open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Темір хан

**Темір хан** (туған жылы белгісіз – 1412 жыл) – Алтын Орданың ханы (1411–1412). Ұрыс ханның ұрпағы. Әкесі Болат хан қайтыс болғаннан кейін Едіге бидің қолдауымен билікке келді. Едігенің қызына үйленді.

Әкесінің венециялық саудагерлердің факториясы болып табылатын Қырымдағы Тана қаласын басып алу жолындағы әрекетін жалғастырып, бұған қол жеткізді. Оның қаланы басып алуы венециялық саудагерлерге 100 мың дукаттан астам шығын әкелді. Едігемен бірлесіп Тоқтамыс хан ұрпағы – Жәлеләддинмен күрес жүргізіп, оны Литва князі Витовтаның иелегіне барып паналауға мәжбүр етті. Жалеләддинмен күрестегі табыстар Темірдің беделінің артуына ықпал етті. Ол өзінің қолдаушысы болған Едігенің ықпалынан құтылуды көздеп, оған қарсы күрес жүргізді. Жайық өзен бойында, Сарайшық қаласы маңында Темір мен Едіге әскерлері арасында шайқас болды. Бұл шайқаста жеңілген Едіге Хорезмнің астанасы Үргенішке қашты. Темір өз әскерімен Едігенің көзін жою мақсатындағыа Үргенішке жорыққа аттанып, қаланы 6 ай бойы қоршауға алды. Бірақ Темірдің жорықта жүргенін пайдаланған Жалеләддин Сарайшықты басып алды. Темір қайтып оралғанда Жалел әд-Дин әскерінен жеңіліс тауып, өзі қашуға мәжбүр болды. Осыдан кейін көп ұзамай Темір белгісіз жағдайда қайтыс болған.

## Дереккөздер
 	

Санат:Алтын Орда хандары
Лаплас түрлендіруі

**Лаплас түрлендіруі** — “оригинал” немесе "түпнұсқа" деп аталатын t (0) нақты айнымалының f(t) функциясын s=\sigma+i\omega кешендік айнымалының 
: F(s)=\mathcal{L}\left\{f(t)\right\}=\int\limits_0^\infty e^{-st}f(t)\,dt.
функциясына келтіретін түрлендіру. Бұл сызықты функционалдық түрлендіру болып табылады.  Бұл өрнектің оң жағы *Лаплас интегралы* деп аталады.
Лаплас түрлендіруі операциялық есептеулерде, автоматты реттеуіштерге байланысты есептерді шешкенде жиі қолданылады. Электротехника, гидродинамика, жылу өткізгіштік, механика есептерінің бірқатары Лаплас түрлендіруі қолданалатын әдістер арқылы шешіледі. Лаплас түрлендіруін *1812 ж.* Лаплас енгізген.
### Кері Лаплас түрлендіруі
Кешендік анымалылы F(s)\  функцияларының кері Лаплас түрлендіруі деп келесі шартты қанағаттандыратын f(t)\  нақты айнымалылы функциясын айтады:
: f(t)=\mathcal{L}^{-1}\{F(s)\}=\frac{1}{2\pi i}\int\limits_{\sigma_1-i\cdot\infty}^{\sigma_1+i\cdot\infty} e^{st}F(s)\,ds,
мұндағы \sigma_1\  — әлдебір нақты сан. Бұл өрнектің оі жағы *Бромвич интегралы* деп аталды.

## Дереккөздер


Санат:Интегралдық түрлендіру
Санат:Гармоникалық талдау
Тимофей Николаевич Грановский

**Тимофей Николаевич Грановский**(1813–1855) – тарихшы-ғалым, профессор (1839), қоғам қайраткері. Орск қаласында (Ресей) дворян отбасында дүниеге келген. 1831–1835 ж. Санкт-Петербург университетінде, 1839 ж. Мәскеу университетінде оқыған. Жоғары біліктілігімен қоса асқан шешен болған. 19 ғ-дың 90-жылдарында Батыс Қазақстан облысын аралап, бүкіл Орта Азияны түгел иемденген Әмір Темір дәуірі жөнінде бірнеше ғылыми дәрістер дайындаған. Кеңес өкіметі кезінде оның еңбектері бірнеше рет басылып шықты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Николай Федорович Гращенков

**Николай Федорович Гращенков** (*4.2.[[1929]], [[Ресей]], [[Смоленск облысы]] Духовщина ауданы Сущево деревнясы – [[2006]]*) – техника ғылым докторы (1972), профессор (1972). Мәскеу тау-кен институтын бітірген (1955). 
*1959–1962 жылдары осы институтта ассистент, оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1962–1980, 1981–1991 жылдары Қарағанды политехникалық институтында *(қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті)* оқу ісі жөніндегі проректоры, 1992 жылдан профессор қызметін атқарады.
*236 ғылыми еңбегі, оның ішінде 3 монографиясы бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сансызбай Мұқаметқалиұлы Жиентаев

**Сансызбай Мұқаметқалиұлы Жиентаев** – экономика ғылымдарының докторы (1996), професор (1997). 
## Қысқаша өмірбаяны

1976 Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. 
1976–80 Осы университетте аспирант, кіші ғылыми қызметкер, 
1980–91 Қостанай ауылы шаруашылығы институтында (қазіргі Қостанай мемлекеттік университеті) ассистент, кафедра меңгерушісі, доцент, декан;
1994–97 Қостанай мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі болды. 
1997 жылдан проректор қызметінде. Сансызбай Мұқаметқалиұлы Жиентаев 50-ден астам  ғылыми жарияланымның авторы. Шығармалары: Хозяйственный расчет и НТП в сельском хозяйстве, А., 1992; Приватизация в сельском хозяйстве Казахстана, М., 1994.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1952 жылы туғандар
Леонид Никитович Грибанов

**Леонид Никитович Грибанов**(1905–1975) – биология ғылым доктыры (1965). Сібір ауыл және орман ш. институтын (1928) бітірген. Қазақ мемлекеттік а. ш. институтында доцент, профессор (1953–75) қызметтерін атқарды. Орман ш. және орман мелиорациясы мәселелері бойынша 100-ге жуық ғылыми еңбегі жарияланды. Грибановтың ғылыми-зерттеу еңбегінің негізгі бағыты – Қазақтың ұсақ шоқыларындағы орман түрлерін нәсілдік жағынан сыныпқа бөлу және Қазақстанның жолақты қарағайлы ормандарында орман ш-н ғыл. тұрғыдан зерделеу мәселелері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Темір әулеті

**Темір әулеті** – Темір мемлекетінде (1370 – 1507) билік жүргізген әулет. Негізін Әмір Темір қалаған. Ол өлгеннен кейін Темір мемлекеті жеке иеліктерге бөлініп, онда ұрпақтары билік жүргізді. 1405 – 1409 жылы Мауераннахрда Халилсұлтан ибн Мироншаһ, Хорасанда Шаһрух (Әмір Темірдің кенже ұлы) билік етті. Дегенмен, жазба деректерде Темір мемлекетінің басшысы 1409 – 1447 жылы Шаһрух, 1447 – 1449 жылы Ұлықбек деп саналады. Бірақ жергілікті билеушілер олардың билігін мойындай қоймады. Мауераннахрда 1449 – 1450 жылы Әбдулатиф ибн Ұлықбек, 1450 – 1451 жылы Абдуллоһ ибн Ибраһимсұлтан, 1451 – 1458 жылы Әбу Саид ибн Сұлтан Мұхаммад, 1469 – 1494 жылы Сұлтан Ахмад ибн Әбу Саид, 1494 – 1498 жылы Махмуд ибн Әбу Саид, 1498 – 1500 жылы Сұлтан Әли ибн Сұлтан Махмуд; Хорасанда 1449 – 1457 жылы Әбілқасым Бабыр, 1457 – 1459 жылы Сұлтан Махмұд ибн Әбілқасым Бабыр, 1460 – 1506 жылы Сұлтан Хұсейн Байқара, 1506 – 1507 жылы Бадиуззаман билік етті. 1500 жылы Мауераннахрды Мұхаммед Шайбани басып алып, 1507 жылы өз үстемдігін Герат пен Хорасанға орнатып, ондағы Темір әулетін биліктен тайдырды. Темір әулетінің өкілі болып табылатын Бабыр 1526 жылы Үндістанда 1858 жылға дейін билік құрған Моғол әулетінің негізін қалады. Темір әулеті жайында Низами әд-Дин Шами “Зафар-нама”, Гийас әд-Дин Әли Йезди “Темірдің Үндістанға жасаған жорығының күнделігін”, Мұхаммед бин Фазлаллах Мусви “Тарих-и Хайрати”, Шараф әд-Дин Әли Йезди “Зафар-намауылыий Тимури” жазбаларында деректер мологиялық Сонымен қатар Бабыр жазған “Бабырнамада”, оның қызы Гүлбадан бегім жазған “Құмайыннамеде” Темір әулетінің тарихы баяндалады.

thumb|right|150px|''"Ақінген мазары'', Темір дәуірінің сәулет үлгісі.
## Сілтемелер

 	

Санат:Иран тарихы
Санат:Орта ғасырлардағы Әзербайжан
Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:1526 жылы таратылғандар
Санат:Азия монархиялары
Санат:Ислам тарихы
Санат:Мұсылман әулеттері
Санат:Иран
Санат:1370 жылы құрылғандар
Катеноид

:**Катеноид** (*латынша catena – шынжыр және грекше  eіdos – түр*) – 
: y=a\,\operatorname{ch}\,\frac{x}{a} тізбекті сызығының OX осінің бойымен айналуы нәтижесінде пайда болатын бет. 
Сонымен қатар катеноидты параметрлік координаттармен өрнектеуге болады:
: u\in\R, \quad v\in\left[0;2\pi\right[,\qquad
\begin{cases}
x=\operatorname{ch}(u)\,\cos(v)\\
y=\operatorname{ch}(u)\,\sin(v)\\
z=u\end{cases},
мұндағы \operatorname{ch} — гиперболалық косинус.
Ол ең кіші (минимал) бетке жатады. Бұл бетті француз математигі Ж.Менье (1754 – 1793) ашқан (1776). Ал оны “Катеноид” деп атаған (1831) бельгиялық математик әрі физик Ж.Плато (1801 – 1883) болды.

## Дереккөздер:


Санат:Беттер
Ниязбек Хамзаұлы Ыбыраев

**Ыбыраев Ниязбек Хамзаұлы** (26.2.1954 ж.т.) – физика-математика ғылымының докторы (1998), профессор (2001). Қарағанды мемлекеттік университетін (1977) бітірген. 1982 жылдан осы университетте оқытушы, аға оқытушы (1982–1986), доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1986–2005) қызметтерін атқарды. 2005 жылдан декан. «Люминисценция и динамика электронных возбуждений в молекулярных конденсированных средах» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 150-ден астам ғылыми  жарияланымның авторы.

## Шығармалары:
*Влияние температуры на мифацию триплетного экситона в пленках Ленгмюра-Блоджетт (2002); 
*Тһе Structure аnd Рroperties оf Lanmuir Films оf Аmphiphilic NіІе Red. Russian Jour. оf Рһуs.
*Міgration оf triplet Ехсіtations іn Сһryzinе Glass films.
*Molecular сrystals and liquid сrystals (2005); 
*Строение и свойства ленгмюровских пленок амфифильного нильского красного (2005)

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қарағанды облысы
Хайролла Алтынбекұлы Оспанов

**Хайролла Алтынбекұлы Оспанов** (3.9.1947 Қарағанды қаласы – 27.5.2003 Ақтау қаласы) – *тау-кен иненер*, *[[экономика]] ғылым докторы* (1988). 

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан.
***1970** Қарағанды политехникалық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген 
***1970-1972** ассистент, 
***1972-1992** Мәскеу тау-кен институтында аспирант, кіші, аға ғылым қызметкер, доцент, профессор 
***1990-1991** «Ростовкөмір» өндірістік бөлімі бас директорының (1990–1991)
***1992-1994** Қазақстан Сыртқы экономика байланыстар министрінің кеңесшісі, 
***1994-1996** Қазақстан Республикасы Сауда және өнеркәсіп министрінің орынбасары 
***1996-1997** министрі 
***1997-1999** осы министрліктің департамент директоры  болды. 
***2001 жылдан** өмірінің соңына дейін «Маңғыстаумұнайгаз» Ақтауда компания директоры қызметтерін атқарған. 
## Ғылыми еңбектер
«***Экономическое проектирование организационных систем управления производством***» деген тақырыпта доктор диссертация қорғаған.. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан министрлері
Саят Мұратұлы Ыбыраев

**Ыбыраев Саят Мұратұлы** 
 (14.10.1966 ж.т., Алматы қ.) – техника ғылымының докторы (1997). Мәскеу мемлекеттік университетін (1988), Қазақ КСР-і ғылым академиясының Математика және механика  институтының аспирантурасын (1991) бітірген. Осы институтта инженер (1989–91), ҚР ҰҒА-ның Механика және машинатану институтында аға (1992–97), жетекші (1997–2000) ғылыми қызметтер атқарды. 2000 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде профессор, кафедра меңгерушісі. «Модульный синтез и анализ плоских рычажных механизмов и манипуляционных устройств со многими степенями свободы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 30-дан астам ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қазынашы

**ҚАЗЫНАШЫ** – 1) қазынаны басқарушы сарай қызметшісі; 2) мемлекеттік кірістердің түсуін, бюджеттен төлемдер төленуін ұйымдастырушы, осы операциялардың есебін жүргізуші және оның барысын бақылаушы лауазымды адам; 3) ірі компанияның айналымға түспейтін бос қаражатын басқарумен, өзара қарыз алысумен, бағалы қағаздар рыногін қолдаумен, есеп-қисапты бақылаумен айналысатын қызметкер.

## Дереккөздер


Санат:Лауазымдар
Серік Айтмақұлы Ыбыраев

**Ыбыраев Серік Айтмақұлы** (24.3.1948 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Тасшоқы аулында) – медицина ғылымының докторы (1994), профессор (2001). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы ) бітірген. Алматы қаласындағы Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, Түркістан облысы Шымкент қаласындағы Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1972–2004), бөлім және лаборатория меңгерушісі, Қарағайлы ауылы ауруханасының учаскелік терапевті, бас дәрігері (2004–2006) қызметтерін атқарды. 2006 жылдан Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық орталығының директоры. 120-дан астам ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы.

## Сілтемелер
Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы 

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Санат:Қарағанды облысы
Санат:1948 жылы туғандар
Катехизис

:**Катехизис**, катихизис (*грекше  katechesіs – нақыл, өсиет*) 
*1) христиан дінінің негізгі ережелері жинақталған нұсқау. Христиандықтың алғашқы ғасырларында “Катехизис” термині шоқындыру алдындағы ауызша өсиеттерді білдірді. 16 ғасырдан бастап христиан шіркеуінің ілімін ұғымды етіп, сұрақ-жауап түрінде баяндайтын кітап “Катехизис” деп аталды. Православие, протестант, католик шіркеулерінің өз катехизистері бар; 
*2) сұрақ-жауап түрінде жазылған шығарма.

## Дереккөздер


Санат:Шығарма
Бекен Бекмұратұлы Ыбырайымов

**Бекен Бекмұратұлы Ыбырайымов ** (10.3.1950 жылы т., Алматы облысы, Қарасай ауданы Байбосын а.) – филология ғылымдарының докторы (1998), әдебиет сыншысы.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* «Жетісу» газетінде әдеби қызметкер (1973–74)
* Мемлекеттік баспа к-тінде қызметкер (1974–77)
* «Қазақ әдебиеті» газетінің меншікті тілшісі (1977–82)
* Қазақстан Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер, директордың орынбасары (1987–2006)
* 2006 жылдан «Көгершін» журналының бас редакторы
* Қазақ гуманитарлық заң университетінда кафедра меңгерушісі.

## Ғылыми еңбектері
«Қазіргі қазақ балалар прозасы және рухани-эстетикалық даму мәселелері» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер

Санат:10 наурызда туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қарасай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты қызметкерлері
Санат:Жетісу газеті қызметкерлері
Санат:Қазақ әдебиеті газеті тілшілері
Санат:Көгершін журналы бас редакторлары
Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті оқытушылары
Қазынашылық міндеттемелер

**Қазынашылық міндеттемелер** — мемлекеттік бағалы қағаздар. Қазынашылық міндеттемелерді айналысқа қазынашылық немесе уәкілетті қаржы органы шығарады. Қазынашылық міндеттемелер ұстаушысының бюджетке ақшалай қаражат салғанын куәландырады және бүкіл иелену мерзімі бойына тіркелген табыс алуына құқық береді. Әдетте бюджеттің кіріс бөлігін молықтыру, бюджет тапшылығын жабу, мемлекеттік борышты ресімдеу үшін шығарылады.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Қазынды су

**Қазынды су **– ерте дәуірлерде жерге сіңіп, су өткізбейтін қабаттар үстінде сақталып қалған жер асты суы. Құрамы сыйыстырушы тау жыныстарының литогендік өзгеруіне сәйкес келеді. Пайда болу ерекшеліктеріне қарай седиментациялық, көміліп қалған инфильтрациялық және инфлюациялық сулар болып бөлінеді. Табиғи қоры аз, сапасы әр өңірде әр түрлі болғандықтан, көбінесе, пайдалануға жарамсыз.

## Дереккөздер


Санат:Гидрология
Катет

:**Катет** (*грекше  kathetos – тік бағыт, перпендикуляр*) – тік бұрышты үшбұрыштың тік бұрышына жапсарлас қабырғалар. Тік бұрышты үшбұрыштың үш қабырғасының екеуі катет деп, ал үшінші қабырғасы гипотенуза деп аталады
Катет ұзындықтарын Пифагор теоремасы арқылы табуға болады, оған сәйкес гипотенуза ұзындығы квадраты катеттер ұзындықтарының квадраттарының қосындысына тең:

:  c^2 = a^2+b^2 
Катет ұзындығы гипотенуза ұзындығы мен сыбайлас бұрышының косинусының көбейтіндісіне тең:

:  a = c \cos \beta
:  b = c \cos \alpha
Катет ұзындығы гипотенуза ұзындығы мен қарсы жатқан бұрышының синусының көбейтіндісіне тең::
:  a = c \sin \alpha 
:  b = c \sin \beta
Катет ұзындығы екінші катетінің ұзындығы мен қарсы жатқан бұрышының тангенсінің көбейтіндісіне тең:
:  a = b\tan \alpha 
:  b = a \tan \beta
Сол сияқты:
:  a = \sqrt{a_cc}
:  b = \sqrt{b_cc}
Тік бұрышынан түсетін биіктік квадтраты катеттердің гипотенузадағы проекцияларының көбейтіндісіне тең:
:  h^2 = a_cb_c
Мұндағы
: a,b — катеттер
: c — гипотенуза
: \alpha — a катетіне қарсы бұрыш
: \beta  — b катетіне қарсы бұрыш
: a_c,b_c — a және b катеттердің гипотенузаға проекциялары.
Катеттер тікбұрышты үшбұрыштің үш биіктіктерінің екеуімен беттеседі.
## Дереккөздер:


Санат:Үшбұрыш геометриясы
Санат:Тригонометрия
Қадиша Базарбайқызы Оспанова

**Қадиша Базарбайқызы Оспанова**  (1959 жылы туған) – *[[медицина]] ғылым докторы* (2003), *[[профессор]]* (2004). 
***1982** Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 
***1989-1996** Осы институтта ассистент, аға оқытушы, доцент, 
***1997** кафедра меңгерушісі  декан, 
***1998-2006** профессор қызметтерін атқарды.
## Ғылым еңбектері
«***Иммуномониторинг эффективности лечения хирургической инфекции***» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.. 
## Дереккөздер


## Қосымша мәліметтер
*Қадиша Базарбайқызы Оспанова 

Санат:Ғылым
Катиб Челеби Қажы Халифа

:**Катиб  Челеби Қажы Халифа**, Мустафа ибн Абдаллах (*1608, Түркия, Стамбұл – 1657*) – түрік текті араб ғалымы. 
*Жиырма екі шығарманың авторы. 
*1624 – 35 жылы Анадолыда әскери қызметте болады. 
*1635 жылы Стамбұлға қайта оралады. 
*Үлкен байлыққа мұрагер болып, әдеби шығармашылықпен көбірек шұғылдана бастайды.
*1645 жылыатты әскерлерді бақылау идарасындағы қызметінен кетеді, алайда 1948 жылы сол идараға халиф лауазымына тағайындалады. 
*Ең әйгілі еңбегі “Кашф аз-зунун ән-асами-л-кутуб уа-л-фунун” (“Кітап атаулары мен білім салаларына қатысты ой ашылулары”) деп аталатын библиогрфиялық сөздік. Парсы тіліндегі “Тагвим ат-тауарих” (“Хронологиялық кесте”) атты келесі танымал туындысына түрік тілінде кіріспе және қосымша берген (1648). Бұл шығарма космография туралы мағлұматтарды баяндаудан басталып, жыл санаудың түрлі жүйелерін толық түсіндіруге ұласады, сосын әлемнің жаратылуынан їижраға дейінгі, хижрадан 1667 – 68 жылдарға дейінгі хронологияны келтіреді

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Катиб

:**Катиб** (араб. KөTBџ) – көшірмеші, хат жазушы; 
*“Кітап” деген сөзден шыққан. 
*“Катиб”  термині бағзы заманнан  жеткен ескі өлеңдерде ұшырасады. Өз кезінде көшірмешілер едәуір рөл атқарған. Мысалы, мемлекет. басқару жүйесі өркендеген Иранда Катибтердің бірнеше тобы өмір сүрген. Олардың ең бастысы – катиб әс-сирр (үкімет құрамындағы кісінің хатшысы), енді бір тобы – катиб әл-инша (жазғыш), катиб әл-джайш (әскери істермен шұғылданушы) деген атақтарға ие болған.
*Орта ғасырларда қалалардың базарларында сәлем, арыз хат жазып беруді кәсіп еткен сауатты кісілер де болған. Бұлар да “Катиб” аталған.

## Дереккөздер


Санат:Көшірмеші
Қазыбек Әбусағитұлы Жиреншин

**Қазыбек Әбусағитұлы Жиреншин** – заң ғылымдарының докторы (1997).
## Қысқаша өмірбаяны

1971 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университетте ассистент;
1971–91 доцент; 
1991–92 декан; 
1994–95, 1998 жылдан Қазақ мемлекеттік заң институтының (қазіргі Астана қаласындағы Қазақ гуманитарлық заң университеті) проректоры; 
1995–98 кафедра меңгерушісі, професор қызметтерін атқарады. «Политическое развитие Казахстана во второй половине ХІХ – начале XX веков» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазыбек Әбусағитұлы Жиреншин 100-ден астам ғыл. жарияланымның авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1948 жылы туғандар
Сергей Михайлович Эйзенштейн

**Сергей Михайлович Эйзенштейн** (; 22 қаңтар, 1898, Рига, Ресей империясы — 11 ақпан, 1948 , Мәскеу, КСРО) — кеңес кинорежиссері, өнер теоретигі, педагог, РКФСР-дың еңбек сіңерген өнер қайраткері (1935), өнертану ғылым докторы (1939), профессор (1937).

## Өмірбаяны
Архитектордың отбасында дүниеге келген. Петроград қаласындағы құрылыс инженерлері институтында (1916—1918) оқыды. 1920 жылдан Мәскеу қаласындағы Пролеткульттың Бірінші жұмысшы театрында әуелі декорация, одан кейін көркемдік бөлімінің меңгерушісі болып, тұңғыш рет Джек Лондонның шығармасы бойынша «Мексикандық» спектаклін (1921, В. С. Смышляевпен бірге) қойды.

1921—1922 жылдары В. Э. Мейерхольд жетекшілік еткен Мемлекеттік жоғары режиссерлер шеберханасында оқып, сахна өнері бойынша дәріс алды. Эйзенштейн кинодағы қызметін 1924 жылы бастап, келесі жылы алғашқы «Ереуіл» атты фильмін қойды. «Ереуіл» фильмінің идеялық-тақырыптық бағыттары мен эстетикалық принциптері 1925 жылы қойған «Потемкин броненосецінде» одан әрі жалғасын тапты. Бұл фильм дүниежүзілік кино өнерінің тарихи даму жолында жаңа кезеңге айналды.

Бұдан кейінгі жылдары Эйзенштейн революция тақырыбына арнап «Қазан» (1927, Г. В. Александровпен бірге) және «Ескі мен жаңа» (1929) фильмдерін жасады. Тарихи қаїармандық-патриоттық тақырыпты қозғаған эпик.

«Александр Невский» (1938) мен 2 сериялы «Иван Грозный» (1944 —1945) фильмінде режиссерлік және актерлік өнер, музыка, сөз, дыбыс пен бейнелеу құ-ралдары секілді кино өнерінің барлық компоненттері өзара жарасымды тоғыстығын тапты.

2-дүниежүзілік соғыс жылдары Алматы қаласында тұрып, «Иван Грозный» фильмінің алғашқы сериясын қойды. ЦОКС-тің жанынан қазақ киноактерлері мектебін ұйымдастыруға қатысып, осында кино өнері жайында лекциялар оқыды.

1932 жылдан Мәскеу қаласындағы Мемлекеттік кинематография институтының режиссура кафедрасын басқарып, педагогика қызметпен шұғылданды.

1940 жылы осы қаладағы Үлкен театрда Р.Вагнердің «Валькирия» операсын қойды. Кино өнерінің тарихы мен теориясы мәселелеріне арналған көптеген мақалалар, зерттеулер мен эсселер жазды.

КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1941, 1946). Ленин орденімен және «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Библиотека киноискусства им. С. М. Эйзенштейна
* Сергей Эйзенштейн на сайте журнала «Сеанс» 
* Сергей Эйзенштейн в БСЭ 
* «Духовная семья Эйзенштейна»

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1898 жылы туғандар
Санат:1948 жылы қайтыс болғандар
Санат:XX ғасырдағы Ресей өнертапқыштары
Қазірет (Қостанай облысы)

**Қазірет** — Қостанай облысы Жітіқара ауданы, Большевик ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жітіқара қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 60 км-дей жерде, Орал сырты үстіртінде, дала белдемінде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы “Жітіқара” қой кеңшары болып қаланды. 1997 жылдан кеңшар негізінде 21 фермерлік шаруашылық, 1 ЖШС құрылды. Ауылда байланыс бөлімшесі, дүкен, орта мектеп, мәдениет үйі, фельдшерлік-акушерлік пункт, мешіт, 2-дүниежүзілік соғысы жылдарында қаза болған ауыл тұрғындарына арналған ескерткіш бар.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1148 адам (576 ер адам және 572 әйел адам) болса, 2009 жылы 121 адамды (59 ер адам және 62 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы елді мекендері
Александр Лазаревич Жовтис

**Александр Лазаревич Жовтис** (5.4.1923, Украина, Винница қаласы – 4.11.1999, Алматы қаласы) – ақын, аудармашы, филология ғылыми докторлық (1975), професор (1981).

1946 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, «Ленинская смена» газетінде әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі болған. Кейін оқытушылық қызметке ауысып, ҚазМУ-де ұстаздық еткен. 1954 жылы «Кеңес тарихи романдарының проблемалары жайында» кандидаттық диссертация қорғаған.
1978 жылдан бері Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында орыс және шетел әдебиеті кафедрасында профессор боп істеген. 1975 жылы «Еркін өлеңнің проблемалары және өлеңдік формалардың эволюциясы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.

Абай, С. Торайғыров, Ж. Сыздықов, Ж. Молдағалиевтердің бірқатар шығармасын орыс тіліне аударған. Қазақтың халық әндерінің сөзін тәржімалап, «На свете красивых нет» деген атпен жеке кітап етіп шығарды. 1977 жылы Мәскеуде «Художественная литература» баспасынан «Огонек степи» деген атпен С.Торайғыров өлеңдерінің таңдамалы жинағын бастырды. «Қар жамылған бамбук», «VIII — XIX ғасырдағы корей поэзиясының антологиясы» атты аударма кітаптарын шығарды.

## Шығармалары
*Стихи нужны. Научный труд. А., «Жазушы», 1968; 
*На свете красивых нет. Казахские песни. Аударма. А., «Жазушы», 1980; 
*Эхо. Книга избранных переводов. А., «Жазушы», 1984
## Дереккөздер


Санат:КСРО жазушылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Раушан Сәлімқызы Ыдырысова

**Ыдырысова Раушан Сәлімқызы** (18.10.1945 ж.т., Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (1991), профессор (1993). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1969, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті ) және аспирантурасын (1974) бітірген. Осы институтта ассистент (1974–80), кафедра меңгерушісі, профессор (1980–85) қызметтерін атқарды. 1990 ж. «Патогенетические особенности и иммунокорригирующая терапия при вирусном гепатите В у детей» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. 

## Сілтемелер
*Қазақ ұлттық медицина универстиеті 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Эйлер интегралдары

[thumb| alt=A.|175px| ''[Интеграл*.]]

*'Эйлер интегралдары''' –  (бірінші текті Эйлер интегралдары не бета-функция) және  (екінші текті Эйлер интегралдары не гамма-функция) түріндегі интегралдар. Бұл интегралдар француз математигі А.Лежандрдың ұсынысы бойынша Эйлер интегралдары деп аталған.

## Дереккөздер


Санат:Білім
Махмұт Пайзахметұлы Ырысметов

**Ырысметов Махмұт Пайзахметұлы** (26.12.1936 ж.т., Түркістан облысы Шымкент қ.) – химия ғылымының докторы (1994), профессор (1995). Ташкент мемлекеттік унивеситетін (1961) және Қазақстан ҒА-ның Химия ғылымдары институтының аспирантурасын (1968) бітірген. Қазақ химия-технология институтында (1963–65, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті ) оқытушы, 1969 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер болып қызметтер атқарды. 180-нен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Сілтемелер
*Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шеминовское

**Шеминовское** — Қостанай облысы Қостанай ауданы, Майкөл ауылдық округінің құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тобыл қаласынан солтүстік-батысқа қарай 35 км, Қостанай қаласынан 25 км жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 661 адамды (312 ер адам және 349 әйел адам) құраса, 2009 жылы 654 адам (315 ер адам және 339 әйел адам) болды.

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұйымдастыру кезінде қаланды. 1932-1956 жылы ұжымшар, 1956-1996 жылы астық өсіретін “Майкөл” кеңшары бөлімшесінің орталығы болды. Оның негізінде Шеминовскоеде шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл арқылы Қостанай-Троицк (Ресей) автомобиль жолы өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы елді мекендері
Ла-плата шығанағы

**Ла-Плата шығанағы**, (*исп.Rіo de la Plata — күміс өзен*) — Атлант мұхитында, Оңтүстік Американың оңтүстік-шығысында. Ла-Плата шығанағы — Парана және Уругвай өзендерінің эстуарийі саналады. *Ұзындығы* 320 км, *ені* 220 км, *тереңдігі* 10 — 20 м. Судың толысуы жарты тәулік (*1 м-ге дейін*) уақытқа созылады.  Парана және Парагвай өзендерін бойлай құрлыққа сұғына енген ауқымды Ла-Плата ойпаты орналасқан. Оның *ұзындығы* 2300 км, *ені* 900 км. Ірі қалалары мен порттары — Буэнос-Айрес, Ла-Плата (*[[Аргентина]]*) және Монтевидео (*Уругвай*).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шығанақтар
Санат:Атлант мұхиты шығанақтары
Катодтық люминесценция

:**Катодтық люминесценция **– люминофорды электрондар шоғымен (*катод сәулесімен*) қоздыру нәтижесінде пайда болатын люминесценция; радиолюминесценцияның бір түрі. Электрондар шоғының алғашқы атауы – катод сәулелері. “Катодтық люминесценция” термині осыдан шыққан. Газдардың, молек. кристалдардың, органикалық люминофорлардың, кристалдық фосфорлардың Катодтық люминесценциялану қабілеті бар. Электрондар шоғының әсеріне сезімтал әрі жеткілікті дәрежеде жарық бере алатын кристалдық фосфорлар – катодтық люминофорлар ретінде қолданылады. Катодтық люминесценция байқалу үшін бөлініп шығатын электрондардың энергиясы кристалды фосфорлардың иондалу потенциалынан 1,5 есе артық болуының өзі жеткілікті. Катодтық люминесценцияны қоздыру үшін, әдетте, 100 эВ-тен жоғары энергиясы бар электрондар шоғы пайдаланылады. Катодтық люминесценцияның спектрі фотолюминесценция спектріне ұқсас болып келеді және оның пайдалы әсер коэффициенті электрондар шоғы энергиясының 1 – 10%-іне дейін жетеді. Мұнда электрондар шоғы энергиясының негізгі бөлігі жылуға айналады. Катодтық люминесценция вакуумдық электроникада (теледидарлардың, осциллографтардың, электронды оптикалық түрлендіргіштердің, тағы басқа экрандарын жарықтандыру үшін) қолданылады. Катодтық люминесценция құбылысы электрондар шоғымен қоздырылатын лазерлерді жасаудың негізіне алынған.

## Дереккөздер:


Санат:Физика
Әлібай Ысқақбаев

**Ысқақбаев Әлібай** (7.5.1946 ж.т., Алматы облысы Жамбыл ауданы Қастек а.) – физика-математика ғылымының докторы (1998), профессор (1999). ҚазМУ-ды (1968, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ҒА-ның физика-математика институтында ғылыми қызметкер (1968–74), Қазақ политехникалық институтында (1974–79, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық универстиеті), қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы нда кафедра меңгерушісі (1979–84) болды. Қазіргі кезде ҚазҰУ-да доцент (1985–99), профессор қызметін атқарады. «Рассеянное разрушение вязкоупругих тел: теоретическое и экспериментальное исследование» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.

## Сілтемелер
*Қазақ ұлттық техникалық универстиеті
*Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Эйлер сандары

[thumb| alt=A.|175px| ''[Эйлер Леонард*.]]
[[Сурет:Knights tour (Euler).png|thumb| alt=A.|175px| *Эйлер сандары*.]]
[[Сурет:Euler's formula.svg|thumb| alt=A.|175px| *'Эйлер формуласы**.]]

**Эйлер сандары''': 
*1) математикада  функциясын  дәрежелік қатарға жіктегенде  өрнегінің коэффициенті болатын En бүтін сандары. Бұл сандарды 1755 жылы Леонард Эйлер енгізген. Эйлер сандары (Е+1)n +(Е–1)n=0, n=1, 2, 3,, E0 =1 (дәрежеге шығарғаннан кейін Ek-нің орнына Ek қойылады) түріндегі рекурренттік қатыспен, ал бернулли сандарымен және  қатыстары арқылы байланысқан. Эйлер сандары математикалық анализдің әр түрлі формулаларында кездеседі. 
*2) Гидродинамикада сұйық ағынның екі нүктесіндегі қысым айырымының (р1–р2) сол ағынның  ( – сұйық тығыздығы,  – ағыс жылдамдығы) динамика қысымына қатынасына тең өлшемсіз шама, En яғни:  Шекаралары геометрия тұрғыдан ұқсас болатын 1 және 2 екі ағынның динамика тұрғыдан да ұқсас болатындығы гидродинамикада дәлелденеді. Осы жағдайда бұл ағындардың Эйлер сандары да өзара тең болады: Eu1=Eu2. Бұл шарт модельде өлшенген қысым айырымын нақты нысан үшін есептеп табуға мүмкіндік береді. 

## Пайдаланылған әдебиет


Санат:Леонард Эйлер
Санат:Сандар теориясы
Қаржы жылы

**Қаржы жылы** – бюджет, смета, кіріс пен шығыс теңгерімі нысанында жасалып, бекітілген қаржы жоспарлары қолданыста болып, атқарылатын кезең. Бұл кезең бюджеттік жыл күнтізбелік жылмен сәйкес келмегенде пайдаланылады. Қаржы жылы 12 айға тең, оның басталуы мен аяқталуы қаржы және бюджеттік заңнамада көрсетіледі (кейбір елдерде ол 1 шілдеден немесе 1 қазаннан басталады). Оның қолданылу мерзімінің белгіленуіне нақты елде тарихи қалыптасқан дәстүрлер ғана емес, сонымен бірге мемлекеттің белгілі бір мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған саясаты да ықпал етеді. Қаржы жылының көрсеткіштері қаржылық-бюджеттік жоспарлау үдерісінде негізге алынатын болса, ол базалық жыл деп есептеледі.

## Сілтемелер
*http://news.nur.kz/173566.html 
*http://www.kazakhtili.com/index.php/term/%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA+%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80,958-karzhy-zhyly.xhtml?3a4f3af0 

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Айып Рәшитұлы Ысқақов

**Ысқақов Айып Рәшитұлы** (21.2.1959 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Бұлақ а.) – биология ғылымының докторы (1999). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1981, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті ) және КСРО ҒА Жалпы генетика институтының аспирантурасын (1987) бітірген. Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (1985), КСРО ҒА Жалпы генетика институтында стажер (1983–87),Қазақ ауыл шаруашылық академиясында ғылыми хатшы (1994–95), Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1995–97), Қазақ ұлттық аграрлық университетінде кафедра меңгерушісі, проректор (1997–2003) болды. 2003 жылдан Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті нде проректор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Сілтемелер
*Қазақ ұлттық аграрлық университеті 
*Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті
## Дереккөздер
Қаржы есеп-қисабы

**Қаржы есеп-қисабы** – кәсіпорынның, ұйымның қаржы жағдайы, оның өзгерістері туралы арнаулы қарастырылған ережелер бойынша есептеме нысандары түріндегі ақпарат, яғни олардың бухгалтерлік теңгерімді, қаржы-шаруашылық қызметтің нәтижелері туралы, ақшалай қаражаттың қозғалысы туралы есепті, оған түсініктеме жазбаны және басқа қосымша ақпаратты, кестелерді, диаграммаларды қамтитын есептемесі. Шоғырландырылған есептеме (серіктестіктің есептемесі) және жекелеген есептеме (серіктестіктің әрбір мүшесінің есептемесі) түрлеріне бөлінеді. Сыртқы пайдаланушылар (инвесторлар, әріптестер, мемлекеттік органдар, т.б.) үшін құрамы, құрылымы және мазмұны халықар. стандарттардың талаптарын ескере отырып әзірленген нормалармен (ережелермен) айқындалады. Қаржы есеп-қисабы толық болуға тиіс, яғни онда ұйым қаржысының белгілі бір күнгі және келешектегі жай-күйі туралы бүкіл елеулі ақпарат, жұмысының оң нәтижелері де, теріс нәтижелері де мүліктің, капиталдың, міндеттемелердің нақты жай-күйі де көрсетілуге тиіс. Қаржы есеп-қисабының растығы міндетті түрде тексерілуге тиіс ұйымдардың есеп-қисабы нысандарының құрамында аудиторлық қорытындылардың болуымен қуатталады. Ол міндетті түрде статистика органдарына беріледі, мұның өзі оны сыртқы пайдаланушылар үшін ашық етеді. Сыртқы пайдаланушыларға арналған Қаржы есеп-қисабы базалық үш нысаннан тұрады, олар: бухгалтерлік (қаржылық) теңгерім нысаны, пайда мен залал туралы есептеме нысаны, ақшалай қаражаттың қозғалысы туралы есептеме. Ішкі пайдаланушыларға (ұйымның басшыларына) арналған Қаржы есеп-қисабы қызметтің салалық ерекшеліктері мен ұйымның есеп саясатында көзделген нысандарда болады. Инвестиц. ин-ттардың, акционерлік қо-ғамдардың, бюджеттен тыс сақтандыру ұйымдары мен басқа да кейбір ұйымдардың қаржы есеп-қисабында есеп-қисаптың арнаулы заңнамамен айқындалатын арнаулы нысандары мен қосымша көрсеткіштері болады.

## Сілтемелер
*http://www.homecredit.kz/kz/about/mission.php
*http://www.zakon-online.com/Admin/login.aspx?doc_id=1925315&corr=&text=&fp=0

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Бисембай Мамайұлы Ысқақов

**Бисембай Мамайұлы Ысқақов** (25.3.1948 жылы т., Қостанай облысы Таран ауданы Смайловка а.) – физика-математика ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997).

* ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ)  бітірген.
* Қазақ тау-кен институтының (1974, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) аспирантурасын бітірген.
* Қазақ тау-кен институтында инженер, аға ғылыми қызметкер, оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор (1971–97) болды. 
* 1997 жылдан ҚР Білім және ғылым министрлігінде басшылық қызмет атқарады.
* 120-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:25 наурызда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Бейімбет Майлин ауданында туғандар
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессорлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Қуатбаев

*Қуатбаев Қуанғали - Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы
*Қуатбаев Күнсайын - қазақ композиторы
Қаржы ресурстары

**Қаржы ресурстары** – экономикалық және қаржы қызметі нәтижесінде, жалпы ұлттық өнімді жасау мен бөлу үдерісінде құралатын ақшалай қаражат, мемлекеттің, кәсіпорындардың, бірлестіктердің, ұйымдардың билігіндегі ақша қаражаты мен қорларының жиынтығы. Қоғамдық жиынтық өнім мен ұлттық табысты қайта бөлу барысында құралады. Экономикасы бір орт-тан басқарылатын елдерде басым үлесті мемлекеттің және муниципалдық құралымдардың қаржы ресурстары құрайды, ал нарықтық экономикасы дамыған елдерде қаржы ресурстарының елеулі бөлігі кәсіпкерлік капиталдан тұрады. Қаржы ресурстарының көздері: белгілі бір кезеңде жаңадан жасалған таза табыс, ұлттық байлықтың бір бөлігі (бұрыннан қорланған қаражат), қарыз алу, сыртқы көздерден тартылған қаражат. Қаржы ресурстарының жұмсалу арналары алуан түрлі. Мемлекеттік қаржы ресурстары негізінен салықтар мен алымдар, мемлекеттік мүлікті пайдаланудан, сатудан алынған түсімдер, елдің босалқы алтын қорын сатудан, мемлекеттік облигациялар мен бағалы қағаздарды шығару мен сатудан алынған қаражат, мемл. кәсіпкерлік қызметтен алынған пайда, сыртқы және ішкі қарыз алу жолымен алынатын ақшалай қаражат, сақтық қорлары мен сақтандыру қорларын, заңды және жеке тұлғалардың ерікті жарналарын пайдалану жолымен алынған қаражат есебінен құралады. Жергілікті (муниципалдық) ресурстар елдің қаржы ресурстарының бөлек, біршама дербес бөлігін құрайды. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің (кәсіпорындардың, коммерция ұйымдардың) қаржы ресурстары негізінен өндірістік-кәсіпкерлік қызметтен алынатын табыс алу, акционерлік капитал қалыптастыру, үлеспұлдық және жарғылық жарналар жинау, меншікті мүлікті жалға беру, сату, қарызға қаражат алу, мемлекет тарапынан қаржылық қолдау, шет ел инвестицияларын тарту, сақтандыру өтемдерінің түсімі, айыппұлдық шаралардан түскен қаражат нәтижесінде құралады. Коммерциялық кәсіпкерлік ұйымдардың қаржы ресурстары өзін-өзі қаржыландыру негізінде түсіп, жұмсалады. Бейкоммерциялық ұйымдардың қаржы ресурстары меншікті қызметтің табысынан ғана емес, сонымен бірге жарналар, құрмалдық, қайырымдылық көмек, мемл. қолдау түрінде де құралады.

## Сілтемелер
*http://www.topreferat.kz/load/referattar/arzhy/arzhy_resurstary_referat/16-1-0-2532
*http://kazreferat.kz/product_909.html
*http://www.topreferat.kz/load/kurs/arzhy/ksiporynny_arzhy_resurstary_kursty_zhmys/46-1-0-455

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Қуғантыр

**Қуғантыр** – Күнгей Алатау жотасындағы асу.

## Географиялық орны
Қазақстан (Алматы облысы Райымбек ауданы) мен Қырғызстан шекарасында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3908 м. Жотаның солтүстігіндегі Шілік өзінінің саласы - Қуғантыр өзені бойымен Ыстықкөл көліне құятын Ақсу өзенінің бастауына Қуғантыр арқылы соқпақ жол өтеді. Онымен салт атты адам мамыр-қазан айларында өте алады.Солтүстігінде мореналар, шағын мұздықтар, оңтүстігіндеде қорымтастар кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Күнгей Алатау
Эйнштейн заңы

[thumb| alt=A.|175px| ''[Эйнштейн|Альберт Эйнштейн*.]]

*'Эйнштейн заңы''' – жарық әсерінен жүретін химиялық реакцияларға қатысатын әр молекула жарық сәулесінің бір ғана квантын сіңіретіндігін тұжырымдайтын фотохимияның негізгі заңдарының бірі. Бұл заңды 1912 – 1913 жылдары А.Эйнштейн ашқан. Сіңірілген жарық кванты әсерінен молекуланың бір электроны жоғары энергетикалық күйге ауысып, молекула қозады. Қозған молекула өте қысқа мерзімде басқа молекулалармен реакцияласады, не атом және бос радикалдарға ыдырайды, не энергиясын жоғалтып активсізденеді. Қозған молекуланың өмір сүру уақыты қысқа болғандықтан, ол жарық сәулесінің басқа кванттарын сіңіріп үлгіре алмайды. Фотохимикалық реакцияға қатысатын молекуланың бірден артық жарық кванттарын сіңіре алмайтыны осыдан. Соңғы кезде пайда болған импульсты шам мен лазер сияқты құралдар жарығының әсерінен молекуланың екі квант сіңіре алатыны анықталды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылыми теориялар
Қулыкөл (Ақжар ауданы)

**Қулыкөл** — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл, Қулыкөл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Талшық ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде, Ащысу өзенінің оң жағасында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланды. 1957 жылы тың жерлерді игеруге байланысты құрылған “Жаңаауыл” қой кеңшарының орталығына айналды. Кеңшар негізінде 1997 жылы 7 шаруа қожалығы, 1 ЖШС құрылды. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1040 адам (544 ер адам және 496 әйел адам) болса, 2009 жылы 799 адамды (419 ер адам және 380 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы елді мекендері
Зағира Дүйсенбайқызы Ысқақова

**Ысқақова Зағира Дүйсенбайқызы** (1944 ж.т.) – экономика ғылымының докторы (2005). Алматы халық шаруалар институтын (1969, қазіргі Қазақ экономикалық университеті ) бітірген. Қарағанды облысы жолдары басқармасында инженер, аға экономист, жоспарлау-өндірістік бөлімінің бастығы (1962–76), Қарағанды мемлекеттік университеті нде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор (1976–91) қызметтерін атқарды. 2006 жылдан кафедра меңгерушісі. «Финансово-кредитная система Республики Казахстан: состояние, проблемы и перспективы развития» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 103 ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы.

## Сілтемелер
*Қазақ экономикалық университеті 
*мемлекеттік университеті
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қусақ

## Өзендер
* Қусақ (Солтүстік Балқаш алабындағы өзен)
* Қусақ (Үржар алабындағы өзен)
* Қусақ (Көксу өзенінің саласы)

## Тау
Қусақ (тау)

## Қыстау
Қусақ (қыстау)

Санат:Айрық беттер
Лаптев теңізі

**Лаптевтер теңізі**, *Сібір теңізі*, *Норденшельд теңізі* — Солтүстік мұзды мұхиттың шеткі су айдыны. Батысында Таймыр түбегімен, Солтүстік Жер топаралымен, шығысында Жаңа Сібір аралдарымен шектеседі. *Ауданы* 662 мың км², орташа *тереңдігі* 533 м, ең терең жері 3385 м. Ірі шығанақтары: Хатанга, Оленек, Буор-Хая. Теңізге Хатанга, Лена, Яна өзендері құяды. Лаптевтер тенізінің көпшілік бөлігі материктік қайраңда жатыр. Климаты арктикалық теңіздердің ішіндегі ең қатаңы. Полюс түні оңтүстігінде 3 ай, солт-нде 5 айға созылады. Қыста Лаптевтер теңізі үстінде арктикалық максимум мен азиялық максимумның солтүстігінде-шығыс  тармағы түйіседі де тұрақты антициклондық ауа райы қалыптасады. Ең суық айдың орташа температурасы –30 — 32°С. Жазы қысқа, әрі салқын. Шілдеде орташа ауа температкрасы солтүстігінде 0 — 1°С, оңтүстігінде 5 — 7°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 100 мм. *Тұздығы* 25ү (*шығысында*) — 34ү (*батысында*). Судың толысуы жарты тәулік (*0,5 — 2 м*) уақытты қамтиды. Балықтың 13 түрі кездеседі. Теңіз сүтқоректілерінен морж, теңіз қояны, ақ дельфин, нерпа мекендейді. Жартасты жағаларда құстар көп жиналады. Лаптевтер теңізі — Солтүстік теңізі жолының бір бөлігі саналады. Басты порты — Тикси қаласы Теңіз зерттеушілері Д.Я. Лаптев пен Х.П Лаптевтің есімімен аталған.

Санат:Лаптев теңізі
Санат:Солтүстік Мұзды мұхит теңіздері
Санат:Ресей теңіздері
Әдебиет Төлепбергенұлы Ысмағұлов

**Ысмағұлов Әдебиет Төлепбергенұлы** (21.10.1932 ж.т., Атырау облысы Құрманғазы ауданы Ақкөл а.) – медицина ғылымының докторы (1987), профессор (1988). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1962, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетіті ) бітірген. 1965 жылдан Қазақстан ҒА-ның Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы.

## Сілтемелер
*Қазақ ұлттық медицина университетіті 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Католицизм

**Католицизм** ( – *жалпыға ортақ, ғаламдық*), католик шіркеуі, католиктер – христиан дініндегі үш тармақтың (православие және протестанттықпен қатар) бірі. Католиктердің діни сенімі православиелік діни сеніммен көп жағынан үндес келгенімен, айтарлықтай айырмашылығы да бар. Католиктік шіркеу басшысы Рим папасы болып табылады.

## Оның негізгісі
Православие ағымында киелі рух тек Құдай-Әкеден жіберіледі делінсе, католиктердің сенімі бойынша, киелі рух тек Құдай-Әкеден емес, Құдай-Ұлдан (Иисустан) да жіберіледі. Христиан діндарларының Нике (325)  және Константинополь (381) жиындарында христиан дінінің негізгі рәмізі етіліп қабылданған бұл наным христиандар сеніміндегі Құдай-Әке мен Құдай-Ұлды (Иисусты) тең дәрежеге қойды. Бұл теңестіру “филиокве” (“және Ұлдан”) деген терминдік атауға ие болды. “Филиокве” түсінігі алғаш рет христиан діндарларының Толед (589) жиынында ереже ретінде қабылданып, 11 ғасырда христиан шіркеуінің “Шығыс шіркеуі” және “Батыс шіркеуі” болып бөлінуіне себеп болды. 9 ғасырда Рим папасының қарсылығына қарамастан “Қасиетті Рим империясының” императоры Карл (Ұлы Карл) “филиокве” ережесін бүкіл “Батыс шіркеуіне” күштеп ендірді. Содан бері  “Батыс шіркеуді” бейнелеуші ресми атау ретінде қалыптасты. “Шығыс шіркеуінің” христиандары “филиокве” ережесін дінбұзарлық іс деп қабылдады. Католиктер мен православие сенімі арасындағы бұл көзқарас қайшылығы осы күнге дейін жалғасуда. Статист. мәліметтер  бойынша, қазіргі таңда әлемде шамамен 600 – 850 млн. адам христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Бұл адамзаттың 15%-ы. Латын Америкасы халқының 90%-ы, Солт. Америка халқының 25%-ы, Еуропа халқының 40%-ы, Африка халқының 13%-ы, Азия халқының 2,5%-ы католиктік сенімді ұстанады.

## Дереккөздер
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Дін
Санат:Католицизм
Шемонаиха - Жоғарғы Оба кентасты ауданы

**Шемониха - Жоғарғы Оба кентасты ауданы** Шығыс Қазақстан облысының жерін қамтып, жіңішке танап түрінде солтүстік-батысқа созылған кенді өңір. Ол Алей антиклинорийінің ядролық бөлігі мен Секисов-Шемонаиха терең жарылымдар белдемін алып жатыр. 

Солтүстік-батыс және бойлық бағыттардағы көптеген қысқа жарылымдардың ірі, терең жарылымдар белдемдерімен ұштасуы кентасты ауданның геологиялық құрылысына қаңқалы-блокты кейіп беріп, жарылымдарды бойлай жасы әр түрлі гранитоид интрузияларының енуіне себепші болған. Ауданда төмен палеозойдың метаморфтық тақтатастары, ортаңғы девонның березов (эйфель), талов (живет) шоғырларының жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары, қышқыл лавалары, туфтары, туффиттері, туфтық құмтастары, алевролиттері тараған. 80-нен астам кен денелері орналасқан бұл аудан солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай төрт кентасты алаңға (Орловка, Шемонаиха-Ефимов, Опенышев, Жоғарғы Оба) бөлінеді (қ. Орлов мыс кені). Ауданның біршама ірі кендері жарықшалы-метасоматикалық белдемдердің құрылымдық-генетикалық типіне жатады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кенді аудандары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Қушоқы көмір кен орны

**Қушоқы көмір кен орны** — Қарағанды облысы Осакаров ауданы жерінде орналасқан. Қарағанды қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км жерде. Қушоқы көмір кен орнын алғаш 1839 жылы кен инженері А. Гофман ашты. Кейін А.А. Гапеев, З.Л. Семенова зерттеді. 1945-1949 жылдары Л.П. Жебеневтің  басқаруымен “Казахуглегеология” тресі барлау жұмыстарын жүргізді. 1956-1958 жылдары трест геологтары Т.М. Азизов, П.Г. Корнис, А. Өтебековтар кеннің 1- және 2-телімдерінде қайта барлау, 3-телімде толық барлау, 4-телімде алдын ала барлау жұмыстарын жүргізіп, көмірдің негізгі қорын анықтады. 250 м тереңдікке дейін барланған кен орны 1963 жылдан бастап ашық кеніштік әдіспен игеріліп келеді.

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Қалыңдығы 800 м-ге жететін төменгі карбонда қалыптасқан көмірлі қабаттар Қарағанды көмір алабына ұқсас Ащылыайрық (8 көмір кабаты) және Қарағанды (5 кабат)  шоғырларына бөлінеді де, аумағы 8х20 км брахиантиклинальді түзеді. Ол солтүстік-батысқа қарай созылған, қанаттарының жатысы солтүстік-шығыста 10–30°, оңтүстік-батыста 50–60°, созыңқы жарылымдармен тілімделген. Ащылыайрық шоғырының жоғарғы бөлімінде қалыңдығы 0,7-15,0 м (ортасы 2,1-4,4 м) болатын 8 көмір қабаты бар. Қарағанды шоғырының мору процесінен сақталған бөлігінде де қалыңдығы 1,3-26,0 м (ортасы 4-13 м ) 5 көмірлі қабат кездеседі. Бұл шоғырдағы көмірлі қабаттың жалпы қалыңдығы 322 м, жатыс тереңдігі 400 м.

## Құрамы
Қушоқы көмір кен орнының көмірінің күлділігі жоғары (30 – 44%), байытылуы қиын, күкірттілігі төмен, ортасы фосфорлы гумустық тас көмірлер типіне жатады. Жану жылуының қуаты 8,5 мың ккал/кг. Энергетикалық отын ретінде пайдаланылады, жанғандағы жылу беруі 32,635,2 МД ж/кг. Құрамы (%): 5-0,4-1,4; Р-0,01 -0,02, 200 м. терендіктегі газдылығы 1,9-3,2 м3/ т. Қар суымен және жауын-шашынды есептемегенде көмір разрезіне келетін нақты су ағысы 50 м3/сағ.. Көмірдің жалпы қоры 651 млн. т, оның 152 млн. тоннасын ашық әдіспен өндіруге болады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Қушоқы көмір кен орны

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Қазақстан көмір кен орындары