Республикалық партия (АҚШ)

**Республикалық партия** () — Демократиялық партиямен бірге АҚШ-тың екі негізгі саяси партиялардың бірі. Екінші атауы - Үлкен Ескі Партия (, *GOP*).

Бейресми тарап символы - піл (қуатты білдіреді), бейресми түсі - қызыл.

## Тарих
Еркін Жер Партиясы және вигтер партиясының «ар-ұждан» фракциясын біріктіру арқылы, Рипон қаласында, Висконсин штатында 1854 жылы 28 ақпанда құрылған. В игтер ыдырағаннан кейін елді монополиялық билеген элиталық демократиялық партияға қарсы, Солтүстік (янкиз) өнеркәсіпшілер мүдделерін көрсететін, Оңтүстік құл-иеленушілерге қарсы және құлдық қауымдастықтың жақтастарына қарсы және орталық мемлекеттік органдарының құзыретін кеңейту мақсатында құрылған.

Республикалық партия, 36 параллельден солтүстікке қараай штаттардың аумағында құлдыққа тыйым салуға (Канзас-Небраска туралы заңымен 1854 жылы таратылды), барлық тілек білдірушілер үшін тегін жер бөлу (формальды түрде бос жерлерге, үнді тайпалары қоныстандырылған,  шын мәнінде, олардың пікірін ешкім елеген жоқ), сондай-ақ - Еуропадан әкелінген өндірілген тауарларға жоғары тарифтерді белгілеуге қарсы бас көтерді. Солтүстіктердің және олардың көшбасшысы Авраам Линкольннің азаматтық соғыста жеңіске жеткеннен кейін, республиканшылдар 50 жыл бойы президенттік және парламенттік сайлауда басым болды.

Олардың гегемониясын республиканшылдардың өздері бөліне бастағаннан соң және Теодор Рузвельттің прогрессивті партиясы құрылғаннан кейін, 1912 жылы Вудро Вильсон үзген болатын. 1912 жылдан бастап және 1968 жылға дейін, демократтар республиканшылдарға (Калвин Кулидж, Герберт Гувер, Дуайт Эйзенхауэр) бере отырып уақыт өткен сайын АҚШ саясатын басқарды. Партияның төмендеу уақытына демократ Франклин Рузвельттің «Жаңа мәміле» уақыты деп атауға болады.

Бұл уақытта, республиканшылдар және демократтар, сайып келгенде, партия ретінде идеологиялық спектрімен алмасты тиісінше, неғұрлым консервативті және неғұрлым либералды бола түсті. 1940-1960 жылдары Африка американдықтардың азаматтық құқықтары үшін қозғалысы кезінде республиканшылдар оған салқындық танытты, демократиялық партияның қорғаны ретінде болған «Монолитті Оңтүстік» саясаты ұстанымдарын Никсонның «Оңтүстік стратегиясын» бастай отырып талқандады.

«Қырғи-қабақ соғыс» жылдары, Республикалық партия ішкі саясатта барысында антикоммунизм мен солшылдарды қудалау мәселелерінде (маккартизм) бапталған көп табандылық көрсетті (әсіресе Барри Голдуотер), және олардың үміткерлері әдетте сыртқы саясатта «қаршыға» ретінде есептеледі. Расс Белланттың зерттеулеріне сәйкес  Президент Никсон кезіндегі Ұлттық комитет және кейінірек Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-қа Шығыс Еуропадан көшіп келген ультранационалистмен ынтымақтастық байланыста болған.

1970-ші жылдардың ортасында Республикалық партия салық төлеуден жалтарған және пара алғаны үшін айыпталған бірінші вице-президент Spiro Agnew, содан кейін «Уотергейт» жанжалы салдарынан президент Ричард Никсонның орнынан түсуiне байланысты ауыр дағдарыс қарсаңында тап болды.

1970 жылдардың соңында 1980 жылы көшбасшысы, АҚШ-тың президенті лауазымына, бұрынғы голливудтық актер Рональд Рейган сайланған соң және 1984 жылы қайта сайланғаннан кейін қайта жанданды. Ол партияныы жаңартты және оның «Уотергейт» салдарын құтылуға көмектесті. Рейган командасының кейбір өкілдері 2009 жылға дейін АҚШ-тың истеблишментінде қалды. Негізінен Рейганның арқасында Республикашылдар арасында экономикалық либерализм мен ультраконсерватизм жақтастарының позициясы нығайды.

2010 жылдың қараша айында, республикашылдар Өкілдер палатасының бақылауына алды және Сенаттағы қатысуы айтарлықтай өсті.

2014 жылдың қараша айында республикашылдар Өкілдер палатасы мен Сенатты бақылауына алды.

### Идеологялар
* Авраам Линкольн
* Лео Штраус
* Томас Соуэлл

### Республикалық партиядан АҚШ президенттері
* 4 наурыз 1861 — 15 сәуір 1865 — Авраам Линкольн
* 4 наурыз 1869 — 4 наурыз 1877 — Улисс Грант
* 4 наурыз 1877 — 4 наурыз 1881 — Ратерфорд Хейс
* 4 наурыз 1881 — 19 қыркүйек 1881 — Джеймс Гарфилд
* 19 қыркүйек 1881 — 4 наурыз 1885 — Честер Артур
* 4 наурыз 1889 — 4 наурыз 1893 — Бенджамин Гаррисон
* 4 наурыз 1897 — 14 қыркүйек 1901 — Уильям Мак-Кинли
* 14 қыркүйек 1901 — 4 наурыз 1909 — Теодор Рузвельт
* 4 наурыз 1909 — 4 наурыз 1913 — Уильям Тафт
* 4 наурыз 1921 — 2 тамыз 1923 — Уоррен Гардинг
* 2 тамыз 1923 — 4 наурыз 1929 — Калвин Кулидж
* 4 наурыз 1929 — 4 наурыз 1933 — Герберт Гувер
* 20 қаңтар 1953 — 20 қаңтар 1961 — Дуайт Эйзенхауэр
* 20 қаңтар 1969 — 9 тамыз 1974 — Ричард Никсон
* 9 тамыз 1974 — 20 қаңтар 1977 — Джеральд Форд
* 20 қаңтар 1981 — 20 қаңтар 1989 — Рональд Рейган
* 20 қаңтар 1989 — 20 қаңтар 1993 — Джордж Герберт Уокер Буш
* 20 қаңтар 2001 — 20 қаңтар 2009 — Джордж Уокер Буш
* 20 қаңтар 2017 — 20 қаңтар 2021 — Дональд Трамп

## Идеология
Республиканшылдардың демократтардан айырмашылығы, мынадай ұстанымдар ұстанады:
* салықтарды төмендету; 
* мемлекеттік тапшылығын азайту; 
* денсаулық сақтау және білім беру бойынша мемлекеттік шығыстарды қысқарту; 
* әскери шығыстарды ұлғайту және ұлттық қауіпсіздікке шығыстардың көбеюі; 
* неғұрлым агрессивті сыртқы саясат; 
* мораль мен отбасы құндылықтарын үшін күрес; аборт шектеу (әсіресе жүктіліктің соңғы кезеңдерінде) және контрацепция; 
* ұлттық құндылықтарға үшін күрес; 
* қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларған қарсы мұндай шаралар бизнестің мүдделеріне қайшы келетiн болса, қарсы шаралар қолдану;
* атыс қаруын алып жүру  және иелену еркіндігін қамтамасыз ету; 
* ең төменгі жалақының ұлғаюына қарсылық таныту; 
* жеке кәсіпорындарда кәсіподақтардың құрылуына қарсылық таныту; 
* өлім жазасын қолдануды сақтау; 
* клондау саласындағы эвтаназия мен зерттеулер енгізуге қарсылық таныту.
Республикашыл ең маңызды қағидаттарының бірі дәстүрлі экономикада мемлекеттің қатысуын барынша азайту.

Сонымен қатар, республикалық партия кейбір адамдар мен топтар жеке ретінде қарастыратын және қоғамдық шектеуге жатпайтын құбылыстардың (түсік, порнография, жезөкшелік, есірткі пайдалану) заңдастыру пайдасына жиі сөз сөйлейді. Республикашылдар жаһандық жылыну және парниктік әсерге қарсы күрес идеясын жоққа шығарды, демократтар мен олардың жақтастарын ақпараттық-насихаттау пропагандалық қадамдары деп есептейді.

Қазіргі заманғы сайлаушылар - әлеуметтік жағдайы жақсы американдықтар, ірі корпорациялардың қызметкерлері, ақ ерлер мен әйелдер,  діни-пікірлес, консервативті бағытталған сайлаушылар, одан бөлек көпшілігі бұрынғы Кеңес Одағының орыстілді иммигранттар анықтау керек. Негізгі қазіргі заманғы идеологиясы — нео-консерватизм. Саяси бағдар - орташа (кейде төтенше) оңшылдар.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ саяси жүйесі
Санат:Консервативті партиялар