Топырақ

**Топырақ** — бұл Жердің өсімдік өсетін үстіңгі қабаты.Өсімдіктердің, жануарлардың (әсіресе микроорганизмдердің), климат жағдайларының және адамдардың әсерімен өзгерген жер бетінің үстіңгі борпылдақ қабаты. 

Топырақ бойында құнарлылық қасиеті, яғни өсімдіктерді сумен, басқа да қоректік элементтермен қамтамасыз ететін қабілеті болады. 

Механикалық құрамы (топырақ түйіршіктерінің мөлшері) бойынша топырақ құмды, құмдақ сазды және саз топырақ болып бөлінеді. Механикалық құрамы (минерал бөлшектер жиынтығы) бойынша құрылымды (көлемді, қара) және құрылымсыз (ұсақ, ашық қоңыр) деп бөлінеді. Жасы мен генезисі бойынша — қыртысты күлгін топырақ, батпақты топырақ, ормандық сұр топырақ, қара топырақ, қоңыр топырақ, күрең топырақ, тағы басқалар болып бөлінеді. 

Топырақтың құрамы су, ауа, саз, құм, органикалық заттар (қарашірік) және минералды тұздар (калий, азот, фосфор). Топырақтың жер бетінде таралуы зоналық (горизонтальды және вертикальды) заңдылыққа байланысты.

Топырақ - литосфераның жоғарғы әуе қабатымен байланысатын қабат, бүкіл биосферадағы тіршіліктің тірегі. Топырақ ғасырлар бойы топырақ түзуші факторлардың үздіксіз әрекетінен пайда болған табиғаттың ерекше табиғи, әрі тарихи денесі. Топырақ құрылымы қарашірік, шайылу, жинақтау және түпнегіз жыныстар қабағынан тұрады. 

## Топырақтану
Топырақтану ғылымының негізін орыс ғалымы В.В.Докучаев қалады. Оның Петербургте басылып шыққан *«Орыстың қара топырағы»* (1883 ж.) атты еңбегінде топырақтың дұрыс анықтамасы, оның қасиеттері туралы ғылыми негізделген түсініктер берілген. В.В.Докучаев топырақ түзілу процесінің бес факторға байланысты екенін анықтады. Оларға: бастапқы аналық жыныстар, ауа райы, жер бедері, уақыт және өсімдіктер мен жануарлар жатады. Кейін ғылыми зерттеулердің нәтижесіне байланысты бұларға су (топырақ суы, жерасты суы) және адамның шаруашылық әрекеті қосылды. Топырақ жеке әртүрлі өлшемдегі қатты бөлшектерден тұрады. Қатты бөлшектер сумен және ауамен қоршалған. 

**Топырақты үш фазалы жүйе ретінде қарастырады:** 

* Қарашірікті аккумулятивті А қабаты.  Топырақтың жоғарғы беті борпылдақ. Мұның құрамында көптеген өлі органикалық заттар бар (өсімдіктер қалдығы,қарашірік). 
* Тереңірек, өте тығыз иллювиалды өтпелі В қабаты жатыр. 
* Оның астында топырақ түзуші - С қабаты орналасқан. 

Барлық топырақтар бір-бірінен осы генетикалық қабаттарымен ажыратылады. Әр түрлі топырақтың генетикалық қабаттары қалыңдығымен, түстерімен, құрылымымен, морфологиялық қасиеттерімен ерекшеленеді. Топырақтың қалыңдығы санмен көрсетіледі. 

Мысалы, кейбір топырақтарда А қабаты небәрі 0-5 см, ал кейбіреулерінде 0-50 см болады. Топырақтың типтеріне байланысты А, В, С қабаттары бірнешеге бөлінуі мүмкін. Топырақ қабаты тереңдеген сайын аэрация нашарлайды. Оттегінің мөлшері азайып, көмірқышқыл газы мен органикалық заттардын ыдырауы кезінде бөлінетін басқа да газдардың мөлшері артады. Топырақтың жоғарғы қабаттарында өсімдікке қажетті фосфор, калий, азот, кальций және басқа заттар жинақталған. Топырақтың әртүрлі қасиетіне (қышқылдығы, тұздылығы, ылғалдылығы) байланысты өсімдіктерді көптеген экологиялық топтарға бөлуге болады. 

**[[Топырақтың қышқылдығы]]на байланысты:**
# рН 6,7-ден төмен қышқыл топырақта өсетін ацидофилді түрлер (сфагналы батпақ өсімдіктері);
# рН 6,7-7,0 топырақта өсетін нейтрофилдер (көпшілік мәдени өсімдіктер);
# рН 7,0-ден жоғары топырақта өсетін базифилді өсімдіктер(аққурай).

### Сазды топырақ
Құламаларда тұрақты және су бұзып кетуіне қарсы келе алатын топырақ; жолдың негізі үшін жақсы материал болып табылады.

### Құмайт топырақ
Ылғалды және құрғақ күйінде байланысы жақсы топырақ: құрғақ және тым ылғалды жерлерде жолға себуге пайдаланады.
### Шым тезекті топырақ
Ылғалдылықтың тұрақсыздану кезінде көлемдік өзгерістерге зор бейімі бар, қатты сығылатын орамды  грунт, жол себуге қолданылмайды.
### Топырақта тіршілік ететін организмдер
Топырақта тіршілік ететін организмдер *эдафобионттар* немесе *педобионттар* деп аталады. Қоңыржай аймақтағы орман топырағының 1 шаршы метрінде 1000 жуық жануарлар түрін, нематодтар мен қарапайымдылардың 10 млн-нан аса, аяққүйрықтар мен топырақ кенелерінің 100 мыңнан аса түрлерін табуға болады. Эдафобионттардың көптеген экологиялық топтарының классификациялары бар. Тіршілік ортасымен байланысы бойынша
топырақ жануарлары негізгі үш экологиялық топқа бөлінеді:
* ***геобионттар*** - үнемі топырақта тіршілік ететін организмдер. Олардың бүкіл даму циклы топырақта жүреді (жауын құрттары);
* ***геофиллер*** - тіршілік циклының жоқ дегенде бір фазасы міндетті түрде топырақта ететін организмдер (шегірткелер Acrididea, кейбір қоңыздар - *Staphylinidae*, *Carabidae, Elateridae*). Олардың личинкалары топырақ ішінде дамып, өскен соң жер бетінде тіршілік етеді;
* ***[[геоксендер]]*** - топырақты кейде уақытша немесе қорғаныс ретінде пайдаланатын организмдер (тарақандар, кемірушілер жәңе басқа да інде тіршілік ететін сүтқоректі организмдер).Сондай-ақ топырақ организмдерін дене мөлшері мен қимылына байланысты да экологиялық топтарға бөледі:
* ***[[микрофауна]]*** - детриттік қоректік тізбектің негізін құрайтың топырақ микроорганизмдері. Бұларға жасыл (*Chlorophyta*), көк-жасыл балдырлар (*Cyanophyta*), бактериялар (*Bacteria*), саңырауқүлақтар (*Fungi)* және қарапайымдар (*Protozoa*) жатады.

* ***мезофауна*** - қозғалғыш, майда жануарлар тобы. Бүларға топырақ нематодтары (*Nemaloda*), жәндіктердің майда личинкалары, кенелер (*Oribatei*) және басқалар жатады. Бүлар негізінен детриттермен және бактериялармен қоректенеді.
* ***макрофауна*** - топырақтағы ірі жәндіктер (жауын құрттары және т.б.).
* ***мегафауна*** — топырақта тіршілік ететін сүтқоректілер, мысалы, көртышқандар, жертесерлер және т.б.

## Дереккөздер

Санат:Экология