open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мариногорка

**Мариногорка** — Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл, Мариногор ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Самар ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 23 км жерде, Құлажон өзенінің сол жағасында.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1964 жылы өзімен аттас сүт өндіретін кеңшар негізінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан бері бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Самар ауданы елді мекендері
Құламерген Сыздықұлы Мусин

**Құламерген Сыздықұлы Мусин** (19.5.1951 жылы туған) – педагогика ғылымдарының докторы (2000 ҚазМУ-ды (1974, қазіргі Қазақ ұлттық университеті), КСРО ғылым академиясының Металлургия институтының аспирантурасын (1977) бітірген. Қазақстан Педагогика ғылымдарының, Халықаралық ақпараттандыру академияларының академигі (2004). Талдықорған педагогика институтында (қазіргі Жетісу мемлекеттік университеті) аға оқытушы (1978–86), кафедра меңгерушісі (1986–87), Алматы энергетика институтында (қазіргі Қазақ энергетика және байланыс академиясы) аға оқытушы, деканның орынбасары (1989–95), Қазақ халықарылық қатынастар және әлем тілдері университеті «қазіргі ақпараттық технологиялар» орталығының директоры (1999–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері салыстыру педагогикасы, мұғалімдерді кәсіби даярлаудың методологиясы, білім беруді ақпараттандыру, ересектерге білім беру мәселесіне арналған. «Америка, Англия, Ресей, Қазақстанда мұғалімдерді кәсіби даярлау»  деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы..
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:1951 жылы туғандар
Полиандрия

**Полиандрия** (поли… және грек. аndros — ер, еркек) — көп күйеулілік, бір әйелдің бірнеше ері болуы. Полиандрия топты некенің сирек кездесетін сарқыншағы. Алеуттер мен эскимостардың кейбір топтарының арасында 19 ғ-ға дейін сақталып келді. Тибет пен Үндістандағы кейбір этногр. топтарда Полиандрияның “ағайындық” (Тибетте) және “жаттық” (Үндістанда) түрлері 20 ғ-ға дейін жетті.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Мақпал асуы

**Мақпал**, *Мақбел* – Қырғыз Алатауының орта бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Қазақстан (Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы) мен Қырғызстан шекарасында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3006 м. Асудың солтүстік етегінен Мақбел өзені бастау алады. Өзенді бойлай оңтүстік беткейіндегі Талас өзенінің бастауына қарай соқпақ жол асады. Сәуір-қыркүйек айларында ғана салт атты адам өте алады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы асулары
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Қырғыз Алатауы
Мұратбек Бөжеев

**Мұратбек Бөжеев** *([[1910 жыл]]ы, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Шұбартау ауданы]]нда туған – [[4 ақпан]] [[1980 жыл]]ы, [[Алматы қаласы]]нда қайтыс болған)*  – филология ғылымдарының докторы *(1973 жылы)*.

Саратов мемлекеттік университетінде *(1928–30 жылдары)*, Мәскеу педагог институтында *(1930–32 жылдары)* оқыған. Қазақ Педогогика Институтында (қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті) және Қазақ Мемлекеттік Университетінде (Қазақ Ұлттық Университеті) оқытушы, профессор *(1934–41 жылдары)*, Қазақстан Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтында кіші *(1957–61 жылдары)*, аға ғылыми қызметкер *(1961–80 жылдары)* болып жұмыс істеді.

Бөжеевтің ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – қазақ әдебиеті, қазақ фольклоры мәселелері, Абайдың ақындық мектебі. Қазақ әдебиеті тарихының 6 томдығының, М.О. Әуезовтің 12 томдық шығарма жинағының құрастырылуына және басылуына қатысып, ат салысты.«Абай Құнанбаев творчествосының идеялық-көркемдік ерекшеліктері» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. «Абайдың ақындық айналасы» атты зерттеу еңбегі, «Абай аудармалары», «Абайдың реализмі» т. б. ғылыми еңбектері, мақалалары - абайтану ғылымына қосылған мол үлес. Әуезов шығармашылығын зерттеуде Бөжеев жазушының 12 томдық шығармалар жинағын құрастырды. Әсіресе жазушының алғашқы еңбектерінің уақытын, бүркеншік  аттарын (псевдонимдерін) анықтауда, қолжазба мұрасының араб әрпіндегі мәтіндерін қайта түзуде ерекше ықтияттылық танытты. Музей қызметкерлерімен бірге «М. О. Әуезовтің қолжазба мұрасы» («М. О. Әуезов архивінің ғылыми сипаттамасы») атты келемді еңбекті жарыққа шығарды. «М. Әуезов. Библиографиялық көрсеткіш» еңбегі (1966), «Еңлік - Кебектің» нұсқалары туралы» («Жұлдыз», 1965, №6) мақаласы жарияланды.    

## Шығармалары

* "М.О. Әуезов туралы көрсеткіш", Алматы, 1966;
* “Абайдың ақындық айналасы“, Алматы, 1971;
* "Революцияға дейін қазақ тілінде шыққан әдеби кітаптар", 1807–1917 (Аннотацияланған библ. көрсеткіш), Алматы, 1978.;

## Сілтемелер
* «Мұратбек Бөжеевтің еңбегіне қатысты хабар»
* «Әдебиеттанушы ғалым Мұратбек Бөжеевтің мұрасы толық зерттелмей жатыр»
* Әдебиеттанушы-ғалым Мұратбек Бөжеевке 100 жыл

## Дереккөздер


Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Абайтанушылар
Ілияс Райханұлы Құлмағамбетов

**Ілияс Райханұлы Құлмағамбетов** (21.6.1954, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1991), профессоры (1994).

## Еңбек жолы
* Алматы мемлекеттік медицина институтын (1977, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 
* КСРО Денсаулық сақтау министрлігі Трансплантология және жасанды органдар ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1982) бітірген.
* Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент, кафедра меңгерушісі (1983–2001) болып жұмыс істеді.
* 2001 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтының (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) ректоры.

## Ғылыми жұмыстары
1999 ж. «Разработка интегральных методов оценки функционального состояния систем дыхания и кровообращения при интенсивной терапии» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 240-тан астам ғылыми жарияланым мен 7 монографияның авторы.

## Марапаттары
Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:21 маусымда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Трансплантология және жасанды органдар ғылыми-зерттеу институты түлектері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті оқытушылары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан терапевтері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының ректорлары
Мая Михайловна Бағызбаева

**Мая Михайловна Бағызбаева**-1.5.1932, Түркістан облысы Шымкент қаласы – 9.12.2000, Алматы қаласы) – филология ғылымның докторы (1985), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми және техникалық қайраткері, Халықаралық жоғары мектеп ғылым академиясының академігі (1996). Мәскеу мемлекеттік университетін (1954) және аспирантурасын бітірген (1963). Педагогикалық қызметін Шымкент педагогикалық институтында (1954–1959, қазіргі Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті) бастаған Бағызбаева 1963 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Фольклор семиреченских казахов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Қазақстандағы орыс фольклорын жинау, жүйелеу және зерттеу тұрғысында 100-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Оның тікелей басқаруымен 1990 жылы ҚазҰУ-дың филология факультетінде фольклортану мәселесі бойынша ғылыми-зертеу лабораториясы құрылды. Бағызбаева Қазақстандағы орыс ауыз әдебиеті үлгілерін бірнеше том етіп дайындап, баспадан шығарды («Фольклор семиреченских казаков», 1977, 1979; «Русский фольклор Восточного Казахстана», 1991; т.б.), орыс халқының сөз өнерін зерттеуге үлкен үлес қосты. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Людмила Анатольевна Крылова

**Людмила Анатольевна Крылова** (1.2.1953 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы) – педагогикалық ғылымының докторы (2000). Петропавл педагогикалық институтын (1974], қазіргі Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген. 
Петропавл қаласындағы №35 мектепте мұғалім (1975–1981), 1984 жылдан Петропавл педагогикалық институтында аға оқытушы, 1990] жылдан доцент болды. Петропавл қаласындағы 1-гимназияның гуманитарлық пәндер бойынша жасалған инновациялық бағдарламасының авторы. 1996 жылдан Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде доцент. Крылова 50-ден астам ғылыми мақала, оқу құралдарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Серікжан Ағыбайұлы Бадаев

**Серікжан Ағыбайұлы Бадаев**(1948 жылы туған, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымның докторы (1997). Новосибирск мемлекеттік университетін (1971), аспирантурасын (1974) бітірген соң ҚазМУ-да (1974–1991, қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, доцент, 1991 жылдан Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясының Теория және қолданбалы математика институтында аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. 1996 жылы «Минимальные нумерации» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Бадаев 35 ғылыми еңбектің авторы.
## Сыртқы сілтемелер
* http://kaznu.kz/kz/5587 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1948 жылы туғандар
Марионетка

**Марионетка** ( — Мария қызды бейнелейтін кішкентай қуыршақ) — **театр қуыршағының бір түрі**. Ортағасырлық кейіпкер **Мария қыздың** атымен аталған. Марионетканы шымылдық қалқасынан актер жіптер немесе таяқшалар арқылы қимылдатып отырады. Оны терракотадан, ағаштан, піл сүйегінен, күмістен, былғарыдан, т.б. жасайды. Ең көп таралған марионетка қуыршағының **басы мен денесі ағаштан ойылған**. Қуыршақтың басына бекітілген темір сым арқылы актер оны қимылға келтіреді. Марионетканың **күрделірек түрі** — темір сыммен және қуыршақтың қимылдайтын буындарына байланған жіптердің екінші ұшын “вага” деп аталатын ағашқа байлап, осы вага арқылы актердің қуыршақты басқаруына лайықталған. Қазіргі **кәсіби қуыршақ театрларында** көбінесе тек жіппен басқарылатын марионетка пайдаланылады. Ауыспалы мағынада бөтен біреудің қолшоқпарына айналған мемлекетті, саяси топты немесе үкімет адамын марионетка деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Қуыршақ театры
Шолпан Бөрібайқызы Құлманова

**Құлманова Шолпан Бөрібайқызы** (16.1.1951 ж.т., Қызылорда қ.ала) – педагогикалық ғылыми докторы (2001), профессоры ҚазПИ-ді (1972, қазіргі ҚазҰПУ) және Мәскеу педагогикалық ғылыми академиясының аспирантурасын (1978) бітірген. Қызылорда педагогикалық институттында (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) оқытушы, декан, кафедра меңгерушісі (1982–99); Алматы қаласындағы мұғалімдер білімін жетілдіру институтында директордың орынбасары (1999–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында кафедра меңгерушісі. «Научно-педагогические основы воспитания младших школьников средствами казахской народной музыки» тақырыбында докторы диссертация қорғады. 80-нен астам ғыл. жарияланымның авторы. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Александр Иванович Крыльцов

**Александр Иванович Крыльцов** (1.9.1916, Ресей, Орынбор облысы Чкалов ауданы Благовещенское селосы – 19.5.1972, Алматы қаласы) – зоолог, биология ғылымының докторы (1971). 
*1942 - Қырғыз педагогикалық институтын бітірген. 
*1941-1948 - Қырғыз медициналық және педагогикалық институттарында оқытушы болды. 
*1948-1958 - ВАСХНИЛ-дің Қазақ бөлімшесінің республиккалық өсімдік қорғау стансасында кіші ғылыми қызметкер, 
*1958-1972 - Қазақ өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 
*1970 жылы «Биологические основы борьбы с малым сусликом в Западном Казахстане» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 
Негізгі ғылыми еңбектері териология мәселелеріне (сарышұнақ экологиясы мен физиологиясы) арналған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан зоологтары
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Лоренц күші

[thumb| alt=A.| ''[Классикалық электродинамика*]]
*'Лоренц күші** — [[электрмагнит]]тік өрісте қозғалатын [[заряд]]талған бөлшекке әсер ететін күш. Бұл күшті сипаттайтын өрнекті 1892 ж. [[Голландтар|голланд]] физигі [[Хендрик Антон Лоренц|Х. А. Лоренц]] (1853 — 1928) тәжірибе нәтижелерін қорытындылап тапқан, [[СИ]] жүйесінде формуласы:

<center>
<math>\mathbf{F}=q\left(\mathbf{E}+[\mathbf{v}\times\mathbf{B}]\right)</math>
</center>мұндағы:
* <math>\mathbf{F}</math> — Лоренц күші 
* <math>q\ </math>  — бөлшек [[Заряд|заряды]]
* <math>\mathbf{E}</math>— [[электр өрісі]] 
* <math>\mathbf{B}</math> — [[магнит өрісі]] 
* <math>\mathbf{v}</math> —  бөлшектің [[Жылдамдық|жылдамдығы]]
* <big>×</big> — [[векторлық көбейту]]. 
[[Сурет:Lorentz force particle.svg|200px|thumb|Қозғалыстағы (**v* жылдамдығымен') зарядталған (заряды *q*) бөлшекке  әсер етуші *'f** лоренц күші. [[Электр өрісі|**E** электр өрісі]] мен [[Магнит өрісі|**B''' магнит өрісі]] кеңістік пен уақыт бойынша өзгереді.]]
Зарядталған бөлшек жылдамдығының кез келген мәндерінде (*) өрнегі орындалады; бұл өрнек электрдинамиканың ең негізгі қатыстарының бірі, өйткені, ол электрмагниттік өріс теңдеулерін зарядталған бөлшектің қозғалыс теңдеулерімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Өрнектің оң жағындағы бірінші мүше — зарядталған бөлшекке электр өрісі тарапынан, ал екіншісі — магнит өрісі тарапынан әсер ететін күштер. Лоренц күшінің магниттік бөлігінің бағыты бөлшек жылдамдығына перпендикуляр болғандықтан  механикалық жұмыс жасамайды. Ол бөлшектің энергиясын өзгертпей, тек қозғалысының траекториясын қисайтады.  
Лоренц күшінің магниттік бөлігінің шамасы, θ=90° болғанда максималь, ал θ=0 болса, оның шамасы нөлге тең болады. Вакуумдегі тұрақты әрі біртекті магнит өрісінде (В=Н, мұндағы Н — магнит өрісінің кернеулігі)  қозғалатын зарядталған бөлшек Лоренц күшінің магниттік құраушысының әсерінен бұрандалық сызық бойымен тұрақты v жылдамдығымен қозғалады. Егер Е=0 болса, онда зарядталған бөлшектің қозғалысы күрделіленіп, оның айналу центрі магнит өрісіне перпендикуляр бағытта ығысады. Бұл ығысу бөлшектің дрейфі деп аталады. Дрейфтің бағыты [ЕН] векторы арқылы анықталады және ол зарядтың таңбасына тәуелді болмайды. Магнит өрісі мен өткізгіштегі электр тогының өзара әсерлесуі салдарынан өткізгіштің көлденең қимасындағы токтың мәні әр түрлі болады. Бұл жағдай термомагниттік және гальваномагниттік құбылыстарда байқалады (қ. Холл эффектісі, т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Электромагнетизм
Зайыр Ғахипұлы Уәлиев

**Уәлиев Зайыр Ғахипұлы** (23.4.1967 ж.т., Алматы қ.) – техника ғылымының докторы (2005), профессор (2008).
## Білімі
*1992 жылы  әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық мемлекеттік университеті, механика және қолданбалы математика факультеті бітірген.
*1996 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінің аспирантурасы бітірген.
*2004 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінің докторантурасы бітірген.
## Қызметі
*1992 – 1994 ж.  ҚР ҰҒА  машиналардың динамикасы зертханасының инженері.
*1996 -  2001 ж.  әл-Фараби атындағы ҚҰМУ «Механика» кафедрасының инженері, аға оқытушы.
*2004 -  2016 ж.  Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аға оқытушы, доцент, профессор, институт директорының ғылым және халықаралық байланыс қызметі бойынша орынбасары.
## Зерттеулері
*1996 ж. кандидаттық диссертация қорғады.
*2005 ж. техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғады.
*2009- ҚР ЖАК  шешім арнайы «Механика» профессор ғылыми атағы берілді.

## Сілтемелер
*ҚазҰПУ
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мари тілі

нобай

**Мари тілі**, **чирмыш (черемис) тілі**, фин-угор тілдері шоғырының еділ тармағына жатады.

Мари тілі мордва мен пермь тілдері ортасындағы аралық тіл. Мари тілінің жазуы кирилл әліпбиіне негізделген, **10 дауысты**, **24 дауыссыз** фонема бар. Қопармалы (флективті) тіл элементі кездесетін жалғамалы (агглютинативті) тіл саналады.

Мари тілінде орыс, татар, чуваш тілдерінен енген сөздер көп. Мари тілін зерттеу 18 ғ-дан басталады, алғаш жарық көрген кітаптары — «Катехизис» (1803) пен «Інжіл» аудармалары (1821). Жазба ескерткіштерін зерттеу ісіне венгр ғалымы Э. Беке мен фин зерттеушісі М. Рясянен үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Фин-угор тілдері
Полигала тұқымдасы

**Полигала тұқымдасы** (Polygalaceae) — қос жарнақтылар тобына жататын ағаштар, бұталар, көп жылдық шөптесін немесе шырмалып өсетін өсімдіктер. Шығу тегі жағынан қазтамақ тұқымдасына жақын. Жер бетінде 20-ға жуық туысы, 1 мыңнан астам түрі бар. Қазақстанда 1 туысы полигала (Polygala), оның 2 түрі (Сібір полигаласы, Будан полигаласы) кездеседі. Гүлдері қос жынысты, олар шашақ гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырақтары 5, оның бүйіріндегі екеуі басқаларына қарағанда ірі, бос не бірігіп кеткен; күлте желектері бесеу, олардың екеуі бүйірлік, жетілмеген немесе толығымен түсіп қалады; аталығы — 8, олардың жіпшелері де жартысына дейін бірігіп кеткен, тозаңқаптары бір ұяшықты; аналығы — екеу, жоғары түйінді, екі ұяшықты, қалақша тәрізді. Жемісі — екі ұяшықты қорапша, тұқымы қылшықты болады.

Полигала тұқымдасына жататын өсімдіктер тастақты-құрғақ, сазды, құмды, қиыршық тасты топырақтарда, шалғынды дала, тасты беткейлерде өседі. Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Теріскей Алатауында, Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньда, Ертіс өзенінің бойында кең тараған.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Полигалалар
Валентин Петрович Кузьмин

**Валентин Петрович Кузьмин** (5.12.1893, Самара губерниясы Антоновка селосы — 8.5.1973, Целиноград, қазіргі Ақмола облысы Шортанды ауданы Шортанды кенті) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1962), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1962), Социалистік Еңбек Ері (1962). 

Қазақстанда 1935 жылдан Комаровск МТС-інде (Көкшетау облысы) тұқым өсіруші агроном, Шортанды тәжірибе станциясында (қазіргі Ақмола облысы) селекция бөлімінің меңгерушісі (1936–52), Бүкілодақтық астық шаруашылық ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (1957–65), сонда ғылыми кеңесші (1965–73) болды.

Негізгі ғылыми еңбектері егіс дақылдары селекциясы, өсімдік өсіру мәселелеріне арналған. Кузьмин Моңғолияның мәдени өсімдіктеріне сипаттама берді; тағамдық дақылдардың Қазақстан жағдайына лайық 40-тан аса сортын шығарды; сондай-ақ қуаңшылық аймақтардағы дақылдардың селекциялық бағытын және тәсілдерін (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1952) зерттеді. Ленин және 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:3 желтоқсанда туғандар
Санат:1893 жылы туғандар
Санат:Самара губерниясында туғандар
Санат:8 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шортанды ауданында қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:КСРО ботаниктері
Санат:Қазақстан ботаниктері
Санат:КСРО селекционерлері
Санат:Қазақстан селекционерлері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғылымы академиясы академиктері
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Санкт-Петербург аграрлық университеті түлектері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Полибий

**Полибий** (Polybіos) (шамамен б.з.б. 201, Мегалополь қ. Аркадия — б.з.б. 120 ж. ш. сонда) — ежелгі грек тарихшысы. Ахей одағы басшыларының бірі Полибий б.з.б. 171 — 168 ж. болған 3-македон соғысынан кейін тұтқындармен бірге Римге аманат ретінде жіберілді. Римде болған 16 жылда ол Сципион Эмилиан бастаған Рим ақсүйектерімен тығыз қарым-қатынас жасады. Полибий саяси көзқарас жағынан Грекияның олигархтық топтарының жетекшісі, демократтардың қарсыласы болды. Полибийдің негізгі еңбегі — 40 кітаптан (бізше тараудан) тұратын “Жалпы тарих”. Бізге еңбектің алғашқы 5 кітабы және үлкенді-кішілі үзінділері жетті. Ол өз еңбегінде б.з.б. 220 — 146 жылдардағы Жерорта т. жағалауындағы мемлекеттер (Грекия, Македония, Кіші Азия, Сирия, Египет, Карфаген және Рим) тарихын өзара сабақтастыра қарастырды. Полибий Жерорта т-нде Рим үстемдігінің орнауын баяндап, олардың жүргізген саясатын жоғары бағалады. Ол Римнің жетістіктерін монарх., аристократ. және демократиялық құрылыс элементтерін үйлестірудің жоғары дәрежеде ұйымдастырылуымен байланыстырады. Полибий тарихтың міндеті жеке адамдар іс-әрекетіне себепші болатын оқиғаларды суреттеу ғана емес, оларды түсіндіру деп таниды.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Тұлғалар
Полигалит

нобай|Полигалит.
**Полигалит** (поли... және hals — тұз) — сульфаттар класына жататын минерал, сулы сульфат. Хим. формуласы — K2Ca2Mg[SO4]42H2O. Хим. құрамы: K2O — 15,62%; CaO — 18,60%; MgO — 6,69%; SO3 — 53,11%; H2O — 5,98%. Триклиндік сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары жапырақша, таяқша, ұзынша пластинка тәрізденіп, минералды агрегаттары тарамдалған талшық, түйірлі тығыз масса түрінде болады. Түсі сұрғылт, сарғыш реңді ақ, алқызыл, кірпіштей қызыл, шыныдай жылтыр, морт. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2,5 — 3,5, тығыздығы 2,72 — 2,78 г/см3. Түзілуі шөгінді, хемогенді. Полигалит — теңіз су қоймасындағы сульфаттық галогенездің өнімі. Оның ірі кендері АҚШ-та (Техас), Австрияда (Ишли), Германияда, Қазақстанда Ақтөбе обл-ндағы Жылан калий тұзы кендерінен, Атырау, Батыс Қазақстан облыстарының тұз күмбездерінен табылды. Полигалиттен калийлі минералдық тыңайтқышы дайындалады.

## Пайдаланылған әдебиет
“Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том
Александр Валерьянович Куркин

**Александр Валерьянович Куркин** (26.3.1941 жылы туған, Украина, Одесса қаласы) – медицина ғылымының докторы (1976), профессор (1978). Тәжік мемлекеттік медицина институтын (1964) бітірген. Душанбе қаласындағы Республикалық ауруханада дәрігер (1964–67), Тәжік мемлекеттік медициналық институтында ассистент (1967–76), Қарағанды медициналық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекттік медициналық академиясы) профессор (1976–81), кафедра меңгерушісі (1981–97, 1997 жылдан) қызметтерін атқарады. Оның негізгі ғылыми еңбектері патологиялық морфология мәселелеріне арналған. Куркин 160-тан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер
Көккесене

**Көккесене** – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген орта ғасырлардан сақталған сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жаңақорған ауданы, Төменарық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км (Сығанақтан оңтүстікке қарай 8 км) жерде, Сырдария өзенінің жағасына тұрғызылған. 

## Сипаты, зерттелуі
Мамыш бектің (Алып Мамыш, Алпамыс) жұбайы Баршын сұлудың (Гүлбаршын) қабіріне салжұқтар заманы сәулет өнерінің үлгісімен биік мұнаралы етіп салынған. Күйдірілген қыштан соғылған. Орыс зерттеушісі А.Ю. Якубовский}А.Ю. Якубовскийдің көрсетуінше, ескерткіштің беткі жағында көлемі 25х25х5 см келетін қыштар жатқан. Кіре беріс есік (портал) ауқымының аман қалған бөлігінің айналымы – 6-5 м., биіктігі 4,36 м. Қирап жатқан аумағының көлемі 110 м құраған, биіктігі 3,1 м. Оңтүстік батыс жағында тағы бір кішілеу төмпешіктің ізі болған. Көккесененің астыңғы негізі берік етіп жасалып, оның үстіне бірінен-бірін биіктете үш барабан тұрғызылған. Ортадағы барабанды михраб түрінде қуыстап келтіріп, үстіне сүйір мұнара орнатқан. Күмбездің аркасын жебенің үшкір басына ұқсатып, екі иығын өрнекті бағаналармен көмкерген. Қабырғаларын Алаша хан күмбезі секілді қыштан кілем өрнегі үлгісіне ұқсатып қалаған. Көккесене Қарахан мазарына өте ұқсас. Көккесенеге таяу жерде Баршын сұлудың әкімшілік құрған астанасы Баршынкенттің қираған орны бар. 

Көккесене шамамен 1914 жылы құлаған. Ескерткішке қатысты Ж. Басығарин, Е. Қасымов, И. Кастанье, В. Бартольд еңбектерінде тарихи мәліметтер сақталған. Мұнда Әбілхайыр, т.б. сүйегі жатыр деген В. Бартольд, Ә. Диваев, В. Каллаур, И. Кастанье, А.Ю. Якубовский, т.б. пікірлері бар.., Древности киргизской степи и Оренбургского края, Оренбург, 1910

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Уәлиев Хұсайын Хасенұлы

**Уәлиев Хұсайын Хасенұлы** (26.3.1948 ж.т., Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Семиозерное кенті) — техника ғылымының докторы, профессор, ҚР Жоғары мектеп ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Халықаралық ақпараттандыру академиясының мүшесі. Қазақ политехникалық институтын (1971, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Қазақ политехникалық институтының Өскемен қорғасын-цинк комбинаты жанындағы бөлімшесінде ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1981–92), Қазақ ұлттық техника университетінде аға ғылыми қызметкер, орт. директоры, проректор (1992–2000), Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің проректоры (2000–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қостанай мемлекеттік университетінің ректоры. «Құрмет» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
*Қазақ ұлттық техникалық университеті
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Лоренц түрлендірулері

**Лоренц түрлендірулері**, арнайы салыстырмалық теориясында — бір инерциялық санақ жүйесінен екіншісіне ауысқан кездегі қандай да бір оқиғаның координаттары мен уақытының түрленуі. Мұны бірінші рет голландия физигі Х. А. Лоренц (1853 — 1928) ашқан (1904). Лоренц түрлендірулеріне қарағанда классикалық микроскопты электродинамика теңдеуі өзінің түрін өзгертпейді.

*“Лоренц түрлендірулері”* деген атауды Альберт Эйнштейн енгізді (1905). Эйнштейн Лоренц түрлендірулерін арнайы салыстырмалық теориясының негізі болған екі постулат бойынша қорытып шығарды: барлық инерциалдық санақ жүйесінің бірдейлігі және вакуумдағы жарық жылдамдығының жарық көзі қозғалысына тәуелсіздігі.

## Дереккөздер



Санат:Физика
Мақсат

**Мақсат** — белгілі бір межеге қол жеткізуге бағытталған әрекеттің ой-санадағы көрінісі.  Мақсат  ойлау нәтижесінде болашақты алдын ала болжау арқылы туатын мұрат, ішкі қозғаушы күшті білдіреді. Мақсатқа жету үшін әр түрлі іс-әрекеттер мен қимылдар жасалады. Мақсат  түрлері: 1) нақтылы мақсат — іс-әрекеттің тікелей нәтижесі, заттың бейнесі; 2) абстрактілі мақсат  — талаптану, яғни жалпыға бірдей игілікті көксеу және соған жету үшін қызмет ету. Мақсат ежелгі гректердің табиғат философиясында әлемдік ақыл-ой заңдылығы жөніндегі ілімге байланысты зерттелді. Олар мақсатты адамдардың іс-әрекетін бейнелейтін ұғым ретінде қарастырылып, өзара күрделі қатынаста болатын бірнеше түрін анықтады. Сократ әрбір жеке қимылдың мақсаты осы жеке мақсаттарға ішкі түрткі болатын түпкілікті немесе жалпы мақсат дейді. Аристотель заттар мен құбылыстардың ішкі мәні, белгілі мақсатта өмір сүруі адамға ғана емес, бүкіл дүниеге тән қасиет деп түсіндіреді. Кант мақсатты адамдар әрекетінің нәтижесі ретінде қарады. Сондықтан, мақсаттың логикалық, танымдық мәселелерін адам өмірінің негізгі мәселесі ретінде, этикалық-гуманистік іліммен байланыста зерттеді. Гегель мақсатты “өзіндік” және “өзі үшін” деген принциппен екіге бөліп, біріне табиғаттың белгілі бір мақсатқа бағынып өмір сүруін жатқызса, екіншісіне саналы түрде іске асатын, адамдар әрекетіне тән құбылыстарды жатқызды.

## Дереккөздер
Талғат Асқарұлы Құлыбаев

**Кұлыбаев Талғат Асқарұлы** (11.7.1960 ж.т., Алматы облысы Көксу ауданы Балпық би а.) – генерал-майор (2000), заң. ғылым докторы (2004). 

Дулат тайпасының сиқым руынан шыққан.
.

КСРО ІІМ-нің Қарағанды жоғары мектебін (1981) және КСРО ІІМ-нің академиясын (1988) бітірген. Алматы қ-лық атқару к-тінде инспектор (1981–82), бөлім бастығы және Алматы қ-ндағы Фрунзе (қазіргі Медеу) ауданы ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары, бөлім бастығы (1982–91), Фрунзе ауданы ішкі істер бөлімінің бастығы (1992–95), ҚР Мемл. тергеу к-тінің Бас басқармасы бастығының орынбасары (1995–97), Алматы Ішкі істер басқармасы бастығының орынбасары (1997–99) және бастығы (1999–2000), Жамбыл облысы. Ішкі істер басқармасының бастығы (2000–05) болып жұмыс істеді. 2005 жылдан ҚР Оңтүстік-шығыс көлік ішкі істер департаментінің бастығы қызметін атқарады. «Роль криминалистических категорий при расследовании преступлений» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Лот

**Лот**(— *жеребе‚ үлес‚ салмақ*) — топтама:
* Жеткізу шарты бойынша тауар топтамасы, сериясы немесе оның бір бөлігі, сондай-ақ сатуға ұсынылатын тауарлардың кез келген тобы. Лотты бір келісімшарт деп атайды. Келісімшарт бойынша жеткізілетін тауардың жалпы көлемі бірнеше лотқа бөлінуі мүмкін. Біртекті құрылыс немесе құрастырым жұмыстарының белгілі бір көлемі де бірнеше лотқа бөлінеді. Лот аукциондық сауда-саттықта кеңінен қолданылады‚ мұнда тауарлар не бір заттан тұратын лоттарға не біртекті бірнеше лоттарға бөлінеді. Әрбір лотқа нөмір беріліп, осы нөмірлер бойынша сатылады; 
* Кемеден судың тереңдігін өлшейтін құрал;
* Үш мысқалға немесе 12‚8 г-ға тең салмақ өлшемі.
* Биржалық тәжірибеде, сатуға шығарылған саны мен сапасы бойынша стандартты болып табылатын бір типті тауарлар; тауар биржасындағы мәміле бірлігі.
* Биржаның сауда жүйесінде аталмыш типтегі құнды қағаздармен жасалатын мәміле мәні болып табылуы мүмкін құнды қағаздардыі ең аз мөлшері.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Құқық
Санат:Заң
Полигонометрия

**Полигонометрия** (грек. polygonos — көп бұрышты және …метрия) — топографиялық түсірудің, қалалардың жоспары мен құрылысының, т.б. негізі болатын геодезиялық тірек торын құру үшін жер беті нүктелерінің өзара орналасуын анықтау кезінде қолданылатын тәсілдердің бірі. Пункттердің берілген санақ жүйесіндегі координаттары полигонометр. тәсіл арқылы табылады. Ол үшін пункттер тізбегін өзара қосу нәтижесінде алынған полигонометриялық жол құрылады және сол кесінділердің арасындағы бұрыштар анықталады. Мұнда бастапқы және соңғы пункттердің белгілі бір нүктеге қарағандағы дирекциялық бұрыштары алдын ала белгілі болады. Бұрыштар теодолитпен, ал полигонометр. жолдың жеке кесінділерінің ұзындығы болат не инвар ленталармен өлшенеді.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Уәлиханов атындағы тұрақ

**Уәлиханов атындағы тұрақ** - палеолит дәуiрiнiң ескерткiшi. Түркістан облысы Бәйдiбек ауданы Арыстанды өзенінiң оң жағалауында орналасқан.

1958 ж. Қаратау палеолит отряды (жетекшісі Х.Алпысбаев) ашып, 1959–62 ж. қазба жұмыстарын жүргiзген. 1983–84 ж. археолог Ж.Таймағанбетов қазба жұмыстарын жалғастырған. 2001–02 ж. Қазақстан – Ресей бiрiккен археологиялық экспедиция (жетекшілері А.П.Деревянко, Таймағанбетов), 2003–05 ж. Қазақстанның тас ғасырын зерттеумен шұғылданатын археологиялық экспедиция (жетекшісі Таймағанбетов) кең көлемде қазба жұмыстарын жүргiзiп, тың мағлұматтар алған. Ескерткiштiң басқа археологиялық нысандардан ерекшелiгi – мұнда 6 мәдени қабат аршылған. Әрбiр мәдени қабат палеолит дәуiрiнде адамдар тұрақты бiрнеше рет мекендегенiн көрсетедi. Қабаттар сары топырақ арқылы бөлiнген. Мәдени қатпарлардың 10 метрге дейiнгi қалыңдығы он мыңдаған жылдар бойы бұл жер алғашқы адамдардың өмiр сүруiне өте қолайлы мекен болғандығын айғақтайды. Тас құралдары шақпақ және халцедоннан дайындалған. Қазба барысында бiрнеше мың тас бұйымдары (дөңгелек өзектас, тас жаңқа, үшкiртас, екi жағынан өңделген шапқы құрал, қырғыш, жонғыш-қырғыш, кескiш, т.б.) аршып алынған. Тұрақты мекендеушiлердiң негiзгi кәсiбi бизон, бұғы, киiк, жылқы аулау және өсiмдiктер тамырын, жемiс-жидектердi теру болған. Мұны тас құралдарымен қоса шыққан осы жабайы жануарлар сүйектерi көрсетiп бердi. Шақпақ тас пен халцедон қорының жақын маңда көп болуы тұрғындарды еңбек құралдарын жасауға қажеттi шикiзатпен қамтамасыз еткен. Тас бұйымдарды өңдеу үшiн сүйектен, мүйiзден жасалған құралдар (төс, тас жарғыш, т.б.) да пайдаланылған. Қазба жұмыстары кезiнде ошақ орындары да аршылған. Стратиграфиясы сақталған Уәлиханов атындағы тұрақ материалдары тас дәуiрiндегi көптеген мәселелердi шешуде мол мүмкiндiк бердi. Қазақстандағы палеолиттiк ескерткiштердегi материалдардың басым бөлiгi жер бетiнде «ашық» жатады. Мұндай ескерткiштердегi тас бұйымдардың мерзiмiн Уәлиханов атындағы тұрақ материалдарына қарап анықтауға болады. Тұрақты адамдар мустье дәуiрiнен бастап, кейiнгi палеолит ақырына дейiн мекен еткен. Уәлиханов атындағы тұрақ – отандық археологияда байырғы адамдардың өмiрiнен, шаруашылығы мен тұрмысынан мол мағлұмат беретiн бiрегей ескерткiш болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Қазақстандағы археология
Полигамия

**Полигамия**, полигамды жануарлар (поли... және gamos — неке) — жануарлар арасында кездесетін жыныстық қатынастың түрі. Полигамды жануарлар 2 топқа бөлінеді. Олар :
#полиандрия — көбею кезінде бір аналық дарабастың бірнеше аталық дарабаспен шағылысуы. Бұған су түбіне жақын тіршілік ететін балықтардың көпшілік түрлері, үшоймақ шалшықшы, қалытқы балшықшы, аққұйрық құмдауық, алқалы татрең, келтеқұйрық тауқұдірет, т.б. жатады. Бұл құстардың мекиендері 4 рет жұмыртқа салады, оларды бірнеше қораз жеке-жеке шайқайды. Ал нанду мен тинамудың бірнеше мекиені салған ұядағы жұмыртқаны бір ғана қораз шайқайды. Полиандриялы жануарлардың аналықтары аталықтарына қарағанда әдемі әрі ірі болады, ұрпақтарына қамқорлықты тек аталықтары жасайды; 
#полигиния — көбею кезінде бір аталық дарабастың бірнеше аналық дарабаспен шағылысуы. Бұл құбылыс шоғыр құрып тіршілік ететін торғайтәрізділерде, қолқанаттыларда, кеміргіштерде, төменгі сатыдағы аңдарда байқалады. Үйір құрып тіршілік ететін жануарлардың кейбір түрлерінде аталығы күйіт кезінде маңына бірнеше аналығын жинайды да, күйіт қайтқан соң үйір тарқап кетеді. Мысалы, тауықтәрізділер, ескекаяқтылар, тұяқтылар (ақ бөкен, қарақұйрық, арқар, т.б.).

Кейбір топтанып тіршілік ететін жануарлардың үйірі (бір аталық, бірнеше аналық) тұрақты болады. Оған викунья, зебр, кашалот, құлан, т.б. жатады. Полигиния тобындағы құстар мен сүтқоректілерде жыныстық диформизм жақсы байқалады. Бұл топқа жататын жануарлардың аталықтары ірі әрі реңді келеді, аналықтары үшін аталықтарының арасында үлкен бәсекелестік болады.

***Полигамия** (поли… және грек. gamos — неке) — көп некелік. Полигамия көп әйел алуды білдіретін атау ретінде де қолданылады.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Мұрат Кәдесұлы Орынханов

**Орынханов Мұрат Кәдесұлы** (30.3.1952 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласында) – *физика-математикалық ғылымының докторы* (**2000**). 
***1974** Новосибирск мемлекеттік университетін бітірген.
***1974-1979** КСРО Ғылым Академиясының Сібір бөлімшесінің есептеу орталығында стажер-ізденуші, аспирант
***1969-1982** Новосибирск мемл. университетінде кіші ғылым қызметкер 
***1982-1994** ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) ассистент, аға оқытушы, доцент, декан 
***1994-2001** оқу ісі жөніндегі проректоры
***2001-2003** кафедра меңгерушісі 
***2003-2008** декан  болды.
***2008 жылдан** проректор қызметін атқарады.
***2011 жылдың 7 ақпанынан бастап** ҚР БҒМ Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті төрағасының міндетін атқарушы болып істейді. 
## Оқу жолы

Орынханов Мұрат Қадесұлы Новосибирск мемлекеттік университетінің математика факультетін, кейін КСРО есептеу орталығының аспирантурасын тамамдаған. 
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да қолданбалы математика кафедрасының ассистенті, аға оқытушысы, доценті, математикалық модельдеу кафедрасының меңгерушісі, механика-математика факультетінің деканы, оқу жұмысы жөніндегі проректоры қызметтерін атқарған. Есептеу математикасы және математикалық үлгілеу саласы бойынша жоғары білікті маман.

## Ғылыми жұмыстар
50-ден астам ғылым жарияланымның авторы. 
60-тан астам ғылыми жұмыстары еліміздің және шетелдік ғылыми басылымдарында жарық көрген. Олардың қатарында монографиялар және университет студенттеріне арналған оқулықтар бар.
«***Метод фиктивных областей для задач гидродинамики с неоднородными граничными условиями***» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
## Қосқан үлесі
«Численные методы» курсы бойынша дәріс оқыған, есептеу математикасы бойынша бірқатар курстар өткізген. 
Қазақстан Республикасының Ғылым және білім министрлігі қаржыландыратын ғылыми жобаның жетекшісі. Сондай-ақ, оқу жүйесінің дамуына, ғылыми жұмыстың жандануына, ғылыми-зерттеу жұмысына студенттерді тартып, университеттегі сапа менеджментінің халықаралық жүйесінің және кредиттік оқу технологиясының енуіне бағытталған жұмыстарды атқарған.  
Білім және ғылым вице-министрі..
## Дереккөздер


## Қара
Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі 

Санат:Ғылым
Төлеген Кенжебайұлы Құлыбеков

**Төлеген Кенжебайұлы Құлыбеков** (1951 жылы туған,Қостанай облысы Сарыкөл ауданы Маяк ауылы) – экономика ғылымдарының докторы (1998). ҚР Жаратылыстану ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1996).

Қазақ политехникалық институтын (1974, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Торғай боксит кен басқармасында шебер (1974–77), Рудный индустриалдық институтында оқытушы, кіші ғылыми қызметкер (1977–79), Қазақ политехникалық институтының Қаратау бөлімшесінде оқытушы, бөлім бастығы (1986–93) болды. 1993 жылдан Қостанай мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Сарыкөл ауданында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшелері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Рудный индустриалдық институты оқытушылары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қостанай мемлекеттік университеті оқытушылары
Маркварт Йозеф

**Маркварт Йозеф** (1864 — 1930) — **шығыстанушы неміс ғалымы, тарихшы**. **1902 жылдан** Этнография музейінің сақтаушысы, кейіннен Лейден ун-тінің проф. болды. **1912 жылдан** өмірінің ақырына дейін Берлин ун-тінде парсы және армян филол. проф. болды. Ол негізінен моңғол шапқыншылығына дейінгі түркі халықтарының тілдерін, тарихы мен этнографиясын, құмандар тарихын зерттеуге елеулі үлес қосты. Алайда оның қыпшақтарды моңғолдардан шыққан деген қате тұжырымы кезінде В.В. Бартольд және П.Пельо секілді ғалымдар тарапынан орынды сынға алынды.

 
## Дереккөздер
Лоумулин М.Т. Бейсембиев Т.К., Зарубежные исследователи Средней Азии и Казахстана, А., 1994. 
"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том
## Сілтемелер


 

Санат:Тұлғалар
Алексей Николаевич Куропаткин

thumb|Алексей Николаевич Куропаткин
**Алексей Николаевич Куропаткин** - (1848–1925, Ресей, Псков қаласы) – орыс әскери қайраткері, инфантерия генералы (1901). 1876, 1879 жылы Бас штабта офицер, 1877–78 жылдары орыс-түрік соғысы кезінде жаяу әскер дивизиясы штабының бастығы, 1890–98 жылдары Каспий маңы облысында әскер қолбасшысы, 1898–1904 жылдары әскери министр қызметтерінде болды. Ляолян мен Мукден түбіндегі шайқастарда жеңіліске ұшырағаннан кейін, өзінің дарынсыз, жігерсіздігімен көрінген Куропаткин 1905 жылы наурызда қызметінен босатылды. 1916 жылдың шілде айында Түркістан генерал-губернаторы, әскер қолбасшысы болып тағайындалды. Сол жылы Түркістандағы жергілікті тұрғындардың Маусым жарлығына қарсылықтан туған көтерілісін басып-жаншуға басшылық етті. 1917 жылы сәуірде Ташкенттегі Жұмысшы, шаруа және солдат депутаттары кеңесінің талап етуімен тұтқынға алынып, Петроградқа жіберілді. Уақытша үкіметтің рұқсатымен босатылғаннан кейін Псков облысында тұрды.

Куропаткин – Қазақстанның тарихына, сауда қатынасына, географиясына қатысты бірнеше еңбек жазды. Оның ішінде Қашғарияның тарихи-географиялық сипаттамасы, әскери күші, өнеркәсібі мен саудасы (1879), орыс-түрік соғысы кезіндегі ген. М.Д.Скобелев жасақтарының қимылы (1885) жөніндегі жұмыстары, сондай-ақ орыс-жапон соғысы туралы 4 есеп-кітабы бар (1906). Соңғы кітаптарында Куропаткин өзінің бас қолбасшы ретіндегі әрекеттерін ақтауға тырысқан. Куропаткиннің күнделігі «Красный архив» журналында (1922, 1924–25, 1935) жарияланды.

## Дереккөздер


Санат:1848 жылы туғандар
Санат:1925 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей генералдары
Александр Иванович Глазырин

**Александр Иванович Глазырин** (26.2.1937 жылы туған, Ресей, Кузбасс қаласы) – техника ғылымы докторы. (2000). Кузбасс политехникалық институтын (1965) және Мәскеудегі Бүкілодақтық политехникалық институтын (1970) бітірген. 1986 жылдан Павлодар мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Оның ғыл. жұмысының негізгі бағыты – электрстансалардан  шығатын қалдық заттарды қайта пайдалану, энергиялық құрал-жабдықтарды химия жағынан қорғау мәселелері. Г. 10 өнертабыстың авторы.
## Дереккөздер
Хартум

**Хартум** — Судан астанасы. Халқының саны 2 682 446 адам (2024).
## Сипаттамасы
Ақ Ніл және Көк Ніл өзендері қосылған жерде орналасқан. 1823 жылы іргесі қаланған. 
## Халқы

## Бауырлас қалалар

*  Амман, Иордания
*  Каир, Мысыр
*  Ыстанбұл, Түркия
*  Анкара, Түркия
*  Санкт-Петербург, Ресей (2002 жыл)
*  Ухань, Қытай
*  Асмэра, Эритрея
*  Омдурман, Судан

## Дереккөздер

Санат:Судан қалалары
Санат:Африка елордалары
Лотос

**Лотос** немесе **Шамгүл** () — қос жарнақты өсімдіктерінің **Лотос тұқымдасына** () жататын көп жылдық су өсімдіктерінің бір туысы. Лотостың 100-ге жуық түрі бар. Бұл өсімдіктің тамырлары тоғанның түбіне бекініп, жапырақтары мен гүлдері судың бетінде орналасады. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Жапырақтары дөңгелек, енді, суда қалқып тұрады. Қанық түсті гүлдері хош иісті. Сабақтары ұзын, гүлдері ақшыл реңді, қызыл түсті. Тұқымдары қатқыл, қоңыр-сұр түсті.

Лотостың тамырсабағы - қызғылт-сұр түсті, дәмі картоп дәміне ұқсас. Оның құрамында түрлі талшықтар, С, В-1, В-2 дәрумендері, калий, мыс және магний болады. Лотостың тамыр сабағы тыныс алу аппаратының жұмысы бұзылғанда ем болады. Өсімдіктерінде улы зат — нелюмбин бар.

Лотостың гүлдері судың бетінде қалқып тұрады. Ақ немесе қызғылт түсті күлтежапырақтары-ұзын,сына тәріздес, бірнеше қабаттан тұрады. Лотос-көне көне символдардың бірі, ол өміршеңдіктің, денсаулықтың, ар-намыс пен табыстың символы болып келеді.

## Таралуы
Лотос Таяу Шығыс, Азия, Аустралия мен Жаңа Гвинеяның кейбір аймақтарында кездеседі. Лотостың қоңыржай аймақ пен тропиктік жерлерде өсетін *жаңғақты лотос* және *сары Лотос* деген түрлері бар. Бұл түрлердің айырмашылығы — гүлдерінің түсінде (қызыл, сары). Атпа тамыры және тұқымдары арқылы көбейеді. Қазақстанда соңғы жылдары Іле өзенінің Балқаш көліне құятын тұстарында қолдан өсіріледі. Лотос - Үндістан мен Вьетнамның ұлттық гүлі.

## Қолданылуы
Тұқымы мен тамыры тамаққа пайдаланылады. Олар дәрі ретінде де, тағамға да пайдаланылады. Бұл тұқымдар-протеин көзі, оларды әл жинау мақсатында пайдаланады. Лотостың тұқымдарын бүйрек, көкбауыр, жүректің жұмысы бұзылғанда қолдану пайдалы. Сондай-ақ оларды жүрек соғысы жиілеп кеткенде ұйқысыздыққа қарсы қолданады. 

Санат:Лотостар
Поликонденсация

**Поликонденсация**, поликонденсаттау (поли... және лат. condensatіo — қоюландыру) — мономерлерден төмен молекулалы заттардың (су, спирт, галогенсутек, сутек, т.б.) бөлінумен қатар жүретін полимерлер алу процесі. Поликонденсацияның типтік үлгісі — күрделі полиэфир синтезі: nHOAOH+nHOOCA'COOH[-OAOOCA'CO-]n+2nH2O, мұндағы A мен A' — гликоль мен дикарбон қышқылының қалдықтары. Мономерлердің табиғатына байланысты Поликонденсация гомо- және гетеро, ал түзілген полимердің құрылымына қарай сызықты, торланған деп бөлінеді. Гомополиконденсация бір түрлі мономерлер (мыс., амин немесе оксиқышқылдар), ал гетерополиконденсация әр түрлі мономерлер (мыс., дикарбон қышқылдары және диаминдер) қатысуымен жүретін реакциялар. Поликонденсацияға екі функционалды тобы бар мономер қатысса түзу тізбекті немесе сызықты, ал үш және одан көп функционалды топ қатысқанда торланған немесе тармақталған құрылысты полимерлер алынады. Поликонденсация жылдамдығы мен алынатын өнімнің қасиеті негізінен бастапқы мономерлердің құрылысына, температураға, катализатор мөлшеріне, кіші молекулалы заттардың бөліну жылдамдығына, т.б. факторларға байланысты. Поликонденсация — сатылап жүретін процесс. Өнеркәсіпте Поликонденсация әдісімен полиэфир, полиамид, полиуретан, поликарбонат, полиарилат, полигетероарилен, фенол, т.б. алынады. Поликонденсацияның биополимерлер (белок, нуклеин қышқылдары, целлюлоза, т.б.) синтездеуде маңызы зор.
## Пайдаланылған әдебиет</span>
“Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том

Санат:Полимерлер
Санат:Органикалық химия
Көккөз Құндыбаев

**Көккөз Құндыбаев** (шамамен 1745 – 1803) – би. Кіші жүз құрамындағы әлімұлы тайпасының кете руынан шыққан. Қазіргі Ақтөбе өңірінде туып өскен. Көккөз – Әбілқайыр хан балаларының озбырлығына қарсы Орынбор генерал-губернаторы О.А. Игельстром арқылы Екатерина ҚҚ-ге шағым хат жазған 185 бидің бірі. 1785 ж. 21 шілдеде жазған хатта Әбілқайыр ханның балаларын хандықтан тайдыруды, түрмедегі аманаттарды қайтаруды сұраған. Осы хат негізінде Кіші жүзге қарасты старшиналардың жиналысы Елецкіден (Тұзтөбе) 100 шақырымдай жердегі Женбішер өзенінің бойында 1785 ж. 21 қыркүйекте өтеді. Онда Кіші жүзді билеуді уақытша жаңадан құру, қысқы қоныстарды кеңейту туралы шешім қабылданады. Басты ордалар белгіленеді. Осы ордаларға Көккөз би бас кеңесші болғандардың бірі. Көккөз би 1787 ж. кете тайпасы атынан расправа болып сайланған және сол жылы 16 қазанда Орынбор жиынына делегат болып барады. 1797 ж. 29 тамыздағы хан кеңесіне Көккөз би де қатысқан. 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Қазақ би-шешендері
Уәлиханов шыңы

**Уәлиханов шыңы** – Iле Алатауы жотасының солтүстік-шығыс сiлемiндегi Орталық Талғар шатқалында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биiктігі 4230 м. Стальский шыңына көршiлес орналасқан. Шокальский мұздығына тiрелетiн шағын сiлемнiң ең биiк жерi болып саналады. Төңiрегiнде көптеген мұздықтар қалыптасқан. Шыңға солтүстік-шығыс және солтүстік беткейлерi арқылы шығуға болады. Уәлиханов шыңына альпинистер алғаш рет 1958 жылы көтерiлдi. Шыңға 1947 жылы Ш.Ш.Уәлихановтың есiмi берiлдi.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Іле Алатауы
Анатолий Шәменұлы Бөженов

**Анатолий Шәменұлы Бөженов** *(1934 жылы туған)* – техника ғылымының докторы *(1990 жылы)*, профессор *(2002 жылы)*. Мәскеу инженер-кұрылыс институтын бітірген *(1958 жылы)*. *1958–64 жылдары* Қазақ өнеркәсіп құрылысы жобасы институтында инженер, *1964 жылы* Киев автожол институтының аспиранты, *1964–68 жылдары* Өскемен жол құрылысы институтында жұмыс істеді. *1968 жылдан* Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техника университеті) кафедра меңгерушісі. 130-дан астам ғылыми еңбегі бар.

## Дереккөздер</span>
Көккөл сарқырамасы

**Көккөл сарқырамасы** – Орталық Алтайдағы ең биік сарқырамалардың бірі (70 м). Алтайдың ең биік шыңы – Мұзтаудың оңтүстік -шығысында 15 км жерде, Ақбұлақ өзені бойындағы Көккөл кенішінен төменіректе. Құлап аққан сарқыраманың түбінде шашыраған судың әсерінен кемпірқосақ көрініп тұрады.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар