Беттина Хайнен-Айех

нобай|Беттина Хайнен-Айеч (1989)
**Беттина Хайнен-Айеш** (Bettina Heinen-Ayech), * 1937 3 қыркүйекте Золингенде дүниеге келген; † 2020 7 маусымда Мюнхенде - неміс суретшісі. Алжирдің түрлі-түсті пейзаждық көріністерімен танымал.

## Өмірбаяны
Беттина Хайнен Баухем қаласында дүниеге келген журналист Иоганн Якоб Йозеф «Ханнс» Хайненнің (1895-1961) қызы болды, ол *Solinger Tageblatt* газетінің және салалық *Eberswalder Offertenblatt* газетінің бас редакторы ретінде ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді, сонымен бірге лирика және драматургиямен белсенді айналысты.  Оның анасы Эрна, туғандағы Штайнхофф (1898-1969), Дюссельдорфта дүниеге келген және Зост маңындағы Haus Ahse қожалығында тұратын вестфалия отбасынан шыққан.   Беттина Хайненнің екі ағасы мен әпкесі болды; балалар өнер мен ашықтықпен ерекшеленген Золингенде орналасқан үйде өсті.  Отбасы жергілікті қорғасын шахтасының тау-кен шеберінің бұрынғы үйі Хешайд ауданындағы ескі фахверк үйде тұрды, онда Хайнен туған қаласында қартайғанға дейін өмір сүруді жалғастырды.  

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Беттина Хайнен 1942 жылдан бастап анасымен және әпкесімен бірге Исни-им-Алльгой қаласының маңындағы Кройцталь-Айзенбахта тұрды. Кейінірек оған суретші және отбасының досы, 1942 жылы Нидерландыда он жыл өмір сүргеннен кейін Германияға оралған және нацистік биліктен қашып жүрген Эрвин Бовин (1899-1972) қосылды. Оның әкесі Ханнс Хайнен 1944 жылы Германиядағы нақты жағдай туралы мақала жарияланғаннан кейін оның соңынан ерді. Кройцтальға оны және Бовинді тұтқындауға ордерлер келді, оларды кейінірек Хайненнің сөзі бойынша, «пошташы жыртып тастады». 

1948 жылдан 1954 жылға дейін жас Беттина Хайнен Золингендегі August-Dicke-Mädchengymnasium әйелдер гимназиясында оқыды, онда оқытушылардың бірі оның талантын байқап, ынталандырды. Ол өзінің алғашқы көркемдік білімін 1945 жылы Хайнен отбасымен бірге «Қара үйге» көшіп келген және қайтыс болғанға дейін оның тәлімгері болған Бовиннен алды.  1954 жылдан бастап ол Кельндегі монументалды кескіндеме мектебінде және Отто Герстер сыныбында оқыды, онда ол үш дайындық сыныбынан босатылды.  1955 жылы Беттина Хайненнің жұмыстары - 20 акварель мен сурет - алғаш рет Бад-Хомбург Курзалда көрсетілді. 18 жастағы Беттина Хайненнің суреттерін Франкфурт галереясының суретшісі Ханна Беккер фом Рат Оңтүстік Америка, Африка және Азия бойынша турне кезінде Карл Шмидт-Роттлуф, Пауль Клее, Макс Бекман, Макс Эрнст, Эрнст Людвиг Кирхнер және Кете Колвицтің жұмыстарымен бірге ұсынылған *«Дәуірдің неміс өнері»* (1955/56) топтық көрмесіне енгізді. Шмидт-Роттлуф оған: «Беттина, өзіңізге адал болыңыз!» деген кеңес берді. 

Содан кейін ол Мюнхен өнер академиясында Герман Каспардан жоғары білім алып, Тичиноға аттанды. 1958 жылдан бастап Беттина Хайнен Копенгагендегі Данияның Корольдік бейнелеу өнері академиясында оқыды және Норвегияға бірнеше сапарлардың біріншісін жасады, онда ол «Жеті апалы-сіңлілі» тау жотасының етегінен лашық сатып алды.  1959 және 1962 жылдары Беттина Хайнен Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінің Мәдениет министрлігінен шәкіртақы алды. Осыдан кейін Зюльтта, Тичинода және Норвегияда, сондай-ақ Парижде бейнелі демалыстар орын алды. 1962 жылы Беттина Хайнен Солтүстік Африкаға алғашқы сапарын Неміс мәдениет институты Каирге шақырған кезде жасады. 

1960 жылы Хайнен өзінің болашақ күйеуі алжирлік Абдельхамид Айешпен (1926-2010) Парижде Люксембург бағында кездесті, онда ол Бовинмен бірге кескіндемемен айналысқан болатын. 1961 жылы қызы Диана дүниеге келгеннен кейін екі жыл өткен соң, отбасы сол кезде Франциядан тәуелсіздік алған Алжирдегі Айештің туған қаласы Гельмаға көшті; олардың ұлы Харун 1969 жылы дүниеге келді.  Келесі онжылдықтарда Беттина Хайнен-Айеш Золинген мен Алжир арасында саяхаттап жүрді, онда ол өзінің көлігінде, «бір кездері R4 ретінде дүниеге келген көлік», «аузының бұрышында міндетті түрде мүштік бар», мотивтерді іздеуде танымал тұлғаға айналды.  Беттина Хайнен-Айештің айтуынша, оның Алжирге деген сүйіспеншілігі күйеуі Хамидке, «еркін және батыл адамға» деген сүйіспеншілікке негізделген. 

1968 жылы Беттина Хайнен-Айештің алғашқы жұмыстарын Алжирдегі Ұлттық мұражайы (*Musée National des beaux-arts d'Alger*) сатып алды, ал 1976 жылы ол Алжир қаласының Бас жүлдесімен марапатталды. Сол жылы ол «Эрвин Бовиннің достары» ұйымының президенті болды (Бовин 1972 жылы қайтыс болды). 1992 жылы оның 120 суретінің ретроспективасы Алжирдің ұлттық бейнелеу өнері мұражайында қойылды. 1993 жылы ол Золингеннің Баден азаматтық қорының *(Bürgerstiftung Baden)* мәдени сыйлығымен марапатталды. 2004 жылы Алжирде оның жұмысының екінші үлкен ретроспективасы өтті, көрме сол кездегі Алжирдің Мәдениет министрі Халида Тумидің қамқорлығымен өтті; 2006 жылы ол тағы да Алжир Үкіметінің марапатына ие болды. Сол жылы Золингендегі үйі ол болмаған кезде бұзылып, Эрвин Бовиннің алты суреті ұрланды. 

2018 жылға қарай Хайнен-Айештің суреттері Еуропада, Америкада және Африкада 100-ден астам жеке және көптеген топтық көрмелерде ұсынылды.  Оның «Беттина» есімі араб жазуында да    بتينا  суретшінің есімі ретінде қалыптасты. Беттина Хайнен-Айештің өмірі мен шығармашылығы кітаптар мен фильмдерде көрініс тапты. 2012 жылы ол соғыстан кейін алғаш рет Бавария радиосының телевизиялық түсірілім тобының сүйемелдеуімен Алльгойдағы Кройцтальға оралды. 

Беттина Хайнен-Айеш 2020 жылдың 7 маусымында Мюнхенде 82 жасында дүниеден өтті.

## Туындылары
нобай|280x280 нүкте|''Алжирдегі жазғы найзағай'' (1974)
Беттина Хайнен-Айеш өзінің білім алуының бір бөлігі ретінде барлық техникаларды игерді, бірақ акварель бояуына назар аударды. Ашық ауада шығармашылықпен айналысатын суретші ретінде ол портреттерге қарағанда пейзаждарды көбірек жасады. Алжирде болған кезінде ол өзінің техникасын ойлап тапты: Гельмдегі құрғақ ауаның арқасында акварельдер Еуропадағыдай бір-бірімен араласпай, тез кепті. Осыған сүйене отырып, ол өзінің жеке көзқарасын дамытты: «Мен нақыш сияқты қарқынды түстерді бір-біріне жағамын», - дейді Хайнен-Айеш. Олардың үйлесімінде қарқынды түстер Алжирдің пейзаждары мен жарығының жарқын бейнесін бейнелейді.  1990 және 2000 жылдардағы терроризм жылдарында саяхаттай алмағандықтан ол портреттер, натюрморттар мен пейзаждар тек Алжирдегі терезеден сала алды. 

Беттина Хайнен-Айештің айтуынша, Алжирде оның техникасы ғана емес, жеке басы да өзгерді. Ол өзінің «еуропалық ескішілдіктерінен» алшақтап, Гельманың әдемі табиғатын «тыңдады»: «Оңтүстік тау, Махуна, оның өрістері менің барлық сезімдерімді баурап алады және менің қиялымды бағындырды. Мен бұл жиекті қызыл нүктелермен, көкнәрлармен, көмкерілген егістік жасылдары Еуропаның қалың жасылынан алшақ барлық реңктермен жарқыраған сәтте көктемде, көк және күлгін шыңдар бидай алқаптарының керемет алтынынан жоғары көтерілген сәтте жазда, оны бейнелеу өте қиын жердің қызыл түсі керемет күшке ие болған сәтте қыста бейнелеймін!» 

1967 жылы журналист Макс Метцкер *Düsseldorfer Nachrichten* газетінде Беттина Хайнен-Айеш туралы былай деп жазды: «Ол пейзажды тіпті білмейтіндер үшін де қол жетімді ете алады. Оның портреттері тек адамдардың бейнесі ғана емес, сонымен бірге жанның терең бейнесі». 

## Мұражайлар, мұрағаттар, қоғамдық топтамалар
Суретші Беттина Хайнен-Айештің суреттері мен құжаттары Еуропа мен Солтүстік Африканың әртүрлі елдеріндегі бірнеше мұражайларда, мұрағаттарда және қоғамдық топтамаларда сақталған. Алжирде суретші Беттина Хайнен-Айештің үлкен суреттер жинағы Алжирдегі Ұлттық бейнелеу өнері мұражайында (Musée National des Beaux Arts d'Alger), сондай-ақ Алжир астанасының «Самсон галереясында» муниципалды өнер топтамасында және Алжирдегі президенттік кеңсе топтамасында орналасқан. Норвегияда Беттина Хайнен-Айеш Альстахауг муниципалитетінің көркем жинағында ұсынылған. Германияда суретшінің суреттері Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінің көркем топтамасында, Золингендегі өнер мұражайында және Нордфрисланд мұражайында орналасқан.  Швейцарияда суретші туралы қосымша мұрағаттық материалдар SIK-ISEA мұрағатында сақталады: Цюрихтегі Institut für Kunstwissenschaft zur historischen und Zeitgenössischen Kunst in der Schweiz.

## «Қара үй» суретшілер колониясы
2020 жылы «Қара үй» деп аталатын ата-анасының үйінде оған және оның суретшілер колониясындағы достарына арналған ескерткіш тақта орнатылды.  2022 жылдың қаңтарында Беттина Хайнен-Айеш коммерциялық емес қоры, Өнер, мәдениет және халықаралық диалог қоры құрылды. Қор суретшінің мұрасына қамқорлық жасайды   .

Беттина Хайнен-Айеш қайтыс болғаннан кейін оның ұлы, мюнхендік дәрігер Харун Айеш оны және оның басқа суретшілерін есте сақтайды. Суретшінің өзі өмірінің соңына дейін әкесі Хайнен 1932 жылы сатып алған Хёшайд қорғасын кенішінің тау-кен шеберінің бұрынғы үйі «Қара үй» деп аталатын жерде тұрды.  Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Эрвин Бовин жақын маңдағы «Қызыл үйге» көшті. Айеш «Беттина Хайнен-Айеш қоры - Өнер, мәдениет және халықаралық диалог қоры» қайырымдылық қорын құрды. Қор өз кезегінде Золингендегі «Қара үй» суретшілер колониясының жобасын бастады. 

2023 жылдың ақпанында «Қара үй» суретшілер колониясы «Еуропалық суретшілер колониялары федерациясына», ал көп ұзамай Еуропа Кеңесінің «Импрессионизм жолдары» мәдени маршруттарына қабылданды. 

## Марапаттар

* 1976 жылы Беттина Хайнен-Айеш Алжир қаласының Бас жүлдесін алды
* 1993 жылы Баден азаматтық қорының мәдени марапаты, Золинген
* 1998 жылы Алжирдегі Константин қаласы суретшіні Құрмет сыйлығымен марапаттады
* 2003 жылы Алжир Мемлекеттік сыйлығы, Мәдениет министрі Халида Туми ханыммен оның барлық шығармашылығы үшін марапат ретінде берілді
* 2006 жылы - Алжир Мәдениет министрлігінің ресми марапаты
* 2024 жылы Women’s Places NRW жобасына қосылу  

## Басылымдар

* (редактор ретінде) Ханнс Хайнен: Өмірдің толықтығынан. Өлеңдер. U-Form, Золинген.
* (редактор ретінде) Эрвин Бовин: Рух пен әлем арасындағы тамаша ойын - менің суретші ретіндегі өмірім. .
* (редактор ретінде) Эрвин Бовин. Catalogue raisonné - ұтымды пайдалану каталогы. U-Form, Золинген, 1999, .

## Әдебиет

* Эдуард Фаллет-фон-Кастельберг: Беттина Хайнен. Kleiner, Берн 1967 (неміс/француз)
* Али Эльхадж-Тахар/Ханс Карл Пеш: Беттина Хайнен-Айеш. U-Form баспасы, Золинген 1982.
* Марианна Копатц: Беттина Хайнен-Айеш, Алжирден акварельдер мен суреттер. Stadtsparkasse Solingen редакциясында. 1985.
* Малика Буабделла/Диана Миллис/Бернард Циммерманн: Беттина Хайнен-Айеш ретроспективасы 1951-1992. Stadtsparkasse Solingen редакциясында. 1992.
* Малика Буабделла: «Беттина» Ұлттық бейнелеу өнері мұражайында ретроспективаға арналған каталог. 1993.
* Ханс Карл Пеш: Беттина, Клаус Виенс топтамасы. 1999, .
* Далила Махаммед Орфали: «Беттина». Ұлттық бейнелеу өнері мұражайында ретроспективаға арналған каталог. 2005.
* Тайеб Ларак: Беттина, суретші мен елдің кездесуі. Беттина Хайнен-Айеш және Алжир. 2007.
* Али Эльхадж-Тахар/Д-р Харун Айеш: «Беттина». Дар Эль Кенз галереясы, Алжир, 2016.
* Тайеб Ларак, Беттина. Суретшінің пейзажбен кездесуі. Беттина Хайнен-Айеш және Алжир. Эн-Нахля, Алжир, 2018, .
* Доктор Клаудиа Шёнинг-Календер; Беттина Хайнен-Айеш: қозғалыс, түс, жарық. Суретшінің көркем мұрасы. Art Profil, өнер журналы, № 144-2021 басылым.
* Кристина Штрекфусс: Суретшілер колониясы және қазіргі заманғы куәгер бір уақытта. Золингендегі «Қара үй». Art Profil көркем журналында, 48-53 бет, № 148-2022 басылым.

## Фильмдер

* 1992: Беттина Хайнен-Айеш, Эрвин Бовинге хат, суретшінің портреті (Хасан Буабделла, Visualis Production, Алжир 1992 ж. Неміс нұсқасы: Беттина Хайнен-Айеш, Эрвин Бовинге қысқаша хат. Visualis Production, Avalon Film+TV-Produktion бірлесе отырып, Золинген 1992)
* 2002: Беттина Хайнен-Айеш, Табиғат әнұраны (Буалем Аиссауи, CYM Audiovisuel, Алжир)
* 2010: Есте сақтау өнері (Беттина Хайнен-Айештің «Шпессарт пен Карвендель арасында» BR форматындағы соғыс аяқталғаннан кейін Кройцтальға алғашқы сапары туралы репортаж)
* 2015: Алльгойдағы перспектива орталығы - Есте сақтау өнері: Эрвин Бовин Кройцтальда (Режиссерлер: Георг Байерле және Руди Хольцбергер. Фонд Байерле-Кюмпфель-Хольцбергер)
* 2017: Беттина Хайнен-Айеш - Алжирдегі Золинген суретшісі (Суретшінің 80 жылдығына арналған «Lokalzeit Bergisches Land» WDR форматындағы материал)

## ''Веб-сілтемелер''

* Беттина Хайнен-Айештің суреттеріwww.bettina-heinen-ayech.com.
* Беттина Хайнен-Айеш - «Қара үй» суретшілер колониясының басты кейіпкері www.schwarzes-haus.com.
* Барбара және Детлеф Ральф: Беттина Хайнен-Айеш. bettina-heinen-ayech.com. 2008 жылдың 10 қазаны, 2018 жылдың 3 қарашасында алынды.
* Lokalzeit Bergisches Land: Беттина Хайнен-Айеш - Золингеннен шыққан алжирлік суретші. ardmediathek.de. 2017 жылдың 28 желтоқсаны, 2018 жылдың 3 қарашасында алынды.

## Әдебиеттер тізімі