open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Меңіреу құр

**Меңіреу құр** () – тауықтәрізділер отрядының құрлар тұқымдасына жататын құс.

Қазақстанда Алтайда, Қалба Алтайы мен Ертіс өзенінің қарағайлы ормандарында кездеседі. Дене тұрқы 56 – 85 см, қоразының салмағы 3,5 – 6,5 кг, мекиені 1,7 – 2,3 кг. Қоразының түсі көкшіл қара, қанатының қауырсыны қызыл қоңыр, бауырында кішкентай ақ түсті дағы болады. Мекиені шұбар келеді. Меңіреу құр Қазақстанның шығыс өңірінде (Марқакөл маңы) кездеседі. Меңіреу Құр – отырықшы, орман құсы. Жазда таудың биік белдеуінде мекендесе, қыс түсе тау етектеріне қоныс аударады. Көбіне жеке жүреді, тек күз бен қыста топ құрады. Жылына 1 рет балапан ұшырады. Жерге ұя салады, 5 – 16-дан жұмыртқалайды, оны мекиені 24 күндей шайқайды.

“*Күй ойнағы*” кезінде меңіреу құрлар ерекше дыбыстар шығарып, бір-бірін тауып алады. Осы “Күй ойнағы” кезінде қораздары бірнеше секундқа естімей қалады, құстың аты осыған байланысты қойылған. Негізгі қоректері – орман ағаштарының сабағы, бүршігі, жапырағы, жемістері, сондай-ақ жәндіктермен де қоректенеді. Меңіреу құрдың жылдан жылға саны азаюда, сондықтан оларды атуға тыйым салынған.


Сурет:Grand Tétras MHNT.jpg|*Tetrao urogallus* 
Сурет:Grand Tétra MHNT.jpg|*Tetrao urogallus* 


## Дереккөздер


Санат:Меңіреу құрлар
Санат:Қауіптен тыс түрлер
Санат:Тауықтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Білеу

**Білеу** — шалғы, орақ жануға қолайлы, ұшы сүйірлеу, сабы бар жұмыр қайрақ.

**Білеу** — көлденең қиындысының геометриялық өлшемдері ұзындығына қарағанда кіші келетін дене.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Моралите

**Моралите** (француз *morolіte*, латын *morlіs* – өнегелік) – драматургиядағы жанр, ғибратты аллегориялық драма. 

Моралитедегі кейіпкерлердің бір-бірімен қақтығысы қайырымдылық пен зұлымдық, жан мен тәннің мәңгілік күресінің ақиқатына негізделген. Моралитедегі негізгі дидактикалық ой – ақылды кісі адамгершілік жолын таңдайды, ақымақ кесірліктің бұғауында қалады. Алғаш 1436 жылы осы жанрда француздың “*Есті мен есірік*” қойылымы сахналанды. 15 ғасырда Батыс Еуропаға таралған Моралитеде кең пайдаланылған сюжет адам туралы, оның “*өліммен*” қақтығысы, адамның достық, туыстық, байлықтан еш баяндылық таппай, өзінің іс-қимылдарындағы мейірімділікпен жұмаққа есік ашуы болды. 15 ғасырдағы театрлардың бағыты Моралитенің дамуында реалистик мазмұнның күшейтілуін талап етті. Қайырымдылық пен зұлымдықтың абстрактілі қарама-қайшылығын бейнелеу олардың өзара күресін көрсетуге ауыстырылып, аллегорпты кейіпкер адам бейнесінде жасалуға көшті. Моралите жанрындағы аллегорпты кейіпкерлер М.Сервантестің (“*Нумансия*”), У.Шекспирдің (“*Қысқы ертегі*”) шығармаларында кездесті. 16 ғасырдың 2-жартысында этикалық тақырыптағы драмалар біртіндеп Моралитені ығыстырып шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Алмажан Азаматқызы

**Алмажан Азаматқызы** (1823, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданы Бекетай-Бесқасқа ауылы — өлген жылы белгісіз) — ақын. Әкесі Азамат 1836 — 37 жылдары Исатай-Махамбет бастаған шаруалар көтерілісіне қатысып, шайқаста қаза тапқан. Алмажан жастайынан өлең шығарып, ақын қыз атанады. Бірақ сақталып қалған шығармасы — “Жетім қыз” дастаны. Дастан әділетсіз әкімдердің жетім-жесірлерге жасаған зорлық-зомбылығы әшкереленеді. “Жетім қыздың” басты кейіпкері — Алмажанның өзі. Оқиға 2-жақтан баяндалады, аракідік қарасөзбен баяндауы бар. Дастанның сюжет желісіне әкесі Азамат қайтыс болғаннан кейін жетім қалған 14 жасар қыз бен 7 жасар ұлға Нарындағы билік иелері тарапынан жасалған зардаптар, Жәңгір ханға арызданбақшы болғанда көрген қиыншылықтары негіз етіп алынған. Дастанда әділдік іздеп күрескен жетім қыздың өршіл тұлғасы сомдалған.
## Дереккөздер


Санат:1823 жылы туғандар
Санат:Жәнібек ауданында туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Жала жабу

** Жала жабу ** — жеке немесе заңды тұлғаның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін, беделін түсіретін жалған мәліметтер тарату. Жала көпшілік алдында сөйленген сөздерде, көпшілікке таратылатын мәлімдемелерде, ақпарат тарату құралдарында орын алуы мүмкін. *[[Қазақстан Республикасы]]ның Қылмыстық кодексі* бойынша, азаматтардың жалған мәліметтер таратып, жала жабу әрекеті сот үкімімен айыппұл салу, сондай-ақ, 120 сағаттан 180 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тарту, немесе бір жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарына жіберу түрінде жазаланады. Адамды ауыр қылмыс жасады деп айыптаумен ұштасқан жала жабу әрекеті анықталған адам сот үкімімен белгілі бір мерзімге бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру жазасына тартылуы мүмкін (Қылмыстық істер кодексі. 129-бап.) жала жабу туралы іс тек жәбірленушінің шағымы бойынша қозғалады.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Құқық
Целурозаврлар

**Целурозаврлар**(*Coelurosaurіa*) — тераподалар отряды тармағына жататын жойылып біткен бауырымен жорғалаушы. Целурозаврлар триас, бор кезеңдерінің орта шенінен белгілі. 10 тұқымдасы, 60-қа жуық туысы анықталған. Денесінің ұзындығы 25 см-ден 6 м-ге жеткен. Бас сүйегі онша үлкен емес және төмен орналасқан. Көпшілік түрінде тістері ұсақ, сойдақ тістері нашар жетілген немесе өзгеріске ұшыраған; араларында тіссіз түрлері де болған. Кейбір түрлерінде қармалағыш алдыңғы аяқтары ұзын. Целурозаврлардың кейбір түрлері (мыс., орнитомимдер) сыртынан қарағанда жүгіргіш құстарға (түйеқұстарға) ұқсас болған. Бұлар құрлықта тіршілік еткен жыртқыштар. Бірақ эволюция даму барысында кейбір Целурозаврлар нағыз жыртқыш жануарлық қасиетінен айырылып, жануарлармен де, өсімдіктермен де қоректенген. Кейбір зерттеушілер, Целурозаврларды құстардың арғы тегі деп есептейді.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том

Санат:Биология
Санат:Жорғалаушылар
Музыкалы комедия

**Музыкалы комедия** – әзіл-сықақ мазмұнда құрылған музыкалы-сахналық шығарма. Ондай қойылымдарға: *опера-буффа*, *комедиялық опера*, *оперетта*, *комедия-балет*, *водевиль*, *мюзикл*, т.б. жанрлар жатады. Музыкалы комедия қатарында Қазақ драма театрының сахнасына алғаш қойылған “Айман – Шолпан” (1934) музыкалы комедиясы мен композитор С.Мұхамеджановтың “Айсұлу” (1974) операсын, т.б. шығармаларды атауға болады. Қазақстанда ұйғыр (1934), корей (1932) және Қарағанды (1973) музыкалы комедия театрлары жұмыс істейді.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Бір байланысты облыс

**Бір байланысты облыс** — тұтасымен облыс ішінде жатқан кез келген тұйық сызықты облыстан тыс шығармай, үздіксіз қысқарту арқылы нүктеге айналдыруға болатындай облыс. Мысалы, дөңгелектің ішкі нүктелері Бір байланысты облыс болып табылады. Ал концентрлі екі шеңбермен қоршалған сақина Бір байланысты облыс бола алмайды, ол екі байланысты облысқа жатады. Бір байланысты облыстың шекарасы тұтас бір сызықтан тұрады, тіпті шекара бір ғана нүкте болуы да мүмкін. Ал сақинаның шекарасы — екі шеңбер. Жалпы жағдайда n байланысты облыстың шекарасы n сызықтан тұрады.

## Дереккөздер



Санат:Топология
Бірдеңе

** Бірдеңе** — философиядағы сапаға қатысты ұғымдардың бірі. Гегель сапаны нақты өзінің өзгеше айқындығын анықтайтын болмыс деп көрсетіп, оның қалыптасуының белгілі бір кезеңін Бірдеңе деп атайды. Бірдеңе — ішкі айырмашылығын айқындаған, соларға іштей ажыраған сапаның қалпы. Ол айырмашылықтар сапаның әрі барлығы, әрі жоқтығы. Сапаның барлығы — басқа сапалардан оны өзгеше ететін айқындығы, ал жоқтығы — осындай өзгешелігімен өзін-өзі шектеуі, яғни өзін-өзі терістеуі. Бірдеңе — тек өзін терістеу ғана емес, өзін терістеуді де терістеу, яғни сыртқа шығудан өзіне қайта қайтарылып, өзінде біршама тұйықталу. Олай болса, Бірдеңе өз өзгешелігіне тұйықталып, біршама аяқталып, тұрақталған сапа, болмыс. Яғни, өз-өзінде оқшауланған, біршама дербес, жеке болмыс. Бірдеңе — сондай-ақ, іштей әр түрлілікке келіп, олардың өзара қатынасына құрылған сапа; қ. Ештеңе, Өзге.

## Дереккөздер



Санат:Философия
Біржан Берденұлы

**Біржан Берденұлы** (1890, бұрынғы Ақмола губерниясы Қызылжар уезі, Қызыл әскер болысы, 1-а. — 10.6 1922, сонда) — ақын, ұстаз. 

Сауатын ескіше ашқан. Троицк қаласына барып, екі жылдай діни медреседе және орысша оқиды. Ресей патшасының 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығына орай, Қызылжар қаласынан тізімге алынып, Двина бойындағы Крейнсбург қаласы төңірегінде 1-дүниежүзілік соғыс майданының қара жұмысында болады. 

Сол майдан шебіндегі қазақ жастарының өмірін суреттейтін, “Прием” атты дастан жазады. Дастан оқиға желісіне қарай шағын тақырыпшаларға (“Қызылжар казармасының тамағы”, “Ұзақ жол”, “Алғашқы әсер”, “Майданда”, т.б.) бөлінген. Ақын Қызылжар қаласынан шыққан күннен бастап, қайтып оралғанға дейінгі көрген-білгендерін қаз-қалпында баяндай отырып, елінен ұзап көрмеген қазақ жастарының басына түскен ауыр зобалаң мен қиыншылықты, соғыс көріністерін жас боздақтардың түсінік-танымы деңгейінде көркем бейнелеп беруге тырысады. Дастанда сарғайып түңілуден гөрі, ертеңгі болашаққа деген сенім, жігер-қайрат айқын сезіледі.

## Дереккөздер


Санат:1890 жылы туғандар
Санат:Қызылжар уезінде туғандар
Санат:10 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1922 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қызылжар уезінде қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылар
Біржан мен Сара айтысы

**Біржан мен Сара айтысы** — айтыс өнерінің озық үлгілерінің бірі.

Айтыс 1871 ж. қазіргі Алматы облысының Қапал-Ақсу өңірінде Ешкіөлмес тауының баурайында Тоғызқұмалақ мекенінде Біржан Қожағұлұлы мен Сара Тастанбекқызы арасында өтеді. Бұл айтысты ең алғаш 1898 ж. Қазанда “Қисса Біржан сал менен Сара қыздың айтысқаны” деген атпен Жүсіпбек қожа Шайхисламұлы жариялады. Кейін Зайсаннан 2-нұсқасы табылып, “Біржан сал мен ақын Сараның айтысқаны” деген атпен Қазанда жеке кітап болып басылды. Айтыстың алғашқы нұсқасы — 969 жол, 2-нұсқасы — 1080 жол. Әріп Тәңірбергенов жазған тағы бір нұсқасы 1907 ж. жарық көрді. 1918 жылға дейін бұл үлгілер сегіз рет, Кеңес өкіметі тұсында он бір рет жарияланды. Сөйтіп, ел ішіне жазбаша да, ауызекі де таралып келді. Айтыстың жарық көруіне, таралуына, өңделіп сарапталуына Сара, Жүсіпбек қожа, Әріп ақын елеулі үлес қосқан. 

Біржан мен Сара айтысы сол тұстағы қазақ әйелдерінің бас бостандығы мәселесін, адамгершілік пен әділдікті, шындықты өзекті де әлеум. тақырып етіп көтереді. Екі ақын өздері тұрған екі өңірдің жақсы-жайсаңдарын кезекпе-кезек сараптай отырып, олардың сан алуан адамгершілік қасиеттері мен келеңсіз іс-әрекеттерін жайып салып, оларға халық талабына сай келетіндей баға беріп отырады. Сонау қияндағы Сарыарқадан Сараны жеңемін деп Жетісуға келген Біржан сал ә дегеннен амандасу рәсімінің өзін бойында дос тұрмақ дұшпан кемітер бір міні жоқ сұлудың, шебер ақын, шешен қыздың бетін қайырып, жігерін жасытып алуға пайдаланбақ болады. Бірақ білімді де ақылды қыз Хауа анаға Адам атаның өзі келгенін “Хиссас-ул-Әнбиядан” оқып білгенін дәлел етіп ұсынады. Мұндай жауапты күтпеген Біржан қатты тосылса да, сөз кезегін әрі қарай жалғастыра береді. Қос жүйрік бұдан әрі жалпы ақындық өнер, адам бойындағы сан алуан қасиеттер, ел дәстүрі, байлық, салтанат, ел басшыларының іс-әрекеттері секілді мәселелерді сөздеріне арқау етеді. Айтыс алғашында рулық бағыт алса да, кейін дәстүрлі арнадан ауытқып, жүйелі өнер сайысына, көркем де кестелі сөз жарысына айналады, қазақ қоғамындағы әлеум. қарым-қатынастың адам өміріне әсері, тұрмыстың мән-мазмұны философиялық ой-толғамдармен қосыла өріліп, өз нақышын тауып жатады. Айтыста халқымыздың әдептілік пен әсемдік туралы пікірлері, эстет. талғам-талаптары кең көрініс тапқан. Осының бәрі Біржан мен Сара айтысының 19 ғасырдағы қазақ халқының болмыс-тіршілігін жан-жақты суреттейтін көркем туынды екенін айқын аңғартады. Біржан мен Сара айтысы атақты екі ақынның арасындағы сөз айтысы ғана болмай, айтыс өнеріндегі көркемдік қуаты, тіл бейнелілігі жағынан ерекше эстет. талғам биігінен көрінген айтыстың үздік үлгісі ретінде қазақ ауыз әдебиетінің тарихынан ерекше орын алады. Айтыс негізіндегі Қажым Жұмалиевтің либреттосы бойынша 1946 ж. М. Төлебаев “Біржан — Сара” операсын жазды.

## Дереккөздер


Санат:Айтыс
Цельс

right|thumb|150px|Авл Корнелий Цельс
**Авл Корнелий Цельс** (Aulus Cornelius Celsus) (*б.з.б. 25 — б.з. 50*) — ежелгі римдік энциклопедист-ғалым. Цельс грек дерек көздерін негізге алып, 25 — 30 бөлімнен тұратын “Өнер” (“Artes”) деп аталатын энциклопедиялық еңбек жазған. Бұл еңбегінде ол философия, риторика, құқық, медицина, ауыл шаруашылығы, әскери іс және тағы басқа ғылым салалары туралы мағлұматтар берген. 20 кітаптан тұратын осы еңбегінің ішінен медицинаға арналған “Медицина туралы” (“*De medіcіna*”) (6 — 13 кітаптар) деген бөлімінде ежелгі грек дәрігерлерінің шығармаларын басшылыққа ала отырып, гигиена, диететика, патология, терапия және хирургия салаларынан мәлімет береді. Цельстің бұл еңбегі ежелгі заманның латын тілінде жазылып, біздің заманымызға жеткен жалғыз медициналық шығармасы болып саналады. Қазіргі заманғы латын тіліне негізделген дәрігерлік терминология осы еңбектен бастау алады.

## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Біржан (Шығыс Қазақстан облысы)

**Біржан** (1998 жылға дейін – *Рожково*) — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл, Біржан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зайсан қаласынан солтүстікке қарай 47 км-дей жерде, Жарлы өзенінің жағалауында орналасқан. Ауыл Зайсан қазаншұңқыры мен Ақжан құмы аралығындағы шалғынды, қызыл қоңыр топырақты қуаң агроклиматтық белдемде жатыр. Онда бетеге, боз, селеу, көде, т.б. шөптер өседі.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда шаруа (фермер) қожалықтары жұмыс істейді, орта мектеп, клуб, дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Музыкалық байқаулар

**Музыкалық байқаулар** (латын тілінде *concursus* – тоғысу, кездесу) – алдын-ала жарияланған шарт бойынша ұйымдастырылған музыканттардың (орындаушылар, композиторлар, музыкалық аспапта ойнау шеберлері) өнер сайысы.

## Тарихы мен дамуы

Музыкалық байқаулар ерте заманда, антикалық Грекияда Дельфия ойындары кезінде өткізіліп, жеңімпаздарына лауреат атағы берілген. Орта ғасырда трубадур, трувер, миннезингер, мейстерзингер байқауларын өткізу дәстүрге айналды. Музыкалық байқаулардың *ұлттық* (бір елдің өнерпаздары қатысады), *халықаралық* (әр елден өнерпаздар қатысады) түрлері бар. Алғашқы ұлттық музыкалық байқаулар 1803 ж. Францияда өткізілді (Мемлекеттік сыйлық берілді). 1848 жылдан Лондонда (Англия) Мендельсон сыйлығы үшін (4 жылда 1 рет) композиторлар сайысы, 1875 жылдан Австрияда Бетховен сыйлығы үшін музыкалық байқаулар (жыл сайын) ұйымдастырылады. 1856 ж. орыс гитарисі Н.Макаров өз қаржысына Брюссельде гитаристердің халықаралық байқауын өткізді. 1890 ж. Санкт-Петербургте А.Рубинштейн пианистер мен композиторлар сайысын (1895, 1900, 1905, 1910) ұйымдастырды. 1959 жылдан Женевада ‘‘халықаралық байқаулардың федерациясы’’ жұмыс істейді. Ең ірі музыкалық байқау Польшадағы пианистердің Ф.Шопен атындағы музыкалық байқауы (Варшава, 5 жылда 1 рет, 1927); Францияда пианистер мен скрипкашылар М.Лонг және Ж.Пибо атындағы музыкалық байқаулар (Париж, 2 жылда 1 рет, 1943); Ұлыбританияда скрипкашылардың К.Флеш атындағы музыкалық байқауы (Лондон, жыл сайын, 1945); Италияда пианистердің Ф.Бузони атындағы музыкалық байқауы (Больцано, 1949, жыл сайын); т.б.

## Халықаралық байқаулардан орын алған қазақ музыканттары

Қазақ музыка қайраткерлерінен халықаралық музыкалық байқауға алғаш рет қатысып, жүлделі орындарға ие болғандар: Ә.Қашаубаев (Париж, 1928), Бүкілодақтық музыкалық байқауда Д.Нұрпейісова (Мәскеу, 1939), Паганини атындағы скрипкашылар байқауында Э.Нақыпбекова (Варна, 1972, 1974); Бүкілодақтық балет артистерінің байқауында Р.Бапов, Г.Қадырбекова (Зеречели, 1980, Дж.Б. Виотти атындағы халықаралық пиониношылар байқауының лауреаты), А.Мұсақожаева (Токио, 1982 халықаралық скрипкашылар байқауының лауреаты), Г.Мырзабекова (Париж 1985, скрипкашылар байқауының лауреаты), т.б.

## Қазақстандағы музыкалық байқаулар

Қазақстанда республикалық және халықаралық дәрежеде өнер талапкерлерінің шығармашылық жолын ашып, өнерге жолдама беріп жүрген музыкалық байқаулар *“Азия дауысы”’* халықаралық фестивалі (1989, Алматы); *“Жас қанат”* әншілердің республикалық байқауы (Алматы, 1991, жыл сайын); *“Астана дауысы”* қазақ әндерінің халықаралық байқауы (Астана); *“Әнші балапан”* халықаралық фестивалі (1990, жыл сайын); *“Айналайын”* халықаралық өнерлі балалар фестивалі (1996, Алматы, жылына 1 рет), *“Супер-Стар KZ”* телевизиялық байқауы (2003), т.б.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Музыка
Музыкалық дыбыс

**Музыкалық дыбыс** – музыкалық жүйеде нақтылы орны бар, тұрақты биіктіктегі дыбыс. Музыкалық дыбыс музыка мәдениетінің көпғасырлық даму барысында (шу дыбыстардан бөлек) айқындалып, белгілі бір жүйелі қалыпқа түсіріліп, музыкалық ойды, образды бейнелеуде қолданылатын көркемдік құбылыс. Олардың *дыбыс биіктігі*, *естілу күші*, *[[тембр]]і*, *ұзақтығы* айқын. Музыкалық дыбыстағы негізгі тонның жоғарылығы субконтроктавадағы до-дан 5-октовадағы до-реге дейін болады (16 – 4000/1500 гц). Бір октавада бір-бірінен жарты тон айырмашылығы бар 12 дыбыс қолданылады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Музыка
Санат:Дыбысжазу
Мергель

**Мергель** (немісше *Mergel* – әксаз) – құм аралас сазды-карбонатты шөгінді тау жынысы.

## Жалпы мәліметтер

Кұрамының *50-75 %*-ы ізбестастардан (кальцит, сирегірек доломит), *25-50 %*-ы өзге минералдардан тұратын тау жынысы. Ізбестас құрамына орай:

* ізбестасты мергельдер;
* доломитты мергельдер болып екі түрге бөлінеді, цемент өнеркәсібінде кеңінен қолданылады.

*30 – 90%* кальциттен немесе доломиттен, *70 – 10%* сазды минералдан тұрады. Құрамында сазды бөлшектер мөлшері *70 – 50%* болса сазды Мергель, ал олар *50 – 30%* болса кәдімгі Мергель, 30 – 10% болса карбонатты Мергель болып ажыратылады. Мергельдің карбонатты бөлігі *пелитоморфты* немесе *ұсақ түйірлі кальциттен, сирек доломиттен, кейде екеуінен* де құралады. Осыған орай Мергель әкті және доломитті (25 – 50% доломит) болып бөлінеді.

Әдетте, Мергельде *карбонатты* және *сазды минералдар* біркелкі кездеседі. Опалдың өте ұсақ домалақ түйіршіктері бар түрін кремнийлі Мергель дейді. Одан басқа қоспа ретінде *кварц, дала шпаттары, слюда, акцессор минералдар түйірлері* де кездеседі. Аутигендік минералдардан *[[глауконит]], [[барит]], [[цеолит]]тер, [[пирит]], [[марказит]]* ұшырасады. Доломитті түрінде органикалық заттар әдетте кездеспейді. Мергельдің түсі *ақ, ашық сұр, сарғыштау, жасылдау* немесе *қызғылт, қоңыр, кейде күңгірт* түсті. Мергель теңіз алаптарында (қайраңдар мен терең жерлерде), лагуналарда және суы тұщы көлдерде қалыптасады. Мергель портланд-цемент алудағы негізгі шикізат. Қазақстанда Мергель кен орындары Жезқазған, Қарағанды төңірегі мен Теңіз көлі маңынан барланған.

## Дереккөздер


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Бір құралыптас топтар

**Бір құралыптас топтар** — әлеуметтік-демографиялық сипаттамалар бойынша бір жағдайдағы адамдар тобы. Бір құралыптас топтар жас ерекшелігі, туыстығы, әлеуметтік орта, мамандығы, т.б. бойынша анықталуы мүмкін. Мысалы, құрдастар, ағайындар, әріптестер, т.б.
## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Бірлескен кәсіпорын

**Бірлескен кәсіпорын ** — жұмысына шет елдердің фирмалары немесе мемлекет ішіндегі басқа өндіріс орындары мен фирмалар қатысатын, ұйымдық жағынан біртұтас, ортақ мүдделі мекеме ретінде рәсімделген кәсіпорын. 

Ол бірлесіп өнім өндіру, өнімді сату, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, құрылыс салу, техникалық қызмет көрсету, көліктік, қаржылық, сақтандыру, т.б. қызмет түрлерін жүзеге асыру мақсатында құрылады. Қазақстанда 1989 жылдан бастап АҚШ, Италия, Түркия, Қытай, Швейцария, Югославия, т.б. елдердің фирмаларымен Бірлескен кәсіпорындар құрылып, жұмыс жүргізуде.

## Дереккөздер


Санат:Бизнес
Санат:Сыртқы экономикалық қызмет
Санат:Кәсіпорындар
Бірлескен қызмет

**Бірлескен қызмет** — жай серіктестік келісімшарты негізінде кәсіпкерлік субъектілері арасында пайда болатын қарым-қатынастар. 

Азаматтық заң қағидаларына сәйкес олар ортақ шаруашылық нәтижелеріне жету мақсатында бірлесе әрекет жасауға міндеттенеді. Өзара келісім бойынша олар Бірлескен қызметке басшылық етіп, ортақ істерді жүргізу міндетін қатысушылардың біріне тапсырады, ал ол келісімшарт жасасқан өзге серіктестердің сенімхаты негізінде әрекет етеді. Бірлескен қызметке қатысушылар ортақ мақсатқа жету үшін жарналарын ақшалай немесе мүлік түрінде не еңбек үлесі арқылы қоса алады. Олардың ақшалай немесе мүліктік жарналары, сондай-ақ, шаруашылықты бірлесе жүргізу нәтижесінде иеленген немесе сатып алынған мүліктері ортақ үлесті меншік болып табылады. Ортақ шығындардың және ықтимал залалдардың орнын жабу тәртібі қатысушылардың өзара келісімшартында белгіленеді.  Егер мұндай тәртіп алдын ала көзделмесе, ортақ шығындар мен залалдар қатысушылардың ортақ мүлкі есебінен жабылады. Ал жетпей қалған жағдайда осы мүліктегі үлестеріне қарай әрқайсысы бөліп өтейді. Бірлескен қызметке қатысушылардың құрған серіктестігі заңи тұлға саналмайды.

## Дереккөздер


Санат:Азаматтық құқық
Бірлескен меншік

**Бірлескен меншік** — ортақ меншіктің бір түрі, мұнда меншік иелерінің үлестері белгіленбейді. Егер өзара келісімде өзгеше көзделмесе, Бірлескен меншікке қатысушылар ортақ мүлікті бірлесе иеленіп пайдаланады. ҚР Азаматтық кодексінің 20-бабында арнайы мәмілені қайсысы жасағанына қарамастан, Бірлескен меншіктегі мүлікке билік ету барлық қатысушының келісімімен жүзеге асырылатыны көзделген. Егер келісімде басқаша көзделмесе, Бірлескен меншікке қатысушылардың кез келгені ортақ мүлікке билік ету жөнінде мәміле жасауға қақылы. ҚР Азаматтық кодексіне сәйкес ортақ мүлікті иеленушілер арасында бөліске салу немесе әрқайсысының үлесін бөліп шығару олардың Бірлескен меншіктегі үлесі алдын ала анықталған реттерде ғана жүзеге асырылады. Егер арнаулы құжаттарда алдын ала көрсетілмесе, онда Бірлескен меншікке қатысушы тараптардың ортақ мүлікте үлестері жоқ болып есептеледі. Әдетте, Бірлескен меншіктің мынандай түрлері: ерлі-зайыптылардың, шаруа қожалықтарының, сондай-ақ, жекешелендірілген үйдегі тұрғындардың ортақ меншіктері болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Бірлестік (айрық)

**Елді мекендер:**

* Бірлестiк – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы кент.
* Бірлестiк – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Бірлестік – жүйе, құрылым.
* Бірлестiк – Алматы облысы Сарқан ауданындағы суғару жүйесі.
Боян

**Боян** — 11 ғасырда ғұмыр кешкен жыршы. “Игорь жасағы туралы жырда” оқиғаны әділ баяндаушы жырау әрі парасатты кейіпкер ретінде суреттеледі. Жыр авторы Игорь жасақтарының қыпшақ ауылдарына шапқыншылық жасау кезіндегі қатыгездігін, жасақ басшысының опасыздығын, сол әрекетіне сай тұтқынға түсуін баяндар кезде Боян жырауға сөз беріп отырады. Соған қарағанда Боян — 11 ғасырда қыпшақ даласы мен Киев Русіне танымал тұлға болған.
## Дереккөздер
Бірлестiк (Ақмола облысы)

**Бірлестік** — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл (бұрын кент), Сейфуллин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Зеренді ауылынан солтүстікке қарай 68 км-дей жерде, Көкшетау қыратының солтүстік бөктерінде, селеу аралас әр түрлі шөп өскен қара топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы “Бірлестік” ұжымшарын ұйымдастыруға байланысты қаланды. 1978 жылы жанынан уран кен орны ашылып, соның негізінде кентке айналды. Бірлестікте геологиялық барлау экспедициясы жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, аурухана бар. Тұрғындары аудан орталықтармен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Музыкалық кілт

thumb|right|300px|Үш кілттегі (скрипкалық, бас және до) ля-минор аккорды.
**Музыкалық кілт** – нота сызықтарында орналасқан нотаның атауы мен биіктігін белгілейтін, дыбыстардың мағынасын анықтайтын белгі. Нота қатарының бас жағына қойылады. Кілт таңбаларының бірнеше түрлері бар. Әншілер мен аспаптардың әр түрлі дыбыстық ауқымына орай, ноталардың орналасуына қолайлы кілтті қолдануға тура келеді. Музыкалық кілттің көп қолданылатындары – *скрипкалық* (2-сызықтағы соль), *бас* (4-сызықтағы фа) және *до* кілттері (сопранолық, меццо-сопранолық, альттық, тенорлық, баритондық). Әрбір кілттің нота жазуында бекітілген белгілі бір өзіндік орны болатындықтан, соған сай дыбыс қатарының атауы мен биіктігі де өзгеріп отырады.


Скрипичный ключ.svg|Скрипкалық немесе соль кілті
%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87.svg|Бас немесе фа кілті
%D0%90%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87.svg|До кілті

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Музыка
Цементит

**Цементит** (темір карбиді) — темір мен көміртегінің химиялық қоспасы (Fe3C). Қатты әрі сынғыш материал, таза күйінде әдетте керамика ретінде жіктеледі. Көбінесе қара металлургияда кездеседі және оның маңызды бөлігі. 

= Химиялық қасиеттері =
Жоғарғы температурада ыдырау (800-1100 K)

* Fe3C -> 3Fe + C 

Концентрацияланған қышқылдармен әрекеттесу

* Fe3C +6HCl-> 3FeCl2 +C v +3H2 ^
* Fe3C +22HNO3 -> 3Fe(NO3)3 +CO2 ^ +13NO2 ^+11H2O

Оттегімен әрекеттесуі

* Fe3C +3O2 -> Fe3O4 +CO2 (600-700 °C)
* 4Fe3C +Fe3O4 -> 15Fe +4CO (1000-1100 °C)

Сутегімен әрекеттесу 

* Fe3C +2H2 -> 3Fe +CH4 

## Дереккөздер

Санат:Карбидтер
Санат:Металтану
Санат:Материалтану
Санат:Темір және көміртегі қоспалары
Музыкалық құрылым

**Музыкалық құрылы** – 1) дыбыс жүйесіндегі белгілі бір өлшемдік қалыпқа түсірілген дыбыстардың ара қатысы. Еуропада ежелгі пифагорлық құрылым квинталарды жүйелі түрде құру арқылы жасалды. 16 ғасырдың басында Еуропада біркелкі емес темперациалық құрылым пайда болып, ол 18 ғ-да барлық жерде қолданылды; 
2) Камертонды (жоғарылық эталоны) күйге келтіру үшін және осыған сай әнші даусының немесе музыкалық аспаптың нақтылы жоғарылық үнін анықтаудағы қабылданған дыбыстардың тербеліс жиілігі. Әдетте әр дыбыстың биіктігі (жоғарылығы) 1-октаваның «ля» дыбысы арқылы анықталады; 
3) Кең ұғымда – музыкалық құрылым музыкалық аспаптарға қолданғанда дыбыс қатары деген ұғымды білдіреді. Мысалы, валторнаның натуралдық құрылымы (яғни валторнаның дыбыс қатары), баянның хроматикалық құрылымы (яғни баянның хроматикалық дыбыс қатары), т.б. Тар ұғымда – музыкалық құрылым ішекті музыка аспаптар ішегіндегі дыбыстардың өзара интервалын, яғни құлақ күйі дегенді білдіреді. Мысалы, скрипканың, виолончельдің, мандолинаның, домбыраның құлақ күйі *квинта*, ал контрабастікі *кварта* бұрауына келтіріледі.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 
*Музыкальная акустика, М., 1954; Шерман Н.С., Формирование равномерно-темперированного строя, М., 1964


Санат:Музыка
Айып-анжы

**Айып-анжы** — істелген қылмысына қарай өтелетін төлем, құн. 10-12 ғасырларда монғолдар кісі өлтіру, ұрлық т.б. қылмыс жасап айыпты болғандарға құн төлететін болған. Ондай құн “анжу” деп аталған. Айып-анжы төлегеннен кейін айыпкерге жаза қолданылмаған.Ілгеріде қазақ халқында ұзатқан қызға қызметшілер қосып ілестіріп жіберген. Олар да “анжы” атанған. Анжылар барған еліне сіңіп, жақындасып кеткен. “Ағайын-анжы” деген сөз осыны мегзейді.

## Дереккөздер


Санат: Мәдениет
Музыкалық лексикография

**Музыкалық лексикография** – музыкалық сөздіктер, энциклопедиялар, анықтамалық басылымдар жасау және олардың ара қатынасының теориясы мен практикасы. Мазмұндық жағынан олар *әмбебап* (универсалды) және *салалық* болып бөлінеді. Мәтіндер көбіне алфавит бойынша орналасады. Ондағы жазылған мақалалардың көлеміне байланысты энциклопедияға не энциклопедиялық сөздікке жататыны анықталады. Алғашқы анықтамалық басылымдар – терминологиялық сөздіктер, музыкалық театрлық түсіндірме, орындаушылық әдістер, музыкалық аспаптар жөнінде болғаны белгілі. 18 ғ-да терминологиялық сөздік құрастыру дәстүрін Т.Яновка, С. де Броссор, Дж.Грассино, Ж.Ж. Руссо дамытты. 19 – 20 ғ-ларда өмірбаяндық, салалық және тақырыптық сөздіктер мен анықтамалықтар кеңінен өріс алды. Бұл салада Қазақстанда А.Жұбанов, Б.Ерзакович, Б.Ғизатов, Қ.Жүзбасов, Ж.Рсалдин, Ө.Байділдаев, М.Ахметова, З.Қоспақов, Н.Кетегенова, П.Момынов, т.б. музыка зерттеушілер еңбек етті.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Музыка
Бірлік (математика)

**Бірлік** — 1) натурал сандардың ішіндегі ең кішісі, n=1. Кез келген санды 1-ге көбейткенде сол санның өзі шығады; 2) зерттеуге алынған заттардың не элементтердің жиынында, көбінесе, анықталған қандайда бір бинарлық (екі бөліктен тұратын) амал (мысалы, сандарды қосу немесе көбейту) кездеседі. Оны  деп белгілейік. Егер кез келген а элементі үшін аеa, eaa теңдігі орындалса, онда осы амалға қатысты жиынның е элементі бірлік деп аталады. Бұл екі теңдік бір-біріне тәуелсіз, яғни abba. Егер жиында бірнеше амал (мысалы, қосу және көбейту) анықталған болса, Бірлік осы амалдардың біреуіне қатысты айтылады (әдетте көбейтуге қатысты Бірлік бір деп, ал қосуға қатысты бірлік нөл деп аталады). 3) Алгебралық сандар мен алгебралық функциялар теориясында Бірлік бірлік бөлгіші деп аталады, яғни а элементі үшін ab1 теңдігі орындалатындай басқа b элементін табуға болады.
## Пайдаланылған әдебиет


санат:Математика
Бірлік (қасиет)

**Бірлік** — қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымындағы маңызды этикалық ұғым. Бірлік адамдар арасындағы ынтымақтың, жарасымды татулықтың көрінісі, ел болудың белгісі. Ол белгілі бір топтың, ұжымның, халықтың, жалпы адам баласының мақсат, мұрат, мүдделері тоғысынан туындайды. Қазақ халқы бірліктің күнделікті тіршіліктегі орны мен маңызын “бірлік болмай тірлік болмас”, “бірлік түбі — береке”, “алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді” деп түйген. Бірлікті ыдыратып, ірітуші күш — күншілдік, іштарлық, араздықтық деп тауып, жұртшылықты мұндай жағымсыз қасиеттерден бойын аулақ салуға шақырған. Бірлік елдіктің, ұлт болып ұйысып отырудың басты кепілі саналған. Сондықтан ел тізгінін қолына ұстаған адамдар — ақсақалдар, билер, хандар ел ішіндегі асқынған дау, ушыққан жанжалды тыйып, шешім қабылдағанда ел бірлігіне сына түспеу жағына баса көңіл бөлген.

## Дереккөздер


Санат:Этика
Ұшықтау

**Ұшықтау** — емдеу шарасы. Қазақтар арасында кең тараған. Ұшықтау жолымен ауруға шалдыққан адам мен малды емдеу жел мен судың “ғажайып“ қасиетіне сүйенген. Ұшықтаудың бірнеше түрлері бар (жалғызұшық, қазанұшық, жерұшық). Ғалымдардың пікірінше, ұшықтау бақсылықтың қалдығы. Бас айналып, жүректің айнуына немесе тоңып, дененің қызуы көтерілуіне байланысты ауруларды ұшыну деп түсініп, оған қолданылатын емді *ұшықтау* деп атаған. Ұшықтау кезінде ауруға тұз, күл сияқтылар қосылған суық не ыстық суды *“ұшық-ұшық”* деп дүркін-дүркін бүркеді. Кейде ұшынған ауруға тосыннан келіп су бүріккен. Шошынған адам төсін емдеуші алақанмен “ап, ап“ деп ұрып, жерге алақанын соғып “мен көтере алмасам, қара жер сен көтер“ деп үш рет қайталаған. Бұл жерде ұшықтаушы адамның “ұшқан сұқаны“ орнына түсіп, өзіне-өзі келеді деп сенген. Ұшықтау әлі күнге дейін қазақ халқының арасында кең тарауда.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Медицина
Санат:Салт-дәстүрлер
Бірлік (ұйым)

**“Бірлік”** — 1914 жылы Омбы қаласында құрылған қазақ жастарының ұйымы. 

Оның мүшелері қатарында А.Сейітов, М.Сейітов, М.Жұмабаев, С.Садуақасов, А.Баржақсин, Ш.Әлжанов, Б.Байділдин, А.Сейдалин, Қ.Кемеңгеров, Ғ.Тоғжанов, Д.Әділов, О.Темірбеков, т.б. болды. “Бірлік” ұйымы өзінің алдына қазақ халқының мәдениетін, өнерін, әдебиетін көтеру арқылы оның ұлттық санасымен сезімін оятуды мақсат етіп қойды. Осы мақсатқа жету үшін ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, оларды бастырып шығаруды, ауыл мектептерін оқулықтармен қамтамасыз етуді, қаражатқа мұқтаж оқушыларға көмек ұйымдастыруды қолға алды. 1916 жылы “Балапан” атты қолжазба журнал шығарды. 1917 жылы 1 — 4 қазан аралығында ұйымның кеңейтілген жиналысы өтіп, онда ұйым мүшелері Алаш партиясына қолдау көрсететіндіктерін білдіріп, халық арасында оның бағдарламасын насихаттауды өз мойнына алды. Дегенмен оның мүшелері арасында  Әлжанов секілді “Үш жүз” партиясын қолдағандар да болды. 

“Бірлік” ұйымы мүшелері 1918 жылы барлық қазақ жастарын біріктіру үшін құрылған “Жас азамат” ұйымының құрамына енді.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Цементтік шикізат

**Цементтіқ шикізат** — цемент өндіруде қолданылатын табиғи және жасанды минералдық түзілімдер. Көп жұмсалатын портландцемент өндіру үшін әкті, мергельді, сазды тау жыныстары қолданылады. Саз, саздақ, сазды тақтатас, лесс, лесс тәрізді саздақтар — цемент өндірісінің негізгі шикізаттары болып табылады. Цемент алу үшін шикізат шихтасына аздаған түзуші қоспалар (колчедан тұқылдары, домна өндірісінің қалдықтары, темір кентасы, трепел, опока, кварц құмы,маршаллит, боксит, т.б.) қосылады. Клинкерді күйдіргендегі бірігу үдерісін жеңілдету үшін таза флюорит және натрий, кальций, магнийдің кремнийлі-фторлы қоспалары енгізіледі. Шикізат ылғалдылығын төмендету үшін сода, сұйық шыны, т.б. сұйылтқыштар, өнімді стандартқа сәйкестендіру үшін ұнтақтағанда клинкерге табиғи (диатомит, терепел, опока, вулкан күлі мен туфы, пемза, трасса) және жасанды (күйдірілген саз, кремнийлі қалдықтар, домна мен отынның шлактары және күлдері) материалдар түріндегі белсенді минерал қоспалар қосылады. Бұлар цементтің қатаюын қамтамасыз етеді. Қазақстанда Цемент шикізатның қоры мол.

## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Химия
Санат:Өндіріс
Біржан Толымбайұлы

**Біржан Толымбайұлы**(туған-өлген жері белгісіз, бұрынғы Қостанай уезі, Қарабалық болысы) — 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында өмір сүрген қазақ жырауы, “Қобыланды” жырын кейінгі ұрпаққа жеткізушілердің бірі. Жырды С.Тұяқбаев деген адам Біржанның аузынан жазып алып, 1914 ж. Қазанның “Үміт” баспасында бастырған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақ ақындары
Біржан - Сара (опера)

**“Біржан — Сара”** — М.Төлебаевтың операсы. Либреттосын Қажым Жұмалиев жазған. 

Премьерасы 1946 жылы 7 қазанда Қазақ опера және балет театрында (Алматы) өтті. 1949 ж. 2-, 3-рет өңделіп, 1957 ж. қайта қойылды. Алғашқы қойылымындағы басты партияларды Ә. Үмбетбаев (Біржанды), К. Байсейітова (Сараны) орындады. Реж. Қ.Жандарбеков, дирижері Г.Столяров, суретшісі А. Ненашев болды. 

“Біржан — Сара” көп актілі лирикалық-драмалық опера. Оның негізіне 19 ғ-да өмір сүрген ақын, әнші-композитор Біржан салдың өмірі мен оның Сара ақынмен айтысы алынған. Либреттоға ақын өмірі жайлы деректер және Біржан мен Сара айтысындағы сюжеттік оқиғалар арқау болған. Операның драматургиялық желісінде Біржан мен Сараның махаббатын көрсететін лирикалық бағыт пен Біржан мен Жанбота болыстың арасындағы күресті көрсететін (бұл Біржанның әйгілі “Жанбота” әнінен алынған) әлеум. бағыт қатар жүріп отырады. Біржан салдың шығармаларындағы еркіндік, намыс, адамгершілік мәселелері бас кейіпкердің прототипіне де, операның бүкіл тақырыптық бағытына да негіз болған. Біржан бейнесі әншінің өз әндері (“Айтбай”, “Жанбота”, “Біржан сал”, “Адасқақ”, т.б.) және М. Төлебаевтың музыкасы арқылы ашылған. Опера ұлттық бояуы қанық, әсерлі лирикалық көріністерге, айшықты мелодияға толы. Операда ұлттық музыкалық формалар (әдет-ғұрыптық фольклор “жар-жар”, сыңсу, жоқтау, әсіресе, ақындар айтысы) өте әдемі әрі орынды қолданылған. 4 актілі опера қақтығысқа толы қарама-қайшы көріністерге (1-актідегі бас кейіпкердің нәзік ғашықтық дуэтіне айналатын әдемі айтыс кенеттен Біржан мен Жанботаның қақтығысы көрінісіне ауысып кетеді. 3-актідегі салтанатты той қарама-қарсы екі жақтың жаңа дауымен үзіліп қалады) құрылған. Опера 1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақ өнері мен әдебиетінің онкүндігінде көрсетілген. “Біржан — Сара” — рухы жағынан қазақтың халықтық эпостарына жақын, шын мәніндегі романтикалық шығарма” деп жазды белгілі музыка зерттеуші В. Виноградов. 1949 жылы операға КСРО Мемлекеттік сыйлық берілді. Айшықты ұлттық бояуы қанық шығарма қазақ опера өнерінің классикалық туындысы болып табылады. 1959 жылы бұл туынды Башқұрт опера және балет театрында (Уфа қаласы) қойылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақша опералар
Бірліктердің абсолют жүйесі

**Бірліктердің абсолют жүйесі** — физикалық шамалардың негізгі бірліктерінің кейбірін ғана (ұзындық, масса және уақыт) қамтитын, ал қалған өлшеу бірліктері сол негізгі бірліктердің туындысы ретінде анықталатын жүйе. Бірліктердің абсолют жүйесіне енетін кез келген физикалық шаманың туынды бірліктерін анықтағанда, сол шаманы негізгі бірліктер арқылы өрнектелетін шамалармен байланыстыратын формула қолданылады. Бұл формуладағы пропорционалдық коэффициент 1-ге тең деп ұйғарылады. Бірліктердің абсолют жүйесін ғылымға тұңғыш рет 19 ғ-дың 30-жылдары неміс ғалымы К.Ф. Гаусс енгізген. Ол негізгі бірліктер ретінде: ұзындық бірлігіне миллиметрді, масса бірлігіне миллиграмды және уақыт бірлігіне секундты алған. Бірліктердің абсолют жүйесі қазіргі уақытта ескірген жүйе болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Шұбартеңіз шайқасы

**Шұбартеңіз шайқасы**, **Шұбаркөл шайқасы**, қазақ жасақтары мен жоңғарлар басқыншылары арасында болған. Шежіре деректері бойынша бұл шайқас шамамен 1728 жылы (кей деректерде 1725 жылы) Орталық Қазақстандағы Ұлытаудың оңтүстік-батыс жағындағы Шұбартеңіздің (Шұбаркөлдің) айналасында өткен. Бұл шайқас “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” оқиғасынан кейінгі қазақтар мен жоңғарлардың арасындағы ірі шайқас болды. Шежіре деректерінде шайқаста қазақтардың біріккен қолын Шақшақ Жәнібек батырдың басқарғаны айтылады. Мұны Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы мен Шәкерім Құдайбердіұлы да растайды. Шайқас қазақ жасақтарының жеңісімен аяқталып, жауға күйрете соққы берілді. Бұған дейін қазақ батырлары әрқайсысы өз жасағымен жеке-жеке жаумен шайқасып, еш нәтиже шығара алмаған еді. Осы жолы олар алғаш рет өз күштерін біріктіріп, тізе қоса іс-қимыл жасады. Шұбартеңіз шайқасы болашақта қазақ батырлары күш біріктірсе ортақ жауды талқандап, туған жерді азат етуге болатынын дәлелдеп берді. "Қалмаққырылған" деген алғашқы жер атауларының бірі Қазақстан картасында осылайша пайда болды.

## Пайдаланатын әдебиет
* Қазақтың көне тарихы, Алматы, 1993, 
* Қазақстан тарихы, 3-том, Алматы, 2002.

## Тағы қараңыз
*Жоңғар шапқыншылығы
*Жоңғар хандығы
*Жоңғар-қазақ соғысы (1723—1730)
*Аңырақай шайқасы
*Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Шайқастар
Санат:Тарих
Бірліктердің табиғи жүйесі

**Бірліктердің табиғи жүйесі**— негізгі бірліктер ретінде іргелі физикалық тұрақтылар қабылданған (мысалы, гравитациялық тұрақты — G, вакуумдағы жарық жылдамдығы—с, Планк тұрақтысы—ї, Больцман тұрақтысы — k, Авогадро саны — NA, электрон заряды—е, электронның тыныштық массасы — me, т.б.) жүйе. Бірліктердің табиғи жүйесінің негізгі бірліктерінің шамасы табиғат құбылыстарына байланысты анықталады; бұл оның — өлшем бірліктерін таңдау практикалық өлшеу талабынан туатын басқа жүйелерден өзгешелігі. Бірліктердің табиғи жүйесінің алғашқы нұсқасын 1906 ж. неміс физигі М.Планк ұсынған. Планк негізгі бірліктерге ї, с, G, k сияқты бірліктерді алды. Бұл бірліктер жүйесі жер жағдайына тәуелсіз әрі ғаламның барлық уақытына және кез келген бөлігіне жарамды болып есептеледі. Кейін Планктің жүйесінен басқа да табиғи жүйелер (мысалы, Льюистің, Хартридің, Дирактың, т.б. жүйелері) құрастырылды. Бірліктердің табиғи жүйесінде ұзындық, масса және уақыт сияқты өлшем бірліктерінің шамасы өте аз болса (мысалы, Планк жүйесіндегі ұзындық 4,03Һ10–35м, масса 5,42Һ10–8 кг және уақыт 1,34Һ10–43 с), керісінше, температураның өлшем бірлігі өте үлкен шама (3,63Һ1032К) болады. Мұның үстіне бұл жүйенің өлшем бірліктерінің бірліктердің халықаралық жүйесінің (СИ) негізгі өлшем бірліктеріне қарағанда қайталау дәлдігі бірнеше есе төмен. Сондықтан Бірліктердің табиғи жүйесі практикалық өлшем жүргізуде кең қолданыс тапқан жоқ. Дегенмен, бұл жүйені теориялық физикада пайдалану кейбір физикалық теңдеулерді қарапайым түрге келтіруге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Ценз

**Ценз **(лат. *census* — есептеу, бағалау) — 
# адамды қайсыбір саяси негізінен сайлау құқықтарын пайдалануға жіберудің заңнамада көзделген шектеулі шарттары. Сайлау Цензі азаматқа сайлау құқықтарын беру шарттары ретінде конституциямен немесе сайлау заңнамасымен белгіленеді. Мұндай Ц. 18 — 19 ғ-лардан бастап енгізілді. Ең көп таралған түрлері — мүліктік Ц (мүліктің белгіленген минимумын иелену қажеттігі), білім алу Цензі (білімнің белгіленген минимумы болуы қажеттігі), отырықшылық Ц-і (белгілі бір мекенде азды-көпті ұзақ тұру талабы). Кейбір сайлау Цензі бірқатар мемлекеттердің заңнамасында қазіргі кезге дейін көзделген;
# Ежелгі Римде азаматтардың әрбір 5 жыл сайын цензорлар жүргізіп тұрған мүлік санағы. Б.з.б. 6 ғ-да енгізілген. Ценздің негізіне бөлінген жер телімі немесе жылжымалы мүлік алынды, сонан соң Ценз ақшалай тұлғаланатын болды. Ц. негізінде салық салынды және әскерге шақырылды;
# Батыс және Орт. Еуропада орта ғасырда шаруалардан алынған алым-салық. Онда шаруалар сеньорға тұрақты түрде азық-түлікпен немесе ақшалай төлеп тұрған. Германияда, Чехияда, Польша корольдігінде, Францияда,Англияда қолданылды.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Саясат
Санат:Заң
Музыкалық форма

**Музыкалық форма** – кең ұғымда музыкалық шығарманың идеялық-эмоциялық мазмұнын білдіретін музыканың мәнерлеу құралдарының (мелодия, екпін, ырғақ, гармония, т.б.) жиынтығы. Музыкалық шығарманың көркемдігі – *мазмұн* мен *форма* бірлігінде. Ал тар ұғымдағы музыкалық форма музыкалық шығарманың құрылымы (композициясы) болып табылады. Музыканың тарихи даму барысында музыкалық образдарды бейнелеу, оларды бір-бірімен салыстыру, даму принциптеріне негізделген музыкалық форманың біршама тұрақты түрлері қалыптасты. Музыкалық форма түрлері әр дәуірде, композиторлардың шығармаларында, жеке шығармаларда өзгерістерге ұшырап отырды. Музыкалық форманың элементтері: мотив, фраза, музыкалық сөйлем, период. Музыкалық форманың *шумақтық*, *екі бөлімді*, *үш бөлімді (жай және күрделі) сонаталық*, *вариациалық рондо*, *фуга*, *полифониялық*, т.б. түрлері болады. Сондай-ақ циклдік формалар да (соната, сюита, рондо-соната, прелюдия, фантазия) кеңінен тараған. Циклдік форма бөлшектері әр түрлі музыкалық формада (жай, күрделі, полифониялық) жазылады. Ал сонаталық формаға сонаталармен қатар симфониялар, квартеттер, концерттер, т.б. жатады. Күрделі вокалдық-симфониялық (оратория, кантата, месса) және музыкалық-сахналық шығармалар (опера, балет) бірнеше бөлімнен құрылады. Бұл шығармалардың әр бөлімдері (увертюра, ариялар, ансамбльдер) дағдылы музыкалық формада (мысалы, ария екі немесе үш бөлімі рондо формасында) жазылады. Мұнда композицияның жалпы принциптері музыкалық драматургияның заңдылықтарына сәйкес өзгеріп отырады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 
*Способин И.В., Музыкальная форма, 5 изд., М., 1972
*Мазель Л., Строение музыкальных произведений, М., 1979
*Холопова В.Н., Форма музыкальных произведений (Учебное пособие), СПб., 1999
Бірнегізді қышқылдар

**Бірнегізді қышқылдар** — құрамында металл атомдарына ауыса алатын бір сутек атомы бар қышқылдар (мысалы, НСІ, НВr, НJ, НF, Н (АuСІ4), HNO3, HCІO3, HMnO4 CH3 COOH және т.б.). Қышқыл молекуласының құрамындағы cутек атомдарының саны мен оның негіздігі әрқашан сәйкес келе бермейді. Мысалы, этан (сірке) қышқылының (СН3— СООН) құрамында төрт сутек атомы болатынына қарамастан, бір сутек атомы ғана қышқылдық реакцияға қатысады. Қышқылдың күшіне қарай Б. қ. күшті және әлсіз қышқылдар болып бөлінеді. Күшті қышқылдар қатарына тұз қышқылы (НСl), азот қышқылы (НNО3), йодты сутек қышқылы (НJ), хлор қышқылы (НСlО4), т.б. қышқылдар жатады. Әлсіз қышқылдар қатарына — цианды сутек қышқылы (НСN), этан қышқылы (СН3—СООН), т.б. органик. қышқылдар жатады. Құрамына қарай Б. қ. (жалпы қышқылдар сияқты) оттекті (оксоқышқылдар) және оттексіз болып бөлінеді. Көптеген оттекті қышқылдар күшті тотықтырғыштар. Мысалы, азот қышқылы (НNО3), маргaнец қышқылы (НМnО4). Кейбір бірнегізді оттекті қышқылдар тек сулы ерітінділерде ғана болады, оларды жеке бөліп алу қиын. Оттексіз қышқылдарда сутек атомдары қышқыл түзетін элемент атомдарымен тікелей байланысқан. Көптеген кешенді қышқылдардың қатарында бір негізді қышқылдар (мысалы, Н[АuСІ4] бар. Б. қ-дың ішінде азот және тұз қышқылдары көп қолданылады.Бірнегізді қышқылдар құрамына ұшқыш қышқылдарда кіреді Мысалы:бромды сутек(HBr↑),йодты сутек қышқылы(HI↑),хлорлы сутек(HCl↑).

## Дереккөздер


Санат:Химия
Музыкалық тыныс

**Музыкалық тыныс** (грек тілінде *pausіs* – тоқтау, доғару) – музыкалық шығарманың бір немесе бірнеше дауыстарында, кейде барлық дауыстарындағы үннің белгілі бір кезеңдегі үзіліс сәті. Музыкалық тыныстар да дыбыстық ұзақтықпен өлшенеді. *Бүтін*, *жарты*, *ширек*, *сегіздік*, *он алтылық*, т.б. музыкалық тыныс таңбаларының нота жазуында белгіленетін тұрақты өз орындары бар.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Музыка
Еркін Тілекұлы Мергенов

**Еркін Тілекұлы Мергенов** (6.3.1940 жыл, Алматы  27.07.2015 жыл, Алматы) – мүсінші, ҚазКСР-інің халық суретшісі (1992), Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері.

## Өмірбаяны
* 1962 жылы Алматыда Н.В.Гоголь атындағы көркемсурет училищесін бітірген, мүсін бөлімі.
* 1963-1963 жылдары Кеңес Армиясы, Орта Азия әскери округі қатарында әскери борышын өтеді.
* 1966-1967 жылдары Алматы қаласы №105 орта мектепте сызу және сызу пәнінен сабақ берді.
* 1973 жылы Мәскеу мемлекеттік мәдениет және өнер университетітын бітірген.
* 1987 – 92 жылдары және 1998 жылдан Қазақстан Суретшілер одағы басқармасының төрағасы. 
* 1980 жылдан Алматы театр-көркемсурет институтында (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) сурет кафедрасының меңгерушісі.
* 1981 жылы Латвия КСР-нің Рига қаласында жеке көрмесі өтті.
* 1982 жылы КОКП қатарынан шығарылды. 1985 жылы Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы қатарына қайта алынды.
* 1987-1994 жылдары Қазақ КСР суретшілер одағының XII съезінде Қазақ КСР Суретшілер одағы басқармасының төрағасы болып сайланды.
* 1989 жылы КСРО Суретшілер Одағынан халық депутаты болып сайланды, Мәскеу қаласы, Сол жылы жеке көрмесі өтті, (Орталық Суретшілер үйі).
* 1990 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.
* 1990 жылы Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы қатарынан шықты.
* 1991 жылы Германиядағы Дуйсбург қаласында өткен Халықаралық көрмеге белсенді қатысады.
* 1994 жылы Қазақстан суретшілер одағының мүшелігінен шықты.
* 1998 жылдан Халықаралық суретшілер одақтары конфедерациясы кеңесінің мүшесі, Мәскеу қ.
* 1999-2000 жылдары Қазақстандағы Сорос заманауи өнер орталығының басқарма төрағасы болды.
* 2000 жылы «Бейнелеу өнері» номинациясы бойынша «Платина Тарлан» тәуелсіз ұлттық сыйлығының лауреаты атанды.

## Шығармашылығы
Мергенов Еркін Тілекұлы негізінен портрет жанрында еңбек етеді. Оның мүсіндері замандастар бейнесінің шынайылығымен, өмір мен уақыт тынысын сезіндіретін шымырлығымен ерекшеленеді.
thumb|right|200px|Мергенов Е.Т. «Әке мүсіні». 1977 жыл. Қола. Қазақстан Мемлекеттік Мұражайы

Еркін Тілекұлы Мергеновтің :
* “Махамбет” (1973, қола), 
* “Олжас Сүлейменов портреті” (1982, қола), 
* “Қазақ КСР-інің халық артисі Е.Өмірзақов” (1982, гипс), 
* “Жаңғырық” (1983), 
* “XX ғасыр” (1988), т.б. портреттер топтамасы бар.

## Дереккөздер


Санат:6 наурызда туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мүсіншілері
Санат:Қазақстан халық суретшілері
Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:КСРО суретшілері
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:XX ғасыр суретшілері
Санат:XXI ғасыр суретшілері
Санат:КСРО мүсіншілері
Санат:XX ғасыр мүсіншілері
Санат:XXI ғасыр мүсіншілері
Санат:Суриков атындағы Мәскеу мемлекеттік мәдениет және өнер университеті түлектері
Санат:КОКП-даан шығарылғандар
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері
Санат:Шығармашылық ұйымдардан КСРО халық депутаттары
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары