open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карпинский Александр Петрович

:**Карпинский Александр Петрович** (*26.12.1846, Ресей, Свердлов облысы, Краснотурьинск қаласы – 15.7.1936, Мәскеу*) – орыс ғалымы, қоғам қайраткері.
*1866 жылы Санкт-Петербург тау-кен институтын бітірген;
*1869 жылы  институттың адьюнкті, профессор (1877 – 95) болып қызмет атқарды;
*1882 жылы Геология  комитетті ұйымдастыруға белсене қатысты;
*1903 – 29 жылдары осы институтың аға геологы, директоры болды;
*1886 жылы Санкт-Петербург ғылым академиясының адьюнкті;
*1889 жылы экстраординары академигі;
*[1896}} жылы ординар академигі;
*1917–36 жылдары КСРО ғылым академиясының президенті;

Негізгі ғылыми еңбектері [КСРО-ның еуропа бөлігін, әсіресе, Оралдың геология құрылымын, тектоникасын, палеогеографиясын, палеонтологиясын зерттеуге, ондағы платина, алтын, никель, темір, тас көмір, тұз, тағы басқа кен орындарының орналасу заңдылықтарын анықтауға арналған. Алғаш рет Орыс платформасының екі сатылы құрылымын негіздеген және оның геолология тарихының заңдылықтарын анықтаған. КСРО ҒА-н жаңадан құруға, оның негізгі ғылыми бағыттарын анықтауға, ғылыми мекемелерді, институттарды ашуға, мамандар даярлауға елеулі үлес қосты. Франция ғылым академиясының Кювье атындағы сыйлықтың лауреаты (1922). 1946 жылы КСРО ҒА геология саласындағы көрнекті еңбектері үшін Карпинский атындағы сыйлық және алтын медаль тағайындады. Ресейдің Свердлов облысындағы қала, Солтүстік Оралдағы тау, КСРО ғылым академиясының Санкт-Петербургтағы Геология мұражайы Карпинскийдің есімімен аталған.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Хасен Нұрмұхамедов

**Нұрмұхамедов Хасен** 1900 жылы қазіргі Ақмола облысы Есіл ауданында туған. «Алаш» партиясының мүшесі болған. Атбасарда мұғалімдер курсында, Омбыда партия-кеңес қызметкерлерін даярлайтын курста оқыды. 1926 жылы Орынбор жұмысшы факультетін, 1930 жылы Мәскеуде К.А. Тимирязев атындағы ауылшаруашылық академиясын бітірген. 1919-1920 жылдары Атбасар уезінде мұғалім, 1920-1921 жылдары уездік партия комитетінің қазақтар секциясын басқарды, Азамат соғысына қатысты. 1922-1923 жылдары « Еңбекші қазақ» газеті редакциясының алқа мүшесі, әрі « Қызыл Қазақстан» журналының редакторы. 1923-1928 жылдары Қазақ АКСР-і егін шаруашылық халық комиссариатында, Семей және Ақмола губернияларында лауазымды кызметтер атқарды, 1930-1932 жылдары Мәскеудегі ұжымшар ғылыми-зертпу институтының директоры, 1933-1937 жылдары Қазақ АКСР-і Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары, Бүкілодақтық ауылшаруашылық ғылымдары академиясының Қазақ бөлімі төралқасының төрағасы, Шығыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы, Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау халық комиссары қызметтерін атқарды. 1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілген.
## Хронология
*1919 – 20 жылдары Атбасар уиверситетінде мұғалім, 1920 – 21 жылдары уездік партия комитетінің қазақтар секциясын басқарды, Азамат соғысына қатысты. 
*1922 – 23 жылдары “Еңбекші қазақ” газеті редакциясының алқа мүшесі әрі “Қызыл Қазақстан” журналының редакторы. 
*1923 – 28 жылдары Қазақ АКСР-і егін шаруашылығы халық комиссариатында, Семей және Ақмола губернияларында лауазымды қызметтер атқарды, 1930 – 32 жылдары Мәскеудегі ұжымшар ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер болды.
*1932 – 33 жылдары Алматыда ауыл шаруашылығын қайта құру жөніндегі ғыл.-зерт. ин-тының директоры, 1933 – 37 жылдары Қазақ АКСР-і Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары, Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғалымдары академиясының Қазақ бөлімі төралқасының төрағасы, Шығыс Қазақстан облысы атқару комитетітінің төрағасы, Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау халық комиссары қызметтерін атқарды. 
*1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілген. 1957 жылы желтоқсанда ақталды.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Басқақ ауруы

thumb|Қой
**Басқақ** — азығындағы витаминдердің тапшылығынан болатын қой ауруы. Ауырған саулықтың көзі бозарып, жүні түседі, қоздайтын мезгілі жақындағанда, көтерем болып қалады. Кейде іштегі қозысы өліп, енесіне де қауіп төнеді. Басқақтан сақтандыру үшін қойға витамині мол азық беріп, күн сәулесі мол түсетін жерде ұстайды.

## Дереккөздер



## Сыртқы сілтемелер
*Басқақ жайлы

Санат:Зоология
Бекмұханбет Нұрмұханбетұлы Нұрмұханбетов

**Бекмұханбет Нұрмұханбетұлы Нұрмұханбетов** (17 мамыр 1935, Алматы облысы, Ақсу ауданы, Еңбек ауылы — 12 маусым 2016, Есік) — қазақ археолог, “Алтын адам” жәдігерін табушы. Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Матай руынан шыққан.

## Толығырақ
ҚазМУ-ды бітірген (*1962*). 1962 – 93 жылдары Қазақ КСР-і ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атынд. Тарих,археология және этнография институтында лоборант, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. 1993 – 98 жылдары Алматы облысы Есік қаласында ашылған облыстық өлкетану мұражайының директоры, 1998 жылдан Қазақ Ұлттық ғылым академиясының Ә.Марғұлан атындағы Археологиялық институтында ғылыми кеңесші, осындағы археологиялыұ мұражайдың қор сақтаушысы. 

Ол Қазақстан аумағында академия Ә.Марғұлан мен К.Ақышев басқарған ғылыми экспедицияларға қатысты. Кейін Жетісу археологиялық экспедицииясын басқарды. Зерттеушілік жолы қола дәуірінен (*б.з.б. 14 ғ.*) ортағасырлық (*б.з. 10 – 12 ғ-лар*) кезеңдерге дейінгі аралықты қамтиды. Қаңлы заманын (*б.з. 2 – 4 ғ-лар*), көне түркі дәуірін (*б.з. 4 – 8 ғ-лар*) тұрақты зерттеді. Атап айтқанда, Отырар өңірінің Көкмардан, Күйікмардан қалаларының жұрттарындағы зираттарға, Арыс өз. бойындағы Бөріжар, Қарааспан, Бөген обаларында қазба жұмыстарын жүргізді. Көне мұраларды қорғау және пайдалану жұмыстарын жолға қою мақсатымен 1980 ж. жедел көмек тобын құрды. 

Бұл шағын топ кейін Қазақстан аумағын түгел қамтып, сақ қорғандары Шұбарт, Молалы, Қырғауылды, Боралдай, Есік, Түрген обаларын қамқорлыққа алды. 1999 жылы Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында “Алтын адам” Ұрпақтар сабақтастығы ассоциациясын құрды. Ассоциацияның басты мақсаты – “Алтын адам” табылған Есік обаларын ашық аспан астындағы мұражай-қорыққа айналдыру. Бекмұханбет Нұрмұханбетов осы обалардың қоғамдық негіздегі шырақшысы міндетін атқарып келеді. Археолог-ғалымның 50 шақты ғылыми мақалалары, көпшілікке арналған 200-дей материалдары жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологтары
Свот

**СВОТ** (ағылшынның SWOT – strength – күш, қуат, weak – әлсіздік, opportunіty – мүмкіндік, threat – қатер) – компанияның(фирманың) менеджері өзінің қызметін жүзеге асыратын экономикалық жағдайды, сондай-ақ қолда бар (немесе ықтимал) ресурстарды талдау үшін пайдаланатын қысқарған сөз. Ағылшынның “қуат”, “әлсіздік”, “мүмкіндік”, “қатер” (сыртқы ортаға қатысты) деген мағынаны беретін сөздерінің басқы әріптерінен құралған. Фирманың жай-күйі осы факторларды ескере отырып айқындалады. Сонан соң міндет қойылып, мүмкіндікті пайдаланып, қатерге жол бермеу, қуатты еселеп, әлсіздікті жою жоспарлары жасалады. 

## Сілтемелер
* Свифт  
* Своп  
* Брюссель
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Своп

**Своп** (ағылшынның swaр – айырбас) – ұлттық валютаны шетелдік валютаға белгілі бір мерзімнен кейін қайта айырбастауға міндеттеніп, айырбастау операциясы. Мұнда активтер мәміле тараптары арасында пайыздық немесе валюталық тәуекелді төмендету мақсатымен айырбасталады. Своп бірыңғай баспа-бас айырбас мәмілесі ретінде қарастырылады. Бұл форвардтық мәміле мен спот ұштастырылатын валюта операцияларының бір түрі: Своп кезінде қолдағы валютаны сату оны мерзімдік сатып алумен бір мезгілде (форвард) немесе керісінше жүргізіледі, мұның өзі қосымша экономикалық пайда алуға мүмкіндік туғызады немесе валюталық шығасымен байланысты болады.Своп бағалы қағаздар қоржынының сапасын немесе құрылымын жақсарту үшін, сондай-ақ инвестициялық жоспарды өзгерту кезінде пайдаланылуы мүмкін. Валюталық Своп– құрамдастырылған мерзімдік валюталық мәміле (валютаны “спот” шартымен сатып алу және сонымен бір мезгілде оны форвардтық мәміле шартымен сату). Пайыздық Своп осыған ұқсас құрастырылады.

## Пайыздық своп
Пайыздық своп — белгілі бір күні бір Тарап екінші Тарапқа белгілі бір сомаға белгіленген пайыз төлейді және екінші тараптан құбылмалы мөлшерлеме бойынша (мысалы, LIBOR мөлшерлемесі бойынша) пайыз сомасында төлем алатындығы туралы қос Тарап арасындағы келісім түріндегі туынды қаржы құралы.
 
Болашақ пайыздық мөлшерлеме туралы келісім (ағылш. Forward rate Agreement) - стандартталған пайыздық своп.
 
Пайыздық своптар, әдетте, тіркелген мөлшерлемелерді құбылмалы және керісінше өзара аудару үшін активтер мен міндеттемелерді сақтандыру кезінде қолданылады. Пайыздық своп бойынша позиция шарттың тараптары үшін пайыздық және кредиттік тәуекелдерді қамтиды.
 
### Қолданылуы
Пайыздық своптар әртүрлі инвестициялық стратегияларда қолданылады. Олар хеджирлеу және қаржылық алыпсатарлықтың танымал құралы болып табылады.
 
### Хеджирлеу
Своп келісімі бойынша пайыздық мөлшерлемені белгілеу пайыздық мөлшерлеменің төмендеуінен сақтандыруға мүмкіндік береді. Келесі жағынан, контрагент пайыздық мөлшерлемелер төмендегенде, ұтысқа ие болады.
 
### Алыпсатарлық
Пайыздық своп позициясына кірудің төмен шегінің арқасында олар пайыздық мөлшерлемелер қозғалысы туралы алыпсатарлық трейдерлермен танымал.
 
Осылайша, бағаның төмендеуі күтілетін базалық актив бойынша толыққанды қысқа позицияны ашудың орнына трейдерге ұқсас кезеңге пайыздық мөлшерлемені тіркейтін своп келісімін жасаудың өзі жеткілікті.

## Сілтемелер
* СВОТ  
* Свифт  
* СДР
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Анатолий Евгеньевич Карпов

**Анатолий Евгеньевич Карпов**(*23.5.1951 жылы туған, [[Ресей]], Златоуст қаласы*) – шахматтан дүние жүзінің 12-ші чемпионы, жастар арасындағы дүние жүзі чемпионы (1969), халықаралық дәрежедегі гроссмейстер (1970), спортқа еңбек  сіңірген шебер (1974), шахматты шапшаң ойнаудан дүние жүзі және Еуропа чемпионы (1988). 
*Шахматтан “Оскар” жүлдесін тоғыз рет иемденген (1973 – 1977, 1979 – 1981, 1984). 
*Негізгі мамандығы – экономист.
*Шахмат ойнауды 4 жасында үйренген. 9 жасында бірінші разряд, 15 жасында КСРО спорт шебері нормасын орындады. 
*1968 жылы Гронингенде Нимейер Кубогін жеңіп алды. 
*1969 жылдан бастап С.Фурманның жетекшілігімен жаттықты. 
*1970 жылы Ресейдің чемпионы атанса,
* Венесуэлада (Каракас, 1970) 4 – 6 орынды,1971 жылыМәскеу мемориалында 1 – 2 орынды Л.Штейнмен, Англиядағы Гастингс турнирінде (1971/72) 1 – 2 орынды В.Корчноймен, 1972 жылы АҚШ-тағы Сан-Антонио турнирінде 1 – 3 орындарды Т.Петросян, Л.Портишпен бөлісті. КСРО чемпионы (1976, 1982, 1983) болды, 1972 жылы Македонияда өткен дүниежүзілік шахмат олимпиадасында (Скопье қ.) өз тақтасы бойынша 15 мүмкіндіктен 13 ұпай жинап бірінші орынға шықты. 1974 жылы Францияда өткен шахмат олимпиадасында (Ницца қ.) бірінші тақтада бас жүлдені еншіледі. 1973 жылдан бастап шахматтан дүние жүзі чемпионы тәжі үшін аймақаралық турнирге қатысып, Ленинградта (қазіргі Санкт-Петербург) В.Корчноймен 1 – 2 орындарды бөлісті. Үміткерлік жолдағы ширек финалда Л.Полугаевскийден – 5,5:2,5, жартылай финалда Б.Спасскийден – 7:4, финалда В.Корчнойдан – 11:5 есебімен басым түсіп, сол кездегі дүние жүзінің чемпионы америкалық Р.Фишермен ойнауға мүмкіндік алды. Бірақ Фишер матчтан бас тартқандықтан К. 1975 жылыүшінші сәуірде дүние жүзінің чемпионы болып жарияланды. Чемпиондық атағын қорғау мақсатында В.Корчноймен екі рет кездесіп, 1978 жылы15:5, 1981 жылы 11:7 есебімен жеңіске жетті. 1985 жылы Г.Каспаровтан жеңілген (11:13) соң, чемпиондық атағынан айырылды. Мұнан соң 1986, 1987 жылдары Каспаровпен қарымта матчтар өткізді. Бірақ атағын қайтарып ала алған жоқ.

## Дереккөздер

Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Шахматтан әлем чемпиондары
Алакөл мәдениеті

**Алакөл мәдениеті**, Алакөл мәдениетінің Атасу нұсқасы – орта қола кезеңінің мәдениеті (б.з.б. 16 – 13 ғасылар).

Ескерткіштері Қазақстанның далалы, орманды-далалы алқаптарында, Оңтүстік Орал сыртында, сондай-ақ Батыс Сібірдің бірқатар өлкелерінде тараған. Ресейдің Қорған облысындағы Алакөл зиратын зерттеу нәтижесінде К.Ф. Сальников Андрон мәдениетінің алакөл сатысы туралы пікірді ұсынды. Қазір Алакөл мәдениеті андрон тарихи - мәдени қауымдастығына кіретін жеке мәдениет ретінде қарастырылады (бұл қауымдастыққа кіретін екінші бір мәдениет – федоров мәдениеті). Қазба деректері мен жан - жақты ғылыми-теориялық мәселелері Ә.Марғұлан, К.Ақышев, Ә.Оразбаев, Е.Е. Кузьмина, М.Қадырбаев, Г.Б. Зданович, Ж.Құрманқұлов, В.В. Евдокимов, В.В. Варфоломеев, В.Г. Ломан, А.А. Ткачев, Э.Р. Усманова, И.А. Кукушкин, т.б. көптеген ғалымдардың еңбектерінде зерттелген. Көптеген ғалымдардың пікірінше, ол Қазақстанның солтүстік өлкелері мен Оңтүстік Оралда кеңінен тараған Петров мәдениетінің негізінде қалыптасқан. Орталық Қазақстан аумағындағы ескерткіштері өзіне тән жергілікті ерекшеліктеріне сәйкес мәдениеттің атасу нұсқасы ретінде сипатталады. Аса маңызды деректер берген зираттарының қатарында Амангелді-1, Семипалатное (Солтүстік Қазақстан), Айшырақ, Былқылдақ-1, Атасу-1, Атасу-2, Мыржық, Ақмұстафа (Орталық Қазақстан) сияқты ескерткіштер бар. Біршама жақсы зерттелген қоныстардан Новоникольское-1, Петровка-2, Конезавод-3 (Солтүстік Қазақстан), Атасу-1, Атасу-2, Мыржық (Орталық Қазақстан) қоныстары белгілі. Ескерткіштері өзен - көл алқаптарында, суға біршама жақын орналасқан. Жерлеу ескерткіштерінің негізгі түрін құрайтын қоршаулар дөңгелек, сопақ, төртбұрыш пішіндес болып, тігінен орнатылған ірі қақпақтастардан тұрғызылған. Онша биік емес топырақ үйіндісі бар оба - қоршаулар да кездеседі. Қоршаудың ортасында орналасқан тас жәшіктерде мүрделер басымен күнбатысқа қаратылып, аяқтары бүгіліп бір бүйіріне жатқызылған. Жартылай жертөле түріндегі үйлерінің қабырғалары ағашпен өріледі, оларға, әдетте, 1 – 3 ошақ тән.

Маңызды деректердің ішінде көптеп табылатын қыш ыдыстар және бір жарым орамды шекеліктер, мойын алқалары, шеттері шиыршық бұралған білезіктер, пышақтар, садақ, найза жебелері сияқты қола бұйымдар, тас, сүйектен жасалған құралдар бар. Мойыннан иыққа өтетін тұста шағын кертпіштің болуы, үш жерінде (мойын, дене түпке жақын) орналасқан онша күрделі емес оюлар алакөл қышының аса маңызды ерекше белгілеріне жатады. Зерттеу нәтижелері бойынша, патриархалды - рулық тұрмыс қалпында өмір сүрген алакөл тайпаларының экономикасы негізін үй маңындағы мал шаруашылығы жақсы дамыған металлургия, қосалқы бағыттағы егіншілік құраған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті
Санат:Ресей археологиялық мәдениеті‎
СДР

thumb|Alt=A.|'''СДР'''
**СДР ** (, SDRs) – Халықаралық пұл қоры (ХВІ) шығаратын төлем және сақтық қор құралдары. Оның меншікті құны мен нақты кепілдігі болмайды, бірақ төлем теңгерімдерін реттеу, ресми валюталық сақтық қорларды толықтыру, ұлттық валюталардың құнын өлшемдестіру жөніндегі дүниежүзілік ақшаның бірқатар міндеттерін орындайды. Халықаралық валюта қорына мүше бірқатар елдердің жиынтық міндеттемелері ретіндегі СДР-дің артықшылығы – оны бірте-бірте халықаралық валюта жүйесіндегі басты белсенді сақтық қор құралдарына айналдыруға мүмкіндік беру. Бағамы арнаулы бес валютаның (неғұрлым дамыған елдер – АҚШ, Германия, Жапония, ҚХР, Ұлыбритания – валюталарының белгілі бір үйлесімінде) орташа өлшемделген бағамы негізінде айқындалатын жасанды ұжымдық ақша өлшемін таңбалау үшін де осы термин қолданылады. Оны әдетте “арнаулы өзара қарыз беру құқықтары” деп аударып жүр.

## Сілтемелер
* СВОТ 
* Своп 
* Свифт
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Элен Каррер д’Анкосс

:**Каррер д’Анкосс Элен** (''1931 жылы туған, Франция, Париж') – француз ғалымы. Париж университетінің профессоры, академигі, Саяси ғылымдар ұлттық ұйымының халықаралық қатынас орталығындағы “КСРО және Шығыс Еуропа” бөлімшесінің директоры (1988) болған. 1950 жылдан бастап Орталық Азияны зерттеумен айналысты (А.Беннигсенмен бірге), әсіресе Қазақстандағы жағдайға ерекше көңіл бөлді. 1960 – 70 жылысаясаттану мен халықаралық қатынасқа арналған еңбектері, 1979 жылы “Бөлшектенген империя” атты кітабы жарық көрді. Бұл батыстық кеңестанудағы КСРО-ның құлайтынына дұрыс болжам жасаған бірден-бір еңбек болды. 20 ғасырдың 80-жылдары КСРО-да бірнеше рет болып, мұнда жүріп жатқан процестерге түсінік беріп отырды.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Жарықтың жұтылуы

thumb
**Жарықтың жұтылуы**  — *орта арқылы өткен жарық қарқындылығының сол орта бөлшектерімен өзара әсерлесуі нәтижесінде кемуі*. Жарықтың жұтылуы кезінде зат қызады, атомдар не молекулалар иондалады не қозады, фотохим. процестер жүреді, т.б. Жарық энергиясы затта толығымен жұтылуы не сол заттан кері қарай басқа бір жиілікпен шығуы мүмкін. Жарықтың жұтылуының негізгі заңы — *[[Бугер — Ламберт — Бер]]* заңы. Жарықтың жұтылуы ғылым мен техниканың әр түрлі саласында (абсорбциялық спектрлік анализ, спектрофотометрия, колориметрия, т.б.) қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Физика
Жүсіпәлі Ермұхамедұлы Нұршанов

**Жүсіпәлі Ермұхамедұлы Нұршанов** (*1896, бұрынғы [[Сырдария]] облысы [[Әулиеата]] уезді [[Шұңғыл]] болысы, [[Жалғызтал]] мекені – 1938*) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 
## Толығырақ

1912 жылы Әулиеата қалалық училещесін бітірген. 1912 – 28 жылдары Меркеде, Әулиеата уездік комитеінде, уездік төтенше комиссияда, Шымкент қаласында басшы қызметтерде болды. 1928 – 32 жылдары Арал балық тресінің төрағасы, Қазақ халық шаруашылығы орталық кеңесі төрағасының орынбасары, Қазақ өлкелік жабдықтау кеңсесінің директоры, “Қазақэнергоқұрылыс” тресінің басқарушысы, Қазақ АКСР-і жабдықтау халық комиссары қызметтерін атқарды. 1932 – 37 жылдары Солтүстік-Каспий балық тресті басқармасының, “Ембімұнай” бірлестігі басқарушысының орынбасары, Гурьев округтік атқару комитетінің төрағасы, Орал облысы тамақ өнеркәсібі бөлімінің бастығы, Шығыс Қазақстан облысы халық шаруашылығы есебі басқармасының бастығы болды. 1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1958 жылы наурызда ақталды.
## Сілтемелер
* Өнеркәсіп  
* Саяси құрбан
* Комитет
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Шулер

**Шулер** (поляк. szuler) – карта ойнында алаяқтық жасаушы кәсіпқой карташы; алаяқ, айлакер.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Жарықтың комбинациялық шашырауы

**Жарықтың комбинациялық шашырауы**  — *белгілі бір затқа түскен жарықтың сол заттан толқын ұзындығы өзгере отырып шашырауы*. Бұл құбылысты 1928 жылы ресейлік физиктер Г.С. Ландсберг пен Л.И. Мандельштам (кварц кристалдары үшін) және үнді физиктері Ч.В. Раман мен К.С. Кришнан (сұйықтықтар үшін) әрқайсысы бір-біріне тәуелсіз өз беттерінше ашқан. Соңғы екі ғалымның еңбектері дүниежүз. әдебиетте бұрынырақ жарық көргендіктен, шет елде бұл құбылысты раман эффектісі деп атайды. Жарықтың комбинациялық шашырауы арнаулы қондырғының көмегімен бақыланады. Зерттелетін нысанға қондырғы арқылы жарықтың қарқынды шоғы бағытталады. Қоздырушы жарық көзі ретінде сынапты шамдар, кейінгі кезде лазерлер пайдаланылады. Нысаннан шашыраған жарық әуелі фокусталып, одан кейін фотографиялық не фотоэлектрлік әдіспен тіркеледі. Жарықтың комбинациялық шашырауын анық бақылау үшін жарық мейлінше монохроматты болуы керек, былайша айтқанда, денеге түсірілген толқынның құрамында бір не бірнеше толқын ғана болуға тиіс. 
## Жарықтың комбинациялық шашырау теориясы
Жарықтың комбинациялық шашырауы кванттық теория тұрғысынан оңай түсіндіріледі. Жарықтың шашырауы — жарық кванттары мен зат молекулаларының бір-біріне әсер етуі нәтижесінде болатын құбылыс. Кванттық теория бойынша жиілігі 0 фотонның энергиясы h0-ге тең (мұндағы h — Планк тұрақтысы). Егер молекуланың меншікті тербеліс жиілігі і болса, онда оны қоздыру үшін hі энергия керек. Жарық фотоны зат молекуласымен әсерлесіп, өзінің энергиясын азайтады. Сонда шашыраған фотонның энергиясы былай анықталады: h=h0–hі немесе =0–і (мұндағы — шашыраған жарықтың жиілігі). Бұл жағдайда шашыраған жарық жиілігі бастапқы қоздырушы жарық жиілігінен кем. Сонда бұл сызық Жарықтың комбинациялық шашырауы спектріндегі “қызыл” серік сызық болып табылады. Ал егер фотон алдын ала қозған молекулаға түсірілсе, онда фотон молекуламен әсерлесу кезінде молекуланың қозу энергиясын өзіне қосып алады. Бұл жағдайда шашыраған фотонның энергиясы: h=h0+hі немесе =0+і болады. Сонымен шашыраған жарық жиілігі бастапқы жарық жиілігінен артық. Бұл сызық “*күлгін*” серік сызық болып есептеледі. Қалыпты жағдайда қозған күйдегі молекулалардың саны негізгі күйдегі молекулалардың санынан әлдеқайда аз. Тәжірибеде “*күлгін*” серіктер өте-мөте әлсіз болады да, көбінесе көрінбейді, тек “*қызыл*” серіктер ғана байқалады. Концентрациясы аз заттарда кейбір жағдайда резонанстық Жарықтың комбинациялық шашырауын байқауға болады. Жарықтың комбинациялық шашырауы сызықтары кейде көп не кейде аз дәрежеде полярланады. Қоздырушы жарық көзі ретінде лазерлерді пайдалану Жарықтың комбинациялық шашырауы әдісімен зерттелетін нысандардың ауқымын кеңейтті. Жарықтың комбинациялық шашырауы құбылысы күрделі молекулалар мен түрліше күрделі кристалл денелердің құрылысын анықтауда кеңінен қолданылады.
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Физика
Карс келісімшарты

:**Карс келісімшарты** – 1921 жылы 21 қазанда Армения, Әзірбайжан, Грузия кеңестік социалистік республикалары мен Түркия арасында жасалған келісімшарт. Карс келісімшарты бойынша Кавказ республикаларына Мәскеу шартының (16.3. 1921) негізгі қағидалары жүктелді және шекара аймағы тұрғындарының шекарадан өтуін жеңілдету, оларға шекараның арғы, бергі жағындағы жайылымдарды пайдалануға ерік беру туралы, сауда қатынасын орнату және қаржы-қаражат, экономикалық, тағы басқа мәселелерді реттеу жөнінде комиссия құру туралы бабтар белгіленді. Келісімшарттың қолданылу мерзімі көрсетілмеді. 1922 жылы11 қыркүйекте Ереван қаласында ФСКРО (Федеративтік социалистік кеңестік республикалар одағы, 12.3.1922 жылықұрылған) мен Түркия арасында ратификациялық грамоталар алмастырылды. Бұл құжат Түркияның халықаралық жағдайын нығайтып, оның шетелдік басқыншыларға қарсы ұлт-азаттық соғысында жеңіске жетуіне жағдай жасады.

## Дереккөздер:


Санат:Келісімшарт
Василий Андреевич Жуковский

**Василий Андреевич Жуковский** – орыс ақыны. Орыс әдебиетінде романтизмнің негізін салушылардың бірі.

Помещик А.И. Буниннің заңсыз қалыңдығы – тұтқын түрік қызы Сальхиден туған. 1797 – 1801 жылдары Мәскеу университетінің жанындағы пансионда оқыған. 1812 жылы француз-орыс соғысына қатысты. 1815 жылы патша сарайына алынып, 1826 жылдан Ресей тағы мұрагерінің тәрбиешісі болды. А.С. Пушкинмен таныс болған. Ол өзінің патшаға жақындығын пайдаланып, декабрьшіл ақындардың, Т.Г. Шевченконың, М.Ю. Лермонтовтың, А.С. Пушкиннің жазасын жеңілдетуге көмектесті. Ресейде Орта Азия мен Қазақстанды зерттеумен айналысатын “Азия академиясын” құруды ұсынды. Жуковский 19 ғасырдың 30-жылдарынан бастап, көбінесе, шет елдерде тұрды. “Село молалары” атты тұңғыш өлеңі (Т.Грей өлеңінің аудармасы) 1802 жылы жарияланды. “Людмила” (1808), “Светлана” (1808 – 12), “Эол арфасы” (1814) балладалары Жуковскийді ақын ретінде танытты. Жуковский орыс әдебиетінде психол. лириканың негізін салды. Гомердің “Одиссейін” (1849), шығыс эпостарын (“Рүстем – Зораб”, 1847), Байрон, Шиллер шығармаларын орыс тіліне аударды.


File:1000 Jukovsky.jpg|В. А. Жуковский Ескерткіште «1000-летие России» , Ұлы Новгородта
File:Памятник Жуковскому в Александровском саду.jpg|Жуковскийге ескеркіш,  Александровский бақшасы, Санкт-Петербург


## Дереккөздер


Санат:9 ақпанда туғандар
Санат:1783 жылы туғандар
Санат:24 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1852 жылы қайтыс болғандар
Санат:Баден-Баденде қайтыс болғандар
Санат:Ресей империясы ақындары
Санат:XIX ғасырдағы Ресей ақындары
Санат:Ресей аудармашылары
Санат:Ресей империясы аудармашылары
Санат:XIX ғасыр аудармашылары
Санат:Поэзияны орыс тіліне аударушылар
Санат:Ағылшын тілінен аудармашылар
Санат:Ресей әдебиет сыншылары
Санат:Ресей империясы әдеби сыншылары
Санат:XIX ғасыр әдеби сыншылары
Санат:Василий Жуковский
Санат:Романтизм жазушылары
Санат:Ресей академиясы мүшелері
Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының құрметті мүшелері
Санат:Мәскеу университетінің құрметті мүшелері
Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының толық мүшелері
Санат:Оксфорд университетінің құрметті докторлары
Санат:Ресей империясы баспагерлері
Санат:Ресей империясы офицерлері
Санат:Баден-Баденде жерленгендер
Санат:Тихвинск зиратында жерленгендер
Жарықтың механикалық коваленттік

**Жарықтың механикалық эквиваленті** — *сәуле ағынының оның құрамындағы жарық ағынына қатынасы*. “*Жарықтың механикалық эквиваленті*” ұғымы, әдетте, жарық диапазонында жатқан бір түсті (монохромат) сәулеге қолданылады. Жарықтың механикалық эквивалентіне кері шама сәуленің жарық тиімділігі деп аталады. Жарықтың механикалық эквиваленті жарық толқыны ұзындығының () функциясы болып есептеледі әрі ол 555 нм болғанда 0,00146 Вт/лм-ге тең ең кіші мәнге ие.

 
## Пайдаланылған әдебиеттер
 

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Физика
Басқан өзені

**Басқан** – Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысының Сарқан және Ақсу аудандары арқылы өтеді. 

## Бастауы
Бастауын теңіз деңгейінен 4 мың м биіктіктегі мұз басып жатқан Басқан тауынан алады. Төменгі жылғасы Аралқұм құмына сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 137 км, су жиналатын алабы 2,7 мың км2. Терең шатқалмен ағатын өзен суының ағысы таудан шыға берісте төмендейді, арнасындағы әр түрлі тасындылар тау бөктеріне шөгеді. Новопокровка ауылы тұсында көп жылдық орташа су шығыны 10,5 м3/с. Суы тау етегіндегі егістікті суаруға жұмсалады. Басқаннан 8 суару каналдары тартылған. 

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы өзендері
Санат:Сарқан ауданы өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Жетісу аяқ киім фабрикасы

**“Жетісу”** — аяқ киім фабрикасы. Ол 1931 ж. Алматы қаласында Алматы мәсі-аяқ киім фабрикасы болып құрылған. Біртіндеп дайын тауар номенклатурасын көбейте бастады (сандалеттер, балалар мен әйелдер аяқ киімі, спорттық аяқ киімдер, былғары қолғаптар және т.б.). 1940 ж. фабрика өнімі 3 есе өсті. өлы Отан соғысы жылдары қиын жағдайда фабриканың барлық жұмысы қайта құрылып, жауынгерлерге арналған аяқ киімдер шығарылды. 1975 ж. “Жетісу” аяқ киім өндірістік бірлестігіне айналды. 1990 ж. бірлестік құрамында өзгерістер басталып, 4 филиалдың орнына 3 фабрика бөлініп шықты. Өндіріс цехтары тиімді құрал жабдықтармен қамтамасыз етіліп, жаңа технологиялар енгізілді. Кәсіпорын өнімдері Франция, АҚШ, Англия және Жапония мемлекеттерінде көрмелерге қойылды. Нарықтық қатынастарға байланысты үш акционерлік қоғамға бөлініп, соның ішінде “NAR” АҚ-ы алты жыл тоқтап тұрған өндірісті іске қайта қосты. Жаңа үлгідегі аяқкиім шығару үшін жаңа материалдар мен қалыптар сатып алынды.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Кәсіпорындар
Ахмет Неджет Сезер

**Сезер Ахмет Неджет** (13.9. 1941 жылы туған, Афион қаласы) – саяси қайраткер, Түркия Республикасының 10-президенті (2000 – 07). Афион лицейін, Анкара университетінің құқықтану факультетін (1962) бітірген. Осы жылы Анкара қаласының сотының орынбасары қызметіне тағайындалды. Әскери қызметті әскери училищеде оқып, запастағы лейтенант шенінде аяқтады. Көбінесе, әкімшілік істер мен арбитраждық істер соттарында қызмет атқарды. Құқықтану негіздері саласы бойынша Анкара құқықтану факультетінде магистратура бітірген. (1978). Түркия Республикасы арбитражының мүшелігіне сайланып (7.3.1983), 1988 жылы байқаулық негізде Түркия Республикасы Конституциялықбақылау мекемесінің негізгі мүшелігіне бекітілді. 1998 жылы 6 ақпанда Конституциялық бақылау мекемесінің президенттігіне сайланды. 2000 жылы 16 мамырда Түркия Республикасы Ұлы Ұлттық мәжілісінде (парламент) көпшілік дауыспен Түркия Республикасының Президенті болып сайланды. Түркияның сайлау дәстүріндегі президенттер саясаткерлер не әскерилер арасынан ғана сайланып келсе, Сезер бұл екі мамандықтан тыс сайланған тұңғыш президент. Сезер бұқаралық ақпарат құралдары өкілдеріне берген алғашқы сұқбатында елде демократиялық қарым-қатынасты өркендетуге кірісетіндігін мәлімдеді. Мемлекет басшысы ретінде ол бірнеше рет Қазақстанда ресми сапарлармен болып қайтты.

## Сілтемелер
* Анкара  
* Қазақстан  
* Түркия
## Дереккөздер


Санат:Түркия президенттері
Санат:1941 жылы туғандар
Жетісу газеті

**“Жетісу”** — Жетісу облыстық қоғамдық-саяси газет. Алғашқы саны 1918 ж. 21 маусымда “Жетісу ісші халық мұқбыры” деген атпен жарық көрді (не бары 41 нөмір). 1918 жылдың желтоқсанынан “Көмек” деп аталған дербес қазақ газеті аптасына екі рет шығарыла бастады. Ол алғаш 1500 дана болып жарық көріп, тегін таратылды. 1920 ж. 4 қаңтардан бастап “Ұшқын”, 1 қарашадан “Бұқара” деп аталды. 1921 жылдың наурыз айына дейін ұйғыр тілінде шығарылған “Бұқара” газетіне Исмаиыл Тайыров редактор болып, оның 17 нөмірі жарық көрді. Соңынан Қ.Абдуллин редакторлық еткен “Кедей еркі” газетінің 25 нөмірі шығып, ол 1922 жылдың 18 тамызынан “Тілші” газеті болып өзгерді. Алғашқы редакторы Сәдуақас Оспанов болды. 1929 жылдың соңында “Еңбекші қазақ” газетіне қосылды. Облыста 1934 — 54 ж. “Сталин жолы” деп аталатын газет шығарылды. Ол 1954 — 63 ж. “Коммунизм таңы” деп аталды. 1963 жылдан “Жетісу” деген атпен шығып келеді. Газет қазір Алматы облысы әкімшілігінің органы ретінде бұрынғы 4 беттік көлемін кеңейтіп, 24 бет болып жарық көруде (2001).

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

##### Бөлім тақырыбы
Санат:Алматы облысы газеттері‎
Санат:Қазақ тілді газеттер
Жарылқасын Нұсқабайұлы

**Жарылқасын Нұсқабайұлы** (*8.1.1940 жылы туған, [[Түркістан облысы]] [[Отырар]] ауданы [[Маяқұм]] ауылы*) – ҚазМУ-дың филология факултетін бітірген (1965). 
## Толығырақ
Еңбек жолын қазақ теледидарында бастап, Бас редакторлыққа дейін көтерілді. Қазақ телеграф агенттігінде аудармашы-редактор, “Жалын” баспасында бөлім меңгерушісі, “Мектеп” баспасында 1982 жылдан бас редактор, директор қызметтерін атқарды. 1998 жылдан “Білім” баспасының директоры. Дербес кітап болып басылған бөбектерге арналған бірнеше кітапшаның, “Қазақ журналистикасының тарихы”, “Көне басылымдар, аяулы есімдер”, “Алты алаштың ардақтылары” тәрізді ғылыми-педагогикалық еңбектердің авторы. Чех жазушысының “Менің атым Йонаш” повесін, “Батыр пионерлер” атты деректі повестер жинағын, Х.Андерсеннің “Ертегілер жинағын”, “Словак халық ертегілері”, “Сібір халықтарының ертегілерін”, Ш.Әлімбаевтың “Даналық субстанциясы” романын, Е.Кобалевтің ЖЗЛ сериясымен шыққан “Хо Ши Мин” ғұмырнамасын, “Шаңқай түсте көлеңкелер қалмайды” (*“[[Тени исчезают в полдень]]”*) деп аталатын 7 сериялы көркем фильмді, “Аласұртқан ақша” көркем фильмін, түрікмен жазушылары Х.Халлыевтің “Жол”, Ш.Чарыевтың “Саз сырнайшы”, беларусь, қырғыз,тәжік,орыс, армян жазушыларының да әңгіме, повестерін аударды. Отырар ауданының құрметті азаматы.
## Сілтемелер
* Баспа
* Әдебиет
* КФилология
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Карстық су

:**Карстық су** – тау жыныстарының жарықшақтарына, қуыс үңгірлеріне қар, жаңбыр, өзен және көл суларының сіңуінен пайда болған жер асты суы. Бұл сулар оңай еритін тау жыныстарынан (әктас, доломит, тұз, гипс) тұратын өңірлерде кездеседі, химиялық құрамы сол тау жыныстарының минералдық құрамына сәйкес келеді. Әктас, доломит жыныстарында Карстық су, көбінесе, тұщы болады да, минералд. 1 г/л-ден аспайды. Егер Карстық сутұзды шөгінділермен байланысты болса, олардың минералд. 50 – 100 г/л-ден 300 – 350 г/л-ге дейін жетеді, кейде одан да асады. Карстық су, көбінесе, таулы аудандарда, қыраттарда кездеседі де, жыра, сай, жылға, аңғарларға бағыттала бұлақ болып ағады. Кей аймақтарда осындай бұлақтар әсерінен Ұзындығы 50 – 250 км, ені жүздеген м қуыстар пайда болады да, олардан ірілі-кіші өзендер бастау алады. Карстық бұлақтардың су мөлшері жыл мерзімдеріне қарай өзгеріп тұрады. Карстық су әр түрлі шаруашылық мұқтаждарына кеңінен пайдаланылады. Кен қазылып алынатын орындарда Карстық су шахталарға құйылып, зиян келтіреді. Карстық су жер бетіне жақын жатқан аудандарда жер қыртысы опырылып, шөгу салдарынан инжылықұрылыстар салуға нұқсан келтіруі мүмкін. Дүние жүзіндегі карст аудандарының жалпы көл. 50 млн. км3-ге жуық. Ол, әсіресе, АҚШ-та, Австралияда, Еуропаның оңтҮстігі мен батысындаҚытайда, Үндістанда, Оралда, Кавказда, Қиыр Шығыста, Шығыc Сібірде, Орта Азия мен Қазақстанда жиі кездеседі. Қазақстанда Карстық су Жезқазған, Қаратау, Талас таулы аймақтарында мол. Жезқазған төңірегіндегі Карстық су қорынан секундына 7 м3-ге дейін су шығады.

## Дереккөздер


Санат:География
Ақбантай батыр

**Ақбантай  батыр**, **Бура Найман Ақбантай батыр** (1691-1780) — қазақ-қалмақ соғысына қатысқан аға батыр.  "Ер Қабанбай" жырының бірнеше нұсқасында Қабанбай батырдың жақын досы ретінде аталады.

Шыққан тегі Найман тайпасының Бура руынан, сол Бураның ұранынан айналған. Хан жарлығы жетісімен Бура руынан жиналған 10 мың жасақпен қалмаққа қарсы өз бетінше жорыққа аттана беретін болған. Ақбантайды халық көзсіз ер, аңғал, салқам батыр бейнесінде есте қалдырған. 

Әбілмәмбет, Абылай хандармен, Қабанбай, Бөгенбай батырлармен бірге 1743 — 50 ж. болған Шорға, Қандысу, Айдынсу, Алқабек, Білезік шайқастарына қатысқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Әлмұхаммед Сейдалин

**Сейдалин** Әлмұхамед (туған-өлген жылы белгісіз) – Кіші жүз сұлтаны, Орыс географиялық қоғамының мүшесі. 

Әбілқайыр әулетінің өкілі, атасы Сейдалы Е.И Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне қатысқан. 1855 жылы Сейдалин Орынбордағы Неплюев кадет корпусының азиялық бөлімін бітіріп шығып, прапорщик шенінде Орынбор әскери корпусының 4-жаяу әскер батальонында қызмет атқарды. 1856 жылы Шекаралық комиссия төрағасының тілмаштығына ауыстырылды. Шығыстанушылар В.В. Григорьев,Ю.Ф. Костромитин,А.А. Бобровниковпен жақын таныс болған. 1856 және 1860 жылдары Санкт-Петербургке жіберілген қазақ делегациясының тілмашы болып, сол сапарларында Ш.Уәлиханов және В.В. Вельяминов-Зерновпен танысқан. 1859 жылы Арал флотилиясының 1-рангілі капитаны А.И. Бутаковтың Қоңыратқа жасаған экспедициясына қатысты. 1860 – 65 жылдары шаруашылық мәселелермен айналысты. Сейдалин халықтық дәстүрлер мен құқықтың терең білгірі ретінде жерлестері арасында үлкен беделге ие болды. 1865 жылы Түркістан өлкесін зерттеу жұмысына қатысты. 1866 – 69 жылдары Кіші жүздің батыс бөлігінің сұлтаны болды. 1869 жылы полковник Мұхамеджан Баймұхамедовпен бірге “Уақытша Ережеге” қарсы көтеріліс жасаған қазақтармен келіссөздер жүргізуге жіберілді. Келіссөзден кейін Сейдалинге майор атағы беріліп, Торғайға сот жұмысына жіберілді. 1869 – 89 жылдары шешекке қарсы егу жұмыстарын ұйымдастыруға, Ы.Алтынсаринмен бірге Ырғызда, Қостанайда, Ақтөбеде, Қарабұтақта орыс-қазақ мектептерін ұйымдастыру жұмыстарына белсене араласты. 1876 жылы шығыстанушылардың бүкілдүниежүзілік конгресінің жұмысына қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ сұлтандары
Картель

:**Картель**  (*французша cartel, итальянша cartelо – құжат*) – бір тұрпатты өнім өндіруші кәсіпкерлер тобының өнім өндіру, өткізу рыноктарын монополиялау, бәсекені шектеу, шикізат көздерін, рыноктарды бөлісу, бағаға бақылау орнату мақсатымен келісуі негізінде құрылатын ерікті қауымдастығы (бірлестігі). Картель  құру туралы келісім шартпен рәсімделеді және ол құпия құрылады. Келісімге қатысушылар өндірістік және коммерциялық дербестікті, сондай-ақ, заңи тұлға мәртебесін сақтайды‚ олардың іс-қимылдар еркіндігі тек келісім ауқымымен ғана шектеледі. Жекеше, мемлекеттік, ұлттық және шетелдік, сондай-ақ, аралас кәсіпорындар мен фирмаларды да біріктіруі мүмкін. Кейде “Картель ” термині өнім шығаруды қысқарту‚ өзара бәсекені реттеу жолымен қатысушының әрқайсысы үшін жоғары пайда алу‚ тұтынушы үшін жоғары баға белгілеу кепілдігімен компаниялар арасында жасасылған заңсыз келісімді айқындау үшін қолданылады. Бұл орайда Картель  нарықтық тетіктердің жұмыс істеуін қиындататындықтан оған монополияға қарсы заңнаманың күші қолданылады. Кейбір елдерде Картельге заңмен тыйым салынған, екінші бір елдерде міндетті тіркеуден өткізіледі. Кей жағдайларда мемлекет Картельді өнеркәсіп саясатының құралы ретінде жария пайдаланады (мысалы, Жапонияда). Бірқатар дамыған елдердің үкіметтері халықаралық  Картельдің қызметіне шек қоймай, қайта оны көтермелейді.

## Дереккөздер:
Аларих І

**Аларих І** (Alarіcus, Alarіsh) (шамамен 370 – 410 жылдары) – вестготтардың королі (395 – 410 жылдары). Балкан түбегіне басып кіріп, Афинаны жаулап алды, Коринф, Аргос, Спартаны талқандады. 396 жылы Шығыс Рим императоры Аркадий Аларих І-мен бітім жасасып, оған Иллирика аймағындағы армияның магистрі атағын берді (396 жылы). Аларих І ол жерге Вестготтарды орналастырды. 401 жылы Италияға басып кірді, бірақ Рим қолбасшысы Стилихон оны шегінуге мәжбүр етті. 408 жылы Италияға екінші рет шабуыл жасап, үш рет Римді қоршады (ежелгі авторлар қоршаудағы Римнен көптеген құлдардың Аларих І-нің әскеріне қосылғанын жазады), 410 ж. 24 тамызда “Мәңгі қаланы” алып, оны 3 күн бойы талан - таражға салды. Варварлардың Римді басып алуы замандастарына үлкен әсер етті. Бұл – варварлардың Батыс Рим империясын түпкілікті жаулап алуының бастамасы болды Аларих І Сицилия мен Африкаға жорық жасауға дайындалып жатқанда Оңтүстік Италияда қайтыс болды. 

## Сілтемелер
* Италия
* Рим
* Стилихон
## Дереккөздер


Санат:370 жылы туғандар
Санат:410 жылы қайтыс болғандар
Санат:Италия тарихы
Санат:Еуропа монархтары
Николай Егорович Жуковский

## Жуковский Николай Егорович
**Жуковский Николай Егорович** (17.1.1847, Ресей, Владимир облысы, Орехово ауылы – 17.3. 1921, Мәскеу) – орыс ғалымы, қазіргі аэродинамиканың негізін салушы, Санкт-Петербург Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1894), Ресей Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1917). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1868). 1874 жылдан Мәскеу жоғары техника училищесінде және онымен қатар 1885 жылдан Мәскеу мемлекеттік университетінде сабақ берді. Жуковский авиация теориясы, қатты  дене  механикасы,  астрономия, математика, гидродинамика, гидравлика, қолданбалы механика, машиналар мен механизмдерді реттеу теориясы, т.б. салалар бойынша зерттеулер жүргізген. Ресейдің Орталық аэрогидродинамикалық институтын ұйымдастырып (1918), оның жетекшісі болды. Жуковский өзінің есімімен аталатын теореманы дәлелдеді (қ. Жуковский теоремасы). Жуковскийдің ғылыми еңбектері жоғары бағаланып, “Орыс авиациясының атасы” аталды. 

## Ескерткіштер

Сурет:Zhukovskiy monument.jpg|Жукоскийге монумент,   Динамо метро станциясының жанында, Москва
Сурет:Студентский городок ХАИ.jpg|Жуковскоскийге монумент,  Харьковского авиационного институт-ның жанында 

## Шығармалар
Шығармалар.: Полн. собр. соч., т. 1 – 9, М. – Л., 1935 – 37; Собр. соч., т. 1 – 7, М. – Л., 1948 – 50; Теоретическая механика, 2 изд., М. – Л., 1952.

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Картер

:**Картер** (*ағылшынша carter*) – машиналардың немесе механизмдердің (қозғалтқыштардың, редукторлардың, сорғылардың, тағы басқа) қозғалмайтын корпустық бөлшегі. 

Ол ішіндегі бөлшектерге тірек болумен қатар оларды шаң-тозаңнан сақтайды. Мысалы, поршеньді қозғалтқыштарда картер иінді білік, жұмыстық цилиндр, тағы басқа бөлшектер үшін тірек, ал кaртердің төменгі бөлігі жағар май құйылатын ыдыс ретінде пайдаланылады. Картер шойыннан, термиялық өңдеуден өтпеген болаттан және жеңіл металдардың қорытпаларынан жасалады.

## Дереккөздер:


Санат:Машиналар мен механизмдер бөлшектері
Санат:Ішкі жану двигателдері
Бакудегі қанды оқиға

thumb| ''Бакудегі қанды оқиға''.

**Бакудегі қанды оқиға** немесе **Қара қаңтар** — 1990 жылы қаңтардың 19-ынан 20-сына қараған түнде Бакуде жүзеге асырылған әскери қылмыстық әрекет. 
Кеңестік билік органдары шешімімен, республика басшылығының келісімінсіз Әзірбайжан елінің астанасы Бакуге әскерлер заңсыз кіргізіліп, онда төтенше жағдай жарияланды. Ол КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының “Баку қаласында төтенше жағдай енгізу туралы” 1990 жылғы 18 қаңтардағы Жарлығы бойынша іске асырылды. Бұл туралы Баку тұрғындары алдын ала құлақтандырылмады. 
Қалаға кіргізілген КСРО құрлық, әскери-теңіз, әскери-әуе және әуе-десант әскерлерінің құрамалары мен Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті, ІІМ-нің арнаулы мақсаттағы әскерлері қатыгез іс-әрекеттерге жол берді. Бейбіт тұрғындарға, үйлер мен мекемелерге, тіпті жараланғандарға көмек көрсетуші медицина қызметкерлеріне оқ жаудырылып, “Жедел жәрдем” машиналарына танктермен шабуыл жасалынды. Осы оқиға барысында қаза тапқан, жараланған және хабарсыз кеткен адам саны 1800-ден асты. Олардың көбі Әзірбайжандар, сондай-ақ, орыс, татар, еврей халқының өкілдері, әйелдер мен жас балалар, қарттар болды.  Бұл қанды оқиға Әзірбайжан-армян халықтары арасындағы ұлт араздығының асқынуына себеп болды. Бакуге кіргізілген әскер құрамында көбісінің тегі армян халқынан шыққан солдаттар мен офицерлерден құралған тұтас топтар болғандығы анықталды. Кеңестік билік органдарының ұлт араздығын қанды оқиғаға астастырған бұл шешімі КСРО Конституциясын, халықаралық-құқықтық нормалар мен Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы ережелерін өрескел бұзу, Әзірбайжан елінің құқықтарын, республика заңдарын аяқасты ету деп саналып, халықаралық әлеумет тарапынан қатаң айыпталды.

## Дереккөздер


Санат:Баку тарихы
Санат:КСРО ыдырауы
Нұрқан Сейітов

**Сейітов** Нұрқан (Нұркен) (1904, бұрынғы Ақмола облысы Петропавл уезді – 1953) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Тверь қаласындағы атты әскер мектебін (1927), Ташкенттегі Орта Азия әскери мектебін (1930), Алматыдағы Қазақ марксизм-ленинизм институтын (1937) бітірген. Еңбек жолын Ақмола губерниясында бастады. 1930 – 32 жылдары Термездегі 81-атты әскер полкінің, Алматыдағы Қазақ атты әскер полкінің взвод, эскадрон командирі, 1932 – 35 жылдары ЛКЖО Қазақ өлкелік комитетінің 3-хатшысы, Ақмола облысы Ақбұлақ ауданы комитетінің 2-хатшысы, 1937 – 38 жылдары Қарсақпай ауданы комитеті мәдени-ағарту бөлімінің меңгерушісі, “Советтік Қарағанды” газетінің әдеби қызметкері болды. 1938 – 40 жылдары Қазақ КСР-і Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатының кадрлар жөніндегі инспекторы, кадрлар секторының меңгерушісі, жабдықтау халық комиссариаты кадрлар бөлімінің бастығы, 1940 жылдың шілдесінен 1941 жылдың желтоқсанына дейін Қазақ КСР-і Жеңіл өнеркәсіп халық комиссары қызметтерін атқарды. 1941 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылды. Қуғынға ұшырап, 1947 жылы сәуірде ату жазасына кесілді, қазанда бұл үкім 25 жылға бас бостандығынан айыру жазасымен ауыстырылды. КСРО ІІМ лагерінде қайтыс болған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Басқару

# **[[Менеджмент|Басқару]]** - реттеуге, қорғауға, қойылған мақсатқа сай нысанның жүйесін өзгертуге немесе жоюға бағытталған, субъектінің нысанға әрекет ету процессі. Басқару адам іс-әрекетінің түрі ретінде адамдардың бірлесіп қызмет ету пайда болғаннан бар. Әрбір тарихи кезең басқару субъектілерінің қатынасын, ынталандыру әдістерін, ұйымдастыру процессінің көлемін қырлап, өз түзетулерін енгізді, дегенмен тек XX ғасырда ғана басқаруға ғылыми көзқарас пайда болып, дами бастады. Басқару өндірісте еңбек бөлінісінің нәтижесінде пайда болды. Басқару адам тұрмысының ажырамас бөлігі, онсыз адамдардың ортақ қызметі де, жалпы қоғам да мүмкін емес. Тиімді басқару дамудың негізгі факторларының бірі. Басқару теориясын белгілі бір ереже- лерге сүйенген қисынды реттелген принциптер, әдістер және өңделген ақпарат негізінде эмпирикалық жолмен немесе бірқатар нақтылы ғылымдардан алынған басқару технологиялары жүйесі ретінде қарастыруға болады.
# **Басқару** - машинаның, механизмнің жұмыс тәртібін және күйін өзгертетін оператордың іс-әрекеті;
# машинаны, механизмді басқару органыньң комплекті;
# механикалық системаның функциясының жұмыс реттерін бақылау және бағдарламаларымен мақсаттарын ұқсату.

## Басқару теориясын екі деңгейге бөледі

* Біріншісі, әртүрлі тарихи кезеңдерде қоғамның қызмет ету тетіктерін түсіндіретін жалпы саяси-экономикалық және әлеуметтік-философиялық тұжырымдамалардың бір бөлігі болып табылатын әлеуметтік басқару теорияларымен ұсынылған.
* Екіншісі, қолданбалы пән ретінде, бір жағынан фундаменталды ғылыми теориялар бөліктері, екінші жағынан, әркелкі нысандарды басқару мақсатымен бірлескен тәжірибелік білімнің және дағдылардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Басқару теориясы
Санат:Транспорт
Санат:Басқару
Оқжетпес

нобай|Бурабай көлі, Жұмбақтас және Оқжетпес.
нобай|Оқжетпес тауы
**Оқжетпес** — Ақмола облысындағы Бурабай және Шабақты көлдерінің аралығындағы биік жартас. 

Көкшетау қыратының ең биік жері – Көкше жанында. Герцин қатпарлығы тауларының мүжіліп жазыққа айналуы нәтижесінде пайда болған. Төңірегінің табиғаты көрікті. Гранитті жартастан түзілген, беткейі тік, қарағай, қайың өседі. Оқжетпес маңында қаңтардың орташа температурасы –9–16°С, шілдеде 19°С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 200 – 300 мм. Төңірегінде бұғы, түлкі, шіл,құр мекендейді, ұшар басына бүркіт ұя салады. Қазақ халқының талай атақты ақын-әншілері (*[[Мағжан Жұмабаев]], [[Сәкен Сейфуллин]], т.б.*) Оқжетпесті жырға қосқан, өздерінің ән-өлеңдерін арнаған. Оқжетпес маңы туристік саяхат жасайтын өңір.

## Тағы қараңыз
* Бурабай көлі
* Жұмбақтас
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Оқжетпес тауы  — VisitKazakhstan.kz сайтында
* Оқжетпес туралы аңыздар — El.kz сайтында

Санат:Қазақстан таулары
Жуковский теоремасы

**Жуковский теоремасы** – *сұйықтықтың не газдың жазық параллель ағынында орналасқан денеге әсер ететін көтергіш [[күш]] туралы [[теорема]].* Бұл теорема бойынша көтергіш күш ағын ішіндегі құйындардың (жалғасқан құйындардың) әсерінен туады. Сұйықтық не газ ағыны ұшақ қанатын орай аққанда ағын жылдамдығының циркуляциясы пайда болады. Ал жылдамдық циркуляциясы сұйықтық не газ ағынының құйындалу дәрежесін сипаттайды. Бұл теореманы Н.Е. Жуковский дәлелдеген (1904). Ол теорема былайша тұжырымдалады: егер сығылмайтын сұйықтықтың орныққан жазық параллель потенциал ағыны шексіз ұзын цилиндрдің жасаушысына перпендикуляр бағытта ақса, онда цилиндрдің жасаушысы бойымен алынған ұзындығы бірге тең бөлігіне көтергіш күш әсер етеді және ол ортаның тығыздығы мен ағынның шексіз қашықтықтағы жылдамдығының көбейтіндісін цилиндрді орай ағатын кез келген тұйық контурдағы ағын жылдамдығының циркуляциясына көбейткенге тең (суретті қ.). Бұл теорема формула түрінде былай жазылады: Көтергіш күштің бағыты, шексіз қашықтықтағы жылдамдық векторының бағытын циркуляция бағытына қарсы тік бұрышқа бұру арқылы табылады. Жуковский теоремасы сығылатын сұйықтықтың (газдың), профиль бағыты бойынша, дыбыс жылдамдығына дейінгі жылдамдықпен қозғалған ағынына қолданылады. Дыбыс және одан да жоғары жылдамдықтағы сұйықтық ағыны үшін Жуковский теоремасы жалпы түрде дәлелденбейді. Жуковский теоремасы ұшақ қанаты мен ескек пәренің (винттің) қазіргі теориясының негізі болып табылады. Оның көмегімен ұшақ қанатының көтергіш күші, ескек пәренің тарту күші, турбина мен компрессор қалақшасындағы қысым күші, т.б. есептеледі.

## Сілтеме


Санат: Физика
Санат:Файл сілтемесі бұзылған беттер
Топаз

**Топаз** () – силикаттар класына жататын минерал. Хим. формуласы: Al2[SіO4](F,OH)2; құрамы (%-бен): Al2O3 – 62 – 48,2, SіO2 – 39 – 28,2, F – 13 – 20,4, H2O – 2,45; қоспалары: Fe2+, Fe3+, Cr, Mg, Tі, V, Ge. Ромбылық сингонияда кристалданып, кристалдары призма пішінді, агрегаттары әдемі друзалы, түйірлі тығыз масса түрінде болып келеді. Кристалдық құрылымының негізінде фтор, оттек атомдарынан тұратын төрт қабатты тығыз түйіннің октаэдрлік қуысында Аl атомдары, тетраэдрлікте Sі орналасқан болып келеді. Кристалдары қысқа бағаналы, призма пішінді қырлары өте көп, ең үлкені 120 кг. Түссіз, ашық көк, күлгін, сары, қызғылт сары, алқызыл, көбінесе мөлдір; жіктілігі жетілген, шыныдай жылтыр, қатт. 8, тығызд. 3,5 г/м3.

Топаз пневматолит және пегматит желілерінде кварц, дала шпаты, слюда, касситерит, турмалин, берилл, шеелит, т.б. грейзен құрамына кіретін минералдармен бірге кездеседі. Топаздың түссіз мөлдір және бояуы әдемі кристалдары 2 – 3-класты асыл тастар ретінде зергерлік бұйымдар жасауда қолданылады. Қрі кен орындары Украинада (Волынь), Оралда, Байкал сыртында, Бразилияда, Жапонияда, Мадагаскарда, т.б. аймақтарда орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Асыл тастар