Тернополь

**Тернополь** () — Украинаның батысындағы қала, Тернополь облысының және Тернополь ауданының әкімшілік орталығы. Саяси, экономикалық, іскерлік, діни және мәдени орталық. Тернополь агломерациясының орталығы.
Халқының саны 224,2 мың адам (2021 ж.).

## Географиялық орналасуы
Тернополь Серет өзенінің бойында (Днестрдің сол саласы) орналасқан. Темір жолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен. Қала Украинадағы маңызды көлік торабы болып табылады. Тернопольден Киевке дейінгі қашықтық 415 км.

## Қала атауының шығу тегі
Қала атауының шығу тегі туралы әртүрлі нұсқалар бар. Біріншісі бойынша, қаланың негізі қаланған аймақ Тернополь деп аталды. Бұл атау поляк тіліндегі «тер(е)н» дегенді білдіретін taru сөзінен шыққан. Украин транскрипциясында Тернопольдің нұсқасы пайда болады - «тікенек өрісі», одан қаланың қазіргі атауы шыққан. Бұл жерді Тернополь деп атаған, себебі бұл аймақ ұзақ уақыт бойы тікенмен толып кеткені үшін аталды.

Басқа түсіндірме бойынша, оған сәйкес қала атауы магнаттардың тегі Тарнавскийден және гректің қысқартылған соңы -поль, полис «қала» дегеннен шыққан. 1944 жылға дейін қала Тарнополь деп аталды. Қала атауы иесінің негізін қалаушы Ян Амор Тарновскидің фамилиясынан шыққаны орынды сияқты.

## Тарихы
Алғашқы ресми деректер 1540 жылы Польша королі Сенигмунт I Краков гетманы Ян Тарновскийге адам тұрмайтын жерлерді иелік ету туралы куәлік табыс еткен кезден басталады. Меншікпен бірге гетман патшалықтың шекарасын татар шапқыншылығынан қорғау міндетін алды.
Ян Тарновский 8 жыл бойы қаладан терең ор мен биік қорғанмен бөлінген бекініс тұрғызды. Кіру аспалы көпір мен тас қақпалар арқылы болды.
1575, 1589 және 1618 жылдары татар шапқыншылықтары болып, қала тоналып, айтарлықтай шығынға ұшырады.
нобай|солға|200px|Қалалық ратуша 1618 ж.     
1618 жылы Гетман Богдан Хмельницкий мен оның әскерлері қаланы басып алды. 1672 жылы түрік әскерлері басып алды, олар бірнеше апта оккупация кезінде тас ғимараттарды бұзып, тоғандағы суды ағызды, диірмендерді және басқа да ағаш ғимараттарды өртеп жіберді.
1772 жылы Поляк-Литва Достастығы бірінші рет бөлінгеннен кейін Тернополь Австрия империясының құрамына енді. Осы оқиғалардан кейін ғана қаладағы өмір қайта жанданды.
1809 жылғы соғыс кезінде Тернопольді алдымен поляктар басып алып, кейін Ресей империясының қарамағына өтіп, Тернополь округінің орталығына айналды.

1840 жылы Тернополь тұрған жерлер Эразм Коритовскийге тиесілі болды. Ол өз мүлкін Тадеуш Туркулға сатуға шешім қабылдады. Соңғы қожайын 3 жылдан кейін қала тұрғындарына тәуелсіздік алуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде, 1844 жылы император Фердинанд I жарлығымен Тернополь тәуелсіз корольдік қалаға айналды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында және 1917 жылға дейін Тернопольді орыс әскерлері басып алды, бірақ 1918 жылы Брест бейбітшілігіне қол қойылғаннан кейін қала Австрия билігіне қайтарылды. 1921 жылы Рига келісіміне сәйкес Тернополь Польшаның құрамына кіріп, воеводствоның орталығы болып белгіленді.
1939 жылы Қызыл Армияның Польшаға басып кіруінің нәтижесінде қала Тернополь облысының орталығына айналды.
1941 жылы 2 шілдеде алға басып келе жатқан неміс әскерлері қаланы басып алды. Неміс әскерлерінен азат ету 1944 жылы 23 наурызда басталып, 15 сәуірге дейін созылды.

Кеңес үкіметі келгеннен кейін 1945 жылдан 1954 жылға дейін созылған қалпына келтіру кезеңі басталды. 1944 жылдың тамызында қала өзінің қазіргі Тернополь атауын алды. Осы кезде Комсомольское деп аталатын батпақты аймақтың орнында жасанды көл пайда болды, ал 1992 жылы Тернополь тоғаны деп өзгертілді. 
Украинаның тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін Тернополь ұлттық жаңғырудың негізгі мәдени орталықтарының біріне айналды.

## Климаты
Тернопольдегі жоғары маусым шілде, тамыз, қыркүйек айларында тамаша ауа-райы +19,0°C...+25,5°C. Осы кезеңде қалада ең аз жауын-шашын болады, шамамен айына 1 күн жауын-шашын мөлшері 29,9-дан 58,5 мм-ге дейін.

Айлар бойынша Тернопольде ең жылы ауа райы маусым, шілде, тамыз айларында 25,5°C-қа дейін жетеді. Қоршаған ортаның ең төменгі температурасы қаңтар, ақпан және желтоқсан айларында байқалады, -4,2°С дейін. Түнде бұл көрсеткіштер -5,8°С пен 13,8°C аралығында.

Ең жауын-шашынды кезең маусым, шілде, мамыр, ауа райының қолайсыздығы 6 күнге созылатын, 64,8 мм-ге дейін жауын-шашын түседі. Қаңтар, қазан, қараша, осы кезеңде айына орта есеппен 0 күн ғана жауады, жауын-шашынның айлық мөлшері 15,8 мм.

## Халқы
2025 жылдың 1 ақпанындағы жағдай бойынша Тернопольде 217 950 адам тұрады, оның ішінде 97 424 ер адам және 120 526 әйел.

## Экономика және транспорты
Қала экономикасының негізін қызмет көрсету саласы құрайды. Оның жетекші секторлары: әкімшілік, қаржылық, көлік және логистика. қызмет көрсету, сауда, мәдениет, білім беру және денсаулық сақтау ісі.

Тернополь кәсіпорындары жарықтандыру және радиотехникалық жабдықтарды, қант қызылшасын жинайтын комбайндарды, құрылыс материалдарын, жиһаздарды, фарфордан жасалған ыдыстарды, жасанды былғары, маталарды, кондитерлік өнімдерді, жеңіл өнеркәсіп тауарларын шығарады.

Тернопольде автомобиль (автобустар, таксилер, тұрақты таксилер), электрлік (троллейбустар), теміржол (қалалық пойыздар, дизельдік пойыздар), әуе (ұшақтар, тікұшақтар) және су көлігі (моторлы кемелер, яхталар, желкенді қайықтар) бар.

## Мәдениеті
нобай|оңға|200px|Академиялық облыстық украин драма театры     
### Театрлары
*Т.Г. Шевченко атындағы Тернополь академиялық облыстық украин драма театры;
*Тернополь академиялық аймақтық актер және қуыршақ театры;
*Тернополь облыстық филармониясы.

### Мұражайлар
**Иван Пулуж мұражайы** — Тернополь облысының тумасы украин ғалымы Иван Пулуждың өмірі мен ғылыми жетістіктері туралы баяндайды. Мұнда фотосуреттерді, құжаттардың көшірмелерін, дәрістер мен ғылыми мақалаларды табуға болады.
   
**Тернополь саяси тұтқындар мұражайы** — 1996 жылы құрылған. Мұражайдың өзі бұрынғы КСРО КГБ-ның тергеу изоляторында орналасқан. Бұл мұражай экспозициясында барлық лагерьлер мен саяси түрмелер орналасқан КСРО-ның құпия картасы, ОУН (Украина ұлтшылдарының ұйымы) және УПА (Украина көтерілісшілер армиясы) көрнекті қайраткерлерінің фотосуреттері мен өмірбаяндары бар.
нобай|оңға|200px|Сурет галереясы  
**Тернополь өлкетану мұражайы** — Тернополь аймағының тарихы мен табиғаты туралы әңгімелейді. Мұнда 274 мыңға жуық экспонат бар: галициялықтардың ұлттық киімдері (Галисиядан келген украиндар), фотосуреттер, тұрмыстық заттар, құжаттар, археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінде табылған заттар.

**Облыстық өнер мұражайы** — мұнда Тернополь суретшілерінің картиналары орналасқан.

**Самогон мұражайы** - Украинадағы жалғыз эксклюзивті мұражай. Келушілерді самогонның тұнбасы мен үлкен ағаш бөшке қарсы алады, оған қолдан жасалған арақ – самогон құйылады. Мұнда әлемнің түкпір-түкпірінен келген самогондардың үлкен топтамасын, сондай-ақ әртүрлі самогондық құрылғылардың алуан түрлілігін табауға болады.

## Көрікті жерлері
Қаланың басты алаңы Тернополь драма театрының классикалық театры жанындағы алаңнан басталады. 2012 жылдың тамызында театрға қарама-қарсы Тәуелсіздік монументі орнатылды. 
Осы жерден Орталық магистраль – Тарас Шевченко бульвары басталады. Алаңның жанында Кобзар ескерткіші тұр. 
нобай|оңға|200px|Гетман Сагайдачный көшесі    
Шевченко бульварында, үш орталық көшенің қиылысында романтикалық кездесулер үшін танымал орын бар - шойын бағанға орнатылған үш қырлы көше сағаты бар. Бұл композиция 1896 жылдан бері тұрды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жойылып, 2014 жылы мұрағаттық фотосуреттер арқылы қалпына келтірілді.
   
2002 жылы Майдан Воли (Бостандық) алаңында князь Данило Галицкийге ескерткіш орнатылды. Гетмана Сагайдачный көшесінде Әулие Мария соборы орналасқан. Ғибадатхана 1749-1778 жылдары барокко стилінде тұрғызылған.
Қала шегінде XIX ғасырдың ортасында құрылған қорық паркі бар. Мұнда ағаштың 40 түрі өседі, олардың кейбірінің жасы бірнеше жүздеген жылдан асқан. Сондай-ақ Ұлттық жаңғыру саябағында көңілді уақыт өткізуге болады. Мұнда 20 метрлік айналма дөңгелегі, аттракциондар, спорт алаңдары, теннис корты бар.

Қала тұрғындары демалатын танымал орын - «Топильче» ландшафты гидропаркі. Оның аумағын жыралар кесіп өтіп, онда бұлақтар ағып жатыр және олардың үстінде көпірлер орналасқан. Аралдар тақырыптық аймақтарға бөлінген: казактар ​​қаласы, ғарыш кешені және ағаш мүсіндер алаңы. Мұнда театрландырылған шоулар өтеді. Саябақтың ортасында су диірмендерінің жұмыс істеп тұрған макеттері орнатылған.

## Білім беру ісі
### Университеттер
нобай|оңға|200px|Батыс Украина ұлттық университеті     
*Владимир Гнатюк атындағы Тернополь ұлттық педагогикалық университеті;
*Батыс Украина ұлттық университеті;
*Иван Пулюя атындағы Тернополь ұлттық техникалық университеті;
*Тернополь әлеуметтік және ақпараттық технологиялар институты;
*Аймақаралық персоналды басқару академиясының Тернополь институты;
*И.Я.Горбачевский атындағы Тернополь ұлттық медицина университеті;
*Тернополь педагогикалық білім беру эксперименттік институты;
*Тернополь экономика және кәсіпкерлік институты.

## Спорт
нобай|оңға|200px|Қалалық стадион     
Қалада бірнеше кәсіби командалар ойнайды. «Галичанка Тернополь» волейбол командасы – Украина Суперлигасының чемпионы (2010), күміс (2006) және қола (2000, 2001) жүлдегерлері, Украина кубогының иегері (1994, 2004). 

Қаланың басты кәсіпқой футбол командасы – 2018/19 маусымында Украина чемпионатының екінші лигасында ойнаған, бұрын жоғары және бірінші лигаларда ойнаған «Нива» командасы. 
Гандболдан «ЭкономУниверситет-Энерго» командасы Украина Суперлигасының ортаңғы сатысында. «Тернополь» баскетбол командасы жоғары лигада ойнайды.

2011 жылдың 27-28 тамызында Тернополь қаласында мотоспорт бойынша Еуропа чемпионаты, 2012 жылдың 25-26 тамызында JT-250 және F-500 кластары бойынша әлем чемпионаты өтті.

## Дереккөздер

Санат:Украина қалалары