open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жылжымалы тамақтандыру пункті

**Жылжымалы тамақтандыру пункті**  — орналасу, құтқару және шұғыл авариялық-шұғыл қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу аудандарындағы жасақтардың адам құрамын, сондай-ақ алғашқы медициналық көмек жасағындағы зақымданған адамдарды ыстық тамақпен қамтамасыз ету үшін құрылған пункт. Жылжымалы тамақтандыру пункті екі звенодан: тамақ әзірлеу және тарату звеносынан, сондай-ақ жабдықтау звеносынан тұрады. Жылжымалы тамақтандыру пунктінің шамамен алғандағы мүмкіндігі *10 сағат*  ішінде *1200 адамға* тамак әзірлеп, тарата алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қозғалысты қамтамасыз ету жасағы

thumb|Ресейдің қозғалысты қамтамасыз ету жасағы**Қозғалысты қамтамасыз ету жасағы** (Отряд обеспечения движения) — негізінен инженерлік, сондай-ақ, мотоатқыштар (танк) және де басқа бөлімшелерден тұратын, өскерлер қозғалысы кезінде бағыттағы дайындау және жарамды жағдайда ұстауға арналған уақытша әскери құрылым. Қарулы күштерде Қозғалысты қамтамасыз ету жасағы шеру, бетпе-бет ұрыс, шабуыл, (өскерлердің жазылу шептеріне жылжуы кезінде), қудалау, сонымен катар шегіну кездерінде кұрылады. Азаматтык қорғаныс құрылымдарында Қозғалысты қамтамасыз ету жасағы негізгі күштерді, зақымдану ошактарына жылжу мен кіру жолдарын дайындау үшін құрылуы мүмкін. Қозғалысты қамтамасыз ету жасағы құрылым мен жабдықталуы алға жылжитын өскерлердің құрамына, іс-әрекет сипатына, бағыт пен жергілікті жер жағдайына, бөгеулер мен қиратулар сипатына, жыл мезгілі және ауа райы жағдайына байланысты анықталады. Қозғалысты қамтамасыз ету жасағы бағытқа барлау жүргізеді, лектік жолдар салады, бөгеулер мен қиратулардан өтпелер жасайды, жолдардың бұзылған бөліктерін қалпына келтіреді, табиғи бөгеттерден (ені шағын өзендер, каналдар, орлар және т.б.) өткелдер жасайды. Түрлі міндеттерді орындау үшін Қозғалысты қамтамасыз ету жасағы құрамын әдетте төмендегідей топтарға бөледі: 
* барлау, бөгетгерді аршу
* жол-көпірлік және ұрысты қамтамасыз ету (бойтасалау).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Корей мәдени орталығы

**Корей мәдени орталығы**, Талдыкорған қаласында 1989 жылы ашылды. Талдықорған қаласында қазір корей ұлтының 4210 өкілі тұрады. Мәдени орталық корей ұлтының мәдениетін дамытуды және корей тілін үйретуді мақсат етеді. Қалада 2 кәріс ұлттық ән және би ансамблі ("Ачимноуль" және "Камгансан") ұйымдастырылған. Ансамбльдер түрлі фестивальдар мен байқауларға қатысты. 

## Дереккөздер
Қозғалысты реттеу посты

**Қозғалысты реттеу посты** (Пост регулирования движения) — лектер мен машиналардың қозғалысын реттеу үшін коменданттық қызмет жүйесінде тағайындалатын әскери қызметшілер тобы. Ол лектердің жорықтық жылдамдықтарын бәсеңдету қажет болған орындарда қойылады. Қозғалысты реттеу постының құрамы пост бастығы, 1-2 сарбаздан тұрады. Қозғалысты реттеу посты байланыс және қозғалыс құралдарымен қамтамасыз етіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракеталық ядролық қару

**Ракеталық ядролық қару** — жаппай зақымдаушы қару. Мұнда зақымдаушы құрал ядролық қару, ал нысанаға жеткізу құралдары — ракеталар. Ракеталық ядролық қару шешетін міндеттерінің сипатына қарай *стратегиялық, оперативті-тактикалық* және *тактикалық* болып бөлінеді, ол жер үстіне, теңізге немесе әуеге орналастырылуы мүмкін. Оны қолданудың негізгі әдістері — дұшпанды қысқа мерзімде бет қаратпайтын жеңіліске ұшыратуға, күштердің арасалмағын және жағдайды тұтас алғанда өз пайдасына өзгертуге мүмкіндік беретін жаппай ракеталықядролық соққылар беру, сондай-ақ топтама және жекелеген соққылар берілуі мүмкін.

**Ракеталық ядролық қарудың негізгі қасиеттері** — іс жүзінде шексіз алысқа ұшатындығы, орасан зор зақымдаушы күші, күтпеген жерден қолданылу мүмкіндігі, нысаналарды зақымдаудың өте жоғары дәлдігі, ұшудың өте жылдамдығы және биіктігі, ұшу кезінде сыртының шағылыспайтындығы, ракеталарды ұшуға әзірлеудің көзден тасалығы және қолданудың ауа райы жағдайлары мен уақытка тәуелсіздігі.

**Ракеталық ядролық қарудың зақымдаушы факторларынан қорғану әдістері:** адамдарды паналау ғимараттары мен радиациядан қорғайтын паналау орындарына жасыру. Барлық халық тыныс органдары мен денені корғайтын жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етіледі. Халықты көшіру шараларын дер кезінде және толық жүзеге асыру дұшпанның ракеталық ядролық қаруды қолдану тиімділігін барынша азайтады. Бірақ адамдар мен жануарлар арасында орасан зор шығын келтіруі, көп мөлшерде материалдық игіліктерді, тұтас қалалар мен ірі өнеркәсіп объектілерін жоюы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылу пеленгаторлық станция

**Жылу пеленгаторлық станция**  — жылулық контраст энергиясын, яғни бақылауға алынған объектінің жобаланатын аясы мен объектінің жылулық сәулеленуінің айырмашылығын қолдану принципімен жұмыс істейтін қабылдағыш-күшейткіш қондырғы. Жылу пеленгаторлық станция сәулелі энергия (*[[инфрақызыл сәуле]])* тарататын объектілерді табуға, пеленгті және оған дейінгі қашықтықты анықтауға қолданылады. Жылу пеленгаторлық станция орнатылған жеріне және қолданылу мақсатына байланысты кемелік, жағалық, ұшақтық және зениттік болып бөлінеді. 
*Жылу пеленгаторлық станцияның құрамына қабылдау айнасы, фокусында күшейткіш орналастырылған, сәулелі энергияны қабылдағыш; 
*Бұрылатын құрылғы; басқару пульті, сигнал индикаторлары және қоректендіру көздері кіреді. 
Жылу пеленгаторлық станция түнгі көру аспаптарының пассивті қатарына жатады. Оның көмегімен *35 км* қашықтықтағы теңіз нысаналарын *(су үсті кемелерін*), жергілікті жердің бедеріне қарай *1-2 км* қашықтықтағы танктер мен автомобильдерді пеленгтеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылулық барлау

**Жылулық барлау** — қарсыластың объектілері (*[[нысана]]лары*) жөніндегі мәліметтерді арнайы аспаптардың (*[[теплолокатор]]*) көмегімен жылу (*инфрақызыл*) шығару аркылы жинау; радиоэлектронды барлаудың көбі (*[[Инфрақызыл Сәуле|инфрақызыл]]*) контрастары бар объектілердің (*нысананың*) орналасқан жерін жылумен барлау арқылы табады және анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қол құрал-саймандары

thumb|left|Күрек[thumb|[Жер қазып, демалып жатқан солдат]]**Қол құрал-саймандары**  (Шанцевый инструмент) —әскерлер ұрыста өзіне окоп қазатын және бекіністер жабдықтауға байланысты инженерлік жұмыстар жүргізетін құрал-саймандар. Олар алып жүретін (күрек, әскери балта) және тасымалданатын (саперлік күрек немесе үлкен балта, ара, шот кетпен, сүймен, тікен сымды кесетін қайшы) болып бөлінеді. Алып жүретін Қол құрал-саймандары ұрыс жабдықтарының құрамына кіреді және сарбаздардың белінде жүреді. Ол әзін окопта жасыру, бүркемелеу, бақылау мен атқылау жағдайын жақсарту үшін жерді тазалау және басқа да инженерлік жұмыстар үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көдек Байшығанұлы

**Көдек Байшығанұлы** (1888, Райымбек ауданы, Шалкөде жайлауы – 1937, ҚХР, Іле аймағы, Текес ауданы, Аттың тауы) — ақын, Қытайда тұратын қазақтар арасында азаттық идеясы насихатшыларының бірі. Тегі Албан руындағы Айт тармағының Сүйіндік атасынан шыққан. Әкесі Байшыған да, атасы Маралбай да ақын кісілер болған. Өулиеата өңіріне белгілі Сейділдә Тілекметқызы деген ақын әйелмен Көдектің әкесі Байшыған үш жыл айтысып, бірін-бірі жеңе алмапты деген дерек бар. 1919-20 ж. Көдек Ферғанаға барып мұсылманша білімін жетілдірген. 2 жылдай кеңестік Қызыл Армия қатарыңда Самарқант-Бұхарадағы басмашылар бүлігін басу ісіне қатысқан. 1924-29 ж. Түзкөл болыстық комитетінің төрағасы болған. "Асыра сілтеу болмасын, аша тұяқ қалмасын" деген ұран аясында жүргізілген Голощекин геноцида тұсында Қытайға ауа көшкен шекаралық аудан казақтарымен бірге Көдек те Қытайдың Іле аймағына қоныс аударады. Оның "Бүл жаққа жанымды алын өтіп кеттім, Орыстың ілінген соң жаласына" деп жырлайтыны осы тұс. Көдек ақынның "Қытайдағы Албанның игі жаксынарын аралағанда айтқаны", "Сасан аулына барғанда", "Кең Текес", "Албан туралы", "Таңжарық ақынға сәдем", "Сыламқожаға", "1916 жын" атты өлең-толғаулары ел арасында кең таралған. "Мергенбай туралы толғау" атты дастанында Кеңес өкіметі тарапынан "банда" атанған халық батыры Мергенбай Жаманкөзұлы тағдыры көркем суреттеліп, заман шындығы айшықты бейнеленген. Көдек шығармалары Қытайдағы "Шыңжаң жастар-өрендер баспасынан" Тәліпбай Қабайдың құрастыруымен екі мөрте (1988, 1992 ж.) басылып шықты. 1998 ж. әдебиет зерттеушісі Тілеужан Сакалов құрастырған өлендер жинағы "Парасат" баспасынан жарық көрді. Райымбек ауданының Қызылшекара ауылында Көдектің ескерткіші бар.

## Дереккөздер

Санат:1888 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Зақымдалған аймақ

**Зақымдалған аймақ** 
#оқ-дәрі жарылысы орталығының айналасындағы кеңістік, оның шегіндегі нысаналарды жою қамтамасыз етіледі; оқ-дәрілердің *([[ракета]]лар, [[снаряд]]тар, [[бомба]]лар және тағы басқа)* жою әсерінің сипаты, олардың зақымдауы нысанаға тікелей түсуін қажетсінбейді. Әдетте, оқ-дәрілердің түрлі закымдау факторларының әсер ету нәтижесі болып табылатын аралас зақымдалу аймағы анықталады. Зақымдалған аймақ анық зақымдалу аймағы (*оның аумағында нысананың жойылуы нақты факт болып табылады*) және ықтимал зақымдалу аймағы (*оның аймағында нысананың жойылуы кездейсоқ оқиға болып шығады*) болып бөлінеді. 
#зениттік ракеталық кешеннің (*ЗРК*) зақымдау аймағы және оның айналасындағы кеңістік. Бұл аумақта әуе нысаналарын тапсырылған ықтималдылықпен зақымдау қамтамасыз етіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көксу (Көксу ауданы)

**Көксу** — Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Мұқаншы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балпық би ауылынан солтүстік-батысқа қарай 26 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Қол пулеметі

thumb|Қол пулеметін Бренмен келе жатқан ағылшын солдатыthumb|Калашников Қол пулеметіҚол пулеметі (Ручной пулемет)  мотоатқыштар бөлімінің қарсыластың жақын не орташа қашықтыктағы (800 мге дейін) адам күшін немесе атыс құралдарын дәл көздеп атуға арналған қаруы. Қарсыластың темен үшатын үшақтарына қарсы қолданылуы мүмкін. Олар әрқашан өз бөлімшелерінің ұрыс
қатарында тұрады. Қол пулеметі ату жылдамдығы минутына 80-100 рет, салмағы 7-10 кг. Атқыштар (жаяу әскерлер) бөлімшесінің автоматтық қаруы. Ол жаудың топталған немесе жекелеген нысанасын 800 м қашықтықтан,ұшақтарын (парашюттерін) 500 м, биіктіктен жоя алады. Оны бір солдат алып жүре алады да, ал ұрыс кезінде 1 2 солдат атады. Қол пулеметі атқыштар қаруының жаңа түрі ретінде 20 ғасырда пайда болды. Алғаш рет 1904-1905 ж.ж. Орыс-Жапон соғысында қолданылды. Қол пулеметі жоғары маневрлілігімен жаяу әскерлердің ұсақ бөлімшелерінің негізгі қаруы болып табылады. Қол пулеметімен атыс дүркін-дүркін жүргізіледі (1 мин-та 3-6 атыс). 1927 ж. Кеңес Армиясының қаруына В.А. Дегтяревтің (ДП) Қ.п. алынды. Бұл пулемет Қол пулеметі түрлерінің ең жақсысы болды: салмағы жеңіл, күрылысы оңай, сенімді. 1941-1945 ж.ж. Ұлы Отан соғысы кезінде ДП пулеметі жетілдіріліп, ДПМ деп аталды. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көктал-Арасан минералды қайнары

**Көктал-Арасан минералды қайнары** - Алматы облысы Панфилов ауданындағы бұлақтар. 

Көктал ауылынан солтүстікке қарай 23 км қашықтықта, Тоқсанбай жотасының оңтүстік баурайындағы Долантау тауында, Бурақожыр өзенінің аңғарында, 1280 м биіктікте орналасқан. Бұл бұлақтарды "Қу-Арасан" немесе "Жаркент-Арасан минералды сулар кені"деп атайды. 

Қайнар сулары корбон кезеңінде қалыптасқан фальзит-профирлерді тілгілеп өтетін тектоникалық белдемге шоғырланған. Қайнар суларының дебиті 1,7-104 м3/ тәуліктей, жұмсақтығы 30,435,2°С, минералдылығы 1-1,1 г/л. Бұлар сулыратты-хлоридті натрийлі суға жатады, құрамында 80-96 мг/л кремний қышқылы, 7-8 мг/л фтор, аз родон бар. 

Осы минералды қайнарлар негізінде Жаркент-Арасан емдеу орталығы жұмыс істейді, олар полимиелитке, қозғалу органдарының, жүйке жүйесінің және гинекологиялық ауруларына шипалы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Панфилов ауданы географиясы
Санат:Қазақстан минералды сулары
Куйбышев су құбыры

**Куйбышев су құбыры**, Кербұлақ ауданында 1977 ж. іске қосылды. 1600 га жерді суландырады. құбырдың Ұзындығы 5 км. 

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Қазақстан су құбырлары
Кухарский Владислав Павлович

**Владислав Павлович Кухарский** — 1946 жылы 3 мамырда Алматы облысының Талғар қаласында туған.
Әкесі - Кухарский Павел Андреевич, марқұм, «Алматы»
кеңшарының бас мал дәрігері болып жұмыс істеген. Анасы - Кухарская (Кравцова) Анна Борисовна, марқұм, балабақшаның шаруашылық меңгерушісі болып жұмыс істеген.
Қазақ мемлекеттік дене шынықтыру институтын бітірген,
дене шынықтыру және спорт оқытушысы. Орыс және ағылшын тілдерін біледі.
*1962 жылдан - велоспортпен айналысады. 
*1973 жылдан - ҚазКСР велоспорт жаттықтырушысы, бас жаттықтырушысы. 
*1987 жылдан - Спорттың қолданбалы түрлерінен Республикалық жоғары спорт шөберлігі мектебі директорының орынбасары, 1988 жылдан - директоры.
*1991 жылдан - велоспорт бойынша «Динамо» клубының директоры.
*1992 жылдан бері - ҚР ҰОК халықаралық және ұлттық федерациялармен байланыс жөніндегі топтың бастығы. ҚР Велоспорт федерациясының президенті (1984-1999). ҚР Велоспорт федерациясының вице-президенті (1999 жылдан бері). Бүкілодақтық және халықаралық сайыстардың көп мәрте жеңімпазы және жүлдегері. Әлем велобәйгесінің қола жүлдегері (1970). ҚазКСР Еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1979). Бүкілодақтық велоспорт дәрежесіндегі төреші (1981). ҚазКСР Еңбек сіңірген дене шынықтыру қайраткері (1983). Спорт шебері (1964), халықаралық кластағы спорт шебері (1970). Халықаралық кластағы 2 спорт шеберін, «Достық» жарысының күміс жүлдегерлері П. Лазаревті және Е. Корольковты тәрбилеген. «Құрмет» орденімен (2006), «Қазақстан Республикасының дене шынықтыру мен спорт саласын дамытуға сіңірген өңбегі үшін» Құрмет белгісімен (1997), Қазақстан ЛКЖО Орталық комитетінің (1971), ҚР (1998) құрмет грамоталарымен марапатталған.

Әскери атағы - сержант.
Діни көзқарасы - діндар.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Оптимистік».
Хоббиі - салауатты өмір салты, саяжай.
Сүйіп оқитын әдебиеті - детективтер.

Үйленген. Жұбайы - Кухарская (Пугина) Елена
Константиновна (1947 жылы туған), зейнеткер. Қыздары - Галина
(1972 жылы туған), Светлана (1975 жылы туған), Внучки - Екатерина (2000 жылы туған), Анастасия (2005 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Күрд мәдени орталығы

**Күрд мәдени орталығы** - "Барбанг" ("Рауан") қауымдастығының облыс филиалы. Алғашқы төрағасы — техникалық ғылымдары докторы, профессор У.Садықов. Мақсаты — күрд тілін, әдет-ғұрпын, мәдениетін жаңғырту және халықтар арасындағы достықты нығайту. Облыста 20 мыңнан аса күрд ұлтының өкілі тұрады. Қарасай ауданында "Курдистан", Талғар ауданында "Бахча-Гулан" (Гүл әлемі) атты ән-би ансамбльдері бар.

## Дереккөздер
Күрекше птеригостемон

нобай|
**Күрекше птеригостемон** () — крестгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік.

Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік-батыс сілемдерінде (Арғанаты т.), сондай-ақ Аягөз-Лепсі өзені аралығында және Шеңгелді өзенінің бойында, тасты беткейлерде өседі.

Сабағы жатаған немесе тік. Жапырақтары сағақты, үшкір; тұқымсыз өркендерінің жапырағы дөңтелек, сабақ жапырақтары ұзындау. Биіктігі 6-25 см. Қалың түкгі көп жылдық өсімдік. Сабақтары жайылған, тік. Сабақтың түбіндегі тамыр жа-пырақтары үшкірленген, ал жеміссіз өркендерінде дөңтелек, сабақтарындағы сопақ болады. Тостағанша жапырақшалары қызғынт түсті, Ұзындығы 5-6 мм, сүйріктеу. Күлтелері гүлдейтін кезде ашық сары, кейін қызыл күлгін түсті болады. Сәуірде гүлдеп, 372 мамырда жеміс салады. Жемісі — бұршаққын.

Сирек кездеседі, эндемикалық Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. 

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Бекен Жексенбайұлы Күренкеев

**Күренкеев Бекен Жексенбайұлы** (17.6.1949 жылы туған, Алакөл ауданы, Қабанбай ауылы) - спортшы, жеңіл атлетикадан КСРО спорт шебері (1970).Жасөспірімдер арасындағы КСРО біріншілігінің (1968-70) күміс жүлдегері. Жастар арасыңца КСРО чемппионы (1969). "Правда" газетінің жүлдесі үшін ұйымдастырылған халықаралық жарыстың жеңімпазы (1970). 800, 1500, 3000 м-лік қашықтыққа жүгіруде Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы. Алжирде, Францияда, Германияда, Испанияда өткен халықаралық турнирлерге қатысқан. 

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Зақымдалеан аймақтардан өту

**Зақымдалеан аймақтардан өту**  — әскерлердің (*күштердің*) ұрыстық, ұрыс алдындагы және жорықтық реттермен, жауынгерлік қабілеттіліктерін барынша сақтап және жауынгерлік міндеттерді орындай отырып зақымданған және қираған өңірлерден ұйымдасқан түрде өтуі. Бұл осындай өңірлерді айналып өту немесе әскерлерді тікұшақтар және ұшақтармен алып өту мүмкіндігі болмаған жағдайларда жүзеге асырылады. Өту тәсілдерін нақты ұрыстық жағдайға, бөлімшелер мен бөлімдердің қорғалу дәрежесіне, олардың орындайтын міндеттерінің мазмұнына, жергілікті жер мен ауаның радиоактивті зақымдану дәрежесіне, қирау сипатына, жергілікті жердің жағдайына, өңірдің әскерлердің жүру бағытына қатысты жағдайына және олардың аумағына байланысты командирлер анықтайды. 
## Аймақтар
Радиоактивті зақымданған аймақтардан екі тәсілмен: радиация деңгейінің төмендеуін күтпей бірден және радиацияның жоғары деңгейі төмендегеннен кейін өтіледі. Құрамында әр түрлі деңгейде қорғалған бөлімшелері бар құрамалар мен бөлімдер Бұл тәсілдерді аралас түрде қолданады: сауытты машиналардағы бөлімшелер мен бөлімдер аймақтардан бірден өте алады, ал автомобильдермен жылжитын әскерлер радиация деңгейі белгілі бір дәрежеге төмендегеннен кейін өтеді. Радиоактивті зақымданған аймақтарды бірден өту кезінде шабуылдьщ шапшаң қаркыны сакталады, қарсыластың шабуылдаушы әскерлерден алыстау мүмкіндігі қиындайды. Зақымданған аймактардан радиацияның деңгейі төмендегеннен кейін өту жеке құрам бірден өту кезінде сәулеленуге көбірек шалдығатындай болғанда және радиация төмендеуін күту жауынгерлік міндетті орындауға кедергі болатындай жағдайларда жүзеге асырылады. Өту алдында ең қауіпті тұстарды айналып өту жолдарын анықтау үшін барлау жүргізіледі. Өту бағыттын тандау кезінде радиация деңгейінің мөлшері, ядролық соққыдан кейін өткен уакыт, әскерлер жүріп өтуінің ықтимал жылдамдығы есептелінеді. Өту жолдарын анықтауда жеке құрам сәулеленуінін болжамды дозасы негізгі фактор ретінде алынады. Әскерлер зақымданған аймакты бірден өту кезінде саптық реттерін өзгертпейді. Радиация деңгейі жоғары болғанда қорғаныс дәрежелері жоғары бөлімшелер мен бәлімдер бірінші эшелонға шығады. Закымданған жерлерде ашық машиналарда жылжитын жеке құрам шаң көтерген жағдайда газтұмылдырық пен теріні қорғау құралдарын киеді.Танк, ЖҮМ экипаждары және үсті жабық машиналардағы жеке құрам газтұмылдырықтарды ғана қолданады. Аймақтан шыққан соң қажет болса арнайы өндеу жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көтентай

**Көтентай** (1709ж.ш., Талғар ауданы, Жайнақ ауылы — 1769 ж.ш., сонда) — батыр. Тегі Дулат руының Ботбай тармағынан. Аңырақай шайқасына (1729) қатысқан. Сарбаздарын Іле өзені мен Алатаудың ортасына (қаз. Жетіген) орналастырып, Жоңғар қақпасының күзетінде болған. Жоңғарлармен шайқастарда ерлігімен көзге түскен. Қайтыс болған соң өзі туып-өскен Жайнақ ауылына күмбез орнатылып, ол 1969 ж. Қапшағай су қоймасы салынуына байланысты су астында қалған. кадроны құрамында ақ гвардияшыларға қарсы күресті. 1921-24 ж. Жаркент уездік аткомының төрағасы. 1926-35 ж. Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Ақмола, Қарағаңды облыс аткомдарының төрағасы. 1935 жылдан БК(б)П Қазақстан олкелік бақынау комиссиясы төрағасының орынбасары, төрағасы, жұмыс
шы-шаруа инспекдиясының халкомы, БК(б)П ОК партиялық бақылауының Қазақстан женіндегі өкілінің орынбасары қызметтерін атқарды. 1937 ж. сталиндік қуғын-сүргінге ұшырап, "халық жауы" ретінде айыпталған К. жиырма жылға сотталды. 1944 ж. Архангельск өңі-ріндегі саяси түтқыңдар лагерінде қайтыс болды. 1954 ж. ақталды. ұзынбұлақ ауылындағы орта мектеп К. есімімен аталады. Алматы қ-ңда К. атында көше бар. 

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Крупская халық театры

**Крупская халық театры** — драмалық әуесқойлар ұжымы. Нарынқол (қаз. Райымбек) ауданындағы Н.К. Крупская атындағы ұжымшарда 1950 жылы  құрылды, ал 1963 жылы оған "халық театры" атағы берілді. Көркемдік жетекшілері Ә.Наймантаев, Ә.Мейірманов болды. Крупская ауылы Крупская халық театры ұжымы 1970 жылы Мәскеудегі XIII Ж К мен Кеңес Армиясының Орталық үйінде өнер көрсетті. Репертуарынан қазақ қаламгерлерінің шығармалары (М.О.Әуезовтің "Түнгі сарыны" мен "Алуасы", Ә.Әбішевтің "Намыс гвардиясы" мен "Кім менің өкем?", Қ.Мұқашевтың "Парторгы", "Күйеу болса, қыз дайыны", т.б.) орын алды. Еңбекшілер көркемөнерпаздық творчествосының Бүкілодақтық фестивалі (1967) мен Республикалық халық театрлары байқауының (1981) лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Зақымдану ошағы

**Зақымдану ошағы (ЗО)** — адамдары, ұрыс техникасы, көлігі мен әр түрлі мүліктерінің бәрі бактериялық залалдануға ұшыраған аумақ. Зақымдану ошағы жұкпалы аурулар таратудың негізгі көзі болып саналады, осыған байланысты қарсыластар қоздырғыштар қолданғанға дейін зақымдану ошағы аумағына обсервация орнатылады. Онда зақымданған жеке құрамға медициналық бақылау күшейтіліп, жұкпалы ауруларды оқшаулау, госпитальға жатқызу жұмыстары және санитариялық-гигиеналық шаралар, төтенше сақтандыру жұмыстары өткізіледі, сондайақ зақымдану ошағы арқылы кіру, шығу әрекеттері шектеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кіші Диқан

**Кіші Диқан** — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл, Кіші Диқан ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шонжы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 102 км жерде, Кіші Ашинақоғалысай өзені жағалауында, бұта аралас әр түрлі астық тұқымдас шептесін ескен, қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты тау алдының қоңыржай ылғалды агроклиматтық белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы "Октябрь" ұжымшарының орталығы ретінде қаланды. Оның негізінде Кіші Диқанда шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы елді мекендері
Ақай Нүсіпбеков ауылы

**Ақай Нүсіпбеков ауылы** (2010 жылға дейін – *Кіші Жалаңаш*) — Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл, Қарабұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Кеген ауылынан батысқа қарай 125 км-дей жерде, Күнгей Алатауының солтүстік етегінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Алғаш "Төшке", кейіннен 2010 - жылға дейін "Кіші Жалаңаш" аталған. 1930-97 жылдары сүт-картоп өндіретін "Көлбастау" ұжымшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Кіші Жалаңашта және округке қарасты Қарабұлақ ауылында 157 шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылдарда 2 орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, 2-мешіт,  дәрігерлік емхана , байланыс белімшесі бар. Кіші Жалаңаш ауылында 2-дүние жүзілік соғыста қаза тапқан жерлестерге ескерткіш, 1941-1945 жылдардағы тыл ардагерлеріне арналған ескерткіш, мектеп ғимараты алдында Академик Ақай Нүсіпбековке ескерткіш орнатылды. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы елді мекендері
Зақымдану тығыздығы

**Зақымдану тығыздығы**  — зақымданған ауданның (*беттің*) бір өлшеміне келетін улағыш заттардың (*УЗ*) мөлшері, химиялық жағдайды сипаттайтын факторлардың бірі. Ол 1 шаршы метрге келетін граммдық мөлшермен өлшенеді (*г/м2.*). Әр түрлі химиялық оқ-дәрілерді қолданғанда зақымданған жердің зақымдану тығыздығы біркелкі болмайды, сондықтан оның шамасы, әдетте, орта есеппен анықталады. Зақымдану тығыздығы зақымданған жергілікті жерде әрекет ететін әскерлердің жеке құрамы үшін қауіп-қатердің дәрежесін сипаттайды. Ол УЗ түрі мен оның қолданылу тәсіліне, уыттылығына, физикалық-химиялық қасиеттеріне, сонымен қатар, түрлі беттерге түскен улағыш заттар бөлшектерінің мөлшеріне байланысты болады. Көп жағдайларда зақымдану тығыздығы VX (*ви-икс*) типтес УЗ үшін *0,005 — 0,01 г/ш.м, ал иприт үшін 0,1 г/ш.м* мөлшерінен көп болса, әскерлер үшін қауіпті болып табылады. Уақыт өте келе, ауа райы жағдайына, жергілікті жердің сипатына және УЗ-дың физикалық химиялық қасиеттеріне байланысты УЗдың әр түрлі қарқынмен өтетін булануына, олардың гидролизіне және басқа процестерге байланысты зақымдану тығыздығы төмендейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зақымдану учаскесі

**Зақымдану учаскесі** — улағыш заттардың (*УЗ*), радиоактивтік заттардың (РЗ), әскери биологиялық құралдардың (*БҚ*) уландырушы әсері жайылған жер, орын. УЗ РЗ, БҚ түрлеріне, олардың қолданылған әдістері мен уақытына қарай жіктеледі. Мүнымен қоса УЗ-мен уланған зақымдану учаскесінің зақымдану дәрежесі (*тығыздығы*), ал РЗмен уланған зақымдану учаскесінің радиоактивті закымдану дәрежесі есепке алынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Заряд картузы

**Заряд картузы** — артиллерия мен минаатардан атылатын дәрі зарядының дорбасы. Дәрі зарядтарының, жанғыш қоспалардың, өрт сөндіргіш қоспалардың тұрақты, негізгі және қосымша бөліктерін салуға арналған. Заряд картузы берік, су, шаң өткізбейтін, атқанда түгел жанып кететіндей болуы керек. Шірітетін және зеңбіректі оқтауға кедергі болатын қалдықтары болмауы керек. Заряд картузы жібектен, мақта-матадан, сондай-ақ нитроқабықшадан жасалады. Алгаш рет 17ғ-да қолданыла бастады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Застава

**Застава (''Бекет'')**
#жорық кезінде және жергілікті жерде орналасу кезінде әскерді күзету міндеттерін орындайтын бөлімше; 
#мемлекеттік шекараның бір бөлімін күзететін әскери бөлімше, сондай-ақ осындай бөлімшенің жайғасқан орны; 
#16-19 ғасырларда Ресейде және Еуропаның бірқатар мемлекеттерінде қарауыл күзететін, құжаттар тексеріліп, салық, алынатын қалаға кірер немесе шығар бекет.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Заттай мүлік

**Заттай мүлік** — жеке қолданымдық (*нысанды киім, жабдық заттары, айырым белгілері және тағы басқа*), мүкәмы алдық (*төсек-орын жабдықтары, десанттық және ұшқыш-техникалық киім-кешек, арнайы және жылы киім, шатырлар және тағы басқа*), арнайы мақсаттарға арналған күнделікті жабдықтар, жинақ қоры және жұмсалмайтын қор, затгық мүліктер.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Заттық жабдықтау

**Заттық жабдықтау** — армия бөлімдері мен бөлімшелерін материалдық қамтамасыз етудің бір түрі. Оның негізгі міндеті — әскери кызметшілерді киім-кешекпен, аяқ киіммен, арнайы киім жабдықтарымен, төсек-жаймалармен, лагерь құру үшін қажетті заттармен және спорттық құралсаймандармен мезгілінде және үздіксіз қамтамасыз ету.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қабанбай ескерткіші

Қабанбай ескерткіші
Қабанбайдың екі әйедінен жеті үл қалған. Кейін "Жеті Қабанбай" атанын, олардан тараған ұрпақтар Қожақұл деген руға айналды. Қабанбайдың зираты белгісіз. Ұрпақтарының айтуынша, батырдың сүйегі Жоңғар қақпасының сол қапталына, Сарыбел асуына жерленген. 1994 ж. қаз. Алакөл
ауданындағы Андреевка елді мекені "Қабанбай ауылы " аталады. Мұндағы орта мектепке де батырдың есімі беріліп, 1993 ж. арнаулы этнографиялық музей ашылды. Сондай-ақ, ұшарал қаласында Қдың 300 жылдық мерейтойына орай ескерткіш (мүсіншілері ауылыПахирдинов, Е.Маманов) орнатынды.

## Дереккөздер
Қабанбай халық театры

**Қабанбай халық театры** - бұрынғы Алакөл ауданы, Екпінді ауылында (1983 ж) ұйымдастырылған шығармашылық ұжым. "Қозы Көрпеш—Баян сұлу" спектаклін өнер сахнасына шығарғаннан кейін ол "халық театры" ататына ие болды. Репертуарында ауылықұнанбаевтың, М.Әуезовтің және т.б. ақын-жазушылардың шығармаларынан алынған қойылымдар бар. Қабанбай халық театры жастардың өнерге қызығушылығын арттыруға өзіндік үлес қосып жүрген ұжым. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Гримм заңы

thumb|250px|Братья Гримм
**Гримм заңы**  — үндіеурогіалык және германдық шуыл дыбыстардын 1818 жылы Р.К.Раскашкан, 1822 жылы Я. Гримм жүйеге келтірген тұрақты сәйкестігі. **Гримм заңы** салыстырмалы-тарихи тіл білімінің алғашқы жетісгігі болып табылады. Бірақ шуыл дауыссыздардың жылжу мерзімі, оның себебі, фонологиялық мәні, фонетикалық механизмі әлі даулы. Тегінде, **Гримм заңы** тек герман тілдерімен шектелмейтін жалпы үндіеуропалық құрылым дамуынан туған тарихи процесті білдіруі мүмкін. Жалпы үндіеуропалық дауыссыздар жүйесін жаңадан қайта жанарту үстінде (Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Иванов) **Гримм заңы** қайта қаралуы мүмкін.

## Тағы қараныз:
* Герман тілдері
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Грамматика
Санат:Заңдар
Зенитті-ракеталық бойтаса

**Зенитті-ракеталық бойтаса**  — әуе қарсыласының соққысынан маңызды әкімшілік-саяси орталықтарды, өндірістік экономикалық аудандарды, қарулы күштер топтастығын және басқа да объектілерді қорғау үшін зениттік ракеталық әскер бөлімдері мен құрамалары құрған әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесінің құрамды бөлігі. Авиациялық бойтасаларды есепке ала отырып ұйымдастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зениттік артиллериялық кешен

**Зениттік артиллериялық кешен** (*ЗАК*)— артиллериялық ату аркылы әуе нысаналарын жою үшін қолданылатын зениттік зеңбірек *(бір немесе бірнеше*) пен әр түрлі техникалық құралдардың жиынтығы. Зениттік артиллериялық кешеннің негізгі элементтері: оқ-дәрілері бар зениттік зеңбіректер, зеңбіректік көздеу станциясы, артиллериялық зениттік атуды басқару құралы немесе есептеу құрылгысы; қашықтық өлшеуіш, синхронды беру және іздеу жүйесі, электр агрегаттары. Қазіргі заманғы зениттік артиллериялық кешеннің элементтері бір базада *(өздігінен жүретін зениттік қондырғы)*, сондай-ақ жекелей орналасады. Жекелей орналасқан жағдайда зеңбіректік көздеу станциясы, артиллернялық зениттік атуды басқару құралы және жабдықтау агрегаттары жеке қолікте орналасады, сондай-ақ барлығы бірге радио құралдар кешенін құрайды.

File:AK230_Fala.jpg
File:AK-630_30_mm_naval_CIWS_gun.JPEG
File:BredaDardo40mm.jpg
File:Schietende_goalkeeper.jpg

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Қазақаккумулятор

**"Қазақаккумулятор**" - Талдықорған қаласындағы сілтілі аккумулятор зауытының негізінде қайта құрылған акционерлік кәсіпорын. Аккумулятор зауыты 1979 ж. іске қосылған. Көсіпорын негізінен никелькадмилі сілтілі аккумуляторларды және күнделікті тұтыным тауарларын шығаруға маманданған. Көсіпорыннан шығарылатын аккумуляторлар жұмыс істеу мерзімінің ұзақтығымен ерекшеленеді және оларды бірнеше рет зарядтауға болады. "Қазақаккумулятор" өнімдері ТМД, Шығыс Еуропа және Орта Шығыс елдерінде жоғары сұранысқа ие. Соңғы жылдары сілтілі аккумуляторлар мен батареялардың жаңа түрлерін, оларды зарядтауға арналған жабдықтарды шығару қолға алынған.

## Дереккөздер


Санат:Акционерлік қоғамдар
Санат:Талдықорған
Санат:Қазақстан зауыттары
Мерей (Алматы облысы)

**Мерей** (2007 жылға дейін — *Қазақ КСР-нің 50 жылдығы*) — Алматы облысы Қарасай ауданы, Ұмтыл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан солтүстікке қарай 19 км-дей жерде, Қаскелең өзенінің оң жағалауында, әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өскен тау алдының шөлейт белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі құс өсіретін Қазақ аймақтық тәжірибе стансасы ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан ауылда ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, фельдшер пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы аркылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Зениттік ату

**Зениттік ату** -әуе нысаналарына ракета жіберу және әр түрлі қарудан атыс жүргізу. Атқылау зениттік-ракеталық кешеннің атыс аймағының алыс шекарасында есеппен бірінші ракетаның (*[[снаряд]]тың*) әуе нысанасымен түйісуі есептеліп басталады. Зениттік басқарылатын ракеталар нысанаға телебасқарудың автоматтық жүйесімен немесе нысанаға дәл тиюді қамтамасыз ету есебімен өздігінен басқарумен немесе нысанаға радиожарғыш іске қосылатын қашықтыққа жақындағанда ұшырылады. Нысана жарықшақтармен немесе оқ бөлігі жарылуының фугастық әрекетімен зақымдалады. Снаряд пен нысананың түйісуін қамтамасыз ету үшін зениттік артиллериядан атыс жүргізуде тұрақталған (*тағайындалған*) координат нүктелері үздіксіз анықталып тұрады, оған ату мезетінен бастап снаряд пен нысана бір мезгілде жылжиды. Сонымен қатар тікелей көздеп ату және бөгей ату қолданылады. Ату кезекпен (*кіші қалибрлі зениттік артиллерия*), дүркіндік және үздіксіз атыспен жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шалқар (көл, Ақтөбе облысы)

**Шалқар** – Солтүстік Арал алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы, Шалқар қаласының оңтүстік-батысында орналасқан. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен биіктігі 167,0 м. Ауданы 5,65 – 7,9 км2, Ұзындығы 7,0 км, ең енді жері 1,8 км. Солтүстік және солтүстік-шығыс жағалауы жазық, қалған бөлігі жарлауытты. Көл Ескі Шалқар көлімен бір қазаншұңқырда жатыр. Ертеректе екеуі суы ащы бір көл болған, 1937 жылы тас-бетон бөгет арқылы көл екіге: солтүстік-шығыс тұщы (Шалқар көлі) және оңтүстік-батыс ащы (Ескі Шалқар көлі) көлдерге бөлініп қалды. Суы мол жылдары көл суының бір бөлігі бөгеттегі су жібергіш арқылы Ескі Шалқарға құйылады. Қауылжыр өзені құяды, бұрын көлден қайта ағып шығатын. Суы тұщы, минералдылығы 400 – 500 мг/л. Шалқар қаласының тұрмыстық-шаруашылық қажеттілігін өтейді, бау-бақша, мал суаруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Қазақ-Түрік техникалық лицейі

**Қазақ-Түрік техникалық лицейі** - Талдықорған қаласындағы кәсіптік білім беретін оқу орны. 1993 ж. 89-орта кәсіптік-техникалық училище негізінде ашылған. Лицей электронды есептеуіш машиналардың операторларын, электр механиктерін, техник-электриктерді жене өсімдік жиһаздарды жөндейтін шебер-технолог мамандарды даярлайды.

## Дереккөздер
Шортанбай Ерубайұлы

**Шортанбай Ерубайұлы** 1842 жылы қазіргі Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы, Сәкен Сейфуллин атындағы кеңшар орналасқан ауылда туған. Шыққан тегі - Кіші жүздің Табыны, онын ішінде Есен атасынан. 

Шортанбай жастайынан ауыл молдасына барып сауатын ашады. Ел арасындағы нақыл, тапқыр шешен сөздерді, мақал-мәтелдерді есіне сақтап, оны өзі және келген жиындарда айтып жүреді. Елдің игі жақсы, би, болыс, естияр қарияларының қасында жүріп, дау-дамайға араласып, өзінің ұтымды, әділ-кесімді сөзімен көзге түседі. Осындай шешен, әділ қасиетінің арқасында оны ел-жұрты би сайлайды. Шортанбай ел сенімін адал ақтайды. Талай жер дауы, жесір дауы барымтагершіліктің түйіні, тағдыры Шортанбай алдынан шешімін тауып, ел алғысына ие болады. Сондай шешендік, билік сөздердің кейбірі мыналар:

Шортанбай қиыннан жол тауып жүйелей сөйлей де, жүйесін тауып орнымен айтылған сындарлы сөзге тоқтай да біледі. Мұндай жағдай ол кісінің өзінің басынан да өтіп, ұтырлы сөзден ұтылып, оны айып тұтпай шын пейілмен мойындаған. Оған мысал мына жай. Қарақойлы Шерімбет сөзге шешен, ойын ойып, ойламаған жерден аяқтан шала астарлап айтатын кісі болған. Сол Шерімбет Шортанбайдың үйіне келіп, жайласа отырып, бір орайлы әңгіменің үзақ сүрлеуіне түсіп кетіп, шешіліп сөйлеп келе жатса, мазаңдаған майда балаларына кейістік білдіремін деп үй иесі әңгіме желісін қайта-қайта үзе беріпті. Сонда Шерімбет:

-	Өй, Шортанбай Боқты ошағы жоқ жарымаған үйге бақ та қонбайды. Балаң басыңдағы бағың емес пе?! Неменеге қайта-қайта қаққыштап, өзімнің қадірім мен сөзімнің нәрін кетіресің, - деген екен.
Мынадай ұтымды сөзден тосылып калған Шортанбай:

-	Апыр-ай, естімеген сөз елде көп екен ғой, - деп жантая беріпті.

## Дереккөздер

Санат:1842 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Қазақтың дербес атты әскер бригадасы

**Қазақтың дербес атты әскер бригадасы**, 1920 ж. 5 ақпанда Түркістан майданы Әскери-рев. кеңесінің бұйрыгы бойынша құрылды. Бригада Қызыл Армияның З-Түркістан атқыштар дивизиясы Жетісудағы әскерлерінің құрамында ұйымдастырылды. 1920жылдың бас кезінде Түркістан майданының қолбасшысы М.В.Фрунзе мен майданный Әскери-рев. кеңесінің мүшесі В.В.Куйбышевтің басшылығымен Қызыл Армияның Жетісудағы бөлімдеріне түбегейлі өзгерістер енгізілді. Командирдің сайлап қойылуы жойылып, жауынгерлердің жауапкершілігі күшейтілді. Жоспарлы түрде ұлт бөлімдері құрыла бастады. Қазақтың дербес атты әскер бригадасы жауынгерлері солтүстік Жетісу майданында ақ гвардияшыларға қарсы ерлікпен күрес жүргізді. 

## Дереккөздер


Санат:Атты әскерлер
Санат:Қазақстан тарихы
Зениттік басқарылатын ракеталар

**Зениттік басқарылатын ракеталар**  — "Жер—Әуе" класына жататын, әуе шабуылына қарсы қорғанысқа арналган ракета түрі. Зениттік басқарылатын ракеталар қарапайым зарядпен де, ядролық зарядпен де зарядтала алады. Зениттік басқарылатын ракеталарды қондырғыдан жібергеннен нысана аймағына шыққанға дейін басқару жерден (*кемеден*) арнайы радиотехникалық құралдың көмегімен іске асырылады. Ал одан кейін оздігінен бағытталу арқылы ұшады. Кеп жағдайда Зениттік басқарылатын ракеталар күшті аэродинамикалық қасиеттерге ие қанатты ракеталар болып келеді. Оның негізгі бөліктері: планер (*корпус, қанаты мен ролі*), кемерлік басқару аппараты (*антенна, радиотаратқыш немесе қабылдағыштаратқыш және өздігінен бағыттау басы*), қозғалтқыш пен энергияның қосымша көздері. Зарядтың жарылысы зениттік басқарылатын ракеталардың ездерінде орнатылатын радиожарғыш арқылы іске асады. Зениттік басқарылатын ракеталардың жылдамдығы шапшаң, барынша дәл көзделеді. Әуедегі тонтық нысаналарды жою үшін ядролық ұрыс заряды бар зениттік басқарылатын ракеталар қолданылады. Зениттік басқарылатын ракеталар дыбыс жылдамдығына дейінгі және дыбыстан ұшкыр жылдамдықпен ұшып келе жатқан нысаналарды талқандай алады. Зениттік басқарылатын ракеталардың шекті ұшу қашықтығы 30 кмге жетеді, старттық салмағы *8 кг — 15,2 т*, шекті ұшу жылдамдығы *1700 м/сек* және одан жоғары.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Шалқар (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)

**Шалқар** – Есіл алабындағы тұзды көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы Шалқар ауылының солтүстік-батысына қарай 7 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 309,7 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 35,5 км2, ұзындығы 15,0 км, су айдынының көлемі 267,0 млн. м3, су жинайтын алабы 209 км2. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Су деңгейінің жылдық ауытқуы 0,5-0,6 м. 1930-1960 жылдар аралығында су деңгейі біртіндеп түскен. Суының минералдылығы көктемгі толығуынан кейін 3,5-4,0 г/л, жазда 4,5-5,0 г/л-ге жетеді.

## Жағалау сипаты
Шоқылар арасындағы аңғардағы көл қазаншұңқырында жатыр. Оңтүстік жағалауы көктеректі-қайынды шоқ тоғайлармен көмкерілген, жағаның қалған бөлігі ашық. Су жинайтын алабының 30%-ы жыртылған, кей бөлігіне бетеге-боз өскен. Көлге 5 кішкене өзен құяды. Көл айдыны ашық, түбі жайпақ, ортасына қарай әлсіз еңісті, құмды-тасты, жағалауына таман аздап лайлы. Оңтүстік жағасы биіктігі 8 м жарқабақты, қалған бөліктері жайпақ, қабақтарының биіктігі 3-4 м. Суы мал суаруға және Айыртау, Шалқар елді мекендерінің шаруашылық қажеттіліктеріне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Нұрқасым Қазыбеков

**Нұрқасым Қазыбеков** (1 мамыр 1936 жылы туған, ҚХР Іле Қазақ автономиялық облысы, Текес ауданы) — жазушы.
Лақап аты — Өмір.

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1975). 1957 жылы Құлжа педагогикалық училищесін, 1968 жылы ҚазМУ-ді бітірген. 1962 жылы тарихи отанына оралған соң Райымбек ауданындағы Таушелек орман шаруашылығы мекемесінде, "Жазушы" баспасында (1969) жұмыс істеді. 1969-82 жылдары "Жалын" альманағында, "Жалын" баспасында редактор. 1987-90 жылдары Жазушылар одағында әдеби кеңесші. 1991-1993 жылдары "Заман—Қазақстан" газетінде, 1993 жылдан "Түркістан" газетінде қызмет істеді.

## Шығармалары:
* "Тұсаукесер" (1974), 
* "Шалғайдағы мектеп" (1974), 
* "Бейтаныс" (1978), 
* "Ағайын" (1982), 
* "Ауылдағы ағайындар" (1988), 
* "Ой таразысы" (1991), 
* "Дала өрнектері" (1994), 
* "Алтын Орданың құрылуынан құлауына дейін" (1998), т.б.

## Дереккөздер


Санат:1 мамырда туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Іле Қазақ автономиялық облысында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Грузин жазулары

**Грузин жазулары** (ქართული დამწერლობა *kartuli damtserloba*) — грузин тілінің фонемалық құрамын бейнелейтін ерекше жазу. Онда әрбір фонемаға белгілі бір графема сәйкес келеді. Көне грузин тілінде 37 (38), қазіргі грузин тілінде 33 (5 дауысты, 28 дауыссыз үшін) әріп болған, бас әрпі болмайды.

Грузин жылнамасы бойынша Грузин жазуын б. з. д. 4—3 ғғ. 
Фарнавазу патша жасаған. Грузин жазуының финикий, 
арамей, грек т. б. жазулармен тектестігі жайында әртүрлі болжам бар. Г. В. Церетели грузин жазуын шығыс арамей жазуының бір түрімен байланыстырады. Грузин жазуының алғашқы нұсқалары 5 ғасырда сақталған.

Даму процесінде грузин жазуының бір-бірінен ерекше 3 түрі қалыптаскан. Олар бірінен бірі шыққан, туыстас: 
* **Асомтаврули** (дөнгелек жазу, 9—10 ғасырлар), 
* **Нусхури** (кіші әріпті жазу, 9—11 ғасырлар).
* **Мхедрули** (азаматтық, зайырлы (светское) жазу, 10 ғ. бері).

17 ғасырлар *мхедрули* осы күнгі қалпына келіп, қоғамдық өмірдін 
барлық саласына еніп, кітап бастырумен байланысты біржолата орныққан.

## Дереккөздер


Санат:Грузин жазуы
Аррозия

**Аррозия** (*Arrosia* - кемірілу, мүжілу)- Аррозия— ұлпа немесе мүшенің тұтастығының бұзылуы. Әртүрлі әсерлер нәтижесінде ұлпадағы мүшелердегі кан тамырларының қабырғаларының мүжіліуінен болатын кан кету аррозивті деп аталады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Дауыс

**Дауыс**  — адамның және өкпемен дем алатын жануарлардың дыбыстау мүшелері арқылы шығаратын үні, дыбысы. Адам дауыс арқылы ой-пікірін сезімін, көңіл-күйін әрқалай (сөйлеу, тілдесу, өлең айту, күлу, айқайлау, т.б.) білдіреді. Дыбыс тербелістерінің жиілігі дыбыс сіңірінің жуан-жіңішкелігіне, керілуіне, көмей еттерінің қозғалуына, орталық жүйке жүйесінен келетін импульстарға, ішкі секреция қызметіне байланысты. Дауыс күші дауыс желбезегінің дірілімен анықталады. Толқын жиі болған сайын дауыс та күшті болады. Адам дауыс күшін өз еркінше өзғерте алады. Музыкада - дауыс төмен (жуан), жоғары (жіңішке) және "қойылған", "қалыпқа түскен" (арнайы маманданған кәсіпқой әншінің дауысы, сахна сөзі), сондай-ақ "қалыпқа түспеген" (арнаулы білім алмаған әуесқой әншінің дауысы, тұрмыстағы әдеткі сөйлеу, тілдесу) болып бөлінеді. Ал таза кәсіби тұрғыдан дауыс негізгі **алты түрге** бөлінеді:

1. әйел дауысы -
*сопрано (ең жоғарғысы),
*меццо-сопрано (орташасы), 
*контральто (ең төменгісі),

2. ерлер дауысы -
*тенор (ең жоғарғысы),
*баритон (орташасы), 
*бас (ең төменгісі).Сондай-ақ баланың дауысы альт, дискант болып бөлініп, ол балиғатқа (12 - 14 жасқа) дейін октавағаөседі. Әрбір дауыс түрінің жарқын сазды, биік, толғай айтылатындарына лирика, ал қою үнмен, жігерлі де қоңыржай шығатындарына драма деген атаулар да қосарлат қосылады.

## Тағы қараңыз:
* Сөз
* Тіл

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Қайнарлы (Ескелді ауданы)

**Қайнарлы** — Жетісу облысы Ескелді ауданындағы ауыл, Қайнарлы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарабұлақ ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 20 км-дей жерде, Мыңшұңқыр жотасының батыс баурайында, жусан, ши аралас астық тұқымдас шөптесін өскен қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты тауалды жазығында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1993 жылға дейін "Ключевое" деп аталған. 1963-97 жылдары сүт өндіретін Фурманов ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде Қайнарлыда және округке қарасты Ақтасты, Қоржымбай ауылдарында шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары баска елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы елді мекендері
Қайыпжанов Елмұрат Мүқашұлы

**Қайыпжанов Елмұрат Мүқашұлы** (4.6.1975 жылы туған, Еңбекшіқазақ ауданы, Нұра ауылы) — спортшы, кикбокстен халықаралық дөр. спорт шебері. Азияның (1977), Еуропаның 2 дүркін (1998-1999) чемпионы. Әлем Кубогының жеңімпазы (1977). Әлем чемпионатының қола жүлдегері (1997).

## Дереккөздер
Қалалық мәдениет және демалыс паркі

**Қалалық мәдениет және демалыс паркі**, Талдықорған қалалық мәдениет және демалыс паркі 

## Дереккөздер
Ракетодинамика

**Ракетодинамика** –– айнымалы массалы денелер механикасының кұрамды бөлігі, реактивті двигательдермен жабдықталған ұшу аппараттарының қозғалысы туралы ғылым.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ғылыми грамматика

**Ғылыми грамматика**  — ғылыми-теориялык ой-пікірдің соңғы жетістіктеріне сай жасалған грамматика.

## Тағы қараныз:
* Грамматика
* Ғылым
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Қазақтың егіншілік ғылыми-зерттеу институты

**Қазақтың егіншілік ғылыми-зерттеу институты**, 1934 ж. Бүкілодақтық өсімдік ҒЗИ-ның Қазақ бөлімі негізінде құрылды. Институт Қарасай ауданындағы Политотдел кентінде орналасты. Оның негізгі міндеті — ауылы шаруашылығы дақындарының жаңа сорттарын шығару, тұқымын жақсарту өдістерін жетілдіру, суармалы аудандарда қант қызыншасы, жүгері, дәнді, дөнді-бұршақ дақылдарын, т.б. өсірудің агротехникасын жетілдіру. Институт шығарған жаздық күшті бидайдың "Қазақстандық-126" (Ал-маты облысында және Қырғызстанда), жугерінің "Қазақстандық-43" гибриді (Алматы, оңтүстік Қазақстан облысы), күріштің "Үштөбелік", "Алакөлдік" (Қазақстанның күріш өсіретін аймақтарында және РКФСР-дің 30-дан астам облысында), пияздың "Қараталдық" сорттары (Қазақстанда, КСРО-ның көп-теген аймақтарында) аудандастырылды. Институт дәнді дақын, жүгері, қызынша, эспарцет пен сояның 15-тен астам жаңа сорттарын мемлекеттік сынақтан өткізді. Қуаңшылық аймақтарда ауыспалы егіс жүйесін, егісті өңдеу өдістерін, онда егілетін дақылдардың агротехникалық шараларының ғылымдары негіздерін жасады. Суармалы аудандарда қызылшаның 8-9 танапты, дәнді дақылдың, жүгерінің, күріштің 78 танапты (бұлардың барлығының бір танабы жоңыніқа) ауыспалы егіс жүйесі енгізілді. Институт қуаңшылық аудандарда егіс қорғайтын орман алқаптарын отырғызу өдістерін ұсынды. Институттың көптеген агротехникалық, агрохим. зерттеулерінің қорытындынары "Ауыл шаруашылық жүйесі" атгы ғылыми еңбекке енгізілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Қалдыбаев Ахметсафа

**Қалдыбаев Ахметсафа**, ауылы Қалдыбайұлы (1892, Сарқант ауданы, Қарабөғет ауылы — 30.12.1973, Семей қ.) - діндар, имам. Әкесі Қалдыбай Бұхара, Хиуа, Самарқант медреселерінде білім алған. 1905 ж. баласы Ахметсафаны Ташкенттегі Әбілқасымхан деген молданың медресесіне оқуға береді. Қалдыбаев Бұл медреседе 7 жыл оқып, араб, парсы, түрік тілдерін меңтеріп шығады. Лепсі өңірінде бала оқытып, молдалық қызметте жүрген Қ. 1929-30 ж. қуғынға ұшырап, мал-мүлкі тәркіленіп, жер аударылады. 1945-54 ж. Лепсі станциясында еңбек етеді. 1954-73 ж. Семей қаласындағы "Таныбай" мешітінде имам-хатиб болды. 

## Дереккөздер
Еркін Жекенұлы Қалиев

**Қалиев Еркін Жекенұлы** (17 сəуір, 1957 жылы туған, Алматы қ.) - ғалым, меценат, физ.-матем. ғыл. канд. 1980 ж. Мәскеу инж.физика институтын, 1985 ж. КСРО ҒА ЕО-ның аспирантурасын бітірген. Қазақстан ҒА Матем. және механика институтында (1980-1982; 1985-1988), Қазақстан ЛКЖО ОК Көрме-ақпарат орталығыныңдиректоры (1989-1991), "Глотур" бірлескен кәсіпорнының директоры (1991-1996), Қазақстан т. жолдарынын уәкілетті басқарушысы (1996-1997), "Қазақстан темір жолы" РМК бас директоры (1997-1998), ҚР Көлік және коммуникациялар министрі. 1998 жылдан "Еркін-Көмек" қоғ. қорының басқарма төрағасы, 1999 жылдан "Демография" қайырымдылық қорының президенті. Облыс аумағындағы мәденитарихи ескерткіштерді қорғап, қалпына келтіру жұмыстарына қаржылай көмектесіп, республика Меценаттар клубының мүшесі ретінде мәдениет қайраткерлеріне қолдау көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Жекен Қалиев

**Қалиев Жекен** (7.11.1937 жылы туған, Ақсу ауданы, Ақсу ауылы) — мемлекет және қоғам қайраткері, Қазақстанның еңбек сіңірген  мәдениет қайраткері (1990), ЮНЕСКО істері женіндегі ұлттық комиссия мүшесі. 1957 ж. Алматы шетел тілдері институтын бітірген. 1957-61 ж. Жамбыл ауданы, Үңтіртас орта мектебінде, ҚазПИ-де, 1961-68 ж. ҚазМУ-де педагогика-ғылыми жұмыстармен шұғылданған. Кейін Қазақ КСР Сыртқы істер министрінің 1-орынбасары (1968-74), республика Министрлер Кеңесі жанындағы Шетелдік туризм жөніндегі бас басқармасының бастығы (1974-76), республика Шетелдермен достық мәдени байланыстар жасайтын қоғамы төралқасының төрағасы (197684) және т.б. лауазымды қызметтер атқарды. 1991 жылдан Қазақстан Сыртқы саясат қауымдастығының президенті, 1999 жылдан Қазақстан Парламента Мәжілісінің депутаты. "құрмет белгісі" орденімен, бірнеше отандық және шетелдік медальмен марапатталған. 

## Дереккөздер
Найманхан Қамбаров

**Найманхан Қамбаров** (19 ғдың 1-жартысыңда өмір сүрген) — Жалайыр руын басқарған сұлтан, ұлы жүз қазақтарын билеген Әділ төренің немересі, Абылай ханның шөбересі. 

1891 ж. Ресей тағына мұрагер II Николай патшазада Шығыс елдерін аралау барысында Омбыға аялдағанда қазақ елінің игі жақсыларын жинайды. Солардың арасынан Шыңғыс сұлтан Уәлиханов, Өскемен уезіндегі Саржомарт руының басшысы, хоружний Ісләм Әлихановпен бірге Найманхан төре де патшазаданы пароходтан түсер сөтте қарсы алу құрметіне ие болған. Сол жылы Қамбаров қазақтың игі жақсыларымен бірге суретке түскен.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Абылай хан әулеті
Санат:Төрелер