open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Іркібай

**Іркібай** – ортағасырлық қала. Қызылорда облысы Қармақшы ауданында орналасқан көне қала орны Шірік-Рабаттан 13 км жерде. Қала орнын 1946, 1958 ж. Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедиция (жетекшісі С.П.Толстов) зерттеген. Бұл жерде орналасқан бірнеше тұрақты мекендердің, үйжайлардың жобалары байқалады. Қазба барысында қымбат тастан көз қойылған алтын сырға, мыс теңгелер және көзелердің сынықшалары жинастырылған. Бұл заттарға қарағанда, Іркібай тұрғындары 12–14 ғасырларда өмір сүрген. Олар егіншілікпен және мал өсірумен айналысқан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Сергей Петрович Шевченко

**Шевченко Сергей Петрович** 1972 жылы 18 мамырда РКФСР Ростов облысы Тацин ауданының Михайлов хуторында туған. Орыс. Анасы - Цыб Галина Михайловна, зейнеткер, Көкшетау ет комбинатында тағамдық майлар аппаратшысы болып жұмыс істеген. Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтын (1994) орта мектептегі физика және математика пәндерінің оқытушысы мамандығы бойынша; Көкшетау университетін (2003) дене тәрбиесінің педагогы мамандығы бойынша бітірген. 1994 жылдан - Көкшетау қаласының Спорттың жазғы түрлері бойынша ОРБЖСМ жеңіл атлетика жаттықтырушы-оқытушысы. 2002 жылдан бері - Ақмола облысы Степногорск қаласының ОСДБМБ жаттықтырушысы. XXIX Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері (Пекин, 2008) Некрасова Иринаны тәрбиелеген. ≪Ерен еңбегі үшін≫ медалімен марапатталған (2008). ҚР Еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2008). 

Үйленген. Жұбайы - Шевченко Ирина Григорьевна (1975 жылы туған). Ұлы - Шевченко Сергей Сергеевич (2004 жылы туған), қызы - Шевченко Екатерина Сергеевна (2007 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Диевка

**Диевка**, *Мырзакөл* — Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл, Диев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Әулиекөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 52 км жерде, өзімен аттас көлдің шығысында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 2079 адам болса, 2009 жылы 2018 адамды құрады.  

## Тарихы
Ауыл 2001 жылға дейін Диевка деп аталып келген. Іргесі 1942 жылы қаланған. 1942-1996 жылаоы өзімен аттас астық өсіретін кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде Мырзакөлде және округке қарасты Қоскөл, Үшқарасу ауылдарында бірнеше ЖШС-тер мен шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы елді мекендері
Василий Иванович Шегеда

**Шегеда Василий Иванович** (1929 жылы туған,Егіндікөл ауданы Заречное ауылы) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1971). Көкшетау ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін бітірген (1952). 1953 жылдан Октябрь кеңшарында трактор-комбайн жүгізушісі болып жұмыс жасаған. Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Анатолий Иванович Шерстнев

**Шерстнев Анатолий Иванович** (1936 жылы туған, Ресей, Омбы қаласы) – спортшы, шаңғы спортынан Қазақстанға еңбек сіңірген жаттықтырушы. Қазақстан спортының құрметті қызметкері. Шәкірттері: И. Шерстнев, С. Мусинов, И. Зубрилина, С. Дешевых КСРО, Азия біріншілігінің чемпиондары.

## Дереккөздер
Скотт Роберт Фолкон

thumb|200px|Ұлыбритания офицеры - Скотт Роберт Фолкон
Уикипедияда тағы да басқа Скотт текті тұлғалар туралы мақалалар бар
**Скотт () Роберт Фолкон** (6.6. 1868, Девонпорт — 30.3.1912 ж. ш.) — Антарктиданы зерттеуші және ағылшын саяхатшысы. Корольдік әскери-теңіз флотында қызмет етті. 1900 ж. тұңғыш ағылшын ұлттық антарктикалық экспедициясын басқарып, “Дискавери” әскери кемесімен Антарктидаға аттанды. 1901 — 04 ж. аралығында Виктория жерін, Росс түбегінің жағалауын, Росс қайраңдық мұздығын зерттеп, Эдуард VІІ түбегін ашты. Скот қасына Э.Уилсон мен Э.Шеклтонды алып, құрлықтың түпкіріне қарай жүріп, 82Ә17о. е-ке дейін жетті. 1910 ж. 15 маусымда “Терра Нова” кемесімен Антарктидаға екінші экспедицияға шықты. 1911 ж. қараша айында Росс аралынан оңтүстікке қарай аттанды. 1912 ж. 18 қаңтарда норвег поляр зерттеушісі Р.Амундсеннен 33 күннен кейін төрт серігімен бірге Оңтүстік полюске жетті. Қайтар жолда серіктерімен бірге мерт болды. Скот есімімен Эндерби Жеріндегі таулар, екі мұздық, Тынық мұхиттың оңтүстігіндегі арал, Виктория Жеріндегі жаға, т.б. аталады.
250px|thumb|left|1912 жыл, қантардың 18. Скотт саяхатының соңғы суреті. Солдан оңға қарай: Лоуренс Оутс, Генри Боуэрс, Эдгар Эванс, Роберт Скотт, Эдвард Уилсон.
## Пайдаланылған cілтемелер

Санат: Ағылшын саяхатшылары
Санат: 1868 жылы туғандар
Санат: 1912 жылы қайтыс болғандар
Қара Абдал

**Қара Абдал** – Сырдария маңындағы (Сығанақ қаласының батыс жағы) жердің орта ғасырдағы атауы. Орта Азиялық тарихшы Фазлаллах бен Рузбехан әл-Исфаһани деректемесі бойынша, Қара Абдал 16 ғасырдың басында «қазақтардың қысқы қоныстарының орталығы» болған. Оңтүстік Қазақстан аймағы, оның ішінде Қара Абдал орта ғасырдағы Қазақстанның экономикалық өмірінде зор рөл атқарған. Мұнда қазақтардың отырықшы-егіншілік және қала мәдениеті өріс алған, бекіністер салынған. Қазақтар Сырдария маңын Ортүстік Қазақстан далаларынан, өзге де аймақтардан келіп қыстаған. Жорық кезінде Мұхаммед Шайбани хан Қара Абдал аймағына дейін жеткен (Рузбехан).
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Ірі ауқымды соғыс

thumb**Ірі ауқымды соғыс** — халықаралық әскери жанжалдың түрі. Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне қатысушы мемлекеттердің өмірлік маңызды мүдделеріне қауіп төндіретін саяси және стратег.-әскери мақсаттағы ұжымдық қауіпсіздіктің екі және одан көп аймақтарында әскери және экономикалық жағынан қуатты мемлекеттердің (мемлекеттер коалицияларының) қатысуымен жүргізіледі.

## Дереккөздер

﻿
Френсис Генри Скрайн

**Френсис Генри Скрайн** (1847–1933) — ағылшын тарихшысы. 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың бас кезіндегі Ресейдің Орта Азияны жаулап алу тарихын зерттеумен айналысқан. Оның еңбектерінде Түркістан халықтарының азаттық қозғалысы мәселесіне де ерекше мән берілген. Скрайн Френсис патшалық Ресейдің басқыншылық саясаты Түркістанның  жағдайын құлдыратып жібергенін сол тұстағы нақтылы мәліметтермен негіздеп, орыстардың Азияға өркениет жетістігін алып келгендігін теріске шығарады.
## Әдебиеттер
Ресейдің ұлғаюы 1815 - 1900 ж. Лондон, 1903ж ( )
## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Англия тарихшылары
Санат:туған жылы белгісіздер
Санат:қайтыс болған жылы белгісіздер
Скребнилер

**Скребнилер немесе Тікенбас құрттар** () — балықтардың, құстардың, сүтқоректілердің ащы ішегінде паразиттік тіршілік ететін тікенекбас құрттар; өзі аттас типтің жалғыз класы.

## Сипаттамасы
thumb|left|''Corynosoma wegeneri'' тікенбас құрт аталығы құрылысының схемасы. 1 — бізтұмсық; 2 — лемнискилер, 3 — бізтұмсықты қынап, 4 — жүйке түйіні, 5 — лигамент, 6 — ұрық сақтайтын бөлімдер, 7 — цементтік без.

500-ден астам түрі бар. Дене тұрқы цилиндр не ұршық тәрізді, ұзындығы 1,5 мм-ден 40 мм-ге дейін, ал ірілері 65 см-дей болады. Денесі тұмсық пен тұлғадан тұрады. Тұмсығында бірнеше қатар, кері қайырылған ілмешектері бар. Осы ілмешектерімен иесінің ішегіне қадалып бекінеді. Денесінің сыртын жұқа кутикула қабаты жапқан, оның астында гиподерма қабаты болады. Гиподерманың қалың жерінде гликоген қоры жиналатын ірі ядролары орналасады. Скребнилерде алғашқы дене қуысы (схизоцель) жақсы дамыған. Иесінің ішегінде паразиттік тіршілік етуіне байланысты ас қорыту жүйесі жойылған. Қорытылған қоректі дене жабыны арқылы сіңіреді. Жүйке жүйесі қарапайым. Ми ганглиясы тұмсық қынабына еніп жатады, одан жұқа жүйке талшықтары алға тұмсыққа қарай, екі бүйір жүйке бағанасы артқы бөліміне қарай бағытталған. Сезім мүшелерінен тек екі кішкене сезгіш бүртіктер бар. Тыныс алу және қан айналу жүйесі болмайды. Зәр шығару жүйесі — протонефридиялы. Жыныс мүшелері жұп болады.

## Паразиттың дамуы
[thumb|380px|right|''Moniliformis moniliformis'' тікенбас құртының тіршілік кезеңі схемасы. Нормада түпкілікті қожайыны ретінде [кеміргіштер саналады, алайда адам аралық қожайынды - жəндікті жесе, ол оны өзіне жұқтырып алуы мүмкін]]

Дамуы әдетте метаморфозбен және иесін алмастыру жолымен өтеді. Ұрықтанған жұмыртқалар нәжіспен бірге сыртқа шығарылады да, одан әрі даму үшін аралық иесінің денесіне түседі. Аралық иесі - моллюскілер, шаян тәріздестер, бунақденелілер. Аралық иесінің ішегіне түскен жұмыртқадан дернәсіл дамиды. Ол ішекті тесіп, дене қуысына өтіп, сол жерде ересек түрге айналады. Осындай метаморфоздан кейін скребнидің тұмсығы тұмсық қынабына тартылып, денесі дөңгелектеніп, сырты қабыршақпен оранып, капсулаға айналады. Осы күйінде көп жылдар бойы тіршілігін жоймайды. Мұның ақырғы күйіндегі личинкасы - акантелла омыртқалы жануарлар организміне түскенде тез өседі, дамиді.

## Паразиттың зияны
Скребни мал, балық және құс шаруашылығына үлкен зиян келтіріп, олардың өнімділігін азайтады. Жануарларда акантоцефалез ауруын тудырады. Кейде адамның ішегінде де паразиттік тіршілік етеді. Балықты помфоринхоз, эхиноринхоз, үйректі полиморфоз, филиколлез, шошқаны макраканторинхоз сияқты қауіпті ауруларға шалдықтырады. 

## Отрядтары
*.

*
.

## Дереккөздер

Санат:Алғашқы ауыздылар‎
Санат:Зиянкестер
Санат:Құрттар
Шенет

**Шенет** – Нұра алабындағы ағынсыз көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Целиноград ауданының орталығы бөлігінде, Нұра өзенінің сол жақ жағалауында, Астана қаласының оңтүстік-батысында 65 км жерде, теңіз деңгейінен 334,8 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,7 км2, ұзындығы 4,7 км, енді жері 1,5 км. Жағалау бойының ұзындығы 3,7 км. Су жиналатын алабы 593 км2. Жағалауы көлбеу келген, түбі тұнбалы. Жағасында қамыс, құрақ өскен. Қар, жер асты суларымен толығады. Суы тұщы. Мал суаруға пайдаланылады. 

Санат:Целиноград ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Желтоқсан (ұйым)

**"Желтоқсан"** — қоғамдық-саяси ұйым. 1989 жылдың жазында құрылған. ұйымның мақсаты 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне қатысқандарды ақтау, көтеріліске әділ саяси баға беру болды. Ұйым өкілдері 1989 жылдың 16 желтоқсанында Алматыдағы 4 жоғары оқу орнында, одан соң 12 қаңтарда Алматы мақта-мата комбинатының мәдениет сарайында жұртшылықпен кездесулер өткізді. 1990 жылы 10 қаңтарда ұйым өкілдері Қазақстан Компартиясы Орталық Коммитетінің 1-хатшысы Н.Назарбаевтың қабылдауында болды. Осыдан соң “Желтоқсан” ұйымы ашық түрде жұмыс істей бастады. 1990 жылы қаңтарда өткен жиналыста ұйым төрағасы болып Х.Қожа-Ахмет сайланды. 1990 жылы 29 — 30 маусым аралығында Қазақстанның 6 облысы мен Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан қоғамдық ұйымдарының 80 өкілі қатысқан съезде “Желтоқсан” ұлттық-демократиялық партия болып жарияланды. Сол жылы күзден “Желтоқсан” газеті шығарылды (1990 — 95 ж. аралығында газеттің 16 саны жарық көрді). 1991 ж. 29 қаңтарда Алматыда “Желтоқсан” партиясының 2-съезі өтті. 
1992 жылы 27 қазанда “Желтоқсан” адам құқығы мен бостандығын қорғау коммитеті болып қайта тіркеуден өтті. 1994 жылы “Желтоқсан” коммитеті жабылып, “Желтоксан” саяси ұйым ретінде өз жұмысын тоқтатты.

## Дереккөздер
 

Санат:Ұйымдар
Санат:Қазақстан тарихы
Ирбис Шегуи Хан

**Ирбис Шегуи Хан** – Батыс Түрік қағанатының тоғызыншы ханы (641 – 51), Ашина әулетінің өкілі, Істеми ханның ұрпағы. Шығу тегі: Істеми хан – Ел Кулуч шад *Ирбис Шеуги хан* 
**Ирбис Шегуи** ханды 641 жылы **Нушиби** тайпаларының бектері *Ирбис Ышбар* *Жабғы* хан өлтіргеннен кейін таққа әкеледі. Жаңа хан 642 – 645 жылы дулу тайпаларын басқарған Үкі шадпен күрес жүргізіп, оны Тохарстанға кетуге мәжбүр етеді. Қытай императоры Нушибилер сайлаған ханды мойындап, елшіліктер жібереді: 646 жылы **Ирбис Шегуи** хан Қытайменен одағын нығайту үшін өзіне Тан әулетінің ханшайымын сұратады. Император одақ үшін *Ирбис Шегуи* ханнан қағанат құрамындағы бес қаланы: Кусаны, Хотанды, Қашғарды, Жаркентті және Цунлинді сұратады. Хан бұған келіспегендіктен екі арадағы одақ бұзылып, қатынас салқындайды. Мұндай жағдайды дулу тайпасының бектері пайдаланып, Ашиналық Халығты басшы етеді де, ашық қарсылық білдіреді. Алғашында Халығ жеңіліске ұшыраса да, күресін тоқтатпайды. Ақыры 651 жылы жаз айларының бірінде хан ордасын басып алып, *Ирбис Шегуи* ханды өз қолымен өлтіреді де, өзін **Ышбара** хан деп жариялайды. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Тюрок каганы 
* Turcs occidentals 
* СИНХРОНИСТИЧЕСКАЯ ТАБЛИЦА

Санат:Тарих
Рүстем Шериязданұлы Шерьязданов

**Шерьязданов Рүстем Шериязданұлы** (1935 жылы туған, Рузаев ауданы Сарыбұлақ ауылы) – қоғам қайраткері. ҚазҰУ-ды (1959), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1975) бітірген. 1959 – 62 ж. облысы жоспарлау комиссиясының аға экономисі, қаржыландыру және бақылау бөлімінің бастығы, 1962 – 68 ж. облысы атқару комитеті қаржы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1968 – 73 ж. Көкшетау облысы атқару комитеті жоспарлау комиссиясының төрағасы, 1975 – 80 ж. Бурабай ауданы халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1980 – 85 ж. Көкшетау ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, 1985 – 86 ж. Щучинск қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, 1986 – 91 ж. Көкшетау облысы халықтық бақылау комитетінің төрағасы, 1991 – 93 ж. Көкшетау облысы халық депутаттары кеңесі төрағасының орынбасары, 1993 – 97 ж. ҚР мемлекеттік Қаржылық бақылау комитетінің Көкшетау облысы бойынша басқармасының бастығы, 2002 жылдан Көкшетау қалалық соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы. Аудан, облысы халық депутаттары кеңесінің депутаты болып сайланған. 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Скрепер

**Скрепер** ( — қыру) — жер қыртысын қабаттар бойынша сыдыруға, тасымалдауға және төгуге арналған циклдік жұмыс атқаратын жер қазушы — көліктік машина. Скрепердің жұмысшы органы — сыйымдылығы 25 м3-ге дейін болатын шөміш. Скреперлердің тарту күшінің әсерімен (мысалы, элеватормен) жүк тиелетін, тракторларға тіркелетін, қос осьті тракторлар мен ауыр жүк тартушылардың (тягачтардың) негізіндегі жартылай тіркемелі және бір осьті ауыр жүк тартушылардың негізіндегі өздігінен жүретін түрлері болады.

**Скреперлер** — жер қазу, өр қазғыш машинаның бір түрі. Скреперлерді канал құрылысын салу, өр қазу және оның беткейлерін пішіндеу, сонымен қатар су қоймаларының топырақ қазу, тасымалдау, жер тегістеу жұмыстарын жүргізу барысында жиі қолданады.



[thumb|200px|Әскери скрепер, [АҚШ]]


[thumb|200px|[Caterpillar фирмасының скрепері]]


thumb|МОАЗ-6014 скрепері




## Дереккөздер

Санат:Көліктер
Майкүбі артезиан алабы

**Майкүбі артезиан алабы**, Сарыарқаның солтүстік-шығысында, Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы Майкүбі қоңыр көмір алабына сәйкес келеді. Ауданы 1 мың км²-дей грабен-синклинорийден орын алған. Алаптың жер асты суы қалыңдығы 300 м-дей келген триас пен юра шөгінділерінде. Суының минералдығы 1,5 – 1,8 г/л, құрамы хлоридті натрийлі, ұңғымалардың су шығымы 10 л/с-ке дейін жетеді. 

## Дереккөздер

Санат:Артезиан алабы
Инна Юрьевна Шешкиль

**Шешкиль Инна Юрьевна** (20 маусым 1971, Ақмола облысы, Бұланды ауданы Макинск қаласы) – кеңес, қазақ және беларусь биатлоншысы, Олимпиада ойындарының (1994, 1998), азия ойындарының, және әлем біріншілігінің (1992, 1999) қатысушысы. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері. КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері. Бапкері – Ю.Г. Шешкиль. Қазақ дене тәрбиесі институтын бітірген (1992). КСРО, Қазақстан құрама командасының мүшесі болған. Әлем біріншілігінің күміс жүлдегері(1992,1999), азия ойындарының алтын және күміс жүлдегері (1996).

## Дереккөздер


Санат:1971 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:Спортшылар
Иван Павлович Бардин

**Бардин** Иван Павлович (13.11.1883, Саратов губерниясы Широкий Уступ селосы — 7.1. 1960, Мәскеу) — ғалым, КСРО ғылым академиясының академигі (1932). 

* Киев политехникалық институтын бітірген (1910). 
* 1929 — 1936 жылдары Кузнецк металлургия комбинатын салу жұмысын басқарды.
* 1937 — 1939 жылдары Қара металлургия халкоматында басшы қызметтер атқарды. 
* 1939 — 1944 жылдары КСРО ғылым академиясының Металлургия институтының директоры
* 1944 жылдан Орталық қара металлургия ғылыми-зерттеу институтының (1960 жылдан Бардиннің есімімен аталады) директоры, КСРО ғылым академиясының вице-президенті (1942) болды. 
* Ұлы Отан соғысы жылдары Орал мен Қазақстанның экономикалық ресурстарын Отан қорғау мүддесіне пайдалану жөніндегі мемл. комиссияның төрағасы болды. 

## Еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері металлургия мәселелеріне арналған. Ол қуатты әрі толық механикаландырылған жаңа металлургия зауытының жобасын, сондай-ақ мейлінше жетілдірілген металлургиялық агрегаттар жасау, оттектің қатысуымен өтетін процестерді жеделдету, оттек әсерімен металлургиялық шикізаттардың жаңа түрлерін жан-жақты пайдалану жөнінде іргелі зерттеулер жүргізді. 

## Марапаттары
* Социалистік Еңбек Ері (1945). 
* Лениндік сыйлық (1958)
* КСРО мемлекеттік сыйлығы (1942, 1949) лауреаты. 
* 7 рет Ленин орденімен және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер

 
## Шығармалары
*Избр. тр., М., 1963 — 68, т. 1 — 2.

Санат:КСРО ғалымдары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1883 жылы туғандар
Санат:1960 жылы қайтыс болғандар
Шилі

**Елді мекендер:**

* Шилі – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл.
* Шилі – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы ауыл.
* Шилі – Қостанай облысы Науырзым ауданындағы ауыл.
* Шилі – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
 
* Шилі – Обаған өзені алабындағы көл.
* Шилі – Сілеті өзенінің оң жақ саласы.
Ақталтақ

**Ақталтақ** – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы тау. Елікті тауының солтүстік-батысында, Қопа көлінің батыс жағында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы таулары
Ақтайлақ (көл)

**Ақтайлақ** – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы тұзды тұйық көл. Өркендеу ауылының батысында, 16 км жерде орналасқан, теңіз деңгейінен 307 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Ұзындығы 7,9 км, ені 2,3 км. Тереңдігі 2 м-ге жуық. Аумағы 12,4 км2 (1974 және 1960 жылдары - 21,6 км2). Су жиналатын алабы 58,9 км2. Еріген қар, жер асты суымен толысады. Жағалауы батпақты. Көлге Қарасу өзені құяды. 2008 жылы Ақтайлақ көлі Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы аумағына енгізілді. Көктем айында көл жағалауына қаз, үйрек, қоқиқаздар ұя салады. 

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Шишалқар

**Шишалқар** – Нұра алабындағы ағынсыз көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданының шығысында, Кеңбидайық ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км жерде, теңіз деңгейінен 328 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 15,8 км2, жағалау бойының ұзындығы 5,8 км. Су жиналатын алабы 171 км2. Жағалауы көлбеу, түбі тұнбалы. Қар, жер асты суларымен толығады. Суы мол жылдары Жыландышалқар көлімен бірігіп кетеді. Суы тұщы, ауыз суға пайдаланылады.

## Өсімдігі, жануарлары
Жағасында қамыс, құрақ өскен. Көлде мөңке, нәлім, алабұға, шортан, аққайран, торта, тағыда басқа балықтар тіршілік етеді. Құстар ұя салады.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Ірі блокты құрылымдар

thumb**Ірі блокты құрылымдар** – үйлер мен ғимараттардың табиғи не жасанды тастардың ірі блоктарынан құрастырылатын құрама бөліктері. Ол тұрғын, қоғамдық және өнеркәсіптік үйлерді салуда қолданылады. Ірі блоктар арналған мақсатына қарай әр түрлі бетондардан (жеңіл, ауыр, силикат), сондай-ақ кірпіштер мен керамик. тастардан зауыттарда дайындалады. Кейде олар табиғи тастардан да жасалады. Ірі блоктардың массасы 3 т-дан аспайды. Әдетте блоктардан үйдің әр түрлі бөлігі – іргетасы, сыртқы және ішкі қабырғасы, т.б. құрастырылады. Қазіргі құрылыста үйдің сыртқы қабырғасына арналған І. б. қ. кеңінен пайдаланылуда. Оның ірі блоктары көлемдік массасы 1100 – 1600 кг/м3 жеңіл және кеуек бетондардан (шлак бетон, керамзит бетон, газ бетон) дайындалады. Ірі блокты қабырғалардың қалыңд. 30 – 60 см болуы керек. Үйдің ішкі қабырғасына арналған І. б. қ. әдетте ауыр бетоннан (қалынд. 30 – 40 см) дайындалады. І. б. қ. көбіне көп қабатты үйлерді салуда қолданылады.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Құрылыс
Барельеф

[thumb|[автотұрақтағы барельеф]]
**Барельеф** (французша bas-relіef — сөзбе-сөз аудармасы — аласа бедер) — бедерлі мүсіннің бір түрі. Барельеф ауқымды кескін әрі техникалық негіз әрі фон болып табылатын тегіс бетке салынады. Кескін композициясы негіздің тұтастығын сақтай отырып, оның жарты қалыңдығындай мөлшерде шығыңқы тұрады. Барельефтің кескіндік және өрнектік түрлері болады. Ол сәулет құрылыстарында, безендіру туындыларында, ескерткіштердің тұғырында, ұстын, мемориалдық тақталарда, медальдер мен теңгелерде, глиптикада, яғни тастан қашалған бұйымдарда қолданылады. Сондай-ақ, өз алдына жеке өнер туындысы ретінде де кездеседі.

## Дереккөздер



Санат:Сәулет өнері
Мақсатты бюджеттік қорлар

**Мақсатты бюджеттік қорлар**– Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес нысаналы мақсаттағы кірістің есебінен немесе оның нақты түрлері мен өзге де түсімдерден аударым жасау тәртібімен құралатын және шығысты қаржыландыруға пайдаланылатын қаржы ресурстарының бюджет құрамында оқшауланған бөлігі.
## Толығырақ
Мақсатты бюджеттік қорлардың кірісі күні бұрын уағдаласылған мақсаттарға жұмсалады. Олардың қаражатын тиісті мақсаттан басқаға пайдалануға жол берілмейді. Сондықтан да мақсатты бюджеттік қорлардың кірісі бюджеттің қалған кірісінен оқшау есептеледі. Әрбір қор қаражатының құралуы мен пайдаланылу үдерісі бөлек сметада көрсетіледі. Мақсатты бюджеттік қорларне салалық, не жалпы реттеуші сипатта болады. Салалық мақсатты бюджеттік қорларға қайсыбір жекелеген саланың (мыс., атом энергетикасының) міндеттерін шешуге арналған қорлар жатады, жалпы реттеуші сипаттағы мақсатты бюджеттік қорларға бюджеттің сақтық қорлары, т.б. арнаулы қорлар жатады. 
## Сілтемелер
* Энергетика  
* Қаражат
* Қор
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Шабай Қонысұлы

**Шабай батыр Қонысұлы** (1768, Маңғыстау, Сам өңірі – 1846, Маңғыстау, Итібай құдығы) — Байұлы тайпасы Адай руының Құнанорыс бөлімінен шыққан батыр.

## Өмірбаяны
Әкесі Қоныс, аталары Мыңбай, Лабақтар да батыр болған.

Шабай батыр Орал казактарымен, Еділ қалмақтарымен, Хиуа жасақтарымен және түрікмендермен болған шайқастарда ерлігімен көзге түскен. Өшіккен жау бір күні көп әскермен келіп, Шабай батыр ауылын өзі жоқта шапқан. 78 жастағы батыр жаман хабарды естіп, жігіттерімен Итібай құдығы деген жерде жауды қуып жетіп, мал мен жанды түгел қайтарады, алайда өзі қаза тауып, осы жерге (Маңғыстау мен Қарақалпақстан шекарасы) жерленеді.

## Ұрпақтары
Шабай батырдың балалары Сүгір мен Есен де батыр болған. Ұрпақтары Бердәулет (1842–1915) және Жоламан (1855–1926) батырлар көне Үргеніш қаласының базарында жергілікті билеуші Әлімқұл ханды атып өлтірген. Осы тақырыпқа ақындар жырлар мен толғаулар арнаған. Шабай батыр мен оның ұрпақтарын Қалнияз Шопықұлы жырға қосқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Ірі калибрлі пулемет

thumb**Ірі калибрлі пулемет**, кең калибрлі пулемет – қару; қ. Пулемет.

## Пайдаланылған cілтемелер


﻿Санат:Қарулар
Виктор Иванович Шишлянников

**Шишлянников Виктор Иванович** (1923, Ресей, Волгоград облысы Дубовка қаласы– 1954, Волгоград қаласы) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының батыры (1943). 

1942 жылдан Кеңес Армиясы қатарында. Пенза артиллерия училищесін бітірген (1945). 1931 жылдан Қазақстанда тұрды. Шортанды жиһаз фабрикасында жұмыс жасады (1938 – 42). 2-дүниежүзлік соғыс жылдары Киев облысы Гребени селосы төңірегінде Днепр өзенінен өту кезінде ерлік жасады. 

Орден, медальдармен марапатталған. 
Дубовка қаласындағы көшеге, саябаққа Шишлянников  есімі берілді. Туған үйіне және Шортанды қаласындағы жиһаз ф-касы ғимаратына ескерткіш тақта орнатылды.

## Дереккөздер


Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Дубовкада (Волгоград облысы) туғандар
Санат:1954 жылы қайтыс болғандар
Санат:Волгоградта қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Шортанды тұлғалары
Евгений Иванович Шиятый

**Шиятый Евгений Иванович** (1938 жылы туған, Украина, Харьков облысы, Купинск ауданы, Купянск-Узловой с.) – ғалым-агроном, ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1981). Черкасск облысындағы Уман ауыл шаруашылық институтын бітірген (1960). Запорожье облысы кеңшарларында агроном (1960 – 61), Павлодар облысында топырақты эрозиядан қорғау тәжірибе станциясында ғылыми қызметкер (1961– 63). 1963 жылдан Бүкілодақтық Жер шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты – топырақты эрозиядан қорғаудың ғылыми негіздері мен шараларына арналған. 2 өнертапқыштық куәліктің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Купинск ауданында туғандар
Санат:Қазақстан агрономдары
Санат:Уман ауыл шаруашылық институты түлектері
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Қара Жүргенұлы

**Қара Жүргенұлы** (шамамен 1858, «Қарақ» бойы, Қаракөл – Қуаңдария облысы – 17.9. 1937, Қармақшы ауданы Қара уылтөбе деген жер) –  қоғам қайраткері, ел ішінде беделді болған кісі. 1898 – 1901 жылдары Қаракөл – Қуаңдария болысын басқарған. Ресей патшасы әскеріне 350 түйе бермей, 1904 жылы Ырғыз түрмесіне қамалған. 1928 жылы қыркүйек айында ірі байлар қатарына жатқызылып, 1929 жылы 15 қазанда мал-мүлкі тәркіленіп, Қарқаралыға жер аударылған. Қармақшы түрмесіне қамалып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болады. Қараның балалары діни және орысша білім алған. Балалары Қосжан, Досжан діни білім алса, ал Темірбегі (Жүргенов) орысша оқып, кейін Қазақ мемлекетінің көрнекті қоғам қайраткері дәрежесіне дейін көтерілді. Досжан Қараұлы Қарақұм көтерілісі басшыларының бірі болды. Қара 1990 жылы ақталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Шөлдала

**Шөлдала** — Жамбыл облысы Тараз қаласындағы ықшам аудан. 2012 жылға дейін Жамбыл ауданы, Құмшағал ауылдық округінің құрамында болған.

## Географиялық орны
Тараз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай, бозжусан, баялыш, күйреуік, тағы басқа шөптесін өскен сұр, сортаң сұр топырақты шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы
Тұрғыны:
* 1,3 мың адам (2006);
* 3,1 мың адам (2009).

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы қаланған. 1997 жылға дейін “Пригородный” көкөніс-сүтті кеңшарының бөлімшесі болып келді. Оның негізінде Шөлдалада “Қиыршықтас” АҚ және шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Атау тарихы
1929 жылға дейін "Қызыладыр" ауылы деп аталған. Теміржол бекетінің маңында жұмысшылардың жартылай казармалары болған. Ауыз су тапшы, су алу үшін Аса өзеніне бару керек болған. Бекет атының аталуы туралы мәселе қойылғанда бұл жерде су тапшылығына байланысты темір жол бекеті мен ауыл "Шөлдала" ауылы деп аталған.

## Дереккөздер

Санат:Тараз қалалық әкімдігінің таратылған елді мекендері
Виллем Баренц

[thumb|[Баренц теңізі жағасы]]

**Баренц Виллем** (1550, Амстердам — 20.6. 1597, Жаңа Жер аралы) — голландиялық теңіз саяхатшысы. 1594—1597 жылдары Атлант мұхитынан Тынық мұхитқа (Қытай мен Үндістанға) шығатын солтүстік-шығыс теңіз өткелін іздеп табу мақсатымен Солтүстік Мұзды мұхитқа 3 рет саяхат жасаған. 1596—1597 жылдары Аюлы және Шпицберген аралын (орыстардан кейін) екінші рет ашқан. Қалың мұздан өте алмаған экспедиция Жаңа Жер аралының солтүстік-шығыс жағалауына қыстауға мәжбүр болып, сонда жыл бойы алғашқы ғыл. бақылаулар жүргізген, судың тереңдігін, температурасын, желдің бағытын, күшін, жер қыртысының беткі қабатының құрамын, т.б. анықтады. Астрономиялық өлшеулер жасап, шығанақтардың, мүйістердің және аралдардың орнын белгіледі. Жаңа Жердің батыс және шығыс жағалауының картасын сызды. Баренцтен кейін 3 ғасыр бойы бұл жерлерде ешбір саяхатшы болмаған. Ғылымға қосқан зор үлесі үшін оның өзі зерттеген Жаңа Жер мен Шпицберген аралдарының аралығында орналасқан теңізге, Шпицберген топаралындағы аралға, Батыс Шпицберген аралындағы кентке және Баренцбург портына Баренцтің есімі берілген. 
 
## Дереккөздер

*Пасецкий В.М., Виллем Баренц (1550 — 1597), М., 1956.

Санат:Голландия саяхатшылары
Санат:1550 жылы туғандар
Санат:1597 жылы қайтыс болғандар
Санат:Баренц теңізі
Шөлдену

**Шөлдену** – шөлге шектес жатқан жерлердің құнарсыздануы барысында шөлді аумақтардың ұлғаюы. Шөлденуге табиғи (климаттың циклдік өзгеруі нәтижесінде ағын сулардың өзгеруі салдарынан кезеңдік қуаңшылықтардың қайталанып отыруы) және антропогендік себептер (ауыл шаруашылық мен өнеркәсіптің дамуы, тағы басқа) басты әсер етеді. Шөлдену процесі кезінде өсімдік жамылғылары аумағының азаюы (әсіресе ағаштар мен бұталардың), топырақ эрозиясы (онымен қоса жел мен су эрозиясы), топырақтың тұздануы, көп жылдық өсімдіктердің жойылуы нәтижесінде құмдардың құнарлы жерлерді басуы байқалады. Ал адамзаттың шаруашылық іс-әрекеті нәтижесінде бұл процестер жеделдей түседі де Шөлдену аумағы тез өседі. Адамзат өз тарихында кезінде өнім беріп келген шамамен 1 млрд га-дай жерді шөлге айналдырған. Қазіргі кезде Жер бетінің 3,6 млрд. га жерін (Еуропа аумағынан 3 есе, немесе Жер бетінің  бөлігін, яғни 25%-ға жуығын қамтыған) шөл және Шөлденуге бейім жерлер алып жатыр. Шөлдену процесі Антрактидадан басқа барлық құрлықтарда кездеседі және ол 110 мемлекет аумағын қамтиды. Шөлдену процесі 20 ғасырдың 70-жылдарынан бастап адамзатқа үлкен қиыншылықтар туғызуда. Мысалы, 1968 – 73 ж. аралығында Сахараның оңтүстік белдемінде (Сахелияда) қуаңшылықтың салдарынан 250 мың адам көз жұмып, малдың 40%-ы қырылған. Ал 80-жылдардың ортасында осы белдемдегі қуаңшылық салдарынан 3 млн-ға жуық адам қырылған. Мұның бәрі табиғатқа антропогендік келеңсіз әсерлер нәтижесінде болып жатқан құбылыс. Климаттың жаїандық жылуына байланысты Шөлдену үрдісі Еуропаның оңтүстік белдемдерін және Оңтүстік-Батыс  Азия, Оңтүстік Азия, Орталық Азия елдерінің орталық және солтүстік белдемдерін қамти бастады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:География
Санат:Экология
Мақсатты қаржыландыру

**Мақсатты қаржыландыру**– инвестордың мүдделерін қамтамасыз ету үшін күні бұрын межеленген мақсаттарға қол жеткізетін шаралар жүйесін пайдалана отырып, нысаналы мақсатпен қаржы ресурстары мен ақшалай қаражат бөлу, яғни қаржы қаражатын нақты айқындалған мақсаттарға арналған бағдарламаға‚ сметаға‚ бюджетке‚ жарғыға сәйкес арнаулы мақсатпен бөлу. 
## Толығырақ
Мақсатты қаржыландыру қаражаты бөлек есепке алынуға тиіс. Бухгалтерлік есепте “Мақсатты қаржыландыру мен түсімдер” атты шоттар тобы бөлінеді, оларда нысаналы мақсаттағы іс-шараларды жүзеге асыру үшін бюджеттен, арнаулы мақсаттағы қорлардан, басқа да ұйымдардан, жеке тұлғалардан алынған қаражат көрсетіледі. Бұл шоттардың кредиті бойынша қаражаттың түсуі, дебеті бойынша оның межеленген іс-шараларға пайдаланылуы көрсетіледі; теңгерімде қаражаттың әрбір есеп беру күніндегі қалдығы көрсетіледі. Мақсатты қаржыландыру қаражаты таза активтер құрамына енгізілмейді. Бөлімшелердің‚ резиденттер мен бейрезиденттер өкілдіктерінің‚ сондай-ақ бейкоммерциялдық ұйымдардың табысына салық салу мақсатымен жарғылық қызмет шығынының орнын толтыру үшін осы құрылымдардың табысы деп саналмайтын мақсатты қаржыландыру ретінде түсетін қаражаттың есебі ұйымдастырылады.
## Сілтемелер
* Қаржы  
* Бухгалтер
* Табыс
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Иосиф Кириллович Школа

**Школа Иосиф Кириллович** - (1906, Украина, Днепропетровск облысы Лиховка ауданы Лиховка с. – 1974, Шортанды ауданы Октябрь кеңшары.) – еңбек ардагері, ауыл шаруашылығын ұйымдастырушы. Социалистік Еңбек Ері (1957). Днепропетровск облысындағы Каменск металлургия зауытында жұмысшы (1924 – 33), төраға орынбасары (1933 – 38), Шортанды ауданы В.И.Ленин атындағы ұжымшардың төрағасы (1938 – 61), «Андреевский» кеңшарында прораб, директордың орынбасары қызметтерін атқарған (1961 –74).

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Алма Жолдасқызы Терлікбаева

**Алма Жолдасқызы Терлікбаева** (8 маусым 1953 жылы туған, Алматы қаласы) – техника ғылымдарының кандидаты (1987).

* Мәскеу болат және қорытпа институтын бітірген (1976).
* 1976 – 1994 ж. Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында инжинер, аға ғылыми қызметкер (1976–1994)
* 1994 – 2001 ж. Қазақстан Республикасының Минералдық шикізаты кешенді пайдалану ғылыми орталығында бас ғылыми хатшының орынбасары, жетекші ғылыми қызметкер, бөлім бастығы (1994–2001) болды. 
* 2001 жылдан бас директордың орынбасары қызметін атқарады.

«Разработка научных основ и технологии утилизации ванадиевых катализаторов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

80-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы.

Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2001).

## Дереккөздер


Санат:8 маусымда туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Фаина Мартыновна Шкурко

**Шкурко Фаина (Федора) Мартыновна** (1934 жылы туған, Белорусь, Гомель облысы Брагинский ауданы Бурки дер) – агроном. Белорусь ауыл шаруашылық академиясын бітірген. Еңбек жолын 1953 ж. Комарин орта мектебінде бухгалтер болып бастаған. 1957 – 58 ж. Есіл тресінде аға агроном, Есіл ауданы Бұзұлық кеңшарында телім агрономы, 1959 жылдан Бұзұлық кеңшарындағы комсомол ұйымының хатшысы, Есіл ауданы «Знамя труда» газетінің ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі, Қазақстан ЛКЖО Есіл ауданы комитетінің 1-хатшысы, 1961 – 64 ж. Қазақстан Компартиясы Есіл ауданы комитеті ұйымдастыру бөлімінде нұсқаушы, Целиноград обкомы ауыл шаруашылық бөлімінде нұсқаушы, меңгерушісінің орынбасары, 1965 – 68 ж. Ақкөл, Аршалы ауданы партия комитетінің 2-хатшысы, 1968 – 77 ж. Аршалы ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, 1977 жылдан облысы кәсіподақ кеңесінің хатшысы қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, «Тың және тыңайған жерлерді игеруге қатысқаны үшін», «За доблестный труд, в ознаменование 100-летия со дня рождения В.И.Ленина» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Атамекен (Жетісу облысы)

**Атамекен** (2024 жылға дейін — *Пенжім*) — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Атамекен ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласынан шығысқа қарай 18 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1950-1997 жылдары Калинин атындағы жүгері өсіретін ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Пенжімде және округтегі Ават, Төменгі Пенжім, Қорғас ауылдарында ӨК, ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Ауыл арқылы республикалық дәрежедегі Жаркент — Қорғас автомобиль магистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Ақтас (Ақмола облысы)

**Ақтас** (2004 ж. дейін – *Трудовое*) — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Еңбекшілдер ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1970 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Степняк қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 48 км-дей жерде, Атансор көлінің солтүстігінде орналасқан.

## Халқы

## Кәсіпорындары
Ақтаста «Кеңащы Агрофирмасы», «Еңбек-Нан» ЖШС-тері, Еңбекшілдер т.ж. ст. мен «Өркен Атансор» ЖШС цехы, «Кенащы А.Ф» ЖШС-нің наубайханасы бар. Ауыл арқылы Көкшетау — Уәлиханов автомобиль жолы өтеді. 

## Дереккөздер

 

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Үсен Шәуенұлы Шабантегі

**Шабантегі  Үсен Шәуенұлы** (1887, қазіргі Жамбыл облысы, Шу ауданы – 17 сәуір 1989, сонда, Жиенбет ауылы) — Дулат руының Шымыр бөлімінен шыққан халық емшісі, көріпкел, әулие. 

Әкесі Шәуен ел ішінде палуандығымен, суырып салма ақындығымен белгілі болған. Анасы Қыздарбек емшілікпен айналысқан. Шабантегі атбегілігімен, көріпкелдігімен, үлкен сынықшы, емшілігімен аты шықты. Тамыр ұстап, түрлі шөптерден дәрі-дәрмек жасаған, көріпкел құмалақшы болған. Мал арасындағы небір ауруларды да емдеген. Ел арасындағы әңгімелерге қарағанда 1932–1933 жылдардағы ашаршылықты алдын ала болжап, ауылдастарын аман алып қалған. Оған қоса күйші әрі суырып салма ақындығы да болған. Шабантегінің сынықшылығы ұлдары Серікбай мен Әлпиге, қыздары Жұмай мен Айдынға қонған. Зиратының басына күмбезді кесене тұрғызылып, оған ел барып зиярат етеді. 

## Дереккөздер

Санат:1887 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:1989 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ емшілері
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақ ақындары
Ірің

[нобай|[Конъюнктивит, іріңді экссудаттың бөлінуімен қабақтың ісінуі]]
**Ірің** (руоп) – адам денесіндегі қабынған жерлерде пайда болатын сары күрең немесе жасылдау түсті қою сұйықтық. І. тудырушы микробтар қатарына негізінен стафилококк, стрептококк, т.б. жатады. Олар дененің кез келген жерлерінде пайда болып, алғашқыда қабыну тудырады, одан соң сол жерге І. жиналады. І-нің құрамында лейкоциттер көп. Олар қабыну ошағына жиналып, сол жердегі микроорганизмдерді залалсыздандырып, бірте-бірте оларды жояды. Содан кейін өздері де ыдырауға түседі. Ыдырауға түскен лейкоциттерден тіндердің қалыпты құрылысын бұзатын заттар бөлініп шығады. Бұл заттар, өз кезегінде, тін клеткаларын өліеттендіреді, соның нәтижесінде организмнің улануы басталады. Мұндай кезде науқас адамның дене қызуы көтеріліп, әлсірейді. І. біртіндеп қабыну ошағы пайда болған жерден тыс аймақтарға жайылуы мүмкін (қ. Флегмона) немесе сол қабыну ошағында жиналған І. жан-жағынан пиогенді қабықпен шектеледі (қ. Бітеу жара). Кейбір жағдайларда тереңге кеткен І. қалыпты тіндерді ерітіп, оларды өліеттендіреді де, ішке немесе сыртқа қарай жол ашады. Мұндай жағдайда жыланкөздер дамиды. Егер жыланкөз іш қуысына ашылса, аса қауіпті асқыну іріңді перитонит пайда болады. Адам денесінде І. жиналған жағдайда оны емдеу үшін, дереу хирург. шаралар қолданылып, оны сыртқа шығарады да, сол жерге дренаж (түтік) қалдырып, дәрі-дәрмек жіберіледі. І-нен тазартылған қуыс әлсін-әлсін антисептик. сұйықтармен жуылып отырылуы қажет.

## Тағыда қараңыз

* Экссудат
* Транссудат

## Дереккөздер


Санат:Медициналық микробиология
Санат:Биологиялық сұйықтар
Санат:Ісіну
Баренц теңізі

**Баренц теңізі** (, 1853 жылға дейін  **Мурман теңізі**, *Мурман*) — Солтүстік Мұзды мұхиттың шеткі теңізі. Голландияның теңіз саяхатшысы В.Баренцтің құрметіне аталған. Еуропаның солтүстік жағалауы мен Шпицберген, Франц-Иосиф жері, Жаңа Жер аралдарымен шектесіп, Ресей мен Норвегия жағалауларын шаяды.  Вайгач және Кальгучев  аралдары аралығындағы оңтүстік-батыс бөлігі **Печора теңізі** деп аталады.  Бұғаздар арқылы Кар тауларымен, Ақ теңізбен жалғасады. 

Теңіз құрылықтық шельфте орналасқан. Аумағы1424 мың км², көпшілік бөлігінің тереңдігі 360 — 400 м, ең терең жері — 600 м. Жағалауы қатты тілімделген, биік жартасты (фьордтар), тек шығысындағы Канин түбегі аз тілімделіп, жайпақ келген. Негізгі шығанақтары: Порсангер-фьорд, Варангер-фьорд, Мотов, Кола, Печора және Чеш. Аралдары аз, ең үлкені — теңіздің оңтүстігіндегі Колгуев аралы. Теңізге Печора және Индига өзендері құяды. Атлант мұхитының жылы ағысы әсерінен теңіздің оңтүстік-батыс бөлігі қатпайды, ақпан айында суының жоғарғы қабатының температурасы 3—5°С. Солтүстік-батысы мен солтүстік-шығысында мұз әдетте жыл бойы жатады, тек кейбір жылдары ғана теңіз мұздан толығымен арылады. Теңіздің тұздылығы 32—35‰. Баренц теңізінде жарты тәуліктік су толысуы байқалады, Кола түбегі жағасында оның көтерілу биіктігі 6,1 м-ге жетеді.  

Баренц теңізі көлік және балық шаруашылығы үшін үлкен маңызға ие. Балықтың 114 тен астам түрі кездеседі. Теңізде балық аулау кәсібі (треска, майшабақ, пикша, сайда, теңіз алабұғасы, камбала) пальтус  және кеме қатынасы жақсы дамыған. 

Негізгі порттары: 
* Варде (Норвегия), 
* Мурманск (Ресей), т.б.
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Петсамо оның жалғыз мұз қатпайтын порты болғандықтан, Баренц теңізіне шығу үшін Финляндияның да құзыры болды. Радиактивті қалдықтарды өңдейтін норвег зауыттарының қызметіне байланысты теңіздің радиактивті лайлануы шешілуі қиын мәселеге айналып отыр. Соңғы уақытта Баренц теңізінің Шпицбергенге қарайғы теңіз шельфі Ресей Федерациясы мен Норвегия арасында аумақтық даулардың нысанына айналып отыр.

750px|

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Мұзды мұхит теңіздері
Санат:Баренц теңізі
Санат:Ресей теңіздері
Желтораңғы

**Желтораңғы** — Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл, Желтораңғы ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Бақанас ауылынан солтүстік-батысқа қарай 95 км-дей жерде, Іле жайылмасының әр түрлі астық тұқымдас шөптер өскен қамысты-құрақты сұр, бозғылт қоңыр құмдақ топырақты шөлейт жазықта орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы етті қой кеңшарын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан серіктестіктер мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Желтораңғыда орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы елді мекендері
Ақтасты (өзен, Ақмола облысы)

**Ақтасты** – Есілдің сол саласы.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Аршалы ауданы жерінен ағады. Ұзындығы 31 км.

## Гидрологиясы
Бастауын ұсақ шоқылардағы бұлақтардан алып, оңтүстік-батыстан солтстік-шығысқа қарай делювийлі-пролювийлі аккумулиятты жазықпен ағады, Аршалы кентінен төменде (4 км) Есіл өзеніне құяды. Аңғары аз тілімденген. Қар және жер асты суларымен толысады. Сәуір айының алғашқы онкүндігінде тасиды. Жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады.

## Топырағы, өсімдігі
Жоғарғы ағысындағы топырағы күңгірт қоңыр, төменгі ағысында оңтүстіктің карбонатты қара топырағы қалыптасқан. Бетегелі-сұлыбасты өсімдіктер басым. Суын мал суғаруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл су алабы
Санат:Аршалы ауданы өзендері
Пентагон

thumb|alt=A.|Пентагон, жоғарыдан көрініс
**Пентагон** — әскери мекеме; Вашингтон қаласы маңындағы АҚШ-тың қорғаныс министрлігі. жайғасқан бес бұрышты ғимараттың аты; Вашингтоннын жанындағы бесбұрышты ғимарат, мұнда АҚШ-тың қауіпсіздік министрлігі орналасқан.

## Тағы қараңыз
* Солтүстік Атлантика шарты ұйымы

## Дереккөздер</span>


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Мақсатты салықтар

**Мақсатты салықтар**– мемлекеттің белгілі бір іс-шараларды жүргізуге қаражат жұмылдыру нысаны.
## Толығырақ
Әдетте салық қайсыбір нақты шығынды жабуды мақсат етпейді. Бірақ кей жағдайда мақсатты салықтарды енгізуге тура келеді: 1) пайдалы екеніне сенімді салық төлеуші салықты ықыласпен төлейді. Мұндай салық нақты мемл. органға үлкен тәуелсіздік беру үшін енгізіледі; 2) салықтың мақсатты сипаты белгілі бір табыс алу үшін шығын жұмсау қажеттігімен ақталады (мыс., пайдалы қазбаларды өндіру табиғатты-қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуді, жаңа кеніштерді барлау жұмыстарын жүргізуді қажет етеді, бұл үшін жер қойнауын пайдаланушылардан минералдық шикізат базасын қалпына келтіруге аударым енгізіледі). Дамыған елдердің салық жүйесінде мақсатты салықтар негізінен жергілікті бюджеттердің кіріс көзі ретінде сақталған. ГФР-де мемлекеттік мақсатты салықтар ретінде жағдаяттық салық енгізілген, ол жағдаяттық қорға түсіп, құлдырау кезеңінде экономиканы қаржыландыру үшін пайдаланылады. Бұрынғы КСРО-да мақсатты салықтар 1920 – 30 жылдары аштыққа ұшырағандарға көмек көрсету, індетке қарсы күресу, балалардың тұрмысын жақсарту, мәдени-тұрғын үй құрылысын кеңейту үшін енгізілді. КСРО-ның бойдақтар, жалғызілікті және шағын отбасылы азаматтар салығы өзінің әлеуметтңк-экономикалық мәні бойынша мақсатты салықтар болды. 
## Қазақстанның салық жүйесі
Қазақстанның салық жүйесінде тұрғын-үй қорлары мен әлеуметтік-мәдени нысандарды ұстауға арналған салық, жол қорларын құрау көзі болып табылатын салықтар, минералдық-шикізат базасын қалпына келтіруге аударым, су үшін төлемақы, басқа да мақсатты алымдар нысаналы мақсаттарға жұмсалады. 
## Сілтемелер
* КСРО  
* Мемлекет
* Су
* Төлемақы
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қаракеткен

**Қаракеткен** — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, темір жол стансасы, Қаракеткен ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жалағаш кентінен солтүстік-батысқа қарай 21 км жерде, Сырдария өзенінің оң аңғарында, қамыс, құрақ, ши басым, сораң шөптесіндер өскен өзен аңғарының шалғынды сұр топырақты жерінде орналасқан. 
Жері жазық төбелі, шөлді аймақ. 
## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1335 адам (680 ер адам және 655 әйел адам) болса, 2009 жылы 1265 адамды (657 ер адам және 608 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1905 жылы Ташкент – Орынбор темір жол магистралін салуға байланысты қаланған. 1943 – 96 жылдары қаракөл қойын өсіретін «Жалағаш» кеңшарының орталығы болған. 

Қаракеткен деп аталу себебі көне көз қариялардың айтуы бойынша осы жол салынып жатқанда оның Шығыс жақ бетіндегі «Қалияр шүңейіті» деген жерге ірі қара сиырдың суға кетуімен байланыстырады. Сол кездерден бастап «Қаракеткен бекеті» деп аталған.
1931 жылы Қаракеткенде машина –трактор станциясы құрылды. МТС 1946 жылы Жалағашқа көшіріледі.

1932-1933 жылдары Қаракеткен темір жол станциясының Оңтүстік бетіне  Ж.Жабаев атындағы бастауыш мектеп салынады. 

Каракеткенің атын төңірекке танымал еткен «Игілік» балық колхозы. Ол 1928 жылы ұйымдастырылған артельдің бірі болатын. Теміржолға жақын екенін ескеріп 1930 жылы «Игілік» балық колхозы болып құрылады. Балықшылар балықты Қаракеткен аумағындағы «Майкөл», «Кіндіккөл», «Үйсінкөлі», «Түйе кеткен» сияқты көлдерден аулап отырған. Соғыс жылдары колхоз барлығы 13 мың тоннадан астам сапалы балық аулап, Отан қорғау қорына жөнелткен.
1964-1965 жылдары колхоздың аты халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің Құрмет тақтасына жазылды.
1965 жылы Балық шаруашылығы Министрлігінің ауыспалы Қызыл Туына ие болады. «Сырдария» Қараөзек суының азайып, көлдерінің құрғауына байланысты Министрлер Кеңесінің 1967 жылғы 16-қазандағы қаулысымен «Игілік» балық колхозы таратылды.

1941 жылы Ұлы Отан Соғысының басталуына орай Ақтөбе облысынан мал шаруашылығы көшіп келеді. 1943 жылы «Жалағаш» совхозы ашылады. 1958 жылы совхозда қой саны 42 мыңға жетеді. Совхоз үкіметке сапалы қаракөл терісін, ет, жүн өткізіп жоғары жетістіктерге жетеді. 
Осы жылдары ауылда 45 орын балабақша салынады. 1989 жылы үш қабатты мектеп үйі пайдалануға беріледі. Екі қабатты шаруашылық кенсесі іске қосылады.
1991-1993 жылдары совхоз таратылып жекешелендіруге көшеді.

## Инфрақұрылымы
Қазіргі кезде ауылда халыққа қызмет көрсетіп тұрған 1 орта мектеп, 15 орындық аурухана, клуб ,145 нүктелік байланыс бөлімі, «Фариза», «Жанжаз» , «Ақбосаға» жеке сауда орындары, теміржол торабы бар. 2007 жылы мешіт үйі салынды.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Шойындыкөл (ауыл)

**Шойындыкөл** — Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы ауыл, Шойындыкөл ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Державинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 98 км-дей жерде, Шойындыкөл көлінің солтүстік-батыс жағасында орналасқан.

## Халқы

## Инфақұрылымы
Орта мектеп, В.И. Ленин ескерткіші (1971 жылы орнатылған) және ғарышты игерушілерге арналған «Союз–Апполон» (1984 жылы орнатылған) ескерткіші бар. Республикалық маңыздағы Петропавл – Жезқазған автомобиль жолдарының созымдылығы – 35 км. 

## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы елді мекендері
Мәмбетбай Шабатұлы

**Шабатұлы Мәмбетбай** (1864, қазіргі Ақмола облысы Атбасар ауданы — 1916, Қарағанды облысы Жезді кенті) — Орталық Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалысы басшыларының бірі. 1916 жылғы Маусым жарлығына қарсы бүкіл ел көтерілгенде Қарсақпай, Байқоңыр, Жезқазған жұмысшыларынан, Қарақойын, Қашырлы бойындағы елдерден жиылған жасақты бастап, Амангелді Иманов қолына қосылды. Шабатұлы жасағы патша әскерлерінің Атбасардан шыққан жазалаушы тобына Қаражарда, Қыпшақ өзені бойында соққы берді. Бірақ күші басым жауға төтеп бере алмай, Терісаққан бойында бірнеше жолдастарымен бірге ерлікпен қаза тапты.

## Дереккөздер


Санат:1864 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері