open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақпараттық технологиялар

**Ақпараттық технологиялар** - ақпаратты жинау, сақтау, өңдеу, қорғау және тарату үшін қолданылатын әдістер, процестер мен техникалық құралдар жиынтығы. Ақпараттық технологиялар компьютерлік техника, бағдарламалық қамтамасыз ету және телекоммуникациялық жүйелер негізінде дамиды. Ақпарат ағындарын айқындайтын, коммуникаторлар мен қабылдаушылар  әрекеттерінің мақсаттары мен тәсілдерін, қарым-қатынас стилін және басқа да ақпараттық іс-әрекеттер параметрлерін анықтайтын жүйелерге шешім қабылдау, сайлау науқандарын жүргізу, халықаралық және ішкі саяси дағдарыстарды реттеу жатады.Ақпараттық технологиялардың мазмұны көп жағдайда ақпарат нарығындағы стратегиясы мен тактикасына байланысты. Мемлекеттің ақпараттық әрекеттеріне және оның органдары мен басқару бөлімдерінің жұмысына сапалық шектеу қоятын негізгі ұстанымдарға мыналар жатады: 
*	мемлекеттің алға қойған мақсаттарына халықтың жаппай қолдау көрсетуін және оларды жүзеге асыруда жұртшылықты жұмылдыру ("талаптандыру", "сезімді ояту" стратегиясы);
*	қандай да бір мәселе бойынша ұстанған көзқарасын қоғамға жеткізу ("қоғаммен байланысты үзбеу" стратегиясы);
*	бағынысты құрылымдар мен басқару органдарына қызметтік шешімдерді жүзеге асыру үшін арнайы нұсқаулар тарату ("қызметтік" стратегия);
*	қабылданған және жүзеге асырылып жатқан шешімдерді бақылау ("бақылау" стратегиясы); 
*	әлеуметтік мәселелерді талқылауда мемлекеттік, саяси және қоғамдық ұйымдардың белсенділігін үйлестіру ("күштер тепе-теңдігі" стратегиясы);
*	саяси тәртіп пен басқару түрінің жағымды бейнесін қалыптастыру және оппозиция сынына жауап беру ("имидж қалыптастыру" стратегиясы);
*	қоғамдық пікірдің назарын қолайсыз әлеуметтік мәселелерден басқа бағытқа аудару ("назарын басқаға аудару" стратегиясы).
Іс жүзінде ақпараттық стратегиялар мен олармен байланысты техникалық міндеттер мемлекет қызметінде белгілі бір қиындықтар туғызуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттық технологиялар
Алла мықты жаратқан сегіз батыр...

*«Алла мықты жаратқан сегіз батыр...»* - Абайдың 1891 ж. жазған жұмбақ өлеңі. Жұмбақтың шешуін қоса алғанда туынды әрқайсысы 4 тармақты 2 шумақтан тұрады. Қазақ халық әдебиетінен сусындаған Абай көңілінің бір күйі келгенде қысқа да нұсқа, сәтті салыстыру мен ой тапқырлығына құрылатын бұл жанрға да қызыққан. Бұл жұмбақ өлеңінде ақын өмірдің сыры мен сипатын философиялық тұрғыдан пайымдайды. Шығарма 11 буынды қара өлең ұйқасымен өрнектелген. Туынды ел аузынан жазылып алынып, алғаш рет ақынның 1933 ж. Қызылордада жарық көрген толық жинағында басылды. Басылымдарында текстологиялы өзгерістер кездеспейді. Өлең қарақалпақ, ұйғыр тілдеріне аударылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Болюх Александр Иванович

**Болюх Александр Иванович** (1949 жылы туған) - суретші. Шағын пластика мен қолданбалы-сәндік енер саласында жұмыс істейді. Ол «Абай Құнанбаев» плакатын жасады (1980; қорытпа, құйма, Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану музейі қорында).
## Дереккөздер


энциклопедиясы]]

Абай

Санат:1949 жылы туғандар
Гидроэнергия

**Гидроэнергия** – халық шаруашылығы мақсатына пайдаланылуы мүмкін ағын су мен суқойма суларының әлеуетті энергиясы. Гидроэнергия энергияның жаңартылатын көздеріне жатады, оны пайдалануда қоршаған орта айтарлықтай ластанбайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сорғының алқымы

**Сорғының алқымы** — сорғы тұрқының әлеуетті энергиясының бір бөлігін кинетикалық (сорғыш) және кинетикалық энергияның бір бөлігін әлеуетті (арынды) энергияға түрлендіруші жылжымайтын бөлігі. Олар өз кезегінде сорғыш келте құбыр (кішіреймелі) және арынды келте құбыр (үлғаймалы) болып аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Алтыншы бағдарлама

**Алтыншы бағдарлама** (*The Sixth Community Enviroment Action Programme*) —  Еуропалық қауымдастықтың қоршаған ортаны қорғауға бағытталған ұйымының жақын болашақтағы басым шараларын анықтайтын саяси- құқықтық құжаты. 2002 жылдың 22 шілдесінде Еуропалық Кеңес пен Еуро- парламенттің шешімімен бекітілген. Құрылтайлық келісімшартқа сүйеніп, ЕО-тың қоршаған ортаға қатысты іс- әрекеті орта мерзімді бағдарламалар не¬гізінде жүргізіледі. Экологиялық бағдарлама бүгінгі жағдайларға байланысты қауымдастықтың күші де қауқары да жететін нақтылы мақсаттар мен міндеттерді анықтайды. Қауымдастықтың жүргізген экологиялық саясатының барысында осындай алты бағдарлама қабылданды. Алғашқысы 1973 ж. жүргізілді әрі классикалық құжат болып табылады. Одан кейінгі экологиялық бағ¬дарламалар - 1977 ж. (Екінші бағдарлама), 1983 ж. (Үшінші бағдарлама) және 1987 ж. (Төртінші бағдарлама). Мазмұны жағынан маңыздысы 1993 жылы қабылданған "Тұрақтылық бағытында" деп аталған Бесінші бағдарлама болды. 1992 ж. Рио-де-Жанейрода (Рио-92) қоршаған орта мен даму жөнінде өткізілген БҰҰ конференциясының адамзатты экологиялық дағдарыстан алып шығу туралы тұрақты дамудың ресми тұжырымдамасына айналған бағытты ЕО негізге алды. Экологиялық іс-әрекеттердің жаңа бағдарламасы БҰҰ-ның қамқорлығымен 2002 жылдың 26 тамыз бен 4 қыркүйегі аралығында Йоханнесбургте өт-кізілген тұрақты дамудың Бүкіләлемдік саммитінің алдында (Рио+10) пайда бол¬ды. Бұл құжат алдағы онжылдыққа арналған Еуропа құрлығындағы қоршаған ортаны сақтаудың негізгі құжаты болып табылады. Бұл бағдарламаға сәйкес, ЕО- на мүше мемлекеттердің ғана емес, сондай-ақ мүшеліктен үміткер мемлекет¬тердің де, басқа еуропалық мемлекеттердің, еуропалық халықаралық эколо¬гиялық ұйымдардың да қоршаған орта¬ны қорғауға қатысты шаралары бақыланып отырады. Экологиялық іс-әрекеттің жаңа бағдарламасы Қауымдастықтың экологиялық шараларын жүргізудің үш негізгі шартын қамтамасыз етуге бағытталған: ЕО-ның барлық салаларында қор¬шаған орта қажеттіліктерін ескеру және ЕО құру жөніндегі Келісім шарттың 6- шы бабында белгіленген шараларды жүзеге асыру; тұрақты дамуды қамта¬масыз етуге бағытталған шараларды жалғастыру; экологиялық шараларды Еуро¬палық Одақтың болашақта кеңеюін және оған жаңа мемлекеттердің мүше болу мүмкіндігін ескере отырып жүргізу. Бағдарлама жақын жылдарға Қауымдастық¬тың басым төрт саласына назар аударады: ауа райының өзгеруі; табиғат және биологиялық әркелкілік; қоршаған орта, денсаулық және өмір сапасы; табиғи ресурстар мен қалдықтар. Алтыншы бағ¬дарлама ЕО-ның 2012-ші жылға дейінгі экологиялық іс-әрекетінің стратегиялық тәсілдері мен жалпы мақсат-міндеттерін, қағидаттарын анықтайды. Сонымен қатар жоғарыда аталған салалардағы нақтылы іс-шараларды белгілейді. Бағдар¬лама сондай-ақ ұйымның экология мәселелері бойынша халықаралық ынтымақтастықтың негізгі міндеттерін анықтай-ды және өңделген арнайы мәліметтер мен алынған қорытындылар нәтижесін¬де экологиялық саясаттың құрылуын белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Гидроэкология

**Гидроэкология** ( – су, оікоs — үй, орын, logos — ілім) — жалпы су экожүйелерінің тіршілік жағдайын, олардың құрылымын (абиоталық және биоталық бөліктерін қарастыра отырып) және тіршілік заңдылықтарын зерттеумен айналысатын ғылым саласы.

Гидроэкология экологияның бір бөлігі болып табылады. Гидроэкология ғылымының негізгі түсінігі су экожүйелері (сулы экожүйелер). Сулы экожүйелердің құрылымы мен қызметінде ағзалардың тіршілік ортасы болып табылатын су басты рөл атқарады. Сулы экожүйелер катарына: ағын сулар (өзендер, жылғалар, каналдар, бұлақтар), суқоймалар (мұхит, теңіз, көл, бөген, әуіт) және мұздықтар мен батпақтар кіреді. Гидроэкология табиғи және қоғамдық құбылыстарды өзара байланысты объектілерден тұратын күрделі жүйелер ретінде қарастырады, осы жүйедегі құбылыстар мен объектілер арасындағы өзара масса, қуат және акпарат алмасу процестеріндегі судың ерекше рөлін, т.б. зерттейді. Терминді профессор А.А.Тұрсынов 1990 жылы Мәскеуде өткен КСРО гидроэкологтарының 1-съезінде енгізді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сорғылау

**Сорғылау** - бұрғылау ұңғымасымен ашқан тау жынысыта судың бар-жоғын алдын ала білу үшін жасалатын тәжірибелік жұмыс. Ұңғымадан су тарту тәжірибесін қалай, қанша уақыт жүргізу керектігін анықтау. Ұңғымадан су желонка арқылы алынады; әдетте, жұмыс мерзімі 3—4 сағаттан (су өте аз болса) 6—8 сағатқа дейін созылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Бородин

**Бородин, Бородино** - Ресей Федерациясының Мәскеу облысына қарайтын селосы. Мұнда 1812 ж. 26 тамызда орыс және Наполеон әскерлерінің шешуші ұрысы - Бородино шайқасы болған. Бұл ұрыста орыс армиясы ерліктің ғажап үлгісін көрсетіп, орыс-француз соғысының болашақтағы тағдыры айқындалып қалған болатын. Абай орыс ақыны М. Ю. Лермонтовтың осы шайқасқа арналған атақты өлеңін тәржімелегенде село атауын «Бородин» деп алған.
## Дереккөздер


Санат:Мәскеу облысы елді мекендері
Гиперсапробты зона

**Гиперсапробты зона** — өте лас су аумағы; суда еріген оттектің (сұйықта) мүлде болмауынан, бұған керісінше органикалық заттар қалдықтарының тым көптігінеп қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Альтруизм

thumb|300px|Катрина дауылында зардап шеккендерге көмек көрсетіп жатқан еріктілер (волонтерлер)

**Альтруизм** ( - өзге, ) - басқалардың мүддесі жолында өз мүддесінен бас тартуға дайын моральдық принцип, басқаларға риясыз қызмет етуге тырысу. **[[Эгоизм]]ге** ( - мен) қарама-қарсы және оны жаншып басуға бұйырады; бір түрдің қимыл әрекетімен басқа түрдің өмір сүру бейімділігінің артуы ал өз бейімділігінің төмендеуі.

Кейбір жануарлардың мінез-құлқы оның өзінің көбейуіне кедергі келтіріп ал бірақ сол популяцияның басқада өкілдерінің көбейуіне әсер етсе мұны альтуризмнің бір түрі деп санауға болады. Альтруистік мінез-құлық ағзалардың эволюциялық даму жолында ерекше орын алады — егер популяцияның көпшілік өкілдері сол жолда болған жағдайда.

Ұғымды мораль теориясына енгізген француз философы әрі әлеуметтанушысы О. Конт. Ол бойынша альтруизмнің - "басқалар үшін өмір сүр" - қағидасы қоғамды моральдық тұрғыда жетілдіруге көмектеседі. Альтруизм идеясы көне- шығыс өнегелік ілімдерінде көрініс тапқан. Жаңа заманда альтруизм жайлы толғамдарды ағылшын философ-моральшысы А. Шефтсбери өрбітті, этикалық ілімдердің негізгі бөлігі ретінде Ф.Хатчесонның, Адам Смиттің, Ж.Ж. Руссоның және басқаларының этикалық ілімдерінің құрамдас бөлігі ретінде қаралды. XIX ғ. басы XX ғ. ресейлік православиелік философиялық ой (К. Н. Леонтьев, Н. А. Бердяев) буржуазиялық-демократиялық моральды сынау барысында альтруизмді де сынға алды. П. А. Кропоткиннің этикасында альтруизм, басқа да өнегелік сезімдер сияқты өзін-өзі қорғауға жағдай туғызады.

Марксистік этикада коммунистік өнегеліктің негізгі қағидасы өзінің және өзгелердің мүдделерін қарсы қоюдан тұрмайды, керісінше, барлық еңбекшілердің мақсаттарының ортақтығына негізделген бірлігі деп сендірді. Буржуазиялық қоғамда альтруизм жеке қайырымдылық, рақымшылық ретінде түсіндірілді.

Әлеуметтік биологияда (Э.О. Уилсон, М. Рьюз және басқалар) адамдар альтруизм мен эгоизмге бейімдікті биологиялық жолмен иеленетінін алға тартады. Альтруизм - басқалардың пайдасы үшін өзін құрбандыққа шалатын мінез-құлық. Марапат пен мадақтау күтпейтін санасыз альтруизм (альтуризмнің бұл түрі барлық түрілерде басым) және саналы, яғни, жауап ретінде өзіне игіліктер күтетін, тек адамға ғана тән түрі. Даму тұрғысынан қарағанда альтруистік қылық тірі сақталып қалу жолында мол мүмкіндіктер береді деген пайымдаулар да бар (У.Д. Гамильтон).

Өз мүддесін басқаның мүддесінен төмен қоятын альтруизмді адамды өз болмысында қоғамдық игіліктерге жетуге бағыттайтын ұжымдықтан ажыратып қарау керек. Альтруизм адамның белгілі бір жағдайлардағы жекелеген іс-әрекеттерінен де көрінеді, сондай-ақ жалпы саналы құндылықтың өмірлік ұстанымын білдіруі мүмкін. Соңғы жағдайда альтуруизм адам өмірінің мәніне айналады. Шектен шыққан түрінде (бәрін кешіру, құрбан болғыштық) ол жеке тұлғаның жағымсыз мінезіне айналады. Жалпы алғанда, альтруизм адамгершіліктің әлеуметтік-психологиялық көрінісі ретінде аса маңызды рөл атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Этика
Санат:Адам қасиеттері
Санат:Әлеуметтік психология
Сорғы таңбасы

**Сорғы таңбасы**  - әріптер мен цифрлардан тұратын, сорғы сипаттамаларының шартты белгілер жинағы. Мыс., ОПВ-3-110 таңбалы сорғы ДВДА 215/49-10-12 УХЛ-4 таңбалы қозғаушымен жабдықталған: О — осьті, су білікті бойлай ағады; В — тік білікті сорғы; 3 — жұмыс доңғалағының түрі; 110 — жұмыс доңғалағының диаметрі, см; ДВДА — тік білікті асинхронды қозғалтқыш; 215 — қозғалтқыш статорының диаметрі, см; 49 — белсенді болаттың ұзындығы, см; 10-полюс саны; 12 УХЛ-4 — климаттық жағдайы, орналасу категориясы 4, мойынтірегіне май жағылған. Аталған көрсеткіштерден бөлек қауіпсіздік талабы, тасымалдау және сақтау шарттары және т.б. келтіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гиполимнион

**Гиполимнион** ( — асты, астында,  — кішкене көл) — суқоймадағы температуралық секіріс қабатынан және металимнионнан төмен жатқан терең қабаты. Баяу су алмасу мен тереңдеуге байланысты температураның шамалы ғана төмендеуімен сипатталады.

Гиполимнион — суқой- малардағы температураның секірме — металимнион қабатынан төмен орналасқан су қабаты. Терең көлдерге тән. Бұл қабатга судың температурасы көктемнен бастап күздің соңына дейін аздап көтеріледі де, жыл бойы 4°С-тан аспай аз өзгереді. Қабаттың терендігіне қарай судың алмасуы баяулап, температура сол ғана төмендейді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Алтын валюта қоры

**Алтын валюта қоры** - мемлекеттік ұлттық банкі мен қаржы органдарында сақталатын алтын және шетелдік валюта қоры. Бұған халықаралық валюта-несие ұйымдарындағы алтын мен шетелдік валюта енеді. Алтын валюта қоры құрамына: алтын және басқа да қымбатты металдар; банкнот және тиын түріндегі шетелдік валюталар; шетелдерде сақталатын банк қаражаты; ұлттық банкіде сақталатын валюталық құнды заттар; халықаралық танымға ие резервтік активтер; шетелдік үкіметтер мен халықаралық қаржы мекемелерінен берілген кепілдікті аудармалы вексельдер кіреді. Алтын және басқа қымбат металдар халықаралық төлемдердің күшін сақтау үшін кепілдік-сақтық қор ретінде пайдаланылады. Олардан басқа валюта нарығына интервенция көмегімен өз валютасының сыртқы курсын қолдау үшін ұлттық банк шетелдік валюта түрінде қор сақтайды. Алтын валюта қорымен жасалатын шаралардан түсетін табыс көзінің бірі - банкаралық депозиттер. Қазақстан ұлттық банкісінің қаржы ісіндегі халықаралық тәжірибеде қолданылатын күрделі тәсілдерді пайдалана білуі алтын-валюта қорын көбейтуге мүмкіндік туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қорлар
Санат:Алтын
Контаминдену

**Контаминдену** (лат. contaminatio —жанасу, араласу) — магманың өзі кіріккен тау жыныстарын балқытып, олармен сіңісуі және кіріктіруші тау жыныстары балқымаларымен араласып құрамдық өзгерістерге ұшырауы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Алланың рахматын...

**«Алланың рахматын...»** - Абайдың 1899 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 5 шумақтан тұрады. Болашағынан үлкен үміт күткен ұлы Әбдірахман науқастанып жатқанда бір құдайға жалбарыну, ұлының дертіне шипа, жанына саулық тілеу мазмұнына құрған. Ұлы зергердің - туысы бөлек тұяғының шынымен шетінерін сезген жан айқайы, күңіренген күрсінісі. *«Зар хатым - бұл хатым. Бізді тыныш жүр деме. Азайып қуатым, Денем жүр көрмеге»* деп, ботасы үшін жанын қиюға даяр әкенің күр сүлдері калған, амалы таусылған кейпін жеріне жеткізе береді. Өлең 6 буынды шалыс ұйқас үлгісімен жазылған. Алғаш рет ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланған. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы жинақта өлеңнің 1-шумағынын 1-, 2-жолдары* «Алланың рахметін, яр тұтып әрнеге»* делінсе, қалған басылымдарда бұл жолдар *«Алланың рахматын, жар тұтып әрнеге»* түрінде берілген. Туынды орыс тіліне аударылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Сорғы станциясы

[thumb|300px|Сорғы станциясы Van Sasse, [Граве, Нидерланд]]
**Сорғы станциясы** — сорғы агрегаттары, құбырлар және т.б. қосымша құрылғылармен арнайы жабдықтардан және бұларды орналастыруға арналған ғимараттардан тұратын имарат. Сорғы станциясының жер үстілік, жартылай жер астылық және жер астылық, сондай-ақ жүзбелі түрлері болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Влодзимеж Боруньски

**Боруньски Влодзимеж** (1906 жылы туған) - польяк ақыны, сықақшы. 

Варшава университетінде оқыған. Ол «Гитара ойнау білмеймін», «Сол жылдардан не есте қалды» өлең жинақтарының авторы. Абайдың «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да» (1961) атты өлеңін поляк тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:Абай шығармалары
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Польша ақындары
Санат:Польша сықақшылары
Санат:Варшава университеті түлектері
Гипсографиялық қисық

thumb|Биіктіктер мен тереңдіктер гистограмма мен Жер бедері гипсографиялық қисығы
thumb|150px|Ай гипсографиялық қисығы
**Гипсографиялық қисық** ( — биіктік, grapho — жазамын) — Жер бетіндегі түрлі биіктік деңгейлерінің (құрлықтағы) және мұхит табаны тереңдіктерінің үлестірілуін сипаттайтын тік бұрышты координаттағы қисық.
Гипсографиялық қисықты алғаш рет 1883 жылы А. Лаппаран жасаған, ал 1933 жылы Э. Коссин оны жақсартқан. Батиграфиялық қисықты 1959 жылы В. Н. Степанов жасаған.
## Дереккөздер


Санат:География
Суды оқшаулау

**Суды оқшаулау**- атмосфералық, грунттық және т.б. сулардың енуінен қорғайтын имараттар мен ғимараттардың элементтеріндегі жұқа кабат.Суды оқшаулау бірнеше су өтпейтін жағымға (пластик) немесе цемент ерітіндісі, сонымен бірге церезин және т.б. қосылған майлы цемент ерітіндісі қаланған немесе төселген материалдардан (су оқшаулағыш қарақағаз және қарақағаз) жасалынады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Аллаяр софы

**Аллаяр софы**, Софы Алаяр (т,- ө. ж. белгісіз) - 18 ғасырдың орта тұсында өмір сүрген діни ақын. Ол ислам дінін дәріптеген. Аллаяр софының ең басты шығармасы «*Ғазизаға бағыштау*» деген шығармасында құдайдың пайғамбарларға жіберді дейтін 4 кітабы: «Тәурат», «Забур», «Інжіл» және «Құран» аталады. Аллаяр софының бұл еңбегі қазақтар арасына 1917 жылғы төңкеріске дейін тараған. Абай бұл шығарманы жете білген. Ол өзінің діни ұғымдарға түсініктеме беріп, дін, сенім туралы түйгендерін қорытқан. «Отыз сегізінші сөзінде» Аллаяр софының: *«Бір фәрдәдән жүз фәрдә бижай»* деген қанатты сөзін келтіреді. Софының бұл сөзін: *«Шәкірліктен ғибадаттың бәрі туады. Енді зинһар ғадаләт шапағаттан босанбаңдар. Егер босансаң, иман да, адамдық та Һәммасы босанады»* деген тұжырымын дәлелдеу үшін пайдаланған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Алтын миллиард

**"Алтын миллиард" теориясы** - таңдаулы халық тұжырымдамасының қазіргі еуропоцентристік нұсқасы. Бұл тұжырымдамаға сәйкес, жер бетіндегі дамыған елдерден бір миллиард адам ғана байлықта, барлықта өмір сүру құқына ие. Қалған миллиардтар трансұлттық корпорациялар мүддесіне сай осы "алтын миллиардты" шикізатпен қамтамасыз етіп, арзан жұмыс күшін жеткізіп тұруға тиіс. Осы теорияны жақтаушылардың пікірінше, өйтпеген жағдайда әлем экономикалық ауыртпалықты көтере алмай, "жарылып" кетуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Қоғам
Гравитациялық бөгет

**Гравитациялық бөгет** — 1) өзен арнасында орналасқан жасанды суқойманың суын халық шаруашылығының әр түрлі саласында пайдалануға арналған гидротехникалық құрылыстар жиынтығы. Мұндай құрылыстар құрылымына байланысты: гравитациялық-көлемдік; кеңейтілген жікті; бөгет табанының ұзына бойы жолақты, анкерлі; арынды қыры экранды; қарсы кермелі — көлемдік карсы кермелі; көпаркалы және т.б. болып бөлінеді. Гравитациялық бөгеттердің технологиялық тұрғыдан пайдалануына қатысты: тұйық бөгет және қашыртқылы бөгет деп аталатын түрлері бар;

2) су және мұздың қысым күштерінің (гидростатикалық, сүзілмелік, толқындық және т.б.) әсерінен болатын жылжуға өарсы табанының орнықтылығы негізінен бөгеттің массасына пропорционал үйкеліс күштері есебінен қамтамасыз етілетін шомбал бетон немесе тасбөгет. Өлсіз табанға (іргетас) орнатылған анкерлі немесе қатты понурлы гравитациялық бөгетті оның үстіндегі су призмасының массасына пропорционал понур табанының үйкеліс күші ұстап тұрады. Гравитациялық бөгет сызылған жоспарда негізінен тік сызықты, кейде қисық сызықты көрініске ие. Егер жоспардағы бөгет ұзына бойына жеткілікті дәрежедегі қисық сызықпен (гравитациялық-аркалық бөгет) берілсе, онда салмақтың (жүктеменің) бір бөлігі арканың жағалық тіреулеріне түседі. Гравитациялық бөгеттің көлденең қимасы үшбұрышты (табаны биіктігінің 2/3 бөлігіне жуық) немесе трапеция пішінді болады. Бетонды гавитациялық бөгет бітеу (олардан су өткізілмейді) және суағар бөгеттер (суқашыртқылы) түрінде тұрғызылады. Құрылымы мен салыну әдістерінің қарапайымдылығына, кез келген табиғат жағдайларындағы сенімділігіне байланысты гавитациялық бөгет жиі пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Босқа әуре боп келдің бе тағы мұнда...

**«Босқа әуре боп келдің бе тағы мұнда...»** - Абайдың 1897 ж. М. Ю. Лермонтовтың «Исповедь» атты поэмасынан тәржімелеген үзінді өлеңі. Абай поэманың өзекті тұсын, яғни жалған жаланы мойындамайтын, әділетсіздікке көнгенше жанын қиюға даяр ежет, өршіл жас жігіттің сөзін түгелдей аударған. Ұшқыр қиял Лермонтов поэзиясының рухы, жаны екенін осы поэмадан да анық байқаймыз. Әрекетсіз, күрессіз өмір бос деген ой, өмірдің әр күнін өлмес, өшпестей ету арманы - поэмадағы жалынды жас жігіттің бейнесіне айрықша тартымды сипат дарытады.
«Болсам деген талапты ұмытқан соң,
Құр кеудеге өмірдің несі дәрі?» - дейді ол.
Осы бір сөзде қаншалық өмір сүйгіштік бар. Абайдың аудармасындағы осы сөздерден-ақ Лермонтов поэзиясының ерекше қасиетін танытатын жаңа леп есіп түр.
Шығарма Лермонтовта 84, Абайда - 64 жол. Алайда аударма түпнұсқаға мағынасы жағынан жақын, көп жерлері Лермонтов нұсқасына сайма-сай келіп отырады. Өлең 11 буыңды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғашқы рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. 
Туынды басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында 3-шумақтың 2-жолы «Әділетсіз бір жастың қанын жұтсын», 11-шумақтың 3-жолы «Менің ішім өзіңе мәлім шығар» делінсе, басылымдарда бүл жолдар «Әділетсіз бір жастың басын жұтсын», «Менің ісім өзіңе мәлім шығар» болып алынған. 1945 жылғы жинақта 13-шумақтың 4-жолы «Оны құдай оңынан кем деместі», 14-шумақтың 3-жолы «Алла берген қауыпты ол бір сырым» болса, кейінгі басылымдарда 1909 жылғы жинақ негізіңде бұл жолдар «Оны қудай өзгеңнен кем деместі», «Алла берген қауыпты осы сырым» ретінде қабылданған.
## Дереккөздер


энциклопедиясы]]

Абай
Гравитациялық су

**Гравитациялық су** — ауырлық күшінің ықпалымен қозгалатын жер асты суы немесе салмақ күшінің әсерінен топырақ арасынан (жер қыртысынан) еркін ағып шығатын жер қыртысының арасындағы жылжымалы су. Таужыныстардың өткізгіштік түріне байланысты кеуектік, сызаттық және оқпалық болып бөлінеді. Гравитациялық су — су тұтқыш қондырғының тереңдікте орналасу пішініне қарай: қабатталған және сызатталған гравитациялық сулар болып бөлінеді.

Таужыныстың қуыстарында
ауырлық күші әсерінен қозғалыстарға ұшырауына капилярлық және электрлік-
молекулалық күштер кедергі келтірмейтін дербес судың бір түрі. Қозғалыс
ерекшеліктеріне орай төрт түрге бөлінеді: кеуектік су таужыныстағы кеуектер
бойымен қозғалады; жарықшақтық су таужыныстағы бір-бірімен жалғасқан
жарықшақтар бойымен қозғалады; жарықшақтық-желілік су таужыныстағы
ашық жарықтар бойымен қозғалады; карст суы карстану процесіне бейім
таужыныстар (карбонаттар, сульфатты және галогендік таужыныстар) өңірінде
пайда болатын әр түрлі қустар бойымен қозғалады. Геолог-мұнайшылар үшін таужыныстар құрамында болатын қабаттардың қуыстары бойынша қозғалуға қабілетті гравитациялық су үлкен қызығушылық туындатады. Табиғатта жоғарыда аталғандардан басқа таужыныстармен химиялық байланысқан су бар, ол минералдардың кристалдық тор құрылысына қатысады. Оған конституциялық, кристалдық және гидраттық су жатады.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Алмастыру (метонимия)

**Алмастыру ([[метонимия]])** деп бір-бірімен өзара, іштен байланысты екі құбылыстың, бұйымның, нәрсенің атын бірінің орнына бірін ауыстырып қойып жұмсауды айтамыз. Бұл орайда Абай алмастырудың сан қилы, алуан түрлі үлгілерін тауып, шеберлікпен пайдаланған. Мыс., 
:*«Күшік асырап, ит еттім, 
:*Ол балтырымды қанатты. 
:*«Біреуге мылтық үйреттім, 
:*Ол мерген болды, мені атты».
«Күшік асырап, ит еттім». Ақын бұл жерде іс-әрекеті жауыздыққа ұласқан жалмауыз, қанішер жанды суреттейді. *«Үйі мәз боп, қой сойды, Сүйіншіге шапқанға»*. Мұнда сүйінші сұрауға жүгірген адамдар мекендейтін тұрақ-үйдің өзі емес, ақын сол үйдің ішіндегі адамдарды айтқан. *«Имансыздық намазда - Қызылбастың салған жол. Көп шуылдақ не табар, Билемесе бір кемел?»* Немесе *«Единица - жақсысы, Ерген елі бейне нөл. Единица нөлсіз-ақ, Өз басындық болар сол. [[Единица]] кеткенде, Не болады өңкей нөл?»* Абайдың қызылбас дегені - дұшпанды, шуылдақ дегені - көпшілікті, единица дегені - көшбастаушы көсемді айтқаны.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Ботақан ошағы

**Ботақан ошағы** – Шыңғыстау тауының солтүстігінен шығысқа қарай ағып жатқан өзен. 

Ботақан ошағы жайлауындағы Абайдың аулына М. Әуезовтің атасы Әуез Бердіұлы ауылы да қанаттас қонып отырған. Ботақан ошағы, Бақанас,  Байқоңыр өзендері бойының көрінісін Абай «Жаздыгүні шілде болғанда» деген өлеңіңде айшықты бейнелеген. М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясында Абай мен Ділдә осы Ботақан ошағында үйленгені жөнінде бейнелі суреттеледі.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы өзендері
Сорғы станциялар каскады

**Сорғы станциялар каскады**  — су беру трассасының бойында бірінен соң бірі тізбектесш орналасып, біртекгі сорғылармен жабдықталған, суды сатылап көтеретін сорғы станциялары. Сорғы станңиялар каскадының сенімділігі мен ілеспе (синхронды) су беруін арттыру үшін реттеуіш, тоспалаушы имаратгары коса салынып, мүмкіндігінше айналма қалақты сорғылармен қамтамасыз етіледі немесе ұсақ сорғыларды пайдаланады, бұған қоса, жоғарғы бъефтен төменгі бъефке қарай бір сорғының өтіміне жуық апатты қашыртқы жіберу қарастырылады. Бұл жағдайда агрегаттар сорғы-турбина режімінде жұмыс істеуі және таңбалары бірдей болуы тиіс. Қазақстанда күрделі сорғы станциялар каскады Ертіс—Қарағанды каналына салынған. Каналдың ұзындығы — 458 км, геодезиялық көтеру биіктігі — 418 м. Канал трассасы бойынша 22 сорғы станциясы, 14 бөген, демек, 14 жер бөгет, 3 тоспалаушы имарат, 34 канал, 12 су қашыртқы, су жібергіш, тік құлама, 1 дюкер, канал астымен сужібергіш 5 құбыр, 17 арнайы көпір өткел салынған. Сорғы станциялары бір текті ОПВЮ-185 және ОПВ11—185 (1,6,16 және 22 станция) таңбалы, айналма қалақты, арындары мен өнімдері бірдей немесе шамалас агрегаттармен жабдықталған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Алпаш Оспанұлы

**Алпаш Оспанұлы** (1922-1990) - Абайдың баласы Тұрағұлдың немересі. Өз әкесі Жебраил, Абайдың інісі Оспанның атына жазылған. Ұлы Отан соғысына қатысып, мүгедек болып оралған. Алматы қаласында тұрып дүние салған.
	
## Дереккөздер
Гравитациялық толқын

thumb|right
**Гравитациялық толқын** — толқын көтеруші күш пен оған қарсы әрекет етуші ауырлық күші арасындағы өзара әрекеттен пайда болатын толқын. Гравитациялық толқын түріне судағы ұзындығы 5 см-ден үлкен толқындардың бәрі жатады.

## Дереккөздер


Санат:Гравитация
Санат:Су шаруашылығы
Сорғы корпусы

**Сорғы корпусы** - сорғының жұмыс доңғалағы орналасқан сыртқы бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Координаталық тор

**Координаталық тор** - құрамбөліктері (әдетте қарапайым атомдар немесе иондар) нақтылы бағыттарда не координаталарда өрналасқан және олар бір-бірінен ылғи да бірдей қашықтықтардан көрініс беріп отыратын кристалдық тор. Мұндай торлар байланыс энергиясының биік дәрежесімен және балқу температурасының жоғары көрсеткішімен сипатталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Координаттар жүйесі
Сорғы қондырғысы

**Сорғы қондырғысы** — сұйықтықты әр түрлі көздерден алып, сорғы көмегімен тұтынушыларға тасымалдаушы құрылғы. Оның құрамына сорғы, қозғалтқыш, қозғалтқыштың қуатын сорғыға беретін құрылғы, сорғыш және арынды құбыр желілері енеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Суды мемлекеттік басқару органдары

**Суды мемлекеттік басқару органдары** — республикада суды мемлекеттік басқарудың Қазақстан Республикасы Үкіметінің, жергілікті атқарушы оргаңдардың, су ресурстарын басқаратын мемлекеттік орган, сондай-ақ арнайы уәкілдік берілген өзге де мемлекеттік органдардың өз құзыреті шегінде жүзеге асыруы. Жер асты суларын басқару геология және жер қойнауын қорғау органдарымен келісім бойынша жүзеге асырыады.

## Суды мемлекеттік есепке алу және оны пайдалануды жоспарлау жөніндегі жұмыстарды қаржыландыру

**Суды мемлекеттік есепкеалу және оны пайдалануды жоспарлау жөніндегі жұмыстарды қаржыландыру**— суды мемлекеттік есепке алу, мемлекеттік су кадастрын және су мониторингін жүргізу, су шаруашылық баланстарын жасау, суды кешенді пайдалану мен қорғау схемаларын әзірлеудің республикалық бюджет есебінен жүзеге асырылуы. Суды мемлекеттік есепке алу, мемлекеттік су кадастрын және су мониторингін жүргізу, су шаруашылық баланстарын жасау, суды кешенді пайдалану мен қорғау схемаларын әзірлеп, бекіту тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді.

## Суды мемлекеттік есепке алудың міндеттері

**Суды мемлекеттік есепке алудың міндеттері**— халықтың, экономика салаларының мұқтаждары және айналымдағы ортаның экологиялық тұрақтылығын сақтау үшін пайдаланылатын судың мөлшері мен сапасын анықтау. Суды мемлекеттік есепке алу: әлеуметтік-экономикалық дамудың және республика аумағында өндіргіш күштерді орналастырудың суды пайдалану мен молықтырудың, сондай-ақ су қорғау шараларын жүргізудің негізгі бағыттарын әзірлеу; суды кешенді пайдалану мен қорғаудың, мемлекеттік су кадастрын жүргізу үшін су шаруашылық баланстарының схемаларын жасау; суды пайда- ланумен байланысты су шаруашылық, көліктік, өнеркәсіптік және өзге де объектілер мен құрылыстарды, жобалау; гидрологиялық жағдайлардың, өзендердің сулылығы мен су сапасының өзгерістерін болжау; су шаруашылық жүйелерін жедел басқару және олардың жұмыс тиімділігін арттыру жөніндегі шараларды әзірлеу; су пайдаланушылар, сондай-ак басқа да мүдделі ұйымдар мен мекемелер арасындағы өзара катынастарды реттеу; Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де мұқтаждар үшін қажетті деректер алуды камтамасыз етуге тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сорғы коды

**Сорғы коды** - сорғының тегі мен таңбасының цифрлардан тұратын шартты белгілері.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Суды пайдалану құқығы

**Суды пайдалану құқығы**— Қазақстан Республикасының барлық заңды ұйымдары мен азаматтарының суды пайдалану құқығы. Қазақстан Республикасының заңдарымен көзделген реттерде өзге ұйымдар мен адамдар да суды пайдаланады.

## Суды пайдалану мен қорғау саласындағы басқарудың осыған арнайы уәкілдік берілген өзге де мемлекеттік органдары

**Суды пайдалану мен [[қорғау]] саласындағы басқарудың осыған арнайы уәкілдік берілген өзге де [[мемлекеттік орган]]дары**— суды пайдалану мен корғау саласындағы басқарудың осыған арнайы уәкілдік берілген өзге де мемлекеттік органдарының өз құзыреті шегінде табиғатты, жер қойнауын, балық қорларын, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғауды, мемлекеттік санитариялык және мал дәрігерлік қадағалауды жүзеге асыратын органдар болып табылатындығы.

## Суды пайдалану мен қорғауға бақылауды жүзеге асыруға қоғамдық бірлестіктер мен азаматтардың қатысуы

**Суды пайдалану мен қорғауға бақылауды жүзеге асыруға қоғамдық бірлестіктер мен азаматтардың қатысуы**— қоғамдық бірлестіктер мен азаматтардың мемлекетгік органдарға жәрдемдесіп, суды пайдалану мен қорғауға, су пайдаланушылардың өз міндеттерін атқаруына бақылауды жүзеге асыруға қатысуы. Мемлекеттік органдар суды ұтымды пайдалану мен қорғау жөніндегі шараларды әзірлеу және жүзеге асыру кезінде қоғамдық бірлестіктер мен азаматтардың негізгі ұсыныстарын ескеруге міндетті.

## Суды пайдалану мен қорғауға мемлекеттік бақылау

**Суды пайдалану мен қорғауға мемлекетт1к бақылау**— барлық министрліктердің, мемлекеттік комитеттердің, ведомстволардың, кәсіпорындардың, ұйымдардың және азаматтардың су ресурстарын пайдаланудың және оларды есепке алудың белгіленген тәртібін сақтауын, суды қорғау, оның зиянды әсерін болдырмау және жою жөніндегі міндеттерін орындауын қамтамасыз ететін мемлекеттік бақылаудың міндеті. Суды пайдалану мен қорғауға мемлекеттік бақылауды табиғатты қорғайтын, су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органдар, жергілікті өкілі және атқарушы органдары және осыған арнайы уәкілдік берілген өзге де органдар өздерінің құзыреті шегінде жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Құмберіш

**Құмберіш** — құртқашаш туысына жататын тамырсабағы қысқа әрі жіңішке көп жылдық өсімдік. Биіктігі 20-40 см. Жапырағы жіңішке таспа пішінді, ұзындығы 20-40 см, ені 2-4 мм. Гүлі көкшіл, көгілдір, күлгін секпілді. Гүл серігі түтікшесінің ұзындығы 4—6 см. Жемісі — қауашақ, ұзындығы 4—5 см. Тұқымы қара қоңыр түсті, цилиндр не конус пішінді. Тасты, балшықты далада, тау беткейлерінде өседі. Қазақстанда — Торғай, Бетпақдалада, Балқаш-Алакөл алқабында, Қызылқұм, Жоңғар, Теріскей Алатауында, Қаратауда таралған. Әсемдік үшін өсіріледі, щетка жасау үшін қолданылады.

## Тағы қараңыз
*Құмбелек

## Дереккөздер</span>


Санат:Құртқашаштар
Бөжей Ералыұлы

**Бөжей Ералыұлы** (1812-53) - Тобықтының Жігітек атасынан шыққан беделді кісі. Кеңгірбай бидің немересі. Ел басқару ісіне ерте араласқан. Әуелі Құнанбайдың қамқорлығында болған. Алайда, 1846 жылғы жер дауына байланысты екеуінің арасы ажыраған. Осы жанжалдың ақырында Құнанбай Бөжеймен татуласу үшін Айғыздан туған қызын Бөжейдің баурына салады және 3 ат, бума-бума мата, 3 қойтұяқ жамбы, бір күң қосып береді. Көп ұзамай Құнанбайдың Бөжейге берген қызы да, күңі де өліп, дау қайта өршиді. Құнанбайдың үстінен қылмысты іс қозғалады. Осы кезде Бөжей кенеттен қайтыс болып, іс тоқтап қалады. Бірақ Қаратай Сапақов, Кенжалы Әйтиевтер бастаған топ дауды қайта қаузап, болысты екіге бөлуді сұрайды. Бөжей балалары - Жабай, Нұрмолдалар әскери губернаторға - Г. А. Колпаковскийге арызданып, әкелерінен мұраға қалған Тоқпанбет қорығын қайтартып беруді өтінеді. Генерал-майор Колпаковский арыздағы жайлар рас болса, жерді мұрагерлерге қайтарып беру туралы Сергиополь округіне хат жазады. 1866 ж. Күшік-тобықты болысының басқарушысы Құнанбайұлы Құдайберді өліп, оның орнына (Ибраһим Абай Құнанбайұлы) болыстыққа сайланады. Атадан балаға жалғасып, 20 жыл бойы шешілмей келген дау Абайдың арқасында әділ шешімін табады.
## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Ал, сенейін, сенейін...

**«Ал, сенейін, сенейін...»** - 1893 ж. Абай аударған өлең. Соңғы кезде туынды М. Ю. Лермонтовтың **«Исповедь»** өлеңінің аудармасы екені анықталды.
:*Я верю, обещаю верить, 
:*Хоть сам того не испытал. 
:*Что мог монах не лицемерить 
:*И жить, как клятвой обещал: 
:*Что поцелуи и улыбки 
:*Людей коварны не всегда, 
:*Что ближних малые ошибки
:*Они прощают иногда, 
:*Что время лечит от страданья, 
:*Что мир для счастья сотворен, 
:*Что добродетель не названье 
:*И жизнь поболее, чем сон!.. 
:*И жизнь поболее, чем сон!..
:*Но вере теплой опыт хладный 
:*Противоречит каждый миг, 
:*И ум как прежде безотрадный 
:*Желанной цели не достиг: 
:*И сердце, полно сожалений, 
:*Хранит в себе глубокий след 
:*Умерших, но святых видений, 
:*И тени чувств, каких уж нет: 
:*Его ничто не испугает, 
:*И то, что было б яд другим, 
:*Его живут, его питает 
:*Огнем язвительным своим.
Абайда - 28, Лермонтовта - 24 жол. Бұл - ақын ішкі сырын ақтарып, ашып айтатын өлең үлгісінде жазылған сыршылдық сипаты күшті лирик, туынды. Ақынды тебірентетін - жақсылыққа, адамдардың адалдығына сену мен күнделікті өмір тәжірибесі арасындағы қайшылық. Сондықтан ол «ал, сенейін» дей отырып, сенгіш болмау, алданбау қажеттігін көбірек айтады. Ақын өзін бұрынғы сенгіштіктен, аңғалдығынан арылып, өмірдің қайшылықты шындығын біліп, содан күш алғандай сезінеді.<br />
Абай өлеңнің, әсіресе бірінші жартысының, мағынасын толық сақтап аударған. Бірақ соңғы жағында еркін, орысша текстегі *«өзгеге у болатын нәрсе, менің жүрегіме қуат береді»* деген сөздерден алшақ кетіп: *«Басыңа тиді байқадың, Бәріне басты шайқадың...»* -деп өлеңдегі негізгі, өзекті идеяны үстемелеп, күшейте түседі. Туынды 7 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. [[Санкт-Петербург]]те жарық көрген ***«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі»*** атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1939 жылғы жинақта 5-шумақтың 3-жолы *«Ақыл іздеп зерттеп»* делінсе, кейінгі басылымдарда бұл жол 1909 жылғы жинақ бойынша «Ақыл ізден ізгерлеп» болып түзетілген. Абай нұсқасының бір-екі сөзі Мүрсейіт қолжазбасы мен 1909 жылғы жинақтың екеуінде екі түрлі болып берілген. Мыс. шығарманың ең соңғы жолы қолжазбада:
*«Нанғыш болсаң маған нан»* делінген, ал 1909 жинақта *«Нанғыш болсаң, енді нан»'' деп келеді. Кейінгі басылымдарда соңғысы қабылданған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Коржинскит

**Коржинскит** — бораттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Са[Н2В205]. Кристалдары призма, агрегаттары ұя, желіше, жапырақ тәрізді, түссіз, жіктілігі жетілген. Жапсарлық метасоматоз кендерінде кальцитпен, кальциборитпен, сибирскитпен бірге кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Статикалық сыйымдылық

**Статикалық сыйымдылық** —бөгеннің су толысу мен тайыздануына баланысты қалыптан өзгермеуі кезіндегі сыйымдылығы. Бұл жағдайда бөгеннің су айдынын горизонтальды деп ұйғарғанда, топографиялық сипаттамаларды V = f(z) байланысы ретінде алуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Алты аяқ

**Алты аяқ** - қазақ поэзиясына Абай енгізген шумақ түрі. Ақын осынау шумақ өрнегімен *[[«Бойы бұлғаң...»]], [[«Буынсыз тілің...»]], [[«Бай сейілді...»]], [[Сурет:«Қор болды жаным...»]], [[«Қуаты оттай бұрқырап...»]], [[«Ем таба алмай...»]], [[«Кешегі Оспан...»]]* деген өлеңдерін жазған. Әр шумағы алты жолдан түзіледі. Алты аяқтың бірінші мен екінші, төртінші мен бесінші, үшінші мен алтыншы тармақтары өзара ұйқасады. 3 мен 6 тармақтары жеті буынан құралса, басқа жолдары төрт буыннан тұрады (мыс., *«Бойы бұлғаң...», «Бай сейілді...», «Кешегі Оспан...»*). Ал басқаларының буындық және ұйқастық құрылысында, дауыс ырғағының кестесінде біраз өзгешеліктер байқалады. Сөйтіп, Абай Алты аяқтың, оның шумақтық үлгісінің, ырғақтық жүйесінің, ұлттық поэзия тілінің өрнектілік, икемділік, әуезділік сырларын жарқыратып көрсете білген. Аталмыш өлең өлшемін Абайдан кейін көрнекті ақындар А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Н. Орманбетов, С. Торайғыров, С. Дөнентаев, С. Сейфуллин, С. Мұқанов және т. б. пайдаланды.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Құмырсқа альдегиды, Метаналь

thumb|right|250px|Метаналь
**Құмырсқа  альдегиды,  Метаналь**  (Муравьиный альдегид) —** СН2 = О**, қарапайым алифаттық альдегид; өткір иісті, улы газ, балқу температурасы 118° С, қайнау температурасы 19,2° С. Суда және органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Оның 40%- дық судағы ерітіндісі формалин деп аталады. Құмырсқа  альдегиды органикалық заттардың шала жанған өнімдерінде де болады. өнеркәсіпте оны ауамен араласқан метил спиртінің бу қоспасын 400-600° С температурада мыс катализаторының үстінен өткізу және метанды тотықтыру арқылы алады: 
 СН4 + 02 СН20 + Н20. 
Лабораторияда Құмырсқа  альдегиды мырыш формиатын құрғақ айдау, параформды деполимерлеу,

## Тағы қараңыз
*Газ

## Дереккөздер</span>


Санат:Газдар
Сорғыш құбыр

**Сорғыш құбыр**  — өзен арнасынан, көлден, су қоймасынан сорғының арнайы тетігі арқылы суды сорып, жоғары көтеретін сорғы қондырғысының бір бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сәуле Төлебайқызы Бөлтірікова

**Сәуле Төлебайқызы Бөлтірікова** (1948 жылы туған) - қолөнер шебері. Архитектор, сән, қолөнері және монумент өнері саласында жұмыс істейді. Оның шығармаларының ерекшелігі - халық өнерін бүгінгі үлгімен және дизайндық жаңалықтармен ұштастыруымен ерекшеленеді. Сәуле Төлебайқызы Абайдың 125 жылдық мерейтойына орай «Абай дәуірі» (1968, құлын және ондатр терісі, автор қоры) еңбегін әзірледі.
Туындылары Қазақстанда, Түркіменстанда, Польшада, Латвияда, Венгрияда, Словакияда, Чехияда, Финляндияда, Данияда, Италияда (Сардиния аралы), АҚШ-та, Қытайда, РФ, Молдавияда, Германияда («Gold» галереясы) сақталуда. Еңбектері халықаралық, бүкілодақтық, республикалық, аймақтық, аумақтық, қалалық, тақырыптық жеке көрмелерде қойылған. Діни көзқарасы - өркін, барлық діндерге құрметпен қарайды.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Д.А. Қонаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Мен Л.Н. Гумилевтің сөздерімен жауап беремін: «Келешекті болжап айтуға болмайды, себебі оны анықтайтын істер әлі жасалған жоқ!»
Хоббиі - тарих. Сүйіп оқитын әдебиеті - «Қазіргі уақытта қызықты нәрсенің бәрін оқимын».
Тұрмыста. Жұбайы - Жалмұхамедов Эрик Әміржанұлы (1940 жылы туған), сәулетші, «Баспана констракшн» компаниясы жобаларының бас инженері. Қызы - Жалмұхамедова Айнұр Эрикқызы (1988 ж. т.), заңгер; ұлы - Бөлтіріков Сағи
Төлеубайүлы (1991 жылы туған), студент.

## Дереккөздер


энциклопедиясы]]

Санат:Абай Құнанбайұлы

Санат:1948 жылы туғандар
Космохимия

**Космохимия** - химиялық элементтердің бүкіл әлем ауқымында (әлем кеңістігінде, жасынтастарда, жұлдыздарда, планеталарда және олардың жекелеген бөліктерінде) таралу ерекшеліктерін зерттейтін ғылым.
## Сілтемелер:
*Геохимия
*Химия
*Астрономия
*Астронавтика
*Космонавтика
## Дереккөздер


Санат:Геология
Суды тазалаудың биохимиялық әдістері

**Суды тазалаудың биохимиялық әдістері**- кейбір микроорганизмдердің дамуы үшін ақаба сулардағы коллоидты және еріген органикалық заттарды пайдалану қасиетіне негізделген әдістер. Су минералды және ерімеген органикалық заттардан тазаланған соң қолданылады. Бүл әдістер суды органикалық ластаушылардан толық дерлік тазартады. Биохимиялық тазалауды табиғи жағдайда суармалы егінжайларда, сорғыту аландарында немесе биологиялық тоғандарда, әуіттерде, сонымен қатар жасанды жағдайда да, биологиялық сорғыларда және аэротенкттерде жүргізіледі.

## Суды тазалаудың химиялық және физикалық-химиялық тәсілдері

**Суды тазалаудың химиялық және физикалық-химиялық тәсілдері** — коллоидтық және ерітінді заттармен ластанған өнеркәсіптік ақаба суларды тазалау үшін қолданылатын тәсілдер. Бүл үшін ластану сипатына сәйкес суға арнайы реагенттер қосылады, су қабатынан бу немесе ауа өткізіледі, электролиз және ион алмастырғыш материалдар колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Бөстегім, құтылдың ба Көтібақтан?..

**«Бөстегім, құтылдың ба Көтібақтан?..»** — Абайдың кейін табылған елеңі. Көлемі 4 тармақтан тұратын бір шумақ. Ел аузынан жазып алынған. Жүйрік ат, алғыр қыранға құмар ақын немересі Әубәкірді жұмсап, Көтібақ дейтін кісінің «Бөстек» есімді бүркітін алдыртқанда қолма-қол шығарған. Көтібақ «күйшіл» деп кінә тағып, бабын таппай бүркіттің бағын байласа керек. Ақынның серілік жолдағы жаңа серігіне деген ризалық, көңіл хошы, алдағы қансонардан күтетін үміті аңғарылады. Сондықтан да таңдай қағып, тамсана суреттеп «Бөстекті» құл табан, кескіл тұмсық сияқты соны теңеулермен мадақтайды. Ақын «осы құстан, кәне, бір мін тапшы, тегін берейін» деген аңшыға, серіге тән алып ұшқан қызба мәрттікке дейін барады. Өлең 11 буыңды қара елең ұйқасымен шығарылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1945 жылғы жинағына енгізілді. Басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс кездеспейді.
## Өлең
Бөстегім, құтылдың ба Көтібақтан?

«Күйшіл» деп бабын білмей кінә таққан.

Құл табан, кескіл тұмсық Бөстекбайым,

Кісіге бос берермін бір мін тапқан.

## Дереккөздер

Санат:Абай Құнанбайұлы
Алшынбай Тіленшіұлы

**Алшынбай Тіленшіұлы** (1783- ө. ж. б.) - би.
## Өмірбаяны
Айбике, Шаншар елінің басты адамы. 1826–1846 жылдары Айбике-шаншар болысын басқарған. Арғын ішінде - Қаракесек. Қаз дауысты Қазыбектің шөбересі. Алшынбайдан: Қақабай, Бану, Бәпи, Шәпи, Қосық, Жанығұл, Жүсіп тарайды. Абайдың бәйбішесі Ділдә - Жүсіптің қызы. Патша үкіметінен старшина, поручик шендерін алған. Санкт-Петербургтегі патша сарайында болып, Анна лентасына тағылған алтын медальмен марапатталған. Сұлтан Кенесары Қасымовтың көтерілісі кезінде елін тыныш ұстап, патша үкіметіне көмектескені үшін Анна лентасына жазылған күміс медаль алады. Ел аузында Абайдың Ділдәні алған соң, Алшынбайға сәлем бере барып, Шұбар айғырдың үйірін сұрағанда, мұны бере алмай, «*батамды алсын»* деген ұлы атасына *«Ондай батасын сатқан шал өзімде де бар»* деген өкпелі сөзі қалған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Косьвит

**Косьвит** — ультранегізді таужыныстар тобына жататын пироксениттердің рудалық минералы мол түрі. Онда дұрыс пішінді пироксендердің аралығын магнетитті масса керіш сияқты толтырады. Косьвитте магнетит пироксен түйірлерін керіштеп қана қоймай, кейде жеке шоғырлар, желішелер құрайды. Косьвит құрылымы сидеронитті болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Құс еті

thumb|250px|Тауық еті
**Құс еті**— әрі жұмсақ, әрі дәмді ет; Құс еті әрқашан бағалы жеңсік ал саналып келді. Құс шаруашылығы мықтап дамыған қазіргі уақытта тауық етін де, басқа құс еттерін де халықтың көбі тұтынатын болды. Құс етінің тағамдық неғұрлым бағалы заты — белок; бройлер етінде ол санатына қарай — 17,6—19,7%, тауық етінде 18,2-20,8%, бөдене етінде 18,0 %. Құс етіндегі амин қышқылының құрамы өте сіңімді. Суда жүзетін құстардың етінде май коп болады. Тауық етінде басқамен ауыстырылмайтын құнды, қанықпаған май қышқылдары сиыр және қой етіне қарағанда бірнеше есе артық. Құс етінде В тобындағы витаминдер мол болады. Онда минералдық элементтер де (ең алдымен фосфор, күкірт, темір және мыс) аз емес. Басқа кез келген ет сияқты, құс етін де қуырады, пісіреді, бұқтырады, одан котлет және басқа туралған ет тағамдарын жасайды. Піскенде құс еті (әсіресе, бройлер еті) елжіреген жұмсақ болады, өйткені онда жалғастырма тканьдер аз, 8%-дан аспайды (сиыр етінде ол 15%). Олар, әсіресе тос етте аз, сондықтан одан сүйкімді тағамдар әзірлейді.

## Тағы қараңыз

*Тауықтар
*Құс Өсіру
*Құс шаруашылығы
*Қоян еті
*Жылқы еті
*Тауық еті
*Сиыр еті
## Дереккөздер</span>


Санат:Ет
Көтектикалық қисықтар

**Көтектикалық қисықтар** - физикалық-химиялық жүйелердегі фазалық тепе-тендіктердің диаграммаларында балкыманың қатарынан екі қатты фазаның тепе-тендігіне сай келетін сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Әскери-саяси қарсыласу

**Әскери-саяси қарсыласу**-бәсекелес мемлекеттер, мемлекеттер одағының бір-біріне қарама-қарсы бағытталған әскери-стратегиялық әлеуеті (әскери күші), әскери-саяси қатынастарының мазмұны. Бүған бір-біріне қарсы бағытталған, үнемі жетілдіріліп отыратын қарулы күштер, әскери және әскери-техникалық басымдылық үшін күрес, қарулы күштерді қамтамасыз ету, үнемі түрақты дайындық жағдайында ұстап тұру кіреді. Қарсы жақтың аса тиімді қарулы күрес қүралдарын жасауға, жаңартуға талпынысын, белсенді барлау және қарсы барлау жүргізу, қарсы жақты саяси және әскери оқшаулау шаралары, қарулы күштерді тез арада өз уақытында жұмылдыра алу, ал басқыншыға тұтқиылдан соққы бере алу мүмкіндіктерін қарастырады.
Әскери-саяси қарсылық деңгейі мемлекеттердің жүргізіп отырған саясаттарының мақсатына және нақтылы әскери-саяси жағдайға байланысты өзгеріп отырады. Бейбіт жағдайда әскери қарсыласу әскери күш қолданусыз, бірақ әскери қысым көрсету мақсатында қолданылуы мүмкін. Халықаралық қауіпсіздікті нығайту мақсатында сыртқы саясаттың аса маңызды міндеттерінің бірі әскери-саяси қарсыластық деңгейін төмендету болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әскери іс
Коэсит

**Коэсит** — оксидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы: SіО2 Сингониясы — моноклиндік, кристалдары призма, тақта пішінді. Түссіз, қаттылығы — 7,5, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 2,93. Коэсит жоғары температура мен қысым жағдайында қалыптасады. Коэсит метеориттік кратерлерде, гранитте, туфтарда табылған.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Брут

**Брут** - халық. Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген мақаласында қазақтар мен қырғыздардың бір тұқымдас екенін айта келіп, «Қырғыздарды қытайлар «брут» деп атайды, өз тарихында оның себебін, неліктен қытайлар «брут» дегенін еш білдім дегенді көрмедім. Біздің қазақтар Бийскідегі, Кузнецкідегі қалмақтарды «білеуіт» дейді. Менің ойым: осы «білеуіт», «брут» бір сөзден шыққан деймін, ода қырғыздың нәсілі болмағы таң емес» деген жорамал жасап, тарихи маңызы бар дерек береді.
## Дереккөздер
Әскери тұжырымдама

**Әскери тұжырымдама** - әскери доктринаның қырларын нақтылайтын әрі тереңдететін, мемлекеттің қарулы күштерін қолдану және құруға байланысты ағымдағы және орташа мерзімдегі мәселелердің шешімдері мен мүмкін жолдарын анықтайтын түпкі ой. 

Әскери-саяси түжырымдамалар әдетте мемлекеттің ішкі ахуалын және сыртқы саяси жағдайды саралай отырып, әскери саясатты жүзеге асырудың бір немесе бірнеше мүмкін болар нұсқаларын қарастырады. Атақты әскери-саяси тұжырымдамаларға: неміс-фашистік "әлемдік үстемдік" тұжырымдамасын, АҚШ-тың "ғаламдық саясат", "екі жарым", "бір жарым соғыстар" тұжырымдамасын, ертеректегі кеңестік "әлемдік төңкеріс" тұжырымдамасын, қазіргі "жаңаша саяси ойлау", "біртұтас еуропалық үй", "әскери-саяси байсалдылық" тұжырымдамаларын жатқызуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс