open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Халықаралық банк қызметі

**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БАНК ҚЫЗМЕТІ** — халықаралық экономикалық қатынастарды дамыту және ел банкілерінің әлемдік нарықтағы жайғасымын нығайту мақсатымен кең ауқымда жүргізілетін банк операциялары мен көрсетілетін банк қызметтері. Оның дамуына жол ашатын алғышарттар: әлемдік экономиканың жаһандануы, дүниежүз. шаруашылықтың қалыптасуы, банкінің барынша жоғары пайда табу жолдарын іздестіруі және Х. б. қ-не ынталандыратын ұлттық заңнаманың болуы.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық сауда
Санат:Экономика
Халықаралық әуе тасымалы

**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ӘУЕ ТАСЫМАЛЫ** — жүктің немесе жолаушылардың жөнелтілетін жері мен баратын жері тиісінше 2-елдің аумағында орналасқан, сондай-ақ басқа мемлекеттің аумағында қонып, ұшуы көзделген болса, жөнелтілетін жері мен баратын жері 1-елдің аумағында орналасқан әуе тасымалы.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Транспорт
Станислав Ильич Мордвинцев

**Станислав Ильич Мордвинцев** (18.12.1934, Тәжікстан, Душанбе ) – Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшісі (1978 жылы). 

* 1958 жылы Мәскеу архитектура институтын бітірген.
* “*Қарағандыгорсельпроект*” институтында бас архитектор, Қазақстан архитекторлар одағының Қарағанды бөлімшесінің төрағасы қызметінде болды. 

Мордвинцев жобасы бойынша Қарағанды қаласында облыстық кәсіподақ кеңесінің үйі (1960), “*Степной*” экспериментті ықшамауданы, “*Майбұлақ*” профилакторийі (1982), т.б. салынды. 
* “*Қарағанды қалалық-селолық жобалау*” (1989 жылдан “*Қарағанды азаматтық құрылыс жобалау*”) институтында жұмыс істеп, “*Гүлдер*”, “*Орбита*” ықшамаудандарының жобасын жасауға қатысты. 

## Марапаттары
Қарағанды қаласының жаңа жобасын сызып, құрылысты салуға қатысқаны үшін ҚазКСР-і Мемлекеттік сыйлығын алды.

## Дереккөздер


Санат:18 желтоқсанда туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Душанбеде туғандар
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген сәулетшілері
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Мәскеу архитектура институты түлектері
Санат:Қазақстан сәулетшілері одағы мүшелері
Халықаралық әскери трибунал

**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ӘСКЕРИ ТРИБУНАЛ** — екінші дүниежүзілік соғыс қылмыстыларын жазалу жөніндегі халықаралық сот органы.
#)    Гитлершілердің айуандық әрекеттері үшін жазалау туралы 1943 жылғы Декларацияға сәйкес ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ӘСКЕРИ ТРИБУНАЛ еур. елдердегі басты әскери қылмыстыларды жазалауға арналып КСРО, АҚШ, Ұлыбритания және Франция үкіметтерінің 1945 ж. 8 тамызда Лондон келісімі бойынша құрылды. Келісімнің жарғылық ережелері фаш. ұйым мүшелерімен басты әскери қылмыстыларды бейбітшілікке, адамгершілікке қарсы қылмыстық және агрессиялық әрекеттері үшін соттап, жазалауға құқық берді. Трибуналды құрған 4 мемлекеттің үкіметтері Х. ә. т. құрамына бір-бір мүше, оның орынбасарын және бас айыптаушы тағайындады. Трибуналдың шешімі көпшілік дауыспен қабылданып, істі тергеу, қылмыстыларды айыптау айыптаушылар к-тіне жүктелді. 1945 ж. 9 қазанда Х. ә. т. ұйымдастыру мәжілісін Берлинде өткізіп, фаш. Германияның басты-басты соғыс қылмыстыларының процесін Нюрнберг қ-нда (Германия) өткізуге ұйғарды (қ. Нюрнберг процесі). 
#)    Одақтастардың келіссөздері негізінде Қиыр Шығыс үшін ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ӘСКЕРИ ТРИБУНАЛ 1946 ж. 19 қаңтарда Токиода (Жапония) құрылды. Трибуналға 11 мемлекет (КСРО, АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Қытай, Австралия, Канада, Нидерланд, Жаңа Зеландия, Үндістан, Филиппин) өкілдері қатысты. Сот процесі Жапонияның басты соғыс қылмыстыларын жазалауға арналды. Бас айыптаушы одақтастардың Жапониядағы қарулы күштерінің бас қолбасшысы болды, ал айыптаушының көмекшілерін (іс жүзінде) трибуналға қатысқан мемлекеттер тағайындады; қ. Токио процесі.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Әскери іс
Мореналық жер бедері

**Мореналық жер бедері** – мұздықтар әсерінен пайда болған аккумуляттық жер бедері. Жазықтағы Мореналық жер бедері бірнеше түрге ажыратылады: төбелі ойыстық жер бедері (аралығында көлшіктер жиі кездесетін, ретсіз топталған белестер), мореналық жазық (негізінен моренадан түзілген тегістік), шеткі мореналық қырқалар жер бедері (аралығы аңғар тәріздес ойыспен, кішігірім өзен-көлмен бөлінген, қатар жатқан және көбіне доғаша иілген қырқалар тобы), друмлиндік жер бедері (бұрынғы мұздықтардың жылжу бағытына қарай созылған, аса биік емес сопақша төбелер шоғыры). Таулы өлкеге жағалық морена, шеткі морена қыр-қасы, сондай-ақ ретсіз топталған төбелі-ойысты мореналық жер бедері тән.

## Дереккөздер



Санат:География
Алабота (көл, Ертіс алабы)

**Алабота** – Солтүстік Қазақстан облысындағы Тайынша ауданының шығысында, Ертіс алабында орналасқан тұйық, тұзды көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 22,4 км2. Су жиналатын алабы 2270 км2. Алаботаға оңтүстігінен Жарық, Жаңасу өзендері құяды. Батыс, солтүстік және шығыс жағалауы жарлы, оңтүстік батпақты, қамысты келеді. Қарашада суы қатып, сәуірдің 2-онкүндігінде мұзы ериді.

## Кәсіптік маңызы
Көлден алабұға, шортан, табан балық ауланады.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Алабұға тәрізділер

**Алабұға тәрізділер** () — сүйекті балықтардың бір отряды. Алабұға тәрізділердің қазба қалдықтары жоғары бор кезеңінен сақталған, көптеген түрі эоцен дәуірінде тіршілік еткен. Алабұға тәрізділер бүкіл дүние жүзі суларында таралған. Олар өзендерде, теңіздерде тіршілік етеді, сондай-ақ өзендерден теңіздерге өрістеп шығатын жартылай өткінші түрлері кездеседі. Алабұға тәрізділердің ғылымда 149 тұқымдасы, шамамен 1200-дей туысы және 6500-дей түрі белгілі. Денелерінің ұзындығы бірнеше см-ден 4-5 м-ге дейін жетеді де, ал салмағы 10-12 кг-нан асады. Арқа қанаты үшкір тікен тәрізді және жұмсақ екі бөліктен тұрады. Бұл мүшелері кейбір түрлерінде қосылып кетеді, ал кейбіреулерінде жеке болады. Торсылдағы ішегімен жалғаспайды. Қазақстанда кәсіптік маңызы бар көксерке, берш, кәдімгі алабұға, балқаш алабұғасы сияқты түрлері тараған.

Санат:Алабұғатәрізділер
Мори

**Мори** (1921 жылы туған) — жапондық түркітанушы ғалым. Токио университетін бітірген (1945). Хоккайдо (1952), Токио университеттерінде профессорлық қызмет атқарды (1965). Түркі халықтарының тарихы туралы зерттеу еңбектері үшін докторлық ғылыми дәрежесін алған. Оның “*Орта Азия мен Моңғолияға саяхат*” естелігі (1965), “*Көне түркі халықтары тарихынан зерттеулер*” (1967), “*Ат жалындағы халықтың тарихы – тарихтағы солтүстік дилер туралы шежіре*” (1972), “*Ерте заман көшпелілер империясы*” (1976), “*Орта Азия тарихы*” (1986), т.б. еңбектері қазақ халқының тарихын зерттеушілер үшін құнды дүниелер.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бостон әсемдік өнер музейі

**Бостон әсемдік өнер музейі**— АҚШ-тың ірі көркемөнер мұражайларының бірі. 1870 ж. негізі қаланған. Мұнда Ежелгі Мысыр, Рим, Рим мүсін өнерінің, ортағасырлық Қытай, Жапония, Үндістан және т.б. Азия елдері өнерінің, сондай-ақ, Америка мен Еуропаның бейнелеу және сәндік-қолданбалы өнерінің туындылары сақтаулы.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:АҚШ мұражайлары
Санат:1870 жылы құрылған мұражайлар
Морион

**Морион** (немісше *Morіon*, латынша *mormorіon* – қара түсті кристалл) – кварцтың бір түрі; кристалдарының түсі түтін тәрізді қара және қою қара. 250 – 300ӘС-қа дейін қыздырғанда түссізденеді. Техникада түссізденген Морион жиі қолданылады. Ол гидротермальды желілерде, граниттік пегматиттер мен грейзен ұяларында кездеседі. Кен орындары Канада, АҚШ, Бразилия, Ресей, Қазақстанда (Орал, т.б.) бар.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Мортық

**Елді мекендер:**

* Мортық – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл.
* Мортық – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Мортық – астық тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік.
Бернулли заңы

**Бернулли теңдеуі** — гидромеханиканың негізгі теңдеулерінің бірі. Бұл теңдеуді швейцариялық ғалым Д. Бернулли (1700 — 1782) өзінің 1738 жылы Страсбургте жарық көрген *“Гидродинамика”* деген еңбегінде тұжырымдаған. 
#Бернулли теңдеуі біртекті ауырлық күші өрісіндегі сығылмайтын сұйықтықтың бірқалыпты қозғалысы үшін төмендегіше өрнектеледі:
: \tfrac{\rho v^2}{2} + \rho g h + p = \mathrm{const}
: ~\rho — сұйықтық тығыздығы,
: ~v — сұйықтық жылдамдығы,
: ~h — белгілі бір горизонталь жазықтықтан бастап есептелетін сұйықтық бөлшектерінің биіктігі,
: ~p — сұйықтық қысымы,
: ~g — еркін түсу үдеуі.

(1) теңдеудің сол жағындағы алғашқы екі мүшесінің қосындысы сұйықтықтың (бірлік массаға қатысты) толық потенциалдық энергиясына, ал үшінші мүшесі сұйықтықтың кинетикалық энергиясына тең. Демек, тұтас алғанда теңдеу қозғалыстағы сұйық ағыны үшін механикалық энергияның сақталу заңын өрнектейді әрі ~\rho, р және һ арасындағы негізгі тәуелділікті белгілейді.
Бернулли теңдеуін төмендегіше түрде де өрнектеуге болады: 
: \, h\, +\, \frac{p}{\rho g}\, +\, \frac{v^2}{2\,g}=\, C\,  немесе
: \, \rho gh\, +\, p\, +\, \frac{\rho v^2}{2\,}=\, C\,,        (2),
мұндағы m = ~\rho g — сұйықтықтың меншікті салмағы. (1) теңдіктегі барлық қосылғыштың ұзындық өлшемдері бар және олар сәйкес түрде геометриялық (нивелирлік), пьезометрлік және жылдамдық биіктігі деп, ал (2) теңдіктегі барлық қосылғыштың қысымдық өлшемдері бар және олар сәйкес түрде салмақтық, статикалық және динамикалық қысым деп аталады. 
thumb|400px|right

## Идеал газ үшін
: \frac {v^2}{2}+ gh+\left(\frac {\gamma}{\gamma-1}\right)\frac {p}{\rho}   = \mathrm{const} (ток сызықтары бойында тұрақты)

мұндағы
: \gamma = \frac{C_p}{C_V} — газдың адиабаттық тұрақтысы
: p — газдың нүктедегі қысымы
: \rho — газдың нүктегі тығыздығы
: v — газдың ағу жылдамдығы
: g — еркін құлау үдеуі
: h — салыстырмалы координаттар басынан биіктігі

Біртекті емес өрісте қозғалса gh гравитациялық өріс потенциалымен алмастырылуы керек.

## Бернулли заңының термодинамикасы
Статистикалық физикадан адиабаттық ағыста ток сызықтарында келесі шамалар тұрақты болады:
:   \frac{v^2}{2} + w + \varphi = \mathrm{const} 
мұндағы  w  — масса бірлігініңэнтальпиясы,  \varphi — күш потенциалы.

Жалпыланған Бернулли теңдеуінде (1) және (3) түріндегі теңдеулер сақтала отырып, олардың сол жағына үйкеліс күшінің жұмысы мен гидравликалық кедергіге жұмсалатын жұмыс, сондай-ақ, сұйықтықтың не газдың механикалық жұмысы (компрессордың не турбинаның жұмысы) өз таңбасымен қосылады. Жалпыланған Бернулли теңдеуі гидравликада, машина жасауда, т.б. кеңінен қолданылады.ы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

## Дереккөздер


Санат:Физикалық заңдар
Санат:Гидравлика
Санат:Гидроаэромеханика
Морозов Сергей Александрович

**Морозов Сергей Александрович** (2.8.1905, Семей қаласын – 1983, Мәскеу) — Қазақстан фотоөнерінің дамуына елеулі үлес қосқан фотосуретші. 1930 жылы Мәскеуде Жоғарғы әдеби курсты бітіріп, журналистік қызметпен айналысқан. 1947 жылы Т.Бигелдинов жайлы өмірбаяндық кітапшасын жариялады. Баспасөзді фотосуреттермен безендіру жайлы зерттеу жұмыстарын жүргізді. “*Орыстың бірінші фотограф суретшілері*” (1952), “*Кеңестік көркем фотосурет*” (1958), “*Шығармашылық фотосуреттер*” (1985) атты монографиялары жарық көрді. Морозов еңбектерінде Қазақстан тарихына, тарихи ескерткіштеріне байланысты фотосуреттер, Қазақ фотоөнеріне байланысты мол мағлұматтар жинақталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бостандық көтерілісі

**Бостандық көтерілісі** — Кеңес үкіметінің зорлық-зомбылығына қарсы 1929 жылы 27–30 қыркүйекте Сырдария округінің Бостандық ауданында (қазір Өзбекстан аумағында) орын алған жергілікті халықтың наразылық қимылдары. Кеңес үкіметінің астық даярлау науқанында ауыр салықтар салуы, басшылардың зорлық-зомбылығы аудандағы қазақтарды, өзбектерді, қырғыздарды ашуландырды. 1929 жылы 27 қыркүйекте Піскем ауылында ашынған халық ауылдық кеңес төрағасы Т.Дадабаевтың үйіне басып кіріп, оны өлтіреді. Бостандық көтерілісін ұйымдастыруда Т.Мұсабай мен Ө.Майлыбай белсенділік танытты. Олар 1929 жылы тамызда Шатқал алқабында жасырынып жүрген басмашылар тобының басшысы И.Чаныбекпен астыртын байланыс орнатады. Өз кезегінде Чаныбек көтерілісшілерге қолдау көрсетті. Көтеріліске 500-дей адам қатысты. Әлеуметтік құрамы жөнінен бұлардың көбісі орташалар мен кедейлер болатын. Бостандық көтерілісіне аудандағы 19 елді мекеннің 12-сі қатысты. Көтерілісшілер аудан орталығы Ходжикентті қарсылықсыз алғанымен, жазалаушы отрядтың келе жатқанын естіп шегінуге мәжбүр болды. Олар Шымған демалыс үйін тонап, ондағы 27 000 сом қаражатты бөліп алды. Жазалаушы отрядпен алғашқы қақтығыста көтерілісшілер жағынан 8 адам өліп, 20-ға тарта адам тұтқынға алынды. Бричмолла қыстағы түбінде болған шайқаста көтерілісшілерге Чаныбековтің басмашылар тобы көмекке келді. Шайқас екі сағатқа созылды. Көтерілісшілерден 50-ге тарта адам қаза тапты. Аман қалған көтерілісшілер И. Чаныбековпен бірге Көксу бағытына қашып, жасырынды. Алайда көтеріліске қатысушылар ОГПУ-дің тынбай іздестіруінің нәтижесінде көп кешікпей түгелдей тұтқындалды. 1930 жылы 2 қаңтарда өткен Қазақ өлкелік партия комитетінің жабық бюро мәжілісінде Ф.И. Голощекин Бостандық көтерілісіне “бандиттік”, “контрреволюциялық” деген сипаттама берді. Көтерілісшілер қатаң жазаланды. ОГПУ “үштігінің” шешімімен 1930–1933 жылдары көтеріліске қатысқан 2 адам ату жазасына кесілді, 36 адам 10 жылға дейінгі мерзімге еңбекпен түзету лагеріне жіберілді, 7 адам 5 жылға дейінгі мерзімге жер аударылды.

## Дереккөздер

Санат:көтерілістер
Морттық

***Морттық*** – болмашы пластикалық деформация әсерінен дененің қирау ерекшелігін көрсететін механикалық сипаттама. Морттық жарықшақтар мен қираудың пайда болуы шағын пластикалық деформация аймақтарының туындауына байланысты болады. Морттық қирау кезіндегі серпімді және пластикалық деформацияның салыстырмалы үлесі материалдың қасиетіне (атомаралық және молекулааралық байланыстарға, *микро*- және *кристалдық* құрылымға) және оның атқаратын жұмысына тәуелді. Керетін (созатын) кернеудің үш бас оське түсуі бөлшектің көлденең қимасы күрт өзгерген жерлерге кернеудің концентрациялануы, температураның төмендеуі, т.б. әсерлер материалдың морттық күйге ауысуына ықпал етеді. Мысалы, созылғанда морттық қирауға ұшырайтын мәрмәрде, үш бас ось бойынша симметриясыз сығылу жағдайында, пластикалық материалға тән қасиет байқалады; кернеудің концентрациясы артқан сайын, материалдың морттық күштірек біліне бастайды. Сондықтан да Морттықты материалда атқаратын жұмыс жағдайына байланысты қарастыру керек. Кейбір металдарда төменгі температурада байқалатын Морттық суықтан сыну, ал басқа бір материалдардың жоғары температурада пластикалығының күрт кемуі ыстықтан сыну деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Механикалық қозғалыс
Морфема

**Морфема** ( – түр, тұлға) — сөздің мағыналы ең кіші бөлшегі, грамматикалық ұғым. Ұғымға алғаш И.А. Бодуэн де Куртене (1881) енгізген. Морфема негізгі және қосымша болып екіге бөлінеді. Негізгі морфемаға дербес лексикалық мағынасы бар, сөздерге ұйтқы болатын түбірлер (ақ, ек, ұқ, ас, ұр, үр, ер, т.б.) жатады. Қосымша морфемаға жеке лексикалық мағынасы болмайтын, тек грамматикалық мағынаға ие қосымшалар мен қосалқы Морфемалар (-ның, -нің, -ға, -ге, -ын, -ін, -ар, -ер, т.б.) жатады. Қосымша морфема сөз түрлендіруші, сөзжасамдық тұлғаларға және жалғауларға бөлінсе, қосалқы сөздер құранды атауларда жұмсалады. Қосымша морфемалар кез келген түбір морфемаға жалғана бермейді, синтагматикалық және парадигматикалық заңдылықтарға бағынады, араларында мағыналық және тұлғалық мәндестік болады. Қосымша Морфеманың түбірге жалғануында ішкі иерархиялық заңдылық бар. Айталық, зат есім тұлғаларының жалғануы түбір морфема *+ [[көптік]] + [[тәуелдік]] + [[септік]]* жалғаулары болып келеді, мысалы: *бала+лар+ымыз+дың*. Бір мағына беретін морфема бірінің үстіне бірі жалғанбайды, етістік тұлғаларында да осындай заңдылық сақталады. Есімше тұлғасының үстіне көсемшенің жұрнағы жалғанбайды, жіктік жалғауы соңынан жалғанады: кел+іп+ті, бар+ған+быз. Түбір морфемаға бірнеше қосымша морфема жалғана алады: 
* алдымен, сөз тудырушы морфема, сосын мағыналық, қызметтік, тұлғалық сипатына қарай өзге морфемалар жалғанады. Түбір морфеманың мағынасы нақты, дербес; 
* қосымша морфеманың мағынасы жалпы, абстрактылы.

Тілімізде түбір морфема көп, қосымша морфеманың саны әлдеқайда аз.

## Морфема түрлері
Морфема іштей екіге бөлінеді: *негізгі морфема* және *қосымша морфема*. **Негізгі морфемалар** — лексикалық мағыналы дербес қолданылатын түбір сөздер. Олар түпкі түбірлер (*тір - тірі* дегендегі), түбір негіздер (*тірі*), туынды негіздер (*тірлік*) болып үшке бөлінеді. **Қосымша морфемалар** — дербес қолданылатын сөздерге әр түрлі грамматикалық ғана мағына үстейтін тұлғалар. Олар іштей *қосымшалар* мен *қосалқылар* болып екіге бөлінеді. **Қосымшалар**: сөзжасам, сөзтүрлем, сөзбайлам тұлғалар. Бұлардың сөзжасамы мен сөзтүрлемі - жұрнақтар да, сөзбайламы - жалғаулар деп танылады. Қосымшалар қатарына дәйек және аяқ қосалқылар жатады. Дәйек қосалқылар түбір сөздің алдына қосылып, сөзге грамматикалық күшейтпе мағына үстейді (күшейтпе буынды: *сап-сары, қап-қара* және күшейтпе сөзді *өте жақсы, тым жаман*).
Аяқ **қосалқылар** негізгі сөздің соңында қолданылады да, оларға шектеме және көмекші грамматикалық мағына үстейді. Шектемелер сөзге ұқсама буын қосып айтылатын (*шай-пай, нан-пан*) және демеуші шылаулар арқылы жұмсалатын (*осы ғана, осы-ақ*) сөздер құрамында қолданылады. Көмекшілер: көмекші есімдер (*үсті, асты* т.б.), көмекші етістіктер ( *еді, екен* т.б.), септеулік шылаулар (*дейін, шейін* т.б.), жалғаулық шылаулар (мен, және, тағы т.б.).

## Әдебиет
* Ибатов Ә., Сөздің морфологиялық құрылымы, А., 1983; 
* Ысқақов А., Қазіргі қазақ тілі, А., 1991; 
* Салқынбай А., Абақан Е., Лингвистикалық түсіндірме сөздік, А., 1998.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Бертельс

**Бертельс Евгений Эдуардович** (25.12.1890, Ресей, Санкт-Петербург — 7.10.1957, Мәскеу) — шығыстанушы. КСРО Ғылым Академиясының (1939), Иран Ғылым Академиясының (1944), Дамаскідегі Араб Ғылым Академиясының (1955) корреспондент мүшесі. Өзбекстанның және Тәжікстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Санкт-Петербург университетін бітірген (1920). КСРО Ғылым Академиясының Азия музейінде (қазіргі Шығыстану институты) өмірінің ақырғы күніне дейін қызмет атқарды. Мәскеу, Санкт-Петербург, Ташкент университтерінде дәріс оқыды. Бертельстің парсы, тәжік және түркі халықтары әдебиеті тарихы жөнінде 315-тен астам ғылыми және ғылыми-көпшілікке арналған еңбектері мен аудармалары жарық көрген. Шығыс классиктері Фирдоуси, Низами, Жәми, Науаи, Мақтымқұлы, т.б. шығармаларын зерттеді. Кеңес ирантануында мәтіндерді зерттеу мектебінің, софылықтану бағытының негіздерін салды. *“Низами”* монографиясы үшін Бертельске КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1948) берілді. Бертельс көне мұраларды зерттеумен қатар, оларды түпнұсқадан орыс тіліне аударды.. Әуезов  Ленинградта оқып жүргенде Бертельстің лекцияларына қатысып, дәріс алған. Кейін сонда, Мәскеуде, соғыс жылдары Бертельс  эвакуациямен Ташкентте болғанда талай рет жолығып, сұхбаттасқан, пікір алысқан, ой бөліскен.
## Дереккөздер


Санат:КСРО шығыстанушылары
Клод Луи Бертолле

**Бертолле (Berthollet) Клод Луи** (09.12.1748, Таллуар, Савойя —06.11.1822, Париж) — француз химигі, Париж Ғылым Академиясының академигі (1785), химиялық тепе-теңдік ілімінің негізін қалаушы. *“Химиялық статистика”* деген еңбегінде химиялық реакциялардың жүру бағытына әрекеттесуші заттардың табиғаты, қысымның, температураның қалай ықпал ететіндігін дәлелдеген. Ол А. Лавуазье, т.б. ғалымдармен бірге химиялық қосылыстардың жаңа жіктелемін жасады. 1785 ж. аммиактың (NH3), 1786 ж. көгерткіш қышқылдың (HCN), 1788 ж. күкіртті сутектің (Н2S) химиялық құрамын анықтады. Матаны, қағазды ағарту үшін хлор қолдануды алғаш ұсынған (1785), калий хлоратын (бертоле тұзы КСLО3) алған. Ол құрамы айнымалы қосылыстардың бар екендігін анықтады; бұл құрам тұрақтылық заңын ашуға мүмкіндік берді. Бертолле химиялық байланыс туралы гравитациялық теорияны ұсынған.

## Дереккөздер</span>


Санат:1748 жылы туғандар
Санат:1822 жылы қайтыс болғандар
Санат:Франция химиктері
Бертоллидтер

**Бертоллидтер** — түзілу жағдайына қарай құрамы айнымалы химиялық қосылыстар. Бұларға кейбір металдардың өзара қосылыстары және кейбір оксидтер, сульфидтер, т.б. жатады. Мұндай қосылыстарды 1912 ж. Ресей ғалымы Н.С. Курнаков К.Л. Бертолленің құрметіне бертоллидтер деп атаған. Түзілу жағдайына қарай бертоллидтердің құрамы үздіксіз өзгеріп отырады және оларға кейде формуласы валенттіктеріне сәйкес келмейтін қосылыстар да жатқызылады. Бертоллидтердің көпшілігі қатты заттар. Бертоллидтер *[[таллий]]-[[висмут]], [[қорғасын]]-[[натрий]] , [[алюминий]]-[[магний]]*, т.б. қосылыстардан табылған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Химия
Бос радикал

**Бос радикал** — сыртқы орбитасында жұптаспаған электрондары, яғни, бос валенттілігі бар атом, молекула немесе молекула бөлшегі. Олар парамагнитті, реакцияға түскіш және басым көпшілігі қысқа уақытқа ғана пайда болады. Қосылу, алмасу, бөліну және изомерлену реакцияларына түсе алады. Ұзақ өмір сүретін, активтілігі төмен Бос радикал да бар. Бос радикалды химиялық реакциялардың бастаушысы ретінде пайдаланады. Мысалы, хлорлау және полимерлену реакциялары. Бос радикалдарды анорганикалық және органикалық заттарға жоғары энергиямен (электромагниттік сәуле, жоғары энергиялы бөлшектер ағыны), катализаторлармен әсер ету арқылы алады. Бос радикалдар табиғатта көп кездеседі. Олар Күннің, жұлдыздардың құрамында ғарышта және тотығу-тотықсыздану процестерінде (дем алу, фотосинтез,жану, т.б.) орын алады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Химия
Боспор патшалығы

**Боспор патшалығы** — Қара теңіздің солтүстік жағалауында болған ертедегі мемлекет. Б.з.б. 480 ж. шамасында Керчь және Тамань түбектеріндегі грек қалаларының бірігуінің нәтижесінде құрылған. Астанасы — Пантикапей (қазіргі Керчь) қаласы болды. Бұдан басқа ірі қалалары — Фанагория, Гермонасса (қазіргі Тамань), Феодосия, Тиритана, Нимфей, т.б. Бұл мемлекетте негізінен гректер мен скиф тайпалары тұрған. Боспор патшалығын алғашында Ахеанак әулеті (б.з.б. 480 — 38), кейіннен Спарток әулеті (б.з.б. 438 — 109) биледі. 
*Б.з.б. 4 — 3 ғасырларда экономикалық және мәдени даму жағынан қатты гүлденіп, Грекия мен Кіші Азияға астық, мал, балық, былғары өнімдері, сондай-ақ, құлдар сататын негізгі елге айналды. Сырттан (Жерорта т. аймағы елдерінен) шарап, зәйтүн майы, металл бұйымдар, мата әкелінді. Боспорлық көпестер Жерорта т. жағалауы елдерімен солт.-шығыстағы көшпелілерді (скиф, сақтар, сарматтар, т.б.) байланыстырып тұрған сауда жолдарын өз қолдарында ұстады. Елде егіншілік, мал шаруашылығы, әсіресе, балық аулау мен қолөнер қатты өркендеді. 
*Б.з.б. 2 ғасырда Боспор патшалығы әлеуметтік-экономикалық дағдарысқа ұшырап, Қырымдағы скиф мемлекеті мен Кубандағы сарматтардың қыспағында қалды. 
*Б.з.б. 107 ж. құлдардың көтерілісі болып, көтерілісшілер Перисад V патшаны өлтірді. Көтерілісшілерді көршілес Понт мемлекетінің патшасы Митридат VІ Евпатордың әскерлері талқандады. 
*Осыдан кейін Боспор патшалығы Митридат VІ Евпатор мен Рим империясының арасындағы ұзаққа созылған соғысқа еріксіз араласуға мәжбүр болды. Бұл соғыс Понттың жеңілуімен аяқталып, б.з.б. 63 жылдан бастап Б. п. Рим империясының құрамына кірді. Дегенмен б.з. 1 — 2 ғ-ларында Боспор патшалығы қайтадан қалпына келіп, дами бастады. Оған Қырым түбегі мен Херсон жерінің көпшілік бөлігі қарады.
*3 ғ-дан бастап көрші гот, герур, т.б. тайпалалардың шабуылынан Боспор патшалығы қайтадан әлсіреді. 4 ғ-дың аяғында бұл өңірге ғұн тайпалары келіп қоныстанды да, Боспор патшалығы өзінің өмір сүруін тоқтатты. 
*Боспор патшалығыда кескіндеме, мүсін өнері едәуір дамыды. Боспор патшалығы билеушілерінің мүсіндері мен күміс теңгеге салған бейнелері осы күнге дейін жеткен. Боспорлық суретшілер арттарына кульоб ыдыстары деп аталатын ғажайып үлгі қалдырған. Бұл алтын ыдыстардың бүйірлері мен бетінде скифтердің бейнелері өте дәл берілген.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Алматы технология және бизнес институты

**Алматы Технология және Бизнес Институты** — Алматы технология институтының жанынан 1996 ж. құрылған мемлекеттік емес жоғары оқу орны. Институттың күндізгі және сырттай оқу бөлімдерінде 1,5 мыңнан астам студент: нан, макорон өнімдері мен тәтті тағамдар технологиясы, ашыту өндірістері технолгиясы мен шарап жасау, ет және ет өнімдері технологиясы, сүт және сүт өнімдері технологиясы, тамақтандыру технологиясы және оны ұйымдастыру, тігін бұйымдары технологиясы, тігін бұйымдарын құрастыру, дизайн бойынша мамандандыру, құқық және экономика негіздері, маркетинг және коммерция, қаржы және несие (банк ісі, салық және салық салу, мемлекеттік бюджет), “бухгалтерлік есеп және аудит”, “тамақ өндірісі кәсіпорындарының экономика мен менеджменті”, “халықаралық экономика қатынастар (сыртқы экономика қатынас, халықараралық валюта, ақша-финанс қатынасы)”, “әлеуметтік мәдени сервис және туризм”, “тамақ өнімдерін стандарттау және сертификаттау”, “кеден ісі” мамандықтары бойынша білім алады (1998). Оқу ғимараты, компьютер сыныптары, лаборатриялар, тігін шеберханалары, кітапхана, дәмхана, спорт залы бар. Студенттердің оқу және өндірістік практикасы оқу-тәжірибе шаруашылықтарында, акционерлік қоғамдар мен корпорацияларда өткізіледі.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстанның бұрынғы жоғарғы оқу орындары
Босфор бұғазы

**Босфор бұғазы**, **Қаратеңіз бұғазы** — Қара және Мәрмәр теңіздерін жалғастыратын, Еуропа мен Азия құрлықтары аралығындағы су айдыны. Ұзындығы 30 км, орташа ені 2 км, фарватерінің ең таяз жері 20 м. Жағасы биік, тік жарлы. Табиғи қойнауларының ішіндегі ең қолайлысы — “Алтын мүйіз” қойнауы (Еуропалық бөлігінде). Жағалауында Түркияның ең ірі қаласы — Стамбұл орналасқан. Боспор бұғазының экон. және стратегиялық маңызы зор. Бұғаз арқылы ТМД елдерінен, оның ішінде Қазақстаннан әлемдік рынокқа мұнай, астық, түсті металдар, т.б. өнімдер тасымалданады.

Санат:Түркия бұғаздары
Санат:Атлант мұхиты бұғаздары
Санат:Ыстанбұл
Морфоқұрылым

**Морфоқұрылым** (грекше *morphe* – пішін, түр және латынша *structura* – құрылымы) – эндогендік (*жердің ішкі*), экзогендік (*сыртқы*) күштердің ұзақ уақыт әсер етуінен пайда болған жер бедерінің ірі элементтері және теңіздер мен мұхиттардың түбі. Мұнда эндогендік процестер (*жанартау атқылау, жер сілкіну* т.б.) жетекші рөл атқарады. Морфоқұрылымдар өздерінің морфологиялық құрылысының ерекшелігімен және жер қыртысының жеке бөліктерінің геология тарихының өзгешеліктерімен сипатталады. Екінші реттік Морфоқұрылымдарға жеке қырат, тау жотасы, ойыс, т.б. жатады. “*Морфоқұрылым*” терминін геоморфологияға алғаш рет 1946 жылы И.П. Герасимов енгізген.

## Дереккөздер


Санат:География
Морфомүсін

**Морфомүсін** (грекше *morphe* – пішін, түр және латын *sculptura* – мүсін), Жер бетінің салыстырмалы шағын бедерінің формалары (*сай, жыра, өзен аңғары, төбе, мореналық қырқалар, жағалық шағылдар, карстық шұңқырлар*, т.б.), морфоқұрылымның бөлшектері жатады. Бұлардың пайда болу кезеңінде сыртқы – экзогендік (*жел, су тасқыны, күн энергиясы*) процестер басты орын алады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Морфонология

**Морфонология** – морфеманың фонологиялық құрылымын және фонеманың морфологиялық қызметін зерттейтін тіл білімі саласы. Морфонологияның зерттеу нысаны ретінде морфемалар жігіндегі дыбыстық алмасулар (*сеп-сеуіп*) мен дыбысталудың түрлі нұсқалары (*мұнда-бұнда*) танылады. Зерттеушілер морфонологияны фонетика мен морфологияны жалғастырушы буын ретінде қарастырады кейде морфологияның бір саласы деп таниды. Қазақ тіл білімінде морфема жігінде болатын дыбыстық өзгерістерді дыбыстық алмасу, қыстырма дыбыс қосу, ықшамдау деп үшке бөледі. Дауысты дыбыс редукциясы, дауыссыз дыбыстардың түсіріліп айтылуы, апакопа, гаплология құбылыстары морфонологияға жатады. Мысалы, ағайын, әкел, әпер, қарлығаш, бүгін, былтыр, сәресі, сексен. Дыбыстық алмасулар фонетикада қарастырылғанымен, олардың барлығы тек фонетикалық тұрғыдан түсіндіруге келмейді, себебі дыбыс өзгерістері морфемалар жігінде пайда болып, Морфонологияның зерттеу нысаны болады. Морфонология *тар* және *кең* мағынада қолданылады: алғашқы мағынасында бір морфема морфтар құрамындағы фонемалардың алмасуын зерттейді. Кең мағынасында:

* морфемалардың дыбыстық құрамын, оларды ажыратуды; 
* сөзжасамда морфемалар жүйесін қарастырады.

Ықшамдалудың барлық түрі морфонологиялық құбылысқа жатады. Өйткені олар сөйлеу дәстүрінің қалыптасуына байланысты ықшамдалып, сөздің бұрынғы толық қалпымен жарыса айтылады. Бұған дауысты дыбыстардың редукциясы (*орын
орны, ауыз - аузы, жеңеше -жеңше*), дауыссыз дыбыстардың түсіріліп айтылуы (*недәуір - едәуір, жубану - жуану, суғару - суару, бірдеңке
бірдеңе, барғансын - барғасын*), апокопа (*ерсілі-қарсылы - ерсіл-қарсыл, келеді - келед, барамын - барам*), гаплология (*әнәугүгүні - әнәугүні, Мәмедәлі - Мәдәлі, Мәметжан - Мәтжан*) жатады.

Бір морфема құрамында алмасып отыратын фонемалар морфонема деп аталады. Морфонологияның қалыптасуына И.А. Бодуэн де Куртене (19 ғасырда), Н.В. Крушевский, Н.С. Трубецкой, А.А. Реформатский, Е.Курилович, т.б. ғалымдар үлес қосты. Қазақ тіліндегі Морфонологияны А.Байтұрсынұлы, А.Қалыбаева, Х.Кәрімов, А.Айғабыловтар зерттеді.

## Тағы қараңыз
* Морфема
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Гаэтано Моска

**Моска Гаэтано** Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9

Моска билеуші топқа кірудің үш жолын көрсетеді. Олар: 
# әскери атақ, 
# байлық, 
# бекзаттық.

Моска элитаның жаңаруынсыз қоғамда тұрақтылық болмайтынын дәлелдеген. Сондай-ақ индустриалды қоғамның көптеген әлеуметтік күштерден құралатынын, олардың кейбірі билеуші тапқа сіңісуге ұмтылуға тиіс болатынын тұжырымдайды.

## Дереккөздер

Санат:1858 жылы туғандар
Санат:Палермо провинциясында туғандар
Санат:Италия саясаттанушылары
Санат:Италия әлеуметтанушылары
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Алматы халықаралық журналистика институты

**Алматы Халықаралық Журналистика Институты** — жоғары білім беретін мемлекеттік емес оқу орны. АХЖИ 1992 жылдың тамыз айында ашылған. Оқу сырттай және күндізгі бөлімдерде жүргізіледі. Халықаралық журналистика, дипломат. қызмет және аудармашы мамандықтары бойынша жоғары білімді кадрлар даярланады. Оқу мерзімі — 4 жыл.

Араб, түрік, парсы, корей, қытай, жапон, ағылшын тілдері тереңдетіле оқытылады. Студенттер республиканың белгілі бұқаралық ақпарат мекемелерінде, баспаларда, шетел елшіліктерінде, өкілдіктері мен мәдени орталықтарында өндірістік тәжірибеден өтеді.
 
Институттың Қазақстан бойынша Талдықорған, Ақтөбе, Қызылорда, Шымкент және Орал қалаларында бөлімшелері бар. Түркия, Иран және Оңтүстік Корея білім орталықтарымен жасалған арнайы келісім шарттар бойынша өзара студенттер алмасу тәжірибеге енгізілген. Институтта компьютерлік оқу орталығы жұмыс істейді. Онда оқулықтар мен әдістемелік құралдар басылып шығарылады. Институттың ғылыми-хабаршысы журналы, “Қазақ үні” газеті шығарылады. Институт бойынша 25 оқытушы дәріс береді. Оның 11-і профессор, ғылым докторы болса, 17-сі ғылым кандидаттары, доцент және аға оқытушылар. Инстутта жалпы саны 500-ден астам студенттер оқиды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Журналистика
Санат:Қазақстанның бұрынғы жоғарғы оқу орындары
Босқындар

**Босқындар** — қоғамда белгілі бір күштердің (саяси, экономикалық, этникалық қысым, соғыс, табиғи апат) қысымына қарсы тұруға, төзуге шарасыз болудың әсерінен өз елінен басқа бір елге көшуге мәжбүр болған адамдар. Босқындар статусы халықаралық және ұлттық заңдар бойынша беріледі. БҰҰ-ның 1951 ж. қабылданған Конвенциясында: “Босқын — нәсілдік, діни, ұлттық мәселелердің себептеріне не белгілі бір әлеуметтік топтарға мүшелігіне немесе саяси сеніміне байланысты өз ұлтының елінен сыртта болып, өз елінің қорғауын қабылдай алмайтын не қабылдауды қаламайтын... кез келген адам” деп көрсетілген. БҰҰ жанында Босқындар ісі жөніндегі жоғары комиссариаттың Басқармасы жұмыс істейді. 20 ғасырдың басында қазақ елінің шет елге үдере көшкен босқындары халықтың демографиялық жағдайына кері әсер етті (қ. Босқыншылық). Қазіргі алыс шет елдерде тұратын қазақ диаспораларының үлкен бөлігі сол кезең босқындарының ұрпақтары болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Жамаладдин Босақов

**Жамаладдин Босақов** (15 мамыр 1918, Алматы облысы Жаркент — 12 наурыз 1987, Алматы) — жазушы.

* ҚазМУ-ді бітірген (1960). 
* 1951 — 1987 жылдары “Жазушы” баспасында ұйғыр әдебиеті бөлімін басқарды. 
## Шығармалары
* Алғашқы әңгімелері “Достық” жинағына (1952) кірді. 
* “Халық жыршысы” атты тұңғыш кітабы 1957 жылы жарық көрген. 
* “Таң самалы” (1969)
* “Жалын” (1971) повестері
* “Мұғалімдер” романы (1975)
* “Дүрбелең” роман-дилогиясы (1964, қазақ тілінде 1983)
* “Біздің Сулихи” шығармалар жинағы (1982) — автордың қарымды еңбегінің нәтижелері. 
Босақов шығармаларында Қазақстандағы ұжымдастыру кезеңі, ауыл адамдарының тұрмыс-тіршілігі, адамгершілік мәселелері көрініс тапқан. 
* “Қайнам” (1967)
* “Назугум” (1980) пьесалары Республикалық ұйғыр театры сахнасында қойылды. 
М.С. Бубенов, Т.З. Семушкин, И.Т. Мамякин, А.Қадыри, Ю.П. Герман шығармаларын ұйғыр тіліне тәржімалады. Босақов шығармалары қазақ, орыс, өзбек, башқұрт тілдеріне аударылды.

## Дереккөздер


Санат:15 мамырда туғандар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Жаркентте туғандар
Санат:12 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ұйғыр жазушылары
Санат:Қазақстан ұйғырлары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Москалев Александр Иванович

**Москалев Александр Иванович** (2.8.1940, Ресей, Новосибирск облысы) — әскери қайраткер, генерал-майор (1994). 1959 жылдан әскер қатарында болды. Алматыдағы Жоғарғы командалық шекара уч-щесін (1966), Мәскеудегі М.В. Фрунзе атындағы Әскери академияны (1973) бітірген. Қатардағы шекарашыдан ҚР Шекара әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары, штаб бастығы дәрежесіне дейін өсті. Қызыл Жұлдыз орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Москалёвка (Қостанай облысы)

**Москалёвка** — Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл, Москалёв ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Әулиекөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 54 км-дей жерде, Торғай жазығының орталық бөлігінде. 

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1468 адам (742 ер адам және 726 әйел адам) болса, 2009 жылы 825 адамды (411 ер адам және 414 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1910 жылы Украинадан әскери қызметтен босаған солдаттардың (“*москали*”) көшіп келуіне байланысты қаланған. 1930 жылы өзімен аттас ет бағытындағы ірі қара мал кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылдан мұнда кеңшар негізінде ЖШС құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы елді мекендері
Швейцария таулы үстірті

**Швейцария таулы үстірті** — Альпі және Юра тауларының аралығындағы үстірт, Швейцария жерінде. 

Ұзындығы 240 км, ені 50 км-дей, орташа биіктігі 400 — 500 м. Ең биік жері — Напф тауы, 1411 м. Мореналық және мұздық ысырындыларының қалың қабатымен жабылған неоген молассаларынан түзілген. Ірі көлдері — Женева, Цюрих, Невшатель. Климаты қоңыржай ылғалды, жылдық жауын-шашын мөлшері 800 — 1200 мм. Шамшат және емен ормандары таралған. Жерінің көпшілік бөлігі ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Швейцария таулы үстіртінде Женева, Берн, Цюрих қалалары орналасқан.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыздар
* Швейцария
* Таулы үстірт

Санат:Швейцария таулары
Шебершөп

**Шебершөп** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның далалық және таулы аймақтарындағы орман, бұталар арасында, шалғындарда өсетін 2 түрі (салалы шебершөп және орман шебершөбі) бар. Олардың биіктігі 50 — 120 см, сабағы тік, буындары қысқа түкті, бұдыр. Жапырақтары жалпақ, ашық жасыл түсті, ені 5 — 10 мм. Гүлшоғыры масақ кейде шашақ тәрізді. Масағы қысқа сабағында бір-бірден орналасады, 6 — 20 гүлді. Масақ қабыршағы әр түрлі, көп жүйкелі. Аналық аузы қауырсынды, отырыңқы. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Дәнегі созылыңқы. Шебершөп — бағалы мал-азықтық шөп, бұлардың шабындықтары 1 гектардан 35 центенрден астам құнарлы шөп береді.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Шебір

**Шебір** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы ауыл, Шебір ауылдық округі орталығы.
 
## Географиялық орны
Аудан орталығы Шетпе ауылынан солтүстікке қарай 92 км-дей жерде, Қызылқұм құмды алқабының шығысында, сайлы-жыралы келген шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1973—1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін “Тұщықұдық” кеңшары бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылы шаруа қожалықтары құрылды.

## Сыртқы сілтемелер
* Шебір ауылының тынысы 
* Маңғыстау облысының Шебір ауылында мәдениет үйі ашылды 

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Эдуард Амвросиевич Шеварднадзе

thumb|right|300px|Шеварднадзе Эдуард Амвросиевич. 1997 жыл, 17 шілде.
**Шеварднадзе Эдуард Амвросиевич** (25. 1.1928 жыл, Ланчхути ауданы Мамати ауылы - 7. 07. 2014, Тбилиси) — саяси қайраткер, Грузия президенті (1995 — 2003). 
нобай|оңға|Жас Эдуард Шеварднадзе суретте оң жақта тұр. 1955 жыл.
Тбилиси медицина техникумын, Грузия Компартиясы ОК партия мектебін (1951), Кутаиси мемлекеттік педагогикалық институтын тарих мамандығы (1959) бойынша бітірген. 18 жасынан бастап комсомол қызметінде болып, Грузия ЛКЖО ОК-нің 1-хатшысына дейін көтерілді (1957 — 61). 1961 — 68 жылы Шевардназде алғашында Мцхети ауданы партия кеңесінің, кейіннен Тбилиси қаласындағы аудан партия кеңесінің 1-хатшысы болды. 1968 — 1972 жылы Грузия КСР-і ішкі істер министрі, 1972 — 1985 жылы Грузия Компартиясы ОК-нің 1-хатшысы, 1985 — 91 ж. КСРО Сыртқы істер министрі болды. Соңғы қызметінде жүргенде Ш. АҚШ пен КСРО арасындағы “қырғи қабақ” соғыс саясатын бәсеңдетуге, ядролық қаруды қысқартуға, кеңестік әскерлерді Ауғанстаннан әкетуге үлкен үлес қосты. 1992 жылы наурызда халықтың шақыруымен Грузияға оралып, ел президенті болған З.Гамсахурдияны биліктен кетіргеннен кейін құрылған Мемлекет Кеңестің төрағасы, сол жылы қазан айында өткен парламент сайлауы нәтижесінде Грузия парламентінің төрағасы болды. Осы жылдары ол өзінің аса бай дипломатиялық, саяси тәжірибесіне сүйене отырып, Грузияны азамат соғысынан сақтап қалды. 1995 жылы 5 қарашада бүкіл халықтық сайлаудың нәтижесінде Грузия президенті болып сайланды. 2000 жылы 9 сәуірдегі кезекті президент сайлауында сайлаушылардың 80% дауысына ие болып, Грузия Республикасының президенті болып қайта сайланды. Дегенмен, ол Грузияны әлеуметтік-экономикалық дағдарыстан шығара алмады. Керісінше Абхазия, Оңтүстік Осетия, Аджария автономия республикалары жөніндегі мәселелер ушығып, елді әлденеше рет азамат соғысы жағдайына алып келді. Дағдарыстың тереңдей түсуі 2003 жылдың соңында елдегі мемлекет төңкеріске әкеп соқты. Грузия тарихында “раушан гүлі революциясы” деп атанған бұл оқиғаның нәтижесінде Шеварднадзе биліктен кетіп, президент болып М.Саакашвили сайланды. Шеварднадзе Грузия президенті қызметін атқарған кезде “Грузия азаматтарының Одағы” партиясының жетекшісі болды. 

Шевардназде Гарвард, Бостон, Атланта, Лос-Анджелес, Провиден (АҚШ), Триест (Италия) университтерінің құрметті докторы атағын иеленді. “Менің таңдауым” атты монографиясы мен бірнеше басқа да еңбектері жарық көрген. Шевардназде Социалистік Еңбек Ері, бес рет Ленин орденімен, Қазан революциясы және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, көптеген медальдармен, шетелдік ордендермен марапатталған. Мемлекет басшысы ретінде бірнеше рет Қазақстанда ресми сапармен болып қайтты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Шеварднадзе Эдуард Амвросиевич
* Детализированная биография грузинского «седого лиса»

Санат:1928 жылы туғандар
Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері
Санат:Грузия министрлері
Санат:КСРО министрлері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:2014 жылы қайтыс болғандар
Санат:Грузия президенттері
Шевченко шығанағы

**Шевченко шығанағы** – Солтүстік Арал теңізінде (Кіші Аралда). 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданы аумағында. Шығанақтың оңтүстігінде Көкарал, солтүстігінде Шұбартарауыз түбектері жатыр. 

## Сипаты
Дөңгелек пішінді шығанақтың ұзындығы мен ені де 30 км-дей, теңізге шығар жеріндегі ені 7 км. Ең терең жері 14 м. Жағалауын қойнаулар мен лагуналар тілімдеген. Батысы мен солтүстік жағалаулары жарлауытты, кемерленген жардың биіктігі 120 м-ден асады. Жағасы палеогеннің құмтасты, саздақты шөгінділерінен түзілген. Кезінде (1985 жылға дейін) батыс жағалауында бірнеше аралдар (Кендірлі, Бұйырғынды, т.б.) болған. Теңізі суының тартылуына байланысты олардың барлығы жағалаумен бірігіп кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі шығанақтары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Борышқор

**Борышқор** — міндеттеме талаптарына сәйкес өзге жақтың пайдасы үшін белгілі бір іс-әрекет жасауға (мүлкін беруге, жұмыс атқаруға, ақша төлеуге, т.б.) немесе әлдебір әрекет жасаудан тежеліп қалуға міндетті тарап. Егер заңи құжаттарда басқаша көзделмесе, азаматтар, заңды тұлғалар және мемлекеттің өзі міндеттеме тараптары бола алады. Міндеттемеге қатысушылардың азаматтық құқылар мен міндеттер иеленуі, яки, құқыққа қабілеті болуы шарт. Міндеттемеге бірнеше борышқор қатысуы мүмкін. Ондай жағдайда кредитор Борышқорлардың барлығынан міндеттемелерін бірлесе немесе әрқайсысынан жеке-жеке, толықтай не ішінара орындауды талап етуге құқылы. Ортақтас Борышқорлар міндеттеме толық орындалғанға дейін міндетті болып саналады. Өзге ортақтасының міндетін өтеген борышқор орындалған міндеттеме мөлшерінде оған кері (регресті) талап қоюға құқылы.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Шеге

thumb|right|200px|Шегелер
**Шеге** — қарапайым бекіту құралы. Ерте кездегі адамдар балық сүйегінен, өсімдік тікенегінен, ағаштың қатты түрінен жасалған шегелерді пайдаланған. Алғашқы металл шеге қола дәуірінде пайда болды. Кейінірек шеге мыс және темір сымнан жасалды.
19-ғасырға дейін шеге қолмен, кейін арнаулы станоктарда дайындалды. Қазіргі шеге жасау өндірісі ротациялы автомат жаныштағыштармен жабдықталған. Олар ұзындығы 6 мм-ден 250 мм-ге, диаметрлері 0,8 — 8 мм-ге дейін жететін шеге жасайды. Шеге пайдаланылу мақсатына орай: құрылыстық, тольдік, шатырлық (жабындық), қабырғалық, қалыптық, т.б. болып ажыратылады. Шегені өңдеу жұмыстары (бетін тегістеу, арылту, термиялық өңдеу, гальваникалық және коррозияға төзімді қабатпен қаптау, т.б.) арнаулы жабдықтармен орындалады.

## Тарихы
Алғашқы шегелер балық сүйектері мен өсімдік тікенектері сияқты табиғи материалдардан немесе қатты ағаштардан жасалған.

Алғашқы металл шегелердің пайда болуы олардың құйылған немесе соғылған қола дәуіріне жатады. Кейіннен шегелерді өндіруге арналған материал  - темір немесе мыс сым ретінде қызмет ете бастады. Сонымен, Киелі кітапта Дәуіт патшаның тырнақ үшін темір сатып алуы туралы айтылады. Қола шегелер Ежелгі Мысыр және басқа да ежелгі мәдениеттер ғимараттарын қазу кезінде табылған. Тарихи дереккөздер Рим империясында қылмыскерлерді ағаш кресттерге шегелеу үшін шегелер қолданылғаны туралы хабарлайды. Ресейде шеге жасау шеберлеріне сілтемелер 13 ғасырдан бері белгілі.

Қазіргі заманғы шегелер негізінен болаттан әзірленеді. Кейбір жағдайларда олар жез, мыс, қола, мырыш, пластмасса және басқа материалдардан жасалады.

## Өндіріс технологиясы
19 ғасырдың аяғында соғылған шегелер кең қолөнер өнеркәсібінде қолданысында болды. Өндіріс, әдетте, келесі әрекеттерден тұрды: жұмысшы темір таяқшаны алып, оны пеште қыздырады, оны балғамен ұрып, оның ұшын қайрады. Содан кейін басындағы шыбық кесіліп, тесігі бар штангаға (шеге) кіргізілді, содан кейін шегенің ұшы балғамен тегістелді. Шеге жасау шеберлері шегелерді жасауда айтарлықтай жылдамдыққа жетіп, өзек салқындаған уақытта екі шеге соғуға қол жеткізді, ал Бирмингемдегі белгілі Джеймс Лейстон екі апта ішінде 17 мың шеге соқты.

Басқа жағдайларда шегелер темір жолақтан (балдақтар) кесілген. Технология мұндай жолақты алдымен масақтың болжалды ұзындығының енін көлденең жолақтарға, содан кейін ұзына бойына бөлек бөліктерге (диагональ бойынша бір ұшын сілтеп тұратындай етіп) кесуді қарастырады, бұл масақтардың өзінде бойлық талшықтарды алу. Содан кейін доғал жағы шегеде бүгіліп, қалпақ қалыптасады. Тар бастары бар балдақтар ағаш ұстасында қолданылады.

Дәл осындай операциялар кейіннен машиналармен орындала бастады. Шегелер ыстық  және суық темірден соғылған. Шойын шегелер шойыннан жасалып, күйдірілді.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс материалдары
Оңал Шегебаев

**Оңал Шегебаев** (25.5.1947, Түркістан облысы Төле би ауданы Жаңаұйым ауылы — 21.11.1997, Алматы) — ғалым, биология ғылымдарының докторы (1992), профессор (1992). Қазақ ауыл шаруашылығы академиясының академигі (1997).

Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ аграрлық университеті) бітірген (1969). 1969 — 1972 жылы қазіргі Түркістан облысы мемлекеттік сұрыптау стансында кіші, аға ғылым қызметкер, аға агроном болды. 1972 — 1995 ж. В.Р. Вильямс атындағы Қазақ егіншілік ғылым-зерттеу институтында аспирант, кіші және аға ғылым қызметкер, директордың ғылым жөніндегі орынбасары, биотехнология бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1996—1997 жылы А.И. Бараев атындағы, Астық шаруашылығы институтының директоры болды.

Шегебаевтың негізгі ғылым еңбектері астық дақылдарының генетикасы мен биотехнологиясына және оларды сұрыптау жұмыстарына арналған. Оның қатысуымен 34-тен астам ауыл шаруашылығы дақылдарының жаңа сорттары мен гибридтері алынды. Шегебаев 130-дан аса ғылым еңбектің, оның ішінде 18 авторлық куәліктің авторы.«

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Генетико-биотехнологические аспекты экологической селекции пшеницы в Казахстане

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Шегелек

**Шегелек** – Зайсан көлi алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысының Көкпекті ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 560 км2.

## Бастауы
Қалба жотасының оңтүстік беткейінен бастау алып, Көкпекті ауылынан 4 км шығыста Көкпекті өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары жоғарғы бөлігінде тар, терең шатқалды, төменде Көкпекті өзені аңғарымен тұтасып кетеді. Арнасы ирелең. Негізінен қар сулары, аздап жаңбыр, жер асты суымен толығады. Сәуір — мамыр айларында тасып, жазда басылады. Суының минералдылығы көктемде 50 — 200 мг/л-ден сабасына түскен кезеңде 200 — 300 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Шегелек ауылы тұсында 1,23 м3/с.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы өзендері
Санат:Зайсан су алабы
Шеген

**Шеген** — Қостанай облысы Жангелді ауданындағы ауыл, Шеген ауылдық әкімдігі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Торғай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде, Торғай өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 902 адам (462 ер адам және 440 әйел адам) болса, 2009 жылы 657 адамды (338 ер адам және 319 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1997 жылға дейін “Станса” ауылы деп аталды. Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты ұжымшар орталық есебінде қаланған. 1960 жылы ұжымшар таратылып, оның негізінде құрылған “Торғай” қой кеңшарының ортылығына айналды. 20 ғасырдың 90-жылдарының орта кезінен кейін кеңшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы елді мекендері
Шеген аула

**Шеген аула** — мал қамайтын қарапайым орын. Ол бұрынғы кезде құрылыс материалдары жоқ немесе тапшы жерлерде шөп қалдықтарынан, сабаннан салынған. Іргесі қаланғаннан кейін қабырғасын балшық, сабан, шөп араластыра отырып өреді. Шеген аула ауылда негізінде күз, қыс айларында малға ықтасын болу, мал топтарын бір-бірінен ажыратып ұстау, жемшөп беру үшін пайдаланылған. Оның кеңдігі мал санына байланысты болған.

## Дереккөздер

Санат:Құрылыстар
Санат:Мал шаруашылығы