open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әлішынар

**Әлішынар** - диқаншылықта қолданылатын шығырдың иесі, мифологиялық образ. Егіншілікпен айналыскан байырғы қазақ қауымында егісті арық қазу арқылы су тартып және жаңбыр суымен суарған. Сонымен қатар су көтерілмейтін биік жерлерге гидротехникалық құралдар күшімен су шығарып суару жүйесін жолға қойған. Осындай биік жерлерді суару үшін шығыр пайдаланылған. Ертедегі қазақтардың танымында шығырды ойлап табушы мифтік тұлға - әлішынар болып табылады. «Бұл - мың бір бөлек ағаш беліктерінен құралған, қатар-қатар түзілген, айналатын немесе қозғалатын су көтергіш құрал, қазақтардың айтуынша, есепте жоқ заманда әлішынар деген бір адам жасап, бұл құралдың іс-қозғалысын бір немесе екі өгіздің күшімен жүзеге асырған» - деген мәліметтер кездеседі. Сондықтан егіс жұмысы басталатын кезінде егіншілер әлішынар рухына дұға бағыштап, қолдарына кетпен алған. Егістікті еңдеп тұқым сепкеннен кейін, арықты тазалап атпа, қауға, шығырды іске қосады. Онан кейін Жаратушымен диқандардың арасын жалғастырушы әлішынарға арнап құрбандық шалынған.

 *Шығырдың шын атасы, Әлішынар, 
 *Шынарға сиынбаса шығыр сынар 
 *Әліге Шынар менен құп сиынсам 
 *Қашан да Тәңірі оңғарып, ісің тынар.

Байырғы дүниетанымдық түсінікте жоғаргы және төменгі әлемді байланыстырушы буын діңгек болып табылады. Діңгек құнарлылық пен мол өнімнің кепілі болмақ. 

Сөйтіп, жер мен көктің арасында дәнекер болуға кектің нұрын, қуатын Жер-Анаға сіңіруге талпынған. Ежелгі уақытта түріктерде мынадай салт болған. Егер билеуші династияның біреуі ағаштың діңіне ең биік секірсе, оған әскери титул - шад берілетін. М.Қашғари байыргы түріктердің «тәңірісі» ретінде «үлкен діңңі» айтатынын хабарлайды. Шығырдың иесі Шынар атаның дүниеге келуі қазақтың осындай дүниетанымдық түсінігінен шықса керек. Өйткені халық ұғымында Шынар ағашы киелі де қасиетті болып табылады.

Шығырдың пайда болуына мифтік мазмұн беруші және оның пірі - әлішынардың атының өзі, оның шығу тегінің ортаазиялық екенін көрсетеді. Себебі шынар ағашы - Орта Азияда кездесетін ағаш түрі. Сондай-ақ, ертеде отырықшы халықтар шынар ағашын тек мешіттің күмбездерін, үйдің бағандарын және оймыш есіктер жасауда ғана пайдаланған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әмиян

**Әмиян** - ақша, тиын-тебен салып жүруге арналған шағын қалта, шилан. Әмиянның ішін бір не бірнеше қатпарлы, бөлікті етіп көннен, былғарыдан тігеді. Ашылып-жабылатын аузы қайырмалы немесе қаусырмалы болып келеді. Кейбір әмияндардың аузына темірден жасалған көмкерме бекітіліп, басына домалақ шыртетпе орнатылады. Әмиянды киімнің қалтасына салып жүруге ыңғайлы етіп жасайды, оны жібек матадан да тігіп, бетін өз қалауына қарай кестелеген.
Қазақтардың ұлттық ерекшелігі туралы орыс зерттеушісі В.И. Даль: «Қазақ жеріне өттің екен, әмияныңды қалтаңа салып қой. Жылтыраған тиын санап отырғаның - бұл елдің әдет-ғұрпына ерсі. Ал үйіне келдің екен, әрдайым асы дайын, шипалы қымызы және бар», — деген екен.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ән айтысу

**Ән айтысу** - қыздар мен жігіттердің екі топқа бөлініп, кезекпен ән айтып жарысып, көңіл көтеруі. Үйлену салтында қалыңдық ойнауға барған жігітке, ере барған жолдастарына дәм таттырған соң келесі рәсімдерге кезек беріледі. Қалыңдықты көрші ауылдың адамдары алып кетіп жасырады. Қыз-келіншектер киіз үй ішінде қалып, жігіттер киіз үйдің сыртына шығып отырып, ән айту сайысына түседі. Кезектесе әнмен айтысып, қарсы топты сүріндіруге барын салады. Дарын мен қарымы сынға түсер сын сағатта суырып салмалық өлең шумақтарының айшықты үлгілері туады.

Жігіт:

 *Жар бола гөр Жасаған, 
 *Үйір ем қызға жасымнан. 
 *Кездойсоқ тойға келген ем, 
 *Үлгере алмай басынан.

Қыз:

 *Құдайым, өзің қолдай гөр, 
 *Өйткені сенің құлыңмын. 
 *Жарқырап тәжі тағы тұр, 
 *Шағшардан хан ұлының.

Жігіт:

 *Базарда сатып алған күміс құман,
 *Ән айтпай мен де босқа қарап тұрман.
 *Менімен айтысатын қыздар қайда,
 *Күн сайын бола бермес мұндай думан.

Қыз:

 *Шаршамай, ауқаттанып келіп пе едің?
 *Даусыңның жаңылмай-ақ танып тұрмын.
 *Көрмегелі мен сені айлар өтті.
 *Жүрсің бе аман-есен, бақ-дәулеттің?

Әдетте күйеу жігіттің жолдастары қалыңдықты жасырып отырған қыздар тобынан жеңілген сыңай танытып, ән айтысуының соңында қыздар тобына сыйлық кәде беріп аяқтайды. Ән айтысу дәстүрлі этномәдени ортаның ең маңызды компоненттерінің бірі болды. Көшпелі социумның қалыпты функциясының алғышарты информациялық байланыс () пен информациялық өрістің ) қажетті тығыздығын қамтамасыз ететін іргелі факторлардың қатарына жатады 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әңгелек (таяқ ойыны)

**Әңгелек** - қысқа таяқты лақтырып, шыр көбелек айналдырып ойнайтын таяқ ойыны. 

Бұл ойында қатысушы бала санына шек қойылмайды, олар қол ұстасып, дөңгелене шеңбер бойына тұрады. Ойынды жүргізуші ортаға шығып, балаларды реттік санымен ататқызады, кейін ойыншы кез келген санды айтып, (мәселен, төртінші, оныншы, бесінші) таяқты жоғары қарай лақтырады. Осы кезде реттік саны аталған бала таяқты құлатпай ұстауы керек. Бала жайбасарлық көрсетіп немесе тез жүгіре алмай таяқты құлатып алса, көптің ұйғаруымен өлең айтады не би билеп, домбыра тартып, көпшілік алдында өз өнерін көрсетеді. Егер таяқты құлатпай ұстап алған жагдайда, онда ол ойын жүргізушімен орнын алмастырады.

## Дереккөздер


Санат:Ұлттық ойындар
Әңгі

**Әңгі** - құланның және есектің айғыры (еркегі). Әңгінің жасқа жіктелуі жылкыға ұқсас. Ауыз әдебиеті деректеріне қарағанда, ертеде аңшылыктың объектісі болды. XVIII-XIX ғасырларда қазақтардың құлан аулағандары жөнінде мәліметтер тым мардымсыз. Әңгі және жалпы құлан фольклорлық дәстүрдің негізгі образдарының бірі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әңгір (ойын)

**Әңгір** - ересек балалар мен бозбалалардың таяқпен айналып ойнайтын ойыны. 

Әбден жаттыққандар аяқ-қолымен айнала береді. Бір орында тұрып, шыркөбелек айналу емес, тік тұрып, екі қолды жоғары созады да, бүкіл денесімен не оң жаққа, не сол жаққа қарай кәдімгі дөңгелекше айналу. Бұл спорт әлемінде кең тараған акробатикалық қимылдың бір көрінісі.
Ойынға қатысушы шарт бойынша қолын жоғары көтереді. Екі аяғының арасын өзінің шамалауынша ашып, буынын бекіте ұстайды. Өз ыңғайы бойынша не оңға, не солға қарай екі қолымен және екі аяғымен жер тіреп айналады. Екі аяғын бүкпей жазып, дөңгелекше денесінің айналуына көмектеседі. Бұл өте ширақтылықты, ептілікті талап ететін ойын.
Алғашқы жаттығу таяққа сүйеніп айналу әдісін игеруден басталады. Сол арқылы үздіксіз қимыл арқылы айналу әдісін игереді. Әр ойыншы өз бойына шақ, айналғанда кедергі жасамайтындай мөлшерде түзу таяқ әзірлеп алады. Таяқтың екі ұшын екі қолын кере көлденең қалпында ұстайды да, ұшын жерге қадап айналады. Таяқ денені игеріп үйренуге демеу болады. Бұл "әңгір", яғни таяқпен айналу ойыны.
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әңгіртаяқ

**Әңгіртаяқ** - қазақы ортада әңгіртаяқ ойнату деген қолданыс адамның қоқан-лоққы көрсетіп, зобалаң тудыруы мәнінде ұғынылады. Сонымен қатар тілдік қолданысына қарай билеп төстеді, үстемдік етті, әлекке түсірді деген мағынада да колданылады. Осы жайтқа байланысты ана тілімізде әңгіртаяқ ойнату деген тұрақты сөз тіркесі кездеседі. Әңгіртаяқ атауы әңгір терминінен бастау алады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әребек

**Әребек** - мұрынға тағатын сырға, зере деп те аталады. Мұндай әшекей бұйым қазақтарда өте сирек кездеседі. Мұндай атау оңтүстік өңірлер шекараласатын аймақтармен этмомәдени байланыс негізінде тілімізге енген. **Әребек** жеңіл іші қуыс қозалармен әшекейленіп, мұрынға өткізетін сымның ұшы тиектеледі. Әребектің **арабек** деген атауы да кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әңгелек

**Әңгелек** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
* Әңгелек (қауын) —  өте ерте заманнан келе жатқан қауынның бір атауы.
*Әңгелек (таяқ ойыны) — қысқа таяқты лақтырып, шыр көбелек айналдырып ойнайтын таяқ ойыны.
Әруей

**Әруей** - қазақтың көне наным-сенімінде әулетті желеп-жебеуші құдіретті де қасиетті күш иесі. Өте сирек кездесетін ұғым. Әруей бір жағынан аруактың синонимі ретінде қолданылады, екінші жағынан ежелгі жұрттың, елді мекеннің иесі. Әруейді шамырқантуға, ренжітуге болмайды. Әйтпесе, жаманшылық әкеледі-мыс. Әруей жөнінде ілік боларлық этнографиялық мәліметтер мардымсыз.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әрі-сәрі

**Әрі-сәрі** - екі немесе үш-төрт айлық қозы терісінің атауы. Қозы туғаннан кейін екіден төрт ай аралығында сойылған қозының терісі елтірі емес, бірақ ол терінің толық сипатына еніп үлгермеген деген мағынаға саяды. Әрі-сәрі қозының терісінен көбіне ішік тігеді. Осы кезде сойылған терінің жүні ұзынды-қысқалы болғандықтан оны біркелкі қырқып тастап, бөрік тігуге, киім жұрындауға пайдаланады. Әрі-сәрі теріден жасалған ішік жеңіл, жұқа болады, бірақ соншалықты жылы болмайтындықтан ондай ішікті қара суық кездері және сәндік үшін киеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Виталий Шин

**Виталий Шин** (1961,Алматы), ХДСШ-і (1984). 

Командалық есепте Еуропа чемпионы (1986). XII Азия ойындарының қола жүлдегері (1994, Хиросима), Еуропа Гран-Приінің күміс жүлдегері (1994. ПХР). 

## Дереккөздер


Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Еуропа чемпиондары
Санат:Азия ойындарының қола жүлдегерлері
Анфилофий Петрович Шилков

**Анфилофий Петрович Шилков** (14.3.1917, Ресей, Түмен облысы Исет ауданы Турушево селосы - 1990, Екатеринбург қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, батарея командиpi. Орыс. Қаржы-экономикалық техникумын бітіріп, Амур облысының Благовещенск қаласында бухгалтер болып жұмыс істеген. Кеңес әскері қатарында 1938 жылы және 1941 жылдан әскери  борышын өтеген. 1938 жылы Хасан көлі маңындағы кақтығысқа қатысқан. Ұлы Отан соғысына 1942 жылдың ақпан айында келді. 624-жаяу әскер полкінің (Беларусь майданы, 42-армия, 137-жаяу әскер дивизиясы) зеңбірекшілер командирі Шилков
Беларусьтің Гомель облысы Жлобин ауданы Доброгоща державасы үшін болған шайқаста танкіге қарсы ататын гранатамен батареяға баса көктеп келе жатқан жаудың ауыр танкісін жойды. Жараланған батарея командирінің орнына басшылық жасап, айналдыра қорғаныс ұйымдастырды. Шилков басқарған артиллерия батареясы бекініс шебін үш тәулік бойы қорғап, жаудың тағы екі танкісін жойды. Осы ерлігі үшін оған КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы және  Ленин ордені, «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (16.5.1944). Госпитальда ұзақ емделген Шилков 1949 жылы запасқа шығып, Шымкент қаласында жұмыс істеді. Кейіннен Екатеринбург қаласында тұрды. 1- дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жүлдыз», 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, медальдармен марапатталған. 2005 жылы 9 мамырда Түмен облысының Исет селосындағы Халықтық өлкетану мұражайында Шилковқа бюст орнатылған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Әредік кесте

**Әредік кесте** - матаның әр жерінен бөлек-бөлек өрнек салып, кестелеп тігетін кесте түрі. Әредік кесте тақия, шалбардың балағы, етек, әйелдердің тымағы мен кең қоныш етіктердің бұрыш-бұрыштарына, киімнің өңірі мен жағасына, етектеріне ою немесе гүл өрнектерімен, әртүрлі кесте тігістерімен бөлек-бөлек тігіліп сәнделеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Федор Федорович Шиляев

**Федор Федорович Шиляев ** (6.4.1900, Ресей, Свердловск облысы Верхотурье қаласы -16.11.1969, Қарағанды қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, бөлімше командирі, старшина. Орыс. 

## Өмірбаяны
14 жасынан еңбекке араласып, Азамат соғысына (1918-20) қатысқан. 1939 жылы Алматыға қоныс аударып, Түрксіб басқармасында жұмыс істеген. Қазақстанда жасақталған әскери құраманың қатарына алынып, 1942 жылдан 1-Балтық майданына қарасты 43-армия 5-шабуылдаушы инжылы-саперлер бригадасы батальоны құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 жылы 25 маусымға қараған түні Батыс Двинадан (Даугава) өту үшін Шиляевке 20 минут ішінде сал жасап,өзеннің арғы жағына шығуға бұйрық берілді. Өзеннен өтіп шыққан жаяу әскер взводының қимыл-әрекетін қолдау үшін Шиляев өзінің саперлерін шабуылға бастады. Ұрыс барысында 12 жау әскерін жойды. 

Соғыстан кейін ол Қарағанды қаласында тұрып, сонда еңбек етті. 
## Марапаттары
Осы ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін Шиляевке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (22.7.1944). Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Геннадий Фадеевич Шляпин

**Геннадий Фадеевич Шляпин ** (13.8.1912, Қызылорда облысы, Қазалы - 13.8.1970, Ташкент қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия полковнигі, полк командирі. Орыс. 

Аграрлық- индустриялық техникумды бітірген. Қазалы МТС-ында, Осо авиахим облыстық кеңесінде жұмыс істеген. Кеңес әскері қатарында 1934-36, 1939-40 жылы болды. 1941 жылы Ташкент жаяу әскер училищесін бітірді. 1941 жылдың шілдесінен 1- Прибалтика майданы 6-гвардиялық армия 67-гвардиялық атқыштар дивизиясы 196-гвардиялық атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы 30 қазан - 1944 жылы 13 желтоқсан аралығында полк басқарды. 1944 жылы 23 маусымда Шляпиннің полкі жаудың қорғаныс бекінісіне шабуыл жасап, Заборье ауданынан қуып шықты. Дұшпанның маңызды тірек пункті Сиротиноны басып алып, Витебск-Полоцк торабында жауды бөгеді. Дұшпанды өкшелей қуған полк Батыс Двина (Даугава) өзенінен өтті. Осы шайқастардағы ерлігі үшін майор Шляпинге КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (22.6.1944). 

Соғыстан кейін «Выстрел» курсын (1947), Бас штабтың Әскери академиясы жанындағы курсын (1957) бітірді. 1958 жылы запасқа шықты. Қазалы, Ташкент қалаларында жұмыс істеді. 

Қазалы қаласындағы бір көшеге Шляпин есімі берілген. 

Ленин, Қызыл Ту, Богдан Хмельницкий, Суворов, l-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:13 тамызда туғандар
Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Қазалыда туғандар
Санат:13 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ташкентте қайтыс болғандар
Санат:КСРО полковниктері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Богдан Хмельницкий орденінің иегерлері
Санат:III дәрежелі Суворов орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Ұлы Отан соғысы полк командирлері
Санат:Ташкенттегі Боткин зиратында жерленгендер
Санат:Ташкент жаяу әскер училищесі түлектері
Асхат Өлмесұлы Шойынбаев

**Асхат Өлмесұлы Шойынбаев** (10.6.1959 жылы туған, Алматы қаласы) - әскери  қайраткер, генерал-майор (2000). Алматы жоғары жалпы әскери  командалық училищесін (1980), М.В.Фрунзе атындағы әскери  академияны (1991) бітірген.

1980-93 жылы мотоатқыштар взводы, ротасы, батальонының командирі, полк штабының бастығы болды.

1993— 97 жылы мотоатқыштар полкі командирінің орынбасары, полк командирі,

1997-2000 жылы танк дивизиясы командирінің орынбасары - штаб бастығы, мотоатқыштар дивизиясының командирі,

2000-02 жылы Батыс әскери  округі әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы,

2002-03 жылы оқу орталығының бастығы қызметтерін атқарды.

2003-04 жылы АҚШ-та қызмет бабымен больш,

2004- 05 жылы құрама (корпус) командирі болды.

2005 жылдан Ұлттық қорғаныс университетінің бастығы. Бірнеше медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:10 маусымда туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Фрунзе атындағы Әскери академия түлектері
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Шоқпар Жауғаштыұлы

**Шоқпар Жауғаштыұлы**, Шоқпар батыр (шамамен 1691 – өлген жылы белгісіз) - батыр. Шыққан тегі Орта жүз арғын ішінде қаржас руынан.. Сүйіндік- қаржас жасағын басқарып, қазақ-жоңғар арасында болған шайқастарда жаудан Баянаул, Желтау, Қызылтау сілемдерін азат еткен. 1756 жылы қашқан жоңғар әскері Баянауыл мен Ертіс аралығындағы Серектас деген тауға тығылып, қатты қарсылық көрсеткен. Шоқпардың ақылымен Олжабай бастаған қазақ колы жоңғарларды қырға қарай алдап шығарып, қырғынға ұшыратты. Серектас шайқасы өткен жер кейіннен «Қалмакқырылған» аталып кеткен.
Осы жаугершілік кезінде Шоқпардың 9 ұлы жау қолынан қаза болды. Сондықтан Олжабай батырдың шешімімен Қызылтау сілеміндегі Қарадің адырына Шоқпардың аты қойылып, Үшбұлақ өлкесі оған қоныс ретінде берілді. Шоқпардың кейіннен алған қалмақ әйелінен көрген балалары болған. ¥рпақтары 1996 жылы «Шоқпар адырына» белгі тас қойды.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақ батырлары

Санат:Тұлғалар
Иван Илларионович Кривенко

**Иван Илларионович Кривенко** (1925—2001) — танкист, Ұлы Отан соғысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (1945), Павлодар қаласының құрметті азаматы 
## Өмірбаяны
Ермак ауданындағы Марковка (қазір Павлодар облысы, Ақсу ауданының ауылдық аймағы) ауылында 1925 жылғы 5 маусым күні дүниеге келген. Соғысқа дейінгі жылдары тракторшы курсын бітіріп, 1939 жылдан бастап Қашыр ауданындағы «Октябрьский» ауылында тракторшы қызметін атқарды.  
1942 жылы Максим-Горькийлік (Қашырлық) аудандық военкоматпен майданға шақырылды. 
50- гвардиялық танк бригадасы «Т-34» танкінің жүргізуші-механигі  (1-ші Беларуссия майданы, 2- гвардиялық танк әскері, 9-гвардиялық танктік корпус).
## Ерлігі
1945 жылы тосқауылда отырған танкистерге  жау танкистері шабуыл жасады. Бірақ біздің танкистер ерлікпен шабуылды жеңіп шығып,  2 неміс танкілерін жойды.

## Соғыстан кейінгі жылдар
1946 жылы старшина Кривенко майданнан оралып, Қашыр ауданындағы «Октябрьский» ауылында тракторист – бригадир қызметін атқарды. 1966 жылдан бастап Павлодар трактор зауытында  көлік гаражының бастығы және инженер ретінде қызмет етті. 1995 жылы Мәскеуде өткен мерейтойлық шерудің қатысушысы.

## Наградалары мен атақтары
*	Кеңес Одағының батыры (1945)
*	5 ордені бар 
*	Медальдері бар

## Еске алу
*	Павлодар қаласындағы көшенің біріне оның аты берілген (1994)
*	Жеңіс алаңында Батыр мүсіні орнатылған  (2001).

## Ескертпелер

## Дереккөздер
#	Кеңес Одағының Батырлары: Қысқаша өмірбаяндық сөздік / Редакторлық алқаның өкілі  И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 дана — ISBN 5-203-00536-2
#	Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар ертіс өңірі)

Санат:1925 жылы туғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әскерилері
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Константин Фомич Шувалов

**Константин Фомич Шувалов ** (10 қаңтар 1912 жыл, Павлодар – 1 наурыз 1999 жыл, Мәскеу) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, подполковник. Орыс. 

## Өмірбаяны
Ауыл шаруашылығын механикаландыру техникумын бітіргеннен кейін Соликамск (Ресей, Пермь облысы) қаласында автобаза директоры қызметін атқарған. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы Соликамск қаласы әскери комиссариатынан шақырылып, кіші лейтенанттар курсын бітірген. Орталық майдан 61-армия 81-атқыштар дивизиясы 467-атқыштар полкінің құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Лейтенант Шувалов 1943 жылы 2-3 қазанда өз батальонымен Днепрден (Беларусь, Гомель облысы Лоев ауданы Глушец маңы) өтіп, жаумен қиян-кескі ұрысқа түсті әрі өздері тартып алған плацдармға бекінді. Гитлершілер Бұл  плацдармды алу үшін жойқын қарсы шабуылға шықты. Олар авиацияның қолдауымен артиллерия мен минометтен атып, 10-ға жуық қарсы шабуыл жасады. 2 күнде жаудың 22 қарсы шабуылы тойтарылды. 

Соғыстан кейін офицерлердің кәсіби біліктілігін арттыратын курсты бітірді (1946). 1962 жылы запасқа шығып, Одесса қаласында тұрды. 
## Марапаттары
Днепрден өту кезінде көрсеткен ерлігі үшін Шуваловқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.1.1944). Ленин, Қызыл Ту, 1- дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
 

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Павлодарда туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Леонид Прокофьевич Шиловский

**Шиловский Леонид Прокофьевич** (1919, Ақтөбе облысы Хромтау ауданы Ақжар ауылы - 3.11. 1943, Украина, Днепропетровск облысы Кринички ауданы Потоки селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, барлаушы. Орыс. 1941 жылдың маусымынан 46-армия 236-атқыштар дивизиясы 496- жеке атқыштар рота құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы 26 қыркүйекте Днепр өзенінен (Украина, Днепропетровск облысы Верхнеднеировск ауданы Сошиновка маңы) алғашқылардың қатарында өтіп, жеке өзі 11 жау әскерін жойды. Шиловскийге ерекше ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (3.11.1943). Ақтөбе облысы Хромтау қаласындағы бір көшеге Шиловский есімі берілген. Ленин, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Андрей Николаевич Елгин

**Андрей Николаевич Елгин** (1899—1944) — автоматшылар бөлімшесінің командирі, Азаматтық және Ұлы Отан соғысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (1945) қайтыс болғаннан кейін.
## Өмірбаяны
«Путь  Ленина» колхозы төрағасының орынбасары, бригадир болып қызмет еткен. 
1941 жылы Максим-Горькийлік (Қашырлық) аудандық военкоматпен майданға шақырылды. 

3-ші Беларус майданы, 88 атқыштар дивизиясының, 611 атқыштар полкінің атқыштар бөлімшесінің командирі
## Ерлігі
Аға сержант  Елгин прусстық Голдап қаласының ауданындағы жау қоршауын жарып шыққанымен ерекшеленді. 
Полк туын құтқара отырып, қаза тапқан.
## Наградалары мен атақтары
*	==Кеңес Одағының Батыры== (1945) қайтыс болғаннан кейін.
## Еске алу
*	Батыр есімімен Қашыр ауылындағы көше мен орта мектеп аталған.
*	Батыр тұрған үйде ескерткіш тақта орнатылған.
*	Павлодар қаласының көшесіне оның аты берілді (1965)
*	Павлодар қаласындағы Жеңіс алаңында Батырдың мүсіні орнатылған (1979).

## Ескерту

## Әдибиет
# Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарскаое Прииртышье)

Санат:1899 жылы туғандар 
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Василий Александрович Шулятиков

**Шулятиков Василий Александрович** (9.12.1917 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Үлкен Нарын ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, взвод командирі, аға лейтенант. Орыс.

## Өмірбаяны
Семей педагогикалық училищесін бітіргеннен кейін Семей қаласында мектеп директоры қызметін атқарған. Кеңес әскері қатарына 1939 жылы шақырылып, 1939 жылы Кеңес-фин соғысына қатысқан. 1941 жылдың маусымынан Воронеж майданы 38-армия №бЗ-атқыштар дивизияеы 863-жеке байланыс ротасы құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылдың қазанында Днепрден екі рет (Киев қаласының оңтүстік мен солтүстік маңындағы Жуковка және  Вышгород селолары маңында) өтіп, өзеннің сол және оң жағалауларына байланыс сымын жүргізген. 1950 жылы Әскери-байланыс академиясын бітірді. 1972 жылы запасқа шықты.

## Марапаттары
Днепрден өтуде көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралкасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (29.10.1943). Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Иван Алексеевич Шепетков

**Иван Алексеевич Шепетков ** (1910, Алматы қаласы - 16.11. 1941, Ресей, Мәскеу облысы Волоколам ауданы Дубосеково туған жылы айырмасы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, атқыш. Орыс.

## Өмірбаяны
Мектептің 7-сыныбын бітірген соң Түрксіб темір жолында құрылысшы, кейіннен Сталинград трактор зауытында жұмысшы, соғыс алдындағы жылдарда Алматы қаласындағы циркте артист болды. Кеңес әскері қатарына 1941 жылдың маусымында шақырылды. Майдандағы әскерге 1941 жылдың қыркүйек айында барды. Ол Алматы қаласында құрылған 316-атқыштар дивизиясы 1075-атқыштар полкі 2- батальонының 4-ротасында ұрыстарға қатысты. 1941 жылдың 16 қарашасында саяси жетекші В.Клочков басқарған танкіні жойғыш топ құрамында Дубосеково айырмасы жанында жау танкілерімен бетпе-бет шайқасты. 

## Марапаттары
Ұлы Отан соғысы кезінде Мәскеу қаласы түбінде тарихта 28 гвардияшы- панфиловшылар атымен белгілі топта болған Шепетковқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (21.07. 1942).

## Есте қалдыру
Волоколам ауданының Нелидово селосында бауырластар зиратында монумент, Алматы қаласында 28 гвардияшы-панфиловшыларға мұражай салынып, мемориал орнатылған. Қаланың бір көшесіне Шепетков есімі берілген.

## Дереккөздер
 

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Павлодарлықтар – Кеңес Одағының Батырлары

**ПАВЛОДАРЛЫҚТАР –КЕҢЕС ОДАҒЫНЫҢ БАТЫРЛАРЫ**,  Павлодар облысында туған және майдан қатарына аттанғандар.
Облыс тарихымен 23 Кеңес Одағының Батыры есімдері байланысты.

*	Облыста туылып, ауданәскерикомбинаттарына шақыртылған Батырлар: И.В.Бабин, А.Н.Елгин, С.А.Елистратов, М.Қ.Қайырбаев, М.М.Катаев, А.С.Квитков, И.И.Корнев, И.И.Кривенко, И.В.Кутурга,
И.Г.Ледовский, М.И.Милевский, С. Муткенов, К. М. Сураганов, Н.И.Кремениш

*	Облыста туған, бірақ басқа қала мен облыстардан шақыртылған Батырлар: А.Ф.Горобец (Одесса облысы), К.Камзин (Алматы қ.), С.И.Маковский                             (Запорожье қ.), И.А.Скляров (Донецк облысы), В.В.Степаненко (Қырғызстан), С.К.Токарев (Магнитогорск), К.Ф. Шувалов (Соликамск қ., Пермск облысы).
*	Өзге облыстарда туылып, Павлодар облысынан шақыртылған Батырлар: И.Н.Кудин (Павлодар қ.), К.А.Семенченко (Павлодар облысы, Успен ауданы).
*	Павлодар мен Павлодар облысында тұрған және жерленгендер: А.А.Бердников (Аксу ауд, Қазаннның 60-жылдығы ат. совхоз), Д.Н.Потапов (Павлодар қ.), И.И.Суптель (Қалқаман кенті, Ақсу ауд).
*	Әр түрлі кезеңде Павлодар қ. аумағында тұрған, кейін көшіп кеткен Кеңес Одағы Батырлары. Бұл – екі рет Кеңес Одағы Батыры атағын алған И.А.Воробьев (Павлодар қ., 1956-60 ж.ж.авиаучилище), Н.В.Сухов (Павлодар қ. авиаучилищесі 1957-60 ж.ж.), И.Л.Сиренко (Павлодар қ., 50-жылдар), А.С.Стариковский (Павлодар қ. 1956-65 ж.ж.), В.И.Нортенко (Екібастұз қ., 1958-61 ж.ж.).

Тереңкөл ауданымен Г.П.Кравченко есімі байланысты, ол Пахомовкада 1914-24 ж. тұрған, 1938-39 ж.ж. екі рет Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған, 1943 ж. қаза болды, Кремль қабырғасында Мәскеуде жерленген..

## Ескерту

## Әдибиет
Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарское Прииртышье)

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Тимофей Карпович Щербанев

**Тимофей Карпович Щербанов** (1922 жылы туған, Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы Херсон селосы) - 2- дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші лейтенант, танк-десант ротасы могоатқыштар-пулемет батальонының командирі. Орыс. 1941 жылы Астрахан атқыш-пулеметшілер училищесін бітірген. Кіші лейтенант Щербанов 1941 жылдың желтоқсан айында Батыс майданда гитлершілермен соғысты. Брянск, 4-Украина, 1- және  2-Прибал- тика майдандарында мотоатқыштар-пулеметшілер батальонының командирі болды. Төрт рет жараланған. Щербанов Орел - Курск ұрыстарына және  жаудың Никополь қаласы түбіндегі (Украина) топтамасын жою операцияларына қатысты. Қырымды және  Джанкой қаласын азат етуде көрсеткен ерлігі үшін Щербановқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Щербанов Ленин, Қызыл Ту, 2 рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен және  медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Александр Автаномович Щурихин

**Щурихин Александр Автаномович** (1923, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Коловертный селосы - 12.9.1944, Румыния, Трансильвания) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, барлаушы, бөлімше командирі. Орыс. Кеңес әскері қатарына 1942 жылы шақырылып, сол жылдың тамызынан 2-Украина майданы 40-армия 42-гвардиялық атқыштар дивизиясы 127-гвардиялық атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатыскан. 1944 жылдың наурыз - сәуір айларында болған шабуылдарда Щурихин барлаушылармен Оңтүстік Буг (Украина, Винница облысы Ладыжин кентінің маңы), Днестр (Украина, Могилев-Подольский маңы) және  Прут (Молдова, Липканы кентінің маңы) өзендерінен өтіп, басқармаға мәліметтер жеткізіп отырды. КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Щурихинге көрсеткен ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (13.9.1944). Орал қаласындағы бір көшеге Щурихин есімі беріліп, №11 мектеп ғимаратына мемориалдық тақта орнатылған. Ленин, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Әйткеш Абайұлы Ыбраев

**Әйткеш Абайұлы Ыбраев** (1924, Семей қаласы - 27.10.1944, Беларусь) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, зеңбірек командирі. Қазақ. Жеті жылдық мектепті бітірген соң «Қызылқұйған» ауыл шаруашылығы артелінде жұмыс істеді.
Кеңес әскері қатарына 1942 жылы шақырылып, 380-атқыштар дивизиясы 1264-полкі құрамында болды. Ол Калинин, Брянск, 2-Беларусь майдандарында ұрыстарға қатысты. 1944 жылдың тамыз айында Беларусь жерін азат етуде Ыбраев асқан ерлік корсетті. Зеңбірегімен дәлдеп атып, жаудың 200-ге жуық әскері мен офицерін жойды, қару-жарақ тиелген 19 автокөлігі мен 55 зат-арбасын өртеп жіберді, танкіге қарсы ататын 6 зеңбірегі мен 12 пулемет ұясын жойып жіберді. Неміс- фашист басқыншыларына қарсы күресте корсеткен қаһармандық ерлігі үшін Ыбраевқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3. 1945). Сондай-ақ ол Ленин, «Қызыл Жұлдыз», 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақ батырлары

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ысқақ Ыбыраев

**Ысқақ Ыбыраев ** (10.5.1911, Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Қаратал ауылы - 13.7.1965, Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы Ыбыраев ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, взвод командирі. Қазақ. Петропавл қаласындағы педагогикалық училищені (1930) бітіргеннен кейін Есіл ауданындағы Орталық, Бірлік, Жарқайың ауандарында 12 жыл мүғалім болды. 1942 жылдьщ шілдесінде Кеңес әскері қатарына шақырылып, Горький (қазіргі Нижний Новгород қаласы) қаласындағы әскери-саяси қызметкерлер курсын тәмамдады. Сол жылдың қазан айында Прибалтика майданына жіберіліп, 50-полктің рота командирінің саяси бөлімі жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. Могилев жаяу әскер училищесін бітіргеннен кейін (1944) 1-Беларусь майданының 5-екпінді армиясына қарасты 60-гвардиялық атқыштар дивизиясы 177-гвардиялық атқыштар полкінің взводын басқарды. 1945 жылдың қаңтарында Висланың батыс жағалауы плацдармдарынан 1-Беларусь және  1-Украина майдандары, ал оңтүстікке таяу 4-Украина майданының оң жақ қанатының құрамалары шабуылға көшіп, тарихқа Висла - Одер операциясы атымен енген ұрыс жолдары басталды. Осы операция барысында Ыбыраевтың взводы жаудың берік ірі қорғаныс тірегін басып алып, ерлік көрсетті. Ыбыраевқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.2.1945). Соғыстан кейін туған жеріне оралды. Жоғары партия мектебін бітіріп (1948), ұзақ жылдар осы салада қызмет етті. Ленин, «Қызыл Жұлдыз», «1941-45 жылы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін», «Варшаваны азат еткені үшін», «Құрмет Белгісі» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Қапай Ысқақов

**Қапай Ысқақов ** (1906, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Қалбатау ауылы - 26.9.1973, Жарма ауданы Васильковка ауылы) - 2- дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, бөлімше командирі. 1941 жылдың маусымынан бастап 52-армия 294-атқыштар дивизиясы 861-атқыштар полкінде ұрыстарға қатысты. 1944 жылдың 26 наурызында КСРО-ның мемлекеттік шекарасы жатқан Яссы қаласынан (Румыния) солтүстікке қарай Прут өзеніне шықты. Осы ұрыстарда мыңдаған әскерлер мен офицерлер ерекше көзге түсті. 1944 жылдың 28 наурызында Ысқақов жауынгерлермен Петрешты ауылы маңында (Молдова Республикасы, Унген ауданы) жаудың бірнеше шабуылына тойтарыс Ысқақовқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (13.9.1944). Соғыстан кейін Ысқақов өзінің туып-өскен ауылына оралып, жұмыс істеді. Қайтыс болғаннан кейін Жарма ауданындағы Васильковка ауылында жерленді. Қалбатау ауылында батырға обелиск орнатылған, ауылдағы көшенің бірі Ысқақов есімімен аталды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
ФИТА

**Фита**, С.к. халықаралық бірлестігі 1931 ж. Львовта құрылды. ХОК мойындады. Бірлестіктің міндеттеріне. Спорттың осы түрін дамыту, Әлемнің, Еуропа Азия чемпионаттар ұйымдастыру, халықаралық жарғылар мен ережелердің орындалуын бақылау, с.т-дан әлемдік рекордттарды бекіту.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Нағи Ілиясов

**Нағи Ілиясов** (6 қараша 1920, Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы (Сырдария ауданы), Қызыл коммуна ауылы, – 6 мамыр 1987) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, барлаушылар бөлімшесінің командирі, ефрейтор. Ұлты қазақ. 1929–1936 жылы Арыс және Ташкенттегі балалар үйінде тәрбиеленген. 1936–1939 жылы Орта Азия Мемлекеттік университетінде (Ташкент) оқыды. 1939–1941 жылы Ташкент маңы Жоғары Шыршық ауданындағы мектепте мұғалім болды. 1941 жылы туған еліне оралып, 37-Жәдігер мектебінде неміс тілі мен тарих пәнінен сабақ берді. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың қаңтарында шақырылып, 2-Украина майданына қарасты 46-армия 99-атқыштар дивизиясының 473-артиллерия полкі 2-дивизионы құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Элиста, Ростов, Донбасс, Киев, Житомир қалаларын азат етуге катысты. Будапешт қаласын (Венгрия) азат етуде корсеткен ерлігі үшін Ілиясовқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі коса тапсырылды (24 наурыз 1945). 1945 жылы Мәскеуде Кызыл Алаңда өткен Жеңіс шеруіне қатысты. 1945 жылы әскер қатарынан босады. 1946–1950 жылы Қызылорда облысы комитеттерінде хатшы, 1950–1952 жылы Алматыдағы Жоғары партия мектебінде оқыды. 1952–1956 жылы Шымкент облысы (қазіргі Түркістан облысы) Түлкібас ауданы партия комитетінің хатшысы, облыстық партия комитетінің білім меңгерушісі, 1956–1960 жылы Тереңөзек ауданындағы «Қараөзек» кеңшарының директоры, 1960–1962 жылы облыстық мал дайындау бірлестігінің бас директоры, 1962–1966 жылы Жалағаш ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, Сырдария ауданы ауыл шаруашылығы мекемесі бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. 1966–1972 жылы туған ауылында ашылған 1-күріш кеңшарының алғашқы директорлығына тағайындалды. 1972–1976 жылы Сырдария ауданы «Комсомол» кеңшарының директоры, 1976–1981 жылы облыстық еңбекке орналастыру және жұмыспен қамтамасыз ету мекемесінде басқарушы болып істеді. Өзі басқарған шаруашылыққа 1992 жылы оның есімі берілді. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет Еңбек Кызыл Ту, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Стенд көздеу

**Стенд көздеу**, ату спортының түрі, лақтыратын құрылғылар мен лақтырылатын нысана- тарелкелерге тегіс ұңғылы мылтықтан арнайы алаңдарда ату. Стендік ату отаны Англия, кейін ол Францияда, Германияда, Италияда да, АҚШ-та кеңінен тарай бастады. 1900 ж. бастап жыл сайын үлкен америкалық гандикап - жасанды ұшатын нысаналарға (тарелкаларға) ату өткізіле бастады. Қазақстандағы Стенд көздеу 1934 ж. тарала басталады (В.Леонтьевтің бастамасымен Алматы), 50 ж. аяғынан бастап, республика астанасында екі стенд алаңы салынғаннан кейін қарқынды дамыды. Қазір Алматыда спорттың кешенді түрлері бойынша Республикалық жоғары спорт шеберлері мектебінде бір стенд бар. Республикада көздеудің дамуына Х.Мұхамеджанов, Ж.Рысбеков үлкен үлес қосты. Қазақстандық стендшісі Ә., Еуропа A.	Асанов	чемпионы (1977), Еуропа кубогінің иегері (1983), елдің бірнеше мәрте (1979, 1983, 1984,1985,) және КСРО халықтары спартакиадаларының чемпионы (1983,1979), "Достық-84" халықаралық жарысының жеңімпазы;
B.	Серов	командалық есепте Әлем чемпионы (1971); С.Колос Одақтық және ХТ-де жоғары нәтижелерге ағайынды Владимир және Виктор Скоробогатовтер (1971- 80) А.Мұхамеджанов (1972-78), Л.Иванов (1972-79), А.Шахворостов (1978-83) жетті А.Горун, С.Шахворостов, И.Стручаев, С.Якшин, С.Колос үлкен үлес қосты 1969 ж. Алматы аңшыларының бүкілодақтың әскери қоғамы ұйымдастырылды, онда стенд көздеушілер командасы құрылды. 1979 ж. құрамында СШ-і А.Титенко, В.Скоробогатов, В.Бердов бар қоғамның әскери мергендері траншеялық стенд жаттығуларынан КСРО-ның рекордын (Киевте - 600 мүмкіндіктен 582 ұпай) жартылай. Сол жылы құрамында А.Горун, В.Бердов, А.Тритенко, В.Скоробогатов бар КазКСР-ның құрама командасы КСРО чемпионатының күміс медалін иеленді. С.к. жаттығуларында С.Шахворостов, Г.Савулиди (Одесса қ.) құрамы 1980 ж. КСРО-ның рекордын 600 мүмкіндіктен 584 ұпай жинап жаңартты. 1981 ж. траншеялық стендте В.Бердов, В.Скоробогатов, А.Тиртенко құрамы 600 мүмкіндіктен 588 ұпай жинап КСРО-ның (ресми емес әлемдік) және КСРО-нің, өздерінің рекордтарын жаңартты (Свердловск), құрамында А.Асанов, В.Бердов, А.Горун, В.Скоробогатов бар республиканың командасы КСРОкубогін жеңіп алды (1976, 1980, 1982,). 1979 ж. ҚазКСР құрама командасы жалпы командалық есепте КСРО халықтарының спартакияда және кубогінде жеңіске жетті (А.Асанов, А.Тритенко, В.Бердов, В.Зубов, Н.Апимских, В.Серов, Г.Саввулди, С.Шахворостов).

## Дереккөздер


Санат:Стенд көздеу
Алексей Андреевич Асанов

**Алексей Андреевич Асанов** (5.12.1922), Стенд көздеуден СШ-і, КСРО- ның (1981) және ҚазКСР-інің
ЕСЖ, "ҚазКСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері" 1960 ж,- жаттығушылық жұмыста 1969 ж. - Ә.Еуропа, КСРО-ның кеп дүркін чемпионы, өз ұлы А.Асановтың тұрақты жаттықтырушысы. "Ерен еңбегі үшін" медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО стенд атушылары
Сергей Роальдевич Колос

**Сергей Роальдевич Колос** (1959, Алматы) ЕССШ-і (1994). ҚР- ның бірнеше мәрте чемпионы және жүлдегері, Азия (1994, Бангкок, Таиланд), командалық есепте С.Шахворстов, А.Понамарев, С.Колос; 2000, Лангкави қаласы, Малайзия, (А.Понамарев, С.Якшин, С.Колос), Азия ойындарыының чемпионы (1994, Хиросима, Жапоония), XVII Азия ойындарының қола жүлдегері (1998, Бангкок, Таиланд).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша нысана көздеушілер

Санат:Қазақстан нысана көздеушілері
Нысана көздеу стенд ICS

**Нысана көздеу стенд ICS** (ағылшын *stand* - шеп, орын), стендтік ату үшін спорт алаңы. Атыс стендісі траншеялық және дөңгелек деп бөледі. Траншеялықта 25 х 24 м, ату шеберінде 5 ататын орын, 15 лақтыратын машинка бар жертөле және оларды басқарып отыратын пульт болады. Дөңгелек стенді айналасы доғамен (радиусы 19,6 м.) және хордамен (36,8 м.) шектелген алаң, доғада 7 атыс орыны және хорданың ортасында бір орын, лақтыратын машинкалары (сол жақта 3,05 м. биіктікте, оң жақта жерден 1,07 м. биіктікте) болады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Мылтықтың оңтайлылығы

**Мылтықтың оңтайлылығы**, атқыштың иығына жылдам көтеріп ілгенде, қарудың әр уақытта бір қалыпта болу қажеті, онда мылтықтың көздеу сызығы әрқашанда көздеу бағытына сәйкес келеді. Атқыштың қаруы оңтайлы болуы үшін оның барлық өлшемдері, сол қаруды тұрақты пайдаланатын белгілі бір спортшының дене бітіміне дәл сәйкес келуі тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Александр Хамзаұлы Мұхамеджанов

**Александр Хамзаұлы Мұхамеджанов** (1948, Алматы қаласы). ХДСШ (1975), ҚазКСР ЕСЖ "1985). Стендтік атудан ҚазКСР- інің бірнеше мәрте чемпионы және жүлдегері. КСРО кубогінің қола жүлдегері (1975, "С" ЕСҚ бойынша командалық есеп). КСРО чемпионы (1981, Мәскеу, А.Тритенко, В.Скоробогатов, А.Асанов, А.Мұхамеджанов).

## Дереккөздер


Санат:КСРО стенд атушылары
Валерий Леонидович Серов

**Валерий Леонидович Серов** (9.10.1946, Алматы) - СШ-і. (1967), ХДСШ (1971).

Қазақстандық бірнеше мәрте чемпионы. Дөңгелек стенд бойынша, "дуплетпен" ату бойынша КСРО чемпионы (1970, Каунас, Эстония), КСРО чемпионатының кола жүлдегері (1971), Әлем чемпионатына қатысушы (1970, Фенкес, АҚШ, 12-орын) Әлем чемпионы (1971, Болония, Италия, командалық есепте). "Мәскеудің үлкен жүлдесі" халықаралық турнирінің қола жүлдегері (1972). КСРО чемпионатында 5-орын (1974, дөңгелек стенд).

## Дереккөздер


Санат:9 қазанда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Дөңгелек стенд бойынша Қазақстан чемпиондары
Санат:Дөңгелек стенд бойынша КСРО чемпиондары
Санат:Дөңгелек стенд бойынша КСРО біріншілігінің қола жүлдегерлері
Санат:Дөңгелек стенд бойынша әлем чемпиондары
Виктор Алексеевич Скоробогатов

**Виктор Алексеевич Скоробогатов** (12.08.1934. Қаскелең қаласы. Алматы облысы- 21.04. 1993, Алматы), СШ-І (1962), КазКСР-інің ЕСЖ-сы (1978). 

Траншеялық және дөңгелек стенд бойынша Қазақстанның бірнеше мәрте чемпионы. Траншеялық стенд "мүлт кеткенге дейінгі" атудан КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (1969). КСРО кубогінің 3 дүркін жеңімпазы (1970-72). КСРО Қазақстан кубогінің иегері (1975) КСРО халықтары VI спартакиадасының күміс жүлдегері (1975). Командалық есепте ел чемпионы (1976, Борно қаласы, Чехословакия). Командалық есепте КСРО чемпионы (1980, ҚазКСР-інің командасы: А.Асанов, А.Горун, В.Скоробогатов, А.Тритенко. 

Ауылшаруашылығы институтын бітірген. 

"Халық шаруашылығына қосқан үлесі үшін" күміс. "Ерлігі үшін" (1965), КСРО- ның 50 жылдыгы медальдарымен (1978) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:12 тамызда туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Қаскелеңде туғандар
Санат:21 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Траншеялық және дөңгелек стенд бойынша Қазақстан чемпиондары
Владимир Георгиевич Бердов

**Владимир Георгиевич Бердов** (21.05.1952, Алматы). Траншеялық стендтен ХДСШ.

Қазақстанның бірнеше мәрте чемпионы және жүлдегері, Бүкілқазақстандық спартакиадасының чемпионы (1979). ҚазКСР-і кубогінің жеңімпазы, КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (1981), "Алтын қырғауыл" Бүкілодактық турнирінің қола жүлдегері, КСРО-ның чемпионы және рекордшы (командалық есепте 600 мүмкіндіктен 588 ұпай (А.Титиренко, В.Скоробогатов, В.Чепутусов, В.Бердов). Әлемнің ресми емес рекордшысы.

## Дереккөздер


Санат:21 мамырда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Траншеялық стенд бойынша Қазақстан чемпиондары
Санат:Траншеялық стенд бойынша КСРО чемпиондары
Санат:Траншеялық стенд бойынша КСРО біріншілігінің күміс жүлдегерлері
Владимир Борисович Стародубцев

**Владимир Борисович Стародубцев** (9.04.1952, Алматы). Қазіргі бессайыспен шұғылданды. Семсерлесуден СШ (1972), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1978). 

1980-87 ж. Спорт комитетінің спорттың атыс түрлерінен мемлекеттік жаттықтырушысы. 1991-93 ҚР ҰОК-і экономикалық даму басқармасының бастығы. 1993-97- Қазақстан - Қытай бірлескен "Олимпик" кәсіпорын бас директорының орынбасары. 1997-98 "Жастар" ЕСҚ-ның басқарма бастығы. 1998 ж. қазіргі бессайыс бірлестігінің атқарушы директоры.

## Дереккөздер


Санат:9 сәуірде туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Семсерлесуден Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Андрей Тритенко

**Андрей Тритенко** (1965, Алматы), ХДСШ-і (1982), (1982 "С" ЕСҚ КСРО құрама командасының сапында) командалық есепте дөңгелек стендте КСРО чемпионы, жеке есепте қола жүлдегер. КазКСР құрама командасы сапында КСРО халықтары VIII Спартакиаданың чемпионы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша стенд атушылар
Санат:КСРО стенд атушылары
Санат:Қазақстан стенд атушылары
Сергей Владимирович Шахворостов

**Сергей Владимирович  Шахворостов** (1958, Алматы), стенд атудан ХДСШ-І (1980) командалық есепте (1981, 1984), ҚК-дің құрама командасы сапында Казақстанның бірнеше мәрте чемпионы, КСРО халықтары IX Спартакиадасының, КСРО кубогінің (1985) күміс жүлдегері (1986). Әлем чемпионы (1981, Apгентина 1982, Италия 1983, Канада), Еуропа кубогінің иегері (1985), Азия (1994, Таиланд), XII Азия ойындарының чемпионы (1994, Жапония).

## Дереккөздер


Санат:КСРО нысана көздеушілері
Санат:Қазақстан нысана көздеушілері
Санат:Алфавит бойынша нысана көздеушілер
Әңгел

**Әңгел** - ер азаматтың сүйгені, теңі, жары мәнін беретін көне атау. Мұндай атау ертедегі жыр-дастандарда кездеседі. Мәселен: 

 *Мүсәпір екен қаңғыған. 
 *Құлқаныстың әңгелі. 
 'Сүйгенін қара қызының, 
 'Қаламаушы едім өңгені.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Сергей Александрович Яшкин

**Сергей Александрович Яшкин** (9 мамыр1968, Целиноград) — Дөңгелек стенд көздеуде бірнеше мәрте чемпионы және жүлдегері. XII Азия ойындарының қола жүлдегері (1998, Бангкок, Таиланд, жеке есепте). Жекелей есепте Азия , Азияның және Азия ойындарының чемпионы әрі рекордшысы (150 мүмкіндіктен 149 ұпай). Әлем кубогінің күміс жүлдегері (1999, Кушамото, Жапония), Сиднейдегі Олимпиялық ойындарга қатысушы (2000)-7-орын, 125 мүмкіндіктен 122 ұпай. Жекелей есепте Әлем кубогі ақтық сайысының қола жүлдегері (1999, Кувейт).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша стенд атушылар
Санат:Қазақстан стенд атушылары
Файзулла Юлдашев

**Файзулла Юлдашев ** (15.9. 1912, Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан қаласы – өлген жылы белгісіз) - 2- дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант. Өзбек. Самарқанд педагогикалық техникумын және  Ташкент муғалімдер институтын бітіріп, Бұхара облысында мұғалім, мектеп директоры қызметтерін атқарған. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың маусымында шақырылып, сол жылдың қазан айынан Воронеж майданына қарасты 38-армия 180-атқыштар дивизиясы 42- атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы 27 қыркүйекте аға сержант Юлдашев алғашқы десантшылар құрамында Киев облысы Вышгород ауданы Новые Петровцы селосы маңында Днепрдің оң жағалауына өтіп, қолма-қол ұрыста басып алған плацдармды ұстап қалу үшін өз бөлімшесімен бірге қаһармандықпен шайқасты. Осы шайқастағы ерлігі үшін Юлдашевқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (29.10.1943). 1944 жылы кіші лейтенанттар курсын бітірді. 1945 жылы запасқа шығып, 1948 жылы Өзбекстан Коммунистік партиясының жоғары мектебін бітірді. 1980-90 жылы Өзбекстанның Наманган облысы Наманган ауданы Ирвадан ауылында тұрды. Құрметті демалысқа шыққанға дейін орта мектептің директоры қызметінде болды. Ирвадан ауылында жерленген. Ленин, 1 -дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жулдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Арбалеттен нысана көздеу

**Арбалеттен нысана көздеу**, XIII-XIV ғасырларда Еуропа елдерінде пайда болған нысана көздеу құралын Арбалет деп атайды. Мұнда жарыстың екі түрі бар: 
1. Матчтық кездесу; 2. Далада ату. Арбалет спортының дамуы мен одан жарыстың өткізумен нысана көздеушілердің халықаралық одағы өткізеді. Матчтық кездесулер арнайы жабық залда, ал далада ату таза ауада далада өтеді. Сондықтан да ҚР-да садақ тартушылар мен арбалет атушылардың бірлестігі біреу ғана, олар бірігіп жұмыс жасайды.
Арбалет атуда нысаналар (далада) 65, 50, 30 м. қашықтыққа қойылады, оны әр спортшы 30 реттен көздей алады. Жүлдегерлер мен жеңімпаздар ұпай арқылы анықталады. Ұпай санының жоғары шегі - 900.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ойын жаттығулары

**Ойын жаттығулары**, ойындардың ерекшеліктеріне байланысты орындалатын өзгерістері мен тәсілдері өзгеріп отыратын қимыл-қозғалыстар. Ойын жаттығулары адамдардың жас ерекшеліктеріне байланысты оңай игере алатындай қарапайым, түсінікті болуға тиісті. Жаттығуларлар жылдамдықты арттыруға, күшті қажет ететін ойындарда бұлшық еттердің мықтылығын, ал төзімділік қажет жағдайда шыдамдылықты арттыратын т.б. жаттығулар жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ежелгі Олимпияда ойындары

**Ежелгі Олимпияда ойындары** (), Олимпиялық ойындардың тарихи тамыры діни дәстүрлерге, грек құдайларына табынуға тым алысқа алып кетеді. Байырғы Элладада жарысқа қатысушылар тек қана жалаңаштанып түседі екен. Жеңімпаздар зәйтүн ағашының жапырақтарынан өрілген алқамен марапатталыпты. Ерте дүниедегі спорт жарыстары, олимпиялық ойында б.э. бұрын 776 жылдан өтеді деп есептелінсе де жарыстар бұдан әлдеқайда ертерек басталған. Ресми түрде ойындар Олимпия қаласында өткізілген және кене грек жұрты үшін ең маңызды оқиға болған. Онда өз уақытындағы ең үздік атлетикалық нәтижелер көрсетілген, сол сияқты оның бағдарламасына күймемен жарысу, жұдырықтасу, күрес, диск лақтыру, жүгіру, секіру түрлері енген. Христиандар заманы басталғанда Олимпиялық ойындар өзінің бұрынғы бағасын жоғалтып жаңа эраның 393 жылы Рим императоры Феодосей 1-дің әмірімен тоқтатылған.

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі Грекия мәдениеті