open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тион бактериялары

**Тион бактериялары** (грек. theіon – күкірт) – күкірттің тотығуынан және оның тотықсызданған бейорганикалық қосылыстарынан қуат алатын күкірт бактериялары. Тион бактерияларының ерекше белгісі жасушалар ішінде молекулалық күкіртті (S2) түзуге қабілеттілігі болып саналады. Бұлар ұсақ, таяқша тәрізді, көпшілігі қозғалмалы бактериялар, спора түзбейді. Қышқылдық ортаға төзімді (рН 6,0 – 10,0), галофильді штаммы болады. Температура 28 – 30°С болғанда жақсы өседі. Тион бактерияларының арасында облигатты хемолитоавтотрофтар (Т. thіoparus, Т. thіooxіdans, т.б.) және автотрофты, гетеротрофты, миксотрофты өсетін факультативті хемолитоавтотрофтар кездеседі. Тион бактериялары күкірттің әртүрлі тотықсызданған қосылыстарын (сульфаттар), молекулалық күкіртті (S2), тиосульфатты және политионаттарды тотықтырады. Тион бактериялары темірдің шала тотығы тұздары мен бірқатар органикалық қосылыстарды да тотықтырады. Бұл бактериялар су қоймаларында, топырақта, кен орындарында жиі кездеседі. Тион бактерияларының тіршілігімен кентастардан, тау жыныстарынан және концентраттардан алынатын металдарды бактериялық жолмен сілтісіздендіру, металдардың аэробты таттануы, бетонды құрылымдардың бүлінуі байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Бактериялар
Победит

**Победит** — вольфрам монокарбиді (90%) мен кобальттан (10%) ұнтақтық металлургия әдісі бойынша алынатын қатты қорытпа. Победит қышқыл металды қатты қорытпалар, кобальт (Со) металының ішіндегі вольфрам, титан және тантал карбидтерінің (WC, TіC, TaC) қатты ерітіндісі болып есептеледі. Қатты қорытпалардың (HRA 86 — 92) тозутөзімділігі мен қызусынғыштығы (800 — 1000оС) өте жоғары болып келеді; олар бір-, екі-, үш- карбидті болып үш топқа бөлінеді. Құрамында вольфрам карбиді бар біркарбидті қатты қорытпаларды вольфрамкобальтты (ВК тобы) Победит деп атайды және олардың белгіленуі: ВК2, ВК4, ВК6, ВК8, т.б. Мұндағы сандар кобальттың сандық мөлшерін, ал қалғаны вольфрам карбидін көрсетеді. Бұл топтағы қорытпалар өте берік болады, қорытпа құрамындағы кобальт мөлшерінің өсуі оның соққы күшіне қарсы кедергісін жоғарылатады. Сонымен қатар тозутөзімділігін төмендетеді. Қатты қорытпалар ұнтақтық металлургия әдісімен дайындалады: алдымен шикіқұрам нығыздалады, одан кейін 1500 — 1900оС температура аралығында күйе жентектеледі. Бірінші топтың қорытпалары вольфрам карбиді, көміртек пен вольфрам ұнтақтарының қоспаларынан тұрады. Победит машинаның тозған тетіктерін бастапқы қалпына келтіру және беттерінің тозу төзімділігін арттыру немесе металл өңдеу өндірісінде тескіш, кескіш құрал-саймандар жасау үшін қолданылады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Химиялық қосылыстар
Типтендіру

**Типтендіру** (грек. typus – үлгі) – әдеби туындыда кейіпкердің мінез ерекшелігін белгілі бір қоғамдық топқа тән белгі, нышандар арқылы көрсету. Көркем шығармадағы типтік бейнелер белгілі бір уақыт пен кеңістіктегі, тарихи дәуірдегі қоғамдық дамудың негізгі, шешуші сипаттарын көркем жинақтау тәсілі негізінде танылады. Дүниежүзілік әдебиетте Моцарт пен Сальери, Атымтай жомарт, т.б. типтік бейнелер бар. Типол. байланыс ретінде бірнеше халықтың сөз өнеріндегі әдеби ағым мен бағыт, стиль, сюжет, образдар ұқсастығы танылады. Мұндай ұқсастық мәдени байланыс пен тәжірибе алмасу, сондай-ақ тарихи тамырластық пен тіл, дәстүр сабақтастығы нәтижесінде болуы мүмкін. Мысалы, орыс әдебиетіндегі сюжеттік үлгілердің, образдардың қазақ арасында таралуы мәдени ауыс-түйіс түріне жатса, қазақ әдебиетінде шығыстық сюжеттердің кездесуі тарихи тамырластықтан туындаған ұқсастықты танытады.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Аида Түймебайқызы Әшімбаева

**Аида Түймебайқызы Әшімбаева** — экономика ғылымның докторы (2000).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1955 жылы 14 наурызда Алматы қаласында туған.
Ысты руынан шыққан.
ҚазМУ-ды (1977, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да стажер-ізденуші, аспирант (1977-1983), ҚазПИ-де (1983-2000, қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) оқытушы, аға оқытушы, доцент, Қазақстан Республикасының Экономика министрлігі экономика зерттеулер институты бас директорының орынбасары (2000-2003), 2003 жылдан Дүниежүзілік нарық институтының директоры болып қызмет етті. 

## Ғылыми еңбектері
"Структурные сдвиги в экономике: теория, методология, практика регулирования" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы.
* "Общественное воспроизводство в целом", 1989;
* "Структура экономики: закономерности формирования, тенденции и приоритеты развития", 2000.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Типтер теориясы

**Типтер теориясы** – түрлі сатылардағы объектілерді айыру үшін енгізілетін формальдық логиканың құрылу тәсілі. Типтер теориясы есептелу предикаттарының кеңейтілген жүйесі, яғни әр түрлі типтердің айнымалыларын қамтитын аксиоматик. жиын теориясында парадокстар мен антиномияларды болғызбау тәсілдерінің бірі ретінде көрінеді. Алғаш рет типтер теориясын кластар логикасына қолданған Э.Шредер (1890). Типтер теориясының толық жүйесін құрған Рассел – Уайтхайдтың жүйелеуі бойынша бұл теорияның формальды объектілері мынадай типтерге бөлінеді: индивидтер (1 тип), предикаттар (2 тип), предикаттардың предикаты (3 тип), т.б.

**Түсінігі**

Предикат (лат. praedicatum" мәлімделген, айтылған, айтылған") — бұл тақырып туралы айтылған мәлімдеме. Мәлімдеменің тақырыбы-мәлімдеме не туралы жасалатыны.

Бағдарламалаудағы Предикат-логикалық типтің нәтижесі бар бір немесе одан да көп шаманы қолданатын өрнек.

Әрі қарай, осы мақалада предикат сөзі экспрессивті форманың мағынасында қолданылады.

**Предикаттар операциясы**

Предикаттар, мәлімдемелер сияқты, екі мағынаны қабылдайды: шын және жалған, сондықтан оларға барлық мәлімдеме логикалық операциялары қолданылады. Бір орындық предикаттардың мысалдарында предикаттарға мәлімдеме логикасы операцияларын қолдануды қарастырыңыз.

Екі a(x) және B (X) предикаттарының конъюнктурасы жаңа предикат деп аталады , ол мәнді қабылдайды "ақиқат "предикаттардың әрқайсысы" ақиқат "мағынасын қабылдайтын және барлық басқа жағдайларда" өтірік " мағынасын қабылдайтын х-ның мәндерімен ғана. Ах және B(X) предикаттарының ақиқат жиындарының қиылысы — T2, яғни T = T1 ∩ T2. Мысалы: A(x): "x — жұп сан", B (x): "x-3"еселігі. A(x) B (x) — "x — жұп сан және x 3 еселігі". Яғни, "x 6-ға бөлінеді" предикаты.

**Дереккөздер**

Гутц А. К. Математикалық логика және алгоритмдер теориясы. - Мұра, Диалог-Сібір, 2003.

Ершов Ю. Л., Палютин Е. А. Математикалық логика. — М.: Ғылым, Физматлит, 1987.

## Дереккөздер


Санат:Логика
Гипертиреоз

thumb|300px|Тиреотоксикоз
**Тиреотоксикоз** (жаңа лат. glandula thyreoіdea – қалқанша без және токсикоз) – қанда қалқанша безден бөлінетін гормондардың көбеюінен болатын организмнің патологиялық жағдайы. Тиреотоксикоз өз алдына жеке ауру болып саналмайды, ол диффуздық қабынба бұғақ ауруы кезінде байқалатын белгілердің жиынтығы деп қарастырылады. Тиреотоксикоз жаңа туған балалардан бастап, ересек адамдарға дейін кездеседі. Клиник. тәжірибеде тиреотоксикоздың жеңіл, орташа және ауыр дәрежелері ажыратылады. Тиреотоксикоз белгілері байқалған науқастарда мазасыздану, қорқыныш, үрей пайда болып, ұйқысы бұзылады, қатты тер басады. Қолының ұшы, тілі, жалпы денесі дірілдеп, күннің сәл ысығанын көтере алмайды, лоқсып, құсады. Тәбеті жақсы болғанымен, жүдей бастайды, тахикардия (жүректің тез соғуы) байқалып, жүрек тұсы қатты шаншып ауырады. Қабынба бұғақ ауруы кезінде стенокардия (әсіресе, жүректің ишем. ауруымен ауыратын науқастарда); қантамыр-жүрек жүйесі қызметінің бұзылуынан “тиреотоксикалық жүрек” (жүректің қағысы күшейіп, жүрек ұшында шудың пайда болуы, әуелі сол жақ қарыншаның, кейін жүректің толықтай үлкеюі) дамиды. Тиреотоксикозға ұшыраған адамның барлығында организмнің жалпы әлсіреуі (астения) пайда болады. Бастапқы кезде бауырда өзгеріс байқалмағанмен, ауру асқынғанда, бауырдың көлемі үлкейіп, адамның сары ауруға шалдығуы немесе тиреотоксикоз кризге (бұл жағдай әбден өршіген кезде адам комаға түседі) ұшырауы мүмкін. Тиреотоксикоздың ауыр түрінде бүйрекүсті және жыныс бездерінің жұмысы бұзылады. Тиреотоксикозға байланысты организмде зат алмасу процесі мен белок катаболизмінің күшеюі нәтижесінде сүйек құрамындағы негізгі зат оссеомукоид азайып, сүйектің остеопорозы (сүйек тіндерінің сиреуі) өршиді. Тиреотоксикоз криздің  алдын алу үшін тиреостатик. дәрі-дәрмектер беріледі; ісінген қалқанша безге хирург. операция жасалады. Нәрестелерде кездесетін тиреотоксикоз кеселінің алдын алу үшін қалқанша без ауруына шалдыққан жүкті әйелдерді әйелдер консультациясында арнайы есепке тұрғызып, қандағы тиреоид гормондарының деңгейін қадағалап тұру қажет.

## Дереккөздер


Санат:Эндокринология
Гүлнәр Ілиясқызы Көлдеева

**Гүлнәр Ілиясқызы Көлдеева** (31.1.1962 жылы туған, Қызылорда қаласы) – филология ғылымдарының докторы (2001).

Қызылорда педагогикалық институтын (1983, қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген. 
*1983 - Еңбек жолын Қызылорда қаласындағы №198-орта мектепте мұғалім болудан бастаған. 
*1994–1999 жылдары Қызылорда мемлекеттік университетінде аға оқытушы, ғылыми кеңестің ғалым-хатшысы
*2001 жылдан кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады; 
*1999–2001 жылдары университет жанындағы «Қорқыт мұралары мен ежелгі түркі мәдениетін зерттеу орталығының» аға ғылыми қызметкері болды.
Көлдееваның ғылыми-зерттеулері түркі және славян елдерінің мәдени және тілдік қарым-қатынастары, ономастикалық жүйенің Қазақстан халықтарына өзара әсері мәселелеріне арналған. Сонымен қатар қазіргі қазақ тілінің антропонимикалық жүйесі жайында да іргелі зерттеулер жүргізген.

## Дереккөздер


Санат:31 қаңтарда туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Қызылордада туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті оқытушылары
Тиристор

thumb|200px|Тиристор
**Тиристор** (грек thyra – есік, кіру және ағылш resіstor – кедергі) – көп қабатты құрылымды шалаөткізгіштің монокристалды негізінде жасалған шалаөткізгіштік аспап; үш немесе одан да көп электрон-кемтіктік ауысуы бар р-п-р-п типті аспап. Тиристор электрлік вентильдің қасиеттеріне ие. Тиристордың әдетте үш шықпасы, оның екеуі (А анод пен К катод) монокристалдың шеткі облыстарымен түйіседі. Мұндай басқарылатын тиристорды триодтық тиристор немесе тринистор деп, ал тек екі шықпасы бар басқарылмайтын тиристорды диодтық тиристор немесе динистор деп атайды.  Тиристорлар бірнеше  мА-ден ондаған (күштік тиристорлар) кА-ге дейін және кернеуі бірнеше В-тан 10 кВ-қа дейін, кейде одан да жоғары етіп шығарылады. Олардағы тура токтың өсу жылд. 109 А/с-қа, кернеудікі 109 В/с-қа жетеді; ПӘК-і 99%-ды құрайды. Тиристордың сенімділігі жоғары, жұмыс істеу мерзімі ұзақ. Жұмыс істеу принципіне байланысты тиристорлар жабылатын (басқару электроды тізбегі бойынша қосылатын), тез әрекетті, импульстік, симисторлар, бинисторлар, т.б. түрлерге бөлінеді. Тиристорлар түрлендіргіш техникада, қуатты импульстер генераторларында, автоматты басқару жүйелерінде, т.б. қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Светлана Әшімханова

**Светлана Әшімханова**(27.5.1943 жылы туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Жалаңаш ауылы) – филология ғылымның докторы (1999), профессор(2000).

## Өмірбаяны
ҚазМУ-ды (1967, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1973) бітірген.

ҚазМУ-да аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1973–1998), 2002 жылдан профессор қызметін атқарады.

«Ғабит Мүсірепов прозасының поэтикасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – 20 ғ-ға дейінгі Батыс Еуропа әдебиетінің қалыптасып, даму жолын зерттеу мәселелері. Әшімханова 40-тан астам ғылыми еңбектің авторы.

Қазақ және шетел әдебиетін салыстырмалы түрде зерттеуге, әдебиеттану ғылымының концептуалды-терминологиялық аппаратына, көркем аударма теориясы мен тәжірибесіне, қазақ классиктерінің шығармаларын түсіндіруге зор үлес қосты. Әдебиет теориясы бойынша зерттеулерге әдебиеттану ғылымының жалпы мәселелері, әдебиеттану ғылымының эстетикамен, аксиология және герменевтикамен байланысы жатады. Әшімханованың «Қазақ әдебиетін ғылыми зерттеу мәселелері» (2001) атты еңбегі қазақ әдебиетінің теориясы мен дамуының түйінді сәттерінің серпінді көрінісін беретін жаңа үлгідегі оқу құралы болып табылады. Әшімханова Ғ.Мүсіреповтің бұрын аударылмаған шығармаларының бірі – «Әйгілі Майра» әңгімесіне түсініктемелермен орыс тіліне көркем аударма жасады.

1995 жылдан бастап Әшімханова тұрақты американдық зерттеулер семинарының (Зальцбург, Австрия) қатысушысы болды.

## Композициялар

* Қазақ әдебиетін ғылыми тұрғыдан зерттеу мәселелері (Ғ.Мүсірепов прозасы мысалында) (2001)
* Американдық қысқа әңгімелер, 2003;
* 19 ғасырдағы шетел әдебиетінің тарихы, 2004 ж.

## Сыртқы сілтемелер
* http://kaznu.kz/kz/3/news/one/1975/ 
* http://www.kaznu.kz/content/files/pages/folder3/4%20%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%202011.pdf 
* http://www.kaznu.kz/kz/927/news/one/368/ 

## Дереккөздер


Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қазақстан филологтары
Ержан Байғожаұлы Жатқанбаев

**Ержан Байғожаұлы Жатқанбаев**  (31.01.1944,  Алматы облысы Талғар қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1995), професор (1997), ҚР Жоғары мектебі ғылыми академиясының корриспондент мүшесі (1996).

## Қысқаша өмірбаяны
1968 Мәскеу мемлекеттік университетін;
1971 аспирантурасын бітірген.
1968–84 Қазақстан Жоғары оқу орындары мин-лігінде қызмет атқарған;
1984–97 ҚазМУ-да (ҚазҰУ) аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, декан, професор, осы университеттің экономика және құқық институтының директоры, проректоры болды. 
2001 жылдан ҚазҰУ-да декан.

## Еңбектері
Негізгі еңбектері аралас экономика, мемлекет және нарық мәселелерін зерттеуге арналған. «Закономерности становления смешанной экономики» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 80-нен аса ғылыми еңбектің авторы.Шығармалары: Основы формирования смешанной экономики, 1992; Основы смешанной экономики, 1996 (на каз. яз.); Этика бизнеса, 1997; Государство и рынок, 1997; Методы научных исследований в экономике, 1998; Становление рынка государственных ценных бумаг, 1999.

## Дереккөздер


Санат:31 қаңтарда туғандар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Талғарда туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті декандары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Экономика және құқық институтының директорлары
Әбдімәлік Манапұлы Әшімов

**Әбдімәлік Манапұлы Әшімов**(1944 жылы туған, Өзбекстан Республикасы, Ташкент қаласы) – техника ғылымның докторы (1993), профессор (1995). Мәскеу химика-технологикалық институтын (1967) бітірген.

***Жұмыс орны мен ғылыми дәрежесі:*** Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық институтының ғылыми-зерттеу зертханасының меңгерушісі техника ғылымдарының докторы. Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылыми Академиясының академигі. 
1967–1981 жылы Қазақ химия-технологикалық институтында инженер, аға ғылыми қызметкер,

1981– 1988 жылы лаборатория меңгерушісі, физика және коллойдтық химия кафедрасының доценті болды. 

1993 жылдан Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент бөлімшесінің физика және коллойдтық химия кафедрасының профессоры, институт проректоры, жаратылыстану-математика пәндері бойынша оқыту ғылым кешенінің директоры, химия-биология факультетінің деканы, вице-президенті, ректоры қызметтерін атқарды. 

***Ғылыми еңбектері:***  200-ден астам ғылыми еңбектері бар, оның ішінде оқулықтар, оқу-әдістемелік құралдар және 5 монографиясы жарыққа шыққан. Ол 40 патент және автор куәліктерінің авторы. Ол 3 ғылым докторын және 6 ғылым кандидатын дайындаған. Ғылыми жұмыстарының нәтижелері Шымкент май комбинатында, Шымкент және Әндіжан гидролиз зауыты мен Ферғана бірігу зауыттарында енгізілген. Ғылыми-зерттеу жұмыстарындағы жетістіктері үшін өкімет тарапынан *"ҚР ғылымының дамуына еңбегі сіңген"* құрмет медалімен марапатталған. Оның ғылыми-зерттеу жұмыстарын Түркия, Сирия, Франция елдері мойындаған. 2004 жылы 272 нөмірмен тіркелген *"Закономерность усиления биорезонансной активации семян сельскохозяйственных культур"* деген тақырыпта жаңалық ашқан. Халықаралық ғылыми ашылымдар академиясының диплом иегері.

***Ауылшаруашылығы саласы бойынша ашқан соңғы ғылыми жаңалығы:*** ғалымның айтуынша, ғылыми жаңалық ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін 11 минутта тыңайтқышсыз-ақ 50 пайызға арттыруға мүмкіндік береді. Бұл әдістің басты ерекшелігі – гендік деңгейдегі өзгерістің болмайтындығында болып отыр. Ғылыми-зерттеу бағдарламасы бойынша тұқымды себер алдындағы электромагниттік модуляция әдісімен енгізу  технологиясы 2000 жылы Ақмола облысының экономикасына жылына 144 млн. теңге көлемінде табыс әкеледі. Аталған технология Ресейде, Украинада, Өзбекстанда және Қазақстанның 6 облысында сынақтан өтті және әлемдік тәжірибеде теңдесі жоқ деп саналады. Қазіргі таңда ашылған жаңалық биология саласы бойынша Нобель сыйлығына ұсынылуы мүмкін деген жорамалдар да жоқ емес. Себебі, отандық ғалымдарға ғылыми жаңалықтың ашылғандығы туралы диплом берілген. Жаңа ашылған технология *«Түрлі ауыл шаруашылығы дақылдарының тұқымдары мен көшеттерін биосерпінді күшейту»* деп аталады.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.sirdariya.narod.ru/main/rectorat/Ashirov.html
* https://archive.is/20121225043041/www.sirdariya.narod.ru/main/History.html
* https://archive.is/20121225044937/sirdariya.narod.ru/main/Gilim/Kenes.html
* http://www.alashainasy.kz/person/277/ 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

http://100esim.el.kz/kz/bio/abdimalik_ashirov
Погонофоралар

**Погонофоралар** (Pogonophora) — теңіздегі омыртқасыз жануарлардың бір типі. Погонофоралар көбінесе тереңдігі 3 — 10 мың м су түбінде тіршілік етеді, 150-дей түрі белгілі. Жіп тәрізді созылыңқы денесі (ұзындығы бірнеше см-ден 1,5 м-ге дейін жетеді) екі жағы ашық хитинмен қапталған түтікшенің ішінде орналасады.

Денелері 4 бөлімнен тұрады: біріншісінде бас қалақшасы мен қармалауыштары; екіншісінде түтікшеге бекитін “жүгендері”; үшіншісінде ұзынша тұлғасы; төртіншісінде майда қылтандармен қапталған тері-бұлшық ет қабаты болады.

Ас қорыту жүйесі болмайды (қорегі дене қуысында тіршілік ететін күкірт бактериялары түзетін органик. заттар). Қармалауыштары арқылы тыныс алады. Қан айналу жүйесі тұйық, арқа және құрсақ қан тамырларынан тұрады. Зәр шығару органдары — бір жұп бүйректер. Жүйке жүйесі қарапайым. Сезім органдары нашар жетілген. Дара жынысты, метаморфоз жолымен дамиды. Погонофораларда алғашқы ауыздыларға да, екінші ауыздыларға да ұқсас белгілер сақталған. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Тип (биология)

thumb|right|300px|Өсімдіктер мен хайуанаттардың таксономиялық санаттары
**Тип** () – жануарлар дүниесін жіктеуде ғана қолданылатын жоғары деңгейдегі таксономиялық категория. Тип деген ұғымды ғылымға алғаш рет 1825 ж. француз ғалымы А.Бленвиль (1777 – 1832) енгізді. Оның мұндай тұжырым жасауына 1812 ж. өзінің жерлесі, белгілі ғалым Ж.Кювьенің жануарлар дүниесін құрылыс ерекшеліктеріне байланысты 4 “тармаққа”, яғни 4 типке (омыртқалылар, моллюскалар, бунақтылар және сәулелілер) бөлуі негіз болды. Кювье жануарлар арасында шығу тегі жөнінен ешбір байланыс болмайды және олар өзгермейді деп есептеді. 1828 ж. жануарлардың эмбриондық дамуын зерттеу нәтижесінде К.М. Бэр жануарлар жіктеліміндегі типтің 4 түрін қолдады. Тип жануарлар дүниесін жіктеуде кластан жоғары жүйелік топ ретінде қолданылатын номенклатура (атаутізім) болып саналады. Қазіргі кезде тип жеке тип тармақтарына жіктеледі. Мысалы, хордалылар типі, оған жататын жануарлардың құрылысы мен тіршілік әрекеттеріне сәйкес 3 тип тармағына (бассүйексіздер, қабықтылар және омыртқалылар) жіктеледі. Зоология ғылымының соңғы жетістіктеріне байланысты қазіргі кезде тіршілік ететін жануарлар кейбір деректер бойынша 24 (И.Х. Шарова, 2004) немесе 26 типке (Н.В. Чевышев, 2005) топтастырылады. 1980 жылға дейін бір клеткалы жануарлар бір ғана қарапайымдылар Типіне топтастырылып келсе, ал қазіргі кездегі электронды микроскоппен зерттеудің нәтижесінде олар 7 типке (саркомастигофоралар, апикомплексалар, миксоспоридиялар, микроспоридиялар, инфузориялар, лабиринтулалар және асцепоспоралылар) жіктелген (Шарова, 2004). Кейбір ғалымдар (Чебышев, т.б.) геологиялық кезеңдерде жануарлардың 9 типінің түрлері тіршілік етіп, кейіннен жойылып кеткен деп есептейді. Әрбір типке жататын жануарлар түр құрамы да түрліше болып келеді. Мысалы, тақташалылар типіне 2 туысқа жататын 2 түр кіретін болса, ал буынаяқтылар типіне 2 млн-ға жуық түрлер топтастырылған. Әрбір жеке типке жататын жануарлардың түрлерінің құрылысы мен тіршілік әрекеттерінде бір-біріне туыстық жағынан көптеген ұқсас белгілер бар. Атап айтқанда, хордалылардың 40 мыңнан астам түрлерінің бәріне тән хордасы, жүйке түтігі және жұтқыншағының екі бүйірінде көптеген желбезек саңылаулары болады. Ғылымның дамуына байланысты, кейбір деректер бойынша, жыл сайын Жер шарының әр түрлі аймақтарынан орта есеппен құстардың жаңа 3, сүтқоректілердің 15 түрі табылып сипатталады. 1996 ж. жануарлардың жаңа циклофора деген жаңа типі табылып, оған ғылыми сипаттама берілді (Н.М. Мамедов, т.б., 1998). Өсімдіктер әлемінде типтің баламасы ретінде бөлім деген ұғым қолданылады.

Екі мағынада колданылады.
1. Өсімдіктер мен жәндіктерді (хайуандарды) олардың құрылыс  ерекшеліктеріндегі басты-басты ұқсастықтары тұрғысынан оқшаулайтын ең ірі жүйелік яки жіктемелік категория. 2. Нақтылы жүйелік яки жіктемелік категорияны алғаш рет оқшаулауға негіз болған "өкіл" хақында қолданылатын атау (мысалы, типтік түр, типтік геологиялық қима, типтік бірлестік т.с.с.).

## Дереккөздер

Санат:Таксономиялық санаттар
Жәмила Мәлік-Айдарқызы Асылбекова

**Жәмила Мәлік-Айдарқызы Асылбекова** (26.2.1964 ж.т., Алматы қаласы) – тарих ғылым  докторы (2008).

ҚазМУ-дың тарих факультетін (1987, қазіргі ҚазҰУ) ағылшын тіліндегі тарих мамандығы бойынша бітірген. Ғылым жұмыстарының бағыты – Қазақстанның әлеуметтік демография және демографиясының дамуы, индустрияландыру үрдістері, жергілікті тұрғындардың еңбекпен қамтылуы, ағылшын тілді батыс елдерінің тарихнамалық мәселелері.

2008 жылы «Индустриальные кадры Казахстана в конце 19 – начале 21 веков: социально-демографический аспект» деген тақырыпта доктор диссертация қорғаған.

Жәмила  50-ден аса ғылым еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Абыла

**Абыла** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Қармақшы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жосалы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 17 км-дей жерде, Сырдарияның оң жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1207 адам (643 ер адам және 564 әйел адам) болса, 2009 жылы 1107 адамды (580 ер адам және 527 әйел адам) құрады. 2023 жылы 1,5 мың адамды құрады.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы қаланды. 1956-1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін «Қармақшы» кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Абылада және округке қарасты Анакөл, Қызылтам ауылдарында шаруа қожалықтары құрылған. Абыланың темір жолға таяу тұсында 1941 жылы 2-дүниежүзілік соғысқа осы ауылдан аттанған ер-азаматтар салған жел диірмені ескерткіш ретінде сақталған.

Ауылдық округ бойынша мектеп, балабақша, фельдшерлік-акушерлік пункт, клуб, мешіт, пошта байланысы, спорт мектебі, ЖШС, 69 шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Жұмақан Жатқанбайұлы Жатқанбаев

**Жұмақан Жатқанбайұлы Жатқанбаев** – биология ғылымдарының докторы (1966), професор
## Қысқаша өмірбаяны

1958 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ);
1961 Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) университетін бітірген.;
Ұлы Отан соғысына қатысқан.
1945–51 Соғыстан кейін әр түрлі округтерде әскери қызметте болған.
1951 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Қазақ жеріндегі радиациялардың тірі ағзаларға тигізетін әсері» деген тақырыпта ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Жұмақан Жатқанбайұлы Жатқанбаев 600-ге жуық ғылыми-зерттеу мақаланың, 20 монографияның, оқулық және әдістемелік құралдардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1926 жылы туғандар
Ясби Қапашұлы Артаев

**Ясби Қапашұлы Артаев** (28.3.1949 ж. т., Қармақшы ауданы.) – суретші. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1978). Ленинград (Санкт-Петербург) қаласындағы В.А. Серов атында көркемсурет училищесін бітірген (1970). Ағытаевтың шығармалары дүниежүзілік музейлер қорында және көптеген елдердің жеке жинақшыларының иелігінде сақтаулы. Ол Алматы, Ташкент, Душанбе, Бішкек, Мәскеу, т.б. қалаларда өткен республикалық, шетелдік, халықаралық көрмелерге қатысқан. 1980 ж. «Жігер» шығармашылық фестивалінің дипломанты. 2004, 2006 ж. Алматыда өткен «Ұлар» галереясында жеке шығармашылық көрмесі қойылды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суретшілері
Желдіғыз Жатқанбаев

**Желдіғыз Жатқанбаев** (1935 жылы туған,Алматы қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1992). ҚазМУ-ды (1959, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚР ҒА Зоология және хайуанаттар генефонды институтының аға лаборанты, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкері (1959–94) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан осы институттың лаборатория меңгерушісі. 112-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1935 жылы туғандар
Исламғали Шәріпов

**Шәріпов Исламғали Құрманбекұлы** (13 Қараша 1943 – 20 Қараша 2008, Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1997).

## Қысқаша өмірбаяны:

*1965 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген; 
*1965–1995 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биология институтында ғылыми қызметкер болды; 
*1995–2008 жылдары Жалпы генетика және цитология институтында ғылыми қызметкер болды.

Қазақстанда адам және ауыл шаруашылығы жануарларының жоғары сапалы хромосомалық препараттарын алу техникасын алғаш меңгерген ғылыми қызметкер.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Еркесары Адыранова

**Еркесары Адыранова** (1939 ж. т., Сырдария ауданы Маханбет ауылы) – еңбек ардагері. 

## Өмірбаяны
* Орал қаласындағы сауда техникумын (1962) бітірген.
* Қарағанды сауда институтын бітірген (1972). 
* 1958–60 ж. Қызылорда облыстық тұтынушылар одағына қарасты сауда базасында еңбек етті. 
* 1962–69 ж. Сырдария аудандық тұтынушылар қоғамының сауда мекемесінде бас есепші
* 1969–95 ж. Сырдария аудандық тұтынушылар қоғамының сауда мекемесінің директоры қызметін атқарды. 

## Жетістіктері
* Адыранованың есімі Қазақстанның алтын «Құрмет кітабына» енгізілген. 
* Ол Сырдария ауданының «Құрметті азаматы». 

## Дереккөздер

Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Қазақстанның Құрмет кітабына енгізілгендер
Санат:Сырдария ауданының (Қызылорда облысы) құрметті азаматтары
Грек-парсы соғыстары

**Грек-парсы соғыстары** (б.з.б. 500 – 449 ж.), Ахемен әулеті мен ежелгі грек қала-мемлекеттерінің (полистерінің) арасында болды. Соғыстың басталуына б.з.б. 500 жылы Кіші Азиядағы парсы үстемдігіне қарсы шыққан грек полистеріне Афина мен Эретрияның (Эвбей аралы) әскери кемелерінің көмек беруі себеп болды. 493 жылы қолбасшы Мардоний басқарған парсы армиясы көтерілісті басып, келесі жылы Геллеспонт арқылы Грекияны жаулап алуға аттанды (қ. Марафон шайқасы). 10 жыл үзілістің ішінде Афинада демократиялық топтардың көсемі Фемистокльдің бастамасымен үлкен флот құрылды. 480 жылы парсылардың жаңа жорығын Ксеркс патша басқарды. Спарта патшасы Леонид басқарған гректер қорғаған Фермопиль тау өткелін бұзып өткен парсы әскері Беотияны, Аттиканы талан-таражға түсіріп, Афинаны талқандады. Алайда сол жылы парсы флоты Саламин аралында ауыр жеңіліске ұшырады. 479 жылы Платеяның түбінде парсылардың жаяу әскерлері талқандалып, сол кезде парсы флоты Микале мүйісінде тағы да жеңіліске ұшырады. Бұл шайқастар іс жүзінде грек-парсы соғыстарының тағдырын шешті. Парсылар Грекия аумағынан кетуге мәжбүр болып, гректердің әскери қимылдарды Эгей т. мен Кіші Азия ауданына ауыстырылды. 5 ғасырдың 70-жылдары қолбасшы Кимон басқарған гректердің біріккен армиясы бірнеше жеңіске жетіп, Фракия жағалауын, Эгей теңізіндегі бірқатар аралдар мен Византийді басып алды. 469 жылы гректер Эвримедонт өзенінің сағасында парсыларды ауыр жеңіске ұшыратты. Әскери қимылдар бірде тоқтап, бірде қайтадан жалғасып, 449 жылға дейін созылды. Кипрдегі Саламин қаласының жанында гректер ірі жеңіліске жеткен соң Персиямен Каллий (афина өкілетті уәкілінің есімімен) бітімі жасалды. Бұл бітім бойынша Персия өздерінің Эгей теңізіндегі, Геллеспонт пен Боспордағы иеліктерінен айырылып, Кіші Азиядағы грек қала-мемлекеттерінің саяси тәуелсіздігін мойындады. Грек-парсы соғыстарындағы гректердің жеңісі Ахемен әулетінің әлсірей бастағанын көрсетті. Осы соғыстан кейін грек құлиеленушілік қоғамы гүлдену кезеңін бастан кешті. Соғыстар барысында Делосс одағын құрған Афинаның күшеюі басталды.

## Дереккөздер
 

Санат:Соғыстар
Санат:Тарих
Гудвилл

**Гудвилл** (ағылш. *goodwіll* – ізгі ниет) – бизнестің‚ компанияның ізгі атауы‚ жақсы беделі немесе сезілмейтін бағасы (сауда таңбаларының беделі‚ іскерлік байланыстар‚ тұрақты тапсырыскерлер‚ жарнама); фирманың іскерлік беделінің құны; ізашар фирманың атағымен сауданы жалғастыра беру құқығы. Сезілмейтін құрал-жабдыққа жатады‚ жақсы атаққа ие болуға немесе кәсіпорынға (компанияға‚ фирмаға) оңтайлы жерден мекен-жай сатып алуға жұмсалған соманы көрсетеді. Гудвиллді тек сатып алу-сату актісі жасалғаннан кейін ғана құрал-жабдыққа жатқызуға болады. 
**Оң гудвилл** сатып алушы төлеуге жататын, жәрдемақы ретінде қарастырылуы тиіс сатып алынған ұйымның болашақ пайда әлеуетін қамтамасыз ету үшін. Бұл гудвилл сатып алу туралы жұмсалған ақша әкеледі дегенді білдіреді болашақта экономикалық пайда.
**Теріс гудвилл** көзделген баға бойынша жеңілдік ретінде қарастырылуы тиіс тұрақты кәсіпорын клиенттердің болмауына байланысты сатып алушы, дағдылар сату және маркетинг, іскерлік қарым-қатынас, басқару тәжірибесі, т.б. 

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Сәбира Кеделқызы Жауғашева

**Сәбира Кеделқызы Жауғашева** – медицина ғылымдарының докторы (1995), професор(1997).
## Қысқаша өмірбаяны

1972 Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина унивеситеті);
1975 Ленинград медицина институтының (қазіргі Санкт-Петербург) аспирантурасын бітірген. 
1975–97 Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, аға оқытушы, доцент, професор
1998 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 160-тан астам ғылыми мақаланың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Көк ет

250 px|thumb

**Көк ет**, диафрагма (грек. dіaphragma – перде), биологияда – сүтқоректілер мен адамдағы кеуде қуысын құрсақ қуысынан бөліп тұратын етті-шандырлы перде. Көк ет тыныс алу процесіне қатысады, кеуде мен құрсақ қуысындағы қысымды теңестіреді, төменгі және жоғарғы қуыс венадан қанның оң жақ жүрекшеге баруын реттейді, асқазанның жоғарғы бөлігіндегі және ішектегі газдың жылжуын қамтамасыз етеді. Көк ет демді сыртқа шығарғанда, көкірек қуысына қарай дөңестенеді де, ішке тыныс алғанда кері қарай жазылып, көкірек қуысының көлемін кеңейтеді. Көк еттің шет жағы етті, орта жері шандырлы болады. Жәндікқоректілер мен жыртқыш сүтқоректілерде шандырлы бөлігі нашар дамыған. Көк еттен қан тамырлары, әр түрлі жүйке, өңеш өтеді.

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Анотомия
Грант

**Грант** (ағылш. *grant* – сыйға тарту‚ кеңшілік жасау‚ рұқсат беру) – құқықтарды табыстау‚ мүлікті беру туралы құжат; жәрдемқаржы‚ демеуқаржы; ғылыми зерттеулер мен талдамаларды орындау үшін мемлекеттік тапсырысқа ақы төлеуге қайтарусыз бөлінетін ақшалай қаражат; кез келген меншік нысанындағы субъектілердің немесе жеке тұлғалардың ғылыми және әлеуметтік бағдарламалар үшін, сондай-ақ жеке тұлғаларға – ғалымдарға, өнертапқыштарға, авторларға‚ т.б. қайырымдылық, демеушілік көмек ретінде бөлінетін ақшалай қаражаты; заттай грант – инвесторға меншіктену құқығымен ақшасыз нысанда берілетін мүлік немесе мүліктік құқықтар. 

Жеке тұлғалардың грант түрінде және еңбекақы төлеу нысанында пайдаланатын немесе шарттарда көзделмеген өзге мақсаттарға алатын қаражаты олардың жылдық жиынтық табысына енгізілуге және оған салық салынуға тиіс. Жеке тұлғаларға арнаулы қоғамдық қорлар арқылы берілетін ізгілік, қайырымдылық көмек пен грантқа табыс салығы салынбайды.

#  Мәдени, ғылыми және т.б. мекемелер мен ұйымдарға біржолғы ақша сомасын бөлу немесе құрал-жабдық, үй-жай және т.б. (әдетте жеке қаржысынан) сыйға тарту.
#  Ұжымдарға, спорт командалары және т.б. мемлекеттік қаражаттан берілетін әтеусіз демеу қаржы, жәрдем ақша.
#  Студенттер мен оқушыларға мемлекеттік немесе жергілікті бюджеттен төленетін стипендия.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Ағытай Мұратұлы

**Ағытай Мұратұлы** (туған-өлген жылдары белгісіз) – 19 ғасырда өмір сүрген белгілі би. 

Әкесі Мұрат Күнтуарұлы қайтыс болғанда Ағытай екі жаста, ағасы Пышан 17 жаста екен. Халық аузында оларды Пышан-Ағытай, Ағытай-Төребай деп атайды. Пышан сардар 1830–1835 жылы Ағытай 1856–1857 жылы ел билігіне араласа бастайды. Ағытай 1878 жылы өткен Қазалы оязындағы билер кеңесіне, 1885 жылы Қазалы мен Перовск оязы қазақтары арасындағы жер дауын қараған съезге қатысып, мәселенің дұрыс шешілуіне үлес қосқан. 1851 жылдары Хиуадан қашып келген Елікей сұлтанға көмектескен. Алтын мен Найман (Ақтазы) арасындағы құдыққа таласып, адам өлімі болған дауды жанжалсыз әділ шешіп берген. 1857 жылы Қазалы оязында тұратын Әлімдер мен Шөмекейлер арасындағы жер дауын шешуге Әлімдер жағынан Жетес би, Бекетай би, Құлбарақ батыр, Шөмекейден Пышан, Қалдан, Бақа, т.б. қатысып, Ағытай билер кеңесін жасай отырып шешкен. 

1891 жылдар шамасындағы Қазалы мен Ырғыз оязы қазақтарының арасындағы жер дауы да Ағытайдың араласуымен оң шешімін тапқан. Ағытайға Балқы Базар, Дүр Оңғар, Т.Ізтілеуов, Тұрымбет жыраулар өз жырларын арнаған. 64 жасқа қараған шағында қайтыс болып, «Жіңішкеқұм» маңында жерленген. «Ағытай жайлауы», «Ағытай қыстауы», «Ағытай құдығы» атты жер атаулары бар.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ би-шешендері
Марат Шәріпов

**Шәріпов Марат** (1942–1997) – химия ғылымының докторы (1995).

## Қысқаша өмірбаяны:

*ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
*1968 жылы Еңбек жолын Қазақстан ғылым академиясының Органикалық катализ және электрoхимия институтында бастады. 
*1970–1985 Қазақстан ғылым академиясының Қарағанды химия-металлургия институтында аға инжинер, лаборатория меңгерушісі; 
*1985 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде бөлім бастығы, проректор, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарған.

Ғылыми еңбектері гидрометаллургиялық үдерістердің физика-химия негіздері мәселесіне арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Бақытжамал Ыдырысқызы Мұқанова

**Бақытжамал Ыдырысқызы Мұқанова** (1939 жылы 29 тамыз, Қостанай облысы Қарабалық ауданы дүниеге келген) – педагогика ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993). Қостанай мемлекеттік университетін (1967), ҚазПИ-ді (1970, қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) және аспирантурасын (1973) бітірген. ҚазҰПУ-да оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор (1971–2000) қызметтерін атқарды.*Жасөспірімдердің әлеуметтік белсенділігін қалыптастыру мен дамытудағы мұғалімдер мен оқушылардың қарым-қатынасының психо-педагогикалық негізі*деген тақырыпта докторантуралық  диссертация қорғады. 160 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы.
## Дереккөздер
 
## Сілтемелер
Бақытжамал Ыдырысқызы

Санат:Ғылым
Зайырқан Омарұлы Әшітов

**Зайырқан Омарұлы Әшітов**(26.12.1923 жылы туған, Павлодар облысы Ақтоғай ауданы Жаңааттаныс ауылы) – заң ғылымның докторы (1973), профессор (1979). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген заңгері (1974). Әскери заң академиясын (1952, Мәскеу қаласы) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1952–1976 жылы Алматы гарнизоны әскери трибуналының, Забайкальск гарнизоны әскери трибуналының мүшесі, Алматы гарнизоны әскери трибуналының төрағасы, Ортаазиялық Қызыл ту әскери трибуналы төрағасының орынбасары, КСРО Жоғары соты әскери алқасының запастағы судьясы, 1976–1979 жылы КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебі бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. 1979 жылдан Қазақ мемлекеттік басқару академиясында кафедра меңгерушісі, Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігінің жоғары шекара командалық училищесінің профессор қызметтерін атқарады. «Уголовная ответственность военнослужащего за нарушение порядка пользования и сбережения военного имущества» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми мақала мен 8 монографияның авторы. 
## Шығармалары:
* Права суверенного Казахстана, А., 1995.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көкшиелі

**Көкшиелі**, *Көкешиелі* – Жетісу (Жоңғар) Алатауының батыс сілемі Малайсары жотасының солтүстігіндегі таулы жота. 

## Географиялық орны, жер бедері
Жетісу облысы Көксу ауданы жерінде, Іле және Быжы (Қараталдың саласы) өзендері аралығында, Мойынқұмның шығысында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 25 – 30 км-ге созылып жатыр, ені 8 – 10 км. Орташа биіктігі 1000 м. Ең биік жері – 1189 м.

## Геологиялық құрылымы
Көкшиелі, негізінен, пермдік эффузивті жыныстар аралас туфтан түзілген; ал тілімделген көлбеу солтүстік беткейінің негізі палеогеннің конгломерат шөгінділерімен жабылған. Оңтүстік-шығысы тік. 

## Өсімдігі
Етегі мен беткейлерінде жусан, бетеге, изен, сай-жыраларында бидайық, қарабас өседі.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Тарбай Шәукенбаев

**Шәукенбаев Тарбай** (1 Қаңтар 1913, қазіргі Атырау облысы – 8 Тамыз 1985, Алматы қаласы) – экономика ғылымының докторы (1962), профессор (1964).

## Қысқаша өмірбаяны:
1938 Мәскеу мұнай институтын бітірген; 
1947 Жоғары партия мектебін (Мәскеу) бітірген; 
1938–1955 Шаруашылықтарда, партия органдарында басшылық қызметтер атқарған; 
1955–1985 Алматы халық шаруашылығы институтында (қазіргі Қазақ экономикалық университеті) кафедра меңгерушісі қызметін атқарған.

## Еңбектері:

*«Урало-Эмбенский нефтеносный район (история экономического развития района, перспективы и пути рационального освоения его нефтегазоносных ресурсов»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері Қазақстанның мұнай және газ өнеркәсібі экономикасы мәселелеріне арналған. 3 рет *«Құрмет Белгісі»* орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Икрам Адырбекұлы Адырбеков

нобай|оңға|Адырбеков, 2014 жыл
**Икрам Адырбекұлы Адырбеков** (8 шілде 1950 жыл, Ташкент облысы, «Қызыл әскер» ауылы) — қазақстандық мемлекет қайраткері және дипломат, 1-дәрежелі Төтенше Өкілетті Елші (2000), экономика ғылымдарының докторы (1995). 

Қоңырат руынан шыққан.

Алматы мал дәрігерлік институтын (1972), Қазақстан КСР Ғылым Академиясының Эксперименттік биология институтының аспирантурасын (1976), Менеджмент және маркетинг институтын (1995), Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Мемлекет қызмет академиясын (1999) бітірген. 1972 – 79 жылы ҚазКСР Ғылым Академиясы эксперименттік биология институтының өтілгер-зерттеушісі, аспиранты, кіші ғылыми қызметкері, 1979 – 83 жылы Шымкенттегі «Қаракөл» ғылым-өндірістік бірлестігінің аға ғылым қызметкері, зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 – 85 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Бөген ауданы парткомының ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, осы облыстың «Бөржар» кеңшарында партком хатшысы, 1985 – 88 жылы «Қаракөл» ғылым-өндірістік бірлестігінде бөлім меңгерушісі, 1988 – 89 жылы «Қазқаракөл» республикалық ғылым-өндірістік бірлестігі төрағасының орынбасары, 1990 – 92 жылы «Қазақжабағықаракөл» республикалық өндірістік-коммерцемиялық концернінің президенті, 1992 – 93 ж. «Қазагросыртқысауда» экономика қауымдастығының бас директоры, 1993 – 96 жылы «Агросауда» мемлекет сыртқы сауда акционерлік компаниясының және «Агросауда» акционерлік қоғамының президенті, 1996 – 97 жылы Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары – Бас қаржылық-әкімшілік басқармасының бастығы, 1997 – 2002 жылы Қазақстан Республикасының Литва Республикасындағы, сонымен қатар 1998 – 2004 жылы Қазақстан Республикасының Эстон Республикасындағы, 2002 – 2004 жылы Малайзия еліндегі, сонымен қатар 2003 – 04 жылы Индонезия, Филиппин, Бруней мемлекеттеріндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі. 2004-2007 жылы Қызылорда облысы әкімі. 2007-2011 жылы Қазақстан Республикасының Қытай Халық Республикасы, сондай-ақ Вьетнам Социалистік Республикасы және Корей Халықтық-Демократиялық Республикасындағы  Төтенше және Өкілетті Елшісі. 2011 жылдың қараша айында Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен ҚР Парламенті Сенатының депутаты ретінде тағайындалған. Сенаттың Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің Төрағасы. Бірнеше медальдармен, Литва Республикасының «Великого князя Гедеминаса 3 степени» орденімен марапатталған. Қызылорда облысының құрметті азаматы (2010).

## Дереккөздер

Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан дипломаттары
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қызылорда облысының әкімдері
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Қазақстанның Литвадағы елшілері
Санат:Қазақстанның Латвиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Эстониядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Малайзиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Филиппиндердегі елшілері
Санат:Қазақстанның Қытайдағы елшілері
Санат:Қазақстанның Вьетнамдағы елшілері
Санат:Қазақстанның Солтүстік Кореядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Индонезиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Брунейдегі елшілері
Санат:Шыназ ауданында туғандар
Қазбек Есенжанұлы Жауғаштин

**Қазбек Есенжанұлы Жауғаштин** – технология ғылымдарының докторы (1973), професор (1986).
## Қысқаша өмірбаяны

1960 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ);
1963 аспирантурасын (1963) бітірген. 
1963–80 Ленинград Жоғары әскери-теңіз инженер училищесінде ассистент, аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер, бөлімше бастығы;
1980–98 Қазақстан ғылым академиясының Теория және қолданбалы математика институтында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды.
100-ден астам ғыл. жарияланымның авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Көмір институты

**Көмір институты** , Шығыс ғылыми-зерттеу институты мен Бүкілодақтық көмір институтының бөлімшелері негізінде 1952 жылы құрылды. 1972 жылдан Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және жобалау-конструкторлық көмір институты деп аталды. Құрамында 27 лаборатория, 5 бөлім, эксперименттік құрал-жабдық зауыты және Ортаазиялық бөлім (Ташкент қаласы) болды. Еліміздегі аса қалың көлбеу көмірлі қабаттарды игеру технологиясы мен техникасын жетілдіру жөніндегі салалық жетекші институт болып саналды. Қарағанды көмір бассейні мен Орта Азия көмір шахталарының озық техникамен жабдықталу деңгейін көтеруге септігін тигізді. Көмір институтының ұйымдастырылуы және қалыптасу жолдары Ә.С.Сағынов, Ю.Л.Худин, М.М.Мұқышев т.б. ғалымдар мен мамандардың еңбегімен тығыз байланысты. Көптеген ғылымының докторы, ғылыми канд-тары даярланды. Мұнда А.Л.Ижевский, М.Ә.Ермеков т.б. ғалымдар еңбек етті. 1997 жылы «Қазкөмір ҒЗИ» АҚ болып қайта құрылды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Арнольд Михайлович Бренер

**Арнольд Михайлович Бренер** (1952 ж. т., Жетісай қаласы) – *ғалым, техника ғылымының докторы* (1994). Қазақ химия-технологиы институтын инженер-механик мамандығы бойынша бітірген (1975). 1975 – 1979 ж. Қазақ ғылыми-зерттеу институтында инженер-механик кіші ғылыми қызметкер; 1979 – 1975 ж. Қазақ химия-технология институтында аспирант, аға ғылыми қызметкер; 1985 – 1989 ж. қолданбалы есептеу математикасы кафедрасының аға оқытушысы; 1989 – 1992 ж. докторант; 1992 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде лаборотория меңгерушісі. *120 ғылыми* еңбектің авторы.

## Шығармалары

1. "Конвективный тепломассоперенос при движении жидкости в каналах и пленочной конденсации пара в условиях больших градиентов температуры в химических аппаратах", Бренер, Арнольд Михайлович, Шымкент, 1993;

## Сілтемелер

1. «Профессор-оқытушылар құрамы» 

## Дереккөздер</span>
Гүлнәр Амангелдіқызы Әшітова

**Гүлнәр Амангелдіқызы Әшітова** (10.11.1968 жылы туған, Павлодар облысы Павлодар қаласы) – филология ғылымдарының докторы (2002). 

Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтын (1989) бітірген. Ресей үкіметі жанындағы Халықаралық ғылыми және мәдени әріптестіктер орталығының бас маманы (1996–1998), 1999 жылдан Ресей халықтар достығы университетінің Қашықтан оқыту институтының директоры. 

Ресей үкіметінің білім саласындағы сыйлығымен марапатталған (2002).

## Дереккөздер


Санат:10 қарашада туғандар
Санат:Павлодарда туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты түлектері
Санат:Ресей халықтар достығы университеті тұлғалары
Санат:Ресей үкіметінің білім саласындағы сыйлығының иегерлері
Көкжазық

**Көкжазық** — Жетісу облысы Ескелді ауданындағы ауыл, Көкжазық ауылдық  округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарабұлақ ауылынан шығысқа қарай 12 км-дей жерде, Қора өзені жағалауында, бұта аралас бетеге, көде, қылқан боз, сұлыбас, т.б. астық тұқымдас шөптер өскен қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты қоңыржай ылғалды тауаралық ойыста орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Iргесі 1930 жылы қызылша өсіретін “1-май” ұжымшары орталық ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы елді мекендері
Жаңабай Азаматов

**Жаңабай Азаматов** (20 сәуір, 1913, Сырдария ауданы Шіркейлі ауылы – 29 шілде, 1996, Сырдария ауданы Шіркейлі ауылы) – еңбек және соғыс ардагері.

## Өмірбаяны
* Қызылорда педогогикалық техникумын бітірген (1934). 
* 1934 – 39 ж. ауылдық мектепте бастауыш сынып мұғалімі болды. 
* 1939 – 41 ж. Сырдария ауданы комсомол комитетінің хатшысы, аудандық партия комитеті әскер бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 
* 1941 – 44 ж. екінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, ротаның саяси жетекшісі болды. 
* 1944 – 48 ж. Сырдария ауданы партия комитетінің насихат және үгіт бөлімінің меңгерушісі
* Қызылорда облыстық партия комитетінің нұсқаушысы
* Жаңақорған аудандық партия комитетінің екінші хатшысы. 
* 1948 – 51 ж. жоғары партия мектебінде оқыды. 
* 1950 – 55 ж. Сырдария ауданы партия комитетінің екінші хатшысы
* Тереңөзек аудандық тұтынушылар одағы басқармасының төрағасы
* Аламесек (қазіргі Есет батыр ауылы) машина-трактор станциясында партбюро хатшысы
* 1955 – 83 ж. туған ауылы Шіркейліде ұжымшар бастығы, кеңшар директоры болып қызмет етті. 1955 ж. Шіркейлі ауылына келісімен ұзындығы 25 км Бесөзек арнасын қаздыртты.

## Жетістіктері
* Азаматов басқарған кеңшар бірнеше рет ауыспалы Қызыл Тумен марапатталды.
* Алтын кітапқа жазылды.
* Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің жеңімпазы атанды.

## Дереккөздер

Санат:20 сәуірде туғандар
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:29 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сырдария ауданында  (Қызылорда облысы) қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі медалінің иегерлері
Санат:Қазақстанның Алтын кітабына жазылғандар
Пограничник (Жетісу облысы)

**Пограничник** — Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл, Амангелді ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарқан қаласынан солтүстікке қарай 24 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1954-97 жылдары қызылша өсіретін кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде 1997 жылдан Пограничникте және округке қарасты Көкөзек, Қарауылтөбе ауылдарында шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы елді мекендері