open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Виктор Яковлевич Субботин

**Виктор Яковлевич Субботин** (8 қыркүйек 1911 жылы Пермь облысында туған)- қазақстандық селекционер - зоотехник. Қаз АКСР - нің еңбек сіңірген зоотехнигі (1971).

## Өмірі
Мәскеудің зоотехникалық институтын бітіріп (1935), Қарағанды облысы Тельман селосында, кейін Семей облысы "Шалабай" асыл тұқымды мал селосында аға зоотехник, 1938-47 жылдары Қаз АКСР Совхоздар халкомында зоотехник, аға зоотехник, бас зоотехник, зоотехника бөлімі бастығы.

1947-54 жылдары Қазақ АКСР Совхоздар министрлігі аппаратында зоотехния бөлімі бастығы, коллегия мүшесі, Солтүстік совхоздар басқармасы бастығының орынбасары, Мал шаруашлығы басқармасының бастығы, министрдің орынбасары. 

1954-64 жылдары Қазақстан КП ОК-нде ауыл шаруашылығы бөлім меңгерушісінің орынбасары, осы бөлімнің меңгерушісі, Қазақстан КП ОК-нің ауыл шаруашылығына басшылық ету бюросы председателінің орынбасары, 1964-65 жылдары Қаз АКСР ауыл шаруашылығы министрі.

1965 жылдан Қаз АКСР ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары

## Еңбектері мен марапаттары
Субботин мал шаруашылығы жөнінде 20-дан астам ғылыми еңбек жариялады.

Қазақтың ақ бас сиырын шығаруда селекциялық жұмыстағы еңбегі үшін (бір топ ғалымдармен бірге) Субботинге КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты атағы берілді (1951).

4 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен наградталған.

## Дереккөздер

Санат:8 қыркүйекте туғандар
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Пермь өлкесінде туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері
Санат:Қазақстан халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақстан зоотехниктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехниктері
Санат:Мәскеу зоотехникалық институты түлектері
Ольга Александровна Суворова

**Ольга Александровна Суворова**(14.06.1906 ж.т., Вологода қаласы)- қазақстандық химик; химия ғылымының докторы (1962), профессор  (1964). 
## Өмірбаяны
1933 жылы Герцен атындағы педагогикалық институтын  (Ленинград) бітіріп, сонда аспирантурада оқыған. 1937-1969 ж. Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі , 1970 жылдан профессор, сонымен қатар 1944-1952 ж. КСРО ҒА Металлургия институтының қазақ бөлімшесінің ғылыми қызметкері. Суворованың ғылыми жұмысының негіөзі бағыты- қосылыстардан сирек металдарды электорохимиялық әдіспен бөліп алу. 
## Сыйлықтары мен еңбектері
Завод қалдықтарынан ренийді ажыратып алу әдісін  өндіріске енгізгені үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты  (1950) болды. Суворованың 34- тен астам ғылыми еңбегі, 4 авторлық куәлігі бар.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 435 бет

Санат: 1906 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Марат Мұхамедғалиұлы Сужиков

**Марат Мұхамедғалиұлы Сужиков**(20.09.1932 ж.т., Астрахань облысы., Володар ауданы., Калинино селосы)- қазақ кеңес ғалымы, философия ғылымдарының докторы (1969), профессор (1970), 1952 жылдан КПСС мүшесі.М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. (1956). 1956-1969 ж. Қазақ КСР ғылым академиясының Философия және құқық институтында кіші ғылыми қызметкер, ғңылыми секретарь болды. 1969 жылдан осы институттың ғылыми коммунизм теориясы бөлімінің меңгерушісі. Сужиков ғылыми коммунизм және тарихи коммунизм теориясы бөлімінің меңгерушісі. Сужиков ғылыми коммунизм және тарихи материализм теориялары мәселелерімен шұғылданып жүр. Шетелдерге ғылыми командировкаға барып, лекциялар оқыды. (Польша 1967, Чехословакия 1973, Куба 1974-1975)
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 441 бет

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Әли-Аббасоғлы Рустамзаде Сулейман

**Әли-Аббасоғлы Рустамзаде Сулейман**  (*лақап аты:Сулейман Рустам* ) (27.11.1906 жылы туған, Баку)- азербайжан кеңес ақыны, драматург, Кеңес Еңбек Ері (1976). 1940 жылдан КПСС мүшесі. Азербайжан АКСР-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1943), Азербайжан халық ақыны (1943), 1971 жылдан Азербайжан КСР Жоғары Кеңесінің  председателі. 
## Өмірі
Жұмысшы отбасысында туды. Азербайжан Мемлекеттік университетінде (1927 жылдан), Мәскеу Мемлекеттік университетінде (1929 жылдан) оқыды. Шығармалары 1923 жылдан жариялана бастады. 
## Еңбектері
«Жұлдыз» (1934),«Чапаев»(1936), «Түн романтикасы»(1938) өлеңдер жинақтары шықты. Ұлы Отан соғысы жылдарында жазған «Ант», «Кавказ жүрегі сөйлейді»,«Күткен күн», «Ана мен почтальон» т.б. өлеңдері, « Гасак Наби» (1940),«Дурна»(1948) атты пьесалары бар.   Соғыстан кейінгі жылдары ақынның халықаралық бейбітшілік жолындағы күрес, социалисттік құрылысқа арнаған көптеген шығармалары жарық көрді.  «Орыс бауырым туралы сөз»(1960) атты поэмасы жоғары бағаланды.
## Сыйлықтары
«Екі жаға» кітабы(1949) үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығын (1950) алды.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 443 бет

Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Татьяна Нестеровна Сумарокова

**Татьяна Нестеровна Сумарокова**(01.06.1915 ж.т., Петроград)- қазақстандық физик-химик, химия ғылымдарының докторы (1964), профессор (1967). 
## Өмірі
1936 ж Орта Азия мемлекеттік университетінің химия факультетін бітіріп, сонда ассистент болды. 1943-1944 ж. Бронетанк әскреи академиясында   (Мәскеу) аға инженер. 1944 жылдан Қазақтың С.М.Киров атындағы мемлекеттік университетінде доцент, КСРО ғылым академиясының қазақ филиалында аға ғылыми қызметкер, 1946-1949 ж. Қазақ КСР ғылым академиясының Химия институтында аға ғылыми қызметкре, 1949 жылдан физика химия лабораториясының меңгерушісі. Сумарокованың ғылыми жұмыстары ерітінділер теориясының жалпы заңдылықтарын ашуға, IV,V топ элементтерінің комплексті қосылыстарын зерттеуге арналған; 500-ге жуық жаңа комплексті қосылыстар алды. 150- ден астам ғылыми еңбектері бар.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 445 бет

Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Джевдет Сунай

**Джевдет Сунай** (Sunay) (10.2.1899, Трабзон - 22.05.1982, Стамбул) - түрік әскери және мемлекет қайраткері. 

1919-1922 жылы ұлт-азаттық соғысқа қатысты, сонан кейін штабтарда түрлі қызметтер атқарды. 1950 ж. биргада генералы дәрежесінде Бас штабтың оперативтік басқармасы бастығының орынбасары, кейін осы басқарманың бастығы, Бас штаб бастығының орынбасары болды. 1960 ж. Бас штабтың бастығы болып тағайындалды. 1966 ж. 28 наурыз-1973 жылы  6 сәуірде Түрік Республикасының Президенті.

## Дереккөздер

Санат:10 ақпанда туғандар
Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Трабзонда туғандар
Санат:22 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ыстанбұлда қайтыс болғандар
Санат:Түркияда жерленгендер
Санат:Парсы патшалығының құрылғанына 2500 жыл толуы мерейтойлық медалінің иегерлері
Санат:Түркия президенттері
Санат:Түркия қолбасшылары
Санат:Түрік мемлекеттік зиратында жерленгендер
Санат:Түркия сенаторлары
Василий Иванович Суриков

**Василий Иванович Суриков**(24.1.1848, Красноярск,-19.3.1916, Мәскеу)- орыс кескіндемешісі, кескіндеме академигі  (1895), Петербург Көркемсурет академиясының толық мүшесі(1893).
 
## Өмірбаяны
1869-1875 ж. Петербург Көркемсурет академиясында П.П.Чистяковтан оқыды. 1869-1876 ж. Петербургте, 1877 жылдан Мәскеуде тұрды. 1881 жылдан передвижниктер мүшесі. Суриков шәкірттік кездерінде- ақ шығармаларына жаңа реалисттік шешім іздеп, рахи жанрдағы картиналарға («Князь соты», 1874, Мәскеу, Третьяков галереясы) бой ұрды. «Ұлы Петрдің Сібірге ықпалы жайлы картиналар» (1872, Третьяков галереясы) атты суреттер топтамасында халық образы басты тұлғаға айналды. Мәскеуге келгеннен кейін тарихи ауыр шындықты шынайы дажан-жақты баяндайтын «Атқыштар жазаланған таң» (1881), «Меньшиков Березовада» (1883), «Бояр әйел Морозова» (1887, бәрі Третьяков галереясы) атты әйгілі монументті картиналарын салды. Суриковтың халық тарихн, тағдырдың тәттілігі мен тауқыметін, биязы сұлулықты, орыс жауынгерлерінің қахармандығын толғайтын картиналары («Қарлы қалашықты алу», 1891; «Ермактың  Сібірді басып алуы»; 1895; «Суворовтың Альпы тауынан асуы», 1899; «Степан Разин», 1903-1907 ,1909-1910; бәрі Орыс музейінде) дүниежүзілік бейнелеу өнері тарихына жаңа бір бағыт алып келді әрі халық өнерде тұңғыш рет тарихтың қозғаушы күші ретінде тұлғаланады. Мәскеудегі көркемсурет институтында Суриков есімі берілген. Красноярскіде Суриков музей-үйі жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:24 қаңтарда туғандар
Санат:1848 жылы туғандар
Санат:Красноярскде туғандар
Санат:19 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Ресей империясы кескіндемешілері
Су бетегесі

**Субетеге** (бетеге, Festuca) - астық тұқымдасына жататын өсімдік туысы. Гүл шоғыры сыпыртқы тәрізді,көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Масағы үш не көп гүлді. Субетегенің 300 - ге жуық, бұдан КСРО -да 51 болған, оның ішінде Қазақстанда 20 түрі белгілі. Барлық түрі дерлік құнды мал азығы, кейбір түрі қыста жапырақ тастамайтындықтан қысқы жайылым. Субетегенің көптеген түрі қолдан егіледі. Шаруашылыққа ең маңыды түрі шабындық субетеге.
## Шабындық субетеге
Орманды, орманды дала аймақтарда ылғал жеткілікті жерлерде өседі. Гектарынан 50 центнер сапалы пішен алынады. 100 кг пішенінде ц60,2 азық өлшемі және 4,2 кг қорытылатын протеин бар. 
## Қызыл субетеге
Қызыл субетеге көбіне далада, тауда өседі. Жайылымға көп жыл пайдаланылады.  Гектарынан 15- 25 центнер пішен шабылады, 100 кг пішенінде 50,3 азық өлшемі, 3-5 кг қорытылатын протеин болады. 
## Көкшұнақ субетеге
Көкшұнақ субетеге орманды даланың оңтүстгі , дала және шөлейт аймақта таралған. Көктемде, күзде мал жайылымы, қой жақсы семіреді. Гектарынан 3 - 5 центер пішен түседі, 100 кг -нда 52,2 азық өлшемі, 5 кг қорытылатын протеин болады. 
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 432 бет

Санат:Астық тұқымдасы
Евгений Данилович Сурков

**Евгений Данилович Сурков**(31.10.1915 жылы туған, қазіргі Горький-28.08.1988, Маскеу)- орыс кеңес әдебиет және театр сыншысы, өнертану ғылым кандидаты  (1952), РСФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткері  (1970). 

1950 жылдан КОКП мүшесі. 

1936 ж. Горькийдің педагогикалық институтын бітірді. 1947-1949 ж «Правда» газеті редакциясында қызмет етті. 1953-1955 ж. «Советская культура» газеті бас редакторының орынбасары, 1959-1963 ж. «Литературная газета», ал 1957 жылдан «Знамя» журналы редколлегиясының мүшесі болды. 1969 жылдан «Искусство кино» журналының бас редакторы. Мақалалары 1930 жылдан жариялана бастады. Оның негізгі еңбектері совет драматургиясының тарихы мен теориясын сөз етеді. «Халық келешекке қарайды» атты көлемді мақаласы (1959) Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің он күндігіне қатысқан Қазақ драма театрының спектакльдеріне арналды. 1953 жылдан педагогикалық қызметпен шұғылданады.

## Сыйлықтары
Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:13 қарашада туғандар
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Төменгі Новгородта туғандар
Санат:28 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО әдебиет сыншылары
Санат:КСРО театр сыншылары
Санат:КСРО киносыншылары
Санат:КСРО редакторлары
Санат:КСРО педагогтары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:РКФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:КСРО бас редакторлары
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Культура газетінің қызметкерлері
Санат:Литературная газета журналистері
Санат:КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясы оқытушылары
Иван Сусанин

**Иван Сусанин**(туған жылы белгісіз-1613)- 17 ғ. Басында орыс халқының поляк интервенттеріне қарсы азаттық күресінің батыры. С.Кострома уезі Деревеньки селосының шаруасы болған. 1612-1613 ж. қыста поляк шляхталарының отряды патша Михаил Федорович тұрған Домнино селосына Романовтардың вотчинасына бару үшін Сусанинді жол көрсетуші етіп алады. Ол отрядты адам өте алмайтын батпақты орманға әдейі адастырып жібереді де, сол үшін азаптап өлтіріледі. Сусанин есімі халықтың аңыз әңгімелерінде сақталған. Оның ерлік ісі көркем әдебиетте де және М.И.Глинканың «Иван Сусанин» операсында бейнеленген.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 453 бет

Санат:1613 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Сухарто

**Сухарто**  (*Suharto*) (08.06.1921 ж.т., Джокьякарта маңындағы Кемусу ауылдары.)- Индронезияның мемлекеттік қайраткері, генерал. 1945-1949 ж. Индонезия халқының голланд отаршыларына қарсы қарулы күресіне қатысты. 1963-1965 ж. құрлықтағы стратегиялық резерв әскерлерінің қолбасшысы. 1965 ж. 30 қыркүйектегі оқиғалардан кейін мнистр- құрлықтағы әскер күштерінің қолбасшысы. 1966 ж. наурыздан атқару өкімет билігінің басшысы міндетін атқарды. 1967 ж. наурызда Индонезия президентінің міндетін атқарушы болып тағайындалды. 1968 ж. сәуірден  Индонезия президенті.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 456 бет

Санат: 1921 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Қоғам қайраткерлері
Санат:Генералдар
Орудия смерти(кітабы)

**Өлім қаруы** Кассандра Клэрдің фантастика және қалалық фэнтези стилінде жазылған кітап топтамасы. Бүгінгі күнге дейін 6 кітап жарияланған болатын, 2014 жылдың  6 мамырында соңғы кітап жарық көрген.

## "Өлім қаруы " циклы
"Орудия смерти немесе Өлім қаруы " циклы алғашқы "Город костей" атты кітап басылып шыққанда, яғни 2007 жылдың 27 наурызында басталды. Ең соңғы "Город небесного огня" деп аталатын кітабы 2014  жылдың 6 мамырында  басылып шықты.
Циклге кіретін кітаптар:
*«Город костей» *(27 наурыз,2007*
*«Город праха» *(25 наурыз,2008)*
*«Город стекла» *(24 наурыз,2009   )" [[«Город падших ангелов»]] *(5 сәуір,2011)*
*[[«Город потерянных душ»]] *(8 мамыр,2012)*
*[[«Город небесного огня»]] *(27 мамыр,2014)''

## Қысқаша мазмұны
Бұл кітап Клэри Фрэй атты бойжеткен туралы."Адское логово" клубында бір "жігіттің" өліміне куә болғаннан кейін,онымен түсініксіз нәрселер бола бастайды.Ол басқа ешкім көрмейтін нәрселерді көре бастайды,оның анасы кенеттен жоғалып кетеді.Оған өз үйінде түсініксіз,әрі қорқынышты бір нәрсе шабуыл жасайды,Клэриді өте әдемі,күшті Джеймс құтқарады.Джеймс оны Институтқа апарады. Сонда Клэри өзінің толықтай адам емес екенін біледі.Клэри ымырттың аушыларымен (сумеречные охотники) бірге өз анасын іздеуге шығады.Клэри өзі туралы білмеген нәрселерін біле бастайды.Ол Валентин деген зұлым адам туралы және оның шын әкесі кім екенін біледі.Валентин Клэридің анасын ұрлап алып кеткен болатын,ендігі ол ажалдың айшанағын(чаша смерти) іздеп жүрген болатын.Ажал айшанағын тек Клэри ғана таба алады.Соңында ол  үлкен құпияның сырын ашады...

## Кейіпкерлер
*Кларисса Фрэй- басты кейіпкер.Джослин Фрэйдің қызы.Сұлу,әрі батыл қыз.
*Джослин Фрэй- Клэридің анасы.Ымырттың аушысы.
*Джейс Вэйланд-Клэридің ажал аузынан бірнеше рет құтқарған ымырттың аушысы.
*Саймон Льюис-Клэридің ең жақын досы.Бала кезінен бастап Клэриді ұнатады және Джеймстен қатты қызғанады.
*Валентин Моргенштерн-зұлым.Бұрын ымырттың аушысы болған,бірақ кейіннен зұлымға айналып кеткен.

## Дереккөз
Василий Александрович Сухомлинский

thumb|right|200px
**Василий Александрович Сухомлинский** (; 28 қыркүйек 1918, Васильевка селосы Александрийский уезі Херсон губерниясы, Украина — 2 қыркүйек 1970, Павлыш поселкасы Онуфриевский ауданы Кировоград облысы, Украина КСР)&nbsp;— әйгілі кеңес педагог-новаторы, жазушы.
КСРО Педагогика ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1957), УКСР мектептеріне еңбек сіңірген мұғалім Социалисттік Еңбек Ері (1968). 1943 жылдан КОКП мүшесі.

## Өмірбаяны
Василий Александрович Сухомлинский 1918 жылдың 28 қыркүйегінде Васильевка селосында Херсон жерінде (қазіргі Кировоград облысы) кедей шруалар отбасында туған. Осында оның балалық және жастық шағы өтті. 1938 жылы Полтава мемлекеттік педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетін бітірді. Институтты бітіргеннен кейін, В.А.Сухомлинский өзінің туған жеріне оралып, Онуфриев орта мектебінде украин тілі мен әдебиетінен мұғалім болып қызмет атқарады.

1941 жылы өз еркімен майданға аттанады. 1942 жылы қаңтар айында Мәскеуді ерлікпен қорғау кезінде Сухомлинский ауыр жарақаттанады. Уралда әскери госпитальде ұзақ емделгеннен кейін, сол кезде неміс басқыншыларынан азат етілген туған жеріне қайтадан оралады.

1947 жылдан Кировоград облысы Павлыш орта мектебінің директоры болып тағайындалды және үзбестан оны өмірінің соңына дейін, 22 жыл бойы басқарады.Оған соғыстан кейінгі тұрмыстың барлық қиындығын басынан өткізеді. Сухомлинский коммунисттік тәрбие және оның ішінде еңбек тәрбиесі проблемаларын зерттеді (оқушылардың коммунисттік сенімділігін қалыптастыру, еңбекке коммунисттік қатынасын, коллективизмге тәрбиелеу т.б.), бастауыш мектептің оқу-тәрбие жұмыстарының методикасымен шұғылданды. Сухомлинский - дарынды мұғалім, талантты ғалым әрі публицист. Оның мектепке басшылық етудегі және мұғалімдік жұмысындағы құнды тәжірибиесі «Павлыш орта мектебі» (1969) атты кітабында жан-жақты баяндалды.

В.А.Сухомлинскийдің 1970 жылы 2 қыркүйекте дүниеден озды.

## Еңбектері
Сухомлнскийге «Балаға жүрек жылуы» атты кітабы үшін УКСР-інің мемлекеттік сыйлығы берілді (1974), қазақ тіліне аударылған (1976).

Сухомлинский 2 Ленин орденімен, Қызыл  Жұлдыз ордені, К.Д.Ушинский, А.С.Макаренко медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:28 қыркүйекте туғандар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Онуфриевский ауданында туғандар
Санат:2 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Санат:Онуфриевский ауданында қайтыс болғандар
Санат:КСРО педагогтары
Санат:Украина педагогтары
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Александрийск уезінде туғандар

Санат:Ұлы Отан соғысы саяси қызметкерлері
Санат:Онуфриевский ауданында жерленгендер
Санат:Кропивницкийдің құрметті азаматтары
Сүхбаатар

**Сүхбаатар** — Моңғолиядағы қала. Сэлэнгэ облысының әкімшілік орталығы. 

## Географиясы
Орхон өзені бойында. Халқы 22,7 мың (2017). Сауда және жүк тасу торабы. Тамақ, сіріңке, қағаз кәсіпорындары бар. Ұланбатырдан 311 км шығысқа қарай орналасқан.
## Тарихы
1940 жылы құрылған және аты моңғолдың саяси қайраткері Сүхбаатар құрметіне қойылған.Оның бұрынғы атауы Цагаан Эрэг.

## Климаты
Климаты қатал,құрлықтық. 
## Галерея

File:Sükhbaatar suburbs.jpg|Сүхбаатар шеті, Ресеймен шекаралас жері
File:Museum of Selenge Province.jpg|thumb|Сэлэнгэ аймақтық мұражайы 


## Дереккөздер

Санат:1920 жылы құрылған елді мекендер
Санат:Моңғолия қалалары
Санат:Сэлэнгэ
Санат:Сухэ-Батор құрметіне аталған нысандар
Бекмағанбет Сұлтанғазиев

**Бекмағанбет Сұлтанғазиев** (1899, Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданы, Тасқора ауылы - 16.01.1950, Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Жайылма ауылы) - қазақ зергері, руда танушы. 

Түрлі кендерді халық тәжірибесінде  жинақталған белгілер бойынша іздеген, кен геологиясымен өздігімен танысқан зерттеуші. Тасқора мыс кенін (1928), Қаратаудағы Шымбастау мыс – никель – кобальт кенін ашты (1936). Тасқора мыс кенін ашқаны үшін оған Қазақ Орталық кен округы 1929 жылы 21 шілдеде барлау жұмыстарын жүргізуге рұқсат куәлігін берді. Сұлтанғазиев өзінің кен іздеушілік жұмыстарын әуелі Ақмола облысы, Сарысу болысы, №1 ауыл Кеңесінің, кейін Жамбыл облысы,Сарысу ауданы, Калинин ауыл Кеңесі атқару комитеттерінің төрағасы (1924 - 45) бола жүріп атқарды. Ол өзінің туған жеріндегі Ленин атындағы к-зды ұйымдастырушылардың бірі. 1925 жылдан “Қазақстанды зерттеу” қоғамының мүшесі болды.

## Дереккөздер

Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар
Санат:16 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1950 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сарысу ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Әміре Сұлтанмұратов

**Әміре Сұлтанмұратов**(07.02.1870, қазіргі Көкшетау облысы.,Айыртау ауданы.,-1950, сонда)- қазақ ақыны. Жастай ел ішіне ақын ретінде танылған. Сұлтанмұратов 1916 ж. патша өкіметіне қарсы өлең шығарғаны үшін жер аударылып, 2 жыл Атбасарда болды. Қазан революциясынан кейін кеңестік жаңа өмір және В.И.Ленин туралы көптеген өлең жазды. «Аманкелді батыр» (1924) дастанын шығарды. Оның бірсыпыра өлеңдері «Ленин деп халық жырлайды» (1969) «Песни степей» (1940)  т.б. жинақтарға енді, республикалық баспасөз беттерінде жарияланды. Сұлтанмұратов- Республикалық ақындар слеті  (1937) мен ақындар айтысының (1943) жүлдегері. Қолжазбалары Қазақ АКСР ҒА Орталық ғылыми кітпаханасында сақтаулы.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 462 бет

Санат: 1870 жылы туғандар
Санат: 1950 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Ақындар
Токсиндік металдар

***Токсиндік металдар*** деп токсиндік қасиетке ие, қоршаған орта мен тірі ағзаларға залал келтіретін металдарды айтады. Олардың қатарына қорғасын, никель, хром, сынап, кадмий және мышьяк кіреді.

## Сынап
**Сынап** – өте қауіпті әрі жоғары токсинді элемент. Ол өсімдіктердің, жануарлардың  және адамдардың ағзасында жинала алады. Тағамдарда сынап үш күйде кездеседі: атомдық, қышқылдық және алкилсынап - сынаптың қосылысы. Сынаптың токсиндігі оның қосылыстарының түріне байланысты, себебі олар әртүрлі жолмен енеді және ағзадан әртүрлі  шығарылады. Ғалымдардың айтуынша, сынаптың  алкильді қосылыстары аса қауіпті болып табылады. Сынап ақуыздың қасиеттерін өзгертеді, өмір сүруге қажет ферменттердің белсенділігін төмендетеді. Ол жасушаға ену арқылы ДНҚ құрылымын бұза алады және келешек ұрпаққа берілуі мүмкін. Қатты уланғанда бүйрек пен асқазанға зақым келеді, құсу, әлсіздік байқалады. Бұл кейде өлім жағдайына да әкеледі.

## Мышьяк
**Мышьяк** - токсиндік қасиетке  ие металлоид. Оның көптеген қосылыстары улы болып келеді. Мышьяк тағамдардың басым бөлігінде және барлық дерлік тұщы суларда кездеседі. Ол асқынған да, созылмалы да уланулардың себепкері болады. Созылмалы улану тәбеттің жоғалуына, жүдеуге, ас қорыту жүйесінің бұзылуына, кейде тері ісігіне де әкеліп соғады.

## Кадмий
**Кадмий** - табиғатта кеңінен таралған  және өнеркәсіпте жоғары қолданысқа ие токсиндік металл. Ағзаға тағам, сусындармен және темекі шегу кезінде енеді. Ол қан арқылы тасымалданып, бауыр мен бүйректерде жиналады. Әдетте, кадмий лоқсуды, құсуды, іш және бас ауруын тудырады. Ауыр жағдайларда іш өтуі мен шок болып, сүйектердің минералды құрамы өзгеруі мүмкін.

## Никель
**Никель** - өте мықты металл. Ағзаға түсу арқылы кейбір ферменттерді активтендіреді. Оның өзі адамға көп қауіп төндірмейді, бірақ қосылыстары жұтқыншақ, өкпе ауруын және тағы басқа ауруларды тудырады. Әсіресе, никель карбонатының токсиндігі жоғары. Ол шылым шеккенде өкпе ісігіне әкеле алатындай көлемде пайда болады.

## Қорғасын
**Қорғасын** -  көпшілікке белгілі  улы металдар қатарына жатады. Ол барлық аймақтарда шағын көлемдерде кездеседі. Қазіргі уақытта қоршаған ортадағы уландырғыштар ретінде қорғасынның тетраэтилқорғасын секілді қосылыстары шығады. Қорғасын төрт мүшелер жүйесіне залал келтіреді: қанайналым, жүйке, ас қорыту және зәр шығару жүйелері.

## Хром
**Хром** -  өте қатты, морт металл. Ол көптеген тамақтарда, сусындарда болады. Адам ағзасында ішек-қарын жолында адсорбцияланады, шаш пен бауырда қорға жинақталады. Хроммен және оның қосылыстарымен жұмыс істейтін адамдарда аллергиялық экзема, созылмалы жаралар, өкпе және тыныс алу жолдарының обыры жиі байқалады. Хром тұздарының екі түрі бар: үшвалентті хром тұздары, алтывалентті хром тұздары. Олардың басты айырмашылығы токсиндік қасиеттерінде; алтывалентті хром қосылыстары аса улы болып келеді.

## Дереккөздер

http://studopedia.ru/3_93793_toksichnie-metalli.html
Санат:Химиялық элементтер
Санат:Химия
Күнтуар Әлібайұлы Сүлейменов

**Күнтуар Әлібайұлы Сүлейменов**(*01.01.1905 жылы туған,қазіргі Ақмола облысы,Ключи селосы* ) - қоғам қайраткері. Қаз АКСР- нің еңбек сіңірген юрисі(1967). 1941 жылдан КПСС мүшесі.  
## Өмірі
Бүкіл одақтық заң институтын бітірген (1941). Сүлейменов 1926 жылдан юстиция және сот жүйесінде қызмет етті. 1935 - 1938 жылдары Алматы облысы сотының мүшесі, председателінің орынбасары, 1939 -42 жылдары юстиция  халкомында аға консультант, бөлім бастығы болды. Сүлейменов 1942 - 1945 жылдары Кеңес әскері қатарында ерекше оперативтік бөлімде қызмет атқарды. Қаз АКСР Жоғары сотының мүшесі, Алматы облысы сотының председателі (1946-53), 1953-56 жылдары Қаз АКСР юстиция министрінің орынбасары, 1956 -63 жылдары Қаз АКСР Жоғары сотының мүшесі, председателінің орынбасары, председатель қызметін атқарды. 1963 жылдан одақтық дәрежелі  зейнетақыда. 
## Сыйлықтары
Сүлейменов Қызыл жұлдыз ордені және медальдармен марапатталған. 
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 470 бет

Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Қоғам қайраткерлері
Санат:Заңгерлер
Хадиша Сүлейменқызы Сүлейменова

**Хадиша Сүлейменқызы Сүлейменова**(03.06.1913,Әндіжан, - 26.11.1965, Ташкент) - кеңес ғалымы,юрист заң ғылымының докторы(1950), профессор (1951), Өзбекстан КСР ҒА -ның академигі(1965), Өзбекстан КСР - нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері.1956 жылдан КПСС мүшесі. 
## Өмірбаяны
Ташкенттегі кеңестік құрылыс және құқық институтын бітірген соң (1935) сот жүйесінде қызмет істеді. 1938 - 41 жылдары Мәскеу Заң институтының аспиранты. 1941 - 54 жылдары Ташкенттің заң институтында ассистент, кафедра меңгерушісі, ал 1954 жылы осы институттың директоры, Орта Азия мемлекет университетінің кафедра меңгерушісі (1956 - 58). Өзбекстан КСР юстиция министрі, республика Министрлігі Кеңесі жанындағы юстиция комиссиясының (1958-64),1964 -65 жылдары Өзбекстан КСР Жоғары сотының председателі болды. Ол шетелдерде (Амстердам, Лондон,Каир,Токио,Дели,Прага т.б. қалаларда) өткен халықаралық конференциялар мен конгрестерде құқық мәселелері жөнінде баяндамалар жасады. Сүлейменованың құқық проблемаларына арналған 80 - нен астам ғылыми еңбегі жарық көрген. Өзбекстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1954 жылдан), 
## Сыйлықтары
2 рет "Құрмет Белгісі" орденімен марапатталған. Ташкенттің ғылыми - зерттеу сот - экспертиза институтына Сүлейменова есімі берілген. 
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 471 бет

Санат: 1913 жылы туғандар
Санат: 1965 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Ғалымдар
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Сүмелек

**Сүмелек** (Delphinium) - сарғалдақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 
## Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі 30-250 см, сабағы қуыс, жапырақты,кейде тармақты, бұтақты. Жапырақтары кезекті орналасқан,саусақ тілімді. Гүлдері шашақ не сыпыртқы тәрізді гүл шоғырына топтанған, көк, көгілдір, сары,ақ , күлгін  түсті. 
## Таралуы
Жер шарының солтүстік жартысында (Еуропа, Азия,Солтүстік Америка) және Африканың тропик аймақтарында тауларда таралған 300 - ге жуық түрі,бұдан КСРО -да 100 - ге жуық түрі болған, оның ішінде Қазақстанда 28 түрі өседі. Кейбір түрлері дәнді дақылдар егістігінің арам шөбі. 
## Қолданылуы
*[[Элатин, дельфинин т.б. алколоидтар,]]*бояу алынатын өсімдіктер. Әсемдік үшін өсірілетіндері де көп. Сүмелектің барлық түрі малға (әсіресе сиыр,қой) улы.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 472 бет

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Ахмет Жұмашұлы Сүндетов

**Ахмет Жұмашұлы Сүндетов**(10.12.1897 жылы туған,Гурьев облысы,Забурын аулы, - Атырау 1982) - қазақ кеңес хирург-рентгенологы. Қаз АКСР- інің еңбек сіңірген дәрігері (1945). 1940 жылдан КПСС мүшесі. 

## Өмірбаяны
thumb|right|150px|Ахмет Сүндетов
1906-1908 жылдары әкесінің жанында балықшы болды. 1908-1913 жылдары Ганюшкин селосындағы орыс-қазақ екі жылдық мектебінде, 1913-1915 жылдары Ордадағы 4 жылдық бастауыш жоғары учелищені оқып бітірді. 1915-1918 жылдары Астрахандағы фельдшерлік-акушерлік мектепті бітірді. 1918 жылдың мамыр айынан бастап 1927 жылға дейін Забурын, Манаш балық батағаларындағы дәрігерлік пунктіне фельдшер болып тағайындалып, холера індетінен тұрғындарды құтқаруға атсалысып Жаңақала, Теңіз уездеріндегі, Жылыой өңіріндегі оба ауруларына қарсы күресті.

1927 жылы Астрахан медициналық институтына түсіп, оны 1931 жылы тәмамдағаннан кейін Гурьевке келіп, алғашқы дәрігер-хирургі болып, хирургиялық операция жасаған. А.Ж.Сүндетовтың қолдауымен алғашқы рентген аппараты алынып, қондырылып, ауруларды қарау жолға қойылды. 1935 жылы Мәскеу қаласында рентгеннен, 1938 жылы хирургиядан мамандығын жетілдірді. Қалалық емханада физиотерапиялық емдеу әдістерін енгізді. 1947 жылы "Қарабатан" көлінің балшығының емге шипалығын зерттеп ауруларды емдеуді ұсынып, "Гурьев" санаториясын ұйымдастыруға ат салысты. 

1947 жылы Гурьевте медицина учелищесінің ұйымдастырылып,  ашылуына белсене қатысты. 1951 жылы А.Ж.Сүндетов облыстық денсаулық сақтау бөлімінің бас хирургі болып тағайындалып, емдеу ісінің хирургиялық түрін қолға алып, қалалық, аудандық ауруханаларда хирургия бөлімшелерін ұйымдастыруды жолға қоя бастайды. Сонымен қатар хирург кадрларды тәрбиелеп өсіруді, көбейтуді қолға алады.

## Марапаттары
А.Ж.Сүндетовтің жоғары адамгершілік иесі екендігі сол, Ұлы Отан соғысына көмек ретінде өз қаржысынан 100 мың сом қаржы аударған. 
*1943 жылы Қызыл Армияға материалдық көмегі үшін В.И.Сталиннің құттықтау жеделхатын алған.
*1946 жылы "Еңбек Қызыл Ту" орденімен марапатталған,
*1961 жылы Ленин орденімен, 
*1945 жылы "Қазақ ССР-іне еңбегі сіңген дәрігер",
*1957 жылы "Денсаулық сақтау ісінің үздігі" атақтарының иегері атанған.

Ахмет Жұмашұлы Сүндетов 1982 жылы дүние салды.

## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 472 бет

## Дереккөздер

Санат:1897 жылы туғандар

Санат:Дәрігерлер
Корнелис Схалкер

**Корнелис Схалкер**(*Schalker*) (31.07.1890-13.01.1944,Схевенинген,Гаага маңы) - Нидерланд жұмысшы қозғалысының қайраткері. 1918 жылдан Нидеерланды компартиясының (НКП) мүшесі. 1918 - 28 жылдары Жастардың коммунистік одағына жауапты қызметте болды. 1925 жылдан НКП ОК-нің мүшесі. 1929 -30 жылдары Оңтүстік Голландия  провинциясындағы НКП округтық комитетінің секретары. 1933 - 37 жылдары парламент депутаты.1935 жылы Коминтерннің 7 - конгресінде Коммунистік Интернационал Атқару комитеті мүшелігіне кандидат болып сайланды. 1938 жылдан НКП ОК - нің секретары. 1943 жылы 14 қарашада гитлершілдер тұтқынға алып, 1944 жылы 13 ақпанда атып өлтірді. 
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 479 бет

Санат:1890 жылы туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Сыбызғы қурай

**Сыбызғы қурай** (Аюбалдырған *Angelica*) - шатырша гүлділер  тұқымдасына жататын көп жылдық не екі жылдық өсімдіктер туысы. 
## Биологиялық сипаттамасы
Сабағы қуысты, іші кеуек, жапырақтары 2 - 3 тілімді, гүл желегі көбіне ақ, жемісі қабысыңқы, шеті қанат тәрізді, қырлы. 
## Таралуы
Солтүстік жер шарында және Жаңа Зеландияда таралған 50 - ге жуық (кейбір деректерде 80) түрі, бұдан КСРО - да (негізінен Қиыр Шығыста өсетін) 17 түрі болған, оның ішінде Қазақстанда 2 түрі бар. 
## Қысқа сабақты  сыбызғы қурай таралуы
Қысқа сабақты сыбызғы қурай Балқаш - Алакөл атырабында, Жоңғар Алатауы, Батыс Тянь - Шаньда альпілік белдеудегі өзен бойында, екінші бір түрі Алтай, Жоңғар, Іле, Күнгей Алатауларында, Батыс Тянь -Шяньда ылғалды сай, жыраларда, таудың орта белдеуіндегі өзендер бойында өседі.  
## Қоладнылуы
Орман сыбызғы қурайын мал жейді, сүрлемге салуға болады, жемісі құрамында кумарин болады. Дәрілік сыбызғы қурай медицинада пайдаланылады, балды өсімдік. 
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 480 ет

Санат:Шатыршагүлділер
Андромеда шоқжұлдызындағы жұлдыздар тізімі

* 
* 
* 
* 
* 


Санат:Астрономия
Санат:Жұлдыздар тізімі
Санат:Ғарыш
Николай Воронов

**Николай Александрович Воронов ** (15 мамыр 1991 жыл) —  поп стилінде айтатын ресей әншісі, YouTube бейнематериалдар хостингінің сервистерін ұсынатын қызметы арқылы әйгілі болған композитор.

## Биографиясы

Николай Воронов — Мәскеу тұрғыны, Александр Ярославич Воронов гуманитарлық ғылым кафедрасының мұғалімінің кіші баласы. Анасының сөзі бойынша, музыканы 3 жасынан өзі  шығарады. Бес жасында Гнесин атындағы Мәскеу орта музыка мектебінде оқуды бастады.Өзінің бірінші концерті Николай Дубне қаласында өткізді.Үлкен сахнаға бірінші рет шығуы 2008 жылы  *«Солянка»* клубында болды.2008 жылы П.И.Чайковский атындағы мемлекеттік Мәскеу консерваториясына композитор бөліміне бірінші курсына түсті.

Николайдың сөзі бойынша оған әкесі синтезатор алып бергенде ол поп-музыкасымен айналаса бастады. Ең алғашқы үш өлеңі *«Я жду тебя», «Люди, которые сразу»* және *«Белая стрекоза любви»* Youtube-та хит екені мәлім.

## Сыртқы сілтемелер
* http://myspace.com/nikolaivoronov
* http://nikolay-voronov.ru/ 

Санат:1991 жылы туғандар
Санат:Ресей әншілері
Санат:Ресей сазгерлері
Санат:15 мамырда туғандар
Роман Леденев

**Рома́н Семёнович Леденёв** *(туғ. [[1930]])* — ресей композитор жіне музыкалдық педагог, Мәскеу консерваторияның профессоры.  Ресей Федерациясының халық әртісі *(1995)*.

## Биография

Роман 4 желтоқсанда 1930 жылы Мәскеуде туды.1948 жылы ЦМШ-ті бітірді,1955 жылы Мәскеу консерваториясың бітірді *(Н. П. Раков, А. Н. Александровтың сыныбы)*, ал 1958 жылы-аспирантураны бітірді *(А.Н.Александров)*.

*1956-1964 жылы П.И.Чайковский атындағы МГК-ті бітірді.

*1978 жылдан бастап озінің шығарма сыныбың жүргізіп жүр,ал 1991 жылдан бастап-профессор.

*2006 жылы Орталық музыка мектебің композиция сыныбы бойынша мұғалім.

Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Сазгерлер
Санат:Педагогтар
Санат:Профессорлар
Санат:Тұлғалар
Кирилл Демин

**Кири́лл Вади́мович Дёмин** *(14 қарашада 1966, [[Псков]], КСРО — 18 қаңтарда 2011, [[Мәскеу]], Ресей)-Ресейдің [[еңбег]]і сінген әртіс,Кіші [[театр]]ының актерлардың бірі,актер шебері бойынша [[педагог]], Щепкинский [[училище]]нің доценті.

== Биография ==

Кирил Вадимировия демин 1966 жылы Вадим Петрович Демин театр режиссерінің отбасында туды. 
Кирилл Демин Щепкинский училищесің бітірді.Сол жерде Юрий Соломина оқыды.
*[[1978]] жылы Демин Кіші театрының труппасына қабылданды.

Деминнің рөлдері:


      *«Горе от ума»* Чацкий [[рөл]]інде;
    Гоголь *«Ревизорінде»* Бочинский рөлінде.

Оның соңғы [[жұмыс]]тарының рөлдері: [[Островский]]дің *«Бедность не порок»* , [[Білгаков]]тың *«Мольер»* жіне [[Маршак]]тың *«Умные вещи»''.

К.В.Демин 18 қантарда 2011 жылы ұзақ аурудан қайтыс болды.Ол Троекуровск зиратында жерленді.

## Сыртқы сілтемелер
*http://maly.ru/people.php?name=DeminK 
*http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=7064&PSC=1&PT=1&Page=3

Санат:1966 жылы туғандар
Санат:2011 жылы қайтыс болғандар
Санат:Актёрлер
Санат:Педагогтар
Санат:Тұлғалар
Юрий Мефодьевич Соломин

thumb|Юрий Мефодьевич Соломин (2015)
**Ю́рий Мефо́дьевич Соло́мин** *(туғ. 18 маусымда 1935, [[Чита]])* — кеңестік, ресей актёр, театр мен киноның актері, театр педагогы, Ресейдің мемлекеттік пен қоғам қайраткері. КСРО-нің халық әртісі *[[(1988)]]*.

## Биография

Юрий Соломин 18 маусымда 1935 жылы Читада әншілердің отбасында туды.Кіші кезінде пионер сарайларының қойылымында қатысқан.
Читада Юрий 125-жылдығына арнайы түсірілген *[[«Малый театр и его мастера»]]* фильмінде көрген. Сонда ол М.С.Щепкин атындағы жоғары  театр училищесі  туралы білді де түсуге шешті.Мектепті бітірген сон 1953 жылы ол М.С.Щепкин атындағы театр училищесіне құжаттарды жіберді.Ол түсті әйгілі актриса В.Н.Пашенна курсына түсіп кетті.

*1957 жылы училищені бітіріп Юрий Соломин Кіші театрының мемлекеттік академия труппасына түседі.
*1961 жылдан бастап ол озінің туған театр училищесінде оқытады.

*1988 жылы Кіші театрының мемлекеттік академияның көркем-әдебиет жетекшісі деп саналды.

Юрий мәдениеттің министрінің қызметінде болды (1990—1991).

## Сыртқы сілтемелер

*https://web.archive.org/web/20081007114702/http://www.geocities.com/rusatg/catalog/s/solominyu.htm
*http://ruskino.ru/art/726 

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:КСРО актерлері
Санат:Ресей актерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Виталий Мефодьевич Соломин

**Вита́лий Мефо́дьевич Соло́мин** *(12 желтоқсанда 1941, [[Чита]] — 27 мамырда 2002, [[Мәскеу]])* —*кеңес* пен ресей театр мен киноның актері. Ресейдің халық әртісі *(1992)*, Мәскеу сыйлығының лауреаты *(1998)*.

## Биография

Виталий Соломин 12 желтоқсанда 1941 жылы Читада әншілердің отбасында туды. Кішкентай кезіне музыкамен ата-аналардың жетекшілігімен  бірге айналасты.

Чита мектебің бітірген сон Виталий Мәскеуге барды, 1959 жылы М.С.Щепкин атындағы Жоғары театр училищесіне түсті. Соломиннің педагогы- Б.М.Казанский болды.Онымен бірге бір курста Олег Даль, Михаил Кононов және Виктор Павлов оқыды.

Екінші курстан бастап Виталийді түрлі қойылымдардың түрлі рөлдеріне шақырылды. Училищені бітірген сон ол Кіші театрының актері болды.
Кішкентай мерзімге *(1987—1989)* Соломин  Моссовет атындағы театрға көшті.Осы жерде   В. Астафьев пьесасы бойынша  *«Печальный детектив»* қойылымында түсті. Кейін Кіші театрге қайтадан келді жіне Островский пьеса бойынша *«Дикарка»* *([[1991]])* қойылымын қойды.Осы қойылымда Ашметьев рөлін ойнады.

## Сыртқы сілтемелер

*http://www.kinopoisk.ru/name/174122/
*http://www.nashfilm.ru/kinostars/928.html 

Санат:12 желтоқсанда туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Читада туғандар
Санат:27 мамырда қайтыс болғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО актерлері
Санат:Ресей актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:XXI ғасыр актерлері
Санат:КСРО театр режиссерлері
Санат:Ресей театр режиссёрлері
Санат:4 дәрежелі Отан алдындағы қызметі үшін орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ресей халық әртістері
Санат:ТЭФИ сыйлығының иегерлері
Санат:Щепкин атындағы театр училищесі түлектері
Санат:Мәскеу кіші театры тұлғалары
Санат:Моссовет атындағы театр тұлғалары
Санат:Ресей кинематографтары одағы мүшелері
Санат:Инсульттан қайтыс болғандар
Санат:Ваганьков зиратында жерленгендер
Санат:Сахнада қайтыс болғандар
Самұрат Дәрібекұлы Сыртанов

**Самұрат Дәрібекұлы Сыртанов**(23.02.1924 ж.т., Талдықорған облысы., Ақсу селосы.)- кеңес әскери маманы, генерал-майор (1968). 
## Өмірі
1941 ж. Мәскеу авиациялық институтында оқыды. 1942 ж. өз еркімен Кеңес Әскерінің қатарына алынып, Подольск артилериялық училищесін бітірді. 1941-1945 жылғы Ұлы Отан соғысында 4-Украин, 1- Прибалтика, 1- Белорус,2-Прибалтика  майдандары құрамында батарея, рота командирі, 19- Перекоп танк корпусы полк барлауының бастығы болды. Орел-Курск операциясында, Украинаның оңтүстігін, Қырымды, Прибалтика, Румыния мен, Чехославакияны азат ету ұрыстарына қатытсы. 1952 ж. бронды танк және  механикаландырылыған әскерлер әскери академиясының инженерлік факультетін бітірді. 1952 жылдан әскери орындарда,, танк және моторлар жөндеу қызметінде болды, Германиядағы Кеңес  әскерлері штабында дивизия командирінің техника жөніндегі орынбасары,Түркістан әскери округының автотрактор қызметі бастығының орынбасары және  оның бастығы қызметтерін атқарды. Қазір  әскери жауапты жұмыс атқарады. 
## Сыйлықтары
1- және 2- дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Ту, 2 рет Қызыл Жұлдыз медальдармен марапатталған.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 495 бет

Санат: 1924 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Генералдар
Тамара Федоровна Тавилдарова

**Тамара Федоровна Тавилдарова**(15.05.1901 ж.т., Ленинград қаласы.)- қазақстандық ғалым зоотехник. Ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1953), профессор  (1955), Қазақ АКСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). 
## Өмірі
Тамара Вологда сүт шаруашылығы институтын (1923) бітіріп, ауыл шаруашылығы кооперациясы жүйесінде нұсқаушы, Ленинград ауыл шаруашылығы институтында (1924-1925), Белорусь ауыл шаруашылығы академиясында ассистент (1925-1931). Қазақтың мал өсіру ғылымының зертханалық институтында және оның тәжірбие  иснтитутында аға ғылыми қызметкер және оның бөлім меңгерушісі (1931-1938), Өзбектің мал өсіру ғылыми-зертханалық институтында бөлім меңгерушісі (1948-1954), Алматы зоотехникалық-мал дәрігерлік институтында кафедра меңгерушісі (1954-1964), профессор-консультант (1964-1974), 1975 жылдан ғылыми-зертханалық секторының аға ғылыми қызметкері. Тавилдарова республикада сиыр тұымын асылдандыру жұмысына басшылық етті. Ол Солтүстік Қазақстан облысы «Мамлют» асыл тұқымды мал заводында қырдың қызыл сиыры тұқымын шығаруға басшылық етті.  Тавилдарова 100- ден астам ғылыми еңбек жариялады.
## Сыйлықтары
Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат: 1901 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Ғалымдар
Санат:Профессорлар
Санат:Қоғам қайраткерлері
Михаил Давидович Тавитов

**Михаил Давидович Тавитов**(04.01.1914 ж.т., Солтүстік Осетин ,Дигорск ауданы., Карман-Синдзикау селосы.)- қазақстандық ғалым- зоотехник, экономика ғылымының кандидаты (1966), Кеңес Еңбек Ері (1948). 1946 жылдан КПСС мүшесі. 
## Өмірбаяны
Тавитов Мәскеу зоотехника институты жанындағы жұмысшлар факультетін (1936) және осы институттың қой өсіру факультетін бітірді (1941). Түрікмнестан КСР «Ербент», «Чемин-Абид» және Сараджин селхоздарында директордың орынбасары, аға зоотехник  (1941-1948). Астрахань облысы «Қаракөл»  селхозының директоры, трест директоры (1953-1955), МХР-дің ауыл шаруашылығы министрлігінде кеңесші  (1955-1958), Шымкент облысы Байырқұм селходында бас зоотехник  (1958-1960), Шымкент облысы ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы (1960-1963), Қазақ АКСР ауыл шаруашылығы министрлігінде әр түрлі қызметте болды(1963-1968). 1968 жылдан Алматы зоотехникалық-мал дәрігерлік иснтитуында да кафедра меңгерушісі. Тавитов қаракөл қойын селекциялау және қара көл шаруашылығы экономикасы жөнінде отыздан астам ғылыми еңбек жариялады. 
## Сыйлықтары
Ленин орденімен және медальдармен марапатталды.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 513 бет

Санат: 1914 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Ғалымдар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тагар мәдениеті

**Тагар мәдениеті** – б.з.б 7-3 ғ-ларда Сібір жерін мекендеген тайпалар мәдениеті (темір дәуірі). Ол Минусинск ойпаты, Енисей өзенінің орта ағысы, Красноярск ауданы мен Кемерово облысының шығыс жағында орын тепкен. Қазақстан мен Орта Азиян мекендеген сақ тайпаларының мәдениетіне өте ұқсас.(қ.Сақтар). Бұл мәдениеттің өзіне тән ерекшелігі- табылған заттардың барлығы  (6000) қоладан жасалған. Оның орналасқан ауданы Еуразия жеріндегі қола өндірудің басты ошағы болған. Танар мәдениеті тұрғындары егін егіп, мал өсірген. Тагар мәдениетінің қалыптасып өсіп- өркендеуіне  Алтай, Қазақстан, Орта Азия  жеріндегі тайпалардың тікелей қатысы болды.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 514 бет

Санат:Тарих
Арне Михаэль Тальгрен

**Арне Михаэль  Тальгрен** (*Tallgren*)   (08.02.1885.,Руовеси,-13.04.1945., Хельсинки)- финн тарихшысы, археолог. 1923 жылдан Хельсинкидегі университет профессоры. 1930-1942 ж. Финн археолог қоғамының председателі.  Тальгрен- Шығыс Еуропаның қола және ертедегі темір ғасырлар тарихы саласындағы ірі маман. Ресейде бірнеше рет болып, археологиялық қазба жұмыстарына қатысты. 1926-1938 ж. Тальгрен Финн археология қоғамы журналының  («Eurasia Septentrionalia Antigua») редакторы болды.
## Қолданылған әдебиет
* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы, 10 том, 536 бет.

Санат: 1885 жылы туғандар
Санат: 1945 жылы қайтыс болғандар

Санат:Тарихшылар
Санат:Археологтар
Санат:Профессорлар
Таги-Хан көтерілісі

**Таги-Хан көтерілісі**  (1921)- Хорасандағы ұлт-азаттық көтерілісі. Көтеріліс жазда әскер бөлімдерінде басталды. Оған полк Мұхаммад Таги-хан Пасиан бастаған демократиялық пиғылдағы офицерлер, ұлттық буржуазия мен чиновниктердің өкілдері басшылық етті. 
## Негізгі талаптары
Иранды ағылшын империализмінің езгісінен азат ету, демократиялық реформалар жүргізу, конституциялық тәртіп орнату, ұлттық экономиканы өркендету, Кеңестік Ресеймен қарым-қатынас орнату. Көтерілске қала халқы мен шаруалар қатысты. Көтеріліс 1 қарашада басылды.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 514 бет

Санат:1921 жыл
Санат:Тарих
Санат:Көтерілістер
Франсуа Жозеф Тальма

**Франсуа Жозеф Тальма** (*Talma*)   (15.01.1763, Париж,- 19.10.1826, сонда)- француз актері. Париждегі Корольдық ән мен декламация мектебін бітіргеннен кейін, 1787 ж. «Комедия Франсез» тетарында ойнай бастады.1806 жылдан Париж консерваториясының драма класы бойынша профессоры болды. Оның көркем –идеялық көзқарастары ағылышын және француз ағартушыларының әсерімен қалыптасты. Тальма Ұлы француз революциясының алғашқы күнінен- ақ бастап-ақ тетарды революциялық идеяның насихатшысы етуге ұмтылды. Революциялық бағыттағы актерлердің алдыңғы қатарында болға. Тальма «Комеди Франсез» тетатрынан қол үзіп, 1791 ж. «Республика театрын» ұйымдастырды. Ол революциялық пьесаларда ойнап, жауыз Генрих VIII  (М.Ж.Шеньенің осы аттас пьесасында), сондай –ақ Лассаль, Фульвий Флакк  (Шеньенің «Жан Калас немесе  Сот сабағы» мен «Кай Нракхында»), Муций Сцевола (Лансивальдың осы аттас пьесасында) сияқты қахарман патриоттардың сахналық бейнесін де жасады. 1799 ж. «Комеди Франсез» театрына қайта оралды. Ағылшынның сахналық өнерімен және У.Шекспир өнерімен танысқаннан кейін Тальма француз классицистикалық театр дәстүріне сын көзбен қарап, өзінің реформаторлық бастамасын сахналық костюм мен грим саласында жүргізді. Осымен байланысты сахналық образ жасауда тарихи және этнографикалық жағынан нақты болуына көңіл аударды.  Актер өмірінің соңғы жылдардағы ойынынан реалисттік элементтер айқын көрініс тапты.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 536 бет

Санат: 1763 жылы туғандар
Санат: 1826 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Профессорлар
Мария Тальони

**Мария Тальони**(23.04.1804, Стокгольм,-22.04.1884, Марсель)- итальян балет әртісі, романтизм дәуірі балет театрының көрнекті бишілерінің бірі. Өз әкесі белгілі балетмейстер Ф.Тальониден оқыды. Өнер жолын 1822 ж. Венада бастады. 1827-1835 ж. Парижде қызмет етті. Сильфида партиясын  (Шнейцгоффердің «Сильфидасында») орындау арқылы дүниежүзілік даңққа ие болды. Тальони  творчествосы балет өнерінің дамуына зор ықпал жасады. Ол әсіресе пуанте билерін тартымды әрі таза билеу арқылы көзге түсті. Гастрольдік сапармен  Петербургте (1937-1942), Лондонда өнер көрсетті. 1847 жылы сахнадан мүлдем қол үзді.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 536 бет

Санат: 1804 жылы туғандар
Санат: 1884 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Тамұқ

**Тамұқ**- діни түсінік бойынша «күнәлі жандардың» өлгеннен кейін «о дүниедегі» жазаланатын орны. Діни ұғымда шайтандар әулетін, көр қорқынышын, «тозақ отын» бейнелейді. Тамұқ нанымы алғашқы қауымда жанның  «о дүниеде өмір сүретіні» жөніндегі түсінікке байланысты шыққан. Тамұқты діндарлар бұқараны алдап, қорқытып, бұғауда ұстауға пайдаланды. Тамұққа дін жолынан тайған, дін басыларының айтқанын орындамағандар барады-мыс. Тамұқ ұғымы дін  атаулының бәріне тән.

**Тамұқтың қоғамдық қызметі:**
Тамұқтың идеясы көбінесе қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету үшін қолданылады. Діндарлар мен діни мамандар Тамұқ идеясын пайдаланып, адамдарды діни және әлеуметтік нормаларды сақтауға шақырады. Бұл көзқарас әлеуметтік бақылауды күшейтіп, діни оқулар мен заңдардың маңыздылығын арттырады.

## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том,540 бет

Санат: Дін
Сергей Иванович Танеев

**Сергей Иванович Танеев**(25.11.1856, Владимир, 19.06.1915, Дюдьково, қазіргі Мәскеу облысы, Звенигород ауданы, Мәскеуде жерленді)- орыс композиторы, пианист, педагог, ғалым, музыка қоғам қайраткері. 1875 ж. Мәскеу консерваториясын  (Н.Г.Рубинштейн мен П.И.Чайковскийдің класы бойынша) бітірді. 1878 жылдан осы консерваторияда ұстаздық етті. 1881 жылдан профессор, 1885-1889 ж. директор болды. Танеев әр түрлі жанрда қалам тартты. Әсіресе полифония саласындағы зерттеу еңбегінің маңызы зор.  Оның «Орестея операсы»(1895), «Иоанн Дамаскин» кантатасы (1884), 4 симфониясы, романстары, хорлары ( полифония әдістерін пайдаланған) камералық ансамбльге арналған шығармалары бар. Шәкірттері: С.В.Рахманинов, А.Н.Скрябин, З.П.Палиашвили, Р.М.Глиэр, С.Н.Василенко, А.Н.Александров, А.Б.Гольденвейзер, К.Н.Игуманов және т.б.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 542 бет

Санат: 1856 жылы туғандар
Санат: 1915 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Сазгерлер
Санат:Пианисттер
Санат:Педагогтар
Санат:Ғалымдар
Санат:Қоғам қайраткерлері
Максим Танк

**Иванович Скурко Евгений** (шын аты- жөні лақап аты: Танк Максим)(17.09.1912 ж.т., Пильковщина деревнясы., қазіргі Минск  облысы., Мядельск ауданы)- белорус кеңес ақыны. 1936 жылдан КПСС мүшесі.1966 жылдан БССР Жазушылар одағы басқармасының 1- секретары. Тұңғыш өлеңі 1931 ж., алғашқы жинағы («Кезеңдерде») 1936 ж. жарияланады. «Жиде гүлі» (1937), «Діңгек астында» (1938), Қарулы қайраңдар»(1945), «Хабардар болу үшін »(1948, КСРО мемлекеттік сыйлық, 1948), «Тас темір және алтын бетінде» (1951), «Жолда»(1945), «Бір жұтым су »(1946), т.б. жинақтары, таңдамалысы  (1971) шықты. Танк- лирик ақын. КСРО халықтары әдебиетінен және польша поэзиясынан таңдаулы шығармалары белорус тіліне аударды.  « Таңдамалы өлеңдер» жинағы қазақ тілінде басылды(1972). 7-9 сайлау КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. 
## Сыйлықтары
3 рет Ленин ордені, Қазан Революциясы ордені т,б, 4 орденмен марапатталған. Кеңес Еңбек Ері  (1974).
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том,545 бет

Санат: 1912 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Ақындар