open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Владимир Дмитриевич Лысенко

**Владимир Дмитриевич Лысенко** (*[[1934]], [[Ресей]], [[Красноярск өлкесі]], [[Армавир]]*) – мұнайшы-ғалым, КСРО Мұнай өнеркәсібінің үздігі (1985). 
*Грозный мұнай институтын бітірген (1959)
*1960 – 1978 жылдары Татарстан мұнай өнеркәсібі ғылыми-зерттеу және жобалау институтында кіші ғылыми қызметкер, сектор, лаборатория меңгерушісі. 
*1967 – 1970 жылдары Алжирде өндірістік жолдамамен жұмыста болған. 
*Грозный мұнай институтында докторлық диссертация қорғаған (1965). 
*1978 – 1982 жылдары Қазақ  мемлекеттік мұнай өнеркәсібі ғылыми-зерттеу және жобалау институтында директордың орынбасары, директор болды. 
*Лысенко 200-ден астам жарияланған ғылыми жұмыстардың, 20-дан астам ғылыми жаңалықтың *«Мұнай кен орындарын пайдалануға қосу жұмыстарын жобалау», «Мұнай кен орындарын пайдалануға қосу жұмыстарын оңтайландыру»* атты кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Армавирде туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО мұнайшылары
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Грозный мемлекеттік мұнай техникалық университеті түлектері
Салаласа байланысу

**Салаласа байланысу** орыс. сочинительная связь — сөйлемнің бірінғай мүшелері мен салалас кұрмалас сөйлемдердің кұрамындағы жай сөйлемдердін бір-біріне тәуелді болмай, тең дәрежеде байланысуы. Салаласа байланысу тәсілдері: 
# жалғаулықсыз, интонация арқылы байланысу: 
Қанат, құйрық суылдап ысқырады (Абай). Тозар елдің жанжалы бітпес, озар елдің арманы бітпес (мақал); 
# жалғаулықтар арқылы байланысу: Көз тоқтатар не бір таужоқ, не бір орман жоқ (Ғ. Ахметов). Ашыменен тұшыны татқан білер (мақал).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Салыстырмалы типология

**Салыстырмалы типология** орыс. сопоставительная типология — тілдерді туыстығына, өмір сүрген уақытына, территориялық орналасуына байланыссыз зерттеп, олардын бәріне тән және ерекше зандылықтарын анықтауды мақсат етеді. 
## Салыстырмалы типологияның міндеті
Салыстырмалы типологияның міндеті — салғастырылатын тілдерде тілдік құралдарды пайдаланудағы ұқсастықты, айырмашылықты айқындығы, типологиялық тұрғыда түсіндіру. Салыстырмалы типологияның қалыптасуы Ф. Шлегель,В. фон Гумбольдт,Э. Сепир,Дж. Гринберг, Е. Д. Поливанов,П. В. Щерба, И. И. Мещанинов т. б. есімдерімен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Салыстырмалы лингвистика

**Салыстырмалы лингвистика** (, кейде ** компаративті лингвитика**) — тілдерді шыққан тегіндегі жакындығына, типологиялык құрылымына салыстыра зерттеу жасайтын лингвистика саласы. Оның мақсаты - таңба, таңбалауыш және таңбалаудың, соған сай сөз-сөйлем мағыналарының тарихи өзгерісіне назар аудара отырып, салғастырылатын тілдер арасындағы ұқсастық пен айырмашылықты айқындау.

Тілдер арасындағы салғастыру әр тілдің әртүрлі деңгейлері мен элементтері арасында жүргізіледі: грамматикалық құрылым, құрылымдық-семантикалық ұқсастықтар мен айырмашылықтар, тілдін лексикалық, фонетикалық, семантикалық құрылымы мен категориялары т.б. Салыстырмалы лингвстика тіл философиясы әдіснамасындағы түрлі әдістерді қатар қолдана отырып, негізінен салыстыру әдісін  негізгі орынға қояды.

Тілдердегі генетикалық туыстық әдетте жақын тілдердің ортақ шығу тегін, әсіресе прото-тілдік жүйелерді білдіреді. Салыстырмалы лингвистика тіл отбасылары мен жүйелерін құруға, прото-тілдерді құрылымдауға, тілдік құжаттардағы өзгерістерді нақтылауға бағытталған. Салыстырмалы лингвистер расталған (attested) және құрылымданған (reconstructed) формалар арасындағы нақты айырмашылықты айқындау үшін сақталған мәтіндерде кездеспейтін кез келген пішінге жұлдызшаның префиксін қояды. Қарапайым тексеруден бастап компьютерлік болжамды тестілеулерге дейінгі тілдік жіктеулерді жүргізудің бірқатар әдістері осы лингвистика саласында әзірленді. Мұндай әдістер ұзақ даму процесінен өтіп қалыптасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Зәмзәгүл Үдешқызы Мадинова

**Зәмзәгүл Үдешқызы Мадинова** (*[[1958]]   жылдары    туған   , [[Шевченко ауданы]], [[Сығынды ауылы]]  ) – ауылшаруашылығы саласының маманы.  
*Социалистік жарыстың жеңімпазы ([[1980]]). 
*Гурьев ([[Атырау]])   ауылы     шаруашылық  техникумын бітірген ([[1986]])
*[[1976]] – [[1998]]   жылдары  *«Ералиев»* кеңшарында көмекші шопан, аға шопан болды
*[[2002]] жылдан Сенек ауылындағы Қашаған орта мектебінде мұғалім
**«Құрмет белгісі»'' орденімен марапатталған (1982).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Алексей Никитович Лифаренко

**Алексей Никитович Лифаренко**(*[[1937]] жылы туған, [[Украина]], [[Запорожье облысы]],Червоноармейск ауданы, Значково селосы*) – мұнайшы. Драгобыч мұнай техникумын (1957), Бүкілодақтық политехникалы. Институтын бітірген (1972). 1957 жылы *«Қазақмұнай», «Доссормұнай»* мекемелерінде қызметкер. 1960 – 1965 жылдары *Доссор, Қарсақ, Қошқар* мұнай кен орындарында оператор, инженер, бастық. 1965 – 1982 жылдары *«Өзен»* мұнай кен орындарында оператор, мастер, 1983 – 2004 жылдары *«Қаражанбасмұнай», «Жетібаймұнайгаз»* мекемелерінде мастер, цех инженері болды. *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Мазарлы

**Мазарлы** – Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы мүйіс. Кендірліқиясай үстіртінің қиыр батысында, Қарақия ауданында орналасқан. Жағалауы жарқабақты. Оңтүстігіне қарай теңіз суы астынан жартастар су бетіне шығып жатыр. Мүйістің Сеңгірлі мүйісіне қараған  солтүстік бөлігінде Қосащы атты құдық бар.

## Дереккөздер
Салыстырмалы сабақтас сөйлем

**Салыстырмалы сабактас сөйлем** орыс. сложноподчинённое предложение с придаточным сравнительным— компоненттерінін мағыналык карым-катынасы бір-бірімен салыстырыла айтылатын сабактас сөйлем. 
## Салыстырмалы сабақтас сөйлемнін жасалу жолдары
# тендестік дәрежеде жүптаса колданылатын қандай-сондай, қалай-солай, қанша сонша сиякты қатыстык, сөздер (к.) аркылы: Ажары қандай болса, ақылы сондай (Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин). Олжабек қалай бурылса, Жамал да солай бурылды (Ғ. Мустафин); 
# -дай/-дей жүрнакты өткен шактык есімше аркылы: Қулпырган масаты дала денем шамданбасын дегендей, айнала толқыган сагымнан ақырын гана сілкінеді (С. Муканов).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Егізбай Майлыбаев

**Егізбай Майлыбаев** (*[[1937]]   жылдары    туған   , [[Түпқараған ауданы]], [[Таушық ауылы]]  ) – құрылысшы, ҚР құрылыс материалдары жүйесінің     еңбек  сіңірген қызметкері. [[1961]] – [[1972]]   жылдары  *«Маңғышлақмұнайбарлау»* тресінде мастер, [[1972]] – [[1982]]   жылдары  *«Маңғышлақұлутас»* бірлестігінде басшы, [[1992]] жылдан  мемлекеттік *«Құрылыс материалдары»* компаниясында жауапты қызметкер болды.  *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»'' (1970) медалімен, ХШЖК-нің күміс медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құрылысшылары
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Бердіхан Мақсымбаев

**Бердіхан Мақсымбаев** (1926, Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) – еңбек ардагері, шопан, Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері (1971).

## Өмірбаяны
* 1942 – 1986 жылдары Чапаев атындағы ұжымшарда шопан.
* Бейнеу ауданы, «Маңғыстау» кеңшарында шопан болды.

## Марапаттары
* Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері (1971).
* Октябрь революциясы ордені
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* КСРО XШЖК-нің алтын, күміс, қола медальдары.

## Дереккөздер

Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі алтын медалінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі күміс медалінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі қола медалінің иегерлері
Тарғын Мақтағанов

**Тарғын Мақтағанов**(*[[1934]] жылдары туған, [[Форт-Шевченко]] қаласы, [[Аташ ауылы]] * ) – дәрігер. Қазақстанға еңбек сіңірген дәрігер. Алматы мемлекеттік медицина институтын (*қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті*) бітірген (1960). 1960 жылдары Форт-Шевченко қаласындағы Аташ ауылында, 1961 – 1966 жылдары Ералиев ауылындағы, 1966 – 1973 жылдары Ералиев ауылындағы аурухананың бас дәрігері, 1977 жылдан Қарақия емдеу-сауықтыру санаторийінде бас дәрігер. *«Денсаулық сақтау ісінің үздігі»*.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Салыстырмалы салалас сөйлем

**Салыстырмалы салалас сөйлем** орыс. противительное сложно соченённое предложение—синтаксистік компоненттеріндегі іс- әрекет, оқиға желісі өзара салыстырыла айтылатын құрмалас сөйлем. Салыстырмалы салалас сөйлем-дөрекі түрлі әрекеттін жай-күйін, қасиетін салыстыра баяндауға негізделеді, мақал-мәтелдерде жиі кездеседі. Салыстырмалы салалас сөйлем жасалу жолына қарай екі түрге бөлінеді: 
# жалғаулықты Салыстырмалы салалас сөйлем. Ол — да, аі жалғаулықтары арқылы жасалады: Күйаққа жағар дәмді сөз бар да. құлақты сасытар татымсыз сөз бар (М. Иманжанов); 
# жал- ғаулыксыз Салыстырмалы салалас сөйлем Салыстырмалы мән олардың құрамындағы сөздердін өзара үйлесе, салыстырыла жұмсалуынан туындайды: Білген адам тауып айтады, білмеген адам қауып айтады (мақал).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қуатбай Малбасаров

**Қуатбай Малбасаров** (*[[1936]]   жылдары    туған   , [[Маңғыстау ауданы]], [[Шайыр ауылы]]* ) – түйеші, Маңғыстау ауданының чемпион түйешісі (1979). 1958 – 1969   жылдары  Правда ұжымшарында, 1969 – 1973   жылдары  *«Маңғыстау»* кеңшарында түйе баққан. *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* медалімен марапатталған (1970). КСРО ХШЖК-нің 3 рет күміс, қола медальдарымен марапатталған.  Социалистік жарыстың жеңімпазы (1973 – 1979).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Александр Александрович Малинин

**Александр Александрович Малинин** (*[[1940]], [[Ресей]], [[Мәскеу]]  қаласы* ) – инженер-металлург. Мәскеудің болат және қоспалар  институтын бітірген (1963). 1966   жылы  Ақтау   қаласында Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатында, химия металлургия зауытының байыту фабрикасында ауысым бастығы, 1969 – 1992   жылдары  комбинатта бас технолог, технология бөлімінің жетекшісі, бас инженер, бас директордың орынбасары болды. 1992 жылдан *«Каскор»* АҚ-ның өндірістік директоры, бірінші вице-президенті. КСРО  мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1940 жылы туғандар
Салыстырмалы фонетика

**Салыстырмалы фонетика** орыс. сравнительная фонетика — 
# туыс тілдердің дыбыс жүйесін салыстырмалы-тарихи әдісті қолдана отырып зерттейтін фонетика саласы; 
# салғастырмалы фонетика. Шыққан тегі әртүрлі тілдердің дыбьіс жүйесін салыстыруға негізделген фонетика.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мамай (құдықтар)

**Мамай** – құдықтар тобы. Сам құмының батыс жағынан 7 км жердегі жазықтықта қазылған. 1851   жылы  Мамайдағы құдық саны 16-ға жеткен. Көбіне құдықтар тайыз болып келеді, олар таспен шегенделген. Суы тұщы, мал ішуге пайдаланған. Ел аузында осы жер Орақ-Мамай жырының кейіпкері Мамай батырдың қонысы делінеді.

## Дереккөздер
Хадижат Жалалқызы Манапова

**Хадижат Жалалқызы Манапова** (*[[1952]]   жылдары    туған, [[Қырғызстан]], [[Жалалабад облысы]], [[Ленин ауылы]]  *) – педагог, физика пәнінің жоғары санатты мұғалімі (2004). ҚР *«Оқу ісінің үздігі»* (1997). Дағыстан  педагогика институтын бітірген (1974). 1974 – 1977   жылдары  Дағыстан республикасының Тамазатөбе  ауылында , 1978 жылдан Жаңаөзенде мұғалім. 3-дәрежелі Еңбек даңқы (1986) орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Захан Мантықұлы

**Захан Мантықұлы** (*[[1906]], [[Бозащы түбегі]], [[Тасорпа ауылы]]   – [[1977]]*) – еңбек ардагері, жылқышы. Ұлы Отан соғысы жылдары тылда ерекше еңбек етіп, 1946 жылдан зейнеткерлікке шыққанша кеңшардың жылқысын баққан. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Махсот Николаевич Маңғұбаев

**Махсот Николаевич Маңғұбаев** (*[[1960]]   жылы    туған, [[Ресей]], [[Ростов облысы]]*) – ішкі істер қызметкері. КСРО ІІМ-нің Алматы арнайы милиция мектебін (1983), Қарағанды жоғары арнайы милиция мектебін (1991) үздік бітірген. Бейнеуде  ауданы, ішкі істер бөлімінде милиционер, 1992 – 1997   жылдары  Жаңаөзен қалалық ішкі істер басқармасының, 1997 – 1999   жылдары  Ақтау қалалық ішкі істер басқармасының бастығы болды. ҚР ІІМ академиясын (2001) бітіріп, 2002 жылдан Маңғыстау облысы ІІД бастығының тәрбие және кадр жұмыстары бойынша орынбасары қызметін атқаруда. *«Ерлігі үшін»*, 1, 2, 3-дәрежелі *«Мінсіз қызметі үшін»* медальдарымен, ҚР ІІМ-нің грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санскрит

thumb|Текст «Риг-веды» на санскрите.
**Санскрит** (көне үнді 5 атазарған, өнделген) — негізгі көне үнді тілдерінің бірі. Көне үнді диалектілерінін негізінде қалыптасып, Б.з.ғ дейінгі 1 мыңыншы жылдардан бері қарай Солтүстік Үнді жерінде тараған. Пракритке қарама-қарсы қойылып қаралады. Санскрит нормалық жүйесі берік қалыптасқан, грамматикалық құрылысы әбден жетілген, сөйтіп ерекше мәртебеге ие әдеби тіл болып табылады. Санскриттін бірнеше түрі бар: эпикалық Санскрит, классикалық Санскрит, буддалық бұдан Санскрит және джайн Санскрит, ведалық

## Дереккөздер


Санат:Үнді тілдері
Санат:Классикалық тілдер
«Болашақ» Каспий өңірі колледжі

**«Болашақ» Каспий өңірі колледжі (бұрынғы Маңғыстау «Болашақ» институты)** - Ақтау қаласындағы жекеменшік колледж.

## Тарихы
1997 жылы Ақтау қаласында Гуманитарлы-экономикалық колледжі құрылды. Колледж құрылтайшысы – педагогика ғылымдарының докторы, Халықаралық педагогикалық білім беру академиясының мүше-корреспонденті, профессор М.Х. Қаламқалиев. Бұл жылы колледжге 111 оқушы қабылданды.

№ 4679 Мемлекеттік лицензиясына сәйкес 1998 жылдың қыркүйек айында Гуманитарлы-экономикалық колледж жанынан «Жасталап»  лицейі ашылды. Ондағы мақсат – лицей түлектерін сапалы білім беріп, кәсіптік маман ретінде дайындау. Колледжге 191 оқушы қабылданды.

1999 жылы Маңғыстау «Болашақ» институты құрылды. Институт ректоры – педагогика ғылымдарының докторы,  Халықаралық педагогикалық білім беру академиясының мүше-корреспонденті, профессор М.Х. Қаламқалиев болды. Қазақстандық қазіргі заман «Болашақ» академиясы сол жылдың қыркүйек айында құрылды. Колледжге 211 оқушы қабылданды, 99 маман бітіріп шықты.

2003 жылы Маңғыстау облысының 40 жылдық және Ақтау қаласының 30 жылдық мерей тойының қарсаңында колледждің жаңа спорт кешені мен акт залы пайдалануға тапсырылды. Колледжге 313 оқушы қабылданып, 163 маман бітіріп шықты.

## Факультеттері
 
* «Мұнай және газ» факультеті.
 
* «Педагогика» факультеті

* «Экономика және бизнес» факультеті.

## Оқу нысандары
 
1. **Маңғыстау «Болашақ» институты**

2. **Гуманитарлы-экономикалық колледж**

3. **«Жасталап» лицейі**

## Ректорлары
* 1997-2013 - Мұхит Қисметұлы Қаламқалиев
* 2013 жылдан бастап - Әсел Мұхитқызы Қаламқалиева

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы колледждері
Саңылау (шұғыл) дауыссыздар

**Санылау (шұғыл) дауыссыздар** орыс. щелевые согласные — дыбыстау мүшелерінін (тіл мен тандай) бір-біріне нык жабыспай, тек жуысуынан жасалатын дауыссыздар: 
в, ф, г, с, ш, х, з, ж, һ. К- Спирант дауыссыздар. Фрикатив дауыссыздар.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Досан Майлыбаев

**Досан Майлыбаев** (1925, Маңғыстау ауданы– 1986) – соғыс ардагері, байланысшы. 

1948 – 1969 жылдары Таушық, Үстірт, Самда байланысшы. 1969 – 1986 жылдары қазіргі Құркөл байланыс бөлімінде пошта меңгерушісі болды. 

2-дәрежелі Отан соғысы орденімен (1985), «Ерлігі үшін» (1946), «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан байланысшылары
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Сары ұйғыр тілі

**Батыс ұйғыр тілі** (кейбір нұсқада: **сары ұйғырлар тілі**) - түркі тілдерінің солтүстік-Шығыс тобына жататын тіл. Қытайдың Ганьсу Сунань-Ұйғыр автономды уез,  Синьцзян-Ұйғыр автономды аудандарында таралған. Онымен 4 мыңдай адам сөйлейді. Айқын диалектілік белгілері жок, тек таулық және далалық говорларында дыбыстық, лексикалық ерекшеліктер кездеседі. Қазіргі таңда жазуы жоқ болып есептеледі. Кей мәлімет бойынша қытай жазуы қолданылады.

Бұл тілде Қытайдағы Ганьсу провинциясындағы Минхуа  ұлттық автономды уезде тұратын «сары ұйғырлар» сөйлейді. Сары ұйғырлар б.з. 9 ғ-да Енисей қырғыздарынан жеңіліп, жер аударып бір бөлігі Шығыс Түркістанға (қазіргі Солтістік-Батыс Қытайдағы Синьцзян), қалғандары осы жерге келген. Фонетикасы мен лексикасы қытай тілінің, тибет тілінің әсерін қабылдаған. Сары ұйғыр тілі көне ұйғыр тіліне жақын деген болжам бар, оған сөз басында /-дің, шығыс септігінің-tin формасының, көне сан жүйесінін (11-ден 29-ға дейін) колданылуы, есімдіктің екі түрлі септелуі т. б. дәлел болады. 18 г. басына дейін сары үйғырлар көне ұйғыр әдеби тілін пай- далануы мүмкін, бірақ Тибеттің әсерімен көне ұйғыр жазуы ұмы- тылған. Қазір Сары ұйғыр тілі тұрмыстыкдеңгейде ғана колданылады.. 19 ғ. соңында  Г. Н. Потанин, С. Г. Э. Маннергейм, С. Е. Малова, Э. Р. Тенишев ғалымдармен зерттелген.

Бұл тілге ең жақын болып Пуйо қырғыз тілі болып есептеледі.

## Дереккөздер

Санат:Түркі тілдері
Сахна тілі

**Сахна тілі** орыс. сценическая речь — театрда коюға арналған көркем драмалык шығармаларды актерлердін сахнада айту, орындау формасы. Сахна тілінін калыптасуы екі түрғыда карас- тырылады. 
*Бірінші, актердін сөзді айту техникасын жетілдіруі: оған кажетіне карай дауысты көтеріп не баяулатып айту, дауысты күбылтып (қорқу, қуану, ренжу т.б. күйлерге байланысты), оған бояу косып айту, дауысты кідірту, жылдамдату сиякты сахнада айтылар сөз үдесінен шығатын шеберлік жатады. 
*Екінші, сахнада айтылатын сөз мәдениетін жетілдіру: оған сөздін дүрыс, айкын айтылуын, күлакка жағымды, әсерлі естілуін талап ететін шеберлік түрлері жатады. Сахна тілінін сәтті шығуы актермен катар шығарма авторына, сценарийшіге, режиссер мен шығарманы сахнада коюшыға да байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Сәйкесті диалектілік ерекшеліктер

**Сәйкесті диалектілік ерекшеліктер**  — белгілі бір диалектіде айтылатын сөздер мен формаларға басқа диалектілерде (немесе әдеби тілде) балама боларлық сөздер мен формалардың болуы, яғни қарама-қарсы тілдік құбылыстардан тұратын тіл ерекшеліктері. 

*Мысалы*: әдеби тілдегі *леген//шылашын* сөздеріне жергілікті жерде *жам, кірлен, дас, дағара, шіләужін* т.б. сөздер сәйкес келеді.** Сәйкесті диалектілік ерекшеліктерден** әдеби-диалектілік синонимдер туады.

## Тағы қараныз:
* Сэйкессіз диалектілік ерекшеліктер
* Диалект
* Диалектография
* Диалектология
* Диалог
* Лексика

## Дереккөздер


Санат:Диалектика
Сапалык редукция

**Сапалык редукция** орыс. качественная редукция—дауысты дыбыстын әлсіз айтылуына байланысты екпінсіз буыннын күн- гірт естіліп, сапалык өзгеріс тууы. Сонын нәтижесінде екпін түскен дауыстымен іргелес дауысты бәсен айтылады, ал одан ал- шак түрған дауыстылар мүлде көмескіленіп, кыскарып кетеді. Бұл — негізінен акцентті (к. акцент, акценттік жүйе) тілдерге тән. Ср. орыс тіліндегі вопрос— вапрос, берега— бърега.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Голландиялық қорғаныс

**Голландиялық қорғаныс** — дебют, келесі жүрістермен : **1. d2-d4 f7-f5  басталады, **  жабық бастамаларға жатады.

## Тарихы

Алғашында Голландиялық  қорғаныс  голландиялық шахматшы Элиас Стейнның (Elias Stein) «Nouvel essai sur le jeu des Echecs»  кітабында 1789 жылы сипатталған. Ең кең тараған нұсқалары болып  голландиялық  қорғаныста : Стаунтон  гамбиты, Ильин-Женевский нұсқасы және  «Тас қабырға» нұсқасы саналады. Соңғы 30 жылда  ең танымал  нұсқасы: Ленинградтық  жүйе.  Ленинградтық жүйе голландиялық қорғаныспен Ежелгіиндиялық қорғаныс идеяларына негізделген.

## Дебют идеялары
Партияның ең басындағы немесе дәл бірінші жүріспен f пешкасының  қозғалысы  —бұл e4 нүктесін бақылауға алуға және — келешекте — қарсылас патшасына шабуылға ұмтылыс. Голландиялық қорғаныстың қаралар үшін кемшілігі: қз патшасының позициясыныі әлсіреуі, және «нашар» ақөрісті пілдің пайда болуы – ол өз пешкаларымен жабылып қалады . 	
			
Қаралардың  жоспары: e4 пунктын бақылауға алып, оған мүмкіндігінше атты орналастыру және ақ патшаға шабуыл дамыту  мақсатымен патшалық флангыда фигураларды жинақтау.  Ақтар ортаны e2-e4  немесе d4-d5  жүрісімен бұзуға және өз фигурасын ферзьдік флангыда дамытуға ұмтылады  ( «Тас қабырға» нұсқасы немесе  Ленинградтық жүйе) болмаса қаралардың патшалық флангысының әлсіреуін қолдануға тырысады (Стаунтон  гамбиты). Жиі  ақтар  ақөрісті  пілді фианкеттайды  .

## Дебюттер энциклопедиясы
дебюттар энциклопедиясында  голландиялық қорғаныстың  әртүрлі нұсқаларын белгілеу үшін  20 коды бар: A80 — A99.
* A80: 1.d4 f5
* A81: 1.d4 f5 2.g3
* A82: 1.d4 f5 2.e4 (Стаунтон гамбиты)
* A83: 1.d4 f5 2.e4 fxe4 3.Кc3 Кf6 4.Сg5 (Стаунтон гамбиты)
* A84: 1.d4 f5 2.c4
* A85: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.Кc3
* A86: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3
* A87: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 g6 4.Сg2 Сg7 5.Кf3 (Ленинградтық  жүйе)
* A88: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 g6 4.Сg2 Сg7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6 7.Кc3 c6 (Ленинградтық  жүйе)
* A89: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 g6 4.Сg2 Сg7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6 7.Кc3 Кc6 (Ленинградтық  жүйе)
* A90: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2
* A91: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7
* A92: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0
* A93: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d5 7.b3 (Тас қабырға)
* A94: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d5 7.b3 c6 8.Сa3 (Тас қабырға)
* A95: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d5 7.Кc3 c6 (Тас қабырға)
* A96: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6
* A97: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6 7.Кc3 Фe8 ( Ильин-Женевский нұсқасы)
* A98: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6 7.Кc3 Фe8 8.Фc2 ( Ильин-Женевский нұсқасы)
* A99: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6 7.Кc3 Фe8 8.b3 ( Ильин-Женевский нұсқасы)

## Дереккөздер


Санат:Жабық дебюттер
Екі қанаттан жүргізілетін атыс

**Екі қанаттан жүргізілетін атыс** — зеңбіректен немесе атыс каруынан нысанаға қанаттан (майданды бойлай) ату. Бұл атыс жаяу әскерлер шабуылға шыққан жағдайда нәтижелі болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Екі қатарлы сап

**Ekі қатарлы сап** — бір қатардагы әскери қызметшілер екінші қатардағы әскери қызметшілердін артында бір адым (созған кол) арақашықтықта орналасатын caп. Қатарлар бірінші және екінші деп аталады, бұрылыстарда екі қатарлы саптың атауы өзгермейді. Ekі қатарлы сап жиналма немесе жазылған caп болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Екінші класты аэродром

**Екінші класты аэродром**  — авиацияның және елдің әуе шабуылына қарсы қорғанысының жойғыш авиациясының авиациялық бөлімін немесе бөлімшелерін орналастыруға арналған аэродром. Ол ұзындығы **1800-2000** метр және ені **50** метр болатын жасанды ұшып-кону жолағымен жабдықталады. Екінші класты тұрақты аэродромның негізгі ұшу жолағының жалпы ұзындығы шеткі кауіпсіздіктің жолақтарын қоса есептегенде 2800 метрге жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Аэродромдар
Екінші peт зақымдану ошағы

**Екінші peт зақымдану ошағы** — ядролық қарудың және басқа закымдаушы құралдардың зақымдау факторлары әсерінен пайда болатын ошақ. Мысалы, ядролық кару соққысы салдарынан мұнай өңдейтін және мұнай әндіретін кәсіпіорындардагы сыйымдылықтар қираған кезде өрт шығып, жарылыстар болуы мүмкін, әлар келтіретін зардаптын ауқымы сол карудың тікелей зардабынан едәуір асып түседі. Химия кәсіпорындарында ядролық соқкы салдарынан қүбырлар мен ыдыстар қираған кезде адамдар уланып, айнала зақымдануы мүмкін, ал гидротехникалық құрылыстардың қирауы салдарынан елді мекендерді су басады. Екінші peт зақымдану ошағының пайда болуы құтқару жұмысының көлемін бірнеше есе арттырады және адамдардың көп шығын болуына әкеп соқтырады, қыруар экономикалық шығынға ұшыратады. Мұнда да зақым ошағындағы халықты құткару шаралары жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Екінші соққы

**Екінші соққы** - қарсыластың бірінші соққысына жауап ретіндегі ядролық соққы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Екі корпусты сүңгүір қайық

**Екі корпусты сүңгүір қайық** — берік корпусының сыртында қайықтың тенізде жүзу касиеттерін қамтамасыз ететін және балластык, басқа да шығындар үшін кеністік жасайтын жеңіл корпусы бар сүңгүір қайық.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Екінші эшелон

**Екінші эшелон** — шабуыл барысында соққы күшін өрістету, қорғаныстың беріктігі мен белсенділігін арттыру, сондай-ак бірінші эшелондағы шығынға үшыраған кейбір бөлімшелерді (бөлімдерді) ауыстыруга арналған әскердің ұрыс ретіндегі бір бөлігі. Екінші эшелон ұрысқа кіргенге дейін өтіп кеткен қарсыластармен, оның десанттарымен шайқасады. Екінші эшелон құрамы ұрыс мақсатына, нақты ұрыс жағдайына карай аныкталады. Екінші эшелонның ұрыс міндеттері бірінші эшелондағы бөлімшелердің міндеттерімен қатар, яғни әскери бұйрык берілген кезде айқындалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ел аумағының әуе шабуылына қарсы қорғанысы

**Ел аумағының әуе шабуылына қарсы қорғанысы** (ӘШҚҚ)  — өнеркәсіпті аудандарды, әкімшілік-саяси орталықтарды, халықты әуе шабуылынан қорғау мақсатында жүргізілетін жалпы мемлекеттік шаралар және әскерлердін (күштердін) ұрыстық қимылдар жиыны. Әуедегі қарсыластың шабуылына (соққысына) тойтарыс беру үшін** ӘШҚҚ** жүйесі құрылады. ӘШҚҚ әуе қарсыласының қолданатын қимылдарының сипатын, күштер мен құралдардың ұрыстық тапсырманы атқаруға тұрақты дайындығын камтамасыз етуді ескере отырып жүзеге асырылады. ӘШҚҚ-тың төмендегідей түрлері болады: **аймақтық ӘШКҚ** (шектерінде тасаланатын объектілері бар жеке аудандарды қорғау үшін құрылған күштер мен құралдардың бірынғай тобы); **аймақтық-объектілік ӘШҚҚ** (аймақтық ӘШҚК, ең кажет объектілерді тікелей калқалауға қолданылады); **объектілі ӘШҚҚ** (күштер мен құралдар ең қажет объектілерді қорғау үшін колданылады).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Елді қарулы қорғауды жүзеге асыру

**Елді қарулы қорғауды жүзеге асыру** — агрессия жасапған жағдайда ел қорғанысын Қазақстан Республикасын қарулы қорғауды, мемлекеттің күллі әскери және экономикалық әлеуетін жұмылдыруды, азаматтық және аумақтык қорғанысты жүзеге асыруды, одақтас мемлекеттердің қарулы күштерімен бірлескен іс-қимылдарды көздейді.
Қазақстан Республикасы әскери қақтығыстардың алдын алу, халықаралық қауіпсіздік пен тұрақтылықты нығайту ісінде:
:—	Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығында Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт шеңберінде, сондай-ақ екіжақты және көпжақты негізде;
:—	аймақтық деңгейде — Орта Азия мемлекеттерімен, Азиядағы өзара ісқимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңеске қатысушы елдер шеңберінде;
:—	ғаламдық ауқымда — Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше барлық мемлекеттермен халықаралық құкық нормалары негізінде ынтымақтасады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Елдің әуе шабуылына қарсы күрес әскерінің салалары

**Елдің әуе шабуылына қарсы күрес әскерінің салалары** — елдің әуе шабуылына қарсы күрес әскерінің құрамдас бөлігі: зенитті ракеталық әскер, жойғыш авиация және радиотехникалық әскерлер. Әскердің әр түріндегі құрамалар мен бөлімдерді қаруландыру үшін ұрыс техникасының бір түрі бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Контргамбит

**Контргамбит** — шахматта, қарсы гамбит (дебютте бір  жақтың  құрбанды ұсынуына, екінші  жақтың, оны қабылдамай, өзі құрбан етуі).

## Тағы қараңыз
* Патшалық контргамбит
* Альбин контргамбиты
* Нимцович контргамбиты
* Фалькбеер контргамбиты
* Винавер контргамбиты

## Әдебиет
* 

Санат:Шахмат
Санат:Гамбиттер
Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері

**Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері** — ракетаға, ұшақтарға, ғарышқа қарсы қорғанысқа арналған қарулы күштер түрі. Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері зениттік ракеталық өскерлерден, ракета тасымалдаушы жойғыш авиациядан, радиотехникалық және арнаулы әскерлерден тұрады. Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің негізгі міндеті — еліміздің аумағын ядролық соққылар мен әуеғарыштык шабуылдың кез келген құралдарынан қорғау. Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері қарсыластың әуе-ғарыштық шабуылын тойтарып, олардың елдің өуе кеңістігіне кіруіне жол бермеуі тиіс. Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері өз міндеттерін қарсыластарды әуеде жою, әуе ұрысында оған радиокедергілер жасау арқылы іске асырады. Бұл үшін оларда алыс және жақын биіктіктегі нысананы жою дәлдігі жоғары зениттік ракеталық кешендер, дыбыстан жоғары жылдамдықтағы ракета тасушы жойғыштар — тосып алғыштар, тез байқайтын және ескертетін радиотехникалық құралдар бар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері

**Елдің (мемлекеттің) әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері** — елдің (мемлекеттің) әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерінің негізгі түрлерінің бірі. Ол дыбыстан жылдам ракета таситын жойғыш тосып алушылармен жасақталған. Олар кез келген метеорологиялық жағдайда, ұшудың кез келген жылдамдығы мен биіктігінде қанатты ракеталар мен тасығыш ұшақтарды жоюға қабілетті.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Елестету кедергілері

**Елестету кедергілері** — 
*1) радиолокациялық станцияларға арнайы имитаторлармен әдейі жасалатын белсенді кедергілер; 
*2) елестету кедергілері индикаторлар экранынан жалған нысана ретінде байкалады. Ол нағыз нысана мен оның координатын анықтауды қиындатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Еліктеу, елестету

**Еліктеу, елестету** (Имитация;) — 
*1) елестету құралдары аркылы жүзеге асырылатын бүркеніш тәсілі. Ол басқа бүркеніш тәсілдерімен үйлестіре жасалады; 
*2) елестету құралдары арқылы қазіргі ұрыстың сыртқы сипатын тактикалық сабақтарда, жаттығуларда және маневрлерде жаңғырту.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Елеусіз сым бөгеттер

**Елеусіз сым бөгеттер**  — әуеден және жерден арнайы бүркеніші болмаған жағдайда да білінбейтін, жаяу әскерге қарсы құрылған, тікенексіз сымнан жасалған бөгеттер. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда қолданылған. Оларға: **аласа қазықшалы сым торлар, ирек торлар, тұзақтар** және басқалар жатады. Ең тиімдісі — білінбес бөгеттердің зауытта дайындалған стандартты пакеттерінен жасалған сым торлар. Қиындатылған үлгісіндегі бұл пакеттің өлшемі 120x60x12 см, салмағы 30 кг. Жергілікті жерге қондырғанда биіктігі 100¬120 см торт қабатты кеңістік торы жасалынады. 1 километр бөгетке 100 пакет қажет. Сым торлары әскер позицияларының алдына және маңызды объектілердің касына басқа бөгеттермен және табиғи кедергілермен сәйкестендіріліп қойылады. Олар тек жаяу әскердің ғана емес, сонымен қатар ЖҮМ-лардың, бронетранспортердың, автомобильдердің, кейде танктердің козғалысын токтата алады. ЕСБ сонымен қатар, теңіз жағалауындағы десантқа қарсы қорғаныста да қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жартылайашық дебюттер

**Жартылайашық дебюттер** —ақтардың бастапқы **1. e2-e4**  жүрісімен қаралардың **1. ... e7-e5**тен  басқа кез келген жауабынан соң туындайды.  Жартылай ашық бастамалардың танымалдылығы қазіргі шахмат тәжірибесінде  қаралардың контройындық үлкен мүмкіндігімен комбинациялық  ойынды миттельшпиль кезеңіне ауыстырып, дебютте позициялық-манёврлық бұлтарумен сипатталған.  Жартылайашық бастамалар  көбінесе тез ықшамдаудың ең аз мүмкіндігі бар  күрделі ойынға апарып тақайды. Орталық үшін күрес  жартылай ашық бастамаларда түрлі сарында қалыптасуы мүмкін: француз  қорғанысында **1.e2-e4 e7-e6 2.d2-d4**тен кейін қаралар 2-ші жүрісімен (**2. ... d7-d5**) e4 пешкасын қорқытады, ал оның алға өту жағдайында d4 пешкасына c7-c5 арқылы жабуыл жасайды; скандинавиялық  қорғаныста **1. ... d7-d5** жүрісі **1. e2-e4**ке жауапқа бірден, Каро-Канн қорғанысында — дайындық **1. ... c7-c6** тен кейін  жасалады.  
d7-d5 жылжуын жүзеге асыру сицилиан қорғанысында тым қиынға түседі, бірақ оның қажеті де болмайды, өйткені ақтар, орталық пешкаларының бірі айырбастап алып (**3. ... c5-d4**), орталықта пешкалық басымдылыққа қол жеткізе ала алмайды. Алехин қорғанысында (**1. ... Кg8-f6**) ақтар қуатты пешкалық орталық құра алады, бірақ қараларда оны  бұзудың мүмкіндігі бар — **4. ... d7-d6** әріқарай Kc6 және т.с.с.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Шахмат дебюттер коды
* Шахмат дебюттер энциклопедиясы

## Әдебиет
* «Шағын дебюттер энциклопедиясы», құрастырушы Яков Эстрин, «Физкультура и спорт», 1985 жыл.
Емдеу-эвакуациялық қызмет көрсету

**Емдеу-эвакуациялық қызмет көрсету**  — ұрыс жағдайында әскерге медициналық қызмет кәрсететін маңызды бөлімдердің бірі. Оған жаралылар мен ауруларға медициналық қызмет көрсету шараларының жиынтығы енеді. Ұрыс кезінде тікелей майдан шебіндегі барлық жаралылар мен ауруларды емдеу мен госпитальдау мумкін емес, сондықтан жаралыларды ұрыстағы армияның емдеу мекемелерінен тылға жүйелі түрде эвакуациялау қажеттігі туады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ең үлкен қашықтық бұрышы

**Ең үлкен қашықтық бұрышы** — оқтың (снарядтың) көлбеу қашықтығы неғұрлым үлкен болатын өрлеу бұрышы. Ең үлкен қашықтық бұрышы шамасы әр түрлі атыс қаруларының оғы үшін 35°-қа, ал артиллериялық снарядта 42°-қа жуық.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Енжар қорғаныс

**Енжар қорғаныс** — нысаналарға қарай ұшқан ракеталарды ұстау жөніндегі "белсенді" шаралардан айырмашылығы, азаматтық және әскери нысаналарды сол нысаналардың өзін өзгерту арқылы қорғау. Азаматтық нысаналарды енжар қорғау шаралары радиацияға қарсы баспаналарды және азаматтық қорғаныстың басқа да түрлерін камтиды. Әскери нысаналарды енжар қорғау нысаналарды нығайту, камуфляждау, бытыратып орналастыру және басқа тәсілдерді қолдану арқылы жүргізілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Енжар радиолокация

**Енжар радиолокация**  — объектінің өзінен тікелей шығатын және оған сыртқы кеңістіктен (атмосфераның радиосәулеленуі) және басқа көздерден түсетін энергияда бейнеленетін, жиілігі өте жоғары электрмагнитті энергияны қабылдау негізінде объектінің орнын табу және анықтау әдісі. Табылған объектіні сәулелендіру қажеттігі болмағандықтан, енжар радиолокаторларда радиоқабылдағыш болмайды және қарсыластардың радиотехникалық барлауы оны анықтай алмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Инфрақызыл сәулелерді қабылдағыш

thumb|right|250px|Ит
thumb|right|250px|Қыз
**[[Инфрақызыл сәуле]]** — көзге көрінбейтін сәулелер. Тамақ өнімдерін кептіруге, қыздыруға, пісіруге арналған пештерде, аппараттарда қолданылады.

**Инфрақызыл сәулені қабылдағыш** (Приемник инфракрасных лучей) — сәулелі энергияны қабылдауға және оны электр тоғының (сигнал) энергиясына айналдыруға арналған құрал. Өзінің қасиеттеріне қарай инфрақызыл сәуленіі қабылдағыш фотоэлектрлік және жылулық деп екі топқа бөлінеді. Инфрақызыл сәулелерді қабылдағыш инфрақызыл сәулелерді қолданатын құралдардың бөлінбес бөлшегі болып табылады.

**Инфрақызыл сәуле көздері** (Источники инфракрасных лучей) — табиғатта бар және абсолютті нольден жоғары температурадағы (-273°С) барлық денелер. Техникалық инфрақызыл сәулелер болатын физикалық процесіне қарай негізгі 3 түрге бөлінеді: температуралық сәулелену, электрлюминесцентті және аралас сәулелену (температуралыкэлектрлюминесцентті). Инфрақызыл сәулелердің көздеріне қараңғыда да жарқырамайтын барлық денелер: жылу электр орталықтары, домналар, металлургиялық зауыттар, кемелер, ұшақтар, танктер, прожекторлар, электролюминесцентті газдар және т.б. кіреді.

## Тағы қараңыз
*Ультракүлгін сәуле
*Физика
*Жарық
## Дереккөздер</span>


Санат:Физика
Инфрақызыл техника

**Инфрақызыл техника** (Инфракрасная техника) — көзге көрінбейтін инфрақызыл (жылулық) сәулелерді пайдалануға негізделген түрлі мақсаттағы құралдар. Әскери мақсаттағы **инфрақызыл техника** құралдарын негізгі-негізгі үш топқа бөлуге болады:
#  жылулық байқағыштар немесе жьшу пеленгациялық құралдар (жылу пеленгаторлары, жылу оқтұмсығы, ракетаны өздігінен бағыттаудың жылулық оқтұмсығы және басқалары); 
# инфрақызыл сәулелерді фотосуретке түсіру құралдары; 
#  түнгі жағдайда көру құралдары (түнгі барлау, көздеу, машина жүргізу үшін және т.б. қолданылады). Инфрақызыл техника қарулы күштерде нысаналар мен объектілерді анықтау, оларға жою құралдарын жіберу және бақылау мен сигналдау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Маңғыстау кедені

**Маңғыстау кедені**, *таможня – (түркі тілінде тамға – таңба, белгі сөзінен шыққан)* – тауардың және көлік құралдарының, мүлік, басқа да заттардың кеден шекарасы арқылы өтуі тәртібін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. 
*Маңғыстау кеденінің ашылуы 1991   жылдары  гурьевтік (*қазіргі Атыраулық*) кеденнің Шевченко (*қазіргі Ақтау*) кеден бекетінің құрылуымен байланысты. Сол кезде кеден ұжымында 6 адам болды. Кеден бекеті Ақтау теңіз порты, әуежай және Маңғышлақ   туған      жылдары  станциясында импорттық-экспорттық операцияларға бақылау жүргізді. 
*1992   жылдары  ҚР КК-нің №142 Бұйрығымен Маңғыстау кеден бекеті қазіргі атымен қайта құрылды. Облыстық кедендік бақылау департаментінің құрылымы 3 басқарма, 10 ерікті бөлім, 2 дербес бөлім және 10 кеден бекетінен (*Ақтау кедендік рәсімдеу орталығы, Энергетика, Теңіз порты, Әуежай-Ақтау, Маңғыстау, Жаңаөзен, Темір-Баба, Қара-Шекпен, Бейнеу, Тәжен*) тұрады, штат саны – 247 адам (2007). Департамент басшысы – Ә.Н. Қартов. 
*2007   жылдары  қаңтар – қыркүйек айларында Маңғыстау облысының сыртқы сауда айналымының жалпы көлемі 5 887 млн. АҚШ долларын құрады, бұл 2006 жылмен салыстырғанда 13%-ға өскенін көрсетеді. 2007   жылдары  бюджетке кедендік төлемдер мен салықтар түсімі 23%-ға өсіп, 5,1 млрд. теңгені құрады. 
*Кедендік бекеттер мен кеден күзеттерін дамыту және оларды барлық керек-жарақтармен қамтамасыз ету облыс экономикасын өркендетуге, облыстың кірісін молайтуға, кеден бақылауының тиімділігі мен сапасын жақсартуға, құжаттардың ресімделуін жеделдетуге, сервистік қызмет көрсетуге, сондай-ақ тасымалдаушылардың арнаулы қажеттерін қанағаттандыруға септігін тигізеді.
## Дереккөздер
Кабрирлеу

**Кабрирлеу** (франц. cabrer сөзбесөз: шалқалай көтерілу) — ұрыс ұшақтарының (тікұшақтарының) тік жазық,тықта шаншыла биіктеп жасайтын маневрінің бір түрі. Ұшу аппараттарының өздері тастаған жарылғыш құралдардан қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорық

**«Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорық»** – тарихи-археологиялық, мәдени-сәулет және табиғи-ландшафтық ескерткіштерін қорғау аймағы. 1980   жылдары  *«Маңғыстау мен Үстірттің материалдық мәдениетінің ескерткіштерінің мұражай қорығы»* деген атпен құрылған. 
## Мақсаты
1991 жылдан қаіргі атымен белгілі. Қорықтың мақсаты облыс көлеміндегі барлық тарихи, сәулет, археологиялық табиғи-ландшафтық ескерткіштерді анықтау, есепке алу, зерттеу,  мемлекеттік қорғауға қабылдауға ұсыну, сақтап қорғау және насихаттау болып табылады. 
*Қазіргі облыс аумағындағы жалпы ескерткіштердің 195-і  мемлекеттік қорғауда; 
*21-і   республикалық  дәрежеде болса, ал 13 мыңнан астамы жеке нысан ретінде  мемлекеттік есепке алынған. *«Маңғыстау мемлекеттік   тарихи -мәдени қорығының»* археология, сәулет, есепке алу және қорғау, қор, экскурсиялық көпшілік  бөлімдері бар. Жергілікті тұрғындарға, әсіресе, жасөспірімдер арасында өлкенің тарихи-мәдени мұрасын насихаттау мақсатымен қорықта жылжымалы көрмелер (*«Ежелгі Маңғыстау», «Маңғыстау археологиясы», «Маңғыстау киелі орындары», "Дәстүрлі сәулет өнері», «От киесі»,     тағы басқалар * ) жасақталып ұйымдастырылды.

## Қорық жұмысы
Қорық археологиялық барлау, бұрын белгісіз болып келген ескерткіштерді  анықтау, олардың техникалық жағдайын айқындап, есеп құжаттарын жасау, археологиялық қазба жұмыстары мен ғылыми-зерттеу сараптамаларын жүргізу, экспедициялар мен іссапарлар ұйымдастыру ісімен де айналысады. 
*Қорық қорында 66 мыңнан астам құжат-бірліктері (*ескерткіштердің ғылыми сипаттамалық және төл құжаттары, суреттері, есеп карталары, археологиялық  есептер, бейне, [[фото]], аудиотаспалар мен фотосуреттер, этнографиялық зерттеулер мен кітаптар,     тағы басқалар*  ) сақталып жинақталған. 1989 – 2000   жылдары  қорық аса маңызды, нәтижелі ғылыми-археологиялық жұмыстарын (*Мысалы , Дықылтас, Түбіжік-1, Түбіжік-2, Меретсай, «Үлкенқұдық» – қола дәуірінің қабірлеу кешені, [[Бейіттөбе]] – алғашқы көшпелілер қорымы, б. з. б. 1-мыңжылдық; Бәйте-3 – ерте темір дәуіріндегі күн тәңірінің ғибадатханасы,  «Сырлытам» – алан дәуірінің катакомбалық қабірі, б. з. б. 1 ғ.; ортағасырлық «Қызылқала» қалашығы, 10 – 13  ғасырлар*) жүргізді. 
*Соңғы жылдардағы археологиялық  зерттеулер нәтижесінде қорықта құрылған *«Ежелгі Маңғыстау мұралары»* атты тұрақты көрме жұмыс істейді. Мектеп оқушылары мен студенттер үшін өлкетанушылармен кездесу кештері, дәрістер мен экскурсиялар ұйымдастырылып тұрады. Жылына қорықтың ғылыми-ағарту шараларына 7 мыңнан аса адам қатысады. 2007   жылдары  қорықта* «Маңғыстау ескерткіштері»*  атты тұрақты экспозиция жасақталып ашылды. 
*Қорықтың алғашқы директоры Қ.Сарбалаев пен Е.Берқалиев тарихи-мәдени мұраларды зерттеуді ғылыми негізде жүйелеу жұмысына едәуір еңбек сіңірді.

## Дереккөздер
Бөгет аэростаты

thumb|150px|Бөгет аэростаты
**Бөгет аэростаты** — байлаулы аэростат. Ондай аэростаттар белгілі ұрыстық тәртіппен қорғайтын объектінің үстіне немесе оған жетер жолдағы биіктікке эшелонданып кетеріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өткелден өтудің қолдағы құралдары

**Өткелден өтудің қолдағы құралдары** (Подручные переправочные средства) — әскерлерді су бөгеттерінен
өткізу үшін қолданылатын жүзбелі заттар, сондай-ақ жергілікті әткелден еткізу құралдары (қайықтар, катерлер, салқайықтар және т.б.)

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Отырғызу пункті

**Отырғызу пункті** — эвакуацияланған халықты ұйымдасқан түрде көліктерге отырғызып жіберуге арналған пункт. Ол темір жол станцияларында (платформаларда, кәсіпорындардың кірме жолдарында), кемежайларда (айлактарда) эвакуациялық жиын пунктіне жақын жерде ұйымдастырылады. Автомобиль кәлігіне отырғызу пункті эвакуациялық жиын пунктімен қатар орналасуы мүмкін. Отырғызу пункті қажетті отырғызу жабдықтарымен — траптармен, сатылармен, көпіршелермен және т.б. жарақтандырылады. Отырғызу пункті әкімшілігі құрамына көлік органдары, қоғамдык тәртіпті сақтау, медицина қызметі өкілдері кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Каземат

**Каземат** (франц. casemate — қабырғалары қалың бөлме)
#  жабық фортификациялық құрылыстарда жеке құрам мен қару-жарақты қарсылас оғынан қорғауға арналған жай. Казематтар ұрыстық, бақылау, тұрғын жайлық, снарядтық болып бөлінеді.
#  Кеме артиллериясы зеңбірегін орнатуға және жеке құрамды қорғауға арналған кеме кемерінің бойындағы сауытғалған жабық жай.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бөгет жасау тобы

**Бөгет жасау тобы** — жолдарды, көпірлерді, т.б. қирату және миналау, бөгет жасау үшін тағайындалған бөлімше немесе уақытша құрылым. Шегінген кезде немесе тежей тұру кимылдарын жүргізгенде инженерлік бөлімшелер құрылады. Бөгет жасау тобы калқалау әскерінін кұрамына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өткелдің беріктігі

**Өткелдің беріктігі** (Живучесть переправы) — бүлдіру факторларына қарсы төзімді құралдардың болуына, сақталуы мен корғалуына, әуе шабуылы қаупінен қорғалуына, бүркемеленуіне, өткелдердің бытыраңқы орналастырылуына, өткел құралдары корының болуына, өткелде қызмет ететін бөлімшелердің жоғары моральдық-жауынгерлік жағдайы мен шеберлігіне, әскердің өткелден өтудегі ұйымшылдыгына және өткелдердің тез жөнделуіне, эвакуацияқұтқару жұмыетарының жүргізілуіне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Маңғыстау мен үстірт арқылы өткен ұлы жібек жолы тармақтарындағы ескерткіштер

**Маңғыстау мен үстірт арқылы өткен ұлы жібек жолы тармақтарындағы ескерткіштер**  оңтүстік-шығыс Азияны Батыс Еуропамен байланыстырған Ұлы Жібек жолының (*б. з. 6 ғ.*)  солтүстік тас жолы тармақтары Үстірт жазығы арқылы, бірі Каспий теңізін  солтүстік жағынан айнала құрлықпен, енді бірі Маңғыстау түбегіндегі теңіз айлақтары арқылы Кавказ – Еділ бағытында өткендері белгілі. Осы кезеңнен қалған Үстірт шыңдары мен Қаратау – Ақтау шатқалдарындағы қарауыл-мұнаралар, Қарлыбас, Қараған, Үшқия, Қаңға, Емді қорғаныс бекіністері, *Үстірттегі Қосқұдық, Белдеулі, Борқұдық керуен* сарайлары ескі керуен жолдарының негізгі бағыттарын нақты көрсетеді. Ортағасырлық тарихи деректерге сүйене отырып, зерттеушілер Қызылқала қалашығы әйгілі түбектің астанасы Маңғышлақ қамалы болуы ықтимал деген пікір айтады. Орта ғасырларда түбектің сауда байланыстарында маңызды орын алған қалалар – Бозащы түбегінде 17 ғасырдағы орыс саудагерлерінің жазбаларынан белгілі Қабақты  қаласы және қазіргі Форт-Шевченко қаласының маңайындағы Алтын Орда кезеңімен белгіленетін Кетікқала бекінісі. 
## Дереккөздер


Санат:Үстірт (Маңғыстау)
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Өткізгіш құбыр

thumb
**Өткізгіш құбыр** (Трубопровод) дала жағдайында жанармай жеткізетін техникалық кұралдар кешені. Ол далалық магистральді Өткізгіш құбыр, далалық қоймадағы өткізгіш құбыр және далалық мазут өткізгіш болып бөлінеді. Өткізгіш құбыр қотарушы құрылымдардан, кұбырдан, бекітпе арматурадан, бақылауыш-әлшеуіш аспаптардан және кәмекші құрал-еаймандардан тұрады. Далалык мазут өткізгіштердің мазутты сұйылтқыш заттары, ал қүбырлардың жылу оқшаулауышы болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс

be-x-old:Трубаправод
Бөгет жолағы

thumb|250px|right
**Бөгет жолағы**  — қарсыласты титықтату, оны шығынға ұшырату, оның жылжуын бәсендету мақсатында бөгеттер койылған жергілікті жердегі жолақ. Кеңес армиясының Ұлы Отан соғысына дейінгі жарғыларында қорғаныстың алғы шебінің алдында 10-12 км қашықтықта бөгет
жолақтарын дайындау карастырылатын. Онда артиллериялық-минаатарлық және пулеметтер атыстарымен тасаланатын табиғи бөгеттермен үйлестіре отырып, әр түрлі бегеттер орнату көзделген. Бөгет жолағыдағы көпірлер мен жолдар қиратуға дайындалатын болған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әсерлесу

**Әсерлесу** (кейде **Өзара әсерлесу**, ) — екі немесе одан да көп объектілердің өзара әсер етуінен туындайтын әрекет түрі. Қосбағытты әсер әсерлесу тұжырымдамасының негізі болып табылады, ол бірбағытты себеп-салдар әсерінен үлкен айырмашылыққа ие. Көбінесе әсерлестік (interactivity) пен байланыстылық (interconnectivity) ұғымдары жақын мағынада айтылады, мұнда Байланыстылық деп мәлім жүйе ішіндегі әсерлесудің әсерлесуі болып, онда  қарапайым өзара әсерлесулер комбинациясы таңқаларлық тосын феномендер туғызуы мүмкін. Әсерлесу әртүрлі ғылымдарда әртүрлі бейімделген мағыналарға ие.
## Әскери істердегі Әсерлесу
Әсерлесу - әскери күштердің операция мақсатына жетудегі мақсаттары мен міндетгерін орындау үшін орын мен уақыт, сондай-ақ тәсілдер бойынша келісімді іс-әрекет жасауы. Әсерлесу әдетте қаруды күштердің әр түрлері (бөлімшелер, бөлімдер, құрамалар мен бірлестіктер, әскер және арнайы әскер) арасында ұйымдастырылады.

Әскердің (күштердің) үйлесімді қимыл тәртібін командир (колбасшы) ұрысқа шешім кабылдағанда анықтайды және ол туралы нұсқауды ұрыс тапсырмасымен бірге береді. Кейіннен ол ұрыс қимылдары ұйымдастырылғанда және жүргізілгенде нақтыланады. Шабуылдауда өзара қимыл. міндеттер, шептер, бағыттар мен уақыт бойынша, ал қорғаныста қарсыластың іс-әрекет жасау мүмкіндігі бар бағыттар бойынша, өз әскерінің міндетгері мен карсы шабуыл бағыттары бойынша ұйымдастырылады. Өзара қимылды ұйымдастыру ұрысты іс жүзінде дайындаудың маңызды шараларының бірі болып келеді. Өзара қимылды тактикалық буында әдетте жергілікті жерде ұйымдастырады, оперативті-стратегиялық
буында картада немесе жергілікті жердің макетінде, ал уақыт болса оның кейбір жеке мәселелерін жегілікті жерде қарастырады. Өзара қимыл командалық-штабтық және тактикалық жаттығуларда атқарылуы мүмкін. Бөлімдер мен құрамалардағы өзара қимыл әдетте командирдің шешім картасында, ал оперативтік буында операция жоспарының бір белігі болып саналатын өзара қимылдың жеке жоспары (жоспарлы кесте) түрінде ресімделеді. Өзара қимыл жоспарының көшірмелері өскерлерге жіберіледі. Өзара қимылдың реті туралы нұсқаулар жазбаша жауынгерлік бүйрықта (өкімде) көрсетілуі мүмкін. Ұрыс іс-кимылдарының аумагы мен оған катысушы әскердің (күштің) құрамына байланысты. Өзара қимылды тактикалық, оперативтік және стратегиялық деп бөледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өткізу осі

**Өткізу осі** (Проводная ось) өткізу байланыстарын ұйымдастыру тәсілі. Мұнда штаб командирі бірнеше командирмен байланысты бір осьті өткізгіш желі арқылы жүргізе алады. Басты осьтік желі өзінің командалық пункттерін (штаттарын) бағыт бойынша орналастыру арқьшы жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бөгет торабы

thumb|200px|right
**Бөгет торабы** — қарсылас қозғалысынын ықтимал деген жолына жасалатын әр түрлі инженерлік бөгеттердің жиынтығы. Оны ұстауға ыңғайлы әрі тактикалық мақсатка сай пунктте жасайды. Б.т-на, әдетте, киратуға дайындалған көпірлер, жол құрылыстары немесе орман, тау, батпақ, арқылы өтетін жол бөліктері мен киылыстары, миналықжарылғыш бөгеттер кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Карбюризатор

**Карбюризатор** (,  — көміртекпен байыту) белгілі бір жағдайларда көміртекті басқа затқа бере алатын көміртек құрамды зат. Көміртекті болаттан жасалған бұйымдарды беттік көміртектендіру үшін, мартен пештерінде шикі құрамда шоиынды паидаланбай болат қорыту кезінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау