open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төретам

right|thumb|270px|Төретам стансасы. Алғашқы көше Песчанная
**Төретам** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы темір жол бекеті, кент, Төретам кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жосалы кентінен батысқа қарай 80 км жерде, Сырдария өзенінің бойында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 5976 адам (3073 ер адам және 2903 әйел адам) болса, 2009 жылы 9548 адамды (4929 ер адам және 4619 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1905 жылы темір жол станциясы ретінде қаланған. Төретамнан Байқоңыр ғарыш алаңына арнайы темір жол тартылған.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Төркін

**Төркін** – ұзатылған қыздың туған-туысқаны, ел-жұрты. Ежелгі түрік заманында төркін ру, тайпа, ел жағынан “қандас-туыстар үйі” мағынасын білдірген. Қазақтың дәстүрлі қоғамында төркіннің айтарлықтай зор мәні болған. Ұзатылған қыз төркіндеп келсе, төркін жағы қалаған затын беруге міндетті деп есептелінеді. Мұндай жағдайда қыздың барлық туған-туыстары оны қонаққа шақырып, құрмет көрсетіп, риза етіп аттандыруға тиіс. Төркіндеу – әр қыздың парызы және оның бір-ақ рет төркіндеп баруға қақысы бар. Төркіндеудің халықтық, дәстүрлік маңызы зор және ол әйелдерге ғана тән ғұрып. Қазақ дәстүрінде қыз төркіндеп, күйеу қайындап, жиен нағашылап барады.

## Сілтеме


Санат:Салт-дәстүрлер
Төрткүл (Ордабасы ауданы)

**Төрткүл** (2018 жылға дейін – Төрткөл) — Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл, Төрткөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірлан ауылынан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде.

## Халқы

## Тарихы
1962 жылы құрылған Кеңес Одағының Батыры Қарсыбай Сыпатаев атындағы және 1978 жылы құрылған “Көкарал” мақта өсіретін кеңшардың орталығы болды. Кеңшар негізінде Төрткүлде және округке қарасты ауылдарда мақта шаруашылығымен айналысатын "Ізбасар" ЖШС, "Қызылту", "Саға", "Иген" ӨК-тері құрылды. Төрткүлде Қарсыбай Сыпатаевқа ескерткіш-мүсін орнатылған.

## Дереккөздер

  

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Төрткүлтөбе

**Төрткүлтөбе қалашығы** — VIII–XII ғасырлар қалашығы, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Түлкібас ауданы, Шарафкент ауылының батыс шетінде орналасқан.

## Зерттелуі
Төрткүлтөбе туралы алғаш 1914 жылы В. Городецкий жазған. Қалашықтың жобасын 1940 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И. Пацевич) түсірген. 1982 жылы Шымкент педогогикалық институтының археологиялық тобы, 1997, 2002 жылдары Халықаралық қазақ-түрік университетінің Тұран археологиялық экспедициясын (жетекшісі М. Елеуов) зерттеген.

## Сипаты
Қалашықтың төртбұрышты аумағы батыста 318 м, солтүстікте 291 м, шығыста 306 м, оңтүстікте 311 м алаң. Биіктігі 7–8 м дуалмен айналдыра қоршалған. Қаланың солтүстік-батыс бұрышында орталық қорған бар. Оның биіктігі 11 м, аумағы 30–50 м. орталығы қорғанға кіретін екі қақпаның орны сақталған. Қақпаның кіре берісінде екі мұнараның, ішкі жағында бір мұнараның, шығыс жағында екі мұнараның, барлығы бес мұнараның орны сақталған. Қаланың 2-бөлігінде тұрғын үйлердің орны айқын көрінеді, ал шығысынан 150 м жерде бекіністі қорған болған. Ол айнала биіктігі 0,5 м-ден 3,5 м-ге дейін, аумағы 70х80 м топырақ дуалмен қоршалған.

Қазбадан табылған ерекше заттардың қатарында әр түрлі үлгідегі боялған және боялмаған ыдыстар, тастан жасалған дән үгіткіштер, қол диірмендер, ою-өрнек пен эпиграфиялық жазулары бар тас келілер, келсаптар, астаулар, салтанатты сарайлардың ұстындары мен олардың тұғырлары бар. Оңтүстік Қазақстанның басқа қалаларында кездесе бермейтін осындай үлгідегі заттар бұл қаланың бір кезде саяси-экономикалық және мәдени орталығы болғандығын дәлелдейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Төртқұдық алтын кен орны

**Төртқұдық алтын кен орны** - Павлодар облысындағы Екібастұз қаласынан батысқа қарай 100 км жерде орналасқан. 1932 жылы ашылып, 1932-1939 жылдары барланған. 1940 жылдан игерілуде. 

## Геологиялық құрылымы
Кенді алаңның құрылымы радиалды және доғалы жарықшақтар жүйесімен күрделіленген. Кен аумағында төменгі-жоғарғы силурдың эффузиялық шөгінді тау жыныстарынан (порфириттер, туфтар, туффиттер, кварцты құмтастар, туфтық құмтастар) күмбез тәрізді құрылым түзілген. Кентас иірімдері меридиандық бағытта созылған. Көп тармақталған бағана тәрізді кен денелері бір-біріне жақын орналасқан сульфидтер мен алтын құрамды кварц-баритті желілер сериясынан тұрады. 

## Жатыс сипаты
Басты кен денесінің қалыңдығы өзгелерден зор, еңістену бұрышы 20-27 градус, линза, желі тәрізді кішілеулері солтүстік, Төртқұдық, Табыс, т.б. телімдер де шоғырланған. 

## Минералдары
Негізгі минералдары: пирит, барит, халькопирит, сфалерит, галенит, саф алтын, күміс, кварц, т.б. Тотығу белдемінің тереңдігі 30 м, бас кен денесі карьер әдісі арқылы 60 м тереңдікке дейін пайдаланылуда. Алтынды амальгамалау әдісімен бөліп алады. Кен гидротермалдық типке жатады.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы кен орындары
Санат:Алтын кендері
Трамвай

**ТРАМВАЙ** ( – вагон, арба және *way* – жол) – қалалық көлік түрі. Ол түйіспелі (контактілі) сым арқылы келетін электр энергиясынан қуат алып, рельс жолымен қозғалады. 30 км/сағ жылдамдықпен қозғалатын дүние жүзіндегі бірінші трамвай 1881 жылы Германияда іске қосылды. Қазақстанда трамвай алғаш 1937 жылы Алматы қаласында жүре бастады. Трамвай энергияны рельстен 3–4 м биіктікте ілінген түйіскен сым арқылы алады. Ол 500–600 В тұрақты ток кернеуімен қоректенеді. Вагондарда қуаты 30 – 70 кВт болатын электрқозғалтқышты тартқыш орналастырылған. Трамвайдың ең үлкен жылдамдығы 65–70 км/сағ құрайды. Қазіргі трамвай шаруашылығы күрделі кешен болып есептеледі. Оның құрамына рельс жолы, автобұғаттау жүйесі, күштік тарту желісі, жылжымалы құрам мен қызметтік жүйе (жөндеу зауыты, жол бойы қызметі), т. б. енеді. Трамвайды энергиямен қоректендіру күштік тарту желісі арқылы жүзеге асады. Айнымалы ток қосалқы күштік тарту стансасы арқылы тұрақты кернеуге түрленіп, түйіспелі (контактілі) желіге беріледі. Моторлы вагонның түйіспелі (контактілі) желі сымы бойымен сырғанайтын ток қабылдау тетігі болады. Кері сым ретінде рельс пайдаланылады. Трамвай вагондары 4 өстік болып дайындалып, бір жүргізуші басқаратын немесе екі моторлық вагондар түрінде қолданылады.

## Галерея

The evolution of trams in Moscow.jpg|Мәскеу трамвайының 147 жылдағы эволюциясы
Kusttram2.jpg|Бельгиядағы жағалық трамвай
Newtonbostoncar.jpg|Ашық алаңдары бар екі осьті трамвай. АҚШ, 1909 ж.
Berlin tram 2014-4.jpg|Берлиндегі артикулярлы Tatra KT4, тағы біреуі CME арқылы артқы жағына қосылған
TramGent6.jpg|Төмен қабатты трамвай, Гент, Бельгия
Egypt.Cairo.Tram.01.jpg|Каир — Гелиополис трамвай желісі
Трамвай 010.jpg|МТТЧ трамвай (мәскеудегі чех өндірісінің «Татра» трамвай жөндеу зауытында модернизацияланған)
LVS-2009 Yelshanka.JPG|Волгоградта 71-154М
Russia stamp 2022 № 2966.jpg|2022 жылдың пошта маркасы. Ресейдегі қалалық көлік. Заманауи трамвайлар.
Russia stamp 2022 № 2965.jpg|2022 жылдың пошта маркасы. Ресейдегі қалалық көлік. Заманауи трамвайлар.


## Дереккөздер

Санат:Қоғамдық көлік
Триллион

**ТРИЛЛИОН** (франц.* trіllіon*), мың миллиард – бір және 12 нөл арқылы өрнектелетін сан, яғни 10-ның 12 дәрежесі. Кейбір елдерде (Германия мен Ұлыбританияда) 10-ның18 дәрежесі  де триллион деп аталады.

## Сілтеме


Санат:Сандар
Троллейбус

thumb|200px|Троллейбус
thumb

**Троллейбус**( – түйіспелі (контактілі) сым, роликті ток қабылдағыш және bus – автобус) – рельссіз жолмен қозғалатын қалалық, электрлік көлік.

## Тарихы
Троллейбус 19 ғасырдың 80-жылдарынан бастап Германияда пайдаланыла бастады (1882). Қазақстанда Троллейбус алғаш рет 1944 жылы Алматы қаласында жүре бастады. 
## Құрылымы
Троллейбустың негізгі электрлік жабдықтарына тұрақты токтың күштік тарту қозғалтқышы, компрессор жетегі (қосалқы электр қозғалтқышы), желдеткіш пен генератор, жарық және сигналдық аппаратуралар, ал механикалық бөліктеріне трансмиссия, жүрістік бөлік, басқару тетігі жатады. 
## Артықшылығы
Рельстік жолды қажет етпейтіндігі, басқаруға икемді болуы Троллейбустың трамвайдан артықшылығы болса, арзан электр энергиясын пайдалануы, зиянды газдың жоқтығы, т.б. оның автобустан артықшылығы болып саналады.

## Кемшілігі
Аспалы екі сымнан құралған түйіспелік (контактілік) жүйесінің күрделі болуы, сапалы жолды қажет етуі, т.б. Троллейбустың жоғарыда аталған көлік түрлерімен салыстырғандағы кемшілігі болып табылады. 
Қазіргі кезде Қазақстанда “Электротранс Сервис” ЖШС-дан “Қазақстан” Троллейбустары шығарылады.

## Сілтеме


Санат:Қоғамдық көлік
Тритий

thumb
**ТРИТИЙ** (Trіtіum), T немесе 3Н – массалық саны 3-ке тең болатын сутектің ең ауыр радиоактивті изотопы. Оны 1934 жылы ағылшын ғалымдары Э.Резерфорд, М.Л. Олифант және П.Хартек ашқан. Ядросы бір протон мен екі нейтроннан тұрады. Тритий табиғатта ғарыштық сәулелердің құрамындағы нейтрондардың азот атомдарына әсер етуі нәтижесінде атмосфераның Жоғарғы қабатында түзіліп , жаңбыр суымен жер бетіне түседі. Тритий газ, балқу t – 252,52°С, қайнау t – 248,12°С, булану жылуы 333 кал/моль. Өндірісте ядролық реакторларда литийді нейтрондармен сәулелендіру арқылы алады. Химиялық және биологиялық зерттеулер кезінде изотоптық индикатор ретінде “таңбалау” әдісінде, өте көп мөлшерде жылу бөлетіндіктен термоядролық отын ретінде пайдаланылады. Тритий атомының ядросы тритон деп аталады.

## Сілтеме


Санат:Химия
Тропиктік климат

thumb
**Тропиктік климат**, тропиктік ендіктің құрғақ және ыстық климаты, субтропиктік белдеулердің жоғарғы қысымды облыстары және мұхиттар үстіндегі пассатты айналым әсерінен бүкіл жыл бойы түзіледі. Тұрақты бұлттылығы аз ауа райы, жауын-шашын мөлшерінің аздығымен (әдетте жылына 200 мм-ден аз), ауа температурасының жоғарылығымен (қыста 10С-тан жазда 35С-қа дейін), жер шарының жылу полюсінің болуымен ерекшеленеді. Шөл және шөлейт ландшафттары басым таралған.

## Сілтеме


Санат:Климат
Санат:Тропиктер
Тулий

thumb|100px|Тулий ''Tm''|солға
**Тулий** (лат. *Tulіum*; **Tm**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат.н. 69, ат.м. 168,934221, тығызд. 9,318 г/см³, балқу t 1545 °С; лантаноидтар тобына жатады. 

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Лантаноидтар
Трофимовка Обасы

**Трофимовка обасы** – біздің заманымыздың 6 – 8 ғасырларында Солтүстік Қазақстанды мекен еткен тайпалардың 18 обалы қорымы. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Қоржынкөл ауылынан батысқа қарай 4,5 км жерде орналасқан.

## Зерттелуі
Қорымды 1955 жылы Павлодар археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген. 

## Сипаты
Диаметрі 6 – 12 м, биіктігі 0,12 – 0,48 м топырақ үйінділі обалардың 11-ін қазғаннан кейін мынадай жерлеу түрлері ашылған: 
1) ұзындығы 2,6 м, ені 0,82 м және 0,57 м, үсті жабылған, қабығымен қойылған қайың бөренелерінен салынған жәшік тәрізді үйінді астында екі қабір орналастырылған. Адамды арқасымен, басын солтүстік-шығысқа бағыттап қойған. Аяқ тұсында темір пышақ сақталған.
2) Сопақша келген жай қабір шұңқырының 0,7 м тереңдігінде басы солтүстік-шығысқа қаратылған, арқасымен жатқан адам жерленген.
3) Үйіндінің астында батыс жағынан ағаш пен күлдің қалдықтары аршылған. Оның астынан адамның өртенген сүйегі табылған. Жерлеу құрылысы әр қилы, қорымның 13-обасынан металдан жасалған балық бейнелі ғұрыптық мәндегі заттың табылуы қызықты. Сонымен қатар қыш ыдыстың сынықтары, темір ауыздық, темір жебенің ұштары табылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан обалары
Санат:Павлодар облысы географиясы
Тулақ

**Тулақ** — иленбеген теріден жасалатын төсеніш, жүні алынбаған мал терісі, кептірілген көн тері. Көбіне ірі қараның, құлынның терісінен жасалады. Тулақтың түкті жағын төсенішке, тықыр жағын жүн сабауға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Мал шаруашылығы
Туннель

thumb|Туннель
thumb|right
**Туннель**, **тоннель** — темір жол жерлерін, көлік және жүргіншілер жолын,  су жүретін құбырларды, т.б. салуға арналған коммуникациялық құрылыс; темір және автомобиль жолдарын, жаяу өткел, қатынас жолдарын және т.б. салу үшін арналған биіктігі шығып тұрған кұралымдарға дейін 2 м және артығырақ бойлай жер астындағы ғимарат.

Туннель қатынас жолдарына арналған, гидротех., СЭС Т-і, суландыру және сумен жабдықтау жүйелеріндегі Т-дер болып ажыратылады.

## Дереккөздер

Санат:Инфрақұрылым
Санат:Механика
Санат:Тоннельдер
Туырлық

**Туырлық** – киіз үй жабдығы. Уықтың қарынан асырып, үзіктің етегін ала керегенің аяғына дейін жабылады. Туырлықтың Жоғарғы ішкі шетіне кейде жалпақтығы 70 – 80 см-дей өрнектеп жиектеме (қас) тігіледі. Ол шұғадан (қызыл, көк, т.б.) ойып жапсырылып, шеті түрлі түсті жіппен кестеленеді. Туырлықтың қасы үзікпен астасып, үй ішіне әсем көрік беріп тұрады. Туырлықтың үстіңгі екі шетіне термелеп тоқылған бау тағылады да, уық сол бау арқылы үстінен айқастырыла тартылып байланады.

## Сілтеме


Санат:Киіз үй
Тұғрық

**Тұғрық** – Моңғолияның ақша өлшемі. 100 мұнғуға (мунгу) тең. 1925 жылы айналысқа енгізілген.

## Сілтеме
Тургайская Новь

**Тургайская новь** – газет, Қазақстан Коммунистік Партиясы Торғай облысы Арқалық қалалық кадеттері мен еңбекшілер депутаттары облысы кеңесінің органы. 1970 жылы Қазақ КСР-і құрамында жаңадан Торғай облысының құрылуына байланысты Арқалық ауданы газетінің негізінде құрылған. 1971 жылы 15 қаңтардан алғашқыда екі бет болып аптасына 3 рет, кейін төрт бет болып аптасына 5 рет шыға бастады. 1997 жылы 3 мамырда Торғай облысының таратылуына байланысты “Тургайская новь” өз жұмысын тоқтатты.

## Сілтеме


Санат:Қостанай облысы газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Тұғыл

**Тұғыл** (1992 жылға дейін – *Приозёрный*) — Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл, Тұғыл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақжар ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде, Зайсан көлінің оңтүстік жағасындағы далалы өңірде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1958 жылы өзен айлағы есебінде қаланды. Тұғыл аудандағы бірден-бір өнеркәсіп орталығы болып табылады. Мұнда республикалық маңызы бар балық өңдеу кәсіпорны, машина-трактор жөндеу шеберханасы, мұнай базасы, байланыс бөлімшесі жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
2 орта мектеп, балабақша, мәдениет сарайы, кинотеатр, кітапханалар, аурухана, дәріхана бар. Тұғыл арқылы Зайсан – Қалбатау – Өскемен автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Тұзақ

**Тұзақ** – қоян мен құс ұстауға арналған құрал. Ол көбіне аңның ізіне, іннің аузына құрылады. Тұзақ жіңішке, үзілмейтін мықты жіптен, қылдан, сымнан жасалады, аң мен құсқа байқалмайтындай етіп құрылады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Тұғыр

#**Тұғыр**– бүркіт отыратын құрылғы. Биіктігі құс отырғанда шалғысы жерге тимейтіндей мөлшерде, шамамен 1,5 – 2 қарыс (30 – 40 см), жуандығы бір білем 3 – 4 сирағы бар ағаштан жасалады. Ұсақ құстардікі мұнан көп аласа, құс отырғанда шалғылығы жерге тимейтіндей ғана болады. Үстінде құс отыратын 25-10 см текше табаны немесе бір білемдей құсқонары болады. Текше табанды тұғырдың бүркіттің тұяғы білемдей ұстап, таймай отыратын кемері болады. Құс отыратын “құс басар” аталатын бөлігі киізбен қапталады. Қарағай, терек, самырсын сияқты ағаштардың үш ашалы бұтағынан немесе тамырлы түбірінен шауып жасалған тұғыр берік болады. Оның арнайы қашап, сүргілеп дайындалғандары және таутекенің мүйізінен үш аяқты етіп, жиналып-құралатын түрлері де бар. Кейбір құсбегілер тұғырды сирағына құйма, көз орнатып сәндетіп дайындатады. Тіптен қасқыр, түлкі бейнесінде жасалған тұғырлар бүркітті алғыр етеді деген сенім болған. Орнықты тұғырда бүркіт мойнын қайырып отырып, екі аяғын кезекпен ішіне тартып көтеріп, сыңар аяқпен ұйықтайды. Еркін тыныстап, алысқа саңғып, денесі сергек болады.  үйдің оң жақ босағасына қойылады әрі қастерленіп, мұрагерлікке қалдырылатын қасиетті бұйым саналады. Тұғырға шым, тас, саз пайдаланады: шым құс тұяғының өсіп-жетілуін, тас өткірленуін, саз құс денесін салқындатуға әсер етеді.
#**Тұғыр** - мүсіндік шығармалар (мүсін-ескерткіш, мүсіндік топтама, сыралғы, т.б.) мен бағаналардың, обелискілердің астына қойылатын сандықша негізінен Тұғыр әр түрлі пошымда тұрғызылып, алуан түрлі нақышпен (архитектурада ордерлер элементтерін қолдану, мүсін бедерлермен нақыштау, кейде табиғи тастарды пайдалану т.б.) безендіріледі.
#**Тұғыр**(ор. станина) — кеңістікте үйлестіруге, машиналардың механизмдері мен бөлшектерін кинематикалық байланыстырып орналастыруға және машинаның механизмдерімен бөлшектеріне әсер ететін күштерді кабылдауға арналған машинаның негізгі тұқырлық бөлшегі.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Тұлғалар
Тұйық

**Тұйық** — Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл (1965 жылдан 2013 жылға дейін кент болған), Тұйық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Кеген ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде, Темірлік өзенінің сол жағасында, Қурайлы тауының солтүстік баурайында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ертеде “Қотантас”, 19 ғасырдың орта шенінде Тұйық аталған. 1932 жылы Көктас, Есенгелді, Тұйық ауылдары “Бірлік” ұжымшарына бірікті. 1952 жылдан қой өсіретін кеңшардың бөлімшесі болды. 1955 жылы Тұйық қорғасын-барит кен орны ашылып, ол Текелі қорғасын-мырыш комбинатына шикізат беріп тұрды. 2002 жылы Текелі кен байыту комбинатына беретін кен қоры мөлшерінің тым азаюына байланысты кеніш жұмысын тоқтатқан. Тұйықта Кеген орман шаруашылығы, Қарасай ағаш дайындау, өңдеу цехтары, т.б. кәсіпорындар бар. Олардың басым көпшілігі 1997 жылдан кейін жекешелендірілді.  Тұйықтың маңы қайнар бұлақты, орманды, үңгірлі келеді.

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Тұйық қорғасын-барит кен орны

**Тұйық қорғасын-барит кен орны** – Алматы облысы Райымбек ауданы Кеген кентінен солтүстікке қарай 35 км қашықтықта орналасқан. 1955-1963 жылдары барланып, 1966 жылдан бастап пайдалануға берілді. 

## Геологиялық құрылымы
Кетпен жотасындағы Темірлік синклиналының солтүстік жағында орналасқан. Кен аумағында гранит интрузиялары, дайка, шток пішінді магмалық тау жыныстарымен қиылған төменгі карбонның эффузия-шөгінді тау жыныстары тараған. Тұйық антиклинорийіндегі орта және жоғары визей кезеңінде жаралған шөгінді тау жыныстарына сыйысқан кендену қалыңдығы 50 м, төмен горизонттарда 200-250 м болатын уатылу белдемдерімен ұштасқан. Кентас бақылаушы құрылым ретінде осы иілім арқылы өтетін тектоникалық жарылыс саналады. 

## Құрамы, минералдары
Кентас құрамы қорғасынды, мысты, баритті. 54 кен денесінің 15-і балансқа алынған. Басты минералдары: галенит, сфалерит, халькопирит, барит, пирит.


Сурет:Galena.jpg|Галенит
Сурет:Barite-4jg40a.jpg|Барит
Сурет:Chalkopyrite.jpg|Халькопирит
Сурет:Pyrite foolsgold.jpg|Пирит
Сурет:Sphalerite4.jpg|Сфалерит


## Тотығу белдемі
Тотығу белдемінің тереңдігі 150-200 м. Кентас карьер, штольня әдістері арқылы өндіріліп, флотация әдіспен байытылады. Гидротермалдық, шөгінді-гидротермалдық жолмен жаралған. Қорғасын-барит кентастарының қоры А, В, С категориялары бойынша 13577 мың т ірі кен орны саналады.
 
## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы кен орындары
Мұхамедияр Хангерейұлы Тұнғашин

** Мұхамедияр Хангерейұлы Тұнғашин** (Тұнғаншин)  (1888, Ырғыз уезді – 27.03.1942) – қоғам қайраткері, Қазақ АКСРін құрушылардың бірі. Қазанда мұғалімдер семинариясын бітірген (1916). 1917 – 1918 жылдары Бөкей ордасында Кеңес үкіметін құруға белсене араласты. Ордада құрылған қазақтардың 1-атты әскер полкін ұйымдастырушылардың бірі болды. Бөкей ордасындағы Кеңестердің 2-съезі (қыркүйек, 1918) және 3-съезіне (маусым, 1919) басшылық етті. РКСФР Ұлттар халкомы қазақ бөлімінің меңгерушісі (1918 – 1919), Қырғыз (қазақ) рев. комитетінің мүшесі (1919 – 20) болды. Қазақ АКСР-і құрылғаннан кейін 1920 – 1935 жылдары әлеум. қамсыздандыру, баспасөз, мәдени-ағарту салаларында басшы қызметтер атқарды. 1935 – 1937 жылы Қазақстанның Ташкенттегі сауда өкілі болды. 1937 жылы саяси қуғын-сүргінге ұшырады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Тұлғалар
Тұран

**Тұран** — Түркістан өлкесінің көне атауы. right|200px Ежелгі дәуірден жеткен мәліметтер бұл өңірде "тур" деп аталатын көшпелі тайпа мекен еткенін көрсетеді. “Авестада”, Фердоусидің “Шахнамасында” Иран мен Тұран елінің өзара қарым-қатынасы жайлы көптеген мәліметтер бар. Тұранда түркі халықтардың арғы тегінен сыр шертетін “Алып Ер Тоңа” атты дастан дүниеге келген. 6-ғасырдан бастап Тұран сөзі – түріктер мекендейтін жер, елдің атауы деген ұғымды білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:География
Тұрақты ток

**Тұрақты ток** – ток күшінің шамасы мен бағыты уақытқа байланысты өзгермейтін электр тогы.

Тұрақты ток тұрақты кернеудің әсерімен тек тұйықталған тізбекте ғана пайда болады. Тармақталмаған тұйық тізбектің кез келген қимасында тұрақты ток күшінің мәні өзгермейді. Тұрақты токтың негізгі заңдарына ток күші мен кернеудің байланысын сипаттайтын Ом заңы (ток кернеуге тура пропорционалды және кедергіге кері пропорционалды), өткізгішпен ток жүрген кезде бөлініп шығатын жылуды анықтайтын Джоуль-Ленц заңы және тармақталған тізбек үшін жазылатын Кирхгоф ережелері жатады. Тұрақты ток көздеріне электр машиналарының генераторы, гальвани элементтері, термоэлементтер, батареяларға топтастырылған фотоэлементтер, күн көзінің батареялары, алдын ала зарядталған аккумуляторлар және — пайдалы әсер коэффициенті жоғары магниттік гидродинамика генераторлары жатады. Тұрақты токты жартылай өткізгіштердің және басқа түзеткіштердің көмегімен, айнымалы токты түзету арқылы өндіруге болады.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Электрлік
Тұңғиық

**Тұңғиық** () – өзі аттас тұқымдасқа (Тұңғиықтар тұқымдасы) жататын су өсімдіктері. Қазақстанда 2 түрі бар. Ақ Тұңғиық (Nymphaea alba) Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. 

## Кейбір түрлері
* Nymphaea alba
* Nymphaea amazonum
* Nymphaea ampla
* Nymphaea blanda
* Nymphaea caerulea
* Nymphaea calliantha
* Nymphaea candida
* Nymphaea capensis
* Nymphaea citrina
* Nymphaea colorata
* Nymphaea elegans
* Nymphaea fennica
* Nymphaea flavovirens
* Nymphaea gardneriana
* Nymphaea gigantea
* Nymphaea heudelotii
* Nymphaea jamesoniana
* Nymphaea lotus
* Nymphaea macrosperma
* Nymphaea mexicana
* Nymphaea micrantha
* Nymphaea odorata
* Nymphaea pubescens
* Nymphaea rubra
* Nymphaea rudgeana
* Nymphaea stellata
* Nymphaea stuhlmannii
* Nymphaea sulfurea
* Nymphaea tetragona


Image:2007_nymphaea_colorata_2.jpg|
Image:Nymphaea_alba.jpg|
Image:%E7%9D%A1%E8%93%AE%28gaytw.blogspot.com%29.1.jpg|
Image:%E7%9D%A1%E8%93%AE%28gaytw.blogspot.com%29.3.jpg|


## Дереккөздер


Санат:Тұңғиықтар
Санат:Су өсімдіктері
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Тұрар Рысқұлов ауылы (Түркістан облысы)

**Тұрар Рысқұлов ауылы** (Көкірек, 1993 ж. дейін – *Ванновка*) — Түркістан облысы Түлкібас ауданы мен Майлыкент ауылдық округі орталығы .

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Түркістан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 222 км, Шымкент қаласынан 98 км-дей солтүстік-шығыс бағытта  орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Тарихқа көз жүгіртсек, ауыл іргетасы 1891 жылы қаланғанына көз жеткізуге болады. Сол жылы Қара топырақты Ресей аумағынан 84 отбасы шұрайлы жер іздеп, қазақ жеріне қарай сап түзейді. Оларды бұл жолға елдегі жұмыссыздық, үй-жайларының болмауы ғана емес, сол кездегі отаршылдық саясат та мәжбүрлеген. Межелі жеріне жетіп, табиғатына көңілі толған келімсектер өзара ақылдасып, қағылған қазықтың орнын "Ванновское" деп атауды ұйғарады. Жергілікті тұрғындар қуылады. Осылайша қазақ жерінде, Шымкент уезінің Майлыкент өңірінде Ванновское пайда болып, үйлер тұрғызылады. Ауасы таза, шөбі шүйгін, құнарлы жер келімсектер үшін таптырмас жерге айналады.

1928 жылы Ванновское Жуалы ауданының орталығы атанды. Кейінірек, 1935 жылы қайтадан Түлкібас ауданының орталығына айналады. Сол жылы мұнда 3205 адам тұрып, көпшілігі "Победа" ұжымшарының мүшесі болды.

1993 жылы Ванновка селосы - қоғам қайраткері Тұрар Рысқұлов есімімен аталады. Гүлдей жайнаған аудан орталығында бүгінде 20 ұлттан құрылған 17 мың 837 адам тату тәтті өмір сүреді.

## Инфрақұрылымы
Спорт, музыка мектептері, 1 дарынды балаларға арналған мектеп-интернат, 4 орта мектеп, Түлкібас агробизнес және туризм колледжі, М.Х. Дулати атындындағы мәдениет үйі, аудан кітапхана, мешіт, орталығы аурухана, емхана, туберкулез, тері аурулары диспансері, санитар-эпидемиологиялық стансасы жұмыс істейді.

### Білім беру саласы
Ауылда 4 мектеп, атап айтқанда, №1 Ломоносов атындағы мектеп-гимназия, Абай атындағы мектеп-лицей, "Құралай" жалпы орта мектебі, Пушкин атындағы ақпараттық технологиялар мектеп-лицейі бар. Және 2010 жылы Ильясова Фарида Азмеданқызы басшылығымен "Үш тілде оқытатын мамандандырылған дарынды балаларға арналған мектеп-интернат тұсауын кесті. 2012 жылы мектеп-интернаттың алғашқы түлектері Ұлттық Бірыңғай тестілеу нәтижесі бойынша аудан көлемінде бірінші орынды иеленіп, Жұранов Тұрлыбек пен Асқаров Әлімжан "Алтын белгі" иегері атанды.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Тұрлан

**Тұрлан** – Шымкент қалалық әкімдігіне қарасты кент, кенттік округ орталығы. Шымкент қаласынан солтүстікөлібатысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Тұрғыны 3,5 мың адам (2005). Іргесі Тұрлан геофизика экспедицияның (1949) Кентау қаласы маңына келіп орналасуына байланысты 1962 жылы қаланған. Тұрланда мәдени-ағарту мекемелерімен қатар “Су ресурсы – маркетинг” ЖШС, “Энергоцентр-3” АҚ, “Тұранэнерго” МКҰ, т.б. жұмыс істейді.
## Дереккөздер

Санат:Шымкент қалалық әкімдігі елді мекендері
Тұсамыс

**Тұсамыс**, тұсау – мал алысқа ұзап кетпеуі үшін алдыңғы екі аяғын тұсайтын жұқа қайыс не есілген жіп.

Ол көбіне жылқының алдыңғы екі аяғына салынады. Кейде жұмыс көлігін де (түйе, өгіз) тұсап қояды. 

## Дереккөздер

Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Ат әбзелдері
Тұс киіз

250px|thumb|right|Тұс киіз
**Тұс киіз**, **түс киіз** — бөлме қабырғасын сәндеуге арналған қазақ халқының ұлттық жиһазы. 

## Атауы
Көбінесе төсектің тұсына ұсталатын болғандықтан «тұс киіз» аталған. 

## Жасалуы
Ол киізге кестелі барқыт, оюлы мата жауып, мейлінше әшекейленіп жасалады. Шеті түрлі түсті жіппен өрнектеліп, кестеленген бір түсті матамен (барқыт, мәуіті, шұға, т.б.) көмкеріледі. Ортасына үйлесімді мата (жібек, мақпал, т.б.) салып киізбен астарлайды. Кейде ақ киізге қызыл, сары, көк түсті ою жапсырылады. Ертеректе оның қызыл былғарыны күміспен әшекейлеп жасаған түрі де болған. Тұс киіздің кестесі көбіне біртұтас бірнеше өрнектің (мүйіз, гүл, жапырақ, шырмауық, түйе табан, алқа) үйлескен желісін жасау арқылы түрлі түсті жіппен тігіледі.

## Дереккөздер

 
Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қырғызстан мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Тұрмыстық бұйымдар
Санат:Қолөнер
Тұрсынтөре алтын кен орны

**Тұрсынтөре алтын кен орны**  – Жетісу облысы Ақсу ауданы Көктас тауының маңындағы кен. 1966 жылы ашылып, 1970-1973 жылдары барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны төменгі девонның күрделі қатпарларға жиырылып, солтүстік-шығысқа созылған құмды-тақтатасты шөгінділеріне орналасқан. Кен аумағындағы кеңінен тараған жарықтарды бойлай алтынды және алтынсыз кварц желілері шоғырланған. 30-дай кварц желісінің ішінде Батыс және Оңтүстік аталатын желілердің өндірістік мәні зор. Алтын ірі түйірлер, сеппелер түрінде кездеседі. 

## Минералдары, құрамы
Кентас минералдары: саф алтын, пирит, галенит, малахит. Негізгі өндірілетін металл – алтын; өте аз мөлшерде мыс, қорғасын, мырыш алынады. Кен орташа температурада гидротермалдық жолмен жаралған. Кентасы оңай амальгамаланады. 80,1%-ы кремний тотығынан, 6,5%-ы алюминий тотығынан тұрады. Қоры жағынан шағын кендерге жатқызылады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Түймекент

**Түймекент** (1993 жылға дейін — *Будённовка*) — Жамбыл облысы, Байзақ ауданындағы ауыл, Түймекент ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан солтүстікке қарай 18 км жерде, Талас өзені жағалауындағы боз жусан, баялыш, күйреуік, ши т.б. шөптесін өскен сұр, шалғынды, сұр топырақты қуаң шөлейт далада орналасқан. Жер көлемі 77047 га.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1993 жылға дейін Буденновка (қолбасшы М.Буденныйдың атымен) деп аталып келген. Іргесі 1924 жылы қызылша өсіретін «Трудовой пахарь» ұжымшарының орталығы ретінде қаланды. Оның негізінде «Түймекент» өндірістік кооперативі, ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта, орталау мектеп, клуб, кітапхана, отбасылық дәрігерлік амбулатория т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы елді мекендері
Түлкібас (қалашық)

**Түлкібас** – орта ғасырдағы елді мекен. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Түлкібас ауданы Түлкібас стансасының маңында орналасқан. 

## Зерттелуі, сипаты
1940 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И. Пацевич) зерттеп, сегіз жерден тұрақты мекен-жайлардың орнын тапқан. Оның көрінісі: биіктігі 3 м-ден 10–15 м-ге дейін, аумағы 45×36 м, 56×56 м, 103×177 м т.б. мөлшердегі әр түрлі төбешіктер. Зерттеу кезінде мекен үстінен көптеген көзе сынықтары табылған, сондай-ақ кейбір қорғаныс жүйелері, гранит тастардан қаланған іргетастар сақталған. Құрылыс жүйелеріне, зат қалдықтарына қарағанда Түлкібас 8–12 ғасырларда өмір сүрген. Тұрғындары жартылай егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысы географиясы
Түмен

**Түмен** (мағынасы — «он мың») — түркі және моңғол халықтары қолданған ондық жүйеге негізделген әскери және әкімшілік бірлік. Бұл ұғым 10 000 жауынгерден тұратын әскери бөлімшені немесе 10 000 отбасын қамтитын әкімшілік бірлікті білдіреді.

Ағылшын шығыстанушысы сэр Джерард Клаусон бұл сөздің шығу тегін тохар тіліндегі tmān сөзінен шыққан деп түсіндіреді. Ал Эдвин Г. Паллиблэнктің пайымынша, бұл сөздің түп-тамыры ежелгі қытай тіліндегі tman немесе 万 (wàn) иероглифімен байланысты болуы мүмкін — бұл иероглиф те «он мың» дегенді білдіреді.

## Мадьярлардың (венгрлердің) жаулап алу дәуіріндегі әскери ұйымы
Мадьярлар Венгрияны жаулап алған кезде дәл осындай ондық жүйеге негізделген әскери ұйым қолданған деп есептеледі. Парсы зерттеушісі және географы Ахмед ибн Рүсте (шамамен 930 ж.) екінші қолдағы ақпараттарға сүйене отырып былай деп жазады: «Мадьярлар — түркі текті халық, олардың патшасы 10 000 атты сарбазымен жорыққа шығады, ал бұл патшаны Канда деп атайды.»

Бұл мәліметтер мадьяр әскери құрылымының түркі-моңғол үлгісіне ұқсас болғанын көрсетеді.

## Шыңғыс ханның әскери ұйымы
Шыңғыс ханның жүйесінде түмен (tümen) — ондық жүйеге негізделген әскери құрылымның ең ірі бірлігі болды. Әр түмен мынадай сатылы бөлімшелерден тұрды: 10 адам — аравт (aravt), 100 адам — зуут (zuut), 1000 адам — мингган (mingghan), 10 000 адам — түмен (tümen). Әрбір бөлімшенің өз басшысы болды, және ол жоғарғы деңгейдегі қолбасшыға бағынды. Түмен — жорықтар мен соғыстарда өте ыңғайлы құрылым еді: бір жағынан жеткілікті ірі әскери күш, екінші жағынан басқаруға, қамтамасыз етуге қолайлы бірлік. Шабуыл тактикасында түмен шоғырланған соққы күші ретінде қолданылды. Моңғол армиясы әдетте үш түменнен құралды, бірақ кейде бір түменмен де жорықтар жүргізілген. Алайда әр түмен нақты 10 000 адамнан тұра бермейтін — олардың саны кейде аздау болатын, сондықтан түмен саны арқылы әскердің шынайы көлемін дәл анықтау қиын.

Түменнің қолбасшысы түмен-ү ноян деп аталды, яғни «он мыңдықтың басшысы» деген мағынада. Бұл лауазым латынша myriarch сөзімен де аударылып жүр (грекше myriad — он мың).

## Дереккөздер

Санат:Қарулы күштер
Санат:Шыңғыс хан
Түндік

**Түндік** — Бұл сөзді естігенде, киіз үйдің шаңырағына жабылатын төрт баулы киіз еске түседі. «Киіз үйдің туырлық, түндігін, шилерін де былай қояйық» (М. Дүйсенов, Ант). Ертедегі түркі тайпаларында «туңлуқ» сөзі қазіргі түсінігіміздегі «терезе» мағынасында қолданылған. Осы мағына якут тілінде «түннүк» тұлғасымен беріледі. Осылардың қайсысы болмасын туынды мағыналар деп қарауға тура келеді. Өйткені, ескі, көне түркі тілдері саналатын — чуваштарда «теенни» сөзі «тесік, саңылау» мағыналарында қолданылады. моңғол тілінде осымен тұлғалас келетін «тооно» тұлғасы біздегі «шаңырақ» түсінігін береді. Бұл да туынды мағына. Біздің тілімізде «тесік» мағынасын беретін «теенни» тұлғасына тиісті жұрнақ қосылуы нәтижесінде (теенни + дік > тендік > түндік) киіз үйге әрі жарық беретін, әрі түтін шығатын «түндік» атауы пайда болған. Ол тесікті қажетті кезде жауып тұратын киіз де осы атауға ие болған.

**Түндік** — киіз үй шаңырағын жабатын киіз. Төртбұрышты пішіліп, шаңырақ диаметірінен 50-60 сантиметрдей молдау жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Киіз үй
Түрген тас жазбалары

**Түрген тас жазбалары** – Түрген өзенінің жоғарғы арнасының беткейіндегі жартастарға қашалған суреттер мен жазулар. Жазу төрт жерден табылған. Оның үшеуі жартастарға салынған тау ешкілері, бұғы-маралдар мен адамдар бейнесі, сондай-ақ түрлі таңбалар, кей жерлерде руна жазбалар кездеседі. Түрген тас жазбаларының 3-еуін 1937 жылы Түрген археологиялық экспедициясы, ал 4-еуін 1958 жылы С.Аманжолов зерттеген. Жазу сыры толық ашылмаған.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақстан петроглифтері
Түргештер

**Түргештер**, түркештер – Батыс Жоңғария мен Жетісуды мекендеген түркі халқы. Қытай, араб, парсы деректеріне қарағанда 6 ғ-да абар, муари тайпаларының біріккен одағы болған. Бұлар 7 ғ-да Батыс Түрік қағандығының құрамына енді. 721 ж. Шығыс Түрік қағандығының қолбасшы
Түр Және Тек

200px|thumb|right**Түр Және Тек**– логикада кластар арасындағы қатынастарды түсініктер көлемінде көрсететін  категориялар. Класс пәндерін қорытындылайтын ұғым бірі-біріне салыстырмалы түрде алғанда тектік және түрлік деп аталады. Мысалы, жануарлар ағза тұрғысынан – түр; 
## Дәрменсіз, әлсіз түр
Дәрменсіз, әлсіз түр (Уязвимый вид) — морфофизиологиялық немесе іс-әрекет ерекшеліктерімен адамға оңай олжа болатын немесе тіршілік ортасын аздап өзгертетін ағза түрлері.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау

zh-min-nan:Chéng (seng-bu̍t-ha̍k)
Түркебаев Едіге Айтжанұлы

**Түркебаев Едіге Айтжанұлы**(1929 жылы туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Жалаңаш ауылы — 2016) – экономика ғылымының докторы (1976), профессор (1982), Қазақстан Республикасы ғылым академиясының академигі (2003), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1979).

## Қысқаша өмірбаяны:

1951 жылы Мәскеу болат және қорытпа институтын бітірген;
1957 жылы осы институттың аспирантурасын бітірген;
1951–1954 жылдары Қазақ металлургия зауытында болат қорытушы шебер, цех бастығы, мартен цехы бастығының орынбасары; 
1957–1961 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында кіші ғылыми қызметкер, Қарағанды химия-металлургия институтының ғалым-хатшысы; 
1961–1965 жылдары Қарағанды металлургия комбинатында бас инжинердің орынбасары, бас металлургі;
1965–1977 жылдары Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комиссиясының жанындағы Экономикалық ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары;
1977–1988 жылдары институт директоры; 
1988–1996 жылдары Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі; 
1996 жылдан профессор қызметтерін атқарды;

1974 жылы *«Технико-экономические проблемы повышения эффективности развития и размещения цветной металлургии Казахстана»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 2 рет *«Құрмет Белгісі»* орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:
Түркеш Қалқаұлы

**Түркеш Қалқаұлы**(1832, қазіргі Батыс Қазақстан облысы - 1875, сонда) -халық күйшісі. Түркеш  жасынан ән-күйге бейім болды. Байбақты, Баламайсан, Байжұма, Есжан күйлерін орындаған домбырашыларды тыңдап, олардың өнерінен үлгі-өнеге алды. Өз өмірін, өнерін әділетсіздік пен озбырлықка қарсы күрес жолына жұмсады. Сол үшін атқа мінерлердің қудалауына үшырап, Орал, Астрахан түрмелеріне қамалды. Түркеш  шығармаларының негізгі арқауы азаттықты аңсаған халық өмірі болды. Оның "Қарабас", "Қоңыр ала", "Салық өлген", "Аңшылық", "Теріс какпай", "Көңіл ашар", "Байжұма", "Аксақ құлан" т.б. күйлері бар. Түркештің күйлері Қазақ академия халық аспаптар оркестрінің репертуарынан берік орын алды.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Түркістан генерал-губернаторлығы

**Түркістан генерал-губернаторлығы**– Ресей империясының 1867—1917 жылдар аралығындағы әкімшілік-территориялық аймағы. 1867 жылы Жетісу, Сырдария облыстарынан құралды.

Солтүстігінде Торғай,Ақмола, Семей облыстарымен; шығысында Шығыс Түркістанның Жоңғар, Үрімжі аймағымен; оңтүстігінде Қашғариямен, Памир, Бұхар жері, Хиуа хандығымен, батысында Арал теңізімен шектесті. 1868 жылы Түркістан генерал-губернаторлығына патша өкіметі жаулап алған Зеравшан округі, 1871 жылы Құлжа аймағы, 1873 жылы Әмудария аймағы қосылды. 1876 жылы бұрынғы Қоқан хандығының орнына Ферғана облысы құрылды.

Түркістан генерал-губернаторлығында 3 038 119 адам тұрды. Халық санының көптігінен Сырдария (1 094 557 адам), Жетісу (758 250) облыстары, ал халқының тығыздығынан Зеравшан, Ферғана облыстары ерекшеленді. Түркістан генерал-губернаторлығында қазақтар 1 532 790, өзбектер — 1 970 420, құрамалар - 77 330, қарақалпақтар — 58 770, орыстар - 59 280, тәжіктер - 137 280 адамды кұрады. Өлкенің әкімшілігі Ташкент қаласында орналасты. Сонымен қатар мұнда әскери губернаторлықты округ әскерінің қолбасшысы, Сырдария облысы мен уезінің, Құрама уезінің әкімшілігі орналасты. Жетісудың орталығы — Верный, Ферғананікі — Марғылан, Зеравшан округінікі — Самарқан, Құлжа ауданының орталығы — Құлжа, Әмудария бөлімшесінің орталығы — Петро-Александровск қалалары болды. 1886 жылғы "Түркістан өлкесін басқару жөніндегі ереже" бойынша Түркістан генерал-губернаторлығы Сырдария, Жетісу, Самарқан облыстарына бөлінді.

Өлкені басқару генерал-губернаторға жүктеліп, облыстарды әскери губернатор мен облыстық басқарма, ал уездерді уезд (ояз) бастығы басқарды. Уездер болыстарға, болыстар ауылдарға бөлінді. Түркістан генерал-губернаторлығында барлық билік отаршылдар қолына шоғырланды. Жергілікті халық өкілдері басқару жүйесінің төменгі сатыларына — болыстар мен ауылнайлар қызметіне ғана тартылды. Түркістан генерал-губернаторлығындағы көшпелі халықтар қазына пайдасына әрбір шаруашылықтан 4 сом төлеуге міндетті болып белгіленді. Бұған қоса елді мекендердің үстімен өткен патша әскерлерін үй және отынмен қамтамасыз ету де жергілікті халықтың мойнына жүктелді. Патша өкіметінің отаршылдық саясатына карсы Түркістан генерал-губернаторлығында 1898 жылы Әндіжан көтерілісі болды. 1916 жылы Түркістан генерал-губернаторлығы көлемінде Жетісуда, Сырдарияда, Ферғанада ұлт-азаттық көтерілістің ірі ошақтары болды. Бұл көтеріліс патша үкіметінің әскери күшімен аяусыз басып, жаншылды. 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін Түркістан генерал-губернаторлығы жойылды. Өлкедегі барлық билік Уақытша үкіметтің Түркістан комитеті қолына көшті.

## Дереккөздер


Санат:Ресей империясы
Түркістан Өлкесін Басқару Жөніндегі Ереже

**Түркістан Өлкесін Басқару Жөніндегі Ереже**(1886), Ресей өкіметі жүргізген. Ереже бойынша Түркістан өлкесі 4 облысқа (Жетісу, Сырдария, Фергана, Самарқан) бөлінді. Өлкені ген.-губернатор, ал облыстарды әскери губернаторлар басқарды. Бұл ереже патша өкіметінің жаңадан қосылған аудандарға ықпалын кү
Түркістан Уәлаятының Газеті

**Түркістан Уәлаятының Газеті**– Ташкентте **Туркестанские ведомости** газетіне қосымша ретінде тұңғыш қазақ тілінде шыққан аударма газет (1870 – 82). Түркістан генерал-губернаторының ресми органы. Бұл тек қазақ тілінде емес, жалпы Ресей империясының қол астындағы барша түркі халықтары тілінде шыққан алғашқы мерзімді басылым болды. *“Түркістан Уәлаятының Газеті”* белгілі мақсатта патша үкіметінің шешімі бойынша жергілікті әкімшіліктің бақылауымен және қаржыландырумен шыққан ресми газет. Оның пайда болуының және мерзімді басылым ретінде қалыптасуының негізгі обьективті алғышарты қазақ жерін отарлаудың одан әрі күшеюі болды. Газет патшаның отаршылдық саясатына көмектесу, Ресейге жаңадан қосылған өлкенің табиғат байлығын орыс капиталының талабына сай жан-жақты зерттеу мақсатында 12 жыл бойы шығып тұрды. Сонымен қатар газет бұқараның санасын уландыру, жергілікті мұсылман халықтарын өздерінің дінінен, тілінен, ділінен айыру, түптеп келгенде орыстандыру мақсатында пайдаланылды. “Түркістан Уәлаятының Газетінің” алғашқы редакторы шығыстанушы Ш.М. Ибрагимов болды. Газет алғашында *“Туркестанские ведомости”* газетінің қосымшасы ретінде айына төрт рет, екі саны қазақша, екі саны өзбекше, 200 – 250 таралыммен шығып тұрды. өлкеде болып жатқан саяси-экономикалық, әлеуметтік, мәдени, т.б. сипаттағы үрдістер газет бетінде белгілі бір дәрежеде бейнеленді. “Түркістан Уәлаятының Газеті” шығып тұрған кезең қазақ халқының тарихында оларды толық және түпкілікті отарлау мақсатында жүргізілген кең көлемді шаралардың басталуымен ерекшеленеді. Сондықтан “Түркістан Уәлаятының Газеті”, ең алдымен Ресей империясының Түркістан жерін отарлау тарихының дерек көзі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Орыс тілді газеттер
Түркістан уезі

thumb|left|Туркестан
**Түркістан Уезі**– 1867 ж. Сырдария облысы құрамында құрылған. Негізгі халқы қазақтар мен өзбектер болды.
Түркістан генерал-губернаторлығына қараған әкімшілік аймақ. Облыстың Перовск, Шымкент у-дерімен және Ақмола облысының Сарысу уезiмен шектесті. Орт. Түркістан қ. болды. Түркістан Уезі ашылған кезде ондағы қазақтар 61400 адамды құраған. Сондай-ақ Түркістан Уезі аумағында 9905 сарт, 270 орыс, 67 татар, 61 бұхаралық еврей тұрған. *“Уақытша ережеге”* сәйкес Түркістан Уезі қазақтары түтін салығын, земство салығын, қалалық уч-щеге, егу жұмысына салық төлеуге міндеттелді. Олар бұдан бөлек әр түрлі еңбекпен өтейтін міндеткерліктер атқарды. Уездегі сарттар жер салығын төледі. 1879 – 1880 ж. болған жұт кезінде Түркістан Уезі-нде 24469 түйе, 7657 жылқы, 162440 қой, 7667 сиыр қырылып, қазақтардың қо-лында 7615 түйе, 5028 жылқы, 28983 қой, 3210 сиыр қалған. Бұл жұт Түркістан Уезі-нің экон. жағынан құлдырауына әкеліп соқтырды. Аштық салдарынан Түркістан Уезі халқының көршілес у-дерге жаппай көшуі басталды. Соның нәтижесінде уез халқы кеміп, 1884 ж. 44321 адамды құрады. 1886 ж. Түркістан Уезі таратылып, оның аумағы Шымкент және Перовск у-дерінің құрамына қосылды. 
## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Уезд
Түркітану

**Түркітану** немесе **түркология** — түркі тілінде сөйлейтін халықтардың тілін, этнографиясын, тарихын, ауыз әдебиетін, мәдениетін зерттеу нәтижесінде қалыптасқан. Шығыстану ғылымының жеке саласы. 

Түркітану атауы ғылыми айналымға алғаш Орхон-Енисей (Орхон жазба ескерткіштері, Енисей жазба ескерткіштері), көне ұйғыр, манихей, т.б. жазба ескерткіштердің зерттелуіне байланысты еніп, дамыған. Бұл жазбалар Орталық Азия мен өзге де аймақтарды мекен еткен ежелгі түркі тайпаларының тарихын, тілін, әдеби ескерткіштерін, рухани және материалдық мәдениетін зерттеуде аса құнды деректеме саналады. Бұдан кейін Түркітану орта ғасырдағы араб, парсы, түркі тілінде жазылған тарихи жылнамаларды, филологиялық және географиялық шығармаларды зерттеу негізінде дами түсті. 

Түркітанудың пән ретінде дамуында XIX–XX ғ.ғ. зерттеле бастаған әдеби трактаттар мен филологиялық шығармалардың маңызы зор болды. Бұлардың қатарына түркі тайпалары туралы лингвистикалық, тарихи этнографиялық, фольклорлық деректерді жүйеге келтіре отырып жазылған алғашқы ғылыми еңбектер – Махмұт Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрк» атты сөздігі, Жүсіп Баласағұнидың «Құтадғу білік» атты әдеби дидактикалық шығармасы, ортағасырлық түркі халықтарының тарихынан, шығу тегінен мәліметтер берген Мұхаммед Хайдар Дулатитың «Тарихи Рашиди», Қыдырғали (Қадырғали) Жалайыридың «Жылнамалар жинағы», Рашид әд-Диннің «Жамиғ Ат-Тауарих», т.б. шығармалары жатады. Мұның бәрі XIX ғ-дың 2-жартысы мен XX ғ-дың 1-жартысында Түркітанудыңдың қалыптасып, орнығуына жағдай туғызды. Әлем халықтары ішінде түркі халықтары өзіндік тіл, тарих, мәдениет, салт-дәстүр ерекшеліктерімен айрықша орын алады. Түркітанудың дараланып, өз алдына жеке ғылым саласына айналуының ең басты себептерінің бірі Орхон, Селенга, Енисей, Талас, т.б. өзендер алқаптарынан сан алуан тасқа шекілген (руникалық) жазулар, мүсін тастар мен арнайы жасалған жазба ескерткіштердің бірінен кейін бірі табылып, олардың сыры ашылып, құпиясы айқындала бастауына байланысты болды. Осыған орай Орхон-Енисей-талас тас жазулары оқылып, ірілі-ұсақты көптеген түркі тайпалары мен ұлыстарының тарихы айқындалып, мәдени мұра зерттеле бастады. Түркітанушы қазақ ғалымдары қатарында А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев, М.Балақаев, С.Аманжолов, Р.Сыздық, Ш.Сарыбаев, Р.Әміров, Ә.Құрышжанов, т.б. зерттеушілерді атауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Түркітану
Түріккомиссия

**Түріккомиссия**– 1919 ж. 8 қазанда Мәскеуде Түркістан істері жөнінде арнайы құрылған комиссия. Комиссия 1920 ж. Қазақ АКСР-ін құру мәселесімен айналысып, онда алаш қайраткерлерінің басшы қызметтерге жіберілмеуін қадағалады, сондай-ақ Түркістан АКСР-і ОАК-нің төрағасы Түріккомисс.

1922 жылдың тамызына дейін Түркістан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасында қызмет еткен арнайы комиссия. Оған Түркістан өлкесіне орт. өкімет атынан бақылау жасау және басшылық ету міндеті жүктелді. Түріккомиссия құрамына алғашында Ш.З. Элиава (төраға), М.В. Фрунзе, В.В. Куйбышев, Ф.И. Голощекин, Я.Э. Рудзутак кірді. Бастапқы кезде Түркістан КП жанындағы Мұсбюро жетекшілері Түріккомиссия өлкелік билік орындарындағы орыс большевиктерінің жергілікті халықтарға қатысты ұстанған саясатын өзгертеді деп үміттенді. Бірақ бұл үміттің ақталмайтындығына Мұсбюро көп ұзамай-ақ көз жеткізе бастады. өйткені Түріккомиссия өлкенің қоғамдық-саяси, әлеум.-экон., мәдени ерекшеліктерін ескерместен Ресейдің ішкі аудандарында жүргізіліп жатқан кеңестік шараларды Түркістан өңіріне күштеп енгізіп, өз қызметінде ұлттық мүддеден таптық мүддені жоғары қойды. Түріккомиссия-ның шақыруымен Ресейден Түркістанға партия-кеңес қызметкерлері көптеп келді. 1919 ж. қарашада Түріккомиссия 117 партия-кеңес қызметкерін ала келсе, осы жылы желтоқсанда 150 адамды шақыртты. Барлық келген қызметкерлерге республиканың түрлі мекемелеріндегі басшылық орындар босатылып берілді. Бұлардың көпшілігі бұрын өлкеде болмаған, оның тарихымен, жергілікті халықтардың салт-дәстүрімен таныс емес, бұйрықты орындаушы кеңсе қызметкерлері еді. Түріккомиссия жергілікті халықтардың сауатты, тәжірибе жинап ысылған өкілдеріне қысым көрсетіп, оларды таптық, партиялық және ұлттық көзқарастары бойынша қызметтен қуды. Түріккомиссия Мұсбюро жетекшілерінің өз ықпалынан шықпауын талап етті. Т.Рысқұловтың Түркістан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын “Түрік Кеңес Республикасы” етіп құру идеясына ашық қарсы шықты.
 
Түріккомиссия ресми билікке оппозицияда болған ұлттық саяси элита өкілдеріне қысым көрсетті. 1920 ж. Рысқұлов, Н.Ходжаев бастаған ұлттық саяси элита өкілдері РК(б)П ОК мен В.И. Ленинге мәлімдеме тапсырып, онда Түріккомиссия-ны таратуды талап етті. Алайда мұндай талап ескерусіз қалды. 1921 ж. наурызда РК(б)П ОК Т-ның төрағасы етіп Рудзутакты тағайындады. Оған “партияның ұлт мәселесі бойынша ұстанған бағытынан ауытқушылармен күресті күшейту” керектігі тапсырылды. Түріккомиссия-ның талап етуімен РК(б)П ОК Түркістан КП ОК-нің хатшысы Н.Төреқұловты, Түркістан ОАК-нің төрағасы А.Рахимбаевты және Түркістан ХКК-нің төрағасы К.Атабаевты қызметтерінен босатты. Түріккомиссия 1922 ж. тамызда таратылып, оның міндетін атқару РК(б)П-ның Орта Азия бюросына жүктелді; (қ. РК(б)П Орталық комитетінің ортаазиялық бюросы).

## Дереккөздер