open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ишемия

**Ишемия** (, қан тоқтау) — дене мүшелеріне қанның жеткіліксіз келуіне байланысты немесе қанның келуінің толық тоқтауына байланысты жергілікті қан айналымының бұзылуы.

## Жүректің ишемиялық ауруы
Жүректің ишемиялық ауруы — жүректе қанайналымы толық тоқтағандықтан немесе қажетті шамадан кем болғандықтан дамитын сырқат. Сол себепті ишемиялық ауруы жүректің тәждік (коронарлық) артерияларының ауруы деп те аталады. Бұл сырқаттың әлеуметтік мәнін ескере отырып, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 1965 жылы оны "дербес" ауру деп таныды. Бүгінгі таңда ишемиялық ауру әсіресе экономикасы өркендеген елдерде кең таралған, тіпті оны эпидемиялы аурулар тобына жатқызбақ ой бар. Жүректің ишемиялық ауруы кенеттен қазаға ұшыратуымен қауіпті. Ол жүрек-тамыр сырқаттарынан болатын өлім-жітімнің 2/3-ін қамтиды. Бұл ауруға жасы 40—65-тер шамасындағы ер адамдар жиірек шалдығады.

## Этиологиясы мен патогенезі
Миокард инфарктының тікелей әсерлі себептері: жүрек артерияларының қысылуы; олардың іргесінде тромбылардың түзілуі; саңылауында тромбылық эмболдардың пайда болуы; осы артериялар атеросклероздан тарылып, миокардқа оны зорықтыратындай күштің түсуі. Дегенмен, бұлар жүрек бұлшық етінде некроз бен оның зардаптарын дамытатын жергілікті ғана себептер. Жүректің ишемиялық ауруының атеросклероз және гипертония ауруымен тығыз байланыстылығын ескерсек, оның этиологиясы аталған себептермен шектеліп қана қоймайтыны түсінікті. Атеросклероз бен гипертония ауруын өрістететін этиологиялық факторлардың барлығы, әсіресе психика-эмоциялық зорығу, жүректің ишемиялық ауруының дамуына да себеп болады. Сондықтан атеросклероз бен гипертония ауруы және жүректің ишемиялық ауруы "үзеңгілесе" дамиды. Атеросклероз миокард инфарктының бірен-саранында ғана жүрек артерияларын зақымдамайды.

Ишемиялық аурудың, атеросклероздың және гипертония ауруының патогенездік факторлары ортақ. Олардың ішінде ең маңыздылары: 1) гиперлипидемия, 2) артериялық гипертензия; 3) дененің артық салмағы (семіздік); 4) дене қимылының аздығы; 5) темекі шегу; 6) көмірсуларға толеранттылықтың өзгеруі (мысалы, қантты сусамыр); 7) несеп қышқылды диатез; 8) генетикалық бейімділік; 9) еркек жыныстылық.

Аталған патогенездік факторларды эпидемиологтар ишемиялық ауруды туындататын қауіпті факторлар деп атап, олардың әсерлілігін елдегі тұрғындардың белгілі бір тобында (әдетте 1000 ер адам алынады) белгіленген мерзім ішінде (әдетте,  10 жыл) жүректің ишемиялық ауруының басты бейнесі — миокард инфарктісін дамыту көрсеткіші арқылы бағалайды. Бұл тұрғыдан, гиперлипидемияның жеке өзінің инфаркт дамытатын "болжамдық" құны 21% болса, гиперлипидемия, артериялық гипертензия, темекі шегу, семіздік сияқты 4 қауіпті фактор қосарланып, 10 жыл бойы әсер еткен кісілердің жарымына жуығында, — 44%-ында, жүректің ишемиялық ауруын дамытатыны анықталған.

## Дереккөздер


Санат:Кардиология
Санат:Жүрек аурулары
Эксплуатация

**Эксплуатация** - адамның адамды меншігі бар таптардың тікелей өндірушілердің өндіріс құралдарын, қосымша, ал кейде тіпті қажетті еңбектің бір бөлігінің
өнімдерін тегін иемденуі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Кардиосклероз

**Кардиосклероз** (*Cardiosclerosis* - твердый - жүректе дәнекер тканнің өсуі) - Миокардта дәнекер тканнің өсуіне байланысты дамитын патологиялық күй. Кардиосклероздың түйінді (инфарктан кейінгі) және жайылма түрлерін ажыратады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Экономикалық адам

**Экономикалық адам** (А. Смит) - рационалды есеп арқасында пайданы максимизациялауға ерекше талпыныспен сипатталатын идеалды тип.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Экономизм

**Экономизм** - 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы Ресейде әлеуметтік демократияның халықаралық оппортунизм мен бернштейндіктің бір түрі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Экзистенциалдық қажеттіліктер

**Экзистенциалдық қажеттіліктер** - адамның ішкі болмысы мен оның адамдық «менінде» танылмайтын өзінің «әлемдегі болмысын» бастан кешіруіне байланысты. Оның салдарынынан адам нақты қайталанбайтын жеке тұлға ретінде көрінеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Кератогиалин

**Кератогиалин** (*Keratohyalinum*-мөлдір, шыны тәрізді зат) - Эпителийдің мүйізденуіне тән белок, кератин мен элеидиннің алдыңғы сатысы (із ашары). 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ұршықсап кесірткелер

**Ұршықсап кесірткелер** () - кесірткелер тұқымдасы.

Кейбіреулерінде кесірткелерге тән дамыған қолаяқтары бар - ал біреулері аяқсыз - денесі жылантәрізді. Дене ұзындығы 1,2 м дейін. Тілі қыска - екі айыр. Қозғалмалы қабақтары жақсы дамыған. 7 туысы - 60-тай түрі белгілі. Көпшілігі Орталық Америкада таралған. 2 туысы: жіпшелілер - *(Anguis)* - бір түрімен сыңғыш жіпшелі - *(А. fragilis)* - және тасты жабындысы бар жіпшелі 7 түрімен Еуразия мен Солтүстік Америкада кездеседі. Күрылыкта - жиі казбалы түрде тіршілік етеді. ТМД-да сарықарын және сыңғыш жыланды аяқсыз жіпшелі түрлері кездеседі - (денесінің ұзындығы 60 см дейін - былқылдақденелілер - жауын құрттарымеен - жәндіктермен - қоректенеді; жұмыртқа тірідей туады).

## Дереккөздер
Кефалогематома

**Кефалогематома** (**керһаіе** — бас, **һаета** — қан, oma — ісік), жаңа туған нәрестенің бас сүйегі (қарақұсы) мен сүйекүсті пердесінің (төбе сүйегі қабығының) арасына қан құйылуы нәтижесінде пайда болған ісік. Бұл жағдай баланың туу кезінде жарақат алуына байланысты болады. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Айналмалылар

**Айналмалылар** () — ет қоректі отряд тармағы қоңыздар тұқымдасы.

Дене ұзындығы 8 мм дейін. Денесінің түсі қара – жылтыр – алдыңғы аяқтары ұстағыш – ортаңғы және арткы – кең желпеуіштәрізді. Көздерінің жоғары бөліктері ауада көруге бейімделген – төменгісі – су астында көруге. 800-дей түрі тропикалық өңірлерде мекендейді – ТМД-да 25 түрі – суаттарда мекендейді – жәндіктердің ішіндегі ең үздік жүзушілер – су бетінде – (жүзеді – жүгірмейді) тез айналады– (осыдан аталуы). 

Ұсақ жәндіктермен – (оның ішінде маса дернэсілдерімен) және т.б. омыртқасыздармен қоректенеді. Дернәсіл кезінде су тұңбаларында мекендейді де – қуыршақтануы жағада өтеді.

## Дереккөздер



Санат:Қатты қанаттылар
Ескектұмсықтылар

**Ескектұмсықтылар** () - бекіретәрізділер отряды балықтар тұқымдасы. Денесі жалаңаш. Ганоидты қабыршақтары құйрық жүзбе қанатының жоғары бөліктерінде кездеседі. Тұмсығы есекетәрізді. 2 мұрты бар. 2 туысы бар - әр туысында бір түрден. Американдық ескектұмсық - *(Polyodon spathula)* Солтүстік Американың өзеңдері мен көлдерінде мекендейді. Дене ұзындығы 2 м дейін - салмағы 75 кг дейін. Планктофаг. Уылдырығын наурыздан мауысымға дейін шашады. Саны аз ХТҚО-ның «*[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]*» тіркелген. Псефур - *(Psephurus gladius)* Янцзы өзеңінде- (ҚХР) мекендейді. Ұзындығы 7 м дейін жетеді. Балықтармен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Бекіретәрізділер
Вибриондар

**Вибриондар** *(-бактерия)* - бактерия туысы - грам-теріс, үтір немесе майысқан таяқша пішінді. Көбінесе қозғалғыш жасушалар - полярлық хемо-органотрофтық факультативтік анаэроб - тоғандар да - жерде ішкі құрылыста тіршілік етеді. Патогенді түрлері адамда тырысқақ ауруын тудырады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Кифоз

right|200px|Кифоз
**Кифоз** (*Курһоsіs* - бүгілген - құныс, бүкір) - кифоз, бүкір. Омыртқа жотасының сагитальды жазықтықтан артқа қарай қисаюы. 
## Дереккөздер


Құныс

Санат:Медицина
Санат:Патология
Шұбалаң құйрықтылар

**Шұбалаң құйрықтылар** () - жыртқыштар отряды сүтқоректілер тұқымдасы.

Кішірек жануарлар. Аяқтары қысқа - көбінде бессаусақты - саусақжүргілілер немесе жартылай сирақжүрмелілер; құйырығы ұзын- *([[бинтуронг]]ада ол ұстағыш)*. Кейбір түрлерінің аналь тесігінің манайында мускус шығаратын иісті бездері болады. 71 түрі- 35 туысы белгілі: генеттер, циветтер, мангустар, бинтуронгтар, мунго, сурикаттар, фосстар - (соңғы 4-де бір өкілден) және т.б. Кіші - Алдыңғы және Оңтүстік Азияда- Африкада және Оңттүстік-батыс Еуропада мекендейді. Жер бетінде - кейбіреулері ағаш басында тіршілік етеді. Шұбалаң құйрықтылар көпшілігі түнде белсенді. Жылына бір рет ұрпақ әкеледі - тек кейбіреулері ғана 2 рет. Ұрпақ саны 1-6- көпшілігінде 2-4, ұсақ сүтқоректілер - құстар-бауырменжорғалаушылар - жәндіктермен -кейде жеміс пен жаңғактармен қоректенеді. Шұбалаң құйрықтылар көбі аншылық жануарлары, мускусы ушін. 4 түрі мен 1 түр тармағы ХТҚО-ның «*[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]*» тіркелген.

## Дереккөздер


Санат:Жыртқыштар
Салық ставкасы

**Салық мөлшерлемесі** салық базасының өлшем бірлігіне салық есептеулерінің шамасын білдіреді. 

Салык мөлшерлемесі салық базасынын өлшем бірлігіне пайыздық түрде немесе абсолютті сомамен
белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Салық салу
Коагуляция

**Коагуляция** ( ) - Коллоидты ерітінділердің золь не гель күйіне көшуі, тканьдердің "ұюы". Бұл олардың некрозын тудырады.

Жоғары молекулалы заттардың коллоидты ерітінді жағдайынан гельдерге айналуы. Еріген затты коагуляциялауға жеткілікті электролиттің ең аз мөлшері сол заттың дисперсиялық өлшемін анықтайды, бұл өлшем "коагуляциялану табалдырығы" деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қаз терілік

thumb|right|200px
**Қаз терілік** (*Cutis anserina* - қаз терілік) - Түктерді көтеретін еттердің тартылуына байланысты түк фолликулдарының конус тәрізді көтерілу феномені; дене салқындағанда байқалады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Салық заңдары

**Салық заңдары** (; ) - Қазақстан Республикасының салық
заңдары Салық кодексінен, сондай-ақ
қабылдануы Салық кодексінде көздеген нормативтік құқықтық актілерден тұрады. Салык, және бюджетке төленетін
басқа да міндетті төлемдерді төлеу
жөніндегі осы Кодексте көзделмеген
міндет ешкімге жүктелуге тиіс емес.
Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер Салық
кодексінде белгіленген тәртіпте және
жағдайларда белгіленеді, енгізіледі,
өзгертіледі немесе күшін жояды.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Коллагеноз

**Коллагеноз** (*Collagenoses* - дәнекер тканьдер сырқаты - коллагенді тканьдер ауруы) -Дәнекер ткані мен тамырлардың жайылма зақымдануы тән аурулардың жалпы аты. Ол ауруларға жататындар: ревматоидтық артрит, жүйелі склеродермия, жүйелі қызыл жегі, түйінді периартериит. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Салық құқығы

Салықтық міндеттемелердің пайда болуы, өзгеруі және тоқтатылуымен байланысты қатынастарды реттейтін және мемлекеттің салық түрлері мен оның салықтық құрылымын
бекітетін, олардың ұсталу тәртібін
анықтайтын, құқықтық нормалар жиынтығы; қаржылық құқық институты. Салық субъектілері, салық салу
объектілері, салык ставкасы (нормасы), салықты есептеу мен ұстау тәртібі.
төлеу мерзімі, салық, бойынша жеңілдік, салық төлеушінің жауапкершілігі
және т.б. бойынша тағайындайтын, салық құқығының арнайы нормасы.

## Дереккөздер


Санат:Салық құқығы
Санат:Қоғам құқығы
Векари туыстас түрлер

**Векари туыстас түрлер** *( - орыналмастырушы)* - туыс түрлер - географиялық немесе экологиялық бір бірін алмастырушы түрлер. Мысалы - кәдімгі шырша және сібір шыршасы әртүрлі ареалды алады. Дала жебіршөбі мен кұм жебіршөбі бір ареалда кездессе де - экологиялық жағдайы әртүрлі немесе бір-бірін уақыт аралығында алмастырады. Бірі көктемде, ал екіншісі жаз мезгілінде.

## Дереккөздер



Санат:Биология
Салық патенті

**Біржолғы талон** - арнаулы салық
режимін қолдану құқығын куәландыратын және төлем көзінен ұсталатын
жеке табыс салығын коспағанда, жеке табыс салығы бойынша бюджетпен
есеп айырысу фактісін растайтын
құжат.
Белгілі бір арнаулы салык режимін
колдануға арналған патент нысанын
уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Патенттік құқық
Санат:Салық салу
Ашамүйізді киік

**Ашамүйізді киік** немесе **Айырмүйіз** () — күйіс қайыратын сүтқоректілердің отряд тармағына, Ашамүйізділер тұқымдасына жататын жануар. 

## Биологиялық сипаттамасы
Дене тұрқы 1,5 м, биіктігі (шоқтығынан алғанда) 80 см, салмағы 35-60кг,  сыртқы бейнесі бөкен тәрізді.

Түсі - ақшыл қоңыр, бауыры - ақ, тамғыда ақ "айшық" , текелерінде қара "маска" бар. 

Айыр мүйіз текесінің қысқа (30 см) және толықша келген мүйізі тік шығып, екі ұшы алшақтау  әрі қайқылау болып өседі. Еркектерінің мүйізі қысқа, жуан, аша тәрізді, ал ұрғашыларының мүйізі қыскалау, 5-7 см-ден аспайды. Аша мүйізділердің бұғылардан айырмашылығы - мүйізінің тек сыртқы қабатын ғана тастайды да - сүйекті негізі сақталады. Айыр мүйіздің басқа қуыс мүйізділерден бір айырмашылығы - оны мүйіз қабығы  жыл сайын күйлегеннен кейін түсіп, қайта шығып отырады.

Айыр мүйіз жыл сайын мамыр-маусымда төлдейді. 60% ұрғашысы егіз бұзау табады. Бұзаудың салмағы 2-4 кг, түсі - сұр, 3 аптада шөп жей бастайды. 3 айда жетіледі.

Табиғатта 5-7 жыл өмір сүреді.

## Түрлері
Барлығы  5 түр тармағы бар:
* *A. americana americana*
* *A. americana mexicana*
* *A. americana oregona*
* *A. americana peninsularis*
* *A. americana sonoriensis*

## Таралуы
Солтүстік Американың прерий далаларында мекендеген, Канаданың оңтүстік-батысынан Мексиканың солтүстігіне дейін. Өте көп аулағандықтан 1908 жылғы мәліметпен  саны 20 мыңға дейін азайған, кейбір жерлерде мүлдем құрып кеткен. Қазіргі күнде популяциясы 2-3 млн-ға жеткізілді.

## Пайдалауы
Мүйізінен дәрі жасайды

## Дереккөздер


Санат:Ашамүйізділер
Санат:Солтүстік Америка сүтқоректілері
Санат:1815 жылы зерттелген жануарлар
Колликвация

**Колликвация** (*Colliguatio* - еріту) - Тканьдердің өліміне (колликвациялық некрозға) әкеліп соқтыратын олардың босап, еруі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Юсуп Айсаров

**Юсуп Айсаров** - 27 мамырда Алматы облысы, Ұйғыр ауданында дүниеге келген. Үрімшідегі мұғалімдер институтының филология факультетін 1952 жылы бітірген. Ұзақ жылдар Құлжа қаласындаммұғалім, Үрімші ағарту департаментінде редактор, облыстық оқу бөлімінде, аудандық, облыстық газеттерде жауапты қызметтер атқарған.

«Аяқталмаған ән», «Жауынгер», «Олар қайтадан кездестір», «12 жылға созылған үрей» атты ұйғыр тіліндегі көркем прозалық кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ жазушылары
Батырболат Айтболатұлы

**Батырболат Айтболатұлы** (19 тамыз 1972, Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы, Бостандық ауылы) - ақын, филология ғылымдарының кандидаты (2006).

* Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін (1995), оның аспирантурасын (2000) бітірген.
* 1995—1997 жж. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер
* Қазақ энциклопедиясында жетекші маман
* репрессияға ұшыраған Қазақстан зиялыларының мұрасын зерттейтін «Арыс» қорында және «Арыс» баспасында ғылыми редактор (2001)
* «Қазақстан» ұлттық телеарнасында стилист-редактор (2002)
* «Атлас — 2001» баспасында Бас редактор
* «Глобус» Баспа үйі» ЖШС-нің директорының орынбасары (2001 — 2004)
* «Жалын» журналында бөлім меңгерушісі (2003)
* «Қазақстан теміржолшысы» газетінде тілші (2004 — 2006)
* республикалық «Айқын» газетінің Астанадағы тілшілер тобының жетекшісі қызметтерін атқарған.
## Ғылыми еңбектері
* 2006 жылы «Қазіргі қазақ поэзиясының түрлік-бейнелілік ерекшеліктері (1980 — 1990 жылдар лирикасы әдеби үдеріс контексінде)» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған.
## Шығармашылығы
* 1995 жылы «Толқыннан толқын туады» атты студенттер жыр жинағына («Ер-Дәулет») бір топ өлеңі енген. 
* Өлеңдері «Қазақстан жас ақындарының антологиясына» (А., «Өлке», 2000) енген.
* Мен ғашық қыз. А., «Жазушы», 1996; 
* Көзмоншақ. Астана, «Елорда», 2001.

## Жетістіктері
* Жас ақын-жазушылардың халықаралық «Сорос-Қазақстан-Дебют» конкурсының жүлдесін жеңіп алған өлеңдер топтамасы арнаулы жинақта (1997, «Жібек жолы») жариялайды. 
* Екі мәрте (1997, 1998) ҚР Президентінің стипендиаты атанды. 
* Т.Айбергеновтің 60 жылдығына (1997)
* Кенесары Қасымұлының 200 жылдығына арналған жыр мүшәйраларының жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:19 тамызда туғандар
Санат:1972 жылы туғандар
Санат:Казталов ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Мәди Айымбетов

**Мәди Айымбетов** - 1946 жылы 14 қарашада Қостанай облысы, Аманкелді ауданында туған. 1972 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тәмамдағаннан кейін республикалық газет-журналдар басылымдарында қызмет істеді. 1972—1977 жылдары аралығында «Қазақстан пионері» (қазіргі «Улан») газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарды. 1977—1984 жылдары «Пионер» (қазіргі «Ақ желкен») журналында, бұдан соң 1986 жылы «Қазақстан коммунисі» (қазіргі «Ақиқат») журналында қызмет істеді. 1986–1993 жж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінде, 1993 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты Аппаратында бөлім меңгерушісінің орынбасары болып қызмет еткен. Қазір Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты Аппаратында Редакциялық-баспа бөлімінің меңгерушісі.

Жазушының «Тәтті мұң» атты алғашқы әңгімесі 1972 жылы «Жұлдыз» журналында жарық көрді. Содан бері жазушының оннан астам кітабы жарық көрді. «Бар болғаны он төрт жас», «Ғашық болу бақыты», «Құм киесі» т.б. повестері балаларға, ауыл өміріне арналған. Орыс тілінде «Плато голубых цветов», «Чаша печали», «На тверди земной» (2001) атты кітаптары шықты. Швед жазушысы Мария Грипенің «Эльвис Карлсон» повесін, В.Шукшин, А.Головко, А.Пацюс, тағы басқа жазушылардың шығармаларын аударған. Жекелеген шығармалары украин, белорус, түркімен, өзбек, қырғыз, ұйғыр, шешен тілдеріне аударылған.

## Жетістіктері:
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен, ҚР Құрмет Грамотасымен марапатталған. ҚР Парламентінің 10 жылдығы, «ҚР Конституциясының 10 жылдығы» және «Астананың 10 жылдығы» медальдарымен, ҚР Президентінің алғыс затымен, ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған.

## Шығармалары:
Шілденің күні. Повесть, әңгімелер. А., «Жалын», 1976; Ертегіден келген бала. Повесть. А., «Жалын», 1978; Көгілдір соқпақ. Әңгімелер, повесть. А., «Жалын», 1980; Келте шомылған ай. Повестер мен әңгімелер. «Жалын», 1984; Плато голубых цветов. А., «Жалын», 1985; Шыққа тунған нұр. Повестер. А., «Жалын», 1989; Ол дәурен бір көрген түс. Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы» . 1995; «Наша печали» А., 1977, «Жеті жарғы»; Тылсым. Повестер, «Елорда», 2001; Аспан асты, жер үсті. «Елорда», 2002; На тверди земной. Повести и рассказы. «Аударма», 2004; Құла түздегі үнсіздік. Повестер мен әңгімелер. «Жазушы», 2005; Нәзік жаңғырық. Таңдамалы повестер. «Қазақпарат», 2006; Құмөзек хикаялары. Повестер мен әңгімелер. «Раритет», 2007.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бұрандамүйізді теке

**Бұрандамүйізді теке** кейде **Мархур** () - тау текелері туысының сүтқоректі жануары. Мүйізі жалпақ бұранда, бұрғы тәрізді келеді, сол себепті **Иір мүйіз ешкі** деп те аталады. 

## Сипаттама
Дене ұзындыгы 170 см - шоқтығының биіктігі 90 см - салмағы 90 кг кейде одан көп. Бұрғы тәрізді мүйізі тік - түсі жирен. Аталықтарының мойны мен кеуде жүндері ұзын. 

Ешкінің мүйізі кішілеу, текесінің мойны, төсі ұзын шудалы. Түсі сарғылт сұр, кәрі текелері сұрғылт-ақшыл. 

Бұрандамүйізді теке Индияның таулы аймақтары - Иранда- Ауғаныстанда таралған. ТМД-да тек Пяндж өзені бойында - Кугитангтау және Бабатаге сілемдерінде кездеседі. Тау сайларының тік беткейлері мен жартастарын мекендейді. Құруға тақау жануар. ХТҚО мен КСРО-ның Қызыл кітаптарына енгізілген. Еріксіз көбейеді.

## Дереккөздер


Санат:Тау текелері
Кондилома

**Кондилома** (*Condyloma*, - жұдырық + ісік, жұдырықтай ісік) - Кондилома көп қабатты жазық эпителий мен оған астарлас строманың бүрлі ұлғаюы. Түріне қарай сүйір ұшты және жалпақ кондиломаларды мерез) ажыратады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Вирулентті фагтар

**Вирулентті фагтар** — тек жаңа фактардың пайда болуын қамтамасыз етіп қана қоймай – сонымен бірге бактерия клеткаларының еруін – *([[лизис]])* жеделдететін фагтар. Әдетте фагтар бактерия клеткаларында лизоцим ферментіне енеді де – ондағы генетикалық аппаратты бүлдіріп – жасушадағы заттарды пайдалана отырып- өзінше жаңадан кайта кұрады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жүнжегіштер

**Жүнжегіштер** *()* - түбітжегіштер тұқымдастары. Ұзындығы 10 мм- қанатсыз - денесі күнгірт қатты хитинмен қапталған. Жалпы 200 түрі белгілі - ТМД-да 100 түрі таралған. Кейбір түрлері белгілі бір жануарлармен тығыз байланысты. Иттің және мысықтың жүнжегіштері таспа құрт *Dipilidium caninum*-ның аралық иесі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жоспарлық емес синтезі

**Жоспарлық емес синтезі** - ДНҚ синтезі - индуциялық зақымдануы. Сүтқоректілерде ДНҚ эксизонды репорация көрсеткіші болып табылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Қылбастылар

**Қылбастылар** *()* отрядының паразиттік нематодтар туысы.

Ұзындығы 3-8 см. Денесінің алдынғы жағы өте жіңішке- жіп тәрізді. Соның нәтижесінде паразит ие ағзаларына еркін енеді. Сүтқоректілердің ішегінде тіршілік етеді. Жұмыртқа салып көбейеді. Жұмыртқалары ие нәжісімен сыртқа шығып- дамуын жалғастырады. Әлемде 62 түрі таралған- олардын 32 түрі ТМД аймағында кездеседі. Адамнын тоқ ішегінде Қылбастылар *(Т. trichiurus)* ұзындығы 3,5-5 см. Олар ішек кілегей қабатына еніп - қанмен қоректенеді. Ішекте бірнеше жыл бойы өмір сүріп - трихоцефалез ауруын туғызады.

## Дереккөздер



Санат:Жұмырқұрттар‎
Өсімдіктегі су тапшылығы

**Өсімдіктегі су тапшылығы** - ол топырақ құрғақшылығы немесе сіңірілген судың мөлшері буланған су мөлшерінен аз болғанда байқалады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Мейірбек Ақынбеков

**Мейірбек Ақынбеков** - 1939 жылы 19 наурызда Түркістан облысы, Сарыағаш ауданы, «Төңкеріс» колхозында туған. 1965 жылы Шымкент педагогика институтының филология факультетін орыс тілі және әдебиет мамандығы бойынша бітірген. Бірер жыл ұстаз дықтан соң баспасөз саласына қызметке ауысқан. Қазіргі «Сарыағаш» және «Қазығұрт тынысы» аудандық газеттерінде бөлім меңгерушісі, облыстық «Оңтүстік Қазақстан», республикалық «Сұхбат» газеттері мен «Денсаулық» журналында меншікті тілші қызметтерін атқарған.

1983—1990 жылдар аралығында Қазақстан Жазушылар одағының көркем әдебиетті насихаттау бюросында істеген. Республикалық тәуелсіз «Діл» газетінің қызметкері болған. Сарығаш ауданының Құрметті азаматы. «Оңтүстік өңірінде», ^іСарыағаш саздары», «Автограф», «БеЙ^жыры», «Тоғыз перне», «Көктем тЧБгнысы» жинақтарына жырлары енген.

«Бүршік»( 1990, «Жалын»), «Із» (1997, «Өлке»), «Азансыз аттар», «Әлди әже», «Сыр шертеді ақындар» (1997, «Өлке»), «Славянтілімен жыр төккен», «Тұран толқындары» (аударма, 2003, «Кітап»), «Шартарап» (1994, «Әлия»), «Туған жер төсінде» (1993, «Әлия»), «Жырларын — өмірбаяным», «Жылдар ізі» атты кітаптары жарық көрген.

Пушкин, Есенин, Фет, Надсон, Гейне, Иммерманис, Дмитриева, Ефимов, Мухаммадий, Рысқұлов, Бахниязов, Ақпаевтардың жырларын қазақшаға аударып, «Сыр шертеді ақындар» атты жинақ шығарған.

«Әуелі құдай, әруақ...», «Ердәуіт — Шаймерден аңыздары» атты діни, тарихи кітаптары жарық көрген. Оңтүстік Қазақстан облыстық мәслихаттың, Оңтүстік Қазақстан облыстық кәсіподақтар кеңесі президиумының, Бүкілодақтық «Білім» қоғамы Оңтүстік Қазақстан облыстық бөлімінің құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Өтепберген Ақыпбекұлы

**Өтепберген Ақыпбекұлы** - 8 қазанда Қызылағаш ауылы, Қапал ауданы (қазіргі Ақсу), Талдықорған (қазіргі Алматы) облысында туған. Алматы жоғары партия мектебінің журналистика бөлімін бітірген. Еңбек жолын туған ауданындағы Абай атындағы кеңшарда тракторшы, клуб меңгерушісі, комсомол комитетінің хатшысы болып бастайды.

1973-1985 жылдары Қапал аудандық «Қадал еңбеккер!» газетінде тілші, аға тілші, бөлім меңгерушісі, Бас редактордың орынбасары, кейіннен облыстық «Октябрь туы» газетінде жауапты хатшының орынбасары, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады. 1985 — 1995 жылдары республикалық «Қазақ әдебиеті», «Жалын», «Денсаулық», «Жанашыр», «Халық Конгресі» газет, журналдарында аға тілші, бөлім меңгерушісі, бөлім редакторы, жауапты хатшы, Бас редактордың орынбасары болып қызмет істеді. 1995— 1998 жылдары Республикалық «Казгидромет» агенттігінде, ҚР Парламенті Мәжілісінде, ҚР Ұлттық Банкінде аға референт, кеңесші, ҚР Әділет министрлігінің басқарма бастығы қызметтерін атқарды.

Бірнеше дүркін Қазақстан Жазушылар одағы, Қазақстан ЛКЖО Орталық комитеті мен «Жалын» баспасының бірлескен дәстүрлі конкурсының және республикалық, халықаралық мүшәйралардың жүлдегері атанды.

Әр жылдары: «Доп», «Футболшы боламын», «Жарыс», «Жарыс-тан соң жарыс», «Жылдың төрт мезгілі», «Балабақтың бір күні»,. « Экологиялық әліппе », Қырық қызық», «Балдай тәтті әліппе», «Ажарлы Астана», «Қызықты әліппе», «Алдындағы әліппе», «Керек кітап», «Мен таңдайтын мамандық», т.б. балаларға арналған өлең кітаптары мен кітапшалары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Төлеубай Ақшолақов

**Төлеубай Ақшолақов** - 1915 жылы 4 мамыр да Павлодар облысы, Баянауыл ауданындағы N94 ауылда туған. 1950 жылы Абай атындағы ҚазПИ-ді тамамдаған. Әр жылдарда Павлодар аудандық газ өтін де жауапты хатшы, «Қазақстан» баспасында редактор болып қызмет еткен. Қазақ әдебиетінің мектепте оқытылу проблемасына байланысты жеті монографиялық еңбектердің, қазақ әдебиеті оқулықтарының авторы. Гончаровтың «Обломовын», Шекспирдің «Гамлетін» қазақшаға аударып, Майра Уәлиқызы, Қажымұқан, Жаяу Мұса, Мәшһүр Жүсіп, Сәбит Дөнентаев шығармашылықтары жөнінде көптеген зерттеу еңбектерін жазған. Педагогика ғылымдарының докторы, профессор.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Крипта абсцесі

**Крипта - абсцесі** (*Crypta abscessus* - крипта іріңдігі) - крипта абсцесі. Бадамша бездің немесе тоқ ішектің криптасында болатын іріңдік 
## Дереккөздер


.

Санат:Медицина
Санат:Патология
Крипторхизм

**Крипторхизм** (*Cryptorchismus* - ойық + ен + ауру күйі) - крипторхизм, сырт орналасқан ен. Іш қуысында тоқтап қалуына байланысты бір не екі еннің ұмада болмауы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Сынды кезең

**Сынды кезең** (*Periodus critica*) - сынды кезең. Эмбриологияда - организмнің немесе оның бөліктерінің зақымдаушы әсерге ең сезімтал болатын кезеңі онтогенез кезеңі: сүт қоректілер мен адамда организмнің бұл даму кезеңі имплантация мен плацента қалыптасу аралығын алып жатады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Мереке

thumb|right|200px|Су күні мерекесінде
**Мереке** — мемлекеттік не халықаралық органдар белгілеген, үздік оқиғаларға, дәстүрлі даталарға, белгілі бір мамандық қызметкерлеріне құрмет көрсетуге, жүртшылықты қандай да бір мақсатқа жетуге жұмылдыруға арналған күн. 

## Мереке тарихы
Мерекенің пайда болуы адамзаттың уақыт пен күнтізбе туралы түсінігінің пайда болуымен байланысты. Жигульскийге сәйкес, "уақыт есебі, адам мәдениетінің ең үлкен жетістіктерінің бірі — күнтізбе-барлық жерде өз бастауларында мерекелік күндер мен кезеңдерді ретке келтіру, бекіту, алдын ала есептеу нысаны ретінде әрекет етеді". Күнтізбенің өнертабысы уақыт шкаласында табиғат циклдарының немесе қоғамның даму сатыларының өзгеруіне сәйкес келетін ерекше нүктелер бар екенін ұғындыра отырып келді. Бахтин: "...өзінің тарихи дамуының барлық кезеңдерінде тойлаулар табиғат, қоғам және адам өміріндегі ірі, өзгермелі сәттермен байланысты болды".

Жыл ішінде бірнеше күн қоршаған ортаны қорғау проблемаларына арналған, олардың ең бастысы — Қоршаған ортаны қорғаудың бүкіл дүниежүзілік күні. Бұдан басқа экология тұрғысындағы атаулы күндер мынадай:
* 2 ақпан — Бүкіл дүниежүзілік сулы-батпақты өңірлер күні;
* 22 наурыз — Халықаралық су ресурстары күні (Су күні);
* 23 наурыз — Бүкіл дүниежүзілік метеорология күні;
* 1 сәуір — Халықаралық құстар күні;
* 6 сәуір — Геолог күні;
* 7 сәуір — Бүкіл дүниежүзілік денсаулық күні;
* 22 сәуір — Халықаралық Жер күні;
* 26 сәуір — радиациялық апаттар мен алапаттар құрбандарын еске алу күні;
* 16 мамыр — Халықаралық отбасы күні;
* 24 мамыр — Еуропалық саябақтар күні;
* 5 маусым — Бүкіл дүниежүзілік қоршаған орта күні;
* 17 маусым — Бүкіл дүниежүзілік шөлдену мен құрғақшылыққа қарсы күрес күні;
* 16 қыркүйек — Халықаралық озон қабатын қорғау күні;
* 20 қыркүйек — Орман қызметкерлері күні;
* 29 қыркүйек — Бүкіл дүниежүзілік теңіз күні;
* 4 қазан — Бүкіл дүниежүзілік жануарлар күні;
* 14 қазан — Тілсіз қияпаттар қаупін азайту жөніндегі халықаралық күн;
* 27 қазан — Бүкіл дүниежүзілік туризм күні;
* 29 желтоқсан — Бүкіл дүниежүзілік биологиялық әралуандылық күні.

## Дереккөздер

Санат:Күнтізбе
Санат:Мейрамдар
Круп

thumb|right|200px
**Круп** ( *croup* - круп) - Кейбір жедел инфекциялық ауруларда болатын жедел ларингит немесе ларинготрахеит, оларға қоса көмейдің спастикалық стенозы болады, басты белгілері - дауыстың қарлығуы, қатты (үрген даусына ұқсас) жөтел және инспираторлық демікпе. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Өзіне-өзі жала жабу

**Құқықта** - өз-өзін жалған айыптау,
өзіне өзгенің кінәсін алу; қылмыстық
іс жүргізуде күдіктінің (айыпталушының) жасалған немесе жасалмаған
қылмысқа өзінін алдамшы қатыстылық жайы бойынша қасақана жалған
көрсетулер беруі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ксантоматоз

**Ксантоматоз** (*Xanthomatosis * - сары ауру күйі) - ксантоматоз. Майлар алмасуы бұзылғандықтан холестериннің триглицеридтердің теріде немесе басқа органдар мен тканьдерде жиналуы болатын дерттік күй, әдетте бұл процестің нәтижесінде ксантома және ксантелазм қалыптасады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қан кету

thumb|right|200px
**Қан кету** ( - қан кету, ағу) - қан кету. Қан кету деп қанның тканьдерде жиналуын айтады. Оның түрлері гематома, геморрагиялық сіңбе, қан сүйелері, петехия, экхимоздар. Қан тканьдерде жиналады деген ұғым бойынша қанның іге құйылуы, қанның кілегей қабықтарға құйылуы деп айтады. Дұрысында қан кілегей қабықтың астында, эпидермис астында жиналады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Салық төлеуші

Салықты және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуші болып табылатын тұлға.

:Салық төлеуші:

* салық кодексіне сәйкес салық міндеттемелерін дер кезінде және толық көлемінде орындауға;
 
*салық кызметі органдарының анықталған салық заңдарын бұзушылықтарды жою туралы заңды талаптарын орындауға, сондай-ақ қызметтік міндеттерін атқаруы кезіндегі заңды қызметіне кедергі жасамауға;

*нұсқама негізінде салық қызметі органдары лауазымды адамдарының салық салу объектісі және салық салумен байланысты объект болып табылатын мүлікті тексеруіне жол беруге;

*салық есептілігі мен кұжаттарды Салық кодексінде көзделген тәртіппен, сондай-ақ Қазақстан Республикасының трансферттік бағаларды қолдану кезінде мемлекеттік бақылау мәселелерін реттейтін заңдарында көзделген ақпарат пен құжаттарды табыс етуге;

* Салық кодексіне сәйкес қолма-қол ақшамен, төлемдік банк карточкаларымен, чектермен сауда операцияларын жасаған немесе қызметтер көрсеткен кезде тұтынушылармен ақшалай есеп айырысуды фискальдық жады бар бақылау-касса машиналарын
міндетті түрде пайдалана және тұтынушының қолына бақылау чегін бере отырып жүргізуге міндетті.

:2.Салық төлеуші Салық кодексінде көзделген өзге де міндеттерді орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ксеродерма

thumb|right|200px
**Ксеродерма** (*Xeroderma* - қүрғақ тері) - Терінің құрғауымен, мүйізгектенуімен, көрінетін құбылыс. Бұл өзгерістер витамин Р жетіспеушілігіен байланысты. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Дезодорант

100px|thumb|right
**Дезодорант** - терінің бетіндегі бактерияларды өлтіретін препараттар. 

Бұл бактериялар термен қоректеніп (тердің иісі болмайды), терлеген денеден жағымсыз иіс шығуына себепші болады. Дезодоранттар экологиялық тұрғыдан зиянсыз емес, өйткені олардың көпшілігі аэрозольдік қаптамаларда шығарылады, ал олардағы фреондар атмосфераның озон қабатын бұзады. Бұған қоса, дезодоранттар адам терісінің пайдалы микроорганизмдерін де өлтіреді. Дезодоранттар аллергияға себепші болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Гигиена құралдары
Санат:Парфюмерия
Санат:Тұрмыстық химия
Шарттық санкциялар

**Шарттық санкциялар** - заңмен және шартпен қарастырылған санкциялар, кәсіпорындардың жасаған шаруашылық шарттарын тиісті
орындауды қамтамасыз етуге арналған мүліктік ықпал ету шарасы.

**Шарттық санкциялардың негізгі түрлері:** залалдарды өтеу, тұрақсыздық айыбын, айыппұлдарды төлеу, төлем талабының акцептісінен бас тарту және т.т.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Суаршын қандалалар

**Суаршын қандалалар** *()* — қандалалар кіші сабының бірнеше тұқымдастары. 

Дене ұзындығы 1-34 мм. 700-дей түрлері белгілі – ТМД-да 40 астам түрі бар. Су бетінде-ылғалды мүкте – су жағалауларында мекендейді; *Halobates* туысының түрлері жиектен бірнеше шақырым қашыкгыкта – тропикалық және субтропикалық теңіздер мен мүхиттардың су бетінде тіршілік етеді. Ұсақ түрлері бетін өсімдік басқан суларда – ал ірілері ашық су бетінде кең адымдап – жылжи жүреді. Ұсақ омыртқасыздардың сөлімен – су бетіндегі олардың өлекселерімен қоректенеді. Тұщы су суаршын қандалалар жұмыртұаларын өсімдіктерге – ал теңіз түрлері су бетінде қалқып жүрген әртүрлі заттарға салады. ТМД-да *Gerris* туыс түрлері кездеседі.

## Дереккөздер



Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Латентті кезең

**Латентті кезең**(лат. Latens-  жасырын кезең, бүркемелі кезең) :
1. Тітіркендіргіш әсері мен биологиялық белесінің әсерлену арасында еткен уақыт.
2. Жалмаушы клеткалардың бактерия денесіне енуі мен оның еруі /ыдырасы/ арасында еткен уақыт. Инфекциялық ауруларға байланысты бұл уақыт микробтардың кебею кезеңі деп аталады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Заңды санкция

**Заңды санкция** - прокурордың, соттың сотка дейінгі іс жүргізу барысында қылмыстық ізге түсу органы қабылдаған іс жүргізу
шешімін бекіту актісі.

**Прокурор жазбаша түрде:**

1) қылмыс жасады деп сезік келтірілген немесе айып тағылған адамды
қамауға алуға;

2) қылмыстық іс жүргізу заңдарында көзделген жағдайларда тінтуге;

3) айып тағылған адамды қызметтен шеттетуге, сезік келтірілген немесе айып тағылған адамды сараптама
жүргізу үшін медициналық мекемеге
орналастыруға;

4) жедел-іздестіру шаралары мен
тергеу әрекетін жүргізуге және т.т.
жағдайларда санкция (келісім) береді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Суіңкәр қоңыздар

**Суіңкәр қоңыздар** *()* - түрлі жегіштер отряд тармағының тұқымдастары.

## Сипаттама
Сырт пішіні жүзгіш қоңыздарға ұқсас - бірақ олардан айырмашылығы мұрттары қысқа. Ұзындығы 1-40 м м - ұстінгі қатты қанаттары жылтыр қара. 1800 түрі белгілі- ТМД-да- 150-дей түрі таралған. Көптеген түрлерінің тіршілік циклы- қуыршақ сатысынан басқалары - суда жүзеді - өйткені олардың артқы аяқтары қалақ тәрізді жүзуге бейімделген. Мысалға қара суіңкәр қоңыздар - *(Hydrophilus alterimus)*. Кейбір түрлері су өсімдіктеріне жабысып, жылжиды. Жұмыртқаларын арнайы тоқылған пілләға салады. Бірталай түрлері көңде, шіріген өсімдік калдықтарында тіршілік етеді. Суіңкәр қоңыздар негізінен өсімдік жегіштердернәсілдері жыртқыштар. Сондай-ақ кейбір түрлері жыртқыштар. Кейбір түрлері тоғышар кұрттардың аралық иелері.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Сангвиник

**Сангвиник** ( — қан) — оптимист адамды белгілеу үшін қолданылатын термин. Сангвиник типті адамның эмоциялық қозуы шапшаң, күшті болады, бірақ көп тұрақтамайды. Көңіл-күйі әп-сәтте өзгереді. Сангвиник — әсершіл адам. Ұнатқан, сүйсінген нәрсесіне елігіп әуестенуі де оңай, жеңсігінің басылуы да жылдам. Төңірегіндегі оқиғаларға, нәрсенің мән-жайына елең етіп, көңілденіп, басқа әсерге ауысып кетуі де тез. Көңілі көтеріңкі келеді. Ұзақ уақыт мұңайып жүрмейді. Бастан кешкен сезім күйлері санасында елеулі із қалдырмайды. Шапшаң да икемді, қозғалғыш та қызу, еті тірі, сергек келеді. Сезім күйлерін сыртқы қимылдары әйгілеп тұрады. Көтеріңкі, мәнерлі сөйлейді, мимика, қимылы көп. Ақжарқын, ашық келеді. Мұндай адам басқалармен тез тіл табысады, бірақ қарым-қатынасқа онша мән бермейді. Қызықтырған іске бейімділігі, талабы, талпыну көп, бірақ оп-оңай басылып қалады. Бастаған ісіне тыңғылықты болмай, жұмысы аяқсыз қалады. Іске қатысуға әр уақыт дайын тұрады. Кейде бірнеше жұмысқа бірдей кіріседі. Басында көңілі көтеріңкі болып, іс үстінде лезде суыйды.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Лейкодерма

thumb|right|200px
**Лейкодерма** (*Leucoderma* - ақ дақ) - Меланин түзілуінің жергілікті бұзылысы салдарынан теріде түссіз аймақтардың пайда болуы, себептері алуан түрлі.

thumb|right|200px
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Су бұғысы

**Су бұғысы** () - бұғылар тұқымдасының сүтқоректісі.

## Сипаттама
Аталықтарының үстінгі ернінен ұзын азу тістері шығып тұрады. Құлақтары жалпақ, ұзын, құйрығы қысқа. Түсі қара-қоңыр. Дене ұзындығы 75-100 см- салмағы-12-15 кг.

## Мекендейтіе жері
Шығыс Қытай мен Корей түбегінде таралған. Ылғалды жерде мекендейді.

## Қоректенуі
Қамыс және каткыл шөппен қоректенеді.

## Көбеюі
1-2 қозықалары болады. Сирек жануар.

## Дереккөздер


Санат:Бұғылар
Лейкодиапедез

**Лейкодиапедез** (*Leucodiapedesis* - ақ + арқылы + өту) - Лейкоциттердің диапедезі, яғни, реакциясы кезінде қан тамырлары өткізгіштігі жоғарылауының нәтижесінде лейкоциттердің сыртқы ортаға шығуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Абсолюттеу

**Абсолюттеу**  — органикалық сұйықтықтардағы ылғалды кетіру үшін қолданылатын әдістер мен процестер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Демалыс орны жүктемесі

**Демалыс орны жүктемесі** (Рекреационная нагрузка) — демалушы адамдардың (туризм, аң аулау, балық аулау), олардың көліктері мен салған құрылыстарының демалыс орнына, табиғатына тікелей әсер ету деңгейлері. Бүл мәселе демалушы адамдар саны және демалатын орын ауданымен анықталады. Әдетте, мұндай әсерлердің үйлесімді, шектеулі және бұзушы осерлер жүктемелері байқалады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Газарынды режим

**Газарынды режим**- қойнауңаттан мұнай-газды тақия газының арыны әсерінен ығыстырылып шығарылуымен сипатталатын мұнай-газ шоғыр режимі. Синонимі — «газды тақия режимі».

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Абсорбат

**Абсорбат** — абсорбция процесіндегі жүйенің абсорбент сіңіретін құрауышы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Соңғы кезең

**Соңғы кезең** - бұл кезеңнің төмендеуінде жоғарлауында айтылған салдары көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Су өрмекшісі

**Су өрмекшісі** *()* – тұқымдасы өрмекшісі.

## Сипаттама
Аталықтарының дене ұзындығы 15-20 мм - ұрғашылары -10-12 мм. Денесін қалың түк басқан. Соның нәтижесінде суды қалын қабатында өзіне қажетті ауаны денесінде сақтайды.

## Мекендейтін жері
Еуропаның тұщы су қоймаларында таралған.

## Қоректенуі
Су шаяндары мен су жәндіктерінін дернәсілдерімен қоректенеді.

## Көбеюі
Ұрғашылары қоңыраутәрізді ұя тұрғызып- оның астына жұмыртқа салып - өрмекші балапандары шыққанға дейін кузетеді.

## Дереккөздер


Санат:Өрмекшілер
Лейколиз

**Лейколиз** (*Leikolysis*-  лейкоцит ыдырауы)  - лейколиз. Лейкоциттердің ыдырауымен белгілі құбылыс. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Медициналық экология

**Медициналық экология** (**) — адам экологиясының бір бөлімі және қоғамдық денсаулық байланыстары мен төуелділіктеріне және оның қоршаған табиғат, әлеуметтік және технологиялық орта факторларынан бұзылуына талдау жасайтын бүгінгі профилактикалық медицина бағыты. 

XX ғасырдың ортасынан бастап, технологиялық әрекеттің салдарынан қоршаған орта жағдайының кенет нашарлауына байланысты экологияға назар аудару артып, сонымен бір мезгілде оны адамзат қоғамының табиғи ортамен әрекеттестігі және осы әрекеттестіктің салдары туралы ғылым ретінде кеңінен түсіндіру өріс алды. Экологияны бұлайша қабылдау бірқатар терминология тудырды — мысалы, "әлеуметтік экология" деген ұғым пайда болды, бұл мәселе биологиялық құбылыс туралы емес, биологиялық салдары бар әлеуметтік құбылыс туралы дегенді білдіреді. Экологияны "әлеуметтендіру" процесі медицинаны да қамтып, адамды жан-жақты зерттеуге жол ашылды. Қоғамдық сана мен қазіргі заманғы ғылымды экологияландыру бірсыпыра экологияландырылған ғылыми бағыттарды — геохимиялық экология, радиоэкология, денсаулық экологиясы, аурулар экологиясы, экологиялық-гигиеналық зерттеулер, т.б. тудырды. Бұлардың бәрінің жиынтығы медициналық экологияны құрайды. Бірақ бұлардың қай қайсысы да медициналық проблемалар шеңберіңде қалып қоймайды. Мысалы, геохимиялық экология геохимиялық жағдайлардың тек қана адамға емес, сондай-ақ кез келген басқа да тірі организмдерге әсерін зерттейді, ал осының әсерінен пайда болатын эндемиялық аурулар адамдармен қатар жануарлар арасында да байқалуда. 

Медициналық экология өзінің көптеген принциптері мен әдістерінде медициналық география және географиялық патологияға ұқсас. Медициналық экологияда биология, медицина, социология, экономика, осы әдістер мен техникалық зерттеу тәсілдерінің методологиялық өзегі ретінде басын біріктіре отырып, жүйелі түрде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Медицинаның теориялық бөлімдері
Санат:Экология бөлімдері
Санат:Экология
Өмір деңгейі

**Өмір деңгейі** - жеке елдер мен территориялардың әлеуметтік топтары немесе азаматтардың өмір сапасы мен тұрмысын сипаттайтын кешендік көрсеткіш.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Свинг

**Свинг** -

1. **Халыкаралық есептесу тәжірибесінде** - тараптардың өзара есептесулерін өзара кредиттеудің шегі.

2. Биржада бағамның ауытқуы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Газ-мұнайлы шоғыр

**Газ-мұнайлы шоғыр**. Мұнайды және газды кіріктіретін, бірақ мұнайының қоры газ қорынан көбірек болып келетін қос тарамды шоғыр. Синонимі — газ тақиялы мұнайлы шоғыр.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Лейконихия

**Лейконихия** (*Leuconychia: грек. leukós — ақ және onyx, onychos — тырнақ*) — Тырнақтар қабаттары арасында өте ұсақ ауа көпіршіктсрі болуымен шартты, ақ дақтар мен жолақтардың пайда болуымен сипатталған патологиялық көрініс.

## Түрлері:

* Шектеулі Лейконихия (leuconychia partialis) — лейконихия, тырнақ пластинкасының ішінара зақымдалуымен ғана сипатталады.
* Жолақты Лейконихия (leuconychia striata) — ақ жолақ түріндегі лейконихия.
* Тотальді Лейконихия (leuconychia totalis) — бүкіл тырнақ пластинкасының зақымдалуымен сипатталатын лейконихия.
* Нүктелі Лейконихия (leuconychia punctata) — нүктелі ақ дақтар түріндегі лейконихия.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Алпамыс Нәзікен

**Алпамыс Нәзікен** - 1937 жылы 15 мамыр да Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Сарыбай ауылында дүниеге келген.

Қарғалы орта мектебін алтын медальмен, Қазақ мемлекеттік университетінің экономика факультетін қызыл дипломмен, М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген.

Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетінде көп жылдан бері жас мамандарды тәрбиелеумен айналысып келе жатқан ұстаз — доцент, еңбек ардагері.

«Қарлығаш» (1995), «Қыз ғұмыр — жыр ғұмыр» (2001), «Жыр арқауы — Махамбет» (2003), «Мәртебелі поэзия» (2005), «Жамбыл жырының жалғасы» (2006) жыр жинақтарында бір топ өлеңдері жарық көрді. «Шырағдан» (1995), «Күрең шетен» (2003), «Қия жол ғұмыр» (2009) өлең кітаптарының авторы. «Мадонны Турана» (орыс тілінде) жыр жинағына бір топ өлеңдері енген.

Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың иегері (1996), ақындар мүшәйрасының екі дүркін (1991, 1993) жүлдегері. Халықарлық Абай қорының дипломант (2001). «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер
Еңбек жағдайлары

**Еңбек жағдайлары** - жеке адамның денсаулығына, көңіл-күйіне және еңбекке қабілеттілігіне зор ықпал ететін еңбек құралдары мен заттарының ерекшеліктерінін жиынтығы, өндірістік орта мен еңбекті ұйымдастыру жағдайы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Газ-мұнай жапсары

**Газ-мұнай жапсары**. Газ-мұнай (мұнай-газ) шоғырында мұнайды газдан бөліп тұратын жазықтық.Синонимі — газ-мұнай жапсарының жазықтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Лейн ауруы

**Лейн ауруы** (J.E.Lane) - Алақанның (кейде табанның) тұқым қуған симметриялы эритемасы, тұқым қуатын кератодермияның бір түрі деген болжам бар. Аутосомды - доминантты типтес тұқым қуады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Анықтамалы кезең

**Анықтамалы кезең** - басқа бөлімде айтылатын даралық, зат, құбылыстың екінші бір кезеңінде сипатталуы, анықталуы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Гипотеза тұрақтылығы

**Гипотеза тұрақтылығы** - сенімді, тексерілетін білім беретін, бір гипотезаның бірнеше рет эмпирикалық дәлелдену мүмкіндігі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Предикативті кезең

**Предикативті кезең** – бұл кезеңнің жоғарылауында бастауыш, ал төмендеуінде - баяндауыш қойылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Асқар Алтай

**Асқар Алтай** (12 ақпан 1963 жылы Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласы) — қазақ жазушысы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі.

## Өмірбаяны
Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің филология факульте-ін бітірген (1984).

### Қызмет жолы
Алматы облысы Күрті аудандық «Шұғыла» газетінде тілші, С. Мұқанов мұражай-үйінде кіші ғылыми қызметкер, Қазақ теледидары «Алатау» бағдарламасында жауапты редактор, « Жұлдыз » журналының әдеби сын бөлімінде редактор, бөлім меңгерушісі, «Ер-Дәулет» ақпараттық агенттігінде Бас редактордың орынбасары, Қаржы министрлігінің «Қаржы-қаражат» журналында Бас редактордың орынбасары, Бас редактор, «Білім» баспасында жетекші редактор, «Атамұра» баспасында редактор қызметін атқарған.

2004 жылдан бастап «Арда» баспасының директоры.

## Шығармашылығы
* «Қыр мен қала хикаялары» атты повестер мен әңгімелер жинағы (1998), 
* «Алтай новелласы» атты прозалық жинағы (2001), 
* «Нарық нақыштары» (2003) және «Қызыл бөлтірік» (2006) атты ұжымдық жинақтарда прозалық шығармалары, 
* «Казино» әңгімелер жинағы (2008) жарық көрген.
* «Қызыл бөлтірік» кітабы (повестер мен әңгімелер, 1997) Халықаралық Сорос қорының бас жүлдесі — грантын жеңіп алған.

## Марапаттары
* Қазақстан жазушылар одағының Жастар арасындағы прозашылар форумының (1989, 1990),
* Т.Айбергенов атындағы сыйлықтың, 
* Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты.

## Сыртқы сілтемелер
*  Қазақстанның ашық кітапханасындағы Асқар Алтайдың "Киллер сауысқан" атты шығармасы
*  Асқар АЛТАЙ, жазушы: БҮГІНГІ ЖАЗУШЫЛАРДЫҢ АҢЫЗҒА АЙНАЛАТЫНЫНА КҮМӘНІМ БАР
*   "Жұлдыз" журналы (№ 1) 2012, ТУАЖАТ 
*  Дода
* "Қазақ әдебиеті" газеті №6 (3326) 8.02.2013  Толымбек ӘБДІРАЙЫМ: Көкбөрі рухты суреткер 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Ақылдар ағысы

**Ақылдар ағысы** - өндірістік дамыған капиталистік елдергі дамып келе жатқан елдерден инженерлік-техникалық және ғылыми кадрлардың көшуі.

## Дереккөздер



Ақыл ағуы

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қарсылықты кезең

**Қарсылықты кезең** - төмендеу жоғарылауында айтылған қарама-қарсы мәнді білдіретін кезең. Бұл кезеңнің төмендеуі және жоғарлауы бір-біріне қарама- қарсы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Су кенелері

**Су кенелері** *(Hydrachnidae)* - суда тіршілік ететін акариформ отряд кенелері.  
 
## Сипаттама
Тұщы су кенелері- (Hydrachnellae) ұзындығы 0,3-5 мм. денесі дөңгелек- мығым- түрлі түсті-баскеуде мен құрсағы біртұтас. Тыныс мүшесі кеңірдек тәрізді-тарамдалған түтікше. Хелицері жіңішке - істік - тесіп-соруға бейімделген- педипальпалары бірігіп - тұмсық тәрізді жақ құраған.

## Таралуы
Оның ұшына ауыз қуысы ашылған. 7 тұқымдастың 3000 түрі белгілі. Олар таза тоған- ағынды және жер асты суларында мекендейді; ТМД-да 500-дей түрі таралған.

## Қоректенуі
Жыртқыштар - су жануарлары мен қоректенеді. Кейде өздеріде балық қорегіне айналады. Теңіз кенелері -  *(Наіасагае)*- өте ұсақ - (1 мм). 2 тұқымдастарының 200 дей түрі белгілі. Теңіз жағалауында тіршілік етеді. Өсімдікжегіштер - арасында жыртқыштары да бар.

## Дереккөздер


Санат:Кенелер
Абсорбтану

**Абсорбтану** - сұйық заттың (абсорбенттің) ерітіндідегі немесе қоспадағы кейбір затты өзіне сіңіруі. Абсорбтану кезінде газды немесе еріген зат бөлшектерін абсорбент өзінің барлық көлеміне сіңіреді, сондай-ақ кейбір заттарды (мысалы, су, метанол, сұйық зат, қышқылдардың, сілтілердің және этаноламиндердің, метан карбонаттарының сулы ерітінділері) белгілі мөлшерде сіңіре алады.

Абсорбтану газ қоспаларын бөлуде және тазалауда немесе дайын өнімдерді алуда қолданылады. Физикалық абсорбтану кезінде абсорбент газға қарағанда салғырт орта болады. Абсорбтанудың енді бір түрінде зат абсорбентпен химиялық әрекеттеседі. Абсорбтануға кері әрекет десорбция деп аталады және ол ерітіндідегі газды бөліп шығаруда және абсорбентті қайта қалпына келтіруде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Ыңғайлас кезең

**Ыңғайлас кезең** - бұл кезеңнің жоғарлауында айтылғанға төмендеуінде қосымша айтылым толықтырылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Газ-мұнайлы кен

**Газ-мұнайлы кен**. Мұнайдың жиынтық геологиялық қоры газ қорына қарағанда көбірек болып келетін кен. Кен қимасында газ-мұнайлы шоғырлармен қатар мұнай, мұнай-газ, газ, конденсатгаз шоғырлары да ұшырасуы ықтимал.

## Дереккөздер


Санат:Кен орындар
Салыстырмалы кезең

**Салыстырмалы кезең** - бұл кезеңде бірінші бөлім екінші бөліммен салыстыру арқылы талданады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика