open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құрамбөлік

Бір нәрсенің құрамдас бөлігі. Мәселен, геологиялық формацияның Құрамбөліктері — жекелеген таужыныстар, кейбір таужыныстың Құрамбөліктері - минералдар, минералдардың Құрамбөліктері - химиялық элементтер, т.с.с.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Ағадыр атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Тульский көшесі. **Ағадыр көшесі**  Сарықұм көшесінен басталады. Ұзындығы - 1286,1 м.

«Ағадыр» - дөңесті және белесті жер деген мағынаны білдіреді. Ағадыр атауы Қарағанды облысы, Шет ауданындағы кент, темір жол стансасына берілген. Ол Қарағанды қаласынан оңтүстікке қарай 195 шақырым жерде орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ағыбай батыр атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Интернациональный көшесі. **Ағыбай батыр көшесі**  Ә. Мәмбетов көшесінен басталып, Асанқайғы көшесінде аяқталады. Республика даңғылын және Қорқыт, М. Ғабдуллин, М. Мәметова, Ш. Иманбаева, Үшқиян, Р. Қошқарбаев, Ш. Уәлиханов, Тараз көшелерін қиып өтіп, Ұзындығы - 1380,6 м.

Ағыбай батыр (1802-1885) - Ресей отаршылығына қарсы ұйымдастырылған Кенесары Қасымовтың көтеріліс басшыларының бірі, қолбасшысы. Жорықта жолы болғыштығы үшін «Ақжолтай батыр» атанған. Сарбаздары Ағыбай батырдың есімін ұранға айналдырған. ІЗ жасынан қолына қару алып, 1824 жылы Қарқаралы аймағында Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы көтеріліске белсене араласқан. Кенесарының бас батыры Ағыбай батырдың өмір жолы қазақ тарихшылары мен қаламгерлерінің шығармаларына арқау болған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Газдық құрамбөліктер

Табиғи газ құрамында байырғы газ және байырғы бу түрінде дараланатын заттар жиынтығы. Мұндағы газдар қалыпты жағдайда газ түрінде ғана ұшырасады, олар — метан, этан, пропан, бутан, азот, т.б. Қалыпты жағдайда газ түрінде де, сұйық түрінде де ұшырасатын заттар — су, пентандар, гександар, сынап, т.б. Өзге табиғи заттармен, бірінші кезекте сумен әрекеттесу сипатына қарай, газдық құрамбөліктер химиялық тұрғыдан белсенді және химиялық тұрғыдан салғырт құрамбөліктерге жіктеледі. Белсенді құрамбөліктер (С02, H2S, сирегірек NH3, S02, HBr, HC1, HF, т.б.) сумен жақсы әрекеттеседі, сондықтан онда жақсы ериді, сөйтіп жерасты суларының құрамында біршама мол ұшырасады. Салғырт құрамбөліктер қалыпты жағдайда сумен әрекеттеспейді, ерігіштігінің төмен дәрежесімен сипатталады, бірақ бүкіл табиғи газдар құрамыңда үшырасып отырады. Табиғи газдар құрамында кеңінен таралған газдық құрамбөліктер өздерінің химиялық қасиеттеріне қарай үш топша жіктеледі, олар — қышқыл құрамбөліктер (С02 және H2S), көмірсутектер (СН4, С2Н6, С3Н8, С4Н10) және бейтарап құрамбөліктер (N2, He, Ar, Хе, Kr, Ne).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Мұнайгаздылық белгілер

**Мұнайгаздылық белгілер** - Мұнай және газ кіріктіретін геологиялық нысандардың оларды кіріктірмейтін нысандардан барша
айырмашылықтарының жиынтығы; "тікелей белгілер" және "қосалқы белгілер" болып екіге бөлінеді. Мұнай және газ кіріктірудің тікелей белгілері қатарына жататындар: мұнай және газ білінімдерінің жер бетінен көрініс беруі; тау қазындыларынан (ұңғымалардан, шахталардан, тікқазбалардан т.б.) мұнай және газ  белгілерінің байқалуы; таужыныстардан таушайырлардың, қойнауқаттық сұмардан сұйық және газ түріндегі көмірсутектердің, ал қойнауқаттық газдардан жоғарғы дәрежелі гомологтары мол ауыр көмірсутектердің ұшырасуы. Мұндай белгліермұнай және газ  кенорындарын іздеуде өте маңызды. Солай бола тұрса,
да тікелей белгілер геологиялық нысанның мүнай және газ кіріктіру мүмкіндігін сандық тұрғыдан бағалауға жарамсыз. Косалкы белгілер - геологиялық
нысандардың, салыстырмалы түрғыдан немесе теориялық тұрғыдан негізделген зандылықтарға сәйкес, өз қойнауларында мұнай және газ жатындары болуы тиіс
екендігін көрсететін құрылыс және даму ерекшеліктері. Геологиялық нысандардың масштабы мен типіне 􀀃арай, қосалқы белгілер рөлін аталған
нысандардың құрылысы мен дамуының әр түрлі сипаттары атқаруы ықтимал. Әдетте мұнай мен газ кіріктірудің қосалқы белгілері тектоникалық, 
геохимиялық гидрогеологиялық белгілер болып үш түрге бөлінеді. 
Сонымен, **<small>қосалқы [[Сипат|белгліер]] қатарына жататындар:</small>** нысанның платформалық алқапқа қарастылығы;
шөгінді түзілімдер қалыңдығының айтарлықтай қалың болуы; геологиялық қима құрамында түпмұнайлы (түпгазды) свиталардың болуы; су алмасу процесінің
қиынға соғуы; мұнай және газ  түтқыштарын кіріктіруі мүмкін антиклин құрылымдардың және өтімді қабаттардан тұратын сүйірлене тамамдалу белдемдерінің болуы; жинауыштардың қайтадан өзгеруі болымсыз болуы;
аймақтық және жергілікті деңгейдегі жапқыштардың жақсы жетілуі т.б. Аталған белгілер мұнай және газ  жатындарының болу мүмкіндігін топшылауға ғана
мүмкіндік береді. Мұнай мен газ жатындарының болу мүмкіндігін көрсететін
қосқалқы белгілер өздері көрініс берген нысанның мұнай және газ  кіріктіруге деген
сандық сипатын шамалауға қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Адырна көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Самоцветный көшесі. Адырна көшесі Құлагер көшесінен басталады. Ұзындығы - 344,2 м.

Адырна - қазақтың көп ішекті шертпелі саз аспабы. Аспайтын шанағы қуыс, беті терімен қапталады. Адырнаны тізенің үстіне қойып, басын иыққа тіреп, ішектерін іліп тартып немесе шертіп ойнайды. Адырна қазіргі кезде фольклорлық әуендер мен шағын күйлерді орындауда қолданылады.

## Дереккөздер
Айғаным Сарғалдаққызы атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ы2І71 көше.** Айғаным көшесі**  Ұлбике ақын, М.Жагорқызы, Айман-Шолпан, Қыз Жібек, Айша бибі, Тұмар ханым, Ақжүніс, ақын Сара көшелерімен қиылысып, Қорғалжын тасжолында аяқталады. Ұзындығы - 967,2 м.

Айғаным Сарғалдаққызы (1783-1853) - Ш.Уәлихановтың әжесі, Уәлидің кіші әйелі. Айғаным өз заманының алдыңғы қатарлы адамы болған. Уәли өлгеннен кейін ол әулеттегі ел басқару ісі оның жесірі Айғанымның қолына тиеді. Айғанымның өз халқы алдындағы айрықша беделін түсінген патша өкіметі қазақтарға қатысты көптеген істерді шешуде ол кісімен ақылдасып отырған. Шоқанның болашақта үлкен ғалым болып қалыптасуына әжесі Айғанымның әсері көп болған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Жынысқұрушы құрамбөліктер

тау жынысытардьщ негізгі құрамдас бөліктерін күрайтын минералдардың, олардың агрегаттарының, биогендік қалдықтардың және әр түрлі тау жынысы сынықшаларының жалпылама атауы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Айдарлы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ме29 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Айдарлы көшесі Баршын көшесінен басталып, Ұлытау көшесінде аяқталады. Құланөтпес көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 294,2 м.

Айдар - кішкентай баланың төбесіне қойылатын шаш. Айдар қою қаһарлы күш-қуаттың белгісі тәрізді болған. «Тұлымдысын тұл қылды, айдарлысын құл қылды» («Қобыланды батыр») деген тіркес жыр-аңыздарда кездеседі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қоспа-құрамбөліктер

Таужыныстар деп аталатын күрделі жүйеде өте аз мөлшерлерде ұшырасатын, сондықтан олардың мөлшерінің азды-көпті өзгеруі таужынысты күрайтын басты минералдардың парагенезистік қатынас мөлшеріне өз әсерін тигізбейтін құрамбөліктер.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Айман-Шолпан көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 2І02 көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Айман-Шолпан көшесі Қарашаш ана көшесінен басталып, Ақбаян көшесінде аяқталадьі. Айғаным, Қыз Жібек көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 766,2 м.

«Айман-Шолпан» - қазақ халқына кеңінен тараған лиро-эпостық жыр. Алғаш жазып алып баспаға ұсынған - Ж.Шайхисламұлы. Жырда адамның бас бостандығы, ел тыныштығы, жұрт ынтымағы көтеріледі. Құрылысы, бейнелер жасау әдісі, тіл ерекшіліктері жырдың ескі поэтикалық дәстүрде туғанын көрсетеді. Ежелгі жыр, айтыс үлгілері кеңінен пайдаланылады. М.Әуезовтің «Айман-Шолпан» жыры бойынша жазылған музыкалық драмасы бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Шайырлы-шайыртастақты құрамбөліктер

"Шайыртасты-шайырлы заттар "түсінігінің синонимі ретінде соңғы кездерде ұшырасып қалып жүрген атау. Алайда сөз болып отырған түсінік
өзінің тар мағынасында жай ғана "шайырлар мен шайыртастақтар қосындысы" деген үғымды ғана береді. Олай болса, Ш.-Ш.Т. терминін ғылыми айналымға кіргізуге тырысу орынсыз.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Теңіз шөгінділерінің құрамбөліктері

Қазіргі теңіздер түбінде түзіліп жатқан, өздерінің мөлшері, құрамы (химиялық, минералдық) және жаралу тегі (генезисі) тұрғысынан сан
алуан шөгінділердің құрамдас бөліктері. Мұндай құрамбөліктерді жиі-жиі екі бөлікке жіктейді, олар — теңіз алабына оның жағалауларынан (құрылықтан) жеткізілген "аллотигендік құрамбөліктер" және сол алаптың өз түбінде түзілген "аутигендік құрамбөліктер". Аллотигендік құрамбөліктерге терригендік, жанартаутекті және ғарыштық материалдар жататын болса, аутигендік құрамбөліктер биогендік және хемогендік материалдардан құралады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Семей мешіті

**Семей мешіті**, *Қос мұнаралы мешіт* – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Қос мұнаралы мешіт 1852-1862 жылдары салынған. Ғимарат жобасының авторлары — сәулетші А. Болбатов пен инженер-подпоручик А. Манашев. 

## Орналасқан жері
Абай облысы, Семей қаласы, Абай көшесі, 50.

## Сипаты
Кірпіштен өрілген, есігі жұмыр бөренелерден қиылып, оңтүстік-батысқа қараған. Тік бұрышты жақтаулары қима тастармен доғаланып бітетін 14 терезесі, сыртқы бүйір қабырғаларында жер астындағы қабатына апаратын баспалдақты есіктері бар. Бөлмелерінің төбесі күмбезделіп бітеді. Кіре беріс жағындағы шатырына қос мұнара орнатылған, ол ғимарат композициясымен жақсы үйлесім тапқан. Мешіттің ішкі бөлмелерінен бойлап көтерілетін басқыштары, мұнараларында жарық түсетін енсіз сүйір терезелері бар. Құрылыс қабырғалары іргетасынан бұғатына (карнизіне) дейін өрнекті кірпіштермен қаланған. Мұнда бұрынғы облыстық тарихи-өлкетану мұражайының бөлімшесі және облыстық бейнелеу өнерінің көрме залы орналасқан.

## Тарихи деректер
Құрылыс 1858 жылы Сүлейменов, Әбдешов, Рафиқов, Халитов деген сол кездегі атақты көпестер қаражатымен басталып, 1862 жылы біткен. Санкт-Петербург мемлекеттік тарихи мұрағатында осы мешіт жайында Семей қаласы мұсылмандарының бұрынғы өртеніп кеткен мешіт орнына жаңа мешіт салуды өтінген хаттары сақталған. Онда бұл мешіт «қалаға көрік берер еді, діни орталық болар еді» деп көрсетілген. 1897 жылы Василий Халитов деген көпес өз қаржысына ағаштан жасалған қос мұнараны кірпішке ауыстырып, мешітті жаңалайды. Осы мешіт ХІХ ғасыр басында-ақ бірте-бірте **Тас мешіт** деп аталып кеткен. Кеңес өкіметі кезінде ол әртүрлі халық шаруашылығы мақсаттарына пайдаланылды.
1995 жылы Ұлы Абайдың 150 жылдығы қарсаңында ғана қайта іске қосылды. Жалпы, Қазақстан бойынша мұндай сәулетті архитектурамен салынған қос мұнаралы мешіт біреу-ақ. 1999 жылы мешітке Әнет баба Кішікұлы аты берілді.
2002 жылы қалалық әкімшілік, жергілікті кәсіпкерлер мен жұртшылық қолдауымен қос мұнаралы мешіт күрделі жөндеуден өтті. Бастапқы архитектуралық үлгісін сақтай отырып жаңарған бұл ғимарат Семей қаласындағы тарихи көрікті орындардың біріне айналды.

## Дереккөздер

Санат:Семей сәулеті
Санат:Қазақстан мешіттері
Санат:Абай облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Терригендік құрамбөліктер

Құрылықтар бетінің бұзылуы нәтижесінде бөлшектене отырып, шөгінді құрамына келіп түсетін әр түрлі таужыныстар мен минералдардың сынықшалары (сынықтары, кесектері). Синонимі — "терригендік материал".

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Мұнайдың жапсарлық газдан арылуы

Қысымның төмендеуі барысында мұнайдан бөлінетін газ сол мұнай түгелімен газдан арылып біткенге шейін сүйықпен жапсарлас күйін сақтап қалатын
қойнауқаттық мұнайдың газдан арылу процесі. Бүл жайт ауыр көмірсутектердің парциалдық қысымының төмендеуте, олардың булану процесінің оңайлануына
және мұнайдың толығымен газсыздануына жағдай жасайды Синонимдері - "мұнайдың жапсарлық газсыздануы "; "мұнайдың бірүдай газдан арылуы"; "мұнайдың бірсатылы газдан арылуы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Еңіс жапсарлар

Көмірсутектердің қойнауқаттық жатынының дөңесі өңірінде су-мұнай жапсары мен су-газ жапсарының көлбеу жазықтыққа сәйкес келмеуі, яғни бүл жапсарлардың азын-аулақ дәрежеде, кейде айтарлықтай дәрежеде еңіс орналасуы. Жапсарлардың еңіс орналасуы қойнауқаттық сулардың динамикасындағы ерекшеліктерге байланысты, ал мұндай ерекшеліктердің негізінде сұйықтардың қойнауқаттардағы қозғалыс сипатының келтірілген қысым мөлшерлерінің күрт артуына яки күрт төмендеуіне тәуелділігі жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Мамандану

**Мамандану** - шаруашылықтың негізгі саласы. Аудан көлеміндегі басқа салалар негізгі маманданған саланың дамуына қосымша әсер етеді. Мысалы, Солтүстік Қазақстанда маманданған салалардың біріне егіншілік жатады. Бұл саланы интенсивті дамыту үшін техника шығаратын өндіріс саласымен байланыс орнату тиімді, яғни шаруашылыққа Павлодар Трактор зауыты шығаратын трактор қажет.Қосымша салаларға химия өнеркәсібі салаларын жатқызуға болады. Бұл әр түрлі өнеркәсіп салаларының қалдықтарын пайдалана отырып, жаңа өнім түрлерін шығарады немесе электр қуатын береді.Аудан экономикасының дамуына еңбек ресурстарының бөлінуі де әсер етеді. Мысалы, ауыр өнеркәсіпте көбінесе ер адамдар жұмыс істесе,әйел адамдарды жұмыспен камтамасыз ету үшін жеңіл және тамақ өнеркәсібін, яғни қызмет көрсету салаларын дамыту кажет.Бұл салалар аудан халқын тамақ өнімдерімен, мәдени-тұрмыстық қажеттіліктермен қамтамасыз етеді. Бұларды **қызмет көрсету саласы** дейміз.Кез келген экономикалық аудан маманданған, қосымша және қызмет көрсету салаларын қамтиды. Бұл салалар аудан аумағындағы ресурстарды (жер, еңбек, энергетикалық, су, шикізат, көлік түрлері) біріктіре отырып пайдаланады.Соның нәтижесінде аудан көлемінде ерекше дамыған кешенді шаруашылық пайда болады. Аумақтың халық шаруашылығын тиімді пайдалану формасының ұйымдастырылған түріне өнеркәсіп тораптары және аумактық өнеркәсіп кешендері жатады (АӨК). АӨК аймақтық өнеркәсіптің өзегі болып есептелінеді. АӨК белгілі бір өнім түрлерін шығару үшін ірі өндіріс орындарына жақын орналасқан кәсіпорындармен өндірістік бағытта байланысады.АӨК - мемлекетіміздің халық шаруашылығында материалдық және еңбек ресурстарын тиімді пайдалануға мүмкіншілік береді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан экономикасы
Санат:Қазақстан географиясы
Безеру

Қазіргі түсінігімізде — міз бақпай мелшию, сазару сияқты мағыналар береді. *«Бұл араның безерген Қызыл шақа көбі құм...»* (С. Мәуленов, Жолдас).

Міз бақпай мелшиген жанның тағы бір белгісі көзі бедірейіп, үн-түнсіз қалыпта болатыны да белгілі. Ондай адам пішіні бейне бір жапалақ іспеттес көрінеді. *«Безерген»* де, оған түсінік ретінде келтіріліп отырған *«мелшию»* де өте ертеректе мұндай күйдегі адамды жапалаққа ұқсатудан тумады ма екен деген ой келеді. Бұл ойымызды осы аттас құстың бойына біткен қасиеттері - мен бірге кейбір түркі тілдерінде оған тағылған аттардың өзі-ақ кепіл болғандай. Тува тілінде *«жапалақ»* атауы *«межерген»*, якуттарда — *«мэкчиргэ»*. Бұлардың бірі қазақ тілінде *«безерген»*, екіншісі *«мелшию»* қалпына дейін өзгерсе, тіліміздегі дыбыс сәйкестігі заңына теріс емес.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Баранды

**Баранды, үйлі-баранды.** Қос сөздің екінші сыңары *«баранды»* сөзінің алғашқы мағынасын мал түсін аңғартатын *«[[баран]]»* тұлғасымен шатыстыру мүмкіндігі жоқ. Әңгіме болып отырған сөзді түркі, моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдерге ерте кездерден ортақ деп қарап, төркінін сол тілдерден іздестіргенде ғана табамыз. Маньчжур тілінде — *баран*, солон тілінде — *бараа*, эвенкілерде — *барама* тәрізді тұлғалардың берер мағынасы —- көп, толып жатқан; буряттарда: *баран* — бәрі, барлығы; қырғызша: *бараандуу* — көп, сансыз. Осылардың қай-қайсысы болса да көне түркі тілі жазуларындағы *«бару»*, қала берді қазіргі қазақ тіліндегі *«бәрі»* тұлғаларымен тоғысады. Демек, қазіргі кезде мағынасы көмескі тартқан *«баранды»* сөзі, алғаш *«көп, толып жатқан»* сияқты мағына беріп, бері келе, біздің тілімізде, *«бәрі, барлығы»* деген ұғымға ие болса керек. Сонда *«үйлі-баранды»* қос сөзі *«үйі, бәрі»* дегендей түсінік береді.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Баттию

Көзге айқын көріну, түсуді, әдетте, осылай — *«баттию»* деп те айта береміз: *«...көзге баттиып тұр»* (Мұқанов).

Сөздің алғашқы төркіні араб тілі деуге тура келеді. Арабша: *бадди* — анық, айқын; ал *бада* — көріну, біліну сияқты мағыналарды меншіктенеді.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бетпақ

Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бақытсыз, сорлы қалпында берілген. **«— Пәтшағар, бетпақ секеңдемей басылсаңшы,— деп молдекең Гүлсімге зекіп тастады»**.

Сөз төркінін жүйесі басқа тіл, дәлірек айтсақ парсы тілінен *«бетбақ»* сөзі парсының *«бәдбэхт»* тұлғасынан туғанын және соңғыны екі сөзден деп қарап, *«бәд»* түбірінің мағынасын *«жаман, нашар»*, ал *«бәхт»*— біздегі *«бақыт»* сөзінің түпкі төркіні екендігін айтады. Дәл осындай деректі Е. Бекмұхаметов еңбегінен де кездестіреміз («Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері», Алматы, 1977, 47). Мұның бәрін теріс дей алмаймыз. Өйткені, ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде де осы біріккен бұл сөздің алғашқысы (*бәд*) *«бат», «бад»* тұлғаларында ұшырасып, *«жаман»*, *«нашар»* мағынасын беретіндігі және екеуі де, (*бат, бад*) парсы тілінен ауысқандығы белгіленген. Осыған арқа сүйеп, оның (*бетпақтың*) түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне өте ертеде ауысқанын заңды деп ұғып, «сөз төркіні парсы тілі» екендігіне сеніп, әңгімені доғаруға да болар еді.

Кейбір түркі тілдерінде, әсіресе, араб, парсы тілдерінің әсері жоқтың қасы тува, қала берді якут тілдерін: де *«жаман, нашар»* мағыналарын берерліктей, тұлғасы жағынан *«бетбақ»* сөзіне өте ұқсас тұлғалар табылады. Мысалы тува тілінде *«пат»* және *«бак»* сөзінің екеуі де *«жаман, нашар»* мағыналарын бере алса, якут тілінде: *быдьар* — жаман (). Осыларды еске алсақ, тіліміздегі *«бетбақ»* сөзінің төркіні түркі тілдерінің өзі деуге де боларлық. Әсіресе, тува тіліндегі *«пат»*, *«бак»* сөздері қосарлана айтылып, кейін келе бірігіп кеткендігін теріске шығару да қиын: *пат + бак => петбақ => бетпақ*. Әрине, сөз төркінін әлі де іздестіре түскен жөн.

Бұл негізінен "бетбақтырмау" сөзінен шыққан болуы да мүмкін

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Баран

Қазіргі түсіндірме сөздігімізде бұл сөз мағынасы — қара қоңыр, қара кер жылқы түсін білдіретіндігі ескертілген. *«Алдыңғы ат баран болмай, қылаң болды, Жығылмаса Құлагер қайда деймін»* (Ақан сері).

Қазақ тілінде *«баран»* сөзі тек қана малдың, оның ішінде көбіне жылқының түсін білдіру үшін қолданылады. Осыған қарағанда әрі кейбір тілдердің дерегіне сүйенсек, әңгіме болып отырған сөз тілімізге *«кірме»* сияқты.

моңғол тілінде: *бараан хүрэн* — қызыл қоңыр деп түсіндіріледі. *«Бараан»* тұлғасының *«қоқыр»* мағынасын беретіндігін осы тілдегі *«бараахан»* сөзінің «қараңғылау», «күңгірттеу» деп түсіндірілуінен байқау қиын емес. моңғол тіліндегі *«бараан»* қазақ тіліне ауысқан деп түйін жасауға да болар еді, бірақ парсы тілінің дерегі бұған ерік бермейді. Иран тілінде: *порранг* — қою боялған қоңыр түс деген түсінікке ие. Бұл сөз парсылардан моңғолдарға ауысты ма әлде керісінше ме, әрине, бұл жағын ашып айту қиын, бірақ оның алғашқы мағынасы малдың түсіне емес, жалпы түстің бір түрін аңғартуға арналғаны бесенеден белгілі. Ойымызды парсы тілінде бұл сөздің өте қою қайнатылған қызыл шайға да арналып айтылуы қостай түседі. Сөйтіп, сөз төркіні парсы тілі де, алғашқы мағынасы — *«қызыл қоңыр»* болған деп болжам айтпақпыз.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бойдақ

Әдетте, үйленбеген жалғыз, салт басты адамға, сондай-ақ төлдемеген малға да қолданылады. *«Сол кісі Ұлжанды ырқына көндіріп ала алатын айлакер, бойдақ жігіт болуы керек»* (Ж. Тілеков, Қайнар).

Кейбір түркі тілдерінің деректеріне назар салсақ, *«бойдақ»* түлғасының түбірі *«бой»* екендігін аңғару қиынға соқпайды. Алтай, телеуіт тілдерінде *«пой»* қазақша— *«өз», «өзі»* мағыналарына ие. Осы мағынадағы сөздерді якут тілінде *«бэй»*, туваларда *«бот»* тұлғалары бере алады. Түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктерін еске алсақ, *«бэй»*, *«бот»* тұлғаларының *«бой»* сөзінен сәл өзгешелігі таңдандырмайды. Мысалы, тува тіліндегі *«бой»—т~й* дыбыстарының сәйкестігі қазақша — аяқ, якутша — атах т. б.

Сөйтіп, *«бойдақ»* сөзінің түбірі *«бой»* тіліміздегі *«өзі»* дегенді ұғындырады екен де, *-дақ* қазақ тілінде есім сөзден есім тудыратын жұрнақ: мысалы — *шаң+дақ => шаңдақ, құм + дақ => құмдақ* т. б. Дәлірек айтсақ, бойдақ сөзін түсініктірек болсын десек, *«өзі ғана»* деп аударуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Борбай

Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — аяқтың тізеден жоғарғы бөлігі, бұт. *«...лай су ... борбайым мен сирақтарыма сорғалап...»* (Сәкен Сейфуллин).

Сөз төркінін тек қана жүйесі басқа — парсы тілінен табуға болады. Бұл тілде: *пәрпа* немесе *пәрпай* — аяғы жүнді (*құс туралы*). Парсы тілінің өзінде *«пәрпай»* екі түбірдің бірігуінен пайда болған. Алғашқы *«пәр»* түбірінің бірнеше мағынасы бар, соның бірі — мықты, тегеурінд, ал *«па»* немесе *«пай»*— аяқ ұғымында қолданылады. Осы екі сөздің біріккеннен кейінгі мағынасынан — тегеурінді аяқ, мықты аяқ дегенді ұғынуға болады. Шынында да, аяқтың ең бұлшық етті, күшті бөлігі сан, бұт екендігін еске алсақ, бұл жорамалымызды теріс деу оңай емес. Борбай сөзі монғолдарда *«борви»* болып айтылады. Бұларға да парсы тілінен ауысуы мүмкін.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Божырау

Қазіргі түсіндірме сөздігімізде — сылбырлыққа салыну, қожырау деп түсінік берілген. *«Бас ие болмаған соң жұмыс божырап кеткен екен»* (Б. Тоғысбаев, Алдыңғы.).

Сөз төркінін түркі тілдерінен табамыз. Мысалы, шор тілінде: *пөзү* — қалғу, мүлгу.

Ертеректе осы тұлғалас сөздің мағынасы қазақ тілінде де *«қалғу, мүлгу»* мағыналарын беріп, кейін одан *«сылбырлық, маужырау»* сияқты ауыспалы мағына пайда болып, алғашқы ұғым ұмытылған болуы мүмкін. Тіл дамуының барысында *«пөзү»* тұлғасы *«божы»* қалпына дейін өзгеру дағдылы құбылыс. Осы түбірге жұрнақ қосылу нәтижесінде *«божыра»* етістігі келіп шыққан. Бұл болжам тіл заңдылығына сәйкес: *пөзү => бөзү => бозы => божы + ырa => божырa + у => божырау*.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бодау

**Бодау(ына)**. Қазіргі тілімізде бұл сөз *«қүн, төлеу»* мағыналарында қолданылады. *«Тайлақтың бодауына түк таба алмай, еріксіз, көп ойланып, қисса жаздым* (Айтыс).

Кейбір түркі тілдерінің деректеріне сүйеніп, сөз төркіні осы тілдер, әрі кетсе, моңғол тілдерінен деген жорамал айтпақпыз. В. Радловтың сөздігінде Алтай халықтары ішіндегі саян диалектісінде *«пода»* сөзінің мағынасы — әйел алғанда қалың мал орнына төленуге тиісті ақша делінсе, төлеуіт тілінде *«подо»* тұлғасындағы сөз — бір нәрсеге баға қою, бағалау мағынасында көрінсе, екіншісі — қызға күзде қалыңмал үшін төленетін 40 дана ақтиын терісі. Бұл деректерден байқайтынымыз, тіліміздегі *«бодау»* сөзінің ертедегі мағынасы тек қалыңмал үшін төленетін заттар екендігі. Біздің ойымызша, бұл *«бодау»* сөзінің бергі кездегі мағынасы. Сондықтан әлі де болса, өте ертеректегі мағынасына ой жүгірту қажет сияқты. Ерте кезде қазақтар қалыңмал төлемін аң терісімен де, ақшамен де өтемегені белгілі. Олардың орнына мал жүрген. Бірақ тілімізде малмен байланыстырарлық «бодау» тұлғалас сөзді таппаймыз. Алайда, моңғолдар да қалыңмалды қазақтар сияқты малмен төлегенін ескерсек, осы тілде *«бодаумен»* байланысты дерек табылып қалар деген ойымыз орнын тапқандай да болады.

моңғол тілінде: *боды* — 
#Мал; 
#ірі қара мал

- мағыналарында айтылады. «Қалыңмал» деген төлеудің өзі малмен байланысты туған сөз екендігін естен шығармасақ, біздің бұл болжауымыз онша теріс те емес деп ойлаймыз. Осыларды жинақтай келіп, ерте кезде түркі, моңғол тілдерінде қалынмал төлеумен байланысты туған *«пода»* сөзінің алғашқы мағынасы кейін келе басқа да заттардың орнына төлем ретінде қолданылған деп қараймыз.
моңғол тіліндегі *«боды»* сөзі түркі тілдерінде *«пода»*, одан әрі қазақ тілінде *«бода» «бодау»* болып дыбыстық өзгерістерге ұшырауы да тіл заңдылығы тұрғысынан дұрыс құбылыс екендігін есепке алмасқа болмайды. Сөйтіп: *боды* (моңғол тілінде — *мал*) => *пода* (қалыңмал үшін төлейтін ақшалай, заттай төлем — тәлеуіттерде) => *бода, бодау* (қазақ тілінде — кез келген заттың орнын толтыруға арналған төлем).
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бөгде

Танымайтын, бөтен, жат синонимі ретінде тілімізде сирек қолданылады. *«Мен емен сол өмірге бөгде, бөтен»*.

Түркі, моңғол тобына жататын не араб, иран тілдерінен тұлғасы не мағынасы сәйкес келерлік сөзді ұшыратпадық. Алайда, тунгус-маньчжур тілдерінің ішінде эвенкілерде: *богдо* — басқа ұлттардың адамы дегенді білдіреді. Дәлірек айтсақ, бурят, моңғол, қытай халықтарының өкілін осылай атаған. Әрине,
қазақ тіліне *«бөгде»* сөзі эвенкілерден өткен деу шындыққа жанаспас еді.

Аталған үш халық өкілдеріне *«бөгде»* атауының қойылуы тегін емес. Бұлар табынатын пұттың (*идолдың*) аты *«богдо»* тұлғасымен белгіленген. Біздің ойымызша, *«богдо»* (*бөгде*) қалмақтардың қазақ жеріне жасаған шапқыншылығы арқылы келген сияқты. Қазақтар *пұтқа (идолға)—богдаға* табынушыларды олардың пір, әулие тұтқан тәңірісінің есімімен атап, кейін келе жалпылама қолданылу нәтижесінде *«бөтен, жат»* сөздерінің синонимі болып қалыптасып кеткен тәрізді.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бөктеру

Белгілі бір затты қанжығаға байлау түсінігін беретіні әр кімге аян. *«Газеттерді бір буда, бөктеріп ап жөнелдің»*.

Тіліміздегі *«қанжыға»* сөзі моңғол тілімен ортақ тұлға. моңғолша — *ганзга*. Дегенмен, кейбір түркі тілдерінде, атап айтсақ, қырғыз тілінде *«қанжыга»* тұлғасымен қатар, *«бөктөргө»* сөзі де қолданылады. *«Бөктеру»* етістігінің осы сөзбен байланысты туғандығы анық. Хакас тілінде: *тиргі* — қанжыға. Бұл деректі тілге тиек етсек, қырғыз тіліндегі *«бөктерге»*—екі түбір қосындысы. Олар: *«бөк»* және *«тергө»*. Енді осы сөздерді түркі тілдерінен іздестіргенде мынадай деректерге тап боламыз. Хакас тілінде: *поғ* — байлау, байлап тастау; якут тілінде: *төргүү* — жіңішке қайыс. Бұларды былай қойғанда, тунгус-маньчжур тілдерінде: *туру* - қайыс. Тұлға жағын (дыбыстық құрамын) былай қойғанда, бұл екі сөздің қосындысы ердің соңғы (артқы) қасына өткізілген заттың тегіне және атқаратын қызметіне
де сәйкес келіп, беретін мағынасынан да бірлестік табамыз: *поғ + төргүү*. Қосылған сөздер қазақ тіліндегі заңдылыққа байланысты және соңғы сөздің алғашқы сөзге ықпалы нәтижесінде *«бектергі»* болып өзгеруі орынды құбылыс. Бұл сөзді қазіргі тұрғыдан қазақшаласақ — *«байлау қайыс»* түсінігі туады. Тілімізде *«қанжыға»* сөзі орныққаннан кейін, *«бөктергі»* сөзі қысқара түсіп (бөктер), етістік қалпында ғана сақталғандығы аңғарылады.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бөтеке

Құстың ас қорытатын мүшесі. *«...Тауық бөтекесінен інжу іздеген тәрізді ақтарды»* (*Нәжми*). Республикамыздың кей жеріндегі тұрғындар *«бөтеге»* деп айтып, *«бүйрек»* мағынасы орнына да қолдана береді.

*«Бөтеке»* сөзінің алғашқы мағынасы ұқсату, салыстыру нәтижесінде пайда болғандығын якут тілі арқылы білеміз. Бұл тілде: *мөчөкө* — түйір, кесек мағыналарында қолданылады. Сырт қарағанда құстың бөтекесі немесе адамның, басқа сүт қоректілердің бүйрегі түйіршікті еске салады. *«Мечекө»* сөзі басқа түркі тілдерінде тұлғасын өзгерте отырып, белгілі бір дербес зат атауы дәрежесіне дейін жеткен деуге болады. *«Мөчөкенің», «бөтеке»* түріне дейін өзгеруін тіліміздегі дыбыс сәйкестігі заңдылығымен дәлелдеу қиын
іс емес.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бұлаудай

Сөз мағынасы қазіргі түсінігімізде көп жылағандықтан, беттің не көздің ісіп кетуі. *«...көзде жас, беті бұлаудай»* (Ш. Мұхамеджанов, Ана.).

Сөз соңындағы әркімге белгілі -дай қосымшасын есепке алмағанда сөз түбірі *«бұлаудың»* төркінін қарастыруға тура келеді. Рас, *«бұлау»* сөзі жеке алып қарасақ, басқа мағыналары бар: бірі — ауырған адамды терлету үшін жасалатын ем, екіншісі — көз жасын ағызу (*жылау*). Бірақ бұлардың ешқайсысы *«бұлаудай»* сөзіндегі түбірге қай жағынан да жанаспайтын тәрізді. Якут тілінде адам денесінде аурудан пайда болатын үлкен бүршікті, қазақша айтқанда *«ұраны»*— *боллох*
тұлғасында қолданады. Бұған қарап сөз төркінін сол тіл деу мүмкіндігі жоқ. Өйткені басқа түркі тілдерінен мұндай сөзді кездестірмедік. Іздей келгенде, бұл сөз якут тіліне моңғолдардан ауысқандығы байқалады. Моңғолша: адам денесіндегі ұраны—*«булуу»* деп атайды. Осы сөз қазақ тіліне ауысқанда «бұлау» тұлғасына дейін өзгеріске түсіп, оған сын есім жұрнағы *-дай* қосылып, *«бұлаудай»* сөзі пайда болған. Осыны одан әрі қазақшалай түссек, *«ұрадай»* сияқты түсінік береді. Дәлірек айтқанда, көп жылаудан іскен бет пен көзді *«ұра»* көлеміне сәйкестіруден туған.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Босу

Бұл сөздің біздегі түсінігі — бір жерден екінші жерге ауып көшу, шұбыру: *«...Патшаның зорлығымен босып көштік»* (Әзірбаев).

*«Босу»* сөзінің алғашқы түбірі мен мағынасын түркі тілдерінің өзінен іздеп табамыз. Хакас тілінде: *позы* — босатылу, ал *посхын* — босатылу, байлаудан босау. Қырғыз тілінде осы түбірмен дыбыстас *«боз»* сөзі — қашу мағынасын береді. Қай тілде болмасын *«босу»* ерікті қозғалыс еместігі аңғарылады. Демек, босу үшін, ең алдымен, босану керек те,
содан соң қаша көшу қажет. Осы құбылыстардың қай-қайсысы да біз атаған тілдердің бәрінен де сезіліп тұр.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бұралқы

Қазақ тілі түсіндірме сөздігінің мәліметі бойынша бұл сөздің екі түрлі мағынасы бар: 
# Қаңғыған иесіз ит. **' ([[Шашкин Зейін Жүнісбекұлы|3. Шашкин]], Ұядан ұш.). 
# Сырттан келген бұратана адам. **' (М. Әлімбаев, 666 мақал).

Қазақ тілінен басқа *«бұралқы»* сөзін *«буралкы»* тұлғасында қырғыз тілінде айтылатынын көреміз. Мағынасы — әлсіз, жетілмеген, арықтап біткен.

Басқа түркі тілдерінен мағынасы мен тұлғасы сәйкес келерлік сөзді кездестіре алмадық. Сондықтан сөз төркінін өзге топтағы тілдерден іздестіруге бет қойдық.

моңғол тілінде әлсіз, нашар, қуатсыз мағынасын *«буурай»* тұлғасындағы, ал *«әлсіреу»* дегенді *«буурах»* сөзі білдіреді. моңғол тілінде бұл тұлғалардың түбірі *«бяр»* болады да, ал мағынасы бізше *«күш»* дегенді ұғындырады. Осы түбірге сол тілге тән бір нәрсенің жоқтығын білдіретін *-гүй* қосымшасы жалғанғанда *«бяргүй»* тұлғасына дейін өзгеріп, күшсіз,
әлсіз, қуатсыз дегендерді ұғындырады. Осы соңғы тұлға қазақ тіліне ауысқаннан кейін дыбыстық өзгерістерге душар бола отырып *«бұралқы»* (*бяргүй => биаргү => бирагу => бүралгу => бұралқу => бұралқы*) қалпына дейін жеткен болса керек деген жорамалдамыз. Қаңғыған жан иесінде күш, қуат бола бермейтінін еске алсақ жорамал ойға сиымды, көңілге қонымды көрінеді. Сонда «бұралқы ит» дегенді басқаша айтсақ — әлсіз, күйсіз ит болмақ. Оның адамға қолданылуы — бейнелеуден туған, ауыспалы мағына әсері.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бүл..., күл

Көбіне бұл екі сөз *«Күл болмасаң, бүл бол»* сияқты қарғай айтылған тіркесте жиі айтылады. Кейде *«бүл»* тұлғасының өзі де, сирек болса да қолданылатын реттер кездеседі. Сондықтан да болар «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіндегі» анықтамада:

*Бүл бол* — (етістік, көне) бүліну мағынасын беретіндігін айта келіп,* «озбыр олжа үшін өледі, күншіл күндеумен бүледі»*
деген мақалды мысал ретінде ұсынған.

Бұл екі сөздің қай-қайсысының да ертедегі түркі тілдерінде жеке тұрып та қолданылғандығына қазіргі кездегі түркі, әрі кетсе, моңғол тобындағы тілдер дерегі куә болғандай.

*«Бүлдің»* де, *«күлдің»* де бұрынғы мағыналары қазіргі кездегімен сәйкес келе бермейтіні де осы тілдер дерегі арқылы анықталады. Баравин татарларының тілінде *«пүл»*—опат болу, құру, хакастарда *«уплай»*— кенеттен опат болу, өлу мағыналарында айтылады.

Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде де *«бүл»* тұлғалы сөз кездеседі, бірақ мағынасы сәл өзгешелеу болып, *«бұзылған, бүлінген, тозған»* сияқты ұғымдарға мезгейді.

Ендігі кезекті *«күл»* сөзінің төркіні жөніндегі мәселеге берер болсақ, дәл түркі тілдерінің өзінен *«күл»* тұлғалы және оған мағынасы сәйкес келерлік сөзді кездестіре алмадық. Бірақ түркі тілдерімен тектес саналатын моңғол тобындағы тілдерден мынадай деректерге кез боламыз: моңғолша: *гүй* немесе *үгей болох* жоғалу, жоқ, құру; қалмақ тілінде: *геедрх* — жоғалу, ғайып болу мағыналарында қолданылады. Осы деректер бізді, ерте кездерде *«күл»*, *«бүл»* сөздері түркі, моңғол тілдеріне ортақ болған шығар деген болжамға жетелейді. Ал *«күл болмасаң, бүл болдың»* қазіргі түсінігі *«жоғалмасаң, құрып кет»* дегенді аңғартады. Жоғарыда келтірілген мақалдың *«күншіл күндеумен бүледі»* бөлігінің осы кездегі мағынасы — *«күншіл күндеумен құриды»* болмақ.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Даңғаза

Ертеректе шыққан екі томдық түсіндірме сөздігімізде *«даңғазаға»* берілген түсінік-ретсіз сөйлеген сөз, ыңжың, у-шу. *«Не дегеніңді мана даңғазамен ұқпай қалдым, сұрады деп айып етпе»* (Мұқанов). Ал соңғы 10 томдық түсіндірме сөздікте — даурықпа, даңғой. *«Енді байқаса, дархан өмір сүрдім дегені даңғаза, бейпіл өткен күндер сияқты»* (Т. Ахтанов, Дала сыры).

*«Даңғаза»* сөзінің тіліміздегі мағынасының құбылмалы болуының да өзіндік себебі бар. Басқа бір түркі тілі дерегіне қарағанда бұл сөз жүйесі басқа тілден ауысқанын аңғарамыз. Қырғыз тілінде оның тұлғасы *«даңаза»* болып көрініп, екі мағынада қолданылатындығын байқаймыз: 
#Әсемдік, сән-салтанат, молшылық;
#таң қаларлық оқиға (), шуылдаған қауесет.

Сөздікте мұның қытай тілінен ауысқандығы белгіленген. Осыған қарағанда, сөз төркіні — қытай тілі, алғашқы мағынасы — әсемдік, таң қаларлық оқиға да, ал қалған мағыналары — туынды болса керек деген ойдамыз. Өйткені, түркі, моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдерде бұған қай жағынан да (тұлға, мағына) сәйкес келер сөзді кездестірмедік.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Дарақы

Бұрынырақ шыққан екі томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде»— жеңілтек, ұшқалақ, өзін
өзі ұстай алмайтын, бейбастақ мағынасында түсіндіріледі. *«Сүйегі тым бос емес, іске тәуір, барықсыз, дарақы-ау, бойы бұлғаң»* (Торайғыров).

Сөзге төркін боларлық *«дарақы»* тәрізді тұлғаны түркі, моңғол тобындағы тілдерден кездестіре алмадық. Ал тунгус-маньчжур тобындағы тілдерде дәл осы тұлғалас әрі мағыналас сөз бар екендігін көреміз. Маньчжур тілінде: *дэрақу* — ұятсыз, арсыз, әдепсіз деген мағыналарды ұғындырады.

Тұлға әрі мағына жағынан маньчжур тіліндегі сөз біздегі *«дарақыдан»* тіпті де алшақ кетпейтіндігін көріп отырмыз. Маньчжур тіліндегі *«дэрақу»* екі тұлғаның, дәлірек айтқанда, түбір мен қосымшаның бірлігінен пайда болғандығы жөнінде де дерек табуға болады. Осы топтағы тілдердің кейбіреуінде: эвенкілер, солондар, эвендер т. б. *«дэрэ»* тұлғасы біздегі *«бет»* мағынасында қолданылса, ал *«ақу»*— болымсыздық қосымшасы. Осы екеуін біріктіре келіп (*дэре + ақу => дэрақу*), сөзбе — сөз
аударғанда *«беті жоқ»* немесе *«бетсіз»* деген ұғым беретіндігін көреміз. Бұл жерде тіліміздегі *«бетсіз»* сөзінің өзі мағына жағынан біздегі *«бейбастақ»* немесе маньчжур тіліндегі *«әдепсіз»* сияқтылардың синонимі екендігін еске салу артық та болар. Дегенмен, сөз төркінін aшy үшін бұл да қажет нәрсе. Тіл деректерінен көрінгендей, қорыта келгенде, сөз төркіні маньчжур тілі екен де, оның қалыптасуына тунгус-маньчжур тобындағы басқа да тілдердің қатысы барлығын байқадық. Маньчжур тілінен ауысқан сөздің
қазақ тілінде *«дарақы»* қалпына жетуі де қиын құбылыс емес: *дэрақу => дәрақу => дарақу => дарақы*.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Дардай

Әдетте, өзін зор тұтып, әлдеқандай болып жүретін адамдарға қолданылатыны белгілі. *«...Ағайынға айбатты биік-ақсын дардайсың»* (Сәбит Дөнентаев).

Сөз төркіні боларлық тұлғаны түркі тілдері ішінен туваларда ғана кездестіреміз: *дарға* — бастық (лауазым). Басқа түркі тілдерінен бұл іспеттес сөз кездеспеуіне қарағанда, туваларға моңғол тілінен ауысқандығы байқалады. моңғолдарда да *«бастық»* мағынасын *«дарға»* тұлғасы бере алады. Осы тұлға қазақ тіліне ауысқанда моңғолдарға тән *-га* жұрнағы түсіріліп, оның орнына тілімізде ұқсату, сол іспеттес деген мағынаға мезгейтін *-дай* қосымшасы жалғанып *«дардай»* тұлғасына дейін жеткен деуге болады. Әрі ой елегінен өткізсек те, өзін зор тұту, қоқилану сияқты мінез көрсету, лауазым жағынан алғанда, бастықтарға тән қасиет екені белгілі. Сонда, *«дардай»* сөзіміз түсініктірек айтқанда, *«бастықтай»* деген болып шығады.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Дария

Суы мол, көлемі кең өзен, көл, теңіз «дария» аталатындығын түсіндірме сөздіктен білеміз. *«Дария біздің елдің ұғымында теңізден кіші, өзеннен үлкен су»* (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Мөлдір махаббат).

Дәл осыған ұқсас тұлғада әрі мағынасы жағынан да жақын сөзді парсы тілінен табамыз. Кейбір зерттеушілер оны осы тілдің туындысы деп қарайды. Сөз төркінін парсы тілі дерлік мықты дәлел — *«дарияны»* тудырарлықтай мағынасы жағынан жуық келерлік түбір табу қиын. Сондықтан біздің ойымызша, сөз төркінін түркі тілдерінің өзінен іздеуді жөн көрдік.

В. Радлов сөздігінен: *дарйа* — түпсіз, терең мағынасын береді. Ол мұны қарайым тілі дерегінен ұсынады. Осыған бой ұрсақ, *«дария»* сөзі тек *«терең»* -нің дыбыстық өзгеріске түскен түрі ме деген де ой келеді. Мұны біз тек бір тіл дерегіне сүйеніп қана айтып отырған жоқпыз. Түркі тілдерінде *т~д*, *е~а* дыбыстары бірінің орнына бірі қолданыла беретінін *«терең»* сөзінің кейбір тілдерде: *тарән*, *дэриң*, *дерин* тұлғасында кездесулерінен-ақ байқау қиын емес.

Ертедегі түркі жазба ескерткіштері сөз түбірі — *«тера»* қалпында болғандығын анықтай түседі: *терэ* — алқап, ойпат. Жазық жерге қарағанда алқап, ойпаттың терең көрінетінін ескерсек, *«терең»* сөзінің алғашқы түбірі —*«терә»* болғандығына сенбеске де болмайды. Біздің түсінігіміздегі *«дарияның»* суының тайыз болмай, терең келетінін ойласақ та, оның түңғыш төркіні *«терә»* екендігіне сенім молая түседі. Осыдан: *терә => терә + ң => терең немесе терә => терә + й => терй =>дәрй => дарй + а => дарйа => дария* пайда болған сияқты.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Дәсердей

Бұл сөз бірде — шаттану, масаттану, кейде — дандайсу, асқақтау мағыналарында айтылады. *«Дәсерсіп шектен шықсаң, даңқтың өзі аяусыз жазалайды...»* (С. Сейітов, Жаңғырық).

Қазақ тіліне араб, парсы тілінен ауысқан сөздер туралы жазған Н. Ондасынов, Е. Бекмұхаметов кітаптарында көрсетілген сөзді кездестіре алмадық. Солай бола тұрса да, *«дәсердейдің»* алғашқы шыққан төркіні араб тілі екендігін байқаймыз. Арабша: *дасир* — байлық, молшылық мағыналарын береді. Асқақтау, дандайсу байлықтың нәтижесінен туатынын сезінсек, сөз төркіні араб тілі екендігіне дау айту қиын. Араб тілінен ауысқан бұл сөзге қазақ тіліндегі сын есім жұрнағы қосылып, байға тән іс-қимыл көрсететін адамға қолданылатын болған. Демек, дәсир + дай дасир + дай => дәсердей тұлғасына дейін өзгеріп, *«бай сияқты»*, *«байдай»* деген ұғымға иелік еткен.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Дедектеу

Қазақ тіліндегі мағынасы — тез, шапшаң жүру, алып ұшу. *«...жүгіре басып, штаб жаққа қарай дедектеп келеді»* (Т. Ахтанов Қаһарлы күн.).

Қырғыз тілінде бұл сөздің түбірі *«дедек»* тек тұрақты сөз тіркесінде ғана қолданылатыны байқалады: *дедек* дедек болуп жүр — бір нәрсені бар ынта-жігерімен, тырыса істеу мағынасын береді.  Мұнда *«дедекте»* етістігі де кездесіп, *«шапшаң, жылдам»* қимылды ұғындырады. 1880 жылы Калькуттада түркі тілі туралы шыққан еңбекте *дидәк* — күң мағынасында көрсетілген. Біздегі *«дедектеу»* етістігінің түбі, төркіні *«күң»* мағынасын беретін *«дидәк»* сөзімен байланысты болуы мүмкін. Адамдағы жан сала шапшаң, тырыса қимылдау ертеректе тек күң мен құлға тән қасиет, мұны олар өзінің қожасына жағыну ниетімен істеген. Кейін келе осы қимыл, әрекет ауыспалы мағынаға ие болып, кез келген адамға қолданылуы да ғажап емес. Осындай ауыс мағынада, *«дэдэңги»* тұлғасында маньчжур тілінен де кездестіреміз. Осы деректерге сүйеніп, *«дедектеудің»* алғашқы төркіні түркі тілдерінде пайда болып, кейінірек ауыспалы мағына иеленіп, *«құлша, күңше құлшына қимылдау»* деген ұғымға ие болған деп қараймыз (дидак => дедак => дедек + те => дедекте + у => дедектеу).
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Ө. А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университетінің қазақ тілі кафедрасы

right|250px
**Ө. А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университетінің қазақ тілі кафедрасы**
1996—1997 оқу жылынан бастап өз алдына жеке кафедра болып ашылды. Алғаш 1988—1989 оқу жылынан бастап қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасынан бөлініп шықты. Кафедрада 16 оқытушы қызмет істейді. Аға оқытушы С.Сәменованың "Қазіргі қазақ тілі фонетикасы" (1993) және К.Сейітбаева мен Ж.Құсайынованың "Қазіргі қазақ тілінен практикалық жаттығулар" (морфология) (1997) атты жаттығулар жинағы жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Батыс Қазақстан гуманитарлық университетінің қазақ тілі кафедрасы

**Батыс Қазақстан гуманитарлық университетінің қазақ тілі кафедрасы**, 1932 жылы ашылған. Алғашқы кафедра меңгерушісі белгілі жазушы, академик Қ.Жұмалиев. Кафедрада әр жылдары республикаға белгілі ғалымдар Ғ. Тінәлиев, педагогика ғылымының докторы, А.Ы.Көшімбаев, X.Ж.Сүйінішәлиев, Ғ.Ә.Әбуханов, О.С.Төлегенов, С.А.Ақмурзин, Б.Ш.Шалабаев, М.М.Тілеужанов, Қ.Ж.Мырзағалиев, С.Ғ.Шарабасов сияқты ғалым-ұстаздар кафедра меңгерушілері, доцент, профессор болып қызмет етті. 1989 жылдан қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасы қазақ әдебиеті және қазақ тілі кафедрасы болып екіге белінді. Қазақ тілі кафедрасын филология ғылымының кандидаты, аға оқытушы М.Б.Сарыбаев басқарады.

## Дереккөздер
Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия университетінің қазақ тілі кафедрaсы

right|250px
**Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия университетінің қазақ тілі кафедрaсы**. Кафедра оқытушыларының ғылыми тақырыптары: "Жоғары мектепте қазақ тілінің оқытылуын жетілдіру", "Шәкәрімнің тілі", "Қазақ тілі және ұлт мәдениеті" (жетекшісі: кафедра меңгерушісі, филология ғылымының докторы, профессор С.Негимов).
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Жамбыл университетінің қaзақ тілі мен әдебиеті кафедрасы

**Жамбыл университетінің қaзақ тілі мен әдебиеті кафедрасы** 1989 жылы ашылған. Кафедра ашылған күннен бері қызмет етіп келе жатқан тіл мамандары: педагогика ғылымының кандидаты, доцент Тасболатов Қапаш Тасболатұлы, филология ғылымының кандидаты, доцент Садықбеков Рахым Айтбайұлы, филология ғылымының кандидаты, доцент Байтелиев Алтай Әшенұлы, филология ғылымының кандидаты, аға оқытушы Құлбарақов Сәмен Оразбекұлы. Кафедра ғалымдары жоғары оқу орындарындағы филология факультетінің студенттеріне арналған 2 бөлімнің оқу құралын шығарды. Кафедра меңгерушісі: Байтелиев Алтай Әшенұлы. Кафедра ғалымдары қазақ тілі мен әдебиетін мектепте оқыту проблемасына арнап үлкен ғылыми-практикалық конференция өткізді. Ғылыми-практикалық конференциялардың нәтижесі бойынша жеке жинақтар, тезистер топтамасы, альманахтар шықты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Дел-сал

Қазіргі түсінігімізде мұның мағынасы — мең-зең, сүлесоқ, бей-жай. *«Көш дел-сал болған ұйқыдан оянғандай...»* (Н. Баяндин, Құм асты.).

Қос сөздің қай сыңары болса да, тілімізде көрсетілген мағыналарда жеке тұрып қолданылмайды. *«Сал»* сөзінің жеке-дара тұрып та қолданылатын жағдайлары баршылық. Бірақ олар тіпті өзгеше мағынада (сал-серілік; сал-өзеннен өтетін құрал т. б.).

Кейбір түркі тілдерінде осы қос сөз сыңарларының кейде жеке тұрып-ақ енді бірде басқа сөзбен жанасып қос сөз тудырып барып, мағына беретін реттері бар. Ноғай тілінде *«сел»* тұлғалы сөз — тынық, ақырын, жай, якут тілінде: *эәл — дээл* — бейқам, салақ мағыналарын ұғындырады.

Бұл деректерге қарағанда, *«дел-сал»* қос сөзінің жеке сыңарларының, ертедегі түркі тілдерінде, өздеріне тән дербес мағыналары. болғандығы байқалады. Ал қазақ тілінде бұл екі түлға қос сөз құрастыра келіп, тиісті мағынаға ие болған. Демек, *«дээл»* және *«сел»* сөздерінің туу жолы былай болмақ: *дээл + сел => дэл-сәл => дел-сал*.

Тағы бір ескерте кететін нәрсе — тува тілінде «бейқам, салақ» мағыналарын *«салгаа»* тұлғасы түсіндіре алады.
Осы дерек бойынша, тіліміздегі *«салақ»* сөзінің түбірі де алғашқы кездерде *«сал»* болуы мүмкін де, кейін оған *-ақ* қосымшасы жалғанып, дәл қазіргі тұлғаға дейін (*сал + ақ*) жеткен деуге болады. Сөйтіп, *«дел-сал»* қос сөзінің әр сыңары —*«ақырын, бейқам, салақ»* сияқты бір мағынаны қайталап тұрғандығын көреміз.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Дереу

Қазақ тіліндегі сөздіктер бұл сөздің мағынасын — тез, жылдам, шапшаң деп түсіндіреді. «Аяш дереу төрге көрпе салып, жастық тастады» (А. Хангелдин, Табыс, тағдыры).

Дәл осы мағынада, *«дораан»* тұлғасында мұны біз тува тілінен де кездестіреміз.

Тува тіліне бұл сөз Моңғолдардан ауысуы мүмкін. Өйткені Сібірдегі басқа түркі тілдерінде *«дереу»* сөзіне не оның мағынасына сәйкес тұлға кездеспеді. Ал Моңғол тобындағы тілдерде *«дереуге»* сәйкес сөздердің мынадай мағыналарын байқаймыз: 
Моңғолша: *даруй* — қазір; қалмақ тілінде: *дарунь* — тез, шапшаң.

Сөздің шыққан төркіні Моңғол тілі деуге тура келеді. Моңғол тіліндегі *«даруй»* сөзінің тұлғасы мен мағынасы түркі тілдеріне ғана емес, қалмақ тіліне өткенде де дыбыстық өзгерістерге кез болған. Қазақ тілінде ол *«қазірдің»* орнына емес, тез, жылдам, шапшаң сөздерімен синонимдес болған: даруй => дерйу (метатеза) => дереу.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Доғала

Түсіндірме сөздіктің көрсетуінше мұны кейде *«ноғала»* тұлғасында да айтатын сияқтымыз. Мағынасы — көздің қарашығын ақ шел қаптайтын ауру, көзге түскен ақ дақ. *«Бір жылқының доғаласына... сырттан дәрігер іздейміз — деді»* (Ж. Орманбаев, Қос басшы). *«Ноғала бола бастаған көзге қант және қарағай көмірінің үгінділерін салатын»* (X. Арғынбаев).

He түркі, не моңғол тобындағы тілдерден мағынасы әрі тұлғасы сәйкес келерліктей сөзді кездестіре алмадық. Алайда, көзге ақ түсуден кейін пайда болатын — *«[[соқырлық]]»* мағынасын беретін сөзді маньчжур тілінен табамыз. Маньчжурларда: *доғо* — соқыр .

Біздің шамалауымызша, сөз түбірі алғаш бір буынды және төркіні моңғол тілінен болуы мүмкін. Өйткені бұл тілде *«толбо»*— дақ, таңба, ісік, томпақ, ал *«дохио»*— белгі мағыналарын береді. Әсіресе, алғашқы *«толбо»* тұлғасы маньчжур
тілінде *«доғо»* қалпына дейін өзгеріп, мағына ауысуы нәтижесінде *«соқыр»* ұғымына ие болуы таңданарлық құбылыс емес. Сондай-ақ *«дохио»* сөзінің де дәл осындай өзгеріске душар болуы ықтимал. Ал қазақ тіліне ауысқанда моңғол тіліндегі бұл тұлғалы сөздер тек қана *«ақ түсу»* тіркесіне синоним болудан әрі бара алмаған деуге болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Дом

**Дом, ем-дом.** Қазіргі тіліміздегі *«[[емдеу]]»* етістігінің түбірі *«ем»*, оның алғашқы мағынасы — дәрі екендігін әркім біледі деген оймен біз тек қос сөздің екінші сыңары *«дом»*-ның төркініне тоқтауды мақұл көрдік.

Түркі тілдерінің бірі туваларда *«дом»* сөзі жеке тұрып-ақ ауруды дуалау, үшкіру немесе дәрі мағынасын береді. Тува тілінде кездесуіне қарап, сөз төркіні түркі тілдері деп айту қиын. Тунгус-маньчжур тобына жататын кейбір тілде (солон тілінде) *доо* — дәрі мағынасында қолданылады. Бірақ бұл тілге Моңғол тілінен өткендігі көрінеді. Сол сияқты тува тіліне де Моңғол тілінен өткен деуге деректер жоқ емес. Жазба Моңғол және қазіргі Моңғол тілінде дом — балгерлік, дуалаушылық, сиқырлық, кей кезде дәрі мағынасында қолданылған. Қазақ тілінде *«дом»* сөзі *«емге»* қосарланып, қазіргі тұрғыдан алғанда.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Дөңбектей

Түсіндірме сөздік бойынша — дөңбек сияқты (жуан ағаштың үлкен кесіндісі, түбірі). *«Ауырған баланың бойы ұзарып, жансыз дөңбектей икемге келмейді»* (3. Иманбаев, Солма гүл).

Э. Севортян бұл сөздің *«дөң»*, *«төнгек»*, *«төңеш»* және *«дөңбек»* сияқты төрт түрлі тұлғасын көрсете отырып, олардың бірқатар түркі тілдерінде — дөң, ағаш түбірі, бұдыр, жота, ісік, барабан, төбешік және т. б. мағыналарда қолданылатынын әңгіме етеді. Тағы бір деректерді қарастыра келгенде, түркі тілдерінде мұның *«дөңмек»* тұлғасымен бірге *«сан»* (адам, хайуан мүшелерінің бірі) деген мағынасының барлығы назардан тыс қалған. Мысалы, «дөңмек» тұлғасы, тува, тофа, алтай тілдерінде *«сан»* мағынасында көрінеді.

Біздің топшылауымызша, көрсетілген түбірлердің алғашқы мағынасы *«бұлтию»* болып, тұңғыш мағынасы — адам аяғының сан бөлігіне арналған болса керек. Тарихтың даму заңдылығы да осы ойымызды қостайтын тәрізді. Өйткені адам баласы ең алғаш атау беруді өз
мүшелерінен бастаған деу ойға сиымды келеді. Әрі *«дөңбек»* атауын санға меншіктеуі де белгілі бір себеппен байланысты. Оның біріңшісі — аяқтың бұл бөлігі, басқаларға қарағанда жуан, дөңестеніп көрінуі, екіншісі — адамның, хайуанның басқа денесіне оның тірек бола аларлық қасиеті. Соңғы себепті қосып отырғанымыз — моңғол тілінде *«дөң»* тұлғасы белгілі бір заттың тіреуі, төменгі жағы дегенді аңғартады. Осы деректерге сүйене келіп, *«дөңбек»* сөзінің тұңғыш мағыналарының бірі — адам және хайуан мүшелерінің бірі — санға меншіктелген де, қалған мағыналар туынды деп қараймыз. Әңгіме болып отырған *«дөңбектей»* түлғасы сын есім жұрнағы *-тей* арқылы пайда болып, белгілі бір заттың жуандығын, жұмырлығын адам не хайуан санына салыстырудан туғандығы байқалады.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет