open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каштелу (Сертан)

**Каштелу (Сертан)** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Каштелу-Бранку округінің құрамына кіреді. Сертан (Каштелу-Бранку) муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның Орталық аймақ регионында орналасқан. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1163 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 24,62 км² шамасында. Халық тығыздығы — 47,2 адам/км².

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Каштелу-Бранку округінің елді мекендері
Монтеш-да-Сеньора

**Монтеш-да-Сеньора** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Каштелу-Бранку округінің құрамына кіреді. Проенса-а-Нова муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның Орталық аймақ регионында орналасқан. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 925 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 33,73 км² шамасында. Халық тығыздығы — 27,4 адам/км².

## Тарихы
Аудан 1921 жылы құрылған.&nbsp;

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 

Санат:Каштелу-Бранку округінің елді мекендері
Арку-да-Кальета

**Арку-да-Кальета** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Мадейра округінің құрамына кіреді. Кальета (Мадейра) муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның Мадейра регионында орналасқан. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 241 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 25,00 км² шамасында. Халық тығыздығы — 129,6 адам/км².

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Мадейра округінің елді мекендері
Камаша (Мадейра)

**Камаша (Мадейра)** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Мадейра округінің құрамына кіреді. Санта-Круш (Мадейра) муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Аудан 28 желтоқсанның 1676 жылғы Педру II королінің рұқсатымен епископ Антонио Телес да Силвамен құрылған. Ауданда алғашқы ғимарат 1680 жылы ғана салынған. Португалияның Мадейра ауданында орналасқан. 2011 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7448 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 19,58 км² шамасында. Халық тығыздығы — 380,4 адам/км².

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Мадейра округінің елді мекендері
Алберноа

**Алберноа** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Бежа округінің құрамына кіреді. Бежа муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның Алентежу регионында орналасқан. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 890 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 109,89 км² шамасында. Халық тығыздығы — 8,1 адам/км².

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Бежа округінің елді мекендері
Консейсан (Фару)

**Консейсан (Тавира)** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Фару округінің құрамына кіреді. Фару муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның Алгавре регионына қарасты Алгарве экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3751 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 21,74 км² шамасында. Халық тығыздығы — 172,5 адам/км².

## Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Алгарве провинциясының құрамына кірген.

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Фару округінің елді мекендері
Ассейсейра (Риу-Майор)

**Ассейсейра** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Сантарен округінің құрамына кіреді. Риу-Майор муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның Рибатежу регионына қарасты Лезирия-ду-Тежу экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1100 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 16,77 км² шамасында. Халық тығыздығы — 52,4 адам/км².

Ауданның қамқоршысы — Дева Мария.

## Тарихы
Аудан 1984 жылы құрылған.&nbsp;Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Рибатежу провинциясының құрамына кірген.

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Сантарен округінің елді мекендері
Мадалена (Вила-Нова-де-Гайа)

**Мадалена** () — Португалиядағы елді мекен және аудан (фрегезия), Порту округінің құрамына кіреді. Вила-Нова-де-Гайа муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Порту ірі қалалық агломерациясында орналасқан.

Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Үлкен Порту экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 9 356 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6,02 км² шамасында. Халық тығыздығы — 1 554,20 адам/км².

## Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Порту округінің елді мекендері
Риу-де-Моиньюш (Пенафьел)

**Риу-де-Моиньюш** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Порту округінің құрамына кіреді. Пенафиел муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Тамега экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 977 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,56 км² шамасында. Халық тығыздығы — 393,8 адам/км².

Ауданның қамқоршысы — Мартин Турский.

## Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Дору-Литорал провинциясының құрамына кірген.

Санат:Порту округінің елді мекендері
Риу-Тинту (Эшпозенде)

**Риу-Тинту** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Брага округінің құрамына кіреді. Эшпозенде муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Каваду экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 676 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4,41 км² шамасында. Халық тығыздығы — 153,3 адам/км².

## Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Минью провинциясының құрамына кірген.

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Брага округінің елді мекендері
Баррейруш (Визеу)

**Баррейруш** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Визеу округінің құрамына кіреді. Визеу муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Дан-Лафойнш экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 334 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5,19 км² шамасында. Халық тығыздығы — 64,4 адам/км².

## Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Визеу округінің елді мекендері
Алгодреш (Форнуш-де-Алгодреш)

**Ал** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Гуарда округінің құрамына кіреді. Форнуш-де-Ал муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Визеу ірі қалалық агломерациясында орналасқан.

Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Серра-да-Эштрела экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 450 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 10,22 км² шамасында. Халық тығыздығы — 44 адам/км².

Ауданның қамқоршысы — Мария Магдалина.

## Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Алта провинциясының құрамына кірген.

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Гуарда округінің елді мекендері
Касия

**Касия** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Авейру округінің құрамына кіреді. Авейру муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен Авейру ірі қалалық агломерациясында орналасқан.

Португалияның Орталық аймақ регионына қарасты Байшу-Воуга экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7006 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 37,36 км² шамасында. Халық тығыздығы — 187,5 адам/км².

## Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Бейра-Литорал провинциясының құрамына кірген.

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Авейру округінің елді мекендері
Баррейруш (Валпасуш)

**Баррейруш** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Вила-Реал округінің құрамына кіреді. Валпасуш муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның Солтүстік аймақ регионына қарасты Алту-Траз-уш-Монтеш экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2007 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 400 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Халық тығыздығы — 57 адам/км².

## Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору провинциясының құрамына кірген.

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Вила-Реал округінің елді мекендері
Санта Катарина

**Санта Катарина** () — Бразилияның оңтүстігіндегі штат. Әкімшілік орталығы — Флорианополис. Оңтүстігінде Риу-Гранди-ду-Сул штатымен және солтүстігінде Парана штатымен, сондай-ақ батысында Аргентинамен шектеседі; штаттың шығыс бөлігі Атлант мұхиты жағалауында.

Санта-Катарина — Бразилиядағы ең «еуропалық» штат. Халқының басым бөлігі – португал, неміс және италиян иммигранттарының ұрпақтары.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия штаттары
Белвер (Гавьян)

**Белвер** () — Португалиядағы аудан (фрегезия), Порталегре округінің құрамына кіреді. Гавьян муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның Алентежу регионына қарасты Алту-Алентежу экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 900 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 69,71 км² шамасында. Халық тығыздығы — 12,9 адам/км².

Ауданның қамқоршысы — Дева Мария.

## Тарихы
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша Алту-Алентежу провинциясының құрамына кірген.

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Порталегре округінің елді мекендері
Еркін мәдениет

**Еркін мәдениет** (, орыс тіліндегі нұсқасы "Свободная культура" деп аталады) — Лоуренс Лессигтің 2004 жылдың 25 наурызында интернетте Creative Commons Attribution/Non-commercial license (by-nc 1.0) лицензиясы аясында жарық көрген бестселлері.

2012 жылдың 17 қыкүйек күні WikiBilim қоғамдық қоры (Creative Commons ұйымының Қазақстандағы ресми әріптесі) "Еркін мәдениет" кітабының қазақ тіліндегі басылымын қалың жұртшылыққа таныстырды.  Кітап Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен "Қазақ энциклопедиясы" баспасынан жарық көрді. Алғысөзді ҚР Премьер-Министрі Кәрім Мәсімов жазған. Лоуренс Лессиг қазақ оқырмандарына арнайы кіріспе берген. Басылымның тиражы - 3000 дана. 

Кітаптың электронды онлайн нұсқасы "Қазақстанның ашық кітапханасы" iKitap.kz жобасына орналастырылған. 

## Сыртқы сілтемелер
*  Free culture ресми сайты
*  "Еркін мәдениет" кітабының қазақ тіліндегі онлайн нұсқасы 
*  "Свободная культура" орыс тіліндегі басылымның онлайн нұсқасы

## Дереккөздер


Санат:Интернет
Санат:Авторлық құқық
Санат:Ашық лицензиялар
Санат:Кітаптар
Юсуф әл-Қардауи

**Юсуф әл-Қардауи** (; 9 Қыркүйек 1926) Мысырлық Ислам ғалымы.

## Негізгі еңбектері
* ''Мұсылман өміріндегі уақыт 
* ''Priorities of the Islamic Movement in the Coming Phase
* ''Towards a Sound Awakening 
* ''The Status of Women in Islam 
* ''Islamic Awakening between Rejection and Extremism
* ''The Lawful and Prohibited in Islam'' 
* ''Diversion and Arts In Islam'' (in progress)
* *Islam: Modern Fatwas on Issues of Women and the Family* (Fatawa Mu'asira fi Shu'un al-Mar'a wa al-Usrah) (Dar al-Shihab, Algeria, 1987)

## Тағы қараңыз
* Abdullah bin Bayyah
* Khurshid Ahmad
* Qur'an
* 

## Нұсқалар

## Сыртқы сілттемелер

* On Islam
* Personal website (in Arabic)
* 
* Al-Qaradawi's books translated into English and French 
* Wolfgang G. Schwanitz: *Global Mufti al-Qaradawi*, Webversion 12-2010
* "Shaykh Yusuf Al-Qaradawi: Portrait of a leading Islamist cleric", Ana Belén Soage, *[[Middle East Review of International Affairs]]*, 12/1 (наурыз 2008), pp.&nbsp;51–65
* Yusuf al-Qaradawi and Minorities: Learned Intolerance, ''Qantara.de
* [Daily Assembly 14 September 2005](http://www.london.gov.uk/moderngov/Data/London%20Assembly%20(Mayor's%20Question%20Time)/20050914/Minutes/Transcript%20PDF.pdf), Mayor of London about Qardawi and Pope John XXIII, pp.&nbsp;12–13, Greater London Authority

Санат:9 қыркүйекте туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Аль-Азхар университеті түлектері
Санат:Король Фейсал сыйлығының иегерлері
Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:Мысырда туғандар
Санат:Панисламизм
Санат:Антисионизм тұлғалары
Санат:Халықаралық мұсылман ғалымдары одағы мүшелері
Дмитрий Александрович Фофонов

**Дмитрий Александрович Фофонов** — қазақстан құрама командасы мен кәсіби Астана велокомандасының велоспортшысы. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан велошабандоздары
Андрей Григорьевич Кашечкин

**Андрей Григорьевич Кашечкин** — Қазақстан ұлттық құрама командасы мен кәсіби Астана велокомандасының велоспортшысы. Тур де Франс, Джиро де Италия сияқты көпкүндік жарыстардың қатысушысы. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан велошабандоздары
Рамадан (ру)

**Рамадан** — Кіші жүздің Жетіру бірлестігіне кіреді. Осы рудан қазақтың ертегілеріндегі кейіпкер Алдар Көсе және атақты ойшыл Жиренше шешен шыққан.

## Шығу тегі
Бек Арыс → Ордаш → Мөңке би → Сармырза → Қоғам → Алшын батыр → Арғымақ, Алау батыр(шын аты Тұлпар);                       
Арғымақ → Телеу мырза, Рамадан, Сәдір, Нәдір;
Алау батыр → Қыдуар тентек, Құдаһияр, Сәду(Жағалбайлы);

Ерте кезеңдегі Рамадан руы туралы біздің қолымызда тарихи дерек жоқ. Ол туралы алғаш рет Кіші жүз руларының 1748 жылы А. Тевкелев жасаған тізімінде айтылады. Содан соң ол А. Левшиннің деректері мен басқа да материалдарда кездеседі. Жорамалдау тұрғысынан болса да туыстық байланыстарды, демек, ішінара рудың шығу тегі мәселесін де анықтауға мүмкіндік беретін бірденбір нәрсе таңба мен ұран болып табылады. Рамадан руының таңбасы ( )(Гродеков пен Тынышбаев бойынша), ұраны «Дулат». Бұл таңбаны қарау бізді Ұлы жүзге әкеледі, онда дулат және албан тайпаларының кейбір руларындағы таңба Рамадан руының таңбасымен өте ұқсас. Оның үстіне Рамадан руы ұранының Дулат аталуы да дулаттардың немесе оларға туыс албандардың әлдебір бөлігі бөлініп, қазіргі Қазақстанның батысына барған да, содан соң Кіші жүздің құрамына дербес ру ретінде кірген, сөйтіп өз атабабаларының таңбасын, ұран ретінде Дулат атын сақтап қалған болуы мүмкін деген жорамал болуы ықтимал және мұның бірліжарым жағдай емес екенін Кіші жүздің басқа бір өте ірі руы Табын руының құрылу тарихы растайды.
## Тұлғалар
# Жиренше шешен
# Алдаркөсе

Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Әл-Қуртуби

**Әбу Абдоллаһ Мұхаммад ибн Ахмад ибн Әбу Бәкір әл-Ансари әл-Қуртуби** () белгілі Ислам Құран тәпсір мұфассирі, ғұлама-ғалым, мұхаддис және факиһ.

## Биографиясы

## Тағы қараңыз

*Ғұлама
*Ғалымдар

## Сілттемелер


## Сыртқы сілттемелер
*  Selections from the Introduction of Tafsir Al Qurtubî 
*  Fatwâ of Al Qurtubî about the Ayat Mutashabihat
*  The Secret of Adhan by Imâm Al Qurtubî

Санат:1214 жылы туғандар
Санат:Кордовада (Испания) туғандар
Санат:1273 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мысырда қайтыс болғандар
Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:Мәлікшілдер
Санат:Ашғаришілдер
Санат:Хадистанушылар
Санат:Құран тәпсіршілері
Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды

**Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды** ()&nbsp;— кейбір мемлекеттерде өзін-өзі басқару субъектісін сейкестендіру үшін қолданылатын сандық код (Германия, Австрия, Швейцария).

Сондай-ақ аймақтарды сәйкестендіру үшін басқа да жүйелер бар (пошта индексі, NUTS).

## Германияда
Германияда идентификациялық кодтар негізінде статистикалау мақсатында қолданылады. Оларды үйлестіру жұмысымен федералды жерлердің статистика мекемелері айналысады.

### Құрылымы
Германияда идентификациялық код 8 саннан тұрады. Алдыңғы **2 сан** — жерін, ал **үшіншісі**&nbsp;— әкімшілік округін білдіреді. Әкімшілік округтері жоқ жерлердің 3-ші саны 0 болады (бұл институтты жақында жапқан Рейнланд-Пфальц, Саксония-Анхальт және Төменгі Саксония жерлерінен басқа). **4-ші және 5-ші** сандар сәйкесінше округі мен қаласын, ал **6-шы, 7-ші, 8-ші** сандар&nbsp;— жергілікті өзін-өзі басқару субъектісін білдіреді.

#### Үлгілер
**<font style="color:red">08</font> <font style="color:blue">1</font> <font style="color:green">11</font> <font style="color:purple">000</font>**&nbsp;— Штутгарт
* **<font style="color:red">08</font>**&nbsp;— Баден-Вюртемберг жері
* **<font style="color:blue">1</font>**&nbsp;—  Штутгарт әкімшілік окугі
* **<font style="color:green">11</font>**&nbsp;— Штутгарт жер басқармасының қаласы
* **<font style="color:purple">000</font>**&nbsp;— (жер басқармасының қаласы ретінде Штутгарттің кейінгі бөліністері жоқ)

**<font style="color:red">05</font> <font style="color:blue">1</font> <font style="color:green">58</font> <font style="color:purple">004</font>**&nbsp;— Эркрат
* **<font style="color:red">05</font>**&nbsp;— Солтүстік Рейн-Вестфалия жері
* **<font style="color:blue">1</font>**&nbsp;— Дюссельдорф әкімшілік окугі
* **<font style="color:green">58</font>**&nbsp;— Меттманн окугі
* **<font style="color:purple">004</font>**&nbsp;— Эркрат қаласы

### Федералды жерлер
Федералды жерлер солтүстіктен оңтүстікке қарай орналасуына байланысты нөмірленген (1—9), хронологиялық ретте Германия федералды республикасына қосылады (10) және қалғандары әліпби бойынша (11—16).

* 01: Шлезвиг-Гольштейн
* 02: Гамбург
* 03: Төменгі Саксония
* 04: Бремен
* 05: Солтүстік Рейн-Вестфалия
* 06: Гессен
* 07: Рейнланд-Пфальц
* 08: Баден-Вюртемберг
* 09: Бавария
* 10: Саар
* 11: Берлин
* 12: Бранденбург
* 13: Мекленбург-Алдыңғы Померания
* 14: Саксония
* 15: Саксония-Анхальт
* 16: Тюрингия

### Сілтеме
* Германия статистика мекемесі

## Тағы қараңыз
* ОКАТО коды

Санат:Геокодтар
Әл-Барбаһари

**әл-Хасан ибн Әли әл-Бәрбаһаари** Ислам ғалымы

## Тағы қараңыз
*Ислам ғалымдары

## Сілттемелер

Санат:867 жылы туғандар
Санат:Бағдатта туғандар
Санат:940 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бағдадта қайтыс болғандар
Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:Ханбалилер
Санат:Ислам құқықтанушылары
Қазақтарға — жаңарған Ресейдің ерікті азаматтарына (мәлімдеме)

**«Қазақтарға - Жаңарған Ресейдің ерікті азаматтарына»** — Ақпан төңкерісі жеңіске жеткеннен кейін жазылған үндеу-мәлімдеме. Оған Ә.Бөкейхан, М.Дулатов, М.Есболов, Н.Төреқұлов, Т.Жаманмұрынов, т.б. 15 зиялы қауым өкілі қол қойған. Үндеу ұлттық-демократиялық қозғалыс басшыларының саяси бағдарламасы сипатында болды. Қол қоюшылар ақпан төңкерісі жеңіске жеткен кезде Ә.Бөкейханмен біргe Белоруссияның Минск қаласында болған еді. Олар бұл жаққа Батыс майданның тыл жұмыстарына алынған (1916 жылғы 25 маусымдағы патша жарлығына сәйкес) қазақ жігіттерінің жағдайын білу және оларға көмек көрсету үшін барған болатын. Ол Қазақ газетінің 1917 жылы 233-санында жарияланды, орыс тіліне аударылған нұсқасы сол жылғы «Бюллетень Семипалатинского областного исполнительного комитета» басылымының 17-наурыздағы санында жарық көрді. Үндеу 25 адрес бойынша, атап айтқанда М.Тынышбаевқа (Шымкент), А.Тұрлыбаевқа (Омбы), Ә.Сәтбаевқа (Павлодар), Р.Мәрсеков пен Т.Ибрагимовқа (Семей), С.Жылқыайдаровқа (Атбасар), Қ.Қожықовқа (Әндіжан), Х.Досмұхамедовке (Ойыл), Т.Шонановқа (Ырғыз), Б.Қаралдин мен О.Алмасовқа (Торғай), т.б. жіберілді. Үндеу авторлары 1917 жылғы Ақпан революциясының жеңісін барлық Ресей халықтары үшін «бостандық пен теңдіктің күні туғаны» деп бағалап, қазақтарды «жаңа қоғам, жаңа үкіметті қолдау үшін ұйымдасуға» шақырды. Сонымен қатар, үндеуде қазақтар Құрылтай жиналысы сайлауына дайындалып, оған лайықты кандидаттарды белгілеу қажеттігі айтылды. Осыған орай үндеу авторлары отандастарын «қазақшыл айтыстар мен отбасының ұрыс-керісін тастауға» шақырып, халықтың «ұраны - бірлік пен әділеттік» болуы керектігін баса көрсетті. Үндеуде ерекше мән берілген мәселе жерге байланысты болды. «Жер мәселесін тез арада талқылаңыздар» - делінді үндеуде ... жерді одан мал шаруашылығы мен егіншілік арқылы табыс алатындарға беру (қажет)...». Үндеу авторларының алдағы атқарар негізгі үш басты мақсат-міндеттерді анықтағандығын аң- ғаруға болады: 1) Саяси әрекетте бірінші орында жалпы-ресейлік мәселелер, әсіресе өкімет туралы және мемлекеттік құрылыс мәселелері тұру керек («жаңа үкіметті қолдау» және «демократиялық республика» ұранын жүзеге асыру); 2) Көшпелі және отырықшы халықтардың мүдделерін есепке ала отырып, аграрлық мәселелердің жиынын кешіктірмей саяси күрестің күн тәртібіне қою; 3) Құрылтай жиналысына тиянақты дайындықтар жүргізу, бұрынғы жасқаншақтық пен бас изеушіліктен құтылу жолында халықтың бірлігін нығайту қажеттігі (бұрынғы айтыс-керістерді ұмыту, «Құдайдан басқадан қорықпау»). Үндеу авторларының біразы көп кешікпей Петроградта өткен жалпыресейлік мұсылмандар мәжілісіне қатынасты. Оған қатысқан Қазақстан делегациясының басым көпшілігі Ақпан төңкерісінен кейінгі қалыптасқан жағдайды халыққа түсіндіру үшін елге қайтты. Бөкейхан Уақытша үкіметтің Торғай облыстық комиссары лауазымына тағайындалды.

## Дереккөздер
Қазыбек Шорманұлы

**Қазыбек Шорманұлы** (1864, Жетісу облысы, Жаркент уезі, Байынқол болысы - 8.8.1916, Қырғызстан, Қарақол қаласы) — Қарқара көтерілісі басшыларының бірі. 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Қазыбек еңсегей бойлы, қарулы, ел жұртқа әділдігімен белгілі, сыйлы кісі болған. Әкесі Шорман, атасы Есенғұл да белгілі адамдар. 1916 жылы шілде айының бас кезінде Қарқара - Кеген - Нарынқол өңірлерін мекендеген елдерді Ж.Мәмбетов, Ү.Саурықов, Ә.Сұлтанбеков, Т.Жансеркеев, К.Қаңтаров сынды беделді адамдармен бірге «маусым жарлығына» қарсы шығуға үндеді. Ол Ереуілтөбеде болған көп адам қатынасқан мәжілісте патша жарлығын орындауға үзілді-кесілді қарсы шықты. Осы жиыннан кейін Қарқара көтерілісі басталды. Көп кешікпей патша жазалаушылары Ереуілтөбеде болғандарды түгелімен тұтқындап, Қарақол (Пржевальск) қаласының түрмесіне жапты. 8 тамыз күні ішінде Қазыбек бар бір топ көтеріліс басшыларымен бірге атылды. Қазыбектің үш әйелінен 4 қыз, 6 ұл болған.

## Дереккөздер


Санат:Қарқара көтерілісі
Жүнісбай Қайыпов

**Жүнісбай Қайыпов** (1917, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Қазақстан ауылы - 1944, Ресей, Новгород облысы, Батецкое селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, зеңбірекші. Ұлы жүздің Қара Қаңлы руынан шыққан.

Қазақ баласы 1941 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, Бас командование резервіндегі 54-жеңіл артиллерия полкінің құрамында Ленинград қаласын қорғау, Новгород қаласын азат ету ұрыстарына қатысқан. Танкіге қарсы оқ ататын зеңбірек командирі Қайыпов ұрыс кезінде бірнеше рет ерлік көрсетті. Ленинград түбіндегі Копцы ауылы үшін болған шайқаста ол жаудың 2 дзотын талқандады. 1944 жылдың 17 қаңтарында Моторово елді мекені үшін болған ұрыста Қайыпов жау артиллериясын жойып жіберді. Бір күннен соң Кеңес әскерінің бөлімдері Новгород қаласына бет алды. Жолды артиллериямен тазарта отырып, құрамында Қайыпов бар Кеңес әскері қалаға алғашқылардың бірі болып кірді. Қайыпов қаңтардың 14-інен 20-сына дейін жаудың 4 дзотын, бірнеше минометі мен 2 пулеметін және бір топ әскерін жойды. Осы ұрыстарда көрсеткен батырлығы мен ерлігі үшін Қайыповқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (1.7.1944). Ленинград қаласы үшін болған ұрыста ол 3-дәрежелі Даңк орденімен марапатталды. 1944 жылдың ақпанында Қайыпов қаза тапты. Новгород облысы Батецкое селосындағы көше, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Қазақстан атындағы мектеп және бір көше Қайыповтың есімімен аталады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Махмет Қайырбаев

**Махмет Қайырбаев** (1.1. 1925, Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай ауданы Семиярка селосы, - 1996, Павлодар қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, артиллерия командирі.

Найман тайпасының Бура руынан шыққан. Қазақ баласы мектептен кейін Павлодар педагогикалық училищесін бітірді. Соғыс басталғанға дейін Семиярка селосындағы мектепте мұғалім болды. Кеңес әскері қатарына 1942 жылы тамызда шақырылып, артиллерия училищесіне жіберілді. Ұлы Отан соғысына 1943 жылдан бастап қатысты. 17-танкіге қарсы ататын артиллериялық жеке бригаданың құрамында болған. Қайырбаев 18 жасында Александр Невский орденінің иегері атанды. 1944 жылдың 19 тамызында Литвадағы Шяуляй қаласының батыс жағында болған ұрыста жау әскері танкімен шабуылға шығып, Кеңес әскері қорғанысын бұза жарып, Шяуляй қаласына кіруге ұмтылды. Қайырбаев өзінің 15 жауынгерімен қоршауда қалып, шайқасып жатқан полк батареяларының біріне көмекке келді. Қайырбаевтың басшылығымен  жауынгерлер жаудың 7 шабуылына тойтарыс беріп, бір батальон әскерін жойды. Кескілескен осы шайқаста ержүрек Қайырбаев бастаған жауынгерлер Шяуляй қаласына өтер жолды жапты. Қайырбаевқа көрсеткен ерлігі мен тапқырлығы үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Соғыстан кейін ол Павлодар облысында партия қызметінде болды. Тың жерлерді игерудегі еңбегі үшін екі рет Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Қалдыбай Қангелдіұлы

**Қалдыбай Қангелдіұлы** (XVII ғ) - батыр, қоғам қайраткері. Қазақ Ордасын жоңғар басқыншылығынан қорғауда көзге түскен. 1681- 84 жылы Сайрам маңындағы соғыстарда ерлік көрсеткен. Қазіргі Өзбекстан жерінде ел билеп, «қарадан шыққан хан» атанған. Пұсырманұлы Қарабас, Жарас батырлардың, Шекті Мөңке бидің ұстазы. Түркістан қаласында бір көше Қалдыбай Қангелдіұлы есімімен аталады. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қалибек Рақымбекұлы

**Қалибек Рақымбекұлы (Райымбекұлы)** (1908, ҚХР, Жайыр тауы - 16.11.1985, Салихлы, Түркия) — Шыңжаң қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысы басшыларының бірі. 

Керей тайпасының Жәнтекей руынан  
1933 жылы Қызыл өзен деген жерде қазақ ұлтшылдарының құпия ұйымын құрұға қатысқан. Осы саяси қызметі үшін 1 млн. Қытай ақшасы көлемінде үкіметке айып төлеп, кейін 18 ай түрмеге жабылды. 1940-46 жылы Манас аймағына келіп, халықты көтеріліске шақырды, өз жасағымен Қытай әскерлеріне шабуыл жасап, Сауан ауданын азат етті де 1946 жылы сол ауданның әкімі болып тағайындалды. Сол жылы Шығыс Түркістан үкіметі «Халық қаһарманы» атағын берді. Шығыс Түркістан коммунистердің қуыршақ үкіметі екендігіне көзі жеткен Қалибек оған бағынудан бас тартып, 1947 жылы Сауан халқын бастап, Еренқабырға тауына көшті. Қазан айында үкімет әскерлерінен қорғану үшін 600 адамдық жасақ құрды. 
Үрімшідегі қаржы министрі Жанымхан арқылы Чан Кайчи үкіметімен тіл табысып, 8-қазақ атты әскер полкін ұйымдастырды. Бірақ Кеңес Одағының көмегіне сүйенген Шығыс Түркістан үкіметі әскерлеріне төтеп бере алмай, Наншан тауына шегінді. Осы жерде ұйғырлармен, дүнген генералымен, Үрімшідегі АҚШ консулы Пакстонмен және Алтайдағы Оспан батырмен байланыс орнатты. 1951 жылы 1 ақпанда Қытай коммунистерінің тұтқиыл шабуылынан шегінген ол 200 отбасыны бастап Такламакан шөлін кесіп өтіп, Тибет пен Гималай арқылы 1952 жылдың аяғында Үндістанның Кашмир аймағына келді. Осындағы АҚШ елшілігі арқылы БҰҰ-мен байланыс орнатып, Түркияға баруға рұқсат алған соң, 200 түтіннен қалған 124 адамды 1954 жылы 29 шілдеде Стамбул қаласына бастап келді.

## Дереккөздер


## Әдебиеттер

* Мендикулова Г. М., Исторические судьбы казахской диаспоры. Происхождение и развитие, А.г 1997.

Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Шәуешекте туғандар
Санат:Салихлыда қайтыс болғандар
Қалқан-Щит (газет)

**«Қалқан-Щит»** - газет, Қазақстан Республикасының ішкі әскерлерініц әскери апталығы. 1961 жылы қыркүйектен шыға бастады. Бұрынғы атаулары — «На боевом посту» және «Дзержинец». Ұзақ уақыт бойы жабық басылым болды, «Бөлімнен шығарылмасын» деген белгі қойылып отырды. Қазақ және орыс тілдерінде шығады. Газеттің құрылымында әскери қызмет және әзірлік, әлеуметтік - тұрмыстық мәселелер, хат-хабар және бұқаралық жұмыс бөлімдері бар. ҚР ІІМ ІӘ тыныс-тіршілігін жазады. Әуелі Алматы қаласында шыққан, қазір Астана қаласында шығуын жалғастырып жатқан ашық басылым. Апталық газет редакциясы қосалқы «Бүркіт» журналын шығарып тұрады. Газетке 1992 жылдардан полковник В.Ю.Фрайденберг, полковник С.Қ.Көшімбаев басшылық етті. Қазір редакторы подполковник С.Жұбатов.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Қалмақ қырылған

**Қалмақ қырылған, Қалмаққырған** — Қазақстанның әр түкпірінде кездесетін жер атаулары. 

* Жоңғар-қазақ соғыстарында қазақтардың ойрат тайпаларының әскерлеріне қарсы соққы беріп, жау қолы жеңілген жерлер осылай аталған ( Жоңғар шапқыншылығы ). 1727 жылы Әбілқайыр хан бастаған біріккен қазақ қолы Ұлытау өңірінде жоңғарларға тойтарыс беріп, ірі жеңіске жеткен майдан даласы Қалмаққырған деп аталса (Бұланты-Білеуті шайқасы), 1756 жылы Олжабай батыр бастаған Баянауыл мен Ертіс аралығындағы Серектас тауында өткен қазақ-жоңғар шайқасындағы жеңіс белгісі ретінде Серектас атауы Қалмаққырған деп өзгертілген. 

* **[[Қалмаққырылған]]** — Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы Қалмаққырған өзені, Павлодар облысы Май ауданындағы, Ақтөбе облысы Темір ауданындағы Қалмаққырған аталатын ауылдар қазақ жерінің тәуелсіздігі үшін күрестің куәсі болған тарихи мекендер.
Қалмақ-ноғай қатынастары

**Қалмақ-ноғай қатынастары** - 17 ғасырда Үлкен Ноғай ордасының күйреуіне алып келген соғыстар. Ноғайлар мен қалмақтар арасындағы алғашқы әскери қақтығыстар 1607 жылы көктемде Жем өзенінің бойында басталды.1610 жылдан бастап Арал теңізінің маңайы тұрақты қақтығыс орнына айналды. 1613-19 жылы 2 рет ноғайларға күйрете соққы берген қалмақтар олардың әлсіз екеніне көздері жетті. Барлаушылар 1618 жылы Солтүстік Каспий жағалауларында ешкім мекендемейтін бос жер бар екендігін анықтады. Ноғайлар қарсылық көрсету үшін Ресеймен және Бұхар хандығымен одақтасуға тырысты. Бірақ бұл әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Ноғайлар арасында бірлік болмады. Шейх-Мамайдың ұрпақтары (алты ұлы) қалмақтардың одақтасы болып шықты. Ноғайлар Еділге қарай шегіне бастады. Босаған жерлерге (қазіргі Батыс Қазақстан аумағы) қалмақтар жаппай көшіп келе бастады. Жайық пен Жем аралығына толық орнығып алған олар 1628 жылы Үлкен Ноғай Ордасына күйрете соққы берді. Қанай бидің қалмақтармен келісімге келуге тырысуы еш нәтиже бермеді. 1632 жылы Еділ жағасына қалмақ билеушісінің ордасы тігілгеннен кейін, 1633-34 жылы ноғайлар Еділден Солтүстік Кавказ бен Қырымға жаппай көшті. Тек қалмақтарға бағынышты кейбір рулар ғана қалып қойды. Үлкен Ноғай Ордасы толық күйреп, халқы Қара таудың жағалауына қоныс аударды. Үлкен Ноғай Ордасының күйреуімен түркі халықтарының тұтастығы бұзылды. Қазақ хандығының батысында оның жаңа жауы ретінде Қалмақ хандығы пайда болды. Бұл кезең туралы қазақ халқында «Ел айрылған» деген күй сақталып қалған. 
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қалмақтардың Еділге көшуі

**Қалмақтардың Еділге көшуі** - 17 ғасырдың бірінші жартысында болған тарихи оқиға. Бітпейтін соғыстар мен жайылым жерлер үшін өзара тартыс нәтижесінде ойраттар 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың бас кезінде екі топқа бөлінді. Билік үшін тартыста жеңіліске ұшыраған Торғауыт тайпасының көсемі Хоө-Өрлөг өз қол астындағыларды ертіп, 1607 - 08 жылы Тарбағатайдағы қонысынан Солтүстік-батысқа қарай Ертіс өзенінің бойымен Сібірге көшті. 17 ғасырдың 20-жылдарында олардың жағдайы нашарлап кетті. Қалмақтар тағы да әрі қарай Есіл және Тобыл өзендеріне, Ресей қол астындағы Тобыл, Түмен қалалары төңірегіне қоныс аударды. Бұл жерде олар жергілікті халықтармен және орыс әскерлерімен қарулы қақтығыстарға барды. Сөйтіп қалмақтар Сібірде орнығып қала алмай, жаңа қоныс іздеуге мәжбүр болды. Олар Башқұртстан шекарасынан өтіп Жайық, Сақмар, Елек, Ор, Қиыл, Тоғызақ, т.б. өзендердің бойына қарай ауды, бірақ ол жерлерде башқұрттардың табанды қарсылығына тап болды. Қол астындағы башқұрттарды қолдай отырып, орыс үкіметі қалмақ тайпаларынан кейін шегінуді талап етті. Сібірде орыс бекіністері, шығыста - халха маңғолдары, оңтүстікте - қазақтар қыспаққа алғаннан кейін, қалмақтар оңтүстік-батыс бағытта жылжиды. Олар Жем өзеніне жетіп, онан әрі Еділ - Жайық арасына қоныс аударды. Бұл жерді мекендеген ноғайлар өзара тартыстардың салдарынан қалмақтарға төтеп бере алмады. Сөйтіп Хоө-Өрлөг бастаған топ қалған ойраттардан біржолата бөлініп, Еділ - Жайық арасына көшіп барды. 1628 жылы ол Жайықтан өтіп, Үлкен Ноғай ордасына басып кірді. 40 мың ноғай оған бағынуға мәжбүр болды. 1632 жылы қалмақ ордасы Еділде тігілді де, 1633-34 жылы ноғайлар жаппай көше бастады ( Қалмақ - ноғай қатынастары). 1630-40 жылы қалмақтар Еділ-Жайық, Жем, Елек, Ырғыз, Үлкен және Кіші өзен, Самар өзендерінің бойларында тұрақтап қалды. Осы жерде 17 ғасырдың 60-жылдары Ресей боданындағы қалмақ хандығы құрылды.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қанай би

**Қанай би** (туған-өлген жылы белгісіз) - би, Қоқан хандығына барған елші. Қанай бидің шыққан тегі, өскен ортасы туралы деректер сақталмаған. 1858 жылы Ордабасы тауында Мұсабек батыр Қоқанның құсбегі Мырза бидің басын алғаннан кейін, жаппай толқулар болып Қоқан билеушілерінің езгісіне қарсы шыққан қазақ, қырғыздар көтерілісі бүкіл Оңтүстік Қазақстанға тарап, көтерілісшілер Созақ, Мерке бекіністері мен Шолаққорғанды басып алды. Халық қозғалысының өршуі қантөгісті көбейтеді деп қауіптенген қазақ ақсүйектері 1858 жылы шілдеде Қоқан ханы Хұдиярға Қанай,**Көктіңұлы Сапақ датқа** бастаған бір топ қазақ биін келіссөз жүргізуге елші етіп жіберген. Қазақ елшілері Қоқан ханымен келісімге келіп, бірқатар жеңілдіктер алды. Ташкент басқарушысы Мырзахметтің орнына ханның інісі Мұрат аталық тағайындалды.
	
Қанай би-дің шыққан тегі Қоңырат тайпасы Байлар-жандар руынан. Қанай би Сыр өңірінде туып өсіп ел билеген. Кейін датқалық дәрежеге жетіп, Көктіңұлы Сапақ датқамен бірге Қоңырат тайпасының алты ата Көктіңұлына билік айтады. Қанай биге арнап замандастары атақты ақындар Майлықожа мен Мәделіқожалар жыр-дастандар жазған. Қанай бидің ұлы Тұрлыбек болыс болған. Мұсабек батыр, Сапақ датқаның ұлы Иманберділер мен бірге Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізді.

## Дереккөздер


 
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Елшілер
Төлеген Тілекұлы Жүкеев

**Төлеген Тілекұлы Жүкеев** (19 сәуір 1949 жыл, Доссор ауылы, Мақат ауданы, Атырау облысы) - мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Төлеген Жүкеев 19 сәуір күні 1949 жылы Доссор ауылында дүниеге келген.

1972 Әзірбайжан астанасы Бакудегі М.Әзізбеков атындағы мұнай және химия институтын тәмамдаған.

*1972-1975 жылдары Атырау облысындағы бірқатар мұнай кәсіпорындарын жұмыс істеген.
*1975 жылдан бастап Маңғыстау облысындағы түрлі партиялық қызметтерде болған.
*1988-1990 Коммунисттік партияның ОК-ның экономикалық бөлімінде жұмыс істеген.
*1991 жылдан бастап Жаңа экономикалық құрылымдарды қолдау және монополияларға шектеу қою комитетітің төрағасының бірінші орынбасары.
*1992-1993 жылдары ҚР-дың мемлекеттік кеңесшісі, Қауіпсіздік кеңесінің төрағасының орынбасары.
*1994 ҚР Премьер-Министрдің орынбасары, Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы.
*1995-2000 жылдары Оңтүстік Кореядағы ҚР-дың Төтенше және Өкілетті Елшісі.
*2000-2005 жылдары Иран ислам республикасындағы ҚР-дың Төтенше және Өкілетті Елшісі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстанның Оңтүстік Кореядағы елшілері
Санат:Қазақстан дипломаттары
Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин

**Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин** (27 наурыз 1952 жыл, Георгиевка (қазіргі Қалбатау) ауылы, Жарма ауданы, ШҚО) — Қазақстанның 2-ші премьер-министрі, оппозиционер, Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің 12 шақырылымының депутаты. 1997 жылы денсаулығымен байланысты отставкаға кетті. Көпшілік оның осы шешімін Қазақстандағы авторитаризмге қарсылық әрекеті ретінде қабылдады. Ол президент Назарбаевты авторитаризм, непотизм және адам құқықтарының бұзылуына немқұрайлылық танытты деп айыптады.

## Өмірбаяны
27 наурыз 1952 жылы ШҚО-ның Жарма ауданының Георгиевка ауылында, білім беру саласының қызметкерлерінің отбасында өмірге келді. Уақ тайпасы Шоға руы Қойбағыс бөліміне шыққан.

Н. К. Крупская атындағы Семей педагогикалық институтын бітірген. Екі жыл Кеңес Армиясында, Семей облысы бойынша МҚК басқармасында қызмет етті (1974-1978). 1989 жылы Алматы халық шаруашылығы институтын «экономист» мамандығы бойынша бітірген. 1987-1989 жылдары КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті Ф. Е. Дзержинский атындағы Жоғары мектебінің басшылық құрамын дайындау курстарының тыңдаушысы болды. Еңбек жолын бетоншы қызметінен бастаған. Орта мектептің мұғалімі және меңгерушісі болды.

* 1979-1984 — Семей қаласының Калинин аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, меңгерушісінің орынбасары, бөлім меңгерушісі;
* 1985-1987 — Семей қаласының Киров аудандық атқару комитетінің төрағасы.
* 1987-1989 — Мәскеу қаласындағы «Созидатель» кооперативінің өкілі.
* 1989-1992 — құрылыс-декоративтік қаптау тасын өнеркәсіптік өңдеу жөніндегі Семей комбинатының директоры.
* 1990 — «Томан» АҚ Бас директоры.
* 1990-1992 — «Семей» ҚӨТ бас директоры.
* 1991-1993 — Семей облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, облыстық әкімшілік басшысы.
* 1993 желтоқсаннан 1994 қазанға дейін — ҚР премьер-министрінің бірінші орынбасары.
* 1994 қазанынан 1997 қазанына дейін — ҚР премьер-министрі
* 1998 наурыз-қазан аралығында — ҚР президентінің штаттан тыс кеңесшісі.

Сондай-ақ, ҚР президенті жанындағы Кәсіпкерлер кеңесінің төрағасы және Қазақстанның өнеркәсіпшілері мен кәсіпкерлері одағының президенті лауазымдарын атқарған.

1998 жылы ҚР президенттігіне кандидат болды. Қазақстанның Республикалық Халық партиясының төрағасы, кейін Біріккен демократиялық партияның саяси кеңесінің мүшесі болды.

1999 жылы Қазақстаннан көшіп кетті.

## Отбасы
Жұбайы — Қажыгелдина (Быкова) Наталья Николаевна. Балалары: қызы Диана, ұлы Мағжан. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан премьер-министрлері
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан саясаткерлері
24KZ

**«24KZ»** — Қазақстандағы тәулік бойы жұмыс істейтін тұңғыш ақпараттық арна. 2012 жылы 1 қыркүйекте іске қосылды. 2016 жылы 1 қыркүйекте «Хабар 24» деген жаңа атаумен эфирге шығып, 2023 жылы 11 желтоқсанда атауы «24KZ» болып өзгертілді.

«24 KZ» телеарнасының эфирінде 100% отандық өндірушілердің жобасы көрсетіледі, оның ішінде ақпараттық-танымдық және сараптамалық бағдарламалар басым. Телеарна аудиториясын 25 жастан асқан көрермендер құрайды. «Хабар» агенттігі «24 KZ» арнасымен бірге Euronews Network-тің серіктесі болып табылады.

## Бағдарламалар
* "24 KZ таңы" ("Утро 24 KZ") таңғы ақпараттық шоуы
* Жаңалықтар (Новости)
* "Prime Time" кешкі ақпараттық-сараптамалық бағдарламасы
* Әлем (Мир)
* Заң мен тәртіп (Закон и порядок)
* Білген абзал (Право знать)
* Мәжіліс live
* Сенат сөзі (Время сената)
* Stop жемқорлық (Stop коррупция)
* Медицина KZ
* Sport time 
* Спорт
* Заң бойынша (По закону)
* Маңызды маман (Главный герой)
* Qazaqstan halqyna
* Сұхбат (Интервью)
* Экономика 
* Digital мектеп (Digital школа)
* Кезекші бөлім (Дежурная часть)
* Дархан дала (Большая страна)
* Арнайы жоба (Спецпроект)
* Invest time
* Қызмет етемін! (Честь имею!)
* Fact Check
* Жол KZ (Дороги KZ)
* Президентский резерв 
* Өнер
* Іс жүзінде (Акценты)
* President 
* Шартарап (Контур мира)
* Бұл - нарық
* Первая цифра 
* Күн тәртібі (Дневная смена)
* Білген - анық
* Бетпе-бет

## Тілшілер желісі
* Аймақтық тілшілер қосыны: Ақтау, Ақтөбе, Атырау, Жезқазған, Қарағанды, Көкшетау, Қонаев, Қостанай, Қызылорда, Павлодар, Петропавл, Семей, Талдықорған, Тараз, Орал, Өскемен, Шымкент, Түркістан.
* Халықаралық тілшілер қосыны: АҚШ, Бельгия, Германия, Түркия, Ресей, Қытай, Оңтүстік Корея, Өзбекстан, Франция.

## Басшылары
# Александр Аксютиц (2012—2015)
# Арман Сейітмамыт (2015—2018)
# Ольга Горелик (2018—2019)
# Алёна Горбачёва (2019—2022)
# Айгүл Әділова (2022—2023)
# Жасын Біркенов (2023—2025)
# Мақсат Үргенішбаев (2025—)

## Логотиптері

24kz лого.png|2012 жылғы 1 қыркүйектен 2016 жылғы 31 тамызға дейінгі логотипі 
Хабар24 лого.png|2016 жылғы 1 қыркүйектен 2022 жылғы 13 наурызға дейінгі логотипі 
Хабар24 жаңа лого.png|2022 жылғы 14 наурыздан 2023 жылғы 10 желтоқсанға дейінгі логотипі 
24KZ logo.svg|2023 жылғы 11 желтоқсандағы жаңа логотипі 


## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Санат:Қазақстан мемлекеттік телеарналары
Көкшетау облысы

**Көкшетау облысы** — Қазақ КСР-нің (1944-1991) және Қазақстан Республикасының (1991—1997) әкімшілік бірлігі. Әкімшілік орталығы - Көкшетау қаласы.

## Географиясы
**Көкшетау облысы** Қазақстанның солтүстігіндегі Батыс Сібір жазығы мен Солтүстік Қазақ жазығының шекарасында орналасқан еді. Аумағы — 78,1 мың км². Солтүстік-шығысында РКФСР-дің Омбы облысымен шектескен.

## Тарихы
thumb|300px|Қазақ КСР-нің әкімшілік бөлінуі. 1959 жыл
Көкшетау облысы Қазақ КСР-нің құрамында 1944 жылдың 16 наурызында құрылды. Оның құрамына Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау, Келлер, Көкшетау, Қызылту, Красноармейск, Чкалов және Ақмола облысының Арықбалық, Зеренді, Рузаев, Щучье аудандары берілді.

1955 жылы 22 қазанда Қазан, Чистопол және Ленинград аудандары құрылды.

1963 жылы 2 қаңтарда Көкшетау облысында жаңа әкімшілік бөлініс енгізіліп, 8 ауылдық аудан құрылды: Володар, Қызылту, Көкшетау, Красноармейск, Ленинград, Рузаев, Чистопол, Щучье және Еңбекшілдер.

1964 жылы 31 желтоқсанда Чкалов ауданы қалпына келтірілді.

1967 жылы 2 қаңтарда Арықбалық және Зеренді аудандары қалпына келтірілді.

1969 жылы 28 мамырда Келлер және Куйбышев аудандары құрылды.

1970 жылы 4 желтоқсанда Уәлиханов ауданы құрылды.

1973 жылы 23 желтоқсанда Ленин ауданы құрылды.

1988 жылы 9 шілдеде Ленин ауданы таратылып, 1990 жылы 13 қыркүйекте қалпына келтірілді.

1991 жылы 16 желтоқсаннан бері Қазақстан Республикасының құрамында.

1993 жылы 4 мамырда Володар ауданы Айыртау ауданы болып өзгертілді.

1997 жылы 2 мамырда Арықбалық, Уәлиханов, Келлер, Көкшетау, Ленинград, Рузаев, Чистопол және Чкалов аудандары таратылды. Қызылту ауданы — Уәлиханов, Красноармейск ауданы — Тайынша, Куйбышев ауданы — Целинный және Ленин ауданы Ақжар ауданы болып өзгертілді.

1997 жылы 3 мамырда Көкшетау облысы таратылып, Солтүстік Қазақстан облысының құрамына енді. Ал 1999 жылы 8 сәуірде Солтүстік Қазақстан облысының оңтүстігіндегі 3 ауданы (сонымен қатар Көкшетау қаласы) Ақмола облысының құрамына берілді.

## Әкімшілік бөлінуі
1989 жылы **Көкшетау облысы** 15 әкімшілік ауданға және 2 облыстық бағыныстағы қалаға бөлінген:

## Халқы
1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағынының нәтижесі бойынша **Көкшетау облысы** тұрғындарының саны 664&nbsp;282   адамды құрады. Халықтың орташа тығыздығы 1 км²-ге 8,5 адамнан.

### Тұру орындары бойынша
* қалалық - 259&nbsp;788 адам (39,1%)
* ауылдық - 404&nbsp;494 адам (60,9%)

### Жынысы бойынша
* ерлер - 324&nbsp;048 адам (48,8%)
* әйелдер - 340&nbsp;234 адам (51,2%)

### Ұлт бойынша
1970 жылдың халық санағы бойынша:
* орыстар (40%),
* қазақтар (23%), 
* украиндар, немістер, белорустар, татарлар, мордвалар және т.б.

## Әкімдері
Қазақстан КП Көкшетау облыстық комитеті

# Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов (1992–1993)
# Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев (1993)
# Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев (1993–1996)
# Досбол Баянұлы Жаңғалов (1996–1997)

## Дереккөздер


Санат:Қазақ КСР
Санат:Қазақстан тарихи облыстары
Санат:Көкшетау облысы
Степан Филиппович Бурлаченко

**Степан Филиппович Бурлаченко** (16.4.1914, Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігі, Алексеевка селосы - 1988, Семей қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, танкінің механик-жүргізушісі, гвардия кіші сержанты. Мектеп бітірген соң слесарь болып жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1942 жылы шақырылып, Батыс, Сталинград, 1-Беларусь майдандарындағы ұрыстарға қатысты. 47-гвардиялық танк бригадасының (1-Беларусь майданы, 2-гвардиялық танк армиясы, 9-танк корпусы) механик-жүргізушісі Бурлаченко 1945 жылы 16 қаңтарда алдыңғы шепте жүріп, шайқас кезінде қатардан шыққан командирдің орнын басты. Жирардув қаласы (Польша) маңында шабуылдаушы Кеңес әскеріне қарсы жақ артиллериядан ауыр соққы берген кезде, танкінің шынжыр табанымен және оқ атып, оның 6 зеңбірегі мен 4 минометін және бірнеше әскерлерін жойды. Осы ерлігі үшін Бурлаченкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.2.1945). Соғыс аяқталған соң Бурлаченко Семей қаласындағы автобазада жүмыс істеді. Ленин, 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Александр Анфиногенович Бурнашев

**Александр Анфиногенович Бурнашев** (17.12.1914, Шығыс Қазақстан облысы, Алтай қаласы - 18.12.1974, Украина, Қырым Республикасы,Бақшасарай ауданы,Угловое селосы) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, зеңбірек командирі. Мектеп бітіргеннен кейін ұжымшарда, Зырянов кеніш басқармасында жұмыс істеді. 1936 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, Қиыр Шығыста (Хасан көлі маңында) жапондармен шайқасқа қатысқан. Ұлы Отан соғысына 1941 жылы шақырылып, кіші командирлер курсында оқыды. 1942 жылы майданға жіберілді. 457-атқыштар полкінде зеңбірек командирі болған Бурнашев Брянск және 2-Беларусь майдандарындағы ұрыстарға қатысты. 1944 жылдың 29 маусымында Шатково деревнясы (Могилев облысы) маңында Березина өзенінен өтіп, батареяда бірінші болып жаудың қарсы шабуылын тойтарып, 4 зеңбірегін, 5 автокөлігін және көптеген әскері мен офицерлерін жойды. Осы шайқаста Бурнашев ауыр жараланды. Ерлігі үшін Бурнашевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (25.9.1944). Соғыстан кейін Бурнашев туған жеріне оралып, кен байыту фабрикасында жұмыс істеді. Өмірінің соңғы жылдары ол Қырым Республикасы Бақшасарай ауданы Угловое селосында тұрды. Алтай қаласындағы бульварға Бурнашев есімі беріліп, сол көшенің бойындағы бір үйге мемориалдық тақта орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Виктор Васильевич Буторин

**Виктор Васильевич Буторин** (26.9.1898, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы - 7.3.1974, Украина, Киев қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия аға сержанты. 

Орыстың Қызыл армия қатарында 1918-24 жылдары болды. Әскер қатарынан босаған соң тұтынушылар кооперативінде жұмыс істеді. 1941 жылдың қазан айында Кеңес әскері қатарына шақырылды. 1943 жылы майданға жіберіліп, Днепр өзені бойындағы ұрыстарға қатысты. 1943 жылдың 21 қыркүйегінде Украинаның Чернигов облысы Городнянск ауданы Перше Травня селосы маңында болган ұрыста ерекше көзге түсті. Екі рет жараланғанына қарамастан, Перше Травня селосын жаудан толық азат етуге қатысты. 

Осындай ерлігі үшін Буторинге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені және «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (15.1.1944). 

Соғыстан кейін лейтенант Буторин запасқа шықты. Киев қаласында тұрып, жұмыс істеді. 

Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:26 қыркүйекте туғандар
Санат:1898 жылы туғандар
Санат:Семейде туғандар
Санат:7 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Киевте қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО лейтенанттары
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Днепр үшін шайқастың қатысушылары
Санат:Лукьяновск әскери зиратында жерленгендер
Бүркітбай Тұяқбайұлы

**Бүркітбай Тұяқбайұлы** (1906, Қытай, Алтай аймағы - 1944, Алтай, Сарсүмбе) - Шыңжаңдағы Алтай қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысына (1940-44) қатысқан халық батыры. Абақ Керей тайпасының Қарақас руынан шыққан.

Бүркітбай өлкедегі Қытай үстемдігіне қарсы алғаш бас көтерген 40 жігіттің қатарында болды (1940, ақпан). 1943 жылы қыркүйекте көтеріліс басшыларының құпия хатын Төменгі Алтайдағы беделді азаматтарға алып бара жатқан жолда гоминьданшылардың қолына түсіп, кейін ату жазасына кесілді.

Бүркітбайдың туған жерге, еркіндік пен теңдікке арналған «Ой, Fайша» әні Алтай қазақтарының арасында кең таралған.

## Дереккөздер

Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Алтай аймағында туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алтай аймағында қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қытайда атылғандар
Гавриил Дмитриевич Будник

**Гавриил Дмитриевич Будник** (16.12.1924, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы, Георгиевка (Қалбатау) ауылы - 15.08.2001, Ресей, Мәскеу облысы Лобня қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, барлаушы, қатардағы жауынгер.

Соғысқа дейін Алматы облысы Ақсу ауданындағы ұжымшардың трактор бригадасында жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың қыркүйегінде шақырылып, 1943 жылдың наурызынан Орталық майдан 13-армия 8-атқыштар дивизиясы 151-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. Барлаушы Будник 1943 жылы 22 қыркүйекте Днепр өзенінен тез және кенеттен өтуді қамтамасыз етуге іріктеліп алынған жауынгерлердің бірі болды. Ол нөсер жаңбырдың астында бөренеге отырып, оң жағаға өтті. Өзеннен тез өтуге ыңғайлы орын белгілеп, жаудың орналасқан жерін анықтады. Сөйтіп ол бүкіл полктің өзеннен отуіне үлкен жәрдемін тигізді. Осы тапсырманы орындауда көрсеткен ерлігі үшін Будникке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (16. 10.1943). Соғыстан кейін Қазақ КСР-інің ІІМ жұмыс істеді (Ақтөбе қаласы). 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:16 желтоқсанда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Қалбатауда туғандар
Санат:15 тамызда қайтыс болғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеу облысында қайтыс болғандар
Санат:КСРО старшиналары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Днепр үшін шайқасқа қатысушылар
Санат:Мәскеу облысында жерленгендер