Ядролық эскалация баспалдақтары

**Ядролық эскалация баспалдақтары** — ядролық қаруы бар мемлекеттер арасындағы дағдарыс пен соғыстың бір деңгейден келесі деңгейге қалай күшеюі мүмкін екенін түсіндіретін талдамалық үлгі. Бұл ұғым Қырғи қабақ соғысы кезеңіндегі ядролық тежеу, дағдарысты басқару және әскери стратегия мәселелерімен тығыз байланысты.

Ұғым көбіне америкалық стратег Герман Канның атымен байланыстырылады. Ол эскалацияны дағдарыстың жай шиеленісуінен бастап жаппай ядролық алмасуға дейін баратын бірнеше саты түрінде қарастырды. Кейін бұл үлгі түрлі зерттеушілер мен әскери мектептерде ықшамдалып, өзгертілген нұсқаларда қолданылды.

## Тарихы
Ядролық эскалацияны баспалдақ ретінде түсіндіру 1960-жылдардағы стратегиялық зерттеулермен бірге қалыптасты. Бұл кезеңде ядролық державалар арасындағы кез келген ірі дағдарыс саяси қысымнан дәстүрлі соғысқа, одан әрі ядролық қару қолдануға ұласуы мүмкін деген қауіп кең талқыланды.

Кариб дағдарысы мұндай қауіптің қаншалықты нақты екенін көрсетті. Дағдарыстан кейін 1963 жылы АҚШ пен КСРО арасында тікелей байланыс желісін құру туралы келісім жасалды. Бұл желі кейін «қызыл телефон» деген бейнелі атаумен кең танылды, бірақ шын мәнінде ол бастапқыда мәтіндік хабар алмасуға арналған арнайы арна болды.

## Теориялық негізі
Ядролық эскалация баспалдақтары үлгісінің негізгі мақсаты — қақтығыстың қалай күшеюі мүмкін екенін сатыларға бөліп түсіндіру. Мұнда бірнеше өзекті ұғым бар:

* **тік эскалация** — күш қолдану қарқыны мен қиратқыштығының артуы;
* **көлденең эскалация** — қақтығыстың жаңа өңірлерге, жаңа майдандарға немесе жаңа салаларға таралуы;
* **әдейі эскалация** — қарсы жаққа қысым жасау үшін саналы түрде жоғары сатыға көтерілу;
* **кездейсоқ эскалация** — қате есеп, байланыс үзілуі, техникалық ақау немесе қарсы жақтың ниетін дұрыс түсінбеу салдарынан шиеленістің күшеюі.

Бұл үлгі тежеу тұжырымымен де байланысты. Тежеу логикасы бойынша, қарсы жақ шабуыл жасаса, одан да ауыр зардапқа ұшырайтынын білгенде, соққы жасаудан тартынуы мүмкін.

## Ықшамдалған баспалдақ үлгісі
Төмендегі кесте оқу мақсатына арналған ықшам үлгі болып табылады. Герман Канның бастапқы жүйесі бұдан әлдеқайда егжей-тегжейлі болған.

## Қырғи қабақ соғысы кезеңіндегі орны
Қырғи қабақ соғысы кезінде ядролық эскалация баспалдақтары тек теориялық ұғым емес, әскери жоспарлаудағы ойлау құралына айналды. АҚШ пен оның одақтастары ядролық соғысқа бірден өтпей, саяси, экономикалық, дәстүрлі әскери және шектеулі ядролық нұсқалардың арақатынасын қарастырды.

Бұл тұрғыдан НАТО-ның «икемді жауап» тұжырымы ерекше маңызды болды. Оның мәні қарсы шабуылға бір ғана алдын ала белгіленген тәсілмен емес, саяси да, дәстүрлі де, қажет болса ядролық та құралдардың кең ауқымымен жауап беру еді.

## Қазіргі маңызы
XXI ғасырда ядролық эскалация баспалдақтары ұғымы қайтадан өзекті бола түсті. Бұған тек ядролық қарудың өзі емес, оған байланысты басқару, барлау, ерте ескерту және байланыс жүйелерінің осалдығы себеп болып отыр.

Қазіргі зерттеулерде эскалация қаупі тек жер үстіндегі соғысқа ғана емес, кибершабуыл, ғарыштағы жүйелерге ықпал ету, суасты байланыс желілері мен ерте ескерту құралдарына соққы беру сияқты көпсалалы факторларға да байланыстырылып отыр.

## Сын
Ядролық эскалация баспалдақтары үлгісі пайдалы талдау құралы саналғанымен, ол әмбебап үлгі емес. Зерттеушілер оның бірнеше әлсіз тұсын көрсетеді:

* нақты дағдарыстар әрқашан сатылы және рет-ретімен өрбімейді;
* мемлекеттер кейде аралық сатыларды аттап өтіп, бірден қаттырақ қимылға бара алады;
* қате қабылдау, ақпараттың кешігуі және ішкі саяси қысым үлгінің сызықтық логикасын бұзуы мүмкін;
* жаңа технологиялар шешім қабылдау уақытын қысқартып, кездейсоқ эскалация тәуекелін өсіреді.

Халықаралық Қызыл Крест комитеті мен басқа да гуманитарлық ұйымдар ядролық қарудың кез келген қолданылуы жаппай адам шығынына, денсаулық сақтау жүйесінің күйреуіне, қоршаған орта мен климатқа ұзақ мерзімді зардапқа әкелетінін айтады. Сондықтан мұндай баспалдақтың жоғарғы сатылары тек әскери мәселе емес, бүкіл адамзатқа ортақ қауіп ретінде қаралады.

## Тағы қараңыз
* Ядролық соғыс
* Ядролық тежеу

## Дереккөздер

Санат:Ядролық қару
Санат:Әскери стратегия
Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Қырғи қабақ соғысы