Юпитер серіктері

нобай|Юпитерді және оның төрт ірі серігін орнату (қашықтық пен өлшемдер масштабталмайды)
Юпитердің расталған орбиталары бар 95 серігі бар. Бұл сан ішкі серіктерден бөлінген деп есептелетін метр өлшемді серіктердің санын, сондай-ақ телескоптар қысқа уақытқа ғана түсірген жүздеген мүмкін болатын сыртқы, бір шақырымдық тұрақты емес серіктерды қамтымайды. Юпитердің барлық серіктері бірге Юпитер жүйесі деп аталатын серіктік жүйені құрайды. Серіктердіңішіндегі ең массиві-галилеяның төрт серігі: Ио, Еуропа, Ганимед және Каллисто, оларды 1610 жылы Галилео Галилей мен Симон Мариус дербес ашты және жер де, күн де емес денені айналып өткен алғашқы нысандар болды. Кейінірек, 1892 жылдан бастап, Рим құдайы Юпитердің немесе оның грек баламасы Зевстің иелерінің (немесе басқа жыныстық серіктестердің) немесе қыздарының аттарын алған Юпитердің ондаған әлдеқайда кіші серіктері табылды. Галилея серіктері Юпитерді айналып өтетін ең үлкен және ең үлкен нысандар болып табылады, ал қалған 91 белгілі серік пен сақиналар бірге орбитадағы жалпы массаның небәрі 0,003% құрайды.

Юпитердің серіктерінің сегізі - Юпитердің экваторлық жазықтығына қатысты көп көлбеу емес прогрессивті және дөңгелек орбиталары бар қарапайым серіктер. Галилеялық серіктер планетарлық массасына байланысты сфералық пішінге ие және егер олар Күннің айналасында тікелей орбитада болса, оларды үлкен планеталар деп санауға жеткілікті. Ішкі серіктердеп аталатын қалған төрт қарапайым жер серігі әлдеқайда кішірек және Юпитерге жақын орналасқан; олар Юпитердің сақиналарын құрайтын шаң көзі ретінде қызмет етеді. Юпитердің қалған серіктері сыртқы тұрақты емес серіктер болып табылады, олардың прогрессивті және ретроградтық орбиталары Юпитерден әлдеқайда алыс және жоғары көлбеу және эксцентриситеттерге ие. Бұл серіктердің ең үлкені, мүмкін, Юпитердің күн орбиталарынан басқа кішкентай денелермен соқтығысуы оларды бірнеше шақырымдық фрагменттерге бөліп, ұқсас орбиталарда орналасқан серіктер тобын құрғанға дейін басып алған астероидтар болса керек. Юпитердің 87 белгілі қате серіктерінің 38-і әлі ресми атауды алған жоқ.

## Сипаттамалары
нобай|Галилея серіктері. Солдан оңға қарай, Юпитерден қашықтықты ұлғайту ретімен: Ио; Еуропа; Ганимед; Каллисто.
Серіктердіңфизикалық және орбиталық сипаттамалары әр түрлі. Барлық төрт Галилея нысандарының диаметрі 3100 шақырымнан (1900 миль) асады; ең үлкен Галилея, Ганимед, Күн жүйесіндегі Күннен және жеті планетадан кейінгі тоғызыншы үлкен объект, Ганимед меркурийден үлкен. Юпитердің барлық басқа серіктерының диаметрі 250 шақырымнан (160 миль) аз, олардың көпшілігі 5 шақырымнан (3,1 миль) әрең асады. Олардың орбиталарының пішіндері өте дөңгелектен жоғары эксцентрлік және көлбеу болып келеді, ал көпшілігі Юпитердің айналуына қарама-қарсы бағытта айналады (ретроградтық қозғалыс). Айналу кезеңдері жеті сағаттан (өз осінің айналасында айналу Юпитерге қарағанда аз уақытты алады) шамамен үш жер жылына дейін созылады.

## Шығу тегі және эволюция
нобай|Юпитердің серіктерінің салыстырмалы массалары. Еуропадан кішілері мұндай масштабта көрінбейді, ал бірге алынғандар тек 100 есе үлкейту кезінде көрінеді.
Кәдімгі Юпитердің серіктері планета маңындағы дискіден пайда болды деп есептеледі - аккрециялық газ сақинасы және протопланеталық дискіге ұқсас қатты қоқыстар. Олар Юпитер тарихының алғашқы кезеңдерінде пайда болған ондаған Галилея массасының серіктерінің қалдықтары болуы мүмкін.

Есептеулер көрсеткендей, кез-келген уақытта дискінің массасы салыстырмалы түрде үлкен болғанымен, уақыт өте келе күн тұманынан алынған Юпитер массасының едәуір бөлігі (бірнеше ондаған пайыз) өтті. Дегенмен, бар серіктерді түсіндіру үшін Юпитердің протодиск массасының тек 2% қажет. Осылайша, Юпитердің алғашқы тарихында Галилея массасының серіктерінің бірнеше ұрпақтары болуы мүмкін. Айдың әр ұрпағы дискінің тартылуына байланысты Юпитерге спиральмен тартылуы мүмкін, содан кейін күн тұмандығы басып алған жаңа қоқыстардан жаңа серіктерпайда болды. Қазіргі (мүмкін бесінші) ұрпақ пайда болған кезде, диск соншалықты жұқарып, енді Серіктердіңорбиталарына қатты әсер етпеді. Қазіргі галилеялық серіктер бір-бірімен орбиталық резонансқа түсіп, ішінара қорғалған, Ио, Еуропа және Ганимед үшін әлі де бар: олар 1:2:4 резонанста. Ганимедтің үлкен массасы оның Еуропаға немесе Иоға қарағанда тезірек қоныс аударатынын білдіреді. Юпитер жүйесіндегі тыныс алу шашырауы әлі де жалғасуда және Каллисто шамамен 1,5 миллиард жылдан кейін резонансқа түсіп, 1:2:4:8 тізбегін құруы мүмкін.

Сыртқы тұрақты емес серіктер ұсталған астероидтардан пайда болды деп есептеледі, ал ай дискісі әлі де олардың импульсінің көп бөлігін сіңіріп, оларды орбитаға шығару үшін жеткілікті массивті болды. Олардың көпшілігі басып алу кезінде немесе кейіннен басқа кішкентай денелермен соқтығысу нәтижесінде механикалық әсерлерге байланысты ыдырап, біз бүгін көріп отырған серіктерді тудырды деп саналады.

## Тарих

### Көрнекі бақылаулар
нобай|Юпитер мен Галилея серіктері 25 см (10 дюйм) Meade lx200 телескопы арқылы көрінеді
Қытай тарихшысы Си Цзэцзун Юпитердің серігі (Ганимеде немесе Каллисто) туралы ең алғашқы жазба қытайлық астроном Гань Дэнің біздің дәуірімізге дейінгі 364 жылы "Қызыл жұлдызды"бақылау туралы жазбасы деп тұжырымдады. Алайда, Юпитердің серіктерінің алғашқы сенімді бақылауларын Галилео Галилей 1609 жылы жасаған. 1610 жылдың қаңтарына қарай ол өзінің 20 есе үлкейтілген телескопымен Төрт үлкен Галилея серігін көрді және 1610 жылы наурызда өз нәтижелерін жариялады.

Симон Мариус Галилейден кейінгі күні серіктерды дербес ашты, дегенмен ол 1614 жылы ғана осы тақырыптағы кітабын шығарды. Осыған қарамастан, Мариус тағайындаған есімдер бүгінде қолданылады: Ганимед, Каллисто, Ио және Еуропа. Барнард 1892 жылы Амальтеяны бақылағанға дейін қосымша серіктер табылған жоқ.

### Ғарыштық аппараттардан фотографиялық бақылаулар мен бақылаулар
нобай|1979 жылы 4 наурызда Вояджер 1 Дискавери түсірген ішкі Метис айының суреті Юпитердің бұлттарына қарсы айдың кішкентай сұлбасын көрсетеді
20 ғасырда фотопластинкалармен телескопиялық Түсірілім арқылы одан әрі ашылулар тез жүрді. Гималия 1904 жылы, Элара 1905 жылы, Тынық мұхиты 1908 жылы, Синопа 1914 жылы, Лисифея мен Карме 1938 жылы, Ананке 1951 жылы және Леда 1974 жылы ашылды.

Вояджер ғарыштық зондтары Юпитерге жеткен кезде, шамамен 1979 жылы он үш жер серігі табылды, оның ішінде 1975 жылы байқалған, бірақ 2000 жылға дейін бастапқы бақылау деректерінің жеткіліксіздігінен жоғалған Фемисто жоқ. Вояджер ғарыш кемесі 1979 жылы тағы үш ішкі серікті тапты: Метида, Адрастея және Фива.

### Сандық телескопиялық бақылаулар
Екі онжылдықтан кейін, 1999 жылдың қазан айында Spacewatch ғарыш қызметі кездейсоқ Каллирроны тапқанға дейін қосымша серіктер табылған жоқ. 1990 жылдары фотопластинкалар біртіндеп қолданыстан шығып қалды, өйткені жердегі телескоптарда бұрын-соңды болмаған сезімталдықпен аспанды кең бұрышты түсіруге мүмкіндік беретін және Айдың жаңа ашылуларының толқынын ашатын сандық зарядталған камералар (CCD) пайда бола бастады. Дэвид Джевиттің сол кездегі аспиранты Скотт Шеппард 2000 жылдың қарашасында Мауна Кеа обсерваториясының 2,2 метрлік (88 дюйм) uh88 телескопымен жүргізілген зерттеуде CCD камераларының жетілдірілген мүмкіндіктерін көрсетті, ол Юпитердің он бір жаңа тұрақты емес серіктерін, соның ішінде бұрын жоғалған фемистоны автоматтандырылған компьютерлік алгоритмдер арқылы тапты.

2001 жылдан бастап Шеппард пен Джевитт басқа қызметкерлермен бірге 3,6 метрлік (12 фут) Канада-Франция-Гавайи телескопы (CFHT) арқылы Юпитердің дұрыс емес серіктерін зерттеуді жалғастырды, 2001 жылдың желтоқсанында тағы он бір, 2002 жылдың қазанында біреуі және 2003 жылдың ақпанында он тоғыз. Сонымен қатар, Бретт Дж. Глэдман, сондай-ақ 2003 жылы Cfht-ді Юпитердің дұрыс емес серіктерін іздеу үшін қолданды, Шеппардпен бірге төрт және екеуін тапты. Осы CCD түсірілімдерінің басынан аяғына дейін 2000-2004 жылдары Юпитердің серіктерінің белгілі саны 17-ден 63-ке дейін өсті. 2000 жылдан кейін табылған бұл серіктердің барлығы әлсіз және кішкентай, олардың шамалары 22-23 және диаметрі Үgii:Cvt-ден аз. Нәтижесінде олардың көпшілігін сенімді түрде бақылау мүмкін болмады және ақырында жоғалып кетті.

2009 жылдан бастап астрономдар тобы, атап айтқанда Майк Александерсен, Марина Брозович, Бретт Глэдман, Роберт Джейкобсон және Кристиан Вейе, 5,1 метрлік Хейл телескопы CFHT және Паломар обсерваториясының көмегімен Юпитердің жоғалған қате серіктерін қалпына келтіру науқанын бастады. Олар 2010 жылдың қыркүйегінде қалпына келтіру жұмыстары кезінде Юпитердің бұрын белгісіз екі тұрақты емес жер серігін тапты, бұл оларды 2011 жылға дейін растау үшін қосымша бақылаулар жасауға итермеледі. Осы серіктердің бірі, S/2010 J2 (Қазіргі Юпитер LII), көрінетін шамасы 24 және барлық Үgii:CVT диаметрі бар, бұл оны Юпитердің ең әлсіз және ең кішкентай расталған серіктерінің бірі етеді, тіпті Үgii:Asof. Сонымен қатар, 2011 жылдың қыркүйегінде қазір Карнеги ғылыми институтының қызметкері Скотт Шеппард лас Кампанас обсерваториясында 6,5 метрлік (21 фут) Магеллан телескоптарының көмегімен тағы екі тұрақты емес пішінді серікті тауып, Юпитердің белгілі серіктерінің санын 67-ге дейін арттырды. 2012 жылға қарай Шеппардтың екі серігі табылып, расталғанымен, екеуі де бақылаулардың жеткіліксіздігінен жоғалып кетті.

2016 жылы Магеллан телескоптары арқылы алыс транс-нептундық нысандарды зерттей отырып, Шеппард кездейсоқ Юпитерге жақын орналасқан аспан аймағын байқады, бұл оны Юпитердің дұрыс емес серіктерін уақытша шешім ретінде іздеуге итермеледі. Чадвик Трухильо және Дэвид Толенмен бірлесе отырып, Шеппард Юпитердің айналасындағы зерттеулерді 2016 жылдан 2018 жылға дейін Серро Тололо обсерваториясының 4,0 метрлік (13 фут) Виктор М.Бланко телескопын және Мауна Кеа обсерваториясының 8,2 метрлік (27 фут) Subaru телескопын қолдана отырып жалғастырды. Бұл процесте Шеппард командасы 2003 жылдан 2011 жылға дейін Юпитердің бірнеше жоғалған серіктерін тауып, 2017 жылдың маусымында Юпитердің екі жаңа тұрақты емес серігі туралы хабарлады. Содан кейін, 2018 жылдың шілдесінде Шеппард командасы 2016 жылдан 2018 жылға дейінгі бақылаулармен расталған тағы он тұрақты емес серікті жариялады, бұл Юпитердің белгілі серіктерінің санын 79-ға жеткізді. Олардың арасында ретроградтық тұрақты емес серіктермен қиылысатын ерекше алыс прогрессивті орбитасы бар Валетудо болды. 2016-2018 жылдары Шеппардты іздеу барысында Юпитердің тағы бірнеше белгісіз тұрақты емес серіктері табылды, бірақ олар кейінірек растау үшін тым әлсіз болды.

2021 жылдың қарашасынан 2023 жылдың қаңтарына дейін Шеппард Юпитердің тағы он екі дұрыс емес жер серігін тауып, оларды 2003 жылдан 2018 жылға дейінгі мұрағаттық суреттерде растап, жалпы санын 92-ге жеткізді. Олардың арасында s /2018 J4 болды, ол қазір Карпо айымен бір орбиталық топта екені белгілі, ол бұрын жалғыз деп есептелген. 2023 жылдың 22 ақпанында Шеппард 2022 жылғы зерттеуде табылған тағы үш серікті жариялады, бұл Юпитердің белгілі серіктерінің жалпы санын 95-ке жеткізді. 2023 жылдың ақпанында NPR-ге берген сұхбатында Шеппард қазіргі уақытта ол және оның командасы Юпитердің одан да көп серіктерін қадағалап отырғанын атап өтті, бұл келесі екі жыл ішінде расталғаннан кейін Юпитердің серіктерінің саны 100-ден асуы керек.

## Атаулар беру
оңға|нобай|Юпитердің айналасындағы Галилея серіктері
нобай|Юпитердің ішкі серіктерінің оның сақиналарындағы орбиталары
Юпитердің Галилея серіктері (Ио, Еуропа, Ганимед және Каллисто) 1610 жылы ашылғаннан кейін көп ұзамай Симон Мариус деп аталды. Алайда, бұл атаулар 20 ғасырға дейін сәнден шықты. Оның орнына астрономиялық әдебиеттерде "Юпитер I", "Юпитер II" және т.б. немесе "Юпитердің бірінші айы", "Юпитердің екінші айы" және т. б. туралы айтылды. Ио, Еуропа, Ганимед және Каллисто атаулары 20 ғасырдың ортасында танымал болды, ал қалған серіктер атаусыз қалды және әдетте V (5) мен XII (12) арасындағы рим цифрларымен нөмірленді. Юпитер V 1892 жылы ашылды және Амальтея атауын Француз астрономы Камил Фламмарион алғаш рет қолданған танымал, бірақ бейресми Конвенция бойынша алды.

Басқа серіктер 1970 жылдарға дейін көптеген астрономиялық әдебиеттерде олардың рим цифрымен (мысалы, Юпитер IX) белгіленді. Юпитердің сыртқы серіктерінің атаулары бойынша бірнеше түрлі ұсыныстар жасалды, бірақ олардың ешқайсысы 1975 жылға дейін Халықаралық астрономиялық одақтың (ХАА) Сыртқы Күн жүйесінің номенклатурасы бойынша жұмыс тобы v–XIII серіктерге атаулар беріп, болашақ серіктерге ат қоюдың ресми процесін қамтамасыз еткенге дейін қабылданған жоқ.әлі ашылмаған. Тәжірибе Юпитердің жаңадан ашылған серіктерін Юпитер құдайының (Зевс) сүйіктілері мен сүйіктілерінің атымен және 2004 жылдан бастап олардың ұрпақтарының атымен атау болды. XXXIV (Еуропа) бастап Юпитердің барлық серіктері Юпитердің сүйіктісінің атымен аталған LIII (Диа) қоспағанда, Юпитердің немесе Зевстің ұрпақтарының атымен аталған. "А" немесе "о" әрпімен аяқталатын атаулар прогрессивті тұрақты емес серіктер үшін қолданылады (соңғысы қатты көлбеу серіктер үшін), ал "Е" әрпімен аяқталатын атаулар ретроградтық тұрақты емес серіктер үшін қолданылады. Жақында расталған кейбір серіктер аталмады.

Кейбір астероидтардың Юпитердің серіктерімен бірдей атаулары бар: 9 Метис, 38 Леда, 52 Еуропа, 85 Ио, 113 Амальтей, 239 Адрастей. ХАА емледегі айырмашылықтарды жойғанға дейін тағы екі астероид Юпитердің серіктік атауларын алып жүрді: Ганимед және астероид 1036 Ганимед; және Каллисто және астероид 204 Каллисто.

## Тізім
нобай|Әр түрлі масштабтағы Юпитер мен Ай жүйесінің сақиналары үшін орбиталық көлбеу және орбиталық қашықтық диаграммасы. Белгілі серіктер, ай топтары және сақиналар жеке белгіленеді. Толық рұқсат алу үшін суретті ашыңыз.
Төменде Юпитердің серіктері орбиталық кезең бойынша бөлінген. Олардың беттерін сфероидқа айналдыру үшін жеткілікті массивті серіктерқалың қаріппен жазылған. Бұл төрт галилеялық серік, олардың өлшемдері Аймен салыстыруға болады. Басқа серіктер әлдеқайда кішірек, ең аз массивті Галилея серігі басқа серіктердің ең массасынан 7000 есе үлкен. Тұрақты емес ұсталған серіктерөткен кезде ашық сұр және қызғылт сары, ал ретроградтық қозғалыс кезінде сары, қызыл және Қою сұр түске боялған.

Тұрақты емес серіктердің орбиталары мен орташа арақашықтықтары планетарлық және күн бұзылыстарының жиі болуына байланысты қысқа уақыт аралығында қатты өзгереді, сондықтан белгілі бір уақыт аралығында орташа орбиталық элементтерді қолданған жөн. Мұнда тізімделген дұрыс емес пішінді серіктердің орбиталарының дұрыс элементтері реактивті қозғалыс зертханасының сандық интеграциясының 400 жылдық кезеңінде орташаланған. Әйтпесе, жарияланған тиісті элементтері жоқ жаңадан табылған дұрыс емес серіктер уақытша орбиталық элементтері бар, оларды дұрыс орбиталық элементтері бар басқа дұрыс емес серіктерден ажырату үшін курсивпен көрсетілген. Осы тізімдегі кейбір дұрыс емес Серіктердіңдұрыс айналу кезеңдері жоғарыда аталған бұзылуларға байланысты өздерінің жартылай осьтеріне сәйкес келмеуі мүмкін. Қате серіктік орбиталардың барлық элементтері 2000 жылдың 1 қаңтарында пайда болған дәуірге негізделген.

Кейбір тұрақты емес серіктер ұзақ уақыт бойы, бір-екі жыл бойы байқалмады, бірақ олардың орбиталары позицияның белгісіздігіне байланысты жоғалмайтындай дәл белгілі. Юпитердің белгілі үш серігі — S/2022 J1, S/2022 J2 және S/2022 J3 - бақылау доғалары бір жылдан қысқа, сондықтан жоғалу қаупі бар.

## Дереккөздер

Санат:Юпитер серіктері