open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бос атмосфераның климаты

**Бос атмосфераның климаты** — Жер бетінен шалғайдағы (үйкеліс деңгейінен жоғары) тропосфера мен стратосферадағы климат жағдайлары. Жер беті климатымен салыстырғанда, ол қысымның, температураның және ылғал құрамының, температура амплитудасы мен басқа элементтердің аздығымен, желдің жылдам болуымен, оның басымды бағыттарының тұрақтылығымен сипатталады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Инерция моменті

thumb|right|300px

**Инерция моменті** — айналмалы қозғалыстағы қатты дененің инерттілігінің өлшемі.

## Орталықтан тепкіш инерция моменті
Орталықтан тепкіш инерция моменті - механикалық жүйені құрайтын барлық нүктелердің массасын берілген тік бұрышты координаттар жүйесінің екі координатына көбейтіндісінің қосындыларына тең шама. "j" белгісімен таңбаланады

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Санат:Физикалық шамалар
Санат:Классикалық механика
Демалу

thumb|right|350px|
thumb|right|350px|
**Демалу** - нәтижесінде ағзаның әл-қуатын қалпына келтіру және жұмысқа қабілетін қайтару үшін пайдаланатын тыныштық күйі.

Лажсыздан әрекетсіздік - демалысқа жатпайды. 

Демалу процессі бірнеше кезеннен тұрады:
# шаршау
# босанысу
# әл-қуатын қалпына келтіру
# көңіл көтеру.

Санат:Ойын-сауық
Санат:Физиология
Авиациялық дивизия

**  Авиациялық дивизия **  — көптеген мемлекеттердің әскери-әуе күпттеріңде бар бөлім. Әскерлерді авиациялық қолдауға, құрлықта үстемдікті жеңіп алуға, әскери қимыл аудандарын оқшаулау, әуе барлауына және т.б. мәселелерді шешуге міндеттелінген. Авиация түрлеріне қатыстылығына, әскери-әуе күштерінің ұйымдастырылу және қарулану ерекшеліктеріне байланысты авиациялық дивизияның төмендегі түрлері белгілі: бомбалаушы, ауыр бомбалаушы, жойғыш бомбалаушы, жойғыш шабуылдаушы аралас, көліктік және т.б. Әдеттегі авиациялық дивизия құрамында авиацианың бір түрінің бірнеше авиация полкі (қанат, эскадра) болады. Онда 45-тен 200-ге дейін ұшақтар қамтылады. Мысалы, Германия әуе әскерінде 30—36 ұшақтан тұратын 3—4 жойғыш бомбалаушы эскадрильясынан, ракеталардан, "Першинг 1 А" эксадрасынан (36 түсу құрылғыларынан тұратын), барлау эскадрильясы және жеңіл бомбалау эскадрасылан (42 ұшақ) құралған аралас авиациялық дивизия бар. Барлығы 108—180 ұшақтан құрылған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құмшашыратқыш

**Құмшашыратқыш** (*Пескомет*) — орташа және ірі қорамалар мен өзектер дайындауға арналған жылжымалы не тұрақты құрылғы. Қорамалау қоспасы не өзектік қоспа құмшашқышты бастиек роторының калағымен қорамжәшікке не өзектік жәшікке үлеспен тасталады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бөгетті көлдер

**Бөгетті көлдер** - опырылмалардың, мұздық әрекеттерінің және өзен тасындыларының аңғарларды, жыраларды, сайларды көлденең бөгеп тастауынан қалыптасатын көлдер; көбіне таулық аңғарларда кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Пішіннің орта сызығы

thumb|Эгида с головой Медузы
**Пішіннің орта сызығы** (Линия профиля средняя, шероховатость) — бүжырлы беттің нақты пішінін орнықты үзындықтың шектерінде пішіндік ауытқуларының мөндерін минималды түрде бөлетіні номиналды пішінді орнықты сызық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Агорн шырыны

**Агорн шырыны**- америкалық немесе канадалық үйеңкі түрлерінің қою шырыны. Сүт коктейльдеріне, вафли мен тәтті құймақтарға қосылады
## Дереккөздер


Санат:Шырындар
Құдабай Әбдіұлы Өсербаев

**Құдабай Әбдіұлы Өсербаев** (1935 ж. т., Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1974). Атырау педагогикалық институтын бітірген (1966). 1956 – 58 ж. аудандық әлеуметтік қамсыздандыру бөлімінде қызметкер, 1958 – 60 ж. Қарақұм қызыл отауының меңгерушісі, 1960 – 66 ж. Қарақұм мектебінде мұғалім, 1966 – 69 ж. Сам, Амангелді орта мектептерінде мұғалім, интернат меңгерушісі, 1975 – 83 ж. Ақжігіт ауылдық кеңесінің төрағасы, 1983 – 2000 ж. М.Бегенов атындағы орта мектепте мұғалім болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970), бірнеше мақтау қағаздарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Брикнер кезеңдері

**Брикнер кезеңдері** - жылы және құрғақ кезеңдердің суық және ылғалды кезендермен ауысуын көрсететін климаттың тербелістері. Әр кезең 25-тен 50 жылға дейінгі уақытты қамтиды да, орта есеппен 35 жылға созылады; ол ғаламдық сипатта болуы мүмкін. Брикнер кезеңдерін көбінесе мұздықтардың шегінуімен және ілгерілеуімен, ағынсыз көлдер деңгейінің тербелісімен, өзендер сулылығының көп жылдық өзгерулерімен байланыстырады. Терминді Батыс Еуропа үшін неміс ғалымы Э. Брикнер ұсынды (1890).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Буалдыр

**Буалдыр** - 1) жер бетіне таяудағы ауаның сол көмескіленуі; судың қалқыған ұлпа тамшыларыңда немесе мұз кристалдарында жарықтың шашырауынан пайда болады; 2) бос атмосферада ауаның сол көмескіленуі, яғни бұлт қабатыныц біліне бастауы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Будақ бұлт

**Будақ бұлт** (Кучевые облака) жоғары қарай өрлеп, дамып отыратын (5 км-ге дейін және одан да биік), тығыз және күндіз ашық ақ түсті болатын бұлттар. Үстіңгі жағы күмбез немесе мұнара тәріздес дөңгелектеніп бітеді. Көбінесе суық ауа массаларында көтерілме бұлттар түрінде пайда болады. Бұл бұлттарды халықаралық жіктеу бойынша Ситиіиз (Си) деп атайды.
## Жалпы мінездеме
Будақ бұлт үйіліп жатқан жүнге немесе мақтаға ұқсайды.Жеке будақтар сұрғылт түсті келеді.Олар тұтаса келе түнеріп,жаңбырдың будақ бұлтына айналады. Ондай бұлттан жазда нөсер жаңбыр,қыста жапалақтап қар жауады. Будақ бұлттар,әдетте  800-1000 м биіктікте  түзіледі де, жоғары қарай 2км биіктікке дейін таралады.Жер беті қатты қызып,жоғары өрлеген ауа ағындары күшті жүрген жағдайда ол қалыңдап,  3-4 км-ге дейін көтеріледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Демегіш

**Демегіш** (Поддержка) — слесарлық құрастыру аспабы; тойтару (закаливание) процесінде, тойтарылатын тетіктерді ұстап түру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Будақ жаңбырлы бұлт

**Будақ жаңбырлы бұлт**, Найзағайлы бұлт - жоғары қарай өрлей дамитын (14 км-лік биікке дейін), нөсер жаңбыр әкелетін найзағайлы, бұршақты, дауыл желді қалың және тығыз бұлттар. Қалың будақ бұлттардан түзіледі, олардан айырмашылығы жоғарғы бөлігі мұз кристалдарынан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ақпараттық қамтамасыз ету

**Ақпараттық қамтамасыз ету** - қарсыласқа ақпараттық ықпал ету жөніндегі шаралар мен әскери әрекеттердін, стратегиялық, оперативтік, ұрыстық жағдайы туралы ақиқат ақпараттарды өз басқару жүйесінде жинау, толықтыру, өңдеу, сақтау, қорғау және тарату тұрғысындағы ұйымдастырушылық-техникалық шаралардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пішінөлшегіш

thumb|Пішінөлшегіш
**Пішінөлшегіш** (Профиломер) — бақылайтын беттің бойымен қозғалатын алмас инесі бар, бұйымның бет кедір-бүдырлық параметрлерін бергіш (көрсеткіш) арқылы анықтайтын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Буланулық

**Буланулық** — ылғал қорының шексіздігі жағдайында ең көп булану мүмкіндігімен сипатталатын шама. Суқойма бетінен буланған су қабатының мм-мен өлшенеді. Ол: а) буландырғыштағы судың бетінен булану; ә) тұщы сулы табиғи суқойманың бетінен булану; б) артык ылғалды топырақтардың бетінен булану деп бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Буссоль

**Буссоль** — жергілікті жерде магниттік азимуттарды немесе румбтарды өлшеуге арналған геодезиялық аспап. Ол бұрыштық бөліктері бар дөңгелектен және оның ортасыңдағы сүмбі ұшында айналатын магнит нұсқарынан тұрады. Көздеу үшін буссольдің диопторлары бар, өлшеу кезінде оны штативке орнатады, планшетке қояды немесе қолда ұстайды. Буссольдің анықтаулары ерекше сақталатын нормаль буссольдік көрсеткішімен тексеріледі. Нормаль және жұмыс буссольдерінің көрсеткіштері арасындағы айырым буссольдің түзетуі деп аталады. Дөңгелек Буссоль немесе буссоль-бағдарлауыш, әдетте, дәл және техникалық теодолиттердің жиынтығында болады. Теодолит пен магниттік азимутты анықтау үшін алидаданы 0 С есептеуіне қойып, қысқыш бұрандасымен бекітеді де, аспапты айналдырып, Буссоль нұсқарын 0°0' есептеуіне келтіреді. Содан соң көру дүрбісінің көздеу өсінің басқа бір азимутты жағдайында лимбтегі есептеу көздеу сызығының магниттік азимутына тең болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авиациялық жарық беретін бомба

**Авиациялық жарық беретін бомба** (АЖББ)  —түнде көзбен барлау кезінде маңайды жарықтандыру үшін қолданылатын бомба түрі. Бір немесе бірнеше пиротехникалық алаумен және парашютпен жабдықталады. Қашықтықтан жарғыш іске қосылғанда алау тұтанады да, парашютпен тасталған кезде ақырын түсе отырып, 5—7 мин. бойы маңайға жарық береді.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Солтүстік Придорожный мұнай кен орны

**Солтүстік  Придорожный мұнай кен орны**, *Солтүстік Жолмаңылық* — Өзен-Жетібай антиклинальдық баспалдағында орналасқан мұнай кен орны. Осындағы Придорожное мұнай-газ конденсат кен орнымен ұштасып жатыр. 1988 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орнының оңтүстік-батысы тектоникалық бұзылыспен күрделіленген антиклин қатпармен байланысқан. Ортаңғы триастың шағылдырушы бетімен антиклинальдың өлшемдері (-3850 м-лік изогипса) 1,7-1,5 км, амплитудасы 50 м-ден астам. Бойлыққа жуық бағытталған жарылым арқылы құрылым батыс жағынан өлшемдері (-3900 м-лік изогипса) 2x1 км, амплитудасы 50 м келген жартылай күмбезбен жапсарласады. Коллектор аралас терригендік-карбонаттық, кеуектілігі 13%, өткізгіштігі 0,038 мкм2. Иірім қабаттық, дөңдік, оңтүстік-батысқа қарай коллекторлардың литологиялық алмасуы байқалады.

## Қанығу сипаты
Мұнайға қаныққандық коэффициенті 0,72. Дөңде 4050,6 м тереңдіктегі қабат бетінен алғанда иірімнің биіктігі 200 м. Өнімді қабаттың жалпы қалыңдығы 33 м, тиімді және мұнайға қаныққан қалыңдығы 10,8 м. Су-мұнай жапсары – 4085 м-лік белгіде анықталған. 

## Тығыздығы, құрамы
Бастапқы қабаттық қысым 45,8 МПа, температура 143°С. Мұнайы жеңіл, тығызд. 838 кг/м3, аз күкіртті 0,11%, мол парафинді 24,6%, асфальтендер 1,5%, силикагельдік шайыр 3,2% болады. Мұнайға еріген газ ауыр, метанды-этанды келеді. Иірімнің режимі суарынды. Хлоркальций типті қабат сулары минералдылығы жоғары тұздықтар болады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Авиациялық есептеу құрылғылары

**Авиациялық есептеу құрылғылары**  - оперативтік тактикалық міндеттер(ату, бомба тастау) мен қарсыластың ұшақтарын, навигациясын, бомбалаушыларын табумен, ұшақтарды ұшыру мен қондыруды басқару, авиацияны жабдықтау және т.б. міндеттерімен байланысты математикалық және логикалық тәуелділікті шешуге арналған, әр түрлі авиациялық жүйенің құрамды бөлігі болып саналатын электронды есептеуіш машиналары мен есептеу-шешу аспаптары. Авиацияның есептеу кұрылғылары жер үсті, кемерлік, жан-жақты және арнайы болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Топтық талдама

**Топтық талдама** - Күрделі және көптүрбөлшекті жүйені жеке-жеке түрбөлшектерге (компонент) емес, өздерінің сыр-сипатындағы ұқсастыққа орай бір-бірінен анық ерекшеленетін талдау топтарына даралап алып жүзеге асырылатын зерттеу әдісі. Таушайыртану ілімінде Топтық талдама термині үш мағынада ңолданылады. 
# Тау жынысындағы органикалық заттарды топтық талдама, яғни таушайыр тектес түрбөлшектердің, гуминді қышқылдардың және тау жынысы құрамында ерімей қалған органикалық зат қалдықтарының бір-бірімен сандық қатынасын аныктау.

# Таушайырлар мен таушайыр тектестерін топтық талдама, немесе майлы және өздері шайырларға, шайыртастақтарға және ізбестастарға (карбонаттарға) жіктелетін шайыртасты — шайырлы түрбөлшектердің бір-бірімен сандың қатынасын анықтау.

# Мұнайдағы көмірсутектер бөлігін топтық талдама, яғни көмірсутектерінің әр түрлі физикалық касиеттеріндегі ұқсастыңтары мен айырмашылықтарын саралау нәтижесінде сол көмірсутектік құрылымдардың басты-басты түрлері арасындағы сандық қатыпасты анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Нанобедер

**Нанобедер, аласа бедер** ( — ергежейлі) — экзогендік бедер түзуші (суффозиялық-карсттық, термокарсттық, эрозиялық, эолдық және т.б.) және топырақ түзуші процестердің нәтижесінде, сондай-ақ бедерге жер қазғыш жануарлардың әрекеттері мен антропогендік әсер салдарынан (құрылыс, жер жырту және т.б.) пайда болатын бедер (биіктігі ондаған сантиметрге ғана жететін) пішіні.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аджика

thumb|Аджика
**Аджика** — құрамында қызанақ, сәбіз, басты пияз, алма, өсімдік майы бар өткір ащы дәмқосар.
## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Санат:Соустар
Ақпараттық қоршау

**Ақпараттық қоршау** — ақпараттық жүйелердің қарсыласты шешім қабылдауына және қалыптасқан жағдайда бағдарлануына қажет ақпараттан айыруды көздейтін іс-әрекет тәсілі. Ақпараттық қоршау — ақпараттық қарсы күрес тәсілдерінің бірі. Ақпараттық қоршаудың максаты — қоршалатын басқару органын өзгерген жағдайға сай шешімдер кабылдау үшін қажет мәліметтермен қамтамасыз ететін ақпараттар түсетін негізгі арналарын жұмыс істетпеу.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гүлсина Бақытжанқызы Мерғалиева

**Гүлсина Бақытжанқызы Мерғалиева** (1975 жылы Ресей Самара Большая Черниговка ауданында туған) — театр режиссері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2006). Платинды "Тарлан" тәуелсіз сыйлығының лауреаты (2004). Маңғыстау облыстық музыкалық драма театры|Нұрмұхан Жантөрин атындағы Маңғыстау облыстық музыкалық драма театрының бас режиссері әрі көркемдік жетекшісі. 

## Толығырақ
* Гүлсина Бақытжанқызы Мерғалиева 1975 жылы Ресей Самара Большая Черниговка ауданында туған.
* 2000 жылы Қазақ ұлттық өнер академиясының режиссер факультетін бітірген. Алғашында Көкшетау музыкалық драма театры (2000 – 2002), Кейін Маңғыстау облыстық музыкалық драма театрының (2002 жылдан) бас режиссері әрі көркемдік жағын басқарады. 
* Ол осы театрлар сахнасында көптеген спектакльдерді қойды. Әсіресе, Н.В. Гогольдің «*Ревизор*» комедиясы бойынша қойған спектаклі Мерғалиеваның өзіне тән режиссерлік қолтаңбасын айқындады. 
* Мерғалиева – шағын комедиялар бойынша өткізілген 1-республикалық театр блиц-фестивалінің (2001, Алматы) және 7-халықаралық «*Шабыт*» фестивалінің (2004, Астана) «*Гран при*» бас жүлдесінің иегері; Махамбет Өтемісұлының 200 жылдығына арналған 11- (2003, Орал), сондай-ақ 13-республикалық (2005, Қызылорда) театрлар фестивалінің лауреаты.
* Тұрмыс құрмаған.

## Марапаттары
* 2004 жылы ҚР "Тарлан" тәуелсіз сыйлығының лауреаты
* 2006 жылы Қазахстанның іскер әйелдер арасында «Ажар» премиясының лауреаты
* 2006 жылы ҚР Президентінің жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері  құрметті атағымен марапатталды.
* Көптеген халықаралық және републикалық театр фистивальдерінің жүлдегері.
* 2015 жылы "Қазақстан халқы ассамблиясымна 20 жыл" мерекелік медалі берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:Халықаралық Шабыт фестивалінің Гран-При иегерлері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері
Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері
Деңгейлік жазықтық

**Деңгейлік жазықтық** - негізгі проекциялар жазықтықтардың біреуіне параллель жазықтық. Деңгейлік жазықтықтар үшеу: горизонталь жазықтық; фронталь жазықтық; профиль жазықтық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өскенбай Қалманбетұлы

**Өскенбай Қалманбетұлы** (1860, Маңғыстау түбегі, Жетібай – 1925, Жетібай кенті, «Қырғын» әулие қорымы) – халық күйшісі, ақын-жыршы. Мергендік, аңшы-саятшылық және атбегілік өнерлерімен де айналысқан.

## Өмірбаяны
Маңғыстау, Хиуа аймағына әйгілі Абыл, Есір, Мылқайдар, Ілекер мен Жоламан күйшіден, Нұрым мен Қашаған ақыннан  тәлім-тәрбие алған. Түрікмен дутаршысы Ілбай бахшымен күй сайысына түсіп, үздік өнерімен елге танылады.  

Сапармәмбет Өтеулі сияқты түрікмен күйшілерімен,  Тәңірберген, Жолды, Арал, Сәулебай, Жәкен, Көпеш сияқты қазақ күйшілерімен бір жүріп өнер қуады.

## Шығармашылығы
Өскенбай – «Адайдың жеті қайқысы» атанған сал-серілердің бірі. Ол қазақ, түрікмен күйлерін шебер орындайтын арқалы ақпа-төкпе домбырашы және қолма-қол күй шығаратын ерекше талант иесі. 

Репертуарында 300-ден аса күйі болған. Өскенбайдың өзі шығарған күйлерінен біздің дәуірімізге 50-ге жуығы («Жастық дәурен», «Шалыс өре», «Шоқай күйі», «Шөлмек сынған», «Ыңғай төкпе», т.б.) жетті. Ақынның «Балқасым биді жеңуі», «Ырзабек», «Бурабек байларды әшкерелеуі», «Әлмағанбет байды тілдеуі», «Қоштасу», «Жирен жорға», «Жеті бұлбұл», «Ақерке», «Қаракөз», «Кербез Айша», т.б. өлең-толғаулары да бар. 

Ө. шығармаларының негізгі идеясы – өнерді ардақ тұту, елдік, ерлікті, кісілік пен адамгершілікті насихаттау. 

Өскенбай мұрасын кезінде баласы М.Өскенбаев Қазақстан ғылым академиясының қорына және күйші мұрасын жинаушыларға табыс еткен. Өскенбайдың өлең-толғаулары А.Жұбановтың «Қазақтың халық композиторлары» (1962) кітабында, сонымен қатар «Ақберен» (1972) мен «19 ғасырдағы қазақ поэзиясы» (1985) жинағында жарияланған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жыршылары
Санат:Қазақстан ақындары
Дендриттік құрылым

**Дендриттік құрылым** (Структура дендритная) — ағашқа ұқсас пішіндері бар кристалдардан (дендриттерден) тұратын құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сағызбай Мишелов

**Сағызбай Мишелов** (1914 – 2003) – ішкі істер қызметкері. 1935 – 1965 жылдары облыс милиция органдарында қызметкер, 1966 – 1970 жылдары ПГМК жабдықтау бөлімінің аға инспекторы, жабдықтау және толықтыру бөлімінің инженері қызметтерін атқарған. Қызыл жұлдыз, Қызыл Ту ордендерімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аджон

**Аджон** — Уганда, Бурунди және басқа Орталық Африка елдерінде тарыдан (чумиза) дайындалатын сыра тәрізді ішімдік.
## Дереккөздер


Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Бұлттану

**Бұлттану** - бұлт қалыптасу процесі. Температураның төмендеуі мен ауадағы ылғал мөлшерінің көтерілуі нәтижесінде су буының қанығуы — бұлттану қалыптасуына қолайлы жағдай. Булттану ауаның шептік, конвективтік, толқындық және орографиялық көтерілуі (өрлеуі) кезінде туындайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авиациялық жарықшақты бомба

**Авиациялық жарықшақты бомба** — ашық, сауытталмаған немесе нашар сауытталған нысаналарды, тірі күшті, ашық позициялардағы ракеталарды, тасадан тыс ұшақтарды, автокөліктерді және т.б. жоюға арналған бомба. Калибрі (массасы) 0,5—100 кг. Тірі күш пен
техниканы жою, негізінен, бомба корпусының ұсақталуы кезінде пайда болған жарықшақтармен жүзеге асырылады. Жарықшақ санын көбейту үшін оның бетінде ойықтар болуы мүмкін. Авиациялық жарықшақты бомба қатарына домалақты авиациялық жарықшақты бомба кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Изотоптық талдау

**Изотоптық талдау** Тау жынысының үлгісі құрамындағы изотоптар мөлшерін, яки олардың тексерме құрамында таралу мүмкіндіктерін анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Пішінсызба аспабы

**Пішінсызба аспабы** (Профилограф) — кедір-бүдырлықтың өлшеп табылған параметрлерін таспаға автоматты түсіру мүмкіндігі бар пішін өлшегіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бұлттар мен тұмандардың сулылығы

**Бұлттар мен тұмандардың сулылығы** — бұлттар мен тұмандар түзетін судың жеке көлеміндегі (абсолют сулылығы) бұлт тамшылары мен мұз кристалдарының массасы. Өлшем бірлігі: т/м және г/кг. Бұлттардың сулылығы оның биіктік бойынша таралуы мен уақыт ішінде өзгеруі атмосферадағы жылу мен ылғалдың тасымалды процесіне байланысты. Бұлт сулылығының ең маңызды параметріне ауа температурасы, оның вертикаль градиенті, вертикаль қозғалысының жылдамдығы, турбуленттік алмасуының қарқындылығы жатады. Бұлттың сулылығы төменгі және жоғарғы шекараларында нөлге тең болады да, бұлт ішінде өзінің ең көп мөлшеріне жетеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бұлттарға реагент шашу

**Бұлттарға реагент шашу** - бұлттардың фазалық күйін өзгертіп, коллоидтік тұрақтылығын бүзу мақсатымен оларға кейбір реагенттерді (қатты көмір қышқылын, йодты күміс түтін және тағы да басқалары) шашу.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Құндақты пеш

thumb|250 px|ПМ-8 Құндақты пешіндегі құндақтың көрінісі
**Құндақты пеш** (*Печь муфельная*) — өнделетін материал отын жанғанда бөлінетін заттардың (отын жағатын пеш) немесе ауаның (электр пеші) тікелей әсерінен құндақ арқылы бөлектенген термиялық пеш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сабырбай Тасболатов

**Тасболатов Сабырбай** (1917, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы – 2004) – соғыс ардагері, педагог. Красноводск (Түрікменстан, қазіргі Түрікменбашы) қаласынндағы қазақ педогигалық техникумын бітірген (1937). 1937 – 1942 жылдары Маңғыстау ауданы мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор. 1942 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 – 1953 жылдары Маңғыстау ауданында мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор, 1953 жылдан Маңғыстау ауданы комитетінде жауапты қызметкер болып еңбек еткен. 1-, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендері мен бірнеше медальдардың иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бұрқасын

## Анықтама
Бұрқасын — жер бетінің үстінен қардың желмен тасымалдануы. Бұрқасын — өте күрделі табиғи құбылыс. Оны жер бетіне шөккен қар ұлпалары мен бұлттарда пайда болып, бірақ жер бетіне жетпеген қар құрайды. Ұйтқыма Бұрқасын, жаяу Бұрқасын және жалпы Бұрқасын деп бөлінеді.

## Бұрқасын қабаты
құрамында желмен үрленген кар бөлшектері бар ауаның жер беті кабаты. Ұйтқыма және жалпы бұрқасын қабаты жерден бұлттарға дейінгі аралықты, ал жаяу бұрқасын кар бетіндегі ілеспелі, секірмелі, диффузиялық кар бөлшектерін қамтиды.

## Бұрқасын қары
Қар ұлпасының қиыршықтарынан тұратын қар жамылғысы.

## Бұрқасын өлшеу өлшемдері
бұрқасын өлшеуіштің көмегімен қарлы жел ағынының үлкен шығыны мен бұрқасын ағынындағы қардың шоғырлануын өлшеу.

## Бұрқасын өлшеуіш
қардың горизонталь тасымалын өлшеуге арналған аспап (кар ағынына перпендикуляр орналасқан ауданының ер 1 см/г-не килограммен есептеледі).

## Бұрқасын режимі
географиялық аудандағы бұрқасын әрекетінің жалпы сипаттамасы. Жалпы және ұйтқыма бұрқасындар ауа райының циклондық типі жағдайында, ал жаяу бұрқасын антициклондық типі жағдайында көбірек байқалады. Сондықтан олар барлық бұрқасын түрлерінің қайталану дәрежесін анықтайды.

## Бұрқасын тасмалы балансы
бір бұрқасын кезіндегі немесе бүкіл қыс бойы қар жиналу алабындаш қардың кірісі мен шығысының нәтижесі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аджи-но-мото

**Аджи-но-мото** ( - дәмнің негізі, түбі) - тамақтың дәмін келтіретін ақ кристалды ұнтақ. Ұнтақты сумен араластырьш тамаққа қосады. Дәмі тауық және саңырауқұлақ сорпасына ұқсайды. Дәмдеуішті жапонның Кикунаэ Икеда 1909 ж. ойлап тапқан.

## Дереккөздер


Санат:Жапон асханасы
Авиациялық жасақ

**  Авиациялық жасақ **— жеке тактикалық тапсырмалар орындауға арналған авиациялық бөлімше. Алғашқы авиациялық жасақтар (1917—1919 жылдары), әдетте, бір типтес 12 ұшақтан құралды. Полктік ұйымдастырылу құрылымына көшкеннен соң (1938 ж.) авиациялық жасақ қашықтық авиациясында, әскери-көлік авиациясында және әскери-теңіз флотының авиациясында қалып қойды. Ол өз бетімен немесе авиациялық құрамалардың, бөлімдердің құрамында қимыл жасауы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Владимир Владимирович Мокринский

**Владимир Владимирович Мокринский** (1888, Ресей, Саратов қаласы – 1969) – геолог, геология-минералогия ғылымдарының докторы (1951), РКФСР-ға еңбегі сіңген ғылым мен техника қызметкері (1959). 

Маңғыстау мен Үстіртте бірнеше рет болып, түбектің юра, триас қабаттарын зерттеген. Көмір кен орнын түбегейлі зерттеумен айналысып, құрамындағы пайдалы элементтерді, таулы Маңғыстаудың мыс кен орнын анықтаған. Маңғыстау көмірі жайлы баспасөзде алғаш жазушы (1942). Экспедиция кезінде суретке түсірумен де айналысып, артына үлкен фотоальбом жасап қалдырған. Онда Маңғыстаудың әр жерінің көрінісі, тұрмыс-тіршілігі жайлы мол деректер берілген.

## Дереккөздер


Санат:1888 жылы туғандар
Санат:Саратовта туғандар
Санат:1969 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО геологтары
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Ресей геологтары
Санат:Ресейдің еңбек сіңірген ғылым және техника қызметкерлері
Хадиша Молдажанова

**Хадиша Молдажанова**(1922 – 1986) – соғыс ардагері, лейтенант. Армияның саяси бөлімінде қызметкер болған. Соғыстан кейін шаруашылық саласында қызмет еткен. Қызыл жұлдыз орденімен, бірнеше медальдармен, Жоғарғы Бас Қолбасшының алғыс қағаздарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Радиаль жаншу

**Радиаль жаншу** (Обжатие радиальное) — дайындаманы радиалды бағытта жаншу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым

**Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым** (ДМҰ) — [метеорологиялық [бақылаулар мен зерттеулерді дамыту бағытындағы халықаралық ынтымақтастыққа жәрдемдесу, ұлттық ауа райын қадағалау қызметтерін үйлестіру мақсатын көздейтін ұйым. 

1947 жылы БҰҰ жанынан құрылды. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым құрылғанға шейін оның қызметін Халықаралық метеорология ұйым (1871) атқарып келген. Қазір ұйымның 150 мүшесі бар. Жоғары органы — 4 жылда 1 рет шақырылатын Дүниежүзілік метеорология конгресі. Атқару кеңесі ұлттық метеорол. қызметтердің 24 директорынан тұрады және жылына 1 рет шақырылады. Ірі географиялық аудандардағы арнаулы қызметтерін 6 аймақтық ассоциация (Африка, Азия, Оңтүстік Америка, Солтүстік және Орталық Америка, Оңтүстік-батыс Тынық мұхиты, Еуропа) үйлестіріп отырады. Метеорология бақылауларды жасау және стандарттау, ақпараттар алмасу, ауа райын болжау, т.б. үрдістеріне байланысты техникалық мәселелерді тиімді шешіп отыру үшін арнаулы комиссиялар құрылған. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның тұрақты жұмыс істейтін хатшылығы Женевада (Швейцария) орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Метеорология
Санат:1950 жылы құрылған ұйымдар
Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемелері
Сәния Қонысбаева

**Сәния Қонысбаева** (*[[1961]] жылы туған, Маңғыстау ауданы,Үштаған ауылы* ) – педагог, филология ғылымының кандидаты (2005). 
*Орал  педагогика институтын (1983) бітірген. 
*Жаңаөзен қаласындағы №4 мектепте, (1983 – 1990), осы қаладағы мұнай-газ техникумында (1990 – 1998) оқытушы болды.
*1998 жылдан Ақтау қаласындағы  мемлекеттік университеттің шет тілдері кафедрасында жұмыс істейді. 
*25-тен астам ғылыми  мақалалары ғылыми жинақтарда жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күріш Құбашұлы Тасболатов

**Тасболатов Күріш Құбашұлы** (1941 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – әнші. Ақтөбенің сауда техникумын (1960), Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) жоғары сауда мектебін (1968) және Алматы қаласындағы халық шаруашылығы институтының экономикалық факультетін (қазіргі Басқару академиясы, 1974) бітірген. Тасболатов өнермен мектепте оқып жүрген кезінен айналысып, облыстық, республикалық фестивальдар мен байқаулардың жеңімпазы (1957, 1967) атанды. Маңғыстаудың «Адайдың жеті қайқысы» әндерін нақышына келтіре орындап, ел арасында насихаттады. 1989 жылы оның орындауында бір топ ән-термелер күйтабаққа жазылған. Әншілер телебайқауының лауреаты (1985).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Авиациялық имитациялық бомба

**  Авиациялық имитациялық бомба ** (АИБ) — әскерді оқытып үйрету кезіндегі ядролық жарылыстың орталығын көрсетуге арналған бомба түрі. Ол жарғыш зарядпен, сұйық жанармаймен жабдықталады. Олардың жарығы ядролық жарылыстың жарықтанған аумағын елестетеді. Бомба, сондай-ақ, саңырауқұлаққа ұқсас түтінді бұлт жасау үшін қолданылатын ақ фосформен жабдықталады.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Азароль

**Азароль**(— кизил). Грекия, Италия және басқа елдерде өсетін өте майда алмұрт. Олардан тосап дайындайды.
## Дереккөздер
Ветерпас

**Ветерпас** — жазықтықтағы сызықтың горизонтальдығын тексеруге, құрылыс конструкцияларынтегістеуге, сондай-ақ кішігірім еңістік бұрыштарын өлшеуге арналған қарапайым аспап.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Солтүстік Үстірт кемері

**Солтүстік Үстірт кемері** – Үстірт пен Мұғалжар таулары аралығындағы кемерлі шың. 

## Географиялық орны
Әкімшілік тұрғысынан Маңғыстау облысының Бейнеу және Ақтөбе облысының Байғанин аудандары жерінде. 

## Жер бедері
Екі бөліктен тұратын және негізінен ендік бағытта ирелеңдеп созылып жатқан кемердің жалпы ұзындығы 300 км-ге жуық. Маңсуалмас ойысымен бөлінген батысының ұзындығы 200 км-дей, шығысының (Доңызтау кемері жағы) ұзындығы 110 км-ден астам. Шығыс кемерінің теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 147 м, жарқабағының биіктігі 25 м. Батыс кемерінің теңіз деңгейінен биіктігі 126 м, жарқабағының биіктігі – 43 м. Шығыс бөлігінің табанында Шөміштікөл соры жайласқан. Солтүстігінде Доңызтау кемерімен, оңтүстігінде Сам құмды алқабымен шектеседі. Батыс кемерінің табанында Ашытайпақ соры, Бағытай-Беніке қонысы және Маңсуалмас ойысы жатыр.

## Геологиялық құрылымы
Кемерлерінің беткі қабаты неогендік әктас, гипстен, астындағы қабаттар неоген мен мезозой дәуірінің қыртыс шөгінділерінен түзілген. 

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты тым континенттік. Қаңтар айындағы орташа температурасы – 11&nbsp;°C, шілдеде 24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 130-170 мм шамасында. Кемер етегімен үстінде суы кермек татитын бірнеше бұлақтар мен құдықтар (Шағырлы, Молақұдық, Қырыққұдық, т.б.) кездеседі. Кемерлігі онша байқалмайтын орта тұсындағы Маңсуалмас ойысында кең аумақты алып жатқан бұталы тоғай жатыр. Өңірдің бұл тұсы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады. Сор, сортаң келген сұр топырағында негізінен аралас жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, жантақ, изен, баялыш, күйрек, т.б. шөлге тән өсімдіктер өседі. Кемердің шың қияларында қарақұйрық, қарақал, түлкі, қарсақ, қасқыр, дуадақ, бұлдырық, бүркіт және көптеген бауырымен жорғалаушылар тіршілік етеді.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Санат:Бейнеу ауданы таулары
Инжекторлы шілтер

**Инжекторлы шілтер** (Горелка инжекторная) — инжекция негізінде жұмыс істейтін шілтер. Газбен пісіру, кесу, балқытып қаптастыру процестерінде колданылады.

## Тағы караныз:
* Инжектор

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ваттар

**Ваттар** — теңіздің көтерілуі кезінде су басатын, қайтуы кезінде күрғайтын теңіз түбінің жағалық ойпаң өңірі; ұсақ құмды және тұнба тасындылардың қорлануынан түзілген аккумуляциялық жазық. Тек сизигиилік лықсу (теңіз жайылмалары) кезінде су басатын бет қалыптасқанға дейін ғана ені мен биіктігі өсіп отырады. Ваттар Солтүстік, Ақ, Баренц, Охот, Беринг теңіздерінің жағалауларында, Мексика шығанағының жағасында, тағы да басқалары жерлерде тараған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Радиаль күш

**Радиаль күш** (*Нагрузка радиальная*) (Ға) — дайындаманың радиусы бойымен әсер етуші күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сұлушаш Молдажанова

**Сұлушаш Молдажанова** (1938 жылы туған, Атырау облысы Жылыой ауданы Амангелді ауылы) – журналист, мәдениет қызметкері. 

Байұлы тайпасы Адай руы Ақбота бөлімінен шыққан.

*Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласындағы мәдени-ағарту училищесін (1958), 
*Гурьев педагогика институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1969). 
*1958 – 1960 жылдары Жылыой ауданында халық театрын ұйымдастырып, оның қалыптасуына қызмет еткен. 
*1975 – 1993 жылдары Ақтау телерадио саласында, 
*1993 жылдан «*Ақтау лада*» телеканалында қызметкер. 
*«*Бүкілодақтық телерадио үздігі*» белгісінің иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Инженерлік дискриминант

**Инженерлік дискриминант** (лат. **discriminantis** — ажырату) екінші ретті қисықтарды (кониканы) бірінен-бірін ажырататын коэффициент.  **Инженерлік дискриминанттың** мәні нөл мен бірдің аралығында болады. **Инженерлік дискриминант** нөлге тең болса, коника қостүзуге түрленеді, ал бірге тең болса — қиылысатын екі түзуге ажырайды. Парабола үшін  Инженерлік дискриминант 0,5-ке тең, эллипс үшін — 0,5-тен кіші, ал гипербола үшін — 0,5-тен үлкен болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Саналбай Сабырбайұлы Тасболатов

**Тасболатов Саналбай Сабырбайұлы** (1943, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы – 2006, Ақтау қаласы) – педагог. Гурьев педогигалық институтын бітірген (1968). 1968 – 1975 жылдары Ералиев, Сенек орта мектептерде, мұғалім, 1975 – 1978 жылдары Теңге кентіндегі №5 орта мектепте директор, 1978 – 1991 жылдары Жаңаөзен қаласының №1 орта мектебінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, 1991 – 1994 жылдары Жаңаөзен қалалық білім беру бөлімінде мектеп инспекторы, 1994 – 2001 жылдары Маңғыстау облысы білім басқармасында бөлім жетекшісі, басқарма бастығының орынбасары, 2001 – 2003 жылдары облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтының кабинет меңгерушісі болды. 2003 жылдан өмірінің соңына дейін Ақтау қалалық білім беру бөлімінде орта білім беру жөніндегі бөлім бастығы қызметін атқарды. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1987) белгісінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Верньер

**Верньер** - біркелкі шкаладағы бөліктер үлесін, мысалы, теодолит лимбіндегі немесе қашықтық өлшеуіш рейкасындағы бөліктер үлесін өлшеуге арналған есептеу шкаласы. Верньерді жасау үшін лимбтің  бөліктері бар доғасы n+1 бөлікке бөлінеді. Өлшеу кезінде лимб штрихы мен Верньердің бастапқы бөліктері арасындағы болған лимбтің бөліктер бөлшегі, верньер доғасының кейбір штрихы лимбтің кейбір штрихының бағытымен дәл келеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Вадтар

**Вадтар** - Араб түбегі мен Солтүстік Африканың шөлдеріндегі көбінесе тік беткейлі келетін, кейде ұзындығы жүздеген км-ге дейін баратын және тек күшті нөсер жаңбырдан кейін ғана суға толатын, әдетте, ағынсыз ойыстарға келіп бітетін құрғақ эрозиялық аңғарлар. Көптеген вадтар қазіргіге қарағанда ылғалдылау климат жағдайында түзілген вадтар бөлігінің конструкциялық шамасы мынаған тең(формула болуы керек). Лимб бөлігінің өлшенетін үлесінің бұрыштық шамасы мынаған тең болады: (Формула болуы керек)
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тарихи геологиялық талдау

**Тарихи геологиялық талдау** - Белгілі бір аймақ өңірінде нақтылы уакыт аралығында түзіліп үлгерген тау жыныстарының калыптасу ретін кадағалау нәтижесінде сол аймақтың геологиялық даму заңдылығын анықтайтын тәсілдер жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Радиаль-жаншитын соққыш

**Радиаль-жаншитын соққыш** (Боек радиально-обжимной) — рад тек қайтымды-ілгерілмелі қозғалыс жасайтын радиалды жаншығыш машинаның жұмысшы органы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Деформацияланған күй

**Деформацияланған күй** (Состояние деформированное) нүктеден өтетін барлық бағыттардағы сызықтық және барлық жазықтықтардағы бұрыштық деформациялардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ажарланған күріш

[thumb|[Күріш]]
**Ажарланған күріш** Сыртқы қауызы алынған күріш дәндері ажарлау машинасының көмегімен өзара және машинаның үйкеліс беттерімен үйкеленіп сыртқы беттері ажарланады.
## Дереккөздер
Авиациялық қалқалау

**  Авиациялық қалқалау **  қарсыластың әскерлерге және тыл объектілеріне әуеден шабуылдауына және оларды әуеден барлауына жол бермеу мақсатымен жойғыш авиация орындайтын маңызды тапсырмалардың бірі. Сонымен бірге авиациялық қалқалау авиацияның басқа түрлерінің бөлімдерін қорғау үшін де жүргізіледі. Авиациялық қалқалау ӘШҚҚтың зениттік құратдарының топтарымен бірлікте атқарылады. Ұлы Отан соғысында авиациялық қалқалауды ұйымдастырушы жойғыш авиация әуедегі кезекшілік немесе аэродромдағы кезекшілік жұмыстарын да атқарған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тастегілік талдау

**Тастегілік талдау** - Шөгінді (тұнба) жыныстардың түзілу және өзгерістерге ұшырау жағдайын қалпына келтіру мақсатында олардың өзіне тән ерекшеліктерін жан-жаңты зерттеу әдістері.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Азиаго

**Азиаго** — сиыр сүтінен дайындалған хош иісті итальян сыры.
## Дереккөздер
Деформациялаушы күш

**Деформациялаушы күш** (Сила деформирующая) — дайындаманың түрін және өлшемін өзгертуге әкелетін күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сонабай жер асты мешіті

**Сонабай жер асты мешіті және қорым** (VIII-XX ғғ.)  – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген діни сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Маңғыстау ауданы, Үштаған ауылынан шығысқа қарай 7 км қашықтықта орналасқан.

## Мешіт сипаты
Мешіт әктасты мүйістен ойып қашалған; бір-біріне жалғасқан кең үш бөлмеден тұрады. Мешіттің оңтүстік-шығысында кіреберіс есігі, ал оңтүстік-батысындағы ойығы шығатын есігі саналған. Мешіттің жалпы биіктігі 4,7 м, бөлмелерінің ұзындығы 6 м-ге дейін, ені 2,6 м, орташа биіктігі 2,5 м; кіреберіс бөлменің батыс жақ қабырғасында адам сиятындай қуыс ойылып жасалған және оның жиегіне ою-өрнектер қашалып түсірілген, төбесінде жарық түсетін ойық сақталған.
Сонабайдың (XIX ғасырда өмір  сүргендігі) көріпкелдігі, кісі емдегені туралы мәліметтер бар.
Облыс әкімінің 2005 жылғы ғ35 қаулысымен жер асты мешіті жергілікті дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған.

## Қорым сипаты
Қорымда 100 шақты жерлеу орны бар. Аумағы 2 га қорымның ежелгі жағында 1 күмбезтам, 3 сағанатам және кіші пішінді нысандар орналасқан. Қойтаспен құлпытас композициялары жиі кездеседі. Құлпытаспен қойтастарда эпиграфика, тұрмыс  құралдары, аяқ-киім, ыдыс-аяқ бейнелері бар. Аз өңделген тастардан жасалған тас қоршаулар және өңделген тақта-тас етіп жасалған сандықтастар сақталған. Нысандарда жануарлардың және адай руының таңбалары бейнелеулері көп. Олардың ішінен тіркеуге 23 нысан алынды. Қорым көлемі – 0,8 га. 
 
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысы мешіттері
Құдайберген Қоңыров

**Құдайберген Қоңыров** (*[[1942]] жылы туған, Қарақалпақ АКСР-і, [[Хожелі ауданы]],Әмудария ауылы* ) – механизатор. 
*Хожелі қаласында механизаторлар курсын бітірген (1961). 
*1965 – 1974 жылдары *«Әмудария»* кеңшарында механизатор
*1974 жылдан *«Сам»* кеңшарында трактор жүргізушісі болып жұмыс жасаған
**«Құр-мет белгісі»* (1980) орденімен, *«Еңбекте үздік шыққаны үшін»* (1975) медалімен марапатталған, *«Чемпион механизатор»* (1977) атанған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Литологиялық-формациялық талдау

**Литологиялық-формациялық талдау** - Континент дамуының әрбір сатысы шөгінді тау жыныстары кемелдену дәрежесінің тек өзіне ғана тән ерекшеліктерімен сипатталады деген ұғымды негізге ала отырып, сол жыныстардың кат - қабаттарын зерттеу тәсілдерінің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Тасболат мұнай-газ конденсат кен орны

**Тасболат мұнай-газ конденсат кен орны** — Оңтүстік Маңғыстау ойысы, Өзен-Жетібай антиклиналдық белдемінде, Ақтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 90 км жерде Қарақия ауданында орналасқан. 1965 жылы шағылған толқындар әдісімен сейсмобарлау кезінде ашылған. 1982 жылдан игеріліп келеді. 

## Геологиялық құрылымы
Құрылымы бойынша брахиантиклинальдық қатпарда жатыр. Триастың шөгінді карбонатты-терригендік тау жыныстарынан құралған (әктастар, доломиттер, құмтастар, аргиллиттер) қат-қабатта үш кен шоғыры анықталған. Мұнай мен газ юра кезеңінің құм-алевролит және саз-аргиллит тау жыныстарынан құралған қатқабатында орналасқан. Осы қатқабаттың 9 горизонтында 14 кен шоғыры анықталған. Олардың көпшілігі газды, екеуі мұнай, екеуі газ-мұнай конденсатты, біреуі газ конденсатты кен орындары. 

## Жатыс сипаты
Тұтқышының сипаты жағынан шоғырлардың көпшілігі қойнауқаттық, күмбездік. Газды бөлігінің биіктігі 207 м, мұнайлы бөлігінде 47 м. Бір-бірінен қалыңдығы 3 – 30 м-дей сазды қабаттармен бөлінген жеке горизонттардың қалыңдығы 6 – 17 м-ден 51 – 66 м-ге дейін жетеді. Құнарлы горизонттардағы тау жыныстарының кеуектілігі 14 – 20,2%, газ бен мұнайға қаныққандығы 54 – 68%, өткізгіштігі 18,3 – 95,2 миллидарси. 

## Құрамы
Мұнайының тығыздығы 835 – 851 кг/м3, күкірті 0,10 – 0,14%, парафині 12,7 – 36,7%, шайыры 1,83 – 11,8%, қату t 21 – 36°С, 300°С-та бөлінетін мөлдір фракциялардың мөлшері 17 – 63%. Газының тығыздығы 593 – 709 кг/м3, құрамы (%-бен): метан 75,2 – 93,4, этан 3,7 – 12,5, пропан 0,26 – 5,2, ауыр көмірсутектер 0,5 – 2,5, азот 0,04 – 11,3. Конденсатының тығыздығы 734 – 780 кг/м3, қаныққан көмірсутектер мөлшері 69,4 – 77,2%. Қоры жөнінен орташа кен орнына жатады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Деформациялық ескіру

**Деформациялық ескіру** (Старение деформационное) илемділік деформациядан кейін ескіру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Влей

**Влей** — Оңтүстік Африкадағы борпылдақ шөгінділер бетінде түзілген, дөңгелек немесе сопақша ойыстар. Көлденеңі бірнеше м-ден бірнеше км-ге дейін жетеді. Грунт сулары жер бетіне жақын жатуына байланысты өсімдіктері қалың өседі де, айналасындагы шөлді және шөлейтті аумақтардан бөлектеніп тұрады. Жазғы жаңбырлар кезінде влейде таяз сулы көлдер мен батпақтар пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бояу (етістік)

**Бояу** — тоқымаға, былғарыға, теріге, қағазға қолдану кезінде төзімді болатындай тұрақты түс беру процесі.
## Басытқылап бояу
Боялатын материалды алдын ала басытқылап бояу.
## Жоғары температуралық бояу
Қаныққан бу атмосферасында қысыммен тоқыма материалдарды бояу.
## Полихроматтық бояу
Tоқыма кездемелердің бетіне өрнекті түс түрлерін салу әдісі; қозғалып келе жатқан кездемеге бояғыш ерітінділердің жіңішке ағынын шашыратуға негізделген.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Итермелегіш

**Итермелегіш** (*Проталкиватель*) — сым суырғыштың көзінен құбыр, шыбықша сияқты бұйымдарды, немесе олардың ұшын, күштеп итере өткізуге арналған, қысқыш құралы бар арбаша түріндегі, сымсуыр орнақтың бір бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Воейков заңы

**Воейков заңы** - ашық күндері аңғарлардағы температураның тәуліктік амплитудасының көршілес төбелер мен беткейлерге қарағанда едәуір көп болуы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Вертикаль бұрыш

**Вертикаль бұрыш** - вертикаль жазықтықта жатқан бұрыш. Геодезия және астрономия практикасында, әдетте, қарапайым бағыт пен горизонталь жазықтық немесе тік сызық арасындағы вертикаль бұрыш өлшенеді. Горизонталь жазықтықпен арасындағы бұрыш еңістік бұрышы, ал қарау бағыты мен тік сызық арасындағы бұрыш зениттік қашықтық деп аталады. Еңістік бұрышты горизонт жазықтығынан жоғары қарай — 0°-тан + 90"-қа дейін төмен карай — 0°-тан — 90"- қа дейін есептейді. Зениттік қашықтық барлық уақытта оң, сондықтан оны зенит бағытынан есептейді. Зенит қашықтығы мен еңістік бұрышының алгебралық қосындысы 90"-қа тең болады.

## Вертикаль бұрыштарды өлшеу
Вертикаль дөңгелектің көмегімен вертикаль немесе көлбеу бұрыштарды өлшеу әдісі. Вертикаль бұрыштарды өлшеу қолайлы болу үшін вертикаль дөңгелекте дүрбінің коздеу өсі горизонталь бағытта және ондағы деңгей үлбіреуігі нөл-пунктте тұрғанда вертикаль дөңгелектен алыңған есеп 0°00'00° болуы керек. Шынына келгенде есеп нөлге тең болмай шығады. Сондықтан вертикаль дөңгелекте нөлдің орны (НО) деп аталатын мондік шама болады. Нөлдің орны вертикаль дөңгелек лимбі бөліктерінің белгіленуіне байланысты әр теодолитте әр түрлі формулалармен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Воклюздер

**Воклюздер** (Оңтүстік-шығыс Франциядағы Рона өзенінің алабындағы Воклюз — Уаисіизе бұлағының атауынан шыққан) - су дебиті үлкен, бірак күрт өзгеріп тұратын және аз сулы жылдардың өзінде ағыны сарқылмайтын карстық атыраптардағы бұлақтар типі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Біріккен Ұлттар Ұйымының атаулы күндері

*2 ақпан - Дүниежүзілік сулы-батпақты алқаптар күні;
*1 наурыз - Дүниежүзілік азаматтық қорғану күні;
*22 наурыз - Дүниежүзілік су күні;
*23 наурыз - Дүниежүзілік метеорологтар күні;
*1 сәуір - Халықаралық құстар күні;
*7 сәуір - Дүниежүзілік денсаулық сақтау күні;
*22 сәуір - Халықаралық жер күні;
*3 мамыр - Күн күні;
*5 маусым - Дүниежүзілік қоршаған ортаны қорғау күні;
*17 маусым - Дүниежүзілік шөлейттену және күрғақшылықпен күрес күні;
*26 маусым - Халықаралық нашақорлықпен күресу күні;
*6 тамыз - Дүниежүзілік ядролық қаруға қарсы күні;
*15 қыркүйек - Халықаралық бейбітшілік күні;
*16 қыркүйек - Дүниежүзілік жануарларды қорғау күні.
## Дереккөздер


Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымы
Санат:Атаулы күндер
Деформацияның мартенситі

**Деформацияның мартенситі** (Деформации мартенсита) — илемділік деформацияның нәтижесінде құрылатын мартенсит.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Авиациялық қозғалтқыштар

Radial engine.gif|thumb|280px|Авиациялық қозғалтқыш
**  Авиациялық қозғалтқыштар **  — ұшу аппараттарында орнатылатын, олардың ұшуына қажетті тарту күшін туғызушы құрал. Тәсіліне қарай авиациялық қозғалтқыштар реактивтік, қалақты, аралас немесе жиынтықты болып 3 топқа бөлінеді. Реактивтік авиациялық қозғалтқыштар әуе-реактивтік қозғалтқыштар (отынның жануы үшін атмосфералық ауа, оттек қолданылады), ракеталық қозғалтқыштар (ұшу аппаратының өзі тасымалдайтын тотықтырғыш қолданылады) болып бөлінеді. Ауа қалағының тарту күшін тудыратын калақты авиациялық қозғалтқыштар қатарына әр түрлі поршеньдік қозғалтқыштар жатады. Аралас немесе жиынтықты авиациялық қозғалтқыштардың негізгі түрлері: трубалық алақты қозғалтқыштар мен екі контурлы турбореактивтік қозғалтқыштар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аквавит

thumb|Аквавит
**Аквавит**— скандинавиялық зире тұқымы қосылған күшті ішімдік.
## Дереккөздер


Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Иілгенділік

**Иілгенділік** (*Изогнутость*) - беттің пішіні қисық сызық тәрізді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Радиациялық бақылау әдісі

thumb
**Радиациялық бақылау әдісі** (Метод контроля радиационный) — бақылау объектісімен өзара әсерлесіп кіріп өтетін иондық сөулеленуді тіркеу мен талдау негізінде жүргізілетін бақылау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Иілгіштік

**Иілгіштік** (''Гибкость'') - 
# Дайындаманың жарықсыз немесе ажыраусыз июге жарамдылық қасиеті; 
# Металдарды иіп сынағанда, олардың қирамай иілу қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Галереялық ормандар

**Галереялық ормандар** - дала, прерий, саванна мен шөлдің ормансыз кеңістігімен ағатын өзен бойында (жаға- ларында) өскен жайылма ормандарының енсіз өңірі. Типтік галереялық орманға Африка мен Оңтүстік Американың саванналарындағы жаға маңы тропиктік ормандар жатады. Орта Азия мен Қазақстанда Галереялық ормандарды тоғай немесе тоғайлық ормандар деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Төлебай Морханов

**Төлебай Морханов** (1921 бұрынғы Адай уезі, Тұщыбек ауылы – 1982) – ауыл шаруашылық саласының қызметкері. 
*Форт-Шевченко қаласында орта білім алған. 
*1938 – 1942 жылдары Таушық көмір шахтасында жұмысшы болды. 
*1942 – 1943 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 
*1943 – 1948 жылдары Тұщыбек ауылында мұғалім, 
*1948 – 1954 жылдары аудан комсомол комитетінде 1-хатшы, 
*1954 – 1981 жылдары аудандық партия қызметінде, аудандық азаматтық қорғаныс бөлімінің бастығы қызметтерін атқарды. 
*«*Ерен ерлігі* үшін''» т.б. бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Галоклин

**Галоклин** - тұздылығының тік градиенті анық білінетін мүхит (теңіз) суының қабаты. Тұздылығы түбіне карай артады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Иілу қатаңдылығы

**Иілу қатаңдылығы** (*Жесткость при изгибе*) — металдың игендегі серпімді деформацияға кедергі жасау қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ганзен есебі

**Ганзен есебі** - координаталары белгісіз А, В пункттерін координаталары белгілі С, Д пункттерін бақылап, А және В пункттерінде құрылатын бұрыштарды өлшеу аркылы олардың координаталарын анықтау әдісі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гайоттар

**Гайоттар**, ГИЙОТТАР  — әдетте, жанартау атқылауынан пайда болған, оқшауланған жайпақ төбелі су астындағы таулар. Негізінен, Тынық мұхитта таралған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Радиусөлшегіш

**Радиусөлшегіш **(Радиусомер) — тетіктер жүмырлықтарының радиусын өлшейтін өлшеу қүралы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гарига

**Гарига**, Гаррига — аласа, кебінесе мәңгі жасыл ағаштар мен бұталардың (кермес емені, I тырбық пальма, сарғалдақ, розмарин, пісте және тағы да басқалары) тоғайлары. Негізінен, Жерорта теңізінің батыс атырабында жерортатеңіздік климат жағдайында тараған. Әдетте, төменгі белдеудегі тастақты тау беткейлерінде, жойылған қатқыл жапырақты ормандардың орындарында өсіп қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сейілхан Қоразов

**Сейілхан Қоразов**(*[[1938]], Маңғыстау ауданы, [[Жыңғылды ауылы]]– [[1996]]*) – педагог. 
*Гурьев  педагогика институтын бітірген (1965). 
*1960 – 1966 жылдары Таушық мектебінде мұғалім, Маңғыстау ауданы өндірістік басқармасында кадр жөніндегі инженер
*1966 – 1979 жылдары Таушықта мектеп директоры, оқу ісі жөніндегі орынбасары,аудандық оқу бөлімінде мектеп инспекторы
*1979 – 1993 жылдары *«Ильич», «Куйбышев»* кеңшарларында партия комитетінің хатшысы, кеңшар директорының орынбасары
*1994 – 1996 жылдары Жыңғылды ауылының әкімі қызметтерін атқарған. 
**«Еңбектегі ерлігі үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* (1970) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері