open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дүниежүзі тарихы

Дүниежүзінің тарихы ежелгі тас ғасырынан басталады. Ол кезде адамдар әлі Жер бетін иеленбеген еді. Өркениет, сәулет, мүсін өнерінің дамуы, түрлі өнертабыстар - адамзат тарихының дамуының бастауы.
## Тектоникалық плиталар
Жердің тектоникалық плитасы туралы теорияға сүйенсек, жердің сыртқы қабаты бірнеше плитадан тұрады. Бұл плиталар Жер қыртысы мен мантияның үстіңгі қабатын қамтиды. Тектоникалық плиталар мантияның беткі қабатында жылжып жүреді. Бұл теория Жер туралы қарапайым тұжырымға негізделген.
## Плиталардың жақындасуы
Екі плита соқтығысқан кезде олардың сыртқы қабаттары сыпырылып түсіп қалады, нәтижесінде плиталардың көлемі кішірейе береді. Осылайша, субдукция аймағы (мұхит түбі мантияға қарай тереңдейді) пайда болады. Соқтығыс нәтижесінде пайда болған траншеялар бірігеді. Ол "плиталардың бүліну шекарасы" деген атпен танымал.
## Плиталардың ажырауы
Екі мұхит асты плитасы бір-бірінен алшақтап кеткенде магмадан жаңа мұхит қыртысы түзіледі, бұл құбылысты "спрединг" деп атаймыз (ағылшын тілінен алғанда "spreading" - "созылу", "кеңею"деген мағына береді).
## Плиталардың бір бүйірлеп жылжуы
Екі плита бір-біріне қарама-қарсы жылжып, соқтығысқан кезде жер сілкінеді. Плиталар жылжып келе жатқанда бір-біріне тиіп кетіп, соғылып қалады.
## Қызықты деректер
Әлемдік мұздықтардың жартысынан көбі - Аляскада.
Плиталарға жақындау, бір бүйірлеп жылжу, ажырау, т.б. құбылыстар тән.
Жер бетін мекендеген алғашқы адамдар жартастарға, үңгірлерге сурет  салған.

## Дереккөздер

Санат:Дүниежүзі тарихы
Пигмей косаткасы

**Пигмей косаткалары** - теңіз бен мұхиттың сүтқоректі тұрғыны. Бұл косатка, сонымен қатар, "көк балық" және "сымбатты кит" деген атауларымен де әлемге танымал.
## Сыртқы келбеті
Оның басы - дөңгелек, денесінің ұзындығы - 2,6 м және салмағы 200-225 келі аралығында. Оның денесінің түсі қоныстанған жеріне байланысты қара көк, көк немесе қызыл қоңыр болып өзгереді. Пигмей косаткалары көздерінің ерекше орналасқандығы арқылы өздерінің артқы жағын көре алады деген болжам бар.
## Өмір сүру ортасы
Пигмей косаткалары терең, жылы суда өмір сүреді. Оларды көбінесе Гавай және Жапония суларынан көруге болады. Олар мұхит бетінде сирек көрінеді. Оларды Мексика шығанағында, Жерорта теңізінде, Үнді мұхитында, Оңтүстік-шығыс Атлант мұхитында және Шри-Ланка аралынан кездестіруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Теңіз сүтқоректілері
Пар

**Пар** — күздік, жаздық дәнді дақылдар үшін даярланатын, ауыспалы егіс танабы. Пар арам шөптен таза болуы, топырақтағы ылғал, қоректік заттар қорын көбейту үшін жаз бойы бірнеше рет өңделеді. Пардың бірнеше түрі бар. Таза қара Пар күзде жыртылған жер көктемде көң шашып қайта өңделеді, тырмалап қопсытылады, культиваторланады. Таза қара Пар қуаңшылық аймақтарда тиімді. Бүкіл одақтық астық шаруашылығы ғыл.- зерт. институтының (Шортандыдағы) зерттеулеріне қарағанда Қазақстанның тың өлкесінде таза Пар жаздық бидайдың бір гектардан алынатын өнімін 5 ц-те арттырады. Ерте Пар егістікті көктемде жыртып өңдейді. Ықтырмалы Пар — ылғалы тапшы аймақтарда егістікке қар тоқтату, топырақты жел эрозиясынан және күздікті суықтан сақтау үшін Парға қатарлап сабағы ұзын өсімдіктер (күнбағыс, жүгері т. б.) егеді. Ықтырмалы Пардан кейін бидай өнімі га-сына 2—3 ц артады. 1974 ж. Павлодар облысыңда ықтырмалы Пардан кейін 207 мың га-ға астық егілді. Ылғалы жеткілікті аймақтарда егістікті үдемелі пайдалану үшін таза пардың орнына екпе Пар қолданылады. Бұл жерге ерте пісетін дақыл егіледі де, ол орылған соң келесі дақылға қолайлы су, қорек жағдайын туғызу үшін топырақ Пар ретінде өңделеді. Жасыл Пар — топырақты тыңайтудың бір түрі. Мұнда жерге бөрі бұршақ тұқымдас егіп, оны көктеген топыраққа араластырып жыртады.Мұндай топырақта қоректік заттар молаяды.
## Дереккөздер

Санат:Терминология
Парамарибо

**Парамарибо** () — Суринамның әкімшілік орталығы және негізгі порты. Суринам өңірінің сол жағасына орналасқан. Халқы 102,3 мың (1971). Шетке күріш, ағаш, қант, цитрус жемістері шығарылады.
thumb|right|240px|Колониялы түрдегі үйлер

## Туристтік аймақтар
thumb|left|240px|
thumb|right|240px|Суринама музейі-«Зеландия»
thumb|left|240px|Вильгельм ескерткіші
thumb|right|240px|Призидент үйі
thumb|left|240px|Кайзерстраат мешіті
thumb|right|240px|«Неве-Шалом»

Санат:Суринам қалалары
Рабад

**Рабад** — ортағасырлық қалалардың қарапайым халық тұратын шеткі бөлігі. Археологиялық зерттеулер, ортағасырлық қалаларды үш бөліктен (цитадель, шахристан және рабад) тұрғындығын анықтаған. Рабадта базар, мешіт секілді қоғамдық орындарда болуы мүмкін. Қаланың дәулетті тұрғындарының жеке иеліктері де сонда салынады. Қаланың азық-түлікпен қамтамасыз ететін а.ш. аймағыда осында. Кейбір ортағасырлық қалаларда Рабадтың сыртынан да қорғаныс дуалдары салынып, айнала ормен қоршалған. Ақтөбе, Отырар секілді ортағасырлық қалалардың Рабадтарындағы жеке тұрған иеліктерден  табылған материалдар қалалардың қарапайым тұрғындарының тұрмыс-тіршілігі жайлы маңызды археологтар деректер берды.
Папеэте

**Папеэте** (, ) — Мұхит аралдарындағы Француз Полинезиясының әкімшілік орталығы, қала. Тайти аралында орналасқан. Халқы 25,7 мың (2012). Порт, шетке копра, ванилин, жеміс шығарылады. Тұрғындары теңізден інжу жинайды.

## Дереккөздер

Санат:Француз Полинезиясы елді мекендері
Санат:Океания астаналары
Папирус

**Папирус** () – қияқөлеңдер тұқымдасының құйық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Сабағының биіктігі 5 м-ге дейін, үш қырлы, жуан, түп жағы қабыршақ жапырақты келеді, вегетативті өркендерінің жапырағы— жіңішке, қандауыр тәрізді тақташық. Гүл шоғыры ірі, пішіні шатырша тәрізді, цилиндр пішінді 6—16 масақты. Папирус тропиктік Африкада ағысы баяу өзен, көл жиегінде ну қамыс тәрізді өседі. Ежелгі Египетте, Палестина және Оңт. Европаның кейбір елдерінде қолдан өсірген. Сабағы тамаққа, мата, сал, қайық, төсеніш жасауға және жазуға пайдаланылған. Папирусты әсемдік өсімдік ретінде бақ, парк, оранжереяларда өсіреді.
thumb|right|200px|Папирус

## Дереккөздер

Санат:Қияқөлеңдер
Франсуа Рабле

**Рабле** (*Rabelais*) **Франсуа** (1494 Турень пров. Франция -9.4.1553, Париж) - француз жазушысы, Қайта өркендеу дәуірі әдебиетінің өкілі. Ауқатты адвокат отбасында дүниеге келген. Монастрьда көне тілдер мен заң ғылымдарын оқып, жоғарғы дін кызметшісі болған (1510-24) Бакалавр (1530) докторлық дәреже (1537) алған. Әдеби шығармашылығын 1532ж. Лионда жариаланған Гиппократтын "Афоризмдерінен" басталған. Рабле " Гаргантюа мен Пантагрюэль" атты 5 бөлімнен тұратын фантастик романында (1-кітап 1532ж.; 2-кітап 1534ж.; 3-кітап 1546ж.; 4-кітап 1552ж.; 5-кітап 1564ж.) мейірімді Гаргантюа туралы аңызды негізге ала отырып схоластик. тәрбие жүйесін сынады. Ол орта ғасыр әкімдері мен сот жүйесін сынға алып, адам баласы ақыл-ой тұрғысынан дамуы үшін гуманистік тәрбие үлгісін ұсынды. Монастырьдағы темір тәртіптен теперіш көрген Рабле кітаптын 1-бөлімінде тәртіп бостандығын, еркіндікті сөз етеді, оның ұраны "не істесең де шектеу жоқ" сипатында көрініс тапты. Келесі 4-кітапта Гаргантюаның баласы Пантагрюэльдің өмірі жайлы жазылган, Парижде Панург атты  қылжақбас, эпикуршыл француз жігітімен танысқан ол Қытайға саяхат жасайды, жолда түрлі дін өкілдеріне, адамға ұқсас құстарға, Барақ мысықтарына кездеседі. Рабле мантиялары мысық терісімен көмкерілген сот қызметкерлерін сықақ етіп, олардың сатқындығы мен қатыгездігін сөзбен түйреді. Рабле туындысында фрацуз ренессансының шынайы манифесі саяси ағарту ісінің жана тәсілдері көрініс тапқан. Рабле есімі Гомер, Данте, Шекспирлермен қатар аталып 19ғ-дың екінші жартысында оның туындысының тарихи-мәдени маңызы айшықталды. 1903ж "Раблені оқып үйрену қоғамы" құрылып, оның шығармалары әлемде кеңінен таныла бастады. Рабле шығармалары дүние жүзінде әдебиеттің дамуынына ықпал жасады. "Гаргантюа мен Пантагрюэль" романы 1938ж. қазақ тілінде жарық көрді.
Санат:Тұлғалар
Парамушир

**Парамушир** — Ресейдің Сахалин облысындағы Курил аралдарының солтүстік аралы. Алаид, Лужина, 2- және 4-Куриль бұғаздары арқылы көршілес аралдардан бөлінген. Жері 2042 км². Ұз. 100 км, ені 20 км. Вернадский және Карпинский тау жоталарындағы әрекетті вулкандар тізбектерінен (Эбеко, Чикурачки, Карпинский) тұрады. Беткейлерінде самырсын және қандыағаш орманы өседі. Аралдың солтүстік- шығысында Северо-Курильск қаласында орналасқан.
## Дереккөздер

Санат:Қалалар
Парваначи

**Парваначи**, *парвоначи* — Орта Азия хандықтарындағы жоғары лауазым. 18 ғасырда Бұхар хандығындағы мансап хақындағы тізімде Парваначи ханнан кейінгі дәрежедегі атақ. Олардың негізгі міндеті — хан жарлықтарын тапсырып, оның орындалуын бақылау. Қоқан хандығында Парваначи уәлаят билеушісі міндетін атқарды.
## Дереккөздер

Санат:Терминология
Пардубице

**Пардубице** (*Pardubice*) — Чехословакияның Шығыс Чехия облысындағы қала.Лаба (Эльба) өзенінің бойында .Халқы 70,8 мың (1970).Машина жасау,химия,мұнай айыру,тамақ кәсіпорындары және химия институты бар.
## Дереккөздер
Дулэпо Михаил Иванович

**Дулэпо Михаил  Иванович** (15.11.1909, Украина, Полтава губ. Кобеляки с. – 14.6.1996, Алматы) – кинорежиссер,  Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1971). 1928 жылдан кинематографиямен әуестеніп, Одесса кинотехникумында оқиды.  1936 жылдан Қазақстанға келеді. Мұнда «Социалистік Қарағанды», «Казахстаеская правда», «Ленинская смена» газеттерінде тілші болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Киев қаласындағы «Радяньска Украина»  газетінде корреспондент, 1949 – 53 ж. Украина студиясында деректі фильмдер редакторы қызметтерін атқарады. 1954 жылдан Қазақстанға қайтып оралып, Алматы көркем фильм  және шежірелік фильмдер киностудиясында еңбек етті.

### Еңбегі
«Менің көктемімнің қаласы» (1961), «Жерім менің» (1962), «Даланы оятқандар» (1964), «Индустриальды Қазақстан» (1967), «Менің республикам Қазақстан» (1973) т.б.көптеген деректі фильмдері бар. Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен  (1957, 1959, 1979), Қсазақстан комсомолы Құрмет грамотасымен (1961) және медальдармен марапатталған.

Санат:Қазақстан кинорежиссёрлері
Шетен сайрағы

**Шетен сайрақ** (Turdus pilaris)-жоны әне иығы - сарғылт,басы және құйрықүсті - сұр, қоқшыл түсті едәуір ірі(96-125г) сайрақ.Бөтегесі және түсі-қандауыр сияқты шұбарланған тат түстес қызыл қоқшыл, тек қана бауырының ортасы- ақшылдау.Бұл - сыртқы кейпі және қылығы бойынша нағыз сайрақ типтес құс.Түзу және шапшаң ұшады,ұшып жүргенде қолтығындағы ақ түс көрінеді.Шақырысу дауысы - "чак...чак...чак",үріккен кезде - қатты шиқылдайды.Әуені - сыбызғыша сызылған әдемі үн және жағымсыз шиқыл мен ащы дауыс естіледі.
Шетен сайрақтың тек қана жұбымен өмір сүретін көптеген сайрақтардан айырмашылығы - сиректелген қауымдастық сияқты жұп топтарымен орын тебеді.Шетен сайрақтар топырақпен сыланған сайрақтарға тән тостаған тәріздес ұяларын жерден онша биіктетпей - 1,5-4 м ағаш басына орналастырады.Салындыдағы 4-7 тат түстес безендіруі бар көгілдір жасыл жұмыртқаларды аналығы 11-14 күн басады.Балапандар 10-14 күнде ұядан кетіп, әлі ұша алмағандықтан және әр алуан жыртқыштардан алғашқы күндері өліп қалатындары да аз емес.Шетен сайрақтар бір жазда екі рет балапан өргізу мүмкіндігі бар,бірақ Қазақстан бойынша нақтылы деректер жоқ.Бұлар кеш шыққан ұялас балапандар ұшқан ірі топқа жиналып,көшпенділенеді де,қарашаға дейін, Қазақстанның оңтүстігінде жидектердің жақсы түсімі болған жерлерден азық тауып,бүкіл қысты өткізеді.
##### Дереккөздер'
Құстар мектеп энциклопедиясы

Санат:Сайрақтар
Асхат Әлкенұлы Әлкенов

**Әлкенов Асхат Әлкенұлы** (1935 ж.т., Қорғалжын ауданы Қорғалжын кеңшары) — *ғалым, тех. ғыл. докт*. (2007), ҚР минералды шикізаттар академиясының корр.-мүшесі (1997). Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1993). КСРО өнертапқышы (1987). КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1988).

Қазақ тау-кен институтын (ҚазҰТУ-ды,  1958 ж.) және *Қазақстан ғылым академиясының аспирантурасын (1976) бітірген. Павлодар алюминий зауытында аға инженер (1958 — 60), Павлодар облысы комсомол комитетінің хатшысы (1960 — 61) қызметтерін атқарған.* «Қазақстан алюминийі» АҚ-нда материалдық-техникалық бөлім, телім, химиялық-металлургиялық цехтың бастығы қызметтерін атқарған (1961 — 2004). 2004 жылдан «Қазақстан алюминийі» АҚ президентінің ғылыми істер жөніндегі кеңесшісі. Павлодар алюминий зауытында «Соғыс және еңбек ардагерлері» кеңесінің төрағасы. Ә. 100-ден астам ғыл. еңбек пен 38 куәліктің авторы және телавторы.** «Құрмет»**, Азамат, Еңбек Қызыл Ту,«Құрмет белгісі», Халықтар Достығы ордендері, медальдармен марапатталған.[

## Дереккөздер

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Қорғалжында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Өнертапқыштар
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Жолбарыс тәрізді құм акуласы

Жолбарыс тәрізді құм акуласы тропикалық мұхиттарда кездесетін танымал ең ірі мұхит жыртқышы болып табылады.
## Сыртқы сипаты
Жолбарыс тәрізді құм акуласының ұзындығы 3,2 метрге дейін жетеді және оның екі үлкен артқы жүзбеқанаты бар. Оның тұмсығы сүйірлеу, ал құйрығы ерекше ұзын. Олар ауаны асқазанында сақтайды және бұл су астында қимылсыз жүзіп қоректі іздеуге көмектеседі.
## Көбеюі
Құм акуласы жұмыртқалау арқылы көбейеді. 9-12 ай буаздықтан кейін 2 ұрпағын дүниеге алып келеді. Әрқайсысының ұзындығы шамамен 1 метрге жетеді.
## Тіршілік ету ортасы
Олар Батыс және Шығыс Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарында, Жерорта және Адриат теңіздерінде кездеседі. Ол құмды жағалауға жақын, таяз суларда, өзеннің сағаларында, жартасты және тропиктік рифтерде тіршілік етеді.
## Қызықты деректер
Олар балықтырмен, ұсақ акулалармен, скаттар, асшаяндар және шаянтәрізділермен қоректенеді. Олардың электр толқындарын табуға көмектесетін алтыншы сезімі бар. Акуланың бұл түрі көбінесе түнде белсенді болады. Олардың түрі қорқынышты көрінгенімен, жуас акула. Ол адамдар мен жануарларға тек өзін қорғау мақсатында ғана шабуыл жасайды. Жолбарыс тәрізді құм акуласының саны өте аз және жоғалып кету қаупі бар.

## Дереккөздер

Санат:Акулалар
Уильям Эдуард Парри

**Парри** (*Parry*) **Уильям Эдуард** (19. 12. 1790, Ұлыбритания, Бат,—8. 7. 1855, Пруссия, Бад-Эмс) — Арктиканы зерттеуші ағылшын саяхатшысы. Солтүстік- батысқа өткел іздеу үшін екі кемеден құралған үш экспедицияны басқарды. 1819—20 ж. солтүстік ендіктің 74°-нда Жатқан Ланкастер, Барроу, Вайкаунт- Мелвилл бұғаздарын және Корнуоллис, Батерст, Мелвилл, Банкс аралдарын ашты. Алғаш рет Девон аралының оңтүстігін, Баффин Жерінің солтүстік жағалауларына зерттеу жүргізді, 1821—22 ж. Фьюри-энд-Хекла бұғазын ашып, Баффин Жері арал екендігін, материктің солтүстік-шығысы Мелвилл түбегімен аяқталатынын дәлелдеді.
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Парри бұғазы

**Парри бұғазы** — Солтүстік Мұзды мұхиттың Канаданың Арктикалық архипелагы құрамындағы бөлігі. Ланкастер, Барроу, Вайкаунт-Мелвилл және Мак-Клур бұғаздарын біріктіреді. Тереңдігі 1000 м-ге дейін. Сентябрьде қатып, июльде мұзы түседі. Уильям Эдуард Парри құрметіне аталған.

Санат:Солтүстік Мұзды мұхит бұғаздары
Санат:Канада бұғаздары
Парфия

thumb|right|200px|Парфия аумағы
**Парфия** (*Парфиена*) — парфиялықтар қоныс тепкен Иран таулы өлкесінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі тарихи аймақ. Біздің заманымыздан бұрын 3 ғасырдың орта шенінде Парфия территориясы Парфия патшалығының құрамына кірді.

## География
Парфия Иранның солтүстік-шығысында және Түркіменстанның оңтүстігінде кең таралған. Солтүстікте Қарақұм шөлімен шектеседі, оңтүстігінде Копет-Даг таулары мен Дешті Кавир шөлін қамтыды. Батысында Мидиямен, солтүстік-батысында Гирканиямен, солтүстік-шығысында Маргианамен, оңтүстік-шығысында Ареямен (Герат оазисі) шектеседі. Ол үш аймаққа бөлінді: Астауена, Парфиена және Алаварктикен.

Санат:Тарихи облыстар
Парфюмерия

thumb|right|200px|Әтірлер
**Парфюмерия** (франц. *Parfumerie*, *parfum* — хош иіс) денеге, шашқа, киімге хош иіс беру және гигиеналық сергіту мақсатында пайдаланылатын заттар. Ерте кезде хош иіс беру үшін табиғи заттар: эфир майы, бальзамдар пайдаланылып келсе, бертін келе органикалық химияның дамуына сәйкес парфюмерлік бұйымдар жасанды хош иісті заттардан өндірілетін болды. Парфюмерия бұйымдары үшін ең алдымен қоспаның құрамы (композициясы) даярланады. Қажетті иісті заттар таңдалып алынған соң, олар күштілігі 96% спиртке салынып, үстіне дистилденген су құйылады. Қоспа әбден араластырылып, белгілі мерзімге дейін (мыс., әтір 15 тәулік) тұндырылады. Парфюмериялық бұйымдарға түс беру үшін арнайы бояу қосылады. Парфюмерия бұйымдары сұйық, кейде тозаң (аэрозольды) күйде арнайы ыдыстарға құйылып шығарылады. Парфюмерия бұйымдарының негізгілері — әтір, иіс су, крем-әтір, иіс май, әтір-желе т. б. 2) Парфюмериялық бұйымдар даярлайтын өнеркәсіптің саласы. Парфюмерия бұйымдарын шығару ісі республикамызда жаңадан қолға алынып отыр. Шахтинск қаласындағы (Қарағанды обл.) синтетикалық жуу бұйымдары ф-касында Парфюмерия бұйымдары 1975 жылдан шығарыла бастады.
## Дереккөздер

Санат:Парфюмерия
Пасквиль

**Пасквиль** (нем. *Pasquill*) — жеке адамды, партияны, топты, қоғамдық қозғалысты т. б. масқаралау үшін жазылған мазмұны жалған жала шығарма. «Пасквиль» терминнің тегі 15 ғ-да Римде өмір сүріп, дәрежелі адамдарға зілді эпиграммалар жазған Пасквиноның атына байланысты. Пасквильды саяси қарсыластар бір-біріне басқаның сенімсіздігін тудыру үшін қолданады. Кекті анонимдік Пасквиль ұлы жазушы А. С. Пушкиннің дуэльге шығуына себепші болған. Пасквиль роман, памфлет түрінде де жазылады. Пасквильдың қандай түріне болса да советтік қоғам мен баспа орындары қарсылық білдіріп отырады.
## Дереккөздер

Санат:Терминология
Андрей Александрович Пассар

**Пассар Андрей Александрович** (25. 3. 1925— 03.01.2013 Хабаровск өлкесі, Нанай ауд.) — нанай совет ақыны. 1956 жылдан КОКП мүшесі. Балықшы семьясында туған. 1960 ж. КСРО Жазушылар одағы жанындағы Жоғары әдебиет курсын бітірді. «Күн сәулесі» атты алғашқы өлеңдер жинағы 1952 ж. жарияланды. «Мокона туралы аңыз», «Ана туралы жыр», «Он екі аюдың басы» атты поэмалары мен публицистикалық, лирикалық өлеңдерінде нанай фольклоры сарынымен ер жүрек аңшылардың, балықшылардың образын жасады. Пассар прозаик және орыс поэзиясын нанай тіліне аударушы ретінде де танылды.
## Дереккөздер
Мосин-Наган винтовкасы

**Мосин-Наган винтовкасы**  1891 жылғы үлгімен дайындалған 7,62мм винтовка - Ресей империясыныӊ қарулы күштері қатарына қабылданған қорапты винтовка. 1891 жылдан бастап Ұлы Отан соғысыныӊ соӊына дейін үнемі қолданыста болды. Осы уақыт ішінде бірнеше рет жаӊартылды. Қарудыӊ аты винтовка дүмініӊ калибріне байланысты туындаған, оныӊ өлшемі 2,54 мм-ге теӊ. 1891 жылы винтовканыӊ негізінде оныӊ бірнеше нұсқасы пайда болды, спорттық және аӊшылық мақсаттарға қолданылатын түрлері де бар. Дүмі ойық немесе тегіс болып жасалған түрлері де кездеседі. 

## Артықшылығы
*Баллистикасы жақсы;
*Оғыныӊ қуаты күшті ;
*Оқпаны мен бекітпесі ұзаққа шыдайды; 
*Қорабыныӊ аузы жақсы жабылады;
## Кемшіліктері
*Нысананы дәлдеп атуға кедергі келтіретін ауыр әрі ұзын шаппасы бар;
*Материалыныӊ сапасы төмен ;
*Ұзақ пайдалануға шыдамайды;

## Қызықты деректер
1889 жылы Сергей Иванович Мосин бұрын өзі дайындаған бір зарядты винтовкаға негізделген үш желілі винтовкасын байқауға ұсынды. Бұрынғы винтовканыӊ бекітпесі мен оқпан қорабы өзгеріссіз қалды. Сондай-ақ қаруды дайындағанда Манлихердіӊ австро венгрлік винтовкасыныӊ құрылымы да есепке алынды.

1891 және 1960 жылға дейін Мосин-Наган винтовкасын Шығыс Еуропаныӊ көптеген елі басты қару ретінде пайдаланды.

1904 жылғы Ресей-жапон соғысы кезінде  3,8 миллион Мосин винтовкасы Ресей армиясына жеткізілді.

## Дереккөздер

## Сыртқы Сілтемелер

Санат:Қарулар
Нотозаврлар

нобай|оңға|Нотозавр
**Нотозаврлар**(лат. тілінен Nothosaurus, еж.-грек. тілінен νόθος σαῦρος "жалған кесіртке")-орталық триаса заманының балықпен азықтанған теңіз кесірткесі. 240-210 миллион жыл бұрын қазіргі Ресейде, Израильда, Қытайда және солтүстік Африкада тұрды.Ұзындығы 3  метрге дейін жетті, бірақ **N-giganteus** деген түрі 6 метр ұзындыққа жетті.Ең алғаш Мюнстер 1834 жылы суреттеген Бас сүйегі ұзын және жазық,ұзын бас сүйегі өткір іліп алатын тістермен жабдықталған,кейбіреуі қос азу тіс түрінде келеді.Нотозаврлар жағалаудағы үңгірлерде жұмыртқалау арқылы көбейген,дәл тасбақалар сияқты.
## дереккөздер
  

Санат:Жануарлар
Парри архипелагы

thumb|right|300px|Төбеден көрініс
thumb|left|240px|Барбо шыңы
thumb|right|240px|Елизавета аралдары
**Парри архипелагы** (ағыл. *Parry Islands*) — Канаданың Арктикалық архипелагындағы аралдар тобы. Ауд. 100 мың км². Ірі аралдары: Мелвилл, Принс-Патрик, Батерст, Корнуоллис, Борден, Финдлей. Негізінен әк тас, тақта тас және құм тастан түзілген.Оңтүстік- Шығыс аралдары қырқылы (Мервилл аралындағы Блу-Хилс атауы,1067ж7).Қазіргі кездегі мұздану тек Мелвилл аралында байқалады.Парри архипелагы арктикалық шөл зонасында жатыр.1819 ж. ашқан ағылшын поляр зерттеушісі Парри, Эдуард Уильямс атына қойылған.

Санат:Канадалық Арктикалық топарал
Санат:Нунавут аралдары
Санат:Канада топаралдары
Санат:Солтүстік-Батыс территория аралдары
Виктор Пас Эстенссоро

**Виктор Пас Эстенсоро** (*Paz Estenssoro*) (2.10.1907 ж. т., Тариха - 7.6.2001, Тариха) — Боливияның мемлекеттік және саяси қайраткері.

Мамандығы - заңгер. Ұлтшылдық революцияшыл қозғалыс партиясының (ҰРҚП) негізін салушы (1941) әрі оның басшысы. 1940—41 ж. депутаттар палатасының вице-төрағасы, 1941—42 ж. қаржы министрі, 1943—44 ж. қаржы министрі, 1952— 56 және 1960—64 ж. Боливия президенті. 1956—59 ж. Боливияның Ұлыбританиядағы елшісі. 1971 ж. тамызда реакцияшыл әскери адамдармен бірге ген. X. Торрестің прогресшіл үкіметін құлатуға қатысты.

## Дереккөздер

Санат:2 қазанда туғандар
Санат:Тарихада туғандар
Санат:7 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Тарихада қайтыс болғандар
Санат:ГФР алдындағы еңбегі үшін орденінің айрықша дәрежедегі Үлкен крест иегерлері
Санат:Изабелла Католичка шынжырлы орденінің иегерлері
Санат:Боливия президенттері
Санат:Боливия саясаткерлері
Санат:Боливия заңгерлері
Санат:Боливия революционерлері
Санат:Боливия қаржы министрлері
Патет Лао

thumb|right|200px|Партизандар тұрған үй
**Патет-Лао** (лао тілінде — *Лао* елі) — 1945 жылғы октябрьдегі көтерілістен кейін Лао Иссара деп аталатын ұлтшылдық қозғалыстың Лаосқа берген аты. 1950—54 ж. елдің отаршылдардан азат етілген, Лаостың азат ету майданының (Нео Лао Итсала) бақылауындағы аймақтар да Патет-Лао деп аталды. Баспасөз бен әдебиетте Нео Лао Итсала басшылық еткен ұлт-азаттық қозғалысы мен оның қарулы күштері, сондай-ақ Нео Лао Хаксат басқаратын Лаостың патриоттық күштері де жиі-жиі осылайша аталады.
## Дереккөздер
Пастор

thumb|right|200px|Крест
**Пастор** (лат.Pastor-бақташы)—протестант шіркеуінің шіркеушісі.Оның католиктер мен православие шіркеушілерінен айырмасы ол «Құдайдың рахымына» бөлеген адам деп есептелмейді.Пастордың арнайы киімдері болмайды.
## Дереккөздер

Санат:Терминология
Патом таулы қыраты

**Патом таулы қыраты** — Ресейдің Иркутск облысындағы территориясындағы қырат. Витим және Чара, Лена өзендері аңғарларының аралығында орналасқан. Көпшілік бөлігінің биіктігі 1200-1300 м (ең биік жері 1924 м). Гранит және кварц желілері қиып өткен протерезойдың кристалдық тақта тас, құм тас және кварциттерінен түзілген. 900-1100 м биіктікке дейін — қарағайлы, май қарағайлы тайга, одан жоғарыда тау тундрасы өседі. Патом таулы қыраты өңірінен алтын (Бодайбо т. б.) және құрылыс материалдары өндіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Қыраттар
Патраикос шығанағы

**Патраикос шығанағы** — Пелопоннес түбегінің (Грекия) солтүстік-батыс жағалауындағы Ион теңізінің бөлігі. Ұзындығы 50 км, ені 11-20 км, тереңдігі 130 м. Жағалауында Грекияның ірі порты — Патры қаласы орналасқан.

## География
Шығанақ грек Пелопоннес түбегінің солтүстік-батыс жағалауы мен Грекия материгінің Этолия мен Акарнания перифериялық бірлігінің оңтүстік жағалауы арасында орналасқан. Шығыста Рион мен Андирионның тар бұғазы Рион — Андирион көпірінің жанындағы Коринф шығанағымен байланысқан. Шығанақтың ұзындығы 40-50 шақырым, ені 10-нан 20 шақырымға дейін, су айдынының ауданы шамамен 350 км2 құрайды. Шығанақтың оңтүстік-шығыс жағалауында ірі қала мен Патра порты, шығанақтың солтүстік жағалауында месолонгион қаласы мен порты орналасқан. Шығанақ жыл бойы мұзсыз. Деңгейлердің айырмашылығы 40-60 см-ден аспайды.

## Экономика
Шығанақта кеме қатынасы дамыған.

## Тарихы
1571 жылы шығанақта тарихтағы ең үлкен теңіз шайқастарының бірі — Лепанто шайқасы болды. 1772 жылы Ресей флотының алғашқы Архипелаг экспедициясы кезінде шығанақта орыс теңізшілерінің жеңісімен аяқталған орыс және түрік эскадрильялары арасында шайқас болды.
Санат:Грекия шығанақтары
Санат:Ион теңізі шығанақтары
Патриарх

**Патриарх** (грек. *patriarches*, *pater* — әке немесе баба және агсһо — басқарамын) — көне өсиеттегі (Інжілдегі) мифтер бойынша еврей халықтарының арғы тегі, ру аталарының атауы: Авраам, Исаак, Иаков, Израиль. Израилдің 12 баласы еврей тайпаларының негізін құрушы болып саналады. Негізінде олар тайпалық құдайлардың аты болған. Тек Иудей діні қалыптасып, жеке құдай Яхвеге табыну шыққаннан кейін ғана адамдар санасында рулық ата ретінде қасиеттеу салтына айналған. Кейіннен бірқатар елдерде христиан шіркеуінің ғұламаларына берілетін жоғары атақ. Патриарх атағын беруді б. з. б. 451 ж. Халкидон соборы бекітті. Мұндай діни дәреже беру ғұрпын орыс православие шіркеуі 1589 ж. енгізді. Орыс Патриархтары 16—17 ғасырларда ірі-ірі жер иеленуші феодалдар болды. Олар мемлекеттің саяси өміріне белсене араласты.

## Дереккөздер

Санат:Терминология
Патрицийлер

**Патрицийлер** (лат. *patricii*, *pater* — әке деген сөзден) — Ежелгі Римдегі рулық ақсүйектер қауымы. Ежелгі дәстүр бойынша П. алғашқыда 100, кейін 300 аталық рулардан бірігіп, Рим халқын құраған. Рулардан атақты патриархалдық семьялар бөлініп шыққаннан кейін, Патрицийлер рулық ақсүйектер қауымы болып ұйымдасты. Біздің заманымыздан бұрын 6 ғасырдың ақырынан, таптық қоғам мен мемлекеттің құрылу кезеңінде П. билеуші тапқа — Рим республикасындағы сословиеге айналды. Б. з. б. 3 ғасырдың бас қарсаңында П. мен плебей ақсүйектері сіңісіп, нобилитет (билеуші сословие) құрылды.

## Дереккөздер

Санат:терминология
Патры

**Патры**, **Патрас** (*Patrai*) — Грекиядағы қала, порт. Пелопоннес түбегінде орналасқан. Халқы 111,6 мың (1971). Мата тоқу, тамақ, қағаз, аяқ киім, химия, металл өңдеу кәсіпорындары, университет (1966 жылдан) бар. Шетке субтропиктік жеміс шығарылады.

## Дереккөздер

Санат:Грекия қалалары
Патронимия

**Патронимия** (грек. *patronymia*— әкесінің есімімен атау, *pater* — әке және *onyma* — есім) — қоғамдық ұйымдардың патриархалдық-рулық құрылысқа тән бір түрі. Ол таптық қоғамда капитализм дәуіріне дөйін сақталды. Патронимия белгілі бір шаруашылық, қоғамдық және идеологиялық бірліктегі негізгі бір атадан (рудан) өрбіген адамдар тобы. 1931 ж. совет ғалым М. О. Косвен Патронимияны алғаш қоғамдық форма ретінде қарастырып, зерттеу.

## Дереккөздер

Санат:Терминология
Тиренс Винсент Паудерли

thumb|right|250px|Powderly
**Падерли** (*Powderly*) **Тиренс Винсет** (22. 1. 1849, Карбондейл, Пенсильвания,— 24. 6. 1924, Вашингтон) — АҚШ жұмысшы қозғалысы басшыларының бірі, реформист. Мамандығы — машинист. 1874 ж. Еңбек рыцарьлары орденіне кіріп, 1879—93 ж. оған басшылың етті. Жұмысшыларды кәсіпқорлармен келісімге шақырып, пролетариаттың ереуіл күресіне кедергі жасады. Орден басшылығынан аласталғаннан кейін (1896) Республика партияға ойысты. 1897—1902 ж. АҚШ-тың иммиграция жөніндегі бас комиссары қызметіне тағайындалып, 1907—21 ж. иммиграция бюросының информация бөлімін басқарды.
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Желтау

**Елді мекен:**

* Желтау — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.

**Таулар мен қыраттар:**
* Желтау – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау.
* Желтау – Қызыларай тау жүйесінің оңтүстігіндегі оқшауланған тау жүйесі.
* Желтау – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік шетінде орналасқан тау.
* Желтау – Мұғалжар тауының қиыр оңтүстік-батысындағы оқшау тау сілемі.
* Желтау – Шу-Іле тауларының солтүстік-батысындағы таулы қырат.
* Желтау – Сарыарқаның солтүстік-шығыс бөлігіндегі қырат. 

**Көл:**

* Желтау – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы көл.
Паша

**Паша** (түрікше *Pasa*) — Осман империясындағы (ол ыдырағаннан кейін империя құрамына енген кейбір елдерде) азаматтық және әскери атақ. Түркияда 1934 ж., Египетте 1952 ж. Иракта 1958 ж. жойылды. Қазір Иорданияда, Ливияда және Суданда ғана сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Терминология
Эдуард Карлович Пекарский

**Эдуард  Пекарский Карлович** [25. 10. 1858, Игумен уезі, қазіргі Минск обл., Червейск ауд.,—29. 6. 1934, Ленинград] — совет тіл маманы, якут тілін зерттеуші, этнограф, фольклорист. 1931 жылдан КСРО ғылым академиясының құрметті академигі (1927 корр. мүшесі). Харьков мал дәрігерлік институтында оқыған (1877—78). Халықшылдар қозғалысына қатысқаны үшін Якутияға жер аудардырып, 25 жыл өмірі (1881—1905) сонда өтті. Якуттардың тілін, этнографиясын, фольклорын зерттеуге арналған экспедицияға (1894—96) қатынасып, мол материал жинады. 1899 ж. «Якут тілі сөздігінің» 1-шығуын жариялады. Аян-Нелькан экспедициясында (1903) болып, Аян маңындағы эвенкілердің этнографиясын зерттеді. В. В. Радловтың көмегімен Пекарский 1905 ж. Петербургте тұруға рұқсат алды. Орыс музейінің этнография бөлімінде (1905—10), Ұлы Петр атындағы Антропология және этнография музейінде қызмет істеді. «Якут тілі сөздігін» (1—13-шығ., 1907—30), «Якут халық әдебиеті үлгілерін» (1—3-т., 1907—18; якут тілінде) баспаға әзірледі. 1914— 17 ж. Пекарский Орыс География қоғамының этнография бөлімінің хатшысы, «Живая старина» журналының редакторы (1914—17) қызметін атқарды. Өмірінің соңғы жылдарында ол КСРО ғылым академиясының Шығыс тану институтында қызмет істеп якуттар мен эвенкілердің этнографиясы жайында еңбектер (орыс және поляк тілдерінде) жариялады.
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Пектер

**Пектер** (голл. *pek*— шайыр) — ағаш, шымтезек не тас көмір қарамайын айдағаннан қалған өнімдер. Ол — қатты (кейде қою тұтқыр) қара түсті масса. Қыздырғанда қабыршақтанып майысады, бірқалыпты салмақ түсу әсерінен пластикалық қасиет пайда болады. Электр тогын өткізбейді, суда ерімейді, органик. еріткіштердің (пиридинде, оензолда т. б.) көбінде ериді, қышқылдар әсеріне тұрақты. Бастапқы шикізатына байланысты тас көмір, ағаш, шымтезек, мұнай Пектері болып бөлінеді. Құрамында үлкен молекулалы ароматты көмірсутектер, органик. негіздер болатын тас көмір Пектерінің маңызы зор. Одан негізінен электродтар дайындалатын кокс алынады. Пектер жол құрылыстарында, металл конструкцияларды бояйтын сыр дайындауда т. б. пайдаланылады.
## Дереккөздер
Новоямышево

**Новоямышево** — Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл, Кеңес ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Павлодар қаласынаң оңтүстік-шығысқа қарай 44 км-дей жерде, Ертіс өзенінің он жағасында орналысқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған, 1954-1996 жылдары сүт өңдіру бағытындағы “Ямышевский” кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде 1996 жылында ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл арқылы Павлодар-Семей автомобиль магистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар ауданы елді мекендері
Пеласгилер

thumb|right|270px|Зәуілім үйлер орны
**Пеласгилер** — көне дәстүр бойынша құрлықтық Грециядағы, Эгей архипелагы мен Кіші Азияның бат. жағалауындағы гректерге дейінгі тұрғындар. Пеласгилер Фессалия, Эпир және Крит аймақтарын да қоныстанса керек. Гомер Пеласгилерді трояндықтардың одағы деп атаған. Геродот бойынша олар Аттикада, Халкидикада және Фракияда да тұрған. Археол. қазба жұмыстары осы аймақтардың бәрінде тұрған гректерге дейінгі тұрғындардың мәдениеті бір-біріне жақын екенін дәлелдейді.
## Дереккөздер
Пелопид

thumb|right|200px|Пелопид өлімі
**Пелопид** (б. з. б. 410 ж. ш., Фивы,— 364) — ежелгі грек саяси қайраткері және қолбасшысы. Пелопидтің басшылығымен фивалықтар Танагра (377), Тегир (375) және Левктры маңдарында спарталықтарды жеңді. 369 жылдан Пелопид Фивы ескерінің Македония мен тиран Александрға қарсы жорықтарын басқарды; Киноскефалы маңында болған шайкаста қаза тапты.
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Вольфганг Паули

**Паули** (*Pauli*) **Вольфганг** (25. 4. 1900, Вена — 15. 12. 1958, Цюрих) — кванттық механика жөнінде классикалық ғылыми еңбектер жазған швейцар физик-теоретигі. 

Мюнхендегі университетті бітірген (1921). Ол 1921—22 ж. Гёттингенде М. Борнның, 1922—23 ж. Копенгагенде Н. Бордың ассистенті, 1923 ж. Гамбургтегі университеттің доценті, 1928 ж. Цюрихтегі Жоғары тех. училищенің профессоры болды. Ал 1940—46 ж. Принстондағы (АҚШ) Түбегейлі зерттеулер институтына шақырылып, онда профессор болып аномаль Зееман эффектісін түсіндіре келіп, өте маңызды квантомех. принципті (қ. Паули принципі) тұжырымдап берді (1925). Ол Паули Иордан және В. Гейзенбергпен біріге отырып, өрістің релятивистік кванттық теориясының негізін салды (1929). ыдыраудың ерекшеліктерін талқылау кезінде нейтрино деп аталатын бөлшектің бар екендігі жөнінде болжам айтты (1930—33). Ядролы күштердің мезондық теориясы бойынша да көптеген еңбектер жазды. Паули Нобель сыйлығының лауреаты (1945).

## Дереккөздер

Санат:25 сәуірде туғандар
Санат:Венада туғандар
Санат:15 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:Цюрихте қайтыс болғандар
Санат:Гамбург университеті оқытушылары
Санат:Геттинген университеті оқытушылары
Санат:Лоренц медалінің иегерлері
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері
Санат:Аналитикалық психология
Санат:Маттеуччи медалінің иегерлері
Санат:Макс Планк атындағы медаль иегерлері
Санат:Ұлтабар обырынан қайтыс болғандар
Санат:Вена университетінің құрметті докторлары
Санат:Аустрия физик-теоретиктері
Санат:Швейцария физик-теоретиктері
Санат:Мюнхен университеті түлектері
Санат:Цюрих Жоғарғы техникалық училищесінің профессорлары
Пелым

**Пелым князьдігі** — Манси тайпаларының бірлестігі, 15 ғасырдың орта кезінен 16 ғ-дың аяғына дейін Пелым, Сосьве, Лозьве өзендерінің алқаптарында орналасқан. Орыстарға Пелым мемлекеті немесе Пелым князьдығы деген атпен белгілі болған. Рулық ақ сүйектер басқарған.
## Дереккөздер
Арвид Янович Пельше

нобай|оңға|КСРО Пошталы конверті, 1988. Суретте – А. Пельше.
**Пельше Арвид Янович** [26. 1 (7. 2). 1899,  ССР, Бауский ауд.] — совет, партия және мемлекет қайраткері, тарихшы,  ССР ғылым академиясының корр. мүшесі (1946), Соц. Еңбек Ері (1969). 1915 жылдан КОКП мүшесі. Шаруа отбасында туған. 1914 жылдан Ригада жұмысшы болып істеді, мұнда Латыш өлкесінің ұйымына енді. 1914— 18 ж. 1-дүн. жүз. соғыс көзінде Витебскіде, Харьковта, Петроградта, Архангельскіде жұмысшы болды, РСДЖП жергілікті комитеттерінің тапсырмаларымен рев. үгіт және насихат жұмысын жүргізді. 1917 ж. Февр. революциясына қатысты, Петроград советінің мүшесі. РСДЖ 6-съезінің делегаты. 1917 ж. Октябрь революциясын әзірлеуге және оны өткізуге белсене қатысты. 1918—19 ж. Мәскеуде Бүкіл росс. төтенше комиссияның қызметкері, Халкоматтың Солт. Латвияның мемлекет құрылыстары жөніндегі жауапты қызметкері; ақ латыштарға қарсы Рига түбінде болған ұрыстарға қатысты. 1919—29 ж. Қызыл Армия мен Әскери-Теңіз Флотында партиялық-саяси және мұғалімдік жұмыста болды. 1931 ж. Мәскеудің Қызыл профессура институтын бітірді. 1931—33 ж. Тарих қызыл профессура институтының аспиранты және Ішкі істер халкоматының Орт. мектебінде партия тарихынан сабақ берді. 1933—37 ж. Қаз. ССР-інің Мұғалжар, Қара Ертіс с-здарында саяси бөлімдер бастығы, КСРО Совхоздар халкоматы Саяси басқармасының сектор бастығының орынбасары. 1937— 40 ж. Мәскеудің оқ-дәрілер халкоматының инженер-техник қызметкерлерінің білімдерін жетілдіру институтында марксизм-ленинизм негіздері пәнінен сабақ берді. 1941—59 ж. Латвия КП ОҚ-нің үгіт және насихат жөніндегі секретары. 1941—45 ж. Ұлы Отан соғысы кезінде Советтік Латвияның партия және совет кадрларын даярлау жұмысын жүргізді. 1959—66 ж. Латвия КП ОК-нің 1-секретары. 1966 ж. апрелінен КОКП ОК жанындағы Партиялық бақылау комитетінің председателі. КОКП 20, 22—25-съездерінің делегаты. 1961 жылдан КОКП ОК-нің мүшесі, 1966 жылдан КОКП ОК Саяси Вхоросының мүшесі. 2—9-сайл. КСРО Жоғарғы Советінің депутаты.Пельше— КОКП тарихы мен партия құрылысы мәселелері, Латвиядағы рев. қозғалыс тарихы жөніндегі, буржуазия ұлтшылдармен күрес, республикадағы соц. және коммунистік құрылыс туралы еңбектердің авторы. 6 рет Ленин орденімен, Октябрь Революциясы орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Екі мәрте Социалистік еңбек ерлері
Санат:1899 жылы туғандар
Пенжакент

**Пенжакент** () — Тәжікстанның Соғды облысы Пенджикент ауданының әкімшілік орталығы. Пенджикент халқының саны 43 300 адамды құрайды.

## Географиялық сипаттама
Зеравшан өзенінің аңғарында орналасқан, Самарқанның оңтүстік-шығысында 68 км.  

## Тарихы
Қаланың атауы «Бес қоныс» деп аударылады. Қазіргі қаланың орнында бір кездері бес қоныс болған, бұл кейінірек Пенджикент тарихының бастамасы болған болуы мүмкін.

Қазіргі Пенджакенттің оңтүстік-шығыс жағында ертедегі орта ғасырлық феодалдық мемлекет болған қаланың орны сақталған (5— 8 ғ-дың 1-ширегі). Көне Пенджикент (Қайнарсу) 14 га жерді алып жатыр. Мұсылман мәдениетіне дейінгі Орта Азиядағы тамаша ескерткішті археологиялық жүйелі зерттеуді 1946 жылдан бастап А.Ю.Якубовский, кейіннен А.М.Беленицкий жүргізді. Көне Пенджикент бірнеше бөліктен тұрған. Оның орталығы дуалмен қоршалған шахристанның көп пәтерлі 2 қабат үйлері, 2 ғибадатханасы болған. Пенджикент жайлы жазба деректер өте аз. Арабтың географиялық әдебиеттерінде Пенджикент Самарқан уәлаятына кірген және үлкен мешіті бар қала болғаны айтылады. Пенджикенттегі қоғамдық қатынастар және оның кейбір саяси тарихы 1932 ж. Муг тауынан соғда жазбалары, сол жерде соғылған мыңдаған тиын табылғаннан кейін толығырақ белгілі бола бастады. Бұл деректерге қарағанда,  Пенджикент Чакин-Чур (691—706) және құдіретті Диваштич (706—722) билік еткен тұста гүлденіп өскен деседі.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қазіргі Пенджакент экономикасы сұранысқа ие өнімдер шығаратын бірнеше табысты кәсіпорындарға негізделген. Оларға кірпіш зауыты, шарап зауыты, құс фабрикасы, агроөнеркәсіптік кешен, ет өңдеу зауыты, консервілеу зауыты және кокос кептіру қондырғысы кіреді. Қала шекарасында вольфрам, фосфат, гипс, қиыршық тас, құм және сынап сияқты пайдалы қазбалардың кен орындары бар.

Пенджакенттің ауылшаруашылық кәсіпорындары жүгері мен темекі, көкөніс және бақша дақылдарын өсіреді. Сондай-ақ, мол өнім беретін бақшалар мен жүзім плантациялары бар. Зарафшан өзенінің жағалауы абаттандырылған және керемет демалыс аймағын ұсынады. Қалада ғылыми мекемелер, әуежай және автомобиль жолдары бар.

## Дереккөздер

Санат:Соғды облысы қалалары
Пеннин таулары

thumb|right|300px|Пеннин таулары
**Пеннин таулары**(*Pennines*)— Ұлыбритания аралындағы тау жоталары. Солтүстіктен оңтүстікке 250 км-те созылып жатыр. Биіктігі 893 м (Кросс-Фелл тауы). Негізінен әк тас және құм тастан түзілген. Шыңдары тегістелген, бат. беткейі тік, шығысы көлбеулеу келеді. Терең өзен аңғарларымен тілімделген. Сиреген орман(емен, қайың) және шалғын өседі.
## Дереккөздер

Санат:Таулар
Вальтер Пенк

**Пенк** (*Penck*) **Вальтер** (30. 8. 1888 Вена29. 9. 1923, Штутгарт) — неміс геологы, геоморфологы. Неміс геоморфологиялық мектебінің негізін салушылардың бірі.

Берлин және Гейдельберг университетінен білім алды. 1914 жылдан Лейпциг университетінің приват-доценті. 1915—18 ж. Стамбул университетінде профессор.

Анд, Гавай аралдары, Апенин, Сицилия, Кіші Азия, Орт. Еуропа т. б. аймақтардың геоморфологиясын, геологиясын зерттеді. Жер қыртысының вертикалды қозғалысының және денудация процестерінің әрекеттерінен рельеф пішіндерінің қалыптасуы туралы ілімді жетілдірді. Пенк ұсынған рельефті зерттеу тәсілі (морфол, талдау) жер беті рельефінің, экзогендік процестерінің және тектоник. қозғалыстардың өзара байланыстылығын айқындады. Денудация құбылысының және жер беті көтерілу процесінің қарқындылығына қарай рельеф элементтерінде даму, теңелу және төмендеу. жағдайларының болатынын дәлелдеді. Пенк зерттеулері геоморфологияның дамуына үлкен ықпалын тигізді.

## Дереккөздер

Санат:30 тамызда туғандар
Санат:1888 жылы туғандар
Санат:Венада туғандар
Санат:29 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1923 жылы қайтыс болғандар
Санат:Штутгартта қайтыс болғандар
Санат:Германия геологтары
Санат:Германия геморфологтары
Пентаграмма

thumb|right|270px|Пентаграмма
thumb|right|270px|Penroza
**Пентаграмма** (грек. *pentagramon*- топ, *pente* — бес және *gramma* — сызық) — қабырғаларына биіктіктері бірдей тең бүйірлі үшбұрыштар салынған дұрыс бесбұрыш. Осындай Пентаграмманың бір түрі суретте көрсетілген және ол дұрыс бесбұрыштың диагональдары арқылы жасалған жұлдыз тәрізді көпбұрыш болады.
## Дереккөздер

Санат:Математика
Пентагрид

**Пентагрид** (ағыл. *pentagrid*, грек. *penta* — бес және ағыл. *grid* — тор) — жеті электродты электрондық лампы. Ол анод пен катодтан және бес тордан (екі-екіден басқарушы және әк- рандауыш, бір қосалқы анод ретінде пайдаланылатын) құралады. Пентагрид -гептодтың бір түрі. Супергетеродинді радиоқабылдағыштардың жиілік түрлендіргіші ретінде 20 ғасырдың 30—50 жылдары пайдаланылды.
## Дереккөздер

Санат:Физика
Радикалшылдық

**Радикалшылдық** (лат. radix - тамыр) -саяси мәселені батыл, түбегейлі шешуге ұмтылыс. Радикалшылдық алға койған мақсатын барынша тиімді әдістер мен шұгыл шаралар арқылы шешуді қолдайды. Тіпті мәселе шешу жолында күш қолдануды да айып санамайды. Радикалшылдық пен экстремизмнің түп тамыры туыстас. Бірақ экстремизмнен айырмашылығы конституциялық нормалар нормалар негізінде әрекет етуге ұмтылады. Саяси тәжірибеде радикалды әрекеттер қалыптасқан әлуметік-экономикалық ахуалға қарай орын алады. Экономика, қаржы дағдырысы радикалды реформалар жүргізуді, ал ұлтаралық, шекаралық шиеленістер радикалды шешімдерді талап етеді. Сол себепті кез келген мемлекет шиеленісті мәселені шешуде радикалшылдықты басшылыққа алады. Табиғаты жағынан радикалшылдық эволюция дамуды жылдамдатушы вактор болып табылады.

Санат:Химия
Леонид Соломонович Первомайский

**Первомайский Леонид Соломонович** (лақап аты; шын аты-жөні — *Илья Шлёмович Гуревич*) (17. 5. 1908, қазіргі Харьков обл., Красноград қ.,—9. 12. 1973, Киев) — украин совет жазушысы. 1954 жылдан КОКП мүшесі. Шығармалары 1924 жылдан жарияланды. Оның «Комса» (1926), «Уездік аумақта» (1930), «Өмір» (1944), «Карпаттағы оттар» (1945) т. б. әңгімелер жинағы, «Кермек алмалар» (1929), «Батырлық балладасы» (1932) т. б. өлеңдер жинағы, «Белгісіз солдаттар» (1931), «Шайқас басы» (1942) т. б. пьесалары бар. Первомайский «Туған күн» (1943), «Жер» (1943) атты өлеңдер жинақтары үшін 1946 ж. КСРО Мемл. сыйлығын алды. , Первомайский 1963 ж. «Жабайы бал» романын, 1967 ж. «Творчестволық ізденістер» атты сын-әдеби кітабын т. б. жариялады. 4 орденмен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Первомай тауығы

**Первомай тауығы**— етті,жұмыртқалы тұқым. Бұл тұқым Юрлов тауығының мекиенін Родайланд және Виндот қоразымен шағылыстыру арқылы Харьков облысының «Первомая» с-зында, Тамбов облысының «Пачелм» с-зында шығарылды. Первомай тауығының дене бітімі сымбатты, ұзын, арқасы жалпақ, кеуделі, тәжісі қызғылт. Қауырсыны ақ, құйрығы мен мойнының қауырсыны қара. Қоразы 3,2—3,5 кг, мекені 2,7—3 кг, таңдаулысы 4—4,5 кг. Мекені жылына 150—180, таңдаулысы 220 жұмыртқа салады. Жұмыртқасының салм. 55—65 г. Первомай тауығы РКФСР-дің көптеген облыстарында, Башқұрт АКСР-і, Өзбекстан КСР-і, УКСР-нде өсіріледі.
## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Пергам патшалығы

thumb|right|200px|Патшалық орналасқан жер
**Пергам**, *Пергам патшалығы* — Кіші Азияның солтүстік батысындағы құл иеленуші мемлекет. (б. з. б. 283—133 ж.). Астанасы — Пергам Эллинизм дәуірінде қолөнер, сауда, мәдениет орталығы болған. Пергам патшалығында құл иелену кең өріс алды, халық шектен тыс қаналды. Пергам патшалығы Селевки әулетімен, Македониямен, Галатиемен ұрыс жүргізді. Б. з. б. 2 ғасырдың басында Пергам патшалары (Аттал әулеті) Риммен одақтасып, б. з. б. 188 жылға дейін Кіші Азияның бат. аймағының үлкен бөлігін иемденді. Б. з. б. 199 ж. Пергам римдіктердің билігінде болып, Аристоник көтерілісі басылғаннан кейін Рим аймағы болып қалды.
## Дереккөздер
Переславль-Залесский

**Переславль-Залесский** (15 ғасырға дейін *Переяславль*) — Ресейдің Ярославль облысындағы қала.
## Географиялық орны
Мемлекет астанасы Мәскеу қаласынан оңтүстікке қарай 150 км жерде орналасқан.Плещеево көлінің оңтүстік-шығыс жағасында орналасқан. 
## Халқы
Тұрғыны:
* 42 387 адам (2009); 
* 42 331 адам (1989).
## Тарихы
1152 ж. іргесі қаланған. Автомобиль жөндейтін заут, киім тігу, мебель фабрикалары, тамақ кәсіпорындары бар.

## Қала суреттері
thumb|right|200px|Университитет
thumb|right|200px|Музей
## Дереккөздер

Санат:Ресей қалалары
Ицхок-Лейбуш Перец

**Перец Ицхок Лейбуш** (30. 5. 1851, Люблин воеводствосы, Замостье қ.,— 3. 4. 1915, Варшава)—еврей жазушысы. Сауда қызметкері семьясында туған. Ол алғашқы өлеңдерін көне еврей тілінде жазды (1875). Перец Ицхок идиш тіліндегі «Мониш» (1888) атты поэмасы жарияланған соң, 1889 ж. Варшаваға көшіп келіп, еврей қауымы арасында жұмыс істеді. Перец Ицхоктің шығармалары әр түрлі жанрда жазылған. Ол «Ескі базардағы түнде» (1907), «Өкіндірген бұғауда» (1908) атты драмаларын, «Семья бақыты», «Тоқымашының махаббаты» т. б. новелла, әңгімелерін жариялады. Шығармаларының негізгі тақырыбы — адамды қанауды жою, әйелдер мен балалардың правосы т. б.
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Пенжина

**Пенжина** — РКФСР-дің Камчатка облысындағы  өзен.Ұзындығы 713 км, алабы 73,5 км².Қолыма тау қыратынан басталып,Охота теңізінің Пенжина кірмесіне құяды. Жоғарғы ағысы тау өзені сипатында, төменгі ағысы кең, жазық аңғармен ағады. Қар және жаңбыр суымен қоректенеді. Орташа су шығыны 680 м3/сектей. Ноябрьде қатып, май - июньде мұздан босайды. Негізгі салалары:	Шайбовеем, Кондырева, Оклан (оң), Аянка, Чёрная, Белая (сол). Ағаш ағызылады, кеме жүзеді.
## Дереккөздер

Санат:Ресей өзендері
III Санчо

**III Санчо Ұлы Гарсес ** ( немесе ;  985 – 1035) — 1004 жылдан бастап 1035 жылға дейін Наварра елінің патшасы болды. Иберий жартыаралының құрметті монархы.

III Санчо 985 жылдар шамасында Наварра патшасы  Гарсия II Санчес пен  Химена Фернандестен туған. Жастық шағын Лейре монастырінде өткізіп,  1000 - 1004 жылдар шамасында патша тәжін киіп, Наварраның және Арагон графтығын басқарған.

III Санчо өзін Леонның өте мейірімді патшасы ретінде танытып,"Испандық ізгі патшасы'' атанды.

## Сыртқы сілтемелер
* 
* 
* 

## Дереккөздер

Санат:Монархтар
Василий Григорьевич Перов

**Перов Василий Григорьевич** (2 немесе 4. 1. 1834, Тобольск,— 10. 6. 1882, Кузьминка с., Мәскеу маңы) — орыс кескіндемешісі. 

1853—61 ж. Мәскеудегі кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесінде (М. И. Скотти, А. Н. Мокрицкий және С. К. Зарянкодан) оқыды. Көркемсурет академиясының пенсионері (1862—69, 1864 жылға дейін Париждегі). Көшпелі көркемсурет көрмесі серіктігінің мүшесі әрі ұйымдастырушы (қ. Цередвижциктер). 1860 жылдардың басында өткір уытты бірнеше жанрлық картиналар («Пасха кезіндегі селодағы крест шеруі», 1861, Мәскеу, Третьяков гал.) салды. Суретші Париждегі творчествосы кезеңіндегі еңбектерінен әр адамның өзіндік ерекшелігін ашуға талпынушылық байқалады («Соқыр музыкант», 1864, Третьяков гал.). Перовтың 60 жылдардың 2-жартысындағы еңбектерінен кембағалдар мен кемтарларға деген мейірім аңғарылады. «Өлікті шығару» (1865), «Суға кеткен қыз» (1867), «Шекарадағы ең ақырғы кабак» (1868, бәрі де Третьяков гал-нда) атты картиналарында әсем табиғат көріністері басты орын алған. Ол — А. Н. Островский (1871), В. И. Даль, Ф. М. Достоевский (екеуі де 1872) портреттерінің (үшеуі де Третьяков) және «Аңшылар демалысы», «Балықшы» (екеуі де 1871, Третьяков гал.) атты саятшылық көріністердің авторы. 

1871—82 ж. Мәскеудегі кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесінде сабақ берді. Шәкірттері: Н. А. Касаткин, С. А. Коро- вин, М. В. Нестеров, А. П. Рябушкин.

## Дереккөздер

Санат:4 қаңтарда туғандар
Санат:Тобольскде туғандар
Санат:10 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Ресей кескіндемешілері