open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Келтекөл

**Келтекол** – Малайдаркөл көлінің шығысындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Құйылыс ауылының солтүстігінде 16 км жерде орналасқан. Торғай өзені алабында. Теңіз деңгейінен 90 м биіктікте. 

## Гидрографикасы, сипаты
Аумағы 5,3 км2, ұзындығы 8,1 км, енді жері 1,2 км, жағалау бойының ұзындығы 18,7 км. Торғай өзенінің суымен толысады. Жағалауы жайпақ. Қараша айында суы қатып, наурызда ериді. Суы тұзды, кермек, сілтілігі төмен. Жақын маңайдағы шаруашылықтар пайдаланады. Топырағында қамыс пен сор өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдерi
Келтетал

**Келтетал**– Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Аралтөбе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан қыстау. Тереңбұтақ және Сарысу өзендерінің аңғарында. Маңында Шоқаман, Жамбыл бейіттері және өзімен аттас өзен бар. Оңтүстігінен Қарағанды – Жезқазған темір жол өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Келінтөбе каналы

**Келінтөбе каналы** – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы канал. 1966 жылы пайдалануға берілген. 

## Гидрологиялық сипаты
Жалпы ұзындығы 86,4 км. Секундына 202 м3-ге дейін су өткізеді. Канал бойындағы су құрылымының саны 20. Жаңақорғанның бас каналының тармағы болып есептелетін Келінтөбе каналы күріш, мақта дақылдарын суғару, суландыру үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы каналдары
Келіншек тауы

**Келіншек** – Көкшетау қыратының шығыс бөлігіндегі тау. Намазқұл тауының оңтүстік-батысында орналасқан. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Біржан сал ауданы Бірсуат ауылының маңында. 

Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 432 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай, доға тәрізді 3 км-ге созыла орналасқан, енді жері 1 км. Шығыс беткейі тіктеу келген. Батысында Қотыркөл көлі жатыр. Тау беткейлерінде тектоникалық жарықшақтар кездеседі.

## Өсімдігі
Таудың қара қоңыр топырағында боз, бетеге аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы таулары
Келіншек тауы (Қызылорда облысы)

**Келіншек** – Сырдария өзені аңғарындағы тау. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Байқоңыр қаласының солтүстігінде 30 км жердегі тау. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 132 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Төбе сопақ пішінді, беткейлері көлбеулеу, етегі тегіс тақырлы. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы төрттік кезеңнің жаңа түзілімдерінен құралған. 

## Өсімдігі
Топырағында жусан, жүзгін, теріскен, т.б. шөлдің сораң өсімдіктері өседі. Баурайы жыл бойғы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы таулары
Келіншек қонысы

**Келіншек**– Қызылқұм құмының солтүстік бөлігіндегі қоныс. Қызылорда облысы Қармақшы ауданында орналасқан. Қуаңдарияның аңғарында. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. Солтүстігінде Заңғар төбесі, Тектұрмас, т.б. көптеген артезиан құдықтары, оңтүстігінде Бәбішмола, батысында Үштам қоныстары орналасқан. Қоныс алқабын сексеуіл шоғырлары қоршаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоныстары
Келіншектау

**Келіншектау** — Қаратаудың теріскей жағында, қазіргі Созақ ауданындағы Таукент кенті мен Абай аулының жоғарғы тұсындағы шатқалында тізбектеліп жатқан тау сілемдерін Созақ халқы — «*Келіншектау*» деп атайды. Таудан Арпаөзен бастау алады.  

## Көрінісі
Тау сілемдері жүк артқан көшке ұқсайды. Көштің алдыңғы жағында ат]қа мініп, түйе жетектеген келіншек бейнесін, түйенің өркештерін байқауға болады. 
 
## Аңыз
нобай|350px|left|Алыстан көрінген Келіншектау
Келіншектау аталуы жөнінде мынадай аңыз бар. Ертеде мыңғырған малы бар бай жалғыз, ерке қызын ұзатарда жасауының бәрін тек алтыннан жасапты. Ұзатылып бара жатқан кезде қыздың қызыығушылығы оянып, көшті тоқтататады да, жасауды тексереді, сөйтсе, итаяғы ағаштан жасалған екен. Әкесінің мұнысына көңілі толмаған қыз дереу төркініне кісі жібереді. Әкесі болса, қызының дүниеқоңыздығы мен тойымсыздығына, ұятсыздығына ренжіп, «бүйткенше тас боп қатып қал!» деп ашуланыпты. Әкесінің қарғысы заматта орындалып, әлгі қыз да, жасауын артқан түйелер де, керуен де тас пен тауға айналып кетіпті. Сол керуен қатып қалған жер Келіншектау аталған екен дейді ескі аңызда. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Келіншектауды көрдің бе? 
* КЕЛІНШЕКТАУ ("Қазақ әдебиеті")
* Келіншектау ("Массагет" сайтында)
* Келіншектау суреттері

Санат:Созақ ауданы таулары
Санат:Тәңір тауы
Кемел (көл)

**Кемел** – Қостанай облысы Қамысты ауданындағы көл. Көл Орқаш ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде, теңіз деңгейінен 122 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 8,7 км2, ұзындығы 4,1 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 14,9 км. 

## Жағалау сипаты
Көл жағалауы жайпақ, қамыс, құрақ өскен. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Батысында жатқан Кіндікті өзенімен (батпағымен) көктемгі жауын-шашында бірігіп кетеді. Көл алабы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.‎ 

Санат:Қамысты ауданы көлдері
Кемер (тау, Шет ауданы)

**Кемер** – Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты темір жол станциясының оңтүстік-батысында 72 км жерде орналасқан төбе.

## Жер бедері
Абсалютті биіктігі 563 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, ені 700 – 900 м. Оқшауланған Кемердің пішіні сопақша келген. Маңында Сарықұс, Қараобa, Мұқтар төбелері мен Көпшоқыр, Жақсықұдық құдықтары бар.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы девон жүйесінің төменгі және орта жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, қау, тобылғы өседі. Баурайы мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Кемеркөл мұнай кен орны

**Кемеркөл мұнай кен орны** — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігінде. Құрылым 1992 жылы ашылған.

## Географиялық орны
Атырау облысы Қызылқоға ауданындағы Мұқыр ауылынан 24 км жерде орналасқан.  

## Геологиялық құрылымы
Өнеркәсіптік мұнай қабаты солтүстік және оңтүстік-шығыс телімдеріндегі триас шөгінділерінде 1060-1380 м және 1179-1271 м тереңдік аралықтарында анықталды. Иірімдер тектоникалық тіліктерде және кунгур тұз дөңесінің беткейлеріне түйісетін жартылай күмбездерінде орын алған. Өнімді қабаттардың коллекторлары ұсақ түйірлі құмдардан, алевролиттерден құралған. Олардың ашық саңылаулығы 27 – 40%, өткізгіштігі 0,235 – 1,15 мкм2. 

## Жатыс сипаты
Жалпы қалыңдығы 38 – 49 м, мұнайға қаныққан қабатының қалыңдығы 8,2 – 18,2 м. **Т – І** иірімінің су-мұнай жапсары 1048 м белгіде. Кеннің оңтүстік-шығыс бөлігінде бұл жапсар 1134 м белгіде анықталған. Кеннің солтүстік бөлігінде 1293-1380 м тереңдікте жатқан **Т – ІІІ** өнімді қабатының шартты су-мұнай жапсары 1320 м-лік белгі арқылы өтеді. 

## Тығыздығы, құрамы
Мұнайдың тығыздығы 863 – 977 кг/м3, аз күкіртті (0,1 – 0,9%), аз парафинді (0,87 – 1,28%), мол шайырлы. 300°С-қа дейін қыздырғанда бөлінетін фракциялар 13%-дан аспайды.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Кемерово шошқасы

**Кемерово шошқасы** – етті-майлы шошқа тұқымы. 

Жергілікті сібір шошқасын ірі ақ шошқа, Беркшир шошқасы, ірі қара шошқа тұқымдарымен будандастыру арқылы 1960 ж. Ресейдің Кемерово облысында шығарылған. Қабаны 280 – 300 кг, мегежіні 220 – 230 кг тартады. Бір ретте 10 – 11 торай табады. 193 күн бордақыланған торай 100 кг тартады. Қазақстанда Қостанай, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан облыстарында Кемерово шошқасын өсіретін фермалар бар. Жетісу шошқасын шығаруда пайдаланылды.

## Дереккөздер


Санат:Шошқа тұқымдары
Санат:Ресейде шығарылған шошқа тұқымдары
Санат:Қазақстандағы ауыл шаруашылығы
Санат:Шошқа будандары
Кемертұз

**Кемертұз** – Ертіс алабында орналасқан тұзды тұйық көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Май ауданы Жамантұз көлінің солтүстік-шығысында. Теңіз деңгейінен 137 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,5 км 2, ұзындығы 3,2 км, енді жері 2,3 км. Жағалау бойының ұзындығы 10 км. Су жиналатын алабы 112 км 2, ең терең жері 0,7 м.  Қар және жер асты суларымен толысады. Суы ащы. Қарашаның алғашқы жартысында суы қатып, сәуірдің басында ериді.

## Жағалау сипаты
Пішіні төрт бұрышты. Жағалауы жазық, түбі майлы. Оңтүстігінде Дөңгелексор, Ақтомар, Қарасор, Жіңішкесор көлдері орналасқан. Маңында Бесқауға, т.б. көптеген жайлаулар бар. Мал суаруға пайдаланылады.

Санат:Май ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Кемпір тауы

**Кемпір** – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы тау. Абсолюттік биіктігі 325 м. 

## Жер бедері
Батысында 25 – 28 км жерде Қаратас, Ақбота таулары, шығысында Шұға жатыр. Шағын сопақ пішінді таудың ұзындығы 4 км, енді жері 2,5 км. Солтүстігінде өзімен аттас қыстау және құдық (тереңдігі 2 м, су шығымдылығы 100 л/с) орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы жоғарғы пермь мен төменгі триастың гранит, сиенит, гранодиоритті жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Беткейлерінде бұта аралас бетеге, жусан, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Жаңасемей ауданы таулары
Кемпір (төбе, Шет ауданы)

**Кемпір** – Балқаш көлінің батысындағы төбе. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Сарышаған кентінің солтүстік-батысында 75 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 562 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 9,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Көлбеуленген беткейлері бірте-бірте жазыққа ұласады. Солтүстігінде Мұзбелжон, шығысында Үшқара, оңтүстігінде Үлкенжол таулары, батысында Тұздықосқұдық құдығы орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кембрий жүйесінің жыныстарынан және элювийлі-делювийлі шөгінділерден түзілген. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырағында көде, жусан, шілік, тағы басқа өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Санат:Төбелер
Кемпірқазған

**Кемпірқазған**– Бетпақдаланың оңтүстік бөлігіндегі құдық. Оңттүстік Қазақстан облысы Созақ ауданы Қыземшек кентінен солтүстік-батысқа қарай 21 км жерде орналасқан. Тереңдігі 12 м, су шығымы 600 л/сағ. Маңында Онбесқұлаш, Мүсәпір, Жыңғылды құдықтары бар. Маңайы тегіс тақырлы келген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Кемпіртөбе

**Кемпіртөбе** – Жамбыл облысы Талас ауданы Үшарал ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жердегі оқшауланған төбе. Талас және Аса өзендерінің аңғарында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 409 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Пішіні доға тәрізді келген. Беткейі жайпақ. 

## Өсімдігі
Сортаң түсті қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік өседі. Етегі мал жайылымдық.

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы таулары
Санат:Төбелер
Кендара

**Кендара** – Қарқаралы таулы алқабындағы аңғар. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында. Солтүстік-батысында Шаңкөз, Сұлтансу, оңтүстік-шығысында Көктөбе, Бұғылы, Қарқаралы тауларының аралығын ала орналасқан. 

## Жер бедері
Ұзындығы 20 – 22 км-ге, ені 50 м-ден 2 – 3 км-ге дейін жетеді. Қоңыр топырағында жатаған, бидайық, бүлдірген, шабындық қазоты, қызыл тал, қызыл бояу, қайыңтал өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аңғарлары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Кенді алап

**Кенді алап**– үлкенді-кішілі кен орындары шоғырланған өңір. Кенді алаптағы кеннің жалпы қоры ондаған млрд. т болуы мүмкін. Қазақстан – кенге бай өлке. Оның аумағында бірнеше ірі Кенді алаптары бар: 1) Орталық Қазақстан Кенді алапы, оның алып жатқан аумағы 800000 км². Мұнда көмір, темір, марганец, мыс, вольфрам, молибден, қорғасын, мырыш, т.б. кен байлықтары бар. Олардың жалпы саны 5500-дей. Бұлардың ішіндегі ірілері: Қарағанды (қоры 50 млрд. т), Екібастұз (қоры 10 млрд. т) көмір кендері; Успен кенді белдеуі; 2) Кенді Алтай Кенді алапы, ұзындығы 500 км, ені 50 км ауданды алып жатыр. Онда мыс, қорғасын, мырыш, алтын, күміс, сирек кездесетін металдар, жанғыш тақтатас кендері бар; 3) Қостанай облысындағы Торғай қолаты Кенді алапының ұзындығы 500 км, ені 80 км-дей. Бұл алқапта жоғары сапалы темір, көмір, асбест, никель, боксит, титан, т.б. кендер бар; 4) Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау Кенді  ауылында қорғасын, мырыш, ванадий кентастары мен фосфорит кенінің мол қоры бар; 5) Маңғыстау түбегі Кенді алапынан мұнай мен газ өндіріледі; 6) Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Шығыс Қазақстан Кенді алаптарында алтын және сирек металдар өндірілетін кендер бар; қ. Алтай металлогения аймағы, Кенді Алтай.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Кенді Алтай

**Кенді Алтай** – Алтайдың батыс бөлігінің тарихи-географиялық атауы. Негізгі бөлігі Шығыс Қазақстан облысында және шағын бөлігі Ресей Федерациясының Алтай Республикасы жерінде орналасқан. Кенді Алтайда дүние жүзіндегі аса ірі полиметалл кендері, олардан өндірілетін кентастарды өңдейтін кен және металлургия кәсіпорындары шоғырланған. Кенді Алтайдың шығыс бөлігі қатты тілімделген және шыңдарын мәңгі қар мен мұздықтар жауып жатқан биік таулы болып келеді. Кенді Алтайдан көптеген пайдалы қазбалар табылған.  

## Географиялық орны
Географикалық тұрғыдан Чарыш және Ертіс өзендерінің аралығындағы аймақ, Үлбі, Колывань, Қалба жоталары кіреді. 

## Геологиялық құрылымы
Тектоникалық тұрғыдан екі жағынан жер қыртысының терең жарылымдары – Ертіс және Солтүстік-шығыс жаншылу белдемдерімен шектеледі. Кенді Алтай Зайсан геосинклинальдық жүйесіндегі біртұтас геотектоникалық құрылым ретінде герцин тектогенезінде қалыптасқан. Ол төменгі палеозойда оқшауланып, ортаңғы палеозойда (девон – төменгі тас көмір) геосинклинальдық режимде, ал жоғарғы палеозойда жас платформа түрінде дамыған. Бұлар негізінен девон мен төменгі тас көмірдің карбонатты терригендік және қышқыл, аздап негіз құрамды жанартаутекті жыныстардан құралған. Олардың ішінде жоғарғы палеозойдың гранитоид интрузивтері кең тараған. 

## Кен байлықтары
Кенді Алтайдың негізгі өндірістік кендері терригендік липорит-дацитті қабаттарда шоғырланған. Кен денелері қабат, шток, бұрыс пішінді. Олар бүтіндей және сеппелі кентастардан тұрады. Негізгі минералдары пирит, сфалерит, галенит, халькопирит, қосымша солғын кентас, саф алтын, күміс, теллуриттер, т.б. кездеседі. Негізгі желілі минералдары: кварц, серицит, хлорит, барит және карбонаттар. 

## Кен орындары
Өндірістік маңызы бар кен орындары солтүстік-батыс бағытта тектоникалық опырылым, жаншылу белдемдерін бойлай екі жолақ құра орналасқан. Ертіс жаншылу белдеміндегі кен орындары мыс-қорғасын-мырышты (Орлов, Золотушинск, Николаев, Белоусов, Березов, т.б.), ал солтүстік-шығыс жаншылу белдеміндегі кен орындары қорғасын-мырышты (Рубцов, Степное, Талов, Среднее, Зареченск, Зырянов, т.б.). Бұл кендерден, сондай-ақ алтын, күміс өндіріледі. Кенді Алтай өлкесіндегі кен орындардан алынатын шикізат негізінде Қазақстанның ірі кен-металлургия кәсіпорындары («Қазмырыш», «Қазақмыс» корпорациялары, т.б.) жұмыс істейді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Монгольский Алтай в БСЭ 
* Словарь современных географических названий — Монгольский Алтай
* Фотоальбом Монгольского Алтая

Санат:Алтай таулары
Санат:Қазақстан таулары
Кендір

**Кендір** () – кендірлер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. 

Негізінен Солтүстік Америка, Оңтүстік Еуропа және Оңтүстік Шығыс Азияда өседі. Қазақстанда Сырдария, Іле, Шу өзендері алабында өсетін 4 түрі, оның ішінде жиі кездесетін түрі – қызыл кендір (Apocynum lancіfolіum) бар. Биіктігі 120 см-дей сабағы мықты, бұтақты, тік өседі. Жапырағы ұзынша не сопақша келген қандауыр пішінді, шеті иректелген. Гүлі ұсақ, ақ, қызғылт, күлгін қызыл түсті. Гүлшоғыры – сабақ басына орналасқан шашақ. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – көп тұқымды қабатталған жапырақша. Тұқымы ұсақ, түкті болады. Қызыл кендірдің сабағынан мата тоқуда, арқан есуде пайдаланылатын өте мықты ұзын талшықтар алынады. Кендір құрамында каучук, оның жер астындағы өркендерінің қабығында былғары өнеркәсібінде қолданылатын илік заттар бар. Тамыр сығындысынан алынатын цимарин глюкозидінің дәрілік маңызы зор.

Кендір (Apocynum) – кендір тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Сырдария, Іле, Шу өзендері алқабында өсетін 4 түрі, оның ішінде жиі кездесетін түрі – қызыл кендір (A. lancіfolіum) бар. Биіктігі 120 см-дей сабағы мықты, бұтақты, тік өседі. Жапырағы ұзынша не сопақша келген қандауыр пішінді, шеті иректелген. Гүлі ұсақ, ақ, қызғылт, күлгін қызыл түсті. Гүлшоғыры – сабақ басына орналасқан шашақ. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – көп тұқымды қабатталған жапырақша. Тұқымы ұсақ, түкті болады. Қызыл кендірдің сабағынан мата тоқуда, арқан есуде пайдаланылатын өте мықты ұзын талшықтар алынады. Кендір құрамында каучук, оның жер астындағы өркендерінің қабығында былғары өнеркәсібінде қолданылатын илік заттар бар. Тамыр сығындысынан алынатын цимарин глюкозидінің дәрілік маңызы зор.

## Дереккөздер:


## Сыртқы сілтемелер
* Кендір" по плантациям

Санат:Кендірлер
Санат:Қазақстан табиғаты
Кендіржапырақ

**Кендіржапырақ**(Datisca) – өзімен аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Кавказда, Жерорта теңізі жағалауларында, Балқан түбегінде, Иранда, Үндістанда (Гималайда) тараған 2 түрі белгілі. Қазақстанда Іле Алатауында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездесетін 1 түрі – **кендіртүс Кендіржапырақ** (D. сannabina) бар. Оның биіктігі 60 – 100 см. Қандауыр тәрізді жапырақтары ірі (ұзындығы 10 – 20 см), жиегі аратісті тілімденген. Гүлдері – қос үйлі, қызыл түсті, сабақ ұшында шашақтала орналасқан. Аталығы 6 – 13, аталық гүлдері сағақты, аналық гүлдері үшқырлы тостағанша жапырақтардан тұрады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – қауашақ, тұқымы өте ұсақ. Кендіржапырақ – дәрілік, бояулық және талшықты өсімдік. Оның тамырында, жапырағында және гүлшоғырында сары пигмент (датистин) бар, оны жүн және жібекті сары түске бояу үшін қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Кендіржапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Кендірлі (көл)

**Кендірлі** – Тентексор көлінің солтүстік-шығысындағы тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы Қоржынкөл ауылынан шығысқа қарай орналасқан. Тобыл өзені алабында. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 190 м биіктікте. Аумағы 8,3 км2, ұзындығы 3,9 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 12,6 км. Маңында Матай, Кісікелді, Үлкен Мойылтау көлдері бар. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірде ериді. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Суы ащы, жазда мал суарылады.

## Дереккөздер

Санат:Бейімбет Майлин ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Кендірлі

**Кендірлі** – Каспий теңізінің оңтүстік-шығысындағы шығанақ.

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Құрлыққа 22 км шамасында еніп жатыр. Батыс бөлігінде Кендірлі құмқайырымен ұштасады.

## Тарихы
Кезінде Форт-Александровск – Красноводск аралық байланыс бекеті және балықшы ауылдарының мекені болған. Сонымен қатар жаугершілік кезеңнен қалған 7 қыз мұнарасының қирандысы сақталған. 

## Сипаттамасы
Шығанақтың теңізге шығар жеріндегі ұзындығы 3 км. Орташа тереңдігі 3,5 м. Солтүстік жағалауға жақын бөліктерінде су асты жартастары су бетіне шығып жатыр. Шығанақтың теңізге шығатын жерінде сүйірлі келген Порсу мүйісі орналасқан. Жағалауында неогеннің құм шөгінділері түзілген.

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі шығанақтары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан шығанақтары
Кендірлі қонысы

**Кендірлі дегерес** – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы қоныс. Шу өзені аңғарында. Солтүстіктен оңтүстікке, одан шығысқа қарай созылып жатыр. Теңіз деңгейінен 300 – 310 м биіктікте. Маңында Тәкенқазған бұлағы мен Ащыбұлақ және өзімен аттас құдықтар орналасқан. Сортаңды сұр топырақ жамылғысында сирек сексеуіл шоғырлары, жусан, күйреуік, баялыш өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоныстары
Санат:Жамбыл облысы қоныстары
Кендірлік

**Кендірлік** – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданыны жерімен ағады. Ұзындығы 95 км, су жиналатын алабы 5330 км2. 

## Бастауы
Тарбағатайдың шығысындағы Сауыр тауының солтүстік беткейінен бастау алып, Зайсан көліне (Бұқтырма) құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысында арнасы тар шатқалды болып келсе, Кендірлік ауылынан төмен арнасы кеңейіп, жайылмасы ұлғаяды. Сағасындағы көп жылдық орташа су ағымы 9,8 м3/с шамасында. Негізінен қар, жаңбыр суларымен толығады. Өзен суы егін (12 мың га) суғаруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы өзендері
Санат:Зайсан су алабы
Кендірлік (қоныс)

**КЕНДІРЛІК1**– Тоғысқантау жонының солтүстігіндегі қоныс. Түркістан облысы Созақ ауданында орналасқан. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 12 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 – 4 км. Солтүстігінде өзімен аттас бұлақ, шығысында Айғырқамыс қонысы, батысында Тамғалы соры орналасқан. Жер бедері жазық, оңтүстігі-шығыс бөлігі тақыр келген. Қоныс мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан қоныстары
Кендірлік көмір

**Кендірлік көмір** – жанғыш тақтатас орны, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданында, Зайсан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 – 65 км жерде орналасқан. Кен орны 1874 жылы ашылған. 1920 ж. барлау жұмыстары жүргізілді. Кен орны солтүстік-батыс бағытта синклиналь қатпар жасай орналасқан. Геологиялық құрылымы палеозой, мезозой, кайнозой шөгінділерінен түзілген. Көмір қабаттары ортаңғы-жоғарғы тас көмір (Кендірлік шоғыры), жоғарғы пермь (Аққалқан шоғыры) және жоғарғы триас (Толағай шоғыры) кезеңдері түзілімдерімен байланысты. Жанғыш тақтатастар Кендірлік, Қараүңгір және Тараншы (Сайқан) шоғырларында пайда болған. Кендірлік шоғырында бір көмір (қалыңдығы 2,1 – 2,7 м) және екі жанғыш тақтатас қабаттары анықталған. Аққалқан шоғырында 50 шақты көмір қабаттары (жиынтық қалыңдығы 19 м) анықталған, олардың ірілерінің қалыңдығы 0,6 – 1,6 м-ден 5,1 м-ге дейін. Толағай шоғыры синклинальдың орталық бөлігін толтырады, оның құрамында 48 қоңыр көмір қабаты бар, олардың 16-сының қалыңдығы 0,6 – 7,2 м. Тас көмірдің күлділігі жоғары (45%-ға дейін), күкірті аз (0,4 – 0,9%). Жанғыш массасының жылу бөлгіштігі 7,7 мың ккал/кг-ға дейін. Толағай шоғырының көмірі қоңыр, күлділігі 10 – 55%, күкірті аз. Тас көмірдің 1800 м тереңдікке дейінгі қоры 587 млн. т, қоңыр көмір 1033 млн. т (600 м тереңдікке дейін). Жанғыш тақтатастардың жалпы қоры 4075 млн. т, оның ішінде 708 млн. т-сы баланстық. Қазір кен орнындағы шағын ашық кеніштерде жергілікті тұтынушылардың қажетін өтейтін мөлшерде отын өндірілуде.

Кендірлік кен орны солтүстiк-батыс бағытта ұзындығы 24 км-ге созылып, енi 11км болатын синклинальмен ұштасқан. Кендiрлiк көмiрi энергетикамен күнделiктi тұрмыста отын үшiн және газ алатын химиялық шикiзат ретiнде пайдаланылады. Бұл кен орнында тас көмiрдiң 400 млн тонна қоры бар. Кей уақытта жергiлiктi жердiң қажетiне жұмсалғанмен де, темiр жолдан қашықта болғандықтан бұл кен орнын толығынан игеру қиындық тудырып отыр. Ең бастысы, көмiр өндiру көлемiн ұлғайтып, Зайсан, Күршiм және Тарбағатай аудандары толық қамтылып отыр. Зайсан қаласының мұражай деректеріне көңіл бөлсек, Кендiрлiк тас көмiр кенi Зайсан қаласының оңтүстiк-шығыс жағында 65 км Сауыр үстiртiнiң терiстiк жағында жатыр. Сол маңнан бастау алатын Кендiрлiк өзенi арнасының маңында болуына байланысты солай аталған. Өзен маңын мекендеген ауыл қазақтары “қаратасты” табиғи отын ретiнде ертеден пайдаланған.  Әрине, қолжұмысына сол маңындағы қазақ жұмысшылары да қатысып, тас көмiрдi қажеттi жерлерге көлiкпен тасып жеткiзген ол адамдарды старатель деп атаған. Шахталарда жұмысшылар жантүршiгерлiк ауыр жағдайда жұмыс iстедi. Көмiр қолқайла, кетпен, күрек, сом темiрмен қопарылып үңгiр ішіне салынған рельс арқылы далаға шығарылып, үйiлген. Дайындалған көмiр тек қыста Кендiрлiк өзенiнiң суы қатқаннан кейiн ат шанамен Зайсандағы ауқатты адамдарға ғана жеткізіліп отырған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Кендірлі құмқайыры

**Кендірлі құмқайыры** - Каспий теңізінің шығыс жағалауында. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. Теңіз деңгейінен 110 – 112 м биіктікте. 

Оңтістіктен солтүстік-батысқа қарай 23 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 – 3,5 км. Құмқайырдың теңізге қараған бөлігі тегістелген. Кендірлі шығанағы құмқайырдың оңтүстік-шығысынан құрлыққа сұғына еніп жатыр. Солтүстік-батыс шетінде теңіз кемелерін су астынан шығып тұратын тастардан сақтауға арналған шамшырақ оты орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі
Санат:Қарақия ауданы географиясы
Кендірлісор

**Кендірлісор**– Қарынжарық ойысындағы сор алқабы. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 66 км-ге созылған, енді жері 13 км. Сор теңіз деңгейінен 30 – 35 м төмен жатыр. Тұзды қабыршақтардың қалыңдығы 9 м. Батысын Қарынжарық құмы, қалған бөліктерін Батыс Үстірт кемері қоршаған. Сайлы-жыралы жайпауытты келген қиыр солтүстік-батысында Айтманащы құдығы, орталық батыс бөлігінде Сарыбұлақ бұлағы орналасқан. Сор алқабы шаруашылыққа пайдалануға тиімсіз.

## Дереккөздер


Санат:Сорлар
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Кендірше

**Кендірше** (*Thesium*) – санталдар тұқымдасына жататын көп жылдық, сирек бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

## Таралуы
Қоңыржай, субтропиктік және тропиктік аймақтарда кең тараған. 325-тей түрі белгілі. Қазақстанда аласа таулы аймақтың далалық және тасты беткейлерінде өсетін 8 түрі кездеседі. 

## Түрі
Кендіршенің Қазақстанда кездесетін түрлерінің ішінде өте сирек кездесетіні – Минквиц кендіршесі (*Thesium minkwitzianum*). Оның биіктігі 30 см-дей. Көптеп кездесетін жалаңаш, қыртысты сабақтары болады. Жапырақтары жалпақ қандауыр тәрізді, етті. Гүлдері сары түсті, 3 жалпақ қандауыр тәрізді гүлжапырақтардан тұрады, гүлсерігі қалампырға ұқсас. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, жеміс береді. Жемісі – эллипс тәрізді жаңғақша. Минквиц кендіршесі – Талас Алатауының эндемигі, таралу аймағы жылдан-жылға азайып бара жатқандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Санталдар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Кенебайкөл

**Кенебайкөл**, Кекебайкөл – Тобыл өзені алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Рудный қалалық әкімдігіне қарасты аумақтағы көл. Қостанай қаласынан батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 190 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 12,2 км2, ұзындығы 5,1 км, енді жері 3,9 км, жағалау бойының ұзындығы 14,2 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, наурыздың аяғында ериді.

## Жағалау сипаты
Пішіні жүрек тәрізді келген. Маңында Ұзынкөл, Жатқанбай, Жаркөл көлдері бар. Жазық келген жағалауында қамыс, құрақ, қоға, т.б. шөптесіндер өседі. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Рудный көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Кенен (шоқы)

**Кенен** – Теңіз көлінің батысындағы шоқы.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданында орналасқан. Терісаққан өзенінің аңғарында.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 366 м. Солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай 16 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 км. Беткейі жайпақ, пішіні доға тәрізді келген. Оңтүстік беткейінде тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Солтүстігінде Ащылы төбесі, оңтүстігінде Сарыдоңғал шоқысы, батысында Лек төбесі орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Пермь жүйесі жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан аралас астық тұқымдас өсімдіктер, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Санат:Шоқылар
Кенесары үңгірі

**Кенесары үңгірі**, Көкшетау үңгірі – Бурабай көлінен оңтүстік-батыста 0,5 км жерде, Ақмола облысының Бурабай ауданы жерінде орналасқан. 

## Сипаты
Үңгір Көкшетау қыратының гранитті сілемінің үгілуінен пайда болған және ол аласа шоқының үстінде жатыр. Үңгірге кіре берістегі қуыстың биіктігі 3 м-дей. Ол екі бөліктен тұрады. Оларды бір-бірімен тар қуыс жалғастырады. Екінші бөліктен сыртқа шығатын ауыз бар. Негізгі үңгір дөңгелек пішінді диаметрі 5 – 6 м, биіктігі 1 – 3 м. Үңгір ішіндегі температураның сыртқы температурадан айырмашылығы 2 – 3°С. Кенесары үңгірі «Бурабай» курортындағы туристер көп баратын орындардың бірі.

## Аңыз
Ауыздан ауызға тараған аңыз бойынша, Хан Абылайдың немересі, Қасым сұлтанның баласы Кенесары бала кезінен атқа мініп, садақпен нысананы дәл көздеуді үйренген. Бурабайдың тоғайлы сай-саласында аңшылыққа шығуды жақсы көріпті. Аңға шығып, қанжығасы майланып қайтқаннан кейін өзінің жасағымен осы үңгірде қонған екен. Сол себепті, ел аузында ол «Кенесары үңгірі» деп аталып кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы географиясы
Санат:Қазақстан үңгірлері
Кенесу

**Кенесу**– Ойыл өзенінің аңғарындағы жайлау. Ақтөбе облысы Темір ауданы Шұбарқұдық кентінің оңтүстік-шығысында 20 км жерде орналасқан. *Кенесу жайлауы* жонды-қырқалы, сайлы-жыралы келген. Жайлау жерінен Шилі өзені ағып өтеді. Солтүстігінде Қарабас қыстауы, шығысында Шұбарқұдық құдығы, батысында Қарағандысай аңғары орналасқан. *Кенесу шөбі* шүйгін мал жайылымы.

## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Кенжебай тауы

**Кенжебай** – Шошқакөл бұйратының батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. 

## Жер бедері, геологиясы
Абсолюттік биіктігі 152 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Солтүстігінде Қазанбай, шығысында Әлітау, оңтүстігінде Түлкіліадыр, батысында Жаңғыбай таулары орналасқан. Көлбеу беткейінің етегі жыралы-сайлы келеді. Бор, палеоген кезеңдерінің бор-мергельді және құмдақты-саздақты шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаң келген топырағында тасбұйырғын, боз жусан, баялыш, күйреуік сияқты жусанды-сортаңды өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Байғанин ауданы таулары
Кенжебай (көл)

**Кенжебай** – Сырдария өзені алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Қаракеткен темір жол станциясының солтүстік-шығысында 3 км жердегі көл. Теңіз деңгейінен 106 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 3,3 км2, ұзындығы 3,9 км, енді жері 1,4 км. Жағалау бойының ұзығы 16,4 км. Суы желтоқсан айында қатып, наурыздың 1-жартысында ериді. Жағалауында қамыс, қоға өседі. Суы тұзды. Деңгейі көктемде көтеріліп, жазға қарай тартылып, жағасы батпаққа айналады.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Кенқаз

**Кенқаз** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтсүтік бөлігіндегі тау. Қарқаралы қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 60 км жерде орналасқан. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 9 – 10 км-ге созылып жатыр, ені 2 – 3 км. Ең биік жері 1157 м. 

## Геологиялық құрылымы
Орта және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан түзілген. 

## Жер бедері
Беткейлері терең келген аңғар, жыралармен тілімденген. Оңтүстік-шығыс баурайы тік, кей жерлері биік жарқабақты.  Тау етегінде көптеген бұлақтар ағады.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында бетеге, жусан, [обылғы өседі, тал, қараған кездеседі. Тауаралық аңғарлары мен тау бөктерлерінде шалғын басым.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Кенқұс

**Кенқұс** – Дәутау тауының солтүстігінде 9 км жердегі тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Мұғалжар тауында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 557 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Оңтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы девон және тас көмір кезеңінің құмтас пен әктас жыныстарынан түзілген. Осы тұстан Ақтөбе – Шалқар темір жолы мен автомобиль жолдары өтеді. Баурайында ірілі-ұсақты шоқылар бар. 

## Өсімдігі
Таудың қиыршықтасты, қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, сұлыбас, бұталар өседі. 

## Дереккөздер

 
Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Кент мүйізтас кен орны

**Кент мүйізтас кен орны** - Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан әшекей тас кен орны. 1966 жылы ашылып, 1978 жылы барланған. 1967 жылдан «Қазкварцасылтас» ӨБ кен өндіреді. 

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Кент мүйізтас кен орны гранит массивінің батысында кездесетін төменгі тас көмірдің мүйізденген алевролиттеріне ұштасып жатыр. Қара мүйізтастармен бөлінген өнім беретін қатпары әшекей тастардың жасыл түрлері ұшырасатын 2 қыртысты қабаттан тұрады. Кен қазуға кен техникалық және гидрогеологиялық жағдайы қолайлы. Тас кесегінің түсімі 0,32 т/м3. Кен орны игерілуде. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Қарқаралы ауданы географиясы
Санат:Қазақстан тас кен орындары
Санат:1966 жылы пайда болғандар
Кеңаңғар

**КЕҢАҢҒАР**– Шұнақ тауларының оңт.-шығыс бөлігіндегі қоныс. Қарағанды облысы Шет ауданында орналасқан. Солт-тен оңт-ке қарай 37 км-ге созылып жатыр. Балқаш көлі аңғарында. Солт. бөлігі көтеріңкі жонды белесті келіп, оңт-ке қарай енсізденіп жазыққа ұласады. Қоныс бойындағы Шиқұдық, Сорқұдық, Ортақұдық, Қамысқұдық құдықтары бар. Құдық маңында бұталар өседі.‎
Кеңарал (қыстау)

**КЕҢАРАЛ**– Кендірлік және Тоқай өзендерінің аралығындағы қыстау. Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Біржан а-ның оңт.-батысында 9 км жерде орналасқан. Маңында Қасымбекбас, Боқбай, Шеген, Бақатай қыстаулары бар. Аллювийлі-пролювийлі жазықтардағы сұрғылт қоңыр топырағында жусан, боз, селеу, қозықұлақ, бұталар өседі.‎
Санат:Қыстаулар
Кеңащы (қыстау)

**Кеңащы**– Павлодар облысы Баянауыл ауданы Ұзынбұлақ ауылының шығысында 30 км жердегі қыстау. Сарымсақ төбесінің етегінде орналасқан. Құрттыөзек және Ащысу өзендерінің аралығында. Маңында Өлеңқұдық, Бегедай, Тасқой жайлаулары мен Босағабұлақ, Айнабұлақ қыстаулары бар. Бозғылт қоңыр сортаңды топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу өседі. Қыстау мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Кеңелдік

**Кеңелдік** – Жем өзенінің аңғарындағы қыстау.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Саға ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Маңында Жаңабаз, Сарқырама, Мыңбай, Шимандыкөл қыстаулары бар. 

## Тарихы
Аллювийлі жазықтағы сортаңды сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында еркек шөп, жусан, сұлыбас, бұталар өседі. Қыста мал қыстағы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақтөбе облысы қыстаулары
Санат:Мұғалжар ауданы географиясы
Кеңестас

**Кеңестас** – Қызылтас және Қарағанды тауларының аралығындағы қыстау. 

Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Жаңатоған ауылының солтүстігінде 19 км жерде орналасқан. Жарлы, Байқожа өзендерінің аңғарында жатыр. Солтүстігінде Сарышоқы, Тоқалбай, Қарабұлақ қыстаулары бар. Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, бетеге, жусан, бұталар өседі.
	
## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы қыстаулары
Санат:Қарқаралы ауданы
Кеңөлке

**Кеңөлке**– Қызылтас және Қотыртас тауларының аралығындағы қыстау. Қарағанды облысы Шет ауданы Қызылтау ауылынан шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Маңында Құрама, Керегетас, Қаражал қыстаулары мен Майлыбұлақ және Айнабұлақ бұлақтары бар. Байқасқа мен Байқожа өзендерінің жайылмалары мал жайылымына пайдаланылады. Жонды-белесті жазықтардағы қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, селеу, жусан қуаң далалық өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы қыстаулары
Кеңсай мұздығы

**Кеңсай**, *Үлкен Түйеқұйрықты* – Күнгей Алатауы жотасының солтүстік беткейіндегі қазаншұңқырлық мұздық. Шілік алабындағы Жаңғырық өзенінің бастауында өзімен аттас тауда орналасқан. 

## Аумағы
Мұздық 4440 м биіктіктен басталып, 3490 м-ге дейін төмендейді. Ұзындығы 3,9 км, оның ішінде ашық жатқан бөлігі 3,3 км. Жалпы аумағы 6,7 км2. Мұздықтың тілі 3,1 км2 жерді алып жатыр. Орташа қалыңдығы 70 м, көлемі 0,47 км3. Мұздық жылдан-жылға еріп, аумағы қысқаруда.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Күнгей Алатау
Кеңсайран

**Кеңсайран**– Қолымбай және Шошқа өзендерінің аралығындағы қыстау. Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы Херсон ауылының солтүстігінде 13 км жерде орналасқан. Қолымбай өзенінің жайылмасы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында қызыл селеу, бетеге, боз, бұталар өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Кеңсу (өзен)

**Кеңсу** – Іле өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 43 км, су жиналатын алабы 311 км2.

## Бастауы
Бастауын Күнгей Алатауындағы Қорымды асуының солтүстік-батыс баурайынан алып, Талды ауылы тұсында Кеген өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Өзеннің жоғарғы ағысының жағалауы тік шатқалды, жартасты келген. Суы қарашаның аяғында қатып, наурыздың аяғында ериді. Өзен суын ауыз су ретінде пайдалануға болады.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Кеңтүбек (түбек)

**Кеңтүбек** – Балқаш көлінің солтүстік-шығысындағы түбек.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсалюттік биіктігі 365 м. Жер бедеріне төрттік кезеңнің ойпатты аккумуляциялық жазығы тән. Жер бедері батыстан шығысқа қарай еңістеніп, аласарады. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай ұзындығы 20 км-ге созылып жатыр, енді жері 12 км. Түбектің жағалауына қамыс өскен. Оңтүстік және батыс жағалауларын қайық тұрақтарына пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі түбектері
Санат:Жетісу облысы географиясы
Кеңшағыл

**Кеңшағыл** – Арал қарақұмының солтүстік-шығысындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау және Ақтөбе облысы Ырғыз аудандарының шекарасында орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 16 км, енді жері 5 – 7 км-ге созылып жатыр. Абсолюттік биіктігі 101 м. Жер бедері тізбекті төбелерден, белесті құм жалдардан тұрады. Жер асты су көздерінің тереңдігі 1 – 25 м аралығында. 

## Геологиялық құрылымы
Бор және палеоген шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында еркек шөп, жусан, ақ селеу, жүзгін, қияқ, көкпек өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау облысы құмдары
Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Кепебұлақсай

**Кепебұлақсай** –  Іле өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Ұйғыр ауданы жерімен ағады. Кетпен жотасының (Ұзынқара) солтүстік баурайында. Ұзындығы 39 км, су жиналатын алабы 58 км2. Өзен бойында Кепебұлақ ауылы орналасқан.

## Гидрологиясы
Өзен суы Ілеге жетпей жерге сіңіп кетеді. Көктем айларында суы тасиды. Суын негізінен егін шаруашылығына пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Кепелі

**Кепелі** – Жетісу Алатауының оңтүстік-батыс сілемдері Қояндытау жотасы мен Суаттау тауының арасындағы асу. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Панфилов ауданында орналасқан. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Теңіз деңгейінен 2600-2700 м биіктікте. Асудан өтетін орталығы қырқа палеозой және пермь кезеңдерінің гранитті, эффузивті, базальтты шөгінділерінен құралған. Асудан қыста салт атты адам өте алады.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр және қара топырағында бұта аралас бозды-бетегелі, шалғынды өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Кепкен

**Кепкен** – Ешкіөлмес тауының шығысындағы шоқылы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Ақжал кентінің солтүстік-батысында 42 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 0,7 м. Абсолюттік биіктігі 812 м, салыстырмалы биіктігі 62 м.

## Жер бедері
Көлбеу келген беткейлерінде тау жартастары жер бетіне шығып жатыр. Солтүстік беткейінде қорымтастардың мол үйіндісі бар.

## Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің ортаңғы және төменгі бөлігінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Тауалдының нашар дамыған қоңыр топырағында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. Жазғы жайылымдық пен мал қыстатуға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Кепсек

**Кепсек**, конрингия (Conringia) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда құмды жерлердегі өзендердің жағасында, құрғақ далалық аймақтарда, егістік жерлерде өсетін 3 түрі белгілі, соның ішінде жиі кездесетіні – *шығыс Кепсегі* (С. оrientalis). Кейде бұл түрді *шытыр* деп те атайды. Биіктігі 25 – 60 см, көкшіл, жалаң өсімдік. Сабақ түбіндегі жапырақтары жұмыртқа тәрізді, үшкір қысқарып келген. Сабақ бойындағылары эллипс немесе ұзынша жұмыртқа тәрізді. Тостағанша жапырақшалары таспаға ұқсас ұзын, күлтелері сарғыш түсті, әрең көрінетін жүйкелері бар. Гүлдері қалқанша гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – 4 қырлы бұршаққын, оның ұзындығы 6 – 12 см, ені 2,5 см-дей. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, сарғыш қоңыр түсті, қысқа да жуан қылтанақтары болады. Шығыс Кепсегінің тұқымының құрамында май көп, ал жас бұтағын кейбір жерлерде көкөніс ретінде тағамға пайдаланады.

## Дереккөздер
 
## Сілтемелер
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile

Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Кептертәрізділер

**Кептертәрізділер** () – құстардың отряды. 

Негізінен тропиктік аймақтар мен қоңыржай белдеулерде тараған. 2 тұқымдасы: кептерлер және құрып кеткен дронттар бар. Кептертәрізділердің қазба қалдықтары жоғарғы эоценнен белгілі. Қауырсындары тығыз, жемсауы жақсы дамыған. Моногамдар. Негізінен өсімдіктермен қоректенеді. Ұяларын ағашқа да, жерге де салады.

## Дереккөздер
Кербезгүл

**Кербезгүл** () – өзімен аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Солтүстік жарты шардың,Австралияның, Оңтүстік-Шығыс Азияның, Шығыс Африканың және Орталық Американың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 11 түрі белгілі. Қазақстанда таяз су айдындарында, батпақты жерлер мен қазылған орларда өсетін 3 түрі: бақажапырақты кербезгүл (*A. plantago-aquatіca*), қандауыр тәрізді кербезгүл (*Alisma lanceolatum*), Лезель кербезгүлі (*A. loeselіі*) бар. Олардың биіктігі 10 – 80 см. Жапырақтары сабағының түп жағын айнала дегелектеніп орналасады. Ақ гүлдері сыпыртқыгүл гүлшоғырына топталған. Қос жынысты, тостағанша және күлте жапырақшалары – үш-үштен, аталығы – алтау, аналығы – көп. Жатыны – бір тұқымды. Майда жемісшелері жалпақ (тегіс) гүлтабанында сақина тәрізді орналасады. Жәндіктер арқылы тозаңданады. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – құрғақ бір тұқымнан тұратын көп жаңғақша, су және су құстарымен таралады. 

Кербезгүл – ондатр мен үйректердің қорегі, тамыры мен сабағы халық медицинасында қолданылады. Шөбі улы болғандықтан мал жемейді.

## Дереккөздер


Санат:Кербезгүлдер
Кербезгүлдер тұқымдасы

**Кербезгүлдер тұқымдасы** () – дара жарнақты өсімдіктер. 

Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулері мен Австралияда, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия мен Шығыс Африка және Оңтүстік Америкада кездеседі. 13 – 14 туысы, 100-ден аса түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарында (тек биік таулы жерден басқа), әр түрлі суқоймаларының жағасында өсетін 3 туысы – жебежапырақ, жұлдызжеміс және кербезгүл бар.

## Дереккөздер
 

## Сыртқы сілтемелер
* NCBI Taxonomy Browser

Санат:Кербезгүлдер
Кербұлақ

**Елді мекен:**

* Кербұлақ – Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Кербұлақ – Шу алабындағы өзен.
* Кербұлақ – Алматы облысы Талғар ауданы аумағындағы аңғар.
Керегежайған

**Керегежайған** – Сарысу және Жаманкөң өзендерінің аралығындағы тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Қызылжар кентінің солтүстігінде 26 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 425 м. Беткейі көлбеу келген. Етегінен Бала Сарыөзен, Сарыөзен өзендері ағып өтеді. 

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір жыныстарынан және гранитоидтарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында шілік аралас дала өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Керегетас (тау, Шығыс Қазақстан облысы)

**Керегетас** – Сарлытаң тауының солтүстік-шығысында орналасқан тау.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Марқакөл көлінің шығысында. Абсолюттік биіктігі 2570 м.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Жер қыртысы палеозойдың метаморфтық жыныстарынан түзілген. Беткейлері тар және терең шатқалдармен тілімденген. Беткейінен Шағанаты, Қарақаба, Сорвенок өзендерінің салалары бастау алады.

## Өсімдігі
Тау орманының күлгін топырағында қарағай, самырсын, далалық шалғынды өсімдіктер өседі. Етегі жайылымдыққа, шабындыққа кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы таулары
Керейсай

**Керейсай** – Желдіадыр тауларының орталық бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Жанбөбек ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 80 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 629 м. Көлбеу келген беткейі батыстан шығысқа қарай ендік бағытта созылып жатыр. Солтүстік беткейіндегі бұлақтардан Керей өзенінің салалары бастау алады. Оңтүстігінен Жақсыкөң өзені ағып өтеді. Батысында Шашты шоқысымен, шығысында Желдіадыр тауымен шектеседі.

## Өсімдігі
Етегіндегі қоңыр, ашық қоңыр топырақ жамылғысында селеу, бетеге, боз, жусан, тобылғы, т.б. өсімдіктер мен бұталар өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Кермеккөл

**Кермеккөл** – Тобыл өзені алабындағы, Қазанбасы қонысының солтүстік-батысында 32 км жердегі тұзды тұйық көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы Луговое қонысының оңтүстік-шығысында 7 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 193 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 4 км2, ұзындығы 2,8 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 8,8 км, орташа тереңдігі 0,5 м. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Жазда су айдыны тартылып, ұсақ көлшіктерге айналады. Жағасы түйетайлы, сор батпақты болып келеді. Қуаңшылық жылдары суы тартылып қалады.

Санат:Бейімбет Майлин ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Кережан

**Кережан** – Талдықұм құмының оңтүстік-шығысындағы оқшауланған шоқы. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Шалқар қаласының солтүстік-шығысында 33 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 234 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5 км. Беткейлері жайпақ келген бірнеше шоқыдан тұрады. 

## Геологиялық құрылымы
Шоқы беткейі элювийлі-эолды шөгінділерімен жабылған. Палеоген кезеңіндегі ортаңғы және жоғарғы олигоцен жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Құмды, қоңыр сортаң топырақ жамылғысында сұр жусан, тұран жусаны, еркек шөп, астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы таулары
Санат:Шоқылар
Керуенкөл

**Керуенкөл** – Шар өзені алабындағы тұзды тұйық көл. Теңіз деңгейінен 235 м биіктікте.

## Географиялық орны
Абай облысы Жаңасемей ауданы, Бұлақ ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,5 км2, ұзындығы 4,1 км, енді жері 2 км. Жағалау бойының ұзындығы 10,8 км, су жиналатын алабы 227 км2, ең терең жері 0,5 м. Пішіні доға тәрізді келген. Жағасы жайпақ. Көл көбінесе жауын-шашын суымен толысады. Қарашаның аяғында суы қатып, наурыздың аяғында ериді. Жағалауы мал жайылымына пайдаланылады. Батысынан Түрксіб темір жолы өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы көлдерi
Санат:Балқаш су алабы
Керуентау

**Керуентау**, *Каравантау* – Қарақобда және Сарықобда өзендерінің аңғарындағы тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Алға ауданы  Қарабұлақ ауылының батысында 17 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 357 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. 

## Геологиялық құрылымымен жер бедері
Мезозой дәуірі бор кезеңінің бор, тақтатас жыныстарынан түзілген. Беткейі көлбеу, түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Беткейлеріндегі бұлақтардан бастау алатын жылғалар Сарықобда өзеніне құяды. 

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, бетеге аралас өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымы.

## Дереккөздер
 

Санат:Алға ауданы таулары
Керімағаш шипалы су кен орны

thumb|right|200px|
**Керімағаш шипалы су кен орны** - Алматы облысы Панфилов ауданының орталығы Жаркент қаласынан оңтүстікке қарай 37 км жерде, Іле жағалауында орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы төрттік кезеңнің аллювийлі шөгінділерінен түзілген. Жер асты су қабаты жоғары неоген қабатында шоғырланған. 

## Климаты, жер бедері, өсімдігі
Су кені орналасқан аймақтың климаты континенттік. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы – 10 – 12°С, шілдеде 24 – 26°С. Жауын-шашынның орташа мөлшері 200-250 мм, оның басым бөлігі (180 мм) жылдың жылы мезгілінде түседі (сәуір-қазан). Қар жамылғысы жұқа (10-15 см), ол 70 күндей жатады. Желдің басым бөлігі (60%-дай) Іле аңғары бойымен шығыстан соғады. Шуақты күндердің жылдық жиынтығы 2800 сағат, вегетациялық кезеңнің жылдық жиынтығы 3800 сағат. Соңғы үсік сәуір айының 2-онкүндігінде, алғашқы үсік қазан айының 2-онкүндігінде байқалады. Тегіс келген жер бедері құмды, құмайтты, ал Іле жағалауына жақын жері шалғынды сұр, құмайтты қоңыр топырақтан тұрады. Онда сексеуіл, жиде, шілік тоғайлары және боз жусан, теріскен, жүзгін аралас астық тұқымдас шөптесіндер өскен. 

## Минералдары, құрамы
Су кенінің минералдары 0,57, аз сілтілі (рН 8,1), гидрокарбонатты-хлоридті-натрийлі, кремнийлігі 111,9 мг/л, суы гипертермальды (96°С), құрамында фтордың мөлшері 2,58 мг/л шамасында. Кеннің ыстық суы 1986 жылы қазылған ұңғыма арқылы 3013 м тереңдіктен шығады. Керімағаш шипалы су кен орны1990 жылдан пайдаланылуда. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы кен орындары
Санат:Қазақстан шипалы су кен орындары
Санат:Панфилов ауданы географиясы
Санат:1986 жылы пайда болғандар