open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жезқазғанға апаратын жол (мақала)

**Жезқазғанға апаратын жол** – Қаныш Сәтбаевтың 1935 жылы 4 шілдеде «Казахстанская правда» газетінде жарияланған мақаласы. Бұл мақаласында ғалым Жезқазғанға жүргізетін темір жол бұдан жеті жыл бұрын белгіленгенін жазады. 1931 жылдан Жол қатынасы халық комиссариаты тарапынан алғашқы экономика-техника іздестіру жұмыстары қолға алына бастаған болатын. Сол іздестіру жұмысының оң нәтижелі нұсқасы - салынып жатқан Қарағанды - Балқаш темір жолы магистралының Нілді (Успен кеніші) разьезімен байланысуы болып табылады. Өйткені бұл нұсқа төте болумен қатар жер жағдайы да қолайлы: бұрылысы аз, Осындай техникалық құрылыс жүргізу, жол салудағы жер қазу жұмыстары жағынан да қолайлы ең төте 414 км-лік темір жолы болмақ.Мысалы, 1 км темір жолы салу үшін 7130 м3 топырақ қазылуы қажет және жол бойында бар болтаны 20 м-лік бес көпір ғана салынатын болады. Сондықтан да Жезқазған-Жосалы, Жезқазған-Атбасар, Жезқазған-Ақмола, Жезқазған-Қарағанды сияқты жобалардан гөрі жол салу құрылысы жағынан тиімдісі әрі экономикалық жағынан арзанға түсетіні де осы Жезқазған—Успен кеніші нұсқасының дұрыс болатынын ғалым мақаласында дәлелдеп шығады.

Жезқазған өңіріндегі кен байлықтарын, әсіресе мыс қорын игеруге мүмкіндік туғызатын Успен кеніші мен Жезқазған аралығындағы темір жолы болашақта тұйық жол емес, транзиттік жүк таситын үлкен жолдың бір саласына айналатын болады; мұның өзі бұрынғы *«Кеңестер Одағының түкпіріндегі меңіреу болып жатқан, бірақ өндіріс күштері өте бай болып отырған [[Орталық Қазақстан]]ды қақ жарып өтетін жол. Бұл жол осындай байтақ ауданымыздың экономика және мәдениет тіршілігін айта қалғандай көркейтетін жол болады»* - деп өз ойын түйіндейді ғалым. Мақала ғалымның 1998 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан жарық көрген 8-томдық еңбектері жинағының 3-тарауына (103-106-бет) енген.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Санат:Жезқазған
Андрей Михайлович Кивилев

**Андрей Михайлович Кивилев** (20 қыркүйек, 1973 Талдықорған — 12 наурыз, 2003 Франция) — кәсіпқой қазақ велошабандозы. 2003 жылы наурызда Париж - Ницца жарысында құлау салдарынан мерт болды. Журналистер мен жанкүйерлер Андрейді "Киви" деп атайтын. Андрей Кивилевтің өлімінен кейін ғана UCI өздері ұйымдастыратын барлық жарыстарда велоспротшыларға арнайы бас киеім (шлем) киюді міндеттей бастады.

2000 жылдан бастап француз клубы «Cofidis» сапында өнер көрсететін Киви 2001 жылы Тур де Франста сенсация жасап 4-нші орын алады. Осыдан кейін оны Еуропаның көптеген мықты клубтары Андейді өздеріне шақыра бастайды. 

2012 жылы Лэнс Армстронг өнер көрсетіп жүрген жылдары допинг пайдаланғандығы дәлелденіп, осы уақытқа дейін қол жеткізген барлық атақтар мен марапаттардан айырылды. Сол себепті жарыста 4-нші орын алған Андрейге 11 жыл өткеннен кейін Тур де Франстың қола медалі бұйырды .

Бүгінгі күні Талдықорғандағы Володарский көшесі Андрей Кивилёв есімімен аталады.

сүрмесіз  
390px|сүрмесіз

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан велошабандоздары
Жезқазған кен көздері қалыптасуының геологиялық құрылымдық жағдайлары (монография)

**Жезқазған кен көздері қалыптасуының геологиялық құрылымдық жағдайлары** - 1964 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан орыс тілінде жарық көрген монография, көлемі 16,75 баспа табақ. Кітапта 104 сурет және сызба берілген. Авторлары - С.Ш.Сейфуллин мен Н.Н.Нұралин. Жауапты редакторы - академик Қаныш Сәтбаев. Кіріспеден, 5 тараудан, әдебиеттер тізімінен тұрады. Еңбекте Жезқазған кен көздерінің қыртысты және айырылымды құрылымына жан-жақты сипаттама беріліп жердің үстіңгі вертикальды және горизонтальды зоналық мәселелеріне баса көңіл аударылған. Авторлардың жұмысын академик Сәтбаев назарда ұстап, ғылыми-әдістемелік жағынан басшылық жасаған. Кітап кен көздерінде зерттеу жұмыстарын жүргізетін маман геологтарға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Жезқазған
Жезқазған қаласының құрметті азаматы (атақ)

**Жезқазған қаласының құрметті азаматы** - мәртебелі атақ. Жезқазған қаласының халық депутаттары кеңесінің атқару комитетінің  1966 жылы 27-маусымдағы қаулысымен қаланың өркендеп дамуына зор үлес қосқан және Жезқазған жерінде болған атақты адамдарға 1969 жылдан бастап беріліп отырған. Сол жылдан бастап еңбек, шаруашылық, мәдениет пен ғылым саласындағы ел құрметіне бөленген 200-ге тарта азаматтар (Кеңес Одағының Батырлары мен Социалдық Еңбек Ерлері, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары, ғалымдар, ұшқыш-ғарышкерлер, тағы басқалары) осы атаққа ие болды. Жезқазған мыс кенді ауданын ашуда зор еңбек сіңірген академик Қаныш Сәтбаевқа (қайтыс болғаннан кейін) Жезқазған қаласының құрметті азаматы атағы берілді.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Жезқазған
Жезқазғанмен кездесу (фотоальбом)

**Жезқазғанмен кездесу** - 1968 жылы Алматы қаласындағы «Қазақстан» баспасынан орыс тілінде жарық көрген фотоальбом, көлемі 7 баспа табақ. Жалпы редакциясын басқарған В.В.Гурба, К.Салтықов, И.Ли. Фотоальбомда Қаныш Сәтбаев жайында: тұңғыш геологиялық-минералолгия ғылымдарының докторы, осы өлкенің өсіп өркендеуі мен дамуына зор үлес қосқан ғалым ретінде сипаттама, сонымен бірге Сәтбаевтың суреті және қала өмірін жан-жақты бейнелейтін 68 фотосурет берілген. Сонымен қатар Жезқазған қаласының тарихы, өсіп-өркендеуі, онда жүргізілген геологиялық барлау жұмыстары мен осы аймақтағы кеніштерді игеру кезеңдері, Ұлы Отан соғысындағы жеңіске қосқан үлесі, Қаныш Сәтбаев атындағы Ленин орденді тау-кен металлургия комбинаты, қаланың ірі өнеркәсіп пен мәдениет орталығына айналуы, Социалистік Еңбек Ерлері М.Бөпежанов, В.И.Штифанов, В.В.Гурба, Ф.Г.Лукинекий, А.Құсайынов, тағы басқалары еңбек ардагерлері туралы баяндалады.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Жезқазған
Жезқазған мыс балқыту зауыты

**Жезқазған мыс балқыту зауыты** - мыс өнеркәсібінің ірі кәсіпорны. Академик Қаныш Сәтбаевтың 1935 жылы *«Жезқазғанның жер жүзілік маңызы бар мыс байлықтарын пайдаға асыру»* («Социалды Қазақстан», 1935, 5-маусым) жолындағы ғылым ойы мен көрегендігі нәтижесінде туған идеясы негізінде 1966 жылы Жезқазғанда жаңа мыс зауытының құрылысы басталды. Ол 1971 жылы пайдалануға беріліп, сол жылдың 23 ақпанында алғашқы катод мысын берген күнінен зауыттың жаңа тарихы басталады. 1977 жылы желтоқсанда күкірт қышқылы цехының төртінші жүйесі іске қосылуымен кешеннің белгіленген барлық құрылыс  аяқталып, зауыт толық қуатына көшті.

Жылына орта есеппен 250 мың тонна таза мыс өндіріледі. Негізгі өнімі - тазалығы 99,99% бағаланған катод мысы халықаралық рынокта жоғары сұранысқа ие. Ол Голландия, Швеция, Түркия, Жапония, Қытай және ТМД елдеріне жөнелтіледі. Негізгі өнімнен басқа зауытта қорғасын тозаңы, алтын, күміс, рений шығарылады. Шетелдік инвестор Оңтүстік Кореяның «Самсунг» фирмасы келуіне орай 1995 жылы өндірістік қайта жарақтандыру жұмыстары басталып, шетелдік жабдықтар қойылды. Кен-термикалық пештері Швецияның «Болиден Контек» фирмасының жобасы бойынша қайта жабдықталды; конвертор, анод бөлімшелеріндегі барлық қуаттан артық өнім өндіруге жол ашылды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Жезқазған
Санат:Қазақмыс
Жезқазған мыс кенді ауданы (кітап)

**Жезқазған мыс кенді ауданы** - 1968 жылы Алматы қаласындағы Қазақстан Ғылым Академиясының «Ғылым» баспасынан орыс тілінде жарыққа шыққан академик Қаныш Сәтбаевтың таңдамалы шығармасы. Көлемі 25,5 баспа табақ. Редакциялық алқа: Ш.Е.Есенов (бас редакторы), И.И.Бок, Р.А.Борукаев, В.В.Гурба, Г.Б.Жилинский, А.Қ.Қайыпов, Т.А.Сәтбаева, С.Ш.Сейфуллин, В.И.Штифанов, Г.Н.Щерба. Еңбектің алғашқы бетінде Сәтбаевтың суреті берілген; кітап 32 иллюстрациялық материалдармен безендірілген.

Кітаптың алғы сөзінде ғалымның еңбектерінің үлкен теориялық және практикалық мән-маңызы, Қазақстан минералды байлықтарын ашудағы ғылыми-зерттеу жұмыстары, республикадағы алғашқы металлогендік ғылымның негізін салушы екендігі ерекше атап өтілген. 1-томға академиктің кең көлемді өмірбаяны мен 12 еңбегі (оның ішінде төртеуі алғаш рет жарияланып отыр) енген. Оларда Жезқазған ауданындағы геологиялық қазба байлықтарының қалыптасуы, кендердің сипаттамасы мен құрамы, түзілу шарттары, кенге айналуын бақылау, оның генезисі, еліміз үшін болашағы мен маңызы, Кеңес Одағында және дүние жүзіндегі басқа мыс кен орындары арасында алатын орны жайында айтылған. Кітап геолог-мамандарға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Жезқазған
Жезқазған мыс кенді ауданы және оның минералдық қоры (кітап)

**Жезқазған мыс кенді ауданы және оның минералдық қоры** - 1932 жылы Мәскеу-Ленинградтың «Цветметиздат» баспасынан орыс тілінде жарық көрген Қаныш Сәтбаевтың ғылыми-зерттеу еңбегі. Кітап 15 тарау мен қорытындыдан тұрады. Кітаптың соңында Жезқазған бойынша әдебиеттер тізімі берілген. Жас геолог Сәтбаев 1927-31 жылы Жезқазған мыс кенді аудандарында зерттеу жұмыстарын жүргізу барысында онық болашағының зор екендігіне көз жеткізе отырып, Жезқазған өлкесіне геологиялық және геологиялық-экономикалық қорытындылар жасады.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Санат:Жезқазған
Жезқазған - мыс қаласы (кітап)

**Жезқазған - мыс қаласы** - «Тылым» баспасынан жарық көрген кітап (Алматы, 1966), көлемі 182 бет. Авторлары Л.А.Пинегина мен С.А.Федюкин. Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнография институты ғылым кеңесінің шешімімен орыс тілінде жарияланған тарихи очерк. Тарихи сипаттама деректері мол, олар көптеген ескі архивтерден сұрыпталып, бәріне сілтеме берілген. Кітап кіріспе және қорытынды бөлімдерімен қоса «Жезқазғанның басталуы», «Қарсақбай - Қазақстанның кеңестік мыс өндірісінің тұңғышы», «Жезқазған Ұлы Отан соғысы жылдарында», «Үлкен Жезқазғанды құру жолында» деп аталған 4 тараудан тұрады. Оның әрқайсысында Ұлытау бауырайындағы үлкен өндірістің, Жезқазған мыс кенішінің, Қарсакбайдағы мыс зауытының және осы атыраптағы елді мекендердің 100 жылдан астам тарихы нақты айғақтармен сипатталған. Кітапта осы өңірдің кен байлықтарын кешенді зерттеуші академик Қаныш Сәтбаевтың ұлан-ғайыр еңбегі нақтылы айғақтармен сипатталған.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Жезқазған
Жезқазған кен-металлургия комбинаты

**Жезқазған кен-металлургия комбинаты** - түсті металлургия кәсіпорны. 
*КСРО Еңбек және Қорғаныс кеңесінің 1925 жылғы 10 маусымдағы қарарымен Атбасар түсті металдар тресі құрамындағы Қарсақбай комбинатына қаратылған Жезқазған кен-металлургия комбинатының құрылысы 1936 жылы басталып, 1940 жылға дейін мардымды жүрмеген. КСРО ХКК мен БК(б)П ОК-нің шешімі бойынша комбинат құрылысын қайта салу және оның 1-кезегін 1940 жылы пайдалануға беру белгіленді. 
*1943 жылы КСРО Түсті металлургия министрлігінің Жезқазған мыс комбинаты құрылды. Оның құрамында 17 шахта мен 3 ашық жұмыс алаңы, Қарсақбай зауыты мен Байқоңыр көмір ошағы болды. 
*1954 жылы Жезқазған қаласында Жезқазған мыс байыту №1 фабрикасы салынды, 
*1962 жылы №2 фабрикамен толықтырылып техника және шаруашылық кешенін құрды. 
*1958 жылы КСРО Түсті металлургия министрлігінің бұйрығымен Жезқазған кен-металлургия комбинаты болып өзгерді. Оған өндіріс ауданындағы барлық түсті металлургия кәсіпорындары кірді. 
*Дайын өнім шығару мақсатында 1966 жылы Жезқазғанда мыс балқыту зауытының құрылысы басталды. 
*1971 жылы оның 1-кезегі - электролит өндіретін цех қолданылуға беріліп, 
*1977 жылы зауыт кешені толығымен салынып бітті. 1995 жылы маусым айында ҚР Үкіметінің шешімімен акционерлік қоғамның басқару құқығы Оңтүстік Кореяның «Самсунг Дойчланд ГМБХ» фирмасына берілді (1977 жылдан «Қазақмыс» корпорациясы). 
*1995 жылы басында ай сайын орта есеппен 10 мың тоннаға жуық мыс өндірілсе, бір жылдан кейін оның деңгейі 15-18 мың тоннаға дейін көтерілді. 
*1964 жылы комбинат академик Қаныш Сәтбаев есімімен аталады. Бірақ сол атау ұлы ғалым еңбегіне жолсыз жүрген қастандық салдарынан осы ұжым ғылыми-өндірістік бірлестік аталған кезде түсіп қалғаны да кешегі әміршіл кезеңнің ащы шындығы ғой. 
*1966 жылы комбинат Ленин орденімен марапатталды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Жезқазған
Санат:Қазақмыс
Жезқазған кен орнында руда генезисін шешу проблемасына байланысты Жезқазған свитасын литологиялық тұрғыдан тексеру (монография)

**Жезқазған кен орнында руда генезисін шешу проблемасына байланысты Жезқазған свитасын литологиялық тұрғыдан тексеру** - 1964 жылы Алматы қаласындағы Қазақстан Ғылым Академиясының баспасынан орыс тілінде жарық көрген монография, көлемі 25,5 баспа табақ. Монографияда 2 карта, 82 кесте, 110 сурет, сызба берілген. Авторы - П.Т.Тәжібаева. Кітаптың алғашқы бетінде қымбатты ұстазым Қаныш Сәтбаевтың жарқын бейнесіне арналады делінген. Кіріспеден, 23 тараудан, әдебиеттер тізімінен тұратын кітапта автордың 1952-61 жылы Жезқазған - Ұлытау ауданын жоғары палеозой қалдық кешенінде жүргізген литология-петрография зерттеулерінің нәтижесі көрсетілген.

Бұл аудан Кеңес Одағындағы мыс және басқа түсті металдар кен орындарының бай өлкесі болып табылады. Орталық Қазақстанның 30 ауданының 8 мыңнан аса тас кесектерін сұрыптап, зерттеу барысында кен орындарының құрылымдық ерекшеліктері анықталған. Әсіресе Жезқазған кені свитасына ерекше көңіл бөлінген. Жұмыстың орындалуына академик Қаныш Сәтбаев үлкен көмек көрсеткен. Кітап геологтарға, минерологтарға, петрографтарға және геохимиктерге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Кітаптар
Санат:Жезқазған
Жезқазған мысы (жинақ)

**Жезқазған мысы** - орыс тілінде жазылған очерктер жинағы (Қарағанды, 1996 жылы, көлемі 12,18 баспа табақ, 148 бет, таралымы 2000 дана). Авторы - Валерий Михайлович Могильницкий. «Алтынға теңелген», «Өмір - баянның бастауы - Қарсақбай», «Ұлы жеңістің қайнар көзі», «Жезқазғанның келешегі - күмәнсіз» және «Сәтбаевтың мұрасы» деп аталып, 4 тараудан тұратын шағын жинақта осы өңірдегі алып мыс қоймасының танылу, қазылу, көркею тарихы академик өмірімен байланыстырыла көркем тілмен суреттелген. Кітаптың кіріспе бөлімінде баспа редакциясы Орталық Қазақстан өңіріне есімі мәлім журналистің бұл кітабы академик Қаныш Сәтбаевтың туғанына 100 толуына арналғанын баса айтқан. Могильницкий орыс тілінде ғұлама ғалым өмірін айшықтау мақсатымен «На земле Сатпаева», «Сарыарқа», «Созвездие талантов», «Город в степи» және басқа кітаптарын өткен ғасырдың 90-жылдарынан бері үзбей жариялап келеді.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Жезқазған
Жезқазғанның генезисі туралы және кешенді геологиялық зерттеулерінің негізгі нәтижелері (мақала)

**Жезқазғанның генезисі туралы және кешенді геологиялық зерттеулерінің негізгі нәтижелері** – Қаныш Сәтбаевтың 1962 жылы Мәскеу қаласында шығып тұрған «Геология рудных месторождений» журналының 3-санында (11-21-бет) жарияланған мақаласы. Мақала «Жезқазған ауданындағы кен орындары геологиясының мәселелері» мен «Жезқазған кен орындары генезисінің кейбір мәселелері» деген үлкен екі бөлімнен, қорытындыдан және Дереккөздер тізімінен тұрады.

Ғалым көлемді ғылым мақаласында, негізінен, минералды шикізатты базаны республиканың өндірістік дамуының кепілі ретінде қарастырып, Қазақстанның геологиялық зерттелуіне, оның ішінде Жезқазған өңірінің геологиялық зерттелуі мен генезисі мәселелеріне үлкен көңіл бөлген. Сәтбаев Жезқазғанда 36 жыл бойы геологиялық зерттеулер жүргізіліп келе жатқанын жазады. Қазіргі уақытта Қазақстан геологиясының геологиялық талдаудың бүгінгі заманға лайық озық тәсілдерін жете білетін мықты ғылыми-зерттеу институттары бар. Теория мен практиканың негізгі органик, бірлігі арқасында Қазақстанның біртұтас геологиялық ұйымы қазір нағыз шығармашылық зерттеу үстінде екені айтылады.

Мақаладан Сәтбаевтың бүкіл геологиялық ғылымының күллі тармақтарының, олардың ішінде стратиграфия, палеонтология, литология, тектоника, петрография, минералогия және геофизикалық тәсілдерімен ұйымдастырылып институт зертханаларын жаңа құралдармен жабдықтау арқылы Қазақстандағы геологиялық мәселелері жоғары деңгейде шешуге тырысқаны анық көрінеді. Мақала 1998 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан шыққан Сәтбаевтың 8-томдық еңбектері жинағының 1-томына (230-43-бет) енді.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Санат:Жезқазған
Санат:Мақалалар
Жезқазғанның кені зерттелуде (мақала)

**Жезқазғанның кені зерттелуде** – Қаныш Сәтбаевтың 1936 жылы 12-наурызда «Социалды Қазақстан» газетінде жарияланған мақаласы. Ол мақаласында Жезқазғанның кен байлығының ұшан-теңіз екені, оның байлығын зерттеген сайын молая түсетіні және сол байлықты терең зерттеп толық пайдалануға бар күшті жұмсап отырғанын жазады. Ғалымның сол кездегі шамалауы бойынша Жезқазған жерінде 3,5 млн. тонна мыс бар деп есептеген: мыс кенінің мұндай қоры сол кезеңдегі Кеңестер Одағында болған емес. Геологиялық зерттеу жұмысын сапалы жүргізген сайын Жезқазғанның кен қоры да ашылып, кен байлығы жағынан алдыңғы орынды алып отырған Африканың Родезия кенімен теңелетінін айтады. *«Өйткені [[Жезқазған]]ның байлығы сондай көп, сондай мол. Ол үшін жалғыз-ақ жағдай керек - сапалы жұмыс керек»* - дейді мақала авторы.

Сонымен бірге Жезқазғанда мыстан басқа да кем орындары жеткілікті екенін жаза келіп, *«Жез қазған маңынан [[қорғасын]], [[темір]], строй материалдарға керекті нәрселерді зерттеп таппақшымыз. Біздің шамалауымызша, [[Жезқазған]]ның өзінде және Жезқазғаннан 180 шақырым Қара Торғай өзенінің бойында 110 мың тонна қорғасын барлығы белгілі болып отыр. Осы 1936 жылғы зерттеуде [[Жезқазған]]да қанша қорғасын барлығын толық ашамыз»* - деп алдағы күнге сенім артады. Мұнан кейінгі зерттелетін темір кен жөнінде екі мақсатты көздеп отырғанын ашып көрсетеді:

*«*'Бірінші мақсат** - жұмыс істеп тұрған Қарсақбай өндірісіне мыспен жеңіл қорыту үшін [[темір]] кені керек.

***Екінші мақсат*' - Ұлы Жезқазған жүзеге асып темір жол келгеннен кейін Жезқазған ауданында мыспен қабат шойын қорытатын өндірістер жасауға мүмкіншілік» - болатыны айтылады. Мақаласының соңында «Сөз жоқ, міндет ауыр, оны орындауға жұмысшыларды ұйымдастырып, стахановшылар қозғалысым мейлінше күшейту керек. Зерттеу жұмысын Стаханов әдісіне түсіру керек. Осылай етсек алдағы міндеттің орындалуы айқын»'' - деген нық сеніммен тұжырымдайды. «Жезқазғанның кені зерттелуде» мақаласы академик Қаныш Сәтбаевтың «Қазақстан - менін Отаным» (Алматы, 1999, 36-37-бет) мен 8-томдық еңбектері жинағының 7-томына (Алматы, 2000, 66-67-бет) енді.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Санат:Жезқазған
Жезқазғaн темір жолын тез салу керек (мақала)

**Жезқазғaн темір жолын тез салу керек** – Қаныш Сәтбаевтың 1935 жылы 5-маусымда «Социалды Қазақстан» газетінде жарияланған мақаласы. Жезқазғанға темір жол салу мәселесі бұдан жеті жыл бұрын (1928) көтерілген болатын. 1931 жылы Жол комиссариаты Жезқазғанға темір жол салу жұмыстарының экономика-техника жағынан алғаш рет зерттеуге кіріскенді. Жүргізілген зерттеу жұмысының нәтижесінде Жезқазғанға салынатын темір жол Қарағанды-Балқаш арасын жалғайтын темір жолының Нілді бекетінен (Успен руднигінен) тарту керек деген шешімге келді. Мұндай шешімнің тиімділігі - төте жол және оның ұзындығы 414 км-ден аспайтын болды. Сәтбаев жолда *«...өр, ылди аз, бұрылыс та аз, барлығы 10 процент қана. Салынатын көпірлер де аз», оған қоса темір жол өтетін жері «20 метрден артығырақ болатын 5 көпір салынады»* - деп темір жол салудың тиімділігіне көңіл аударады.

Жер қазу жұмыстары да аса көп болмайды. Мысалы, 1 км темір жол салу үшін 7130 м3 топырақ қазылатын болса, мұның өзі Жезқазған-Жосалы, Жезқазған-Атбасар, Жезқазған-Ақмола, Жезқазған-Қарағанды және тағы басқалардың бәрінен де осы Успен руднигі - Жезқазған нұсқасы әлдеқайда арзанға тусетіндігі, темір жолды салудағы техникалық жағдайлар да ерекше қолайлы екендігі айтылады. Ғалым өз ойын сабақтай келіп, осы жолды екі жылдың ішінде салып бітіруге болатынына әрі мұның өзі Жезқазғанның дүниежүзілік маңызы бар мыс байлықтарын халық игілігіне айналдыру ісіне темір жолдың қыруар қызмет жасайтынына кәміл сенім білдіреді.

Сәтбаев бұрынғы Кеңестер Одағындағы негізгі мыс кендерін айта келіп, оның қатарында Қазақстандағы Жезқазған (3,228 мың тонна мыс, оның рудасындағы мыстың мөлшері орта есеппен -1,67%) мен Қоңырат (2,140 мың тонна мыс, рудасындағы мысы-1,08%) кен байлығының олардан әлдеқайда мол екендігін нақтылай түседі. Сайып келгенде Успен руднигі - Жезқазған темір жолы магистралы болашақта «тұйық» жол емес, транзиттік жүк таситын үлкен жолдың негізгі бір саласына айналатын болады. Сондықтан да *«Өспен (Успен) руднигі - Жезқазған темір жолы Кеңестер Одағының түкпіріндегі меңіреу болып жатқан, бірақ өндіріс күштері өте бай болып отырған Орталық Қазақстанды қақ жарып өтетін жол. Бұл жол осындай байтақ ауданымыздың [[экономика]] және мәдениет тіршілігін айта қалғандай көркейтуге жол болады»* - деп өз ойын тұжырымдайды Сәтбаев. Мақала кейін Сәтбаевтың 1999 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан жарық көрген «Қазақстан - менің Отаным» (13-17-бет) және осы баспадан шыққан 8 томдық еңбектері жинағының 7-томына (2000, 3912-бет) енді.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Жезқазған - Ұлытау ауданының пайдалы кендері (кітап)

**Жезқазған - Ұлытау ауданының пайдалы кендері** - Алматы қаласындағы Қазақстан Ғылым Академиясының «Ғылым» баспасынан 1968 жылы орыс тілінде жарыққа шыққан академик Қаныш Сәтбаевтың Таңдамалы шығармаларының 2-томындағы еңбегінің жеке басылымы; көлемі 20 баспа табақ.

Редакциялық алқа: Ш.Е.Есенов (бас редактор), Г.Б.Жилинский (жауапты хатшы), И.Н.Богданчиков, И.И.Бок, Р.А.Борукаев, А.Қ.Қайыпов, Т.А.Сәтбаева, С.Ш. Сейфуллин, В.И.Штифанов, Г.Н.Щерба. Кітаптың алғашқы бетінде Сәтбаевтың суреті берілген, осыған қоса кітапта 28 иллюстрациялық материалдар қамтылған. 2-томға академиктің 9 еңбегі енген. Онда Жезқазған-Ұлытау ауданының геологиясы мен металлогениясы тұтасымен және оның жеке пайдалы кендерінің орны - темір (Қарсақбай тобы), темір-марганец (Найзатас, Қаратас, тағы басқалары), марганец (Жезді), қорғасын, алтын, көмір (Байқоңыр, Қияқты, Болаттам), отқа төзімді, құрылыс  материалдары, тағы басқалары жайында жазылған.

Кен орындарының геологиялық құрылымына сипаттама жүргізіліп, шикізаттың сапасы және санын бағалау, оларды зерттеу мен барлау жұмыстарының болашағы мен бағдарламасы айтылған. Көптеген жұмыстар алғаш рет жарияланған. Кітап геологтарға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Жезқазған
Мұхаммад Мухсин Хан

**Мұхаммад Мухсин Хан** (;) Хижраның 1345 жылы туған  (1927) Ислам ғұлама ғалымы Қасиетті Құрани Кәрім мағыналары мен әл-Жамиъ әс-Сахих кітаптарын Мұхаммад Тақи-уд-Дин әл-Хилалимен бірге ағылшын тіліне аударған.

## Еңбектері
*әл-Жамиъ әс-Сахих кітап мағыныларының ағылшын тіліне аудармасы 
*Сахих әл-Бұхари 
*Қасиетті Құран Кәрім аудармасы
*Рамаданды түсіну 

## Сілттемелер

## Сыртқы сілттемелер
*Biography of Dr. Muhsin Khan 
*Read translation of Quran by Dr. Muhsin Khan

Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Уэльс университеті түлектері
Санат:Құранды ағылшын тіліне аударушылар
Санат:Пуштундар
Санат:Тірі адамдар
Санат:Касур ауданы тұлғалары
Санат:Пенджаб университеті түлектері
Жезқазған-Ұлытау өңірінің кен орындары (кітап)

**Жезқазған-Ұлытау өңірінің кен орындары** - 1940 жылы Мәскеу-Ленинград қаласындағы КСРО Ғылым Академиясының баспасынан орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы - Ф.В.Чухров, бас редакторы - академик А.Е.Ферсман. Кітапта Қазақстандағы Жезқазған-Ұлытау өңірінің кен орындарының минерал, зерттеу нәтижелері баяндалған. 1936-38 жылы осы өңірде Қаныш Сәтбаевтың басшылығымен барлау жұмыстары жүргізілген болатын. Әсіресе осы кітапқа қажетті материалдарды жинап өңдеуде Жезқазған-Ұлытау өңірінде күнделікті геологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізіп жатқан Қарсақбай комбинаты геологиялық барлау бөлімінің бастығы, бас геолог Сәтбаевтың, сондай-ақ геологтар Т.А.Кошкина, С.Ш.Сейфуллин, В.И.Штифанов пен А.В.Кузнецовтыц да көмегі көп болды.

Кітапта Сәтбаевтың Жезқазған, Ұлытау мен Атасу ауданындағы темір және марганец кен орындарындағы минералдар жайында жазылған еңбектері және ол жасаған Жезқазған-Ұлытау кенді ауданының геологиялық шолу картасы мен стратиграфиялық бағанасы, Үлкен Жезді кен орнының геологиялық сызба картасы да берілген.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Жезқазған
Жер сыры (кітап)

**Жер сыры** - 1948 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының баспасынан қазақ тілінде шыққан кітап; Көлемі 13 баспа табақ. Авторы - геолог А.Ж.Машанов. Еңбек «Ұлы тартыс», «Туған жер қазынасы», «Қайтуда» атты 3 тараудан тұрады. Кітаптың алғы сөзін академик Қаныш Сәтбаев жазған. Онда Қазақстан жерінде табылатын әр алуан кен байлықтарын халық шаруашылығында пайдаланудың технологиясы сияқты ділгір мәселелермен қатар қазақ тілінде жеңіл оқылатын техникалық кітаптар шығарудың аса қажет екендігі, ондай кітаптар барлау-кен ісіндегі мыңдаған маман жұмысшылардың, қазақ инженер-техниктерінің, оқушы жастардың, ұжымшаршылардың және ауыл зиялыларының жалпы мәдени дәрежесін көтеруге көмекші оқу құралы боларлығы айтылып, міне, осы тұрғыдан «Жер сыры» еңбегі осыған орай жазылған қазақ тіліндегі тұңғыш кітап болып табылады дейді - алғы - сөз авторы.

Машанов осы аталмыш кітабында оқушы қауымға жалпы жердің жаралуынан, жер үстіндегі тіршіліктің өркендеу тарихынан, физикалық геологиядан қадау-қадау мәліметтер береді. Сонымен қатар Қазақстанның Алтай, Сарыарқа, Қаратау, Орал - Ембі сияқты үлкен өндірісті алаптарының геологиялық құрылысындағы негізгі өзгешеліктерін таратып айтады. Осы мәліметтердің бәрі де ғылыми-теориялық негізге сүйене отырып жазылған. Геологиялық құбылыстар мен кейбір терминдерді түсіндіргенде грек мифологиясынан және қазақ фольклорынан айшықты мысалдар келтірген.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Жезқазған
Жиырма бес (жинақ)

**Жиырма бес** - 1970 жылы Алматы қаласындағы «Жазушы» баспасынан қазақ тілінде шыққан жазушы Ғ.Мұстафиннің жинағы; көлемі 16,49 баспа табақ. Онда 15 әңгіме, очерктер мен 8 пьесасы қамтылған. Осы жинаққа автордың «Жиырма бес» деген атпен 1954 жылы жарық көрген кітабындағы шығармалары енгізілген. Сонымен бірге мұнда бұрын-соңды ешбір жинағына енбеген «Жол үстіндегі сыр», «Жолда туған ойлар», «Мазасыз мейман» атты шығармалары бар. «Жезқазған» атты очеркте жас геолог, инженер Қаныш Сәтбаевтың Орталық Қазақстанды алып индустриялды өлкеге айналдыру, Жезқазған байлығын игеру арманы сөз болады. Оқырман көпшілікке арналған.

## Дереккөздер

Санат:Ғабиден Мұстафин
Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Жезқазған
25 жыл ішінде Қазақстан геологиясын зерттеудің табыстары (кітап)

**25 жыл ішінде Қазақстан геологиясын зерттеудің табыстары** - 1946 жылы Алматы қаласындағы КСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесі шығарған геологиялық сериясының №6-7 (20 шығарылым)-санында жарияланған материалдар. КСРО Ғылым Академиясының мүшесі Қаныш Сәтбаевтың редакциялауымен жарық көрген еңбекте 25 жыл ішінде Қазақстан геологиясын зерттеудің табыстары жайлы жазылған 23 ғалымның мақалалары топтастырылған. Сәтбаевтың «Қазақстан Республикасының 25 жылдығы қарсаңындағы геологиялық зерттеулердің негізгі кезеңдері мен нәтижелері» және «25 жыл ішіндегі Қазақстанның қара металы» атты көлемді екі мақаласы берілген. Онда Қазақстанның жер көлемі, табиғаты, пайдалы қазбалары, геологиялық жағынан зерттелу тарихы, ірі кен, өндіріс пен өнеркәсіп орындары, Қазақстанның геологиялық қызметі, сонымен бірге қазақстандық геолог-ғалымдардың еңбегі туралы айтылып, жиырма бес жыл ішінде әлемге әйгілі Қазақстанның қара металлургиясы саласындағы қол жеткен табыстарына қорытынды жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Кітаптар
Жұбайына жазған хаттары

**Жұбайына жазған хаттары** – Қаныш Сәтбаевтың 1925-29 жылы аралығында Таисия Алексеевна Кошкината (кейін Сәтбаева) жолдаған хаттары. Жалпы саны - 50 (барлығы да Сәтбаевтың жеке мұрағатында сақтаулы). Алғашқы хаты 1925 жылы 29 маусымда Семейден, [Томск [технология институтының]] 4-курсын бітіріп, Баянауылдағы үйіне кетіп бара жатқан кезінде жазылған. Онда кейін бастарын қосып, 38 жыл жарасымды өмір сүрген жарына ынтызарлық сезіммен қоса, Қаныш Имантайұлының ішкі жан дүниесін, болашаққа үлкен сеніммен қарайтындығы айқын аңғарылады.

Хаттар мазмұны үй ішінің күйбең тірлігі, ерлі-зайыптылардың бірде Томск қаласына, соңынан Қызылордада тұрып, Қаныш Имантайұлы жаз айлары Ұлытау, Спасск мен Нілді (Қарағанды қаласының маңында) атырабында, қыста Атбасар тресінің басқармасы орныққан Мәскеуде бірге өткізген кездеріндегі сағыныш сезімдерімен шектелмейді. Қайта оларды ғалымның туған жеріне деген сүйіспеншілігі, өз ісіне шын берілгендігі, әлеуметтік мәселелер көбірек орын алған. 1926 жылы 3 шілдеде Шыбынды көл жағасындағы жайлаудан жолдаған хатында *«... ежелгі Қазақ даласы, менің кәміл сенуімше, геологиялық ізденістерге кіріссек, бізді өте қызғылықты һәм нәтижелі жаңалықтарға жолықтыруы хақ!», деп жазса, келесі бір хатында (1927 жылы 30 тамыз) [[Ұлытау]] өңірінің табиғатын шабыттана суреттейді. «[[Ұлытау]] - біздің Орданың тарихи талбесігі. Аспанға шаншылған биік шыңдары жалаңаш тұрпатымен-ақ талай тарихқа куә, тым көне және сымбатты қайталанбайтын өте айбарлы һәм ақбас тау екенін әйгілеп, ұлылығына еріксіз мойындатқандай. Меніңше, орыс халқына Кремль қаншалықты қасиетті көрінсе, қазақ елі үшін Ұлытау да соншалықты қадірменді»,* - деп орынды да батыл тұжырым жасайды. 1925-29 жылы аралығында зайыбы Кошкинаға жолдаған хаттары өз қолымен әр түрлі қағазга, әр түсті сиямен жазылған. Кезінде хаттардың түпнұсқасын сақтаушы әрі мұрагері Мейіз Қанышкызы Сәтбаеваның ұлықсатымен жазушы М.Сәрсеке өзінің «Сәтбаев» атты ғұмырнамалық кітабына ерлі-зайыптылар жазысқан хаттардың кейбір үзігін ішінара енгізгенді.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Жезқазған мыс руда кен орны (мақала)

**Жезқазған мыс руда кен орны** – Қаныш Сәтбаевтың ғылым еңбегі. Талым Жезқазғандағы қысқаша барлау тарихын баяндап, оның зор мүмкіндігін атап өтіп, сол істі өрістетер техника жағдайларға тоқталады.

Жезқазғандағы кен минералды кварцдала шпаты мол сұр құмтастың тоғыз қабатқа дейін қатталып теңбілденген шұбар түрде кездесіп, жарықшақтарды толтырған құмтастардың құрамында кейде жер қыртысының тереңдегі қалпында ұшырасатыны жайында айта келіп, соған орай, мынадай тұжырымдар жасайды: кенді құмтастар Жезқазғанда берік және тұтқыр түрде кездеседі, жерастының қазындылар ешқашанда опырылмайды, демек, үңгірді тіреусіз жүргізуге болады, тіреу ағаштары мүлдем қажет емес; кеніш ішінде су жоққа тән болса да секундына литрдің не бары оннан бір бөлшегін құрайды; кен қабаттарының қалыңдығы ірі шоғырларында 20-30 м біртекті кендер қалпында кездеседі, демек кенді шығарғанда өндірудің тиімді әдісін пайдалануға мүмкіндік береді; кеніштің кейбір кен шоғырлары бірінің үстіне бірі дестеленіп жатады, бұл жайтта кейде қабаттасқан, бір ғана шахта оқпанынан қазуға мүмкіндік береді; Жезқазғанда ашық карьерлік жұмыстарды кеңінен жүргізуге мүмкіндік бар.

Осының бәрі Жезқазған мысының ерекшелігін (әлемде 3-ші орын) және кендерді шығару мен өндіру технологиясы өте тиімді екенін аңғартады дейді ғалым. Теолог-ғалымның бұрын жабық жатқан осы еңбегі оның 1998 жылы Алматы қаласындағы «Тылым» баспасынан жарық көрген 8-томдық еңбектері жинағының 1-томында (187-229-беттері, орыс тілінде) алғаш рет жарияланды.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Санат:Жезқазған
За индустриализацию (газет)

**За индустриализацию** - КСРО халық шаруашылық жоғарғы кеңесі өнеркәсібінің газеті. 1930-37 жылы Мәскеу қаласында шығып тұрды. 1932 жылдан КСРО Ауыр өнеркәсібі халық комиссариатының органына айналды; 1937-40 жылы «Индустрия», ал 1940-41 жылы «Черная металлургия» («Қара металлургия») деп аталды. Әсіресе, КСРО-да индустрияландыру кезеңінде жұртшылықты ел экономикасын дамыту жұмысына жұмылдыруда газет үлкен рөл атқарды. КСРО Ауыр өнеркәсібі халық комиссариатының геологиялық барлау ісі қызметкерлерінің Бүкілодақтық кеңесінің жұмысы жайында (1938) жазылып, онда белгілі геологтармен қатар Қаныш Сәтбаевтың есімі де аталған.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Жұлдыздарға жол (мақала)

**Жұлдыздарға жол** – Қаныш Сәтбаевтың шағын мақаласы. 1963 жылы 16-маусымда «Социалдық Қазақстан» (№141) газетінде жарияланған. Сол жылы ғарыш бортындағы ғарышкерлер бар «Восток-5» ғарыш кемесі жер серігінің орбитасына шығарылды Сәтбаев ғарышты зерттеу осы замандағы ғылымда тартымды мәселе екенін, мұнын өзі қазіргі ғылымның барлық құрал-жетістіктерін пайдалану арқылы ғана шешім табатынын айта келіп, теориялық астрофизиканың жоғары дәрежеде дамуы мен жасанды жер серіктеріне, ғарыш кемелеріне «автоматты планетааралық станцияларға байланысты бұрын болып көрмеген эксперименталды мүмкіндіктерді пайдалануды талап етеді» - деп жазды.

Алматы астрономдары Жердің жасанды серіктерінің қозғалысына фотографиялық бақылаулар жүргізіп отырған; ал бақылау нәтижелері тиісті өңдеулерден өткен соң жасанды жер серіктерінің траекториясын нақты анықтауы мүмкіндік туғызады. Сәтбаев республика ғалымдары телескоп жәрдемімен, яғни спектограммен алынған мәліметтерді зерттеу арқылы Марс секілді планетаның жұмбақ сырларын ашуға мүмкіндік беретініне сенім білдіруде екенін айтады. Қазақстан Ғылым Академиясының Астрофизикалық институтты кейбір жұлдыздардың үздіксіз спектрлеріне энергияны орналастыру мәселесін зерттеген. Соның нәтижесінде 16 жұлдызды қамтыған абсолютті энергетикалық өлшемдерде энергияның спектралдық орналастырудың каталогы жасалды. Ғалым мақаласын «Қазақстан талымдары космос «райын» барлаумен бірге космос сәулелерінің асқан энергиясының түрлі атом бөлшектерін ядролық ыдыратуын зерттейді» - деп түйіндейді.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Пәуен Жүсіпбаев

**Пәуен Жүсіпбаев** (*1895, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл - 1977*) - Баянауылдық алғашқы мұғалімдердің бірі. 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. 1920 жылы Баянауылда құрылған мәдени-ағарту ұйымының төрағасы Қаныш Сәтбаев, ал жауапты хатшысы Жүсіпбаев болған. 1920 жылдың күзінде келесі жылы автономикалық республика тойын бүкіл халықтық мереке ретінде Баянауылда да еткізу үшін арнайы комиссия құрылады. Осы комиссияны Сәтбаев басқарады да, оның хатшылығына Жүсіпбаев сайланады. Екеуінің ақылдасып кеңесуімен әрі комиисия шешімімен тойдың мәдени ойын-сауығына Қажымұқан Мұңайтпасұлы, Майра Уәлиқызы мен Иса Байзақов, сонымен қатар Жаяу Мұса және Мәшһүр Жүсіп шақырылған. Кейін Сәтбаев Томск қаласына оқуға кеткенде, жастардың мәдени-ағарту ұйымын басқару ісі Жүсіпбаевқа жүктеледі. Жүсіпбаев осымен қатар ауылдағы қат-қабат жұмыстарға белсене қатысып, елді игілікті іске жұмылдыра білді. Ол 1937 жылы «қызыл қыртында» зардап шегіп, Сібір сапарынан еліне аман-есен оралған. 1959 жылдың шілде айында Баянауылға келген соңғы сапарында Сәтбаев ең алдымен Жүсіпбаевты іздеген, онымен кездескен.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан педагогтары
Заңғар (кітап)

**Заңғар** - 1999 жылы Алматы қаласындағы «Айқос» баспасынан жарық көрген кітап.

Кітап-жинақ академик Қаныш Сәтбаев туралы мақала естеліктерден тұрады. Кітап редакциясы алқасының мүшелері: Ш.Шөкин (төраға), К.Салықов (орынбасары), В.С.Школьник, С.Қожахметов, А.Қошанов, А.Абдуллин, X.Беспаев, В.И.Дробжев, М.Сәрсекеев (Сәрсеке), Ш.Сәтбаева, А.Сәтбаев, Ж.Сыдықов; құрастырған Ғ.Жайлыбай. «Заңғар» атты естелік-кітабы Халықаралық Қаныш Сәтбаев қорының тапсырысымен ұлы ғалымның 100 жылдық мерей-тойына орай шығарылған. Жинақта ғалымның әр жылдардағы түскен суреттері де берілген, көлемі 316-бет. Кітап екі бөлімнен тұрады. Кітаптың 1-бөлімінде қазақ зиялыларының (М.О.Әуезов, С.Мұқанов, Ә.Х.Марғұлан, I.Омаров, Н.Оңдасынов Ә.Тәжібаев, Б.Әшімов, С.Бәйішев, Е.А.Букетов, А.Қ.Жұбанов, Қ.Жұмалиев, С.Зиманов, Ш.Шоқыұлы, тағы басқалары), 2-бөлімінде жұртшылыққа танымал ғалымдардың (М.В.Келдыш, Г.Б.Жилинский, В А.Обручев, Д.В.Наливкин, Н.В.Павлов, С.Рафиков, М.П.Русаков, Б.Г.Ерзакович, Е.В.Лизунова, В.Г.Фесенков, тағы басқалары) Сәтбаев туралы бұрын және осы жинаққа арнайы жазылған ой-толғамдары мен мақалалары топтастырылып берілген; осыған қоса академик-ғалыммен кезінде қызметтес болған әріптестерінің, туыстары мен жақын араласқан адамдардың да (А.Әділов, Ә.Әбішев, Қ.Жарматамбетов, Қ.Жәмінұлы, Ш.Қ.Сәтбаева, тағы басқалары) естеліктері орын алған.

Халықаралық Қаныш Сәтбаев қорының президенті К.Салықов кітаптың алғы сөзінде: *«...Сәтбаев - тарлан тарихтың ауыр кезеңінде өмір сүрген, өмірбаяны шытырман оқиталарға толы күрделі һәм қызғылықты есім. Оның шеккен зардабы мен жеткен биіктері әрдайым тайталасып жүрді. Тұлғасы ерек, тұмысынан зерек, ақылды да, байсалды, ынталы да қарымды, ойшыл да тәуекелшіл, кішілік пеп кісілікті қатар ұстаған мұраты биік ерекше туған ел перзентін Абайды Ай-әлемге жеткізе білген Мұхтардай Қанышты әдебиетте көрсете білген қаламгерлер әлі туған жоқ. Үлкен толғаныспен қалам тарта бастаған сүйікті шәкірті, аса талантты жазушы, үлкен ғалым Евней Бөкетов (Букетов) те өмірдеп ерте өтті. Ұсынылып отырған кітаптағы басты мақсат: теңізге тамған тамшыдай әр автор өз жүрегінің лүпілімен таза нәркес сыр төксе ұлы бейне жарқырай түсер, болашақ Мұхтарларға себін тигізер деген ойдамыз. Қанекеңнің 90 жылдығын өткізгенде ол кісіге деген бұрынғы партия басшыларының салқын ызғары әлі де есіп тұрған. «Қуғындалған Сәтбаев» атты кітабында белгілі жазушы [[Медеу Сәрсеке]] көрсеткендей қилы-қилы заманды да шеккенбіз. Бүгінгі күн басқаша, бүгінгі үн басқаша. Президентіміз [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] «Правда» газетінде 1990-жылғы ақпанның 23-жұлдызында ашық айтқандай республиканың бұрынғы басшылары қудалауға салған күндер өтті, адал перзенттің елдің елдігін көтеріп, ұлттың болмысын айқындап тұрған Абай, Шоқан, Мұхтар іспеттес төртінші тірегімізді ақ жарылып, мақтан етер сәт туды. Осы бағытта тілге тиек етер қызғылықты әңгімелер, деректер, бұл жинақта баршылық»* - деп жазды.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Кітаптар
Знание — сила

**Знание - сила** - ресейдің ғылыми-көпшілік және ғылыми-көркем журналы. 1926 жылдан Мәскеу қаласында жарық көріп келеді. Журналда ғылымның әр алуан салаларындағы (астрономия, биология, тарих, физика, философия, экономика, тағы басқалары) жаңалықтар мен жетістіктер жайлы мақалалар жарияланып тұрады. 1973 жылғы «Знание - сила» журналының 2-санында ғалым Қаныш Сәтбаев туралы журналист А.Гангнус пен геология-минерал ғылым доктары Н.А.Фогельманның «Академик» атты көлемді очеркі жарияланды. Очеркте қазақ ғалымының кен барлау ісіндегі таңғажайып еңбегін жан-жақты ашып, байыпты түрде сөз еткен.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Зор болашақ (тілек сөз)

**Зор болашақ** – Қаныш Сәтбаевтың 1956 жылы 1-қаңтарда «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде жарияланған жаңа жылдық тілек сөзі. Ғалым Қазақстан жастарына арналған өз сөзінде күллі республика жұртшылығын жаңа жыл мерекесімен құттықтай отырып, қазақ елінің өндіріс пен ауыл шаруашылығында және ғылым саласында қол жеткізген толагай табыстарына тоқталып өтеді. Осымен байланысты алтыншы бесжылдықта ең алдымен республикада электрлендіру қарыштап дамитындығы, қазірдің өзінде энергетикалық ресурстың қуатты базасы ашылғандығы жайлы айтады. Оған Солтүстік және Орталық Қазақстанның тас көмірі, қоңыр көмірімен бірге Қазақстанның таулы аудандарынан басталатын толып жатқан өзендер суы қуатының кеңінен пайдаланыла бастағанын, республиканың орасан зор энергетикалық ресурстарын құрайтын Қарағанды және тағы басқалары индустриялы орталықтардың жылулық электр станциялары мен Өскемен және Бұқтырма су электр станцияларын, сонымен бірге болашақта салынатын Екібастұздың, Майкөбеннің, Қарағандының, Құсмурынның ашық қазаншұңқырларының көмірімен жұмыс істеп, арзан электр қуатын беретін станцияларды жатқызады. Сондай-ақ Қазақстанның Батыс, Солтүстік және Орталық облыстарында ауыл шаруашылығының мұқтаждығы үшін жел қуатын пайдалану да едәуір артатынын сөз етеді.

Қазақстан байлықтарын ашқан үстіне аша беруге республика жастары, әсіресе осындай ауқымды іске мыңдаған мектеп оқушылары да ат салысып жәрдем ете алатындығын айта келіп, ғалым «*...Барлық мектептерде туған өлкені зерттеу үйірмелері құрылса, олар жазғы демалыс кезінде өз өлкелерінің өсімдік, жәндік дүниесін, жер қыртысы мен жер байлықтарын зерттесе, қандай зор істер істелген болар еді. Солай болған күнде ғылыми мекемелерде оларға тиімді ақыл-кеңес бере алады»* - дейді. Сәтбаев жаңа жылдық тілек сөзінің соңында республиканың ауыр өнеркәсібін өркендету міндеттерін іске асыратын, сіздерсіздер, деп, жастарға, мектеп оқушыларына үлкен сенім артады.

Ғалымның тілек сөзі 1999 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан жарық көрген «Қазақстан - менің Отаным» (426- 29-бет), 1989 жылы осы баспадан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» (318-21-6.) жинақтарына, 8-томдық еңбектері жинатының 8-тарауына (194—96-бет) енді.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Интеллигенцияның игілікті борышы (мақала)

**Интеллигенцияның игілікті борышы** – Қаныш Сәтбаевтың 1960 жылы 20-қарашада «Социалистік Қазақстан» газетінде жарияланған мақаласы. Ғалым бұл мақаласында интеллигенция бұқарамен тығыз байланыс жасай отырып, жаңалық атаулының бәрін сергек және қызу сезімталдықпен қабылдауы тиіс, ғалымның тапқыр ойын, композитордың, жазушының, суретшінің шығармашылық ізденулерін қоғамдық игілікті мақсаттар жігерлендіреді, өйткені интеллигенция ғылымның табыстарына бұқара халықпен бірлесіп атқарған жумыстың арқасында жетеді деген пікір айтады. Сәтбаевтың 1999 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан жарық көрген «Қазақстан - менің Отаным» (413-14-бет), осы баспадан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» (1989, 330-32-беттер) жинақтарына және 8-томдық еңбектері жинағының 8-тарауына (109-110-6.) енді.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Институт, лаборатория, өндіріс (мақала)

**Институт, лаборатория, өндіріс** – Қаныш Сәтбаевтың «Известия» газетінің 1962 жылғы 12 қазанындағы санында (№243) жарияланған мақаласы. Бұл мақаласында ғалым кеңес адамдарының ақыл-ой күшімен жасалып жатқан материалдық игіліктердің көзі - зауыт, кеніш пен өнеркәсіп орындары, ұжымшарлар мен кеңшарлар сияқты өндіріс ошақтарына деген Қазақстан ғылымының қызметкерлері тарапынан қызығушылық тудырып отырғанын жақсы дәстүрге балайды. Сәтбаев ғылым мен өндірістің өзара тығыз байланыс жасап, ел экономикасы мен мәдениетін көтеруге ғылыми қызметкерлер де өз тұсынан ат салысуы керек деумен бірге ғылым зертхана мен зауыттың аралығындағы жанды байланысты жақындата түсу қажет деп есептейді.

Ғалым сол үшін өндіріс пен ғылым арасындағы жанды шығармашылық байланысты күн емес, сағат сайын жақындата түсуге жағдай жасалып келе жатқанын айтады. Мысалы, қала мен өнеркәсіп орталықтарындағы ғылыми-зерттеу институттары немесе оның бөлімшелері өндіріске таяу жерден орналасқанын әрі мұндай ғылыми-зерттеу институты мен бөлімшелері Қазақстанның бірқатар қалаларында (Өскемен, Қарағанды, қазіргі Атырау, Жезқазған, Лениногор, Теміртау, Павлодар, Рудный, Шымкент, қазіргі Астана) бар екенін айтады. Мұның өзі ғылыми мекемелерді өндіріс орындарына қарай көшіріп, жақын орналастырудан ғылым да, экономика да ұтылмайтыны, қайта көп пайда табатыны іс жүзінде дәлелденген мәселе екенін қадап айтады.

Ғалым бұған Қазақстан Ғылым Академиясының институттары тарапынан ұжымшар мен кеңшарлар және кәсіпорындарына 433 практикалық ұсыныстар беріліп, оның 298-і халық шаруашылығында қолданылғаны, 53-і қолданып жатқаны, ал 55-і қолданысқа әзір тұрғаны айтылады. Сәтбаев ғылым мен өндірісті ұштастырудың практикалық мәселелерін сөз ете отырып, институт пен зертхана және зауыттың бірлесіп жұмыс істеуінің нәтиже беретінін, ғылым мен өндірістік еңбекті ұштастырылуы тиімді әрі пайдалы болатынымен ғалым өз ойын тұжырымдайды. Ғалымның осы мақаласы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан жарық көрген «Таңдамалы еңбектерінің» 5-тарауына (1970, 109-11-бет), «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалаларында» жарияланды.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Кен инженерлері (кітап)

**Кен инженерлері** - кітап. Мәскеу қаласындағы «Наука» баспасынан 1981 жылы шыққан, көлемі 272 бет. Авторы - академик Н.В. Мельников. Кітап үш бөлімнен («Кен инженерлері», «Тау-кен өндірісі» және «Таукен ғылымы»), жалпы кен инженерлерінің арасынан шыққан айтулы инженер-ғалымдардың және кен оқу орындары мен кен өндірісінің аса көрнекті өкілдерінің ғылым өмірбаянынан құралған очерктер жинағынан тұрады.

Автор кітабының алғашқы бөлімінде 17 аса көрнекті ғалымдар мен профессорлар, әйгілі кен инженерлерінің ғылым һәм өндірістік үздік өмірлеріне тоқталады. Сол кездегі кеңестік тау-кен ғылымының көшбастар корифейлері А.А.Скочинский, А.М.Тернигорев, Л.Д.Шевяков, Г.И.Маньковский, И.Н.Плаксин, А.О.Спиваковский, тағы басқалары жайында сөз етілсе, сол ат төбеліндей ардақтылар қатарына қосып, шығыс халықтарынан тек қана академик Қаныш Сәтбаевтың өмірі мен тылдық және ұйымдастырушылық еңбегінің көптеген қыры мен сырын ашатын мазмұнды очерк жазылған. Бұл очеркте Сәтбаев туралы кен инженері-геолоттардың қатарынан шыққан аса көрнекті ғалым, тау-кен тылымы мен геология ғылымының, өз заманының озық білгірі, ойшыл оқымысты ретінде сипатталады. Сәтбаевтың ұстазы болған профессор М.А.Усовтың жас Қанышқа деген әсерін өзінше ашық айтады. «*М.А.Усов қазақтан шыққан жас студентке ерекше назар аударып, оның тамаша қабілетін таныды. Усов шәкіртіне геологияға құштарлықты үйреткен жоқ. Ол тек қана осы қасиетін дамыта білді»* - деп жазады автор. Шынында да Сәтбаев институттағы оқуына дейін, Семей қаласындағы мұғалімдер училищесінде оқып жүргеннің өзінде әдебиетпен де, мәдениетпен де айналысып, қатарлас өскен досы М.О.Әуезовтың әсер  етуіне де қарамай нақтылы ғылым, әсіресе табиғат зерттеу жүйесіндегі істе болуды өз тұжырымымен ертеректе болжаған еді. Усовпен кездесудің маңызы осы ойын жүзеге асыруға түрткі болды. Академик Мельников Сәтбаевтың соғыс жылдары «Жезді марганецін» ашып, оны іске қосудағы зор еңбегін ашып, дұрыс бағалайды әрі оның ғалымдығымен бірге адамгершілік қасиеттерін, қиындықта қайыспас қажырлылығын да сипаттаған.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Кітаптар
Кен орындарын қазып алудың тиімді әдістерін таңдау және оларды экономикалық тұрғыдан салыстырып бағалау (монография)

**Кен орындарын қазып алудың тиімді әдістерін таңдау және оларды экономикалық тұрғыдан салыстырып бағалау** - 1969 жылы Алматы қаласындағы Қазақстан Ғылым Академиясының «Ғылым» баспасынан орыс тілінде жарық көрген монография; көлемі 10 баспа табақ. 

Еңбекте 5 сурет, 3 кесте және 94 әдебиеттер тізімі берілген. Авторы - техника ғылым доктары А.Е.Ерғалиев. Кітап кіріспеден, 4 тараудан, әдебиеттер тізімінен тұрады. Алғашқы бетінде көрнекті кеңес ғалымы, академик Қаныш Сәтбаевтың жарқын бейнесіне арналады деп жазылған.

Монографияда кен-геологиялық факторы бойынша тиімді әдістерді таңдап алуға қысқаша шолу және жер асты кен орындарын қазып алудың техника-экономикалық салыстырмалы әдістеріне толық талдау беріледі. Кен орындарын қазып алуды таңдау мен оларды экономикалық тұрғыдан салыстыра бағалаудың ғылым негізі, сондай-ақ автордың жер асты кен орындарын қазып алудың тиімді әдістерін таңдауы мен оларды экономикалық тұрғыдан салыстыра бағалаудың жаңа критерийге негізделген жаңа әдістемесі де көрсетілген. Кітап инженер-техникалық жұмысшыларға, кен ісі мамандарына, жоғары оқу орындарының оқытушылары мен студенттеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Кітаптар
Кеңгір бөгеті

**Кеңгір бөгеті** - Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Кеңгір өзені бойында, Жезқазған қаласының солтүстік жағына орналасқан тоспа. Қаныш Сәтбаев «Жезқазған» мақаласында Жезқазған құрылысына кірісер кездегі аса маңызды жұмыстардың қатарында «өндіріске керек су және ауыз су жетістіру» («Социалды Қазақстан», 1935, 4-қазан) мәселесін алға тартса, «Үлкен Жезқазған комбинаты» мақаласында («Социалистік Қазақстан», 1938, 9-каңтар) комбинат суды Қаракеңгір (Кеңгір) өзенінен алатынын, ол үшін *«Кеңгір өзенінен ұзындығы 750 метр, биіктігі 30 метр плотина», яғни бөгет салынуы керектігін, мұның өзі комбинаттың өндірістік жұмысына керекті сумен де, ішуге қажетті сумен де қамтамасыз етеді»* - деп жазғанды.

Кеңгір бөгетінің құрылысы 1940 жылы қаңтар айында басталғанымен, 2-дүниежүзілік соғыс жылдары тоқтап қалған. Бөгет салудың құрылыс  жұмыстары 1946 жылы қайта басталып, ол 1952 жылы аяқталды. 1954 жылы көктемде оның деңгейі жобаланған мөлшерге (373 м) жетті. Ауданы 37,3 км², ұзындығы 37,0 км, ені 1,6 км, орташа тереңдігі 8,5 м (ең терең жері 21 м), жағасының ұзындығы 76,0 км. Су жиналуының алқабы 12500 км². 1961-65 жылы бөгет жүйесі кеңейтіліп, су көлемі 319 млн3-ке жеткізілді. Жер бөгетінің ұзындығы 600 м жоғары, биіктігі 25 м шамасында. Жағасы ұзынша, кей жері тар табиғи каньон сияқты келеді. Кеңгір бөгеті Кеңгір өзені суының атмосфералық жауын-шашынымен қоректенеді. Кеңгір бөгетінің гидрохимиялық өзгешелігі үлкен минералдылығымен ерекшеленеді. Бөгеттің суы тұщы. Оның суының құрамы натрий тобында, сульфат класына жатады. Судың жоғарғы жағында бұталар өседі. Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институты ғалымдарының бақылауымен бөгетте балық өсірілді. Кеңгір бөгетінде балықтың 15-тен астам түрі бар. Бөген суы негізінен Жезқазған қаласын ауыз сумен және осындағы Жезқазған кен-металлургия комбинаты сияқты кәсіпорындарды техникалық сумен қамтамасыз етеді. Қала маңындағы бау-бақшалар да суғарылады. Су бөгетінің жағалауында қалалық, мекемелік демалыс аймақтары орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:География
Санат:Жезқазған