open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Литофилдер

**Литофилдер** (Литофилы;— тас және ...фил) — 1) тау жыныстарын, маржандарды, былқылдақ- денелілердің қабықшаларын (механикалық немесе химиялық бөлінділермен) бүлдіретін, әдетте, жылжымайтын немесе баяу жылжитын теңіз жануарлары. Литофилдерге губкалар, көпқылтанақты құрттар, шаянтөрізділер және былқылдақденелілер жатады; тасты грунтта өсетін өсімдіктер мен жануарлар. Мысалы, уылдырықтарын тасты грунтта салатын балықтардың (албырт түқымдастар, бекіре түқымдастар, тұқы, тұрпа балық) экологиялық тобы (литореофилдер). Литофилдерге жартастар мен тастарда өсуге бейімделген өсімдіктер (кейбір қыналар, балдырлар жоне т.б.) немесе аталган субстраттардағы топырақ түзілу процесіне қатысатын литофиттер жатады. Бірінші реттік сукцессияның қатары: бактериялар мен балдырлар, қыналар мен мүктер, жоғары сатыдағы өсімдіктер (папоротниктер, бетеге және т.б.).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бадысай қорғаны

**Бадысай қорғаны** - Тасқала ауданының Амангелді ауылдық округінің аумағына орналасқан қорғандар тобы. Ол 5 қорғаннан тұрады, олардың диаметрі 25- 53 м., биіктігі 0,4-2,2 м. Топырақ үйіндісі түрінде кездесетін ежелгі мекенді Орал облысы музейінің археологиялық экспедициясы (жетекшісі — Б.Райымқұлов) ашқан. Қазба жұмыстары жүргізілген жоқ. Ғалымдардың пікірінше, қорған ерте темір дәуіріне жатады.

## Дереккөздер
Далабай Жазықбаев

**Далабай Жазықбаев** - 1920 жылы Атырау облысы, Жылыой ауданында дүниеге келген. Алматы мүғалімдер институтының қазақ тілі мен әдебиеті бөлімінде оқып, Ескене, Доссор, Қүлсары мектептерінде қазақ әдебиетінің мұғалімі болған. 1942 жылы Ұлы Отан соғысына аттаныс сол жылы 15 қыркүйекте Батыс майдан даласында қаза тапты.
## Шығармашылығы
Өлеңдері республикалық газет-журналдарда жарияланған. «Жауынгер дос», «Досыма», «Таңертеңгі бір жеңіс», «Намыс үшін», т.б өлеңдерінде жауынгерлердің қаһармандық ерлігін суреттел, фашист жауыздығын әшкерелейді. Майдан даласында жазған өлеңдерінің қай-қайсысынан да өр рух лебі еседі.

М.Ю.Лермонтовтың «Үш пальма», «Тұтқын», «Үміт» атты өлеңдері мен М.Голодныйдың «Щорс туралы жырын» аударған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Жылыой ауданында туғандар
Санат:1920 жылы туғандар
Алқа ана

**Алқа ана**, Алқа Мәтіғұлқызы (т. — о.ж.б.) — қазақтың біртуар дүлдүл күйшісі Құрманғазының анасы. Тегі — Беріш-Бесқасқа; барған жері — 12 ата Байұлы — Қызылқұрт. Орташа деулеті бар Сағырбайға тұрмысқа шыққан Алқа өзінің парасаттылығымен, көрегендігімен ағайын-туысқа, ауыл-аймаққа сыйлы, ел құрметтеген тұлғаға айналады. Құрманғазының ұлы композитор, ұлт және жеке адам бостандығын кексеуші болып қалыптасуына да анасы ықпал еткен. Күйші жырақта жүргенде анасын сағынып, «Қайран шешем», «Аман бол, шешем, аман бол», «Түрмеден қашқан», т.б. күйлерін шығарған. Күйшінің 1880-81 ж. Мақаш екімге «Сүт берген ед емшектен сексен үште, Күн керер қайда барып анам, тақсыр» дегеніне қарағанда, Алқа ана 1800 ж. шамасында дүниеге келген болуы керек.
## Пайдаланған әдебиттер
Фотосенсибилизация

**Фотосенсибилизация** - жарық сезбейтін заттарға фотохимиялық түрлендірулерге қабілеттілік беру.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Еңбек заты

**Еңбек заты** (Предмет труда) -өндірістік процестерде адам ықпалына ұшырайтын материалды - энергетикалық заттар мен құбылыстар.Еңбек заты екі топқа бөлінеді: а) тікелей табиғаттан алынып, өнімге айналатын материалдар (шахталар мен кендерден алынатын көмір мен рудалар, табиғи су қоймаларынан алынатын балықтар, т.б.); б) алдын ала өңдеуді қажет ететін шикізат материалдары (мысалы, тоқыма өндірісіндегі жіп иіру). Табиғаттан алынатын Еңбек заты дайын өнімге айналғанша бірнеше өндеу кезеңдерінен өтеді. Осы ор кезеңде табиғи жаңа Еңбек заты, көбінесе қосымша энергия немесе заттар (ауа, су, т.б.) енгізіледі. Сондықтан Еңбек затының жалпы шығыны экономикалық бағалауға қарағанда көп жоғары.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Фемида

thumb|Фемида
#  Ежелгігрек мифологиясында —көзін таңғышпен таңып (алаламаушылық белгісі), бір қолына таразы, екінші қолына семсер ұстап суреттелген әділ соттың құдай анасы.
#  Сөздің кең мағынасында — әділ сот, сот және т.т.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Гелицидтер

**Гелицидтер** () – жергілікті сабақкөзді молюскілер тұқымдастары.

## Қатып қалғандықтар
Мезозой эрасының соңынан белгілі. Бақалшағы шар тәрізді немесе әр түрлі дәрежеде тығыздалған диаметрі 9-48 мм.

## Таралуы
40 астам қазіргі заманда туыс және 20 қазып алынған Еуропада, Солтүстік Африкада, Азияда, Аравия аралықтарында 200-ден астам түрлері бар. ТМД-да, (сонымен қатар жүзім ұлуы), батыс шекара жағалауында, Қырымда және Кавказда 24 түрі бар.

## Көбеюі
Жұмыртқасын, (150-ге дейін) үйінділерде жұмыртқалайды.

## Экология
Орман ішінде мекендейді, кейбір жағдайларда ағаштарға өрмелеп көтеріледі. Өсімдік коректі, көбінесе түнгі жануарлар. Құрғақшылық уақытында және қыста жерге көміліп қалады. Кейбір ірі түрлерін адам тағам ретінде қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Ұлулар‎
Алқакөл

**Алқакөл** — қола дәуіріне жатқызылатын ескі жұрт. Теректі ауданындағы Алқакөл алабында орналасқан. Ол пішіні дөңгелек тәрізді (диаметрі 10-12 м, тереңдігі 0.4-0.6 м) 12 шұңқырдан тұрады. Кейбір шұңқырлар қосақталған күйде. 1970 ж. Орал педагогикалық институтының археологиялық экспедициясы ашқан. 

## Пайдаланған әдебиттер
Қадир Хабитұлы Ғайсин

**Ғайсин Қадир Хабитұлы** (11.12.1924 жылы туған, Сырым ауданы, Жымпиты ауылы) — еңбек және соғыс ардагері. Орал педогогика институтын, ауыл шаруашылық техникумын бітірген. 1942-47 ж. аралығында 116-атқыштар полкінің құрамында 1,2-Украина майдандарында соғысады; Праганы (Чехословакия) азат етуге, Батыс Украинадағы бендеровшілер отрядтарын жоюға қатысады. Майданнан оралған соң Жәнібек, Жымпиты ауданында партия-кеңес органдарында басшылық қызмет атқарды. 1972-85 ж. аралығында Орда ауданындағы М. Мәметова атындағы кеңшар директоры, 1987 жылдан облысы ардагерлер ұйымының төрағасы болды. Бірнеше орден, медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Агрессиндер

**Агрессиндер** –– патогенді бактериялардың тіршілік әрекеттерінің немесе ыдырауының нәтижесінде пайда болып олардың әрі қарай иесінің денесінде көбеюіне ықпал ететін заттар. Олардың химиялық негізі бойынша белоктар, полисахаридтер. Инфекцияға қарсы иммунитеттің механизмін белсендетіп клетканың иммундық функциясын жояды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Орыс әліпбиі

**Орыс әліпбиі** - ұлттық орыс тілінің жазба және баспа тұлғасы жасалатын графикалық белгілері - әріптері жиынтығының белгіленген ретпен орналасуы. **33 әріп бар**. Жазбаша тұлғадағы әріптердің көпшілігі графикалық жағынан баспалық тұлғадан өзгеше.

__TOC__

**Орыс әліпбиі**, *орыс алфавиті* — орыс тілінің әліпбиі. Орыс әліпбиі *болгар, серб* әліпбилері сияқты кириллица негізінде қалыптасты. Тарихи даму барысында оған бірнеше рет реформа жасалды. 1708 ж. Петр I орыс жазуын жеңілдету мақсатымен орыс әліпбиінен 8 әріпті ("пси", "кси", "оме- га", "ижица", "юс", "ферт", "земля", "иле") және екпін белгілерін ("титлы", "силы") шығарып, әріптердің түрін өзгертті. 1918 ж 10 октябрьдегі халық Комиссалары Кеңесінің Декреті бойынша сөз аяғында қатаң дауыссыздан кейін келетін "ять", "ита", "десричное" таңбалары алынып тасталады. Бұл реформалардың аралығында орыс әліпбиіне "й" және "е" әріптері қосылды. Қазіргі орыс әліпбиі орыс сөздерінің фонематикалық, морфологиялық жүйесін толық сақтай отырып, хатқа түсіруге жеткілікті 33 әріптен тұрады. Жуандық (ъ) және жіңішке (ь) белгілері ешбір фонеманы таңбаламайды, тек өзінен кейінгі дауыстының алдында "й" дыбысы естілетінін не өзінің алдындағы дауыссыздың жуан я жіңішке екенін білдіреді. Бұрынғы КСРО халықтарының көпшілігі өз ана тілінің фонетикалық, морфологиялық ерекшеліктерін белгілейтін қосымша әріптер ала отырып, орыс әліпбиін (*армян, грузин, эстон, фин* халықарынан басқалары) қабылдады.

## Дереккөздер


Санат:Орыс тілі
Санат:Кириллица
Сирақ

thumb
**Сирақ** (жіліншік) - буынаяқтыларда, аяқ мүшесі,проксимальді жағы санмен - дистальды, табанмен, буыны. Қосмекенділер мен жер омыртқаларда сирақтары, артқы бөлімдері адамда төменгі сан мен табан ортасында. Сирақ қаңқасы асық жілік және шыбық сүйектен тұрады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Монилетрикс

**Монилетрикс** (*Моnіlеtһrіх*,  - моншақтанған шаш, тамшылы шаш, шаштың бұдыр аплазиясы, ұршықшаланған шаш) - Алғашқы балалық шақта байқалатын шаштың тұқым қуатын дистрофиясы. Белгілері - шаштың ұршық тәрізді жуандауы оның жіңішкеруімен алмасып отырады, шаш құрғап, қиылғыш болып келеді, көп түседі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Еділ Ешекенов

**Еділ Ешекенов**(1969, Шыңғырлау ауданы — 1993, Шымкент) — боксшы, КСРО спорт шебері. 

Ленинград қаласының екі дүркін чемпионы. КСРО құрама командасына қабылданып, 1992 ж. Барселона Олимпиадасына баруға үміткер болған. 

Ешекенов атындағы жүлде үшін Орал қаласында бокстан халықаралық турнир өтіп тұрады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Батыс Қазақстанда Е.Ешекеновті еске алуға арналған дәстүрлі турнир мәреге жетті 
* В Шынгырлауском районе ЗКО проходит республиканский турнир по боксу среди юношей 

Санат:1969 жылы туғандар
Санат:Шыңғырлау ауданында туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шымкентте қайтыс болғандар
Санат:КСРО боксшылары
Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:Бокстан Санкт-Петербург чемпиондары
Өкім Жайлауов

**Өкім Жайлауов** -  1929 жылы 21 желтоқсан күні Жамбыл облысы, Талас ауданы, Үшарал ауылында туған. 
*1953 жылы Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетінің тіл-әдебиет бөлімін бітірген. 
*Республикалық «Қазақстан пионері»(қазіргі «Улан») (1953 — 1954), 
*Жамбыл облыстық «Еңбек туы (1954-1962, 1963-1967), 
*Өлкелік «Оңтүстік Қазақстан» (1963— 1965) газеттерінде, 
*Жамбыл облыстық радио хабарларын тарату комитетінде (1963), 
*«Білім және еңбек» (1962-1963), 
*«Мәдениет және тұрмыс» (1967-1972, 
*1981 — 1989) журналдарында тілші, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеді. 
*1971 — 1981 Қазақ Совет энциклопедиясының тіл және әдебиет редакциясында аға ғылыми редактор болды.
## Шығармашылығы
Тұңғыш өлеңдер жинағы «Шәкірт ойы» 1958 жылы басылды. Содан бері «Жасылбақша» (1961), «Шопан даусы» (1968), «Жарқын жаз» (1971), «Арай» (1973), «Күміс жаңбыр» (1976), «Соны соқпақ» (1977), «Шұғылалы шақ» (1978), «Дарқан дала» (таңдамалы, 1979), «Мезгіл бояулары» (1993), «Шартараптан шарапат» (таңдамалы, 1999), т.б. жыр кітаптары жарық көрді.

Бірқатар өлеңдері орыс тілінде шыққан «Сегодняшный день» атты бір томдық кітапта басылды. М.Лермонтов, К.Хетагуров, С.Маршак, С.Михалков, А.Барто, т.б. ақындардың біраз жырларын аударды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Талас ауданында туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Жалған қансорғыш жарқанаттар

**Жалған қансорғыш жарқанаттар** - американдық жапырақ мұрындылар туысы. Бір ғана түрі бар. Дене ұзындығы 12,5-13,5 см. Құйрығы жок. Тұмсық жапырағы ірі, жоғарға қарай қайырылған. Орталық және оңтүстік Америкада және Тринидад аралығында таралған. Талғамсыз қоректілер, (жеміс, жәндіктер ұсақ омыртқалылар). Нағыз қансорғыштар, десмодов тұқымдастарына жататын жылы қанды жануарлар қанымен қоректенетін жарқанаттар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ауыр дене жұмыстары

**Ауыр дене жұмыстары** (ағыл.* hard manual works*) - Ауырлықтарды қолмен, не **300** ккал/сағаттан аса энергияны жұмсау арқылы жылжытумен немесе көтерумен байланысты басқа жұмыстарды жүзеге асыратын жұмыскердің қызмет түрі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Көлік ағынының тығыздығы

**Көлік ағынының тығыздығы** - берілген жол тарамында бір уақытта қозғалысқа түскен көлік құралдарының санын сипаттайтын параметр.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мория

**Мория** (грек. *Моrіа* -  шексіз ойсыздық) —  Қалыптан тыс алаңсыз көтеріңкі көңіл - күй, есалаңдық, орынсыз бұра сөйлеуге, әзіл - оспаққа және еркелікке бейім көңіл - күй дерті. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Фармакологиялық терапия

**Фармакологиялық терапия** - дәрілік құралдарды қолдануға негізделген емдеу.

## Дереккөздер


Санат:Фармакология
Фармакопея

**Фармакопея** - дәрілік заттардың сапасын қалыптамаландыратын, ережелер мен стандарттар жинағы. Мемлекеттік фармакопеяга, осы салада заң шығарушылық сипаты берілген.

**Фармакопея** (ежелгі грек тілінен φαρμακον «дәрі» + ποιη «жасаймын, дайындаймын») – дәрілік заттардың сапасына қойылатын талаптарды реттейтін нормативтік құжаттардың (фармакопеялық мақалалар) жинағы. Фармакопеялық монографиялар жалпы және арнайы болып бөлінеді. Жалпы фармакопеялық монографияларда дәрілік заттарды талдау әдістерінің сипаттамасы, қолданылатын реагенттер мен индикаторлар туралы мәліметтер бар. Жеке фармакопеялық монографиялар – дәрілік заттарға арналған стандарттар, дәрілік заттардың сапасын бақылау көрсеткіштері мен әдістерінің тізбесін және дәрілік заттардың сипаттамасын, сондай-ақ оларды өндіруге арналған қосалқы заттар мен шикізатты қамтиды. Жалпы және арнайы фармацевтикалық мақалалар мерзімді түрде қайта қаралады.

Фармакопеяның ережелері фармацевтикалық химияның жетістіктеріне және оның фармацевтикалық талдауына, оның критерийлеріне, әдістері мен әдістеріне негізделген. Фармакопеяның талаптарын орындау үшін тиісті стандарттық үлгілер тізімі құрастырылады.

Мемлекеттік фармакопея (МФ) – мемлекет бақылауындағы және заңды күші бар фармакопея. МФ талаптары дәрілік заттарды өндірумен (дайындаумен), сақтаумен және пайдаланумен айналысатын белгілі бір мемлекетте дәрілік заттар айналысындағы барлық субъектілер үшін орындалуға міндетті болып табылады.

## Тарихы
Фармация бойынша материалдар жинақтарының тарихы көне қолжазбалардан бастау алады, олардың ішінде Эдвин Смиттің папирусы, Плиний Үлкеннің жинағы, Питер Шоффельдің «Денсаулық бағы» және т.б. бар.

Фармакопеялардың бастапқы түрлері рецепт бойынша анықтамалықтар болды - мысалы, 1140 жылы жарық көрген Николай Салерноның "Антидотариасы". Оларда шамамен XVI ғасырдың ортасында «фармакопея» термині қолданыла бастады. Бірінші мемлекеттік фармакопея 1698 жылы Бранденбургте латын тілінде жарық көрді.

## Қазақстан Республикасының мемлекеттік фармакопеясы
Қазақстан мемлекеттік фармакопеясының мәртебесін белгілейтін ережелер «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шiлдедегi № 360-VI ҚРЗ Кодексінде белгіленген.

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Фармакопеясы I басылымы 2008-2009 жылдары қазақ және орыс тілдерінде 2 томы, 2014 жылы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Фармакопеясының І басылымының 3-ші томы жарық көрді. Қазақстанның фармакопеясы Еуропалық фармакопеямен толық дерлік үйлестірілген. Көптеген фармакопеялық монографиялардың құрылымы Еуропалық фармакопея талаптарына негізделген жалпы бөлімді, ал Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына негізделген ұлттық бөлімді қамтиды.

2015 жылы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Фармакопеясының ІІ басылымының 1-ші томы жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:Фармакопея
Фотоэлектрлік ток

**Фотоэлектрлік ток** - фотоэффект нәтижесінде пайда болған электрондар жасайтын электр тогы.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Фотоэлектрлік эффект

**Фотоэлектрлік эффект** - Фотоэффект.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жас натуралистер стансасы

**Жас натуралистер стансасы** - 1957 ж. ұйымдастырылған. Ол оқушыларды табиғатқа
жанашырлықпен қарауға тәрбиелеп, мектепке және мектептен тыс мекемелерге осы салада
жан-жақты көмек көрсетеді әрі
табиғатты қорғау орталығы болып есептеледі. Мұнда оқушыларға биологиялық ғылымының, сондай-ақ ауыл және орман шаруашылығының жетістіктері көрсетіледі.

## Дереккөздер
Жалған тағатұмсықтылар

**Жалған тағатұмсықтылар** (Hipposideridae) - жарқанаттылар тұқымдасы. Таға тұмсықты жарқанаттарға жақын. Тұмсығының ұшы ашық терімен қапталған. Оңтүстік Азия, Африка, Мадагаскар, Австралия, Океания аралдарында 8-9 туыстын 60-тай түрі таралған. 1 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Жарқанаттар
Электролит тығыздығы

**Электролит тығыздығы** - ауа температурасына сәйкес электролит тығыздығының шамасы бойынша аккумулятор батареясының разрядталу деңгейін сипаттайтын
## Дереккөздер


Санат:Физика
Морфаллаксис

**Морфаллаксис** (*Моrрһаlіахіs* - пішін өзгеріс) - Төменгі даму сатысындағы жануарларда кездесетін регенерация әдісі: организмнің не мүшенің регенерациясы зақымданғаннан кейінгі қалған қалдықтардың қайта құру арқылы іске асуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Голиафтар

thumb|200px
**Голиафтар** - бронзовка тұқымдасының ірі қоңыздары. Африка тропикалық ормандарында 5 түрі бар. Балаң-құрттары ағаш кеуегінде дамиды. Гигантті голиафтің ұзындығы 11 см, ені 6 см. Денесі қара бархатты аяқтарымен, еркегінің басында мүйіз өскен.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сұңғат Алипов

**Сұңғат Алипов** (1886, Казталов ауданы — 1953, сонда) — алғашқы дерігерлердің бірі. 1908 ж. Астрахан фельдшерлік мектебін үздік бітірген. Арнаулы жолдамамен Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданында қызмет еткен. 1930-42 ж. Алматы калалық денсаулық сақтау бөлімін басқарған. 1942-45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысып, далалық (майдан) госпиталында дерігерлік қызмет атқарған. Майданнан оралған соң 1953 жылға дейін Казталов ауданында мамандығы бойынша еңбек еткен. Алиповтың үлкен ұлы Бақыт (1921-1943) Алматы мемлекеттік медицина институтының 3 курсында оқып жүргенде майданға аттанған. Екі жылдан соң ерлікпен қаза тапқан оған Кеңес одағының батыры атағы берілген. Оның есімі Алматыдағы 28 панфиловшылар паркінде жазулы түр. Сұңғаттың қызы Медина (1927-1951) Саратов медицина институтын бітіріп, Казталов ауылында жұмыс істеген. Кіші ұлы Есқайырдан тараған ұрпақтары қазір Батыс Қазақстан облысында тұрады.
## Пайдаланған әдебиттер
Әділеттілік

**Әділеттілік** - aдамдық қатынастардың заңға, моральдық-этикалық тәртіптерге, құқықтарға және т.б. нормаларға, талаптарға сәйкес келуі; құқықтар мен міндеттемелер арасындағы, еңбек пен марапаттау арасындағы, қылмыс пен жаза және т.б. арасындағы сәйкес келу. Бұл ара қатынастарға сәйкес келмеушілік, әділетсіздік деп бағаланады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ғалымов Аманкелді

**Ғалымов Аманкелді** (10.12.1944 жылы туған, бұрынғы  Жалпақтал ауданы, Еламан ауылы) — ғалым, география ғылым кандитат (1979), профессор (1996), Қазақ КСР білім беру ісінің үздігі (1987). Орал педагогика институтының жаратылыстану-география факультетін (1971), М.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген (1979). 1971 жылдан Орал педагогика институтында (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінде) ассистент, аға оқытушы, жаратылыстану-география факультеті деканының орынбасары (1980-81) қызметін атқарды. 1981 жылдан алдымен экономикалық география, кейіннен география кафедрасының меңгерушісі. 55 ғылым еңбегі негізінен Батыс Қазақстан аймағындағы облыстардың экология мәселелерін зерттеуге арналған. Бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Фасциолез

**Фасциолез** - бауыр фасциоласы әсерінен туындайтын, ішектік құрт ауруы.
**Бауырқұрт**(Fascіolosіs) — төрт түлік малдың құрт ауруы. Ауруды сорғыш құрттар (фасциола гепатика және фасциола гигантика) қоздырады. Олардың пішіні жалпақ, ұзындығы 20 - 30 мм, ені 8 - 10 мм болады. Ауру, көбінесе, саз-батпақты жерде, өзен-көл жағасында жайылған малда кездеседі. Ауырған малдың нәжісімен ылғалды жерге түскен құрт жұмыртқалайды, одан шыққан дернәсіл судағы ұлуларға немесе су жағасындағы шөптерге жабысады. Мұны мал шөппен қоса жесе не сумен бірге жұтса, бауырқұрт ауруына шалдығады. Малдың ас қорыту жүйесіне түскен құрт, оның ішегін, бауырын жаралап, өт жолдарына жиналады. Ауру мал арықтайды. Көзі мен аузының кілегей қабықшалары сарғылт тартады. Тамағында, төсінде, буындарында ісік пайда болып, іші кебеді, тышқақтайды. Ауру малды емдеу үшін ацемидофен дәрісінің 10%-тік ерітіндісі, сондай-ақ, дертил, гексихол, төрт хлорлы көміртек, битионол дәрілері қолданылады. Аурудың алдын алу үшін мал жайылымына құрғақ жерлерді таңдап, малды ағынды сумен суғару керек. Бауырқұрттан өлген малдың бауырын жерге көміп залалсыздандырады.
## Дереккөздер


Санат:Жануарлар аурулары
Пневмокөлік

**Пневмокөлік** - құбыр ішіндегі қысылған газ арқылы пайда болған қысым төмендеуі әсерінен немесе газ ағынынан болатын материалдардың немесе заттардың орын ауыстыруы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Кредит өтеу мерзімі

**Кредит өтеу мерзімі** -  кредит бойынша төленген негізгі қарыз, пайыздар мен комиссияны толық төлеу жүзеге асатын мерзім.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Палеоэкология

**Палеоэкология** — қазынды организмдердің мекендеу жағдайы мен абиоталық және биоценоздық ортамен байланысын зерттейтін палеонтологияның тарауы (соның ішінде палеоклиматология).
## Дереккөздер


Санат:Палеонтология
Санат:Табиғатты қорғау
Іздерді тиянақтау

Криминалистикада — одан әргі техникалық-криминалистикалық зерттеулер үшін іздің өзіне тән белгілері
мен құрамдарының сақталуын бекіту
мен қамтамасыз ету. Ізді түсіру мен
гіркеуге алудың арнайы тәсілдерін
қолдану (мысалы, жабысқақ таспа, із
орнын түсіру, фотосуретке түсіру),
барлық уақытта дерлік ақпараттың
белігін жоғалтуға әкеліп соғады. Сондықтан ізді түсіру кезінде, онын байқалған жағдайында (түпнұсқаға жақын
күйінде) тексеру үшін іздің қол
жетімділігін қамтамасыз ету қажет
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Панбиосфера

**Панбиосфера** ( - барлық, бүкіл,  — өмір,  — шар) — атмосфера қабаттары, бүкіл гидросфера және тірі организмдер тұрақты немесе уакытша (кездейсоқ) болатын литосфераның бөлігі (яғни, парабиосфераның, биосфераның өзінің және гипобиосфераның жиынтығы).
## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қарыз, несие

**Қарыз, несие** - несие шартының бір қатысушысының екіншісіне, материалдық құндылық, немесе ақшаны тәртіпке сәйкес
көрсетілген мерзімде пайызды төлей отырып, кейін қайтарып беру шартымен беруі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қайырғали Байғалиев

**Байғалиев Қайырғали** (1916, Шыңғырлау ауданы, Тіксай ауылы — 20.1.1962, Алматы) — қоғам қайраткері, Қазақстанның алғашқы мәдениет министрі. Орал педагогика институтының филология факультетін (1937- 41) бігірген. Қазақстан жазушыларының 1-съезіне қатысқан (1936). 1943 ж. Алматыға ауысып, Қазақстан КП ОКомитетінде қызметін жалғастырды. Мәскеудегі жоғары партия мектебінде оқиды (1944-46). Кейін Көкшетау облысы партия комитетін басқарады (1946-50). Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы мәдени-ағарту мекемелері жөніндегі комитет төрағасы (1950), Қазақстан КП ОК-нің көркем әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі (1951), жаңа құрылған республика Мәдениет министірлігінің басшысы (1952), 1954 жылға дейін Қазақ КСР сыртқы істер министрі қызметін қоса атқарған. Өмірінің соңғы жылдарында «Қазақфильм» киностудиясын басқарған. Алматыдағы Байғалиев тұрған үйдің (Достық даңғылы мен Қабанбай батыр к-нің қиылысы) қабырғасына ескерткіш-тақта орнатылды (1997). 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ КСР саясаткерлері
Санат:Қазақ КСР министрлері
Жалған саршаяндар

**Жалған саршаяндар** () – өрмекшітәрізділер отрядынан. 

Бас-кеудесі тұтас қатты қалқанмен қапталған. Оның екі жағына 1-2 жұп көздер орналасқан. Құрсағы жалпақ. Қысқыш тәрізді екі кішкене хелицерлерінде кеуде өрмек бездерінің өзектері ашылған. Педипальпілері саршаяндарға ұқсас ірі, қысқыш тәрізді, ал кейбіреулерінде улы бездері болады; қоректік жануарларын ұстауға бейімделген. Тыныс мұшелері трахея типтес. Ұрықтануы ішкі-сыртқы сперматофорлы. Жұмыртқалары ұрғашыларының денесінде арнайы камерада дамиды. Барлық та жағдайларда, әсіресе тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған, 2000-дай түрі бар. Жасырын өсімдік қалдықтарында, топырақта, шіріген ағаштарда тіршілік етеді. Кейбір түрлері үңгірлер, адамдар тұрақтарында және қора-жайды тұрақты мекендейді.

## Дереккөздер


Санат:Жалған саршаяндар
Пайдалы энергия

**Пайдалы энергия** () — жұмсалған энергия мен шығатын жердегі энергияның арақатысы, мысалы, жалпы энергия шығынының энергетикалық өлшем бірлігінде көрсетілген өнімге қатынасы; күш қондырғысын салуға кеткен энергия шығынының осы қондырғы пайдаланылған бүкіл уақыт бойында алынатын энергияға арақатысы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жас техниктер стансасы

**Жас техниктер стансасы** - жалпы және кәсіптік білім беретін мектептер оқушыларына техника жетістіктерін үйретіп, ұстаз мамандарға әдістемелік бағдар көрсету мекемесі. Станса үйінің жалпы ауданы
397 м2. Мұнда 17 техника үйірме (радиоэлектроника, компьютер, т.б.) ұйымдастырылған. Облыс бойынша облысы стансамен қатар, 2 ауданы Жас техниктер стансасымен Орал қаласындағы
өнеркәсіптік кәсіпорындар жанындағы 3 жас техниктер клубы, 217 орта мектепте техниктер
үйірмелер жүмыс істейді. Облысы Жас техниктер стансасында тех. спорттан әртүрлі жарыстар өткізіледі.

## Дереккөздер
Гамильтон функциясы

**Гамильтон функциясы** - жалпыланған координаталар мен жалпыланған импульстер арқылы өрнектелген механикалық жүйенің сипаттамалық функциясы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жалған экономика

Криминологияда — экономикада құқыққа қарсы қатынастардың өзіне тән пішімі; сәйкес келетін статистикада шынайы болып көрінгенімен,
жалған нәтиже беретін ресми экономика.

## Дереккөздер

Санат:Жалған экономика
Муковисцидоз

нобай|280px|
**Муковисцидоз** (*muсоviscidosis* - шырышты жабысу) —  паренхиматозды көмірсу дистрофиясы: көптеген бездердің секреттерінің негізін құрайтын мукоидтардың (гликопротеидтердің) қасиеттерінің өзгеруі тән тұқым қуатын ауру. Без секреті қою, тұтқыр күйге көшеді, өзектерді бітеп тастайды.

## Дереккөздер


Санат:Сирек аурулар
Санат:Балалар аурулары
Рақым Байғалиев

**Байғалиев Рақым** (28.12. 1912 жылы туған, бұрынғы Тайпақ ауылы - 8.11.2001) - мемлекет, қоғам қайраткері. Жастайынан жетім қалып, Оралдағы балалар үйінде тәрбиеленген. 1937 ж. Мәскеу түсті металдар және алтын институтын бітіргеннен кейін Ақмола, Қарағанды, Павлодар облыстарының кен орындарында істеғен. Ұлы Отан соғысының ардагері. Теміртау қалалық партия комитетінің (1949-51), Қарағанды облысы комитетінің хатшысы (1951-55), ҚазақКСР мемл. жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары (1955-57), Қазақстан халық шаруашылығы кеңесінің төрағасы және ҚазКСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары (1960-62) қызметтерін атқарған. 1962-65 ж. Алматы облысы комитетінің 1-хатшысы, ҚКП ОК-нің хатшысы және оның өнеркәсіп пен құрылысқа басшылық ету жөніндегі бюросының төрағасы. КСРО Жоғары Кеңесінің (1958, 1962), Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің (1954,1963) депутаты. 2 Еңбек Қызыл Ту орденімен, Қызыл жұлдыз, 2-дөр. Отан соғысы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және бірнеше медальмен марапатталған. Қазір Алматыда тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Дипломатиялық баспана

**Дипломатиялық баспана** (ағыл. *diplomatic asylum; political asylum*; нем. *diplomatisclies Asyl; politisches Asyl*) - Шетелдік дипломатиялық үй-жайда немесе консулдык өкілдікте, сонымен қатар шетелдік әскери кемеде, қандай да бір адамға саяси уәж бойынша құдалаудан жасырынуға мүмкіндікті ұсыну.

Құқықбұзушылық жасағаны үшін сол адам тұратын мемлекет билігі құдалаған тұлға, мұндай қорғанышты
және қол сұғылмаушылықты ала алмайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сәбит Қайырұлы Жаданов

**Сәбит Қайырұлы Жаданов** (5.5.1931 ж.т., Жаңақала ауданы, Новая Казанка а.) — мемлекет, қоғам қайраткері, Қазақстанның еңбек сіңірген Экономисі (1969). Жалпақтал (бұр. Фурманов) Жайық орта мектебін (1948), Мәскеу мемлекеттік экономикалық институтын тәмәмдаған (1953), 1953-57 ж. Ресейдің Орлов облысы, Ливны қаласында *«Ливгидромаш»* зауытында экономист, цех бастығы, 1957-58 ж. Қазақ КСР мемлекеттік жоспарлау комитеті электрлендіру және автоматтандыру бөлімінде аға экономист. 1958-60 ж. Алматы қалалық комсомол комитетінің, кейін облыстық комитетітің 1-хатшысы қызметін атқарды. 1960-63 ж. Алматы *«Эмальпосуда»* зауытының директорыболды. 1963-68 ж. Қазақ КСР мемлекеттік жоспарлау комитетінде халық шаруашылығын жоспарлау бөлімінде аға экономист, бөлім бастығы, кейін бөлім бастығының 1-орынбасары. 1968-80 ж. Мәскеуде КСРО Министрлер Кеңесінде Қазақстанның тұрақты өкілінің орынбасары, ал 1980-87 ж. тұрақты өкілі. 1987-91 ж. КСРО мемлекеттік статистикалық комитеті іс басқару бөлімінің бастығы. 1991 жылдан зейнет демалысында. 1991-97 ж. *«Казахстан коммерция»* жоғарғы экономика ассоциациясының Мәскеудегі тұрақты өкілі, 1997-2001ж. Мәскеу қаласындағы *«Қазақ тілі»* қоғамының төрағасы. Еңбек Қызыл Ту, 2 мәрте *«[[Құрмет белгісі|Құрмет Белгісі]]»* ордендерімен және бірнеше медальмен марапаггалған. Жадановтың *«Зигзаги судьбы»* атты естелік кітабы (А., 2001) жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Стагфляция, тұралау

**Стагфляция, тұралау** (; ; ) - 
инфляциялық үрдістін дамуы кезінде, яғни инфляциямен бірге өндірістің құлауымен. Инфляцияның өсу кезеңінде, тоқырау
жағдайындағы экономиканың сипаты. астасатын тоқыраушылықпен сипатталатын елдің экономикалық жағдайы.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Байланыс кәсіпорны

**Байланыс кәсіпорны**, Батыс Қазақстан облыстық — әр түрлі құралдар арқылы хабар тарату және қабылдау мекемесі. Ол 1932 ж. облысы байланыс басқармасы болып құрылды, құрамында 16 ауданы бөлімше болды. Алғашқы кезде почта және телеграф-телефон кеңсесі ретінде қалыптасты. 1987 жылдан толық шаруашылық есеппен өзін-өзі қаржыландыру әдісі бойынша жұмыс істей бастады.
## Дереккөздер
Мукоидты (кілегейлі) ісіну

**Мукоидты (кілегейлі) ісіну** (*Intumescentia mucoidea* - шырышты (кілегейлі) ісіну) -  Мезенхималық белоктік дистрофияның алғашқы сатысы В Л .Талалаев 1923 ж. сипаттап жазған миксоматозды (хромотропты) ісікті жаңа тұрғыдан түсіндіру үшін академик А.И.Струковтің патологияға енгізген ұғымы (1961). 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Фурье-спектроскопия

**Фурье-спектроскопия** - бірінші кезеңде интерферрограмма тіркелетін, ал екінші кезеңде сәулеленуге қатысатын гармоникалық тербелістің жиілігі мен амплитудасын Фурье - түрлендірудің математикалық операцияларының жолымен табылатын электромагниттік сәулеленудің спектрлерін табудың екі кезеңді тәсілі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жалған неке

Қазақстан Республикасының “Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы 2011жылғы Кодексі 1-бап 14 тарауға сәйкес, жалған неке - ерлі-зайыптылардың немесе олардың біреуінің отбасын құру ниетінсіз, заңға сәйкес тәртіппен қиылған неке. 
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Фибрин

**Фибрин, талшық** - түрткіден (фибриногеннен), оған қанның ұю үрдісінде тромбиннің әсер етуінен туындайтын, суда ерімейтін ақуыз (белок).

## Фибриннің түзілуі
Фибрин үш кезеңде түзіледі:

1.Бірінші кезеңде тромбиннің әсерінен фибриноген молекуласынан екі пептид А (молекулалық массасы шамамен 2000) және екі пептид В (молекулалық массасы шамамен 2500) бөлініп, екі бірдей суббірліктен тұратын фибрин мономері түзіледі. дисульфидтік байланыстар арқылы. Суббірліктердің әрқайсысы a, b, g деп белгіленген үш түрлі полипептидтік тізбектен тұрады.

2.Екінші кезеңде фибрин мономері өздігінен фибриндік агрегат немесе тұрақсыз фибрин деп аталатын ұйығышқа айналады. Фибрин мономерінің агрегациясына (фибриндік талшықтардың өздігінен жиналуы) молекуланың глобула күйінен фибрил күйіне өтуі жатады.Фибринді агрегаттың түзілуіне сутегі және электростатикалық байланыстар және гидрофобты әрекеттесу күштері қатысады, ол мочевина мен денатурацияны тудыратын басқа агенттердің концентрлі ерітінділерінде әлсіреу мүмкін. Бұл фибрин мономерінің қалпына келуіне әкеледі. Фибрин агрегатының түзілуі оң зарядты (кальций иондары, протамин сульфаты) алып жүретін заттармен жеделдетіледі, ал теріс зарядты қосылыстармен (гепарин) тежеледі.

3.Үшінші кезеңде фибриндік агрегат XIII а (немесе фибринолигаза) фибринді тұрақтандырушы фактордың ферментативті әсерінен өзгерістерге ұшырайды. Осы фактордың әсерінен g- арасында, сондай-ақ фибрин-агрегат молекулаларының а-    полипептидтік тізбектері арасында күшті коваленттік байланыстар түзіледі, нәтижесінде ол концентрлі мочевина ерітінділерінде ерімейтін фибрин-полимерге айналады. Ағзада XIII фактордың туа біткен немесе жүре пайда болған жетіспеушілігінде және кейбір ауруларда фибрин агрегаты фибрин полимеріне тұрақтанбайды, бұл қан кетумен бірге жүреді.

Фибрин ұйыған қанды жуу және кептіру арқылы алынады. Әртүрлі хирургиялық операциялар кезінде ұсақ тамырлардан қан кетуді тоқтату үшін фибриннен стерильді губкалар мен пленкалар дайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Қан ақуыздары
Қазақстан Республикасындағы судьяның мәртебесі

**Қазақстан Республикасындағы судьяның мәртебесі** — Қазақстан Республикасының барлық соттары судьяларының мәртебесі
бірдей болады және бір-бірінен тек
өкілеттіктерімен ерекшеленеді.
Қазақстан Республикасының Конституциясында және осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен
судьяға сот төрелігін жүзеге асыру
жөнімдеп өкілеттіктер беріледі, ол өз
міндеттерін түракты негізде орындайды және сот билігін жүрпзуші болып
табылады.

Судьялардың құқықтық, жағдайы
Қазақстан Республикасының Конституциясымен, осы Конституциялық
заңмен және өзге де заңдармен белгіленеді. Судьяға заңда көзделмеген соттан
тыс функциялар мен міндеттерді
жүктеуге болмайды. Судьяны қылмысқа қарсы күрес, заңдылық пен құқық
тәртібін сақтау мәселелері жөніндеп мемлекеттік және коғамдық құрылымдардың кұрамына енпзуге болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Бүйірлік

**Бүйірлік** - бұрылыс бұрылыс механизмінің немесе сол жақ және оң жақ борттардың беріліс қорапшасы арқылы қамтамасыз етілетін доңғалақтардың немесе оң жақ борт шынжыр табанының жылдамдығынан айырмашылығы бар доңғалақтардың немесе сол жақ борт шынжыр табанын еріксіз жылжыту есебінен болатын көліктік құрал бұрылысы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мукоцеле

**Мукоцеле** (*Мусосеlе* - шырышты қуыс) —  Киста тәрізді қуыс. Мұрынның қосалқы қуыстарының немесе құрт тәрізді өскіннің ретенциялық кілегейлі қуысы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Американизм

**Американизм** - ағылшын тілінің Америка нұсқасына тэн сөздер мен сөз орамдары, сөз тіркестері (американша *elevator* - ағылшынша *lift*, американша *side-wal*k - ағылышынша *pavement*).

## Тағы қараныз:
* Америка

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Фибринолизин

**Фибринолизин** - фибринді ерітетін фермент.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Алмаз (ауыл)

**Алмаз** — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл, Алмаз ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 92 км-дей жерде, Қуағаш өзенінің жағалауында, бетеге, жусан, селеу өскен сортандау келген қызыл қоңыр топырақты қуаң далалық белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1208 адам (621 ер адам және 587 әйел адам) болса, 2009 жылы 832 адамды (423 ер адам және 409 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 532 адамды (269 ер адам және 263 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы «Алмаз» астық өсіру кеңшары ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Алмазда және оған қарасты Константиновка, Лебедевка ауылдарында «Алмаз», «Қуан», «Жомарт» атты серіктестіктер құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, 2 клуб, фелъдшерлік-акушерлік пункттер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Табиғи зілзала

**Табиғи зілзала** - адамның ыңғай-ықпалына көнбейтін оқиға (заңдық факт), табиғат
күшінің (су тасқыны, жер сілкіну, қар бораны, дауыл, жанартаудың атқылауы және т.т.) әрекет ету салдары
болып табылатын төтенше жағдай.
Тежеусіз күштің кеңінен таралған түрлерінін бірі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ғалым Жайлыбай

**Ғалым Жайлыбай** - 1958 жылы 9 ақпанда Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы, Жеңіс ауылында туған. Ұзақ жыл ауылда шопан, жылқышы болып жұмыс істеген. Аудандық, облыстық басылымдарда қызметте болған.

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

1993 жылы Қазақтың менеджмент, экономика және болжау институтын әлеуметтанушы мамандығы бойынша бітірген.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінде, түрлі басылымдарда қызмет атқарған.

«Жұлдыз» журналының поэзия бөлімінің меңгерушісі, «Қазақ әдебиеті» газеті Бас редакторының орынбасары, «Қазақ радиосының» Бас редакторы болып қызмет еткен.

2007 жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының бірінші орынбасары.

## Шығармашылығы
* «Жанымның жапырақтары» (1988),
* «Жүрегімнің жұлдызы» (1966),
* «Құс қанаты» (2001),
* «Қарашығымдағы қара өлең» (2006),
* «Ардакүрең» (2008) атты жыр кітаптарының,
* «Ескі Жұрт»,
* «Отызым да барады...»
* « Есіл ағады»
* «Тағдырымның тамыры» (2008) 
thumb|right|200px
әдеби мақалалар жинағының авторы. Өлеңдері орыс, украин, түрік, қырғыз, тағы басқа халықтар тілдеріне аударылған. Халық ақыны Жолдыкей Нүрмағанбетүлының артында қалған мол мүрасын жинап, алғы сөз жазып, жинақ етіп бастырған («Сұлу терек», 1996). Қытай Халық Республикасының Күйтің қаласынан шыққан қазақ ақындарының «Сүмбіле» атты жыр жинағына өлеңдері енген.

## Жетістіктері
Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (1999).«Ерен еңбегі үшін», «Тәуелсіздікке 10 жыл» медальдарымен марапатталған. Қазақ ақындары жыр мүшәйраларының бірнеше мәрте жеңімпазы. Түркияның Сапанша қаласында өткен (2001) халықаралық жыр мерекесінде «Ақшам жүлдызы» арнайы сыйлыгын иеленген. Ресей Халықаралық Жазушылар ұйымының С.Есенин атындағы Алтын медалінің иегері (2009). 
Құрмет орденнің иегері(2011).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Фибриноген

**Фибриноген** - тромбин әсерінен, қан плазмасының фибринге айналатын, суда ерімейтін ақуыздық зат. Белсендірілген кезде қанның қанайналым жүйесі фермент тромбині арқылы ферментативті қорытумен өтеді. Алынған фибрин-мономер белсенді XIII коагуляция факторының әсерінен полимерленеді және фибрин-полимердің ақ талшығының түрінде тұндыруда.
Фибриногенді талдау үшін биоматериалды қабылдаған кезде, антиокоагуляциялық натрий цитраты (3,8%) қолданылады. Фибриноген - бұл бауырда өндірілетін және қандағы қан ұюы кезінде потенциалды негізі ерімейтін фибринге айналатын ақуыз. Кейіннен фибрин тромбаға айналады, қан ұюы процесін аяқтайды.

Фибриноген - бұл гемостаздың (коагулограмма) құнды индикаторы. Фибриногенді талдау - алдын-ала тексерудің, праценттік диагностиканың қажетті кезеңі, қабыну, жүрек-тамыр ауруларында жүргізіледі.

Қандағы фибриногеннің мазмұны өткір қабыну аурулары мен тіндердің қайтыс болған кезде артады. Фибриноген-ақ эритроциттердің тұну жылдамдығына әсер етеді (ESR).

Фибриногендік нормасы: 2-4 г / л.

Фибриногенді нәрестелердің жылдамдығы: 1.25-3 г / л.

Жүктіліктегі фибриногендердің көрсеткіштері біршама жоғары. Осы кезеңде фибриногеннің біртіндеп ұлғаюы байқалады және жүктіліктің үшінші триместрінде фибриногеннің деңгейі 6 г / л жетеді.

Басқа жағдайларда адамның фибриногені келесі аурулардың симптомы болып табылады: өткір қабыну және жұқпалы аурулар (тұмау, туберкулез), инсульт, миокард инфарктісі, гипотиреоз, амилоидоз, пневмония, қатерлі ісіктер (өкпе рагы, және т.б.).

Фибриногеннің жоғарылауы күйіктермен, хирургиямен, эстрогенмен және ауыз қуысының контрацептиктерімен қатар жүреді.

Қалыпты фибриноген деңгейлері: DIC, бауыр аурулары (гепатит, цирроз), жүктілік токсикозы, С дәрумені және В12 жетіспеушілігі, амниотикалық сұйықтық эмболиясы (босанған әйелде еңбек немесе кезералдық бөлімде), созылмалы миелоидтық лейкемия, полицитемия .

Анатомиялық гормондарды, андрогенттерді және балық майы алып жатқанда, жыланның улы зақымдануы кезінде фибриногеннің деңгейі төмендейді [2459 күн көзі көрсетілмеген].

Фибриногеннен айрылған қан плазмасы сарысу деп аталады.
## Дереккөздері
Protein of the Month

## Дереккөздер


Санат:Қан ақуыздары
Панспермия

thumb
**Панспермия** ( — барлығы, түгел және  — аталық жасуша) — жердегі тіршілік ғарыш кеңістігі арқылы басқа ғаламшарлардан астероид, метеорит және кометралардағы аталық ''жасушалардан'' пайда болды деген түсінікке сәйкес алғаш рет грек философы Анаксагор (б.э.д. 500—428 ж. шамасында) ұсынған және кейін С.Аренице дамытқан болжам.

## Дереккөздер


Санат:Эволюция
Санат:Табиғатты қорғау
Қалаққанаттылар

**Қалаққанаттылар** (Sarcopterygii) - сүйекті балықтар класс тармағы. Сәулеқанаттылармен туыстас. Желі сақталған, омыртқалары шеңбер, жартылай шеңбер немесе диск тәрізді. Жоғарғы жақтары бас сұйегімен жалғасады немесе тұтасып бітеді. Қабыршақтары космоид типтес. Ішкі танау тесіктері жетілген. Қос жүзбеқанаттары етті, қабыршақпен қапталған немесе талшық тәрізді, 2 арқа жүзбеқанаттры бар. Құйрық жүзбеқанаттары гетероцеркальды, (қазба түрлері) немесе дифицеркальды. Торсылдағы мен клоакасы құрсақ жүзбеқанаттарының түбірі аралығында ашылған, спиральды ішек қақпашасы және жүректің артериальды конусы бар. 2 инфракласқа, (отряд жоғарғы тармағы): саусаққанаттылар және қостынысты балықтар жатады; қазіргі уақытта 7 түрі белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Қалаққанаттылар
Сәлім Хуснутдинович Душманов

**Душманов Сәлім Хуснутдинович** (*1938 ж.т., бұрынғы Приуралье ауны, Погодаев селосы*) —
ғалым, медициналық ғылыми докторы (1992),
профессор (1993). Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздігі. Ақтөбе
мед. инcnbnenтын бітірген (1966). Да
ринск орталық және Батыс
Қазақстан облысының ауруханаларында хирург, дәрігер болған. 1968-1981 ж. — Тайпақ ауданы орталық
ауруханасының бас дәрігері;
1981-92 ж. - Орал пед. интының мед. дайындық каф. меңгерушісі, аға оқытушы. Қазір
Ақтөбе мемл. мед. академиянда жұмыс істейді. Негізгі ғыл. жұмыстары әлеум. гигиена, денсаулық ісін үйымдастырып, басқару мәселелерін зерттеуге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мутиляция

**Мутиляция** (*Мutilatio* — келтелену)- Қабыну немесе некроздың әсерінен саусақтардың соңғы сүйектерінің өздігінен түсіп қалуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тараптар

**Тараптар** - сот талқылауында бәсекелестік пен тең құқықтылық, негізінде айыптауды (қылмыстық ізге түсуді) және айыптаудан қорғауды жүзеге асыратын органдар мен адамдар.

## Құқықтық мағынада
Нақты қалыптасқан жағдайда тараптар түрліше аталады: сатып алусату шартында — сатушы және сатып
алушы, сақтандыру шартында — сақтанушы және сақтандырушы, азаматтық істе — талапкер мен жауапкер,
міндеттемеде — кредитор мен борышкер жәнет.б.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Аддакс

**Аддакс**, **ақбөкен-мендес** () — сүтқоректілердің қуысмүйізділер тұқымдастарына жатады, табиғатта жалғыз түрі кездеседі. Денесінің ұзындығы 150-170 см биіктігі мойнының тұсында 95-115 см. Ортаңғы тұяғы төмен-жалпақтау сыртқы тұяқтары, үлкенірек (құмда жүруге бейімделген). Солтүстік Африканың шөл және жартылай шөл далаларында өмір сүреді. Жалғыз лақ табады. ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Көбеюі
Жұптасу жыл бойы қыста және ерте көктемде туудың өсуімен жүреді. Жүктілік кезеңі 257-264 күнге созылады, содан кейін бір сағатта жүріп, жүгіре алатын бір лақ туады. Басқа бөкендер сияқты, төлге тек аналықтар ғана қамқорлық жасайды. Жас аддакстарды бір жасында анасынан ажыратады. Еркектер жыныстық жетілуге ​​24 айда, аналықтар - екінші немесе үшінші жазда жетеді. Еркіндікте емес жануарлар 25 жылға дейін өмір сүре алады.

## Дереккөздер

Санат:Қуысмүйізділер
Естілу

**Естілу** — табиғи немесе антропогенді дыбыс алуында дыбыстарды айыру мүмкіндігі. Мысалы, адамдар арасында тілдік қатынас кезіндегі шу аясында төменгі көрсеткіштермен сипатталады.
Шулы фон,	Тілдік децибеллмен:	қатынастың мүмкіндігі
*25-тен томен	баяу дауыспен сөйлесу
*25-40	баяу дауыспен сөйлесуде қиындайды
*40-55	көтеріңкі дауыспен сөйлесуде қиындайды
*70-90	радиомикрофонмен күшейтілген сөз бен айқай ғана түсінікті
*90-нан жоғары	радиомикрофонмен күшейтілген сөздің өзі түсініксіз
## Естілу табалдырығы
Естілу табалдырығы (Порог слышимости) — 0 дБ — 0,0002 микробарға (0,0002 — 1 см2) тең дыбыстық қысым, немесе	Вт шамасындағы дыбыс қуаты.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жол бұрылысы

**Жол бұрылысы** - жолдың жүріс бөлігінде өс бағытының өзгеруі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мюнхмейер ауруы

**Мюнхмейер ауруы** ( Е.Мunchmeуеr 1846 — 1880) -	 көпшілікті, үдемелі сүйектенуші миозит, еттің үдемелі сүйектенуі) - Барлық бұлшық еттерде (диафрагма, көз бен тілдің еті қатыспайды) сүйек түйіндері пайда болуы тән себебі белгісіз ауру. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Сақтандыру қызметі

**Сақтандыру қызметі** - сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының сақтандыру (қайта сақтандыру) шарттарын жасасу мен орындауға байланысты, Қазақстан Республикасы заңдарының талаптарына сәйкес уәкілетті мемлекеттік органның лицензиясы негізінде жүзеге асырылатын қызметі.

## Дереккөздер

Санат:Сақтандыру
Жаңылдық Баймұқанова

**Баймұқанова Жаңылдық** (1923-1979) — жылқышы, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1923 жылы Орал облысы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы). Жанғалы ауданы, Жуантөбе ауылында туған.

## Еңбек жолы
* 1942-50 жылдары «Жаңа-Талап» (кейін «Правда» атындағы) ұжымшарында аға жылқышы болып еңбек етті. 
* 1950-1953 жылдары Оралдағы үшжылдық колхоз басшыларын дайындайтын мектебін бітіреді.
* 1963 жылдан бастап Жаңа-Талап совхозының №3 фермасында мал дәрігері болып еңбек етеді.

## Жетістігі
* Ұлы Отан соғысы жылдарында  оның әкесімен бірге баққан жылқыларынан  майданға әскерлер мінуге жіберіліп отырылды.
* 1947 жылы 57 биеден 57 құлын алып жоғары көрсеткішке жеткен.

## Наградалары
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
История народов Средней Азии
 
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жайық (биржа)

**«Жайық»** — әмбебап тауар биржасы. 1991 ж. 19 қазанда құрылды (президенті — Қ.Сағынбаев). Негізгі мақсаты — биржалық тауарларды көтерме бағамен сатуды реттеу; биржа арқылы өткізілетін тауарлар мен қызметтерге баға белгілеу; биржалық сауда коньюнктурасы туралы ақпараттар жинау және тарату; республикадан шетке шығаратын өнімдерге сертификат беру; биржалық және брокерлік қызмет, сауда мәселелері бойынша консалтингтік қызмет көрсету; аукцион-көрмелер ұйымдастыру; нарықтық экономика талабына сай мамандар даярлау, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Гемоглабиннің ақуызсыз бөлігі

thumb|100px
thumb|100px
**Гемоглабиннің ақуызсыз бөлігі** - порфириннің 2 валентті темірмен кешенді қосылысы. Тірі ағзаларда күрделі ақуыз - гемопротеидтердің құрамына енеді. Порфиринді кезінде орынбасарларына.

## Дереккөздер



Гемопротеидтер

Санат:Ғылым
Санат:Биология
Аденомер

**Аденомер** -- ( - без meros -  бөлшек-үлес) жануарлардың көпжасушалы бездерінің соңғы бөлігі сол жерде без сұйық зат бөлініп шығарады. Аденомер түтік тәрізді (түтікті бездер) және шар тәрізді немесе ацинус (альвеоларды бездер) сияқты болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Филиация

**Филиация** - (Конституциялық құқықта) — тууына орай азаматтыққа ие болу. Филиация кезінде сәби қай жерде туғанына тәуелсіз түрде («қандық құқығы» бойынша) не ата-анасының азаматтығына сәйкес келетін азаматтыққа, не ата-анасының азаматтығына тәуелсіз түрде («топырақ құқығы» бойынша) өзі туған аумаққа қарасты мемлекеттің азаматтығына ие болады. «Топырақ құқығы» принципі негізінен Латын Америкасы елдерінде қолданылады. Көбінесе қос принцип те, сол немесе басқа деңгейде бір-бірімен астасады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Лорилер (құстар)

**Лорилер** () - тотықұс тұқымдасы. Эвкалит ағаштары гүлдерінен гүл тозаңы мен шырындарын жинауға бейімделген, етті тілінде өте жіңішке қылшықтардан құралған щеткасы бар, (осыған байланысты олардың екінші аты - шетке тілділер). 

61 түрі Филиппин аралдарынан оңтүстік Австралия, Тасмания және Полинезияға дейін кездеседі. Ағаш қуыстарын мекендейді.

## Дереккөздер


Санат:Аустралия және Океания құстары
Санат:Лори (тоты)
Панмиксия

**Панмиксия**( — барлық, бүкіл,  — араластыру) — популяция немесе организмдердің тіршілік топтары шеңберіндегі дарақтардың еркін будандасуы. Панмиксияның қандай да бір дәрежесі өсімдіктер мен жануарлардың басым көпшілік түрлеріне тән болады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бақашабақ

thumb|150px
**Бақашабақ** - құйрықсыз қосмекенділер дернәсілдерін. Жұмыртқадан дамиды. Суда мекендейді, сырт желбезектері бар (23 жұп),2 камералы жүрегі, құйрығы ұзын қозғалуға мүмкіндік береді, жабысу мүшесі арқылы су астындағы заттарға, жабысады. Өсімдікпен қоректенеді. 3-4 ай дамығаннан кейін пішіні өзгереді: жүрек 3 камералы, демалысы өкпемен - құйрығы жойылған, ең негізгі қозғалыс органы артқы аяқтары өседі, мүйізді тұмсығы түседі, аузы үлкейеді, ішегі қысқарады. Ортаңғы құлақ қуысы және дабыл жарғағы дамиды, қозғамалы көз қабықтары пайда болады; Осы өзгерістер аяқталғаннан кейін құрғаққа жас қосмекенділер (мысалы, бақа) толық дамыған аяқтары бар кұрлық омыртқалылары шығады.

## Дереккөздер



Санат:Дернәсілдер
Фитонцидтер

**Фитонцидтер** - бактерияларды, паразиттерді, ұсақ саңырауқұлақтарды өлтіруге қабілетті өсімдіктер (басымырақ жоғарғы сатыдағылары) бөліп шығаратын биологиялық белсенді заттар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина