Ульчтер

**Ульчтер** (өз атауы: нани, ульча - «жергілікті тұрғындар») — Тунгус-маньчжур халқы, Ресей Федерациясының Солтүстік, Сібір және Қиыр Шығыстағы байырғы халықтарының бірі. 1926 жылдан бастап Ульч ресми атауы қабылданды. Негізінен Хабаровск өлкесінің Ульчи ауданында тұрады. 2002 жылғы халық санағы бойынша Ресейде 3 мың ульчи тұрды. 2010 жылғы халық санағы бойынша – 2765, 2020 жылғы халық санағы бойынша – 2472 болды.

## Тілі
Олар алтай тектес тунгус-маньчжур тобындағы ульчи тілінде сөйлейді. Жазу жүйесі 1970-1980 жылдары орыс әліпбиі негізінде жасалған. Орыс тілі де кең тараған.

## Діні
1860 жылдардан бастап Төменгі Амурда христиандық православие миссиясы жұмыс істей бастады, бірақ оның қызметі айтарлықтай нәтиже бермеді. Бірнеше бір жылдық приходтық училищелер құрылып, оларда аз ғана ульчи балалары білім алды. 20 ғасырдың басындағы ұйымдастырушылық және қаржылық мәселелер олардың толық дерлік жабылуына әкелді.
Амур өлкесінің басқа халықтары сияқты Улчидің дәстүрлі діні наным-сенім мен шамандықтың ерекше қоспасы. Олар табиғатпен терең байланыста және барлық заттар мен құбылыстардың рухы бар деп есептейді.

## Тарихы
17-ғасырға дейін үлшылар сыртқы араласудан азат өмір сүрді, бірақ кейін Қытай билігі Ульчи, Нанай және Нивхтерді салық төлеуге мәжбүрлеуге тырысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды және Қытаймен байланыстар коммерциялық сипатқа ие болды (аң терілерін сату). Ресейдің аймақты отарлауы 1850 жылы Николаевск бекінісінің негізін қалаумен басталды. Арада бірнеше жыл өткен соң алғашқы орыс шаруалары пайда болып, ульчи қоныстары маңында бірнеше ірі орыс ауылдары пайда болды.

19 ғасырдың аяғында орыс отаршылдарының келуімен ульчтер өмірі қиындай түсті. Орыстар балық аулаумен кең көлемде айналыса бастады және балық өңдеу өнеркәсібінің негізін қалады. Күнкөріс қамы үшін олар бірте-бірте бұрын беймәлім кәсіптерді игеруге мәжбүр болды: жер өңдеу, пошта тасу, пароходтарға көмір дайындау. Ресейдегідей жылқы шаруашылығы мен шөп шабу да пайда болды. Олар орыстарға еліктеп, олармен бірге жиі жұмыс істеді.

Ульчи ауданында 1922 жылы Кеңес өкіметі орнады. 1927-1928 жылдары тоғыз ульчи ауылдық кеңесі болды. 1934 жылы Ульчи ауданы құрылды. 1930 жылы ұжымдастыру басталды. Алғашында балық аулау колхоздарының негізгі кәсібі болып қала берді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жер өңдеу, көкөніс, мал өсіру қолға алынды. 1930 жылдары шағын ауылдарды ірі орталықтарға біріктіру басталды. Қазіргі уақытта 19 ғасырда пайда болған 40 ульчи ауылының сегізі қалды. 

1960 жылдардың басына қарай ульчи колхоздары жоғары даму деңгейіне жетіп, дамыған инфрақұрылымға (мектептер, балабақшалар, клубтар және т.б.) ие болды.

## Кәсібі
Жыл бойы балық аулау – ульчтердің дәстүрлі шаруашылық кешенінің негізгі саласы болды. Ең бастысы лосось балығын аулау болды. Дәстүрлі балық аулау құралдарының жиынтығына торлар, қақпандар, ілгектер, әртүрлі найзалар және т.б.кірді. Олардың әрқайсысы жыл мезгіліне, ауа райы жағдайына, өзендегі су деңгейіне, балық аулау объектілеріне және басқа да көптеген сипаттамаларға байланысты пайдаланылды. Балық күнделікті тұтыну үшін де, сақтау үшін де ауланды. Балықты сақтаудың негізгі әдісі юкола — жел мен күнде кептірілген балықтар болды. 

Аңшылықтың қосалқы маңызы болды. Олар негізінен терісі бағалы аңдарды аулады, өйткені аң терісі қытай және орыс саудагерлері арасында үлкен сұранысқа ие болды. Олар тиін, қарақұйрық, түлкі аулады, бірақ аң терісінің негізгі нысаны бұлғын болды. 19 ғасырдың аяғында бұлғын Амурда сирек болды, сондықтан олар Сахалинге, Амгуни, Горин және Тумнин аймақтарына ұзақ жорықтарға барды. Тұяқты жануарларды (бұлан, бұғы) жыл бойы арбалетпен аулады.
Теңіз жануарларын аулау да маңызды орын алды. Олар итбалықтардың әртүрлі түрлерін аулады. Теңіз жануарларын негізінен шағын топтармен барып Татар бұғазының жағалауынан аулаған.

Ульчтер жидектерді, жаңғақтарды, тамырларды және басқа да жабайы өсімдіктерді жинаған. Бұл оларға тамақ түрін толықтыруға және қажетті қоректік заттарды алуға көмектесті.
Сонымен қатар олар қолөнер шебері болған және табиғи материалдардан түрлі бұйымдар жасаған. Олар аң терісінен былғары киім, аяқ киім, бас киім, сөмке, белдік және басқа да бұйымдар жасаған. Ағаштан, мүйізден, сүйектен және басқа материалдардан жасалған бұйымдар да танымал болды.

## Тұрмыс салты

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Халықтың дәстүрлі қысқы баспанасы хагду деп аталатын, қалқасыз бір бөлмелі ағаш үй болды. Тұрғын үйдің қаңқасы бағаналардан, едендері топырақтан жасалған. Үйдің ішінде тірек орталық тіректердің арасында уйчэу деп аталатын аласа алаңқай жасалып, онда қыста иттерге жем берді.
нобай|оңға|250px|Ульчи ауылы, XIX ғасырдың ортасы.     
Үйлер екі ошақпен жылытылады:
*тайга құдайының «дуэнтэ тава» оты.
*су құдайының «тэму тауа» оты.
Ошақтардан шыққан түтін төмен түтіктер арқылы өтіп, оларды жылытып, содан кейін үйден 3-4 метр қашықтықта тік құбырдан шықты. 20 ғасырда орыстардың ықпалымен ульчи бөрене үйлер сала бастады. Қысқы ауылдардың жанында қадаларға қосымша ғимараттар салынды: бөрене сарайлар, қамбалар, кептіру үшін ілулі тұрған юколалар, олар шатырмен жабылды немесе ашық болды.

Жазғы үйлер де қадаларға салынған. Артқы жартысы ағаш үй түрінде болды, онда отбасының заттары мен барлық мүліктері сақталады. Алдыңғы тұрғын үй бөлігі кесінді тақтайдан салынған. Бұл бөлігінде улчилер жазда ағаш сәкілерде ұйықтап, шағын ошақ үстінде балық ыстаған, ал қыста юкола сақтайтын.

Жазғы балық аулау маусымында *даурада* (қабық үйлер) тұратын. Бұл төртбұрышты, екі деңгейлі төбесі бар тұрғын үйлер. Ортасында ошақ болған. Теңізде аң аулау орындарында  *наму аундяниге* (балық терісімен жабылған конустық пішінді ғимараттар) қоныстанды. Тайгада қысқы аң аулау кезінде екі қатар арқалықтары бар тақтайлардан *лангал* үйлері салынған.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киім-кешек пен аяқ киім Амур түріне жатады. Әйелдердің (арми) және ерлердің (хете) балық терісінен жасалған. Әйелдер көйлектері етегіне бір қатарда металл әшекейлермен, ал мерекелік көйлектер түрлі-түсті өрнектеліп безендірілген.

Ерлер аңшылық күртешелері (боодо) итбалық терісінен, ал качуй бұғы немесе бұлан терілерінен тігілген. Қысқы балық аулау үшін әйелдер мен ерлер ит терісінен тігілген тондарды пайдаланды. Шанамен ұзақ қысқы сапарларда ерлер хоси, итбалық терісінен тігілген белдемшені, тонының үстінен киетін. Балық аулау және әртүрлі жұмыстар үшін – балық терісінен жасалған алжапқыштар (бэли) киді. Ер адамдар жібектермен кестеленген және бұғының мойын шашымен безендірілген киімдерді үйлену тойына киетін. Іш киім – жамбасқа жететін матадан, балық терісінен және басқа материалдардан жасалған қысқа шалбар, әйелдер - әшекейлері жоқ төртбұрышты төсбелгілері бар (дэльба). Халаттың астында әйелдер ұзын - мойыннан тізеге дейін - моншақтар мен әшекейлер таққан. Мереке күндері әйелдер кестеленген мата немесе үлбір жамылғылар (сини), сондай-ақ алынбалы дөңгелек тон жағаларын (монгоско) киген. Матадан жасалған жеңдер әшекейленген. Мойынға, құлаққа, қолға арналған әшекейлер пайдаланды. 

Бас киімдер - басқа Амур халықтары сияқты: қалпақ тәрізді, жүн, ит терісі немесе солтүстік бұғы терісі бар матадан жасалған. Бастың жоғары жағына «сілеусін» бас киімдері (тугдема апу), үстінен алмалы-салмалы жүн құлақшындары (дява) салынған шағын аңшылық қалпақшалар (порогдо), және жалпақ конустық қайың қабығынан жасалған қалпақшалар (талума апу). Аяқ киім алуан түрлі болды (оның 10-нан астам атауы болды), бірақ негізінен екі түрі болды: теңіз жануарларының терілерінен жасалған және құрғақ шөптен жасалған табаны бар аяқ киім.

### Дәстүрлі тағамдары
Ульчи диетасының негізі балық болып табылады. Қыста олар сақталған юколаны немесе желде кептірілген балықты жеді. Оны кептіріп жеп, суға салып, көмірге қуырып, сорпа жасауға дәнді дақылдарды, жабайы өсімдіктер мен теңіз балдырларын қосқан. Қыста балық майы көптеп сақталды.

Ульчилер бүгінде балықты шикі түрінде кеңінен пайдаланады. Ақсерке, сазан, кета және ленка терісінен "моси" тағамын дайындады. Тері қабыршақтардан тазартылды, кептірілді және сіңдірілді, әбден қайнағанша қайнатып, содан кейін ұнтақтап, балық майын, жылы су, құс шие жидектері, ақжелкенді, ұсақталған желелер мен жаңғақтары қосады. Қоспа ағаш шыныаяқтарға құйылып, қатайғанша қалдырылды.

Жабайы аңның еті диетада тұрақты емес болды. Олар бұлан етін, бұғы етін, қоянды, қарақұйрықты, жабайы қаздар мен үйректерді, кекіліктерді жеді. Аю етін діни наным-сенімге сай жеген. Олар иттердің етін де жеді, оның да ғұрыптық сипаты болды. Көбінесе етін қайнатып, бұлан мен киіктің аяғының миын, өкпесін, бауырын, етін шикі етіп жеген. Кептірілген етті ұнтақ етіп, шөптермен араластырып пісірді.

Жабайы өсімдіктерден сарымсақ, қалақай, жабайы пияз, қарағай, жусан, қыналарды пайдаланды. Шие жидектерінен ұн жасап, шелпек пісірді. Чумизадан ботқа пісірілді, оған балық немесе уылдырық қосылды. 19 ғасырдың екінші жартысында картоп пен қант пайда болды. Олар бұл өнімдерді орыстармен балыққа айырбастаған. Қазанға тамақ пісіріп, таяқпен жейтін. Үйлерде тамақ ішуге арналған шағын үстел болды. Ыдыс-аяқ ағаш пен қайыңның қабығынан, негізінен үйден жасалды.

### Фольклоры
Ульч фольклорында ертегілер мен аңыздар маңызды орын алады. Олар дүниенің пайда болуы, табиғат құбылыстары, жануарлар мен батырлар туралы әңгімелейді. Бұл әңгімелер Ульч халқының даналығын, өнегелік сабақтарын және дәстүрлі құндылықтарын жеткізеді. Ертегілер мен аңыздар әдетте ауызша айтылып, музыка мен әнмен сүйемелденеді.

Музыка мен ән — Ульч мәдениетінің құрамдас бөлігі. Олар билермен бірге орындалады және әртүрлі аспаптарды, соның ішінде гусли, бубен және басқа да дәстүрлі музыкалық аспаптарды пайдаланады. Музыка мен әндер  Ульчтер қуанышын, мұңын, табиғатқа деген сүйіспеншілігін және өмірлік құндылықтарын бейнелейді. Би өнері Ульч фольклорының ажырамас бөлігі болып табылады және әртүрлі мерекелерде орындалады. Билер Ульчтің табиғатпен байланысын, аңшылық тәжірибесін, балық аулауға деген сүйіспеншілігін және адамдар мен табиғат арасындағы тепе-теңдікті сақтаудың маңыздылығын көрсетеді.

Ульч фольклорында ғұрыптар мен рәсімдердің де алатын орны зор. Олар Ульч өміріндегі туу, үйлену, аңшылық, балық аулау сияқты түрлі оқиғалармен байланысты. Рәсімдер мен әдет-ғұрыптар ауызша беріледі және мәдени дәстүрлер мен құндылықтарды сақтау мен жеткізудің маңызды тәсілі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Ресей этникалық топтары