Фриц Альберт Липман

**Фриц Альберт Липман** (, 12 маусым 1899, Кенигсберг — 24 шілде 1986, Поукипзи, Нью-Йорк шт., АҚШ) — неміс-америкалық биохимик. 1953 жылғы Медицина саласындағы Нобель сыйлығы лауреаты, Ханс Кребспен бірге А коферментін ашты.

## Өмірбаян, биохимик мансабы
Липман Кенигсбергте (қазіргі Калининград, Ресей) еврей заңгерлер отбасында өмірге келген. Ол жергілікті мектепте оқыды. 1917 жылы Липман [Мюнхенде медицинаны зерттей бастайды, бірақ 1918 жылы әскерге шақырылып, медициналық ротаға үлестірілді. Соғыстан кейін, 1919 жылы, ол өзінің ағасы Хайнц барып, медицинаны оқуын жалғастырды. Өз өмірінің осы кезеңде Липман ағасының қызығушылықтарымен бөлісті және өнерге, поэзияға, әдебиетке қызықты, ал бірақ ғылыммен айналысуға батылы жетпей медицина тәжірибесінде қалған. Ата-анасы мен достарының кеңесімен, ол мәйіттер кесуде 3 ай өткізді және бар ынтасымен дәрігер мансабына дайындалу үшін теориясны зерделеді. Липман Питер Рон сабақ берген үш биохимия курсына қатысты. Бұл өз өмірінде бетбұрыс жасаған сәт еді. 20 ғасырдың басында [биохимияны физиологияның шылауы ғана деп санайтын, сондықтан сол уақытта осы салаға Липманның айналысуға ниет білдіруі біртүрлі көрінді. 1923 жылы, Липман Амстердамдағы  фармакологиялық зертханасына сапармен келу шақыруын қабылдады . Биохимиямен Липманның айналысуға ниетіне жас ғалымды химияны терең зертеуі итермеледі. 1924 жылы, Липман  Берлин университетінде,  1927 жылы алған, оның одан кейінгі докторантурасындағы диссертациясы үшін тезис ретінде пайдаланылған, коллоидтық химия бойынша Ронмен бірге жазған мақаласы жарияланды. Липман 1920-шы жылдардың соңына дейін Берлин университетінде жұмыс істеді. Онда Липман Планельеспен бірге үй қояндарының қанындағы қант деңгейіне, глюкоза, крахмал және гликоген енгізу әсері туралы екі мақала жариялады. Липман Г. Меервейн оқыған, химия бойынша дәріс сабақтарына қатысты.

Әкесінің көмегімен Липман О. Мейергоф зертханасына жұмысқа алынды, ол онда үш жыл өткізген. 1930-32 жылдары әр түрлі еуропалық зертханаларда жұмыс істеді: Альберт Фишерде (1930), П.А. Левенде (1931),  Леонор Михаэлисте (1932). 1932 жылдың күзінде Липман, Карлсберг қорының биология институтының зертханасына, Копенгагенге көшті, сол уақытта А. Фишерде сол жерде болатын.

1932-тен 1939 жылға дейін Липман жасуша метаболизмі энергетикалық аспектісімен айналысты, Пастер әсерімен жұмыс істеді. Бейорганикалық фосфат қатысуымен АТФ-тің түзілуін тамашалады, онда жасуша сірінділерін қосу арқылы пируват тотығады.

Еуропадағы антисемиттік көзқарастың өсуіне байланысты 1939 жылы, Данияда қалу қауіпке айналды. Осы уақыт, жақсы дос, Мейергоф зертханасының әріптесі Дин Берк   Корнеллдегі Винсета дю Виньо зертханасына көшіп келді, онда екі ашық позиция бос болатын. Линнерстрем-Ланг Липманға ұсыныс білдірді, және Винсент дю Виньо соңғысын зертханаға қосылуға шақырды. Липман шақыруды қабылдап, Корнелл университетінің медициналық колледжінде биохимия бөлімінің ғылыми қызметкері болып тағайындалды. Ол 1941 жылға дейін Корнеллде қалды.

1941 жылы Липман Гарвард медицина мектебінің және Бостондағы Массачусетс қоғамдық ауруханасының хирургия бөлімінің қызметкері атанды.

1943 жылы ғалым Гарвард университетінде жұмыс істей бастады, ал 1949 жылы биохимия профессоры болып тағайындалды. 1957 жылы Липман Рокфеллер университетінде  биохимия профессоры атанды. Онда ол амин тобын қамтитын фосфат қосылыстарын зерттеді (мысалы, карбамоилфосфат).

1970 жылы ол өзінің соңғы күнге дейін жұмыс істеген Рокфеллер университетінің құрметті профессоры атанды.

## Липманның ғылыми аясы және ғылымға қосқан үлесі

### Еуропалық лабораториялардағы жұмысы
Мейергоф зертханасында жұмыс істей жүріп, Липман 1927 жылы  креатинфосфат бұлшық еттердің жиырылуы кезінде жарылатынын көрсетті. Содан соң ғалым фтор иондарының метаболикалық әсерлеріне қызықты, олар бұлшық еттердің қысқаруын баялаулатады. Липман бұл фторид гликолизді тежейтінін және метгемоглобинмен жауап қататынын, метгемоглобинді фтор туындыларын қалыптастыратын дәлелдеді. Осы жұмысты және Мейергофтың зертханалық жұмысын сипаттайтын үш мақала, 1929 жылы Липманға кандидаттық ғылыми дәрежесі атағын алуына әкелді. Мейергоф зертханасындағы соңғы жұмыс жылында, Липман ыдыраған креатинфосфат пен бұлшық еттердің жиырылуы арасындағы сандық қарым-қатынасты көрсете алды. Мейерхоф зертханасымен ынтымақтастықты одан әрі ұзарту мүмкін емес еді, өйткені келісім-шарттың ұзартылуы мүмкін емес еді.

Альберт Фишер зертханасында, Липман оттегіні манометркалық өлшеудің тін мәдениетіндегі, фибробластты сіңіретін Варбург аппаратының көмегімен жасушаның өсуін өлшеу әдістемесін әзірледі. Липманды, ауаның қатысуымен қалыпты эмбрионалды фибробласттарда орын алатын, гликолиздің қалыпсыз белсенді процесі қызықтырды. Бұл әсерді Липман қатерлі жасушалардың қалыптасуы ретінде сезінді.

П. А. Левен зертханасында, Липман жұмыртқа ақуызынан серин фосфатын виттелинді бөліп алды. Бұл қосылыста, басқа да белгілі фосфор қосылыстарынан айырмашылығы күшті қышқылдың қатысуымен гидролиздеу тұрақты болады.

Копенгагенде Липман Пастер эффектісімен жұмыс істей бастады. Ғалым гликолитик ферменттерге оттегі немесе тотығу-тотықсыздану көрсеткіштерінің тікелей іс-әрекетін сақтауға бекер тырысты. Кейінірек, оттегі емес, гликолиздің бірнеше ферменттерінің белсенділігін реттейтін факторы болып табылатын, АТФ:АДФ қатынасы деп көрсетілді.

Липманның жаңа зерттеу бағыты ол 1937 жылы Lactobacillus Delbrueckii штаммындағы пируваттың тотығуын зерттей бастағанда айқын болды. Бұл ағзаның препараттары екі кофактордан тұрады: тиаминпирофосфат және флавинадениндинуклеотид. Аса маңыздырақ байқау реакция бейорганикалық фосфат қатысуымен ғана жалғасады. Олардың ашытқы гликолитик ферменттерінен айырмашылығы, жүйе құрамдастары ерітілген болады, себебі митохондриялық табиғаты белгісіз. Алайда, таңбаланған изотоптармен аденин және фосфат қышқылын осы препаратқа қосқан кезде, пируваттың тотығуы АДФ-тың АТФ-ке және фосфатың қалыптасуына әкелді. Бұл жұмыс әлі Липман Копенгагенде өмір сүрген кезде атқарылды, ал 1939 жылы жарияланды.

### Америкалық уақыттағы зерттеулері
Винсента дю Виньо зертханасында жұмыс істеп жүріп, Липман, D-амин қышқылы оксидазының гидролизденуін талдап, тироцидин және грамицидинде бірнеше ақуыз емес D-амин қышқылдары бар екенін көрсетті. В 1940 году Липман выяснил, что ацетилфосфат образуется из АТФ и ацетата в бактериальных экстрактах
1940 жылы Липман ацетилфосфат АДФ пен ацетат бактериялық сірінділерінен қалыптасады деп тапты. Сол кезде ғалым “Энзимология жетістіктері” журналында өзінің атақты «Фосфаттық байланыстардың энергиясын метаболикалық метаболиттік түзілуде пайдалану" атты мақаласын жариялады. Бұл мақалада, Липман «энергетикалық ресурстарға бай фосфаттар» ұғымын енгізді, көптеген биохимиялық реакциялар мен процестер үшін қозғаушы күшті қамтамасыз ететінін анықтады.

Кейінірек, Липман тобы, ми диализат үзіндісінен ацилирдейтін белсенді затты тапты және оны А коферменті деп атады; байланыс ацетат қоздырғы ретінде әрекет етті. А коферментінде тиол тобы бар, бірақ осы топтың функциясы бірден анықталған жоқ.  1953 жылы Липман А коферменті құрылымы мен функциясы бойынша маңызды жұмыстарды қорытындылап, және ацил туындыларына кең  шолу жасады. Мақала май қышқылдары мен стероидтардың синтезіндегі, ацил-КоА тиоэфирлеріндегі рөліне сипаттама, сондай-ақ, ацетосірке қышқылы синтезіндегі хош иісті аминдер және ацетил-КоА-ны қамтыды.

1953 жылы Липман Х. Кребспен бірге А коферментін ашқаны үшін физиология және медицина бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды.

Липман ғылыми-зерттеу қызметін жалғастырып, ағзалардағы карбамилдің алмасуына қызықты. 1955 жылы, Америкалық химиктер қоғамы журналында Липман және басқалардың қысқаша баяндамасында АТФ карбамилфосфаттың АДФ-пен реакция кезінде пайда болуы мүмкін деп жазды. Олар сондай-ақ  уридин және цитидин биосинтез туындыларындағы алғашқы қадам болған, карбомоиласпартаттың қалыптасу кинетикасын сипаттады.

Өмірінің соңғы жылдары Липман зертханадағы жұмысын жалғастырды. Грамицидин және тироцидин сияқты циклдық пептидті антибиотиктер, полиэнзимдарға амин қышқылдарын тізбекпен қосқан кезде синтезделетінін көрсетті. Ол бұрын толғандыратын басқа да мәселелер оралды: түрлендіру нәтижесінде ақуыздардағы тирозин қалдықтарын сульфаттану және фосфорлануын зерттеуі, және онкогемен кодталған тирозинкиназалар әрекетімен алынған фосфотирозиндық қалдықтар энергияға бай екенін көрсетті.

## Жеке өмірі
Мұндай таңдау жасауына әкесінің оның ұлынан адвокат шықпайды деп ойлаған ұстанымы және Липманның ағасының соқырішектен ерте қайтыс болуы ықпал етті.
  
1919 жылы, соғыстан кейін, Липман Мюнхенге ағасы Хайнцке барды, онда, қоғамдық өміріне белсенді қатысты. Оның ағасы әдебиет, театр және поэзиямен айналысатын. Германияда, Швабинг қаласында бола тұрып, Липман әртістер мен жазушылармен көп әңгімелесті. Ол, өзі сияқты театрға қызығушылық танытқан суретші Фридел Себбамен жақын таныс болған.

1929 жылы Липман америкалық әйел Элфрид Холлды кезіктіріп, екеуі кейінірек некеге тұрды. Олар «Социалистік доп» деп аталатын костюмдік балл кезінде Берлинде кездесті. Элфрид өнер мектебіне қатысқан және бұл өнер саласында аса дарынды болған. Кейінірек, газетте сән үшін иллюстратор болып жұмыс істеді.

1920 жылдардың соңында Берлинге келісімен, Липман ғылымға қатысты емес, көптеген іс-шараларға қатысуға жалғастырды. Ол әлі күнге дейін Фридел Себбамен тығыз байланыста, 1926 жылы Липман және оның ағасы Хайнцтың портретін жасады.

1931 жылы 23 маусымда Липман және Элфрид Холл үйленді. 1930-ші жылдардың соңында антисемиттік неміс ықпалының таралуына байланысты Липман әйелімен бірге Құрама Штаттарға қоныс аударды. 1944 жылы Липман америкалық азаматтық алды. 1945 жылы Липман отбасында өмірге ұл бала келді.

Липман 1986 жылы 24 шілдеде оның соңғы ғылыми-зерттеу жұмысы үшін грантқа өтініш мақұлданған екенін білгеннен кейін көп ұзамай, сексен жеті жасында қайтыс болды.

## Марапаттары мен сый-құрметтері

### Құрметті атақтары мен дәрежелері
Липман Ұлттық ғылым академиясының, Америкалық биохимия қоғамы, Гарвеев қоғамы, Америкалық философтар қоғамының мүшесі, сондай-ақ Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшесі болған.

Липманға Париж, Экс – Марсель, Чикаго және Копенгаген жоғары оқу орындарының, және де Гарвард, Рокфеллер университеттерінің және Альберт Эйнштейн Медицина колледжі құрметті дәрежелері берілді.

### Жүлделер мен марапаттаулар
* 1948 - Еуропалық химиктердің америкалық қоғамы Карл Нойберг медалі.
* 1948 - Америкалық педиатрия академиясының Мид Джонсон сыйлығы.
* 1953 - Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы (Х. Кребспен бірге).
* 1966 - "тірі жасушалардағы молекулалық энергияны тасымалдау және түрлендіру тетіктері саласындағы және заманауи биохимияның танымдық құрылымына іргелі үлес қосқаны жаңашыл ашылулары үшін" Ұлттық ғылыми медалі

## Сілтемелер
* http://n-t.ru/nl/mf/lippmann.htm
* Нобель сыйлығы лауреатының өмірбаяны
* http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/lipmann-fritz-a.pdf

## Қайнар көзі


Санат:Кенигсбергте туғандар
Санат:Германия биохимиктері
Санат:АҚШ биохимиктері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Кенигсберг университетінің студенттері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар