open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Соловец аралдары

**Соловец аралдары** – Солтүстік Мұзды мұхиттың Ақ түбегі бен Онега кірмесінің аралығындағы аралдар тобы. Аумағы 347 км². Жағалауы күшті тілімделген. 6 аралдан (ірілері – Соловец, Анзер, Үлкен Муксалма, Кіші Муксалма) тұрады. Гранит пен гнейстен түзілген. Жер бедері қырқалы ( биіктігі 107 м). Басым бөлігі қарағайлы-шыршалы орман, батпақты болып келеді. 500-дей көл бар, оның біразы каналдармен жалғастырылған. Соловец монастры кешені Соловец аралдарында (16 – 19 ғ.) орналасқан. 1974 жылдан бастап мемлекеттік тарихи-архитектуралық және табиғи музей қорығына айналдырылды. Туризм дамыған.
 

Санат:Соловец аралдары
Нептуний

солға|нобай|177x177 нүкте|Нептуний ''Np''
**Нептуний** (лат. *Neptunіum*; **Np**) — актиноидтар тобына жататын жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялық элемент. Нептунийдің атомдық нөмірі 93, атомдық массасы 237,0482. Нептун ғаламшарының құрметіне аталған. Оны 1940 ж. американдық ғалымдар Э.М. Макмиллан (1907–1991) және Ф.Х. Эйблсон ашқан. 

Нептунийдің 15 изотопы белгілі; ²³⁷Np және ²³⁹Np изотоптары уран қазбаларында өте аз мөлшерде кездеседі. Нептуний морт, аздап күміс жылтыры бар металл, тығыздығы 20,45 г/см³, балқу t 637 °C, қайнау t 4100 °C. Тотығу дәрежелері +3-тен +7-ге, сулы ерітінділерде тұрақтысы +5-ке дейін өзгереді. Суықта біртіндеп тотығады, қыздырған кезде сұйытылған HCl-дың Na2SіF6 қоспасында ериді. H2, N2, C, Sі, P және тағы басқа элементтермен әрекеттеседі. Нептуний негізінен ғылыми-зерттеу жұмыстары мақсатында қолданылады.

## Қасиеті
Нептуний изотоптарының радиоактивті қасиеттері :

## Сілтемелер
*Химия
*Менделеев кестесі
## Дереккөздер


Санат:Химиялық элементтер
Санат:Актиноидтар
Шөгінді кендер

**ШӨГІНДІ КЕНДЕР** – теңіз, өзен, көл, т.б. су айдындары түбіндегі шөгінді жиналу барысында пайда болған түзілімдер. Шөгінді тау жыныстарының және олармен байланыстағы пайдалы қазбалардың қалыптасуы седиментогенез, диагенез, катагенез сатыларында өтеді. Жаралу ортасына қарай Шөгінді кендер өзендік, батпақтық, көлдік, теңіздік, мұхиттық болып бөлінеді. Соңғы екеуі платформалық, геосинклиндік болып бөлінеді. Қалыптасу процесіне байланысты Шөгінді кендер механикалық, химиялық, биохимиялық, жанартаутекті-шөгінділік болып келеді. Шөгінді кендер қалыптасуының физика-химиялық және геололиялық жағдайлары шөгінді тау жыныстары қалыптасуының жалпы бағытымен байланысты өздерін сыйыстырушы тау жыныстарымен сәйкес жатады да, белгілі стратиграф. деңгейді қамтиды. Кен пішіндері қабат, жайпақ линза, конкрециялар түрінде болып келеді. Метаморфтану мен тектоникалық қозғалыс әсерінен Шөгінді кендердің кен денелері кейде күрделі пішіндерге ие болады. Жеке қабаттардың ұзындығы ондаған км-ге, қалыңдығы ондаған, жүздеген м-ге жетеді. 
Шөгінді кендерді құраушы минералдар үш топқа бөлінеді: 
#құрлықтан ысырылған, үгілуге төзімді, үлкенді-кішілі кесек сынықты минералдар (кварц, рутил, магнетит, дала шпаттары, амфиболдар, пироксендер, слюдалар, т.б.); 
#химиялық үгілудің түзілімдері (каолинит, гидрослюдалар, темір мен марганецтің гидрототықтары, т.б.); 
#шөгінді жиылумен байланысты қалыптасқан жаңа түзілімдер (карбонаттар, тұздар, фосфаттар, кентас минералдары, кремнийлі және көміртек қосылыстары, т.б.). 
Шөгінді кендерге барлық жанғыш пайдалы қазбалардың кендері (мұнай, газ, көмір, жанғыш тақтатас, шымтезек), көптеген металдар мен радиоактивті элементтер (темір, марганец, алюминий, мыс, қорғасын, мырыш, алтын, циркон, титан, уран, торит, т.б.), бейкентасты пайдалы қазбалар (барит, саз, күкірт, фосфорит, диатомит, көптеген құрылыс материалдары, т.б.), жартылай асыл және әшекейлік тастар (родонит, янтарь, яшма, т.б.) кендері жатады. Шөгінді кендердің қалыптасуына климаттық факторлармен байланысты литогенез процестері себепші болады. Гумидтік литогенезде темірдің, марганецтің, алюминийдің мол шоғыры жиылады. Мыс, қорғасын, фосфорит кендерінің қалыптасуы аридтік литогенез жағдайында өтеді. Қазақстандағы ірі Шөгінді кендерге Лисаков оолиттік теміртас, Торғай боксит, Қаратау фосфорит, Маңғыстау мұнай, Қарағанды, Екібастұз көмір кендері жатады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ықылас Дүкенұлының мемориалы

**Ықылас Дүкенұлы мемориалы** – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген тарихи және сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Сарысу ауданы, Саудакент ауылына оңтүстік жағынан кіреберіс жолында орналасқан.

## Кезеңі
1993 жыл; сәулетшілер – Э.М. Байтанов, А.С. Еспембетов, Г.Б. Сахариева.

## Сипаты
Мемориал халық күйші-қобызшысы Ықылас Дүкенұлының туғанына 150 жыл толуы қарсаңында тұрғызылды.
Тұтас құймалы темір-бетон мен күйдірілген кірпіштен тұрғызылып, оның сыртқы жағы мәрмәр және гранитпен қапталған. Өзара үйлесім тапқан үш бөлімді құрылыс белдеулік осьпен тартылған. Мемориалдың негізгі көлемі – гөрхана негізіндегі дөңгелек (жерлеу орны), тік көтерілген биік конус тәрізденіп біткен; ал алғы беті жағынан көлденең биіктігі 5,4 м әшекейлі шынымен бөлінген. Ықылас Дүкенұлы мемориалының құрылысы қабырғаларында майшам-шырақтар қоятын қуыстар жасалған; интерьерінің ортасында жазбалары бар мемориалды тақта орнатылған. Мұнда Ықылас Дүкенұлы жерленген бейіттен (Шығанақ ауылынан солтүстікке қарай 18 км жердегі Шу өзенінің бойында орналасқан Қуарал деген мекен) бір уыс топырақ әкелініп, басына құлпытас орнатылды.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Солтүстік вэй

СОЛТҮСТІК ВЭЙ, Тоба Вэй, Юань Вэй – Солтүстік Қытайдағы мемлекет (386 – 534). Солтүстік Қытайды 4 ғ-дың 2-жартысында көшпелі сяньби тайпалары жаулай бастады. Көп ұзамай оларға табғаш руының көсемі Тоба Гуй билік құрды. 398 ж. ол өзін император деп жариялайды. Оның немересі билеген кезең Хоу Вэй немесе екінші Вэй патшалығы аталады. Көшпелілер қытайлық мәдениетпен билік тәсілін қабылдап, империяның қытайлануын күшейтті. 534 – 35 ж. Солтүстік  Вэй  саяси-әлеуметтік қайшылықтардан әлсіреп, екіге – Шығыс Вэй (534 – 550) және Батыс Вэй (535 – 557) мемлекеттері болып бөлініп кетті.
## Әдебиеттер
Новая история Китая, М., 1972; Алдабек Н.Ә., Орта ғасырлардағы Қытай тарихы, А., 2004.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



 

Санат: Тарих
Органикалық тыңайтқыштар

thumb|Alt=A|400px|Жылқының қиы табылмас тыңайтқыш
**Органикалық тыңайтқыштар** – жануарлар мен өсімдіктер қалдықтарының органикалық қосылыстары түрінде кездесетін қоректік заттар. 

Органикалық тыңайтқыштар бұдан *3 мың жылдай бұрын* Қытай мен Жапонияда қолданыла бастаған. Бұрынғы КСРО аумағында *14 – 15 ғасырлардан* бастап ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыратын құрал ретінде кеңінен таралған. 

Органикалық тыңайтқыштарға ***көң, қи, құс саңғырығы, садыра, жасыл тыңайтқыштар, сабан, т.б. өсімдік қалдықтары, залалсыздандырылған тұрмыстық және өндіріс қалдықтары, ақаба сулардың тұнбалары***, т.б. жатады. Өнеркәсіпте мочевина шығарылады. Органикалық тыңайтқыштар құрамында топырақтың ең маңызды агроникалық қасиеттеріне қажетті макро- және микроэлементтер бар. Топырақты *қарашірікпен, қажетті химиялық элементтермен байытуға, оның ылғалдылығын молайтып, ауа мен су режимінің реттелуіне, физикалық қасиеттерін жақсартуға* мүмкіндік береді. Органикалық тыңайтқыштар ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін жоғарылатып, сапасын арттырады. Құнарсыз топырақты құнарландыру үшін және суландыру жүргізілген жерлерді игеру үшін міндетті түрде органикалық тыңайтқыштар себіледі. Көбіне топырақты жыртқан кезде тұқымды себуге дейін енгізіледі. Қопсыту кезінде өте шіріген қарашірік, тауық қиын, т.б., ал үстеп қоректендіргенде көбіне садыра және тауық қиын қолданады. *Картоп, жүгері, көкөніс және техникалық дақылдарды, күздік дақылдарды*, т.б. отырғызғанда оның шұңқырына салу тиімді. Жылыжайларда егістік бетін жабындауда қолданады. Органикалық тыңайтқыштарды қолданудың тиімділігі ылғалы жеткілікті аудандардағы шымды-күлгіндеу және орманның сұр топырақтарында жоғары, ал күлгінденген және сілтісіздендірілген қара топырақтарда төмендеу, құнарлы және қарапайым қаратопырақтарда төмен болады.
Органикалық тыңайтқыштардың мөлшері дақылдың түріне және топырақ-климаттық жағдайға байланысты *15 – 60 т/га-ға* тең. Минералды тыңайтқыштармен бірге қолданғанда оның мөлшері азаяды. Құрғақшылық аудандарда жырту қабатының барлық тереңдігіне енгізіледі, ал ауыртопырақты жерлерде оның *тереңдігі* ***15 – 18 см***-ден аспауы керек.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Маңғыстау артезиан алабы

**Маңғыстау артезиан алабы** — Маңғыстау облысындағы жер асты сулы алап.

## Толығырақ
Батысы – Каспий, шығысы – Арал теңізі, солтүстігі Қаратау жотасы, оңтүстігі Түрікменстанға дейінгі аймақты қамтиды. Ауданы 60 мың км²-ден астам. Жалпы қалыңд. 4 км-ге дейін созылатын юра, бор, палеоген шөгінділерінің әр түрлі тереңдікте жатқан құмды белдеулерінде. Юра, бор, палеоген, неоген шөгінділерінен құралған алаптың жалпы тереңдігі Қаратау маңында 1,5 км-дей, ал алап орт-нда 5 – 6 км шамасында. Юра мен төменгі бор шөгінділерінде қалыптасқан сулардың арын күші өте зор, ащы, кейде тұздық сулар да кездеседі. Мұнай кендерімен шектесетін арын күші зор бұл сулар мұнай шығаруды жеңілдетеді. Ұңғымалардан су өздігінен шығады. Бұрғылау тереңдігіне байланысты олардың температурасы 15 – 20С-тан 120 – 160С-қа дейін ауытқиды. Басым бөлігінде суы ащы. Минералдығы 10 г/л-ден асады, тереңнен шыққан суда 180 – 200 г/л-ге жетеді. Қаратаудан оңт-ке және солт-ке қарай жер асты суларының тереңд. 75 – 100 м-ден 700 – 800-ге, ұңғымалардың су шығымы 500 – 1000 м³/с-тен 2000 – 3500 м³/с-ке, минералдығы 0,6 – 1,5 г/л-ден 3 – 5 г/л-ге, сулы горизонттардың жалпы қалыңд. 20 – 30 м-ден 100 – 150 м-ге дейін жетеді. Тұщы және ащылау судың ғасырлық жалпы қоры 100 млрд. м3, жыл сайын қосылатын қоры 100 млн. м3-дей. Тұщы судың пайдаланылатын қоры жылына 35 – 40 млн. м3.

## Дереккөздер

Санат:Артезиан алабы
Солтүстік Жер

**Солтүстік Жер** – Солтүстік Мұзды мұхиттың Кара теңізібен бен Лаптевтер теңізі аралығындағы аралдар тобы. 

Құрлықтан (Таймыр түбегінен) Вилькицкий бұғазы арқылы бөлінген. 4 ірі (Қазан төңкерісі, Большевик, Комсомол, Пионер) және бірнеше ұсақ аралдардан (Шмидт, Кіші Таймыр) тұрады. Ауданы 37,6 мың км². Жағалауы құзды және жартасты, терең фьорд тәрізді шығанақтармен тілімделген. Геологиялық тұрғысынан шөгінді (құмтас, тақтатас, доломит, мергель), метаморфтық және атпа (диабаз, гранит) жыныстардан түзілген. Жер бедерінде биік және ойпаңды, үстірт тәрізді және аласа таулы-қырқалы пішіндер таралған. Аумағының жартысын мұз қалқандары мен күмбездер (биікт. 965 м) алып жатыр. Мұздықтардың жалпы ауданы 18,3 мың км². Климаты арктик. Қаңтардың жылдық орташа температурасы 28 – 30С (ең төм. –50С), тамызда 0,5 – 1,6С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 150 – 200 мм-ден (теңіз жағалауында) 400 – 450 мм-ге (мұз күмбездерінде) дейін. Аумағын түгелдей мүкті-қыналы арктик. шөл қамтыған. Солтүстік аралдарда жануарлардан лемминг, полярь түлкісі, ақ аю; оңт. аралдарда Солтүстік бұғысы мекендейді. Теңіздерде гренландия итбалығы, морж, қортпа кездеседі. Жартасты жағалардағы “Құс базарына” құстардың 15-тен астам түрі жиналады. Солтүстік  жерді 1913 ж. орыс гидрографы Б.Вилькицкий (1885 – 1961) ашқан.

Санат:Солтүстік Жер
Тұрсын Балапанов

**Балапанов Тұрсын** (1914, қазіргі Сырдария ауданы Далакөл ауыл округы - 13.1.1978,  Сырдария ауданы Ақжарма ауылы) - еңбек ардагері. Еңбек жолын Аламесек (қазіргі Есет батыр ауылы) МТС-нда тракторшының көмекшісі болып бастаған. 1936 жылы Сұлутөбедегі механизаторлар курсын бітірген. 1936 - 45 жылы Аламесек МТС-нда бригадир, шеберхана меңгерушісі, бөлімше механигі, ал 1945 - 53 жылы аға механик қызметтерін атқарды. 1953 - 78 жылы қазіргі Ақжарма ауылында күріш өсірушілер звеносының жетекшісі болған. Ол күріш өсіруде Ы.Жақаевтың іс-тәжірибесін насихаттап, егіншілік мәдениеті мен мол өнім алу саласында көп еңбек еткен. Б. «Ленин», «Октябрь революциясы» ордендері және бірнеше медальдармен марапатталған. Балапановтың өмір жолы А.Тоқмағанбетовтің «Мұзбалақ» поэмасына арқау болған.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Ықылас

**Ықылас** (, ) — өтірік пен екіжүзділікті тастау. Діни мағынасы: бір істі атқарғанда тек Аллаһқа ғана жақындықты қалау, Оның әміріне бағыну, рия мен атақты ол іске араластырмау. Сонымен қатар Ислам дінінде діннің негізі саналатын куәлік сөздері — «Ықылас сөздері» () деп аталады, себебі бұл сөзбен адам Аллаһтан басқа құлшылық етілетін заттардан бас тартады, тәрк етеді. Ықыластылық, шын көңіл адами қасиеттердің ең маңыздыларының бірі, бірақ шын ниетпен айтылған сөз кейде адамдардың көңіліне жақпауы мүмкін. Бұндай жағдайда сыпайылық пен шыншылдық арасында таңдауға тура келеді.

Құран Кәрімнің 112-ші сүресі «Ықылас» () деп аталып, оның ішінде Аллаһтың бірлігі, Оның сипаттары туралы, Оған ешкімнің тең келмейтіні туралы айтылған.

## Дереккөздер


Санат:Араб дін терминдері
Санат:Ислам
Санат:терминология
Шоғырлы

**Шоғырлы** – Шу-Іле тауларының қиыр солтүстік-батысындағы үстіртті массив. Мойынқұм ауданының жерінде орналасқан. Үстірт солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 27–32 шақырымға созылып жатыр, ені 10–12 шақырым. Теңіз деңгейінен 450–570 метр биіктікте. Кембрийге дейінгі және палеозой эрасының эффузиялық шөгінді жыныстарынан түзілген. Беткейлері сай-жыралармен тілімденген; етегінде ысырынды малта тастар көп. Етегінде қиыршық тасты сұр, сұрғылт-сортаңды топырағы қалыптасқан. Онда жусанның бірнеше түрлері, бұйырғын, жыңғыл, күйреуік, баялыш өседі..
## Cілтемелер


Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Үстіртті массив
Солтүстік Каспий артезиан алабы

СОЛТҮСТІК КАСПИЙ АРТЕЗИАН АЛАБЫ, батысында Еділ, Жем өзендері, солтүстігінде Жалпы Сырт қыраттары, оңтүстігінде Каспий т-мен қоршалып шеңбер тәрізді иіле орналасқан терең жер асты су қоймасы. Алаптың палеозой дәуіріне дейінгі тым көне қыртыстардан тұратын табанының тереңд. шет жақтарында 5 – 10 км, ал орт-нда 18 – 23 км-ге жетеді. Солтүстік Каспий артезиан аалабының тік кескінінің орта шенінде, кунгур дәуірінің қыртысында маңайындағы тау жыныстары мен жер асты суларын тұзға қанықтыратын қалың тұзды қабат қалыптасқан. Осыған қарамастан алаптың қойнауында әр кезеңдерде тұщы су қабаттары пайда болған. Су қабаттары геологиялық ерекшеліктеріне байланысты үш ірі артезиандық бөлікке бөлінеді. Оларға солт. Ресейге қарай созылған Жалпы Сырт қыратының оңтүстігіндегі, солтүстік-шығысында Орал, Мұғалжар таулы қыраттарының алдыңғы жағындағы және оңтүстігінде Каспий ойысының тұзды күмбезді сулы алаптары жатқызылады. Аталған үш артезиандық алаптың солтүстік-шығыс бөлігінде қоры мол, минералд. 0,2 – 3 г/л, тұщы және аздап ащы жер асты сулары 300 – 800 м тереңдікте аллювий, палеоген, төменгі бор кеуекті шөгінді жыныстарына таралып жатыр. Көзі ашылған әр ұңғымадан тәулігіне 100 – 120 м3, кей жерде арынды су шығады. Олардың табиғи қоры мыңдаған млрд-қа жетеді, оның үстіне жыл сайын 1,2 – 1,5 млрд. м3– 1,5 млрд. м3 сіңбе су қосылады. Мұнымен қатар пермь дәуірінің тереңдігі 0,5 – 2,5 км құмтасты шөгінділері таралған жерлерінің (Ақтөбе қ. маңы) тұздық суларында (1 л тұздықта) 15 – 43 мг йод, 100 – 120 мг бром, 100 – 400 мг калий, 10 – 100 мг стронций, т.б. элементтер кездеседі. Алаптың солтүстік бөлігіндегі аллювий, неоген-палеоген және жоғ. бор сулы қабаттарында 150 – 300 м тереңдікте жер асты сулары тараған. Ұңғымалары тәулігіне 30 – 60 м3 су береді. Қоры ондаған млрд. м3, әр жылдық тұщы су ресурсы 100 – 150 млн. м3-ге жетеді. Солтүстік Каспий артезиан аалабындағы минералдылығы мен өнімі, қоры аз жер асты сулары оңт. бөлігінде орналасқан.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Артезиан алабы
Солтүстік Қазақстан артезиан алабы

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН АРТЕЗИАН АЛАБЫ – жер асты суы өңірі. Орталық Қазақстанның ұсақ шоқылары мен Батыс Сібір ойпатының оңтүстік шетін қамтыған. Алаптың күшті арынды сулары бор кезеңінің құмды шөгінділерімен қоса, палеоцен-эоцен және олигоценнің құм-сазбалшықты қабаттарымен байланысқан. Минералды жоғары, өнімдері аз жер асты сулары кейбір жерлерде юра кезеңінің құм-сазбалшықты және палеозойдың жарықшақтық тау жыныстарында бар. Арынды сулар кең көлемді қамтып, оңтүстіктен солтүстікке қарай тереңдей түседі. Бор кезеңінің сулы кешенінде олардың тереңд. алаптың оңтүстігінде 200 – 300 м болса, солтүстікке қарай 500 – 800 м-ге дейін жетеді. Тереңде жатқан бор және палеоцен-эоцен горизонттарының сулары Орталық Қазақстан таулы қыраттарының жарықшақты қабаттарының суларымен, Тобыл-Обаған ойпатынан келетін тұзды және Ертісмаңындағы аз тұзды сулар арқылы толысады. Жоғары олигоцен қабаттарының астындағы құмды шөгінділерден құралған ойпаттар қысқы-көктемгі жауын-шашын суларымен толығады. Су алмасу жағдайлары өте қиын орналасқан бор және палеогендік сулар жоғары минералдылығымен ерекшеленеді. Олардың құрамы хлорлы, натрийлі минералд. 8 – 12 г/л-ге жетеді. Сарыарқаның ұсақ шоқыларына жанасқан бор және палеогендік сулы қабаттардың минералд. 3 – 5 г/л. Бор шөгінділерінің жер асты суларының өнімд. әдетте 1 – 3 л/с-тан аспайды. 700 – 1300 м тереңдіктегі судың температурасы 30 – 50С. Алап суларының елді мекендерді сумен жабдықтаудағы маңызы төмен.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Артезиан алабы
Зейнел Ғабиден

**Зейнел Ғабиден**, әл-Омскауи (1881, Ақмола облысы, Көкшетау ауданы, бұрынғы Саға ауылы – 1920, Ақмола облысы, Көкшетау ауданы, бұрынғы Сиыршы ауылы) – жазушы. Алғаш Қызылжарда (Петропавл) оқып, кейін Уфада Ғалия медресесін бітірген. Еліне оралып, 1916 жылы Сиыршы ауылында қазақ балалары үшін мектеп аштырған. Қазақ халқын мәдени-ағарту жұмысына, отырықшылыққа шақырды. Зейнел Ғабиденнің негізгі еңбегі “Насихат қазақия” Уфада жеке кітап болып шықты (1909). Бұл кітапқа автордың мәдени-ағарту саласындағы тілек-талаптары мен ана тілін ардақтау, сөз өнерін дамыту туралы ойлары енген. Сонымен бірге Зейнел Ғабиден бұл еңбегінде қазақ әдебиеті мен шешендік өнерді өркендету ісіне Абайды үлгі етіп ұсынады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1881 жылы туғандар
Санат:1920 жылы қайтыс болғандар
Ерімбет Көлдейбекұлы

**Қарасақал Ерімбет**, Көлдейбекұлы Ерімбет (1844, бұрынғы Қазалы уезі, қазіргі Арал ауданы Көкаша мекені – 1916, Арал ауданы Көкаша) – ақын. 

Шыққан руына орай елге Қарасақал Ерімбет болып танылған. 

Хиуадағы «Шеккі Хазірет» медресесінде оқып, білім алған. Қарасақал Ерімбеттің ақындық өнер жолының қалыптасуына Шернияз Жарылғасұлы (1807 – 1867), Қашқынбай Қожамбетұлы, т.б. ақындар ықпал еткен. 1877 – 79 жылдары Қалыңбас аумағында болыстық қызмет атқарған. Жыраулық, жыршылық, әншілік, ақындық, сал-серілік өнері тоғысқан Қарасақал Ерімбет пен оның өнерпаздық айналасы: Базар Оңдасұлы, Омар Шораяқұлы, Тұрмағамбет Ізтілеуов, Даңмұрын Кенжебекұлы, Әзілкеш Шымырұлы, Оңғар Дырқайұлы, Жарылқасын Сырманұлы, Тұрымбет Салқынбайұлы, т.б шайырлар Сыр бойының жыраулық-жыршылық мектебін  қалыптастырды. 

Қарасақал Ерімбет шығыстық дидактика-философиялық мазмұндағы әдеби дәстүрді одан әрі дамытып, ислам дінінің гуманистік-ағартушылық идеяларын қазақ поэзиясының поэтикалық өзегімен тұтастыра жырлады. Оның насихаттық өлеңдеріне: 
* «Жақсылар бұл қиссадан ғибрат ал»
* «Әй, балам, саған насихат»
* «Жалғанның түбін ойлап, күтініңдер!»
* «Сыйлап қал бір-біріңді соқпай саның»
* «Жадыңа, ислам халқым, неге алмайсың?»
* «Халықтың қалсын сөзі құлағыңда» Алланың құдіреті, Құранның шындығы, пайғамбардың өсиеті, білім-ғылымға ұмтылу жырланса, дастандарына:
*  «Атымтай жомарт»
* «Хазіреті Ғали мен Дариға қыз»
* «Әбу Шашма»
* «Сәдуақас Сақи»
* «Ақтам сақаба»
* «Бап Раушан», Құран кітабындағы хикаялар, Мұхаммед пайғамбар мен оның сахабаларына байланысты аңыз әңгімелер өзек болған. 

Сондай-ақ, ол қазақтың дәстүрлі айтыс өнеріне де өзіндік ерекшелігімен үлес қосты. Қарасақал Ерімбеттің негізгі жазба айтыстары («Қарасақал Ерімбет пен Шораяқтың Омары», «Ерімбет пен Аппақ», «Ерімбет пен Қаңлы Жүсіп», «Ерімбет пен Ыбырайым») жұмбақ айтыс тұрғысындағы идеялық, композициялық құрылымымен ерекшеленеді. Қыз бен жігіттің сөз сайысы («Қарасақал Ерімбет пен Жекей қыз») түріндегі айтыстары да ақынның әдеби шығармаларының дәстүрлі табиғатын танытады. Қарасақал Ерімбеттің жазба айтыстарында дидактикалық бағдардағы сюжеттер, нақылдар, мақал-мәтелдер, бейнелеу өрнектері мол қолданылады. 

Ақын шығармалары «Айтыс» (1965, 2-т.), «Қазақ поэзиясының антологиясы» (1992) жинақтарында жарияланды. «Ұлағат сөзім ұрпаққа» (1995) атты жеке жыр кітабы жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:1844 жылы туғандар
Санат:Арал ауданында туғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Санат:Арал ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Ылғал жеткіліксіздігі

**Ылғал жеткіліксіздігі** – ылғалдың ең мол таралған кезіндегі шамасы мен ауадағы нақтылы су буы мөлшері арасындағы айырма көрсеткішінің төмендігі. Бұл табиғат процесі негізінен аридті климаттық белдемдерге тән. Қазақстанды агроклиматтық аудандастыру кезінде ылғал жеткіліксіздігін анықтау үшін Г.К. Селяниновтың гидротермикалық коэффициент қолданады және ол төмендегідей формула көрінісінде болады: , мұнда Н – жауын-шашын мөлшері (мм есебімен) , – ауа температурасының (Цельсий градусымен) жиынтығы. Бұл 10қС-тан жоғары тұрақты кезең жағдайында болатын процесс. Қазақстан аумағын ылғал жеткіліксіздігі тұрғысынан 16 агроклиматтық облысқа бөлінген. Оның ішінде 9 облыс жазық белдемдермен, қалған 7 облыс өтпелі белдемдерден өтеді.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры

**Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры** – Петропавл қаласындағы мәдени-сахналық ұжым, балаларға арналған қуыршақ театры. 

## Тарихы
1990 жылы 13 шілдеде облыстық әкімшілік мен қоғамдық ұйымдардың қолдауымен Петропавл қаласында ұйымдасып, 1991 жылы 15 ақпанында балаларға арналған алғашқы "Винни Пух и все, все, все..." атты спектаклімен театр шымылдығы ашылды. Осы жылы шығармашылық ұжым республикалық фестиваль-лаборатория "Дастарқан" және халықаралық қуыршақтар театрының жеңімпазы атанды. Театр ұжымын алғаш ұйымдастырушы әрі алғашқы режиссер Л. Архипов. 

Театрдың репертуары балаларға арналған қуыршақ театрының классикалық туындыларымен (С.В. Михалков, "Үш торай") қатар ұлттық фольклор, осы заманғы жазушылардың пьесаларымен (С. Жүнісов, "Сәукеле"; А. Тойбаев, "Ұрпаққа өсиет"; С. Ефремов пен С. Коган, "Тағы да Қызыл телпек туралы", т.б.) толығып отырды. Театр ұжымы гастрольдік сапармен Болгарияда (1993), Ресейде (2001, Қорған қ-нда) өнер көрсетті, сондай-ақ Халықаралық фестивальдарға да (Мәскеу, Минск, 1993; Омбы, 1994; Түмен, 1996; Екатеринбург, Алматы, 2002;) қатысты. Театр бірнеше рет Құрмет дипломымен марапатталған.

## Театр жетістіктері
Шығармашылық ұжымның орындаушылық шеберлігі әріптестері мен театр сыншылары тарапынан бірнеше мәрте жоғары бағаланды. Театр – Минскіде  өткен  халықаралық қуыршақ театрының лауреаты, Челябинскіде өткен "Соломенный жаворонок" II халықаралық қуыршақ театрлары фестивалінің, Ақтауда өткен I халықаралық "Ортеке" театр  фестивалінің, Ақтөбеде өткен II халықаралық театр фестивалінің лауреаты.
 
2011 жылы Әзірбайжан Республикасы тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналып Бакуде өткен І халықаралық қуыршақ театрлары фестиваліне Қазақстан атынан қатысып, бірінші орын алды.

2012 жылы Солтүстік Қазақстан облысындағы мәдениет күндері, 2013 жылы XI "Наурыз 2013" түркі халықтарының халықаралық театрлар фестиваліне, III бүкіләлемдік қуыршақтар карнавалына, 2014 жылы Екатеринбург қаласында өткен "Коляда-Plays" заманауи драма театрлар фестиваліне, 2017 жылы Воронеждегі "Маршак" балалар фестиваліне, 2018 жылы Ақтөбе қаласында өткен "Ассалаумағалейкум" қуыршақтар театры фестиваліне қатысты. 

## Шығармашылық ұжымы
Театр директоры ҚР "Мәдениет қайраткері" белгісінің иегері Сергей Орлов. Труппа жетекшісі, актриса, сахна шебері Наталья Гузеева мен актер Андрей Зайцев - ҚР "Мәдениет қайраткерлері". Театр актерлері Айгүл Хасенова, Ольга Лабутина мен Сапар Мапенов - ҚР "Мәдениет саласының үздігі" белгісінің иегерлері.

## Галерея

Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры 1.jpg
Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры 2.jpg
Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры 3.jpg
Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры 4.jpg
Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры 5.jpg
Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры 6.jpg
Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры 7.jpg
Солтүстік Қазақстан облыстық қуыршақ театры 8.jpg


## Дереккөздер

Санат: Қазақстан театрлары
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы
Солтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты

**Солтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты** — ғылыми-құжаттық мекеме, архив. 

1923 жылы қазан айында ұйымдастырылған. 1928 жылдан Петропавл округі архиві 1932–1936 жылы Қарағанды облысы архиві, 1939 жылдың шілде айынан бастап Солтүстік Қазақстан облыстық  мемлекеттік архивы деп аталады. Құрамында 3 бөлімшесі, аудитория архивтері бар. Солтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты Солтүстік Қазақстан облысының мұрағат және құжаттамалар басқармасына қарайды. 

Губерниялық, уездік трибуналдар мен азық-түлік комитеттерінің қорларында олардың қызметіне байланысты мәліметтер кездеседі. Атап айтқанда Колчак әскеріне қарсы күрес, кеңес үкіметінің орнауы, халық шаруашылығын қалпына келтіру, орталық аймақтарды азық-түлікпен қамтамасыз ету, т.б. деректер шоғырланған. Ауыл  шаруашылығын ұжымдастыру, алғашқы коммуналарды ұйымдастыру, көшпелі халықты отырықшыландыру, тап күресіне байланысты деректер жинақталған. 

Жер шараларына байланысты мекемелердің қорларында жеке шаруаларды ұжымдастыру, қоныс аударушыларды орналастыру, мал шаруашылығының дамуы, егіс көлемінің артуы, отырықшылық өмірге көшкен қазақтардың тұрмыс жағдайын жақсарту, ауыл  шаруашылыгын қайта құру саласындағы МТС-тердің рөлін көрсететін құжаттар сақталған. Халық шаруа кеңестері мен жекелеген өнеркәсіп орындарының қолдарында зауыт, фабрикаларды мемлекет қарамағына алу барысы, халық шаруашылығын қайта құру еңбек өнімділігін арттыру, өндірістің тиімділігін көтеру туралы құжаттар кешені топтастырылған. 

Халық ағарту, денсаулық сақтау, мәдени ағарту қорларында тұрғындарға мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету, қызыл отау, еңбек мектептерінің ашылуы, сауатсыздықты жою жолындағы күрес, халыққа дәрігерлік көмек көрсету, т.б. мәліметтер шоғырланған. 2-дүниежүзілік соғыс кезіндегі майдандағы және тыңдағы еңбектері туралы құжаттар Петропавл қалалық атқару комитетінің, радио комитетінің, ауыл шаруашылық мекемелерінің қорларында топтастырылған. Бұл архивте магниттік таспалар мен бейне құжатқа түсірілген деректер де молынан кездеседі. Архивте ғылыми анықтама бөлімі жұмыс істейді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* https://www.instagram.com/arhivsqo/
* https://www.facebook.com/arhivsqo/
* https://www.youtube.com/channel/UCVyIVI92bj5BjdOrtRmcvbg?view_as=subscriber

Санат:Қазақстан мұрағаттары
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы
Сыдықбеков Түгелбай

**Сыдықбеков Түгелбай** (14.5.1912, Қырғызстан, Ыстықкөл облысы Түп ауданы – 19.7. 1997, сонда) – қырғыз жазушысы. Қырғызстан Ғылым Академиясының академигі (1954). Алғашқы өлеңдер жинағы “Күрес” 1933 жылы жарық көрді. “Батырлар” (1936), “Ақын – бұлбұл” (1938) атты жыр жинақтарын, қырғыз әдебиетіндегі тұңғыш “Кеңсу” (1, 2-кітабы 1937 – 1938) романын жазды. “Темір” (1939 – 1940), “Біздің заманның адамдары” (1948, Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Мемлемлекеттік сыйлығы 1949; қазақ тілінде 1950) романдары басылған. Сыдықбеков шығармаларында ерекше бағаланатын “Тау ішінде” романының 1-кітабы 1955 жылы (қазақ тілінде 1961), 2-кітабы 1958 жылы (қазақ тілінде 1961) жарияланды, бұл – “Кеңсу” романының қайта өңделген нұсқасы еді. Ол 1955 жылы “Зайыптар” трилогиясының алғашқы екі кітабын оқырманға ұсынды. Жазушы “Тау балалары” (1952, қазақ тілінде 1956) романы арқылы қырғыз балалар әдебиетін дамытуға мол үлес қосты. Көптеген қазақ жазушыларымен тығыз қарым-қатынаста болып, қырғыз арасында қазақ әдебиеті үлгілерінің кеңінен таралу ісінде үлкен рөл атқарды. Сыдықбеков 4-сайланған Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Жамбыл Балбыров

**Жамбыл Балбыров** (12.12. 1936 жыл, Жалағаш ауданы Жаңаталап ауылы) - өнертапқыш. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері (1978).

## Өмірбаяны
* 1957 жылдан Жаңаталап ұжымшарында тракторшы-комбайншы, трактор бригадасының бригадирі, бөлімше механигі болып жұмыс істеген.
* «Құрмет белгісі» (1964) ордені 

## Марапаттары
* Еңбек Қызыл Ту (1966) ордені 
* Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесінің қола, алтын (1963, 1966) медальдары
* есімі Қазақстанның Алтын кітабына жазылған (1976).

## Дереккөздер

Санат:12 желтоқсанда туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Жалағаш ауданында туғандар
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі алтын медалінің иегерлері
Санат:Қазақстанның Алтын кітабына жазылғандар
Диетология

**Диетология** (грек. *dіaіta* – тіршілік салты, тамақтану тәртібі және *logos* – ілім) – сау және науқас адамның тиімді тамақтануын, дұрыс тамақтандырудың ғылыми негіздерін және оны ұйымдастыру әдістерін зерттейтін ғылым.
thumb|268x268px|Санатория

Диетологияның ғылым ретінде пайда болуы Гиппократ есімімен байланысты. Диетология тағам гигиенасымен тығыз байланысты. Қазақстанда диетология емдеу-профилактикалық мекемелерде, демалыс орындары мен санаторийлерде диетологиялық қызмет көрсету ісін ұйымдастыруға байланысты 1930 жылдан дами бастады. Диетология саласындағы зерттеулерді 1973 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Тағамтану институты (қазіргі «Тағамтану институты» жабық акционерлік қоғамы) үйлестіріп отырады. Диетолог мамандар даярлау мәселесімен Алматы қаласындағы Дәрігерлердің білімін жетілдіру институты (1982 жылдан) және Қазақ ұлттық медицина университетінің тағамтану кафедрасы (1994 жылдан) шұғылданады. Ас қорыту органдарының ауруларын, адамның шектен тыс семіріп кетуін, т.б. тағаммен емдеудің биохимиялық, клиникалық негіздері зерттелді (В.Б.Максименко, Е.Изатуллаев, Б.Салханов). Қымыз бен шұбаттың, жылқы етінің шипалық қасиеттері анықталып, оларды пайдаланып емдеу тәсілдері табылды (Т.Шарманов, А.Жанғабылов). Емшектегі балаға арналған «Балдырған», «Балбөбек», «Биолакт-1», «Биолакт-2», «Жігер», «Ша-Фе», т.б. емдік-профилактикалық қасиеті бар сүт өнімдері мен сусындар шығарылып, баланы тамақтандыру ісіне пайдаланылды (Шарманов, П.В. Федотов).

## Дереккөздер


Санат:Диетология
Ылғал сыйымдылығы

**Ылғал сыйымдылығы** – тау жыныстарының белгілі мөлшерде су сіңіру және суды өз бойында сақтап қалу қабілеті. Ылғал сыйымдылығы салмақтық немесе көлемдік бірліктермен сипатталады. Сіңген судың түріне қарай ылғал сыйымдылығы толық, капиллярлық (абсолют), ең жоғары молекулалық, ең жоғары гигроскоптық болып бөлінеді. Толық ылғал сыйымдылығы – тау жыныстарының барлық кеуектерін, жарықтарын, қуыстарын толтырған судың ақпай тұрған кездегі салмақтық немесе көлемдік шамасы. Бұл нақты жер асты сулы қабатын түзеді. Капиллярлық ылғал сыйымдылығы – тау жыныстарының капиллярлы аралықтарында еркін ағу жағдайында сақталған су мөлшері. Ең жоғары молекулалық ылғал сыйымдылығы – тау жыныстары қуыстарындағы ауырлық күшінің қалыпты үдеуі 70000 еседей артқан кезде немесе капиллярлық сулардың көтерілу биіктігінен жоғарырақ келген топырақ қабатынан су еркін ағып өткеннен кейін сақталған су мөлшері. Оның шамасы молекулалық тартылысқа байланысты. Ең жоғары гигроскоптық ылғал сыйымдылығы 105 – 110С-қа дейін қыздырылған тау жыныстарының ауадан өз бойына жұтып сақтайтын су мөлшері. Тау жыныстары ылғал сыйыстырушы (саз, шымтезек, т.б.), ылғалды баяу сыйыстырушы (ұсақ түйірлі құм, ірі түйірлі мергель, бор, т.б.), ылғал сыйыстырмас (малтатас, қиыршықтас, ірі түйірлі құм, әктас, т.б.) болып бөлінеді. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.

Санат: География
Санат: Геология
Ым

**Ым** – басқа адамға айтпақ ойды дене мүшелерінің қимылымен жеткізу. Егер біреу басқа адамдар естіп не сезіп қоймасын деп ым жасаған кезде аяқ-қол, бет-ауызды қисайтып немесе қолмен, аяқпен байқатпай түртіп өзінің ой-пікірін қажетті адамға білдіреді. Дәстүрлі қазақ қоғамында ымның шешуін таппаған адамды “ым-ды түсінбеген, дымды түсінбейді” деп күстаналау қалыптасқан. Қазақ халқы ымды түсінгенді зерек, алғыр және ақыл-ойы мол адам деп есептейді. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.

Санат: Психология
Санат: Адам
Маусым жарлығы

**Маусым жарлығы**– “Июнь жарлығы” – Ресей патшасы Николай ІІ-нің 1916 жылы 25 маусымдағы “Бұратана” халықтардың өкілдерін тылдағы жұмысқа алу жөніндегі жарлығы. 
## Толығырақ
Жарлық Қазақстанның
, Орта Азияның, ішінара Сібірдің 19 бен 43 жастың аралығындағы ер азаматтарын тыл жұмыстарына (*қорғаныс құрылыстарын және әскери қатынас жолдарын салу, майдан өңірі маңайында жолдар салу, т.б.*) “реквизициялауды” (*“жұмылдыру”, “әскерге шақыру” емес*) жоспарлады. Бейнебір малды реквизициялау (өткізу, жеке адамның мүлкін күшпен алу) туралы болып отырған сияқты “реквизиция” сөзі қолданылды. Бас штабтың салғырт салығы бойынша тыл жұмыстарына Қазақстаннан
, Орта Азиядан 400 мың адам, оның ішінде қазақтар мекендеген барлық облыстардан 240 мыңға жуық адам алу жоспарланды. Бірінші кезеңде 19 – 31 жас, екінші кезеңде 32 – 43 жас аралығындағы азаматтар алынбақшы болды. Олардың тізімін жасау жергілікті болыс басшыларына жүктелді. Патша өкіметінің жергілікті әкімшілік орындары істі жеделдету үшін болыс, старшын және “құрметті ақсақалдармен” жиналыстар өткізіп, “Маусым жарлығын” бұлжытпай тез орындау керек деген шешім қабылдады. Бұл жергілікті жерде патша өкіметіне қарсы халық наразылығының күрт күшеюіне алып келді. Халық наразылығы күннен-күнге өріс алып, Қазақстандағы он алтыншы жылғы көтеріліске ұласты.
## Сілтемелер
* Маусым  
* Реквизиция
* Майдан
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Оқиғалар
Шөгінділер геохимиясы

**ШӨГІНДІЛЕР [[Геохимия|ГЕОХИМИЯСЫ]]** – геология ғылымының бір бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Литогенез геохимиясы
Павлония

**Павлония** () – бигнония (лат. Bignoniaceae) тұқымдасына жататын ағаштар тегі. Негізінен Шығыс Азияның тропиктік аймағында кездеседі. Табиғи жағдайда Қытайда өседі, **10** түрі бар. Бұлардың биіктігі 20 м-дей. Көктемде жапырақтары бүршік жармас бұрын шырағдан тәрізді гүлшоғыры (ұзындығы 30 см) гүлдейді. Гүлдері күлгін-қызғылт түсті. Тұқымы, атпа тамырлары және бұталарын қалемшелеу арқылы көбейеді. Қосжақтаулы ұзынша келген қорапша тәрізді жемісі көктемге дейін түспейді. Ұсақ тұқымдары желмен таралады. Павлония Қазақстанның оңтүстік аймақтарында қолдан өсіріледі. Оранжерея, қысқы бақтарды көгалдандыру үшін қолданылады. Тұқымынан техникалық май алынады. Павлонияның ағашынан музыкалық аспаптар жасайды. 
File:Paulownia imperialis.jpg
File:Paulowni imperialis SZ10.jpg

## Дереккөздер</span>


Санат:Бигнония тұқымдасы
Ым тілі

**Ым тілі** – адам ойын дыбысты тілдегідей акустикалық жолмен емес, кинетикалық негізде (ымдап, мимикамен) жеткізетін коммуникативтік жүйе. Глоттогенез барысында (сөйлеу тілінің пайда болуы) ең алдымен ым тілі қалыптасып, дамып жетілген деген пікір кең тараған. Ым тілі – саңыраулардың (керең, мылқаулардың) басты, бірден-бір қатынас құралы. Оңтүстік пен Солтүстік Америкада, Африка мен Австралияда, Үндістан мен Океанияда, тағы басқа елдерде ым тілі еститіндер арасында да қалыптасқан. Солтүстік Америка даласындағы жергілікті көршілес үндіс тайпалары арасында ортақ этносаралық қарым-қатынас құралы ретінде бірыңғай ым тілі кең тараған. Зерттеушілердің айтуынша осы өңірлерде 19 ғ-дың соңында жүз мыңдай адам ым тілімен сөйлескен. Бірақ олардың ым тілінің лексика құрамы, грамматика құрылымы жете зерттелмеген. Жетілген ым тіліне саңыраулар тілі жатады. Саңыраулардың ым тілі коммуникативтік мүмкіндігі жағынан дыбысты тілге жақындау. Алайда әлеуметтік-лингвистика статусының төмендігінен ым тілінің лексикасы дамыған әдеби тіл лексикасынан анағұрлым кедей. Ым тілінің құрылымы дыбысты тілге байланысты емес, туыстық байланысы дыбысты тілдер туыстығымен сәйкес келмейді. Мысалы, ағылшын тілді АҚШ саңырауларының ым тілі Англия саңырауларының ым тіліне ұқсас емес, керісінше, Канада мен Франция саңырауларының ым тіліне жақын. Дыбысты тіл мен ым тілінің басты айырмашылығы ойдың айтылып, жеткізілу тәсілінде. Ым тілінің ең шағын билатералды өлшем бірлігі херемнен (грек. hejr, hejros – қол) құралады. Херем үш топты біріктіреді (ымның орнын, қол, қимыл ерекшелігі). Херем санын дыбысты тілдегі фонема санымен салыстыруға болады. Кеңістіктің үш өлшемдігін ым тілі грамматикалық мақсатта да пайдаланады. Егер дыбысты тілде сөздің лексикалық мағынасы мен грамматикалық мағынасы кем уақыт өлшемімен ажыратылса, ым тілінде грамматика және лексика семантика ажырамай, бір сәтте беріледі. Ым тілінде қолмен әр түрлі қимыл жасап, ымдауға қосымша бет-пішінмен, көзқараспен, бас және басқа дене мүшелері қозғалысымен белгі беруде елеулі қызмет атқарады. Ым тілін дыбысты тілдің ымдап жеткізетін манифестациясы деп те атайды. Жоғары дамыған елдердегі саңыраулар ана тілінің ым тілімен қоса ресми тілдің ым тілін де меңгерген. 20 ғ-дың 50-жылдары У.К. Стокоу бастап берген ым тілінің лингвистик. зерттеу жұмысы соңғы 40 жылдан бері кең көлемде жүргізіліп келеді. 

## Сілтемелер
Гейльман И.Ф., Специфические средства общения глухих. Дактилология и мимика, ч. 1 – 4, Л., 1975 – 79;
Беликов В.И., Жестовые системы коммуникации. Семиотика и информатика, М., 1983;
Қазақ тілі. Энциклопедия, А., 1998.

Санат: Лингвистика
Санат: Тіл
Халила Махамбетов

**Халила Махамбетов** 
(*1927 – 1998*) – геолог. 
## Толығырақ
Атырау мұнай техникумын, ҚазМУ-ды бітірген (*1956*). 1956 – 60 жылдары Доссор мұнай өндіру басқармасында, “Маңғыстаумұнайгазбарлау” тресіндегі Жетібай мұнай барлау экспедициясында геолог, аға геолог. 1960 – 62 жылдары Қазақ КСР-і Геология және жер қойнауын қорғау мин-нде аға геолог, 1962 – 64 жылдары Өзен мұнай-газ барлау экспедициясының бас геологы, 1964 – 70 жылдары Іле геофизика экспедициясының бас геологы. Маңғыстау мұнай-газ аймағын ашып, игерген еңбегі үшін Лениндік сыйлықты иеленді (*1966*), “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.
## Сілтемелер
* Экспедиция  
* Геология
* Корректор
* Қазақстан
## Дереккөздер



Санат:Тарихи тұлғалар
Ғалым Зұлқарнайұлы Қазиев

**Ғалым Зұлқарнайұлы Қазиев** - (1950 жылы туған, Қостанай облысы Денисов ауданы Денисовка ауылында) – техника ғылым докторы (1994). Қазақ политехникалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетті) және аспирантурасын (1975) бітірген. 1979 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) ассистент, аға оқытушы, доцент, декан, проректор (1984–88) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан ҚазҰУ жанындағы Инженер мамандардың білімін жетілдіру және қайта даярлау орталығының директоры. «Модели и методы проектирования модульных информационно-управляющих систем» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Санат:1950 жылы туғандар
Геннадий Иванович Диков

**Геннадий Иванович Диков** (21 қараша 1928 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Бородулиха ауданы, Бородулиха ауылы) – ветеринария ғылымдарының докторы (1984), профессор (1989).


Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1952, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институты лабораториясында кіші (1953–61), аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1961–97). 1997 жылдан осы мекеменің ғылыми кеңесшісі қызметін атқарады. 

Диков 140 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 кітаптың авторы. 2 авторлық куәлігі бар.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.agroweb.unesco.kz/level2/sci/scidgi.htm 

## Дереккөздер


Санат:21 қарашада туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Бородулихада туғандар
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Ветеринария ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Маржан аралы

**Маржан аралы** теңіз әктас түйіршіктері мен маржандар шоғырларынан құралған. Негізгі формалары — атолл. Олар қалыпты дамуы үшін *теңіз суының температурасы жоғары* және т.б. жағдайлар болуы керек. Маржан аралы негізінен жылы климаттық аймақтардың мұхиттары мен теңіздерінде (*[[Үнді мұхит|Үнді]], [[Тынық мұхит]]тарының тропиктік белдемінде*) жақсы дамыған. 

Ірілері — Маршалл аралдары (аумағы 181,3 км²), Соломон аралдары (27556 км²), Жаңа Каледония (19103 км²), Мальдив аралдары (298 км²), т.б. көптеген аралдар кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Аралдар
Санат:Тропиктер
Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов

**Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов** (28 тамыз 1964, Мәртөк ауылы, Ақтөбе облысы, Қазақ КСР) — педагогика ғылымдарының докторы (1999), профессор (1997).

## Өмірбаяны
Қазмағамбетов Алтай Ғабдрахманұлы 1964 жылдың 28 тамыз айында Ақтөбе облысының Мәртөк ауылында дүниеге келген.

Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының жаратылыстану-география факультетінің «География-биология» мамандығы бойынша бітірген. Сондай-ақ педагогика кафедрасының аспирантурасын (1991-1993 жылдары), докторантурасын (1995-1998 жылдары) бітірген.

1989–1990 жылдары еңбек жолын Алматы қаласындағы №65 орта мектепте география пəнi мұғалiмi ретiнде бастаған.

1990-1991 жылдары Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық институтында педагогика кафедрасы оқытушысы. Доцент (1999-2002 жылдары), профессор (2002-2006 жылдары) жұмыстарын атқарған.

2001-2004 жылдары Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің Д 14.05.01 ғылым докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғау кеңесінің ғалым хатшысы, төрағасы болды.

2004-2006 жылдары Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде ғылым және халықаралық байланыстар жөніндегі вице-президент қызметін атқарды.

2006-2007 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті президенті өкілінің Түрік Республикасындағы (Анкара қаласы) вице-президенті.

2007 - 2008 жылдары ҚР Білім және ғылым министрлігінің білім және ғылым саласындағы қадағалау комитеті төрағасының орынбасары.

2008 - 2011 жылдары Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ректоры қызметтерін атқарды.

## Еңбектері
Педагогика ғылымдарының кандидаты (1993), докторы (1999). «Научно педагогические основы формирования системы оценочных притяжений старшеклассников в учебном процессе» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

Көптеген халықаралық, одақтық және республикалық ғылыми конференцияларға қатысып, ғылыми баяндамалар жасаған. 100-ден астам мақалалар, 4 монография мен оқу құралдарының авторы.

Атыраудағы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетіне педагогика саласынан ашылған докторлық, кандидаттық диссертация қорғау Кеңесінің 2008-2011 жылдары төрағасы болды. Осы саладан бірнеше докторлық, кандидат шәкірттерін дайындады.

Атырау облыстық мәслихат депутаты болды.

## Марапаттары
Ол алдындағы еңбегі ескеріліп бірнеше наградалармен, соның ішінде 2010 жылы «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды.

## Сілтемелер

Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Профессорлар
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Роберт Израилевич Гальперин

**Роберт Израилевич Гальперин** (1934 ж.т., Ресей, Тамбов қ.) – география ғылымдарының докторы (1996 ж.), профессор (1997 ж.). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) гидрометеорология институтын бітірген (1957 ж.). 1957–1960 ж. Қиыр Шығыс ғылыми-зертеу институтында кіші ғылыми қызметкер, Қазақ КСР-і «Гидрометқызметі» бөлімінің аға инженері (1958–1960 ж.), Қазақстан Ғылым академиясының география институтында кіші ғылыми қызметкер (1960–1965), «Қазжолжоба» мекемесінде аға инженер (1965–1971 ж.), Қазақ гидрометеорологиялық ғылыми-зертеу институтында аға ғылыми қызметкер (1971–1977 ж.) болды. 1977 жылдан ҚазҰУ-да аға оқытушы, доцент, профессор]] қызметтерін атқарады. 68-ден астам ғылым мақала мен 2 монографияның авторы. 

## Шығармалар
*Высокие уровни воды на реках равнинного Казахстана, А., 1994;
*Пространственно-временные изменения и вопросы расчетов речного стока в Казахстане, А., 1996.

## Дереккөздер



Санат: 1934 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Ымырт және таңсәрі

**Ымырт және таңсәрі** – атмосферада күн батқаннан кейін және күн шығар алдында байқалатын оптикалық құбылыс; күндізгі жарықтан түнгі қараңғылыққа немесе керісінше бірқалыпты ауысу құбылысы. Бұлтсыз аспан күмбезіндегі ымырт және таңсәрі рауанмен сипатталады: ауа райы қандай болса да, сол рауанның әсерінен жер бетіне шашыраған жарық түседі. Ымырт және таңсәрінің ұзақтығы аспан күмбезіндегі Күннің көрінерлік тәуліктік қозғалысының бағыты мен көкжиек арасындағы бұрыш арқылы анықталады. Ымырт және таңсәрі белгілі бір жердің география ендігіне және Күннің ауысуына тәуелді. Жаз айларында Жер шарының экватордан шалғай аймақтарында Күн көкжиекпен шамалы бұрыш жасап батады. Сондықтан ол жерлерде кешкі ымырт таңсәрімен ұласады да, түнгі қараңғылық болмайды. Бұл құбылыс ақ түндер деп аталады. Ымырт және таңсәрі Жердің шар тәрізді болуы салдарынан (Күн батқанда және Күн шығар алдында) Күн сәулесінің жер атмосферасының жоғарғы қабатын жарықтандыруы нәтижесінде пайда болады.

Ымырт және таңсәрінің төмендегідей 3 кезеңі бар:

* Азаматтық ымырт және таңсәрі кезінде Күннің көкжиек астында орналасу бұрышы 7-тан (кейде 6 болады) артпайды; мұндай ымырттың жарығырақ кезінде жасанды жарықты пайдаланбай-ақ, ашық жерде кез келген жұмыс істеуге, тіпті оқуға және жазуға болады.

* Навигациялық ымырт және таңсәрі Күннің көкжиек астында 12 бұрыш жасап орналасқан кезінде байқалады.

* Астрономиялық ымырт және таңсәрі жағдайында Күн көкжиек астында 18-қа дейін бұрыш жасап орналасады; жер бетінде қараңғылық әбден түседі, бірақ әлі де болса аспандағы әлсіз шырақтарды астрономиялық бақылауға кедергі жасайтын білінер-білінбес рауан (сәуле шапағы) сақталады.

Жоғарыда аталған кезеңдердегі ымырт және таңсәрінің басталу және аяқталу мезгілдері астрономия күнтізбелерде, навигация кестелерде, т.б. анықтамалық басылымдарда жарияланып отырады. Бірақ бұл мезгілдердің мәні тек шамамен көрсетілген. Өйткені айналаны көру мүмкіндігі ауа райына, т.б. себептерге де байланысты. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Ынта

**Ынта** — адамның белгілі бір іске ықыластана кірісіп, нәтижелі орындауга тырысуы. Ынта іске қызығушылықтың негізгі ұйытқысы болып саналады. Бұл туа берілетін қажеттіліктер (жоғарғы жүйке қызметінің өзіндік ерекшеліктері және т.б.) мен қоғамдық өмірдің, оның ішінде, мәдени ортаның ықпалынан болатын қажеттіліктерге байланысты. Қажеттілік адам бойында қоғамның, қоршаған ортаның ықпалынан пайда болады. Сондықтан адамның жұмысқа ынталылығы қалыптасқан әдетке байланысты. Ынта іс-әрекет кезінде қалыптасады. Оның ойынға, оқуға, еңбекке байланысты түрлері болады. Ынта істі ойдағыдай орындаудың шарты. Сондықтан баланы кішкентай кезден бастап пайдалы іске ынтасын тәрбиелеу — мектептің, отбасының ең негізгі міндеті.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Қаратерең (түбек)

**Қаратерең** – Арал теңізінің шығыс жағасындағы түбек. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданының жерінде жатыр. 

## Сипаты
Түбек солтүстігінде Көкарал түбегінің оңтүстік-шығыс жарқабақты мүйісіне 1 – 2 км-дей жақын тұстан басталып, оңтүстік-батысқа қарай 30,0 км-ге созылып жатқан қырат. Қаратереңнің шығыс жағындағы жарқабақты биік бөлігін «Тастақ» деп атайды. Ертеректе Сырдария өзені осы Тастақ шыңына тірелгенде арнасын оңға жылжытып, Қаратерең қыратын солтүстік жағынан кесіп өтіп, батыс бағытпен Арал теңізіне құйған. Сол тұста Сырдария өзенінің бір тармағы оңтүстікке бұрылып, Ақкөл және Кәртіма қолтықтарын суға толтырып, Қаратерең қыратының оңтүстік-батыс мүйісін айналып, солтүстікке қарай «Құйылыс» өзегі болып аққан. Сөйтіп қырат Сырдария өзенінің атырау ішіндегі аралы болған. Бертін келе Арал теңізінің деңгейі төмендеген соң түбекке айналған.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі түбектері
Санат:Қызылорда облысы географиясы