open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Desert Eagle

**Desert Eagle** (), ()&nbsp;— Израильде және АҚШ-та пайдаланылатын автоматты тапанша. 1983 жылы Magnum Research әрлендіруімен және 1985 жылы Israel Military Industries жасауымен құрастырылып, қарулы күштерде қабылданған қару.

## Тарихы
thumb|Ұңғы ойығының түрлері. Оң жағындағы — Desert Eagle-де қолданылатын полигональді ойық.
Газдарды кері жіберу принципі бойынша істейтін тапанша патентіне өтінішті 1983 жылы қаңтарда американдық Magnum Research компаниясының қызметкері Бернардом С. Уайтом (Bernard C. White) берді. Бұл патент Desert Eagle-ді жасап шығару негіз болды. Тапаншаның алғашқы жұмыс істейтін нұсқасын 1983 жылы Magnum Research (АҚШ) компаниясы жасап шығарды. Тапаншаны ақтық түзету жұмыстарын израильдік Israel Military Industries компаниясы жасады, ал 1985 жылы желтоқсанда тапаншаның түрі мен сипаттамасын анықтап берген екінші патент алынып, тапанша жаппай өндіріске берілді.

.357 Magnum калибрлі тапаншаның алғашқы партиясы (1000 дана) қазіргі күні топтамалық раритет болып табылады, себебі олардың иір ойықты ұңғылары дәстүрлі тәсілмен жасалған және бұл тапаншаларды басқа калибрлерге өзгертуге болмайды.

Тапаншаның жаппай өндірісі Израильдегі Israel Military Industries зауыттарында басталған. 1995-2000 жылдары өндіріс АҚШ-тың Мэн штатындағы Saco Defense фабрикасына ауысқан болатын. 2000 жылы Saco фирмасын General Dynamics сатып алғаннан кейін өндіріс Israel Military Industries зауыттарына қайтадан ауысты.

## Механизмі

## Қару-жарақты пайдаланушылар
* Израиль — полиция
* АҚШ — арнаулы күштері
* Польша — арнаулы күштері

## Модификациялары
**Mark I**, **Mark VII** және **Mark XIX**.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Күмәнді қоңыраусары

**Күмәнді қоңыраусары** () - асқабақтар тұқымдасы, қоңыраусары туысына жататын көп жылдық өсімдік. 

## Ботаникалық сипаты

thumb|left|180|Күмәнді қоңыраусарының жемісі
* Биіктігі 0,5-1,5(3) м.
* Сабағы түкті, аздап бұтақталған.
* Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 5-13 см, ені 4-9 см, ұшына қарай сүйір, түбінде терең ойығы бар, жиегі аздап тісті, екі жағын ұсақ түк басқан. Жапырақ жүйкесінің бойы мен сағағын қатты қылтанақ және қысқа түк басқан.
* Гүлсидамының ұзындығы 12 см, аталық гүлдерінің гүл сағағы жіңішке, ұзын әрі жұмсақ түкті, ұзындығы 1-3 см. Аналық гүлдерінің сағағы жуандау.
* Қандауыр тәрізді тостаған жапырақшаларының ұзындығы 12-13 мм, сыртына қарай қайырылған. Күлтесі сары түсті, ұзынша жұмыртқа тәрізді, диаметрі 2,5-3 см, сүйір немесе сүйірлеу. Аналық мойны жалаң, бүйрек тәрізді аналық аузы болады.
* Жемісі сопақ жұмыртқа тәрізді, жасыл немесе қызыл түсті, томпақ келген және қысқа түкті, ұзындығы 4-5 мм, ені 2,5-3 мм. 

### Көбейуі
Маусым-қыркүйек айларында гүлдеп, тамыз-қазан айларында жемістенеді. Тұқымы және тамыр түйнегі арқылы көбейеді.

### Өсу ареалы
* Қазақстанда Іле және Күнгей Алатауларында өседі. Бау-бақшаларда арамшөп ретінде, қала маңында, тау етегіндегі жол жиегінде өседі, әсемдік үшін де өсіріледі. 

## Дереккөздер


Санат:Асқабақтар
Санат:Қазақстан флорасы
Қонақ тары

**Қонақ тары** немесе **Баттауық**. немесе **Ит қонақ**, немесе **Қарабас шөп** () – астық тұқымдасының Echinоchloa туысына жататын бір жылдық өсімдік.

## Ботаникалық сипаты

* Биіктігі 10 см-ден 120 см-ге дейін жетеді.
* Сабағы түбінен бастап бұтақталған, домалақ сабан сабақты.
* Жапырағы жалпақ таспа тәрізді, тілшесіз, жиегі өткір бұдырлы.
* Масағының қос жынысты  жұмыртқа тәрізді бір гүлі болады, сағақсыз немесе қысқа гүлсағақты.
* Гүлшоғырының ұзындығы 20 см-дей сыпыртқыгүл. 
* Масағының ұзындығы 3 мм-дей, қатты түкті қабыршағы бар.
* Жемісі - сопақша келген дәнек, ұзындығы 2-3 мм, ені 1,2-1,25 мм. 

### Көбеюуі
Маусым-қыркүйек айларында гүлдейді, тамыз-қыркүйек айларында піседі. Тұқымынан көбейеді. Дәні құстарға азық ретінде қолданылады.

### Өсу ареалы
Қазақстанның барлық жерінде егістіктерде және бау-бақшаларда өседі.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Қосқұдық сексеуілді орманы

thumb|300px|Қосқұдық сексеуілді орманы
**Қосқұдық сексеуілді орманы** - Мойынқұм құмды алқабының солтүстік-шығысында, Шу өзенінің сол жағалық аңғарындағы орманды алқап.

## Географиялық координаттары
* Жамбыл облысының Шу (шығыс бөлігі), Меркі (оңтүстік бөлігі) және Мойынқұм (басым бөлігі) аудандары жерлерін қамтып жатыр. 
* Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 60 км-ге созылған, енді жері 30 км-ге жуық..
* Аумағы 3,5 мың км².
* Алқаптың шағын бөлігі (0,6 мың км²) Шу өзенінің  оң жағалық аңғарындағы Сексеуілдала даласында жатыр.
* Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 330-400 м, абсалюттік биіктігі 444 м (алқаптың оңтүстік-шығысындағы Аязбай қыстауы маңы).
Қосқұдық сексеуілді орманының алқабында  Мойынқұм ауданының орман шаруашылығы, сондай-ақ аудан орталығы Мойынқұм ауылы, т.б. елді мекендер, қыстаулар мен жайлаулар, суы тұщы құдықтар орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Палеоген кезеңіндегі тектоникалық қозғалыстың әсерінен әуелі Шу өзенінің аккумулятты жазығы қалыптасса, неогеннің 2-жартысында өзеннің аңғары толығымен қалыптасып, жазық далада құм төбелер пайда болған.

## Климаты
Қосқұдық сексеуілді орманының климаты қоңыржай континетті:
* қысы суық, жазы қуаң әрі азынақты ыстық, қаңтар айының жылдық орташа мөлшері -8-12°С, кейде ауа температурасы - 36°С-қа дейін төмендейді.
* шілде айының жылдық орташа мөлшері 25-27°С, кейде ауа температурасы 42°С-қа көтеріледі.
* жауын-шашынның орташа мөлшері 130-180 мм.
* аясыз күннің орташа мөлшері 5,5 айға (170 күн) жетеді.
* желдің  жылдық орташа мөлшері 2,9-3,3 м/с, кейде оның жылдамдығы 20 м/с-қа дейін болады.

## Топырағы
* Орманның басым бөлігінің топырағы сортаңданған және құмдақты сұр топырақтан тұрады.
* Құм төбелер арасындағы шұратты жерлерде грунт сулары жер бетіне жақын жатыр (1,5 м-ден 5 м-ге дейін).

## Өсімдігі
* Топырақ жамылғысында сексеуілден басқа (негізгі алқапта қара сексеуіл өседі) баялышты-жусанды, бұйырғынды-жусанды өсімдіктер басым.
* Кейбір жерлерде теріскен, күйреуік, ши, жүзгін жыңғыл шоғырлары кездеседі.
* Өзен бойында ну қамыс, шілік жыңғыл аралас тоғай қалыптасқан.

## Жануарлары
Жабайы шошқа (доңыз), ақкіс, сусар, ондатр, қасқыр, қызыл түлкі, борсық және т.б. жануарлар.

## Тағы қараңыз
* Сексеуіл
* Орман

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Ормандар
Добровольское (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Добровольское** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Черкасск ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 514 адам (242 ер адам және 272 әйел адам) болса, 2009 жылы 380 адамды (193 ер адам және 187 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Қарамая (төбе)

**Қарамая** – Батыс Үстірт кемерінің орта бөлігіндегі төбе. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Төлеп ауылының солтүстік-батысында 65 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 209 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км жерге созылып жатыр. Енді жері 1 км шамасында. Беткейлері жайпақ, пішіні сопақ тәрізді келген. Солтүстігінде Нұртанқазған, шағысында Басқараған құдықтары, оңтүстігінде өзімен аттас Қарамая көлі мен өзен орналасқан. 

## Өсімдігі
Сортаң, сор топырақ жамылғысында бұйырғын, көкбуын, баялыш, жусан және т.б. бұталар өседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Қарақия ауданы таулары
Санат:Төбелер
Черкасское (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Черкасское** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл, Черкасск ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1468 адам (717 ер адам және 751 әйел адам) болса, 2009 жылы 1197 адамды (581 ер адам және 616 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Сарышешек

Сарышешек, *рамматофиллюм* - орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұта. Қазақстанда кездесетін 2 түрі бар: жуантамырлы, тауды тасты беткейлеінде өседі, биіктігі 10 - 30 см аралығында. Мұғалжар, Жетісу, Күнгей Алатауларында, ұсақ шоқылы аймақтарда, Солтүстік Үстіртте, Арал теңізінің жағалауында, Бетпақдала мен Алтайда кездеседі, бұталы сарышешек шөлейтті жерлерде өседі, биіктігі 50 см-дей. Бұлардың сабақтары бұтақталып келеді, жапырақтары ұзын, жіңішке. Тостағанша жапырақтарының пішіні ұзынша, күлтесінен екі есе қысқа. Аталықтары жіңішке, бос жатады. Аналық мойыны қысқа. Гүлі ақ немесе күлгін түсті, шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр - маусым айларында гүлдеп, жеміс салады.  Жемісі - түзу немесе сәл иіліп келген бұршаққын. Ол екі жағына қарап ашылады.  Тұқымының сырты тегіс, қоңыр түсті. Бұталы сарышешек - Бетпакдала, Қарқаралыда және Жетісу Алатауында кездесетін эндемик. 

## Дереккөздер
Атамекен географиялық энциклопедиясы
Ивановка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Ивановка** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл, Иванов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 38 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1385 адам (689 ер адам және 696 әйел адам) болса, 2009 жылы 975 адамды (479 ер адам және 496 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Үлгі (Аққайың ауданы)

**Үлгі** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Иванов ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан шығысқа қарай 35 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 294 адам (151 ер адам және 143 әйел адам) болса, 2009 жылы 132 адамды (68 ер адам және 64 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданының таратылған елді мекендері
Камышлово (Аққайың ауданы)

**Камышлово** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Тоқшын ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 33 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 694 адам (346 ер адам және 348 әйел адам) болса, 2009 жылы 339 адамды (182 ер адам және 157 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Рублевка

**Қазақстан:**

* Рублёвка – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл.

**Башқұртстан:**

* Рублевка – Башқұртстанның Давлекан ауданындағы ауыл.
Примус

**Примус**. Күнделікті тұрмыста, көбінесе саяжайда, селоларда пайдаланылатын шаруашылық примустары, сондай-ақ туристерге, аңшыларға, балықшыларға, геологтарға, альпинистерге арналған шағын примустар да бар. Оған жанармай ретінде керосин пайдаланылады; керосин оттыққа қысыммен беріледі де, мұнда ауа мен керосиннің жоғары калориялы қоспалы түзіліп, осы қоспа оттықтың үстінде жанады. Керосин насос орнатылған резервуарға құйылады, сосын оған қажетті қысым жасалады. Резервуарды оттықпен жалғастыратын түтікше құбырда оттыққа керосиннің берілуін реттейтін механизмі болады. 
## Дереккөздер
Простокваша

**Простокваша** — диеталық ашқылтым сүт тағамы. Оны пастерленген, стерильденген немесе сиырдың пісірілген сүтін сүт қышқылды бактерияның таза культурасынан жасалған ұйытқымен ұйытады. Сүт заводтары простоквашаның кәдімгі, мечниковтық, ацидофильді, оңтүстік, варенец, украиндық (ряжнка) түрлері шығарады. Май құрамы жөнінен простокваша майлы (3,2 % сүт майлы, ал мечниковтық, варенец, ряженкада 6 %-ке дейін) және майсыз (0,5 %-тен аспайтын сүт майы бар) болып болінеді. Простокваша ешбір іртіксіз, біркелкі ұюға тиіс. 
## Дереккөздер
Петрушка

**[[Ақжелкен]]** ()  - шатырлы тұқымдасының екіжылдық шөптес өсімдік. 

Барлық жерде өсіріледі. Көбірек тараған сорттарды—Сахарная және Бордовик. Сахарная тез пісетін сорт, тамыры конус тәрізді болып келеді. Бордовик петрушкасының тамыры ұзын да, цилиндр тәрізді, Сахарнаяға қарағанда ұзақ сақтауға болады. Петрушка эфир майына өте бай, сондықтан да хош иісі аңқып тұрады. Петрушка көгінде 10 мг %—каротин (А провитамині), ал тамырында 35 мг %—С витамині бар.  

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Патиссон

**Патиссон** (табақша тәрізді асқабақ). Жер-жерлерде өсіріледі (таңдаулы сорты Белые 13). Тағамға дәні жетілмеген және қабығы жұқа, қытырлақ тығыз еті (2-3 күндік түйіндер — «пуплята») пайдаланылады. Пісіп кеткен жемістер тағамға жарамсыз. Патиссонды 0°С-ден 1°С-ға дейінгі температурада 2-3 апта сақтауға болады. Оның құрамында витаминдер, каротин (А провитамині), минерал тұздар, сондай-ақ калий, пектин және басқа пайдалы заттар бар. 

## Дереккөздер

Санат:Асқабақтар
Малайсары жотасы

**Малайсары жотасы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батысында, Іле өзенінің оң жағалауынан бастап ендік бағытта созылып жатқан жота.

## Географиялық орны
Алматы облысы Талғар және Жетісу облысы Кербұлақ аудандары жерінде орналасқан. Солтүстігінде Мойынқұм құмымен, оңтүстігінде Итжон үстіртімен шектеседі. Жота батыстан (718 м) шығысқа (1406 м) қарай биіктейді, жалпы ұзындығы 80-85 км,  енді жері 20 км-ге жетеді.

## Жер бедері
Солтүстігі мен оңтүстігінің адырлы беткейлері қатты тілімделген. Олардан жаз айларында құрғап қалатын шағын өзендер бастау алады.

## Климаты
Климаты тым континентті. Ауа райының орташа температурасы қаңтарда -8-12°С (кейде -34°С-ке дейін төмендейді), шілде айында 24-28°С (кейде 35°С-қа дейін жоғарлайды). Жауын-шашынның орташа мөлшері қыс айларында 50-200 мм, жаз айларында 150-180 мм.

## Топырағы, өсімдігі мен жан-жануарлары
Топырағы батысында - сұр, шығысында - бозғылт қоңыр. Өсімдіктері - жусан, бетеге, селеу, көде, қау, ебелек аралас әр түрлі шөптер. Жота қойнауын тышқан, кесіртке, жылан, т.б. жәндіктер, торғай, бұлдырық т.б. құстар мекендейді.

## Елді-мекендері
Жота баурайында қыстаулар (Тоғызқұдық, Қопалы, Малайсары, т.б.), қоныстар (Көкбастау, Кербұлақ, т.б.) мен бұлақтар орналасқан. Шығысындағы Кербұлақ ауданының орталығы Сарыөзек ауылы маңында Малайсары жотасының етегімен Түрксіб темір жолы және Алматы-Өскемен автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Санат:Талғар ауданы таулары
Санат:Қазақстан жоталары
Макаревич мұздығы

**Макаревич мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі қазаншұңқырлық мұздық. Мұздық атауы (1926-1992 жж.) кеңестік және қазақстандық мұзтанушы (гляциолог) Константин Григорьевич Макаревичтің есімімен аталған.

## Географиялық орны және ауданы
Алматы облысы Қарасай ауданының оңтүстігінде Шнитников мұздығының батысында, Ақсай өзенінің бастауында жатыр. Ұзындығы 4,2 км, аумағы 5,9 км2, мұз көлемі 0,28 км2. Фирн (мұзқар) межесі 3600 м биіктіктен өтеді, мұздық тілі 3100 м-ге дейін түседі. 

## Тағы қараңыз
* Алатау таулары

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Майкөбен қоңыр көмір алабы

thumb|300px|Майкөбен қоңыр көмір алабының тектоникалық картасы
**Майкөбен қоңыр көмір алабы** – Павлодар облысы Екібастұз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 65 км жерде орналасқан. Алап Сарыкөл, Шөптікөл, Ащыкөл, Талдыкөл, Жиренкөл, Тасқұдық және Тамды кен орындарына бөлінеді. Аумағы 1040 км².

## Тарихы
Мұндағы көмір туралы мәлімет 19-шы ғасырдың басында алынған. Алғаш А.А.Краснопольский зерттеген. Төменгі және ортаңғы юра көмірлі қабатының қалыңдығы 1850 м. 

## Геологиялық құрлысы
Майкөбен қоңыр көмір алабы 4 шоғырға: ащыкөл, талдыкөл, шөптікөл және жиренкөлге жіктеледі. Олардың ішінде ащыкөл, талдыкөл және шөптікөл шоғырларының 500-600 м қимасында негізгі көмір қабаттары мен горизонттары орналасқан. Шөптікөл шоғырының қалыңдығы 250-300 және 150-250 м болатын екі көмір горизонты бар. Оның қалыңдығы 170-340 м. Қалғандары бір-бір қабаттан (қалыңдағы 5-6м) тұрады. Сапалық көрсеткіштері бойынша алаптың көмірін жоғары сапалы энергетикалық отын, газға айналдыруға, кокстенгенде Қарағанды көмір алабындағы долинка шоғырының көміріне қоспа ретінде пайдалануға болады. Көмірлі шөгінділер ендік бағытта 70 км, енді жері 20 км болатын ірі синклинальды құрылымды түзейді.

## Көмірінің құрамы
* Алаптың көмірі қара шірінді, күлділігі орташа (25-28% ).
* Көмір шамалы күкіртті (0,5-1% ) және фосфорлы (0,1% ).
* Жанғыш массасының жылу бөлгіштігі 7-7,5 мың ккал/кг.
* Шайырдың мөлшері 4-7% , кейде 10%. 
* Гумин қышқылы (шөптікөл шоғырында) құрғақ көмірге шаққанда 5% шамасында.
* Битум 2,5% шамасында.
* Көмірді газға айналдырғанда жылу бөлгіштігі 1000 ккал/м3 болатын 3,5 м3/кг газ алынған. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Майкөбен көмірлі кен орны 

Санат:Павлодар облысы кен орындары 
Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Құмбел сарышатыры

**Құмбел сарышатыры** () – астралылар тұқымдасының сарышатыр туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауларында санаулы түрде кездеседі. Биіктігі 50 см-ге дейін барады. Көптеген жіңішке қосымша тамырлардан тұратын тамыр сабағы қысқа. Сабағы тік әрі жіңішке, аздап қатпарланған. Түб жағын қалың түк басқан. Тамыр жапырақтары гүлдеу кезінде солып қалады. Сабағында 5-7 жапырағы жалпақ, қандауыр тәрізді, екі жағын да қарапайым және жұлдыз тәріздес түк басқан. Тостағаншасы бірнеше, ұзындығы 1,5 см, сабақтың жоғарғы жағында шатырша гүлшоғырына бекіген. Орама жапырақтары қарапайым, жұлдыз тәрізді және безді түк жапқан, күлтесі ақшыл сары түсті. Қылтанақты қара қоңыр түсті тұқымы цилиндр тәрізді, ұзындығы 2 мм-дей, қыры айқын, айдаршасы ақ түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым-тамыз айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Сирек кездесетін эндемик. Орман алаңқайларында, әр түрлі далалы-шалғынды жерлерде өседі. Таралу аймағының азаюына байланысты Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

=Құмбел=
Құмбел - Арасан тауының шығысындағы асу. Алматы облысы Кербұлақ ауданы, Арасан өзенінің жоғарғы ағысында 2600 метр биіктікте орналасқан. Асудан жыл бойы салт атты адам өте алады. Палеозой дәуірінің герцин тау жасалу кезеңінде пайда болған. Беті төрттік шөгінділермен жабылған. Климаты қоңыржай белдеудің тұран континеттік облысына жатады. Қаңтардың орташа температурасы 8-12, ал шілдеде 18-20°C, жылдық жауын-шашын мөлшері 700-800 мм. Топырақ жамылғысы тау шалғындық.

Санат:Күрделігүлділер
Маймақтәрізділер отряды

**Үлкен суда жүзетін құстар.** Бұлар солтүстік жартышардың тундралық және тайгалық аймақтарында кең тараған. Бір түрі оңтүстікте Балқашта және Ыстық көлде ұялайды. Бұл отрядқа жататын құстар ірі болып келеді: ең кішкентайының салмағы (қызылжемсаулы маймаққаз) 2 кг, ал ақтұмсықты маймаққаздың салмағы 4,5 кг асады.
=Дене тұрқы=

Дене тұрқы ұзынша, аяқтары денелерінің артына қарай орналасқан. Ал, саусақтары толықтай жарғақпен біріккен. Сол себепті олардың жерде жүруі қиын. Қанаттары жіңішке және үшкір, салыстырмалы түрде қысқа. Қауырсындануы тығыз, денесіне тығыздалып орналасқан қатты қауырсындардан тұрады. Құйрықтары қысқа, бірақ қатты қауырсындардан құралған. Тұмсығы ұзын, тік, үшкір және езуіне қарай тегіс.

=Күндізгі кұстар=

Күндізгі кұстар. Олардың тіршілігі сулы ортаға байланысты. Теңіздерде және көлдерде мекендейді. Ұяларын су жағасына жақын орналастырады. Керемет жүзеді және сүңгиді. Сүңгіген кезде көбінесе қанатын денесіне қысып ұстайды, кейде жүзуге көмектеседі. Судың астында екі минуттан аса бола алады. Тез бір түзу бойынша ұшады. Судан зорға жүгіріп барып көтеріледі. Жағаға сирек шығады, жерден көтеріліп ұша алмайды. Құстар ұяларынан суға түседі немесе сүңгиді, содан кейін ғана көтеріледі.

=Қоректенуі=

Тек балықтармен ғана қоректенеді. Егер балықсыз немесе балықтары аз су қоймаларына қоныстанса, онда олар басқа көрші су қоймаларына ұшып барып қоректенеді. Балықтардан басқа олар моллюскалармен, шаян тәрізділермен, жәндіктермен жәнс басқа су омыртқасыздарымен қоректенеді. Бұл азықтар тек қосымша болып саналады және олармен балапандары ғана қоректенеді.

=Моногамдар=

Моногамдар. Тұрақты жұп құрмайтын сияқты. Жұмыртқа басуға және балапандарды өргізуге екеуіде бірге қатысады. Әдетте, екі жұмыртқа салады. Жұмыртқалары қоңырлау, қара, сүр, алабажақ. Жұмыртқаларын 25-30 күн басады. Ширақ балапанды құстар. Балапандары жұмыртқадан шыққанда мамық жамылғысы бар және аз уақыт ішінде жүзе алады. Балапандарының арқа жағы біртегіс қоңырлау. Балапандарда түрлі екі мамық қауырсыны бар. Екінші мамық қауырсындары қыста түлейді де, ересектерге ұқсайды. Қысқы жамылғыда құстар үш ай болады желтоқсаннан наурыздың аяғына дейін. Толық түлеген кезінде желпуіш қауырсындары да ауысады, мұндай кезде құстар қабілетінен айырылады. Қораздарымен мекендерінің реңдері бірдей, бірақ қораздары ірілеу.

=Маңызы=

Маймаққаздардың онша көп маңызы жоқ. Балықтармен қоректеніп балық шаруашылығына зиян келтіруі мүмкін, бірақ олардың саны аз болғандықтан іс жүзінде зияны байқалмайды. Әуесқой аңшылық нысандары. Олар өте сақ және жаралануға төзімді. Олардың терісі «Құс терісі» ретінде бас киім, жаға тігуге, көйлектерді әсемдеуге пайдаланылады.

Маймаққазтәрізділерге тек бір ғана тұқымдас және бір туыс жатады.

Санат:Маймаққазтәрізділер
Степное (Аққайың ауданы)

**Степное** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Шағалалы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстікке қарай 30 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 332 адам (163 ер адам және 169 әйел адам) болса, 2009 жылы 256 адамды (120 ер адам және 136 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Ацератерий

thumb|left|160px| Ацератерийдің қазбадан табылған бас сүйегі

**Ацератерий**- қазба түрінде табылған керіктер тұқымдасына жататын мүйізсіз керік. 

## Биологиялық сипаттамасы
Айератерий осы кездегі керіктерден аласа, бірақ жүрдектеу болған. 

Дене тұрқы - 2,5 м-дей, бойы - 1 м-ге жеткен.  Аяқтары 3 аша тұяқты, тек кейбір ертерек тіршілік еткен түрлерінде алдыңғы аяғы 4 ашалы. Сававнна сияқты ашық далаларда өмір сүрген.

## Таралуы
Ацератерий неоген дәуірінде Батыс Еуропа мен Азияда кең тараған. Ацератерийдің 5 түрінің әр түрлі сүйектері Қырымда, Кавказда, Украинада, Молдавияда жоғарғы миоцен - төменгі плиоцен  шөгіндісінен белгілі. Қазақстанда Айератерийдің қаңқасы т.б. түрлі сүйектері жоғарғы олигоцен - төменгі миоцен шөгінділерінен  Қостанай облысындағы Жыланшық өзенінің бойынан, Арал теңізі маңынан, Аякөз ауданынан табылған.

## Дереккөздер


Санат:Мүйізтұмсықтар
Санат:Жойылып кеткен жануарлар
Ацетат талшығы

**Ацетат талшығы** - ацетилцеллюлозадан жасалатын талшықтар.

Ацетат талшықтың диацетилцеллюлозадан және үш ацетилцеллюлозадан алынатын 2 түрі бар. Диацетилцеллюлоза  ацетонда ерітіліп, ал үш ацетилцеллюлоза - метиленхлоридте еріп, одан талшықтар жасалады. Ол үзын жіп және штапель түрінде шығарылады.

Ацетат талшықтар ылғалды вискозадан аз тартады, созылғыштығы одан екі есе артық.  Ультракүлгін сәулелерін жақсы өткізеді. Қышқыл, сілті және кейбір органикалық ерткіштер әсеріне онша төзімді емес. 

Қостанай қаласындағы химиялық талшық зауытында шығарылады.

## Дереккөздер


Санат:Органикалық заттар
Ацетальдегид

thumb|Файл тақырыбы
thumb|Файл тақырыбы
**Ацетальдегид** немесе  **сірке альдегиды**  немесе **этаналь** немесе **метилформальдегид** - химиялық формуласы:**СH<sub>3</sub>СHO** органикалық қосылыс, альдегид. Табиғатта кең таралған: піскен жемісте, кофеде, нанда кездесетін,  өндірісте үлкен мөлшерлерде жасалатын маңызы зор альдегид.

## Физикалық қасиеттері
Ацетальдегид - түссіз, тыныс тарылтатын күшті иісі бар сұйық зат. Қайнау температурасы - 20,8°С, балқу температурасы - 124°С, тығыздығы - 783 кг/m³. Су, спирт және эфирмен қандай мөлшерде болса да араласа береді. Уытты зат.

Рационалдық құрамы: С2H4OC 54,53 %, H 9,15 %, O 36,32 %
Молярлық  массасы:	44,0526 ± 0,0022 г/моль

## Алынуы
2003 жылдың мәліметі бойынша, бүкіл әлемде ацетальдегид жылына 1 млн тонна алынады.

### Кучеров реакциясы
Ацетальдегидті өндірісте көбіне М.Г.Кучеров реакциясы бойынша (мысалы, Теміртаудағы синтетикалық каучук зауыты) ацетиленге су қосып, 95°С температурада сынап тұзы қатысында алады:
: \mathsf{C_2H_2 + H_2O \rightarrow CH_3CHO}

Бұл тәсілде этил спиртің тотықтандырады немесе дегидратация жасайды, мыс немесе кұміс катализатордың қатысуымен:
: \mathsf{C_2H_5OH \xrightarrow[]{Ag, ^oC} CH_3CHO + H_2}
: \mathsf{2C_2H_5OH + O_2 \xrightarrow[]{Ag, ^oC} 2CH_3CHO + 2H_2O}

### Вакер процессі
Соңғы уақытта өндірісте ацетальдегидті алу үшін Вакер процесін қолданады).  
:: \mathsf{2CH_2\text{=}CH_2 + O_2 \rightarrow 2CH_3CHO}

Тотықтандырғаш ретінде Паладий хлориді қолданылады. Мыс хлориді мен оттек қатысуымен өтеді:
: \mathsf{CH_2\text{=}CH_2 + PdCl_2 + H_2O \rightarrow CH_3CHO + Pd + 2HCl}
: \mathsf{Pd + 2CuCl_2 \rightarrow PdCl_2 + 2CuCl}
: \mathsf{4CuCl + 4HCl + O_2 \rightarrow 4CuCl_2 + 2H_2O}

## Химиялық қасиеттері
Басқа да α-көміртек атомында сутекпен карбонилды қосылыстары бар химикалық заттарда  сияқты, ацетальдегидте таутомерия байқалады: бөлме температурасында енол тұзеледі):
: 400 px

Ацетальдегид қышқылдардың әсерінен оңай полимерленіп, сұйық паральдегид (СH3СHO)3  және  кристалдық метальдегид (СH3СHO)4 береді, ал екеуіне күкүрт қышқылдан қосып қыздырса, олар ажырап, қайта Ацетальдегид түзеді.

## Қолдануы
Ацетальдегид сірке қышқылы , бояғыштар, дәрі-дәрмек, хош иісті заттар алуда және органикалық синтезде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Органикалық заттар
Ацетилцеллюлоза

thumb|250px|Ацетилцеллюлоза
**Ацетилцеллюлоза** немесе целлюлоза ацетаты целлюлоза мен сірке қышқылының күрделі қосылысы.
Химиялық формуласы: С6Н77О2 (ОСОСН3)3.

## Физикалық қасиеттер
Ақ түсті асорфты зат. 

Тығыздығы 1300 кг/м³.

190—210&nbsp;°C-қа дейін қыздырғанда түсі өзгереді.

230&nbsp;°C температурада ыдырай бастайды.

## Алынуы
Мақтаның жіп иіруге жарамайтын қысқа мамығына, ағаш целлюлозасына сірке альдегидімен әсер еткенде алынады. Катализатор ретінде күкірт не тұз қышқылы, еріткіш ретінде сірке қышқылы не метиленхлорид, сұйылтқыш ретінде бензол, толуол, төрт хлорлы көміртек пайдаланылады.

center|500px

Немесе сірке ангидридтің целлюлозаға әрекеттескенінің нәтижесінде:

С6Н7О2(ОН)3]n + 3n(CH3CO)2O = С6Н7О2(ОСОСН3)3]n + 3nCH3COOH

## Қолдануы
Ацетилцеллюлоза өнеркәсіпте кең қолданылады, себебі күн сәулесіне төзімді, тозбайды, отқа берік. Мұның ацетаттарынан ацетат жібек, сыр, пластикалық масса т.б. халық шаруасына өте қажет заттар алынады.

## Дереккөздер


Санат:органикалық заттар
Кетон денелері

thumb|160px|right|Кетон денелері
**Кетон денелері** немесе **ацетон денелері** — ағзада зат алмасу процессінде пайда болатын органикалық қосылыстар:
* ацетон (пропанон) [**H<sub>3</sub>C—CO—CH<sub>3**]
* ацето-сірке қышқылы (ацетоацетат) [**H<sub>3</sub>C—CO—CH<sub>2</sub>—COOH**]
* бета-гидроксимай қышқылы (β-гидроксибутират) [**H<sub>3</sub>C—CHOH—CH<sub>2</sub>—COOH**].
Кейбір процесстерде (қантты диабет, тағамда углеводтар кенет азаюы, ысытпа ауруы, ашығу кезінде) ауру адамның  қанында, несебінде Кетон денелері көп жиылып, ацетон пайда болуы мүмкін. Ағзада жеткілікті мөлшерде углевод жіберілсе, Кетон денелерінің аса көп құрылуы тежелді. Кетон денелерінің сау ағзаға зияны жоқ, тотығып көмір қышқылы газына және су молекуласына айналады.

## Дереккөздер


Санат:Органикалық заттар
Ацидофильді ағзалар

**Ацидофильді ағзалар** (  —қышқыл +  — ұнатады) - тіршілігіне сыртқы ортаның едәуір қышқылдығын қажет ететін ағзалар. Мысалы, сірке қышқыл бактериялары ортаның қышқылдығы рһ - 3,3; сүт қышқыл бактериялары ортаның қышқылдығы 3,4 болғанда және 40°С жылылықта жақсы өсіп-өнеді.

Ацидофильді ағзалардың пішіні таяқша тәрізді. Олар глюкоза, мальтоза, сахароза және лактоза қантын жақсы ашытады. Осы бактериялардың қатысуымен сірке қышқылы алынады, ацидофильді айран дайындалады, жемшөп сүрленеді т.б. процесстер жүргізіледі. Ацидофильді ағзалар қосылып ашытылған айранның шипалық қасиеті бар. Бұл бактериялар ішек-қарындағы зиянды, түрлі ауру қоздырушы микробтарды және олардан түзелген түрлі улы заттарды жояды. Ацидофильді ағзаларға кендегі күкіртті күкірт қышқылына дейін тотықтыратын және рһ 1-2 болса дұрыс өсіп-өнетін  хемоавтотрофты бактериялар, кейбір жоғары сатыдағы өсімдіктер (сфагнум, аршагүл, бөрібұршақ және т.б. кальцефобты өсімдіктер де жатады.

## Сірке қышқыл және сүт қышқыл бактериялар - ацидофилдар.
: **[[Archaea]]**
:* *[[Sulfolobales]]*
:* *[[Thermoplasmatales]]*
:* *[[Acidianus brierleyi]]*, *[[Acidianus infernus]]* — термоацидофилдар, факультативті анаэробтар
:* *[[Metallosphaera sedula]]* — термоацидофилдар

: **[[Bacteria]]**
:* *[[Acidobacterium]]*
:* *[[Acidithiobacillales]]*
:* *[[Thiobacillus prosperus]]*, *[[Thiobacillus acidophilus]]*, *[[Thiobacillus organovorus]]*, *[[Thiobacillus cuprinus]]*
:* *[[Acetobacter aceti]]*

## Дереккөздер


Санат:Биология
Ацидофобты ағзалар

**Ацидофобты ағзалар**  (  - қышқыл +  — қорқады)  -  қышқыл ортада тіршілік ете алмайтын, тек сілті ортада ғана өсіп-өнетін ағзалар.

Ацидофобты ағзаларға кейбір бактериялар, мысалы, несеп зәрін ыдыратушы уробактериялар жатады. Олар тек сілтілі ортада (рһ 8-9 шамасында болғанда) жақсы өсіп-өнеді. Ал рһ 6-дан төмендегенде, олардың тіршілігі тежеледі. Бұл бактериялар көміртегін әр түрлі органикалық қосылыстардын, соның ішінде органикалық қышқылдар тұздардан, мысалы, лимон, алма және сірке қышқылдарының тұзынан алады. Олар аммиак тұзын немесе несеп зәрін ыдырататын кезде бөлінетін газ күйіндегі аммиактан азот алады. 

Ацидофобты ағзаларға  жоғары сатыдағы өсімдіктерден қызылша, беде, лобиа жатады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Ачин

**Ачин** :

* Ачин (Кадрин тармағы) —  Ресейдегі (Алтай) өзен.
* **Ачин (салмақ өлшемі)** —  Неаполь мен Сицилияда ертеде қолданылған салмақ өлшемі. 1 Ачин  = 4,455 сантигр. 
* Ачин — Индонезияның ежелгі халықтарының бірі.
* Ачин (аудан) — Ауғанстандағы Нангархар провинциясының ауданы.
Қала-мемлекеті

thumb|300px|Сингапур қала-мемлекетінің панорамасы
**Қала-мемлекеті**&nbsp;— қаламен басқарылатын (ереже бойынша, бір орталыққа бағынатын) және әдетте тәуелсіз мемлекет болып табылатын кішігірім территория. Тарихи қала-мемлекеттер көбінесе мәдени облыстардың және әр түрлі саяси одақтардың бір бөлігі болып табылған, мысалы:
* Ежелгі Месопотамия, Финикия немесе майяның қала-мемлекеттері;
* Ежелгі грек полистері;
* Италияның Орта ғасырлардағы және Ренессанс дәуіріне жататын қала-коммуналары;
* Орта ғасырлардағы Германияның ерікті қалалары.

Әдетте қала-мемлекеттері ежелгі замандарда және ортағасырларда кездескен. Алайда болашақ тәуелсіз мемлекеттер, ресми немесе бейресми одақтарға бірігіп отырған. Кейбір кездерде империялар немесе одақтар (конфедерациялар және федерациялар) тікелей аннексия нәтижесінде құрылған (мысалы, Микен өркениеті немесе Рим республикасы), ал кейбір жағдайларда өзара қорғаныс мақсатында, ерікті альянс ретінде құрылған (Пелопоннес, Афина және Беотия одақтары).

Орта ғасырлардағы қала-мемлекеттері — ерікті қалалар және қала-коммуналар — орта ғасырлардағы Германияның, Италияның және Ресейдің ерекшелігі болған. Олардың көбісі Ганза одағына мүше болған.

## Қазіргі әлемдегі қала-мемлекеттері
Казіргі таңда тек бірнеше қала-мемлекет бар, дегенмен олардың арасында көбісінің толық егемендігі жоқ. 

### Тәуелсіз мемлекеттер

#### Сингапур
 
Экватордан 137 км солтүстікте, Малайзияның Жохор облысының оңтүстігінде, Индонезияның Рияу аралының солтүстігінде орналасқан қала-мемлекет, арал-ел.

1959 жылдан бастап Сингапур Британ империясының өзіндік басқаруға ие мемлекеті болып саналды, сайлау нәтижесінде премьер-министр лауазымын Ли Куан Ю атқарды. 

#### Монако

Ергежейлі мемлекет, Францияға ұқасатырылатын мемлекет, Еуропаның оңтүстігінде Лигурий теңізінің жағасында орналасқан; құрлықта Франциямен шектеседі. Әлемдегі ең кіші және ең тығыз орналасқан елдердің бірі. 

#### Ватикан

Рим территориясының ішіндегі Ергежейлі мемлекет-анклав (әлемдегі ең кіші мемлекет, Италияға ұқсастырылады. 

### Жартылай аутономды
#### Гибралтар

#### Гонконг

#### Макао

#### Мелилья

#### Сеута

#### 

## Дереккөздер


## Әдебиет
*  (в пер.)

## Сыртқы сілтемелер
* Ежелгі полис және шығыс қала-мемлекеттері
Ачинск

thumb|left|160px| Қалалық темір жол стансасы
**Ачинск** - Ресейдегі Краснояр өлкесіндегі қала. 1782 жылы қала статусын алған. Чулым өзенінің (Обь саласы) оң жағында, Кузнецк Алатауындағы Арға жотасының етегін ала орналасқан. 

Сібір темір жолы бойындағы станция. Кемежай. Халқы -  107 583 тұрғын (2013 жылғы мәлімет бойынша). Ет комбинаты, аң терісінен бұйым тігу комбинаты, элеваторлар, сүт, жөндеу-механикалық, құрылыс материалдары, алюминий тотығын алу (глинозем) зауттары, тігін, аяқ киім, жаһаз, слюда өндеу фабрикалары жұмыс істейді. 

Индустриялы-педагогикалық, механиктік-технологиялық, құрылыс, ауыл шаруашылық, сауда колледждер, педагогикалық, медициналық училищелері, драмтеатр, өлке тану және тарихи мұражайлар бар.

## Географиясы
### Климаты




## Дереккөздер


Санат:Ресей қалалары
Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігі

**Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігі** (7 наурыз - 6 тамыз 2014) — Қазақстан Республикасының Үкіметінің құрамындағы байланыс, ақпараттандыру, ақпарат, мұрағат ісі мен құжаттама саласындағы мемлекеттік реттеуді жүзеге асыратын  мемлекеттік орган (7 наурыз -  6 тамыз 2014 жыл). Агенттіктің облыстарда, Астана және Алматы қалаларында аумақтық органдары бар. Агенттіктің заңды мекенжайы: 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Орынбор көшесі, 8-үй, 14-кіреберіс. Агенттіктің толық атауы: «Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігі» мемлекеттік мекемесі.

2014 жылдың 6 тамыз күні Президенттің қатысуымен Қазақстан Республикасы Үкіметінің кеңейтілген отырысы өтті. Аталған жиналыста Президент Н.Назарбаев 17  министрліктің 12 қалатындығын және барлық агенттіктер министрліктердің құрамына кіретіндігін хабарлады. ҚР Байланыс және ақпарат министрлігі жаңадан құрылған ҚР инвестициялар мен даму министрлігінің құрамына кірді. Министр - Исекешов Әсет Орентайұлы. Агенттік басшысы Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев министрдің орынбасары болып тағайындалды.

## Тарихы
Агенттік 2014 жылдың 7 наурызында Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен Мәдениет және ақпарат министрлігі мен Көлік және коммуникация министрлігінің негізінде құрылды. Агенттіктің төрағасы ретінде Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев тағайындалды . 

18 наурыз күні ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен Агенттіктің басшысы Үкімет құрамына енгізілді. 

## Қызметі
Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігіне келесі қызметтер өтті:

Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлігінен байланыс, ақпараттандыру, мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді автоматтандыруды бақылау және халыққа қызмет көрсету орталықтарының қызметін үйлестіру саласындағы;

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінен ақпарат, мұрағат ісі және құжаттама саласындағы функциялар мен өкілеттіктер берілді. 

## Ұйымдастырылуы
Агенттіктің құрамында 50 адам қызмет етеді. Басшылық құрамына Төраға, оның орынбасарлары мен жауапты хатшы кіреді. 

**Төраға**
* Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев 

**Орынбасарлары**
* Сәкен Сейітжаппарұлы Сарсенов - бірінші орынбасар, байланыс және коммуникация саласына жауапты  (11.04.2014 - )
* Дмитрий Васильевич Голобурда - ақпараттандыру және ақпараттық қауіпсіздік саласына жауапты. (11.04.2014 - )
* Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев - ақпарат және БАҚ өкілдерімен жұмысқа жауапты. (11.04.2014 - )

**Жауапты хатшы**
* Бек Кәрімбекұлы Арпабаев 

## Іс-шаралары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Республикасының ыдыраған агенттіктері
Аша (мағына)

**Аша:**

* Аша (ақын) - араб ақыны.
* Аша (Ақтөбе облысы) - Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы ауыл.
* Аша (Батыс Қазақстан облысы) - Батыс Қазақстан облысының Казталов ауданындағы ауыл.
* Аша (Манғыстау облысы) - Маңғыстау облысы Түпқараған ауданындағы ауыл.
* Аша - қару орнына қолданылған, болаттан екі айыр етіп соғылған құрал. 
* Аша (Ресей) - Ресейдегі Челябі облысындағы қала, аудан орталығы.
* Аша (өзен) — Ресейдегі өзен (Оңтүстік Орал).
* Аша (Asha) — сымтетіктер сериясы Nokia Asha.
* Аша (Түркістан облысы)
Аша (ақын)

**Аша** немесе **Абу Басир Маймун ибн Кайс аль-Бакри** немесе  **аль-Аша** ()          —  VII ғасырдың араб ақыны.

Ақын 570 ж.ш. Аравияда  туған. Өмірінің көбін Арабияны кезумен өткізген, өлең айтып күн көрген. Аша Мұхаммед пайғамбарды мақтап қасида жазғанымен ислам дінін қабылдамаған. Христиандармен байланысты болған. Ол көне Арабиядағы «шарап жырының» бастаушысы және соның таңдаулы  өкілдерінің бірі деп саналады. 629 ж.ш. қайтыс болған.

## Дереккөздер

Санат:Араб ақындары
Ашанти (мағына)

**Ашанти** - 

* **[[Ашанти (халық)|Ашанти]]** - акандар тобына кіретін Ганадағы халықтың аты.
* **[[Ашанти (тіл)|Ашанти]]** - акандардың тілінің бір диалекті.
* **[[Ашанти (мемлекет)|Ашанти]]** - ертедегі феодал тұрпаттағы мемлекет (қазіргі Гананың аймағында).
* **[[Ашанти (облыс)|Ашанти]]** - Гана мемлекетіндегі әкімшілік бірлік, облыс.
* «**[[Ашанти (фильм)|Ашанти]]**» -   Ричард Флейшердің оқиғалы фильмі (1979 ж.).
* **[[Ашанти (әнші)|Ашанти]]** - танымал америка әншісі, продюссер, актриса, биші және модель. 
* **[[Ашанти (кен орны)|Ашанти]]** - ірі алтын кен орны.
Ашанти (мемлекет)

thumb|left|240px|
**Ашанти**  немесе   **Ашанти Федерациясы**  немесе   **Эджису** - ертеде феодалды тұрпаттағы мемлекет. 17 ғ-дың аяғы мен 19 ғ-да  Алтын Жағалау (қазіргі Гана) жерінде болған.

1697-1701 ж. құрылған. Ашанти экономикасында егіншілік мен ұсақ кәсіпшілік  (көзе жасау, ағаш ою, тоқымашылық, металл өндеу т.б.) едәуір орын алған. Құл және алтын саудасы өрістеді. Мемлекетке жоғары көсем (ашантихене) басшылық етті, оның басқару орталығы Кумаси қаласында болды. Жеке облыстарда жергілікті көсемдер (оманхене) билік жүргізді. 1896 жылғы 7 соғыста Англия Ашантиді жаулап жаулап алып, жеке тайпалармен  протекторат туралы келісім жасасты. Ашанти дербес мемлекет болудан қалды. 1900 ж. ашантиліктер британ отаршыларына қарсы көтеріліс жасады. Көтерілісті басөаннан кейін Англия  Ашанти жерін Алтын Жағалаудағы  отарына қосты. 1935 ж. ағылшындар сөз жүзінде Ашанти Федерациясын қайта құрғанмен, іс жүзінде елді Алтын Жағалаудағы ағылшын губернаторы басқарды. Тәуелсіз Гана мемлекеті құрылғаннан кейін 1957 жылғы конституция бойынша Ашанти жері  облыс статусын алды.

## Дереккөздер


Санат:Африка
Салам, Нью-Йорк

**«Салам, Нью-Йорк»** — Қырғызстан режиссері Руслан Акунның романтикалық комедиясы. Фильм қарапайым ыдыс жуушыдан бастап алып заңгерлік фирманың қызметкеріне дейінгі қиын-қыстау жолды басынан өткерген жас жігіт туралы баяндайды. Фильм Қырғызстан прокатына 2013 жылдың 14 ақпанында жарық көрді. Фильм тәуелсіз Қырғызстан тарихындағы ең кассалық фильм деген атаққа ие болды, фильмнен түскен түсім 700 мың долларды құрады.

## Сюжеті
Фильмнің желісі Нью-Йорк қаласында өтеді. Бас кейіпкер — туған ауылынан АҚШ-қа Колумбия университетінің магистрлік дипломын алу арманымен келген Батыр есімді жас қырғыз жігіті.

## Рөлдерде
* Бектемір Мамаюсупов — *Батыр
* Аида Төлебаева — *Эрика
* Марина Бэйн — *Колумбия университетінің [[қазақстан]]дық студенті
* Алекс Галпер — *шахмат ойыншысы
* Алекс Майзлин — *мейрамхана қожайыны

== Түсіру тобы ==
* *'Сценарий авторлары:**  Сергей Кролевич, Руслан Акун, Гүлжан Токтогулова, Ермек Керімбаев
* **Режиссёрі:** Руслан Акун
* **Продюсері:** Нұрбек Айбашов
* **Қоюшы оператор:''' Талант Ургазиев

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Ресми көрсетілім 

Санат:Қырғызстан фильмдері
Санат:Нью-Йорк туралы фильмдер
Санат:Романтикалық комедиялар
Санат:Мелодрамалар
Санат:Қырғыз тіліндегі фильмдер
Санат:Руслан Акун фильмдері
Сыбан Раптан

**Севан Рабдан, Севан Рабдан, Цеван Рабтан, Цеван Рабдан, Цон Араптан, Шаған Рабдан** (1663 – 1727 жылдары өмір сүрген) – жоңғар ханы (1697 - 1727), мемлекет қайраткері, мәмлігер және қолбасшы. Жиырма жыл бойы Маньчжур әулетінің билеушілерімен, Циндік Қытаймен қақтығысқа жол бермей Жоңғар хандығын тез арада нығайтып алып, өзінің күш-жігерін қазақ қоныстарын, Тянь-Шань қырғыздарының жерін, Шығыс Түркістанды, Саян-Алтай және Барабы даласын қоныстанған халықтарды жаулап алуға бағыттады. 

Жоңғарлар қазақтарға үсті-үстіне шапқыншылық жасап, адамдары мен малдарын айдап әкетті, жайылымдары мен мүліктерін тартып алып, кейде тұтас рулар мен ауылдарды қырып-жойды. Үздіксіз жасалған сыртқы шабуылдар мен ішкі алауыздықтан бытырап, әлсіреген қазақ халқы бұл кезеңде асқан зор қайғы-қасіретті бастан кешірді. Сыбан Раптан Шығыс Түркістанды бағындырып, Тибетке басып кіреді. 

1716 жылы Сыбан Раптан әскерінің негізгі бөлігін қазақтарға қарсы аттандырады. 1718 жылы көктемде жоңғарлар Түркістанға тақап келген еді. 

1722 жылы Қытай императоры Канси қайтыс болып, 1723 жылы жоңғар-қытай бітімі жасалды. Соғысқа мықтап дайындалып алған Сыбан Раптан 1723 жылы көктемде қазақ жеріне жеті тұстан басып кіреді. Бұл шабуыл қазақ халқына ауыр қасірет әкеліп, «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» деп аталып кетті. Сайрам, Түркістан, Ташкент қалаларын басып алды.
1726 жылы барлық қазақ руларын басқыншыларға қарсы біріктіру қолға алынып (Ордабасы кеңесі), үш жүздің қолы жоңғар әскеріне соққы бере бастайды.

## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар
Упендранатх Ашк

**Упендранатх Ашк** (, 14 желтоқсан 1910 — 19 қантар 1996) — үнді жазушы, драматург, көптеген әңгіме мен романдардың авторы.

1910 жылы Джаландхарда  (Пенджаб) брахмин отбасында туған.  Алғашқы өлеңдерін (пенджаб тілінде) 11 жасында жаза бастады .  1936 ж. Лахор университетінің заң факультетін бітірген. 1945-46 ж. Бомбейде шығатын газет-журналдарда, соның киностудиясында қызмет істейді. Шығармаларын хинди тілінде жазады.

Ашк Упендранатх - 50-ден астам пьесаның, 200-дей әңгіменің, бірнеше роман мен өлеңдер жинағының авторы. Оның пьесалары хинди драматургиясының ескірген дәстүрлер  мен жалған тарихи тақырыптардан арылуына, реалисттік драматургиясының қалыптасуынажол ашты. Ашк Упендранатх  драмаларының көпшілігі отбасында өрістейді, оларда уақыт қайшылығы бейнеленеді. Ең таңдаулы бір актілі пьесаларының бірінде ол мұсылмандар мен үнділердің туысқандық, достық идеясын уағыздайды. Романдарының негізгі кейіпкері - бақыт жолын іздейтінқарапайым адам. "Жұлдыздар ойыны" романында теңсіз әйелдің қайғылы тағдыры суреттеледі. "Құлап келе жатқан қабырға" (1947) романы - талант адамын мүшкіл халге ұшырататын отаршылдық құрылысқа айтылған қатал үкім. Пенджаптың соғыс алдындағы өмірін суреттейтін "От сөнген жоқ" (1952) романында автор жұмысшы табына іш тартатынын аңғарады.

## Дереккөздер


Санат:Үндістан тұлғалары
Ашока

**Ашока** (, б. з. д. 304 жыл, Патна - б. з. д. 232 жыл, сонда) — Маурья әулетінен шыққан ең атақты үнді патшасы.

Будда шежіресі бойынша Ашока өз әкесі Биндусара тұсында Таксила мемлекетін билеген. Әкесінің тағын тартып алған. Чандрагупта мен Биндусара сияқты ол да біріккен үнді мемлекетін құру саясатын жүргізген.

Б. з. д. 260 ж.ш. Калинг мемлекетін жаулап алды. Ашока мемлекеті бүкіл Үндістан жерін түгел дерлік қамтыды (Қиыр оңтүстіктен басқа). Ашока будда дінін қабылдап, оны Үндістанға, басқа да елдерге Бирма, Цейлон, Непал) таратуға көмектескен. Ашока билеген тұста үнді мәдениеті мен сәулет өнері алға басып, едәуір дамыды, жазу-сызу тарады.

Өмірбаяны

## Дереккөздер


Санат:Б. з. д. 304 жылы туғандар
Санат:Б. з. д. 232 жылы қайтыс болғандар
Санат:Үнді монархтары
Ашпалы көпір

**Ашпалы көпір** — үлкен өзендерде тағы басқа кеме өткізуге арналған  көпірдің өзгеше түрі. 

Ашпалы көпірдің тиімді жағы (қозғалмайтын көпірге қарағанда):
* Ашпалы болғадықтан оны биіктетпей-ақ су бетінен аз ғана көтерінкі салады. Сондай-ақ, оның салыну бағасы арзан. 

Кемшіліктері:
* ашпалы көпірдің механизмдері техникалық қызметті және жөндеуді қажет етеді.
* кемелер өтіп бара жатқан кезде жермен жүретін көлік көпірден өте алмай қалады.

## Ашпалы көпірлердің жіктелуі:
### Көлік жүретін жолының бойымен жылжитын көпір.

## Су жиегіне перпендикуляр бағытында жылжитын көпір.

## Су жиегі бойымен, бірақ көлік жүретін жолға перпендикуляр бағытында жылжитын көпір.

## Қызықты дерек
* Чикаго өзенінде (АҚШ) — 38 ашпалы көпір орнатылған.
* Нева өзенінде Санкт-Петербургте (Ресей) — 19 ашпалы көпір бар.
* Әлемдегі ең қысқа ашпалы көпір — Бермуд аралдарындағы Сомерсет көпірі: ұзындығы 40 м, ені 8 м.

## Дереккөздер


Санат:Көпірлер
Ертіс шебі

**Ертіс шебі** – 18 ғасырдың 1-жартысында патшалық Ресейдің қазақ даласын біртіндеп отарлау саясатына орай салған бекіністері. Оның құрамына Ямышев (1715), Омбы (1716), Железин (1717), Семей (1718), Өскемен (1719-1720), Семияр (1720) бекіністері енді. Шептің жалпы ұзындығы 920 шақырым болды.

## Тарихы
Патша үкіметі көздеген мақсаттарын жүзеге асыруды шегаралас аймақтарға бекіністер салу қадамынан бастады. Сiбiр губернаторы М. П. Гагариннің ұсынысымен I Петр Тобылдан Еркетiге (Жаркент) дейiнгi аралықта әскери бекiнiстер шебiн (линия) салуды қолға алды. «1714 жылы орыс үкіметі Бухгольцті Ертіс бойында бірнеше бекініс салуға жіберді (Сібірден Жаркенттің алтын кендеріне байланыс орнату үшін). Ол Жәміш бекетінің маңайында (орыстар, жоңғарлар, бұқарлықтар мен ташкенттіктер арасында айырбас сауда жүретін жер) бекініс салмақшы болды. Алайда жоңғарлар бұл жерде орыстардың орнығуына жол бермеуге тырысты. Бухгольцтің жасағы үлкен болғанына (3000 адам) қарамастан, жоңғарлар оларды қоршап алды және алған беттерінен бас тартып, көп шығынмен Омбыға қарай шегінуге мәжбүр етті. Орыстар тек 5 жыл өткен соң, жоңғарлардың келісімімен Ертіс өзенінің бойына бекіністер (Омбы, Семей, Өскемен) салды». 

=Киндерман сөзі =
Сібір әскерінің қолбасшысы генерал Киндерман 1745 жылы Ресей патшалығына жолдаған рапортында «Бірінен-бірі 15 – 20 шақырымдай жерде тұратын бекіністер мен күзет орындарының тізбегі шепке қаһарлы бейне береді» деп жазған. Алайда 1742 жылы осы «қаһарлы шеп» басшылығы 40 мың жоңғар әскерінің Семияр мен Семей бекіністері аралығынан Сарыарқаға қарай өтуіне жол берген.
=Кеңейюі=
Ертіс шебі жаңа бекіністер, форпостар салу арқылы кеңейе берді. 1847 – 1854 жылдары Ертіс шебі Семейден Сергиополь (Аягөз) арқылы оңтүстікке – Верный бекінісіне (Алматы) ұласты.

## Әдебиет
Бөкейханов Ә. Таңдамалы еңбектері. Алматы, 1995. 50-б.
Ағаштар неге ашуланды? (ертегі)

## Қысқа мазмұндама

Осы ертегіде бір сынып ормандаң бұтақтар әкеліп, мектептің қасына осы бұтақтары отырғызды. Бірақ Алмабек өз ағаштары бағып кутпеді, сол үшін орман ағаштары оны жазалды. Осыдан кейін Алмабек өз ағаштары бағып күту басталды.

## Бас кейіпкерлер

Алмабек - ертегінің басында ол өз ағаштарды бағып күтпеді, бірақ сосын орман ағаштар оны жазалды. Содан кейін ол өз ағаштары өте жақсы бағып күтті.

## Автор

Осы ертегі Бердібек Соқпақбаев жазды. Ол 1924 жылы 15 қазанда Алматы облысының Нарынқол ауылында туған. Біріншіден ол ауыл мектепте мұғалім болды, бірақ сосын автор болып келді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Ертегінің электронды нұсқасы 
*Ертегі 

Санат:Қазақ ертегілері
Құршаян шыбын

**Құршаян шыбын** (лат. *Mecoptera*) - жәндіктер отряды. 300-ге жуық түрі дүние жүзіне кең тараған.

## Сипаты
* Торқанатты қанатының ұзындығы 30 мм-ге жетеді.
* Жағы мен үстіңгі ерні тұмсығына жалғасқан.
* Ауыз мүшелері кеміргіш. Кейбір түрлері сұйықтықты сору арқылы қоректенеді, осы қасиеті қосқанаттыларға ұқсайды.
* Құрсақ бөлігінің артқы ұшы жоғары қарай қайырылған, ұрғашысында құршаяндар сияқты үрленіп томпиып тұрады. Құршаян шыбын аталуы да осыған байланысты шыққан.

## Көбеюуі
Құршаян шыбын түрленіп дамиды. Жұмыртқаларын топыраққа салады.Дернәсілдері жұлдызқұртқа ұқсайды. Топырақта қуыршаққа айналады, қуыршақтары қозғалысқа бейім.

## Дереккөздер


Санат:Құршаян шыбындар
Құссүттіген

**Құссүттіген** () – қасқыржемдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Жерорта, Еуразия, Африканың субтропиктік және қоңыржай аймақтарында өсетін 130-ға жуық түрі бар. Қазақстанда Тобыл-Есіл аралығындағы жазықта, Ертіс аңғарында, Балқаш көлі мен Каспий теңізі ойпатында, Жем өзені алабында, Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларында, Кетпен (Ұзынқара) жотасында қауашықты құссүттіген (*Ornithogalum bulbiferum*) өседі. Құссүттігеннің кейбір түрлері улы. Әсемдік үшін өсірілетін түрлері де бар.

## Ботаникалық сипаты
 
* Биіктігі 3-15 см.
* Ұзындығы 4-5 мм болатын жуашығы жұмыртқа тәрізді, бір немесе бірнеше ұсақ жуашығы болады.
* Сабағының төменгі жағын қалың сұр түк басқан.
* Төменгі жапырақтары жіңішке жіп тәрізді, жартылай цилиндрлі, 3-5 сабақ жапырақтарының түп жағы түйнек тәрізді томпиып тұрады да, соның ішінде жуашық орналасады.
* 1-3 гүлі гүлдеу алдында төмен қарай иілетін жіңішке гүлсағағына орналасқан. Гүлсерігі бөліктерінің ұзындығы 7-12 мм, қандауыр тәрізді, ішкі жағы ашық сары, сырты жасылдау. Аталығы гүлсерігінен 1/8-1/4-ге қысқарақ, тозаңдығы созылыңқы. Қауашағы сопақ, 3 қырлы, гүлсерігінен 2 есе қысқа. 
Наурыз-сәуір айларында гүлдейді.

## Өсетін ареалы
Далалы жерлерде, таудың тастақты баурайларында, лессті тау етегінде өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қасқыржемдер
Санат:Қазақстан флорасы
Ащылы (мағына)

**Ащылы**:
* Ащылы - Жыланды алабындағы өзен, Жекебұтақ өзенінің оң саласы.
* Ащылы - Ақмола облысы Қорғалжын ауданының солтүстік-батысындағы өзен, Есіл алабындағы Терісаққанның оң саласы.
* Ащылы - Жабай өзенінің сол саласы. Ақмола облысы Сандықтау ауданы жерінде.
* Ащылы - Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы өзен.