open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өрістер теориясы

**Өріс Теориясы**  – математиканың кеңістіктің скалярлық, векторлық, тензорлықаймақтарының қасиеттерін зерттейтін саласы. 
Аймақтың әрбір М нүктесіне бір u(М) саны (температура, қысым, тығыздық, магнит өтімділігі) немесе а(М) векторы (мысалы: аққан сұйық зат бөлшегінің жылдамдығы, күш өрісінің кернеуі), тензоры (серпімді дененің берілген нүктесіндегі кернеуі, әр бағытының ерекшелігі әр түрлі анизотроптық денелердің өткізгіштік тензоры) сәйкестендіріледі де, оған бірнеше айнымалыларға тәуелді функциялардың дифференциал және интеграл есептеулер ұғымы көшіріледі. Өріс теориясының негізгі құралы – векторлық және тензорлық талдаулар (құралдары Векторлық есептеу, Тензорлық есептеу). 
Өріс теориясында скалярлық өріс градиент деп аталатын скалярлық өрістің максимальды өзгерісі бағытындағы туынды арқылы, ал векторлық өрістің өзгерісі 1-рет жуықтап есептегенде дивергенция мен құйын арқылы анықталады. Скалярлық өрістен оның градиентіне және векторлық өрістен оның дивергенциясына ауысу операциялары Гамильтон операторы арқылы жиі белгіленеді. 
Мұндағы градиент және дивергенция мен құйын өріс теориясының негізгі дифференциал операциялары болып есептеледі. Кейде Лапласоператоры арқылы белгіленетін градиент пен дивергенцияның тізбекті операциялары да қарастырылады. Бұл теорияда өрістерді және олардың бөліктерін зерттеуде интегралдар арқылы өрнектелетін ұғымдар (мысалы: ағын, циркуляция, т.б.) қарастырылады. Остроградский формуласы векторлық өрістің ағыны мен дивергенциясын, ал Стокс формуласы құйыны мен циркуляциясын байланыстырады. Өріс теориясы физикадағы жаңа идеялардың, әсіресе Альберт Эйнштейннің салыстырмалық теориясының әсерімен қалыптасты. 
**Өрістер теориясында** скалярлық *өріс градиент* деп аталатын скалярлық өрістің максимальды өзгерісі бағытындағы туынды арқылы, ал векторлық өрістің өзгерісі 1-рет жуықтап есептегенде *дивергенция* мен құйын арқылы анықталады. Бұл теорияда өрістерді және олардың бөліктерін зерттеуде интегралдар арқылы өрнектелетін ұғымдар (мыс., ағын, циркуляция, т.б.) қарастырылады.. 
## Дереккөздер


Санат:Өрістер теориясы
Пиреней таулары

thumb|alt=A.
left|thumb|alt=A.

**Пиреней таулары** — Еуропаның оңтүстік-батысындағы Испания, Франция, Андорра жеріндегі тау жүйесі.

Бискай шығанағынан Жерорта теңізіне дейін 450 км-ге созыла орналасып, Пиреней түбегін Орталық Еуропадан бөліп тұрады. Ені 20 — 110 км-дей, орташа биікт. 2500 — 3200 м; ең биік жері — Ането шыңы (3404 м). Пиреней таулары негізінен альпілік қатпарлықта қайта көтерілген қатпарлы құрылым.

Батысы карстық (әктас), орталығы мен шығысы кристалдық (гранит, гнейс, тақта тас, т.б.) жыныстардан түзілген. Боксит, мәрмәр, қоңыр көмір, темір, марганец кентастарының кен орындары бар. Мұздықтары 40 км² аумақты алып жатыр. П. т. — су айырық жота; Гаронна, Адур, Эбро өз. бастау алады. Климаты солтүстігінде қоңыржай, оңтүстігінде субтропиктік, жерортатеңіздік. Жылдық жауын-шашын мөлш. солтүстік және батыс беткейлерінде 1500 — 2400 мм, оңтүстік беткейінде 500 — 750 мм. Тау етегінде маквис, гарига және жалпақ жапырақты орман (солтүстік), таулы-орманды белдеуінде қарағай, самырсын, шырша ормандары (оңтүстік), одан жоғарыда субальпілік, альпілік шалғын өседі. Пиреней тауларында Ордеса (Испания), Пирене (Франция) ұлттық саябақтары бар. Қысқы спорт орталықтары, алпинизм, туризм дамыған.
[frame|center|Пиреней тауларының серіктен құралған суреті ([NASA)]]

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Франция таулары
Санат:Испания таулары
Жұмақ құстары

**Жұмақ құстары** () – торғайтәрізділер отрядының бір тұқымдасы. Оған Жаңа Гвинея мен Австралия ормандарында мекендейтін 14 туысқа бірігетін 40-тан астам қанаттылар түрі енеді. Қауырсындары түрлі түске боялған сәнді, айқын ашық түсті келеді. Әсіресе, қораздары өте әсем, олардың басында, құйрығында ұзын, әрі әдемі қауырсындары болады. Дене тұрқы 14 – 100 см (кейбір түрінің құйрық қауырсыны бірнеше қабаттан тұрады, сондықтан ұзын келеді). Тұмсықтары мықты болады. Бұлар – отырықшы құстар. Жылына бір рет қауырсындарын тастап түлейді. Өніп-өсу кезінде жұптасып, ұяларын ағаш басына салады. Ұядағы 1 – 2 ақ не шұбар жұмыртқаны тек мекиені басып шығарады. Жұмақ құстары өсімдіктің жемісімен, тұқымымен қоректенеді, сондай-ақ ұсақ жәндіктерді, бақалар мен кесірткелерді де жейді. Қауырсындары сәндік үшін бас киімге тағылады.

## Дереккөздер



Санат:Торғайтәрізділер
Нормативтік акт

**НОРМАТИВТІК АКТ** – қоғамдық қатынастың белгілі бір аясын реттеуші құқық нормаларынан тұратын мемл. құжат. Н. а. заңдарда көрсетілген арнайы тәртіпте даярланады және оны тек мемлекеттің арнайы құзыры бар органдары ғана шығарады. Бір мемл. органның басқа мемл. органның құзырына берілген Н. а-іні шығаруға құқығы жоқ. Мыс., заңды тек қана ҚР Парламенті қабылдайтын болса, заң күші бар жарлықты ҚР Президенті шығарады. Н. а-іге заңдар, президент жарлықтары мен өкімдері, үкімет шешімдері мен өкімдері, мин-тер мен агенттіктердің, салалық к-ттердің нұсқаулары мен ережелері, бұйрықтары, жергілікті мәслихаттар мен әкімдердің өз құзырлары шегінде шығарған шешімдері мен өкімдері жатады. Н. а-ілер құқықтың негізгі қайнар көздерінің бірі болып табылады.
Нострадамус

**Нострадамус** (Nostradamus), Мишель Нотрдам (Mіchel de Notredame) (14.12. 1503, Cен-Реми, Франция – 17.7.1566, Марсель маңы) – француз дәрігері және астролог. 1522 – 25 ж. Монпелье ун-тінде медицинадан білім алды. Өзінің дәрігерлік қызметін жұқпалы аурулармен күреске арнаған Н. Францияның көптеген қалаларында халықты ауыр дерттен емдеп, бірқатар жетістіктерге қол жеткізді. Ол мед. тәжірибені магия, астрология және басқа да окульттік ғылымдарды зерттеумен ұштастырып, болмыс құпиясын танып-білуге тырысты. 1550 жылдан ай сайынғы болжаулар альманағын шығара бастады. Оның проза түрінде жазылған екі жолдаудан (баласы Цезарь Нострадамусқа және Франция королі ІІ Генрихке арналған) және шамамен 970 өлең жолдарынан тұратын “Центурия” атты шығармасы 16 ғасырдан бастап адамзатты болашақта күтіп тұрған оқиғалар мен құбылыстарды болжауға арналған. Н. адамзаттың басына түскен апаттар мен ауыртпалықтардан құтылу мүмкін болмаса да, оларға еріксіз тартылған адам өз бойында ержүректік пен сабырлылықты тәрбиелеуі керек деп есептеді. Адам баласы ерте ме, кеш пе, басында жазылмайтын деп есептелген ауруларға қарсы дәрі табады, тарих белгілі бір ырғақты, бір ізділікпен қайталанып отырады деген көзқараста болған Н. болашақ әлемде тех. жетістіктер мен ғыл. ашылымдардың орын алатынын, астрономияның ғылым ретінде дамитынын дәл болжап берді. Сондай-ақ, жоғары дамыған тех. өркениеттің мәңгілік серігі құлдыраған монархиялар, төңкерістер мен соғыстар болатынын да алдын ала болжай білді.

Санат:1503 жылы туғандар
Санат:1566 жылы қайтыс болғандар
Санат:Франция жазушылары
Санат:Көріпкелдік
Ностра тілдері

**Ностра тілдері** – семит-хамит, үнді-еуропа, картвел, оралдравид, алтай тілдерінің шоғыры. Н. т. терминін 1903 ж. дат ғалымы Х.Педерсон енгізген. Н. т. шығыс ностратик. (орал, дравид, алтай) және батыс ностратик. [афразия (семит-хамит), үнді-еуропа, картвел] болып екіге бөлінеді. Ғалымдардың пікірінше, Н. т-нің тобы толық анықталмаған. Н. т-нің фонол. құрылымы бір-біріне жақын, зерттеулер Н. т-ндегі 7 дауысты дыбыс пен дауыссыздардың ата тілде ортақ болғандығын көрсетті. Н. т-нің генетик. байланысы тұлғалық, ұғымдық және мағыналық жағынан сәйкес келетін морфемалары арқылы көрінеді, ортақ түбірлі морфемалар негізгі ұғымдар мен болмыстық нақтылықтарды бейнелейді. Бұл тілдердің сөздік қорындағы түбірлер бір және екі буынды болып келеді, үш буынды түбірлер сирек ұшырасады. Сөйлем мүшелерінің орын тәртібі тұрақты, жіктеу есімдіктері кейде етістіктің алдында келеді. Н. т. глоттохронол. және мәдени-тарихи аспектіде біршама зерттелген, кей тұжырымдары болжамдық сипатта болса да, Н. т. теориясы ғылымда мойындалған. Алтай тіл білімінде Н. т-нің салыстырмалы грамматикасын О.Совяжо, А.Рясянен, К.Менгес, В.М. Иллич-Свитыч, Б.Коллин, т.б. зерттеген (1920 – 50). Н. т. терминімен қатар қолданылған “борей”, “бореалды”, “еуразиялық” сөздері кейін қолданыстан шығып қалды.

* Stachowski, Marek, "Teoria nostratyczna i szkoła moskiewska" .(pdf) – *LingVaria* 6/1 (2011): 241-274

Санат:Тілдер
Ноян

**Ноян**, нойан (, , , , , ,  – мырза, бек) – ортағасырлық моңғол қоғамындағы ақсүйектер. Алғашқыда рубасылары ноян атанған. Шыңғыс хан империясы тұсында (13 – 14 ғ-лар) нояндар түменді (он мыңдық әскер), мыңдықты басқарды және аймақтарды биледі. Кейіннен әр түрлі дәрежедегі моңғол шонжарлары да ноян атанып, бұл атау түркі халықтарының әскери жүйесінде орнықты.

## Дереккөздер


Санат:Моңғолия тарихы
Жыл санау

thumb|right|200px|
**Жыл санау** – үлкен уақыт аралықтарын есептеу жүйесі. 

Көптеген жыл санау жүйесін есептеу белгілі бір тарихи не аңыздық оқиғаларға байланысты жүргізілді. Мысалы, христиан шіркеуі жыл санаудың басын Иса пайғамбардың туған күнінен бастап жүргізеді. Бұл жүйені (жаңа заман) қазіргі мемлекеттердің басым көпшілігі (оның ішінде Қазақстан да) қабылдаған. Ислам елдерінде (негізінен, араб мемлекеттері) жыл санау жаңа заманның 622 жылынан (Мұхаммед пайғамбардың Меккеден Мединеге көшіп барған күнінен) бастап жүргізіледі.

## Ішкі сілтемелер
*Жыл
*Жаңа жыл
*Жыл мезгілдері
*Қазақша жыл санау

## Дереккөздер



Санат:Арнайы тарихи тәртіптер
Нөкер

**Нөкер** – билеушілер (патша, хан, т.б.) мен жоғары лауазымды адамдарға қызмет еткен адамдар. 

Н. соғыс кезінде жауынгер, бейбіт кезде күзетші қызметін атқарған. Н. атқарған қызметі үшін баспана, киім және қару-жарақ, соғыстан түскен олжадан үлес алды, басыбайлы болды. Қазақ халқында Н. ұғымы 14 – 20 ғ-ларда “қызметші” мағынасында қолданылған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери шендер
Әулие Көлшік ата қылуеті

**Әулие Көлшік ата қылуеті** - 12 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Қожа Ахмет Иасауи кесенесінен оңтүстікке таман 1 км жерде қаланың ортағасырлық бөлігінің сыртында, ашық жерде орналасқан. Сопылардың діни рәсімдер өткізуіне арналған діни құрылыстар қатарына кіреді. Қазақстанның оңтүстігіндегі территорияларда қылуеттер салу 9 ғасырға жатады. Әулие Көлшік ата қылуеті – жер астындағы екі бөлмелі, ұзынша келген (10 м-ге жуық) тар дәліздің аузынан салынған үңгір есігі бар құрылыс. Шаршы шикі кірпіштен қаланған. Түпкірдегі мекен-жай шаршы, көлемі 2 м-ге жуық және биікт. 1,6 м, төбесі шатырлы күмбезбен көмкерілген. Оған іргелес диам. 2,5 м және биікт. 2 м-дей дөңгелек пішінді үй күмбезделіп жабылған. Дәлізі иіріле келген, негізгі мекен жайлар күйдірген кірпіштен қаланған, арқалық күмбезбен көмкерілген. Төбенің орта деңгейінен құдық тәріздес, диаметрі 1 м-дей дәліздің бүкіл еніне жарық түсетін ойық жасалған. Қылуетке кіретін есік қирап қалғандықтан, баспалдақтың сатылары анықталмады. Бүкіл құрылыстың ішкі құрылымы сыланбаған. 1985 жылы ескерткіш қалпына келтірілді.

## Сілтеме


Санат: Ескерткіштер
Санат: Тарих
Нөлдік дыбыс

**НӨЛДІК ДЫБЫС** – абсолют нөлге жақын температурада кванттық сұйықтарда (ферми-сұйықтарында, мыс., 3He сұйығында) таралатын ерекше текті тербеліс. Н. д. ферми-сұйығындағы элементар қозулардың (квазибөлшектердің) таралу функциясының тепе-теңдік мәннен ауытқуымен байланысты. Н. д-тың жылдамдығы (со) әдеттегі дыбыс жылдамдығынан (с) артық (со>с). Н. д-тың болатындығы жөніндегі тұжырымды ферми сұйығының жалпы теориясына сүйене отырып, Л.Д. Ландау жасаған (1957). Ал 3He сұйығында Н. д-тың болатындығын америк. физиктер В.Абель,А.Андерсон, Дж.Уитли тәжірибе жүзінде дәлелдеп берді (1966). Белгілі бір шарттарда, электрондары зарядталған ферми сұйығын түзетін металдарда да Н. д. пайда бола алады.
Нөлдік энергия

**Нөлдік энергия** – кванттық-механикалық жүйенің негізгі күйінің энергиясы мен жүйенің потенциалдық энергиясының минимумына сәйкес келетін энергия арасындағы айырма. Н. э-ның бар болуы анықталмағандық қатыстарының салдары. Классик. механикада потенц. энергияның минимумына сәйкес келетін нүктеде бөлшектің кинетик. энергиясы нөлге тең болуы мүмкін. Бұл жағдайда бөлшек орнықты тепе-теңдік күйде болады, ал оның энергиясы тепе-теңдік нүктесіндегі потенц. энергия шамасына тең болады. Координата (х) мен импульс (р) үшін кванттық-мех. анықталмағандық қатыстардың салдарынан, потенц. минимумның маңайында бөлшектердің орнығуынан (шоғырлануынан), импульс мәндеріндегі үлкен ауытқулар салдарынан бөлшектің орташа кинетик. энергиясы үлкен мәнге жетеді. Екінші жағынан бөлшектің орнығу дәрежесінің азаюы орташа потенц. энергияның артуына әкеледі. Өйткені бөлшек едәуір уақыт кеңістік аймағында (яғни потенциал минимум мәннен артық аймақта) болады. Негізгі деңгейдің энергиясы анықталмағандық қатыстарымен үйлесетін кванттық-мех. жүйенің мүмкін болатын ең аз энергиясына сәйкес келеді. Н. э-ның болуы – микробөлшектердің байланысқан жүйелерінің жалпы қасиеті. Энергиясы Н. э-дан аз күйге жүйе өз құрылымын өзгертпей өте алмайды.

Санат:Кванттық физика
Санат:Кванттық механика
Баламалық

thumb| alt=A.

**Баламалық**, альтернативтік (латын alternus — уақытша) — табиғаттағы, қоғамдағы, дүниетанымдағы әр түрлі мүмкіндіктердің бірін-бірі алмастыра алуы не осы мүмкіндіктердің бірін таңдап ала білу жолы.

## Дереккөздер


Санат:Білім
Жерге орналастыру

**Жерге орналастыру** — мемлекеттегі жер қатынастарын, жерді пайдалану мен қорғауды ұйымдастыруға бағытталған іс-шаралар жүйесі. Жерге орналастыру жұмыстары: жерді аймаққа бөлудің республикалық, облыстық, және аймақтық жобалары мен жер ресурстарын пайдалану, жақсарту және қорғау бағдарламаларын әзірлеуді; жер пайдалану ісін жолға қою мен ретке келтіру жөнінде шаруашылықаралық жобалар жасауды; жер учаскесіне меншік құқығына және жер пайдалану құқығына құжаттар дайындауды; орналасқан жерінде елді мекендердің шекарасын анықтау мен белгілеуді; әкімшілік-аумақтық құрылымдардың, ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың және жерді пайдалану мен қорғаудың ерекше жағдайлары бар басқа да жер учаскелерінің шекараларын белгілеуді; бүлінген жерлерді жаңғырту мен жаңа жерді игеру жобалары жатады. Сондай-ақ, жерді пайдалану мен қорғауға байланысты басқа да жобаларды әзірлеуді; жерді есепке алу ісін жүргізуді, пайдаланылмай жатқан, ұтымды пайдаланылмай жүрген немесе нысаналы мақсаты бойынша пайдаланылмай отырған жерді анықтауды; топографиялық, геодезиялық, картографиялық, топырақтық, геоботаникалық және басқа да зерттеу мен іздестіру жұмыстарын жүргізуді; жер кадастры мен жер мониторингін жүргізуді; жер ресурстарының жай-күйі мен пайдаланудың кадастрлық және тақырыптық карталары мен атластарын жасауды; жер-бағалау жұмыстарын жүргізуді қамтиды. Жерге орналастыру атқарушы органдардың шешімі не меншік иесінің, жер пайдаланушылардың өтініші бойынша жүргізіледі. Мемлекеттік меншіктегі жерден жеке меншікке немесе жер пайдалануға жер учаскелерін бөлуге, сатуға және бағалауға байланысты жерге орналастыру жұмыстары, сондай-ақ, әкімшілік құрылымдардың шекараларын белгілеу, жер кадастрын жүргізу және жерді есепке алу жөніндегі жұмыстар мемлекет тарапынан ғана жүзеге асырылады.

## Тағы қараңыз
Жерге меншік құқығы

## Сыртқы сілтемелер
Жерге орналастыру жұмыстарын өндіру

## Дереккөздер
 

Санат:Жер құқығы
Лев Гордеевич Бобров

**Лев Гордеевич Бобров** *(17 маусым 1928 жылы, [[Алматы|Алматы қаласында]] туған)* – ауыл шарушылығы ғылыми докторы *(1970 жылы)*, профессор *(1971 жылы)*. Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын *(1951 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті)* бітірген. *1951–55 жылдары* Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының картоп-көкөніс станциясында кіші ғылыми қызметкер, *1955–62 жылы* осы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми жұмыстар жөніндегі директорының орынбасары, директоры, *1962–69 жылдары* Қазақ КСР-і Ауыл шаруашылығы министрлігінің Республика тәжірибе станциясының директоры, *1969–88 жылдары* Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметтерін атқарды. Бобров 195 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 кітаптың авторы.

## Шығармалары

1. "Производство картофеля в Казахстане" -Алматы: Қайнар, 1968;

2. "Семеноводство картофеля в Казахстане" -Алматы: Қайнар, 1976;

3. "Хранение картофеля и овощей в условиях Казахстана" -А: Қайнар, 1982.

4. "Картофель: вкусно, питательно и разнообразно" — Мәскеу, 1975. — 275 б.

5. "Интенсификация картофелеводства в Казахстане" — Алматы, 1976. — 182 б.

6. "Культура картофеля в Казахстане" — Алматы, 1976. — 70 б.

7. "777 блюд из картофеля" — Алматы, 1993. — 275 б.

## Сілтемелер
1. "БОБРОВ Лев Гордеевич"

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Нөсер

thumb|Жаңбыр
**Нөсер** — күшті, бірақ қысқа мерзімді конвективтік сипаттағы жаңбыр, не қоңыржай ендіктердегі циклондардың суық шебіндегі дүлей желді жаңбыр.

Басталғанда төгіп жауып, күрт тыйыла қалуы мүмкін. Өте қысқа уақытқа созылуы жеке бұлттан немесе салқын шептегі жіңішке өңірді ғана қамтитын бұлттан жаууымен байланысты. Жылы жер бетіндегі салқын ауа массасынан түсетін Нөсер жаңбыр кейде бірнеше минутта-ақ өте шығады. Жаздағы жергілікті конвекция жағдайында будақ жаңбыр бұлты кең алқапты қамтығанда немесе шептер өткенде Нөсер жаңбыр сағаттап жауады. Нөсер жауу екпіні түрліше, кейде *21,5 мм/мин-қа* жеткен кездері байқалған. Нөсер жауу уақыты артқан сайын екпіні кеми береді. Нөсер жаңбыр тропиктік және экваторлық ендіктердегі жауын-шашынның негізгі түрі. Субтропиктік және қоңыржай белдеулерде де өтіп тұрады. Нөсер термині синоптикалық метеорологияда жауын-шашынның барлық түріне де (қар, қиыршық) қолданылады.

- қазіргі түсінігімізде — шелектеп құятын өткінші жаңбыр. «Шелектеп құйғаңдай нөсер сабалап тұрды».

Сөз төркіні тек моңғол тілі деп шамалауға болады, «нүсэр» тұлғалы сөз моңғолдарда «қиын, ауыр» мағыналарында кездеседі. Осы сөздіктерге қарағанда, «нүсэр» сөзі моңғолдардың өзінде сирек қолданылатын тәрізді. Өйткені, келтірілген мысалдарда «нүсэр» сөзінің орнына, оның синонимі «хүнд» жиі тіркеседі. Осыған қарағанда, ескі сөз бе деген ойға қаласың. Жауған жаңбыр сипаты —«нүсэр» сөзін анықтауыш ретінде қолдануға кереғар көрінбейді. Өйткені жаңбырдың күштілігі қиындыққа ұшырататыны да белгілі. Осы себептен де алғаш «нөсер жаңбыр» (қиын жаңбыр мағынасында) тіркесі пайда болып, кейінгі кездерде «нөсер» жеке тұрып та жауынның күштілігін аңғартарлық дағдыға айналуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Жауын-шашын
Нубия

[thumb|Нубия [Африканың 1885 жылғы картасында]]
thumb|right|250px|Бүгінгі Нубия аймағы
**Нубия** (ежелгі Мысырша Куш немесе Каш) – Солтүстік-Шығыс Африкадағы Ніл өзенінің алқабында орналасқан ежелгі ел. Нубияның байырғы тұрғындары б.з.б. 4–3-мыңжылдықтарда негізінен мал шаруашылығымен айналысқан. Нубия туралы алғашқы деректер б.з.б. 3-мыңжылдықтың орта шеніне жатады. Мысыр перғауындары Нубияға толассыз жорықтар жасап, б.з.б. 19–15 ғасырларда бағындырды. Ол мысыр мәдениетінің кеңінен таралуына жағдай жасады. Б.з.б. 11 ғасырда ел қайтадан тәуелсіздік алып, Нубия аумағында құл иеленуші Напат мемлекеті құрылды. Б.з.б. 770 ж. Напат патшасы Пианхи Мемфиске дейінгі бүкіл Жоғарғы Египетті және Ніл аңғарын бағындырды. Бұл дәуір Египет тарихында 25-Эфиопия әулетінің дәуірі деген атпен танымал. Шамамен б.з.б. 560 ж. астана Напаттан Мероэға көшірілді (Мероит патшалығы). Б.з.б. 23 ж. Солтүстік Нубияны римдіктер талан-таражға салды. Б.з. 4 ғасырында Нубия жерінің басым көпшілігін Аксум мемлекеті жаулап алды.

Санат:Ежелгі Мысыр
Санат:Нубия
Сөздік қор

Сөздік қор, тілдің негізгі сөздік қоры – сөздік құрамның ең тұрақты бөлігі, ондағы сөздердің негізгі ұйтқысы. Сөздік құрамға тілде бұрыннан қалыптасқан, сондай-ақ кейін пайда болған барлық сөздер енсе, сөздік қорға ең қажетті ұғым-түсініктерді қамтыған, сол тілде сөйлейтіндердің бәріне түсінікті сөздер ғана кіреді. Сөздік құрамға қарағанда сөздік қордағы сөздердің көлемі шағын болады. Қазақ тілінің сөздік қорында түркі тілдеріне ортақ, бір буынды және көп мағыналы байырғы сөздер бар. Негізгі сөздік қорға қазақтың ғасырлар бойы қалыптасқан байырғы төл сөздері енеді: туыстық атаулары (ата, құда, нағашы); мал (сиыр, түйе, құлын); хайуанат (қасқыр, түлкі, қоян); ағаш (қарағай, емен, тобылғы); киіз үй (шаңырақ, кереге, уық); заттың сапалық, сындық атаулары (жақсы, қатты, жылы), т.б. Ежелден тілге әбден сіңісіп, жалпыхалықтық сипат алған кірме сөздер де (кітап, ғылым, намаз) сөздік қорға жатады. Сөздік қордың басты белгісі – тұрақтылық, онда жалпыхалықтық сипат басым келеді. Сөздік қордағы сөздер жаңа сөз тудыруға ұйтқы болып, сөздік құрамды байытады. Мысалы, жер сөзінен жершіл, жерлес, жер үй, жертөле, т.б. сөздер жасалған. Негізгі сөздік қорға стильдік қабаттасулар тән емес, оларды стильдік салалардың жеке түрлеріне телуге болмайды.

Әдеб.: Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ., Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы, А., 2003.

=Пайдаланған сілтеме=
Нубиялықтар

**Нубиялықтар** (өз атауы *нуба*) — Солтүстік Африкадағы халықтар тобы. Олар Суданның солтүстігіндегі және Египеттің оңтүстік-шығысындағы Нубия тарихи аймағында тұрады.
Өздерінің жерінің солтүстік бөлігін су басу нәтижесінде Нубияның бір бөлігі Египет қалаларына және Суданның шығысына көшті. Судандағы Кордофан үстіртінде таулы нубиялықтар (карко, гулфан, диллинг, вали, кадару, т.б.) тұрады. Дарфур үстіртінде (Суданның батысында) биргидтер тұрады.
Жалпы саны 2,3 млн-дай, оның 1,2 млн-ы Суданды мекендейді (2000). Кейбір топтары арабтармен толық араласып кеткен.

## Тілі
Ніл-Сахара тіл шоғырының шари-ніл тобындағы нуба тілінде сөйлейді. Көне Нубия тілін сақтаған махас-фадидиса және донгола-кунуз диалектілеріне бөлінеді. Жазуы араб әліпбиі негізінде. Араб тілі де кең тараған.

## Діні
Діні бойынша – сүнниттік мұсылмандар.

## Тарихы
Нубиядағы бірінші мемлекет (Куш патшалығы) б.з.б. 3-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Б.з.б. 1-мыңжылдықта құрылған Мероит патшалығы б.з.б. 8 – 7 ғ-ларда бүкіл Ніл жазығына өз билігін орнатты. Б.з. алғашқы ғасырларында Нубия мероит әліпбиі негізінде өз жазуын қалыптастырғанымен, оны 9 – 10 ғасырларда араб әліпбиі ығыстырып шығарды. Орта ғасырларда Нубия аумағынданда Аксум (2–11 ғ-лар), Мукурра (6–7 ғ-лар) және Алоа (6–15 ғ-лар), Сеннар (16–19 ғ-лар) мемлекеттері өмір сүрді.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері суармалы егіншілік (астық, бау-бақша, бақша, май және құрма және т.б.), мал өсіру (ұсақ және ірі қара мал, бір өркешті түйе), құс шаруашылығы (көгершін, тауық, қаз) және балық аулау. Керамика, тері, зергерлік қолөнер, ағаш ою өнері жоғары дамыған.
Нубиялықтардың едәуір бөлігі жалдамалы жұмыс істейді. Кейбір ауылдарда ересек еркектердің көпшілігі жұмысқа жалдануға кетеді.

## Өмір салты
Дәстүрлі қоныстары үлкен ауыл немесе шағын қалашық болып келеді. Тұрғын үйлері шикі кірпіштерден салынып, оның биік қасбеті символдық бейнелермен боялған, үлкен отбасына арналады. 

Дәстүрлі киімдері Египет және Судан арабтарының киімдеріне ұқсас (кең көйлек, шалбар және галабея), ер адамдар еуропалы үлгідегі костюм де киеді. 

Негізгі тағамдары – құрма, жұқа нан мен сары май, дәмдеуіштер қосылып, дәнді дақылдар мен бұршақ тұқымдастардан дайындалатын мәзірлер. Олар жаңа піскен көкөністер мен жемістерді көп тұтынады.

Фольклор нубия тілінде де, араб тілінде де айтылатын әндермен сипатталады.

## Дереккөздер

 
Санат:Судан халықтары
Санат:Мысыр халықтары
Нуклеотидтер

**Нуклеотидтер** – нуклеин қышқылдарын құрайтын негізгі құрылымдық бірлік. 

Нуклеотидтер бір-бірімен ковалентті байланыс арқылы байланысқан 3 түрлі химиялық бөліктен тұрады: 
# көміртектің бес атомы бар қант (ДНҚ молекуласында дезоксирибоза, ал РНҚ-да – рибоза); 
# қанттың 1-көміртек атомымен ковалентті байланысқан пуриндік немесе пиримидиндік азоттық негізі. Бұл екі бөлік бірігіп нуклеозид деп аталатын құрылым түзеді. ДНҚ молекуласының құрамына пуринді негіздер – аденин (А), гуанин (Г) және пиримидинді негіздер – цитозин (Ц), тимин (Т) кіреді. РНҚ-ны да осы негіздер құрайды, тек тиминнің орнына мұнда урацил (У) болады (Т урацилден метилдік топ [–СН3] арқылы ажыратылады). 
# Нуклеотидтердің 3-бөлігін фосфатты топтар (фосфор қышқылының бір немесе бірнеше қалдығы) құрайды. Фосфатты топтар бір қанттың 5-көміртегі атомымен келесі қанттың 3-көміртегі атомы арасында фосфодиэфирлік байланыстар құру арқылы полимерлі тізбек түзеді. Нуклеотидтерді кейде нуклеозид-5-монофосфат деп атайды. Мыс., аденин негізді нуклеотидті аденозин-5-монофосфат, гуанин негізді нуклеотидті гуанозин-5-монофосфат, т.с.с. Н. түссіз кристалл, суда жақсы ериді, органик. еріткіштерде ерімейді, металдармен, негіздермен тұз түзеді. Нуклеотидтер жоғары энергиялы қосылыстар болғандықтан организмдегі энергия алмасу мен жинаудағы маңызы зор. 
### Қызметі
Нуклеин қышқылдарының екі түрі бар: дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ), рибонуклеин қышқылы (РНҚ). ДНҚ өзінің репликациясын (екі еселенуін) қамтамасыз ете алады. ДНҚ ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезделуін қамтамасыз етеді және аРНҚ арқылы нәруыз синтезін бақылайды.
thumb|450 px| Нуклеотидтер құрылысы

Нуклеотидтер - ДНҚ мен РНҚ-ның құрам бөліктері. ДНҚ молекуласындагы әрбір нуклеотид үш компоненттен тұрады: тимин, аденин, гуанин, және цитозин, азот қосылыстары, 5 мүшелі көміртекті көмірсулар, дезоксирибоза және фосфор қышқылының қалдығы. РНҚ, да көмірсулардан рибоза бар, ап азот қосылысынан тимин урацилмен алмасқан.

## Тарихы
1955 жылы Сеймур Бензер ДНҚ құрылымындағы өздігінен немесе индукцияланған мутацияға ұшырауы мүмкін ең кішкентай элементті белгілеу үшін **мутон** терминін және рекомбинацияның ең кіші бірлігін белгілеу үшін — **рекон** терминін енгізді. Қазір мутацияның ең кіші бірлігі бір нуклеотид (немесе нуклеотид ішіндегі бір азотты негіз) болып табылатыны және көрші нуклеотидтер арасында рекомбинация мүмкін болатыны дәлелденді, сондықтан бұл терминдер енді қолданылмайды және тек тарихи мағынаға ие.

## Дереккөздер

Санат:Нуклеотидтер
Нуллификация

**Нуллификация**, жоққа шығару (лат. nullіfіcatіo – жою) – мемлекеттің құнсызданған ақша белгілерін жарамсыз деп жариялауы. Әдетте инфляция салдарынан ақшаның сатып алуға жарамдылығының күрт төмендеуі кезінде жүзеге асырылады‚ кейде девальвациямен нақты сай келеді. Термин қайсыбір актінің‚ заңның күшін жою‚ жарамсыз деп тану мағынасында да қолданылады.
Нур-и-Мұхаммед

**Нур-и-Мұхаммед**, Мұхаммедтің нұры – ислам дінінде ізгілік бастауы, жаратылыс негізі, Алла махаббатының нысаны, ақиқатының көрінісі. Ислам сенімінде он сегіз мың ғалам жаралмай тұрып, Алла тағала Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) нұрын, яғни Н. М-ті жаратқан, сол нұрдан бүкіл ғаламды, жанды-жансыз дүниені жаратқан деп біледі. “Нұр-наме” кітабында Алла өз ақиқаты мен құдіретін паш ету мақсатында Н. М-ті, оған деген шексіз махаббатынан жеті дарияны: ғы-лым, сабыр, ақыл, хикмет, фақырлық, мағрифат, кешірімділік дарияларын жаратып, сол дарияларға Н. М-ті шомдырып, жетпіс мың жыл сақтады дейді. Әбден кемеліне келген Н. М. Алланың бұйрығымен осы дариялардан шығып, тебіренгенде жүз жиырма төрт мың пайғамбарлардың рухы, Лаух, Қалам, Ғаршы, Күрсі пайда болып, алты күнде өз кезегімен жанды-жансыз дүние жаратылды деп жазылған. Ислам әдебиетінде Н. М. Адам атаның кемерінде, одан Хауа ананың құрсағында сақталып, одан Шиш пайғамбарға өтіп, осылайша пайғамбарлар арқылы жалғастықпен, Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың ата-анасы Абдулла мен Әминаға жетіп, пайғамбарға өткені жайлы көптеген аңыздар бар.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Нутация

thumb|right|200px|
**Нутация** ( – тербеліс) – қатты дене қозғалысының прецессиясымен қабаттаса жүретін құбылыс. 

Нутация нәтижесінде дененің айналу осі мен прецессия болатын осьтің арасындағы бұрыш өзгеріп отырады. Бұл бұрыш нутация бұрышы деп аталады. Ауырлық күшінің (Р) әсерімен қозғалатын гироскоптағы (зырылдауықтағы) нутация  гироскоп осінің тербелісі болады. Гироскоптық жүйенің нутациясы дегеніміз – амплтитудасы аз, жиілігі көп болатын жүйе қалпын анықтайтын бұрыштардың периодтық өзгерісі. Үйкеліс салдарынан нутациялық тербеліс тез өшеді. Содан кейін гироскоп таза прецессиялық қозғалыс жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Механикалық қозғалыс
Санат:Астрометрия
Санат:Аспан механикасы
Санат:Бақылау астрономиясы
Санат:Қатты денелер кинематикасы
Өсімақы

**Өсімақы** – төлемдер мен жарналар төлеу мерзімін бұзғаны үшін заң жүзінде белгіленген қаржы шарасы. Міндеттемелерді орындау мерзімі кешіктірілген жағдайда ақшалай айыппұл түрінде қолданылады. Оның мөлшері әдетте уақыты өтіп кеткен төлем сомасының пайызы есебімен айқындалады. Қазақстан Республикасында салықтарды төлеу мерзімі кешіктірілген жағдайда Өсімақы Ұлттық банк төлеу күні белгілеген қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің кешіктірілген әр күн үшін 1‚5 еселенген мөлшерінде өндіріп алынады. Айталық‚ төлеу күні белгіленген қайта қаржыландыру мөлшерлемесі жылдық мөлшерлеменің 40%-ы болады‚ бересі сомасы 100‚0 мың теңге‚ кешіктірілген күн саны – 25‚ есеп айырысу былайша жүргізіледі: Өсімақы мөлшерлемесі = =401‚5:365 = күніне 0‚16 теңге; Өсімақы сомасы = (100000
0‚1625):100=4000‚0 теңге. Өсімақы мынадай тәртіппен төленеді: бюджетке және бюджеттен тыс қорларға төленген Өсімақы мен айыппұлдардың сомасы жылдық жиынтық табыстан шегерілуге тиіс емес.
Нұзхат әл-Мұштақ фи-Ихтирақ әл-Афақ

**“НҰЗХАТ әл-МҰШТАҚ ФИ-ИХТИРАҚ әл-АФАҚ”** (**“Жиһанкездіктен торыққан адамның көңіл көтеруі”**) – ортағасырлық тарихи-геогр. шығарма. Оны Сицилия королі Роджер ІІ-нің (1130 – 54) тапсыруы бойынша (кейде “Роджердің кітабы” деп те аталады) араб географы Әбу Абдаллаһ Мұхаммед әл-Идриси көмекшілерімен бірлесе отырып 1154 ж. жазған. Шығарма 7 климаттық белдеулерге бөлінген құрлық пен теңіздердің сипаттамасынан тұрады. Қазақ жерін мекендеген түргештер, оғыздар, қимақтар, қарлұқтар, қыпшақтар, т.б. түркі тайпаларының орналасуы, қамалдары, сауда қатынастары, тұрмыс-тіршілігі мен мәдениеті жайлы құнды мағлұматтар бар. 70 карта – “Сурат әл-ард” (“Жердің келбеті”) берілген. Шығарманың белгілі 6 нұсқасы Париж, Оксфорд, Стамбұл, Каир, София және Санкт-Петербург қ-ларындағы кітапханаларда сақтаулы.
Нұр

**Нұр** ( – жарық сәуле) – 1) күн сәулесі; 2) Құдай ақиқаты мен ілімінің, шапағаты мен сипатының көрінісі. 

Құран Кәрімнің “Нұр” сүресіндегі “Алла көктер мен жердің нұры…” (24) – деген аятта нұр Алланың шексіз мейірім-шапағаты ретінде көрініс берген. Адамның жан дүниесінің, өмір сүру кеңістігінің, мекені мен мезгілінің нұрлануының басты шарты осы нұрдың бастау көзі Алланы барынша дәріптеп, көркем есімдерін еске алу делінген. І.А. Йасауидің “Мират-ул Қулуб” атты рисаласында үш түрлі нұр қарастырылып, сопылық дүниетаным категориялары ретінде ашылған: “Біріншісі – зат нұры; екіншісі – сипат нұры; үшіншісі хақ нұры (топырақ нұры немесе жарық дүние). Бұл жердегі зат нұры – Алла тағаланың нұры, сипат нұры – Хз. Мұхаммед Мұстафа (с.ғ.с.) пайғамбардың нұры, хақ нұры адамзаттың бұл дүниеде көрген нұры”. Зат және сипат нұрлары Құдайдың субстанциондық және сипаттық ақиқатын ашатын ұғымдар. Оларды таным жолындағы адам өзіндік рухани даму мақамдары ретінде игереді. Мәселен, шариаттағы иман – “иман-и бостан”, “тариқаттағы иман – “иман-и гүл”, хақиқат иман –“иман-и нұр”, мағрифат иман – “иман-и сыр” деп ажыратады. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде осы “иман-и нұр” категориясымен ар ілімін негіздеген ғұламалар, Хақты тану үшін “нұр-и иман” дәрежесі керек деп білген. “Бихамдиллах нур-и иман аштым мен-е” деген Иасауи, бұл иман дәрежесін – Тәңірдің құты, сыйы ретінде қабылдайды. Иман нұры арқылы нәпсі рух зынданынан құтылып, батин (көкірек) көзі ашылған адам кемелдікке жете алады деп білді. Нұр сәуле мотиві Ш.Құдайбердіұлының шығармаларында кеңінен қолданылған. “Жазған хаттың сырымен, Жарқыраған нұрымен, Тазарып жүрек кірінен, Қайғыдан басым болды азат”, “Нұрға байсың нұрыңнан зекет парыз, Мен кедеймін нұр сұрап қылдым арыз”, “Мен жомартпын жар нұрына”, “Нұрыңнан жарық жүрегім, Ғайыптан хабар білемін”, т.б. көптеген өлең жолдарында нұр жүректі тазартып, нұрландыратын Алла тағаланың мейірім шапағаты, адамның иман қазынасын байытып, таным көкжиегін кеңейтетін Нұр-Рахман сипаты ретінде көрінеді. Нұрдың бастау көзі Жаратушы болғандықтан, оған бар ықылас-пейілімен ғибадат жасап, тануға ұмтылу оның нұрына бөленудің басты шарты деп біледі. Қазақ ойшылдарының дүниетанымында нұр ұғымы исламның рухани танымдық дәстүрі ауқымында дамып, өзіндік сипат алды.

## Дереккөздер


Санат:Ислам терминдері
Санат:Күн қуаты
Валентин Яковлевич Басин

**Валентин Яковлевич Басин** (28. 3.1923, Украина, Донецк облысы Артемов қ. – 5.11.2004, Алматы қ.) – заң ғылымдарының докторы (1964), профессор (1966), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1984).

2-дүниежүз. соғысқа қатысқан және Кеңес армиясы (1941–1946) қатарында болған. Алматы заң институтын бітірген (1949). Еңбек жолын Алматы заң мектебінде бухгалтер, оқу ісі меңгерушісінің міндетін атқарушы, оқытушы, аға оқытушы (1947–1955), ҚазМУ-да (1955–2004; қазіргі ҚазҰУ) доцент, проф., кафедра меңгерушісі, декан болып қызмет атқарды.

1964 ж. «Проблемы советского жилищного права» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған.
Ғыл. жұмыстарында шаруашылықты жүргізудің құқықтық пішімдері мен келісімшарттық тәртіпті нығайту шараларын зерттеді.
Қазақ КСР-і Азаматтық құқығының негізгі бөлімдерін жазуға қатысқан авторлардың бірі (1978, 1980).

«Құрмет» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:28 наурызда туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Артемовта туғандар
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Алматы заң институты түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан заңгерлері
Жиенбет

**Жиенбет**— қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы қоңырат тайпасына кіреді. Көтенші ұрпағы Қарақұдайбердінің кенже баласы Байқошқардан (бір деректерде Қошқарбайдан) тарайды. Борай руымен бауыр деп есептеледі. Жиенбеттен Тәңірберген, Көшей, Кенжеғұл, Әйбике аталары өрбіген. 19 ғ-дағы қазақ тарихшысы Сайдаққожа Жүсіпұлының дерегінде Жиенбет бір замандарда хазар, қыпшақ, ноғай ұлыстарының құрамында болған, көне алшын тайпасының бір бұтағы. Қазақ хандығы кезінде Кіші жүз рулары мен арғын, жалайыр, қыпшақ, қоңырат, найман, құрама тайпаларына қосылған. Жиенбет ноғай, башқұрт, гагауз халықтарының құрамында да кездеседі. Ұраны — Алатау, таңбасы — босаға.
## Тұлғалар
* Сәкен Қордабайұлы Майғазиев
## Дереккөздер:

“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақ рулары
Қажым Аманғалиұлы Басымов

thumb|Алғаш білім алған орны
**Қажым Аманғалиұлы Басымов** (6.12.1896, Орынбор облысы Бөрілі ауданы Сарыалжын ауылы – 1938, Алматы қаласы) – педагог-тілтанушы. Орынбор қаласындағы мұғалімдер даярлайтын татар медресесінде (1910–1916), Уфа медресесінде (1917–1918) оқыған. Орынбордағы педагогика училищені ұйымдастыруға қатысты. Қапал педагогикалық техникумында (1929–1936), Қостанай педагогика институтында (1930–1934) оқытушы, Ақтөбе мұғалімдер даярлау институтында кафедра меңгерушісі болды.
Негізгі ғылыми еңбектері қазақ тілінің синтаксис, терминология, орфография, морфология, оқыту әдістемесіне арналған. 
## Жетістіктері
*Ғылыми-педагогикалық және әдістемелік мәселелерді зерттеудегі үлкен еңбегі үшін Басымовқа профессор атағы (1934) берілді. 
## Шығармалары
*Латын алфавитіне көшуге байланысты жаңа орфография, А., 1930;
*Жаңа әріп пен жаңа емле және дыбыстарымыздың жіктері, А., 1932;
*Орфография мен терминология мәселелерін парасатты шешу қажет, А., 1935;
*Педучилищеде сырттан оқушы мұғалімдер үшін оқу программасы мен методикалық түсіндірулер, А., 1938.
## Сілтеме
* http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&I21DBN=KNKAZ&S21STN=1&S21REF=10&S21CNR=20&Z21ID=&S21FMT=fullwebr&S21ALL=%3C.%3EU=94(100)$%3C.%3E&P21DBN=KNKAZ&S21COLORTERMS=0
* http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&I21DBN=KNKAZ_PRINT&P21DBN=KNKAZ&S21STN=1&S21REF=&S21FMT=fullw_print&C21COM=S&S21CNR=&S21P01=0&S21P02=0&S21LOG=1&S21P03=K=&S21STR=%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Донецк ауылдық округі

**Донецк ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Донецкое, Белоярка, Краснокиевка, Озёрное, Подольское ауылдары кіреді. Орталығы – Донецкое ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2431 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері
Сөз құрамы

**Сөз құрамы**  – сөздің сыртқы түр-тұрпаты. Тілдегі сөздер бір бүтін тұлға ретінде қаралғанмен, олар мағыналы бір не бірнеше бөлшектен құралуы мүмкін. Сөз құрамының ең негізгі бөлшегі – түбір. Сөз тудыратын, сөз жалғастыратын (байланыстыратын) қосымшалар түбірге қосылады. Мысалы,* ек-ін, егін-ші, егін-шілік* сөздері *ек* түбіріне жұрнақтар (*-ін, -ші, -лік*) жалғану арқылы жасалған. Ал бойжеткен сөзі екі түбірдің бірігуінен, бала-шаға сөзі түбірлердің қосарланып айтылуынан туған. Сөздер сыртқы тұлғасына (құрамына) қарай түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, біріккен сөз, қысқарған сөз болып бөлінеді. Сөз құрам ұғымына түбір сөзге жалғанатын жалғаулар жатады, бірақ бұлар сөз емес, сөздің морфологиялық құрамының бөлшектері. Қазақ тілі сөздердің морфологиялық құрамына қарай жалғамалы тілдер тобына қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Орфография
Санат:Лексика
Санат:Грамматика
Сұлтан Сапиұлы Ахметжанов

**Сұлтан Сапиұлы Ахметжанов** (1897 жыл, бұрынғы Ақмешіт қаласы – 1938 жыл) – қайраткер, саяси қуғын - сүргін құрбаны. 

1918 жылы Ташкент қаласындағы өзбек-түрік мұғалімдер курсын бітірген. 1918–1921 жылдары Ақмешіттегі қазақ бастауыш мектебінің мұғалімі, күзет батальонының жауынгері, 1921–1922 жылдары Ташкент қаласында облыстық халық ағарту бөлімінде нұсқаушы, 1922–1928 жылдары Ақмешіт уездік халық ағарту бөлімінің, қаржы бөлімінің меңгерушісі, уездік атқару комитетінің төрағасы болды. 1928–1929 жылдары БК(б)П Қызылорда округі комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1929–1930 жылдары Гурьев округі комитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, 1930–1933 жылдары Қазақ өлкелік комитетінің нұсқаушысы, Алматы облысы комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1933–1937 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы партия комитетінің 1-ші хатшысы, облысы комитеттің кеңес сауда бөлімінің меңгерушісі, 1937 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін Қазақ КСР сауда халық комиссары қызметтерін атқарды. 

1937 жылы желтоқсанда тұтқындалып, ату жазасына кесілген. 1957 жылы маусымда ақталды.

## Дереккөздер


Санат:1897 жылы туғандар
Санат:Қызылордада туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Ақмешіт уездік атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Жарма аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақ КСР сауда халық комиссарлары
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Дружба ауылдық округі

* Дружба ауылдық әкімдігі – Қостанай  облысы Қамысты ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Дружба ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік.
Батищев–Тараслов Степан Дмитриевич

**Степан Дмитриевич Батищев–Тараслов** (1.8.1911, Ресей, қазіргі Самара облысы Ставрополь ауданы Верхняя Белоозерка селосы – 26.3.1961, қазіргі Екатеринбург қаласы) – Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1958). Ленинград (1935, қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген. РКФСР геология трестің геологы, партия бастығы, жетекші-зерттеуші (1935–1942), Қазақстандағы Атасу геология-барлау экспедициясының бастығы, бас инженері, «Оралқараметаллбарлау» тресінің геология бөлімінің бастығы, Орал геология басқармасында бөлім меңгерушісі (1942–1961) қызметтерін атқарды. КСРО Мемлекеттік (1951) және Лениндік (1957) сыйлықтардың лауреаты.
 
## Ш ы ғ а р м а л а р ы
*Геолого-эконимическая характеристика Аятского железорудного бассейна, А.-А., 1946;
*Геология и полезные ископаемые северной части Тургайского прогиба. В кн.: Магнетитовые руды Кустанайской области, М., 1958 (соавт.). 
## Сілтеме
* http://ru.wikipedia.org/wiki/Батищев-Тарасов,_Степан_Дмитриевич
* google
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:1961 жылы қайтыс болғандар
Сөз мәдениеті

**Сөз мәдениеті** (, ) — әдеби тілдің ауызша түрлеріне тән нормаларын игеру, тілдік амал-тәсілдерді айтылатын ойдың мақсатына сай орнымен қолдана білу, сөйлеуде мәдениеттілік, әдептілік таныту.

«Сөз мәдениеті» қазіргі әдеби тілдің жұртшылық таныған, үлгі тұтқан нормаларын жеке адамдардың сақтауын талап етеді. Сөйлеуде диалектизмдерді, қарапайым, дөрекі сөздерді, варваризмдерді қолдану, орынсыз көп сөйлеу, бір пікірді қайталай беру, өзіне өзі сілтеме жасау, асқақтап сөйлеу, дене қимылдарын араластыра беру «Сөз мәдениетіне» жатпайды. Кірме сөздерді орынсыз жұмсай беру, сіреспе құрылымдарды қолдану «Сөз мәдениетіне» нұқсан келтіреді. «Сөз мәдениеті» сөйлеу әдебі деген ұғыммен ұштасып жатыр. «Сөз мәдениеті» теориясының дамуында лексикография, әсіресе нормативті түсіндірме сөздіктер, орфоэпиялық, орфографиялық, синонимдік т. б. арнаулы сөздіктер манызды орын алады. Қазақ тіліндегі «Сөз мәдениетінің» дамуына ауыз әдебиетінің өкілдері және Абай, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов, т.б. шығармаларының ықпалы зор болды. Қазақ тіл білімінде Сөз мәдениетінің мәселелерін А. Байтұрсынұлы, М. Балақаев, Р. Сыздықова т. б. ғалымдар зерттеді.

Кенестік орыс тіл білімінде Сөз мәдениетінің теориялық мәселелерін Л. В. Щерба, В. В. Виноградов, Г. О. Винокур, Р. И. Аванесов, С И. Ожегов, Ф. П. Филин т. б. зерттеді.

## Тағы қараныз:
* Сөз айшықтары
* Сөз варианттары
* Сөзге морфемдік талдау
* Қаратпа сөз
* Сөздердің байланысу тәсілдері
* Сөздердің байланысу формалары
* Сөздердің орын тәртібі
* Сөздік
* Сөздік ұя
* Сөздің қызметі
* Сөздің лексикалық мағынасы
* Сөздің негізі
* Сөздің ішкі формасы
* Сөзжасам
* Сөз қолданыс
* Сөз құрамы
* Сөз
* Сөз таптары
* Сөзтұлға
* Сөз тіркесі
* Сөз енгізу
* Сөз синтезі
* Сөйлем
* Модаль сөз
* Сөз табы
* Ділмәр сөз
* Дәйек сөз
* Қыстырма сөз
* Төл сөз
* Төлеу сөз
* Етістікті сөз тіркестері
* Қосалқы сөз
* Есімді сөз тіркестері
* Байырғы сөз
* Қос сөз
* Басқарушы сөз
* Индекстік сөз
* Қарапайым сөз
* Сөз бостандығы
* Қысқарған сөз
* Машиналық сөз
* Алғы сөз
* Бөгде сөз
* Басқаратын сөз
* Туынды сөз
* Резервтелген сөз
* Сөз қолданылуы
* Сөз тіркесінің сыртқы формасы
* Сөзбе-сөз аударма
* Сөз түбірі
* Сөз қолдану ерекшеліктері
* Еліктеу сөз
* Ақындармен сөз жарыстыру
* Даналардан шыққан сөз
* Электронды пошта
* Сөз енгізу құрылғысы

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Орфография
Санат:Лексика
Санат:Грамматика
Дубровин ауылдық округі

**Дубровин ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Дубровное, Михайловка, Новодубровное, Пчелино ауылдары кіреді. Орталығы – Дубровное ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1725 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мамлют ауданы ауылдық округтері
Елец ауылдық округі

**Елец ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Елецкое, Айыртауское, Колесниковка, Междуозёрное ауылдары кіреді. Орталығы – Елецкое ауылы. Округ құрамында болған ''Кругловка'' ауылы 2015 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 722 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы ауылдық округтері
Жамбыл ауылдық округі

**Ақмола облысы**:

* Жамбыл ауылдық округі – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы әкімшілік бірлік.

**Алматы облысы**:
* Жамбыл ауылдық округі – Алматы облысы, Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жамбыл ауылдық округі – Алматы облысы Райымбек ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жамбыл ауылдық округі – Алматы облысы Қарасай ауданындағы әкімшілік бірлік.
 
**Ақтөбе облысы**:
* Жамбыл ауылдық округі – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік.

**Атырау облысы**:
* Жамбыл ауылдық округі — Атырау облысы, Қызылқоға ауданындағы әкімшілік бірлік.

**Батыс Қазақстан облысы**:
* Жамбыл ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік.

**Жамбыл облысы**:
* Жамбыл ауылдық округі – Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жамбыл ауылдық округі – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жамбыл ауылдық округі – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жамбыл ауылдық округі – Жамбыл облысы, Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік.

**Қостанай облысы**:
* Жамбыл ауылдық округі – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жамбыл ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік.

**Оңтүстік Қазақстан облысы**:
* Жамбыл ауылдық округі – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жамбыл ауылдық округі – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жамбыл ауылдық округі – Түркістан облысы Келес ауданындағы әкімшілік бірлік.

**Павлодар облысы**:
* Жамбыл ауылдық округі - Павлодар облысы Аққулы ауданындағы әкімшілік бірлік.

**Солтүстік Қазақстан облысы**:
* Жамбыл ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.

**Шығыс Қазақстан облысы**:
* Жамбыл ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Жаңажол ауылдық округі

**Жаңажол ауылдық округі:**

* Жаңажол ауылдық округі – Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жаңажол ауылдық округі – Жамбыл облысы Шу ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жаңажол ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жаңажол ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жаңажол ауылдық округі – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Жаңажол ауылдық округі – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Жаңажол ауылдық округі – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Жаңажол ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік.
Железин ауылдық округі

* Железин ауылдық округі – Павлодар облысы Железин ауданындағы әкімшілік бірлік.
Фонология

**Фонология**(гректің phone –дыбыс, logos – сөз, ілім) – тіл білімінің тілдің дыбыстық жүйесінің құрылымдық және функционалдық заңдылықтарын зерттейтін саласы. 
## Фонология сөзінің мағынасы
«Фонология» термині өз ішінде екі мағынада қолданылады: 
*1. дыбыстық жүйеде тілдің құрылымын зерттейтін тіл білімінің фонетика саласының үлкен бөлігі; 
*2. тілдің абстрактілі жүйесінің дыбыстық деңгейі, яғни тілдегі фонемалардың ғылыми моделі. 

## Фонология зерттеуі
Фонология дистингтивті, делимитативті және кульминативті қызметтерін атқару тұрғысынан маңызды болып табылатын тілдің дыбыстық элементтерінің айырмашылықтары мен ұқсастықтарын зерттейді:
**Дистингтивті* (ажырату) қызметіне сөз, морфема сияқты мағыналық бірліктерді фонетика жағынан ажыратып танып-білу және семасиологиялық жағынан басқалармен теңдестіре отырып айыру жатады.
Осыған байланысты дистингтивті қызмет перцептивті (танып-білу) және сигнификативті (мағына ажыратушы) түрлерге жіктеледі.

**Делимитативті* (белгілеу) қызметі бойынша фонемалардың сөздер мен морфемалар аражігін көрсетуі қарастырылады. 
Мысалы, қазақ тілінде сөз соңында ғ, ә, о, ұ, ү фонемалары кездеспейді. 
Ал сөздің соңғы буындары екпінмен ерекшеленіп, созылыңқы айтылады. 
**Кульминативті* қызметінде фонемалар сөздің тұтастығы мен ерекшеленуін қамтамасыз етеді. Қазақ тілінде кульминативті қызмет сингармонизм арқылы көрінеді. Яғни, бір сөз не толық жуан, не толық жіңішке дыбыстармен айтылу арқылы тұтас бірлік болып, ондағы дыбыстар бір әуезбен айтылады.

## Фонология нысанындағы тілдік бірліктер
Суперсегментті және сегментті болып екіге бөлінеді: 
Суперсегментті деңгейде, яғни дыбысталудың үстінен түсетін дауыс ырғағы, екпіні мен әуендік ұйымдасуына қатысты просодема, интонема бірліктері болса, сегментті деңгей бірліктері екі жақты лингвистикалық мүшелену бойынша анықталады. 
Қазіргі қазақ тіл білімінде сегментті және суперсегментті Фонологиялық бірліктер зерттелу үстінде. 
А.Байтұрсынұлы қазақ тілінің Фонологиялық жүйесіндегі фонемалар оппозициясы лингвалды (жуан/жіңішкелік) сингармонизм құбылысына негізделгендігін алғаш рет ғылыми тұрғыдан ашып көрсеткен. 
Қазіргі қазақ Фонологиясы қазақ тілі дауысты және дауыссыз фонемалар жүйесінің тілдік парадигмасы мен синагматикалық қатынасын, сонымен қатар басқа да мәселелерді зерттеп келеді.

## Сілтемелер
*фонетика
*Қазақ тілі
## Дереккөздер:</span>


Санат:Лингвистика
Жетікөл ауылдық округі

* Жетікөл ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жетікөл ауылдық округі – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік.