open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Заманбек Жәкенов

**Заманбек Жәкенов** - 1930 жылы 4 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданында туған. 
*Ата-анасы 1932 жылы Шығыс Түркістан өлкесінің Дөрбілжін ауданындағы Ақтас дейтін жерге қоныс аударған. 
*1947 жылы орта мектепті тамамдаған соң, Құлжа қаласындағы офицерлер дайындайтын әскери мектепте оқыған. 
*1954 жылы Үрімшідеғі жоғары партия мектебін бітірген. 
*1955 жылы Қазақстанға қайтып оралған соң 1955— 1963 жылдары жұмысшы, кітапхана меңгерушісі болып еңбек еткен. 
*1963—1968 жылдары Алматы облысының Жамбыл ауданындағы «Екпінді еңбек» газетінің редакциясында бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары болған. 
*1968—1990 жылдары Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі Мемлекеттік комитетінде қызмет істеген.

Алғашқы өлеңдері мен әңгімелері 1955 жылдан бастап мерзімді баспасөз беттерінде жариялана бастады.
## Шығармалары
*Аяулы қарындас. Повестер. А., «Жазушы», 1966; 
*Таң самалы. Повесть. А., «Жазушы», 1971; 
*Қайта айналып келгенше. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 
1978; 
*Күн көтеріліп келеді. Роман. А., 1981; 
*Боз қараған. Повестер мен әңгімелер. А., 1999.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы тұлғалары
Санат:1930 жылы туғандар
Кермарал

**Кермарал** () - бұғы туысына жататын сүтқоректі жануар. 

Еркегінің мүйізінде 5 тармағы бар. Құйрығы кысқа. Жаңа туған бұзауларының терісі теңбіл. Дене ұзындығы 80-250 см дейін, салмағы 75-340 кг дейін. Еуразияда, Солтүстік Африкада, Солтүстік Америкада таралған. Бірнеше географиялық түрлері бар (үзбара, марал, вапити және т.б.). Оңтүстік Америкада, Австралияда, Жаңа Зеландияда жерсіндірілген. 

Күзде күйленеді. Буаздығы 238-245 тәулікке созылады. Бұзауы біреу. Кәсіпшілік бағалы нысаны. Бірқатар жерде жойылған. ТМД-да аулауға шектеу койылған. Үзбараларды мен маралдарды бұғы өсіру шаруашылықтарында көбейтеді (мүйізіне бола өсіреді, жануарды соймай-ақ мүйізін кеседі) 8 түршесі ХТҚО мен КСРО-ның Қызыл кітабына еңгізілген.

## Кермарал аңына арналған өлең тексті

**Маралдым**


*с. М.Әлімбаев 
ә. Ә.Бейсеуов*


Қыз Қорлан қор қызындай тамсандырған 

Естайға әлемде жоқ ән салдырған 

Маралды! Маралды - төр! Маралды - көл 

Самалдай ән еседі қарсы алдыңнан


О, Маралдым, Маралдым! 

Сенің үшін жаралдым 

Топырағыңнан нәр алдым 

Көзіндейсің сен маған 

Атам менен анамның


Туған ел, туған жерім - "Қызыл таңым" 

Сапырған күн астында қызыл дәнін 

Көркіңе көрмегендей қызығамын


О, Маралдым, Маралдым! 

Сенің үшін жаралдым 

Топырағыңнан нәр алдым 

Көзіндейсің сен маған 

Атам менен анамның


Туған жер, өскен елім - "Қызыл таңым" 

Сенікі ішкен суым, тұзым-дәмім 

Даңқыңды, дәулетіңді шалқытады 

Бақытын сенен тапқан қыз-ұлдарың


О, Маралдым, Маралдым! 

Сенің үшін жаралдым 

Топырағыңнан нәр алдым 

Көзіндейсің сен маған 

Атам менен анамның.


## Дереккөздер


Санат:Бұғылар
Топырақ қабаты

thumb|right|250px|Топырақ қабаты
**Топырақ қабаты** (Горизонт почвы) — топырақ түзілу процесінде жекелеу, жер бетіне параллель орналасқан біршама біртекті топырақ қабаты. Түсі, құрылымы, құрамы, жаңа түзілімдерінің және басқа да белгілері бойынша ерекшеленеді. Топырақ қабаты ендірілу, жылыстау, шығарылу және топырақтағы заттектердің айналуы нотижесінде пайда болады. Тұтас алғанда олар топырақ қимасын құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ащы өзені

**Ащы** – Батыс Қазақстан облысы  Шыңғырлау ауданындағы өзен, Жайық алабындағы Елек өзенінің саласы. Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 1960 км². 

## Бастауы
Ақтаудың солтүстік- шығыс беткейінен басталып, Шоқтыбай ауылы тұсында Елек өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Ащыға ұзындығы 10 км-ге жетпейтін он шақты сала қосылады. Қарашаның басында қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Өзенге бөгеттер салынған. Бөгет суы бақша суаруға, ал өзен суы жайылымдарды суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Жас ғалымдар кеңесі

**Жас ғалымдар кеңесі** -құрамына жас ғалымдар (35 жаска дейінгі аспиранттар, магистранттар, студенттер) енетін жоғары оқу орны ішіндегі ғьшыми-кеңес беруші ұйым.
## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Бақытжан Жиенғалиев

**Бақытжан Жиенғалиев Мағзұмұлы** — журналист,
Қазақстан кәсіпқой журналистері ұлттық шығармашылық одағының
вице-президенті. ҚазМУ-дің
журналистика факультеттін бітірген
(1956). Семей облысы
«*Екпінді*» газетінде тілші боп
еңбек жолын бастаған. 1960-1976
ж. «*Социалистік Қазақстан*» (қазір «*[[Егемен Қазақстан]]*») газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшының орынбасары, бөлім меңгерушісі болған. 1976-1989 ж.
«*Мәдениет және тұрмыс*»
(қазір «*[[Парасат]]*») журналының
бас редакторы. Сондай-ақ
ҚазМУ-дің журналистика факультетінде ұзақ жылдар дәріс оқыған. 1989-2000 ж. Алматы қалалық «*Алматы ақшамы*» газетінде бас редактордың орынбасары
болды. Қазақстан кинематографтар одағы сыйл. (1972), Жур-
налистер одағы сыйл. (1990) лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:1933 жылы туғандар
Амакринді жасушалар

[нобай|'''Торлы қабықтың қабаттары'''<br /><br />
'''RPE''' — пигменттік [эпителий 
**OS** — фоторецепторлардың сыртқы сегменті  **IS** — ішкі сегменті 
**ONL** — сыртқы түйiршiктi қабат  **OPL** — сыртқы торлы қабат 
**INL** — ішкі түйiршiктi қабат  **IPL** — iшкi торлы қабат 
**GC** — ганглиондық қабат  **BM** — Брух мембранасы  **P** — пигменттік эпителиоциттер 
**R** — таяқшалар  **C** — сауытшалар 
*Тілше мен пунктир — [[сыртқы шекаралық қабат]]*
**H** — көлденең жасушалар  **Bi** — биполярлы нейроциттер 
**M** — Мюллер жасушалары  **A** — амакринді жасушалар 
**G** — ганглиондық жасушалар  **AX** — аксондар]]
**Амакринді жасушалар** ( - кері бөлік, *makros* ұзын және* is inos* талшың) — 
омыртқалы жануарлардың көз торының интернейрондары. Амакринді нейрондардың денелері көздің түйірлі қабатының ішкі жағында орналасқан – ал олардың өспенділері көз торынан шықпай биполярлы ганглиозды нейрондардың бойымен таралған. Амакринді жасушалар ганглиозды қабаттағы орналасқан жүйке жасушаларынан қозудың таралуына әрекетінің әсерін тигізеді. Амакринді жасушалардың саны әсіресе көру қабілеті жақсы дамыған жануарларда кездеседі(мысалы жыртқыш құстарда).
нобай|солға|Қызыл тілшемен көрсетілген

## Дереккөздер

Санат:Көз
Санат:Цитология
Оразалы Сәбденұлы Сәбден

нобай

**Оразалы Сәбденұлы Сәбден** - ҚР Білім және ғылым министрлігі Экономика институтының директоры.

1947 ж. 20 мамырда Оңтүстік-Қазақстан облысы Түлкібас ауданы Вознесеновка ауылында туған.

1970 ж. Қазақ химиялық-технологиялық институтын бітірген, инженер-технолог. Экономика ғылымдарының докторы  (1990), профессор (1990). ҚР ИА академигі (1992), ҚР ЖМ ХҒА академигі (1992), ХИА академигі (1992), «Еуразия» ХЭА академигі (1992).

1970-	71	жж. - М.Н. Калинин атындағы Қорғасын зауытының электрослесарі.

1971-	73	жж. - «ҚазМА» тресінің Алматы іске қосу-жөндеу басқармасының слесарі-жөндеушісі.

1973-90 жж. - ҚазКСР ҒА Экономика институтының инженері, аға экономисі, кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері, бас ғылыми қызметкері.

1990 ж. - ҚР Жоғарғы кеңесінің ғылым және халыққа білім беру мәселелері жөніндегі комитетінің төрағасы.

1994-95 жж. - ҚР Жоғарғы кеңесінің депутаты, Экономикалық реформа жөніндегі комитетінің төрағасы.

1995 ж. - Қазақстан халықаралық білім бөру консорциумы кеңесінің төрағасы.

1995-2001 жж. - ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму жөніндегі комитетінің мүшесі.

2001-03 жж. – Қ. А. Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің президенті.

2004-05 жж. - М.Тынышпаев атындағы ҚазККА профессоры.

2005 ж. - «Қазақстан-АҚШ» талдау және болжау институты» ҚҚ президенті.

2006 жылдан - ҚР Білім және ғылым министрлігі Экономика институтының директоры.

«Ғалымдар одағы» РҚБ президенті (2006); ҚР Парламенті Мәжілісінің жанындағы Қоғамдық сарапшылар палатасының мүшесі (2006). Қазақстан Лениншіл комсомолы сыйлығының иегері (1980), ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (2003).

Мемлекеттік медальдар мен құрмет грамоталарымен марапатталған. 14 ғылыми монографияның, нарықтық экономика, кәсіпкерлік, экономикалық саясат проблемалары бойынша мақалалардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Садық Шәкелұлы Жақсығұлов

**Садық Шәкелұлы Жақсығұлов** (07.11.1924 ж. т., Жаңақала ауданы - 30.03.2009 ж.) — Кеңес одағының батыры (22.02.1944). 

Байұлы тайпасының Алаша руынан.  
1941 жылға дейін май зауытында жұмыс істеген. 18 жасында майданға сұранып, Курск иініндегі сұрапыл шайқасқа қатысады. Днепр өзенін алғашқылар сапында өтіп, жау техникасы мен адам күштерін шығынға ұшыратып, қаруластарының өзеннен өтуін қамтамасыз еткені үшін миномет расчетының сержанты Жақсығұловқа Батыр атағы берілді. Европаның біраз жерін фашизмнен азат етуге қатысқан Батыр жеңіс күнін Австрия жерінде қарсы алды. Елге оралғаннан кейін көп жыл партия, Кеңес органдарында басшы қызметтер атқарды. Өмірінің соңғы жылдарында аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы болып қызмет атқарды. Тасқала ауданының Құрметті азаматы атағын алған. 

1976 жылдан бері Тасқала ауданында ол кісінің атында қазақ күресінен дәстүрлі түрде республикалық турнир өтіп келеді.

## Дереккөздер


Санат:7 қарашада туғандар
Санат:1924 жылы туғандар

Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:30 наурызда қайтыс болғандар
Санат:2009 жылы қайтыс болғандар

Санат:Батыс Қазақстан облысында қайтыс болғандар

Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Қатира Жаленова

**Қатира Жаленова** - 1951 жылы 22 сәуірде Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Ақмая ауылында туған. ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген (1973). 1973-1993 жылдары Қазақ радиосында редактор болып істеген. Қазір туған жері Сыр бойына қайта оралып, кәсіпкерлікпен айналысады.
## Шығармашылығы
Тұңғыш жинағы — «Кел, махаббат» 1978 жылы жариялайды. «Аңсағай менің әнімсің» (1981), «Ақ гүлдер» (1989) өлеңдер жинағы жарық көрді. Бір топ өлеңдері «Разбеғ» (1986) атты ұжымдық жинақта орыс тілінде басылып шықты. Тәжік ақыны Г.Сүлейменованың «Қырық бұрым» (1983) өлеңдер жинағын аударған.
## Жетістіктері
1979 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық жас ақын-жазушылардың кеңесіне, Түрік дүниесі поэзиясы ІІ-фестиваліне қатысқан. Республикалық «Жігер» фестивалінің лауреаты, Абайдың 150 жылдығына арналған ақындар мүшәйрасының жүлдегері. Облыс әкімінің екі мәрте стипендиаты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызылорда облысы
Санат:1951 жылы туғандар
Жүзгіш сальвиния

**Жүзгіш сальвиния** (Salvinia) — сальвиния тұқымдасына жататын бір жылдық кішігірім өсімдік. 

Негізінен ұзындығы 3-5-см, ал 15-20 см-ге жететін қалың сабақтылары сирек кездеседі. Жайық ө-нің жайылмасындағы Приурал кентінен Есенсайға дейінгі жерлерде тараған. Киров су бөлімінде кездеседі. Тамыз-қыркүйекге спорасы пісіп жетіліп, көктемде өседі.

Өсімдік мүшелерге бөлініп, ол бөлікгері жаңа дана болып табылады. Сондықтан да Ж. с. тез тарайды. Оның таралуына құстардың да әсері бар.

**Жүзгіш сальвинияның** (сальвиния плавующая - *Salvіnіa natans*) спорофитінің ұзындығы 15 см. болатын судың бетінде жүзіп жүретін, тарамдалған бұтақтан тұрады. Сабақтың орталық цилиндірінің ортасында концентрлік өткізгіш шоқтары болады. Қабық қабатында аздаған ауа қуыстары болады. Жапырақтары сабаққа топтасып орналасқан. Әрбір топта (мутовка) үш жапырақтан болады, оның екеуі сопақша, жасыл түсті, судің бетінде жүзіп жүреді. Осы жапырақтардың ішінде көптеген ауа қуыстары болады. Әрбір топтың үшінші жапырағы судың астында болады, ол 8-12 жіп тәрізді бөліктерге бөлінген, олардың сыртын қалың түктер жауып тұрады. Тамыры болмайды. Суды және онда еріген минералды заттарды өсімдік бүткіл денесімен сорып қабылдайды, бұл процесте әсіресе түрі өзгерген су асты жапырағының орны ерекше. Спорокарпилары (сории) су астындағы жапырақтардың түп жағында орналасқан. Олардың біреулерінде микроспорангилер, ал екіншілерінде мегаспорангилер жетіледі. Әрбір мегаспорангидің ішінде бір - бірден мегаспора, ал микроспорангилерде көптеген микроспоралар пайда болады. Күзде спорокарпилары үзіліп түсіп, судың түбіне шөгеді. Келесі жылы көктемде, олардың сыртындағы қабықшасы шіріп біткен соң, спорангилері судың бетіне жүзіп шығады. Гаметофиттері спорангилерінің ішінде пайда болады. Микроспоралардан аталық гаметофиттер пайда болады, олардың әрқайсы екі вегетативтік клеткадан және екі антеридийден тұрады. Аталық гаметофиттер ұлғая келіп, спорангидің қабықшасын жарып сыртқа шығады. Мегаспорангилерден аналық гаметофит пайда болады. Оның түсі жасыл және аталық гаметофитке қарағанда редукцияға көп ұшыраған. Осындай гаметофиттің жоғары бөлігі, мегаспорангиден сыртқа шығып тұрады, оның бетінде 3-5 архегонийлер жетіледі. Ұрықтанғаннан кейін, зиготадан сабақтан және жапырақтан тұратын спорофиттің кішкентай ұрығы өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қырыққұлақтәрізділер
Шектеуші фактор

** Шектеуші фактор** - 1) қайсыбір процестің, құбылыстың не организмнің (түрдің, қауымдастықтың) тіршілік етуінің өтуі үшін шектеу қоятын фактор. Мысалы, басқа түрлердің бәсекелесі; 2) ең көп не ең аз шамада болатындықтан экожүйенің құрамы мен биологиялық өніміне басқалардан гөрі ықпалы болатын экологиялық фактор. Далалық өңірде өсімдіктер үшін шектеуші фактор — су, орманды жерлерде — топырақта қоректік элементтердің молдығы, тундрада — жылу мөлшері. Шағын көлдерде қыстың ортасынан былай судағы оттек мөлшері шектеуші фактор болып шығады (ол жетіспегенде балық жаппай қырылады). Топырақта (немесе су қойманың суында) уытты тұздардың болуы да шектеуші фактор болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жақып Қазірет

**Жақып Қазірет** (т.-ө.ж.б.) — діндар, тақуа. Бөрлі ауданының Ақбұлақ аудандық округі аумағында өмір сүрген. Оның бейіті Қарақай с-нан (оңтүстік-шығыс бағытында) 10-12 км жерде. Жергілікті түрғындар оны *«Атай бейіті»* деп атайды. Бұл жер қасиетті орын болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әділбек Смағұлов

1949 ж. 2 наурызда Шығыс-Қазақстан облысы Самар ауданы Жаңа жол ауылында туған.

1973 ж. АХШИ-ды, 1979 АХШИ аспирантурасын бітірген, экономист. Экономика ғылымдарының кандидаты (1998),Экономика ғылымдарының докторы (2011), доцент (1994). профессор (2008)

1973-74 жж. - Қарағанды облысы Абай қаласы Метал өңдеу зауытының жоспарлау-экономикалық бөлімінің бастығы, бас экономисі міндетін атқарушы.

1978-98 жж. - АХШИ (ҚазЭУ) оқытушысы, аға оқытушысы, ҚазМБА проректорының – оқыту ғылыми кешені жетекшісінің орынбасары.

1997 жылдан - «Лизинг-Центр» ЖШС оқыту-кеңесшілік фирмасының директоры.

1997-99 жж. - «Агро-Лизинг» АҚ бас директорының кеңесшісі.

1998-2002 жж. – ҚазМАУ оқыту-ғылыми-өндірістік кешені жетекшісінің орынбасары.

1999 ж. - ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің лизинг мәселесі жөніндегі кеңесшісі.

2000 ж. - ҚР Парламенті Мәжілісінің кеңесшісі-сарапшысы.

2000-01 жж. - «ҚазАгроФинанс» ЖАҚ кеңесшісі.

2002 ж. -Халықаралық бизнес университетінің факультет деканы.

2003-06 жж. - әл-Фараби атындағы ҚазҰУ доценті.

2006-2011 жж. - Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ доценті, профессоры.
2011ж.- Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Маркетинг және менеджмент кафедрасының меңгерушісі.
 ҚР-дағы лизинг мәселесі бойынша 150-ден астам ғылыми жұмыстың, соның ішінде 17 монографияның, оқу құралдары мен кітапшалардың авторы.

«Лизинг туралы», «Салық кодексіне өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» заңжобаларын әзірлеуге қатысқан. Халықаралықғылыми-оқыту жобаларына жетекшілік жасаған.

## Дереккөздер
<References/

Санат:Тұлғалар
Топырақ реакциясы

**Топырақ реакциясы** (Реакция почв) — топырақтың қышқылдық-сілтілік қатынасының сипаттамасы. Бұл топырақ ерітіндісіндегі сутек иондары (Нт) мен гидроксил иондары (ОН") арасындағы қатынаспен көрсетіледі. Егер Н* басым болса, топырақ қышқылдық реакция (рН мәні 7-ден аз), ОН' концентрациясы артқанда сілтілік реакция (рН мәні 7-ден көп), ал осы құрауыштар арасында тепетендік орнағанда бейтарап реакция (рН = 7) көрсетеді. рН-қа (сутектік көрсеткіш) реакциясы бойынша өсімдіктердің әр турлі экологиялық топтары (қышқыл сүйгіш өсімдіктер, нейтрофилді, базифилді және тағы басқа) көрсетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Несіпбай Әпірезов

**Несіпбай Әпірезов** (1909) –  күріш өсірудің шебері, Социалистік Еңбек Ері (1972). 1909 жылы Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Аламесек (қазіргі Есет батыр) ауылында туған.

1932–1942 және 1946–1949 жылдары Жалағаш ауданындағы «Жаңадария» ұжымшарында жұмыс істеді. 

1949–1967 жылдары қазіргі Сырдария (Тереңөзек) ауданындағы «Ақарық» ұжымшарында еңбек етті. 

Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Еңбек жолын 1931 жылы *«Жаңадария»* ұжымшарында бастады. 
* 1942 – 1945 жылы Ұлы Отан соғысына қатысты. 
* 1946 – 1949 жылы өзінің туып өскен ұжымшарында еңбек етті. 
* 1949 – 1967 жылы Тереңөзек (қазіргі Сырдария ауданы) ауданының *«Ақарық»* ұжымшарында жұмыс істеді. 
* 60-жылдары жақаевшылар қозғалысына атсалысты. Әпірезов агротехника білім мен бай тәжірибені игеріп, күрішінің әр гектарынан 75-тен 110,7 ц-ге дейін өнім алды. 
* 1967 жылдан Сырдария  ауданы Қазақстанның Ленин комсомолы атындағы кеңшарда күрішшілер звеносын басқарды. Осы кеңшарға 120 мың сом таза пайда келтірді.
* 1971 жылы 20 гектар күріш алқабының әр гектарынан 110,7 центнерден өнім алды.

## Қоғамдық қызметі
1971–1975 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің VIII шақырылымының депутаты болды, сондай-ақ аудандық және ауылдық кеңестердің депутаты болып сайланды.

## Марапаттары
* Еңбек Қызыл Ту ордені  
* Бүкілодақтық Халық шаруашылығы жетістіктер көрмесінің 2 алтын медалі
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1972)
* Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің 4 алтын, 1 күміс медалінің иегері

### Есте қалдыру
Жалағаш кентіндегі көшелердің біріне Несіпбай Әпірезовтің есімі берілген.

## Дереккөздер

 
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Жалағаш ауданында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі алтын медалінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Орақ және балға медалінің иегерлері
Сары би Шоңғарұлы

**Сары Би Шоңғарұлы** (1761—1838) — Кіші жүзден шыққан би, шешен.

Сырым Датұлы бастаған шаруалар көтерілісіне қатысқан. Қалмақ шапқыншылығына қарсы қол бастаған. Ол айтқан шешендік сөздер ел арасында жиі айтылады, бірақ толық зерттелмеген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Жақсығұлов турнирі

**Жақсығұлов турнирі** - Қазақ күресі бойынша Кеңес Одағының Батыры Садық Шәкелұлы Жақсығұлов атындағы республикалық турнир. 1976 жылдан Тасқала ауданының *«Жастар»* стадионында өткізілді. Турнир жеңімпаздары мен жүлдегерлеріне медальдар, белгілер, жалаушалар, ескерткіш бұйымдар беру дәстүрі қалыптасқан. Құрылған күннен бастап Жақсығұлов турниріне Қазақстан мен Орта Азия республикаларынан 2 мыңдай спортшы қатысты. Солардың ішінде Б.Шулумов (1979), Ө.Молдабеков (1987), О.Қожагелдин (1993) абсолюттік чемпион атағына ие болды. Бұл республикалық турнирде 150-дей спорт шеберлері мен түрлі дәрежедегі спортшылар өз шеберліктерін шыңдай, көрсете білді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт жарыстары
Санат:Қазақ күресі
Санат:Батыс Қазақстан облысы тарихы
Самуэл қабыну теориясы

**Самуэл қабыну теориясы** - Қабыну-процесінің басты механизмі нервті-трофикалық бұзылыстар деп есептейтін теория. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ғабит Хайроллаұлы Сарыбаев

**Сарыбаев Ғабит Хайроллаұлы** — қоғам қайраткері, Азамат соғысына қатысқан.

## Өмірбаяны

Сарыбаев Ғабит Хайроллаұлы  (03.1893 жылы туған, Орал облысы, Орал ауданында. 15.11.1966 жылы Алматыда қайтыс болды) – Орал облысында Совет өкіметін орнатуға қатысқан Азамат соғысы ардагерлерінің бірі. 1919 жылдан компартия мүшесі. 1916 жылы Орынбордағы «Хусайния» медресесін бітіріп, Батыс майдандағы тыл жұмыстарына жіберілді. 1918 жылы Бөкей облысының Советінің 1-3 съездерінде облыстық Советінің мүшесі ретінде сайланды. 1919 жылы жазда Қызыл гвардия қатарында эскадронға саяси комиссар болды. 1920 жылдың басында Нарын уездінде милиция бастығы және ЧОН (ерекше қызмет атқаратын әскери бөлім) отрядының бастығы. 1923-1930 жылдары сот, партия, совет органдарында жұмыс істейді. Қарқаралы ауданында партия комитетінің секретары (1929-1930). 1932-1933 жылдары «Социалистік Қазақстан» газеті редакторның орынбасары, кейін Гурьев аймақтық парти бақылау комиссиясының председателі, 1933-1936 жылдары Гурьев облысындағы Бақсай с-зында саяси бөлім бастығы. 1957 жылдан кейін оқу-ағарту саласында қызмет атқарды.
* 1918 жылы Астрахан губернияның кеңесінің мүшесі, қызыл гвардияшылар отрядының командирі болған. Қазақтың 1-ші үлгілі атты әскер полкін ұйымдастыруға қатысты.

* 1919 жылы осы полктің саяси комиссары болып тағайындалды. Азамат соғысы аяқталған кейін түрлі жауапты қызметтер атқарған.

* 1929-1930 жылы Қарқаралы ауданы партия комитетінің хатшысы.

* 1932-1933 жылы «Социалдық Қазақстан» газеті редакторының орынбасары, кейін Гурьев (Атырау) аймақтық партия бақылау комиссиясының төрағасы.

* 1937 жылы репрессияға ұшырап, 1958 жылы ақталған. Өмірінің соңғы жылдары мектепте мұғалім болып істеді.

* 1960 ж. «Қазақстан Азамат соғысы жылдарында» атты
жинақта мақаласы жарық көрді. Онда қазіргі Бөкей ордасы, Жәнібек аумағында болған шайқас баяндалады. Талов стансадағы мектеп Сарыбаевтың есімімен
аталады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мәжит Жүнісов

**Жүнісов Мәжит** (21.9. 1917,Жаңақала ауданы — 1945, Прага) — Кеңес Одағының Батыры (1943). Соғыстың алғашқы күндерінде-ақ майданға алынады.
303-атқ. див-ның құрамында гвардия автоматшысы болады.
1943 ж. қыркүйек айында Днепр үшін болған шайқаста ерекшеерлік көрсетті. Жаңақала ауданы Жаңа Қазана-нда Ж-ке ескерткіш мүсін орнатылған (1966).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Әбіраш Жәмішев

**Әбіраш Жәмішев** (Жамаладдинов) 1928 жылы 5 желтоқсанда Қызылорда облысының  Тереңөзек (қазіргі Сырдария ауданы) ауданындағы Бесөзек ауылында туған.

1956 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. Соңғы курста жүргенде республикалық «Соцалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің редакциясында қызметке орналасқан. Содан бастап, өмірінің ақырына дейін «Қазақ әдебиеті», «Жұлдыз», «Егемен Қазқстан», «Заман —Қазақстан», «Түркістан» секілді республикалық газет-журналдарда әдеби-қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары болған.
1965 жылдан бері оның оннан астам жыр кітабы оқырман қауымның қолына тиді. Әдеби сынға атсалысты, көркем аудармамен де шүғылданған.

## Шығармашылығы
Оның аударуында Хафиздің, Физулидің ғазалдары «Улы ақындар кітапханасы» сериясы арқылы қазақ оқушыларына жетті. Сондай-ақ ол А.С.Пушкиннің, А.Исааяканың, Айбектің, М.Исаковскийдің бірталай өлеңдерін, А.Вознесенскийдің «Лонжюмо», С.Шипачевтың, армян жазушысы Г.Эминнің «Армения туралы жеті жыр» кітабынан «Жазбалар жырын», тәжік ақыны М.Қаноатовтың «Вахш толқындары» деген атпен өлеңдері мен поэмалар жинағын, Қ.А.Йасауи хикметтерін аударған.
*Арай. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1965; 
*Күміс кірпіктер. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1967; 
*Дала шуғыласы. Очерктер. А., «Қазақстан», 1967; 
*Жыр жанры. Әдеби зерттеу. А., «Жазушы», 1970; 
*Сағым толқын. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1972; 
*Биік мәртебе. Әдеби сын мақалалар. А., «Жазушы», 1974; 
*Армысың, алтын күнім! Очерктер. А., «Жазушы», 1976; 
*Төскей. Тандамалылар. А., «Жазушы», 1980; 
*Кезең кестелері. Сын мақалалар. А., «Жазушы», 1984.
## Жетістіктері
«Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызылорда облысы
Санат:1928 жылы туғандар
Эволюция факторы

**Эволюция факторы** - тіршілік иесін тұқым қуалаушылық (организмнен үстем табиғи жүйелер үшін сабақтастық) тұрғысында өзгеруге немесе, керісінше, өзінің құрылымы мен функцияларын сақтауға мәжбүрлеуші фактор. 

Эволюция факторы табиғи жүйелердің бүкіл бағыныштылығында (иерархиясында) әрекет етеді. Бүкіл табиғат тұрғысынан алып қарағанда эволюция факторын тек тіріге ғана емес, сонымен қатар тірі емес табиғи жүйелерге, сондай-ақ биологиялық енжар заттекке қатысты да қолданып қарастыруға болады. Жердің, оның экосферасының, Күн жүйесінің, Галактиканың эволюция факторы.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бейбіт Исламғалиұлы Бисекешев

**Бейбіт Исламғалиұлы Бисекешев** (2.2.1963 жылы туған, бұр. Тайпақ ауданы, Есенсай ауылы) — радиотехник, кәсіпкер. Рязань радиотехника институтын бітірген (1988). 1988-90 ж. «Байқоңыр» космодромында «Боран-Энергия» жобасы бойынша, 1990-93 ж. Новгород қаласындағы «Квант» бейүкіметтік ұйымында РФ Қорғаныс министірлігінің жабық тақырыбы бойынша жұмыс істеген. 1994 ж. негізінен Интранет-институт тернет жүйесі базасыңда ақпараттық жүйе, корпоративті желі қалыптастырумен айналысатын «Күшпен Телеком» компаниясын құрып, жетекшілік етіп келеді. 1998 ж. компанияда тұңғыш рет қазақ қаріптерін айьфын тану бағдарламасы жасалды, 1999 ж. эцектронды құжат айналымы жүйесі қалыптасып, ол ҚР Президенті әкімшілігінде және ҚР Сыртқы істер, мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім институттерінде қазақ тілінде енгізілді. Бисекешев басқарған ұжым бірнеше шетелдік беделді компаниялармен өріптестік байланыс орнатқан.
## Дереккөздер
Ғайса Иманғазыұлы Оразалиев

**Ғайса Иманғазыұлы Оразалиев** (1917 ж.т., Астрахан облысы Қарабайлы ауылы — 26.2.2000, Орал қаласы) — соғыс және еңбек ардагері. ҚазПИ-ді, Мәскеу жоғарғы партия мектебін бітірген. Еңбекжолын Тараз (Жамбыл) қаласындағы педагогикалық училищеде ұстаздық қызметінен бастады. Фин соғысына, Солтүстік Буковинаны азат етуге, Белоруссия майданындағы ұрыстарға қатысқан. Бірнеше жауынгерлік орден, медальдармен марапатталды. Соғыстан соң Жамбыл облысы партия комитетінде бөлім меңгерушісі,
Қызылорда облысы партия комитетінің
хатшысы, Орал облысы партия комитетінің бөлім меңгерушісі, парт-
комиссия төрағасы. Облыстық кітап-
құмарлар қоғамын, ардагерлер
ұйымын басқарды.

## Дереккөздер
Тұқым қуалау

**Тұқым қуалау** - ағзалардың генетикалық ақпараттарын, (қасиеттерін) ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп беруі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Мұратбек Тауфихұлы Жоламан

**Мұратбек Тауфиқұлы Жоламанов** (13.10.1966, Жымпиты ауданы, Жосалы ауылы — 28.4.2000, Орал қаласы) - суретші.
1985-1988 ж. Ақтөбе мәдени-ағарту училищесінің көркемсурет-безендіру бөлімінде оқыған. Алматы көркемсурет училищесінің
живопись бөлімін үздік бітірген
(1990). 1991 ж. Сырым Датұлының 250 жылдық мерейтойына
орай Алматы қаласында өткен республикалық
конкурста «*Сырым батыр*» атты
портреті жүлделі орын алды.
1991-1996 ж. Алматы театр, кино
және көркемсурет институтында
оқып бітірген. «*Хан көтеру*»
атты дипломдық жұмысы ең
үздік картина ретінде бағаланып, сол институттың қорында, ал
өзі сонда қызметке қалдырылған. Жоламанов институт жанынан Қазақстан жас суретшілер ұйымын
құруға жетекшілік етті. Көптеген сурет көрмелеріне қатысқан.
Денсаулығына байланысты 1997
ж. туған жері Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласына қайтып келеді. Тұңғыш жеке
көрмесі 1999 ж. Орал қаласында өтті.
Жоламановтың артында «*Құлагер*», «*Рух шақыру*», «*Еділ-Жайық*», «*Күлтегін мен Білге туралы жыр*»,«*Сарын*», «*Қазанат*», «*Тұмар*»,
«*Қорқыттың теңізге келуі*», «*Керей-Жәнібек*», «*Жаман ырым немесе қағанатгың құлауы*», «*Қызғыш құс*», «*Жекпе-жек*», «*Аттиланың елесі*», т.б. картиналары
қалды.

## Дереккөздер


Санат:1966 жылы туғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Бесінші кәсіптік лицей

**Бесінші кәсіптік лицей** — Орал қаласындағы бастауыш кәсіптік білім беретін оқу орны. 1974 ж. 1 қыркүйекте 5- техникалық училище ретінде ұйымдастырылған. Кейінгі жылдары оқу орнының атауы бірнеше рет өзгерді. 2000 жылдан Бесінші кәсіптік лицей аталады. Жыл сайын 400 оқушы қабылданып, банк ісінің ЭЕМ-ның оператор- программашысы, радио-телеаппаратураларды және дербес компьютерлерді жөндеуші механик, автомобильдерді жөндеуші, жеке автосервисті ұйымдастырушы, секретарь-референт мамандықтарына оқытады. Арнаулы және жалпы пәндер бойынша сабақ өткізетін кабинеттер мен лабораториялар, оқу-өндірістік шеберханалары, асхана, кітапхана, спорт залы, медицина қызмет көрсету кешені бар. Оқушыларға жоғары білімді өндірістік тәжірибесі мол инженер-педагогтар сабақ береді. 1999 ж. 19 қаңтардан Бесінші кәсіптік лицей Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың Білім академиясының қарауындағы негізгі оқу орны саналады.
## Дереккөздер
Автоерітіндітасушы

нобай|
**Автоерітінді тасушы** - құрылыс объектілеріне ерітінді-бетон тораптарынан әр түрлі консистенциялы құрылыстық ерітінділерді тасымалдау, козғау және тиісті мөлшермен беруге арналған арнайы көлік құралы. Оның ерітіндіні араластыру үшін гидравликалық қалақты қозғаушысы бар жүк автомобилінің рамасына орнатылған цистернасы болады.

## Дереккөздер


Санат:Көліктер
Санат:Құрылыс
Настия

**Настия** - өсімдіктерде жан-жақты диффузиялы әсерлейтін жағдайларға байланыстыны айтамыз. Өсімдік мүшелерінің сыртқы тітірткендіргіштерге жауап қозғалысы. Ол қозғалыстар оң және теріс, яғни тітірткендіргішке немесе одан кері бағытта болуы мүмкін. Тітірткендіргіштер қатарына жарық, жылу, ылғал т.б. физикалық және химиялық факторлар жатады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Топырақтану

thumb|right|200px|Топырақ түрлері
**Топырақтану** — топырақтарды, олардың генезисін, даму тарихын, құрамы мен қасиеттерін, географиялық таралуын, сондай-ақ топырақты оңтайлы пайдалану мен оның құнарлылығын арттырудың жолдарын зерттейтін ғылым.

Топырақтану ғылымының негізін орыс ғалымы В.В.Докучаев қалады. Оның Петербургте басылып шыққаң «Орыстың қара топырағы» (1883 ж.) атты еңбегінде топырақтың дүрыс анықтамасы, оның қасиеттері туралы ғылыми негізделген түсініктер берілген. В.В.Докучаев топырақ түзілу процесінің бес факторға байланысты екенін анықтады. Оларға: бастапқы жыныстар, ауа райы, жер бедері, уақыт және өсімдіктер мен жануарлар жатады. Кейін ғылыми зерттеулердің нәтижесіне байланысты бұларға су (топырақ суы, жерасты суы) және адамның шаруашылық әрекеті қосылды.

Топырақ жеке әртүрлі өлшемдегі қатты бөлшектерден тұрады. Қатты бөлшектер сумен және ауамен қоршалған. Сондықтан топырақты үш фазалы жүйе ретінде қарастырады. Топырақтың жоғарғы беті борпылдақ. Мүның қүрамында көптеген өлі органикалық заттар бар (өсімдіктер қалдығы, қарашірік). Бүл қарашірікті аккумулятивті А қабаты. Тереңірек, өте тығыз иллювиалды өтпелі В қабаты жатыр. Оның астында топырақ түзуші - С қабаты орналасқан. Барлық топырақтар бір-бірінен осы генетикалық қабаттарымен ажыратылады. Әр түрлі топырақтың генетикалық қабаттары қалыңдығымен, түстерімен, қүрылымымен, морфологиялық қасиеттерімен ерекшеленеді.

Топырақтың қалыңдығы санмен көрсетіледі. Мысалы, кейбір топырақтарда А қабаты небары 0-5 см, ал кейбіреулерінде 0-50 см болады. Топырақтың типтеріне байланысты А, В, С қабаттары бірнешеге бөлінуі мүмкін. Топырақ қабаты тереңдеген сайын аэрация нашарлайды. Оттегінің мөлшері азайып, көмір қышқыл газы мен органикалық заттардын ыдырауы кезінде бөлінетін басқа да газдардың мөлшері артады.

Топырақтың жоғарғы қабаттарында өсімдікке қажетті фосфор, калий, азот, кальций және басқа заттар жинақталған. Топырақтың әртүрлі қасиетіне (қышқылдығы, тұздылығы, ылғалдылығы) байланысты өсімдіктерді көптеген экологиялық топтарға бөлуге болады. Мысалы, топырақтың қышқылдығына байланысты: рН 6,7-ден төмен қышқыл топырақта өсетін ацидофилді түрлер (сфагналы батпақ өсімдіктері); 2) рН 6,7-7,0 топырақта өсетін нейтрофилдер (көпшілік мәдени өсімдіктер); 3) рН 7,0-ден жоғары топырақта өсетін базифилді өсімдіктер (аққурай).

Механикалық құрамы (топырақ түйіршіктерінің мөлшері) бойынша топырақ құмды, құмдақ сазды және саз топырақ болып бөлінеді. Сазды топырақ құламаларда тұрақты және су бұзып кетуіне қарсы келе алатын топырақ; жолдың негізі үшін жақсы материал болып табылады. Құмайт топырақ ылғалды және құрғақ күйінде байланысы жақсы топырақ: құрғақ және тым ылғалды жерлерде жолға себуге пайдаланады. Шым тезекті топырақ ылғалдылықтың тұрақсыздану кезінде көлемдік өзгерістерге зор бейімі бар, қатты сығылатын орамды грунт, жол себуге қолданылмайды.

## Дереккөздер

*
Санат:Жер туралы ғылымдар
Санат:Геология бөлімдері
Нағыз шыбындар

**Нағыз шыбындар** (Muscidae) - дөңгелектілер отряд тармағының жәндіктер тұқымдасы. Дене ұзындығы 2-15 мм. 400 түрі белгілі. Кең таралған жәндіктер: ТМД-да 1000-дей түрі бар. Өсімдіктер шырынымен қоректенеді; сапрофагтар, жыртқыштар, кейбір түрлері, қан сорғыштар, (негізінен ұрғашылар). Дернәсілдері, жыртқыштар немесе сапрофагтар, көк қасқа шегірткелердің паразиттері және кейбір түрлері құстардын эктопаразиттері. Шіріген органикалық заттарда дамиды, кейбіреулері тірі өсімдік және жануарлар ағзаларында тіршілік етеді. Нағыз шыбындар арасында көптеген түрлері, синантроптар. Олар адам мен жануарлардың ауру қоздырғыштарын тасымалдайды, белгілілері, үй шыбыны, күзгі істік тұмсық қара шыбын, үй-қора шыбыны, аяқтістілердің бірталай түрлері.

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Нативті

**Нативті** - табиғи, зерттегенде бұзылмаған. Мысалы, Нативті ақзаттар, тірі жасушада олар тән құрылысын бұзбай сақтаған.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ниетқали Жүнісов

**Жүнісов Ниетқали** (1904-1965) — жылқышы, Социалистік Еңбек Ері (22.10.1949). 1904 жылы Орал облысы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы), Орда ауданында туған. 

## Еңбек жолы
* 1931 жылдан Куйбышев атындағы колхозда қоғамдық мал шаруашылығында істеген. 
* 1942-1943 жылдары Совет Армиясы қатарында Ұлы Отан соғысына қатысып, ауыр жарақат алады.
* 1943-1963 жылдары Орда ауданындағы Куйбышев атындағы ұжымшарда аға жылқышы, ферма меңгерушісі болып еңбек етті. Жылқыны қысы - жазы  бірдей жайып бағу жағдайында  57 биеден 57 құлын алған.

## Наградалары
* Социалистік Еңбек Ері (22.10.1949)
* Медальдар

## Дереккөздер

* Сайт "Герои страны"

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Наутилустер кемешіктер

**Наутилустер кемешіктер** - наутилойдей туысының жалғыз түрі. Бақалшағының диаметрі 15-23 см, салмағы 1,8 кг. сыртқы бақалшығы спираль тәрізді оралып, 35-38 камераларға бөлінген. Олардың қалқалары бірбірімен түтікшемен байланысқан. Түтікшенің ішінде, екі валентті ион мөлшерін нәтижелі реттейтін,соның нәтижесінде Наутилустер кемешіктер қалқып жүзуін қамтамасыз ететін сифон, (ағзадан тұратын жіпше) орналаскан; Наутилустер кемешіктер денесі ең соңғы камераны жайлаған. Көптеген қармалауыштары бар, (ұрғашыларында, 94, еркектерінде, 66). Олардың сорғыштары жоқ, құндақталған. Миы қарапайым. Көзінің қарашығы нүкте тәрізді, жанары жоқ. Негізгі сезім мүшесі, хемотактикалық рецепторларға бай қармалауыштары. Тұмсығы ірі. Басы қармалауыштарымен бірге бақалшыққа тартылып алынады.

## Дереккөздер


Санат:Басаяқтылар‎
Этологиялық фактор

**Этологиялық фактор** - дарақтардың өз топтарындағы тікелей түйісуі кезінде пайда болатын фактор.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мұхит Битенов

**Битенов Мұхит** (1912, Жәнібек ауданы, Қамысты ауылы - 1983, сонда) — күйші, өлкеге белгілі домбырашы Дүйсенғалидың шәкірті. 1945 ж. соғыстан оралған Битенов балаларының қайтыс болғанын естіп, «Үш балам» атты жоқтау күйін шығарған. Құрманғазы, Соқыр Есжан, Түркеш, Әкібас, Ыбырай, т.б. халық комп-ларының шығармаларын жетік білген. Сейтектің «Сексен ер» күйі Битеновтің орындауында жеткен.
## Дереккөздер




Санат:Тұлғалар
Күйіс қайырмайтындар

**Күйіс қайырмайтындар** (), немесе шошқатәрізділер () - жұптұяқтылар отрядының тармағы. Терісі қалың. Аяқтары қысқа. Азу тістері, кедір-бұдырлы, ірі. Қарны қарапайым. Күйіс қайырмайды. 3 тұқымдастары бар: бегемоттар, шошқалар, пекарилер. 139 тұқымның, оның ішінде 9 жаңа заманғы түрлер; ТМД-да 19 түрі, жабайылардан, қабан ғана.

## Дереккөздер


Санат:Жұптұяқтылар
Санат:Шошқалар
Нейро...

**Нейро...** - жүйке жүйесіне қатынасы бар екендігін меңзейтін, күрделі сөздің бөлігі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сарығожин Мұхамеджан

**Сарығожин Мұхамеджан**, *Ақшолақ* — шешен, аға сұлтан.

## Өмірбаяны
Байұлы тайпасының Алаша руынан  Ол Соналы болысының (Ілбішін, Калмыков, Жымпиты уездері қараған) 30 жылдай аға сұлтаны болып бірнеше рет сайланған. Сарығожин 1891 жылы Ресей патшасының болашақ мирасқоры Николай Романовты қонақ еткен. Ол хан тоғайына бірнеше ақ киіз үй тіктіріп, оның ішін ұлттық жиһаздармен безендіріп, дастарқан жайып, болашақ патшаға дәм татқызды, патша мирасқорына киіз үйдің біреуін сыйға тартты. Сарығожин 1894 жылы II-ші Николай патшаның таққа отыру рәсіміне қатысты.

Ресейдің соңғы патшасы, өзінің іскерлігімен, тапқырлығымен ұнаған Сарығожинге дворяндық әлеуетпен мәртебесі бірдей «Ресей империясының құрметті азаматы» атағын берген.

Сарығожин өз қаражатына Соналы болысында 50 орындық мектеп ашып, Орал реалдық әскер училищесінде оқитын қазақ балаларына жәрдемақы белгілеген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ғафура Нұрғалиқызы Бисенова

**Ғафура Нұрғалиқызы Бисенова** (31.12.1924, Тайпақ (Ақжайық) ауданы — 1991, Алматы) — ғалым, өнертану ғылыми кандидаты (1967), профессор (1980). Орал педагогика институтының физика-математика факультетін бітірген (1945). Сол факультетте сабақ беріп, қосымша музыка училищесінде оқыған (1948). Алматы консерваториясын (доцент Ф.Орлова класын) бітірген (1953). 1953-57 ж. Қазақ радиосының көркемдік жағын басқарушы, 1957-60 ж. Қазақстан КП ОК-нің үгіт-насихат бөлімінің нұсқаушысы болды. 1967 жылдан консерваторияда ғылыми жұмыстар бойынша проректор, қазақ музыкасы мен фольклоры кафедраның профессор (1980). Ғылыми жұмыстары қазақтың халық музыкасын зерттеуге, негізінен Абайдың ән шығармна арналған. Ш ы ғ.: Дина Нүрпейісова, А., 1953; Абай операсы, А., 1954; Абай Құнанбаевтың ән творчествосы., А., 1966.
## Дереккөздер
Битілеуов Нүрсейіт

**Битілеуов Нүрсейіт** (1899, Қаратөбе ауданы, Егіндікел ауылы - 1970) — айтыс ақыны, жыршы. Бірнеше рет ауданы, облыстық ақындар айтысына қатысқан. Көптеген жырды жатқа білген және оларды нақышына келтіріп орындаған. «Батырлар жыры» деп аталатын жинаққа «Қобыланды батыр» жырының 1 нұсқасы Битілеуовтің айтуы бойынша енген.
## Дереккөздер
Чан Йан Бэнг

**Chan Young Bang (Пан Чханъён)** - КИМЭП университетінің президенті.

1936 ж. 24 шілдеде Корея Республикасы туған.

Йонсей университетін (Корея), бакалавр (тарих, саясаттану), магистр (экономика); Невада университетін (АҚШ), магистр (экономика); Колорадо университетін (АҚШ) бітірген, ғылым докторы (Ph.D). Экономика ғылымдарының докторы  (1977, Колорадо университеті, АҚШ).

*1972-75 жж. - Калифорния университетінің (Лос-Анджелес) оқытушысы.

*1978 ж. – Сан-Франциско университетінің оқытушысы.

*1978-88 жж. - Сан-Франциско университетінің Азия және Тынық мұхит аймағы мәселелері жөніндегі ҒЗИ атқарушы директоры.

*1980-81 жж. - Калифорния университетінің (Лос-Анджелес) профессоры.

*1988-89 жж. - Ханьянь университетінің Экономикалық зерттеулер институтының профессоры.

*1990-92 жж. - ҚР Президенті жанындағы Жоғары экономикалық кеңесі төрағасының орынбасары.

*1991-93 жж. - ҚР Президентінің бас экономикалық кеңесшісі.

*1992 ж. - «ЮСКО Интернешнл» АҚ төрағасы.

*1992-94 жж. - ҚМЭБИ атқарушы директоры.

*1998-2004 жж. - ҚМЭБИ Қамқоршылар кеңесінің төрағасы.

*2000 жылдан - ҚМЭБИ президенті.

ҚР Президентінің Құрмет Грамоталарымен, «Достық» орденімен марапатталған (2003). «Қазақстанның үздік шетелдік инвесторы» наградасының иегері (2003).
Көптеген ғылыми монографиялардың, мақалалар мен жарияланымдардың авторы.
 
**Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер**: «Мінсіздік, көрегендік».** Қазақстан қаржы аясына талдау**: «Қазақстанның банк жүйесі ТМД-да ең дамыған. Апайда, адам ресурстарын тартып, банк секторын жетілдіру қажет. Қор нарығы дамымаған, табиғи ресурстарға тәуелділік тәуекелі де бар. Әлемнің бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру үшін аталмыш мәселелер шешімін табуы тиіс».

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нейробластар

**Нейробластар** - нейрондар алдында пайда болатын жасушалар. Олардан айырмашылығы кішілеу, бөліну қабілеті бар. РНК мен ақзатты шамалы, тұрақты өсінділері жоқ. Омыртқалылар эмбриогенезінде нейробластар, жүйке түтікшесін құрайтын, нейроэпителиалдық жасушалар тобынан бөлініп шығады, да, жүйке жүйесінің даму амағына еніп, белгілі нейрондарға айналады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Топырақты сілтісіздендіру

**Топырақты сілтісіздендіру** (Выщелачивание почвы) — топырақтан немесе оның жеке бір қабатынан еріген заттектерді топырақтық ерітіндінің төмен түсетін немесе бүйірлік ағыс өсерімен шаймалау. Бұл заттектер топырақтың бетіне шығарылуы немесе оның қабаттарының біреуіне жиналуы мүмкін. Топырақты сілтісіздендіру суармалау кезінде күшейеді. Органикалық заттектерді, әсіресе қарашіріндіні шығару топырақтың құнарлығын бірден төмендетеді.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Нейрофильдер

**Нейрофильдер** - микрофагтар, арнайы лейкоциттер, гетерофильдер, омыртқалы жануарлардын түйіршікті лейкоциттерінің, (гранулоциттер) бір түрі. Диаметрі 9-12 мкм. Нейрофильдер түйіршіктері реакциясы нейтралды боғандықтан, олар қышқыл және сілтілі бояуларды қабылдамайды. Адамда сыртқы қан жүйесінде нейрофильдер лейкоциттердің 4878% құрайды. Олар қан түзу дінгек торшаларынан дамиды. Бірнеше жетілу сатыларынан: миелобласт, миелоцит, метамиелоцит, (жас нейрофильдер), таяқшаядролылар. Нейрофильдер ұсақ бөтен денелерді, микробтарды қармалап ыдыратады. Нейрофильдер құрамында лизосим бар; өлі ағзаларды ферменттер бөліп, ерітеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Табиғи қорлар мен қоршаған ортаны қорғау

**Табиғи қорлар мен қоршаған ортаны қорғау** - Су көздері мен табиғи ортаның тазалығын сақтау мақсатында облыста қуаты төулігіне 7,5 мың м3-ден 20 мың м3-ге дейін жететін 56 тазалау қондырғысы жұмыс істейді. Өсімдіктер мен жануарлардың сирек кездесетін жене жойылып бара жатқан түрлерін қорғауға үлкен назар аударылуда. Осы мақсатпен республикалық маңыздағы үш заказник құрылған, Бұлар — Бударин, Кирсанов, Жалтыркөл қорықшалары. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енген өсімдіктер мен жануарлардың түр құрамын сақтауда Ақтау, Аққұм , Қараағаш, Нарын, Шалқар шұраттарындағы табиғат ескерткіштерінің мәні де зор. Қарашығанақ газконденсат кені маңында топырақ жамылғысының құнарлығын сақтау мақсатында жұмыстар іске асырылуда.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы
Хаби Жақыпов

**Хаби Жақыпов** (15.9.1915 ж.т., Жаңақала ауданы, Жаңа Қазан а.) — заң қызметкері, Қазақстанның еңбек сіңірген заңгері (1967). Ауыл мектебін, жұмысшылар факультетін, Мәскеудегі бүкілодақтық заң институтын, кейін ҚазМУ-дің заң факультетін бітірген. Еңбек жолын 1928 ж. сауатсыздықты жою мектебінде мүғалім боп бастап, артынан Новая-Казанка комитетінде аудандық кеңес хатшысы, ауданыдық сот мекемесінде хатшы, 1938-78 ж. Бөрлі аудандық сот төрағасы, Орда ауданында, Жәнібек ауданында, үш рет Казталов ауданында сот төрағасы, Орал облыстық сот мүшесі боп қызмететкен. 1978 жылдан зейнеткер.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Иван Федорович Бларамберг

**Иван Федорович Бларамберг** (1800 - 1878) - орыс геодезисі, қазақ жерін картаға түсірушілердің бірі, генерал-лейтенант. Майндағы Франкфурт университеттін бітірген. 19 ғ-дың 20-жылдарының басында Ресейге келген. 1928 жылдан Бас штабта істеді. Каспий теңізінің қазақстандық жағалауларын картаға түсірді. 1837-40 ж. Иранда қызмет атқарды. 1845 ж. орыс География қоғамының мүшелігіне сайланды. 1852 ж. қазақ даласына шыққан топографиялық экспедиңияны басқарды. Тобыл, Ырғыз, Темір, Жем (Ембі) өзендерінің теменгі ағыстарын, Мұғалжар тауын аралап, қазақ даласынан географиялық және этнографиялық материалдар жинады. Бларамбергтің басқарумен еуропалық Ресейдің картасы басылын шықты.

Бларамберг жазған еңбектерінің бірқатары қазақ даласының солтүстік-батыс бөліктерін және Каспий теңізінің жағалауын зерттеуге арналған. Еңбектерінің бірінде "Земли киргиз-кайсаков" кітабында (1849) ол "Ішкі (Бөкей) және Оралдың Күнгейіндегі (Кіші) Орданың" сипаттамасын береді. Онда Орда жерінің жер бедері, гидрографиясын сипаттаған және қазақтардың өмір салтынан, өнеркәсібінен т.б.мәліметтерді кездестіруге болады.

## Дереккөздер


Санат:1800 жылы туғандар
Санат:1878 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей географтары
Санат:Ресей генералдары
ФАО

right|200px
**ФАО** — БҰҰ-ның азық-түлік және ауыл шаруашылық ұйымы. Штаб-пәтері Римде орналасқан. Бұл арнайы мекеме 1945 жылдан бастап әлемдегі азық-түлік ресурстары мен ауыл шаруашылығы дамуының мәселелерімен айналысады. 1990 жылы ФАО әлемдегі 62 елдегі тропиктік ылғалды ормандарды (ғарыштық суреттерді пайдаланып) есепке алды. Сөйтіп орман ауданы (1,2 млрд га-дан артық) анықталды.

1974 жылы Африкадағы ашаршылыққа жауап ретінде ФАО кең таралған аштық, дұрыс тамақтанбау және азық-түлік қауіпсіздігі мәселелерін шешу үшін бірінші Дүниежүзілік азық-түлік саммитін шақырды. Кездесу нәтижесінде «әрбір еркек, әйел және баланың физикалық және психикалық қабілеттерін дамыту үшін аштық пен жеткіліксіз тамақтанудан құтылуға ажырамас құқығы бар» және онжылдық ішінде бұл мәселелерді жоюға жаһандық міндеттеме қабылданды. 1996 жылы өткен саммитте ХХІ ғасырға ашаршылық пен тамақтанбауды жоюдың стратегиялық жоспарын құру кезінде осы мақсатқа жетудегі кемшіліктер қарастырылды.

Жыл сайын ФАО азық-түлік, ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, балық шаруашылығы және табиғи ресурстарға қатысты «Әлемнің жай-күйі» туралы бірқатар негізгі есептерді шығарады.

## Дереккөздер

Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемелері
Санат:Азық-түлік өнеркәсібі
Санат:Халықаралық экономикалық ұйымдар
Александр Сергеевич Павлов

**Александр Сергеевич Павлов** (1 қаңтар 1953 жыл, Павлодар) — қазақстандық экономист, қаржыгер, мемлекет қайраткері.

## Білімі
* 1965 ж. С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген, химик-органик.
* 1974 ж. В.В. Куйбышев атындағы Белорус мемлекеттік халық шаруашылығы институтын бітірген, экономист.
* 1991 ж. Кеңес одағының Коммунистік партиясы жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген, саясаттанушы.

## Еңбек жолы
* 1974-75 жж. - Павлодар облысы қаржы бөлімінің аға экономисі.
* 1975-76 жж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. 
* 1976-87 жж. - «В.И. Ленин атындағы Павлодар трактор зауыты» ӨБ қаржы бөлімі бастығының орынбасары, жоспарлау-экономикалық бөлімінің бастығы. 
* 1987-91 жж. - Павлодар облысы атқару комитетінің қаржы басқармасының бастығы. 
* 1991-92 жж. - Павлодар облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары. 
* 1992-94 жж. - Павлодар облысы әкімінің орынбасары. 
* 1994 ж. - ҚР Қаржы министрінің бірінші орынбасары - Бас салық инспекциясы бастығы.
* 1994-98 жж. - ҚР Қаржы министрі
* 1996-99 жж. - ҚР Премьер-министрінің орынбасары.
* 1999-2000 жж. - ҚР Премьер-министрінің бірінші орынбасары.
* 2000-02 жж. - «Қазақмыс» корпорациясы» АҚ Басқарма төрағасының орынбасары, Директорлар кеңесі төрағасының орынбасары.
* 2002 ж. - ҚР Премьер-министрінің орынбасары - ҚР Қаржы министрі. 
* 2002-04 жж. - ҚР Премьер-министрінің бірінші орынбасары.
* 2005-06 жж. - «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы» АҚ бірінші вице-президенті.

## Қоғамдық қызметі
* 2004 ж. - «Қазақстан Халық банкі» АҚ Басқармасы мен Директорлар кеңесінің сыртқы кеңесшісі.
* 2004-2025 жж. - «Қазақстан Халық банкі» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы, тәуелсіз директор.
* 2004-07 жж. - «Нұр Отан» ХДП төрағасының орынбасары.
* 2006-08 жж. - «Самұрық» қазақстандық холдингі» АҚ тәуелсіз директоры.

## Марапаттар
* «Құрмет» (1998),
* «Барыс» (2003) ордендерімен,
5 мемлекеттік медальдары.

## Жеке басы туралы мағлұмат
* Әскери атағы - запастағы подполковник.
* Үйленген. Жұбайы - Павлова Наталья Александровна (1954 ж. т.). Қыздары - Елена (1982 ж. т.), Ольга (1987 ж. т.).

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Павлодарда туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан қаржыгерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Отан орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Барыс орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан қаржы министрлері
Пароним сөздігі

**Пароним сөздігі** - сөйлеу тәжірибесінде араласа беретін бір түбірлі және әр түбірлі ұқсас естілетін сөздердің қосарлары (тобы) бар лингвистикалық сөздік.
## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Топырақтың құнарлануы

**Топырақтың құнарлануы** (Окультуренность почв) — топырақтың физикалық құрылымының, химиялық құрамының және биологиялық, физикалық, химиялық қасиеттерінің табиғи жағдайынан ауыл шаруашылығы өндірісіне пайдалы бағытына қарай өзгеру дәрежесі. Топырақтың құнарлануының топырақ құнарлылығының шамасы бойынша ажыратылатын босаң, орташа және күшті делінетін үш дәрежесі бар.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Өкпе текті жүрек

**Өкпе текті жүрек** (*Соr рuіmоnаlе*) - Өкпе артериясы гипертензиясының салдарынан оң жақ жүрек қарыншасының гипертрофиясы мен дилатациясы болатын дерттік күй, бронхтың, өкпенің, өкпе тамырларының, диафрагманың, плевраның және кеуде сарайының ауруларында дамиды. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Маркс Телеуұлы Жүсіпов

**Маркс Телеуұлы Жүсіпов**(1934 — 1993) — палуан, қазақша күрестен спорт шебері
(1964). 1959 ж.Қарағандыда өткен респ. сайыста қазақша күрестен 2-орын иеленген. 1962 ж.
облысы сайыста еркін күрестен 1-орын алды. 1965 жылдан Тасқала ауданының палуандар командасының жетекшісі әрі жаттықтырушысы. Соңғы 20 жыл ішінде 1-разрядты 40 спортшы,
3 спорт шеберін дайындаған.

## Дереккөздер