open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күмәнді долана

**Күмәнді долана** (Crataegus ambіgua) – раушангүл тұқымдасы, долана туысына жататын бұта. Қазақстанда Маңғыстау түбегінде кездеседі. Жыралардың түбінде, гипсті және борлы қабатты сайларда, ылғалды жерлерде өседі. Биіктігі 3 м-дей, өркендері негізінен тікенсіз (сирек тікенді) болады. Жапырақтары ашық жасыл түсті жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 5 см, ені 3 см-дей, 5 – 7 қалақты. Тостағанша жапырақшалары жұмыртқа тәрізді, ұштары үшкір, шетері қылтанды. Күлтелерінің диаметрі 15 мм-дей. 20 шақты гүлдері бірігіп, қалың қалқанша гүлшоғырын құрайды. Мамыр айында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – эллипс тәрізді жидек, қара қошқыл түсті үстінде ақшыл нүктелері болады. Күмәнді долана гүлдеген кезде бал түзеді.
нобай|солға|150px

## Дереккөздер

Санат:Раушангүлділер
Күмбез

thumb|right|Күмбез. Ахмет Иасауи кесенесінің күмбезі
**Күмбез** ( ) — жалпы жобасы шеңберленіп келген (кейде көп қырлы, эллипске ұқсас, т.б.) ғимараттар мен құрылыстардың төбесін жабула қолданатын конструкциялық элементтердің бір түрі. 

Күмбез ғимарат төбесін құрсаулай бүріп тұрумен бірге үстіңгі салмақтық қабырғаға біркелкі түсуін қамтамасыз етеді. Күмбез жасау б.з.б. 3 ғасырдан белгілі. Ең алғашқыда солқылдақ шыбықтарды иіл, балшықтан салынған күрке тәрізді етіп жасалды. Ежелгі дәуірлерде күмбездің тастан немесе қызыл кірпіштен салынған түрлері пайда болды. Ғимараттар мен құрылыстарды қос қабат күмбезбен жабу әсіресе, Орта Азия сәулет өнерінде өркен жайды. 19 ғасырдың 2-жартысынан күмбез тұрғызу ісіне темір-бетонның кең қолданылуын байланысты 20 ғасырда сан алуан пошымдағы (сақиналы, қобылы, т.б.) алып күмбездер салу ісі дамыды. Төбесі күмбезбен жабылған мазарларды да қазақтар күмбез деп атайды (мысалы, Алаша хан күмбезі, т.б.).70 - 80 ж. Алматы қаласында төбесі күмбезді ғимараттар ("Арасан" емдеу-сауықтыру кешені, Оқушылар сарайы, Қазақстан Орталық мұражайы, т.б. ғимараттары) саны өсуде.

## Дереккөздер

Санат:Құрылыс элементтері мен құрастырмалары
Санат:Храмдық сәулет өнері
Күмісқазық

**Күмісқазық** – Ақшатау жотасының оңтүстігіндегі оқшауланған шоқылы тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы Айғыз ауылының солтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан. Бақанас және Аягөз өзендерінің аңғарында. Абсолюттiк биіктігі 746 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км.

## Жер бедері
Солтүстік беткейі тіктеу, қалған бөліктері көлбеу келген. Пішіні доға тәрізді. Солтүстігінде Аққұдық бұлағы, шығысында Қожа, Омар қыстаулары, оңтүстігінде Жуантөбе бұлағы мен Қарашоқы шоқысы, батысында Алтынқазық тауы орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Палеозой дәуірінің кварцит, құмтас, әктас, конгломерат, эффузивті жыныстарынан құралған.

## Өсімдігі
Баурайындағы қоңыр топырақ жамылғысында қараған, тобылғы, тасжарған, т.б. бұталар, тал өседі. Мал жайылымына қолайлы.‎

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Күміс қосылыстары

**Күміс қосылыстары**– күміс элементін түзетін қосылыстар. Күміс өзінің барлық қосылыстарында бір валентті. Оның активтігі кем болғандықтан сұйытылған күкірт пен тұз қышқылдарынан сутекті ығыстыра алмайды, бірақ қыздырғанда олармен әрекеттеседі. Күміс ионы кешенді қосылыстар түзуге өте бейім болғандықтан, циан қышқылы тұздарының ерітінділерінде оттек газы немесе сутек пероксиді арқылы оңай тотығады. Күмістің Ag2O, AgO, Ag2O3 оксидтері белгілі. Күміс азот қышқылында (НNO3) еріп күміс нитратын түзеді. Күміс нитраты, AgNO3 айна жасауда, күміспен әр түрлі бұйымдарды қаптау үшін гальваник. техникада және күмістің басқа қосылыстарын алу үшін қолданылады. Күміс галогендермен әрекеттесіп AgBr, AgCl, AgJ, AgF, т.б. қосылыстарын түзеді. Күміс бромиді (бромды күміс), AgBr ақшыл сары түсті кристалды зат, тығызд. 6,47 г/см3, балқу t 430°С. Күміс бромиді аммиак, натрий тиосульфаты және калий цианидімен әрекеттесіп, суда еритін кешенді қосылыстар түзеді. Күміс бромиді жарық әсерінен ыдырайды. Табиғатта ол күміс хлоридімен бірге кездеседі. Оны калий бромиді (KBr) мен күміс нитратының (AgNO3) ерітінділерін әрекеттестіру арқылы алады. Күміс иодиді (иодты күміс), AgJ ақшыл сары түсті кристалл, тығызд. 5,67 г/см3, балқу t 552°С. Суда ерімейді, тиосульфаттарда ериді. Ол калий цианидімен әрекеттесіп, суда ерімтал кешенді қосылыс түзеді. Күміс иодидін күміс нитраттарының ерітіндісіне йодсутек қышқылымен немесе оның тұздарымен әсер ету арқылы алады. Күміс хлориді (хлорлы күміс), AgCl ақ түсті кристалды зат, тығызд. 5,56 г/см3, балқу t 457,5°С, қайнау t 1431°С. Ол аммиак, натрий тиосульфаты және калий цианидімен әрекеттесіп, суда ерімтал кешенді қосылыстар түзеді әрі жоғарыда аталған заттардың судағы ерітінділерінде жақсы ериді. Күміс хлориді жарық әсерінен ыдырап, қара түсті күміс бөлініп шығады. Табиғатта кен түрінде кездеседі. Таза күйінде оны күміс нитратының (AgNO3) ерітіндісіне хлорлы натрий ерітіндісімен әсер етіп алады. AgBr, AgCl, AgJ-тері жарық сәулесін сіңірудің нәтижесінде күміске және галогендерге айналу қасиетін фотоматериалдар жасауда қолданады.

Санат:Күміс қосылыстары
Күмістікөл

**Күмістікөл** – Есіл алабындағы ағынсыз көл.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданында, Терісаққан өзенінің саласы – Бала Терісаққанның жоғарғы ағысының оң жағалауында, Қоскөл ауылынан солтүстікке қарай 3 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 10,5 км2, су жиналатын алабы 130 км2. Ұзындығы 4,7 км, енді жері 3 км-ге жетеді, орташа тереңдігі 0,6 м. Қар, жер асты суларымен толығады. Суы жаздың ыстық айларында кермек татиды. Жағасында қамыс, құрақ өседі. Мал суаруға, жайылымдарды суландыруға қолайлы.‎

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Күнгей жотасы

**Күнгей жотасы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік шығыс сілеміндегі жотасы.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде. Батыстан шығысқа, солтүстік-шығысқа қарай 55-60 км-ге созылып жатыр, ені 15-20 км. Ең биік жері 3014 м.

## Геологиялық құрылымы
Күнгей жотасы төменінде тас көмірдің саздақты тақтатас, құмтас жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Оңтүстік беткейі тік. Жотаны өзен аңғарлары қатты тілімдеп шатқал жасаған. Көксуат өзінің аңғары оңтүстіктегі Тастау жотасынан бөліп тұрады. Солтүстігінде Жүнжүрек, Арқалық және Жабық таулары орналасқан. Алакөл көліне қарайтын солтүстік беткейлерінен Көкмойын, Жаманты, Қызылтал, Қаратал өзендері бастау алады.

## Өсімдігі
Аңғарларында қайың, тал, терек, орта белдеуінде қылқан жапырақты орман, жоғары жағында тау шалғыны, арша өседі. Етегі жазғы жайлау.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Қазақстан жоталары
Күнгей қауы

**Күнгей қауы** () – астық тұқымдасының қау туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Күнгей Алатау жотасы Саты өзінің жағалауындағы құрғақ беткейлерде өседі. Биіктігі 60 см-дей, қалың шым түзетін өсімдік. Сабағының бойына иіле орналасқан бұдыр жапырақтары қылтанды болады. Гүлшоғыры – қысыңқы, көп масақты. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Күнгей қауы – құнарлы мал азығы. Өте сирек кездесетін эндемик өсімдік. Қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Күнгелді

thumb|Күнгелді**Күнгелді** (Trollіus) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Сол-түстік жарты шардың қоңыржай және салқын аймақтарында кездесетін 30-дан астам түрі белгілі. Қазақстанда қылқан және жалпақ жапырақты ормандарда, аласа таулардан бастап альпі белдеулеріне дейінгі шалғындықтарда өсетін 3 түрі бар, жиірек кездесетіні – Алтай Күнгелдісі (T. altaіcus). Оның биікт. 15 – 10 см, сабағы тік өседі. Ашық жасыл түсті жапырақтары саусақ салалы тілімденіп келген. Гүлдері дара, ірі (ені 7 см-дей), екіден кейде үштен біріккен, қызғылт сары түсті. Гүлдері екі қатарда орналасқан, тостағанша жапырақшаларының саны 10 – 20, пішіні жалпақ, жұмыртқа тәрізді. Әр желектің астыңғы жағында шірне бөлетін шұңқыр болады. Аталықтары мен аналықтарының саны көп. Аталықтарының бағаналарының түсі қошқыл, гүлдің ортасында әдейі тамызып қойған дақ секілді нүктесі бар. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – көп жапырақша. Алтай Күнгелдісін гүлі әдемі болғандықтан сәндік үшін өсіреді және дәрілік өсімдік. Халық медицинасында өсімдіктің гүлінен алынған тұнбаны бауыр ауырғанда ішеді. 

=Жасыл күнгелді=
Сырт көрінісі алдыңғы түрге жақын, сабақ жапырақ гүлдерінің барынша ұсақ мөлшерімен ерекшеленеді. Басты ерекшелігі гүлдерінің нәзік бозғылт күлгін немесе көгілдірлеу түсті. Бұл түр тек Альпі белдеуінің ылғалданған  көгал жерлерінде, биік Алтай тауынан  Батыс Тянь-Шань ға (Шығыс Қазақстан, Алматы, Оңтүстік Қазақстан облысы ) дейін өседі. Гүлденген күйінде өте тартымды,  альпинистердің сүйікті гүлі, олар оны "альпі раушаны" деп атайды.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы
Қазақстан жануарлар сериясы

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Күндешік

thumb|Күндешік
**Күндешік** (Elatіne) – күндешіктер тұқымдасына жататын бір, екі жылдық су немесе су жағалық ұсақ өсімдіктер. Негізінен қоңыржай және тропиктік аймақтарда кездесетін 25 түрі белгілі. Қазақстанда 5 түрі (дымқыл күндешік, имекдәнді күндешік, саздақ күндешігі, үш аталық күндешігі, мадьяр күндешігі) кездеседі. Олар суда 30–40 см тереңдікте, құмда, батпақты жерлерде өседі. Сабағы 0,7–40 см, жатаған, бұтақтанған, сабақ буындары тамырланып келеді. Шыршаға ұқсас жапырақтары қарама-қарсы немесе шоғырлана орналасқан, жапырақ шеті тегіс болады. Гүлдері ұсақ, ұзынша гүлсидамы жеке, кейде шоғырлана жапырақ қолтығына орналасқан. Тостағанша жапырақшалары төрт бөлікке бөлінген. Күлтесінің саны 4, ақ және қызғылт түсті. Аналық мойны және қорапша ұясы 2–4. Аталық саны да осындай, кейде екі есе көп болады. Маусымнан қыркүйек айларына дейін гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – домалақ қорапша, оның жоғарғы бөлігі қысыңқы. Тұқымы көп, ұзынша, сегіз қырлы, қоңыр түсті, көлденеңінен қатпарланған. Тұқымы ағын сумен не құстар арқылы таралады.
## Дереккөздер

Санат:Күндешіктер тұқымдасы
Күндешіктер тұқымдасы

thumb|Elatіnaceae

**КҮНДЕШІКТЕР ТҰҚЫМДАСЫ**, елатиналар тұқымдасы (Elatіnaceae) – қос жарнақты бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Кейде бұта түрінде де кездеседі. Қоңыржай аймақтардан тропиктік белдеулерге дейін тараған, 2 туысы – күндешік және бергия (Bergіa) (18 ғасырда өмір сүрген швед жаратылыстанушысы П.Бергиустың құрметіне аталған). 40 түрі бар. Негізінен суда және су жағасында өседі. Гүлдері қос жынысты, ұсақ, отырыңқы немесе гүлсағақты, кейде гүлжапырақты келеді. Олар жапырақ қолтығына орналасқан, жеке немесе шатырша гүлшоғырына топталған. Тостағаншасы 2 – 5 бөлікті, тостағанша жапырақтары – 5 не 3, күлтесі 2–5 ақ немесе қызғылт түсті желектен тұрады. Аталығы 2–5 (10), аналығы – біреу, жемісі 2–5 ұялы қорапша, бұлар қақпақшалары (2–5) арқылы ашылады, тұқымы – көп, өте ұсақ, сырты тегіс болады. Қазақстанда бір туысы – күндешік кездеседі.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том

Санат:Күндешіктер тұқымдасы
Күнжіттер тұқымдасы

**Күнжіттер тұқымдасы** () – шөп, кейде бұта түрінде кездесетін қос жарнақты өсімдіктер. Ең маңызды түрі – күнжіт. Негізінен Оңтүстік Африкада, Мадагаскар, Сокотра аралдарында, Оңтүстік-Шығыс Азия, Жаңа Гвинея және Солтүстік Австралияның тропиктік, субтропиктік белдемдерінде кездеседі. Жапырақтары қалақша тәрізді, қарама-қарсы не кезекті (жоғарғылары) орналасқан. Жапырағы мен сабағындағы түгі шырышты зат түзеді. Гүлі қос жынысты. Жемісі қорапша, жануарлар түгіне жабысып таралуға бейімделген. Күнжіт тұқымның дүние жүзінде 12 туысы, 90-ға жуық түрі, ал Қазақстанда 1 туысы – күнжіт бар.

## Дереккөздер

Санат:Күнжіттер
Күнзе

**Күнзе**, кориандр () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Жерорта т. маңында кездесетін 2 түрі белгілі. Қазақстанда қолдан өсірілетін 1 түрі – мәдени күнзе (С. satіvum) бар. Оның биіктігі 30 – 70 см, тамыры жіңішке, жіпше иретіліп жатады. Сабағы қатпарланған. Төменгі жапырақтары тұтас немесе үшке бөлінген, ал жоғарғылары – қауырсынды тілімденген. Тостағанша жапырақшалары үш бұрышты тісті, күлтелері ақ түсті, екі қалақты. Гүлдері дара жынысты, 10 – 15 гүлі бірігіп, шатырша гүлшоғырын құрайды. Шатыршалары 4 – 5 сәулелі. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі шар тәрізді домалақ. Жас бұтағын дәм-татымдық ретінде (кинза) тағамға қосады. Күнзенің жемісінің құрамында 1,18% эфир майы бар. Жемісін қайнатқаннан кейін эфир майының құрамында 18%-дай жоғары сапалы май пайда болады, оны сабын қайнатуда пайдаланылады. Майын бөліп алғаннан кейінгі күнжарасы құнарлы мал азығы ретінде малға беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Күрден

**Күрден** – Қаратау жотасының қиыр солтүстік-батысындағы асу.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жаңақорған және Түркістан облысы Созақ аудандарының шекарасында орналасқан.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 810 м биіктікте. Сәуір – қараша айларында асудан салт атты адам өте алады. Беткейіндегі бұлақтардан Жиделі, Құрымсақ өзендерінің салалары бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы асулары
Санат:Түркістан облысы асулары
Санат:Тәңір тауы
Күрең

**Күрең**, кляусия () – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда құм топырақты далалық шалғындарда, қарағайлы ормандардың шетінде, қыраттар мен биік төбелердің тастақты және қиыршықтасты беткейлерінде өсетін 2 түрі (Күнгей күреңі, қазақ күреңі) бар. Олардың биіктігі 3–35 см, сабағы бірнешеу, сыртын қатты безді қылтандар жауып жатады. Жапырақтары ұзынша немесе қандауыр тәрізді (ұзындығы 1–8 см, ені 3–16 мм). Тостағанша жапырақшалары қапшық сияқты, күлтелері ірі күлгін қошқыл немесе ақ түсті. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – төрт қырлы бұршаққын. Тұқымы бір қатарда жатады, жалпақ, эллипс тәрізді, шеттерінде қара қоңыр түсті жолағы болады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Орамжапырақтар
Күн радиациясы

**Күн радиациясы **, күннің сәуле шығаруы – Күннің электрмагниттік және корпускулалық сәуле шығаруы. 

Электрмагниттік радиация (күннің сәулелік энергиясы) электрмагниттік толқындар түрінде, 300000 км/с жылдамдықпен тарап, жер атмосферасына енеді. Жер бетіне дейін тура (жерге бұлтсыз ашық жағдайда атмосферадан көктей өтіп жететін Күн сәулелері) және шашыранды (атмосферадағы шаң-тозаңнан, бұлттан шашыраған Күн сәулесі) радиация түрінде жетеді. Олардың 48%-ы спектрдің көрінетін бөлігінде (0,38 – 0,76 мкм), 45%-ы инфрақызыл сәуле (0,76 мкм), 7%-ы ультракүлгін сәуле (0,38 мкм) спектрінде жатады. Корпускулалық радиация негізінен 300 – 1500 км/с жылдамдықпен қозғалатын әрі түгелімен жер магнитосферасында тұтылып қалатын протондардан тұрады (концентрациясы 5 – 80 ион/см3, ал күн активтілігі артқанда, ол да артады). Күн радияциясы – Жер бетінде және атмосферада болып жатқан экзогендік процестер үшін бірден-бір энергия көзі болып табылады; әдетте оны жылулық әсері бойынша өлшейді. Оның жер бетіне келетін мөлшері уақыт бірлігінде 1 см 2 жерге түсетін калориямен өрнектеледі. Жер әр минут сайын Күннен 2,4·1018 кал сәулелік энергия алады.

## Дереккөздер


Санат:Күн қуаты
Күншуақ

**КҮНШУАҚ**– Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы қыстау. Бестамақ ауданынан сол түстік-шығысқа қарай 11 км жерде орналасқан. Сайлы-жыралы жазық өңірдегі Күншуақтың оң түстігінде Ақжан қыстауы жатыр. Батысында 7 км жерден Шаған өзені ағып өтеді.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қыстаулар
Күреңот

**Күреңот** () – өзімен аттас тұқымдасқа жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдік немесе шала бұта.  

Биіктігі 50 – 180 см, тамыры жуан. Сабағы тік. Өсімдіктің сыртын түк жапқан. Шеті иректелген жапырақтары қандауыр пішіндес, кезектесіп орналасқан. Дара гүлдері қызғылт, қара қошқыл түсті, жапырақ қойнауында орналасқан. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша. Тұқымы бүртікті қоңыр, дөңгелек. Күреңоттың тамыры жеуге жарамды, оның құрамында крахмал, қант көп. Балауса жапырақтары сабағының ұшында жетіледі, оны кептіріп шай орнына ішуге болады. Сабағын, жапырақтары мен гүлдерін емдік мақсатта пайдаланады. Күреңот шөбінің тұнбасын бас ауырғанда, ұйқы қашқанда және жатыр ауруларын емдегенде ішеді. Сондай-ақ Күреңот – шірнелі мал азықтық өсімдік.
## Табиғатта таралуы
Қоңыржай және салқын аймақтарда кездесетін 50-ге жуық түрі белгілі. Әсіресе Күреңоттар Жаңа Зеландияда өте көп өседі. Қазақстанның барлық аймақтарындағы қылқан жапырақты және аралас ормандарда, тоғайда, сулы, ылғалы мол жерлерде көп кездеседі. Құрғақ, құмды жерлерде, орман шеттерінде, жолдар мен арна бойында өседі. Күреңоттың 14 түрі бар. Ең жиі тарағаны – түкті Күреңот (E. hіrsutum).Күреңот таудың күнгей беткейлеріндегі шабындықты, орман арасындағы алаңдарда, кесілген ағаш орындарында өседі. Айталық, Шығыс Қазақстан облысының кейбір жерлерінде күреңот биік болып өседі. Тіпті олардың арасынан атты кісі көрінбей кетеді.
## Химиялық құрамы.
Оның құрамында илік заттар, С витамині, херофиллин деп аталатын алкаллоид бар. Күреңоттан жасалған дәрілік препараттардың нерв жүйесін тыныштандыратын, түрлі қабынуларға қарсы әсер ететін қасиеттері бар.
Дәрілік шикізат ретінде жапырағын шілде – тамыз  айларында жинап, көленке жерге кептіреді де, ағаш жәшіктерге немесе қағаз қаптарға салып сақтайды.
## Мал дәрігерлігінде қолданылуы.
Халық емшілері бұл өсімдіктің тұнбасымен малдың асқазан – ішек ауруларын емдеген, ал адамның асқазанына, ішегіне жара түскенде, бас ауырғанда күреңоттың жапырағын  шай секілді демдеп ішкізген. Оның тұнбасын жасау үшін қайнатылған 0,5 литр суға 30 грамм кептірілген жапырақ салып, 20 минут тұндырады.
Бұзауларға, құлындарға 50 – 100 грамнан күніне үш рет ішкізіледі.

## Дереккөздер

https://halykemi.wordpress.com/about/


Санат:Күреңоттар
Күркелі (тау)

**Күркелі** – Баянауыл тауларының оңтүстігіндегі шоқылы тау.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Жаңатілек ауылының оңтүстік-шығысында 38 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 775 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге, енді жері 4,5 км-ге созылып жатыр. 

## Жер бедері
Көлбеу келген беткейлері бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы силур мен девон кезеңдерінің кристалды гранит, тақтатас жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында боз, бетеге, т.б. дала өсімдіктері мен бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Күркетауықтар

**Күркетауықтар** () – тауықтәрізділер отрядының бір тегісі. 

Дене тұрқы 85 – 100 см. Басы және мойнының біраз жері тықыр. Аталығы тоқылдағында мойнында етті қатпарлар пайда болып, құйрықтарын тік ұстап, желпуіш сияқты желпиді. Қауырсындары қара металл түсті жылтыр. Жақсы жүгіріп, жерде жақсы жүреді. Бірақ ұшқанды ұнатпайды. 2 түрі белгілі. Соның ішінде арғы тегі Солтүстік Америкада кеңінен таралған кәдімгі күркетауық (Meleagris gallopavo). 

Күркетауық – үй құстары ішіндегі ең ірісі. Қоразының тірі салмағы 9–35 килограмм, мекиені 4,5–11 килограмм. Жаңа шыққан балапанының салмағы 50–55 грамм, 120 күннен соң 4–5 килограмм. Ұрғашы балапан 4 айлығында, еркегі 7 – 8 айлығында өсуін тоқтатады да, одан әрі ет алып, май жинайды. 3–4 ай бордақыланып етке өткізіледі. Еті дәмді, құрамында жеңіл қорытылатын протеин көп (28%-ға дейін). Әр күркетауықтан орта есеппен жылына 90–100 жұмыртқа алынады, балапанын 28 күнде шығарады. Оны негізінен ет алу мақсатында асырайды. Күркетауықтың еті өте дәмді және диеталық мақсатта пайдаланылады. Себебі, етінің құрамында организмге тез сіңетін протеин (28%) болады.

## Дереккөздер


Санат:Тауықтәрізділер
Санат:Күркетауықтар
Санат:Солтүстік Америка құстары
Күркілдек

**Күркілдек** — Нұра алабындағы ағынсыз көл.  

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданының шығысында, Алакөл көлінің оңтүстігінде 3 км жерде. 

## Гидрографикасы
Аумағы 6,8 км (солтүстігіндегі аумағы 5,3 км2 болатын Күркілдек шығанағын есептемегенде). Теңіз деңгейінен 354 м биіктікте. Ұзындығы 3,4 км, енді жері 2,3 км жағалау бойының ұзындығы 10,2 км. Суды 166 км2 аумақтан жинайды. Жағалауы жазық, түбі лайлы. Жағалауында қамыс пен құрақ шоғырлары өскен. Еріген қар суымен толысады. Қуаңшылық жылдары құрғап қалады. Суы тұщы, мал суаруға пайдаланылады. 

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Күркіреуік

**Күркіреуік** — Ырғыз өзенің аңғарындағы бұлақ. Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Құрылыс ауылының оңтүстік-батысында 42 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 250 м биіктікте. 

Жер бедері жонды-белесті, сай-жыралармен тілімденген. Жанында Қоянбұлақ, Қарабұлақ, Майбұлақ және т.б. көптеген бұлақтар орналасқан. Батысынан Шалқар – Ырғыз автомобиль жолы өтеді. Бұлақ суын ауыз су және мал суаруға пайдаланады.  

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Ырғыз ауданы географиясы
Күрмек

**Күрмек** () – астық тұқымдасы, қонақ туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қызылорда, Түркістан қалалары маңында, Қаратау жотасында, Алматы облысының кейбір жерлерінде өседі. Биікт. 50 – 150 см. Сабағы тік, түбінен бастап бұтақтанған. Ашық көк түсті, жылтыр. Жапырағы жалпақ, таспа пішіндес (ені 1,5 см), жалаң, кейде түкті, жиектері бұдырлы келеді. Гүлшоғыры – масақ, жалғыз гүлден тұрады, шілде – қыркүйекте гүлдейді. Жемісі – дәнек, піскен соң үзіліп түседі. Тұқымын ұн және спирт алуға пайдаланады. Көбінесе күріш егістігінде арамшөп түрінде кездеседі. Малға жемшөп, ал оңтүстік облыстарда дәнін құс тағамы ретінде пайдаланады. Күрмекті сүрлеуге де болады.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Күрметі

**Күрметі**, *Таушілік* – Күнгей Алатау жотасының шығыс бөлігіндегі (Таушілік тауы) асу.

## Географиялық орны
Қазақстан мен Қырғызстан шекарасы аралығында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3552 м. Асудан мамыр – қыркүйек айлары аралығында өтуге болады. Жолаушы асудың сол түстігіндегі Шілік өзенінің оң саласы – Күрметі өзенін бойлай жоғары жүре алады. Асудан өткеннен кейін Қырғыз аумағындағы Күрменті өзенінің бастауына шығады. Одан төменде жол Ақбұлақ және Күрменті ауылына алып барады. Асудың Қазақстан бөлігінде Күрметінің етегіне шағын көл орналасқан. Асудың солтүстік беткейі тік, қорымтасты.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Күнгей Алатау
Күреңоттар тұқымдасы

**Күреңоттар тұқымдасы** () – қос жарнақты, бір не көп жылдық шөптесін, кейде шала бұта, бірақ бұта, ағаш түрінде сирек кездесетін өсімдіктер. 

Күреңоттар тұқымдасының қоңыржай және субтропиктік аймақтарда өсетін 20 туысы, 650-дей түрі бар. Қазақстанда күреңот, иваншай, есекшөп және цирцея туысына жататын 21 түрі өседі. Гүлдері қос жынысты, дара не масақ, шашақ не сыпыртқы тәрізді гүлшоғырына топталған. Аралармен, көбелектермен, т.б. ұсақ жәндіктермен тозаңданады. Тостағаншасы түбіне дейін 2 – 4 бөлікке бөлінген, кейін гүлтұғыры түсіп қалады. Күлтесі 2 немесе 4 – 5 желекті. Аталығы тостағаншаның түбіне орналасқан. Жемісі – қорапша не жаңғақ тәрізді, кейде жеміс түрінде де кездеседі. Күреңоттар тұқымдасының кейбір түрлерінде (мыс., Америкада өсетін – Ludwіgіa repens) тіршілік ету жағдайына қарай тамыры: қоректенетін, жүзетін және тыныс алатын болып бөлінеді. Күреңоттар тұқымдасының көптеген түрлері (мыс., жіңішке жапырақты иваншай) шірнелі өсімдіктер, олардың жапырағын медицинада дәрі-дәрмек жасау үшін пайдаланады және кептіріп шай орнына да ішеді. Құрамы май, каротин және [ротеинге бай, сондықтан құнарлы мал азығы болып саналады. Ал екі жылдық есекшөпті хош иісті гүлдері үшін саябақтарда өсіреді, етжең тамырының құрамында 28%-ға дейін май болғандықтан құрылыста пайдаланатын олифа майы алынады.

## Дереккөздер


Санат:Күреңоттар
Күреңөгіз

**Күреңөгіз** – Оңтүстік Алтайдағы асу. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Биіктігі 2790 м. Асу арқылы Күреңөгіз тауының оңтүстік беткейіндегі Аққаба өзенінің бастауына соқпақ жол өтеді. Асудан маусым – қыркүйек айлары аралығында ғана өтуге болады. Күреңөгізді жергілікті тұрғындар ертеден пайдаланған.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы асулары
Санат:Алтай таулары
Күрт

thumb|right|Camel
**КҮРТ**– нар маяны үлек бурамен (сыңар өркеш түрікмен түйесі) будандастыру арқылы алынатын түйе буданы. Дене бітісі аруана тәрізді, сыңар өркешті Аруанамен салыстырғанда күрттің тізе шудасы қалың, жүні көп, сүті аз, ал түйеден жүн түсімі аз, сүті көп, орташа биіктігі 174,7 см, тұрқы 154 см, көкірек орамы 202,6 см, жіліншік орамы 17,8 см. **Күрт** суыққа шыдамды, жүні қалың, сүті майлы. Қазақстанның түйе өсіру шарушылығында күрт өсірудің маңызы зор, өйткені ол Қазақстанның климаттық жағдайына төзімді келеді. Күрт Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау облыстарында көп өсіріледі.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Түйелер‎
Күрті

**Күрті** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысының Қарасай және Жамбыл аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 123 км, су жиналатын алабы 12500 км2.

## Бастауы
*[[Ұзынқарғалы]], [[Қопа (Іле алабындағы өзен)|Қопа]]* өзендерінің қосылған жерінен бастап Күрті аталады. Ақтоғай ауылынан 20 км-дей жоғары Іле өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жылдық орташа су ағымы Күрті ауыл тұсында 2,20 м3/с. Арнасы кең, жағасы тік жарлы. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Өзеннің арнасына Күрті бөгені салынған.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері
Санат:Қарасай ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Күрті бөгені

**Күрті бөгені** – Алматы облысының Қарасай және Жамбыл  аудандары жеріндегі су бөгені. 

## Гидрологиялық режімі, сипаты
Күрті өзені аңғарында орналасқан. 1967 жылы іске қосылған. Ауданы 8,3 км², ұзындығы 25 км, ең енді тұсы 0,8 км, жағалауының ұзындығы 64 км, орташа тереңдігі 14,5 м, ең терең жері 38,5 м, су сыйымдылығы 120 млн. м3, бөгеннің су жиналатын алабы 10,4 мың км². Арнадағы тосқауылдың ұзындығы 232 м, биіктігі 42 м, ені 7,5 м. Күрті бөгені орташа есеппен жылына 102 млн. м3 су береді; 23 мың га жер суғарылады, шамамен 100 мың га жайылымды суландырады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы гидрографиясы
Санат:Су қоймалары
Күрішбас

**Күрішбас** (Pіptatherum) – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Солт. жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында кездесетін 50-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда тау баурайында, жартастар және тасты шатқалдарда өсетін 10 түрі бар. Биікт. 25 – 80 (кейде 130) см. Жайылып өсетін қысқа тамырлары шырмалып шым түзеді. Сабағы тік, тегіс, жіңішке әрі сынғыш келеді. Жапырақтары жіңішке, ұзын. Дара гүлді, қос қабыршақты масағы сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Гүл қабығы да, аталығы да – үшеу. Мамырдан шілде айына дейін гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бір тұқымды дәнек. Жоңғар күрішбасы (P. songorіcum) және айыл күрішбасы (P. latіfolіum) – жақсы жайылымдық өсімдіктер. Қаратау күрішбасы (P. karаtavіense) – тек Қаратауда өсетін эндемик түр. Ал бұқарша күрішбасын (P. holcіforme) үй құстары сүйсініп жейді.
## Дереккөздер
 

Санат:Астық тұқымдасы
Күршім жотасы

**Күршім жотасы** – Алтай тауларының оңтүстік-батыс сілеміндегі жота.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерінде. Нарын, Сарымсақты және Оңтүстік Алтай жоталарының оңтүстігінде, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 130 – 135 км-ге созылып жатыр, ені 25 – 30 км. Ең биік жері 3305 м (Ақсубас тауы). Шығыс бөлігінің оңтүстігінде Марқакөл көлі жатыр.

## Геологиялық құрылымы
Жота девонның туфынан және эффузивті жыныстарынан, палеозойдың құмтастарынан түзілген. Гранит интрузивтері де кездеседі. 

## Жер бедері
Жотаның сол түстігінде беткейі тік құлама. Күршім жотасы Салқыншоқы (2084 м), Сарытау (2646 м), Ұлтабар (2722 м), т.б. жеке таулар мен тау сілемдерінен тұрады. Тау беткейлерінен Күршім өзенінің сол салалары: Қыстау Күршім, Қойшілік, Сорная, сонымен бірге Марқакөл көлінен ағып шығатын Қалжыр және оның салалары Шұқырқалжыр, Қараағаш, Березовка, т.б. өзендер бастау алады.

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Тар және терең шатқалдардың сол түстік беткейлерінде қылқан жапырақты, тау шатқалдары мен етегінде жалпақ жапырақты орман қалыптасқан. Тау етегінде жусан, боз, бұта және жапырақты орман өседі. Тауларда (2000 м-ден жоғары) альпілік шалғын шөптер, астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Жануарлардан қоңыр аю, таутеке, қасқыр, түлкі, борсық, суыр, тиін кездеседі. 
 
## Дереккөздер

 
Санат:Күршім ауданы таулары
Күш тауы

**Күш** – Маңғыстау тауларының орта бөлігіндегі шоқылы тау массиві. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шетпе ауылының солтүстік-батысында 14 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 322 м. Солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 500 – 600 м шамасында. Оңтүстік беткейі тік жарқабақты, қалған бөліктері көлбеу, пішіні доға тәрізді созылып жатыр. Беткейлері аз тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысын юра мен бордың құмды-сазды жыныстары жапқан. 

## Өсімдігі
Етегінде жусан, тасбұйырғын басым өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Күшәла кентастары

**Күшәла кентастары**, күшән кентастары – құрамында бөліп алуға тұрарлықтай күшәла және оның қосылыстары шоғырланған табиғи минералдық шикізат. 

120-дан астам күшәла минералдарының ішінде өндірістік маңызы барлары: арсенопирит ҒеАsS (Аs – 46%), леллингит ҒеАs2 (72,8%), реальгар АsS (70,1%), аурипигмент Аs2S3 (61,0%), энаргит СuАsS4 (19,1%), теннатит Сu12Аs4S13 (17%). Күшәла кентастары негізінен түрлі түсті металл кендерінде және бағалы металдар кешенінде кездеседі. Күшәланың өз кендері – арсенопириттік, реальгар-аурипигменттік, ал кешендік кендері – алтын-күшәлалық, күшәла-полиметалдық, мыс-күшәлалық, күшәла-кобальттық, күшәла-қалайы-вольфрамдық, күшәла-сүрме-сынаптық типтерге бөлінеді. Бұлар қышқыл, орта құрамды интрузивтердің постмагмалық процестерімен байланысты. Жалпы күшәла өндірісінің 10%-ын беретін кентас денелері, желі, қабат, бұтақты иірімдер түріндегі арсенопириттік кендер әр түрлі шөгінді, атпа жыныстарда орналасқан. Күшәланың есептелген қорының 30%-ын, өндірісінің 60%-ын беретін алтынды-күшәлалы кендердің кентастары сульфидті, сульфотұзды, кварц желілері түрінде кездеседі. Кешенді кентастар саналатын түрлі пішінді иірімдер, кварцтық және гидротермальдық желілер түрінде кездесетін күшәла-полиметалды; мыс-күшәлалы, күшәла-кобальтты, күшәла-сүрме-сынапты, күшәла-қалайы-вольфрамды кендерден күшәлаға қоса едәуір мөлшерде алтын, күміс, мырыш, қорғасын, мыс, кобальт, сынап, сүрме, қалайы, вольфрам өндіріледі. Өндіру үшін Күшәла кентастарындағы күшәла мөлшері 2%-дан, кешенді кентастарда 0,1 – 0,5%-дан кем болмауы керек. Күләша кентастары гравитациялық, флотациялық әдістермен байытылады. Қазақстанда күшәла Алтай, Сарыарқаныңалтын, полиметалл кендерінен алынады. 

## Сілтемелер


Санат:Минералдар
Күшәла қосылыстары

**Күшәла қосылыстары**, күшән қосылыстары – күшәла элементі түзетін химиялық қосылыстар. Күшәла қосылыстарында +5, +3 және –3 тотығу дәрежелерін көрсетеді. Күшәланың оттекпен қосылыстары – As2O3 және As2O5. Күшәла (ІІІ) оксиді (күшәлалы ангидрид) As2O3 – ақ түсті кристалл, суда нашар ериді, өте улы зат. Ол негіздермен әрекеттесіп күшәлалы қышқылдың тұздары – арсениттер түзеді. Кальций және магний арсениттері (улы зат) а. ш-нда өсімдіктер зиянкестерімен күресуде қолданылады. Күшәла (V) оксиді (күшәла ангидриті) As2O5 – түссіз, кристалл немесе шыны тәріздес зат. Суда жақсы ериді. Оны күшәла қышқылынан (Н3AsO4) 200°С шамасында қыздыру арқылы алады. Оның сумен әрекеттесуінен күшәла қышқылы, негіздермен әрекеттесуінен күшәла қышқылының тұздары – арсенаттар түзіледі. Күшәла (V) оксиді а. ш-нда өсімдіктер зиянкестеріне қарсы, шыны өндірісінде, т.б. қолданылады. Күшәланың металдармен химия қосылысы арсенидтер деп аталады. Күшәла – органика қосылыстарды күшәла галогенидтеріне металл органика қосылыстармен немесе күшәлалылау қышқылдың тұзына алкилдеуші заттармен әсер ету арқылы, т.б. әдістермен алады. Олар медицинада, сондай-ақ әр түрлі органикалық синтез реакцияларында, т.б. қолданылады.

## Сілтемелер


Санат:Күшән қосылыстары
Күшік тауы

**Күшік** – Бұғылы және Жақсы Тағылы тауларының аралығындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Айғыржал аулының солтүстік шығысында 21 км жерде орналасқан. Күшік пен Қарақамыс өзендерінің суайрығында. Салыстырмалы биіктігі 70 м. Ең биік жері шамамен 800–820 м биіктікте. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейі тіктеу, жер бедері бірнеше ұсақ қырқалы шоқылардан тұрады. Девонның альбитофир, порфирит, гранит жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың қызғылт қоңыр топырағында бетеге аралас боз өседі. Беткейлері жайылымдық ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

 
Санат:Шет ауданы таулары
Күшікбай

**Күшікбай** – Мұғалжар тауларының ортаңғы бөлігіндегі шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Жем (Ембі) қаласының солтүстік шығысында 36 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 552 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Солтүстік беткейі тіктеу келген.

## Геологиялық құрылымы
Силур, төменгі девон кезеңдерінің жанартаутекті-шөгінді (лава, туф, тақтатас) жыныстарынан түзілген.  

## Өсімдігі
Таудың қоңыр топырағында бетеге, боз, жусан, бұта аралас қараған, тобылғы, т.б. өседі. Тау баурайындағы бұлақтардан Ащысай өзенінің салалары бастау алады. Етегі көктемгі-күзгі мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Күшікбайсор

**Күшікбайсор** – Қалдығайты өзенінің төменгі ағысында орналасқан көл.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданының оңтүстік батысында, Үшана ауылынан оңтүстік батысқа қарай 15 км жерде. 

## Гидрографикасы
Аумағы 4,9 км2, ұзындығы 4,2 км, енді жері 2,3 км, жағалауының ұзындығы 19,6 км. Негізінен жауын-шашын, көктемде Қалдығайты өзенінің суымен толысады. Суы қарашада қатып, сәуірдің 1-жартысында ериді. Жағалауы шабындық және жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы көлдері
Күшікжал

**Күшікжал** – Балқаш көлінің шығысындағы төбешікті-қырқалы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданы жерінде, Лепсі мен Ақсу өзендерінің төменгі ағысы аралығында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 420 м. Аумағы 800 км2. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай ұзындығы 56 – 60 км, ені 10 – 45 км. Қырқалы төбешіктердің биіктігі 2 – 20 м. Грунт сулары 1 – 30 м тереңдікте. 

## Өсімдігі
Күшікжал құмы жусан, еркек шөп, теріскен, т.б. өсімдіктермен бекіген. Өзен жайылмасына таяу қамыс, құрақ, сортаң жерлерде сораң өсімдіктер өседі. Көктемде, қыста жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы құмдары
Күшік флорасы

**КҮШІК ФЛОРАСЫ**– қазба өсімдіктер. Қостанай облысы Амангелді ауданындағы Күшік қыстауынан 1,5 км төмен, өзен бойынан табылған. Алғашында бұл жерден миоцен кезеңінің басында тіршілік еткен жануарлар сүйектері анықталды. Кейінірек сүйектер табылған шөгінді қабаттардан сол уақыттарда өскен өсімдіктердің тозаңдары, дәндері және шөгінді қатпарларында сақталып қалған жапырақтарының таңбалары табылды. Күшік флорасында тозаңды өсімдіктердің 20 түрі анықталды. Оның ішінде көпшілігі – қырық жапырақ, қарағай және самырсын өсімдіктері. Гүлді өсімдіктерден емен, грек жаңғағы, қайың, қандыағаш, үйеңкі, шегіршін, шаған, т.б. барлық Жапырақтарының таңбаларынан өсімдіктердің 46 түрі анықталды. Оның 11 түрі (Quercus kuschukensіs, Quercus amangeldіrіsіs, Quercus popovіl, Quercus kustanaіca, Sorbarіa callіcomaefolіa, Cercіs kryshtofovіchіі, Myrtophyllum kuschukensіs, Cornus aralensіs, Vaccіnіum palaeoretusum, Perіploca kryshtotovіchіі, Trapa vassіljevіі) ғылымда жаңадан анықталған түр болып табылады. Ертедегі жануарлар мен өсімдіктер қалдықтарының бір жерден табылуының палеонтол. зерттеулер үшін маңызы зор. Күшік флорасы миоценнің бас кезіндегі Торғай өңірінде емен, қайың, жаңғақ, шаған, қырықжапырақ ағаштарынан тұратын аралас орман болғанын көрсетеді. Олардың көпшілігі қазір Жерорта тенізнің шығысында, ал кейбір түрлері Шығыс Азия мен Солтүстік Америкада өсетін өсімдіктерге ұқсас келген. Күшік флорасының топырақтың шөгінді қабаттарының геологиялық жасын анықтауда, олардағы жануарлар мен өсімдіктердің қазба қалдықтарының таралуын зерттеуде алатын орны ерекше.

## Сілтемелер


Санат:Археология
Санат:Қостанай облысы
Санат:Өсімдіктану
Кілемжайған

**Кілемжайған**– ежелгі қоныс орны. Қызылорда облысы Сырдария ауданы Қызылжарма ауылының (№11 т. ж. айырмасы) солтүстік-шығысында орналасқан. 

Романовтар патшалығының 300 жылдығына байланысты Перовский шаңырағы қонаққа шақырған патша әулеті қоңыраулы күймемен саяхаттап келе жатып, осы Кілемжайған жеріне тоқтаған. Жергілікті болыс, билер көл жағасына 300 кілем жайып 3 – 4 қатар ақ үй тігіп патша әулетін қонақ еткен. Сол жер кейін Кілемжайған аталған.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы қоныстары
Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) географиясы
Кіндік

**Кіндік** –  Ханшыңғыс жотасының солтүстік бөлігіндегі шоқылы тау массиві. 

## Географиялық орны
Абай облысы Абай ауданы Сарыжал ауылының оңтүстігінде 20 км жерде орналасқан. Шаған өзенінің аңғарында.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 549 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Солтүстік беткейі тіктеу, қалған бөліктері көлбеу келген. 

## Геологиялық құрылымы
Кіндік тас көмірдің граниті мен гранитоидтарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, тобылғы, қараған, селеу өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Кіндіктас

**Кіндіктас** – Шу-Іле тауларының орта тұсындағы тау сілемі.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Шу және Қордай аудандары аралығында. Қопа аңғары мен Шу өзені аралығындағы суайрық. Абсолюттік биіктігі 1519 метр. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 80 км шамасында созылып жатыр, ені 15 – 20 км.

## Геологиялық құрылымы
Таудың оңтүстік-шығыс бөлігі палеозой гранитінен, солтүстік-батысы тас көмір және кембрий шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Беткейі жусан, боз, бұта және эфемер өсімдіктеріне бай. Оңтүстік-батыс беткейінен Шоқпар, Кербұлақ, Теректі, Шатыркөл, т.б. өзендер бастау алады. Баурайы жайылымға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы таулары
Санат:Шу ауданы таулары
Кіндікті (көл, Қостанай облысы)

**Кіндікті** – Сыпсыңағаш қолатындағы тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қамысты ауданы Орқаш ауылының оңтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 244 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы — 42,2 км², ұзындығы — 10 км, енді жері — 7 км, жағалау бойының ұзындығы — 40,8 км, тереңдігі — 3,5 м. Суы мол жылдары жағалауына жақын жатқан ұсақ көлдерге қосылып аумағы ұлғаяды. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Жазда айдыны тартылып, сор батпаққа айналады. Аумағын қамыс, құрақ, т.б. өсімдіктер басқан. 

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы көлдері
Кіндікті (қоныс, Ақтөбе облысы)

**Кіндікті** – Теріскен құмының сол түстік-батысындағы қоныс. Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. Жем өзені аңғарында. 

Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Сол түстігінде Қайрақты қыстауы мен Жыңғылдыкөл құдығы, шығысында Алтындіңшек қыстауы мен Кемпір артезиан құдығы, оңтүстігінде Қоңырорпа қыстауы бар. Батысынан Дияр – Оймауыт ауылдарының аралығында қара жол өтеді. Қоныс жері шөбі шүйгін мал жайылымы.

## Сілтемелер


Санат:Ақтөбе облысы қоныстары
Санат:Байғанин ауданы географиясы
Кіндікті (қоныс, Шығыс Қазақстан облысы)

**Кіндікті**– Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы қоныс. Қарабұлақ ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 – 28 км, Қараөзек тауының шығысында 20 км жерде орналасқан. Қоныстың оңтүстік-батысы көтеріңкі келген. Солтүстігінде қорымтас шоғырлары кездеседі.

## Сілтемелер


Санат:Шығыс Қазақстан облысы қоныстары
Санат:Аягөз ауданы географиясы
Кіндікті (көл, Ақмола облысы)

**Кіндікті** – Нұра алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Шолақшалқар көлінің солтүстігінде 4 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 8,6 км2 (қуаңшылық жылдары аумағы 4,1 км2-ге дейін кішірейеді). Теңіз деңгейінен 317 м биіктікте. Ұзындығы 3,4 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 10,2 км. Кіндікті суды 47,9 км2 жерден жинайды. Жағалауы жайпақ, аз тілімденген. Оң түстік-шығысында шағын түбек екі шығанақты құрайды, сол түстігінде кішірек келген арал бар. Түбі лайлы. Еріген қар суымен толысады. Жазда құрғап қалады. Суы тұзды және кермекті, ішуге жарамсыз.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Кіндікті (көл, Павлодар облысы)

**Кіндікті** – Шідерті өзені алабындағы көл.

## Географиялық  орны
Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты аумақтағы тұзды тұйық көл. Шідерті кентінің шығысында 17 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 204 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,9 км2, ұзындығы 3,1 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 14,8 км. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Жазда жағалауы тартылып, батпаққа айналады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Жағалауында қамыс, құрақ өседі.

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Кіндікті (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)

** Кіндікті** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз, Көкпекті, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай аудандарының жерімен ағады. Ұзындығы 91 км, су жиналатын алабы 1220 км².

## Бастауы
Бастауын Тарбағатай жотасы ның солтүстік бөлігіндегі Қосмұрын, Сарымсақты, Сылдырама, тауларынан алып, Биғаш ауылынан шығысқа қарай 14 км жерде Көкпекті өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жағалауы құмды-сазды, кейбір жері гранитті тік жарлы. Өзен жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Суы егін суғаруға пайдаланылады. Жайылмасы шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы өзендері
Санат:Көкпекті ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Санат:Тарбағатай ауданы өзендері
Кіндіктісай

**Кіндіктісай** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 40 км.

## Бастауы
Қаратау жотасының оңтүстік сілемдері бойындағы бұлақтардан бастау алады.

## Гидрологиясы
Төменгі ағысы Аққұм темір жол стансасының тұсында Сырдария өзеніне 4 км жерде сіңіп кетеді. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толығады. Жазда тартылып, қарасуларға бөлініп қалады. Арнасына құмды-саздақты шөгінділер шөккен.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Кіпірбай

**Кіпірбай**– Ақшатау жотасының оңтүстік-батысындағы қыстау. Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Мәдениет ауылының солтүстік-шығысында 8 км жерде орналасқан. Бақанас және Көксала өзендерінің аңғарында. Маңында Саянбай, Қарашеңгел, Ажар, Сарыбұлақ қыстаулары бар. Сұр қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Қыстау мал жайылымына пайдаланылады.

## Сілтемелер


Санат:Шығыс Қазақстан облысы қыстаулары
Кіретұмсық

**Кіретұмсық**, *Күретұмсық* – Көкиірім және Еспе өзендерінің аңғарындағы шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданы Көкөзек ауылының шығысында 5 км жерде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 553 м. 

## Жер бедері
Солтүстік беткейі тіктеу, батыс бөлігі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Жер бедері төбелі-қырқалы келген. 

## Өсімдігі
Аллювийлі-пролювийлі шөгінділер жапқан сұр, сортаңды топырақ жамылғысында жусан, ажырық, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы таулары
Кірпібас

**Кірпібас** () – қоғалар тұқымдасына немесе өзімен аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық су өсімдіктері. 

Қазақстанда өзен жағалауында, су басқан шалғында өсетін 4 түрі бар. Әсіресе жабайы кірпібастың (S. sіmplex) айрықша маңызы бар. Биіктігі 10 – 100 см. Сабағы бұтақтанып біткен. Жапырағы қос қатарлы, кезектесіп орналасқан, таспа пішіндес, түбінде қынабы бар. Гүлі дара жынысты, ұсақ, жұмыр гүлі қою, шар пішіндес, оның аталық гүлі жоғары, ал аналығы төмен орналасқан. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – жаңғақ. Дәнімен су құстары қоректенеді; олар түлегенде қалың өскен Кірпікбас арасына жасырынады.

## Сілтемелер


## Сыртқы Сілтемелер
*Ежеголовник

Санат:Қоғалар
Кірпішөп

**Кірпішөп** (Echіnarіa) – астық тұқымдасына жататын шөптесін өсімдік. Жерорта теңіз аймағында кездесетін монотипті түр. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньның (Жылға мен Ақжар станцияның аралығында) құрғақ, тастақты тау беткейлерінде өсетін жалғыз түрі – басты Кірпішөп (E. capіtata) бар. Оның биіктігі 5 – 25 см, сабағы түбінен бұтақтанған, тықыр және тегіс болады. Жапырақ қынабы тықыр, тілшесі ұзынша келеді. Жапырақ тақташасының көлд. 2 мм, бұдыр. Гүлшоғыры – домалақбас; масақ қабыршағы жұқа, тықыр домалақ болады. Оның жоғарғы жағы ойма және үшкір келсе, төменгі гүлқабыршағы кері қарай иілген 5 тісшеден тұрады. Олардың ұзындығы 4 – 6 мм, жоғарғы бөлігінің 2 үшкірі бар. Тұқымы және тамыр сабағы арқылы көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жидек. Сабағын сиыр мен ешкі сүйсініп жейді.

## Сілтемелер


Санат:Өсімдіктер
Кірпішыбындар

**КІРПІШЫБЫНДАР**, тахиналар (Tachіnіdae) – қосқанаттылар отрядына жататын қысқа мұртты шыбындар тұқымдасы. Жер шарында кең тараған (5000-дай түрі белгілі). Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Ұзындығы 3 – 20 мм. Мұртшалары қысқа, үш бунақты. Дернәсілдері – басқа жәндіктер мен көпаяқтылардың ішкі паразиттері. Кірпіщыбындың кейбір түрінің аналықтары жұмыртқаларын өз иесінің денесіне (Exorіsta, Phryxe, т.б.), кейбіреулері (Dexіa, Taсhіna, т.б.) иелеріне жақын жерлерге салады. Дернәсілдері иелерін тез тауып алады немесе дернәсілдің иесі жұмыртқаны қорегімен бірге жеп қояды. Кірпішыбындардың дернәсілдері 3 тәуліктен 3 аптаға дейін, ал піллә ішінде жататын қуыршақтары 8 тәуліктен 6 аптаға дейін дамиды. Ересек жәндік қуыршақ қабын түзу тігіс бойымен жарып немесе қуыршақ қабының үстіңгі жағынан дөңгелек қақпақша арқылы сыртқа шығады. Кірпішыбындардың көпшілік түрлері алғашқы жәндік паразиті ретінде зиянды жәндіктерді (мыс., астықтың аса қауіпті зиянкестері: бақашық, бізтұмсық, қандалалар) жойып пайда келтіреді, бірақ орман және ауыл шаруашылықтарының зиянкестері болып табылатын түрлері де көп.

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Кішкене Аралтөбе

**Кішкене Аралтөбе** – Алакөл көлінің орташа бөлігіндегі арал. 

## Географиялық орны
Абай (Үржар ауданы) және Жетісу (Алакөл ауданы) облыстарының шекарасында орналасқан. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 501 м биіктікте. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,1 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Оңтүстік беткейі тіктеу, пішіні үшбұрыш тәрізді келген. Арал көлге 4 – 6 м-лік террасалар арқылы ұласады. Палеозойдың орта девон және жоғары тас көмірдің түпкі жыныстарының бетін борпылдақ делювийлі шөгінділер жапқан. Топырағында жусан, т.б. сортаңды өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы географиясы
Санат:Жетісу облысы географиясы
Санат:Алакөл аралдары
Кішкене Бұғаз

**Кішкене Бұғаз** – Зайсан көлінің алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Ақсуат ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 65 км, су жиналатын алабы 1020 км2.

## Бастауы
Тарбағатай жотасының солтүстік беткейіндегі Желдіқара, Доланқара тауларынан бастау алып, Бұғаз өзеніне оң жағалауынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысының аңғары тар, тік жарқабақтармен тілімденген. Құяр сағасы құмды-сазды, тастақты келеді. Өзен жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Суы егін және мал суаруға пайдаланылады. Жайылмасы – шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы өзендері
Санат:Зайсан су алабы
Кішкене Жыланды

**Кішкене Жыланды** – Қараүңгір тауларының солтүстік-шығысында 17-19 км жердегі төбе. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 651 м, ұзындығы мен ені 3,0–3,5 км. 

## Жер бедері
Ендік бағытта созылып жатқан Кішкене Жыланды төбесінің көлбеу беткейлері нашар тілімденген. Солтүстік-батысында 8 км жерде Жыланды тауы (760 м) орналасқан.

## Өсімдігі
Етегінде жусан аралас көкпек, бетеге, қараған, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Кішкене Көгілдір

**Кішкене Көгілдір** – Үлкен Көгілдір тауының оңтүстігінде 10 км жердегі тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданында орналасқан.

## Жер бедері
Салыстырмалы биіктігі 690 м болатын аласа таудың беткейлері көлбеуленіп жазыққа ұласады. Пішіні күрделі. Ұзындығы мен ені 3–4 км шамасында. Кішкене Көгілдірдің өңірінде Егінбұлақ қыстауы мен Шонайбұлақ бұлағы орналасқан.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында жусан, ши аралас бетеге, сұлыбас, еркек шөп, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер
 
 
Санат:Аягөз ауданы таулары
Кішкене Күйкентай

**Кішкене Күйкентай** – Үлкен Күйкентай тауының оңтүстік-шығысында 30 км жердегі тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 683 м.

## Жер бедері
Беткейлері көлбеулеу келген. Олар біртіндеп далаға ұласып кетеді. Ендік бағытта созылып жатқан таудың ұзындығы 6 км-ге жуық, енді жері 4 км. Нашар тілімденген. Шығысында 7 км жерден Бақанас өзені ағып өтеді. 

## Өсімдігі
Көлбеу беткейлерінің қоңыр топырағында бұта шоғырлары аралас бетеге, селеу, қараған, еркек шөп, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары