open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Цоизит

**Цоизит** (Австрия ғалымы және жазушысы З.Цоиздың құрметіне аталған) — оқшауланған силикаттар тобына жататын минерал. Оның түр өзгерістеріне: тулит,
аниолит, танзанит жатады. Хим. формуласы: Ca2Al6(OH)2O3[Sі2O7], қоспалары: Fe, Mn. Ромбылық сингонияда кристалданып, кристалдары бағана тәрізді және агрегаттары түйіршік, инеге ұқсас немесе күрделі пішінді болып келеді. Түсінің күлгін көгілдір, сары, қызғылт, сары жасыл, т.б. әр түрлі болуы металл иондарының [V3+ — көгілдір (танзанит),Cr3+ — жасыл (аниолит), Mn3+ — қызғылт (тулит)] қатысуына байланысты. Қатт. Моос шкаласы бойынша 6,5 — 7,0, тығызд. 3,15 — 3,38 г/см3; жіктілігі бір бағытта жетілген, әйнекше жарқырайды. Табиғатта негізді тау жыныстары габброамфиболиттердің метаморфтануға ұшыраған түрлерінде, гнейстерде, эклогиттерде кездеседі. Кен орындары Танзанияда, Норвегияда, Гренландияда, АҚШ-та, Мексикада, т.б. бар. Қазақстанның метасоматиттік (габброамфиболит тау жыныстарының өзгеруінен) және амфиболцоизиттік тау жыныстары құрамында (ұлытауит) кездеседі. Ц. зергерлік және қаптауыш тастар өндірісінде қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Асыл тастар
Санат:Силикат минералдар
Санат:Кальций минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Адсорбтану

**Адсорбтану** ( латынша ad — бетіне және sorbeo — жұту, сіңіру) — қатты немесе сұйық заттар бетінің газ, бу және еріген заттарды сіңіруі. Заттың ішіндегі бөлшектердің өзара байланыс күштері теңесіп, барлық бағытта да өзіне көрші бөлшектермен байланыста болса, заттың сыртқы беті ашық болғандықтан, оның тарту күшінің біраз бөлігі бос тұрады. Сондықтан сыртқы бетке жанасқан газ, бу және еріген заттардың бөлшектері оған тартылады. Бетінде адсорбтану процесі жүретін зат адсорбент, оған сіңетін зат адсорбат деп аталады. Физикалық адсорбтану кезінде адсорбаттың молекулалары өзгермейді, химиялық адсорбтану кезінде (хемосорбтану) адсорбат молекулалары абсорбенттің бетінде хим. қосылыс түзеді. Адсорбтану мөлшері адсорбенттің қасиетіне, сіңірілетін заттың табиғатына, темп-раға байланысты. Қатты адсорбент ретінде активтелген көмір, силикагель, алюмогель, ал сұйық адсорбент ретінде су, көмірсутектер т.б. органикалық сұйықтар пайдаланылады. Адсорбтану газдар мен сұйықтар қоспаларын бір-бірінен бөлу, оларды кептіру, тазарту үшін қолданылады. Химиялық технологияда, биологиялық процестерде адсорбтанудың маңызы зор.
, 1 - том
## Дереккөздер


Санат:Химия
Ұрық дамуының ұқсастық заңы

**Ұрық дамуының ұқсастық заңы**, К.М. Бэр өзінің “Жануарлардың дамуы туралы” (1928) деген еңбегінде алғаш рет тұжырымдаған. Ол омыртқалылардың әр түрлі класына жататын жануарлар ұрығының дамуы кезінде бір-біріне өте ұқсас белгілерінің болатынын атап көрсетті. Бэрдің тұжырымы бойынша: 
* ұрықтың бастапқы кезеңіндегі жануарлардың ірі жүйелік топтарына тән белгілер байқалады. Мысалы, хордалылар типіне тән — хорданың, жүйке түтігінің және жұтқыншақтың екі бүйірінде көптеген желбезек саңылауларының пайда болуы. Ұрық дамуының келесі кезеңдерінде класқа, одан отрядқа тән белгілер пайда болады.
* ұрық дамуының соңғы кезеңінде сол жануардың өзіне тән, жеке белгілер қалыптасады.
* омыртқалылардың әр түрлі класына жататын жануарлардың ұрықтары дамуының бастапқы кезеңінде ұқсас белгілер байқалып, кейіннен бұл белгілер бірте-бірте жойыла бастайды.
* ұрық дамуының бастапқы кезеңінде қалыпты жағдайдан ерекше ауытқулар байқалатын болса, бұл ұрықтың жойылуына әкеледі. Ал ұрық дамуының соңғы кезеңінде пайда болған ауытқулар ұрықтың дамып жетілуіне онша әсер ете алмайды. Әр түрлі жануарлардың ұрығының дамуында ұқсас белгілердің болуын Ч.Дарвин олардың бір-бірімен туыстық жақын екендігін және олардың шыққан тегінің бір екендігін алғаш рет айрықша атап көрсеткен. Ұрық дамуының ұқсастық заңы жер бетіндегі органикалық дүниенің шыққан тегінің бір екендігін көрсететін эволюциялық дәлелдемелердің бірі болып есептелінеді.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Заң
Санат:Тарих
Әскери-далалық сот

**Әскери-далалық сот**— Ресей империясында мемлекеттік басқару тәртібіне қарсы шыққан немесе басқа да мемлекет қылмыстар жасаған азаматтарды тергеусіз жазалау мақсатымен құрылған төтенше сот құрамы Барлық жерде, оның ішінде Қазақстан терреториясында да таралды. 1906 жылы 19 тамызда Николай II-нің жарлығымен сотқа беру құқына ие генерал-губернатордың немесе әскери Бас қолбасшының бұйрығымен гарнизон бастығы тағайындайтын 5 офицерден тұрды. Сотқа тарту полиция ақпары бойынша 24 сағат ішінде жүзеге асырылды. Әскери-далалық сотта істер 48 сағаттың ішінде куәлар мен қорғаушы, тіпті прокурор да қатыстырылмай, жабық қаралды. Айыпкерге көбіне өлім жазасы кесілді. Үкім шағым арқылы бұздыруға жатпай бірден күшіне енді және 24 сағат ішінде шұғыл орындалады. Жарлық азаматтар үшін 1907жылы 20 сәуірде өз-өзінен күшін жойды, ал оның әскери адамдарға қатысты бөлігі империя құлағанда сақталып қалды.
## Дереккөздер


Сот
Адуандық

**Адуандық** — адам мінезіне тән сипат, оның өзгелерге жеткізбек болған ой-пікірі, іс-әрекеті мен қарым-қатынасында өктемдік байқалатын қасиеті. Адам мінезіндегі мұндай ерекшелікті халық азулылық деп те атайды. Адуандықтыңтың екі жағы бар. Адуандық бір жағынан — істің мән-жайын білмей жатып байбалам салушылық, үстемдік пен өркөкіректікті білдіретін жағымсыз әрекет деп бағаланады. Екінші жағынан — адамның ойы мен сөзі жүйелі келіп, іс-әрекеттің ақиқаттығын білдіретін болса, сөйлеушінің айтқандарын тыңдаушы дұрыс қабылдап, әсерленеді. Пікірі мен сөзіне иланып, сөйлеушінің батылдығын сыйлап құрметтейді. Оның ісі мен әрекетіне қолдау көрсетеді. Мұндай адуандылық батылдық әрекет деп саналады. 
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

Санат:Адам қасиеттері
Хилотерий

нобай|Хилотерий
**Хилотерий** (Chіlotherіum) — мүйізсіз мүйізтұмсықтардың жойылып кеткен туысы. Хилотерийлер Еуразияда миоценнің екінші жартысынан плиоценнің ортасына дейін (шамамен 3 — 10 млн жылдар аралығы) тіршілік еткен. Хилотерий гиппарион фаунасының негізгі бір өкілі болып саналады. Хилотерийдің өздеріне тән ерекшеліктері: мүйізі және күрек тістері болмаған, төменгі иегіндегі алдыңғы екі айрық тістері сорайып шығып тұрған. Денесі ірі, ұзындығы 3 м-дей, аяқтары қысқа және жуан, ал денесі бегемотқа ұқсас болған. Батпақты жерлерде тіршілік етіп, шөппен қоректенген. Плиоцен дәуіріндегі құрғақшылық әсерінен өзен, көл суларының тартылуы Хилотерийлердің жойылып кетуіне әкелген. Хилотерийлердің қазба қалдықтарының Қазақстандағы ең көп табылған жері — “Қаздар қонысы”. Бұл жерден табылған қаңқалар Хилотерийдің ғылымға белгісіз, жаңа түрі болып анықталды. Осыған ұқсас түрлер Арқалық қаласы маңынан, Ойсылқара өзені жағасынан, т.б. неоген кезеңінің шөгінді қабаттарынан табылды. Бұрын Қытайдан табылған түр Алматы облысындағы Ботамойнақ тау өткелінен де табылды.
## Сілтемелер
* "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Биология
Санат: Жануарлар
Цайдам қазаншұңқыры

thumb|right|Цайдам Қытай картада
**Цайдам Қазаншұңқыры**, *Цайдам* (*моңғ. — сор*) — Орталық Азиядағы, Қытай жеріндегі тектоникалық ойыс. Ұзындығы 700 км, ені 100 — 300 км, биікт. 2700 — 3000 м. Солт-нде Алтынтағ, солт.-шығысында Наньшань, оңт. мен оңт.-батысында Куньлунь жоталарымен шектеледі. Жан-жағынан қоршаған тау жоталары қазаншұңқырдан екі есе биік (*5000 — 7000 м*). Цайдам Қазаншұңқырының түбі тегіс, мезозой мен кайнозойдың құм, саз шөгінділерінен тұрады; сор жерлер мен тұйық көлдер (ең ірісі Кукунор көлі) кездеседі. Таулардың етегінде бір-бірімен тұтасып кеткен ысырынды конустардан тұратын еңіс жазықтар тұтас өңірді құрайды. 
## Климат
Климаты тым континентті. Қысы қарсыз, суық. Қаңтар айының орташа температурасы –11 — 15°С, шілдеде 15 — 18°С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 25 — 50 мм, шығысында 100 мм-ден асады. Беткі ағыс мардымсыз. Шығысында ғана кеуіп бара жатқан бірен-саран тұзды көлдер кездеседі. 
## Табиғат
Өсімдігі тым жұтаң, жеке дара сораңдар, сексеуіл, жыңғыл өседі. Грунт суы жер бетіне таяу жатқан тау етегінде астық тұқымдас өсімдік өседі. Мұнай мен ас тұзының кен орындары ашылған.
## Ciлтемелер :


Санат:Қазаншұңқырлар
Бөкей Ордасының архиві

**Бөкей Ордасының архиві**  —  Қазақстандағы алғашқы мамандандырылған архивтік мекемелердің бірі. Архив тарихы 18 ғ-дың 90-жылдарынан басталады. Негізін салған Бөкей хан (туған жылы белгісіз — 1815). Бұл архив алғашында хандардың жанында болса, 1845 жылы Бөкейдің ұлы Жәңгір хан өлгеннен кейін, Бөкей ордасын басқарған уақытша кеңестің қарамағына көшті. Оның құжаттары 1870 жылға дейін бірнеше рет реттеліп, құндылығы жағынан сарапталып, іріктелді. Жылдар өткен сайын архивте Бөкей ордасын басқару, оның экономикалық, мәдени өміріндегі маңызды жаңалықтар. Архив қорында Кіші жүз қазақтары қазақ халқының тарихына қатысты әр түрлі мәліметтер жинақталып ұлт-азаттық қозғалысына, И.Тайманов бастаған көтеріліске байланысты материалдар молынан кездеседі. Азамат соғысы кезінде (1918—20) архив талан-таражға түсіп, кейбір істер мен тізбелер жоғалды. Қаржының тапшылығы, құжаттарды сақтайтын арнайы ғимараттың болмауы, білікті мамандардың жетіспеуі салдарынан архив дағдарысқа ұшырады. Бөкей губ. жойылғаннан кейін көне архивтің тағдыры Орал губ. атқару комитетінің мәжілісінде (09.05.25) қаралып, архивке жеке ғимарат берілді. 1927 жылы наурыз айында Бөкей Ордасы архивінің құжаттар кешені Алматыға көшірілді де, қазіргі Қазақстан Орталық мемлекеттік архивінің қарамағына алынып, күні бүгінге дейін осы мекемеде сақталып келеді. Бөкей Ордасы архивінің кезінде Санкт-Петербург, Мәскеу, Астрахан, Орынбор, Қазан қалаларындағы Ресей архивтеріне алынған кейбір маңызды құжаттары кері қайтарылмаған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұрағаттары
Химератәрізділер

**Химератәрізділер** (Chіmaerіformes) — бүтінбасты балықтардың бір отряды. Юра кезеңінен белгілі, әсіресе, борда көп тараған. Химератәрізділердің 3 тұқымдасы, 6 туысы, 30-ға жуық түрі белгілі. Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарында таралған, Солтүстік Мұзды мұхит пен Антарктика суларында кездеспейді. Химератәрізділер өзіне тән белгілермен ерекшелінеді: бұлардың үстіңгі жағы бас қаңқасымен тұтасып кеткен, омыртқа жотасы болмайды, хордасы сегменттелмеген, 5 жұп желбезек доғалары мен 4 жұп желбезек саңылаулары сыртынан тері қатпаршағымен жабылып, тек бір-бір саңылауы сыртқа ашылады, т.б. Дене пішіні жұмыр, құйрығына қарай жіңішкереді. Ұзындығы 60 см-ден 2 м-ге дейін. 1-арқа жүзбе қанатының берік тікенегі болады, 2-сі құйрық қанатына дейін созылған, ал құйрық қанаты көпшілік түрінде жіп тәрізді жіңішкерген. Денесі негізінен жалаңаш (қабыршақсыз). Үстіңгі жағында екі, астында бір жұп тіс пластинкалары болады. Аталықтарында арнайы орган — тікенекшелері бар “ұстағыштар” (маңдайында тақ, құрсағында жұп) дамиды, олардың көмегімен, шағылысқан кезде аталығы аналығын ұстап тұрады. Іштей ұрықтанады, жұмыртқаларын ірі (ұзындығы 12 — 20 см) мүйізді қабықпен су түбіндегі құмайт жерлерге салады. Химератәрізділерді Жаңа Зеландиядан басқа жерде тағам ретінде пайдаланбайды. Бірақ бауырынан алынатын май медицинада және техникада қолданылады.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Шеміршекті балықтар
Цай Ен

**Цай Ен** (18.4.1906, Ресей, Владивосток — 20.5.1981, Алматы) – режиссер, драматург, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1947). 

1932 ж. Мәскеу қаласындағы мемлекеттік кинематография институтының режиссерлік факультетін (В.И. Пудовкиннің шеберханасы бойынша) бітіргеннен кейін “*Арменкино*” студиясында (қазіргі “Арменфильм” студиясы, Ереван қ.) қызмет етті. 

1933 — 34 ж. Владивосток қаласындағы Қытай жұмысшы жастар театрында (кейінірек Корей жұмысшы жастар театры деп аталды) режиссер болды. 1934 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстандағы Корей музыкалы драма театрында (қазіргі Корей музыкалы комедия театры) режиссер әрі бас режиссер міндетін атқарды. Мұнда ол корей, қазақ және шет ел драматургтерінің пьесаларын қойды. Олардың қатарында М.Әуезовтің “Еңлік — Кебек” (1962), Б.Жәкиевтің “Әке тағдыры” (1963), О.Бодықовтың “Қарақұм трагедиясы” (1970), т.б. спектакльдер бар. 

Цай Ен корей әдебиеті туындыларынан бірқатар инсценировкалар жасаумен қатар пьесалар жазумен де айналысып, сахнаға шығарды. Өз шығармаларымен Қазақстандағы корей театры мен драматургиясының қалыптасып дамуына зор үлес қосты. “Құрмет белгісі” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер
Әскери демократия

**Әскери демократия**— көнегрекқоғамындағы әскери көсемдердің алғашқы адамдар қауымындағы ұжымшылдық пен демократия қалдықтарын сақтай отырып, билік жүргезген жүйесін атау үшін, тұңғыш рет америкалық тарихшы Л.Г.Морган (1818—1881) қолданған ғылыми термин.
Әскери демократияны гректер сияқты кельттер мен германдар, нормандар, сақтар тағы басқа басынан өткізген. Біздің заманымыздан бұрын 1- мыңжылдықтың басында сақ қоғамында алғашқы рулық қатынастар ыдырап, жаңа әлеуметтік құрылымның қалыптасуы жеделдеді. Бұған экономикалық қатынастағы прогрестік өзгерістер себеп болды. Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен мен металлургия өндірісінің өркендеуі қосымша өнімді арттырып, айырбасты дамытты, жеке меншікті қорландырды. Алғашқы қауымдағыдай емес, өндірістің негізгі құрал-жабдықтары мен еңбек өнімдерін бөлуде теңсіздік пайда болды. Жаңа өндірістік қатынастың нәтижесінде қандастық-туыстық белгілермен біріккен рулық қауым әлсіреп, оны бірте-бірте аймақтық-өндірістік принцип бойынша қалыптасқан қауым алмастырды. Рулық қауым мен көршілік қауымның қайшылығы күшейді. Бұл суармалы егіншілікпен айналысатын аймақтарда алдымен байқалды. Міне, осы рулық қатынастардың ыдырай бастаған тұсын әскери демократия немесе алғашқы көршілестік қауым кезеңі деп атайды. Сақ заманында қоғамдық құрылым — әулет-ру-тайпа — тайпалар одағынан (мемлекет) тұрды. Тайпаны көсем не әскери басшы басқарды. Тайпалық одақтар — алғашқы қоғам ыдырағаннан кейінгі әлеуметтік одақтастықтың жаңа және жоғары үлгісі, мемлекеттің алғашқы сатысы. Олардың сайланып қойылатын көсемдерінің қолына азаматтық және әскери билік шоғырланды. Темір дәуірінде Қазақстанның оңтүстік, шығыс, орталық аудандарында сақ, батысы мен ішінара солтүстігінде сармат тайпалар бірлестігі (мемллекеті) болды.

## Дереккөздер


Ұжым Демократия
Абонемент

**Абонемент** ( – шектеу) — қандай да болмасын бір затты белгілі бір мерзімге пайдалану құқығы, сондай-ақ осы құқықты растайтын құжат.

### Абонемент карточкасы
абонемент бойынша кітаптардың берілген және қайтарылған мерзімі, оқырманның абонент нөмірі, аты-жөні көрсетілген карточка. Бұл кітапханааралық абонементте кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Құжаттар
Санат:Электроника
Еуропаға табынушылық

**Еуропаға табынушылық** — Еуропа мәдениетін басқалардан жоғары қойып, ғылымның, техниканың, өнердің, философияның және т.б. мәдениет салаларының шынайы көрінісі тек Еуропада ғана дамыды дейтін пікірді ұстанатын тұжырымдама. Еуропаға табынушылықтың негізі грек-рим өркениетін “тағыларға” қарсы қоюда жатыр. Орта ғасырлардағы Еуропаға табынушылыққа Рим мен Рим папасы жер жүзінің рухани бастауы ретінде қарастырған католиктер идеологиясы тән болды. Еуропаға табынушылық басқа елдерді жаулап алу барысында идеол. негіз болды. Еуропаға табынушылық идеялары Пруссия империясының басқыншылық әрекеттерін бостандық пен мәдениеттің жүзеге асырылуының шынайы көрінісі ретінде түсіндірді. Еуропаға табынушылық идеялары Гегель философиясында, Еуропаның мәдениетінен басқаны мойындамаған француз тарихшысы Ж.Мишленің және т.б. көзқарастарында орын алды. Оның сәл өзгерген түрі Шпенглер мен Тойнбидің теорияларында да кездеседі. Олар жеке мәдениеттердің байланысы мен сабақтастығын теріске шығарады. Еуропаға табынушылық технократиялық бағытта дамыған Еуропа өркениетін дәріптейтін ілімнің негізі болды. Еуропаға табынушылыққа қарсы әлем мәдениетінің негізі шығыста жатқанын дәлелдеуге ұмтылған “шығыс центризмі”, негрлер мәдениетінің артықшылығын көрсететін “негритюд” теориясы және т.б. болды. Монтескье, Вольтер, Гердер, Гете тәрізді Еуропаның озық ойшылдары Еуропаға табынушылықты мойындамай, бүкіл адамзаттық мәдениет туралы пікір ұсынды.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Мәдениет
Адьютант

**Адьютант** (латынша adjutans — көмекші, түркіше — жасауыл) — 1) әскери лауазымды бастықтың әртүрлі тапсырмаларын орындайтын немесе штаб қызметін атқаратын офицер (прапорщик, мичман). Кеңес Армиясында (бригадада, дивизияда, эскадрильяда) 1954 жылға дейін осындай штабтық қызмет болған; 2) Аға адьютант (бригадалық, полктық, батальондық және т.б. А.) 17 ғасырдың екінші жартысынан орыс армиясындағы штаб пен басқармада іс қағаздарын меңгеруші қызметін атқарған; 3) Генерал-адьютант (флигел-А.) — 17-18 ғасырдағы орыс императорының төңірегіндегі сарайлық әскери шен; 4) 19 ғасырдағы Францияда полктағы унтер-офицерлер мен капралдардың оқуына жауап беретін офицер. Қазақстанда бұл шенге алғаш Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов ие болды.
## Cілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

санат:Кәсіби дәреже
Химиотерапия

нобай|Әйел сүт безі қатерлі ісігіне байланысты доцетакселмен химиотерапиядан өтуде. Тырнақтардың теріс әсерін азайту үшін қолдар мен аяқтар салқындатылады.
**Химиотерапия** (химия және терапия) — дәрілік заттар көмегімен жұқпалы, паразитті аурулардың қоздырғыштарын жою және ісік жасушаларын емдеу. XX ғасырдың басында неміс ғалымы П. Эрлих (1854—1915) күшәланың бірқатар қосылыстарын синтездеп, Химиотерапияның негізін салды. 1909 жылы сальварсан препаратын алып, онымен мерез ауруын емдеген бірінші дәрігер болды. Бұдан кейін Химиотерапияның дамуына сульфаниламидті препараттар (сульфанил қышқылынан алынған микробқа қарсы қолданылатын дәрілік заттар) мен антибиотиктердің ашылуы үлкен септігін тигізді. Қазіргі кездегі Химиотерапияның алдына қойған мақсаты — микробқа және ісікке қарсы жаңа дәрілік препараттарды тауып, олардың әсер ету механизмін зерттеу.

## Сыртқы сілтемелер

* "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Химиотерапия
Санат:Қатерлі ісіктерді емдеу
Гук Ин Цой

**Гук Ин Цой** (20 қаңтар 1926 жыл, Жапония Кореясы – 8 сәуір 2015, Алматы) — кеңестік кинорежиссер.

## Өмірбаяны
Цой шаруа отбасында дүниеге келген. КХДР үкіметі оны 1951 жылы КСРО-ға оқуға жіберді. 1958 жылы Мәскеу қаласындағы мемлекеттік кинематография институтының режисерлік факультетін (С. И. Юткевичтің шеберханасы бойынша) бітіргеннен кейін кеңес елін мекен етіп, өзінің шығармашылық қызметін Қазақфильм студиясынан бастады. Бұл «Маньчжуриялық нұсқа» 1989 жылы атты фильмінің кадры.

Ол осы студияда қойылған «Асау Ертіс жағалауында» (1959), «Шыңдағы шынар» (1965), «Артымызда Москва» (1967), «Тақиялы періште» (1968), «Медальдің үшінші жағы» (1976), «Жаушы асығады» (1980), «Жылан жылы» (1981), «Шоқан Уәлиханов» (4 сериялы телефильм, 1984; Қазақ КСР-і Мемл. сыйл., 1986), «Жусан исі» (1986), т.б. 20-дан астам көркем фильмдерді қоюға қатысты.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Guk In Tsoi / IMDb
* Цой Гук Ин / kinopark.by 
* Цой Гук Ин / kinopoisk.ru 

Санат:КСРО режиссёрлері
Әскери жарғы

**Әскери жарғы**— әскери қызметті өтеу тәртібін белгілейтін және соғыс жағдайында әскери құрамалар мен әскери бөлімдердің бір-бірімен өзара іс-қимылдарын үйлестіру ретін анықтайтын ережелердің жиынтығы. Әскери жарғы әскери қызметшілер үшін бұлжытпай орындауға тиіс заң болып табылады. Арнаулы мақсатына қарай жауынгерлік (соғыстық) әскери жарғы және жалпыәскерлік әскери жарғы. (ішкі қызметтік, тәртіптік, саптық, горнизондық және қарауылдық әскери жарғылар) болып бөлінеді. Жалпыәскерлік әскери жарғылар Қарулы Күштер түрлерінің бәріне ортақ ережелерді әскери қызметті өтеу тәртібін, әскери қызметшілердің міндеттері мен құқығын анықтайды.

**Әскери жарғылар** (Воинские уставы) — Қарулы Күштер әскерлерінің күнделікті басшынықка алатын, олардың қызметін белгілейтін ресми құжаттар. Әскери жарғылар Қарулы Күштердің ішкі қызмет жарғысы, Қарулы Күштердің гарнизон және қарауылдық қызмет жарғысы, Қарулы Күштердің саптық жарғысы, Қарулы Күштердің тәртіптік жарғысы болып бөлінеді. Әскери жарғыларда Ұлы Отан соғысының тәжірибелері, әскери ғылым жетістіктері, жауынтерлерді оқыту мен тәрбиелеудің көп жылғы тәжірибелері талданып, қорытындыланған. Олардың бүкіл мазмұны мемлекеттің, халықтың мүддесіне сай келеді. Әскери жарғылардың негізгі идеясы — патриотизм, әрбір жауынгердің Отанды қорғаудағы жауапкершілігі, әскери борышына, әскери антына шексіз берілгендігі. Әскери жарғылар барлығы бір мақсатқа бағытталған. Олардың мақсаты: әскер қатарында темірдей берік тәртіпті сақтау, жауынгерлерді оқыту мен тәрбиелеуді бір жүйеде жүргізу, әскери істі қазіргі әскери өнер мен ғылым талаптарына сай ұйымдастыру және жүргізу. ҚР Қарулы Күштерінің жарғылары 1998 ж. 27 қарашада бекітілді.

## Дереккөздер

Ереже  
Заң

Санат:Әскери іс
Фас

**Фас** ( – кеме бойында азат) – халықаралық саудада тауарды жеткізу мен ақысын төлеу тәртібін айқындайтын шарттар Фас жағдайында сатып алу-сату сатушының жүкті (тауарды) өз қаражаты есебінен кеменің бортына жеткізуге міндетті екенін білдіреді. Сатып алушы кемені уақтылы жалдауға міндетті. Ол тауарды бортқа тиеу шығынының бәрін көтереді. Тауар кеме бортына, айлаққа жеткізілген сәттен бастап жүктің кездейсоқ бүлінуі не опат болу қатері сатушыдан сатып алушыға көшеді. Фас шартымен жеткізу кезінде өткізу бағасына тауардың тікелей бағасы, сондай-ақ оны кеме бортына жеткізу сәтіне дейінгі (тиеу қосылмайды) көлік шығыны мен басқа да шығындар – Фас бағасы қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Құлалы

**Құлалы** – Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі доғаша иілген арал. Түлендер (Итбалықтар) аралдарының құрамында. 

## Сипаты
Каспийдің шығыс жағасындағы Түпқараған мүйісінің солтүстік-батысында 22 км жерде, ұзындығы 39 км, ені 2 км, ауданы 38 шаршы км. Аралдың жер бедері аласа келген, орта бөлігінің батыс жағалауы құм төбелі. Өсімдігі сирек. Солтүстігінде Қазақ гидрометеорологиялық басқармасының метеорологиялық станциясы бар.

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі аралдары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан аралдары
Айналайн билисимо

“**Айналайн билисимо**” — әйелдерге арналған тұңғыш тәуелсіз журнал.

Құрылтайшысы Қазақстан—Итальян біріккен кәсіпорны. Редакторы — Александр Кузьмин. 1992 жылы екі нөмері шыққан соң, жабылып қалды.

## Сілтемелер


Санат: Мәдениет
Бұталы орман

**Бұталы орман** — көп жылдық ағашты өсімдіктерден тұратын орман. Топырақтың беткі қабатында тармақтанып өседі, негізгі діңі айқын байқалмайды. Бұталы орман өсу ұзақтығы 10 — 20 жыл, кейде 40 — 50 жыл, биікт. 10 см-ден 6 м-ге дейін жетеді. Бұталы орман ағашты орманның өскінін құрайды. Далалы аймақта, таулы жерлерде, кейде орман арасындағы ашық алаңда жеке орман ретінде өсіп қалыптасады. Бұталы орманның а.ш-нда маңызы зор, оны жарқабақтарға, егіс аймақтарына өсіріп, эрозияға қарсы қолданады. Оның кейбір түрлерін ғимараттар төңірегі мен саябақтарды көркейту үшін, кейде дәрілік және азықтық маңызы үшін де өсіреді. Бұталы орманның өніп-өсуі, оның биікт. және түрлері жергілікті климатқа, топыраққа, жер бедеріне және беткей экспозициясына байланысты болады. Бұталы орман Қазақстан жерінде, көбінесе, таулы және далалық аймақтарда кең тараған. 

## Дереккөздер


Санат:Ормандар
Үйтас

**Yйтас** — Өгем аумағындағы нысан аты. Үй сияқты төрт қырлы үлкен тас. Биіктігі 2 м, ұзын 5 м, ені 3 м. Өгем шұқырына түсе берісте 7 км сол жақта. Ертеде Өгемде өмір сүрген Балықбай атты бай адам түйенің мойнын екі жерден бауыздап, ортасындағы бітеу терінің бір жағын тігіп қап жасап, сол қапқа алтын толтырып, Үйтас деген жердегі қыстауының маңына жасырған деген әуезе бар.ертедегі баспана құрылысының бір түрі. 

Yйтас түркі тайпалары және тау халықтары арасында исламға дейінгі дәуірде кең тараған. Ол көбіне табиғи тастан киіз үйге ұқсас үлгімен тұрғызылған. Ежелгі заман тарихшылары (мыс., Понтийлік Приск) Каспий теңізінен солтүстік және солтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан кең даланы мекендеген тайпалардың іргесі шеңберленіп келген тас үйлері, Византия тарихшысы К.Порфиродный аварлардың дөңгелек пішінді тұрақжайлары, ал грек географы әрі тарихшысы Страбон тау тұрғындарының тастан салған шеңбер үлгідегі баспаналары жайында жазады. Дәстүрлі қазақ ұғымында бұл баспаналар да, сондай-ақ қабырғасын табиғи тастан шеңбер үлгімен тұрғызып, төбесін күмбездеп жапқан ежелгі мазар да Yйтас деп аталады.

Үйтас - Еңлік, Кебек паналаған жер. Семей облысы, Абай ауданы, Кіші Орда тауының батыс жағына орналасқан. 1780 ж. шамасында қос ғашық Еңлік пен Кебек Қара жартастан қашып, Жидебайға жақын Ү-қа келіп жасырынған. Жазықсыз мерт болған қос мұңлықтың қайғылы тағдыры Абайды кайтты толғандырып, Шәкерім, Мағауияға дастан жазуға тапсырма берген.
## Дереккөздер


## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Фасад

right|thumb
**Фасад**, *қасбет* (, , яғни faccіata – бет) – сәулет өнерінде құрылыстың не үй-ғимараттың алдыңғы кіре беріс жағы; ғимараттың алдыңғы жағы.

Ол әдетте ғимараттың бас кірер жақ беті, сондай-ақ артқы, яғни аулаға қараған жағы, екі қапталы немесе бүйірлік беттері деп бөлінеді. Фасад негізінен ғимараттың сыртқы сәулетті жағы, яғни орталық кіре берісі болғандықтан да архитиктуралық және мүсіндемелік оймыш-нақыштарға бай, аса сәнді болып келеді. Қазіргі заманда салынатын құрылыстар Фасадының кез келген жағынан емін-еркін жақындап келуге болатындықтан олар көбіне бірдей етіп салынады.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Ажал аңғары

'''Ажал аңғары''' Өлім аңғары — АҚШ-тың оңтүстік-батысында, Мохаве шөліндегі (Калифорния штаты) сусыз аңғар. Ол Үлкен Алаптың оңтүстігіндегі Аларгос пен Панаминт, Сьерра- Невада жоталары аралығында орналасқан. Ұзындығы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 250 км-ге созылып жатыр және ол Солтүстік Америкадағы теңіз деңгейінен ең төмен орналасқан жер — 85 м. Мұнда Батыс Жарты шардағы ең жоғарғы температура байқалған (56,7ӘС). Ажал аңғарының атауы осы жерде 1849 жылы бір топ алтын ізденушілердің су таппай ажалға ұшырауынан шыққан. Аңғарда ауданы 840 мың га болатын, негізі 1933 жылы құрылған ұлттық табиғи саябақ бар.
## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1-том

Санат:АҚШ географиясы
Құламерген

***“Құламерген”*** – қиял-ғажайып ертегі жыры. *“Құламерген – Жоямерген”, “Аламан – Жоламан”* аталатын ертегілердің сюжеті негізінде Омбы өңірінде туып өскен Бектасов Әбдірахман өлең түрінде жазған.* “ Құламерген”* жырының мазмұны осы аттас ертегі желісімен бірдей. Жыр 1889, 1909 жылдары Қазан қаласында жарық көрді. Жыр батырлық пен ерлікті дәріптеп, қандай дүлей күш болса да жеңе алатын ержүрек, қаһарман батырды аңсаған ел арманын мазмұндайды. Жырдың бірнеше нұсқасы бар. Олар Қазан университетінің Шығыс қолжазба қорында, Қазақстан Ғылым Академиясы Орталық ғылыми кітапхана қорында, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба бөлімінде сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Химиотерапиялық заттар

**Химиотерапиялық заттар** — жасанды жолмен алынған дәрілік заттар мен табиғи препараттар. Жасанды жолмен алынған дәрілік заттарға сульфаниламидтер (этазол, сульфапиридазин, сульфадиметоксин), нитрофурандар (фурадонин, фуразолидон), т.б., ал табиғи жолмен алынған препараттарға негізінен антибиотиктер жатады. Химиотерапиялық заттарды әсер ететін қасиеттеріне қарай: микробқа қарсы, паразитке қарсы және ісікке қарсы дәрілік заттар деп бөледі. Химиотерапиялық заттарды тек ауруларды емдеуге ғана емес, жұқпалы аурулардан сақтану және бактерия қоздырғыштарын жою үшін  және асқынып кетпеуі үшін де (химиопрофилактика) қолданады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Медицина
Санат: Химия
Ахмедбек Темірболатұлы Цаликов

**Ахмедбек Темірболатұлы Цаликов** (1882, *Владикавказ қ.* — 1928, *Париж қ.*) — Ресей империясындағы мұсылман халықтарының азаттығы жолында күрескен саяси қайраткер. Бірінші орыс революциясы жылдарында меньшевиктер партиясымен байланыс орнатып, осы партияның “*Наше дело*” және “*Возрождение*” атты газеттерін шығаруға ат салысты. Кейіннен төртінші Мемлекеттік Думадағы мұсылман депутаттарымен бірге отарлық езгідегі мұсылман халықтарының мүддесін қорғау жолында түрлі іс-шараларды жүзеге асыруға қатысты. Мұсылман фракциясы жанында құрылған бюроға төрағалық етті және осы фракцияның органы болып табылатын “Сөз” газетін С.Жантөринмен бірге шығарды. 1917 ж. Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің төрағасы болып сайланды және “*Известия Всероссийского мусульманского совета*” атты газеттің бас редакторы қызметтерін атқарды. Кеңестік билік орнағаннан кейін эмиграцияға кетті. Францияда жүріп, Мұстафа Шоқай секілді қайраткерлермен тығыз байланыста болып, кеңестік биліктің орыс емес халықтарға байланысты жүргізіп келе жатқан саясатын сынға алған мақалалар жариялап тұрды. 

## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Цунами

**Цунами** ( ) — мұхит түбіндегі жер сілкінуден пайда болатын сұрапыл толқын. Биіктігі ашық мұхитта 1 метрден аспайды; құрлықтағы тар шығанақтарда 50 метрге дейін барады. Толқынының таралу жылдамдығы 400 — 800 км/сағатқа дейін. Мысалы: адамзат тарихындағы Цунамимен байланысты ең ірі апат - 2005 ж. Оңт.-Шығыс Азияда болды.

Индонезия жағасындағы жер сілкіну күші 8,9 баллға жетіп, соның нәтижесінде биіктігі 10 метрден астам цунами тарады. Таудай су толқындары жолындағы елді мекендерді шайып әкетті. Цунамидің жойқын күшінен 300000 адамның өмірі қиылды. Ғаламат су толқындары жер сілкінудің эпицентрінен 6000 км қашықтықтағы Африка жағалауына дейін жетті.

Цунами негізінен Тынық мұхит жағалауында (Ресейдің қиыр шығысында, Жапонияда, Оңт.- Шығыс Азияда, Оңт. Америкада) жиі қайталанады. 20 ғасырдыңдың 40 — 50-жылдарында АҚШ-та, Жапонияда және КСРО-да халықты алдын ала сақтандыратын Цунами қызметі құрылды. Болжам Цунами толқынының жер сілкіну эпицентрінен таралу жылдамдығын есепке алуға негізделген.

## Цунами дегеніміз не?
Жерасты жер сілкінулері цунами деп аталатын орасан зор толқындардан болады. Бұл  толқындар  сағатына 800 км жылдамдықпен қозғалады, ашық тенізде  көрінбеуі де мүмкін. Алайда судың  таяз жерінде 30 метр биіктікке дейінгі алып су қабырғаларына айналып, жолындағының бәрін қирата отырып, құрлыққа қарай бағыт алады. Оның алдын алу жүйесі Тынық мұхиты бассейнінде 1948 жылы әзірленді, цунамидың көпшілігі осы жерде болады. Толқын соққысына дейін бірнеше сағат ішінде адамдар қауіпті аудандардан шығарылып, цунами зардаптарын азайтуға болады. 

нобай|цунами

## Дереккөздер


*
Санат:Табиғат апаттары
Санат:Мұхиттану
Ажар

**Ажар** — табиғаттың, адамның, заттың көркінін, келбетін, кескінін, шырайын, сұлулығын білдіретін ұғым. Абай ажарды адамның жастық дәурені мағынасында қолданған: “Өткен соң базар, қайтқан соң ажар, не болады құр қу жақ”. 
## Ажар адам есімі ретінде
* Ажар Ахметқызы Жұбанова
* Ажар (Соқыр Ажар) Жұртыбайқызы

## Дереккөздер


Санат:Айрық беттер
Ұрық жапырақшасы

**Ұрық жапырақшасы** (folіa embryonal) — көп клеткалы жануарлар ұрығының даму кезеңінде денесінің сыртында (гаструлация процесі кезінде) тіндер мен органдар пайда болатын қабаттар. Ұрық жапырақшасын кейде *ұрық тақташалары* деп те атайды. Көптеген көп клеткалы жануарларда негізінен 3 түрлі ұрық жапырақшасы түзіледі. Оның сыртқы қабаты — *[[эктодерма]]*, ортаңғысы — *[[мезодерма]]*, ал ішкі қабаты — *[[энтодерма]]*. Қағанақты жануарларда ұрықтық және ұрықтан тыс эктодерма, мезодерма және энтодерма қабаттары ажыратылады. Эктодерма қабатынан түзілген ұрық жапырақшасы жабын және сезгіш қызметтер атқарады. Мезодермадан түзілген ұрық жапырақшасы қозғалтқыш, тіректік және қоректік қызмет атқарып, ұрықтың дене бөліктерін бір-бірімен байланыстырады. Ал энтодермадан түзілген ұрық жапырақшасы қоректену және тыныс алуды қамтамасыз етеді. Әртүрлі жүйелік топтарға жататын біркелкі ұрық жапырақшасының көптеген ұқсас белгілерімен қатар, даму ерекшеліктеріне байланысты бірталай айырмашылық белгілері де болады. Ұрық жапырақшасы туралы ілім биология ғылымының тарихында үлкен рөл атқарып, эмбриологияда қорытынды тұжырымдаманың қалыптасуына әсер етті. Белгілі ғалым К.Ф. Вольф (1734 — 1794) тауық ұрығының ұрық жапырақшасы түзілуін сипаттап жазып (1768 — 1769), эпигенез теориясының негізін салды. 1817 ж. Ресей ғалымы Х.И. Пандер (1794 — 1865) 3 түрлі ұрық жапырақшасының түзілетінін ашты. Ал К.М. Бэр әр түрді топқа жататын омыртқалы жануарлардың ұрық жапырақшасының түзілуін толық сипаттап, ұрық жапырақшасы ұрықтың дамуының басты белгісі екенін анықтап берді. Ұрық жапырақшасының түзілу процесінің ашылуы — барлық жануарлардың шығу тегі мен эволюциясының біртұтастығының дәлелі. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Биология
Санат: Жануарлар
Микромаркетинг

**Микромаркетинг** (грек. mіcros – шағын, кішкене + marketіng, market – базар, өткізім), шағын маркетинг – жекелеген кәсіпорын (фирма‚ компания) деңгейіндегі маркетинг; кәсіпорынның тұтынушылар қажеттерін қанағаттандыру жолындағы қызметін ұйымдастырудың кешенді жүйесі. Өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы байланысты қамтамасыз етеді;
## Сілтемелер
* Базар  
* Фирма  
* Маркетинг
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Менам Ойпаты

**Менам Ойпаты**  – Үндіқытай түбегіндегі ойпат. Таиландтың орталық бөлігіндегі Кхунтхан, Танентаунджи, Билау тау жоталары мен Корат үстіртінің аралығында орналасқан. Ұзындығы 500 км, ені 200 км, ауданы 100 мың км². Менам-Чао-Прая өзені және оның салалары Пинг пен Пасактың аллювийлік шөгінділерінен құралған. Жері негізінен жазық; солтүстіктен Пәктастан түзілген қалдық қырқалар, оңтүстіктенн Сиам шығанағын бойлай жағалық белестер алып жатыр. Өзендері алып келген лай тосқындар Менам-Чао-Прая өзенінің атырауына тұнады. Климаты субэкваторлық, муссондық, жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 1000 мм. Табиғи өсімдіктерінен құрғақ муссондық ормандар мен бұталар, атырауында пальма, мангр ормандары өседі. Жерінің көпшілігі күріш өсіруге (жылына 3 рет өнім алынады) пайдаланылады. Таиланд халқының басым бөлігі Менам ойпатын мекендейді, астанасы – Бангкок қаласы.

## Дереккөздер



Санат:География
Бөкей әулеті

**Бөкей әулеті** — Бөкей ордасының негізін салушы Бөкей ханның ұрпақтары. Бөкей ханның Тәуке, Әділ, Жәңгір, Меңдікерей атты 4 ұлы болған. Бөкей хан қайтыс болғаннан кейін ұлы Жәңгір хан сайланды. Бірақ Жәңгір жас болғандықтан, ол ер жеткенге дейін хандық билікті Бөкейдің інісі Шығай сұлтан атқарды. Жәңгір хандық билікті 1824 жылы 24 маусымнан бастап атқарды. Жәңгір өлгеннен соң Бөкей Ордасында хандық билік жойылды. Сөйтіп Бөкей әулетінен тек Жәңгір ғана хан дәрежесіне көтерілді. Жәңгірдің Ескендір, Ибрахим, Сейіткерей, Зұлқарнай, Сақыпкерей, Ысмайыл, Ғұбайдолла, Ахметкерей атты балалары болған.  Оның  ішінде  Зұлқарнай мен Ескендір Жәңгірдің тірі кезінде-ақ қайтыс болған еді. Жәңгірдің балалары ішінде Ғұбайдолла, Ахметкерей және Ибрахим Санкт-Петебургтегі паждар корпусын бітірді. Ахметкерей орыс әскерінің полктік шенін иемденген. Ол 1877 — 78 жылы орыс-түрік соғысына қатысқан. Жәңгірдің сүйікті ұлы — Сейіткерей 1852 жылы ауырып көз жұмды. Оның артында екі ұл қалды. Үлкені — Мұхаммедкерей, кішісі — Шәңгерей Бөкеев. Мұхаммедкерей Орынбордағы кадет корпусында оқыған. Ол ислам діні ілімдерін терең меңгерген, діндар адам ретінде танылған. Мұхаммедкерейдің Ақыш атты бір ұлы, Айша, Зәуреш атты 2 қызы болған. Зәуреш Бөкеева Шәңгерейдің қолында тәрбиеленді. Бөкей әулетінің ішінде Тәукеннің ұлы Нұрмұхамбет 20 ғ-дың басында өзінің белсенділігімен көзге түскен. Ол 1901 жылы Бөкей ордасының 100 жылдық мерейтойын Санкт-Петербургте атап өтуге тікелей ат салысқан. Нұрмұхамбеттің Махамбет, Ғабдол Хакім, Хабир, Баязит деген 4 ұлы болған. Махамбет Бөкейханов күйші-композитор, ал Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы Бөкейханов мемлекет қайраткері ретінде танымал. Ғабдол-Хакімнің баласы Диас Бөкейханов қазір техника ғылымының докторы, профессор, Тау-кен институтының лаборатория меңгерушісі. Ғабдол Хакімнің немере қызы Ш. Аманжолова тарихи-ағартушылық бағыттағы “Әділет” ұйымы басқармасының мүшесі және “Жаңалық” қорының атқарушы директоры. Бөкейдің үлкен ұлы Тәукеден тараған ұрпақтардың ішінен белгілі дәрігер Хазихан Бөкейханов шыққан. 

## Дереккөздер


Санат:Бөкей әулеті
Шашмақам

**Шашмақам** (парс. алты және мақам) — өзбек пен тәжік халықтарының ежелден келе жатқан кәсіби музыка жанры, классикалық музыка үлгісі. 18 ғасырда қалыптасқан. Шашмақам ән әуендерін өзара бір-бірімен үйлесімді түрде байланысқан 6 ладты-мақамдық циклді жүйесінен (“Бузрук”, “Рост”, “Наво”, “Дугох”, “Сегох” және “Ирок”) тұрады. Шашмақам осы атауымен аталып жіктелген ладтық мақамдарды құрайтын музыкалық туындылардан және 20 — 40 аспаптық-вокалдық бөлімдерден құралады. Аспапшылар ансамблі, жеке әншілер және хормен орындалатын Шашмақам кейде бимен де сүйемелденіп отырады. 1924 жылы Шашмақамның алғашқы жинағы (мәтінсіз) музыка этнографы В.А. Успенскийдің жазып алуы бойынша жарияланды; ал толық топтамасы (мәтінімен қоса) тұңғыш рет 1950 — 1967 жылдары жарық көрді. 1972 жылы Ташкент мемл. консерваториясында Шығыс музыка кафедрасы ұйымдастырылып, Шашмақам орындау әдісін үйрету мақсатымен мақам ансамблі ашылды. Өзбек пен тәжік халқының муз. мұрасында Шашмақам үлкен орын алады. Мыс., кезінде Шашмақамның ән әуендерін өзбек комп. М.Ашрафи, Д.Закиров, И.Раджабов, Т.Садықов, т.б. өз шығармаларында молынан пайдаланған. 
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Музыкатану
Санат:Жанрлар
Фас бағасы

**Фас бағасы** – базистік шарттарды қамтитын баға. Франконың бұл түрінде сатушы жүкті құжаттарын қоса тіркеп өзінің есебінен жеткізуге‚ оны буып-түйіп‚ айлақта кеменің бойына тақталап жинауға‚ сатып алушыға жүктің орналастырылғаны туралы хабарлап‚ оған тауардың қабылданғаны туралы порттың қолхатын табыстауға‚ сатып алушының есебінен импортшыға қажетті қосымша құжаттарды ресімдеуге міндетті; қ. Фас мәмілесі.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Әскери құпия

**Әскери құпия**—мемлекеттік құпия болып саналатын әскери мазмұндағы дерек. Әскери құпияны сақтау — әскери анттағы негізгі талаптардың бірі. Оны жария еткен әскери қызметші қылмыстық жауапкершілік туралы заң бойынша сот тартылады.

**Әскери құпия** (Военная тайна) Қазақстан Республикасының корғауындағы, мемлекеттік және құпия қызметті құрайтын ерекше маңызды әскери сипаттағы аса құпия және жасырын мәліметтер. Әскери құпияны сактау — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің ұрысқа және жұмылдыруға тұрақты әзірлігін қолдаудың негізгі талаптарының бірі. Әскери қызметшінің әскери құпияны әйгілеуі, егер онда Отанын сату белгілері болса, ол әскери қылмысы үшін қылмыстық жауапкершілік заңы бойынша жазаға тартылады.

## Әскери құпияларға жатқызылатын экономикалық мәліметтер
**Әскери құпияларға жатқызылатын экономикалық мәліметтер** — Қазақстан Республикасының корганыс қабілетіне, қауіпсіздігіне, саяси немесе экономикалық мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін халықаралық шарттарды әзірлеу, жасасу, олардың күшін жоюға дайындау, мазмұны немесе орындалуы туралы мәліметтер;
:— егер бұл мәліметтерді жария ету тараптардың біреуі үшін дипломатиялық; шиеленістерге әкеп соқтыруы мүмкін болса, алушы елдерді кәрсетілетін қару-жарақтың, әскери техниканың немесе керек-жарақтардың экспорты мен импорты туралы мәліметтер, сондай-ақ шет мемлекеттерге қару-жарақты, әскери техника мен әскери объектілерді жасауға техникалық жәрдем, оның ішінде тегін көрсету туралы мәліметтер;
:— шет мемлекеттермен ерекше кезеңдегі экономикалық ынтымактастықтың мәнін немесе көлемін, сондай-ақ ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің осы мәселелер жөніндегі сыртқы экономикалық ұйымдары әскери-жұмылдыру органдарының өзара іс-қимылын ашатын мәліметтер;
:— Қазақстан Республикасы мен ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің арасындағы есептік жылға арналған шикізатты, материалдарды, отынды жабдықтарды, дәрі-дәрмектерді өзара беруді қамтамасыз ету жөніндегі шаралардың немесе соңғыларына тұтас алғанда Қазақстан Республикасы бойынша есептік жылға арналған кәсіпорындар мен объектілерді салуға техникалық жәрдем көрсету жөніндегі шаралардың мазмұнын ашатын мәліметтер;
:— Қазақстан Республикасы мен ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің арасындағы жалпы Қазақстан Республикасы бойынша есептік жылға арналған экспорттықимпорттық жүктерді тасымалдау көлемін ашатын мәліметтер.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Белая Вежа

нобай|''Белая Вежа''
**Белая Вежа** (Саркел; түркіше — «ақ сарай», «ақ қамал») — Хазар қағанатының Дон өзені бойындағы ірі қалалары бірінің орны. Ортағасырлық (8—10 ғасырлар) Салтово—Маяц мәдениетіне жатады. Белая Вежаның қираған орны Цимлян су қоймасы жасалғанға дейін сақталған. 1930 жылдан кейін М. И. Артамонов, П. А. Раппопорт, О. А. Артамоновалар зерттеді. Саркел 9 ғасырда бой көтерген. 10 ғасырдың соңына қарай орыс князі Святослав жаулап алғаннан кейін, атауы Белая Вежа болып өзгерген. 12 ғасырдың басында Руське қыпшақтардың шабуылының күшейген кезінде қала тіршілігі тоқтаған. Қала орнының аумағы 200-130 м, төртбұрышты, мұнаралары көп, қалыңд. 4 метрлік мықты дуалмен қоршалған. Қала өзен мен қолдан қазылып су жіберілген ордың арасындағы жасанды аралда орналасқан. Қамалды салуға византиялықтар қатысқанымен, оның сыртқы қабырғалары іргетассыз, жергілікті “далалық” үлгіде тұрғызылған. Көлденең қабырға арқылы қала екіге бөлінген. Түкпірде, оңтүстік-шығыс бөлігінде цитаделі бар. 100-ден астам үйлердің орны қазылды. Арасында «киіз үйдің» орны тәріздес дөңгелек, сопақша, кейде екі бөлікті үйлер, сұлбасын шарбақтан жасап, сыртын балшықпен сылаған құрылыстар, төртбұрышты келген, екі жақты құлама шатырмен жабылған жертөлелер бар. Қала халқы әуелгі кезде түркілер мен аландардан тұрған. Кейін славяндар келіп қоныстанған. Табылған теңгелер қаланың Византия, Қырым, Кавказ, Орталық Азия елдерімен тығыз экономикалық байланыста болғанын көрсетеді. Тұрғындардың арасында құмырашы, ұста, қару-жарақ шеберлерінің үлкен топтары болғанын дәлелдейтін деректер мол. Жалпы жазба деректердегі Белая Вежа туралы мәліметтер мен археологиялық айғақтар бір-бірімен сәйкес келеді.

## Дереккөздер

Санат:География
Айналайын

“**Айналайын**” — өнерлі балалардың халықаралық фестивалі.

Ұйымдастырушы — “Бөбек” балалар қоры. Алғаш рет 1996 жылы 1-3 қазанда Алматыда өтті. Қазақстанның барлық облыстарынан, шет елдерден жүздеген балауса таланттар жиналды. Фестиваль аясында Алматыдағы “Достық” үйінде БҰҰ-ның ЮНИСЕФ бөлімшесі және “Бөбек” қорының бастамасымен “Балалар құқы туралы конвенцияны жүзеге асыру” атты тақырыпта халықаралық дөңгелек үстел өткізілді. Онда Қазақстан, Түрікменстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Қырғызстан өкілдері балалар өмірінің көкейкесті мәселелері туралы сөз қозғады. Өнерпаз балалардың әлемнің өнер шеберлерімен кездесуі ұйымдастырылды.
Екінші фестиваль “Айналайын — Ертіс — 97” деген атпен Павлодар қаласында өтті. “Бөбек” балалар қоры “Балалар өмірін қорғайық” деген тақырыпта дөңгелек үстел ұйымдастырды. Бұған 600-ден астам өнерпаздар, Павлодар облысының өзінен 1000-ға тарта өрендер қатысты. Мәскеу (Ресей) облысының, Болгарияның фольклорлық, Қырғызстанның вокалды-хореографиялық ансамбльдерінің өнері көпшілікті сүйсінтті. Сондай-ақ балалар баспасөзі, радио-теледидары мен киносы орталығынан қатысқан 12 жас журналист белсенділіктерімен көзге түсті. Алғаш рет поэзия, мәнерлеп оқу секциясы жұмыс істеді. Фестивальге қатысушыларға республикалық “Бөбек” қорынан сыйлықтар тапсырылды. Фестиваль жылына бір рет өткізіліп тұрады.

## Сілтемелер


Санат:Мәдениет
Санат:Өнер
Хабарасу

**Хабарасу** – Тарбағатай жотасының шығыс бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар және Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай аудандары жерінде, Қытайға шекаралас орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 2370 м. Жотасының оңтүстік беткейіндегі Ақшоқы ауылынан шыққан соқпақ жол Қарақитат өзенінің бастауы арқылы солтүстік беткейіндегі Томар елді мекеніне дейін жетеді.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы асулары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы асулары
Ажырату коэффициенті

**Ажырасу Коэффициенті** — белгілі бір мерзім аралығында некеге тұрған ерлі-зайыптылардың 1000 адамға шаққандағы айырылысу көрсеткіші. Ажырасу, некелесу, жалғыз бастылық, жесірлік сияқты елдің ересек тұрғындарының отбасылық жағдайын білдіретін демогр. құбылыс. Қазақтың шариғат заңы негізінде құрылған тұрмыстық әдет-ғұрпында ажырасу өте сирек кездеседі. Қазіргі уақытта ол отбасы-неке құбылысындағы жаңа өркениеттің ықпалымен біраз жиілеген. Қазақстан бойынша 1990 — 1997 жылдары 1000 адамға шаққанда ажырасу коэффиценті 2-2,7-ге дейін көтерілді. Ажырасу коэффиценті әсіресе жас отбасыларда өсе түскен. 
## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

санат:көрсуеткіш
Санат:Отбасылық құқық
Санат:Отбасы
Блюм

нобай|Вагонға тиелген блюмдар
**Блюм, блум **() — металлургиялық өндірістің шала өнімі. Ол — сом металдан немесе үздіксіз құйылып жасалған дайындамадан жаншу станогында (блюмингте не блюминг-слябингте) прокаттау арқылы алынған квадрат қималы (қабырғасы 140 мм-ден жоғары) болат дайындама.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Металлургия
Цусима ағысы

**Цусима ағысы** — Жапон теңізінің шығыс бөлігіндегі оңт-тен солт-ке қарай ағатын жылы ағыс. Цусима бұғазы арқылы өтетін Куросио ағысының тармағы. Цусима ағысы Жапон теңізінің шығыс бөлігінің температурасын батыс бөлігіне қарағанда қыста 5 , 6 °С-қа, жазда 1, 3 °С-қа жоғарылатады. Ағыс жылд. 0,5 — 1 км/сағ, Жапон теңізінің органик. дүниесінің дамуына зор ықпал етеді.

## Дереккөздер


Санат:Тынық мұхит ағыстары
Шаштықыз

**Шаштықыз** () – астық тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер. Дүние жүзінде тропикалық аймақтарда тараған 10 түрі белгілі. Қазақстанның шалғынды жерлерінде, өзен, бұлақ, арық бойларында, құмды аймақтарда және күріш егілетін алқаптарда өсетін 2 түрі бар. Олардың биіктігі 20 — 80 см, сабағы жіңішке, жатаған, бұтақты. Жапырақтарының пішіні жүрек тәрізді немесе дөңгелек. Гүлшоғыры саусақ салалы, жоғарғы жағында сабақ шоғыры бар. Масағы қысыңқы, бір гүлді, екі қатардан тұрады, біреуі отырыңқы, қос жынысты, екіншісі сабақты. Масақ қылтаны үшеу, гүл қылтаны біреу не екеу. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жеміс береді. Шаштықыз — құнарлы мал азықтық өсімдік.
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат:Астық тұқымдасы
Ажыратқыштық шама

'''Ажыратқыштық шама,''' ажыратқыштық күш — оптикалық құралдардың объектіні бір-біріне өте жақын жатқан екі нүктесінің кескіндерін ажыратып көрсете алу мүмкіндігі. Екі нүкте кескіндерінің арасы біріге бастайтын яғни одан әрі оларды ажыратып көрсетуге болмайтын ең аз арақашықтық сызықтық (немесе бұрыштық) ажыратушегі деп аталады. Оған кері шама оптикалық құралдардың ажыратқыштық шаманың сандық мөлшерін білдіреді. Ажыратқыштық шама Рэлей критерийіне бағынады. Ол бойынша: бұрыштық ажырату шегі (дельта)ф = 1,21₰/D, ал сызықтық ажырату шегі (дельта)ф = 1,21₰/D, мұндағы ₰ — жарықтың толқын ұзынд., D — оптикалық жүйедегі шыны көзінің диаметрі, f — оптикалық құралдың фокус аралығы. Телескоптармен көру түтіктерінің ажырату шегі бұрыштық секундпен көрсетіледі және ол ៛140/D (егер ₰560 нм, ал D мм-мен көрсетілсе) формуласы бойынша анықталады.
## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

санат:Физика
Шашқап

**Шашқап** — шашты, бұрымды шаң-тозаңнан, күн көзінен қорғау үшін арнайы тігілетін ұлттық сәндік бұйым. Ол мақпал, шұға, барқыт, мауыты сияқты көк, қызыл, қара түсті маталардан бұрымның жуандығы мен ұзындығына қарай пішіліп, тігіледі. Жоғарғы және төменгі жағынан ою-өрнекпен безендіріліп, зер, оқа, моншақтармен сәнделеді. Шашқапты кейде маржан, меруерт, күміс шеттіктер тағып та әшекейлейді. Ең ежелгі Шашқаптар сақ, үйсін дәуіріндегі обалардан (Алтайдағы Укок үстірті, т.б.) табылған. 

Шашқап. Қазақтың ескі салтында бой жеткен қыздар мен жас келіншектер шаштарына шашқап киетін болған. Шашқапты қыз-келіншектер жүн сабау, киіз басу, ши тарту, жүк арту, үй тігу, мал сауу жұмыстарына араласңан кезде киген. Шашқап, шолпы, шашбау, алқа, өңір сияқтылар бой түзеу бұйымдары болуымен қатар, шашты күнге күйіп сынудан, шаң-тозаңнан сақтау үшін де өте қолайлы. Шашқап көк, жасыл, қызыл, қара түсті мақпалдардан жасалады. Оның өң жаң бетіндегі мақпалдың айнала шеті, екі жақ басы алтын күміспен зерленеді. Мақпалдың ортасына ою-өрнектің ұнасымды түрін пайдаланып, ақ мерует тізеді.

## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Киім