Перикл

thumb|right|200px
**Перикл**,  (б.з.б. 490 ж.ш., Афина, - б.з.б. 429 ж., сонда) – ежелгі грек саяси қайраткері, б.з.б. 444/443-429 жылдары (430 жылдан басқа) Афинаның стратегі (қолбасшысы).

Жан-жақты білім алған. Б.з.б. 442 жылдан бастап Афина мемлекетін басқарды. Афинада мүліктік цензаны жойды, қызмет адамдарына жалақы тағайындады, т. б. Перикл тұсында көптеген қоғамдық құрылыстар (Парфенон, Пропилеи, Одеон, Қанатсыз Ника ғибадатханасы) салынды. Афина эллиндік әлемнің ірі экономикалық, саяси және мәдени орталығына айналды. Периклдің сыртқы саясаты Афинаны күшті теңіз мемлекетіне айналдыруға бағытталды.

Ол Ежелгі Афина саясатының көрнекті әрі ықпалды тұлғасы болды, әсіресе грек-парсы соғыстары мен Пелопоннес соғысы арасындағы кезеңде, және замандасы, тарихшы Фукидид оны "Афинаның бірінші азаматы" деп мадақтаған.

Перикл өнер мен әдебиетті қолдады және оның күш-жігерінің арқасында Афина ежелгі грек әлемінің білім беру және мәдени орталығы ретінде танымал болды. Ол Акропольдегі сақталған құрылымдардың көпшілігін, соның ішінде Парфенонды қамтитын өршіл жобаны бастады. Бұл жоба қаланы көріктендіріп, қорғады, оның даңқын көрсетті және тұрғындарға жұмыс берді. Перикл сонымен қатар афиналық демократияны дамытқаны соншалық, сыншылар оны популист деп атады. Перикл өзінің анасы арқылы күшті және тарихи ықпалды Алкмеонидтер отбасынан шыққан. Ол бірнеше отбасы мүшелерімен бірге біздің дәуірімізге дейінгі 429 жылы Спартамен ұзаққа созылған қақтығыс кезінде қала-мемлекетті әлсіреткен Афина обасынан қаза тапты.

## Өмірбаяны

### Шығу тегі
Перикл шамамен б.з.д. 495 жылы  Грекияның Афина қаласында дүниеге келген. Ол саясаткер Ксантипптің ұлы болды, ол 485–484 жж. б.з.д. остракизмге ұшырағанымен, бес жылдан кейін Микаледегі грек жеңісінде афиналықтарды басқару үшін Афинаға оралды. Перикл ежелгі аттика ақсүйектердің әулетіне жататын, олардың тегі мифологиялық батырлардан бастау алады. Әкесінің жағынан ол Бузигтер деп аталатын беделді діни әулеттің өкілі еді. Аңыз бойынша, бұл әулетті жер өңдеуші батыр Триптолемнің серіктерінің бірі негізін қалаған және ол афиналық Кодридтер патшалық әулетімен туыстық байланыста болған деп есептеледі.

Перикл тиесілі Бузигтер әулетінің бұл тармағының резиденциясы Афинаға жақын орналасқан Акамантия филасының қала триттиясындағы Холарг демінде орналасқан. Отбасының полис өміріне белсенді қатысуы осы жақындықпен байланысты болды. Периклдің арғы аталарының бірі Арифрон (мүмкін, оның атасы немесе арғы атасы) тиран Писистратқа жақын болған. Периклдің атасы, тағы да Арифрон есімді, Аттиканың әскери округтері болып саналатын навкрариялардың бірінде притан (ақсақал) қызметін атқарған.

Периклдің анасы Агариста Алкмеонидтер әулетінің ықпалды әрі дау-дамайлы ақсүйектер отбасынан болған, олар әртүрлі пікірлер бойынша жергілікті автохтондардан немесе Мессениядағы Пилос патшалары Нелейліктерден шыққан және оның туыстық байланыстары Периклдің саяси мансабының басталуында маңызды рөл атқарды. Агариста Сикионның тиран-көсемі Клисфеннің шөбересі және афиналық реформатор Клисфеннің жиені болған. Перикл Аттикадағы Акамант (Ἀκαμαντὶς φυλή) филасына (қауымына) тиесілі еді. Оның балалық шағы тыныш өтті; интроверт жас Перикл көпшілік алдында сирек көрінді, керісінше уақытын оқу мен білімге арнағанды жөн көрді.

Геродот пен Плутархтың айтуы бойынша, Перикл дүниеге келерден бірнеше күн бұрын оның анасы Агариста түсінде арыстан босанғанын көрген. Аңыздарға сәйкес, Македондық Филипп II де ұлы Ұлы Александр дүниеге келуінен бұрын осындай түс көрген екен. Бұл түс көруді бір интерпретация ұлылықтың дәстүрлі символы ретінде арыстанмен байланыстырады, бірақ бұл оқиға Периклдің бас сүйегінің ерекше үлкендігіне де меңзеуі мүмкін, бұл сол дәуірдің комиктері үшін мазақ нысаны болған (олар оны "Теңіз пияз-бас" деп атаған). Плутарх бұл аномалияны Периклдің әрдайым шлем киіп жүруінің себебі деп мәлімдейді, бірақ шын мәнінде, шлем оның стратег (генерал) ретінде ресми лауазымының символы болған.

Периклдің отбасының ақсүйектілігі мен байлығы оған білімге деген ұмтылысын толық жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Ол сол заманның шеберлерінен музыканы үйренді (оның мұғалімі Дамон немесе Пифоклид болуы мүмкін), және ол философияға мән берген алғашқы саясаткер ретінде саналады. Перикл философтар Протагор, Элейлік Зенон және Анаксагормен достық қарым-қатынаста болды. Әсіресе, Анаксагор оның жақын досына айналып, Периклге үлкен әсер етті.

Периклдің ойлау тәсілі мен шешендік харизмасы, мүмкін, Анаксагордың қиыншылықтарға қарсы тұрудағы эмоциялық сабырлыққа және құдайлық құбылыстарға күмәнмен қарауға деген көзқарасынан ішінара қалыптасқан болуы мүмкін. Оның аңызға айналған сабырлығы мен өзін-өзі бақылауы да жиі Анаксагордың ықпалының нәтижесі ретінде қарастырылады.

### Жастық шағы
Перикл шамамен б.з.д. 494 немесе 493 жылы дүниеге келген. Оның балалық шағы б.з.д. 480-жылдары Персия қауіпінің күшеюі және ішкі саяси күрестің шиеленісуі аясында өтті. «Халық партиясының» көшбасшысы Фемистокл бастаған остракофориялар ең алдымен Алкмеонидтерге қарсы бағытталды: б.з.д. 486 жылы Периклдің анасы жағынан ағасы Мегакл қуғынға ұшырады, ал б.з.д. 484 жылы Периклдің әкесі шеттетілді. Бұл оқиғалар жас балаға ауыр із қалдырды және Афинадағы билік үшін күрестің жоғары тәуекелдерін түсінуге мәжбүр етті; осыдан Периклдің ересек өміріндегі остракизмнен қорқуы байқалды.

Ксантипп Аттикадан кетуге мәжбүр болды, ал оның отбасы өз отанында қалып, мүлік пен азаматтық құқықтардың барлығын сақтап қалды. Сақталған дереккөздер Периклдің өмірінің бұл кезеңі, соның ішінде оның білімі туралы аз мәлімет береді. Белгілісі, сол кездегі ақсүйектерге арналған білім беру бағдарламасы жеткілікті терең болмаған және нақты пәндерді тереңдетіп оқуды қамтымаған. Плутархтың айтуынша, Периклге музыканы Дамон мен Пифоклид, ал философияны Элейлік Зенон  мен Анаксагор үйреткен. Алайда қазіргі зерттеушілердің пікірінше, бұл адамдар Периклмен шамалас жаста болған, демек, оның жастық шағында ұстаздық етуі мүмкін емес.

Б.з.д. 480 жылы парсылар Афинаға қауіп төндіргенде, остракизмге ұшыраған азаматтарға отандарына оралуға рұқсат берілді. Ксантипп афиналық флоттың басшылығын өз қолына алды және спартан патшасы Леотихид II-мен бірге Микале шайқасында  жеңіске жетті (б.з.д. 479 жыл). Екі қолбасшы арасында жақсы қарым-қатынас орнап, қонақжайлық бауырластық одағы – проксения жасалды. Бұл одақ қолбасшылардың ұрпақтары, соның ішінде Перикл арасында да жалғасты. Периклдің көз алдында осы жылдары ерекше драмалық оқиғалар болды: парсылар Афинаны басып алып, акропольді өртеді, ал гректер Саламин шайқасында дұшпан флотының тас-талқанын шығарып, соғыстың барысын бір күнде өзгертіп жіберді. Алғашқы жеңістерден кейін одақтастар – Афина мен Спарта арасында алауыздық пайда болды. Бұл оқиғалар жас ақсүйекке үлкен саяси сабақ болды, бұл кейін оның саяси бағытына айтарлықтай әсер етті. Перикл Афинаны құрлықтан шабуылдан қорғау үшін мықты бекіністердің қажеттілігін және флоттың маңызын терең түсінуі керек еді. Сонымен қатар, бұрынғы одақтастарға, әсіресе Спартаға, шектен тыс сенуге болмайтынын түсінуге тиіс болды.

18 жасында (шамамен б.з.д. 476 немесе 475 жылдың жазында) Перикл Афинадағы барлық жас жігіттерге міндетті әскери қызметке шақырылды. Екі жыл бойы әскерге алынғандар қару-жарақ қолдануды, сапта шайқасуды үйренді, жаттығу маневрлеріне және шекараны күзетуге қатысты. Содан кейін олар қауымға адалдық туралы салтанатты ант беріп, резервке тіркелді.

### Көтерілуі

#### Саяси карьерасы
Плутарх, Периклдің жастық шағы туралы әңгімелей отырып, оның «жорықтарда батыл болғанын және қауіп-қатерді іздегенін» айтады. Биограф нақты қандай әскери жорықтар туралы айтып отырғанын көрсетпейді, бірақ 470-460 жылдардың басында Афина Эгеиданың түрлі аймақтарында парсылармен соғысуды жалғастырғаны белгілі. Бұл әскери қимылдар көлемімен ерекшеленбесе де, оларға қатысу Периклге мансабын жалғастыру үшін қажет тәжірибе берген сияқты.

Периклдің алғашқы рет еске алынуы б.з.б. 473 немесе 472 жылдарға жатады. Жас аристократ Ұлы Дионисия мейрамында Эсхилдың тетралогиясын — «Парсылар», «Финей», «Главк Потнилік» трагедияларын және «Прометей-отшырақшы» сатирлік драмасын қоюға өз қаражатын жұмсап, хорег рөлінде көрінді. Бұл, шамасы, Периклге әкесінен қалған литургиялық міндетті орындау болды, өйткені оның әкесі осыдан біраз уақыт бұрын қайтыс болған еді. Ұлы Дионисия мейрамындағы театр қойылымдары үлкен қоғамдық маңызға ие болды, және Перикл жетістікке жетті: ол қойған пьесалар байқауда бірінші орынды жеңіп алды.

Ақсүйек әулеттің өкілі, байлық пен кең тараған туыстық байланыстардың иесі ретінде Перикл ерте жастан-ақ жалпы топтан ерекшеленіп, Афина саяси өміріне белсенді қатысуға тиіс болды. Жастық шағында ол б.з.д. шамамен 480 жылы Алкмеонидтер, Филаидтер және Кериктер одағы арқылы құрылған, «халық» партиясын басқаратын Фемистоклге қарсы тұрған ақсүйектер «партиясының» мүшесі болды. Мүмкін, сондықтан да Перикл сахнаға қойған «Парсылар» трагедиясында Фемистокл мүлдем аталмайды, дегенмен онда Саламин шайқасы туралы айтылады. Б.з.д. 471/470 жылы Фемистокл остракизмге ұшырады, ал кейінгі жылдары Афинадағы ең ықпалды саясаткер Филаид Кимон болды; Перикл, шамасы, оның маңайында болып, көлеңкеде қалған.

Б.з.д. 460-жылдары, Перикл 30 жасқа толып, барлық азаматтық құқықтарға (оның ішінде стратег лауазымына үміткер болу мүмкіндігі) ие болған кезде бәрі өзгерді. Сол уақытта Афинада жарқын саясаткерлердің жетіспеушілігі байқалды: Плутархтың жазуынша, «Аристид қайтыс болды, Фемистокл қуғынға ұшырады, ал Кимонның жорықтары оны көбінесе Эллададан тысқары ұстады», сондықтан Перикл үшін керемет мүмкіндіктер ашылды. Өзінің шыққан тегіне қарамастан, Ксантипптің ұлы демократияны қолдаушы ретінде өзін көрсетті. Бұл оның саяси көзқарастарына, Фемистоклдың идеялық ықпалына байланысты болуы мүмкін немесе аристократиялық «партияның» жетекшісі Кимонмен ықпал үшін күрестегі тактикалық әдіс болуы мүмкін. Соңғы нұсқаны Плутарх анық тұжырымдаған: оның айтуынша, Перикл мұндай саяси бағытты «өзінің табиғи бейімділігіне қарамастан, демократиялық емес көзқарастарына қарсы таңдады. Сірә, ол өзін тиранияға ұмтылуда деп айыптап жүрмесін деп қорыққан, сондай-ақ Кимонның ақсүйектер жағында тұрып, олармен өте сүйіспеншілікке ие екенін көрген. Сондықтан ол өзін қорғау және Кимонмен күресуге күш жинау үшін халықтың қолдауына ие болды».

#### Перикл және Эфиальт. Ареопаг реформалары
Перикл Халық жиналысы мен соттарда жиі сөз сөйлеп, өзінің ерекше шешендік қабілетін көрсетті. Осы қабілеті үшін (бір нұсқа бойынша) ол «Олимптік» деген лақап атқа ие болды. Ол Кимонға қарсы пікірлер айтты — алдымен абайлап, кейінірек қысымын күшейтті. Б.з.д. 464/463 жылы Перикл алғаш рет стратег қызметін атқарды. Әріптесі Эфиальтпен бірге ол парсылардың бақылауындағы Шығыс Жерорта теңізіне теңіз жорығын ұйымдастырып, бірде-бір парсы кемесін кездестірмей елге оралды. Бұл экспедицияның мақсаты белгісіз: мүмкін, Перикл мен Эфиальт Ахеменидтермен жақында жасалған бейбіт келісімді бұзып, сол арқылы Кимонды беделсіз етуді көздеген, не болмаса өздерінің полистегі беделін арттырғысы келген, немесе жай ғана Афинаның қуатын парсыларға көрсету болған.

Көп ұзамай осы жорықтан кейін Кимон пара алу ісі бойынша сотқа тартылды, ал Перикл он айыптаушының бірі болды (б.з.д. 463 немесе 462 жыл). Фасостік Стесимброттың  айтуынша, үдерістің қарсаңында Кимонның әпкесі Эльпиника Периклдің үйіне келіп, ағасы үшін өтініш жасады. Перикл оған күлімсіреп: «Мұндай істерге араласу үшін, Эльпиника, сен қартайып қалыпсың», — деп жауап бергенімен, сотта «өте кешірімді» болды. Нәтижесінде Кимон ақталып шықты.

Кейіннен Кимонның позициялары сыртқы саясаттағы сәтсіздіктерінің салдарынан айтарлықтай әлсіреді. Осы жағдайды пайдаланып, Эфиальт бастаған демократиялық «партия» белсенді әрекетке көшті, ал Перикл бұл партияда беделді орынға ие болды (кейбір зерттеушілер тіпті оны шын мәніндегі көсем деп, ал Эфиальтты оның қолындағы құрал деп санайды). Демократтар бұл жағдайды маңызды саяси реформаны жүзеге асыру үшін пайдаланды — аристократия мен олигархияның басты тірегі болған Ареопагтың өкілеттіктерін шектеу. Кимон наразылық білдірді, бірақ қолдау таппай, остракизмге ұшырады; әртүрлі деректерге сәйкес, ол реформаларға дейін немесе бірден кейін (б.з.д. 461 жыл) жер аударылды.

Ареопаг реформасын антикалық авторлар әртүрлі сипаттайды. Диодор Сицилиялық және Плутарх Эфиальтты оның жалғыз авторы деп атаса, Аристотельде Эфиальт тек алғашқы реформатор болып табылады, оның ісін 451 жылға дейін Перикл жалғастырған. Филохордың айтуынша, Эфиальт Ареопагтан қылмыстық сот төрелігінен басқа барлық қызметтерді тартып алған; ал Аристотельдің дерегінде бұл орган «мемлекеттік тәртіпті қорғауға» байланысты «қосымша алынған құқықтардан» айырылғаны айтылады. Барлық осы мәліметтер тарихнамада талқыға түскен, алайда ғалымдар өзгерістердің мәні Ареопагтың билігін азайтып, демостың билігін күшейтуде болғанымен келіседі. Ареопагтың кейбір өкілеттіктері мемлекеттік кеңеске, Халық жиналысына және сотқа берілді, сондай-ақ Ареопаг заңдардың сақталуын қадағалау құқығынан (ежелгі грек тілінде *νομοφυλακία*) айырылды. Бұл номофилактар магистратурасын енгізу арқылы (бір дереккөзге сәйкес) немесе «заңсыздыққа шағымдар» (ежелгі грек тілінде *γραφή παρανόμων*) арқылы жүзеге асырылды, олар енді сотқа берілуі тиіс болды. Егер бұрын Ареопаг Халық жиналысының шешімдерін тоқтата алса, реформадан кейін ол бұл құқықтан да айырылды. Бұған қоса, бұл орган мыналарды жоғалтты:

* мемлекетке қауіп төндіретін қылмыстар бойынша айыптауларды қарау құқығы — исангелия;
* мемлекеттік лауазымдарды атқаруға дейін адамның белгілі бір критерийлерге сәйкестігін тексеру құқығы (докимасия). Дегенмен, барлық зерттеушілер бұл құқық реформадан бұрын Ареопагқа тиесілі болған дегенмен келіспейді;
* лауазымды тұлғалардың есептерін қарау құқығы.

Бұл реформа арқасында афиналық демократия өз классикалық, толыққанды бейнесіне ие болды. Осы өзгерістермен грекше *δημοκρατία* («демократия») ұғымының пайда болуы және Афинаның ең жоғары гүлдену кезеңі — «Перикл дәуірі» басталуы байланыстырылды.

Реформадан кейін көп ұзамай Эфиальт өлтірілді. Оның өліміне байланысты жағдайлар анық емес, ал кейбір антикалық авторлар (мысалы, Лампсактан шыққан Идоменей) бұл қастандықты Перикл ұйымдастырды деп болжайды. Перикл сол уақытта демократиялық «партияның» басшысы болды. Алайда зерттеушілер бұл нұсқаны сенімді деп санамайды. Латвиялық тарихшы Харийс Туманстың пікірінше, Эфиальттың өлімі Периклдің сақтығының нәтижесі болуы мүмкін: Перикл Ареопаг реформасын өз одақтасы арқылы жүзеге асырған, бірақ бұл реформаны көптеген афиналықтар дұшпандықпен қабылдаған. Осылайша, Эфиальт қастандықтың құрбанына айналып, Перикл өзіне назар аудартпай көлеңкеде қалған.

### Кіші Пелопоннес соғысы

Сыртқы саясатта Перикл Спартаға қатысты экспансия мен күш көрсету саясатын жақтады. Ол Кіші Пелопоннес соғысына (б.з.д. 460–445 жж.) белсенді қатысып, осы қақтығыстың алғашқы жылдарында стратег лауазымына сайланған болуы мүмкін. Алайда, сол соғыстағы ең ықпалды және даңқты қолбасшылар Миронид, Толмид және Леократ болды, ал Перикл (ем дегенде қақтығыстың басында) екінші орында қалып отырды.

Периклдің әскери әрекеттерге қатысуы туралы алғашқы хабар б.з.д. 457 жылы Танагра шайқасымен байланысты, онда афиналық армия спарталықтардан жеңіліске ұшырады. Шайқас алдында афиналықтардың лагерінде қуғынға ұшыраған Кимон пайда болып, отандастарының жағында соғысуға ниет білдірді. Ресми түрде ол заңды бұзған жоқ, өйткені остракизм тек Аттикадан қуылуды көздейтін, ал Танагра Беотияда орналасқан еді; дегенмен, Периклдің жақтастары Кимонды, Спартаға деген сүйіспеншілігімен танымал болғандықтан, сатқындық ойласты деп айыптап, оның кетуін талап етті. Сондықтан Бесжүздер кеңесі стратегтерге Кимонды әскерге қабылдауға тыйым салды. Қуылған саясаткер лагерьден кетті, ал оның жақтастары, Плутархтың айтуынша, «өздерінің ерліктерімен отандастарының алдында ақталу үшін», шайқаста ерекше ерлік көрсетті. Танаграда Перикл де «басқалардан ерекшеленіп, өмірін аямастан ерекше батырлықпен соғысты» (оның сол кезде қарапайым жауынгер болғаны ма немесе Миронидтің қарамағындағы стратег болғаны ма, белгісіз). Осыдан кейін көп ұзамай, демостың Кимонға жанашырлық танытқанын байқаған Перикл осы саясаткердің Афинаға мерзімінен бұрын оралуына рұқсат ететін заң қабылдауды бастама етті. Осылайша, Перикл саяси икемділігін және қоғамдық пікірге құлақ аса білу қабілетін көрсетті.

Периклдің қатысуымен дереккөздерде сипатталған екінші әскери науқан б.з.д. 455 немесе 454/453 жылға жатады. Сол кезде Перикл стратег ретінде өз басқаруына 50 немесе 100 кемеден және борттарында мың гоплиттен тұратын флотты алды. Ол Мегаридадағы Паги портының айлағынан шығып, Сикионға бағытталды, жергілікті тұрғындарды жеңді және олардың қаласын қоршауға алды, бірақ көп ұзамай Спарта армиясының жақындап келе жатқанын біліп, қоршауды тоқтатты. Кейін Перикл (антикалық дәстүрдің бір нұсқасы бойынша) Афина жағына Пелопоннестің солтүстігіндегі Ахайя аймағының өтуіне қол жеткізді, Коринф шығанағынан Орталық Грекияға өтіп, Акарнанияны ойрандады. Мысырдағы афиналықтардың ауыр жеңілістері туралы білгеннен кейін, ол Коринфтің одақтасы болған Эниад қалаларының қоршауын алып, отанына оралуға мәжбүр болды.

Перикл басшылығымен ұйымдастырылған келесі әскери жорық Екінші Қасиетті соғыстың бір бөлігі болды. Афинаның одақтасы фокидалықтар гректер үшін қасиетті Дельфи қаласын басып алды, ал спартандықтар оны босатты. Осыдан кейін Перикл басшылығындағы афиналық әскер Дельфиға аттанып, қаланы қайтадан Фокид одағының билігіне қайтарды. Бұл әскери іс-қимылдар б.з.д. 449-447 жылдар аралығында орын алды. Нәтижесінде афиналықтар Дельфилік оракулға баруда ерекше құқықтарға ие болды.

Афинаның Дельфи істеріне араласуы басқа грек полистері арасында теріс қабылданды. Бұл, шамасы, б.з.д. 447 жылы Беотияда көтеріліс шығуының себептерінің бірі болды. Бұған дейін бұл аймақ 10 жыл бойы Афинаның бақылауында болған еді. Халық жиналысында Толмид (мүмкін, Клинийдің қолдауымен) көтерілісшілерге қарсы жорықты талап етті. Перикл бұған қарсы шығып, Афинаның Орталық Грекияның халқы көп және бай аймақтарын бағындыруға қауқары жетпейтінін айтып, жорықты кейінге қалдыруды ұсынды. Ол Беотияны ұстап қалуға талпыныс ауыр жеңіліспен аяқталатынын түсінген болуы мүмкін.  Алайда, Толмид афиналықтарды жорықтың қажеттілігіне сендіре алды. Ол өзі әскерді басқарып, Коронеядағы шайқаста қақпанға түсіп, толық жеңіліс тапты және қаза болды. Нәтижесінде Беотия Афина үшін мәңгілікке жоғалған аймаққа айналды.

Толмидтің жеңілісі Эвбея аралында көтеріліске алып келді. Афина әскерлері Периклдің басшылығымен аралға өтіп үлгерді, бірақ сол уақытта Мегара көтеріліс жасап, оларға көмекке Спарта патшасы Плистоанакттың қолбасшылығындағы әскер келді. Спартандықтар Аттикаға басып кіріп, елді қиратып, Афинаға жақын орналасқан Элефсин мен Фриасий жазықтарына дейін жетті. Бұл жағдай өте қауіпті болып, Перикл Эвбеядан қайтуға мәжбүр болды. Ол күшті қарсыласпен ұрысқа түсуге батылы бармады, бірақ Плистоанакт көп ұзамай өз әскерін кері қайтарды (б.з.д. 446 жыл). Кейбір көне авторлардың айтуынша, Перикл патшаны және оның кеңесшісі Клеандридті парамен көндірген. Тарихшылар бұл мәліметтерге әдетте күмәнмен қарайды, дегенмен кейбіреулер мұндай пара беру мүмкіндігін жоққа шығармайды. Басқа болжам бойынша, Плистоанакт Периклмен пара туралы емес, Спарта үшін тиімді шарттармен бейбіт келісім жасау туралы келіссөздер жүргізген болуы мүмкін.

Көп ұзамай Отыз жылдық бейбітшілік келісімі жасалды, оның шарттары бойынша афиналықтар Пелопоннес пен Мегаридада басып алған барлық жерлері мен қалаларынан бас тартты, бірақ Спарта олардың теңіз одағындағы мүшелеріне билігін мойындады. Көне заман авторлары да, қазіргі антика зерттеушілері де бұл келісімді Афинаның тамаша дипломатиялық жеңісі деп бағалайды: олар тек әлсіздеу (Спартаның армиясымен салыстырғанда) әскермен ұстап тұра алмаған жерлерін ғана жоғалтты, бірақ Эгей теңізіндегі үстемдігін сақтап, Қара теңіз маңынан астықты кедергісіз әкелу мүмкіндігін қамтамасыз етті. Алайда бұл бейбітшілік өте тұрақсыз болды. Екі күштің, яғни Пелопоннес және Афина одақтарының тепе-теңдігі орнаған жағдайда, осы бірлесудің екінші дәрежелі қатысушылары арасындағы кез келген қақтығыс бүкіл Грекияны қамтитын соғыстың басталуына себеп болуы мүмкін еді. Плутарх Теофрастқа сілтеме жасап, Перикл келісім жасалғаннан кейін жыл сайын Спартаға жаңа қақтығысты кейінге қалдыру үшін үлкен мөлшерде пара жібергенін айтады. Бұл, мүмкін, тек қауесеттің жаңғырығы болуы мүмкін, бірақ дәл осы уақытта Афина бюджетінде "қажеттілікке" (ежелгі грекше: *εις το δέον*) деп аталатын бап пайда болған, соның негізінде Перикл жыл сайын есеп берместен 10 талант жұмсаған.

Спартамен бейбіт келісім жасасқаннан кейін Перикл Эвбеяда болған Афинаға қарсы көтерілісті оңай басып тастады.

#### Реформалардың жалғасуы
Перикл Кимонмен күрес кезінде бастаған саяси реформалар сериясын б.з.д. 450-жылдары жалғастырып, Афинаның демократиялануындағы маңызды кезеңге айналдырды. Атап айтқанда, ол магистратураларды орындағаны үшін төлем — мистофория енгізді. Бастапқыда бұл жаңашылдық тек гелиэяда отыратын қазыларға қатысты болды, кейіннен Бесжүздік кеңес мүшелері мен басқа да көптеген мемлекеттік лауазымдарға таралды. Нәтижесінде кедей азаматтардың саяси қызметке қолжетімділігі кеңейіп, аристократия мемлекеттік басты лауазымдарға деген бейресми монополиясынан айырылды. Сол бағыттағы тағы бір маңызды қадам — зеугиттердің архонттыққа жол ашылуы болды, олар Афина азаматтарының үшінші және ең көп санын құрады (б.з.б. 457 жыл). Белгілі бір уақыттан бастап тіпті феттер (ең кедей азаматтар) архонт болып сайлана алатын болды:  олар жеребе тарту кезінде өздерінің әлеуметтік мәртебесі туралы үндемей қалса жеткілікті еді.

Лауазымды тұлғаларды сайлау тәртібі өзгертіліп, бұл ақсүйектердің рәсім нәтижесіне ықпал ету мүмкіндіктерін едәуір азайды. Гелиэя сотының қазыларын ашық дауыс берудің орнына жасырын дауыс беру арқылы сайлай бастады; ал әртүрлі деңгейдегі магистраттарды сайлаудың орнына көбінесе жеребе тарту арқылы анықтау енгізілді (бұл әдіс көне дәуірде неғұрлым демократиялық деп есептелді). Тіпті демдерде жеребе тарту үшін кандидаттарды алдын ала іріктеу де тоқтатылды, бұл да аристократияның ықпалына ауыр соққы болды. Б.з.д. 453 жылы «дем төрешілері» — жергілікті сот алқалары құрылды. Олар Афинадан шалғай ауылдық жерлерге барып, жергілікті тұрғындар арасындағы дауларды қараумен айналысты. Бұл реформа орталық биліктің беделін нығайтуға ықпал етіп, ауылдық ақсүйектердің биліктегі орнын әлсіретті. Сонымен қатар, бұл реформалар Солон кезінде құрылған мүлік топтарының маңызы да айтарлықтай азайды.

Халық жиналысы енді бұрынғыдан да жиі өткізілетін болды. Б.з.д. шамамен 460 жылы жиналыстар күнделікті қалалық өмірге кедергі келтіретін базар алаңынан Пникс төбесіне ауыстырылды; онда шешендерге арналған мінбер мен көрермендерге арналған орындықтары бар арнайы құрылыс пайда болды.

Перикл енгізген тағы бір маңызды жаңалық – б.з.д. 451/450 жылы қабылданған азаматтық туралы заң.  Ол бойынша толық құқылы афиналық деп тек әкесі де, анасы да афиналық азаматтары екенін дәлелдей алған адам ғана саналды. Бұған дейін тек ер адамдардың ата-бабасы ескерілетін, ал бұл жаңалық ақсүйектер табына тағы бір соққы болуы мүмкін еді, өйткені аттикалық ақсүйектер жиі басқа жерлерден шыққан атақты әйелдерге үйленетін. Мысалы, Кимонның анасы фракиялық патшаның қызы болғандықтан, ол азаматтығын жоғалту қаупіне тап келуі мүмкін еді (алайда, Перикл заңының кері күші болған-болмағаны белгісіз). Бұл заң Афина азаматтарының қауымын жабық қоғамға айналдырды, оның мүшелері демократияның барлық артықшылықтарын пайдалана алатын болды. Осы реформаларының арқасында Перикл уақыт өте келе демократиялық Афинаның көшбасшысына айналды.

Кең халық бұқарасының басқаруға қатысуын қамтамасыз ететін саяси құрылым өте қымбатқа түсетін. Афина бұл шығындарды жабу үшін Афина теңіз одағының мүшесі болып табылатын полистердің жалпы одақтық қазынаға төлейтін жарналары – форостың арқасында қажетті қаржылық ресурстарға ие болды. Б.з.д. 454 жылы, Мысырдағы гректердің жеңілісінен кейін, Перикл парсы қаупінің күшеюін сылтау етіп, осы қазынаны Делостан Афинаға көшіруге қол жеткізді. Нәтижесінде, әскери одақ – симмахия Афина теңіз алпауыт мемлекетіне айналды, ал форос афиналықтар өз қалауы бойынша жұмсайтын алымға айналды. Плутархтың баяндауынша, Перикл бұл туралы былай деген: «*Афиналықтар одақтастарға ақшаның есебін беруге міндетті емес, өйткені олар оларды қорғап, варварларды тежеп отыр, ал одақтастар жылқы да, кеме де, гоплит те бермей, тек ақша төлейді; ал ақша оны бергенге емес, оны алушыға тиесілі, егер ол оны алуға лайықты қызмет көрсетсе*».

#### Құрылыс бағдарламасы
Белгілі бір кезеңнен бастап Перикл Афинаны Элладаның ең ірі діни және мәдени орталығына айналдыруға ұмтылды. Каллий бейбіт келісіміне қол қойылып, 50 жылға созылған грек-парсы соғыстары аяқталғаннан кейін (б.з.д. 449 ж.), Плутархтың айтуынша, «Перикл барлық эллиндерге, олар қай жерде өмір сүрсе де — Еуропада немесе Азияда, кішігірім қалаларда болсын, үлкен қалаларда болсын, Афинаға өкілдерін жіберіп, олармен варварлар өртеген храмдар, эллиндердің құдайларға берген анты бойынша шалу керек болған құрбандықтар, барлығы үшін теңізде қауіпсіз жүзу мәселесі және бейбітшілік туралы кеңес өткізу туралы ұсыныс жасады». Осылайша, Перикл жалпыэллиндік конгресс шақырып, онда соғыстан кейінгі тәртіпті (негізінен діни сипаттағы мәселелерді) талқылауды ұсынды. Егер бұл идея жүзеге асса, Афина Грекияның басты діни орталығы болып, Дельфиді көлеңкеде қалдырар еді. Алайда, Спарта және оның ықпалындағы Пелопоннес одағының басқа мүшелері өз өкілдерін жіберуден бас тартты. Нәтижесінде, конгресс өтпей қалды.

Бұл сәтсіздік Афинаның пайдасына шешілді: олар өздерін грек бірлігінің жақтаушысы ретінде көрсетті, бірақ енді өз мүдделерін ашық түрде жүзеге асыра алатын болды. Эллин храмдары бойынша кеңес өткізу мүмкін болмағандықтан, Перикл б.з.д. 447 жылы Афинадағы храмдарды қалпына келтіруді басқа полистермен келіспей-ақ бастауға ұсыныс жасады. Бұл бастама қолдау тауып, ауқымды құрылыс жұмыстары басталды. Құрылысқа Перикл өзі жетекшілік етіп, барлық егжей-тегжейіне жеке араласты, ал бас сәулетші Фидий болды.

Құрылыс бірыңғай жоспар бойынша жүргізілді, оның негізінде Афина полисінің қамқоршысы – құдайы Афинаны дәріптеу ойы жатты. Акропольдің батыс кіреберісінде Мнесиклдің басшылығымен Пропилеи – мәрмәрдан салынған бағаналы галерея тұрғызылды. Ол Акропольдің шыңына апаратын жолды безендіріп, оның жоғарғы жағында жеңіс құдайы Никаға арналған шағын ғибадатхана орналасқан еді. Алаңның орталығында Фидий жасаған Афина Промахос (Қорғаушы) атты алып қола мүсін тұрғызылды. Бұл мүсін туралы теңізшілер Суний (Аттиканың оңтүстік-шығыс нүктесі) маңынан жүзіп өткенде, құдайдың дулығасының айдары мен найзасының ұшы көрінеді деп айтқан. Акропольдің оңтүстік бөлігінде сәулетшілер Калликрат пен Иктин Афина Парфенос (Бикеш) ғибадатханасын салды, ол Парфенон деген атаумен белгілі болды. Фидий шәкірттерімен бірге ғибадатхана қабырғаларын Панафиней шеруін бейнелейтін фриздермен безендіріп, піл сүйегі мен алтыннан Афина құдайының мүсінін қашап жасады.

Акропольдегі тағы бір маңызды құрылыс – Эрехтейон болды. Бұл полистің басты киелі орындары, соның ішінде Палладиум сақталған шағын ғибадатхана еді. Акропольдің оңтүстігінде музыкалық байқауларға арналған Одеон салынды, оның ағаштан жасалған шатыры дулыға тәрізді болған, сондықтан халық арасында оны "Периклдың дулығасы" деп атаған. Жақын маңда Дионис театры, ал Агораның жанында ұсталық өнер құдайына арналған Гефестейон ғибадатханасы бой көтерді. Сондай-ақ, Элефсинде және Рамнунтте жаңа храмдар салынды. Бұл құрылыс бағдарламасы V ғасырдың соңына дейін толық аяқталған жоқ, бірақ Перикл өзінің көзі тірісінде 432 жылы Парфенон мен Пропилеидің құрылысы аяқталғаның көре алды.

Перикл бастаған құрылыс жұмыстары маңызды салдарға алып келді. Афина «өлшемі жағынан аса зор, сұлулығы жағынан теңдесі жоқ ғимараттардың» арқасында түбегейлі өзгеріп, Грекияның бейресми астанасына айналды, «Элладаның Элладасы» деп атанды. Жергілікті кедей халық тұрақты жұмыс тауып, жақсы табыс табуға мүмкіндік алды; Плутархтың айтуынша, Перикл бұл құрылыс жұмыстарын, соның ішінде, ең кедей азаматтар арасында мемлекеттік қаржыны бөлу мақсатында қолға алған. Нәтижесінде демократиялық биліктің әлеуметтік негізі нығайып, Периклдың танымалдығы арта түсті.

#### Фукидидпен күрес
Кимон қайтыс болғаннан кейін, б.з.д. 450 жылы ақсүйектер тобының басшысы оның күйеу баласы, Мелесийдің ұлы Фукидид болды. Екі «партия» арасындағы күрестің жаңа кезеңі басталды, бұл ретте Фукидид тек ақсүйектерге сүйенді (И. Е. Суриков тіпті аристократиялық гетерияның құрылғаны туралы жазады), ал Перикл демосқа ықпалын пайдаланып, бүкіл полистің мүдделерін білдіруге ұмтылды. Кейбір пікірлерге сәйкес, Плутархтың Периклдың жаңа саяси стилі туралы әңгімесі дәл осы кезеңге, б.з.д. 440-жылдарға қатысты болуы мүмкін. Перикл «өзінің өмір салтын түбегейлі өзгертті... Қалада оны тек бір жолмен – алаңға және Кеңеске баратын кезде ғана көретін. Ол қонаққа барудан және кез келген достық қарым-қатынастардан бас тартты, сондықтан ұзақ саяси қызметінде ешбір досының дастарханында болмаған; тек туысы Эвриптолем үйленгенде, тойда қонақасы жасағанға дейін болып, одан кейін бірден кетіп қалды». Перикл ақсүйек туыстарымен қарым-қатынасын ашық түрде үзді, барлық азаматтардан алыстады, ал оның достары метектер Анаксагор, Протагор, Геродот және басқалар болды. Енді ол өзін тек қоғамдық тұлға ретінде танытып, ешбір жағдайда заңдылық пен мемлекеттің мүдделерін достық немесе туыстық байланыстар үшін құрбан етпейтінін көрсетті.

Екі «партия» арасында ішкі және сыртқы саясаттағы түрлі мәселелерге байланысты жиі қақтығыстар болып тұрды. Мысалы, Фукидид пен оның жақтастары Акропольдегі ауқымды құрылысқа қатаң қарсы шығып, оны одақтастардан әскери қажеттіліктер үшін жиналған қаражатты орынсыз және мақсатсыз пайдалану деп санады. Олар теңіз одағы мүшелерін пайдалану шектен шыққан деп есептеді. Алайда, Перикл әлдеқайда ықпалды болды және ақсүйектер тобы, әдетте, оның саяси бағытына кедергі жасай алмады.

Бұл саяси қақтығыстардың бірі Фурий отарының негізін қалаумен байланысты болды. Бұл қала Ұлы Грекия аймағында, бұрын кротондықтар қиратқан Сибарис қаласының жанында орналасқан еді. Перикл бұл қаланы Афинаның Батыстағы экспансиясын күшейтетін әскери және саяси қорғаныс бекетіне айналдыруды көздеді. Ал оның қарсыласы Фукидид, керісінше, Фурийді панэллиндік отары ретінде дамытып, әртүрлі грек полистерінен шыққан қоныстанушылардың тең құқыққа ие болуын қамтамасыз етуге тырысты. Шамамен б.з.д. 446 жылы Афина сибариттерге көмекке 10 әскери кемеден тұратын флот жіберді. Оны Лампон мен Ксенокрит, Периклдің жақтастары басқарды. Бұл Периклдің кезекті саяси жеңісі болуы тиіс еді. Алайда, күтпеген өзгеріс орын алды: Афина өздері Пелопоннес пен басқа аймақтардағы гректерді де жаңа колонияға қоныстануға шақырды. Нәтижесінде, Фурий Афинаға толық бағынатын қала болмады. Ол панэллиндік отарға айналды, ал афиналықтар тек он филаның біреуін – Афинияны ғана бақылауда ұстады. Осылайша, Периклдің Италиядағы Афина қорғаныс бекетін құру жоспары сәтсіздікке ұшырады.

Фурий қаласының тағдырындағы бұл өзгеріс Афинадағы Фукидидтің уақытша күшеюінің нәтижесі болды деген болжам бар:б.з.д. 444 немесе 443 жылы  Перикл стратег ретінде қайта сайланбады, ал Фукидид қысқа мерзімге билікке келіп, Фурийді панэллиндік отарға айналдыруға үлгерді. Алайда көп ұзамай, б.з.д.444 немесе 443 жылы  (баламалы даталар – б.з.д.445, 442, 438–436 жж.), Перикл жағдайды ыңғайлы деп санап, остракизмді (саяси қарсыласын жер аудару үшін өткізілетін дауыс беру) бастады. Бұл оның өзі үшін де қауіпті қадам еді, өйткені оны да қуғындау қаупі болған, бірақ сайлау нәтижесінде ең көп дауыс жинаған Фукидид болып, ол Афинадан қуылды.

Фукидидтің остракизмі Периклдің сөзсіз жеңісі және оның саяси мансабындағы бетбұрыс кезеңі болды. Осыдан кейін ол Афинада ешқандай қарсыластарсыз толық билікке ие болды. Оның билігі ұзақ уақыт бойы еш қауіпке ұшырамады: Фукидидтің жақтастары реваншқа дайын болса да, өздерінің әлсіздігін сезініп, ешқандай әрекетке бармады.

### Афина басшылығы кезеңі

#### Перикл билігі
Плутархтың айтуы бойынша, «Фукидидтің құлдырауы мен оның остракизммен жер аударылуынан кейін... [Перикл] стратег лауазымы қызмет бір жылға берілсе де, кемінде он бес жыл үзіліссіз, жалғыз билікке ие болды». Бұл сөздерді зерттеушілер бірінен соң бірі жалғасқан 15 стратегияның көрсеткіші ретінде түсіндіреді: Перикл, шамасы, б.з.д. 431 жылға дейін жыл сайын қайта сайланып отырған. Осы уақыт ішінде ол Афинадағы сөзсіз көшбасшы болды, тарихшы Эдуард Мейердің сөзімен айтқанда, «партия басшысынан мемлекет билеушісіне» айналды. Алайда ресми түрде Перикл жыл сайын сайланатын магистраттардың бірі, құрамында 10 адам бар коллегия мүшесі ғана болды және ешқандай төтенше өкілеттіктерге ие болмады.

Афинадағы стратег бір мезгілде мемлекеттік қызметші де, әскери қолбасшы да болды. Әдетте, ол бір жыл бойы белгілі бір міндетті орындады және белгілі бір еркіндікке ие болды, бірақ кейіннен өз әрекеттері туралы толық есеп беруі керек еді. Стратег лауазымы, көптеген басқа қызметтерден айырмашылығы, белгілі бір қабілеттерді талап ететіндіктен, қайта сайлауға шектеу қойылмады (мысалы, бір ғасырдан кейін өмір сүрген Фокион бұл лауазымды 45 рет атқарғаны белгілі). Стратег ерекше мәртебеге ие болмады: оны халық жиналысы жыл аяқталғанға дейін қызметінен босата алатын, сотқа бере алатын және тіпті өлім жазасына кесетін. Мұның бәрі Периклдің ықпалы оның жеке беделіне ғана негізделгенін білдіреді.

Дереккөздерде Периклдің билігінің шарықтау шегінде болған кезеңінде де оның жағдайының оңай болмағандығын дәлелдейтін көптеген айғақтар бар. Саясаткерге өзінің беделінің мінсіздігіне үнемі қамқорлық жасауға, «жалпы простат» – яғни бүкіл қауымның, ал жекелеген азаматтар тобының емес, мүдделерінің өкілі ретіндегі бейресми мәртебесін сақтауға тырысуға тура келді. Жиналыс арқылы өз бастамаларының кез келгенін өткізе алу мүмкіндігіне ие бола отырып, Перикл қарсыластарының (саяси оппозицияның, комедиографтардың, демостың қарапайым өкілдерінің) шабуылдарына төзуге, кез келген соққыны тойтаруға, қажетті рәсімдерді орындауға әрдайым дайын болуға мәжбүр болды. Ол 10 жылдан астам билікті ұстап тұруға қатаң өзін-өзі бақылау, саяси есеп пен шыдамдылықтың арқасында, сондай-ақ Афинаның сыртқы жетістіктері арқылы қол жеткізді, олар отандастарының көзінде оның есімімен байланысты болды.

Комедиограф Телеклидтің айтуынша, афиналықтар Периклге:"Барлық қалалардан алынатын алымды тапсырды; ол кез келген қаланы бағындыра да, босатып қоя да алатын,

 Оны берік дуалмен қоршап, қайтадан ол дуалдарды құлата алатын.

 Оның қолында бәрі болды: одақтар да, билік те, күш те, бейбітшілік те, байлық та."Бұл жерде бір адамның билігі тек Афина полисінде ғана емес, біртіндеп алпауыт мемлекетке айналған теңіз одағында да болғаны айтылып отыр. Егер Перикл дәуірінде Аттиканы шамамен 400 мың адам мекендеген болса (оның ішінде тек 40–50 мың ғана толыққанды азаматтар, ал 100–150 мың – олардың отбасы мүшелері болған), онда Афина архесінің құрамындағы шамамен 200 қауымдастықтың аумағында 10–15 миллион адам өмір сүрді. Афиналықтар одақтың басқа мүшелерінен форос түрінде орасан зор қаражат жинады: кейбір деректерге сәйкес, бұл алымдар Пелопоннес соғысының басында 460 таланттан 600 талантқа дейін өсті. Бұл қаражат үлкен әскери флотты ұстауға, демократиялық режимді қаржыландыруға және ауқымды құрылыстар жүргізуге жұмсалды. Одақтастарына қатысты афиналықтар барған сайын қатаң саясат жүргізіп, оларды біртіндеп өздерінің бағыныштысына айналдырып, көтерілістерді басып отырды. Мәселен, Перикл б.з.д. 446 жылы Эвбеяны қайтадан бағындырды.

Афинаның одақтас жерлердегі ықпалын нығайтудың бір әдісі клерухияларды (клерухия – жаңа полиске айналмай, метрополиямен байланысын сақтап қалған отар) құру болды. Плутархтың айтуынша, Перикл әртүрлі уақытта Фракия Херсонесіне мың клерух (қоныстанушы), Наксос аралына 500, Андросқа 250, Бисалтияға тағы мың клерух жіберді, олардың бұл жерде Стримондағы Берга қонысын құрғаны айтылады. Бұл саясат арқылы Перикл "қалада бос жүрген және тыныштықты бұзатын тобырдан құтылуды, кедейлерге көмек көрсетуді, сондай-ақ одақтастарын қорқынышта ұстап, оларды қадағалап отыруды, осылайша бүліктердің алдын алуды көздеген".

#### Самос соғысы

Афина тарихындағы және Периклдің өмірбаянындағы маңызды оқиғалардың бірі Самос соғысы болды. Б.з.д. 441 жылы Афина теңіз одағына кіретін екі полис – Милет пен Самос арасындағы қақтығыс басталды. Милет тұрғындары жеңіліске ұшырап, Афинадан көмек сұрады. Афина бұл жағдайға тез араласты, өйткені олар бай және күшті Самостың кең автономиясын шектеудің мүмкіндігін көрді: Самос үлкен флотқа ие болды, форос төлемейтін және өз алдына тәуелсіз сыртқы саясат жүргізетін. Бұдан бөлек, Милет пен Самос арасындағы соғыстың өзі Афина теңіз одағының шарттары мен антын бұзу деп танылуы мүмкін еді. Плутархтың айтуынша, бұл соғысты бастауға Периклдің сүйіктісі – Милетте туған Аспасия кінәлі болды. Ол "бірінші азаматты" өзінің туған қаласына көмек көрсетуге көндірген" деген пікір бар. Самостікілер Афинаның арағайындығынан бас тартты, бұл соғыстың басталуына ресми себеп болды.

Б.з.д. 441 жылдың жазы – Периклдің басқаруымен 40 афиналық кеме Самосқа барып, ешқандай шайқассыз қаланы басып алды. Афиналықтар олигархтарды биліктен шеттетіп, демократиялық басқаруды орнатты, Самос тұрғындарынан кепіл ретінде адамдарды алып, оларды Лемносқа жіберді, алым-салық салды, содан кейін кері оралды. Плутархтың айтуынша, Периклге осы жорық кезінде парсылар (қаланы оларға беру үшін), самиліктер (олардың қаласында демократияны енгізбеу үшін) және кепілге алынғандар (оларды үйлерінде қалдыру үшін) сәтсіз пара беруге тырысты.

Бұл оқиғалар қақтығыстың тек басы ғана болды. Аралдан қуылған ақсүйектер Лидияның парсы сатрапы Писсуфнның қолдауына ие болып, Самосқа қайта оралып, жергілікті халықтың көпшілігінің көмегімен демократияны құлатты. Бұдан кейін олар Византиймен одақ құрып, Спартаға көмек сұрап елшілік жіберді; мүмкін, Самос Лесбостағы Митилена қаласымен де келіссөздер жүргізген шығар. Осылайша, Спарта, Парсы және Эгей теңізіндегі бірнеше көтерілісші полистерден құралған кең ауқымды антиафиналық коалиция пайда болу қаупі туды. Осы себепті Самосқа 440 жылы б.з.д. барлық 10 стратегтың басқаруындағы қуатты афиналық флот жіберілді, олардың басында Перикл тұрды.

Б.з.д. 440 жылдың мамыр айының басында болған теңіз шайқасында афиналықтар жеңіске жетіп, содан кейін Самосты қоршауға алды. Алайда, көп ұзамай Периклге парсы флотының көмекке келе жатқаны туралы хабар жетті. Осыған байланысты ол 60 триермен қарсы бағытта шығып, оларды Самостан мүмкіндігінше алыста ұстап тұруға тырысты. Осы сәтті пайдаланған Самос қорғаушылары қарсы шабуыл жасап, теңіз қоршауын бұзып өтіп, ұзаққа созылатын қорғаныс үшін қажетті қорларын толықтырды. Плутарх бұл жағдайды Периклдің үлкен қателігі деп санаса, қазіргі заманғы тарихшылар бұған келіспейді. Ахеменидтермен соғысу қаупі жоғары болған, ал олардың Эгей теңізінде пайда болуы Афина одағының бірнеше полисінде көтерілістерді қоздыруы мүмкін еді. Сондықтан Перикл жауды алыс шекарада күтіп алуға мәжбүр болды. Тарихшы С. Эдди парсы флоты Каллий бейбіт келісімі белгілеген шекара сызығы бойынша демонстрациялық жүзу жасады деп болжайды. Сонымен қатар, Писсуфн шынымен соғысқа дайындалып жатты, бірақ оған ұлы патша Артаксеркс I-нің бұйрығы ғана кедергі келтірді. Периклдің Самостың көтерілісі кезінде Парсы қаупі туралы ақпаратты саналы түрде таратқаны да жоққа шығарылмайды.

Перикл парсы қаупінің шын мәнінде жоқтығына көз жеткізіп, Самоста болған оқиғалар туралы хабар алған соң, дереу кері оралды. Ол қайтадан самос флотын талқандап, қаланы қоршауға алды. Қоршау тоғыз айға созылды. Плутарх пен Диодор Сицилиялық бұл шайқаста қоршау машиналардың қолданылғанын жазады. Олар сол кезде жаңа технология болып саналған, ал кейбір деректерге сүйенсек, Афина лагерінде бұл машиналарды ойлап тапқан Клазомендік Артемон болған. Алайда, заманауи тарихшылар бұл дерекке күмәнмен қарайды. Б.з.д. 439 жылдың басында самостықтар порттан қашып шығуға сәтсіз әрекет жасады, үмітін үзіп, берілуге мәжбүр болды. Балама нұсқа бойынша, афиналықтар қаланың қабырғаларын қиратып, оны күшпен басып алған.

Сол шамада Византия да Афинаның бақылауына өтті. Пелопоннес одағы самостықтарға көмектесуден бас тартты, ал басқа Эгей аралдарының полистері көтеріліске шығуға ниет білдірмеді. Осылайша, Самостың құлауы соғыстың аяқталуына әкелді.

Плутарх Самостік Дуридке  сілтеме жасай отырып, Периклдің жеңілгендерге қатыгездік танытқанын баяндайды: тұтқындар таңбаланған, ал самостық қолбасшыларды 10 күн бойы «тақтайларға таңып ұстаған», содан кейін өлтіріп, жерлемей тастап кетті. Алайда, Дурид кейінгі кезеңде өмір сүрді және көбінесе риторикалық бағыттағы тарихшы болған, сондықтан өзінің туған аралына қатысты бейтарап болмағаны мүмкін. Сол себепті оның мәліметтері сенімсіз деп есептеледі. Дегенмен, Самос полисі қатал жазаға тартылды: ол Афинаға бүкіл флотын тапсырды, жарна төледі, қаланың қорғаныс қабырғалары қиратылды, олигархтардың жер иеліктерінің бір бөлігі тәркіленді.

Афинада қаза тапқандарға арналған жерлеу сөзінде, Перикл оларды құдайларға теңеді:«Біз құдайларды көзімізбен көрмейміз, ..., бірақ оларға көрсетілетін құрмет пен бізге беретін игіліктеріне қарап, олардың өлмейтінін түсінеміз; бұл қасиеттер отан үшін шайқаста қаза тапқандарға да тән».Плутарх Периклге Кимонның әпкесі Эльпиника айтқан мысқылды сөздерді келтіреді. Ол:«Периклдің ерліктері шын мәнінде таңғажайып және гүл шоқтарын тағуға лайықты! Өйткені, ол «одақтас әрі туыстық» қаламен соғыста көптеген лайықты азаматтарды қырды» – дейді.Бұл сөзге «бірінші азамат» Перикл Архилохтың сөзін келтіріп, жауап қатты:«Кәрі әйелдің мирра жағуы жараспайтын нәрсе» (яғни, Эльпиникенің мемлекеттік істерге араласуы орынсыз, өйткені кәрі әйелдің парфюм қолдануы да ерсі болар еді).Периклдің өзі, Хиостік Ионның айтуынша, Самосқа қарсы жеңісімен ерекше мақтанған. Ол былай деген:«Агамемнон варварлар қаласын 10 жылда бағындырды, ал мен болсам ең мықты иондықтарды 9 айда бағындырдым».

#### Экспансионистік саясат. Понт жорығы

Периклдің басқаруымен Афина әртүрлі бағытта экспансия жүргізді. Батыста Сицилия мен Оңтүстік Италиядағы ықпалын күшейтуге ұмтылды. Б.з.д. 450-жылдары афиналықтар алдымен Эгестамен одақ құрды, кейін Регий, Леонтин, мүмкін, Метапонт және Кампаниядағы Неапольмен одақ жасасты. Бұл саясат іс жүзінде б.з.д. 446 жылғы Отыз жылдық бейбітшілік шарттарын бұзды, өйткені бұл аймақ Спартаның басты одақтасы Коринфтың ықпал ету аймағына жататын; афиналық бәсекелестік коринфтіктердің мүдделеріне қайшы келді. Фурийдің панэллиндік отар ретінде іргетасының қалануы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Афина аймақтағы экспансиясын уақытша тоқтатты, алайда Периклдің өмір сүрген кезеңінде Фурийде проафиналық «партия» әлі де айтарлықтай күшті болды.

Афинаның басты мүдделерінің бірі Эгей теңізінің солтүстік жағалауы болды – бұл аймақ кемелік құрылысқа қажетті ормандарға және алтын мен күмісті қоса алғанда, бай металдарға бай, сондай-ақ Қара теңізге (Понт) апаратын жолда орналасқан. Бірқатар жергілікті қалалар Афина одағының бөлігі болды. Бұл өңірдегі Афиналық одақтың мүдделері Македонияның мүдделерімен қайшы келді, сондықтан Перикл аймақта еркін отаршыландыру жүргізу үшін Македония патшасы Александрдың ұрпақтары Пердикка мен Филипп арасындағы династиялық тартыстарға араласуға мәжбүр болды. Афина 430-жылдары аймақта екі колония – Брея мен Амфипольді құрды, олардың көмегімен Халкидикині және стратегиялық маңызы бар Стримон өзенінің өткелін бақылауда ұстау жоспарланды.
Афина экспансиясының барысындағы маңызды оқиғаларының бірі Периклдің Понт жорығы болды. Бұл жорық туралы тек Плутарх мәлімет береді, алайда ғалымдар (сирек ерекшеліктерді қоспағанда) бұл жорықтың тарихи болғанын мойындайды. Болжам бойынша, Плутарх бұл ақпаратты сақталмаған Феопомп еңбектерінен алған. Қара теңіз аймағы афиналықтар үшін аса маңызды болды, өйткені ол Афинаға астық жеткізудің үш ықтимал көзі (Мысыр пен Ұлы Грекиядан бөлек) ретінде қарастырылды. Афинаның халық саны күрт өскендіктен, сондай-ақ Мысыр жорығының сәтсіздікке ұшырауы мен Периклдің Фурийдегі отаршыл саясатының сәтсіздігінен кейін, Қара теңіздің маңызы одан әрі артты. Сонымен қатар, Афина Эгей теңізінен Қара теңізге апаратын сауда жолдарын бақылап тұрды, және бұл аймақта айтарлықтай бәсекелестері болмады. Б.з.д. 447 жылы Перикл Фракиялық Херсонес аймағына 1000 афиналық отаршылдарды жіберіп, бұл жарты аралды фракиялықтардың шабуылынан қорғау үшін бекіністер салдырды. Самос соғысы кезінде Афина Византияны бақылауына алды, ал сонымен бірге Фракиялық Боспорды да (Қара теңізге кіреберісті) өз иелігіне қаратты.

Понт жорығын ғалымдар көбіне б.з.д. 437 немесе 436 жылдарға жатқызады, бірақ кейбір зерттеушілер б.з.д. 435 жылды да ықтимал нұсқа ретінде қарастырады. Бұл жорықты Периклдің өзі басқарды. Афиналықтар Синопқа және (болжам бойынша) Амиске барды, онда сәйкесінше клерухия мен апойкия отарларын құрды. Синопта Перикл 13 кемені қалдырып, қуылған тиран Тимесилейге қарсы күрес жүргізді.

Зерттеушілер арасында экспедицияның бағыты туралы бірыңғай пікір жоқ. Көпшілік ғалымдар афиналықтардың басты мақсаты аймақтағы ең ірі астық экспорттаушысы болған Боспор патшалығы екенін айтады. И. Суриковтың болжамы бойынша, Перикл Боспорға барар жолда Қара теңіздің батыс жағалауын бойлай жүзіп, Афина одағына Ольвия, Понттық Аполлония және басқа да қалаларды қосты. М. Высокийдің пікірінше, афиналықтар кері қайтар жолында Қара теңіздің шығыс жағалауын түгел жүзіп өтіп, бірнеше (ірі) отарлар құрды деп есептейді; В. Строкиннің нұсқасы бойынша, Перикл Боспорға ең қысқа жолмен жүзіп барғанымен, экспедиция барысында Кіші Азияның оңтүстік жағалауындағы көптеген полистерді Афина одағына қосты.

Маршрут мәселесі экспедицияның нәтижелері жөніндегі пікірталастармен тығыз байланысты. Бірқатар зерттеушілер Афина флотының жетістіктеріне күмәнмен қараса, басқалары керісінше, оның кең ауқымды жетістіктерін мойындайды, ал кейбіреулері орта жолды ұстанады. Шындығында, Афина өз теңіз империясын (соның ішінде Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы тірек бекеттерін) кеңейтіп, астық саудасын өз бақылауына алуы және Боспормен достық қарым-қатынас орнатуы мүмкін еді. Алайда, бұған қол жеткізу үшін бірнеше жорық қажет болған, ал олардың деректері бізге дейін жетпей қалуы ықтимал. Экспедицияның басты нәтижесі – Эгей теңізін Афина одағының «ішкі теңізіне» айналдыруы мүмкін, бұл Афина билігін күшейтіп, оның ықпал ету аймағын кеңейткен қуатты мемлекет ретінде қалыптасуына ықпал етті.

#### Периклдің туыстарын қудалау
Б.з.д. 430-жылдардың соңында Периклге жақын бірқатар адамдардың үстінен сот ісі қозғалды. Бұл оқиғалар туралы бізге жеткен деректер үзінді және бір-біріне қайшы келеді. Дегенмен, оларды Периклдің қарсыластарының әрекеттерімен байланыстыруға болады. Олигархиялық топтар бұрын қуғынға ұшыраған Фукидидтің (Периклдің саяси қарсыласы) Афинаға оралу мүмкіндігін пайдаланып, Периклге тікелей соққы жасай алмағандықтан, оның жақын адамдарына қысым көрсетуді бастады. Бұл тәсіл Периклдің беделін түсіріп, оны оқшаулау мақсатын көздеген. Болжам бойынша, сот процестерінің заңдық негізін Диопифтің (олигархиялық топтарға жақын болған көріпкел) жарлығы қалаған. Бұл құжатты олигархиялық топтармен тығыз байланыста болған сәуегей Диопиф қабылдатқан. Жарлықтың мазмұны бойынша, «құдайларға сенбейтін немесе аспан құбылыстары туралы ілім тарататын» адамдар мемлекетке опасыздық жасағандар ретінде сотқа тартылуы тиіс еді. Периклдің ұстазы, белгілі философ және жаратылыстанушы Анаксагор да айыпталғандардың бірі болды. Бұл оқиға туралы бірнеше түрлі нұсқа бар.

Плутархтың айтуынша, Диопифтің жарлығы Анаксагорды тікелей нысанаға алған. Перикл ұстазы үшін алаңдап, оны сотқа дейін Афинадан кетуге көндірді. Сатир Перипатетиктің нұсқасына сәйкес, Анаксагор сырттай өлім жазасына кесілген. Оған тек діннен безушілік емес, «парсы мемлекетіне опасыздық» жасады деген айып тағылды. Айыптаушы ретінде Периклдің бұрынғы қарсыласы Фукидид аталады. Сотионның нұсқасы бойынша Анаксагор сотқа қатысып, оны Периклдің өзі қорғаған. Айыптаушы ретінде демократиялық қанаттың радикалды өкілі Клеон аталады. Клеон мен олигархтар арасында уақытша саяси одақ жасалған болуы мүмкін. Анаксагорға «Күн – құдай емес, жай ғана отты масса» деп сипаттағаны үшін «құдайға тіл тигізді» деген айып тағылды. Сот оны бес талант айыппұл төлеуге және Афинадан қуылуға үкім шығарды. Гермипптің нұсқасына сәйкес, Анаксагор өлім жазасына кесіліп, түрмеге қамалған. Бірақ Перикл халыққа жүгініп: *«Менің өмірімде кінәрат бар ма?»* деп сұраған. Халық теріс жауап бергенде, Перикл: *«Бұл адам – менің ұстазым. Егер менің өмірімде айып жоқ болса, оның да кінәсі жоқ. Сондықтан оған сеніп, босатыңдар»* – деп, Анаксагорды құтқарып қалды. Нәтижесінде Анаксагор азат етілді. Бұл оқиғалар Периклдің қарсыластарының оны әлсірету мақсатында жүргізген саяси қудалауларының бір бөлігі болды.

Периклдің дұшпандары да оның сүйіктісі Аспасияны да сотқа тартты, оған «дінсіздік» және жезөкшелер үйін басқару айыптары тағылды. Айыптаушы ретінде комедиограф Гермипп шықты, ал қорғаушы-простат рөлін Периклдің өзі атқарды (өйткені азаматтық құқықтары жоқ әйел Афина сотында өзін қорғай алмайтын еді). Плутархтың Сфеттік Эсхинге сілтеме жасай отырып жеткізген мәліметтері бойынша, Перикл сот тыңдаулары кезінде «Аспасияға кешірім сұрап, ол үшін көп көз жасын төккен». Афиней Антисфенге сілтеме жасап, Перикл сүйіктісін қорғау кезінде «өз өмірі мен мүлкіне қауіп төнген кездегіден де көп жылаған» деп жазады Алайда тарихшылар бұл оқиғаның кейінгі дәуірде ойдан шығарылған аңыз болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Тағы бір гипотеза бойынша, бұл іс шын мәнінде болған, бірақ Аспасияға қатысты соттағы айыптаулар Гермипптің комедияларында айтылған айыптармен араласып кеткен болуы мүмкін.

Соққы Периклдің жақын серігі, атақты мүсінші Фидийге де тиді. Оған тағылған айыптар Перикл үшін аса қауіпті болды. Фидийдің көмекшісі Менон мүсіншіні Парфенондағы Афина Деваның мүсініне арналған алтынның бір бөлігін ұрлады деп айыптады; бұл құрылыстың басты ұйымдастырушысы ретінде Перикл де жауапкершілікке тартылуы мүмкін еді. Алайда бұл айып дәлелденбеді. Бірақ оған тағы бір айып қосылды – Афина мүсінінің қалқанында Фидий өзін және Периклді бейнелеген. Нәтижесінде мүсінші түрмеге қамалды, онда белгісіз жағдайларда – не аурудан, не уланудан қайтыс болды.

Мүмкін, қудалаудың тағы бір құрбаны Дамон – софист және музыка теоретигі болған шығар. Оны Афинадан остракизм арқылы жер аударылғаны туралы Аристотель (бұл дереккөзде қуғындалған адам «Дамонид» деп аталады), Плутарх (бірнеше рет) және Либаний жазады. Плутарх Аристида өмірбаянында нақтылай түседі: «Дамон, Периклдің ұстазы, отандастарына тым ақылды көрінгені үшін жер аударылды». Ғалымдар осы мәліметтер негізінде Дамонның Периклге жақындығы оның қуғындалуының басты себебі болды деген қорытынды жасайды. Тарихшы А. Раубичек бұл оқиғаны б.з.д. 430-жылдармен даталаған, бірақ басқа даталаулар да бар; кейбір антика зерттеушілері Дамонның остракизмі туралы әңгіме тарихи факт емес деп санайды.

Барлық осы оқиғалар Периклдің билік жағдайының әлсірей бастағанын көрсетті. Демос бір адамның үздіксіз билігінен шаршай бастады, олигархтардың ықпалы күшейді, радикалды демократтар қатарынан жаңа қарсыластар пайда болды. Плутархтың айтуынша, тіпті Периклдің өзін сотқа тартуға әрекет жасалды. Драконтидтің арнайы қабылданған псефисмасы бойынша, «бірінші азамат» билікте болған барлық жылдардағы қаржылық есебін ұсынуға тиіс еді, ал оның ісін соттайтын төрешілер дауыс беру үшін тастарды Құдай Ана алтарынан алатын болды (бұл – Периклдің арғы аталары Алкмеонидтердің кезінде дәл осы құрбандық үстелін арамдағанын еске салу үшін). Гагнон сот алқасының санын үш есе көбейтуді (500-ден 1500 адамға дейін) және айыптаулар тізімін алдын ала жариялауды ұсынды: «ұрлық», «парақорлық», «лауазымдық қылмыс». Бұл соттың нақты өткен-өтпегені белгісіз.

#### Пелопоннес соғысы қарсаңында
Б.з.д. 431 жылы Афина одағы мен Пелопоннес одағы арасындағы соғыс басталды. Бұл қақтығыс бүкіл Элладаны шарпып, 27 жылға созылды. Диодор Сицилиялық пен Плутарх бұл соғыстың басталуында Периклдің басты рөл атқарғанын жазады. Олар оның «соттан қорқып, баяу лаулап тұрған соғыс отын тұтандырғанын, айыптаулардың сейіліп, қызғаныштың басылатынынан үміттенгенін; халық үлкен оқиғалар мен қауіптер кезінде отанын тек оған – құрметті әрі беделді азаматқа тапсырады деп сенгенін» айтады. Кейбір зерттеушілер бұл оқиғалардың Эфор мен бірқатар комедиографтарға негізделген нұсқасы шынайы болуы мүмкін деп есептейді: Перикл соғыстың басталуын саналы түрде жақындатып, өз ықпалын нығайтуға және саяси қарсыластарын бейтараптандыруға тырысқан болуы мүмкін. Бірақ бұл пікірмен келіспейтін ғалымдар оны тым жасанды деп есептейді және тарихшы Олорұлы Фукидидке көбірек сенім артады. Ол екі жақты қақтығысқа итермелеген тоқтаусыз оқиғалар туралы жазды және соғыстың негізгі себебі ретінде Афинаның қуатының артуына пелопоннессиялықтардың реакциясын атады. Алайда, Периклдің келіссөздердегі өзінің ымырасыздығы мен «соғысқұмар табандылығы» соғыстың басталуын жеделдеткен болуы мүмкін.

Үлкен соғысқа алғышарт болған үш оқиға б.з.д. 430-жылдардың екінші жартысында орын алды: Керкира мәселесі, Потидея қақтығысы және Мегара жарлығы.

Б.з.д. 433 жылы Ион теңізіндегі аралдық полис Керкира өзінің метрополиясы Коринфпен Эпидамн үшін күресіп, Афинадан көмек сұрады. Коринф бұл одаққа қарсы шыққанымен, афиналықтар керкиряндармен қорғаныс келісімін жасады және оларға көмекке эскадра жіберді. Сибот аралдары маңында болған шайқаста афиналықтар бұйрықты елемей, керкиряндарға көмектесіп, олардың жеңіске жетуіне ықпал етті. Коринфтіктер мұны Отыз жылдық бейбітшілік келісімінің өрескел бұзылуы деп санады. Алайда олар уақытша шегініп, бұл қақтығыс бірден үлкен соғысқа ұласқан жоқ.

Келесі оқиға Коринфтың тағы бір отары – Потидеямен байланысты. Халкидики түбегіндегі бұл стратегиялық маңызды қала Афина теңіз одағының мүшесі болғанымен, метрополиямен тығыз байланысын сақтап қалған. Афиналықтар коринфтік магистраттарды қуып жіберуді және қалалық бекіністердің бір бөлігін бұзуды талап еткенде, потидеяліктер көтеріліске шықты; оларды көршілес полистер мен Македония қолдады, ал Спарта егер Потидеяға шабуыл жасалса, Аттикаға әскер кіргізуге уәде берді. Афиналықтар қаланы қоршауға алды (б.з.д. 432 жыл). Коринфтіктер Потидеяға еріктілер тобын жіберіп, спарталықтарды араласуға шақырды, ал олар өз кезегінде афиналықтарға наразы барлық полистерге өкілдерін шағымдармен жіберуге ұсыныс жасады.

Шағымданушылар арасында Пелопоннес одағына кіретін, бірақ көршілес Афинамен экономикалық байланысы бар Мегараның елшілері де болды. Осы оқиғаларға дейін Перикл арнайы псефизм арқылы мегарлықтарға қатал санкциялар енгізіп, оларды Аттиканың және Афина одағының барлық қалаларының базарларына мен айлақтарына кіруге тыйым салды, бұл Мегара экономикасына айтарлықтай теріс әсер етті. Антикалық дереккөздердің көпшілігі бұл саясаткердің жеке себептері болғанын айтады. Ол не афиналықтардың назарын сыртқы саясатқа аударуға тырысқан, өйткені сол кезде оның достарына қарсы сот процестері жүріп жатқан, не Аспасияға ұнамды болғысы келді, не Плутархтың айтуынша, «мегарлықтарға қарсы әлдебір жасырын, жеке өшпенділік» танытқан. Бұл мәселе бойынша тарихнамада бірнеше нұсқа бар. Кейбір антикатанушылар мегарлық оқиғаны екі одақ арасындағы сауда бәсекелестігінің көрінісі деп санайды (XX ғасырдың басында ұсынылған бұл гипотеза кейін сынға ұшырады); басқалары Перикл Мегараны Пелопоннес одағынан шығарып, қайтадан Афина одағына қосылуға мәжбүр еткісі келді деп есептейді; үшіншілері – Афинаның мақсаты пелопоннестіктерді теңіз флоты үшін қажетті тауарларсыз қалдыру болды деп пайымдайды.

Шағымдар қаралғаннан кейін Спарта халық жиналысында пікірталас болды. Коринф іс жүзінде ультиматум қойды – егер Аттикаға әскер жіберу туралы шешім қабылданбаса, ол Пелопоннес одағынан шығатынын мәлімдеді. Нәтижесінде көпшілік соғысты бастауды қолдады. Алайда, бұған дейін спартандықтар Афинаға әртүрлі талаптармен бірнеше елшілік жіберді; кейбір деректерге сәйкес, олар соғысты бастауға сенімді себеп іздеді, барлығын бейбіт жолмен шешуге тырысты немесе соғыстың басталуын кешіктіруді орынды деп санады.

Бірінші елшілік «құдайға тіл тигізді» деп айыпталғандарды қуу талабын қойды, бұл сөзсіз Алкмеонидтер мен олардың ұрпағы Периклді меңзеді. Афиналықтар бұл талапты қабылдамады. Кейінірек Спарта шынайы ұсыныстарға көшті – мегарлық псефизманы жою, Потидея қоршауын тоқтату, Керкирамен одақты үзу және Эгинеге автономия беру. Бұл тармақтардың ішінде бастысы мегарлық санкцияларға қатысты болды: Фукидидтің айтуынша, спартандықтар «егер афиналықтар мегарлықтарға қатысты жарлықты жойса, соғыс болмайды» деп мәлімдеді. Алайда, Перикл ешқандай ымыраға келуге қарсы болды, өйткені оларды пайдасыз деп санады, соғыс сөзсіз еді, ал Афина бұл қақтығыста географиялық және стратегиялық артықшылықтарына байланысты жеңіске жететінін мәлімдеді. Халық жиналысы оны толықтай қолдады.

Плутархтың айтуынша, мегарлық мәселе бойынша келіссөздер кезінде «бірінші азамат» заң жазылған тақтайларды жоюға тыйым салынғанын алға тартты. Сонда спартандық елші Полиалк «тақтайды жоймау, тек оны аудару» (яғни санкцияларды ресми түрде жоймай, жай ғана оларды ұмыту) ұсынысын жасады, бірақ бұл тапқыр шешім де қабылданбады. Кейінірек Спарта жаңа, әдейі орындалмайтын талап қойды – Афина теңіз одағының барлық мүшелеріне автономия беру. Перикл бұған барынша қатаң жауап қайтарды (Фукидидтің мәтінінде оның жауабы спартандық одақтастардың автономиясы туралы және басқа полистердің азаматтарын Спартаға кіргізу туралы талаптан тұрды), осыдан кейін келіссөздер тоқтатылды.

Арада көп өтпей шақырылған конгресте Пелопоннес одағы Афинаға соғыс жариялады. Б.з.д. 431 жылдың көктемінде фивалықтар Афинаға одақтас Платеиге шабуыл жасады, бұл ашық қақтығыстың басталуына түрткі болды.

### Пелопоннес соғысының басталуы

Соғыстың алғашқы кезеңінде афиналықтар қорғаныс стратегиясын ұстанды, оны Фукидидтің деректеріне сәйкес Перикл жасаған. Бұл жоспар спартандықтардың айқын басымдығына ие әскерімен ашық шайқастардан бас тартуды, Аттика тұрғындарының барлығын Ұзын қабырғалармен қорғалған қалаға көшіруді және теңіздегі үстемдікті сақтауды көздеді. Осылайша, Афина өз одақтастарын бақылауда ұстап, қажетті барлық жабдықты теңіз арқылы алып, Пелопоннеске ауыр соққылар жасай алады деп есептелді. Периклдің ойынша, осындай тактика арқылы жауды Афина үшін тиімді бейбітшілікке мәжбүрлеуге болатын еді.

Спартандықтар өздерінің құрлықтағы басымдығын пайдалануға тырысты. Олар Аттиканың толық талқандалу қаупі афиналықтарды не бейбіт келісімге келуге, не шешуші шайқасқа әскерді шығаруға мәжбүрлейді деп сенді. Спарта одақтастары Беотия полистерінің Афинаға қарсы көтерілуіне, Афина теңіз одағына кіретін кейбір қалалардың көтерілісіне, парсылардың, фракиялықтардың және сицилиялықтардың көмегіне үміт артты, бірақ соғыстың алғашқы кезеңінде бұл үміттері негізінен ақталмады.

Пелопоннес әскерлерінің Аттикаға алғашқы жорығы б.з.д. 431 жылдың жазында болды. Спарта патшасы Архидам II үлкен әскер жинап (Плутархтың айтуынша, тек гоплиттердің саны 60 мыңға жеткен), өте баяу жылжыды. Кейбір зерттеушілер оның афиналықтарды тек шапқыншылық қаупінің күшеюі арқылы бейбіт келісімге мәжбүрлеуді көздегенін айтады. Бұл есеп ақталмаған соң, спартандықтар Аттикаға басып кіріп, елді тонауға кірісті. Оларға тек Перикл Афина маңында қалдырған жеңіл атты әскер ғана қарсы тұрды. Афиналық гоплиттер Ұзын қабырғалардың ішінде қалып, ал спартандықтар бұл бекіністі шабуылдауға тырыспады.

Осы уақыттан бастап спартандықтар Аттиканы әр жаз сайын тонады, бірақ бұл әскери тұрғыдан айтарлықтай салдарға әкелген жоқ. Әрбір шабуыл 15-тен 40 күнге дейін созылып, жау кеткен соң Аттика тұрғындары қайта оралып, өз жерлерін өңдеуді жалғастырды. Архидам қарсыласын ашық шайқасқа итермелей алмады, ал оның әрбір жорығы Пелопоннес одағына үлкен шығын әкелді. Афина флоты жоспарға сәйкес Пелопоннес жағалауларын торуылдап, спартандықтар мен олардың одақтастарының теңіз жағасындағы қоныстарына күтпеген соққылар жасады. Б.з.д. 431 жылы ол Мессения мен Элида жағалауларына бірнеше рейд жасап, Астакты басып алды және Кефалонияның Афина теңіз одағына бейбіт жолмен қосылуына қол жеткізді. Келесі жылы Арголидада афиналық десант түсіріліп, олар Эпидаврды басып алуға тырысты, Трезен, Эрмиони және Галий маңын тонады, периектер қаласы Прасийді басып алды.

Арголидаға жасалған рейдті Перикл басқарды. Ол сондай-ақ б.з.д. 431 жылы жау Аттикадан шегінгеннен кейін бірден Мегаридаға жасалған құрлықтық жорыққа да жетекшілік етті. Сол жылы соғыста қаза тапқан афиналық жауынгерлердің жерлеу рәсімінде Перикл өзінің әйгілі «Жерлеу сөзін» сөйледі, ол Фукидидтің еңбегінде сақталған.

Аттикаға жасалған жау шапқыншылықтары әскери тұрғыдан аса қауіпті болмаса да, олар ауқымды әлеуметтік-саяси дағдарыстың алғышартын жасады. Афинаға жиналған ауыл тұрғындары қаланың қабырғаларынан Пелопоннес әскерлерінің олардың егістіктері мен үйлерін өртеп жатқанын көріп отырды. Фукидидтің айтуынша, бұл көрініс «қорқынышты әсер қалдырды», сондықтан көптеген афиналықтар жауға қарсы батыл әрекеттерді талап етті. Перикл халықты ойланбай жасалатын әрекеттерден сақтандыру үшін көп күш жұмсады: ол Афинаның жойқын шайқасқа түсуіне жол бермеу үшін барлық әдістерді қолданып, Халық жиналысын шақыруды барынша кейінге қалдырды.

Көптеген отандастарының көзінде Перикл соғыс пен Аттиканың қирауына кінәлі болып көрінді. Осыны оның саяси қарсыластары, соның ішінде демагог Клеон пайдаланды. «Бірінші азаматты» қорқақтықпен, қабілетсіз қолбасшылықпен айыптап, оны «отанды жауларға құрбандыққа шалады» деп келемеждеді. Архидам Периклдің қонақжайлық келісіміне сәйкес проксен болғандықтан, Перикл өзін сатқындықта айыптаудан қорғау үшін шаралар қабылдады: бір дереккөз бойынша, егер спартандықтар оның ауылдық жерлеріне тиіспесе, ол оларды мемлекетке беруге уәде етті; басқа дереккөздерде ол соғыс басталмай тұрып-ақ бұл жерлерден бас тартты, осылайша Архидамуға өзін айыптауға мүмкіндік бермеді. Қазіргі тарихшылардың пікірінше, спартандықтардың әрекеттері афиналықтарды ашық шайқасқа итермелеп, олардың тез талқандалуына әкелуі мүмкін еді. Сонымен қатар, бұл соққы Периклдің өзіне тікелей бағытталған болатын, алайда ол жаудың жоспарын түсініп, қаланы сөзсіз жеңілістен сақтап қалды, дегенмен бұл оның беделіне нұқсан келтірді.

Периклдің жоспарларын б.з.д. 430 жылы басталған індет бұзды, ол тарихқа «Афина обасы» ретінде енді. Қала қабырғаларының ішінде тығыз орналасқан халықтың жағдайы өлім-жітімнің көп болуына себеп болды (ғалымдардың бағалауынша, аурудан әр төртінші афиналық қайтыс болған). Халық Периклге ашулы болды. Плутархтың айтуынша, оны «*ауыл тұрғындарын қала қабырғаларына қамап, мұншама халықты ешбір пайдасыз ұстап отыр, адамдар мал сияқты бір-бірінен жұқтырған аурудан қырылып жатыр, ал ол оларға жағдайды өзгертуге және таза ауамен тыныстауға мүмкіндік бермейді*» деп айыптады. Сонымен қатар, эпидемия Алкмеонидтердің тұқымдық қарғысының тағы бір көрінісі деп есептелді, бұл Периклдің қарсыластарының қолына жақсы себеп берді.

«Бірінші азамат» өз ықпалын тез жоғалтты. Ол мерзімінен бұрын стратег қызметінен босатылып, қаржылық алаяқтық айыбымен сотқа тартылып, үлкен көлемдегі айыппұл төлеуге мәжбүр болды (15-тен 50 талантқа дейін). Осылайша, Перикл қарапайым азаматқа айналды, ал оның жасаған басқару жүйесі құлдырай бастады: теңгерімді демократияның орнына, енді халықтың эмоцияға берілген басқаруы орнады, оларды демагогтар бағыттады. Дегенмен, Афинаның сыртқы саясаты бұрынғыдай өзгеріссіз қалды.

### Өмірінің соңғы жылы
Биліктен айырылғаннан кейін Перикл үшін бірқатар жеке қайғылы оқиғалар орын алды. Плутархтың айтуынша, ол «қарындасынан және көп туыстары мен достарынан айырылды». Эпидемиядан оның үлкен ұлы Ксантипп қайтыс болды; ол әкесімен ұзақ уақыт тіл табыса алмағанымен, бұл жоғалту Перикл үшін ауыр соққы болды. Сегіз күннен кейін оның екінші ұлы Парал да қайтыс болды. Оның жерлеу рәсімінде бұрынғы стратег алғаш рет жылаған күйінде көрінді (дегенмен, Псевдо-Плутархтың басқа нұсқасы бойынша, Перикл бұл қайғыны сабырлылықпен қабылдап, осы арқылы барша жұрттың құрметіне ие болды). Периклдің тірі қалған жалғыз ұлы – Кіші Перикл  еді, бірақ оның анасы шетелдік Аспасия болғандықтан, ол афиналық азаматтыққа құқығы жоқ еді. Афиналық заңға сәйкес, азаматтық тек әкесі де, анасы да афиналық болған жағдайда ғана берілетін. Өзінің заңды мұрагерінсіз қалған Перикл халық жиналысынан ұлы үшін ерекше жағдай жасауды өтінді, және бұл өтініш қанағаттандырылды. Тарихшы Э. Караван Перикл жеке өтінішпен шектелмей, заңды некеде туылмаған балаларға, егер әкесінің заңды мұрагері болмаса, азаматтық құқық беру туралы жалпы заң қабылдаған болуы мүмкін деп болжайды.

429 жылы б.з.д. Периклді қайтадан стратег етіп сайлады. Расында, бұл саясаткер өз айыбын өтеді деп есептеген демолардың мейірімі ғана еді. Дереккөздер Периклдің осы соңғы стратегиясы кезіндегі қызметі туралы ештеңе хабарламайды. Сол жылы ол ауыр сырқатқа шалдықты. Плутархтың айтуынша, бұл «афина обасы» болуы мүмкін, бірақ ол «басқалардағыдай жедел түрде емес, баяу дамыды, денесін қажытып, жан күшін біртіндеп әлсіретті». Сондықтан кейбір зерттеушілер мұны жұқпалы ауру емес, өмірінің соңына жақындаған қарт адамның табиғи әлсіреуі деп есептейді.

Перикл б.з.д. 429 жылы күзінде қайтыс болды (кейбір нұсқаларға сәйкес, тамыз айының соңында немесе қыркүйек айының басында). Плутарх оның соңғы сәттері туралы былай жазады:"Перикл өлім аузында жатқанда, оның айналасында ең көрнекті азаматтар мен тірі қалған достары жиналды. Олар оның жоғары қасиеттері мен саяси күш-қуаты туралы ой қозғап, оның ерліктерін және қол жеткізген жеңістерінің санын еске алды: ол өзінің қолбасшылығы кезінде отанының даңқы үшін тоғыз трофей (ескерткіш) тұрғызды. Олар осылайша әңгімелесіп отырған кезде, Перикл есін жоғалтты деп ойлады және олардың сөздерін түсінбейді деп санады. Бірақ ол бәрін мұқият тыңдап, әңгімені бөліп жіберіп, таңданысын білдірді: 'Сіздер менің жетістіктерімді мадақтап, оларды еске алып жатырсыздар, бірақ бұл жеңістерде сәттіліктің де үлесі бар және олар көптеген қолбасшыларға да бұйырған. Ал менің ең маңызды және ең даңқты еңбегім туралы айтпайсыздар: 'Менің кесірімнен бірде-бір афиналық қара жамылғы кимеді'".Егер Плутархтың баяндауы шындыққа сәйкес келсе, онда Перикл қателескені анық: оның қайтыс болған сәтінде қалада эпидемия өршіп тұрған еді, ал көптеген босқындар оны өздерінің қайғы-қасіретіне себепкер деп кінәлады.

Периклды Керамикте, Академияға апаратын жолдың бойына жерледі. Бұл жерде  барлық соғыстарда қаза тапқан (Марафон шайқасында қаза тапқандардан басқа) афиналықтардың қабір белгілері орналасқан болатын. Кейінірек Периклдің қасына Фрасибул, Хармий және Формион да жерленді.

## Жеке қасиеттері

### Мінезі және өмірге деген көзқарасы

Перикл — айқын парасатты ойлау қабілеті ерекше дамыған тұлға болған. Оның дүниетанымы философ Анаксагордың ықпалымен қалыптасқан. Антикалық дәстүрге сәйкес, Анаксагор Периклдің досы ғана емес, сонымен қатар оның шешендік өнерін дамытуына көмектескен. Платон өзінің *«[[Алкивиад Бірінші]]<nowiki/>»* диалогында қоғамда кең таралған пікірді жеткізеді: Перикл көптеген данагөй адамдармен араласуының арқасында ұлы мемлекет қайраткеріне айналды. Периклдің пікірлес достары қатарында өз дәуірінің ең көрнекті тұлғалары болды: трагик Еврипид, тарихшы Геродот, мүсінші Фидий, философтар Анаксагор, Зенон, Протагор, музыкант Дамон, көріпкел Лампон және басқа да ежелгі грек зиялы қауымының өкілдері.

Периклдің білімі мен жеке қасиеттері б.з.б. 431 жылы орын алған Күн тұтылуы кезінде айқын көрінді. Плутархтың баяндауынша, *«бірінші азамат»* осы құбылыс кезінде әскери кемеде болған. Басқалар үрейленгенде, ол өзін сабырлы ұстап, бұл құбылысты логикалық тұрғыдан түсіндіріп берген:*«…Перикл кеменің басқарушысы үрейленіп, сасқалақтап қалғанын байқап, өз шапанын оның көзіне жауып: „Мұнда қандай да бір қауіп бар ма немесе бұл жамандықтың белгісі ме?“ —* *деп сұрады; Ол жоқ деп жауап берді. Сонда Перикл: „Ендеше, бұл құбылыс менің шапаныммен жасалған көлеңкеден несімен ерекшеленеді? Айырмашылығы тек көлеңке тудырған дененің үлкенірек болуында ғана“,* — деп түсіндірді».Ғалымдар Периклдің бұл түсіндірмесінің қазіргі заманғы астрономиялық түсініктерден айтарлықтай айырмашылығы жоқ екенін атап өтеді.

Периклдің жақын достарының қатарында атақты ғалымдар, философтар және драматургтер болғанымен, олардың ішіндегі ерекше тұлға — абыз, көріпкел және «құдайлық құқықты тәпсірлеуші» Лампон еді. Оның Периклмен жақындығы «бірінші азаматтың» ырымшылдыққа бейімділігін көрсетеді немесе Перикл оның беделін халыққа ықпал ету үшін пайдаланған болуы мүмкін.

Күнделікті өмірде Перикл сабырлы, суыққанды, өзіне деген сенімділігі зор тұлға ретінде танылды. Ол реніштерге мән бермейтін, үнемі байыпты, аса салмақты күйде жүретін. Көптеген замандастары үшін бұл қасиеттер менмендік пен халықтан оқшаулану ретінде қабылданды.

### Жеке өмірі

Периклдің бірінші жұбайы Алкмеонидтер әулетінен шыққан. Бізге жеткен дереккөздер оның есімін хабарламайды (Жаңа және Жаңа заманның көркем әдебиеттерінде ойдан шығарылған Телезиппа есімі кездеседі), және ол туралы жалпы мәлімет аз. Ол Мегакл мен Кесираның қызы, Периклдің немере қарындасы және Клинийдің жұбайы, сондай-ақ Алкивиадтың анасы Диномаханың туған әпкесі болған. Плутархтың мәліметінше, бұл әйел алғашында Кериктер әулетінен шыққан Гиппоникке тұрмысқа шығып, одан Каллий есімді ұл тапқан. Кейбір зерттеушілер Периклмен некесі Гиппоникке тұрмысқа шығудан бұрын болған деп санайды. Периклден екі ұл туған — Ксантипп (түрлі деректерге сәйкес, б.з.д. 470 жылға дейін немесе 450-жылдардың ортасынан ерте емес) және Парал (кейбір нұсқалар бойынша, б.з.д. 450-жылдары).

Бұл неке ажырасумен аяқталды. Плутархтың айтуынша, бұл ерлі-зайыптылардың "бірге өмір сүруі ұнамай қалғандықтан" орын алған; неке екі жақтың келісімімен бұзылып, Перикл тіпті бұрынғы әйеліне жаңа күйеу тауып берген. Понтийлік Гераклидтің  мәліметінше, саясаткер әйелін үйінен "Мегарадан шыққан гетера Аспасиямен емін-еркін өмір сүру үшін" қуып шыққан. Зерттеушілер арасында бұл ажырасу саяси себептерге байланысты болуы мүмкін деген пікір бар: белгілі бір кезеңде Периклге Алкмеонидтерден алшақтау қажет болған.

Периклдің екінші серігі — Милеттен шыққан шетелдік гетера Аспасия болды (оның мегаралық тегі туралы нұсқа, шамасы, көне авторлардың бірінің қателігіне негізделген). Бұл қарым-қатынастың басталуын тарихшылар шамамен б.з.д. 440-жылдар деп белгілейді. Перикл мен Аспасия бірге тұрған, бірақ олардың қарым-қатынасы ресми неке сипатына ие болмаған. Көбінесе зерттеушілер ежелгі грек *παλλακή* (қазіргі тілмен айтқанда — конкубинат) ұғымын қолданады.

Бұл қарым-қатынастың сипатын антикалық авторлар да, қазіргі зерттеушілер де әртүрлі түсіндіреді. Плутарх, әртүрлі дереккөздерге сүйене отырып, бір-біріне қайшы келетін екі тезисті келтіреді: "Периклдің Аспасияға деген ықыласы құштар махаббатқа негізделген" және "кейбір деректерге қарағанда, Перикл оны ақылына, мемлекеттік істерді терең түсінуіне қызыққандықтан ұнатыпты". Тарих ғылымында "романтикалық" түсіндіру кең таралған. Бірақ кейбір зерттеушілер бұл байланыста есепке құрылған мүдде болған деп санайды. Бұл көзқарасты қолдайтындар Перикл Аспасиядан туған жалғыз ұлы үшін азаматтық алуға тырыспағанын атап өтеді — тек үлкен балалары қайтыс болғаннан кейін ғана ол бұл мәселені көтерген. Ал Аспасия Перикл қайтыс болған соң, бірден мал саудагері Лисиклге тұрмысқа шықты.

Периклдің қарсыластары Аспасияның оған зор ықпал еткенін мәлімдеген. Кейбіреулер оны Самос пен Пелопоннес соғысының басталуына себепші болды деп айыптаған.

Периклдің үлкен ұлы Ксантипп Пелопоннес соғысы басталғанға дейін Эпиликтің ұлы Тисандрдың қызына үйленді (оның қайнағасы Леогор Кіші, ал жиені кейін атақты шешен болған Андокид еді). Уақыт өте келе әкесімен қарым-қатынасы нашарлады, себебі Перикл отбасында қатаң тәртіп орнатып, оны Евангел есімді қызметшісі қолдап отырды.

"Бірінші азамат" ұлына тым аз қаражат бөліп жүрді, ал Ксантипп ысырапшыл болғандықтан, үнемі ақшаға мұқтаж еді. Плутархтың айтуынша, бірде Ксантипп әкесінің достарының бірінен Периклдің атынан қарызға ақша алған. Бірақ Перикл бұны білген соң, өз ұлына қарсы сотқа шағым түсірген.«Жас Ксантипп бұған қатты ренжіп, әкесіне ұрысып, алдымен оның үйдегі философиялық пікірлерін және софистермен әңгімелерін мазақ етті. Кейін ол лас өсек-аяң таратып, ақыры Периклдің бітіспес жауына айналды.»Ксантипп б.з.д. 430 немесе 429 жылдары Афинадағы эпидемия кезінде қайтыс болды. Оның артынан көп ұзамай Парал да көз жұмды. Антикалық авторлардың пікірінше, Периклдің заңды некеден туған балалары әкесіне сай болмағанымен келіседі: Платон өзінің бір кейіпкерінің сөзімен олардың екеуін де "ақымақ" деп атаған, Аристотель Ксантипп пен Паралды "беделді тектің азғындауының мысалы" ретінде сипаттаған. Осыған қарамастан, Перикл (антика дәстүрінің бір нұсқасы бойынша) бұл қазаларды көпшілік алдында жоқтаған.

Аспасия Периклден Кіші Перикл  деген атпен белгілі ұл туды. Бұл шамамен б.з.д. 450 мен 440 жылдар аралығында болған деп болжанады (кейде шамамен 445 жыл деп көрсетіледі). Жас Перикл Афинада метек, яғни толық құқыққа ие емес тұрғын ретінде өмір сүруге мәжбүр болды, ал әкесі бұны өзгерту үшін ешқандай әрекет жасамады. Тек үлкен ұлдары қайтыс болғаннан кейін, заңды мұрагерсіз қалған Үлкен Перикл  Халық жиналысына жүгініп, кіші ұлына азаматтық құқық беруін сұрады.

Кіші Перикл кейін афиналық элитаның көрнекті өкілдерінің бірі болды. Б.з.д. 406 жылы, Пелопоннес соғысының соңғы кезеңінде, ол стратег болып тағайындалды және әріптестерімен бірге Аргинус аралдары түбінде спартандық флотты жеңді. Алайда шайқастан кейін стратегтер қаза тапқандардың денелерін жинап, жерлеу рәсімін өткізе алмады. Осы себепті олар қызметтерінен босатылып, сотқа тартылып, өлім жазасына кесілді.

Б.з.д. 447 жылдан бастап Периклдің үйінде оның жиендері (бірінші әйелінің туыстары) Клиний мен Алкивиад тәрбиеленді. Соңғысы кейін атақты саясаткер және қолбасшы ретінде тарихта қалды. Алкивиад жастайынан айрықша қабілеті мен үлкен өршілдігімен ерекшеленді. Оның Периклмен қарым-қатынасы күрделі болды. Мүмкін, Алкивиад Периклдің даңқы мен ықпалына қызғанышпен қараған, оны басып озуды армандаған және басқарудың басқа әдістерін, тиранияға жақын тәсілдерді таңдаған.

Бұл тұрғыда Плутарх келтірген мына оқиға ерекше назар аудартады:Алкивиад өз қамқоршысы Периклдің халық жиналысына қаржылық есеп әзірлеп жатқанын білгенде: «Ол есеп берудің орнына, қалай есеп бермеудің жолын ойласа ғой», – деп мысқылдаған.

### Шешендік өнері

Перикл жас кезінен бастап Халық жиналысында (экклесияда) және соттарда сөз сөйлеп, бірден өзіне шебер шешен ретінде бедел жинады. Платон оны *«тамаша шешен»* деп атап, *«барлық шешендерден асып түсті»* деп жазды. Плутарх Периклдің шешендік өнерін сипаттай отырып, оның *«Олимптік»* деген лақап ат алғанын айтады. Ол замандастарының пікіріне сүйене отырып, былай дейді:*«...ол барлық шешендерден әлдеқайда асып түсті. Сондықтан да оған бұл әйгілі лақап ат берілген дейді... Ол туралы замандастары жазған комедиялардан байқауға болады: олар оның бұл атауды шешендік қабілеті үшін алғанын айтады. Ол халық алдында сөз сөйлегенде найзағайдай күркіреп, жалын атып сөйлейтін, тіпті оның тілінде қорқынышты жай оғы тұрғандай еді».*Перикл риторика ғылым ретінде қалыптаспаған *«риторикаға дейінгі»* кезеңдегі ең ірі грек шешені болды. Ол заманда шешендік өнер арнайы оқытылмаған, сондықтан Перикл де өз сөздерін алдын ала жазып қоймай, көбінесе импровизацияға сүйенетін. Оның ешқандай жазбаша еңбектері бізге жетпеген. Фукидид өзінің еңбектерінде Периклдің бірнеше сөзін келтіреді, бірақ бұл тек автордың есінде қалған, өз көзқарасымен толықтырылған нұсқасы болуы мүмкін.

Перикл шешендік өнер мен саясатты үстірт зерттегендіктен, арнайы дайындықтың нәтижесі емес, оның табиғи дарындылығы болды.  Дегенмен, б.з.б. 440-жылдары ол софистермен жақын араласып, олардың шешендік әдістерінен біраз нәрсе үйренген болуы мүмкін.
## Мәдениет пен өнердегі Периклдің бейнесі

### Аттика комедиясында
Перикл бейнесі алғаш рет оның замандастары жазған комедияларда көрініс тапты. Ежелгі аттикалық комедияның ерекшелігі – замандас саясаткерлер мен басқа да танымал тұлғаларды сынауға және өзекті мәселелерді талқылауға бағытталуы болды. Сондықтан өз дәуірінің ең көрнекті афиналық қайраткері Перикл драматургтердің басты назарында болды. Комедиялар ол туралы өмірбаяндық мәліметтердің маңызды көзіне айналды. Бұл, атап айтқанда, Плутархтың арқасында жүзеге асты. Ол Перикл туралы әңгімесіне комедиографтардың көптеген дәйексөздерін енгізіп, дәстүрдің негізін қалады және «бірінші азамат» туралы белгілі мәтіндік фрагменттердің сақталуын қамтамасыз етті.

Комедиографтардың әжуаға айналдырған маңызды тақырыптарының бірі Периклдің сыртқы келбеті, әсіресе оның басының ұзынша пішіні болды (балама нұсқа бойынша, мәселе таздыққа қатысты болған). Периклді «пияз басты» (ежелгі грекше σχινοκέφαλος) және «бас тасушы» (ежелгі грекше κεφαληγερέτης) деп атаған, бұл атаулар Зевстің «бұлт тасушы» лақап атымен салыстырылған.

Неғұрлым маңызды әрі салмақты тақырып – Периклдің шексіз билігі болды. Оны сахнада тиран Писистратпен салыстырып, оның жақтастарын «жаңа писистратидтер» деп атаған. Драматург Телеклид комедияларының бірінде Периклдің айрықша кең өкілеттіктерін тізіп, оны Афина теңіз одағы мүшелеріне қатысты тираниялық саясат жүргізді деп айыптаған. Аристофан «Бұлттар» комедиясында Периклдің Халық жиналысы алдында үлкен сомалар шығынын «қажеттілік үшін» деген сөздермен ақтаған тәжірибесін әжуалайды. Комедиограф бұл жағдайды былайша келтіреді: Фидиппид: Ал аяқ киім ше? Байғұс! Оны қайда жібердің?

  Стрепсиад: Перикл сияқты, «маңызды қажеттіліктерге».Периклдің тұлғасына Кратин ерекше қызығушылық танытты (тіпті кейбір зерттеушілер бұл комедиографтың «бірінші азаматты» жек көргені туралы гипотеза ұсынған). Саясаткерге бағытталған инвективалар Кратиннің сақталған «Фракия қыз балалары», «Немесида», «Хирондар», «Дионисалександр» комедияларынан табылады. Бұл шығармаларда автор Периклдің айналасындағы шетелдіктердің көптігіне назар аударып, оны тиран деп атайды, «Аласапыран мен Кроностың ұрпағы» деп сипаттайды және соғыс бастады деп айыптайды. Перикл бастапқыда Зевс бейнесінде суреттелсе, кейін оның орнына Перикл-Дионис – «сатирлер патшасы» бейнесі келеді. Бұл бейне (болжау бойынша) Кратиннің «Дионисалександр» комедиясында пайда болып, кейінірек Гермипптің бір комедиясында (мүмкін, «Мойраларда») жалғасын тапқан.

Перикл б.з.д. 429 жылы қайтыс болғаннан кейін де комедиографтардың қызығушылығын сақтап қалды. Мысалы, Аристофан екі пьесасында «бірінші азаматты» Спартамен қанды соғыс бастады деп айыптайды. «Бейбітшілік» пьесасында ол қақтығыстың басталуын Периклдің өз жақындарынан халықтың назарын басқа жаққа аударуға деген ұмтылысымен байланыстырады, ал «Ахарняндарда» Пелопоннес соғысына себеп болған Афина мен Мегара арасындағы үзілісті Аспасиямен байланыстыратын анекдотты келтіреді:Мегарада, ойын-сауық біткен соң,

Симефа атты қызды жастар ұрлап кетті.

Қайғыға батқан мегаралықтар болса,

Аспасияның екі бикешін ұрлап алды.

Осылайша бүкіл Элладада соғыс басталып,

Үш арамза оған себепкер болды.

Сол кезде Перикл, Олимптік (құдай) секілді,

Найзағайын ойнатып, күн күркіретіп, Грекияны дүр сілкіндірді.Демосқа Периклдің соғыс қоздырушы бейнесі ұнағаны анық, өйткені бұл азаматтарды қақтығыстың барлық салдары үшін моральдық жауапкершіліктен босататын. Сонымен бірге, Аристофан «бірінші азаматқа» демагог Клеонға қарағанда әлдеқайда үлкен құрметпен қараған.

Б.з.д. 410-жылдары Перикл Евполидтің «Демдер» комедиясының кейіпкеріне айналды. Бұл пьесада ол өткен заманның ұлы саясаткерлерінің бірі (Солон, Мильтиад және Аристидпен бірге), Афинаны қиын жағдайдан құтқара алатын тұлға ретінде бейнеленген. Евполид, шамасы, Периклді саясаткер және шешен ретінде жоғары бағалаған, бірақ сонымен қатар оның сыртқы келбеті туралы кең таралған әжуаларды, парақорлыққа бейімділігі мен тиранияға икемділігі туралы айыптауларды қайталаған. Бұған қоса, драматург Кіші Периклдің «некесіз туғанын» мазақ етуді де қосқан.

Зерттеушілер аттикалық комедиялар өте өзіндік жанр екенін атап өтеді. Бұл шығармаларда кейіпкерлердің белгілі бір қасиеттері гипербола арқылы әсіреленіп, кейде шектен шыққан дәрежеге жеткізіледі. Дегенмен, комедия мен шынайылықтың байланысы сақталуы керек болды, өйткені керісінше жағдайда күлкілі құрамдас бөлік жоғалар еді. Бұл дегеніміз, комедиялар Перикл және афиналық демостың оған деген көзқарасы туралы маңызды дереккөзі бола алады. Сондай-ақ олар келесі дәуірлерде Перикл бейнесінің қалыптасуына үлкен ықпал етті. Атап айтқанда, Аристофанның шығармашылығы арқасында «бірінші азамат» Пелопоннес соғысының басты кінәлісі ретінде идея тамыр алды.

### Антика тарихшылары мен философтарының шығармаларында
«Тарих атасы» Геродот, Периклдің досы және пікірлес серіктестерінің бірі бола тұра, оны өз шығармасында тек бір рет қана атап өтеді. Бұл ескерту күтілгендей мадақтау сипатында емес: тарихшының айтуынша, Перикл дүниеге келерден бірнеше күн бұрын Агариста түсінде арыстанның туылғанын көреді. Бұл сюжет антикалық дәуірде кең таралған. Мұндай аяндар баланың болашақ ұлылығын және «арыстандық» табиғатын білдіреді деп саналатын, бірақ сонымен бірге оны жасырын және түсініксіз қауіп көзі ретінде қабылдауға негіз болатын.

Б.з.д. V ғасырдың басқа да тарихшыларының шығармаларында Перикл бірқатар теріс қасиеттердің иесі ретінде сипатталады: ол – қатыгез және циник саясаткер, билікке ұмтылған және афиналық одақтастарды езгіге салған тұлға ретінде. Дәл осылай оны Хиостік Ион мен Фасостік Стесимброт сипаттайды, олардың бұл тұрғыдағы көзқарасы комедиографтарға жақын. Сергей Аверинцевтің айтуынша, Стесимброт Периклдің құрметті бейнесін «гротеск маскасына» айналдырып, оны «ащы анекдоттардың кейіпкері және жасырын қаскүнем» етіп көрсеткен.

#### Фукидид

Периклдің замандастары арасынан оған оң баға берген жалғыз жазушы – Фукидид. Ол Пелопоннес соғысына қатысып, Периклді жеке таныған, сондықтан оның «Тарихы» куәгердің және оқиғалардың тікелей қатысушысының баяндауы ретінде ерекше құнды. «Бірінші азамат» сегіз кітаптың тек екеуінде ғана әрекет етсе де, ол басты кейіпкерлердің бірі болып қала береді. Фукидид бейнелеуінде ол саяси парасаттылық пен қайсарлықты, жанқиярлықты, Отаны үшін өзін құрбан етуге дайындығын көрсетеді. Оның жерлестері ойсыз, әлсіз, олар соғыстың ауыртпалығына төзе алмайды, бірақ Перикл кемеңгер тәлімгер ретінде оларды жұбатып, жігерлендіріп, өзге баламасы жоқ жолмен жетелейді.

Фукидид Периклді Пелопоннес соғысын бастады деп айыптамайды, керісінше, оның бастапқы стратегиясы абсолютті дұрыс болды деп есептейді. Шындығында, «бірінші азамат» Тарихта идеалды саясаткер және қолбасшы ретінде бейнеленген: оның кемшіліктері жоқ, оның шешімдері әрқашан дұрыс және Периклдің мұрагерлері оған лайық емес болып шыққандықтан Афина (Фукидидтің пікірінше) соғыста жеңілген.

Афина демократиясына тән оқулыққа айналған «Тарихқа» енген сөздердің ішіндегі ең көлемді және ең маңыздысын  – «Жерлеу сөзін» Фукидидтің «бірінші азаматтың» аузына салғаны кездейсоқ емес.

#### Сократ дәуіріндегі әдебиет. Платон мен Аристотель
Б.з.д. IV ғасырдағы жазушылар үшін Перикл ерекше тұлға ретінде қабылданбады. Платон мен Аристотель оны афиналық көптеген демагогтардың бірі ретінде ғана қарастырды және оны демократияның құлдырауына кінәлі тұлғалардың қатарына қосты. Платон өз диалогтарында Периклдің даналығы мен шешендік қабілеттерін бірнеше рет ерекше атап өтеді, оны «шешендік өнерде бәрінен асып түскен» деп сипаттайды. Алайда, соған қарамастан, Платон Периклді шебер мемлекет қайраткері деп санамайды: оның билігі аяқталғаннан кейін афиналықтар «жабайырақ» және «әділетсіз» болды деп жазады.

Аристотель өзінің «Афиналық полития» атты еңбегінде Периклге аса көп көңіл бөлмеген. Дегенмен, Периклдің алғашқы саяси мансабын алғаш сипаттаған осы автор болды.

#### Плутарх
Эллинистік дәуірде Периклді өткен заманның ұлы қайраткерлерімен – Мильтиад, Фемистокл немесе Кимонмен тең дәрежеде қарастыруға лайық емес деп санайтын. Мәселен, римдік тарихшы Корнелий Непот өз еңбегі «Атақты адамдар туралы» кітабына Периклдің өмірбаянын қоспаған. Афиналық «бірінші азаматтың» бейнесі тым қарапайым және схемалық сипатта қалды, ал, мысалы, Алкивиад пен Ұлы Александрдың бейнелері әлдеқайда жан-жақты зерттелген еді.

Барлық өзгерістер б.з. I–II ғасырлардағы грек жазушысы Плутархтың арқасында орын алды. Ол Периклдің өмірбаянын «Салыстырмалы өмірнамалар» жинағына енгізді. Осы жинақтағы Периклге жұп ретінде Екінші Пуни соғысы кезіндегі римдік қолбасшы Квинт Фабий Максим Кунктатордың өмірбаяны берілген. Плутархтың пікірінше, бұл тарихи тұлғалар «басқа да ізгі қасиеттерімен қатар, ең алдымен, жұмсақтығы мен әділдігі жағынан, сондай-ақ халық пен қызметтестерінің әділетсіз айыптауларына төтеп беру қабілеттерімен ұқсас болған, сол арқылы әрқайсысы өз отаны үшін зор қызмет атқарған».

«Салыстырмалы өмірнамаларда» Перикл бейнесі қайтадан идеалданады, ал С. С. Аверинцевтің сөзімен айтқанда, «қайтадан монументалды сипатқа ие болады». Фукидидтің көзқарасын жоғары бағалай отырып, Плутарх «бірінші азамат» туралы оның пікірін толығымен қолдайды. Сонымен қатар, Плутарх Периклдің саяси және әскери жетістіктерін ғана емес, сондай-ақ Афинаның мәдени гүлденуін, Акропольдегі құрылыс бағдарламасын және дәуірдің жетекші зиялыларының тобын қалыптастыруын да оның еңбегіне жатқызады. Жалпы алғанда, Периклдің өмірбаяны Плутархтың «Салыстырмалы өмірнамалар» цикліндегі ең үздік өмірбаяндардың бірі болып саналады.

### Антика бейнелеу өнерінде

Афина Акрополінде б.з. II ғасырына дейін Периклдің мүсіні тұрғаны белгілі. Үлкен Плиний бұл мүсінді мүсінші Кресилайға (Кресилге) жатқызады, және Афинада осы есім жазылған жазба табылған. Алайда, кейбір зерттеушілер бұл жазбадағы әріптердің тым кішкентай екенін және оның көлемі кішірек басқа мүсінге қатысты болуы мүмкін екенін айтады.

Мүсіннің нақты қалай көрінгені туралы деректер сақталмаған; мүмкін, Перикл қару-жарақпен және сауыт-сайманмен бейнеленген болуы ықтимал. Мүсін басының көшірмелері сақталған, олардың бірі Ватиканда, екіншісі Британ мұражайында орналасқан. Бұл көшірмелерде дұрыс бет әлпеті, терең орналасқан көздері, жақтары шұңқырлы және үлкен мұрынды, қысқа сақал-мұртты адам бейнеленген. Бас сүйегі ұзын, артқа қарай жылжытылған коринфтік дулығамен тәж кигізілген. Плутархтың мәліметі бойынша, мүсіншілер Периклді әдетте дулығада бейнелеген, себебі «бірінші азаматтың» басы «ұзын және пропорциясыз үлкен» болғандықтан, оны ұятты түрде көрсеткілері келмеген. Дегенмен, кейбір пікірлер бойынша, афиналық стратегтерді дулығада бейнелеу дәстүрі болған, ал Плутарх бұл туралы білмеген болуы мүмкін.

Сондай-ақ, Фидий жасаған, гректер мен амазонкалардың шайқасын бейнелейтін қалқанның көшірмелері сақталған. Бір нұсқа бойынша, Перикл мұнда толық қаруланған гоплит ретінде бейнеленген. Плутарх бұл бейнені «керемет» деп атаған: «Бетінің алдында көтерілген найза ұстаған Периклдің қолы шебер жасалған, ол ұқсастықты жасыруға тырысқандай, бірақ ол екі жағынан да көрінеді».

### Тарихнамада
Перикл антикалық дәуірдің ең көп зерттелген тұлғаларының бірі болып табылады: XXI ғасырдың басына қарай оған арналған ондаған монографиялар мен көптеген ғылыми мақалалар жарық көрді. Мұндай танымалдылық бірнеше факторлармен байланысты. Олардың бірі — Фукидидтің жоғары беделі, ол антикалық дәуірден бастап қазіргі заманға дейінгі көптеген ғалымдар тарапынан мойындалған. Бұл тарихшының Периклді өз дәуірінің басты қайраткері және сөзсіз оң тұлға ретінде көрсетуі антикалық зерттеулерге айтарлықтай әсер етті.

Плутархтың «Салыстырмалы өмірнамалар» еңбегі де ұқсас маңызға ие болды, ол Қайта өрлеу дәуірінен бастап үлкен танымалдылыққа ие болды. Білімді қауымның бұл еңбекке деген қызығушылығы антикалық дәуірдің көрнекті тұлғаларына деген құрметімен тығыз байланысты болды; олардың қатарында Перикл де бар, оның есімімен Плутарх Афинаның мәдени өрлеуін байланыстырады.

Неміс тарихшысы В. Вилльдің пікірінше, Периклге деген ғылыми қызығушылық XVIII ғасырда пайда болды және бұл Иоганн Иоахим Винкельманның «Ежелгі өнер тарихы» атты классикалық еңбегімен байланысты болды. Дәл осы автор «Перикл дәуірі» немесе «Перикл ғасыры» ұғымын енгізді, ол Ежелгі Грекияның ең жоғары гүлдену кезеңімен, Афинаның қуатының шыңымен және Элладаның тарихындағы «алтын елу жылдықпен» байланыстырылады. «Грекиядағы, әсіресе Афинадағы өнер үшін ең қолайлы уақыт Перикл республиканы басқарған қырық жыл болды», — деп жазады Винкельман, әрі қарай қосады: «Бұл өнердің алтын ғасыры болды, онда жалпы келісім жұмысқа көмектесті, ал еңбекті қоғамдық мойындау мен марапаттау қызғаныштың айла-амалдарын жоққа шығарды». Перикл осы тамаша дәуірдің және жалпы классикалық антикалықтың символына айналды.

Соңында өркендеу дәуірінің ұлы саясаткері Перикл туралы тұрақты мадақтау дәстүрі қалыптасты. «Бірінші азаматты» барлық негізгі идеологиялық ағымдардың өкілдері жоғары бағалады. Мысалы, либералдар оны тарихтағы алғашқы демократиялық режимнің негізін қалаушысы және көшбасшысы, терең ежелгі дәуірде (Фукидидтің «Жерлеу сөзі» арқылы) либерал-демократиялық идеологияның негізгі қағидаларын – жеке және қоғамдық өмірдің бостандығы, заң алдында жалпы теңдік, көпшіліктің билігі, ашық саяси пікірталастардың қажеттілігі – айқындаған адам деп санады.

Периклға тоталитарлық режимдердің жақтастары да оң көзқараспен қарады, атап айтқанда, нацистік Германия ғалымдары. Олардың пікірінше, көне саясаткер эллиндердің «арийлік» рухын білдіруші, афиналықтардың мінсіз көшбасшысы («фюрер»), оның дәуіріндегі Афина экспансионизмін Гитлер саясатынмен салыстырды. Нацистер Периклде демократ емес, халық билігін айлакерлікпен пайдаланған авторитарлық көшбасшыны көрді («Атауы бойынша бұл халық билігі, ал іс жүзінде бірінші азаматтың билігі еді», – деп жазған Фукидид), яғни, ол халық билігін шын мәнінде сырдап пайдаланған деп есептеді. Сонымен қатар, Периклдың демократиялық институттарды сақтай отырып, жалғыз билеуді жүзеге асыру қабілеті барлық типтегі, оның ішінде либералдардың да, саясаткерлеріне ұнады және әлі де ұнайды деген пікір бар. Кеңестік зерттеушілер «бірінші азамат» туралы, оны «халықтың қалың бұқарасының» мүддесі үшін саясат жүргізген тұлға ретінде жағымды көзқараспен жазған болатын.

Жалпы алғанда, тарихнамада қалыптасқан Перикл бейнесі идеализацияланған деп есептеледі. Тұрақты түрде қалыптасқан бағалауларды толық немесе ішінара өзгерту талпыныстары жасалып келеді. Балама көзқарастардың жақтастары Периклдың артында қандай да бір ұлы жеке жетістіктердің жоқтығын, себебі панегиристер әдетте дәуірдің өзі туралы айтатынын мәлімдейді. Олар саяси оппоненттердің «бірінші азаматқа» айтылған айыптарын ішінара қайталайды, Периклдың кейбір екіжақты әрекеттеріне назар аударады және оның өзімшілдігін, кекшілдігін, жауын кемсітуге деген ұмтылысын көрсететін деректерді табады.

Антикалық классиктер жасаған бейнесімен нақты Перикл арасындағы гипотетикалық айырмашылықтар тақырыбын дамыта отырып, кейбір ғалымдар Фукидидтің мәтініне балама түсіндірмелерін ұсынады. Кейбір пікір бойынша, осы автордың «Тарихы» идеялық тұрғыдан бірыңғай нәрсе емес: ол ұзақ уақыт бойы жазылған болуы мүмкін, және Фукидидтің Периклға деген көзқарасы осы уақытта елеулі өзгерістерге ұшыраған болуы ықтимал. Жалпы алғанда, «бірінші азаматқа» қатысты сыни көзқарас неміс ғалымдары тарапынан жиі қалыптасады (ағылшын және француз тілінде сөйлейтін антикатанушылар оған деген әдетте оң баға береді). Периклдің «демифологиясының» шыңы – ч. Шуберттің монографиясы, онда автор «Перикл дәуірі» тұжырымдамасын жоққа шығарады және саясаткердің Афинаға сіңірген еңбегін жоққа шығарады.

Зерттеушілер, әдетте, Афина демократиясы өзінің классикалық түрінде Периклдің тұсында және көбінесе оның арқасында қалыптасқанын мойындайды. Антикатанушы Э. Д. Фролов Периклдың реформаторлық қызметінің кереғар сипатын атап өтеді: соңғысы – жеке билікке жету құралы ретінде демократиялық институттарды пайдаланған афиналық ақсүйектердің бірі болды, осының салдарынан қауыммен қақтығысқа түсіп, жеңіліске ұшырады; басқа жағынан қарағанда, демократия өз күшеюі үшін аристократиялық көшбасшыларды пайдаланып, олар қажетсіз болғанда жойып отырды. «Бірінші азамат» Солон, Клисфен, Ксантипп сияқты бұрынғы көшбасшыларға қарағанда билікте ұзақ тұрып қалды. Кейбір ғалымдар оның сословиелік байланыстарды үзгеніне және үнемі демосқа бағытталғанына қарамастан, аристократиялық идеалдарға адал болғанына сенімді, ал басқалары – мансап үшін ол бұл идеалдардан саналы түрде бас тартып, осылайша жеке полистегі мәдени-саяси парадигманың өзгеруін алдын ала анықтады деп есептейді. Периклдан кейін Афинаның саяси шыңдарына знатты авантюристер (принциптерден айырылғандар, классикалық мысал – Алкивиад) немесе ұрпақсыз демагогтар көтерілді, сондықтан Туманс Периклды «биліктегі соңғы ұлы ақсүйек» деп атайды.

Ғалымдар Периклдың мансабын құрудағы табандылығы мен парасаттылығына назар аударады. Бұл қасиеттер, сондай-ақ «бірінші азамат» өзінің имиджіне салған қажырлы еңбегі арқасында, оны кәсіби саясаткер – тарихтағы бірінші тұлға деп санауға негіз береді. Сондай-ақ, кейбір пікір бойынша, әскери салада да Перикл жаңашыл болған: аристократиялық батылдық идеалдарына қарамастан, ол тәуекелден сақталып, жеңістің кепілі болмаған жағдайда ашық шайқасқа түспей, қалаларды қоршау арқылы басып алуды (мысалы, Самос жағдайында) немесе Пелопоннес соғысы кезінде толық қорғанысқа кетуді жөн көрді, әрі заманауи технологияларды (қоршау машиналарын) белсенді қолданды. Оның көзқарасы бойынша, соғыс – бұл адал шайқасқа шығу емес, қойылған міндеттерге ең тиімді шешімді іздеу болып табылады. Перикл тiптi әскери дәстүрмен толықтай үзуге де қорықпады — мысалы, Аттика халқын Ұзын қабырғалардың қорғауына эвакуациялау және Пелопоннес жағалауларына соққы беру жоспарын әзiрлегенде, бұл жоспардың аналогтары болмаған. Осыған байланысты В. С. Сергеев оны «ерекше стратег» деп атайды. Сонымен қатар, басқа бағалаулар да кездеседі: мысалы, И. Е. Суриков пен неміс антикатанушы М. Клаусс Периклдың қолбасшы ретіндегі елеулі жетістіктерінің жоқтығын жазады.

### Жаңа және қазіргі заман өнерінде

Бір ғажабы, Периклге деген зор қызығушылыққа қарамастан, оның тұлғасы тарихнамада Жаңа және қазіргі заман суретшілері мен жазушыларының дәл сондай назарын аударған жоқ. Олар көбінесе «бірінші азаматпен» байланысты тұлғаларға – Аспасия, Сократ, Геродот, Фидий және басқаларға көбірек қызықты. Мысалы, «Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik» монографиясында «Перикл» мақаласы «Аспасия» мақаласына қайта бағыттайды.

Әдебиетте авторлар көбінесе Периклдің ұйымдастырушылық және дипломатиялық қабілеттерінен гөрі, оның Аспасиямен қарым-қатынасының қырларына көбірек қызығады. Мысалы, XVII ғасырдағы ағылшын жазушысы Б. Мэйкин, әйелдердің білім алу құқығы туралы алғашқылардың бірі болып айтқан авторлардың бірі саналады, ол Аспасияны Периклдің музасы деп атаған. Оның пікірінше, Периклді ұлы жауынгерден керемет шешенге, мемлекет қайраткеріне және философқа айналдырған дәл Аспасия болды. 1876 жылы австриялық драматург Р. Гамерлинг «Аспасия» романын жариялап, онда ежелгі грек қоғамының әртүрлі топтарының менталды стереотиптерін қайта жаңғыртуға тырысты. Бұл шығармада автор Периклдің бірінші әйеліне Телезиппа деген есім берді, кейін бұл атауды басқа жазушылар да қолданды. 1912 жылы француз жазушысы Ж.-М. Лентильон неоклассицизм рухында «Аспасия» трагедиясын жазды. Перикл сондай-ақ Г. Д. Гулианың «Афиналық адам» және А. И. Домбровскийдің «Перикл» атты тарихи романдарының басты кейіпкерлерінің бірі болды.

Суретшілер Периклдің өнер туындыларын тамашалап жатқан кейіпте бейнелеген. Бұл тақырыпты Луи Гектор Леру («Перикл мен Аспасия Фидийдің шеберханасында», 1811/13), Л.Альма-Тадема («Фидий Парфенонның фрескаларын достарына көрсетуде», 1868) еңбектерінде қолданды. Перикл өзінің Жерлеу сөзін айтып тұрған сәт Филипп фон Фольцтың 1852 жылғы картинасында бейнеленген.

Перикл – бірнеше фильмдердің кейіпкері: «Die Frauen des Herrn S.» (ГФР, 1951, Оскар Сима Перикл рөлінде), «The War That Never Ends» (1991, Бен Кингсли Перикл рөлінде) және «Empires: The Greeks – Crucible of Civilization» (2000, Джеффри Денч Перикл рөлінде).

## Дереккөздер

Санат:Б. з. д. 490 жылы туғандар
Санат:Б. з. д. 429 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ежелгі грек қолбасшылары
Санат:Ежелгі Грекия саясаткерлері
Санат:Ежелгі заман саясаткерлері