open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пирогендік

**Пирогендік** — биологиялық белсенді заттардың дене қызуын көтеретін қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Аналог

** Аналог ** (Analog) - қандай да бір қатынаста (құрылымы, құрамы, ерекеттесу принципі, пайдаланылатын құралы, сипаттамасы бойынша) басқа объектімен қасиеттері ұқсас объект (жүйе, программа, құрылғы). Оны прототипімен және көшірмесімен шатастыруға болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Аналогты аппаратура

** Аналогты аппаратура ** (Аналоговая аппаратура; analog equipment) — аналогты (үздіксіз) сигналдармен жұмыс істеуге арналған аппаратура.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Аналогты жеткізу

** Аналогты жеткізу ** (Аналоговая передача; analog transmission) — үзіліссіз өзгеретін сигналды жеткізу.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Акантолиз

**Акантолиз**. Кілегей қабатты клеткалардың өзара байланыстары бүзылуынан пайда болатын ауру белгісі.

## Дереккөздер
 

Санат:Ауру белгілері
Акрилоксид

**Акрилоксид**. Полимерлі пломбалық материалға жатады. Акрил және эпоксид шайырларының (шайыр) қосындысы.
Ұнтақ полиметалметакрилатқа қосылған органикалық емес толықтырғыш. Сұйықтық — метилметакрилат, активатор, этил спирті жәие эпоксид ашгомері. Мұның механикалық қасиеті жоғары, жабысқыш әрі созылмалы келеді, түсін өзгертпейді, оңай өңделеді, тісті пломбалауға пайдаланады.

## Дереккөздер
 

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Аналогтық арна

** Аналогтық арна ** (Аналоговый канал; analog chennel) - аналогтық формадағы мәліметтерді жеткізуге арналған арна. Мысалы, компыотерге аналогтық мониторды қосу үшін қолданылатын арна.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Акантоз

**Акантоз**. Кілегей қабаттағы клеткалардың қалыңдап, жуандауы. Бұл кілегей қабықта кездесетін көптеген созылмалы ауруларға тән. Мысалы, қызыл теміретке ауруларында кездеседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Гомогенді желі

**ГОМОГЕНДІК ЖЕЛІ** (Гомогенная сеть; homogeneous network) — біртекті (бір типті) немесе бір-бірімен үйлесімді компьютерлер негізінде құрылған есептеу желісі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Автоматтық басқарудың бейімделген жүйесі

**Автоматтық басқарудың бейімделген жүйесі** (Адаптивная система автоматического управления; adaptive system of automatic control) — басқарудың сапасын жетілдіру мақсатымен жұмыс процесінде өзінің параметрлерін өзгертетін автоматтық басқару жүйесі.
## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ассоциативтік операция

**Ассоциативтік операция** (Ассоциативная операция; associative operation) — нәтижесі есептеу реті мен жақшалардың орналасуына тәуелді емес бинарлық операция.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алыптылық

**Алыптылық** — Гипофиздің, өсу гормоны көп бөлінгендіктен қаңқа, шикі ағзалардың дамуында үйлесімсіздік байқалады. Соның салдарынан жақ сүйектері айтарлықтай үлкейгенімен, тістердің көлемі өзгермейді, бірақ арасы алшақтайды. Тіс  түбірінің ұш жағы жуандап, тіл үлкейеді.

## Дереккөздер

Санат:Эндокриндік жүйе аурулары
Санат:Мүгедектік
Санат:Бой
Санат:Алып-адамдар
Адъюванттар

**Адъюванттар** — шығу тегі және химиялық табиғаты әртүрлі тәнді емес заттар. Адам және жануарлар денесіне антигендермен бірге енгенде, иммуногенезге жағдай жасап оның ұзақ жүруіне әсер етеді. Бұл ұғымды алғаш рет 1925 ж. Рамон енгізген. Адъюванттар ретінде алюминий калилі ашута- сы, кальций хлориді, минералды майлар, бактерия полисахариді, сапонин, латекстің, акрилаттың, бентониттің қатты бөлшектері және әртүрлі поли- электролиттер, оның ішінде ДЕАЕ — декстран қолданылады. Бірақ Адъюванттар адам организміне енгізу олардың неше түрлі жағымсыз қосалқы әсерлері болғандықтан шектелген. Адам үшін Адъюванттар  тек алюминий мен кальций тұздарыныц гелі қолданылады. Кейінгі кезде липосомдар мен кейбір уытсыз полиэлектролиттерге көбірек көңіл бөлініп жүр.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Аналогтық интегралдық микросхема

** Аналогтық интегралдық микросхема ** (* *) — аналогтық (*үзіліссіз функция заңы бойынша өзгеретін*) сигналдарды түрлендіруге және өңдеуге арналған интегралдық схема.
## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Трио

thumb|250px
**ТРИО** ( – үш) – 3 музыкант орындаушылардан құрылған ансамбль (музыкалық аспапта орындаушылар немесе әншілер тобы), сондай-ақ осы ансамбльге арнайы жазылған музыкалық шығарма.

## Дереккөздер


Санат:Музыка
Автоматтық желі

**Автоматтық желі** (Автоматная сеть; automat network) — элементтер жиынтығымен және оларды жалғастыру схемасымен берілген абстрак автомат. 
Автоматтық желі өндірістегі өнімді дайындау немесе қайта өңдеудің барлық процесін автоматты түрде орындайтын машиналар жүйесі, сондай-ақ олардың негізгі және қосалқы жабдықтары. Автоматтандырылған ағынды өндіріс 20 ғасырдың басында өнеркәсіптің кейбір салаларында (мысалы, химия мен тамақ өнеркәсібінде), технологиясын басқаша ұйымдастыруға болмайтын басқа да өндіріс салаларында басталды. Ал АВТОМАТТЫҚ ЖЕЛІ термині осы технология металл өңдеу станоктары мен машиналары жүйелеріне қатысты қолданылған күннен қалыптасты. А.жылы а р н а у л ы А.ж., б е л г і л і б і р б а ғ ы т қ а а р н а л ғ а н АВТОМАТТЫҚ ЖЕЛІ және ә м б е б а п АВТОМАТТЫҚ ЖЕЛІ болып бөлінеді. Арнаулы АВТОМАТТЫҚ ЖЕЛІлерде өнім пішіні мен көлемі жағынан қатаң, біркелкі өңделсе, белгілі бір бағытқа арналған АВТОМАТТЫҚ ЖЕЛІлерде параметрлерінің диапазондары неғұрлым кең бір типті өнімдерді өңдеуге лайықталады. Әмбебап АВТОМАТТЫҚ ЖЕЛІлер әр түрлі бір типті өнімді дайындауға арналған жабдықтарды тез қайта ретке келтіру мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Өндірістің көлемі мен сипатына қарай бірнеше технологиялық амалдарды орындауға арналған бір ағынды, көп ағынды, аралас келетін параллель және тізбекті әрекетті АВТОМАТТЫҚ ЖЕЛІлер болады. Біртұтас жүйеге параллель немесе тізбекті әрекетті бірнеше АВТОМАТТЫҚ ЖЕЛІнің біріктірілуі мүмкін. АВТОМАТТЫҚ ЖЕЛІлер басқарудың автоматтандырылған жүйесі арқылы басқарылады.

## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аналогтық есептеуіш машина

** Аналогтық есептеуіш машина ** (Аналоговая вычислительная машина; analog computer) —аналогтық мәліметтерді өңдейтін үздіксіз әрекетті есептеуіш машина; үздіксіз өзгеретін физикалық шамалар арасындағы қатынастарды модельдеу арқылы аналогтық мәліметтерді өңдеуге арналған үздіксіз әрекеттік есептеу машинасы. Аналогтық есептеу машинасының механикалық, электрондық және басқа түрлері болады. Аналогтық есептеу машинасында математикалық айнымалыларға сәйкес келетін машиналық айнымалылар электрлік шамалар (кернеу және ток) арқылы көрсетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Аналогтық мәліметтер

** Аналогтық мәліметтер ** (Аналоговые данные; analog datas) — берілген аралықта кез келген мәнге тең болатын және үздіксіз өзгеретін физикалық шама ретінде ұсынылатын мәліметтер.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Стоматоскоп

**Стоматоскоп** - Ауыз іші шырышты қабаттары мен тканьдерін бірнеше есе үлкейтіп көрсете оптикалық аспап. Бұл аспапты аурудың түрін анықтауға, жасалған емнің нәтижесін байқауға қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жасуша мембранасы

нобай|
**Жасуша мембранасы** — жасуша цитоплазмасын сыртқы ортадан немесе басқа жасуша қабығынан бөлетін мембрана.

Жасуша мен сыртқы ортаның арасында зат алмасуына, жасушаның қозғалуына, бір-бірімен байлануына қатысады. Мал жасушаларының жасуша мембранасы сыртқы бетінде гликопротеидті рецепторлар орналасқан. Жасуша мембранасы жасушаның вируспен қарым-қатынасында үлкен орын алады. Мысалы, зақымдаушы вирус ең алдымен сол рецепторларға жабысады, содан соң жасуша мембранасы белгілі бір аймағын ыдыратады да жасушаның ішіне кіреді. Жасуша мембранасы жасуша ішінде жаңадан пайда болған вирустардың сыртқа шығуына жасушаның белгілі жерлерінің ыдырауы немесе пиноцитозда қатысады. Жасуша мембранасында вирустардың өсіп-өнуінің ақырғы сатысындағы бүршіктену процесі жүреді. Ол көп вирустардың липид, гликолипид, гликопротеид қоры болады.

## Жасуша мембранасының құрылысы
Жасуша мембранасының құрылысы мен атқаратын қызметі өте күрделі. Электрондық микроскопты пайдаланып жүргізілген зерттеу жұмыстарының нәтижесінде, өсімдік және жануар жасушасы (клетка) мембранасының құрылысы толықтай анықталды. Осы зерттеу жұмыстарының нәтижесінде, өсімдік жасушасы мембранасының жасұнықтан (клетчатка) тұратыны және оның тірек қызметін атқаратыны дәлелденді. Егер өсімдіктің жапырағын бірнеше рет бүктеп қайта жазса, біраздан кейін бұрынғы қалпына келеді. Бұл құбылыс жасуша мембранасының серпімділігін көрсетеді. Сонымен қатар бұл - өсімдік жасушасы мембранасының физикалық қасиетке тән құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Органеллалар
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Молекулалық биология
Андрезен — Гойпля активаторы

**Андрезен — Гойпля активаторы** — активатордың көлбеу жазықтығы, астыңғы жақты ортасына қарай тістесу күйіне бағыттайды. Мұнымен қоса, астыңғы жақ бұзылмай тұрғанда, үстіңгі жақ сүйек сынғанда немесе ауру салдарыиан кесіп тастағаи кезде қолданады.

## Дереккөздер
 

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Бета-әдіс

**Бета-әдіс** (ß-ӘДӀС) - бета-сәулелерді өлшеу мақсатында тау жыныстары мен кендердің радиоактивтілігін зерттеу әдісі. Сынамалар ұнтақталған болуы шарт.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Радиоактивтілік
Босату

**Босату (қайта жүктеу)**(*Сброс (перезагрузка); reset*) 
# қайсыбір жүйені немесе ішкі жүйені қандай да бір алғашқы қалып-күйге келтіру; 
# компьютердің қалыпты бағдарламалық ортасын қайта жүктеп  іске қою; ол жұмыс кезінде кездейсоқ жағдай пайда болған кезде орындалады. Көптеген компьютерлерде Reset пернесі (батырмасы) бар, оны бағдарлама жұмыс істемей, кездейсоқ қате болған шақтарда басу керек. Мұнан кейін операциялық жүйе қайта жүктеліп, машина тоқ көзінен ағытылып, қайта іске қосылған тәрізді жұмыс атқарылады, бірақ құрылғылардың жұмыс атқару мүмкіндігі тест арқылы тексерілмейді.

## Ішкі сілтемелер
*Батырма

## Сыртқы сілтемелер
*Reset 
*Перезагрузка 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аналогтық сигнал

** Аналогтық сигнал ** (Аналоговый сигнал; analog signal) — үздіксіз (үзіліссіз) сигнал.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Активті өзек

**Активті өзек** — фермент молекуласының субстратқа жабысып, оны өзгерте алатын бір бөлшегі. Активті өзек аминқышқыл қалдықтарының әсерлі бөлшектерінің өзгеше орналасуынан туады. Кейде Активті өзек құруға коферменттер немесе металл атомдары қатынасады. Бір молекулада бірнеше Активті өзек болуы мүмкін. Иммунологияда Активті өзек — антидене молекуласының антигенмен байланысатын жері.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Аналогтық форма

** Аналогтық форма ** (Аналоговая форма; analog form) — ақпаратты үзіліссіз шамалар (токтар, кернеулер) түрінде ұсыну формасы.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Ассоциативтік тізім

**Ассоциативтік тізім** (Ассоциативный список; association list) — 1)  түріндегі жұп тізімі; 2) тізбелі тізім.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Граф

**Граф** 

* Граф (математика)
* Графтар теориясы
* Граф (лауазым)
Автоматтық жүйе

**Автоматтық жүйе** (Автоматическая система; automatic system) — адамның қатысуынсыз (автоматтандырылған жүйеден айырмашылығы) өз бетімен жұмыс істейтін жүйе.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аналогтық - цифрлық есептеуіш машинасы

** Аналогтық - цифрлық есептеуіш машинасы ** (Аналого-цифровая вычислительная машина; analog-digital computer) — аналогтық және цифрлық есептеу машиналарының қасиеттері аралас есептеу машинасы. Гибридті есептеу машинасы деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Автоматтық индекстеу

**Автоматтық индекстеу** (Автоматическое индексирование; automatic indexing) — құжатгарды компьютер көмегімен индекстеу. Деривативтік, қосып жазулық индекстеу мен автоматгық топтау негізінде орындалады.
## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Актиномицин Д

**Актиномицин Д** (АкД) – антибиотик, клеткадағы мРНҚ жасалуын тежейді. Вирустың өсіп-өнуін және оның белоктарының құрылуын зерттеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Ауысу графы

** Ауысу графы** (Граф переходов; transition graph) — жүйенің бір қалып күйден екінші қалып күйге ауысуын көрсететін граф.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Клон

[thumb|300px|[Долли (қой)|Долли— қой ұрғашысы, басқа ересек жанды заттың торша ойдағыдай көбейтiлген бiрiншi сүтқоректi клон.]]
**Клон** — бір торшаның немесе бір организмнің жыныссыз көбеюі нәтижесінде пайда болған ұрпақ.

Микроорганизмдер генетикасында негізгі өлшем бірлігі ретінде пайданылады. Иммунологияда клон деп антиген әсерінен лимфоциттерден болған торшалар тобын атайды. Вирусологияда клон — бір вирионнан тарайтын бір текті вирустар тобы. Вирустық клонды вируспен зақымданған тауықтың қауызын жармаған балапанының хорионаллантоисты қабығындағы жеке күлдіреуік жаралардан немесе торша себіндісіндегі таңбалардан іріктеу, сондай-ақ вирусты көбейту арқылы алады. Клондау (лаборатория жағдайында торша немесе вирус клондарын жасанды алу) — онкология, генетика, иммунология, вирусология және т. б. салаларда теориялық және іс жүзінде күрделі мәселелерді зерттеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Грамматика графы

**Грамматика графы** (Граф грамматики; grammar graph) — программалау тілінің әр түрлі ережелерді мен символдарының; өзара байланысын көрнекті түрде кескіндеуге арналған бағытты граф.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аналогтық - цифрлық түрлендіргіш

** Аналогтық - цифрлық түрлендіргіш ** (Аналогово-цифровой преобразователь; analog-to-digital converter) - аналогты шаманы дискретті (цифрлық) шамаға түрлендіру құрылғысы; ақпаратты нақты уақыт масштабында аналогты құрылғыдан компьютерге енгізуге арналған. Бұл құрылғы негізінде тәжірибе басқару кешені, аналитика мен өлшеу жүйелері (оның ішінде өндірісті басқару мәселелеріне арналған жүйелер) жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Қызыл жалпақ теміреткі

**Лишай красный плоский** — қызыл жалпақ теміреткі.
Пайда болу себебі белгісіз. Алғашқы элементтерінің бірі попула-түйін, іріңсіз кішкене ісік, қызыл көк түсті, тіл мен азу тіс тұсында жиі кездеседі. Ерін мен таңдайға сирек шығады. Кішкене түйіннің беті балауыз тәрізденіп, жылтырап мүйізденеді. Бұлардың екі түрі бар. Жәй теміреткі өте жиі кездеседі, тері қабықтанып агарып көрінеді. Екінші түрі — жалқықты (экссудативно-гиперемическая форма) түрі. Талаурата қызарып шырышты қабықта түйіншектер пайда болады.

Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жайылу

**Жайылу** — ауру процестерінің алғашқы пайда болған жерден бүкіл денеге таралуы. Жайылу кезінде қосалқы ауру ошақтарының пайда болуымен байланысты бактериялар, вирустар өсіп-өніп көбейеді және олардың уыты денеге сіңеді. Ол иммунитеттің әлсіреуі, жұқпалы ауру қоздырғышы уыттылығының күшеюі салдарынан туады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Автоматтық қайта бастау

**Автоматтық қайта бастау** (Автоматический рестарт; automatic restart) — программаны орындау барысындыа, яғни тапсырманы қайталап енгізбестен, жүзеге асырылатын қайта бастау.
## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Трипаносомалар

thumb
**ТРИПАНОСОМАЛАР** (Trypanosoma) – қарапайымдардың талшықтылар классы, кинетопластидалар отрядының бір туысы. Трипаносомалардың 10-нан астам түрі белгілі. Дене мөлшері 1,4–2,4x1,5–40 мкм. Пішіні ұршық тәрізді, бір ядролы. Көлденең бөліну арқылы жыныссыз көбейеді. Трипаносомалар адамдар мен омыртқалы жануарлардың қанында, жұлынында және тіндерінде тіршілік етеді. Олар осмостық түрде қоректенуіне байланысты, кейбір түрлері эритроциттерді (қанның қызыл түйіршіктері) бұзатын улы заттар бөліп шығарады. Мұндай түрлері адамдарды, жабайы және үй жануарларын трипаносомоз ауруына шалдықтырады. Сонымен қатар Трипаносомалар адамдарда – “ұйқы”, тақтұяқтыларда – “қарақаптал”, түйе, жылқы, есектер мен иттерде – “су ауруы”, ірі қара малда – “наган” ауруларын тудырады. Ауру қоздырғышы жәндіктер (цеце шыбыны, қандала, сона, т.б.) арқылы жұғады. Сырқатқа шалдыққандардың бұлшық еттері мен буындары ауырып, қаны азаяды, ісініп қалшылдайды, лимфа жолдары ұлғайып, аяқ-қолдары жансызданып, салданып қалады.
Қорғану жолдары: трипаносом қоздырғыштарын жою; гельминттерге қарсы қолданылатын дәрілермен емдеу.

## Сілтеме


Санат:Биология
Актинофагтар

‘’’Актинофагтар’’’ — иелері актиномицеттер боп табылатын вирустар. Антибиотик жасау өндірісіне көп зиян келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Вирустар
Автоматтық қайталау

**Автоматтық қайталау** (Автоматическое повторение; automatic repetition) — тапсырманы компьютерге қосымша енгізбестен қайталап орындау.

## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кодон

**Кодон** — триплет, генетикалық кодтың өз алдына біртұтас бөлшегі, РНҚ-ның үш нуклеотидтен тұратын жері.
 
Бір аминқышқылын кодтайды немесе ақуыз түзілудің басталуы мен аяқталуының хабаршысы. Барлығы 64 кодонның 61-і 20 аминқышқылды кодтайды. Бұл термин РНҚ жазылатын 3 нуклеотидтің орналасу ретінде оған көшірілмей-ақ генетикалық материал болып саналатын кейбір вирустардың РНҚ-ның 3 нуклеотидін де атау үшін қолданылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Молекулалық-генетикалық процесстер
Анимация

нобай|оңға|Секундына 10 кадр қозғалатын 2D компьютерлік анимация
**Анимация** ( – «тірілу; жандану»), кейде **мультипликация** ( – көбейту) — кино өнерінің бір түрі және оның шығармасы (мультфильм), сонымен қатар сәйкес технология. Қозғалып жатқан бейне жасау үшін қозғалыссыз кескіндер өңделеді. Анимация қазіргі заманда, әсіресе ойын-сауық индустриясында көркемдік орта ретінде танылды. Анимациялардың көпшілігі компьютерде жасалған кескіндермен (CGI) жасалған компьютерлік анимациялар болып табылады. Кадрлы анимация, атап айтқанда, анимацияның басқа түрлерімен қатар әлі де өміріни жалғастыруда.

Анимация ойындық кино фильміне қарама-қайшы келеді, бірақ екеуі бір-бірінен бөлек бола бермейді. Көптеген кинорежиссерлар екеуін қосып, гибридті фильмдер де түсірді.

## Жалпы шолу
нобай|оңға|Дәстүрлі анимацияның мысалы: жүгіріп жатқан жылқының бейнесі
Компьютерлік анимация өте егжей-тегжейлі 3D анимация болуы мүмкін, ал 2D компьютерлік анимация (дәстүрлі анимация деп те айтылады) стилистикалық себептерден, өндірістің жылдамдығынан пайдаланылуы мүмкін. Басқа кең таралған анимация әдістері екі және үш өлшемді нысандарға қағаз қиықтары, қуыршақтар немесе саз фигуралар сияқты затты қолданатын кадрлы анимация да бар.

Қысқаметражды фильмдер, көркем фильмдер, телехикаялар, анимациялық GIF файлдары және қозғалатын кескіндерді көрсетуге арналған басқа ақпарат құралдарынан басқа, анимация бейне ойындарда, қозғалыс графикасында, пайдаланушы интерфейсінде және визуалды әсерлерде де кең таралған.

## Дереккөздер


Санат:Қағаз өнері
Мәліметтер ағыны графы

** Мәліметтер ағыны графы ** (Граф потоков I данных; data flow graph) — ақпараттар қозгалысын диаграмма түрінде графикалық ұсыну әдісі. Мәліметтердің дөңгелекшелер көмегімен түрленуі, ал мәліметгер ағымы бағыттауышпен бейнеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Автоматтық оқиға

**Автоматтық оқиға** (Автоматическое событие; automatic event) — берілген уақытта туындайтын жәнеорталык процессормен басқарылатыи оқиға.
## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Боэм метрикасы

**Боэм метрикасы** (*Метрика Боэма*) — бағдарламаны сараптамалық бағалаудың 51 Сипаттамасын (құрылғыдан төуелсіздігі, міндеттерінің толықтығы және т.б.) статикалық өңдеуге негізделген бағдарламалар сапасының метрикасы. Э.Боэм (1977) ұсынған.

## Ішкі сілтемелер
*Метрика

## Сыртқы сілтемелер
*Метрика
*Metric 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тығын

**Тығын**. Тіс ұяшығынан тіс жұлынған соң, жарадан аққан қанды тоқтату үшін қолданылатын, доксден немесе мақтадан жасалған тығын. Сол сияқты дәріге малынған тампондар уақытша тіс жегі қуысын жабу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жасанды иммунды тапшылық синдромы

100px|right
**Жасанды иммунды тапшылық синдромы (ЖИТС)** — қауіпті ауруларға және катерлі ісік туғызуға бейім клиникалық көріністер жинағы. ЖИТС-ның пайда болуы иммунды жүйе қызметінің бұзылуына байланысты. Мұндай өзгерістерге негізінде иммунды жүйе торшаларының (Т-хелпер) зақымдануы жатады. Т-хелперлер санының азаюы, иммунды жуйе торшаларыныц (Т-хелпер) зақымдануы жатады. Т-хелперлер санының азаюы, иммунды жүйеніц қызметін толығынан бұзады. Бұл организмніі төзімділігін мүлдем жояды. Мұның салдарынан әдетте организмде ауру туғызбайтын микробтар (патогенді емес микроорганизмдер) ауру қоздыратын болып шығады. Сөйтіп әртүрлі инфекциялар ЖИТС-тың түрлі клиникалық белгілерін береді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Анкеталық мәліметтер банкі

** Анкеталық мәліметтер банкі ** (Анкетный банк данных; dossier databank) — мәліметтер базасының сұралатын объектілерін ұқсастыруды талап ететін (статикалық мәліметтер банкінен ерекшелігі) мәліметтер банкі.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Санат:Статистика
Трипаносомоз

thumb
**Трипаносомоз** – Tryponosoma туысына жататын талшықты қарапайымдар арқылы жабайы және үй жануарларына таралатын трансмиссивтік аурулар. 

Онымен тақтұяқты жануарлар, негізінен түйелер, жылқылар, есектер, сиырлар мен иттер ауырады. 
Негізгі қозғыштары: 
* Трипаносомоз vіvax, 
* Трипаносомоз congolense, 
* Трипаносомоз bruceі, 
* Трипаносомоз sіmіde, 
* Трипаносомоз equіperdum. 
Көптеген трипаносомоздың қоздырғыштары қансорғыш жәндіктер арқылы беріледі. Етпен қоректенетін және қорек талғамайтын жануарлар ауру жануарлардың етін жегенде жұқтырады. Жыныстық қатынас жолымен де беріледі. Клиникалық белгілері дірілдеп-қалшылдау, селқостықпен, көзден жас ағу, қан тамырларының кеңеюі, қанның азаюымен, аяқтардың жансыздануымен сипатталады. 

Емі: наганин, антрицид, саморин, беренил, т.б. антигельминттер беру. 

Алдын алу шаралары: ауру малды жою.

## Тағы қараңыз
* Америкалық трипаносомоз
* Африкалық трипаносомоз
## Дереккөздер

Санат:Ұмытылған аурулар
Санат:Тропиктік аурулар
Акупунктура

**Акупунктура ** (инемен емдеу). Тіс-жақ манындағы белгілі бір нүктені инемен емдеу. Ине жүйке жүйесі арқылы гуморальдық, гормональдық факторларға әсер етіп, шартсыз рефлекс тудырады. Соның нәтижесінде дерттенген ағзалар мен тканьдердің қызметтегі қалпына келеді. Осы тәсілдердің жаңа түрі — лазер рефлекстерапиясы, яғни бет иен жақтағы биологиялық активті нүктелерге лазер сәулесімен әсер етіп, стоматологиялық ауруларды емдеу (пародонтит, глоссалгия т. б.).

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Алиментарлық фактор

**Алиментарлық фактор**. Тәжірибеде тісжегі, қанжел ауруларын тамақ құрамын өзгерте отырып зерттеуді айтады.

## Дереккөздер
 

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Астроблема

**Астроблема** (грек, ааігоп - жүлдыз, Ыета — жара) — жасынтастардың (метеориттердің) қүлаған жерінде пайда болатын дөңгелек ойыстар. Қүлаған жасынтастың мөлшері мен оның қүлау жылдамдығына байланысты ойыс диаметрінің мөлшері бірнеше км-ден бастап ондаған км-ге дейін жетуі мүмкін. Синонимі: жасынтас төстағаны.

## Дереккөздер
Плазмагендер

**Плазмагендер** — цитоплазма органоитарының (митохондриялар, хлоропластар) және басқа да ядродан тыс элементтердіц ДНҚ-да орналасқан гендері.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Автоматтық процесс

**Автоматтық процесс** (Автоматический процесс) — адамның қатысуынсыз орындалатын процесс.

## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аланин

250 px|thumb

**Аланин** — аминопропион қышқылы. Әртүрлі белоктардың құрамына кіреді. Қан плазмасында бос кездеседі
; ақуыз құрамына кіретін 20 амин-қышқылының біреуі: СНЗ-СН - NН2-СOOН+табиғатта аминқышқылының 2 изомері түрінде кең таралған.
## Химиялық қасиеттері
* Негіздермен қатынасы
** NH2-C2H4-COOH + NaOH → NH2-C2H4-COONa + H2O
* Қышқылдармен қатынасы
** NH2-C2H4-COOH + HCl → HOOC-C2H4-NH2•HCl
* Спирттермен қатынасы
** NH2-C2H4-COOH + C2H5OH → NH2-C2H4-COО-С2Н5 + H2O реакция этерификации
* пептидтік байланысты түзуі
** NH2-C2H4-COOH + NH2-C2H4-COOH → NH2-C2H4-CO-NH-C2H4-COOH + H2O
## Дереккөздер


Санат:Аминқышқылдар
Бейнені айырып тану

**Бейнені айырып тану** (*Распознавание образов; artificial perceptions*) белгілерді айырып тану процесінде алынатын немесе алдын ала берілген жиынтық бойынша кейбір берілген топтан объектілерді топтастыру немесе үқсастырудың әр түрлі төсілдерінің жиынтығы.

Мұндай тану қажеттілігі әскери және қауіпсіздік жүйелерінен бастап аналогтық сигналдарды цифрландыруға дейінгі әртүрлі салаларда туындайды.

Үлгіні тану проблемасы ақпараттың шамадан тыс жүктелуі жағдайында, адам өзіне келіп түскен хабарламаларды сызықтық-дәйекті түсінуді жеңе алмаған кезде, оның миы осындай танумен сипатталатын қабылдау мен ойлаудың бір мезгілде режиміне ауысады .

Осылайша, үлгіні тану мәселесі дисциплина-аралық зерттеулер саласында, соның ішінде жасанды интеллект құру жұмыстарына байланысты болғаны кездейсоқ емес, ал үлгіні танудың техникалық жүйелерін құру барған сайын көңіл аударуда.

## Бетті танудағы бағыттар
Екі негізгі бағытты ажыратуға болады:

* Тірі организмдердің тану қабілеттерін зерттеу, оларды түсіндіру және модельдеу;
* Қолданбалы мақсаттарда жеке мәселелерді шешуге арналған құрылғыларды құру теориясы мен әдістерін дамыту.

## Графикалық бетті танудың кейбір әдістері
Оптикалық үлгіні тану үшін әр түрлі бұрыштарда, масштабтарда, офсеттерде және т. б. нысан көрінісін сұрыптау әдісін қолдануға болады.

Екінші тәсіл-объектінің контурын табу және оның қасиеттерін зерттеу (байланыс, бұрыштардың болуы және т. б.)

Тағы бір тәсіл — жасанды нейрондық желілерді пайдалану. Бұл әдіс тану тапсырмасының көптеген мысалдарын (дұрыс жауаптармен) немесе берілген тапсырманың ерекшелігін ескеретін нейрондық желінің арнайы құрылымын қажет етеді.

## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Распознавание образов
*распознавание образов / Метки / Хабрахабр

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Танисон сырқаты

**Танисон сырқаты**. Шайнау бұлшық еттерінің шайнаған кездегі ұзақ тонустық қарысуы, туа пайда болатын тұқым қуалайтын ауру.

## Дереккөздер


Санат:Тұқым қуалайтын аурулар
Санат:Стоматология
Координаттар графика

** Координаттық графика** (Координатная графика; coordinate graphics) — кескін бейнелеу командаларынан жөне координаттық мәліметтерден қалыптасатын машиналық графика. Растрлық графика (Растровая графика; raster (image) graphics — кескін нүктелердің екі өлшемді жиым түрінде (растрлық элементтер) берілетін машиналық графика. Мұнда әр нүктенің түсі және өңі басқалардан төуелсіз жеке беріледі. Экрандык, графика (Экранная графика; onscreen graphics) — графикалық дисплейлерді қолдануға бағытталған машиналық графика.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Метисазон

** МЕТИСАЗОН ** - N1 - метилизатин ß-тиосемикарбазон, тиосемикарбазонныц туындысы. Барлық поксвирустардың торша өсінділерінде және лаборатория жануарларында өсіп-өнуін тежейтін жан-жақты ингибитор. М. клиникалық жағдайда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Белдеме теміреткі

thumb
**Белдеме теміреткі** жұқпалы ауруға жатады. Үшкіл нервтің екінші және үшінші тарамдарының бойымен белдеме теміреткі бөртпелер ұрт, ерін, таңдаймен бірге бет пен мойын терісіне шығады. Сезімталдығы төмендеп жүйке бойы қатты ауырады, температура 38—39° С дейін көтеріледі.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Триптих

thumb|250px
**Триптих** ( – үш қаттау, үш қаттап қою) – бейнелеу өнерінде жалпы тақырыбы, сюжеті немесе композициясы бойынша біріктірілген үш картина, рельеф я болмаса сурет туындысы. Триптихтің ортаңғы бөлігі композициясы мен көлемі жағынан мәнділеу болып ерекшеленеді. Батыс еуропалық өнерде алтарь деп аталатын Триптих 14 – 16 ғасырларда кең өріс алды. 20 ғасырдағы Қазақстан суретшілері шығармасыннда да (М.Кенбаев, “Сабан той” тұс киіз Триптих, 1960; Т.Тоғысбаев, “Соғыс триптихы”, 1968; Ә.Сыдыханов, “1916 жыл”, 1969; А.Г. Школьный, “Дала балладасы”, 1970; қаласыТелжанов, “Бозаралдықтар”, 1972; Ә.Иса, “Мұқам”, 1996; т.б.) Триптих бой көрсетті.

## Дереккөздер

Санат:Бейнелеу өнері
Синцитий

**Поликарион** (синцитий) — көп ядролы кұрылым. Бірнеше торшалар қабықтарының жарым-жартылай еру нәтижесінде бір-біріне қосылуынан туады. Торшалардың қосылуы құрамында арнайы қосқыш белоктары бар вирустармен (мысалы, парамиксовирустар), сонымен бірге арнайы құрылымы жоқ, бірақ еріту белсенділігі бар әртүрлі қызмет атқаратын белоктары бар вирустармен зақымданғанда болады (мысалы грипп вирусының гемагглютинині).

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Триплет

thumb
**ТРИПЛЕТТЕР** (лат.* trіplus* – үштік) – 
#физикада: атомдар мен молекулалардың спектрлерінде байқалатын спектрлік сызықтар (көбіне үш еселі) тобы. Атомдар спектрлеріндегі Триплеттер триплеттік термдер деңгейлерінің арасындағы кванттық ауысулар кезінде пайда болады. Триплеттер сондай-ақ сілтілік-жер элементтерінің атомдық спектрлерінде, қарапайым Зееман эффектісінде байқалады; 
#биологияда: 
*белгілі бір ретпен тізбектеліп орналасқан, үш азотты негіздерден тұратын және амин қышқылын көшіріп жазатын (кодтайтын) геннің құрамдық бөлшегі; 
*ақуыз синтезі кезінде амин қышқылдарының кезегін анықтайтын үш нуклеотидтен тұратын топ.

## Сілтеме


Санат:Генетикалық код
Анонимдік FTP хаттамасы

** Анонимдік  FTP хаттамасы ** (Анонимный FTP протокол; anonymous File Transfer Protocol (FTP) — Internet желісінің тұтынушысынан пароль қажет етпейтін белгілі бір анықталған FTP серверлері арқылы ақпарат алу әдісі. Желіге кіріс атының орнына anonymous (аноним), ал пароліне guest (қонақ) деп жазады немесе электрондық пошта адресін енгізеді. Анонимді тұтынушыға желідегі файлдарды өзгертуге және оларға қосымша ақпарат енгізуге рұқсат етілмейді.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Тері сынақтары

thumb|right
**Тері сынақтары** — аллергия ауруларын анықтау әдісі. Аллергенді теріге егіп, организмнің тәнді сезімталдығының артуын анықтауға негізделген, мұнда қабыну реакциясының түрі мен мөлшері еске алынады.

Тері сынақтары сапалық және сандық болып бөлінеді. Сапалық сынақ аллергенге жауаптың бар не жоғын көрсетеді. Сандық сынақ организмнің сезімталдығының дәрежесін көрсетеді. Сондықтан ол арнайы аллергеннің организмде кезге көрінетін реакция туғыза алатын ең аз мөлшерін анықтай алады. Жасалатын әдісіне сай, тері сынақтары тура және тура емес болып бөлінеді. Тура сынақта аллерген аурудың эпидермисін зақымдау арқылы енгізіледі, оған жауап дәрежесі мына әдістерге сай еседі: тамшы, жағу, егу, тырнау, теріге егу. Сынақ түрін таңдау аурудың түріне, аллерген сипатына, терінің реактивтілігіне байланысты. Тура емес сынаққа Прауснитца-Кюстнер реакциясы жатады. Мұнда аурудан алынған қан сарысуын сау адамныц терісіне егеді. 24 сағаттан соң, сол жерге аллерген егеді. Зерттелетін қан сарысуында реагинантидене бар болса еккен жер ісиді. Тері сынақтары және оны бағалау арнайы білімі бар адамдардың, ісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Аллантоин

250 px|thumb

**Аллантоин** — пурин негіздерінің анаэробты ыдырауынан пайда болатын зат. Аллантоис, амнион суларында, несепте табылады.

## Дереккөздер


Санат:Имидазолдар
Санат:Дәрілік заттар
Санат:Амидтер
Жасырын кезең

**Жасырын (инкубациялық, латентті) кезең** —денеге қоздырғыш енген кезден жұқпалы аурудың алғашқы белгілері білінгенге дейінгі мерзім. Жасырын кезең аурудың түріне қарай әртүрлі болады, мысалы грипте 1—2 күннен бірнеше айға дейін, ал вирустық енжар инфекциялар кезінде бірнеше жылға созылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Антисимметриялық қатынас

** Антисимметриялық қатынас ** (Антисимметричное (антисимметрическое) отношение; antisymmetric relation) — кез келген А жиынындағы R бинарлық қатынас, ол сондай, кез келген a,beA(aRb жоне bRa => a=b).

## Дереккөздер


Санат:Математикалық қатынастар
Тауродонтия

**Тауродонтия**. Одонтобластар қызметінің нашарлауынан тіс босап, каналдары кеңейіп, дентин құрамына зардап келтіретін ауру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Таратынов ауруы

**Таратынов ауруы**.(син.: эозинофильді терінің талаурап ісуі) — ісікті түйіндердің тығыздығы түрінде және шұғыл шектеліп жиналған түрінде өкпенің зақымдануы. Сүйек миы ретикулоэндотелий элементтерінің шамадан тыс өсуі (гиперплазия), басым көпшілігі ақ қанның эозинофил құрамдары, өте сирек кездесетін сырқат. Сүйек ткань - дерінің сыртқы формасының кейде дөңгелек, кейде сопақша болып зақымдануы. Бұл ауру тістердің түбіндегі ұлпаларды бұзады, одан тістер қозғалып, түбірлері жалаңаштанып түсіп қалады. Ақыры пародонтты толық бұзып, ауру жақ сүйегіне дейін таралады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Санат:Пульмонология
Иррефлексивтік қатынас

** Антирефлекстік  (иррефлексивтік ) қатынас ** — кез келген А жиынындағы R бинарлық қатынас, ол сондай, ешқандай ае А үшін aRa орын болмайды.

## Дереккөздер

Санат:Математикалық қатынастар
Бейнені қалпына келтіру

**Бейнені қалпына келтіру** (*Восстановление изображения; screen refresh, image reconstruction*) — қалпына келтірілуге тиісті бейненің жадтағы түрі негізінде қалпына келтіруді орындауға қажетті оқиғалар тізбегі; аппараттық немесе программалық құралдармен орындалатын бейнені дисплей экранында қалпына келтіру; интерполяция әдісі арқылы бейненің цифрлы кодын аналогты түрге турлендіру.
## Дереккөздер

## Сілтемелер:
*Восстановление изображений

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аллотиптер

250px|thumb
**Аллотиптер** — Ь- және Н-иммуноглобулин тізбектеріне тән құрылымдық ерекшеліктері. Бір түрге жататын организмдердің иммуноглобулинін екінші түрдің антиденесінен ажыратуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Анық емес мәлімдеме

** Анық емес мәлімдеме ** (Неявное объявление; implicit declaration) — үнсіз келісімдік атрибуттарды қолдану.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Атиохимиялық іздеу әдісі

**Атиохимиялық іздеу әдісі** - газдық фазадағы шашыранды элемент- терді зерттеуге негізделген. Газ, мүнай, қазынды көмір мен радиоактивті кендерді іздеуге қолданылады. Ол үшін зертгелетін аудан (геологиялык күрылымына карай) тік бүрышты іздеу торына бөлінеді, оның қашыктыгы 1:25000 — 1:50000 масштабына сөйкес болады. Тораптың орбір нүктесінде бүргыланып, арнайы газжинагыш арқылы терендігі 1,5—2 м топырақ
ауасы алынады. Ол үлгіден кейіннен сутекті көміртек газының мөлшері анықталады.

## Дереккөздер
Комплемент

**Комплемент** (*алексин*) — күрделі белоктар құрамасы. Жаңадан алынған барлық қан сарысуының құрамында болады.

Адам және жануарларда табиғи иммунитеттің, факторы болып табылады. Қан сарысуының әртүрлі химиялык, және иммунологиялық 11 белогы кіретін 9 құрамнан тұрады. Торша сыртындағы антигенантидене комплексіне қосылуы нәтижесінде комплемент антиденелермен өңделген бактерияларды, қызыл кан түйіршіктерін және т. б. торшаларды ерітеді (өлтіреді). Ол егу процесінің ең ерте пайда болатын антиденелерінің (ИГМ) вирус бейтараптандырғыш қасиетін күшейтеді. Антиденелермен бірге олар сыртқы қабығының құрылымындағы заттары бар кейбір вирустарды да ерітеді. Оларды иммунохимиялық және физика-химиялық әдістермен ажыратып бөлуге болады. Комплемент әртүрлі иммунобиологиялық  реакцияларға қатнасады. Ол суша мембраналар бетінде антиген және антидене жиынтығына қосылып, сәйкес антиденелермен домдалған бактерияларды, қызыл қан түйіршіктерін және басқада жасушаларды жояды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
С-аймақ

**С-аймақ** — Тұракты аймақты кара.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Бояғыш таспа

**Бояғыш таспа** (*Красящая лента; ink (ed) ribbon*) — соқпалы принтерлер үшін қолданылатын таспа.

## Ішкі сілтемелер
*Таспа

## Сыртқы сілтемелер
*Red ribbon 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тритон

**Тритон** () – саламандралар тұқымдасына жататын құйрықты қосмекенділердің бір туысы. Тритондардың Еуразияның жазық жерлері мен тауларында (теңіз деңгейінен 2700 м-ге дейін), негізінен ормандарда тіршілік ететін 9 түрі белгілі. Қазақстанда Арал теңізінің Солтүстігінде, Жем өзенінде, Балқаш көлі маңында кездесетін – кәдімгі Тритон (Тriton vulgarіs) бар. Оның ұзындығы 18 см-дей. Денесі ұршық тәрізді, екі жағынан қысыңқы, денесінің жартысы – құйрығы. Арқа жағы қоңыр, бауыры сарғылт дақты. Тіршілігінің басым бөлігі суда өтеді, бірақ құрлықта қыстап шығады. Жыныстық жағынан 2 – 3 жасында жетіледі. Аналығы көктемде таяз суларға немесе ағыны қатты емес өзендерге 30 – 700 (көбінесе 150 – 200) жұмыртқасын салады. Бұл кезде аталықтарында тарақ тәрізді арқа және құйрық қанаттарында жұрын өсіп жетіліп, денесі ашық түске боялады. Ұрықтануы іштей өтеді. 3 – 5 айдан кейін дернәсілдері ересек Тритонға айналады. Кейбір түрлерінде дернәсілдері қыстап шығып, ересек дарабасқа айналуы келесі жылы жүзеге асады (толық емес неотения). Омыртқасыздармен қоректенеді. Тритондарды лабораторияда тәжірибе жасау үшін пайдаланады. Кейде басқа тұқымдас пен туысқа жататын құйрықты қосмекенділерді де тритон деп атайды. (Мысалы, бұрыштістілер тұқымдасына жататын – тырнақты Тритон). Карпат Тритоны (Тритон montandonі), кішіазия Тритоны (Тритон vіttatus) және альпі Тритоны (Тритон alpestrіs) – өте сирек кездесетін эндемиктер, олар қорғауға алынған.
## Тағы қараңыз
*Саламандралар тұқымдасы

## Сілтеме


Санат:Құйрықты қосмекенділер
Анықтағыш

** Анықтағыш ** (Определитель; sub-division) — әмбебап ондық классификацияда — белгілі бір кодтың белгісі бар индекстелетін материалдардың формасы мен мазмұнының арнайы сипаттамасы.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Автоматтық сұрау

**Автоматтық сұрау** (Автоматический опрос; automatic polling) - сұрау тізіміне сәйкес автоматты түрде орындалатын компьютермен байланысты терминалдардың кезектегі сұрау процесі. Тізімнің соңына жеткен соң сұрау оның басынан бастап жалғасады. Теріс жауаптар орталык процессордың үзілімінсіз өңделеді.

## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көшірме үлгі қасықтары

**Көшірме [[үлгі]] [[қасық]]тары**. Техник-лаборанттың қолымен жасалатын қасық-жеке қасық, ал фабрикада жасалатын қасық стандартты қасық деп аталады. Қолдануына қарай жоғарғы және төменгі жақтың көшірме үлгі қасықтары боп бөлінеді. Үлкен қасық арқылы бар Тіс қатарының көшірме - үлгісі алынса, кішкене қасықтармен жеке немесе бөлек тұрған тістердің бедерін алады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Алсевер ертіндісі

**Алсевер ертіндісі** — қанның қызыл түйіршіктерінің бұзылмауы үшін қолданылатын тұзды ерітінді. Құрамы: глюкоза — 2,05 г, натрий цитраты — 0,8 г, хлорлы натрий — 0,42 г, су — 100 мл дейін.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Ангарида

**Ангарида** — Солтүстік жарты шарда, Солтүстік Азияның орнында соңғы ордовик заманынан мезозойды қоса есептеген уақытта болған болжамдық континент. Ол үш ірі қүрлық массивтерінің: Обия, Байкалида мен Анабариданың бірігуі нәтижесінде пайда болған. Оңтүстігіндегі Гондвана суперконтинентінен Тетис теңізі арқылы бөлінген. Соңғы таскөмір заманы мен пермь кезеңінде Ангарида континентінде үлкен көміржиналу алқаптары болған.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Атқылама таужыныс

**Атқылама тау жынысы** — магмалық тау жынысы терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Анықталған қалып-күй байты

** Анықталған қалып-күй байты ** (Байт уточненного состояния; qualified state byte) — құрылғының типіне тәуелді бір немесе бірнеше байт. Онда енгізу-шығарудың барлық құрылғыларына арналған стандартты ақпарат, сондай-ақ құрылғының берілген типін сипаттайтын ақпарат та бар.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Қатты қорытпалардан жасалған борлар

**Қатты қорытпалардан жасалған борлар** — жоғары температурада қыздырғанда қаттылығын, кескіштігін сақтайтын, пломба саларда, протез дайындарда, тіс жегі қуысып тазалап, тістерді егеу үшін қолданатын жабдық.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Биметасоматитті кен орын

**Биметасоматитті кен орын** — химиялық тұрғыдан тепе-тең емес жапсарласқан екі таужыныстың қызған постмагмалық ерітінділердің қатынасуымен метасоматиттік әсерлесуінен қалыптасқан кен орын.

## Дереккөздер


Санат:Кен орындар
Триумвират

**ТРИУМВИРАТ** (лат.* trіumvіratus*,* trіum* – үш және *vіr* – ер адам) – Ежелгі Римде: 
#арнайы мақсаттар үшін үш адамнан тағайындалған немесе сайланған коллегия (мысалы, б.з.б. 133 жылы Тиберий Гракхтың жер реформасын жүргізуде); 
#б.з.б. 1 ғасырдағы Азамат соғысы кезеңінде ықпалды саяси қайраткерлер мен қолбасшылардың Мемлекеттік өкімет билігін басып алу мақсатында пайда болған одақтары. 
*Бірінші Триумвират – б.з.б. 60/59 – 53 жылы Ю.Цезарь, Г.Помпей мен М.Красстың арасындағы келісім. Бірінші Триумвираттағы бастамашылық пен жетекші рөлді Цезарь атқарды. Триумвирлердің тірегі – легиондар болды. Іс жүзінде үкіметке айнала отырып, олар өзара және өздерінің жақтастары арасында Мемлекеттік қызметтерді, провинцияларды басқаруды бөлісті, заңдарды өз мүдделеріне пайдаланды. Бірінші Триумвират 53 жылы Красс қайтыс болған соң және Помпей мен Цезарьдің арасындағы қарым-қатынастардың шиеленісуіне байланысты тарады. Замандастары бірінші Триумвиратты “үш басты құбыжық” (Варрон) деп атады. 
*Екінші Триумвират – Цезарьді өлтірген М.Брутқа, Л.Т. Кассийге, басқа да республикашылар мен сенатқа қарсы біріккен Цезарьдің жақтастары – Октавиан, М.Антоний мен М.Лепидтің арасында б.з.б. 43 – 36 жылы (сөз жүзінде б.з.б. 31 жылға дейін өмір сүрді) жасалған одақ болды. Оның бірінші Триумвират тан ерекшелігі – бұл Триумвират комициялармен (халық жиналысы) бекітіліп, триумвирлер “мемлекеттік істерді жүргізу үшін” төтенше өкілеттіліктерге ие болды. Олар өздерінің билігін провинцияларды өзара бөлісу мен саяси қарсыластарына қарсы проскрипциялар (заңнан тыс деп жариялау) ұйымдастыру үшін пайдаланды. Триумвирлердің арасындағы қарама-қайшылықтардың нәтижесінде тарап кетті.

## Сілтеме


Санат:Саясат
Комплементарлық

**Комплементарлық** — молекулалардың, не олардың бөлшектерінің бір-бірімен сәйкестілігі.

Мұндай сәйкестік олардың арасында екіншілік (Ван-дер-Ваальстық, сутектік, иондық) байланыстардың пайда болуына әкеледі. Атомдар тобының не күш қуатының байланыстары «кілт-құлып» тәрізді сәйкестікте болады. Көпшілік биологиялық комплекстер осы К. арқасында пайда болады. Мысалы: антиген-антидене, фермент — субстрат, ДНҚ — РНҚ т. б. Комплементарлықтың ең белгілі мысалы тізбекті ДНҚ мен РНҚ құрылымы арасындағы байланыс. Мұнда полинуклеотид тізбегі пурин және пиримидин негіздерінің сәйкестігіне (А—Т, Г—Ц) байланысты қос тізбекті молекула құрады. Комплементарлық молекулалық сатыдагы көп биологиялық тәнділіктердің негізін калайды. Мысалы: ферментті катализ, биологиялық құрылымдардың өзінше құралуы, негізгі түзілу, иммунитет механизмдері.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Бөгде нәрселер

**Бөгде нәрселер** () — тіс, сүйек сынықтары, тіс гіротездері, тас, әйнек, оқ түйме т. б. енуінен жақ-бет маңында инфекция пайда болып, іріңдеп қабынады. Кейде бөгде заттар дәнекер тканьдермен бірігіп кетеді немесе жыланкөз пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Автоматтық тіркеу құрылғысы

**Автоматтық тіркеу құрылғысы** (Устройство автоматической регистрации; logger) — ағымдағы мәліметтердің технологиялық процестерін бақылауды және оларды есептеу құрылғысымен бірлесіп өңдеуді тіркеуге арналған құрылғы.
## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Трихинеллез

right|300px|thumb
**ТРИХИНЕЛЛЕЗ** (*trіchіnellosіs*; грек. *trіch, trіohos* – шаш) – адам мен жануарларда болатын ішек құрты ауруы. 
## Сипаты
Трихинеллездің қоздырғышы – трихинеллалар, ұзындығы 1 – 3 мм, тірідей туатын жұмыр құрттар. Дернәсілдері таяқшаға ұқсас, ұзындығы 0,1 мм-ден 1 мм-ге дейін ұзарады. Ересек трихинеллалар иесінің ішегінде өмір сүреді, ал дернәсілдері көлденең салалы бұлшық еттерге өтіп, дамиды, шиыршықтанып, спираль тәрізді бұратылып жатады. 
## Тарихы
Трихинеллездің дернәсілін алғаш рет 1835 жылы өлген адамның бұлшық етінен ағылшын хирургі Дж.Педжет (1814 – 1899) тапқан. Трихинеллез қоздырғышы Қазақстанда алғаш рет 1947 жылы табылды. 
## Зияндығы
Ауру жабайы (борсық, қабан, морж, т.б.) және үй жануарларының (әсіресе, шошқаның) шала піскен етін жегенде жұғады. Трихинеллалардың улы заттары (токсиндері) қан құрамын өзгертеді. Трихинеллез кезінде дене қызуы көтеріліп, қас-қабақ, бет ісініп, қанда эозинофил (дәнді лейкоцит) мөлшері көбейеді, басы ауырып, адамда әлсіздік пайда болады. 1 – 3 күннен кейін науқастың бұлшық еттері (аяқтан бастап көзге дейін) ауырып, 2 – 3 аптаға созылады. Қоздырғыштың белсенділігі артып, ауру меңдегенде, науқас адамда жүрек қызметінің жеткіліксіздігі артып, өкпе қабынуы немесе менингоэнцефалитке асқынып, өлімге де әкелуі мүмкін. Трихинеллезден сақтандыру – сойылған малдың етін ветеринарлық бақылаудан өткізу. Трихинеллезге диагноз қою үшін күдікті адамның эпидемиологиялық анализін өткізіп, бұлшық етінен алынған биопсияны арнайы лабораторияда тексереді. Емі: мебендазол (вермокс), тиабендазол (минтезол), аллергияға қарсы препараттар (кортикостероидтар) қолданылады.

## Сілтеме


Санат:Медицина
Анықтамалар модулі

** Анықтамалар модулі ** (Модуль определений; definitions module) — модульдік программалау тілдерінде — басқа модульдерден алатын оның сол құрауыштарын анықтайтын модуль сипаттамасының бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Плазмалогендер

**Плазмалогендер** — фосфолипидтер тобы. Құрылысы жағынан лецитиндер мен кефалиндерге жақын. Малдардың барлық ағзалары мен тканьдерінен табылады. Липидтері бар вирустардың липопротеид мембранасыныц құрамына кіреді. Плазмалогендер негізгі түрлері — фосфатидальэтаноламин, фосфатидальхолин, фосфатидальсерин, фосфатидальинозит, кардиолипин.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Анықтамалық буклет

** Анықтамалық буклет ** (Справочный буклет; reference booklet) — программалық бұйымның негізгі сипаттамалары жайында мағлұматтары бар анықтама.	

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Автоматтық іріктеу

**Автоматтық іріктеу** (Автоматический отбор; automatic selection) — адамның тікелей қатысуынсыз берілген белгі бойынша жиым элементтерін автоматты түрде сұрыптау. 
## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Альфавирустар

**Альфавирустар** — тогавирустар тұқымдасына кіретін туыстық. Альфавирустар табиғи омыртқалыларда жасырын ауру тудырады. Адамда қызба және энцефаломиелит ауруларын тудырады. Типтік уәкілі — Синдбис вирусы. Барлығы 20 астам вирус. Масалар арқылы тарайды.

## Дереккөздер


Санат:Тогавирустар
Жағынды

**Мазок — жағынды** — микроскоппен зерттелетін сілекейді, іріңді, жалқықты, әйнекке жұқа етіп жағу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Трихограмма

**Трихограмма** () – хальцидтер тұқымдасы, шаншар-жұмыртқа жегілер туысына жатады. Денесінің ұзындығы 0,2 – 0,9 мм. Жәндіктердің 6 отрядының 215 түрі паразитті тіршілік етеді. Көбелектер мен жарғақ қанаттылардың басты паразиттері. Трихограмманың ұрғашысы 25 – 150 жұмыртқаны басқа жәндіктердің жұмыртқаларына салады, дернәсілі сол иесінің жұмыртқасында дамып, оның өз жұмыртқасының дамуын тоқтатып тастайды. Трихограммалар кейде 90 – 100%-ға дейін өсімдік зиянкестерінің жұмыртқасын жояды. Трихограмма pallіda жапырақ ширатқыш көбелектерде, Трихограмма pіnі қарағай жібек көбелегінде паразитті тіршілік етеді. Трихограмманы өсіріп, мәдени дақылдардың зиянкестерімен күресу үшін пайдаланады.

## Сілтеме


Санат:Жарғақ қанаттылар
Анықтамалықтар әдісі

** Анықтамалықтар әдісі ** (Метод справочников) — компьютер жадына жазбаға байланған нұсқағыш жазбаларда орналаспай, жеке файл — файл нұсқағыштары (анықтама) түрінде үйымдастырылатын тармақталған және желілік құрылымдарды ұсыну әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Тератома

thumb|150px|Тератома
**Тератома** () — тканьдер мен мүшелердің түрлі бөлігінде пайда болатын ісік. Сырттай қарағанда киста тәріздес болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина