open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оңғай би

**Оңғай би**, Ун-гуй-ми (туған жылы белгісіз – б.з.д. 60 жылы қайтыс болған) – Үйсін мемлекетінің *күнбиі* (б.з.б. 93 – 60). Лақап аты “Семіз патша” болған. Оның тұсында бір орталыққа қараған үйсін елі нығайып, шаруашылығы дамыды. Ол жайында “елде Оңғай би дәуіріндегі тыныштық орнасын” деген сөз қалған. Қытай ханшасын алған Оңғай би б.з.б. 71 жылы Хань империясымен одақтасып, ғұндарға қарсы шабуыл жасап, жеңіске жетті. 
## Сілтемелер
* Күнби
* Үйсін
* Хань
## Дереккөздер


	

Санат:Тарих
Нежинка

**Нежинка** — Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл, Нежин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Новоишим ауылынан оңтүстікке қарай 14 км-дей жерде, Есіл өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1409 адам (684 ер адам және 725 әйел адам) болса, 2009 жылы 1253 адамды (590 ер адам және 663 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1944 жылы қаланған. 1944–1997 жылдары астық өсіретін “Рудаевский” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Нежинкада ЖШС-тер құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы елді мекендері
Хасан Мирфаизов

**Хасан Мирфаизов** (1 мамыр, 1917 жыл, Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1985).

## Өмірбаяны
* Саратов мемлекеттік университетін (1940) бітірген.

* Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтының аспирантурасын (1960) бітірген. 

* 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 

* Қазақ КСР-і Халық ағарту комиссариаты мекемелерінде, тұрмыстық химия зауытында инженер (1947–57)

* Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында кіші ғылыми қызметкер (1957–63)

* Қазақ химия-технология институтында (Шымкент) кафедра меңгерушісі (1964) қызметтерін атқарған.

## Дереккөздер

Санат:1 мамырда туғандар
Санат:1917 жылы туғандар
Санат:Қарқаралыда туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Сопақша торлыбас

**Сопақша торлыбас** (Dіctyocephalos attenuatus) – базидиомицеттер класы, гастеромицеттер қатарына жататын саңырауқұлақ. Солтүстік Африка мен Солтүстік Америкадан (Колорадо штаты) табылған. Қазақстанда алғаш рет Сурет:И.Г. Борщов Арал – Каспий аймағындағы шөлді даладан тапқан. Кейіннен Жайық өзеннің төменгі жағалауынан, Маңғыстаудан және Сырдария өзеннің сол жақ жағалауынан табылған. Сопақша торлыбастың жемісті денесі шар, жұмыртқа не цилиндр тәрізді болады. Ұзындығы 27 сантиметрге дейін жетеді, жетілген түрлерінде сүректенген аяқшасы болады. Ұзындығы 24 см-дей, қисық, кейде тік болады, жоғары жағы кеңейген бас бөлімі, ал төменгі жағы тостаған тәріздес. Бас бөлімі шар тәрізді (ұзындығы 3 – 4,5, ені 8 – 9 см), әдетте жиегі ішкі жағына қарай қайырылған. Сыртқы қабаты (экзоперидийі) қалың, тегіс емес, алғашқыда іркілдек болып келеді, кейін қабыршақтанып қатая түседі, кейде әр жерінен пирамида тәрізді өсінділер пайда болады. Бастапқыда саңырауқұлақ ақшыл сары түсті болып, піскен кезде сарғыш қоңыр түске енеді, жағымсыз иісі болады. Жеуге жарамсыз. Сопақша торлыбас – өте сирек кездесетін реликт түр ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

=Пайдаланған сілтеме=
 

Санат:Биология
Құнды қағаздар

**Құнды қағаздар**, бағалы қағаздар — мүліктік құқықты куәландыратын, дивиденд және пайыз түрінде белгілі бір ақша сомасын алуға құқық беретін құжат. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне (15.1. 2001) сәйкес құнды қағаздардарға “облигация, коносамент, акция және заң актілерінде немесе соларда белгіленген тәртіппен құнды қағаз қатарына жатқызылған басқа да құжаттар” жатады (130-бап). құнды қағазға өтімділік, кірістілік бағамының өзгеріп отыратындығы, сенімділік, дербес айналымдылық сияқты жалпы экономикалық сипаттамалар тән.

Құнды қағаз ұсынбалы (мүліктік құқықтар құнды қағазды тапсыру жолымен басқа біреуге беріледі), ордерлік (құнды қағаз мүліктік құқықтардың берілгенін куәландыратын жазба жолмен табысталады) және атаулы (мүліктік құқықтар құнды қағазда аталған адамға беріледі) болуы мүмкін. Құнды қағазда заңда белгіленген деректемелер болуға тиіс және құнды қағаздағы мүліктік құқықтар осы құнды қағаз көрсетілгенде ғана іске асырылады, сондай-ақ құнды қағаздың эмиссиясы және айналысы заңмен белгіленген ережелер мен нормаларға бағындырылады. Құнды қағаз реттеушілік, ақпараттық міндеттер атқарады, сондай-ақ экономиканың түрлі салаларын, соның ішінде нақты экономика мен қаржы саласын байланыстыру тетігі ретінде қолданылады.

Қазақстан Республикасының “Бағалы қағаздар рыногі туралы” заңында (10.7. 2003) эмиссиялық құнды қағаздың шығарылуы, таратылуы, айналысқа жіберілуі және өтелуі барысында туындайтын қоғамдық қатынастар реттелген, сондай-ақ құнды қағаздың инвесторлары мен ұстаушыларының құқықтарын,құнды қағаз рыногінің қауіпсіз, ашық, тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету жолдары белгіленген.

Бағалы қағаздар -

:1. Мүліктік кұқықты куәландыратын белгілі бір жазбалар мен басқа да
белгілердің жиынтығы.
:2. Бағалы кағаздарға акциялар, облигациялар және бағалы кағаздардың
Азаматтық кодекспен және Қазақстан Республикасының өзге де заң актілерімен айқындалған өзге де түрлері жатады.
:3. Бағалы кағаздар шығарылым нысаны бойынша:
*1) құжатты және құжатсыз;
*2) эмиссиялық, және эмиссиялық емес;
*3) атаулы, ұсынбалы және ордерлік бағалы қағаздар болып бөлінеді.

## Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар құқығы

Қазақстан Республикасының құнды қағаздар нарығы туралы заңдылығы Қазақстанның Конституциясына негізделген және ҚР Азаматтық кодекісінен, 2-шілде 2003 жылғы Құнды қағаздар нарығы туралы» ҚР заңынан және басқа ҚР нормативтік құқықтық актілерден тұрады. Егер де Қазақстан Республикасы қол қойған келісімшарттарда заңда қарастырылғаннан басқа ережелер бекітілген болса, онда халықаралық келісімшарт ережелері қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Құнды қағаздар
Жем (мал азығы)

**Жем** — қоректік заттарға бай мал азығы. Құрама азық негізі. Жем 3 топқа бөлінеді. Бірінші топқа арпа, сұлы, жүгері, қара бидай, тары сияқты астық тектес дәнді азықтар, екінші топқа асбұршақ, соя, үрмебұршақ сияқты бұршақ тұқымдас азықтар жатады. Олардың құрамында 20 — 40% протеин болады. Үшінші топқа майлы дақылдар, олардың дәні мен тұқымы (жарма, кебек, күнжара) жатады.
Жем арқылы мал мен құстың күнделікті және жылдық қорек рациондары ретке келтіріледі. Олардың рациондарында мал азығы өлшемімен есептегенде Жем мынандай мөлшерде болу керек: сауын сиырда 15 — 20%, шошқада 50 — 70%, қойда 5 — 10%, жылқыда 40 — 65%, құста 75 — 90%. 

## Дереккөздер
 

Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Мал азығы
Рахманқұл Алтынбекұлы Қамшыбаев

** ҚАМШЫБАЕВ Рахманқұл Алтынбекұлы  ** (1937 ж. т., Тараз қ.) – ғалым, экономика ғыл. докт. (1990), проф. (1994), Қазақстан Жоғары мектеп академиясы академигі.

Ысты руынан шыққан.

Мәскеу экон.-статистикалық ин-тын бітірген (1961). 1961 – 89 ж. Қазақстан ҒА экономика ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, Қазақстан экономика және жоспарлау ин-тында бөлім бастығы, директор, 1991 – 92 ж. Алматы саясаттану және басқару ин-тында проректор, 1992 – 94 ж. Қазақстан Президенті жанындағы Қазақстан менеджмент, экономика және жоспарлау ин-ты директорының орынбасары болып қызмет атқарған. 1994 жылдан Қазақ мемл. басқару академиясы «Халықаралық экономикалық қатынастар» оқу-ғылыми кешенінің директоры. Медальдармен және құрмет грамоталарымен марапатталған. 190-нан аса ғыл. еңбегі, соның ішінде 5 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том

Санат:Қазақстан экономистері
Мойынқұм (құм, Алматы облысы)

**Мойынқұм** – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі құмды алқап.

## Географиялық орны
Балқаш көлінен оңтүстікке қарай орналасқан Құланбасы, Малайсары және Көкшиелі тауларының солтүстік етегіне тіреледі. Солтүстігі Сарыесікатырау құмына, шығысы Жетіжал, батысы Жуанқұм құмдарына ұласады.

## Жер бедері
Абсалюттік биіктігі 460 – 800 м. Іле өзенінен Қараталға дейін 60 – 70 км-ге созылып жатыр, ені 35 км-ге жетеді. Солтүстік және солтүстік-батыс бөлігіндегі қырқа құмдардың биіктігі 20 – 30 м. Оңтүстік бөлігі Шеңгелді және Сарыбұлақ құрғақ арналарымен тілімделген.

## Өсімдігі
Еркекшөп, жусан, т.б. өсімдіктер өседі. Солтүстігінде жер асты сулары 100 м тереңдікте кездеседі. Күзгі, көктемгі мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы құмдары
Кәсіптік-техникалық білім

**Кәсіптік-техникалық білім** — кәсіптік-техникалық оқу орындарында және өндірісте оқыту жолымен шаруашылық салалары үшін білікті жұмысшы кадрлар даярлау жүйесі; белгілі бір жұмысшылық кәсіп, мамандық бойынша жұмысты біліктілікпен орындауға мүмкіндік беретін жүйеленген білімдердің, ісмерлік білік пен машық-дағдылардың жиынтығы. 

Қазақстанда кәсіптік-техникалық білім беру жалпы білім беретін, орташа және орта білім беретін мектептерде, лицейлерде, колледждерде, тікелей өндірісте, оқу өндірістік комбинаттары мен орталықтарда, курстарда  жүргізіледі;

## Тағы қараңыз
* Кәсіптік білім

## Дереккөздер


Санат:Кәсіптік білім
Әшімхан Тоқтасынұлы Қанаев

**Әшімхан Тоқтасынұлы Қанаев** (3.1.1959 ж. т., Жамбыл ауданы Қаратөбе а.) – ғалым, биология ғылымы докторы (2002). Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1981). 1981 – 91 ж. Микробиология және вирусология институтында аға лаборант, аспирант, кіші ғыл. қызметкер, ғылыми қызметкер, 1991 – 94 ж. Қазақ-түрік университетінде доцент, биология және микробиология кафедра меңгерушісі, 1995 – 2003 ж. Қазақ мемлекеттік университетінде докторант, доцент, микробиология кафедрасының меңгерушісі. 2003 жылдан Қазақ аграрлық ун-тінде Біліктілікті арттыру ин-тының директоры. Негізгі ғыл. еңбектері микробиология және биотехнология мәселелеріне арналған. Металл кентастарынан пайдалы құраушыларды бактериологиялық сілтісіздендіру әдісімен алу технологиясын, Қазақстанның техногендік экожүйесіндегі микробиол. процестердің рөлін, т.б. зерттеді. Осы мәселелерге арналған 2 монографияның және қазақ тіліндегі 3 оқулықтың авторы.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Қосағаш (Абай облысы)

**Қосағаш** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Қосағаш ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аягөз қаласынан батысқа қарай 134 км жерде. 

    

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы қаланған. Өзімен аттас ұжымшар мен ауылдық кеңестің орталығы болды. Тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты 1962 жылы қой өсіретін кеңшардың орталығына айналды. 1997 жылдан кейін кеңшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер
 

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Құрал-жабдықтар (балық аулау)

[thumb|[Балық аулау құрал-жабдықтары]]
**Балық аулау құрал-жабдықтары** — мұхит, теңіз, көл, өзен, т.б. су алаптарынан балық аулауға арналған құралдар мен жабдықтар. Оған трал, сүзекі, қалталы жылымдар, ығызбай және құрма аулар, қабадан, қармақ, жарық түсіріп аулайтын құралдар мен электр қондырғылары жатады. Ертеде балықты сүңгі, шанышқы, гарпун (ұшы тастан, сүйектен, темірден жасалған), қаза (қамыстан тоқып таяз суларға салынады), т.б. құралдармен, түнде — буылған қамыстан жаққы жағып та аулаған. Кейін синтетикалық материалдардан тоқылған құралдар кеңінен пайдаланыла бастады. Балық аулау құрал-жабдықтары балық түрлерінің мекеніне, ерекшеліктеріне сай жасалынады. Мысалы, трал конус қалта пішінінде жасалып, оны сүйретіп жүру, көтеріп алу үшін кемеге арнайы қондырғылар орнатылады . Трал үйір-үйір боп жүретін треска, камбала, майшабақ аулауға қажет. Осындай шоғырланып жүретін балықтарды сүзекі  және қалталы жылымдармен де аулайды. Сүзекі-жылымды суға тастап,  кемемен біраз сүйретіп барғаннан кейін, табандық арқанын лебедкамен тартқанда, астыңғы жағы бүріліп қалталанады да, балық ішінде қалады. Оны кемеге тартып алу, көтеру, трюмге төгу жұмыстарының бәрі механикаландырылған. Ағынды суларда ығызбай аулар пайдаланылады. Ағын судың еніне қарай әрқайсысы 25 м болатын бірнеше ауды бір-біріне жымдастыра жалғап, өзенге көлденең салады. Бір жақ шетінің арқалығына қалтқы-бояқ, табандығына салдауыр байлайды да, арқалықтың екінші ұшын қайықтағы адам ұстап отырады. Мөлшерлі жерге дейін ығып барған соң, балығымен қоса тез суырып алады. Қос қанатында балық кірсе қайтып шыға алмастай етіп, бір-бірінің ішіне кигізіле бекітілген, конус тәрізді бірнеше қалтадан тұратын (әр қалтаның ауыз жағында оны керіп тұратын шеңбер шыбықтары бар) құрал түрлерін  құрма тор, қабадан (не нәрете) деп атайды. Мұндай құралдар жағалауда өскен қамыс жиегіне, өзекшелерге құрылады. Электр жарығын су астына жіберіп, шоғырланған балықтарды сумен қоса кеме үстіне шығару үшін қуатты сорғылар орнатылған конус тәрізді шағын жылымдарды қолдану да жиі кездеседі . Шағын көлдер мен теңіз қолтықтарынан жарық түсіру тәсілімен аулағанда, электр жарығының орнына буылған қамысты жағады. Оның жарығына жиналған балықтарды ұзын сапты, жеңіл де ауқымды сүзекімен сүзіп не шанышқымен шаншып алады. Мұны жаққы жағу дейді. Ірі балық шоғырларын іздестіру үшін гидроакустикалық локатор қолданылады .

## Дереккөздер



Санат:Балық шаруашылығы
Зұлқарнайын

**Зұлқарнайын**, *Зул-қарнайын* – Құран Кәрімде айтылатын ұлы патшаның лақап есімі.

Зұлқарнайынның есімі Құран Кәрімде 3 жерде аталады (18-сүре, 83, 86, 94-аяттар). Мұнда Зұлқарнайын әлемнің батысына барып, онда тұратын адамдардың залымдарын жазалап, иманды, игілікті адамдарға жәрдем жасайды. Бұдан кейін күншығысқа барып, онда панасыз, қорғансыз жандарды кездестіреді. Осындай орасан аймаққа билік жүргізген Зұлқарнайын екі таудың арасына келгенде сөзі түсініксіз бір тайпаға кез болады. Олар Зұлқарнайыннан өздерін Иажуж бен Мажуж қауымынан қорғауды өтінеді, сол үшін салық төлеуге әзір екендіктерін білдіреді. Зұлқарнайын екі таудың арасына темір толтырып, ол таулармен теңеліп, деңгейлес болған кезде көрікпен қыздырып, шойын құйып тастайды. Осыдан кейін Иажуж бен Мажуж бұл қорғаннан өте алмайды, оны бұзып өтуге күштері жетпейді. Кейбір ғалымдар бұл қорғанды Дербент қорғаны деп есептейді. Осыған орай, Зұлқарнайынды Иран патшасы Дарий деп санайтындар бар. Зұлқарнайынның әл-Мунзир бин ас-Сама немесе Әбу Қариб әл-Химияри екендігіне байланысты аңыздар да сақталған. Ислам тарихшылары мен әдебиетшілері арасында оны Александр Македонский деп санау белең алған. Бұл пікір кейін аңыз-әңгімелерге айнала келіп, шығыс халықтарының жыр-дастандарына арқау болған. Әсіресе, Науаи мен Низамидің шығармаларында айрықша көрініс тапқан. Дегенмен, ислам тәпсіртанушыларының басым бөлігі Зұлқарнайынды Александр Македонский дегенге келіспейді. Өйткені, Александр Македонскийдің Құран Кәрімде баяндалған Зұлқарнайынға ұқсамайтын көптеген тұстары бар. Зұлқарнайын Қызырдан (ғ.с.) дәріс алған Аллаһның сүйікті құлы. Ал Александр Македонскийдің ұстазы Аристотель екендігі көпшілікке мәлім. Сондықтан Құран Кәрімге түсінік беруші кейбір тәпсіртанушылар Зұлқарнайынды ИбраҺим пайғамбар (ғ.с.) дәуірінде Иеменде өмір сүрген құдіретті бір патша деп есептейді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тұлғалар
Тәртіп

**Тәртіп** *()* – адамдардың белгілі бір қауымдастығындағы, тіршілік қарекеті саласындағы реттіліктің, жөн-жосықтылық пен ұйымшылдықтың сапалық сипаты; адам мінез-құлқының қоғамда қалыптасқан құқық, мораль нормаларына не әлдебір ұйымның жарғылық талаптарына сәйкестігі. Тәртіп тұлғаның ұстамдылығын, іштей ұйымдасқандығын, жауапкершілігін, өз мақсаттарына бағыну мен қоғамдық нұсқауларға (заңдар, әлеуметтік нормалар, қағидалар) бағынуға әзірлігі мен дағдысын қамтиды. Қоғамдық тәртіп адамдардың мінез-құлқы мен жүріс-тұрысына үйлесімді сипат береді, ұжымдық іс-әрекеттің өнімділігін, әлеуметтік инабаттардың қалыпты қызмет атқаруының, тұлғааралық қатынастың дұрыс болуының алғышарты болып табылады.

**Тәртіп** - қоғамда қалыптасқан құқық, мораль нормаларына немесе қандай да болсын ұйымнын жарлық талаптарына адамдардың мінез-құлығының сәйкестігін бейнелейтін қандай да болсын қауымдастықта, адамдардың тіршілік әрекеті сферасында реттіліктің ұйымшылдықтың сапалық сипаттамасы. Оқушылардың тәртібі - оқу орынында белгіленген тәртіпті қатаң және дәл сақтау, өз міндеттерін, мұғалімдер мен оқушылар ұжымының талаптарын мүлтіксіз орындау, өз борышына саналы қарау.

## Сілтемелер


Санат:Этика
Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Баффин Жері

**Баффин Жері** () — Канадалық арктикалық топаралдың ішіндегі ең үлкен арал. Ол солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Гренландия жағалауы бойымен 1500 км-ге созылып, одан Баффин теңізі мен Дейвис бұғазы арқылы бөлініп жатыр. Ауданы 476 мың км². Аралдың басым бөлігі кембрийге дейінгі гнейстер мен кристалды тақтатастардан түзілген. Батыс бөлігі - батпақты көлдері бар төбешікті (абсолюттік биіктігі 150 - 200 м) жазықтық, шығыс бөлігін таулар (абсолюттік биіктігі 2591 м) алып жатыр. Онда ауданы 83 мың км² болатын мұздықтар орналасқан. Климаты арктикалық ылғалды. Өсімдіктері – мүк, қына және тундралық бұталар, жануарлары – лемминг, поляр қояны, көгілдір түлкі. Тұрғындары 3 мыңға жуық, негізінен, аралдың оңтүстігінде тұрады. Олардың негізгі кәсібі - аңшылық пен балық аулау. Қорғасын, мырыш, күміс өндіретін шахталар жұмыс істейді. Арал ағылшын зерттеушісі У. Баффин құрметіне аталған.

*
Санат:Нунавут аралдары
Конформациялар

thumb|300px|right|Гүлдің конформациясы
**Конформациялар** (лат. conformatіo – форма, орналасу, құрылу) – органикалық қосылыстар молекулаларының, олардың жеке бөліктерінің жай көміртек – көміртек байланыстарын айнала еркін қозғалуы кезінде қабылдайтын геометриялық пішіндері. Мұндай құрылымның химиялық және физикалық қасиеттері, стереохимияның бір тарауы – конформациялық талдауда зерттеледі. Конформациялардың пайда болуына атомдардың, олардың ішінде сутек атомдары мен атомдық топтарының өзара әрекеттесуі, тебілісі себеп болады. Қалыпты жағдайдағы әрбір молекула атомы бір жағдайдан екіншіге әрбір 10–10 с. сайын ауысады. Конформациялық изомерлердің тұрақтылығы зерттеудің физикалық әдістері (рентген-құрылымдық талдау, термодинамикалық есептеу, термохимиялық зерттеу, дипольдік моменттерді өлшеу, спектрлерді зерттеу) негізінде айқындалады. Конформациялық талдау органикалық молекуладағы тікелей байланыспаған атомдар мен топтардың әрекеттесуін сандық бағалауға жол ашты, барлық органикалық қосылыстардың (стероид, белок, көмірсу, алкалоид, т.б.) стереохимиялық қасиеттерін түсіндірді және реакциялардың кеңістіктегі бағыттылығын болжауға мүмкіндік беріп, конформациялық реакцияласу қабілетін анықтады. 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 11-том

Санат:Ғылым
Құнды қағаздар нарығы

Құнды қағаздар нарығы, бағалы қағаздар нарығы — құнды қағаздарды шығару, айналысқа жіберу, ұнды қағаздар нарығын құру және сол бойынша кәсіпқой қатысушылардың қызметі барысында туындайтын қатынастар жиынтығы; кредит капиталдары нарығының бір бөлігі. Мұнда құнды қағаздарға сұраныс пен ұсыныс қалыптасады. Құнды қағаздар нарығы мемлекеттік және жергілікті құнды қағаздардың, корпорациялық эмиссиялық құнды қағаздардың шығарылуын және айналысқа түсуін, түрлі кәсіпқой қатысушылардың қызметін, өзін-өзі реттейтін ұйымдардың қызметін, мерзімді құнды қағаздар нарығының жұмыс істеуін қамтиды. **Құнды қағаздар нарығы** банкілер, арнаулы кредиттік мекемелер, қор биржалары арқылы кәсіпорындардың, банкілердің, мемлекеттің, жеке адамдардың ақшалай қорларын шоғырландырып, әдетте, ұзақ мерзімді инвестициялауға жұмсайды. Құнды қағаздардың жаңа шығарылымын және сауда-өнеркәсіп орындары облигацияларының орналастырылуын ғана қамтитын биржадан тыс (бастапқы) құнды қағаздар нарығы, бұрын шығарылған акциялар мен облигациялар сатып алынатын және сатылатын қор (қайталама) нарығы, шетел валютасы, шетел ақшасымен төленетін төлем құжаттары сатып алынатын және сатылатын валюталық нарық түрлеріне бөлінеді
## Дереккөздер
А. Тоқсанбаев

Санат:Экономика
Мойнаққарасу

**Мойнаққарасу** – Есіл өзенінің сол жақ саласы.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Атбасар ауданы жерімен ағады.  Ұзындығы 47 км.

## Бастауы
Асанқожа көлінен оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерден, Новомариновка ауылының жанынан бастау алады.

## Гидрологиясы
Мойнаққарасудың 6 ұсақ және 1 ірі саласы бар. Су жиналатын алабының жер бедері жонды-белесті-төбелі келген. Қошқыл-қоңыр сортаңданған топырағында бетегелі-боз, бетегелі-сұлыбасты, ал жайылмаларында бетегелі-қаулы шөптесіндер өскен. Су жиналатын алабының  жыртылған. Жоғары және орта ағысында аңғары айқын байқалады, жағалауының биіктігі 2 – 5 м. Жоғары ағысында арнасы жазда жеке қарасуларға бөлініп қалады. Өзеннің кейбір жерлерінде топырақтан жасалған бөгеттер бар. Суын жақын жатқан елді мекендер пайдаланады.
 
## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Намазга

**Намазга** Намазғы, Намазғытөбе – көне дәуір ескерткіші (энеолит және қола дәуірі). Түркменстандағы Каахка т. ж. ст-нан батысқа қарай 7 км жерде. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 1 км-ге созылып жатқан үлкен төбе түрінде сақталған. Жалпы ауд. 70 ш. м жерді алып жатыр. Мәдени қабаттардың қалыңдығы 34 м. 1940 жылдардың соңынан бастап М.Е. Массон, Б.А. Литвинский, Б.А. Куфтин, В.М. Массон, т.б. зерттеді. Намазга-1, -2, -3, -4, -5, -6 деп аталатын алты мәдени қабаттан тұрады. Қыш ыдыстар, домалақ басты мыс түйреуіштер, террекоталы әйел бейнелері жиі кездескен намазга-1 қабаты (б.з.б. 5-мыңжылдықтың 2-жартысы мен 4-мыңжылдықтың басы) кешеннің алғашқы қалыптасу кезеңін көрсетеді. Бұл қабаттың қалыңдығы 7 – 10 м. Қоныс ауданы 10 га жерді алып жатыр намазга-2 (б.з.б. 4-мыңжылдықтың басы мен ортасы) кезеңінде Алтынтөбе, т.б. ескерткіштерді қамтитын батыс тобы ерекшеленеді. Бұл кезеңде қара және қызыл түсті геом. оюлары бар сәнді, бояулы қыш тараған және бидай мен арпа дақылдарына негізделген суармалы егіншілік неғұрлым толық орныққан. 
## Соңғы энеолитке  жататын намазга
Соңғы энеолитке жататын намазга-3 (б.з.б. 4-мыңжылдықтың соңы – 3-мыңжылдықтың басы) кезеңінде мәдениет дамуында ірі өзгерістер орын алған. Тамаша өнер туындыларына жататын сәнді қыш ыдыстар кең тарап, әйелдердің отырған бейнелері, сондай-ақ ер адамның бейнелері пайда болған.
## Ерте қола дәуір жататын намазга
Ерте қола дәуіріне  жататын намазга-4 кезеңінде (б.з.б. 2900 – 2300 ж.) қышшы дөңгелегі пайда болып, кезеңнің соңына қарай толығынан тараған. Балшықтан жасалған, түйе жеккен арба бейнелері пайда болған. Орта қола дәуіріне жататын намазга-5 (б.з.б. 3-мыңжылдықтың соңы – 2-мыңжылдықтың басы) кезеңінде урбанизацияланған мәдениет қалыптасты. Қоныс ірі мәдени және өндірістік орталыққа айналып, Ежелгі Шығыс өркениетінің қалыптасуымен ерекшеленетін жаңа дәуір көрініс берді. намазга-6 кезеңінде (б.з.б. 2-мыңжылдық) құлдырау процестері жүрді. Миграциялық 
 әсерлер, яғни сыртқы тайпалардың жылжулары мен қоныс аударулары байқалады. Кейбір деректер осы соңғы кезеңде намазга мәдениетіне Қазақстанның қола дәуірі тайпаларының әсері болғанын көрсетеді.

## Сілтемелер
* Намаз 
* Ескерткіштер  
* Діни ұйымдар
* Әулие
* Шариғат
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Мойынқұм (құм, Қарағанды облысы)

**Мойынқұм** – Бетпақдаланың солтүстігінде жатқан құмды алқап.

#### Географиялық орны
Қарағанды облысы Ұлытау ауданы жерінде, Сарысу өзенінің орта ағысының сол жағалауында орналасқан.

#### Жер бедері
Абсалюттік биіктігі 200 – 260 м. Батыстан шығысқа қарай 100 км-ге созылып жатыр, ені 25 км-ге жетеді. Ауданы 1670 км². Солтүстік-шығыс бөлігінде төбешікті қырқа құмдардың биіктігі 5 – 10 м, кей жерлерінде ол 15 – 20 м-ге дейін барады.  

#### Өсімдігі
Теріскен аралас еркекшөп, жүзгін, қоянсүйек, құмсағыз, қаңбақ, құмаршық өседі, аздап сексеуіл де бар. Тұщы жер асты сулары, құм алабының шет жағында 1 – 2 м тереңдікте кездеседі. Мойынқұм – қысқы мал жайылымы.

## Дереккөздер

 
Санат:Қазақстан шөлдері
Санат:Шөлдер
Зұлқия Оспанбайқызы

**Зұлқия Оспанбайқызы** (1881, Ақмола облысы, Көкшетау қаласының маңы – 1919, сонда) – ақын.

Жастайынан жоқшылық, кедейшілік көріп өскен. Ел билеуші шонжарлардың әділетсіз қылықтары мен жүгенсіздігі, қарапайым халықтың ауыр тұрмыс-тіршілігі Зұлқия Оспанбайқызы өлеңдерінің басты тақырыбы болды. Есейе келе қарт адамға өз ықтиярынсыз күшпен ұзатылған Зұлқия Оспанбайқызының жас басына еркіндік алу үшін болысқа жазған арыз өлеңі халық арасына кең тарайды. Ақынның нақты өмірбаяны туралы деректер аз, шығармалары да толық сақталмай, санаулы өлеңдері ғана там-тұмдап жеткен.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тұлғалар
Баффин теңізі

**Баффин теңізі**, бұрынырақ *Баффин шығанағы* (, ) — Солтүстік Мұзды мұхиттағы Гренландия мен Канадалық арктикалық топарал аралығында жатқан жартылай тұйық теңіз. Ол Дейвис бұғазы арқылы Атлант мұхитымен, Канадалық арктикалық топарал аралығындағы бұғаздар арқылы Солтүстік Мұзды мұхитпен жалғасады. Аумағы 530 мың км². Ең терең жері 2414 м, орташа тереңд. 861 м. Теңізге Батыс Гренландия, Ирмингер және Лабрадор ағыстары әсер етеді. Қыста судың жоғарғы қабатындағы температура - 1°С-тан төмен, ал жазда ол 4 - 5°С-тан (оңтүстік-шығысында) 0°С-қа (солтүстік-батысында) дейін өзгереді. Тұздылығы 30—34‰. Баффин теңізі айдыны қыс мезгілінде ықпа мұзбен жабылады, мұздар жазда теңіздің орталық және батыс бөлігінде сақталады. Балықтардан белуга, треска, майшабақ ауланады. Теңіз ағылшын зерттеушісі У. Баффин құрметіне аталған.

Санат:Баффин теңізі
Санат:Солтүстік Мұзды мұхит теңіздері
Санат:Канада теңіздері
Санат:Гренландия географиясы
Нейзилбер

**Нейзилбер** ( – жаңа күміс) – қоланың никель (5 – 35%) мен мырыш (13 – 45%) қосылған қорытпасы. Нейзильбер коррозияға төзімділігімен, формасы өзгергеннен кейін жоғары беріктігімен және серпімділігімен, салқын және ыстық күйлерінде иілгіштік қасиетімен сипатталады. Электртехникада, ыдыс-аяқ пен көркем бұйымдар, механикалық дәл приборлар, медицина аспаптарын, т.б. жасауда пайдаланылады.

## Сілтемелер
* Негіздер  
* Химиялық элементтер  
* Электртехника
## Дереккөздер


Санат:Мыс қорытпалары
Санат:Никель қорытпалары
Жол жүрісіне қатысушы

**Жол жүрісіне қатысушы** – көлік жүргізушісі, жаяу жүргінші, көлік құралдарының жолаушысы, т.б. ретінде жол жүрісіне тікелей қатысушы адам. Қазақстанда азаматтардың жол жүру қауіпсіздігіне қатысты құқықтарына мемлекет кепілдік береді және бұл құқықтар Қазақстан Республикасының “Жол жүрісі қауіпсіздігі туралы” Заңы мен Қазақстан Республикасы қол қойған халықаралық келісім-шарттарды орындау жолы арқылы қамтамасыз етіледі. Жол жүрісіне қатысушының өз құқықтарын іске асыруы басқа жол жүрісіне қатысушылардың құқығын шектеуге немесе бұзуға тиіс емес. Жол жүрісіне қатысушы белгіленген ережелерге сәйкес жолмен еркін және кедергісіз жүруге; қарамағында автомобиль жолдары бар атқарушы өкімет органдарынан, жергілікті өзін-өзі басқару органдарынан, заңды тұлғалар мен азаматтардан жол жүрісінің қауіпсіз жағдайлары туралы ақпарат алуға; тиісті уәкілеттік берілген лауазымды адамдардан жолмен жүруге шек қоюдың немесе тыйым салудың себептері туралы және жолдардың жол қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қатысты сапасы мен көрсетілетін қызметтер туралы толық ақпарат алуға; жол-көлік оқиғасы кезінде заңдарда, өзге де нормативтік-құқықтық актілерде немесе берілген лицензияда көзделген ақысыз медициналық көмек алуға; құтқару шараларымен, т.б. жедел көмекпен қамтамасыз етілуге; жол-көлік оқиғалары салдарынан дене жарақатын алған, сондай-ақ көлік құралдары зақымдалған жағдайда шеккен зиянының заңдарда белгіленген негіз бойынша және тәртіппен өтемін алуға; жол жүру қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласында өкілеттікті жүзеге асырушы лауазымды адамдардың заңсыз әрекеттері жөнінде заңдарда белгіленген тәртіппен шағынуға құқылы. Жол жүрісіне қатысушы Қазақстан Республикасының “Жол жүрісі қауіпсіздігі туралы” Заңының және осы заңға сәйкес шығарылған нормативтік-құқықтық актілердің талаптарын орындауға міндетті.

## Сілтеме


Санат: Көлік және коммуникация
Ибн Арабшаһ

**Ибн Арабшаh, Ахмед ибн Мұхаммед ибн Абдалла ад-Димашқи** 1388, Дамаск – 1459 – ортағасырлық араб тарихшысы, әдебиетші. 12 жасар кезінде тұтқынға түсіп, Самарқанға әкелінді. Тұтқында болған шағында бірсыпыра саяхат жасап, Хорезмде, Астраханда, Сарайда, Қырымда болды. Парсы, түрік, моңғол тілдерін үйренген. Әмір Темірге арнап «Әжаиб әл-мақдур фи наваиб әт-Тимур» (*Темірдің өміріндегі көргенділік ғажайыптары*) деген шығарма жазды. Онда Шу мен Талас өңірін, Жетісуды Оңтүстік, Батыс Қазақстанды қоныстанған халықтар жайында көптеген мағлұматтар келтірілген. Автор Әмір Темірдің Моғолстанға, Ақ Ордаға жасаған жорықтарын жан-жақты суреттеген. 
## Шағармалары
 *Пищулина К.А., [[Оңтүстік-Шығыс Қазақстан|Юго-Восточный Казахстан]] в середине [[XІV]] – начале [[XVІ]] века, А.-А., [[1977]].
== Сыртқы сілтемелер ==
* 
* Ибн Арабшах. История амира Темура. Ташкент. Институт истории народов Средней Азии имени Махпират. 2007      
== Дереккөздер==
<references/> 
*Тараз энциклопедиясы''

Санат:Тұлғалар
Қапаған хан

** ҚАПАҒАН ХАН** (Мочжо, Мочур) – 693 – 716 ж. Екінші Шығыс Түрік қағанатының екінші ханы, 693 ж. ағасы Құтлық қайтыс болғаннан кейін, 27 жасында таққа отырады. Қапаған хан өзін ірі мемл. қайраткері, дарынды қолбасшы және шебер саясаткер ретінде көрсетті. Ол билікке келген кезде түріктер толығымен Таң империясының үстемдігінен босамаған болатын. Қапаған хан ағасының саясатын жалғастырып, түркі тайпаларын азат ету мен күшті түрік мемлекетін құру үшін күрес жүргізеді. Оның кеңесшісі Тоныкөк болды. 694 – 698 ж. Қапаған хан Таң әскерін бірнеше рет жеңеді және Қытайға тонаушылық жорықтар ұйымдастырады. Қағанат жерін кеңейту үшін хан өзінің немере інілері Могилян мен Күлтегінді батысқа қарай жібереді. Олар 701 ж. Жетісуды, Шу бойындағы тайпаларды бағындырады. Орта Азиядағы Таң әскерін талқандап, Могилян кейін оралады. 703 ж. Таң императоры Шығыс Түрік қағанатын мойындап, келісімге келеді. Бірақта 706 ж. Қытай әскерлерінің Орта Азиядағы түркі тайпаларына жорық жасауы, Қапаған ханды Қытайға жорық жасатады. ІІ Шығыс Түрік қағанаты бірте-бірте күшейе бастайды. Екінші Түрік қағанатын жоюды күшпен жүзеге асыра алмаған Таң әулеті, енді дипломатияға көшеді. Қ. х-ға қарсы солтүстіктен – қырғыздар, батыстан – түргештер, оңтүстіктен – қытайлар одағы құрылады. Қапаған хан Тоныкөктің кеңесімен қарсыластарын жеке-жеке талқандайды. Бұл соғыстар Қапаған ханды тек қолбасшы ғана емес, сонымен бірге ірі саясаткер ретінде көрсетеді. 712 ж. 120 мыңдық қытай әскері талқандалып, қолбасшылары қолға түсіріледі. Осылайша, Қапаған хан тұсында Екінші Түрік қағанаты өзінің ең шырқау шегіне жетеді. Түркі тілдес тайпалар біріктіріледі, көршілер бағындырылады, Таң әулеті қағанатты мойындауға мәжбүр болады. 
Таң әулеті қағанатты жеңудің дұрыс жолы деп, тайпалар арасында іріткі салу саясатына көшеді. Нәтижесінде 708 – 714 ж. қарлұқтар, татаптар, қидандар көтеріліске шығады. Оларды ұйғырлар, Жетісудағы түріктер, Гоби, Иншань, Алтайдағы билеушілер қостайды. Көтерілістер күшпен басылады. 716 ж. 50 жасында Қапаған хан көтерілісшілер қолынан қаза табады. Қапаған ханның ерліктері мен жарқын істері жазба деректермен бірге, түркі жазуларында да сақталған. Білге қаған мен Күлтегінге арналған жазба ескерткіштерде оның Түрік қағанаты үшін жүргізген соғыстары мен жорықтары баяндалады.

 

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Мезон

**Мезондар** — адрондар класына жататын орнықты емес элементар бөлшектер. Мезондардың бариондардан айырмашылығы олардың бариондық заряды болмайды және нөлдік немесе бүтін спинге (бозондар болып табылады) ие. “Мезондар” атауы (грек. mйsos — орташа, аралық) — бірінші ашылған — пи-мезон мен К-мезон массаларының мәндері протон массасы мен электрон массасы аралығындағы мәнге ие болуына байланысты қойылған. Алғашқыда мю-мезондар деп аталған мюондар мезондарға жатпайды, өйткені оның спині 1/2-ге тең және олар күшті өзара әсерге қатыспайды. Кейінірек өмір сүру уақыты өте аз, кейбірінің массасы протонның массасынан да артық көптеген басқа мезондар (бозондық резонанстар) ашылды. Бұлардан басқа мезондардың бейтарап немесе зарядталған (оң немесе теріс элементар электр заряды бар), ғажаптылығы нөлге тең (мыс, пи-мезон), және нөлге тең емес (мыс., К-мезон), тағы басқа түрлері бар. Мезон арқылы нуклондардың өзара әсерлесуін (алмасу механизмін) түсіндіреді. Адрондардың кварктік моделі бойынша мезон кварктер мен антикварктерден тұрады; қарапайым Элементар бөлшектер.

## Дереккөздер</span>


Санат:Мезондар
Мезозой қатпарлығы

**Мезозой қатпарлығы** — мезозой эрасын қамтыған тектоникалық қозғалыстар жиынтығы. Оларды киммерий немесе Тынық мұхит қатпарлығы деп те атайды. Қатпарланудың алғашқы лектері триаспен юра кезеңдерінің шегінде (көне киммерий), ең күшті қатпарлану юра соңында (жаңа киммерий немесе анд, невада), ақырғы қозғалыстары бор кезеңінде (австриялық, субгерцин) өтті. Мезозой қатпарлығы негізінде Тынық мұхиттың солтүстікүстік жарты шардағы жағалауларында қазіргі Жоғары Яна-Чукча, Сихотэ-Алинь, Үндіқытай-Тибет, Кордильера геосинклинальдары орнында ірі, биік қатпарлы жас тау жүйелері (киммерийдтер) пайда болды; құрлықтар өсіп, жер бедері өзгерді. Мезозой қатпарлығы Анд, Альпі, Карпат, Кавказ, Памир аймақтарын да қамтыды, олардың шыңдары дүркін-дүркін теңіз деңгейінен жоғары көтерілді. Көне заманда құрлықтың ішкі өлкелерінде пайда болып, нығайған платформалар жұрнағы саналатын ортаңғы массивтер (Колыма, Охота, Бурея, Ханка, тағы басқа) де мезозой қатпарлығына жатады. Ірі тау жүйелері құрылған геосинклиналдардан тыс көне платформалы аймақтарда, әсіресе Азияда, қалың құрлық шөгінділері мен андезитті жанартау жыныстарына толған үлкенді-кішілі опырықтардан тұратын мезозой қатпарлығы мен байланысты ойыстар (Моңғол-Охота, Байкал сырты белдеулері, тағы басқа) түзілді. Қытай платформасы мен Үндіқытайдың жоғары жамылғы қабаттарында да қатпарлы белдеулер пайда болды. Мұндай құбылыстар тек Қытай тектоникалық құрылымына ғана тән ерекшелік болғандықтан, кейде бұл аймақ “яньшань” қатпарлығы деп жеке бөлінеді. Мезозой қатпарлығы ықпалынан жер қыртысы жарылып, Үнді, Атлант мұхиттары қазіргі қалпына келді, теңіз құрлыққа ойысты. Үлкен аймақтарда магма тасып, трапп жыныстары тарала бастады. Мезозой қатпарлығы жер қыртысының жоғары қабаттарына гранит интрузияларының енуіне себепші болды. Тынық мұхиттың екі жағалауындағы көп мөлшердегі қалайы, алтын, вольфрам кендерінің белдеулері осы интрузиялармен тығыз байланысты.

## Дереккөздер</span>


Санат:Мезозой
Санат:Қатпарлар
Василий Григорьевич Воинов

**Василий Григорьевич Воинов** (1941 жылы туған, ҚХР) – физика-математика ғылымдарының докторы (1989), профессор (1996). 

* Том мемлекеттік университетін бітірген (1963 ж.). 
* Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтында инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер
* Физика-техника институтында аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі
* ҚР Білім және ғылым министрлігінің теориялық және қолданбалы матемематика институтында бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 
* 110 ғылым жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Қытайда туғандар
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Теориялық және қолданбалы матемематика институтының профессорлары
Балық аурулары

thumb|Балық аурулары
**Балық аурулары**, балық организмінде ауру  қоздырғыштардың әсерінен немесе тіршілік ортасының қолайсыз жағдайынан болады, зат алмасу, ас қорыту, тыныс алу, т.б. тіршілік процестерінің қалыпты жағдайының бұзылуына әкеледі. Балық аурулары жұқпалы және жұқпайтын болып бөлінеді. Жұқпайтын Балық аурулары балықтардың тіршілік ортасының қолайсыз жағдайынан (оттек немесе қоректік заттардың жетіспеуі, темп-раның жоғары болуы, пестицидтер мөлшерінің көбеюінен судың улы заттармен ластануы, т.б.) туады. Балықтың жұқпалы аурулары инфекциялық және инвазиялық аурулар тобына бөлінеді. Инфекциялық аурулардың қоздырғыштары — вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар және су өсімдіктері. Инвазиялық ауруларды паразит құрттар (гельминтоз), шаянтәрізділер (крустацеоз) және қарапайымдар (протозоа) тудырады. Жұқпалы ауруларға балықтардың вирус аурулары (қызамық, балық торсылдағының қабынуы және т.б.), балықтың бактериялық кеселі (Aeromonas punctata — су бактериясы тарататын Балық аурулары), саңырауқұлақтардан болатын кеселдер (сапролегниз, т.б.) жатады. Сонымен қатар балықтың жұқпалы кеселіне қарапайымдар (кокцидиялар, талшықты инфузория) тарататын тұқының кокцидиоз энтериті, ихтиофтириоз; паразит құрттар тудыратын дактилогироз (қоздырғышы Dactylogyrus vastator және Dactylogyrus extensus құрттары), сангвиниколез (Sanguіnіcola іnermіs), диплостомоз (Dіplostomum chromatophorum), ботриоцефалез (Bothrіocephalus acheіlognathі), лигулез (Lіgula іntestіnalіs) аурулары жатады. Балықтың жұқпалы ауруларға төзімділігі ауру қоздырғыштар түріне, олардан қорғану қабілеті мен тіршілік жағдайына байланысты. Ауруға шалдыққан балықтар қоректенбейді, әлсіреп қырылып қалады.Балық ауруларының қоздырғыштары таралмау үшін карантин шаралары жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Тәртіптік жауапкершілік

**Тәртіптік жауапкершілік** – еңбек тәртібін бұзушыға құқықтық ықпал ету нысаны. Тәртіптік жаза қолданудан көрініс табады. Тәртіптік жауапкершілікке еңбек тәртібін бұзған жағдайда (себепсіз жұмысқа келмеу, еңбектік міндеттерді орындамау немесе тиісінше орындамау) еңбек шартымен жұмыс істеп жүрген еңбеккер тартылады. Мемлекет қызметкерлер үшін лауазымдық өкілеттілік шегінен шығу мен мемлекеттік қызметте болуға байланысты шектеулерді сақтамау да тәртіптік жауапкершілікке әкелуі мүмкін. Тәртіптік жазаның ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс, қызметінен босату сияқты түрлері бар. Мемлекет қызметшіге бұларға қоса тәртіптік жаза ретінде қызметіне сәйкессіздігі туралы ескерту берілуі мүмкін. Тәртіптік жаза қолданылмас бұрын еңбеккерден жазбаша түсініктеме алынады және тәртіп бұзушылықтың деңгейі, оны жасау кезіндегі мән-жайлар және еңбеккердің біліктілігі мен мінез-құлқы ескерілуге тиісті. Бір тәртіп бұзушылыққа бір тәртіптік жаза қолданылады. Тәртіптік жаза қолдану туралы бұйрық немесе қаулы еңбеккерге жарияланады. Мұндай бұйрық немесе қаулыны шағымдау тәртібі еңбек заңнамасында белгіленген. Кейбір қызметкерлер санатына қызмет ерекшелігіне орай тәртіп жарғысына сәйкес арнайы тәртіптік жазалар қолданылуы мүмкін.

## Сілтемелер
Ибн әл-Асир

**Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли**, *Ибн әл-Асир* (12.5.1160 – 1233/1234) – араб тарихшысы.

Әкесі қала билеушісі болған, кейін отбасымен Мосулға көшкен. Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли осында оқып, Арабия, Сирия және Палестинаға жасаған саяхаты кезінде тарих пен ескі аңыздарды (хадистер) зерттеп білуге баса көңіл аударды. Өмірінің көп жылын Мосулда өткізіп, ғылымға арнады. 1188 жылы ол түрік сұлтаны Салах әд-Диннің крест тағушыларға қарсы шайқастарына қатысқан. Өмірінің соңында тағы да Сирияға барып, қайтып оралған соң дүние салды. Негізгі еңбегі – 12 томдық “Тарихтың толық жинағы” (“Әл-кәмил фи-т-тарих”). Онда автор жылнама жүйесімен баяндау арқылы жалпы тарихи сипатта мағлұмат береді. Бұл еңбегінде 751 жылы Тараз қалада түбінде өткен Атлақ шайқасына көңіл бөлінген. Қарахандар дәуіріндегі Тараз қаласының Ұлы Жібек жолының маңызды тірек орны қызметін атқарғаны баяндалған. 10 ғасырға дейінгі кезеңді баяндауда ол біздің заманымызға дейін жетпеген бірнеше басқа шығармалардағы мәліметтермен толықтыру арқылы Әбу Жаффар Мұхаммед ат-Табари тарихын пайдаланған. Бұл еңбек, әсіресе, оқиғаларды зерттеуде құнды дерек. 10 ғасырдың жартысына дейінгі уақыт аралығындағы Хорасан мен Орта Азия тарихшысы Селламидың шығармасына сүйенген. Онда саяси оқиғалармен (арабтар, қарахандар, хорезмшаїтар, қарақытайлар жорығы, т.б.) бірге ертедегі халықтар мен тайпалардың рухани мәдениеті мен тұрмысы да жан-жақты әңгіме болады. Сондай-ақ, ол орта ғасырлардағы оғыздар, қарлұқтар, хазарлар мен қыпшақтар тарихы туралы да маңызды дерек болып табылады. “Әл-кәмил фи-т-тарихтың” соңғы тарауларында басқа оқиғалармен қатар Шыңғыс ханның Орта Азия мен Иранда, Кавказда жүргізген саясаты да айтылады. Бұл еңбекті шведтің араб тарихын зерттеушісі К.И. Торнберг 1861 – 76 жылдары 14 том етіп басып шығарды.

## Сілтемелер


Санат:Ислам
Санат:Ислам тұлғалары
Санат:Мұсылман тарихшылар
Қапал батыр

**Қапал батыр** (1513, қазіргі Түркістан облысы Леңгір өңірі – 1606, Алматы облысы Ескелді ауданы Қоңыр ауылы) – батыр, би, Есім ханның тұсында өмір сүрген ел билеген ұлыс би, бектерінің бірі.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Жетісу мен Сыр бойындағы ұрыстарда қалмақтарға қарсы шайқасып, Есім ханның түменбасы болған. Ш.Уәлиханов өзінің “О киргиз-кайсацких могилах (молах) и древностях вообще” деген еңбегінде Қозы Көрпеш бейітінің маңында көптеген молалардың барын айта келе: “К числу их принадлежит могила Капал батыра, давшая названия речки и укреплению” деп көрсеткен. Ал “Материалы для статистики Туркестанского края под редакцией М.С. Саева, Вып. 1, Сиб. 1872” деген кітапта “Род жаныс, отделение капал” деген деректер келтірілген. Міне, осы мәліметтерге сүйенген белгілі тарихшы-ғалым, академик М.Қозыбаев “егер руының атын көпшілікке белгілі адамның есімінің құрметіне қойса, сол кейіпкер елдің ірі қайраткері болғаны. Демек, Қапал батыр тарихи тұлға, батыр, бір елге есімін берген ұлы баба, ел атауы аталған” деген тұжырымдама жасаған.

Қазіргі кезде Қапал батырдың есімімен Алматы облысындағы кент, белгілі шипажай, өзен, Тараз қаласындағы көше мен канал және Жамбыл облысының Жамбыл ауданындағы ауыл, Шымкент қаласындағы үлкен даңғыл аталады. Алматы – Өскемен автомобильдық жолының “Қапаларасан” санаторийіне бұрылған жерінде Қапал батырға бюст, Шымкент қаласының ортасында үлкен ескерткіш орнатылған. 2002 ж. Қоңыр ауылындағы зиратының басына үлкен кесене тұрғызылды.

## Дереккөздер

Санат:1513 жылы туғандар
Санат:1606 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Мезонефрос

**Мезонефрос** (мезо… және грек. nephros — бүйрек), алғашқы бүйрек, вольф денесі — омыртқалы жануарлардың жұп зәр шығару органы. Мезонефрос дөңгелекауыздылардың, балықтардың және қосмекенділердің дамуының барлық кезеңдерінде сақталады әрі зәр түзілетін орган болып саналады. Бауырымен жорғалаушыларда, құстарда және сүтқоректілерде мезонефрос олардың ұрықтарының дамуының алғашқы кезеңдерінде пайда болады да, кейінгі даму кезеңдерінде оның орнына жамбас немесе екінші реттік бүйрек (метанефрос) пайда болады. Бауырымен жорғалаушылардың, құстардың және сүтқоректілердің ұрықтарының дамуының соңғы кезеңінде аталықтарында мезонефростың көп бөлігі аталық бездің қосалқы бөлігіне, тұқым жолына және несепағарға ( вольф өзегіне ) айналады. Ал аналық организмдерде мезонефростан жұмыртқа жолының қосалқы бөлімі түзіледі. Кейбір аналық организмдерде мезонефрос жойылып кетеді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Жануарлар анатомиясы
Санат:Шығару жүйесі
Санат:Эмбриология
Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов

**Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов** (12 мамыр 1949, Новосібір, РКФСР) — қазақстандық әскери және мемлекеттік қайраткер. 1995—2000 және 2002—2003 жылдары Ішкі істер министрі. 2012—2016 жылдары Мәжіліс депутаты. Генерал-полковник және Халық қаһарманы.

## Дереккөздер

## Жетістіктер
1-дәрежелі “Даңқ” орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

Санат:Қазақстан ішкі істер министрлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан прокурорлары
Санат:Қазақстан генерал-полковниктері
Санат:Павлодар облысының құрметті азаматтары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары
Санат:Ресей қазақтары
Санат:Қазақстан Халық Қаһармандары
Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары
Қапал көшесі

** ҚАПАЛ КӨШЕСІ ** – Тараз қаласындағы ертеден келе жатқан әрі үлкен көшелердің бірі. Тараз қ-ндағы ең ежелгі қоныстар Қапал көшесі бойында болған. Қапал Ұлы жүздегі ру аты. Оның негізін қалаған Қапал батыр деген дерек бар. Кеңес дәуірінде бұл қоныс көшеге айналып, марксизм-ленинизмнің негізін қалаушы К. Маркстің есімі беріледі. Егемендік алған соң көшеге тарихи атауы қайтарылды.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том

Санат:Тараз көшелері
Рентгендік астрономия

**Рентгендік астрономия** – астрономияның ғарыш нысандарын олардан келетiн рентген сәулелерi арқылы зерттейтiн бөлiмi. 

Аспан денелерiнiң көбi рентген сәулелерiн шығарады. Күн тәжi – толқын ұзындығы 10–100Е болатын қарқынды рентген сәулелерiнiң көзi. Күнге жақын планеталар мен Ай Күннен шығатын протондар ағыны әсерiнен өздерi рентген сәулелерiн шығарады. Олардан келетiн сәулелердi зерттеу арқылы сол нысандардың құрамы, құрылысы, т.б. қасиеттерi туралы мәлiметтер алуға болады. 

Санат:Рентгендік астрономия
Санат:Плазма физикасы
Мезопауза

**Мезопауза** (мезо... және лат. pausa — тоқталу, үзілу) — атмосфераның шамамен 80 километр биіктігіндегі қабат аралық бөлігі. Ол мезосфера қабатының аяқталып, термосфераның басталар шегінде орналасқан. Мезопаузада ең төмен температура байқалады. Газдар циркуляциясы, температураның төмендеуі, тағы басқа құбылыстар мезосфера жағдайына, жоғары бөлігі ионосфера қабатына ұқсас келеді.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Нұртаза Ақжанұлы Алтаев

**Нұртаза Ақжанұлы Алтаев** (3.6.1943 , Атырау облысы, Мақат ауданы, Сағыз станциясы) – тарих ғылымының докторы (1998). ҚазМУ-ды (1966, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Атырау қаласындағы кәсіптіктехникалық училище директорының орынбасары, Қызылқоға ауданы партия комитетінде нұсқаушы (1966–76), Ақтөбе педагогикалық институтында оқытушы, Саяси ағарту үйінің меңгерушісі (1976–90), Ақтөбе медицина институтында тарих кафедрасында (1990–91) қызметтер атқарған. 1998 жылдан Қазақ мемлекеттік басқару академиясында әлеуметтік-гуманитарлық кафедрасының меңгерушісі. «Формирования рабочих кадров промышленности Казахстана в 1950–1975-е жж.» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Алтаев 70 ғылыми жарияланымның авторы.

## Сыртқы сілтемелер
*Қазақ мемлекеттік басқару академиясында 
*ҚазҰУ-ның ресми сайты 

## Дереккөздер


Санат:1943 жылы туғандар
Зұлмат

**Зұлмат** (арабша *саңылаусыз, қараңғы әлем*) – түрлі табиғи апаттар (зілзала, топан су, өрт, жұт) мен төтенше саяси-әлеуметтік қиыншылықтарды білдіретін ұғым. Қазақ халқының тарихындағы Жоңғар шапқыншылығы, 1931 – 33 жылғы ашаршылық, 1937 – 38 жылғы жаппай саяси қуғын-сүргін, т.б. оқиғалар зұлмат жылдар деп аталады.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Нейман есебі

**Нейман есебі** , екінші шеттік есеп – екінші ретті дербес туындысы бар дифференциалдық теңдеулер үшін қойылатын шеттік есептердің бірі. Нейман есебі қарапайым жағдайда (дербес жағдайда Лаплас теңдеуі үшін) белгілі бір облыста осы облыс шекарасында берілген нормаль туындының шешімін табуға қолданылады. Алғаш 1877 жылы К.Нейман (1832 – 1925) зерттеген. 

## Ішкі Нейман есебі
Ішкі Нейман есебі — *G* облысы шекарасында келесі шартты қанағаттандыратын шекті *G* облысындағы *u* гармоникалық функциясын, u\in C^2(G)\cap C^1(\overline{G}) іздеу:

: 
\frac{\partial u(x)}{\partial \mathbf{n}}\Bigg|_{\partial G}=u_1,\ u_1\in C(\partial G),


мұндағы **n** — *G* облысы шекарасына нормаль сыртқы бірлік.

Потенциал теориясынан ішкі Нейман есебінің шешімі болуының қажет және жеткілікті шарты

: 
\int\limits_{\partial G}u_1(x)dS_x=0, \qquad \qquad (*)


екені белгілі, оның үстіне есеп шешімі тек константаға дейінгі дәлдікпен табылады.

## сыртқы Нейман есебі
Шекті *G* облыстарында Нейман есебінде қосымша іздеулі *u* функциясының шексіздікте шекьі болуы талап етіледі. Бұл есептің *n*>2 өлшемді кеңістікте егер шексіздікте функция *u*→0 болса жалғыз шешімі болады. Екі өлшемді кеңістікте егер (*) шарт орындалса шешімі константаға дейін ғана анықталады.
## Сілтемелер
* К.Нейман  
* Дербес  
* Лаплас
## Дереккөздер


Санат:Потенциал теориясы
Санат:Дифференциалдық теңдеулер
Талшын Мұқадесқызы Үкібасова

**[http://www.elgazeti.kz/?p=1772 Талшын Мұқадесқызы Үкібасова] - [[1995|1995 жылы]] [[Қарашаның 5|5 қарашада]] [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Ақжайық ауданы| Ақжайық ауданы Чапай ауылында]] дүниеге келген.**

*1978 жылы Ақтөбе медицина институтын бітірген 
*1978–85 жылдары Орал қаласындағы ауруханада, Чапаев (қазіргі Ақжайық) аудандық ауруханасында дәрігер-ординатор, бөлім меңгерушісі, аудан бас дәрігердің орынбасары
*1989 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Ақтөбе мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент қызметтерін атқарды 
*1997 жылы медицина ғылым докторы,  «Система мать пациента плод в условиях воздействия соединений хрома» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады
*2002 жылы профессор

Қазіргі кезде кафедра меңгерушісі.  220-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монография мен 8 оқулықтың авторы.
## Дереккөздер
elgazeti.kz
## Дереккөздер:</span>


Санат:Тұлғалар