open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тина Омон

**Тина Омон** (фр. Tina Aumont, 14 ақпан, 1946, Голливуд, Калифорния– 28 қазан, 2006, Пор-Вандр, Франция) – француз актрисасы.

## Өмірбаяны
Мария Кристина Омон Голливудте Жан-Пьер Омон мен Мария Монтес атты актерлердің отбасында дүние есігін ашқан. 15 жасында анасынан айырылып, бес жыл өткен соң әкесі басқа әйелге үйленеді. 1963 жылы, 16 жасында Мария Кристина белгілі продюсер және режиссер- Кристиан Марканға күйеуге шығады. Ол одан 20 жасқа үлкен болатын. 1966 жылы Джозеф Лоуздің «Модести Блэйз» фильмінде түседі. Альберто Сорди (Scusi, lei è favorevole o contrario?, 1966), Бернардо Бертолуччи («Партнёр», 1968), Тинто Брасс(«Вопль», 1968 және «Салон Китти», 1976), Альберто Латтуада («Белый, красный и…», 1972),Мауро Болоньини («Дела приличных людей», 1974), Роберто Росселини («Мессия», 1975),Франческо Рози («Сиятельные трупы», 1976), Федерико Феллини («Казанова Федерико Феллини», 1976), Винсент Миннелли, Филипп Гаррель сияқты кинорежиссер мен продюсерлермен жұмыс жасаған. 2006 жылдың 28 қазанында эмболия ауруынан өмірден өтеді.
## Дереккөздер
Тина Омон
TINA AUMONT
ThyssenKrupp

**ТиссенКрупп АГ** (, ) — Германиядағы ең ірі өнеркәсіптік концерндерінің бірі, өз жұмысын ресми түрде 1999 жылдың 17 наурызында бастады. Концерн Thyssen AG және Friedrich Krupp AG Hoesch-Krupp екі фирманың бірігуі нәтижесінде пайда болды. *ТиссенКрупп АГ* жоғары қосындыланған болатты және металл өңдеу білдектерін шығаратын әлемдегі ең ірі өндіруші. Концерн жапырақты тот баспайтын болатты, жеделсатыларды және эсколаторларды өндіруден әлемдегі жетекші орындарға ие. 

## Қызметі
ТиссенКрупп концерні келесі салалық буындарға бөлінген: болат, тот баспайтын болат, жеделсатылар және эсколаторлар, автокөліктік компоненттер, технологиялар, материалдар, қызмет көрсету саласы.

ТиссенКрупп концерні 160-тан астам әлем елдерінде тапсырыскерлерімен жұмыс істейді, сонымен қатар 80-нен астам әлем елдерінде концерннің еншілес кәсіпорындары немесе өкілдіктері орналасқан. ТиссенКрупп концерннің қызметкерлер саны 160 000 (2013/14) адаман асты және тауар айналымы €49  миллиардқа дейін жетеді.

## Еншілес компаниялар
* **ThyssenKrupp Airport Systems** — жолаушы телебасқыштарды өңдіруден 30 жылдан астам тәжірибесі бар фирма. 
* **ThyssenKrupp Automotive**.
* **[[Berco]]** — жыланбауыр техникасына арналған қозғаушы бөліктерін шығаратын ірі өндіруші. 1999 жылдан бастап ThyssenKrupp концерннің құрамында. 
* **ThyssenKrupp Bilstein** —көптеген ірі автокомпанияларда қолданылатын амортизаторлар мен тұрақтандырғыштар өндірушісі. Фирма Август Бильштайнмен (AUBI атауымен, August Bilstein-не қысқ.) 1873 жылы қаланды, автокомпоненттер өндіруді 1927 жылы бастады, концерн құрамында 1999 жылдан.
* **[[Blohm + Voss]]** — кеме жасайтын фирма.

## Суреттер

Сурет:Thyssen-Krupp-Quartier-Essen-Q1-2013.jpg|Эссен қаласындағы концерннің штаб-пәтері
Сурет:ThyssenKrupp Duisburg 016.jpg|Зауыттың ішкі көрінісі
Сурет:Duisburg Alsumer Berg 2.jpg|Дуйсбург қаласында орналасқан концерннің зауыттары



## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Компаниялар
Чилиліктер

**Чилиліктер** - ұлт. Чилидің негізгі халқы. Аргентина, АҚШ, Венесуэла, Канада мен Перу, Мексика, Бразилия т.б. елдерде де тұрады. Жалпы саны 12 млн. адам (2006). 

Антропологиялық жағынан біркелкі емес. Чилиліктердің басым бөлігі (70%) метистер, 25 - 28%-ы еуропа тектілер, 3-4%-ы үндістер (аруакан, аймара, т.б.). Испан тілінде сөйлейді. діні - католик. Чилиліктер 18 ғ-дың соңында испандықтар мен жергілікті үндістердің (араукан, диагит, атамекеньо, т.б.) араласуынан қалыптасқан. Халықтың 70%-ға жуығы орталық Чилиде, Копьянодан Консепсьонға дейінгі аймақтарда орналасқан. Чили үндістері ерте замандарда тиуанако мәдениетін қалыптастырған. 15 ғасырда инк мемлекетінің құрамына енді. 

16-19 ғасырларда Испанияның отары болды. Көпшілігі егіншілікпен айналысып, картоп, түрлі дәнді дақылдар екті, бірқатары лама, қой өсірумен шұғылданады. Чили жері кен көздеріне бай болғандықтан, чилиліктердің біразы кен орындарында жұмыс істейді. ұлттық киім үлгілері мен тұрмыс-салты басқа Латын Америкасы халықтарына ұқсас. Чилиліктердің шеберлері бағалы металдардан сан алуан бұйымдар, әшекей заттар жасайды. 

## Дереккөздер
Шаруалар соғысы

right|Германиядағы шаруалар соғысы|thumb|250px
## Шаруалар соғысы
**Шаруалар соғысы** (1524 – 1526 жылдар) (Германияда), – бүкіл оңтүстік – батыс және Орта Германияны қамтыған неміс шаруаларының (қала тұрғындары жартысының қолдауымен) феодалдық қанаушылыққа қарсы ірі толқулары. 

Оңтүстік Шварцвальдта басталған шаруалар толқуы 1524 жылы маусымда ашық көтеріліске ұласты. 1525 жылы көктемде жоғары Швабия көтерілістің орталығына айналды, онда Бальтринген, Альгау т.б. ірі шаруалар отрядтары пайда болды. 1525 жылы наурыз айының басында Мемминген қаласында өткен шаруалар съезінде Жоғарғы Швабияның басты үш бөлімі *«тәңірі құқығы»* атты жалпы талап негізінде бірікті. Сонымен қатар ірі билеушілердің әскери және саяи одағы – Швабия одағы христиан бірлестігінің көсемдерін өз жағына тартып, 25 наурызда Ульм қаласында олармен бітім жасады. Бұл феодалдардың әскери күштерін толықтыруға жағдай туғызады, 4 сәуірде Швабия одағының әскерлері Г. Трухзес фон Вальдбургтің басшылығымен Жоғары Швабия одағының шаруаларына шабуыл жасап, оларға Лейцхейма маңында алғашқы соққы берді. Франконияда көтеріліс империя округінің ротенбург қаласында 1525 жылы наурыз айының аяғында басталды. Көтерілісшілер монастырьларды, қамалдарды, басып алып, күйретті, феодалдарды шаруаларға азық – түлік, қару – жарақ беруге «Он екі талапты» мойынадауға мәжбүр етті.  1525 жылы сәуір – мамыр айларының ортасында шаруалар көтерілісі шарықтау шегіне жетті. Бұл кезде шаруалар соғысына 100 мыңға жуық адам қатысты. Шаруалар соғысының тарихы феодализмге қарсы күрестің қозғаушы күші шаруалар және олардың одақтастары – қала плебейлері екендігін көрсетті. 

## Дереккөздер

Санат:Германия
Санат:Соғыс
Виталий Иванович Королёв

**Виталий Иванович Королев** 1916 жылы Солтүстік Қазақстан облысының Приишим (қазiргi Бескөл) ауданындағы Боголюбово селосында туған. Кеңес Одағының батыры.

Челябi облысының Копейск қаласындағы тау-кен техникумында оқыған. 1935 жылдан бастап әскер қатарында. 1939 жылы Сталинград әскери-авиация мектебiн бiтiредi. Соғысқа 1941 жылдың маусымынан бастап қатысады.
2-әуе авиациясы 32-истребительдер авиациясы дивизиясының 482-истребительдер авиациясы полкы командирiнiң орынбасары, майор Виталий Иванович Королев соғыс жылдарында 435 рет әуеге көтерiлген.
1945 жылдың 27 маусымында жауынгерлiк іс-қимылдары, ерлiгi мен өжеттiгi үшін Кеңес Одағының Батыры атағын алды.
1948 жылы Жоғары офицерлiк ұшу-тактикалық курсын бiтiрдi. Полковник Королев 1957 жылы запасқа шығарылды. Калининград облысындағы Ржев қаласында тұрды. Ленин орденiмен, үш рет Қызыл Ту орденiмен, екi рет Қызыл Жұлдыз орденiмен, медальдармен марапатталды. 1957 жылдың 4 қарашасында дүниеден өттi.

## Дереккөздер

Санат:5 мамырда туғандар
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Қызылжар ауданында туғандар
Санат:4 қарашада қайтыс болғандар
Санат:Смоленскде қайтыс болғандар
Санат:1957 жылы қайтыс болғандар

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:КСРО авиациясы полковниктері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Жауынгерлік еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері
Санат:Берлинді алғаны үшін медалінің иегерлері
Санат:Праганы азат еткені үшін медалінің иегерлері
Санат:1939 Чехословак Әскери крестінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы ұшқыштары
Санат:Клинок зиратында жерленгендер
Чили шұңғымасы

**Чили шұңғымасы** - Тының мұхитының оңтүстік-шығысында Чили жерін бойлай созылып жатқан шұңғыма. Ұзындығы 2690 км, ені 30-90 км. Ең терең жері - солтүстік бөлігінде (8180 м). Жер қыртысының құрылымы батысында мұхиттық, шығыс бөлігінде құрлықтық. Перу шұңғымасымен бірге оңтүстік Американың құрлықтық беткейі бойымен ұзына бойына 4030 км-ге созылып жатыр. Дүние жүзіндегі аса ұзын шұңғымалардың бірі. 
## Дереккөздер
 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007
Pro Evolution Soccer 2006

**Pro Evolution Soccer 2006**-(қысқартылған PES 6) өте танымал мультиплатформендық видеойын, спорттық симулятор жанрдағы Konami  компаниясының Pro Evolution Soccer сериясының 6-шы шығарылымы болып келеді.Ресми түрде ойын 2006 жылы 1 желтоқсанда ПК Xbox 360, PlayStation 2, PlayStation Portable,  Nintendo 3DS шықты.
## Системалық кажеттіліктер
### Минималды системалық қажеттіліктер
*Операциалық  система: Windows XP , Vista SP2, ;
*Процессор: Intel Pentium IV-процессор 2,4 GHz ;
*Оперативты жад: 1GB RAM;
### Стадиондар
.

* Олд Траффорд
*  Уэмбли
* Монументаль Ривер Плейт
*  Аллианц Арена

]
Санат:Компьютерлік ойындар
Климук Петр Ильич

нобай|1970
**Климук Петр Ильич** (10 маусым 1942 жылы туған, Брест облысы, Брест ауданы, Комаровка селосы) — КСРО-ның ұшқыш-космонавты, Кеңес Одағының Батыры (28.12.1973), Әскери Әуе күштерінің майоры. 1963 жылы КОКП мүшесі. 1964 жылы Чернигов әскери авиация училищесін бітіргеннен кейін, Әскери Әуе күштерінде қызмет етті. 1965 жылы космонавттар отрядына қабылданды. 1973 жылдан Ю.Г. Гагарин атындағы Әскери Әуе академиясының тындаушысы. 1973 жылы 18–26 желтоқсан аралығында «Союз-13» космос кораблінің командирі ретінде В.В. Лебедевпен бірге космосқа ұшты. Ленин орденімен марапатталды.

## Өмірбаяны
Беларусь КСР (қазіргі Беларусь Республикасы) Брест облысы Брест ауданы Комаровка ауылында туған.

Өмірінің алғашқы жылдары кәсіппен өтті. Балалық шағы мен мектеп жылдарын туған ауылында өткізді.

1959 жылы орта мектепті бітіріп, Кременчуг ұшқыштарды алғашқы даярлау мектебіне оқуға түсті, содан кейін Ленин комсомолы атындағы Чернигов жоғары әскери ұшқыштар училищесінің курсанты болды. 1964 жылы оқу орнын үздік бітірді. Одан кейін Кеңес Армиясы құрамындағы авиация бөлімдерінде қызмет етті. 1963 жылдан КОКП мүшесі.

1965 жылы ғарышкерлер корпусына алынды. Жалпы ғарыштық дайындық және «Союз» кемесіндегі және «Салют» орбиталық станцияларында ғарыштық ұшуларға дайындықтың толық курсын аяқтады. Ол экипаж командирі ретінде үш ғарыштық ұшуды орындады. Ол 1973 жылы 18-26 желтоқсан аралығында бортинженер В.В. Лебедевпен бірге «Союз-13» ғарыш кемесінде ғарышқа алғашқы ұшуын жасады. Ұшу ұзақтығы 7 күн 20 сағат 55 минут 35 секундты құрады. Ұшу алдында Ю.Романенко ғарышқа ұшқандардың ең жасы (туған күні бойынша) болды.

1975 жылы қаңтарда «Союз-17» ғарыш кемесінің резервтік экипажының мүшесі болды. 1975 жылы сәуірде «Союз-18-1» ғарыш кемесінің сәтсіз ұшырылуы кезінде кеме командирінің резерві болды. Ол 1975 жылдың 24 мамыры мен 26 шілдесі аралығында бортинженер В.И.Севастьяновпен бірге «Союз-18-2» ғарыш кемесінде «Салют-4» орбиталық станциясына ғарышқа екінші рет ұшты. Ғарышта болу ұзақтығы 62 күн 23 сағат 20 минут 8 секунд болды. Кейін «Интеркосмос» бағдарламасы бойынша ұшуға дайындықтан өтті.

Ол 1978 жылдың 27 маусымы мен 5 шілдесі аралығында «Союз-30» ғарыш кемесінде «Салют-6» орбитасына ғарышкер-зерттеуші, Польша Халық Республикасының азаматы М.Гермашевскиймен бірге халықаралық экипаждың командирі ретінде ғарышқа үшінші ұшты. оның экипажымен бірлескен жұмыс станциясы - В.В. Коваленк және А.С. Иванченков. Ғарышта болу ұзақтығы 7 күн 22 сағат 2 минут 59 секундты құрады.

Ғарышқа небәрі 3 рет ұшуда ол 78 күн 18 сағат 18 минут 42 секунд ұшты.

## Дерек көздер
* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 485 бет
Кристалдық тор спектрі

## Кристалдық тор спектрі
**Кристалдық тор спектрі** – кристалдық тор түйіндеріндегі атомдардың әлсіз тербелісі нәтижесінде байқалатын тербелістер жиынтығы. Тепе-теңдік қалыптағы әрбір атом, өзін қоршаған басқа атомдармен әсерлесе отырып, кристалдық тор түйініне орналасады. Қатты денелер теориясында кристалдық тор тербелісінің ерекшеліктерін түсіну үшін , жалпы типтік қасиеті бар қарапайым модель қарастырылады. Тордың бұл моделі бір-бірінен бірдей қашықтықта алмаса орналасқан, массасы әр түрлі атомдардың бір өлшемді сызықтық тізбегі болып есептеледі. Бұл жағдайда әрбір элементар ұяшыққа әр түрлі екі атом болады. Осындай шексіз тізбектің қозғалыс теңдеуін шешу нәтижесінде  тербеліс спектрі- акустикалық және оптикалық тербеліс болып екі тармаққа бөлінеді.
## Акустикалық  тербеліс
Акустикалық тербеліс кезінде екі атомды сызытық тізбектің негізгі жиіліктен және белгілі бір жиілікпен шектелгент бір қатар гармоникалардан (қосымша жиіліктерден) тұратын спектрі болады. Тербелістің акустикалық тармағы қатты денлерде таралатын жылулық әрі дыбыстық тербелістерде байқалады.
## Оптикалық тербеліс
Оптикалық тербеліс кезінде екі атомдық тізбекті қарама-қарсы фазалы екі тербеліске (тізбекке) жіктеуге болады. Тербелістің оптикалық тармағы электромагниттік сәуле арқылы ғана қоздырылады. Элементар ұяшығында N атомы бар үш өлшемді тордағы барлық тербелістер 3 N тармаққа бөлінеді. Олар 3 акустикалық және 3(N- 1) оптикалық тербелістен тұрады. Кванттық теорияда атомдардың өз орнынан ығысуы нәтижесінде пайда болатын толқындардың орнына дыбыс кванттары немесе фонондар тәпрізді квазибөлшектер ұғымы енгізіледі. 

## Дереккөздер

Санат:Физика
Чили топаралы

**Чили топаралы** - Тынық мұхитының Оңтүстік Чили жағалауындағы таулы аралдар жүйесінің жалпы атауы. Солтүстігіндегі Чакао мен Кокберн бұғаздарынан оңтүстікке Магеллан бұғазына дейінгі аралықта созылып жатыр. Чили топаралы бірнеше ірі аралдардан (Чилоэ, Уэллингтон, Санта-Инес, т.б.), ондаған ұсақ және мыңдаған аралша, жартастардан тұрады. Топаралдарда пайда болуы жағынан құрылықтық (негізінен Жағалық Кордильера бөлігі) мұз әсерінің іздері айқын байқалатын төбешіктер (биіктігі 1300 м) кездеседі. Климаты қоңыржай, мұхиттық, өте ылғалды (жылына мұнда 3000 мм жауыш-шашын түседі). Орташа температурасы 3-14°С аралығында; күшті жел соғады. Жерсілкінулер (күшті жер сілкіну 1960 ж.) жиі болып тұрады. Жағалаулары шығанақ, бұғаздармен күшті тілімделген. Солтүстігін мәңгі жасыл орман жапқан, оңтүстігінде жапырақ тастайтын шамшатты аралас қалың орман, батпақ және шалғын өсімдіктері өседі. ағай дайындалады, балық ауланады. Эрнандо-Магальянес ұлттық саябағы құрылған. Басты қаласы мен порты - Анкуд (Чилоэ аралында). 
## Дереккөздер
 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007

Санат:Алфавит бойынша топаралдар
Санат:Чили
Санат:Тынық мұхит аралдары
Көкек тұқымдасы

## Көкек тұқымдасы
**Көкек тұқымдасы** - көкек отрядының бір тобы. 34 туысқа бөлінетін 130 – дай түрі бар. Қауырсыны айқын түсті емес, аяқтары 4 саусақты (екі – екіден қарама – қарсы біткен), ағаш басында жүруге бейім. Көкек тұқымдасының көпшілігі тіршілігін ағаш, бұта басында, кейбір түрі жерде жүріп, жерге ұялайды. Көбі моногамды құстар, бұндай түрлері жұптасып, ұя жасап, балапан басады, ал полигамды түрі алапан баспайды, жұмыртқасын басқа құстың ұясына салады. Бұндай түрлерінің жұмыртқалары ұсақ әрі ұя иесі жұмыртқасына ұқсас келеді. Көкек тұқымдасына жататын құстардың жемі жәндіктермен олардың жұмыртқалары, кейде өрмекшілер, кейбір түрі (әсіресе тропиктегілері) құс жұмыртқасын, балапанын, қос мекенділерді, бауырымен жоғалаушыларды және ұқсас сүт қоректілерді жейді. Көкек тұқымдасы Арктика мен Антарктикадан басқа жердің бәріне таралған. Көкек тұқымдасы орманның зиянды жәндіктерін жеп пайда келтіреді. 

## Дереккөздер

Санат:Көкектәрізділер
Павел Семенович Свечников

**Свечников Павел Семенович** 1926 жылғы каңтарда Солтүстiк Қазақстан облысы Сергеев ауданындағы Коноваловка селосында туған. 1932 жылы оның отбасы Фрунзе қаласына көшiп барады. Сонда ержетiп, Қызыл Армияға шақырылған.
Әскерге шақырылып, ерлiкпен қаза тапқан әкесiнiң кегiн алу үшiн Павел жасына бiр жас қосып алып, 1943 жылы мектеп партасынан соғысқа кiрiп кеттi. Сөйтiп, өшпес өмiр тұғырына мәңгiлiкке көтерiлдi.
317­ гвардиялық истребитель­танкiге қарсы артиллерия полкының (Воронеж майданы, 47­армия) көздеушiсi гвардия сержанты Свечников 1943 жылдың қыркүйегiнде расчет құрамында Студенец тұсында (Черкасск облысы Канев ауданы) Днепрден өтiп, дұшпанның бiрнеше атыс ошағын құртты. Сөйтiп, ол плацдармды басып алуға септiк жасап, өзге бөлiмшелердiң өзеннен өтуiн қамтамасыз еттi.  1943  жылғы 17 қазанда неміс танкiлерiмен тiркеусіз жүретiн ату құралдарына қарсы шайқаста өжеттiк, табандылық пен батырлық көрсеттi. Жау танкi 30­40 метр жерге келiп қалды. Свечников жекпе­жекке шықты. Ол өз қаруынан оқ жаудырып, танкті жайратып салды. Командир қатардан шығып қалғанда басшылықты өзіне алған Свечников анталаған танктермен атыса берді.
Оның батыл қимылының арқасында жаудың екі танкі жайрап, 15­ тей жауынгері жер жастанды.
Осы ерліктері үшін П.С. Свечниковке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 24 желтоқсанындағы Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
Қырғыз ССР­і Сокулук ауданындағы Қызылту селосында бір көше оның есімімен аталады.

## Дереккөздер
#Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматы кітап баспасы”
# Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»

Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Марджани Багаутдинов Шахабуддин

**Марджани Багаутдинов Шахабуддин** *(1818-1889)* - татар буржуазия тарихнамасының негізін қалаушы. 
## Еңбектері
Оның еңбектері Орта Азия, Қазақстан және Еділ бойы халықтар тарихына арналған. Маджнидің Болгар мемлекеті мен *Қазан хандығына* арналған алғашқы үлкен ғылыми еңбегі - "Бұлгар мемлекеті мен Қазан хандығының тарихынан". В.Радлов 1877ж. орыс тіліне аударып, "Труды IV археологического съезда в России" жинағында бастырды. Екінші кітабы "Мұстафад әл-ахбар фи ахвали Қазан ва Булгарда" жоғары баға алды. Марджани ибн Фадланның еңбектерін бірінші тауып, ондағы бай материалдарды түркі халықтарының  тарихын жазуға пайдаланды. Марджани қазақ жерін көп аралады, қазақ шежіресіне, қазақ билеушілері мен атақты адамдарының өміріне байланысты деректер жинады. Марджани - 20-дан аса күрделі еңбектің аваторы. "Мұстафад әл-ахбар фи ахвали Қазан ва Булгар"  атты шығармасының әр тарауы батый хан ұрпақтарына, Сарай билеушісі *[[Шайбани әулеті]]*, Орыс хан әулеті хандарына, *[[Тоқтамыс]]* ұрпақтарынан шыққан хандарға, Кирмандағы *[[Қасым хандығы]]на*, *[[Ақ Орда]]* хандығына, *Дешті Қыпшақтағы* Қазақ хандығына, *Сібір хандығына* арналған. Марджанидің  "Вафиат әл-Аслаф" атты 7 томдық кітабында шығыстың әдеби-ғылыми ағартушыларының өмірбаяны, библиографиялық деректері берілген. Араб тілінде ғана жарық көрген  ьұл еңбекте қазақ халқы, қазақжеріндегі тарихи тұлғпдпр жайлы мол дерек бар.

## Дереккөздер

Санат:1818 жылы туғандар
Санат:1889 жылы қайтыс болғандар
Киппер-Чехова Ольга Леонардовна

**Киппер-Чехова Ольга Леонардовна** (21.9.1868, Глазов,-22.3.1959, Мәскеу)- орыс совет актрисасы, КСРО  халық әртісі (1937). Инженер- технолог семьясында туды. А.П.Чеховтың зайыбы. Алғашқыда әуесқойлар спектакліне қатысты. 1898 ж. Мәскеу филармониялық қоғамының музыкалы- драма училищесін бітірді. Осыдан кейін сол жылы ірге көтерген Мәскеу Көркем театрының құрамына қабылданды. Алғашқы рөлі- А.К.Толстойдың «Патша Федор Иоаннович» пьесасындағы Ирина патша. Оның А.П.Чехов пен А.М.Горький пьесаларында жасаған сахналық тұлғалары психологиялық терңдегімен ерекшеленеді.
## Дерек көздер
*Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл,5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 480 бет
Ер Жәнібек Төлекұлы

**Жәнiбек** – ХVІІ ғасырдың бiрiншi жартысында өмiр сүрген қазақ батыры, әкесiнiң аты – Төлек, iнiсiнiң есiмi – Қантай. Қантай – бұл күндегi Қантай Керейдiң түп атасы. Жәнiбек жағасында дүниеге келген Қайранкөл оның өз атымен күнi бүгiнге дейiн «Жәнiбектiң Қайранкөлi» деп аталады.

Керей руынан шыққан.

Жәнiбек жасында ауыл молдасынан оқып, хадимше хат танып, дiни бiлiм алыпты.
Жәнiбектiң елi – Орта жүз Керей, оның iшiнде – Ашамайлы Керей, оның iшiнде – Тарышы Керей. Тарышы мерген Алтын орда ханы Өзбектiң бас ақылшысы әрi қырық уәзiрiнiң бiрi болған Танаш батыр Фархадұлының ең кiшi ұлы екен.
Жәнiбек он жетi жасынан бастап батыр болып, көзге түсiп, жұрттан алғыс алған екен. Ол өзiне елдес Толыбай сыншы Дәулен батыр ұлы 1625­–1668 жылдар аралығында әскерiн басқарып, Харақұла, Батар хонтайжылар басқарған жоңғар­қалмақ басқыншыларынан мұсылман елдерiнiң жер­суын, халқын қорғаған кезiндегi қазақ­қалмақ соғысына қатысқан екен. Дұшпандармен соғыста талай ерлiктер көрсетiп, жекпе­жекте қалмақтың бiрнеше батырын жер жастандырыпты. Жәнiбек заманында Салқам Жәңгiр, Шығай хандардың, ордабасы Толыбай сыншының оң қолы болған екен. Ол өз тұсында Ер Жәнiбек, Жәнiбек баһадүр, Сынықшы Жәнiбек, Жәнiбек сардар деген құрметтi атпен мұсылман қауымына мәшһүр болыпты. Ол туралы шығарған Қожаберген жыраудың
«Ер Жәнiбек» атты, Дәстем салдың «Сынықшы Жәнiбек» деген тарихи дастандары болған екен. Бiр өкiнiштiсi сол, дастандарды жатқа бiлетiн ақсақалдардың соңы 1970 жылға дейiн өмiр сүрсе де, ешкiм осы аталмыш мұраларды жазып алған жоқ.
Жәнiбек батырдан ұрпақтар бар. Олар Солтүстiк Қазақстан облысының Жамбыл ауданындағы Архангелка, Үлгi ауыл­дарында, облыс орталығы Қызылжар (Петропавловск) шаһарында өмiр сүрiп жатыр. 1916 жылы «Прием» атты тарихи әрi өмiрбаяндық дастан шығарған әйгiлi ақын Бiржан Берденұлы (1890­–1921) осы Ер Жәнiбектiң сегiзiншi ұрпағы екендiгi де Солтүстiк Қазақстан облысындағы мұсылмандарға мәлiм. Ұлы Отан соғысының ардагерi, Социалистiк  Еңбек Ерi Есiм Шайкеұлы да осы Ер Жәнiбектiң тоғызыншы ұрпағы. Шоқанның өлiмiн Шыңғысқа, Зейнепке естiртушi екi адамның бiрi әрi Шыңғысқа бас көтерткен атақты Жолан батыр Сармантайұлы (1811–1898) да осы Ер Жәнiбектiң алтыншы ұрпағы екен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Риу-Гранди-ду-Норти

**Ри́у-Гра́нди-ду-Но́рти** *(порт. Rio Grande do Norte)* - Бразилияның шығысында орналасақан штат. Солтүстік-шығыс аймақта орналасқан. Әкімшілік орталығы - Натал қаласы. 
Батыста Сеара штатымен, ал оңтүстікте Параибамен шекараласады. Штаттың солтүстігі мен шығысын Атлант мұхиты шайып өтеді.

1980 жылдан бастап штатта туризм қарқынды дамуда. Сонымен қатар, **Риу-Гранди-ду-Нортида** жеміс-жидектерді өсіреді. Бұл штат Бразилияның қауынының жалпы 70% өсіреді
## Дереккөздер

Ри́у-Гра́нди-ду-Но́рти
Крыжановский Сава Поликарпович

**Крыжановский Сава Поликарпович** 1914 жылы Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша стансасында (қазіргі  Тайынша қаласында) туған. Қызыл Армия қатарында 1941 жылдан, шайқастарға сержант, барлаушылар тобының командирі есебінде қатысқан. 1943 жылы қазан айында жаудың тылына өтіп, автотрассада жасаған. Екі автокөлікті қолға түсіріп, 8 гитлершілердің көзін жойып, бірнешеуін тұтқынға алды.
1943 жылы 19 қазанда барлауда жүріп танк пен бронетранспортерді жарып, 6 солдат пен офицерді өлтірді.
1944 жылдың басында гвардия сержанты Крыжановскийдің жеке есебінде жаудың 96 солдаты мен 5 офицерін өлтіргені жазылған және бірнеше фашист танкілері мен автокөліктері жойылған.
КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 10 қаңтардағы Жарлығымен Сава Поликарпович Крыжановскийге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:1914 жылы туғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Константин Александрович Марджанишвили

**Константин Александрович Марджанишвили** *(09.06.1872, [[Кварели]], - 17.04.1933, [[Мәскеу]])* - совет режиссері. Груз.ССР халық артисі. 1893 ж. сахналық қызметін актер ретінде Кутаиси ьеаьрынан бастады. 1897 жылдан орыс театрларында қызмет етті. 1910-13 ж. Мәскеудің  Көркем театрында режиссер болып , К.Гамсун мен Г.Ибсеннің пьесасын қойды. Оның режиссерлік өнеріосы тетарда қалыптасты. 1913 ж. Мәскеудегі Своболный теарын  ұйымдастырып, синтездік  өнер идеясын іске асыруға ұмтылды. 1919 ж. Киевте революция пафос пен қаһармандыққа толы Лопе ле Веганың "Фуэнте овехуна" қoйылымын қойды. 1922 ж. Грузияға қайтып оралды. *[[Грузин драма театры]]н* ұйымдастырып, көркем фильмдер қоюға қатысты. Ол-дәуір талабына сай өнер жасауға ұмтылған ұлттық суреткер.  Марджанишвили Константин Александровичтің өнер дәстүрлерін  А.В.Ахметели, А.А.Васадзе, С,А.Закариадзе, А.А. Хорава, В.И. Анджапаридзе, Д.К.Антадзе сынды шәкірттері ілгері дамытты.

## Дереккөздер

Санат:Грузия тұлғалары
Санат:1872 жылы туғандар
Санат:1933 жылы қайтыс болғандар
Маргарита Датская

**Маргарита Датская** *(1353-28.10.1412, [[Фленсбург]])* - Дания, Норвегия жәнеШвеция корольі. Дат корольі Вальдемар IV Аттердагтың қызы және норвег корольі Хокон VI-ның әйелі. Кәмелетке толмаған баласы Олуф дат тағына сайланғанна кейін, Маргарита Датская Данияны, ал күйеуі өлген соң Норвегияны билеуді қолына алды. Баласы өлгеннен кейін екі корольдікті қатар басқарды. 1389 ж. Аббрехт Мекленбургскийдің әскерлерін қирата жеңгеннен кейін  Швеция корольі болды. Өмірінің соңына дейін 3 Скандинавия мемлекетінің *Кальмар униясын* басқарды.

## Дереккөздер

Санат:Ұлы тұлғалар
Санат:1353 жылы туғандар
Санат:1412 жылы қайтыс болғандар
Кабу-Бранку

Кабу-Бранку(порт. Cabo Branco) Бразилиядағы мүйіс. Жуан-Песоа   қаласынаның солтүстік-шығысынан 8  км жерде орналасқан. 
Испандық теңізшісі Диего Лепемен в 1500  жылы ашылып, Ардақты Августинның құрметіне -Сан-Агустин деп аталынған. Материктің ең шығыс нүктесінің белгісі  осы мүйісте орналасқан шамшырақта белгіленген. Алайда, соңғы зерттеулерге сүйенетін болсақ, материктің ең шығыс нүктесі -жақын орналасқан Сейшас мүйісі болып шықты. 
## Дереккөздер

Словарь современных географических названий. — Екатеринбург: У-Фактория. Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. 2006.
Стефан Йозеф

Йозеф Стефан (нем. Joseph Stefan, 24 наурыз, 1835, Санкт-Пельтен – 7 қаңтар, 1893, Вена) – австриялық физик және математик. 
## Өмірбаяны
Йозеф Стефан Санкт-Пельтенде дүниеге келеді. Физика және математика саласында оқып, 1857 жылы Вен Университетін бітіреді.  Кейін университетте білім беріп, 1866 жылдан директор атанады. Словенциядағы университеттердің бірі Стефанның құрметіне аталған болатын. Өзінің физикадағы ашуларымен танымал атанған болатын. Жылу, оптика, электромагниттерді, газдардың кинетикалық теориясын зерттеген. Ең бірінші болып Күннің бетінің температурасын нақты өлшеді- 6000 градусқа жуық.
## Дереккөздер
Стефанның заңы
Маргиана

нобай|250x250 нүкте|Маргиана, шамамен б. з. д. 300 жыл
**Маргиана** (, көне парс. *Маргуш*) — Орта Азиядағы ежелгі аймақтың аты. Мурғаб өзенінің бойында орналасқан. Маргиана батыста Парфиямен, солтүстік-шығыста Соғдымен, шығыста Бактриямен, оңтүстікте Ариямен шектесті. 

Маргиананың астанасы Ежелгі Мерв аймағында болды. Б.з.б. 522 жылдан кейінгі кезеңдерде Маргиана Ескердір мемлекетінің, Селевк әулеті мемлекетінің, Парфия патшалығының құрамына кірді. Орта ғасырларда Маргиана жері Хорасанға қосылды. Б.з.д. 3 ғасырда Маргиана өнеріне эллиндік мәдениет ықпал етті. 3 ғасырдың қарсаңында будда архитектурасы мен мүсін өнері дүниеге келді.

## Дереккөздер

Санат:Азия тарихы
Кушан патшалығы

thumb|right|Кушан патшалығы картада
**Кушан патшалығы** – көне замандағы мемлекет. 

Өркендеп тұрған кезінде (б.з.б 1 ғасырдың аяғы – 3 ғасырдың басы) қазіргі Орта Азияның едәуір бөлігін, Ауғанстанды, батыс Пәкістанды, Солтүстік Үндістанды, Шығыс Түркістанды (қытай жаулап алғаннан кейін Смнь Цзянь аталған) түгел қамтылған. Римдік парфия, Хань мемлекетімен қатар көне замандағы 4 күшті империяның бірі болды. Көне дүниеде зор рөл атқарғандығына қарамастан, Кушан патшалығының тарихы жетклікті зерттелмеген. Кушан патшалығы саяси тарихы жайындағы деректер Қытай мен Рим авторларының жазбаларынан, Кушан жерінде шығарылған теңге ақшаларға жүргізілген талдаулардан, түрлі заттардың бетінде сақталған аздаған жазулардан қалыптасады. Кушан тарихынының дәл хронологияы әлі анықталмаған. 
thumb|left|170px|Кушан жерінде шығарылған теңге ақшалар

## Тарихы
Көшпелілер Грек-Бактрия патшалығын қиратып, бірнеше жеке князьдықтар құрғаннан кейін, жүз жылдан астам уақыт өткен соң, жыл санаудың басына таманғы аралықта Кушан патшалығы пайда болды. Бактрияның Кушан тайпасын немесе кушан руын басқарған мұндай князьдіктердің бірі Кушан патшалығының негізін қалады. Кушанның жаулап алу жорықтары көбінесе оның алғашқы 2 патшасы – Куджула Кадфиз бен оның ұлы Вима Кадфиз ІІ тұсында және Кушанның атақты патшасы канишка тұсында жүргізілді. Кушан патшалығы Канишка мен оның ұлы Хувишка тұсында өркендеп, Васудева патшалығы кезінде құлдырап кеткен. 4 ғасырда Кушан патшалығы ыдырап, ұсақ князьдықтарға бөлініп кетті. Олардың хронологиясы мен тарихы белгісіз.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Кушан патшалығы
Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:Тәжікстан тарихы
Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері
Санат:Үндістан тарихындағы мемлекеттер
Питер Фонда

**Питер Фонда**, (ағыл. Peter Fonda; 23 ақпан, 1940, Нью-Йорк) – актер, кинорежиссер, сценарист, продюсер. Генри Фонд атты актердің ұлы, Джейн Фонд атты актрисаның ағасы және Бриджит Фондтың әкесі.  «Золотой глобус» жүлдесін екі рет иеленген. «Оскар сыйлығы» жүлдесінің номинанты. 
## Фильмография
*2011-	Hawaii Five-	Джесси Биллингс 
*2010-	American Bandits: Frank and Jesse James-	Шериф Кейн
*2009-	Californication-	Өзінің рөлінде
*2007-	Wild Hogs-	Дэмьен Блейд
*2005-	Supernova-	Oстин Шепард
*2004-	The Heart Is Deceitful Above All Things-	Ата
*2002-	The Laramie Project-	 Кантвей дәрігер
*2001-	Wooly Boys-	Стонмен
*2000-	Second Skin-	Мерв Гутман
*1999	Limey, The-	Teрри Валентин
*1999- The Passion of Ayn Rand-	Фрэнк
*1997-	Painted Hero
*1997- Ray the Cook-Ulee’s Gold-	Улисс Джексон
*1996-	Grace of My Heart-	Гуру Дейв
*1996- Escape from L.A.-Пипелин
*1994-	Nadja-	 Ван Хельсинг-Лерри Стентон
*1993-	Deadfall-	Пит
*1992-	South Beach—Джек
*1992- Family Express-	Ник
*1990-	Fatal Mission-Keн Эндрюс
*1989-	The Rose Garden-Герберт Шлютер
*1988-	Mercenary Fighters-Virelli
*1988—1994-	In the Heat of the Night(сериал)-Maркантони Эпфель
*1987-	Hawken’s Breed-	
*1985-	Certain Fury-	Родни
*1983-	Peppermint-Frieden-Mr. Freedom
*1982-	Split Image-Kirklander
*1981-	The Cannonball Run-	Предводитель байкеров
*1979-	Wanda Nevada-	Beaudray Demerille
*1978-	High-Ballin'-Rane
*1977-	Outlaw Blues-Бобби Огден
*1976-	Fighting Mad-	Toм Хантер
*1976- Futureworld-Чак Браунинг
*1976- 	Killer Force-Bradley
*1975-	Race with the Devil-	Роджер Марш
*1975- 92 in the Shade-Skelton
*1974-	Open Season-	Keн
*1974- Dirty Mary, Crazy Larry-Ларри Рейдер
*1973-	Two People-Ивен Боннер
*1971-	The Last Movie-Жас шерифф
*1971- The Hired Hand-	Гарри Коллингс
*1969-	Easy Rider—Уаятт 
*1968-	Histoires extraordinaires-Барон Вильгельм

## Дереккөздер
Питер Фонда
Маңқыстау Тыныштықұлы

**Маңқыстау Тыныштықұлы** (дүниеге келген жылы белгісіз) - 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында жасаған қазақ ақыны. Ескіше хат таныған. Араб, парсы, көне түрік тілдерін жақсы білген. Аудармамен айналысып, қисса-дастандарды кітап етіп бастырумен шұғылданған. Мысалы, ол Қожа Ахмед Ясауидің "Диуани хикмәт" атты жинағын Қазан каласында Каримовтар баспаханасында 1901 ж. жеке кітап етіп бастырып шығарған. Маңқыстау өз тарапынан да жыр-дастандар жазған ақын. Мысалы: оның "Сұлтан Сейт-Баттал Ғазудың кереметтері" атты дастаны 1808 ж., "Хазрети Зұлқарнайынның хикмәті" атты толғауы 1909 ж. Қазандағы Хусайновтар баспаханасында деке кітап болып шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ақындары
Эльпидио Кирино

**Эльпидио Кирино** (, 1890—1956) — филипиндық саясаткер, Филиппин республикасының 6-президенті.
## Өмір баяны
16 қарашада 1890 жылы  Виганда туылды (Оңтүстік Илокос, Лусон аралы).1915 жылы ол Филиппиндегі мамандар университетін бітіріп заңгер болып шықта. 1919 жылға дейін админ болып жұмыс істеді —  бірінші елді басқару органында, сосын парламент мүшесі болды. 1925 жылы сенатор болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Мануэля Кесонаның ішкі және сырдқы істер бойынша министірі болды. Соғыс кезінде японықтарда бағынбағаны үшін абақтыда отырды. 1946 жылы президент орынбасары болды, Мануэля Рохаса қайтыс болғаннан кейін 1948 жылы президент болды.

## Дереккөздер

Санат:Филиппиндер президенттері
Маралды (өзен)

**Маралды** – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысының Күршім ауданындағы өзен. Ұзындығы 57 км, су жиналатын алқабы 809 км2. 

## Бастауы
Өзен Нарын жотасының оңтүстік беткейінен басталып, Маралды ауылының тұсында Күршім өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары тар, тік шатқалды. Ағыны қатты. Қар, жауын-шашын суымен қоректенеді. Жылдық орташа су шығыны сағасында 10,6 м3/сек. Ағаш ағызады, мал суарады.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Күршім ауданы өзендері
Мануэль Кесон

**Мануэль Луис Кесон-и-Молина** (, 19 тамыз 1878, Балер, Тайябас (қазіргі Аврора), Филиппин — 1 тамыз 1944, Саранак-Лейк, Нью-Йорк, АҚШ) — 2-ші Филиппин президенті.
## Өмір баяны
Мануэль Кесон испан тілінде сөйлейтін отбасыдан шыққан (әкесі сержант болған) және білімді үйінде алды. Ол Филиппин екінші соғысында қатысып Эмилио Агинальдо әскер ретінде боған, сосын майор атағына көшті. Соғыстан соң, маниладағы Санто-Томас университетін бітірді,1903 өзінің заңгер құқығын алды, бірақ қаржы жұмысына тұрғызылды,алдымен  Миндорода,сосын Тайябаседе жұмыс істеді. Желтоқсанда 1918 жылы өзінің туысқан әпкесі Авроре Арагонға үйленді.

## Дереккөздер

Санат:Филиппиндер президенттері
Қаражал

Бұл беттер төмендегіше мағыналар білдіруі мүмкін:

## Елді мекендер
* Қаражал – Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл.
* Қаражал – Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл.
* Қаражал –  Ұлытау облысындағы қала (1963 жылдан), Жәйрем-Атасу арнайы экономикалық аймағының орталығы.
* Қаражал – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы ауыл.

## Таулар
* Қаражал – Бұғылы тауларының оңтүстігіндегі шоқы.
* Қаражал – Түлкілі тауларының солтүстік-шығысындағы таулар.
* Қаражал – Қосмұрын тауларының шығысындағы шоқылы тау.
* Қаражал – Баянауыл тауларының оңтүстігіндегі оқшауланған тау.
* Қаражал – Қалба жотасының оңтүстік бөлігіндегі таулар.
* Қаражал – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-батысындағы тау.
Мұхиттағы конвергенция зонасы

**Мұхиттағы конвергенция зонасы**– Дүниежүзілік мұхит суының беткі қабаттарының араласу аймағы.  Мұхит бетіндегі ауа ағыстары мен су тығыздықтарының біркелкі таралмауларынан дамиды. Негізінен жылы және суық сулардың тоғысқан жерлерінде қалыптасады. Конвергенциялық зонада тығыздықтың қалыпты жағдайларда таралмауы салдарынан беткі қабаттарда антициклондық және циклондық ағыс айналыстары дамиды. Алғашқысы кезінде судың интенсивті араласуы мен төмен ығысуы қалыптасса, циклондық айналыстарда мұхит бетіне шығатын тереңнен көтерілу ағыстары дамиды. Осыған байланысты бұл зонада жоғарғы биол. өнімділік жағдайлары қалыптасады.  Дүн. жүз. Мұхиттан негізгі 4 тұрақты конвергенциялық зонасын ажыратуға болады: солтүстік, оңтүстік субполярлық және солтүстік, оңтүстік субтропиктік зоналар. Конвергенциялық зонаның мұхит жағдайында маңызы зор, себебі төмен ығысатын сулар мұхиттың терең қабатын жылытады және оттек пен байытып отырады. М. к. з-нда 100-150 м-ден астам тереңдіктегі су қабаттарының барлық негізгі гидрол. белгілері қалыптасады. Конвергенциялық зона неғұлым жоғ.  ендіктерде орналасса, судың температурасы соғұрлым төмендеп, тұнатын судың тығыздығы жоғарылайды, мұхиттың терең қабаттарын қамтиды.
Мүйіз құйрықты жәндіктер

**Мүйіз құйрықты жәндіктер** (Siricoidee) – жарғақ қанатты жәндіктер отрядының төрт тұқымдасы. Кәдімгі мүйіз құйрықты жәндіктер–ксифидрийлер, оруссидалар, синтексидалар. 200-ден астам түрі бар. Кәдімгі мүйіз құйрықты жәндіктердің ұз. 50 мм-ге дейін жетеді. Көптеген түрінің личинкалары қылқан жапырақты ағаш сүрегінде дамиды. Аса зиянды түрлері – үлкен мүйіз құйрықты жәндіктер, сары мүйіз құйрықты жәндіктер, көк мүйіз құйрықты ксифидрийлердің ұз. 18 мм-ге дейін, личинкалары жалпақ жапырақты ағаш сүрегінде дамиды. Оруссидалар негізінде тропикте таралған, КСРО-да өте аз болған. Синтексидтер (бір түр) Калифорнияда тіршілік етеді. Мүйіз құйрықты жәндіктердің личинкалары ақ немесе сарғылт түсті, өсіп тұрған ағаш сүрегінде кем дегеде 2 жыл, ал кесілген ағашта бірнеше жыл тіршілік етіп, орман шаруашылығына зиян келтіреді.

Санат:Жарғақ қанаттылар
Мүһәзин

**Мүһәзин** (араб – жариялаушы, шақырушы) – діндар адамадарды мешіт мұнарасынан намазға шақыратын азаншы, дін қызметкері. Мүһәзин құбылаға қарап, екі қолын құлағының астына тигізіп, саусақтарын жоғары көтеріп, азан сөздерін айқайлап жатқа айтады. Азаншы сөзі екі тармақтан тұрады. Біріншісі азан деп аталады. Онда намаз уақытының жақындағаны хабарланады. Екіншісі – икама. Бұл – намаз басталар алдында азаншының екінші рет намазға шақыруы. Икамада айтылатын сөздердің азанда айтылатын сөзлерден айырмашылығы жоқ.
Мхитар Гош

**Мхитар Гош** (ол 1120 жылы туған, қазіргі Кировабад, 1213 жылы. Қазіргі Гош селосы болып келеді) – ұлы армян ойшылы. Сонымен қатар әдебиет және қоғам қайраткері болған. Мхитар Гоштың жазып қалдырған ондаған еңбектері бар. Олардың ішіндегі еӊ құнды «Аракк» болып табылады. Ол 1790 жылы жарияланған болатын. Мхитар Гош мысалдарында шаруалар мен қолөнершілердің тұрмысын, дворяндар және князьдер, патша лар және тағы басқа үстем тап өкілдерінің өмірімен салыстыра суреттеп, еңбек адамдарын дәріптеді.
Мырзағұл - Дәулет

**Мырзағұл - Дәулет** – Ұлы жүз құрамында кіретін Жалайыр тайпасының Андас руынан тараған ата. Андастың үшінші әйелі Жетімектен Шәкі болды, одан  Тілес туды. Шөкіден  Боскөз бен Қараш туған болатын. Бозкөзден Мырзағұл мен Дәулет, Қараштан Көтенбөрте, Мырзағұлдан Алакөз, Дәулеттен Жетінар тарайған. Бұл екі ру халық арасында Мырзағұл- Дәулет деп аталып кеткен. Мырзағұл- Дәулет ұрпақтары Қазан революциясына қатысты. Одан бұрын олар  Талдықорған облысының Қаратал және  Көксу жерлерініӊ бойына мекендеген болатын.

Санат:Қазақ рулары
Мысльбек Йосеф Вацлав

**Мысльбек** (Myslbek) Йосеф Вацлав (20. 6. 1848–2. 6. 1922) – чех мүсіншісі. Жаңа дәуірдегі чех реалистік мүсін өнері мектебінің негізін салушы. Мысльбек шығармалары шебер жасалуымен және образ айқындығымен ерекшеленді. Табор қаласындағы Я. Жижка ескерткіші жобасының (19 ғ-дың 70 жылдары), Прага Ұлттық театр ғимаратындағы және Палацкий көпіріндегі топтама мен сәндік фигуралардың (19 ғ-дың 80–90 жылдары), Прагадағы Вацлав князьға тұрғызылған ескерткіштің (1913 ж. ашылды), көптеген мүсіндік портреттердің авторы болып келеді.
Міртемір

**Міртемір** (толық аты жөні Міртемір Омарбек ұлы Тұрсыннов; 10. 6. 1910 жылы туған, Қаз.ССр-інің Түркістан ауданы, Иқан с.) – өзбек совет ақыны, Өзбекстанның халық ақыны (1971). 1968 жылдан КОКП мүшесі. Самарқандағы Пед. академияның қоғамдық-әдебиет ф-тін бітірді (1932). Көп жылдар бойы мектепте, газет, журнал редакцияларында, баспа орындарында,  Өзбекстан Жазушылар одағында әр түрлі қызмет атқарды. М. шығармалары 1926 жылдан жариялана бастады. Тұңғыш кітабы – «Шұғылалар қойнында» 1928 ж. жарық көрді. Мұнай кейін оның «Зафар» (1929), «Коммуна» (1932), «Байтахт» (1936) т.б. өлеңдер жинағы, «Аш-жалаңаштар елінде» (1936) атты романы басылды. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы шығармалары «Өшпенділік» (1944) жинағына енді. Соғыстан кейінгі жылдары «Өлеңдер» (1947), «Таңдамалы шығармалар» (1958), «Жаңа өлеңдер» (1964) т. б. кітаптары шықты. Ол А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Г. Гейне, Ш. Руставели, Абай Құнанбаев, Жамбыл, Ә. Тәжібаев т. б. шығармаларын өзбек тіліне аударды. М. өлеңдері «Ойлар» (1961) деген атпен қазақ болып басылды. М. 2 орденмен, медальдармен марапатталған.
Мэйдзи Исин

**Мэйдзи Исин** (жапонша – Мэйдзидің жаңаруы, Мэдзидің жаңғыруы) – кең мағынада 19 ғ-дың ортасы мен 2-жартысында Жапонияда феодалдық құрылысты жойып, бір орталыққа бағынған буржуазиялық-помещиктік мемлекет орнатқан саяси оқиға және әлеуметтік-экономик. өзгеріс; тар мағынада (көбірек Жапонияны іс жүзінде қуатты феодал Токугава үйінен шыққан сегун биледі. 19 ғ-дың орта шенінде феод. Құрылыстың экономикалық және әлеуметтік ыдырауы күшейе түсті. Оңтүстік-батыс Коалициясының басшылары 1868 ж. 3 қаӊтарда имп. Муцухитоның атынан сегун үкіметі құлап, император басқарған жаңа үкімет орнады деп жарияланды. Князьдықтар жойылып, префектура тәртібі орнады (1871), мемл. аппаратқа реформа жасалды, жалпыға бірдей міндетті әскери тәртіп енгізілді (1872). Мұның өзі феод. Бытыраңқылықты жойып, монархиялық бурж.-помещиктік мемл. құруға мүмкіндік әперді.

Санат:Экономика
Мюнстер коммунасы

**Мюнстер коммунасы** (1534–1535) – анабаптистердің Мюнстер қ-ндақы (Вестфалия) рев. халық өкіметі. Мюнстер қ-ның тұрғындары мен сырттан келген анабаптистердің қала сеньоры князь-епископ Франц фон Вальдекке қарсы қарулы күресінің нәтижесінде орнады. Өкімет іс жүзінде анабаптистердің «бас әулиесі» Ян Матистің, ол өлгеннен кейін Иоанн Лейденскийдің қолында болды. Лейденский 1534 ж. магистратты «12 старейшинаның» Советімен ауыстырды; шіркеу, монастырь, қаладан қашқан немесе қуылған азаматтардың мүліктерін, қымбат металдарды көпіршік пайдасы үшін конфискеледі, баю мақсатында жүргізілген саудаға, зат айырбасына алдымен тежеу, кейіннен тыйым салды т. б. шараларды жүзеге асырды. Мюнстерді «нағыз христиандардың» бір тұтас қауымы (коммунасы), құдай қалаған қала деп жариялады. Мюнстер коммунасының жүргізген шаралары мен программасы феодализм революциялық жолмен жоққа шағару және буржуазиялық өзгерістерді жүзеге асыру мәселелерінен аса алмады. 1535 ж. 25 маусым епископ әсекерлері Мюнстерді алды.

Санат:Германия тарихы
Санат:1534 жыл
Мятаджи

**Мятаджи** (лақан аты шын аты – Аннакалыч; 1822 ашхабат маңы, Кеши аулы, – 1884) – түркімен ақыны. Мятаджи өлеңдері фольклорға жақын, көпшілігі халық әндерімен айтылады. Мятаджи кедей болған, диқаншылықпен күн көрген. Ол шығармаларында адам бойындағы сұлулық пен сүйіпеншілікті («Қолдан кетер», «Айпері»), туған өлкенің бай да сұлу табиғатын («Осында бар»), ерлік, батырлықты («Керекті»), әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздікті («Ол кедей болғанда»), шаруалардың ауыр түрмысын («Бидай») суреттеді. Әнші Халли-Бахшы (1857–1940) Мятаджимен жақын дос болды, оның өлеңдерін таратушылардың бірі болды. Мятаджидың таңдамалы шығармалары 1962 ж. түркімен тілінде жеке кітап болып жарияланды.
Набизаде

**Набизаде** (Nabizade) Назым (1862, Стамбул,–6. 8. 1893, сонда) – түрік жазушысы, түрік әдебиетіндегі реалистік мектептің алғашқы өкілдерінің бірі. 1886 ж. Стамбулда әскери академияны бітіріп, математикадан, әскери істен сабақ берді. Шығармалары 1880 жылдан бастап жарияланды. Романист әрі  новеллист ретінде белгілі болды.  «Қара Бибик» деген әңгімесінде (1890) Анатолия шаруаларының тұрмысы мен психологиясын, түрік деревнясындағы әлеуметтік теңсіздікті бейнеледі. «Зехра» романы (1896) Стамбулдың еңбекші адамдарының өміріне арналған.
Наби Юсуф

**Наби Юсуф** (1642, Уфа қ.,–10. 4. 1712, Стамбул) – түрік ақыны. Стамбул. Халеб қалаларында тұрып ғұмыр кешкен. Мемлекеттік билеу орнында ірі қызмет атқарды. Көптеген соғыс жорықтарына қатысып, бастан кешкен оқиғаларын шығармаларында бейнеледі. Негізгі шығармасы – «Хайрийе» (1701, басылуы 1889) дастанында үстем тап өкілдерінің құлқын құмарлығын, озбырлығын, аярлығын шенеп, сол кездегі қоғам өмірінің сан алуан шындығын суреттеді. Халық арасына кең  тараған бұл дастаны 19 ғ-да француз тіліне аударылып басылды. Бұдан кейін жазған «Хайрабад» дастаны да іргелі поэзиялық туынды болды. Наби Юсуф шығармаларынан Аттар, Низами, Науаи сияқты ұлы ақындардың ықпалы байқалды. Ол дастандармен бірге көптеген лирикалық өлеңдер, әдеби зерттеу еңбектер мен трактаттар жазды.
Кәдімгі ементұмсық

**Кәдімгі ементұмсық** – конус тәрізді үлкен тұмсығы және қысқа құйрығы бар дене бітімі тығыршықтай , едәуір ірі денелі  (47-61 кило)  қунақ. Үлкен басы, қысқа денесі және ырғалып үрген жүрісі аздап тотыға ұқсас етеді. Жабын қауырсындарының реңі сүйкімді, шарап реңкті сұрғылт және қоңырқай олып келеді. Қанаты және құйрығы ақ аралас қара түсті. Аталығы мен аналығының түстері бірдей десе де болады.
Еуразияның жалпақ жапырақты орманында өмір сүреді, далалық және шөлейт зоналарда болмайды. Қазақстанда кәдімгі ементұмсық тек қана көктемде және күзде, әсіресе атыс аудандарда ұшып өтеді. Тек Батыс Тәңіртау аймағындағы Қиыр оңтүстікте, Өзбекстанмен шекаралас жерде оқшауланған ортаазиялық түршенің ұялауы мүмкін. Ол дәлме-дәл іргелес- Піскем  өзенінің жоғарғы ағысында өмір сүреді. Кәдімгі ментұмсық сүйекжемісті өсімдіктердің : шие, қара өрік,  доланалардың тұқымымен қоректенеді. Ол қуатты тұмсығымен сүйекшлерді оңай шағып, дәнің алып жейді. Алайда балапандарын бунақденелілермен қоректендіреді. Дауысы- нәзік шиқыл, әуені- күңгірлете шырылдау.
### Дереккөздер
Мініс Әбілтайұлы

**Мініс Әбілтайұлы** (1930 жылы туған, Монғол Халық Республикасы (МХР), Баян-Өлгий аймағы) – МХР-дің ғылымы. Тарих ғылымдарыныӊ докторы болған(1972). Монғол Халық Революциялық партиясының (МХРП) мүшесі. Абай атындағы педагокилақ институтын бітірді (1955). МХРП ОК-нің жанындағы Партия тарихы институты директорының орынбасары болып жұмыс істеді. «МХР Баян-Өлгий аймағындағы қазақ халқының тарихы» атты монографияның тағы басқа ғылыми еңбектердің авторы.

Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Иван Николаевич Назаров

**Назаров Иван Николаевич** (12. 6. 1906, Кошелен с., қазіргі Владимирск обл., Киржачск ауд.,–30. 7. 1957, Москва) – совет химик органигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1953; корр. Мүшесі 1946). 1944 жылдан КОКП мүшесі. К. А. Тимирязев атынд. Москва а. ш. Академиясын бітірген (1931). А. Е. Фаворскийдің шәкірті. 1934–47 ж.  КСРО ғылым академиясының Органик. химия институтында ғылыми қызметкер. Н. ацетилен мен оның туындыларын, әсіресе винилацетиленнің қасиеттерін зерттеді. Физиол. активті қосылыстар қатарын, сондай-ақ промедол дәрісін синтездеді. Диен синтезі арқылы стероидты қосылыстар алды. Мемл. сыйлықтың лауреаты (1942, 1946). 3 рет Ленин орденімен және медальдармен марапатталған.
Назугум ақын

**Назугум**  (т. ө. ж. белгісіз) – 18 ғ-да Шығ. Түркістанда Маньчжур басқыншыларына қарсы күресте даңқы шыққан ұйғыр халқының қаһарман ақын қызы. Ол 1825 ж. Қашғарда Жаһангер қожа басқарған көтерілісшілер жеңіліс тапқаннан кейін Маньчжур жендеттерінің айуандық зұлымдығынан қаза тапты. Назугум сауатты болған. Ол өлеңдрін жазып та, ауызша да таратып айтқан. Бірақ шығармалары көп сақталмаған. Ел аузында жатталып, бүгінге жеткен бірқатар  жырларында («Қашғардан аттанғалы басым жастыққа тимеді», «Шыдай алмай қалмақ, қорлығына әзіз жаннан кештім», «Жанжүн кісі жібереді мендей сорлы қатынға» т. б.) Н. ұйғыр халқының басында түскен ауыр тауқыметті суреттеді. Есімі халық аузында аңызға айналған Назугум туралы композитор Қ. Қожамияров «Назугум» операсын жазды.
Наккаш Маурин

**Наккаш Маурин** (ан-Наккаш)  (1814–55) – ливан театр қайраткері, араб театрының негізгі салушы. 1846 ж. Театр өнері бойынша сабақ алу мақсатымен Италияда болды. 1848 ж. Бейрутта әуесқой актерлер күшімен Ж. Б. Мольердің  «Сараңын» жергілікті жағдайға бейімдей отырып сахнаға шақырады. Н. осы спетаельден кейін режиссер, суретші әрі орындаушы ретінде танылды. Ол Бейрутта театр ұйымдастырып, оның сахнасында басқа драматургтардың шығармаларымен қатар өзі жазған «Харн ар-Рашид», «Тапқыр» .
Нақис Савурахун

**Нақис Савурахун** (1854–1923) – ұйғыр ақыны. Қашғар у-нің (қазіргі Шығ. Түркістан) Янгисар қаласында туып өсіп, ғұмыр кешкен. Нақис Савурахун өлеңдері бір жинақ (1885) көлемінде сақталған. Ол үнді жазушысы Иниятуллах Канбунның (1606–71) «Баһары данши» атты кітабын парсы тілінен ұйғыр тіліне аударды (1887), көне қолжазбаларды көшіріп, халық арасына таратты. Нақис Савурахун шығармашылығында махаббат тақырыбы басты орын алғанымен, қоғамдық мәселелерге арналған, халықтың ауыр тұрмысын көрсететін өлеңдері де бар. Оның бірқатар өлеңдерінде ( «Мугани», «Сиыр және бай» т. б.) таптық қайшылық суреттеледі, езуші таптың озбырлығы сыналады, диқандар өмірі мен тұрмысы ( «Бие мен бай» т. б.) шынайылықпен бейнеленеді. Н. 19 ғ-дағы ұйғыр әдебиетінің дамуына үлес қосқан ақын.
Ян Налепка

**Налепка** (Nalepka) Ян (бүркеншік аты – Репкин) (20. 9. 1912, Смижани, Шығ. Славакия,– 16. 11. 1943, Житомир облысы, Овруч қаласының маңы) – словак партизан отрядын ұйымдастырушы әрі оның командирі. Совет Одағының Батыры (2. 5. 1945) және Словак ұлттық көтерілісінің Батыры (5. 5. 1945). Шаруа отбасында туған. Село мұғалімі. 1941 ж. Словакияның клерикалдық-фаш. Қуыршақ үкіметі Налепканы әскери бөлімше құрамында совет-герман майданына жіберді. Н. 101-словак полкінде антифашистік топ құрып, 1943 мамыр айында совет партизандары жағына шықты. Бұрынғы словак солдаттарынан партизан отрядын құрды. Налепка Овруч қаласын азат ету ұрысында қаза тапты. 1-дәрежелі Ақ арыстан орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Намейсис

**Намейсис** –13 ғ-дың 70–80 жылдарында земгалдардың көсемі (король). 1279 жылдың көктемінде Айзкраукл түбінде Литвамен шайқас кезіндегі Ливон орденінің жеңілісін пайдаланған Намейсис Земгалдардың орден өкіметіне қарсы көтерілісін басқарды. Земгалдар өз астанасы Терветені неміс гарнизоннынан азат етті (1279), рыцарьлардың Добеле қамалына шабуылын тойтарды. Ригага жорық жасады. 1281 жылдың жазында орден көтерілісшілердің қарсылығын басты. Намейсис Литваға қашты. 1281 жылдың күзінде ол Тевтон орденіне шабуылға шаққан Литва әскерін басқарды.