open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов

**Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов** (28 сәуір 1959, Қарқаралы, Қарағанды облысы) — мемлекеттік қайраткер, дипломат.

## Биографиясы
1959 жылдың 28 сәуірінде Қарқаралыда танымал жазушы Әбілфайыз Ыдырысовтың отбасында дүниеге келді.

Арғын тайпасының Айдерке руынан шыққан.

Мәскеу Мемлекеттік халықаралық қатынастар институтын урду, хинди, ағылшын тілдерін меңгерген экономист-дипломат мамандығы бойынша (1981), КСРО СІМ-нің дипломатиялық академиясын (1992) бітірген.

1981 – 1985 жылдары Пәкістан, Үндістан мемлекеттеріндегі КСРО елшіліктерінде, Қазақ КСР-і СІМ-де жауапты қызметтер атқарды, 1992 – 95 ж. БҰҰ-да Қазақстан Республикасының тұрақты өкілі болды. Кейінгі жылдары ҚР СІМ-нің Америка елдеріндегі басқарма бастығы (1995), ерекше тапсырма бойынша елші (1995 – 96). ҚР Президентінің көмекшісі (1996 – 97). ҚР Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары (1997), департамент директоры, вице-министр қызметтерін атқарды.

1999 – 2002 жылдары ҚР Сыртқы істер министрі болды. Кейіннен СІМ-нің бірінші вице-министрі, Ұлыбритания біріккен корольдігі мен Ирландиядағы, сондай-ақ Швеция, Норвегия, Дания елдеріндегі төтенше және өкілетті елші қызметтерін қоса атқарды.

2007 жылдан ҚР-ның АҚШ пен Бразилиядағы төтенше және өкілетті елшісі.

2012 жылдың 28 қыркүйегінен бастап ҚР Сыртқы істер министрі. (04.04.2014ж. қайта тағайындалды; 30.04.2015 ж. қайта тағайындалды; 13.09.2016ж. қайта тағайындалды).

28 желтоқсан 2016 жылы  басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі қызметінен босатылды 
30 желтоқсан 2016 жылы был қайтадан Қазақстан Республикасының Ұлыбритания біріккен корольдігі мен Солтүстік Ирландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды.

15 ақпан 2017 жылы Қазақстан президентінің жарлығымен Қазақстан Республикасының Ұлыбритания біріккен корольдігі мен Солтүстік Ирландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды .

8 тамыз 2017 жылы Қазақстан Республикасының Исландия және Ирландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды.

## Марапаттары:

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан сыртқы істер министрлері
Санат:Қазақстан дипломаттары
Санат:Қазақстанның Ұлыбританиядағы елшілері‎
Санат:Қазақстанның Швециядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Норвегиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Ирландиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Бразилиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның АҚШ-тағы елшілері
Ақбейіт (Ақмола облысы)

**Ақбейіт** — Ақмола облысы Астрахан ауданы, Жалтыр ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2025 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Астраханка кентінен солтүстік-шығысқа қарай 30 км, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 159 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1933 жылы Ақбейіт алтын кен орнының ашылуына байланысты қаланған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, қонақ үйі бар. Жақын темір жол бекеті — Астраханка (6 км).

## Дереккөздер

 

Санат:Астрахан ауданының таратылған елді мекендері
Төлеу Көбдіков

**Төлеу Көбдіков** (1874, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Шұбартау ауданы – 1954, Шар қаласы) – ақын, Қазақстанның халық ақыны (1954).
### Өмірбаяны:
Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан.

Жасынан Абайдан тәлім алған. Ертеректе жазған өлеңдері сақталмаған, кейін тұрмыс жағдайымен Батыс Сібір, Алтай жаққа қоныс аударып, ақындық өнерден қол үзген. 40-жылдардың басында туған жеріне оралғаннан кейін қайтадан өлең шығара бастайды. 1916 жылғы халық азаттық көтерілісіне арналған “Сарыарқа”, “1916 жыл” (1940) атты өлеңдері бар. Соғыс жылдарында ақынның “Жеңіс серті”, “Ұлдарым”, “Төлегенге”, “Жаудан жерім тазарады”, т.б. өлеңдері газет-журналдарда жарияланып тұрды. Соғыстан кейінгі жылдары еңбек тақырыбына арналған “Абай тойы” (1945) поэмасы мен “Қазақстан” (1946) атты көлемді толғауы дүниеге келді. 1943 ж. облысаралық ақындар айтысына қатысқан. Мұқаш ақынмен әзіл айтыс жасап, кейін Уәйіспен, Нұрлыбек Баймұратовпен (1944) сөз сайысына түскен. Төлеудің “Алып күшті Отаным” (1948), “Өмір жыры” (1953), “Өлеңдер” (1955), “Жырларым” (1975) атты жыр жинақтары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Рауф Хафизұлы Ақбердин

**Рауф Хафизұлы Ақбердин** (1929 жылы туған, Көкшетау қ.) — журналист.

* Көкшетау қаласындағы *Қазақ педагогикалық училищесін (1945)
* [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университетті]] (1952) бітірген.
* Баспада, педагогикалық училищеде, мектепте оқытушы болып жұмыс істеген (1945 — 58). 
* Көкшетау ауданы *'«За коммунизм»*' газетінде редактор (1958)
* Көкшетау облысы *«Степной маяк»'' газетінің бас редакторы (1980). 
* КСРО Журналистер одағы сыйлығының лауреаты
* Татар мәдени орталығының төрағасы болған. 
* Қазақша-орысша сөздіктің (экономика терминдерінің), «Көкшетау» жинағының авторы. 
* «Құрмет белгісі» ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Көкшетауда туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов

**Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов** (20 шілде 1930 жыл, Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы) – кеңестік тоталитарлық жүйеге қарсы шыққан диссидент, журналист. 1954 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің философия факультетін бітірген. 1954–1957 жылдары Чарджоу қаласында (*[[Түрікменстан]]*) педагогика институтында, 1957–1958 жылдары Фрунзе (*[[Бішкек]], [[Қырғызстан]]*) қаласында институтта оқытушы, 1958–1959 жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясының философия институтының ғылыми қызметкері болды. Оқытушылық қызметі кезінде марксизмге партиялық тұрғыдан берілетін түсіндірулермен келіспейтіндігін танытып, коммунистік партияны ашық сынады. Сонысы үшін арнайы органдар тарапынан бақылауға алынып, педагогика-ғылыми жұмысты тастауға мәжбүр болды. 1962 жылы қараша айында антикеңестік насихатпен шұғылданды деген айыппен тұтқындалды. Мордовиядағы саяси тұтқындар лагерінде жеті жыл отырған ол, 1969 жылы Коми АКСР-на жер аударылды. Айдаудан босанған соң, 1974–1975 жылдары БАМ-да (*[[Чульман]] с.*), 1975–1977 жылдары Коми АКСР-нда, 1977–1979 жылдары Харьков қаласында (*[[Украина]]*) еңбек етті. 1979 жылы желтоқсанда Израильге шақырылуына орай (әйелі еврей қызы) шет елге кетті. Вена сол кездегі транзиттік пункт болғандықтан, ол мүмкіндіктен пайдаланып, Вена университетінде бір семестр қазақ тілінен сабақ берген. 1980 жылы қыркүйектен 1995 жылы маусымға дейін Батыс Германиядағы “Азаттық” (*ГФР, [[Мюнхен]] қаласы*) радиостанциясының орыс және қазақ редакцияларының тілшісі болды. Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов шет ел радиосынан жүргізілген хабарларында кеңес өкіметінің отаршылдық сипатын жүйелі түрде әшкерелеп тұрды, сонысы үшін тарихи отанында идеололиялық дұшпан санатына жатқызылды. 20-ғасырдың 90-жылдарындағы демократиялық өзгерістер кезінде ақталып, ол туралы объективті мақалалар жарық көре бастады. Диссидент ретінде есімі тарих оқулықтарында аталып жүр. 1995 жылдың шілде айынан зейнеткерлік демалыста. 2008  жылы қарашаның 8-і күні, Мюнхен қаласында 79 жасында дүниеден өтті.

## Сілтемелер
* Журналистика
* Диссидент
* Редакция
* Газет
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Ордабасы Алаңы

**Ордабасы Алаңы**– Шымкент қалалық атқару комитетінің 1991 жылғы 3 желтоқсандағы шешімімен бұрын Куйбышев аталып келген алаң қазақ халқы бірлігінің нышаны ретінде **Ордабасы алаңы** деп аталды. Осы алаңда түйісетін бұрынғы Комсомол, Совет, Базар деп аталатын үш көшеге қазақтың әйгілі үш биі – Төле, Қазыбек, Әйтекелердің есімдері берілді.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Шымкент
Іле сасыры

**Іле сасыры** () – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыр туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Шолақтау, Бөгеті, Сөгеті тауларындағы кеуіп қалған өзендердің арналарында, құмды-тастақты жерлерде, су жырған жіңішке арналарда кездеседі. Биікт. 1 м-дей, сабағы жуан,ұшы жиі бұтақталған. Жапырағының үстіңгі беті түксіз, астыңғылары – сұрғылт түкті, ерте қурап қалады, жалпақ, үш қайтара қа-уырсынды тілімденген, сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, аталығы – бесеу, аналығы – біреу. Тостағанша және күлте жапырақшаларының саны бесеуден, күлтесінің түсі бозғылт сары. Гүлдері шатырша гүлшоғырына топталған. Әр шатырында 10 – 15-тен гүлі болады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. І. с-ы – жойылып бара жатқан, өте сирек кездесетін, реликті, эндемикті өсімдік ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Пайдаланылған cілтемелер
Әдеб.: Красная книга Казахстана, ч. 2, А.-А., 1981.
Р. Әлімқұлова


Санат:Шатыршагүлділер
Құлмұхаммед

**Құлмұхаммед** (Құлмамбет)  – Тәуекел ханның 1594 жылы  Мәскеуге жіберген елшісі. Құлмәмбет өкілдігі Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығының арасындағы саяси байланыстың дамуына негіз болды. Құлмәмбеттің мақсаты қазіргі қару-жарақпен қазақ жауынгерлерін қаруландыру туралы Ресеймен достық келісім шарт жасау болатын. Құлмәмбет сол кездегі Ресей мемлекеті жауласып жүрген Бұхар ханы Абдаллах ханға қарсы қазақтардың әскери шабуылдары жалғасатынына Мәскеуді сендірді. Абдаллах Көшімге көмек бере алмайды деген сөз, яғни бұл Мәскеуді толығымен қанағаттандырды. Тәуекелге қазақ хандығы *" патшаның қол астына  кіруге"* келісетін болса ғана қаруландырамыз деген уәде берілген. Орыс патшасының бұл ойы Тәуекелге ұнамады. Құлмәмбеттің ізінше 1595 ж. қаңтарда Ресейден Қазақстан еліне барлаушылық мақсатпен **В.Степанов** елшілігі келген.
 
## Сілтемелер
* Елші  
* Қазақ хандығы
* Киев кінәздігі
* Қазақстан

## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Жоңғар

right|thumb|300 px|Жоңғар сарбазы
**Жоңғар**, жунгар, зюнгар – 1) Шыңғыс хан әскерлерінің сол жақ қанаты. Оң қанат – бурунғар (бұраңғар) деп аталған. Жоңғар атауы 12 ғасырдың аяқ кезінен бастап белгілі. Шыңғыс хан өз әскерін топтаған кезде сол қол немесе сол қанат (шығыс жақ), яғни Жоңғар басшысы етіп жалайыр тайпасынан шыққан Мұқалыны тағайындаған. 1215 жылы өзі Қытайға жасаған жорығынан қайтқан кезде ол елді әрі қарай жаулай беру үшін Мұқалыны 10 мың (кейбір деректерде 23 мың) жасағымен қоса орнына қалдырып кетеді. Мұқалы Шыңғыс хан империясының Қытайдағы әскерлерінің бас қолбасшысы болып, жаулап алу жорығын әрі қарай жүргізе берді. Ал бейбіт уақытта жергілікті билеушінің міндетін атқарды. Әскер мен ру-тайпалардың осылайша бөлінуі Шыңғыс хан империясы тарап кеткеннен кейін де Орталық Азия халықтарында көпке дейін сақталып қалды; 2) Төрт ойрат тайпасы одағының 17 – 18 ғасырлардағы жалпы атауы; қ. Жоңғарлар.

## Сілтеме


Санат: Тарих
Ыдыс

**Ыдыс** , тара – тауарларды сақтауға‚ буып-түюге, орауға, тоғанақтауға және тасымалдауға арналған сыйымдылық. Оның құны тауардың құнына кіреді. Алайда көп айналымды (қайтарылма) ыдыс дейтін де болады. Құжаттарды және ыдыс айналымының телімін ресімдеу кезінде мәміле жасау барысында төленген құн салығының бір бөлігін қайтаруға болады. Ас-су құйуға арналған, ішіне нәрсе салынатын тұрмысқа қажетті бұйымдарды, жалпы алғанда, осылай атаймыз. «Сервант ішіндегі ыдыстар да көз жауын алады» (М. Сқақбаев, Сұлутөр.). Тілдегі сөздер тарихын, төркінін іздестіруде тосын жайттарға тап болу таңдандырмаса керек. Қоғам дамуымен қоса тіл де дамып, оның құрамындағы жеке сөздердің мағыналарына да жаңалық кіріп, өзгеріп отырады. Сондай сөздердің бірі — **ыдыс.**

## Дереккөздер


## Сілтмелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.

Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Ойық руы

**Ойық** – қазақ халқының құрамындағы рулар бірлестігі. Шежіре бойынша, *Ұлы жүз* құрамындағы ысты тайпасына кіреді. Ойық: Есім , Малай , Таз , Құланшы деген төрт тармаққа бөлінеді. Келесі бір шежіре бойынша ойықтан *Сәтек, Көкшекөз, Қызылқұрт, Ауызүсіген* аталары тараған. Ежелден ойық рулар қауымдастығына кірген рулар Жетісу, Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау өңірін, Талас, Іле өзенін бойын мекендеп келеді. Ұраны – “Жауатар”, таңбасы – көсеу (/).

## Ішкі сілтемелер
* Ұлы жүз

## Сыртқы сілтемелер
* Оңтүстік Қазақстан 
## Дереккөздер


Санат:Ру бірлестігі
Қалап Құлсартов

**Қалап Құлсартов** (*1899, бұрынғы [[Орал]] губерниясы [[Қараағаш]] болысы – 1938*) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1915 жылы Бөкей Ордасындағы 2 сыныпты орыс-қазақ училещесін, 1928 жылы Мәскеудегі коммунистік университеттің 2 курсын бітірген. 1916 – 28 жылдары Бөкей, Орал губернияларында
 лауазымды қызметтерде болды. 1928 – 32 жылдары Сырдария және Павлодар окр. к-ттері ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, Түркістан ауданы к-тінің хатшысы, 1932 – 33 жылдары Түркістан облысы 2-хатшысы, облысы атқару комитетінің төрағасы, 1933 жылдың қазанынан 1936 жылдың шілдесіне дейін Қазақ АКСР-і денсаулық сақтау халық комиссары, 1936 – 37 жылдары Қарағанды облысы оқу бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1937 жылы желтоқсанда тұтқындалып, 1938 жылы атылды. 1957 жылы желтоқсанда ақталған.

## Сілтемелер
* Саясат
* Репрессия
* КАРЛАГ
* ГУЛАГ
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:1899 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Ақжар (өзен)

**Ақжар** – Сілетінің оң саласы.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Целиноград және Ерейментау аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 55 км. Су жиналатын алабы 75 км2. 

## Бастауы
Бастауын Аршалы ауданының солтүстігіндегі ұсақ шоқылардан алып, Сілеті өзеніне сағасынан 32 км жерде құйылады.

## Гидрологиясы
Өзен алабының жер бедері белесті-қыратты жазық. Топырағы - сортаңды қызыл қоңыр. Жауын, жер асты суларымен толығады. Мұз құрсауы 115 -125 күн. Суын Аршалы, Целиноград және Ерейментау аудандары шаруашылықтары қажеттіліктеріне пайдаланады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Аршалы ауданы өзендері
Санат:Ерейментау ауданы өзендері
Санат:Целиноград ауданы өзендері
Санат:Сілеті су алабы
Ордабасы Оттары

**Ордабасы Оттары** – аудандық газет. 1935 ж., алғашында «Социалистік жол» 1965 жылдан Бөген ауданы және Арыс қалалық «Комунизм таңы» – «Заря коммунизма» болып жарық көрді. 1992 жылдан бастап бүгінгі атауымен шығып келеді. Аптасына бір рет 8 бет болып шығады. 

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Түркістан облысы газеттері‎
Санат:Қазақ тілді газеттер
Али Файзулла Ходжаұлы Ибрагимов

**Али Файзулла Ходжаұлы Ибрагимов**, лақап есімі  *Али Ардобус* (15.1. 1900, Қызылорда қаласы – 9.11. 1959, Өзбекстан, Ташкент) – биші, балетмейстер. Өзбекстанның (1944) және Қарақалпақстанның (1954) еңбек сіңірген артисі.

Өнер жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады. 1919 жылдан актер, режиссер, әнші, музыкант ретінде Ташкент қаласында музыка және драмма театрларында өнер көрсетті. 20 ғасырдың 20-жылдары Ташкенттің балет студиясында оқып, хореограф білім алды. 1933 – 34 жылдары Қазақ музыкалық театрының (қазіргі Қазақ опера және балет театры) балетмейстері болып, ұлттық балет өнерінің негізін салуға үлес қосты. Бірнеше пьесаның авторы. 1930 жылы “*Тау қырандары*” атты ән мен би этнографиялық ансамблін ұйымдастырып, гастрольдік сапарларға шыға бастады. Ибрагимов театр сахнасында бірінші болып Е.Г. Брусиловскийдің “*[[Айман-Шолпан]]*”, “*Шұғаның белгісі*” музыкалық спектакльдерінде (1934), “*Қаражорға*”, “*Қоян-би*”, “*Келіншек*”, “*Соқыр теке*”, “*Ақсүйек*”, т.б. қазақтың ұлттық билерін, сондай-ақ, ұйғыр театрында (Д.Әсімов пен А.Садыровтың “*Анархан*” музыкалық спектаклінде, 1934) да ұлттық билер қойды. 1943 жылдан бастап Ш.Жиенқұлованың концерттік номерлерін, Қазақ филармониясының балет труппасында Орта Азия халықтарының биін қоюшысы болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Ақкөл (көл, Ақмола облысы)

**Ақкөл** – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 374 м биіктікте орналасқан. Көлемі 2,8 км2, ұзындығы 2,2 км. Енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 6,4 км. Ең терең жері 1,6 м, су көлемі 3,2 млн. м3. Су жиналатын алабы 33,8 км2. Оңтүстік және шығыс жағалаулары көтеріңкі келген. Жағаларында қамыс және құрақ өседі. Түбі тегіс, тұнбалы. 5,5 ай (қараша — сәуір) мұз құрсауында болады. Басқа уақыттарда құрғап қалады. Суы тұщы, мал суаруға, шаруашылыққа пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы көлдері
Ақжар (Аршалы ауданы)

**Ақжар** (2001 ж. дейін – *Заря*) — Ақмола облысы Аршалы ауданы, Бұлақсай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аршалы кентінен солтүстікке қарай 56 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда фельдшерлік-акушерлік пункт, бастауыш мектеп, клуб бар. Ауыл жанынан Ерейментау - Павловка автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Шортанды (көл)

**Шортанды** – Ақмола облысы Щучинск қалалық әкімдігі аумағындағы көл. Щучинск қаласынан солтүстікте 2,5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 397,5 м. 

## Гидрографикасы
Ауданы 18,6 км2, ұзындығы 7,2 км, ең енді жері 3,7 км, орташа тереңдігі 14,1 м. Көл аласа төбелер арасындағы аңғар тәрізді қазаншұңқырда жатыр. Жағалауы шығысында жатық, құмды. Төбенің бедері кедір-бұдыр, негізінен лайлы, оңтүстік-батыс бөлігі құмтасты. Көлдің оңтүстік-батыс бөлігінде тастақты келген 3, солтүстік батысында бір арал бар. Алабы төбелі ұсақ шоқылардан тұрады, қарағай орманды. 

1920 жылға дейін Қылшақты өзені ағып шығатын көл қазіргі күнде деңгейі төмендеуіне байланысты ағынсыз. Жауын-шашын, жер астынан шыққан көптеген бұлақтар суымен толығады. Суының минералдылығы 300 – 600 мг/л. Суын Щучинск қаласы пайдаланады. Балық ауланады.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Ақкөл (Зеренді ауданы)

**Ақкөл ** — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл, Ақкөл ауылдық округі орталығы. Іргесі 1946 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Зеренді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км-дей, облыс орталығы — Көкшетау қаласынан шығысқа қарай 10 км-дей жерде.

## Халқы

Орта мектеп, балабақша, пошта, кітапхана, үш дүкен, наубайхана, жиһаз цехы, мешіт бар. Ақкөл арқылы Астана-Омбы, Астана-Петропавл автомобиль жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Ордабасы құрылтайы

**Ордабасы жиыны, Ордабасы құрылтайы** – *1726 жылы* Қазақтың үш жүзі өкілдерінің Бадам өзені бойы Ордабасы тауындағы тарихи бас қосуы. *18 ғасырдың басында* қазақ жеріне баса-көктей кіріп, бейбіт елді қырып-жойып, қасіретті '''''“Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама”''''' апатына душар еткен жоңғар басқыншылығына қарсы күрес ұйымдастыруға арналған халық құрылтайына Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Сәмеке, Жолбарыс хандар мен Төле би, Қазыбек би бастаған әр рудың билері, даңқы шыққан қолбасшылары мен батырлары қатысты. Онда жоңғар басқыншылығына қарсы бүкілхалықтық тойтарыс беруді ұйымдастыру және қазақ жасағының қолбасшысын сайлау туралы мәселе қаралды. Ордабасы жиынында Әбілқайыр хан бас қолбасшы болып тағайындалды. Жиынға қатысушылар өз қимылдарын үйлестіріп отыруға, жауға біріккен майдан құрып аттануға ант берді және алдағы елді азат ету үшін жүргізілетін шайқастардың жоспарын жасады. Осы жолғы қазақтың үш жүзінің тізе біріктіріп, бас қосқан іс-қимылдарының нәтижесінде қазақ халқы *1727 жылы* жоңғарлармен болған Бұланты-Білеуті шайқасы мен *1729 – 1730 жылдардағы* Аңырақай шайқастарында жеңіске жетті. Қазіргі кезде осы тарихи жиынның белгісі ретінде ***Ордабасы төбесінде*** қазақ халқының тәуелсіздігі мен бостандығы үшін көп еңбек сіңірген атақты Үш биге ескерткіш орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Құн заңы

**Құн заңы**– тауар өндірісі жағдайында өндірушілер арасындағы байланыстарды, қоғамдық еңбекті бөлу мен ынталандыруды реттейтін объективті экономикалық заң. Бұл заңға сәйкес тауарлар өзінің құны негізінде өндіріліп айырбасталады, ал бұл құнның шамасы қоғамдық қажетті шығындармен өлшенеді.

## Сілтемелер
* Валюта  
* Ақша
* Заң
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Ақкөл (қала)

**Ақкөл** — қала, Ақмола облысы Ақкөл ауданының және Ақкөл қалалық әкімдігі орталығы. 1997 жылға дейін — "Алексеевка" деп аталған.

## Географиялық орны
Астана қаласынан солтүстікке қарай 107 км-дей жерде, Ақкөл көлінің оңтүстік-батыс жағалауын ала орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1887 жылы қаланған. 1939 жылы кент, 1965 жылы қала мәртебесін алды. 

## Халқы
Тұрғыны:
* 14 217 адам (2009);
* 13 802 адам (2011);
* 13 586 адам (2012);
* 13 610 адам (2013);
* 13 725 адам (2014).

## Климаты
Климаты тым континенттік. Қысы суық, жазы ыстық. Қаңтардың орташа температурасы — 17°С, шілдеде – 20°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 350 мм.

## Кәсіпорындары
Құрылыс материалдары комбинаты, жөндеу-механикалық орталығы, қиыршықтас, тұрмыстық химия, нан, сүт зауыттары, элеватор, Астана ет комбинатының бөлімшесі жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Аудандық орталық аурухана, тубдиспансер, 4 мектеп, балалар мен жасөспірімдердің шығармашылық үйі, мектепаралық оқу-өндірісі комбинаты, 14 мектепке дейінгі балалар мекемесі, облыстық балалар үйі, мектеп-интернат, шипажай, кәсіптік-техникалық училище, 2 мәдениет үйі, 12 кітапхана, кинотеатр, Халық қаһарманы С.Нұрмағамбетов атындағы мұражай бар. Ақкөл арқылы Петропавл — Астана темір жол және автомобиль жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы елді мекендері
Санат:Ақмола облысы қалалары
Нағи Ілиясов ауылы

**Нағи Ілиясов ауылы** (1997 жылға дейін — *Қаз ССР 50 жылдығы атындағы ауыл*) — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Нағи Ілиясов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тереңөзек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде, Мәдениет каналының бойында орналасқан. Жер көлемі-17549 га.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2291 адам (1173 ер адам және 1118 әйел адам) болса, 2009 жылы 2217 адамды (1117 ер адам және 1100 әйел адам) құрады.  

## Тарихы
1931 жылы құрылып, ең бірінші "Мақпалкөл" совхозы деп аталған. 1940 жылы - "К.Маркс совхозы", 1970 жылы - "Қаз ССР-іне 50 жыл" совхозы деп аталған. 1992 жылы ауылға ҰОС ардагері Нағи Ілиясовтың аты берілген. Ауыл 1966-1996 жылдары бұрынғы Тереңөзек ауданының күріш өсіретін кеңшарының орталығы болып келген. Кеңшар негізінде ЖШС жұмыс істейді.

## Ғимараттар
Ауылда соңғы жылдар ішінде "Абзал и К" компаниясының демеуімен салынған ғимараттар бар. Олар: сауда орталығы, мәдениет үйі, мешіт,мұражай спорт кешені, футбол алаңы және т.б.

## Шаруышылығы
Халықтың негізгі шаруашылығы - күріш өсіріп, өңдеу. Жиналған күріш "Абзал и К" компаниясына жеткізіліп тазартылған соң, өңдеуге жөнелтіледі. Зауытта сағатына 5000 тонна күріш өндіретін кәріс, қытай техникалары қолданылады. Осы технологиялық құралдар арқалы күріш Қазақстандық және Ресейлік стандартқа сай ақталып, дүкендерге жіберіледі. Өнім сапасы лабараторияда жіті тексеріліп отырады. "Абзал и К" компаниясынан өндірілген күріштің 40%-ы экспортталады. 
Мал шаруашылығымен жеке шаруашылықтар айналысып, сиыр, жылқы, қой малдарын өсіреді (Ірі қара-1947О.; Сиыр-767; Қой-628; Ешкі-675; Жылқы-670; Тауық-269).

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Қостанай ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты

**Қостанай ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты**, 1984 жылы 3 қазанда Қостанай облысындағы Қарабалық және Львовка тәжірибе станциялары негізінде құрылған. 2002 жылы 12 желтоқсанда респ. мемлекеттік кәсіпорын болып қайта құрылды. Құрамында картоп және майлы дақылдар селекциясын, мал шаруашылығын, астық дақылдарының бірінші реттік тұқымдарын өсіру, өсімдіктерді қорғау, жерді құнарландыру, танаптық жем-шөп өндірісін, дәрілік өсімдіктерді зерттеумен шұғылданатын лабораториялар жұмыс істейді. Институттың ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты: астық өндірісінде ылғал және энергия сақтау технологиясын жасау және жетілдіру; топырақтың аймақтық құнарлылығын арттыру; дәнді дақылдар, жем-шөп, майлы дақылдар және картоптың селекциясы мен тұқымдары мәселелері; жоғары өнімді тұқым (ұрық) қалыптастыру (өндіру), Голштин сиырының буданы негізінде жоғары өнімді сиыр тұқымын қалыптастыру; облыстың ауыл шаруашылық өндірісінде ғылым мен озық тәжірибе жетістіктерін пайдалану және насихаттау. Селекциялық жұмыстардың нәтижесінде жаздық бидайдың аудандастырылған жоғары өнімді Қарабалық-90, Қарабалық-85; ерте пісетін Қазақстандық, Эритроспермум-35, Қостанай-52, т.б.; күздік бидайдың Комсомол-56, Комсомол-103; арпаның Қарабалық-150, Медикум-85; сондай-ақ, ас бұршақ, зығыр, арпа, жоңышқа, еркекшөп, бидайықтың жергілікті табиғатқа лайықты сорттары шығарылды.

## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Александр Семенович Орлов

**Александр Орлов Семенович** (1885, Саратов губерниясы, Ресей – 1956) – ауыл шаруашылығының маманы. КСРО және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңестерінің депутаты. 1911 ж. оның отбасы Мырзашөлге көшіп келген. 1919 ж. 7 наурызда большевиктер партиясының мүшелігіне қабылданды. 1924 – 25 ж. Түркістан мақта қауымдастығының ауыл шаруашылық бөліміне жетекшілік етті. 1925 ж. «Мақтаарал» мақта шаруашылығына  басшылық жасауға жіберілді. 1942 ж. Қазақ КСР Тоқыма өнеркәсібі халық комиссары болып тағайындалды. 1943 ж. қайтадан шаруашылықты басқаруға жіберілді. 1947 ж. мақта өндірудегі жоғары жетістіктері үшін Социалистік еңбек ері атағы берілді. 1955 ж. республика Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. Ленин орденімен (1934), Еңбек Қызыл Ту орденімен (1943) марапатталған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Әбдіразақ Ілиясов

**Ілиясов Әбдіразақ Надырұлы** (27.10.1957 ж. т., Ақтөбе облысы Алға қ.) – әскери қайраткер, ген.-майор (2003). КСРО Мемл. Қауіпсіздік к-тінің Жоғары шекара уч-щесін (1979), М.В. Фрунзе атынд. әскери академияны (1988), РФ Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясын (2001) бітірген. 1979 – 93 ж. КСРО-ның Шығыс шекара окр-нде, Қазақ КСР-і шекара әскерлерінде басшылық лауазымдарда қызмет етті, Ауғанстандағы ұрыс қимылдарына қатысты. 1993 – 98 ж. Шонжы шекара жасағының бастығы, 2000 – 02 ж. “Оңтүстік” өңірлік басқармасының бастығы болды. 2002 жылдан ҚР ҰІК шекара қызметінің “Шығыс” өңірлік басқармасының бастығы, 14 медальмен марапатталған. 

## Пайдаланылған cілтемелер
К. Серікбаев
Ілтипат

**Ілтипат** — әр құбылысқа ықылас қою, үлкеннің сөзін тыңдай біліп, сый-құрмет көрсету, жақсылыққа назар аудару, жақсылық жасаған адамға ризашылық, әдептілік көрсету. Ұлттық тәрбиеде халық ұрпағын ілтипатты болуға баулиды. Бұл, көбінесе, отбасындағы тәрбиеден көрініс табады.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Ілу

**Ілу салу** – қазақтың ұлттық жосын-жоралғысы. 

Бір нәрсені, затты сый ретінде беру, үйдің қабырғасына іліп қоюдан шыққан салт. Дәстүрлі қазақ қоғамында жаңадан отау тігілгенде, жаңа үйге келген туысқандар, құда жекжаттар өздерімен бірге басқа жосын-жоралғылармен бірге ілу әкелген. Олар ілуге көбіне кілем берген. Бұл жаңадан түсіп жатқан қара шаңыраққа деген сый құрметті білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ақкөл гранит кен орны

**Ақкөл гранит кен орны** – гранит өнімдерін шығаратын кәсіпорын. Барлау жұмыстары 1960 жылы жүргізілген. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Бұланды алқабының герциндік қатпарлығына шоғырланған. Граниті лейкократты ақшыл қызыл және сұр түсті келген. 

## Құрамы
Механикалық құрамы орташа түйіршікті, қошқыл түсті минералдардың мөлшері 5-8%. Аршылым жыныстарының қалыңдығы 2 м-ден асады. Кварцты порфирлерінің түсі қошқыл қызыл түсті. Кен денелерінің беріктігі 865-1610 кг/см2; су сіңірімділігі 0,28- 0,38%, тығыздығы 2,57-2,59 г/см3. Кен орнындағы тас 300 маркалы гранитке сәйкес келеді. 1968 жылдан «Казнерудматериалы» өндірістік кәсіпорнына қарасты Ақкөл қиыршықтас зауыты пайдалануда.
 
## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Федор Орлов Александрович

**Федор Орлов Александрович** (1908, Ресей, Саратов облысы Петров ауданы Пылково с. – 1983, Мақтаарал ауданы) – Социалистік еңбек ері. 1932 – 34 ж. Қырғызстанда комсомол ұйымында жұмыс істеді. 1935 – 38 ж. Қызыл Армия қатарында болды. 1938 – 42 ж. Қырғызстанда комсомол жұмыстарында, Түркістан облысында МТС директорының орынбасары, 1942 – 44 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1944 – 50 ж. Қазақстан КП облыстық, аудандық комитеттерінде қызмет атқарды. 1950 жылдан Мақтаарал кеңшарында бөлімше меңгерушісі болды.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Бекмахан Сыбанбайұлы Құралбаев

**Бекмахан Сыбанбайұлы Құралбаев** (1.7.1947 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы) – ғалым, денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы, медицина ғылымдарының доктары (2000), профессор (2001), Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1996).

## Өмірбаяны
* Ысты руынан шыққан.
* Семей медициналық институтын (қазіргі Семей медицина академиясы) бітірген (1971).
* 1979 – 85 жылдары Республикалық клиникалық ауруханада бас дәрігердің орынбасары
* 1985 – 91 жылдары Алматы қалалық клиникалық 5-аурухананың бас дәрігері
* 1991 – 92 жылдары ҚР Президенті мен Министрлер Кабинеті Аппараты денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары
* 1992 – 94 жылдары Алматы облысы денсаулық сақтау басқармасының бастығы
* 1994 жылдан Қазақстан Республикасының Президенті Іс басқармасы Медициналық оралығының Орталық клиникалық ауруханасының бас дәрігері.

## Ғылыми жұмыстары
Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – қоғамдық денсаулық сақтаудың аймақтық бағдарламасының негізгі аспектілерін дамыту мәселелеріне арналған. Ең алдымен мемлекеттік қызметкерлерге медициналық көмек көрсету жүйесін реформалауды жүргізді. Стационарда медициналық көмек көрсетудің инновациялық технологиясын енгізді. Оның басшылығымен Алматы облысында реабилитация және перинаталдық орталықтар құрылды.

## Марапаттары
* “Нарық жағдайында аса тиімді жаңа технологияны жасау және енгізу негізінде медициналық жәрдем көрсету жүйесін реформалаудың және жетілдірудің моделі” ғылыми еңбектер топтамасы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алды (2005).

## Шығармалары
*Ключевые аспекты развития региональных программ общественного здравоохранения, А., 2005; 
*Инновационные технологии в совершенствовании стационарной помощи, А., 2007.

## Дереккөздер

Санат:1 шілдеде туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Талас ауданында туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Семей медицина академиясы түлектері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Захир әд-Дин Мараши

**ЗАХИР әд-ДИН МАРАШИ** – 15 ғ-дағы парсы тарихшысы. Мазандеранды билеуші Сеийд әулетінен шыққан. Парсы тарихнамасына қатысты “Тарих-и Табаристан уә руйан уә Мазандеран” (1476 жылдан кейін жазылған) аталатын еңбектің авторы. Шығармада ертеректе Табаристан, кейін Мазандеран аталған Иранның Каспий жағалауындағы өлкесінің ортағасырлық тарихы мен тарихи географиясы жөнінде деректер қамтылған. 1392 – 93 ж. Мазандеранды Әмір Темірдің жаулап алуы, ондағы Сеийд әулетінің құлағаны туралы баяндалған.

## Дереккөздер


Санат:Парсы тарихшылары
Ілхам

200px|thumb
**Ілхам**  (алхама - «сендіру» етістігінен шыққан) – иманды күшейту арқылы тебіреніс пен шабытты халге жету, ақиқат ілімді иелену. Құранда кездесетін сендіру мағынасындағы – (алхама) етістігінен шыққан Ілхам сөзі кейіннен уәлидің – хақтыққа жеткен адамның ерекше халге енген, діни шабыттанған күйіндегі көкірегіне құйылған нұрлы, хақиқи ілімі мағынасында қолданыла бастады. Жалпы адам баласына пайғамбарлар арқылы хабарланатын дүние сыры мағынасындағы уақидан айырмашылығы бар Ілхам – әулиелерге, яғни жеке адамдарға берілгендіктен, біріншіден сол адамның өзі үшін бағалы деп саналды. Сопы ғұламалар тек Ілхамға ден қоя отырып, адам Құранның сырлы, құпия мәнін ұғына алады деп біледі.

## Дереккөздер


Санат:Ислам ғылымы
Санат:Ақида
Санат:Құран
Рамазан Құрманғалиев

**Рамазан Құрманғалиев** (1894, бұрынғы Орал облысы Орда ауданы – 1937) – әскери маман, дивизия комиссары, саяси қуғын-сүргін құрбаны.

Ордадағы 2 сыныпты бастауыш училищені, 1920 жылы Орынбордағы атты әскер командирлерін даярлайтын курсты, 1930 жылы Ленинградтағы (Санкт-Петербург) әскери-саяси академияны бітірген. 1919 – 23 жылдары Қызыл Армия 
 қатарында қазақтың 1-атты әскер полкінің және түркістандық 8-дербес атты әскер бригадасының взвод командирі ретінде ақ бандаларға,Әндіжан, Ферғана облыстарында басмашыларға қарсы ұрысқа қатысқан. 1923 – 27 жылдары Бөкей губерниясында, Орал, Жетісу-Сырдария әскери аумақтық басқармасында қызмет істеді. 1930 – 32 жылдары Қазақстан өлкелік әскери комиссариаты саяси басқармасының бастығы, 1932 – 33 жылдары Қазақ АКСР-і әлеуметтік қамсыздандыру халық комиссары, 1933 – 37 жылдары Түркістан облысында, Қазақ КСР-і Жоғарғы Сотында және Шығыс Қазақстан облысы сотында, Қазақ КСР-і Әлеуметтік қамсыздандыру халық комиссариатында жауапты қызметтер атқарды. Бұхар Халық Кеңес Республикасының жауынгерлік Қызыл жұлдыз орденімен марапатталған.

## Сілтемелер
* КСРО
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:1894 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақ КСР саясаткерлері
Санат:КСРО одақтас республикаларының халық комиссарлары мен министрлері
Заһар

**Заһар** - (араб. oBӨЉ) – мұсылмандық құқықтағы жазалануға тиіс теріс қылықтардың бірі, ерінің тарапынан әйеліне айтылған зілді, ғайбат сөз. Әйел тарапынан айтылған ғайбат сөз заһарға жатпайды. Шариғат заңы бойынша, Заһар сөздерді айтуға тыйым салынған. Ғайбат сөздерді айтушы ері – мұзаҺар, ғайбат сөздер айтылған әйелі – мұзаҺира деп аталады. Ерін Заһар айтты деп сот алдында айыптау үшін мынадай шарттар талап етіледі: әйел Заһардың айтылғанын екі куәмен дәлелдейді; Заһар сөздерді айтушы кәмелетке толған, ақыл-есі бүтін, өзіне-өзі иелік ететіндей адам болуға тиіс; Заһар айтылған әйел некелі, ерімен бірге тұрған, қайыз бен нифастан тазаланған болуы керек. Заһар айтқан ері кәфарат беріп, күнәсін сатып алғанша, әйеліне жақындасуға құқығы жоқ. Заһар үшін кәфаратты діни сот белгілейді. Оның мөлшері: 2 ай ораза тұту, құлды не күңді азат ету, шамасына қарай садақа үлестіру, 60 адамды тамақтандыру. Ері кәфаратты төлемеген жағдайда, әйелі белгіленген мерзімнен соң ажырасуды талап етуге құқылы. Ажырасқанда кәфарат айыбы төленбейді. Айтылған Заһар үшін кәфарат төленгенге дейін әйеліне жақындасса (сүйсе де, құшақтаса да), ері бірінші кәфараттан басқа тағы бір кәфарат беруге міндетті. Егер бірнеше әйелі болып, оның бәріне Заһар айтса немесе әйеліне Заһар сөзін бірнеше рет қайталап айтса, сонша рет кәфарат талап етіледі. Заһар айтқаннан бастап, кәфаратын беріп құтылғанға дейін әйеліне жақындасу қылмыс деп саналып, жазаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Оңтүстік Қытай теңізі

**Оңтүстік Қытай теңізі** — Тынық мұхиттың Азия жағалауындағы ең ірі теңіз. Үндіқытай және Малакка түбектері мен Калимантан, Палаван, Лусон, Тайвань аралдарының аралығында. Аумағы 3,54 млн. км², орташа тереңдігі 1024 м, ең терең жері 5560 м. Филиппин аралдарымен іргелес солтүстік-шығыс бөлігі аса кең тектоникалық қазаншұңқырда жатыр. Аралдары түгелдей дерлік маржандық. Солтүстік тропик пен экватордың аралығында жатқандықтан беткі қабатындағы судың температурасы жыл бойы жоғары. Тек солтүстігінде ғана ақпан айының орташа температурасы 20°С-қа дейін төмендейді. Теңіз түгелдей муссондар алабына кіреді. Тұзд. 32 – 34‰. Теңіз түбінде жер сілкініп, жанартау атқылап тұрады, олармен апатты құбылыс – цунами байланысты. 2004 жылы желтоқсанда теңізге іргелес Үлкен Зонд аралдарының маңындағы жер сілкінуден туған цунамидан 11 ел зардап шегіп, 300000-ға жуық адам қаза тапты. Теңізден балық, теңіз тасбақасы, трепанг ауланады. Ірі порттары: Бангкок, Сянган, Гуанчжоу, Хошимин, Манила.

Санат:Оңтүстік Қытай теңізі
Санат:Филиппиндер теңіздері
Сұлтанбек Аққожаев

**Сұлтанбек Аққожаев** (1876, Ақмола облысы Құланөтпес өзені маңы — 1965, Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан ауданы) — жыршы-термеші, қазақ фольклорлық мұраларын жинаушы. Балалық шағында сауатын молдадан ашқан. Құлыншақ, Молды, Мұса, Майкөт, Майлықожа ақындардың мұраларын насихаттаушы. Сұлтанбек Аққожаев **«Алпамыс батыр»** жырының толық нұсқасын Майкөт ақыннан жазып алған. Сұлтанбек Аққожаев  жазып алған аталған жыр нұсқасы Қазақстан Республикасы  Ұлттық ғылым академиясының Орталық ғылым кітапханасы қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Сәлім Әлмағанбетұлы Құрманғожин

**Сәлім Әлмағанбетұлы Құрманғожин** (*4.1.1934 жылы туған,[[Солтүстік Қазақстан]] облысы [[Шал ақын ауданы]] [[Еңбек (Шал ақын ауданы)|Еңбек]] ауылы*) – саяси қайраткер, дипломат, ҚР дипломат. қызметінің еңбек сіңірген қызметкері. Саясаттану ғылымының кандидаты (*1999*). Алматы педагогикалық шет тілдер институтын (*1955*), КСРО СІМ жоғарғы дипломатиялық мектебін (*1963*) бітірген.Петропавл педагогикалық институтында оқытушы (*1955 – 56*), Қазақ КСР-і СІМ-нің 2-, 1-хатшысы (*1956 – 61*), Біріккен Араб Республикасындағы КСРО елшілігінің 3-хатшысы (*1963 – 67*), КСРО СІМ-де жауапты қызметкер, (*1967–73*), КСРО-ның Стамбұл қ-ндағы консулы (*1973 – 78*), КСРО СІМ бас хатшылығының кеңесшісі (*1978 – 84*), Эфиопиядағы КСРО елшілігінің кеңесшісі (*1984 – 89*), КСРО СІМ елшіліктермен жұмыс ісінің сарапшысы (*1989 – 92*) болды. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары (*1992 – 93*), Венгриядағы төтенше және өкілетті елшісі (*1993 – 96*), ҚР СІМ кеңесшісі (*1996 – 97*), ҚР СІМ бақылау басқармасының басшысы (*1997 – 98*), ҚР СІМ дипломат. академиясының төтенше және өкілетті өкілдерінің біліктілігін арттыру бөлімінің бастығы (*1998 – 99*) қызметтерін атқарды. 1999 жылдан ҚазМУ-да оқытушы.Венгрияның орта дәрежелі жұлдызды Крест орденімен марапатталған.

## Сілтемелер
* Әдебиет  
* Саясаттану
* КСРО
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Аққұдық (көл)

**Аққұдық** — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы тұзды көл. Тұзащы көлінің шығысында, Сұлуқұркөл көлінің солтүстік-шығысында орналасқан. Кезінде көл маңында халық ауыз су ретінде пайдаланған құдық болған. Көл аты осы құдыққа байланысты шықса керек. 

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Ақмешіт (Ақмола облысы)

**Ақмешіт** (1999 жылға дейін - *Покровское*) - Ақмола облысы Целиноград ауданы, Тасты ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақмол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 41 км-дей жерде. 

## Тарихы
Іргесі 1895 жылы қаланған. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, кафе, монша, дүкен, мешіт бар. Ақмешіт арқылы Астана — Екатеринбург автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы - Тастақ (18 км).

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Қостанай жіп иіру-трикотаж фабрикасы

**Қостанай жіп иіру-трикотаж фабрикасы** – жеңіл өнеркәсіп орны. 1997 ж. “Fast” ЖШС болып құрылған, 2001 жылдан қазіргі атымен аталады. Жеке меншік нысанда. Жіп пен трикотаж өнімін, ватин шығарады.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Кәсіпорындар
Ақмол

**Ақмол** (1954 жылға дейін - *№26 нүкте*, 2007 жылға дейін - *Малиновка*) — Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл, аудан (2007 жылдан) және Ақмол ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Астана қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км-дей жерде, Жалаңаш көлінің солтүстік-батыс жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
thumb|right|150px|Ақмол ауылындағы "Қайғы аркасы"
Іргесі 1930 жылы қаланған. 1937 — 54 жылдары Карлаг жүйесіндегі АЛЖИР (Отанын сатқандардың Ақмола әйелдер лагері) орналасқан. 1954 жылдан кеңшардың орталығы, 1965 жылдан «Ақмола» құс өсіретін кеңшардың, ал 1975 жылдан Целиноград құс өсіретін өндірістік бірлестігінің Малиновка ауылдық округінің бірлестігі болған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, ауданы кітапхана, мектеп кітапханасы, ауданы емхана, АЛЖИР тоталитаризм және саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған музей-мемориалдық кешені мемлекеттік қазыналық кәсіпорны бар.

## Кәсіпорындары
«Ақмола Феникс» АҚ, «Бағысов» шаруа қожалығы, «Вилма —2» бірлескен компания, 38 жеке кәсіпкерлік орналасқан. Ауыл арқылы Астана — Қорғалжын автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы — Астана (35 км).

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Аққайың (Бұланды ауданы)

**Аққайың** (2007 жылға дейін – *Белоцерковка*) — Ақмола облысы Бұланды ауданы, Вознесен ауылдық округі құрамындағы  ауыл. Іргесі 1899 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Макинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, дүкендер халыққа қызмет көрсетеді. 2-дүниежүзілік соғыстың құрбандарына ескерткіш орнатылған. Жақын темір жол стансасы — Макинск (20 км).

## Дереккөздер

Санат:Бұланды ауданы елді мекендері
Шавкат Шигабутдинұлы Ибрагимов

thumb|right
**Шавкат Шигабутдинович Ибрагимов**(22.10.1923, Татарстан, Қазан қаласы – 26.12. 1989, Алматы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1965), профессор (1974), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1970), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1982).
Қазан авиация институтын бітірген (1948). 1948 – 52 жылдары Мәскеу және Қазан авиация зауыттарында жұмыс істеді. 1952 – 55 жылдары Мәскеу болат және қорытпалар институтының аспиранты, 1956 – 69 жылдары КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Атом энергиясын пайдалану жөніндегі мемлекеттік комитеттің Обнинск қаласындағы Физика-энергетика институтында аға ғылыми қызметкер, лабаротория меңгерушісі, 1969 – 70 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институты директорының орынбасары, 1970 – 87 жылдары осы институттың директоры, 1987 – 89 жылдары сонда лабаротория меңгерушісі, 1974 – 86 жылдары Қазақстан ғылым академиясының вице-президент қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері қатты дененің радиациялық физикасы мен радиациялық материалтануға, ядролық сәуле мен заттың өзара әсерлесуін және сәулемен әсер еткенде материалдардың физикалық-химиялық қасиеттері мен құрылымының өзгерісін зерттеуге, сондай-ақ, ядролық физика мен ядролық энергетика мәселелеріне арналған.

Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1978). Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдермен марапатталған. 
## Дереккөздер


Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Мамажан Орынбасаров

**Мамажан Орынбасаров** (1937 ж.туған, Сарыағаш ауданы Сарыағаш ауылы ) – ғалым, физика-матем. ғылым. докторы (1996), профессоры. (1997). Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі Қазақ ҰУ) бітірген (1960). 1960 – 96 ж. Қазақ ҰУ-дің математика физика кафедрасының аспиранты, ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі. 1980 – 86 ж. математика факултетінің деканы, 1996 жылдан дифференциалдық теңдеу және математикалық физика кафедрасының профессоры., кіші бөлімнің деканы, магистратура жетекшісі. Бірнеше медальдармен марапатталған. 110 ғылым. еңбектің, оның ішінде 83 ғылым. мақаланың, 1 монографияның авторы.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Құтлымбет елшілігі

** Құтлымбет елшілігі** Әбілқайыр ханның 1730 жылы Ресей патшайымы Анна Иоанновнаға жіберген.

1730 жылы мамырда Орта және Кіші жүздің беделді ақсүйектері мен шонжарларының жиналысында Санкт-Петербургке өкілетті қазақ елшілігін ұйымдастыру жөнінде шешім қабылданды. Оның алдына қазақ жүздерін сыртқы жаудан қауіпсіз ету үшін Ресей тарапынан одақтас іздеу міндеті қойылды. Қазақ қоғамының ішкі күрделі даму жағдайларында, жоңғарлар мен Еділ қалмақтарының, башқұрттардың, Жайық пен Сібір казактарының қоршауында тұрған қазақ жүздерінің билеушілері Ресей империясымен жақындасуға тырысты. Елшілікті Құтлымбет Қоштайұлы басқарып, құрамына Сейітқұл Қойдағұлұлы және тағы 5 адам енгізілді. Уфа наместнигі арқылы Санкт-Петербургке жіберілген бұл елшілікке Әбілқайыр хан өзін ұлысымен бірге Ресей империясының бодандығына қабылдауды өтінуді тапсырды. Сыртқы істер алқасы  Құтлымбет елшілігін құрметпен қабылдап, оларға бағалы сыйлықтар тарту етті және тілмаш А.И. Тевкелев бастаған үлкен комиссия қосып, әскери күзетпен қайтарды.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Паушальдық төлем

**Паушальдық төлем** — тауарлар тобы үшін төленетін төлемнің құрамдас бөліктерге сараланбаған жалпы сомасы; лицензиялық төлем нысаны, яғни лицензиялық келісім затын пайдалану құқығы үшін алынатын болжалды экономикалық нәтиженің күні бұрын уағдаласылған сомасы түрінде төленетін бір жолғы сыйақы. Паушальдық төлем — лицензияның нақты бағасы. Мұндай төлем түріндегі сыйақы роялтидің капиталдануы, яғни оның мерзімінен бұрын төленетін бір жолғы төлемақысы болып табылады. Лицензия келісімдерге төленетін Паушальдық төлем шектеулі жағдайда, мысалы, лицензияны жабдықпен бірге сатқанда, өндірістік құпияның сыртқа шығу қаупі туғанда, лицензиат өз қызметінің бақылануына жол бергісі келмегенде немесе пайданың лицензиат еліне аударылуын шектегенде қолданылады. Паушальдық төлем тәуекелдік деңгейін төмендетеді және сыйақы сомасын тезірек алуға мүмкіндік береді, бір уақытта, бір жолғы тәртіппен де, бөліктеп төлеу тәртібімен де төленеді.

## Тағы қараңыз
* Төлем

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жүгері қаракүйесі

## Жалпы мәлімет

**Жүгері қаракүйесі** – базидиомицеттер класына жататын саңырауқұлақтар тудыратын жүгері ауруы.

Жүгері қаракүйесі ауруларына жүгерінің бөртпе қаракүйесі мен тозаңды қаракүйесі жатады. Жүгерінің бөртпе қаракүйесін *[[Ustіlago maydіs]]* саңырауқұлағы тудырады. Саңырауқұлақ ақшыл немесе алқызыл мицелла қабықшасымен қапталған, диаметрі 1 – 20 сантиметр бөртпелер түзіп, өсімдіктің барлық мүшесін зақымдайды. Буын аралықтарында пішіні домалақтау, ірілігі жаңғақтай немесе одан үлкенірек, ал жапырақ тақталарында өн бойына созылған, жіңішке ақшыл сарғылт, бұйраланған немесе ірілігі асбұршақтай бөртпелер пайда болады. Жүгері шашақтана бастағанда бөртпенің сыртқы қабықшасы жарылып, ішінен күйе тәрізді споралар шығады. Олар гүлдену кезінде собық жіпшелері арқылы дәндерді зақымдайды. Собықтың жартысына дейін қамтитын пішіні әр түрлі бөртпелер пайда болады да, дәннің орнына көптеген қаракүйе споралары түзіледі. Ауруға шалдыққан өсімдіктердің өсуі баяулап, дәннің түсімділігі 20 – 30 пайызға дейін төмендейді. Ауру қоздырғышы шірімеген өсімдік қалдықтарында сақталатындықтан, жүгеріні бір жерге қатарынан бірнеше рет еге берсе, аурудың дамуы жыл сайын өрши беруі мүмкін.

Жүгерінің тозаңды қаракүйесі жүгерінің тек собығы мен шашақшаларын зақымдайды. Собықта дән түзілмей, ол өзекшесімен қоса толығымен жұқа жапырақшалармен көмкерілген қаракүйе түйіріне айналады. Шашақшалардың жеке гүл шоқтарында да түйіршіктер пайда болады. Егін жинау кезінде қаракүйе споралары топыраққа көшіп, бірнеше жылға дейін сақталады. Бұл ауру жүгері өсіруге маманданған Алматы облысының Панфилов, Ұйғыр, Еңбекшіқазақ аудандары жерінде кең таралған. Жүгері Қаракүйесімен күресу шаралары: ауыспалы егіс жүйесін қатаң сақтап, себер алдында тұқымды витавакс 200 ФФ (3 – 5 л/т), дивиденд 030 (2 – 3 л/т), фенорам немесе фенорам супер (2 кг/т) препараттарының бірімен дәрілейді.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдік аурулары
Жүгіну

## Жалпы сипаттама
**ЖҮГІНУ** – дәстүрлі қазақ қоғамындағы әдет құқығы бойынша жәбірленушінің өз талап-тілегін қанағаттандыру үшін биге өтініш жасауы. Жәбірленуші кейде жалғыз өзі, кейде жауапкермен бірге би алдына келіп, өз талап-тілегін білдіреді. Талап етілген даулы істі қарау-қарамауды бидің өзі шешеді. Кейде дауласушы тараптардың екі жағы да алдын ала билік шығарып беру үшін жүгініп отырған би қандай кесім шығарса да разы болатынын білдіреді. Мұндайда биге жүгінгендердің би шешіміне қарсылық білдіруге құқығы жоқ. Ал ру мен ру арасындағы ушыққан үлкен даудың байлауын тауып, бітісу үшін әр рудың сөз ұстаған билері төбе биге жүгінетін болған.
Бұл сот ісі ретінде қаралады.

## Сілтемелер
#қазақ
#әдет
#би
## Дереккөздер



Санат:Тарих
Санат:Қоғам
Мүшел жас

**Мүшел жас** - қазақ халқының адам жасын есептеу үлгісі. Дәстүрлі қазақ қоғамында баланың 13 жасқа толуы алғашқы Мүшелі деп саналады,яғни бір мүшелді толтыру. Одан кейінгі Мүшел жасы әр 12 жыл қайталанған сайын есептеліп  толып отырады. Ол 25-ке толғанда екі Мүшел, 37-ге толғанда үш Мүшел, 49-ға келгенде төрт Мүшел, 61-ге келгенде бес Мүшел деп есептеледі. Халықтың адам өмірін кезеңдерге бөлуіне байланысты қалыптасқан шартты түрдегі бөліністері мен Мүшел санау үрдістері қоғам мүшесінің әлеуметтену жағдайын, яки қоғамдағы орны мен мәртебесін белгілеуді білдірді. Бірақ бір Мүшел жастағы ерекшеліктен келесі Мүшел жасқа өтуді әлеуметтік құбылыс деп тануға негіз жоқ. Өйткені ол адамның биологиялық қасиеттеріне де тән құбылыс болғандықтан, әр Мүшел ішінде адамның өзіне тән қасиеттері мен болмысы қалыптасады. Мысалы, 1-мүшел балиғатқа толуға байланысты болса, 2-мүшел ат жалын тартып мінген жастың есейген шағы, 3-мүшел ақыл-парасаттың толысу шағы деген адамның физиологиялық-психологиялық жетілулерін меңзейді. Мүшелдер арнайы ғұрыптар арқылы аталып өтілген. Олар: жарты Мүшелге келген ұл баланы сүндетке отырғызып, “атқа мінгізу” мен қыз баланың құлағын тесіп, “сырға тағу”, алғашқы Мүшелінде балиғатқа толуына байланысты “он үште отау иесі” болу, тағы басқа. Мүшелден мүшелге өту аралығындағы жаста адамға қауіп-қатер жуық болады деп есептеліп, тән мен жанның өзгеріске ұшырайтын тоқырау кезі, белесі деп саналды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ мәдениеті