open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Динамикалық геология

**Динамикалық геология** - Жер планетасының қойнауындағы және оның беткі қабатындағы процестерді зерттейтін геологиялық ғылым саласы.
Планетаның қойнауындағы өзгерістер мен қозғалыстар эндогендік күштер (тектоникалық қозғалыстар, жерсілкінулер және магмалардың пайда болуы мен қозғалысы, жанартаулар әрекеті) әсерінен, ал оның беткі қабатындағы процестер экзогендік немесе сырт күштер (таужыныстардың физикалық морылуы және химиялық ыдырауы, олардың ағын сулар күшімен жемірілуі және бір орыннан екінші орынға жылыстауы, жер асты сулары мен мұздықтар әсерінен бұзылуы және т.б.) әсерінен туындайды.

## Дереккөздер


Санат:Жер құрылысы
Санат:Геология
Динамит

200px|thumb|Динамит‎
**Динамит** – құрамында нитроглицерин бар қопарғыш зат. Нитроглицерин ұнтақ, инертті (кизельгур, тальк, т.б.) заттармен (гурдинамит) немесе активті толықтырғыштармен (ағаш ұны, NH4NO3, NaNO3, тринитротолуол) араластырылады. Гурдинамитті 1867 ж. швед инженер-химигі А.Нобель жасады. Физикалық тұрақтандыру үшін динамитке коллоксилин қосады (желатиндинамит). Динамитті қолдану қауіпті. Сақтау кезінде тез бұзыла бастайды. Динамит, негізінен, тау жыныстарын қопару үшін пайдаланылады. Қазір Динамиттің орнына су толықтырғышы бар жарылғыш заттар мен қуаты өте жоғары аммониттер қолданылады.

## Динамитті белдеу
Сұйық жарылғышпен толтырылған копкилометрлік құбыр түріндегі әскери жарақ. НАТО және Пентагон Германияның бұрынғы социалистік елдермен шекаралас жерлеріне кою үшін жоспарлаған. 1984 жылы сынақ жүргізілді.

## Дереккөздер



Санат:Әскери іс
Диоксандар

**Диоксандар**(СН2)4О2– циклді жай Эфирлер тобы. Түссіз сұйықтық. Суда, органик. еріткіштерде жақсы ериді.

Санат:Оттекті гетероциклдар
Диптих

[thumb|130px|[Альбрехт Дюрер. Диптих «Адам және Хауана»]]
**Диптих** () – 
*1) екіге жарылып ашылатын, екі бетіне де кескіндемелік немесе рельефті суреттер салынған бүктеме; 
*2) бір ортақ тақырыпқа салынған екі картина.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Директриса

**Директриса** () — 
*1) Әскери оқу орталығының немесе артиллериялық полигонның әскери бөлімшелерді және жеке құрамды жаттықтыруға, атысқа үйретуге, ұрыстык атыс жүргізілетін тактикалық жаттығуға арналған бағыты (жергілікті жер жолағы). Артиллериялық, танктік, ұрыстық машинаға арналған т.б. түрінде болуы мүмкін. Директриса нысана алаңымен, бақылау мен басқару пункттерімен және байланыс құралдарымен жабдықталады. 
*2) Атыс секторының ортасы мен атыс ойығының орталығы арқылы өтетін, қорғаныстык құрылыска орнатылған атыс қаруының (пулеметтің) ату бағыты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Диоксиндер

200px|thumb|right**Диоксиндер** — полихлорланған дибензодиоксиндер (ПХДД) және соларға ұқсас полихлорланған дибензофурандар (ПХДФ) класына жататын улы химиялық заттектер. Диоксиндер мен фурандар химиялық, целлюлоза-қағаз, металлургия және өнеркәсіптің басқа да салаларының қосымша ластағыш заттектері болып табылады. Олар сондай-ақ өнеркәсіптік және түрмыстық қоқысты, қорғасын қосылыстары бар бензинді, қозғалтқыш отынын және т.б. жаққан кезде түзіледі. Өте тұрақты қосылыс болғандықтан (топырақтағы жартылай ыдырау кезеңі шамамен 10 жыл) Диоксиндер топырақта, өсімдікте, жануарда және адам организмінде жиналады. Қоршаған ортаға өнеркосібі дамыған елдерде Диоксиндер едоуір мөлшерде шығарылады. Мысалы, Канадада жыл сайын Диоксиндердің 1,5 т-ға дейін мелшері шығарылады. Диоксиндердің канцерогендік және мутагендік қасиеттері бар екені анықталды. Шетелде (Германия, Швеция, Вьетнам, АҚШ және т.б.) Диоксиндердің адам организміне әсері зерттелді. Диоксиндер көбіне туудың төмендеуіне, ақыл-есінің дамуында ауытқулар бар балалар санының артуына, жаңа туған нәрестелердің арасында өлімнің өсуіне және т.б. себепші болады. Сондықтан АҚШ, Жапония, Италия, Германия, Голландия және т.б. елдерде Диоксиндер проблемасы 1980 жылдардың басынан бастап үлттық бағдарлама негізінде шешіледі. Қоршаған орта объектілеріндегі Диоксиндер мөлшері үнемі бақылауға алынып отырады,Диоксиндердің түсу мөлшерін кеміту жөнінде шаралар қолданылады және т.б.
## Дереккөздер


Санат:Канцерогендер
Санат:Улы заттар
Санат:Экотоксикология
Санат:Хлорорганикалық қосылыстар
Евгений Яковлевич Диордиев

**Евгений Яковлевич Диордиев** (20 қазан 1912, Одесса – 10 сәуір 1985, Алматы) – орыс актері, режиссер. Қазақстанның(1955), және КСРО (1970) халық артисі, ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982). 

1946 жылы Қазақстанға келіп, өмірінің соңына дейін Алматыдағы Орыс драма театрында актер әрі режиссер болды.* А. Горький, К. Симонов, К. Тренев, Л. Шейнин, В. Лацис, А. Островский, А. Чехов, Н. Гоголь, У. Шекспир, А. Толстойдың* пьесаларында басты рөлдерде ойнады. Әуезов пен Л.Соболевтің «Абай» трагедиясындағы Ерденнің бейнесін сомдап, шынайы шеберлігін танытты.
## Марапаттары
* Ленин ордені
* Халықтар Достығы ордені
* КСРО халық әртісі
* Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иесі 
* Қазақстан халық әртісі

## Дереккөздер

Санат:20 қазанда туғандар
Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Одессада туғандар
Санат:10 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:КСРО театр режиссерлері
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері
Санат:XX ғасыр театр режиссерлері
Санат:КСРО театр педагогтары
Санат:Қазақстан театр педагогтары
Санат:XX ғасыр театр педагогтары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Дискотека

thumb|Айналмалы айна шары
**Дискотека** () – 
*1) граммофон күйтабақтарының жинағы. Қазіргі кезде бұл мағынада, көбінесе, фонотека атауы қолданылады; 
*2) сауық, би кеші. Дискотеканың музыкалық бағдарламасын диск-жокей хабарлап отырады. Дискотека тек би ұйымдастыруды ғана емес, сонымен қатар жана эстрадалық-көпшілік музыканы насихаттауды мақсат етеді.
## Тарихы
ХХ ғасырдың 30-жылдарында француз джаз жанкүйерлерінің жаргонындағы "discoteque" сөзі джаз әуесқойларының жиналыстарын білдірді. Франция құлаған кезде бұл сөз біраз уақытқа Қарсыласу қозғалысы ұйымдастырған басқыншыларға наразылық рухына ие болды, өйткені джазға фашистер тыйым салған. Джаз оркестрлерінің құрамында негізінен нацистік Германияда жұмыс істеуге тыйым салынған еврей және негр тектес музыканттар өнер көрсетті, осыған байланысты тірі джаз музыкасына би кештерін өткізу іс жүзінде мүмкін болмады. Мемлекеттік және жеке би кештерін өткізуге толық тыйым 1942 жылы 17 қаңтарда шығарылды.
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Дискреттік математика

**Дискреттік математика** — математиканың дискретті құрылымдардың қасиеттерін зерттейтін саласы. Мұндай құрылымдарға шектеулі топтар, шектеулі графтар, сондай-ақ, ақпаратты түрлендіргіш кейбір матемематикалық модельдер, шектеулі автоматтар, Тьюринг машинасы, т.б. жатады.

## Дереккөздер

Санат:Дискреттік математика
Дискриминант

**Дискриминант** (латынша – бөлуші, ажыратушы) – ax^2+bx+c – екі дәрежелі үш мүшенің дискриминанты b^2-4ac  болса, x²+px+q үш мүшенің дискриминанты (p/2)2 – q – ға тең. х³+px+q – үш мүшенің дискриминанты. D=-4P3-27Q2. Үш мүшенің нақты түбірлерінің саны  дискриминантын таңбасына тәуелді анықталады.”Дискриминант” ғылыми атауын ағылшын математигі  Джеймс Сильвестр (1814 – 1897) енгізген.

p(x)=a_0+a_1x+...+a_nx^n көпмүшесінің **Дискриминанты** 
: D(p)=a_n^{2n-2}\prod_{i өргнегінің туындысы, бұл жерде \alpha_1,\alpha_2,...,\alpha_n — барлық түбірлер.

## Негізгі қасиеттері
* Дискриминант түбірлері еселік болған жайғдайда ғана нөлге тең болады.
* Дискриминант көпмүшенің түбірлеріне қатысты симметриялы көпмүше болып табылады.
* D(p)=\frac{(-1)^{n(n-1)/2}}{a_n}R(p,p'), мұнда R(p,p') — p(x) көпмүшесінің және оның p'(x) туындысының нәтижесі.
**сонымен қатар, көпмүше дискриминанты
::: p(x) = x^{n} + a_{n-1} x^{n-1} + \ldots + a_1 x + a_0
:: көпмүшесінің дискриминанты келесі (2n-1)\times(2n-1)-матрицасының анықтауышына тең: 

## Мысалдар
* ax^2+bx+c квадраттық үшмүшелігінің дискриминанты b^2-4ac тең. Егер D > 0 болса, теңдеудің екі түбірі болады. Ол түбірлерді 
*: x_{1,2} = \frac{-b \pm \sqrt{b^2-4ac}}{2a};&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(1) 
: формуласымен есептейді.
* ал D = 0 болған жағдайда, теңдеудің жалғыз түбірі болады және ол 
*: x = \frac{-b}{2a};
: формуласымен есептеледі. 
* егер D  болса, теңдеудің шешімі болмайды. (1) формуламен немесе
*: x_{1,2} = \frac{-b \pm i\sqrt{4ac-b^2}}{2a}.
: формуласымен өрнектелетін екі кешенді түбір бар. 
* a_3x^3+a_2x^2+a_1x+a_0 көпмүшесінің дискриминанты
: -4a_1^3a_3 + a_1^2a_2^2 - 4a_0a_2^3 + 18a_0a_1a_2a_3 - 27a_0^2a_3^2.  тең.
:* Сонымен қатар x^3+px+q көпмүшесінің (түберлері Кардано формуласымен есептелетін) дискриминанты -27q^2-4p^3 тең.

Санат:Көпмүшеліктер
Дискриминация

[нобай|[Гомофобиялық плакат ұстаған наразы, 2005 жыл]]
**Дискриминация** - ( - алалау, бөлектеу) - нәсілдік, этникалық, жыныстық, жастық және басқа да белгілеріне немесе субмәдени топ мүшесі болғанына қарай азаматтарды құқынан айырып, мүмкіндіктерін шектеу процесі. Дискриминацияның психологиялық алғышарты болып өзге топқа жатырқаушылықпен қарау саналады, ал ол жеке тұлға (Т. Адорноның классикалық зерттеулерінде бұл тұлға авторитарлы деп те аталады) дискриминациялық әрекеттерге тікелей қатыспауы да мүмкін.

## Дискриминацияның түрлері:

* сегрегация;
* геноцид.

Дискриминацияны заңдастыру арнайы идеологияларды (расизмді, сексизмді, эйджизмді, национализмді) ойластыру арқылы жүзеге асырылады. Бұл идеологиялар философтардың, ғалымдардың, саясаткерлердің биологиялық, патерналистік, экономикалық мазмұндағы дәлелдердің кәмегімен ұзақ жылдар бойы құрған еңбегінің жемісі. Үстемдік және алалау идеологияларын құруда мәдени дәйектер аса маңызды рөл атқарады. Алалау идеологияларының міндеті - кемсіту әрекеттерінің қалыптылығын ақтау және құрылымдандыруға жағдай туғызу.

Алалаудың тікелей ("**ашық**"), **жанама** және **жасырын** ("**жабық**") түрлері анықталған. 
* Ашық алалаудың негізінде нақтылы бір топтардың мүшелеріне қолдау көрсетіп немесе оларға ашықтан-ашық құқай көрсетіп, кемсітеді. 
* Жанама алалау ресми түрде тең қатынастар іс жүзінде әртүрлі топтардың өкілдерін кемсіту шаралары болып табылады. Алалаудың жасырын түрінде үстемдік етуші топтардың санасында, мінез-құлқында алалауға ұшыраушыларға қаталдықпен, мойындамаушылықпен стереотипті ойлаудан көрініс табады. Егер алалау осы топқа жататындардың бәріне бірдей таралатын болса, онда ол - категория бойынша **дискриминация**.

Дискриминация төменгі болып танылатын саяси және экономикалық тұрғыда үнемі құқай көретін топтарды қалыптастырады. Көптеген батыстық зерттеушілердің пікірінше, **дискриминация** аса маңызды экономикалық саладағы теңсіздікті зандастыруға бағытталған. Осылайша, И. Валлерстайнның пікірінше, **дискриминация** - модерн заманында пайда болған әлемдік империяныц негізі, ал расизм мен сексизм - алалаудың тек ғаламдық жүйелері ғана емес, сонымен қатар, әлемдік еңбек бөлінісіндегі құрылымды иерархия болып табылады. Алалауға ұшырайтын топтар (әйелдер, "ақ нәсілге" жатпайтындар өкілдері, ұлттық мемлекет құрамындағы этникалық азшылықтар) үстемдік құрушы топтардың гүлденуіне жағдай туғызады. Дискриминацияны жою әлемдік жүйенің болашағы үшін жаңа идеологияны қалыптастыру және эгалитарлы институционалды және заңнамалық аппаратты қалыптастыру барысында ғана мүмкін болмақ.

## Тағы қараныз
* Расизм
* Сексизм
* Национализм
* Антисемитизм
* Армянофобия

## Дереккөздер

Санат:Дискриминация
Диспансер

**Диспансер** (,  – бөліп беру) – белгілі бір аурумен ауыратын адамдарды тіркейтін , есепке алатын, алдын ала сақтандыру шараларын жүзеге асыратын арнайы медициналық мекеме.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Дирижабль

thumb|300px
**Дирижабль** () — ауадан жеңіл газдын — сутек немесе гелийдің көтеру күшімен ауаға көтерілетін сигара пішінді ұшатын аппарат. Басқарылмайтын аэростаттан дирижабльдің ерекшелігі, кез келген бағытқа ұшу мүмкіндік беретін бір немесе бірнеше қозғалтқышы болады. Дирижабльдің жүк көтергіштігі мен ұшу қашықтығы мол. Дирижабльдің тік бағыттағы козғалысы биіктік рульдерімен, ал үлкен ауысулар — газдың аз бөлігін жіберумен (түсу кезінде), балласты тастаумен (кәтерілу кезінде) реттеліп отырады. Көлденең жазықтықта дирижабль бағыт рульдерімен басқарылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дирижер

[thumb|[Лорин Маазель]]
**Дирижер** () – музыкалық шығармаларды орындаушылар тобын басқаратын жетекші. Ол музыкалық шығармалардың екпініне, динамикалық ырғағына бет құбылысы, қас-қабақ, көзқарасы мен ым, қол қимылдары, яғни қалыптасқан дирижерлік тіл арқылы жетекшілік жасайды.

Музыканттарды шабыттандырып, қол қимылдарына негізделген белгілі бір тәртіп пен жүйеде басқарады. Ол орындаушылардың ансамбльдік үйлесімі мен орындаушылық шеберлігін қамтамасыз етіп, шығармаға өзінің көркемдік түсінігі беруге тырысады. 18 ғасырда вокалдық немесе аспаптық капелланың, сондай-ақ, операның, кейін әскери үрмелі аспаптар оркестрінің дирижерлері капельмейстер деп аталды. 19 ғасырда симфониялық оркестрлердің дирижерлері арагідік осылай атала бастады. Хор басқарушысы хор дирижері немесе хормейстер, ал христиандардың шіркеу хорының дирижері регент деп аталады. Қазақстандағы ұлттық дирижерлік өнердің туып, қалыптасу тарихы Қазақ ұлт аспаптары оркестрін құрып (1934), алғашқы дирижері болған А.Жұбанов есімімен байланысты. Сондай-ақ дирижерлер - *Л.М.[[Леонид Матвеевич Шаргородский|Шаргородский]], Ш.Қажығалиев, Е.Г. Брусиловский, С.Шабельский, Р.Кацман, А.Мырзабековтерді* атауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Алфавит бойынша музыканттар
Дисперсия

**Дисперсия** ( - шашырау).

150px|thumb|right|Дисперсия1. Электромагниттік сәуле шығарудың дербес спектрлік құрамының қандай да бір уақыт ішінде шашырауы. Модалық **дисперсия**, материал дисперсиясы, сәулежол дисперсиясы деп ажыратылады.

2. Символдар арасындағы интерференция сурет пен оптикалық талшық
арқылы өткенде импульстер ұзақтығының артуына байланысты пайда болатын эффект. Дисперсия оптикалық талшықтың еткізу жолагының шектелуіне әкеледі.

## Кеңістіктік дисперсия
150px|thumb|right|Гауһардан да дисперсияны байқауға боладыКеңістіктік дисперсия -ортаның диэлектрлік өтімділігі тензорының толқындық векторға, мысалға поляризация жазықтығын айналдыруға келтіретін векторға тәуелділігі.
## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Дисплей

**Дисплей** ( – көрсету, қалпына келтіру) — электронды сәулелік түтікше (ЭЛТ) экранында ақпаратты көрсетіп бейнелеуге арналған құрылғы, бейнетерминал.

Әріптер, сандар, мәтін, кестелер немесе графиктер, суреттер, сызбалар түріне байланысты ақпаратты бейнелейтін әріпті-сандық және графикалық дисплей деп бөлінеді.

## Қолданылуы
* теледидарларда
* компьютерлердің, ноутбуктардың дисплейлерінде
* телефондарда
* калькуляторларда
* банкоматтарда және төлем терминалдарында
* көше жарнамаларында

## Дереккөздер

Санат:Электроника
Диспут

**Диспут** (лат. *dіsputare* – пайымдау, пікірталасы) – ғылыми, әдеби, әлеуметтік т.б. тақырыптар бойынша көпшілік алдында жария түрде өтетін пікірталас, белгілі бір мәселенің мән-жайын талқылаудың ұтымды жолы. Оқу-әдістемелік тұрғыдан жастардың дүниетанымын қалыптастыруға септігін тигізеді. Диспут жоғары, орта, арнаулы орта оқу орындарында дәрістің бір түрі әрі әдістемелік тәсілі ретінде де қолданылады.

## Сыртқы сілтемелер
http://ru.wikipedia.org/wiki/Диспут

## Дереккөздер</span>


Санат:Ғылым
Диссоциация

**Диссоциация** ( – бөліну, ажырау) — молекулалардың, радикалдардың не иондардың молекулалық массасы аз бірнеше бөлшектерге ыдырауы. Әсер ету сипатына байланысты электролиттік, термиялық фото диссоциация болып ажыратылады. Диссоциация дәрежесі — иондарға диссоциацияланған молекулалар санының берілген заттың барлық молекулаларына қатынасы. Температураға, ерітіндінің концентрациясына және еріткіштің диэлектрик өтімділігіне тәуелді.

## Дереккөздер

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Диссонанс

**Диссонанс** (, - үйлесімсіз дыбыстаймын), әдебиеттануда - өлең ұйқастарында кездесетін құбылыс; толымсыз ұйқастың бір түрінің атауы. Диссонанс түрлі өлең жүйелерінде түрліше сипатта болады; тоникалық жүйедегі орыс өлеңінде Диссонанс - өлең ұйқастарындағы екпін түсіп тұрған дауысты дыбыстардың сәйкеспей, тек одан кейінгі дауыссыздардың ғана өзара үндесіп (үйкасып) немесе бірдей болып келуі. Мыс.: *слово - слева - слава*. Ал силлабикалык жүйедегі қазақ өлеңінде Диссонанс ұйкастың акустикалык құрылымындағы бір немесе бірнеше дауысты дыбыстардың сәйкеспей, үйлесімсіздік танытып, ұйқас құрамындағы дауыссыздардың түгел дерлік дapa үндесуіне негізделеді. Мыс.: *"Әуелде бір суық мұз - ақыл зерек, Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек"* (Абай"). Диссонанс сирек, онда да көп (төрт, бес) буынды өлең ұйқастарының бастапқы буындарындағы селкеулік ретінде ғана әредік ұшырасады. Мыс.; *"Қойшы аянбас сіздердей "қонағынан", Не бір серке сойылар, не бағлан. Жазбай тани қоясың жаздың нұрын, Жадыраңқы іңірдің қабағынан"* (Т.Әбдікорімов). Диссонанс түзіп тұрған ұйқастардағы үндестік тек дауыссыз дыбыстардың үйлесіміне, яғни олардың өзара ұйқасып немесе қайталанып келуіне негізделетіндіктен, оны кейде консонанс деп те атайды, бірақ бұл атау сирек колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті

be-x-old:Кансананс
Диссидент

Диссидент ( ) - 
# билеп тұрған дінді ұстамайтын адам; 
# билік етіп тұрған үкіметке қарсы және ресми саяси-құқықтық нормалар мен құндылықтарға оппозиция саясатын ұстайтын жеке тұлға. Бұрындары үстемдік етуші діни немесе шіркеулік ұстанымдарды мойындамаушы дінбұзарларды, діннен безгендерді, осылайша диссиденттер немесе әзге пікірдегілер деп атады.

XX ғасырда **диссиденттер** деп авторитарлы және тоталитарлы саяси-идеологиялық жүйелерге ашық қарсы шығушыларды атады. Социалистік елдерде диссиденттерді "заңқорғаушылар" деп атады, өйткені олар билік басындағылардың заң бұзушьшығына, аярлығына қарсы шықты, құқықтық мемлекет құруға талпынып, мемлекет құқықтарының жеке адам мен азамат құқықтарынан үстем болуына қарсы тұрды. **Диссиденттердің** саяси белсенділігі қашан да шағын ұлттық кеңістікте жүзеге асырылды, бірақ халықаралық кең кеңістікке бағытталды, сондықтан да диссиденттік кәбіне заңдастырылған алалаушылық түрімен қудаланып, бас бостандығынан немесе азаматтығынан айырылып, зорлықпен психиатриялық емдеу орталықтарына жатқызылып, елден аластатылады.

**Диссиденттер** саяси партиялар немесе ұйымдар құруға талпынбайды, онымен қоймай, бір мезгілде, бір елде әрекет етуші диссиденттердің, әдетте, ортақ бағдарламалары да болмайды (мысалы, КСРО кезінде марксистер де, православиелік діндарлар да диссидент болды).

Демократия, азаматтық қоғам, құқықтық мемлекет, еркіндік құндылықтарын мойындау, ашық қоғам, жеке тұлғаның әкілеттігінің молдығы идеалдарын қорғай отырып, **диссиденттер** өз ұлттық мемлекеттерінде ғаламдық ықпалдасуға және ғаламдық басқаруға лайықталатын саяси институттар құруға талпынады.

## Тағы қараныз
* Интеллигенция
* Демократия

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Санат:Терминология
Дисфемизм

**Дисфемизм** (,  - қарама-қарсылық не болымсыздық мағына тудыратын қосымша,  - айтамын), какофемизм — ауыс мағынаның бір түрі. Қалыпты қолданылатын зат, құбылыс атауларын неғұрлым дөрекі, тұрпайы сөздермен ауыстырып айту. Дисфемизм - мағынасы жағынан эвфемизмге қарама-қарсы құбылыс. Дисфемизм кеміту,қорлау,жаратпау ұғымын тудырады. Мысалы:боқ мұрын бала,боқтан өзгені сөз қылу,боғымен жасты баламен ойнады,боғын пышақтады,қолынан боқ келмейді,боққа татымайды,боғы ботқа,т.б. Қазақ тілінде бәр сөзге қатысты осыншама дисфемизмдер бар.Дисфемизмдер - әдеби тілдің үлгісіне жатпайды.Бұлар көбінесе көркем шығармада ауызекі тілдің сөйлеу үлгісі ретінде кейіпкерлердің тілінде ұшарасады.Сол арқылы әр жазушы өзінің қаһарманының мінез-құлқын,іс-әрекетін,ой-өрісін бейнелеп,нақтылы шынайы бейнесін жасайды.
*Мысалы: *бала деудін орнына жүгірмек, сөйлеме деудін орнына былжырама* деу.
## Тағы қараныз:
* Эвфемизм

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Дифференциалдық геометрия

**Дифференциалдық геометрия** – геометрияның геометриялық объектілерді математикалық талдау тәсілімен зерттейтін бөлімі. Дифференциалдық геометрияда алдымен қисықтар мен беттердің шектеусіз аз үйірлерінің қасиеттері айқындалады, содан кейін сызық пен беттің тұтас тұлғасындағы ерекшеліктері анықталады. 

Санат:Геометрия
Дифференциалдық есептеу

нобай|
**Дифференциалдық есептеу** — функцияның туындылары мен дифференциалдарын есептейтін және олар арқылы функцияның қасиетін зерттейтін математиканың бөлімі.

Д.е. математиканың нақты сандар, функция, шек және үздіксіздік сияқты маңызды ұғымдарына да негізделген.

## Тағы қараңыз
* Вариациялық есептеу
* Интегралдық есептеу

Санат:Математикалық талдау
Санат:Дифференциалдық есептеу
Диэдр

**Диэдр**(ди... және грек. edra – қыр) – кристаллографиядағы бірін-бірі қиып өтетін екі қырдан тұратын қарапайым пішін. Оның барлық қырлары өзара тең, өйткені симметриялық қайталау жолымен бәрі бастапқы бір қырдан шығады.
Дистилдеу

**ДИСТИЛДЕУ** – сұйық қоспаларды бір-бірінен бөліп алу әдісі. Ол сұйық қоспа құрамының одан түзілетін бу құрамынан айырмашылығына негізделген. Дистилдеу бөліп алатын сұйықтықты алдымен біртіндеп буландырып, артынан буды қайтадан конденсаттау арқылы жүзеге асырылады. Нәтижесінде бөліп алынған (айдалған) фракция (дистиллят) қайнау температурасы төмен, ұшқыштығы жоғарылау, ал айдалмаған сұйықтық (ыдыстың түбінде қалатын) қайнау температурасы жоғары, ұшқыштығы төмендеу құрамдас бөліктерге ажырайды. Егер бастапқы қоспадан бір фракция (әдетте қайнау температурасы ең төмен не қайнау температуралары бір-біріне жақын бірнеше сұйық заттардың қоспасы) айдалса, оны жай дистилдеу, ал бірнеше фракция бөлініп алынса, фракциялық дистилдеу деп аталады. Дистилдеуді іске асыратын қондырғы жылытатын ыдыстан және дистиллятті жинайтын бір не бірнеше ыдыстардан тұрады. Дистилдеу, көбінесе мұнайдың құрамдас бөліктерін бір-бірінен бөлу үшін не суды онда еріген минерал тұздардан, т.б. заттардан тазарту үшін қолданылады.
## Дереккөздер



 

Санат:Қазақстан табиғаты
Дистония

**Дистония** — қантамырлары тонусының шамадан тыс төмендеуінен немесе жоғарылауынан ағзада болатын өзгерістер.

## Сілтемелер
* Дистония классификациясы EFNS-MDS:
* 
* Современные подходы к диагностике и лечению дистоний — Голик В. А., Марченко С. В. PDF

Санат:Аурулар
Санат:Синдромдар
Добротин Николай Алексеевич

**Добротин Николай Алексеевич** (18 маусым 1908 жылы туған, Ресей, Пенза қаласы) – физика-математика ғылымының докторы (1948), профессор (1951), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1967), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1982). 

Дондағы Ростов қаласындағы Солтүстік Кавказ мемлекеттік университетін бітірген (1929). Сол қаладағы Энергетика институтының оқытушысы (1929–31), КСРО Ғылым Академиясының Физика институтында аспирант, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары (1931–76), КСРО Ғылым Академиясы Төралқасының ғылыми хатшысы (1950–55) қызметтерін атқарған. Қазақстан Ғылым Академиясының Жоғары энергия физикасы институтында лаборатория меңгерушісі (1968–76), директордың орынбасары, Қазақстан Ғылым Академиясы Төралқасының мүшесі, Физика-математика бөлімшесінің академик-хатшысының орынбасары (1976–87) болды. 1987 жылдан зейнеткер. Мәскеуде тұрады. Негізгі ғылыми еңбектері атом ядросы мен ғарыштық сәулелер физикасына арналған. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1951). 3 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/Добротин

## Дереккөздер</span>


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1908 жылы туғандар
Леонид Георгиевич Добрунов

**Добрунов Леонид Георгиевич** (9 наурыз 1907 ж., Украина, Полтава қаласы – 3 мамыр 1982 ж., Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1952), профессор (1953), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонденция мүшесі (1954).

Полтава ауыл шарушылық институтын бітірген (1927). 1945 жылдан Қазақстанда қызмет жасаған. 1945–58 ж. және 1961–68 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника институтында сектор, бөлім, лаборатория меңгерушісі, сонымен қатар ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) профессор болған. Негізгі ғылыми еңбектері өсімдік физиологиясына арналған. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
http://histpol.pl.ua/pages/content.php?page=1776

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Догма

**Догма** (грек. *dogma* – пікір, шешім, айқындау), қ а с а ң  қ а ғ и д а – дәлелдеусіз, тәжірибе жүзінде тексерілмей-ақ ақиқат ретінде қабылданатын қағида. 

Әдетте, оған абырой-беделге көзсіз табыну, сондай-ақ діни нанымдар негіз болады. Мысалы, көптеген діни наным күдік келтіруге не сынап-мінеуге болмайтын *догмаларға* сүйеніп, нақты болмысқа, кеңістік пен уақытқа тәуелсіз абсолюттік ақиқат ретінде мойындалатыны белгілі. Ал ғылымда кейбір ескірген ережелер *догмаға* айналып, оны консервативті, қасаң ойлайтын ғалымдардың қорғаштап, қолдайтын жағдайлары ұшырасуы мүмкін. Марксшіл-лениншіл ілім сөз жүзінде қасаң ойлаушылыққа қарсы шыққанымен, іс жүзінде өзі *догмаға* айналды, өзінің идеялық негіздерін жетілдіруге, уақыт ағымына сай дамытуға талпынғандарды «ревизионистер» деп сынады.

## Тағы қараныз
* Догматизм

## Сыртқы сілтемелер
Догма

## Дереккөздер</span>


Санат:Саясат
Санат:Ғылым
Доға

thumb|right|Тастан жасалған арка
**Доға**— атты арба не шанаға жеккенде, екі жақ шеті терте мен қамыттың құлақбауын ұстап, бекітіп тұратын ағаш сайман. Доғаны қайың, тал, үйеңкі, емен сияқты мықты ағаштардан иіп жасайды. Ол үшін жұмыр ағаштың иілуге тиісті жерін шауып жұқартып алып, морға салып жұмсартады да, тез арқылы екі жақ басын иіп, қалыпқа салып кептіреді.

**Доға** кеуіп қалпына түскеннен кейін иілген жерінен шығыршық орнатады. Доғаның тертемен жалғасатын төменгі екі ұшының сыртқы бетін орнықты болу үшін шауып, ойық жасайды.

**Доға** - қабырғадағы ашық қалдырылған ойықтарды немесе екі тіреудің арасын үстіңгі жағынан қосатын доғал маңдайшасы.

**Арка ** ( — доға, иін, иілім)— қабырға немесе тірек аралықтарын ұштастыратын иін. Алғаш рет шығыс сәулет өнерінде қолданылған. Кейін ежелгі Рим архитектурасында кең қолданылды. Қазақстанда Баба ата кентіндегі медреседе (9-12 ғасыр), Айша бибі күмбезінде (11-12 ғасыр), Ахмет Ясауи кесенесінде (14 ғасырдың аяғы мен 15 ғасырдың басы) т.б. құрылыстарда кеңінен пайдаланылған. Аралық мөлшеріне, салмақ көтеру мүмкіндігіне, құрылымдық сипатына қарай арка тастан, металдан, ағаштан және темір бетоннан т.б. жасалады. Ежелгі сәулет өнерінде арка көбінесе тастан, қыштан қаланған. Арка пішініне қарай жартылай дөңгелек, садақ тәріздес (готикада көп таралған), таға тәріздес (араб елдері, сәулет өнерінде жиі кездеседі), дулыға тәріздес, көп қалақшалы, киль т.б. тәріздес болып келеді. Арка бүгінгі заманғы құрылыстарда да өз мәнін жоғалтқан жоқ. Ғимарат тұрғызуда, көпір салуда т.б. құрылыстарда арка негізгі құрылымдық бөлік ретінде қолданылады.

**Доға** – қисық сызықтың бойындағы кез –келген екі нүкте аралығындағы бөлігі. Шеңбер бойындағы екі нүкте оны екі  доғаға бөледі.

**Арка** ( — доға)—қабырға ойығында (терезе, қақпа, есікке) доға тәрізді иіп өрген итарқа шатыр немесе екі тіреудің (бағаналардың, колонналардың, көпір тіреулерінің) үстіне орнатылған аркалық өткел.

**Электр доғасы** – физикалық құбылыс, газдағы электр разрядының бір түрі.

## Дереккөздер
Математика әлемі

## Дереккөздер</span>


Санат:Механика
Санат:Тарих
Санат:Өнер
Александр Иванович Добросмыслов

**Добросмыслов Александр Иванович** (1854 – 1915)  – қазақ халқының тарихы мен этнографиясын зерттеуші. 

Орыс географиялық қоғамы Орынбор бөлімшесінің және ғылыми архив комиссиясының мүшесі. 1888 – 1901 ж. Торғай облысында мал дәрігері болып қызмет істеген. Қазақ ауылдарын аралап, қазақ халқының сан қырлы шаруашылық өмірімен, әдет-ғұрпымен танысқан. «Торғай облысындағы халықтың қоныстануы туралы» (1893), «Торғай облысы қырғыздарының XVIII – XIX ғасырлардағы сот құрылысы» (Қазан, 1904), т.б. қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне қатысты бірқатар еңбектер жазған. Кейін Орынборда тұрып, жергілікті губерниялық архив қорын зерттеді. Нақты құжаттар негізінде XVIII-ғасырдың 1-жартысындағы Орынбор өлкесі тарихына қатысты құнды құжаттар жинаған («Ресей тарихы туралы материалдар», 1, 2-т, 1900) және XVIII – XIX-ғасырлардағы Батыс Қазақстан тарихы жөнінде «Торғай облысы» (1 – 3 т., 1900 – 02) аталатын 3 томдық ғылыми еңбегі жарық көрді. Добросмыслов  өмірінің соңғы жылдары Түркістан өңірін, соның ішінде Оңтүстік Қазақстан қалаларын зерттеп, сол өлкенің тарихына «Ташкенттің бұрынғы және қазіргі тарихы» (1912), «Сырдария облысының қалалары (Қазалы, Перовск, Түркістан, Әулиеата, Шымкент)» (1912) атты еңбектерін арнады.

## Дереккөздер</span>
Доғал шайқасы

**Доғал Шайқасы**, Доғал–Үрпек соғысы – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс кезіндегі А. Иманов бастаған Торғай көтерілісшілерінің Ресей үкіметінің жазалаушы отрядына қарсы соңғы соғысы. Шайқас 1917 жылы 22-23 ақпан күндері Доғал қопасы мен Үрпек қонысы аралығында болған. Бұл кезеңде көтерілісшілердің негізгі күші Торғай қаласынан 150 шақырым қашықтықтағы Батпаққара елді мекенінің маңындағы Жалдама, Торғай өзендерінің бойына орналасқан еді. Ал екінші бөлігі Торғай қаласынан 140 шақырым жердегі Жыланшық өзенінің бойына, үшіншісі қаладан 80 шақырым қашықтықтағы Перовск жолының бойында топтастырылған. Сөйтіп Перовск-Ақмола аймағының аумағы 150 шақырымдық жерін камтыған. Торғайдағы көтерілісті біржолата басу мақсаты мен арнайы ұйымдастырылған генерал-лейтенант Лаврентьев басқарған жазалаушы отряд құрамындағы полк. Тургенев басқарған 13-орынборлық казак полкі Торғай-Жыланшық өзендерінің бойындағы көтерілісшілерді жоюды мақсат етті. Полк кұрамында 6 казак жүздігі, 1 атты батарея взводы, 1 жаяу әскер батареясы взводы, 6 пулемет, 4 зеңбірек болды. Бұл қарулы полк 18 ақпанда Қарақоға болысының 6-ауылын, 21 ақпанда Құмкешуді басып алып, Батпаққараға жетті. 22 ақпанда Доғал аңғарында көтерілісшілерге қарсы соғыс басталды. Амангелді Иманов бастаған көтерілісшілер полкі Тургеневтің осы қарулы полкіне 20 мың сарбазбен қарсы тұрды. Олардың қатарында білтелі мылтық, бердеңкелермен қаруланған 171 мерген болды, қалғандары айбалта, қылыш, найза, шоқпар ұстаған атты сарбаздар еді. Шайқас қарсаңында өткізілген соғыс кеңесінің ұйғаруы бойынша, қолына қару ұстамаған ел түгел дерлік қырдағы қопаларға көшірілді. Арнайы соғыс жоспарына сай Жалдама, Сымтас өзендері бойын - *Қараторғай, Көртоғай, Сарыторғай* болыстарының, Сарықопа, Мұқырды - Сарықопа, 1-Науырзым, 11-Науырзым болыстарының, *Қарасу, Доғал, Сорбұлақты* - Қараторғай, Қайдауыл, Аққұм болыстарының сарбаздары мен Көкшетау, Әулиеата, Түркістан, Ақтөбе, Байқоңыр, Қарсақпай, Атбасар, Жаңақала, Ақмешіттен келген көтерілісшілер қорғауға тиісті болды. **Сорқұдық, Кемер, Тоқанай** бойын - Қарақоға, Тосын, Шүбалак болыстарының сарбаздары қорғады. Күші басым жазалаушылар отрядына қарсы екі күнге созылған ауыр айқаста Амангелді батырдың колбасшылық қабілеті айрықша көрінді. Дұшпан шебіне оқыстан шабуыл жасау, күтпеген жерден тосқауыл қою, жазалаушыларды оппа карға, жылымға түсіріп, тез шегініп кету сияқты тапқыр айла-әрекеттер жасап бақты. Ақыры 23 ақпан күні ымырт үйіріле екі жақтан да атыс тоқтатылды. 24-25 ақпанда Тургенев полкі қайтыс болғандар мен жаралы жауынгерлерін 45 шанаға тиеп, Торғайға шегініп кетті. Доғал Шайқасы Торғай көтерілісшілерінің ұйымдық жағынан бекіп, соғыс шеберлігін меңгерген қарулы күшке айналғанын, сарбаздардың бостандық жолындағы күрестегі табандылығы мен жеңіске деген жігерін танытты. Көп ұзамай Ресейде 
Ақпан төңкерісі жүзеге асырылды да, Торғайдағы жазалаушы отрядтардың шапқыншылықтары тоқтатылды. Сөйтіп Торғай көтерілісшілері өздерінің алға қойған мақсатын орындап шықты. Қазір Доғал Шайқасы болған жерлерге ескерткіш тақталар орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Ғазиз Ниязұлы Доғашев

thumb|right|200px|Ғазиз Ниязұлы Доғашев
**Ғазиз Ниязұлы Доғашев** (1917–2008) – дирижер, Қазақстанның халық әртісі (1957).

М. Төлебаевтың Біржан – Сара, *Қ. Қожамияровтың Назугум, Ю.С. Мейтустың Ағайынды Ульяновтар, З.П. Палиашвилидің Даиси операларының*, Н. Тілендиев, Л.Б. Степанов және Е.В. Манеевтердің Достық жолымен, Б.В Астафъевтің "Бақшасарай бұрқағы" балеттерінің спектакльдеріне дирижерлік етті. 
* 1951-56 жылдары Мәскеудегі Үлкен театрда дирижер.
* 1959-63 жылдары Украинаның опера және балет театрында дирижер.
* 1963-66 жылдары "Мосфильм" киностудиясы симфониялық оркестрінің дирижері болды. 
* 1966-69 жылдары Беларусь опера және балет театрында бас дирижер қызметін атқарды. 
* 1951 жылдан педагогикалық қызметпен (Алматы мен Мәскеу консерваторияларында) шұғылданды. 
* 1974 жылдан Беларусь консерваториясының доценті
* 1982 жылдан Мәскеудегі Мәдениет институтының профессоры

## Марапаттары
* Қазақстан Мемлеекттік сыйлық иегері (1972)
* Еңбек Қызыл ту
* Құрмет белгісі, т.б. ордендермен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1917 жылы туғандар
Санат:2008 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Мәскеу мәдениет институтының профессорлары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан музыка педагогтары
Санат:Ресей музыка педагогтары
Дойыр

**Дойыр** — жуан өрімді қамшы. Өрімі жұмыр, кейде торт қырлы болып келеді. Өрімнің арасына қайыстан жұмырлай ширатылған өзек салып, сыртын таспамен тоқи өреді. Таспа кебе келе көнге айналып, өте қатты әрі берік болады. Әдетте, дойырдың сабын ырғай, тобылғы тәрізді қатты ағаштан жасап, мықты болуы үшін ұшы мен дүмін металмен құрсаулап қояды. Кейде өрімнің ұшына тас не металл тобыршық бекітеді. Өрім мен сап тілше қайыс арқылы бекітіледі. Қайыстың сапқа бекітілетін ұшының үстіне сәндік үшін жұқа жез салынады. Дойырдың сабы да күміс, жезбен әшекейленіп, қолға ұстайтын жағына бүлдірге өткізіледі. **Дойыр** қару ретінде қолданылған.
## Дереккөздер</span>
Док

**Док**(голл. dok, ағылш. dock) – 1) кеме құрастыруға немесе кемені судан шығаруға арналған құрылыс. Ол құрғақ, құйылмалы және жүзбелі Д. болып ажыратылады; 2) теңіздің толысуы мен қайтуы күшті болатын жерлерде, жүк тиеу-түсіру жұмыстары кезінде, кеменің орнықты
Докторантура

**Докторантура** – жоғары оқу орындары мен ғылыми мекемелердің біліктілігі жоғары ғылыми және ғылыми-педагог кадрларды – ғылым докторларын даярлау бөлімі. 

Докторантура ведомстволық бағыныштылыққа, меншік түріне тәуелсіз, қазіргі заманға лайық зерттеу және эксперименттік базасы, белгілі бір салада ғылыми мектебі бар, ғылыми-техникалық жобалар мен бағдарламаларды жасауға және жүзеге асыруға белсенді түрде қатысып жүрген жоғары оқу орындарында, ғылыми және ғылыми-өндірістік мекемелерде ашылады. Докторантураға ғылым кандидаты дәрежесі бар Қазақстан азаматтары «Жоғары оқу орнынан кейінгі кәсіптік білім беру туралы Ережеге» сәйкес қабылданады.

## Сыртқы сілтемелер
http://ru.wikipedia.org/wiki/Докторантура

## Дереккөздер</span>


Санат:Білім
Игорь Александрович Долгушин

**Долгушин Игорь Александрович** (30 наурыз 1908 ж., Ресей, Омбы қаласы – 4 тамыз 1966 ж., Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1955), профессор(1957).

Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) Орман техникалық академиясын бітірген (1931). 1933 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, осы институт директорының ғылыми жұмысы жөніндегі орынбасары (1947–53) болған. Республикадағы орнитологиялық зерттеулерге басшылық етіп, осы бағытта ғылыми мектепті қалыптастырған. Қазақстан аумағын орнитологиялық тұрғыдан бірнеше аймаққа бөлді, ондатрды жерсіндіру жұмысына қатысты (КСРО Мемлекеттік сыйлық, 1951). Аң шаруашылығымен және құстарды қорғау мәселелерімен де шұғылданды. «Қазақстан құстары» атты 5 томдық жинақ (1960–74) авторларының бірі (Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы, 1978).

## Сыртқы сілтемелер
http://www.rbcu.ru/information/3396/ 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Дозиметр

thumb|Ескiрген тура көрсетпейтiн иондаған дозиметр, бiрақ көп кәсiпорындарға бұрынғыша қолданылады.
thumb|Қазiргi заманғы дозиметр, көбіне көлік жанар май құятын станцияларда қолданылады
**Дозиметр**– иондағыш сәулелердің мөлшері мен қуатын өлшеуге арналған құрылғы. Детектор мен өлшеуіштен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Дойче Банк

250px|thumb|right|Deutsche Bank логотипі
thumb|left|200px|
**Дойче Банк** () — Германияның ең ірі банкілік концерні. 1870 ж. Берлинде құрылған. Басқармасы Майндегі Франкфурт қ-нда. Германияда және басқа елдерде 1500 бөлімшесі мен өкілдігі бар. Қазақстандағы өкілдігі 1993 ж. 26 сәуірде ашылды.

## Сілтемелер
* '''Deutsche Bank AG''' ресми сайты

Санат:Банктер
Домалақ ана кесенесі

**Домалақ Ана Кесенесі** – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Қаратаудың күнгей бетінде, Балабөген өзенінің аңғарында. Халық арасында Домалақ ана атанған Нұрила Әли Сыланқызының зиратына тұрғызылған.

## Кезеңі
Жерленуі 1456 жылы, қазіргі кесене 1998 жылы салынған.

## Тарихи деректер, сипаты
Домалақ ана - есімі Нұрила 1378–1456 жылдары өмір сүрген. Түркістандағы Яссы қыстағында туған. Мақтым Ағзымның жалғыз ұлы ержүрек батыр Ақсақ Темірдің қарамағында әскер басқарған Әли Сланның қызы. Шешесінің есімі Нұрбике - Уәйіс ханның апасы еді. Домалақ ананың әкесі Әли Слан 1388 жылы Ақсақ Темір әскерінің құрамында Алтын Ордаға аттанарда әйелі Нұрбике мен Нұриланы (Домала ана), Түркістандағы әкесі Мақтым Ағзам қожаның үйінде қалдырады.

Бірде Түркістан маңындағы Қарашық өзенінде суға түсіп жатқанда Нұрбикені жылан шағып өлтіреді. Әкесі әскерден келмеген, анасынан тірідей айырылған Нұрила бабасы Мақтым Ағзамның тәрбиесінде өседі. Мақтым Ағзам Қожа Ахмет Яссауидің қызы - Гауһар бибінің ұрпағы еді. Нұрила - араб сөзі, қазақша «Алланың нұры» деген ұғым береді. Парсы тілінен аударғанда «Дихнат мама», яғни Әулие ана мағынасын білдіреді. Кейіннен Дихнат деген сөз Домалақ деп ауыстырылған. 

Нұрила (Домалақ ана) - Бәйдібек бабамыздың үшінші әйелі. Тарихи жазбаларда Домалақ ананың адамгершілігі, әдептілігі, парасаттылығы мен шыншылдығы және аналық қасиетінің арқасында «Домалақ ана» аталуы жайлы көптеген деректер жазылған. Нұрила ана 1456 жылы мамырдың 28 жұлдызында қайтыс болған, сол жылы Домалақ ананың немересі Дулат Бұхарадан Абдулла Шері есімді шеберді алдыртып, ана басына төрт қанатты күмбезделген кесене-там тұрғызады. XI–XV ғасырлар аралығында Домалақ ана кесенесі бірнеше рет қайта жөндеуден өткен. Домалақ ана кесенесі жерден 12 метр биіктікте сегіз жапырақты етіп өріліп, негізгі бөлігінің үстіне күмбез орнатылған. Аңыз бойынша, Домалақ ана кесенесінде екі қасиетті тас бар, осы екі тастың арасынан тек жаны таза адам өте алады. XX ғасырда салынған кесене 6 бағаналы болған.

1906–1908 жылдары Ресейден қоныс аударып келген орыстардың тобыры күмбез-ескерткіштерді бұзып талқандап жібереді. 1908 жылдың жазында ақын Орынбай Тайманов (1867–1949) жаңа ескерткіш күмбез салдырады. 1942–1943 жылдары Шошқабұлақтың тұрғын орыстары, кәрістері тағы да бұзып тастайды. 1957 жылы тағы да жаңа күмбез салынады, бірақ ол  көп сақталмаған. 1966 жылы Маңғыстаудан алып келінген ақ тастармен қайта қаланды. 1998 жылы Домалақ ана кесенесі жаңартылып, 2000 жылы айналасын көркейту-көгалдандыру жұмыстары аяқталды. Кесененің құрылысын жүргізуші және жобасын  жасаушы сәулетшісі - Саин Назарбеков. Домалақ ана мұражайында түрлі көне қолжазбалар, қолдан жасалған көптеген заттар сақталған. Домалақ ана кесенесі - көпшілік тәу етер қасиетті орын.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Домбағұл

**Домбағұл** – ортағасырлардан сақталған көне сарай қалдығы. 

## Орналасқан жері
Ұлытау облысы Ұлытау ауылынан солтүстікке қарай 80 км жерде, Арғанаты тауының батыс етегінде орналасқан. 

## Деректер мен зерттелуі
Оңтүстік Қазақстанды қоныстанған қыпшақтардың  Домбағұл сынды көптеген сарайларының болғандығын X-ғасырдағы араб ғалымы Әл-Идриси мен XIII ғасырдағы саяхатшы Вильгельм де Рубрук жазып қалдырған болатын. Сарайдың қалдығын XVIII ғасырдағы орыс саяхатшысы Н. Рычков пен XIX ғасырдың басында қырды аралауға шыққан кен инженері И. Шангин де көріп тамашалаған.
1946-50 жылдары Ә.Х. Марғұлан (Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы) сарайдың ғылыми сипаттамасын жасады. Кейін Ж. Смайылов зерттеген.

## Сипаты
Домбағұл осы өңірдегі Алаша хан бекінісінен кейінгі күшейтілген ірі қамал орнына жатады. Төрт жағынан ормен және қорғаныс жалдарымен қоршалған төртбұрышты алаңқай түрінде салынған. Сарайда көлемді қазба жұмыстары жүргізілмеген, шағын мөлшердегі ұңғымадан көптеген мал сүйектері алынды. Сарай маңындағы кішірек жылғаның айналасынан егістік орындар мен суландыру жүйесінің қалдықтары табылды. Домбағұл жергілікті билеушілердің күшейтілген бекініс ордасы болған.
Сарайдың салынған мерзімі жайында ғалымдар арасында екі пікір бар. Ә. Марғұлан мұны Ақ Орда кезеңіне (XIV-XV ғғ.) жатқызса, Ж. Смайылов одан ертерек уақытқа, IX-XI ғасырларды қамтитын оғыз-қыпшақ заманына жатқызады.

## Әдебиет
* Маргулан А.Х., Остатки оседлых поселений в Центральном Казахстане. Археологические памятники Казахстана, А.-А., 1978; 
* Смаилов Ж.Е., Памятники археологии Западной Сары-Арки (средневековые поселения), Балхаш, 1997.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қамалдар
Санат:Ұлытау облысы географиясы
Бронислав Александрович Домбровский

**Домбровский Бронислав Александрович** (18 қаңтар 1885 ж., Украина, бұрынғы Херсон губерниясы, Елизаветград қаласы – 16 шілде 1973 ж., Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1936), профессор (1930), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1954), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері (1945). 

Киев университетін (1912) бітірген. 1929 жылдан Қазақстанда жұмыс істеген. Елімізде жануарлардың салыстырмалы анатомиясы мен морфологиясының қалыптасуы және дамуы Домбровскийдің атымен тығыз байланысты. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) өзі құрған мал анатомиясы кафедрасын басқарды (1929–37, 1939–50, 1951–54). 1937–39 және 1954–71 ж. ҚазМУ-да жануарлар морфологиясы және зоология кафедраларына басшылық етті. 1971 жылдан өмірінің аяғына дейін осы кафедрада кеңесші-профессор болды.

## Сыртқы сілтемелер
http://ru.wikipedia.org/wiki/Домбровский,_Бронислав_Александрович

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан зоологтары
Санат:КСРО зоологтары
Санат:1885 жылы туғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Юрий Осипович Домбровский

**Юрий Осипович Домбровский**(12 мамыр 1909, Мәскеу – 29 мамыр 1978, Мәскеу) – орыс жазушысы, аудармашы. 

* 1933-39 жылдары мектепте мұғалім, директор

* Қазақстан мемлекеттік орталық музейінде аға ғылыми қызметкер. 

* Бірнеше рет репрессияға ұшырады, тек 1956 жылы ақталды. 

* 1956 жылы Мәскеуге  қоныс аударды. Романдары жақсылық пен жамандық, ерлік пен ездік сияқты адамгершілік мәселелеріне арналған. «Гоголь көшесіндегі ағаш үй» атты естеліктер кітабында (1973) қазақ қаламгерлері туралы жылы лебіздер айтқан. «Шығармашылық ерлік» деген мақаласында Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясын көркемсөзде жасаған нағыз ерлікпен пара-пар деп бағалаған («Дружба народов», 1958, №11).

## Дереккөздер


Санат:12 мамырда туғандар
Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:29 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:XX ғасыр жазушылары
Санат:Орыс жазушылары
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Тарихи романдар авторлары
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:Ресей мемуаршылары
Санат:КСРО мемуаршылары
Долинка (Қарағанды облысы)

**Долинка** (*Қоңыртөбе*) — Қарағанды облысы Шахтинск қаласына қарасты кент.

## Географиялық орны
Шахтинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1909 жылы қаланған. 1909 жылы Халық Ағарту министрлігінің атынан мектеп пен ғибадатхана тұрғызылды, мың пұт астыққа арналған қоғамдық қойма салынды. Кусаин Абузаров, Яков Батерфельд, Павел Семенов және Григорий Черных сауда жасаған төрт азық-түлік дүкені болған. Жыл сайын 20-ы ақпан мен 1-ші қыркүйек арасында жәрмеңкелер өткізілген. 1931–59 жылдары КСРО-ның ГУЛАГ жүйесіне қарасты Қарағанды лагерлерінің (Карлаг) орталығы болды. Кентте Долинка шахта құрылысы кәсіпорны бар.

Долинкадан алыс емес жерде "Мамочкино кладбище" мемориалдық кешені орналасқан және онда 1930-1940 жылдары балалар мен олардың аналары, яғни Карлаг тұтқындары жерленген. Жерлеу орындары бұрынғы Карлаг басқармасы ғимаратынан бірнеше шақырым жерде орналасқан. "Мамочкино кладбище" мемориалдық кешенінің аумағында Карлаг лагерлерінде қаза тапқан украиндықтарға ескерткіш ашылған. Ескерткіш 2005 жылы 21 қыркүйекте ашылды және репрессияға ұшыраған украиндықтарды мәңгі еске алады. Олардың қатарында діни қызметкер Алексей Зарицкий болды. Ол 2001 жылы 27 маусымда Рим Папасы Иоанн Павел II-нің сапары кезінде 28 Украиналық грек католиктерінің қатарына қосылған болатын. Монумент Украиналық грекокатолиялық шіркеу өкілдерінің бастамасы бойынша бір кездері Карлаг еңбекпен түзеті лагері (қазіргі Карлаг мұражайы) орналасқан аумақта орнатылды. Зират ресми түрде 1960 жылдардың басында жабылды және 2003 жылы ғана мемориалдық кешен мәртебесін иеленді. 

## Халқы
1909 жылдың соңына қарай Долинкада 280 отбасы, барлығы 1634 адам (812 әйел және 822 еркек) болған. Еділден келген шаруаларға 15303,4 оңдық жер берілген . 

## Дереккөздер

Санат:Шахтинск қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Домино

right|280px|
**Домино** (лат. *domіnus* – мырза) – үстелде ойналатын ойын.  Қазіргі Доминода 28 тас бар. Әр тасқа нөлден алтыға дейін белгі салынған. Доминоны көбіне төрт адам ойнайды.

## Тарихы
11 ғ-да Қытайда куат пай(сүйектегі кесте) деген атпен пайда болған. Еуропаға венециялық саяхатшы Марко Поло әкелген.

## Ойнау ережесі
Екіден төрт адамға дейін ойнайды. Екі адам үшін жеті плитка, үш-төрт адам үшін бесеу бөлінеді. Қалғаны жабық қорыққа («базар») орналастырылған. Қарапайым «аула» доминосында ойыншы 1: 1 дублімен басталады, ал егер ешкімде ондай дубль болмаса, басқалары өсу ретімен жүреді. 0: 0-ден бастап («бос-бос», «жалаңаш ») жүруге тыйым салынады. Егер қолдарда дубль болмаса, олар ең аз ұпай санымен сүйектен басталады: 0: 1-ден бастап және одан әрі қарай.

Келесі ойыншылар тиісті ұпайлармен сүйектерді қояды (1: 2, 1: 3, 1: *,…). Егер келесі қадамдағы ойыншының сүйегі болмаса, оны резервтен іздеуі керек («базарға бару»): ол «базардан» бір домино плиткасын қажетті саны бар сүйек түскенше таңдайды. Содан кейін ойыншы өз жүрісін өткізіп жібереді («айналдырады») және келесі әрекетті орындайды.

Ойын ойыншылардың бірі соңғы өлімді қойған кезде аяқталады, яғни оның қолында домино қалмағанда. Әрі қарай, онымен бірге қалған серіктестерінің ұпайлары есептеледі, олар жеңімпаздың активіне түседі. Әдетте партия келісім бойынша 200, 300, 500 ұпайға дейін ойнайды. Егер қарсыластың «қолында» 0: 0 бір ғана дубль қалса, онда ол 25 ұпай болып саналады (егер басқа сүйек бар болса, онда «бос-бос» ешқандай жолмен есепке алынбайды).

Мүмкін, ойын «балықпен» аяқталуы мүмкін - бұл әр ойыншының қолында әлі де сүйектері болған кездегі бұғаттаудың атауы, бірақ ешкімде есеп беретін ештеңе жоқ.

Бұғаттау кезінде («балықтар») жеңімпаз қолында ең аз ұпай бар адамға тиесілі: ол барлық басқалардың ұпайларын өзінен алып тастайды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Домино ойнап үйрену (ютуб)

Санат:Алфавит бойынша үстел ойындары
Санат:Құмар ойындары
Дондук Дашы

**Дондук Дашы**(т.ж.б. – 1761) – Еділ қалмақтарының ханы. 1741 ж. 14 қыркүйекте Астрахан губернаторы В.Н. Татищевтің (1689 – 1750) тікелей қатысуымен ханның мирасқоры болып жарияланды.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1761 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қалмақ хандары
Дондук Омбо

**Дондук Омбо**(т.ж.б. – 1741) – Еділ қалмақтарының ханы. Ол билік еткен тұста Ресей қалмақтардың қарулы күштерін Түркиямен соғыста пайдаланды. 1738 ж. жазда қазақ жеріне шапқыншылық жорық ұйымдастырды.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1741 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қалмақ хандары
Донор

**Донор** ( — сыйлаймын) — шалаөткізгіштердегі өткізгіштік аймаққа электрон беру қабілеті бар қоспалық атом. Мысалы, Ge мен Si
үшін негізгі Донор ретінде периодтық
жүйенің V тобындағы элементтер Р,
As, Sb қолданылады. Донор шалаөткізгіштің рұқсат етілмеген аймағында,
донорлық деңгей деп аталатын жергілікті энергетикалық деңгейді құрады. Донорлық деңгей мен өткізгіштік аймақ арасындағы энергия айырымы, осыған сәйкес Донордың ионизациялану энергиясы, рұқсат етілмеген аймақтың енінен өлдеқайда
кіші, шамамен 0,01эВ. Сондықтан донорлық шалаөткізгіште тіпті бөлме температурасының өзінде өткізгіштік
аймақтағы электрондар концентрациясы валенттік аймақтағы кемтіктер концентрациясынан өлдеқайда көп. Мұндай шалаөткізгішті
электрондық немесе *n*-типті деп атайды. Ал электрондарын беретін
қоспаларды донорлық дейді. Донорлық, сондай-ақ акцепторлық қоспаларды енгізіп, таза шалаөткізгіштің
өткізгіштігін кең ауқымда өзгертуге
болады, осылайша *р-n* өткелдері
жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника