open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ұзақ Еспанов

**Еспанов Ұзақ**  – ақын, Социалистік Еңбек Ері (1973). 1928 жылы 15 желтоқсан Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы Мақпалкөл (қазіргі Темірбек Жүргенов) ауылында туған.

Әлімұлы тайпасы Шөмекей руы Тойқожа бөлімінен.
## Еңбек жолы мен жетістігі
* Еңбек жолын 1944 жылы бастаған. 
* 1951 жылы Қызылорда педагогикалық институтының филология факультетін бітірген.
* 1951 – 1963 жылдары Қызыл октябрь, Бірінші май, Мақпалкөл мектептерінде мұғалім, Жалағаш ауданы оқу бөлімін басқарды. Жалағаш пен Қармақшы ауданының партия комитетінде, «Қазақстанның 20 жылдығы», «Мәдениет және еңбек» ұжымшарларында директор болды. 
* ҚазССР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1985 – 1990) 
* 6 рет Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесіне қатысқан.

## Наградалары
* Октябрь революциясы
* Ленин ордені
* 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1973)
* Жалағаш ауданының құрметті азаматы

## Еңбектері
* «Сыр күріші – ел ырысы»
* «Өрелі өзгерістер»
* "Көңілім-көктем"
* "Шуақты күн"

## Тағы қараңыз
* Социалистік еңбек ерлері

## Дереккөздер

* Ұзақ Еспанов 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Нифас

**Нифас** - әйел адам босанғаннан кейін пайда болатын қан. Мұның белгілі бір мерзімі жоқ. 

Ханафилер бойынша, Нифастың ең ұзақ уақыты - қырық күн. Умми Сәлама былай дейді: «» (Әбу Дауд, Таһарат/119). Нифас мерзімінде Нифас қайы кейбір күндері тыйылып, сосын қайта жалғасса тыйылған бұл күндер де Нифас күндері болып саналады. Хайыз бен Нифас қандары тоқтаған кезде, ғұсыл алу қажет. Аллаһ Тағала былай дейді: «(Мұхаммед) олар сенен етеккір жайында сұрайды. Оларға: Ол жиіркенішті нәрсе, етеккір кезінде әйелдеріңнен алыс тұрындар. Оларға тазарғанға дейін жақындаспаңдар. Қашан олар толық тазарса, оларға Аллаһтың өздеріне бұйырған жерінен жақындасыңдар де» («Бақара», 222-аят). Әйелдер мұндай кездерде намаз оқи алмайды. Ораза да ұстай алмайды. Бірақ оразаның қазасын кейін өтейді. Қажылық кезінде Қағбаны тәуап ете алмайды (Бухари, Хайыз / 20). Құран оқи алмайды. Пайғамбарымыз: «Хайыз, жүніп болған әйел Құран оқи алмайды», - дейді (Тирмизи, Таһарат / 98). Ханафилер бойынша, мұндай кезде әйелдер Құранды жатқа дұға ниетінде оқуына болады. Сол секілді мешітке де кірулеріне болмайды. Бір хадисте былай айтылған: «Ешқандай хайыз әйел, жүніп кісі мешітке кіре алмас». Жыныстық қатынас та жасай алмайды. Аятта былай айтылады: «(Мұхаммед) олар сенен етеккір жайында сұрайды. Оларға тазарғанға дейін жақындаспаңдар де» (Бақара 2/222).

## Дереккөздер


Санат:Әйел
Санат:Адам денсаулығы
Сыншы

**Сыншы** – дәстүрлі қазақ қоғамындағы ұғым. Қазақ арасында өмірде көргені мен түйгені көп зерделі адамдар адамды, малды салған жерден дене бітіміне қарап мінез-құлқын, ерекшелігін жазбай айтатын болған. Адамның көзі, құлағы, аузы-мұрны, бойы сияқты пошымына қарап-ақ кім екенін нақ айтатын Толыбай (19 ғасыр) сынды Сыншылар тарихтан белгілі. Ондай адамдар малды, әсіресе, жылқы малын сынауда мол тәжірибе жинақтап, небір көрегендік таныта білген. Мәселен, алдыңғы екі аяғының алшақ, талтайып кетуі, салпы ерін, доғал тұяқ секілді сәйгүлікке тән, тағы басқа ерекшеліктерін “Аттың сыны” аталатын өлеңінде Абай да нақышты баяндаған.

**Сыншы** (әдебиетте) — қалың оқырманның өскелең талабы мен талғамының жаршысы, әдеби құбылысты жалпы мемлекеттік мүдде тұрғысынан пайымдайтын қоғамдық ой-пікірдің озғын өкілі. Белинскийдің айтуынша "сыншы таланты -сирек талант, сыншы жолы -тайғақ һәм қатерлі жол" да, шын мәніндегі "сын-қимыл, қозғалыс үстіндегі эстетика"
Ахметші Асанов

**Ахметші Асанов**(1886, Сарыағаш ауданы Шеңгелді ауылы – 1975, сонда) – Cоциолистік Еңбек Ері (1948), озат шопан. 1929 – 41 ж. Ленин атындағы шаруашылық артелінде қатардағы колхозшы, 1941 – 44 ж. «Дарбаза» кеңшарында аға шопан болды. 1947 ж. 100 саулықтан 126-дан қозы алып, қаракөл елтірісінің 85%-н бірінші сортпен тапсырғаны үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президумы 1948 ж. 23 шілдедегі Жарлығымен Cоциолистік Еңбек Ері атағын берді. 1956 ж. мамырда Қазақ КСР мал шаруашылығының еңбек сіңірген шебері атағы берілді. Ол екі Ленин орденімен және Бүкілодақтық  ауылы шаруашылығы көрмесінің үш медалімен марапатталған. 
## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Әбдіхан Асаубаев

**Әбдіхан Асаубаев**(1937 ж. т., Сарыағаш ауданы Шайхана ауылы) –  Cоциалистік Еңбек Ері . Самарқанд ауылы шаруашылық институтын бітірген. 1956 жылдан Сарыағаш аудандағы Сырдария кеңшарында зоотехник, ветсанитар, бригадир, зоотехник-селекционер, бас зоотехник, 1974 жылдан аталған шаруашылықта директор болып қызмет атқарған. Ол басқарған жылдары өндіріс алға басып, үлкен табыстарға жетті. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Өндірісті дамытудағы еңбегі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президумы 1991 ж. Cоциолистік Еңбек Ері атағын берді. «Алтын жұлдыз» медалімен марапатталды. 
## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1937 жылы туғандар
Нихром

**Нихром** [никель және хром] – құрамында никель (65 – 80%) және хром (15 – 30%), кремний, алюминий, тағы басқа элементтер болатын, ыстыққа төзімді, меншікті кедергісі жоғары құйма. 1905 ж. АҚШ-та патенттелген. Электр пештері, тұрмыстық аспаптар үшін қыздырғыш элементтер және резистор мен реостаттар дайындауда қолданылады. Никельдің бір бөлігі (20%-дан артық) темірмен алмастырылған Нифас типті құйма ферронихром деп аталады.

## Нихромдардың халықаралық атаулары
Нихром X20H80 - Cr 20%, Ni 80%. Меншікті кедергі 1,13 Ом мм2/м 20 °C, 1,167 Ом мм2/м 1100 °C; максималды жұмыс температурасы 1200 °C, балқу температурасы 1400 °C.

Аналогтары: NiCr80/20, Ni80Cr20, Chromel A, N8, Nikrothal 8, Resistohm 80, Cronix 80, Nichrome V, HAI-NiCr 80, еуронихром.

Нихром Х15Н60 (ферронихром) - Ni 60%, Cr 15%, Fe 25%. Меншікті кедергі 20 °C кезінде 1,12 Ом мм2/м, 1100 °C кезінде 1,248 Ом мм2/м; максималды жұмыс температурасы 1125°C, балқу температурасы 1390°C.

Аналогтары: NiCr60/15, Ni60Cr15, Chromel C, N6, Nikrothal 6, Nikrothal 60, Cronifer II, С қорытпасы.

## Қолдану
Нихром тотықтырғыш атмосферада қызуға төзімділікке ие (1250 ° C дейін), жоғары электр кедергісі (1,05-1,4 Ом мм2/м), электр кедергісінің минималды температуралық коэффициенті бар. Ол қызуға төзімділікке, сусылуға төзімділікті, пластиканы жоғарылатты, пішінін жақсы сақтайды. Нихром - қымбат қорытпа, бірақ оның беріктігі мен сенімділігін ескере отырып, баға шамадан тыс болып көрінбейді.

Санат:Никель қорытпалары
Ямышев ауылдық округі

**Ямышев ауылдық округі** — Павлодар облысы Аққулы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қызылқоғам, Тілектес, Ямышево ауылдары кіреді. Орталығы – Ямышево ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Аққулы ауданы ауылдық округтері
Абай ауылдық округі

**Абай ауылдық округі**:

* Абай ауылдық округі — Ақмола облысы, Егіндікөл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Абай ауылдық округі — Ақтөбе облысы, Хромтау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Абай ауылдық округі — Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Абай ауылдық округі — Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Абай ауылдық округі — Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Абай ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы, Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Абай ауылдық округі — Павлодар облысы, Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Абай ауылдық округі — Түркістан облысы, Келес ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Достық ауылдық округі — Түркістан облысы, Мақтаарал ауданындағы әкімшілік бірлік. Орталығы - Бескетік ауылы.
* Абай ауылдық округі — Түркістан облысы, Жетісай ауданындағы әкімшілік бірлік. Орталығы - Халықтардостығы ауылы.
* Абай ауылдық округі — Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданындағы әкімшілік бірлік.
Айзада Рахымқызы Ешмаханова

**Айзада Рахымқызы Ешмаханова** (19.10.1949 жылы туған, Қазалы қаласы) – педагог. 

Қызылорда педагогикалық институтын (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген (1973). 1973 – 1997 ж. қазіргі Әйтеке би кентінде Ж.Жабаев атындағы 234-орта мектепте химия пәнінің мұғалімі, 1997 – 2003 ж. Б.Мергенбаев атындағы 226-гимназияда дәріс берген. 

1980 – 1985 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланған. 

Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі (1980),КСРО халық ағарту ісінің үздігі белгісімен марапатталған (1984).

Санат:19 қазанда туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Қазалыда туғандар
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР білім беру ісінің үздіктері
Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері
Авангард ауылдық округі

**Авангард ауылдық округі** — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына Успен ауылдық округінен 1 елді мекен қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Полтавка, Рощино, Достық ауылдары кіреді. Орталығы – Полтавка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1277 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы ауылдық округтері
Пионер (бағдарлама)

thumb|alt=A.|«Пионер-10» құрастыру процессінде
thumb|alt=A.|left|«Пионер-6»
**“Пионер”**, “Пайонир” (ағылш. Pіoneer) — Айды, т.б. планеталарды, планетааралық кеңістікті зерттеуге арналған американдық ғарыш аппараттарының жалпы атауы; осыларды ұшыруға арналған жоспар; АҚШ ғарыш аппараттарының бірнеше түрінің, және оларды жасау мен ұшыру жөніндегі бағдарламаның жалпы атауы. “Пионер” бағдарламасының жұмысы төрт кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде (1958 — 60) ғарыш аппаратын (массасы 6 — 176 кг, биікт. 0,51 — 0,76 м, диам. 0,23 — 0,74 м) Жерден ғарышқа ұшырып және онымен алыс қашықтықта байланыс орнату жұмыстары жүргізілді. Ғарыш аппараты радиациялық детекторлармен, магнитометрлермен, Күннің рентген және ультракүлгін сәулелерін зерттейтін аспаптармен жабдықталған. Екінші кезеңде (1965 — 69) Жер мен Шолпан және Жер мен Марс планеталары орбиталарының арасындағы кеңістікті зерттейтін ғарыш аппараттары жасалды. Бұл кезеңде 5 ғарыш аппараты ұшырылып, оның төртеуі сәтті болды. Үшінші кезеңде (1972 — 73) жанама траекториямен ұшып өту арқылы Юпитерді, планетааралық ғарыш кеңістігін, астероидтар белдеуін зерттеуге арналған “Пионер-10”, “Пионер-11” аппараттары жасалды. “Пионер-11” Юпитердің тартылыс өрісі әсерінен Сатурнға ұшу траекториясына ауысып, Сатурнды және оның ең үлкен серігі Титанды зерттеуге пайдаланылды. Төртінші кезеңде Шолпанды планета айналасындағы орбитадан зерттеуге арналған екі “Пионер — Венера” аппараттары жасалды. Олардың көмегімен маңызды ғылыми деректер алынды.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Ғарыштық бағдарламалар
Санат:Ғарыш техникасы
Санат:NASA
Санат:Космонавтика
Ниобий кентастары

**НИОБИЙ КЕНТАСТАРЫ** – құрамынан ниобий металы бөліп алынатын табиғи-минералды шикізат. Ниобий кентастарында әр түрлі мөлшерде тантал қоспасы болады. Егер Nb2O5:Ta2O5>20:1 болса, ол тек Ниобий кентастары, ал Nb2O5:Ta2O5 3:1-ден 20:1-ге дейінгі шамада болса, тантал-Ниобий кентастары аталады. Ниобий кентастарының басты минералдары (жақша ішіндегі цифрлар Nb2O5-тің %-дық мөлшері): колумбит (50 – 76%), пирохлор (40 – 70%), фергусонит (38 – 58%), эвксенит (21 – 34%), лопарит (7 – 20%), ильменорутил микролит, перовскит. Түп жыныстар кендеріндегі Nb2O5-тің ең төм. мөлш. 0,15 – 0,2%-дан кем болмауы, ал қорымдарда 0,10 – 0,15 кг/м3-тен төмен болмауы керек. Өндірістік Н. к. магмалық пегматиттік, метасоматик., пневматолиттік гидротермалдық, экзогендік типтерге бөлінеді. Магмалық кендердегі Nb2O5 мөлш. 0,2%-дай, ал Nb2O5:Ta2O5=10:1 шамасында болады. Метасоматик. кендер альбиттенген граниттерге және карбонатиттерге ажыратылады. Карбонатит кендеріндегі Nb2O5-тің мөлш. 0,2 – 1,0% не одан да жоғары, ал пирохлор альбиттерінде 0,1 – 0,2%-дай болады. Дүниежүзі ниобий қорының 70%-дайы пирохлор карбонатиттерінде орналасқан. Ниобий кентастары ашық әдіспен өндіріледі. Кен гравитац., флотац. әдістер және эл.-магн., электрстатик., радиометр. сепарациялау арқылы байытылады. Ниобий кентастары Қазақстанда Шығыс Қазақстан, Көкшетау гранитоидтары мен олардың пегматиттерінде және олардан түзілген қорымдарда кездеседі.
Нишу дулу хан

**НИШУ ДУЛУ ХАН** – 633 – 634 ж. Батыс Түрік қағанатының *бесінші ханы*, Ашина әулетінің өкілі, Істеми ханның ұрпағы. Шығу тегі мынадай: *Істеми хан – Қара Шор Түрік – Ян Саух хан – Бага шад – Нишу Дулу хан*. 633 ж. *Ирбис Болун Жабғы хан жергілікті Нушиби* тайпаларынан қолдау таппай, ордадан кетіп қалуға мәжбүр болады. Осы кезден бастап Батыс Түрік қағанатының Жетісудағы тайпалары Ашина әулетінің билігін сақтай отырып, ханды өздері таңдап, сайлай бастайды. Кезінде Ирбис Болун Жабғы ханнан Қарашар аймағына қашып кеткен Нишуді Нушиби тайпасының бектері шақырып, хан сайлайды. Жаңа хан Н. Д. х. деген титул алады. Жаңа ханның *Дулу хан* деген титулы – дулу тайпаларының да оны қолдағанын көрсетсе керек. Н. Д. х. тақта бір ғана жыл отырады. Оның жүргізген саясаты жөнінде деректер жоқ. Ол тек бір ғана мәселені – хан тағына мұрагерлік жолмен отыруды шеше алады. Өзінің туған інісі *Тонг-шадқа* хан тағын дәстүр бойынша қалдырады да, 634 ж. қайтыс болады. 
Б. Кәрібаев
## Сілтеме
Б. Кәрібаев
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Айсары ауылдық округі

* Айсары ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Айсары ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Сыншыл реализм

**Сыншыл реализм** – әдебиеттегі көркемдік әдіс. 

Өмірді сан қырынан зерттеп, қоғамның адамзаттық нормаларға қайшы келетін кемшіліктерін сынға алады. Типтік жағдайда типтік образдар жасау арқылы өмірді неғұрлым шынайы суреттеуге ұмтылып, адамдар тағдырын, олардың мінез-бітімін, қоғамдағы қайшылықтарды сынайды. Адам мен қоғам ара-қатынасын, адамзаттың қоғамдағы жасампаздық, белсенділік қызметін, олардың ғасырлар бойы қалыптасқан адамгершілік қалыптарын сақтай отырып, бақытты өмір сүру жолындағы ұмтылысын, күресін бейнелейді. Қоғамдық дамудың дұрыс жолды таңдауында сынның рөлі қаншалықты болса, Сыншыл реализм де өнер құдіретімен өмірдің көлеңкелі тұстарын шынайы бейнелеуге ұмтылып, оны жою мен әділетті қоғам орнатуға үндейді. Қоғамда белең алған кемшіліктер мен әділетсіздікті сынап, оны болдырмауға шақыру Сыншыл реализмнің басты сипаты саналады. 
## Орыс әдебиетінде
Орыс әдебиетінде 19 ғасырда А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Н.В. Гоголь, Салтыков-Щедрин, А.П. Чехов, А.Достоевский, Л.Н. Толстой, И.А. Гончаров, И.С. Тургенев, Н.А. Некрасов, А.С. Грибоедов, тағы басқа қаламгерлер шығармаларында сыншыл реализм жаңа сипат алып, сыншылдық сарын мен өмірдің көлеңке жақтарын ашып көрсету басым көрінді. 
## Қазақ әдебиетінде
Қазақ әдебиетінде жыраулар поэзиясында қоғамға деген сыни көзқарас, халықтың арман-мұратын ел билеушілерден қаймықпастан жыр өрнектерімен жеткізу негізгі сарынды құрады. Бұқараның мұңын жоқтап, билеуші топтың елге жасаған әділетсіздігін әшкерелей жырлау қазақ әдебиеті дамуының басты бағытына айналды. Сыншыл реализм әдісі жыраулар поэзиясы мен әлем классиктері дәстүрлерін үлгі-өнеге тұтқан Абай шығармаларында берік орын алды. 20 ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінде өмір құбылыстарын көркем бейнелеудің бір тәсілі ретінде сыншыл сарын А.Байтұрсынов, М.Дулатов, С.Торайғыров] тағы басқа шығармаларында өрісті арна болды.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Пионер журналы

**“Пионер”** — балаларға арналған журнал. 

Алғашқы саны 1925 жылы Орынборда жарық көрді. Тұңғыш бас редакторы Е.Алдоңғаров. Журнал әр жылдары “Екпінді жас” (1931 — 37), “Вожатый көмекшісі” (1937 — 39) деген атпен шығып тұрды. Журналдың жұмысына Б.Майлин, І.Жансүгіров, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, тағы басқа ақын-жазушылар белсене қатысты. 

1991 жылдан “Ақ желкен” журналы деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Журналдар
Ақжан ауылдық округі

**Ақжан ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік. 2003 жылға дейін *Приозёрный ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақжан ауылы кіреді. Орталығы – Ақжан ауылы. Округ құрамында болған ''Приозёрное'' ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 511 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Тимирязев ауданы ауылдық округтері
Агроинженерия ғылыми-өндірістік орталығы

**Агроинженерия ғылыми-өндірістік орталығы** – Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің қарамағында; ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру саласындағы ғылыми-зертеулер жұмыстарын жүргізетін ғылыми мекеме. 1948 ж. Алматы қаласында құрылған. 

1978 ж. қарамағына Аймақтық конструкторлық бюро мен тәжірибелік зертеулер беріліп, «Қазақ ауыл шаруашылығын жарақтандыру» ғылыми-өндірістік бірлестігі болып құрылды. 2002 ж. Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен ауыл шаруашылығын механикаландыру ғылыми-өндірістік орталығының құрамындағы республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорын. 
Институт құрамында: * ауыл шаруашылығы дақылдарын егу және жинауды механикаландыру* қой шарушылығы процестерін механикаландыру* мал фермаларын жобалау* жемшөп дайындау және шабындықты механикаландыру* ауыл шаруашылығында электр қуатын пайдалану* ауыл шаруашылығы дақылдарын жинаудан кейінгі өңдеуді механикаландыру* табиғи қуат көздерін (жел, су, күн сәулесі) пайдалану* ауыл шаруашылығы нормативтерін жасау және машина-трактор станцияларын құруды ғылыми-зерттеулермен негіздеу* ауыл шаруашылығы машиналарын сынақтан өткізу зертханаларын және тәжірибелік машиналарды жобалап жасайтын цех* сынақтан өткен машиналарды шығаратын тәжірибелік зуыт бар (2008). 
1950 жылдан аспирантура жұмыс істейді. Негізгі ғылыми бағыты – ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдіруде жаңа технологиялар мен техникалық құрал-жабдықтарды ұсынып, техниканың ғылыми-әдістемелік негіздерін жасау арқылы еңбек өнімділігін арттыру, өнім түсімділігін көбейту. 
Институтта топырақты жел эрозиясынан қорғау бағытындағы технологиялар жетілдіріліп, машиналар кешені жасалды, дәнді дақылдарды және жүгері дақылын жинау, шөпті желдеткіш арқылы тез кептіру, шөл және шөлейт аймақтардағы жайылымдардың құнарлылығын арттырудың машиналы технологиялары ұсынылды. Қой шаруашылығындағы өндірістік процестерді жабдықтау, технология процестерде электр қуатын кеңінен пайдалану жұмыстары табысты жүргізілді. Жер өңдеу механикасының теориялық негіздері жетілдірілді. Ірі қара мал, қой фермаларында қолдануға арналған, мал азықтарын ұсақтайтын, көп құрамды қоспа жем әзірлейтін азық цехтары, қаракөл өнімдерін өңдеудің қалдықсыз технологиялары мен түрлі құрал-жабдықтан тұратын машиналар кешені жасалды. Жаңа техниканы жасап, өндіріске енгізуде қол жеткізген табыстары үшін институт Қазақ КСР-інің «Алтын кітабына» жазылған (1976). 
Институт мамандары жасаған жаңа машиналар мен қондырғыларға 450-ден астам авторлық куәліктер, 25 Қазақстан Республикасы патенттері берілді. Институт ғалымдарының 30-ға тарта ғыл. басылымдары, 50-ден аса ұсыныстары, ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіруге арналған 20 ғыл. жинақтары жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:1948 жылы пайда болғандар
Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Санат:Алматы мекемелері
Нияз

**Нияз** – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі аласа тау сілемі.

## Географиялық орны
Қарағанды облысының Осакаров ауданы жерінде. Бірнеше таулардан (Жақсы Нияз, Жаман Нияз, т.б.) тізбектелген сілем оңтүстіктен солтүстікке қарай 55 км-ге созылған, енді жері 10 км-ге жетеді. Абсолюттік биіктігі 833 м.

## Жер бедері
Нияздың төбесі жайдақ, беткейлері жазық келетін сүйір қырқалар мен белестерден, жондардан тұратын денудациялық ұсақ шоқылық болып табылады. Баурайынан Есіл өзені және Шідерті өзенінің салалары бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Жоғарғы кембрий мен кембрийдің жыныстарынан түзілген. Олардың бетін төрттік жүйенің делювийлі-пролювийлі шөгінділері жапқан.

## Өсімдгі
Карбонатты қара топырағында тал, шілік аралас сұлыбас, селеу өседі

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы таулары
Генерал Асқаров

**Генерал Асқаров** (14.5. 1940, Созақ ауданы Шолаққорған ауылы – 21.5.1999) – белгілі күйші, Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияны бітірген (1963). Ол күйшілігімен қатар «Сен ғана», «Ақын қызға арнау ән», «Неге сүйдім бұлбұл құсты», «Сенің көзің», т.б. әндер шығарған. Күйлерді шебер орындаумен бірге өзі де бірқатар күйлер шығарған («Дала еркесі», «Ақ шабақ», «Сенім күйі»). 1987 ж. консерваторияның шақыруымен «Сүгір күйлері» класы бойынша студенттерге дәріс берген. Созақ ауданының құрметті азаматы.
## Сілтемелер
Орынбасар Наурызғалиұлы Төребаев

**Төребаев Орынбасар Наурызғалиұлы** (10 Қаңтар 1939 жылы туған, Ақтөбе қаласы) – медицина ғылымының докторы (1991), профессор (1992).

## Қысқаша өмірбаяны:
1964 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 
1964–1984 жылдары осы оқу орнында аспирант, ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, декан болды. 
1997 жылдан облыстық Сот медицинасы ғылыми-практикалық орталығының төрағасы қызметін атқарады.

*«Қан дақтары жасалуының ескілігін тексеру»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 110-нан астам ғылыми жарияланымның авторы. 2 өнертабыстың иегері.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Ниязов Мірахмет Жүсіпұлы

**НИЯЗОВ Мірахмет Жүсіпұлы** (7.7.1891, Ішкі Орда, Андарлы мекені – 12.10. 1943, Алматы) – алғашқы қазақдәрігерлерінің бірі. Астрахан ерлер гимназиясын (1912) және Саратов университетінің медицина факультетін (1916) бітіргеннен кейін Ордада дәрігер болып қызмет атқарды. Осы жылдары Каспий өңірінде белең алған оба ауруын жоюға белсене ат салысты. 1920 – 1923 ж. Бөкей губерниясында денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі болды. 1929 – 1931 ж. Алматыдағы венерология диспансер дәрігері, 1932 – 1943 ж. Шымкент қорғасын з-тының медицина санатория бөлімінің бас дәрігері, Денсаулық сақтау халкомы жоспарлау бөлімінің бастығы, республикада оба ауруына қарсы күресу ст-ның дәрігері болған.

Санат:Тұлғалар
Пионерское (Қарағанды облысы)

**Пионерское** — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Пионер ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Осакаровка кентінің солтүстік-шығысында 22 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы қаланған. 1961 жылдан сүт өндіретін кеңшардың бөлімшесі болған. Пионерскоеда ЖШС, ауыл шаруашылығы техникасын жөндейтін механикалық зауыты жұмыс істейді.

## Дереккөздер
 

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Сапармұрат Атаұлы Ниязов

**Сапармұрат Атаұлы Ниязов** (19 ақпан 1940 жыл, Ахал уәлаяты – 21 желтоқсан 2006 жыл, Ашхабад; **Түрікменбашы** лақап аты болған) — кеңестік және түрікменстандық саясаткер, Түрікменстанның тұңғыш президенті.

Балалар үйінде тәрбиеленіп, 1967 жылы Санкт-Петербург политехникалық интернатын бітірген. 1970–1985 жылы Түрікменстанда түрлі партиялық қызметтерде болды. 1985 жылы Түрікмен КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы, сол жылдың желтоқсан айында Түрікменстан КП ОК-нің 1-хатшысы болып сайланды. 1990 жылдың қаңтарынан бастап республика Жоғарғы Кеңесінің төрағасы қызметін қоса атқарды. 1992 жылғы сайлау нәтижесінде тәуелсіз Түрікменстанның тұңғыш президенті болды. Республика ақсақалдар құрылтайында (1994) оған «Түрікменстанның құрметті ақсақалы» деген атақ берілді.

Ниязовтың билігі диктаторлық, тоталитаристік және авторитаристік болып сипатталған. Президенттігі жылдарында Ниязовқа 14,000 ескерткіш салынды, түрікмен тіліндегі ай атаулары өзі мен анасының есіміне өзгертілді, зейнетақы, Интернет, опера, балет, цирк, алтын тіс және макияжға тыйым салынды.

Түрікменстандағы 1 қала және 100 деген кәсіпорындар мен ұйымдар Ниязовтың есімімен аталады. Ниязовтың бейнесі ұлттық ақша, манатқа басылған. Оның жазған «Рухнама» кітабы білім беру орындарында жеке пән болған.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан президенттері
Ниязова Мүбина Ибраһимқызы

**НИЯЗОВА Мүбина Ибраһимқызыэ** [25.12.1895, Гурьев облысы (қазіргі Атырау облысы), Теңіз ауданы Ганюшкин а. – 1981, Алматы] – қазақ әйелдері арасынан шыққан алғашқы дәрігерлердің бірі, қоғам қайраткері. 1912 – 17 ж. Астрахандағы әйелдер гимназиясын, Саратов тіс дәрігерлерін даярлайтын мектебін бітірген. 1918 – 20 ж. Ордадағы Қазақтың 1-үлгілі атты әскер полкының дәрігері, 1921 ж. Бөкей губерниясының атқару коммитетіне мүше болып сайланды. 1928 ж. Қазақ АКСР Жоғ. сотының мүшесі болды. 1932 – 36 ж. Шымкент облысы және республикалық Денсаулық сақтау халкомының Ана мен баланы қорғау жөніндегі басқармасының меңгерушісі, 1937 ж. республикадағы мед. оқу орны – Алматы мед. уч-щесін ұйымдастыруға қатысып, оның алғашқы директоры болды. 

Санат:Тұлғалар
Ақтүйесай ауылдық округі

**Ақтүйесай ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтүйесай, Күзексай, Қондыбай ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтүйесай ауылы.
 
## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1631 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы ауылдық округтері
Нияз сері

**Нияз сері Бекдәулетұлы** (сәуір 1818, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Гүлтөбе қонысы –  қараша 1893, Ресей, Түмен губерниясы Қосқарағай орманы) – ақын, сазгер. 

* Біржан сал ұстаз тұтқан. 
* Әкесі Бекдәулет егін егіп, құсбегілікпен айналысқан. 
* Болашақ сері әуелі ауылдағы Қожаберген-Асқан, 1824 – 30 ж. Болатынай, 1830 – 34 ж. Қызылжар медреселерінде оқып, өз ортасында білімді адам саналған. 
* Досы Сегіз серінің Ресей отаршыларына қарсы қақтығыстарында қолына қару алып, қайрат көрсеткен.
* Күрескер ақын Ресей үкіметі тарапынан қудалауға ұшырап, 1857 жылдан кейінгі өмірін Түмен губерниясында өткізді.
## Шығармашылығы
Нияз сері ел ішінде әнші, ақындығымен танылған. Оның жас кезінде шығарған 
* “Аққұм”
* “Іңкәр” әндері халық арасына кең тараған. 
* Атақты “Нияз” әнінде Сегіз серінің ерлік істері мен өнерін
* “Сегіз сері – Патшайым” атты көлемді дастанында оның махаббатын жырға қосады. 
* Сазгердің “Нияз” әні “Қазақтың 200 әні”(1972) жинағына
* “Балқурай”
* “Гүлдерайым”
* “Жариям-айдай”
* “Жеңешем-ай”
* “Ой көк”әндері “Қазақ әндері антологиясының” бірінші кітабына (1991 ж.) енген. 

## Дереккөздер

Санат:1818 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:1893 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түмен облысында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Сал-серілер
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Александров ауылдық округі

* Александров ауылдық округі – Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Александров ауылдық округі – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы әкімшілік бірлік.
Алқатерек ауылдық округі

**Алқатерек ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алқатерек ауылы кіреді. Орталығы – Алқатерек ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 904 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы ауылдық округтері
Алматы ауылдық округі

**Алматы ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Өрнек, Жарқайың, Мектеп ауылдары кіреді. Орталығы – Өрнек ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 796 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Алабота ауылдық округі

**Алабота ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққұдық, Золоторунное, Талдыкөл, Целинное ауылдары кіреді. Орталығы – Аққұдық ауылы. Округ құрамында болған *[[Сүгірбай]]* ауылы 2017 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1527 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері
Мұхамедияр Жабағиев

**Мұхамедияр Жабағиев** (1908, қазіргі Қармақшы ауданы Қызылтам ауылы – 2.7.1989, Қызылорда қаласы) –жырау.

Байұлы тайпасының Алтын руынан шыққан.

Жасынан ән-жырға құмар болған. Сыр бойы ақындарының өлең-жырларын, термелерін, кейіннен үлкен дастан, қиссаларды жатқа айтқан. Ол «Алтын балық», «Айша қыз», «Шаһизада», «Мағауия», «Әбу Шаһнама» атты қиссаларды жырлаған. 
Қаңлы Жүсіп, Кете Жүсіп, Даңмұрын,Сейітжан,Тоғжан ақындарды өзіне ұстаз санаған. «Жақсыбайға» атты поэмасы 1944 жылы жарыққа шықты. 1962 – 1963 ж. зерттеуші ғалымдар М.Жармұхамедов,М.Байділдаев,З.Қариева Жабағиевтің қисса-дастандарын жазып алып, таспаға түсірген. Кейіннен «Көроғлы», «Әзірет Әлі», қиссаларын, Кердері Әбубәкір, Балқы Базардың шығармаларын халық арасына кеңінен насихаттаған.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ жыраулары
Амангелді ауылдық округі

* Амангелді ауылдық округі  – Ақмола облысы Бұланды ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Амангелді ауылдық округі  – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Амангелді ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Амангелді ауылдық округі  – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Амангелді ауылдық округі – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Амангелді ауылдық округі  – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Амангелді ауылдық округі  – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Амангелді ауылдық округі  – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Амангелді ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Амангелді ауылдық округі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Ыбырай Жақаев бюсті

нобай|300px|
**Жақаев бюсті** — монументтік өнер туындысы. Әйгілі күріш өсіруші, екі мәрте Социалистік еңбек ері Ы. Жақаевқа 1975 жылы Қызылорда қаласындағы Еңбек Даңқы аллеясына ескерткіш қойылған.

Бюст қоладан жасалып, қызыл гранитті тұғырға орнатылған. Тұғырдың көлемі 0,78х0,92 м, биіктігі – 3 м. Авторлары – мәскеулік мүсінші А.Пекарев, сәулетші А.Б. Борецкий. 

1996 жылы қыркүйек айында ардагердің атымен аталатын көшеге Ы.Алтынсарин атындағы кинотеатр алдына көшірілді. 

Санат:Қазақстан ескерткіштері
Сынық

right|thumb|320px|Сынықтың рентгенге түсірілген суреті
**Сынық** () – сүйек бүтіндігінің бұзылуы. Пайда болуына байланысты туа біткен және жүре пайда болған Сынық болып бөлінеді. Туа біткен Сынықтар нәресте сүйегінің құрсақ ішінде патологиялық процестер немесе анасының жарақат алуы себептерінен болады. Жүре пайда болатын Сынықтар себебіне қарай патологиялық және жарақаттық Сынық болып ажыратылады. Жарақаттық Сынық – сау сүйектің оқыстан күшті механизмі зақым алуы (соққыдан, құлап қалудан, тағы басқа), ал патологиялық Сынық көбінесе жеңіл жарақаттың асқынуы не сүйек тінінің өзінен-өзі ауырып, өзгеріске түсуі салдарынан (остеомиелит, ісік, тағы басқа) болады.

Ет пен терінің зақымдануына қарай *ашық* және *жабық* Сынық болып ажыратылады. *Ашық Сынық* кезінде сүйектің майдаланып сынуы, тері мен бұлшық еттің үлкен көлемде мыжылып, жаншылуы; сонымен қатар жұмсақ тіндердің қанталап, ашық жараға шаң-тозаң, инфекция түсіп жара іріңдейді. Мұндай Сынықты емдеу ұзаққа созылады. Терісі бүлінбеген жабық Сынық тез жазылады.

## Сынықтың белгілері
* Қатты ауыру
* аяқ-қол қозғалтпауы
* зақымданған аяқ-қолдың қозғалысы мен пішінінің өзгеруі
* қоршаған жұмсақ тіндердің қанталауы және ісінуі.

Егер адамның қабырғасы сынса, терең тыныс алғанда не жөтелгенде ауырады. 

Сынықтың бітуі – өте күрделі биологиялық процесс. Сүйектің тез бітуіне жарықшақтардың бір-бірімен дұрыс бірігуі мен сүйекті бір қалыпты ұстап тұрудың маңызы зор. Сонымен қатар Сынықтың бітуі қандай сүйектің сынғандығына да байланысты. Мысалы, саусақ сүйектері 2,5 аптада, ал ортан жіліктің басы 6 айдан астам уақытта бітеді. Сүйек жарықшақтарының арасы алшақ болып, бір-біріне дұрыс орналаспағанда немесе олардың арасында жұмсақ тіндер жаншылып қалса, бір қалыпта ұсталып тұрмаса сынықтың бітуі баяулайды немесе мүлдем бітпей қалуы, жалған буынның пайда болуы мүмкін. Сынық дұрыс бітпесе, қол-аяқтың қисаюына не қысқаруына әкеліп соқтырады. Ашық сынық кезінде жараға инфекция түсіп, іріңді инфекцияның дамуы мүмкін.

## Емі
Сынық кезінде кез келген қатты материалдан дереу Сыныққа таңғыш салып, орап байлау керек. Таңғыш болмаса, онда сынған аяқты сау аяққа тақап байлап, ал зақымданған қолды орамал арқылы мойынға асып қою қажет. Сынық ашық болса, жараның айналасын йодпен сүртіп, стерильденген таңғыш байлаған жөн. Ауруханада сынған сүйек жарықшақтарын бір-біріне түйістіріп (репозиция) дұрыс қалыпқа келтіріп, гипстеп таңады, антибиотиктер беріледі. Кейде хирургиялық операция жасалынады. Қажет болған жағдайда қан құйылады, емдік дене шынықтыру арқылы сынған органның қызметін қалыптастырады. Витаминді тағамдар мен минералды тұздарға бай жеміс-жидектер беріледі.О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова. Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік.Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0

Санат:Тірек-қимыл жүйесі
Санат:Аурулар
Нобай

thumb|right
**Нобай**, *эскиз* ( – алғашқы долбар сурет) – көркем сурет туындыларының, құрылыстардың, механизмдердің тұтас немесе жеке бөліктерінің алдын-ала жасалған жоба суреті; қолмен, масштабы көз мөлшерімен есептеленіп жасалынатын сызба.

Нобай салынатын нысанның жалпы тұрпаты мен негізгі белгілерін қамтиды. Нобай еркін әрі жылдам салынады. Ежелгі суретшілер, сәулетшілер әр алуан қимыл-қозғалыстағы денелердің қайталанбас сәтін дәл бейнелеп, долбар суреттерді, сызбаларды көптеп салған (Леонардо да Винчи, Рафаэль Санти). Кескіндеме мен мүсін өнерінде де Нобай қолданылады. Нобай суреттер қас-қағым сәтте қайталанбас көріністі беруде таптырмас тәсіл. Осындай суреттерді Ш.Уәлиханов көп салған (“Ұйғырдың бейнесі” 1856, “Қоғадай мен Тоғалдай” 1856, “Мырзалар” 1863, т.б.). М.Кенбаев, Қ.Телжанов, т.б. Қазақстан суретшілерінің Нобай суреттері бар.

## Дереккөздер


Санат:Қағаз өнері
Санат:Сурет өнері
Бекзат Әнесұлы Жақыпов

**Бекзат Әнесұлы Жақыпов** (1974 жыл, Қызылорда қаласы) – қолөнер шебері, Қазақстан Суретшілер Одағының (2002), «Жастар» Суретшілер одағының мүшесі (1998). 

Оның шығармашылық – зергерлік туындылары 1993 жылы облыстық қолөнер шеберлерінің көрмесіне (сырға, білезік, сақиналар), 1997 жылы Алматыда өткен Қазақстан Халықтарының дәстүрлі өнері мен кәсібінің көрмесіне (зергерлік бұйымдар), 1998 жылы «Жігер» көрмесіне, 1998 – 1999 ж. Астанада өткен «Шабыт» көрмесіне қатысқан. Жақыповтың зергерлік бұйымдары республикада,Оңтүстік Кореяда,Моңғолия, Германия, АҚШ, Канада елдеріндегі жеке коллекцияларда сақталуда.

## Дереккөздер

Санат:1974 жылы туғандар
Санат:Қызылордада туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан зергерлері
Андреев ауылдық округі

* Андреев ауылдық округі – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Андреев ауылдық округі – Ақмола облысы Шортанды ауданындағы  әкімшілік бірлік. 
* Андреев ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Андреев ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік.
Нобелий

**Нобелий** (лат. *Nobelіum*; **No**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы жасанды жолмен алынған радиоактивті хим. элемент, ат. н. 102, ат. м. 258,1009, актиноидтар тобына жатады. Алғаш 1957 ж. Стокгольмде (Швеция) бір топ ғалымдар изотоп күйінде алып, 

Альфред Нобельдің құрметіне атаған. 251No – 256No изотоптары туралы сенімді мәліметтер алғаш 1963 – 67 ж. (КСРО) алынды. Тұрақты 259No изотопы (жартылай ыдырау периоды – 1,5 сағ) 1970 ж. Ок-Риджде (АҚШ) алынған. Ерітінділердегі мейлінше тұрақты тотығу дәрежесі +2 және +3. Уран және трансуранды элементтерді Ne иондарымен, сондай-ақ басқа да жеңіл элементтермен атқылау кезінде алынады.

## Ашылу тарихы
102 элементтің ашылғаны туралы алғаш рет 1957 жылы Стокгольмде (Швеция) жұмыс істейтін ғалымдар тобы хабарлады. Олар сондай-ақ Альфред Нобельдің құрметіне нобелий элементін атауды ұсынды. Алайда кейінірек бұл деректер басқа зертханалардың жұмысымен расталмады. 102-элементті алғаш рет 1963-1967 жылдары Г.Н.Флеров тобының Дубнадағы Біріккен ядролық зерттеулер институтының үдеткішінде жүргізген тәжірибелері кезінде алған. 

Олардан тәуелсіз, шамамен бір уақытта элемент Берклидегі Калифорния университетінде (АҚШ) алынды. 1992 жылы халықаралық ғылыми қоғамдастық Дубна физиктері үшін 102 элементті ашудың басымдылығын мойындады. КСРО-да бұл жетістік ғылыми жаңалық деп танылды және 1963 жылғы 9 шілдедегі басымдықпен №34 КСРО жаңалықтарының мемлекеттік тізіліміне енгізілді.

Кеңес зерттеушілері жолиотийдің (Jl) жаңа элементін Фредерик Жолио-Кюридің құрметіне атауды ұсынды, ал американдықтар оған Нобелий (Жоқ) деген атау берді. Бұл екі атау да (Jl және No) IUPAC шешімі бойынша Альфред Нобельдің құрметіне Нобелийлер атауы 102-элементке берілгенге дейін әр жылдары жарияланған Элементтердің периодтық кестелерінде айналымда болды.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Актиноидтар
Жалағаш аудандық тарихи-өлкетану музейі

**ЖАЛАҒАШ АУДАНДЫҚ ТАРИХИ-ӨЛКЕТАНУ МУЗЕЙІ** – ғылыми-мұрағаттық мәдени мекеме. 1999 жылдың 10 қарашасында ашылып, 2000 жылдың 4 қаңтарынан жұмыс істейді. Музей 1957 жылы салынған бұрынғы кинотеатр үйінде орналасқан. Мұнда ауданның тарихы, мәдениеті, өнері, ауыл шаруашылығы, т.б. туралы жәдігерлер қойылған. Музейде 2662 жәдігер сақталған.

Санат:Қазақстан мұражайлары
Антонов ауылдық округі

**Антонов ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Антоновка, Ақан сері, Жұмысшы, Заря, Комаровка, Лавровка  ауылдары және Уголки темір  жол бекеті кіреді. Орталығы – Антоновка ауылы. Округ құрамында болған ''Тереңкөл'' ауылы 2014 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2872 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы ауылдық округтері
Ақсуат ауылдық округі

* Ақсуат ауылдық округі – Абай облысы Ақсуат ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақсуат ауылдық әкімдігі – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақсуат ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Ақсуат ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Ақсуат ауылдық округі – Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік. 
* Ақсуат ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік.
Альфред Нобель

**Альфред Бернхард Нобель** (21.10.1833, Стокгольм, Швеция – 10.12.1896, Сан-Ремо, Италия) – швед өнертапқышы әрі кәсіпкері. Динамитты ойлап тақаны үшін және Нобель сыйлығын шығарғаны үшін өте танымал.

Лондон корольдік қоғамының және швед ғылым академиясының мүшесі. Нобель Ресейде болған кезде орыс ғалымдары Николай Зинин мен Василий Петрушевскийдің нитроглицерин жөніндегі ғылыми жұмыстарымен танысқан. 1864 ж. күркіреуік сынапты капсюль-детонатор жасады, ал 1867 жылы динамит жасау жұмысына патент алып, оны көптеп шығаруға кірісті.

## Тағы қараңыз

* Нобель сыйлығы.

Санат:21 қазанда туғандар
Санат:1833 жылы туғандар
Санат:Швецияда туғандар
Санат:10 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1896 жылы қайтыс болғандар
Санат:Италияда қайтыс болғандар
Санат:Нобель сыйлығы
Санат:Швеция өнертапқыштары
Санат:Швеция кәсіпкерлері
Санат:Швеция инженерлері
Санат:Швеция химиктері
Аралағаш ауылдық округі

**Аралағаш ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аралағаш, Амангелді, Рублёвка ауылдары кіреді. Орталығы – Аралағаш ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1368 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы ауылдық округтері
Архангель ауылдық округі

* Архангель ауылдық округі – Қостанай облысы Денисов ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Архангель ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Архангель ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Арықбалық ауылдық округі

* Арықбалық ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Арықбалық ауылдық округі – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы әкімшілік бірлік.
Асанов ауылдық округі

**Асанов ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Асаново, Малое Белое, Михайловка, Плоское, Толмачёвка ауылдары кіреді. Орталығы – Асаново ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1944 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы ауылдық округтері
Қарағайлы (Бесқарағай ауданы)

**Қарағайлы** (2013 жылға дейін – *Новая Николаевка*) – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы ауыл, Баскөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Бесқарағай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде, Балапан жонында орналасқан. 

    

## Тарихы
1961-97 жылдары сүт өндіретін “Баскөл” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Новая Николаевкада ЖШС-тер құрылды.  

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы елді мекендері
Жалбыр Бөрібайұлы

**Жалбыр Бөрібайұлы** (шамамен 1830 – 1912) – батыр. Сыр елі мен жері үшін күрескен. Жалбыр жөнінде Қостанай, Торғай, Ақмешіт (Қызылорда) өңірінде әңгіме-жырлар, ел аузына аңыз болып тараған. Ораз, Кеншімбай Қабанұлы ақындар жырға қосқан.

## Дереккөздер

Санат:1830 жылы туғандар
Санат:1912 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Жалбыр батыр

**«Жалбыр батыр»** – хикая. Қарасөз араласқан өлеңмен жазылған. Қызылордалық Бекмұхамед Құрманбаев деген азамат 1955 жылы ел арасынан жазып алған. Хикаяда 19 ғасырда Сырөңіріндеөмір сүрген Жалбыр батырдың ерлігі баяндалған. «Ақайдар қарияның аңыз-әңгімесі», «Бекберген қарттың әңгімесі», «Жалбырдың қызы Сүліктің әңгімесі», «Қара деген қарттың әңгімесі», «Сумұрын Жаппас Ораз жыраудың өлеңі», «Кеншімбай ақынның Жалбырдың ата¬тегін өлеңмен сипаттап айтқаны» атты бөлімдерден тұрады. Хикаяның қолжазбасы Әдебиет жәнеөнер институтының Қолжазбалар қорында сақтаулы. 
	
## Дереккөздер


 Санат:Әдебиет
Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)

**Новенькое** — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы, Байқоныс ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Перемётное ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 46 км-дей жерде, Шаған өзенінің сол жағалауындағы дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1005 адам (467 ер адам және 538 әйел адам) болса, 2009 жылы 1341 адамды (664 ер адам және 677 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1383 адамды (692 ер адам және 691 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1967 жылы Орал асыл тұқымды құс репродукторын құруға байланысты қаланған. 1997 жылдан шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері
Апиын соғыстары

**“Апиын” соғыстары** – Батыс Еуропа елдерінің Қытайға қарсы жүргізген соғыстары. Бірінші “апиын” соғысы **1840 – 42 жылдары** болды. Соғысты Англия бастап, Қытайды тәуелді елге айналдыру мақсатын көздеді. 1840 жылы маусым айында басталған соғыстың сылтауы ағылшын отаршыларының контрабандалық жолмен сауда жүргізіп тұрған апиындарың1839 жылы Қытайдың үкімет комиссары Линь Цзэ-сюйдің жоюы болды. Ағылшын және Қытай әскери кемелерінің арасындағы қарулы қақтығыстар 1839 жылдың соңында-ақ басталып кеткен еді. 1842 жылы ағылшындар Сянган (Гонконг) аралын, Динхай, Нинбо, Сямынь, Шанхай, Чжэньцзян қалаларын басып алды және 1842 жылы тамызда Нанкинге таяп келді. Қытай халқы басқыншыларға қатты қарсылық көрсетті (Гуандуньдегі шаруалар қозғалысы). Алайда Цинь үкіметі елді қорғауды ұйымдастыруда қабілетсіздік танытып, халықтың қолдауын пайдалана алмады. 1842 жылы 29 тамызда Нанкин бітіміне қол қойылды. 

Екінші “апиын” соғысына (1856 – 60 жылдары) Англиямен бірге Франция да қатысты. Қытайдағы азамат соғысын (Тайпиндер көтерілісі) пайдаланып, Англия 1856 жылы Гуанчжоу ауданында әскери қимылдарын бастады. 1857 жылдың басында оған Франция қосылды. 1858 жылы әскери қимылдар астаналық Ужили провинциясының аумағына ауысты. 1858 жылы мамырда ағылшын-француз армиясы Дагу портын басып алып, Тяньцзинь мен Пекинге қауіп төндірді. Қытай үкіметі Англия және Франциямен кіріптарлық шарт жасасуға мәжбүр болды. Бір жылдан кейін Қытайдан жаңа жеңілдіктер алу мақсатымен Англия мен Франция соғыс қимылдарын қайта бастады. 1860 жылы тамызда ағылшын-француз әскерлері Тяньцзиньді, қазанда Пекинді басып алды. Қытай үкіметіне жаңа кіріптарлық шарттар таңылды “Апиын” соғыстары Қытайдың жартылай отарға айналуындағы маңызды кезең болды. 

## Сілтемелер
* Англия
* Франция
* Қытай
* Еуропа 
* Тайпиндер көтерілісі
## Дереккөздер


Санат:Соғыс
Сырға

[thumb|right|200px|Сырға түрлері. [Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы|ҚР ҰМ-ның көрме залынан.]]
**Сырға** – сән үшін тағылатын зергерлік бұйым. Сырға тағу бүкіл дүние жүзі халықтарына тән әдет. Сырғаны көбіне әйелдер құлаққа тағады, кейбір елдерде мұрынға тағу да (Үндістан мен Африкада) кездеседі. Сырға неолит заманында сүйектен, мүйізден, қола дәуірінде металдан жасалған. Біздің заманымыздан бұрынғы 2 ғасырдан бастап алтын, күмістен асыл тас орнатылып жасалған сырғаның өте сәнді түрлері шыға бастаған.
Дәстүрлі қазақ ортада сырғаның шығыршық сырға, шарбақ сырға, ай сырға, сояу сырға, қоңырау сырға, иықты сырға, күмбезді сырға, төбе сырға, салпыншақ сырға, жалпақ сырға сияқты және тағы басқа түрлері болды.

## Ежелгі сырғалар
Сырғалар басында әйелдердің емес, ер адамдардың бұйымы болатын. Қазірдің өзінде 7 мың жыл бұрын табылған сырғаларды еркектер таққан. Ежелгі Римде сырғаны құлдар тағатын болған. Бай гректар (әйелдер) меруерті бар сырғаларды қуана таққан, себебі бұл олардың әл аухаттылығын көрсеткен.
Мысырдағы молаларды зерттеген кезде, зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар ең көп табылатын болған.

## Орта ғасыр
Орта ғасырдағы Еуропада сырға таққан ерлер не сәнді болған, не қуғынға ұшыраған. Мысалы, XIII католик шіркеуі денені өзгертуге тыйым салған болатын. Ол кезде шіркеудің ықпалы көп болатын. Сондықтан көбісі сырға тағуды қойды. Ал қарақшылар, ұрылар мен цыгандар сырғаны шешуге асықпады. Барлығының белгілі бір себептері болатын. Цыгандар ер балаға сырға таққан, егерде оның алдындағы ұлы мерт болса, немесе ол үйіндегі жалғыз бала болса. Ұрылар сырғамен шіркеуден қорықпайтындықтарын дәлелдеп тұрған. Қарақшыларда сырға олар жаулап алған кеменің белгісі болатын.

## Қазіргі уақытта
Қазіргі заманда сырғалар түрі бойынша ерекшеленбейді және әйелдерге де, ерлерге де сырға киюге мүмкіндік береді. Сондай-ақ асыл тастары бар алтын сырғалар сән әлемінде өз орнын жоғалтпайды: цитрин , хризолит, гауһар тастар қолданылған сырғалар.

## Сырға түрлері
* Пішініне қарай: айшық, айсырға, жапырақ сырға, собық сырға, жұлдыз сырға және т.б. түрлері кездеседі.
* Материалына қарай: алтын сырға, күміс сырға, зер сырға, сонақ сырға, жез сырға.
* Әшекейлену технологиясына қарай: маржан сырға, меруерт сырға, лағыл сырға, қырықбуынды сырға, қозалы сырға, қоңырау сырға, күмбез сырға, сіркелі сырға, үзбелі сырға т.б.

## Дереккөздер

 
Санат:Әшекейлер
Санат:Мәдениет
Санат:Зергерлік
Мыңжасар Жалғасбаев

**Мыңжасар Жалғасбаев** (*1.1.[[1944]], [[Арал ауданы]] [[Шөмішкөл (ауыл)|Шөмішкөл]] ауылы*) – инженер. 

## Өмірбаяны
* Павлодар индустриалды институтын бітірген (1968). 
* 1969 – 1971 жылдары Қызылорда облысы өндірістік *«Автотрест»* басқармасына қарасты Автомобиль жөндеу шеберханасы директорының орынбасары, директоры.
* 1976 жылы жеңіл автокөліктерді жөндеу стансасының директоры
* 1980 жылдан Қызылорда облысы Камаз автоорталығының *(«Камаз автоорталығы» ЖШС)* директоры. 

## Еңбегі
Жалғасбаев Қызылорда облысы жеңіл және жүк автомобильдері саласының дамуына айрықша үлес қосты. Оның басшылығы бойынша *«КАЗНИПИАТ»* мекемесімен бірлесе отырып салынған Қызылорда қаласындағы *«Камаз автоорталығының»* жобасы бірқатар ТМД мемлекеттерінде пайдаланылған. 

## Марапаттары
Жалғасбаев одақтық, республикалық дәрежедегі Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Арал ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері