатын, жүзі көлбеу болып келетін өткір құрал.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атқа сарпастау

**Атқа сарпастау** — байырғы дәстүрлі әдеттік құқықта жазаның ең ауыр түрі, ауыр қылмысты айыпкерді асау аттың бауырына таңып өлтіру. Атқа сарпастау ат құйрығына байлату тәрізді жазаның түрі деп айтуға болады. Қылмыскерді асау аттың бауырына аяқ-қолынан керіп байлап, атты иен далаға үркітіп қоя береді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Терминология
Аламан ау

**Аламан ау** — көзі өте ұсақ (8 мм), майшабақ аулауға арналған құрал. Үсті толған қалтқы, төменгі табандық астында шығыршықтар арқылы арқан өткізіледі. Арқанды тартқан кезде доғалана жиналған тордың ішінде майшабақтар толып қалады. Батыс өңірі қазақтары ежелден қолданған аудың бұл түрі кейін Қазақстанның барлық өңірлеріне тарады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аламан хан

**Аламан хан**  - асық ойынының түрі. Онда, ойыншылар бір жолда екі адамнан алма-кезек (бірі қалса, екінші) ойнайды. Ойынға қатынасушы әрбір адам әр реткі ойынға жетіден жоғары асық қосады. Сонымен бірге, үлкен, әрі әдемі асықты «хан» сайлайды. Оны ойнаушылардың асығына қосып араластырып, кілем, киіз үстіне шашып жібереді. Асықтың жағдайына қарай отырып онымен бірдей болып түскен жақпен басбармақ немесе сүк саусағымен атып «ханды» алады. «Ханды» атқан асыкпен оның маңайындағы тағы екі асықты атып алады. Мұнан кейін шашылған асықтардың кез-келген жерінен бір-біріне оңай тиетін асықтарды атып үтып отырады. Ойынның шарты - ұтқан асықтың саны жетіге жеткенше ойын ережесін бүзуға болмайды. Яғни ойыншының қолы немесе атқан асығы басқа асықтарға тиіп кетсе, ол қолындағы асықтарын ортаға тастайды - барлық асық ханталауға түседі. Ойын кезегі екінші адамға тиесілі болады. Бірақ қолындағы асықтың саны «ханды» қосып есептегенде жетіден артық ойыншы әлгі ереженің шарты- на бағынбайды. Яғни қолындағы асығы ханталауға түспей өзінде қала береді. Ондайда ханталауға жерде қалған асықтар түседі. Соңында ұтқан асық саны мен ханның кімнің колында екендігіне қарай қорытынды жасалып, ұтылғандардан тоқинек айып алынады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аттан (ұран)

**Аттан** (ұран) - жаугершілік заманда тұтқиылдан жау шапқанда дауыстап дабыл беру, яғни елді жауға қарсы дайындалсын деген белгі беру. Сондай-ақ суыт хабарды білдіру үшін айтылатын «атқа мін», «атқа қон» дегенді білдіретін одағай сөз. Бұл көне заманнан келе жатқан, сөзбен айтылатын, дауыспен берілетін әскери дабыл түрі саналған. Жаугершілік заманда, тұтқиылдан жау тигенде, жұртқа хабар беру үшін ұрмалы музыкалық аспаптармен берілетін түрлі дыбыстық дабыл беру құралдарымен бірге, осылай дауыспен айғайлап белгі дабыл түрі ретінде қалыптасты. Осындай төтенше жағдайда ғана айтылатын «белгіні» естіген ер адамдар бөгелместен жедел түрде қару-жарағын асынып, атқа қонып, жауға қарсы шығуға дайын болуы міндеттелген. Барымташы немесе ұрылар мал мен жанның тыныштығын бұзып жылқы қуалаған кезде малшы-қосшылар «Aттaн, Aттaн» деп, айқайлап ауылдағы азаматтарды көмекке шақырған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Сейітжан Әбдікәрімов

**Сейітжан Әбдікәрімов** (1941, Жамбыл қаласы), Спорт шебері. Республиканың әлденеше мәрте және бүкілодақтық "ЕР" ерікті спорт қоғамының чемпионы. Жамбыл қаласында жаттықтырушы және ұйымдастыру жұмысында басшылық қызметте болды.

## Дереккөздер


Санат:Спортшылар
Халықтық майдан

**Халықтық майдан** –халықтық фашизм мен соғысқа қарсы, демократия, әлеуметтік прогресс пен ұлттық тәуелсіздік үшін күрестегі халық бұқарасы ұйымының формасы. Халықтық майдан 20 ғасырдың 30-жылдарында пайда болды. Германияда фашистердің өкімет билігін басып алуы (1933), Италиядағы фашистік диктатураның күш жинауы, Францияда, Испанияда, т.б. бірқатар Еуропа елдерінде фашизмнің белсенділік көрсетуі соғыс  қаупін бірден күшейтті. Халықтық майдан құру идеясы 1934 жылы ақпан айында Франциядағы фашистік төңкеріс жасау әрекетінен кейін бірінші рет жүзеге асырылды. Онда 1935 жылы әртүрлі саяси партиялардың, ұйымдардың өкілдері енген Халықтық майдан құрылды. Сол жылы Халықтық майдан Испания мен Чилиде де қалыптаса бастады. 1936 жылы сәуір, мамыр айларында Халықтық майдан партиялары Франциядағы парламент сайлауларында жеңіске жетті. Халықтық майданға сүйенген үкімет 1936- 38 жылы Францияда еңбекшілердің жалақысын көтеру, 40 сағаттық жұмыс аптасын, ақылы демалыстар енгізу, кәсіподақтардың құқығын кеңейту, фашистік ұйымдарға тыйым салу, ұсақ қолөнершілер мен саудагерлерге жеңілдікпен несиелер беру, т.б. жөнінде заңдар қабылдады. Халықтық майдан тактикасын жүзеге асыру 1938 жылы социалистер мен радикалдардың кесірінен жікке бөлінгеніне қарамастан, Францияда фашистік диктатураның орнауына бөгет болды. 1936 жылы 16 ақпанда Испаниядағы сайлауда Халықтық майдан жеңіске жетті. Халықтық майданының басшылығымен Испанияның республикалық күштері үш жыл бойы (1936-39) испан фашистері мен неміс-итальян интервенттеріне қарсы шайқасты. Қытайда 1935 жылы елдегі азамат соғысын тоқтату және  жапондарға қарсы ұлттық майдан құру жөнінде шаралар жүзеге асырылды. 1937 жылы Гоминьдан үкіметінің басшысы Чан Кайши бұқаралық козғалыстың қысымымен жапондарға қарсы майдан құруға келісті. Чилиде 1939 жылы әртүрлі саяси партиялар Чили еңбекшілері Конфедерациясымен бірге Халықтық майдан құрды. Ол 1938 жылгы муниципалдық және  президенттік сайлауларда үлкен табысқа жетті. Ондағы Халықтық майдан үкіметі 1941 жылға дейін өмір сүрді. Халықтық майдан құру үшін күрес бірте-бірте халықаралық көлемде өріс алды. 1939 жылы қыркүйекте Брюссельде халықаралық бейбітшілік конгресі өтіп, оған 35 елдің делегаттары қатысты. Оның негізгі мақсаты - бірыңғай антифашистік майдан құру болды. Екінші дүниежүзілік соғыс  жылдары Халықтық майдан саясаты одан әрі дамытылып, басып алынған елдер мен фашистік блок елдерінде Қарсыласу қозғалысы өрістеді. Соғыс аяқталып, фашизм талқандалғаннан кейін Халықтық майдан құру саясаты өзінің өзектілігін жоғалтты.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Соғыс
Аттарақ

**Аттарақ** - аттың түгін тарайтын тарақ, жылқыны баптап, күтуге арналған құрал. Ұзақ жол жүру, алысқа шабу, жүк арту т.б. жағдайларда терлеген жылқыдан бөлінген тұз түгіне жабысып, сор болып кеуіп қалған қалдық пен шаң-тозаңды түсіру үшін аттарақпен тарап тазалаған. Оны көбінесе жалпақ қақ сүйектен жасаған. Ол үшін жіліншік сүйекті ортасынан қақ жарып, ағаштың аша бұтағына шегелеп, қырлы қапталына егеумен бедерлеп, тіс тәрізді жүз салады. Аттарақ жүзінің тереңдігі пышақ сыртындай, яғни 3-5 мм шамасында болады. Сондай-ақ аттараққа құстың ұзын тұмсықтарын (айталық бірқазанның) пайдаланса, ат желдей жүйткитін жүйрік болады деп сенген. Ондай аттарақ түрін қырғыш деп те атаған. Ертеде аттарақтың сандал, жаңғақ ағашынан дүзі жиі жасалған пұшты деп аталған түрі болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аттау

**Аттау**- май, қаймақ шайқайтын аспап. Оны тегене немесе шараға құйылған қанжылым сүтке жартылай малып тұрып, таяқшасын екі алақан арасында ысқылай айналдырып, май шайқайды. Аттау ағаштан жасалады, қазіргі кезде өте сирек кездеседі. Оның ҚР MOM қорында (КП 23986 /15) екі түрі сақталған: бірі - басында ағаштың аша бұтақтарының түйісінен белқанжығаның ілгектері тәрізді төрт ілгекті етіп жасалған. Ұзындығы 28 см. Екіншісі — сиырдың мүйізінен жасалған піспек түріндегі Аттау. Диаметрі 6,5 см. Пішіні - тостаған тәрізді. Екі шеті ашық болып келген мүйіз тәрізді тұсының ортасын тесіп, жіңішке, жұмыр ағаштан ұзындығы 38 см сап орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аттұяқ

**Аттұяқ**- үлкен, жылқы тұяғымен барабар алтын немесе күміс құйма. Аттұяқ арнаулы қалыппен жасалады. Қазақта «ат тұяғындай алтын» деген теңеу бар. Аттұяқ жөнінде С.Мұқановтың еңбегінде төмендегідей мәліметтер келтіріледі: «сол сапарында ол қытайлардан және моңголдардан қойтұяқ», «тайтұяқ», «аттұяқ» аталатын алтын жентектеріне қоржынының бір басын толтырып қайтқан». Мұндай алтын, күміс құймасын қазақтар «атбас жамбы» деп те атаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атты жығу және байлау

thumb|right|250px|Жылқыны жығу сәті. (Kun P. Szelek szarnyan. A sztyeppei nomadok lovas-kulturaja (Budapest: Arkadas, 2003) атты еңбектен)
**Атты жығу және байлау** – әртүрлі шаруашылық және тұрмыс қамы қажеттілігіне (сою, емдеу, тағалау, таңбалау және т.б.) байланысты жылқыны аяқтарынан байлап жығу үшін қолданатын тәсіл. 

## Жығу тәсілдері
* Бірінші тәсілі – жылқының мойнынан аpқанды қос қабаттап салып күpмеп байлаған соң, қамшылаp жақ аpтқы аяғының (бақайынан) шідеpлігінен іліп алып қусыра тартады. Екінші адам ноқтаның шылбыpын шоқтығынан асыpып оған қаpама-қаpсы бағытта таpтқанда аpтқы аяғы бауыpына тықсыpылған жылқы өздігінен шоңқайып отыpуға мәжбүр болады. Осы кезде көмекші жігіттер жылқыны итеріп жеpге бүйірлей құлатады. Осылайша жығып алған соң жылқының құлағынан ұстап, басын жерге басады, яғни "құлақтайды", сонымен бірге құйpығын екі сан ортасынан шапқа қарай өткізіп, кері таpтып, күшпен басып отыpады. Бұл "шаптау" деп аталады. Мұнан соң аяқтаpын кеудесіне қарай жапсыpа таpтып мойнындағы аpқаннан таpтып шалып байлайды. Мұны "күpделей отырып жығу" тәсілі деп те атайды. Жылқының шылбыpымен немесе қысқышпен астыңғы еpнінен қысып еpіндіктегеннен кейін жануар тебінбей тыныш жатады.
* Екінші тәсілі – бір адам жылқының басын ұстап тұрады, келесі адам алдыңғы екі аяғын мінер жағынан тұрып бір-біріне жақындата ұзын арқанның бір ұшымен мықтап тұсап, күрмеп бекітеді. Ендігі кезекте арқанды жылқының қамшылар жақ артқы аяғының бақайынан іліп әкеліп алдыңғы екі аяғы ортасынан (тұсау үстінен) өткізіп арқанды кері қарай (мінер жағына) екі-үш адам тартады. Алдыңғы екі аяқ, артқы бір аяқ бір жерге түйісіп жылқы бір жағына қарай (қамшылар) құлайды. Арқанды енді мінер жақ артқы аяқтың бақайынан абайлап тұрып шалып алып алдыңғы екі аяқ ортасынан қайтара өткізіп оны да түйістіріп тартып, арқанды артқа тартып тұрып артқы екі аяқты қоса қазықбау шалып мықтап тұрып бекітіп, алдыңғы аяқты да осылай қазықбау шала мықтап бекітеді.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Кәмалашұлы Б. Моңғолиядағы қазақтардың салт-дәстүрлері. Өлгий, 1995.

Санат:Тұрмыс
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Мал шаруашылығы
Атты тарту

**Атты тарту** — деп ат бәйгесі барысында шалдыққан атты көмбеге таяғанда ердің екі қасынан болмаса шылбырынан немесе қанжығасынан, тіпті, тоқымның екі жағынан демеп көмектесуді айтады. Ат бәйгесі басталардан бұрын бұл рәсімге байланысты шартты алдымен келісіп алады: көмбеге бір шақырым қалғанда, жердің рельефінің ыңғайсыздығына байланысты атты тартуға рұқсат етіледі. Оны ат айдаушылар белгілейді. Келісім бойынша, атты тартатын кісілер бәйгеге көлденеңнен қосыла кетіп, аттың шылбырын қолдарына алады немесе екі атты кісі қанжығаны екі жағынан тартып, атқа демеу көрсетеді. Кейде атты тартуға рұқсат берілмеуі мүмкін. Ондайда атты тарту жасырын жасалып та жатады. Ұсталған адамдар айыпты деп саналып, бәйгеден шығып қалады немесе бәйгедегі шауып келе жатқан аттың реті кейін шегеріледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аттық

**Аттық** - ердің екі қасы мен екі қапталының араларын қосып туратын ұзынша келген сірі теріден жасалған бөліктің атауы. Аттық ердің екі қасына тарамыспен немесе мық шегемен бекітіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аттіс

**Аттіс** - ұста дүкеніндегі темірді қысып ұстап тұратын аспап түрі. Осы сайманның тістеуік, атауыз, қысқыш деген түрлері де бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аласапыран

**Аласапыран** - дәстүрлі фенологиялық күн I іііыру жүйесіндегі амал атауы. Григориан күнтізбесі бойынша көкек айында қар күрт еріп, жер лайсаң болып, шаруашылыққа қолайсыз мерзімді аласапыран деп атайды. Амалдың кейбір жерлерде өзгеше атауы бар. Көкектің орта кезінде діни аш найзағайдың жарқылдап, күн күркірегін кезін яғни үстікте қызырдың қамшысы шартылдады, қыс кетті» деп, Маңғыстауда киіктің күйек кезеңіне дөп келетіндіктен " киіктің лақ өргізбесі» деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алаштың бөлінбеген еншісі

**Алаштың бөлінбеген еншісі** - қазақы ортада қалыптасқан моральдық-этикалық әрі әлеуметтік мәнді ұғым. Алаштың бөлінбеген еншісі жалпы қазақтың ортақ ата тегі - түп атасы Алаша хан өзінің қартайған шағында малдарының бір бөлігін өзінде қалдырып, қалғанын үш ұлына бөліп берген нтен аңызбен байланысты қалыптасты. Генеологиялық мифке сәйкес, кейін, үш ұл (Ақарыс - ұлы жүз, Бекарыс орта жүз, Жанарыс - кіші жүз) қазақтың үш жүздік к үрылымының негізін қалаушылар болды. Сан алуан енші ішститутының бірі- Алаштың бөлінбеген еншісі. Қазақы ортада ауылга келген кез келген қонактың өзі түстенген үйден тиесілі үлесі - ішетін тағамы, оған арнайы төсек- орынның дайындалуы және конақтың көңілін көтеру мен пулауға байланысты әртүрлі шаралар (ойын-сауық, тіпті, үй иесімен бірлесе аңга шығу және т.б.) бөлінбеген енші немесе Алаштың бөлінбеген еншісі деп аталды. Сондай-ақ, келген қонақты немесе конақтарды олар түстенген үйдің иесі ғана күтіп қойған жоқ, оларды көршілері де шақырып, құдайы қонақ еткен. IX ғасырдың аяғында Сырдария облысына саяхат жасаған Н.Н. Гродековтың айтуынша, үйге келген қонақты көршісі іс міндетті түрде қонақасы арнап, үйіне шақырады. Көршісі құдайы беріп және оның қонақтарының саны ойлағаннан көп болса, көмек беру парыз деп санаған. ( оіітіп, көрші үйге келген қонақтардың біразына қонақасы пісіріп, жатар орнын дайындап, қондырып жібереді. Бірнеше жыл қатарынан көрші отырғандар бір-бірінің құда-жекжаттарын да осылай күтеді. Алаштың бөлінбеген еншісі атқарылуы біртүрлі ғұрыптық құқықтың принциптері арқылы реттелініп отырды. Осыған сәйкес, егер, қонақ түстенген үй иесі оны дәстүрге сәйкес күтпесе немесе күте алмаса, әлгі қонақтың биге шағымданып, айып талап етуге құқы болды. Деректерге қарағанда, осындай жағдайда билердің кесімі, көбінесе, қонақтың пайдасына шешілді. Бітімің басқа да түрлері сияқты егер, қонақ түстенген үй иесі оны дәстүрге сәйкес күтпесе немесе күте алмаса, әлгі қонақтың биге шағымданып, айып талап етуге құқы болды де, бір жағынан, іиікі рулық-қауымдық қатынастар жүйесін нығайтудағы маңызы ерекше болды. Екінші жагынан, руаралық байланыстарды ұйымдастырудың және реттеудің пәрменді институционалдық компоненттерінің бірі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Албыт

**Албыт** / **делбе** - жылқыда кездесетін делбе ауруының жергілікті тілдегі атауы. Шығыс Қазақстанда делбе ауруын албыт деп айтады. Соған орай «албыт тиген ат сияқты» тәрізді теңеу сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алғадай

**Алғадай** - ертеде жаугершілік заманда жетім қалғандарын жинап, тәрбиелеп, бағып-қағып, соғыс өнері ісіне, адал қызмет етуге баулып тәрбиелеген жеткіншектер. Алайда, бұл ұғымды онтологиялық тұрғыдан дәйектейтеу үшін қажетті деректер жоқтың қасы.

Алғадай ұғымы қазақтың көне жауынгершілік салт-дәстүрлерінен хабардар етеді. Әдетте екі жақтың қалың қолы жаппай ұрысқа кірісер алдында жекпе-жекке батырлар шығаратын болған. Алғашқы жекпе-жекке елге әйгілі батырлардың алдынан өтіп, баталарын алып, жас жауынгерлер шыққан. Міне, солар алғадайлар деп аталған. 
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бүкіләлемдік бокс кеңесі

**Бүкіләлемдік бокс кеңесі** (WBC) - кәсіпқой бокс ұйымы. 1963 жылы 14 ақпан күні Аргентина, Бразилия, Ұлыбритания, Венесуэла, Мексика, Панама, АҚШ, Филиппин, Чили елдерінің ұлттық бокс ұйымдарымен құрылған. Ұйымға Хосе Сулейман басшылық етеді.  

Әр жылдары WBC нұсқасы бойынша Мұхаммед Али, Ларри Холмс, Рэй Леонард, Флойд Мейвезер кіші, Рой Джонс кіші, Олег Маскаев, Юрий Арбачаков секілді боксшылар чемпион аталған.

Әуесқой боксты AIBA бақылайды, ал кәсіпқой боксты WBA, IBF, WBC, WBO және басқалар бақылайды. Кәсіпқой бокста 17 салмақ бар, әуесқой бокста барлығы 11. Әуесқой бокс әр боксшы қатарынан бірнеше жекпе-жек өткізетін турнирлерден тұрады, ал кәсіпқой жекпе-жектер оларда аз ұйымдастырылады. Сондай-ақ, кәсіпқой бокс раундтар, жабдықтар және басқа да маңызды емес айырмашылықтар бойынша әуесқой бокстан ерекшеленеді.

## Қазіргі WBC нұсқасы бойынша әлем чемпиондары
### Ерлер

### Қыздар

## Бокс ұйымдары

### Әлемдік деңгейдегі бокстан негізгі ұйымдар
* Бүкіләлемдік бокс кеңесі WBC
* Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы WBA
* Халықаралық бокс федерациясы IBF
* Бүкіләлемдік бокс ұйымы WBO

### Әлемдік деңгейдегі маңыздылығы жағынан екінші бокс ұйымдары
* Халықаралық бокс ұйымы IBO
* The Ring Беделді бокс журналы

### Басқа да ұйымдар
* Дүниежүзілік бокс федерациясы WBF
* Дүниежүзілік Кәсіби бокс федерациясы WPBF
* Еуропалық Бокс Одағы EBU

## Тағы қараңыз
* WBC-тің ресми сайты

## Дереккөздер


Санат:Спорт ұйымдары
Санат:Кәсіпқой бокс ұйымдары
Алдашы

**Алдашы** - қазақтың дәстүрлі түсінігіндегі жанал бейне. Бұл кейіпкер алтайлықтарда бар. Алдашы есте жоқ ерік заманда адамдардың көзіне көрініп келеді де, ажалы жеткен пендені атына мінгестіріп, о дүниеге апарып тап сыратын болған екен-мыс. Ол заманда адамдар момын бейуаз, уәдесіне берік болғандықтан маңдайдағы сызығы таусылып, дәм-тұзы біткен соң, Тәңірдің құзырына қайта кете беретін болған деседі. Кейіннен бірін-бірі алдауға үйренген адамдар алдашыға да көне қоймайтын болған. Сол себептен енді алдашы пенденің көзіне көрінбей жасырын келетін болған. Алдашы адам жанын алғалы келіп бауыздаған керегенің үшінші көгіне дейін қан шашырайды-мыс деген аңыз ел арасына таралған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алды артыңнан бір уыс топырақ

**Алды артыңнан бір уыс топырақ** - қарғыс. Қазақтар қатты ренжіп кетіп бара жатқан адамға *«Кетсең кет, қараңды батыр, алды-артыңа бір уыс топырақ!»* деп қарғайды. Бұлай деп қарғау оны тірі көрмеймін, маған ол өлген адаммен тең деген мәнді білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Михаил Терентьевич Харин

**Михаил Терентьевич Харин** (1923 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зырянов ауданы Снегирево селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, барлаушы, топ командирі. Соғыстың бас кезінде әкесі майданға аттанды. 1944 жылы әскерге алынды. 1944 жылдың 4 желтоқсанында Дунай өзенінен Эрни (Венгрия) қаласы маңына өту кезіндегі ұрыста  ол айрықша көзге түсті. Xарин бастаған бір топ жауынгер өзеннен өткен соң жау траншеясына жетіп, қоян-қолтық ұрыс жасап жаудың 6 пулемет ұясын және  миномет батареясын, көптеген жау әскерлерін жойды. Xарин өзі 14 жау әскерін жойып, 8-ін тұтқындады. Плацдармды ешқандай шығынсыз басып алды. Бірақ гитлершілер қайта бас көтеріп, 4 рет қарсы шабуылға шықты. Гвардияшылар оларға тойтарыс беріп отырды. Xарин жолдасымен бір ыңғайлы позицияда жау траншеясына баса-көктеп кіріп, тағы 11 гитлершіні жойды. Күші тең емес ұрысты бір сағаттан артық жүргізді. Нақ осы сәтте плацдармды сақтап қалу үшін көмек келді. Ол езінің 2 барлаушысымен бірге Будапешттің орта шеніне жетіп,
өтіп бара жатқан жеңіл машинаны қиратты. Оның ішінде неміс генералы болып шықты. Барлаушылар оны тұтқындап, бөлімге жеткізді. Көрсеткен ерлігі мен тапқырлығы үшін Харинге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (23.3.1945). Соғыстан кейін кіші лейтенанттар училищесін (1954), 1961 жылы М.Фрунзе атындағы Әскери академияны бітірді. X. Молдова Республикасының Тирасполь қаласында тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Георгий Андреевич Хачин

**Хачин Георгий Андреевич** (15.3.1915, Ресей, Башқұртстан, Зилаир ауданы Кананикольское селосы - 2.5.1978, Қостанай облысы Жітіқара қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, қатардағы жауынгер. Орыс. 

Кеңес әскері қатарына 1937 жылы шақырылған. 1939 жылы Кеңес-фин соғысына қатысқан. Ұлы Отан соғысы кезінде 1942 жылдың тамыз айынан танкіні жоятын дивизионда өзінің жауынгерлік борышын атқарды. Ұрыс күндерінің бірінде жау Сталинград қаласындағы трактор зауытын басып алмақ болып, бір полк жаяу әскерін жіберді. Оларды орташа және ауыр танкілермен, ал әуеде 53 ұшақпен қорғады. Осы ұрыста Xачин ауыр жараланғанына қарамастан, жаудың 4 танкісін жойды. Ол әскерлерді біріктіріп, қорғаныс құрып, күні бойы бекіністі ұстап тұрды. Тек бригада командирі майор Дурневтің «қоршаудан атыса отырып шық» деген бұйрығынан кейін ғана ол бекіністі тастап шықты. Осындай ерекше қайсарлық жасағаны үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Хачинге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (8.2. 1943). Соғыстан кейін ол Башқортостанда орман шаруашылығында жұмыс істеді. 1971 жылы Қостанай облысы Жітіқара қаласына көшіп келіп, өмірінің соңына дейін Жітіқара асбест комбинатында жұмыс істеді.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:15 наурызда туғандар
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Кананикольскоеде туғандар
Санат:2 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жітіқарада қайтыс болғандар
Санат:КСРО аға сержанттары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Халкин-Голдағы ұрыстар қатысушылары
Санат:Кеңес-фин соғысы (1939-1940) қатысушылары
Санат:Сталинград шайқасы қатысушылары
Санат:Башқұртстан орманшылары
Санат:Жітіқарада жерленгендер