Герат жер сілкіністері (2023)

2023 жылдың 7 қазанында Ауғанстанның Герат провинциясында 6,3 баллдық **екі жер сілкінісі** болды. Бірінші жер сілкінісі Ауғанстан уақыты бойынша 11:11-де болды, артынша 31 минуттан кейін екінші сілкініс болды. Осы жер сілкіністерінен кем дегенде 2053 адам қаза тауып, тағы 9240 адам жарақат алды. Иранда да бір жарақат пен жеңіл зақым болды. Жер сілкінісі 1998 жылдан бері Ауғанстандағы ең қауіпті болды.

## Тектоникалық жағдай
солға|нобай|250x250 нүкте|Ауғанстан Араб, Еуразия, Үнді тектоникалық тақталарының түйісуінде орналасқан
Ауғанстан Араб плитасы, Үнді плитасы және Еуразиялық плита арасындағы кең және күрделі соқтығысу аймағында орналасқан. Елдің солтүстік-батыс бөлігінде Ауған платформасына және оңтүстігінде бірқатар біріктірілген террандарға бөлінеді. Солтүстік Ауған платформасы Еуразияның құрамына кірген кезде палеозойдың соңында Варискан орогенезінен бастап салыстырмалы түрде тектоникалық тұрақты болып қалды. Ел оңтүстігінде құрлықтық фрагменттер мен магмалық доғалардың коллажы бар, олар мезозой кезеңінде біртіндеп біріктірілді. Жер қыртысының осы екі аймағының арасындағы шекарасы - Герат жарықшағы. Ол елдің шығысы арқылы өтетін Шаман жарықшағына қарағанда сейсмикалық белсенділігі әлдеқайда аз. Герат ақауының солтүстігінде Бандаға параллель дерлік Түркістан жарықшағы жақында болған белсенділіктің белгілерін көрсетеді.
## Жер сілкінісі
нобай|Жер сілкіністерінің эпицентрі|солға
нобай|Оңтүстік Азия аймағының тектоникалық тақталарының шекараларының картасы
солға|нобай|250x250 нүкте|Жер сілкіністерінің сейсмикалық картасы
Бірінші 6,3 баллдық жер сілкінісі Ауғанстан уақытымен 11:11-де болды (UTC 06:41). Артынша 5,5 баллдық қайталану сегіз минуттан кейін болды. Тағы бір 6,3 баллдық жер сілкінісі Ауғанстан уақытымен 11:42-де (07:12 UTC) болды, содан кейін тағы 5,9 баллдық жер сілкінісі болды. Екі оқиға да Меркаллидің қарқындылық деңгейі бойынша VIII (күшті) болды.

Америка Құрама Штаттарының геологиялық қызметі бұл жер сілкіністері таяз жылжымалы жарықшақтың нәтижесі деп мәлімдеді.

Сейсмологтардың айтуынша, бұл жер сілкіністерінің эпицентрлері солтүстігінде Сиахубулак жарылысы мен оңтүстігінде Герат жарылысы арасында болған. Sentinel-1A жерсеріктік деректеріне сәйкес, осы жер сілкінісі болған жердің айналасында шығыстан батысқа қарай созылып жатқан 30 км-ден 15 км-ге дейінгі аумақ көтерілді. Осы уақытта жерсерік көтерілген аймақтың шығысындағы шағын учаскеде топырақтың шөгуін анықтады. Сейсмологтар топырақтың деформациясы диффузды деп қосты және жер сілкінісі соқыр итеру ақауларымен байланысты деген қорытындыға келді. Ақаулықтың себебі Герат пен Сиахубулак ақауларының арасында орналасқан құрылым болуы мүмкін.

Италияның ұлттық геофизика және вулканология институты екінші ірі жер сілкінісі үшін ақаудың екі мүмкін моделін жариялады. Екі модельде де сырғанау моделінің максималды тереңдігінде болған жоқ. Бірінші модель-солтүстікке, шығыстан оңтүстік-шығысқа, батыстан солтүстік-батысқа қарай келе жатқан ақаулық. Жердің екіге айырылу механизмі 5 км тереңдікте басталған шағын оң жақ компоненті бар кері ақау болды. Бұл модельде максималды сырғанау 4,8 км тереңдікте және гипоцентрден тікелей шығысқа қарай 2,2 м болды. 

## Әсері
"Талибан" қозғалысы шенеуніктерінің айтуынша, қаза тапқандар саны 2795 адамды құрады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы зардап шеккендердің көпшілігі үйлерінде құлаған кезде қайтыс болған әйелдер мен балалар екенін айтты. 2000 нан астам адам жарақат алды. Біріккен Ұлттар Ұйымы Зиндажан ауданындағы ауылдарда 1688 жараланғандар мен 485 хабар-ошарсыз кеткендерді тіркеді. Бұл ауылдардағы барлық үйлер құлады. Ұйым сонымен қатар жер сілкінісі салдарынан 11 585 адам зардап шекті деп есептеді. Зардап шеккен ауылдардың арасында 20 адам қайтыс болған Махал Вадака, Дашт Хаус, Бахадорзай және Зорян болды. Телефон байланысы да жоғалды. Герат провинциясындағы қираулардан басқа, көршілес Бадгис пен Фарах провинцияларындағы үйлердің құлауы мен жарақаттары туралы да хабарланды.

20 ауылда 2000 нан астам үй қирады. Ең көп зардап шеккен елді мекендер саздан салынған үйлер болды; зардап шеккен аудандардың бірінің тұрғыны бірінші жер сілкінісі кезінде көптеген үйлер құлағанын айтты. Ұлттық апаттарға қарсы күрес басқармасының өкілі шенеунік 1000 халқы бар бірнеше ауылда 300-ге жуық үйдің тек 100-і ғана өзгеріссіз қалғанын хабарлады.

Зинда Джан ауданындағы он екі ауыл және Горян ауданындағы алты ауыл қирады. Найеб Рафи ауылы толығымен жойылды және оның халқының 80 пайызға жуығы қайтыс болды. Сиах-Аабта, Зинда-Джан округінде 300 тұрғын қаза тапты. Бүкіл отбасылар, соның ішінде 30 адамның кейбіреулері үйінділердің астында қалып қойды. Сарболанд ауылында ондаған үйлер жермен теңестіріліп, жергілікті тұрғын кем дегенде 30 адам қаза тапты. Қашқақ ауылында 170-ке жуық адам қаза тапты. Жүздеген адамдар қираған қирандылардың астында қалды.

Гераттағы ортағасырлық мұнаралар да зақымданды.Қаладағы ғимараттардың бөліктері құлаған кезде қабырғалардан сылақ құлады. Иранда Торбат-Е-Джамда бір адам жарақат алды, ал Тайбадта үйлерге аз зиян келтірілді.

## Іздеу-құтқару жұмыстары
нобай|250x250 нүкте|Герат провинциясының қираған ауылындағы құтқару жұмыстары
Жер сілкінісі аймақ көптеген дағдарыстармен күресуге тырысқан кезде болды, мысалы, ондаған жылдардағы соғыстан туындаған халықтың қоныс аударуы, көпжылдық құрғақшылық және 2021 жылы Талибан билікке келгеннен кейін шетелдік көмектің айтарлықтай төмендеуі.
нобай|250x250 нүкте|Қираған ауылдар
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы зардап шеккендерді ауруханаларға тасымалдау үшін Зинда-Джан ауданына 12 жедел жәрдем көлігін жіберді. Біріккен Ұлттар Ұйымы ауруханаға дәрігерлер мен психоәлеуметтік қолдау жөніндегі кеңесшілермен бірге төрт жедел жәрдем көлігін жіберді. 9 қазанда Associated Press Зинда-Джан ауданына үш мобильді медициналық бригада келеді деп күтілуде деп хабарлады. 80 пациентке көмек көрсетуге арналған Бес медициналық шатырды Гераттың аймақтық ауруханасында "Шекарасыз дәрігерлер" орнатқан. Ауғанстанның Қызыл Жарты Ай қоғамының жеті бригадасы құтқару жұмыстарына тартылды, ал қалған сегіз провинциядан тағы бірнеше бригада келеді деп күтілуде. Ұйым өкілі үйсіз қалған адамдар уақытша баспанада тұратынын айтты. Ұйым сонымен қатар брезент, су сақтайтын контейнерлер, ас үй техникасы, көрпелер және тағы басқалармен қамтамасыз етті. ЮНИСЕФ бұл аймаққа 10 000 гигиеналық жиынтық, 5000 отбасылық жиынтық, 1500 қысқы киім мен көрпе, 1000 брезент және негізгі тұрмыстық заттарды жіберді.

World Vision Afghanistan ұлттық директоры 9 қазанда "жағдай біз ойлағаннан да нашар" деп мәлімдеді және адамдар әлі де өз қолдарымен қоқыс астында қалғандарды құтқаруға тырысып жатқанын айтты. Байланыстың үзілуі және Құлыпталған жолдар құтқару жұмыстарын қиындатты. Зардап шеккен ауылдарда тұрғындар күрек пен жалаңаш қолдарын пайдаланып, тірі қалғандарды үйінділердің астынан шығарды. Ауған полициясының өкілі 8 қазанда зардап шеккен адамдарға тамақ пен баспана қажет екенін айтты. Қызыл Жарты Ай сияқты әскери және коммерциялық емес ұйымдардың қызметкерлері де құтқару жұмыстарына қатысты. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы олардың жұмысшылары азық-түлік жиынтықтарын таратып жатқанын айтты. Азық-түлік жиынтықтары 20000 адамға дайын болды; әр пакет бір ай ішінде жеті адамнан тұратын отбасын асырауға жеткілікті болды. Ұйым сонымен қатар 70 000 адамға дейін азық-түлікке қолдау көрсетуге дайындалды. Спортшы Рашид Хан крикеттен әлем чемпионатының ақысын жер сілкінісі құрбандарына көмектесуге бағыттауға уәде берді және қаражат жинау науқаны ұйымдастырылатынын мәлімдеді.

Талибан қозғалысы Премьер-Министрінің экономикалық мәселелер жөніндегі орынбасары Абдул Ги Барадар жер сілкінісі құрбандарына көңіл айтты. "Талибан" қозғалысы көпшілік алдында көмек сұрады. 8 қазандағы баспасөз мәслихатында "Талибан" қозғалысы барлық халықаралық және ішкі ұйымдардың қолдауына мұқтаж екенін мәлімдеді. Провинцияның Денсаулық сақтау департаментінің өкілі 200-ден астам мәйіт ауруханаларға жеткізілгенін және қайтыс болғандардың көпшілігі әйелдер мен балалар екенін айтты. Гераттың бас ауруханасы зардап шеккендердің үлкен ағынына дайындалып, сыртта төсек жасады.  Герат ауруханасында медицина қызметкері денелері бар фургондар әр минут сайын келетінін айтты. Аурухананың көптеген медицина қызметкерлері жараланғандардың санына таң қалды, ал мәйітхана толып кетті. Кандагардағы Талибан қозғалысының губернаторының әкімшілігі Герат провинциясына 10 бригада, оның ішінде 37 дәрігер мен медбике жіберілгенін хабарлады. Қоғамдық денсаулық сақтау директоры Кандагара бригадалар 2 тонна дәрі-дәрмек тасымалдағанын айтты.

2100-ге жуық қоныс аударушылар Гераттан қашып кетті. Гераттағы көптеген ауруханалар пациенттерге толы болды. Аймақтық жүрек ауруханасында "Шекарасыз дәрігерлер" ұйымының қолдау топтары жұмыс істеді. Пациенттердің көпшілігінде өмірге қауіп төндіретін жарақаттар болмаса да, көпшілігі ауруханада қалды, өйткені олардың үйлері тұруға жарамсыз болды.

## Салдары
Жер сілкінісі кезінде тұрғындар мен дүкен иелері ғимараттардан эвакуацияланды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы зардап шеккендерді ауруханаларға тасымалдау үшін Зиндажан ауданына 12 жедел жәрдем көлігін жіберді. 

"Талибан" қозғалысы Премьер-Министрінің экономикалық мәселелер жөніндегі орынбасары Абдул Ги Барадар жер сілкінісі құрбандарына көңіл айтты. "Талибан" қозғалысы халықаралық көмек сұрады.

## Халықаралық көмек
* : Мемлекеттік хатшы Энтони Блинкен Америка Құрама Штаттары "*жер сілкінісінің салдарын мұқият қадағалап отырғанын*" жариялап, олардың гуманитарлық серіктестері "*Ауғанстан халқын қолдау үшін шұғыл көмек көрсетіп жатқанын*" айтты."
* : Аустралия Ауған гуманитарлық қорына көмек ретінде 1 миллион австралиялық доллар бөлуге уәде берді.
* : Сыртқы істер министрі Хаджа Лахбиб бұл жағдайды ел бақылап отырғанын айтып, олардың ойлары "*қайғылы жер сілкінісі құрбандарының отбасыларымен және жақындарымен*" екенін айтты.
*  Жексенбіде БҰҰ шұғыл көмекке 5 миллион АҚШ долларын бөлді және қажеттіліктерді бағалағаннан кейін көп ұзамай қайырымдылық жасауға шақырды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Гуманитарлық мәселелерді үйлестіру басқармасының мәліметі бойынша, тек Гераттың аймақтық ауруханасында 550-ден астам жараланған адам емделді, оның ішінде 230-ға жуығы кәмелетке толмағандар. 
* : Еуропалық Одақ 3,5 миллион еуро көлеміндегі көмек пакетін мақұлдады.
* : Иранның Сыртқы істер министрі Хосейн Амир Ауғанстанға Ауғанстанның Сыртқы істер министрінің міндетін атқарушы Амир Хан Муттакимен телефон арқылы сөйлесуде гуманитарлық көмек көрсетуге уәде берді. Ираннан құтқару топтары көмек жеткізуді жеделдету үшін озық және толық жабдықтармен келді. 50 құтқарушы мен 500 шатыр, 1000 дана моча, 4000 көрпе, 500 табақ және 500 азық-түлік жиынтығы, сондай-ақ іздеу жабдықтары бар он команда жіберілді..

* : Президент Йоса Османи жер сілкінісі құрбандарына көңіл айтты.
* : Президент Қасым-Жомарт Тоқаев азық-түлік, шатырлар, дәрі-дәрмектер, киім-кешек және басқа да қажетті заттарды қоса алғанда, гуманитарлық көмек жеткізілетінін, сондай-ақ құтқарушылар мен иттерді жіберу туралы хабарлады. Жөнелтілген гуманитарлық жүктің тізбесінде барлығы 1659 тонна көлемінде 13 атау бар.  «СК Фармация» ЖШС Ауғанстанға жөнелту үшін дәрі-дәрмектер бөлді. Іздеу-құтқару жұмыстарын жүргізу үшін ТЖМ-нің 45 қызметкері жіберілді.

* : Канаданың Сыртқы істер министрі Мелани Джоли өзінің ойлары ауғандықтармен бірге екенін айтып, "*Канада ауған халқын қолдауға дайын*." Халықаралық даму министрі Ахмед Хуссен де елдің жағдайды мұқият қадағалап отырғанын атап өтті.
* : Қытайдың Ауғанстандағы елшісі Чжао Син оның үкіметі мен қайырымдылық мекемелері кез-келген көмек көрсетуге дайын екенін мәлімдеді.
* : Ұлттық табиғи апаттар басқармасы төтенше жағдайларды жою үшін қажетті заттарды жеткізуге дайындық жүргізді. Осы органның жоғары лауазымды шенеуніктері Пәкістанның Кабулдағы елшісі Убайд Ур Рехман Низаманимен және Департаменттің басқа қызметкерлерімен де жағдайды талқылады.
* : Сингапурдың Қызыл Крест ұйымы гуманитарлық көмек ретінде **50 000 АҚШ доллар** бөлуге уәде берді.
* : Сыртқы істер министрлігі Ауғанстан халқына көңіл айтып, жараланғандардың сауығуына байланысты жанашырлық білдірді.
* : Медициналық жабдықтар, киім-кешек және азық-түлік қайырымдылық ұйымына сыйға тартылды.

## Дереккөздер

Санат:Гераттағы жер сілкіністер
Санат:2023 жылғы жер сілкіністері