open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақ тамызу

**Ақ тамызу** - егер отбасынан үйірлі құмырсқа шықса, оны да өлтірмейді. Қайта оған ақ тамызады. Сонда, құмырсқалар ол жерден кетіп қалады. Жоғарыда айтылғандай, өрттің алдына ақ тамызады, су тасыса, оған да ақ тамызады. Сонымен ақ тамызу - қазақ халқының досым түгіл, дұшпаныма да қылдай қиянат жасамаймын, жан баласына жан ашырлықпен қараймын деген ізгі ниетін білдіруі. Ақ сүт таза пиғыл, ақ тілеудің, жақсылыққа жорудың символы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ май

**Ақ май** - қыстан шыққан шөп нәрленгенге дейін сауылған малдың сүтінен алынған май түрі. Сонымен бірге, ертеде дәстүрлі шаруашылық қарекетінде қойды жаз бойы сауып, сүтін жеке жинап, ұйытып, іркіт піскенде алынған майды да ақ май атаған. Оның дәмі мен иісі, тағамдық құндылығы жоғары саналды. Аз өндірілуіне байланысты майдыңсиректүрі деп есептелген. Оны жасы егде адамдар шайдың хош иісі мен дәмін кіргізу үшін пайдаланған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ бұйрықты өлім

**Ақ бұйрықты өлім** — кездейсоқ опат жағдайда емес, жасы жетіп қартайып, өз ажалынан болған қаза. Діни сенім бойынша Алланың бұйрығымен болған, жөнімен келген қаза. Өз ажалымен қайтыс болған «асарын асап, жасарын жасап», артына жақсы өсиет және үлгі-өнеге қалдырып, атаукере, имансуын ішіп, бала-шаға, туыс-туғандарының алдында армансыз көз жұмған жандарға «ақ бұйрықты өлім бұйырған екен» дейді. Яғни ел-жұрт, ауыл-аймағы ішінде құдайдың жіберген ажалы жетіп, дәм-тұзы таусылып өлген өлім дегенді білдіреді.
Ел аузында өлімнің бұл түрі ақ өлім деп те аталады: 
Ер жігіт ақ өліммен өлгенінде, 
Сыз төсек қара жерге көмгенінде. 
Жалғыз-ақ сорлы ананы аяймын мен, 
Ойға алып жақындарын тергенімде.
(С.Сейфуллин).

Ақ бұйрықты өлім немесе ақ өлім деген сөз орамдары әдеби сөз қолданыстарында жиі ұшырасады. Мысалы, кеселді жалқау, қылжақбас, әзір тамақ, әзір ас болып жүріп тірімін деме, онан да Алла берген ақ бұйрықты өлімнің өзі артық (Абай).

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Ақ мал, қара мал

**Ақ мал, қара мал** - дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығының талабына қарай жіктеу жүйесі. Кейбір деректерге Қарағанда, қазақтар түлікті екі түрге бөлген: біріншісі - ақмал (жылқы), екіншісі - қарамалға қысты күмі қораға қамалатын сиыр, қой, ешкі сияқты түліктер жатады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Хольцминден (аудан)

**Хольцминден** () -  Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Хольцминден қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Төменгі Баварияға бағынышты. Жер аумағы 692,48 шаршы км.  Тұрғыны  77 918  адам. Тығыздығы 112,5 адам/ шаршы км. Ресми коды-03 2 55.

Аудан 32 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және қауымдар
# Деллигзен (8 853)
# Хольцминден (20 856)
### Беферн басқаруы
# Беферн (4 311)
# Гольмбах (1 036)
# Холенберг (502)
# Негенборн (775)

### Басқару [[Боденвердер]]
# Боденвердер (6 089)
# Халле (1 743)
# Хелен (Төменгі Саксония) (2 157)
# Хайен (530)
# Кирхбрак (1 163)
# Пегесторф (505)
### Басқару [[Бофцен]]
# Бофцен (2 967)
# Деренталь (741)
# Фюрстенберг (1 284)
# Лауэнфёрде (2 679)
### Басқару [[Эшерсхаузен]]
# Дильмиссен (823)
# Аймен (1 110)
# Эшерсхаузен (3 793)
# Хольцен (681)
# Люэрдиссен (484)
### Басқару [[Полле]]
# Брефёрде (771)
# Хайнзен (979)
# Оттенштайн (1 277)
# Полле (1 203)
# Фальбрух (544)
### Басқару [[Штадтольдендорф]]
# Архольцен (447)
# Дензен (1 576)
# Хайнаде (1 038)
# Ленне (726)
# Штадтольдендорф (5 986)
# Вангельнштедт (668)

## Сілтемелер
* www.landkreis-holzminden.de Официальная страница

Санат:Төменгі Саксония аудандары
Трунов Алексей Николаевич

**Трунов Алексей Николаевич** (09.05.1928, Аягөз қ-сы., - 18.11. 1997, Өскемен қ-сы. ШҚО). ҚазКСР-інің ЕС-сы (1985). Кекпектідегі балалар үйінде тәрбиеленген. 1951 ж. Қазақ дене тәрбие ин-тын бітіргеннен кейін ШҚ облысында әртүрлі қызметтерде істеді. 1956-91 жылдары ШҚ университетінде дене тәрбиесі кафедрасының меңгерушісі болды. Осы ун-тте дене тәрбиесі ф-тетін ұйымдастырушы. "КСРО дене тәрбиесінің үздігі". Спорты респ-лық бірлестігінің президум мүшесі.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Турчин Леонид Петрович

**Турчин Леонид Петрович** (19.03.1965, Таран ауданы Қостанай облысы), ХДШС-і (1997). Жасөспірімдер арасындағы Ә. Біріншілігінің жеңімпазы (1983, Швейцария). Респ-ның әлденеше дүркін және ҰОКМ марафонда (1987, Кандалакина, Мурманск облысы) КСРО ч-ны.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:КСРО жеңіл атлеттері
Санат:Қазақстан жеңіл атлеттері
Шаңғы таяғы

**Шаңғы таяғы**, бамбуктен, қамыстан, іші қуыс металдан жасалады. Жарыс шаңғысының таяғының жерге тірейтін ұшы, қарға тірейтін шығыршық қалпақшасы және жерден итергенде қолдың басына ілетін бауы болады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ақ моншақ

**Ақ моншақ** - жыланның ақ сүйек боп қалған жақ сүйегінен жасалған моншақ. Деректерге қарағанда, қазақ бақсылары таққан. Бақсының магиялық ең мәнді атрибуттарының бірі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Қазақстандағы тау шаңғысы

нобай|200px|1994 жылғы пошта маркасы
**Қазақстанда тау шаңғысы** XX ғасырдың 40-жылдарынан бастап дами бастады. Алматыдан 17 км. жерде теңіз деңгейінен 2200 м. биіктікте орналасқан Шымбұлақ шатқалында алғашқы трасса пайда болып, 220 орындық пансионат салынды. Жаттығулар өте бастады. Л.Орехов, И.Ванкина, А.Артеменко, И. Каштанова, А.Вишняков, А.Дельвер Қазақстандағы тау шаңғысының пионерлері болды. А.Артеменко КСРО-ның 11 дүркін, респ-ның 17 дүркін ч-ны атанды. Ол қысқы О.о-дарға қатысқан респ-ның тұңғыш өкілі болды (1956, Катино Аипеццо, Ит.). Қазақстанда VII Қысқы Азия ойындарының өтуіне байланысты Шымбұлақ шаңғы базасы күрделі жөндеуден өтті.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қазақстандағы шаңғы спорты

Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Қазақстандағы шаңғымен тұғырдан секіру

**Қазақстанда шаңғымен тұғырдан секіру** 1946 жылдан бастап дами бастады. Сол кезде осы спорттың әуесқойлары Көктөбе шатқалынан 25 метрлік тұғыр салып алды. Ұзамай А.Степановтың басшылығымен Каменское Платода 50 метрлік тұғыр салынды. 1950-60 жылдардың арасында Э.Леушин, Қ.Нукин, В.Сологуб, А.Шивжиль, В.Сорокин, В.Янин, И.Луранов сияқты алғашқы спорт шеберлері шықты. Кейін олардың қатарын Т.Насыров, М.Бубликов, ағайынды Васильевтер, В.Чай, А.Королев, С.Бычковтар толықтырды. 1974 жылы "ЕР" ерікті спорт қоғамы шаңғымен тұғырдан секірушілердің арнайы мектебін ашты.

## Пошта маркаларында

Stamp of Kazakhstan 037.jpg|
Kazakhstan stamp no. 671 - 2010 Winter Olympics.jpg|
Stamps of Kazakhstan, 2010-28.jpg|


## Дереккөздер

Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Ольга Викторовна Ведяшева

**Ведяшева Ольга Викторовна** (05.01.1970, Пермь облысы, РФ) ХДШС-і. Респ- ның әлденеше мәрте және Азия ойындарының (1994, 1997) КСРО-ның (1992) ч-ны. 1994 ж. Лиллехаммерде (Норв.) өткен қысқы О.о-дарға қатысты. 1988- 97 жылдардың арасында Ә. кубогіне қатысып келді. Ж-сы: Д.Боғысбаев.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тау шаңғышылары
Санат:Ресей тау шаңғышылары
Санат:Қазақстан тау шаңғышылары
Санат:Тау шаңғысынан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Артеменко Александр Ивановна

**Артеменко Александр Ивановна** (15.02.1928. Краснодар өлкесі, РФ), ЕССШ-і (1967), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1967). 1947 жылдан бастап Т. Ш-сымен айналысты, 1955 ж. Қаз. дене тәрбиесі ин-тын бітірді. 1952 ж. КСРО-ның ч-ны атанып, бұл атақты кейін 10 рет қайталады. КСРО ч-тарының 15 мәрте күміс, 4 рет қола жүлдегері атанды. 1956 ж. Картино де Алпецциодағы қысқы О.о-дарға, 1955 ж. Боутилейтиндегі (Австрия) Ә. Ч-тында өнер көрсетті. А. әртүрлі бағдарламалар бойынша респ-ның 65 рет ч-ны атанды.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тау шаңғышылары
Санат:КСРО тау шаңғышылары
Ақ езу

**Ақ езу** - отарлық жүйе сақарада жаңа құқықтық жүйені қалыптастыра бастаған кезде XIX ғ. бірінші жартысында пайда болған атау. Дәстүрлі ортада ескі заңды шала-шарпы білетін немесе ұстанбайтын, Ресей заңының өзін дұрыс білмейтін билерге қатысты орынды сөзге тоқтамайтын билерді кемсіту үшін «ақ езу» атап кеткен. Яғни аузы көпіріп, езуінен көбік ағып сөйлей беретін, дауласа беретін адам деген. Ал, қазір Ақ езу жалпы даукес немесе мылжың дегенді білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Мүсербаева Роза

**Мүсербаева Роза** (1955, Талғар қ-сы. Алматы облысы), СШ-і (тау шаңғысынан - 1975 және президенттік көпсайыстан - 1979). Нарынқол ауданында "Хан- Тәңірі" туристік базасының директоры.

## Дереккөздер

Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша тау шаңғышылары
Санат:КСРО тау шаңғышылары
Орехов Леонид Иванович

**Орехов Леонид Иванович** (27.12. 1927, Алтай өлкесі, РФ), СШ-і (1955), ҚазКСР-інің ЕСЖ- сы, респ-ның 15 дүркін ч-ны, КСРО құрама к-дасының (1956-58) мүшесі. Респ. және КСРО құрама к-дасының жаттықтырушысы (1958-74). Пед. ғыл. докторы (1994), профессор (2000). О. Тау ш-сынан басқа да семсерлесуден және жүзуден респ-ның ч-ны болды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым докторлары
Санат:Профессорлар
Асан Құтлықұлы Тоқтақынов

**Тохтахунов Асан** (25 қыркүйек 1986, ) Халықаралық Дәрежедегі спорт шебері. 70 метрден Тұғырдан секіруде респ-ның ч-ны (2003). Командалық есепте Азия ойындарының (2003 - Амори, Жап.) қола жүлдегері.

2005, 2007 жылдары Универсиадаға қатысты.

## Әлем чемпионаттарында

* Бишофсхофен (Аустрия; 2004) – 8 орын
* Броттероде (Германия; 2004) – 9 орын

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*http://famous-birthdays.ru/data/25_sentyabrya/tahtahunov_asan_kutulukovich.html 

Санат:Алфавит бойынша трамплиннен секірушілер
Санат:Қазақстан трамплиннен секірушілері
Усков Геннадий Иванович

**Усков Геннадий Иванович** (30.01. 1940), СШ-і, ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1970). Респ. құрама к-дасының аға жаттықтырушысы (1970-1991). Ол жаттықтырған к-да КСРО халықтарының VII қысқы спартакиадасында (1976 - Свердловск), екі рет КСРО-ның ч-ны атанды. XXIII қысқы О.о- дарға КСРО-ның құрама к-дасын дайындады (1988).

## Дереккөздер


Санат:КСРО жаттықтырушылары
Юрий Васильевич Эдоков

**Эдоков Юрий Васильевич** (01.01. 1947, Алтай өлкесі, РФ) СШ-і, ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Респ-ның әлденеше мәрте ч-ны, Бүкілодақтық "Д" ерікті спорт біріншілігінің жене бірнеше халықар. турнирлердің жүлдегері. 1984 жылдан ШҚО-ның, респ. құрама к-дасының аға жаттықтырушысы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Қайрат Оразбайұлы Биекенов

**Биекенов Қайрат Оразбайұлы** (24.05. 1972, Алм.) ХДШС-І (1993), респ-ның 4 дүркін ч-ны, ТМД елдері кубогінің иегері (1992 - 90 м. тұғыр). Лиллехаммердегі (1994), Наганодағы (1998) қысқы Олимпиада ойындарына қатысқан, салтанатты шеруде Қазақстанның мемлекеттік туын алып жүрген (1994 - Лиллехаммер, Норв.).

## Дереккөздер

Санат:1972 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Алфавит бойынша трамплиннен секірушілер
Санат:Қазақстан трамплиннен секірушілері
Радик Батырбекұлы Жапаров

**Жапаров Радик** (29 ақпан 1984 жыл, Риддер, ШҚО) — қазақтандық шаңғышы, трамлиннен секіруші. Республиканың чемпионы, Азия ойындарының (2003 - Амфи, Жапония.) күміс және қола жүлдегері. Жасөспірімдер арасындағы Әлем Біріншілігінің жеңімпазы.

2006 жылы Қысқы Олимпиада ойындарына қатысты.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша трамплиннен секірушілер
Санат:Қазақстан трамплиннен секірушілері
Санат:Қазақстан тау шаңғышылары
Санат:Алфавит бойынша тау шаңғышылары
ФИС

**ФИС**, 1910 жылы Осло қаласында құрылған халықаралық шаңғы бірлестігі. Оған сол жылы 10 мемлекеттің өкілдері мүше болды. Қазір бірлестік 40-тан астам, көпшілігі солтүстік жарты шарға орналасқан елдердің ұлттық одақтарын біріктіреді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Бірінші жүріс

**Бірінші жүріс**, ш-т ойынында ақ фигурамен ойнауға жеребе тарту арқылы мүмкіндік алу. Статистика бойынша кездесулердің көбінде ақ фигурамен ойнаған адам жеңіске жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Гамбит

**Гамбит**, (ит. Gare және gambetto-аяқтан шалу), әдетте ойнаушылардың біреуі бір фигурасын құрбан етеді де қарсы жақтың короліне шабуыл жасауға қолайлы жағдай туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Шах

**Шах**, корольге шабуыл жасау (қара: шахмат мақаласы).

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Блиц-турнир

**Блиц-турнир** — бір топ адаммен бір сәтте өте қысқа уақытта турнир өткізу. Мұндай турнирлер теледидардан көрсетуге ыңғайлы және жанкүйерлерге әсерлі.

## Дереккөздер

Санат:Спорт
Гроссмейстер (шахмат)

**Гроссмейстер**, (нем. - асқан шебер), дойбы және шахмат саласында берілетін атақ. 20 ғ- дың бас кезінде Г. Атағы шахмат ойынында ірі халықар. турнирде 1-орын алғандарға берілген. Елімізде Г. Атағын беру 1935 жылдан бастап енгізілген. Бұл атақ тұңғыш рет М. М. Ботвиникке берілді. Халықар. Г. атағын беру ережесін халықар. шахмат федерациясы (ФИДЕ) бекіткен(1949).

## Дереккөздер


Санат:Шахмат гроссмейстерлері
Дебют (шахмат)

**Дебют** ( - бастау) шахмат ойынында 10-15 қадамнан тұратын жүрістер. Әдетте күшін жинақтап, фигураларын шабуыл жасауға ыңғайлы орналастырудан басталады. Оның испандық, италияндық, Каро-Кан, Алехин қорғанысы және т.б. алуан көп түрлері бар. 

## Дереккөздер


Санат:Шахмат
Шахмат - дойбы дәрежелері

**Шахмат - дойбы дәрежелері**, ойыншылардың жарыстарда көрсеткен шеберлік дәрежелерге қарай жіктелуі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Миттельшпиль

**Миттельшпиль** (нем: ойынның ортасы), дебюттен кейін басталатын, ш-т ойынының ортасы. Негізгі жүрістермен байқалатын тұс.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Целле (аудан)

**Целле** () -Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Целле қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Төменгі Саксонияға бағынышты. Жер аумағы 1.545,03 шаршы км. Тұрғыны 182 444 адам. Тығыздығы 118,1 адам/ шаршы км. Ресми коды-03 3 51.
Аудан 24 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және қауымдар
# Берген (13 481)
# Целле (71 402)
# Фасберг (7 220)
# Хамбюрен (10 150)
# Хермансбург (8 527)
# Унтерлюс (4 115)
# Витце (8 222)
# Винзен (12 821)
;Басқару Эшеде
# Эшеде (3 931)
# Хабигхорст (817)
# Хёфер (1 005)
# Шарнхорст (695)
;Басқару Флотведель
# Брёккель (1 837)
# Айклинген (3 303)
# Ланглинген (2 352)
# Винхаузен (4 205)
;Басқару Лахендорф
# Ансбек (1 664)
# Беденбостель (1 041)
# Эльдинген (2 260)
# Хоне (1 838)
# Лахендорф (5 785)
; Басқару Ватлинген
# Адельхайдсдорф (2 472)
# Нинхаген (6 379)
# Ватлинген (6 317)

## Сілтемелер
* www.landkreis-celle.de 

Санат:Төменгі Саксония аудандары
Шахмат композициясы

**Шахмат композициясы**, ойынның эстетикалық жағы көбірек қарастырылған, жүрістердің пайдалылығы дәл есептейтін, этюдтерден құрылған позиция. Бұл осыдан 1000 жылдай бұрын белгілі болған. Содан бері ұзақ уақыт бойы дамып келеді, әлі де дами түсуде.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Шахмат сағаты

thumb|«Янтарь» Механикалық шахмат сағаты
**Шахмат сағаты** — шахмат-дойбы ойындарында екі циферблаты бар, арнайы ш-т сағаттары пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сағаттар
Санат:Дойбы
Шахмат этюді

**Шахмат этюді**, белгіленген жүрістерден кейін жеңіске жету және тең түсу есептелінген шахмат позициясы.

## Дереккөздер


Санат:Шахмат
Шахмат – дойбы жарыстары

**Шахмат – дойбы жарыстары**, ең көп тараған түрі айналма жарыс. Мұнда әрбір жарысқа қатысушы өзара бір-бірден кездеседі. Екіншісі - бұл олимпиялық жүйе. Мұнда жеңілген ойыншы жарыстан шығып қалып отырады. Жекелей біріншілікте жарыс швейцариялық жүйемен өтеді. Ш-т жарысында әрбір ойын күні тур деп аталады. Әр ойындағы жүрістер міндетті түрде жазылып отырады және кездесу аяқталғаннан кейін жазба төрешіге тапсырылады. Ш-т ойынында жеңіске - 1, тең ойынға - 0,5, жеңіліске - 0 ұпай беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Шахмат есебі

**Шахмат есебі**, белгілі бір жүрістерден кейін мат беруді жоспарлаған шахмат позициясының есебі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Жәнібек Қамбарбекұлы Аманов

**Аманов Жәнібек Қамбарбекұлы** (20.01.1989, Атырау қ-сы.), ХДСШ-і. ҚР Ұлттық Олимпиядалық құрама командасының сапында Италияның Турин қаласында өткен 37 дүниежүзілік шахмат олимпиядасына қатынасты.

2007  жылы Павлодар қаласында 18 жасқа дейінгі жасөспірімдер арасындағы ҚР ч-тын- да "блиц" номинациясында алтын, "рапид" номинациясында қола медаль иемденді. 2007 және 2008 жылдары ҚР теміржолшылар ч-тына қатынасып, 2 дүркін чемпион атанды.

Үндістанның Дели қаласында өткізілген халықар. Шахмат фестивальдеріне қатынасып, 20 жасқа дейінгі респ. жастар арасында 2008 жылы 2-орын және 2009 жылы 3-орындарға шықты. 2007 жылы Ресейдің Саратов қаласында (2-18 тамыз) және Астрахань қаласының 450 жылдық құрметіне арналған (20-30 тамыз) халықар. шахмат турнирлерінде 1-орындарды жеңіп алды.
2008 жылды қараша айында Германияның Дрезден қаласында өткізілген халықар. шахмат федерациясының конгресінде, Аманов Жәнібекке шахматтан халықар. дәрежедегі спорт шебері атағы берілді.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:Қазақстан шахматшылары
Әбдікдсова Пәну

**Әбдікдсова Пәну** (5.12.1938, Ақсу-аюлы а. Шет ауданы Қараганды облысы), СШ-і (1981). Респ. Ч-тының әлденеше мәрте ч-ны (2002 - 03), жүлдегері (1962 - 98), әйелдер тақтасындағы КСРО ч-тының жеңімпазы (1963, Дондағы-Ростов, РФ). Ә. Физ-математика ғыл. К-даты, К.Сәтбаев атындағы тех. Ун-тінің доценті.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Алексей Николаевич Блинов

**Блинов Алексей Николаевич** (12.02. 1909, Пермь қ., РФ - 1990, Алм. қ-сы.), респ-ның ш-т қайраткері, шахмат журналисі. М-дығы құрылысшы-инженер, тех. ғыл. кандидаты. Ауыл шаруашылығы ин-тының кафедра меңгерушісі болып жұмыс істеді. Көптеген респ-лық, бүкілодақтық, халықар. жарыстарға төрешілік етті.

## Дереккөздер


Санат:КСРО шахматшылары
Анатолий Вольфович Вайсер

**Вайсер Анатолий Вольфович** (7.05.1949, Семей), СШ-і (1968), халықар. гроссмейстер (1971). 1966 ж. жастар құрама к-дасының сапында КСРО-Скандинавия елдері матчына қатысып 3 мүмкіндіктен 2,5 ұпай алды. Ә. Ч-ны Чигоринді еске түсіруге арналған турнирге (1982-Сочи, 3-5-орын), Берлиндегі халықар. турнирде (1982-2-орын) қатысы. Кейін Францияға көшіп кетті. Фр.-ның ч-ны (1986).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Евгений Юрьевич Владимиров

**Владимиров Евгений Юрьевич** (20.01.1957, Құбасай а. ОҚО), СШ-і, халықар. гроссмейстер. Ш-т ойнауды 9 жасында бастады. Кейін ата-анасы Алматыға көшіп келіп шеберлігін осында жалғастырды. КСРО халықтарының спартакиадасында (1975, 1979), жас ш-тшылардың Бүкілодақтық турнирінде (1975, 1981) жүлдегер атанды. Польшада (1978), Ташкентте (1987) жеңіске жетті. Респ-ның (1987 - Павлодар, 1988 - Алм., 1988 - Ақсай БҚО) ч-ны, ЦСКА құрама к-дасының сапында Еур. Кубогінің (1986 - Мәскеу, 1988 - Роттердам, 1990 - Мәскеу) жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:КСРО шахматшылары
Нұрмұхамед Ұшанұлы Дауылбаев

**Дауылбаев Нұрмұхамед Ұшанұлы** (6.03.1932 - 23.02.1989 Алм. қ-сы.), ш-т қайраткері, халықар. төреші. Респ-лық ш-т клубының (1961-64,1976-79) директоры, мемлекеттік жаттықтырушы, респ-лық ш-т бірлестігінің президиум мүшесі, шахмат журналисі. Ж. Мақажановпен бірге "Шахмат ойыны" (1984) кітап жазды.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Олег Иванович Дзюбан

**Олег Иванович Дзюбан** (24 шілде 1950 — 7 желтоқсан 2022) — кеңестік және қазақстандық шахматшы, КСРО спорт шебері (1973), халықаралық шебер (1993).

Шахматпен 13 жасынан жаттықтырушы М. Қылышбековтың басшылығымен айналыса бастады. Республиканың 7 дүркін, КСРО халықтары спартакиадасының чемпионы. Моңғолияда, Мажарстанда, Ресейде, Швейцарияда өткен халықаралық турнирлердің жеңімпазы. Алматыдағы "Дебют" шахмат клубының директоры.

## Дереккөздер

Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Қазақстан шахматшылары
Борис Николаевич Каталымов

**Каталымов Борис Николаевич** (13.06.1932, Лунка-Майдан, РФ), ХДСШ-і (1995), гроссмейстер (1988), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Респ-ның 7 дүркін, Бүкілодақтық "С" ерікті спорт қоғамының 2-дүркін (1969, 1971) ч-ны. 1995 ж. Германияда өткен сеньорлар арасындағы халықар. турнирдің күміс жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Әнетбаев Берік

**Әнетбаев Берік** (1946, Жамбыл облысы), СШ-і (1920). Респ. Ч-тының әлденеше мәрте жүлдегері. 

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Индира Жағыпарқызы Бабатаева

**Бабатаева Индира Жағыпарқызы**. СШ-і (2003), ш-т қайраткері, жаттықтырушы. Ш-тпен 11 жасынан бастап айналысқан. Кыздар арасындағы респ. біріншілігінің жеңімпазы (1995 және 1998). қыздар арасындағы Ә. біріншілігіне (1998-Майарка, Исп.), Испаниядағы халықар. турнирге (2003, 2-орын). Кәсіпкерлердің халықар. турнирін ( Алм. - 2002) ұйымдастырушы. Ж-сы: Б. Кеттебеков.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан шахматшылары
Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Тамара Григорьевна Клинк

thumb|right|200px|Тамара Григорьевна Клинк
**Клинк Тамара Григорьевна** ХДСШ-і (1996), Респ-ның  бірнеше дүркін ч-ны, Азия ч-тының қола жүлдегері (1996), халықараралық шахмат олимпиадасына қатысушы. 
Тамара Клинк (қыз аты Коган, сонымен қатар Гиркиян-Клинк, 1967 жылы 27 сәуірде туған) — ФИДЕ әйел гроссмейстері атағын алған неміс шахматшысы (WGM, 2000). Ол бұған дейін Кеңес Одағы (1991 жылға дейін), Ресей (1992-1993) – Қазақстан (1993-2001) құрамаларында ойнаған.
## Өмірбаяны
1988 жылы Тамара Клинк әйелдер арасындағы КСРО чемпионатының финалына қатысып, 13-орынға ие болды. 1991 жылы Ленинградта өткен ФИДЕ облыстық шахмат турнирінде 7-орын алды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Клинк Ресей мен Қазақстан құрамаларында ойнады. Клинк Қазақстан құрамасының құрамында әйелдер шахмат олимпиадаларына қатысты:
*1994 жылы Мәскеуде өткен 31-ші шахмат олимпиадасында (әйелдер) бірінші резервтік тақтада (+5, =2, −2),

*1996 жылы Ереван қаласында өткен 32-ші шахмат олимпиадасында (әйелдер) үшінші орын алды (+4, =4, −3),
*1998 жылы Элиста қаласында өткен 33-ші шахмат олимпиадасында (әйелдер) бірінші орын алды (+4, =7, −2),
*2000 жылы Стамбулда өткен 34-ші шахмат олимпиадасында (әйелдер) екінші орын (+5, =3, −5).
2000 жылдан бастап Клинк Германияда тұрады және 2001 жылдан бастап шахмат турнирлеріне осы елдің атынан қатысады. 2000 жылы олар Кассельде өткен  халықаралық шахмат турнирінде 3-10 орындарды, 2000 жылы Баунаталда 2-3 орынды бөлісті.   OSG шахмат клубы Баден- Баденмен Тамара Клинк әйелдер шахматы Бундеслигасын бірнеше рет жеңіп алды (2003, 2004, 2005, 2008, 2011, 2012). 2002 жылы осы клубпен әйелдер шахмат клубтары арасындағы Еуропа кубогына қатысты.   
1995 жылы ол ФИДЕ әйелдер халықаралық шебері (WIM) атағын алды, ал бес жылдан кейін ол сонымен қатар FIDE әйелдер гроссмейстері (WGM) атағын жеңіп алды.
## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:Қазақстан шахматшылары
Павел Михайлович Коцур

**Коцур Павел Михайлович** (3.01.1974, Астана) ХДСШ-і (1994), халықар.гроссмейстер (1996). Респ-ның (1994, 1997) ч-ны, жастар арасындағы Ә. біріншілігінің (1997-Арг.), үш бірдей дүниежүзілік ш-т олимпиадасынан (1994 - Мәскеу, 1996 - Ереван, 1998 - Элиста), Азия ч-тына (1997-Сингапур 4-орын) қатысушы, С-Петербургте, Корганда, Будапештте, Алматыда, Павлодарда өткен халықар. турнирлердің жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:Қазақстан шахматшылары
Аида Эдхемқызы Мүсілімова

**Мүсілімова Аида Эдхемқызы** (24. 07. 1939, Тараз) - ХДСШ-і (1965). 

Шахматпен айналысуды ж-шы Е. Браунның қолында бастап ұзамай кереметтей табыстарға жетті. Респ-ның 10 дүркін (1958, 1962, 1965, 1966, 1968, 1972, 1974, Орал 1976, 1978) ч-ны атанды. КСРО ч-ттарында екі рет (1968 - Түмен, 1969 - Челябі) ч-ны атанды. КСРО қарулы күштері, Бүкілодақтың "Д" ерікті спорт қоғамы біріншіліктерінің, КСРО халықтары VII спартакиадасының жүлдегері, Манила (Филиппиндер) қаласында өткен Бүкілдүниежүзілік олимпиадасына (1992 - 8-орын) қатысқан.

## Дереккөздер

Санат:24 шілдеде туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Таразда туғандар
Санат:Қазақстан шахматшылары
Санат:Шахматтан Қазақстан чемпиондары
Санат:Шахматтан КСРО чемпиондары
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қатысушылары
Михаил Александрович Мухин

**Мухин Михаил Александрович** (19 ақпан 1948 — 4 мамыр 1977, Алматы) — республиканың бірнеше дүркін чемпионы. Жасөспірімдер арасындағы КСРО біріншілігінің (1965) жеңімпазы. ФИДЕ-нің халықар. турниріне (1972), КСРО чемпионатында (1972-3-5-орын), Сухумиде (1972 - 4-орын), Дечинде (1974-3-орын), Лейпцигте (1976- 1-орын) халықар. турнирлерге қатысқан.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Дәрмен Қанатұлы Сәдуақасов

**Дәрмен Қанатұлы Сәдуақасов**  (28 сәуір, 1979 жылы Астанада туған) – Қазақстандық шахматшы, гроссмейстер (1998). 20 жасқа дейінгі жасөспірімдер арасындғы шахматтан әлем бірінішілігінің чемпионы. ҚР Шахмат федерациясының вице-президенті (2011 жылдан).

## Толығырақ
*Дәрмен Қанатұлы  1979 жылы 28 сәуірде  Астанада дүниеге келген.
*Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық универсиетінің «аударма ісі» мамандығы бойынша бітірген. 
*2009 жылы Carnegie Mellon University Мемлекеттік басқару магистрі (АҚШ);
* Қазақстан-Британ техникалық университетінің доктарантурасын бітіріген.
*Кембридж Нидерланды қайта даярлау институттарында «Мемлекет басқару» мамандығы бойынша оқыту курстарынан өткен.

## Еңбек жолы
* 2009 – 2011 жылдары Қазақстан Республикасының Президенті Әкімшілігінің Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығының консультанты, меңгерушісі;
* 2011 жылдан ҚР Шахмат федерациясының вице-президенті;
* «ҚазМұнайГаз» Ұлттық кампаниясының департаментінің директоры

## Шаматтан жетістіктері
*Ерлер арасында Қазақстанның бес дүркін чемпионы;
*1995 жылы жасөспірімдер арасында Азия чемпионы;
*1998 жылдан Халықаралық  гроссмейстер атағы;
*АҚШ, Индонезия, Югославия, Испания, Латвия, Дания, Украина және басқа да халықаралық турнирлердің жеңімпазы.
*2001 жылы Екі Гарри Каспаров аударады;
*2003 жылы Виктор Корчной матчтың жеңімпазы 5-3 есебімен; 
*2004 жылы Анатолий Карпов матчтың жеңімпазы 4,5-3,5 есебімен; 
*Бүкілдүниежүзілік 33-інші ш-т олимпиадасына 8 мүмкіншіліктен 4,5 ұпай алды.

## Мемлекеттік марапаттары
*1998 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты;
*1998 жылы ҚР тұңғыш президенті – елбасы Н.Ә.Назарбаевтың жеке қабылдауында болып, жеткен жетістіктері үшін жоғарғы мемлекеттік нагарада «Құрмет ордені» мен марапаттады.
*2012 жылы жоғарғы мемлекеттік марапат «Парасат ордені» мен марапаттады.
*«Дене шынықтыру дамытуға сіңірген еңбегі үшін, спорт және туризм» медалі;
*ҚРның мемлекеттік, мерекелік медалдарымен марапатталған.
*ҚР президентінің жеке алғыс хаттарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шахматшылары
Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Галимолла Батырханұлы Сайденов

**Сайденов Галимолла Батырханұлы** (19.09.1934 - 26.09.1998 Алм. қ.), шахмат қайраткері. ҚР-сы шахмат турнирлерін ұйымдастырушы. Филиппиннің Манила қаласында өткен Бүкілдүниежүзілік ш-т олимпиадасына Қазақстанның өкілдерін бастап апарды. Математик, тех. ғыл. кандидаты, профессор, Жамбыл пед. институтының ректоры. К. Панованың "Дебюттер курсы" кітабын қазақ тіліне аударды.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Қазақстан шахматшылары
Анатолий Аристархович Носков

**Носков Анатолий Аристархович** (13.03. 1937, Алм. к.), СШ-і (1966), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. 8 жасынан ш-т ойнай бастады. Жасөспірімдер арасындағы респ. Біріншілігінің 4 дүркін жеңімпазы, респ-ның ч-ны (1972). 1971-94 ж. Респ. Ш-т бірлестігінің вице - президенті. Ж-шы ретінде зағиптар арасындағы Ә-нің 2 дүркін ч-ны М. Жүнісовты, А. Мүсілімованы, Е. Владимиров, Б. Асановты, Э. Сахатованы ірі турнирлерге дайындады.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Шамшиддин Нұржанұлы Мырзағалиев

**Мырзағалиев Шамшиддин Нұржанұлы** (1922, Сасықтау пос. Орда ауданы БҚО-1942, Ұлы Отан соғысы майданында), аса талантты ш-тшы, респ-ның 1938-40 жылдарғы ч-ны. Ш-тпен айналысуды 1935 ж. Ж-шы И.Левшиннің қолында бастады. 1938 ж. Орал қаласындағы N4 орта мектептің 8-ші сыныбында оқып жүрген. Қарағанды қаласында өткен респ-ның ч-тында жеңіске жетті. Келесі 1939 жылы Шымкент қ-сында өткен ч-тта шымкенттік К. Кохановпен 15 мүмкіншіліктен 10,5 ұпай жинап 1-2-орындарды бөлісті. Келесі 1940 ж. Алматыда өткен VI ч-тта үшінші рет ч-ндық атақты жеңіп алды. 1940 ж. армия қатарына шақырылып Еңбек Қызыл Ту орденді Балтық дивизиясының құрамында әскери борышын өтеді. Оның ойнаған кейбір партиялары К. Кохановтың жеке мұрағатында сақталған. Орал қ-сында М. атындағы ш-т клубы бар, жыл сайын талантты ойыншыны еске түсіруге арналған респ-лық турнир Орал қаласында өтіп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Дүрен (аудан)

**Дүрен** () — Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы — Дүрен қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Солтүстік Рейн-Вестфалияға бағынышты. Жер аумағы 941  шаршы км.  Тұрғыны  268,1  адам. Тығыздығы 285 адам/ шаршы км. Ресми коды-05 3 58.
Аудан 15 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және қауымдар
# Дүрен (92 887)
# Йюлих (33 054)
# Кройцау (17 725)
# Лангервеэ (14 174)
# Альденхофен (14 029)
# Нидерцир (13 995)
# Линних (13 575)
# Нёрфених (11 028)
# Нидегген (10 700)
# Мерцених (9764)
# Фетвайс (8957)
# Хюртгенвальд (8678)
# Тиц (8241)
# Инден (6865)
# Хаймбах (4417)
*(30 маусым 2010)*

## Сілтемелер
* www.kreis-dueren.de  

Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия аудандары
Ақ от

**Ақ от** - мал азығы, малға сіңімді, жұғымды, тауда, биік құмдақ, тасты, көгалды жерде өсетін тұщы шөптердің түрлері. Суық ұрып (қазан ұрып), күздің ақ жаңбырына шайылған күзеудің шөбі де ақ от деп аталған. Ақ отты төрт түліктің бәрі бірдей жейді. Бірақ соның ішінде ақ оттың көбісі - жылқы малының негізгі азығының бірі. Ақ отқа ңамыс, жоңышқа, ажырық, көде, бетеге, селеу, жауылша, тарлау, жұмырқияқ және т.б. жатады. Бетпақдала шөлінде кездесетін ақ оттардан шырмауъщ, доңыз оты сиякты шөптер теңіз жағасында қамыс арасында да өседі.

Сыр қазақтары мал азығы ащы отқа сексеуіл, қара барқын, қара сораң, жантақ, күйреуік, жыңғыл, тал, жиде, тораңғы, торғай оты, балық көз, кекіре, ала бота, боз бота, жалмаң құлақ, бозды бас, көкбек, шыртылдақ, шытыр, қызғалдақ, теріскен, дүзген, ақ бас, теке сақал, бөргек, шайыр,  құрғаш сияқты шөптерді жатқызады. Ащы шөптер негізінен шөлейіт жерлерде, яғни Қызылқұм, Қарақұмда көп өседі. Жайылымдар малдың жейтін отына байланысты таңдалды. Ақ от түйеге тойым бермеген, онымен азықтанған түйе жүдей бастаған. Сондықтан да ақ от өскен жерге жайған түйеге күшін сақтау үшін тұзды жиірек беріп, азықтандырудың қосымша әрекеттеріне жүгінген. Түйені алабота, көкбек, жирен, бөргек, қарсүқ, бұран, құрқара, қарабарқыт, балықкөз, жоштал, құрғаша, шайыр, шаңыр, жыңгыл, жас сексеуіл шыбығына жайған.
Жылқы малын шөбі шүйгін, яғни тарлау, райық, қоянқарта, қаяқ, майқара, ебелек, зығыр, ергек, жусан, жүгерік, ақбас, көде өскен жерлерге жаяды. Жылқы малы сүйіп жейтін ақ оттың қатарына бидайық, бетеге, қоңырбас, ебелек, изен т.б. осы сияқты шабындық шөптерді жатқызған. Бұлардың екінші атауы - боз от. «Бозды жерде жылқы семірер» деген мақал осы жайтқа байланысты қалыптасса керек.

Сиыр жусан, боттауық, буын сүйек, селеу, ши, ңамыс, көде, бетеге өскен алқаптарда жайылады. Қой малының азығының құрамы мейілінше мол болды. Қой малы жайылымындағы илайыр, жерен, бозғанақ, қызғалдақ, жауқазын, балқурай, жантақ, көкбек, жуа, жолкөк, қарпан, баялық, балауса, қараспан, киік оты, майшөп, балықкөз, торғай оты, қара барқын, сары сораң, күиітамыр, бұзаубас, тік санар, селеу, шалғын, торлау, жүзген, тоспашағыр, құртқашаш, аққоңырау, шырмауық, қартұяқ, теріскен, өлең, сарысулан, тіксанар, қарабұршақ, ақбұршақ сияқты өсімдіктер Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ өлім

**Ақ өлім** — өз ажалынан немесе ауырып бақилық болу, халыққа пайдасы тиер іс үшін жанын құрбан ету, шейіт болу. Арам өлу ұрлық немесе тағы да басқа қылмыстық іс үстінде жалғыздықта иманы үйірілмей өлу болса, ақ өлім ағайын-туыстың арасында аяқтай алмаған ісін, арманын өзінен кейінгілерге тапсырып, бақұлдасып абыроймен өмірден өту.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Ақ сорпа

**Ақ сорпа** - ет азайып, қараозек шақта сүйектерді қайта қайнатып дайындалатын тағам. Бұрынғы кезде семіз жылқы, сиыр сойған қазақ үйі соғым сүйектеріп далаға тастамай, қапқа салып жинап қоятын болған. Майлы сүйектер қайнаған кезде кәдімгі майлы, түсі ақшыл болғандықтан оны ақ сорпа деп атайды. Мұндай сорпаны суықта жүрген малшы-құсшы, жолшылар ішеді. Мәні тамақты ысыраптамау, нәрлі түрін барынша үнемді, әрі оңтайлы кездерде пайдаланған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ сөйле, атым!

**Ақ сөйле, атым!** - отау көтерген кезде ақ, пәк мәрттік үшін деп айтылатын дағдылы сөз. Оның адалдық, тазалық, отбасы бірлігін меңзейтін серт үшін айтылатын магиялық мәні бар. Осы жерде «атым» сөзі айтушы адам өзінің пәктігін, ақтығын айғақтау үшін өзін өзі сертке байлағандығын бейнелейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Неке
Ақ тағам

**Ақ тағам** - төрт түлік малдан алынатын, тағамға пайдаланатын негізгі өнімнің бір түрі - сүттің, сүт тағамдарының жалпы атауы. Мал сауылатын жылы мезгілде, яғни сауын уақытында жазғы тамақтануда сүт тағамдары басым болып келетін мерзімдік ерекшелігі болады. Жаз айларында сүтті пісіріп ішу, шұбат, қымыз ашыту, айран ұйтып ішумен қатар, сүттен түрлі жолдармен қысқы азық қорын дайындайды. Төрт түлік түгел сауылып, сүт, сүттен жасалған түрлі тамақтарды «ақ», «су тамақ», «ақ баласы», «ағарған» (соңғысы батыс өлкеге тән) деп атап, оны «ағы бардың бағы бар» деп ерекше қадірлейді. Сүттен жасалған тағамдарды ақ, ағарған деп айту түрікмен, әзірбайжан, қарақалпақ, моңғол, тува сияқты халықтарда да қолданылады.

Қазақтар қой, ешкі, жылқы, сиыр, түйе сүтін түрлі тәсілдермен азыққа жаратады. Әр малдың жазғы уақытта сауылуы көк шыққаннан немесе мал төлдегеннен бастап күзде суалғанша, негізінен орта есеппен 6 айға созылады. Қой, ешкі күніне екі рет түсте және кешке, кей өлкелерде кешке ғана, ал жылқы мен түйе кемінде үш рет, әдетте екі сағат сайын бір рет, яғни 6-8 рет сауылады.

«Сауу мөлшері байланган биемен іңгендер санына байланысты. Әдетте, көп биені кеш байлап ерте ағытатын, өйткені, 3-4 сауынның сүті бір үйдің күнделікті керегін әр уақытта қамтамасыз етеді. Ал, шағын биелі үйлер ерте байлап кеш агытады да күніне 8-10 рет сауганда гана сабасын толтыра алатын» (Х.Арғынбаев). Сүттің қою не-месе суйықтығы және басқа да қасиеттері әр малда әр түрлі болып келеді - қоң жинауымен және жергілікті жердің шөп құнарының ерекшеліктеріне тығыз байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақты қастерлеу

**Ақты қастерлеу**. Сүт тағамдарына байланысты халық арасында қалыптасқан түсінік, тәрбие көзі - қазақта басқа халықтар секілді сүт және одан дайындалған түрлі (сүт, айран, қымыз, құрт, ірімшік т.б.) тағамдарды қасиетті, киелі, емдік қасиеті бар деп санаған. Ымырт түскен соң қазақтарда сүтті далаға алып шығуға, ішінде сүті бар ыдыстың бетін ашық қалдыруға тыйым салған. Алып шығуға тура келіп жатса, сүт құйылған ыдысқа ай сәулесі түспесі үшін, оның бетін жабады. Олай жасалынбаса, мал ауруға ұшырайды деп санайды. Сондай-ақ, ағын суға сүті ауатын ыдысты жумау, онымен су тасымау, оның шайындысын да ағын суға төгуге тыйым салынған. Оның  «су аяғы құрдыммен» түсінігімен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақтайғақ

**Ақтайғақ** - қой, ешкі және сиыр түлігінде кездесетін індет атауы. Қой мен ешкінің және сиырдың жаппай іші өтіп, жаппай қыралатын түрін Торғай қазақтары «ақ тайғақ», сиырдағысын «қара сале», (кровяной понос) атаған. Аурудың себебін жаман шөп, яғни улы шөп жеумен байланыстырады, бірақ қауіпті ауруға саналмаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ тұш, ақ сиырдың сүтін іш

**Ақ тұш, ақ сиырдың сүтін іш** - түшкірген кезде айтылатын ырым сөз, ақ тілеу - адамның денсаулығының мықты болуын, аман-саулығын тілеу.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ түйенің қарны жарылды

**Ақ түйенің қарны жарылды** - молшылыққа, қуанышқа, жақсылықка, үлкен тойға кенелді деген мағынада қолданылатын дағдылы сөз тіркесі - тоқ тіршіліктің тағы бір метафоралық кеңістіктік образы. Қазақ халқы ақ түсті малды, әсіресе, байлықтың өлшеміне саналған түйе малының ақ түстісін ұстау бақыт әкеледі деп санады. Себебі, ақ түйеге қасиетті Халифа Хазірет Әлінің мәйіті артылып келген-мыс. Қазақ ақ түсті аруана, ақ  інген, ақ бураларды төрт түлік малдың «басы», «киесі» деп қасиеттеп салтанат пен байлықтың көрсеткіші ретінде бағалаған. Қазақтың қайтыс болған адамның мәйітін о дүниеге жөнелтуге қатысты мифтері мен аңыздарында игі жақсылары мен батырларының жерлейтін жайлы жерін анықтау үшін ақ түсті түйені пайдаланғаны жөнінде мотив мол кездеседі. Атан, боз інген, аруана қай жерге шөксе, сол жерге адам жерлейтіндігі туралы мифологиялық сюжеттер түйенің ақ түстісін сакральды күшке теңеумен байланысты қалыптасты. Оған Райымбек батыр денесі артылған ақ түйе мысал бола алады. Сонымен қатар, хан Абылай туралы тарихи жырларда ақтық шайқас алдында ақ бас атанға байланысты ғұрып атқарылғаны және ұрыстың алдында жануардың жаудың шабуылын да алдын-ала сезгіштігі, осыған орай оның мінез-құлкы мен қылығын ескерудің қажеттілігі айтылады:

Ақ бас атан қараган жаққа жүрсең жеңесің.
Қайшы келсең сен оган бақты басқа тебесің, —
немесе:
Ақ бас атан боздаса, от жағатын салт еді.
Жау шабуыл қозғалса, сақ тұратын шарт еді.

Мәшһүр Жүсіп: «Абылайдың киесі сары бурасы екен» дейді. Ал, қазақ дәстүрінде ақ түсті түйені сою өте сирек ұшырасады. Оны құрбандықка шалу үлкен қоғамдық мәні бар серттескен немесе өте қуанышты жағдайда ғана болды. Сонымен, Ақ түйенің қарны жарылды идиомасы көшпелі ортада ақ және ақбоз түсті малды ерекше қастерлеу жосыны мен түсінігіне байланысты қалыптасты. Бұл фразеологизм ең алдымен, әлеуметтік аса мәнді қуанышты оқиғаға немесе құбылысқа байланысты көшпелі ортадағы айырықша күйдің когнитивтік образы деуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ сүт

**Ақ сүт** - ақ түсті саулық малдан сауылып алынған дәмдік, құнарлық, емдік қасиеті жоғары сүттің атауы. Ақ сүт деп аталуы ақ түсті малдан сауылғандықтан осы тағамның құнарлылығы және емдік қасиеті жоғары болады деген дәстүрлі ортадағы түсінікке байланысты болса керек. Ақ ешкінің сүтін анасының омырауы жарыта алмаған немесе жетім қалған балаларга береді. Дәстүрлі түсінікте ақ сүт коптеген ауруларга қарсы шипа деп саналады: ақ ешкінің сүті баланың ит ауруына, мешелдікке, әлсіздікке; ақтүйе мен ақ биенің сүтін көк жөтелге, кеуде сырылдағанда, жөтелге, өкпе ауруларына қолданылды деген мәлімет бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ үй (киіз үй)

**Ақ үй** - қаңқасы (сүйегі) құрастырылып-ажыратылатын ақ реңк беру үшін бор қосып басылған ақбоз киізбен жабылатын жылжымалы тұрғын жайдың көп тараған жетілдірілген нұсқасы. Ақ үй — молшылық пен сәттіліктің белгісі болып есептелген. Ақ үйдің биікт. 135-140 см-дей 15 басты алты-сегіз қанат керегеден, күмбезін құрайтын ұзындығы 240-250 см-дей 80-90 уықтан, диаметрі 180-190 см-дей делінеді зерттеулерде. Шаңырақ, қос қакпақты ағаш есіктен сықырлауықтан тұрады. Әлбетте, төрт туырлық, екі үзік, түндік, киіз есікпен жабылады. Таңғышы шаңырақтың шеңбері арқылы ішке карай тартылып байланатын киіз есік үзіктің астымен сықырлауықтың сыртынатүсіріледі. Киіз есік күндіз маңдайшаға дейін түріліп байланады.

Ақ үй — кебіне үй иесінің мәртебелі қонақты кабылдайтын үйі. Қонақты түсіріп, жатқызатын үйі боз үй, ал қызметші, шаруа адамдар тұратын үй қара үй деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Киіз үй
Ақ шашты

**Ақ шашты** - қазақы ортадағы дәстүрлі түсінік бойынша жасы «жер ортасынан ауған», шашына ақ кіре бастаған адамға қатысты айтылатын, жас ерекшелігін білдіретін ұғым. Тіршілік заңдылығы бойынша жасы ұлғайған кезде, адамның ақыл-ойы толысып, өмірге парасат пайыммен қарайтын, қазақы тілмен айтқанда «көшелі адамға» айналады. Тіліміздегі ақ шашымен - үлкен басымен, ақ шашты ана - жасы үлғайған, егде әйел деген мағынаны білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау

**Тарихи және  мәдени ескерткіштерді қорғау** - рухани мұралардың сақталуына бағытталған мемлекеттік шаралар кешені. Қазақстанның немесе өзге мемлекеттің аумағындағы қазақ халқының тарихи және мәдени мұралары мемлекет тарапынан қорғауға алынады. Тарихи және мәдени мұраларға  тарихи, шығарм., ғыл. немесе мәдени мәні бар діни не зайырлы сипаттағы мүліктік құндылықтар жатады: өнер туындысы, кітап, қолжазба, инкунабула, мұрағат материалдары, архитектуралық, тарихи, шығарм., монументалдық ескерткіштердің құрылымдық бөліктері, т.б. Рухани мұралар тізімге алынып, мемлекет аумағынан сыртқа шығарылмайды. Тек белгілі бір мәдени іс-шаралар кезінде құзіретті органның қатаң бақылауымен уақытша сыртқа шығарылуы мүмкін. Рухани мұраларды қорғау және сақтау мәселесі халықаралық дәрежеде қолға алынған. Көптеген халықаралық актілердің арасынан 1954 жылғы «Қарулы қақтығыс кезінде мәдени мұраларды қорғау туралы», 1972 жылғы «Мәдениет және табиғат мұраларын қорғау туралы», 1979 жылғы «Мәдени мұраларды заңсыз тасымалдау және  оларға деген меншік құқығын беруге тыйым салу шаралары туралы» Конвенцияларды атауға болады.

## Дереккөздер
Ақ сұпы

**Ақ сұпы** - тазалықтың белгісі, жас қыз бен күйеу жігіттің алғашқы кездескенде астына салатын ғұрыптық мәні бар төсеніш. Ертеде дәстүрлі ортада төсенішке тамған қанның ізін көрсете отырып, қызының абыройлы, пәк екендігін айтып, қыздың анасынан сүйінші алу ғұрпы болған. Ерте кезде неке қыздың үйінде қиылған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ ши

**Ақ ши** - жүн орамаған, құр шиден өзінен тоқылып жасалған төсеніш немесе киіз үйдің және тұрмыста қолданылатын бұйым. Шидің халық арасына тарағап негізгі үш түрінің ішінен (ақ ши, ораулы ши, шым ши) ши өсімдігінен қабығы аршылып тоқылатын  ақ шидің сәндік, декорациялық сипатынан гөрі, тұтыныстық жағы басым: ақ шиді киіз басуға, өре жабуға, сүзгіге, шыптаға, мал сойғанда еттің астына салуға арналады.

Ақ шилердің бірі (КІІ 20734/35) қарақұс (түп) жағы мен бас (шашақ) жағы кезектесе алмастырылып салынып, жүн жіппен 14 қатар етіп тоқылған. Әлбетте, берік болуы үшін шеткі екі жолақтың арасын қиғаштай үшбұрыш етіп бедер шығары 11 тоқылады. Ши талдарын қосып тоқыған жіптің ұшы бір-бірімен қосылып ширатылып, шиді байлайтын бауға ұластырылады. Ақ шидің биіктігі 161 см, ұзындығы 820 см.

=Қазақстанда таралуы=
Қазақстан бойынша кең тараған және әр кімге жақсы таныс. Шөлде, Құрғақ  далада, өзенде,  көлде жағалауында, жиірек сортан, топырақта өседі. Оңтүстік аймақтарда үлкен шіліктер құрып өседі. Бұл түр Қазақстанда кездесетін үш түрдің ең мықтысы, ол үлкен түп құрайды , сабақтың төменгі жағы көп жапырақты, сабағы мықты, биіктігі 2,5 метр құрайды, Жапырағы өте қатты, кейде тегіс, көбіне  ортасынан жарыла қайрылған, ені 0,5 см-ге дейін. Сабағы сымдай қатты,  гүл шоғыры жіңішке, сыпырғы тәрізді. Масағы дара гүлді, үш аталығы мен қысқа ойысы түзу (1,5–2&nbsp;cm)7 Мамыр айынан бастап г8лдей бастайды (жазықта)  Шілдеге дейін (теңіз деңгейінен 2000метр биіктіктегі тауларда). Далаларда және шөлдерде мекендейтін адамдардың өмірінде ақ шидың маңызы зор. Азық ретіндегі рөлі жыл мезгіліне қарай өзгеріп отырады. Көктемде масақтанғанға дейін мал сүйсініп жейді. Осы уақытта шөп ретінде даярлауға болады, құрамында сенімді заттар саны көп бола тұрса да, тек қосалқы азық ретінде ғана пайдаланады.
Қыстың кезінде барлығы қар астында қалғанда, шидің биік сабағы кез-келген жануарға азық, сондықтан ши құтқарушы азық болып есептеледі, сондай-ақ жұт жылдары үй жануарларын аштықтан құтқарып қалған өсімдік. Жылына үш-төрт рет шабылып алынған және мал жайылған жерде дүркірей өсетіндігімен  бағалы. Қазақстанның  0халықтық дәстүрлі заттарын жасауда шидің сабағы кеңінен қолданылады. Себеттер тоқуға , киіз үйлер үшін қабырға тоқиды. Сабағы мен жапырағы жиһаздарды қиыстыру мақсатында қолданылады, ертеде қатты, түкті тамырларынан щетка жасаған.

=Дереккөздер=
Қазақстан жануарлары сериясы

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақандоз

**Ақандоз** — пештен, ошақтан күл алу үшін сабын ұзынша етіп қаңылтырдан жасаған құрал, қалақ. Жергілікті тілде әкендоз, кәкендоз, аташкүрек, қалақша, әтешкүр, әтешкір, әшкір деп әрқалай аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақан ау

**Ақан ау** - қызыл балық түрлерін, әсіресе бекіре аулауға арналған кең көзді ау берік түрі. Ұзындығы 18-20, ені 2,5 м шамасында. Қорытпа балыққа көзі ірі (30 см), 20 м ұзын, ені 5 м келетін ау дайындайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақбақай ат

**Ақбақай ат** - бақай тұсында ақшыл жолағы бар жылқы түсі. Байырғы кезде күйеу, қайын жұртына ұрын барғанда ақбақай ат мініп бару жігітке абырой саналған. Сондай-ақ, келін келген жеріне, түскен шаңырағына ақбақай атқа мініп келеді екен. Мұндай нышан атқа мініп келген «күйеудің келген аяғы», "қыздың кеткен аяғы құт әкелсін" дегенді білдіреді. Жылқының бақайына ырым етіп байланатын мата да ақбақай деп аталады. Ақбақай ақ жол тілеуді және сүт-сүмесіннің молшылығы дегенді аңғартатын символ да болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Жылқылар
Ақбақай, індет

**Ақбақай, індет**  — сиырға жаппай келетін зілді, әрі қауіпті індет мәліктің екінші бір атауы, эвфемизм. Бұл індет қыз, ақбайпақ, ақ, кемпір, Алла жіберген деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақбас ауруы

**Ақбас ауруы** - көшпелі мал шаруашылығы жағдайында кездесетін жылқының аяғын зақымдайтын жұқпалы ауру. Күйіс қайтаратын малда сарып, түйеде бақана аталады. Ауру себебі аттың күтімсіз мінілуі мен ыстық-суықты болуы, яғни пайдаланудың гигиеналық талаптары бұзылудан болады. Ақбақас болған жылқының шашасынан төмен, тұяқтың құндыздығынан жоғарырақта бірнеше ақ бөрткен шығып, іріңдеп, аузы ашылып, асқынып тұяқ астын кеулеп кетеді. Ақбас болған жылқы ақсап қана қоймай, дұрыс емдемесе тұяғы айналып түсіп қалады. Дәстүрлі ортада көлік құралына саналатын аттың қатардан шығуы шаруашылыққа недәуір зиян келтіріп қана қоймай, жаппай өршісе атсыз-көліксіз қалу қаупін тудырады деп аса сақтықпен қараған және Ақбас ауруды мұқият емдеген. Атты емдеу үшін ыстық май мен күкіртті ауырған тұяғы мен шашасына жағады да, жазылғанша құрғақ жерде ұстайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Қалыбай Тасқұлов

**Қалыбай Тасқұлов**  (15.8. 1922 жылы т., Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Асықата кенті) - 2-дүниежүз. соғысқа қатысушы, барлаушы. Қалыбай 1942 жылдың қаңтарынан 65-армия 69-атқыштар дивизиясы 120-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы 15 қазанда Днепр өзенінен (Украина, Чернигов облысы Репки ауданы Радуль кентінің маңы) алғашқы өткен десантшы-жауынгерлер тобының құрамында көрсеткен ерлігі үшін Тасқұловқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (30.10.1943). 1944 жылы кіші л-ттар курсын бітірді. Соғыстан кейін туған ауылында еңбек етті. Кейіннен Өзбекстан Респ. Ташкент облысы Бостандық ауданы Чахчам селосында тұрды. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ақбас жусан

**Ақбас жусан** , ақшелек, мыңжапырақ (кәдімгі мыңжапырақ, Achillea millifoluim) жапырағы қандауыр тәрізді жайылымдық және емдік маңызы бар жазда гүлдейтін, биіктігі тізеге жететін шөптесін өсімдік атауы. 
Негізгі тараған жерлері Ресей, Кавказ, Орта Азия, Жерорта теңізі, Қытай, Монғолия. Қазақстанның барлық облыстарында жайылым мен шабындықтарда көп кездеседі.

Өсімдіктің жапырығында К витаминді зат-ахиллейн, гүлінде эфир майы бар.
Ақбас жусанды жайылымдағы отты мал сүйсініп жейді және ішекке құрт түсуден сақтайды.

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Ақбозат пен көкбозат

**Ақбозат пен көкбозат** - дәстүрлі этноастрономияда айтылатын көк жүзіндегі Темірқазықты айналып жүретін екі жарық жұлдыздың атауы. 

Қазақ мифологиясындағы осы екі жұлдыз Темірқазыққа арқандалған екі атқа баланады: оның ақшылдауы Ақбозат, кекшілдеуі Көкбозат аталады. Бұл екі жұлдыз - аспанның солтүстік бөлігіндегі жыл бойы батпайтын жұлдыздардың бірі. 

Ертеде қазақтар Ақбозатты Темірқазықпен бірге бағыт-бағдар алуға жиі пайдаланған. Қазақта Жетіқарақшы Ақбозат пен Көкбозатты ұстаған күні ақырзаман болады деген аңыз кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақдабы

**Ақдабы** - ақзоннан қалыңдау, екі қабат жіптен тоқылған, дәкеге ұқсас, бірақ одан қалыңырақ арзанқол бұл түрі. Ақдабыдан киім тігіліп, төсек жабдықтары жасалады. Ақдабы үй тұрмысында айран, сүзбе сүзуге де қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақдәнекер

**Ақдәнекер** - таза күміске мыс қосып қорытқанда қосылатын ұнтақ үгінді. Негізінен медицинада қолданылатын борлы қышқылды қазақтар осылайша атаған (орысша - бура). Күміс бетіне Ақдәнекерді сепкеннен кейін белгілі тәртіппен қажетті түрлі өрнек, бедер жасайды, көбінесе сіркелейді, көз орнатады, алтын жалатады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақжалбыз

**Ақжалбыз** - халық емшілігінде асқазан жолдарының ауруына қарсы қолданылатын дәрілік шөп атауы. Хош иісті, сабағы төрт қырлы, жапырағы қарама-қарсы орналасқан, жиегінде сирек ара тістері бар, гүлі кішілеу, солғын, жаңғақ жемісін жинап жұмыртқа тәрізді өсімдік. Гүлі толық ашылғанда алып, көлеңкеде кептіреді. Халық емшілігінде асқазан мен ішектің жедел қабынуына ақжалбызды суға қайнатып немесе жаншып шырынын алып суға қосып ішеді. Күн өткенде кезде жалбыз, райхан жалбыз, ақ бұршақты араластырып, суға қайнатып ішеді.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер