open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уәлихан Қозыкеұлы Бишімбаев

**Уәлихан Қозыкеұлы Бишімбаев** (27.10.1946 ж. туған, Түлкібас ауданы Т.Рысқұлов ауылы) – *ғалым, техника ғылымының докторы* (1991), *профессор* (1992), *ҚР ғылым академиясының академигі* (1992), *Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері*. Қазақ химия-технология институтын бітірген (1968). 1969 – 1976 ж. Мәскеу химия-технология институтында аспирант, 1972 – 1976 ж. Қазақ химия-технология институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1976 – 90 ж. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты Қызылорда бөлімшесінің директоры, 1990 – 1996 ж. Қызылорда агроөнеркәсіптік өндіріс инженерлері институтының ректоры болды.

Дулат тайпасы Шымыр руы Темір бөлімінен шыққан.

1996-1998 жылдары - Жамбыл университетінің ректоры.

1998-2001 жылдары - М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінің ректоры.

2001-2012 жылдары - М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің ректоры.

2012 жылғы қаңтардан бастап - бесінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, «Нұр Отан» ХДП мүшесі.

Негізгі ғылыми еңбектері табиғи қорларды тиімді пайдаланудың химия технологиясына, қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне арналған. Ол органикалық және анорганикалық текті шикізаттық дисперстік жүйелердің қалыптасу, өзгеру заңдылықтарын анықтады. Батыс Қазақстан мен Арал өңіріндегі мұнайлы битумды, сапасыз сазды жыныстарды және өнеркәсіп қалдықтарын өңдеу мен өндірісте қайта қолдану әдіс-тәсілдерін зерттеді. Бишімбаев табиғи күрделі гетерогендік жүйелердің құраушыларға ыдырау механизмін ашты. Фазалардың бөліну бетіндегі коллоидтық-химиялық құбылыстарды анықтады, мұнайлы битумды жыныстарды геоэкологиялық жағдайларды ескере отырып өндірудің тиімді әдістерін, сондай-ақ битумдық эмульсия алудың қалдықсыз технологиясын ұсынды.

500-ден аса ғылыми еңбектердің, оның ішінде *13 монография*, *оқулықтар*, *оқу құралдары*, *29 өнертабыс* пен *патенттердің авторы*. «Құрмет белгісі», «Құрмет», «Парасат» ордендерімен марапатталған. «Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері» құрметті атағын алған, ҚР білім, ғылым және техника саласындағы

Мемлекеттік сыйлығының иегері.

Үйленген, екі баласы және немерелері бар.

## Сілтемелер
 Мәжілістің құрамы мен құрылымы, БИШІМБАЕВ Уәлихан Қозыкеұлы

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Иесіз мүлік

**Иесіз мүлік**, *[[азаматтық құқық]]та* – меншіктенушісі жоқ (мысалы, меншіктенуші иеліктен ерікті түрде бас тартқан ретте) немесе меншіктенушісі белгісіз мүлік. Сондай-ақ, талап етілмеген жүктер, пошталық жолданымдар (сақтаудың белгіленген мерзімі өтіп кетуіне орай), талап етілмеген олжа, т.б. иесіз мүліктер болып табылады. Әдетте, иесіз мүлікті жергілікті қаржы органы есепке алады. Есепке қабылдаған күннен бастап бір жыл өткеннен кейін (меншік иесі келмесе) қаржы органының өтініші бойынша сот иесіз мүлікті не мемлекеттің меншігіне береді, не оны иеленуге уәжі бар дәмелі ұйымдарға, жекелеген азаматтарға табыстайды.

Азаматтық заңнама бойынша — меншік иесі жоқ, сондай-ақ меншік иесі белгісіз мүлік, зат, не меншік иесі меншіктену құқығынан бас тартқан зат.

Иесіз қозғалмайтын мүліктер мен заттарды мемлекеттік тіркеу жүргізетін органдар жергілікті атқарушы органның мәлімдеуі бойынша есепке қабылдайды.

## Сілтемелер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Рудный индустриялық университеті

**Рудный индустриялық университеті** — Рудный қаласында орналасқан мемлекеттік жоғары оқу орны.

## Тарихы
1959 жылы 25 маусымда  Рудный қаласында Соколов-Сарыбай КБК дерегінде Қазақ Мемлекеттік Металлургия институының (ҚазММИ) кешкі факультеті ашылды. 

1962 жылғы 22 тамызда ҚазКСР ЖАОБ министірлігінің № 802 бұйрығымен кешкі факультет ҚазММИ индустриалдық факультеті болып қайта құрылды.

1964 жылғы 5 наурызда  ҚазКСР ЖАОБМ № 175 бұйрығымен ҚазММИ индустриалдық факультеті Қазақ политехникалық институтының (ҚазПИТ) филиалы болып өзгерді.

1978 жылғы 1 қаңтарда КСР Министрлер Кеңесінің № 765 қаулысымен ҚазПТИ филиалы Қазақстандағы елу үшінші еркін жоғары оқу орны Рудный Индустриалдық Институты болды.

## Факультеттері
Университетте 3 факультет (тау-кен металлургия факультеті, энергетика және ақпараттық жүйелер факультеті, экономика және құрылыс факультеті) және 7 кафедра бар.

## Дереккөздер


Санат:Рудный
Санат:Қостанай облысы жоғарғы оқу орындары
Санат:Қазақстан университеттері
Санат:1978 жылы құрылған жоғарғы оқу орындары
Бабан кесенесі

thumb|Кесене
**БАБАН КЕСЕНЕСІ** — 19 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Алғабас ауылынан Солтүстік-шығысқа қарай 25 км қашықтықта. 

Осы өңір жоңғарлардан азат етілген соң, өз ауылдастарын ата жұртына қайта қоныстандыру ісін басқарған беделді азамат Бабан (Байқотан Аманбайұлы) қабірінің басына тұрғызылған. Алғаш 1988 жылы Алматы архитектура және құрылыс институтынының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген. Кесене шикі кірпіштен қаланған, пішімі конус тәрізді, күмбезделген. Ұшар басы дулыға секілді (қазір жартылай бұзылған). Ішке кіретін аласа ойық Оңтүстік-батыстан шығарылған, күмбезінде жарық түсетін төрт тесік бар. Құрылыс сыланбаған. Қос баспалдақ тәрізді қаланған сыпа бөлменің ортасында.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстанның көрікті жерлері
Санат:Қазақстан кесенелері
Өзгергіштік

**Өзгергіштік** – организм мен сыртқы ортаның қарым-қатынасын көрсететін күрделі процесс; тірі организмдердің өсіп-дамуы барысында өзін қоршаған орта әсеріне байланысты жаңа белгі-қасиеттер түзуі немесе өзінде бұрыннан бар белгі-қасиеттерін жоғалтуы. Өзгергіштік организмнің немесе клетканың жеке дамуы барысында, сондай-ақ, ұрпақ ішіндегі организмнің бір тобының жынысты немесе жыныссыз көбеюі кезінде байқалады. Пайда болу механизміне, белгілердің өзгеру қасиетіне байланысты өзгергіштік бірнеше түрге бөлінеді. 

**Тұқым қуалайтын өзгергіштік** – организмде жаңа генотиптердің пайда болуы нәтижесінде фенотипте өзгерістің байқалуы. Өзгергіштіктің бұл түрін *мутациялық өзгергіштік* деп те атайды (қ. Мутация). Тұқым қуалайтын өзгергіштіктің өзіне тән мынадай қасиеттері бар: мутациялар секірмелі, кенеттен пайда болады; тұқым қуалайды; пайдалы және зиянды болып бөлінеді; бір рет пайда болған мутация қайта өзгеріске ұшырай алады; мутация сапалы өзгергіштікке жатады. 

**Тұқым қуаламайтын өзгергіштік** сыртқы орта факторларының әсерінен пайда болады. Бұл жағдайда белгі тұқым қуаламайды, яғни ол сыртқы орта жағдайларының әр түрлі деңгейдегі әсерлерінен қалыптасады. Мұны *модификац. өзгергіштік* деп атайды (қ. Модификация). Модификациялық өзгергіштікте келесі үрім-бұтаққа берілмейді, себебі гендері мен хромосомдары өзгермейді. Алайда бұл өзгерістердің маңызы ерекше. Олар шүғыл өзгерген жағдайларда дарақтардың тірі қалуына жәрдемдеседі. Мысалы, құрғақшылық немесе қышқылды жаңбыр нәтижесінде өсімдік жапырақтарын түсірмесе, не боларын елестетудің өзі мүмкін емес. Егер мұндай құбылыс болмаса, онда өсімдіктер тіршілігін жоюы сөзсіз.  Қуаңшылық кезінде жапырақтардың түсуі немесе жыл маусымдары бойынша жануарлар жабыны түсінің өзгеруі осындай өзгергіштіктерге мысал бола алады.

**Онтогенетик. өзгергіштік** организмнің не клетканың жеке даму барысында заңды түрде болатын өзгергіштігін іске асырады. Бұл кезде генотип өзгеріссіз қалады. Өзгергіштіктің бұл түрі – тірі организмнің онтогенезінің әр түрлі сатысындағы не клетканың тіршілік циклінің бір геном мөлшеріндегі қызметімен іске асырылады. *Өзгергіштік* – популяция мен түрдің тіршілік ету ортасының өзгеру жағдайына бейімделуін қамтамасыз ететін, эволюцияның маңызды факторларының бірі.

## Дереккөздер

Санат:Биология
Түбір (математика)

thumb|right|200px|
**Түбір** – дәрежеге шығаруға кері алгебралық амал. a санынан n дәрежелі түбір табу дегеніміз n дәрежеге шығарғанда берілген a санына тең болатын b санын табу ~b^n=a. Бұл өректе b саны түбір, n – түбірдің көрсеткіші, а – түбір астындағы сан деп аталады. Мысалы, нақты сандар облысында, өйткені (3)4=81, тағы да  сияқты екі жорамал түбірі болады. 2-дәрежелі түбір квадрат  түбір, 3-дәрежелі түбір куб түбір деп аталады. 

Мысалдар:
* \sqrt[2]{9}=\pm 3, себебі {(\pm 3)}^2=9.
* \sqrt[3]{\ 64}=4, себебі 4^3=64.
* \sqrt[3]{\frac{8}{27}}=\frac{2}{3}, себебі \left(\frac{2}{3}\right)^3=\frac{8}{27}.

Түбір табу кезінде түбірлердің арнаулы таблицалары, логарифмдік таблицасы пайдаланылады. 

Рационал сандардың түбірлері әр уақытта рационал сан бола бермейді, сондықтан кейде олардың жуық мәні табылады. 

## Дереккөздер


Санат:Алгебра
Санат:Элементар функциялар
Санат:Элементар алгебра
Иждыхан ауылы

**Иждыхан** – Түркістан облысының Түркістан қалалық әкімшілігіне қарасты аумақтағы ауыл, Иасауи ауылдық әкімшілік округіне қарайды.

Түркістан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 9 км жерде, сораң шөп аралас өскен шалғынды, сұр топырақты қуаң шөлді белдемде орналасқан. Іргесі орта ғасырларда қаланған. 1951 жылдан осы маңда мақта шаруашылығын дамытуға байланысты құрылған “Коммунизм” ұжымшарының бөлімшесі болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен серіктестіктер ұйымдастырылды. Ауылда орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Халқы
Тұрғыны 3,1 мың адам (1999).

## Сілтемелер


Санат:Түркістан облысы елді мекендері
Бабайқорған

**Бабайқорған** — Түркістан облысы Сауран ауданындағы ауыл, Бабайқорған ауылдық округі орталығы.  

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шорнақ ауылынан солтүстікке қарай 18 км-дей жерде, Жаңақорған өзенінің жағалауында, жусан, күйреуік, т.б. шөп өскен шөлді белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Кәсіпорындары
Бабайқорғанда ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіретін және өңдейтін ұжымдық, жекеменшік кәсіпорындар мен шаруашылықтар жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Мектеп, клуб, тұрмыстық қызмет көрсету мекемесі, т.б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы елді мекендері
Қызылқұм ойысы

**Қызылқұм ойысы** – Қазақстан мен Өзбекстан елдері аумағында, Тұран плитасының Қызылқұмдағы жеке геологиялық құрылымы. 

## Географиялық орны
Оңтүстігінде Нұратау, Тамдытау, Жетімтау, Бұққантау қыраттарымен, оңтүстік-шығысында Шатқал-Қорама тау алды өңірімен, солтүстік-шығысында Қарақтау баурайымен ұласады. Солтүстігінде Торғай ойысынан Орталық Қызылқұм күмбезі арқылы бөлінген. 

## Геологиялық құрылымы мен жер бедері
Тектоникалық құрылымы жағынан Қызылқұм ойысы 3 құрылымдық ярустан тұрады. 1-ярус саналатын ойыс табанын (500 — 3000 м тереңдікте) геосинклиналдық жағдайда жаралып, қатпарлықтарға жиырылған, бірнеше жарылыстармен қиылған палеозойдың магмалық-шөгінді жыныстары құрайды. Опырықтар мен қазаншұңқырларды толтырған 2-ярус баяу қатпарланған пермь-триас шөгінділерінен түзілген. 3-құрылымдық ярус (қалыңдығы 500 — 2000 м) юра-бор жүйелері мен кайнозойдың құмды-сазды, мергельді шөгінділерінен тұрады. 2- және 3-құрылыстық ярус жыныстары ойыстың палеозойлық табанының құрылымын жаңартып, оларды өте жайпақ белдерге (Кемпір, Балтакөл, Босаға, Шөл — Шардара, Төртқұдық — Қызылқора, т.б.), бірнеше науаларға (Жауқаш, Арыс, Келес) бөлген. Айналасындағы палеозой құрылымдарымен салыстыру негізінде ойыстың шеттерінде алтын, темір, мыс, қорғасын-мырыш кендері, юра-бор қабаттарында мұнай-газ көздері болуы ықтимал деп жорамалданады. Бор, палеозой қабаттарында артезиан сулары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ойпаттары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Өзбекстан географиясы
Түбір тілдер

**Түбір тілдер** – сөздері қосымшалар арқылы түрлене бермейтін, сөз таптары формалық жақтан ашық ажырамаған тілдер.
Түбір тілдер кейде даралаушы тілдер деп те аталады. Оларда бір буынды омонимдес сөздер жиі ұшырасады, бір-бірінен муз. екпін арқылы ажыратылады. Сөздер бір-бірімен қабысу тәсілі арқылы байланысады, қиысу кездеспейді. Түбір тілдерде синтаксистік қатынастар, граммат. мағыналар сөздердің орын тәртібі, көмекші сөздер және интонация тәсілдері арқылы беріледі. Түбір тілдер қатарына вьетнам, бирма, қытай, малайя-полинезей, тай, тибет және Батыс Африка елдерінің кейбір тілдері жатады.
## Дереккөздер



Санат:Лингвистика
Павел Степанович Благов

**Павел Степанович Благов** (19.1.1917, Ордабасы ауданы Қараспан ауылы – 21.12.1982, сонда) – *соғыс ардагері*. *Даңқ орденінің толық иегері*. 1935 – 1938 ж. ұжымшарда тракторшы болды. 1938 ж. *Қызыл Армия* қатарына шақырылып, 1939 – 1940 ж. Кеңес-фин. соғысына, 1941 – 1945 ж. 2-дүниежүзілік соғыста Батыс, Брянск Сталинград майдандарында Қырымды, Белоруссияны, Балтық жағалауын, Шығыс Пруссияны азат етуге қатысты. 159 рет әуеге көтеріліп, ерлік көрсетті. Соғыстан кейін туған ауылында жұмыс істеді. ***«Даңқ» орденінің*** толық иегері. ***Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен*** марапатталған..
## Дереккөздер


Санат:1917 жылы туғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Даңқ орденінің толық иегерлері
Бозой су құбыры

**Бозой су құбыры**, [Алматы облысыъъның [Жамбыл ауданында орналасқан. 1982 жылы іске қосылған. Бас құбырының ұзындығы 160 км. Тәулігіне 3,6 мың м3 су береді. Іле артезиан алабының суына негізделген; Қараой ауданында артезиан ұңғымалары қазылған. Елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етеді әрі жайылым суландырылады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақстан су құбырлары
Қызылмай

**Қызылмай**— экстрактылары (сорындылар) тобына жататын дәрілік сұйық май. Ол Қазақстанда өсетін 7 түрлі өсімдіктен (шайқурай, қалақай, итмұрын, мия, шырғанақ, жебір тас шөбі және дермене) дайындалады. Сондай-ақ, шайқурайдың майлы экстракты да бар. Құрамында каротин, гиперицин, С, А, Е, В1 және В2 витаминдері болады. Қызыл майды ауруды асқындырмау үшін, түрлі бактерияларға қарсы, жарақатты тез жазу үшін және оны тыныс алу (ринит, фарингит, ларингит, трахеит, бронхит, өкпе қабынуы, жедел және созылмалы тонзилит) және асқазан-ішек (гастрит, колит, т.б.) жолдарының ауруларында геморройды, гинекологиялық және урологиялық ауруларды, түрлі күйіктерді, қышыма, экзема, псориаз ауруларында қолданылады.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Медицина
Геннадий Андреевич Борков

**Геннадий Андреевич Борков** (30 наурыз 1905, бұрынғы Ярославль губерниясы, Рыбинск уезі, Панфилов селосы – 25 ақпан1983, Мәскеу) – саяси қайраткер, Қазақстан Компартиясы ОК-нің 1-хатшысы.

## Өмірбаян
* 1934 жылы К.А. Тимирязев атындағы ауыл шарушылығы академиясын бітірген.
* 1919 – 30 жылдары Ярославль губренисында комсомол, партия органдарында жауапты жұмыстар істеді.
* 1935 – 37 жылдары БК(б)П ОК-нің аппаратында
* 1937 – 45 жылдары БК(б)П Воронеж облысы партия ұйымының 2-хатшысы
* Новосибирск облысы партия ұйымы мен Хабаровск өлкелік коммитетінің 1-хатшысы болды.
* 1945 – 46 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің 1-хатшысы болып сайланды. Борковтың билігі кезінде Қазақстандағы қой санын 19 млн-ға жеткізу көзделінді. Қазақстанды орыстандыру саясаты жалғасты. Халықтың тұрмысы нашарлады. Өзінің Қазақстандағы қысқа қызметінде ол негізінен іс барысымен танысумен болды.
* 1946 – 48 жылдары КОКП ОК-де
* 1948 – 55 жылдары Саратов облысы комитетінде 1-хатшы
* 1955 – 60 жылдары КСРО ауыл шарушылығы министрінің орынбасары қызметтерін атқарып, кейіннен одақтық дәрежедегі зейнеткерлікке шықты.
* 2 рет Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Ярославль облысында туғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшылары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Рузбехан

**Рузбехан** Ғалым, қаласы *[[Әбу-л-Хайр Фазлаллаһ ибн Рузбехан]]*.
**Рузбехан**, Абд ул-Хайр Фазлаллах ибн Рузбехан әл-Хунджи әл-Исфаhани (1457/58 – 1521/24 жылы шамамен) – 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырдың бас кезінде парсы тілінде жазған тарихшы әрі әдебиетші. Орта Азия мен Қазақстанның тарихы жөніндегі «Михман наме-и Бұхара», («Бұхара мейманының жазбасы») атты шығарманың авторы. Нақты өмірбаяндық мәліметтері жоқ.
## Шығармалары
Рузбеханның әкесі – Жемал әд-Дин Рузбехан ғұлама ғалым болған. Балалық шағы Шираз бен Исфаhанда өтті. Ол 25 жасында Хиджаз бен Египетке аттанып, сол кездегі ғылым ордаларынан дәріс алады. 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырдың басында Орта Азия мен Иран билеушілерінің сарайларында жоғары лауазымды қызметтер атқарады. Әзербайжандағы Сұлтан Якуб Аққойлының сарайында қызмет етті (1478–1490). 1491–1492 жылдары Аққойлы әулетіне арналған тарихи шығармасы «Тарих-и Аламар-йи Аминиді» аяқтады. Сұлтан Якуб қайтыс болғаннан кейін ол Әмір Темір әулетінің өкілі Сұлтан Хұсайын мырзаның қол астында қызмет істеді (1496–1506). 1504 жылы Қашанға шах Исмаил Сефевидің әскері басып кірді, сүнниттерге ойран салды. Рузбехан Иранды тастап, Мауераннаһрдағы Мұхаммед Шайбани ханның сарайына келді. Рузбехан Мұхаммед Шайбани ханның жақын адамы ретінде жорықтарда жанында болды, діни айтыстарға, әңгіме-кеңеске қатысып отырды. 1510 жылы Мұхаммед Шайбани хан қайтыс болған соң, Рузбехан оның жиені Ұбайдолла ханға қызмет етті. 1515 жылы оған «Сулук әл-мулук» атты саяси трактатын арнады. Рузбехан Орта Азия мен Қазақстан тарихнамасына «Михман наме-йи Бұхара» атты кітаптың авторы ретінде енді. Шын мәнінде онда 15–16 ғасырлардағы елдің әлеуметтік-экономикалық, мәдени және саяси өмірін, қазақтар мен көшпелі өзбектердің этникалық құрамын дәл сипаттаған. Рузбеханның қазақтардың тұрмысы, шаруашылығы, Оңтүстік Қазақстанның Сырдария бойындағы қалаларының жай-күйі, Орта Азия мен Қазақстанның сауда-экономикалық байланыстары, Қазақ хандығы мен Шайбани әулеті билеушілерінің саяси қарым-қатынасы жөніндегі мәліметтері құнды.
## Ғалымдар
Рузбехан шығармалары 15 – 16 ғасырлардағы Орта Азия мен Қазақстанның тарихын зерттеушісі ғалымдардың (А.Ю. Якубовский, М.Салье, М.П. Вяткин, П.П. Иванов, А.А. Семенов, С.К. Ибрагимов, М.А. Абдураимов, Б.А. Ахмедов, Р.Джалилова) еңбектеріне арқау болды. «Михман наме-йи Бұхараның» қолжазбасы Ташкент пен Стамбұлда сақтаулы.
## Сілтемелер
* Тарих
* Әдебиетші
* Парсы тілі
## Дереккөздер:



Санат:Тұлғалар
Буилер әулеті

**Буилер әулеті**, Бувейхилер, Батыс Иран мен Иракты 935 – 1055 жылдар аралығында билеген. Негізін ирандық Зиярилер әулетінің қолбасшылары болған үш ағайынды – Ахмед, Әли және Хасан салған. Олар 935 жылы Бағдатты бағындырып, Аббас әулетінен саяси билікті тартып алды.  Сөйтіп іс жүзінде дербес билеушілерге айналып, өз әулеттерінің атынан мемлекетті Буилер мемлекеті деп атады. Ал Аббас әулетінің өкілдері халифа атағын өздерінде сақтап қалғанымен, тек дін істерімен ғана айналысатын болды. Буида әулетінің өкілдері 10 ғасырдың 2-жартысынан бастап шаһиншаһ атағын иеленді. Буилер әулетінің көрнекті өкілі – Адуд әд-Даула (949 – 983) уақытша болса да барлық дербес иеліктерді бір мемлекетке біріктірді. Оның кезінде Буилер мемлекетінің астанасы – Ширазда, Бағдатта, т.б. қалаларда үлкен құрылыстар салынып, суару тармағы кеңейтілді. Иқтаға берілген жерлердің көлемі артты, ислам дінінің шииттік бағыты қамқорлыққа алынды. Бірақ 10 ғасырдың соңы мен 11 ғасырда елде билік үшін талас басталып, мемлекет әлсіреп кетті. 1029 жылы мемлекеттің шығыс бөлігін Махмұд Ғазнауи өзіне бағындырды. 1055 жылы елге салжұқтардың баса-көктеп кіруі Буилер әулетінің билігін түпкілікті жойды.

## Дереккөздер
 

Санат:Иран тарихы
Санат:1055 жылы таратылғандар
Санат:Иран
Санат:Мұсылман әулеттері
Санат:934 жылы құрылғандар
Өздік индукция

**Өздік индукция** – өткізгіш контурдағы ток күші өзгергенде сол контурда индукциялық ЭІК-нің пайда болу құбылысы. Өздік индукция эл.-магн. индукцияның дербес түрі. Контурдағы ток өзгергенде осы контур қоршап тұрған бет арқылы өтетін магнит ағыны өзгеріп, со-ның салдарынан контурда өздік индукцияның ЭІК-і (E) пайда болады. Өздік индукцияның ЭІК-нің бағыты Ленц ережесімен анықталады: тізбектегі ток күші өскенде өздік индукцияның ЭІК-і (E) токтың көбеюіне кері, ток күші кемігенде токтың азаюына кері әсерін тигізеді. E тізбектегі токтың өзгеру жылдамдығына (dі/dt), контурдың индуктивтігіне L пропорционал: \mathcal E = -L \frac{dI}{dt}. 
Индуктивтік коэфф. L-дің өлшем бірлігі – Гн (генри). Тізбек тұрақты ток көзіне қосылғанда немесе одан ажырағанда E  пайда болып, ондағы ток күшінің лезде өзгеруіне мүмкіндік бермейді. Бұл кезде пайда болатын E  ток көзінің ЭІК-нен бірнеше есе артық болуы мүмкін. Айнымалы ток тізбегіндегі орамада өздік индукция әсерінен пайда болатын ток күші оған берілген кернеуден фаза бойынша /2-ге қалып отырады. Өздік индукция құбылысы электртехника мен радиотехникада маңызды рөл атқарады. Орамаға тізбектеп жалғанған конденсатордағы заряд таңбасы өздік индукция әсерінен үздіксіз өзгеріп, тізбекте еркін эл.-магн. тербеліс пайда болады. , 7том
## Пайдаланған әдебиет


Санат: Физика
Баб әл-Мандеб

**Баб әл-Мандеб** (араб.— қайғы қақпасы) — Африка құрлығы мен Араб түбегі арасындағы бұғаз. 

Аден шығанағы арқылы Қызыл және Араб теңіздерін қосады. Ұзындығы 109 км, ені 26,5 км-ден астам, фарватерінің ең таяз жері 31 м. Бұғаз арқылы Қызыл теңіз суының тұздылық режимі реттеледі. Жылдық жауын-шашынның түсімі өте аз (50 мм). Бұғаздың халықар. кеме жолы қатынасында алатын орны ерекше. Еуропа, Оңтүстік-шығыс Азия, Австралия елдерін байланыстыратын ең қысқа су жолының бойында жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Азия бұғаздары
Санат:Африка бұғаздары
Санат:Үнді мұхиты бұғаздары
Санат:Қызыл теңіз
Санат:Араб теңізі
Қызыл мың үйі

## Қызыл мың үйі
**Қызыл мың үйі**— Қытай Халық Республикасының Шыңжаң өлкесіндегі будда дінінің көне ескерткіштері. Ақсу аймағы Бай ауданы орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай 60 км жерде. Мұзарт өзенінің солтүстік жағасындағы жарқабақтардан үңгіп қазылған будда ғибадатханалары “мың будда үңгірлері” деп те аталады. Б.з. 1 — 2 ғ-ларында Кушан патшалығының құрамында болған Шығыс Түркістанның оңтүстік өңіріне будда өнері кең қанат жайып, ішкі Қытай жеріне де таралды. Қызылдағы будда үңгірлері төрт бөліктен тұрады, есепке алынған үңгірлердің жалпы саны 236, оның үштен бірінің ғана суреттері (фрескалары) сақталған. Үңгір-ғибадатханалар б.з. 4 — 8 ғ-ларында салынған. ғибадатханалар құрылысы мен мазмұнына қарай үш кезеңге бөлінеді. 1) Б.з.б. 4 ғ.; 2) 5 — 6 ғ-лар; 3) шамамен 7 — 8 ғ-лар. Ірі ғибадатханаларда жиырма шақты, кішілерінде бес-алты ғана үңгір бар. Олар залдар, пұтханалар, мінажатханалар және монах үйлері болып бөлінеді. ғибадатханалардың қабырғалары мен төбелеріне түрлі-түсті суреттер салынған. Ерте және орта кезеңге тән ғибадатханалардың қабырға суреттерінің мазмұны, негізінен, Будда дінінің Хинаяна (көне түркіше Кішік көлүңгү) ағымының діни ілімінен құрылса, соңғы кезеңдегі ғибадатханалардың суреттерінен Махаяна (көне түркіше өлұқ көлүңгү) ағымының әсері айқын байқалады. Мұны ондағы “мың будда” тақырыбындағы суреттер толық сипаттайды.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Тарих
Бозарық

**Бозарық** – Шымкент *қалалық әкімдігіне қарасты ауыл*, *ауылдық округ орталығы*. Шымкент қаласынан солтүстікке қарай *10 км* жерде, Сайрамсу, Қызылсу өзендерінен тартылған Бозарық өзенінің бойында. Тұрғыны ***2,6 мың адам*** (2003). 1929 ж. Сайрам ауылынан қоныс аударған өзбектер арық қазып, жерді игеріп, егіншілікпен айналысып, 1938 ж. ***«Бозарық»*** ұжымшарының іргесін қалады. Тұрғындарының ұлттық құрамы өзбектер – *60%* мен әзербайжандар – *40%*, 1942 ж. Кавказдан жер аударылғандардың ұрпағы. Ұжымшар негізінде ***«Жеміс»*** ӨК, т.б. шаруа қожалықтары құрылды. Бозарықта орта мектеп, клуб, ***«Ертегі»*** бала-бақшасы, фельдшерлік-акушерлік пункт, мешіт, т.б. мекемелер бар. Ауылда 2-дүниежүзлік соғыста мерт болған жерлестеріне арнап ескерткіш қойылған..
## Дереккөздер
Хазихан Наушаұлы Бөкейханов

**Хазихан Наушаұлы Бөкейханов** (28.10.1899, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданы – 1.11.1966, Алматы) – қазақтың тұңғыш анатом ғалымы, медицина ғылдарының кандидаты (1942), профессор (1945), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1945). 1914 жылдары Ордада төрт кластық мектепті бітірген. 1918 жылы Астрахандағы фельдшер-акушерлік мектепті бітіріп, фельдшерлік пунктің меңгерушісі болды (1925). Осы жылдары Орданың Шонай, Сайқын, Толыбай аудандарындағы сүзек (1918), тырысқақ (1918 – 19), оба (1920) індетіне қарсы шыққан экспедицияларға қатысты. Астрахан медицина институтын бітірген (1930). 1930 – 34 жылдары Орал облысыъъның Казталовка ауданында емхана меңгеруші, 1934 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы медицина институтында, қалыпты анатомия кафедрасында аспирант, ассистент, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1962 жылдан) болып жұмыс істеді. Бөкейханов бұғақ, безгек, жұқпалы тері ауруларын зерттеп, оларды емдеу мәселелерімен шұғылданды. 16-дан астам ғылыми еңбектері бар. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Ижевское (Ақмола облысы)

**Ижевское** — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Ижевск ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аршалы кентінен солтүстікке қарай 7 км жерде, Вячеслав бөгенінің сол жағасында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланып, “Ижевский” құс өсіру кеңшарының орталығы болып келді. Ижевскоеде асыл тұқымды құс өсіретін репродуктор орналасқан.

## Инфрақұрылымы
Мектепке дейінгі балалар мекемесі, орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, сауда орталығы, фельдшерлік пункт, тұрмыстық қызмет көрсету комб., стадион бар. Ижевское арқылы Астана – Қарағанды темір жол мен автомобиль жолы өтеді.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Қарақорым қаласы

*'Қарақорым қаласы* – Шыңғыс хан мемлекетінің астанасы (1220 – 64). Орталық Моңғолиядағы Орхон өзені аңғарында орналасқан. Жаудан қорғану үшін қаланың екі жақтауы қара қорым таспен қоршалғандықтан осылай аталған. Бұл өңірді ертеде ғұндар, кейіннен түркілер мекендеген. Одан беріректе керейлердің астанасы болды. 
*Шыңғыс хан 1220 ж. Қарақорымды астанаға айналдырды. Қаладағы әсем сарайлар мен қорғаныс қамалдары Үгедей хан тұсында салынды. Астана ретінде Қарақорымға Еуропа мен Азияның түпкір-түпкірінен елшілер мен саудагерлер, саяхатшылар ағылып келіп жатты. 
*Мысалы, 1246 ж. маусым – шілде айларында өткен, Күйік (Гуюк) ханды ұлы хан сайлау құрылтайына Рим, Франция, Орыс, Қытай, Бағдат, Хорезм, Дешті-Қыпшақ елдерінен төрт мыңнан аса өкіл келген. 
*1264 ж. Құбылай астананы Ханбалыққа (Пекин) көшіргеннен кейін Қарақорымның саяси мәні әлсірей бастады. 
*Юань (Моңғол) әулеті биліктен кеткен соң 1380 ж. қытай әскерлері қаланы жермен-жексен етті. 
*Тек, 1532 ж. бұрынғы Қарақорымның орнына буддалық ғибадатхана тұрғызылды. Сөйтіп, 13 – 14 ғасырларда әлемдегі көрікті қалалардың бірі болған қала жер қойнында қалып қойды. 
*Оның орнын 1889 ж. Ресей этнографы Николай Ядринцев анықтады. Қаланы анықтау моңғол жеріндегі айғақтар негізінде түркітанудың бастамасы болды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Рулиха

* Рулиха — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы ауыл.
* Рулиха — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы станция.
Баббит

thumb|ішпек
**Баббит** - үйкеліске төзімді қорытпа, қозғауыштық сырғанау подшипнигінде қолданылады; оның негізгі: қалайы, қорғасын, мыс, мырыш, алюминий.

**Баббит**
— ішпектің (подшипник) астарын құюға арналып, қалайы, қорғасын, мырыш, алюминий негізінде дайындалатын қорытпа. Оны 1839 жылы америкалық өнертапқыш И. Баббит (1799 — 1862) ойлап тапқан.

Баббиттің ерекше гетерогендік құрамы (яғни жұмсақ та созылмалы қорытпада қатты бөлшектердің аралас болуы) оның үйкеліске өте төзімді болуына ықпал етеді. Баббиттің балқу температурасы төмен (300 — 440ӘС) болғандықтан өңдеуге өте қолайлы. Қалайылы Баббит тұтқырлығы жоғары және үйкеліс коэффициенті аз ішпектер жасауға қолданылады. Оның қорғасынды Баббитке қарағанда коррозияға беріктілігі, төзімділігі, жылу өткізгіштігі жоғары, ал сызықтық ұлғаю коэффициенті төмен болады. Қорғасынды Баббиттен жоғары температурада қозғалатын ішпектер жасалады.  Мысалы, мұндай Баббиттен автомобиль және трактор қозғалтқышының, прокаттау машиналарының ішпектері құйылады. Ал қорғасынды-кальцийлі Баббит темір жол көлігінің т.б. ішпектерін құюға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қорытпалар
Санат:Антифрикцион материалдар
Нелли Ивановна Колычева

**Нелли Ивановна Колычева** (1.7.1931 жылы туған, Ресей, Ростов облысы Сельск ауданы «Гигант» кеңшары) – медицина ғылымының докторы (1972), профессор (1977). 
*1955 - Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және аспирантурасын (1960) бітірген. 
*1960-1977 - ҚР Денсаулық сақтау министрілігі Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1960–77) болды. 
*1977 жылдан ғылыми жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары қызметін атқарады.

Колычева 300-ге жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 7 монография мен 2 өнертабыстың авторы. КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1982).

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1931 жылы туғандар
Қанзада Бозжігітова

**Қанзада Бозжігітова** (1915, Бәйдібек ауданы Қошқарата ауылы – 1990) – *еңбек ардагері*, *Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты*. Ұзақ жылдар бойы Бәйдібек ауданында ауыл шаруашылығын ұйымдастыру, басқару ісіне белсене араласқан. ***Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен*** марапатталған..
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)

**Қызылоба** — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы ауыл, Қызылоба ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жаңақала ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 53 км жерде, Көшім өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1524 адам (755 ер адам және 769 әйел адам) болса, 2009 жылы 1646 адамды (830 ер адам және 816 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1249 адамды (651 ер адам және 598 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1963-1997 жылдары “Красногор” асыл тұқымды жылқы өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Қызылобада және округтегі Айтпай, Төртқұлақ ауылдарында 42 шаруа қожалығы құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы елді мекендері
Румелия

[thumb|150px| Румелия картасы [1801 ж]]
**Румелия**, *Румели* — 14—16 ғасырларда Осман түріктерінің Балқан түбегінде жаулап алған жерлерінің жалпы атауы. Румелия Осман сұлтандығы солтүстік провинциясы деп есептелінді. Оған сол кездегі Болгария, Сербия, Босния және Герцеговина/Герцеговина, Албания, Македония, Эпир және Фессалия кірді. Румелияның орталығы София қаласы болды. Қазіргі кезде Ыстамбұлдан басқа Түркияның еуропалық бөлігі Румелия деп аталады.

Санат:Османлы империясы
Санат:Балкандар
Санат:Болгария тарихы
Санат:Солтүстік Македония тарихы
Санат:Албания тарихы
Санат:Османдық Грекия
Бабшылдар

thumb|Дін ұстанушылар
**Бабшылдар** (араб.-әл-бабийа) — Бабтың (Саийд Әли Мұхаммед Ширазидің) діни -саяси ілімін ұстанушылар. Алғашында бұл ілім діни реформалар жасау сипатында шейхшылдар ортасында пайда болғанымен, бірте-бірте 1848 – 52 жылы Иранда болған халық қозғалысының қозғаушы күшіне айналды. Филос. тұрғыдан Бабшылдар ілімі шииттердің Мәһди идеясына негізделіп, кейбір қағидалары исмаилшылардан, нусайршылардан және друздардан алынды. Бабтың ілімі бойынша, адамзат қоғамы әр дәуірде өзгеріске түсіп, оларға Алла өз пайғамбарларын жібереді, өз тәртіптері мен заңдарын енгізеді. Олар Алланың аяндары арқылы берілмек. 

Мәңгілік қағидалар болмайды, олар әлеумемтік қарым-қатынастардың өзгеруімен бірге өзгеруі тиіс. Бабшылдар Құран мен шариғат қағидаларына өзгерістер енгізуді талап етті. Заман алмасуы нәтижесінде, Алла жаңа пайғамбар жіберіп отыр, сол арқылы жер бетінде әділдік орнатылуы қажет. Парсы елінде (Иранда) жаңа патшалық орнайды, адамдардың бәрі тең құқылы болады, кейін бұл бүкіл әлемге таралады деп насихаттады. Бабшылдар жеке адамдар құқыларын қорғап, кедейлерден алым-салық алмауды, барлық байлықтың халыққа теңдей бөлінуін, ірі жер иеленушілердің жеке меншігін жоюды талап етті. Сол кездегі тұрмыс-тіршілік қағидаларына қарсы болғандықтан, билік басындағылар Бабшылдар ілімін таратпауға тырысты, олардың көсемдерін қудалап, түрмеге қамады. 

Алғашқыда Бабшылдар туы астына қыстақ тұрғындары, қолөнершілер, ұсақ саудагерлер көп жиналды, көтеріліс қазіргі Иранның солтүстігінде ғана болды. Бірінші көтеріліс 1848 жылы қыркүйекте Мазендеранда басталды. Оған борфоруштық молда Мұхаммед Әли мен Хусейн Бошру басшылық етті. Көтеріліс 1849 жылы мамырда басылды. Екінші көтеріліс 1850 жылы маусым — желтоқсанда Зенджанда болды. Оған әйелдер белсене қатысты. Көтеріліс басып-жаншылды. 1850 жылы маусымда Нейризде басталған үшінші көтеріліс бірнеше күннің ішінде басылды. Мұнан кейін Бабшылдар қозғалысы бұқаралық сипатын жойды, сонан соң олар террорлық жолға түсті. 1852 жылы тамыздан кейін Бабшылдар жаппай қырғынға ұшыратылды.

## Дереккөздер


Санат:Ислам ағымдары
Көзқамандық

**Көзқамандық** – өз ұлтының мүддесіне немқұрайлы қарайтындардың әсіре ой-пікірлері мен әрекеттерін білдіретін ұғым. Космополиттік көзқарастар негізінде ұлттық сезімді, ұлттық дәстүр мен мәдениетті, отаншылдықты екінші қатарға ығыстыратын, тіпті жоққа шығаруға тырысатын көзқамандар, көбінесе, өз ұлтының салт-дәстүрі мен тілін, ділін білмейді немесе біле тұра сыйламайды яки менсінбейді. Олар ұлттық мүддені қорғауды – ұлттық ерекшеліктермен шектеліп қалу деп ұғады, өздерін әлемдік өркениеттегі басым мәдениет үлгілерімен тәрбиеленген адамдар қатарына қосады. Қазақ әдебиетінде Көзқамандыққа шалдыққан, яғни шыққан тегін ұмытқан кейіпкер бейнесі ең алғаш  жазушы Ә.Кекілбаев шығармасында жасалды. *“Манас”* эпосындағы көзқамандар образдарын талдау арқылы қазақ ғалымы Р.Бердібаев Көзқамандықты өз алдына жеке категория ретінде ғылми-шығармашылық айналымға  енгізді. Жат қолында өсіп, өз ұлтына қарсы жаулық пиғылда тәрбиеленген көзқамандардың Отанына қарсы аса қауіпті іс-қимылдары “Манас” эпосында арнайы бір тарауда жырланған. Өз елінің тәуелсіз дамуына іштей қарсылық танытып, оны ашық күрес түрінде емес, қоғамды іштей бүлдіру, яғни өз халқының тілі мен дінін, ділін мансұқтау, өркениет көшіне ілесе алмайтын, келер уақытта мүлде жойылатын ұлт ретінде сипаттау, ұлттың болашағы үшін жасалған кез келген іс-әрекеттерге теріс баға беру, мемлекеттің болашағын тек қана өзге жат мәдениетті қабылдау арқылы ғана елестету тәрізді ұлттық мүддеге қайшы келетін пікірлер тарату Көзқамандық көзқарасқа тән сипат. *Көзқамандықтың космополитизмнен айырмашылығы*, сол барлық ұлттарда бірдей кездесе бермейді. Ол, негізінен, тәуелсіздігі толық баянды етілмеген мемлекеттердің болашағына іштен де, сырттан да күмәнмен қараушылық қалыптасқан жағдайда бой көрсетіп, саяси-әлеуметтік даму барысында жойылатын, немесе бәсеңситін уақытша құбылыс болып табылады. 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Өрнек қала орны

**Өрнек қала орны** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген көне қала орны. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы, Өрнек ауылынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Сұлутөр шатқалынан шығатын Алтынсу мен Шұбырынды өзендерінің жағасында орналасқан.

## Зерттелуі
1985-86 жылдары К.М. Байпақов жетекшілік еткен экспедиция зерттеу жұмыстарын жүргізген.

## Сипаты
Өрнек қаласының орталық бөлігі аумағы 155×160 м болатын төрт бұрыш пішінді, жан-жағы дуалдармен қоршалған. Қоршаудың қазіргі қиранды үйіндісінің биіктігі 5 м-ге, ені 11 – 15 м-ге жетеді. Қоршаудың бойында 31 күзет мұнараларының орындары сақталып қалған. Қазба жұмыстары Өрнектің 8 – 12 ғасырда гүлденген қала болғанын көрсетеді. Қазба жұмыстары барысында тастан безендіріліп жасалған 4 колонна табылды. Мықты бекіністің, мешіттің, әсем сарайдың орындары табылуы Өрнектің кезінде жоғары дамыған қалалар қатарына жататындығын айғақтайды. Ортағасырлық географтар – Ибн Хордадбек пен Құдама Тараз бен Құлан арасында Касриабас, Күлшуб, Жулшүб деген қалалардың болғанын жазып қалдырған. Осындағы Күлшуб қаласы Өрнек болса керек.

## Мәртебесі
2014 жылы Өрнек қалашығы «Жібек жолының ескерткіштері: Тянь-Шань дәлізі» аталымы бойынша ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұра тізіміне қосылды.

2017 жылы Өрнек республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Қарақұм

[thumb| alt=A.| ''[Түркмения картасындағы Қарақұм*.]]
*'Қарақұм*', *Түрікмен Қарақұмы'' (түрікменше – Гарагум) – Орталық Азияда, Түрікменстанның 80%-дай аумағын алып жатқан құмды алқап, шөл. Солтүстік және солтүстік-шығысы Сарықамыс ойысы, Әмудария аңғары, оңтүстік-шығысы Қарабел және Бадхыз қыраттары, оңтүстігі Копетдаг етегі, батысы Батыс Узбоймен шектелген. Ауданы 350 мың км2. Қарақұм солтүстік Унгуз, Орталық және Оңтүстік-шығыс Қарақұмдарға бөлінеді. Жер беті төбелі жазық. Негізінен, осы жерлер арқылы өткен ежелгі Әмудария, оңтүстігінде Мургаб және Теджен өзендерімен келген құм шөгінділерінен түзілген. Шөлде тақыр жерлер мен сортаңды қазаншұңқырлар, құм төбелер және қырқалар жиі кездеседі. Оңтүстік-шығыс және Орталық Қарақұмдардағы құмды қырқалардың биіктігі 3 – 30 м.

Қарақұмның климаты қоңыржай континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы 3°С-тан (оңтүстікте) –5°С-қа (солтүстікте) дейін. Шілдеде орташа температура солтүстігінде 28°С, оңтүстігінде 34°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 60 – 150 мм. Құмды алқаптың солтүстік-шығысымен Әмудария өзені ағып өтеді. Оңтүстік және оңтүстік-батысындағы Мургаб және Теджен өзендері құмға сіңіп кетеді. Эфемерлі өсімдіктер, өлеңшөп, ақ және қара сексеуіл, қараған, астрагал, қылша өседі. Киік, түлкі, қасқыр, қарсақ, шибөрі, т.б. аңдар, бауырымен жорғалаушылар, кемірушілер өте көп; құстардан бозторғай, шіл, т.б. кездеседі. Қарақұм аумағында Түрікменнің негізгі кен байлықтары (газ, мұнай, күкірт) жатыр. Шөлді аумақтың орталық бөлігінен Түрікменбашы (Қарақұм) каналы (ұзындығы 450 км) ағып өтеді. Оңтүстік-шығыс Қарақұмда дүние жүзіндегі ең байырғы Репетек құм ғылыми-зерттеу стансасы және осы аттас қорық бар. Шөлде 6 мыңнан астам құдық орналасқан.

## Дереккөздер</span>


Санат:Шөлдер
Бабыл сына жазуы

thumb|Вавилон қақпасындағы сурет**БАБЫЛ СЫНА ЖАЗУЫ**, Вавилон сына жазуы — шығыстық көне жазу үлгісі. Алғашқы негізі біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықта шумерлер арасында пайда болған. Бабыл сына жазуының археологиялық қазбалардан көп табылған түрі — балшықтан жасалған тақтайшалардағы жазулар. Олардағы Бабыл сына жазуының таңбалары сыналап басылған, яғни сәл көлбеу түсірілген, қыры тікбұрышты жұқа таяқшалардан тұрады. Бастапқы Бабыл сына жазуларында идеографиялық жазу қолданылған. Онда нақтылы түсініктер, бұйым, зат атаулары бейне түрінде берілген. Мыс., аяқтың суреті “тұру”, “жүру”, ал соқа бейнесі “егінші”, “жер жырту” деген ұғымдарды білдіреді. Біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықтың ортасына қарай Бабыл сына жазуында буын жазуы үлгісі қалыптасып, қолданылған бейнелер саны 600-ге дейін азайған. Барынша қарапайым суреттер қолданылып, Бабыл сына жазуын оқу жеңілдей түсті.  Тік бағаналар түріндегі оңнан солға қарай жазу дәстүрі енді солдан оңға қарай көлденең, тұтас жолдармен жазылған. Біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықтың 2-жартысында бабылдықтар мен ассириялықтар 300-дей белгі қолданған. Кейін Бабыл сына жазуы жетілдіріліп, дыбыстық жазуға ауысты. Мазмұнына қарай Бабыл сына жазуымен жазылған жазбалар іс қағаздары, тарихи оқиғалардың қысқаша баяны, эпостық жыр жолдары, сөздіктер, т.б. болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Ежелгі Бабыл
Санат:Жазу түрлері
Изафет

**Изафет** (парсыша  *ezāfe*, арабша ) — зат есім сөздердің бір-біріне бағына байланысуынан жасалған сөз тіркестері. Изафет көбіне иран, түркі, семит тілдерінде және урду сияқты иран тілдерінің ықпалына түскен тілдерде кездеседі. 

## Парсы изафеті
Парсы тіліндегі изафет түрлері осындай мақсаттарда қолданылады:
* Тиесілілікті белгілейді:  *barādar-<u>e</u> Maryam* — *Мәриямның ағасы/інісі*. Есімдіктермен де пайдаланылады, мәселен  *barādar-<u>e</u> man* — *менің ағам/інім*, бірақ ауызекі тілде көбінесе тәуелдік жалғауды қолданады:  *barādar-am* — *ағам/інім*.
* Сын есім–зат есім сөз тізбегі ретінде:  *barādar-<u>e</u> bozorg* — *үлкен бауыр (аға)*.
* Ат пен тек/лауазым/атақ:  *Mohammad-<u>e</u> Mosaddeq* — *Мұхаммед Мосаддық*,  *āghā-<u>ye</u> Mosaddeq* — *Мосаддық мырза*.
* Екі зат есім байланыстыру:  *khiābān-<u>e</u> tehrān* — *[[Тегеран]] көшесі* немесе *Тегеранға жол*.

## Түркі изафеті
Түркі тілдерінде, солардың қатарындағы қазақ тілінде, изафеттің үш түрі бар:
* Бір зат есім сөздің екінші зат есімге анықтауыш болып, қосымшасыз қабыса байланысуы арқылы жасалған сөз тіркесі: *аллюминий қасық*, шуашша *чукун çул* — *темір жол*, түрікше *orta parmak* — *ортаң терек*, тура аудармасы *орта саусақ*.
* Нөлдік тұлғадағы зат есімнен тұрған анықтауыш сөз бен тәуелдік жалғаудың үшінші жағындағы анықталатын сөзден жасалған сөз тіркесі:  *орман аң<abbr title="тәуелдік жалғау">ы</abbr>*, өзбекше *O’zbekiston Respublika<abbr title="тәуелдік жалғау">si</abbr>* — *Өзбекстан Республикасы*.
* Ілік септіктегі анықтауыш сөз бен тәуелдік жалғаулы анықталатын сөзден тұратын сөз тіркесі: *аңшы<abbr title="ілік септіктің жалғауы">ның</abbr> мылтығ<abbr title="тәуелдік жалғау">ы</abbr>*, түрікше *at<abbr title="ілік септіктің жалғауы">ın</abbr> ölüm<abbr title="тәуелдік жалғау">ü</abbr>* — *аттың өлімі*.

Изафет түрлері контекстіге қарай бір-біріне ауыса алады. Мәселен, *ауыл баласы* – *осы ауылдың баласы*, *бұл мектептің оқушылары* – *мектеп оқушылары*. Изафеттің сыңарлары бір-бірінен алыс тұрып та, байланыса береді, мысалы *<u>студенттің</u> бүгін берген <u>жауабы</u>*.

## Басқа тілдерде
Түркі изафетіне ұқсас құрылым фин-угр тілдерінде де табылады, алайда олар шығыс тілдері болмағандықтан ол құрылымды атау үшін *изафет* термині көбінесе қолданылмайды:
* Удмуртша *<u>мынам</u> ки<u>ы</u>* — *<u>менің</u> қол<u>ым</u>*, *<u>ныллэн</u> книга<u>ез</u>* — *<u>қыздың</u> кітаб<u>ы</u>*.
* Мажарша *<u>Ferenciek</u> ter<u>e</u>* — *<u>Францискандар</u> алаң<u>ы</u>*.

Албан тілінде парсы изафеті тәрізді құрылым бар. Оны құру үшін оқшау артикльді қолданады. Мәселен, *djali i urtë* — *ақылды ұл бала*, *bija е partizanit* — *партизанның қызы*, *Akademia e Shkencave e Shqipërisë* — *Албания Ғылым Академиясы*.

## Дереккөздер

Санат:Морфология (лингвистика)
Санат:Синтаксис
Санат:Иран тілдері
Санат:Түркі тілдері
Дүйсенкүл Бопова

**Дүйсенкүл Бопова** (13.12. 1933 ж. т., Ордабасы ауданы Қарааспан ауылы) – *еңбек ардагері*, *облыстың құрметті азаматы* (2003). Шымкент педагогикалық институтын (1960), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1965) бітірген. Еңбек жолын 1948 ж. Арыс қалысындағы орта мектепте кітапханашы болып бастаған. 1950 – 1959 ж. Арыс аудандық комсомол комитетінде хатшы-машинка басушы, есепке алу секторының меңгерушісі, аудандық партия комитетінің техникалық хатшысы, нұсқаушысы, аудандық комсомол комитетінің 1-хатшысы, облыстық партия комитетінің ұйымдастыру-партия жұмысы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, ғылым және оқу орындары бөлімінің меңгерушісі, облыстық атқару комитеті төрағасының  орынбасары қызметтерін атқарды. ***«Құрмет белгісі»*** (1971), ***Еңбек Қызыл Ту ([[1980]]) ордендерімен***, ***«Астана»***, ***«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медальдарымен*** марапатталған..
## Дереккөздер
Шәмшия Кенжеғазықызы Әмірханова

**Шәмшия Кенжеғазықызы Әмірханова** (1948 жылы туған) – химия ғылымдарының докторы (2005).

ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қарағанды мемлекеттік университетінде кіші ғылым қызметкер, аға ғылым қызметкер, аға оқытушы, доцент, физик] және аналитикалық химия кафедрасының профессоры 100-ден астам ғылыми еңбектің, 1 монографияның авторы.

## Шығармасы:
* Халькогениды металлов: теория, методика, практика. (2002); 
* Потенциометрический контроль хода реакции восстановления селена (IV) алюминиевым порошком (2001); 
* Термодинамическое исследование влияния водно-органического растворителя и температуры на процесс комплексообразования ионов металла Ғе (II) с органическими лигандами (2003).

## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Бунд

[нобай|оңға|300px|Бундтықтар көтерілісі, [1917 жыл]]
**Бунд** ( – одақ), **Бунд партиясы** — негізінен Ресейдің батыс облыстарындағы қолөнерші еврейлерді біріктірген ұлтшыл ұйым. Ол **Литва, Польша және Ресейдегі бүкіл еврей жұмысшыларының одағы** деп аталды. 1897 жылы Вильнода өткен еврей социал-демократ топтарының құрылтай съезінде құрылған. Бунд мүшелері ұлтшылдық пен сепаратизмді уағыздап, еврейлер үшін "мәдени ұлттық автономия" талап етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Бундшылар Ресей өкіметін қолдады. Ақпан төңкерісінен кейін меньшевиктерге қосылып, Уақытша үкіметтің құрамына кірді. Қазан төңкерісі кезінде Бундшылар коалициялық үкімет құруды талап етті және өздерінің 8-съезінде Кеңес өкіметіне қарсы күрестің тактикасын белгіледі. Бунд басшылары Рафаил Абрамович, Исай Айзенштадт, т.б. болды. 1917 жылдың аяқ кезінде Бундтан солшыл топ бөлініп шығып, большевиктерге қосылды. Ал қалған бөлігі кеңес өкіметі тарапынан қуғынға ұшырап, 1921 жылы біржолата таратылды.

## Дереккөздер


Санат:1897 жылы құрылған саяси партиялар
Санат:1949 жылы таратылған саяси партиялар
Санат:Еврей азшылықтарының партиялары
Санат:Социалистік партиялар
Санат:Ресей империясы саяси партиялары
Квятковский Аркадий Николаевич

***Квятковский Аркадий Николаевич***(*29.5.1927, Алматы – 28.10.2001, Алматы*) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (*1986*), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қызметкері (*1979*). *[[Ұлы Отан]]* соғысына қатысқан. Қазақ тау-кен және металлургия (қазіргі Қазақ ҰТУ) институтын бітірген (*1956*). *1956 – 62* жылдары Алтай тау-кен металлургия институтында ғылыми қызметкер, *1962 – 67* жылдары Қазақстан ҒА-ның Металлургия және кен байыту институтында аға ғылыми қызметкер, *1974 – 2001* жылдары пирометаллургия лаборатория меңгерушісі болды. *1967 – 74* жылдары *Қазақ кен байлықтарын механикалық жолмен өңдеу ғылыми-зерттеу және жобалау институтында* (*“Казмеханобр”*) сарқынды суды тазарту әдістері лабораториясын басқарды. Негізгі ғылыми еңбектері түсті металлургия мәселелеріне, мыс өндірудің электртермиялық технологиясы, құрамында алтыны бар пирит металдары мен кварц кентасын өңдеу технологиясына, т.б. арналған. Квятковскийдің жетекшілігімен Жезқазған комбинатында кокс сүзгіші бар электр пештерін пайдаланып мыс-қорғасын-мырыш концентратын қайта өңдеудің жаңа технологиялық әдістері жүзеге асырылды.

## Дереккөздер:


## Сыртқы сілтемелер
А.Н.
Көз тию

**Көз тию** – дәстүрлі қазақ қоғамындағы наным-сенім түрі. Қазақ халқы ұғымында жақсы адамға, жас нәрестеге, жүйрік жылқыға, әдемі қызға, т.б. тіл-көз тиеді деп есептелген. Бәйгеде озған жүйрік атқа көз тиеді деп сақтанып, елге көрсетпеуге тырысқан. Жас балаға тіл-көз тимесін деп молдаға дұға жаздырып, оны былғары бойтұмардың ішіне салып, мойнына тағып қойған немесе үстіндегі киімнің омырауының астыңғы жағына қадап қояды. Бала кенет науқастанып қалса, көз тиді, біреудің сұғы өтті деп жорып, оған ащылау әдісімен ем жасайды. Ащылау – тұзды уыстап, баланың жалаңаш денесіне басып, Көз тиюді қайыру әдісі. Жетісу өңірінде жеті ұсақ тасты тұмарша етіп шүберекке тігіп шолақ жең қамзолдың жағасының астыңғы жағына көзге түспейтіндей етіп тігіп қою салты бар. Бұл да тіл-көзден сақтану шарасы. Жас баланы көз тиюден емдеуді кейде үшкіру, түкіру деп те атаған. “Түкіру” көптеген халықтардың магиялық және діни әдет-ғұрыптарында маңызды рөл атқарады. Мысалы, жас келінге, нәрестеге қызыға қараған адамдарды көзің тиеді деп ырымдап, түкіруге мәжбүр еткізеді. Немесе біреуді мақтап жатқан кезде “тіл – аузым тасқа” деп айтады. Егер адамға, не малға көз тисе, “тіл кестіру” арқылы емдеген. Емнен кейін “құдайы” ас беріледі. Сауыққан адам біраз уақыт ешкіммен сөйлеспеуі керек.

## Нәрестені тіл көзден сақтау дәстүрі
### Нәрестені тіл көзден сақтау
Нәрестені тіл көзден сақтау үшін нәрестенің бесігіне, киіміне тұмар ретінде, жылан басын, үкі, тоғыз моншақ күміс тиындарды іліп қойған.

### "Көз тиді" деп секем алу
Егер "көз тиді" деп секем алған жағдайда сол адамның үйінен бір нәрсесін әкеліп түтетеді. Осылайша қас күштердің беті қайтады. Баланы тіл көзден сақтайды деген сенім болған.

### Нәрестенің ата-анасы әлде біреудің нәрестеге сұқтана қарағанын, "балаң балпақтай" екен деген сөзін көңіліне алу
Егер нәрестенің ата-анасы көңіліне алған жағдайда, іле-шала оған түкірту ырымын жасатады. "Көзінде қалы бар адамның қарағаны тегін жібермейді" деп үйге осындай белгісі бар адамның келуінен қатты сақтанады.

### Нәресте сұлқ түсіп қатты ауырып қалған кезде
Осының "көзі тиді-ау" деген адамды таптырып алып, оған түкіртеді. Басқа да сан түрлі ұшықтау ырымдарын жасайды.

### Нәрестеге жұрттың назары түспеуі үшін
Нәрестені көзден тасалап, оған көбінесе жаман-жәутік, ескі-құсқы кигізіп, бет ауызына әдейі күйе жағып қояды.

## Дереккөздер

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Ырымшылдық
Санат:Сиқыр
Бабыр жазуы

**Бабыр жазуы**, Бабыр хаты — Захир әд-Дин Мұхаммед Бабырдың 1503—1504 жылы араб әліпбиі негізінде қалыптастырған жазу  үлгісі. Ежелгі түркі (шағатай) әдеби тіліне ыңғайланған бұл әліпби 29 әріптен тұрады. Ол жайлы “Бабырнама”, Низамиддин Ахмад Хиротидің “Табақат-и Акбари”, Әбділқадыр Бәдәуидің “Мұнтахаб ат-тауарих”, т.б. шығармаларында айтылады. Арнайы жарияланбағанымен “Бабырнамада” келтірілген өрнектерге, көркем белгілерге қарағанда Бабыр жаңа жазу үлгісін қолданысқа енгізуге біраз әрекеттенген.

## Дереккөздер


Санат:Араб әліппесі