open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валюта қоры

**Валюта қоры** — мемлекеттің валюта курсына ықпал ету мақсатында валюта интервенциясын жүргізуге пайдаланылатын орталық банкісіндегі алтын және шет ел валютасынан тұратын қоры. Алтын монометализмінің алынып тасталуына (1929 — 33) байланысты валюта қорының қазіргі рөлі мен мазмұны жекелеген елдер үшін бірдей емес. АҚШ-та валюта қоры өзінің нақты мәнін жоғалтқан. Себебі, федеральді резервтік банктер валюта интервенциясының едәуір бөлігін “своп” (қолма-қол) операцияларына байланысты қаражаттар есебінен жүзеге асырады. Ұлыбританияда валюта қоры валюта интервенциясын жүргізуді тоқтатып, қазір мемлекеттің барлық ресми алтын-валюта резервімен біріктірілді. ҚР Ұлттық банкі жалпы ақша-несие саясатының бір құралы ретінде валюта рыногындағы операцияларға араласады. Ол теңгенің айырбас курсын реттеп отыру және ақша массасының өсуін тежеу үшін алтын және шет ел валютасы резерві есебінен шет ел валюталарын валюта рыногында сатып отырады.

1995 — 97 ж. таза шетелдік активтердің өсуі ҚР Үкіметіне берілетін кредиттердің өсуіне ықпал етіп, кейіннен Ұлттық банктің екінші деңгейдегі банктерге берілетін кредиттерінің көлемін қысқартты және ҚР Ұлттық банкінің қысқа мерзімді ноттарын сату есебінен ақша массасының өсуін төмендетті. Бұл — валюта курсы саясаты мен айналыстағы ақша массасын реттеу саясаты арасында қайшылық тудырды. Ұлттық банктің теңгенің айырбас курсын реттеуге араласу дәрежесінің азаюы мұндай қайшылықтың алдын алмағанымен, өз кезегінде ақша массасына валюта интервенциясының ықпал ету тиімділігін төмендетеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Василий Васильевич Великанов

**Василий Васильевич Великанов** (25.04.1899, Ресей, Санкт-Петербург қ. – 29.01.1969, Алматы) – сазгер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1958).

## Өмірбаяны
Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) консерваториясының композиция класын (1930), фортепьяно класын бітірген (1931). Алғашқы шығармалары Ленинград театрларында жұмыс істеген кездерінде жазылды. Онда, негізінен, камералық-аспаптық музыка (фортепьяно мен скрипкаға арналған сонатталар, трио, симфонетта), сонымен қатар, әндер мен романстар (Г. Гейне өлеңдеріне цикл) жазды. 1935 – 36 жылдары Ресейдің солтүстік облыстары бойынша Этнография институты мен Композиторлар одағы ұйымдастырған музыкалық-этнографиялық экспедицияға қатысып, халық шығармшылығын зерттеумен айналысты.

## Шығармашылығы
1937 жылы арнайы шақыртумен Алматыға келіп алғашқы қазақ ұлттық балеті "Қалқаман – Мамырды" (либреттосын жазған М. Әуезов) жазды (балет 1938 жылы қойылды). Бұдан кейін "Тұтқын қыз" операсын (либреттосын жазған Ғ. Мүсірепов) және "Райхан" кинофильміне музыка жазды. В. Великанов Қазақ академиялық опера және балет театрында ұзақ жылдар еңбек ете жүріп, кәсіби қазақ музыкасының дамуына үлес қосты. "Ленинградтық өрендерім" вокалдық-симфониялық шығармасын (1942), "Амангелді" симфониялық поэмасын (1944), "Көктем әні" атты хор және симфониялық оркестрге арналған поэма (1946), "Қазақ симфониясын" (1947), сонымен қатар, оркестрлік пьесалар, фантазия, камералық-аспаптық шығармалар, ән-романстар, спектакльдер мен кинофильмдерге музыка жазды. 1951 жылы "Қамбар –  Назым" балеті (либреттосын жазған Н. Баймұхамбетов) қойылды. 1951 жылдан Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқытушы болды.

## Марапаттары
* Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1958). 
* "Құрмет белгісі" ордені.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан сазгерлері
Витсен Николас Корнелий

**Витсен Николас Корнелий**(1641 – 1717) – голланд саяхатшысы. Солтүстік және оңтүстік Татария 1692 атты еңбегінде Қазақстанның климатына қатысты және қазақтардың киім-кешегі, дәстүрі туралы мағлұматтар берілген.

Санат:Голланд саяхатшылары
Вишневка

**Елді мекендер:**

**Қазақстан:**

* Вишнёвка – Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы ауыл.
* Вишнёвка – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл.
* Вишнёвка – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл.

**Ресей:** 

* Вишневка – Башқұртстанның Бижбуляк ауданындағы ауыл.
* Вишневка – Башқұртстанның Чишмин ауданындағы ауыл.

**Өзен:**

* Вишневка – Ресейдегі өзен. Тамбов облысы, Липецк облысы, Рязань облысы жер аумақтарынан ағып өтеді.
Игорь Александрович Вовнянко

**Игорь Александрович Вовнянко** (14 шілде 1942, Алматы - 10 қазан 2021) — кеңестік және қазақстандық кинооператор, режиссер, сценарист. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1986), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998).

## Өмірбаяны
Игорь Вовнянко БМКИ-ді тәмамдаған. Еңбек жолын 1958 жылы "Қазақфильм" киностудиясында кинооператордың көмекшісі болып бастаған. Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген (1969). 1969-1971 жылдар аралығы Куйбышев (қазіргі Самара) телестудиясында жұмыс істеді. 1971 жылдан "Қазақфильм" киностудиясында оператор болып жұмыс істеді. 1974 жылдан бері - КСРО Кинематографистер одағының мүшесі. 2005 жылдан Қазақстан Кинематографистер одағының төрағасы болды.

2021 жылы 10 қазан күні Игорь Вовнянко 80 жасқа қараған шағында қайтыс болды.

## Еңбектері
Қоюшы-оператор ретінде "Ерекше күн" (1971), "Көкжиек" (1973), "Қайдасыңдар, шабандоздар" (1974), "Кездеспей кеткен бір бейне" (1977), "Жылан жылы" (1982) секілді кинофильмдер мен бірнеше телевизиялық фильмдерді ("Жеңімпаз", 1979; "Қауын", 1982; 4 сериялы "Шоқан Уәлиханов" 1983 - 1985; "Дермене", 1986, т.б.) түсірді. Сонымен қатар "Құмшағыл тарихы" (1986), "Аустриядағы кездесулер", "Теңіз" (екеуі де 1987) деректі фильмдерінің сценарийін жазды жөне режиссері болды.

## Марапаттары
* Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1986)
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998)
* Тәуелсіз жалпыұлттық Тарлан сыйлығының лауреаты (2004)
* Құрмет ордені (2008)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кинооператорлары
Дмитрий Васильевич Волков

thumb|Волков Дмитрий Васильевич
**Дмитрий Васильевич Волков** (1718 жыл, Мәскеу губерниясы - 1785 жыл) - Ресей империясы мемлекеттік қайраткері. 

* 1763 жылы Орынборға губернаторлық қызметке жіберді.
* Екінші Екатеринаға 1763 жылы Орынбор губерниясы туралы хат ұсынған. Бұл құжат Қазақ қоғамын зерттеуде маңызы зор болған .

## Дереккөз


Санат:Мәскеу облысында туғандар
Санат:1785 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербург басшылары
Санат:Орынбор губернаторлары
Санат:Санкт-Петербург губернаторлары
Санат:Ресей драматургтері
Санат:XVIII ғасыр драматургтері
Вольт

нобай|Алессандро Вольта
**Вольт** (италия физигі А.Вольтаның (1745-1827) есімімен) — электр тоғының кернеуін, потенциалдар айырмасын анықтайтын халықаралық өлшем. Халықаралық белгілеуі V; біздің елдегі белгілеуі В. Ғылыми еңбектерін электрлік құбылыстарға, химия мен физиологияға арналған итальян ғалымы Вольта Александро құрметіне аталған. 
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Вольт-Ампер

**Вольт-Ампер** (қазақша белгіленуі B·A, халықаралық белгіленуі V·A) – айнымалы ток электр тізбегінің толық қуатының бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі. 1 В·А – электр тізбегіндегі 1 А ток күшінің әсерлік мәні мен оның ұштарындағы 1 В кернеудің көбейтіндісіне тең.
Санат:Өлшем бірліктері
Востокфильм

**Востокфильм**– РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесі жанынан 1928 жылы құрылған акционерлік кино қоғам .

Оның мақсаты РКФСР халықтарының өмірінен фильмдер жасау және халыққа кино көрсету ісін басқару. Оған РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесі төрағасының орынбасары Т. Рысқұлов тікелей басшылық етті. 1929 жылы Алматыда "Востокфильмнің" өндірістік бөлімі құрылды. Ол Қазақстан өмірін экранда мезгіл-мезгіл көрсетіп отыратын "Соңғы хабар" атты киножурнал шығарды. Бұдан басқа "Ауылдағы кооперация", "Жаңа астана" (Алматы туралы), "Қызыл әскер", "Жайлау" деген деректі шағын фильмдер өмірге келді. Востокфильм Қазақ өмірінен толық метражды 4 фильм "Түрксіб" (режиссер В. Турин, 1929 жылы), "Дала әндері" (режиссер А. Лемберг, 1930 жылы), "Жұт" (режиссер М. Каростин, 1931 жылы), "Қаратау қазынасы" (режиссер А. Дубровский, 1932 жылы) жасады. "Востокфильм" қазақтың ұлттық кино өнерінің дамуына үлкен үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Қалалар туралы фильмдер
Вольтметр

right|thumb|250px|Екі сандық вольтметрлер. Жоғарғысы&nbsp;—&nbsp;коммерциялық моделі. Төменгісі&nbsp;Берлин техникалық университеті стутенттері жасаған нұсқасы
**Вольтметр** — тұрақты және айнымалы ток тізбектеріндегі электрлік кернеуді өлшеуге арналған аспап. Вольтметр түрлері: аналогты (тілді көрсеткішімен және жарықты көрсеткішімен), цифрлы (механикалық, электрмеханикалық және электрлік индикаторлармен) болады. Тізбектегі жүктемеге немесе электр энергия көзіне параллель қосылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроөлшегіш құралдар
Восток

**Елді мекен:**

**Қазақстан:**

* Восток – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл.

**Ресей:**

* Восток – Башқұртстанның Илишев ауданындағы ауыл.

**Өзен:**

* Восток – Ресейдегі өзен. Калужа облысы, Смоленск облысы, Мәскеу облысы жер аумақтарынан ағып өтеді.

**Басқа мағыналар:**

* Восток – Жер орбитасында ұшуға арналған бір кісілік ғарыштық кемелер сериясының атауы.
* Восток – 1963-2015 жылдары КСРО және Қазақстан чемпионаттарында ойнаған футбол клубы.
* Восток – Өскемен қаласындағы футбол стадионы.
Восход

thumb|300px|Восход 1 және 2
**Восход** — Жер орбитасында ұшуға арналған көп кісілік ғарыштық кемелер сериясының атауы. 1964 – 65 ж. екі В. кемесі 5 ғарышкермен ұшырылды. Алғаш рет адамның (А.А. Леонов, 1965) ашық ғарышқа шығуы жүзеге асырылды.

## Восход-1
«Восход-1» ғарыш кемесі 1964 жылдың 6 қазанында «Космос-47» ретінде екі рет ұшты. Бұл ұшу кезінде ғарыш кемесінде адам болған жоқ. Алты күн өткен соң 1964 жылдың 12 қазанында бортында үш космонавты бар ұшу орындалды. Бұл әлемдегі үш адамы бар тұңғыш ғарыш кемесі болды. Кеме бортында космонавт, физик және ғалым болды. Олар 336 км биіктікке көтерілді.

## Восход-2
«Восход-2» 1965 жылдың 18 наурызында ұшырылды. Оның бортындағы екі космонавт-Павел Беляев (командир) мен Алексей Леонов тарихта бірінші болып кеме сыртына, ашық ғарышқа шықты. Леонов өзінің ғарыш кемесінен Жерді екінші рет айналуы барысында сыртқа шықты. Өзінің тарихи ерлігі барысында ол бақылаулар жасап, қимылды суреттер түсірді. Ол «Восход-2»-ге кіргенге дейін 12 минут бойы сыртта болды. Леонов өзінің ғарышта жүруін Сербияның үстінде орындады. «Восход-2» ғарышта 26 сағат болып,жер атмосферасына қайта оралды.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыштық бағдарламалар
Вотум

**Вотум** - [латынша - тілек, серт, уәде, ант] - дауыс беру арқылы білдірілген шешім. Парламенттің дауыс беру арқылы үкіметтің жалпы саясатын немесе жеке министрдің әрекетін қуаттауы (сенім білдіру вотумы) не қуаттамауы (сенім білдірмеу вотумы). Үкімет парламенттен өзінің бағдарламалары мен декларациясына және кейбір нақты заң жобаларын талқылауға байланысты сенім білдіру вотумын сұрай алады. Әдетте сенім білдіру вотумы үкіметтің беделін арттырып, саясаттың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Вотум : 
# мұның негізгі жүзеге асырылу принципі үкіметтің парламент алдындағы жауапкершілігі; 
# парламент жиналысында дауысқа қойылып, қабыл алынған тоқтам шешім, қарар; 
# үкіметің немесе министрдің қызметін қабылдау; 
# парламенттегі дауысқа салу бойынша үкіметтің немесе министрдің ісін қабылдамау.

Парламент шешіміне орай, егер үкімет жақсы нәтижеге жетпесе, олар отставкаға кетуі тиіс. Сенім вотумы - қайта құрылған үкімет өз бағдарламасын парламент алдында жария етіп, сенімін алу, бұл көптеген елдердің комисиясы бойынша қаралады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Құқық
Санат:Заң
Эдгард Славомирович Воцалевский

** Эдгард Славомирович Воцалевский** (21.10.1935 ж.т., Ресей, Чита облысы Оловянный ст.) – геол.-минерал. ғылым доктыры (1990ж.), Оңтүстік Каролина (АҚШ) университетінің профессорі (1992ж.). 
*Грозный мұнай институтын бітірген (1959ж.). Қазақ мұнай геол.-барлау ғылыми-зерттеу институтының аға лаборанты, ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі, институт директорының орынбасары (1959–1978), Қазақстанның ең ірі мұнай барлау мекемелерінің – «Қазмұнайгазбарлау» басқармасының, «Қазмұнайгазгеология», «Гурьевмұнайгазгеология» бірлестіктерінің, «Каспийгеология» басқармасының бас геологы (1978–1991ж.), 1991 жылдан Қазақстан Ғылыми Академиясының Геология ғылымдар институтының бас ғылым қызметкері болды. Оның негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары Қазақстанның мұнай және газ қорларын болжауға, іздеуге, барлауға арналған. В. Қаламқас (1985ж.), Забурунье (1987ж.), Қарашығанақ (1989ж.) мұнай-газ кен орындарын ашқан. КСРО Мемлекеттік сыйл. лауреаты (1982ж.). Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. 1959 жылдан - ҚазҒЗГБИ аға лаборанты, ғылыми қызметкері, Мұнай мен газ қорларын есепке алу, мұнай мен газ кен орындарын іздеу және барлау, Батыс Қазақстанның шөгінді алаптарының мұнайгаздылығын болжау зертханаларының меңгерушісі, Институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (Гурьев). 1978 жылдан - «Қазмұнайгазгеология»,«Гурьевмұнайгазгеология», «Каспиймаңыгеология» ГТБ бірлестіктерінің бас геологы, бас директорының орынбасары (Гурьев, Орал). 1991 жылдан бері – ҚР Білім және ғылым министрлігі Қ.И. Сәтбаев атындағы геологиялық ғылымдар институтының бас ғылыми қызметкері. «Мұнайшы» ҚҚ мүшесі (2004). «Мұнайшы» ҚҚ редакциялық-баспа кеңесінің мүшесі.
*КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982). Еңбек Қызыл Ту (1980), «Парасат» (1999) ордендерімен, әр түрлі медальдармен (1968-1981) марапатталған.
*Діни көзқарасы - православиелік. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - I Петр. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Мұнай-газ саласы белгілі алып кен орындары есебінен табысты дами береді». Хоббиі - табиғат аясында болу. Сүйіп оқитын әдебиеті - классика, шытырман оқиғалар, детективтер.
*Үйленген. Жұбайы - Воцалевская Елена Степановна (1937 ж. т.), зейнеткер. Ұлдары - Апександр (1961 ж. т.), Вадим (1970 ж. т.).

## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Металлургия
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1935 жылы туғандар
Лев Абрамович Вулис

**Лев Абрамович Вулис** (7.8.1912, Украина, Житомир қ. – 11.12.1973, Ресей, Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қ.] – техника ғылымдарының докторы (1946 ж.), профессор (1944 ж.). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961 ж.).

Ленинград политехникалық институтын бітірген (1938). Ленинградтағы Орталық қазан турбинасы институтында (1938–1941 ж.), сондағы «Теплоэнергопроект» мекемесінде (1941–1944 ж.) ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысты. Мәскеу авиация институтының және Әскери-әуе инженер академиясының профессор (1944–1951 ж.), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) және Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1951–1962 ж.), Ленинград жоғары әскери-теңіз инженер училищесінде профессор (1962–1973 ж.) болды.

Қазақстандағы жылу физикасы саласының ғылым мектебін ұйымдастырған. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері газ динамикасы, жану теориясы, тұтқыр сұйықтықтың ағын теориясы және магниттік гидродинамика мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:7 тамызда туғандар
Санат:11 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Санкт-Петербург политехникалық университеті түлектері
Санат:Житомирде туғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Орталық қазан турбинасы институты қызметкерлері
Санат:Мәскеу авиация институтының профессорлары
Санат:Мәскеу авиация институты оқытушылары
Санат:Әскери-әуе инженерлік академиясы оқытушылары
Санат:Әскери-әуе инженерлік академиясының профессорлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті қызметкерлері
Санат:Санкт-Петербург жоғары әскери-теңіз инженер училищесінің профессорлары
Санат:Санкт-Петербург жоғары әскери-теңіз инженер училищесі оқытушылары
Евгений Викторович Вучетич

thumb|right|200px|
**Евгений Викторович Вучетич** (28.12.1908, Ресей, Екатеринослав (қазіргі Днепр қаласы) - 12.4.1974, Мәскеу) - мүсінші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1957), КСРО халық суретшісі (1959), Социалистік Еңбек Ері (1967), КСРО Көркемсурет академиясының академигі (1953). 

*1926- 1930 ж. Ростов суретшілер мектебінде, 1931 - 1933 ж. оқыған. 
*Ленинград пролетарлық өнер институтында (қазіргі Санкт-Петербург) оқыған. 
*1957 - 1959 ж. "Қазақстан сюитасы" деген атпен республиканың атақты тұлғаларының (М.Әуезов, Қ.Сәтбаев, Б.Момышүлы, т.б.) мәрмәрден қашалған 19 портреттен тұратын сериясын жасады. 

Лениндік сыйлық (1970), КСРО Мемлекеттік сыйлық (1946, 1947, 1948, 1949, 1950) және Дж. Неру атындағы сыйлықтың (1963) ие-гері. 2 рет Ленин орденімен, 2-ші дәрежелі Ұлы Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:28 желтоқсанда туғандар
Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Днепрде туғандар
Санат:12 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Мәскеуді қорғағаны үшін медалінің иегерлері
Санат:Ленинградты қорғағаны үшін медалінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері
Санат:КСРО халық суретшілері
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері
Санат:КСРО соцреалист-суретшілері
Санат:Ресей соцреалист-суретшілері
Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:КСРО көркемсурет академиясының академиктері
Санат:Репин атындағы институт түлектері
Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер
Санат:Ресей сербтері
Санат:КСРО мүсінші-монументалистері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Выборг үндеуі

**Выборг үндеуі**– Бірінші Мемлекеттік Думаның таратылуын заңсыз деп таныған депутаттардың 1906 ж. 9 – 10 шілдеде халыққа жолдаған үндеуі. 

Олардың арасында Ә.Бөкейханов,  С.Жантөрин болды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей тарихы
Михаил Порфирьевич Вяткин

thumb|right|200px|
**Михаил Порфирьевич Вяткин** (9.8.1895 жыл, Орынбор қ. – 7.12.1967 жыл, Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қ.) – тарих ғылымдарының доктыры (1944 ж.), профессор (1946) ж., Қырғызстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1954 ж.), РКФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Қазақ, қырғыз халықтарының тарихына қатысты көптеген зерттеулердің авторы.

* Томск мемлекеттік университетін бітірген (1921) ж.
* 1934 ж. М.Н.Покровский атындағы Ленинград педогогика институтының аға ғылыми қызметкері.
* 1945 ж. КСРО тарихы кафедра меңгерушісі болған. 
* 1957 жылдан өмірінің ақырына дейін КСРО FA Тарих институтының Ленинград бөлімшесін басқарды. 

## Еңбектері
* 1935 жылдан бастап КСРО, Қазақстан мен Қырғызстанның тарихын зерттеумен шұғылданды. 70-тен аса ғылым еңбектерінің көбі Қазақстан тарихына арналған. 
* 1941 ж. Алматыға көшті, Қазақ КСР тарихы 1-томының очеркін жазды. 
* 1943-49 ж. жарық көрген Қазақ КСР тарихының бірнеше тарауының авторы және редакциялық алқа мүшесі. 
* Ол 1947 ж. шыққан "Сырым батыр" монографиясы үшін (1951 ж. қазақ тіліне аударылған) КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды (1948). Онда Вяткин Сырым Датұлы бастаған Кіші жүз халқының ұлт-азаттық көтерілісіне жан-жақты талдау жасайды. Ол Сырымның қайраткерлігіне жоғары баға берген. 

## Дереккөздер


Санат:21 тамызда туғандар
Санат:1895 жылы туғандар
Санат:Орынборда туғандар
Санат:7 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:КСРО тарихшылары
Санат:Ресей тарихшылары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Ленинград педогогика институтының профессорлары
Санат:РКФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Томск мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы корреспондент мүшелері
Санат:Қырғыз КСР ғылым академиясы корреспондент мүшелері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Ресей мемлекеттік педагогикалық университеті оқытушылары
Санат:Санкт-Петербург технологиялық институты оқытушылары
Санат:Санкт-Петербург технология және дизайн университеті оқытушылары
Санат:Томск мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:РҒА ИИЕТ қызметкерлері
Санат:РҒА СПбИИ қызметкерлері
Санат:Емельян Пугачев бастаған Шаруашалар соғысы тарихнамасы
Габен

**Габен**, Аннемари фон (1901 – 1993) – түркітанушы неміс ғалымы. Көне түркілердің жазба ескерткіштерін, әдебиетін, өнерін, діни нанымын, дүниетанымын зерттеумен айналысқан. Г. қазақтардың салт-дәстүрі мен тіліне қатысты бірқатар мақалалар жариялаған.
Гавань

[thumb|right|[Сидней қаласындағы гавань(Австралия)]]
**Гавань** () — табиғи не жасанды тосқауылдар көмегімен толқыннан, желден және ағыстан  қорғалған су алабының жағалау бөлігі; кеме тоқтайтын орын.

## Дереккөздер

Санат:Су көлігі
Санат:Шығанақтар
Санат:Мұхиттық және жағалаулық жер бедері формалары
Матвей Петрович Гагарин

**Гагарин Матвей Петрович**(туған жылы белгісіз – 1721) – патшалық Ресейдің Сібір губернаторы (1711 – 19). 1716 жылы Қайып хан оған Бекболат Екешұлы мен Байдәулет Бөріұлы елшілігін жіберген. Гагарин  өз тарапынан қазақ ордасына 1716 жылы Белоусов елшілігін, 1718 жылы Брянцев елшілігін аттандырған.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Эдуард Иванович Гаврилов

**Эдуард Иванович Гаврилов** (8.10.1933 ж.т., Ресей, Воронеж қ.— 15.09.2011) – биол. ғылым доктыры (1980ж.), профессор (1983ж.). Воронеж мемлекеттік университетін бітірген (1956ж.). 1956–1959 ж. Батыс Қазақстан облысы (Чапаев қ.) обаға қарсы күрес ст-нда зоолог, 1959–1969 ж. Қазақ өсімдік қорғау ғылым-зерттеу институтының кіші, аға ғылым қызметкері, 1964–1967ж. және 1986 жылдан Қазақстан ҒА Зоол. институтының аға ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі (1967–1980), институт директорының ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары (1980–1987ж.) болды. 1990 жылдан осы институтта бас ғылым қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері орнитология мәселелеріне арналған. Г. құстардың тіршілігін, қоныс аударуын зерттеген. Құстардың көп түрлілігін сақтау, оларды қорғау және пайдалану мәселелерінің ғыл. негізін жасады. Г. – бес томдық «Қазақстан құстары» (орыс тілінде) жинағы авторларының бірі. [Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1978ж.).

==Шығырмалар==
Очерки в сводке «Птицы Казахстана» (тт.3, 4, 5; 1970, 1972, 1974); Сезонные миграции птиц на территории Казахстана. [Алма-Ата, 1979. 252 с.; Методика сбора и обработки материалов по количественной характеристике видимых миграций птиц//Методы изучения миграций птиц. М., 1976. С. 107-139; Миграции сизой чайки в Казахстане (по материалам кольцевания)//Миграции птиц в Азии, вып. 7. Фрунзе, 1984. С. 158-177.; Изменчивость и эволюция формы крыла деревенской ласточки: действие правила Сибома//Русский орнитологический журнал. 1992. Т. 1, вып. 1. С. 67-76; Сезонные перелеты птиц в предгорьях Западного Тянь-Шаня. Алма-Ата, 1985. 224 с. (соавт. А.П. Гисцов); Фауна и распространение птиц Казахстана. Алматы, 1999. 198 с. А.К 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан зоологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Газел

**Газел**, ғазал () – жұп тұяқтылар отрядының қуыс мүйізділер туысына жататын  жануарлар. 12 түрі бар. Қазақстанда 1 түрі – қарақұйрық кездеседі. Дене тұрқы 85 – 170 см, биікт. 50 – 110 см салм. 70 – 85 кг. 3 түрі және 7 түр тармағы Халықар. табиғат қорғау

Санат:Қуысмүйізділер
Газан хан

**Газан Хан**, Махмуд (5 қараша 1271 – 11 мамыр 1304) (, , кейде батыс әдебиетінде **Casanus** яғни Касанус дейді)– Хулагу мемлекетінің илханы. 

## Өмірбаяны
Сол кездегі бүгінгі Иран аймағын 1295 жылдан 1304 жылға дейін билеген. Шыңғыс хан әулетінен. Ислам дінін мемлекеттік дінге айналдырды. Тебриз қаласының маңына обсерватория мен емханалар салдырып, ғалымдарға қолдау көрсетті. 1299 – 1303 ж. Үндістан мен Сирияға жорықтар жасады.
Ғазан билігі кезіндегі негізгі әскери қақтығыстар мысырлық Мәмлүктермен Сирия үшін талас, және моңғолдардың Шағатай қағанатымен соғыстар болды. Сонымен бірге Ғазан хан өзінің алдындағылардың Франк-Моңғол одағын құру әрекетін жалғастыра отырып Еуропамен дипломатиялық қатынас орнатуға талпынды. Өте жоғары мәдениетті Ғазан көптеген тілдерде сөйлеген, көп хоббиі болды, Хулагу мемлекетінде көптеген реформалар жасады, әсіресе ақшаны бірыңғайлау мен фискалды саясат саласында.**Қазан хан Махмұд ** - Ирандағы Хулагу әулетінен шыққан моңғол ханы, 1295 жылдан билік жүргізді. Хорасан, Мазендеран және Рим мирасқоры болып тұрып, Байду ханға қарсы көтеріліске шықты да, тағын тартып алды. Буддизм тәрбиесінде өсті. Бірақ Иран ақсүйектері мен мұсылман дін иелерінің, сондай-ақ көшпелі моңғол ақсүйектері мұсылман топтарының көмегі қажет болып, ислам дінін қабылдады да, оны қайтадан Иранның мемл. дініне айналдырды. Уәзірі Рашид әд-Диннің көмегімен әкімш. және экономик.реформаларды жүзеге асырды. Қ.х.тұсында каналдар қазылып, обсерватория және Тербиз маңынан аурухана салынды. 1299-1303 ж. Сирия мамлюктеріне қарсы жорыққа шығып, жеңілді. 

## Дереккөздер


Санат:Хулагу мемлекеті
Санат:5 қарашада туғандар
Санат:1271 жылы туғандар
Санат:1304 жылы қайтыс болғандар
Санат:Иранда туғандар
Санат:Казвинде қайтыс болғандар
Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары
Санат:Хулагу мемлекеті тұлғалары
Санат:Билеушілер
Газ Генераторы

250 px|thumb

**Газ Генераторы**(газ және лат. generator – өндіргіш) – қатты және сұйық отындарды жылулық өңдеу жолымен жанғыш газдарға айналдыратын аппарат;ауа немесе оттекті шектеп бергенде, қатты отынды генератор газына айналдыратын құралғы. 

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Газ құбыры

**Газ құбыры**, магистральдық газ құбыры – жанғыш газдарды шығатын жерінен не өндірілетін орнынан алыс қашықтыққа (жүздеген және мыңдаған км-ге дейін) тасымалдауға арналған құрылыс. 

Ол төселіп жүргізілуіне қарай:
* жер асты газ құбыры
* жер үсті газ құбыры
* үйінді үстімен жүргізілген газ құбыры болып ажыратылады.

Газ құбыры кейбір жағдайда үлкен жыраларға салынған темір-бетон не металл эстакада арқылы немесе су қоймаларының түбімен де (дюкер деп аталатын) жүргізіледі. Магистральдық газ құбырының соңғы пунктіне газ үлестіру станциялары орналасады. Оларда газ қысымы тұтынушыларды газбен қамтамасыз ететін қажетті деңгейде төмендейді. Ірі қалалардың маңында жер асты газ қоймалары салынады. Газ тұтынуда жиі болып тұратын тәуліктік бірқалыпсыздық газгольдерлер арқылы реттеледі. 

Қазақстан аумағында (әсіресе Маңғыстау, Атырау, Батыс Қазақстан облыстары арқылы) Бұхара – Орал, Орта Азия – Мәскеу, Бұхара – Шымкент – Тараз – Бішкек – Алматы, Бейнеу – Александров Гай (Саратов облысы, Ресей), Бейнеу – Хиуа (Хорезм облысы, Өзбекстан), Прорва (Атырау облысы) – Атырау, Кеңқияқ (Ақтөбе облысы) – Орск (Орынбор облысы Ресей) газ тасымалдау газ құбырылары жүргізілген.

## Дереккөздер


Санат:Газ құбырлары
Санат:Газ тасымалы
Санат:Инженерлік инфрақұрылым
Галерея

нобай|Галерея|200px
**Галерея** *(, )* – 1) бір жақ қабырғасы түгелдей бағаналардан тұратын, төбесі жабық ғимарат. Кейінірек галерея деп көркемсурет музейін немесе соның бөлімшесін атайтын болды. 
[left|нобай| alt=A.|200 px|["Галерея"]]
Галерея— бетон немесе темірбетон бөгет денесінде қалдырылатын қуыс. Бөгет бетонының ахуалын бақылау, сүзілген суды жинау және алып кету, бөгет денесінің кәрізденуін тазалау мен жұмысын бақылау, тігістерді цементтеуді және жарықтарды бітеу мақсатында бетондауды жүргізу, түрлі коммуникациялар салу және бақылау-өлшеу аппаратураларын орналастыру үшін жасалады. Галерея горизонталь және көлбеу, ұзына бой, көлденең болып келеді

Галерея (итал. galleria)—ғимараттың жеке бөлмелерін, сол сияқты театрдің жоғары ярустарын өзара жалғастыратын ұзын да енсіз, жабық қылөт, дәліз, үңгір.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Гал

**Гал**(Gal) – (итальян ғалымы G.Gаlіlеі-дің құрметіне аталған) — үдеудің өлшем бірлігі. 1 гал = 1 см/с2; сондай-ак үлестік өлшем бірлігі — миллигал қолданылады (1 мгал = 10"5 м/с2).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Галера

**Галера**(итал. galera) – ағаштан құрастырылған әскери еспелі кеме. Ұзындығы 40 – 60 м, ені 4 – 7,5 м, суға батып тұратын төс табаны 2 м, жүзу жылд. 7 узел (13 км/сағ), бір қанатындағы ескектер саны 16 – 32.
Санат:Әскери кемелер
Галлий

thumb|116x116px|Галлий ''Ga''|солға
**Галлий** (лат. *Gallіum*; **Ga**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі  31, атомдық массасы 69,72; тығыздығы 5,9 г/см3, балқу t 29,8°С, қайнау t 2237°С, күміс түстес металл. Галлийді 1875 жылы француз химигі П.Э. Лекок де Буабодран ашып, оны Галлия құрметіне галлий деп атаған. Қалыпты температурадағы ауада галлий тұрақты. Қышқылдарда, сілтілерде ериді, амфотерлі қосылыстарында +1, +2, +3 валентті, тұрақтысы +3. Қалыпты жағдайда хлор және броммен, қыздырса оттек, күкірт және йодпен әрекеттеседі. 

Галлий алюминий, мырыш, темір, қорғасын, германий, титан кендерінде және мұхит суларында кездеседі. Оның негізгі минералы – галлит (CuGaS2). Галлийді алюминий, мырыш, кадмий, германий және өндіріс қалдықтарынан экстракция, электролиз сияқты әдістермен алады.

## Қолданылуы
Галлийдің құймасы және қосылыстары радиоэлектроникада, шыны(арнаулы оптикалық айна дайындау), керамика өндірісінде, электрвакуумдық және лазерлік техникада, медицинада қолданылады. Қайнау және балқу температураларының арасы алшақ болғандықтан галлийден жоғары температура өлшейтін термометр жасайды.

## Табиғатта кездесуі
Жер қыртысындағы галийдің орташа мөлшері 19 г/т. Галлий – қос геохимиялық табиғаты бар типтік микроэлемент. Кристалл-химиялық қасиеттерінің негізгі тау жыныстарын түзуші элементтермен (Al, Fe және т.б.) жақындығына және олармен изоморфизмнің кең мүмкіндігіне байланысты, галлий кларктың маңызды құндылығына қарамастан үлкен жинақтарды түзбейді. Құрамында галий мөлшері жоғары келесі минералдар бөлінеді: сфалерит (0-0,1%), магнетит (0-0,003%), касситерит (0-0,005%), гранаттар (0-0,003%), берилл (0-0,003%), турмалин (0-0,01%), сподумен (0,001-0,07%), флогопит (0,001-0,005%), биотит (0-0,1%), мусковит (0-0,01%), серицит (0-0,005%), лепидолит (0,001-0,03%), хлориттер (0-0,001%), дала шпаттары (0-0,01%), нефелин (0-0,1%), гекманит (0,01 -0,07%), натролит (0-0,1%). Теңіз суындағы галий концентрациясы 3⋅10−5 мг/л.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Жеңіл металдар
Илларион Григорьевич Галузо

**Галузо Илларион Григорьевич** (*8.4.1899, [[Ресей]], Витебск облысы Даргейка ауылы – 10.10.1977, [[Алматы]] қаласы*) – биология ғылым доктыры (1946ж.), профессор (1949ж.), Қазақстан Ғылыми Академиясының акад. (1946ж.), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1946). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) малдәрігерлік институтын бітірген (1926)ж..

1946 жылдан КСРО Ғылыми Академиясының Қазақ бөлімшесі төрағасының орынбасары, Қазақстан Ғылыми Академиясы Төралқасының акад.-хатшысы (1946–1951ж.) болды. 1946–1977 ж. Қазақстан Ғылыми Академиясының  Зоология инситутында лаборатория меңгерушісі, директор (1951–1967ж.) қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері қансорғыш және қотыр кенелер (КСРО Мемлекеттік сыйлық, 1951ж.) мен кейбір қарапайым жәндіктер (тейлерия, токсоплазма, кокцидия, трипанозома) фаунасына, экологиясына және биологиясына арналған.

Григорьевич жануарлардың жұқпалы аурулары жөніндегі Е.Н.Павловский ілімін одан әрі дамытып, мал ауруларының табиғи ошақтылығы жөнінде теория тұжырым жасады, тейлериоз, безноитиоз ауруларының қоздырғыштарының тіршілігін, табиғаттағы айналым жолдарын, айналаға таралуын зерттеді; токсоплазмозды анықтау, одан сақтану әдістерін тапты. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

## Шығырамалар
*Кровососущие клещи Казахстана. В 5-ти томах. Алма-Ата, 1946-1953.
*Токсоплазмоз животных. Алма-Ата, 1965.
*Диагностика токсоплазмоза. Алма-Ата, 1971.
*Жизненный цикл токсоплазм. Алма-Ата, 1974.

## Дереккөздер



Санат:КСРО зоологтары
Санат:Қазақстан зоологтары
Санат:1899 жылы туғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Гальваностегия

**Гальваностегия** (гальвано және грек. stg – қаптаймын, жабамын) – электролиттік тұндыру әдісі арқылы бұйым бетіне қорғаныш немесе сәндік металл қаптама жасау. Электролизді таза металдар мысалы мыс , алюминий өндіруге қолданады

Санат:Химиялық процестер
Гамма

**ГАММА** — халықаралық өлшем бірліктері жүйесінде магниттік өріс кернеуінің өлшем бірлігі эрстедтің (э) жүзмындық үлесі (белгіленуі —Υ ),  Υ = 10−5 э.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Гамета

**Гамета** (грек, *gametos* — жыныс клеткалары, грек, *gamete* — әйел, *gametes* — еркек) — аталық (сперматозоид) және аналық (овоцит) жыныс жасушалары.

right|thumb|Сперматозоид пен аналық жыныстық жасуша.
Соматикалды жасушалардың басқа сорттармақтарымен салыстырғанда гаметалардың біркатар ерекшеліктері болады. Олардың ең бастысы — ядродағы хромосомалардың гаплоидті жиынтығы, ол әрбір организмге тән зиготалардағы хромосомалардың диплоидті санының қалпына келуін қамтамасыз етеді. Шынымен, 23 хромосомалы жұмыртқа  жасуша сперматозоидпен ұрыктанғанда, 46 хромосомасы бар зигота түзіледі. Ол адамдардың соматикалық жасушаларына тән.

**Жыныстық жасуша** *( — жар,  — жұбай)* - жануарлардын және өсімдіктердің репродуктивті жасушасы тұқым қуу қасиетімен қамтамасыз етеді. Жыныс жасушалары - жануарлар мен өсімдіктер организмдерінде пісіп жетіліп, ұрықтану нәтижесінде жаңа дарақтардың дамуы мен оларға ата-анасынан тұқым қуалаушылық қасиеттерінің берілуін қамтамасыз ететін жасушалар. Жыныс жасушаларына: аналық жыныс жасушасы (жұмыртқа жасушасы — овоцит) және аталық жыныс жасушасы (сперматозоид) жатады.
Жыныстық жасуша туралы ата-анасының ұрпағы ақпараты көбінесе гаплоидты хромосомдары бар жинақтарға ие болады - қиын процесті гаметогенездер. Ұрықтану кезінде екі жыныстық жасуша диплоидты жиынтық хромосомaның зиготасын құрайды - ол жаңа ағзаның пайда болуының бастамасы. Морфологияда жыныстық жасушаның жыныстық процесінде бірнеше типтері бар: гетерогамия - (өзіндік гетероғомияға бөлшектенуі немесе анизогамия немесе оогамия) изогамия және зигогамия. Ұрықтану сәтінде  спермидің  біреуі жүмыртқа жасушасына, екіншісі  диплойдті орталық жасушаға түседі. Қосылу нәтижесінде жұмыртқа жасушасы мен  спермийден диплойдті зигота түзіледі.

## Дереккөздер

Санат:Эукариот жасушалары
Санат:Эмбриология
Александр Александрович Гапеев

**Александр Александрович Гапеев** (7.8.1881, Ресей, Кромы қ. – 26.7.1958, Мәскеу қ.) – геол.-минерал. ғылым доктыры (1934ж.), профессор (1920ж.), Ресейдің еңбек сің. ғылым қайраткері (1933ж.). Санкт-Петербург тау-кен институтын бітірген (1910). 1923 жылдан Орал тау-кен институтының директоры, 1926 ж. Мәскеу тау-кен академиясында, 1930–1948 ж. Мәскеу тау-кен институтында, 1948–1954 ж. Мәскеу геол. барлау институтында профессор болған. Лонецк, Кузнецк, Екібастұз көмір алабының геология құрылысын зерттеу және жаңа көмір қорларын табу жөнінен алғаш рет іргелі ғылыми-зертеу жұмыстарын жүргізген. 1936–1950 ж. оның жүргізген геология зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Қарағанды көмір алабында кокстелген көмірдің жаңа көздері ашылды. Көмір жіктелімінің және қатты кен байлықтарының қоры жөніндегі еңбектердің авторы. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1948ж.).

## Наградалар
(1948 ж.) I дәреженiң Сталин сый ақысы кокстаушы көмiрлердiң жаңа бөлiмшелерiнiң Қарағанды көмiр хауызындағы ашу жабдықтаған геологиялық зерттеулерде. Қызыл туды Трудовое орденi. Ленин орденi. 1941—1945 ж. ұлы отан соғысындағы қажырлы еңбекке медаль. Қарағанды қаласында Гапеева көше бар болады.

## Дереккөздер



Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1881 жылы туғандар
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Гармонь

thumb|Орыс гармоні

**Гармонь**, гармоника (грек. үндес, үйлесімді) — клавишті-пневматикалық аспап, сырнай. Дыбысты көріктің қысымынан туатын ауа ағысы арқылы қозғалысқа келетін металл тілшелер шығарады. Гармоньды 1822 ж. неміс шебері Ф. Бушман ойлап тапқан. 1829 ж. оның сәл жақтағы клавиатурасы дайын ак-компанементтің жиынтығымен қамтамасыз етілген. 

Гармонь тез арада кең тарады және көп түрі жасалды. Оның қолмен, аяқпен және ауызбен тартылатын түрлері белгілі. Аккордеон мен баян хроматик. дыбыс қатары және аққомпанементтік тонның көптігіне байланысты гармоньның ең жетілген түрлері болып есептеледі. Қазақтың халық әншілері Майра, Нартай, Шашубай, Құтбай, т.б. гармоньмен ән салған.

## Дереккөздер


Санат:Саз аспаптары
Александр Николаевич Гаркавец

**Александр Николаевич Гаркавец** (19.10.1947 ж.т., Украина, Донецк облысы Старбешево ауданы Светлый луч дер.) – филология ғылымдарының доктыры (1987). 

Харьков университетін (1970), КСРО ҒА Шығыстану институты және Украина институтының аспирантурасын (1975) бітірген. 1970–71 ж. «Соціалістична Харьківщина» газетінде, 1971–1972 ж. Харьков университетінің баспасында қызметкер, 1975–1988 ж. Украина Тіл білімі институтында кіші, аға ғылым қызметкер әрі Киев мемлекеттік университетінде оқытушы (1978–1981, 1984–1985), 1988–1992 ж. Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтында бөлім меңгерушісі, 1992–1994 ж. Қазақ ұлттық мәдениет қорының вице-президенті, ғылым және мәдениет бөлімінің директоры болды. 1994 жылдан «Украінскі новини» газетінің бас редакторы. 

«Разработка и структура тюркских языков в иноязычном окружении» деген тақырыпта доктрық диссертация қорғады. Негізгі ғылым-зерттеулері түркітану, тіл теориясы және тілдердің қарым-қатынасы мәселелеріне арналған. 

ҚР Президентінің Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлық лауреаты (1998.).

## Дереккөздер

Санат:19 қазанда туғандар
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Макаренко медалінің (Украина) иегерлері
Санат:Түркітанушылар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Старбешево ауданында туғандар
Санат:Украина филологтары
Санат:Харьков университеті түлектері
Санат:Киев мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан бас редакторлары
Санат:Қазақстан Президенті сыйлығының иегерлері
Гарнизон

thumb

**Гарнизон** () — 
*1) Елді мекенде немесе оның аймағында тұрақты болмаса уакытша орналасқан әскери бөлімдер, әскери оқу орындары және мекемелер.
*2) Бекіністе, бекіністі аудандарда немесе жеке корғаныс құрылысында (мысалы, қала гарнизоны, бекініс гарнизоны, форт (камал), т.б.) орналасқан әскери бөлімдер мен белімшелер. Өте маңызды тапсырмаларды орындайтын әскери бөлімдер жеке болады. Әскери округ колбасшысының бұйрығы бойынша әрбір гарнизонға гарнизон бастығы тағайындалады. Гарнизон бастығы карауыл және күзет кызметтері жөнінен осы гарнизонға карасты барлық құрама мен бөлімдердің командирлеріне (әскери оку орындары мен ұйымдарының бастықтарына) тікелей басшылык етеді. Гарнизон бастығы гарнизондағы жұмыстардың дұрыс ұйымдастырылуына, қарулы күштердің жергілікті объектілерін қорғау жұмыстарынын жүргізілуіне, әскерлердің күнделікті өмірі мен жауынгерлік дайындыгына жағдай жасауға, өртке карсы үйымдастырылган күзет және гарнизон жұмыстарына әскерлерді қатыстыруға жауапты. Гарнизон қызметі ұйымдастырылатын аумақтың шекарасы әскери округ колбасшысының бұйрығымен белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гаусс

**Гаусс** сөзінің бірнеше мағынасы бар:
* Карл Фридрих Гаусс - неміс математигі
## Математика
* Гаусс проекциясы
* Гаусс саны
* Гаусс теоремасы
* Гаусс-Лаплас үлестірілуі
## Өлшем
* Гаусс (Өлшем бірлік)

Санат:айрық беттер
Гафний

thumb|100px|Гафний ''Hf''|солға
**Гафний** (лат. *Hafnіum*; **Нf**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІV тобындағы хим. элемент; ат. н. 72, ат.м. 178,49. Г-дің құрылысын, валенттігін (+4), цирконийге ұқсастығын 1921 ж. дат физигі Н. Бор жорамалдаған. Оны 1922 ж. мажар химигі Д. Хевеши мен голланд физигі Д. Костер цирконий минералын рентгенспектрлік талдау әдісі арқылы ашқан. 

Аты ашылған орны — Копенгаген қаласына (лат. Hafnіа) байланысты қойылған. Гаусс күмістей ақ, жылтыр, созылғыш металл. Балқу t 2222Ғ30ӘС, қайнау t 5400ӘС, менш. салм. 13,1 г/см3, жұмсақ, жеңіл өңделеді. Табиғи Г-дің 6 изотопы бар. 

Гаусс — шашыранды элемент, оның табиғатта өз минералы жоқ, тек циркониймен бірге кездеседі. Гаусс хим. әсерге тұрақты, өз қосылысында +4 валентті, +2, +3 валенттісі де кездеседі, газды сіңіріп, қыздырғанда оттекпен, сумен т.б. әрекеттеседі. HfO2 — Гаусс оксид оксиді, т.б. қосылыстары аса тұрақты, балқымайды, қыздыруға, қышқылға, сілтіге төзімді. Гаусс цирконий өндірісінде оның қалдықтарынан алынады. Ол ядр. энергетикада, электр, радио және рентгентехникасында, отқа берік құймалар алуда қолданылады. Қосылыстары (HfO2) оптикалық шынылардың сапасын арттыруға пайдаланылады.
  
Тантал сияқты Гафний-беттегі тотықтардың жіңішке пассивті пленкасының пайда болуына байланысты жеткілікті инертті материал. Жалпы, гафнийдің химиялық тұрақтылығы оның аналогы — цирконийге қарағанда әлдеқайда көп.

Гафнидің ең жақсы еріткіші-фторсутекті қышқыл (HF) немесе фторсутекті және азот қышқылдарының қоспасы, сондай-ақ патша арағы.

Жоғары температураларда (1000 К жоғары) гафний ауада тотығады, ал оттегіде жанады. Галогендермен жауап береді. Қышқылдарға төзімділігі шыныға ұқсас. Цирконий сияқты гидрофобтық қасиеттерге ие (сумен суланбайды).

## Шығу тарихы
Элемент 1923 жылы ашылған.

Д.И.Менделеев жүйесінің 6-кезеңінің құрылымы нақтыланбағандықтан, гафний сирек жер элементтерінің арасынан іздестірілді. 1911 жылы француз химигі Ж.Урбен жаңа элементтің ашылғанын жариялап, оны цельтий деп атады. Іс жүзінде ол иттербий, лютеций және аз мөлшерде гафний қоспасын алды. Ал Н.Бор кванттық механикалық есептеулер негізінде соңғы сирек жер элементі 71 саны бар элемент екенін көрсеткеннен кейін ғана гафний цирконийдің аналогы екені белгілі болды.

Оның қасиеттері мен валенттілігін болжаған Бордың тұжырымдарына сүйене отырып, 1923 жылы Дирк Костер мен Дьерджи де Хевеси рентгендік спектрлік әдіс арқылы норвегиялық және Гренландия циркондарын жүйелі түрде талдады. Цирконды қышқылдардың қайнау ерітінділерімен шаймалаудан кейінгі қалдықтардың рентгендік дифракциялық заңдылықтарының сызықтарының 72-ші элемент үшін Мозли заңы бойынша есептелетіндермен сәйкес келуі зерттеушілерге элементтің ашылғанын жариялауға мүмкіндік берді, оны өздері атады. гафниум ашылған қаланың құрметіне (латынша Hafnia - Копенгагеннің латынша атауы). Осыдан кейін Дж.Урбейн, Н.Костер және Д.Хевси арасында басталған басымдық туралы дау ұзаққа созылды. 1949 жылы «гафний» элементінің атауын Халықаралық комиссия бекітіп, барлық жерде қабылдады.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Металдар
Санат:Радиоактивті элементтер
Евгений Васильевич Гвоздев

**Гвоздев Евгений Васильевич** (12.12.1918 жыл, Ресей, Псков облысы, Остров қ. -21.12.2012, Қазақстан) – биология ғылымдарының докторы (1967), профессор (1968), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1979), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1978).

ҚазМУ-ды бітірген (1944, қазіргі ҚазҰУ). 1944–97 ж. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында аспирант, лаборатория меңгерушісі, директор (1971–88), бас ғылыми қызметкер (1988–97), 1976–88 жылдары Қазақстан ғылым академиясының вице-президенті болды. 1997 жылдан Зоология институтының құрметті директоры.

«Фауна, систематика и экология гельминтов диких животных (рыб, птиц, грызунов и зайцеобразных) Казахстана и природная очаговость гельминтозов домашних птиц» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.

Негізгі ғылыми еңбектері жалпы гельминтология мәселелеріне, Қазақстан балықтары, үй және жабайы құстары, сүтқоректілері паразиттерінің фаунасы мен жүйеленіміне арналған. Қазақстан жерінде бұрын зерттелмеген гельминттер фаунасына көп көңіл бөліп, гельминтоздардың табиғи ошақтылығы жөнінде бірқатар мәселелердің шешімін тапты. Қазақстанда жерсіндірілген пайдалы жануарлардың паразиттер фаунасы, ауланатын жануарлар денесінде масылдық тіршілік ететін жалпақ құрттар мен таспа құрттардың биологиясын зерттеп, жабайы тауықтәрізділер мен қазтәрізділердің гельминтоз ауруларын таратудағы рөлін анықтады, гельминттердің ғылымға беймәлім 8 түрін тапты.

Екі рет Ленин, Еңбек Қызыл Ту және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:12 желтоқсанда туғандар
Санат:Островта туғандар
Санат:21 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:2012 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстанда қайтыс болғандар
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:КСРО паразитологтары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан ғылым академиясының Зоология институты қызметкерлері
Санат:Қазақстан ғылым академиясының Зоология институты директорлары
Гедин Свен Андерс

**Гедин Свен Андерс**(1865ж., Швеция, Стокгольм – 1952ж.) – швед саяхатшысы, географ, этнограф. Стокгольм, Упсала, Берлин университтерін бітірген. 1885 ж. Иранға, Месопотамияға сапар шекті. Гедин 1890 ж. швед елшілігінде хатшылық қызметте жүріп, Тегеранның солтүстік-шығысындағы Демавенд тауларында бірқатар зерттеулер жүргізді. Гедин 1899 ж. швед королі мен үкіметінің қаржылай көмегіне сүйеніп, қазақ даласы арқылы Орталық Азияға бет алды. Бұл сапарының қорытындысы ретінде жазылған 27 тараудан тұратын көлемді еңбегінде автор қазақ жерінің географиясы, ондағы халықтың әдет-ғұрпы, тұрмыс-тіршілігіне қатысты құнды мағлұматтар береді. Гедин еңбектерінде, сондай-ақ Ор, Ырғыз, Қазалы, Шымкент қалаларындағы халықтың эконмика, мәдени жағдайы, сауда қатынасы туралы деректер келтіріліп, Түркістандағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесіне сипаттама берілген.

## Дереккөздер



Өмірбаян
Гейер Иван Ильич

**Гейер Иван Ильич** (т.ж.б. — 1908) — тарихшы, қазақ этнографиясын зерттеуші. Санкт-Петербургте білім алған. Халықшылдар үйірмесіне қатысқаны үшін “21-дің процесі” деп аталған іс бойынша сотқа тартылған. 1891 жылдан бастап Ташкентте тұрып, Сырдария облысы cтатистика к-тінде хатшылық қызмет атқарды. 13 томдық “Материалы для статистики Сырдарьинской области” басылымына (Ташкент, 1891 — 1907) редактор болды. “Туркестанские ведомости”, “Окраина” газеттерінде, “Северный вестник” журналында бірнеше мақалалары жарық көрді. “Түркістан” аталатын кітабында Сырдария облысы қазақтарының тарихы мен этнографиясы, діні мен рухани мәдениетіне қатысты деректер берілген. Түркістан өңіріндегі мұсылман халықтардың діни ескі аңыз әңгімелерін жинаумен де айналысты.

## Дереккөздер



Өмірбаян
Гей-Люссак заңы

**Гей-Люссак Заңы**— негізгі газ заңдарының бірі. Гей-Люссак заңы бойынша берілген газ массасының көлемі тұрақты қысым кезінде температураға сызықты тәуелді болып өзгереді: VtV0(1+Vt), мұндағы V0 және Vt—бастапқы және соңғы темп-ралар кезіндегі газдың сәйкес көлемдері, t — осы темп-ралардың айырмасы, V — газдың тұрақты қысым кезіндегі жылулық ұлғаю коэффициенті (ол барлық газ үшін шамамен 
1/273,15 К–1). Гей-Люссак заңы тек идеал газдар үшін дәл орындалады. Ал нақты (реал) газдар бұл заңға темп-ра мен қысымның кризистік мәндерінен алыс мәндерінде ғана бағынады. Гей-Люссак заңы Клапейрон теңдеуінің дербес жағдайы болып есептеледі. Бұл заңды 1802 ж. француз ғалымы Ж.Л. Гей-Люссак (1778 — 1850) ашқан.

## Пайдаланылған әдебиет

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

Санат:Физика
Санат:Термодинамика
Гектар

**Гектар** (грек. hekatn — жүз және ар; SI белгісі:: **ha**) — ауданның а. ш. мен орман шаруашылығында бірліктердің халықаралық жүйесінің (СИ) өлшем бірліктерімен қатар қолданылатын жүйеден тыс өлшем бірлігі. Белгіленуі: га. 1га =
= 100 ар = 10000 м2.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
ref-kaz.ucoz.kz
Гелиофизика

thumb| right
**Гелиофизика**(грек. helіos – Күн және физика) – астрофизиканың Күн физикасына байланысты мәселелерін зерттейтін саласы. Күн – жарық пен жылудың көзі болғандықтан, Күнді зерттеу – ең іргелі мәселенің бірі. Күн табиғатында электрмагниттік күштердің шешуші рөл атқаратындығы анықталып отыр. Күннен Жерге ультракүлгін және рентген сәулелері, радиотолқындар мен зарядталған бөлшектер тасқыны үнемі келіп тұрады. Күн затының тығыздығы мен температурасы, оның атмосферасындағы заттың қозғалыс жылдамдығы, химия элемент атомдарының қозуы мен иондалуы, Күннің электр және магнит өрістері сияқты сан алуан құбылыстар спектроскоптық, спектрометрлік, фотометрлік, фотография және радиоастрон. тәсілдердің көмегімен зерттеледі. Атмосферадан жоғары көтерілетін аспаптардың көмегімен Күн спектрінің ультракүлгін және рентгендік бөлігіндегі сәулелердің қуаты мен Күннің корпускулалық тасқыны анықталады. Осылай алынған деректерге теория физиканың тәсілдерін қолдана отырып, Күннің бірыңғай физика моделін жасауға болады. Бірақ Күндегі процестер тым күрделі, оларды толығымен түсіндіретін теория әзірше қалыптасқан жоқ. 

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Гвардейский

**Гвардейский** — Жамбыл облысының Қордай ауданы, Отар ауылдық округі құрамындағы әскери кент.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Қордай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 70 км-дей жерде, Құлжабасы тауларының оңтүстік етегінде орналасқан. Жақын темір жол стансасы — Отар (3 км).

## Тарихы
Іргесі 1973 жылы қаланған. Онда әскери бөлімдер орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Кентте тұрмыс қажетін өтейтін комбинат, орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, жүзу бассейні, аурухана бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль және темір жол арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері