Суматра

**Суматра** (индон. *Sumatra*, малай. *Sumatera*, ачех. *Ruja, Sumatra*) — Үлкен Зонд аралдарының тобына кіретін, аралас шағын аралдар бар (алаңы шамамен 30 мың км2), Малай архипелагының батыс бөлігіндегі арал. Индонезияның бір бөлігі. Суматра - әлемде ауданы бойынша алтыншы ірі арал.

Аралдың атауы санскрит сөзі samudra - «мұхит» немесе «теңіз» дегеннен шыққан.

## Географиялық жағдайы
Суматра екі жарты шарда орналасқан және экваторға тең бөлікке бөлінеді. Аралдың аумағы шамамен 473 мың км² құрайды.

Арал солтүстік-батысынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 1,8 мың шақырымға созылып, ені 435 шақырымға жетеді. Суматра - Индонезия архипелагының негізгі аралдарының ішінде батыста орналасқан .

Малакк бұғазы Малакка мен Суматраны бөледі. Суматраны Ява аралынан Зонд бұғазы бөліп жатыр.

Жағалау сызығы нашар кескіленген, жағалаудағы кораллды рифтер кездеседі.

Тоба - Суматраның ең үлкен көлі.

Суматраға жер сілкінісінің жоғары деңгейі (7-8 дейін) тән.

## Бедері
Суматра аралының оңтүстік-батыс жағалауындағы бедер таулы - Ачех және Батак қыраттары, Барисан жотасы. Тау аралық аймақпен екі параллельдік тізбектерге бөлінеді, олар палеозой таужыныстарынан  - әктас, кварцит, кристалды тақтатас, граниттік интрузияға шығыстардан тұрады. Аралда көптеген жанартаулар бар, олардың 12-і белсенді.

Суматра аралының ең биік нүктесі Барисан таулы аймағының орталық бөлігінде орналасқан белсенді Керинчи немесе Индрапура (3805 м) жанартауы болып табылады. Басқа ірі жанартаулар - Демпо (3159 м), Марапи (2891 м).

Аралдың солтүстік-шығыс бөлігінде өзендердің үйінділерінен тұратын ойпаң жер.

## Климаты
Суматрадағы ауа райы экваторлық, ыстық және ылғалды. Орташа айлық температура 25-тен 27 ° C. Желтоқсан-наурыз айларында солтүстік-шығыстың желдері, шілде-қыркүйек аралығында - оңтүстік-батыс желдері басым. Жауын-шашын аралдың шығыс бөлігінде жылына 1000 мм-дан, батыс аудандарында 4000 мм-ге дейін жетеді; таулы аудандарда - 6000 мм-ге дейін жетеді.

## Су ресурстары
[thumb|right|300px|[Тоба (көл)|Тоба - Суматраның ең үлкен көлі]]

Суматра өзендерге бай. Ең бастысы: Рокан, Кампар, Индерагири, Хари, Муси. Олардың ең үлкені батыстан шығысқа қарай ағады.

Суматрадағы ең үлкен көл - Тоба көлі, көне жанартаудың кальдерінде орналасқан және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең үлкен және ең терең көл. Көлдің ұзындығы - 100 км, ені - 40 км, ауданы - 1145 км². Көлдің ортасында Самосир аралы орналасқан. Оның ауданы 530 км².

Самосира аралында тағы бір көл - Сидохони бар. Көлдің солтүстік жағында Сиписо-писо 120 метрлік сарқырама орналасқан.

Тоба көлінің жағасы теңіз деңгейінен 906 м биіктікте орналасқан. Көлде су деңгейі біртіндеп төмендеуде.

## Табиғаты
### Флорасы
Суматра аумағының 30% -дан астамын тропикалық орман алып жатыр. Аралдың ылғалды экваторлық ормандарынан 1500 м фикустер, түрлі пальмалар, алып бамбук, ағаш пішінді қырықжапырақтылар, лианаларға дейін. Биіктігі 1500 м-ден астам тауларда мәңгі жасыл емендер мен лаврлар, жалпақ жапырақты түрлері, үйеңкі, талшын, қылқан жапырақты ағаштар басым.

3000 метрден астам жерде аласа бойлы бұталар мен шөптер өседі. Тау аралық жазықтарда саваннаның бөліктері орналасқан, онда аланг-аланг кең таралған. Мангр тоғайлары солтүстік-шығыс жағалауында жиі кездеседі.

### Фаунасы
Суматра аралының жануарлар дүниесі әртүрлі. Суматрада: сүтқоректілердің 196 түрі, бауырмен жорғалаушылардың 194 түрі, амфибиялардың 62 түрі, балықтардың 272 түрі және құстардың 456 түрі бар, олардың сүтқоректілердің 9-ы, құстардың 19-ы және балықтың 30-ы эндемикалық түр.

Жануарлар әлемінен суматралық мүйізтұмсық, үнді пілі, енеке, cалпыерін, суматралық жолбарыс, малай аюы, шошқа құйрықты макака, орангутан, гиббон, сиаманг, жүнқанатты, жолақты шошқа, леопард, аралды шұбалаң құйрықты, жарқанаттар, тиіндердің әртүрлі түрлері кездеседі. Бауырмен жорғалаушылардан - ірі жыландар, «ұшатын айдаһар», гавиалды қолтырауын. Құстар мен жәндіктер әлемі де кем емес. Флора мен фаунаның көптеген түрлері аралдың эндемикасы болып табылады.

## Тарихи деректер
Шамамен 73 мың жыл бұрын Суматра аралында Тоба жанартауының жарылысы болды. Нәтижесінде жарылыс орнында 100 км диаметрлі шұңқыр пайда болды, ал атмосфераға 800 текше шақырым шаң мен күл тарады. Бұл оқиға, ғалымдардың пікірі бойынша, адамзат үшін күрделі зардаптар туғызды (Жер халқының саны 2 мың адамға азайған, шөлмек мойын эффектісі), себебі бұл 1800 жылдық мұзды дәуірін арандатты.

Лида Аджер (Lida Ajer) үңгірінен антрополог Эжен Дюбуа тапқан қазіргі заманғы адамның екі тістері 63 000-нан 73 000 жыл бұрынғыға жатады.

Малай халқының қалыптасуы болған Суматраның шығыс және оңтүстік өңірлері және олармен араласқан шағын аралдарды, тарихшылар дәстүрлі түрде ертеректегі политогенездің аудандарына жатқызады.

Ежелгі суматралық мемлекеттер Суматраны солтүстікте айнала орналасып, Суматра шығыс жағалауы бойымен Малакка бұғазы арқылы өтетін теңіз жолдарына бейімделген. Сосын Оңтүстік Малайя арқылы солтүстікке қарай бұрылып, Үндіқытай түбегіне және қытай жағалауына, немесе Ява теңізі арқылы Ява аралына - Шығыс Индонезияға, Татымдылық аралдарына барды. Солтүстік Малайя арқылы Сиам шығанағына дейін өзен мен жүк тиейтін жер үсті бағыттары солтүстік-суматралық аудандар үшін маңызы зор.

Суматраның Батанг және Муси өзендері бассейндерінде сыртқы сауда бағыттарымен ағын салатын аймақтарда бастапқыда күріш өсіру және бай орман ресурстарына жағдай жасалған. Осы жерлермен (Джамби-Палембанг ауданы) олар қытай көздері айтқандарды б.з. III ғасырдың ортасы Гэин (Дяин) патшалығында айтылып кетеді - Қытай мен Үндістан порттарымен қарым-қатынасты сақтап, б.з. VI ғасырға дейін өмір сүрген делдалды сауда орталықтарының бірі.

Үндістаннан Қытайға дейінгі теңіз жолында орналасқан Суматра жағалауындағы Риоу-Линг аралдарын басып алған Пицзун (Писанг) патшалығы мен Қытайдың б.з. III ғасырдағы қайнар көзі «Цянь Хань Шуда» атап өтіледі. Солтүстік Суматрамен одан өте ежелгі Барус мемлекетін байланыстырады.

VII ғасырда бүкіл аралды Шривиджая алып жатты, ал XIII-XVI ғғ. Суматра Маджапахит империясының құрамына кірді. 1496-1904 жылдар аралығында аралды Ачех сұлтандығы иеленді. XVII ғасырдан XX ғасырдың ортасына қарай арал Нидерланд колониясы болды. Индонезия 1945 жылы 17 тамызда тәуелсіздікке қол жеткізді және Суматра оның бір бөлігі болып кірді.

Аралда XI-XIV ғасырлар кірпіштен салынған будда храмы «биаро» сақталған.

## Тұрғындар
[thumb|right|290px|[Медан]]

Суматра халқының саны 50,6 миллион адам (2010, бағалау), әлемдегі төртінші ең үлкен арал. Негізгі қалалар - Медан (ең үлкен қала), Палембанг, Паданг. Халықтың тығыздығы шамамен 116 адам/км² құрайды. Суматрада көптеген ұлт өкілдері өмір сүреді, 90%-ы исламды ұстанады.

Индонезияның Ұлттық статистикалық қызметіне сәйкес Суматра провинцияларының тұрғындары:

## Экономикасы
Суматра экономикасының негізі ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі.

Ауыл шаруашылығында күріш, көксағыз өсімдік, кокос пальмалары, кофе, шай, темекі, дәмдеуіштер жиі өсіреді.

Суматрада бірнеше ірі мұнай кен орындары аңғарылған. Суматрадағы мұнай өндірісі Индонезиядағы барлық өндірістің 4/5-ын құрайды.

Суматра табиғи ресурстарға бай - мұнай, темір, көмір, алтын, никель, қалайы. Мұнайды қайта өңдеу зауыттары, тоқыма және азық-түлік кәсіпорындары бар.

Теңіз көлігін дамыған. Негізгі кемежайлар: Белаван (Меданға жақын), Палембанг, Паданг.

Санат:Индонезия аралдары
Санат:Үнді мұхиты аралдары
Санат:Малай архипелагы