open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тереклі Мектеп

**Тереклі Мектеп** (), - ауыл, Ресей Федерациясының Дағыстан республикасының Ноғай ауданының орталығы.

Халық саны — 7,3 мың адам (2002 жыл), негізінде ноғайлар (қараноғайлар). Ауыл  Дағыстанның солтүстік-батыс бөлігінде, Ноғай даласының (ноғайша Ногай шоьли) ортасында орналасқан. Тереклі Мектеп пен Кизляр арасында аутомобил жол бар (Кизлярға дейін 75 шақырым).

1793 жылы Қараноғай приставствоның пайда болуымен, ауыл да құрылды. Бұл ауылдың 3 шақырым қашықтығында ескі ноғай Тереклі деген елді мекен орналасқан еді. Бұл жерде ағаштар (теректер) көп болғандықтан, жерін Тереклі деп атаған. Аңыз бойынша бір мұсылман ноғай ақсақал Меккеге кезекті қажылыққа баруының орнына, қаржысына мектеп ашқан еді. Тереклі Мектепте патша әкімшіліктің ресми өкілі - приставтың ордасы орналасқан еді. Пристав Ф.О. Капельгородский кезінде артезиан су құдығы қазылған еді, жеміс бағы отырғызған еді. Ел ішінде Тереклі Мектепті – Орыс Үйі (Орыс Уьий) деп атаған.

Ауылда ноғайдың калемерден, шежеуіт, қыпшақ, шәужейлі, тоғыншы, найман, шүрші, ас, қостамғалы, мойнапа руларының өкілдері тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Дағыстанның Ноғай ауданы елді мекендері
Санат:Ноғайлар
Санат:Дағыстан аудан орталықтары
Жел электр станциясы

**Жел электр станциясы** (ЖЭС) немесе **Жел паркі** - жел ағынының басқарылмайтын кинетикалық энергиясын электр энергиясына айналдырады. ЖЭС екіге бөлінеді: тұрақты және айнымалы кернеу жел электр станциялары. Тұрақты кернеу жел электр станциясының шығысындағы кернеу, генератор өндіретін кернеу тегіне қарамастан, тұрақты болады. Керісінше жағдайда, айнымалы кернеу жел электр станциясы деп аталады.
ЖЭС-тің негізгі арналуы — ұлттық энергетикалық тораптардан алыс орналасқан тұтынушыларды және ауыл шаруашылығы нысаналарын электр энергиясы мен сумен жабдықтау.

Басты артықшылығы — қоршаған ортаны ластамайды, қуат көзі (жел) ешқашан сарқылмайды.

## Тағы қараңыз
*Жел энергетикасы қондырғысы

Санат:Электр станциялары
Джеймс Редхаус

**Джеймс Уильям Редхаус** (, 30 желтоқсан 1811 жыл – 4 қаңтар 1892 жыл) — тұңғыш осман-ағылшын сөздігінің авторы, тілтанушы, аудармашы, сөздік құрастырушы. Оның еңбектеріне шетелдік миссиялар жөніндегі Американдық коммисарлар кеңесі сияқты өз дәуіріндегі  көптеген ұйымдар жүгінді. Кейінірек, оның жұмыстары көптеген түрік-ағылшын сөздіктеріне негіз болды.

## Өмірбаяны
Редхаус Лондон маңында дүниеге келген. Ол Джеймс Редхаус пен оның әйелі Элизабет Сандерстің үлкен ұлы. Балалық шағында ата-анасынан айырылған Редхаус, 1819 жылы “Christ's Hospital” атты жәрдем және тәрбие ұйымына орналастырылады. Онда теңізшілік, карта жасау, сурет салу техникасы, тригонометрия сияқты пәндерді оқиды. 1826 жылы тәртіпсіздік себебінен оқудан шығарылған соң, Ақтеңізде ашылатын бір кемемен Стамбұлға келеді. Стамбұлда “Mühendishane-i Berri-i Hümayun” атты ұйымда техника сызбашысы болып жұмыс істейді. Стамбұлда 8 жыл болып, түрікше, арабша, парсыша және французша үйренеді.  Ол — түрік тілін ең жақсы білген шетелдіктердің бірі. 1826 жылы Стамбұлда Bahriye'de ағылшын тілі оқытушысы болды. 1838 жылы садразамның (бірінші уәзір) аудармашысы болады. 1840 жылдан кейін сыртқы істер бақылауында аудармашы болып бүкіл сыртқы байланыстардың аударма істерін орындады. 1853 жылы Англияға қайта оралып, сыртқы істер министрлігінде шығыс тілдері аудармашылығы бойынша жұмыс жасайды. *Royal Asiatic Society* қоғамының мүшелігіне сайланып, *«сэр»* атағын алады. Оның көптеген сөздіктері басылып шығады. Редхаус 1892 жылы қайтыс болды.

## ''Редхаус сөздігі''
Джеймс Редһаус османлы түрік тілінен ағылшын тіліне аударылған алғашқы және ауқымды сөздігін құрастырды. Ол сөздік 1890 жылы жарыққа шықты. Редһаустың қолжазбасы 12 томнан тұрады және Ұлыбритания мұражайында сақтаулы. Араб әліпбиінің тәртібімен жасалған сөздікте сөздердің арабша, парсы, түрік  тілдеріндегі төркіні көрсетіліп, латын қарпімен  оқылулары беріліп, сөз түрлері анықталып, мағыналары сандармен нөмірленіп берілген және сөз тіркестері ағылшынша түсіндірілген.  Бүгінгі таңда сөздік «Sev Yayıncılık» баспасы тарапынан түрлі басылымдардан және қысқартылған түрлерде басылып шығарылуда. 1950 және 1972 Редһаус баспасы негізге алып әзірлеген сөздіктерге жаңа сөздер және сөз тіркестері қосылды.

## Еңбектері
* Grammaire raisonnée **de** la langue Ottomane (1846) 
* Vade mecum of the **Ottoman** colloquial language (1855) 
* Turkish vade mecum (1877) 
* А simplified grammar of the Ottoman-Turkish (1884) 
* Müntehabatı lügatı Osmaniye (1838) 
* А dictionary of Arabic and Persian words used in Turkish (1853) 
* А Turkish and English lexicon shewing the English significations of the Turkish terms (1890) 
* The Mesnevi (1881) 
* А Vindication of the Ottoman Sultans title of caliph (1877) 
* On the history, system and varieties of Turkish poetry (1879) 

Санат:Англия жазушылары
Санат:Османлы империясы

Санат:1817 жылы туғандар 
Санат:1892 жылы қайтыс болғандар
Әнуар паша

**Ысмайыл Әнуар пашa** (, ; , Ыстанбұл, Осман империясы — , Бұхара Халық Кеңес Республикасы) — османлы мемлекеттік, әскери және саяси қайраткер, «Үш паша» (Талғат паша мен Жамал пашамен бірге) атты триумвиратының мүшесі.

## Дереккөздер

Санат:Османлы тарихы
Санат:1881 жылы туғандар
Санат:1922 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түрік әскерилері
Санат:Пантүркизм
Санат:Османлы империясы
Апория

**Апория** ( — тығырық, шарасыздық) — көне юнан пәлсапасында шешімі қиын немесе шешілмейтін мәселелерге байланысты қолданылған ұғым. Ол, негізінен бақылау және тәжірибе жасау аркылы алынған қорытындылар мен сол қорытындыларды ойша талдап көрудің арасында туатын қайшылықтарлы білдіреді. *Апория* көбіне, грек философы Зенонның (5 ғ. ЗБ) тұжырымдарымен байланыстырылады, бірақ оның өзі бұл терминді қолданбаған.

Зенон белгілі бір нәрсенің немесе заттың мөлшері мен өлшемі туралы ұғымдар кайшылықты деп пайымдайды. Өз пікірін дәлелдеу үшін Зенон бірнеше дәлелдер ұсынады. Оның пікірінше, Мөлшер мен өлшем ұғымының қайшылықтылығына байланысты бір заттың көп болуы мүмкін емес: өйткені бір затты екіге бөлу үшін үшінші нәрсе керек. Егер бір нәрсені көп деп түсінсек, оны шексіз мөлшерде көп деп тануға тура келеді. Себебі ол қаншаға бөлсең де, бөліне береді.

**«[[Дихотомия]]» (екіге бөлу) апориясында** қозғалушы дене белгілі бір қашықтықты жүріп өту үшін әуелі оның жартысын, ал осы жартыны өту үшін оның жарты бөлігін, сонан соң оның жартысын жүріп өту керек. Осылайша шексіздікке дейін жалғаса береді, яғни қозғалушы дене қозғалысты бастамауы да мүмкін (апорияның екінші бір түрі бойынша: қозғалыс өзінің қозғалыс мәнінде тұрғанда тоқтауы, кідіруі мүмкін емес).

**«Ахилл» апориясы**: желаяқ Ахилл тасбақаны қуып жете алмайды, себебі ол тасбаға дейінгі қашықтықты жүгіріп өткенше, тасбақа өзінің ол орнын ауыстырып, белгілі бір қашықтыққа жылжып кетеді. Ахилл осы қашықтықты игергенше тасбақа тағы да алға жылжиды, осылайша жалғаса береді.

Зенонның осы аталған және тағы басқа апориялары қозғалысты матемематикалық өрнектеудің және бұл процесте қолданылатын ұғымдардың қайшылықты екенін көрсетті. Ол қайшылықтар бірлігін түсіне алмағанымен, қозғалыстың қайшылықты екенін дұрыс байқады. Зенон апориялары антикалық математиканың, логиканың және диалектиканың дамуына жол ашты. Ол кеңістік, жеке мен жалпы, бүтін мен бөлшек, қозғалыс пен тыныштық ұғымдарындағы қайшылықтарды көрсетіп, олардың шешімін іздеуге негіз салды.

Санат:Көне пәлсапа
Санат:Логика
Санат:Парадокстар
Аспирант

**Аспирант** ( — талпынамын, жақындауға тырысамын) — жоғары оқу орындары мен ғылыми-зертеу институттарында ғылыми және окытушылық жұмысқа даярланушы, кандидат ғылыми дәрежесі диссертациясын қорғау талапкері.
## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Аспирантура

Санат:Жоғарғы білімнен кейінгі кәсіптік білім
Аспирантура

**Аспирантура** (латынша *aspiranse* - бір нәрсеге ұмтылушы, орыс тілінде *тура* - сөз тудырушы жұрнақ) — жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарындағы ғалым-педагог, т.б. ғылыми мамандар даярлау бөлімі. Оларда өндірістен қол үзіп (3 жыл) және өндірістен қол үзбей (4 жыл) оқиды.

Аспирантураға ғылыми-зерттеу жұмысына қабілеттілігін көрсеткен, жоғары білімді, оқу орнын бітіргеннен кейін сол мамандығы бойынша 2 жыл жұмыс істеген, оқуға түсу емтихандарын ойдағыдай тапсырған, өндірістен қол үзіп оқуға 35 жасқа дейінгі, өндірістен қол үзбей оқуға 45 жасқа дейінгі адамдар қабылданады. Сырттан оқитын аспиранттар арнаулы жоспарын орындап отырса, қызмет орнынан жыл сайын қосымша демалыс алады (30 күн), жалақысы сақталады. Аспирантураны бітірушілер, әдетте, ғыл. канд. атағын алу үшін диссертация қорғайды. Қазақстанда Аспирантура бөлімдері арқылы ғылымның 19 саласы бойынша ғылыми және ғылыми-педагогика кадрлар даярланады (1997). Шетелдердің көпшілігінде Аспирантура университеттер жанындағы арнаулы орталықтар түрінде болады.

Қазақстанда ұлттық ғылыми кадрлар даярлау ісі КСРО Ғылым Академиясымың Қазақстандық базасы құрылған сәттен, яғни 1932 жылдан басталды. 1997 ж. республика-ның жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарының А-ларында 1000-ға жуық аспирант қабылданып, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Что такое ординатура, аспирантура? - - Uchi.kz - Образование в ... 
*Аспирантура | btimes.kz

Санат:Білім алу деңгейлері
Аңызақ

**Аңызақ** — ауа ылғалының тапшылығынан қалыптасатын ыстық (20 - 25С), әрі құрғақ жел. Жылдамдығы 5 м-ден 15 - 20 м/с-ке дейін өзгеріп отырады, ылғалдылығы 30%-тен төмен болады. 

## Кездесетін аймақтары
Аңызақ, көбінесе, Қазақстанның оңтүстік аудандарында, әсіресе, Қызылқұм, Мойынқұм, Бетпақдала, Каспий маңы ойпаты, Маңғыстау, Үстірт өңірлерінде жиі әрі ұзақ болып тұрады.

## Ұзақтығы
Аңызақ желді күндердің ұзақтығы табиғат зоналарында түрліше болады: дала зонасында жылына 5 — 10 күн, шөлейт зонасында 40, Қызылқұмда 100 күн. Ал орташа есеппен алғанда, жылына ыстық желдің ұзақтығы  60 — 80 күнге дейін жетіп жатады.

## Салдары
Аңызақ жел - ауыл шаруашылығына өте қолайсыз құбылыс. Оның әсерінен өсімдіктердің физиологиялық процестері (фотосинтез, көміртегі және ақуыз алмасу) бұзылады. Нәтижесінде өсімдіктердің өнімділігі төмендейді. 

## Алдын-алу шаралары
Аңызаққа қарсы күрес шараларының ең тиімділері — қар тоқтату, орман алқаптарын отырғызу, жер суару және т.б. арнайы агротехникалық шаралар.

## Қызықты ақпарат
Субтропиктік және тропиктік елдерде аңызақты *[[самум]]*, *[[сирокко]]* немесе *[[хамзин]]* деп атайды.

Санат:Желдер
Ассамблея

**Ассамблея** ( — *жиналыс*) сөйлемі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін:

* Қазақстан халқы ассамблеясы;
* Қандай да бір мемлекеттік немесе халықаралық ұйым органының аты (мыс., Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы);
* Франция ұлттық ассамблеясы — Франция парламентының төменгі палатасы;
* Петр I ассамблеясы — Петр I заманындағы үлкен сауық-сайран, бал.

**Ассамблея** - 
# белгілі бір мәселелерді шешу немесе талқылау үшін біршама адамдардың жиналысы (халықтық және сословиелік, орталық және жергілікті); бірлестік; 
# халықаралық ұйымдардын бірқатар басқарушылық органдарының атауы; 
# кейбір елдерде - парламенттің немесе оның палаталарының бірінің атауынын құрамдас бөлігі.
## Дереккөздер



Санат:Саясат әлеуметтануы
Ассимиляция

**Ассимиляция** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Ассимиляция (әлеуметтану)
* Ассимиляция (биология)
* Ассимиляция (метеорология)
* Ассимиляция (тілтану)
Ассимиляция (әлеуметтану)

**Ассимиляция** ( — ұқсасу, сіңісу, сіңу, т.б.) саны аз, саяси-әлеуметтік ахуалы төмен халықтың өзінен саны да, қуаты да көп халықтың басыңқы ықпалы нәтижесінде сол халық құрамына біртіндеп сіңіп, жұтылып кету құбылысы.

Ассимиляция барысында бір халық өзінен үлкен екінші доминант халыққа сіңіп кетіп, ана тілін, әдет-ғұрпын, дінін, мәдениетін, өзіндік сана-сезімін, т.б. ұлттық ерекшеліктерін жоғалтады. Ассимиляция екі жолмен жүреді: күштеу арқылы немесе табиғи жолмен.

Көптеген елдерде ұлттық езгі және діни қысым жағдайында күштеп А. жасау орын алады. Дәл осындай процесс Аустрия империясында, кейін Аустро-Мажарстанда, патшалық Ресейде жүрді. Ол қазір де кейбір елдерде жалғасып отыр. Мыс., Испания, Грекия т.б. Бұрынғы КСРО мен кейбір социалистік елдерде де мұндай процесс орын алды. Қарамағында ұсақ ұлттар бар бірқатар елдерде Ассимиляция табиғи жолмен жүзеге асты.

Санат:Әлеуметтану
Алдияр

**Алдияр** (парсы тілінде - Аллаңыз жар болсын) - қаратпа сөз. Ұлық адамдарға, ханға, сұлтанға, т. б. құрметпен тіл қатудың көне түрі. Алдияр сөзі қазақ арасында ислам діні ықпалымен қалыптасқан. Қазақша мағынасында алдияр бағыныштылықты, жалыныштылықты, кішілікті, әдептілікті білдіреді. Ұлықтарға бұлайша тіл қату басқа халықтарда да бар. Діни қаттамдар болмаса, қаратпа сөздің бұл түрі бүгінде қолданудан қала бастады.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Қазақ есімдері
Алқа (коллегия)

**Алқа**  — коллегия (латынша collegіum — әріптестер) — 1. әкімшілік немесе кеңесші органдарға мүше адамдар тобы. 2. Ежелгі Римде ортақ мамандық, діни наным және т.б. бойынша біріккен адамдардың одағы; кәсіпшілік, діни, рәсімдік Алқалар (коллегиялар) болған; 3. Ресейде І Петрдің кезінде “приказдар” деп аталатын органдардың орнына құрылған және 19 ғасырдың басында министрліктердің енуіне байланысты жойылған орталық басқару органдарының атауы; 4. ертедегі қазақтар ұғымында Алқа атауы белгілі бір мәселені “алқа-қотан отырып”, мәжіліс құрып, кеңесіп отырып шешу мағынасын білдірген.
**"Алқа"** - ұлтжанды қазақ жазушыларының шығармашылық ұйымы. Қазан төңкерісінен кейін көркем әдебиеттен де таптық принципті талап ете бастаған кезде қазақ каламгерлерінің оған қарсылық, балама бағыт ретінде құрмақшы болған шығармашылық ұйымының бағдарламасын М.Жұмабаев бастаған алашшыл   ақын-жазушылар 1924 ж. дайындап, сол кездегі көрнекті қаламгерлерге қолдан көшіріп 16 данасын пікір білу мақсатымен тараткан. "Алқаньң" бағдарламасын    Ә.Бөкейханов, А.Вайгерсынов. М.Әуезов, С.Сәдуақасов, С.Қожанов, С.Денентаев, Ж.Тілеуұлы, Е.Омаров, Е.Алдәңіров, Ж.Сәрсенбіұлы т.б. қазақ зиялылары, мәдениет әдебиет қайраткерлері қолдаған. Сәдуақасұлы бағдарламаны "Еңбекші қазақ" газетіне жарияламақшы да болады. Бірақ РКП ОК-ның 1925 ж. 18 маусымдағы "Партияның көркем әдебиет саласындағы саясат туралы" қаулысы негізінде Ресей пролетариат жазушыларының қауымдастығы құрылып, оның жергілікті жердегі    бөлімшесі ретінде 1925 ж. 12 шілдесінен Қазақстан пролетариат жазушыларының ассоциациясы (ҚазАПП) жұмыс істей бастады да "Алқаға" қатысы бар ақын-жазушылар "ұлтшыл" ретінде қуғынға ұшырады. Сөйтіп "Алқаның" шығармашылық ұйым ретінде құрылып, жұмыс жасауына мүмкіндіктер берілмеді. Қолжазба күйінде сақталып қалған "Алқаның" бағдарламасы "Әдебиетіміз", "Бұл күнге дейін төңкеріс һәм әдебиетіміз", Әдебиеттің жалпы заңы", "Марксшілдік һәм әдебиет. Не жазуға" деген негізгі бес бөлімнен тұрады. "Табалдырық" аталған кіріспесі "Қазақ әдебиеті тоғыз жолдың торабында тұр. Артында бір жол, алдында мың жол" - деген жолдармен басталады да қазақ әдебиеті қандай жолмен дамуы      керек деген сауалға жауап іздейді. "Қазақ әдебиетінің алыбы Абайдың" ақындығын аса жоғары бағалап, қазақ әдебиеті өзінен үлгі алатын дәрежеге жеткен жоқ деген сияқты солақай пікірлерді теріске шығарады. Төңкерістің қазақ даласына сырттан әкелінгендігі, сол себепті де қазақ әдебиетінің төңкерісті жырлауынша негіздің жоқтығы "ұлттық әдебиет өз соқпағымен жүру керектігі" айқын айтылды. "Алқаның" алған бағытының өміршең болғандығы ұлттық әдебиетіміздің даму тәжірибелерінен көрініп отыр.
* Интернет форумды да кейде алқа дейді.
## Дереккөздер


Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан әдебиеті
Apollo

**Apollo** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Apollo (ғарыш бағдарламасы)
* Аполлон (ғарыш кемелері) 
* Аполло (Пеннсилвания) — АҚШтағы қала
Апокалипсис

**Апокалипсис** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Апокалипсис — Ақыр заман;
* Езра аяны (Апокалипсисі) — Көне келісім жазбасы;
* Апокалипсис — Жаңа келісім жазбасы;
* Апокалипсис — суретті хикая (комикс) кейіпкері, нағыз залым;
* «Қазіргі Апокалипсис» — 1979 жылғы фильм (АҚШ), режиссері Френсис Коппола;
* «Апокалипсис» — 2006 жылғы фильм (АҚШ), режиссері Мел Гибсон.
Алқа (зергерлік бұйым)

**Алқа**  - бірнеше бөлік асыл тастардан, түрлі-түсті шыны көздер орнатылған бірнеше алақаннан тұратын, топсалы шынжыр арқылы тағылатын мойын әшекейі. Алқаны жасөспірім және бойжеткен қыздар, жас келіншектер таққан. Алғашында дөңгелек алқа  - бірнеше бөлік асыл тастардан, түрлі-түсті шыны көздер орнатылған, бірнеше алақаннан тұратын, топсалы шынжыр арқылы тағылатын мойын әшекейі. Алғашында алқа дөңгелек пошымда, әрі әшекей ретінде тағылғанымен, бірте уақыт өте келе оның түр-сипаты өзгеріп, тұмарша түріне, дәлірек айтсақ, үзбелі салпыншақты пішінге ауысқан. Алқа моншақтан тізген асыл тастардан, алтын мүсінді күмістен соғылып, бетіне асыл тас қондырып, ою-орнектесіп, салпыншақты қылып жасалады. Алқа бірнеше бөліктен тұрады: алақан - бір-бірімен топса арқылы байланысатын жалпақ күміс немесе күмістелген қаңылтыр (оны кей жерде тақта деп те атайды); алаңанбау - мойынға байлайтын жібек жіп немесе күміс шынжыр; аяқ - алқаның шынжырлары, салпыншағы; қас - алқа көзіндегі тас; қоза - шар сияқты ұсақ домалақ әшекей; тойнақ бекітілген топша тәрізді тетігі.
Алқа түрлері өте көп: алқатас - жіпке тізген моншақты асыл тас. Алтын алқа- алтын жалатылған өңір-жиек; алтын жамбалы алқа - кесек алтыны бар немесе сом алтыннан соққан, шоқ орнатқан алқа; бойтұмар алқа - әшекейленген тұмардың өзі; дан алқа - ертеде қызметі, лауазымы жоғары адамдардың мойнына тағатын белгісі. Сондай-ақ, салпыншағы мол, бірнеше шашақты сәнді зер шашақты алқа; көлемі шағын көкірекше алқа; шар тәрізді сылдырмақтармен әшекейленген қозалы алқа; екі қатар етіп алтын-күмістен соққан қос алқа; төрт бұрышты екі алақаннан (пластинкадан) тұратын қос тақта алқалар кездеседі.
ҚР MOM қорында сақтаулы күміс алқаның шынжырының ұзындығы 22 см, салпыншақтарының ұзындығы 17 см. Мойынға ілетін шынжырдан төмен қарай аяқ деп аталатын тағы да қысқа шынжырлар бекітілген. Олардың ұштарына сөлкебай деп атаған. Патшалық Ресейдің күміс алқалары мен бес дана ақық тағылған. Бес дана ақықты металмен қырсаулап, қоза етіп жасаған және үшкіл пішінге келтірілген сіркелеу техникасымен әшекейленген. Жиектерін айналдыра сым жүргізіліп, олардың да іші сіркеленген. Қырсауланған қоза тәрізді ақықтар сөлкебай салпыншақтардың арасына тағылған. Оның біреуі мойынға тағатын шынжырдың ұшы тойнақпен жалғастырылып, шынжырды тұйықтап бекітуге арналған топша салынған. Бұларға қосымша ұзынша собық тәрізді қоза және екі дөңгелек гүл пішінінде перузадан қос салынған шытыра орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Әшекей бұйымдар
Пирамида (геометрия)

thumb|100px|Бұрыс 6 бүйірлі пирамида. 
**Пирамида** *( — зәулім)* — жақтарының бірі көпбұрыш (Пирамида табаны) (кейде үшбұрыш болуы да мүмкін), ал қалған жақтары (бүйір жақтары) төбесі (Пирамида төбесі) ортақ болып келетін үшбұрыштардан тұратын көпжақ.

Бүйір жақтарының санына қарай пирамида үшбұрышты, төртбұрышты, т.б. болып бөлінеді. Төбесінен табан жазықтығына түсірілген перпендикуляр пирамида биіктігі деп аталады. Пирамида көлемі формуласымен есептеледі (мұндағы **В** — табанының ауданы, **і** — биіктік). Табаны дұрыс көпбұрыш болатын және биіктігі оның табанының ортасы арқылы өтетін пирамида дұрыс пирамида деп аталады. Дұрыс пирамиданың бүйір жақтары өзара тең теңбүйірлі үшбұрыштардан тұрады; осы үшбұрыштардың әр қайсысының биіктігі дұрыс пирамиданың апофемасы деп аталады (Пирамида табанының апофемасы табан жазықтығына жүргізілген апофеманың проекциясы болады). Пирамиданы табанына параллель жазықтықпен қиған кезде екі бөлікке бөлінеді: бірі — берілген пирамидаға ұқсас пирамида, екіншісі — қиық пирамида. Қиық пирамиданың көлемі [мұндағы **S1**, **S2** — табандарының ауданы, ал **h** — биіктік (табандарының ара қашықтығы)] формуласымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Көпжақтар
Санат:Пирамидалар
Астана (айрық)

**Астана** сөзінің негізгі мағынасы **[[елорда]]** дегенді білдіреді. **Астана** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* **Астана** — киіз үйдің табалдырығынан аттаған қонақтың табаны бірінші тиген жер;
* **[[Астана]]** — Қазақстан Республикасының елордасы;
* **«[[Astana TV]]<nowiki/>»** — телеарна;
* **«[[Air Astana]]<nowiki/>»** — әуе компаниясы;
* **[[Астана (радио)|Астана]]** — қазақстандық радиостанция;
* **«[[Астана (Сарауак)|Астана]]<nowiki/>»** ( — *қала*) — сарай (Сарауак, Малайзия).
* '''Астана''' — темір жол станциясы.

## Спорт
* **«[[Астана (велоклуб)]]»** — Қазақстанның кәсіби велоклубы,
* **«[[Жеңіс (футбол клубы)|Астана-1964 ФК]]»** — футбол клубы 1964ж.;
* **«[[Астана (футбол клубы)]]»** — футбол клубы 2009ж.;
* **«[[Астана БК|Астана]]»** — баскетбол клубы.
Дүние (айрық)

**Дүние** — көпмағыналы термин:

# жалпы мағынасында — бүкіл әлем, ғалам;
# нақты мағынасында — дүние жүзі, яғни Жер бетіндегі елдердің бәрі;
# биологияда тірі табиғат дүниесі — таксономиялық санаттар ішіндегі (доменнен кейін) ең жоғарғысы;
# қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында «дүние» сөзі материалдық игілік, байлық, мүлік ұғымдарын да білдіреді.
Халал

**Халал** (,  — рұқсат етілген) — Исләмде рұксат етілген заттар мен әрекеттер.
#) рұқсат етілген әрекет, пайдалануға тыйым салынбаған тағам, зат. Рұқсат етілген әрекеттердің белгілі бір шегін мандуб, мубах сияқты категориялармен бірге анықтайтын Халал мәселесін фикһ ілімінде таратып баяндайды. Мәселен, сойылған мал етінің Халал болуының шарты бойынша қасапшының дәреті болуы, бауыздағанда “Бісмиллаһи Аллаһуакбар” дұғасының айтылуы, бездерінің сылынуы, т.б. керек.
#) Некелесуге тыйым салынбаған ер немесе әйел адам. 
#) Қажылық парызын атқарып қайтқан, шашын қырғызып, күнделікті киімін киіп, әдеттегі тіршілігін атқаруға даяр адамның күйі.

Қарама-қарсы ұғымды сөз: харам

## Дереккөздер
.

Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тарих
Харам

**Хара́м** (,  — тиым салынған) — Ислам дініндегі тиым салынған заттар мен әрекеттер.
# Күнә болып есептелетін іс-әрекеттер. Кез келген іс-әрекет өз сипатына қарай үш түрге бөлінеді: а) батил — мүлдем тыйым салынған (бұған шариат заңдарын, діни жораларды сақтамау, міндеттемелік келісімшарттарды, сауда-саттық талаптарын бұзу, күш көрсету, озбырлық жасау, нахақ қан төгу, зинақорлық, діннен безу жатады); б) фасид — яғни ішінара арамдық араласқан, бірақ түзетуге болатын іс-әрекеттер; в) сахих —арамдық жоқ, бірақ моральдық тұрғыдан қолдап-қуаттауға жатпайтын іс-әрекеттер (мыс., қылмыскерлерге қару-жарақ сату, т.б.). 
# Отбасы қарым-қатынастарындағы тыйым салынған байланыстар (мыс., қазақтарда жеті атаға дейін қыз беріп, қыз алу — арам), емшектес жандарға, өгей қызға үйлену, т.б. іс-әрекеттер А. болып табылады. 
# Тыйым салынған тағамдар мен ішімдіктер (Дәрі-дәрмек есебінде пайдаланса, А. емес). 
# Адамды бұзатын ойын-сауықтар мен құмар ойындары. 
# Қажылық кезіндегі тыйым салынған іс-әрекеттер (мыс., қару-жарақ асыну, күнделікті киімін кию, құн алу, соғысу, ұрысу, т.б.). А. іс-әрекетке барушылар күнәһар болады.
Харам ас — шошқаның еті, майы, мас қылатын ішімдіктер, қан, жыртқыш аңдардың еті, Алланың атымен сойылған еттен басқасы.

Харам деп тағы да үлкен күнәларды да атайды: зина, риба, құмар ойнау, адам өлтіру, жала жабу т.б. және т.б.
 
Ислам шариғатында "харам" деп белгіленген болса, оны «Ашық харам» (харам лизатихи) деп атаймыз. Мысалы: арақ, шошқаның еті, ұрылық, арам малдың етін сату т.б. 
Жалпылама харам - адамға тән бес негізгі байланысты меншікті қорғау мақсатымен тиым салынған. Бұл бесеуі: - жан - ақыл-ес - дін - тұқым (ұрпақ) - мал-мүлік болып саналады.

Түпкі айырмашылығынан емес, қосымша себептерден харам болған нәрселер «қосымша харам» (харам лиғойриһи) деп аталады. Мысалы: кезкелген халал мүлік ұрланған жағдайда харам болып есептеледі. Жұма намазында жұма намазын оқуға міндетті еркектердің сауда-саттық қылуы қосымша харамға жатады. (Жума сүресі 62, 9-аят) Бұл жердегі тиым адамды ең маңызды жамағаттық намаздан құр қалдыру зиянына байланысты қосымша себептерге байланысты харам.

Харамды жасамаса көп сауапқа ие болуы мүмкін. Харамнан сақтану адамды тақуалық мәртебеге жеткізеді. Харам жасалса, ауыр күнәға батып, жүректер қарайып, иман әлсірейді, адамның көңілі кірлеп, ибадаттардан ешқандай рахат ала алмайды. Қиямет күніне барғанда да ауыр азап тартады.

Ал енді Шариғатта айқын дәлелдермен анықталған бір харам нерсени «халал» деп есептесе, иманынан айрылады. Басқаша айтқанда, бір адам арақ ішсе ауыр күнәһар болады, егерде арақты «халал» десе, өмірінде ішімдік ішпесе де діннен шығады. Себебі бұл жерде Аллаһ Тағаланың көрсеткен һүкімін жоққа шығару мәселесі жатыр. Аллаһ Тағала Өзі сақтасын, бұл - «ол білмейді, мен білем» дегендей іс. Сондықтан харамды «халал» деген куфр (кәпірлік іс) болып саналады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер
* www.islam.kz

Санат:Дін
Санат:Ислам
Акула

**Акула** (; көне норвегше haccal — балық) — тақтажелбезектілер класы тармағына жататын балық.

Казіргі таңда акуланың 450-ден астам түрі бар: олар 6 отрядқа, 20 тұқымдасқа бөлінеді. Акула барлық теңіздер мен мұхиттарда кең тараған, тұщы суларда да (Амазон, Ганг) кездеседі. 

## Сипаты
Денесінің ұзындығы 15 см-ден 20 м-ге дейін болады, салмағы 14 т-ға дейін тартады. Дене пішіні сүйірлеу, тұмсығы ұзын, аузы алқымға таяу орналасқан. Құйрық қанатының үстіңгі қалақшасы астыңғысынан үлкен болып келеді. Қаңқасы шеміршекті, тістері өткір, торсылдағы және желбезек қақпағы болмайды, басының екі жағында 5-7 жұп желбезек саңылаулары бар. 2 қатарлы 1500-2000 -ға жуық тістері бар. 

## Тірлік жағдайы
Акуланың көру қабілеті жақсы жетілмеген, ал иіс сезу қабілеті өте жақсы жетілген және судың майда дірілін бүйір сызығы арқылы сезе алады. Жемін аулауы осы екі қасиетіне негізделген. Олардың көпшілігі ірі жануарларды аулайды. Ең ірілері кит акуласы (15 метрге дейін) мен алып акула (20 м-ге дейін) планктонмен қоректенетіндер тобына жатады. Акула іштей ұрықтанады, көпшілігі ірі мүйіз қабығы бар жұмыртқа салады, кейбіреуі ұрпағын тірі туады. Акуланың 50-дей түрі қатерлі жыртқыш болып саналады. Олар көп жағдайда күндіз адамдар көп шомылатын тропикалық суларда жағаға жақын жерлерге келіп, шабуыл жасайды. Кейбір түрлерінің кәсіптік маңызы бар.

Акуланың көпшілігі тропикалық сулардан ауланады, бауырынан май алынады, етінен тағам, қаңқасынан желім жасалынады, терісін де пайдаланылады. Қазақстанда акуланың қазба қалдықтары бор кезеңінен бастап кездеседі, кең тараған уақыты — палеоген кезеңі.

## Тістері
Акулалардың тістері үлкен немесе кішкентай, үшкір немесе доғал, кетілген немесе біркелкі болады. Тістерінің пішіні мен өлшемдері олардың қоректеріне байланысты. Акулалардың жақтарында бірнеше тіс қатарлары болуы мүмкін. Тістері осы қатарлардағы қызыл иектерге бекітілген. Егерде бір қатар тістерінен айырылса, келесі қатарын қолдана береді. Акулалардың кейбір түрлері өмір бойы тістерін ауыстырып жүреді, олар өмірлерінде шамамен 30 000 тіске дейін ауыстырып үлгереді.

## Қызықты деректер
* Ең ірі теңіз балығы — китпошымды акула.
* Ақ акула — каркарадон — теңіз етқоректі балықтарының ең үлкені.
* Акула 1000 л суда ерітілген 1 г қанды сезе алады.

## Дереккөздер

Санат:Шеміршекті балықтар
Санат:Акулалар
Қара теңіз

**Қара теңіз** (, , ) — мейірбан теңіз, Атлант мұхиты алабына жататын теңіз. Кіші Азия мен Еуропа аралығында жатыр. Жағалауында Түркия, Болгария, Румыния, Украина, Ресей, Грузия елдері орналасқан. Батысында Босфор бұғазы арқылы Мәрмәр теңізі мен, одан әрі Дарданелл бұғазы арқылы Эгей және Жерорта т-дерімен, солт-нде Керч бұғазы арқылы Азов теңізі мен жалғасады. Ауданы 420,3 мың км². Ұзындығы 1148 км, ені 615 км, ең терең жері 2211 м. Жағасының ұзындығы 4074 км және аз тілімделген. Батысы мен солт. батысында жағасы жайпақ, кей жерінде жыралы. Шығысы мен солт. бөлігіндегі Қырым түбегінің жағасыны таулы болып келеді. Ірі шығанақтары: Каркинит, Каламат, Днепр-Буг, Днестр. Аралдары (ірілері — Березань, Змеиный) аз. Теңізге Дунай, Днепр, Оңт. Буг, Рионн, Чорох, т.б. өзендер құяды. Қ. т. палеогеннің аяғынан неоген мен антропогенге дейінгі аралықта қалыптасты. Қалыптасуының алғашқы сатысында Каспий теңізімен біртұтас су айдыны болып, төмен плиоценнің аяғында Кауказ жотасының көтерілуінен екіге бөлінген. Қара теңіз құрлық ортасында жатқандықтан климаты континенттік. Ауаның қаңтардағы орташа температурасы: солтүстік-батысында -2.6- 3˚С, оңтүстігінде 6-9˚С, батысында -1.4˚С және солтүстігінде -25 -30˚С-қа жетеді. Жауын-шашынның орташа мөлш. 300 — 2500 мм. Тұзд. ашық бөлі-гінде 17,5 — 18,5%о, өзен-дер сағасы маңында 9 — 2%о, дейін азаяды. Суының шалқып-шегінуінен деңгейінің ауытқуы солт.-батысында 2 м-ге жетеді, Қырым жаға-сында 40 — 60 см. Өсімдік пен жануарлар дүниесі жылы әрі құрамында оттек мол судың беткі қабатында шоғырланған. Теңіз түбіндегі өсімдіктердің құрамында балдырлардың 258 түрі, 125 м тереңдіктегі қабатта фитопланктонның 284 түрі бар. Қара теңізде жануарлардың 1500-дей түрі тіршілік етеді, соның ішінде балықтың 180 түрі (қортпа, бекіре, шоқыр, хомса, тюлька, кефаль, камбала, устрица, скумбрия, т.б.), акула бар. Қ. т. жағалауындағы елдерді бір-біріме байланыстарын үлкен су жолының бірі. 
нобай|Судак бухтасы

## Ірі порттары
Трабзон, Сино, Самсун (Түркия), Бургас, Варна (Болгария), Констанца (Румыния), Одесса, Ильичевск, Николаев, Севастополь, Керчь (Украина), Новороссийск, Туапсе (Ресей), Поти, Батиму (Грузия). Теңіз жағалауы рекреациялық мақсатқа пайдаланылады.

## Iрі курорттары
Варна, Одесса, Еупатория, Ялта, Сочи, Гагра, Сухуми, Батуми, т.б.

thumb|right|250px|Қара теңіз сипаттамасы

Санат:Қара теңізі
Күндіз

:*[[Күн (жұлдыз)]]*
thumb|right|200px| Жер бетіндегі күндіз (2 ақпан, 13:00 UTC). Түн және күндіз шекарасы
**Күндіз**, немесе "жарық күн" — жер бетіне күннің түсуінен қалыптасқан жарқындық.
Күнді бақылай келе, ғалымдар ерте кезден-ақ оның жұлдыздар арасында қозғала отырып, бір жылда аспан сферасының үлкен дөңгелегі бойымен бір айналым жасайтынын байқаған. Бұл үлкен дөңгелекті ежелгі гректер эклиптика деп атаған. Ол әлі күнге дейін астрономияда осы атауын сақтап келеді. Эклиптика зодиак шоқжулдыздары ( - жан-жануарлар дөңгелегі) деп аталатын 12 шоқжұлдыз арқылы өтеді. Олардың саны бір жыл ішіндегі айлар санына сәйкес келеді, ал осы шоқжұлдыздардың жиыны *'зодиак белдеуі* деп аталады.

Күн зодиак шоқжұлдыздарының әрқайсысында бір ай шамасында болады.
Сөйтіп, Күннің аспан сферасы бойынша жылдық жолы *[[эклиптика]]*
деп аталады дедік. Күн эклиптика бойымен жылжи отырып, аспан экваторын 21 наурыз және 23 кыркүйекке сейкес келетін, күн мен түннің теңелу деп аталатын нүктелерде екі рет қиып өтеді. Күн мен түннің көктемдегі теңелуі нүктесі Балықтар шоқжұлдызында, ал күзгі теңелу нүктесі Таразы шоқжұлдызында болады. Бұл күндерде Күн аспан экваторын басып өтеді, ал аспан экваторын аспан көкжиегі как бөледі. Ендеше көкжиек үстіндегі және астындағы Күн жолдары тең, яғни күн мен түннің ұзақтығы бірдей. 22 маусымда Күн экватордан солтүстікке қарай мейлінше қашык орналасады. Бүл ең ұзақ күн - жазғы күн тоқырауы. 22 желтоқсанда Күн экватордан оңтүстікке карай ең алыс қашықтықта болады. Бұл ең қысқа күн - қыскы Күн тоқырау күні. 

Ерте кезде Күннің жұлдыздар арасындағы көзге түсерлік қозғалысы Күн бекітілген аспан сферасының жұлдыздар бекітілген сфераға қатысты қозғалысынан болады-мыс деп түсіндірілді.
Алайда мұндай түсіндіру сол кездегі кейбір философтарды канағаттандырмады.

Мәселен, атақты Пифагордың (б.з.б. V I - V F F . )
оқушылары Күннін жұлдыздар арасындағы көзге түсерлік қозғалысы Жердің қозғалуы салдарынан болады деген болжам айтты. Бірақ бұл болжамды (Жердің өз осінен айналатыны сиякты) ғалымдар құптамады, ал шіркеу оған мүлдем қарсы болды.

Сөйтіп, мың жылдан астам уақыт бойы, Н. Коперникке дейін, ешкім Жердің қозғалатыны жайында сөз етпеді.
Қазіргі кезде Жер өз осін айнала тәуліктік қозғалыс жасап қана коймай, сонымен қатар Күнді айнала, орбита бойымен бір жыл ішінде толық бір айналым жасап қозғалатыны туралы толықтай сенімді дәлелдемелер бар. Сонымен, шын мәнінде, Күннің эклиптика бойымен жылдық қозғалысы жалған көрініс болып табылады. Ол біз Күнді бақылаған кезде санақ денесі ретінде тіпті де тыныштықта болмайтын, яғни өзі де Күнді айнала қозғалатын, Жерді таңдап алғанымыздың салдарынан болады.

Күннің бетінде көптеген коңыр дактар болатыны белгілі. Мінеки,
осы дақтардың өзара орналасуын бақылай отырып, ғалымдар олардың
Күннің шығыс шетінен батыс шетіне қарай ығысатынын анықтаған.

Бұдан шығатын қорытынды: Күн өзінің маңайындағы планеталардың
қозғалыс бағытымен өз осін айнала қозғалады.

## Пайдаланылған әдебиет</span>


санат:астрономия

Санат:Уақыт
Санат:Күн
Қара түс

**Қара түс** — денелердің жарықты көрінетін спектрдің кез келген нүктесінен түсірмейтін немесе тойтармайтын түстің аты; бұл түс жарықтың барлық түрлерін жұтып алады. Кейде қара түсті «ахроматты түс» деп атайды, бірақ, ол «қара мысық» немесе «қара сыр» сияқты түсініктерде кездескендіктен түс деп белгіленуге келеді.

Қара түс көзге көрінетін бағытта жарықтың болмауы.

Жарықты тойтарғаннан жұтуы көбірек реңктерді «түсі қара» деп атайды. Және де қара реңк бірнеше жарықты жұтатын реңктердің қосындысынан пайда болады. Егер үш түрлі реңктерді белгілі бір мөлшерде араластырса, одан шыққан нәтиже қара түс болады.

## Әлем мәдениетінде
Қара түс беделдің және байыптылықтың түсі болып саналады.

Жапон мәдениетінде *kuro* (қара) ақсүйектіліктің, егделіктің және тәжірибеліктің белгісі болып саналады, ал *shiro* (ақ) қарасүйектіліктің, жастықтың және аңғырттықтың белгісі. Шығыстың төбелес өнерлерінде, мысалға Шотокан каратэде, қара түсті белбеу жетістіктің, үлкендіктің белгісі болса, ақ белбеу одан төмендеу дәрежені көрсетеді. Бұл дәрежелер дан деп аталады.

Қара түс арабтардың  Аббасид халифтері түсі болды, Араб мемлекеттерінің туларында қара түстің жиі қайталануының себебі осында жатыр.

Баск елінің автономдық полициясының жауынгерлері униформаларының түстері үшін *beltzak* («қара түстілер») деп аталады.

Британ Әскерінде *[[Black Watch]]* (Қара Сағат) жоғарғы марапат болып саналады.

## Қазақ халқының мәдениетінде

Қара түс халықтың ауыз және жазба әдебиетінде кездеседі. Мысалға, қара деп халықты айтса, қарақұрым деп жиналған қауымды айтады. Қара сөзін адамның есімі қылып жалғайды, мысалға Қарабай.

Санат:Түс
Санат:Түстер
Қарлығаш (би)

«**Қарлығаш**»&nbsp;— Ахмет Жұбановтың «Қарлығаш» әнінің желісімен орындалатын қазақ биі.

Биді 1944 жылы балетмейстер Юрий Ковалев «Абай» опера театрында алғаш қойды. Музыкалық өлшемі 2/4. Ырғағы баяу, лирикалық сазды. Би сюжетінде сүйген жігітін күткен қыздың жабырқаған кө-ңілін құрбылары жұбатып, оны ақыр соңында жігітімен табыстырады. Бұл биді эстрада бишілері мен әуесқой ансамбльдер жиі орындайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ билері
Қарлығу

**Қарлығу**, дисфония (грек. dys және рһоnе — дыбыс, дауыс) — дауыстың бұзылуы, бәсеңдеуі. 

Бұл — көмекейдің өткір, созылмалы аурулары салдарынан дыбыс жалғамаларының зақымдалуымен аяқталатын әр түрлі кеселдер. Мыс., қабыну, көмекей обыры, т.б. Қарлығу кезінде көмекейден дыбыс шығу қиындап, дыбыстың ырғағы бұзылады, дауыс бәсеңдеп, дірілдеп, сыбырлау дәрежесіне дейін жетуі мүмкін. Қарлығу ларингит сияқты көмекейдің қабыну кеселінде, дыбыс жалғамаларының ісініп, қалыңдауында, сол сияқты дыбыс жалғамалардың сөйлеу барысында толық ашылып жабылмауына байланысты болады. Дыбыс жалғамалары ісінуіне, домбығуына, зақымдалуына дәрі-дәрмектердің әсерінен туатын аллергиялық реакциялар да себеп болады. 

Науқасқа мезгілінде сапалы ем қолданылса, Қарлығу тоқтап дыбыс та, дауыс та орнына келеді. Дыбыс жалғамаларын операциядан кейін тыртық басса немесе туберкулез, мерез, т.б. жұқпалы аурулармен ауырса, адам дауысында Қарлығу сақталып қалады. 

Санат:Аурулар
Санат:Дауыс
Грозный

**Грозный** немесе **Сөлжа-Қала** (, ) — Ресей Федерациясы құрамындағы Шешен Республикасының елордасы. 1998—2000 жж.  Ичкерия Шешен Республикасының тұңғыш президенті Жохар Дудаев (1996 ж. Ресей әскерлеріне қарсы соғысқан) мәртебесіне Джохар-қала () деп аталды.
200px|thumb|Грозныйдың Шешенстан картасында орналасуы

Солтүстік Кавказдың үлкен қалаларының бірі: көлемінен екінші орын, тұрғындарының санынан үшінші орын алады. 

Сунжа өзенінің екі жағасында орналасқан.  

## Сыртқы сілтемелер

* City Grozny. History of Grozny. Photos, virtual museum. 
* Grozny Virtual

Санат:Грозный
Ортаққор

**Wikimedia Ортаққоры** () - суреттер, бейнелер, дыбыс жазбалар және тағы басқа таспалар мен файлдар орталықтандырылған жалпы арқауы.

## Сыртқы сілтемелер

* Wikimedia Ортаққоры
* Mayflower іздегіші 

Санат:Wikimedia жобалары
Санат:Уики-жобалар
Арал (айрық)

**Арал** сөзі мынадай мағыналар беруі мүмкін:

* Арал — айналасын су қоршаған құрлықтың бөлігі;
* Арал теңізі — Орта Азиядағы көл.

**Елді мекен:**
* Арал — Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл.
* Арал — Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл.
* Арал (қала) — Қызылорда облысындағы қала.
* Арал ауданы — Қызылорда облысындағы аудан.

**Қырғызстан:**

* Арал — Жалалабат облысы Наукен ауданындағы айыл.
* Арал — Жалалабат облысы Созақ ауданы Тасбұлақ айыл аймағындағы айыл.
* Арал — Жалалабат облысы Созақ ауданы Қарадария айыл аймағындағы айыл.
* Арал — Жалалабат облысы Тоғызтарау ауданындағы айыл.
* Арал — Жалалабат облысы Тоқтағұл ауданындағы айыл.
* Арал — Нарын облысы Жұмғал ауданындағы айыл.
* Арал — Ош облысы Алай ауданындағы айыл.
* Арал — Ош облысы Науқат ауданындағы айыл.
* Арал — Талас облысы Манас ауданындағы айыл.
* Арал — Талас облысы Талас ауданындағы айыл.
* Арал — Талас облысы Жайыл ауданындағы айыл.
* Арал — Шу облысы Шу ауданындағы айыл.
* Арал — Ыстықкөл облысы Түп ауданындағы айыл.
Қарлығаштар

**Қарлығаш** () — торғайтәрізділер отряды, әнші торғайлар тобының тұқымдасы.

Арктика мен Антарктидадан басқа аймақтарда кеңінен таралған, 20 туысқа бірігетін 79 түрі бар. Қазақстанда 5 түрі (жар қарлығашы, құз Қарлығашы, қосреңді Қарлығаш, секпілтөс Қарлығаш, кент Қарлығашы) кездеседі.

Қарлығаштың тұмсығы қысқа, тұмсығының түбі кең, езулерінің арасы алшақ. Қанаттары жіңішке әрі ұзын. Дене бітімі ерекше сымбатты. Саусақтары қысқа, әрі әлсіз, жерде жүруі ебедейсіз. Қарлығаштың қауырсыны тығыз, жотасы қара түсті жылтыр. Сыртқы түрінен еркегі мен ұрғашысының айырмашылығы байқалмайды. Дене тұрқы 9—23 см, салм. 10—60 г.

Қарлығаш өте жақсы ұшады, тіршілігінің көп уақытын ауада ұшып жүріп өткізеді. Су үстінен ұшып бара жатып-ақ су іше береді. Ұшып жүріп қорегін ұстап жейді. Дауысы онша қатты емес. Қарлығаш ұясын саз балшықтан сілекейімен араластырып бекем етіп жартас қуыстарына, жағалаудағы жарға, үй ішіне, кейде ағаш басына да салады. Ұясы жарты ай немесе түбі кең, аузы тар құмыра пішінді. Ұясының түбіне қауырсыннан, т.б. заттардан жұмсақ төсеніш жасайды. Ашық ұядағы жұмыртқа қара теңбілді шұбар, жабық ұядағы жұмыртқа ақ түсті болады. Жылына 1, кейде 2 рет 3—7 жұмыртқа салып, балапан басып шығарады. Балапандары қызылшақа болып туады. Қарлығаш балапанын 24 күн бойыұядан шығармай жетілдіреді.

Қорегі көбіне ұсақ жәндіктер. Ашық күндері биіктеп ұшады да, ауа райы жауын-шашынды болар алдында жер бауырлап ұшады. Сондықтан да қарлығаштың ұшу ерекшелігіне қарап ауа райының өзгерісін алдын-ала болжауға болады.

Сұр қарлығаш сағатына 170 км жылдамдықта ұшады екен.

## Дереккөздер

Санат:Қарлығаштар
Меһметшік

**Меһметшік** — түрік әскерлеріне халықтың берген лақап аты.

Кең тараған түсіндірме бойынша, *Меһмет* есімі түріктердің арасында кең тарағандықтан және Түркия Атазаңы бойынша жасы 20-ға жеткен әрбір түрік азаматы (еркек жынысты) әскери қызмет атқаруға тиісті болғандықтан олар «жас Меһмет» немесе «Меһметшік» («кішкене Меһмет») деп атала бастаған.

АНЗАК қойнауында қойылған ескерткіште Ататүріктің сөздері келтірілген. Сонда оның «мына Джоннилер мен Меһметтер» деген сөзі сақталған.

Меһмет есімі *Мұхаммед* есімінен келіп шыққан.

## Тағы қараңыз
*Mehmetçik (аутоматты қару)

## Сілтемелер
*Меһметшік фонды
*Түрік қарулы күштері (Бас штаб басшылығы) 

Санат:Әскери іс 
Санат:Түркия
Жұбанов

**Жұбанов** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Ахмет Қуанұлы Жұбанов (1906—1968)&nbsp;— қазақ сазын зерттеуші ғалым, сазгер, дирижер;
* Құдайберген Қуанұлы Жұбанов (1899—1938)&nbsp;— қазақ тілі білімінің негізін қалаушылардың бірі, түріктанушы, педагог-ағартушы, профессор.
* Есет Құдайбергенұлы Жұбанов (1929—) – ғалым, филология ғылымдарының докторы (1997), профессор (1996).
* Асқар Құдайбергенұлы Жұбанов (1937—) – филология ғылымдарының докторы, өз өмірін математикалық лингвистикаға арнаған.
Күн батареясы

thumb|thumb|280px||Күн батареясы
**Күн батареясы**, фотоэлектрлік генератор — Күн сәулесінің 
энергиясын электр энергиясына айналдыратын шала өткізгішті 
фотоэлектрлік түрлендіргіштен (ФЭТ) тұратын ток көзі. Көптеген 
тізбектей-параллель қосылған ФЭТ-тер Күн батареясын қажетті кернеу және 
ток күшімен қамтамасыз етеді. Жеке ФЭТ-тің электр қозғаушы күші 0.5 — 
0.55 В және ол оның ауданына тәуелді емес; 1 см2 
ауданға келетін қысқа тұйықталу тогының шамасы 35 — 40 мА. Күн 
батареясындағы ток шамасы оның жарықтану жағдайына байланысты, күн 
сәулелері Күн батареясы бетіне перпендикуляр түскенде ол ең үлкен мәніне (максимумына) жетеді. Қазіргі Күн батареясының ПӘК 8-10%, олай болса 1 м2 ауданға (ғарыш аппаратының Күннен қашықтығы 150 млн. болған кезде) келетін қуат ~130 Вт-қа тең. Температура жоғарылаған сайын 
(25oС-ден жоғары) ФЭТ-тегі кернеудің төмендеуіне 
байланысты Күн батареясының ПӘК кемиді. Күн батареясының жиынтық 
қуаты ондаған тіпті жүздеген кВт-қа жетеді. Күн батареясы ғарыш кемелері мен аппараттарында энергиямен жабдықтау жүйесіндегі негізгі электр 
энергиясының көзі ретінде қолданылады. Күн батареясы сондай-ақ, тұрмыс 
пен техникада қолданылатын көптеген бұйымдарды (калькулятор, қол сағаты, т.б.) токпен қоректендіру көзі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Күн қуаты
Арал

**Арал** — су қоршаған жер, атау. Су тасқыны кезінде де судан жоғары болып тұрады.

Арал — түгелдей сумен қоршалған құрлықтың бір бөлігі. Құрлыққа қарағанда аралдың ауданы шағын келеді. Жаратылысына қарай құрлықтық және дербес, ал тұрған ортасына қарай мұхиттық, теңіздік және өзендік болып бөлінеді. Жер шарындағы аралдардың жалпы аумағы 9,9 млн. км²-ге тең немесе Еуропа құрлығының ауданымен шамалас келеді. Дүние жүзіндегі ең үлкен арал – Гренландия (2,18 млн. км²). Қазақстандағы ең үлкен арал – Арал теңізіндегі Барсакелмес аралы болған еді, қазіргі таңда ол судың таралуы себебінде жер бетімен біріккен.
[250px|нобай|оңға|[Түлен аралдары]]

## Арал түрлері
Аралдарды мынадай түрлерімен ажыратады:
* Құрылықты (құрылықтан бөлініп тұрған);
* Жанартаулық;
* Маржанды;
* Ағызылған;
* Өзендік;
* Жасанды аралдар.

## Аумағы  км² асқан аралдар
250px|нобай|оңға|Гренландия

## Дереккөздер


Санат:Аралдар
Кирил таңбалары (Юникод)

__TOC__
**Кирил таңбалары** Юникодта төрт ауқымға шығарылып бөлінеді:
*  (*Кирил жазуы*): (`U+0400—U+04FF`);
*  (*Кирил қосымшаcы*): (`U+0500—U+052F`);
*  (*Кирил кеңейтімі A*): (`U+2DE0—U+2DFF`);
*  (*Кирил кеңейтімі B*): (`U+A640—U+A69F`).

Таңбаларды 5 топқа шумақтауға болады:
# `U+0400—U+045F` — ISO 8859-5 кодтауындағы славян әліпбилерінің әріптері, бірақ орындары 864 орынға жоғарыға ығыстырылған (36016);
# `U+0460—U+0489` — тарихи әріптер және шіркеу славян әліпбиінің таңбалары;
# `U+048A—U+052F` — әр түрлі тілдерге арналған қосымша әріптер (соның ішінде қазақ әліпбиі үшін де);
# `U+2DE0—U+2DFF` — шіркеу славян әріптер мен дәйектер;
# `U+A640—U+A69F` — шіркеу славян және басқа тілдер үшін қосымша әріптер мен таңбалар.

Юникодта кирил әріптері екпін таңбасыз, дегенмен екпінді дауыстылардың соңына `U+0301` («combining acute accent») деген таңба үстелінеді (мыс., ). Тағы да Ресей аз санды халықтарына керек кейбір дәйектелінген әріптер жоқ, сонда да бұларды қоспа етіп қолдануға болады (мыс., ).

## Кесте

## Тағы қараңыз
*ASCII
*ASCII кеңейтуі
*Латын таңбалары (Юникод)

## Сыртқы сілтемелер
* Cyrillic code chart (PDF)
* Cyrillic Supplement code chart (PDF)
* Cyrillic Extension-A code chart (PDF)
* Cyrillic Extension-B code chart (PDF)

Санат:Юникод ауқымдары
Санат:Кириллица
Латын таңбалары (Юникод)

**Латын таңбалары** Юникодтың 5.1 нұсқасында келесі ауқымдарға шығарылып бөлінеді:

*  (*Негзгі латын*) `0000—007F`: ASCII кодтауына тәң (`0000—001F`, `007F` — басқару таңбалары, `0020—003F` — тыныс белгілері және араб сандары)
*  (*Латын қосымшасы*) `0080—00FF`: ISO/IEC 8859-1 дегенге тәң (`0080—009F` — басқару таңбалары, `00A0—00BF` — пұл нышандары, тыныс белгілері және сандар)
*  (*Латын кеңейтімі A*) `0100—017F`
*  (*Латын кеңейтімі B*) `0180—024F`
*  (*IPA кеңейтімдері*) `0250—02AF`
*  (*Фонетикалық кеңейтімдер*) `1D00—1D7F`
*  (*Фонетикалық кеңейтімдерінің қосымшасы*) `1D80—1DBF`
*  (*Латынға кеңейтілген қосымша*) `1E00—1EFF`
*  (*Әріп тәрізді нышандар*) `2100—214F`
*  (*Бітеу әліпбилік-сандықтар*) `2460—24FF`
*  (*Латын кеңейтімі C*) `2C60—2C7F`
*  (*Латын кеңейтімі D*) `A720—A7FF`
*  (*Әліпбилік көрсетім пішіндер*, латын лигатуралары) `FB00—FB4F`
*  (*Жарты енді және толық енді пішіндер*, толық енді латын әріптер) `FF00—FFEF`
*  (*Өрнектік әліпбилік-сандықтық нышандар*) `1D400—1D7FF`

«Кеңейтім» ауқымдарда көбінесе алдын-ала терілген дәйектер бар, бұлар жалғамалы дәйектер арқылы баламалы кодтану мүмкін. Тағы да бұнда әртүрлі африкан тілдері (соның ішінде Latin Extended-B ауқымындағы шертпек нышандар) және виетнам тілі (Latin Extended Additional) емлелеріндегі кейбір лигатуралар бар.
Latin Extended-C ауқымында ұйғыр кеңейтімдері және Клаудий әріптері бар. Latin Extended-D ауқымында орта ғасырлар зерттеушілерге арналған таңбалар бар.

## Тағы қараңыз
*ASCII
*ASCII кеңейтуі
*Кирил таңбалары (Юникод)

## Сыртқы сілтемелер
*Basic Latin
*Latin-1
*Latin Extended A
*Latin Extended B
*IPA Extensions
*Phonetic Extensions
*Phonetic Extensions Supplement
*Latin Extended Additional
*Letterlike Symbols
*Enclosed Alphanumerics
*Latin Extended C
*Latin Extended D
*Latin Ligatures (Alphabetic Presentation Forms)
*Fullwidth Latin Letters (Halfwith and Fullwidth forms)
*Mathematical Alphanumeric Symbols

Unicode
Санат:Юникод ауқымдары
Алабота (өсімдік)

**Алабота** () — біржылдық шөп текті өсімдік.

Биіктігі 20—80 см, кезек жапыратқты, шөлге шыдамды өсімдік. Денесінде ұсақ тозаңы болады. Орталық Азияға, Қытайдың батыс бөлегіне (), және өзге бір түрі Сібірге көп тараған. Жемісін күзде жиып алып дәріге пайдаланады.

Алабота тағамдық өсімдік ретінде ертеден бері белгілі. XIX ғ. дейін оны бақтарда дақылдармен бірге өсірген. Ежелгі грек дәрігері Гален алабота өзге тағамдардай-ақ тойымдылық беретінін айтқан. Содан кейін алаботада көп мөлшерде протеин бар екені анықталды. Алаботаның иісі, дәмі жоқ, бұл оны басқа өнімдермен қосып дайындауға таптырмас құрамдас бөлік екенін көрсетеді.

## Емдік рөлі
Бауырды қуаттандырып, көзді нұрландырады.

## Өзге рөлдері
Сабын жасайды, жер тыңайтады, маңызды мал шаруашылық қоректік шөбі.

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Мишел Платини

**Мишель Платини** (фр. *Michel François Platini;* 21 маусым, 1955 жыл) — франциялық атақты футболшы, ФИФА мен УЕФА атқарушы комитеттерінің мүшесі болған.

## Карьерасы
Мишель Платини «Нанси», «Сент-Этьен», «Ювентус» командаларында ойнаған. Еуропаның үздік ойыншысы ретінде 1983, 1984, 1985 жылдары «Алтын допты» иеленген. Барлығы 649 ресми ойын өткізген ол, қарсыластарының қақпасына 384 доп соққан. 

Платини 1984 жылғы Еуропа чемпионатында 9 гол соғып, турнирлер тарихындағы мергендер көшін бастады (бұл рекордты 2016 жылы португалиялық Криштиану Роналду қайталады, бірақ төрт чемпионатта). Сондай-ақ, бір чемпионатта 9 гол соққан және екі рет хет-трик жасаған жалғыз футболшы.

1988-92 жылдары Франция құрамасын жаттықтырып, ЕУРО-1992 турниріндегі нәтижесін ойындардан соң ол қызметтен босатылды.

2007-2015 жылдары УЕФА президенті болды. 2015 жылы қазан айында 2018 жылғы әлем чемпионатының иесін анықтау жөніндегі заңсыздықтар кесірінен УЕФА президенті қызметінен босап, соңында 7 жылға футболдан шеттетілді. 2016 жылы 14 қыркүйекте ол қызметтен түпкілікті кетті.

## Қатысқан турнирлері

* Жазғы Олимпиада ойындары: 1976
* Әлем чемпионаттары: 1978, 1982, 1986
* Еуропа чемпионаттары: 1984

## Жетістіктері

### Командалық
«**Нанси»**

* Франция кубогы: 1977/78

«**Сент-Этьен»**

* Франция чемпионы: 1980/81

«**Ювентус»**

* Италия чемпионы: 1983/84, 1985/86
* Италия кубогы: 1982/83
* Кубок иелері кубогы: 1983/84
* Еуропа Суперкубогы: 1984
* Чемпиондар кубогы: 1984/85
* Құрлықаралық кубок: 1985

**Ұлттық құрама**

* Еуропа чемпионы: 1984
* ӘЧ қола жүлдегері: 1986

### Жеке

* Әлемнің үздік футболшысы (World Soccer): 1984, 1985
* «Алтын доп» иегері: 1983, 1984, 1985
* Еуропадағы «Алтын доп» иегері: 1983, 1984, 1985 (Onze Mondial)
* Францияның үздік футболшысы: 1976, 1977
* Италияның үздік футболшысы: 1983, 1984, 1985
* Еуропа чемпионатының үздік мергені: 1984
* ФИФА 100 тізіміне енген
## УЕФА Президенттері

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Мишель Платини 

Санат:Франция футболшылары
Санат:Ювентус ФК ойыншылары
Санат:УЕФА президенттері
Санат:Сент-Этьен ФК ойыншылары
Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Франция футбол жаттықтырушылары
Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Санат:Алтын доп иегерлері
Сілез тілі

**Сілез тілі** (*ślůnsko godka*, *шлөнско готка*) — батыс славян тілдеріне жататын тілдердің бірі. Барлық сөйлеушілер саны: - 1,25 миллион. Сілездердің ана тілі.

## Сілез әліпбиі






[thumb|right|[Сілездердің байрағы]]

!
Санат:Флексиялы тілдер