open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дарья Владимировна Клебанова

**Дарья Владимировна Клебанова** (тумасында - ** Татенко**; 14 наурыз 1963, Қарағанды, Қазақ КСР, КСРО) - қазақстандық мемлекеттік қайраткер, еңбек сіңірген қайраткері.

## Өмірбаяны
Орыс.
Әкесі - Татенко Владимир Пантелеевич, зейнеткер, ҚР
өнеріне еңбек сіңірген қайраткері, деректі фильмдер кинорежиссері. Анасы - Татенко Светлана Ивановна, «Рахат-ТВ» телекомпаниясының вице-президенті, ҚР Еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.
Алматы медициналық институтының емдеу факультетін
(1986) дәрігер мамандығы бойынша; Қазақ гуманитарлық-
заң университетінің заң факультетін (2003) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
Орыс, ағылшын және француз (базалық) тілдерін біледі.
«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2003 жылдан).
1986 жылдан - ҚазКСР Денсаулық сақтау министрлігінің гинекология және акушерлік ҒЗИ клиникалық ординатурасы.
1988 жылдан - ҚазКСР Денсаулық сақтау министрлігінің
гинекология және акушерлік ҒЗИ ғылыми қызметкері.
1992 жылдан - ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің бала мен ана денсаулығын қорғау РҒЗО қызметтік ауысым
тәртібі бойынша ҚР мемлекеттік телерадиокомитетінің
Алматы телевизиясында медициналық білімді насихаттау жөніндегі редактор. 1992 жылдан - «Рахат-ТВ» ЖШС тәуелсіз телекомпаниясының комментаторы, 1993 жылдан - бағдарламалар жетекшісі, бас редакторы, 1994 жылдан - президенті. 2004 жылдан - ҚР Парламенті Мәжілісі
3-ші шақырылымының депутаты.
2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Экология мәселелері және табиғат
пайдалану комитетінің мүшесі.

«Ерен еңбегі үшін» медалімен (2003); Ұлы Қазан 70 жылдығына орай Қазақстан комсомолы обкомының Құрмет грамотасымен (1987) марапатталған. ҚР Президентінің Алғыс
хаттарымен (2001, 2005) ескерілген. БАҚ саласындағы ҚР
Президенті сыйлығының лауреаты. Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері (2009).

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Президенттің
қойып отырған мүддесі - әлемнің дамыған 50 елдері қатырына Қазақстанның қосылуы - жуық арада жүзеге асатынына сенімдімін».

Хоббиі - кітаптар, спорт.

Сүйіп оқитын әдебиеті - классика, мемуарлар, философия
әдебиеті.

## Дереккөздер

Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Бейжайлық

**Бейжайлық** - адам көңіл күйінің өтпелі қалпы. Әдетте, *бейжайлық* аурудан не жалғыздықтан жалығып жабыққанда, болмаса бір сарынды жұмыстан болдырып қажығанда туындайды. *Бейжайлық*, көбінесе, қайратсыз, ерікжігері босаң, күйреуік жандардың басын да жиі кездеседі. Өзінің көздеген мақсаты айқын, соған сай қажыры мен күшқуаты жеткілікті, тиянақты да табанды адамдар *бейжайлыққа* бой алдырмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Шөгінді қабық

нобай|220px|
**Шөгінді қабық** немесе **Стратисфера** ( - қабат) шөгінді және жанартаулық-шөгінді, яғни саз бен сазды тақтатастардан (42%), құм (20%) мен жанартаулық (19%) таужыныстардан тұрады. Бұл қабық Жер бетін толығымен дерлік жауып жатады әрі терең ойпаңдарда оның калыңдығы 20-25 км шамасына (мысалы, Каспий маңы ойпаңы) жетеді. Оның жер қыртысы бойынша орташа алғандағы қалыңдығы 3 км.

Шөгінді таужыныстарға шамалы дислокациялану, біршама төмен тығыздық пен диагенезге сәйкес келетін шамалы өзгерісгер тән. Жанартаулық таужыныстар шектеулі таралған. Барлық шөгінді таужыныстардың орташа тығыздығы 2,50 г/см3, оның мәні 2,28- 2,80 г/см3 шамасында болады. Шөгінді тыста серпімді толқындар таралуының жылдамдығы оны құрайтын таужыныстардың заттық құрамына, нығыздалу дәрежесіне байланысты болып, 1,8-5,0 км/с аралығында өзгереді.

Стратисфераны құрайтын таужыныстарды зерттеу алғаш олардың суда (сулы ортада) осыдан 3,8 - 4,0 млрд жыл бұрын жарала бастағанын көрсетеді. Ол кезде атмосфера ауыр және ыстық болған, қазіргі Айдағы жағдайға жақын келеді. Сондықтан жер бетін құраған бастапқы магмалық таужыныстар күшті кышқылдар буына канықкан атмосфераның ықпалынан қарқынды ыдырауға ұшыраған. Ыдырау өнімдері уақыт өте келе шайылып, сушараларға барып тұнып, шөгінді таужыныстар түзілген.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Гранитті қабат
* Базальтты қабат

Санат:Геология
Бейқадамдық

**Бейқадамдық** - адамның мінез-құлқындағы, қоғамның тыныс-тіршілігіндегі, мемлекет саясатындағы олқылық. Қамсыздық жайбарақаттық, селқостық, салғырттық, самаркдулықұғымдары белсенді іс-әрекетгің тежелуін сипаттайды.*Бейқадамдық* кейде адамда ауыр ой еңбегі кезіндегі іс-әрекеттің біржақты шоғырлануының нәтижесі ретінде пайда болады. Ықтиярлы зейіннің кемшілігі ретінде *Бейқадамдыққа* әртүрлі факторлар (қажудан бастап, ойлаудың тежелуіне байланысты болатын клиникалық бұзылуларға дейін) себепкер болады.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Валерий Николаевич Котович

**Валерий Николаевич Котович** (1948 жылы 30 мамырда Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданы Келтемшат ауылында туған) - мемлекеттік қайраткер, Орыс.

Әкесі - Котович Николай Константинович (1924-1968), шахтер болып жұмыс істеген. Анасы - Котович Вера Павловна
(1925-2000), мұғалім болып жұмыс істеген.
Целиноград құрылыс-инженерлік институтын бітірген (1976), механик-инженер.
КОКП мүшесі (1970 жылдан). «Нұр Отан» ХДП мүшесі (2000 жылдан).
1966 жылдың қыркүйек айынан - №2 Шымкент автобазасында автослесарь. 1967 жылдың маусым айынан 1969 жылдың мамыр айына дейін - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1969 жылдың шілде айынан - Целинный кен-химиялық комбинатының автослесарі. 1970 жылдың мамыр айынан - слесарь, 1974 жылдың наурыз айынан -Целиноград облысы Степногорск құрылыс басқармасының
механигі. 1974 жылдың сәуір айынан - ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, 1977 жылдың ақпан айынан - жалпы бөлім меңгерушісі, 1981 жылдың мамыр айынан - Целиноград облысы Қазақстан Компартиясы Степногорск қалалық комитетінің ұйымдастыру бөлімінде меңгеруші.
1985 жылдың қараша айынан - №125 кәсіподақ топкомының төрағасы. Сол уақытта, 1995 жылдан - ҚР Өнеркәсіп
және атом энергетикасы жұмысшылар кәсіподағы ОК төрағасының орынбасары. 1999 жылдың қазан айынан -ҚР Парламенті Мәжілісі 2-ші шақырылымының депутаты (№2 Ақмола облысы Ақкөл сайлау округі бойынша), Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі. 2004 жылдан - ҚР Парламенті Мәжілісі 3-ші шақырылымының депутаты (№8 Ақмола облысы Ақкөл сайлау округі бойынша),
Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі.
2007 жылдан бері - «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты,
Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің хатшысы.

Степногорск қалалық кеңесінің (1976-1986), Степногорск қалалық мәслихатының (1994-1996) депутаты болған.

«Құрмет» (2004), ТМД ПА «Достастық» (2010) ордендерімен; «Үздік еңбегі үшін» (1974), «Қазақстан Парламентіне
10 жыл» (2006) медальдарымен марапатталған.

Үйленген. Жұбайы - Котович Валентина Николаевна (1947), зейнеткер. Ұлы - Константин (1970 ); қызы - Ольга (1974). Немерелері - Вячеслав, Николай, Екатерина, Лев, Роман.

## Дереккөздер


Санат:30 мамырда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Түлкібас ауданында туғандар
Санат:Қазақстан орыстары
Санат:Астана құрылыс-инженерлік институты түлектері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің II шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Достастық орденінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Автостереотип

**Автостереотип** (автотаптаурын) — этностың өз салт-дәстүрі, мінез-құлық ерекшелікгері, мәселелерді шешу тәсілдері мен сыртқы бетпішіні жөніндегі тұрақты түсініктері мен бейнелері. Олар көбінесе бағалау, жағымды пікірлер кешенінен тұрады. Әдеіте, жағымды автотаптаурындар сан жағынан басым болады. Сонымен қатар, жағымсыз автотаптаурындар да орын алады және олардың мәні кейбір тарихи кезеңдерде арта түседі. Жағымсыз автотаптаурындардың негізгі функциясы туралы болжамдар екеу: 
# өз этносын дискредитациялау (өз этносына көңілі толмағандардың саны өскенде немесе Бұл этностың санасында терең кемістік комплексі болған жағдайда); 
# өздері туралы жағымсыз таптаурындар өзіне деген сыни көзқарастың қажеттілігімен және ұлт өкілдерінің өздерін жетілдіру қажеттілігімен байланысты болуы мүмкін.
Алайда осындай жағымсыз автотаптаурындардың көбеюі этностың қорғаныс механизмінен айырылуына, оның өзіндік дискредитациясына алып келеді. Кейде осындай жағымсыз автотаптаурындарды басым этностың өкілдері жасанды түрде белгілі бір этностың өкілдерінің санасына сіңдіреді. Мүндай жағдайларда берілген этностың өкілдері фрустрацияға ұшырап, өзіндік қадір-қасиеттің жойылуы, өзіндік төмен бағалаудың қалыптасуы, халықтық рухының төмендеуі көрініс табады. Бұл кейде этностардың наразылығын тудырып, ұлтаралық шиеленістерге алып келеді. Сонымен қатар, автотаптаурындардың негізіне сублимация (өз этносын асыра жоғары бағалау) механизмі де жатады.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Санат:Ұлттану
Мылтық ұңғысының кеңдігі

**Мылтық ұңғысының кеңдігі** -
көлденеңі 220 мм. бастау алатын ұңғы тесігінің өлшемі, кейде ол ұңғы тесігінің көлденең көлеміне сәйкес келетін домалақ қорғасын оқтың шеңберіне қарай да алынады.
 
## Дереккөздер
 


Санат:Спорт
Автосуггестия

**Автосуггестия** (өзін-өзі сендіру) — сендіру әсерінің объектісі мен субъектісі сәйкес болған жағдайдағы өзіне-өзі баі ытталған ссндіру процесі мен нәтюкесі. Автосуггестия адамның өзіндік рсттслу деңгейін жоғарылатады. Автосуггестия субъектіде озінде белгілі бір түйсіктерді, қабылдауларды, сезімдерді тудыруға, озінің ес, зейін, процестерін, эмоциялық, соматикалық реакцияларын меңгеруге мүмкіндік береді . Ырықғы Автосуггестия озіне бағыпталған сөздік (вербалдық) нұсқаулардың немссе талап етілетін физикалық немесе психикалық күйдің өзгеруімен байланысты болатын жағдаяттарды ойша қайға жаңғырту негізінде жүзеге асады. Оның тиімділігіне психикалық релаксация мен бай қиял әсер етеді. Ырықсыз Автосуггестия субъектінің оз идеяларына, тұжырымдамаларына, бағалауларына, олардың дұрыстығы мен шынайылығына күмәннің болмауымен, сананың қадағалау функцияларының төмендеуімен сипатталады. Мүның салдары кейде психикалық іс-әрекеттің енжарлығына окелсді. Автосуггестия өзіндегі белгілі бір аурудың қозуын күту және оның міндетті түрде болатыньша өзін сендірумен бірге жүретін организмнің түрлі жүйелерінің бұзылуында көрініс табуы мүмкін. Керісінше оқиға плацебо-эффект (препаратты қабылдағаннан кейінгі) жағдайында көрініс табады.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Міндетті бағдарлама

**Міндетті бағдарлама** (спорттық, көркем гимнастикада, акробатикада, конькиді мәнерлеп сырғанауда, суға секіруде т.б. спорт түрлерінде) - жарысқа қатысушылар міндетгі түрде орындауға тиісті бағдарламадағы екі бөлімнің бірі (міндетті және еркін бағдарлама).
 
## Дереккөздер
 


Санат:Спорт
Арнайы әлеуметтену

**Арнайы әлеуметтену** — тұтас қоғамның және әлеуметтік процестердің белгілі дәрежеде тәуелсіз, өзіндік жүйелерін зерттейтін әлеуметтану ғылымының дербес салаларының жиынтық атауы. Арнайы әлеуметтену тұжырымын алғаш рет америкалық әлеуметтанушы Р. Мертон енгізген. Мақсаты — әлеуметтанулық білімнің эмпирикалық және теориялық бөлімдері арасындағы ерекше, белгілі дәрежеде тәуелсіз жүйелерін зерттеу. Әрбір әлеуметтанулық теория әртүрлі қоғамдар мен салаларды, институттар мен процестерді, олардың жалпы және өзіндік байланыстарын, сипаттарын, пайда болу жағдайларын қарастырады. Қазіргі әлеуметтануда арнайы әлеуметтік-психологиялық зерттеу салаларының бірнеше топтары пайда болған: 
#адамның негізгі қызмет ету формалары мен түрлерін зерттейтін салалар (бос уақыт әлеуметтануы, еңбек әлеуметтануы, тұрмыс әлеуметтануы, т.б.)
#әлеуметтану және гуманитарлық ғылымдар шекарасында қалыптасқан салалар құқық әлеуметтануы, экономикалық әлеуметтануы, саясат әлеуметтануы, мәдениет әлеуметтануы, дін әлеуметтануы, т.б), 
#қоғамның әлеуметтік құрылымын, оның құрамдас бөліктерін және өзара қатынастарын зерттейтін салалар (әлеуметтік топтар теориясы, қала әлеуметтануы, ауыл әлеуметтануы, т.б.);
#әлеуметтік институттар қызметін зерттейтін салалар (басқару әлеуметтануы, отбасы әлеуметтануы, білім беру әлеуметтануы,
ғылым әлеуметтануы, т.б.);

 
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Асқар Жұмабайұлы Шоманов

** Асқар Жұмабайұлы Шоманов**. 1969 жылы 15 желтоқсанда Алматы қаласында туған.
Қазақ.
Әкесі - Шоманов Жұмабай Шоманұлы, зейнеткер, ЖОО
оқытушы болған. Анасы - Қайырбаева Күләш Марданқызы,
зейнеткер, ЖОО оқытушы болған.
Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің философия және саясаттану факультетін (1993),
философ, философия пәнінің оқытушысы; Абай атындағы
Алматы мемлекеттік университетінің аспирантурасын
бітірген (1995).
Философия ғылымдарының кандидаты (1996). Доцент (2001).
80 жуық газет мақалалар мен 30 ғылыми жарияланымдардың авторы.
Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі.
«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2009 жылдан).
1995 жылдың қазан айынан - Абай атындағы Алматы
мемлекеттік университетінің философия және ғылым
әдістемесі кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы,
доцент қызметін атқарушысы. 1999 жылдың желтоқсан
айынан - ҚР Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығының
кеңесшісі, сектор меңгерушісі. 2002 жылдың наурыз айынан - ҚР Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық
зерттеулер Институты директорының бірінші орынбасары
2005 жылдың қыркүйек айынан - ҚР Тұңғыш Президент
Қорының жанындағы Әлем экономикасы және саясат институты директорының бірінші орынбасары. 2007 жылдың
наурыз айынан- ҚР Президенті Әкімшілігінің Ақпараттық
талдау орталығының меңгерушісі. 2008 жылдың ақпан айынан - ҚР Президенті Әкімшілігінің стратегиялық зерттеулер
лер және талдау орталығы меңгерушісінің орынбасары
2009 жылдың қазан айынан бері - ҚР Мемлекеттік қызмет
ісі агенттігі төрағасының орынбасары.
«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»
(2001), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медапьдарымен
марапатталған.
Суйіп оқитын әдебиеті - тарихи және биографиялық әдебиет.

## Дереккөздер
Альберт Иванович Кравченко

**Альберт Иванович Кравченко** (1932 жылы) - орыс әлеуметтанушысы. Ол XX ғасырдағы шетелдік әлеуметтанудың даму проблемаларын зерттейді. Әсіресе, адамдық іс-әрекеттің мотивациялау, еңбек сипаты мен оны ұйымдастыру, нақты зерттеулер жүргізу мәселелерін терең қарастырады. Оның зерттеп жүрген проблемаларының ішінде басқару әлеуметтануы үлкен орын алады. Бұл проблемаларға байланысты 
*"История менеджмента", 
*"Социология управления", 
*"Экономическая социология", 
*"Социология труда в XX веке: историко-критический очерк" атты еңбектер шығарған.

Қоғамның әлеуметтік құрылымына байланысты "Социология", "Социальная структура и стратификация" деген еңбектер шығарған. Классикалық университетке арналған оқулықтардың авторы.

## Дереккөздер
Маргарет Арчер

**Арчер Маргарет** (ағылш. *Margaret Archer*; 20 ақпан 1943) — әлеуметтану үшін маңызды болып табылатын "құрылым — қызмет" проблемасын қарастыратын белгілі және беделді теориялардың бірі Арчердің морфогенез теориясы. Арчер идеяларының кейбір принципті қағидалары:

Әлеуметтанушы бір жағынан құрылымды (немесе мәдениетті), екінші жағынан қызметті талдамалық тұрғыдан ажырата білуі керек. Бұл — әлеуметтік өмірдің екі жағы. Бұларды ажырамас бірлікте көрсетуді Арчер конфляционизм деп атайды. "Conflation" сөзі "біріктіру", "қосу" және екі мәтінді бір мәтінге біріктіру деген мағынаны білдіреді. Конфляционистер кез келген қызмет құрылымданған, ал құрылымдар қызмет арқылы іске аспаса олар өмір сүре алмас еді дейді деп көрсетеді Арчер бұл жерде үш қисынды мүмкіндік бар. Кейбір авторлар қызмет дегенміз құрылымның эпифеномені деп есептейді. Ал енді біреулері құрылым қызметтің эпифеномені болып табылады дейді.

Бірінші жағдайда "жетілу" "жоғарыдан төмен" болып отыр, яғни қызмет құрылым тұрғысынан автономиядан айырылады;

Екінші жағдайда "төменнен жоғары", яғни құрылым қызмет тұрғысынан автономиядан айырылады.

Үшінші мүмкіндік: құрылым да, қызмет те автономиядан айырылып, жетілу ортасымен жүреді. Морфогенез теориясында Арчер морфогенез және морфостазис ұғымын енгізді. Әңгіме әлеуметтік нысандардың құрылуы мен өмір сүруі турасында болып отыр. Арчер әлеуметтік құрылымда да, мәдениетте де қолданылатын үш топтық тізбекті бөліп көрсетеді: құрылым әсер етушілердің өзара әсер етуіне жағдай жасайды, бұл өзара әсерлер өздерінің ішкі ерекшеліктеріне сай жүзеге асады; нәтижесінде жаңа немесе сырты өзгерген ескі құрылым пайда болады. Арчердің реализм және морфогенез теориясының философиялық базасы қазіргі заманғы ағылшын реализмі, негізінен Р. Бхаскар тұжырымдамасы болып табылатын әлеуметтік онтологияның түбегейлі мәселелеріне арналады. Арчер Бхаскардың философиялық реализмі әртүрлі әлеуметтік теориялардың ортақ тұғырнамасы ретінде таныла алады, онымен қоса Бхаскар әлеуметтік әсердің өзгермелі үлгісі (ӘӘӨҮ) өзінше бір теория ретінде ұсыныла алады деп есептейді.

## Дереккөздер

Санат:Кембридж университеті ғалымдары
Санат:Ұлыбритания әлеуметтанушылары
Санат:Философия докторлары
Беккер Говард Пол

**Беккер Говард Пол** - (1899 - 1960 ж.ж.) - америкалық әлеуметтанушы, мәдениет тарихшысы. Әлеуметтанудың басты мақсаты ретінде *Беккер* "әлеуметттік процестерді" жүйелі байқауды ұсынады. Бір-біріне мазмұндары енбейтін және әрқайсысы арнаулы талдауды қажет ететін үш жүйені: тұлға, әлеуметтік қатынастар және мәдениетті тығыз байланыстырып, әлеуметтану ұғымын — екіжақты белсенді әлеуметтік өзара әрекеттерді (мысалы, ассоциация және диасоциация) ғылыми қолданысқа енгізді. Өзара әрекеттер формалары *Беккер* бойынша — қақтығыстар, жарысу және ынтымақтастық. *Беккер* әлеуметтік өзара әрекеттің символикалық жағына ерекше назар аударды. Оның пікірі бойынша: "Мәдениет дегеніміз — бұл қоғамды жалпыландыру арқылы берілетін салыстырмалы тұрақты материалдық емес мазмұн".

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Санат:1899 жылы туғандар
Санат:1960 жылы қайтыс болғандар
Санат:АҚШ әлеуметтанушылары
Наталья Михайловна Кудро

**Наталья Михайловна Кудро**(1973 жылы) - социология ғылымдарының кандидаты. 1997 жылы әл-Фараби атыңдағы Қазақ Ұлттық университетінің социология кафедрасы жанындағы аспирантураға түсіп, 2000 жылы бітіріп, әлеуметтану мамандығы бойынша "Тұлғаның мінез-құлқын әлеуметтік реттеу
әлеуметтанулық талдау пәні ретінде" атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.
20-дан астам ғылыми еңбектердің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ойынға шақыру

**Ойынға шақыру**. Ойынға құмар ауыл балаларының жалғыз ойнамайтыны белгiлi, олар үйден-үйге, ауладан-аулаға жүгiрiп өз серiктерiн iздеп бiрiн-бiрi ойынға шақырады. Мұндай шақырулардың балалар арасындағы тәсiлдерi көп-ақ. Олар өздерi алдын-ала келiсiлген түрлi белгiлермен ысқырып, қақпаны қағып, тас лақтырып белгi берсе, кейде өздерi қойған лақап аттарын атайды. Сондай-ақ мұндай шақыруды балалар көп жағдайда өлеңмен де бiлдiредi. Ол өлеңдердi балалар жеке-жеке де, хормен де дауыстап айта бередi. Өлеңнiң мазмұны көбiне баланы ызаландырып, шамына тиiп қалайда ойынға шығаруды көздейдi. Мысалы, өлең текстерi мынандай болып келедi:
Айдағаным торпақ, 
Ала тайым жортақ.
Кiм ойынға шықпаса,
Қоян жүрек қорқақ.
Кейде өлеңге:

Әуеде ұшқан алты қаз,
Атайын десем оғым аз.
Егер ойынға келмесе,
Пәленшенің басы таз, –
деген сияқты баланың аты да қосақталып айтылады. Мұндай өлеңдер ұл балалар арасында жиi айтылады. Қыздар айтатын өлеңдер:
Пәленше бiзбен дос, 
Қолы күнде бос. 
Добын ала шығады,
Дарбазасын жаба шығады, –
деген тәрiздi сыпайы мазмұнға құрылады. 
Олардың iшiнде:
Есегi ақырады,
Қоразы шақырады.
Пәленше үйден шықса,
Атасы қоса бақырады, –
деген сияқты мысқыл, әжуа өлеңдер де кездеседi. Орыс фольклортану ғылымында бұл өлеңдер «голосянки» деп аталса, О.Сафаров оны өзбек тiлiнде «чарломалар» деп атады. Қазақ тiлiнде халықтық термин болмағандықтан да бiз бұл өлеңдердi ойынға шақыру өлеңдерi деп атадық.
Дереккөздер
Кенжехан Ісләмжанұлы. Рухани уыз. А.,2008

Санат:Әдебиет
Санат:Тарих
Қаламақ

**Қаламақ**. Балалар ойынының басталуында да өлеңнiң атқарар рөлi өте зор. Көпшiлiк ойындардың ойнау шарты бойынша балаларға екi топқа бөлiнуге тура келедi. Мұндай жағдайда балалар әр түрлi тәсiлдер қолданады. Мәселен, қатарға тұрғызып санап, жұп сан бiр топқа, тақ сан бiр топқа бөлiнедi. Осындай тәсiлдiң бiрi қаламақ арқылы жiктелу. Мұндай жағдайда балалар арасынан екi басшы сайланады. Қалған балалар екi-екiден жұптасып кетедi. Жұптасқан балалар өзара келiсiп, бiр-бiрiне жасырын ат қояды. Сөйтiп, қойған аттарын екi жол өлеңмен екi басшыға айтып қалауын сұрайды. Олар мына тәрiздi болып келедi.

–	Аспандағы жұлдыз керек пе?
Судағы құндыз керек пе?

–	Түйенiң ботасы керек пе?
Жердiң жотасы керек пе?

–	Алтын асық керек пе?
Күмiс қасық керек пе?

Кейде кiмге ат, кiмге арба немесе «кiмге шеге, кiмге балға» деген тәрiздi ұйқассыз қаламақтар да айтыла бередi.
Егiз жолдан ғана құрылатын қаламақтардың құрылысы өте қарапайым болғанмен де, сол екi жол өлеңдегi заттық ұғымдардың мәнiнен бала жанының талай	сырын ұғуға болады. Бiрiншiден, баланың әрқашан күнделiктi тұрмыста таныс, өз ұғымына жақын заттарды таңдайтыны көрiнедi. Мәселен, «Түйенiң ботасы, жердiң жотасы», «тебеген бие, қашаған түйе» тәрiздi тiркестер тек ауыл баласының ғана аузына түсетiн сөздер. Сол сияқты бала талғамына халық тiршiлiгiнiң дәстүрлi мәдениетiнiң де елеулi әсер ететiндiгi байқалады. Мәселен, «Аспандағы жұлдыз» «судағы құндыз» тiркестерi бесiк жырларында көп айтылатын образ болса, «Ақ сандық, көк сандық» белгiлi балалар ойынының аты. Ал «алтын асық» қазақ ертегiлерiнде көп айтылады. Демек, қаламақтар ойынды бастаушы болуымен ғана емес, баланың iшкi дүниесiнен хабар беретiндiгiмен де бағалы.

## Дереккөздер
Кенжехан Ісләмжанұлы. Рухани уыз. А.,2008

Санат:Ойындар
Санат:Салт-дәстүрлер
Агнозия

**Агнозия** (грек. a — қаз. теріс бөлшек + *gnosis* — қаз. білім)— бас миы жоғарғы бөліктерінің зақымдану салдарынан адамның қабылдауында танып білу қабілетінің бұзылуы. Танымдық орекеттердің (үрдістердің) қору, есту, сипау және басқа түрлерінің зақымдалғанын анық байқауға болады. Мыс., мидың жүлын алабы зақымдалса, адам өзі көріп тұрған суреттерінің бейнесін дұрыс пайымдай алмайды. Оның тек жеке бөлшектерін ғана қабылдайды. Ол сөйлей алса да нәрселердің мәнді белгілерін мәнсіз белгілерінен ажырата алмайды. Ондай адамдардың ақыл ойы қалыпты болып көрінгенімен қабылдау үрдісінде ақаулық байқалады. Олардың кеңістікті қабылдауы (сипап сезуі, қимыл- қозғалысы) көру тітіркеңдіргііптерін күшейту арқылы ғана іске асады. Мидың желке алабы мен төбе бөлігінің төменгі алаптарының зақымдалу салдарынан кеңістікте дұрыс бағдар таба алмайды. Ауру өздігінен киіне алмайды, киімдерінің етек-жеңін, шалбарының балағы мен ышқырлығын, қамзолының жағасы мен етегін шатастыра береді, өз төсегін де сала алмайды. Ұстаған заттарының тік және көлбеу жағдайын ажырата білмейді. Сіріңке шырпыларынан құрастырылып қорсетілген геометриялық фигураларды өздігінен құрай алмайды, әріптердің таңбасын оңды - солды ауыстырып жазады, қолының саусақтарын дұрыс атап көрсете алмайды. Есту Агнозия сына ұшыраған адамдар нәрселерде дыбыстарына қарай ажырата алмайды, сағат механизмінің соғуын, қоңырауынын сылдырын, иттің үргенін де ажырата білмейді Ондай адамдардың танып биіуіндегі кемістіктері мидың самай алабының зақымдалу салдары екендігі аңықталған. Ондай адамның есту қабілеті болғанымен, айтьшған создсрді ол дұрыс түсіне алмайды. Ал сипау сезімдері зақымдалған адамдар оздерінің көрген нәрселерін көздерін жұмдырып, сол нәрселерді сипау арқылы байқап көргенде оларды танып біле алмаған. Мұндай кемістік мадың төбелік алабының зақымдылған білдіреді. Адамның танып білу қабілетінен ажырау себептерін зерттеу нәтижелері ондай адамның зақымдалған мүшелерін емдеп, оқу-тәрбие істерінде арнайы амал-тәсілдер қолданып, оның қабылдауын қалыпқа түсіруге болатындығын көрсетеді. Агнозия — ми сыңарларының локалды зақымдануы салдарынан адамның бұрын көргенін, естігенін, түйсінгенін қайтадан тани алмауы. Агнозия келесі түрлерін ажыратады: 
# визуалды Агнозия көз откірлігінің сақталуының өзінде объектілерді, заттар мен олардың кескіндерін тұтас тани алмау, оларды бөлшектей алмау; 
# тактилді Агнозия — заттар мен объектілерді сипап үстауда оларды тани алмау немесе өз денесінің локустарын танудың бұзышуы. соматоагиозия деп аталатын дене құрылымы жөнінде аберрациялық, бұрмаланған түсінік; 
# кеңістіктік Агнозия — заттар мен олардың кескіндерін қабьшдаудың сақталуында адамдардың түрлерін тани алмау; 
# есту Агнозия — естудің фонематикалық қасиеттерінін, яғни сөйлеудегі дыбыстарды ажыратудың бұзылуы; 
# әріптік Агнозия — оқудың бұзылу түрлерінің бірінің негізінде жататын Агнозия түрі; 
# симультандық Агнозия — бір мезгідде қабылда- натын заттар мен құбылыстардың санының құрт азаюы.

## Дереккөздер


Санат:Нейропсихология
Чарлз Хортон Кули

**Чарлз Хортон Кули** (17.08.1864, Мичиган - 08.05.1929, Мичиган) — америкалық әлеуметтанушы, "Зеркальное Я" теориясының авторы, "шағын топтар" теориясының негізін қалаушылардың бірі. Мичиган университетінде білім алып, кейін сонда қалып дәріс берумен айналыскан. Кули әлеуметтік концепциясының жалпы теориялық бұлағы: Гете мен Эмерсонның философиясы; У.Джемстің кызметтік психологиясы; Конттың, Спенсердің, Гумпловичтің, Тардтың, Уордтың, Гидденгстін әлеуметтануы. Кулидің әлеуметтану теориясының негізі оның үш томдық "Адам табиғаты және әлеуметтік тәртіп" (1902), "Әлеуметтік ұйым" (1909), "Әлеуметтік үрдіс" (1918), "Әлеуметтану теориясы және әлеуметтік зерттеу" (1930) атты еңбектерінде жарық көрген. Кулидің пікірінше қоғамдағы бірінші фактілер — адамдардың бір-бірі жөніндегі ойлары. Ал тұлға болса — ол адамның басқа қоршаған адамдардың пікіріне психологиялык реакциясы. Адамның өзі туралы ойы — менің басқа адамдарға қалай көрінуім, басқа адамдардың ол көрінуіме беретін бағасы деп есептеген. Кулидің айтуынша алғашқы топ — негізгі түсініктеме. Адамның құңдылыктарының қалыптасуына осы топ зор эсер етеді. Кули адамдардың әлеуметтену процестерімен де айналысқан.

## Дереккөздер


Санат:1864 жылы туғандар
Санат:1929 жылы қайтыс болғандар
Санат:АҚШ әлеуметтанушылары
Өлең ойындар

**Өлең ойындар**. Бұл топтағы жырлардың қимыл-қозғалыс ойындармен байланысы жоқ. Ойын сөзге, өлеңге негiзделiп құрылады. Балалар диалог арқылы сөз қақтығысына, ой жарысына түседi. Сөзбен ойнай жүрiп тiлдерiн сындырып, қиялдарын ұштайды, бiлiм-бiлiктерiн байытады, түрлi дағдылар қалыптастырады. Мұндай өлеңдердi М.Н.Мельников «ермектiк фольклор» «потешный фольклор» деп топтастырады, бұл орайда ол Г.С.Виноградов жiктеуiн негiзге алады. Ал, Э.С.Литвин «сөздiк ойын өлеңдерi» («песни словесные-игровые») деп топтауды жөн көредi . А.Сафаров болса бұл топтағы жанрлық түрлердi «Сөз – ойындар»-(«суз уйынлар») деп атайды . Басқа зерттеушiлерде бұл өлеңдердi арнайы топтастырмағанмен, олардағы ойындық элементтердiң басымдығын жоққа шығармайды. Бiрақ жанрлық түрлердi қай топқа жатқызу жөнiнде бiрiздiлiк байқалмайды. Мәселен, тәжiкелесудi (поддевки) зерттеушiлердiң барлығы да ойындық фольклорға қосса, жаңылтпашты (скороговорки) бiреулер ойындық фольклорға (Ю.Г.Рочев, А.Сафаров) ендi бiреулер ойыннан тыс фольклорға (В.А.Василенко, Р.Ф.Ягафаров) жатқызып жүр. Әрине, бұл жерде зерттеушiлердiң қай-қайсысының да болмасын дәйектемелерiн жоққа шығару өте қиын. Жанрлық синкретизм, яғни түрлi белгiлердiң тоғысып келуi фольклорға тән құбылыс. Оның iшiндегi ең басты, негiзгi, айқынырақ белгiлердi бөлiп көрсету, әрине, оңай емес. Ғалымдар пiкiрiндегi ауытқушылықтар да осыдан туындап жатыр. 
Бiздiң ойымызша, бұл топтағы өлеңдерге тән негiзгi белгi – ойындық элементтiң басымдығы. Оған бұл шығармалардың диалогқа негiзделiп құрылуы, балалардың кезектесiп орындауы, бiр-бiрiнен жауап күтiсiп, өзара сөз жарысына, ой жарысына түсу, сол сөз ойындарынан күлкi, қызыққа кенелiп, өздерiнше рухани қанағат табуы. Бұл ойындар өлеңге, ұйқасымды сөзге негiзделiп құрылады. Рольдi ойындарда балалар әлдеқандай затты, түрлi ойыншықтарды ермек етсе, мұнда халық арасында ұрпақтан-ұрпаққа ауысып келе жатқан өлең сөздер ойыншықтың, ойын құралының қызметiн атқарады. Сондықтан оларды өлең-ойындар (песни-игры) деп атаған жөн. 
Сонымен бiрге, бұл орайда пiкiр таластарға жетелейтiн тұстар да жоқ емес. Мәселен, жаңылтпаш, жұмбақ тәрiздi жанрлардың шығу тегi, алғашқы функциялары мүлде басқа мақсатты көздеген. Бiз оның балалар репертуарына көшкеннен кейiнгi жаңа функциясын негiзге алдық. 
Сонымен, өлеңдi сөз бен ойды ермек етуге негiзделген бұл өлең-ойындардың құрамына мынадай жанрлық түрлердi топтастыруға болады. Тәжiкелесу, жаңылтпаш, жұмбақтар, балалар айтысы.

## Дереккөздер
Кенжехан Ісләмжанұлы.  Рухани уыз. А.,2008.

Санат:Әдебиет
Санат:Ойындар
Ампертаразы

**Ампертаразы** () — ток таразысы. Электрлік ток күші бірлігі — амперді жаңғырту үшін қолданылатын өлшеу құралы. Ток күші коаксиальді бір қабатты соленоид түрінде жасалынған екі өткізгіштің бойымен ток анықталады. Соленоидтардың өзара әрекеттесу күші таразы тасы салмағымен теңестіріледі. Мұнда,

I=\sqrt{\frac{mg}{K}}, мұнда I - ток күші, m - таразы тасы массасы, g — еркін түсу үдеуі, К - соленоид өлшемдеріне байланысты коэффициент ток таразысы — электрлік ток күшінің мемлекеттік эталоны. Ток таразысының қателігі шамамен 0,001%.
 
## Дереккөздер



Санат:Электроөлшегіш құралдар
Санат:Физика құралдары
Санат:Таразы
Антропометр

**Антропометр** - адам денесінің жасына сәйкес өсуін өлшейтін ғылыми аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Астарлық (латенттік)-құрылымдық талдау

**Астарлық (латенттік)-құрылымдық талдау** - 
белгілі бір көріністерді зерттеп, өңдеу арқылы белгісіз құбылыстың ерекшеліктерін табу әдісі. Әлеуметтанулық зерттеу кезінде респонденттердің берген бір топ жауаптарын, іс-әрекеттерін немесе мінез-құлыктармен тіркеп, оларды статистикалық тұрғыдан таңдап, солардың негізінде бірден аңғарылмайтын, көрінбейтін, белгісіз себептерді тұспалдап, шамалап табу. Мұндай зерттеуде көбіне тесттік зерттеу кұралдары қолданылады.
Бұл тәсілді АҚШ әлеуметтанушысы Г.Лазарефельд (1901 — 1976) ұсынған.

Астарлық (латенттік)-құрылымдық талдауды жүзеге асырудын реті: 
#зерттелгелі отырған әлеуметтік көріністерге қатысы бар ғылыми теорияларды, деректерді жинақтап, талдап бір жүйеге келтіру керек. Бұл әлеуметтік белгісіз құбылыстың ықтимал үлгісін ойша жасауға, елестетуге мүмкіндік береді;
#белгілі және белгісіз құбылыстардың араларында байланыстар бар екендігін көрсететін болжам дәлелдер жасалады. Бұл байланыстардың өзара қатынастарын шамалайтын есептік қатынас көрсеткіштердің (индекстердің) формулаларын құрып, олардың көмегімен әлеуметтік құбылыстардың белгілі жақтарын біртектендіруге, топтастыруға, олардың мәнін біріктіруге болады; 
#біріктірілген мән мен зерттелгелі отырған белгісіз құбылыстардың арасында маңызды байланыстар бар деп белгіленеді. Астарлық (латенттік)-құрылымдық талдаудың күрделілігіне, қолданылатын математикалық өлшеулердің көлемділігіне байланысты ЭЕМ кеңінен қолданылады. Бұл әдіс әлеуметтануда әзірге кең пайдаланылған жоқ.

 
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Нұрғали Жұмажанұлы Асылов

**Нұрғали Жұмажанұлы Асылов** (1951 жылы туған) - социология ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан әлеуметтанушылары Ассоциациясының мүшесі. "Қазақстан Республикасындағы жоғарғы мектептің қазіргі жағдайы, мәселелері және перспективалары", "Офицерлік кадрларды дайындаудың өзекті мәселелері", "Соғыс және бейбітшілік туралы ғылым ретіндегі әскери әлеуметтану", ҚР-дағы әскери социологияның алғашқы қадамдары мен өзекті мәселелері / / Ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. Алматы, 1997, т.б. еңбектердің авторы.

 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1951 жылы туғандар
Сәуле Ахметова

**Сәуле Ахметова** (1972 жылы туған) — социология ғылымдарының кандидаты, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философия және саясаттану факультетінің әлеуметтану бөлімінің түлегі. Қазақстан әлеуметтанушылары Ассоциациясының мүшесі. 2002 жылы әлеуметтану мамандығы бойынша "Қазақстан Республикасында мемлекеттік тілдің әлеуметтік институт ретінде қалыптасуы: әлеуметтанулық таңдау" атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Социология ғылымдарының кандидаттары
Аграфия

**Аграфия** (грек. a — қаз. болымсыздық қосымшасы және *grako* — жазаліын)— сойлеудің әртүрлі жағдайында пайда болатын жазудың бұзылуы не жазу қабілетін толық жоғалтудан немесе сөздерді өрескел бүрмалаудан, буындар мен әріптерді тастап кетуден, әріптер мен буындарды сөз етіп қосуға қабілетсіздіктен, т.б. көрінеді. Аграфия балаларда мидың органикалық жете дамымауымен байланысты тілінің жалпы дамуы кенжелеп қалуының бір көрінісі; нашар естудің немесе саңыраулықтың салдарынан сөздерді дыбыстық талдаудағы кінәраттармен байланысты сойлеудің бұзылуынан корінуі мүмкін. Аграфия ми сырқатына байланысты сөйлеудің түрлі бұзылулары салдарынан пайда болатын жазу қабілетінен айырылуы деп те айтады. Аграфия жазу қабілетінен толық айырылу немесе сөздерді тұрпайы  түрде бұрмалау, буындар мен әріпгерді тастап кету, әріптер мен буындарды сөзге біріктіре алмауда көрініс табады.

## Дереккөздер


Санат:Нейролингвистика
Санат:Психолингвистика
Санат:Логопедия
Агрессивтілік

**Агрессивтілік** — қастандылық, өпшенділік. Жеке адамның басқаларға және қоршаған әлемге шабуыл, қастандық жасау тенденциясын көрсететін қасиеті немесе мінезінің бітісі. *Агрессивтілік*— адамның басқа адамдарға, жануарларға және қоршаған өмірге қатынасында өшпенділік жағдайында көрінетін мінездің ерекшеліктері. Агрессивтілік әрекеттер моральдық және құқықтық сипаттармен түсіндірілмейтін, ешқандай объективті себептерсіз туындайтын өшпенділік, көбінесе, өзін қорғау немесе басқа адамдарды қорғауда көрінетін сипат.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Майдан Айтмағамбетұлы Әбішев

**Майдан Айтмағамбетұлы Әбішев** (1943 жылы туған) - социология ғылымдарының докторы, Қазақтың аграрлық университетінің әлеуметгік-гуманитарлық пәңдер кафедрасының меңгерушісі.

Арғын тайпасы Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан.

1965 жылы әл-Фараби атыңдағы Қазақтың Ұлттық университетінің химия факультетін бітірді. 2003 жылы "Халықаралық "Семей Невада" қозғалысы әлеуметтік институт ретінде" атты тақырыпта әлеуметтану ғылымы бағытыңда докторлық диссертация қорғады. Әбішев "Семей-Невада" халықаралық антиядролық қозғалысының қызметі мәселелерін талдайды. Оның еңбектері "Семей-Невада" халықаралық антиядролық қозғалысының қалыптасуының негізгі кезеңдеріне, оның әлеуметтік институт ретінде сипаттамасына, ядролық апат аймағындағы тұрғындарды реабилитация жасаудың ғылыми концепциясын жасауға, апат аймағының экологиялық және демографиялық дамуының жаңа бағдарламаларына арналған. Жапониядағы, Ресейдегі, Италиядағы халықаралық Симпозиумдардың қатысушысы. Қазақстан социологтары Ассоциациясының мүшесі. 100-ден астам ғылыми еңбектердің, 2 монографияның авторы.

 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гүлнапис Орынбасарқызы Әбдікерова

**Гүлнапис Орынбасарқызы Әбдікерова** (1966 жылы) - әлеуметтану ғылымдарының кандидаты.

1998 жылдан бері әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің социология кафедрасының ассистенті, аға оқытушысы, доценті қызметін атқарып келеді.
2004 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің әлеуметтану кафедрасының жанындағы докторантураға түсіп, "Қазақстан қоғамының жаңаруы жағдайындағы тұлғаның әлеуметтану мәселелері" атты тақырыпта зерттеу жүргізуде.
Ғалым өзінің ғылыми еңбектеріңде тұлғаның әлеуметтік, саяси, экономикалық тұрғыдан даму процесінде ұлттық тілдің, дәстүрдің, психологияның тигізетін әсерін ашып көрсетуге әрекет жасайды. Әбдікеров тұлғаның әлеуметтенуін зерттеу барысында өзінің көзқарасын виталистік көзқарастардың универсумдық концепциясымен үйлесімді дамуын жақтайтын бағытқа жатқызады.

Қазақстан социологтары Ассоциациясының мүшесі.

Әбдікеров 60-тан астам ғылыми еңбектердің авторы.

 
## Дереккөздер


Санат:1966 жылы туғандар
Санат:Қазақстан әлеуметтанушылары
Санат:Әлеуметтану ғылымдарының кандидаттары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Роберт Парк

**Роберт Парк** (1864 - 1944 ж.ж.) - американдық әлеуметтанушысы, Чикаго университетінің профессоры. Э.Берджесеннің соавторлығымен "Қоғам туралы ғылымға кіріспе" деген окулық жасаған. Парк кала әлеуметтануын зерттеген, ұлтаралық қатынастармен айналысқан. Оның зерттеу әдісі — бақылау.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Оқытудағы үлгілеу

**Оқытудағы үлгілеу**  - 
# оқушылар меңгеруі қажет мазмұн ретінде үлгілеу; 
# онсыз толық мәнді оқыту болмайтын оқу әрекеті, құралы ретіндегі үлгілеу. Оқытудағы үлгілеу арқылы зерттелетін күрделіліні қарапайымға, көзге көрінбейтінді және сезілмейтінді көрінетінге, сезілетінге, бейтанысты танысқа келтіруге болады, яғни кез келген күрделі объектіні мұқият және жан-жақты зерттеуге қол жетерлікгей жасауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Адалдық пен арамдық

**Адалдық пен арамдық** — адамгершілік құлық талаптары тұрғысынан бір-біріне қарама-қарсы моральдық ұғымдар. Адалдық — адамгершіліктің аса маңызды талаптарының бірін бейнелейтін моральдық қасиет. Ол шыншылдық, әділдік, принциптілік, алған міндеттемелерінен жалған сөйлеп, жалтармаушылық, уәдесінде тұрушылық сияқты қасиеттерді қамтиды. Адал адам мінезіндеп таза ииет, бағалы да ізгі қасиет. Адамның сана-сезіміне, ар-ұжданына қайшы келмейтін, адами мақсат- мүддені көздейтін, тарихи шындықпен, прогреспен ұштасып жататьш іс-әрекеткер. Әрбір қоғамның адалдығы жайында өзіндік пайым-түсінігі бар. Қазақ халқы әрқашан да адамгершілік пен адалдық қасиеттерін кіршіксіз таза ұстауға үмтылады. "Алдау қоспай адал еңбегін сатқан қолы өнерлі — қазақтың әулиесі сол", — дейді кемеңғер Абай. *Адал*— адамның жеке басы мен моральдық тұлғасын сипаттайтын қасиет. Адал туғаннан пайда болмайды. Ол қоғамның дамуына сәйкес әрбір адамның өнегелі тәрбиесіне, оқып білім алуы мен адал еңбектенү процесінде қалыптасып отыратын ізгі қасиет. Адал— жеке тұлғалар мен адамдардың абырой-атағын арттыратын ізғі қасиет, адам мінезіндегі аса ұнамды сапа. *Адал* — араб тілінде "рүқсат етілген", "таза" деген мағына беретін, білімімізге шариғат қағидалары арқылы енген сөз. Арамдық — моральдық қасиеттің адалдыққа қарама-қарсы кесапатты түрі. Оған алдау-арбау, суайттық, жымысқылық, ұрлық, опасыздық, скіжүзділік сияқты жаман қылықтар жатады. Халық арамдық бар жерде — сатқындық; оділетсіздік бар жерде - жәбір; жалғандық бар жерде — қиянат болатынын өмір тәжірибесінен анықтаған. Мұсылман халықтарында "адал, арам" ұғымдарына өте зор мән беріледі. Алғашқысы "жақсы адам" дегенді білдірсе, соңғысы "жаман, оңбаған адам" дегенді ұқтырады. Адал — ешкімнің ақысын жеп, жібін аттамай, өз еңбегімен дүние жинап, күн көріпжатқан, гайбат сойлсмейтін, кісіге қиянат қылмайтын жан; *арам* — дүние-малы еңбексіз; ұрлық-қарлық, қулық-сүмдық, аддау- арбаудан жиналған, сонымен күн көріп жатқан екіжүзді, обалсауаппен санаспайтын, жымысқы адам. Адамдар саналы түрде бірге өмір сүргенде, өздері орындайтын, басшылықка алатын талаптар жасап, оларды әрі қарай да жетілдіріп, толықтырып отырды. Соның нәтижесінде адамдар өздерінің іс-қимылына, жеп-ішулеріне, әдет-қылықтарына қатысты қойьиіатын талап- тарды, олардың шекарасын анықтаған. Сондықтан олар жеке басының қалауымен өмір сүріп, ойына келгенін істей алмаған. Өздері мойындаған, өмірде сьшақтан откізіп, пысықтаған, қоғамға сыйымдылығын қамтамасыз ететін шарттар аумағында әрекет жасаған.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Оқытудағы зерттеу әдісі

**Оқытудағы зерттеу әдісі** - оқушыларды айналадағы құбылыстарды бақылап, ондағы заңдылықтарды тануға, өздігінен қорытынды жасай білуге үйретуде зерттеу элементін
қолдану. Оқушының белсенділігін, қызығушылығын қалыптастырып, оның ойын дамытуға, өздігінен ізденуге бағытталады. Оқытудағы индукция ( — сілтеу) — оқу барысында ой тұжырымын пайдалануда ойдың өрбуінің жалқыдан жалпыға қарай ілгерілеуі. Бірақ индукциялық әдіс жаңа ұғымды қалыптастыруда едәуір уақытты талап етеді.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Төлеуғазы Ысқақұлы Әбжанов

**Төлеуғазы Ысқақұлы Әбжанов** (1935 ж.ж.) - философия ғылымдарының докторы, профессор. Қарағанды педагогикалық институтын бітірді. 1970 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде аға мұғалім, доцент, профессор, 1993 жылдан философия тарихы және логика кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми зерттеу жұмысының негізгі бағыты — философия тарихы, оның ішінде Кант пен Гегель философияларының пайым және зерде мәселелері.

Негізгі еңбектері: 
*Неміс классикалық философиясы. А., 1990
*Философия тарихындағы таным теориясы мен методика проблемалары. А., 1990 (Қ.Әбішевпен бірігіп жазған)
*Адамға қарай бет бұрсақ. А., 1992 (Ә.Нысанбаевпен бірге жазған).

 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Адаптациялық синдром

**Адаптациялық синдром** — адам және жануар ағзасының күшті және ұзақ мерзімді жағымсыз әсерлерден (стрессорлардан) қорғаныш сипатындағы адаптациялық реакцияларының жиынтығы. Стрессорлар әрекеті салдарынан қалыптасатын функциялық күйді стресс деп атайды. Адаптациялық Синдром ұғымын 1936 жылы канадалық физиолог Ханс Селье ұсынған. Адаптациялық Синдром негізгі белгілері болып табылатындар: бүйрек үсті қьіртысының ұлғаюы, кейбір бездердің, көк бауырдың және лимфа түйіндерінің кішіреюі, ыдырау процестсрінің көбеюі салдарынан заталмасудың бұзылуы. 

Адаптациялық Синдром дамуында әдетге үш кезснді бөліп көрсетеді: 

Біріншісі – үрей кезеңі – бірнеше сағаттардан басталып, бірнеше тәулікке дейін созылатын күйге қарсылық кезеңдерінен тұрады. Соңғысында организмнің қорғаныс реакцияларының жинақылығы жүзеге асады. Адаптациялық Синдром екшшісі – қарсы түру кезеңіңде – организмнің түрлі әсерлерге төзімділігі артады. Бұл кезең не күйдің түракталуына және сауығуына әкеледі немесе Адаптациялық Синдром үшінші кезеңі – тозуға ауысып, организмнің өлуіне алып келуі мүмкін. Сенсорлық Адаптациялық Синдром бірнеше түрлері бар. Олар: ауырсыну адаптациясы, дәм сезу адаптациясы, есту адаптациясы, иіс сезу адаптациясы, көру адаптациясы, қысымға адаптация, негативті және позитивті адаптация (Бул ұғымдардың жеке анықтамаларын қараңыз).

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Адуын

**Адуын** — адам мінезіне тән өктемдік әрекет. Адуын адам өзгелерге білдірмек болған ой-пікірін екпіндей сөйлеп, іс-әрекеті мен қарым-қатынасында ірілік көрсетіп, сөзінің үстемдігін білдіреді. Мінез сипатының адуындыққа қарама-қарсы мағынасын білдіретін екі жағы бар: бірі — адамның ойы мен сөзі жүйелі келіп, шындықты, іс-әрекеттің ақиқаттығын білдіретін болса, сөйлеушінің айтқандарын тыңдаушылар дұрыс қабылдап, оған әсерленеді. Ал екінші жағы — керісінше, Адуын адамның ойы мен сөзі істің мәнжайын білдіре алмайтын тек байбалам салу деп санап, оның айтқандары шындықпен жанаспайтын ірілік пен өркөкіректі білдіретін жағымсыз әрекет деп бағаланады. Ондай адамды жұрт ақыл-ойы таяз адам деп әжуалайды. Адуын бір жағынан батылдық әрекет деп саналады. Өйжені ондай адам ісінің шындығына көзіжетіп, ойындағы мақсат-мүддесін тайсалмастан батыл түрде білдіреді. Кездескен кедергілерден зиян шегемін деп қорықпайды, шешімі қиын істерге батыл кірісіп, оның пайдалы нәтиже беретіндігіне сенімді болады.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Ажитация

**Ажитация** — емірге қауіпке, апаттық жағдайларға және т.б. психогендік факторларға аффективті жауап. Ол абыржу, үрейлену, қорқыныш, мақсатты әрекетгердің жоғалуы, жылдам, түсініксіз сөйлеумен бірге жүретін адамның қимыл-қозғалыстық қозуынан көрініс табады. Ажитация күйіне түскен адам тек қарапайым автоматты әрекеттерді ғана жасауға қабілетті. Бұл жағдайда адамда бостық сезімі, ойлардың жоқтығы пайда болып, құбылыстар арасында күрделі байланыстарды тұрғызу, ойлау қабілеті жоғалады. Мұндай күй айқын вегетативті көріністерге ие болады: бозару, тыныс алудың жиілігі, жүректің соғуы, колдардың дірілдеуі және т.б. Ажитация психологиялық норма шегіндегі патология алдындағы күй болып есептеледі. Алат жағдайында ол сасқалақтау түрінде көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Психикалық аурулар
Өтірік

**Өтірік** — шын мәніндегі жағдайды әдейі бұрмадауға саятын қарым-қатынас феномені. Өтірік көбіне дереу тексерілуі қиын не мүмкін емес сөздік хабарламалардың мазмұнында білінеді не көрініс табады. Өтірік сөздік қарекеттің реципенттерді шатастыру мақсатын көздейтін, ұғына отырып жасалған өнім болып табылады. Әдетте Өтірік нақты бір жағдаяттарда жекелей не әлеуметтік артықшылықтарға ие болуға тырысудан туындайды.

Оған тән сипат индивид өзінің өтірігін орнықсыз және уақытша бірдеңе деп ұғынбай бағамдайды; осыдан да бастапқыда оған жаңа қуаттамаларды көптеп ойлап табуға тырысушылық, ал кейіннен ол туралы мүлдем ештеңе демеуге бейімділік интенциясы қабаттасады. Әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан өтірік әр уақытга құрал болып көрінетін болса, психопотология саласында ол айналасындағыларды алдап шатастыру процесінің өзінен қанағаттанарлық сезімге бөленіп, көңілі толатын мифоман — психопаттардың мақсаты болып көрініс береді.

## Тағы қараңыз
* Өтірікшілік

## Дереккөздер


Өтірікшілік

Санат:Эпистемология
Санат:Жантану
Акалькулия

**Акалькулия** (грек. a — қаз. бекерлеуші сөз бөлшегі +* kalculatio* — *калькуляция*, сан, санау)— баланың санды білмей, есептеу амалына қабілетсіздігі. Мұндай қабілетсіздік орталық жүйке жүйесінің ауруға ұшырау себебінен болады. Жүйке қызметіндегі бұл аурудың ошағы ми жарты шарының сол жақ сыңарындағы төбелік алаптың желке бөлігінде орналасқан. Қабілетсіздіктің бұл түрі (ми қабығындағы жасушалардың зақымдалуына орай мидың өзге алаптарына жайылуы) кейбір кемақыл балаларда байқалады. Акалькулия ауруына ұшыраған балаларға арнайы әдістер арқылы оқу іс-әрекеттері ұйымдастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Неврология
Акинезия

**Акинезия** (греч. ἀκῑνησία  а — теріс бөлшек және  kínēsis —  қимыл-қозғалыс)— адамның өздігінен аяқ-қолын қимыл-қозғалысқа келтіре алмай қиналуы немесе салдану, буынның қозғалмауы және ауырсыну салдарынан ерікті қозғалыстың күші, көлемі  және жылдамдығының өзгеруі. Бұл ауру мидың терең құрылымдарының, бұлшықет тонусын бақылайтын және қозғалысқа жауап беретін фронтальды аймақтары зақымдалғанда, кататоникалық жағдайлармен, депрессиялық ступормен, метаболикалық энцефалопатиялармен және миопатиялармен байланысты, көбінесе бүйрек жеткіліксіздігінің ауыр түрлерімен байланысты (уремиялық кататоникалық синдром), бауыр (бауыр депрессиялық акинезиясы), гемопоэз (гемолитикалық анемияның ауыр түрлері), тыныс алу (гипоксиялық энцефалопатия), осы мүшелердің зақымдануымен сипатталатын кейбір ауыр инфекциялар мен интоксикациялар кезінде болады. Мұндай кеселге адам долданып ашу-ызаға булыққан кезінде ұшырауы мүмкін. Аурудың бұл түрі кейбір жағдайда адамды әлсіздендіріп, қимыл-қозғалыс әрекеттерін баяулатады. Бұл жайт гипокинез деп те аталады. Ауруды емдеу оның түрі мен сипатына орай жүргізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Жүйке жүйесі аурулары
Ақниет

**Ақниет** — көңілі таза, пейілі ақ, адал адамның мінезіндегі құнды қасиет. Ниет адамның ықылас-ынтасын білдіретін психологиялық сипат. Ол адамның мінезімен, ерік-жігер, мақсат-мүддесімен сабақтас. Халқымызда "Асыңа тойғызбасаң да ниетіңе тойғыз" дейтін мақал осы жайтты білдіреді. Халық ашық-жарқын мінезді адамды құрмет тұтып, оған ізет көрсетіп отырған.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Ақыл ой әрекетін жоспарлы қалыптастыру теориясы

**Ақыл ой әрекетін жоспарлы қалыптастыру теориясы** — ғалым-психолог П.Я. Гальперин жасаған және оның шәкірттері дамытқан түжырымдама. Бұл ақыл-ойдың алдын ала белгілі жоспар бойынша біртіндеп, сатылап берілген білімді, икемділікті және дағдыны дамытудың жалпы психолоғиялық негіздерін қарастыратын теория.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Әл-Анфәл сүресі

75 аяттан тұрады. Сүреде ұрыс ережелері мен заңдары, себептері мен жеңіске жету себептері мен армияның рухани мықтылығының рөлі жайлы айтылады. 
Соғыстан түскен олжаларды үлестіру ережесі мен тұтқындарды ұстау ережері де айтылады. 

Сүреде Бәдр шайқасы, оған дейін және кейінгі жағдайлар, шайқас себептері, дәлірек айтса — пұтқа табынушылардың Мұхаммед пайғамбарды Меккеден қуылғандығы сипатталады. Ұрысқ адайындалу мен бейпітшілік келісімінің керектігі, әсіресе егер қарсы жақ бейбітшілікке ынталы болса, айтылады.  Сүре аяғында сенушілердің бір біріне көмегі мен сенім үшін, Исламның күшеюі үшін, абыройы үшін күресу керектігі айтылады.

## Сыртқы сілтемелер

Сүренің қазақша аудармасы

Санат:Құран сүрелері