open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жүйкелер

**Жүйкелер** () — адам мен жануарлар организмдерінде жұлын мен ми және вегетативтік жүйке ганглиондарымен (түйіндерімен) байланысып, белгілі бір мүшелердің қызметтерін реттеуге маманданған жүйке талшықтарынан құралған мүшелер. Организмде жүйкелер: *жұлын жүйкелері*, *ми жүйкелері* және *вегетативтік (симпатикалық және парасимпатикалық)* жүйкелер болып үш топқа бөлінеді.

Құрылысы жағынан жүйкелер — паренхималы мүшелерге жатады. Олардың паренхимасын — жүйке талшықтары, ал стромасын —жүйке талшықтарын байланыстырып тұратын борпылдақ дәнекер ұлпалық аралықтар құрайды. Строма арқылы жүйкені қоректендіретін қан және лимфа тамырлары өтеді. Жүйке талшықтарын бір-бірімен байланыстырып, талшықтар шоғырларын түзетін жіңішке дәнекер ұлпалық аралықтарды — эндоневрий. Талшықтар шоғырларын сыртынан қаптап, оларды бір-бірімен біріктіріп, жүйкені құрайтын ені жалпақтау келген дәнекер ұлпалық аралықтарды — периневрий, ал жүйкені сыртынан қаптап тұратын дәнекер ұлпалық қабықты
—	эпиневрий деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси терроризм

thumb | 250px| Пентагондегі терроризм көрісі
**Саяси терроризм** - *[лат. terror - қорқыныш]* - қаталдықпен сипатталатын саяси зорлықтың ерекше түрі; тұрғындар мен өзінің қарсыластары арасында қорқыныш пен үркіту тудыру мақсатында бұзақылық әрекеттерді жүзеге асыру, тіптен олардың көзін жою немесе материалдық шығындарға ұшырату. Терроризм мемлекет, ұйымдар, топтар мүддесін қорғау мақсатында саяси күрес құралы ретінде пайдаланылады. Терроризм қарсыластардың бірін-бірі жоюдан басқа амалы қалмаған, қарама-қайшылықтар шиеленіскен жағдайларда дамиды. Терроризмге күрестің басқа жолы қалмаған немесе адамдардың мінез-құлқын түбегейлі өзгерткілері келген жағдайда баруы мүмкін. Терроризмнің психологиялық негізі - радикализм, экстремизм.

Қазіргі заманда экстремистік ұйымдардың террористік қызметі үдеуде. Олардың сипаты күрделеніп, адамгершілікке жатпайтын мән алуда. Терроризм әлемдік деңгейдегі ұйымдасқан күшке айналып отыр. Терроризмнің өсу себептері - дағдарыстық құбылыстардың өсуі, саясаттың бақылаушылық-реттеушілік қызметінің әлсіреуі, кейбір елдердің, тіптен әлемдік қауымдастықтың күрделі әлеуметтік-саяси үрдістерді реттей алмауы, идеалдар мен құндылықтардың жылдам өзгеріп отыруы.

Терроризмнің орталық элементі нақты мақсаттарды, сонымен бірге жалпы, кейде символдық мақсаттарды көздейтін террористік актілер. Нақты мақсаттарға саяси көшбасшыны өлтіру, адамдардың көп жиналған жерінде жарылыстар ұйымдастыру жатады. Ал жалпы, символдық мақсаттарға Шешенстанды Ресейден бөлуді талап етуді жатқызуымызға болады. Барлық жағдайда террористік актілердің мақсаты - қорқыту, үркіту, хаосты туындату.

Терроризм субъектілері жеке тұлғалар, арнайы террористік ұйымдар және мемлекет болуы мүмкін. Террористік актілерді террористер өздерінің талап-тілектерін жеткізу үшін пайдаланады.

Терроризмді іс-жүзінде келесі түрлерге бөлуге болады: террор бейбіт және соғыс уақытындағы саяси күрес әдісі ретінде; жеке немесе ұйымдасқан террор мемлекеттік саясат ретінде; террор ішкі саяси күрес құралы ретінде; мемлекетаралық сипаттағы террористік актілер; халықаралық терроризм.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Асылбек Сүйіндікұлы

**Асылбек Сүйіндікұлы ** (т.-ө. ж. б.), Абайдың замандасы, ақынның ғашығы Тоғжанның туған ағасы. Тобықты руының Бөкенші табынан шыққан би, кезінде болыс болған. Абайдан біраз жас үлкен. Ол Абайды аса қадір тұтқан. Өзінің қайын жұрты сыбан Сабырбай ақынның ауылына қонаққа ертіп барған. Сол жылы Абай Қуандық, Сабырбай қызымен танысады. Бұл оқиға Әуезовтің *«[[Абай жолы]]»* эпопеясында барынша қанық суреттелген. Асылбек пен Абай екеуара өлеңмен хат жазысып тұрған. Кейіннен ру арасындағы қырғи қабақ жайларға байланысты аралары суып кеткен. Оған Зағипа Әбдіқызының оқиғасы себеп болған. Зағипа өзінің сүйген жігітін менсінбей, басына бостандық сұраған. Абай ояз арқылы қызға еркіндік алып береді. Алайда бұл істің соңы үлкен дауға ұласып, ел арасында іріткі туып, жаугершілікке ұшыратады, біраз адам итжеккенге айдалады. Зағипа құса болып, екі жылдан кейін дүниеден өтеді. Бұл жәйт *«Абай жолы»* эпопеясында Мәкен-Дәрмен арасындағы махаббат желісіне арқау болған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Бір мерзімдік саясаттың халықаралық ұйымы

**Бір мерзімдік саясаттың халықаралық ұйымы** -  - 2000 жылы лондондық бизнесмен Джон Банцл негізін қалаған. Алдына мынадай міндеттер қояды: 1) ұлттық реформалардың қазіргі кездегі дегуманизацияның негізгі қайнар көзі ғаламдық корпораңиялардың билігі мен бақылауынсыз өсімін реттеуге күші жетпейтінін мойындау; 2) мынаған дайын сайлаушыларды тіркеу: а) ғаламдық плутократиялық диктатураны шектеуді мақсат тұтқан конституцияның қияли жобасына емес, төмендегі пікірталастарға негізделген біркелкі (бір мерзімдік саясат) саяси бағдарламаны жүзеге асыруға қатысу; ә) сайлауларда осы бағдарламаларды ұстанатын үміткерлерге дауыс беру; б) ондай үміткерлерді тіркеуден өткізу; в) бір мерзімдік саясатты қолдаушыларға үміткерлердің аты мен партиясын хабарлау; г) бір мерзімдік саясаттың жақтаушыларды өздерінің елдерінде, сайлау учаскелерінде қалай дауыс беретінінен хабардар ету; ғ) бір мерзімдік саясат принциптеріне негізделген заңнамалардың келісілгендігін бақылау; д) бір мерзімдік саясатты қолдаушыларды және қалың көпшілікті жобаның барлық кезеңдеріндегі ақпараттармен қамтамасыз ету.
## Дереккөздер



Санат:Саясат
Стома (ауыз)

Стома (ауыз) (лат. ог — ауыз, грек, stoma - ауыз) - ас (азық) қорыту жүйесінің басталар мүшесі.

**Ауыздың** сүйектік негізін бас қаңқасының төменгіжақ және жоғарғыжақ, тандай, қанатша сүйектер құрайды. **Ауыз** еріннен (жоғарғы, төменгі), ұрттан, қызыл иектен, жоғарғы жөне төменгі тістер аркадаларынан, тілден, қатты жөне жұмсақ таңдайдан, сілекей бездерден тұрады.

**Ауыздың** кіреберіс тесігі — ауыз саңылауы, ал шығаберіс тесігі есін деп аталады.** Ауызда** ас шайналады, сілекеймен шыланады, дәмі сезіледі, жұтылады, *ауыз* қуысында көмірсулар қорытыла бастайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абайдың басылымдары жайында (мақала)

**«Абайдың басылымдары жайында»** — Мұхтар Әуезовтың шашпа пікірлері. 1953 жылы жазылған. Мұны жазуға С.Нұрышевтың мақаласы турткі болған («*Қазақ КСР Ғылым академиясының хабаршысы*», 1953, №4). Бұл мақала абайтану саласында ұзақ жылдар бойы зерттеу жургізген Әуезовтің еңбегін айыптауға арналған еді. Әуезов бұл мақала жарияланған соң, өз ойларының желісін нақты дәлелдермен көрсетіп, дәлелсіз түрде айтылған айыптау пікірлерді жоққа шығарудың алдын ала жоспарын жасаған. Осы тезистердің негізінде «Абай мұрасы жайында» деген мақала жазған. Сөйтіп жазушы әрбір еңбегін жазу үстінде құрғақ, көпірме пікірден қашып, алдын ала нақтылы деректерге сүйеніп, даярлық жасаған, айтылар ойын, пікір желісін анықтаған. «*Абайдың басылымдары жайында*» мақаласы Әуезовтің «*Абайтанудан жарияланбаған материалдар*» жинағында алғаш рет жарияланды.

## Дереккөздер

Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Латенттілік

**Латенттілік** - [лат. latens - жасырын, кәрінбейтін] - қандай да бір әлеуметтік құбылыстың немесе процестің, оған тән қасиеттер мен белгілердің сырттай байқалмауы, жасырындығы. Латенттілік көбіне қандай да бір әлеуметтік құбылыстың, процестің пісіп-жетілуі кезінде немесе оның салдарын болжай алмаған жағдайда көрінеді. Роберт Кинг Мертон осылайша, әлеуметтік қызметтерді нақтылы және жасырын (латентті) деп бөлген. Екіншісінің алғашқысынан айырмасы әлеуметтік жүйенің тұтастығы мен ынтымақтастығын сақтауда қандай да бір әлеуметтік әрекеттердің салдарын есепке алмаудан туындайды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Саяси технологиялар

**Саяси технологиялар** — нақты субъектінің белгілі бір уақыт пен белгілі бір жерде мақсаттары мен міндеттерін оңтайлы және тиімді жүзеге асыруға бағытталған, бірінен соң бірі қолданылатын процедуралар, қызмет әдістері мен тәсілдер жиынтығы. Саяси технологиялар мақсатты бағытталған қызметтің әдіс-тәсілдерінің жиынтығы ретінде мақсатқа қол жеткізу құралдарын реттеп қана қоймайды, ол іс- әрекеттің кезектілігін бекітіп, соған сай субъектінің мінез-құлық алгоритмін дайындайды.

Саяси технологияның сан алуан түрлері бар. Олардың маңыздылары: саяси маркетинг, саяси жарнама, қоғаммен байланыс орнату (қоғаммен қарым-қатынас), саяси консалтинг.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Сүйек тақташалары

**Сүйек тақташалары (костные пластинки)** (lamina ossea, лат. lamina — тақташа, os — сүйек) — сүйек ұлпасының жасушааралық заты. Сүйек такташаларының орташа қалындығы 4-15 мкм тең. Оның органикалық құрамын коллаген талшықтарының ерікше түрі — оссеин талшықтары мен оларды желімдеуші мукопротеид (оссемукоид), ал минералды құрамын кальций және фосфор тұздары түзеді.

Сүйек тақташалары бір бағытта қабаттаса орналасып, пішіні әр түрлі сүйек тақташаларының жүйелерін жасайды. Жілік қабырғасындағы тығыз сүйек затының құрылымдық бірлігі — пішіні дөңгелек не сопақ келген тақташалар жүйелері — остеондар. Олардың ішіндегі остеондар өзектері арқылы сүйекті қоректендіретін қан тамырлары өтеді. Остиондар аралығында сүйек тақташаларының аралық жүйесі орналасқан. Жіліктің тыгыз сүйек қабырғасын сыртқы және ішкі сүйек тақташаларының жалпы жүйелері қаптап жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси трансформация

**Саяси трансформация** -* [лат. transformatio - айналу]* - қоғамдық ғылымда ұйымдық құрылымдар мен қоғамдық өмір түрінің төңкерістік-реформистік негізде немесе эволюциялық-реформистік актілер, әрекеттер негізінде өзгеруін білдіреді. Саяси трансформация - қоғамдық өмірдің міндетті элементі, себебі соның арқасында қоғамдық дамуда үдемелілік тууы мүмкін әрі талапқа сай түрлерді іздеу тән. Қоғамның өркениеттілік деңгейі оның жаңалыққа ашықтығымен, өзіне жаңа элементтерді тарта алуымен өлшенеді. Бірақ трансформация қоғамдық ағзаны түбірімен бұзуга бағытталмауы керек. Саяси трансформация қоғамдық өмірдің негіздерін қозғауы немесе үстірт сипатта болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси тұрақтылық

**Саяси тұрақтылық** - әр түрлі ішкі және сыртқы өзгерістер жағдайында саяси жүйенің өз құрылымын сақтап, тиімді өмір сүруге мүмкіндік беретін тұрақты жағдайы. Ол үшін ең алдымен экономиканың жоғары қарқынды дамуы, халықтың әл-ауқаты үздіксіз өсуі, табыс бөлісінде алшақтықтың болмауы, саяси тәртіптің заңдылығы мен демократиялығы, т.с.с болуы керек.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Сүйек кемігі майы

**Сүйек кемігі майы (костный мозг)** (medulla ossium, лат. medulla — милық, os — сүйек) - қаңқа сүйектерінің жілік бастарындағы, омыртқа денелеріндегі және жалпақ сүйектердегі сүйек кемігі тақташаларының аралықтарындағы ұяшықтарды толтырып тұрған қан тұзуші мүше.

Оның негізін құрамында әр түрлі даму сатысындағы қан жасушалары мен тамырлары бар жіңішке та шықты ретикулалы ұлпа құрайды. Сүйек кемігі майында түзілетін барлық қан жасушаларының бастама ізашар жасушалары — көп мүмкіндікті діңгекті жасушалар. Олардан көп мүмкіндікті жартылай діңгекті жасушалар, бір мүмкіндікті бласттар жетіледі. Бласттардан эритроциттердің даму қатары *(базофилді, полихромотофилді, ацидофилді эритробласт, нормобласт, эритроцит)*, лейкоциттердің даму қатары (гранулоциттер, агранулоциттер), мегакариоциттің даму қатары (қантабақшалары) дамиды.

Гранулоциттер жасушалар қатарынан цитоплазмасында әр түрлі дәншелері бар базофилді, эозинофилді және нейтрофилді гранулоциттер, лимфобласттардан тимус пен шеткі қан жасау мүшелерінде (көкбауыр, лимфа түйіндері, лимфоэпителтальды құрылымдар) Т- және В- лимфоциттер, монобласттардан моноциттер жетіледі. 

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Глобулалы протеиндер

**Глобулалы протеиндер** (глобулярные белки) — амин қышқылдарының полипептидтер тізбектері шумақталып оралып, пішіні шар тәрізді молекулалар құрайтын протеиндер (ақуыздар). Глобулалы протеиндерге адам мен жануарлар организмдерінде динамикалық қызмет атқаратын антиденелер, кейбір гормондар және басқа да көптеген ақуыздар жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сүйек ұлпасы

**Сүйек ұлпасы (костная ткань)** (textus osseus,  — ұлпа;  — сүйек) — қаңқа дәнекер ұлпасы.

**Сүйек ұлпасы** сүйек жасушалары — остеоциттерден және жасушааралық зат — сүйек тақташаларынан тұрады. Сүйек ұлпасын түзетін жас жасушаларды остеобласттар деп атайды. Сүйек ұлпасы қаңқа сүйектерін құрайды. Сүйектер сыртынан сүйекқаппен (периост) қапталған. Сүйектер организмде тіректік, механикалық, қорғаныс қызметтерін атқарады және минералдық тұздар мен май алмасуына қатысады.

*Дөрекі талшықты (ретикулофиброзды) сүйек ұлпасы* - матрикстегі коллаген талшықтарының ретсіз орналасуымен сипатталады. Ол салыстырмалы түрде төмен механикалық беріктігімен сипатталады және әдетте остеобласттар жоғары жылдамдықпен остеоид түзген кезде пайда болады. Әдетте, бұл ұрықтың сүйек тінінің қалыптасуы кезінде, патологиялық жағдайларда - сүйек сынығын емдеу кезінде немесе "Пагет ауруы" кезінде пайда болады. Остеоциттер денелері бар лакуналардың тұрақты бағыты болмайды. Дөрекі талшықты сүйек тінінде остеоциттердің мөлшері пластикалыға қарағанда жоғары, ал оның матрицасында негізгі зат көп және минералды компоненттер аз болады. Сүйек тінінің қалыпты дамуы мен регенерациясы кезінде дөрекі талшықты сүйек тіндері біртіндеп пластикалыға сүйек ұлпасымен ауыстырылады. Ересек адамда тек бас сүйегінің өскен тігістерінде және кейбір сіңірлердің сүйекке бекінген жерлерінде ғана сақталады.

Пластинкалы сүйек ұлпасы- ересек адамда  бүкіл сүйек қаңқасын құрайды. Оның минералданған жасушааралық заты қалыңдығы 3-10 мкм арнайы сүйек пластинкаларынан тұрады, олардың әрқайсысында параллельді жіңішке коллаген талшықтары бар. Көршілес пластиналардың талшықтары бір-біріне бұрыш жасап жатады, бұл оларға әсер ететін жүктемелердің біркелкі таралуына ықпал етеді. Сүйектегі пластиналар бірнеше жүйені құрайды. Остеоциттер денелері орналасқан лакуналар пластинкалардың арасында рет-ретімен орналасады, ал жасуша өсінділері орналасқан сүйек түтікшелері пластинкаларға тік бұрышпен енеді.

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Медицина
Санат:Гистология
Санат:Цитология
Глобулалы лейкоцит

**Глобулалы лейкоцит** (глобулярный лейкоцит); (leu- cocytus globularis; грек, leucos - ақ, kytos - жасуша; лат. globulus — дөңгелекше) —цитоплазмасындағы ірі қосындыларының қасиеттері шырлы жасуша (лаброцит) дәншелеріне ұқсас, эпителий ұлпасында кездесетін, пішіні дөңгелекше келген қозғалмалы лейкоцит. Глобулалы лейкоцит жануарлар ащы ішегінің бастапқы және соңгы бөліктері мен ішек бездерінің жоғарғы бөліктерінде көптеп кездеседі. Оның саны жануарлар түрлеріне байланысты өзгеріп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Лейкоциттер
Бейсенғали Әбдірахманов

**Бейсенғали Әбдірахманов** 1888 жылы Орал облысы, Ілбішін уезі, Жұбанышкөл болысында (қазіргі Қаратөбе ауылы) - Алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі, Қазақстанда денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы.

## Өмірбаяны
Кедей шаруа отбасында туып-өсті. Болыстық орыс-қазақ мектебін бітіргеннен кейін мұғалім И.К. Мальковтың көмегімен Орал қаласындағы қолөнер училищесіне түсіп, ат әбзел цехы бөлімін «әбзелшінің көмекшісі» мамандығымен бітірді (1902-1907). Орынбор мұғалімдер мектебіне түсе алмағаннан кейін Оралдағы әк зауытында жұмыс істеді, ауылға келіп мал бақты. 1909 жылы облыстық денсаулық сақтау бөлімінің стипендиясымен Воронеж ер балалар фельдшерлік мектебіне түсті. Оны 1911 жылы бітіріп, 1914-1917 жылдары 2-учаске аталған алты болыс Қаратөбе елінде фельдшер болып жұмыс істеді.

Ақпан төңкерісінен соң М.Жолдыбаев, Ж.Нияров, Ү.Жаманов, О.Исаев, Х. Сағындықовтармен бірге Алаш қозғалысына қатысты, Досмұхамедовтер мен Әлібековтер тобынан бейтарап ауыл интеллигенциясы құрамында болды. Азамат соғысы кезінде Х. Сағындықовпен бірге елді текетірескен күштерден қорғайтын Қорғаныс комитетін құрды, 70 адамнан тұратын халық жасағын ұйымдастыруға қатысты. 1920 жылы қаңтарда Қызыл армияның 5-бригадасы Қаратөбеде ұйымдастырған учаскелік әскери-төңкерістік комитеттің хатшысы болды. Кейін Жымпиты уездік денсаулық сақтау бөлімінің санитарлық-эпидемиологиялық бөлімінің меңгерушілігіне тағайындалды.

1922—1930 жылдары Орал губерниялық округтік денсаулық сақтау бөлімінің дәрі-дәрмекпен жабдыктау бөлімінде қызмет атқарды. 1930—1931 жылдары Қазақстан-АКСР-і Денсаулық сақтау халық комиссариатының төрағасы. Осы қызметте республиканың медициналық жоғарғы оқу орындарының тұңғышы - Алматы медициналық институтын ұйымдастыруға ұйытқы болып, өнеркәсіп орындарында - Успен кенішінде, Қоңыратта, Қарағанды облысында жаңадан ауруханалар ашу, жұмысшыларға дәрігерлік көмек көрсету ісін қолға алды.

## Дереккөздер

Санат:1888 жылы туғандар
Санат:Қаратөбе ауданында туғандар
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау министрлері
Санат:Орал қолөнер училищесі түлектері
Санат:Алаш қозғалысы мүшелері
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Саяси тіл

**Саяси тіл** - адамның ойлау, өз ойын жеткізу құралы қызметін атқаратын белгілер жүйесі; саяси ақпаратты қалыптастыру, қызмет істету және жеткізу құралы. Ол екі жолмен: тікелей сөз арқылы (вербалды) және символдар (арнайы белгілер, салт-жоралар) көмегімен беріледі. Сонымен бірге, саяси тіл саяси институттар мен құрылымдардың арнайы, кәсіби тілі және көпшілікке түсінікті бұқарашыл саяси сөйлеу тілі: БАҚ үшін мәліметтер, митингілерде сөйлеу, парламент пікір-таластарында сөйлеу болып бөлінеді.

*Саяси тіл ерекшелігі* саяси идеялар мен билік тәжірибесін тілдік түрде сөзбен бекіту. Кез келген әлеуметтік және саяси идеалдар, құндылықтар мен ережелер билікке ұмтылушы немесе оған ие топтың тілі ауқымында қалыптасады. Тіл - адамдарға билік еркі мен идеологияны еркінен тыс мойындату. Сөздік пен синтаксисті таңдау - саяси іс-әрекет, ол фактілерді таңдау мен оларды қабылдау тәсілін анықтайды. Саяси тілде билік, элита, бұқара бейнесі көрініс табады. Көбінесе саясаткерлер өткір мәселелерді айналып өтуге тырысады.

Саяси бағдарлар, саяси-идеологиялық мазмұндағы бұқаралық ақпарат құралдарындағы тіл мен тілдік конструкцияларды талдау шынайы саясатты түсіну тәсілі. Саяси тіл тиімділігінің белгісі - ақиқат пен шынайылылықтың қажеттілігі мен жеткіліктілігі, әлеуметтік эмоцияларды қажетті саяси іс-әрекетке айналдыруға мүмкіндік береді.

Тіл - саяси мәдениет элементі, ол белгілі бір ережелерден тұрады: қандай да бір тілдік тыйым салулар (мысалы, ережеге сай келмейтін балағат сөздерді пайдалануға болмайды); нақты экспрессия ережелері (мысалы, оппонентке түкіруге болмайды); көркем шығармадағы бейнелер мен идиоматикалық сөздерді (мақал-мәтелдерді) қолдану. Саяси мәтіндердің сендіру қызметінің мәні зор. Сонымен бірге саяси тіл саяси фактілерді тіркеу мен өзгерту қызметтерін де атқарады. Саяси мәтін - билік пен азаматтар арасындағы байла¬ныс тәсілі. Ол журналистика, публицистика, насихат және саяси ғылым тілін анықтайды. Мәдениетте саяси мәтіндердің көп болуы - билік пен азаматтар арасындағы байланыста ресми емес жағдайдың болмауының белгісі; саясатты бюрократияландыру шарасы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Дәстүр мен жаңашылдық жайында

**«Дәстүр мен жаңашылдық жайында»**- жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің мақаласы. «Қазақ әдебиеті» газетінің 1960 жылғы 28 тамыздағы санында жарияланған, бұдан соң «Әр жылдар ойлары» (1961) жинағында басылған. 

Мұнда қазақ әдебиетінің өскелең жолын саралап, қорытындылаған (теориялық) күрделі ойлар бар. Әуезовтің «Дәстүр - болмысты көркем образға айналдырудың ғасырлар бойы машықталған тәсілдерінен және айналамызды қоршаған қоғамдық орта мен табиғатты ой таразысына сала отырып бейнелеудің ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып келе жатқан қағидапарынан құрылады» (12 томдық шығармалар жинағы, 12-том, 509-бет) деген анықтамасы дәстүрдің заңдылықтарын ашатын тұжырым. 

Бұл еңбекте қазақ көркемсөз өнеріне тән дәстүр мен жаңашылдықтың бірнеше қырлары көрсетілген. Соның бірі қазақ әдебиетінің ауыз әдебиеті мен жазба кәсіби әдебиетінен нәр алып, қос арна болып дамып келе жатқандығы. Қазақ фольклорының сұрыпталған шебер тілі, халықтың үміт, арманын бейнелейтін үрдісі, кең ауқымды толғамдылығы Абай Құнанбаев бастаған классикапық әдебиетімізге игі әсер тигізген. Сондай-ақ кеңес дәуірінде көркейіп дамыған жазба әдебиет халық ақындарының, соның ішінде Жамбыл Жабаевтың шығармашылығын байытуға зор ықпал еткен - Әуезов қазақ кеңес әдебиетінің жетілуіне, жанрлық жағынан түрленуіне, жаңа сапалар табуына орыс әдебиетінің тәсіл, үлгісі болғанын атап өтеді. Қоғамдық өзгерістердің нәтижесінде әдебиеттегі көне дәстүрлердің кейбіреулері жоғалып, оның орнына өміршең жаңа бағыттар келетіні де жаппы заңдылық. Жаңа дәстүрлер шебер суреткерлердің ізденістері арқылы толысып, түрленіп отырады. Қазақ кеңес поэзиясы мен прозасы әлемдік әдебиеттің тәжірибесін де пайдаланып, жетілген. Ал драмалық шығармалар, әдеби сын дәстүрі, негізінен алғанда, кеңес дәуірінің жемісі болып табылады. Жазба әдебиеттің ең күрделі жанры - романшылықтың қалыптасуына да төл дәстүрімізбен қатар жаһан әдебиетінің де әсері тиген. Тың жанрлардың пайда болуы, көне жанрлардың жаңғыруы, ауызша және жазбаша көркем шығармашылықтың бірін-бірі байытуы ортақ заңдылықты құбылыс. Дәстүр мен жаңашылдық қазақтың көркем әдеби тілінің қалыптасу процесінде көрінеді. 

Сонымен: 
# Халықтың ақындық шығармашылығы, оның жанрлары мен түрлері, ақындардың стилі мен қолжазбасы жүздеген жылдарда қалыптасып, дамып отырады; 
#Қазақ әдебиеті өзінің даму процесінде тап дәстүрлерімен қатар шығыстың, орыстың, еуропалық жалпы жаһан әдебиетінің көркемдік жетістіктеріне де сүйенеді, жаңа сипаттар табады; 
#Жазба әдеби тіл де ақындар, жазушылар шығармашылығының ілгерішіл үрдістерін сұрыптап, жетілдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Санат:28 тамыз оқиғалары
Санат:1960 жыл туындылары
Санат:Қазақ әдебиеті
Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі конференциялары

**Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі конференциялары** - жеке тұлғалардың құқықтары мен бостандықтары жөніндегі мәселелерді қарайды. Соңғы елу жыл ішінде әлемнің түкпір-түкпірінде болып жатқан аймақтық соғыстар, табиғи және экологиялық апаттар, нашақорлық, қарақшылық, жұмыссыздық - бәрі қосылып адам факторына келіп тіреледі. Адам құқықтары туралы жалпыға бірдей декларация адамды түріне, тіліне, саяси немесе діни сеніміне, ұлттық немесе әлеуметтік жағдайына, жынысына қарамай тең құқықты санайды. Алайда, осы қағидалар жекелеген мемлекеттер, мемлекеттік тарапынан жиі бұзылады. Сол себептен Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл мәселені үнемі өз назарында ұстап кезекті конференцияларында қарап отырады. 1968 ж. өткен Тегеран конференциясы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қабылдануының жиырма жылдығына арналды. Оған 84 елдің делегациясы қатысып, көптеген мәселелер қаралды. Келесі конференцияға араға жиырма бес жыл салып, 1993 ж. 1 маусымда Вена қаласында өтті. Онда төменгі мәселелерге баса назар аудару керек деп шешілді: 1) дүниежүзі бойынша адам құқы бұзылуын болдырмау үшін жанжақты бақылауды күшейту қажет; 2) адам құқы бұзылған жағдайда Біріккен Ұлттар Ұйымы тез арада нақты шара қолдану үшін адам құқы жөніндегі бірінші Жоғарғы комиссар тағайындайды; 3) бейбітшілікті сақтау миссиялары аттандырылған кезде бірінші кезекте адам құқы мен демократия нормалары қорғалуы тиіс. Бұған қоса дамушы елдердегі сауатсыздықпен, аштықпен, және кедейшілікпен күрес, босқындардың мүддесін қорғау қазіргі таңда дүниежүзіндегі ең басты проблемалардың бірі болып отыр.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Дара ақындық творчествоның туып, дами бастауы

**«Дара ақындық творчествоның туып, дами бастауы»** - Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1957 ж. шыққан Қазақ КСР тарихының 1-кітабына жазған (378-381-беттер). 

Мұхтар Әуезов осы еңбектің редакция алқасының мүшесі. Мақала кітаптың «XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы Қазақстан мәдениеті» атты 16-тарауында «XVIII ғасырдағы және XIX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті» деген бөлімде берілген. Мақалада алдымен 18 ғасырға дейінгі көптеген ақындардың өмірі жайындағы деректердің, жазбалардың жоқтың қасы екендігі айтылған. Тек 19 ғасырдан бастап қана көбіне орыс интеллигенциясы тарапынан қазақтың ақын-жыршылары туралы деректер жиналып, шығармалары жазылып алына бастады дейді. .
Осындай ақынның бір мысалы ретінде Бұқар Қалқаманұлын алған. Туған-өлген жылдары, туған жері, ескен ортасы жайыңда айтып, біраз шығармапарын талдаған. Өмірі жайлы мәліметтері аз болғанмен, бірен-саран шығармалары, емір сурген дәуірі белгілі ақын жыраулар ретінде Тәтіқара, Үмбетей, Шал ақын, Көтеш, Жанкісі, Ақтамберділерді атап, қысқа мәліметтер берен. Бұларды қазақ әдебиетіндегі дара ақындықтың бастаушылары дегөн. «Жыраулардың өлеңдері өзінің көркемдік жағын алғанда, одан бұрынырақ кезеңдегі өлеңдерден анағүрлым жетіле түскен өлеңдер. Қазақ ауыз әдебиетінің негізгі белгілері мен дәстүрлерінің бәрін сақтап қалған бұл өлеңдерде жазба поэзияға тән элементтер бар» екенін дәлелдеп, жыраулық поэзия женінде дәл тұжырымдар жасаған.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Санат:1957 жыл
Санат:Қазақ әдебиеті
Лассуэлл Гарольд

**Гарольд Дуайт Лассуэл** (1902-1978) - Чикаголық мектептің көрнекті өкілі, саяси ғылымда бихевиористік көзқарасты жақтаушы. Йель құқық университетінің құрметті процессоры, Нью-Йорктағы Саяси ғылымдар Орталығының директоры, Американдық саяси ғылымдар Ассоциациясын басқарды. Саяси ғылымның саласында саяси мінез-құлықты әлеуметтік психология мен психоанализ әдістерін кеңінен қолданатын зерттеулерге бағыттады. "Психопатология және саясат" еңбегінде жеке тұлғаның саяси белсенділігіне әсер ететін жасырын, астыртын сананың ықпалы зерттелді. Лассуэлл саяси тұлғалардың жіктелуін жасап, саясаткерлердің түрлерін анықтады. Билікті зерттеу барысында бір индивидтердің әмір етіп, екіншілерінің бағынуын түсіндіретін "билікке - ерік" жайында гипотеза ұсынды, ол бойынша саясаткерлердің сыртқы және ішкі (рухани) кемістіктерінің орнын толтыру мақсатындағы әрекеті түсіндіріледі. Элиталар саясаттың басты субъектілері деген қорытындыға келеді және абстрактылы институттар мен ұйымдарды зерттегеннен сол субъектілердің арақатынасын зерттеу әлдеқайда маңызды деп тұжырым жасайды. "Саясат: кім, қашан, қалай, не алады" деген еңбегінде Лассуэлл саяси ғылымның басты міндетін қоғамдағы құндылықтар бөлінісін зерттеуден кәреді. Егер қоғамның экономикалық саласында материалдық құндылықтар өндірілсе, мәдениет саласында - рухани құндылықтар , ал саяси салада құндылықтар өндірілмейді, тек бәліске түседі. Ққұндылықтарды кім бөлсе, сол билікке ие болады, - дейді ол.
## Дереккөздер


Санат:АҚШ саясаттанушылары
Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Саяси уақыт

**Саяси уақыт** - әлеуметтік материяның өмір сүру, үдемелі дамуды қамтамасыз ететін саяси қатынастар жағдайын ауыстыру түрі. Саяси уақыт белгілері ұзақтық пен бірегейлік. Ұзақтық саяси қатынастар түрақтылығын білдірсе, ал бірегейлік ұзақтық арқылы өзгеру бағытын білдіреді. Саяси қатынастардың шынайы түрі болғандықтан саяси уақыт объективті. Ол олардың мәнінің қозғалысынан көрініс табады.

Саяси уақыт түзу, тік қана емес, ол үзіліссіз, себебі қоғамдағы оқиғалар бірінен соң бірі жалғасып отырады. Уақыт - өзгерістер белгісі. Әлеуметтік уақыт өлшемі формация болса, онда саяси уақыт өлшемі саяси қатынастар түрі. Саяси уақыт абсолютті және шартты болып бөлінеді. Саяси уақыт барлық елдер мен халықтар үшін бір мезгілде ауыспайды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Лаицист

**Лаицист** - [франц. laque - зайырлы, бұқаралық, шіркеудің, діни мекеменің бақылауына кірмейтін] - барлық әлеуметтік-саяси мәселелерді, оның ішінде білім беру мәселелерін тек зайырлы жолмен шешуді жақтайтындар. Кейде "антиклерикал" ұғымымен пара- пар қолданьшады, бірақ бұл термин жоғарыда аталған мәселелерге шектен шыққан ымырасыз әрі белсенді позицияны ұстанатындарды білдіреді; антиклерикал - тек лаицист емес, ол клерикализмға қарсы күресуші.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Сынаша сүйек

**Сынаша сүйек (клиновидная кость)** (os sphenoidale, лат. os — сүйек, sphenoidalis — сына тәрізді) — бас сүйек ми сауыты бөліміндегі шүйде сүйек денесін соқаша сүйекпен байланыстырып тұратын, бас сүйек негізін құрауға қатысатын сүйек. Ол сүйек денесінен, самай және көзшарасы қанаттарынан, қанатша өсіндісінен тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Бассүйек
Абайдың еңбектері (мақала)

**«Абайдың еңбектері»**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы.

Гурьев (қазіргі Атырау) облыстық «*Социалистік құрылыс*» газетінің 1945 жылғы 8 тамыздағы санында жарияланған. Абай шығармаларын қазақ халқының көп ғасырлық қасиетін бойына жиған ерекше қазына ретінде зерделеп, ақынның туған халқының және күллі адамзаттың өнер, ой байлығынан алған үш үлкен салалы түп-төркіні, үш қайнар бұлағы бар екендігін жеке-жеке қарастырады: 
*Мұның біріншісіне қазақ халқының бағзы заманнан есте сақтап, дамытып келе жатқан ауыз әдебиетінен Абай көп нәр алып, сол арқылы өз поэзиясын көркейтумен қатар, өзіне дейінгі қурғақ насихатқа құрылған ақындар шығармашылығын қатты сынға алғандығын, ескі, зиянды әдеттерден арылып, жаңа қоғамды Еуропа мәдениетінен үлгі алуға шақырғандығын паш етеді, қоғамды қайта құру мен тәрбиелеу арқылы халыққа қызмет етуді өзі негізін салған жаңа поэзияның жоғары мақсаты, тарихи парызы екендігіне оқырман назарын аударады.
*Екінші рухани қайнар бұлақ - Абайдың шығыс поэзиясымен байланысы да өзгеше болып, оған Фирдауси, Низами, Сағди, Хафиз, Науаи, Физули, Бабыр шығармалары қатты әсер еткендігін, сонымен бірге шығыс әдебиетінің кері бағыттағы ағымдарынан бас тартқандығын айта келіп: 

«Aраб-мұсылман Шығысының әдебиетін де Абай өз шығармаларына тандап енгізгендігін» 

тілге тиек етеді. 
*Ұлы ақын поэзиясының үшінші рухани нәрі - орыс және еуропа әдебиетін, орыс және еуропа әдебиетінің әсері нәтижесінде 

«Абай қазақ поэзиясына өлеңнің жаңа түрлерін, жаңа тақырыптарын енгізді, жаңа әлеуметтік мазмұн берді. Бұның өзі қазақ поэзиясының сапасын ерекше арттырды» 

деп, Абай поэзиясының Пушкин шығармашылығымен, Абай сатирасының Салтыков-Щедрин сатирасымен ұқсастық жақтарына талдау жасайды. Абайдың ірі ойшыл, талантты композитор ретіндегі еңбектеріне қысқаша топталып, 

«Қазақтың жаңа әдебиетінің негізін қалаушы, Қазақтың классикалық поэзиясының биік шыңы» 

ретінде үлкен баға береді.

## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Сәулебек Асылханов

**Сәулебек Асылханов** (1949 ж. т.), актер, режиссер. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998). 1966 ж. М. Әуезов атындағы Қазақ драма театрының жанындағы актерлік студияны, 1974 ж. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. Қазақ драма театрында дипломдық жұмысы ретінде Әуезовтің *«Айман - Шолпан»* комедиясын қойса, 1975 ж. Талдықорғанда жаңа театрды ұйымдастыруға араласып, Т. Ахтановтың *«Әке мен бала», «Күшік күйеу»*, Қ. Мұхамеджановтың *«Қайдасың, Қайдарбек»* (Ш. Айтматовтың «Армысың, ақ кеме» повесінің негізінде) т. б. сахнаға шығарды. Әуезовтің *«Түнгі сарын»* қойылымы - режиссердің ізденісін көрсеткен спектакль.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Сүйелді дене немесе күсті дене

thumb
**Сүйелді дене немесе күсті дене (мозолистое тело)** (corpus callosum, лат. corpus — дене, callosum — сүйел, күс) — үлкен ми сыңарларын байланыстырып түрған милық ақзат. Ол мидың екі жарты шарының арасын- дагы үзынша сай табанында орналасады.

**Сүйелді дененің** бағаны, алдыңғы және артқы ұшы болады. Алдыңғы ұшы төменгі бағытта иіліп, сүйелді дененің иінін түзеді, ал артқы ұшы ми күмбезімен бірігіп кетеді. Сүйелді дененің жүйке талшыктары оң және сол жақ ми сыңарларындағы орталықтарды жалғастыратын комиссуральды өткізгіш жолдарын құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Серафим Павлович Ассуиров

**Серафим Павлович Ассуиров** (1906-1964), орыс актері. Қазақстан Республикасының халық артисі (1955). Алматыдағы Орыс драма театрының негізін салушылардың бірі. Саран қаласындағы мектепті бітірген соң, осындағы театр труппасында актер болды (1924-26). Бұдан кейін Ресейдің бірқатар театрларында қызмет істеді. 1934-64 ж. М. Лермонтов атындағы Орыс драма театрының труппасында қызмет етті. Ассуиров шығармашылық өнер жолында сан алуан сахналық мінез-кейіптер жасады. Ол 1937 ж. Әуезовтің *«Түнгі сарын»* спектаклінде оқыған, бұла өскен бай баласы Жүністің бейнесін аса қу, екі жүзді, жымысқы жан ретінде кескіндеді. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Мәдениет
Санат:Драматургия
Акромегалия

**Акромегалия** (;  — аяқ, қол;  — үлкен) — гипофиз аденомасы (аденогипофиздің ісігі) кезінде өсу гормоны — соматотропиннің шамадан тыс көп мөлшерде бөлінуіне байланысты адам мен жануарлар бас сүйектерінің (жақ, қабақ сүйектерінің) және аяқтар мен қол сүйектерінің, сондай-ақ, ішкі мүшелердің шектен тыс өсуі. Акромегалия, әдетте, организмнің өсуі толық аяқталғаннан соң дамиды, ол ішкі секреция бездерінің ауруларына (эндокринді ауруларға) жатады.
 
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гломус

**Гломус** (лат. glomus - шумақ) - дәнекер ұлпалық қапшықпен қапталған артериялар соңғы тармақтарының шұмағы. Гломус адам мен жануарлар организмде- ріңдегі артерия-веналық жалғамалардың (анастомоздар- дың) бір түрі. Гломустық артерия қабырғасының етті қабығын ақшыл келген дөңгелек пішінді жасушалар құрайды. Бұлар эндокринді қызмет атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси утопия

**Саяси утопия** - қиялға негізделген, іске аспайтын идеялар мен теориялар, ғылыми негізделмеген идеалды қоғамдық құрылысты аңсау. Ағылшын гуманист-ойшылы Т.Мор 1516 ж. "Утопия" деген атпен өзі ойдан шығарған аралдағы қоғамдық өмірдің құрылымы туралы кітап басып шығарды. Бұл атау содан бастама алады.

Қазіргі заманда саяси утопия - алдын ала жоспарланған саяси жобаны жүзеге асыруға кедергі келтіретін немесе оның нәтижесін бұрмалайтын, оған қол жеткізуге мүмкіндік бермейтін саяси үрдіс пен саяси сананың тиімді емес жағдайы. Саяси утопия жоба авторларының есебі мен күтулерінен тәуелсіз пайда болады. Саяси утопияның пайда болуына саяси ақпараттың жеткіліксіздігі, оның бұрмалануы, күтпеген жағдайлар мен кездейсоқтықтар, саясаткерлер амбициясы мен мінез-құлықтарының соқтығысуы ықпал етуі мүмкін. Нәтижесінде соңына дейін ойластырылмаған, есептелмеген жоба саяси утопияға айналады. Саяси утопияның ерекше белгісі - мүмкіндігінше саяси әрекетті тиімдендіруге ұмтылу және қажетті нәтижелерге қол жетпегенін мойындамау. Саяси утопия дағдарыстар, реформалар, маңызды қайта құрулар дәуірінде жиі пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Акромион

thumb|200px
**Акромион** ( — үшы, шеткі;  — иық) - жауырын қырының төменгі ұшындагы өсінді. Акромион — жұптұяқты жануарлар (сиыр, қой, ешкі және т.б.) мен жыртқыштардың жауырындарында болады, ал тақұүяқты жануарлар (жылқы, құлан, есек) мен талғаусыздар (шошқа) жауырындарында болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Жануарлар анатомиясы
Санат:Адам анатомиясы
Центризм

**Центризм** - қалыпты реформалар жүргізу арқылы әртүрлі әлеуметтік-саяси күштерді біріктіруге талпынатын көшбасшылар мен үйымдардың саяси көзқарасы. Оңшыл радикалды, солшыл радикалды идеялықсаяси ағымдардың экстремизмі.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Сілекей безі

**Сілекей безі (слюнная железа)** (glandula salivalis, лат. glandula — без, saliva — сілекей) — ауыз қуысына сілекей бөледі. 
[thumb|''Слюнные железы'': <br />1. [Құлақаймағы сілекей безі 2. Жақасты сілекей безі 3. Тіласты сілекей безі]]
Орналасу орнына сәйкес сілекей безі — қабырғалық және қабырғадан тыс жатқан бездер болып екіге бөлінеді. Қабырғалық сілекей безі ауыз қуысы мүшелерінің кілегейлі қабығында (ерін, ұрт, таңдай, тіл бездері) орналасады. Қабырғадан тыс жатқан сілекей безі ауыз қуысымен өздерінің өзектері арқылы жалғасады. Бұларға шықшыт, тіласты (бұғақ) және төменгіжақ (ал- қым) бездері жатады. Сілекей безінің сөлі ауыз қуысына түскен азықты дымқылдандырып жібітеді. Сілекейдің құрамында көмірсуларды ыдыратуға қатысатын ферменттер болады.

## Дереккөздер


Санат:Асқорыту жүйесі
Зуһра Атабаева

**Зуһра Атабаева** (1909-1974), актриса. Қазақ драма театрында Ж. Шаниннің *«Арқалық батырындағы»* Қарагөз, Б. Майлиннің *«Майданындағы»* Пүліш т. б. бейнелерін сахнаға шығарды. Әуезовтің *«Қарагөз»* және *«Бәйбіше-тоқал»* трагедияларындағы бас бостандығын аңсаған қыздардың Қарагөз бен Дәмештің рөлдерін орындап, шеберлігін танытқан. Әуезов *«Қазақстан мемлекет театры»* атты мақаласында жаңадан құрылған қазақ театрындағы саны аз актрисалардың ішінен Атабаеваның өнерін бөлекше атап, *«Зура Қарагөз рөлінде қайта туғандай»* әсер қалдыратынын жазған 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Желіннің шығару өзектер жүйесі

**Желіннің шығару өзектер жүйесі** (*выводящая система вымени*) — бөлінген сүттің желіннен шығарылуы мен жиналуын қамтамасыз ететін желін өзектерінің жиынтығы. Без бөлікшелерінен сүттің бөлініп шығарылып, сүт қойнауында жиналуын қамтамасыз ететін өзектертер
#соңғы (терминальды) немесе альвеолалы сүт түтікшелері, 
#жинағыш (бөлікшелер ішіндегі) өзекшелер,
#әртүрлі арналы бөлікшелераралық сүт өзектері,
#сүт қойнауының өзектері жатады. Жиналған сүт — сүт қойнауынан сүт емшегі арқылы сыртқа шығарылады. 
Соңғы сүт түтікшелерінің арнасы сүт альвеоласына қарағанда әлдеқайда тар болады (орташа диаметрі 5-15 мкм). Олардың қабырғалары да сүт альвеолары сияқты екі қабаттан: ішкі — бірқабатты текше (куб) тәрізді эпителий қабатынан және сыртқы - миоэпителий қабатынан тұрады. Жинағыш өзекшелердің қабырғасы да екі қабаттан құралған: ішкі — бірқабатты призма тәрізді эпителий қабатынан және ұзынынан жатқан миоэпителий қабатынан. Бөлікшелераралық және қойнау өзектерінің ішкі қабатын екіқабатты эпителий астарлайды. Эпителий қабатының астында борпылдақ дәнекер ұлпалық (өзіндік тақташа) қабат орналасады. Бұл қабатта өзектерді сақина тәрізді орап жатқан бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттері мен эластин талшықтары кездеседі. Қойнау өзектері арналарының бөлінген сүттің жиналуына бейімделген кең қуыстары болады. Сүт желін емшегінің үрпісі арқылы сыртқа шығады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Қысым көрсету топтары

**Қысым көрсету топтары** - билік орталықтарына тұрақты түрде қандай да бір қысым көрсететін ортақ мүддедегі қоғамдық-саяси бірлестіктер. Саяси сипаттағы мұндай топтар күші жағынан саяси партиялардың ықпалынан анағұрлым басым түсіп, басқарушы топқа ықпал етіп, елдің саяси өміріне елеулі әсер ете алады. Күшті ұйымдасқан кәсіподақтар немесе кәсіпкерлер бірлестіктерінің үкіметке өз талаптарын орындатқандығы жайлы оқиғалар аз емес. Осы мақсатта олар саяси қысым көрсетудің әртүрлі әдістерін қолданады: бүқаралық ақпарат қүралдарында үгіт-насихат кампанияларын жүргізу; арнайы талаптарға қатысты қол жинау; ереуілдер ұйымдастыру; үкіметтің жарлықтарына бағынбау; пикеттер, шерулер, т.б. наразылық акцияларын ұйымдастыру.
Саяси ғылымда қысым көрсету деп қарқыны жағынан кез келген күшті көз жеткізу талаптары түсініледі. Қысым көрсетудің ең кең тараған түрі - ол сендіруге талаптанатын адамдарға ақпарат тарату. Қысым корсету ашық түрде және заңды жолдармен жүргізілуі мүмкін. Алайда қысым көрсету, заңсыз мүдделерді көздеп немесе заңға қайшы келетін әрекеттерге барған кезде бүркемеленуі мүмкін. Егер топ өз мүддесін қанағаттандыратын шешім қабылдауы үшін қысым көрсетсе, онда ол қарапайым түрі болып саналады. Егер топ өз мүддесін қорғауды басқаға сеніп, өзі тек түр көрсетсе, онда қысым жанама түрде көрсетіледі. Егер топ тұрақты түрде, үздіксіз қысым көрсетсе, ол негізделген болып табылады.
Қысым көрсету топтарының билік органдарына ықпал етуінің негізгі тәсілдері: 
*1) биліктің атқарушы және өкілетті органдарына өз мүшелерін сайлау, сондай-ақ әкімшілік аппараттың қызметшілері ретінде ұсыну; 
*2) ұйым мүшелерінің парламенттік комиссия мен мекемеаралық комитеттердің жұмысына қатысуы; 
*3) парламент, үкімет мүшелерімен, мемлекеттік аппарат ше- неуніктерімен "жолдастық" қарым-қатынаста болу.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси үстемдік

**Саяси үстемдік** - біреулер басшылық ететін, ал біреулер бағынатын мемлекеттік-құқықтық құрылыстағы бекітілген саяси тәртіп.  

Саяси үстемдік - мемлекеттік билікті жүзеге асыру тәсілі; авторитарлық түрдегі көшбасшысы бар қатаң шектелген адамдар тобының шексіз саяси, экономикалық және идеологиялық билігі. Саяси үстемдікке қарулы күшті қолдану, құқық пен бостандықты шектеу тән. Саяси үстемдік билікті жүзеге асыру тәсілі ретінде төтенше, қоғамдағы тұрақсыздық, қоғамдық қарама-қайшылықтар шиеленіскен, т.б. жағдайларда қалыптасады.

Саяси үстемдік жағдайына шынайы билікті бөлу емес, азаматтық қоғамды басып-жаншу тән. Яғни, азаматтық бағынбаушьшыққа қарсы террор мен нәубет қолданылады. Билік диктатордың, бір адамның немесе бір топтың қолына шоғырландырылады. Ал саяси құқық пен бостандықты шектеу әр түрлі салалардағы "азаматтық міндеттерді" орындауға мәжбүрлеу шараларына ұласады.

Саяси үстемдік жағдайында саяси шешімдерді қабылдауға агрессивті сипат себептенеді. Саясат қатаң тәртіпке негізделеді. Саяси бақылау әдістері қорқыту, үркіту, тіптен көзін құртуға дейін баратын күштеу, зорлауға сүйенеді.

Саяси үстемдіктің тарихи қалыптасқан түрлері: тайпалық, монархиялық, әскери, теократиялық және идеологиялық. Тайпалық саяси үстемдік әлі күнге дейін артта қалған Африка елдеріне тән, алғашқы қауымдық құрылыстың қарапайымдылығы мен трайбализмге, туыстық-рулық қатынасқа негізделеді. Ал монархия үстемдікке шексіз болған, яғни билік бір адамның - билеуші қолына шоғырланған жағдайда айналады. Әскери саяси үстемдіктің классикалық түрлеріне XX ғ. латын америнандық тәртіптерді жатқызуымызға болады. Бұл жағдайда басқолбасшы әскерге сүйенеді. Діни сенімдерге негізделген саяси үстемдік кейбір Азия елдеріне тән. Әлеуметтік идеологиялық саяси үстемдікке кезіндегі "пролетариат үстемдігін" жатқызуымызға болады. Фашистік саяси үстемдік ұлттық артықшылық идеясына негізделді.

## Пайдаланылған әдебиеттер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Сіңір

thumb
**Сіңір** ( — қатаю, созылып керілу) — бұлшық еттерді қанқа сүйектеріне бекітетін бұлшық ет бөлігі.

**Сіңірді** бір бағытта тығыз жатқан коллаген талшықтарының будалары түзеді. Сіңірдің құрамында біріншілік, екіншілік, үшіншілік кейде төртіншілік коллаген талшықтарының будаларын ажыратады. Біріншілік талшықтар будаларының араларында фиброциттер қатарлары және аморфты зат орналасады. Талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасымен (эндотеноний) қапталған бірнеше біріншілік талшықтар будалары екіншілік будаларды түзеді. Бірнеше екіншілік талшықтар будалары жалпақ келген талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасы қабатымен (перитеноний) қапталып, үшіншілік талшықтар будаларын құрайды. Көптеген** сіңірлер** үшіншілік талшқктар будаларынан тұрады. Ірі сіңірлерді түзуге төртіншілік талшықтар будалары қатысады. Перитеноний мен эндотонийдің құрамында сіңірді қоректендіретін қан тамырлары және жүйкелер болады.** Сіңір** тіректік қызмет атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Бұлшық еттер
Санат:Миология
Акроподий

**Акроподий** (;  — үшы, шеткі;  — аяқ, негіз) — қол мен аяқтардың еркін қозғалатын бөлімінің соңғы бөлігі — қол жөне аяқ бастарының (автоподийлердің) ұшындағы саусақтар мен бақайлар. Акроподий, өз кезегінде, 2-3, ал құстарда 4-5 буыннан тұрады. Тұяқты жануарларда акроподийдің қаңқасын жоғарыдан темен қарай: тұсамыс, топай, тұяқ сүйектері кұрайды.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер

**Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер** - ұлттық мүдделерді жүзеге асыруға кедергі келтіретін, ұлттық құндылықтар мен ұлттық өмір салтына зиянын тигізуі мүмкін жағдайлар мен факторлар жиынтығы. Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіптің көзі мыналар болуы мүмкін: шетелдік мемлекет (мемлекеттер тобы), бірлескен топтар, жекелеген тұлғалар, экономикадағы, экологиядағы, әлеуметтік, ақпараттық саладағы процестер мен құбылыстар және тағы басқалар. Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер ішкі және сыртқы болып бөлінеді: сыртқы - ықпал ету қауіп көзі ұлттық шекара аумағынан тыс жерлерде; ішкі - қауіп көзі мемлекеттің өз ішінде. Ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіпқатерлердің объективті және субъективті себептері бар, олар жүзеге асырылу мүмкіндігіне қарай: шынайы, ықтимал, жорамал; әсер ету ауқымына қарай: ғаламдық, аймақтық, субаймақтық, мемлекеттік, шағын сипатта болады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси үрдіс

**Саяси үрдіс** - саяси жүйенің бір қалыпты жағдайдан екінші жағдайға келуі, ауысуы, өзгеруі, қозғалысы. Бұл үрдіс саяси деп аталғандықтан ондағы өзгерістер ең алдымен билікке, оны бөлу және қайта белуге, азаматтарды шешім қабылдауға, басқарушылардың қызметін бақылауға, жүмылдыруға, халықтың саяси белсенділігін арттыруға байланысты болады. Саяси үрдістің басты белгісі азаматтардың әр түрлі мүдделерін біріктіріп, жинақтайтын саяси шешім қабылдауда және оны іске асыруда.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Өмірзақ Атаев

**Өмірзақ Атаев** (1900-1948), Мұхтар Әуезовтің досы. Шыңғыс елінің тумасы, руы - тобықты. Тілі майда, жолдастыққа сенімді, саятшы адам болған, Абай ауылында өскен. Әуезов Семейде оқып жұрген кезінде демалысқа шыққан шақтарында көлік әкеп, ауылға алып қайтып жүрген. Сауатты, кейін кеңсе қызметінде істеген. Әуезов 1920 ж. Кәмила Мағауияқызына үйленген кезде екеуінің қосылуына көп септігін тигізген. Сот ісінде куәлік жасаған. Кәмиланы ұзатылған жерінің адамдары қайта алып кетуге әрекеттенгенде, оны жасырып ұстаған. Кейін үй іші тәркіге ұшыраған. Оңтүстік Қазақстан облысының Шаян ауданына барып паналаған. Атаев Алматыға қызмет бабымен келген сапарында Уәсила Мағауияқызының үйінде кенеттен қан қысымынан қайтыс болған. Оны ақырғы сапарға шығарып салу рәсімінің бәрін Әуезов өз мойнына алған.

## Дереккөздер


Санат:1900 жылы туғандар
Санат:1948 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мұхтар Әуезов
Шағын (жергілікті) өркениеттер

thumb|Шағын өркениеттер
thumb|left|Шағын өркениеттер
thumb|Шағын өркениеттер
left|thumb|Шағын өркениеттер
**Шағын (жергілікті) өркениеттер** - жер шарының қандай да бір бөлігіндегі кең аумақта өмір сүретін тарихи қалыптасқан, басқа қауымдастықтардан өзіндік мәдениетімен, қүндылықтарымен, дінімен, салт-дәстүрімен, өмір салтымен және т.б. ерекшеленетін адамдар қауымдастығы. Шағын өркениеттердің, әдетте, кең аумағы және көп халқы болады (аумағы мен халқы салыстырмалы түрде аса үлкен емес жапон өркениетін есептемегенде).
Шағын өркениеттер (мысалы, шумерлік, египеттік) пайда болды, дамыды, жойылды немесе әлі де өмір сүру¬де немесе басқа өркениеттерге негіз болды (мысалы, ежелгі грек және рим өркениеттері батыс өркениетіне негіз болды). Қазіргі шағын өркениеттерге батыс, ислам, православиелік, конфуциандық-буддистік,индуистік, латын американдық,ресейлік, жапондық және африкандық жатады.
Шағын өркениеттердің қүрамына субөркениеттер кіруі мүмкін. Мысалы, батыс (батыс-христиандық, батысеуропалық, католиктік-протестанттық) өркениеттерден еуропалық, солтүстік- американдық, австралиялық субөркениеттерді ажыратуға болады; исламдық өркениеттен - сунниттік, шииттік, африкандық мүсымандық және түріктік, индонезиялық-малайзиялық субөркениеттер тармақталады; конфуциандық-буддистік өркениеттен - тибеттік-буддистік және жапон субөркениеті таралады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Акросома

нобай|330px|
**Акросома** (*acrosoma*;  — үшы, шеткі;  — дене) — сперматозоид басының алдыңғы бөлігінде орналасқан оймақ тәрізді құрылым. Ол — құрылысы күрделі өзгерістерден өткен Гольджи аппаратының туындысы. Акросома ішкі және сыртқы жарғақтан және олардың арасындағы гидролаза ферменттеріне толған денешіктен тұрады. Ұрықтану кезінде сперматозоид акросомасы жұмыртқа жасушасының (ооцит) сыртқы қабығын құрайтын жасушалардың желімдегіш гликозамингликандарын (мукополисахаридтерін) ерітетін гиалуронидаза, протеаза, арильсульфатаза, акрозин ферменттерін бөледі. Нәтижесінде ооцит цитоплазмасына, оның мөлдір аймағы арқылы сперматозоидтың басы мен мойынының енуіне толық мүмкіндік туады.

## Дереккөздер


Санат:Органеллалар
Біріккен ұлттар ұйымының босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының басқармасы (БЖҚБ)

**Біріккен ұлттар ұйымының босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының басқармасы** (БЖҚБ) - босқындар мен қоныс аударушыларды қорғау ісін жүзеге асырып, әлеуметтік мәселелерді құқықтық тұрғыдан реттеумен айналысатын халықаралық ұйым. Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясын 1949 ж. 3 желтоқсандағы № 319 (IV) қарарына сәйкес құрылды. Штаб-пәтері Женева қаласында. Ол босқындар бас сауғалап келген мемлекеттің келісімімен сол елде өзінің өкілдігін аша алады. Жоғарғы комиссар Экономикалық және әлеуметтік кеңес арқылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясына өз қызметі туралы есеп береді. 1995 ж. тамызда Қазақстанда осы басқарма өкілдігі ашылып, нақты шаралар бойынша Үкіметпен бірлесе жұмыс істеуге кірісті. Әсіресе, көші-қон легін халықаралық стандарттарға сай реттеу бағытында мемлекеттік органдарға жан-жақты көмек көрсете бастады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат