open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аустрия-Швейцария қатынастары

**Аустрия-Швейцария қатынастары** — Аустрия және Швейцария арасындағы екіжақты дипломатиялық байланыстар. Екі ел арасындағы мемлекеттік шекараның ұзындығы 158 км.

## Тарихы
Екі елдің халқы негізінен неміс тілді.

1945 жылғы 2 қарашада Швейцария Аустрия Республикасын ресми түрде мойындады. Келесі екі жыл ішінде дипломатиялық өкілдіктер ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін елдер арасында тығыз әрі достық қатынастар орнады. 1955 жылдан бастап Аустрия бейтараптық саясатын ұстана бастады, бұл Швейцариямен жақындасуына ықпал етті. 1995 жылы Аустрияның Еуропалық одаққа қосылуынан кейін қатынастар біршама салқындағанымен, Аустрия Еуропада Швейцарияның ерекше серіктесі мәртебесін сақтап қалды. Екі ел экономика және қаржы, білім беру, зерттеулер, инновациялар және мәдениет сияқты көптеген салаларда дәстүрлі түрде ынтымақтасады.

Екі ел саяси үйлестіру мақсатымен Лихтенштейн және Германиямен тұрақты түрде келіссөздер жүргізеді, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы және Еуропа кеңесі сияқты көпжақты алаңдарда бірлесіп жұмыс істейді. Дәстүр бойынша Аустрия немесе Швейцария жаңа үкімет басшысы не сыртқы істер министрі қызметіне кіріскеннен кейін жасайтын алғашқы сапар әдетте көрші елге бағытталады. 2017 жылы Аустрияда 16157 швейцариялық азамат тұрды. Сол жылы Швейцарияда 1781 аустриялық студент тіркелген.

Екі ел бірлесіп 2008 жылғы Еуропа кубогын ұйымдастырды.

## Сауда
2017 жылы екі ел арасындағы тауар айналымы 14 млрд швейцариялық франктан асты. Швейцария Аустрия экономикасындағы ең ірі инвесторлардың бірі болып табылады: 2016 жылдың соңында швейцариялық инвестициялар 8,2 млрд швейцариялық франкке жетті. Аустрияда жұмыс істейтін швейцариялық компанияларда шамамен 31 778 адам еңбек етеді. Аустрияның Швейцарияға салған тікелей инвестициялары 2000 жылдан бері айтарлықтай өсті және 2016 жылдың соңында 7,3 млрд швейцариялық франк болды.

## Дипломатиялық өкілдіктер
Аустрияның Бернде елшілігі, Цюрихте бас консулдығы және Базель, Кур, Женева, Лозанна, Лугано, Люцерн және Санкт-Галлен қалаларында жеті құрметті консулдығы бар. Швейцарияның Венада елшілігі және Брегенц, Грац, Инсбрук, Клагенфурт, Линц және Зальцбург қалаларында алты құрметті консулдығы бар.

## Дереккөздер

Санат:Аустрия екіжақты қатынастары
Санат:Швейцария екіжақты қатынастары
Аустрия-Жапония қатынастары

**Аустрия-Жапония қатынастары** — Аустрия және Жапония арасындағы екіжақты дипломатиялық байланыстар.

## Тарихы
Екі ел 1869 жылы дипломатиялық қатынастар орнатты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Аустрия-Мажарстан және Жапония бір-біріне қарсы тарапта болды. Соғыс басталғанда жапондардың көпшілігі Аустрия-Мажарстан аумағынан кетіп қалды, ал қалған аз бөлігі интернирленіп, түрлі қамау орындарына орналастырылды. Аустрия-Мажарстан әскерлері Циндаоны қорғауға қатысты, бұл жерде олар жапон әскерлерінен жеңіліс тапты. Олар тұтқынға алынып, Жапония аумағында ұсталды. Бұдан бөлек, жапон флоты Жерорта теңізінде Аустрия-Мажарстан флотының қарсыласы ретінде әрекет етті. Жапония соғыста жеңіске жеткен тарап ретінде соғыстан кейін Сен-Жермен келісіміне қол қойды.

Аустрияның Токиода елшілігі және Хиросима, Нагоя, Осака және Саппоро қалаларында төрт құрметті консулдығы бар. Жапонияның Венада елшілігі және Зальцбургте құрметті консулдығы бар.

1999 жылғы маусымда Аустрия президенті Томас Клестиль Жапонияға мемлекеттік сапар жасады. Бұл Аустрия президентінің Жапонияға жасаған алғашқы мемлекеттік сапары болды.

2007 жылы Жапония Аустрияның шетелдегі маңызы бойынша үшінші сауда әріптесіне айналды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Аустрия Сыртқы істер министрлігі: Жапониямен жасалған екіжақты келісімдер тізімі (неміс тілінде) 
* Аустрия елшілігі (Токио)
* Жапония Сыртқы істер министрлігінің Аустриямен қатынастары туралы беті

Санат:Аустрия екіжақты қатынастары
Санат:Жапония екіжақты қатынастары
Халаш

**Халаш** () — Түрікменстанның Лебап уәлаятындағы қала. Халаш атырабының орталығы. Халаш қаласының халқы: 5 101 адамды құрайды.

## Географиялық сипаттамасы
Халаш қаласы және астанасы Лебап уәлаятының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Әмудария өзенінің сол жағалауында орналасқан. Атамұрат пен Түрікменабатты байланыстыратын тас жол мен теміржол қаланың жанынан өтеді. Халаш солтүстігі мен шығысында үлкен суару каналымен, ал оңтүстігі мен батысында шөлмен шектеседі.

## Тарихы
Кеңес дәуірінде Халаш 1939 жылдан бастап қалалық қоныс болды және Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасының Шәржеу облысының Халаш ауданының орталығы болды.
2016 жылы Халашқа қала мәртебесі берілді.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
Қожамбаз

**Қожамбаз** () — қала, Түрікменстанның Лебап уәлаяты Қожамбаз атырабының орталығы. Қала қаласының халқы: 21 465 адамды құрайлы.

## Географиялық сипаттамасы
Әмударияның оң жағалауында, Лебап уәлаятының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Батысында Әмудариямен, шығысында Сундукли шөлінің құмдарымен шектеседі. Өзеннің ені 3 шақырымға дейін жететін және суару каналдарымен қиылысатын жайылма аңғары толығымен мақта мен дәнді дақылдар алқаптары үшін толығымен жыртылған.

## Тарихы
Кеңес дәуірінде ол Хожамбаз деп аталып, Түркімен КСР Шаржоу облысы Хожамбаз ауданының орталығы болды. 1963 жылдан бастап қала үлгісіндегі елді мекен. 2016 жылдан бастап қала мәртебесіне ие болды.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Қожамбаз — аймақтық ауылшаруашылық орталықтарының бірі. Соңғы онжылдықтарда қоныс жаңа каналдардың көмегімен шөл далаға қарай кеңейіп келеді.
Қала экономикасы Қытай ұлттық мұнай компаниясының Бағтұрлық газ кен орнындағы газ зауытындағы жұмысқа негізделген. 

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
Албания-Аустрия қатынастары

**Албания-Аустрия қатынастары** — Албания Республикасы мен Аустрия Республикасы арасындағы екіжақты дипломатиялық байланыстар. Албанияның Венада елшілігі және Айзенштадт, Гессендорф, Грац, Гредиг, Зальцбург, Санкт-Пельтен және Филлах қалаларында жеті құрметті консулдығы бар. Аустрияның Тиранада елшілігі бар. Албания мен Аустрия арасындағы дипломатиялық қатынастардың тарихы 1912 жылға барып тіреледі, сол жылы 28 қарашада Албания тәуелсіздігін жариялады. Еуропалық одақтың мүшесі ретінде Аустрия Албанияны еуроинтеграция жолында қолдайды.

## Ынтымақтастық
Албания мен Аустрия арасындағы дипломатиялық қатынастар дәстүрлі түрде тығыз болып келеді және қазіргі уақытта күрделі келісімдер жүйесімен реттеледі. Бұл жүйеге Аустрия мүше болып табылатын Еуропалық одақ шеңберіндегі келісімдер де кіреді.
* Тирана 1973 — автомобиль көлігімен жолаушылар мен жүк тасымалы
* Вена 1987 — мәдениет, ғылым және технология саласындағы ынтымақтастық туралы келісім
* Тирана 1991 — даму мақсатындағы көмек
* Тирана 1992 — жол жүру құжаттары және визалар
* Вена 1993 — инвестицияларды қорғау
* Вена 1993 — авиация
* Вена 1994 — экономикалық және өнеркәсіптік ынтымақтастық, инвестициялар
* Вена 1998 — мәдени және тарихи ғимараттар мен ескерткіштерді қорғау
* Тирана 2005 — мәдениет, ғылым және технология саласындағы ынтымақтастық туралы келісім
* Вена 2007 — кеден келісімі
* Тирана 2007 — халықаралық қауіпсіздік
* Тирана 2007 — қосарланған салық салуды болдырмау
* Тирана 2008 — даму мақсатындағы көмек
* Вена 2010 — денсаулық сақтау
* Тирана 2010 — қаржылық көмек
* Вена 2012 — ғылыми-техникалық ынтымақтастық
* Екі ел 2012 — мәдениет, білім және ғылым
* Вена 2013 — босқындар мен көші-қонды бақылау

## Дипломатиялық өкілдіктер
* Албанияның Венада елшілігі бар.
* Аустрияның Тиранада елшілігі бар.

## Дереккөздер

Санат:Албания екіжақты қатынастары
Санат:Аустрия екіжақты қатынастары
Албания-Беларусь қатынастары

**Албания-Беларусь қатынастары** — Албания және Беларусь арасындағы екіжақты байланыстар. 2015 жылы Албания мен Беларусь арасындағы екіжақты тауар айналымы 435 мың АҚШ долларын құрады. Сол жылы Албанияның Беларуське экспорты 433 мың АҚШ долларына тең болды. Беларусьтің Албанияға экспорты 2 мың АҚШ долларын құрады.

## Тарихы
1992 жылға дейін Албания мен Беларусь арасындағы қатынастар Албания мен КСРО арасындағы қатынастардың бір бөлігі болды.

## Экономикалық қатынастар
2010 жылы Албания мен Беларусь арасындағы екіжақты тауар айналымы 970 мың АҚШ долларын құрады. 2015 жылы бұл көрсеткіш 435 мың АҚШ долларына тең болды. 2010 жылы Албанияның Беларуське экспорты 74 мың АҚШ долларын, ал Беларусьтің Албанияға экспорты 896 мың АҚШ долларын құрады. 2015 жылы Албанияның Беларуське экспорты 433 мың АҚШ долларына жетті, Беларусьтің Албанияға экспорты 2 мың АҚШ долларын құрады. 2021 жылғы желтоқсанда Беларусь Албаниядан азық-түлік өнімдерін әкелуге тыйым енгізді.

## Дереккөздер

Санат:Албания екіжақты қатынастары
Санат:Беларусь екіжақты қатынастары
Андрология

**Андрология** ( — «*ер адам*» +  — *«ілім»*) — ер адамдарды, ер адамның анатомиясы мен физиологиясын, ер жыныс саласының ауруларын және оларды емдеу әдістерін зерттейтін медицина саласының атауы. Андрология Еуропада ғылым мен практиканың дербес саласы ретінде қарастырылады, оның негізгі ғылыми бағыттары төменде келтірілген:

* Еркек бедеулігі
* Гипогонадизм
* Ерлердің контрацепциясы
* Ерлердегі жыныстық дисфункция
* Ерлердегі семіздік
* Ерлердегі қартаю мәселелері
* Жыныс мүшесінің дисморфофобиясы

## Тарихы
Гинекологиядан айырмашылығы — гинекология бойынша әлемде көптеген медициналық кеңес сертификаттау бағдарламалары бар болса, андрологияда ондай бағдарламалар жоқ. Андрология дербес мамандық ретінде тек 1960-жылдардың соңынан бастап зерттеле бастады: бұл саладағы алғашқы мамандандырылған журнал — 1969 жылдан бастап жарық көрген неміс мерзімді басылымы Andrologie (қазіргі атауы — Andrologia). Негізгі және клиникалық андрологияны қатар қамтыған келесі мамандандырылған журнал 1978 жылы құрылған International Journal of Andrology, 1992 жылы Еуропалық Андрология академиясының ресми журналына айналды. 1980 жылы Американдық Андрология қоғамы Journal of Andrology журналын шығаруды бастады. 2012 жылы осы екі қоғамның журналдары біріктіріліп, саладағы жетекші журнал — Andrology атауымен шықты, оның алғашқы саны 2013 жылдың қаңтар айында жарық көрді.

## Тағы қараңыз
* Урология

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Андрология
Алгология

**Алгология** ( — *ауырсыну, азап* +  — *ілім*) — жедел және созылмалы ауырсынуды, оның патофизиологиясын, ноцицепция және антиноцицепция жүйелерін, ауырсынумен күресу әдістерін, яғни ауырсынуға қарсы (анальгезиялық) терапияны, анальгетиктерді және олардың әсер ету механизмдерін зерттейтін медицина саласы.

Ауырсынуды емдеу кезінде көбіне кез келген ауырсынуды (жедел не созылмалы) бастан кешіріп отырған адамның қиналысын жеңілдету және өмір сүру сапасын жақсарту мақсатында пәнаралық тәсіл қолданылады. Анальгезия, қысқа мерзімді үдеріс болып табылады, созылмалы ауырсынуды емдеу қосымша қиындықтармен байланысты және мінсіз жағдайда пәнаралық тәсілді талап етеді.

Ауырсынуды емдеуге арналған көпсалалы топ құрамына мыналар кіруі мүмкін: тәжірибелік дәрігерлер, фармацевтер, клиникалық психологтар, физиотерапевтер, эрготерапевтер, реабилитологтар, дәрігер көмекшілері, мейірбикелер және стоматологтар. Топ құрамына психикалық денсаулық саласындағы басқа мамандар мен массажистер де кіруі мүмкін. Кейде негізгі жарақат немесе патология жазылғаннан кейін ауырсыну тез басылады да, ауырсынуды басатын дәрілер (анальгетиктер), кей жағдайларда транквилизаторлар сияқты препараттарды қолдану арқылы бір ғана маманның көмегімен емделеді.

Қазіргі заманғы алгологияның жетістіктерінің арқасында созылмалы ауырсынумен күресудің жаңа әдістері ашылды, олардың қатарына антидепрессанттарды, антипсихотиктерді, транквилизаторларды және психотроптық дәрілердің басқа да кластарының қолданылуын, ұзақ мерзімді эпидуралды анестезияны, опиоидты анальгетиктердің ұзартылған түрлерін (фентанилді пластырь) пайдалану жатады. Әсіресе онкологиялық науқастарда кездесетін күшті созылмалы ауырсынулар кезінде, науқастардың жағдайын едәуір жеңілдетуге мүмкіндік берді.

Созылмалы ауырсынуды тиімді емдеу көбіне ауырсынуды емдеу саласындағы мамандар командасының үйлестірілген күш-жігерін талап етеді. Ауырсынуды тиімді емдеу әрдайым одан толық арылуды білдірмейді. Көбінесе бұл ауырсынуды азайтатын және/немесе оны жақсырақ түсінуге көмектесетін кез келген тәсілдер арқылы, ауырсыну болғанның өзінде, қабылдауға болатын өмір сүру сапасына қол жеткізу, соған қарамастан бақытты өмір сүруге мүмкіндік беру дегенді білдіреді. Медицина сауығуды қолдау және жеделдету үшін жарақаттар мен ауруларды емдейді. Емдеу, сауығу және өмірден өту кезеңдерінде кез келген қиналысты азайту мақсатында ауырсыну мен жайсыздық сияқты жағымсыз симптомдарды жояды.

## Дереккөздер

Санат:Алгология
(324) Бамберга

**(324) Бамберга** — Негізгі белдеудегі ең ірі астероидтардың бірі.

Оны 1892 жылы 25 ақпанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Жерге жақындайтын (433) Эросты санамағанда, бұл дүрбімен бақылауға болатын соңғы ашылған астероид болды. Негізгі белдеудегі оныншы ең жарқын астероид (алайда перигелийден алыстағанда, жарқындығы азаяды).

Германиядағы Бамберг қаласының құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(325) Гейдельберга

**(325) Гейдельберга** — Негізгі белдеудегі ірілеу бір металды астероид.

Оны 1892 жылы 4 наурызда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Германиядағы Гейдельберг қаласының құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(326) Тамара

**(326) Тамара** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1892 жылы 19 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Грузияның Тамара патшайымы құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(327) Колумбия

**(327) Колумбия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1892 жылы 22 наурызда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Америка құрлығының ашылғанына 400 жыл толуына байланысты Христофор Колумбтың атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(329) Свея

**(329) Свея** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1892 жылы 21 наурызда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Астероидқа Швециянің көне скандинавиялық атауы берілді.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(330) Адальберта

**(330) Адальберта** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1910 жылы 2 ақпанда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Өз туысының атымен атады.

Алғашқыда Вольф бұл атауды 1892 жылы 18 наурызда ашқан астероидқа берді. Бірақ бұл астероидты содан бері ешкім бақылай алмады. Ал 1982 жылы астрономдар Вольф шын мәнінде жұлдызды бақылады деген тұжырымға келіп, атауды ол ашқан басқа (бұрын 783 нөмірімен белгілі болған) астероидқа берді.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(331) Эфериджия

**(331) Эфериджия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1892 жылы 1 сәуірде Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Ағылшын геологы Роберт Эфериджтің құрметіне орай аталған болуы тиіс.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
Шабат

**Шабат** () — қала, Түрікменстанның Дашоғыз уәлаятындағы Шабат атырабының әкімшілік орталығы. Қала халқының саны: 7 291 адам.

## Географиялық сипаттамасы
Дашоғыз уәлаятының солтүстік-шығысында, Өзбекстанмен шекаралас жерде, Дашоғыз теміржол стансасынан 18 км қашықтықта орналасқан. Қоныс Әмудария өзенімен қоректенетін каналдармен қоршалған Хорезм оазисінде орналасқан. Дашоғыз теміржол стансасынан 18 км қашықтықта.

## Тарихы
1957 жылдан бастап қалалық үлгідегі кент болып жарияланды. 1957 жылы 12 қазанда Түрікмен КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жарлығымен ол Андреевск қаласынан Тезебазар болып өзгертіліп, Дашоғыз ауданының әкімшілік орталығы болып белгіленді. 1993 жылы Тезебазар қаласы Нязов қаласы болып өзгертілді. 2022 жылдың 9 қарашасында Ниязовск қаласы Шабат деп өзгертілді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Қала аймақтағы басқа елді мекендер сияқты ауыл шаруашылығы орталығы болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
(333) Бадения

**(333) Бадения** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1892 жылы 22 тамызда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Германияның оңтүстігіндегі тарихи аймақтың атымен аталды. Обсерватория соның аумағында орналасқан.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(334) Чикаго

**(334) Чикаго** — Хильда тобына кіретін аса ірі астероид.

Оны 1892 жылы 23 тамызда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Америкадағы Чикаго мегаполисінің құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(335) Роберта

**(335) Роберта** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1892 жылы 1 қыркүйекте Антон Штаус Гейдельберг обсерваториясында ашты. Оның жалғыз ашқан астероиды болды.

Дипломат әрі энтомолог болған Роберт Романович Остен-Сакеннің құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
Шаттық (қала)

**Шаттық** () — Түрікменстанның Мары уәлаяты, Сақаршаға атырабындағы қала.
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Шаттық халқының саны 7000 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Шаттық шығыста Мары қаласының шетіне жалғасатын және оңтүстік-батыста Денижан қаласындағы М37 тас жолымен қиылысатын Р-9 тас жолында орналасқан. 

## Тарихы
Шаттық 1971 жылға дейін Шехитли деп аталды. Түрікмен тілінен аударғанда «Қуаныш, Шаттық» дегенді білдіреді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Қаланың негізгі саласы — Шаттық газ кен орнында табиғи газ өндіру. Шаттық компрессорлық стансасы жақын жерде орналасқан. Қаланың шығысында ірі құс фабрикасы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
Есенқұлы

**Есенқұлы** () — Түрікменстанның Балқан уәлаятындағы қала. Есенқұлы атырабының орталығы.
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Есенқұлы халқының саны 5823 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Балқан велаятының оңтүстік-батысында, Каспий теңізінің жағалауына жақын жерде, Иранмен шекараны құрайтын Атрек өзенінің сағасының солтүстігінде орналасқан. Қала басқа елді мекендері мен аймақтарымен автомобиль жолдары арқылы байланысады.

## Тарихы
XVI ғасырда түркімен жәуміт тайпалары Атректің төменгі ағысында пайда болып, отырықшы халық пен көшпенділерге бөлінді. Отырықшы халық Гасан-Кулиге қоныстанды, бұл шекаралық қоныс 1990 жылдарға дейін осылай аталған. Бекіре балықтарын аулау бір кездері мұнда өркендеген, бірақ өзеннің айтарлықтай таяздығына байланысты (Атрек пен оның салаларынан су суару үшін мол бағытталды), ол 20 ғасырдың ортасында тоқтады. Атрек атырауы қазір жылдың көп бөлігінде құрғақ болып қалады, тек көктемгі су тасқыны кезінде ғана толады. Бірақ бұл су да осы құрғақ шөлді аймақта егіншілікке жеткілікті.

Гасан-Кали 19 ғасырдың екінші жартысында Ресей империясының құрамына кіріп, Парсымен шекаралас қоныс ретінде қызмет етті. 1927 жылы ол Түрікмен КСР-індегі аудан орталығына айналды. 1935 жылдан бері қалалық үлгідегі елді мекен болып, 2016 жылдың мамыр айында оған қала мәртебесі берілді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Есенқұлы экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына, мал шаруашылығына және балық аулауға негізделген. Аймақта тұз өндіру және кейбір шағын өнеркәсіптік кәсіпорындар да бар. Қалада денсаулық сақтау, білім беру және көлік инфрақұрылымының негізгі нысандары бар.

Аймақ тұрғындары дәстүрлі түркімен мәдениетін сақтайды. Жергілікті фестивальдер, дәстүрлі қолөнер және түркімен тағамдары қалада маңызды рөл атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
Аңдар шаһары 2

**Аңдар шаһары 2** — Дисней шығарған мультфильм. Бұл бірінші бөлімде көрсетілген полициялық қоян мен айлакер түлкінің достығы туралы жалғасы.

Оны кейде **Аңдар шаһары:Жыландар хикаясы** деп атайды.

Мультфильм 2025 жылдың 13 қарашасында шықты. Оны шығаруға 150 милион доллар жұмсалды.

Мультфильмге арналып жазылған бас ән Zoo деп аталады. Оны Шакира және Эд Ширан бірлесіп жазған.

## Сайт
* Мультфильмнің сайтысы

## Дереккөздер

Санат:Walt Disney мультфильмдері
Санат:Жануарлар жайлы мультфильмдер
Санат:АҚШ шытырман оқиғалы фильмдері
Санат:Сиквел фильмдер
(339) Доротея

**(339) Доротея** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1892 жылы 25 қыркүйекте Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Америкалық астроном Доротея Клюмпке-Робертстің құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
* (1040) Клюмпкея
Санат:Астероидтар
(342) Эндимион

**(342) Эндимион** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1892 жылы 17 қазанда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы кейіпкердің атымен аталды. Бұл ат қою үшін мифтердегі ер тұлғаның есімі қолданылған алғашқы астероид болды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
Етрек (қала)

**Етрек** () — Түрікменстанның Балқан уәлаятындағы қала және Етрек атырабының әкімшілік орталығы.
Қала халқы 6 855 адамды құрайды.

## Географиялық сипаттамасы
Балқан уәлаятының оңтүстік-шығысында, Етрек өзенінің оң жағалауында орналасқан (мекен аты осыдан шыққан). Қарама-қарсы жағалауда Иранның Дашлибурун қаласы орналасқан. Қала арқылы Қазақстаннан Берекет арқылы Горганға баратын теміржол өтеді. 

## Тарихы
«Этрек» атауы түркі тіліндегі «атырау» сөзінен шыққан, яғни су айдынының жағасы дегенді білдіреді деп болжайды. Бұл атау алғаш рет Хамдалла Қазбидің 13 ғасырдағы еңбектерінде кездеседі.
Кеңес дәуіріндегі Қызыл-Атрек деп аталған. 2016 жылдың мамыр айында оған қала мәртебесі берілді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Етрек құрғақ субтропиктік аймақтағы шөлді биіктікте жатыр, бірақ өзен қолайсыз климатқа қарамастан егіншілікке мүмкіндік береді. Кеңес заманында мақта мен цитрус сорттары өсірілетін субтропикалық дақылдардың тәжірибелі плантациясы жұмыс істеді.

Қалада Түрікменстан Мемлекеттік шекара қызметінің казармасы, сондай-ақ Мемлекеттік көші-қон қызметінің филиалы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
(347) Париана

**(347) Париана** — Негізгі белдеуде айналып жатқан металды астероид.

Оны 1892 жылы 28 қарашада Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Кімнің есімімен аталғаны белгісіз.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
Киев және бүкіл Украина митрополиті (Украина православие шіркеуі)

**Киев және бүкіл Украина митрополиті** () — Украина православие шіркеуінің басшысы және митрополит. Шіркеулік титулды Біріктіруші собор 2018 жылы Киев, Украинада құрған және канондаған. Қазіргі иесі — I Епифаний.

## Киев және бүкіл Украина митрополиті
### Басшылығы
Украина православие шіркеуінің басшысы өмірбақи сайланады. Оның титулы — «Оның Зейнеті Киев және бүкіл Украина митрополиті». Статутша Киев митрополитін Жергілікті Кеңес үш үміткер арасынан сайлайды. Дауыс беру құпия түрде жүреді және оған викарий төрағалық етеді.

Киев және бүкіл Украина митрополиті Жергілікті Шіркеудің жиналыстарына, епископтар мен Киелі Синодқа төрағалық етеді. Примас Жергілікті Шіркеу мен Епископ Кеңестері алдында жауапты. Примас Православие шіркеуінің өміріне жауап береді және оған Киелі Синодпен қатар басшылық етеді.

Митрополит литургия кезіндегі диптихте Бүкіләлемдік патриарх пен басқа да бауырлас патриархтар мен автокефалия басшылары есімдерін тізіп отырады. Украина православие шіркеуінің бүкіл иерархтары литургия кезінде Митрополит есімін құрметтеп отырады. Митрополит жаңадан сайланғаны жайлы жаңалықты «бейбітшілік хаттары» арқылы Бүкіләлемдік патриархқа, Ежелгі тақтар примастарына мен өзге автокефалиялық православие шіркеуі бастарына хабарлайды.

Примас өзінің статусын сыртқы келбеті арқылы белгілейді: ақ капюшон, екі панагия, күлгін мантия мен кресті. Примастың жеке таңбасы және жеке діни символдары бар. 

## Дереккөздер


Санат:Діни титулдар
Санат:Православие шіркеулерінің басшылары
"Миллионер" роман

1948 жылы Ғабиден Мұстафин колхоздық жүйені нығайту және дамыту туралы баяндайтын «Миллионер» романын жарыққа шығарды. Бұл кітапты кеңес әдебиетінің көрнекті қайраткерлері, оның ішінде А. А. Фадеев жоғары бағалады. "Миллионер” повесі бірнеше шет тілдеріне аударылған (ағылшын, неміс, француз, испан, поляк, чех, болгар, венгр, қытай, т.б.), шығарма желісі бойынша осы аттас пьеса да жазылған.
## Шығарманың басты идеясы
Повесть қазақ ауылдарын көркейту, оның ішінде ауыл шаруашылығының өнімділігінін арттыру, электрлендіру, жол салу сияқты мәселелерді қолға алу болып табылады. Соғыстан кейінгі халық өміріндегі өзгерістер бейнеленген. Шығармадағы оқиғалар орын алып жатқан жер – Амангелді колхозы. Шығарманың тақырыбы тек ауылды өркендету ғана емес, мұнда махаббат, достық, бала тәрбиесі және өмір құндылықтары туралы айтылады.

## Басты кейіпкерлер
**Жомарт** – романның басты кейіпкері, кедейліктен байлыққа жеткен, іскер, пысық адам.  Жомарт ауылға жаңашылдық алып келіп, оны ары қарай дамытқысы келеді. Жомарттың жаңа жоспарлары академик Вильямс, Лысенко, Мичуриннің ауыл шаруашылығына қолданған әдістерін іс жүзіне асыру, колхозды электрлендіру, тас жол салу және де ауылға бірнеше жаңа тракторларды алып келу болатын. Соңында жетістіктерге қол жеткізеді.

**Қарт Жақып** - ескішілікті, бірқалыптылықты қалап, барға қанағат тұтады. Он бес жыл бойы колхозды басқарып, өз еңбегін колхозға аямай сіңіріп келген Жақып қарт жас Жомарттың  жаңа жоспарларын қабылдағысы келмеді.  Мұндай жетістіктердің барлығын өз көзімен көрген қарт Жақып өзінің жеңілгендігін мойындап, Жомартқа өзі орынбасар болып, ары қарай көмектесуге келіседі.

**Алма** - сұлу әрі нәзік жанның көзінен айырылғаннан кейінгі өмірі суреттеледі. Жазушы адамдардың он екі мүшесі сау кезінде осының өзі қандай бақыт екенін сезе алмайтынын көрсеткісі келеді.

**Жанат** – Жомарттың жары, сабырлы, ақылды әйел бейнесі.  

**Мақпал** – ауыл өмірін, қарапайым халықтың тұрмысын көрсететін кейіпкер.

**Сейіт** – Жомарттың серігі, адал досы.

**Қасым** – қоғамдағы әділетсіздік пен ескі көзқарасты бейнелейтін образ.
## Романдағы қанатты сөздер:
«Еңбек – байлықтың көзі.»

«Еңбексіз келген дүние баянсыз.»

«Байлықты адам билемесе, байлық адамды билейді.»

«Көптің пайдасын ойламаған бай – шын бай емес.»

«Жер адамды емес, адам жерді байытады.»

«Адал еңбекпен келген дәулет қана елге пайда әкеледі.»

«Бай болу мақсат емес, елге қызмет ету – мақсат.»

«Ақыл мен еңбек қосылса ғана нағыз байлық туады.»
## Романдағы жер-су атаулары:
**[[Нұра өзені]]** – Қарағанды өңіріндегі өзен. Романда ауыл шаруашылығының, егін мен тіршіліктің негізгі су көзі ретінде көрінеді.

**[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]]** – Қазақстанның орталық даласы. Кең дала, мал шаруашылығы мен еңбек өмірі бейнеленетін аймақ.

**[[Қарағанды]] өңірі** – оқиғалардың географиялық негізі. Автор осы аймақтың табиғаты мен тұрмысын шынайы суреттейді.
**

**Колхоз жері''' («Миллионер» колхозы) – еңбек арқылы көркейген шаруашылық. Байлықтың адал еңбектен туатынын көрсететін орын.

## Дереккөздер
Сиднейдегі теракт (2025)

2025 жылғы 14 желтоқсанда Сиднейдегі Бондай жағажайында Ханука мерекесін атап өту кезінде екі террорист мерекеге қатысушыларға оқ атты. Салдарынан 15 адам қаза тапты.

## Алғышарттар
Оқиға Хануканың алғашқы түні болды. Сол маңда «Теңіз жағасындағы Ханука» атты қоғамдық іс-шара өткізу жоспарланған еді.

## Шабуыл
Күннің соңына қарай Кэмпбелл-Парад ауданында бірнеше оқ дауысы естіліп, бұл бас сауғалап, тығылатын жер іздеген бейбіт тұрғындар арасында жаппай дүрбелең туғызды. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының полициясы оқиғаға жедел әрекет етіп, жағдай анықталғанға дейін азаматтарды бұл аумақтан аулақ болуға және паналауға шақырды. Оқиғаға қатысты бейнежазбаларда қара киім киген екі адамның, хабарламаларға сәйкес, дробовикпен адамдар тобына оқ атқаны көрінеді. Бұл атыс 1996 жылғы Порт-Артурдағы жаппай қырғыннан бері Аустралиядағы ең қанды оқиға болды.

Қылмыскерлердің бірін жергілікті жеміс дүкенінің иесі, 43 жастағы Ахмед аль Ахмед қарусыздандырды.

## Тергеу
Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының полициясы екі адамды қамауға алды, ал тағы бір шабуылдаушы полициямен атыс кезінде қаза тапты.

## Құрбандар
Соңғы деректер бойынша қаза тапқандар саны 15 адамды құрайды, олардың арасында балалар да бар. Қаза болғандар қатарында хабад қозғалысының раввиндері Эли Шлангер және Яков Левитан болды.

## Қылмыскерлер
Сидней полициясы қаруланған екі шабуылдаушының болғанын растады. Олардың бірі оқиға орнында полиция қызметкерлері тарапынан атып өлтірілді, екіншісі жараланып, ұсталды. Олар әке мен бала болып шықты: 50 жастағы әкесі қаза тапты, ал оның 24 жастағы ұлы Навид Акрам, Пәкістан азаматы, ауруханаға жеткізілді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Сиднейде Ханука мерекесі кезінде теракт болды, қаза тапқандар бар

Санат:Аустралиядағы антисемитизм
Санат:Аустралияда жасалған террористік актілер
Санат:Еврейлерге қарсы террористік актілер
Санат:2025 жылдағы Аустралия
Санат:Террорлық акт
(350) Орнамента

**(350) Орнамента** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1892 жылы 14 желтоқсанда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Франция астрономиялық қоғамы мүшесі болған Антуанетта Орнаманның құрметіне орай аталды. Бұл атау 1905 жылы бекітілді.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы 

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(352) Гизела

**(352) Гизела** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1893 жылы 12 қаңтарда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Өз әйелінің есімімен атады.

Жоғары альбедо көрсеткішімен ерекшеленеді.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(355) Габриелла

**(355) Габриелла** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1893 жылы 20 қаңтарда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Камиль Фламмарионның жұбайы, астроном Габриелла Фламмарион есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(356) Лигурия

**(356) Лигурия** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1893 жылы 21 қаңтарда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Италиядағы Лигурия аймағының атымен аталды. Бұл атау 1901 жылы бекітілді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(358) Аполлония

**(358) Аполлония** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1893 жылы 8 наурызда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Иллириядағы көне порт-қала атымен аталған болуы тиіс.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
Ханука

**Ханука** (**ханукка**; , *Ḥănukkā*, ) — раввиндық иудаизмдегі мереке; еврей халқының б.з.б. II ғасырда Селевкидтер мемлекетіне қарсы көтерілісте Иерусалимді қайтарғанын тойлайды.

Ханука еврей күнтізбесіндегі кислев айының 25-күнінен басталып, сегіз түн мен күн тойланады. Бұл күн Григориан күнтізбесінде түрлі жылдарда 28 қарашадан 27 желтоқсанға дейін күні түсе алады. Мереке тұсында тойлайтындар тоғызшамды ханукия, не менора делінетін канделябр жағады. Балауыз шамдарының біреуі басқалардан биік болады да, оның оты қалғандарын жағу үшін қолданылады. Бұл ерекше шам *шаммаш* (שַׁמָּשׁ‎) делінеді. Шаммаш көмегімен әр түні бір-бір шам жағылады да, мерекенің соңғы күнінде ханукия толық жанады. Бұл — бір айда басталып (кислев), келесі айда (тебет) аяқталатын еврей мерекесінің жалғызы.

Ханука мерекесі кезінде тойлаушылар, оған қоса, түрлі ән айтады, дрейдл ойнайды, латкес, суфгания сияқты майға қуырылған тағам, сүт өнімдерін жейді. 1970 жылдардан бері хабад хасидим қауымы түрлі елдерде ханукия жағу рәсімін жария жүргізетін болды.

Дін көзқарасынан қарасақ, ханука ешқашан да ірі мереке болып көрмеген. Алайда соңғы кездері, әсіресе Солтүстік Америкада ол Рождествоға хронологиялық жақындығынан біраз назарға тап болды.

## Ескертпелер

## Дереккөздер


Санат:Маккабейлер көтерілісі
Макс Вольф

**Максимилиан Франц Йозеф Корнелиус Вольф** (; 21.06.1863 — 3.10.1932, Гейдельберг) — неміс астрономы, жаңа аспан денелерін ашуға зор үлес қосқан астрофотография әдісінің негізін қалаушы.

Дәрігердің жанұясында туды. Әкесі оны ғылымға баулып, өз ауласында кіші обсерватория салады. Осы жерден Максимилиан 1884 жылдың қыркүйегінде 14P/Вольф деп аталып кеткен кометаны ашады.

1890 жылдан бастап ол өзі бітірген Гейдельберг университетінде приват-доцент болып жұмыс істей бастайды.

1902 жылдан бастап өмірдің соңына дейін Гейдельберг-Кёнигштуль обсерваториясының директоры болады.

Ол жалпы 248 астероидты, 4 ғаламатжұлдызды, 2 кометаны ашты (немесе бірлесіп ашты).

Оның құрметіне орай (827) Вольфиана және 1217 (Максимилиана) астероидтары, Айдағы Вольф кратері аталды.

Ал 1930 жылы ашылған (1152) Павона астероиды Вольфтың және Иоганн Пализаның фамилияларындағы алғашқы әріптерінің қосылуы арқылы аталып, екі астрономға бірдей бағышталған. Олар екі ғасырдың тоғысында аспан атласын бірге шығарысқан болатын.

## Кейбір ашқан астероидтары
* (323) Брюсия — оның алғашқы ашқан астероиды, 1891 жылдың 22 желтоқсанында
* (352) Гизела — өз әйелінің құрметіне орай атады, 1893 жылдың 12 қаңтарында ашты
* (412) Элизабета және (801) Гельверция — өз шешесінің құрметіне орай атады
* (482) Петрина және (483) Сеппина — өз иттерінің аттарымен атады
* (513) Центезима — оның жүзінші ашқан астероиды, атауы да солай аударылады, 1903 жылы ашты
* (588) Ахиллес — алғашқы ашылған троян астероиды, 1906 жылы ашты
* (698) Эрнестина және (733) Моция — өз ұлдары аттарымен атады
* (1179) Мали — өз келіні есімімен атады

## Дереккөздер

Санат:Германия астрономдары
Санат:Кометаларды ашушылар
Санат:Астероидтарды ашушылар
Санат:Ғаламатжұлдыздарды ашушылар
Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері
Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері
Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Орыс православие шіркеуі

**Орыс православие шіркеуі** (**ОПШ**; ), кейде **Мәскеу патриархаты** () — орыс православиесінің автокефалиялық шіркеуі. Шіркеудің Ресейде 194 епархиясы бар. Шіркеуге Мәскеу және Бүкіл Русь патриархы басшылық етеді.

988 жылы Ресейдің Ұлы кінәзі Ұлы Владимирдің және оның халқын шомылдыру рәсімінің өткізілуімен, Константинополь патриархы қалауымен Русь шоқынуы басталды. Киев және бүкіл Русь митрополиті деген атақ 1686 жылға дейін Бүкіләлемдік патриархаттың құзырында болды.

Қазіргі уақытта ОПШ өзін бұрынғы Кеңес Одағына мүше республикаларда тұратын (Грузияны қоспағанда) этникалық тегіне қарамастан шығыс православиелік христиандарға қатысты ерекше юрисдикцияға ие орган ретінде қарастырады. ОПШ, сонымен қатар, автономиялы Жапония және Қытай православие шіркеулерін құрды. Беларусь пен Латвиядағы ОПШ епархиялары, 1990 жылдары Кеңес Одағы құлағаннан бері, ресми шіркеулік автономия мәртебесіне жетпейтініне қарамастан, әртүрлі дәрежедегі өзін-өзі басқаруға құқылы.

Ресейдің Украинаға басып кіруіне деген шіркеудің араласуы 2022 жылы бұрын құрамында болған Украин және Латыш православие шіркеулерінің одан бөлінуіне әкелді.

ОПШ-ны Америка Құрама Штаттарында негізделген Шетелдегі Орыс православие шіркеуімен (ШОПШ) шатастырмаңыз. ШОПШ-ны 1920 жылдары КСРО сыртындағы орыстар диаспорасы құрған болатын. Олар Мәскеу патриархатын танудан бас тартты да, оларға де-факто патриарх Сергий (Страгородский) басшылық етті. Екі шіркеу 2007 жылғы 17 мамырда қайта бірікті де, ШОПШ енді — ОПШ құрамындағы өзеркі шіркеу.

Қазақстан православие шіркеуін де ОПШ басқарады. Оған Астана және Қазақстан митрополиті Александр (Могилёв) басшылық етеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Шіркеудің ресми сайты


Санат:Халықаралық діни ұйымдар
Қызылжар (Жалалабат облысы)

**Қызылжар** () — Қырғызстанның Жалалабат облысындағы қалалық үлгідегі елді мекен, Таскөмір қаласының әкімшілігіне бағынады.

## Географиялық сипаттамасы
Ауыл Қырғызстанның батысында, Ферғана алқабында орналасқан. Таскөмір теміржол стансасынан 26 км қашықтықта.

## Тарихы
1952 жылы ауылға қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қызылжарда екі орта мектеп, балабақша, психиатриялық аурухана, кітапхана және басқа да нысандар бар.

## Дереккөздер

Санат:Жалалабат облысы елді мекендері
Шамалды-Сай

**Шамалды-Сай** () — Қырғызстанның Жалалабат облысы, Наукен ауданындағы қала.

## Географиялық сипаттамасы
Таскөмір қаласынан оңтүстікке қарай 20 км жерде, Нарын өзенінің жағасында орналасқан.

## Тарихы
Мекен Үш-Қорған су электр станциясын салу кезінде пайда болды. Оған 1957 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. 2024 жылы ол Таскөмір қаласынан бөлініп, Наукен ауданына қосылды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Шамалды-Сайда төрт өнеркәсіптік кәсіпорын, бір құрылыс компаниясы және үш көлік және байланыс компаниясы бар. Мұнда электр энергиясын, металл конструкцияларын, сүт өнімдерін, темірбетонды, ағаш бұйымдарын, оттегіні, асфальтбетонды және басқа да тұтыну тауарларын шығаратын кәсіпорындар жұмыс істейді, соның ішінде KGSK, Үшқорған су электр станциясы, Еразық акционерлік қоғамы, Сүт өнімдері жеке кәсіпорны, №2 АТПО және Шамалды-Сай су электр станциясы бар. 

Қалада алты білім беру мекемесі, оның ішінде үш кәсіптік лицей, төрт медициналық мекеме және бес мәдени орталық бар.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан қалалары
Сұмсар

**Сұмсар** () — Қырғызстанның Жалалабат облысы, Шатқал ауданындағы ауыл.

## Географиялық сипаттамасы
Шатқал жотасының етегінде, тас жолда, Наманған теміржол стансасынан солтүстік-батысқа қарай 60 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Ауыл 1935 жылы құрылған. 1952 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. 2012 жылы Сұмсар ауыл мәртебесіне дейін төмендетілді, сонымен бірге жаңадан құрылған Сұмсар ауылдық әкімшіліктің орталығы болды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Сұмсар қорғасын мен мырыш кеніші болды. Кенішті көршілес Шекафтардағы уран кенішін басқаратын Сұмсар компаниясы басқарды.
2016 жылдың басында Швейцарияның миналарды жою қоры үкіметтік емес ұйымы (Fondation Suisse de deminage, FSD) мен Қырғызстанның Төтенше жағдайлар министрлігінің бірлескен миссиясы Сұмсардағы бұрынғы қорғасын мен мырыш өндіру аймағы өте сезімтал экологиялық ортада орналасқанын және Сумсар алқабының тұрғындары үшін химиялық ластаушы заттардың әсеріне үнемі ұшырау қаупін тудыратынын анықтады.

## Дереккөздер
Терексай

**Терексай** () — Қырғызстанның Жалалабат облысы, Шатқал ауданындағы ауыл.

## Географиялық сипаттама
Шатқал жотасының оңтүстік беткейінде, Алабұқадан батыс-солтүстік-батысқа қарай шамамен 30 км жердегі негізгі тас жолда, теңіз деңгейінен 1700 метр биіктікте орналасқан.

## Тарихы
1950 жылы Терек-Сай сурьма кенішінің іске қосылуымен құрылған. 1952 жылдан 2012 жылға дейін Тересай қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесіне ие болды. Терексай бірнеше бөлек аумақтарға бөлінген: Ақтерек, Бузук, ГРП, Рудник, Первомай және 1990 жылдары пайда болған Ынтымақ ауылы деп аталатын бөлік.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Кеңес Одағы кезінде қоныстың қызметі кеніш пен Шатқал геологиялық экспедициясына тәуелді болды. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауымен экономикалық байланыстардың үзілуіне, қорлар мен логистиканы басқарудың сәтсіздігіне және сурьма бағасының төмендеуіне байланысты тау-кен өндірісі күрт төмендеді.

## Дереккөздер

Санат:Шатқал ауданы елді мекендері
Огюст Шарлуа

**Огюст Оноре Шарлуа** (; 26.11.1864 — 26.03.1910) — франциялық астроном.

Зерттеулерді жүргізуді телескоппен бастап, кейін Макс Вольф ойлап тапқан астрофотография әдісіне көшеді. 1887 және 1904 жылдар аралығында жалпы есеппен 99 астероидты ашқан (немесе бірлесіп ашқан).

1898 жылдың 13 тамызында ол алғашқы ашылған Жерге жақындайтын астероидты бақылады. Алайда дәл сол түні Берлиннен бақылау жүргізген Карл Густав Витт осы астероидты ашқан адам ретінде бекітілді.

1899 жылы Франция астрономиялық қоғамы атынан берілетін Жюль Жансен сыйлығының алғашқы лауреаттары қатарына қосылды.

Екі рет үйленген. 1910 жылы бірінші әйелінің ағасы қолынан қайтыс болды.

Астрономның құрметіне орай 1939 жылы Ницца обсерваториясында ашылған (1510) Шарлуа астероиды аталды.

## Дереккөздер

Санат:Франция астрономдары
Санат:Астероидтарды ашушылар
Санат:Жюль Жансен сыйлығының лауреаттары
Көктас (Майлысу қаласы)

**Көктас** () — Қырғызстанның Жалалабат облысы Майлысу қаласына қарасты кент. 2021 жылы халық саны 3451 адамды құрады.

## Географиялық сипаттама
Майлы-Су өзенінің бойында, Майлысу қаласынан 7 км және ең жақын теміржол стансасынан (Әндіжан) 50 км қашықтықта орналасқан. 2021 жылы халық саны 3451 адамды құрады.

## Тарихы
Қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі 1949 жылдан бастап берілді. Жалалабат облысы, Майлысу қаласының әкімшілігіне бағынады.

## Дереккөздер

Санат:Шатқал ауданы елді мекендері
Әуесқой бокс

**Әуесқой бокс** (ағылш. *Amateur boxing*) — екі спортшының арнайы ережелер аясында жұмсақ қолғаппен жұдырықтасатын спорт түрі. Кәсіпқой бокстан айырмашылығы — әуесқой бокста спортшының денсаулығын қорғауға баса назар аударылады, жекпе-жек уақыты қысқа болады, ал басты мақсат ақшалай сыйақы емес, спорттық разрядтар, медальдар және олимпиада ойындарына қатысу болып саналады.

Әуесқой бокс олимпиада ойындарының, әлем және құрлық чемпионаттарының негізгі бағдарламасына кіреді және халықаралық спорт жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

## Тарихы
Бокстың алғашқы үлгілері б.з.д. 688 жылы антикалық олимпиада ойындарының бағдарламасына енгізілген. Алайда заманауи әуесқой бокстың қалыптасуы XIX ғасырдың ортасында Ұлыбританияда басталды.

1904 жылдан бастап бокс олимпиада бағдарламасына тұрақты түрде енгізілді (1912 жылғы Стокгольм олимпиадасынан басқа). 2016 жылдан бастап олимпиада ойындарына кәсіби боксшылардың да қатысуына рұқсат берілді.

## Ережелері мен регламенті
Әуесқой бокстың ережелері спортшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған және IBA, Халықаралық олимпиада комитеті (ХОК) бекіткен стандарттармен реттеледі.

### Жекпе-жек ұзақтығы
* Ерлер мен әйелдер (элита): 3 раунд × 3 минут  
* Раундтар арасындағы үзіліс: 1 минут  
* Жастар мен жасөспірімдер: 3 раунд × 2 минут (жас ерекшелігіне қарай)

### Экипировка
* Қолғаптар: 10 унция (284 г) немесе 12 унция (340 г)  
* Шлем:
** 2013 жылдан бастап элиталық ерлер — шлемсіз
** Әйелдер мен барлық жас санаттары — міндетті
* Майка: қызыл немесе көк түсті (кәсіпқой бокста қолданылмайды)

### Бағалау жүйесі
2016 жылдан бастап әуесқой бокста **10 ұпайлық жүйе (10-point must system)** қолданылады.

## Салмақ дәрежелері
Салмақ дәрежелерінің саны олимпиада ойындары мен әлем чемпионаттарына қарай өзгеріп отырады.  
2024 жылғы Париж олимпиадасының бағдарламасы:

## Әуесқой және кәсіпқой бокс айырмашылығы

## Қазақстандағы әуесқой бокс
Қазақстан әлемдік әуесқой бокстағы жетекші мемлекеттердің бірі болып саналады. Қазақстандық бокс мектебі жоғары техникалық дайындықпен, аяқпен жұмыс істеуімен және тактикалық сауаттылығымен ерекшеленеді.

### Олимпиада чемпиондары

### Вэл Баркер кубогы
Олимпиадағы ең мықты техникалық боксшыға берілетін жүлде.

* 1996 — Василий Жиров  
* 2004 — Бақтияр Артаев  
* 2012 — Серік Сәпиев  

## Қазіргі заманғы мәселелері
2019 жылы ХОК IBA ұйымын басқару, төрешілік және ашықтық мәселелеріне байланысты мойындаудан бас тартты. Осыған байланысты 2023 жылы боксты олимпиада бағдарламасында сақтау мақсатында *World Boxing* ұйымы құрылды.  

Қазақстан бокс федерациясы 2024 жылы World Boxing ұйымына ресми түрде мүше болды.

## Қараңыз
* Бокс
* Кәсіпқой бокс
* Олимпиада ойындарындағы бокс
* Қазақстан боксы

## Дереккөздер
Қазақстандағы әуесқой бокс

Қазақстан әлемдік әуесқой бокстағы жетекші мемлекеттердің бірі болып саналады. Қазақстандық бокс мектебі жоғары техникалық дайындықпен, аяқпен жұмыс істеуімен және тактикалық сауаттылығымен ерекшеленеді.

Қазақстандағы әуесқой бокстағы барлық ресми жарыстар мен чемпионаттарды  Қазақстан бокс федерациясы ұйымдастырады.  

## Тарихы

## Олимпиада чемпиондары

### [[Вел Баркер кубогы|Вэл Баркер кубогы]]
Олимпиададағы ең техникалық боксшыға берілетін жүлде.

* 1996 — Василий Жиров
* 2004 — Бақтияр Артаев
* 2012 — Серік Сәпиев

## Әлем чемпиондары

## Азия чемпиондары

## Азия ойындарының чемпиондары

## Қазақстан чемпиондары

Санат:Қазақстандағы бокс
Шарора

**Шарора** () — Тәжікстанның Республикалық бағыныстағы Ғиссар ауданының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан қалалық үлгідегі елді мекен.

## Тарихы
Қалаға 1939 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Бұрынғы атауы Октябрьский болған. Халқы 15 600 адам.

1989 жылдың қаңтарында 5-6 баллдық жер сілкінісі болып, ауыл қирап, жүздеген адамның өмірін қиды. Газет хабарларына сәйкес, жер сілкінісі 2100 шаршы шақырымнан астам аумақты қамтыды. Эпицентрінде жер сілкінісі 7 баллға жетіп, үлкен көшкіндерге себеп болды.

## Дереккөздер

Санат:Республикалық бағыныстағы аудандар
(359) Георгия

**(359) Георгия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1893 жылы 10 наурызда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Ұлыбритания патшасы II Джорджтың құрметіне орай аталған. Бұл атау 1902 жылы Гёттинген университетінде өткен астрономиялық жиында бекітілді. Патша осы университеттің негізін қалаған еді.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(360) Карлова

**(360) Карлова** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1893 жылы 11 наурызда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Атауы Шарлуа фамилиясының латынша дыбысталуымен байланысты болуы мүмкін.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(361) Бонония

**(361) Бонония** — Хильда тобындағы ірі астероид.

Оны 1893 жылы 11 наурызда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Солтүстік Италиядағы Болонья қаласының құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(368) Хайдея

**(368) Хайдея** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1893 жылы 19 мамырда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Атауы Даниел Обер шығарған операсына немесе басқа мәдени атауларға байланысты болуы мүмкін.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(374) Бургундия

**(374) Бургундия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1893 жылы 18 қыркүйекте Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Францияның шығысында орналасқан Бургундия тарихи аймағы құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
(375) Урсула

**(375) Урсула** — Негізгі белдеуде айналып жатқан аса ірі астероид.

Оны 1893 жылы 18 қыркүйекте Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Нақты кімнің есімімен аталғаны белгісіз.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (301—400)
Санат:Астероидтар
Қазақстанның тарихи мешіттері

Қазақстанның тарихи мешіттері.

* м -мұнарасы
* к - күмбез

## Тағы қараңыз
* Қазақстандағы мешіттер тізімі
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мешіттері