open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көккезең

**Көккезең** – Оңтүстік Алтай жотасының солтүстік-батысындағы тау массиві. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Жамбыл ауылының солтүстік-батысында орналасқан. Бұқтырма өзені аңғарында. Абсолюттік биіктігі 2367 м. Солтүстіктен оңтүстік-батысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, енді жері 9 км.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Таудың жер қыртысы гранит, тақтатас, құмтастардан түзілген. Оңтүстік-батыс беткейінен Черновая, Тихая өзендері бастау алады. 

## Өсімдігі
Беткейлерін қылқан және жалпақ жапырақты орман алқаптары алып жатыр. Оңтүстік баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы таулары
Көккөл

**Көккөл** – Түркістан облысы Отырар ауданы Аққұм ауылдық округі аумағындағы көл.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы Аққұм ауылының оңтүстік-шығысына қарай 8 км жерде, Сырдария өзенінің сол жағасында орналасқан. Пішіні таға тәрізді.

## Гидрографикасы
Көккөлге сыр суы көтерілген кезде жоғарғы арнасынан құйылады. Көл толғаннан соң артық сулар төменгі арнамен қайтадан дарияға құйылады. Көлдің ені 250-300 м, ұзындығы 3,5 км, тереңдігі 5 метрге дейін жетеді.

## Жағалау сипаты
Көл ортасындағы аралда қалың тоғай өседі. Көл суы шаруашылыққа пайдаланылады. Шәмші Қалдаяқовтың "Көккөл кештері" атты әні осы көл жағасында дүниеге келген.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Көкқабақ

**Көкқабақ** – Баршақұм құмының оңтүстік-шығысындағы қыстау. Қызылорда облысы Арал ауданы Абай ауылының оңтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан. Солтүстігінде Керішқұдық, оңтүстігінде Жаураған құдығы мен төбесі, шығысында Жыланды төбесі, батысында Қылыш қыстауы бар. Ұялы құм төбешіктер етегінде жусан, сексеуіл, ебелек, ажырық өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.e-kyzylorda.kz/new_design/kaz/default.aspx  Қызылорда облысы
## Дереккөздер


Санат:Арал ауданы қыстаулары
Көкқамыс суғару жүйесі

**Көкқамыс суғару жүйесі** - Жетісу облысы Ақсу ауданында 1968 жылы іске қосылды. 

Суды Ақсу өзенінің бойына салынған бас тоған арқылы алады. 1033 га жерді суғарады. Жүйедегі су тораптарының ұзындығы 15 км, бойында 2 гидротехникалық қондырғы бар.

## Сыртқы сілтемелер
*Алматы облысы

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Санат:Ақсу ауданы географиясы
Санат:1968 жылы пайда болғандар
Көкқарға

**Көкқарға** () – көкқарғатәрізділер отрядының бір түрі. Қазақстанның оңтүстігіндегі шөлейт аумақты мекендейді, сондай-ақ Жайық өзенімен оның тармақтарындағы аңғарларда, Ертіс өзені маңында кездеседі. Дене мөлшері кептерден сәл кішірек, қанатының ұзындығы 18 – 20 см, салмағы 180 – 200 г. Көкқарғаны басқа құстардан жабын қанатының жасылдау көгілдір реңі бойынша және өте жылдам ұшатынына байланысты оңай ажыратуға болады. Жерде қолапайсыз жүретіндіктен, көбінесе Көк қарға ағаш бұтағына қонақтайды. Көкқарға әдетте, жұп құрады және ұяны бір жұбынан екінші жұбы едәуір алшақ салады. Көкқарға – жыл құсы. Қазақстандағы орманды-далалы аймақтарға, жалғыз ағаш өскен ашық далаға, шөлейтті жерлерге мамырда ұшып келіп, өзен жарқабақтарынан ін қазып не ағаш қуысына, түрлі құрылыстардың бұғат, саңылауларына ұя салады. Ұядағы ақ реңді 2 – 7 жұмыртқаны аталығы мен аналығы кезектесіп басады. 18 – 19 күнде жұмыртқадан қызылшақа балапан шығады. Балапандары 26 – 28 күнде қанаттанады. Қыркүйекте қыстау үшін жылы жаққа (Африкаға) ұшып кетеді. Көкқарға бұзаубас, шегіртке, шекшек, қоңыздармен қоректенеді. Кейде кесірткелерді, бақаларды, тіпті ұсақ кемірушілерді де жейді. Көкқарға әр түрлі зиянды жәндіктерді жеп, пайда да келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Көкқарғатәрізділер
Көкқарғатәрізділер

## Сипаттамасы
Көкқарғатәріздестер отряды- басы үлкен, дене бітімі тығыз, шағын және орташа денелі (10-500г) құстар отряды. Көкқарғатәріздестер отрядына жататын құстардың жабын қвуырсындары қатқыл, денесіне тығыз жабысады. Тұмсығы түзу немесе сәл төмен иіледі. Реңі негізінде көрікті аталықтары мен аналықтарының өңі бірдей. Моногамиялы, балапандары жұмыртқадан жарып шыққанда соқыр және жалаңаш болып келеді, мамықсыз қауырсынданады. 
Негізінде тропик және субтропикте қоныстанада. Көкқарғатәріздестер отрядында 7 тұқымдас: зымыран, тоди, кербезқұс, курол, момот, көкқарға және бәбісек тұқымдастар бар. Қазақстанда 4 туыстан- зымырандар, кербезқұстар, көкқарғалар және бәбісек туыстылардан бес түр кездеседі.

**Көкқарғатәрізділер** () – құстардың бір отряды. Бұл отрядқа бір-бірінен ерекшеленетін құстардың арнайы тобы жатады. Филогенетикалық дамуы жағынан көкектәрізділер мен тентекқұстәрізділерге жақын. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда тараған. Сирек қоңыржай белдеулерде де кездеседі. Көкқарғатәрізділердің 10 тұқымдасы, 49 туысы, 194 түрі белгілі. Қазақстанда 4 тұқымдасы, 5 туысы, 5 түрі бар. Қауырсындары қатты, ашық түсті, көбіне металл түстес болады. Көкқарғатәрізділердің барлығы да жыл құстары. Моногамды. Көктемде ұшып келіп, ағаштардың қуысына, құздардың жарықтарына, кейде қазылған індерге ұя салады. Кейбір түрлері шоғыр (колония) құрып тіршілік етеді. Жұмыртқадан шыққан балапандары жалаңаш, соқыр болады, өте баяу өседі. Балапандарын аналығы мен аталығы бірігіп қанаттандырады. Негізінен жануарлармен қоректенеді.

Көкқарғалар тұқымдасы- 3 туысқа біріккен 13 түрден құралған тұқымдас құстар. Көкқарға тұқымдас құстардың дене мөлшері орташа (100-200 г) 6 дене бітімі тығыз, негізінен жасыл және көгілдір реңкті болып келеді. Тұмсығы- күшті, аздап төмен иілген, аяғы қысқа, күшті тырнақтары бар. Қазақстанда тек қана бір түрі – көкқарға кездесді.
Көкқарғалар туысы- 8 туысы бар көкқарғатәріздестер отрядына жататын құстардың негізгі туысы. Көкқарға туыстылардың біреуі – көкқарға Қазақстанда өмір сүреді.

## Дереккөздер
мектеп энциклопедиясы "Құстар", Қазақстан жануардар сериясы, А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь
Көкқатын

**Көкқатын**, *Жуан Садырбай* – Сырдарияның солтүстік аңғарлық жайылмасында орналасқан көл.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қазалы ауданының орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстікке қарай 12 км жерде. 

## Гидрографикасы, сипаты
Көлдің аумағы 3,9 км2, ұзындығы 6 км, ені 1,1 км, көлемі 3,2 млн. м3. Ол солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Жуан Садырбай жайылмасы осы көл арқылы суландырылады. Су деңгейі көтерілгенде оның тереңдігі 3–4 м-ге дейін жетеді, ал күзге қарай сабасына түсіп 1,5 – 2,0 м-дей ғана болады. Көл жағалауын қамыс, қоға басқан. Жайылмасы шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Көкқия

**Көкқия** – Қоңыртау тауындағы Көкқия жотасының орталық бөлігіндегі асу.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу ауданы Арасан ауылының солтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1554 м. Жылдың барлық мезгілінде асудан көлікпен салт атты адам өте алады. Беткейлік шайылумен бірге бойлық эрозия әрекеттері күшті дамыған. Шығысындағы Бүйен өзені Қаракүнгей тауларының аралығындағы суайрығы. Жатық беткейлі кең өзен аңғарлары мен жайпақ жоталар жоғары қарай біртіндеп, қырлы жоталар мен үшкір шыңдарға ұласады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Көкқиясай

**Көкқиясай**, *Төрқора*, *Итқырылған* – Сырдария алабындағы өзен. Қаратау жотасының оңтүстік-шығыс беткейінде.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Кентау қалалық әкімдігіне қарасты аумақпен ағады. Ұзындығы 68 км, су жиналатын алабы 274 км2, су ағымы Ойық ауылы тұсында 0,4 м3/с.

## Бастауы
Тұрлан аулы маңында Ақжарсай және Рабатбұлақ өзендері қосылған жерден басталып, Арыс-Түркістан каналына құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысында тауаралық шатқалмен ағады, төменгі ағысы жаз айларында тартылып, қарасуларға бөлініп қалады. Көктемде мал суаруға пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Кентау қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Көкқора

**Көкқора**– Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы қыстау. Маңырақ жотасының солтүстік етегінде, Талды өзенінің тармақтары аралығында орналасқан. Көкқораны Кеңсай, Аққырын, т.б. қыстаулар қоршап жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстан облысы қыстаулары
Көкқорым

**Көкқорым **– Матай тауларының шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданы Шанханай ауылының оңтүстік-шығысында 22 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2352 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 12 км-ге созылып жатыр. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыс беткейі тік шатқалды, оңтүстік-шығыс, оңтүстік беткейлері тіктеу келген. Ол біртіндеп жазыққа ұласады. Беткейлері мен етегінде қорымды тастар көп кездеседі. Көкқорымның батыс және шығыс етегінен шағын өзендер бастау алады. Шығысында Алтынемел асуы орналасқан (1711 м). 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы палеозой дәуірінің герцин қатпарлығынан пайда болған. 

## Өсімдігі
Тау баурайындағы бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас жусан, изен, бетеге, селеу өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Көкқұтан

**Көкқұтан**() – ескекаяқты құстар отряды, құтан тұқымдасына жататын құс. 

Еуропа, Азия және Африкада тараған. Қазақстанда Сырдария алабында, Шу-Іле тауларында, Балқаш – Алакөл қазаншұңқырында, Зайсан көлінде, Қара Ертіс өзенінде, Каспийдің солтүстігінде, негізінен, далалық жерлерде кездеседі. Тұрқы 1 м-дей, денесі бүйірінен қысыңқы тұмсығы ұзын (13 см-дей), түзу, өткір. Аяқтары ұзын. Желкесінде қауырсында қара айдары бар. Арқасы, бүйірі сұр, бауыры, мойны, басы ақ, бірақ мойнында қара дағы болады. Қанаты қара жолақты. Өсімдігі мол өзен, көл, батпақ жиектерін мекендейді. Ағаш басына не жерге ұялайды. 5 – 10 жасыл жұмыртқа салып, 26 – 27 күнде әлсіз балапандары шығады. Аталығы мен аналығы 1,5 ай, тіпті ұядан шыққаннан кейін де асырайды. Көкқұтан ұялаған жерінде 7 айдай болады, кейде Қазақстанның оңтүстігінде қыстап та қалады. Бақа, балық, жәндіктер, бауырымен жорғалаушылар, кемірушілермен қоректенеді. Көкқұтан кейде балық шаруашылығына зиян келтіреді.

## Дереккөздер

Санат:Ескекаяқты құстар
Көкмаңдай

**Көкмаңдай** () – тырнатәрізділер отряды, сутартарлар тұқымдасына жататын құс. 

Африка, Оңтүстік Азия, Аустралия, Полинезия, Малайзия топаралының тропиктік және субтропиктік аймақтарында мекендейді. Қазақстанда Жайық өзенінің аңғарында 4 – 5 жұбы ғана анықталған. Тұрқы 45 см-дей, қанатын жайғанда ұзындығы 83 см, қанатының ұзындығы 24, құйрығының ұзындығы 10 см. Қауырсыны көк күлгін түсті. Маңдайында үлкен қалқаны бар, тұмсығы және аяқтары қызыл. Моногамды құс. Ұяларын қамыс, құрақ өскен жерлерге немесе судағы төмпешіктерге салады. 6 – 9 жұмыртқа салып, 22 – 25 күндей шайқайды. Негізінен өсімдіктердің тұқымымен, бұтағымен және тамырларымен, сондай-ақ ұсақ жәндіктермен, бақалармен, кейде тышқандармен қоректенеді. 

Көкмаңдайдың жылдан-жылға саны азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Сутартарлар
Санат:Қауіптен тыс түрлер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Аустралия құстары
Санат:Жаңа Зеландия құстары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Көкмойын

**Көкмойын** – Алакөл көлінің алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 40 км.
 
## Бастауы
Өзен бастауын Тастау тауларының шығыс беткейінен алып, Орта Тентек өзенінің оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы және орта ағыстарындағы арнасы тар, тік жарлы, төменгі ағысында арнасы кеңейеді. Мұздықтармен, жауын-шашын суларымен толығады. Желтоқсанның ортасында суы қатып, наурыз – сәуірде еріп, тасиды. Суы тұщы. Төменгі ағысы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Көкмұрынтой

**Көкмұрынтой** – Мойынқұм құмының солтүстік-батысындағы төбе.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Созақ ауданы Жуантөбе ауылының солтүстік-батысында 60 км жерде орналасқан. Шу өзені аңғарында.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 165 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Солтүстігінде Асқазансор соры, шығысында Қоңырсай қонысы, оңтүстігінде Қырғызөлген, т.б. артезиан құдықтары, батысында Ақжайқын көлі орналасқан.

## Өсімдігі
Сор, сортаңды топырақ жамылғысында сексеуіл, жусан, жүзгін, еркек шөп, теріскен, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы таулары
Санат:Төбелер
Көкнәр тұқымдасы

**Көкнәр тұқымдасы** () — қос жарнақтылар класының өсімдіктері. Көбіне шөптесін өсімдіктер, кейде бұта немесе аласа ағаштар.

Көкнәр тұқымдасы 26 туыс, 250 түрді біріктіреді. Тұқымдастың өкілдері Солтүстік жартышардың қоңыржай және субтропиктік белдеулерінде, сондай-ақ оңтүстік және тропиктік Африкада, Шығыс Австралияда, Арктикада кездеседі. Қазақстанда 8 туысы, 40 түрі кездеседі. Басым түрде бір- және көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Құрамында ақ, сары, тоқ сары түсті латекс (млечный сок-өзек шырыны) болады. Жапырақтары кезекті, кейде супротивті, жай, аздап немесе көптеп тілімделген, бөбе жапырақсыз. Гүлдері әртүрлі типті жалғыздан немесе жоғарғы гүл шоғырында, жиі ірі және ашық түсті, актиноморфты, кейде дұрыс емес, қосжынысты, гүл қоршауы қосарлы, тостағаншасы екі мүшелі, гүл жарғанда түседі, күлтесі 4, кейде 6 күлте жапырақты екі шеңберде орналасқан, аталығы көп, гинецейі паракарпты, 2-16 жемісжапырақтан, аналық аузы отырықты. Көкнәрлер негіщ\зінен насекомдармен тозаңданады. Жемісі – паракарпты қорпша, жақтаулары немесе жоғарғы бөлігіндегі саңылаулары арқылы ашылады. Тұқымдары сансыз көптеген, ұсақ, кішкентай ұрығы және өте майлы эндоспермді.

Өкілдері: көкнәр-мак, сүйелшөп, боккония, маклея. Көкнәрлердің құрамында алколоидтар болады. Олардың ішінде тамақтық, дәрілік және әсемдік өсімдіктері бар. Көкнәр, мүйіз көкнәр және Мексика аргемонының тұқымынан техникалық май алынады. Көкнәрлер тұқымдасының көптеген түрлері гүлдері әдемі болғандықтан сәндік үшін де өсіріледі.

Қазақстанның Қызыл кітабына жұқа көкнәр (Papaver tenellum) – сирек түр, эндемді, тек Шығыс және Орталық-Қазақстан бөліктерінде ғана кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Көкнәрлер
Көкөзек

**Көкөзек** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

**Елді мекендер:**

* Көкөзек – Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл.
* Көкөзек – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл.
* Көкөзек – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл.
* Көкөзек – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл.
* Көкөзек – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Көкөзек ауылдық округі
* Көкөзек бөгені 
* Көкөзек (қыстау)
* Көкөзек өзені
Көкөніс дақылдары

**Көкөніс дақылдары** – көкөніс (шырынды өнімдер, жапырақты өсімдіктер, тамыр-жемісті өсімдіктер, баданалар) алу үшін өсірілетін өсімдіктер. Олардың 80 тұқымдасының 600-ден астам түрі бар. Жемісұрықтылар (қызанақ, қияр, бұрыш), жапырақтылар (капуста, салат), бадана (пияз және сарымсақ), тамыр-жемісті өсімдіктер (сәбіз, қызылша, ақжелкен) Қазақстанның суармалы егіншілікпен айналысатын аудандарында өсіріледі.

**Көкөніс шаруашылығы** –  көкөніс алу мақсатында оларды өсірумен айналысатын өсімдік шаруашылығының бір саласы. Көкөніс шаруашылығының басқа өсімдік шаруашылығынан ерекшелігі – мұнда көкөніс дақылдары ашық және қорғалған жерлерде өсіріледі. Көкөніс шаруашылығы өсіру тәсілдері бойынша: танаптық көкөніс шаруашылығы, ашық танаптағы көкөніс шаруашылығы және қорғалған жердегі көкөніс шаруашылығы болып бөлінеді. Қорғалған жердегі көкөніс шаруашылығының ең жетілген түрінде (мысалы, осы заманғы жылыжайларда) өсімдіктің өсіп-дамуына қажетті барлық жағдайлар жасалады және жылдың кез келген мезгілінде (қыста, ерте көктемде және қара күзде) көкөніс алуға мүмкіндік береді.

Ашық танаптағы көкөніс шаруашылығы – көкөністі танаптық жағдайларда өсіреді. Көкөніс шаруашылығында өсімдікті ерте көктету, өсіріп жетілдіру (мысалы, түсті капусталар), көшеттерді тығыз (мысалы, кеш пісетін капусталар аралықтарына ерте пісетін капусталар отырғызылады) және қайта егу (мысалы, ерте алынатын шалғам орнына аскөк отырғызылады) мен отырғызу әдісі кеңінен қолданылады. Деректерге сүйенсек, біздің заманымыздан бұрынғы 3 мыңыншы жылдары-ақ көкөніс өсірумен Ежелгі Қытайда, Мысырда, Ежелгі Грекияда және Ежелгі Римде айналысқан.

*Көкөніс шаруашылығы* - көкөніс дақылдарының биологиясын, көкөніс өнімділігін жоғарылату мен сапасын жақсартудың озық технологиясын, еңбек шығыны мен өзіндік құнын төмендетуге бағытталған прогрессивті тәсілдерді зерттейтін ғылым. Көкөніс өсіруші ғалымдар көкөніс дақылдарының жаңа, жетілген сорттарын шығарумен де шұғылданады.

## Дереккөздер


Санат:Көкөністер
Көкөніс шаруашылығы

Қай заманда болсын, адам ағзасына өсімдік өнімдерінің тағамдық жағына қоса емдік, шипалық қасиеттеріне де назар аударған. Қазіргі кезде топыраққа (жерге) айрықша көңіл аударылып, жерді экономикалық тиімді пайдалана отырып, «денсаулықтың қайнар көзі», және «тағамның музыкасы» атанған көкөніс дақылдарын көптеп өндіру басты мақсаттардың бірі. **Көкөніс шаруашылығы** – ашық және қорғаулы топырақтарда көкөністерді өндірумен айналысатын ауыл шаруашылығының бір саласы, сонымен қатар көкөніс дақылдарының биологиясы мен олардың өнімділігін арттыру мен сапасын жақсартуға бағытталған прогрессивті өсіру технологияларын, еңбек шығыны мен өнімнің өзіндік құнын төмендетуді зерттеумен айналысатын ғылым. Көкөнісші ғалымдар сонымен қатар жаңа көкөніс дақылдарының жақсартылған сорттары мен оларды көбейтудің жаңа әдістемелерін, басқа да сала өкілдерімен бірлесе отырып, көкөніс шаруашылығының экономикасына, ұйымдастыру жұмыстарына және механизациясына жаңалықтар енгізумен айналысады. Көкөніс шаруашылығы ауыл шаруашылығының саласы ретінде өзіндік ерекшеліктерге ие; солардың ең бастылары: 

- Көкөністерді егістік жағдайында өсіру (ашық топырақтағы көкөніс шаруашылығы) және жасанды микроклимат жағдайында өсіру (қорғалған топырақтағы көкөніс шаруашылығы);

- Көшетпен өсіру әдісі кеңінен қолданылады, өсімдіктер алдын ала оңтайлы қоректік алаңда (аз көлемдегі) өсіріліп, кейіннен көшеттерліп отырғызылады, сондай-ақ көктету, тежеу, өсіру және дозалау жұмыстары жүргізіледі;

- Көкөністерді егу қалалар мен өндірістік орталықтар маңайындағы онша үлкен емес жерлерде шоғырланлырылады, сонымен қатар жерді тиімді пайдаланумен қатар, арасында қайталап және тығыздап егу жөнінен өндіріс егістік жұмыстарына қарағанда жоғары өнімді болып келеді.

Адамзаттың тағамына пайдалану үшін өсірілетін екпе өсімдіктердің жалпы түрлері 200-дің шамасында. Осының ішінде 100 ден астамы көкөніс дақылдары. ТМД елдерінде көкөніс дакылдарының 70-тен астамы, ал Қазақстанда 50-ге жуығы өсіріледі. ҚР Тағамтану Академиясының мәліметтеріне сай, әр адам жылына орта есеппен 126 кг түрлі көкөніс дақылдарын пайдалану қажет екен. Қазақстандағы көкөніс дақылдарының жыл сайынғы егістік көлемі 110-115 мың га шамасында, оның – 20-22 мың га оңтүстік облыстардың еншісінде. Көкөністердің барлық түрлерінен алынатын жалпы түсім 2,2-2,5 млн.тоннаға дейін. Көкөніс дақылдарының орташа өнімділігі - 17-20 т/га аралығында, бұл көрсеткіш олардың өсіру аймақтарына, түріне, сорттық ерекшеліктері мен агротехнологиясына байланысты 10-12-ден 30-35 т/га дейінгі аралықта ауытқиды.
## Дереккөздер

Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Көкөністер
Көкөсім

**Көкөсім**, Көгесім – Қарынжарық ойпатының солтүстік-шығысындағы оқшауланған төбе. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. 

Абсолют биіктігі 262 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Батыс Үстірт кемерінің орталық бөлігінде, құрғақ өзен арналары мен жыраларының тілімденген бөлігінде жатыр. Беткі қабаты неогендік әктастан, гипстен түзілген. Беткейлерінің әр түрлі пішіндері эрозиялық және денудациялық процестерден түзілген. Сортаң, сор топырақ жамылғысында бұйырғын, көкбуын, баялыш, жусан өседі.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Төбелер
Көкпекқолат

**Көкпекқолат** – Абай облысы Абай ауданындағы Ащысу өзенінің ескі аңғары. 

## Жер бедері
Бойлық бағытта 40 км-ге созылып жатыр, ені жалпақ жерінде 10 км. Аңғардың орта және жоғарғы бөлігі антропогендік малтатас, қиыршықтас, құм, саз, т.б. өзен шөгінділерінен түзілген. Беткейлері Сарыарқаның ұсақ шоқылы аласа тауларына ұласады. Табанындағы жер асты сулары жер бетіне таяу (1 – 2 м), кейбір жерінен бұлақтар шығып жатады. Сұр топырағында жусан, сораң шөп өседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы географиясы
Санат:Қазақстан аңғарлары
Көкпекті төбесі

**Көкпекті** – Сам құмды алқабының солтүстік-батысындағы төбе. Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Бейнеу ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 37 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 119 м. Пішіні дөңгелек тәрізді келген. Солтүстігін Сайқұдық құдығы мен сор алқабы алып жатыр, шығысында Аманқұл төбесі, оңтүстігінде Ұялы құмы мен Тасқұдық, Борқұдық құдықтары, батысында Ашықтайпақ соры орналасқан. Төбенің баурайын сексеуіл шоғырлары мен қалың бұталар қоршаған.

## Дереккөздер


Санат:Төбелер
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Көкпекті (көл)

**Көкпекті** – Жаркөл көлінің солтүстік-батысындағы тұзды тұйық көл. Тобыл өзені алабында.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қостанай ауданы Майкөл ауылының оңтүстік-батысында 13 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 188,7 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,5 км2, ұзындығы 4,7 км, енді жері 2,3 км, жағалау бойының ұзындығы 21 км. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын суларымен толығып, жазда тартылып батпаққа айналады.

## Жағалау сипаты
Жағалауы жайпақ, пішіні доға тәрізді келген. Жағасында қамыс, құрақ, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Көкөзек (қыстау)

**Көкөзек-2** – Мыржық жотасының солтүстігіндегі қыстау. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Айрық ауылының солтүстік-шығысында 25 км жерде орналасқан. Түндік өзені аңғарында. Жонды-белесті келген қыстаудың маңында ұсақ тұзды көлдер, солтүстігінде Балтабек көлі мен Сарықияқ жайлауы, шығысында Айғыркөмген тауы, оңтүстігінде Сарықасқа көлі, батысында Үшқара тауы мен Айрық аңғары орналасқан. Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, селеу аралас дала өсімдіктері өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы қыстаулары
Көкөзек бөгені

**Көкөзек бөгені** — Алматы облысы Қарасай ауданы жерінде. 1965 жылы салынған. 

## Сипаты
Суының көлемі 3,62 млн. м3. Ақсай, Қарғалы магистральды каналдар суымен толысады. Бөген суымен 0,4 мың га жер суғарылады.

## Дереккөздер

 
Санат:Алматы облысы гидрографиясы
Санат:Су қоймалары
Көкпекті (өзен, Абай облысы)

**Көкпекті** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысының Көкпекті ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 206 км, су жиналатын алабы 9030 км2.

## Бастауы
Бастауын Тарбағатайдың солтүстік-батыс бөлігіндегі Сарытау, Қайрақты тауларынан алып, Зайсан көлінің батысына құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең (0,3 – 0,6 км). Су жайылмасы орта ағысында 80 м-ден 400 м-ге, төменгі ағысында 6 – 7 км-ге дейін жетеді. Жағалауы құмды-сазды, тіктеу жарқабақты (2 м), кейбір тұсы гранитті тік жарлы. Көкпектінің жалпы ұзындығы 126 км болатын 50-ден астам саласы бар. Ірілері: Кіндікті, Қарасу, Тамды, Шігілік, т.б. Өзен жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Көкпекті ауылы тұсында 4,31 м3./с. Шабақ, аққайран, сазан, қарабалық, т.б. балықтар бар. Суы егін суғаруға пайдаланылады. Жайылмасы шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Көкпекті ауданы өзендері
Көкпекті (өзен, Жем алабы)

**Көкпекті** – Жем өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 56 км, су жиналатын алабы 1750 км².

## Бастауы
Бастауын Мұғалжар тауының оңтүстік сілемдеріндегі (390 м) бұлақтардан алып, Ескімола тауынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде Атжақсы өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, көктемде тасиды. Саралжындысай, Ақшолақ, Байсарысай салалары бар. Суымен мал суарылады. Жайылмасы шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Жем су алабы
Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Көкпекті (өзен, Есіл алабы)

**Көкпекті ** – Есіл алабындағы өзен, Терісаққан өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Ақмола, Қарағанды облыстары жерімен ағады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 54 км, су жиналатын алабы 781 км2. Аңғары тар, арнасы гранитті, тастақты, құм-саздақты. Қар суымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Алабының бедері жазық.

## Өсімдігі
Қоңыр сортаңды жағалауында бұталы, жусанды, қылқан селеулі өсімдіктер өседі. Суы жайылымдарды суландыруға, мал суаруға пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы өзендері
Санат:Нұра ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Көкпөкті

**Көкпөкті**– Жусандала жазығының орт. бөлігіндегі құдық. Жамбыл облысы Шу ауданы Хантау кентінен солт.-шығысқа қарай 36 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 540 м биіктікте. Тереңд. 4 м, су шығымы 250 л/сағ. Солт-нде Шеңгелді құдығы, шығысында Ақсүйек өз., оңт-нде Тасбастау тауы, батысында Қарақұдық құдығы бар. Шығысымен Транссібір т. ж. өтеді. Суы мал суаруға пайдаланылады.
Көкпекті су құбыры

**Көкпекті су құбыры**– Алматы облысы Көксу ауданында орналасқан. 1971 жылы пайдалануға берілді. Ұзындығы 60 км. Бастауын жер асты суларынан алады. 14500 га жерді суландырады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан су құбырлары
Көксала

**Көксала** — Абай облысы Аягөз ауданы, Айғыз ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан батысқа қарай 111 км-дей жерде, Көксала өзенінің оң жақ аңғарында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Көкпекті бөгені

‎‎
**Көкпекті бөгені** — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданының жерінде орналасқан. Көкпекті өзенінің ағысын реттеп отырады. 1959 жылы пайдалануға берілген. 

## Гидрологиялық сипаты
Су айдынының аумағы 37,5 га, ұзындығы 2,1 км, енді жері 1 км-ге жуық. Ең терең жері 8 м, суының көлемі 1,5 млн. м³. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Шаруашылық мақсатында суаруға және ауыз суына пайдаланылады. Бөгенде табан, алабұға, шабақ, таутан кездеседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Қарағанды облысы гидрографиясы
Көксарай (өзен)

**Көксарай** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы жерінде. Ұзындығы 46 км, су жиналатын алабы 228 км2.

## Бастауы
Қаратау жотасынан Ақалтын өзені болып басталып, оңтүстік-батысқа қарай Кентау қалалық әкімдігі аумағының жерімен ағып, Арыс-Түркістан каналына құяды.

## Гидрологиясы
Үлгілі ауылы тұсында бойына бөген салынған. Орта ағысында аты Жаңақорған өзені деп аталады. Жоғарғы ағысында аңғары тар, тік жарлы. Қар, жер асты суларымен толығады. Суы жайылымдарды суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Кентау қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Көксеңгір (тау, Абай облысы)

**Көксеңгір** – Шыңғыстау жотасының батысындағы оқшауланған тау массиві.

## Географиялық орны
Абай облысы Абай ауданы Байқошқар ауылының оңтүстік-шығысында 52 км жерде орналасқан. Шаған өзенінің төменгі ағысында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1013 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 9 км-ге созылып жатыр, енді жері 7 км. Таудың солтүстік беткейі тіктеу, жартасты, оңтүстік, оңтүстік-шығыс беткейлері көлбеуленіп жазыққа айналады. Оңтүстік беткейіндегі бұлақтардан Құрбақанас өзенінің салалары бастау алады. Солтүстігінде Қарақашық қонысы орналасқан.

## Геологиялық ұрылымы
Жер қыртысы палеозойдың кварцит, құмтас, әктас, конгломерат, эффузивті жыныстарынан түзілген.  

## Өсімдігі
Баурайындағы қоңыр топырақ жамылғысында далалық өсімдіктер, бұта өседі. Мал жайылымына қолайды.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Көксеңгір (тау, Ұлытау облысы)

**Көксеңгір** – Жақсы Айыртау тауының оңтүстігіндегі оқшауланған шоқылы тау.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Жыланды ауылының солтүстігінде 27 км жерде орналасқан. Сарысу өзені аңғарында. Абсолюттiк биіктігі 438 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км.

## Жер бедері
Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Сарыапан тауы, шығысында Қабыршақты көлі, Күйіс (Койус) тауы орналасқан. Оңтүстігінен Жезқазған – Қарағанды темір жолы өтеді.

## Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Аласа таудың сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында қара жусан, көкпек, бұйырғын, т.б. өседі.‎

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Көксеңгір (төбе, Қызылорда облысы)

**Көксеңгір** – Қызылқұм құмының солтүстігіндегі төбе. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Сырдария ауданы Айдарлы ауылының оңтүстік-батысында 55 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 171 м. Батыстан шығысқа қарай 4,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Беткейі көлбеу, пішіні күрделі. Құмды жалдардың орта бөлігіндегі төбенің солтүстігінде Іңкәрдария құрғақ арнасы мен Тектұрмас төбесі, шығысында өзімен аттас артезиан құдығы, оңтүстігінде Масақұдық, батысында Шалғынбай, т.б. көптеген артезиан құдықтары орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Төбе төрттік кезеңінің жаңа түзілімдерінен тұрады. 

## Өсімдігі
Құмды сұр топырағында шөл өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) таулары
Санат:Төбелер
Көксеңгір (төбе, Ақтөбе облысы)

**Көксеңгір** – Матайқұм құмының оңтүстік-шығысындағы оқшауланған төбе.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. Үстірт жазығының оңтүстік бөлігіндегі аласа дөң жондарының бірі. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 127 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Солтүстігінде Атақұдық қонысы, оңтүстігінде Қарақалпақстанның шекарасы, батыс, шығыс бөліктерінде зираттар орналасқан.

## Өсімдігі
Сұр бозғылт қоңыр топырағында бұта аралас жусан, бұйырғын, сораң өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Төбелер
Санат:Байғанин ауданы таулары
Көксеңгір (құдык)

**Көксеңгір** – Қаратау жотасының солтүстік-батысындағы артезиан құдығы. Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Еңбекші ауылының солтүстік-шығысында 67 км жерде орналасқан. Көксеңгір құдығы теңіз деңгейінен 140 м биіктікте. Солтүстігінде Қатынқұдық, Сейіт құдықтары мен Қатыншоқай құмды алқабы, шығысында Саумалкөл соры, оңтүстігінде Қызылжар құдығы, батысында Ақтау, Дәуіт таулары мен Жетімтау қонысы орналасқан. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Көксеңгірсор

**Көксеңгірсор** – Есіл алабындағы тұзды көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы Баянбай ауылының шығысына қарай 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 158,8 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 46,3 км 2 (су көп жылдары 63,0 км 2-ге дейін ұлғаяды), ұзындығы 12,4 км, енді жері 7,2 км, жағалау бойының ұзындығы 45,1 км, орташа тереңдігі 0,7 м. Көлдің шығыс жағалауы тік құламалы келген. Оңтүстік-батысынан Саға және Қарасу өзендері құяды. Ортасы мен оңтүстік-батыс бөлігінде ұзындығы 0,4 – 0,7 км болатын үш арал орналасқан. Шаруашылық мәні зор.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Көксерке

**Көксерке** () – алабұға тұқымдасына жататын жыртқыш балық. 

Бұлар табиғи жағдайда Балтық, Қара, Азов, Каспий, Арал теңіздерінің су алаптары және Эгей теңізіне құятын Марица өзенінде кездеседі. Қазақстанда Жайық – Каспий, Сырдария – Арал, Сарысу, Балқаш – Алакөл, Талас, Ертіс, Нұра су алаптарында тіршілік етеді. Ұзындығы 35 – 45 (91) см, салмағы 400 – 900 (11,3 кг) г. 10 – 12 (16) жыл тіршілік етеді. Ұзынша денесі екі бүйірінен сәл қысыңқы. Жақтары мен таңдайында шошақ тістері бар. Майда қабыршағы құйрық қанатының түбіне шейін, басында желбезек қақпағына дейін жауып жатады. Бүйірінде 9 – 14 қоңыр көлденең жолақтары бар, майдаларында анық көрінеді. Жақын орналасқан екі арқа қанатының біріншісі тек тікенекті талшықтардан тұрады. Кеуде, құрсақ және аналь қанаттары ақ немесе солғын сары түсті болады. Арқа және құйрық қанаттары көптеген майда қоңыр дақтардан шұбар болып көрінеді. Жыныстық жағынан көпшілік жағдайда 2 – 4 жасында жетіледі. Әрбір аналық уылдырығын (54,6 мыңнан 170 – 180 мыңға дейін) су температурасы 12 – 15°С болғанда (наурыздың аяғы – сәуірдің басынан мамырдың аяғына, кейде маусымға дейін), суы таза, майда тасты, өсімдік қалдығы бар тұнба-топырақты жерлерге шашады. Оны аталықтары қорғайды, бұл мезгілде олар қоректенбейді. Өте майда шабақтары зоопланктонмен, сәл ересектері зообентоспен (мизидалар, креветкалар, бүйірімен жүзушілер, хирономидтердің дернәсілі, т.б.) қоректенеді. Мөлшері 5 см-ге жеткенде балықпен қоректенеді. Басқа жыртқыш балықтар сияқты бұларға каннибализм тән. Көксеркенің еті дәмді, қылтанақсыз, кәсіптік маңызы бар балық. Сондай-ақ олар сулардың тиімді биомелиораторы болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Көксу өзені

**Көксу** – Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысының Ескелді, Көксу аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 205 км, су жиналатын алабы 4670 км2.

## Бастауы
Бастауын Жетісу Алатауындағы Басқан мұздығының оңтүстігінен алып, Көксу темір жол станциясында тұсында Қаратал өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Қараарық пен Қазан бастауларының қосылған жерінен Көксу аталады. Жоғарғы бөлігінде тар шатқал арасымен өтеді. Арнасының жағасы тік, биіктігі 4 м-ге жетеді. Су жайылмасының ені 5 – 10 м-ден аспайды. Ағысы қатты, суы мол. Жылдық орташа су ағымы Көксу а. тұсында 37 м3/с. Өзен суы шабындықтарды суландыруға, егін, бау-бақша суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы өзендері
Санат:Көксу ауданы өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Көксор

**Көксор** – Көкшетау қыратының солтүстік бөлігіндегі тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Біржан сал ауданы Андықожа батыр ауылының солтүстік-шығысында 25 км жерде орналасқан. Көксеңгірсор көлі алабында. Теңіз деңгейінен 222 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 6,2 км2, ұзындығы 3,4 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 12,2 км. Орташа тереңдігі 0,5 м. Жағалауы түйетайлы, қоға аралас қамыс өседі. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуірде ериді. Жазда су айдыны тартылып қалады. 

Санат:Біржан сал ауданы көлдері
Көксу (жота)

**Көксу** – Алтай тау жүйелерінің батысындағы таулы жота. 

## Географиялық орны
Ресей Федерациясы құрамындағы Алтай Республикасы мен Қазақстан шекарасында орналасқан. Үбі және Ертіс өзендерінің суайрығы саналады. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 70 км-ге созылып жатыр. Абсолюттiк биіктігі 2599 м. 

## Геологиялық құрылымы
Орта девон кезеңінің эффузивті жыныстарынан, саздақты тақтатас, граниттен түзілген. 

## Өсімдігі
Беткейлерінде самырсын, шырша, майқарағай, өзен аңғарларында көк терек, қайың, ал 2200 – 2500 м биіктікте альпілік шалғын өседі.‎

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан таулары
Санат:Ресей таулары
Көкпекті (Ақтөбе облысындағы қыстау)

**Көкпекті** – Байсары тауының оңтүстігіндегі қыстау.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Кемерши ауылының солтүстігінде 22 км жерде орналасқан. Сағыз өзенінің аңғарында. 

## Қыстаулары мен бұлақ жазықтары
Маңында Бұлақ, Ақсай, Қызылшоқы, Қосағаш қыстаулары мен Егіндібұлақ бұлағы бар. Қырқалы жазықтағы сортаң топырақ жамылғысында жусан, жантақ, өлеңшөп өседі.

## Дереккөздер


Санат:Ақтөбе облысы қыстаулары
Көксу (асу, Жетісу облысы)

**Көксу** – Жетісу Алатауы мен Бежінтау аралығындағы асу. 

## Географиялық орны
Қазақстан мен Қытай шекарасында. Биіктігі 3210 м. Көксу өзенінің саласы – Қазан арқылы шығысындағы Боратала өзенінің бастауына қарай соқпақ жол өтеді.‎

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Көксу (асу, Шығыс Қазақстан облысы)

**Көксу** – Көксу жотасының оңтүстік бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігіне қарасты аумағы мен Ресей шекарасында орналасқан. Ең биік жері 2000 м шамасында. Асудан сәуір – қазан айлары аралығында салт атты адам өте алады. Беткейлерін қылқан және жалпақ жапырақты орман ағаштары басқан.‎

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы асулары
Санат:Ресей асулары
Санат:Алтай таулары
Көксуат

**Көксуат** – Алакөл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Тастау жотасының 3300 – 3500 м биіктіктегі мұздықтарынан бастау алып, Ырғайты өзеніне құяды. Ұзындығы 41 км. Ұзынды-қысқалы 11 саласы бар. 

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысында аңғары мен арнасы тар шатқалды. Еріген қар, мұз суларымен толығады. Наурыз – сәуір айларында тасиды. Суы тұщы. Ауыз су ретінде пайдалануға қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл су алабы
Санат:Алакөл ауданы өзендері
Көксу ауданы

**Көксу ауданы** — Жетісу облысының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы – Балпық би.

## Географиялық орны
Аудан солтүстігінде Қаратал ауданымен, шығысында Ескелді ауданымен, оңтүстігінде Кербұлақ ауданымен, батысында Алматы облысының Балқаш ауданымен шектеседі.

## Жер бедері
Ауданның шығыс, оңтүстік-шығыс бөлігі таулы-қыратты. Оңтүстік-шығысында Шаған тауы, шығысында Албасу (Лабасы), Қызылауыз, Сарыбастау, Жуантөбе, оңтүстігінде Ашудасты, Достар, Ақшоқы таулары, батыс бөлігінде Көкшиелі жотасы орналасқан. Батысын Мойынқұм, Аралқұм, Жетіжал құмдары алып жатыр. Ауданның ең биік жері Шаған тауларында (2551 м). Кен байлықтарынан Желдіқара кен орнында алтын және күміс кендерінің қоры барланған, сондай-ақ құрылыс материалдарының қоры бар.

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Көксу ауданының климаты тым континенттік, қысы біршама суық, жазы ыстық. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –9 – 11°С, қыс айларының кейбір күндерінде ауа температурасы –35°С-қа дейін төмендейді. Шілде айының жылдық орташа температурасы 22 – 24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері жазық өңірлерде 150 – 250 мм, шығысындағы таулы өңірлерде 400 – 550 мм. Аудан жерімен Көксу, Быжы, Қарасу, Мұқыр өзендері ағып өтеді. Батысының топырағы сұр, құмдақты сұр, сортаң, орталық бөлігінде қоңыр, қызғылт қоңыр, тау өңірлерінде қара қоңыр, қара топырақтар таралған. Жазық және құмды өңірде эфемерлі өсімдіктер, жусан, ши, ақ сексеуіл, теріскен, сүттіген, бұйырғын, баялыш, жүзгін, тау бөктерлері мен өзен аңғарында итмұрын, тобылғы, долана, тал, жабайы алма, тау шатқалдарында терек, шырша, қарағаш, т.б. өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, елік, жабайы шошқа, шиебөрі, суыр, сарышұнақ, қосаяқ, құстардан кекілік, бұлдырық, бүркіт, қырғауыл, дуадақ, шіл, бозторғай, бөдене, т.б. кездеседі.

## Шаруашылығы
Аудандағы ірі өнеркәсіп кәсіпорны – «Көксу-Шекер» АҚ қант зауыты. Ауыл шаруашылығына жарамды жерінің жалпы аумағы 638,2 мың га (2008), оның ішінде жыртылған жері 29,8 мың га, шабындығы 9,3 мың га, жайылымдары 600 мың га. Өсімдік шаруашылығында астық дақылдары басым (13,3 мың га).

## Халқы

Аудан халқының саны 41 578 адам (2019), ұлттық құрамы: қазақтар (82,18%), орыстар (10,65%), ұйғырлар (0,49%), әзербайжандар (3,22%), татарлар (0,91%), шешендер (0,38%), немістер (0,44%), корейлер (0,95%), басқалары (0,78%).

## Әкімшілік бөлінісі
Аудандағы 34 елді мекен 10 ауылдық округке біріктірілген:

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы
Көксу бұлақтары

**Көксу бұлақтары**– Алматы облысында, Көксу өзенінің аңғарында, Текелі қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан. 

Олар шығыс (2800 м биіктікте) және батыс (2200 м биіктікте) бұлақтар деп бөлінеді. «Кремнийлі жылы су» минералды тұмалар қатарына жатады. Кей жерлерде аллювийлі шөгінділердің жұқа қабаты жапқан гранит жарықшаларынан шығады. Жиынтық шығымы тәулігіне 210 м3. Суы мөлдір, температурасы 25,5°С, минералдылығы 0,25 – 0,30 г/л, құрамы жағынан гидрокарбонатты сульфатты-натрийлі, сәл сілтілі (рН 8,2), әлсіз радиоактивті, радонының мөлшері 17,6 эман (Е), кремний қышқылы 57 мг/л. Газының құрамында азот басымырақ (98,5%). Бальнеол. мақсатта пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Текелі қалалық әкімдігі географиясы
Көксу полиметалл кен орны

**Көксу  полиметалл кен орны** – Жетісу облысы Талдықорған қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 100 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кен алаңы Текелі-Боратала синклинорийі мен Оңтүстік Жоңғар антиклинорийінің аралығында. Кен солтүстік-батыс, солтүстік және шығыс бағыттарда созылған жарылымдармен блоктарға бөлініп күрделенген. Геологиялық қиманың төменгі қабатында әктас пен доломиттер, одан жоғарғы төменгі палеозойдың құмтастары мен тақтатастары солтүстік-батыс бағытта созылған Көксу синклиналінің ядросын құрайды. 

## Жатыс сипаты, минералдары
Кен денесі линза пішіндес. Кен құраушы минералдары: галенит, сфалерит, пирит, пирротин, халькопирит, аз мөлшерде буланжерит, джемсонит, бурнонит, арсенопирит бар. Кеннің тотығу белдемі 130 м тереңдікке дейін тараған. 

## Құрамы
Кентас құрамындағы қорғасынның мөлшері 2,98%, мырыш 0,97%, мыс 0,54% және акцессор элементтерден сүрме, күшәла, никель, кадмий, ванадий, т.б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Көксу суғару жүйесі

**Көксу  суғару жүйесі**– Алматы облысы Көксу, Қаратал, Ескелді аудандары жерімен өтетін арна. 1939 – 40 жылдары салынып, 1959 жылы бірнеше гидротехникалық құрылыстармен ұлғайтылды. 

Көксу өзенінің бойындағы Көксу темір жол бекетінің тұсынан басталады. Жалпы ұзындығы 103 км, негізгі магистралі 42 км, одан тарайтын 10 тармақтың ұзындығы 61 км. Канал табанының ені 5 – 10 м, беті 8 – 15, тереңдігі 1,2 м. Орташа су ағымы 25 м2/с. Қаратал, Ескелді аудандары тұрғындарының 23 мың га-дай егістік пен бау-бақша алқаптарын суландырады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Санат:Көксу ауданы географиясы
Санат:Қаратал ауданы географиясы
Санат:Ескелді ауданы географиясы
Санат:1959 жылы пайда болғандар
Көксу-Текелі кенді ауданы

**Көксу-Текелі кенді ауданы** - Алматы облысының шығысында, Жетісу металлогения аймағында шоғырланған кен орындары тобы. 

## Геологиялық құрылымы
Бұл аудан каледон қатпарлығы және герцин қатпарлығы кезінде қалыптасқан, геологиялық дамуы тұрақсыз және әр түрлі тектоникалық қозғалыстары бір-біріне қарама-қайшы аймақтардың шектескен орны. Көксу-Текелі кенді ауданы бір шеті Оңтүстік Жоңғар антиклинорийімен Солдатсай бойындағы жарылымның қиылысқан жерінде, екінші шеті Алтынемел жарылымдарының бойымен созылып жатыр. Төменгі палеозойдың карбонатты жыныстары араласқан құмтастар мен тақтатастардың қабаттары Текелі және Суықтөбе шоғырларының ішінде орналасқан. Каледон кешеніне жататын тау жыныстары қатты метаморфталуға шалынып, күрделі қатпарлар құраған. Кен денелері кен алаңының құрылымымен бағыттас. 

## Кен орындары
Алаңдағы басты кен орындары: Текелі, Көксу, Үсек, т.б. Кентас негізінен қорғасынды-карбонатты және кварц-тремолитті кешендерден құралған, сондай-ақ скарндық және кварц-карбонатты түрлері де кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы кен орындары

Санат:Жетісу кен орындары
Көктал (өзен, Ескелді ауданы)

**Көктал** – Қаратал өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ескелді ауданы мен Талдықорған қалалық әкімдігі аумағына қарасты өзен.

## Бастауы
Мыңшұңқыр (Жетісу Алатауы) жотасының солтүстік-батыс беткейінен бастау алатын Балықты және Теректі өзендерінің қосылуынан түзіліп, Алмалы өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 67 км, су жиналатын алабы 1030 км2. Жоғарғы ағысында тар шатқалмен ағып, төменгі ағысында алабы мен аңғары ұлғаяды. Көктемде еріген қар суымен арнасынан тасиды. Егін және мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қаратал су алабы
Санат:Ескелді ауданы өзендері
Санат:Талдықорған қалалық әкімдігі өзендері
Көктал (өзен, Панфилов ауданы)

**Көктал**, *Сатылы* – Қаратал алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Панфилов ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 63 км, су жиналатын алабы 1550 км2.

## Бастауы
Жетісу (Жоңғар) Алатауының сілемі Тоқсанбай жотасынан басталып, Рудничный кенті тұсында Көксу өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары тар шатқалды. Ағысы қатты. Ұзындығы 10 км-дей 81 саласы бар. Жылдық орташа су ағымы Аралтөбе ауылы тұсында 6,61 м3/с. Суымен бау-бақша суғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Қаратал су алабы
Санат:Панфилов ауданы өзендері
Көктал (өзен, Жамбыл облысы)

**Көктал** – Жамбыл облысы, Талас өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Талас ауданы жерімен ағып өтеді. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 61 км, су жинау алаңы 482 км². Ұшы Қаратаудың солтүстік баурайында басталды. Солтүстік-шығысқа кетеді. Ол Ащикөлге құяды. Арна тар, банктер бөлшектелген. Орташа тұтыну - 1,2 м³/с. Ортаңғы курста демалыс орындары (диспансер, жазғы лагерлер) бар.

## Бастауы
Қаратаудың солтүстік беткейінен басталып Ащыкөлге құяды.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Коктал//Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0.

Санат:Талас ауданы өзендері
Санат:Талас су алабы
Көктал (өзен, Қарқаралы ауданы)

**Көктал** – Нұра алабындағы өзен, Жарлы өзенінің бір саласы.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы Қарақуыс және Үлкен Қарақуыс таулары арасымен ағып өтеді. Жарлы ауылының тұсында Жарлы өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 50 км-ден астам. Арнасы ирелең, жағалары құламалы, жайпақ, кей жерінде тал өскен. Қарашаның басында суы қатып, сәуірде ериді. Көктемгі қар суымен толығады. Суы тұщы, таза, елді мекендерді ауыз сумен жабдықтауға және мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Нұра су алабы
Санат:Қарқаралы ауданы өзендері
Көктал (өзен, Ұлытау ауданы)

**Көктал** — Ащымиір алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 34 км.

## Бастауы
Ұлытау тауларының оңтүстік-батыс беткейінен ағатын бұлақтардың қосылуынан құралып, Ащымиір өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұсақ 3 саласы бар. Аңғарының ені 1 км-дей, жайылмасы екі жақты. Өзен көбінесе ирелеңдеп ағады. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Өзен алабында жайылымдар мен қыстаулар бар. Суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Шалқар су алабы
Көктал (төбе, Жамбыл облысы)

**КӨКТАЛ**– Шағырлы тауының батысындағы оқшауланған төбе. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Тасбөгет а-ның солт.-батысында 62 км жерде орналасқан. Абсолютiк биіктігі 335 м. Беткейі көлбеу, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Солт-нде Жаманжол төбесі, шығысында Байқара тауы, оңт-нде Сарыой аңғары, батысында Құрманшат төбесі орналасқан. Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, тасбұйырғын өседі.‎
Көктал (құдық)

**КӨКТАЛ**– Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Кіші Қамқалы а-ның солт-нде 80 км жерде орналасқан тұщы құдық. Теңіз деңгейінен шамамен 400 м биіктікте жатыр. Батысында Ұзынтау төбесі мен Қылышқыр құдығы, солт-нде Үлкен Сарықамыс, Кішіқыр, Белқұдық құдықтары, шығысында Түлкіқаран (Түлкіқараны), оңт-нде Сарықамыс құдығы орналасқан. К. арқылы Кіші Қамқалы – Шалқия – Атасу автомобиль жолы өтеді.‎

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Мойынқұм ауданы географиясы
Көктал (қыстау, Қарағанды облысы)

**Көктал**– Мешкейсор көлінің солт.-шығысындағы қыстау. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы. Шұбаркөл кентінің оңт-нде 25 км жерде орналасқан. Солт-нде Әбілжаппас қыстауы, шығысында Түгел тауы мен қыстауы, батысында Әбушахман қыстауы бар. Карбонатты қоңыр топырағында бұталар, жусан, боз, селеу өседі. Қыстау мал жайылымы ретінде пайдаланылады.
Санат:Қыстаулар
Көктал боксит кен орны

**Көктал боксит кен орны** - Қостанай облысының Әулиекөл ауданы және Наурызым ауданы аралығында жатыр. Торғай иін ойысының орта тұсында орналасқан кен 1960 жылы ашылған. Кен орны Көктал және Наурызым атты екі телімнен тұрады.

## Жатыс сипаты
Іздестіру жұмыстары нәтижесінде Көктал телімінде 44 кен денесі анықталды, оның ішінде 10 кен денесі ірі саналады және оның қоры С2 категориясына жатқызылады. Кен денелерінің пішіні: ұзындығы 3 км-ге жуық, ені 0,4-тен 1,2 км аралығында. Бокситті кен денелерінің орташа қалыңдығы 4,0-11,3 м аралығында. Олар 151,3-тен 165,5 м тереңдікте жатыр. Кен денесінің пішіні линза тәрізді тақташа түрге ие. Наурызым телімінде 40 кен денесі анықталған, оның екеуінің өнеркәсіптік маңызы бар. Бұл кен денелері пішімі 750 және 2500 м, ені 500 м. Орташа қалыңдығы 5,0 м және 5,7 м. Кен денесі 153,1 және 183,6 м тереңдікте. Бокситтің есептелген қорының мөлшері 13,8 млн. т. Екі телімдегі кен денелерінің жиынтық қоры 91,3 млн. т-ны, болжамдық қоры 310 млн. т-ны құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Көктас

**Елді мекендер:**

* Көктас – Жамбыл облысы Жуалы ауданына қарасты ауыл.
* Көктас – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Көктас – Баткен облысы Баткен ауданындағы айыл.
* Көктас – Баткен облысы Лейлек ауданындағы айыл.
* Көктас – Жалалабат облысы Алабұқа ауданындағы айыл.
* Көктас – Жалалабат облысы Наукен ауданындағы айыл.
* Көктас – Жалалабат облысы Майлысу қаласына қарасты кент.
* Көктас – Талас облысы Бақайата ауданындағы айыл.

**Таулар:**
* Көктас – Қарағанды облысы Абай ауданындағы тау. 
* Көктас – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы тау.

**Өзен:**

Көктас – Сарысу алабындағы өзен.

Санат:Айрық беттер