open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мемлекеттік алтын және асыл металдар мұражайы

**Мемлекеттік алтын және асыл металдар мұражайы**, 1992 ж. құрылған. Қазақстандық қолөнер шеберлерінің туындыларын және көне замандардан жеткен зергерлік бұйымдарды жинап, сақтап және зерттеп, насихаттауды көздейді. Сондай-ақ, республика көлемінде сақталған, археологиялық қазбалардан табылған әр ғасыр қолөнер шеберлерінің бір жерге шоғырландыру; тәуелсіздікке дейін жақын және алыс шет елдерге шығарылған тарихи-мәдени құндылығы зор асыл заттарды Қазақстанға қайтарып, жинақтауға ықпал ету. Зергерлік өнер туындыларын осылайша бір мұражайға шоғырландыру ерте замандардан бері сабақтастығын үзбей келе жатқан өнердің көркемдік, технологиялық әдіс-тәсілдерін, композициялық стилдерін салыстырмалы түрде, әр қырынан зерттеуге мүмкіндік береді. Мемлекеттік алтын және асыл металдар мұражайы 2000 ж. Астана қаласына көшірілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары
Санат:Мәдениет
Мемориалдық құрылыстар

**Мемориалдық құрылыстар** - белгілі бір елдің тарихы мен қалаларының айтулы мерейтойларына, халықтың қатерлі соғыс кезіндегі және бейбіт еңбек жолындағы ерліктеріне арналып салынған архитектуралық құрылыстар: архитектуралық - мүсінді ескерткіштер ансамблі. Мемориалдық құрылыстар бір немесе бірнеше адамның есімін мәңгілік еске сақтау үшін де салынады. Пошымы мен композициялық құрылымына қарай ежелгі мемориалдық құрылыстары қорғандардан, шикі кірпіштен қаланған, күйдірілген кірпіштен өрілген және табиғи тастардан қиып орнатқан кешендерден тұрады. Қазақстанның батыс облыстарында мемориалдық құрылыстар архитектуралық шағын пошымдардан тұрады. Мемориалдық құрылыстар тас қорымдар түрінде де кездеседі. Кейін Қазақстанда архитектуралық мүсінді ірі-ірі Мемориалдық құрылыстар салынды. Олар белгілі тарихи оқиғаларға, жауынгерлік ерлікке, еңбек даңқына тағы басқаларға арнап орнатылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Нағым Мендіғалиев

**Мендіғалиев Нағым** (24.5.1921 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Новая Казанка кенті) - композитор, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1979). Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) фортепьяно класы бойынша (1952) және композиция класы бойынша (1959, Е.Г. Брусиловскийдің жетекшілігімен) бітірген. Алғашында Алматы музыкалық-хореографиялық комбинатында және Қазақ мемлекеттік қыздар институтында (1945 - 1948), ал 1948 жылдан Алматы консерваториясында педогогикалық қызметпен айналысады. Мендіғалиев фортепьяноға арналған көптеген концерттер мен миниатюралар, симфониялық поэмалар, сюиталар, 300-ден астам аспаптық пьесалар, әндер, романстар. спектакльдерге арнап музыка, т.б. жазды. Оның "Домбыра туралы аңыз" атты концерттік пьесасы (1965) қазақ фортепьянолық музыкасының ең танымал туындысына айналды. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1971, 1981) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Мәдениет
Құбыр фитингі

**Құбыр фитингі** - бұрыштап, тармақтап жалғайтын жерлерде орналасатын құбырды қосатын бөлшек.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Сейфолла Құспанов

**Құспанов Сейфолла** (13.11.1929, Атырау облысы Махамбет ауданы - 29.8. 1978, Алматы) - әдебиет зерттеуші, филологиялық ғылыми кандидаты (1966), доцент (1974). 
* Атырау педагогикалық техникумын (1947), 
* Ресейдің Вольск қаласындағы әскери авиация-техикалық училищесін бітірген (1956), 
* ҚазҰПУ-ды (1963), аспирантурасын бітірген (1966). 
* 1947 - 1950 жылы Махамбет ауданында мұғалім, 
* 1967 - 1971 жылы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер, 
* 1971 - 1975 жылы ҚазҰПУ-да доцент, 
* 1975 - 1978 жылы Қазақстан телерадио хабарларын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетінде, ҚазТАГ-та аудармашы болып қызмет істеген.

### Шығармашылығы
* Казахская литература. Алматы, 1972 (телавтор)

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Флобер Темірғалиұлы Мұқанов

**Флобер Темірғалиұлы Мұқанов** (14.12.1939 жылы туған, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы) - суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1988). Мұқанов қазақ анимациялық киносының негізін салушылардың бірі, сахна көркемдеудің үздік шебері. 1960 жылы Алматы көркемсурет училищесін, 1978 жылы Мәскеудегі МКАТ студиясының қоюшы-суретшілік бөлімін бітірген. Сол жылдан Қазақ академиялық драма театрында театр суретшісі қызметін атқарды. Қазақ сценография өнерінің дамуына мол үлес қосқан. Мұқанов "Майра" (Ә.Тәжібаев), "Шыңғысхан" (Иран-Ғайып), "Абай", "Хан Кене" (Мұқанов Әуезов), "Қозы Көрпеш - Баян сүлу", "Ақан сері - Ақтоқты" (Ғ.Мүсірепов), т.б. спектакльдердің декорациясын жасады. Ол сондай-ақ орыс және ұйғыр театрларындағы көптеген спектакльдердің қоюшы-суретшісі болды. Мұқанов пейзаж жанрында өзіндік қолтаңбасы бар суретші ретінде белгілі. Оның графика, акварель, темперада салған шығармалары мемлекеттік және жеке қорларда сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Ханиф

**Ханиф** ( [ханиф], *шын мәніндегі сенім келтіруші*, көпше.  [хунафа']) - Аллаһтың бірлігін уағыздаушы, парасатты адам. Мұсылман аңызы бойынша Исламға дейінгі Арабияда бұл терминмен тайпа Құдайына (идолына) табынуды мойындамайтын, рәсімді қатты қадағалайтын аскеттерді, бір ғана Кұдайға сенетін адамдарды атаған. Құранда Ибраһим Ханиф есімімен аталған. Оның нағыз монотеизмге жататын дінін Мұхаммед қайта дәуірлетті делінеді.

Құранда Ибраһим осылайша - ханиф мүслім атанған. Xаниф мұсылман әдебиетінде VIII - IX ғасырдан көбіне «мұсылман» деген ұғымды білдірді;ханиф дінінің Исламдық белгісі түрінде етек жайды. Бұл термин өздерін ханиф деп атайтын сопылардың арасында кең тарады. XII - XIII ғасырдағы тарихи әдебиеттерде мәжусилік ата-бабаларды ханиф деп атаған, олардың ханифийаны қабылдағаны туралы (мыс, Салжұқтар жайында) аңыздар бар.

## Қасиетті Құран Кәрімде
* Ибраһим пайғамбар

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Ұлы державалар

[thumb|230px|right|Қазіргі [де-факто ұлы державалар  — тұрақты (көк түс) және тұрақсыз (жасыл түсті) БҰҰ ҚК мүшелері.]]
**Ұлы державалар** - халықаралық дәрежеде жетекші рөл атқаратын мемлекеттерді білдіретін термин. Екінші дүниежүзілік соғыстан соң үлы державалардың қатарына БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері: КСРО, АҚШ, Франция, Англия, Қытай енгізілді.

Санат: Саясат
Санат:Елдер
Һарун әр-Рашид

**Һарун әр-Рашид**, **Гарун ар-Рашид** (766, Рей - 809, Түс) - Аббас әулетінен шыққан халиф (786 - 809). 

Билікке Бармакилер әулетінен шыққан парсы ақсүйектері мен уәзірлерінің көмегінің арқасында келген. Кейіннен оларды биліктен ығыстырыл, 803 жылдан жеке-дара билік етті. Һарун әр-Рашидтың тұсында халифат қолөнер, сауда мен мәдениет (әсіресе, әдебиет) дамыды. Сонымен катар халифаттың ыдырау белгілері де орын алды (Дейлемдегі, Сирия мен басқа да өлкелердегі үкіметке қарсы көтерілістер). Һарун әр-Рашид өзінің алдындағы билеушілер бастаған Византиямен күресті жалғастырды. Орта Азиядағы Рафиғ ибн Лейс бастаған көтерілісті басу мақсатымен жасалған жорық кезінде қаза тапты. Һарун әр-Рашид арабтардың әйгілі «Мың бір түн» ертегісінің кейіпкерлерінің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Аббас әулетінің халифтері
Санат:763 жылы туғандар
Санат:809 жылы қайтыс болғандар
Санат:Аббас әулетінің халифтері
Санат:Ирактық Аббасилердің халифалары
Харадж

**Xарадж** - жер салығы. Алғашында салық атаулының бәрі және бағыныштылардың
беретін сыйы да бір ғана ұғымды білдіріп, ол джизиим деп аталды. Ол тек Халифат орталығынан алынатын салыққа ғана емес, шарт бойынша түсіп тұратын сыйлық пен вассал әкімдері жинайтын алымға да қатысты еді. Сондықтан да оны бір-бірінен ажыратыл жату мүмкін емес болды. Xарадж салық салу жүйесі көпшілік облыстарда византиялық үлгіден бастау алады. Алғашқы онжылдықта хараджды тек басқа дін өкілдері ғана төлеуге тиіс, ал мұсылман дар - ұшр деп қаралды. Бұл салық төлеушілер санының мүлде азайып кетуіне әкеліп соқтырды. Осыған орай харадж төлеу жер иесінің немесе жерді жалға алушының діни көзқарасын байланысты болмасын, жер салығын жаппай төлеу керектігін мақұлдаған жаңа заң дүниеге келді. Факихтер VIII ғасырдың аяғы - IX ғасырда Хараджыны жауланып алынған өңір халықтарының жер үшін мұсылман мемлекетіне төлейтін төлемі (фай) деп түсіндіріп келді.Тұңғыш жер кадастры Ирак пен Сирияда Муави тұсында, Мысырда - 724 - 25 жылы жүргізілді. Түпнұсқа құжаттарға қарағанда харадж Мысырда IX ғасырдың өзінде өз алдына жеке салық, ал Иракта, Хузистан мен Иранның көптеген басқа аудандарында әр-бір село дихандарына салынатын ұжымдық салық болып табылды. Xарадж нақты зат түрінде де, ақшалай түрде де (кейде аралас) алынады. Мысырда, мысалы, техникалық дақылдарға ақшалай салық салу тәртібі жүргізілді. Әбу Жүсіп салықты аралас төлеу тәртібін әділетті жол деп білді, өйткені азық-түлікке баға өзгере қалған жағдайда яки мемлекет, яки салық төлеуші зиянға ұшырауы мүмкін еді. Xалиф төлеудің - мисаха, муката және мукасама деп аталатын негізгі үш түрі болды. Оның біріншісінде - айналымға түсетін жер мөлшеріне тұрақты салық төленді, екіншісінде - бірнеше жылға алдын-ала нақты қаржы белгілейді, үшіншісінде -өнімнің белгілі бір үлесі алынып тырды.Алынатын салықтық үлестік мөлшері 1/3 ден 2/5-ге дейін өзгеріп тұрды.Моңғолдар тұсында Иранда әкімшілік тәжірибеде харадж термині қолданылмады, оның орнына мал, малийат-и арзи сөзі пайдаланылды. XV - XVII ғасырда Иран мен Орта Азияда негізінен мал-у джихат делінді. Осман империясында мұсылман еместердің жан басына, жеріне салынатын салық халиф деп аталды.

## Дереккөздер


Санат:Салықтар
Санат:Шариғат
Маулүтхан Сағымбаев

**Маулүтхан Сағымбаев** (11.1916 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласы) - кинооператор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1969). 1936 ж. Алматы киношежіре студиясында кинооператор бөлімінде окиды. Сол жылдан бастап деректі фильмдер түсірумен айналысып, 40 жылдан астам уақыт еңбек етті. Ол "Комсомолға 25 жыл!" (1946), "Қазақстан шабындықтары мен жайылымдары" (1956), "Каспий аңыздары" (1958), "Сәлем, Мәскеу" (1959), "Қазақстанның алғашқы шойыны" (1960), "Ертістегі қала" (1962), "Қазақ даласының аңыздары" (1967), "Бибигүл ән шырқайды" (1969), "Сүлтанмахмұт Торайғыров" (1969), "М.Әуезов туралы сыр" (1975), "Бүгінгі Қазақстан" (1986), "Сәтбаев әлемі" (1988), т.б. деректі фильмдердің кинооператоры болды. "Қүрмет белгісі" орденімен және бірнеше рет Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Қазақстан кинооператорлары
Санат:Зайсанда туғандар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Харут пен Марут

**Харут пен Марут** - күнәсі үшін Вавилон зыңданына салынған қос періштенің есімі. Құранда олардың адамдарды сиқырлаушылыққа үйреткені, алайда адамдардың үйренген дұғасын басқаға таратпауын ескерткені жайында айтылады. Бұл екі періште кез келген адамға дұға үйрете бермеген. «Біз - тағдырдың талқысына түстік, рақымыңды қисаңшы» деген сөзді естігенде ғана мейірлері түсіпті делінеді. Олардан адамдар «ері мен әйелін қалай ажырастыруды», сиқырлауды және өзге де дүниелерді үйренеді, алайда сиқырлаудың да келешекте тарттыратын өз жазасы бар екенін айтуды көбінесе ескере бермейді. Құраннан бергі аңыздарға қарағанда, өздерінің жолдан таймайтындығын дәлелдеу үшін 3 періште жерге сапар шегеді. Олардың біреуі жер бетіндегі құмарлық жеңетінін біліп, бірден көкке кері оралады. Ал кері қайтпай қалған екі періште Харут пен Марут сұлу әйелге қызығып, ақыры оның айтуымен небір күнәға батады - пұтқа табынудан бастап кісі өлтіруге дейін барады. Содан оларға жазаны қай уақытта - қазіргі ғұмырында, яки болашақ ғұмырында алғысы келетінін таңдауға ерік беріледі. Олар соңғысын таңдайды. Міне, содан бері Вавилон зынданында, кісендеулі жатқанға ұқсайды. Оларға сиқырлық үйренем дегендер келетін болса керек. Харут пен Марут есімі мұсылманның дұғалау тәжірибесінде қолданылады, ал парсы тіліндегі харут сөзінің өзі *сиқыршы* деген ұғымды білдіре бастады.

## Дереккөздер


Санат:Исламдағы періштелер
Қыдырмолда Әділбеков

**Қыдырмолда Әділбекұлі** (1901, Шығыс Қазақстан облысы Мақаншы ауданы Жарбұлақ ауылы - 1987 жылы соныңда) - халық ақыны, жыршы.
* 1932 жылы Қытайға қоныс аударған.
* 1962 жылы Қазақстанға қайта оралған. Әсеттің бірнеше өлеңдері мен "Қабанбай батыр" жыры Қыдырмолда орындауында грампластинкаға түсірілген. К.Әзірбаевқа арнаған "Қазіргі Қазақстан Жамбылысың" толғауы "Халықаралық поэзиясы және бүгінгі өмір" (1976) жинағында жарияланған. **Қыдырмолда Әділбекұліны** жеке туындылары мен ел ішіне жинаған халық әдебиеті үлгілері Әдебиет және өнер институты Қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жыршылары
Хасан ибн Әли

**Хасан бин Әли**, **Әбу Мұхаммед әл - Муджтаба** (669 жылы өлген) - Әли мен Фатиманың үлкен ұлы, Мұхаммед Пайғамбардың жиені, шииттердің екінші имамы. Шешесінен ерте жетім қалған Хасан өзінің мінез-құлқынан әкесімен және інілерімен тіл табыса алмайды. Жас кезінен бір әйелден екінші әйелге ауысумен аты шығады. Митлак («қатын тастағыш») деген атқа ие болады. Бұл Әлидің беделін түсіріп, дұшпандарының тілге тиек етуіне жол берді. Хасанның тілінің мүкістігі де оның халифатқа иелік етуіне мүмкіншілігін төмендеткенді. Алайда Әли қайтыс болғаннан кейін (661) Хасан отбасының үлкені ретінде, Пайғамбардың алдында ерекше еңбек сіңіргені үшін Ирактың халифасы сайланады. Әлидің Иракты жақтаушы достары Хасанды сириялықтармен қайта күрес жүргізуге азғырады, алайда ол халифа Муғауиямен келіссөз жүргізуге ұмтылады. Оны бұған қаражат мұқтаждығы итермелеген болуы мүмкін. Әли қайтыс болған соң Ирак қазынасы азайып қалды, ал әскерлер жалақы беруді талап еткен еді. Халифалыққа сайланғанына 6 - 8 ай болғанда Хасан Муғауиямен ауызша келісімге келіп, Куфа мешітінде халифаттан бас тарта- тынын жұрт алдында жариялайды. Жоғары өкімет билігіне ұмтылудан бас тартқаны үшін Хасан ақшалай өтем алады. Өзінің інісі Хұсайынға 2 млн. дирһам зейнетақыдан басқа өзіне 5 млн. дирһам және Иран аймақтарының біреуінен тұрақты түсім түсіп тұруын талап етті. Шиит жорамалы бойынша шартта Муғауия қайтыс болғаннан кейін Хасанның жоғары өкімет басына оралуы көрсетілген делінеді. Келісім нәтижесінде Пайғамбарлық немересі Ирактан кетуге мәжбүр болды. Ол Мединеге қоныстанды. Муғауия үшін ол ешқандай саяси қауіп тудырмады. Хасанның қылығы Әли үйіндегілердің екіге жарылуына әкеп соқты: бірі теріс десе, екіншілері дұрысқа жатқызды. Алайда шииттің бұдан кейінгі ұрпақтары Хасанның кейінгі мұра боларлық бейнесін жасап шығарды. Небір ғаламаттар тудыратын, «азапкерлердің саййиды» (саййид ашшухада) атандырды. Шиит аңызына қарғанда Хасанды Әлидің жауларының бірі - әл-Джаррах б. Сипан әл-Мадаин түбінде ауыр жаралан, Мединеге жеткізілгеннен кейін қырық бес жасыңда қайтыс болады. Бір жорамал бойынша у ішкізді делінеді. Шииттер оның өлімін Муғауиядан көрді.

## Дереккөздер


Санат:624 жылы туғандар
Санат:669 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мұхаммед жанұясы
Санат:Он екі имам
Атомның электрондық құрылысы

Атомның өзі де күрделі бөлшек екенін, және оның өзі ядро мен электрондардан тұратынын білдік. Енді осы электрондар ядроның төңірегінде қандай заңдылықтармен орналасатынына тоқталайық.

Атомның ядро заряды қанша болса, ондағы электрондар саны да сонша болады дедік. Алайда, осы электрондардың барлығы ядроға бірдей күшпен тартылмайды, олар ездерінің энергия қорының шамасына қарай ядродан әр түрлі қашықтықта орналасады. Энергия қорлары шамалас электрондар ядродан бірдей қашықтықта орналасады, осы деңгейлерді энергетикалық деңгейлер деп атайды. Ол N әрпімен белгіленеді, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 сан мәндерін қабылдайды, N-нің мәні элементтің орналасқан периодының нөмірімен анықталады. Әрбір энергетикалық деңгейдегі электрондар саны
**N = 2n<sup>2</sup>** формуласымен анықталады.

Мұндағы N— электрондар саны, n - бас квант саны; егер n = 1 болса, N = 2; n = 4, N = 2 • 42 = 32 электрон болады.

Ядроға жақын орналасқан электрондар ядроға жаксырақ тартылады, ал одан алшақтаған сайын тартылу күші әлсірейді.

Периодтық жүйеден сутек пен гелий элементтерінің I периодта орналасқанын көреміз, яғни олардың электрондарының энергия қорлары бірдей болғандықтан бір энергетикалық деңгейде жатады. Мысалы, сутек атомы үшін +1 1-е, ал гелий атомы үшін +2 2е, сонда бірінші энергетикалық деңгей электрондармен толып бітеді. Бірінші энергетикалық деңгейдің сыйымдылығы 2-ге тең, сондықтан ол аяқталған қабат болады. Келесі элемент литий екінші периодтың элементі. Оның ядросының сыртында екі энергетикалық деңгей бар, олардың ішкісі гелийдің құрылысын қайталайды, ал үшінші электрон екінші деңгейге орналасады. Екінші периодта n = 2, олай болса N = 2n2 формуласы бойынша N=2 * 22 = 8, ендеше екінші периодта 8 элемент орналаса алады.

Сонымен екінші периодтың соңғы элементі неонда сыртқы энергетикалық деңгей аяқталған 8 электронды қабат түзеді.

Үшінші энергетикалық деңгейде натрийден аргонға дейін осы заңдылық қайталанады, олардың ішкі екі қабаты неонның электрондық құрылысына сәйкес келеді.

Аргон атомында үшінші деңгей 8 электронмен толып бітеді. Энергетикалық деңгейлері аяқталған элементтер тұрақты келеді.

Енді калий атомындағы келесі электрон төртінші энергетикалық деңгейге орналасады, бұл деңгейдің элементтерінің ішкі үш қабаты аргонның электрондық құрылысын қайталайды.

Әрбір период сілтілік металдан басталып, бекзат газбен аяқталып тұр (I периодтан басқасы). Период бойынша солдан оңға қарай сыртқы деңгейдегі электрондар саны 1-ден 8-ге дейін артады, сыртқы деңгейдегі электрондардың ядроға тартылуы ішкі деңгейдегі электрондардың тартылуынан нашарлау келеді де, олар көпшілік элементтердің қосылыстарындағы валенттіліктерін анықтайды, сондықтан олар валенттілік электрондар деп аталады.

**Сонымен, период дегеніміз сілтілік [[Металдар|металдан]] басталып, бекзат газбен аяқталатын электрондық деңгейлер сандары бірдей элементтердің, [[көлденең]] қатары.**

**Tоп дегеніміз сыртқы деңгейлеріндегі электрондар сандары бірдей [[қасиет]]тері ұқсас элементтердің тік [[қатар]]ы.**
## Дереккөздер


Санат:Химия
Матан Мұраталиев

**Матан Мұраталиев** (31 желтоқсан 1935, Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Қаракемер - 25 шілде 1985, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1982).

## Өмірбаяны
Дулат тайпасының Жаныс руынан.

1959 жылы Алматы өнер институтын бітірді. 

1956 - 1961 жылы казіргі Қазақ жастар мен балалар театрының труппасында, 1964 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ академия драма театры құрамында актер болды.

## Ойнаған рөлдері
Қазақ драматургиясының туындылары бойынша Қазақ академия театрында қойылған спектакльдерге қатысып, ұлттық мінез-кейіптер жасады. Олардың қатарында Матай, Есен, Абыз (М.Әуезовтін "Қарагөзі" мен "Еңлік - Кебегінде"), Нарым-бет (Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Рыскелді (Т.Ахтановтың "Сәулесінде"), Қалабай (Ә.Тәжібаевтың "Той болардасында"), Досан (Б.Майлиннің "Майданында"), Атан (С.Жүнісовтің "Ажар мен ажалында"), Шегір (Ш.Құсайыновтың "Қилы-қилы тағдырларында"), Ербол (Б.Римованың "Абай мен Әйгерімінде") рольдері бар. 

Жарқын мінезді актер М. өз ойынында сахналык бейнелердің әлеуметтік және психологиялық бояу мазмұнын тереңірек ашуға ұмтылды. Қарапайымдылық пен шынайылык оның актерлік өнеріне тән касиет болатын. 

Басқа ойнаған рольдері: Оспан, Сүбанкұл, (Ш.Айтматовтын "Аңсаған менің әнімсің" және "Ана - Жер-анасында"), Шодыр (Қ.Ыскақовтың "Таңғы жаңғырығында"), барон Игельстром (Ғ.Мүсіреповтің "Болашақ аманатында",Левицкий(В.Дельмардың "Өкінішті өмірінде"). 1958 жылдан ("Біз Жетісуд аибызда") киноға түскен. Қазақ радиосының жұмысына да (1968 ж. М.Иманжановтың "Ақмоншак" әңгімесі бойынша радиосценировка жасаған) қатысқан.

## Дереккөздер
Әл-Хасан әл-Басри

**әл-Хасан әл-Басри**, **Әбу Саид б. Әбіл - Хасан Насар** - ерте Исламның (642 - 728) аса ірі пірадары. Мединеде туған, 657 жылдан Басрада тұрып, сонда дүние салған. 663 - 65 ж. қазіргі Ауғанстан жеріндегі әскери жорыққа қатысқан. Иракты әл-Хаджжадж (694 ж.) билеген кезде, оның ұйымдастыруымен Құран тексіндегі әріптерді диактритикалық белгімен жабдықтау ісіне қатысты. Халифа Омар ІІ тұсында әл-Хасан әл-Басри Басраның кадиы болды. Оның төңірегінде ұйымдасқан геологиялық үйірме Басраның және бүкіл Омейя мемлекеттің интелектуалдық ойының орталығы саналды. әл-Хасан әл-Басриның беделінің үлкен болғаны сондай, оны дәстүршілер (ахл ас-сунна) де, рационалистер (мутазилиттер) де, сопылар да өз ұстазы санады. Оның көзқарасы жайындагы жұтаң мағлұматтан бостандық пен еркіндік мәселесі жөнінен ол кадариттерге тән көзқарасты ұстанды және адамның осы өмірдегі істеген қылықтарына жауапкер екенін макұлдады. Солай дей тұра ол мурджииттер ілімі сарынымен мұсылман баласы пейішке бару үшін өздерінің алдында шахаданың: «Бір Аллаһтан басқа құдырет жоқ» деген бөлігін оқу керек дегенді айтады. Аралық көзқарасты ұстанған әл-Хасан әл-Басри үмбетінің бірлігін, мұсылман қауымының қарулы қақтығысқа бармау жағын көздеді. Оның сақталып қалған уағыздарынан мейірбандығымен қоса кейбір хадистарды тарату мен мұсылман рәсімінің кейбір жайттарын түсіндіруде рационалдық бағыт ұстанды, сондай-ақ, факихтарға сын көзбен қарады.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Қыпшақбай Досанұлы

**Қыпшақбай Досанұлы** - 20 ғасырдың басына дейін өмір сүрген ақын. 

Омбы аймағында туып, сексенге таяған шағында сол төңіректе дүние салған. 

Мұсылманша сауатты, ел ішінде беделді адам болған. Жетісулық Бақтыбай ақынмен айтысқа түскен. "Шә**мші уәзір", "Ахмет патша", "Қарамолда", "Шаһарман" "Сейітбалдың Далқоразбен соғысы"** дастандары бар. Ерден батырды мадақтау сайысында бір топ ақынның (Орынбай, Жанақ, Сақау, т.б.) ішінен Шөженің жеңіп шыққандығы осы Қыпшақбайдың мұрасы арқылы айғақталып отыр. М.Дулатұлы өзінің **"Оян, қазақ!"** кітабында оның есімін зор ілтипатпен атап, өнердегі жорғаға теңеген. 

**Қыпшақбайдың** бірқатар өлеңі Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Хауари

**Хауари** - шадияр, серік, көмекші. Хауари Арабияда Исламға дейін «Ғайсаның шадияры» деген ұғымда пайдаланылып келді. Бұл мағына Құранның Меккеде жазылған үш сүресінде кездеседі. Исламның қалыптасу кезеңінде Хауари Мұхаммедтің ең жақын 12 серігінің бірі болды. Пайғамбардың меккелік және мединелік жақтастарының арасындағы тайталас Хауаридің екі түрлі тізімін туғызды. Бірінші тізімге Пайғамбардың өзі енгізген маусымдық тәуап етуге (екінші Ақаба) келген мединеліктермен екінші рет астыртын кездесуге қатысқандар, екінші тізімге Меккеде тұратын құрайыш тайпақтан шыққан Хауари кірелі. Кейін сүннит дінбасылары сол екінші тізімді бірден бір дұрыс тізім деп мойындады. Хауариға байланысты хадистер ибн Ханбал мен әл- Бухари жинақтарында кездеседі. Оның бәрі Пайғамбарлық ең жақын серігінің бірі аз-Зубайр б. әл-Аввамға арналған. Ибн Араби Хауари сөзін Мұхаммедтің Пайғамбарлық қасиетін дәлелдейтіндей таңғажайып істер істей алатын ерекше адамдар мағынасында пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Мұрат Хасенұлы Мұсабаев

**Мұрат Хасенұлы Мұсабаев** (2.9.1937,Қарағанды - 31.12.1993, Алматы) - әнші, Қазақстанның халық артисі (1978). 1957 жылы Алматы байланыс техникумын, 1964 ж. Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген. 1962 жылдан Қазақ академиялық опера және балет театрының әнші-солисті. Негізгі партиялары: Тарғын, Семен (Е.Г. Брусиловскийдің "Ер Тарғыны" мен "Дударайында"), Жанбота (М.Төлебаевтың "Біржан - Сарасында"), Абай (А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абайында"), Алпамыс (Е.Рахмадиевтің "Алпамысында"), Садыр (Қ.Қожамияровтың "Садыр палуанында"), Елеңкий (П.И. Чайковскийдің "Қарғаның мәткесінде"), князь Игорь (А.П. Бородиннің "Князь Игорінде"), Риголетта, Жермон (Дж. Вердидің "Риголеттасы" мен "Травиатасында"), Эскамильо (Ж.Бизенің "Карменінде"). Мұсабаев концерттік нөмірімен де кеңінен танымал. Репертуарында қазақ және шет ел композиторларының ән-романстары бар. Гастрольдік сапармен Моңғолияда (1966), Германияда (1986), Канадада (1967), Бат. Берлинде (1968), Швейцарияда (1982), Швецияда (1973), Финляндияда (1985), т.б. елдерде болды. 1965 жылдан Алматы консерваториясында қызметпен (1979 жылдан) шұғылданды. М.И. Глинка атындағы Бүкілодақтық әншілер байқауының (1968) лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Опера әншілері
Санат:Қазақстан әншілері

Санат:Қазақстан халық әртістері
Әбітай Мұсабеков

**Әбітай Мұсабеков** (1.1.1915, қазіргі Алматы облысы, Балқаш ауданы, Бақпақты ауылы - 29.11.1981, Алматы) - әнші. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1954).

## Өмірбаяны
2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 

1934 - 1937 жылдары Қазақ академиялық опера және балет театрының хорында еңбек етті, 1937 жылдан өмірінің соңына дейін әнші-солисі болды. 

## Еңбегі мен марапаттары
Театр сахнасында қазақ және шет ел композиторларының операларындағы негізгі хартияларды өзіндік үн бояуымен орындап, сан қырлы музыкалық образдар жасады. Мысалы, Е.Г. Брусиловскийдің операларындағы Төлеген, Шеге, Сансызбай ("Қыз Жібекте"), Балпан, Сахан, Жырау ("Ер Тарғында"), Елемес пен Қайрақбай ("Жалбырда"), Думан ("Дударайда"), Саттар ("Төлеген Тоқтаровта"); А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абайында" Әзім мен Нарымбет, М.Төлебаевтың "Біржан - Сарасында" Серік пен Естай, У.Гаджибековтің "Аршин мал аланында" Әскер, П.И. Чайковскийдің "3ер кебесі" мен "Евгений Онегинде" Балакин мен Трике; Гуноның "Ромео мен Джулеттасында" Тибальд. Мұсабаев қазақ композиторларының әндерін насихаттауда да елеулі еңбек етті. "Құрмет белгісі" орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Хиджаб

thumb|Хиджаб киген қыз
**Хиджаб** ( — «қалқан», «шымылдық») — мұсылман әйелінің көшеге шыққанда  денесін не денесі мен бетін жасыру үшін киетін киімі. Ең алғаш Мұхаммед пайғамбардың  әйелдері ғана хиджабпен жүретін болған, кейін барлық мұсылман әйелдері осы салтты ұстанған.

Хиджабтың қара немесе басқа түсті ойық яки тор көз сақтауы бар желбегей іспеттісі (бетті немесе бүкіл денені жауып тұратын), бетті жауып тұратын қара селдір тор шымылдық секілді және т.б. түрлері болады. 

Хиджабты киюден бас тарту мұсылман елдеріндегі өмірді демократияландыру ұрандарының бірінен саналды. Хиджабтан ашық бас тарту ең алғаш Мысырда XIX ғ-дың 70 жылдарында көрініс берді. Қазіргі кезде мұсылман елдерінде хиджабтың бас орамал және мойын мен қолды жауып тұратын киім секілді жеңілдетілген түрі кең тараған. 

## Тағы қараңыз
* Исламдағы әйелдердің орны
* Абайя
* Ниқаб
* Бурқа
* Джильбаб

## Сыртқы сілтемелер

* Назарбаев «Жас Отанның» сьезінде хиджаб туралы да айтты

## Дереккөздер


Санат:Исламдағы әйел киімі
Күкіртсутек

**Күкіртсутек (күкіртті сутек, сутек сульфиді, H<sub>2</sub>S)** — сутек пен күкірттің бинарлы қосылысы, жағымсыз иісті (шіріген жұмыртқа иісіндей), түссіз, улы газ.

## Физикалық қасиеттері
Балқу температурасы −82,30 °C, қайнау температурасы −60,28 °C.

## Химиялық қасиеттері
Күкіртсутек суда нашар ериді. Нәтижесінде екі негізді, әлсіз күкіртсутек қышқылы (лакмус пен метилоранжды қызартатын) түзіледі. Оның тұздары сульфидтер деп аталады.

Күкіртсутек қышқылы сатылы диссоциацияға түседі. Сілтілік және сілтілік жер металдардың сульфидтері суда жақсы ериді. Ауыр металдардың сульфидтері суда аз ериді немесе ерімейді.

Күкірттің сутекті қосылысы күкіртсутек, ол көбінесе вулкан газдарында, табиғи шипалы сулардың құрамында кездеседі (Барлық-Арасан) және органикалық заттар шірігенде бөлінеді.

Күкіртсутек қышқылы қышқылдарға тән барлық қасиеттерді көрсетеді:

* активтік қатарында сутекке дейін тұрған металдармен әрекеттесіп сутегі бөледі:
:: \mathsf{H_2S + Mg \rightarrow MgS + H_2 \uparrow}
* негіздік оксидтермен тұз және су түзеді:
:: \mathsf{H_2S + FeO \rightarrow FeS \downarrow + H_2O}
* негіздермен әрекеттесіп тұз және су түзеді:
:: \mathsf{H_2S + 2NaOH \rightarrow Na_2S + 2H_2O}
* тұзбен әрекеттескенде суда ерімейтін жаңа тұз және жаңа қышқыл түзіледі:
:: \mathsf{H_2S + Pb(NO_3)_2 \rightarrow PbS \downarrow + 2HNO_3}

Бұл реакцияның жүру себебі PbS ерімейтін зат болғандықтан, көбінесе әлсіз қышқыл (H2S) күшті қышқылды (HNO<sub>3</sub>) оның тұзынан ығыстыра алмайды. Толық иондық теңдеуі:
:: \mathsf{2H^+ + S^{2-} + Pb^{2+} + 2NO_3^- \rightarrow PbS \downarrow + 2H^+ + 2NO_3^-}

Күкіртсутек пен оның тұздарын анықтау үшін суда да, қышқылда да ерімейтін қара түсті PbS түзілу реакциясы қолданылады. Қысқартылған иондық теңдеуі: 
:: \mathsf{Pb^{2+} + S^{2-} \rightarrow PbS \downarrow}

Басқа сульфидтерінің де түстері бар. Мысалы, ZnS — ақ, MnS — қызғылт.

Тотығу-тотықсыздану реакцияларында күкіртсутек қышқылы және оның тұздары тек тотықсыздандырғыш болады. Оның себебі кұрамындағы күкірт ең төмен тотығу дәрежесінде болады.
Қолданылуы H2S — емдік қасиеті бар, буын ауруларын емдеуде күкіртсутек ванналарында пайдаланылады (Барлық-Арасан, Мойылды шипажайлары).

## Дереккөздер


Санат:Бейорганикалық қышқылдар
Санат:Бинарлы қосылыстар
Санат:Газдар
Санат:Күкірт қосылыстары
Санат:Қышқылдар
Санат:Сульфидтер
Санат:Сутегі қосылыстары
Харижилік

**Харижилік**- Исламда ең алғаш пайда болған мазһаб. Хазіреті Әли дәуірінде Сыффин соғысы және Хакем (қазы) оқиғасынан кейін бөлек бір топ ретінде ұйымдасқан харижиліктің пайда болуына көбіне әлеуметтік және саяси факторлар ықпал еткен. Яғни, бұл топ әлеуметтік және саяси тақырыптарды дінге сәйкестендіріп, дінді саясаттың құралы ретінде қолданатын ұйым ретінде қалыптасқан. Саяси және әлеуметтік әрекет жасауды тоқтатыл, итиқадтық мазһаб түрін алды. Хазіреті Осман кезеңі мұсылман қоғамында әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер кездескен дәуір болып табылады. Фәтихтер арқылы үш құрлыққа таралып, дүниенің түрлі өркениеттеріне жолыққан мұсылмандар өте маңызды әсерлену процесін басынан кешірді. Жауынгерлер елдеріне қайтып оралғанда көргендерін туыстарымен бірге өмірде жүзеге асыруды қалады. Бұл түсінік кейбір жерлерде қолдау тапса, Курра деп аталатын топтың бастауымен көптеген жерде маңызды қарсылықтарға кездесті. Қарсыластар сол кездегі өкіметке де теріс көзбен қарап, ұнатпайтынын білдіретін әрекеттер көрсетті. Олар өкіметтің кетіп,саяси қайраткерлердің өзгеруін қадаған.Бұрынғы әлеуметтік өмірді қолдайтындарын және ішкі тартыстардан алыс қоғамды қалайтындарын айтқан. Қысқа уақытта ұйымдасып, іс-әрекет жасаған бұл адамдар халифа Хазіреті Османды өлтіріп, саяси жоспарларын жүзеге асыра бастады. Ұзақ уақыт Ислам елінде террорлық әрекет жасап, ішкі тартыстарға себеп болды. Жамал мен Сыффин соғыстарының жүзеге асуына және Хазіреті Әлиді өлтіруіне себеп болды.Харижилердің пайда болуының себептерінің бірі - өз тайпасын қолдаушылық Ислам діні ұлт және тайпа қолдаушыларына қарсылық білдіріп, адамгершілік принцип шеңберінде тайпалар және ұлттар арасында бірлік және ынтымақтастық орнатуға тырысса да Хазіреті Османның халифаттық дәуірінің соңғы жылдарында қайтадан пайда бола бастады. Сөйтіп кейбір тайпалар құрайыш тайпасына қарсы бас көтере бастады. Ирактық, Йемендік және Меккелік кейбір тайпалар құрайыштың саяси үстемдігінің аяқталуын және басқа тайпалардың елді басқаруын қалайды. Дегенмен олар саяси өзгерісті тікелей бейбіт жолмен емес, кейбір діни негіздерді пайдаланып, күш көрсетумен бастады. Азаттық алған құл да әділ басқару шартымен халық 

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Ислам ағымдары
Әйкен Мұсабекова

**Әйкен Мұсабекова** (24 қаңтар 1919, Қарағанды, Қазақ АКСР - 7 маусым, 1992, Алматы) - актриса, әнші, Қазақстанның халық әртісі (1985). Қазақ КСР халық әртісі Мүлік Сүртібаевтың әйелі. Драма спектакльдерде көптеген рөльдерді орындаумен көрермендер ілтипатына бөленді.

## Өмірбаяны

1936 - 1937 ж. Мәскеу консерваториясының қазақ опера студиясында оқыды. 

1937 -1955 ж. Қарағанды облысы қазақ драма театрының кұрамында қызмет етті. 

1956 жылдан бастап М. Әуезов атыындағы Қазақ академиялық драма театрының құрамында актриса болды. 

## Театрдағы рөлі

* Алғашқы ойнаған рөлі - М.Әуезовтің "Түнгі сарын" драмасындағы Маржан. 
* Алғашында музыкалық спектакльдерге қатысып, Қыз Жібек, Ақжүніс (Е.Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібегі" мен "Ер Тарғында")
* Айман (М.Әуезовтің "Айман - Шолпанында") т.б. рөлдерде ойнады. 
* Еңлік, Текті (Әуезовтің "Еңлік -Кебегі" мен "Қарагөзінде")
* Баян, Мәрзия (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көриеш - Баян сұлуында" және "Ақан сері- Ақтоқтысында")
* Зәуре (Б.Майлиннің "Майданында")
* Әйгерім (Әуезов иеи Л.С. Соболевтің "Абайында")
* Сымбат (Ә.Әбішевтін "Армандастарында")
* Айбарша (Ә.Тәжібаевтың "Майрасы")
* Айша (Т.Ахтановтың "Сәулесінде")
* Тана (Қ,Сатыбалдиннің "Қабаған итінде")
* Шәрбану (З.Шашкиннің "Акын жүрегінде")
* Жиһан (Ж.Файзидің "Башмағында")
* Эмилия (У.Шекспирдін "Оте.длосында")бар. 

## Марапаттары мен атақтары

* Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі;
* 1958 жылдан киноға түскен. "Құрмет белгісі" орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күкірт оксидтері

Күкірт екі түрлі оксид түзеді: S (IV) оксиді - SO2 (күкіртті газ немесе күкірттің диоксиді), бұл түссіз, тұншықтырғыш өткір иісті газ. Күкірт (VI) оксиді, күкірт ангидриді - SО3, ұшқыш, түссіз сұйықтық. SО3+17°С температурада қатты зат. Олар суда жақсы ериді, нәтижесінде күкіртті қышқыл H2SО3 және күкірт қышқылы H2SО4 түзіледі, олай болса, бұлар қышқылдық оксидтер екен.

::SO2 + H2O -> H2SO3
  (күкіртті қышқылы)
::SO3 + H2O -> H2SO4
 (күкірт қышқылы)

## Алынуы
:*Зертханада* күкіртті ауада жандырғанда күкірт (IV) оксидін (ауа тартқыш шкафта) алуға болады. Сол сияқты бұл оксидті натрий сульфитінің кристалына, қышқыл ерітіндісін қосып та алады.
::S + O2 -> SO2 ^

::Na2SO3 + 2 HCl -> 2 NaCl + H2O + SO2 ^
 
::*Өндірісте* сульфидтерді жандыру арқылы:
::2 ZnS + 3 O2 -> 2 ZnO + 2 SO2 ^


## Химиялық қасиеттері
:1) негіздік оксидпен әрекеттесіп тұз түзеді:
::SO2 + Na2O -> Na2SO3

::SO3 + Na2O -> Na2SO4
   2) негізбен әрекеттескенде тұз және су түзіледі:
:SO2 + 2 NaOH -> Na2SO3 + H2O

:SO3 + 2 NaOH -> Na2SO4 + H2O


Күкірт (IV) оксиді тотығу-тотықсыздану реакцияларында әрі тотықтырғыш, әрі тотықсыздандырғыш; себебі күкірттің тотығу дәрежесі аралық мәнде (+4) болады.

## Қолданылуы
SO2 ағартқыш ретінде және зиянды микроағзалардан көкөніс қоймаларын тазартады.

## Дереккөздер


Санат:Оксидтер
Санат:Күкірторганикалық қосылыстар
Хикмет

**Хикмет** - адамдық құндылықтардың ең
жоғарғысы. Бұл тек теория немесе логика
жолымен ғана емес, сонымен қатар өзінің
көңіл көзін ашудың, өзін-өзі табудың нәтижесінде жүзеге асатын жүйелі интуициялық
ақиқатқа негізделген ілім.

## Дереккөздер
Захардин Қыстаубаев

**Қыстаубаев Захардин** (10.9.1948 жылы туған, Түркістан облысы Бөген ауданы Қажымұқан ауылы) - жазушы.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
* ҚазҰУ-ды бітірген (1973).
* 1967 - 1974 жылдары Бөген, Сайрам ауданы газеттерінде тілші, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы,
* 1974 - 1977 жылдары облысы "Оңтүстік Қазақстан" газетінде аудармашы, тілші, хатшының орынбасары,
* 1977 - 1982 жылдары Төле би ауданы "Путь Илича", Кентау қаласы "Кентау правдасы" - "Кентауская правда" газеттерінде,
* 1982 - 1987 жылдары "Жалын", "Жазушы" баспаларында қызметкер,
* 1987 жылдан Қазақстанның Баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекттік комитетінде редактор, Қазақстан Жоғары Кеңесінде, *"Игілікбанкте"* қызметкер. *"Жеті жарғы"* баспасының бас редакторы қызметтерін атқарған. Бүгінде "Өркениет" баспасы ЖШС-нің директоры. Алғашқы әңгімелері
* 1969 жылы жариялана бастаған. "Бәйтеректер"(1978), "Жүректегі жүзік" (1987), "Алматының ақ жауыны" (1991), "Сүйріктің махаббаты" (1998) әңгімелер мен повестер жинақтары жарық көрген.
## Шығармалары:
* Ақ түн, Алматы, 1972
* Бәйтеректер, Алматы, 1977
* Жүректегі жүзік, Алматы, 1987
* Алматының ақ жауыны, Алматы, 1991
* Сүйріктің махаббаты, Алматы, 1998

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Тұлғалар
Уәсила Кенжәліқызы Садықова

**Уәсила Кенжәліқызы Садықова** (19.9.1931 жылы туған, Семей қаласы) - педагог, өнертану кандидаты (1973), Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1981). 1953 жылы Қазақ қыздар педагогикалық институтын бітірген соң, орта мектепте мүғалім қызметін атқарды. 1956 - 60 жылы Қазақстан Мөдениет министрлігінде аға инспектор, 1961 - 70 жылдары Қазақстан КП ОК-інің мәдениет бөлімінде нұсқаушы, 1971 - 77 жылы Қазақстан Мәдениет министрлігінің орынбасары, 1977 - 87 жылдары Қазақстан Баспа, полиграфия және кітап сауда істері жөніндегі комитетті төрағасының орынбасары, 1987-92 жылдары Қазақстан Орталық мүражайында музыка мәдениеті бөлімінің меңгерушісі болып, т.б. жауапты қызметтер атқарды. 1987 жылдан одақтық дәрежедегі зейнеткер. КСРО Баспа ісінің үздігі (1981). Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен (1969), Құрмет грамотасымен және "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әсия Ибадүллақызы Мұхамбетова

**Әсия Ибадүллақызы Мұхамбетова**  (15.1.1942 жылы туған Алматы) -музыкатанушы, педагог, өнертану кандидаты. (1976). 1966 ж. Мәскеу консерваториясын, ал 1973 жылы казіргі Санкт-Петербург театр, музыка жәие кинематография институтының аспирантурасын бітірді. 1974 жылдан Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттык консерваториясы) педогогиялық қызметпен айналысады: гармония мен сольдфеджио кафедрасының меңгерушісі (1997 жылдан), 1979 жылдан доцент. Аспаптык музыканың бағдарламалығы мен генезисі, сондай-ақ музыка фольклордың ертедегі шығу төркіні мен осы заманғы кәсіби музыканың өзекті мәселелері оның музыкатануындағы негізгі бағыт-бағдарын айкындады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ларин Вениамин Иванович

**Ларин Вениамин Иванович** (23. 12.1920 жылы туған, Ресей, Алтай өлкесі, Шипунов ауданы Белоглазово селосы) - жазушы. КР мәдениет кызметкері. Семей қаласы ауруханасында фельдшер болған. Мұғалімдер институтын бітіріп, Шығыс Қазақстан облысы Предгорненский орта мектебінде ұстаздықеткен.
* 1942 жылы Өскемен гидростанциясы құрылысында комсомол жетекшісі, 
* 1945 жылы Шығысы Қазақстан облысы комсомол көмитетінің хатшысы, 
* 1949 жылы Алматыда - "Ленинская смена" газеті редакторының орынбасары, Қазақстан ЛКЖО ОК-інде бөлім меңгерушісі, республикалық "*Білім*" қоғамы басқармасының жауапты хатшысы, телерадио хабарларын тарату жөніндегі мемлекеттік көмитет төрағасының орынбасары, "Огни Алатау", "Вечерняя Алма-Ата" газеттерінің редакторы, 
* 1974 - 1985 жылы "*Простор*" журналының редакторы қызметтерін атқарған. 
* Алғашқы очерктер кітабы 1956 жылы жарық көрген. **"Бәрі де есте қалады"** повесі, көптеген очерктері шет ел тілдеріне аударылған. Еңбек Қызыл Ту (1980), "Қүрмет белгісі" ордендерімен, "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен марапатталған.
## Шығармашылығы
* Спроси у своего сердца. Повесть. А., 1970; 
* Земле нужны звезды. Повести и очерки. А., 1972; 
* Век прожить. Повести, рассказы, очерки. А., 1976;
* Баллада о первой палатке. Документальные повести и очерки. А., 1980; 
* Все остается нам. ДИП корпус. Очерки. А., 1983.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әл-Хилафа

**әл-Хилафа** - 1. Халифа дәрежесі, оның билік жүргізген кезеңі. 2. Халифа басқаратын халифат, мемлекет. 

«Діндар халифтар» (632-61). Омейя әулеті (661-750), Аббас әулеті (750-1258), Андалусиядағы Омейя халифаты (756-1031) тұсындағы мұсылман мемлекетін халифат деп атау қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Райса Құдайбергенқызы Садықова

**Раиса Құдайбергенқызы Садықова** (18.7.1944, Алматы облысы, Мүқыр-Мұсабек ауданы) — дирижер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. 1963 жылдан Алматы музыкалық училищесін, 1969 жылдан Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ үлттық консерваториясы) 1975 жылдан Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) консерваториясында И.А. Мусинның дирижёрлік сыныбын бітірген. 1964 жылдан Қазақ ұлт аспаптар оркестрінің құрамында артист, 1975 жылдан Қазақ опера және балет театрында дирижер.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Хирқа

**Хирқа** - (харака - «ажырату») - жыртық
немесе жамау-жамау шекпен, ұзын жейде,
оны киген тақуаның Құдай жолына түскен
мүсәпір екенін білдіретін ишара, негізінен
кұрақ-құрақ етіп тігіледі. Оны алғаш 8 ғ-да киген. Алайда соттардың көпшілігі
мұны «жалған дарақылық», «елден ерекше
көрінуге ұмтылушылық» деп білді.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Лариса Жаббарқызы Мұхамедғалиева

**Лариса Жаббарқызы Мұхамедғалиева** (28.10.1938 жылы туған, Ресейдің Сахалин аралы, Оха қаласы) -сценарист, кинорежиссер.

## Өмірбаяны
1964 ж. Қазақ ұлттық институтін, 1969 жылы Жоғары сценарийлік және режиссерлық курсын бітірген. 

Ол 1964 жылдан "Қазақфильм" киностудиясында қызмет атқарды. 

## Шығармашылығы
Оның шығармашылығы "Адам және табиғат", "Қоршаған ортаны қорғау" такырыбына байланысты. 

Мұхамедғалиеваның сңенарийі бойынша түсірілген фильмдерді хайуанаттар жайындағы қызықты да танымдық мәліметтерін қоса, табиғаттағы экологиялық тепе-теңдік туралы мөселе де ерекше сөз болады. Көрермендер ілтипатына ие болған туындылар ішінде "Көгілдір көкжиек қажет пе?" (1977), "Жоңғар тритоны" (1978), "Қарақұрт" (1979), "Каспий әуендері" (1984) фильмдері бар.

Мұхамедғалиева өзінің барлық картиналарын кинооператор әрі режиссері В.А. Беляловпен шығармашылық бірлікте жасаған. 

## Марапаттары
"Ақсу-Жабағылы" фильмі (1976) КСРО ХШЖК-нін алтын медалімен марапатталды (1977), "Үстірт муфлоны" фильмі (1981) Вильнюс қаласынданда өткен Бүкілодақтық кинофестивальда (1982) сыйлық алды. Табиғат жайлы қойған фильмдері үшін оған 1983 ж. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық берілді. 

## Дереккөздер
Хисба

**Хисба**() - ар алдында немесе қызмет талабымен шариғат жолының орындалуын
қадағалау; оны орындаушы мұхтасиб деп
аталады. Оның алғашқы белгілері халифа Әли заманына саяды, ол заманда Хисба
терминінің орнына осы ұғымды білдіру
үшін амр би-л-маруф ва нахй ан әл-мункар термині қолданылды. Хисба мұсылман
этикасының бір тарауы ретінде яки жалпы
этика-құқықтық шығармалар, яки негізгі
назар қолөнеркәсібі мен саудайы қадағалауға аударылатын мұхтасибтердің нақты
талап-тілектері құрамында қаралады.
Бұрынғы рим-византия аймағынан шыққан
Хисба жөніндегі трактаттар да басқаларына
қарағанда тәжірибелік нұсқау беру сипаты басым және экономика тарихы жөнінен
мағлұмат мол берілген; Орта Азия мен
Иранда бұл тектес шығарма жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Хартдоп-купе

**Хартдоп-купе** - шыны жақтарының түсірілген кезіндегі ортаңғы жағының тіреусіз, жеңіл автомобиль шанағының купесі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Александр Миронович Лемберг

**Лемберг Александр Миронович** (11.1.1919, Ресей, Одессақ. - 1987) - ақын, аудармашы. Одесса мемлекеттік университетінде оқып жүргенде 2-дүние-жүзілік соғысқа майданға аттанған. Соғыстан кейін Қазақстанға келіп, журналист, "**Театральная Алма-Ата**" басылымының жауапты хатшысы болып қызмет атқарған.
* Алғашқы өлеңдер жинағы **"Паруса в степи"** 1956 жылы Алматыда жарық көрген. Қазақ, ұйғыр ақындарының өлеңдерін орыс тіліне аударған.
## Шығармашылығы
* Паруса в степи. Стихи. A-А., 1955; 
* Полдень. Стихи. А-А., 1959; 
* Завязь. Стихи. А-А., 1963; 
* Свидание в Байконуре. Стихи. А-А., 1969; 
* Отплытие. Стихи. А-А., 1972; 
* Нитка света. Стихи. А-А., 1974; 
* Вероятности. Стихи. А-А., 1978; 
* Нееклидовка синева. Стихи и поэма. А- А., 1985.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Хуруфийа

**Хуруфийа** (хуруф - «әріп») - хуруфшылар, XV ғ-дың соңында Фазлаллах Астрабади сопы негізін қадаған шиит қауымы. Фазлаллах бала кезінен мистика мен аскетизмге бейім болады, оның іұмырнамашыларының деректері бойынша түс жору қасиеті дарыған. 1386 - 87 ж. ол «жаңа аян» уағызын жүргізеді. Оның алғашқы шәкіртгері қол- өнершілер мен дәруіштер болады. Хуруфийаның замандасының дерегіне қарағанда өз іліміне Әмір Темірді, оның ұлы Мираншаһты, Алтын орданың ханы Тоқтамысты тартпақ болады. Самарқан заңгерлерінің шағыстыруымен Темір оны дін мен мемлекет алдындағы үлкен күнәһар деп айыптаған соң, Шируанға қашып кетеді. Онда Миран шаһ тұтқындап, Нахичеванға таяу жердегі Аланджак қамалына қамайды, содан 1394 (яки 1401) дарға асылады. XVII ғ-дың бас кезінде Хуруфийа ілімі бүкіл Иран мен Кіші Азияға тарады. Ол дарға асылған қамал оның жолын ұстаушылардың жыл сайын тәуап етуге келетін орнына айналып, ал Мираншаһты олар ад-Даджжал деп атап, оның есімін Мараншаһ («жылан патшасы») деп өзгерггі. Тәуап етушілер шеруі шайтан жаралған деп ұғылатын отты таспен атқылаумен аяқталады. Хуруфийа ілімінің негізгі ерекшелігі - әріптердің (хуруф) мистикалық мәні. Доктринасының мазмұны - адам санасындағы тәңірге сену бастамасының пайда болу идеясы. Ғарыш мәңгілік. Ғарыш қозғалысы мен адамзат тарихы қайта айналып соғатын уақыт кезеңінен өтіп отырады. Әр кезеңнің басы Адам атаның дүниеге келуімен бастадың, ал соңы - Ақырзаманмен аяқталады. Тәңірге табыну бастамасы біртіндеп Пайғамбарлық, әулиелік және Құдаймен қауышу формасына ие болады Құдайдың адам баласына көрінбейтін бейнесі өзін сөзден көрсетеді. Сөз болса әріптер арқылы (хуруф) берілетін дыбыстан тұрады. Әбжат бойынша әріптің жалпы саны мен оның сандық мәні Құдайдың бүкіл жаратушылық мүмкіндігінің жиынтығы және айдың көрініс берер бейнесі болып табылады. Хуруфийа өз тандауларында әріпке және оның көмегімен «түсінік беру» есебіне ерекше мән береді. Хуруфийа исмаилшылардан алған әріп құдыретін ең шегіне жеткізді. Хуруфийа уағызы «Ф-А-Х-тан басқа құдай жоқ», «Адам ата Аллаһтың уәзірі», «Мұхаммед - Аллаһтың өкілі» деген формуладан көрініс табады. Хуруфийа доктринасының мәні Фазлаллах Астарабади мен оның шәкірті Әли әл-Ал еңбектерінде баяндалған. Біріншісі «Джауиданнаш» мен «Махаббатнама» және «Аршнама» атты поэт. екі шығарманың авторы. Екіншісінің қаламынан Эстеуанама, Махшарнама және бірнеше поэтикалық шығармалар туған. Хуруфийа шығармаларының ішінде түрік және азербайжан тілінде жазылған кітаптар да бар.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Хартдоп-седан

**Хартдоп-седан** - шыны жақтарының түсірілген кезіндегі ортаңғы жағының тіреусіз жеңіл автомобиль кузов седаны.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Қасым ханның қасқа жолы

**Қасым ханның қасқа жолы** — қазақ халқының хандық дәуіріндегі әдет-ғұрыптық заң ережелерінің жиынтығы. Қасым хан хандық құрған кезде (1511 - 23) ел басқару ісінде қолданылған. Негізі орта ғасырларда Қыпшақ, Шағатай ұлыстары қолданған «ярғу» заңынан (қазақша «жарғы» - хақиқат деген ұғымды білдіреді) алынған. Қасым хан өзі билік құрған кезеңде қазақ халқының этникалық аумағын кеңейту барысында әдет-ғұрыптық заңдарға арқа сүйеді. Тіпті шариғат қағидасын мығым ұстанған отырықшы аудандар да Қасым ханның қол астына өткен соң, әдет-ғұрыпқа сүйенген қазылық биліктерге жүгіне бастады. Қасым хан өз заңында Құран талаптарына қайшы келмейтін қазақи ғұрып ерекшеліктерін сақтады. Мысалы, жеті атаға дейін үйленбеу, әмеңгерлік, құдалық жол-жоралар, қазылық билік, т.б. Ол халықтың көкейінен шыққан әрі ежелден келе жатқан билік дәстүрді, әдет-ғұрыптық «жарғыны» жаңғыртып, күшейтті. Бұл заңға енген ережелер: 
* мүлік заңы (жер дауы, мал-мүлік дауы); 
* қылмыс заңы (кісі өлтіру, талау, шапқыншылық жасау, ұрлық қылу); 
* әскери заң (қосын жасақтау, аламан міндеті, қара қазан, тұлпар ат, ердің құны т.б.). 
* елшілік жоралары (майталман шешендік, халықаралық қарым-қатынастағы сыпайылық, әдептілік, ибалылық); 
* жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас, той, мереке, думан үстіндегі ережелер, ат жарыс, бәйге ережелері, жасауыл, бекеуіл, тұтқауыл міндеттері). 
Бұл жарғы халық арасында ілтипатпен «*Қасым ханның қасқа жолы*» деп аталып кетті. «Қасқа жолдың» қағидалары өзгерусіз XVII ғасырға жетіп, Есім хандық құрған тұста (1598 - 1645) «Есім ханның ескі жолы» деген жаңа атқа ие болды. Тәуке ханның тұсында (1680 - 1708) бұл заң әлі де шариғат қағидасымен боялмай, ежелгі билер жасаған қалпын жақсы сақтады. Құба қалмақтың жортуыл шапқыншылығына байланысты тарихи-саяси жағдайдың аса шиеленіскен қиын кезеңінде сұңғыла ойшыл билер бес тараудан тұратын ежелгі ережелерге тағы да екі тарау қосып, «Жеті жарғы» (Жеті хақиқат) деп атаған. Тәуке кезінде қосылған бұл екі тарау: жесір дауы; күң дауы. Бұл кезеңде шапқыншылық, кісі өлтіру көп болғандықтан құн дауын өз алдына бөлектен, қылмыс заңына айналдырған. XV - XVIII ғасырларда қолданылған ежелгі жарғының үзінділері халық аузында қысқа-қысқа мәтел сөздер қалпында сақталған. Мысалы, «Қара қылды қақ жару»; «Ердің құнын екі ауыз сөзбен бітіру», «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы - Майқы би», «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ», т.б.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ хандығының заңдары
Лирикалық проза

**Лирикалық проза** — автордың нәзік көңіл-күйімен, сезім әсерімен жазылған прозалық шығармалар. 

Лирикалық проза өз алдына жанр болып саналмайды, тек прозаның стильдік бір түрі ретінде қарастырылады. Мұндай шығарманың композициялық құрылысы лирикалық кейіпкердің тебіреніс-толғаныстарына сәйкес қалыптасады. Лирикалық прозада бастан-аяқ үзілмей дамып отыратын сюжет кездеспейді. Алайда кейіпкерлердің бүкіл бастан кешкен көңіл-күй әсерлерінен белгілі бір желі пайда болып отырады. Оны шартты түрде лирикалық желі деп атауға болады. 

Кейіпкердің ой-сезімі, басқа адамдармен әр түрлі қарым-қатысы, қайшылығы жағдай, оқиғаға айналып, бір-бірімен қалайда жалғасып, астасып жатады. Лирикалық прозаның қаһармандары ойламаған жерден күтпеген жағдайларды, өзгерістерді бастан өткеріп отырады. Орыс әдебиетінде Лирикалық прозаны жоғары сатыға көтерген Тургенев болды. Қазақ әдебиетінде Лирикалық прозаның белгілері Ж.Аймауытов шығармаларынан айқын танылады.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет жанрлары