open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тарих-и шаһ Махмуд ибн Мырза Фазыл Чорас

**Тарих-и шаһ Махмуд ибн Мырза Фазыл Чорас** – қазақ даласындағы тарихи оқиғаларды баяндайтын шығарма. Еңбектің әуелгі аты белгісіз. Оны алғаш Зәки Уәлиди Тоған тауып, мұқабасындағы жазуға қарап шартты түрде “Тарих-и шаһ Махмуд ибн Мырза Фазыл Чорас” деп ат қойған. Арнаулы әдебиеттерде “Жылнама” деп те аталады. Жылнама шамамен 1673 – 76 жылдары аралығында Шығыс Түркістанда құрастырылған. Ол кіріспеден және 119 шағын тараудан тұрады. Шығарманың сипаты, мазмұны және құрастырылуы жағынан жергілікті әулеттер тарихын, Шағатай әулетінен шыққан Жүніс ханның билік құруынан бастап, Исмаил ханның (1670) таққа отыру жайын баяндайды. Еңбектің алғашқы бөлімі Мұхаммед Хайдар Дулаттың “Тарих-и Рашидиін” негізге алған. Автор 55 тараудан бастап өзінің көргендері мен туыстарының естеліктерін, оқиға куәгерлерінің әңгімелерін пайдаланған. Жылнамада 16 – 17 ғасырлардағы Орта Азия, Қазақстан, Қырғызстан, Шығыс Түркістан және Жоңғар хандығы жөнінде деректер мол. Оның парсы және ұйғыр тіліндегі нұсқалары табылып отыр. 

## Сілтемелер
* Сейітов  
* Тарих-и Рашиди  
* Мұхаммед Хайдар Дулат
## Дереккөздер


Санат:Тарих
АҚШ тәуелсіздік декларациясы

[thumb|Alt=A.|[Томас Джефферсон]]
[thumb|Alt=A.|[Томас Джефферсон ескерткіші]]
**АҚШ тәуелсіздік декларациясы** — Солтүстік Америкадағы тәуелсіздік үшін Соғыс кезінде 1776 жылы 4 шілдеде Филадельфияда өткен Екінші Құрлықтық конгрессте қабылданған. Тәуелсіздік декларациясының негізіне республикалық және демократиялық рухта жасалған Томас Джефферсонның жобасы алынды. Онда 13 британ отарының метрополиядан бөлініп, дербес, тәуелсіздік мемлекет – Америка Құрама Штаттарының құрылғанын жарияланды. Тәуелсіздік Декларациясы адамдардың заң алдындағы теңдігін, олардың өмір сүруге деген табиғи құқығын, бостандығы мен бақытқа ұмтылуын жариялады. Алайда құл иеленушілердің қысымымен декларация мәтінінен құлдықты айыптаған жолдар алынып тасталды. Кейіннен Тәуелсіздік Декларациясының қабылданған күні америка халқының ұлттық мейрамына айналды.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ тарихы
Санат:Америкалық революция
Санат:Тәуелсіздік декларациялары
Зинол-Ғабден Қабиұлы Бисенғали

**Зинол-Ғабден Қабиұлы Бисенғали** *(21 қаңтар 1950 жылы, [[Атырау облысы]], [[Құрманғазы ауданы]]нды туған)* – әдебиеттанушы, филология ғылымының докторы *(1997 жылы)*, профессор *(1999 жылы)*. Қазақ Мемлекеттік Университетті бітірген (1972 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті). Сол жылдардан бері ҚазМУ-да доцент, профессор *«XX ғасыр басындағы қазақ романы»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері негізінен әдебиет тарихын зерттеуге арналған. Бірнеше оқу құралдарының авторы.

## Шығармалары
1. «XX ғасыр басындағы қазақ прозасы»,  Алматы, 1989 жылы

2. «Қазақ романы»,  Алматы, 2003 жылы

## Сілтемелер
1. "Терең өзен ақырын ағады" мақала (Бисенғали туралы)

2. Бисенғали жұмыс істейтін Қазақ әдебиеті кафедрасы

3. "Ғылымның биік шыңында" мақала (Бисенғали туралы)

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Виктор Яковлевич Панин

**Виктор Яковлевич Панин** (20.10. 1929 жылы туған, Ресей, Красноярск өлкесі, Тасеево ауданы – 22.10.2005, Алматы қ.) – биология ғылымының докторы (1971). **1953** ҚазМУ-ды ( қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1953 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында кіші, аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған. Негізгі ғылым еңбектері гельминттер морфологиясына, биологиясы мен эволоюциясына арналған. Панин гельминттердің ғылымға беймәлім *1 отряд* тармағын, *10 түрін* тауып, оларға сипаттама берген.
. 
## Дереккөздер
Текес артезиан алабы

**Текес Артезиан алабы** , Алматы облысының оңтүстік-шығысында орналасқан. Ауданы 1,8 мың км². Батыс бөлігі – Текес ойысы. Гидрокарбонатты сульфатты, кальцийлі-натрийлі тұщы су (минералдығы 0,15 – 0,9 г/л) жоғары плиоцен мен антропогеннің аллювий-пролювий текті шөгінділерінде жиылған. Барлау ұңғымаларының тереңдігі 24 – 230 м, су шығымы тәулігіне 430 – 1700 м3. Алаптың болжамды ғасырлық қоры 19 миллиард м3 мөлшерінде анықталған. Пайдаланылатын қоры тәулігіне 1,5 миллион м3, мұның ішінде толық барланғанының тәуліктік шығымы 170 мың м3. Теріскей Алатаудың мұздықтары суымен толысады. Алап суы елді мекендерді сумен қамтамасыз етуге, егін суаруға пайдаланылады.

## Сілтемелер
* Гидрокарбонат
* Алматы облысы
* Көктоғай кенті
## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Қанапия Дәрібаев

**Қанапия Дәрібаев** (27.12. 1931 жылы, қазіргі Сырдария ауданы С.Сейфуллин ауылы) – ақын. Қызылорда педагогикалық  институтының филология факультетін бітірген (1956 жылы). 1956 – 1958 жылы орта мектепте мұғалім, 1958 – 1963 жылы республикалық  «Балдырған», «Мәдениет және тұрмыс» журналдарында әдеби қызметкер, 1963 – 1981 жылы Шиелі ауданындағы «Өскен өңір» газетінде редактордың орынбасары, 1981 – 1983 жылы «Ара» журналында бөлім меңгерушісі болды. «Светофор оттары» (1961 жылы), «Серт», «Шиелі өзен» (1976 жылы), «Сыр перзенті» (1981 жылы), «Көк күмбезі» (1986 жылы) жинақтары жарық көрген.   Ақын 2006 жылы Алматы облысының Талғар ауданындағы Тұздыбастау ауылында қайтыс болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Туркс пен Кайкос

thumb|left
**Теріс пен Кайкос ** – Кариб теңізі алабындағы аралдар тобы, Ұлыбританияның иелігі. Теріс пен Кайкос Багам аралдары тізбегінің жалғасы болып табылады, 30-дан астам аралдан құралған. Оның 8-іне адамдар қоныстанған. Екі аралдық топ 35 км-лік Теркс-Айленд деп аталатын бұғазбен бөлінген. Бұғаздың ең терең жері 2200 м-ге дейін жетеді. Аралдар рифтермен қоршалған. Аумағы 430 км², халқы 17000 адам (2005). Әкімшілік орталығы Коберн-Таун. Аралдардың климаты жылы, айлық орташа температурасы жыл бойы 24 – 32С аралығында болады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 540 – 720 мм аралығында. Аралдарда ауыз судың тапшылығы байқалады. Негізгі табысты туризмнен, балық аулаудан, қаржылық қызметтен табады.

## Сілтемелер
* Багам аралдары
* Кариб теңізі
* Ұлыбритания

## Дереккөздер


Санат:Кариб елдері
Санат:Аралда орналасқан елдер
Санат:Ұлыбритания
Санат:Тәуелді аймақтар
Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық

**Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық** (1924 жылғы 17 тамызда Ақтөбе облысы Ойыл ауылында туған – 2020 жылғы 4 шілдеде Алматы қаласында қайтыс болған) – филология ғылымдарының докторы (1972), профессор (1989). Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1989), Сәтіғали Құтқожин мен Айғанымның қызы.

## Өмірбаяны

## Зерттеулер
Сыздық Рәбиға "Абай қара сөздерінің негізгі морфологиялық ерекшеліктері" (1959) тақырыбында кандидаттық, Сыздық Рәбиға “Абай шығармаларының тілі” (1972) тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Қазақ әдеби тілінің нормаларын қалыптастыруға арналған “Тілдік норма және стиль” (1984) еңбегі – қазақ тіл мәдениетінің негізін қалаушы зерттеушілердің бірі.  Ғылыми-зерттеу еңбектері қазақ әдеби тілінің тарихы, Абайдың поэтикалық тілі, қазақ тілінің поэтикасы, XV – XIX ғасырлардағы ақын-жыраулар тілі, ортағасырлық жазба ескерткіштер тілінің тарихы мен лексика-грамматикалық құрылымы, текстологиясы, тарихи лексика, лингвостилистика, тіл мәдениеті, орфография, жазу теориясы, Ахметтану, лингводидактика салаларында  100-ден астам магистрлік және кандидаттық диссертациялар қорғаған. 

## Марапаттар
“Қазақ әдеби тілінің тарихы” монографиясы үшін Ш.Уәлиханов атындағы сыйлығы (1995), Абайдың шығармалық мұрасын зерттеген еңбектер топтамасы үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығын (1996) алған. Түркітану саласындағы еңбектері үшін халықаралық конференцияларда бірнеше мәрте арнайы дипломдар мен сертификаттарға ие болды.  “Құрмет белгісі” (1971), “Парасат” (2004) ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
* Қазақ тілі орфографиясы мен пунктуациясы жайында анықтағыш, А., 1959, 1996;
* Сөздер сөйлейді, А., 1980, 1994, 2004;
* Сөз сазы, А., 1983;
* А.Байтұрсынов, А., 1990;
* Қазақ әдеби тілінің тарихы, А., 1993, 2004;
* Абайдың сөз өрнегі, А., 1995, 2004;
* Сөз құдіреті, А., 1997;
* Қазақ тілінің анықтағышы, Аст., 2000;
* Тілдік норма және оның қалыптасуы, Аст., 2001;
* Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі, А., 2004;
* Қ.А. Иасауи “Хикметтерінің” тілі, А., 2004.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Рабиға Сыздық: Ғылымда жүрген қазақ әйелінің жүгі өте ауыр

Санат:17 тамызда туғандар
Санат:Ойыл ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Шәймен Дәрібаев

**Дәрібаев Шәймен** (1857 жылы, қазіргі Жаңақорған ауданы Төменарық ауылы – 1933 жылы, сонда) – халық ақыны. Жасынан өлең шығарып, айтысқа түскен, сері болған. 1900 жылдан өмірінің соңына дейін Құлан ақынмен бірге жүрген. Оның 1891 жылы Ақбілекпен айтысы, «Белсенділерге», «Жылпос жігітке», «Өмір – дәурен», т.б. өлең-жырлары сақталған. Сонымен қатар шығыс халықтарының аңыз әңгімелері негізінде «Үш соқыр», «Сараң бай» және өз өмірі жайлы жазған «Жетім бала» атты дастандары жарық көрген.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том
	

Санат:Тұлғалар
Тмин

**Тмин** (Зире Carum) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын шөптесін өсімдік. Еуразияда өсетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда бұлақтар мен өзендердің жағалауында, шалғынды жерлер мен бұталардың арасында, тау етегінен бастап субальпілік белдеулерге дейінгі аралықта өсетін 1 түрі – кәдімгі Тмин (Carum carvі) бар. Оның биіктігі 40 – 60 см. Кіндік тамыры жіңішке, ұршық тәрізді. Сабағы дара, іші қуыс, терең жолақты, аша сияқты бұтақталған. Жапырақтары жалаңаш, түп жағынан кеңейген сағақта орналасқан, олардың жапырақ тақтасы 6 – 8 жұп отырыңқы буындармен жалғасқан, жай немесе екі қайтара қауырсынды тарамдалған. Шатыршалары орамсыз немесе 1 – 2 түп жағындағы жапырақшалармен 5 – 11 сәулелі болып келеді. Сәулелерінің ішкілері сыртқыларынан қысқа, шатырларында 20-дай гүл болады. Күлтелері ақ түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі жұмыртқа тәрізді. Тминнің шаруашылық үшін маңызы зор. Оның тұқымының құрамында 5,75%-дай эфир майлары (карвон және лимонен) болады. Тмин майы медицинада, ветеринарияда, сабын қайнатуда және тамақ өнеркәсібінде қолданылады. Майының қалдықтары құнды мал азығы – күнжара алу үшін пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Иван Александрович Скосарев

**Скосарев Иван Александрович** (15.6.1956 ж.т.) – медицина ғылымдарының докторы (1998), профессор (2000). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1982, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) және аспирантурасын (1984) бітірген. Осы институтта аға лаборант, ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін (1982–1992) атқарды. 140-тан астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.
## Шығармалары
*Дозированное плавание как один из методов оздоровления детей (1992);
*Основы клинического обследования в педиатрии с некоторыми вопросами питания детей 1 года жизни (1999);
*Психологические особенности при соматической патологии у детей (2001).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Константин Андреевич Пальгов

**Константин Андреевич Пальгов** (9.5.1931, Алматы қаласы – 1990, сонда) – медицина ғылымының докторы (**1968**), профессор (**1971**). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (**1981**). Алматы мемлекеттік медицина институтын (**1954**, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетті) бітірген. Осы университетте кафедра меңгерушісі, клиника жұмыстар жөніндегі проректор (**1975–1985**) қызметтерін атқарған.
## Ғылыми жұмыстар
**1967 жылы** «*Хирургическое лечение осложненных форм туберкулезного спондилита с применением костной и костно-мышечной пластики*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Пальгов сүйек-буын туберкулезін хирургиялық жолмен емдеу тәсілдерін тауып, тканьдарды сақтау жолын анықтады.. 
## Марапаттар
«**Құрмет Белгісі**» орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Әбдуәли Төлегенұлы Төлебиев

**Төлебиев Әбдуәли Төлегенұлы ** (12.9.1953 жылы туған, ІХР, Лаусечум қаласы) – суретші, кескіндемеші, педагог. 1975 жылы Қазақ педагогикалық институтының (қазіргі Алматы мемлекеттік педагогикалық университеті) көркемсурет-графика факультетін бітірген. Қазақ КСР-і ғылым академиясының Тарих және археология институтында суретші-археолог (1975 – 76), Қазақ политехникалық институтындағы (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) сурет кафедрасының ассистенті (1976 – 80), қазіргі Қазақтың бас сәулет-құрылыс академиясындағы сәулет және сурет кафедрасында аға оқытушы, доцент (1980 – 2006) болды. 2007 жылдан дизайн факультетінің бейнелеу өнері секторын басқарады. 3 монографияның, 6 оқулықтың, 6 оқу-әдістемелік құралдардың, 40-тан астам ғылыми мақаланың авторы.Бүкілодақтық, республикалық және Бухарест қаласында өткен Халықаралық (1992, Румыния) көрмелерге қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мәриямгүл Төлегенова

**Мәриямгүл Төлегенова** (24.7.1952, Алматы – 24.07.2006, Алматы) – әнші (лирикалы-колоратуралық сопрано), ҚР-інің еңбек сіңірген қайраткері (2005). 

1979 жылы қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясын бітірген. Сол жылы Қазақтың мемлекеттік академия опера және балет театрының труппасына қабылданып, осы театрда қойылған опералық спектакльдерде Ольга (А.С. Даргомыжский, “Су перісі”), Марфа (Н.А. Римский-Корсаков, “Патша қалыңдығы”), Прилепа (П.И. Чайковский, “Қарғаның мәткесі”), Виолетта, Джильда, Оскар, Тибо (Дж. Верди, “Травиата”, “Риголетто”, “Бал-маскарад”, “Дон Карлос”), Белинда (Г.Перселл, “Дидона мен Эней”), Адель, Розалинда (И.Штраус, “Жарқанат”), Олимпия (Ж.Оффенбах, “Гофман ертегілері”), Микаэла (Ж.Бизе, “Кармен”), Дана (Е.Г. Брусиловский, “Ер Тарғын”), Гүлбаршын (Е.Рахмадиев, “Алпамыс”), т.б. партияларды орындады. Қазақстан мен Ресейдің жетекші оркестрлерімен гастрольдік сапармен көптеген елді мекендерде өнер көрсетті. Қазақстанда өткен Австрия мәдени күндері кезінде Вена симфония оркестрінің квартетімен В.А. Моцарт шығармалары бойынша орындалған концерттерге, сондай-ақ бірқатар қайырымдылық концерттерге, Мәскеу мэрінің шақыруымен “Ғасырлар тоғысындағы орыс романсы” фестиваліне тұрақты түрде қатысқан.

Қазақ ұлттық консерваториясында педагогикалық қызметпен де айналысты. Б.Төлегенова атындағы Халықаралық әншілер байқауының үйлестіруші-директоры болды.

## Дереккөздер


Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Славин Лев Менделеевич

**Славин Лев Менделеевич**(28.7.1922, Украина, Одесса қаласы – 3.9.1982, Алматы қаласы) – философия ғылымдарының докторы (1968), профессор (1971). ҚазПИ-ді (1944, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. ҚазҰПУ-да оқытушы,доцент, профессор(1944–1970), Қазақстан ғылым академиясының Философия және құқық институтында бөлім меңгерушісі (1970–1975), профессор (1975–1982) қызметтерін атқарған.

## Дереккөздер
**[[Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы]]**

Санат:Тұлғалар
Жер беті (үсті) ағындысы

**Жер беті ағындысы**, ауырлық күшінің әсерінен атмосфералық судың жер бетімен жылжу процесі; жердегі су айналымының (ылғал айналымы) құрамды бөлігі. Жер беті ағындысының көлемі жауын-шашын мөлшеріне және ормандылыққа байланысты: ормансыз ауданда жер беті ағындысы жауын-шашынның жылдың қосындысының 65%-ын құрайды және топырақтың су эрозиясына себепші болады; ормандылыққа Жер беті ағындысы 5%-ын ғана құрайды.

## Жер беті суларының режімі

[right|thumb| alt=A.||["Судың тұздығы мен температурасының өзгерісі"]]

**Жер беті суларының режімі** — жер беті суларының табиғат заңы бойынша кайталанып, өзгеріп отыратын көрсеткіштерінің жинағы. Жер беті суларының режімі алаптағы су теңдестігінің кірісі мен шығысы элементтерін әрекетке келтіріп, жергілікті климат жағдайымен жөне су жинағыш алаптағы жер бетінің бедерімен тығыз байланысты болады.

## Жер бетімен суландыру

[left|thumb| alt=A.|200 px|["Жер бетімен суландыру"]]

**Жер бетімен суландыру** — суландыру тәсілі, суландыру кезінде су жер бетімен жайылып, топырақ біртегіс ылғалдандырылады. Жер бетімен суландыру және су басу аңыз арқылы, суды жер бетімен жайып жіберу, жаңбырлатып және су басу суландыру әдістері болып бөлінеді.

## Жер бетіндегі судың жалпы қоры

**Жер бетіндегі судың жалпы қоры** — шамамен 1386 млн. км²-ге тең. Өзен арналарындағы су қоры 2120 км3-ге тең, тұщы көлдердегі су — 91 мың км3. Тұщы жер асты суларының қоры 10,5 млн. Км3 мөлшерінде деп есептелсе тұщы сулардың жалпы қоры — 3,5 млн. Км3 немесе гидросфера көлемінің 2,53%-ын құрайды. Егер, біз тұщы судың негізгі массасы мұздықтарда жиналғанын есте ұстасақ, онда адам қажетіне жұмсалатын таза тұщы судың көлемі шұғыл кемиді және шамамен гидросфераның 0,80% бөлігін қүрайды.

## Жер бетіндегі ылғал айналымы

[thumb| alt=A.|200 px|["Ылғал айналымы"]]

**Жер бетіндегі ылғал айналымы**  — судың фазалық өзгерістері негізінде табиғатта үздіксіз жүретін жер беті мен атмосфера арасындағы ылғал алмасу. Ылғал айналы-мының екі түрі болады: 1) кіші немесе мұхиттық су айналысы, яғни мұхиттар мен теңіздердің бетінен буланған ылғал құрлыққа тасымалданбай, су бетінен аспанға тік көтеріліп конденсацияға ұшырайды да, теңіздер мен мұхиттардың бетіне жауын-шашын болып қайта оралады; 2) үлкен айналым, ылғалдың ауа ағындарының күшімен мұхиттардың үстінен құрлықтарға тасымалдануы. Онын құрлық бетіне жауын-шашын түрінде түсіп, мұхиттар мен теңіздерге жер беті немесе жер асты жолымен қайта оралу  процесі. Су буының мұхит бетінен келген I кішігірім бөлігі құрлықтың түйық аймақтарына жауын-шашын түрінде түседі жөне қайтып оралмайды, яғни үлкен айналымға қатыспайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Пайдалы қазбалары

**Пайдалы қазбалары**. Орал, Сарыарқа, Алтай-Саян,Тянь-Шань, т.б. қатпарлықтарында **калцедон және герцин** интрузиялық тау жыныстарымен тектес көптеген металл кендері бар. Шөгінді тау жыныстармен қоса *мұнай-газ*, ірі *көмір* алаптары (Қарағанды, Екібастұз, Донбасс, Ертіс маңы, Кузбасс, Гондвана, т.б.), *жанғыш тақтатас* (Балтық маңы), мысты *құмтастар* мен *тақтатастар* (Жезқазған, Орал бөктері, Маңғыстау, Атбасар, т.б.) кендері жаралды. Одан басқа *фосфорит* (Қаратау, АҚШ), *боксит* (Орал, Салаир), шөгінді *темір-марганец* кентастары (Атасу, Жезді, Рейн алабы, Саян, т.б.), *тұз кендері* (Соликамск, Иран-Пәкстан, т.б.) де Пайдалы тау жыныстарымен қатарлас. Қоры мол, қолайлы жағдайларда орналасқан әр текті құрылыс тастары, цементтік шикізат, асыл, әшекей, қаптама тастар да көп кездеседі.. 
## Дереккөздер


Санат:География
Людмила Николаевна Турпаян

**Людмила Николаевна Турпаян** (Ванюкова-Турпаян) (19.5.1946 жылы туған, Петропавл қаласы) – актриса, ҚР-інің халық артисті (1998).

1965 жылы Солтүстік Қазақстан облысы орыс драма театрының студиясын бітірген соң Орал облысы орыс драма театрында актриса болды. 1968 жылдан Петропавл қаласындағы облытық орыс драма театры құрамында қызмет етеді. Турпаян өзінің шығармашылық өнер жолында 200-ден астам рөлдерде ойнаған. Ол осы заманғы орыс және шетел драматургиясынан Жанна (А.М. Галин, “Жанна”), Филумена Мартурано (Э. Де Филиппо, “Филумена Мартурано”), классикалық шығармалар бойынша қойылған спектакльдерде Надежда (А.М. Горький, “Соңғылар”), Аркадина (А.П. Чехов, “Шағала”), Гурмыжская (А.Н. Островский, “Орман”), Луиза (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), сондай-ақ “Орыс құпиясы” мюзиклінде Машенька секілді сан алуан сахналық бейнелерді шеберлікпен жасады.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақстан халық әртістері
Оқшаулатқыш

**Оқшаулатқыш**, *электрлік оқшаулатқыш* – 1) меншікті электрлік кедергісі өте үлкен зат (диэлектрик). 2) Электр потенциалы әр түрлі жабдықтарды немесе оның жеке бөліктерін электр оқшаулауға, олардың жерге, корпусқа, ғимаратқа қысқа тұйықталуын болдырмауға арналған электртехнткалық құрылғы. Электр оқшаулау – өткізгіштердің тікелей түйісуі немесе олардың арасында электрлік тесу болмау үшін оларды диэлектрикпен бөлу. Оқшаулатқыштар электр энергиясын тарату желілерінің тіректеріне сымдарды бекітуге арналған желілік (істікті және аспалы),  тарату құрылғыларының токөткерме бөліктерін монтаждауға арналған стансалық  және әр түрлі электр аппараттарының, машиналарының бөлшектерін бекітуге және бөлектеуге арналған аппараттық (құралымдары әр түрлі, мысалы, табақша, оқтауша түрінде) деп ажыратылады. Шыны мен фарфордан жасалған оқшаулатқыштар көп тараған. Соңғы кезде электр және механика қасиеттері жоғары полимерлік оқшаултар кеңінен қолданыс табуда. Полимерлік оқшаулытқыштарды жасау технологиясы энергия жағынан тиімді, автоматтандыруға ыңғайлы. 3) Радиотехникада электр оқшауланған– ұзындығы жұмыстық радиотолқын ұзындығының 1/4-іне тең, бір ұшы қысқа тұйықталған, екінші ұшының кедергісі өте үлкен екі сымдық немесе каоксиалдық желінің кесіндісі. Аса жоғары жиілікті радиоқұралымдарда олар тірек немесе желідегі жасанды саңылау (үзік) ретінде пайдаланылады.
## Ішкі сілтемелер
* Электр энергиясы	 
* Диэлектрик

## Дереккөздер


Санат:Диэлектриктер
Тұздыкөл шипалы балшығы

**Тұздыкөл шипалы балшығы**  ,Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында, Қарқаралы қаласының солтүстік-шығысында 45 км жерде. Көлдің ұзындығы 1 км, ені 250 м шамасында. Күкірті сутек иісі бар сұрғылт балшық тұздың қалың қабаты астына тұнған. Лайы адам денесіне жақсы жабысады, оңай жуылады. Емдік мақсатта ерте кезден бері қолданылуда. Тұздыкөл балшығы ревматизмдік полиартритті, полиневритті, невралгияны, түрлі қабыну процестерін, т.б. емдеуге қолданылады.

## Сілтемелер
* Ревматизм  
* Қарағанды облысы  
* Қарқаралы қаласы
## Дереккөздер


Санат:География
Пальгов мұздығы

**Пальгов мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Есік өзені алабында. Мұздықты 1936 жылы өлкетанушы В.Горбунов ашып, оған белгілі кеңес гляциологы Н.Пальговтың есімі берілді. 

## Аумағы, жер бедері
Ұзындығы - 5,1 км, ашық жатқан жері - 4,1 км. Жалпы ауданы - 7,5 км2, оның ішінде мұзқар (фирн) алаңы - 5,1 км2, ашық тілі - 2,0 км2, борпылдақ жыныс жапқан бөлігі - 0,4 км2. Мұздық 3820 м биіктіктен басталып, 3500 м-де аяқталады.

## Дереккөздер
 

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Нұрлан Кемелбайұлы Смағұлов

**Смағұлов Нұрлан Кемелбайұлы** (1954 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1997). Қарағанды мемлекеттік медицина институтытын (1974, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Физиология және еңбек гигиенасы институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары (1979–1996), Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі (1996–2001) қызметін атқарды. 2002 жылдан профессор,200 ғылыми жарияланым мен 6 монографияның авторы.
## Шығармалары
*Оценка и прогнозирование напряженности труда операторов (1993); 
*Трансформация и биодеградация ароматических углеводородов (1998);
## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Шаймұрат Смағұлов

**Смағұлов Шаймұрат** (1936 жылы туған, Ресей, Омбы облысы Шарбақкөл ауданы) – экономика ғылымдарының докторы (1999), профeссор (2003).

Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан.

Омбы ауыл шаруышылық институтын (1959), Жоғары партия мектебін (1982) бітірген. ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1994–1995), «Седанко» АҚ өкілдігінің директоры (1995–1998), Еуразия гуманитарлық университетінің профессоры (1998–2002)

2002 жылдан Қазақстан – Ресей университетінің профессоры қызметін атқарады. 40 ғылыми жарияланымның, 4 монографияның авторы.
## Шығармалары
*Техника и человек в условиях экономической реформы (1993);
*Экономическая реформа и предпринимательство (1995);
*Формы функционирования агропромышленной корпорации (1996).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:экономика ғылымдарының докторлары
Шалтай Смағұлов

**Смағұлов Шалтай** (16.3. 1949 жылы туған, Алматы облысы,Балқаш ауданы,Құйған ауылы – 22.2.2003, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1988), профессор (1990). Новосибирск мемлекеттік университетін (1972), КСРО ғылым академиясының Теория және қолданбалы механика институтының аспирантурасын (1978) бітірген. Ресейдің жоғары оқу орындарында (1972–1984) жұмыс істеді. ҚР Ұлттық ғылым академиясының Механика және математика ғылыми-зерттеу институтының директоры (1996–2001), ҚазҰУ-да декан (2001–2003) қызметтерін атқарды. 120 ғылыми жарияланымның, 8 монографияның авторы. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1994). 
## Дереккөздер
**[[Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы]]**

Санат:1949 жылы туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Садыр Қамал

**Садыр Қамал ** - «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» тұсындағы қайғылы оқиғалардан қалған тарихи орын. Жетісу, Талас жерін басып, Қаратау асуларынан асып, жойқын шабуылдап келе жатқан қалың жаудан хабар алған қазақ ауылдары үдере көтеріліп, Қос дария жағына шұбыра көшкенде Арыс, Боралдай бойын жайлаған Найманның Садыр руының батыры Жомарт жауды ауыл-әулетімен осында көктеу қонысында қарсы алыпты. Жау жасағына қаруланып қарсы тұрған батыр ауылы күші әлдеқайда басым жаудан қорғанып, Теректі бұлағын өрлеп, **Үлкен тұра **шыңына бекініпті. Батыр ауылы жау қоршауында қалып, түгелдей мерт болып, жаңа туған нәрестесімен бір жас келін тасада аман қалған екен. Садыр руының ауылы мерт болған орынды ел-жұрт **Садыр қамалған жер **деп атаған. 

Боралдай өзенінің Үшаша атты қосылысының жанында "Садырмүрде", "Садырсай", "Садыр қамалған" деген жерлер бар. "Садырмүрде"де Садыр руы адамдарының зираты. Аман қалған 40 мың үйден 15 мың шаңырағы шұбырып Әндіжан жеріне өтіп кетеді.   

## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысы географиясы
Талғат Сайрамбаев

***Талғат Сайрамбаев*** (19.2.1937 жылдары туған, қазіргі Бәйдібек ауданы Сыпатаев ауылы ) – ғалым, филология  ғылым докторы (1983), профессор (1985).

Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.

*Шымкент  педогогикалық  институтын бітірген (1960). 
*Тіл білімі, қазақ тілі синтаксисі саласының маманы. 
*1960 – 61 жылдары орта мектеп мұғалімі;
*1961 – 64 жылдары ауылы Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспиранты;, 
*1964 – 71 жылдары Қызылорда педогогикалық  институтында қазақ тілі кафедрасының оқытушысы;
*1971 жылдан бастап доцент, әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-да кафедра меңгерушісі, дайындық факултетінің деканы, филология  факултетінің профессор қызметінде. 
*30 ғылым кандидатын, 2 ғылым докторын даярлаған. Жалпы жарық көрген еңбектерінің саны 200-ден асады.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Сайрам Содоси

**Сайрам Содоси ** – Сайрам ауданының өзбек тілінде шығатын басылымы. 1932 жылдары шыққан «Пахта зарбдори» газетінің тұңғыш редакторы – Б.Мирзаев. Газет 1935 жылдан 1992 жылға дейін «Кзыл кишлак» аталып келді. 2001 жылдары редактордың орынбасары И.Әбдунәбиев «Ауданның үздік журналисі» атанды. 

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Ағыбай Құсманұлы Смағұлов

thumb|right|800px
**Ағыбай Құсманұлы Смағұлов ** (*[[1949 жыл]]ы туған, [[Шығыс Қазақстан облысы]]*) – биология ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996).

## Өмірбаяны
* Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (*1972, қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]*) және аспирантурасын (1975) бітірген. 
* 1978 жылдан осы институтта ассистент, доцент, профессор, қазіргі кезде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Халықаралық еуразия экономикалық академиясының толық мүшесi (*1998), биология ғылымдарының докторы (1994 жылы [[Санкт-Петербург]] қаласында қорғаған*). 
* Алматыдағы Қазақ ұлттық аграрлық университетi стандарттау, метрология және сертификаттау кафедрасының профессоры.

## Ғылыми жұмыстары
* Көп жылдардан берi ҚР Ауыл шаруашылығы министрлiгiнiң көптеген түбiрлi ғылыми-зерттеу бағдарламаларына жетекшiлiк жасап келедi. Ондаған ғылыми-әдiстемелiк оқулықтар мен еңбектердiң авторы.
* 1975-2004 жылдары iрi қараның еттi тұқымын қалыптастырумен айналысқан, белгiлi *«әулиекөл»* авторларының бiрi.
* 1972-1997 жылдары қазақтың ақбас cиыры тұқымын қалыптастырумен айналысқан.
* 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Өзгенiкiне қызыққанша, өзiмiздiкiн дамытайық 

Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Сайрам шыңы

**Сайрам шыңы** – Өгем жотасының ең биік жері (4299 м), Ақсу-Жабағылы қорығының оңтүстік-батысында, Қазақстан (Түркістан облысы) мен Өзбекстан шекарасында орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Негізінен тақтатас, құмтас, әктасты жыныстардан түзілген. Беткейлері тік құлама құзды. Аумақты мұздықтармен құрсалған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Өзбекстан шыңдары
Санат:Тәңір тауы
Олег Сакиркин

** Олег Сакиркин ** (23.1.1966 жылдары туған, Шымкент  қаласы ) – жеңіл атлетикадан еңбек сіңірген спорт шебері. Алғашқы бапкері М.Гоннота. Үш мәрте қарғудан әлем кубогінің (1994, Лондон, Ұлыбритания) қола жүлдегері, әлем чемпионатының (1987 – 88, Венгрия) чемпионы. Еуропа кубогінің (1989, Гейтхед, Ұлыбритания) жеңімпазы. 10-Азия чемпионатының (1993, Манила, Филиппин) күміс жүлдегері. 12-Азия ойындарының (1994, Хиросима, Жапония) чемпионы. Ғ.Қосанов атындағы Халықаралық  турнирдің (1994, 1996) жеңімпазы.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Мумин Закирұлы Саламов

** Мумин Закирұлы Саламов ** [1923 жылдары туған, Бостандық ауданы (қазіргі Өзбекстан Республикасы)] – соғыс ардагері. «Даңқ» орденінің толық иегері. 1942 жылдары наурыз айында армияға алынды. Калинин, 1-Балтық бойы және 1-Украинa майдандарында шайқасып, үш рет жараланды.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Даңқ орденінің толық иегерлері
Мінайдар Сәлімұлы Салин

** Мінайдар Сәлімұлы Салин ** (1904 жылдары туған, Мендыгарин волості, Қостанай оязы — 6 қазан 1983) – Кеңестік партия және қоғам қайраткері

1952–1953 жылдары партия комитетінің бірінші хатшысы,

1930 жылдан КОКП мүшесі. Мәскеу қаласындағы партия және кеңес қызметкерлеріне арналған бір жылдық курсты бітірген. Ақмола облысында Ішкі істер халық комиссариты ауданы бөлімінің бастығы,

1939–1942 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің үшінші хатшысы қызметтерін атқарды.

1944–1945 жылдары еңбекшілер депутаттары Түркістан облысы кеңесі атқару комитетінің төрағасы,

1945–1952 жылдары Батыс Қазақстан облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы болды.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Әуесхан Салықбаев

** Әуесхан Салықбаев ** (20.5. 1929 жылдары туған, Арыс қаласы ) – еңбек ардагері. Социялистік Еңбек Ері (1966). Еңбек жолын 1944 жылдары Арыс стансасында жұмысшы болып бастады. 1950 жылдан бригадирі, бастығы болды. 1959 жылдары оның бастамасымен Арыс стансасында бірінші болып вагондарды құрастырудың диспетчерлік басқару ісі жүзеге асырылды. Тоғызыншы бесжылдықта Арыс стансасының қызметкерлері 17 рет Бүкілодақтық жарыста озып шығып ауыспалы Қызыл Туды жеңіп алды. 1979 – 93 жылдары Алматы теміржолының Шымкент  бөлімшесін басқарды. 1993 жылы зейнет демалысына шықты. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Қазақстанның алтын кітабына есімі жазылды. Облыстың және Арыс қаласының құрметті азаматы.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Игорь Александрович Самченко

** Игорь Александрович Самченко ** (2.11.1955 жылдары туған, Мақтаарал ауданы Атакент кенті) – ғалым, медицина  ғылым докторы (1996), профессор Алматы Мемлекеттік  медицина  институтын (1979), Оңтүстік Қазақстан техникалық институтын бітірген (1994). 1979 – 89 жылдары Шымкент  облысы клиникалық аурухана дәрігерінің орынбасары. 1989 – 92 жылдары Түркістан облысы денсаулық сақтау басқармасы бастығының бірінші орынбасары. 1992 – 94 жылдары Шымкент  қаласы  жедел жәрдем ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары. 1995 – 96 жылдары «Здравреформ» бағдарламасының Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша директоры. 1996 – 97 жылдары қаласы А. Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің, ғылым-оқу орталық бас директорының орынбасары. 1997 – 98 жылдары Мирас университетінің проректоры. 1998 – 2002 жылдары Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік  медицина  академиясының отбасы және поликлиника медицинасы кафедрасының меңгерушісі. 2002 жылдан проректор. 120-дан астам еңбектері жарық көрген.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санкентөбе

** Санкентөбе ** – Қазақстандағы ежелгі қоныс орны (біздің заманымыздың 1 ғасыры). Арыс станциясынан 7 километр жерде. 1948 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі ауылы Н. Бернштам) зерттеу жүргізген. Аумағы – 40х45 метр. Бұдан көптеген тұрмыстық құрал-жабдықтар табылған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Баскүнжақ

**Баскүнжақ** () — Еділ алабындағы тұйық, тұзды көл. Ресейдің Астрахан облысында, Еділ өзенінен шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. Аумағы 106 км². Көлдің қазаншұңқыры Үлкен Богдо тауының солтүстігінде, теңіз деңгейінен  21 м төмен жатыр. Басқұншақ көлі Үлкен және Кіші Богдо таулары етегінен шығатын тұзды бұлақ суларымен және атмосфералық жауын-шашынмен толығады. Жазда суының булануынан көлдің бетінде жұқа тұз қабаты (5 — 6 см) пайда болып, ол бұрынырақ түзілген ұсақ кристалды, қатпарлы тұз қабаттарын толықтырады. Ал, одан төменіректе (0,5—12 м) жоғары сапалы ірі кристалды тұз қабаттары бар. Көлден 19 ғасырдың орта тұсынан бері тұз өндіріледі.

## Этимологиясы
Көлдің атауы — түркі тілден шыққан, «күн, күнгей», «жарқын» деген мағыналарға жақын. Мөлшерлеп айтқанда оған жақын орналасқан Биік Боғдо қасиетті тауымен байланысты.

## Дереккөздер

Санат:Астрахан облысы көлдері
Рахым Балабиев

**Рахым Балабиев** (*10.1.1936 жылы туған, [[Созақ ауданы]], [[Сызған ауылы]]*) – ақын. 1961 – 1978 жылы Кентаудағы жүк тасымалдау мекемесінің жүргізушісі, бас инженері, одан кейінгі жылдары Түлкібас автокөлік мекемесінің, Кентау жүк автомобиль көліктері мекемесінің директоры қызметтерін атқарды. *«Жан сыры» (1992), «Төскейсаз» (1994), «Жүректерге жол іздеу» (1998), «Саңғылдар» (1999), «Жел қайық»* (2001) өлең кітаптары жарық көрген. Жергілікті, респ. жыр мүшәйраларының жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күмісбек Сапақов

** Күмісбек Сапақов ** (1885, Қызылқұм ауданы – 1980, сонда) – Социалистік еңбек ері (12.7. 1949). 1931 – 42 жылдары Талапты ұжымшарында шопан. 1942 – 45 жылдары Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1946 – 59 жылдары Овцевод кеңшарында аға шопан болып істеді. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Басқұншы

**Басқұншы** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Басқұншы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласының солтүстік-шығысында 32 км-дей жерде, Қытаймен шекараға жапсарлас жатқан Қорғас өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Халқы

## Климаты, топырағы мен өсімдігі
Ауыл Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстігіндегі қоңыржай құрғақ агроклиматтық белдемде жатыр. Жері қызылқоңыр топырақты. Бұта аралас бетеге, көде, боз шөптері өседі. 

## Инфрақұрылымы
Басқұншыда бұрынғы “Красный Восток” ұжымшары негізінде шаруа қожалықтары құрылған. Орта мектеп, клуб, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Бала би мазары

**Бала Би Мазары**, *Тамабай* – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Түркістан қаласы, Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен 1,6 км оңтүстік-шығыста, Алшын көшесіндегі ескі қорымда.  

## Кезеңі
XIX ғасыр соңы.

## Сипаты
Бір бөлмелі, шаршы жоспарлы мазар күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Бұрыштары шығыңқы түрде қаланған, кірпіш бедерімен айшықталған. Есік пен терезе қуыстары әшекейлі темір торлармен бекітілген. Құрылыстың сырты сыланбаған. Төбесі бедерленген күмбезбен жабылған.

Шағын бір бөлмеден тұратын мазар өлшемдері 4,7х4,7 метр, тік төрт бұрышты болып, күмбезделіп жабылған. Күмбезінің ұшар басына дейінгі биіктігі 4,5 метр. Жақтаулары кірпіштерді әсемдеп қалау арқылы безендірілген. Есіктен және терезе жақтауларында темір торлар орналасып, ішкі келбеті сыланған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Абдулла Сапарбаев

** Абдулла Сапарбаев ** (21.5. 1949 жылдары туған, Қазығұрт ауданы Көктөбе ауылы ) – ғалым, химия ғылым докторы (1997), профессор (1997). Еңбек жолын Шыршық трансформатор завотында слесарь болып бастаған. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1972). 1972 – 93 жылдары Қазақ көкөніс шаруашылық ғылым-зерт. институтында қызмет атқарды. 1993 – 97 жылдары ин-т директорының орынбасары. 1994 – 97 жылдары Алматы қаласының «Көгалдандыру» акционерлік қоғамының «Гүлдер участогінде» ашық және жылыжай алаңының меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының топырақтану институтында жетекші ғылым қызметкер. 1998 жылдан Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орт-ның егіншілік, агрохимия, су, орман шаруашылық және агроэкология бөлімінде акад.-хатшы. 100-ден аса ғылыми еңбектері бар. Докторлық диссертация қорғайтын мамандандырылған кеңестің, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Жоғары аттестация комитетінің «Ауыл шаруашылығы мен ветеринария» саласындағы кеңесінің сарапшы мүшесі, ғылым-хатшысы, Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық аграрлық орт-ның «Жаршы» және «Вестник» ғылым-теориялық журналдарының редакция алқасының мүшесі.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:1949 жылы туғандар
Әбдіжапар Жұманұлы Сапарбаев

** Әбдіжапар Жұманұлы Сапарбаев ** (1954 жылдары туған, Сарыағаш ауданы Жылға ауылы ) – ғалым, экономика ғылым докторы (1995), профессор (1997). ҚазМУ-ді бітірген (1978). 1983 – 86 жылдары Украина ғылым академиясының аспирантурасында оқыды. 1989 – 98 жылдары Алматы технология институтында доцент, Маркетинг және коммерция кафедрасының меңгерушісі, 1998 жылдан проректоры. Еуразия және Халықаралық  экономика академиясының академигі.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев

** Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев ** (17.12.1942, Сайрам ауданы Қарасу ауылы  – 21.8.1996) – ғалым, педагогика ғылымдарының докторы , профессор Қазақстан Республикасы Педагогика ғылымдары академиясының академигі. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

Қазақ Мемлекеттік  дене тәрбиесі институтын бітірген (1965). 1965 – 82 жылдары М.Әуезов атындағы Шымкент  педагогикалық  институтында грек-рим күресінің жаттықтырушысы әрі аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы болды. 1982 – 89 жылдары Шымкент  дене тәрбиесі техникумының директоры, ал 1989 жылдан Шымкент  педагогикалық  дене тәрбиесі институтының ректоры болған. 90 КСРО спорт шеберін, 48 Қазақстан Республикасы еңбек сіңірген жаттықтырушысын тәрбиелеген. КСРО спорт шебері, Қазақстан Республикасы еңбек сіңірген жаттықтырушысы, күрес спортының жоғарғы санаттағы төрешісі, КСРО дене тәрбиесінің үздігі, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, Сайрам ауданының құрметті азаматы. Сапарбаев атында Сайрам ауданында мектеп, ал Шымкент  қаласында институт бар.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Исраил Сапарбай

**Исраил Сапарбай** (15 мамыр 1941 жыл, Самарқан облысы – 18 шілде 2025 жыл) — кеңестік және қазақстандық ақын, драматург,
аудармашы, сазгер, «Платина Тарланы» тәуелсіз сыйлығының лауреаты, Парасат орденінің иегері (2012).

## Толығырақ
Исраил Сапарбай 1941 жылғы 15 мамырда Кеңестік Өзбекстандағы Самарқан облысының Кушрабад ауданында дүниеге келген. Ол қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
* Шымкент  педогогикалық  институтының филология  факультетін бітірген соң бірнеше жыл «Оңтүстік Қазақстан» газетінде жұмыс істеген. 
* 1973–1975 жылдары Алматы Жоғары партия мектебін бітірді. 
* 1976–1983 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының Шымкент облысаралық бөлімшесінде әдеби кеңесші қызметін атқарыл, 1983 жылы «Жалын» баспасына аға редакторлыққа ауысқан. 
* 1984–1985 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінде поэзия бөлімінің меңгерушісі
* 1985–1992 жылдары «Жазушы» баспасында поэзия бөлімінің меңгерушісі, одан соң «Қазақфильм» телестудиясы бас редакторының орынбасары
* 1997–1998 жылдары Сыртқы істер министрлігінің ТМД елдері бойынша Департаментінің I хатшысы
* 1998–1999 жылдары Өзбекстан Республикасындағы Қазақстан елшіліғінде ІІ хатшы қызметтерін атқарды. Алғаш бір топ өлеңдері 1975 жылы « Көктем тынысы» ұжымдық жинағын-да жарық көрді. Республикалық «Жалын» бәйгесінің жүлдегері. 70-ке тарта әндер мен 150-ге тарта ән мәтіндерінің авторы. «Ауылдан келген ару», «Әмір-Темір», Абай-Тоғжан», «Сығай серенадасы», «Махаббат мейрамы» пьесалары театр сахнасында қойылып жүр.

## Шығармалары
Сапарбай шығармалары қатарында: «Аққу арман» (1976), «Раушан ғұмыр» (1978), «Бозқараған» (1980), «Қызыл-жасыл дүние» (1984), «Жүрегіме ұя салған қарлығаш. Өлеңдер» (1986), «Қызыл жел. Өлеңдер» (1998), «Ғашықтың тілі. Өлеңдер», «Махаббат пен Ғадауат. Өлеңдер» мен «Тар төсекте төсіңді» болды.

## Марапатттары мен атақтары
* Түркі поэзиясы халықаралық фестивалінің лауреаты
* Қазақстан жазушылар одағы сыйлығының лауреаты
* I.Жансүгіров атындағы сыйлықтың және Ж.Жабаев атындағы халықаралық сыйлығының иегері
* Астанаға 10 жыл медалі (2008)
* Парасат ордені (2012)
* Шымкент қаласының құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:КСРО ақындары
Санат:КСРО драматургтері
Санат:КСРО аудармашылары
Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Өзбекстан қазақтары
Палеоботаника

200px|left
**Палеоботаника** (Грекше *палео* - *көне*) – қазба өсімдіктерді зерттейтін *ғылым*; *[[ботаника]]* мен *[[палеонтология]]* саласы. Геологиямен тығыз байланысты.

1946 ж. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында палеобиология лаборатория ашылды. Қазір ол Палеоботаниканың аса маңызды мәселелерін зерттейді. Республика аумағындағы мезозой мен кайнозой флорасының дамуы жөнінде жалпы сұлба жасалды. Қаратаудағы юра, Шығыс Аралдағы соңғы бор, Зайсан қазаншұңқырындағы палеоцен, Ертіс маңындағы эоцен, Мұғалжар мен Оңтүстік Алтайға, Солтүстік Арал маңы мен Іле ойысына тән олигоцен, Торғай ойпаңы мен Солтүстік Тянь-Шаньдағы миоцен флоралары, сондай-ақ, палеозой флорасы сипатталды. 
Зоология институты жанындағы Табиғат музейінде қазба өсімдіктер коллекциясы жинақталған. Республикада Палеоботаника жетістіктері геол.-барлау жұмыстарында, геологиялық карталар мен сұлбалар жасау үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Палеонтология
Санат:Ботаника
Баймахан Балғынбаев

**Баймахан Балғынбаев** (1939 жылы туған, Шардара ауданы) – дәрігер.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған.

Алматы медицина институтын (1962) бітірген.

Киров ауданының орталық ауруханасында дәрігер, бөлім бастығы, бас дәрігердің орынбасары, одан соң ширек ғасыр бас дәрігері болып қызмет атқарды.

**'«КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі»**', «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 10 жылдығы» медалімен марапатталған. Мақтаарал ауданының құрметті азаматы.

Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Сардоба

thumb|right|200px|
**Сардоба** () – су құрылысы нысанының аты. 

Биіктігі 12 – 15 метр су сақтағыш кепе. Сардоба құдық үстінен немесе қапталынан үнді әдісімен иленген балшықтан құрылады. Сырт пішіні киіз үйге ұқсас, төбесі күмбез тәрізді. Шамамен 6 – 9 ғасырларда шөл далада (Орта Азияда, байырғы керуен жолының бойында, Мырзашөлде) салынған. Қыста қар, мұз жинап сақтап, жазда ауыз суға пайдалану үшін және ыстық күнде құдықтағы судың жылымауы үшін жасалған. Қазақстанның Оңтүстік Сардоба ойпатынан қазылған. 

## Дереккөздер

Санат:Таза су қоймалары
Санат:Сәулет өнері
Жас қазақ (ұйым)

**Жас қазақ** — 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін Ақмола (қазіргі Астана) қаласында құрылған қазақ жастарының ұйымы. 

Мүшелерінің саны 50 адамға дейін жеткен. Төрағасы — Сәкен Сейфуллин, мүшелері қатарында Б.Әділов, Бәкен Серікбаев, Б.Айбасов, А.Асылбеков, т.б. болды. “Жас қазақ” ұйымы социал-демократиялық бағытты ұстанды. Ресейдің федеративті республика болуын жақтады. Халық ағарту жұмыстарын жүргізуді, саяси істерге белсене араласуды алдына мақсат етіп қойды. “Айна” атты журнал шығаруды қолға алды. Ұйым мүшелері 1918 жылы көктемде Сейфуллиннің “Бақыт жолында” деген пьесасын сахнаға шығарды. Одан түскен қаражат Омбыда оқып жүрген қазақ балаларына берілді. Ақмола уездік қазақ комитеті құрамына “Жас қазақ” ұйымы өз мүшелерін енгізді. 1918 жылы 5 — 13 мамырда Омбы қаласында өткен жалпықазақ жастарының съезіне “Жас қазақ” ұйымы атынан Асылбеков пен C.Садуақасұлы қатысты. “Жас қазақ” ұйымы өлкеде кеңес өкіметінің орнауын қуаттады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары
Бөрібай Сариев

** Бөрібай Сариев ** (1940 жылдары туған, Сарыағаш ауданы) – ғалым, биология ғылым докторы ҚазМҰУ-ды бітірген (1966). 1969 жылға дейін аспирантурада оқыды. 1971 жылға дейін Семей педогогикалық  институтының оқытушысы, 1979 ¬– 85 жылдары Қазақ ғылым-зерт. институтында бөлім меңгерушісі болған. 3 ғылым кандидатын даярлаған. 65 ғылым еңбегі бар.

Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.
## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:1940 жылы туғандар
Жас қазақ (газет)

**Жас қазақ** — республикалық газет. 

Алғашқы саны 1991 жылы 22 наурызда жарық көрді. Еліміздің саяси, әлеуметтік және рухани өміріндегі өзекті мәселелерді қозғаған газет төрт жыл бойы шығып тұрды. 2001 жылы 11 тамызда “Жас қазақтың” жалғасы ретінде “Жас қазақ үні” газеті жарық көре бастады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Түсіпхан Сағатбекұлы Сайханов

**Түсіпхан Сағатбекұлы Сайханов** (13 мамыр 1951, Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Ақжар ауылы — 8 мамыр 2011, Алатау таулары) – палуан, еркін күрестен Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2001). Халықаралық  дәрежедегі төреші. 28-Олимпия ойындарының (2004, Афина, Грекия) күміс жүлдегері. Г. Лалиевтің жаттықтырушысы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2004).2011 жылы 8 мамырда жол апатынан қайтыс болды.

## Дереккөздер
|

Санат:13 мамырда туғандар
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Тарбағатай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Халықаралық дәрежедегі төрешілер
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Ерғали Сарманов

** Ерғали Сарманов ** (4.5.1956 жылдары туған, Түлкібас ауданы Машат ауылы ) – ұстаз. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

Қазақстан Республикасы Парламенті мәжілісінің депутаты (1999 – 2004). Шымкент  педогогикалық  институтын (1977), Ванновка гидромелиоративтік техникумын бітірген (1984). 1977 – 80 жылдары Сайрам ауданы 29 орта мектебінің мұғалімі, 1980 жылдары «Қайнарбұлақ» ұжымшарының комсомол комитетінің хатшысы, 1982 – 85 жылдары облыстық комсомол комитетінің нұсқаушысы, сектор меңгерушісі, Сайрам ауданында 1985 – 89 жылдары ғ18, 1990 – 94 жылдары ғ19 орта мектептерінің директоры, 1994 жылдары Қайнарбұлақ ауылының әкімі, 1994 – 99 жылдары Сайрам ауданы Білім беру бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан педагогтары
Павел Павлович Палев

**Павел Павлович Палев** (1931 жылы туған) – техника ғылымының докторы (1984), профессор (1986). Қарағанды политехникалық институтын (1960, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. 
* **1959–1992** «*Гипроуглегормаш*» тау-кен машиналарын жасайтын ғылыми-зерттеу жобалау-конструкторлық институтында ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі болған. 
* **1992 жылдан** Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде проффессор қызметін атқарады.. 
## Ғылыми еңбектер
**1983 ж.** «*Нагруженность и усталостная долговечность привода исполнительного органа горнопроходческих комбайнов*» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

100-ден астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым