open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жолақты бұлшықет ұлпасы

**Жолақты бұлшықет ұлпасы** ( *textus* — ұлпа, *musculus* — бұлшықет, *transversum* — көлденең, *striatus* — жолықты) — жануарлар организмдерінің кеңістіктегі қимыл-қозғалысын және мүшелердің салыстырмалы қозғалысын қамтамасыз ететін ұлпа. Жолақты бұлшықет ұлпасы көлденең жолақты *[[бұлшықет ұлпасы]]* деп те аталады.

*Жолақты [[бұлшықет ұлпасы]]* қаңқа бұлшықеттерін құрайды. Ол өңештің (кейбір жануарларда), тілдің, жұтқыншақтың қабырғасында орналасып, осы мүшелердегі ерікті жиырылу процесін іс жүзіне асырады. Жолақты бұлшықет ұлпасының жұмысын сомалық жүйке жүйесі реттейді. Ет талшығының пішіні цилиндр тәрізді, сыртынан сарколеммамен қапталған. Сарколемма плазмолемма мен негіздік жарғақтан құралған. Негіздік жарғақ пен плазмолемманың аралығында бұлшықет талшығы үшін камбиальды қызмет атқаратын ұзынша келген жасушалар — миосателлиоциттер орналасады. Бұлшықет талшығының сопақша келген ядролары саркоплазманың шеткі жағында, ал жиырылу қызметін атқаратын протеинді жіпшелер — миофибриллалар, саркоплазманың орталығында орналасады. Бұлшықет талшықтары борпылдақ дөнекер ұлпалық аралық (эндомизий) арқылы өзара байланысып, қомақты мүше - Бұлшықетті құрайды. Миофибриллалар кезектесе орналасқан күңгірт түсті (анизотропты) және ашық түсті (изотропты) дискілерден тұрады. Осы кезектесе орналасқан дискілерге байланысты миофибриллалар көлденең жолақты болып көрінеді. Жолақты Бұлшықет ұлпасы мезодерманың миотомынан, ал организмнің бас аумағында кездесетін кейбір вицеральды бұлшықет мезенхимадан дамиды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Медицина
Санат:Гистология
Санат:Цитология
Камилло Гольджи

**Камилло Гольджи** (; 7 шілде 1843, Кортено&nbsp;— 21 қаңтар 1926, Павия)&nbsp;— итальяндық дәрігер және ғалым, Сантьяго Рамон-и-Кахальмен бірге, «*жүйке жүйесінің құрылымын зерттеудегі еңбегін тану*» ретінде Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының 1906 жылғы лауреаты.1905 жылы Петербург Ғылым академиясының мүше-корреспонденті атағына ие болған.

## Танылуы
К. Гольджи жүйке жүйесі гистологиясы және морфологиясы туралы іргелі ғылыми еңбектер жазып қалдырған. Ол 1873 жылы жүйке ұлпасының гистологиялық препараттарын дайындау әдісін жасап, жүйке жасушаларының екі түрін ажыратып анықтаған. Камилло Гольджи 1898 жылы ми нейроциттері цитоплазмасында орналасқан тор төрізді құрылымның бар екендігін анықтады. Бұл құрылым кейіннен Гольджи аппараты деп аталды. К. Гольджи 1906 жылы С. Рамон-и-Кахальмен бірге Нобель сыйлығын алған. 

Гольджи аппараты, Гольджи кешені (грек. apparatus goigiensis, dcomplexus golgiensis, apparatus - аппарат, complexus — жиынтық, кешен, Golgi - итальян ғалымы) — биологиялық жарғақпен (мембрана) шектелген жасуша органелласы. Электрондық микроскоппен қарағанда бұл органелла үш түрлі құралымдардан: созылыңқы келген қапшықтар мен көпіршіктерден және түтікше келген қуыстардан (вакуольдерден) тұрады. Бұл құралымдар сыртынан жарғақтармен (мембраналармен) шектеліп, жасуша [цитоплазмасында шоғырланған шағын аймақтар түзеді. Осылай жекеленіп орналасқан цитоплазма аймағын диктиосома деп атайды. Бір диктиосомада 5-10 шақты созылыыңқы қапшықтар мен түтікшелер және көпіршіктер орналасады. Гольджи аппараты өзінен секрет бөледі және біріншілік [лизосомаларды түзеді.

## Ғалымның құрметіне аталған объектілері
* Гольджи аппараты
* Гольджи сіңір мүшесі&nbsp;— жасуша - рецепторлық сіңір түрлерінің бірі
* Гольджи бояу әдісі&nbsp;— жүйке тінін бояу техникасы 
* Мишықтағы Гольджи жасушасы 
* I типті Гольджи нейроны&nbsp;— ұзын аксоны бар жүйке жасушалары
* II типті Гольджи нейроны&nbsp;— ұзын аксоны бар немесе аксоны жоқ жүйке жасушалары
* Гольджи - Айдың көрінетін жағындағы кратер

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Камилло Гольджидің Нобель комитетінің сайтындағы өмірбаяны 

Санат:7 шілдеде туғандар
Санат:21 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:Италия медиктері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Гистологтар
Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының мүше-корреспонденттері
Санат:Ресей Ғылым академиясының мүше-корреспонденттері (1917—1925)
Санат:КСРО Ғылым академиясының мүше-корреспонденттері
Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері
Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері
Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері
Санат:Леопольдина мүшелері
Санат:Павиа университеті оқытушылары
Санат:Павиа университеті ректорлары
Негіздік жарғақ

**Негіздік жарғақ** (базальная мембрана); (membrana basalis, лат. membrana — жарғақша, basalis - негіздік) — эпителий ұлпасының эпителиоциттері мен олардың астындағы борпылдақ дәнекер ұлпасы шекарасында орналасқан гистологиялық құрылым. Бір қабатты эпителий ұлпасының барлық эпителиоциттері толығымен негіздік жарғақпен жанасып жатады. Ал көпқабатты эпителий ұлпаларында негіздік жарғақпен эпителийдің тек ең төменгі негіздік қабатындағы эпителиоциттері ғана жанасады. Эпителий ұлпасын қоректендіретін қан тамырлары болмағандықтан, оған керекті қоректік заттар талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасындағы қан тамырларынан пайда болған ұлпа сұйығымен негіздік жарғақ арқылы келеді. Ұлпа сұйығы қалыңдығы 1 мкм - дей негіздік жарғақпен диффузды жолымен сүзіліп өтеді. Негіздік жарғақтың құрамына көмірсулар және белоктар мен липидтер кіреді. Эпителиоциттер - негіздік жарғақпен жартылай десмосома арқылы байланысады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Тоқаш Бердияров

**Тоқаш (Торқысбай) Бердияров** (1925-1988) - ақын. 

* Қара Қаңлы руынан шыққан.
* Алматы көркемсурет училищесінде оқыған. 

* "Бес құбыр" ауылдық кеңесінде хатшы болып жұмыс істеген.

* Он жеті жасында соғысқа аттанып, 4-Украин майданында шайқасына қатысқан. 

* Соғыстан кейін түрлі әскери бөлімшелерде кызметте болған. 

* 1958 - 1962 жылдары "Лениншіл жас", "Қазақ әдебиеті" газеттерінде қызмет еткен. 
## Шығармашылығы
* 1962 жылдан шығармалық жұмыспен айналысқан. 

* Алғашқы өлеңі 1950 жылы жарық көрді

* «Шалқар теңіз» өлеңдер жинағы 1952 жылы басылып шықты. 

Өзінің шығармалары жөніңдегі әділетсіз көзқарастарды айтып, 1955 жылы М. Әуезовке хат жазды (№589-папка). Бұл хатқа түсіністікпен қараған жазушы «Мәлік Ғабдуллинге жауап хат» («Қазақ әдебиеті», 1955, 11 қараша) деп аталатын мақаласында:  дейді. Осы сөзден қанаттанған ақын бұдан кейін көптеген өлендер жинағын шығарды. Кейін «Әуезов ескерткіші, балалар және мен» деген өлеңін жазды («Лениншіл жас», 1986, 27 тамыз). Ақын онда ұлы жазушының бейнесін ыстық сезім, шынайы сүйіспеншілікпен жырлаған.
Өлеңдер мен поэмалар жинақтары:
* "Бейбітшілік көшесі" (1960), 
* "Мен өмір сүремін" (1965), 
* "Тораңғы" (1965), 
*  "Оқ және гүл"(1967), 
* "Дауылдан кейінгі тыныштық" (1970), 
* "Көгілдір ымырт" (1972), 
* "Бозторғай" (1973), 
* "Күндер, күндер, күндерім" (1974), 
* "Ескі ігаравоз" (1976), 
* "Жаңа дала" (1979), 
* "Сөнбейтін оттар" (1980), 
* "Есіктің алды - көк терек" (1983), 
* "Шынар" (1985),
Әңгімелер мен повестер жинақтары:
* "Жастық кешуі"( 1966)

* "Солдат сыры" (1968)

* "Фарида" (1978)

## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Түк қапшығы

**Түк қапшығы (волосяная сумка);** (bursa pili, лат. bursa — қапшық, сөмке) — түк түбірінің сыртқы дәнекер ұлпалы қапшығы. Түк қапшығына түк көтергіш бұлшық- еттер бекиді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сейм

**Сейм** - Польша Республикасының мемлекеттік билігінің жоғарғы органы, кейбір елдердегі сословиелік-өкілетті мекеме.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жетілген плазмоцит

thumb|Жетілген плазмоциттің микроскоптағы көрінісі
thumb|B-жасушаларын плазмадағы жасушадағы дифференциалдау

**Жетілген плазмоцит** — мөлшері 8-10 мкм жасуша. Пішіні сәл сопақ және бұрышты келген плазмоциттің дөңгелек ядросы базофилді цитоплазмасының бір шетіне ығыса орналасады. Плазмоцит ядросының маңындагы ақшыл келген аймақта Гольджи кешені мен центросоманы көруге болады. Цитоплазманың қалған бөлігінде гранулалы эндоплазмалық тор өзекшелері бір-біріне тығыз қабаттасып жатып, оның көкшіл түске боялуына әсерін тигізеді. Эндоплазмалық тор өзекшелерінің сыртқы жағында көптеген полисомалар орналасады. Эндоплазмалық тордың күшті жетілуі — антиденелерді құрайтын протеиндердің белсенді түзілетіндігінің айғағы. Жетілген плазмоциттер бөлінбейді. Қызметін тоқтатып ескірген плазмоциттерді макрофагтар фагоцитоз арқылы жояды. Плазмоциттер борпылдақ дәнекер ұлпасында, көбіне, қан тамырлары маңында орналасады. Олар, әсіресе, ішектердің кілегейлі қабықтары өзіндік тақташаларында, шарбыларда, сүт, сілекей және т.б. бездердің стромаларында, қан жасау мүшелерінде (сүйектің қызыл кемігі майында, көкбауырда, лимфа түйіндерінде) көбірек кездеседі. Плазмоциттер иммунды денелерді түзіп, оларды организмнің ішкі сұйық ортасына шығарады да, организмдегі сұйықтық (гуморальдық) иммунитетті қалыптастырады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ақ қабық

[нобай|
<ol>
 <li>[Ақ қабық
 тамырлы қабық
 шлемм өзектері
 нұрлы қабықтың түбірі
 қасаң қабық
 нұрлы қабық
 қарашық
 көздің алдыңғы қуысы
 көздің артқы қуысы
 кірпікті дене
 көз бұршағы
 шыны тәрізді дене
 торлы қабық
 көру жүйкесі
 зонуляр талшықтар
]]
**Ақ қабық** () — орташа қалыңдығы 0,4-0,6 мм, қалыптасқан тығыз дәнекер ұлпасынан құралған көздің сыртқы талшықты (фиброзды) қабығының ақ түсті тығыз бөлігі. Ол көздің фиброзды қабығының 4/5 бөлігін құрайды. Ақ қабық бір бағытта параллельді тығыз орналасқан коллаген талшықтарының шоғырлары мен олардың аралықтарындағы қатарласып жатқан фиброциттерден құралған. Ақ қабықтың қасаң қабықпен шекарасындағы лимба аймағында, коллаген шоғырлары аралықтарында бір-бірімен тарамдала байланысқан қуыстар болады. Олар ақ қабықтың веналық қойнауларын (шлемм өзектерін) түзеді. Көздің ақ қабығы алдыңғы жағынан көздің кілегейлі қабығымен қапталған, ал оның артқы бетіне көз бұлшықеттері бекиді.

## Дереккөздер

Санат:Көз
Түк түбірі

**Түк түбірі (корень волоса)** (radix pili, лат. pilus — түк, radix - түбір) — тері түгінің терідегі бөлігі.
**Түк түбірі** түк баданасымен аяқталады. Түк түбірі сырты- нан дәнекер ұлпалық түк қапшығымен және эпителий ұлпасынан құралған сыртқы және ішкі түбір қынабымен қапталған. Ол эпителий жасушаларынан дамиды. Түк баданасының төменгі жағында түк түбірін қоректік затпен камтамасыз ететін қан, лимфа тамырла¬ры мен жүйкелерге бай түк емізікшесі болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ұсақбүрлер

**Ұсақбүрлер** (микроворсинки); (microvilli, грек, micros — ұсақ, villus бүрлер) — жасуша қабықшасы (плазмолемма) мен цитоплазмасының тым ұсақ өсінділері. Ащы ішек кілегейлі қабығының ішкі бетін астарлайтын бірқабатты призма тәрізді эпителиоциттердің (энтероциттердің) ішкі бетінде жиекті эпителий көбесі болады. Энтероциттер көбесі — ащы ішек қуысындағы қабырғалық және жарғақтық (мембраналық) асқорыту және қорытылғын қоректік заттарды сіңіру процесін іс жүзіне асыратын ұсақбүрлерден тұрады. Ұсақбүрлердің негізін ұсақ микрофиламенттер мен микротүтікшелер жасайды. Олардың ішкі бетін асқорыту ферменттеріне өте бай жарғақұсті құрылымы — гликокаликс құрайды. Оның ферменттерінің көмегімен қорытылған коректік заттар энтероциттер ұсақбүрлері ащы ішек қабырғасына сіңіреді. Бұл процесс қабырғалық жарғактық қорытылу және сіңірілу деп аталады. Ұсақбүрлер ащы ішектің ішкі жарғақтық қорыту және сіңіру бетінің ауданын 30 еседей ұлғайтады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Түк фолликулы

thumb
**Түк фолликулы (волосяной фолликул)** (folliculus pili, лат. folliculus — қапшық, қап; pilus — түк) — тері ішіндегі түк түбірін сыртынан қаптап тұрған түкқабы. Түкқабының қабырғасы ішкі эпителий және сыртқы дәнекер ұлпалы қабаттардан түзілген. Оның эпителий қабатын сыртқы түбір қынабы мен ішкі түбір қынабы құрайды. Сыртқы түбір қынабы тері эпидермисінің жалғасы, эпителиоциттердің бірнеше қабаттарынан тұрады. ішкі түбір қынабы пигментті эпителиоциттердің бірнеше қабаттарынан құралған. Терідегі қалыптасу кезеңіне байланысты түкқабы — біріншілік жөне екіншілік фолликул болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ақшыл қабық

right|thumb|Ақшыл қабық**Ақшыл қабық** (*tunica albuginea*;  — қабық;  — ақ) — аналық жыныс безі — жұмыртқалықтың сыртқы эпителий қабаты мен қыртысты заты аралығындағы және аталық жыныс безі — еннің сыртқы сірлі қабығы мен ен паренхимасы бөліктері аралығындағы коллаген талшықтарынан және олардың аралықтарындағы жасушалардан құралған ақшыл түсті қабық. Ақшыл қабық аталған мүшелерде тірекгік және қорғаныс қызметтерін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жоғарғыжақ сүйек

**Жоғарғыжақ сүйек** ( — жоғарғыжақ сүйек) — жануарлар бассүйегі бет бөлімі құрамына кіретін сүйек. Жоғарғыжақ сүйек: тіс ұяшықтары орналасқан денеден, бет сүйек және мұрын сүйек тақташаларынан (пластинкаларынан) құралған. Соңғы екі тақташалар аралығындағы кілегейлі қабықпен астарланған қуысты жоғарғыжақ сүйек (Гаймор) қойнауы деп атайды. Гаймор қойнауының қабынуынан гайморит ауруы өрбиді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Вестернизация

**Вестернизация** - (western - бастыстық) - дамушы елдердегі қоғамның барлық салаларын "батыстандыру". Батыстық емес (Азия, Африка, Латын Америкасы) елдердің саясатына, экономикасына, ұлттық мәдениетіне батыстық құндылықтарды, принциптерді, әдістерді, тәсілдерді енгізу процесі. Ең алдымен батыстық әлемнің мынадай негізгі - демократияға бет бүру, мемлекеттің конституциялық құрылымы, билік бөлінісі, парламенттің болуы, сайлау жүйесі, ұлттық экономиканы нарықтық тұрғыда ұйымдастыру сияқты принциптері алға тартылады. Бүл процесс үш жүз жылдан аса уақыт бойы әлемнің әр аймағында әртүрлі жағдайларда, әртүрлі қарқынмен, әркелкі нәтижемен жүргізілуде. Көптеген осы процесті зерттеушілер мен сынаушылар бірнеше мәрте оның аса қайшылықты, күрделі екендігін жарыса айтты. Тарихта бірден-бір сәтті өткен мысал ретінде XVIII ғасырдың басында Ресей императоры ұлы Петр жүргізген реформаларды атауға болады. Қазіргі дәуірде жаһандандыру мен батыстандыру процестерін бірдейлендіріп ұқсастырмаса да, жақындастыруға талпынатындар да баршылық, алайда бүл көзқарас шындыққа жанаспайды.

Вестернизация - жалпақ әлемдегі дәстүрлі мәдениеттегі елдерге қарсы бірден-бір дәстүрлі емес мәдениетті ұстанушы батыстың етек жаюы. Әлемдегі ықпалдасу процестерін желеу етіп, жаһандануды батыстандыруға айналдыруға тырысатын жағдайлар да баршылық. Кейбір батыстық зерттеушілер және саясаткерлер "жаһандану" ұғымын либералды демократия мен ашық нарықтың синонимі ретінде қарастырады.
Қазіргі экономикалық және саяси әлеуеті жағынан батыс өркениеті біршама басым түсіп отыр. Батыстық әлемге жатпайтын көптеген елдер жол айрықта, таңдаудың алдында түр:

1) ештеңені өзгертпеу;

2) батыстану жолына түсу; яғни батыстық мәдениетті сіңіріп, мәңгі шетқақпай көруге келісу;

3) модернизацияны өзіндік мәдени бірегейлігіне сәйкестендіріп бейімдеу, онымен қоймай, ұлттық ерекшеліктерін ұтымды пайдалану.

Батыстандыру - дамушы елдердің нарықтарына тауарларын өткізу, табиғи және еңбек ресурстарына еркін қол жеткізу, артық капиталды экспорттау арқылы баюды көздеген дамыған елдердің прагматикалық мүдделерінің басты идеясы. Алайда, батысша универсализм және жаһандануды қалған әлем көп жағдайда гегемонизм және империализм деп түсінеді. Батыстың қол жеткізген табыстарын бағалай отырып, басқа елдер батыстандырусыз модернизацияға дайын.Әлемде, сондай-ақ Батыста өзінің құлдырау дәуірін бастан кешіріп отырған шығыс мәдениетінің батыстық мәдениеттен әлдеқайда терең әрі көне екендігін, оның еш кем еместігін мойындайтын пікірлер кең таралған. Сонымен қатар, Батыс шығыс философиясымен айналысып, оның дүниетанымдық ұстанымдарына қызығушылық танытады. Конфуциандық, буддизм және индуизмнің құндылықтары жаңа мәнге ие болып, түсіністік табуда. Жалпы, әртүрлі мәдени тәсілдер және олардың қоғамдық қатынастардағы тиімділігі талданады. Мысалы, Батыс құқықты, заңдарды, келісім-шарттарды жоғары қояды, Шығыс - келісім негізінде қабылданған міндеттемелер мен шешімдерді құрмет тұтады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениеттану
Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Түкті жабын

**Түкті жабын** — сүтқоректілердің терісін қаптап жатқан тері эпидермисінің туындысы. Құрылысы мен қызметіне байланысты тері түктері: жабынды, ұзын және синуозды (сезім) түктер болып бөлінеді. Жабынды түк теріні сыртынан жауып тұрады. Ол құрылысына қарай қьш, қылшық, жүн және түбіт талшықтары болып ажырайды. Сезім түктері тұмсық пен көз айналасында кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жоғарғы тыныс жолдары

**Жоғарғы тыныс жолдары** ауаны екі бағытта (ішке және сыртқа) өткізетін тыныс алу жүйесінің түтікше мүшелері. Жоғарғы тыныс жолына: мұрын қуысы, аңқа (жұтқыншақтың ауа жүретін бөлігі), көмекей, кеңірдек және ауатамырлар (бронхтар) жатады. Жоғарғы тыныс жолдарының кілегейлі қабықтарын бірқабатты көпқатарлы кірпікшелі эпителий астарлайды. Эпителийдің астында борпыддақ дәнекер ұлпалық өзіндік тақташа орналасады. Кілегейлі қабықта кілегей бөлетін бездер болады. Көмекей, кеңірдек, бронхтардың ортаңғы қабығының негізін шеміршек ұлпасы құрайды. Жоғарғы тыныс жолдары ауа өткізумен қатар, оны шаң-тозаңнан тазалау, жылыту, су буымен қанықтыру, иіс сезімі (мұрын), дыбыс шығару (көмекей) қызметтерін атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Түкті жасушалар

**Түкті жасушалар (волосковые клетки)** (cellulae sen- soriae pilosae, лат. cellula — жасуша, sensum — сезім, pilus — түк) — есту мүшесі — ішкі құлақтағы жасушалар. Ішкі құлақта дыбысты қабылдайтын иірімді мүше (кортиев орган) орналасады.

Иірімді мүшеде сезгіш түкті жасушалар және тіректік жасушалар болады. Бұл жасушалар орналасу орнына байланысты ішкі және сыртқы жасушаларға бөлінеді. Ішкі сезгіш түкті жасушалардың пішіні құмыра тәрізді болып келеді, бір қатарда орналасады. Бұлардың дөңестенген жоғарғы ұшында қысқа тығыз микробүрлер *(стереоцилий*) болады. Иірімді мүшеде *20000* түкті жасушалар кездеседі. Сыртқы сезгіш түкті жасушалар 3-4 қатарда орналасады. Түкті жасушалар екінші сезгіш жасушаларға жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жанболат Әлиханұлы Аупбаев

**Жанболат Әлиханұлы Аупбаев** (1951 ж. т.), журналист. Негізгі тақырыбы - қазақ елінің кешегі, бүгінгі тарихындағы тағдыры, сирек мамандық иелері, табиғат құпиялары, Әуезов өмірінің беймәлім беттеріне қатысты ақтаңдақтар. Аупбаев Мұхтартануға 1977 ж. араласты. Ол жазушының 1959 ж. *«Өскен өркен»* романына қажетті материалдар жинау үшін Оңтүстік өңіріне жасаған Шымкент - Темірлан - Шаян - Созақ - Кентау - Түркістан - Шәуілдір - Арыс сапарының ізімен 18 жылдан соң жүріп өтті. Осының нәтижесінде бір кездері Мүханды көріп-білген адамдармен кездесіп, олардың ауызекі айтқан естеліктері мен сақталып қалған қолтаңба, фотосуреттерді жинастырып, Әуезовтің 80 жылдық мерейтойы қарсаңында «Тұлпар тұяғы тиген жер» атты танымдық мақалалар сериясын жазды («Лениншіл жас», 18, 20, 22, 25, 27 қараша, 1977). М. Әуезов мұражайының директоры, Ләйла Мұхтарқызы жөнінде *«Музей-aнa»* («Қазақстан пионері», 7 наурыз, 1978), орнитолог Ернар Мухтарұлы туралы *«Алакөлде бір құс бар...»* («Лениншіл жас», 16 шілде, 1980), Мұрат Мұхтарұлы жайында *«Әуезов - Әуезовтің ұлы»* («Халық кеңесі», 8 қаңтар, 1993) атты мақалалар жариялады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Негіздік қабат

**Негіздік қабат**(базальный слой) — көпқабатты эпителий ұлпасының негіздік жарғақпен (базальды мембранамен) жанасатын төменгі эпителиоциттер қабаты. Негіздік қабат бір қатарда орналасқан пішіні призма тәрізді эпителиоциттерден тұрады. Бұл қабаттағы эпителиоциттер цитоплазмасында тонофиламенттерді (болашақ тонофибриллалар — арнайы органелла) құрайтын ерекше белоктар түзіледі. Негіздік қабат эпителиоциттері көпқабатты эпителий ұлпаларының сыртқы бетіндегі ескірген эпителий жасушаларының орнын басып, оларды ауыстыратын, жаңа жас эпителий жасушалардың түзілуін қамтамасыз ететін діңгекті жасушалар қызметін атқарады, яғни олар митоз арқылы үздіксіз бөлініп көбейіп отырады. Сондықтан, негіздік қабат - эпителий ұлпасының өсу қабаты құрамына кіреді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сепараттық бейбітшілік

**Сепараттық бейбітшілік** - соғысты жалғастырушы одақтастардан бөлек мемлекеттің бітімгершілікке отыруы. Мүндай бітімгершілік әскери-саяси жағдайлардың өзгеруіне немесе мәжбүрліктен (мемлекеттің экономикалық және әскери күшінің әлсіреуі) байланысты жасалуы мүмкін. Сепараттық бейбітшілік қалып-тасқан жағдайларға байланысты теңдік негізде немесе қандай да бір жаққа саяси артықшылықтармен жасалуы мүмкін.  Мұндай жағдайда әділетті немесе әділетсіз бітімгершілік туралы айтуға болады. Жалпы Сепараттық бейбітшілік - мемлекетаралық қатынастарға кедергілерді жоюға бағытталған бейбіт саяси сұхбатты жалғастырудың конструктивті негізі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жолақсыз бұлшықет ұлпасы

**Жолақсыз Бұлшықет ұлпасы** (*textus* — ұлпа, *musculus* — бұлшықет, *поп* — жоқ, *striatus* — жолақ)—	ішкі түтікше мүшелер мен қан және лимфа тамырлары қабырғаларындағы етті қабық пен етті тақташаларды (пластинкаларды) түзетін ұлпа. Жолақсыз бұлшықет ұлпасын бірыңғай салалы ет ұлпасы деп те атайды. Жолақсыз бұлшықет ұлпасының жасушалары (миоциттері) цитоплазмасында миозин және актин миофиламенттерінен түзіліп, жиырылу қызметін атқаратын миофибриллаларда көлденең жолықтар болмайды. Жолақсыз Бұлшықет ұлпасы түтікше ішкі мүшелердің, қан, лимфа тамырлары қабырғаларының еріксіз жиырылуын қамтамасыз етеді. Оның жиырылу қызметін авто-номды вегетативтік жүйке жүйесі реттейді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Медицина
Санат:Гистология
Санат:Цитология
Түтікше бездер

**Түтікше бездер (трубчатые железы)** — секрет бөлетін соңғы бөлімінің пішіні түтік тәрізді болып келген бездер. Түтікше бездерге қарын, ішек, жатыр бездері және тер бездері жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Лимфоидты ұлпа

**Лимфоидты ұлпа** (лимфоидная ткань); (textus lymphoideus,  — ұлпа, *lymphoideus* — лимфа тәрізді) — қантүзу мүшелерінде орналасқан, дәнекер ұлпасының маманданған түрі. Қантүзу мүшелерінің негізін ретикулалы ұлпа (тимус пен клоака қапшығында — ретикулалы-эпителиальды ұлпа) құрайды.

Ретикулалы ұлпа мен онда жинақталған әртүрлі даму сатысындағы лимфоциттер бірігіп, лимфоидты ұлпаны құрайды. Лимфоидты ұлпа ішкі орта ұлпаларының ерекше түрі. Ол тимуста, көкбауырда, лимфа түйіндерінде, ішкі түтікше мүшелер кілегейлі қабықтарындағы лимфа түйіндерінде орналасып, лимфоциттердің түзілуін (лимфоцитопоэз) және олардың пісіп жетілуін қамтамасыз етеді. Лимфоидты ұлпаның негізін жасайтын ретикулалы ұлпа лимфоцитопоэздің толық жүруіне қолайлы микроорта түзеді. Лимфоидты ұлпа жасушалары ретикулалы ұлпа жасушалары мен қантүзу жасушалары болып екі топқа бөлінеді. Ретикулалы ұлпа жасушаларына тіректік қызмет атқаратын фибробласт тәрізді жасушалар және қорғаныс қызметін атқаратын макрофагтар, ал қантүзу жасушаларына көпмүмкіндікті (полипотентті) діңгекті жасушалардан дамыған лимфоциттердің даму қатарындағы жасушалар жатады. Лимфоидты ұлпада Т- және В-лимфоциттер мен плазмоциттер түзіледі.

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Иммунология
Үшкіл жүйке

**Үшкіл жүйке** (тройничный жүйке); (nervus trigeminus, лат. nervus — жүйке, trigeminus — үшкіл) — мидан шығатын ең ірі аралас жүйке (V-жұп). Ми көпірінен сезімтал және қозғалтқыш түбіршіктер: көздік, жоғарғыжақ және төменгіжақ жүйкелер болып шығып, қосылып бір жүйке бағанын түзеді. Көздік жүйке — көздік аумағын, мұрынның иіс сезу бөлігінің кілегейлі қабығын, маңдай, самай, қабақ терілерін жүйкелендіретін сезімтал жүйке. Оның құрамында көзжасы безінің қызметін реттейтін парасимпатикалық жүйке талшықтары болады. Жоғарғыжақ жүйкесі бастың жоғарыжақ аумағын, мұрын қуысының, тандайдың, жоғарғы еріннің кілегейлі қабықтарын жүйкелендіретін сезімтал жүйке. Төменгіжақ жүйкесі — самай және төменгіжақ аумағына сезімтал, шайнау бұлшық еттеріне қозғалтқыш жүйке талшықтарын беретін аралас жүйке.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жолақты дене

**Жолақты дене** ( *corpus* — дене, *striatum* — жолақ) — үлкен ми сыңарларының жабыны астында орналасқан, сұрзаттық орталықтар мен ақзаттық аралықтардан тұратын ми бөлімі. Оның сұрзаттық орталықтарын құйрықты ядро, жасымықша ядро және шарбақша ядро мен бадамша дене құрайды. Бұл орталықтарды бір-бірінен проекциялық өткізгіш жолдардан құралған ақзаттық аралықтар бөліп тұрады. Жолақты денеде қыртысастылық қимыл-қозғалыс (жүру, жүзу, секіру т.б.), вегетативтік және шартсыз рефлекстерді реттеу орталықтары орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сепаратизм

[thumb|300px|[Нигердегі туарег көтерілісшісі]]

**Сепаратизм** — жікшілдік, оңашалануға тырысушылық. Халықтың мемлекеттен бөліну әрекеті сепаратизм деп түсіндіріледі. Көп ұлтты мемлекеттердегі аз ұлттың өкілдері алдына бөлек мемлекет болып бөлініп шығуға немесе автономия алуға ұмтылады. Ұлт-азаттық қозғалыстан ерекшелігі — оның жалпыхалықтық, бұқаралық сипаты болмайды, ол ұлттың бір бөлігінің мүддесін қамтиды. Сепаратизм территориялық қақтығыстың тудыратын бірден бір фактор болып табылады. 
Сепаратизм – белгілі бір саяси топтардың өздері өмір сүріп отырған мемлекеттен жеке мемлекет ретінде бөлініп шығуға немесе сол мемлекетке тиесілі территорияны басқа бір мемлекетке қосуға ұмтылушылығы. Жікшілдік халықтың жаппай бұқаралық қозғалысы болмағандықтан оны ұлт-азаттық көтерілістердің қатарына жатқызуға болмайды. Жікшілдік, негізінен, мемлекет ішіндегі саяси тұрақсыздық пен алауыздық  (ұлттық кемсітушілік, аз ұлттардың азаматтық құқықтарын  шектеу, т.б.) жағдайында пайда болады. Сондай-ақ, өзге мемлекеттердің астыртын саясаты салдарынан да туындайды. Жікшілдік салдары мемлекет ішінде азамат соғысы басталу қаупін туғызады және мемлекеттік төңкеріс пен бөлініске дейін соқтыруы ықтимал.

## Сепаратизм түрлері
**Сецессия** — қандай да бір этникалық немесе этноконфессионалдық топтардың мемлекеттен территориялық бөлініс арқылы өз егемендігін алу мақсатында талаптар қоятын  саяси қозғалыс. Бұл жағдайда мемлекеттік басқарудың және халықтың бірлігі бұзылады.

**Иррердентизм** — халықтық бір бөлшегінің көрші мемлекетке қосылу мақсатында бөлінуі. Мысалы,  90-жылдардың басындағы Абхазияның грузияның құрамынан шығып Ресейге қосылуға ұмтылуы.

**Энозис** — халықтың кіші бөлігінің мемлекеттен көп бөлігі орналасқан мемлекетке көшу мақсатында бөлінуі. Мысалға, Таулы Қарабахтың армян халқының Әзірбайжаннан бөлініп Арменияға қосылуды талап етуі.

Ирредентизм және энозисте мемлекетішілік қақтығыстан мемлекетаралық қақтығысқа трансформациялану орын алады.

## Тағы қараңыз
* Ұлт-азаттық қозғалыс
* Сецессия

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Елдер бойынша сепаратизм
Санат:Сепаратизм
Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы заң

**Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы заң **- Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 18 ақпандағы № 31 қабылданған Заңы. Заң адам және азамат құқықтары мен бостандықтарын, конституциялық құрылыс негіздерін қорғау, Қазақстан Республикасының егемендігін, оның аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлінбеуін, ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында экстремизмге қарсы іс-қимылдың құқықтық және ұйымдастырушылық негіздерін айқындайды. Экстремизмге қарсы іс-қимылдың негізгі міндеттері: экстремизмнің көрініс беру нысандарына қарамастан Қазақстан Республикасында оны жүзеге асыруға жол бермеу; экстремизмді жүзеге асыру үшін жағдайлар мен мүмкіндіктер жасауды болғызбау; азаматтардың саяси және құқықтық мәдениетін қалыптастыру; Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Экстремизмге қарсы іс-қимыл: заңның үстемдігі; нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, қандай әлеуметтік топқа жататынына қарамастан, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының теңдігі; қоғамдық, соның ішінде ұлтаралық және конфессияаралық келісім; мемлекеттің және қоғамдық институттардың өзара іс-қимылы; жариялылық қағидаттарына негізделеді. Экстремизмге қарсы іс-қимыл мынадай негізгі бағыттар бойынша жүзеге асырылады: экстремизмнен сақтандыруға, соның ішінде оны жүзеге асыруға ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтауға және кейіннен жоюға бағытталған алдын алу шараларын қабылдау; экстремизмді анықтау және оның жолын кесу; экстремизмге қарсы іс-қимыл саласындағы халықаралық ынтымақтастық.

## Дереккөздер


Санат:Заң
Үгіт-насихат

**Үгіт-насихат технологиялары** — жалпы адамдардың санасезімін бақылап, арбауға бағытталған технологиялар. Мұндай жағдайларда
қолданылатын қоғамдық пікірмен байланыс және ақпараттандыру тәсілдері мен техникалары саяси реакциялар мен қалың қауымның, халықтың қалауын жасанды түрде түзуге бағытталған. Бұл тұрғыда ақпараттандыруға тән үгіт-насихаттың негізгі тәсілдері мен әдістері ретінде дезинформацияны, мәліметтерді бұрмалау, реципиенттердің санасын арбау технологияларын жатқызуға болады. «Дезинформация» термині I дүниежүзілік соғыс жылдарында қарсыластарды адастыру, шатастыру, жаңылыстыру мақсатында қолданылды. Бұл тактика қарсыласты тікелей алдауға, жала, жалған фактілерді бұрмалап беруді білдіреді. Жалған хабар тарату арбау технологияларының құрамдас бөлігі. Ол ерекше ақпарат арқылы реципиенттер санасында коммуникатордың өз мақсатымен сәйкес келіп, үндесетін ниет туғызуды көздейді. Басқаша айтқанда, арбау реципиенттердің еркін көзге ілмей, оларға құрал ретінде қарап, ниетін бағдарлау, оған жат мүдделерге қызмет еткізу. Жасырын жүргізілетін контрагенттің ойы мен сана-сезімін басқаруда арнайы соған сәйкес ақпараттық тәсілдер ойластырьшады. Мысалы, үзіп немесе тандап ақпараттандыру. Бұл жағдайда реципиенттерге оқиға жайлы ақпарат толық берілмейді. «Ақпарат толқыны» адамға аққарасын айыруға мұрсат бермейді, сөйтіп шарасыз күйге түсіреді. Арбаудың тағы бір көп кездесетін түрі «ақпаратты қалыптандыру». Яғни, дайын бейнелерді, стереотиптерді сомдау. Олар мағыналық өңдеуді қажетсінбейді, сондықтан, сөзсіз бағдарланған реакция тудырады. Мысалы, кеңестік кезеңде капитализм, жеке меншік образдары жағымсыз мәнге ие еді, ал жағымды социализм керісінше, бейбітшілік, түрақтылық ұясындай сипатталатын. Мұндай қалыптандырылған бейнелер көбіне адамдар арасында әлеуметтік, ұлттық, діни алауыздық тудырады. Арбау түріндегі көп кездесетін, кең таралған тәсілдердің бірі таңба тағу, яғни жекелеген адамдарға, олардың іс-әрекетгеріне үзілді-кесілді оң немесе теріс баға беру. Сондай-ақ арбау технологияларына ақпаратқа кең түсініктеме беруден бас тартып, оны психологиялық ұйытып, сендіру техникасымен алмастыру техникасы жатады. Мұндай ақпараттық арсенал әлеуметтік қатерлі аймақтарда қолданылады. Мысалы, тұрғындардың әртүрлі топтарының арасындағы қарсыластықты пайдалану, биліктің адалдығына күмән келтіру, тағы басқалар. Мұндай акциялар адамдарда қорқьшыш, үрей, жек көрушілік тудырады. Сондай-ақ диффармация, яғни, қарсыласты әш-керелейтін ақпаратты жариялау да кең тараған (Қараңыз: Диффамация.)

Үгіт-насихат түріндегі ақпараттық технологиялар саяси жанжал, ақпараттық және психологиялық соғыс, ақпараттық лаңкестік, бақталастардың мүдделері мен қоғамдық репутацияларына нұқсан келтіру, тіпті, оларды саясат аренасынан тықсырып, шығарып тастауға бағытталады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Фолликул қаптамасы

**Фолликул қаптамасы** (тека фолликул); (theca folliculi, грек, theca — қаптама, folliculus көпіршік) — аналық жыныс безі — жұмыртқалық фолликулдарының сыртқы дәнекер ұлпалы қабығы.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сецессия

**Сецессия** - *[лат. suessio - кетем]* - ежелгі Римде плебейлердің наразылық көрсетіп қаладан шығып кетуі. Сеңессия плебейлердің патрицийлерге қарсы күресінің ерекше түрі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Май безі

**Май безі** (сальная железа); (glandulae sebaceae,  — без, sebum - май) — құрылысы жағынан қарапайым, көбінесе, тарамдалған альвеолалы (көпіршікше), сөл бөлуіне байланысты голокринді бездерге жатады. Май безі терінің емізікше қабатында және емізікше
мен торлы қабаттардың шекараларында орналасады.
Май безінің секрет бөлетін соңғы бөлімін көпқабатты
безді эпителий құрайды. Бездің қысқа келген шығару
өзегі түк түбірі фолликулына ашылады. Май безінің
секреті тері түктері қабаттары мен түк түбірі эпидермисін майлайды, микроорганизмдер мен шаңды өткізбейді, қорғаныс қызметін атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Алдыңғы аяқ (қол) қаңқасы

**Алдыңғы аяқ (қол) қанқасы**  (*skeleton membri thoracici*;  — қаңқа,  — аяқ,  — көкірек) — жануарлардың алдыңғы аяқтарының (адамда қолдың) сүйектерінен тұрады. Алдыңғы аяқ (қол) қаңқасы өз кезегінде екі бөлімнен: иық белдеуінің қаңқасы мен еркін қозғалатын бөлім қаңқасынан құралған. Алдыңғы аяқ (қол) иық белдеуінің қаңқасын (*skeleton cingulum membri thoracici*): құстарда — жауырын (*scapula*), бұғана (*clavicula*) және құстұмсықша сүйек (*os coracoideum*); адамда, маймылдар мен мысық тұқымдас жыртқыш аңдарда — жауырын мен бүғана; үй жануарларында (түяқты жануарлар мен иттерде) — тек жауырын құрайды. Алдыңғы аяқ (қолдың) еркін қозғалатын бөлімінің қаңқасы (*skeleton membri thoracici liberi*) — өз кезегінде үш бөліктен: жоғарғы (проксимальды) бөліктен, ортаңғы бөліктен және төменгі (дистальды) бөліктен тұрады. Проксимальды бөліктің (*stylopodium*) қаңқасын — тоқпан жілік (*humerus s. os brachii*), ортаңғы бөліктің (*zeugopodium*) қаңқасын — білек сүйектері, дистальды бөліктің (*autopodium*) қаңқасын — алдыңғы аяқ (қол) басының сүйектері құрайды. Білек сүйектеріне (*ossa antebrachii*): кәрі жілік (*radius*) және шынтақ сүйегі (*ulna*) жатады. Алдыңғы аяқ (қол) дистальды бөлігінің қаңқасын — алдыңғы аяқ (қол) басының қаңқасы (*skeleton manus*) деп атайды. Ол өз кезегінде үш қатар орналасқан бөліктерден: жоғарғы қатардағы — негізгі бөліктен (*basipodium*), ортаңғы қатардағы — аралық бөліктен (*metapodium*), төменгі қатардағы — соңғы бөліктен (*acropodium*) құралған. Негізгі бөліктің қаңқасын — тізе (білезік) сүйектері (*ossa carpi*), аралық бөліктің қаңқасын — алдыңғы жіліншік (алақан) сүйектері (*ossa metacarpalia*), соңғы бөліктің қаңқасын - бақай (саусақ) сүйектері (*ossa digitorum manus*) құрайды. Адам мен жануарларда саусақ (бақай) сүйектері үш бунақтан (фалангадан): жоғарғы бунақтан — тұяқты жануарларда тұсамыс сүйектен (*os compedale*), ортаңғы бунақтан — топай сүйектен (*os coronale*), төменгі бунақтан — тұяқ сүйектен (*os ungule, os ungulare*) құрайды. Итте төменгі бунақ сүйегі — тырнақ сүйек (*os unguiculare*) деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Нейрогистология

**Нейрогистология** (neurohistologia, грек, neuron — нейроцит, жүйке клеткасы, histos — ұлпа, logos — ілім) - жүйке жүйесі мүшелерінің микроскопиялық қүрылысын, гистофизиологиясын зерттейтін гистология ғылымының бөлімі. Итальян ғалымы К. Гольджи күміс тұзымен препараттарды өндеу (импрегнациялау) әдісі арқылы нейроциттер цитоплазмасында Гольджи аппаратының бар екендігін ашты. Осы әдісті және басқа да әдістерді қолдана отырып Р. Кахаль жүйке жүйесін жете зерттеп, нейрогистологияның негізін қалады. К. Гольджи мен Р. Кахальға жүйке жүйесін зерттеген ғылыми жұмыстары үшін 1906 жылы Нобель атындағы сыйлық берілді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Тік ішек

thumb
**Тік ішек** (прямая кишка) (intestinum rectum, лат. intestinum — ішек, rectum — тік) — жуан ішектің қысқа соңғы бөлігі. Ол жамбас қуысында омыртқалар мен жыныс мүшелерінің аралығында орналасады.Оның кілегейлі қабығы цилиндр тәрізді көбелі эпителиймен астарланған. Бұрлер болмайды. Ішектің соңғы сыртқа шығар бөлігінде эпителий қабаты көпқабатгы жалпақ эпителийге ауысады. Кілегейлі қабықта лимфоидты құрылымдар көптеп кездеседі. Етті қабық ішкі сақинаша және сыртқы ұзынша қабаттардан тұрады. Сірлі қабықпен тік ішектің тек алдыңғы бөлігі ғана қапталған. Ол ішекті жамбас қуысына іліп тұратын қысқа шажырқай түзеді. Оның артқы бөлігін сыртынан адвентиция қаптайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ауыр қаза

**«Ауыр қаза»**, Әуезовтің мақаласы. «Қазақ әдебиеті» газетінің 1956 жылғы 18 мамырдағы санында жарияланған. Әуезовтің *«Уақыт және әдебиет»* (1962, 394-400-беттер), 12 томдық (12-том, 1969, 156-159-беттер), 20 томдық (19-том, 1985, 356-359-беттер) шығармалар жинағына енген. Мақала орыс жазушысы А. Фадеевтің қайтыс болуына қазанама ретінде жазылған. Көрнекті орыс жазушысының адамшылық, азаматтық, қайраткерлік, суреткерлік ерекше қасиеттері, жанының таза, мөлдір әсемдігі, талғампаздық, талапшылдығы, шыншыл, әділдігі, дарқан мінезділігі, үлкен, өр мінезді басшылық қабілеті, сегіз қырлы, терең сырлы сипат қасиеттері аса мейірімді тебіреніс, толғаныспен сипатталған. 
:*«Оның ұзақ жылдардағы үздіксіз талап, табыс өмірі өзі де бір ұзақ аққан ырыс өзеніндей болатын. Жақын жағасын да, өңір-өлкесін де ол өзен байытып, көгертіп аққан болатын. Ол өзі көмген ұрықтан дәні толы талай-талай жемістер тудырған»* 
деп, ұлы орыс қаламгерінің жан жомарттығын, көңіл шуағын, жүрек жылуын асыра бағалаған. Автор өзінің «Абай» романының тұсында *«қолжазба күйінде және орысшаға тек подстрочник дәрежесінде аударылған қалпында да»* қатты көңіл бөліп, көп ақыл қосқанын ерекше атап көрсеткен.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Алкмеон Кротондық

thumb
**Алкмеон Кротондық** (б.з.д. VI ғасырдың сонында, V ғасырдың басында өмір сүрген) — морфологияның, оның ішінде анатомияның ғылым ретінде қалыптасып дамуына және оның грек терминологиясының (атауларының) қалыпгасуына үлкен үлес қосқан көне Грекия ғүламасы. Алкмеон адамзат тарихында бірінші болып ғылыми анатомиянын негізін қалаған ғалым, дәрігер, философ, Кротондық медицина мектебінің өкілі. Ол жануарларды ғылыми мақсатта алғаш рет сойып зерттеп, дене мүшелерінің жануарлар организміндегі маңызы туралы сол заманға сай терең мағыналы ғылыми тұжырымдар жасаған. «Табиғат туралы» атты еңбегінде «адам денесі — қарама-қарсылықтардың үйлесімді жүйесі» деп танып, өзінің табиғи пәлсапалық концепциясын алғаш рет үсынған.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Холинергиялық нейроциттер

**Холинергиялық нейроциттер** (холинергические нейроциты) — қызметі парасимпатикалық жүйке жүйесінің қызметіне сәйкес келетін гормондар бөлетін жүйке жасушалары. Холинергиялық нейроциттерге гипоталамус тың алдыңғы жұп супраоптикалық және паравентрикулалық ядроларын құрайтын ірі нейросекреторлы мультиполярлы нейроциттері жатады. Аталмыш ней-роциттердің эндоплазмалық торында протеиндік (нонапептидтер) нейрогормондар түзіледі. Олар: вазопрессин және окситоцин гормондары. Бұлгормондар адам мен жануарлар мүшелері құрамыңдағы бірыңғай салалы ет ұлпасының қабықтары мен қабаттарына әсер етеді. Вазопрессин және окситоцин гормондары өздерін бөлетін гипофиздің нейросекреторлы нейроциттері аксондары бойымен жылжи ағып, гипофиздің медиальды дөңесі мен гипофиз аяқшасы арқылы гипофиздің артқы бөлігі — нейрогипофизге өтіп, ондағы қан капиллярлары қабырғасымен жанаса орналасқан ұсақ соңғы денешіктер (Херринг денешіктері) қуыстарында жиналады да, кейіннен олар организмге керекті мөлшерде соңғы денешіктерден қанға өтеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Татьяна Ивановна Афанасьева

**Татьяна Ивановна Афанасьева** (1918-1989), суретші. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері. 1959 жылдан бастап Қазақстанда тұрып, еңбек етті. Алматыдағы орыс драма театрында 40-қа жуық спектакльді көркемдеді. Соның ішінде Қазақ драма театрында М. Әуезов пен Ә. Әбішевтің *«Намыс гвардиясы»* драмасы бойынша қойылған спектакльді безендіріп (режиссері А. Мадиевский), сахнаға шығарды (1965).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суретшілері
Абайдың өмірі, Абайдың шығармалары

«Абайдың өмірі, Абайдың шығармалары», Әуезовтің мақаласы. Әуезов пен М. Жолдыбаевтың «*XX ғасыр мен XX ғасыр басындағы казак, әдебиетінің оқу құралы*» жарияланған (1933, 7-сыныпқа арналған, 79-99-беттер). Авторулы ақынның өмірі, өскен
ортасы, тәлім-тәрбие алған айналасы туралы егжей-тегжейлі баяндап, шығармаларын тақырыпқа бөліп қарастырған; олардың мазмұн-мағынасы оқушылардың ұғымына түсінікті болу жағын көздеп, көптеген өлеңдерінен үзінділер келтірген.
## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Бақтығали Бейсенов

**Бейсенов Бақтығали** (1889 жыл, Орал облысы, Ілбішін уезі, Қызылжар болысы, 5-ауылы (қазіргі Ақжайық ауданы) - 25 ақпан, 1938 жыл, Орал қаласы) - - Батыс Алашорда қайраткері, алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі.

## Өмірбаяны

* Болыстық орыс-қазақ мектебін бітірген.
* қалалық Романов орыс-қазақ училищесін, осы училище жанындағы жоғары оқу орнына даярлайтын қосымша сыныпты бітірді (1901).
* 1902-1910 жылдары Орал реалдық әскер училищесінде оқыды.
* Училище оқушылары Ғ.Есенғұлов, И.Қашқынбаев, Ы.Шұғыловтармен бірге 1-орыс төңкерісі тұсында «Фикер» газеті маңына ұйысқан қазақ кадеттер партиясына ниеттес болғаны үшін жандарм бақылауына ілікті.
* 1910 жылы тамызда Саратов университеті медицина факультетінің 1 -курсына қабылданды. Арнаулы талапқа сәйкес 1911 жылы Орынбор халық ағарту округінің сынақ алу комитетінде латын тілінен балалар гимназиясының 8-сыныбы көлемінде сынақ тапсырып, оқуын жалғастырды.
* 1-дүниежүзілік соғысқа байланысты оқу курсының тоғыз семестрін мерзімінен бұрын аяқтады.
* 1917 жылы Саратов университетінің [медицина факультетін бітірген.
* Орал облыстык 13-Қызылкүлгін ауылдық-дәрігерлік учаскесінде дәрігер болып істеді.
*  Болыстық, уездік дәрежеде земство мекемелерін құру қызметіне қатысты.
* Батыс Алашорда таратылғаннан кейін, 1920 жылдан бастап Бақтығали Бейсенов Орал облысындағы Калмыков уездік денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі кызметін атқарды.
* 1924 жылы Жымпиты уезіндегі Байғұтты ауруханасының меңгерушісі. Одан кейінгі жылдары Жымпиты уездік ауруханасында дәрігер.
* 1937 жылы тұтқындалып, 1938 жылы 25-ақпанда КСРО Жоғарғы Соты Әскери коллегиясы «үштігінің» қаулысымен Орал қаласында атылды. 1958 жылғы 14 маусымда Орал облыстық соты қаулысымен ақталды.

## Өмірбаяны
* Әкесі Бейсен сауатты, дәулетті адам болған. 
* Інілері - Орал реальдық әскер училищесінің түлегі Ишанғали Бейсенов Жымпитыдағы «Ойыл уәлаятының» кіші әскери қызметкерлер мектебін бітіріп, штаб офицері болды, ал Зепқали Бейсенов Ойыл юнкер мектебін бітіріп, Алаш полкінде жүзбасы қызметін атқарды.

## Дереккөздер

Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Ақжайық ауданында туғандар
Санат:25 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Оралда қайтыс болғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Саратов университеті түлектері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Тіректік жасуша

**Тіректік жасуша (поддерживающая клетка)**(cytus sustentons, грек, cytus — жасуша, sustentons — тірек) — кейбір мүшелерде тіректік қызмет атқаратын жасушалар. Иіс сезімі мүшесінде, ішкі құлақтағы иірімді мүшеде (кортиев мүшесі), аталық жыныс безінде болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Хондробласт

**Хондробласт** (chondroblastus, грек, chondros — шемір-шек, blastos — өскін, бастама) — жас шеміршек жасушасы. Ол діңгекті жасушадан түзілген, пішіні сопақша келген жасуша. Хондробласт шеміршек ұлпасын сыр-тынан каптаған шеміршекқаптың (перихондрийдің) төменгі қабатында орналасады. Оның цитоплазмасы РНҚ-ға бай, базафилді боялады. Ол шеміршек ұлпасының жасушааралық затын түзуге қатысып, шеміршектің қалындап өсуін қамтамасыз етеді. Жетілген шеміршек ұлпасында хондробласттар шеміршек жасушалары — хондроциттерге айналады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Май жасушасы

**Май жасушасы** (жировая клетка, липоцит); (lipocytus,
грек, lipos —май, kytos — жасуша) — организмдегі қорланған май ұлпасын түзетін жасушалар. Май жасушасын — адипоцит немесе липоцит деп те атайды. Пішіні
дөңгелек келген липоцит цитоплазмасында липидтер
түзіледі және қорланады. Липоцит цитоплазмасындағы
май тамшысының қүрамына, негізінен үшглицерид
(триглицерид) және бүдан басқа, фосфолипид, холестерин, бос май қышқылдары кіреді. Липидтер судан—
III бояуымен ашық сары, ал осмий қышқылымен кара
түске жақсы боялады. Липоциттер негізінен қан тамырлары маңында топтасып жиналады да, май ұлпасын қүрайды. Эмбрионда май жасушасы мезенхимадан дамып жетіледі. Эмбриондық кезеңнен кейін май
жасушасы қан тамырлары маңындағы адвентициальды
жасушадан жетіледі. Жануарлар организмдерінде май
жасушасы ақ және қоңыр май үлпаларын түзеді. Май
тамшьшары — қуат (энергия) көзі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Тісбайлам

**Тісбайлам (периодонт)** (periodontium, грек, peri — қасында, маңында, odons — тіс) — тістердің тіс түбірін жоғарғы және төменгіжақ қызылиегі альвеолалары қабырғаларына бекітіп тұратын дөнекер ұлпалық байлам. Ол тығыз талшықты дәнекер ұлпасынан құралған, қан тамырлары мен жүйкелерге бай. **Тісбайлам** тісті тіс ұяларына бекітумен қатар, оны қоректендіреді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Хондроцит

**Хондроцит** (chondrocytus, грек, chondros — шеміршек, Kytos — К-латынша жасуша) — шеміршек ұлпасының жасушасы. Оның пішіні дөңгелек, сопақ және көпбұрышты болып келеді. Ол шеміршектің жасушааралық затындағы ерекше қуыста (лакун) бір-бірден немесе топталып орналасады. Бір қуыста топталып жатқан хондроциттерді біртекті (изогенді) хондроциттер деп атайды. Жас хондроциттерде эндоплазмалық тор жақсы жетілген. Ол шеміршек ұлпасының жасушааралық затын түзуге қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Адам жасушалары
Александр Николаевич Афиногенов

нобай|1930
**Александр Николаевич Афиногенов** (1904, 22 наурыз -1941, 29 қазан) орыс драматургі. 1924 жылы Мәскеу  журналистика университетіне оқуға түседі. Осы жылы Александр өзінің алғашқы «Роберт Тим» пьесасын жазды. «Қасқыр жолы» (1928), *«Әпенде»* (1929), *«Алыс шақ»* (1935), *«Салют, Испания»* (1936), «өз балаларының анасы» (1939),*«Машенька»* (1940), *«Қарсаңда»* (1941) пьесаларында кеңес адамдарының еңбегін, социализм құрылысын, азамат соғысын бейнеледі. Әсіресе, «Машенька» пьесасы танымал  болды. «Алыс шақ», «Салют, Испания», «өз балаларының  анасы», «Машенька» деген пьесалары Вахтангов атындағы таетрда өтті. Кеңес дәуірінде интеллигенция санасының өзгеруін суреттеген «Қорқыныш» пьесасын (1930) Әуезов 1934 ж. еркін аударып, Қызылордада кітап етіп шығарды. Жалпы Александрдің стилінде публицистика мен лиризм ұштасып, сабақтаса өрбиді. Әуезовтің 30-жылдары жазған бірқатар драмалық туындыларында (мысалы, «Райхан» т. б.) орыс драматургінің әсері байқалады. Афиногенов Ұлы Отан соғысы жылдары Совинформбюро деген атпен белгілі болған әдебиет бөлімін басқарды. Александр 1941 жылы 29 қазанда фашистердің Мәскеуге әуе шабуылы кезінде қаза тапты. 

## Дереккөздер

Санат:Ресей драматургтері
Санат:КСРО драматургтері
Санат:КСРО театр режиссерлері
Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер
Синергетика

**Синергетика** *(грек, synergtikos - біріккен әрекет)* — пән аралық сипаттағы ғылым саласы; күрделі жүйелердің өзін-өзін ұйымдастыруы туралы ғылым, синергетикалық әдісті саяси ғылымда қолдану саяси өмірде өзін-өзі ұйымдастырудың күрделі тетіктерін зерттеуге көбірек көңіл бөледі; тепе-тең емес ашық жүйелердегі кооперативтік құбылыстарды зерттейді. Синергетика ұғымын 1971 ж. неміс физигі Г. Хакен енгізген. Синергетика саласындағы зерттеулер күрделі динамикалық жүйелердегі өзін-өзі ұйымдастыру үрдістерін зерттеумен байланысты. Синергетиканың зерттеу объектісі линейлі емес жүйелер. Шынайы жүйелердің басым көпшілігі де - дәл осы линейлі емес жүйелер.

Синергетиканың жаңалығы қазіргі саяси дамудың түрақсыз сипатын білдіруінде. Синергетика негіздері И. Пригожинмен, И. Стенгерспен қаланған. Синергетика тұрғысынан әлемнің сан алуан болуы оның даму шарты, сондықтан саяси құбылыстарды талдауда сан алуан факторларды, саясатқа өмірдің басқа салаларының (экономика, экология, мәдениет, әлеуметтік сала, география, демография) ықпал ететінін есепке алу керек. Синергетика кез келген қарапайымдылықты немесе сан алуандылықтың төмендеуін ғылыми зерттеудегі бүрмалаушылық деп қарастырады. Басқаша айтқанда, синергетикалық әдіс зерттеушіні саяси үрдісті талдауда оның құрамдас бөліктерін талдаудан ғана емес, саясатқа саяси емес факторлар ықпалын да есепке алуын міндеттейді.

Синергетикалық әдіснаманың негізін тиімділіктің жаңа түрі құрайды - линейлік емес ойлау немесе синергетикалық тиімділік. Синергетикалық теория өзін-өзі дамытушы жүйелерді ашық жүйе ретінде қарастырады.

## Дереккөздер


*
Санат:Пәнаралық ғылымдар
Санат:Кибернетика
Санат:Ғылым философиясы