open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ұлттық қорғаныс университеті

**Қазақстан Республикасының Ұлттық қорғаныс университеті** — Қазақстан Қарулы Күштерінің аға офицерлерін даярлауға арналған жоғары әскери оқу орны.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының қаулысы негізінде, КСРО Қорғаныс Министрінің 1970 жылы 19 желтоқсандағы бұйрығымен Алматы жалпы әскери училищесі болып құрылды. 1973 жылдың 19 шілдесінде училищеге КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен "Кеңес Одағының маршалы И.С.Конев атындағы Алматы жоғары жалпы әскерлік командалык училищесі" атауы берілді. Бұрынғы атауы — Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери академиясы (ҚР ҚК ӘА).

1997 жылдың 11 ақпанында білікті офицер кадрларын дайындау жүйесін жетілдіру мен әскери ғьшымды дамытуға жағдай жасау мақсатында ҚР Президентінің Жарлығымен Кеңес Одағының маршалы И.С.Конев атындағы Алматы жәғары әскери училищесі ҚР Білім және мәдениет министрлігінің 1997 жылғы 28 тамыздағы "ҚР Қарулы Күштері әскери академиясының адъюнктурасын ашу туралы" шешіміне сәйкес "Қазақстан Республикасы Қарулы Күштеріиің әскери академиясы" болып өзгертілді. 2000 жылдың соңында Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери академиясы 6696 офицер дайындап шығарды.

## Тарихы

### Әскери академияның құрылуы
1991 жылы Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қарулы күштердің алдында аға офицерлерді даярлау және олардың біліктілігін арттыру мәселесі тұрды. Бұл мәселе қарулы күштер офицерлерін Ресей Федерациясының және шетелдердің әскери оқу орындарында оқыту арқылы ішінара шешілді.

1997 жылы 11 ақпанда Алматы жоғары әскери училищесін реформалау туралы Қазақстан Президентінің Конев И.С. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясына жарлығы шықты. Бұл шешімді сол кездегі мемлекеттің экономикалық жағдайы талап етті. Жүргізілген реформаның нәтижесінде бұрынғы құрама қарулы қолбасшылық училищесінің базасында курсанттарды әртүрлі әскери мамандықтар бойынша бұрынғы даярлау да жүзеге асырылып, 4 жылдық бағдарламаның соңында лейтенант әскери атағын алу, және 2 және 3 жылдық бағдарлама бойынша аға офицерлер қатарынан студенттердің біліктілігін арттыру. Бұл үйлестіруге тәжірибелі педагогикалық ұжымның, сондай-ақ мектептің тиісті оқу-материалдық-техникалық базасының болуы ықпал етті.

1997 жылы 16 маусымда Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы туралы ереже» №977 қаулысы шықты, онда курсанттар мен тыңдаушыларды, сондай-ақ оқуды ұйымдастыру ережелері айқындалды. Әскери академияны егжей-тегжейлі ұйымдастыру (Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясының Жарғысы).

Әскери академияға жүктелген негізгі міндеттер:

* жоғары әскери және жоғары әскери-арнайы білімі бар офицерлер даярлау;
* офицерлерді қайта даярлау және жетілдіру;
* әскери ғылыми-педагогикалық кадрларды даярлау.

## Тағы қараңыз

* Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі
* Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері
* Құрлық әскерлерінің әскери институты

## Дереккөздер

Санат:Астана жоғарғы оқу орындары
Санат:Қазақстан университеттері
Үйтолы

**Үйтолы жерасты мешіті** (XVIII-XIX ғғ.) – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген діни сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Түпқараған ауданы, Таушық ауылынан 2 км батыс бағытта орналасқан. 

## Сипаты
Ескерткіш 2005 жылы "Маңғыстау тарихи-мәдени қорығы" мемлекеттік мекемесі қызметкерлерімен зерттелген.
Мешіт Сарықаспақ дөңінің жанындағы терең сайдың солтүстік-шығысқа қарай бағыттала ойылып салынған. Мешіт құрылысы 4 бөлмеден және жартылай пішіндегі кіреберіс дәлізден тұрады. Бөлмелерінің ұзындығы 3,3 м-ге жуық, ені 3,5 м, орташа биіктігі 2,5 м-дей болып сақталған; мешіттің жалпы биіктігі 7 м. Кіреберісінен кейінгі төбесінен жарық түсіретін ойығы бар орталығы үлкен бөлменің оң және сол жағында екі бөлме, одан әрі қарай аумағы жағынан 2-бөлмеге жалғаса түпкі шағын бөлме (намаз оқитын орын болуы мүмкін) орналасқан. Бөлмелердің аралықтары кең аумақты етіп ашық қалдырылған, қабырғалары доғаланып қашалған, төбелері киіз үйге – аласа күмбезге ұқсатылып жасалған. Жартасты қабырғаның әр жерінде шырақ қоюға арналған шағын ойықтар сақталған. Мешіт ішінде құдық болған. Ел аузында оған ниеті түзу, ақ ниетті адам еңкейсе су шүпілдеп аузына келеді, ал ниеті бұзық адам келгенде, керісінше, суы тартылып қалады деген аңыз сақталған. Ауа райының әсерінен дәліз қабырғалары мүжіліп сынған.
Таушық ауылының оңтүстік-батысындағы қырат басына қойылған мазар белгілі дін өкілі Үйтолы Тышқанұлының бейіті. Ол мешіт ішінде бала оқытқан, кейін осында жерленген; басына адамдар келіп, түнеп зиярат етеді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысы мешіттері
Фосфаттау

**Фосфаттау** (Фосфатирование) — болат, алюминий, мырыш бұйымдарының бетіне фосфаттардан жұқа қабат түсіру. Оның үстіне бояу, лак, май жаққанда бұл қабат атмосфералық тоттанудан жақсы қорғайды.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қайтакристалдану

**Қайтакристалдану** (*Рекристализация*) — 1) бастапқы деформацияланған фазалар түйіршіктерінен жетілген құрылымы бар үлкен бұрышты шекарамен қоршалған түйіршіктердің пайда болуы және өсуі; 2) деформацияланған металда немесе қорытпада жаңа түйіршіктердің пайда болуы және өсуі немесе тек сол фазаның басқа түйіршіктерінің өсуі арқылы құрылымдық жетілудің арту және деформацияға дейінгі қасиеттердің қалпына келу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Далалық армия

**Далалық армия** — армия тобы. Бір бөлімнің құрамында немесе өздігінен бір операциялық бағытында ұрыс кимылдарын жүргізуге арналған тон. Ол 2-4 армиялық корпустан, 1-2 дивизиондық ракеталық және артиллериялық бөлімдердін бөлімшелерінен, сондай-ақ арнайы әскерлер, қызмет және тыл бөлімдерінен тұрады. Оған коса армия тобы құрамынан және басты басшылық корынан ракеталық, артиллериялық, әуе-десанттық, тік ұшақтық және басқа бөлімдер (құрамалар) беріледі. Ол соғыс кезеңінде құрылады. Кейбір мемлекеттерде бейбіт уакытта да болады (мысалы, Италия, Түркия).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери педагогика

**Әскери педагогика** — Қарулы Күштердің әскери қызметшілерді оқыту мен тәрбиелеудің зандылықтарын зерттейтін педагогика саласы. **Әскери педагогика** әскер жағдайында жеке құрамды әскер ісіне үйретуге, саяси санасын арттыруға, олардың жоғары моральдық-жауынгерлік қасиеттерін дамытып, нығайтуға негізделеді. **Әскери педагогика** өз міндеттерін орындауда қазіргі Қарулы Күштер мен соғыс міндеттерінен туындайтын әскерлерді оқыту мен тәрбиелеу жүйесінің бірыңғай принциптерін басшылыққа алады, әскерлердің ұрысқа дайындығын жетілдіреді. Қарулы Күштердін әскери және саяси дайындығы принциптерімен қатар, әскери педагогика жалпы педагогиканың ғылыми принциптерін ұстанады. Ол принциптер мыналар: көрнекілік, оқыту, саналылық пен үйренушілердің белсенділігі, алған білімнің беріктігі, оқытудың жүйелілігі мен бірізділігі, үйренушілермен жеке жұмыс жүргізу.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тырнашөп

**Тырнашөп** (*Seselі*) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын екі не көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Маңғыстаудың шөлді, сортаңды жерлерінде, тұзды көлдер жағалауларында, бұталардың арасында, таудың тастақты беткейлерінде өседі. Биіктігі 20 – 50 см. Сабағы көп, жұмыр, тықыр. Төменгі жағындағы сабақтары ұзын сағақты. Жапырақтары сабақтың түбінен өніп шығады. Жапырақтары ұзын, түзу, екі рет тілімденген. Тостағанша жапырақтарының шеті тегіс, күлтесі ақ түсті. Гүлі көп (15-тей), олар шатырша гүлшоғырына топталған (шатыршасы 6 – 9 сәулелі). Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жемісінің ұзындығы 4 мм-дей, сопақша, екі бүйірі қысыңқы келеді.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Авиациялық гидроакустикалық станция

**  Авиациялық гидроакустикалық станция **— сүңгуір қайықтарды іздеу мен табу аспаптары мен механизмдері кешенінен тұратын авиациялық құрал. Ол шағын гидролокациялық немесе шупеленгаторлық станция түрінде болады. Авиациялық гидроакустикалық станция сүңгуір қайыққа қарсы қорғаныс дирижаблінде, ұшақта, тіқұшақта орналастырылады. Одан үнемі тыңдау үшін акустикалық антенна суға түсіріледі немесе белгілі бір бағыт бойынша сүйретіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атыс кестесі

**Атыс кестесі** (*Таблица огня*) қарсыласты атыспен жою және оны орындау тәртібі бойынша артиллериялық бөлімшелердің (бөлімдердің) міндеттерін анықтайтын жауынгерлік құжат. Ол шабуыл кезінде атыспен жою кезеңдері және жалпы әскери бөлім (бөлімше) міндеттері бойынша, ал қорғаныста қарсыласты алыс кіре берісте, алғы шептің алдында жою міндеттері бойынша және оның қорғаныс тереңдігіне енуі кезінде құрылады. Атыс кестесінен үзінділер артиллериялық бөлімше (белім) командиріне тапсырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атыс қарқыны

**Атыс қарқыны** (*Темп стрельбы или темп огня*) — 1) Қарудан (минометтен) ату шапшандығы; бұйрық бойынша (белгілі бір уақытта белгілі бір есеппен ату) батареямен (взводпен) кезекпен немесе дүркін-дүркін ату. Оқ-дөрі мөлшері нысананың сипатына, ату міндеті мен снарядтың жарылуын бақылау жағдайына қарай белгіленеді. 2) Автоматты қарудан атудың техникалық жылдамдығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Орнықты тепе-теңдік

thumb|Орнықты тепе-тендік
**Орнықты тепе-тендік** *(Равновесие устойчивое*) — жүйенің тепе- теңдіктен ауытқу себептері жойылғаннан кейін өзінің алғашқы қалпына келуі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Далалық аэродром

**Далалық (уақытша) аэродром** — авиациялық бөлімдердің (бөлімшелердің), көбінесе майдандық, армиялық, теңізде авиацияның уакытша орналасуы үшін қолданылатын қосалкы аэродром және маневр жасау аэрәдромы. Майдан шебіне жакын орналаскан далалық аэродром алдыңғы деп аталады және ол секіру аэродромы (алаңы) ретінде пайдаланылуы мүмкін. Далалық аэродромының топырақты, рулдік жолдары және бөлшектемелі-жинамасы жабыннан жасалған ұшу аппараттарынын түрак орындары, техника, материалдық құралдарды сақтау және жеке құрамды орналастыру үшін уакытша жасалған құрылыстары, жылжымалы радиожарық беретін техникалық жабдықтары болады. Мұз басқан су айдындарында, материктегі мұзда және ыкна мұз өрісінде мұздағы аэродром жабдықталуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Аэродромдар
Механизм

thumb|250px|Парлық мәшине механизмі
thumb|left|250px|Механизм
**Механизм** () — бір немесе бірнеше қатты денелерді басқа қатты денелер арқылы қажетті қозғалысқа келтіретін денелер жүйесі. Механизм құрылымдық белгілері бойынша топсалы (иінтіректі), бағдартқышты, тісті, сыналы, бұрамалы, ыңғайландырғыш, арнайы, шыбық қысқыш, иілгіш буынды, гидравликалық, пневматикалық және электрлі құрылғылары бар және т.б. болып бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Механизмдер
Әскери психология

**Әскери психология** — әскери қызмет жағдайындағы адам психикасының заңдылықтарын (түйсік, қабылдау, ойлау, сезім және т.б.) зерттейтін психология саласы. *Әскери психология* әскери қызметшілердің психологиялық қасиеттерінің қалыптасу заңдылықтарын (қызығушылық, дағды, қабілет, мінез, темперамент және т.б.), сондай-ақ жауынгерлердің санасы мен эмоциясын зерттейді. Бұл зерттеулердің нәтижелері қарулы күштердің жеке құрамы бойында қажетті ерік сапаларын тәрбиелеу кезінде тәжірибелік тұрғыдан қолданылады.

**Әскери психология** — әртүрлі әскери іс-әрекеттердің психологиялық мәселелерін, оның әлеуметтік тарихи жағдайларға сәйкес даму деңгейлерін, жауынгерлердің жеке басының даярлығын, әскери ұжымдардың жауынгерлік қабілетін, саяси қырағылығы мен әзірліктерін зерттейтін психология ғылымының арнаулы саласы. Кеңес үкіметі тұсында әскери психология Кеңес әскерінің құрылуымен қатар пайда болып, мемлекеттің қарулы күштерін және Отан қорғауды қамтамасыз ету мақсатында дамып келді. Әскери психологияның ғылыми астары оның теориясы мен практикасын жетілдіру, әскери қызметтешілерді оқыту, тәрбиелеу, оларға ақыл-кеңес беріп, әскери қызметшілердің жауынгерлік рухын көтерудің психологиялық аспектілерін зерттеуге арналады. Әскери психологияның негізгі мәселелері: әлеуметтік, еңбек, инженерлік және педагогикалық психологиямен байланысты. Әскери психология: *әскери-әлеуметтік, [[Әскери авиация|әскери-авиациялық]], [[Әскери-Теңіз Флоты|әскери-теңіз]] психологиясы* салаларына бөлінеді. Бұл салалар ерекше жағдайлардағы (экстремалдық) әскери құрамалардың тыныс-тіршілігінде туындап отыратын құбылыстар мен заңдылықтарды зерттейді. Әскери психология дербес ғылым ретінде бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында дүниеге келді. Онда ірі әскери құрамаларға басшылық ету, ұрыс даласында жеңісті қамтамасыз ету мәселелеріне назар аударылды. Егеменді, тәуелсіз Қазақстан жағдайында әскери қызметтің сан саласында әскери психологияның іргесін қалаушы Бауыржан Момышұлы болды. Ол қазақ, орыс тілдерінде "Соғыс психологиясы" еңбегін жазды.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Жантану
Санат:Психология
Тербелістер амплитудасы

thumb|Тербелістер амплитудасы
**Тербелістер амплитудасы ** (Амплитуда колебаний) — дененің тепе-теңдік қалпынан ең үлкен қашықтыққа ауытқу модулі.

**Тербелістер амплитудасы** - тербелінетін келемнің өзінің орташа мәнінен ең көп ауытқуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Адамның әлеуметтік қажетсінулері

**Адамның әлеуметтік қажетсінулері** (Социальные потребности человека) — адамның әлеуметтік жағдайлылығын қамтамасыз ететін қажетсінулер тобы. Онымен қамтылатындар: азаматтық бостандықтар (арождан, талап-тілегін еркін білдіру, жүріп-түру бостандықтары, заң алдындағы тендік, т.б.), ертеңгі күніне деген сенімділік дәрежесі (соғыс болып кету, жұмыстан айырылып қалу, ашаршыльгққа ұшырау, бостандығынан айырылып қалу, тоналу қаупінен үрейленушіліктің жоқтығы не бар болуы), этностық тегі мен мәдени деңгейі ұқсас адамдармен қарым-қатынас жасау мүмкіндігі, мәдени құндьілықтарды (кітапханаларды, мұражайларды, театрларды, т.б.) пайдалану мүмкіндігі, негізгі тұрғын жаймен қамтамасыз етілу дәрежесі және оның сапасы, оны ауыстыру не кеңейту мүмкіндігі (теориялық тұрғыдан адамның өз ғұмырында тұрғын жайын 8-ден 15 ретке дейін ауыстырғаны онтайлы деп саналады), жұрттың ығы-жығы тығыздығынан жүйке-психикалық стреске душар болмайтындай кеңістік минимумымен қамтамасыз болу (кезектердің болмауы, қызмет көрсетудің сапасы) және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Санат:Әлеумет
Далалық қорғаныс құрылыстары

**Далалық қорғаныс құрылыстары** — әскери міндеттерді орындауға колайлы жағдай тугызу үшін, сондай-ақ жеке құрам мен ұрыс техникасын қарсыластардың жойғыш құралдарынан қорғау үшін дайындық кезінде және ұрыс әрекеті кезінде тұрғызылатын бекіністер. Далалық қорғаныс құрылыстарына окоптар, орлар, байланыс жолдары, блиндаждар, тасалар, паналар және басқа да құрылыстар жатады. Қолданылатын материалына қарай олар: **топырақты, ағаш-топырақты, тасты, темір-бетонды, металды** және т.б. болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атыс қаруы

**Атыс қаруы** (*Стрелковое оружие*) — атысты оқпен жүргізетін оқатар қару. Ол жеке және топтық болып бөлінеді. Жеке атыс қаруы сарбаздың, сержанттың немесе офицердің жеке қаруына кіреді (карабин, автомат, тапанша). Топтық атыс қаруы сарбаздар тобы қолданады (пулеметтер). Қазіргі атыс қаруы, негізінен, автоматгық (қайта оқтау оқ-дәрі газы энергиясының есебінен іске асады). Автоматтық емес қарулар да бар (қайта оқтау атушының күшімен іске асады). Атыс қаруы жоғары атыс жылдамдығымен, жақсы дәлдігімен, атыстың жақсы шоғырлануымен, оқтың жеткілікті жойғыш күшімен ерекшеленеді. Атыс қаруы салмағы мен өлшемінің ыңғайлылығы оны орларда, байланыс жолдарында, елді мекендерде, ормандар мен тауларда және т.б. пайдалануға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тереңдік өлшегіш

thumb|Тереңдік өлшегіш
**Тереңдік өлшегіш** (Глубиномер) — терендіктердің және ойықтардың биіктіктерін өлшейтін өлшеу қүралы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әскери резерв

**Әскери резерв** (). 

Әскери резервке соғыстың басталу кезінде белгілі бір міндет жүктелмеген жоғары әскери қолбасшының тікелей қарамағында тұрған адамдар және материалдық жабдықтар кәры кіреді. Әскери резерв жасау соғыс жағдайында кездейсоқтықты жоюға, ауыр жеңілістерді болдырмауға, қарсыластын күшіне қарағанда күштің басым болуына мүмкіндік береді. Қолдану ауқымына қарай әскери резерв тактикалық, оперативтік, стратегиялық және мемлекеттік болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери құралымдар
Дара басшылық

**Дара басшылық** — әскери бөлімшені, бөлімді және құраманы жеке командирдің басқаруы. 

Оның қолында әскерлерді басқарудын барлық тәсілі — командалық, саяси, әкімшілік, техникалық, шаруашылық және бақылау құқығы болады.  

Дара басшылық — әскерді басқарудың ең қолайлы түрі. Ол әскерлерді басқарудың бірлігі мен бір орталыққа бағынуын, басқарудың тиянақтылығын, икемділігін, оперативтілігін нығайтады, жауынгерлерді оқыту мен тәрбиелеуді, әскери тәртіпті күшейтуді, алға қойған міндеттерді орындау үшін материалдық-техникалық жабдық пен адам күшін тиімді пайдалануды, жауынгерлердің ұйымшыл болуын, жоғары орындардын бұйрықтарын, жарғы талаптарын орындауын қамтамасыз етеді.

Дара басшылық принципіне сай басшы қол астындағыларға толықтай билік жүргізіп, барлық сала бойынша жеке өзі жауапкершілік арқалайды. Ұжым мүшелерімен ақылдасып, жеке дара шешім қабылдайды, бұйрық беріп, үкім шығарады, олардың орындалуын қадағалайды. Дара басшылық Кеңес Одағы кезіндегі өндірісті әкімшілдік-төрешілдік басқару тәсілінің негізгі принципі саналды; жүктелген міндеттерді ойдағыдай атқарып, тапсырылған іске қатысты қызметкердің іске жауапкершілігін арттыру үшін әртүрлі деңгейдегі марапаттау, ұйым басшыларына Дара басшылық жасау құқы берілді. Қазіргі кезде әскери бөлімдер мен құрамаларда, құқық қорғау oргандарында, сондай-ақ келісімгерлікпен, коммерциямен шұғылданатын әр алуан меншік сипатындағы ұйымдарда басқарудың осы принципі сақталған. Ол ұйымдық-өндірістік шараларды жедел атқарып ұжымдағы тәртіп пен *моральдік-психологиялық* ахуалды нығайтуға, жұмыс күшін тиімді пайдаланып, еңбекті ынталандырудың оңтайлы жолын таңдауға, т.б. мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Термиялық эсер аумағы

thumb|Термиялық эсер аумары
**Термиялық эсер аумары** (Зона термического влияния) — термиялық әдіспен металлы өндегенде оның материалға эсер ету аймағы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өлі жамылғы

**Өлі жамылғы** - ормандағы, шалғындағы, даладағы топырақ бетіндегі қураған өсімдік қалдықтарының түгелдей шіріп үлгермеген қабаты. Өлі жамылғының қалындығы 30 см-ге дейін және одан да қалың болады. Төменгі бөлігі минералдық құрамбөліктермен аралас келеді. Әсірссе тайга зонасының шыршалы ормандарында тараған (қоры 40—80 т/г-ға дейін).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бөгесіндер

**Бөгесіндер** - танкіге қарсы инженерлік бөгеттер. Олар 20 см-ден кем емес диаметрлі темір сауытты бөренелер мен төртқырлы бөренелерді бірінің үстіне бірін қабырға түрінде жинап, екі жағынан жерге көмілген тік бағаналармен бекіту арқылы жасалады. Танк ұзындығы жолдың немесе көшенің барлық енін алып жататын бір-үш қатарлы болуы мүмкін. Екі және үш қатарлы тосқауылдарды кейде жерге төгіп тасталған топырақ, ұсақ тас немесе тасты кезектестіре қалау арқылы да жасайды. Тосқауылдардың биіктігі мен қалыңдығы 2 метрге дейін жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылуға төзімділік

**Жылуға төзімділік** — температураның тез теңесуіне материалдың қарсы түру қабілеттілігі; бұйымдардың жоғары температура әсеріне шыдау және сондай температурада механикалық және химиялық әсерге төзе отырып пайдалану көрсеткіштерін сақтап қалу қасиеті.

## Дереккөздер

Санат:Материалдардың қасиеті
Терең кермелеу болаты

**Терең кермелеу болаты** (Сталь для глубокой вытяжки) — терең кермелеу әдісімен бүйымды жасауға арналған болат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің мақсаты, құрамы және міндеттері

**Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің мақсаты, құрамы және міндеттері** Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері бейбіт кезеңде: әскери басқару органдарын, Қарулы Күштердін түрлерін, арнайы әскерлерді, тыл, әскери оқу орындарын, әскери ғылыми мекемелерді камтиды.
Соғыс уакытында Қарулы Күштердің құрамына: Ішкі істер министрлігінің Ішкі әскерлері, Ұлттық кауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі мен басқа да әскерлері, Республикалық Ұлан, азаматтық және аумактык корғанысты басқару мен құру органдары кіреді.
## Міндеттері
Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне бейбіт кезеңце мынадай негізгі міндеттерді орындау жүктеледі:
*жауынгерлік әлеуетті, жауынгерлік және жұмылдыру даярлығын, баскару оргаңдары мен әскерлердің әзірлігін бейбіт кезең жагдайына сай карқындылығы төмен қақтығыстарды, Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасында немесе аумағының шегінде кез келген заңсыз карулы күш көрсетуді тұмшалап, тойтаруды қамтамасыз ететін деңгейде ұстау;
*әуе кеңістігін күзету, сондай-ақ мемлекеттік шекараның жедел-стратегиялық тұрғыда маңызды өңірлерін жабу;
*маңызды әскери объектілерді күзету;
*елдің кез келген ауданында жағдайды тұрақтандыру жөніндегі батыл ісқимылға әзірлігін көрсету;
*карқындылығы орташа немесе жоғары кақтыгыс қатері туындаған жакдайда Қарулы Күштерді стратегиялык өрістетуді қамтамасыз ету;
*Қазақстан Республикасының халыкаралық міндеттемелеріне сәйкес бітімгершілік және өзге де операцияларға қатысу.
Бұл міндеттерді орындауды Қарулы Күштер Қазақстан Республикасының баска да әскерлері мен әскери күрылымдарымен өзара тығыз іс-қимылда жүзеге асырады.Бұл ретте Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметіне Құрлықта, теңізде, көлдерде және өзге де су айдындарында мемлекеттік шекараны күзету мен қорғау, сондай-ак терроризмге, қару мен есірткі контрабаңдасьша карсы күреске катысу жүктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атыс қаруы мен гранат-атқыштан ату

**Атыс қаруы мен гранат-атқыштан ату** (*Стрельба из стрелкового оружия и гранатометов*) — жаяу әскердің ұрыс машиналарының атыс саңылауынан, автомобиль мен тікұшақтардың кемерінен жатып, тізерлеп отырып, жүріс кезінде жүргізілуі мүмкін атыс түрлері. Автоматтандырылған қарудан атысты кезекті немесе үздіксіз түрде жүргізеді. Жылжымалы нысаналар бойынша атыс кезінде нысананы қоштау немесе күту, әуе нысаналары бойынша (бөлімшемен, взводпен ату) қоштау немесе бөгеу тәсілдері қолданылады. Станокты пулеметтерден аралыққа, қапталдардан және өз бөлімшелерінің үстінен атыс жүргізілуі мүмкін. Әсіресе, бойлата атыс тиімді болып келеді. Танктерде, жаяу әскердің ұрыс машиналарында және бронетранспортерларда қондырылған атыс қаруынан атыс орындарынан, қысқа аялдауларда және жүріс кезінде жүзеге асырылады. Танкіге қарсы гранататқыштардан атыс, әдетте, сауытталған нысаналар бойынша жүргізіледі. Кейбір станокты гранататқыштардан жарықшақты гранаттармен атыс жүргізілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аффикс

**Аффикс** (  )— қосымша, түбірге жалғанып, грамматикалық немесе сөзжасамдық мағына тудыратын сөз бөлшегі, сөздің ең кіші құрылымдық элементі, көмекші морфема. Аффикс сөз құрамын морфологиялық жағынан жіктегенде ажыратылады (Ф. Фортунатов). Түбір морфемалардай емес, жеке тілдің аффикстері морфелардың жабық тобына жатады, оларды тізімдеп есепке алуға болады. Аффикс морфологияның міндетті бөлігі ретінде тілдің парадигмаларын жасайды.
Аффикстің тілдің дербес бірлікгері ретіндегі формалдык, мазмұндық сипаттары мыналар: 
* 1) Аффикстің фонологиялық бейнесі әдетте дауысты, дауыссыз фонемалардан жасалған шағын фонемалык жүйе түрінде көрінетіні;
* 2) деривациялық процесте aффикс құрамынын өзгеру/өзгермеу сипаты (осыдан агглютинатив және фузиялықтілдердін қарама-қарсылығы туады); 
* 3) Аффикстің түбірге қатысты орналасу тәртібі және оны өзгертуге болмайтыны (агглютинатив тілдерде орын тәртібі қатан сақталатыны); 
* 4) Аффикс бір мағыналық/көп мағыналық, синкреттік сипаты болатыны; 
* 5) Аффикстің өздері қатысты сөздерге тіркесуінін шексіздігі (бұл — аффикстің өңімділігін тудырады).
**Аффикс** косылу процесі (аффиксация) көптеген тілдердің морфологиясы мен сөзжасамында маңызды орын алады. Осыған байланысты тілдердің типологиясы жасалады.

**Аффикс** түбірге қатысына карай бірнеше түрге бөлінеді: приставка, префикс—түбір алдынан қосылатын аффикс  (приходишь, заходить, беймәлім); инфикс — түбірдің ортасында косылатын аффикс (  ); интерфикс — екі түбірді жалғастыратын аффикс (фонология); конфикс-префикс пен постфикстін комбинациясынан жасалған аффикс (бейқамдық);постфикс: 
* а) сөз соңынан қосылатын сөзжасам қосымшасы — суффикс (жылқы-іиы) және
* ә) сөз соңынан қосылатын жалғау — флексия (балаға, баланың).

* **Деривациялық-реляциялық аффикс** - морфологияда деривациялықпен (лексикалық, сөзжасамдық және реляциялықпен (грамматикалық, сөз өзгеруші) қатар бөлінетін аффикстер класы, көмекші морфема, түбірге қарсы қойылатын және грамматикалық пен сөзжасамдық мәнді үйлестіретін сөз бөлігі. Мысалы: *неб-ес-а* сөзінде негіз жасаушы *аффикс*.
 
* **Деривациялық аффикс** - морфологияда деривациялық-реляциялық және реляциялықтармен (грамматикалық, сөз өзгертуші) қатар бөлінетін лексикалық, сөзжасамдық аффикстер класы, көмекші морфема, түбірге қарсы қойлатын және сөзжасамдық мәнді білдіретін сөз бөлігі, оның жалғануы жаңа мәнді лексеманың жасалуына, негіздің жаңа класқа көшуіне соктырады. Мысалы: *профессор —> профессура; профессор -> профессорствовать*

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дара ядролық соққы

**Дара ядролық соққы** — бір ядролық оқ-дәрімен (бомбамен, ракетамен және т.б.) бір объектіге немесе объектілер (нысаналар) тобына беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дәл тию

**Дәл тию** — оқ-дәрінің (артиллериялық снарядтың, минанын, ракетаның ұрыстык болігінің. авиабәмбанын, торпеданың және т.б.) тікелей нысанаға тиюі. Дәл тию сауытты жылжымалы нысаналарды (танктерді,
бронетранспортерлерді, кемелерді) және айырықша берік қорғаныс кұрылыстарын жою үшін кажетгі шарт болып табылады. Дәл тиюдің маңызды жоюшы факторы ретінде снарядтың соққылық (сауыт бұзғыштық) әрекеті немесе сауытталған нысаналар бойынша бағытталған жарылыс (комулятивтік снаряд) эффектісі және инженерлік құрылыстар бойынша атыс кезінде снарядтың фугастық әрекеті болып табылады. Ыршудан кейін нысанаға тию дәл тию болып саналмайды. Дәл тию мүмкіндігі нысананың мөлшерлеріне, атыс қондырғысын есептеу дөлдігіне, шашырау шамасына, траектория бойында жою құралының басқарылуына байланысты болып келетін ықтималдығымен сипатталады. Артиллериялық зеңбіректер үшін дәл тиюдің ең жоғарғы ықтималдығы тура бағытпен ату кезінде, тура ату қашықтығы шегінде камтамасыз етіледі, ал аудандық нысаналар бойынша атыс кезінде 90 градус жакын қарсы алу бұрыштарында шашыраудың аз шамалары бар кашыктықтарда камтамасыз етіледі. Дәл тию ықтималдығын анықтау тәсілдері атыс анықтамасымен, бомба лақтыру теориясымен және басқалармен қаралады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ноғай Түрікпенбаев

**Түрікпенбаев Ноғай** (1936 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – еңбек ардагері, инженер. Шымкент педогогикалық иститутын бітірген (1960). 1960 – 1966 жылдары Өзбек КСР-і Ғылым Академиясында кіші ғылыми қызметкер. 1966 – 1974 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» конструкциялық бюросында инженер-программист, 1974 – 1998 жылдары «Маңғышлақмұнай» ӨБ-нің инженерлік орталығында бөлім бастығы қызметтерін атқарды. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған (1986).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Адамның бейімделуі

**Адамның бейімделуі** (Адаптация человека) — адам экологиясындағы, сондай-ақ кептеген басқа пәндердегі (физиология, антропология, медициналық география, социология, этнография және т.б) негізгі ұғымдардың бірі. Адамның жаңа ортаға бейімделуі — күрделі әлеуметтік-биологиялық процесс. Мұның негізінде организмнің қызметі мен жүйесі, сондай-ақ дағдылы мінезқұлқы жатады. А.б. — екі жақты процесс; жаңа экологиялық жағдайға адамның өзі ғана бейімделіп қоймай, бұл жағдайды өзінің мұқтаждығы мен қажеттілігіне ыңғайландырады, тіршілікпен қамтамасыз ету жүйесін жасайды. Бұған үй, киім, көлік,инфрақұрылым, тамақ, т.б. жатады. А.б-нің механизмдері әр түрлі . Сондықтан, адам қауымдастығына сәйкес мынадай түрлерін ажыратады: 1) биологиялық; 2) әлеуметтік; 3) этностық (әлеуметтің ерекше түрі ретінде) бейімделу.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Далалық жер үсті артиллериясы

**Далалық жер үсті артиллериясы** () — ұрыс даласындағы бөлімдер мен бөлімшелердің ұрыс қимылдарын тікелей қолдауға арналган артиллерия. Далалық жер үсті артиллериясы  құрамына артиллерияның әр түрі кіруі мүмкін: зеңбіректер, келте зеңбіректер, минаатарлар, реактивтік қондырғылар мен кері теппейтін зеңбіректер. Ұйымдық сипаты жағынан далалық жер үсті артиллериясы жалпыәскерлік болімшелердің құрамына кіретін әскерлік және ұрыс барысында жалпыәскерлік құрамалар мен болімдерді күшейтуге арналған Жoғаргы Бас қолбасшынын резервтегі артиллериясына бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дәлдеу

#**Дәлдеу** — () — астрономиялық, геодезиялық, бұрышөлшегіш және басқа аспаптардың дәлдеу сызығын (оптикалық осін) бақылаушы тандаған алыстағы нүктенің немесе аспандағы жарықтың бағытымен біріктіру.
#**Дәлдеу** — (Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігінде) -  тетіктердің немесе олардың беттерінің өзара дұрыс орналасуын тексеру.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Өлшеу
Жылулық

нобай
**Жылулық ** — жылу алмасуда жүйенің беретін немесе алатын энергиясының мөлшері.

## Дереккөздер

Санат:Термодинамика
Санат:Жылулық
Аффиксоид

**Аффиксоид** — қосымшаға айналған сөз (түбір сөз). Мысалы: -тын/-тугын жұрнақтары турған сөзінің ыкшамдалуынан туған: баратын > баратуғын > бара турған; -хана (парс, үй, ғимарат: кітапхана, асхана); -стан (парс, мекен, орын: Қазақстан, Өзбекстан); -кент (парс, кала: Шымкент, Ташкент) арқылы туған сөздер қазақ тілінде жеке қолданылмай, өздерінің қатысымен жасалған атаулардың құрамында жұрнақ ретінде сакталып калған. -нау—анау сөзінің ықшамдалып, жұрнаққа айналған түрі: осы- нау— осы анау, сонау—сол анау, мынау— бұл анау (м/б алмасуы); -еке (Омеке, Тілеке)— ага/ақа (өзбекте ақа) сөздерінін жүрнаққа айналып кеткен түрі. Қараңыз суффиксоид.

## Дереккөздер


Санат:Морфемалар
Әскери сал қайық

**[[Әскер]]и сал қайық** (Военный паром) — су бөгеттерінен қару-жарақ пен әскери техниканы, жеке құрамды өткізуге арналған жүзбелі құрал. Әскери сал қайық арналуы бойынша көпірлі, тасымалды және әмбебап болып бөлінеді. Көпірлі сал қайық калқыма көпірдің белігі болып саналады. Тасымалды сал қайық жеке құрам мен әскери техниканы өткізуге арналады. Әмбебап сал қайық жоғарыда аталған екі міндетті де атқара алады. Әдетте, әскери сал қайық штаттық понтон паркінің материалдық бөлігінен жиналады, мұндай сал кайықтардың әскери техниканың кіруі мен шытуына арналған аппаральдері болады. Әскери сал қайық сондай-ақ жергілікгі өткізу құралдарынан (баржа, катер) немесе қолда бар (кесілген ағаш заттар, кеспек және т.б.) құралдардан да жиналады. Олар құрылысы бойынша жеке калқымалы тіректі және таспалы-сал қайық түрінде болады. Алғашқылары қалқымалы сыйымдылықтардан (понтондар, кайықтардан, кеспектерден және т.б.), тірек конструкциялары, өткізу бөлігінен, кіру және шығу құрылғыларынан, суда жүзетін құралдардан тұрады. Екіншілерінің барлық негізгі элементтері бір буынға (понтонға) біріктірілген. Мұндай таспалы-сал қайықтардың жүру жыддамдықтары бірінші түрдегі әскери сал қайық қарағанда (мотор құралдарының бірдей куаттылығында) жоғары. Әскери сал қайық суда катермен тіркеу (итеру) арқылы немесе өзінің қозғалтқышы көмегімен жылжиды. Жаңа әскери сал қайықтардың суда және құрлықта өз бетінше жүру мүмкіндіктері қарастырылуда.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өзекті мүшелеу

**Өзекті мүшелеу**(сөйлемнің) орыс. актуальное членение предложения, чех. aktuální členění věty  — контекстегі сөйлемдерде баяндалатын хабардың бастапқы бөліктері болып табылатын — тема (белгілі ақпарат); (к.) және ремаға (жаңа ақпарат); (к.) жіктелуі. Мысалы, тақырып өтекөлемдідегенде субъект пен оның сапалык белгісін білдіретін темаремалык сипат бар, ал өте көлемді тақырып десек, тема аякталмай, тек сапалык белгі көрсетілген.Өзекті мүшелеу сөйлем мүшелерін формалды- грамматикалык жіктеуден баскаша. Оның күрамын дауыс ырғағына, сөйлем мүшелерінің орын тәртібіне т. б. карап айыруға болады. Сөйлемдегі пікірдін негізгі ой, онын иесі және предикат деп жіктелетінін тіл біліміндегі логикалык, психологиялык бағыттардын өкілдері атап көрсеткен. Прага тілтану (лингвистикалық) мектебінің өкілі В. Матезиустын пікірінше, тема белгілі жағдаятка катысты негізгі пікірді, ал рема сөйлеушінін сол пікір аркылы нені хабарлайтынын білдіреді. Дегенмен, Өзекті мүшелеудің синтаксистік табиғатына байланысты әлі де зерттеп аныктайтын жағы аз емес.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Атыс қаруынан атудың түрлері

**Атыс қаруынан атудың түрлері** (*Виды огня из стрелкового оружия*)
—	алға қойылған міндеттерді орындау үшін қолданылатын атыс түрлері. Олар: а) қарсыласты шығынға ұшырату дәрежесіне қарай; ө) атыс бағытына қарай, б) тактикалық мәніне (қызметіне) қарай; в) атыстың қарқынымына қарай; г) орнықты және ірі калибрлі пулеметтен ату тәсілдеріне қарай (бір нүктеге ату, майданшеп бойымен, тереңдікке, майданшеп және терендік бойымен жая ату) сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аффрикат

**Аффрикат** ( ,  ) (үзілмелі) және ызын (сүзілмелі) дауыссыздардан жасалады, бірақ олардың жай қосындысы емес, жымдаса кірігуінен жасалған бір бүтін дыбыс. Алғашқы жартысы шұғыл басталып, соны сүзілмелі дыбыспен аяқталады. Мысалы: дыбыстарының, қазақтың ауызекі сөйлеу тілінде кездесетін дыбысының (джақсы — жақсы, джоқ — жоқ) сипаты осындай.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Геоморфологиялық кескін

**Геоморфологиялық кескін** - жер бетінің кез келген телімінің бедерін тік жазықтықтың қиюын графиктік бейнелеу. Геоморфологиялық кескіннің жоғарғы сызығы жер бетінің гипсометрлік орнын, ал одан төменгісі геологиялық құрылысын көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геоморфологиялық түсіру

**Геоморфологиялық түсіру** (Маршруттық немесе аудандық түсіру) - Жер бедерін зерттеудің негізгі әдістерінің бірі. Геоморфологиялық түсіру кезінде тікелей далада жүргізілетін геоморфологиялық кескіндер жасаумен және жер бедерін байқаумен бірге әуеден шолып байқаулар, ғарыштық және аэрофототүсірімдерді бажайлау, жиналған үлгілерді зертханаларда өвдеу және тағы да басқалары зерттеулер қолданылады. Геоморфологиялық түсіру деректері бойьшша кіші, орташа және ірі масштабты геоморфологиялық карталар жасалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Өндірісті орналастырудың жағдайлары

**Өндірісті орналастырудың жағдайлары** – аумақтың тиісті өндірісті орналастыру үшін қолайлы немесе қолайсыз және сол жерде қызмет етуі мен дамуын анықтайтын, бір орыннан екінші орынға өзгеріп отыратын белгілі бір қасиеттері — табиғи, экономикалық, әлеуметтік, мәдени, саяси және т.б. (экономикалық географиялық орнын қоса) қасиеттері. Өндіріс орналасуының факторларымен салыстырғанда, өндірісті орналастырудың жағдайлары әр түрлі және көп болады. Өндірісті орналастырудың жағдайлары, ең алдымен, әлеуметтік-экономикалық дамудың және техникалық прогрестің ықпалымен уақыт өткен сайын өзгеріп отырады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геоморфологиялық факторлар

**Геоморфологиялық факторлар**, бедер түзілуінің факторлары - қандай да бір аймақта немесе бүкіл Жер шарында бедерді құрайтын эндогендік (тектоника, вулканизм) және экзогендік (эрозия, дефляция, карст және тағы да басқалары) процестердің жиынтығы. Терминді орыс геоморфологі И.С. Щукин ұсынды (1969 ж.).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геосинклиналдық белдеу

**Геосинклиналдық белдеу** - жер қыртысының аукымды, өте қозғалмалы, бір бағытқа созылған белдеуі. Байырғы континенттік платформалардың немесе континенттік плагформалар мен мұхит түбінің (мысалы, беткейі мен етегін, ішкі және шеткі теңіздерін, аралдық доғалар мен терең сулы науаларды коса) арасында орналасады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Өлі тілдер

**Өлі тілдер** — қолданудан шыққан, жазба ескерткіштер мен жазбалардан ғана белгілі тілдер. Тілдердін жойылуы әсіресе байыргы жергілікті тұрғындары зорлықпен арнайы жеке аудандарға қоныстандырылған елдерде (АҚШ, Австралия) болады. Мұндай елдерде жергілікті тұрғындар қоғам өміріне араласу үшін сол елдін негізгі тіліне (ағылшынға) көшу тиіс. Бұл процестін жеделдеуіне жергілікті тұрғындардың ана тілін интернаттар мен колледждерде, орта және жоғары оку орындарында пайдаланылбауы ерекше эсер етеді. Солтүстік Америка мен Солтүстік Еуразиянын, Австралиянын және оған таяу жаткан аралдардың тілдері өлі тілдерге айналған немесе айналу үстінде. Ол тілдер жайында негізінен олар жойылмас бұрын жазылған енбектерден (жазбалардан) ғана білуге болады.

Тілдін жойылар алдындағы сонғы кезеңін жасы жеткен адамдар ғана сақтайды, кейін солардын езімен бірге тіл өледі. Мектеп жасына дейінгі балаларда өз тілінде оқымағаннан кейін ана тілін жоғалтады. 20-ғасырдың 2-жартысында негізгі тілдегі бұқаралық ақпарат құралдарының кен тарауы аз халықтар тілінін жойылуын тездетті. Ерте замандарда тілдердін жойылуынын басты себебі халықтарды қырып жою арқылы құрылған ұлы империялармен (Көне Персия, Эллин, Араб т.б.) байланысты болды.

Өлі тілдердін қолданудан қалғаннан кейін мындаған жыл бойы сақталуы әдетте дінмен байланысты. Мысалы, Құдайға құлшылық ету үшін қолданылған Египет христиандарынын копт тілі, католик шіркеулеріндегі латын тілі, монгол ламаистерінін классикалық тибет тілі, көнеүнділік әдеби санскрит тілі және т.б.

Өлі тілдерді қайта жанғыртып, қалпына келтірудін мәні зор. Салыстырмалы-тарихи әдіс арқылы баска тіл құрамында сақталып қалган Өлі тілдер элементтерін зерттеу арқылы оларды қайта жанғыртуға болады.

## Дереккөздер



Санат:Лингвистика
Геосинклиналдық жүйе

**Геосинклиналдық жүйе** - ұзақ уақыт даму нәтижесінде мұхиттық қабықтың континенттік қабыққа айналатын ауқымындағы Жер қабығының өте қозғалмалы, бір бағытпен созылған және күрт бөлшектенген ұзынша ойпандар мен көмпимелер телімі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геоморфологиялық ландшафт

**Геоморфологиялық ландшафт** — өзара генетикалық байланыстағы, кейде сырт белгілері бойынша алуан түрлі, бірақ заңды түрде қайталанатын топтарды құрайтын белгілерінің пайда болуы — ортақ бедер пішіндерінің кешені.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геострофиктік ағыс

**Геострофиктік ағыс** - қысым градиентінен пайда болатын және Кориолис күшімен теңестірілетін теңіз суының қозғалысы. Геострофиктік ағыс судың температурасы мен тұздылығын байқау бойынша жасалған мұхит бетінің серпінділік топографиялық картасы негізінде анықталады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геострофиктік жел

**Геострофиктік жел** - үйкеліс күші жоқ кезде, горизонталь бар градиенті күшінің Жер айналуының ауытқыту күшімен бірдей болуы жағдайында ауаның тура горизонталь бағытта қозғалуы. Геострофиктік жел бар градиентінен тік бұрышқа: Солтүстік жарты шарда — оңға, Оңтүстік жарты шарда — солға қарай ауытқып, параллель тура сызықты изобара бойынша бағытталған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Атыс қаруының атуын тексеру

**Атыс қаруының атуын тексеру** (Проверка боя стрелкового оружия)
— 	автомат, пулемет және басқа атыс қарулары түрлерінің тигізу орта нүктесінің жағдайы мен оқтың шоғырланып тиюін анықтау. Атыс қаруының атуын тексеру үшін атушы 100 м қашықтықтағы, өлшемі 35x25 см болатын, биіктігі 1 м, ені 0,5 м ак қалқанға орнатылған қара тікбүрышқа 4 рет жеке оқ атады. Көздеу нүктесі қара тікбүрыштың төменгі бөлігінің ортасы болып табылады. Тигізудің орташа нүктесі көздеу нүктесінен жоғары болуы тиіс. Бұл нүкте бақылаушы нүкте болып табылады. Дұрыс атыс барысында тигізудің орташа нүктесі бақылаушы нүктемен сәйкес келуі керек немесе одан кез келген бағытқа 5 см-ге ауытқуы мүмкін. Пулеметтердің атысын жеке атыспен тексереді. Тексеру барысында атысы дұрыс болмаған қару дұрыс атыс қалпына келтіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өндірісті шоғырландыру

**Өндірісті шоғырландыру** – біртекті немесе технологиялық байланыстағы өнімді шығарудың тиімділігін арттыру мақсатында ірі кәсіпорындарда өндіріс пен жұмыс күшін шоғырландыру процесі.

## Өндірістің аумақтық шоғырлануы
Өндірістің аумақтық шоғырлануы – жеке бір пунктте, ареалда, ауданда және елде өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының және олармен байланысты өндірістік инфрақұрылым құрылыстарының топталуымен сипатталатын өндірістің орналасу түрінің бірі, өндірістің аумақтық шоғырлануы — географиялық еңбек бөлінісінің нәтижесі, ол сондай-ақ қоғамдастырылған өндіріс процесінің географиялық ерекшеліктеріне тәуелді. Өнеркәсіп тұрғысынан алғанда, аумақтық шоғырлануды екі деңгейге - жергілікті (мұнда аумақтық өнеркәсіптік өндірістің шоғырлануы, ең алдымен қалалық шоғырлану есебінде қаланың немесе қала агломерациясының типімен және мөлшерімен байланысты болады) және аудандық (экономикалық аудан әкімшілігі бірлігінің шегінде) деп бөледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геотермалдық электр станциясы

[thumb|300px|ГеоЭС, [Филиппин]]
**Геотермалдық электр станциясы** (ГеоЭС) — Жер қойнауындағы ыстық су көздерінің жылу энергиясынан электр энергиясын өндіру және жылумен қамтамасыз ету үшін пайдаланатын жылу электр станциясы. Қазіргі кезде температурасы 180 — 200°С және одан да жоғары су көздерінің энергиясын электр энергиясына түрлендіру тәсілі игерілген.

thumb|300px
Геотермалдық электр станциясының құрамына жер бетіне бу-су қоспасын немесе аса қызған буды шығаратын бұрғылау ұңғымалары, газдық және хим. тазарту құрылғылары, электр энергет. жабдықтар, тех. сумен қамтамасыз ету жүйесі, т.б. енеді. Бұрғылау ұңғымаларынан келіп түсетін бу-су қоспасы алдымен бу мен суға айырылады. Бу бу турбинасына, ал ыстық су жылумен жабдықтау жүйесіне беріледі. Геотермиялық электр станциясы арзан әрі қарапайым, бірақ жер қойнауынан алынатын бу параметрлерінің төмен болуына байланысты оның тиімділігі отынмен жұмыс істейтін жылу электр ст-ларына қарағанда анағұрлым төмен болып келеді.

Геотермиялық электр станциясын термиялық суы жер бетіне жақын жатқан аймақтарда салғанда ғана өзін-өзі ақтайды. Ал ондай жерлер негізінде жанартаулы аймақтарда орналасқан. Геотермиялық электр стансасылары қазіргі кезде Исландияда, Жаңа Зеландияда, Папуада, Жаңа Гвинеяда, АҚШ-та, Ресейде және Италияда жұмыс істеуде. Қазақстанда Жаркентте (температурасы 100°С), Алматыда (65°С), Қызылқұмда (100°С), т.б. ыстық су көздері бар. Бірақ олардың параметрлерінің төмендігі Геотермиялық электр станциясын салу мақсатында қолдануға мүмкіндік бермейді. Оларды тек үйлер мен құрылыстарды жылыту және ыстық сумен қамтамасыз ету мақсаттары үшін пайдалану мүмкіндігі бар.

## Дереккөздер


Санат:Энергетика
Санат:Электр станциялары
Ацтек жазуы

**Ацтек жазуы** — ацтектер пайдаланған, науатльде жазылған мәтіндер жинағы. Ацтек жазуы тұтас алғанда пиктографиялық болғанымен, онда иероглифтер элементі де аз емес. Пиктограммалардың орналасуында нақты жүйе жоқ: олар көлденен, тік немесе қарама-қарсы бағытта орналасқан. 16 ғасыр испандықтар жаулап алғаннан кейін, испан әліпбиі қабылданған кезде, дін және заң жүйесінде ацтек жазуы көпке дейін қолданылып келген.

## Дереккөздер

Санат:Жазу түрлері
Санат:Ацтектер
Геотехносфера

**Геотехносфера** - Жер бетіндегі барлық геотехникалық жүйелердің жиынтығы; көбінесе "техносфера" деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Атыс қуаты

**Атыс қуаты** (*Огневая мощь*) қарулы күштер мен әскер түрлерінің (күштерінің) қару-жарақ үлгілері (кешендері) мен құрылымдарының қарсьшасты атыс арқылы жою мүмкіндіктері. Жекелеген қару (*кешен*) үлгісінің Атыс қуаты атыстың қашықтығымен және дәлдігімен, ұрыстық ату жылдамдығымен, оқ-дәрінің қирату күшімен анықталады. Бөлімдердің, кемелердің, құрамалардың, бірлестіктсрдің атыс қуаты олардағы қару-жарақтың саны мен сапасына байланысты. Қару-жарақтың барлық түрінің ату мүмкіндігі мен дүркіндете ату сапасы да бөлімдердің, кемелердің, құрамалардың, бірлестіктердің атыс қуатының көрсеткіші болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Геофизикалық аномалия

**Геофизикалық аномалия** - Жердің физикалық өрісі (магниттік, гравитациялық, электрлік, геотермиялық және тағы да басқалары) мәндерінің қалыптағы жайынан ауытқуы. Жер қыртысының құрамы мен құрылысының әртектілігіне, пайдалы қазбалар кен орындарының болуына және Жердің ішкі құрылыстарына және тағы да басқалары байланысты.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геофизикалық карталар

**Геофизикалық карталар** - жердің гравитациялық, магниттік, геотермиялық және тағы да басқалары өрістерін бейнелейтін карталар.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геофлексура

**Геофлексура** - флексураның типі; бедерде ұзына бойы созылып жатқан үлкен кертпеш тәрізді құрылым (мысалы, Енисей өзенінің аңғарымен шектелген Батыс Сібір жазығы мен Орта Сібір жайпақ тауының арасындағы кертпеш). Терминді орыс геоморфологі Ю.А. Мещеряков ұсынды (1960 ж.).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геотопология

**Геотопология** — төменгі таксондық дәрежедегі (геотоп деп аталатын) географиялық қабықтың бөлімшелерін зерттейтін ландшафттанудағы бағыт. Бұл терминді неміс географы Э. Неоф ұсынды (1963 ж.).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геотектура

Геотектуралар, морфотектуралар  - негізінен, планеталық геофизикалық процестердің нәтижесінде пайда болған және жер қыртысының кұрылысындағы маңызды кеңістіктік айырмашылықтарды көрсететін жер беті бедерінің ең ірі пішіндері. Морфоқұрылымдар және морфомүсіндер деген кішірек пішіндерге де бөлінеді. "Геотектуралар" терминін И.П. Герасимов ұсынды (1946 ж.).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Атыс мүмкіндіктері

**Атыс мүмкіндіктері** (*Огневые возможности*) — бөлімшенің, бөлімнің, кеменің, құраманың әскерлер (күштер) тобының белгіленген құрамдағы атыс құралдарының белгілі бір уакытта немесе оқ-дәрінің белгіленген мөлшерімен орындайтьш атыс міндеттерінің көлемі. Ату мүмкіндіктері жойьшған нысана санымен, зақымданған жер колемімен, атыс толқынының немесе бөгей атудың майданшеп бойынша үзындығымен айқындалуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гидрографиялық кеме

**Гидрографиялық кеме** - теңіздерде, өзендерде және көлдерде гидрографиялық жұмыстар (терендіктерді өлшеу, жағаларды, аралдарды, қайрандарды, жағалық бағдарларды суретке түсіру, көтерілулерді, тағы да басқалары зерттеу) жүргізуге арналған кеме.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гидрографиялық қызмет

**Гидрографиялық қызмет** (Гидрографическая служба) - мұхиттарда, теңіздерде, көлдерде, бөгендерде, каналдарда кеме жүзудің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ұйым. Теңіз бен өзен флоттары бар дүние жүзінің барлық мемлекеттерінде құрылған. Гидрографиялық қызмет кеме жүзудің арнаулы және жалпы нұсқаулары мен оқу құралдарын жасаумен және оларды басып шығарумен; навигациялық жабдықтарды орнатумен; теңізде жүзушілерді навигациялық жағдайлары мен жүзу режімінің өзгерулері туралы хабарландыруды ұйымдастырумен, навигацияның кемелік құрал-жабдыктарын жасаумен және кемелерді олармен қамтамасыз етумен айналысады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гидрографиялық тор

**Гидрографиялық тор** - қандай да бір аумақтағы табиғи жолмен пайда болған құрлықтағы ағын сулар мен суқоймалардың және бөгендердің жиынтығы. Гидрографиялық тор өзендер торының жиілік (1 км² ауданға шаққандағы өзен торының ұзындығы), көлділік және батпақтану (көл айдынының немесе батпақ бетінің ауданының аумақтың ауданына шаққандағы %-дыққатынасы) коэффициенттерімен сипатталады. Гидрографиялық тордың сипаты мен жиілігі, ең алдымен, климатқа (жауын-шашынның жылдық мөлшері мен булану шамасына), жергілікті жердің бедері мен геологиялық құрылысына байланысты болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гидрологиялық аспаптар

**Гидрологиялық аспаптар** - құрлық суының гидрологиялық режімінің элементтерін байқауға арналған техникалық жабдықтар. Гидрологиялық аспаптар тобына су өлшеуіш тақташа, беттік және терендік қалтқылар мен зырылдауықтар, гидрометриялық қондырғылар, бұлақтық және төңкермелі термометрлер, мұз бұрғылары, барометрлер, тағы да басқалары жатады. Өлшеу процестерінің сипаты бойынша гидрологиялық аспаптарды автоматтық емес және автоматтық аспаптар деп бөледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Адамның еңбектік қажетсінулері

**Адамның еңбектік қажетсінулері** (Трудовые потребности человека) — адамның жеке тұлғалық бейіміне, сондай-ақ отбасылық-Дәстүрлік алғышарттарға орай, табиғи және әлеуметтік-экономикалық орта жағдайларына экологиялық-әлеуметтік-экономикалық бейімделуін қамтамасыз ететін қажетсінулер тобы. Табиғи ресурстар мен жағдайлар еңбектің жұмсалуының және оның алғышарттарының бірі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Гидрологиялық болжамдар

**Гидрологиялық болжамдар** - құрлық гидрологиясының бөлімі. Өзен- дерде, колдерде немесе бөгендерде жүретін қандай да бір процестердің дамуын алдын ала ғылыми болжаумен және олардың пайда болу мерзімін анықтаумен айналысады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия