open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жандар Кәрібайұлы

**Жандар Кәрібайұлы** (20.11. 1939 ж. т., Түлкібас ауданы) – қоғам қайраткері. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (1965), Алматы Жоғары партия мектебін (1975), Халықаралық құқық академиясын (1999) бітірген. Еңбек жолын Жамбыл ауданының орталығы Аса ауылындағы Бауыржан Момышұлы атындағы мектеп-интернатында неміс тілі пәнінің мұғалімі қызметінен бастаған. 1966 – 1969 жылдары Жамбыл ауданындағы «*[[Шұғыла газеті|Шұғыла]]*» газетінің редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, 1969 – 1976 жылдары аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі, аудандық «*[[Шұғыла газеті|Шұғыла]]*» – «*[[Радуга газеті|Радуга]]*» газетінің редакторы, 1976 – 1984 жылдары Жамбыл аудандық партия комитетінің хатшысы, 1984 – 1992 жылдары Жамбыл облысының партия комитетінің идеология, кейіннен ұйымдастыру және кадрлармен жұмыс бөлімдерін басқарды. Жамбыл облысы Мәдениет басқармасының бастығы болды. 1995 – 2002 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болды. Сенаттың Аймақтық даму және өзін-өзі басқару мәселелері жөніндегі тұрақты комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды.  «*[[Құрмет ордені|Құрмет]]*» орденімен, «*[[Еңбектегі ерлігі үшін медалі|Еңбектегі ерлігі үшін]]*», «*[[Астана медалі|Астана]]*» медальдарымен, ТМД елдері Парламентаралық Ассамблеясының күміс медалімен, «*[[Алтын Барыс белгісі|Алтын Барыс]]*» белгісімен марапатталған. Сондай-ақ бауырластықты нығайтуға қосқан үлесі үшін Моңғол Халық Республикасының «*[[Достық ордені|Достық]]*» орденімен марапатталған. Кәрімұлы 100-ден астам көлемді публицистмкалық мақалалардың авторы. Олардың таңдаулылары «*[[Ат тұяғын қыздырған Атамекен]]*» деген атпен жеке кітап болып шықты.

Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Жамбыл облысының құрметті азаматтары
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Жапар Шәріпов

**Жапар Шәріпов** *(28.7.1928 жылында туған, [[Түркістан облысы]], [[Түлкібас ауданы]], [[Балықты (Түркістан облысы)|Балықшы]] ауылы)* – еңбек ардагері. Шымкент мұғалімдер институтын бітірген (1947). 1948 – 1949 жылдары Байзақ аудандағы А.Суханбаев атындағы орта мектептің оқытушысы, 1949 – 1952 жылдары Түлкібас ауданындағы Балықшы орта мектебінің директоры, 1952 – 1957 жылдары Жамбыл қаласындағы орта мектептің директоры, 1957 – 1963 жылдары Шолақтау (қазіргі Қаратау қаласы) поселкесінде облыстағы тұңғыш мектеп-интернаттың құрылысын жүргізді, әрі мектеп директоры болды. 1964 – 1976 жылдары Қаратау қаласылық партия комитетінің екінші хатшысы, 1977 – 1989 ж. Халық депутаттары Кеңесінің Қаратау атқару комитетінің төрағасы, 1989 – 1996 жылдары Қаратау қаласы төлем орталығының директоры, 1996 жылы Қаратау қаласы  мен Талас ауданы ардагерлер кеңесінің төрағасы. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты болып сайланған, медальдармен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Президиумының Мақтау грамоталарымен марапатталған. «Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі».

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Төл

**Төл** – ауыл шаруашылық малдарының өсіп-даму процесіндегі жыныстық жағынан толық жетілмеген ұрпағы.

Әр түлік Төлінің өз атауы бар: түйе төлі – бота, жылқы төлі – құлын, сиыр төлі – бұзау, қой төлі – қозы, ешкі төлі – лақ деп аталады. Түйе, бие, сиыр, әдетте жалқы Төл, қой орта есеппен 1 – 2 қозы, ешкі жылына екі рет 3 – 4 лақ туады. Сүтқоректі жануарлардың Төлінің ең маңызды өсіп-жетілу мерзімі – олардың өсу қарқыны барынша жоғары болатын сүт ему кезеңі. туғаннан кейін алғашқы 2 – 3 аптада Төлдер тек қана ене сүтімен қоректенеді. Ірі қара (сиыр, жылқы, түйе)

Төлдері алғашқы 6 айда туған кездегі салмағын орта есеппен 5 – 6 есе арттыратын болса, ұсақ малдардың (қой, ешкі) Төлдері бұл деңгейге 4 – 4,5 айда, енелерінен ажыратылғанға дейін жетеді. Осыдан кейінгі кезеңде олардың өсу қарқыны төмендеп, бағылу-азықтандырылу жағдайлары талапқа сай бола тұрса да 1 жасқа дейін салмағын 2 есеге ғана арттырады. Бір жасқа дейінгі, әсіресе, сүт ему кезеңінде Төлдерді күту-азықтандыру жұмыстарын мұқият атқару мал басын өз төлі есебінен көбейту жұмыстарын ұтымды ұйымдастырып, шаруашылықты өркендетуге мүмкіндік береді. Төлдерді азықтандыруда кеткен кемшіліктер олардың өсіп-жетілуін тежейді немесе мүлдем орнына келмейтін өзгерістердің жүруіне әкеліп соғады (қ. Жылқы өсіру; Қой шаруашылығы; Мал шаруашылығы; Сиыр өсіру; Түйе шаруашылығы).

Түлік түрлері мен олардың өнімділік бағыттары Төлдерді күтіп-бағу әдістерін айқындауда шешуші фактор болып табылады. Мысалы, сүтті, сүтті-етті бағыттағы мүйізді ірі қара бұзаулары – енелерінен бөлек, ал етті бағыттағылар – енелерімен бірге бағылады. Қымыз, шұбат өндіруші шаруашылықтарда құлындар мен боталар алғашқы айларда енелерімен бірге бағылса, сүт сауу маусымында белгілі мерзімге енелерінен ажыратылып, желіге байланады. Төлдерге қора мен суатқа жақын жерлерден жақсы жайылым қалдырылып, олардың жауын-шашын мен суыққа ұрынбауы қатаң қадағаланады. Төлдерді бөлек бағу оларды құнарлы азықтармен (майдаланған сұлы, арпа, ақуызды-витаминді, минералды қоспалар) қосымша қоректенуге қолайлы жағдайлар туғызады. Олардың өміршеңдігі, ересек кездегі өнімділік-тұқымдық қасиеттері шығу тегі мен бағылу-азықтандырылу жағдайларына тікелей байланысты болады. Түлік түрі мен басты өнімділік ерекшеліктеріне орай Төлдер туғаннан кейін 1,5 жылға дейін сұрыпталып, пайдалану бағыты (асыл тұқымдық, шаруашылықтық) айқындалады. Өсімге қалдыруға жарамсыз Төлдерді жайып, қоң жинаған соң немесе бордақылаудан кейін сояды.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Үй жануарлары
Мәжит Мұрзамсейітұлы Жандіденов

**Жандіденов Мәжит Мұрзамсейітұлы** (1947 жылы туған, Қарағанды облысы Ульянов ауданы Колхозное ауылы) – әскери қайраткер, отставкадағы генерал-майор
*ҚР ҰҚК органында жауапты бөлімде, басшылық  қызметте  (1972 – 94), 
*Көкшетау облысы бойынша ҰҚК басқарма бастығы қызметін (1994 – 97) атқарды.
Зейнеткерлікке шыққаннан кейін облысы бойынша ҰҚК департаментінің ардагерлер кеңесі төрағасының орынбасары болды. Орден және медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым

Санат:1947 жылы туғандар
Фонема

**Фонема** ( - дыбыс) — сөздер мен морфемаларды бір-бірінен мағына және форма жағынан ажыратуға көмектесетін тілдін дыбыстык жүйесіндегі негізгі типтік бірлік, яғни дыбыс типі. 

* Мысалы: қазақ тілінде сөздің бір дыбысының түрленуі (мол — қол — сол — жол — бол — тол); бірқатар дауыссыздардың жуан буында жуан, жіңішке буында жіңішке айтылуы (ыс — іс, ас — ес); бір дыбыстың артық келуі (он — тон, ал — бал) сөздерді мағына және форма жағынан бір-бірінен ерекшелеп тұр. Фонемалы тілдерде Фонема саны әр түрлі болады.
* Мысалы, қазақ тілінде 9 жалаң дауысты Фонема, 25 дауыссыз Фонема болса, орыс тілінде 6 дауысты, 35 дауыссыз Фонема бар.

## Фонема вариациясы
Фонема вариациясы ( - өзгеру)  — фонемалардың қосымша варианттарының (аллофондардың) жалпы атауы. Олар негізгі вариантқа қарама-қарсы қойылып қаралады. Бұл құбылыс орыс тіліне тән.

## Фонемалардың айырым белгілері
Фонемалардың айырым белгілері — фонемаларды бір-бірінен ажырататын белгілер. 
* Мысалы: т—д дыбыстарының айырым белгілері — олардың бірінің қатаң, екіншісінің ұяң екендігі, с—з дыбыстарының айырым белгілері — бірінің шұғыл, екіншісінің ызың, а—ә дыбыстарының айырым белгілері — олардың жуан-жіңішке екендігіне байланысты.

## Жалғы тіл білімінде фонемалардың дифференциалдық
Жалғы тіл білімінде фонемалардың дифференциалдық ( - ажырату) белгілері деп аталады. 
## Фонемалардың жұптас жіктері
Фонемалардың жұптас жіктері ( - жұп)  — дыбыстардың жуан-жіңішке, еріндік-езулік, ашық-қысаң, қатаң-ұяң, үнді-үнсіз, т. б. жұпталып жіктелуі.
## Фонемалардың негізгі белгілері
Фонемалардың негізгі белгілері — фонемалардың варианттарына ортақ, фонетикалық өзгерістерге ұшырамайтын негізгі белгілері. 
* Мысалы: а фонемасының негізгі белгілері: ашық, тіл арты, езулік екендігі.
Жалпы тіл білімінде Фонемалардын конститутив белгілері ( - орнату, анықтау) термині колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Фонетика
Ханзада

**Ханзада** — ханның ұлдары. Бұл термин хандық құрып отырған отбасы иесінің ұлдарына қолданылды. Ханзада сөзінің түпкі мағынасы олардың ханмен тікелей туыстық байланысын, яғни тегі (заты) хан екендігін білдіреді. 

Орталық Азиядағы ортағасырлық мемлекеттерде Шыңғыс хан ұрпақтарынан туған ханның ұлдары ғана Ханзада деп есептелді. Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін оның мұрагер төрт ұлының балалары (жалпы саны 40 — 45 шақты) мен олардан тараған ұрпақ Ханзадалар мен хандардың рубасыларын, яғни “алтын ұрық” өкілдерін құрады. Ханзадалар мемлекеттегі маңызды мәселелерді шешуге ат салысты. Соғыстарда қол бастады, бірқатары өз иеліктеріндегі елді басқарды. 14 ғасырдан бастап кейбір әулет (Жошы, Шағатай) мүшелері тарихи дерек көздерінде сұлтан деп аталына бастады. Дәстүрлі қазақ қоғамында сұлтан лауазымын иемденген адамдар төре әлеуметтік тобын құраған. Олар 20 ғасырға дейін ақсүйек, яғни “қара халыққа” билік жүргізуші әулет өкілдері ретінде саналып келді. Бірде-бір қазақ жүзіне кірмей, жоғарғы сословиелік топ құрды.

Санат:Лауазымдар
Санат:Монархия
Үлкен Каньон

thumb|300px|Үлкен Каньон, ''Grand Canyon''
**Үлкен Каньон** (; Колорадо Үлкен Каньоны) — АҚШ-тың Колорадо үстіртіндегі Колорадо өзенінің аңғары. Дүние жүзіндегі ең терең өзен аңғарларының бірі. Әктас, құмтас және тақтатастан тұрады. Ұзындығы 446 км, тереңдігі 1600 м, ені үстірт үсті бойында 8 — 25 км, түбіне қарай 1 км-дей (жеке бөліктерінде 120 м) болады. Каньон шегінде Колорадо өзен ағысының жылдамдығы 25 км/с. Жер бедерінің өзіндік пішіндері кездеседі (“мұнара”, “қамал”, т.б.), тау жыныстары жалаңаштанған. Үлкен Каньонда Гранд-Каньон ұлттық саябағы құрылған.

## Геология
Үлкен аңғар – планетаның ең ерекше геологиялық ерекшеліктерінің бірі, сондықтан ол өте жақсы зерттелген. Онда сіз Жердің төрт геологиялық дәуіріне қатысты геологиялық, биологиялық және археологиялық материалдың үңгірлерге және тастарға із қалдырғанын көре аласыз. Шарын топырақ эрозиясының үздік үлгісі. Басында бұл жер жай ғана далалық жер болған. Бірақ 65 млн жыл бұрын Колорадо үстірті қозғалып, 5-6 млн жыл бұрын Колорадо өзені өз жолындағы тасты, жерді қиратып, жерде үлкен із қалдыра отырып, Үлкен Аңғардың пайда болуының басты себепкері болды. Бұл аңғар күннен күнге өсіп келеді. Себебі, топырақ эрозиясы әлі болып жатыр. Колорадо өзені бүл аңғарда қызыл түске боялады. Себебі, жердегі тас, құм, шаң сумен араласып, суға қызыл енеді. 

## Табиғат
### Флора
Мұнда 100 ден аса өсімдік пен ағаштың түрі бар. Оның тең жартысы Қызыл кітапқа да еңген. Мұнда өте сирек кездесетін сары қарағайлар, кактустер, емендер, талдар және т.б бар.'' 

### Фауна
Сонымен қатар, мұнда сүтқоректінің 34 түрі, кеміргіштердің 18 түрі және жарқанаттың 8 түрі бар. Мысалы, мұнда сүтқоректілер класындағы қарақұйрықты бұғылары тіршілік етеді.  

## Адамның зертегені
«Grand Canyon Skywalk» – аңғардың дәл үстінде тұрған арнайы платформа. Ол «Grand Canyon West» атты әуежайдан 3 шақырым жерде орналасқан. 

Американдық үндістер бұл жерлерді мыңдаған жылдар бұрын мекен еткен. Бұған айқын дәлел, жартастардағы әдемі қашап салынған суреттер. 

Үлкен аңғар 1540 жылы испандық Гарсия Лопес де Карденас бастаған бір топ солдатпен ашылған. Шын мәнісінде, олар алтын іздеген.

1776 жылы екі дін қызметкері бір топ солдатты Санта-фе дан Калифорнияға жеткізген кезде, солдаттар алтын тапқан деген аңыз адамдардың аузында қалып қойды. 

## Ұшақ апаттары
Өткен ғасырдың 40–50 жылдарында аңғар үстімен ұшақ арқылы өту рұқсат болған. Сол кезде ұшақ командирлері туристтерге аңғарды түгел немесе жақыннан көруге берді. Бірақ өкінішке орай, 1956 жылы маусымда Тrans World Airlines авиакомпаниясының  Lockheed Constellation және United Airlines авиакомпаниясына тиесілі DC-7 ұшақтары апатқа ұшырап, 128 адам аңғардың түбінде қайтыс болды. 

Сонымен қатар, тағы бір апат 1986 жылы Үлкен аңғарда болды. Сол жылдан бастап, Үлкен аңғар үстінен өтетін авиарейстар жабылды. 

## Қызықты фактілер
* Үлкен аңғарды жылына 4 млн адам тамашалайды.
* 2013 жылы Николас Валленда ешқандай белдеуді қолданбай, жартасты өтіп шықты.
* Туристердің арасында Колорадо өзенін жай ғана қайықпен өтетіндер саны күннен күнге артып келуде.

Санат:Аризона аңғарлары
Қаппас Жаниев

**Жаниев Қаппас** (1920, Түйе шөккен ауданы – 1976, Ерейментау кеңшары) – еңбек ардагері, жылқышы. Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан.
*Социалистік еңбек ері. 
*Қарағандыдағы «Торғай» кенішінде шахтер (1936 – 45). 
*Ерейментау ауданындағы С. Киров атындағы кеңшарда жылқышы, жылқы фермасының бригадирі (1945 – 66). 
*КСРО кәсіподақтары ХІХ съезіне делегат болған (1968).
Медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жапсарлық кендер

**Жапсарлық кендер** — балқыған магманың шөгінді жыныстармен жанасқан шебінде түзілетін кен орындары. Жапсарлық кендер түзілу тегіне қарай жапсарлық-метаморфтық және жапсарлық-метасоматоз кендер болып екіге бөлінеді. Магма жер қыртысының жоғарғы қабаттарына көтерілген кезде көп мөлшерде жылу, ұшпа қосындылар (*[[су буы]], [[фтор]], [[бор]], [[хлор]], [[көмірқышқыл газ]], т.б.*) мен ауыр металдарды бөліп шығарады. Олар тау жыныстарымен араласып құрамын өзгертеді, жаңа минералдар мен кентастар түзеді. Апсарлық кендер тобына альбититті, грейзенді және скарнді кендер жатады. Альбититті және грейзенді кендер 1 — 4 км тереңдікте, 650 — 300ӘС температурада, қышқылды және сілтілі гипабиссалдық интрузивті массивтердің сыртқы бөлігінде өтетін сілтілі метасоматоз жағдайында түзіледі. *Скарнды* кен орындары 0,5 — 2 км тереңдікте, 900 — 250ӘС температурада *кальцийлі* және *магнийлі* *метасоматоз* жүретін қышқылды және орта қышқылды гранитоид жапсарында түзіледі. Альбититтермен тантал, ниобий, торий, уран, сирек жер элементтері, цирконий кен орындары, грейзендермен вольфрамит, касситерит, молибден, бериллий (Ақшатау, Қараоба, Шығыс Қоңырат, Жәнет, т.б.); скарндермен *темір, мыс, қорғасын, мырыш* (Соколов-Сарыбай, Саян, Шатыркөл, Қызылеспе, т.б.) кендері байланысты.

## Дереккөздер



Санат:Кен орындар
Санат:География
Камерун жанартауы

**Камерун жанартауы**, Африканың Гвинея шығанағы жағалауындағы жанартаулық алқап. Абсалюттік биіктігі 4070 м. Басты шыңы – әрекетті Фако конусы (соңғы атқылауы 1959 жылы болды). Трахи-базальт аралас лавалық қабат жыныстарынан түзілген. Беткейлері көлбеу келеді және оларда бүйірлік конустар мен кратерлер көп. Камерун жағалауының батыс, оңтүстік-батыс беткейлері – Африкадағы жауын-шашынның ең көп жауатын (10 мың мм-ге жуық) жері. Етегінде экваторлық орман, орта биіктікте тау орманы, жоғарғы белдеуінде тау шалғыны өседі.
thumb
## Дереккөздер


Санат:Жанартаулар
Үлкен Конюхов

**Үлкен Конюхов** — Есіл алабындағы ағынсыз көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданында орналасқан.

## Гидрографикасы
Су айдынының аумағы 7,98 км2, ұзындығы 4,1 км, енді жері 3,8 км, жағалауының ұзындығы 13,4 км, ең терең жері 2,2 м. Су жиналатын алабы 142,0 км2. Алабының жартысына жуығы (42%) жыртылған.

## Жағалау сипаты
Көл жағалауы аласа, жайпақ. Жағалауының 30-дан 300 метрге дейінгі енді жері шалғынды келген. Жауын-шашын суымен толығады. Көл айдынының 95%-ын қамыс, құрақ және қияқ басқан. Көл түбіндегі тұнбаның қалыңдығы 0,1-ден 0,7 м. Суының минералдылығы 0,25-тен 0,8 г/л кермек татиды, ішуге жарамды. Көлде табан балық пен ондатра көп кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Камфора

**Камфора** – камфора ағашынан алынатын дәрілік зат. Камфора түссіз, өзіне тән исі бар, тез ұшқыш, суда нашар, ал органик еріткіштерде жақсы еритін кристалды зат. Ол орталық жүйке жүйесінің жұмысын қоздырады, терең тыныс алуды қалыптастырып, жүрек қан тамырларын кеңейтеді, жүрек етінің қызметін жақсартады. Сондай-ақ, сыртқы жараны зарарсыздандырып, қабыну процесін қайтарады. Камфораның ұнтақ, майлы ерітіндісі (шабдалы майында) тері астына, қан тамырына жіберуге, ал камфора майы (күнбағыс, т.б.) теріге ерітінді түрінде жағуға пайдаланылады. Камфора қабыну, жүрек неврозы, жүйке жүйесі қызметі бұзылғанда, құлақ ауырғанда қолданылады.
:
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
	

## Дереккөздер


Санат:Дәрілік заттар
Санат:Терпендер мен терпеноидтар
Санат:Кетондар
Камфора ағашы

**Камфора ағашы,** камфора лавры (Cіnnamomum comphora) – лавр тұқымдасына жататын мәңгі жасыл ағаш. Биіктігі 20 – 50 м. Жапырағы хош иісті; гүлі өңсіз, ақшыл, ұсақ. Өсімдіктің барлық бөлігінде эфирлі камфора майы болады, бұдан камфора алынады. Камфора ағашының жабайы түрі Қытайда (әсіресе, Тайвань, Хомнань аралдарында), Оңтүстік Жапонияда өседі және осы жерлерде қолдан да егеді.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Дәмжапырақтар тұқымдасы
Санат:Тұлғалар
Камчалдар

**Камчалдар** – Камчатка жарты аралының 18 ғасырдағы тұрғылықты халқы, Камчатканың Анадырь өз. алқабын және Охот т. жағалауын қоныстанған, орыс тілінде сөйлейтін жергілікті халықтарды атау үшін қолданылған термин. Камчалдар – орыстанған ительмендер, чувандар, коряктар. Олар – 18 – 19 ғасырларда Камчаткаға қоныс аударылған орыс-казак шаруаларының тұрғылықты халықтарымен араласып кеткен ұрпақтары. Антропол. жағынан камчалдар моңғол нәсілі мен еуропа нәсілдің араласуынан қалыптасқан өтпелі топқа жатады. Христиан дінінің православие тармағын ұстанады. Камчалдар орыс тілінің жергілікті диалектісінде сөйлейді. Негізгі кәсіптері – балық аулау, аңшылықпен қоса егін, мал шаруашылығы Көлік ретінде жол қатынасына жылқы мен ит (шана) пайдаланады. К-дың киімі мен ұлттық тағамында, тұрмыс-тіршілігінде орыс халқымен қоса, ежелгі жергілікті тұрғындардың да материалдық мәдениеті сезіледі. Қазан төңкерісіне дейін камчалдар орыс көпестері қанап келген. Қазіргі кезде камчалдар ұжымдық ш-пен айналысады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Камчатка

**Камчатка** — Азияның солтүстік-шығысындағы аса ірі түбек. 

## Географиялық орны
Ресейдің Камчатка өлкесі және Коряк автономды округі аумағын алып жатыр. 

## Жер бедері
Ұзындығы 1200 км, ені 450 км, ауданы 370 мың км2. Тынық мұхиттық тектоникалық белдеуде жатуына байланысты жанартаулық және жер сілкіну әрекеттері күшті жүреді. 160 жанартау бар, оның 28-і әрекетті. Ыстық бұлақтар мен гейзерлер көп (ең ірісі – Великан, ыстық суды 50 м биіктікке атады). Орта тұсымен бір-біріне қатар Орта және Шығыс жоталары өтеді. Олардың арасын Орталық Камчатка ойпаты бөледі. Батыс жағалауы ойпатты. Шығыс жағалауы биік үстіртті (700 – 750 м). Оның үстінде жанартау конустары орналасқан (Ключи шоқасы, 4750 м). Тау бастарын мұз басқан (аумағы 874 км2). Өзендері суға мол. Жанартау кратерлерінде пайда болған көлдер көп. 

## Климаты
Климаты қоңыржай теңіздік, орт. мен солтүстігінде қоңыржай континенттік. Ақпан айының жылдық орташа температурасы –13°С, тамызда 12°С. 

## Өсімдік жамылғысы
Көп жерін сирек, қайың орманы мен қылқан жапырақты орман басып жатыр. Солтүстігі – тундра. Өзен бойында биік және қалың шалғын өскен. 

## Пайдалы қазбалары
Көмір, алтын, күміс, құрылыс материалдары, күкірт кен орындары табылған. Минералды және ыстық суға бай. Ыстық су көздері үй жылытуға, өсімдік жылыжайына кеңінен пайдаланылады. Геотермалдық тәжірибе электр стансалары жұмыс істейді. «Крона» атты биосфералық қорық ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Ресей түбектері
Санат:Камчатск өлкесі географиясы
Санат:Азия түбектері
Санат:Тынық мұхит түбектері
Төле

**Төле**, Толи, Толуй (1186/1190 немесе шам. 1193 - 1232) – түркі-моңғол ханзадасы, Шыңғыс ханның 4-ұлы. Шешесі Бөрте – қоңырат тайпасынан шыққан. Төле жас кезінен бастап үнемі әкесінің жанында болып, моңғолдардың негізгі жорықтарының бәріне дерлік қатысқан. Кейіннен Шыңғыс хан өзі билеген аймақтарды Бөртеден туған 4-ұлына бөліп бергенде, Төлеге қарашаңырақ иесі – кенже бала ретінде моңғол үстірті мен түркі-моңғолдардың негізгі әскер күші мұраға қалдырылған. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол тақ мұрагері – ағасы Үгедейге бағынды және мемлекеттегі аса беделді адамдардың бірі ретінде елдің ішкі-сыртқы саясатында үлкен рөл атқарды.

Негізгі әскер күшін өз қолында шоғырландырған ол моңғолдардың 1235 – 1242 ж. Қытайға, Шығыс Еуропаға, Иранға жасаған жорықтарына белсене араласып, көмекке балаларын жіберіп отырды. Жазба деректерге қарағанда Төле ағалары Шағатай хан мен Үгедейден бұрын қайтыс болған. Балаларының ішіндегі тарихта қалғандары Батудың көмегімен Шыңғыс хан империясының билеушісі болған Мөңке, Қытайды жаулап алып, Юань әулетінің негізін қалаған Құбылай хан және Иран мен Иракты жаулап алған Хулагу хан.

## Сілтемелер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:1232 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Камышинка (Шығыс Қазақстан облысы)

**Камышинка** — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы ауыл, Вавилон ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шемонаиха қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км жерде, Үлбі өзенінің жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланды. 1926 жылы Ленин атындағы сүт өндіретін ұжымшар орталығына айналды. 1997 жылы оның негізінде “Камышное”, “Центральное”, т.б. шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы елді мекендері
Камышенка (Абай облысы)

**Камышенка** – Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл, Подборный ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бородулиха ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, дала белдемінде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы А.С. Пушкин атындағы шошқа кеңшарын ұйымдастыруға байланысты қаланды. 1997 жылы кеңшар негізінде “Камышное”, “Құрылысшы” және “Подборное” ЖШС-тері, 4 шаруа қожалықтары, машина-трактор жөндеу шеберханасы ұйымдасты. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт бар. Ауыл арқылы Семей-Рубцовск (Ресей) автомобиль жолы өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы елді мекендері
Хан көтеру

**Хан көтеру**, **хан сайлау** — хандықты басқаратын адамды хан сайлау рәсімі. Түркі-моңғол халықтарындағы ұлысты билеушіні таққа отырғызу, яғни Хан көтеру ерте орта ғасырдан бастау алады. Хан көтеру рәсімі Джованни Плано Карпини, Рашид әд-Дин, Жуайни, И.Шильтбергер, тағы басқа ортағасырлық авторлардың еңбектерінде жан-жақты баяндалған. Көне моңғол мемлекетінде Хан көтеру құрылтайда атқарылғанымен, таққа кімнің отыратындығын ханзадалар алдын ала шешіп алған. Құрылтайды басқарып отырған рудың ең жасы үлкені немесе мемлекетте уақытша билік жүргізіп отырған ханзада шақырылды. Оның уақыты алдын ала жаушылар арқылы ұлыстарға хабарланды. Айтылған мерзімде, көрсетілген жерге елдің түкпір-түкпірлерінен ханзадалар, жақын туыстар, нойондар мен әмірлер, мемлекетке тәуелді патшалар мен билеушілер өз қызметшілерімен келіп орналасады. Бірнеше аптаға созылған құрылтайда Хан көтеру рәсімі арнайы шатырда атқарылды. Жұлдызшылар белгілеген қолайлы күні құрылтайға қатысушылар Хан көтеру рәсімін жүргізген. Қатысушылар дәстүр бойынша бас киімдерін, белбеуін шешкен. Белбеулерін иықтарына салып тұрған. Хан әулетінің ең үлкен екі мүшесі үміткерді қолынан ұстап таққа отырғызған. Одан кейін жаңадан сайланған ханға ханзадалар ант берген. Ол біткеннен кейін ақ киізге отырғызылған. Шильтбергер Жошы ұлысындағы Хан көтеруді былай деп баяндайды: “ақ киізге отырғызады да, үш рет көтереді. Содан кейін оны шатырды айналдыра алып жүреді де, қолына алтын қылыш береді; осыдан кейін ол дәстүр бойынша ант беруі тиіс”. Рашид әд-Диннің айтуы бойынша қа-тысушылардың барлығы тоғыз рет (Жуайни жазбасында үш рет) тізелерін бүгіп жаңа ханның есімін атаған. Бұдан кейін олар ханға ант беріп, шатырдан шығарда Күнге қарап үш рет тағзым еткен. Хан көтеру аяқталғаннан кейін бірнеше күн той болған. Хан көтеру дәстүрі қазақ халқында 20 ғасырдың бас кезіне дейін сақталған. А.И. Левшин қазақтардағы Хан көтеруді өз еңбегінде былай дейді: “Таққа үміткер сұлтандар мен ақсүйектердің көпшілігінің келісімін алған соң, хандықтағы ең беделді сұлтандар мен билер оны жұқа ақ киізге отырғызған, киіз шетінен ұстап үш рет көтеріп, бірнеше рет “Хан! Хан! Хан!” деп айқайлаған”. Ақ киіз дала шөбіне тиер-тиместе көпшілік оны аспанға қайта-қайта көтеріп түсірген. Содан кейін жиналған жұртшылық хан отырған тақ есебіндегі киізді “хан талапай” жасап осы тарихи оқиғаға қа-тысуының куәсі әрі тәбәрік ретінде бөліп-бөліп алған. Кейін той басталып, ол бірнеше күнге жалғасқан. Хан көтеруге келген көпшілік мұнда бірнеше күн тыныққан, сондай-ақ беделді қайраткерлер мемл. маңызды істерді ақылдасқан. Жаңа ханға ел ішіндегі жайттарды мәлімдеген. Қазақ сахарасы Ресейге өткеннен кейін патша үкіметі Хан көтеруді тоқтатып, хандық жүйені жойды. Бұл дәстүрлі қазақ қоғамындағы билік жүйесіне нұқсан келтірді, отарлық езгіні күшейтіп, ұлт-азаттық көтерілістердің тууына себепші болды; Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы.

Санат:Саясат
Санат:Тарих
Формализм

* Формализм (өнер) - реализмге қарама-қарсы көркемдік тәсіл.
* Формализм (математика) — формальданған аксиомалық әдіс немесе жалпы аксиомалық жүйе 

* Формализм (этика) - мораль табиғатын зерттеуде әлеум. мазмұнға қарағанда формальдық-логикa сәттердің басымдығын білдіретін этик. принцип.
* Формализм (құқық) — 
* Формализм (философия) -
Амангелді Теміржанұлы Жантасов

**Жантасов Амангелді Теміржанұлы** (1955 жылы туған, Көкшетау қаласы) – әскери қайраткер, запастағы полковник. 
*1975 жылы Новосібір әскери-саяси Жоғарғы уч-щесіне оқуға түскен. 
*1979 жылы Кеңес Армиясы қатарында, Ауғанстан жерінде арнайы барлау басқармасында рота командирінің орынбасары (1981 – 83), 
*Одесса әскери округіндегі десант бөлімінде әскери қызметін өтеді (1983 – 89), 
*ҚР әскери комиссариатында (1990 – 97), 
*1997 жылдан 78-танк дивизиясы командирінің орынбасары болып тағайындалды.
ҚР Шығыс әскери округі командирінің орынбасары, 1-армиялық корпус командирінің орынбасары. «Қызыл Жұлдыз» ордені, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Канадалық Арктикалық топарал

**Канадалық Арктикалық топарал** — Солтүстік Мұзды мұхитта, Солтүстік Америка құрлығының қиыр Солтүстігіндегі аралдар тобы. Жалпы аумағы 1,3 млн. км². Ең ірі аралдары: Баффин Жері (512 мың км²), Элсмир (200,5 мың км²) және Виктория аралдары (212 мың км²). Канадаға қарайды. Топарал құрлықтың Солтүстік шетін төрттік дәуірде теңіз басуының нәтижесінде пайда болған. Баффин Жері, Девон аралы және Элсмир аралдарының ежелгі кристалдық жыныстардан түзілген шығыс бөліктері таулы-қыратты (1500 – 2000 м). Бұл жерлерге фьордтық жағалау тән. Элсмир аралының Солтүстік мен Аксель-Хейберг аралын каледон қатпарлығының таулары алып жатыр (абс. биіктігі 2926 м). Топаралдың бүкіл батыс бөлігінің жер бедері тегіс, үстіртті. Тау бастарын мұз басқан (аум. 154 мың км²). Климаты қатаң, континенттік. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –35°С. Шілденің орташа температурасы –10°С-қа жуық. Канада-арктикалық топарларының солтүстігін арктикалық шөл, қалған бөлігін тундра алып жатыр. Мұнай мен газ, темір кен орындары бар. Халқының негізін эскимостар құрайды. Олар аң және балық аулаумен айналысады. Халық өте сирек қоныстанған. Басты елді мекендері: Фробишер-Бей, Кембридж-Бей, Резольют.

*
Қарауылкелді (ауыл)

**Қарауылкелді** (2006 жылға дейін - *Байғанин*) — Ақтөбе облысының оңтүстік-батысындағы ірі аудан - Байғанин ауданының (1965 жылдан) және Қарауылкелді ауылдық округі орталығы. Бастапқыда "Адай уезі" кейінірек Ақтөбе облысына енген.

## Географиялық орны
Ақтөбе қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 246 км-дей жерде, Жарлы өзенінің бойында, Қарауылкелді темір жол станцияның жанында орналасқан.

## Тұлғалары
Сонымен қатар бұл өлкеде қазаққа аты шыққан тұлға, ақын - Ақтан Керейұлы дүниеге келген. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 8212 адам (4167 ер адам және 4045 әйел адам) болса, 2009 жылы 7981 адамды (3997 ер адам және 3984 әйел адам) құраған. 

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 10887 адамды (5423 ер адам және 5464 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 40-жылдарының бас кезінде Атырау - Орск мұнай құбырының құрылысына байланысты қаланған. 

## Инфрақұрылымы
Байғанинде оқу-тәрбие, мәдени-ағарту, денсаулық сақтау мекемелері, кірпіш зауыты бар.

## Ауыл суреттері

Қарауылкелді 20210805 140434.jpg|Қарауылкелді
Қарауылкелді 20210805 140359.jpg|Қарауылкелді
Қарауылкелді 2 2017.jpg|Қарауылкелді
Қарауылкелді 1 2017.jpg|Қарауылкелді


## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Төңкеріс баяу балқитын саз кен орны

**Төңкеріс баяу балқитын саз кен орны** -  Шортанды ауданында орналасқан. Барлау жұмыстар 1962 – 1966 ж. жүргізілген. 1975 жылдан Астана керамикика комбинаты игеріп келеді. Кен орны Орталық, Солтүстік, Солтүстік-Шығыс және Жаңа телімдерден тұрады. Аумағы 15 км². Геологиялық құрылысында тас көмір, мезозой, неоген және төрттік кезеңнің шөгінділер бар. Пайдалы қазбалары мору (үгілу) қабатында шоғырланған. Өнімді қабаттың қалыңд. 0,5 – 25,0 м. Хим. құрамы, керамик. қасеиттері бойынша балшық үш маркаға бөлінеді. Сан.-техн. фаянстар, әртүрлі әшекей тақта тастар, қышқылға төзімді бұйымдар жасау үшін қолданылады.

## Дереккөздер
Мырзахан Төлебаев

**Мырзахан Төлебаев** – Алаш қозғалысы қайраткері. 1916 ж. патша жарлығымен тыл жұмысына алынған Жетісудың қазақ жігіттерін майданға бастап барып, тілмаштық қызмет атқарған. Ағартушылық-демократиялық бағыттағы қазақ жастарының “Еркін дала” қауымының мүшелігіне кірген.

1917 ж. 21 – 28 шілдеде Орынборда өткен жалпы қазақ съезіне Жетісу облысынан делегат болып, осы жиында Бүкілресейлік Құрылтай жиналысының депутаттығына кандидат ретінде ұсынылды. 1918 ж. 26 наурызда Төлебаев Верныйда өткен Жетісу мұсылман солдаттары мен жұмысшыларының жиналысында большевиктердің тұтқынындағы жергілікті Алашорда қайраткерлері – О.Әлжанов, Ы.Жайнақов пен С.Сабатаевты сотқа дейін облыс мұсылман ұйымдарының кепілдігімен босату жөнінде сөз сөйлеген. Өзі Алашорданың Қапал уездік кеңесіне мүше болып, жергілікті Алаш милициясын жасақтауға ат салысты.

1918 – 1920 ж. Азамат соғысынан титықтаған қазақтарға көмек көрсету үшін Қапал к-тін құрған. 1919 ж. 27 ақпанда “большевиктермен байланысы бар” деген желеумен оны Колчак өкіметі тұтқынға алғанда М.Тынышбаев араша түскен. 1913 ж. Верный қаласында Романовтар әулетінің 300 жылдығына орай Жетісу облысының ауыл шаруашылық көрмесінде жергілікті қазақтардың салт-дәстүрін, тұрмыс-тіршілігін бейнелейтін (фотограф Лейбин) экспозициялық бөлім, кейін көрме туралы фотоальбом құрастырған, бұл альбом әлі күнге дейін сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Сора (коммуна)

**Сора** () — Италиядағы коммуна, Лацио әкімшілік аймағына қарасты Фрозиноне провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 26 434 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 368 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 72 км² шамасында. Пошта индексі — 3039.

## Демографиясы

## Коммуна әкімшілігі
* Телефоны: 7 768 281
* Электронды поштасы: urp@comune.sora.fr.it
## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Лацио елді мекендері
Формалин

thumb| 200px
thumb| 200px
**Формалин**, формаль — формальдегидтің судағы 37 — 40%-дық ерітіндісі. 

Формалинді полимерленуден сақтау үшін 4 — 12%-дай метил спирті қосылады. Сондықтан 1%-дық метанол деп те атайды. Формалин түссіз, өткір иісті сұйықтық. Ұзақ сақталса (әсіресе суықта) ақ түсті тұнба параформальдегид (параформ) түзіп лайланады. Формалиннің микробтарға қарсы әсері және денені тітіркендіру қабілеті болғандықтан клетка протоплазмасындағы белокпен әрекеттесіп, оны ұйытады және клетканы өлтіреді. Формалин ауланы, киімдерді, ыдыстарды дезинфекциялау ісінде пайдаланылады. Ол зертханаларда анатомилық және микроскопиялық препараттарды сақтауда, ауыл шаруашылығында тұқымды дәрілеу үшін, парниктерді, әр түрлі құбырларды дезинфекциялауда, тері илеуде, фенол-фармальдегидті шайырлар алуда қолданылады. 

Формалиннен формальдегид алады.

## Дереккөздер


Санат:Альдегидтер
Санат:Химиялық қосылыстар
Әбіл Жантеміров

**Жантеміров Әбіл** (1920, Жыланды – 1983, Сандықтау ауданы Балкашино ауылы) – соғыс және еңбек  ардагері. 
Екінші дүниежүзілік соғысында батальон командирі болған. 1941 жылдан Калинин және Украинаны азат ету ұрыстарына қатысқан. Соғыстан кейін Балкашино ауданында ұжымшарды басқарған, ауданы «Азаматтық қорғаныс» бөлімшесін құрған. Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. 

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Шөладыр

**Шөладыр** – Шу-Іле тауларының солттүстік-батыс тізбегін құрайтын аласа шоқылы, адырлы өңір. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1000 м, салыстырмалы биіктігі 300 – 400 м-ге жетеді. Шөладыр массиві ендік бағытқа сәйкес 30 – 40 км-ге созылып жатыр. Негізінен девонның граниттерінен түзілген. Беткейлері денудацияға ұшыраған, аңғарлары, сай-жыралармен тілімденген. Оның табанын құрғақ қиыршық тасты үгінділер толтырған. Жусан өседі. Мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы таулары
Әбділақ Нұрлақұлы Халила

**Әбділақ Нұрлақұлы Халила** (15 сәуір, 1949 жылы туған, Түркістан облысы Түркістан ауданы Бабайқорған ауылы) – биология ғылымдарының докторы (1995), профессор (1999). Халықаралық экология академиясының академигі (2004). Қазақстан жаратылыстану ғылым академиясының корр. мүшесі.

## Өмірбаяны
* Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (1972, *қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]*) бітірген.
* Алматы облысында мал дәрігері (1972–1975)
* Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1975–1986)
* Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтында (1986–1991)
* *[[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]*) қызметкер
* Халықаралық қазақ-түрік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, деканның орынбасары, университет президентінің кеңесшісі (1991–1999) болды. 1999 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері

* 180-нен астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:15 сәуірде туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Түркістанда туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университетінің профессорлары
Әбдуәлі Шупақов

**Әбдуәлі Шупақов** (1908, Арыс ауданы Көктөбе аулы – 19.8. 1996) – соғыс және еңбек ардагері, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген зейнеткері.

Еңбек жолын 1930 ж. Шұбар МТС-інде бастаған. Одан кейін Арыс аудандық комсомол комитетінде, Арыс, Қызылқұм аудандарында жер бөлімінің бастығы қызметін атқарған. 1941 – 1946 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Елге оралған соң Алматыдағы екі жылдық партия мектебін бітірген (1950). 1950 – 1955 ж. Арыс және Киров аудандық атқару комитетінің төрағасы, 1955 – 1970 ж. ұжымшар төрағасы, партия комитетінің хатшысы болып еңбек етті. Мақтадан мол өнім алып, ұжымшар экономикасын көтеруге елеулі үлес қосты. 

Арыс ауданындағы ол басқарған Киров ұжымшары республиканың «Алтын кітабына» жазылған. 

Еңбек Қызыл Ту (1957), «Құрмет белгісі» (1966) ордендерімен, бүкілодақтық ауыл шаруашалығы жетістіктері көрмесінің алтын медалімен марапатталған.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Қазақстан республикасы парламентінің жаршысы

“Ведомости Парламента Республики Казахстан” – қабылданған құжаттарды қазақ және орыс тілдерінде жариялайтын ресми басылым. Алғашқы нөмірі қазақ тілінде “Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Ұлы Советінің Ведомостары”, орыс тілінде “Ведомости Верховного Совета Казахской Советской Социалистической Республики” деген атпен 1938 жылы 20 қарашада жарық көрді. 1958 жылғы 7 санынан бастап “Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Советі мен Үкіметінің Ведомостілері” – “Ведомости Верховного Совета и Правительства Казахской Советской Социалистической Республики” деген атаумен қазақша және орысша мәтіндері біріктірілді. Бұл “заңдарды және басқа актілерді жариялау мәселесін тәртіпке келтіру және олардың заңды күшіне енуінің мерзімін анықтау мақсатынан” туды. Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы 1960 жылы 29 наурызда “Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Советі мен Үкіметінің Ведомостары туралы” қаулы қабылдап, бұл басылым 1960 жылдың 1 сәуірінен бастап қазақша және орысша үш тарау болып, он күнде бір рет, кейін аптасына бір рет шығарылатын болды. 1967 ж. 14 наурызда Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы “Қазақ Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Советі мен Үкіметі Ведомостарының” атын өзгерту туралы” қаулы қабылдап, оны “Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Советінің Ведомостары” деп атады. Ол осы атауымен 1991 жылға дейін шығып тұрды. Еліміздің тәуелсіздік алуына байланысты 1991 жылы 51-нөмірінен бастап “Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Ведомостары”, 1992 жылдан бастап “Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы” болып шыға бастады. Тұрақты негізде жұмыс істейтін қос палаталы парламенттің құрылуына байланысты 1996 жылдың 1-нөмірінен бастап “Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы” деп аталды. Онда негізінен Парламент қабылдап, Президент қол қоятын Қазақстан Республикасының конституцясының заңдары, Қазақстан Республикасының Кодекстері мен Заңдары, Парламенттің және оның Палаталары – Сенат пен Мәжілістің қаулылары жарияланады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* қазақ
* орыс 
* Қазақ Советтік Социалистік Республикасының
* Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы
* Парламент 
* Президент
* Қазақстан Республикасының конституцясының
* Сенат 
* Мәжілістің

Санат:Саясат
Жаңадала (Ақмола облысы)

**Жаңадала** — Ақмола облысы Жарқайың ауданы, Жаңадала ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1972 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Державинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 48 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Тасты-Талды ауылының жанында орналасқандықтан әлеуметтік инфрақұрылымның барлығы дерлік Тасты-Талды ауылында. Жаңадала арқылы Целинная темір жолы Жезқазған – Петропавл автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

 

Санат:Жарқайың ауданы елді мекендері
Сорғы бекеті

**Сорғы бекеті** – сорғылық агрегаттар, құбырлар, т.б. қосымша құрылғылар мен арнайы жабдықтардан және бұлар орналасқан ғимараттардан тұратын құрылыс. Сорғы бекетінің жер үстілік, жартылай жер астылық және жер астылық, сондай-ақ жүзбелі түрлері (баржа не понтонның үстіне орнатылған) бар.
Сорғы бекетін адам басқарады не автоматты түрде басқарылады. Сорғы бекеті суландыру жүйесінде суды жоғары шығару немесе құрғатылатын жерден суды сарқу, кеме қатынасы арнасына су жіберу, мұнай тасымалдау, т.б. мақсаттар үшін пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Санат:Құрылыстар
Форманит

**ФОРМАНИТ** (Австралия геологы Форманит Форманның құрметіне аталған) — оксидтер тобына жататын минерал. Фергусонитпен бір изоморфтық қатар түзуге қатысады. Құрамы: Y(Ta,Nb)O4. Тетрагондық сингонияда кристалданады, кристалл күйінде сирек кездеседі. Көбінесе түйіршікті агрегаттар түрінде ұшырасады. Түсі күңгірт қара, мөлдір емес, шыныдай жарқырайды, қатт. Моос шкаласы бойынша 5,5 — 6,5, тығызд. 7,03 г/см3, жіктілігі жетілген, морт сынғыш. Алғаш Австралияда кесекті шөгінді тау жыныстары арасынан табылған. Қазақстанның Тарбағатай өңірінде Ақжайлау гранит сілемдеріндегі пегматиттерде эвксенитпен бірге кездеседі. Металл кентасы ретінде және аз мөлшерде зергерлік бұйымдар жасауда қолданылады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9 IX том

Санат:Химия
Санат:Минералдар
Төлебай батыр

**Төлебай** (1793-1852 жылдар) – Абылай ханның қол астына жиналған батырлардың бірі. Шамамен жас жағынан Қабанбай батырдан мүшел жас кіші. Найман тайпасының Садыр руынан шыққан. Жасынан жаугершілік жорықтарға қатысып, 2 жыл қалмақ тұтқынында болған. Кейіннен мыңбасы атанып, жекпе-жекке соғыстарда аты шықты. Ұрпақтары Алматы облысы Ақсу ауданының Көкжиде ауылында тұрады. Сауыты мен қылышы сақталған, сүйегі осы өңірде Керегетас жотасына жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ батырлары
Үлкен көз кесіртке

**Үлкен көз кесіртке** () — бауырымен жорғалаушылар класы, нағыз кесірткелер тұқымдасына жататын түр. Қазақстанда шашыранды түрде таралған, Нарынқол және Кіші Көкпек өзендері маңынан бірнешеуі ұсталды. Үлкен көз кесіртке Зайсан ойпаты мен Күнгей Алатауын мекендейді. Таулы аймақтарда (биікт. 1500 — 3000 м), жусанды-бетегелі алқаптарда, өзен бойларында, кейде құрғақ аңғарларда, сатыланып қалған шатқалдар мен қиыршық тасты жерлерде тіршілік етеді. Дене тұрқы 6,5 см, төм. мұрын қалқаны әдеттегідей жағына жақын орналаспаған. Маңдай қалқанында ұзыннан созылған науашығы болмайды. Құйрығының астыңғы бетіндегі қабыршақтары тегіс, ал құйрығының үсті аздап тері қатпарлы болып келеді. Құйрығындағы 10 сақинасының айналасында 30-дан астам қабыршағы болады. Арқа жотасы қоңыр сұр түсті, оның ортасында қара қоңыр дақтары бар. Екі бүйірінде көкшіл түсті, дөңгелек дақтар анық көрінеді. Сәуірдің басынан қарашаның аяғына дейін белсенді тіршілік етеді. Негізгі қорегі: құмырсқалар, қоңыздар, қандалалар, сондай-ақ, тікқанаттыларды, теңқанаттыларды, көбелектер мен өрмекшілерді де жейді. Олардың ас қорыту жүйесінен өсімдік қалдықтары да табылған. Жылына бір рет көбейеді. Дене ұзындығы 4,8 см-ге жеткенде, жыныстық жағынан жетіледі. Наурыз айының аяғында қысқы ұйқыдан оянған соң, екі жетіден кейін шағылысады. Шағылысқаннан кейін, аналығы 2 — 5 жұмыртқа салып, баласын тірі туады. Шілденің аяғы — тамыздың басында ересек дарабастары шыға бастайды. Жұмыртқаны жарып шыққаннан кейін, бірнеше тәуліктен соң, денесінің ұзындығы (құйрығымен есептегенде) 5,9 — 6,0 см болады. Үлкен көз кесіртке — өте сирек кездесетін түр, саны аз, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

## Дереккөздер


Санат:Нағыз кесірткелер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген бауырымен жорғалаушылар
Жаңа Жайнақ

**Жаңа Жайнақ** (2007 ж. дейін — *Новостройка*) — Ақмола облысы Целиноград ауданы, Нұресіл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақмол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 22 км-дей жерде, Есілдің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, фельдшер-акушерлік пункт, дүкен бар.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Шу-Сарысу уран провинциясы

**Шу-Сарысу уран провинциясы** – Қазақстан аумағындағы ірі уран кен орындарының бірі. Мұнда 19 кен орны шоғырланған. Созақ ауданы жеріндегі уранның кенденуі мезозой, кайнозой түзілімдерінде жатыр. 1957 жылдан игеріле бастаған. Қазақстандағы уран кентастарын іздестіру-барлау жұмыстарын жүргізетін «Волковгеология» кәсіпорынның барлау жұмыстары нәтижесінде уран кені қоры жағынан дүние жүзінде алдыңғы орындардың біріне шығып отыр. Провинциядағы ірі кен орындары: Мыңқұдық, Ыңқай, Буденновское, Мойынқұм, Қанжуған, т.б. Қыземшек (бұрынғы Степное) кентінде бірнеше геологиялық экспедициялық партиялар және Қазақстандағы уран өндіретін ірі шахта басқару мекемесі бар. Таукент кентінде уран өндірумен айналысатын ірі кен өндіру және өңдеуші кәсіпорындар жұмыс істейді. 

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: География
Санат: Геология
Үлкенкөл (Қостанай облысы)

**Үлкенкөл**, *Үлкен бөрілі* — Тобыл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қарабалық ауданы жерінде орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 14,5 км2, ұзындығы 6,3 км, енді жері 3,3 км. Жаға сызығы 17,4 км. Орташа тереңдігі 1,4 м.

## Жағалау сипаты
Көл жағалауында түйетайлы, далалық және шалғын шөп өседі. Көл түбі құмайтты-лайлы. Жағасының батыс бөлігі жарлауытты. Солтүстік, оңтүстік жағалауында құрақ қамыс өседі. Суының минералдылығы жоғары, тек мал суаруға жарайды. Жағалауында Бөрілі ауылы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Сорғыштар

**Трематодтар** — Бауырды немесе дененің басқа да беліктерін зақымдайтын және әртүрлі аурулар туғызатын құрттар. Қансорғыш қанға түсіп, шистосомоз ауруын туғызады. 

Сорғыштар, трематодтар (Trematoda) – жалпақ құрттардың бір класы. Жер шарында кең тараған, 2 класс тармағына: дигенетикалық сорғыштар (Dіgenea) және Аспидогастерлерге (Aspіdogastraea) жататын 4 мыңға (кейбір деректер бойынша 7 мыңға) жуық түрі бар. Бәрі де паразитті тіршілік етеді. Дене пішіні жапырақ тәрізді, ұзындығы 1 мм-ден 5 см-ге дейін, араларында 1,5 м-ге жететін түрлері де бар. Денесінің алдыңғы жағында (ауыз) және құрсақ бөлімінде (құрсақ) бір-бірден сорғыштары бар, кластың аты осыған байланысты қойылған. Осы сорғыштары арқылы олар иесінің денесіне бекінеді. Сорыштардың сыртын тегумент (эпителийге сәйкес) қаптап жатады, кірпікшелері болмайды. Денесінің алдыңғы жағындағы аузы эктодермальды жұтқыншаққа, ол жіңішке өңешке жалғасады. Ортаңғы ішек өңештен басталып, артқа қарай созылып, тұйықталған екі тармақтан құралады. Зәр шығару жүйесі – протонефридиялы. Денесінің ортасында не бүйірінде негізгі түтіктер орналасқан. Олар дененің артқы жағындағы қуыққа, ал ол зәр шығару тесігімен сыртқа ашылады. Тыныс алу және қан айналым жүйелері болмайды. Жүйке жүйесі жұп ми ганглияларынан тұрады. Одан денесінің алдыңғы жағы мен ауыз сорғышына және артқы бөліміне қарай үш жұп ұзына бойы жүйке бағаналары тарайды. Сезім мүшелері өте нашар дамыған. Жыныс жүйесі гермафродитті, жақсы дамыған. Аталық жыныс жүйесі тарамдалған екі тұқым бездерінен тұрады. Олардан қос тұқым жолы шығып, кейін олар қосылып, тұқым қапшығына айналады да, тұқым шығарғыш түтікпен шағылыс мүшесіне жалғасады. Аналық жыныс безі – біреу. Одан шығатын жұмыртқа жолы кеңейіп кішкене қапшыққа – оотипке (Мелис денешігіне) айналады. Дененің екі бүйірінде сарыауыз бездері орналасқан, олар оотипке жалғасады. Оотиптен жыныс клоакасына ашылатын – жұмыртқаға толы жатын басталады. Ары қарай даму үшін жұмыртқа суға түсуі керек. Олардың судағы жұмыртқасынан кірпікшелі дернәсілдер – мирацидий шығады. Әрі қарай дамуы үшін олар аралық иесінің (ұлудың) денесіне өтеді. Бұдан соң, мирацидий кірпікшелерін тастап, қозғалмайтын спороцистаға айналады. Оның денесіндегі партеногенетик. жұмыртқалары бөлініп, келесі ұрпақ – редия пайда болады. Соның ішінде гермафродитті дарабастың дернәсілі – церкарий дамиды. Редиядан шыққан церкарий екінші аралық иесінің (балықтардың, бақалардың, су жәндіктерінің) денесіне еніп, циста түзіп, метацеркарийге айналады. Омыртқалы жануарлар сол екінші аралық иені жейтін болса, метацеркарий оның ішегіндегі қабырғасынан босап, гермафродитті дарабасқа айналып, дамуын аяқтайды. Сорғыштар – адам мен жануарларда трематодоз ауруының қоздырғыштары болып саналады. Мысалы, бауырсорғыш (Fascіola hepatіca) – мүйізді ірі қара малдар мен қойлардың және адамның бауырында паразиттік тіршілік етеді.

Санат:Трематодтар
Санат:Медицина
Шұбар (Жетісу облысы)

**Шұбар** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл, Шұбар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан солтүстік-шығысқа карай 81 км-дей жерде, Алтынемел және Қоянды тауларының аралығында, Кескентерек өзенінің жағалауында, бұта аралас бетеге, қау, қылқан боз, т.б. шөптесін өскен қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты тауаралық құрғақ белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1996 жылға дейін "Чкалов" деп аталған. 1964-97 жылдары сүт өндіретін "Аралтөбе" кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Шұбарда және округке қарасты Аралтөбе, Онжас ауылдарында өндірістік кооператив және шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта, орталау, бастауыш мектеп, кітапхана, клуб, фельдшерлік-акушерлік және дәрігерлік пункттер бар. Шұбар арқылы республикалық дәрежедегі Сарыөзек-Жаркент-Қорғас автомобильдік магистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Жаңажол (Ерейментау ауданы)

**Жаңажол** — Ақмола облысы Ерейментау ауданы, Торғай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1957 жылы қаланды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ерейментау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде.

## Халқы

 
## Инфрақұрылымы
Мектеп пен мектеп іші аралық балабақша, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункті бар. 2011 жылы жаңа Мешіт ашылды. Ең жақын темір жол стансасы – Ерейментау (20 км). 

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері