open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айқаат

**Айқаат** (араб  — *кесім, норма*) — мұсылманшылық құқықта: өзара қарым-қатынас жасаушы тараптардың заң жүзінде жасалатын келісімдерін талап етпейтін міндеттемелерінің жиынтық атауы. 
Ол әркімнің ішкі сенімі арқылы пайда болып, ерікті түрде жүзеге асуға тиіс. Екі жақтың өзара келісімі талап етілмегенімен, айқаатқа міндетті түрде куәгерлер қатысады, сот жол-жоралғылары (яғни, сот процесі өткізіледі, іс қағаздары, құжаттамалары ресімделеді, т.б.) атқарылады.
Айқаатқа енген міндеттемелер өз мәндеріне орай 4 бөлімнен тұрады.
*Бірінші бөлім — отбасы тұрмысына қатысты міндеттемелер. Оған: 
:1) ажырасу;2) ғайбат, көңіл қаларлық сөз айту;3) ашына (ойнас) еместігі жайында ант ету;4) қарғыстар туралы тарау кіреді.
*Екінші бөлім — құлдардың хал-ахуалдарына қатысты міндеттемелер. Оған: 
:1) жалпы құл жағдайы;2) құлдарды қожасының еркімен азат етуі;3) құлдарды заңды түрде азат ету;4) қожасы өлгеннен кейін азат ету;5) құлдарды сыйлық шарты бойынша азат қылу;6) қашқын құлдарды іздеп табу шаралары;7) күңдермен отасу және олардан туған балалар туралы тараулар кіреді.
*Үшінші бөлім — сот ісін жүргізуге қатысты міндеттемелер. Оған:
:1) мойындау;2) ант ішу тараулары кіреді.
*Төртінші бөлім — діни серт беру және күнә мен қылмыс жасаушылардың өкіну (арылу) мәселелерін қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Құқық
Фургон

thumb
**Фургон** () —
# жүк не жүк әрі жолаушылар тасушы автомобильдің, тіркеменің белгілі бір жүкті (*тамақ өнімі, жиһаз, мал, т.б.*) тасымалдауға арналған арнаулы жабық қорабы; 
# жүк тасымалдауға арналған үлкен жабық арба.

## Дереккөздер


Санат:Фургондар
Тит Квинкций Фламинин

thumb|right|200px|
**Тит Квинкций Фламинин** (Б. з. д. 226 жыл шамасы — Б. з. д. 174 жыл) — Римнің саяси қайраткері, қолбасшы. Әскери шешен (208), пропретор (205/204), консул (198), цензор (189). 

2-Македон соғысында Рим әскерін басқарды және Киноскефал маңында болған шайқаста македондықтарды талқандап, олармен бітім шартын жасады. Бұл шарт бойынша македон патшасы Филипп V Грекиядағы барлық иеліктерінен бас тартуға тиіс болды. Фламиний грек қала-мемлекеттеріндегі ақсүйектерді қолдады, б.з.б. 195 ж. Спарта мен Аргоста тиран Набис басқарған әлеум. қозғалысты басты.

## Дереккөздер

Санат:Б. з. д. 174 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ежелгі Рим цензорлары
Санат:Рим консулдары
Санат:Македон жауынгерлері
Санат:Квинкцийлер
Металл құралымдар

## Металл құралымдар
**Металл құралымдар** – әр түрлі металдардан (көбінесе *[[болат|болаттардан]]*) жасалған құрылыстық құралымдар. 
----
Металл құралымдар беріктігімен қатар әрі жеңіл түрлері де болады. Жеңіл *[[алюминий]]* қорытпаларынан жасалған құралымдарды пайдаланудың маңызы зор. Бұлардың басты артықшылығы жеңіл, коррозияға төзімді, оңай өңделеді әрі әсемдік береді. Металл құралымдар зауыттарда дайындалады да құрылыс алаңында құрастырылады. Оларды басқадай құрылыс материалдарымен аралас пайдалануға (*мыс, темір-бетон*) болады. Металл құралымдар ғимараттар мен басқадай құрылыстарда (*мұнара, көпір салу,* т.б.) кеңінен пайдаланылады. Металл құралымдар көміртегі аз, әрі нашар легирленген болаттардан жасалады. Пайдалану мақсаттарына қарай олар әр түрлі болып, басым көпшілігі табақ темір түрінде пайдаланылады.

 

## Пайдаланылған cілтемелер
Қошқар

**Қошқар** – жыныстық қуаты жетілген еркек қой. 4 – 5 айлығында жетіледі. Осы кезден бастап ұрғашы тоқтылардан және саулықтардан бөлек, жеке бағылады. Олардың арасынан күйекке салуға жарамдылары іріктелініп, ерекше күтімге алынады да, 1,5 жасынан бастап саулықтарды ұрықтандыруға пайдаланылады. Асыл тұқымды Қошқардың тұқымдық сапасын анықтау 1 – 4 айлық немесе 1 жасар кезден бастап жүргізіледі. 1,5 – 3,5 жасар аралығындағы Қошқарды 80 – 100 саулыққа салуға болады. Ересек Қошқар күніне 2 – 3 рет ұрық береді. Саулықтарды қолдан ұрықтандыру кезінде (45 тәулікке жуық) бір қошқардың ұрығы 400 – 500 саулықты ұрықтандыруға жетеді. Тұқымдық Қошқар 7 – 8 жасқа дейін күйекке салынады.
**тұсақ-қошқар** - 1,5-2 жас аралығындағы қошқар. Кестірілгеннен кейін "ісек" аталады. .

## Дереккөздер

Санат:Қойлар
Үнді-Еуропа тілдері

**Үнді-Еуропа тілдерi** — Еуразиядағы ең ірі тіл шоғырының бірі. 

Үнді-Еуропа тілдері тарихи кезеңдерге байланысты Еуропаға, Иран мен Үндістанға, Алдыңғы Азия мен Орталық Азияға, Кавказға, кейін Оңтүстік пен Солтүстік Америкаға, Сібірге, Австралия мен Африканың кейбір бөліктеріне тараған. Үнді-Еуропа тілдер құрамына кіретін тілдер тобы: 
* хетт-лувия немесе анатолия; 
* үнді тілдері;
* иран тілдері; 
* армян тілі;
* фригий тілі;
* грек тілі; 
* фракий тілі;
* албан тілі; 
* иллирий тілі; 
* венет тілі; 
* италий тілі; 
* роман тілдері; 
* кельт тілдері; 
* герман тілдері; 
* балтық тобы: батыс, балтық-прусс, ятвяж; 
* славян тілдері; 
* тохар тобы: тохар A немесе карашар; тохар Б немесе кушан, т.б. 
Үнді-Еуропа тілдерін жақындастыратын негізгі белгілері басқа тілдермен салыстырып қарайтын тарихи әдіс арқылы анықталады. Мұның өзі тілдің жеке бөліктерін құрайтын әр деңгейдегі формальды элементтерінің жүйелі түрдегі сәйкестігін көрсетеді. Үнді-Еуропа тілдерінің ұқсастығы тіл шоғырының әуел баста баба тілден бастау алғанын, сондай-ақ басқа тілдердің даму барысында өзара жақындасып, типология құрылымда ортақ белгілерінің қалыптасуынан пайда болған деген жорамалға негізделген. Кейбір еңбектерде барлық тіл бір кезде біртұтас ностра тілдері шоғырына біріккен деген болжам да бар.

## Дереккөздер


Санат:Үнді-Еуропа тілдері
Қошқарата (көл)

**Қошқарата** – Үлкен Борсық құмының батысындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы, Көкала қыстағының батыс жағында орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 65,0 км2. Көлге көктемде қар суымен толығатын Кендірлі өзені құяды. Жазда кеуіп, сор болып жатады. Төңірегі – жайылым. 

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Халықтың өсіп-өну коэффициенті

**Халықтың ұдайы өсіп-өну коэфициенті** — ұрпақтардың өсіп-өну қарқындылығының жалпылама сандық бағасын беретін көрсеткіштер. Әдетте әйелдер үшін және ерлер үшін бөлек-бөлек есептеледі, бірақ практикада ерлердің жасына қарай туылуы туралы деректердің жоқтығы себепті ерлер үшін есептеулер қолданылмайды. Халықтың ұдайы өсіп-өну коэффициентін қолданудың мақсаты — түрлі факторлардың ықпалымен өзгеріп тұратын халықтың өмір жасының құрылымына қарай халықтың өсуі туралы түсінік беру. Халықтың ұдайы өсіп-өну коэффициенті  болжалды ұрпақ үшін неғұрлым кең ауқымда дамыған. Есептеу үшін бірнеше күнтізбелік жылдағы статист. ақпараттың болуы жеткілікті. Өміршеңдік индексі, тұрақты халықтың үлгілері мен жалпы туу коэффициентіне негізделетін орнын толтыру көрсеткіштері ең қарапайым Халықтың ұдайы өсіп-өну коэффициенті болып табылады.

Санат: Әлеуметтану
Санат: Демография
Фидер

**  Фидер ** (— қоректендіру) — радиотехникада радиожиіліктегі тербелістерді тарататын желілер; көбіне радиотаратқыштың шығысын антеннамен және антеннаны радиоқабылдағышпен қосатын желі. Фидер ретінде параллель сымдардан тұратын симметриялық ашық желілер, симметриялық немесе коаксиальдық кабельдер қолданылады. Радиотаратқыш беретін энергияны кеңістікке шығынсыз тарату үшін фидердің толқындық кедергісі антеннаның кіріс кедергісімен үйлесуі керек.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Франк - Герц тәжірибесі

**Франк - Герц тәжірибесі** — атомның ішкі энергиясының үздіксіз өзгермейтіндігін, яғни белгілі бір дискреттік мәндер қабылдайтындығын (квантталатындығын) дәлелдейтін тәжірибе. 

Тәжірибені алғаш рет 1913 ж. неміс физиктері Дж. Франк пен Г.Герц жасады. Бұл тәжірибе Н.Бордың кванттық теориясын дәлелдеуде маңызды рөл атқарды. Тәжірибеде ток күшінің К катод пен С1 тор арасындағы үдетуші потенциалдар айырымына тәуелділігі зерттелді; С2 тор мен А анод арасына тежеуші кернеу түсірілген; К аймақта үдеген электрондар торлар арасындағы сынап буының (Л түтікшені толтырып тұрған) атомдарымен соқтығысатын КК аймаққа барады. Соқтығысқаннан кейін ККК аймақтағы тежеуші потенциалды жеңуге жеткілікті энергиясы бар электрондар анодқа түседі. 

Үдетуші потенциалды 4,9 В-қа дейін арттырғанда Г гальванометр тіркейтін ток күші монотонды артады. Демек, энергиясы 4,9 эВ электрондар атомдармен серпімді соқтығысады да, бірақ атомдардың ішкі энергиясын өзгертпейді. Егер V 4,9 В-тан артып кетсе (немесе одан еселік 9,8В, 14,7 В, мәндерден), Қ (V) қисық сызығында электрондардың атомдармен соқтығысуы серпімсіз болғандығын, яғни электрондар энергиясы атомдардың ішкі энергиясына ауысқандығын көрсететін құлдыраулар пайда болады. Энергияның 4,9 эВ-қа еселі мәндерінде электрондар әрбір атомға 4,9 эВ энергиясын бере отырып, олармен бірнеше рет серпімсіз соқтығыса алады. Демек Франк - Герц тәжірибесі негізгі энергетикалық күйдегі сынап атомдары жұта алатын энергияның ең аз мүмкін үлесі (энергияның ең аз кванты) 4,9 эВ екендігін көрсетті.

## Тағы қараңыз
* Атом физикасы

## Дереккөздер

Санат:Физика тәжірибелері
Санат:Кванттық механика
Санат:Ғылым 2013 жылы
Фурма

**ФУРМА** (нем. Form — пішін) — металлургиялық пештер мен агрегаттарда үрлеу процесінде қолданылатын құрылғы. Ол үрлеу үшін пайдаланылатын құбырлардың (*ауа құбыры, [[газ]] құбыры*) соплосы (ұшы) түрінде болады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Металлургия
Санат:Терминология
Құқықтық реттеу

**Құқықтық реттеу** — мемлекеттің құқықтық нормалар көмегімен қоғамдық қарым-қатынасқа ықпал етуі. Құқықтық реттеуде құқық субъектілерінің өз құқықтары мен міндеттерін танып-білуі көзделеді. Тиісті қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеутетігі құқықтық құралдардың бірыңғай жүйесі болып табылады, мұндай құралдардың көмегімен қоғамдық қатынастарға құқықтық ықпал жасалады. Құқықтық реттеу тетігінде, сондай-ақ құқықтық нормалар, құқықтық қарым-қатынас, құқықтық жауапкершілік, құқықтық сана, құқық қолдану актілері, құқықтар мен міндеттерді іске асыру актілері, т.б. қамтылады.

## Дереккөздер
* Қазақ энциклопедиясы


Санат:Құқық
Санат:Заң
Алгебралық сан

**Алгебралық сан** — барлығы бірдей нөлге тең болмайтын рационал коэффициентті бар   көпмүшесінің түбірі болып табылатын комплекс сан (дербес жағдайда нақты сан). Егер — Алгебралық сан болса, онда түбірі  болатын рационал коэффициенті бар барлық көпмүшенің ішінде бас (жоғарғы) коэффициенті 1-ге тең ең кіші дәрежелі жалғыз ғана көпмүше табылады. Ол келтірілмейтін көпмүше әрі Алгебралық санының канондық көпмүшесі деп аталады. Канондық көпмүшенің n дәрежесі Алгебралық санының дәрежесі деп, ал көпмүшенің басқа түбірлері Алгебралық санына түйіндес сандар деп аталады.

1872 жылы неміс математигі Г.Кантор (1845 — 1918) барлық Алгебралық сандар жиыны санақты болатындығын дәлелдеді. Кейін алгебралық емес яғни трансцендент сандардың бар екендігі анықталды. Барлық Алгебралық сандар жиыны өріс құрайды. Мұндай өріс — алгебралық тұйықталған өріс. Басқаша айтқанда, алгебралық коэффициенті бар көпмүшенің түбірі Алгебралық сан болып есептеледі. Канондық көпмүшесінің барлық коэффициенті бүтін рационал сан болып келетін Алгебралық санды бүтін Алгебралық сан деп атайды. Бүтін Алгебралық сандар сақина түзеді. Мұның үстіне бүтін алгебралық коэффициенттері бар әрі бас коэффициенті 1-ге тең көпмүшенің түбірі бүтін Алгебралық сан болады. Алгебралық сан ұғымы сандар теориясында екі үлкен бағытпен тығыз байланысты. Оның бірі — Алгебралық сандар арифметикасы (сандардың бөлінгіштік қасиеттерін және олардың бүтін Алгебралық сандар сақинасында жай көбейткіштерге жіктелу мәселелерін зерттейді). Ал екіншісі — Алгебралық сандардың жуықтау теориясы (Алгебралық сандардың рационал сандар арқылы жуықтау дәрежесін зерттейді).

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Сандар
Санат:Алгебралық сандар
Үнді жазуы

**Үнді жазуы** — Шығыс Азияға және Оңтүстік Шығыс Азияға тараған буын жазуы. Үнді жазуының түрі көп. Дегенмен, ол шыққан тегі, таңбаларының түзілу принципі бір болғандықтан, оларды ортақ атпен Үнді жазуы деп атаған. Үнді жеріндегі ежелгі жазба мұралар б.з.б. 3 — 2-мыңжылдықтарда иероглифпен жазылған. Бұлар әлі күнге дейін оқылған емес. Оқылған мұралардың ең көнесі б.з.б. 3 ғ-ға тән. Ол солдан оңға қарай брахми жазуымен жазылған. Қазіргі Үнді жазуына негіз болған осы жазу. Бертін келе Брахми дәстүрі солтүстік, оңтүстік және оңтүстік-шығыс болып үшке бөлінген:
* Солтүстік Үндіде гупт, тибет, деванагари, шарада, невари, бенгали, ория, гуджарати, гурмукхи. Бұлардың ішіндегі ең көп қолданылатыны — деванагари жазуы; 
* оңүстікте грантха, каннада, телуге, малая, тамил; 
* үнді жерінен тысқары елдердегі сингал, бирма, кхмер, лаос, тай жазуы мен үндіқытай, индонезия жазуларын қамтиды.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Жазулар
Санат: Тарих
Акида

**Акида**-(арабша  ақида — сенім, бұлжымайтын қағида; көпше түріндегі тұлғасы — акаид) — ислам дініндегі негізгі қағидалар жиынтығы. Бұлар Әбу Ханифаның (767 жылы өлген) “әл-Фикх әл-акбар”, ан-Насафидің (1142 жылы өлген) “әл-Акаид”, ас-Санусидің (1490 жылы өлген) “Умм әл-барахин” секілді жинақтарында көрініс тапқан. Бұлардың ең бастысы: Алла бір, пайғамбар хақ деп білу, қасиетті кітаптарға, Құранның ақиқаттылығына, о дүниеде болатын тергеу мен сотқа, тозақ пен пейіштің барлығына сену. Исламдағы бұл жалпы қағидаға шииттер қосқан өзіндік бір ерекшелік бар. Ол — Әли (Әзірет Әлі) ұрпақтарына Құдай құдіретімен белгіленген имамдық мұра туралы тұжырым.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Фландрия

**Фландрия** — Батыс Еуропадағы тарихи аймақ, онда негізінен фламандтықтар тұрады. Ертеде фландериялықтар жерін кельт тайпалары мекендеген. Б.з.б. 1 ғасырда Фланлерияны римдіктер жаулап алды. 843 жылдан Флфндерия Батыс Франк корольдігі құрамына кірді. 12 — 15 ғ-ларда Еуропадағы экономикасы мейлінше дамыған аймақтардың бірі болды. 1384 жылдан Флфндеря Бургундияға бағынса, 1477 ж. (Нидерландпен бірге) Габсбургтер әулетіне қарады. 1556 жылдан оған Испания үстемдік етті. 16 ғ-дағы Нидерланд буржуазия революциясы кезінде Фландерия. шиеленіскен күрес аймағына айналды, бірақ Испанияның қол астында қалды. 17 ғасырдада Фландеоиянның кей аудандары Франция мен Нидерландқа қарады. Бельгия революциясы (1830) нәтижесінде Фландерия жерінің үлкен бөлігі Бельгия корольдігі құрамындағы жерге айналды. бірінші және екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оны герман әскерлері басып алды. Фландерияда негізінен Бельгияның фламанд тұрғындары шоғырланған, сондықтан ол елдегі фламанд қозғалысының басты ошағы болып табылады. 
нобай|Фландрия туы.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:География
Санат:Тарих
Мәдениет социологиясы

**Мәдениет социологиясы** — қоғам мәдениетінің дамуы мен қызмет ету заңдылықтарын зерттейтін социология ғылымының саласы. 

Социологияда мәдениет, ең алдымен, әлеуметтік тұрғыдан, яғни әлеуметтік өзара іс-қимылдардың нәтижелері мен процестеріне көзқарас тұрғысынан қарастырылады. Ол мәдениет саласындағы шығармашылық мақсаттарда процеске әсер ететін материалдық, әлеуметтік және саяси факторларды талдайды. Мәдениет социологиясы мәдениетті жасаушы әрі оны тұтынушы ретіндегі халықтың әлеуметтік-демографиялық, тағыда басқа сипаттамаларын, оның қызығушылықтары мен талғамдарын, бейімделу мотивтерін, сондай-ақ мәдени ұйымдарды, мәдени іс-шаралар мен мәдени өмірдегі оқиғаларды зерттейді. Мәдениет социологиясы ғылылми-танымдық, білім беру және тәжірибелік, тағыда басқа қызметтер атқарады. ұыл.-танымдық қызмет арқылы Мәдениет социологиясы мәдени процестердің өзгерісіне, нәтижесіне әсер ететін әлеум. факторлар мен механизмдер, мәдени динамика заңдылықтарының өзіндік ерекшелігі туралы шынайы білімді қалыптастырады. Мәдениет социологиясының білім беру қызметі қоғам мүшелері арасында тиісті білім таратуға бағытталған. Тәжірибелік қызметтің мақсаты мәдени өзгерістер мен мәдени саясат бағыттарының ғылыми негізін әзірлеу болып табылады. Мәдениет социологиясы жұртшылықтың мәдени өмірдегі оқиғаларға қатынасын білдіретін қоғамдық пікір, көркем сын мәселелеріне де назар аударады. Мәдениет социологиясы шеңберінде жүргізілетін зерттеулер мәдени дамудың өзіне тән белгілері мен тенденцияларын, оған әсер ететін әр түрлі әлеуметтіл-экономиқалық факторларды айқындауға мүмкіндік береді. Мәдениет социологиясы зерттеу барысында сұрау, сұхбат, контент-талдау секілді социологиялық әдістерді қолданады. Оның теориясы мен әдістемесінің жетілдірілуі қоғамдық өмірдің барлық салаларында адам факторы рөлін көтеру, мәдени қызметті күшейтіп, байыту үшін маңызды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Флебит

**ФЛЕБИТ** (грек. phleps; phlebos — көк тамыр) — адам организміндегі көк тамырдың (венаның) қабынуы. Флебит негізінен инфекцияның аяқтың көк тамыр қабырғаларын зақымдауынан болады. Инфекция ошағы әр түрлі жаралар, бітеу жара, флегмона болуы мүмкін. Аурудың қоздырғыштары әр түрлі микроорганизмдер, негізінен стрептококк болып саналады. Флебит қалыпты жағдайда аяқтағы вена қан тамырларының кеңейіп түйінделуінің (қ. Варикоз) немесе вена қан тамырларында тромбоздың (қ. Тромбофлебит) пайда болған жерінде кездеседі. Сонымен қатар вена қан тамыры қабырғасынан Флебит оның айналасындағы тіндерге ауысып, перифлебит ауруын тудыруы мүмкін. Флебиттің жедел және созылмалы түрі бар. Бірінші түрінде аяқ ісініп, көк тамыр үстіндегі тері қабаты қызарып, дене қызуы жоғарылайды. Сол жерді саусақпен басқанда, көк тамырдың түйінделгені байқалады. Ауру асқынып, ірің пайда болып, ұзаққа созылғанда екінші түріне ауысады. Флебит басталғанда аяқты көп қозғалтпай, тыныштық сақтау керек. Емді дәрігер белгілейді, аяққа салқын басып, антибиотиктер, тромб ерітетін дәрі-дәрмектер береді. Егер қабыну ошағында ірің пайда болса, хирург. жолмен сылып тастайды.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Медицина
Санат:Аурулар
Құқықтық сана

**Құқықтық сана** – мемлекет пен құқық және криминология теориясының категориясы. Құқықтық сана құқықтық мәні бар құбылыстардың көрінісімен және құқықтық мәні бар құндылықтармен, құқықтық пайыммен, парыздық құқықтық тәртіппен байланысты қоғамдық, топтық, жеке сана аясын қамтиды. Құқықтық сана қоғамдық өмірдің әлеуметтік-экономикалық  жағдайларымен, оның мәдени-құқықтық, демократиялық не авторитарлық дәстүрлерімен айқындалады.

## Дереккөздер

* Қазақ энциклопедиясы

Санат:Құқықтану
Мәдениет (Сандықтау ауданы)

**Мәдениет** — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл, Мәдениет ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Балкашино ауылының оңтүстік-шығысына қарай 49 км-дей жерде, Ащылы өзені жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы ауыл шаруашылығынын ұжымдастыру кезінде қаланды. Бұрынғы Мәдениет ауылының орнына 1937 — 38 жылдары “Мәдениет” ұжымшары ұйымдастырылып, ол 1954 жылы “Мәдениет” астық кеңшары болды, 1996 жылдан “Мәдениет” ЖШС құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Үстірт мұнайлы-газды алабы

**Үстірт мұнайлы-газды алабы** — Үстірттің Каспий және Арал теңіздері арасындағы бөлігін қамтыған мұнайлы-газды өңір. Жалпы ауданы 170 — 175 мың км2. Қазақстанға Үстірттің тек батыс бөлігі ғана енеді. Үстірт мұнайлы-газды алабы эпигерциндік Тұран плитасының батыс бөлігінен орын алған және 2 құрылымдық қабаттан тұрады. Нығаюы каледон-киммерийде өткен төменгі құрылымдық қабат геологиялық жастары әр түрлі және метаморфтануға ұшыраған шөгінді-эффуз., интруз., кристалдық тау жыныстарынан құралған. Метаморфтануға ұшыраған жоғары құрылымдық этаж литол. құрамы күрделі жоғары палеозой-антропогендік тау жыныстарынан тұрады. Мұнай мен газды іздеу бойынша терең бұрғылау жұмыстары 1961 жылы басталған. 1961 — 1976 жылдары антиклиналдық құрылымның 15 алаңы терең бұрғылауға ұшырады. Бүгінде палеоген, юра шөгінділерінен бірнеше мұнай-газ кендері ашылды. Үстірт мұнайлы-газды алабының ірі кендеріне Жетібай, Солтүстік Қарамандыбас, Батыс Ақтас, Бектұрлы, Тасболат, Тенге, т.б. жатады. Аудандағы мұнай мен газ кендерінің келешегі қалыңдығы бірнеше мың метірге жететін палеозой тау жыныстарымен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:География
Адам құқықтары

**Адам құқықтары** — адамның өз мүдделерін заң шеңберінде жүзеге асыру мүмкіндігі. Адам құқылары табиғи және әлеуметтік болып екіге бөлінеді. Табиғи құқықтар дегеніміз — адамның тіршілік етуінен туындайтын (мысалы, өмір сүру, еркіндікке жету, жеке басына тиіспеушілік т. б.) құқылары. Әлеуметтік құқылар дегеніміз — адамның мемлекетпен өзара әрекеті процесінде пайда болатын (мысалы, білім алуға, еңбек етуге, бақуатты өмір сүруге, азаматтық алуға, сот әділдігіне жүгінуге, еркін жүріп-тұруға, мүліктерді иеленуге) құқықтары. Адам құқықтарының қағидалары ұлттық деңгейде Конституцияда (Қазақстан Республткасының Конституциясы, 10-39 баптар) және заң актілерінде (мысалы, Азаматтық Кодексте, Қылмыстық Кодексте, жарлықтарда, арнаулы заңдарда) қарастырылады. Халықаралық деңгейде адам құқыларын қорғау, ең алдымен адам құқылары жөніндегі халықаралық билльде негізделген; оған адам құқыларының жалпыға бірдей Декларациясы (10.12.48), Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқылар туралы пакт (12.12.66), Азаматтық және саяси құқылар туралы пакт (19.12.66), Азаматтық және саяси құқылар туралы пактіге факультативтік хаттама (19.12.66), Азаматтық және саяси құқылар туралы пактіге екінші факультативтік хаттама (19.12.66) енеді. Адам құқықтарының жекелеген аспектілері халықар. конвенцияларда көрініс тапқан. Олар адамның нақты құқыларын немесе кешенді құқыларын қорғауға: нәсілдік кемсітушіліктің барлық түрін жоюға, адамды кепілдікте ұстауға қарсы күресуге, жәбірлеп, қинауға тыйым салуға, апартеидтік қылмыстардың жолын кесіп, ол үшін жаза белгілеуге, т.б. бағытталған. Адам құқыларын халықаралық деңгейде қорғап, қаделеу ісі Халықаралық Еңбек Ұйымы (ХЕҰ), Мәдениет пен білім саласындағы ынтымақтастық жөніндегі ұйым (МБСЫҰ, яки, ЮНЕСКО), Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) сияқты БҰҰ-ның мамандандырылған мекемелерінің практикалық іс-әрекеттерімен, халықаралық-құқықтық актілерімен жүзеге асырылады.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Қоғам
Флегматик

**Флегматик** (грек. φλέγμα, флегма, лимфа) - Флегматик темпераменті сезімнің болымсыз білінуімен сипатталады; флегматикті өзі үшін байсалды кәдуілгі күйде шығарып әкету оңайға түспейді; ол жүріс-тұрысы мен сөзінде сылбыр, оның мимикасы онша айқын емес, қимылдары сараң. 

Флегматик эмоциялық қозуы әлсіз болады, қызуланып желікпейді, елеуреп ашуланбайды, көңіл-күйлері байсалды, орнықты қалпында ұзақ сақталады, баяу өзгереді, жарқырап қуануы да, жабырқап қайғыруы да қиын, аз қозғалады, сылбыр, керенау қимылдайды, сезім күйлерін, дене қимылдарын білдіріп тұрмайды, мимикасы, өзге қимылдары мәнерсіз. Бірсарынды монотонды сөйлейді. Кісімен араласып жақындасуда мардымсыз, іске ырғалып-жырғалып барып кіріседі. Іс-әрекетін байсалды, тиянақты орындайды, бастаған ісін қадағалап істейді, аяқтап шығады. Флегматик байсалды, баяу, орнықты болады. Кісіге үйірлігі аз, өзі ешкімге тиісіп, соқтығыспайды. Біреу жанжалға шақырса, есебін тауып жалтарып кетеді, тыныштықты жақсы көреді. Көңіл көтеретін сауыққа да әуес емес, бөтен кісіге міндет артып өкпелемейді.

## Дереккөздер


Санат:Қызуқандылық
Қошқарата (Келес ауданы)

**Қошқарата** (2002 жылға дейін – *Коммуна*) — Түркістан облысы Келес ауданы, Қошқарата ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай ауылынан оңтүстікке қарай 2 км-дей жерде., Келес өзенінің жағалауында.

## Тарихы
1994 жылға дейін "Коммуна" деп аталған. 1967-1997 жылдары жеміс-жидек, жүзім өсіретін кеңшар орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылы Қошқаратада ӨК және шаруа қожалықтары құрылды.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы елді мекендері
Шатбай мазары

**Шатбай мазары** — сәулет өнері ескерткіші. Шатбай мазары Қызылорда қаласының оңтүстік-батысынан 115 км қашықтықтағы Жаңадария өзең арнасында орналасқан. С.П. Толстов басқарған Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедиция (1946, 1959) зерттеген. Ауд. 6,76,7 м, қабырғасының биіктігі 3 м. Мазардың төбесі күмбезделіп, күйдірілген кірпіштен жасалған. Биіктігі 6 м, оң жақ қақпасы әшекейленген. Қақпаның биіктігі 1,7 м, ені 60 см. Күмбездің жоғары жағына терезе орнатылған. Қабырғалары алебастрмен сыланып, бояумен өрнектеліп сырланған. Оң жақ кіре беріс қабырғада сәнді киінген салт атты 7 адамның бейнесі, ал сол жағында қоян аулаған аңшы мен түлкі алған тазының суреті салынған. Мазар 19 ғасырдағы сәулет өнері ескерткіштеріне жатады.

## Пайдаланған әдебиет
Қошқарата (Жамбыл облысы)

**Қошқарата** (1992 жылға дейін — *Кантемировка*) — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Қошқарата ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 43 км-дей жерде, Қаратау мен Боралдай жоталары аралығында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1939 жыл ұжымшар ретінде қаланды. 1994 жылға дейін "Кантемировка" деп аталған. Оның негізінде Қошқаратада 1997 жылдан “Қошқарата” ӨК және шаруа қожалықтары құрылды.

Қаратау жоталарынан Қошқарата өзені басталып, оңтүстіктегі Бөген өзеніне барып құяды. Ауылдың және өзеннің "Қошқарата" атануы - осындағы Қошқар Ата әулиенің мекеніне байланысты. Бұл қой түлігінің пірі деп аталатын әулие.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Үнді-Жерорта теңіздік раса

**ҮНДІ-ЖЕРОРТАТЕІҢЗДІК РАСА**, үлкен еуропалық нәсілдің оңтүстік тармақтарының бірі. Еуропаның кейбір оңтүстік аудандарында, Солтүстік Африкада, Арабия түбегінде, Үндістанға дейінгі Еуразияның бірқатар оңтүстік аудандарында таралған. Оған испандар, португалдар, оңтүстік италиялықтар, алжирліктер, ливиялықтар, мысырлықтар, парсылар, Ирак тұрғындары, ауғандар, Орталық Азияның кейбір халықтары, үнділер, т.б. кіреді. Негізгі белгілері: денелерінің ұзындығы орташа не одан қысқалау, терісінің түсі қара қоңыр, шаштары қара бұйралау, мұрындары тік әрі тар, көз шұңқыры кең. Үшінші түктік қабаты орташа. Бет пішіндерінің оралық бөлігі басым. Көздері қара. Самайдың жоғарғы қатпары әлсіз дамыған. Үнді-жерортатеңіздік расаның жергілікті өзіндік нұсқалары да кездеседі.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Халықтар
Санат: География
Бенджамин Франклин

thumb|right|Франклин Бенджамин (Вениамин)
[thumb|Бенджамина Франклина, суретші - [Дэвид Мартин, 1767 ж.]]**Бенджамин Франклин** ( [ˈbɛndʒəmɪn ˈfɹæŋklɪn]; 17 қаңтар 1706, Бостон, Британ империясы — 17 сәуір 1790, Филадельфия, Пенсильвания, АҚШ) — американдық ағартушы, мемлекет қайраткер, ғалым, дипломат, өнертапқыш, масон, жазушы, философ және полимат.

1724–1726 жылдары Лондонда тұрған. 1727 жылы Филадельфияда өзінің жеке баспаханасын ашқан. Бос уақытын оқуға арнап, өз заманының білімді азаматына айналған. 1729–1748 жылдары “Пенсильвания газетін”, 1732–1758 жылдары “Кедей Ричардтың альманахы” жылдық журналын шығарды. Филадельфиядағы ағылшын отарында алғашқы көпшілік кітапхананың (1731), Американ философиялық қоғамының (1743), Филадельфия академиясының (1751) негізін қалады. 1737–1753 жылдары Пенсильвания почтмейстері, 1753–1774 жылдары бүкіл Солтүстік Америкадағы ағылшын отарларының почтмейстері болды. Франклин 1754 жылы Олбандағы отар өкілдерінің бірінші конгресін шақырудың бастамашысы болып, онда отарларды біріктірудің жоспарын ұсынды. 1757–1762 және 1765–1775 жылдар аралығында Лондонда Солтүстік Америкадағы отарлардың уәкілі болды. Солтүстік Америкадағы тәуелсіздік жолындағы соғыс (1775–1783) басталысымен отанына оралып, америка халқының күресіне белсене қатысты. 1775 жылы мамырда 2-Құрлықтық конгреске сайланып, АҚШ-тың Тәуелсіздік декларациясын (1776) дайындауға қатысты. 1776–1785 жылдары Франклин АҚШ-тың Париждегі өкілі болып, АҚШ-тың халықаралық жағдайын нығайтуға үлес қосты. Оның қатысуымен және ықпалымен Америка-француз одағы туралы шартқа (1778), Версаль бітім шартына (1783) қол қойылып, нәтижесінде Ұлыбритания АҚШ-тың тәуелсіздігін таныды. 1785 жылы Пенсильвания штатының заң шығаратын жиналысының президенті болып сайланды. 1787 жылы ол АҚШ конституциясын демократияландыруға, құлдықты жоюға шақырды, аз ұлттардың құқұғын қорғады. Франклин табиғат пен қоғамдағы оқиғалардың табиғи ағымына құдайдың араласуы туралы шіркеулік ілімді декистік (деизм) тұрғыда теріске шығары. Әлеуметтік ин-ттар (жекеменшік, мемлекет, т.б.) пайда болуының мәселесін Франклин табиғи құқық пен қоғамдық шарт тұрғысынан қарастырды. Экономикалық мәселелерді зерттей отырып, ол алғашқылардың бірі болып құн ережесін ұсынды. Жаратылыстанушы ретінде Франклин ең алдымен электрге арналған еңбектерімен танымал. Ол электр тогының біртектілігі теориясын жасады. Франклин атмосфералық электрді зерттеген ең алғашқы ғалымдардың бірі, жай тартқыштың құрылымын ұсынған. Франклиннің көптеген ғылыми жаңалықтары мен ғылымға сіңірген еңбегі халықаралық деңгейде мойындалған. Ол бірнеше шетелдік академиялар мен қоғамдардың (соның ішінде Петербург ғылым академиясының, 1789) құрметті мүшесі болып сайланды.

## Дереккөздер

Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері
Санат:АҚШ ғалымдары
Санат:АҚШ философтары
Санат:АҚШ журналистері
Санат:АҚШ географтары
Санат:АҚШ өнертапқыштары
Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының құрметті мүшелері
Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері
Санат:АҚШ революционерлері
Дмитрий Андреевич Фурманов

**Дмитрий Андреевич Фурманов** (7.11.1891, Кострома губерниясы, Середа селосы — 15.3.1926, Мәскеу) — орыс жазушысы. 

Шаруа отбасында дүниеге келген. 1912—1914 ж. Мәскеу университетінің филология факультетінде оқыды. 1-дүниежүзілік соғысқа қатысып, Ақпан революциясынан кейін кеңес өкіметі жағына шықты. 1919—1921 ж. Азамат соғысы майдандарында (*[[Чапаев Василий Иванович|Чапаев]] дивизиясының комиссары, Түркістан майданы саяси басқармасының бастығы, т.б.*) болды. Түркістан майданы саяси басқармасының Жетісудағы уәкілі болған кезінде Алматы қаласындағы ақ казактардың 1920 ж. 11 — 12 шілдеде жасаған кеңес өкіметіне қарсы бүлігін, кейіннен Кубаньға түсірілген врангельдік десантты талқандауды басқарды. 1924 ж. Мәскеу мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетін бітірген. 1924—1925 ж. пролетарлық жазушылардың Мәскеу қауымдастығының (МАПП) хатшысы болды. Шығармалары 1912 жылдан бастап жариялана бастаған. Неғұрлым белгілі шығармалары: *“Қызыл десант"* (*1922*), *“Он сегізінші жылы”* (*1923*) және *“Бүлік”* (*1925*) повестері, М.В. Фрунзе жөніндегі очерктер топтамасы, т.б. Фурмановтың *“[[Чапаев]]”* романы бойынша *“Чапаев”* (*1934*) кинофильмі түсірілді. Жетісудағы Азамат соғысы жөнінде “Бүлік” повесі мен романын жазды. Осы повесі мен пьесасы, “Чапаев” романы 20 ғасырдың 30-жылдарында қазақ тіліне аударылды. 2018 жылға дейін Алматы қаласындағы орталық көшелердің біріне Фурмановтың есімі беріліп келді.
right|thumb|Д.А.Фурмановтың Верныйдағы контрреволюциялық бүлікшілер алдында сөз сөйлеуі.1940 жылы бейнеленген сурет.Суретшісі Бортников.

## Дереккөздер

Санат:Ресей жазушылары
Фаренгейт шкаласы

[thumb|250px|Фаренгейт шкаласын (сыртқы) және [Цельсий градусы|Цельсий шкаласын (ішкі) көрсететін термометр.]]
thumb|250px|
**Фаренгейт шкаласы** — қалыпты атмосфералық қысымда мұздың еру және судың қайнау нүктелерінің аралығын 180 бөлікке бөлу арқылы алынған температуралық шкала. Ол бойынша мұздың еру нүктесі 32°F, судың қайнау нүктесі 212°F мәндеріне теңестіріледі. Фаренгейт шкаласын 1724 жылы неміс физигі Г.Д. Фаренгейт ұсынған. Фаренгейт шкаласы бойынша алынған температураны Цельсий шкаласына айналдыру t°C=5/9(t°F) формуласы арқылы орындалады, яғни 1°F=5/9°C.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Физика
Санат:Терминология
Шатқал жотасы

**Шатқал жотасы** (, ) — солтүстік-батысынан Ферғана аңғарын шектейтін Батыс Тәңір тауындағы жота.

Ұзындығы 200 шақырымдай, биіктігі 3000 метрден асады, Үлкен Шымған (3309 м), Қызылнұр (3267 м) және Охотничий шыңы (3099 м) сияқты шыңдары бар. қылтанақты-қылқан жапырақты ормандар, арша селдір тоғайлары және альпі шалғындарымен жабылған.

Қырғызстанның Жалалабат облысы мен Өзбекстанның Ташкент облысы арасындағы аумақта орналасқан.

## Географиясы
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: География
Санат: Таулар
Мәдениет (Абай облысы)

**Мәдениет** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Мәдениет ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан батысқа қарай 142 км жерде. 

   

## Тарихы
Іргесі 1962 жылы “Көктал” қой кеңшарын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде 20 ғасырдың 90-жылдарының соңында “Тойсары-Бейсенбай” ЖШС құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Құқық ізбасарлығы

**Құқық ізбасарлығы** – құқықтар мен міндеттердің не жекелеген құқықтардың бір тұлғадан (құқық субъектісінен) екінші тұлғаға ауысуы. Құқық ізбасарлығы заңға, шартқа немесе басқа да [заң|заңи негіздемелерге сәйкес жүзеге асырылады. Құқық ізбасарлығы мемлекеттерде де, заңи тұлғаларда да болады. Мемлекеттердің құқық ізбасарлығы – бір мемлекеттің құқықтары мен міндеттерінің оның орнында пайда болған екінші мемлекетке ауысуы. Мемлекеттердің құқық ізбасарлығы туралы мәселе әлеуметтік төңкерістер, әлеуметтік-экономикалық формациялардың ауысуы, ұлт-азаттық күрес нәтижесінде жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы, бұрынғы мемлекеттің аумағында бірнеше ізбасар мемлекеттің құрылуы кезінде, сондай-ақ екі не бірнеше мемлекеттің бірігуі нәтижесінде жаңа мемлекет құрылған тұста, аумақтық өзгерістер болғанда туындайды. 1978 жылы мемлекеттердің құқық ізбасарлығы туралы шарттарға қатысты Вена конвенциясы қабылданды. Онда жаңа тәуелсіз мемлекеттердің халықаралық шарттар бойынша байланыстарын дербес айқындау құқығы мойындалды, азаттық алған мемлекеттердің өз еліндегі табиғат ресурстарына даусыз иелігі қуатталды, бөгде аумақтарда шет елдердің әскери базаларын құрудың заңсыздығы туралы ереже қабылданды, ізбасар мемлекеттердің жалпы жұрт таныған халықаралық құқық қағидаттарын сақтауға міндеттілігі тиянақталды. Сондай-ақ, 1983 жылы қабылданған мемлекеттердің құқық ізбасарлығы туралы мемлекеттік меншікке, мемлекеттік архивке мемлекеттік борышқа қатысты Вена конвенциясында “Ізашар-мемлекет меншігінің ізбасар-мемлекетке өтеусіз ауысуы” қағидаты белгіленді. Бұл конвенцияда құқық ізбасарлығының бес санаты атап көрсетілді, олар: мемлекет аумағының бір бөлігінің басқа мемлекетке берілуі; жаңа тәуелсіз мемлекеттің құрылуы; мемлекеттердің бірігуі; мемлекет аумағының бір бөлігінің не бірнеше бөлігінің бөлінуі; мемлекеттің бөлінуі.
1991 жылы бұрынғы КСРО-дан бөлініп шыққан ТМД елдері, оның ішінде Қазақстан да ізбасар-мемлекеттердің бірі болып табылады. 
Заңи тұлғалардың құқық ізбасарлығы – заңи тұлғалардың құқықтық ережесінің тоқтатылып не өзгертіліп, олардың құқық ізбасарлығын туғызуы бес түрге бөлінеді. Олар: екі не одан көп заңи тұлғалардың қосылып бір тұлғаға айналуы; бір не бірнеше заңи тұлғалардың басқа тұлғаға қосылуы; заңи тұлғаның екі не одан көп заңи тұлғаға бөлінуі; заңи тұлға құрамынан бір не бірнеше заңи тұлғаның бөлініп шығуы; бір түрдегі заңи тұлғаның екінші түрдегі заңи тұлғаға өзгертілуі.

## Дереккөздер

* Қазақ энциклопедиясы

Санат:Құқықтану
Үсу

**Үсу** — суықтың әсерінен денедегі тіндердің зақымдануы. Үсу ауа райының аязды күні ғана емес, сондай-ақ температура нөлге жуық кезде де (ылғалдылық жоғары болып, күн ұзақ уақыт суытқанда) болуы мүмкін. Үсуге суық жел, ауаның ылғалдылығы, су болған әрі тар киім, аяқ киім, қолғап немесе мастық, организмнің жалпы әлсіздігі әсер етеді. Үсікке көбінесе саусақ, башпайлар, мұрын, құлақ шалдығады. Үсудің 4 дәрежесі ажыратылады. Бірінші дәрежелі Үсу кезінде терінің сезімталдығы нашарлап бозарады, үсіген жер ісінеді, ауырып қышиды. Екінші дәрежелі Үсу біршама ауыр өтеді, терінің асты суланып күлдірейді. Үшінші дәрежелі Үсу түрінде терінің астына қанды су жиналып, күлдірейді, бірнеше күннен соң олардың орны жансызданып, жарылады да, тыртық пайда болады. Төртінші дәрежелі Үсу кезінде барлық жұмсақ тіндер, кейде тіпті сүйек тіндері де жансызданады. Бұл Үсудің ең ауыр түрі. Жансызданған жер тырысып кеуіп қалады, қара қоңыр түске боялады. Алғашқы көмек көрсеткенде үсіген адамды бірден жылы жерге кіргізіп, жылытып, ыстық шай не кофе беру керек. Жансызданған жерін жылы суға (температура 37 — 40°C) малып, денесі қызарып, жылынып, сырттан тиген қолды сезетін болғанша жайлап ысқылайды, содан соң таңып тастайды. ҚҚ — ҚV дәрежелі үсікке шалдыққан адамды алғашқы көмек көрсетіліп болғаннан кейін жылы орап, ауруханаға апару қажет. Үсік шалған жерді суық жерде тұрып қармен ысқылауға және суық суға түсіруге болмайды. Үсіген организм көп уақытқа дейін суыққа сезімтал келеді.

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Медицина
Санат: Аурулар
Қошқар Ата кесенесі

**Қошқар Ата кесенесі** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. 1982 жылдан бастап мемлекет қорғауында.

## Орналасқан жері
Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Тұрбат ауылының маңында орналасқан.

## Тарихи деректер
Ислам сәулет өнерінің қағидалық үлгілерін сақтаған Тұрбат киелі кешеніндегі маңыздылығы жағынан екінші орындағы Қошқар ата кесенесі тотемдік түсініктермен байланысты әулиелерге құрмет көрсету орны болып табылады. Сонымен бірге кейін пайда болған аңыздардағы бақташы-малшылардың тотемдік қорғаушысының белгілері сопылық ілімнің көрнекті қайраткері Қожа Ахмет Ясауидің жолын қуған ізбасары Оңтүстік Қазақстан агиологиясындағы ханафи бұтағының өкілі Ысмайыл атаның өзіне ауысады. Тұрбат төңірегіндегі таулы табиғи нысандарға мінәжат ету сарқыншақтарын алып жүрген сөздің кең мағынасындағы бұл агионим түріктердің рулық бөлінуі уақытынан бастау алады.

## Кесене сипаты
Кесене ауланың батыс жағында мешіт пен шілдехана ортасында орналасқан. Екі бөлмеден тұратын порталды-күмбезді кесене. Оның негізгі көлеміне батыс бөлігінен қабірі бар анағұрлым төмен бөлме қосылады. Төртбұрышты болып келген құлпытасы жоқ негізгі зал – зияратхана, ал кішірек зал – көрхана (қабірхана) ретінде қабылданады. Әк-ғаныш ерітіндісін пайдалану арқылы күйдірілген текше кірпіштен қаланған. Сүйір сфералық күмбезбен жабылған. Өзіндік ерекшелігі: күмбезге өту бір-бірімен қосарланған кірпіштер арқылы шығыңқы түрдегі желкендер көмегімен (анахронизм түрінде көрінеді) жүзеге асырылады. Өрнек жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Алгебралық теңдеу

**Алгебралық теңдеу** — екі алгебралық өрнекті теңестіруден шығатын теңдеу. 

Ол fn = 0 түрінде өрнектеледі, мұндағы fn — n дәрежелі бір немесе бірнеше айнымалыға тәуелді көпмүше (n > 0 немесе n = 0). Бір белгісізі бар Алгебралық теңдеу былай жазылады: а0хn + а1хn-1 +...+ аn = 0. мұндағы n — бүтін оң сан а0, а1,..., аn — теңдеудің коэффициенттері және олар берілген шамалар, х — ізделінетін шама. Дәрежесі 4-тен аспайтын кез келген алгебралық теңдеу радикалда шешіледі.

##### Келтірілмейтін теңдеу
К. т. - сол жақ бөлігі келтірілмейтін көпмүше болатын ~f(x) – алгебралық теңдеу. Егер теңдеу келтірілмейтін теңдеу болмаса (яғни келтірілетін тендеу), онда мұны шешу жеңілдейді, ол теңдеу едәуір төменгі дәре]елі алгебралық теңдеулерді шешумен аяқталады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Айқай

**Айқай** — адамның өз іс-әрекеті мен қылығына иелік ете алмай қатты тіл қатуы, дауыс көтеріп сөйлеуі.Айқай әдеттегі сөйлеу мөлшерінен қатты шыққан дауысты немесе үнді білдіреді. Айқайдың ауыспалы мағынада ұран салу ұғымында да қолданылады. У-шу, даурыққан көп дауыстар да айқай деп аталады. Айқай адамдардың іс-әрекетіндегі сезім күйлерін танытады. Психологиялық тұрғыдан айқайшылдық — адамның жағымсыз қасиеті.

## Сілтемелер


Санат: Адам
Санат: Психология
Фурманов каналы

**Фурманов каналы** – Жайық-Көшім суғару-суландыру жүйесіндегі канал.

## Географиялық орны
Бастауын Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жеріндегі Дөңгелек бөгенінен алады. 1961 жылы іске қосылған. 

## Гидрологиялық сипаты
Арнасының ұзындығы 52,5 км. Казталов және Жаңақала аудандарының біршама елді мекендерін сумен қамтамасыз етеді

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы каналдары
Хемосинтез

**Хемосинтез** (еж. грекше *χυμευσις — химия және σύνθεσις — қосылыс*) — бактериялардың бейорганикалық қосылыстарды тотықтыру есебінен көмірқышқыл газды (СО2) сіңіруге негізделген қоректену типі. Хемосинтезге жарықтың қажеті жоқ. Хемоминтез процесін 1887 жылы Ресей микробиологы С.Н. Виноградский (1856 — 1953) ашты. Осы күнгі эволюциялық тұрғыдан қарағанда, хемосинтез фотосинтезге дейін пайда болған көмірқышқыл газын ассимиляциялау жолы деп есептеледі. Хемосинтездегіш бактериялардың басым көпшілігі бейорганикалық ортада тіршілік етеді. Кейбір бактериялар қарапайым органикалық қосылыстарды (метан, метил спирті) сутек көзі ретінде пайдаланып, сол ортада тіршілік етеді. Микроорганизмдердің Хемосинтез арқылы қоректенуіне көптеген күкіртті бактериялар жатады. Олар әр түрлі күкіртті қосылыстармен қатар таза күкіртті де тотықтыра алады. Күкіртті бактериялар екі топқа бөлінеді. Жіпше тәрізді көп клеткалы бактериялар күкіртті өз клеткаларына жинақтайды. Олар күкіртті сутек қоры азайғанда таза күкіртті тотықтырып, қуат көзіне айналдырады. Ал бір клеткалы бактериялар күкіртті өзін қоршаған ортаға шығарады. Күкіртті сутектің формуласы:

H2S S2 H2SO H2SO3 H2SO4

Түзілген әрбір өнім алғашқы қосылыстың тотығуы нәтижесінде пайда болады. Аралық өнім — сутектің негізгі бөлігі молек. оттекпен тотығып, бір бөлігі көмірқышқыл газын тотықсыздандырып, көмірсулардың түзілуіне жұмсалады. Ол мына формуламен бейнеленеді:

CO2+2H2S (CH2O)+H2O+S2.

Нитрификациялағыш бактериялардың да Хемосинтез процесінде алатын орны ерекше. Аммиактың нитратқа дейін тотығуы екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде аммиак нитритке дейін тотығып, 653,5 кДж қуат бөлінеді.

2NH3+3O2=2HNO2+2H2O+ +653,5 кДж.

Екінші кезеңде нитрит нитратқа дейін тотығады:

2HNO2+O2=2HNO3+151,1кДж.

Түзілген қуаттың 6 — 7%-ы көмірқышқыл газының тотықсызданып, көмірсулардың түзілуіне жұмсалады. Аммиактың тотығу кезеңдерін іске асыратын арнайы бактериялары болады. Оларды нитрозомонас (Nіtrosomonas) және нитробактер (Nіtrobacter) деп атайды. Дегенмен, нитрификациялағыш бактериялардың жалпы қуат бөлу деңгейі күкіртті бактерияларға қарағанда екі есе төмен.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Метаболизм
Шаттандырғыш газ

**Шаттандырғыш газ**, диазот оксиді, N2O — түссіз, жағымды иісті газ, балқу t –91С, суда нашар ериді, тұз түзбейтін оксидтерге жатады. Шаттандырғыш газ азоттылау қышқылы айырылғанда түзіледі. Аммоний нитратын (NH4NO3) 190С-та қыздырған кезде алынады. Шаттандырғыш газды 700С-та қыздырғанда азот пен оттекке ыдырайды. Бұдан түзілетін бос оттек атмосферасында көміртек, күкірт, фосфор сияқты заттар жақсы жанады. Адам аз мөлшерде диазот оксиді араласқан ауамен демалса ауырған жерін сезбейді, сондықтан оны медицинада жеңіл операция жасау үшін қолданады. Мұндай қоспамен демалған адам көңілденіп, шаттана бастайды, сондықтан да оны “шаттандырғыш газ” деп атаған. Диазот оксидінің бұл анестетик. қасиетін алғаш зерттеген химик Деви (1798) оны иіскегеннен кейін “мен лабораторияда есалаң кісідей биледім” деп жазған.
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Химия
Санат: Газдар
Франк мемлекеті

thumb|500px|Франк империясы (481-814 жж)
thumb|right|Саяси шекараның өзгерісі
**Франк мемлекеті**, Франк империясы — Батыс Еуропада 5 ғасырдың аяғы мен 9 ғасырдың ортасында өмір сүрген ортағасырлық мемлекет. Атауы франктер тайпалар одағының атынан шыққан. Франк мемлетінің тарихы 3 кезеңге бөлінеді. “Меровингтер кезеңі”, “Майордомдар кезеңі”, “Каролингтер кезеңі”. 486 ж. сали франктері Хлодвиг X (481 — 511) басшылығымен Батыс Рим империясының Галлия провинциясын жаулап алғаннан кейін Франк мемлекетті пайда болды. Хлодвиг тұсында Франк мемлекеті орта және жоғары Рейн алабын бағындырды. Аквитаниядағы вестготтардың иеліктерін (507) және Рейннің жағалауындағы шығыс франктерін жаулап алу нәтижесінде кеңейді. Хлодвигтің балалары билеген кезеңде бургундар патшалығы (534), Прованс (536, алемандардың Альпі маңындағы иеліктері, тюрнгтердің Везер мен Эльба аралығында жерлері (6 ғасырдың 30-жылдары) және Дунайдағы баварлар Франк мемлекетіне бағынды (6 ғасырдың 50-жылдары). Майордом Карл Мартелдің (715 — 741) билігі кезінде араб әскерлері Испаниядан өтіп, Галлияға шабуыл жасады. Карл оларды 732 ж. Пуатье түбінде талқандады. Арабтар тарапынан төнген қауіп Карл Мартелді күшті атты әскер құруға итермеледі. 741 ж. Карл Мартелл қайтыс болғаннан кейін оның баласы Қортық Пипин таққа отырды. Лангобардтардан қысым көріп жүрген Рим папасының көмегімен 751 ж. франк ақсүйектерінің Суассондағы жиналысында ресми түрде франктер королі деп жарияланған ол Италияға, Лангобард корольдігіне қарсы екі рет жорық жасап, жаулап алған жерлерін Рим папасына сыйлады. Мұнда 756 ж. Папа мемлекеті құрылып, 870 жылға дейін өмір сүрді. Римдегі қазіргі Ватикан мемлекеті сол “Пипин сыйлығының” жұрнағы болып табылады. Каролингтер әулетінің ең атақты королі Ұлы Карл (768 — 814) Франк империясын құрды (800). Ұлы Карл билігінің соңына қарай Франк империясы өзінің жер көлемі жағынан бұрынғы Батыс Рим империясына жақындады. Қарудың күшімен және Ұлы Карлдың беделімен құрылған Франк империясы ұзақ өмір сүрмеді. Карл өлгеннен кейін-ақ оның империясы ыдырай бастады. 843 ж. Карлдың балалары мен немерелері Верден қасында империяны бөлісу жөнінде келісім жасады. Империя үшке бөлініп, үш корольдік пайда болды. Кейіннен олардың орнына Франция, Германия және Италия мемлекеттері дүниеге келді. Карл мен оның мұрагерлері билік жүргізген кезең тарихта “Каролингтердің қайта өрлеуі” деп аталып кетті. 8 — 9 ғасырларда Франк мемлекеттінің экономикасы мен мәдениетінің дамуы біршама жанданды. Тың жерлерді игеру қолға алынды, қолөнері өркендеді. Жерорта т. жағалауын жаулап алуға байланысты сыртқы сауда өрістеді. Жерорта теңізінің мәдени орталықтарымен және Ирландиямен қарым-қатынас жолға қойылды.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Тарих
Санат: Ежелгі мемлекеттер
Фурманово (Қостанай облысы)

**Фурманово** — Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне бағынысты ауыл, Фурманов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Арқалық қаласынан солтүстікке қарай 34 км жерде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1515 адам (748 ер адам және 767 әйел адам) болса, 2009 жылы 1530 адамды (742 ер адам және 788 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1978-1996 жылдары Торғай өндірістік бірлестігіне қарасты шошқа өсіретін кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде Фурмановода өндірістік бірлестік құрылды. Ауыл арқылы Арқалық — Державинск — Есіл автомобиль және Арқалық — Есіл — Құсмұрын — Қостанай т. ж. өтеді.
 
## Дереккөздер
 

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі елді мекендері
Үндіқытай түбегі

**Үндіқытай түбегі** — Оңтүстік-Шығыс Азияда орналасқан түбек. 

Ауданы 2 млн. км2. Батысында Бенгал шығанағы, Андаман теңізі және Малакка бұғазымен, шығысында Оңтүстік Қытай теңізі, Сиам және Бакбо шығанақтарымен қоршалған. Үндіқытай түбегінде Вьетнам, Таиланд, Камбоджа, Лаос елдерінің жерлері және Малайзия мен Бирманың біраз бөлігі орналасқан. Аумағының көп бөлігі таулы, жоталар негізінен бойлық бағытта орналасқан. Батысында қатпарлы-жақпарлы Аракан тауы (Виктория тауы, 3053 м), орталық бөлігінде Шан таулы қыраты және Танентаунджи жотасы, шығысында Чыонгшон тауы, оңтүстігінде Корат үстірті және аллювийлі Иравади, Менам және Камбоджа жазықтары жатыр. Климаты субэкваторлық, экваторлық. Орташа температура қаңтарда 20 — 26℃, шілдеде 27 — 29℃. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 — 3000 мм. 

Ірі өзендері Иравади, Салуин, Менам-Чао-Прая, Меконг. Тропиктік орман және саванна өседі. Қалайы және вольфрам кентастарының дүние жүзіндегі ең ірі қоры шоғырланған.

Санат:Азия түбектері
Санат:Оңтүстік-шығыс Азия
Санат:Үндіқытай
Фурманов су құбыры

**Фурманов су құбыры** Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы жерінде. 1973 жылы іске қосылған. Көршілес Ақжайық ауданы жеріндегі Дөңгелек бөгенінен басталады, сондықтан да Фурманов су құбырындағы ағын мөлшері Жайық-Көшім суғару-суландыру жүйесімен тығыз байланысты. Аудандағы елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етеді және 163 мың га а. ш. жерді суландыра алады. Құбыр жүйесінің жалпы ұзындығы 596 км. Тәулігіне орта есеппен 13,4 мың м3 (кейде 15,7 мың м3-ге жетеді) су береді.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы экономикасы
Санат:Қазақстан су құбырлары