open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Адамның шығу тегі

**Адамның даму тарихы** - күрделі және қарама- қайшы көзқарастармен сипатталады. 

Приматтар эволюциясы сүтқоректі жануарлардан басқа отрядтары сияқты, шамамен, бұдан 60 млн жыл бұрын басталған үштік кезеңде өтті. Үштік кезеңнің екекінші жартысында кең таралған жоғары сатыдағы маймылдардың қазбалық тобы - дриопитектер екі эволюциялық бағытқа: понгидтер мен гоминидтерге бастама берді. Понгидтер ұрпағы - гориллалар мен шимпанзелер қазіргі кезде де тіршілік етеді. Гоминидтерге қазіргі уақытта бір ғана түр - Саналы адам жатады. 
Адамның арғы тегі эволюция жолымен бірте-бірте қалай дамығанын зерделеу қиын: қазба қалдықтар өте аз және оладың өзі толық емес. Сондықтан гоминидтер эволюциясының әр түрлі нұсқалары бар.
**Рамапитектер**   
Бірқатар ғалымдар бідің ғаламшарымызда 14 млн жыл бұрын гоминидтер тұқымдасына жатқызуға болатын маймылдар пайда болды деп болжайды. Олар Үндістан, Шығыс Еуропа, Ресей аумағында тіршілік еткен. 
**Аустралопитектер**  
Олардығ көптеген қазба қалдықтары Оңтүстік және Шығыс Африка аумағынан табылған. Аустралопитектер ізашарларына қарағандаадамға едәуір дәрежеде көбірек ұқсас болған. Олар тік жүрген, беті жалпақтау, миының көлемі орташа 530 см3 болған. 
**Тік жүретін адам**    
Ежелгі адамдардың қазба қалдықтары Азия, Еуропа және Африкадан табылған. 
Оларды ғылымда тік жүретін адам деп атайды. Олар бұдан 1 млн - 300 мың жыл аралығында тіршілік еткен. 
Тік жүретін адамдардың негізгі эволюциялық жетістігі - тас құралдарын жасау, абстрактілі ойлау және сөйлеу нышаны болған. 
**Неандертальдықтар**   
Бұл ертедегі адамдардың қазба қалдықтары Еуропа, Азия, Африкадан көптеп табылған. Ертедегі адамдар 300 - 400 мың жыл бұрын тіршілік еткен. Ғалымдар осы заманғы алғашқы адамдар, шамамен, 40 мың жыл бұрын пайда болған деп жорамалдайды. Олар неандертальдықтардың арасында өмір сүрген.  
**Кроманьондықтар**    
Осы заманғы типті адамдар кроманьондықтар деп аталады. Соңғы 40 мың жыл ішінде адамның сыртқы кейпі аса өзгерген жоқ деуге болады. Осы заманғы алғашқы адамдардан эволюция барысында Саналы адам пайда болды.

## Дереккөздер

Санат:Селекция
Санат:Эволюциялық биология
Мұқат Мұсаев

**Мұсаев Мұқат** (1919 жыл — 1954 жыл 3 мамыр) - 795 атқыштар полкінің пулемётшісі, қатардағы жауынгер және Кеңес Одағының батыры.

## Өмірбаяны
1919 жылы  Астрахан облысы Харабалинск ауданы Селитренное ауылындағы қарапайым қазақ жұмысшыларының үйінде дүниеге келген. Кеңес шаруашылығнда жылқышы болып жұмыс жасайды.

1941 жылдан Қызыл Армия қатарында болса, ал 795 атқыштар полкіне 1944 жылдың мамыр айында келеді.

1944 жылдың 25 қазанында қатардағы жауынгер М. Мұсаев Тисафюред қаласындағы Тиса өзенінен алғашқылардың бірі болып қолдағы барлық саймандармен өзеннің екінші жағасына тез жүзіп өтеді. Екінші жағаға келе салысымен жау тылына жүзіп келе жатқан ротаны қорғау үшін оқ жаудырады. Жаудың 18 қарсы шабуылына тойтарыс беруде қатысады. Нәтижесінде  батарея бөлімшесін жояды. Соғыс кезінде алған қатты жарақатына қарамастан, ұрыс даласын тастамай, ақыр оғы қалғанша оқ жаудырады. 

Пулемётінің оғы біткен кезде қолындағы гранаталармен жаудың пулемёт нүктесіне жорғалап барып, жаудың мақсатын жойды және тауып алған пулемётпен оқ жаудырып, артта қалған әскердің алға жылжуын қамтамасыз етеді.

КСРО жоғарғы кеңесінің қаулысымен 1945 жылдың 24 наурызында ерлігі мен батырлығы және соғыс тапсырмаларының бұлжытпай орындалғандығы үшін Мұсаев Мұқатқа Кеңес Одағының батыры атағы беріліп, Ленин орденімен және Алтын Жұлдыз медалімен марапатталады.

1945 жылы елге қайтарылып, Астрахан облысы Наримановск ауданы Буруны ауылында жұмыс жасайды. Түйе шаруашылығын меңгереді. 1954 жыл 3 мамырда қайтыс болады.

Кейіннен, Енотаевка ауылының орталық көшелерінің бірі батырдың атымен аталып кетеді.

## Сілтеме

* http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1449

Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:1954 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей қазақтары
Петр Александрович Чиянев

нобай|300px|Пётр Александрович Чиянев
**Петр Александрович Чиянев** (1919—1996)&nbsp;— артиллерия зеңбіректері полкінің командирі, старшина, Кеңес Одағының Батыры (1945). 
## Өмірбаяны
Қарапайым орыс шаруалары үйінде дүниеге келген.

Қызыл Армия қатарында 1939 жылдан. Ұлы Отан соғысының қатысушысы. 

1945 жылдың ақпанында Германияның Врицен қаласының маңында болған шайқаста командир Чияневтің басшылығымен оның артиллериялық полкі жаяу әскер мен танкілердің шабуылдарына тойтарыс беріп, жаудың бес танкісін және көптеген тірі күштерін жояды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жарлығымен 1945 жылдың 24 наурызынан басшылықтан түскен барлық тапсырмалардың толық орындалғаны және фашистік басқыншыларға қарсы соғыста көрсеткен ерлігі мен батырлығы үшін старшина П. А. Чияневке Кеңес Одағының батыры атағы берілді.

Барлық әскер елге қайтарылғаннан кейін 1945 жылы туған ауылына келіп, кеңес шаруашылығында жұмыс жасайды. 

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=6508
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Чиянев,_Пётр_Александрович

Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Доңғалақ галактикасы

thumb|right|400px|Доңғалақ галактикасы

**Доңғалақ галактикасы** (Cartwheel Galaxy, ESO 350-40) — Мүсінші шоқжұлдызына (lat. Sculptor) жақын орналасқан сақина пішінді мөлдір галактика болып, жер шарынан шамамен 500 млн жарық жылы қашықтықта, диаметрі 150 мың жарық жылы шамасындағы Құс жолынан үлкенірек жұлдыздық жүйе шоғыры. Оның массасы 2.9–4.8 × 109 жұлдыздық масса шамасында, және ол 217 км/с жылдамдықпен айналады.

Доңғалақ галактикасы Fritz Zwicky жағынан1941 жылы алғаш байқалды.

## Қазіргі пішінінің қалыптасуы

thumb|right|200px|Әр түрлі жарық спектрлері (рентген, ультракүлгін, көрінетін және инфрақызыл) бойынша Доңғалақ галактикасы. Сурет төрт ғарыш обсерваториясының деректерін біріктіреді: Чандра X-Ray Observatory (күлгін), Galaxy Evolution Explorer (күлгін / көк), Hubble Space Telescope (көрінетін / жасыл) және Спитцер ғарыштық телескопы
Доңғалақ галактикасының пішіні арбаның доңғалағына ұқсас жолақты сақина күйінде болғандықтан осылай аталған. Сыртқы шеңберінде жаңадан пайда болған көптеген тұрақты жұлдыздар (ақ түсті) байқалады. Ол басқа бір галактикамен соғылысу барысында бүгінгі пішіні қалыптасқан.. Есептеулерге негізделгенде, осыдан шамамен 200 млн жыл бұрын кішкенірек бір галактикалық жүйе оның орталығынан ендеп өткен екен. Алып жұлдыздық жүйені шағынырақ жұлдыздық жүйе ортасынан иліктіріп, ұзақ заман бойы кесіп өткендіктен орталығынан төңірегіне қарата ғаламат жойқын соққы толқыны тарап, осы дүмпудің әсерінде төңіректеп жүрген жұлдыздарға жоғары қысым түсіп, олардан көптеген жаңа жұлдыздар толассыз пайда болған екен. Зерттеушілер Доңғалақ галактикасының маңынан көлемі шағынырақ екі галактиканы байқағанымен, бірақ олар бұл соқтығуға қатысы жоқ делінеді. Соқтығысқан әуелгі галактика әлдеқашан алыстап кеткен екен, ол 250 мың жарық жылы қашықтықта (суреттің төменгі сол жағындағы кішкентай шоқжұлдзы) орналасқан.

## Суретке түсініктеме
Доңғалақ галактикасының аталған пішіндегі суреті - төрт ғарыш аппаратымен түсірген суреттерді бірлестіріп жасаудың нәтижесі. Ол аппараттар: Галактикалық өзгерісті өлшеу аспабы, Хаббл телескопы, Спитцер ғарыштық телескопы, "Чандра" рентген сәулелері обсерваториясы қатарлылар.

## Дереккөздер

Санат:Галактикалар
Санат:Жұлдыздар
Санат:Шоқжұлдыздар
Индер ас тұзы кен орны

**Индер ас тұзы кен орны** - Атырау облысының Индер ауданындағы Индер көлі ойпатында орналасқан. Көл солтүстігінен Индер тауымен қоршалған, оңтүстік жағалауы жазық. 

## Геологиялық құрылымы
Ойпаттың геологиялық құрылымы күрделі. Кеннің бүкіл беті түгелдей дерлік жаңа шөгіндімен жабылған. Ескі шөгінді сары, ұсақ кристалды. Сусымалы мөлдір, ашық сары, ұсақ кристалды, бос, кейбір жерлері қатаймаған, сазды материалдармен ластанбаған, қырлы тұз — жоғарыда аталған тұздардан жақсы қалыптасқан мөлдір, ашық сұрғылт, кейбір жерлерде қызғылттау ірі галит кристалдарымен ерекшеленеді. Тұз қабатының қалыңдығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 56 м-ден 8 м-ге дейін азаяды. Тұз негізінен ақ, шыныдай мөлдір. Терригендік материалдардың қоспалары оған қызғылт және сұрғылт өң береді.

## Минералдары
Негізгі минералдары: гидрогалит– **NaCl•2H2O**, мирабилит – **Na2SO4•10H2O** және карналлит – **KCl•MgCl2•6H2O**. Литоликалық тұрғыдан кен тұзы жоғарыдан төмен қарай *жаңа шөгінді* (қалыңдығы 0,05 – 1 м), *ескі шөгінді* (0,2 – 3 м), *сусымалы* (10 – 25 м), *қырлы* (15 – 30 м) және *қара мөлдір тұз* болып ажыратылады. Тұз құрамында бром, йод, т.б. микроэлементтер бар.  Кен орнын *«Индертұз»* *АҚ* игеруде.

Қара тұз — сұрғылт, тығыз, кейде балшық пен гипс жұққан, орташа және ірі кристалды болып келеді, басқа түрлерден өзгеше ерекшелігі — өте тығыз болып келуінде. Химиялык сараптаудың мәліметтері бойынша кен тұзының құрамында бром, йоджәне басқа микроэлементтер мол. Шөгу жағдайы мен сапасына орай, Индер ас тұзы кені қатты пайдалы қазбалар кен орындары қорының жоғары 1-тобына жатқызылған, баланстық қоры А+В+С, категориясы бойынша 646,76 млн т, С2 категориясы бойынша 455,529 млн т, жалпы болжамды қоры 2 млрд т болып есептеледі. 

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Владимир Александрович Энгельгардт

нобай|300px|Владимир Александрович Энгельгардт
**Владимир Александрович Энгельгардт** (1894—1984)&nbsp;— кеңес биохимигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1953; 1946 жылдан корреспондент мүшесі), КСРО Медициналық ғылым академиясының толық мүшесі (1944), Социалистік Еңбек Ері (1969).

## Өмірбаяны

Мәскеу университетін бітірді (1919). Қазан университетінің және Қазан медициналық институтының (1929-33), Ленинград (1934 – 40) және Мәскеу (1936-59) университетінің профессоры. КСРО ғылым академиясының А. Н. Бах атындағы биохимиялық институтында (1934-59 және И. П. Павлов атындағы фиолология институтында лаборатория меңгерушісі (Ленинград, 1944 – 50), КСРО Медициналық ғылым академиясының Эксперименттік медицина институтында меңгерушісі (Ленинград , 1945 – 52), 1955-59 жылы КСРО ғылым академиясының биология ғылымы бөлімінің академик-хатшысы, КСРО ғылым академиясының молекуланың биологиялық институтын (Мәскеу) ұйымдастырушы және директоры (1959 жылдан). 

Энгельгардттың негізгі еңбектері органын, фосфор қосылыстары алмасуына, олардың клетка тіршілігіндегі энергетикалық және фиолологиялық маңызына, ет белоктарының механикалық қасиеті мен энершетикалық процестер байланысына арналған. Энгельгардт 1930 жылы аленоаин үш фосфор қышқылының (АТФ) аэробты ресинтезі процесін ашқан. М. Н. Любимовамен бірге еттің структурасын, әрекетін, белок биосинтезін зерттеуде. Энгельгардт КСРО-да мөлең, биологияның негізін салушылардың және оны дамытушылардың бірі. Энгельгардт көптеген шетел ғылым академиясының мүшесі. 

КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1943), Ленин орденімен 4 рет және басқа орден, медальдармен, КСРО ғылым академиясының М. Н. Ломоносов атындағы алтын медальмен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:КСРО биологтары
Санат:Академиктер
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:КСРО ғалымдары
Санат:1894 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Майөзек (Ащысу алабындағы өзен)

**Майөзек**, *Қайнар* – Ащысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 33 км.

## Бастауы
Бастауын Жуантөбе тауының шығыс баурайындағы бұлақтардан алып, Жаңатілек ауылынан төменде Тұз көліне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғарының басым бөлігі сайлы-жыралы өңірмен өтеді. Жағалауы жарлауытты, сағасы батпақты. Жаз айларында қарасуларға бөлініп қалады. Қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Сағасы шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы өзендері
Александр Абрамович Воскресенский

**Александр Абрамович Воскресенский** (25 қараша 1809, Торжок&nbsp;— 21 қаңтар 1880, Санкт-Петербург)- орыс химигі, орыс химия атасы ретінде танылған.

## Өмірбаяны

"Орыс химиясы мен орыс химиктерінің атасы" атанған атақты химик Александр Абромович Воскресенский 1809 жылы 25 - қарашада Тверь губерниясы Торжок қаласында Торжок шіркеу қызметкері Абрамий Ивановтың отбасысында дүниеге келді.  Александр алтыға қадам басқан шағында оның әкесі (1814) дүние салды да, анасы үш бірдей жас баламен жесір қалды. Ол кезде тұрмыстың ауыр кезеңдері болатын, оның анасы өмірдің бар ауыртпалығын арқалай жүріп, жас балаларын тәрбиеледі. 1818 жылы Александр інісі екеуі Торжок діни училищесіне қабылданып, бұл училищені 1823 жылы ойдағыдай бітірді де сол жылы Тверь діни семинариясына көшірілді. Мұнда да ол "қазына есебінен" оқыды. 1832 жылы А.А.Восресенский діни семинарияныүздік бітірді. Оны алда діни мансап күтіп тұрған болатын, егер оқуын ілгері жалғастырамын десе, діни академияға және басқа оқу орындарына түсуге де толық ерікті еді. Діни семинарияны үздік бітіргендіктен, оған діни академияға және басқа оқу орындарына түсуге де толық ерікті еді. Діни семинарияны үздік бітіргендіктен, оған діни академиға түсуге де кеңес берілді. Бірақ ол дін долын қумай, 1832 ж күзде жолдастары мен жанашыр жақындарының кеңесі бойынша жалпы білімін жалғастыру мақсатында Петербургке келді. 

Ол халыққа білім беру мәселесін жатайынан армандап, мұғалімдік мамандықты ұнататын. 1832 жылы А.А. Воскресенский Петербург Бас педогогтік институтына оқуға түсіп, жоқшылық пен өмір ауыртпалығын арқалай жүре, 1836 жылы оны бірінші разряд бойынша алтын медальмен бітірді. Оны озат студент есебінде институтта қалдырып, профессорлық атаққа дайындау және ғылымға жетілу үшін шетелге жіберді. Ол Германияға барады, алғаш Берлинде болып, атақты Э. Митчерлихтың, Г.Розенің және Р. Магнустың лекцияларын тыңдады. 
А.А.Воскресенский химиядан Петербургте дайындалған бірінші професоор еді. Оның үстіне ол бірқатар тамаша ғылыми жаңалықтар ашуы нәтижесінде даңқы жайылған адам. Атап айтқанда ол хинион мен шай құрамындағы негізгі заттың бірі - теоброминді ашты. 
1861жылдан бастап А.А.Восресенский университетте физика - математика факультетінің деканы болып сайланды. 

А.А.Воскресенский педагогтік және әкімшілік жұмыстардың көптігіне қарамастан, өндірістік мәні бар отандық табиғи байлықтарды зерттеу мәселесіне үлкен мән берді, Россияны әр жерінен шығатын тас көмірді зерттеу жұмыстарымен айналысып, оны тиімді өндіру жөнінде көптеген құнды ұсыныстар жасады. 

А.А.Воскресеский  Ресейде жергілікті химик кадрлерін дайындауда зор еңбек етті. 
1880 жылы 21 - қаңтарда А.А.Воскресенский Петербургте қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей химиктері
Санат:Профессорлар
Майөзек (Жәмші алабындағы өзен)

**Майөзек** – Жәмші алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 32 км, ірі саласы - Керуенбұлақ (13 км).

## Бастауы
Бастауын Қызылтас тауының (1086 м) батыс-беткейіндегі бұлақтардан алып, Нүркен ауылынан жоғары Жәмші өзенінің саласы - Түлкілі өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысының 10 км-дей арнасы таудың жарқабақты шатқалымен өтеді. Орта және төменгі арнасының аңғары кең. Алабы мал жайылымына қолайлы. Жаз айларында арнасында су болмайды.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Николай Константинович Черкасов

нобай|400px|Николай Черкасов
**Николай Константинович Черкасов** (; 1903 жыл 27 шілде, Санкт-Петербург &nbsp;— 1996 жыл 14 қыркүйек, Ленинград, Ресей) - орыс кеңес актері, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі (1947). 1

## Өмірбаяны

Теміржолшы отбасысында туған. 1926 жылы Ленинградтың сахна өнері институтын бітірді. 1926 – 32 жылы Ленинград театрларында (Жасөспірімдер және Әзіл-ысқақ театрларында тағы басқа) ойнап, эстрадада өнер көрсетті. 1933 жылдан өмірінің соңына дейін Ленинградтың академиялық драма театрында қызмет етті. Осы театрда Ваарлам (Пушкиннің «Борис Годуновында»), Бірінші Петр (А. Н. Толстойдың осы аттас драмасында), Горький (А. Я. Каплер мен Т. С. Златогорованың «Ленин» пьесасында), Маяковский (Катанянның «Олар Маяковскийді білгенінде»), Хлудов (Булгаковтың «Босуында») тағы басқа рольдерді ойнаумен өзінің түрлену өнерінің үздік шебері екенін байқатты. Орындайтын кейіпкерлерінің мінез ерекшелігін дәл табушылық, азаматтық әуен мен кең тыныстылық – оның актерлік өнеріне тән қасиет. 1927 жылдан киноға түскен: Полежаев («Балтық депутатында», 1937), патшазада Алексей («Бірінші Петрде», 2 сериялы, 1937 – 39), Дон Кизот (осы аттас фильмде, 1957), Дронов («Бәрі де адамдарға қалдыда», 1963) тағы басқа. Ол Александр Невский (осы аттас фильмде, 1938), Иван Грозный (осы аттас фильмде, 2 сериялы; 1945,1958), Попов («Александр Поповта», 1949), Стасов («Мусоргский» мен «Римский – Корсаковта», 1950 – 51) секілді тарихи тұлғаларды жасады.

Ұлы Отан соғысы жылдары Алматыда болды. «Совет актерінің жазбалары» (1953), «Төртінші Дон Кихот» (1958), «Театр мен кинода» (1961) тағы басқа кітаптардың авторы.

1 – 2-сайланған РКФСР Жоғарғы Кеңесінің және 3 – 4-сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Бейбітшілікті қорғаудың кеңестік комитетінің мүшесі болды. КСРО Мемлекет сыйлығы (1941, 1946, 1950, 1951 жылы екі рет) мен Лениндік сыйлықтың лауреаты. 2 рет Ленин орденімен және 3 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1903 жылы туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей актерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Ресей халық депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Абайлаңыз, сиыр!

**Абайлаңыз, сиыр!** (орысша *Осторожно, корова!*) — 2014 жылы шыққан режиссері – Асқар Ұзабаев пен  продюсері – Баян Есентаеваның комедиялық жанрда түсірілген фильмі. 
## Фильмнің сюжеті
Алматы, 1993 жыл. Сиыр деген лақап атты жас семіз студент қыз Айгүлді барлық курстастары әжуа қылады. Барлық студент қыздар сияқты, ол да топтарындағы ең әдемі Марлен есімді жігітке ғашық болады. Студенттік кештердің бірінде бойжеткен оған өз сезімін білдіруге шешім қабылдайды, бірақ сол әрекеті сәтсіздікке ұшырап, масқара болады. 20 жылдан кейін Айгүл кішігірім ауыл әкімі лауазымына сайлауға түсуді ұйғарады және оның ең басты бәсекелесі сол баяғы Марлен болады. Айгүлге махаббат пен депутат мандаты арасында таңдау жасауға тура келеді.

## Рөлдерде
* Азамат Сатыбалды 
* Баян Есентаева 
* Азат Сейтметов
* Әбунасыр Серіков
* Айгүл Иманбаева

## Сыртқы сілтемелер
Киностан сайтында 

Фильмнің толық нұсқасы

Фильм жайлы 

Санат:Қазақстан фильмдері
Санат:2014 жылғы фильмдер
Санат:2014 жылғы Қазақстан фильмдері
Дара сөздер мен күрделі сөздер

Сөздер құрамы жағынан **дара** және **күрделі** болып екіге бөлінеді. 

Бір ғана түбірден тұратын негізгі және туынды түбір сөзді **дара сөз** дейді. Мысалы: әке, жолдас, ауыл, аялдама сияқты сөздер дара болып есептеледі. Себебі, бұл сөздер бір ғана негізгі (әке, ауыл) немесе туынды түбірден (жол-дас:түбірі -жол, -дас - жұрнақ; аялда-ма: түбірі - аялда, -ма - жұрнақ) тұрады. 
Екі немесе одан да көп түбірден құралған сөзді **күрделі сөз** дейді. Мысалы, әке - шеше, ауыл -аймақ, ашудас, Қостұра, боз торғай, қара торы, он үш сияқты сөздер күрделі болып табылады. Себебі бұлар кемінде екі түбірден құралған: әке-шеше (әке және шеше), ауыл - аймақ (ауыл және аймақ), ашудас (ашу немесе ащы және тас), бозторғай (боз және торғай), қара торы (қара және торы), он үш (он және үш), Қостұра (қос-екі, тұра-тау).

Күрделі сөз құрамындағы сыңарлар мүшеленбей, бөлшектенбей тұтас күйінде бір бүтін лексикалық мағынаны білдіреді, тұтас күйінде белгілі бір сөз табына қатысты болып, сол күйде тұлғаланады және сөйлемнің бір ғана мүшесі болады.

Күрделі сөздер жасалу жолына қарай төрт түрлі болады: біріккен сөздер (бүгін, жаздыгүні), қос сөздер(үлкен - кіші, аяқ-табақ), қысқарған сөздер (АҚШ,БҰҰ), тіркесті сөздер (шұбар ат, қара көк, жүз бес). 
Сөйтіп күрделі сөздер, бір жағынан, сөз тудырудың (сөзжасамның) белгілі жолдары (біріктіру, қосарлау, тіркестіру) арқылы жасалған жаңа сөздер болса, екінші жағынан, күрделі түбір, яғни түбірдің өзінше бір түрі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
AH6 Азиялық маршруты

AH6 маршруты - Шығыс Еуропа мен Кореяны жыл,ыастырып отыратын, халықаралық азиялық желінің негізгі жолдарының бірі болып табылады. Ұзындығы - 10 475 км. Ресей, Қазақстан, Қытай, Солтүстік және Оңтүстік Корея территориялары арқылы өтеді.
Беларусь шекарасынан басталады — Мәскеу — Самара — Уфа — Челябі — Петропавл — Омбы — Новосібір — Красноярск — Иркутск — Улан-Удэ — Чита — Борзя — Харбин — Уссурийск — Владивосток, — Находка — Пусан.
## Маршрут
### Ресей (I учаскесі)
* «Беларусь» Қызыл Төбешік (Краснин ауданы) — Мәскеу
* «Урал» Мәскеу — Челябі
* «Иртыш» Челябі — Новосібір
* «Сибирь» Новосібір — Иркутск
* «Байкал» Иркутск — Чита
### Қытай
* Маньчжурия—Цицикар—Харбин—Суйфэньхэ
### Ресей (II участок)
*  Пограничный — Уссурийск
* тармақталуы «Уссури» Уссурийск — Угловое — Владивосток
* тармақталуы Угловое — Находка
*  Уссурийск — Хасан
### Солтүстік Корея
* #7: Сонбон—Вонсан

### Оңтүстік Корея
* Кансон—Каннын
* «Тонхэ» Каннын—Тонхэ
* Тонхэ—Пхохан
* Пхохан—Кёнджу
* «Кёнджу» Кёнджу—Пусан
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жолдары
E38 Еуропалық маршруты

**E&nbsp;38 Еуропалық маршруты** - еуропалық автокөлік маршруты. Бұл жол Украина мемлекетінің Глухов қаласында басталып, Қазақстан мемлекетінің Шымкент қаласында бітеді. Ұзындығы 3,400 км (2100 миль).
## Маршрут
* 
** **P65** Глухов
* 
** **P199** Рыльск, Льгов, Курск
** **A144** Курск, Воронеж, Борисоглебск, Балашов, Калининск, Саратов
** **P236** Саратов, Энгельс, Ершов, Озинки
* 
** **P236** Орал
** **M32** Орал, Новоалексеевка, Ақтөбе, Хромтау, Қарабұтақ, Арал, Айтеке-Би, Жосалы, Қызылорда, Түркістан, Шымкент

Санат:Қазақстан жолдары
Геннадий Георгиевич Павлюк

**Геннадий Георгиевич Павлюк**, лақап аты **Ибрагим Рустамбек** (1958 — 2009 22 желтоқсан, Алматы) — тәуелсіз журналист. Қазақ, Қырғыз, Ресейлік БАҚ - ында жарияланып тұрды. Бішкек және Шолпон-Ата қалаларында тұрған. Ресей журналистер Одағының мүшесі, түрлі халықаралық сыйлармен, сыйлықтармен марапатталған.
## Өмірбаяны
Жүсіп Баласағұни атындағы Қырғыз Ұлттық университетін және Белоруссия мемлекеттік университеті асперантирасын бітірген,филология ғылымдарының кандидаты. «Қырғызстан Аргументтері мен фактілері », «Ақ кеме» газеттерінің негізін қалаушысы және бас редакторы. 
Қырғызстандағы «Комсомол шындығы» өкілдігінің бас редакторы болып та жұмыс жасады.

Алматыда өлтірілген. 16.12.2009 байланған қол - аяқтарымен 6 қабаттан лақтырылғаны анықталған. Есін жимай, қайтыс болған. 

2011 жылдың 8 қазанында Бішкекте журналист атына ескерткіш ашылды. 

Жесір қалған Ольга Колосованың айтуы бойынша «тергеудің тек бір ғана нұсқасы бар, БАҚ - пен жарияланған. Оны сейфтің құпи сөзін білу үшін ұрлап кетуі мүмкін дейді, сейфте көп қаражат және құнды заттар болғандығы расталған.» 

2010 жылы Геннадийге Бішкек қаласындағы Баялин атындағы жасөспірімдер кітапханасының маңында ескерткіш қойылған. Алайда 250 килограмдық қола ескерткіш екі жылдан кейін - 2012 жылдың 20 мамырында ұрланып кеткен. Кейіннен оны кесілген күйінде тауып алған, қайта қалпына келтіру үшін шамамен 100 кг қола жетіспеген. Қырғызстан президенті Алмазбек Атамбаев жеке қорынан қаражат бөлген. 

## Сілтемелер
*http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1260859495  Павлюк (Ибрагим Рустамбек) Геннадий Георгиевич — ЦентрАзия

Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Ресей журналистері
Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:2009 жылы қайтыс болғандар
Қазақша тонау

**Қазақша тонау** (орысша *Ограбление по-казахски* ) — 2014 жылы жарық көрген режиссер Қайыржан Орынбековтың комедия мен боевик жанрындағы фильмі.

## Сюжеті
Сюжетте қытай мафиясынан 10 миллион еуро ұрлап кеткен төрт дос туралы баяндалады.Ақша ұрлау және оны ұйымдастыру киноның классикалық үлгісіне айналып үлгерді.  Ұрлық туралы барлық кинолар секілді – көп ақша, атыс-шабыс, талас-тартыс. Әзіл-оспағы бар қазақстандық комедия. Кино желісі қиын жағдайға түсіп қалған 4 достың өмірі туралы.
## Рөлдерде
Байкенже Белбаев, Ерік Жолжақсынов, Төлепберген Байсақалов, Ерболат Тоғызақов, Жандос Айбасов, Аружан Жазылбекова, Игорь Шин, Алексей Егоров, Ержан Бөлтірік, Дархан Дайырбек, Сафуан Шаймерденов
## Сыртқы сілтемелер
*Киностан сайтында толық мәлімет 
*Кинопоиск сайтында рейтингі
*"Қазақша тонау" фильмінің трейлері шықты 
*Фильм жайлы 

Санат:Қазақстан фильмдері
Санат:2014 жылғы фильмдер
Санат:2014 жылғы Қазақстан фильмдері
The Kills

**The Kills** () — ағылшын-америкалық инди-рок топ. Топ мүшелері — америкалық вокалист Элисон Моссхарт ("VV") пен британдық гитарист Джейми Хинс ("Hotel").

## Тарихы
Топ 2000 жылы құрылды. Топты құрғанға дейін Моссхарт америкалық Discount тобында, ал Хинс Fiji, Scarfo және Blyth Power топтарында өнер көрсеткен болатын. Алғашқы альбомы Keep on Your Mean Side 2003 жылы 1 сәуірде жарық көрді. 8 әннен тұратын бұл альбомды топ 2 апта ішінде жазып үлгерді.

2005 жылы 21 ақпанда топтың екінші студиялық альбомы No Wow жарық көрді. Domino Records лейблінде жарық көрген бұл альбомның алғашқы синглі "The Good Ones" Ұлыбритания синглдар чартында 23-орынға дейін көтерілді.

2008 жылы 10 наурызда топтың үшінші студиялық альбомы Midnight Boom жарық көрді. Бұл альбомның әндері көптеген америкалық телешоуларда қолданылды. Сонымен қатар "Cheap and Cheerful" әні NHL 09 компьютерліік ойынының саундтрегіне қосылды.

2009 жылы 11 қыркүйекте топ өзінің MySpace парақшасында өздерінің төртінші альбоммен жұмыс жасап жатқанын хабарлады. Сол жылы топтың "Black Balloon EP" миниальбомы жарық көрді. Ал 2011 жылы 1 сәуірде топ Blood Pressures атты өзінің төртінші студиялық альбомын жарыққа шығарды.

## Дискографиясы
### Студиялық альбомдары
* *[[Keep on Your Mean Side]]* (2003)
* *[[No Wow]]* (2005)
* *[[Midnight Boom]]* (2008)
* *[[Blood Pressures]]* (2011)

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 
* The Kills  тобы Dim Mak Records сайтында

Санат:2000 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Михайловка (Павлодар облысы)

**Михайловка** — Павлодар облысы Железин ауданындағы ауыл, Михайлов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Железинка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 85 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1906 жылы “Ыстықкөл” қонысы орнында қаланды. 1928 жылға дейін Максим Горький ауданының, 1935-44 жылдыры Өрлітөбе, 1944-57 жылдыры Михайлов ауданы, 1957- 64 жылдыры қайтадан Өрлітөбе ауданы құрамында болған. 1964 жылдан Железин ауданының құрамында. 1961-95 жылдыры сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде “Михайловский” ӨК құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Железин ауданы елді мекендері
Әмір Темір жорықтары

500px|thumb|Әмір Темірдің жорығы кезіндегі шайқас
**Әмір Темір жорықтары** - Әмір Темірдің Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулап алу үшін үш жылдық (1386 - 1389), бес жылдық (1392 - 1397), және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары. 

Ол алдымен Иранды бағындырудан бастады. 1381 жылы күрттердің орталығы Гератты оңай басып алып, одан әрі Иранның солтүстік - шығысындағы Хорасан аймағына аттанады. Бұл жерде өзара билікке таласып жатқан Әли Бек, Әли Муайад, Әмір Уәли айтарлықтай қарсылық көрсете алмайды. Әли Бек пен Әли Муайад өз еріктерімен Темірге жеңілгендіктерін мойындайды. 1385 жылы Әмір Темір Шығысқа - Эльбурза және Гилтана таулы аймағына қарай кенеттен бұрылып, жолында кездескен барлық қалаларды бағындырады. Осылайша ол Мазендеранға жетіп, оның барлық қалалары мен астанасы Астарабатты күйретеді. Әмір Уәли Әзірбайжан жеріне қашады. Бұл жорықтан соң Әмір Темір Самарқанға оралады. Парсылар елін бағындыруға Әмір Темір 1392 жылы тағы да келеді. Мазандеран жері арқылы өтіп, ол әлі де бағындырылмаған қалаларды алады. 1393 жылы Күрдістан мен Луристанды бағындырады. Темір барлық қалаларды бағындыра отырып Иранның солтүстігіндегі Түркия мен Сирияға қақпа қызметін атқаратын Диярбақырға жетеді. Осы жерде Эдессе қаласын жаулап алу арқылы Сирия мен Египетке қарсы соғыс жариялайды. Бірақ Әмір Темір осы жерден Самарқанға қайтып кетеді. Алдыңғы Азияны жаулауды аяқтауға Темір 1399  жылы қайта оралады.  Мұнда ол кезде екі мықты мемлекет: мәмлүктер және Осман империясы үстемдік құрған болатын. Әмір Темір жорықты алдымен Сирияға жасауды ұйғарады. 1400 жылы қазан айында Сирияға еніп, қалаларды бірінен соң бірін бағындырады. 1400 жылы желтоқсанда Сирия астанасы Дамаск қаласын қоршайды. Бірнеше күнгі шайқастан кейін қала әмірі Фараж әскерімен қаланы тастап, Египетке қашып кетеді. 43 күндік қоршаудан кейін Дамаск қаласы берілуге мәжбүр болады. Әмір Темір қала халқын тонауға ұшыратып, отқа орайды. Бұдан кейін Темір Сирияның бағынбаған басқа қалаларын бағындырып, одан әрі Месопотамияға кетеді.
## Дереккөздер
*Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл.  ISBN 9965-26-042-7 

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Шайқастар
Меңгу Темір хан

**Меңгу Темір** - 1266 - 1280 жылдар аралығында билік құрған Беркеден кейінгі Алтын Орда ханы.

## Басқаруы
Оның билігі кезінде Алтын Орда өмірінде ешбір саяси эәне мәден  өзгеріс болмаған. Меңгу Темірдің орыс князьдерімен арасындағы қарым - қатынасы Берке хан саясатын жалғастырады. Египеттік араб тілінде жазатын жылнамашылардың айтуынша, Меңгу Темір тамағына шыққан белгісіз бір жарадан қайтыс болған. Меңгу Темір кезінде Алтын Орда тарихында бірнеше маңызды оқиғалар болды. Бұл бір жағынан Қырымның болашақтағы тағдыры үлкен рөл атқарған Кафедегі (Феодосия) генуялық сауда колониясының пайда болуы болса, екінші жағынан саяси сахнада Ноғай секілді танымал тұлғаның қалыптасуы еді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Бату әулеті
Йоллығтегін қаған

**Йоллығтегін қаған** — Шығыс Түрік қағанатының 9-шы қағаны. Білге қағанның ұлы. 
## Басқаруы
Әкесі өлгеннен кейін қағанат ақсүйектерінің келісімімен таққа отырған еді. Бұл адам - жазушы, тарихшы, екі бірдей орхон жазбалары мәтіндерінің авторы. Ол әкесінің саясатын жалғастырып, тығырықтан шығар жол іздеді.Әкесі Қытай императорының тапсыруымен өлтірілгеніне қарамастан, ол Қытайға үш рет елшілік жібереді.
Йоллығтегін ең жақсысы - дүниенің төрт бұрышындағы бүкіл халықты бағандырып, басын игізіп, тағзым еткізу деп есептеді. Оның ата-бабалары да осылай істеген. Ол әрқашан да көшпенділер тұрмысына қытай мәдениетінің дендеп кіруіне қарсы болатын. Ол материалдық мәениетті қытай идеологиясын енгізудің құралы деп түсінді. Йоллығтегіннің: "Алтын, күміс, өнімді, жібекті сонша көп беріп жатқан табғаш халқы сөзі тәтті, қазынасы асыл еді. Тәтті сөзін, жұмсақ қазынасын беріп, алыс халықты өзіне жақындатқан еді. Жақын қонған соң,олардан жаман-жақсылықты енді үйренген едік. Игі білгіш кісілерді, игі батыр кісілерді қозғалта алмады. Бір кісі жаңылса, руы, халқы тұқымына дейін қалмас еді. Тәтті сөз, жұмсақ қазынасына көп сеніп, түркі халқы жойылды!
Сонда өш адамдар былай сендірген еді: "Жырақ болса,жаман сыйлық берер, жақын болса, жақсы сыйлық берер",-деп...Білік білмес кісілер сол сөзді алып, жақын барып, көп кісі өлді...Өтүкен жерінде отырып, керуен жіберсең, еш мұңың жоқ. Сонда, түркі халқы, тоқ болатын едің. Ашсың ғой сен: аштықта тоқтықты түсінбейсің, бір тойсаң, аштықты ойламайсың сен!",-деген сөзі түркі халықтары үшін бүгін де көкейкесті емес деп ешкім айта алмас.
Сөйтіп,Йоллығтегін есімі тек қағандығымен емес, бәрінен бұрын, тасқа ойып жазғанымен мәңгілік қадірлі болып қалды. Ол, әсіресі, түркі халықтарының бірлігін армандады. Ендеше, ол сонау Кұлтегін ескерткішіндегі үлкен жазудың әріп-харіптерінен: "Үстіңнен тәңірі баспаса, астында жер айырылмаса, түркі халқының ел-жұртын кім құртады?! Түркі халқы, өлдің!... Біресі ілгері шаптың, біресе кері шаптың. Барағн жерден не жақсылық таптың? Қаның судай ақты, сүйегің таудай болып жатты. Бек ұлдарың құл болды, сұлу қыздарың күң болды...",-деп тұрғандай. 739 жылы Йоллығтегін қайтыс болды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Қағандар
Санат:Тарих
Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері
Берке хан

**Берке хан** (1209—1266) — Жошының үшінші ұлы, Батудың інісі, Алтын Орда ханы. Көк Орда мен Ақ Орда билігін тиімді бекіткен хан ретінде тарихта аты қалған.

## Өмірбаяны
Берке хан 1209 жылы туған. Ол әкесінің көзі тірісінде Дешті Қыпшақ пен Түркістанның әміршісі болып тағайындалған. Берке билік жүргізген тұста (1257 - 1266) Алтын Орда ірі мемлекет ретінде қалыптасты. Берке билік басына келісімен исламды ресми дін етіп жариялап, Алтын Орда билеушілеріне мұсылман дінін қабылдатқызды. Құбылай хан билікке келгенде, Берке оны Шыңғыс хан империясындағы ұлы хан ретінде мойындаудан бас тартады. Сөйтіп, Жошы ұлысын дербес мемлекетке айналдыруға тырысады. Еділ бойындағы Ахтуба деген жерде Берке Сарайы қаласын салдырады. Салық салу үшін 1257 жылы Русь халқына санақ жүргізіп, салық жинаушыға "басқақ" лауазымын тағайындайды. Ол Хулагу мен Құбылайға қарсы соғыстарда мәмлүк сұлтандарын, Арықбұғаны қолдайды. 1262 - 1265 жылдардағы Алтын Ордаға тәуелді деп есептелген шағатайлық хан Алғудан (Алғұй) Хорезмді тартып алады. Берке батыс көршісі болгар ханы Константин Тешаның өтініші бойынша Византия императоры Михаил Палеологтың Балқандағы ісіне араласады. 1262 жылы Берке әскері ильхандықтардың одақтасы болған Византия иеліктерін талқандайды. 1266 жылы Кавказға жасаған жорық кезінде Берке қайтыс болып, оның денесі Берке Сарайында жерленеді. Берке Құбылайды Шыңғыс хан империясының ең жоғарғы билеушісі ретінде мойындаудан бас тартып, Жошы ұлысын дербес мемлекетке айналдыруға тырысты. Тек халифтардың діни үстемдігін ғана мойындайтынын білдіріп, соңғы халиф Наср әд-Диннің атымен теңгелер шығарды. Берке билік еткен тұста сауда, қолөнер дамыды. Ахтубада Сарай-Берке қаласы бой көтеріп, Еділ бойында қала құрылысы өрістеді. Берке салық салу үшін Русьте халық санағын жүргізді (1257), оны жинайтын басқақ лауазымын белгіледі. Алтын Орда мен Ирандағы Хулагу мемлекеті арасындағы соғыс Беркені Египеттегі мәмлүк сұлтандарымен жақындастырды (қ. Алтын Орда — Египет қарым-қатынастары). Алтын Орда мен Дешті Қыпшақтың араб авторлары жазбаларында Берке жері деп аталуы осы достық қатынасты айғақтайды. 1262 ж. Берке әскері хулагуліктердің одақтасы Византияның иеліктерін талқандады. Берке 1266 ж. Кавказға жасаған жорық кезінде қайтыс болып, Сарай-Беркеде жерленді.

## Берке Сарай қаласы
Берке Сарай қаласын 1260 жылы Берке хан салдырған. Берке Сарай XIV ғасырдың 1 - жартысында гүлденді. 1333 жылы сол қалада болған араб саяхатшысы ибн  Баттута: "Жазираға салынған көрікті қалалардың бірі, адам көп. Онда сұлу көшелер мен сәулетті базарлар бой түзеген. Қаланы әр түрлі халықтар: моңғолдар, асылар, қыпшақтар, черкестер, орыстар және византийліктер мекендейді..." деп жазды. Берке Сарайын 1353 жылы Әмір Темір күйретті. Берке Сарай қаласының орнына жақын жерде қазіргі Ресейдің Волгоград қаласы тұр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Тарихи тұлғалар
Толқындық құбылыстар

**Толқын** деп уақыт бойынша кеңістікте таралатын тербелістерді айтады. Ауада,қатты денелерде және сұйық ішінде механикалық толқындар серпімділік күштері арқасында пайда болады.Осы күштер дененің жеке бөліктерінің арасын байланыстырып тұрады.Су бетіндегі толқындардың пайда болуына ауырлық күші мен беттік керілу күшінің ролі бар.
## Толқын жылдамдығы
Толқынның аса маңызды сипаттамасы-оның таралу жылдамдығы. Қандай толқын болса да кеңістікте лезде таралмайды. Оның жылдамдығы шектелуі. Мәселен, теңіз үстіндегі шағала үнемі бір ғана толқын жотасының үстінен ұшады дерлік. Бұл жағдайда толқын жылдамдығы шағаланың жылдамдығына тең. Су бетіндегі толқындардың таралу жылдамдығы үлкен емес болғандықтан да бұл құбылыс бақылау үшін ыңғайлы.
## Көлденең және қума толқындар
Егер баудың бір ұшын бекітіп,оны аздап қолмен созып,екінші ұшын тербемелі қозғалысқа келтірсек,сонда баудың бойымен толқын жүгіреді. Бауды неғұрлым күштірек созсақ, толқының жылдамдығы соғұрлым үлкен болады. Толқын бауды бекіткен нүктеге жетіп барып шағылады да,кері қайтады. Мұнда толқын таралу кезіңде баудың пішіні өзгереді.Ал баудың әр бөлігі өзінің өзгермейтін тепе-теңдік қалпына қатысты тербеледі.Мынағын назар аударыңдар: толқын баудың бойымен таралғанда баудың жеке бөліктері толқынның таралу бағытына перпендикуляр бағытта тербеледі.Осындай толқындарды **көлденең толқындар** деп атайды.
Бірақ кез келген толқын көлденең толқын бола алмайды.Толқының таралу бағыты бойымен жасалатын тербелістер де бар.Ондай толқын **қума толқын** деп аталады. Қума толқынды диаметрі үлкен ұзын жұмсақ серіппенің көмегімен бақылау ыңғайлы.
## Толқын энергиясы
Механикалық  толқын таралған кезде дененің бір бөлігінен екінші бөлігіне қозғалыс жеткізіліп тұрады. Қозғалыс жеткізілгенде онымен ілесе энергия жеткізіледі.Барлық толқындардың, табиғатына байланыссыз, ең негізгі қасиеті- олардың затты тасымалдамай, энергияның тасымалдауы.
## Толқын ұзындығы
Бірдей фазада тербелетін іргелес екі нүктенің ара қашықтығы толқын ұзындығы деп аталады. **λ** толқын ұзындығының, **ν** жиіліктің және толқының Ѵ таралу жылдамдығының арасында байланыс.Бір период ішінде толқын **λ** қашықтықта таралады.
## Дереккөздер
Карл Либкнехт

right|200px
**Либкнехт Карл** (13.8.1871, Лейпциг, - 15.1.1919, Берлин) - герман және халықаралық, жұмысшы қозғалысының қайраткері. *[[Германия]] коммуннистік партиясының*(ГКП) негізін қалаушылардың бірі. В. Либкнехтің баласы. Мамандығы - адвокат, Лейпциг университетінің заі факультетін бітірген. Либкнехт студент кезінен тұрақты революциялық бағыт ұстап, социалистік қозғалыстарға қатысады. Өзінің 1902жылы жарық көрген "Жаңа әдіс" деген тұңғыш мақаласында ревиционизмге қарсы шықты. *[[Германия социалистік - демократиялық партиясы]]*  (ГСДП) қатарында оппортунизм мен герман милитаризміне батыл қарсы күресті, партия басшыларының реформистік тактикасын батыл айыптады.

Либкнехт 1905-197ж. Ресейдегі революцияны қуана қарсы алды. Ол Ресей көгінде атқан бостандық таңы Пруссияға да, Саксонияға да, Германияға да бостандық әкеледі деп түсінді. ГСДП-нің Йен (1905), Мангейм (1906) съездерінде ревизионистермен саяси тірескен айқасқа түсіп, жаппай бұқаралық саяси ереуіл жасады, герман үкіметінің орыс революциясын әшкереледі. Осы жылдары ГСДП-нде Р. *Люксимбург*, Либкнехт бастаған солшыл ағым қалыптасты. Либкнехт Германиядағы жастар қозғалысын басқарды, халықаралық жұмысшы - жастар интернационалын (1907) ұйымдастырушылардың бірі болды. 1907жылы жарық көрген Милитаризм және антимилитаризм деген кітапшасында маркстік әдебиетте  тұңғыш рет империализм дәуірінде милитаризмнің мәнін жан - жақты қорытындылап, пролетаритаттың таптық күресінің бір түрі ретінде антимилитаристік насихатты өрістетудің қажеттілігн теориялық жағынан дәлелдеді. 1908 жылы жұмысшылар Либкнехтты Прус депутаттар палатасына, 1912 жылы герман рейхстагына бірауыздан депутат етіп сайлады. Жұмысшылар депутаты реакция алдында еңбекшілер мүддесін батыл қорғады. Партияның Хемницк съезінде Либкнехт пролетариаттың халықаралық бірлігін нығайтуға шақырады. 1914 жылы 2 желтоқсанда жалғыз өзі рейхстагта соғыс қарыздарына қарсы шықты. 1915жылы ақпанда Л. әскерге алынды. Ол Р. *Люксимбург*, Ф.*Меринг*, К. *Цеткин* бірге "Интернационал", "Спартак" топтарын ұйымдастырып, соғысқа қарсы үгітті өрістетті.
Л. 1916 жылы 1 мамырда Потсдам алаңында Жойылсын соғыс, Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер деген ұрандармен демонстрация ұйымдастырды. осы үшін Л. тұтқындалып, әскери соттың үкімімен 4 жыл айдауға кесілді. Бірақ 1918жылы 29октябрьде жұмысшылардың табынды талабының нәтижесінде түрмеден босатылды. Германия рволюциясынан кейін 1918жылы 9қарашада Л. император сарайының балконынан Германия социалистік республикасының құрылғанын жариялады. 1918жылы 30декабрьде Л., Р. Люксимбург, Я. Тышка Иогехес, В. Пик бастаған ГКП - нің негізі қаланды. Л.-тың революциялық күресі контрреволюциялық лагерьдің зығырданын қайнатты. С.-д. тыңшылық орталығы Либкнехт пен Р.Люксимбергтің басы үшін 100мың марка тікті 1919 жылы 15 қаңтарда Либкнехт пен Р.Люксимбург тұтқынға алынып, сол күні айувндыұпен өлтірілді. В.И.Ленин Либкнехттің ревлолюциялық еңбегін жоғары бағалады.

## Дереккөздер
Ник Вуйчич

**Ник (Николас) Вуйчич** () – кәсіби мотивациялық оратор, сирек кездесетін синдром тетраамелия деп аталатын ауру түрімен туған.

Ник Вуйчичтың өз сөзіне сүйенетін болсақ, ол ешқандай да дінге, шіркеуге, діни конфессияға қатысы жоқ.

"Менің мақсатым-адамдарға өз жолын табуға көмектесу"-деді Ник.

## Өмірбаяны
Ол 1982 жылы 4 желтоқсанда Австралияның Брисбен қаласында Борис Вуйчич пен Душка Вуйчич отбасында дүниеге келген. Ол екі қолы және екі аяғы жоқ болғанына қарамастан дені сау бала болып өмір есігін ашқан.Сондықтан да ата-анасының талабы бойынша ол мүгедектерге арналған емес, қарапайым мектепте білім алған. 10 жасқа толған кезінде сыныптастары тарапынан көрген қорлыққа шыдамай суға батып өлмек те болыпты. Алайда оны жақындарының қандай азап тартатыны туралы ой тоқтатқан екен. Ол физикалық тұрғыдан кемістіктеріне қарамастан серфингпен айналысуға, скейтборд тебуге құмар болады. Гольф ойнағанды ұнатады. Ол есепші (бухгалтер) және қаржыгер мамандықтары бойынша екі жоғарғы оқу орнын 21 жасында тәмамдаған. 19 жасынан бастап студенттер, баларлар алдында өз өмірі туралы айтып, жастарды өмірді сүюге тәрбиелей бастаған.

Ал 2005 жылы ол «Ең жас автралиялық азамат» атағын иеленді. Бұл Австралияда өте мәртебелі атақ болып саналады. 1999 жылы «Жизнь без конечностей»(ағылш. Life without Limbs) деп аталатын ұйым құрған. «Attitude Is Altitude» деген қоғамдық маңызы бар мәселелерді көтеретін компанияның президенті. Сонымен қатар бүгінгі таңда әлемнің 5 құрлығы мен 70-тен астам мемлекетін аралап, жарымжан жандар үшін қандай жағдайда да өмір сүру керек екендігі жайында баяндамалар оқыған.
Әлемнің елдерін аралап мектептер мен университеттерде өнер көрсетіп, көптеген адамдардың жүрегіне үміт отын ұялата білген Ник Вуйчич жастардың өмір мәнін түсінулеріне түрткі болған атақты тұлға. Аяқ жағындағы кішкене саусақтары көмегімен компьютерде 1 минутта 43 сөз теру арқылы өзінің өмірі және мүгедек жандардың жағдайы туралы «Шектеусіз өмір» (Life Without Limits: Inspiration for a Ridiculously Good Life) деген сияқты бірнеше кітап жазып шығарған.Сонымен қатар көптеген телешоуларға қатысқан,2009 жылы «Көбелектер циркі» («The Butterfly Circus») деген мүгедек жанның тағдыры туралы фильмге де түскен. Қолы жоқ бола тұра 1 сағатта 1749 адамды құшақтап әлемдік рекорд орнатқан болатын.

## Еңбегі
* 2009 —  «Цирк бабочек» фильмін түсірді.
* 2010 — «Жизнь без границ» кітабы жарыққа шықты
* 2013 — «Неудержимый. Невероятная сила веры в действии» кітабы жарыққа шықты
## Отбасы
* **Әкесі** — Борис Вуйчич, протестант дін қызметкері
* **Анасы** — Душка Вуйчич, медбике
* **Әйелі** — Канаэ Мияхара
* **Балалары** — Деян Леви Вуйчич, Киёси Джеймс Вуйчич, Элли Вуйчич,Оливия Вуйчич

## Дереккөздер

Санат:Ораторлар
Санат:1982 жылы туғандар
Анкара шайқасы

350px|thumb|Анкара түбіндегі шайқас
**Анкара шайқасы** - 1402 жылы Анкара түбінде болған Осман империясының патшасы Баязид І әскері мен Әмір Темір әскерінің арасындағы үлкен шайқас. 

1402 жылы көктемде Әмір Темір сансыз әскерін өзі бастап, Кіші Азияға енді. 25 шілдеде Анкара түбінде кейіннен "Ангора" шайқасы аталған үлкен қақтығыс болды. Темір әскерінің алдында соғысқа үйретілген 30 піл жүріп отырды. Алғашқы соққы түріктердің сол жақ қапталындағы сербтер жасағына берілді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, ендігі соққы оң қапталдағы Анадолы түріктеріне қарай бағытталады. Біршама қарсылық көрсеткен соң олар шегіне бастады. Тек ортадағы "янычарлардан" құралған түрік қосыны мен сұлтан ордасы ғана төтеп берді. Янычарларды күйреткен жаңа шабуылдан соң әскерінің әлсірей бастағанын сезген Баязит I қашуға қамданады. Алайда, ол кеш қалған еді. Ұрымтал тұстан соққан Темір әскері Баязит I - нің өзін және баласы Мұсаны қолға түсіреді.

## Шайқастың салдарлары
Осы шайқастан соң Темір Кония, Бұрса, Теңіз және Измир аймақтарын түк қалдырмай тонады. Бұл жеңіліс Осман империясының құлдырауына әкелді, Анадолы жері бір кездегі бейлік кейпіне қайта түсті. Әмір Темір Осман империясының иеліктерін Баязит I - нің төрт ұлына бөліп беріп, олардың арасында билік тұтқасына талас туғыздырды.  Империя Еуропалық және Азиялық бөліктерге ажырап кетті. 

## Дереккөздер
*Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл.  ISBN 9965-26-042-7 

Санат:Тарих
Санат:Шайқастар
Каспий маңы қарақұмы

**Каспий маңы қарақұмы**. Атырау облысының қиыр оңт.-шығысында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 150 шақырымға созылып жатыр, ені 65 км. Ауданы 7100 км². Жартысы Маңғыстау облысында жатыр. Теңіз трансгрессиясы нәтижесінде шайылған Үстірт тау жыныстары теңіз суының астынан босағаннан кейін жел әрекетімен өңделіп қырқалы-төбелі құмдар түзген. Жерінің абсолюттік биіктігі солтүстікте 20 м, оңтүстікте 14 м-ге дейін төмендейді. Құмды төбешіктер қырқаларының биіктігі 5—6 м. Араларында сор мен тұзды көлдер барлық жерінің 10%-ын қамтиды.
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан географиясы
Жебе ноян

**Жебе ноян** (шамамен 1165 – 1223/25 аралығында) — моңғол қолбасшысы, Шыңғысханның ең үздік әскери қолбасшыларының бірі.

Азан шақырып қойған аты - Жорғатай. Жорғатай исут руынан шыққан. Исут руы Жебенің жас күнінде - ақ, тайшуттық Жамұхаға тәуелді болған. 
## Өмірбаяны
Жебе ноян алғашқы кездері бірнеше жыл Шыңғыс ханға қарсылас та болған, бірақ кейіннен сенімді қолбасшыға айналды. Оның Жебе аталуы жөнінде аңыз да бар. Бірде тайшуттармен шайқаста, Шыңғыс ханның астындағы аты садақ жебесі тиіп жалп етіп құлайды. Жебенің иесі Жорғатай екен. Кейін қолға түскен Жорғатай шірене тартқан жебесімен Шыңғыс ханның астындағы атын атып құлатқанын мойындайды. Тұтқында жатқан ол: "...Егер сен мені өлтіруге бұйырсаң, жерді босқа былғап әуре боласың. Ал, мені тірі қалдырар болсаң, мен сенің адамыңның бірі боламын. Сен үшін терең суды қақ айырып, қатты тасты уатып - ақ берермін", - деген екен. Жебе де, Сүбедей сияқты, Жамұханың ең сенімді қолбасшысы болатын. Сондықтан, Шыңғыс хан ол екеуін бірі - бірінен жарып қарамай, қатар қоятын. 1224 жылғы Қалқа өзеніндегі шайқаста және Кавказ жеріндегі жорықтардан жеңіспен оралған Жебе мен Сүбедей қайтар жолда Жайық өзенінің оңтүстігін жағалай жүріп отырып, сол маңдағы қаңлы жұртын жаулап (қазіргі Қазақстанның солтүстігі) алды. Осы бағытпен Үлкен Ордаға қарай қайтар жолда Каспий теңізінің солтүстігінен айнала бере, сол жерде Жебе ауырып қайтыс болады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қолбасшылар
Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Моңғол империясы
Кең Жылой

**«Кең Жылой»** — Атырау облысының Жылыой ауданындағы  қоғамдық-саяси газет. Алғаш саны «Социалды ауыл» деген атпен 1933 ж. шыға бастады. Тұңғыш редакторы - Төлеген Мұхамбетов, 1941-92 ж. газет «Социалистік ауыл», «Коммунизмге алға», «Ембі» деген атпен шығып келді. 1992 жылдан «Кең Жылыой» атанды. «Кең Жылыой» аудан экономикасы мен мәдениетінің даму барысын, келелі мәселелерін кеңінен жазып көрсетеді. Мұнай алаңдарының ашылуы, «қара алтын» өндірудің жай-күйі, а. ш. өндірісін тиімді жүргізу, әр саланың өнегелі адамдарын дәріптеу - газеттің негізгі тақырыптары. 

Газетте Теңіз мұнай-газ кен орнын игеру, шетелдік іскер топтармен бірлескен жұмыс мәселелері көтеріледі. Әр жылдарда газетке С. Анайысов, Қ. Жаксылықов, Н. Ерғалиев, С. Ерғалиев, Д. Жолмұханов, Д. Артығалиев, С. Байтауов, Р. Әлмағамбетов, Т. Текеев, Ғ. Сайханов, М. Далбаев, Б. Дәулетов, Қ. Оразбаев басшылық жасады. 2002 жылдан бастап бас редактор - аудандағы тұңғыш әйел редактор С. Шәтенова. Осы басылымда кезінде ақындар М. Сатыбалдиев, А. Өтегенов, қаламгерлер С. Айтжанов, Қ. Мыңтұрғанов, Қ. Кідібасов, С. Оразғалиев, Қ. Ыбырайұлы, Қ. Сұлтанғалиев, тағы басқалар еңбек етті. «Кең Жылыой» газеті редакциясы өз жұмысында қоғамдық тілші-авторларға арқа сүйейді. Аптасына бір рет шығады. Газет құрылтайшылары — Жылыой ауданының әкімшілігі, аудандық мәслихат және редакция ұжымы. Таралымы 1089 дана (1999).

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Дели сұлтандығы

**Дели сұлтандығы** (1206 - 1526) - Солтүстік Үндістанда өмір сүрген мемлекет. Астанасы Дели қаласы болды. 
## Тарихнамасы
Дели сұлтандығы Солтүстік Үндістанды Орталық Азиядан шыққан мұсылмандар жаулап алуы нәтижесінде құрылған. 1206 жылы Үндістандағы әскер басшысы әрі билеуші мирасқоры Құтб әд - Дин Айбек өзін Солтүстік Үндістанның сұлтанымын деп жариялады. Дели сұлтандығы Ала әд - Дин Хилжаның тұсында күшейіп, оның жері едәуір ұлғайды.  Бірақ XIV ғасырдың орта шенінен бастап Дели сұлтандығы әлсірей бастады. Әмір Темірдің 1398 - 1399 жылдары Үндістанға жасаған жорықтары салдарынан сұлтандық ыдырап кетті. 1526 жылы Дели сұлтандығын моғолдар әулеті жаулап алады.
## Дереккөздер

Санат:Үндістан тарихы
Санат:Түркі мемлекеттері