open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тарык Акан

**Тарык Акан** (; туған кездегі аты Тарык Тахсин Урегюль 13 желтоқсан 1949, — 16 қыркүйек 2016 жыл,) — түрік актері және продюсері, , 1970 жылдары негізгі кезеңде қызмет үлесіне тиген . Тарык Акан 111 көркем фильмдерде және 4 киносериалдарда рөл сомдаған.1973 және 2002 жылдар аралығындағы уақытта 12 премияның лауреаты атанды.

## Өмірбаяны
1949 жылы 13 желтоқсанда Ыстанбұл қаласында дүниеге келген. Отбасындағы 3-бала болды. Аканның әкесі әскери адам болғандықтан, олар жиі көшіп отырды. Сондықтан да Тарык Акан мектепке Эрзурумда барған, ал бастауыш білімді Кайсериде тәмамдады. Аканның әкесі әскери қызметтен шығып кеткен соң, отбасы Бакыркей стамбулдық ауданға көшіп кетті. Акан Йылдыз техникалық университетін бітірді, содан кейін журналистика колледжін де.
Тарык Акан әскерде қызмет еткен, қызметті 1979 жылы Денизлиде атқарды.

Актерлік мансапты бастамас бұрын Акан жағажай құтқарушысы болып қызмет атқарған. 

1980 жылдық мемлекеттік төңкерістен кейін Акан екі жарым айдай түрмеге отырғызылды.

2016 жылдың 16 қыркүйегінде Ытанбұлда өмірден өтті.

Акан Тарык Зухурутбаба зиратында жерленген болатын. Актермен қоштасу салтанатына 1000 адам қатысқан, және олардың арасында Ахмет Сезер және Кемаль Кылычдароглу болған болатын. 

1986 жылы Акан Тарык Ясемин Эркутқа үйленді. Сол жылы олардың ұлы Барыш Зеки Эрегюль дүниге келді. Тағы 2 жыл өткен соң Акан мен Ясеминда егіз балалар туылды, ұл Яшар Озгюр және қыз Озлем. 1989 жылы ерлі-зайыптылар ажырасып кетеді.

Тарык Аканның ұлы Барыш Зеки де сонымен қатар киноға түсті. 1989 жылы ол «Deli Deli Olma» фильмінде рөл ойнады, онда Барыш Зеки өзінің әкесінің жас күніндегі рөлін сомдады.

## Дереккөздер

Санат:Ыстанбұлда туғандар
Санат:Ыстанбұлда қайтыс болғандар
Санат:Түркия актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:Өкпе обырынан қайтыс болғандар
Кертолғау

**«Кертолғау»** — көшпелі алаш жұртының мәдениетінде өзінің терең мағынасымен бөлек тұрған күй. 

## Тарихы
Күйдің хикаясы көне мифологиядан бастап, орта ғасырдың соңғы шағымен аралықтағы құқық проблемаларын кеңінен қамтиды. Бұл күй жайында қазақ халқы арасында тараған аңыз да бар. Ерте заманда бір жігіт пен бір қыз бір-біріне ғашық болады. Бірақ қыздың атастырылған жері бар. Соған қарамастан екеуі сөз байласып, ешкім білмейтін, таба алмайтын бір жаққа қашпақ болады. Айтылған күні жігіт қамыстың ішінде қызды тосып отырады. Күтуден жалыққан жігіт байқамай ұйықтап кетеді. Сол кезде қамыс аралап келе жатқан жолбарыс оның ішін жарып өлтіреді. Аңыз сорабында бұл күй сүйгенін іздеп келген қыздың өліп жатқан жігітті көріп, өкіне жылағанын бейнелейді. Бұл жерде алдымызда ортағасырлық моральдың тұрғандығында ешқандай күмән жоқ. Қыз да, жігіт те ескі жарғыны бұзып, әнтек іске аяқ басқаны үшін жазаланған. Тәңірі қосқан адамдар ұрланып қамыс ішінде емес, ақ төсекте жолығатын болар. Сол себепті Тәңірінің лайықтаған жері емес, Тәңірінің лайықтаған адамдары емес, ата жолымен, елдің ықтиярымен санаспай бәрін өздері кесіп-пішіп, өздері шешкен екі жасқа зауал, қамыс аралаған аш жолбарыс бейнесінде келеді. Немесе, халықтың қарапайым тілімен айтатын болсақ, біреудің атастырылған адал қосағында нең бар? Түн қатып, қамыс ішінде не жорық? Қамыс жолбарысқа Тәңірінің өзі берген өріс. Ал, жолбарыстың жолында жатсаң, жолбарыстың азуынан қаза тапсаң айтар өкпең не?

## Дереккөздер

Санат:Қазақ күйлері
2012 Жазғы Олимпиада ойындарындағы Әзербайжан

Лондон қаласында 2012 жылғы 27 шілде мен 12 тамыз аралығында өткен Жазғы Олимпиада ойындарына қатысқан Әзербайжан спортшыларының жарыс нәтижелері. Бұл Әзербайжанның Олимпиада ойындарына 5-рет қатысуы. Жарысқа Әзербайжаннан 15 спорт түрінен 53 спортшы қатысты.

## Нәтижелер
### [[Сурет:Weightlifting pictogram.svg|30px]] Ауыр атлетика

;Ерлер

;Әйелдер

## Сыртқы сілтемелер
* Әзербайжан ұлттық олимпиада комитеті   

__NOTOC__
Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Люси Хейз

**Люсиль «Люси» Уэйр Уэбб Хейз** (; 28 тамыз 1831 – 25 маусым 1889) – Америка Құрама Штаттарының президенті Резерфорд Хейзтің әйелі және 1877-1881 жылдары аралығында АҚШ-тың Бірінші ханымы. Тарихшылар оны «Лимондты Люси» деп ұстамдылық қозғалысын қолдағаны үшін атаған. Алайда кеңейтілген ойларға қарамастан, ол ешқашан бұлай аталмаған және Ақ үйде ішімдік ішуге оның күйеуі салған.

## Өмірбаяны
солға|нобай|Люси Хейз
солға|нобай|186x186 нүкте|Люси Хейз
Хейз Чилликоти, Огайо штатында дәрігер Джеймс Уэбб пен Мария Кук-Уэбб, американдық көтерілістің ұрпағының отбасында дүниеге келді. Люси кішкентай болған кезде оның әкесі қайтыс болады. Анасымен бірге Огайоға көшіп, сол жерде 1847 жылы Резерфорд Хейзті кезіктіреді. Сол жылы Люси Уэслиандық әйелдер колледжіне түсіп, «Каппа Каппа Гамма» қауымдастығының мүшесі болды. Хейз бұл кезде Цинциннатиде заңдық тәжерибе алған. 1851 жылы маусымда ол ұсыныс жасайды. 

1852 жылы 30 желтоқсанда Резерфорд Хейз және Люсиль Уэббтың неке тойы қалыңдықтың анасының Цинциннати, Огайо штатындағы үйінде өтеді. Тойдан кейін жұбайлар бал айын күйеу жігіттің әпкесінің және шафердің Колумбус, Огайо штатындағы үйінде өткізеді. 

Хейзтерде сегіз бала болады: 
* **Сардис Берчард Хейз** (1853 — 1926) — заңгер.
* **Джеймс Уэбб Кук Хейз** (1856 — 1934) — әскери қызметкер, бизнесмен. 
* **Резерфорд Плетт Хейз** (1858 — 1931) — кітапханашы. 
* **Джозеф Томпсон Хейз** (1861 — 1863)
* **Джордж Кук Хейз** (1864 — 1866)
* **Френсис Хейз-Смит** (1867 — 1950)
* **Скотт Рассел Хейз** (1871 — 1923) — бизнесмен.
* **Меннинг Форс Хейз** (1873 — 1874)
Құлдыққа қарсы болған Хейз күйеуінің  құлдыққа қарсы республикандық партияға либералдарды қалдыру шешімін қолдады. Азамат соғысы кезінде күйеуіне қан майданға жиі келіп тұратын.

Люси Хейз 1889 жылы 25 маусымда инсульттен қайтыс болды. Шпигель-Гроув мазарыңда көмілген.

## Сыртқы сілтемелер
# *Pakulski, Gary T.*. First lady Lucy Hayes didn’t initiate alcohol ban in White House 
# NationMaster - Encyclopedia: Lucy Webb Hayes 
# Reference for Lucy Webb Hayes - Search.com 
# Люси Хейз 
# Lucy Hayes’ Civil War Letters 
# Люси Хейз на сайте Findagrave
Егінсу ауылдық округі (Абай облысы)

**Егінсу ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Егінсу, Жанай ауылдары кіреді. Орталығы – Егінсу ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Жаңатілек (Абай облысы)

**Жаңатілек** (2007 жылға дейін – *Южное*) — Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл, Жаңатілек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Үржар ауылынан батысқа қарай 30 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы елді мекендері
Оспанқожа әулие (Қарақожа әулие)

**Оспанқожа әулие (Қарақожа әулие)** 1862 жылы Торғай уезінің Қызбел ауылының Шобан елді мекенінде өмірге келген. Өзі өмір сүрген өңірде Ислам дінін таратушылардың бірі болды. Табиғаттың тылсым сырлары мен тосын оқиғаларын алдын-ала сезіп, халықты сақтандырып отырған. Көріпкел әулиелігі де бар. Өз қаржысына Сарықопа болысында мешіт салдырып, медресе ашады. Мұнда белгілі ақын Күдері Жолдыбайұлы, молдалар Мұхаммедуәли Бекетов, Қапыш Жүсіпұлдары жас кезінде дәріс алады. 1911 жылы Меккеге барып, қажылық парызын атқарып келеді. 1928 жылы қайтыс болған Жангелдин ауданының орталығындағы Орталық мешіт үйі Оспанқожа әулиенің атында. Қостанай қаласындағы «Марал-ишан» мешітінің хатиб-имамы болған марқұм Ертай қажы Балахметовтің жазып, қалдырып кеткен естелігі бойынша, Оспанқожа атамыз Шайқы Бұзырықтан тараған Хорасанқожаның ұрпағы. Хорасанқожаның шын есімі Әбдіжәлел екен. Оған Аллаһтың берген қасиеті денесіне оқ дарымапты, сүйегіне қылыш батпапты. Әбдіжәлелбаптың ұрпақтарына мирас болған абыздың жол шұбар атты Мәлімқожа, Әлім, Көкен, Қосым, Сейіт, Естай тәрізді үрім-бұтағына дарып, Оспанқожа атамыздың бабасы Хаши абызға да көшіпті. Хаши абыз Шақшақұлы Жәнібек батырдың пірі болған адам. Оспанқожаның халық арасындағы екінші атауы Қарақожа. Оның қайтыс болған күні 1928 жылғы 12 шілде.

### Мешіт туралы

Қарақожа мешіті Талас ауданына қарасты Сейілбек елді-мекенінің аумағына орналасқан. Мешіт XIXғ. соңы мен XX ғ. басында, Талас –Шу аймағында қалыптасқан діни-рухани сәулет нысандарына тән дәстүрлі үлгіге байланыстырылып тұрғызылған. Бұл мешіт Қара Қожаның бастамасы бойынша 1909 жылы тұрғызылған, кейіннен оның аты берілген, ол 16,9х16,26м көлемде төрт бұрышты формада жоспарланып тұрғызылған.Мешіт 27см х 13см х 5см, 25см х 14см х 6см, 26см х 12см х 6см, 25см х 25см х 4см көлемді сазды лайдан күйдіріп құйылған қызыл кірпіштен тұрғызылған. Мешіт құрылысына көп күмбезді монументальді үлгідегі намаз оқитын залы мен айван кіріккен. Қасбеттері шектеулі түрде беттік кірпіштік қалаумен салынған. Қабырғаларында эпиграфиялық мәнер-қалыбында аллаға сыйыну сентенциясы құрылыстың тұрғызылған күні, айы, жылы болып табылатын хижраның 1327 (1909) жылы өрнектелген.

### Мешітті зерттеу

Алғашқы рет ескерткішті 1945 жылы Г.И.Пацевичтің басшылығымен ЭРУДА зерттеген. Кейіннен 1949 жылы Л.М.Ремпел бастаған Жамбыл облыстық музей экспедициясы зерттеді. 1975-1980 жылдары «Қазжобажаңғырту» сәулетшілері , 2000 жылы –НИПИ ПМК мамандары зерттеген.

### Жөндеу жұмыстары

80-ші жылдар соңына таман біртіндеп күмбез мүжіле бастаған, парапетті қабырғаларында көптеген жарықшақтар пайда болған. 1985-1989 жылдары жүргізілген жөндеу жұмыстары аяқсыз қалған. Толық қайта жөндеу жұмыстары 2003-2004 жылдары жүргізілді.

## Дереккөздер
# http://www.drevniytaraz.kz/install/index.php?option=com_content&view=article&id=107:2015-06-23-09-32-49&catid=38:2010-02-28-16-21-42&Itemid=2 
# http://www.madenimura.kz/kk/culture-legacy/region/zambyl_oblast/memorial/karakoja  
# http://www.info-tses.kz/news/islam-d-n-n-tarat-1179-an-1241-ulieler/
Жанай

**Жанай** — Абай облысы Үржар ауданы, Егінсу ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Үржар ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 6 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы елді мекендері
Көктерек (Абай облысы)

**Көктерек** — Абай облысы Мақаншы ауданындағы ауыл, Көктерек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мақаншы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы елді мекендері
Көктерек ауылдық округі (Абай облысы)

**Көктерек ауылдық округі** – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Көктерек, Қайыңды, Қызылбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Көктерек ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы ауылдық округтері
Көктал ауылдық округі (Абай облысы)

**Көктал ауылдық округі** – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Көктал ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы ауылдық округтері
Қарабұйрат

**Қарабұйрат** (1993 жылға дейін — *Новотроицкое*) — Абай облысы Үржар ауданы, Салқынбел ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Үржар ауылының солтүстік-батысқа қарай 70 км-де жерде.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы елді мекендері
Сегізбай

**Сегізбай** — Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл, Салқынбел ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Үржар ауылының солтүстік-батысқа қарай 60 км-де жерде.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы елді мекендері
Сарытерек (Абай облысы)

**Сарытерек** — Абай облысы Үржар ауданы, Қарақол ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Үржар ауылынан солтүстік-батысқа қарай 115 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 212 адам (115 ер адам және 97 әйел адам) болса, 2009 жылы 149 адамды (80 ер адам және 69 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданының таратылған елді мекендері
Қарақол (Абай облысы)

**Қарақол**, *Қаракөл* — Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл, Қарақол ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Үржар ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 112 км-дей жерде, Қарақол өзенінің төменгі ағасы тұсында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы елді мекендері
Қарауылтөбе (төбе, Үржар ауданы)

**Қарауылтөбе** – Сасықкөл көлінің солтүстік-батысындағы төбе.

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданы Таскескен ауылының оңтүстік-батысында 41 км жерде орналасқан. Солтүстігінде Қаражырық, Қарашаш, Құттыбике бұлақтары, батысында Орталық төбесі мен Қызылқайнар, Қошқар көлдері, оңтүстігінде Сасықбастау, Бастөбе төбелері, шығысында Қырыққұдықдала қонысы жатыр.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 470 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км.

## Өсімдігі
Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бұйырғын, көкпек, баялыш жүзгін, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы таулары
Санат:Төбелер
Тасарық (Абай облысы)

**Тасарық** — Абай облысы Үржар ауданы, Жаңатілек ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Үржар ауылынан солтүстік-батысқа қарай 26 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы елді мекендері
Жаңатілек ауылдық округі (Абай облысы)

**Жаңатілек ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2007 жылға дейін "Благодатный ауылдық округі" деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңатілек, Тасарық ауылдары кіреді. Орталығы – Жаңатілек ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Пруггерово

**Пруггерово** — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы, Вавилон ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шемонаиха қаласынан солтүстік-батысқа қарай 9 км-дей жерде.

## Тарихы
Ауыл 1907 жылы неміс қоныстанушылары - Гнаденбургтегі Кавказ колониясынан ағайынды Пруггер, Рорбах колониясынан А. Бахман және басқалар (Штириядан көшіп келгендер) құрған. 1917 жылға дейін Томбы губерниясының Змейногорск уезінің Александровская болысының евангелиялық ауыл. Лютерандық махалла Томбы-Барнаул. 1926 жылы ауылдық кеңестің орталығы, ауылда кооперативтер дүкені, май картелі, бастауыш мектеп болды. 1931 жылы «Фридфельд» ауылшаруашылық еңбек бірлестігі, одан кейін Э.Тальманн атындағы ұжымшар құрылды. Осы кезде ауылда жел диірмені, электр станциясы, жеті жылдық мектеп, клуб, радиоторап,  медициналық орынжай жұмыс істеді.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстандағы немістердің елді мекендері
Зәйтүн майы

120px|нобай|оңға|Италияндық зәйтүн майы
**Зәйтүн майы** — еуропалық зәйтүн жемістерден алынатын өсімдік майы (). 

Гректер оны өмір, денсаулық, береке ағашынан шыққан май деп айтқан. Зәйтүн майы ерте кезден бері өзінің пайдалы қасиеттерімен белгілі. Халықта «Сүйік алтын» деген атпен танымал май, ежелгі заманнан бастап медицинада, дене, шаш күтімінде, ас даярлауда және күнделікті тұрмыста кеңінен қолданылып келе жатыр. Зәйтүнді пайдалы ететін оның моноқанықпаған майлары. Оны тағамды қуыруға да, табиғи күйінде де қорықпастан пайдалануға болады.Зәйтүн майын тұрақты түрде пайдалану асқорыту жүйесі қалыпқа түсіріп, холестерин дәрежесін төмендетіп, жүрек-қан тамыр ауруларының алдын алады. Зәйтүн майы тамақ өнеркәсібінде ғана емес, косметика жасау саласында да үлкен сұранысқа ие.

Тері күтіміне тигізер көмегі көп. Зәйтүн құрамындағы А, Е, B, D, K дәрумендері – нағыз сұлулық бұлағы іспеттес. Зәйтүн майы теріні жұмсартып, қоректендіреді. Әсіресе, құрғақ тері үшін ол – таптырмас ем. Ылғалды ұзақ уақыт ұстап тұрады, тері жасушаларының қайта қалпына келуіне себепші болып, әжімдердің алдын алады.

2010 жылы шамамен әлемде зәйтүн майының 44% Испанияда, ал ең бастысы оңтүстік провинциясында - Андалусияда өндірілген. Грекия-үшінші негізгі зәйтүн майы өндірушісі. Гректер испаниялықтар мен итальяндықтанрға қарағанда, айтарлықтай зәйтүн майын көп тұтынады, жылына 20 литрден астам адам басына. Еуропа шегінен тыс, зәйтүн майының негізгі өндірушілері - Сирия мен Марокко.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдік майлары
Санат:Жерорта теңізі асханасы
Санат:Итальян асханасы
Санат:Андалусия асханасы
Санат:Зәйтүндер
Кенюхово

**Кенюхово** — Шығыс Қазақстан облысының Шемонаиха ауданы, Вавилон ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Тарихы
Кенигово ауылын 1907 жылы Қара теңіз аймағынан қоныс аударған немістер құрған. Ол өз атын жер иеленуші, инженер О. Кенигтің атауынан алды. 1917 жылға дейін Томбы губерниясының Змейногорск уезі, Александровская болысының лютерандық ауылы болды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шемонаиха қаласынан солтүстік-батысқа қарай 14 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстандағы немістердің елді мекендері
Қызыл Шемонаиха

**Қызыл Шемонаиха** — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы ауыл, Разин ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шемонаиха қаласынан солтүстікке қарай 6 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы елді мекендері
Тамбора

**Тамбора** (индон. Tambora, Tomboro) — индонезиялық Сумбава аралындағы  қатпарлы жанартау ретінде белгілі жанартау. Малай архипелагтарындағы Кіші Зонд аралдары тізбегіне кіреді.
Сумбава  мұхит қатпарлары матнтияға тиетін жерде орналасқан. Осылайша Тамбора жанартауының астында субдукация зонасы орналасқан. Бұл жанартаудың өсуіне әсер етіп, былтырғы жылы оның биіктігі 4300 метрді құрады және бұл оны Малай архипелагындағы ең биік шыңдарының қатарына кіргізді. Жанартау ішіндегі үлкен магмалық камера ұзақ уақыт бойы жанартау белсендігі үлкен күшке йе болып, оның атқылуына әсер етпегенше толып отырды. 

VEI шкаласы бойынша 1815 жылы жанартау атқылауы б.з 180 жылы болған Таупа алып жанартауымен сай келетіндей 7 баллды құрады. Шығарылған материалдың көлемі бойынша есптегенде Тамбораның атқылауы 150-180 куб метрді алып, 1815 жылы адамзат тарихындағы ең үлкен жарылыстардың бірі болды. 

## Географиялық жағдайы
нобай|Тамбора Кальдерасы|429x429 нүктенобай|Сумбава Топографиялық картасы; Тамбора кальдерасы солтүстік түбекте орналасқан.  |415x415 нүктенобай|500x500 нүкте|Күл түске аудандарды айқындайтын карта (қызылмен белгіленен))

## Дереккөздерде





Санат:Белсенді жанартаулар
Санат:Алфавит бойынша жанартаулар
Тәутенов Айғали Ерманұлы

Тәутенов Айғали Ерманұлы – Ұлы Отан соғысының ардагері. 1923 жылы Қызылорда облысы Тереңөзек ауданында орта шаруаның көп балалы отбасында дүниеге келген. Сырдың бойында  Шіркейлі арнасының жағасында орналасқан Хан мектебінде білім алып, жетіжылдықты 1939 жылы бітіреді. Колхозда әртүрлі жұмыстар атқарады.
### Соғыстағы ерліктері
 1942 жылы маусым айында Қызыл Армия қатарына шақырылып, соғысқа аттанады. Сонан Уфа қаласында бір айлық дайындықтан өткен соң Калинин майданына жіберіліп, 45 гвардиялық атқыштар полкі құрамында соғысқа кіреді .Сол қанды қырғыннан бір рет жамбасынан ауыр жарақат,бір рет контузия және бір рет жеңіл жарақат алып аман қалады. Ржевті неміс басқыншыларынан азат еткен соң жауынгер жолы әрі қарай жалғаса берді. Ол Ресейдің Торжок,Торопец, Великие Луки, Невель, Старая Русса қалаларын азат ету ұрыстарына қатысып, соғыста шыңдала береді.
     1945 жылдың сәуірінде Кеңес Одағы Қарулы күштерінің өткізген ірі әскери операцияларының бірі Шығыс Пруссиядағы қамал-қала Кенигсбергті алу.    Қатардағы жауынгер А.Тәутенов жеңіл жарақаттарына қарамастан осы әскери-соғыс операциясына аяғына дейін қатысып, жау оғынан аман қалды.
    Фашистік Германия тізе бүккенімен оның шығыстағы одақтасы Жапония әлі де күшті еді. Мамыр айы аяқталмастан ол кісі  қатарында болған 39-армия Еуразияны көктей өтіп,жапон милитаристеріне қарсы шайқасқа аттанды.
     Ол осы шығыс майданы операцияларына қатысты.
   Жауынгер А.Тәутенов Порт-Артур гарнизонында 1947 жылдың көктеміне Сыр бойындағы туған ауылына оралды.      
### Марапаттары
А.Тәутенов соғыста көрсеткен ерліктері үшін «Отан соғысы» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Елге оралған соң 1947-1953 жылдар аралығында колхозда шаруашылықпен айналысып бригадир, ферма меңгерушісі колхоз бастығы, партия ұйымының хатшысы қызметтерін атқарған. 1960-1961 жылдары қой фермасында бригадир, ал 1962 жылдан бастап Тереңөзек созхозының К.Маркс бөлімшесінде егіс бригадирі болды. 1965 жылдан бастап Тереңөзек ауданы №1 күріш совхозында (кейін ҚазССР-ның 50 жылдығы атындағы) өндіріс бригадирі, бөлімше меңгерушісі болып, 1986 жылы 59 жыл еңбек өтілімен зейнеткерлікке шықты. А.Тәутенов мемлекет марапатына, ел алғысына бөленген жан. Оның есімі Қазақ Республикасының «Алтын кітабына» жазылды. Үздік еңбек көрсеткіштері үшін «Құрмет белгісі», «Еңбек Қызыл Ту» ордендерімен, «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалімен марапатталды. Ол Бүкілодақтық Халық Шаруашылығы жетістіктері көрмесінің күміс, қола белгілерінің иегері атанды.

Абзал жүректі қос майданның ардагері1999 жылы ақпан айында 76 жасында дүниеден өтті.
### Дереккөздер
Крюковка (өзен)

**Крюковка** — Ресейдегі өзен. Саратов облысы, Волгоград облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Үлкен Колышлей өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.

## Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Дон су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Медведица бастауынан Терса өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Хопер және Солтүстік Дон салаларының құйылысы аралығындағы Дон тармағының су алаптары, өзен алабы — Дон (су алабының Ресейдегі бөлігі).

Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 05010300112107000008054
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 107000805
* Су алабының коды — 05.01.03.001
* ГЗ томының нөмірі — 07
* ГЗ бойынша шығарылуы — 0

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі 

Санат:Ресей өзендері
Қараөзен (өзен)

**Қараөзен**, *Үлкен Өзен* — Ресейдің Саратов және Қазақстанның Батыс Қазақстан облыстары жеріндегі өзен. Қазақстан аумағында Қараөзен деп аталады. Еділ-Жайық өзендері аралығында. Ұзындығы 650 км.

## Бастауы
Жалпы Сырттың батыс бөлігіндегі жазықтан басталып, Қамыс-Самар көлдеріне құяды.

## Гидрологиясы
Қазақстан аумағындағы су жиналатын алабының ауданы 9,4 мың км2, көп жылдық орташа су ағымы 7,80 м³/с. Аңғары кең, көпшілік жерінде батпақты жайылмасы шағын көлшіктер жасайды. Қар суымен толығады. Көктемде су бірнеше км-ге жайылып, жазда суы тартылғаннан кейін астық тұқымдас шалғын шөп қалың өседі.

## Археология
Өзеннің археологиялық ескерткіштері белгілі, соның ішінде ортағасырлық қорымдар бар қорғандар. Мокринск қорымының археологиялық зерттеулері кезінде Алтын Орданың күміс теңгелері табылды.

Өзеннің оң жағалауында Орошаемое елді мекенінен оңтүстікке қарай 150 м және Александров Гайдан солтүстікке қарай 1,5 км жерде Алғай неолиттік орны бар.

Мамонттың қалдықтары (тістері, азулары - жақсы сақталған, сүйектері) және антидилювиялық бұқаның қалдықтары өзен жартастары мен түбінен жиі кездеседі.

## Өзен бойындағы елді-мекендер
* Саратов облысы:
** Краснопартизан ауданы: Милорадовка, Головинщено;
** Ершов ауданы: Семено-Полтавка, Целинный, Рефлектор, Михайловка, Осинов Гай, Новорепное, Орлов Гай;
** Дергачев ауданы: Золотуха, Зерновой;
** Новоузенск ауданы: Куриловка, бекініс Өзен, Таловка, Дмитриевка, Радищево, Новоузенск, Алғай;
** Александров Гай ауданы: Луков Кордон, Александров Гай, Новоалександровка, Приузенский;
* Батыс Қазақстан облысы:
** Казталов ауданы: Қайыңды, Ақпәтер, Егінсай, Таңат, Жаңажол, Жалпақтал, Сатыбалды, Ащысай, Қараөзен;
** Жаңақала ауданы: Кіші Айдархан, Жаңажол, Мәштексай, Мұқыр, Сарыкөл.

## Дереккөздер

Санат:Ресей өзендері
Санат:Батыс Қазақстан облысы өзендері
Қараағаш ауылдық округі

* Қараағаш ауылдық округі — Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қараағаш ауылдық округі — Ақтөбе облысы Алға ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қараағаш ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қараағаш ауылдық округі — Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік.
Александр Ляказетт

**Александр Ляказетт** (; 28 мамыр 1991, Лион, Франция) — француз футболшысы, "Арсенал" және Француз ұлттық құрамасының шабуылшысы.

## Клубтық мансабы
Александр Ляказет 12 жасынан бастап "Лион" жасөспірімдер командасы жүйесіне енген. Негізгі құрамадағы сынға түсуі 2010 жылы 5 мамырда "Осерге" қарсы матчта болды

"Лион" құрамасында ең алғашқы голын 2010 жылы 30 қаңтарда (чемпионаттың 11-ші турында) "Сошоға" қарсы матчта. Чемпиондар Лигасында Ляказзет 2010 жылы 2 қарашада "Бенфикаға" қарсы матчта сынға шықты. Матчтың 71-ші минутында ойынға шығып, шабуылшы матч бойы 2 рет гол салуға пас бере алды. Осыдан кейін, лондондық "Тоттенхэм" клубының қызығушылығы арта түсті. Өзінің чемпиондар Лигасындағы 2010 жылы 7 желтоқсандағы екінші ойынында Ляказзет тель-авивтік "Хапоэльге" гол соғып, соңғы (2:2) есебін орнатты.

2016 жылы 14 тамызда "Нанси" командасына қарсы матчта өзінің ең алғашқы хет-тригін орнатты.

## Ұлттық құрама
Түрлі жастарда Франция ұлттық жасөспірімдер құрамасына үлес қосты.Франция ұлттық құрама сапында (19 жасқа дейін) Еуропа чемпионатына қатысып, ойналған 5 матчта 3 гол соқты, сонымен қатар Испания ұлттық құрамасына қарсы матчта шешуші голды соқты. Қазіргі уақытта құрама сапында 6 матч ойнап, 1 гол соқты. 

## Жетістіктері
**Командалық**

**Лион**
* Франция кубогының иегері: 2012
* Франция Суперкубогының жеңімпазы: 2012

**Арсенал**

* Англия суперкубогы: 2017

**Франция Құрамасы**
* Жасөспірімдер арасында Еуропа чемпионы (19 жасқа дейін): 2010

### Жеке

* Франция чемпионатының үздік ойыншысы: 2015
* Франция чемпионатының үздік мергені: 2015

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профиль ресми сайтында "Лион"
* Профиль сайтында ''transfermarkt.com''&#x20;(ағыл.)
* Профиль сайтында ''LFP''

Санат:28 мамырда туғандар
Санат:Франция футболшылары
Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Олимпик Лион ФК ойыншылары
Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Один

нобай|Один-Вотан(жиһангер)
**Один**, немесе **Вотан**&nbsp;(ежелгі неміс тілінде **Wōđanaz немесе *Wōđinaz*; ежелгі скандинав тілінде *Óðinn*) — неміс-скандинав мифологиясындағы жоғарғы құдай, барлық құдайлардың басшысы, Бёр мен Бестланың ұлы, Буридың немересі. Дана және бақсы, жазбалар мен ертегілердің нағыз шебері, патша-абыз, және сол уақытта соғыс пен жеңіс құдайы, Вальхалла қожасы және валькириялар әміршісі. Әйелі – Фригг.

Викингтердің эсхатологиялық мифтері бойынша, рагнарёк болатын күні Одинді алып қасқыр Фенрир өлтіреді.

## Один ұрпақтары
* Одиннің жер Йордтан (Фьергюн) ұлы: Тор
* Одиннің Фриггтен ұлдары: Бальдр, Хед, Хермод
* Одиннің Риндтен ұлы: Вали
* Одиннің Гридтен ұлы: Видар
* Одиннің «Тоғыз анадан» ұлы: Хеймдаль
* Одиннің Гунхольдтан ұлы: Браги
* Одиннің алыптан ұлы: Тюр

Одиннің басқа да ұлдары Ингви – Инглинг әулеті мен Швеция корольдерінің ру басшысы; Сиги – Вельсунгтер мен ғұн хандарының ру басшысы; Сэминг – Сэмингтер мен Норвегия корольдерінің ру басшысы; Гаути – готтар корольдерінің ру басшысы; Сирглами – Гардарики корольдерінің ру басшысы; Векта – Веттиндер мен Саксония, Кента, Берниция корольдерінің ру басшысы; Белдег – Вестфалия, Дейры және Уэссекс корольдерінің ру басшысы; Витлег – Мерсия корольдерінің ру басшысы; Касере – Шығыс Англия, Линдисфарн және Винт корольдерінің ру басшысы.

## Атрибуттары
Один серіктер – Хугин мен Мунин қарғалары («ойлаушы» және «есте сақтаушы»), Гери және Фреки («қызғаншақ» және «ашқарақ») қасқырлары, оның мінгесіп жүретін жануары – сегіз аяқты жылқы Слейпнир («сырғанаушы»). Вальхаллада&nbsp; құрамына эйнхерияның үздік батырлары кіретін жасағына, соғыс алаңындағы батырлардың тағдырын шешетін, Вальхаллаға батырплар таңдайтын, валькириялар – бикештер кіреді. Одиннің қаруы, ешқашан асып не жетпей қалмайтын және әрқашанда жауын өлтіре қадайтын Гунгнир найзасы болып табылады. Одиннің кемесі, әлемдегі ең жылдам, ішіне кез-келген батыр санын сиғыза ала тұрып, керек кезде бүктеп қалтаға салып қоюға болатын Скидбладнир кемесі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Жаратушы-құдайлар
Санат:Соғыс құдайлары
Санат:Жоғарғы құдайлар
Санат:Герман-скандинав құдайлары
Санат:Аңшылық құдайлары
Межовка (Шығыс Қазақстан облысы)

**Межовка** — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы, Выдриха ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шемонаиха қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы елді мекендері
Зевакино (ауыл)

**Зевакино** — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы ауыл, Зевакин ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шемонаиха қаласынан оңтүстікке қарай 49 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы елді мекендері
Зевакино (көне зират)

**Зевакино** – көне зираттар орны, Шығыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Шемонаиха ауданы, Шемонаиха ауылының батысында, Ертіс өзенінің жағалауына жақын орналасқан. 

## Сипаты
500-ден астам зираттардың пайда болған мерзімі қола дәуірінен ортағасырлық қимақтар кезеңіне дейінгі уақытты қамтиды. Зевакиноны 1964-74 жылы Өскемен педагогикалық институтының археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ф.К. Арсланова) зерттеп, Қазақстанның ежелгі дәуірдегі және ортағасырлық тарихына байланысты көптеген деректер жинады.
Қола дәуірі ескерткіштерінің жер үсті құрылымдары, көбінесе, кварц тастарынан қаланған дөңгелек қоршаулар түрінде болып келеді, ал қабір іші гранит плиталардан немесе сланец тастардан қаланған. Мүрделер аяқтары бүгіліп, оң жағына жатқызылып, бастары батысқа қаратыла жерленген. Зерттеу барысында мүрделермен бірге геометриялық оюлармен безендірілген қыш ыдыстар, қола, алтын, т.б. әшекейлер, моншақтар, жебенің ұшы, қанжар, пышақ, ине, біз табылды.
Зираттардың келесі тобы – ерте темір дәуіріне жататын ескерткіштер (XIX-VIII ғасырлар). Оған үлкен кешен – ерекше рәсіммен ұжымды түрде жерленген адамдардың моласы жатады. Моладан бірнеше темір пышақтар табылған. Қазақстанда XIX-XI ғасырлар аралығында дербес мемлекеттік бірлестік құрған түркі тілдес қимақ тайпаларының мәдениеті көп жылдар бойы осы Зевакино ескерткіштері көмегімен кешенді түрде зерттеліп, қимақ мәдениеті атауы ғылыми айналымға енді. Табылған ескерткіштер арасында қимақтардың қару-жарақтары, ат әбзелдері, т.б. бар. Ең құндысы қола айнаның бетіне сызып жазылған сына жазу.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Шығыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Шығыс Қазақстан облысы тарихы
Ніл қолтырауыны

## Ніл қолтырауыны
Ніл қолтырауыны (лат. Crocodylus niloticus) - нағыз қолтырауындар тобына жататын бауырымен жорғалаушы. Африкада мекендейтін үш түрлі қолтырауынның ең ірісі және дүние жүзі бойынша ірілігі жағынан екінші қолтырауын болып табылады.

## Сипаты
Оның денесінің орташа ұзындығы 6-7 метр. Ніл қолтырауыны балықтармен, судағы омыртқасыз жануарлармен, құстармен және сүтқоректілермен қоректенеді. Ол көбіне судағы өлекселермен қоректенетіндіктен, санитарлық қызмет атқарады. Ніл қолтырауыны 50-85 жылдай тіршілік етеді. 

## Таралуы
Солтүстік бөлігінен басқа бүкіл Африка жерінде, Мадагаскар, Комор және Сейшель аралдарында мекендейді. Ежелгі кездерде Египет және Палестина жерлерінде мекендеген. 
Оңтүстік-батыс Азияда Ніл қолтырауыны жақын уақытта ғана жойылды. Бұл қолтырауынның түрін Африка құрлығының мына елдерінде тіркелген: Ангола, Бенин, Ботсвана, Бурунди, Камерун, Орталық Африка Республикасы, Чад, Конго, Египет, Эфиопия,Экваторлық Гвинея, Габон, Гамбия, Гана, Гвинея, Кот-д'Ивуар, Кения, Либерия, Мадагаскар, Малави, Мали, Мозамбик, Мавритания, Намибия, Нигер, Нигерия, Руанда, Сенегал, Сьерра-Леоне,Сомали, Судан, Свазиленд, Танзания, Того, Уганда, Заир, Замбия, Зимбабве. 

## Көбеюі және дамуы
 
Ніл қолтырауындары көбеюге тек 8-12 жастарында ғана қабілетті болады. Көбею кезінде ұрғашы қолтырауын жағалауға шығып, ін қазып орта есеппен 40 жұмыртқа салып, көміп тастайды. 80-90 күн бойы іннен алыс кетпей, бақылап жүреді. Жұмыртқадан шығу барысында кішкентай қолтырауындар дыбыс шығарады, бұл дыбыстар ұррғашыға сигнал ретінде келеді. Ұрғашы келіп, оларды құмның арасынан босатып шығарады. Дүниеге келер кезде қолтырауындардың тұмсығы тығыздау қатты болып келеді. Бұл оларға жұмыртқадан босап шығуға көмектеседі. Қолтырауындар өзара жұмыртқа ішінде болған кезден бастап өзара қатынаста болады. Олар шығаратын дыбыстар басқа да жұмыртқа ішінен қолтырауындардың шығуына және аналарына сигнал ретінде келетінін француз ғалымдары тәжірибе жүзінде дәлелдеді. Ол тәжірибе жайлы Current Biology журналында жазылған. Жаңа туылған қолтырауынның ұзындығы 28 см болады. Ұрғашы оларды аузына салып (бір салғанда саны 20 шақты қолтырауын), алдын ала дайындалған көлшікке алып барады. 6-8 аптаға дейін ұрғашының бақылауында болады. Бастапқы кезде жәндіктермен, кейін балық және құрбақалармен қоректенеді. 10 жас шамасында ұзындықтары 2,5 метрге жетіп, ірі қорек көздерін іздей бастайды.

## Ғылыми классификациясы
Әлемі: Жануарлар
Типі: Хордалылар
Класы: Бауырымен жорғалаушылар
Тұқымдас: Қолтырауын
Түрі: Ніл қолтырауыны

## Дереккөздер

Биология. Современная иллюстрированная энциклопедия.» Гл. ред. А. П. Горкин; М.: Росмэн, 2006.

Санат:Қолтырауындар
Садовое (Шығыс Қазақстан облысы)

**Садовое** — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы, Октябрь ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шемонаиха қаласынан солтүстік-батысқа қарай 7 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 138 адам (71 ер адам және 67 әйел адам) болса, 2009 жылы 51 адамды (28 ер адам және 23 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданының таратылған елді мекендері
Прудхоз

**Прудхоз** — Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

## Географиялық орны
Өскемен қаласынан батысқа қарай 10 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері
Топар

**Топар** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

**Елді мекендер:**

* ''Топар'' – Абай облысы Аягөз ауданындағы таратылған ауыл.
* Топар – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл.
* Топар – Қарағанды облысы Абай ауданындағы кент.

**Басқа мағыналар:**

* Топар – габбро-диорит кен орны.
* Топар – Іле алабындағы өзен.
Хейден Кристенсен

**Хейден Кристенсен** (, 19 мамыр 1981 жылы туылған) — Джордж Лукастың трилогиясының екінші және үшінші бөлімдерінде Энакин Скайуокрдің рөлін ойнау арқылы танымал болған канадалық актер, 

## Өмірбаяны
Хейден Кристенсен 19 наурыз 1981 жылы Ванкувер, Канада қаласында даттан шыққан канадалық программист Дэвид Кристенсен және итало-швед қандық ағылшындық спичтрайтер Эли Нельсонның отбасында дүниеге келді. Хейденнің балалық шағы олл мектепке барған Торонто қаласынды өтті. Оның әкесі оның таңдаған мамандығына қарсы болады, алайда хейден өз болашағын осы кәсіпке арнайды. Кристенсеннің алғашқы тәжірбиесі оның жеті жасында ол жөтелге арналған жарнамаға түсуден болады, ал он екі жасында олең алғаш рет сериалға түседі.  Оның теледидардағы мансабын сәтті басталады, ол 1993 жылдан бастап 2000 жылдар аралығында бірнеше белгілі телефильмдерде және сериалдарда ойнайды. 

## Дереккөздерде
Санат:Канада актерлері

Санат:19 сәуірде туғандар
Санат:1981 жылы туғандар
Достық (Абай облысы)

**Достық** — Абай облысы Жаңасемей ауданы, Достық ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Семей қаласынан батысқа қарай 23 км жерде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы елді мекендері
Мұқыр (Абай облысы)

**Мұқыр** — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл, Ертіс ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Семей қаласынан батысқа қарай 9 км-дей жерде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы елді мекендері
JET (Joint European Torus)

JET (Joint European Torus) – еуропалық тороидалды камера; әлемдегі жұмыс жасайтын физикалық плазманы магниттік өрісте сақтауға арналған экспериментальды ең үлкен термоядролық реактор. Басты мақсаты – болашақта басқарылатын термоядролық реакцияларды жүзеге асыратын жолды ашу. JET Ұлыбританияның Калхэм елді-мекені аумағында орналасқан. 1977 жылы құрылысы басталған. Ресми түрде JET 1984 жылы Елизавета II қатысуымен ашылған. Реакторға қажет детальдар бүкіл Еуропадан тасымалданған. 1984 жылы іске қосылған. 1991 жылы 1 МВт қуаттағы термоядролық реакция жүзеге асырылған. 1997 жылы D-T реакция арқылы 16 МВт қуатты басқарылатын термоядролық синтез жүзеге асырылды. Бұл әлемдік рекорд болды. Қауіпсіздік үшін JET реакторы қашықтықтан басқарылатын роботталған жүйемен қамтылған. Ол дейтерий мен тритий реакциясы барысында бөлінетін радиоактивті сәулелерден қорғайды. Қазіргі таңда JET реакторы әлемдегі ең ірі жоба болып саналады. Техникалық мәліметтер: Сыртқы радиус: 2.96 м Ішкі радиус: 1.25-2.10 м Плазма көлемі: шамамен 100 м³ Магнит өрісі: 3.45 Тесла (тороидалды) Жылу: 38 МВт Мүмкін температура: 150 миллионов градусов Цельсия Бөлінген максималды энергия: 16 МВт (1997 жылы)

Лазерлік термоядролық синтез – NIF (National Ignition Facility) жобасы

Тығыз плазманы термоядролық температураға қыздыру үшін қуатты лазерді қолдануды Н.Г.Басов пен О.Н. Крохин 1961жылы ұсынған. Лазерлік термоядролық синтез – басқарылатын термоядролық синтезді зерттеуде қолданылатын бағыттардың бірі. Ол лазердің заттардың кішкене көлемдеріндегі (10-6 см3) энергияны аз уақыт аралығында (<10-10-10-9с) жинақтай алу қабілетіне негізделген. Бұл қабілет термоядролық реакцияларға қажет энергияның бөлінуін (1019-1020 Вт/см3), температураны (10 кэВ) қамтамасыз етеді. Термоядролық жағармай (дейтерий мен тритийдің бірдей пайыздық қоспасы) және оны қаптайтын өзге заттардың қабаттар лазерлік нысананы құрайды. Әр түрлі лазерлерден шыққан жарықты кішкене нысанаға бағыттау қажет. Тез уақытта сыртқы қабаттың булануы центрге бағытталған реактивті күшті тудырады. Ал ол нысананың тығындалуына және оның термоядролық реакцияға қажетті температураға дейінгі қызуына әкеледі.

Қолданылған әдебиеттер http://hi-news.ru/space/termoyadernyj-reaktor-jet-gotovitsya-dostich-tochki-bezubytochnosti.html https://ru.wikipedia.org/wiki/Joint_European_Torus https://www.youtube.com http://bourabai.kz/physics/1904.html  http://www.membrana.ru/particle/3317
Бүйрек трансплантациясы

## Бүйрек трансплатациясы
Бірінші бүйрек трансплантациясын 1960 ж. Ұлыбританияда жасаған болатын. Қазір бұл ең кең таралған және қауіпсіз операцияның типі, мүшелердің трансплантациясы бойынша. Жыл сайын Ұлыбританияда 1800 дейін операция жасалады және бұл көрсеткіш донорлар саны көп болған жағдайда өсер еді. Операцияның жақсы өтуінің мүмкіндігі өте жоғары болады және ағзаның қабылдамауы (отторжение) циклоспорин А препараты арқылы жеңеді. 1996 жылы жаңа препарат пайда болды. Алғашқы 3 айда қатты қабылдамауды 50% төмендетеді.
Донорлы бүйректі ауыстырып орналастыру диализбен салыстырғанда: арзан және операция жақсы өткенннен кейін науқас қалыпты өмір сүре алады. Бір жылдық диализдің ақысы: 1990 жылдары 20000 фунт стерилинг тұратын, ал ауыстырып орналастырудан кейінгі медикаменттердің жылдық ақысы: 300 фунт. 1989 жылы Ұлыбританияда 3700 адам күткен болатын.
Кейбір кездері донор ретінде жақын туыстар шығуы мүмкін – бұл қабылдамаудың қаупін,  төмендетеді, қалыпты өмір сүру үшін бір бүйрек жеткілікті болады. Ұлттық және халықаралық донорларды іздеу жүйесі жұмыс жасайды.  Науқас ұлпалары антигендерге «типпируются» және осының негізінде мүшені іздестіреді. Егер мүшені өлген адамнан алатын болса, потенциальды донордың  біріншіден мидың өлімін констациялау қажет, содан кейін бүйректі жылдам алып мұзға салады, осы уақытта гепатит пен АИТВ ұлпаларды типируют». Мүшені жылдам қолдану қажет, бірінші екі тәулік ішінде. Көбінесе тізімде тұрған пациент операция алдында бірнеше сағат алдында хабардар болады.

## Дереккөздер
*https://api.edmodo.com/files/674854835/download?f=132dcyvkijvibj8nx267wlq1k
Агура-Хиллз

**Агура-Хиллз** (ағылш.&nbsp;*<span lang="en">Agoura Hills</span>*) — Лос-Анджелес округіндегі қала, Калифорния штаты, АҚШ. 

200 жылғы халық санағы бюросының санауы бойынша, қаланың халық саны 20 537 адамды құрады.

## Географиясы
АҚШ халық санағы бюросына сәйкес, қаланың жалпы ауданы — 21,2&nbsp;км², оның: 21,1&nbsp;км² — жер және 0,1&nbsp;км² (0,37 %) — су.

## Бизнес
* DTS Entertainment — фильмдер мен музыкаға арналған сандық көпарналы дыбыстық технологияларды жасаушы
* Line 6 — электр гитара, күшейткіштер мен процессорларды өндіруші

## Атақты тумалары
* Майк Шинода — Linkin Park тобын құрушы әрі солисттердің бірі
* Брэд Делсон — Linkin Park тобын құрушы әрі гитарашылардың бірі

## Дереккөздер




## Сілтемелер
* Қаланың ресми сайты  
* Жергілікті жолнұсқа 
* Hampton Inn & Suites Agoura Hills
* Homewood Suites by Hilton Agoura Hills
* Agoura Hills @ The Official Conejo Valley Website, a Web site with local history, events, and community information
* Agoura area chamber of commerce 
* Agoura Hills community History  LA County library
* Reyes Adobe Museum 
* Conejo Valley Guide — Activities and Events in the Conejo Valley
Санат:Калифорния қалалары
Бас-Тер

оңға|нобай|267x267 нүкте|Бас-Тер Гваделупа картасында
*[[Сент-Китс және Невис]]тің астанасы Бастермен шатастырудың қажеті жоқ*

**Бас-Тер** (фр. *<span lang="fr">Basse-Terre</span>*) — Гваделупа (Кіші Антиль аралдары) аралындағы қала, Француз Гваделупасының әкімшілік орталығы. Суфриер жанартауының етегінде орналасқан. Халқы — 12 100 адам (2008). Теңіз порты  жоқ, тек терең зәкір тұрағы. Қант өнеркәсібі дамыған. Қант, банан, кофе, какао, ваниль экспорты.

Қала тумаларының арасында — француз әскері әрі композитор, дирижер, скрипкашы-виртуоз Шевалье де Сен-Жорж.

## Атауы
«Basse-Terre» сөзі француз тілінен «ойпат» деп аударылады, XVII ғасыр теңізшілерінің тілінде «желден қорғалған аймақ» деген мағынаны береді.
* 1650—1794: Форт Уэль (фр. *<span lang="fr">Fort Houël</span>*)
* 1794, 1810—1814, 1815—1816: Форт Метилд (ағыл. *<span lang="en">Fort Mathilde</span>*).
* 30 наурыз 1803-1810, 1816-1960: Форт Ришпанс (Fort Richepanse.)
* 1960-1989: Форт Сен-Шарль (Fort Saint-Charles фр.) — форт атауы.
* 1989: Форт Луи-Дельгрэ (Fort Fort Louis Delgrès фр.)
* 1643 — қазіргі уақытқа дейін: Бас-Тер.

## Тарихы
Қазіргі қаланың аумағында тіршілік еткен алғашқы үндіс қонысы б.з.б 2300 жылмен даталанады. Негізі 1643 жылы қаланған. XVIII ғасырдың соңына дейін Гваделупаның коммерциялық орталығы болған, кейінірек оның орталығы көрші Гранд-Тер аралында орналасқан Пуан-а-Питр қаласы болды. 1979 жылы орын алған дауылдың нәтижесінде порт күйреп, бұл жағдай экономиканың дамуы мен жаңғыртуын күшейтуге түрткі болды. 1994 пен 1995 жылдардағы қатты құрғақшылық банан егінінің шықпауына алып келді.

## Білім беру
Қалада француз саясаткерінің құрметіне аталған Жервиль-Реаш мектебі орналасқан.

## Спорт
2004 жылы «Расинг» жергілікті футбол командасы 3 ұлттық чемпион атағын жеңіп алды. Ел ордада бірнеше стадиондар орналасқан. Сиымдылығы 3 000 адамды құрайтын, көпфункционалды «Штаде Сент-Клод» стадионы, қазіргі таңда Футболдан Гваделупаның құрама командасының матчтарын өткізу үшін, сондай-ақ *Racing Club de Basse-Terre* және *La Gauloise de Basse-Terre* клубтарымен қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Гваделупа коммуналары
Фреснильо

**Фреснильо** ()  — Мексиканың Сакатекас штатындағы қала. Халық саны 186&nbsp;236 адам.

Қалада түсті металлургия дамыған. Күміс, полиметаллдар кені мен алтын, мыс өндіру. Қалаға халықаралық Генерал Леонардо Руис әуежайы қызмет көрсетеді.

## Тарихы
Қаланың негізін Франсиско де Ибарра қалаған.

## Суреттері

File:Callejon.jpg|
File:presidencia_puri.jpg|Шіркеу
File:Registro_civil.jpg|Сарайы


## Сілтемелер
* Ресми беті
* Página que ofrece detalles e de información Fresnillo, Zacatecas
* Página de la Presidencia de Municipal de Fresnillo, Zacatecas
Санат:Алфавит бойынша елді мекендер
Санат:Сакатекас қалалары
Әл-Айн (футбол клубы)

**"Аль-Айн"** (نادي العين; оқылуы: Нади Аль-Айн) — аттас қалаладан шыққан әмірлік кәсіби футбол клубы .

1968 жылы құрылған. Үй кездесулерін екі алаңнын бірінде өткізеді: "Шейх Халифа Интернешнл Стэдиум" немесе "Тахнун Бин Мохамед Стэдиум". Қазіргі уақытта БАӘ футбол лигасында (БАӘ-нің жалғыз кәсіби лигасы) ойын көрсетеді.

## Жетістіктері
* **БАӘ Чемпионы** (14): 1976/77, 1980/81, 1983/84, 1992/93, 1997/98, 1999/00, 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2011/12, 2012/13, 2014/15, 2017/18, 2021/22
* **БАӘ** **Кубогының иегері **(5): 1999, 2001, 2005, 2006, 2009
* **Парсы шығанағы Клубтық чемпиондар кубогының иегері** (1): 2001
* **Азия чемпиондары Кубогының жеңімпазы** (1): 2003
* **БАӘ-нің Суперкубогының иегері** (3): 1995, 2003, 2009

## Атақты ойыншылары
} Кандья Траоре
*  Суфиан Аллуди
*  Рашид Дауди
*  Мустафа Хаджи
*  Альберто Бланко
*  Луис Тежада
*  Роберто Акунья
*  Мирел Рэдой
*  Бай Джиби Фалль
*  Ненад Естрович
*  Скандер Суайя
*  Хорхе Вальдивия
|}

## Белгілі жаттықтырушылары
*  Амарилдо (1991—1993)
*  Анри Мишель (1995)
*  Илие Балач (1998—2000)
*  Ангел Йордэнеску (2001—2002, 2006)
*  Брюно Метсю (2002—2004)
*  Ален Перрен (2004)
*  Милан Мачала (2005—2006)
*  Вальтер Дзенга (2007)
*  Тите (2007—2008)
*  Винфрид Шефер (2008—2009)
*  Тониньо Серезо (2009—2010)
*  Алешандре Галло (2010—2011)
*  Космин Олэройю (2011—2013)
*  Хорхе Фоссати (2013)
*  Кике Санчес Флорес (2013—2014)
*  Златко Далич (2014—қ.у.)
## Сілтемелер
* Ресми сайты
Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары
Санат:БАӘ футбол клубтары
Хувентуд

**Хувентуд аралы** (исп.&nbsp;*Isla de la Juventud* — *Жастар аралы*), 1978 жылға дейін** Пинос аралы** (исп.&nbsp;*Isla de Pinos*) — Куба Республикасының көлемі бойынша екінші аралы әрі ерекше муниципалитеті. Лос-Канарреос архипелагындағы Куба аралының оңтүстік жағалауынан 50 шақырым жерде орналасқан. Аралдың ауданы — 2200 км², муниципалитеттің ауданы— 2419 км². Ерекше муниципалитеттің әкімшілік орталығы Нуэва Херона қаласы.

## Географиясы
нобай|300x300 нүкте|Хувентуд аралының картасы
Аралдың басым бөлігі қарағай орманымен жабылған (сондықтан, 1978 ж. дейін арал «Қарағайлар орманы» (Isla de Pinos) деп аталды). Оңтүстігі қатты карстелген, балшық саны көп. Жер беті ағын сулары жоқ. Ормандар едәуір жинақталған. Солтүстігінде, негізінен жазықтық болып келетін бөлігінде мәрмәр өндірілетін аса биік емес таулар орналасқан. Аралда никель және каолин кен орындары бар. Оңтүстік бөлігі қыраттармен сипатталады.

Аралдың климаты жұмсақ, бірақ жиі дауылдар болады. Мұнда туристтер арасында танымалдылыққа ие көптеген жағажайлар бар. Хувентуд рекреациялық дайвинг орны ретінде де өте танымал.

## Тарихы
Арал еуропалықтарға 1494 жылы Колумбпен ашылып, испан территориясы болып  жарияланғаннан соң мәлім болды.

Америка Құрама Штаттарының Испан-американ соғысындағы жеңісінен кейін, Испания Кубаға деген дәмесінен бас тартуға мәжбүр болды. Сол уақыт аралығында арал Кубаның шекарасын анықтайтын келісімде аталмаған, бұл жағдай тәуелсіздік алған Куба мен Құрама Штаттар арасында дау туғызды. Америкалық-кубалық шартқа енген Платта түзеуі аралды Кубаның құзыретінен шығарып тастады. Алайда 1907 жылы АҚШ-тың Жоғарғы соты Хувентуд аралының ендігәрі АҚШ-қа тиесілі емес екендігі туралы үкім шығарды, ал 1925 жылы АҚШ пен Куба арасында аралдың тәнділігі туралы келісімге түпкілікті  қол қойылды.

## Әкімшілік бөлінуі
**Хувентуд аралы** мен оның маңындағы кішкентай аралдар ерекше Хувентуд муниципалитетін құрайды, оның аумағы — 2 419 мың км², халқы — 86 420 адам (2010 жыл).

## Экономикасы
Хувентуд аралы — Кубаның негізгі ауыл шаруашылық провинцияларының бірі. Бұл жерде экспортқа шығарылатын цитрус тектестер мен көкөністер өсіріледі. Ауқымды жерлерде жайылымдар орныққан.

## Сыртқы сілтемелер
* *Пинос* — статья из Большой советской энциклопедии.
* Хувентуд // Сөздік қазіргі заманғы географиялық атауларды / Рус. геогр. туралы-. Моск. орталығы; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. РҒА география институты. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Isla de la Juventud (island and municipality, Cuba) — Britannica Online Encyclopedia

Санат:Кариб теңізі аралдары
Санат:Куба провинциялары
Санат:Куба аралдары