Қазақстан-Қытай қатынастары

**Қазақстан — Қытай қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қарым-қатынастар.

## Дипломатия
1992 жылы дипломатиялық қатынастар орнағаннан бері екі ел арасында саяси, мәдени және экономикалық байланыстар дамыды. Қытай Коммунистік партиясы мен қазақстандық "Аманат" жақсы байланыста. Қытай екі тарап арасындағы алмасуды бағалайтынын және байланыстар мен ынтымақтастықты одан әрі нығайтуға үміттенетінін айтты.

Кеңес Одағы ыдырап, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қытай мен Қазақстан шекара, экономикалық ынтымақтастық және стратегиялық әріптестік туралы бірқатар келісімдер жасай отырып, байланыстарды жақындастыру және нығайту процесін жалғастырды. Алайда, Қытай ұлтшылдығына қатысты бірнеше оқиғалар, сондай-ақ Шыңжаңдағы қақтығыс соңғы жылдары даму процесін қиындатты.

Қазақстан "Бір Қытай" қағидатын және Қытайдың Тайваньдағы егемендігін мойындайды. ҚХР-ның Астанада, Қазақстанның Бейжіңде елшілігі бар.

## Екіжақты қатынастар
thumb|Алашанькоу мен Достық арасындағы Қытайдан Қазақстанға теміржол өткелі. Мұнда жыл сайын шамамен 10 миллион тонна теміржол жүктері шекарадан өтеді.|250x250 нүкте
нобай|250x250 нүкте|1999 жылдан 2008 жылға дейін Қытай мен Қазақстан арасындағы екіжақты сауданың жалпы көлемі, деректерді Қазақстан билігі ұсынған.
Кеңес Одағы ыдырағанға дейін Қытай Халық Республикасы мен Қазақстан (Сол кезде Кеңес Одағының құрамына кірген) коммунистік мемлекеттер болды.

1991 жылы Қазақстан мен Қытай шопинг-туризмді дамытуды ынталандыру туралы келісімге қол қойды. Бұл сауда тез өсіп, 1992 жылы 700 000-ға жуық Қазақстан азаматы Қазақстанда қайта сату үшін тұтыну тауарларын сатып алу үшін Қытаймен шекарадан өтті.

Қытай Халық Республикасы мен Қазақстан 1992 жылғы 3 қаңтарда Қазақстан Үкіметі біртұтас Қытай саясатына қолдау білдіріп, Шығыс Түркістанның тәуелсіздік қозғалысына қарсы іс-қимыл жасаған күні дипломатиялық қатынастар орнатты. Екі ел Қытай мен КСРО арасындағы қатынастардан шекара дауын мұра етті, олар 1994 жылы сәуірде алғашқы шекара келісімімен, 1997 жылы қыркүйекте қосымша келісіммен және 1998 жылы шілдеде екінші қосымша шекара келісімімен олардың жалпы шекарасын 1700 шақырымға белгіледі.

1993 жылы Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Қытайдың сол кездегі төрағасы Цзян Цзэминнің шақыруымен Бейжіңге ресми сапармен барды. Содан бері Қытай мен Қазақстан басшылары жоғары деңгейде ресми сапарлармен жиі алмасты. 1996 жылы екі ел де Шанхай Ынтымақтастық Ұйымын құрды. Қазақстанның жаңа президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Қытайда білім алды.

## Экономикалық қатынастар

Қытай мен Қазақстан экономикалық даму саласындағы сауда мен әріптестіктің, әсіресе қазақстандық мұнайды, табиғи газды, пайдалы қазбаларды және басқа да негізгі энергетикалық ресурстарды игеруде жылдам кеңеюіне ықпал етті. Қазақстан Қытайға мұнай құбырын құруды ұсынды және 1997 жылы екі ел оны салу туралы келісімге қол қойды. Бұл құбыр Қытай мен Орталық Азияның кез келген елі арасында бірінші болды.

Энергияға деген ішкі қажеттіліктің тез өсуіне байланысты Қытай Қазақстанда энергетика саласын өсіру мен дамытуда жетекші рөл алуға ұмтылды. Төрт шағын мұнай кен орындарын пайдаланумен қатар, Қытай ұлттық мұнай корпорациясы 2005 жылы бұрынғы Кеңес Одағының ең ірі тәуелсіз мұнай компаниясы болған Petrokazakhstan компаниясын 4,18 миллиард АҚШ долларына сатып алды және Қытаймен шекараға мұнай жеткізетін құбырға тағы 700 миллион АҚШ долларын жұмсады. "ПетроҚазақстан" қытайлық компания жасаған ең ірі шетелдік сатып алу болды. 2016 жылға қарай қытайлық компаниялар (мысалы, Қытай ұлттық мұнай корпорациясы, Sinopec және басқалары) Қазақстанның мұнай секторына 20 миллиард АҚШ долларынан астам инвестиция салды.

2009 жылы Қытай Қазақстанға 10 миллиард доллар қарыз беріп Маңғыстаумұнайгаздағы үлесін сатып алды.

2013 жылғы 16 қазанда Қазақстан Парламентінің Мәжілісі мен Қытай Халық өкілдері Бүкілқытайлық жиналысының Тұрақты комитеті өзара түсіністік туралы Меморандумға қол қойды. Келісім екі ел арасында қол қойылған, екіжақты қатынастардың дамуына ықпал ететін ең маңызды заңнамалық акт болып табылады. Заңнама екі Парламенттің өзара екіжақты мәселелерді талқылау үшін жиналуына көмектеседі.

2020 жылғы 9 шілдеде Қытайдың Қазақстандағы Елшілігі Қазақстанның бірнеше қаласында пневмонияның анықталмаған штаммы таралып жатқандығы, оның өлімі COVID-19-ға қарағанда "әлдеқайда жоғары" екендігі туралы ескерту шығарды. Онда Атырау және Ақтөбе облыстары, сондай-ақ Шымкент қаласы зардап шеккені және 500-ге жуық жағдай тіркелгені айтылды. Алайда, келесі күні Қазақстан денсаулық сақтау министрлігі Қытай мен БАҚ елшілігінің мәлімдемесін "жалған жаңалықтар" деп қабылдамады, бірақ пневмонияның бұл жағдайларында ауытқулардың клиникалық белгілері байқалғанын атап өтті. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының денсаулық сақтау саласындағы төтенше жағдайлар бағдарламасының аға қызметкері Майкл Райан Қазақстандағыышет "дұрыс диагноз қойылмаған" COVID-19 жағдайларына байланысты болуы мүмкін дейді.

2022 жылы Қытай мен Қазақстан арасындағы екіжақты тауар айналымы 24 миллиард долларға жетті, бұл өткен жылмен салыстырғанда 34,1 пайызға артық. Қазақстан Үкіметі екі ел басшыларының келісіміне сәйкес Қытаймен жылдық тауар айналымын 2030 жылға қарай 35 миллиард долларға дейін ұлғайтуға ниетті.

Қытай үкіметі Қазақстан Қытай Халық Республикасын бүкіл Қытайдың өкілі ретінде таниды және Қытайдың бірігуін қолдайды деп мәлімдейді.

## Стратегиялық байланыс
Орталық Азия елдері арасындағы өңірлік қауіпсіздік, Экономикалық даму және терроризм мен есірткінің заңсыз айналымына қарсы күрес саласындағы өңірлік әріптестікті нығайтуға ұмтыла отырып, Қазақстан мен Қытай Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының (ШЫҰ) тең құрылтайшысы болады. Қытаймен байланысты дамыта отырып, Қазақстан өзінің солтүстік көршісі Ресейдің геосаяси және экономикалық ықпалын теңестіруге ұмтылады. Алайда, Қытайдың қазақ халқы мен Қытайдың Шыңжаң провинциясының ұйғырлары арасындағы мәдени байланыстары төңірегінде ұйғыр сепаратистік қозғалысына әсер етуі мүмкін ықтимал қақтығыстар бар. Қытай сонымен қатар АҚШ-тың аймақтағы ықпалының өсуіне және Қазақстанда американдық авиабазалардың құрылуына жол бермеуге тырысады. 1997 жылы екі ел де Қырғызстан мен Тәжікстанмен бірге жалпы шекара бойында Қарулы Күштердің қатысуын азайту туралы келісімге қол қойды.

ШЫҰ "үш зұлымдықты" - терроризмді, сепаратизмді және экстремизмді азайтуға тырысады. Бұл мақсат 1997 жылдан бастап Қытайдың Қазақстандағы және басқа елдердегі дипломатиялық қатынастарының алдыңғы қатарында. 2023 жылғы 28 наурызда Қазақстан мен Қытай Халық Республикасының Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы энергетика, туризм, тамақ өнеркәсібі, машина жасау, ауыл шаруашылығы және т. б. салаларды қамтитын трансшекаралық ынтымақтастық туралы екінші достық диалогқа қол қойды.

## Шекара
thumb|left|Чугучак хаттамасында белгіленген Қытай-Ресей шекарасы (1864). Бүгінгі Қытай-Қазақстан шекарасы негізінен осы хаттамада белгіленген сызыққа сәйкес келеді, тек аз ғана өзгерістермен

Қытай мен Қазақстан арасындағы шекара сызығының бастауы 19 ғасырдың ортасынан басталады, сол кезде Ресей империясы Зайсан көлі аймағына бақылау орната алды. Ресей империясы мен Цин империясы арасындағы қазіргі қытай-қазақ шекарасынан онша ерекшеленбейтін шекараны белгілеу 1860 жылғы Бейжің конвенциясында көзделген; Конвенцияға сәйкес нақты шекара сызығы Ресей аумағында Зайсан көлін қалдырып, Чугучак хаттамасымен (1864) жүргізілді. бүйірінде. Ертіс бассейнінде Цин империясының әскери қатысуы дүнген көтерілісі кезінде (1862-77) тоқтады. Көтерілісті басып, Шыңжаңды жаулап алғаннан кейін зо Зонгтанг Ертіс бассейніндегі Ресей империясы мен Цин империясы арасындағы шекара Санкт-Петербург келісімімен (1881) Ресейдің пайдасына сәл түзетілді..

Синьхай революциясы мен Қытайдағы азаматтық соғыстан, Қазан төңкерісінен және Ресейдегі Ресейдегі азаматтық соғыстан кейін Қытай-Ресей шекарасы ҚХР-КСРО шекарасына айналды. Алайда, қытай мен Кеңес өкіметі 1969 жылы тамызда Жаланашкөл көлінің шығысындағы шекара қақтығысына әкеліп соқтырған шекара сызығының қай жерде өтетіндігімен әрдайым келісе бермейтін.

Қазақстан тәуелсіз ел болған кезде шамамен 2420 шаршы шақырым жер Қытаймен дау тудырды. Екі ел арасындағы шекара туралы шартқа Алматыда 1994 жылғы 26 сәуірде қол қойылып, 1995 жылғы 15 маусымда Қазақстан Президенті ратификациялады. Қытай даулы аумақтың жалпы аумағының шамамен 22% алды, ал Қазақстан қалған 78% алды.

1969 жылы КСРО мен Қытай дауласқан Жаланашкөл қаласынан шығысқа қарай тар төбелер Қытайдың бір бөлігі болып танылды. Шекараның кейбір кішігірім бөліктерін дәлірек анықтау үшін 1997 жылдың 24 қыркүйегі мен 1998 жылдың 4 шілдесінде қосымша келісімдерге қол қойылды. Келесі бірнеше жыл ішінде шекара бірлескен комиссиялармен белгіленді. Комиссиялардың хаттамалары мен карталарына сәйкес екі елдің шекара сызығының ұзындығы 1782,75 км, оның ішінде 1215,86 км құрлық шекарасы және өзендер немесе көлдер бойымен (немесе арқылы) өтетін 566,89 км шекара сызығы. Комиссиялардың жұмысы 2002 жылдың 10 мамырында Бейжіңде Хаттамаға қол қоюмен аяқталған бірнеше бірлескен хаттамалармен құжатталды.

Массачусетс технологиялық институтының профессоры Тейлор Фравелдің айтуынша, " Кеңес Одағының ыдырауы Қытайға Орталық Азияда талап еткен 34 000 шаршы шақырымнан астам аумақты қайтарып алуға тамаша мүмкіндік берген болуы мүмкін. Алайда, этникалық тәртіпсіздіктер жағдайында Қытай Шыңжаңдағы сепаратистік топтарға сыртқы қолдаудан бас тарту үшін жаңа тәуелсіз мемлекеттермен байланысты жақсартуға шешім қабылдады."

Қытай Шыңжаңдағы тұрақтылықты қолдау үшін Орталық Азия республикаларымен аумақтық даулардаисаға келді. Фравелдің айтуынша,"Қытайға аймақтағы панисламдық және пантюркистік күштердің таралуын болдырмау, Шыңжаңдағы сепаратистерге сыртқы қолдауды шектеу және даму арқылы этникалық топтар арасындағы шиеленісті азайтудың кең стратегиясы аясында трансшекаралық сауданы арттыру үшін көршілерімен ынтымақтастық қажет".

2020 жылдың мамырында Қытай веб-сайттары Tuotiao.com Қырғызстан мен Қазақстан Ресей оларды басып алғанға дейін Қытайдың бір бөлігі болды деп мәлімдеді. Бұл Қазақстан тарапынан сынға ұшырады және қытай елшісі наразылық ретінде шақырылды, дегенмен бұл Қытайдың Қазақстандағы, сондай-ақ Орталық Азиядағы аумақтық талаптарына қатысты алаңдаушылықты қайта жандандырды.

## Трансшекаралық су ресурстарын басқару
нобай|284x284 нүкте|Ертіс өзені Қытай мен Қазақстанның кейбір қалалары арқылы өтеді.
Шығыс Қазақстанның ең маңызды екі өзені - Ертіс және Ойыл, Қытайдан ағып жатыр. Олардың сулары екі елде де (атап айтқанда, Қытай Ертіс–Қарамай–Үрімші каналы мен Қазақстан Ертіс–Қарағанды каналы арқылы) суару және қалалық сумен жабдықтау үшін кеңінен пайдаланылады. Сонымен қатар, немесе Қазақстандық Балқаш көлі үшін негізгі су көзі болып табылады, ал Қытайдан ағатын Кіші Эмиль өзені қазақстандық Алакөл көлін сумен қамтамасыз етеді. Тиісінше, 1990-шы жылдардан бастап Қытайдағы екі трансшекаралық өзеннің суын пайдаланудың артуы қазақстандық экологтар мен саясаткерлерді алаңдатады. Тиісті мәселелер бойынша екіжақты келіссөздер мезгіл-мезгіл өткізіліп тұрады.

## Мәдени байланыстар
нобай|250x250 нүкте|Қытай мен Қазақстан бірлесіп Жібек жолы учаскесін Дүниежүзілік Мәдени мұра тізіміне енгізуге өтінім берді.Суретте Жібек жолы екі елдің аумағын кесіп өтетіні көрсетілген.
Кейбіреулер Қазақстан Орталық Азияның ең ықпалды елі және Қытай мен Орталық Азия арасындағы мәдени алмасулар үшін маңызды қақпа екенін айтады. Қазақстан өзара ынтымақтастық арқылы жаһандық проблемаларды шешуді жақтайды және өркениеттер арасындағы ынтымақтастыққа қол жеткізу үшін ұлттықтан жоғары ұйымдарға сүйенеді. Қазақстан Орталық Азияның өкілі ғана емес, сонымен қатар мұсылман өркениетінің көрінісі болып табылады және бүкіл әлем бойынша ықпалға ие. Осылайша, Қытай Қазақстаннан, ал екеуі бір - бірінен өзара білім ала алады. Орталық Азия мен Қытай халықтары бір-бірін жақсы түсінуі үшін елдер мәдениетаралық ынтымақтастықтың үлгісі бола алады.

Шынында да, президент Назарбаев бір кездері Қытай да, Қазақстан да ұзақ ортақ тарихқа, ұқсас дәстүрлер мен мәдениеттерге ие және көпұлтты елдер екенін айтты. Сондықтан екі ел арасындағы мәдени алмасу өте маңызды. 1992 жылдың тамызында Қытай мен Қазақстан Үкіметтері "Қытай Халық Республикасының Үкіметі мен Қазақстан Республикасының Үкіметі арасындағы мәдени ынтымақтастық туралы келісімге"қол қойды. Келісім екі ел арасындағы мәдени алмасуды басқаруға арналған алаң ретінде қызмет етеді.Екі мәдениет келісім негізінде Мәдени іс-шаралар өткізеді.

Бейжің "Қазақстан мәдениеті күнін" өткізді (іс жүзінде ол 2013 жылғы 5-8 қараша аралығында бір күннен астам уақытқа созылды). Үрімшіде қазақ хуаджу кезеңдері өтіп жатыр, оған тіпті провинцияның көптеген басшылары қатысты. Сондай-ақ, қалада қазақстандық фильмнің премьерасы өтті. Қытай мен Қазақстан бірлесіп Жібек жолы учаскесін Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге өтінім берді және өтінім мақұлданды. Қазақстан мен Қытай 2017 жылды екі ел арасындағы "Туризм жылы" деп жариялады.

### Миграция
2000 жылдан бастап Қазақстанда қытайлық иммигранттардың саны едәуір өсті. 2010 жылғы зерттеуге сәйкес, қазақтардың 68% - ы өз қалаларында Қытай азаматтарымен қатар өмір сүретіндерін айтты; 56% - ы қытайлықтар онша көп емес деп санаса, 36% - ы олардың көп екенін сезді. Көпшілігі қытайлықтар мұнда жұмыс табу үшін (57%) және бизнеспен айналысу үшін (49%) келді деп сенді. Аз Сан оларды басқа мақсаттар үшін, соның ішінде некеге тұру (8%), азаматтық алу (6%) және мүлікті сатып алу (4%) үшін бар деп есептеді. Қазақстандағы Қытай жұмысшыларына қатысты шиеленіс кейде наразылыққа алып келді.

Қазақстанда 100 жылдан астам уақыт бұрын Шэньси провинциясының Сиань қаласынан қашқан дүнген тайпасынан 100 000-нан астам адам тұрады.Қытай экономикалық реформасынан кейін олар Шыңжаңға сауда жасауға барып, Қазақстан экономикасын дамыту үшін сианнан технологияларды импорттады. Қытайдағы қазақтарға келетін болсақ, олардың көпшілігі Солтүстік Шыңжаңда, аз саны Ганьсу мен Цинхайда тұрады. 2014 жылдың ортасына сәйкес Қытайда 8000-ға жуық қазақстандық студент оқиды, ал Қазақстанда қытайлық студенттер де бар.

Соңғы жылдары Қытайдағы этникалық қазақтар қуғын-сүргінге ұшырап, Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлеріне қамалып жатқанда, көпшілігі Қазақ автономиялық префектурасы сияқты жерлерден немесе көрші Қазақстанға қашып кетті.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Қытайдың халықаралық қатынастары
Санат:Қазақ-Қытай қатынасы