open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Серафим Владимирович Юшков

**Юшков Серафим Владимирович** (4.4.1888, Ресей, Мордова АКСР-і, Трофимовщина с. – 14.8.1952, Мәскеу қ.) – тарих ғылымының докторы (1935), профессор (1919), Украина ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1939), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1946), РКФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1948). Санкт-Петербург университетінің заң факультетін бітірген (1910). Ресей мен (1910–30, 1933–46, 1948–52) Өзбекстандағы (1930–33) жоғары оқу орындарында педагог  қызметтерін атқарған; Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археолия және этнология институтының директоры (1946–48) болды. Қазақстандағы феодалдық меншіктің, құқық пен мемлекет тарихы мәселелерін зерттеумен айналысқан. Кезінде кеңес тарихшылары арасынан алғаш рет «орыс шындығының» ежелгі германдыққа жақын деген жорамалды жоққа шығарып, дәлелдеген еңбегі үшін оған қорғамай-ақ тарих ғылымының докторы дәрежесі берілген. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нагибин Владимир Иванович

**Нагибин Владимир Иванович** (12.5.1936 жылы, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарғалы ауылында) – медицина ғылымдарының докторы (1981), профессор (1982). Семей мемлекеттік медицина институтын (1959, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Семей қаласында дәрігер (1959–69), Семей мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, профессор (1969–82), 1983 жылдан кафедра меңгерушісі болып қызмет жасайды. 1980 жылы «Экспериментальная оценка некоторых хирургических методов лечения хронического остеомиелита» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері құрсақ хирургиясы және травмотология мәселелерін зерттеуге арналған.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
*Травмотология
*Остеомиелит
*Семей мемлекеттік медицина институты

Санат:Ғалымдар
Магнезит

**Магнезит** (лат. magnesіa — *магнезия*) — минерал, карбонаттар класының кальцит тобына жатады. Химиялық формуласы MgCO3, MgО — 47,82%, СО2 — 52,18%, изоморфты қоспа түрінде Fe, сирек түрінде  Mn,  Ca болады. Механикалық қосындылар ретінде халцедон, сазды заттар, су, доломит кездеседі. Магнезит ақ, сарғылт, кейде құрамындағы қоспаларға байланысты көгілдір сұр, қара сұр, қоңыр, қара болып келеді, шыныша жылтырайды. Қаттылығы 4,0 — 4,5, тез сынады, тығыздығы 2900 — 3100 кг/м3. Магнезит гипспен бірге тұзды шөгінділерде, талькпен аралас магмалық ультранегізді тау жыныстары  арасында кездеседі. 1000 С температураға дейін қыздырғанда 92 — 94% көмір қышқылын жоғалтып, химмялық активті ұнтаққа айналады. Бұл ұнтақ каустикалық магнезит деп аталады. Ол магнезиялық тұтқыр цемент, жасанды каучук, пластмасса, вискоза, т.б. жасауға, түрлі химия өңдеу процестерінде, т.б. қолданылады. Температураны 1500 — 1650 С-қа дейін  қыздыру арқылы химия процестер әсеріне берік, отқа төзімді (2800 С-қа дейін) Магнезит ұнтағы алынады. Одан болат балқыту пештерінің табаны мен түрлі металлургия пештерінің бөліктері жасалады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Магнезит в каталоге минералов
* Магнезит в базе webmineral.com 

Санат:Магний минералдары
Санат:Карбонат минералдар
Санат:Кендер
Санат:Отқа төзімділер
Шайыр (ауыл)

**Шайыр** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы ауыл, Шайыр ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы Шетпе ауылынан солтүстік-батысқа қарай 52 км жерде, Батыс Қаратау жотасының солтүстік баурайындағы шөлейтті белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдарының бас кезінде ауыл шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты ұжымшар және ауылдық кеңес орталығы есебінде қаланған. 1969 жылы ұжымшар негізінде құрылған қаракөл қойын өсіру кеңшарының орталығына айналды. 1996 жылы кеңшар таратылып, оның негізінде шаруа қожалығы құрылды.

## Тарихи ескерткіштер
Ауылда ақын Қашаған Күржіманұлы мұражайы, Кәді көне қорымы, Құлбарақ батыр қорымы, Боздақ және Шома қауымдары, Шерқала тарихи-археологиялық ескерткіші орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Тісті киттер

**Тісті киттер** () – киттәрізділердің отряд тармағы. Тісті киттер барлық мұхиттар мен ашық теңіздерде тараған. Кейбір түрлері өзендерді де (Ганг, Амазонка, т.б.) мекендейді. Дене тұрқы 1,2 – 21 м, салмағы 30 кг-нан 8 т-ға дейін. Аталықтары аналықтарына қарағанда ірі. Мұртты киттерден ерекшелігі – бассүйегі ассиметриялы (астыңғы жағы ми сауытынан қысқа және алдынан қозғалмай бекіген). Жағында 240-қа жуық біртекті (гомодонтты), бірқырлы (монофиадонтты) тістер орналасқан. Тілі өте қозғалмалы, ол қорегін жұтқыншаққа қарай итереді. Таңдайы жоқ. Безді қарыны көп камералы, көпшілігінде соқыр ішегі болмайды. Танау тесігі біреу, ол төбесіне қарай ашылады. Танау тесігінің айналасында ерекше жұп ауа қапшықтары орналасқан, олар кит сүңгігенде тыныс жолын жауып қалады. Тісті киттердің есту қабілеті өте жоғары. Белгі беру үшін күрделі дыбыстарды пайдаланады, яғни эхолокация аппараты жақсы дамыған. Негізгі қорегі – балықтар, басаяқты моллюскалар, шаянтәрізділер. Қорегін іздеп 300 м тереңдікке дейін сүңги алады, жақсы жүзеді. Тісті киттердің 10 тұқымдасы (дельфин, нарвалдар, өзен дельфиндері, мұрынтұмсықтылар, кашалоттар, т.б.), 73 түрі белгілі. Қазақстан су айдындарында тісті киттер кездеспейді. Тісті киттердің ішіндегі ең ірісі – кашалот (*Physeter macrocephalus*). Аталықтарының ұзындығы 21 м-ден артық, аналықтарының ұзындығы 13 м. Бастары үлкен (денесінің 1/3 бөлігіне тең). Жіңішке келген төменгі жағында 36 – 60 тісі (тісінің ұзындығы 20 см, салмағы 1 – 3 кг) болады. Жоғарғы жағында тісі болмайды. Тістері сұр-қою қоңыр түсті. Полигамды, жыныстық жағынан 5 – 6 жасында жетіледі. Кашалоттар барлық мұхиттарда (тек Солт. Мұзды мұхитта кездеспейді) тіршілік етеді. Жүктілік мерзімі 16 – 17 ай, аналығының ұзындығы 4 м-дей, салмағы 1 т болатын жалғыз бала тауып, оны 18 айдай емізеді. Балалары тез өседі, 4 – 6 жылда ересек кашалотқа айналады. Табиғи жағдайда 50 жылдай өмір сүреді. Кашалоттардың саны жылдан жылға азаюда, сондықтан оларды кәсіптік жолмен аулауға тыйым салынған. Тісті киттердің 4 түрі Халықар. табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер



Санат:Теңіз сүтқоректілері
Роза Шүкірғалиқызы Нығметова

**Роза Шүкірғалиқызы Нығметова**(25.12.1932 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы Шежін ауылы) – химия ғылымының докторлық (1985).
## Оқу жолы
ҚазМУ-ды (1955, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
## Жұмыс жолы
Қазақстан Ғылым Академияның Химия институтында лаборант, аға ғылыми қызметкер (1958–1969) болды.
1969 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Органикалық катализ және электрхимиялық институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды.
## Ғылыми еңбектер
1983 жылы «Термодинамическое и физико-химическое исследование жидких сплавов ртути с металлами П – УВ подгрупп периодической системы элементов» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
## Қосқан үлесі
Нығыметова амальгамалық жүйелердің термодинамикалық және физиология-химиялық қасиеттерін зерттеген.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Қайғы

thumb|right|300px|Ел қайғысы
**ҚАЙҒЫ**, қасірет – 1) адамның азалы жан сезімі мен қапалы көңіл-күйінің белгісі. Қазақ халқының дүниепайымындағы “өмір мен өлім” ұғымы бойынша “тумақ бар жерде өлмек бар” және өлім барлық адамға тән. Жақын, қимас кісісінен айырылғанда, қаза үстінде, қаралы жағдайда жылау, егілу, аза тұту адамның адамдық қасиеті. Абай 5-қара сөзінде: “Көкірек толған қайғы кісінің өзіне де билетпей, бойды шымырлатып, буынды құртып, я көзден жас болып ағады, я тілден сөз болып ағады”, – дейді. Ауыр қайғыны жеңілдету, бөлісу, шер тарқату, өлімнің орны мен қадірін білдіру барысында жоқтау айту және жаны жаралы, жылаулы адамды жұбату – қазақтың ежелгі ғұрпы. Қайғыға қарама қарсы сезім – қуаныш. Қайғы – адам өміріне бақытсыздық, қуаныш – бақыттылық күй әкеледі. Бірақ “мәңгілік жан” ұғымына сәйкес, қысқа ғұмырда бақыттылық та бақытсыздық та тұрлаусыз немесе алма-кезек ауыспалы. Бір күйден екінші күйге өту туралы физикалық заң шеңберіне сыймайтын өмір сүру қалпында адам жаны қуаныш-шаттықта көбірек болуға ұмтылғанымен, сол жолда тағы да қайғыға кез болмақ. Соның бірі – ғашықтық. Сүйген жанға қол жетпеу, ынтызарлық – жар махаббатының қайғысы болса, рухани жетілу, өмір мәнін іздеу, хаққа қауышуға ұмтылу – кемел адам қайғысы. 
2) Соғыс, аштық-ашаршылық, зұлмат, рухани дағдарыс жағдайындағы қоғамдық көңіл-күй көрінісі. Ел басына күн туғанда қоғам өмірінде жабығу мен жабырқау, торығу мен тарығу секілді уайым, ащы зар, қасірет сарыны орын алады. Ел мен жер қайғысы әлеумет қайғысына ұласып, тұтастай халық азап шегіп, терең мұң, ауыр налаға бой алдырады. Жоңғар шапқыншылығы тұсындағы ұлы қырғын (“Қаратаудың басынан көш келеді, Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді”), орыс отаршылдығы орнаған зар заман, Қазан төңкерісінен кейінгі ашаршылық пен зұлмат, қуғын-сүргін кезеңде қазақ қоғамын босқындық пен бодандыққа киліктірген бүгінгісінен баз кешу сарынынан туған өкініш пен өксік жайлады. Басынан бағы тайып, тұрлаусыздық, күншілдік пен сатқындық, азғындық, жалғандық жайлап, жүрер бағыт таппай, рухани дағдарған елдің тауқымет-тақсіреті Абай шығармаларында көрініс тапты: “Ел бұзылса, құрады шайтан өрмек, Періште төменшіктеп, қайғы жемек”,“ Мұңдасарға кісі жоқ сөзді ұғарлық”, “Жүрегім менің қырық жамау, Қиянатшыл дүниеден”, “Ішім толған у мен өрт, сыртым дүрдей...”. Сондай-ақ, Абай ел қайғысымен дерттенбей, қара басының қамы, қу дүние үшін жанын жалдап, арпалысып, мал қайғысымен жүрген адамды “Малға достың мұңы жоқ малдан басқа” деп, надандық, тоғышарлықпен өткізген бос өмірге ашынады.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Рентген сәулесі

**Рентген сәулесі** — гамма- және ультракүлгін сәулелер арасындағы диапазонды қамтитын электрмагниттік толқындар. Толқын ұз. 2 ангстремнен кіші Рентген сәулесі шартты түрде қатаң, 2 ангстремнен үлкен Рентген сәулесі жұмсақ *Рентген сәулесі* деп аталады. Рентген сәулесін 1895 ж. неміс физигі В.К. Рентген ашқан. Ол 1895 — 97 ж. Рентген сәулесінің қасиеттерін зерттей отырып, алғашқы рентген түтігін жасады. Рентген сәулесінің түрлі материалдар мен адам денесінің жұмсақ ұлпаларынан өтіп кететіні байқалған соң, оны медицинада кеңінен қолдана бастады. 1912 ж. Рентген сәулесінің дифракциясы ашылып, кристалдардың құрылымы периодты болатыны дәлелденді. 20 ғ-дың 20-жылдары рентгендік спектрлер материалдарға элементтік талдау жасауға, 30-жылдары заттың электрондық энергетик. құрылымын зерттеуге қолданыла бастады. Рентген сәулесі түзілу механизміне байланысты үздіксіз және сызықтық болады. Үздіксіз Рентген сәулесі зарядталған шапшаң бөлшектердің (мыс., *катодтан ұшып шыққан электрондар)* нысана атомдарының сыртқы электрондық қабаттармен әсерлесуі нәтижесінде, ал сызықтық Рентген сәулесі — ішкі электрондық қабаттармен әсерлесуі нәтижесінде пайда болады. Рентген сәулесінің затпен әсерлесуі кезінде Рентген сәулесі жұтылады, шашырайды немесе фотоэффект құбылысы байқалады. Заттың белгілі қабаты арқылы өткен Рентген сәулесінің бастапқы қарқындылығы І=Іoex (Мұндағы  — әлсіреу коэфф., х — заттың қалыңдығы). Әлсіреу заттың Рентген сәулесін жұтуынан не шашыратуынан болады. Спектрдің ұзын толқын аймағында Рентген сәулесінің жұтылуы, қысқа толқын аймағында — шашырауы басымырақ болады. Рентген сәулесінің жұтылу дәрежесі оның толқын ұзындығының () және элементтің реттік номерінің (Z) артуына байланысты тез өседі. Рентген сәулесінің тірі организмдерге әсері оның тіндерін (ұлпаларын) иондау дәрежесіне қарай пайдалы немесе зиянды болуы мүмкін. Рентген сәулесінің жұтылуы -ға байланысты болғандықтан, оның қарқындылығы Рентген сәулесінің биол. әсерінің өлшемі бола алмайды. Рентген сәулесінің затқа тигізетін әсерінің сандық шамасын есептеумен рентгенометрия айналысады, оның өлшем бірлігі* Р* *([[рентген]])*. Рентген сәулесі рентгендік терапия мақсаттары үшін кеңінен қолданылады. Техниканың көптеген салаларында рентгендік дефектоскопия әр түрлі ақауларды, жарықтарды, қуыстарды, пісіру жіктерін, т.б. анықтауға мүмкіндік береді. Рентген құрылымдық талдау кристалл торындағы минерал атомдарының анорган. және органик. қосылыстарының кеңістіктік орналасуын анықтайды. Рентген сәулесін қатты денелердің қасиеттерін зерттеуге қолданумен материалдар рентгенографиясы айналысады. Рентгендік спектроскопия заттардағы электрондардың күйлер тығыздығының энергия шамасы бойынша таралуын, хим. байланыстың табиғатын зерттейді, қатты денелер мен молекулалардағы иондардың эффекттік зарядын табады. Ғарыштан келетін Рентген сәулесінің көмегімен ғарыштық денелердің хим. құрамы мен ғарышта өтіп жатқан физ. процестер туралы деректер алынады (қ.* [[Рентгендік астрономия]]*). Рентген сәулесі, сондай-ақ тамақ өнеркәсібінде, криминалистикада, археологияда т.б. жерлерде қолданылады.

Санат: Физика
Санат: Медицина
Тітіркенгіштік

**Тітіркенгіштік** – тірі клеткалардың, тіндердің (ұлпалардың) немесе тұтас организмнің ішкі және сыртқы тітіркендіргіштерге жауап қайтару қабілеттілігі; ортаның өзгерістеріне бейімделушілік процесі. Тітіркенгіштікті тіршілік дамуының барлық деңгейлерінен байқауға болады, ол зат алмасу, электр потенциалы, протоплазма жағдайының өзгерістері сияқты кешенді өзгерістермен қабаттаса жүреді, ал жоғары сатыдағы жануарларда ол өздеріне тән қызметтерді орындаумен байланысты. Мысалы, жүйке импульстерін өткізу, бұлшық еттерді жиыру, секрет бөлу, т.б.;
өсімдіктерде тітіркенгіштік мембрананың құрылымдық және функциялық өзгерістерімен байланысты және олардың реттеушілік жүйесінің негізін құрайды. Өсімдіктер дүниесінде тітіркенгіштікті жарыққа қайтаратын жауап реакцияларынан (фотопериодизм, фототропизм), гравитациялық алау (геотропизм) және қозғалыс реакцияларынан байқауға болады. 
Жануарларда, оның ішінде жүйке жүйесі болмайтын жануарларда тітіркендіруге қайтаратын жауап реакциялары тұтастай протоплазманы қамтиды және ол жауап әрекеттері қозғалыс реакциясы түрінде көрінеді. Көп клеткалы жануарларда жүйке және бұлшық ет тіндері (ұлпалары) тітіркендіруге қайтаратын жауап реакцияларының тез және нақты орындалуын қамтамасыз етеді. Жоғарғы жүйке жүйесі мен сана арқылы тітіркендіргіштермен (рефлекторлы түрді) реактивті байланыстың жанама нысандары нығайып, жетіле түседі. Жүйке және бұлшық ет клеткаларының тітіркендіруге жауап реакциясы болады (Қозу). Кейде тін (ұлпа) мен клеткалардың жергілікті реакцияларын *реактивтік* деп, ал толқын тәрізді таралатын процестердің пайда болуын *қозғыштық* деп атайды.

## Дереккөздер

Санат:Жүйке жүйесі
Өнер (баспа)

**“Өнер”** – баспа. 1979 жылы желтоқсан айында ашылып, 1997 жылы 20 тамызда ЖШС болып қайта құрылды. Мемлекеттік және жеке тапсырыстар бойынша өнер, мәдениет мәселелеріне арналған түрлі-түсті фотоальбомдар, оқулықтар, т.б. баспа өнімдерін шығарады.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Экономика
Сұлтан Нысанбаев

**Сұлтан Нысанбаев**(15.8.1934 жылы туған, Алматы облысы Ұйғыр ауданы Шонжы ауылы) – экономика ғылымының докторы (1989).

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. 
## Оқу жолы
ҚазМУ-ды (1958, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
## Жұмыс жолы
Алматы облысы Ұйғыр ауданында, Қазақ КСР-і Астық өнімдері министрлігі жүйесінде, Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау коммитетінде еңбек етті (1958–1973).
ҚазМУ-да оқытушы, доцент (1973–1983), кафедра меңгерушісі (1983–1989) болған.
1989 жылдан осы университетте профессор қызметін атқарады.
## Ғылыми еңбектер
1988 жылы «Совершенствование ценообразования и повышение качества продукции (Вопросы теории и методологии)» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
Ғылымының еңбектерінің негізгі бағыты ғылым-техникалық прогресті жетілдіру негізінде өнім сапасын, баға құрылымын жақсарту мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер </span>


Санат:Қазақстан экономистері
Тітіркену

**Тітіркену**, тітіркендіру – тірі тіндерге (ұлпаларға) әр түрлі тітіргендіргіштермен әсер ету. Тітіркену негізінде тітіркенгіштік қасиет жатады. Соның нәтижесінде клеткалар мен ұлпалардың өсу және көбею, тірі құрылымдардың қоршаған орта жағдайларына баяу морфологиялық бейімделу процесі жүреді. Тітіркенудің сипаты мен тірі тіндердің (ұлпалардың) арасында тығыз байланыс болады. Осыған байланысты тітіркенудің үш заңдылығы бейнеленеді. 
*Күш заңы – тітіркендіргіш неғұрлым күшті болса, соғұрлым белгілі бір шекке дейін тіннің (ұлпаның) жауап реакциясы да күшті болады. Тітіркендіргіштің қозу процесін тудыратын ең аз күшін тітіркену табалдырығы деп атайды. Бұл күш тіннің (ұлпаның) қозғыштығына байланысты. Ол қозғыштық неғұрлым жоғары болса, оны қоздыру үшін тітіркендіргіштің аз ғана күші жеткілікті. 
*Мерзім күші – тітіркендіргіш мерзімінің әсері неғұрлым ұзақ болса, соғұрлым (белгілі бір шекке дейін) тіннің (ұлпаның) жауап реакциясы да күшті болады. Қозу процесі пайда болу үшін тітіргендіргіш әсері белгілі бір мерзімге созылуы керек. Тітіркену табалдырығының әсерімен қозу процесінің пайда болуы үшін қажет уақыттың ең аз шамасын тиімді мерзім деп атайды. Тітіркендіргіш күші мен оның әсер мерзімі арасында белгілі бір тәуелділік болады. 
*Градиент заңы – тітіркендіру градиенті неғұрлым күрт, шапшаң болса, соғұрлым (белгілі бір шекке дейін) тірі тін (ұлпа) реакциясы күшті болады. Бұл үшін тітіркендіргіш күшінің өсу шапшаңдығы – градиенттің маңызы зор. Тітіркендіру градиенті баяуласа, қозғыштық табалдырығы жоғарылайды. Тітіркендіргіш күші баяу өссе, қозу процесі туындамай да қалады.
## Сілтемелер
Тітіркендіргіш

**Тітіркендіргіш** – тірі тіндерде (ұлпаларда) биологиялық реакциялар тудырып, оның құрылымы мен қызметін өзгерте алатын кез келген әсер. Тітіркендіргіштер энергиялық табиғатына қарай:
* химиялық (қышқылдар, сілтілер, тұздар, әр түрлі улар, т.б.); 
* физикалық (механикалық, термиялық, электрлік, дыбыстық, сәулелік, және рентгендік); 
* биологиялық (гормондар, микробтар, вирустар, т.б.) болып бөлінеді. 
Тіндер (ұлпалар) мен органдардың эволюциялық дамуы барысында бейімделіп үлгеріп, организмге қалыпты, табиғи жағдайда әсер ететін тітіркендіргіштерді *адекватты тітіркендіргіш* деп атайды ( – арнаулы). Ет талшықтары үшін жүйке тітіркенісі, көздің торлы қабығының рецепторлары үшін – сәуле, есту рецепторлары үшін – дыбыс толқыны адекватты тітіркендіргіш тіндер (ұлпалар) мен органдарға табиғи жағдайда әсер етпейтін тітіркендіргіштер *инадекватты тітіркендіргіш* деп аталады. Қалыпты жағдайда олар тіндерде (ұлпаларда) қозу процесін тудырмайды, бірақ әсері күшті не ұзақ болса, тітіркендіргіш рөлін атқарады. Мысалы, әр түрлі механикалық әрекет (соғу, шаншу, қысу), электр тогы, қышқылдар, т. б. бұлшық етті жиырылтады. Әсер күшіне қарай тітіркендіргіш: табалдырықты (қозу процесін тудыратын ең аз шамасы); табалдырықтан төмен (әсер күші алдыңғы шамадан да аз болса) және табалдырықтан жоғары (әсер күші алдыңғылардан артық болса) деп бөлінеді. Тіндер (ұлпалар) физиологиялық тыныштық күйінен қозу жағдайына көшу үшін тітіркендіргіштің белгілі деңгейде күші, әсер ету мерзімі және әсер күшінің өсу шапшаңдығы (градиенті) болуы керек.

## Дереккөздер

Санат:Жантану
Санат:Медицина
Қайдақ

**Қайдақ** — Каспий теңізіндегі шығанақ, бұрынғы сор. Қайдақтың оңтүстігімен Шетпе – Сайөтеш тай жотасы өтеді.

## Орналасқан жері
Каспий теңізінің шығыс жағалауында, Бозащы түбегі мен Үстірт (қ. Батыс Үстірт кемері) аралығындағы сор. Өлі Қолтық шығанағының оңтүстігінде. Оңтүстігін жағалай сазды-батпақты Қаракешу соры орналасқан.  

## Тарихы
1978 жылдан бастап Каспий теңізі суының көтерілуіне байланысты (2 м-ден 2,7 м-ге дейін) қазір Қайдақ сорының басым бөлігін су басқан.

## Сипаттамасы
Ұзындығы 135 км, ені 20 км. Сор табаны Каспий теңізі деңгейінен –28–34 м төмен жатыр. Бозащы түбегіне қараған батыс бөлігі жайпақ келген.  

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі шығанақтары
Санат:Қазақстан шығанақтары
Шақа

**Шақа** — Павлодар облысы Аққулы ауданындағы ауыл, Шақа ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аққулы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 87 км-дей жерде, Бесқарағай орман шаруашылығы қарайтын қарағайлы орман арасына орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1974 жылы Бесқарағай орман шаруашылығының “Шақа” өндірістік кәсіпорнын құруға байланысты қаланған. Ауылда орман өндірістік кәсіпорны, тағы басқа мекемелер бар. Аудан орталығымен облыстық маңыздағы Аққу-Қазы-Шақа автомобиль жолы арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Аққулы ауданы елді мекендері
Магнетит

thumb| alt=A.| '''''Магнетит'''''.
## '''Магнетит'''
Магнетит, магнитті теміртас (грек. magnetіs — *магнит*) — оксидтер класының минералы. Химиялық формуласы FeO•Fe2O3, FeO — 31%, Fe2O3 — 69%, Fe — 72,4%. 
Сонымен қатар MgO,  Cr2O3, Al2O3, MnО, ZnO, тағы басқа қоспалары жиі кездеседі. Кубтық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары октаэдр, ромбододекаэдр кейіпті, ал минералдық агрегаттары ұсақ түйірлі масса, сеппе түрінде кездеседі. Түсі қара, металша жылтырайды, қаттылығы 4,9 — 5,2, тығыздығы 4800 — 5300 кг/м3. Электр тогын жақсы өткізеді, магниттілігі күшті. Балқу t 1591 — 1597ӘС. Тотыға келе гематитке ауысады. Изоморфты қоспаларына байланысты магномагнетит, манганмагнетит, ванадомагнетит, хроммагнетит, алюмомагнетит, тағы басқа түрлерге жіктеледі. Ильменит, тағы басқа титан құрамды минералдармен тығыз кристалданған түрлері титаномагнетит деп аталады. Магнетит магмалық, метаморфтық, жапсарлық-метосоматикалық жыныстарда, гидротермалдық процестерге ұшыраған жыныстарда түзіледі. Құрамында 60% таза темір бар түрлерінен шойын және болат балқытылады. Техникада көбінесе жасанды Магнетит қолданылады. Кен орындары Қазақстанда Қостанай темір кенді алабында, Атасу кенді ауданында, тағы басқа жерлерде кездеседі.

## Магнетиттің жаратылысы
Оның гематиттен айырмашылығы — тотықсыздану жағдайларымда пайда болады және түрлі кендер мен тау жыныстарының түрлі-түрлі генетикалық типтерінде кездеседі.
1. Магнетит табиғатта балқыған магмадан бөлінеді. Магнетит жердін терең қабатынан магмамен бірге көтеріліп, соның ішінде сеппелер түрінде, ал басқа жағдайларда — қалың қабат тәрізді массалар — шлирлер түрінде пайда болады.

2. Магнетит магма мен ізбестастардың контактысында хлорлы темірдің газ тәрізді ұшпалы қосындысының қатынасуынан
да пайда болады. Осы жағдайда магнетитпен қатар скарн атты тау жынысы түзіледі. Скарнның өзі орташа (сиенит) және
қышқыл (гранит) жыныстардың ізбестастармен кездескен контактысында пайда болады. Оның құрамында: анарлар, эпидот, диопсит және басқа кальцит силикаттары болады.

3. Темір кенінің үстіңгі зонасында магнитті теміртас біртіндеп тотықтанып, қызыл теміртастың құрамына ұқсас мaртитке ауысады.

4. Магнитті теміртас недәуір мөлшерде метаморфтық жыныстардың — темірлі кварциттердің — құрамдарына кіреді. Магнетит өте бағалы темір рудасы, ол темір қорытып алу.

## Магнетит кені
Магнетит кені біздің елімізде Уралда (Магнит тауы, Высокая тауы, Благодать тауы), Қавказда, Азербайжанда (Дашкесан), Курск магнит аномалиясында, Ангарскіде, Қазақстанда (Кен төбе, Қостанай, Атансор, Ұлытау кендері тағы басқа), Украинада (Кривой Рог) кездеседі.

Шет елдегі кені АҚШ-та (Жоғары көл кені, Лабрадор түбегіндегі кен), Швецияда (Кирунаваар, Люоссаваар кендері) бар

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Минералдар
Амеде Тьерри

**Тьерри Амеди** (1797 – 1873) – француз тарихшысы. Тьерри адамзат тарихындағы Аттила мен ғұндар тарихы, ғұн империясы туралы Еуропа тарихында өзіне дейінгі жалған айтылған жорамалдарды жоққа шығарды. Христиан шіркеуінің Аттила туралы ойдан шығарылған жалған мәліметтерін әшкереледі. Ғылыми-зерттеулер жұмыстарының ішіндегі қомақтысы “Аттила және оның мұрагерлерінің тарихы” (1856) деген еңбегі. Тьерри Аттиладан кейінгі Ғұн империясының тарихын зерттеген Еуропадағы жалғыз тарихшы. Ғұндардың Еуропада 6 – 8 ғасырларда болған Уарғұн қағандығын алғаш зерттеп, оның Баян хан тұсында күшті мемлекет болғанын атап көрсетті.
## Сілтемелер
Шақаман

**Шақаман** — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл, Достық ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Семей қаласынан батысқа қарай 22 км-дей жерде, Ертіс өзенінің сол жағалық аңғарында, дала белдемінде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1976 жылы мамандандырылған ет бағытындағы ірі қара мал өсіру бірлестігін құруға байланысты қаланған. 1996 жылы бірлестік негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы елді мекендері
Владимир Филиппович Бырька

**Владимир Филиппович Бырька** *(1927–1997)* – техника ғылымдарының докторы *(1971 жылы)*, профессор *(1972 жылы)*.

Киев политехникалық институтын бітірген *(1952 жылы)*. *1956–97 жылдары* Қарағанды тау-кен институтының аға оқытушысы, бөлім бастығы, Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде кафедра меңгерушісі, оқу ісі жөніндегі проректоры *(1968–81 жылдары)*. 

170 ғылыми еңбегі, 30 өнертабысы бар. 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Сілтемелер
1. «Компьютерный прогресс» 
2. «История университета» 
3. "Владимир Филиппович Бырька" 

## Дереккөздер

Санат:1927 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Киев политехникалық институты түлектері
Санат:Қарағанды тау-кен институты оқытушылары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің профессорлары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Владимир Викторович Яворский

**Яворский Владимир Викторович** (1950 ж.т.) – техника ғылымдарының докторы (2003), профессор (2004). 

Томск политехникалық институтын бітірген (1973). Қарағанды политехникалық институтында доцент (1978–2001, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) болып жұмыс істеді. 2001 жылдан осында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

«Методы моделирования взаимосвязи и параметров функционирования многоуровневых организационных структур непроизводственной сферы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 140-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның авторы.
## Сілтемелер
*Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті 
## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Томск политехникалық институты түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің профессорлары
Аграрлық өнеркәсіп

**Аграрлық өнеркәсіп** - ауыл  шаруашылығына қатысты өнеркәсіп орындары. 

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Анжелла Атжомартқызы Мырзамәдиева

*'Анжелла Атжомартқызы Мырзамәдиева* (30.9.1954 жылы, Алматы қаласы – 18.7.2008, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1996), профессор (2002). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1979, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. ҚР Ұлттық ғылым академиясының Адам және жануарлар физиологиясы институтында, кіші аға (1979–96), бас ғылыми қызметкер (1996) болып қызмет істеді.«Роль стабилизаторов и тканевых регуляторов гемато-лимфатическом обмене белка» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғаған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. 5 патент пен авторлық куәліктің иегері.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
*Медицина
*Жануарлар физиологиясы
*Патент

Санат:Қазақстан ғалымдары
Лениндік сыйлық

thumb|right|80px|
thumb|right|80px|
**Лениндік сыйлық** - Кеңес дәуірінде азаматтарға ғылым, техника, әдебиет, өнер, архитектура саласындағы шығармашылық табыстары, ғылыми жетістіктері үшін берілді. 

1925 ж. тағайындалған.  1935 — 56 ж. аралығында берілген жоқ, 1957 жылдан қайта беріле бастады. 1966 ж. екі жылда бір рет берілетін болып белгіленді. Лениндік сыйлық алғандарға *“Лениндік сыйлық лауреаты”* атағы, диплом, құрметті белгі және куәлік тапсырылды. 1991 ж. Лениндік сыйлық беру тоқтатылды.

## Дереккөздер

Санат:КСРО сыйлықтары
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Ленин есімімен аталған нысандар
Санат:КСРО-дағы ғылым
Графин

thumb|right|250px|Графи́н
**Графин**— су, шарап және т.б. сұйықтар құюға арналған жіңішке және ұзын мойынды шыны немесе хрусталь ыдыс.
## Дереккөздер</span>


Санат:Ыдыстар
Гриль

thumb
thumb
**Гриль** — ет және балық тағамдарын дайындауға арналған инфрақызыл қыздырғышы бар шағын қуыру құрылғысы. Айналма өткізбесі, қызуды реттегіші (кейде программалық басқарылатын) болады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Кіші топ

**Кіші топ**, түйіспелі топ – ортақ мүдделермен біріккен, бір-біріне көмек көрсетіп, өзара әрекеттестікте өмір сүретін индивидтер ұйымдастығын білдіретін әлеуметтік топ. Мұндай топтардың көлемі оның әрекет етуі мен дамуына тікелей байланысты. Кіші топ тез әсерленушілігімен және қатынастарының бейресмилігімен ерекшеленеді. Кіші топтың түрлері: отбасы, бастапқы өндірістік бастауыш ұйымдар (бригадалар), көршілес бірліктер, достық компаниялар, мектеп сыныбы. Кіші топ ресми және бейресми болып бөлінеді: алғашқысы алдын-ала белгіленген мақсаттарға, ережелерге, нұсқауларға, жарғыларға сәйкес қызмет етеді; екіншілері жеке симпатиялар мен антипатиялардың әсерінен қалыптасады. Ресми Кіші топтың өзінде де оның мүшелерінің арасында бейресми қатынастар қалыптасады. Қазіргі социология ғылымында Кіші топты зерттеумен социология және психология ғылымдары шұғылданады.
	

## Дереккөздер </span>
Сергей Григорьевич Бычков

**Сергей Григорьевич Бычков** *(1953 жылы, [[Беларусь]], [[Витебск облысы]], [[Полоцк|Полоцк қаласында]] туған)*  – физика-математика ғылымының докторы *(1992 жылы)*.

Қазақ Мемлекеттік Университетін *(1975 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті)* бітірген. *1977–92 жылдары* ҚР Білім министрлігінің Эргономика ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары *(1992–95 жылдары)*, Азаматтық авиaция академиясының ғылыми-зерттеу жұмыстары жөніндегі проректорының орынбасары *(1995–96 жылдары)*, *1996 жылдан* ұлттық орталығы бас директорының 1-орынбасары, ғылыми жетекшісі қызметтерін атқарады. 70-тен астам ғылыми еңбектің авторы.

## Сілтемелер

1. «ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ КОЛЛЕКТИВ » 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Гранозан

**Гранозан** — дәнді, майкене дақылдардың, қант қызылшасының кінәраттарына қарсы, тұқымдарын дәрілеуге қолданылатын препарат.
## Дереккөздер</span>
Сағыр (ауыл)

**Сағыр** (2007 жылға дейін – *Ленинка*) — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы ауыл, Абылайкит ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қасым Қайсенов кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 43 км жерде, Абылайкит өзенінің оң саласы Ұраңқай өзені аңғарында. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланды. Мұнда *“Алтай”* сүт өндіру бағытындағы кеңшар ұйымдастырылады. 1997 жылдан кейін оның негізінде *“Сағыр”* шаруа қожалығы құрылған.

## Дереккөздер

 

Санат:Ұлан ауданы елді мекендері
Грильяж

**Грильяж** - балқытылған және аздап күйдірілген карамельден ген қант пен жаңғақ дәні қоспасынан дайындалған кәмпиттер; қант қоңыр түске енгенше табаға күйдіріліп, ұсақталған жаңғақ дәні себіледі де, бірнеше минут араластырылады. Сонан соң қоспа сары май жағылған эмальды табаға не жайпақ фарфор табаққа аударылып, қалыңдығы 2 мм етіліп жазылады. **Грильяж** салқындамай тұрғанда ұзыншалау кесіліп, таға тәрізді етіп иіледі немесе үш бұрыштап кесіледі. Қоспа тез салқындайды. 2,5 кесе қант пен қант ұлпасы, жаңғақ қажет.

## Дереккөздер</span>
Қылмыстық әрекетсіздік

**Қылмыстық әрекетсіздік** — қылмыстық заң міндеттеген әрекетті орындамаушылық. 

Қылмыстық заңда көрсетілген нақты бір әрекетті орындауға міндетті әрі мүмкіндігі бола тұра орындамаған адам әрекетсіздігі үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Мұндай міндет адамгершілік парыздан (мысалы, кәрі ата-анасын бағу, баласын асырау, тәрбиелеу, еңбекке жарамсыз жұбайын бағу), қызметтік не кәсіптік міндеттемеден (мысалы, медицина қызметкерінің науқасқа жәрдем көрсетуі), тікелей қылмыстық заңның өзінен (мысалы, әзірленіп жатқаны немесе жасалғаны белгілі аса ауыр қылмыс туралы хабарлау) туындайды. 

Әрекетті орындау мүмкіндігі де жауапкершіліктің қажетті негіздемесі. Мысылы, аса ауыр қылмыстың әзірленіп жатқанын немесе жасалғанын білетін азамат ауа райының қолайсыздығынан (боран, дауыл) қашықтағы полиция бекетіне жете алмаса, телефон желісінің үзілуінен хабарлай алмаса, т.б. жағдайларда ол қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды.

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Грог

thumb|Грог
**Грог**— қант қосылған ыстық сумен араластырылып арақ немесе ромнан дайындалған ішімдік.
## Дереккөздер</span>


Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Герой Жолтаев

**Герой Жолтайұлы Жолтаев** (28 тамыз 1940 жыл  Алматы облысы Балқаш ауданы Ақкөл ауылы) – геология-минералдар ғылымдарының докторы (1992), професор (1993), КСРО Мұнай өндіру ісінің үздігі (1984). Қазақстан Республикасының Инженерлік Академиясының академигі, халықаралық минералды ресурстар академиясының корреспондент мүшесі,  Американдық және еуропалық мұнайшы-геолог қауымдастығының мүшесі. "Геология ғылымдарының институты" ЖШС-нің директоры,

## Биографиясы

1957 жылы Балхаш ауданының Баканас ауылының орта мектебін алтын медальмен бітірді.

1962 жылы Қазақ политехникалық  институтын үздік бітіреді. 1966 жылы өзінің кандидаттық диссертациясын, ал 1992 жылы докторлық диссертациясын қорғаған.

Қазақ ұлттық техникалық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, мұнай факультетінің деканы ретінде қызмет етті.

1974 -78 жылдары Алжир мұнай-газ және химия институтында оқытушы болып істейді. 1993 жылдан бастап мұнай және газ геологиясы кафедрасының меңгерушісі және профессоры. 180-нен аса жарияланымның, 4 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:28 тамызда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Балқаш ауданында туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:КСРО мұнай өндіру ісінің үздіктері
Ағаш көмірі

thumb|Ағаш көмірі

**Ағаш көмірі** (орыс тілінде древесный уголь) ағашты арнаулы пештерде (350—600° С аралығында) ауа қоспай немесе аздаған мөлшерде ауа қосып, қыздырып алынған кеуекті қатты материал. Оның құрамында: 85% көміртек болады. Меншікті жану жылуы — 30-35 МДж/кг. Өнеркәсіптің көптеген салаларында пайдаланылады. Ағаш көмірінен шайырларды алып тастап, активтендірілген көмір алады. Мұндай материалдар газдарды тазалауға, қант шырынын тазалауға және т.б. мақсаттарда қолданылады.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Биоотын
Санат:Көмір
Санат:Көміртегі
Ағаш күбі

**Ағаш күбі** — жалпақ жұқа тақтайлардан құрастырылып, құрсауланған ыдыс.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Кюри заңы

thumb|left| alt=A.| ''Кюри заңы''. 
**Кюри заңы** – кейбір парамагнетиктердің меншікті магниттік алғырлығының () температурамен байланысын =С/Т түрінде өрнектейтін заң, мұндағы Т – абсолют температура, С – Кюри тұрақтысы. Бұл заңды П.Кюри ашқан (1895). Кюри заңына кейбір газдар (оттек, азот тотығы), сілтілік металдардардың буы, жерде сирек кездесетін элементтердің парамагниттік тұздарының сұйық ерітінділері мен криссталдық күйдегі кейбір парамагниттік тұздар бағынады.Кюри заңының классикалық теориясы бір-бірімен әлсіз әсерлесетін магниттік диполь моменті бар атомдар, молекулалар не иондар жүйесін статикалық тұрғыдан қарауға негізделген. Ал төмен температура мен күшті магнит өрісіндегі заттар Кюри заңына бағынбайды.

## Дереккөздер

Санат:Физикалық заңдар
Санат:Магнетизм
Өмірсерік Жортуылов

**Өмірсерік Жортуылов** (1946 ж.т., Алматы облысы Алакөл ауданы Ынталы ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1996). Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1970, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақ ауыл шаруашылығынн механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтында инженер-конструктор, кіші ғылыми қызметкер, аспирант, аға ғылыми қызметкер (1972–87) болды. 1987 ж. осы институтта лаборатория меңгерушісі. 60-тан аса ғылыми мақаласы жарияланған. 26 авторлық куәлігі мен патенті бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1946  жылы туғандар
Гуляш

thumb|Венгер гуляшы
**Гуляш**— дәмдеуіштер қосып бұқтырылып пісірілген ет тағамы; венгер халқының ұлттық ет тағамы. Туралған майлы еттен қуырылып әзірленген тұздықты тағам. Гуляшқа, әдетте, тос ет пен жауырын еті пайдаланылады.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Атамекен (Павлодар облысы)

**Атамекен** (2023 жылға дейін – *Ленинский*) — Павлодар облысы Павлодар қалалық әкімдігі құрамындағы кент, Атамекен кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Павлодар қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 11 км жерде, Ертіс өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1949 жылы қаланып, 1965 жылы кентке айналды.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Павлодар қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Гурман

**Гурман ** — тамақты тыңқия тойып ішкенді жақсы көретін тамақсау адам, мешкей. Кейбір тілдерде XIX ғ. басынан бері гурмэ ұғымымен шатастырылып келеді.
## Дереккөздер</span>
Қайдауыл Едігеұлы

**Қайдауыл Едігеұлы** (1766, Ақтөбе облысы Шалқар ауданы – 1839) – батыр. Көтібар, Арыстан батырлар мен Дастан бидің замандасы. Руы – шекті ішіндегі қырғыз тармағынан. 1787 жылы түрікпендер шапқыншылығының кезінде Қайдауыл 250-дей жасағымен жауға қарсы аттанып, жекпе-жек шайқаста түрікпендердің жеті батырын жеңген. 1789 жылы шектілердің башқұрттарға қарсы жорығында Назар батырды қолға түсіріп, барымталаған мал-жандарын қайырған. 1783 – 97 жылы Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа қатысып, патша үкіметінің жергілікті халықты шұрайлы жерлерден ығыстыруына қарсы күресті. Шектілердің құрамындағы топты басқарып Гурьев (қазіргі Атырау) пен Жайық қалашықтары арасындағы әскери бекіністерге шабуылдар жасады. 1816 – 1825 жылы арасындағы Арынғазы хан мен Шерғазы хан арасындағы саяси күресте Арынғазыны қолдаған. 1820 – 31 жылы Ақбұлақ (Шошқакөл), Жем бекеттеріне, Калмыков әскери бекінісіне бірнеше рет шабуыл жасаған. Қайдауыл 1839 жылы орыс казактары мен башқұрттардан құралған патша әкімшілігінің әскері “қазақ даласында тәртіп орнатамыз” деген желеумен ауылдарды шапқан шайқаста қаза тапқан. Қайдауылдың кесенесі Орынбор – Ташкент тау жотасының бойындағы Сленей станциясына жақын, Қауылжыр өзенінен өтетін “Қайдауыл” көпірі маңында, Шалқар қаласының батысында 35 км жерде орналасқан. ғ65 т.ж. бекеті “Қайдауыл бекеті” деп аталып келді. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өнім айырбасы

**Өнім айырбасы**–
  
өзі қалаған қажетті өнімді біреуден басқа бір өнімге айырбастап алу;
қоғамдық өндірістің өнім (тауар) өндіру (қызметтер көрсету) үдерісін бөліске салумен және тұтынумен байланыстыратын сатысы;
өндіру – бөлісу – айырбастау – тұтыну айналымының құрамдас бөлігі. Тауар өндірісінде Өнім айырбасы ақша арқылы орындалып, айырбас маркетингінің ең маңызды ұғымы болып табылады. Өнімді айырбастау барысында игіліктерді өндіру мен бөлу ұштастырылады. Өз кезегінде өнім айырбасы ұдайы өндіріс үдерісінің дербес кезеңі ретінде көрініс табады. Өнім айырбасының қажеттілігі қоғамдық еңбек бөлінісінен туындайды, оның сипаты мен айырбас түрлері өндіріс тәсілімен айқындалады. Осыған орай қоғамдағы өнім айырбасы қызметтерді тікелей айырбастау, өнімдерді айырбастау, тауарларды айырбастау, тауар айналымы, өнімдерді тікелей бөлісу түрлерінде көрініс табады, сонымен қатар бұлардың бір-бірімен ұштаса жүруі де мүмкін.
 **Айырбас жасау үшін қажетті шарттар: **
  
кемінде екі тараптың болуы және олардың әрқайсысы басқа бір тарап үшін белгілі бір құндылық болып табылатын өнімге ие болуы; 
әр тараптың басқа тараппен өздерінде бар өнімді бір-бірімен айырбастағысы келетіндігі;
келісуші тараптардың таңдау жасау еркіндігі, яғни айырбасқа келісу-келіспеу еркіндігі; 
әр тараптың өз өнімін жеткізіп беру мүмкіндігінің болуы.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Экономика
ТЭС бітіктасы

**ТЭС бітіктасы**, Тэйсин ескерткіші, Бөгу қаған ескерткіші – ортағасырлық көне түркі жазба ескерткіші. 1976 жылы Моңғолияның Ховсгөл аймағындағы Тэс өзенінің сол жағалауынан құрамына С.Г. Кляшторный, С.Қаржаубай, А.Очир секілді ғалымдар енген ғыл. экспедиция тапқан. Олар ТЭС бітіктасының 760 жылдары жасалғаны жайлы тұжырымға келген. ТЭС бітіктасының сынған бір бөлігі ғана сақталған. Сынған бөлігінің ұзындығы 0,85 м, ені 0,35 м, қалыңдығы 0,22 м. ТЭС бітіктасының сынық бөлігі Моңғолияда археологиялық институты зертханасының қоймасында сақтаулы. ТЭС бітіктасының төрт қапталына 22 жол мәтін қашалған. Ол мәтінде Ұйғыр қағандығында Ел Етміш Білге қағанның билікке келіп, қала құрылысын жүргізгендігі және қытайларға өштескендігі айтылған.
## Сілтемелер
Гурмэ

**Гурмэ**— кулинарияның қыр-сырына жетік, тағамдардың мән-жайын білетін адам, әйтсе де мешкей, гурман емес. Бүл термин әлі күнге дейін дұрыс ұғынылмай келеді.
## Дереккөздер</span>
Серікқажы Ахметұлы Мырзалы

**Серікқажы Ахметұлы Мырзалы** (*29.12.[[1944]] жылы, [[Қостанай облысы]] [[Меңдіқара ауданы]] Көктерек ауылында туған*) – философия ғылымдарының докторы (1999), профессор (1991). 
*Қостанай мемлекеттік педагогика институтын (*[[1968]], қазіргі Қостанай мемлекеттік университеті*)
*ҚазПИ-дің аспирантурасын (*[[1972]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]]*) бітірген. 
*Арқалық педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1972–81)
*ҚазМУ-да (*қазіргі ҚазҰУ*) доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1981–2000) қызметтерін атқарды. 
*2000 жылдан Қостанай мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі.
**«Проблемы взаимосвязи политики и морали в переходном обществе»* деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
*Философия
*Арқалық педагогикалық институты

Санат:Тұлғалар
Мал-мүлік дауы

**Мал-мүлік дауы**, мал мен мүлікке таластан, қол сұғушылықтан туындайды. Ежелден көшпелі тұрмыста тіршілік еткен қазақ халқында мал ұрлаушылық қатаң жазаланды. Ұрланған мал-мүлік үшін үш тоғыз айып салынған. Мысалы, бір түйе ұрлағаны үшін жиырма жеті түйе және бір құл, екі түйе үшін елу төрт түйе мен екі құл; бір жылқы ұрласа — жиырма жеті жылқы және бір түйе, екі жылқы үшін елу төрт жылқы және екі түйе; бір қой ұрласа — жиырма жеті қой және бір жылқы, екі қой үшін — елу төрт қой, екі жылқы. Ертеректе қазақ қоғамында ірі қара ұрлағандарды өлім жазасына кесуге дейін барған. Ұрланған мүлік үшін де он еселеп айып төлеткен. “Жеті Жарғы” бойынша тазы не бүркіт ұрлаған адам айыпқа құл не күң берген. Үш рет ұрлық жасап, қолға түскен адам өлім жазасына кесілген. Қазан төңкерісіне дейін қазақтардың малға күзет, үйлеріне құлып қолданбауы осындай дәстүрлі ғұрыптық салттың нәтижесі.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Гүл бағы

[thumb|right|450px|[Нью-Йорктегі орталық саябақ]]
[thumb|right|200px|«Вилла Гордяни» деген [Римдегі саябақ]]
[thumb|right|200px|[Кельвингроув деген Глазгодағы саябақ]]
Гүл бағы, Саябақ— қаладағы кішігірім қоғамдық бау.
## Дереккөздер</span>
Өнім сапасы

thumb|right|200px|
**Өнім сапасы** — өнімнің сатып алушының белгілі бір қажеттерін қанағаттандыруға жарамдылығын сипаттайтын сапалық қасиеттерінің жиынтығы және тиімділігінің өлшемі. 

Өнім сапасының көрсеткіштері абсолюттік, салыстырмалы немесе меншікті көрсеткіштер болуы мүмкін. Өнімнің сапалық қасиеттері өнімнің өндірістік және тұтынушылық қасиеттері болып бөлінеді. Өнімнің өндірістік қасиеттері оны әзірлеу барысында қалыптасады және оған өнімді дайындау сатысында қол жеткізіледі. Өнімнің тұтынушылық қасиеттері тұтынушылардың нақты сұранымын қанағаттандыруға бағытталған. Қолданыстағы стандарт талаптарына сай келетін өнім тұтынуға жарамды деп есептеледі. Осы талаптарға сай келмейтін өнім сапасыз өнімге жатқызылады. Жоғары сапалы өнімде жақсартылған немесе жаңа тұтынушылық қасиеттер болуға тиіс және өнімділік, беріктік, төзімділік, материал сыйымдылығы, энергия сыйымдылығы, шикізат шығыны жөнінен орташа көрсеткішпен салыстырғанда елеулі сапалық және сандық көрсеткіштерге ие болуға тиіс. Өнім сапасына қойылатын талаптарды тұтынушылар (тапсырыс берушілер), сарапшылар, дайындаушылар, сондай-ақ мемлекеттік органдар қалыптастырады және тиісті нормативтік-техникалық құжаттар мен шарттарда баянды етіледі. Қолданыстағы заңдар тұтынушылардың мүдделерін көздей отырып, қоғамдық өндіріске қатысушылардың ғылыми-техникалық, өндірістік, құрылыс, ауыл шаруашылық өнімдерінің, көлік, жабдықтау, сауда, т.б. қызмет түрлерінің сапасын қамтамасыз етумен байланысты міндеттерін айқындап, заң жүзінде бекітеді.

## Өнім сапасын жақсарту
Өнім сапасын жақсарту – өндірістің тиімділігін арттырудың маңызды шарты. Өнім сапасын арттыруға әсер ететін факторлар: еңбектің саналы түрде ұйымдастырылуы, технологиялық үдерістердің ойдағыдай жүргізілуі, шикізат пен басқа да материалдардың сапасы, т.б.

Санат:Сапа
Санат:Метрология
Санат:Жобалау
Латыштың қызыл қоңыр сиыры

нобай|423x423 нүкте
**Латыштың қызыл қоңыр сиыры** — асыл тұқымды сүтті ірі қара. Латвияда жергілікті сиырларды англер және даниялық қызыл сиырлардың бұқаларымен шағылыстыру арқылы шығарылған. Түсі қызыл. Дене тұрқы созылыңқы. Басы мен мойыны ұзын, терісі жұқа әрі қатпарлы. Арқасы түзу, бөксе жағы жалпақ, құйымшағы ұзын, сирақтары жіңішке, кеудесі кең келеді. Желіні үлкен. Бұзауының туғандағы орташа салм. 26 — 29 кг, алты айлығында 150 — 160 кг, 12 айлығында 240 — 250 кг, 16 айлығында қашарлары 340 — 360 кг-ға жетеді. Сиырларының орташа тірілей салмағы 500 — 600 кг, ал бұқаларынікі 850 — 1000 кг. Орташа сүттілігі 3500 — 5000 кг, ал сүтінің майлылығы 3,9 — 4,2%.  Қырдың қызыл сиырымен туыстас. Қазақстанға 1950 — 60 ж. әкелініп, асыл тұқымды мал өсіру жоспарына кірген (1968). 1980 — 90 ж. Латыштың қызыл қоңыр сиырының саны 200 мыңнан асты. Негізінен Қостанай, Ақмола, Қарағанды, Батыс Қазақстан, т.б. облыстарда өсіріледі.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы


Санат:Сиыр тұқымдары
Өңдеу

**Өңдеу** – меншіктенушінің немесе мердігердің бастапқы шикізаттан‚ материалдардан жылжитын жаңа затты дайындау үдерісі. Жаңа затты меншіктену құқығының ауысуы шартпен айқындалады.

**Мынадай түрлерге бөлінеді:** 

республика резиденттерінің тауарларды‚ шикізатты‚ материалдарды өңдеуі. 
Айталық‚ астық меншіктену құқығын табыстамай-ақ ұнға ұқсатуға беріледі.  Мердігерде астық баланстан тысқары шотта есептеледі. 
Табыстау шартпен‚ қолхатпен‚ жүкқұжатпен ресімделеді; 
тауарларды* “кеден аумағынан тыс”* жерде өңдеу – кеден тәртіптемесі‚ мұнда республика тауарлары шетелге әкетіледі‚ сонда өңделіп‚ республика аумағына еркін айналысқа әкелінеді; 
тауарларды* “кеден аумағында”* өңдеу – кеден тәртіптемесі‚ мұнда шетел тауарлары республика аумағында өңдеу үшін пайдаланылады және баждар мен салықтардың төленген сомасы қайтарылып‚ экспорт тәртіптемесімен әкетіледі; тауарларды кеден бақылауымен өңдеу – кеден тәртіптемесі‚ мұнда шетел тауарлары республика аумағында баждар мен салықтар алынбай пайдаланылады‚ кейіннен еркін айналысқа шығарылады немесе өңделген өнімдер өзге кеден тәртіптемесімен орналастырылады.

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мал көрмесі

**Мал көрмесі** — мал шаруашылығы мәдениеті мен малдардың өнімділік-тұқымдық қасиеттерін жақсартуға бағытталған іс-шара. Көрме ұйымдастыруда көзделетін негізгі мақсаттар: мал тұқымын асылдандыру саласындағы ғылым мен озық тәжірибенің жетістіктерін жарнамалау мен насихаттау; асыл тұқымды мал өсірумен айналысатын түрлі меншік иеліктеріндегі шаруашылықтарға қолдау көрсету; мал тұқымдарын асылдандыру жұмыстарын болашақта қандай бағыттарда жүргізу қажеттігіне бағдар беру; мал шаруашылығымен айналысатын немесе өндірістік қызметі осы саламен байланысты барлық субъектілерді асылдандыру жұмыстарының талапқа сай жүргізілуіне қызығушылығын арттыру және олардың кәсіби деңгейін көтеруге ықпал ету.
Тақырыбы мен түлік түрлерінің қамтылу дәрежесіне сай, көрмелер жалпы мал шаруашылығы және арнайы бағыттағы мал шаруашылығы көрмелері болып бөлінеді. Әкімшілік-аумақтық көлеміне орай олар халықаралық, республикалық, облыстық, т.б. болып өткізіледі. Алғашқы ауыл шаруашылық көрмесі 1923 жылы өткізілді, 1939 жылдан Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесі тұрақты жұмыс істеп келді. Халық шаруашылық жетістіктері көрмесінің құрамында мал көрмесі елеулі орын алады. Қазақстанда қазіргі кезде жылына бір рет (негізінен, фермерлер күніне байланысты) облыстық деңгейдегі көрмелер өткізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Көрмелер
Гудрон

**Гудрон**— мұнай қалдықтарынан алынатын, сусымалы, тұтқыр қара шайырлы масса. Битумдар алу үшін шикізат. Отын ретінде, электр кабеліне оқшаулағыш материал, сондай-ақ жол салу жұмыстарына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай өнімдері