open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Есімқан Қалмағамбетұлы Есенбаев

**Есімқан Қалмағамбетұлы Есенбаев** (27.12.1947, Ақтөбе облысы, Қобда ауданы) - Әйтеке би ауданының әкімі. Қазақ.

## Өмірбаяны
* Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтының ауыл шаруашылығын механикаландыру факультетін бітірген(1974), ауыл шаруашылығы инженер-механигі.
* «Нұр Отан» ХДП мүшесі (2007 жылдан).
* 1967 жылдың сәуірінен - Ақтөбе облысы Қобда ауданы «Жарық» кеңшарының жөндеу шебері. 
* 1967 жылдың қазанынан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 
* 1968 жылдың шілдесінен - Ақтөбе облысы Қобда ауданы «Жарық» кеңшары шеберханасының бақылаушы механигі.
* 1969 жылдың қыркүйегінен - Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтының студенті (Орал қ.). 
* 1974 жылдың шілдесінен - Ақтөбе облысы Қобда ауданы «Жарық» кеңшарының бас инженері, директоры.
* 1985 жылдың қыркүйегінен - Ақтөбе облысы Комсомол ауылының төрағасы; 
* 1991 жылдың қаңтарынан - Қазақстан Компартиясы Комсомол аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 
* 1992 жылдың ақпанынан - Ақтөбе облысы Бөгеткөл ауданы Бөгеткөл ауданының әкімі.
* 1994 жылдың мамырынан - Ақтөбе облысы әкімінің бірінші орынбасары. 
* 1995 жылдың қазанынан - Ақтөбе облысы Ақтөбе ауданының әкімі. 
* 1997 жылдың шілдесінен - Ақтөбе қаласы әкімінің бірінші орынбасары. 
* 1999 жылдың ақпанынан - Ақтөбе облыстық Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау басқармасының бастығы.
* 2002 жылдың желтоқсанынан бері - Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданының әкімі.

## Марапаттары
* «Құрмет» орденімен (2005) 
* «Ерен еңбегі үшін» 
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001) 
* «Астанаға 10 жыл» (2008) медальдарымен марапатталған.

## Отбасы
* Үйленген. Жұбайы - Есенбаев Дәметкен Зайноллақызы, дәрігер.
* Қызы - Есенбаева Гүлнара;
* Ұлдары - Есенбаев Асылбек, Есенбаев Ақылбек.

## Дереккөздер


Санат:27 желтоқсанда туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қобда ауданында туғандар
Санат:Батыс Қазақстан агротехникалық академиясы түлектері
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Санат:Қазақстан КП Әйтеке би аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Ақтөбе ауданының әкімдері
Санат:Әйтеке би ауданының әкімдері
Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Кедір-бұдырлық

**Кедір-бұдырлық** - беттің ұзын бойында орналасқан бір-бірінен өте жақын жатқан ойыстармен, дөңестердің жиынтығы.

## Дереккөздер


Пішіннің орта сызығы

Санат:Транспорт
Сәулеш Бекқұлқызы Құсайынова

**Құсаинова Сәулеш Бекқұлқызы** 1957 жылы 18 сәуірде Алматы облысы Балқаш ауданы Бақанас ауылында туған. Қазақ. 

## Өмірбаяны
Алматы сәулет-құрылыс институтының өнеркәсіп және азаматтық құрылыс факультетін бітірген (1980), инженер-құрылысшы. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі. 1974 жылдан - Алматы облысы Балқаш ауданы Бақанас ауылы мектеп-интернатының пионер жетекшісі. 1975 жылдан - Алматы сәулет-құрылыс институтының студенті. 1980 жылдан - Алматы қалалық өндірістік жөндеу-құрылыс басқармасы құрылыс материалдары және бөлшектері комбинатының шебері. 1981 жылдан - Пригород ББЖ жұмыстарды атқарушысы. 1986 жылдан - Алматы білім беру басқармасы құрылыс бөлімінің бастығы. 1993 жылдан - «Айсель-Қазақстан» директорының орынбасары (Алматы қ.). 1995 жылдан бері - «NEFT» БМ ЖШС директоры (Алматы қ.). «Республикалық гвардияға 15 жыл», «Астананың 10 жылдығы» (2007), INSAM Кәсіпкерлік және басқару жоғары институтының (Монако) медальдарымөн; Алматы облысы әкімінің грамоталарымен (2007), Сарқанд және Райымбек ауданы әкімдерінің (2008), Алматы облысы әкімінің грамотасымен марапатталған. Канн қ. (Франция, 2007), Барселона қ. (Испания) сертификаттарының иегөрі. ҚР Құрметті құрылысшысы. 
## Отбасы
Анасы - Бекқұлова Сара. 
Жесір. Ұлы - Құсайынов Жанат Мұратұлы (1977 ж. т.); қызы - Құсайынова Ләззат Мұратқызы (1983 ж. т.).

## Дереккөздер
Мәлік Райсханұлы Байкенов

**Мәлік Райсханұлы Байкенов**1944 жылы 31 шілдеде Шымкент қаласында туған. Қазақ.

## Өмірбаяны
М. Горький атындағы КСРО Мәскеу көркем академиялық театры жанындағы КСРО Халық әртісі В.И. Немирович-Данченконың мектеп-студиясының қойылымдық факультетін бітірген (1973), мамандығы - «Театр техникасы және спектакльді әрлеу». Қазақ және орыс тілдерін біледі.

1973 жылдан бері - Қарағанды академиялық музыкалық комедия театрының бас суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1985 жылдан);
ҚазКСР (ҚР) Суретшілер одағының мүшесі (1990 жылдан).
## Марапаттары
«1941-1945 жылдары ¥лы Отан соғысындағы Жеңіске жиырма жыл» (1965), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен; ҚР Білім беру, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі Мәдениет комитетінің грамотасымен (1998) марапатталған.

2003 жылы Мәдениет қайраткері.  
2007 жылы Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері.
## Отбасы
Әкесі - Байкенов Райысхан Райысханұлы, ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі.  Анасы - Уәлиева Хамида Гапиқызы, мектепте оқу ісінің меңгерушісі болып жұмыс істегені, ҚазКСР Ағарту ісінің үздігі.

## Дереккөздер
Полат Бижанұлы Қынатов

**Полат Бижанұлы Қынатов** 1933 жылы 5 желтоқсанда Түркістан облысы Ордабасы ауданының Алтынтөбе ауылында туған. Қазақ. Қазақ химия-технологиялық институтын бітірген (1958), силикат өнеркәсібі инженер-технологы. Ғылыми еңбектер мен өнертапқыштықтардың, «На волнах памяти» мемуарлық кітабының авторы (2010). 1958 жылдан - ауыспалы шебер, зертхана және ТББ бастығы; 1966 жылдан - Шымкент цемент зауытының бас инженері. 1970 жылдан - Қарағанды цемент зауытының директоры. 1975 жылдан - өзі пайдалануға енгізген Жаңа Қарағанды цемент зауытының директоры. 1976 жылдан - Шымкент қаласының асбестцементтік құрылымдар комбинатының директоры. 1979 жылдан - Республикалық «Қазцемент» өнеркәсіптік бірлестігінің бастығы, ҚазКСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің бірінші орынбасары. 1984 жылдан - Састөбе цемент зауытының ақ және түсті цементтер өндірісі жөніндегі директоры. 1985 жылдан - ҚазКСР Министрлер кеңесі Аппаратының жауапты қызметкері. 1988 жылдан - ҚазКСР Мемлекеттік құрылысы бас басқармасының бастығы. 1991 жылдан - ҚазКСР Мемлекеттік сәулет құрылысы Құрылыс индустриясы, құрылыс материалдары және стандарттау бас басқармасының бастығы. 1993 жылдан - дербес зейнеткер, Құрылыстағы стандарттау және техникалық нормалар бас басқармасының бастығы. 1995 жылдан - ҚР Құрылыс министрлігі министрінің кеңесшісі. 1996 жылдан -«Қарағанды шахта құрылылысы» АҚ сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі вице-президенті. 1998 жылдан-ҚР Энергетика министрлігі жанындағы Құрылыс істері жөніндегі комитет төрағасының кеңесшісі. 2006 жылдан бері - «Орал цемент компаниясы» цемент зауытының құрылыс жөніндегі бас техникалық кеңес берушісі. Жапония мен Қытайда кеңес делегациясының мүшесі ретінде осы елдердегі цемент өнеркәсібінің жағдайын және оның әрі қарай даму тенденцияларын зерттеген. VI Халықаралық конгресінің Дүниежүзілік цементшілер форумының делегаты. Еңбек Қызыл Ту орденімен; ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің медальдары мен қурмет грамоталарымен марапатталған. ҚР өнеркәсібі цемент саласының ардагері. ҚР Құрметті құрылысшысы (2009). Үйленген. Жұбайы - Қынатова Раиса Хұсайынқызы. Балалары - Баян, Марат, Роса, Жәмила. Немерелері - Әмір, Лаура, Әйгерім, Әділ, Кәмила, Айша, Шолпан, Сабина.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тісті дөңгелек

right|200px|thumb|Тісті дөңгелектің қозғалысы
**Тісті дөңгелек** - берілістің тісі аз дөңгелегі, ал егер тістерінің саны бірдей болған жағдайда жетекші дөңгелегі.
## Тісті дөңгелек түрлері
**Артқы жүрістің тісті дөңгелек* - тісті берілістің екінші және аралық біріктірлген ілініскен қосымша өсте еркін орнатылған беріліс қорабының тісті дөңгелегі.
**Шолақ өстің тісті дөңгелегі* - шолақ өсіне айналу иінді күшін беретін доңғалақ аралық дифференциалдық тісті дөңгелегі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Лукьянчук Евгений Петрович

**Лукьянчук Евгений Петрович** 1964 жылы 6 мамырда РКФСР Сахалин облысы Быков кентінде туған. Украин. Әкесі - Лукьянчук Петр Абрамович, марқұм, байланыс торабының бастығы болған. Анасы - Лукьянчук Таисия Васильевна, зейнеткер, бас бухгалтер болып жұмыс істеген. Өскемен жол-құрылыс институтының автомобиль көлігі факультетін бітірген (1989), инженер-механик. 1981-1982 жылдары - «Көгалдандыру» автоэлектригі. 1982 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1984 жылдан - Өскемен жол-құрылыс институтының студенті. 1989 жылдан - 2562-автоколоннаның газ жабдықтары инженері, қауіпсіздік техникасы және еңбекті қорғау инженері, бас механигі (Алматы облысы). 1991 жылдан - Алматы ашытқы зауытының жабдықтау ісін жүргізуші инженері. 1992-1995 жылдары -«Энергияжөндеу» ЖК жабдықтау бөлімінің бастығы. 1997 жылдан - «Дега плюс А» ЖШС директорының орынбасары. 2001 жылдан - «Azia Door Automatic» ЖІІІС директорының орынбасары. 2002 жылдан - «Automatic Devices» ЖШС директоры. 2010 жылдан бері - «Best Automatic» ЖШС директоры. Әскери атағы - запастағы лейтенант. Діни көзқарасы - православиелік. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Біз жеңеміз». Хоббиі - көркем әдебиет. Сүйіп оқитын әдебиеті - детективтік, тарихи жанрлар. Бойдақ.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Самат Сапарбекұлы Ескендіров

**Самат Сапарбекұлы Ескендіров**  - 1966 жылы 24 шілдеде Көкшетау облысы Көкшетау ауданының Симферополь ауылында туған. Қазақ. Қазақ және орыс тілдерін біледі.
## Хронологиясы
*Целиноград ауылшаруашылық институтын (1990) инженер-механик мамандығы бойынша; 
*Көкшетау экономика және менеджмент институтының магистратурасын (2005) бітірген.
*1983 жылдан - Көкшетау облысының Келлер ауданы Подлесное аулының Димитров атындағы ұжымшарының мүшесі. 
*1983 жылдың тамызынан - Целиноград ауылшаруашылық институтының студенті. 
*1990 жылдан - Димитров атындағы ұжымшардың егіншілік бригадасының механигі, пайдалану жөніндегі инженері, ұжымшардың бас инженері. 
*1994 жылдан -«Есіл»ЖШСбасдиректоры (Ақмола облысы Щучинск қаласы). 
*2004 жылдың тамызынан - СҚО Ауыл шаруашылығы және жер қатынастары департаменті бастығының орынбасары. 
*2004 жылдың қазанынан - СҚО Жамбыл ауданының әкімі. 
*2007 жылдың сәуірінен - СҚО Қызылжар ауданының әкімі. 
*2007 жылдың қазанынан - СҚО әкімінің ауыл шаруашылығы мәселелері жөніндегі орынбасары. 
*2008 жылдан - СҚО әкімінің ауыл шаруашылығы және экономика мәселелері жөніндегі орынбасары.
*2010 жылдың сәуірінен бері - Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары.
*2011 жылдан - Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты.
*2013—2014 жж. — Солтүстік Қазақстан облысының әкімі.

## Жетістіктері
*«Құрмет» (2007) орденімен; 
*«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), 
*«Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), 
*«Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.

Үйленген. Жұбайы - Ескендірова Гуля Маратқызы (1968 жылы туған). Үлдары - Ескендіров Қанат (1990 жылы туған), Ескендіров Алмат (1995 жылы туған); қызы - Ескендірова Салтанат (2001 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:Солтүстік Қазақстан облысының әкімдері
Зайсан

**Зайсан** — 
*Зайсан —  Қазақстанның көлдерінің Оңтүстік Алтай  және  Сауыр, Тарбағатай жоталары арасындағы тектоникалық ойыста жатқан тұщы көл. 
*Зайсан —  Шығыс Қазақстан облысындағы қала, Зайсан ауданының орталығы. 
*Зайсан — Шығыс Қазақстан облысының қиыр шығысындағы әкімшілік бөлік.
*Зайсан —  Қазақстанның шығыс бөлігіндегі  Алтай тау сілемдері мен Тарбағатай – Сауыр таулары аралығында, Шығыс Қазақстан облысы аумағында ойыс.
*Зайсан — Астанадағы Арқалық көшесінен басталып, Ұлытау көшесінде аяқталатын көше.
*Зайсан —  () - Зайсан ойпатында аумағы шағын жерлерде оңашаланған популяциялар түрінде тіршілік ететін, таралу аймағы шағын кесіртке. 
*Зайсан — Ресей империясы сол кездегі Семей облысы аумағында Зайсан, Күршім, Бұқтырма өлкелерінің қазақтарын басқару үшін 1868 жылы құрған пристав.  
*Зайсан — артезиан алабы

Санат:Айрық беттер
Қарағанды облыстық мұғалімдердің білімін жетілдіру институты

**Мұғалімдердің Білімін Жетілдіру Институты**, Қарағанды әкімі жанындағы мемлекеттік және білім қызметкерлерінің біліктілігін арттыру және қайта даярлау институты, 1948 жылы облыстық методикалық кабинет негізінде ашылған. Институт құрамында қазақ және орыс тілі мен әдебиеті, химия, биология, физика, математика, тарих, геофафия, дене тәрбиесі, мектеп жасына дейінгі балалар тәрбиесі, шет тілдер, оқытудын тех. құралдары, соңдай-ақ білім үрдісін жобалау, мультимедиялық дәріс кабинеттері, кітапхана, редакциялық-баспа бөлімі бар. «Мұғалім» үйі қызмет керсетуде. «Өзгеріс — Перемена» атты газет шығып тұрады. Жыл сайын 6,0 мың адам институтта біліктілігін арттыру курстарынан өтеді. Мұғалімдердің біліктілігін арттыру мақсатымен, сондай-ақ мақсатты, проблемалық, қысқа мерзімді және басқа да курстар өткізіліп тұрады (жыл сайын 1,3-1,5 мың адамды қамтиды). Институт негізінде республикалық семинар-кеңестер, ғылыми практикалық конференциялар және педагогикалық ғылым мен оқытушылық жұмыстың түбегейлі мәселелері бойынша педагогикалық оқулар ұйымдастырылады. Мұғалімдердің білімін жетілдіру институтынын мақтанышы болып оның окытушы-профессорлары саналады: ғылыми докторлары К.М. Арынғазин, С.М. Жақыпов, В.Е. Клочко, О.М. Красноярцева; ғылым кандидаттары Х.Ж. Әубәкірова, М.М. Хасенов, К.А. Ахметкәрімов, К.А. Гейнц т.б. Әр жылдарғы ректорлары: Х.М.Салмұхамедов (1948-49); И.О. Савельева (1949-1951) т.б. 1994 жылдан техникалық ғылым кандидаты, Ы. Алтынсарин атындағы қазақ академиясының корр. мүшесі, профессор С.С. Контаев.

## Дереккөздер


Санат:Білім
Зейнеғали Қамитов

**Зейнеғали Қамитов** (1916-2003), теміржолшы, Социалистік Еңбек Ері (1971). 1927-1934 ж. Жаңа ауыл ұжымшарында (қазіргі Бұқар жырау ауданында) жұмыс істеді, 1935-36 жылдары Омбы темір жолының 7-құрылыс учаскесінің жұмысшысы, 1936-37 ж. 26-жол станцияның жұмысшысы, 1938-1977 жылдары Поезд тіркеуші, құрастырушы, Қарағанды-сұрыптау темір жол станцияның кезекшісі. Поездарды құрастырудың жаңа жедел тәсілдерін енгізу арқылы ерен еңбекке қол жеткізді. Жолдарды жылжымалы түрде бағыттап, диспетчер құрастырған поезды жаңа құрастырылатын поезбен бір мезгілде тарату әдісін енгізудің бастамашысы. 2 рет Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Кенсіз пайдалы қазбалар

## Асбест
Асбест кен орны магмалық жыныстарға байланысты игеріледі. Ең ірі кен орны Қостанай (Жітіқара) және Қарағанды (Жезқазған) облыстарында. Мұғалжардың оңтүстігінде Бөгетсай және Шу-Іле тауларында, Хантау кен орындарында асбестің едәуір қоры бар.

## Фосфорит
Қазақстан фосфориттің қоры жөнінен АҚШтан кейін екінші орын алады. Оңтүстік Қазақстан облысында, Қаратауда ірі фосфорит кен орындары (Шолақтау, Ақсай, Жаңатас) бар. Сапасының жоғарылығы және қабатының қалыңдығы жөнінен бұл кен орындарының бүкіл жер шарында теңдесі жоқ. Сондай-ақ фосфорит кен орындары Ақтөбе облысында, Жем өзенінің жоғары ағысында да кездеседі.

## Тұз
Қазақстан аумағында тұз қоры өте мөл. Әсіресе тұзға Каспий маңы ойпаты бай. Ондағы кей жерлерде тұз қабатының қалыңдығы (тұз күмбездері) 2 км-ден асады. Кейбір қабаттарда ас тұзына қоса, калий, т.б. тұздар да кездеседі. Сондай-ақ Каспий маңы ойпаты мен Батыс Сібір жазығында және республиканың басқа да аудандарында кептеген тұзды көлдерде тұнба тұздар жиналған.

Қазақстан әктас, мергель, бор, мәрмәр, гипс, отқа төзімді саз, кварцты құм, минералды бояулар сияқты құрылыс материалдарына да бай. Бұлардың кен орындары республиканың көп жерінде кездеседі.

Пайдалы қазбалардың халық шаруашылығы үшін маңызы зор. Көптеген кен орындары бір-біріне жақын жатқандықтан (темір мен марганец, темір мен тас көмір, өктастар мен отқа төзімді саздар), бұларды кешенді түрде өңдеуге мүмкіндік береді. Көптеген пайдалы қазбалар жер бетіне жақын жатқандықтан, өларды қазып алу көп шығынды талап етпейтін ашық әдіспен өндіріледі. Қазақстанда барланған кен орындарының едәуірі қазір пайдаланылуда. Солардың негізінде көптеген зауыттар салынды.

Қазақстанда минералды шикізат қорының барлық түрі бар. Бірақ мұнай, көмір, темір кені, т.б. минералды ресурстар шексіз емес. Олардың жалпы қоры пайдаланылған сайын азая береді. Кейбір кен орындары сатылып, барлау нәтижесінде жаңа кен орындары ашылып жатыр. Мұның өзі жер қойнауы байлығын қорғауды талап етеді. Сонымен бірғе кен орындарын игеру ісі табиғат қорларының (топырақ жамылғысы, жер асты және жер беті сулары, орман, егістік, жер, ауа т.б.) жағдайына әсерін тигізеді.

Сондықтан сарқылатын қорларды кешенді әрі тиімді пайдалану және оларды сақтап, қорғау ісін жүйелі түрде жүргізу қажет. Табиғатта таза химиялық элемент кездеспейді. Мысалы, көптеген темір кен орындары кұрылымында фосфор, күкірт сияқты сирек металдар бар. Негізгі кенмен бірге қосымша құрамын да айырған дұрыс. Ол үшін негізгі және бірге жатқан пайдалы қазбалар қорын жер қойнауынан неғұрлым толық алу керек, шикізатты өндіргенде, тасымалдағанда және еңдегенде кететін қыруар шығынмен күрескен жөн, шикізатты өңдегеннен қалған өнімді тиімді пайдаланып, әрі қалдықсыз технологияны игеру қажет.

Санат:Геология
Санат:Пайдалы қазбалар
Санат:Тау-кен өнеркәсібі
Шина

right|200px|thumb|Автомобиль шинасы
thumb|right|200px|

**Шина** — жолдың кедір-бұдырлық әсерін жұмсартып өзіне сіңіретін доңғалақтың тоғынына орнатылған серпінді қаптама.
## Шина түрлері
*Автомобиль шинасы — автомобильдің доңғалағына орнатылған ауа үрленген серпінді қаптама.
*Аркалы шина — иін түріндегі пішіндерден тұратын биіктігінің еніне қатынасы 0,4-0,5 болатын жертұтқысы биік камерасыз шина.
*Камерасыз шина — ішкі қабаты ауа өткізбейтін резеңкеден жасалған және ауасы бар қуыс түріндегі арнаулы тоғыны бар шина.
*Жоғары қысымды шина — ауаның ішкі қысымы 0,6-0,7мПа-ға дейін және жоғары болатын пневматикалық шина.
*Жарыстық велосипедтің шинасы — біртұтас етіп дайындалған камералы шина.
*Диагональды шина — өсі арқылы өтетін жазықтыққа 30°-40° брекерде және қатынаста болатын корд жібіне бұралып иілген пневматикалық шинасы.
*Жол шинасы — жоғары жылдамдықта жолдың бетімен жақсы іліністі қамтамассыз ететін протекторында суреті бар шина.
*Қысқы шина — қарлы, сулы және қопсылы жолдарда жұмыс істеу үшін бедеріндегі қысқы суреті протекторы бар шина.
*Камералы шина — покрышкасы, камерасы болатын, ал жүк автомобильдердің шинасындағы құрсау лентасы болатын пневматикалық шина.
*Төмен қысымды шина — ішкі қысымы 0,1 -0,4 мПа аралығында болатын пневматикалық шина.
*Биіктігі төмен шина — әдетте жеңіл автокөліктерде пайдаланылатын, сапа биіктігінің, еніне 0,1-0,9 қатынасына тең пневматикалық шина.
*Пішіні әдеттегідей шина — биіктігінің, еніне қатынасына 0,9-1,0 тең болатын пневматикалық шина.
*Диагональды белдеуленген шина — шинаның өсі арқылы өтетін, брекердегі жіпшелердің орналасу бұрышы 60° диагональды шина.
*Пневматикалық шина — саңылаусыз қуыстағы сығылған ауа есебінен иілімділігі туатын шина.
*Жүру қабілеті жоғары шина — автомобильге дымқыл қара топырақта, дымқыл шыбындықта, қарлы далада жүруге мүмкіндік беретін, протектор суреті бар, өту мүмкіндігі жоғары, пневматикалық шина.
*Радиалды шина — ауыр жүкті көтеруге төзімді, жоғары иілімді, корд жіпшелері радиалды орналасқан пневматикалық шина.
*Қысымын реттеуге келетін шина — саласы кеңейтілген, жоғары иілімді, ауаның ауыспалы 0,05 тен 0,35 мПа-ға дейін қысыммен жұмыс істеуге қабілетті пневматикалық шина.
*Қысымы төмендеген шина — ішкі қысымы 0,05-0,08 мПа болатын пневматикалық шина.
*Болат каркасты шина — корды металл жіпшелерден жасалған радиалды шина.
*Орташа қысымды шина — ішкі ауа қысымы 0,4-0,6 мПа болатын пневматикалық шина.
*«РС» типті шина — әдетте сақина түрінде болатын, шешілмелі протекторы бар радиалды шина.
*Әмбебап шина — топырақты, құмды жолдарда пайдалану үшін арналған, протектордың суреті бар пневматикалық шина.
*Тікенекті шина — дөңгелектердің сыртқы резеңкесі тікенектелген болып келетін, мұзды, тайғақ жолда жүруді оңайлататын пневматикалық шина.
*Кең пішінді шина — әдетте төмендетілген немесе реттелетін ішкі қысымы бар, биіктігінің еніне қатынасы 0,6-0,8 тең пневматикалық шина.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Әуезқан Қанафин

**Әуезқан Қанафин** (1928 жылы туған), қоғам кайраткері, ағартушы. ҚазКСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1979). Ақтоғайдың түлегі. Қарқаралыдағы Абай атындағы педагогикалық училищесінде оқыды, ҚазМУ-ді бітірді. Ақтоғай орта мектебінің директоры, Балкаш к-нда мектеп директорының орынбасары, директоры, қалалық оқу  бөлімінің бастығы, Қазақ КСР Оқу  министрінің орынбасары. 1989 жылдан Одақтық дербес зейнеткер, 1989-1995 жылдары Ы. Алтынсарин атыңдағы ғылыми педагогикалық институтта аға ғылыми қызметкер. Қ. халықка білім беруге, республика мектептеріндегі оқу -тәрбие жұмыстары мөселелеріне арналған 60-ка жуык ғылыми еңбек пен бірнеше оқу  құралдарын жазған. Негізгілері: *«Трудовая подготовка и профориентация учащихся»* (1981), *«О повышении роли шқол и библиотек в интернациональном воспитании и преобразовании учащихся»* (1984), *«Қазақ әдебиеті»* , 9-сыныпқа арналған(1984), *«Абайтанудан жарияланбаған материалдар»* (1988), *«Қазақ әдебиегі»*, 10-11-сыныптарға арналған (1991), *«Түркі халықтары әдебиеті»* (1996), *«Народное образование Қазахстана 19171985 г. г»* (1998) т. б. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімідері
Қарабас құрылыс тас кен орны

**Қарабас құрылыс тас кен орны** - Қарағанды облысы Абай ауданы жерінде орналасқан. 1949, 1954-1955, 1962 жылдары барланған. «Абай» темір-бетон бұйымдары зауыты пайдаланады. 

## Геологиялық құрылымы
Кеннің геологиялық құрылысын антропоген шөгінділері көмкерген төменгі — орта девонның эффузивтік-кесекті кабаты құрайды. Пайдалы кабаты қышқыл, орта, аралас құрамды туфолавалардан түзілген. 

## Жатыс сипаты
Қалыңдығы 8 м-ге дейін жететін кен кабаты үгілуден құмды-сазды материалға айналған негізгі жыныс болып табылады. Шағылып ұсақталған тас 300, 400 маркалы бетондарды дайындау шикізаты есебінде қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Қарабұлақ (Қарағанды облысы)

**Қарабұлақ** — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл, Балқантау ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарқаралы қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км-дей жерде. 

## Тарихы
«Комсомол» кеңшары 1954 жылы тың және тыңайған жерді игеруге байланысты комсомолдың жолдамасымен келген Украина, Белоруссия, Молдавия жастары ұйымдастырған. Кеңшар Жаңаталап ұжымшары мен мемлекеттік жер қоры бөлігінің негізінде құрылды. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыты – астық, етті мал және қой шаруашылығы. Жерінің жалпы ауданы 95,4 мың га. 24 шаруа қожалықтары жұмыс жасайды (2006). 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Округтің елді мекендерінде 2 мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, 1 дәрігерлік пункт, 1 кітапхана, пошта байланыс торабы бар. Ауыл басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланыс жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы елді мекендері
Қарағайлы (Осакаров ауданы)

**Қарағайлы** (2004 жылға дейін - *Октябрьское*) — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Қарағайлы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Осакаровка кентінен солтүстік-шығысқа қарай 34 км-дей жерде, Қарғалы өзенінің алқабында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1931 жылы қоныс аударғандардың 6-поселкесі болып құралған. «Путь ккоммунизму», «8 марта», «1-го августа», «Коллективное», «Новый путь» ұжымшарлары құрылған, ал 1961 жылдың наурызыңда олар «Новый путь» кеңшарына біріккен. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыты астық және сүт, мал шаруашылығы болды. Жерінің жалпы ауданы 71,7 мың га. 20 шаруашылық қожалығы бар (2006).

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Мәдениет үйі, орта мектеп, ОДА жұмыс істейді. Святоровка, Коллективное, Крещеновка ауылдарында клуб, мектеп, фельдшерлік пункт бар. Округ басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын темір жол стансасы — Осакаровка, 40 км жерде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Тікенек, шабақ

**Тікенек, шабақ** - 1) бір тетіктің басқа тетіктің ойысына немесе шұңқыр ұясына кіргізіп жалғастыру үшін жасалған формасы мен шамасы кіретін тесіктеріне дәлме-дәл дөңесі; 2) біліктің негізінен радиалды жүктемені қабылдайтын, ұшындағы мойыны.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Сырғанауға қарсы тікенек

**Сырғанауға қарсы тікенек** - протекторға орнатылған және оның бетіне шығып тұратын пішіндеу түріндегі тікенек.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Шкала

**Шкала** - өлшенетін шаманың сандық мәнін табуға арналған өлшеуіш аспаптың қатарласа тізілген белгілері (сызықтары) мен оларды бойлай орналасқан сандық таңбалары бар бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт

zh-classical:天平
Шкворень діңгек білік

right|200px|thumb
**Шкворень діңгек білік** - бұрылатын құрылғының өсі ретінде қолданатын тетік.
## Жұдырықша діңгегі
**Жұдырықша діңгегі** - жүргізетін доңғалақтың бұралуын қамтамасыз ететін бұрылысты жұдырықта орналасқан өс.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Шкив

right|200px|thumb
**Шкив** - тоғыны жалпақ, тұйықталған арқанды немесе белдікті орап жанасатын дөңгелек.

**Шкив** ( ). Eкі шекті тұйықталған қайыс
немесе арқан кигізілетін жиегі жалпақ доңғалақ,
ол машиналардың біліктеріне кигізіледі және
екінші бір тетікті айнылдыру үшін қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Шланг

right|200px|thumb
**Шланг, иілгіш түтік** - сұйық немесе газ тасымалдауға арналған резеңке қосып су өтпестей етіп жасалған иілгіш түтік.
## Тежеуіш шланг
**Тежеуіш шланг** - тежеу жетегінің және элементтерін қосатын жоғары қысымды арнайы түтік.
## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Габаритті тұрпатты ен

**Габаритті тұрпатты ен** - көлік кұралының сол және оң жақ нүкте арасындағы кашықтық.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт

bat-smg:Ėlgoms

be-x-old:Даўжыня

roa-tara:Lunghezze

zh-min-nan:Tn̂g-té
zh-yue:長度
Тоғын ені

**Тоғын ені** - бүйір арасы доңғалақ тоғынының арақашықтығы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Шнек

**Шнек** — сусымалы жүкті тасымалдауға немесе көлік құралының қозғалтқышы ретінде қолданылатын жоғары бұралма пішінді бұрама.
## Жүріс шнегі
**Жүріс шнегі** — шнек түбіндегі ені жағында орналасқан қозғалтқыш орнатылған көлік құралы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Тас жол

**Тас жол** - асфальт, тас және басқадай қатты төсегіш төселіп жасалған жол.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Шпангоут

right|200px|thumb
**Шпангоут** - шанақ өсіне перпендикуляр орналасқан автобус шанағының қақпағын және бүйірлік бетінің элементтерін көтеріп ұстаушы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Шпармобиль

**Шпармобиль** - максимальды жеңілдетілген құрылымнан жасалған отын шығыны аз жарысқа қатысатын мини автомобиль.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Қарағайлы барит-полиметалл кен орны

**Қарағайлы барит-полиметалл кен орны** - Қарағанды облысы жерінде орналасқан кен орны. Бас, Алыс, Оңтүстік деп аталатын үш учаскеден тұрады. 1896 жылдан белгілі. 1950-1984 жылдары (үзілістермен) барланды. 1958 жылдан Қарағайлы кен-байыту комбинаты пайдаланады. 

## Геологиялық құрылымы
Успен синклинорийінің солтүстік -шығыс бөлігінде орналасқан, солтүстік-батысқа қарай созылған, тік құламалы канаттары бар (65-75°) Қарағайлы синклиналына ұштасқан. Ол фаменнің метасоматикалық өзгерістеріне шалынған вулканогендік-шөгінді жыныстарынан және бұларды қиып тұрған карбон гранитоидтарынан түзілген. Руда учаскелері (Бас, Алыс, Оңтүстік) осы фанитоидтардың жыныстарымен жалғасып жатыр. Бас учаскесінің руда иірімі бір-бірімен кезектесе қабаттасқан, полиметалл рудасы қалыптасқан баритті, бариттенген мүйізтасқа айналған жыныстар текшесінен тұрады. Линза пішіндес келген руда денесі аралас жыныстарымен сәйкес орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Кен кабатының қалыңдығы мен пішіні өзгермелі болып келеді. Басты жарылыс арқылы руда кені Үлкен және Кіші линзаларға бөлінген. Тотығу зонасының тереңдігі 15-20 м-ден(Үлкен линзада) 30-40 м-ге(Кіші линзада) дейін жетеді. Алыс учаскесінде аралас жыныстарға ұштасып жатқан пішіні күрделі линза іспетті келген 11 тік құламалы руда денесі айқындалған. Оңтүстік учаскесінің өңдірістік рудалары линза тәрізді 2 тік құламалы руда денесінен тұрады. Рудалар көлемді, жолақты келеді. 

## Минералдары, құрамы
Негізгі минералдары: сульфидтілері — галенит, сфалерит, барит, тотыққан рудалардікі — церуссит, англезит, смитсонит. Рудалардың қосымша минераддары: сульфидтілері - пирит, магнетит, халькопирит, пирротин, түссіз руда, арсенопирит; тотықкан рудалардікі — малахит, пироморфит, каламин. Алыс учаскесінін жыныстары құрылыс тастары ретінде пайдалануға жарамды, баритті, флотациялағаннан кейінгі қалдықты асфальт-бетон мен аглопорит өндіру үшін пайдалануға болады.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Қарағайлы темір жол станциясы

**Қарағайлы**, Қазақстан темір жолының Қарағанды бөлімшесіне қарасты 3-класты жүк тасымалдайтын темір жол бекеті. Қарағанды — Қарағайлы темір жол желісінде, Қарағандының шығысында 279 км жерде орналасқан. Қабылдау-жөнелту, түйісу және тұйық жолдары бар. Қарағайлы кен-байыту комбинатына, асфальт-бетон зауытына қызмет көрсетеді. Қарағайлы—Қарағанды жолаушылар поезын жасақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қарағанды облысы елді мекендері
Қарағайлы (Қарқаралы ауданы)

**Қарағайлы** — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Облыстың шығыс бөлігінде, Қарағайлы тауының етегінде, аудан орталығы Қарқаралы қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы қаланған. 1969 жылдан бастап кен байыту іске қосылды. Осы жылдары Қарағайлы-Талды темір жол линиясы іске қосылып, өндірілген өнім темір жол арқылы жөнелтілді, телевизор радиорепитрі салынды. 1977-1988 жылдары Талды ауданының  орталығы болған.

## Өндіріс орындары
Қарағайлы кен-байыту комбинаты – 2004 жылдан бастап «Қазақмыс» корпорациясы ЖШС-нің филиалы. Негізгі қызмет түрі түсті металдардың кенін өндіріп, өңдеп концентрат ретінде шығару. Шығарылған өнім Жезқазған және Балқаш қаласындағы "Қазақмыс" корпорациясы ЖШС-нің басты кәсіпорындарына жіберіледі. «Кентөбе» кен орнындағы «Өркен» ЖШС-гі 2001 жылы құрылған, негізгі қызмет түрі темір кенін өндіру.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
2 мектеп, 1 аурухана, мәдениет үйі, 2 кітапхана, 1 балабақша, кен байыту фабрикасы бар. Облыс орталығымен және басқа елді-мекендермен темір жол, сондай-ақ автомобиль жолдары арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Қарағанды ауыл шаруашылық тәжірибе стансасы

**Қарағанды ауыл шаруашылық тәжірибе стансасы**, кейін Қарағанды ғылыми-зерттеу совхоз-институты, Орталық Қазақстан а. ш. ҒЗИ деп аталды, қазіргі атауы Қарағанды ғылымизерттеу өсімдік шаруашылығы және селекция инты. Бұқар жырау ауданыныңсолтүстік  бөлігінде орналасқан. «Қарағаңды» кеңшарыныңғылыми лабораторияларын біріктіру негізіңде құрылды (1938). Орталық мекені — Центральное ауылы. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағығы — егіншіліктің, селекцияның, тұқым шаруашылығының, асыл тұқымды мал өсірудін ғыл. негіздерін жасау. Егістік дақылдары селекциясы мен тұқым және егіншілік, картоп, көкөніс, мал азығын өңдіру бөлімдерінің лабораториясы бар. Жерінің жалпы ауданы 27,8 мың га. Тәжірибе стансасында ірі қараның далалық қызыл сиыры өсірілді. Қостанай жылқысының асыл тұқымды жылқы фермасы ұйымдастырылды. А. ш. дақылдарын өсірудің жедеддетілген технологиясы жасалып, бңдайдың: Қызылбас, Қарағаңды-2, Қарағанды-60; арпаның: Қарағанды-1, Қарағаңды-2 сорттары шығарылды (авт. Я. К.Бычек, Г. А.Середа, Н. С. Ющенқо, А. А. Таран, А.Ә. Құшіқова). Барлығы 80 сорт өсіріліп, оның ішіңце 50 сорт аудаңдастырыдды. Жылына 6 млн сомның а. ш. өнімдері сатылды. Сгансасында В. И. Ленин атынд. ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академигі, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері, Лениндік сыйлықтың лауреаты В. С. Пустовойт, ауыл шаруашылығы ғылымдары докторы А. А. Корнилов, Лениндік сыйлықтың лауреаты А. А.Зайцева, ауыл шаруашылығы ғылымдары докторы К. Д. Постояжов жұмыс істеді. Институтты 1982-2003 ж. халық қаһарманы А. Ф. Христенко басқарды. Директоры - биология ғылымдарының докторы, ҚР ҰҒА акад., Е. Шаханов (2006).

## Дереккөздер
Қарағанды әйелдері

**«Қарағанды әйелдері», «Қарағанды қаласының әйелдері»**, Ұлы Отан соғысы жылдарында (ақпан, 1944) шахтер әйелдердің қаржысына жасалған санитарлық ұшақтар звеносы. Қаржы жинаудың бастамашылары Қарағанды шахталарындағы әйелдер кеңесі болды. Олар шахталарда жұмыстан тыс уақытта кемір тиеп, тапқан ақшаларын ұшақ жасауға аудару жөнінде облыс әйелдеріне үндеу тастады. Қарағандылық партия комитеті әйелдердің патриоттык бастамасын қызу қолдады. 1943 жылдың желтоксан айы ақысыз еңбектің екпіңді айлығы деп жариялаңды. Осы уақыт ішінде қаланың үй шаруашылығындағы әйелдері 2650 т көмір жөнелтті. А. Мордавченқо (31 шахта), А. Сағындықова (1 шахта) басқарған, К. Тютяева, П. Поздняқова т. б. жетекшілік еткен №33, 34 және К. О. Горбачев атыңдағы шахталардын әйелдер кеңесі құрған көмір құлатушы және тіреу қоюшы комсомол әйелдер бригадалары шахталарда аянбай еңбек етті. Жиналған 185 000 сом қаржы 2 типті 3 санитарлық ұшақ жасауға жіберілді.

## Дереккөздер
Пітір садақа

**Пітір садақа** пітір сөзі араб тілінде - «жаратылыс» деген мағынаны білдіргендіктен, кейбір ғұламалар пітір садақасын «дененің зекеті» деп атаған. Пітір садақасы - күнделікті  қолданылатын негізгі  қажеттерінен тыс, кем дегенде, нисап мөлшеріндегі *(85 гр. алтын немесе
құнына тең)* байлыққа ие адамға уәжіп садақа.  Пітір садақасы һижреттің екінші жылы, Рамазан оразасы парыз етілген жылы уәжіп етілді. Пітір садақасы Ораза айт күні таң атысымен уәжіп болғанымен, бірнеше күн, тіпті бірнеше ай немесе жыл бұрын беруге де болады. Бұл садақаның Ораза айт намазына дейін берілгені дұрыс. Пайғамбарымыз (с.а.у.) *«Осындай күнде (айт мейрам  кедейлерді  қайыр садақа тілеуге мұқтаж етпеңдер»,* - деген. Кедейлердің осындай барлық адамдардың  қуанып, тойлайтын мейрам күнінде халықтың беретін пітір садақалары арқылы  қажетті нәрселерін алып елмен бірге ойнап күлулерін ойлаған пітір садақасы бір жағдайлармен аталмыш мерзімнен  қанша кешіктірілсе де, міндетті түрде берілуі тиіс.  
*Пітір садақасын айт күні таң атысымен беру уәжіп болғандықтан, аталмыш уақыттан бұрын дүниеден өтіп кеткен адамдар үшін уәжіп емес. Бірақ осы уақыттан кейін  қайтса, артында  қалған туыстары  қайтқан адамның малынан өтейді. Сол сияқты таң атпай дүниеге келген сәбиге пітір садақасы - уәжіп. Ал, таң атқаннан кейін туған балаға - уәжіп емес. Пітір садақасы әрбір нисап мөлшеріне ие азат Мұсылман үшін - уәжіп. Пітір садақасы уәжіп болған  мұсылман нисап мөлшерінде байлығы жоқ  әйелі мен кішкентай балалары үшін де беруге тиіс.  Бір адамның пітір садақасы мұқтаж бір адамға беріледі. Бірақ бір адамның пітір садақасын бірнеше адамға бөліп беруге болмайды. Бірнеше адамның пітір садақасын біріктіріл, тек  қана бір мұқтаж адамға беруге болады. Пітір садақалары, ең алдымен жергілікті жердің мұқтаж кедейлеріне берілуі тиіс. Жергілікті  жердің мұқтаж кедейлері бола тұра, басқа жердің кедейлеріне беру - мәкрұһ. 
## Пітір садақаның мөлшері
Пітір садақасы мына төрт нәрсенің кез келген біреуінің өзінен немесе  құнынан беріледі. Кедейлердің кез келген  қажетіне ыңғайлы болғандықтан  құнын беру - абзал. 
#  Бидай немесе бидай  ұнының уәжіп болған мөлшері:* 1 кг 459 гр. немесе осы мөлшердің  құны*. 
#  Арпа немесе арпа  ұнының уәжіп болған мөлшері*: 2 кг 918 гр. немесе осы мөлшердің  құны*. 
#  Құрғатылған жүзімнің уәжіп болған мөлшері:* 2 кг 918 гр. немесе осы мөлшердің құны.* 
#  Құрғатылған кұрманың уәжіп болған мөлшері:* 2 кг 918 гр. немесе осы мөлшердің  құны*.
## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Қарағанды бірінші мемлекеттік аймақтық электростансасы

**Қарағанды бірінші мемлекеттік аймақтық электростансасы** (*Қарағанды 1-МАЭС*) — Қарағанды көмір бассейнін электр энергиясымен камтамасыз ету үшін жасалған энерғетика жүйесіндегі бірінші аса ірі электр стансасы. Стансаны салу Қарағанды көмірі мен Нұра өзені бойында, Самаркан поселкесі (қазір Теміртау к.) тұсынан салынатын су қоймасы негізінде, *«Көмір және кокс қорларын көбейту туралы»* БК (б) П ОК-нің 1931 ж. 15 тамыз айындағы каулысынан кейін, *«[[Теплоэлектропроект]]»* институты Ленинград белімшесінің жобасы бойынша 1934 ж. басталды. 1935-38 жылдары су қоймасын салу жұмыстары жүргізілді- (1941 ж. ендірістік пайдалануға берілді). 1942 ж. 18 қазанда қуаты 25 мың кВт бірінші турбина агрегаты өнеркәсіптік ток бере бастады. 1945 ж. 140 млн 998 мын кВт/ сағ. электр энергиясы ендірілді. 1951-55 ж. Қарағанды мемл. аймақтық электр стансасында 7 қазан агрегаты, 5 турбина агрегаты, 11 қазан пайдалануға беріліп, бұлардың куаты 271 мың кВтка жетті. Технологиялық процестерді автоматтандыру жөне қол еңбегін механикаландыру жүзеге асырылды (гидравликалық күл тұтқыш, жөңдеу жұмыстары кезінде көмекші құрал-жабдықтарды тасу мен тиеп орналастыру үшін керекті кіші механизация құралдары т. б.).

## Дереккөздер


Санат:Электр станциялары
Санат:Қазақстан жылу электр станциялары
Қарағанды вагон депосы

**Қарағанды вагон депосы** (Қарағанды Сұрыптау стансасы). Қазақстан темір жол Қарағанды бөлімшесіне қарайды. 1935 ж. жылжымалы құрамдарға және жүк пойыздарына техникалық қызмет көрсету үшін құрылған. Депо құрамында 3 қызмет көрсету пункті, көмір тиейтін вагондарды дайындау пункті, 6 мыңдай жартылай вагон мен платформаларды жөндейтін 12 жөндеу жөне көмекші цехы бар.

## Дереккөздер


Санат:Темір жол
Рабиа әл-Адауийа

**Рабиа әл-Адауийа** *(713/714 - 801)* - тақуалар мен соттардың Басра мектебінің көрнекті өкілі. 

Ол кедей араб отбасынан шыққан. Белгісіз жағдаймен жастайынан күңдікке саналған. Кейін өзінің риясыз құдайшылдығы мен тақуалық өмір салтының нәтижесінде бостандық алған Рабиа әл-Адауийа адамдардан оқшауланып, өзін тақуалық өмірдің азаптары арқылы сыннан өткізіп, бірнеше жыл өмірін шөл далада өткізген. Содан соң Басраға келіп тұрды. Оның ұстаздары жайлы ешқандай дерек жоқ. Зерттеушілер бірінен соң бірі Хасан әл-Басриді оның шәкірті ретінде атап кеткен. Рабиа әл-Адауийаның әріптестері мен шәкірттері  қатарына Басрада сопылық дәстүрге орай Рабах б. Әсір, Мәлік б. Динар, Шакик әл-Балхи сияқты тақуалар мен сопыларды, белгілі дәстүр жақтаушысы Суфиан ас-Сауриді жатқызады. Рабиа әл-Адауийаның көз қарастары жайлы оның поэтикалық және қара сөзбен айтқан тым келте пікірлері сопылық авторлардың оның өмірінен  келтірген әртүрлі көріністер бойынша ғана тұжырым жасауға болады. Бұларда Рабиа әл-Адауийа  Тәңірі үшін жалған дүниенің азғырынды әрекеттеріне жол ашатын қылықтардың барлығынан бас тартып, шын берілген тақуа ретінде дәріптеледі. Рабиа әл-Адауийа басқа тақуалар мен соттардың, солармен  қатар өзінің де іс-әрекеттеріне баға бергенде *«екіжүзділікке»; «менмендікке»* дүниелік кеселдерге бой алдырмау үшін солардың  шынайы себептерін ашуға күш салды. Ол қиыншылық біткенді елемей, Тәңірге шын пейілмен берілуді уағыздады, оның ойынша тәңірді сүйіп,  құлшылық еткенде адам жұмақтағы жан рақаты үшін немесе тозақ тауқыметінен қорыққандықтарынан емес, Өзі үшін сыйынуы керек. 
## Идеялары
Рабиа әл-Адауийа тақуалар арасында бірінші болып Тәңірге адамның рухани өмірінің әміршікретінде қалтқысыз берілу керектігін ұсынды. Рабиа әл-Адауийаның түсінігінде діни қағидалар мен тақуалық талаптарын орындаған жағдайда ғана адам жаны қажетсіз кеселдер мен құштарлықтардан арылады, оны Тәңірі жолына пәк көңілмен берілуге,* «сүйікті»* мен оның шапағатын қабылдауға әзірлейді. Рабиа әл-Адауийа өзінің теософиялық көзқарастарын дәлелдеу үшін Құран аяттарына жүгінеді. Рабиа әл-Адауийа идеялары сопылардың өзінен кейінгі  ұрпақтары арасына кеңінен тарады және әл-Бистами, әл-Халладж, ибн әл-Фарид, ибн Араби, тағы да басқа көптеген ғұламалардың теософиялық ілімдеріне негіз болды. Сопылардың барлығы да оны қадір тұтты.

## Дереккөздер

Санат:Дін
Санат:Ислам
Рабита

**Рабита**  *(«байланыс», «қатынас»)* - сопылық ілімнің Шығыс сопыларға тән техникалық атауы. Мүрид пен оның тәлімгерінің немесе 
*«әулиенің»* арасында қалыптасатын рухани байланыс. Мүридтің мақсат-мүдделерінің мүршид бейнесі, онымен ара  қатынасы және соған еліктеу арқылы орнығады. Тәңірі жолын меңгерудің және соған берілудің кезекті сатысы болып табылады. Нақшбанд пен әл-Қадирийа бауырластықтарының бірқатар трактаттарында Рабита зікірден жоғары қойылады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Қарағанды 2-ЖЭО

**Қарағанды екінші жылу электр орталығы** (*Қарағанды 2-ЖЭО*) (Теміртау к., Қарағанды металлургия комбинаты) — Қарағанды металлургия комбинатының тұтынушыларына электр энергиясын және ыстык су күйіңде қызу беретін жылу электр стансасы. 2-ЖЭО жобасын «Жылуэлектржобалау» институтының Ростов бөлімшесі жасады. 1973, 1974, 1975 жылдары пайдалануға берілген энергетикалық қуаттардың 1-кезегіне сағ. 420 т бу өңдіре алатын ТП-81 типті тиісті қазан агрегаттары және бұларға керекті электр куаты 100 мың кВт-тан келетін № 1 Зтурбиналары енді. 4-қазан агрегаты 1976 ж. пайдаланылуға тапсырылды. 6 бу қазанының жалпы енімі. сағатына 2520 т бу, 4 турбина агрегатының жалпы куаты 435 мың кВт болды.Энергия 10 және 110 кВ кернеуде берілді. *«[[Қазақмыс]]»* қорпорациясы» ЖШС қарайды (2006).

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы кәсіпорындары
Санат:Қазақстан энергетикасы
Санат:Теміртау
Санат:Қазақмыс
Санат:Қазақстан жылу электр станциялары
Қарағанды 2-МАЭС

**Қарағанды екінші мемлекеттік аймақтық электростанциясы** (*Қарағанды 2-МАЭС*) (Абай ауданы, Топар кенті) — Қарағанды-Теміртау өнеркәсіп ауданының энергетмкалық базасын нығайту үшін салынған қонденсациялық электр стансасы. 300 мың квт қуаты бар 1-кезегінің жобасын *«[[Жылуэлектрожобалау]]»* институтының Ростов бөлімшесі жасаған. 1954 ж. стансасының 1-кезегін салу басталды. 1%2 ж. 4 қазан агрегаты, 2 ВК-50 турбинасы пайдалануға берілді. Электр энергиясын беру 110 және 220 кВ кернеулі желілер бойынша жүзеге асырылады. Бөлу жүйелері 6 және 35 кВ кернеулерде жұмыс істейді. Аймақтык станса құрамында бір жолғы нақты өнімділігі сағ. 220 т. бу бере алатын 16 қазан агрегаты және жалпы қуаты 358 мың кВт 8 турбина агрегаты жұмыс істеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жылу электр станциялары
Ражм

**Ражм**, *(Ражм жазасы)* - Зина жасаған адамды тас атып өлтіру. Фикһ термині ретінде зина жасаған жесір, үйленген әйел немесе еркекті шариғат бойынша таспен ұрып өлтіру дегенді білдіреді. Бұл жаза, зина жасаған адамның үйленген немесе бойдақ болуына  қарай: дүре, тас борату және сүргінге айдау болып өзгереді. Құранда Нұр сүресінде баяндалған зина жазасы екі түрде іске асады: Жүз дүре соғу және Ражм *(таспен  ұрып өлтіру)* арқылы. Осы  қылмысты жасаған еркек не әйелдің бойдақ болуы керек. Бұлардың жазасы жүз дүре соғу. Бұл үкім: *«Зинаның үкімін маған  қарап алыңдаРажм [[Аллаһ]] оларға бір жол көрсетті. Зина жасағандар бойдақ болса жүз дүре мен бір жылдық сүргін жазасы берілсін. Ал үйленген болса жүз дүре мен ражм жазасы берілсін»* деген хадиске сүйенеді. 
## Бірнеше көзқарас
* Шарахси *«бұл үкім Нұр сүресі түскенге дейін күшінде еді. Нұр сүресі түскеннен кейін бойдақтарға тек дүре, ал үйленген дерге Ражм жазасы берілетін»* дейді.  Ханафилер бойынша бойдақтардың жүз дүресіне бір жылдық сүргін  қосылмайды өйткені сүргін туралы аятта айтылмаған дейді. 
*Шафи мен Ханбали мазһабы бойынша бойдақтардың дүресіне бір жылдық сүргін  қосылады. Дәлел ретінде жоғарыдағы хадисті келтіреді. Зинақор әйел болса күйеуімен (ер болса әйелімен) немесе зина жасаған адаммен сүргінге жіберіледі. Сонымен  қатар сүргін жолаушы  қашықтығынан жақын болмауы керек. 
*Фикһ  қайнарларында бұл дүре соғылатын таяқтың  қалыңдығы мен дүре соғу тәсілі туралы былай айтылған: Таяқ саусақ  қалыңдығындай болуы керек. Дүре бас пенен бетке және жалаң денеге соғылмауы керек. Дүре соғатын адам таяқта иықтан жоғары көтермеуі керек. 
*Нұр сүресіндегі *«Мүміндерден бір топ куә қастарында болсын»* деген аятты тафсирші Елмалылы былай тафсир жасаған: Жазаны орындаушы амалды жаман жолға  қолданбауы керек. Жаза көпшіліктің алдында ашық орындалады. Тарихта кейбір жазалар жасырын жасалғандықтан жауыздық секілді көрсетілген. Негізінде бұл жауыздық емес жаза деп білгеніміз жөн. 
## Шарттары
Ражм жазасы төмендегі шарттар болғанда ғана іске асады: 
# Зина жасаған ер мен әйел балиғат жасына толуы керек. 
#  Ақылды болуы (ақыл есі болмаған адамға бұл жаза берілмейді). 
#  Үйленген мұсылман болмаған адамға тек дүре соғылады. 
#  Екі жақ зинаны ерікті жасаған жағдайда. 
#  Зина тірі адаммен жасалғанда. 
#  Әбу Ханифа бойынша, егер ақша үшін зина жасаған болса онда оларға Ражм жазасы берілмейді. Өйткені бұл махр арқылы неке құрғанмен бірдей. Жасаған амалдары харам. Оларға тек ескерту не дүре соғылады десе, Имам Мұхаммед пен Өбу Юсуф бұл жағдайда да оларға Ражм жазасы беріледі дейді *(Омар Насуһи Билмен, Ыстылахаты Фыкһия Қамуси, Станбул, 1968, ІШІ97)*. 
#  Ислам мемлекеті болуы керек. 
#  Үші енген еркек не әйелдің бір рет болса да өз жарымен жыныстық  қатынаста болуы шарт. 
Егер де бұл шарттардың біреуі болмаса онда жаза жүз дүреге айналады. Ражм жазасымен өлген адамның мәйіті жуылып, жаназасы 
оқылады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Тараулар

Қызылорда облысы, Жалағаш және Тереңөзек (қазіргі Сырдария) аудандарында Бес Есенбай атты ру бірлестігі мекен етеді. Бірлестік ішіне бес ру енген. Олар: 
1. Жәментік 
2. Дуана. 
3. Жақап. 
4. Қырық.  
5. Өмірқұл. 
Бұл ру мүшелері бір-бірімен қыз алыспайды. Бірақ, осы кезде бұл ру мүшелері арасындағы туысқандық жеті атадан асып бара жатқан жағдай байқалады. Өкінішке орай бұл мәселерді реттейтін ақсақал кісілер жоқтың қасы немесе бұл жағдайды қалай реттестіру керек екенін білмейді. Сондықтан, қазіргі табын ұрпақтарының міндеті осы мәселерді бір жолға қоя білу.

Санат: Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Ар-Рай

**ар-Рай** *(«көзқарас», «пікір», «ой»)* - фикһта көбіне заң шығарушының белгілі бір құқықтық шешім шығару үшін негізге алатын тәуелсіз пікірін немесе ойын білдіреді. Арнайы ар-Рай түсінігінің пайда болуын әдетте Мұхаммедтің (с.а.у.) серіктерінің бірі Абдаллах б. Масудты  қазы және дін  ұстазы ретінде *«өз танымы мен ұйғарымына  қарай»* сот жүргізуге нұсқау беріп, Иракқа жіберген халифа Омардың *(634 - 644)* есімімен байланыстырады. Халифа ар-Райды үйлестік пен қоғамдық пайда жөніндегі пікір деп түсіндірген. Абдаллах б. Масудтың Ирактағы ізін  қуушыларға *«аңыз-әңгімелерді жасаушылар»* деп аталған Медине фикһтеріне  қарама-қарсы * «тәуелсіз пікірді жақтаушылар»* деген атақ VII ғ-дың соңы - VIII ғ-дың басында әлі айқындала  қоймаған ар-Рай түсінігінен  құқықтық мәселелерін түбегейлі зерттеу және шешу әдістерін анықтайтын әртүрлі ұғымдар бөлініп шыға бастады. Солардың алғашқысын* «ұқсастық пікір бойынша»* және* «ұнамды шешімді»* Хаммад б. Әбу Сулеймен (Ирак, VII - VIII ғ-лар аралығы) мен оның шәкірті Әбу Ханифс ан-Нуман әзірледі. Әбу Ханифаның замандасы Мәлік б. Анас (Медине) *«пайда жолындағы тәуелсіз ұғым»* және *«рұқсат ету және тыйым салу туралы  ұғым»* түрлерін дайындады. Мәліктің шәкірті Мұхаммед аш-Шафии *«дедуктивтік тұжырымды»* зерттеді. Мұның сыртында олардың барлығы да аздыкөпті дәрежеде *«жағдайдың тұрақты болжамын»*  қолданды. Мазмұнында үлгі етерлік  құқықтық материалы жоқ бұл ұғымдар шариғаттың негізгі шарттарын күнделікті жүргізу ісімен кең көлемде және тиімді  ұштастыруда, бұл шарттарға ешқандай күдік келтірмей,  Құран мен сүннетті дәлме-дәл түсіндіргенде туатын қиындықтарға соқпай өтетін шешімдер қабылдауға мүмкіндік берді. ар-Райдың бір категорияларын  қолданып, екіншілерін теріске шығару діни-құқықтык мектептер арасындағы айырмашылықтарды айқындайтын белгілердің бірі болып табылады. Мазһабтар жеңіліс тапқаннан кейін  құқықтық істерді зерттеу,  құқықтық  қағидаларды айқындап, оларды іс жүзінде  қолдану үшін пайдаланылатын тиімді әдістер ретінде ар-Рай түсінігі  қолданыстан шығып, ыждағат түсінігімен сіңісіп немесе ар-Райдың басты  ұғымы - әл-қиас  ұғымын беретін болды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Қарағанды жылу-электр орталықтары

**Қарағанды жылу-электр орталықтары**, (ЖЭО), (Қарағанды к., Октябрь ауд.), тұтынушыларға электр энергиясы мен жылу беретін жылу электр станциялары. 1960-64 жылдары пайдалануға берілген 1-ЖЭО (22 шахтаның бұрынғы ЖЭО-сы), 1%2 жылдан бастап қалаға бір орталықтан жылу бере бастады. 1970 жылдың басында 1-ЖЭО-ның жылу қуаты 440 Гкал/сағ. болды, бұл қаланың тұрғын үй қорына керекті жылудың 15%-ын камтамасыз етіп, 36 мың кВт электр энергиясын берді. Электр энергиясы 6 және 35 кВ кернеуде таратылды. 1970 ж. каңтарда *«ВНИПИ энергопром»* институты Орта Азия бөлімшесінің жобасы бойынша 3-ЖЭО салына бастады. №1 және №2 турбина агрегаттары, № 1 және 2 қазан агрегаттары (1977), 3-блок (1978), 4 қазан агрегаты (1980) пайдалануға берілді. Осымен 3-ЖЭО-ның бірінші кезегін салу аяқталды. 4 буқазаныныңбір жолғы өнімділігі әрқайсысы сағатына 420 т-дан бу береді, З турбина агрегатының әрқайсысы — 110 мың кВт-тан электр энергиясын өндіреді (ол 110 және 220 вт кернеумен беріледі). Отынға Қарағанды және Екібастұз көмірі жағылады. Ертіс-Қарағанды каналының тазартқыш құрылыстарынан ЖЭО-на су құбыры тартылған. Екі ЖЭО-ның жылу жүйелерінің жалпы ұзындығы 70 шм. 1976 ж. 1-ЖЭО мен 3-ЖЭО бірігіп, Қарағанды ЖЭО-тарын пайдалану әкімш. күрылды. Қарағанды ЖЭО-лары ұжымында Социалистік еңбек ері Ә. Байжұманов, ҚазКСР-інің еңбек сіңірген энергетигі Н. А. Шилов еңбек етті.

## Дереккөздер


Санат:Жылу энергетикасы
Санат:Қарағанды кәсіпорындары