open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әділ Бөкейханов

**Әділ Бөкейханов** (1804- 1876) — Бөкей ханның баласы, Жәңгір ханның туған інісі. 1825 жылдан бастап Бөкей ордасында масқар, есентемір, таз руларын басқарды. Хан ордадан тысқары жерге шыққанда басқару ісін уақытша Бөкейхановқа жүктеді. 1845 ж. Жәңгір қайтыс болғанда тақ мирасқоры Сақыпкерейдің 16 жаста болуына орай Орданы басқару жөніндегі Уақытша кеңес құрылып, төрағалығына есауыл боп Бөкейханов тағайындалды. Інісі М.Бөкейханов екеуі Жәңгірдің жас балаларына заң тұрғысынан қамқоршы болып бекітілді. Әкімшілік қызметі үшін Анна ленталы алтын медальмен марапаттадды, әскери майор шенін алды.
## Дереккөздер


Санат:1804 жылы туғандар
Санат:1876 жылы қайтыс болғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Бөкей әулеті
Санат:Төрелер
Өсімдіктердің тыныштығы

**Өсімдіктердің тыныштығы** - зат алмасудың жылдамдығы мен қарқындылығы күрт төменделетін физиологиялық жағдай. Тұқымдардың, пиязшықтың өнуінің, бүршіктердің ашылуының тоқтатылуында көрінеді. Өсімдіктердің тыныштығы іршілік циклінің белгілі бір кезеңінде немесе жылдың белгілі бір маусымында сыртқы қолайсыз жағдайларды өткізуге арналған бейімделушілік. Өсімдіктердің тыныштығының терең және мәжбүр түрлерін ажыратады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Орынбор губерниясының топографиясы

**«Орынбор губерниясының топографиясы»** - орыс тарихшысы, географы әрі экономисі П.И.Рычковтың кітабы. Ол 1887 ж. Орынборда басылып шықты. 

Кітап екі бөлімнен тұрады. 1-бөлімінде Орынбор губерниясы мен Орынбор қаласы сипатталып, оның тарихы баяндалады, сондай-ақ қазақ, түрікмен, хиуалықтар, арал өзбектері, қарақалпақтар, т.б. халықтар жөнінде этнографикалық деректер келтіріледі. 2-бөлімде Орынбор провинциясы, Жайық казак-орыс әскері, Төменгі Жайық шекара аралығы, Ставрополь қалмақтары, Есет және Уфа провинциялары, т.б. жөнінде баяндалған. Сондай-ақ бұл бөлімде Орынбор сызығы бойына орналасқан қамалдар мен алдыңғы шеп орындарының тізімі келтірілген.

## Дереккөздер


Санат:1887 жылы шыққан кітаптар
Санат:Орынбор облысы географиясы
Санат:Орысша кітаптар
Асан Жұмаділдин

**Асан Жұмаділдин** - 1927 жылы 11 мамырла Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданында туған. 2004 жылы 29 наурызда дүниеден өтті. http://old-site.karlib.kz/saryarka/adebiet/zhazushylar.html#zhumadildin 

1950 жылы Қарағанды педагогика институтын бітірген. Біраз жыл халық ағарту саласында қызмет істеген. 1973 жылдан «Жаңарқа» газетінде бөлім меңгерушісі болған. Жаңаарқа ауданында, «Жаңа Арқа» — «Новая степь» газетерінде бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. Шығармалары 1946 жылдан жариялана бастады. Тұңғыш "Келіншек" повестер жинағы 1968 жылы жарық көрген.

## Шығармашылығы
Бірнеше повесть, әңгімелер жинақтары шыққан. Республикалық әдеби конкурста «Тергеу әлі аяқталған жоқ» атты повесі екінші бәйге алған.
*Келіншек. Повесть. А., «Жазушы», 1968; 
*Сең бұзылғанда. Повесть, әңгімелер. А., «Жазушы», 1968; 
*Қайырлы сапар. Повесть. А., «Жазушы», 1977; 
*Жұмысшы әулеті. Повесть. А., «Жазушы», 1981; 
*Құт құбыры. Деректі повесть пен әңгімелер. А., «Жалын», 1982; 
*Ақ жол. 2005.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Орынбор өлкесінің тарихы

**«Орынбор өлкесінің тарихы»** (1730-1750) -
П.И.Рычковтың кітабы (1759).
Кітапта 1734 ж. Орынбор сызығының сипаты келтірілген.
«Орынбор өлкесінің тарихыда» Әбілқайыр ханның
қазақ хандығын Ресей мемлекетінің құрамына алу жөніндегі өтініші толығымен баяндалған, сондай-ақ онда құнды тарихи құжаттар келтірілген.
Рычков бұл еңбегінде «Полковник Тевкелевтің жазбаларын»
(«қысқаша күнделік») жүйелі түрде пайдаланған.

## Дереккөздер
Археспорий

**Археспорий** ( - бастамасы + *спора*) –– мүктердің, сушырмауықтардың, қырықбуындардың және қырыққұлақтардың сонымен қатар микро және макроспорангияларының әрі қарай бөлініп споралардың түзілуіне әкелетін тұқымды өсімдіктердің жас спорангияларында пайда болатын түзуші ұлпа. Мейоз кезеңінде спора түзейтін спорогенді ұлпа пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктану
Фитобентос

**Фитобентос** ( - өсімдік, bentos — тередік) — өзендер мен су қоймалардың түбінде өсетін түтік өсімдіктер, өсімдіктекті организмдер жиынтығы. Фитобентостың құрамына макрофиттер (ірі балдырлар мен түтікшелі өсімдіктер) мен түптік микробалдырлар (диатомдар, көкжасылдар) кіреді. Фитобентостың түрлік құрамы мен бөлінуі субстраттың сипатына, ағыстың жылдамдығына, тереңдікке байланысты болады. Фитобентостың дамуы суы таяз белдеммен шектелген, оның таралуының максимум тереңдігі жарықтың өтуімен шектеледі және судың мөлдірлігіне тәуелді. Кейбір экожүйелерде (мысалы, суы тайыз, қамыс, құрақ басқан көлдер) фитобентос басты өндіруші болып табылады. Фитобентос өнімінің басқа түрге айналуы көбіне детриттік қоректік тізбек арқылы болады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Күйдіру, жағу

**Күйдіру, жағу** (*Выжигание*) - 
# жайылым (шалғын) тез көгеруі үшін немесе аңшылык кезінде аңшылық-кәсіптік жануарларды үркіту мақсатымен құрғақ шөптерді өртеу; органикалық заттектер мөлшерінің төмендеуінен шөп пен топырақ біртіндеп нашарлайды;
# отпен отау егіншілігінде (тропиктік белдеудің дамушы елдерінің кейбір жерлеріңде әлі де сақталған. Орманды жағу. Орманда органикалық заттектер жеткілікті жиналғанда оларды жағудың қауіпті салдары болмайды, бірақ жиілеген жағдайда латеризацияға апарып соғады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Орынбор сызығы

**Орынбор сызығы** - Ресей империясының қазақ өлкесін отарлауды күшейтіп, әскери-басқыншылық саясатын жүзеге асыру мақсатында 1734
жылдан бастап салған құрылыстар тізбегі. Ол Орынбордан Атырауға дейін 900 км-ге созылған.
Қамалдардың, алдыңғы шеп
орындарының және редуттардың (топырақ жалынан жасалған бекіністер) тізбегінен тұрады. Орынбор сызығы жөнінде П.И.Рычковтың «Орынбор өлкесінің тарихы»
(1730-1750) және «Орынбор губерниясының топографиясы» атты еңбектерінде толық баяндалған. Ресейдің мемлекеттік шекарасында Орынбор бас сызығы формальды түрде 1868 жылға дейін сақталды.

## Дереккөздер
Биолингвистика

**Биолингвистика ** - тілдік қарым-қатынасты нейрофизиологиялық және генетикалық факторлар арқылы белгілейтін биологиялық қызмет ретінде қарастаратын тіл білімінің бөлімі.

## Тағы қараныз:
* Лингвистика

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Полиморфтық

**Полиморфтық** - кейбір микроағзалар жасушалары пішіндерінің өзгеруі. Бұған табиғатта аса көп тараған протеус бульгарис деген шіріту бактериялары жатады. Кейде олар ұсақ таяқшаға ұқсаса, кейде ұзарып, жіп тәрізді күйге айналады.

## Дереккөздер


Санат:Микроағзалар
Қызылкөл су құбыры

**Қызылкөл су құбыры** - Люсин бұлақтарының жерасты су құбыры. 1977 жылы пайдалануға берілді. Көршілес Орынбор облысының Соль-Илецк ауданындағы Люсин кентінен 5 км қашықтықта орналасқан. Жоба бойынша өндірістік қуаты 2.77 мың км3 су көлемін құрайды. Су құбырының ұзындығы 107.4 км. 9 елді мекенді сумен қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан су құбырлары
Балансталған полиморфизм

**Балансталған полиморфизм** - популяция полиморфизм, популяция ішіндегі екі немесе бірнеше генетикалық әртүрлі формалардың оптимальды қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Бирема

**Бирема** (дирема, екі құрылымдық сөз) - екі бөлімнен кұрастырылған сөз.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Трихоэпителиома

**Трихоэпителиома** (*Тrісһоеріtһеlіоmа* -  шаш тарамды ісік) - Шаш фолликулаларының клеткаларынан немесе олардың эмбриональдық қалдықтарынан дамитын ісік. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Полигендер

Полигендер - бір белгіге әсер ететін гендер бірлестігі. Мұндай белгілердің пайда болуынан **полигендер** комулятивті әсерсері болады; олар көптеген сандық белгілердің түзілуіне жауапты.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Тромбоваскулит

**Тромбоваскулит** (*Тrоmbоvаsсulіtis* - қабырғасы қабынған тамырлардағы қан ұйығы) - Қан тамыры қабырғасының қабынғаннан туындайтын тромбозы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Бөлек типті жағалаулы су қабылдағыш

**Бөлек типті жағалаулы су қабылдағыш** - ремонт жағдайында тоқтаусыз сумен қамтамасыз ету үшін секцияларға бөлінген құдық.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Бөкей ордасының мектеп альбомы

**«Бөкей ордасының мектеп альбомы»** - 1896 ж. Астрахан губерниялық басқарма баспаханасында орыс тілде басылып шыққан кітапша. Алғысөзінде атап өтілгеніндей, «Альбомды жарыққа шығарудағы басты мақсат — Қазан оку ісі округінің мәртебелі Қамқоршысының ұйғаруы бойынша Бөкей ордасындағы оқу-ағарту ісінің қазіргі жай-күйін нақты фотосуреттермен, тарихи-этнографиялық түрғыдан баяндау». Бөкей ордасының мектеп альбомының құндылығы сол - онда белгілі фотограф С.И. Климашевскаяның 29 суреті (әр тақырыпқа бір суреттен) берілген. Кітапшада 19-ғ. соңындағы Ордадағы оқу ісіне жан-жақты талдау жасалады, әсіресе мектептерге бөлінген қаржының жүмсалу жайы толық баяндалады. Ал аталған суреттерден тек мектеп, оқу ісі ғана емес, соңдай-ақ Жәңгірдің моласы, белгілі адамдар, Ордадағы мешіт, жәрмеңке және т.б. көптеген тарихи деректер алуға болады.
## Дереккөздер
Тіршілік заттегі

**Тіршілік заттегі** (Биогенное вещество) 
* 1) организмдердің тіршілік өрскеті нәтижесінде пайда болған химиялық қосылыстар (бірақ олардың дене құрамына кіруі міндетті емес); 
* 2) тіршілікпен құрылған және өңделген заттек (В.И.Вернадский бойынша); 
* 3) тіршілікті қолдау үшін қажетті химиялық элемент немесе қосылыс. Тіршілік заттегі — тірі организмдердің тіршілік өрекеті өнімдерінен тұратын немесе олардың шіріген қалдықтары (оқтас, бақалшақты жыныс, жанғыш тақтатастар, қазба көмірлер, мұнай және тағы басқа) болып табылатын органогенді шөгінді жыныстар. Олар өте күшті әлеуметтік энергия көзі болып табылады. В.И.Вернадский биосфера заттегі геологиялық жағынан кездейсоқ емес әр турлі 7 бөлшектен тұратынын атап айтты: тірі заттек, тіршілік заттегі, әлі (енжар) заттек, биологиялық енжар заттек және тағы басқа.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Евгений Васильевич Осткевич-Рудницкий

**Евгений Васильевич Осткевич-Рудницкий** (1869 — ө.ж.б.) — өлкетанушы. 1910 ж.Орал қаласында әскери реалдық училещенің капитан ротмистрлігіне тағайындалып, тарих және
география пәнінен сабақ берген.
Кеңес дәуірінде, 1919 ж. училище
меңгерушісі, кейін 2-дәрежелі мектептің оқытушысы болған. 1927 ж. К.Данилевскиймен бірге
«Орал-Каспий өлкесі» атты анықтамалық шығарған. Қазақстанды зерттеу қоғамының Орал бөлімінің мүшесі.

## Дереккөздер
Полирибосома

**Полирибосома** немесе полисома - рибосомалар мен РНҚ-ның кешені, онын молекуласының қатарға орналасуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сейтақов Ғайсағали Самиғоллаұлы

**Сейтақов Ғайсағали Самиғоллаұлы** - ақын, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (2001).
## Өмірбаяны
Орда орта мектебін (1976), Орал пед. ин-тын (1980)
бітірген. 1980-1982 жылы Тасқала аудандық «Екпін», 1982 жылдан облыстық «Орал өңірі» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі боп қызмет істеген.

Қазір «Орал өңірі» газеті редакторының орьшбасары.
Өлендері 1978 жылдан бері облыстық, республикалық басылымдарда жарияланып келеді. «Маңдай» (А.,1990), «Аман бол, Атамекенім» (Орал, 1996) «Нарынның нар
ұлдары» (А., 1998), «Ай арудың алқасы» (2001) өлең жинақтары жарық көрген.

Сейтақов Ақ Жайық өңірінің тарихы туралы мақалалары үшін облысы Б.Жәнекешев атынд. (1991) және өлендер топтамасы үшін «Жалын» журналының Т. Айбергенов атындағы сыйлық (1987) лауреаты атанды. Облыстық «Нарын» қоғамдық қозғалысының басқарма мүшесі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сұлтан Ошанов

**Сұлтан Ошанов** (1898, Бөкей ордасы ауданы, Талап ауылы - 1969) - Социолистік Еңбек Ері (23.7.1948).
1930 жылдан «Көсем» ұжымшарында, кейін Чапаев ауданы Киров атындағы ұжымшарда жылқы баққан. 1947 ж. құлын алуда
жоғарғы көрсеткіштерге жеткені үшін оған сол кездегі ең мәртебелі атақ берілді.

## Дереккөздер
Сейітхан Ахметұлы Жантөрин

**Сейітхан Ахметұлы Жантөрин** (1837 — ө.ж.б.) — Қайып хан әулетінен шыққан сұлтан, зерттеуші, Ресей географиялық қоғамының мүшесі, Кіші жүздің Шығыс бөлігінің билеуші сұлтаны болған А.Жантөриннің баласы. 1855 жылы Орынбор Неплюев кадет корпусын сотник шенінде бітіріп, 1860 жылы 25 ақпаннан бастап Орынбор облыстық басқармасында қызмет істейді. Қазақ әдебиеті, этнографиясы мен тұрмыс-тіршілігі жөнінде елеулі еңбектер жариялады. 1875 жылы Тілеу Сейдалинмен бірге «Қазақ поэзиясының үлгілері» зерттеуін, 1885 жылы «Қазақ поэзиясының эпостық және лирикалық өлең үлгілері» кітабын шығарды. «Кенесары туралы жыр», «Қаратаудың басынан көш келеді», «Шалкиіздің Битемірге айтқаны» секілді көптеген жырларды, қайым айтыс үлгісін орыс тіліне аударды. «Коннезавод» журналының 1883 жылы 7-8 нөмірлерінде Жантөріннің «Қазақ жылқы шаруашылығының очерктері» атты 67 беттік көлемді зерттеуі жарық көрді. Орал облысының Калмыков уезіндегі, Бөкей ордасындағы жылқы өсіру, атбегілік, шабандоздық туралы құнды деректер келтіреді. Санкт-Петербургте өткен шығысты зерттеуші ориенталистердің халықаралық конгресіне арнап экспонаттар жинады. 1882 жылы Санкт-Петербург пен Мәскеуде болды. Қазақ офицері - Жантөринге 1876 жылы подполковник шені берілді. Жантөрин Бөкей ордасының ханы Жәңгірдің қызы Хадишаға үйленді. Баласы Сәлімгерей Жантөрин Ресейдің 1-мемлекеттік думасына мүше болған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Төрелер
Полиэмбриония

**Полиэмбриония** - бір тұқымда бірнеше ұрықтардың түзілуі. Шын полиэмбриония кезінде зиготаның дұрыс бөлінбеуінің немесе ұрық алдындағының немесе онын төбелік жасушаның белшектенуінің нәтижесінде бір зиготадан бір ұрық қапшығында бірнеше ұрықтар дамиды. Жалған полиэмбриония кезінде ұрықтар тұқымбүршігінде бірнеше ұрық қапшықтарының дамуының немесе 4 мегаспоралардың ішінде біреудін емес, бірнешеуінін дамуының немесе қалыптылармен қатар қосымша апоспоралық, (вегетативті жасушаларынан) ұрық қапшықтарының дамуының нәтижесінде түзіледі. Қосымша ұрықтар ұрықтанусыз нуцеллустың жасушаларынан немесе интегументтерден пайда болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Аскомицеттер

thumb|right
**Аскомицеттер** (*қалталы саңырауқұлақтар Ascomycetes*) - саңырауқұлақтардың ішіндегі ірі класстың бірі құрылысы алуан түрлі бір жасушалы бүршіктенетін өкілдерінен жеміс денелері биіктікте 20 см-ге дейін жететін (сморчкистрочки) макромицеттері бар. Аскомицеттердің басты ерекшелігі жыныс процесінің нәтижесінде түзілетін қалталарының (аскаларының) болуында олардың ішінде қалыпты жағдайда 8 эндогенді спора түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Берма

**Берма** - ғимараттың жоғарғы бөлігіне тұрақтылық беруге және оны атмосфералық сулардың шайып кетуінен қорғауға, сондай-ақ ғимараттың пайдалану жағдайын жақсартуға арналған жер (тас) үйінділерінің, бөгеттердің, арналардың, бекітілген жағалардын, карьерлердің және т.с. құламаларында немесе үйінді табаны (автомобиль әлде темір жолдың) мен қор (су бұрылатын ор) аралығында жасалатын кемер.

**Берма** () — кен орнын ашық және жер асты тәсілдерімен қазып алу барысында қолданылады. Оның негізгі мақсаты кен қазып алуға ашық тәсілді қолданғанда карьер өңірлерінің орнықтылығын, үстіңгі кертпештерден тас кесектерінің құламауын қамтамасыз ету. Сонымен қатар берма тасымалдау жабдықтарын орналастыру, жұмыс горизонттарын бір-бірімен қосу және кен орнын жер асты тәсілімен қазып алуда да пайдаланылады..

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Санат:Физика
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Санат:Химия
Фитолиттер

**Фитолиттер** ( - өсімдік және lithos — тас) — өсімдік текті организмдердің клеткалар аралықтарындағы минералдық шөгінділер.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Поллинарий

**Поллинарий** - тозаңның үлкен мөлшерін жәндіктермен немесе құстармен тасымалдауға бейімделген гүлдің аналық аузындағы арнайы түзілістер. Поллинийден, аяқшадан және тозаңданушыға бекінуге арналған жабысқақтан, (жастықтан) тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Поллюция

**Поллюция** () — ұрықтың, шәуеттің ұйқы кезінде еріксіз бөлінуі. Ол көбінесе ұйықтаған кезде түс көріп жыныс мүшесі қозғанда т.б. себептерден пайда болады. Бойдан кету жыныстық жетілу белгісі, ол 15–16 жастардан бастап кездеседі. Ересектер арасында жыныстық қатынастан бас тарту себебінен орын алуы да мүмкін.

## Жиілігі
2007 жылы жасалған егжей-тегжейлі зерттеуде ерлер мен әйелдер күнделікті түстерінің шамамен 8% жыныстық қатынасқа байланысты әрекеттердің қандай да бір түрін қамтитынын хабарлады. Ерлер де, әйелдер де жыныстық түстерінің 4% оргазмға әкелді.

### Ерлер арасында
Поллюцияның жиілігі өте өзгермелі. Кейбіреулер бұл жыныстық қатынасқа немесе мастурбацияға қатыспай, 1-2 апта бойы жыныстық белсенді емес болу себебінен орын алады деп хабарлайды. Еркектердің бір бөлігі жасөспірім кезінде көп поллюцияның бастан өткенің айтса, басқаларда ол ешқашан да болмаған делінеді.

Поллюцияны бастан өткерген ерлер үшін орташа жиілік жасы бойынша ауытқиды: 15 жастағы жалғызбасты ер адамдар үшін ол аптасына 0.36 рет (шамамен үш аптада бір рет) орын алса, 40 жастағы жалғызбасты ер адамдар үшін аптасына 0.18 рет (шамамен бес жарым аптада бір рет) орын алады. Үйленген ер адамдар үшін орташа көрсеткіш аптасына 0,23 рет (айына бір рет), 19 жастағы некедегі ер адамдар үшін 0,15 реттен (шамамен екі айда бір рет) және 50 жастағы үйленген ер адамдар үшін аптасына 0,15 ретке (шамамен екі айда бір рет) дейін ауытқиды. Түрлі елдерде поллюцияның жиілігі ауытқиды, мысалы, Индонезияда жүргізілген зерттеулер 24 жасқа дейін ерлердің 97% поллюцияны бастан кешіргенін көрсетті.

### Әйелдер арасында
1953 жылы секс зерттеушісі Альфред Кинси сұхбат берген әйелдердің шамамен 40% бір немесе бірнеше поллюцияны бастан кешкенін анықтады. Әдетте поллюция жылына бірнеше рет болатыны және олар ең ертесі 13 жаста басталса, әдетте 21 жаста басталғаны анықталды.

Әйелдерде түнгі оргазм күнделікті өмірдегі жыныстық қатынас жиілігіне байланысты емес.

Зерттеулер тапқан мәлімет бойынша поллюция әйелдерге қарағанда жиі еркектермен көбірек орын алады. Әйелдердің поллюциясын еркектердің поллюциясына қарағанда нақты анықтау қиын болуы мүмкін, өйткені эякуляция көбінесе ерлердің оргазмымен байланысты болса, вагиналық секрет оргазмды білдіре бермейді.

## Діннің көзқарасы
### Ислам
Ислам дінінде поллюцияға тыйым салынған жоқ. Ислам ахлақы мәліметінше адам түсінде жыныстық қатынас көрсе, бірақ оянғанда ұрық, шәует бөлінбесе ғұсыл орындау қажет емес.

## Дереккөздер

Санат:Ұйқы
Санат:Ұрық
Санат:Еркектердің көбею жүйесінің физиологиясы
Санат:Көбею жүйесінің физиологиясы
Өлеңті суару жүйесі

**Өлеңті суару жүйесі** - Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы суару-суландыру жүйесі. Ауданның
Өлеңті, Шідерті, Қособа, т.б.
елді мекендерінің 10,3 мың га жерін суарады және шабындықтарды суландырады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Тубулопатия

**Тубулопатия** (*Тubulораtһіа* – өзекше аурулар) — Бүйрек өзекшелерінің эпителиі басым зақымданатын бүйректегі процесс.
## Патогенез
Бірінші деңгейлі тубулопатиялар кезінде заттар мен электролиттер тасымалы көбінесе бүйрек өзекшелерінің мембраналарында бұзылады. 
Екінші деңгейлі тубулопатиялар кезінде заттар мен электролиттер тасымалының дефекті жалпылама сипатқа ие.
## Тубулопатия түрлері
Тубулопатияның бірнеше түрі бар, соның ішінде:

# Диабеттік нефропатия: бүйрек түтіктерінің дұрыс жұмыс істемеуіне әкелуі мүмкін қант диабетіне байланысты созылмалы бүйрек зақымдануы.

2. Фанкони синдромы: бүйрек түтіктеріндегі әртүрлі заттардың реабсорбциясы бұзылатын, электролиттік бұзылуларға және басқа белгілерге әкелетін сирек кездесетін тұқым қуалайтын аурулар тобы.

3. Луиза-бар ауруы: бүйрек түтіктеріндегі бикарбонаттардың реабсорбциясының төмендеуіне әкелетін және қышқылға тәуелді бұзылуларға әкелетін тұқым қуалайтын ауру.

4. Гипокалиемиялық алкалоза: ағзадағы калий деңгейінің төмендеуімен және алкалозбен (қанның сілтілік деңгейінің жоғарылауымен) сипатталатын жағдай, көбінесе бүйрек түтіктеріндегі калийдің реабсорбциясының бұзылуынан туындайды.

## Емдеу жолдары
Тубулопатияны емдеу олардың түріне және ауырлығына байланысты. Әдетте электролиттік бұзылуларды түзету, ылғалдандыру және симптомдарды бақылау шаралары енгізіледі. Кейбір жағдайларда тубулопатия мен нефропатияның ауыр түрін емдеу үшін бүйрек трансплантациясы қажет болуы мүмкін. Егер сізде тубулопатияға күдік болса, дәрігермен кеңескен жөн

## Тағы қараңыз
Нефропатия  

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тіршілік кеңістігі

**Тіршілік кеңістігі** 
* 1) популяцияның бір дарағына келетін, дарақтың популяция құрамында қалыпты тіршілік етуін қамтамасыз ететін орташа аудан; 
* 2) бір адамның барлық қажетсінулерінің қанағаттандырылуы үшін қажет аумақ. Тамақ өңдіру үшін (оңтайлы медициналық нормалар бойынша), техникалық дақылдар өсіру үшін, инфра құрылымдарымен (тұргын үйлер, жолдар және тағы басқа) қоса өнеркәсіп объектілерін жайғастыру үшін және адамдардың демалып тынығуы үшін қажет аудандарды қамтиды. Тіршілік кеңістігі ұғымына экологиялық тепетеңдікті сақтау үшін қажет аудандар кірмейді. Континенттік Еуропаның дамыған шағын елдері үшін Тіршілік кеңістігі 0,6—0,7 га, дүние жүзінің неғурлым ірі елдері үшін 2—2,5 га деп бағамдалады. Мысалы, АҚШ-та тіршілік кеңістігінің мынадай бағамдалуы қабылданған (га есебімен): тамақ өндіру үшін — 0,6; техникалық дақылдар үшін — 0,4; тіршілік пен демалыс сапасын жалпы қолдау үшін — 0,8; кентгену үшін (қалалар, құрылыстар, жолдар және тағы басқа) — 0,2; барлығы — 2,0. Есептеу кезінде тіршілікке жарамсыз аудандарды шығарып тастау керек. Қазіргі уақытта Жер бетінде бір адамға тіршілік етуге жарамды 1.5 га жер, соның ішінде 0,44 га түсім беретін етістік келеді.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Аскоспоралар

thumb|right
**Аскоспоралар** (*аск және спора*) –– аскомицеттердің жыныс процесінің нәтижесінде пайда болатын споралары. Пішіні -жіп ұршық, эллипс сопақшашар тәрізді бір— екі-көп жасушалы. Қалтада (аскада) эндогенді түзіледі. (1-ден 128-ге дейін негізі 8). Асқоспоралар саңырауқұлақтың гаплоидты канидиальді фазасының бастапқысын береді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Неогумбольдшылдық

**Неогумбольдшылдық** - тілді жаңа идиоэтникалық тұрғыда зерттейтін тіл біліміндегі лингвофилософиялық бағыт. ХІХ-ғасырдың 50-70 жылдары Неогумбольдшылдық германистиканың министрлік мектебі (И. Трир және Бонн университетіндегі Л. Вайсбергер бастаған лингвистер) маңында шоғырланды. 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Тубулорексис

**Тубулорексис** (*Тubuloerһехіs* - өзекшелердің жыртылысы) —  Төсеніш мембрана ыдырағанда туындайтын бүйрек өзекшелері эпителиінің озгерістері. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Жыныстық факторлар

**Жыныстық факторлар** - бактериялардың еркектік, (донорлық) қасиеттерін анықтайтын плазмидтар, олардың ұрғашы жасушалармен, (реципиенттік) ерекше контакт жасап онда ДНҚ-ны тасымалдау қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Фитопланктон

left|200px
**Фитопланктон** (грек тілінен φυτóν — өсімдік және πλανκτον — кезуші, қаңғушы) — микроскопиялық жасыл өсімдіктер, негізінен, балдырлар, сондай-ақ, су қабатында еркін жүзіп жүретін кейбір жоғары өсімдіктер.

## Дереккөздер

Санат:Планктон
Наурыз Әлжанұлы Өтегенов

**Наурыз Әлжанұлы Өтегенов**(1925 ж.т., Жаңақала ауданы) —
генерал-майор, Қазақстан
Ішкі істер қызметінің еңбек
сіңірген қызметкері. Алматы мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің арнайы
мектебінде курсант, КСРО Ішкі Істер министрлігінің Мәскеудегі Жоғарғы мектебін тәмамдаған. Ақтөбе, Гурьев облысы ішкі
істер басқармаларында басшы
қызметтер атқарды. Жаңақала, Жалпақтал, Чапаев ауданы
құқық қорғау органдарын
басқарған. Ұлы Отан соғысына қатысып, 277 атқыштар полкі
құрамында болған. 1-дәрежелі
Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз,
«Құрмет Белгісі» ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер
Рестрикция

**Рестрикция** / **Шектелім** — тауардың (көрсетілетін қызметтердің) бағасын көтеру және жоғары пайда алу мақсатымен өндіруді, сатуды және экспортқа шығаруды шектеу; орталық банк беретін несиенің мөлшерін шектеу, мұның өзі кәсіпорындарға несие беруді қысқартады, өндіріс көлемін немесе өсу қарқынын төмендетеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Банк терминдері
Қысқы жағдайларда бетондау

**Қысқы жағдайларда бетондау** - бетонның құрылымы пайда болуына теріс температураның әсерін есепке алып бетондау. Су қата бастағанда бетон денесінің капиллярларында көлемі 9% дейін ұлғаяды. Мұз кристалдары мен линзаларында микроскоптық құрулар пайда болу нәтижесінде бетонда туған құрылымдық байланыстарды бұзатын қысым күштері пайда болады, олар мұнан былай еріген соң толық бұрынғы қалпына келмейді. Бетондалатын құрылымның түріне, оның бет модуліне, сыртқы ауаның температурасына, энергия көзінің бар болуына байланысты төзудің келесі тәсілдері қолданылады: үйшіктерде табиғи толу тәртібінде; бетонға енгізген жылыны және экзотермия әсерін пайдаланумен термос тәртібінде; бетонды термиялық өңдеумен (электрмен жылыту, ұласқан электрмен қыздыру, инфрақызыл электрмен қыздыру.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Аспергилл

thumb|right
нобай
**Аспергилл** –– аскомициттер класына жататын жоғары сатыдағы зең саңырауқұлақтардың жеке туысы. Олардың споралары конидиялардың ұшында орналасады; кейбір өкілдері құстар мен кеміргіштерде ауру туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Уортин-Финкельдей клеткалары

**Уортин- Финкельдей клеткалары**-  Қызылшада лимфа түйіндерінде табылатын көп ядролы алып клеткалар. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ғалымбек Жұматов

**Ғалымбек Сағымбайұлы Жұматов** - 1952 жылы 15 қазанда Павлодар облысы, Ертіс ауданы, «Үлгілі» ұжымшарында туған.

* Қыпшақ тайпасының Бұлтың руынан шыққан.
*1979 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірді. 
*Павлодар облыстық «Қызыл ту» (қазіргі «Сарыарқа самалы») газетінде қызмет еткен. 
*1991 — 1995 жылдары республикалық «Халық кеңесі» газетінің Павлодар облысы бойынша меншікті тілшісі болды. 
*Қазір Павлодар қалалық «Шаһар» газетінің редакторы.

1979 жылы Павлодар облыстық «Қызыл ту» газетіне тілші болып орналасты. Бөлім тілшісінен бастап редактордың орынбасарылығына дейінгі қызметтерді атқарды. Республикалық «Халық кеңесі» газетінің Павлодар облысы бойынша меншікті тілшісі болды. Облыстағы «Айдын» әдеби журналының алғашқы шығарушы редакторы. Қазақстан Редакторлар Кеңесінің мүшесі . 
## Шығармашылығы
Алғашқы әңгімелері 1980 жылы «Арман қанатында» жинағында жарық көрген. 1984 жылы «Трактор қалай жасалады?» деген кітапшасы шықты. 1986 жылы «Ала көжек» повесі «Жалын» баспасының жабық бәйгесінде үшінші сыйлыққа ие болды. «Жалғас — жауынгердің баласы», «Кең аулалы үйденбіз» повестері 1992 жылы жинақ болып шыққан.

Ғ.Жұматов оқырмандарына ақын ретінде танымал. Ол 2003 жылы «Қазақстан – қара шаңырағым» атты республикалық мүшайраның бірінші жүлдесін жеңіп алды. Балаларға арналған «Біз - 42 әріппіз» (2003 жыл) және «Жеңіс жалауын желбіреткен» (2005 жыл) жыр жинақтарын жарыққа шығарды. Ұлы Жеңістің 60 жылдығында композитор Н.Дүкенбаевпен бірігіп жазған «Жеңіс жолы», «Майдангер аталарға» әндері  және 2008 жылы Астананың 10 жылдығына арналған  «Астанам әсем-асқақ ән» әндер жинағы  мерекелік салтанат рәсіміне енді. 2006 жылы «Ана өсиеті» атты поэтикалық эссе кітабы мен «Сағыныш сазы» жыр жинағы жарық көрсе, 2007 жылы оқырмандарына «Кемелді елдің Кемері» атты деректі повесін, 2008 жылы «Мәшһүр тағлымы» публицистикалық  кітабын, «Сары белең» повестер мен әңгімелер жинағын ұсынды.

## Жетістіктері
2003 жылы «Қазақстан — қара шаңырағым» атты республикалық мүшәйраның бірінші жүлдесін жеңіп алған. Балаларға арналған «Біз — 42 әріппіз» (2003) және «Жеңіс жалауын желбіреткен» (2005) жыр жинақтары жарық көрген. 2006 жылы «Ана өсиеті» эссе кітабы, «Сағыныш сазы» атты жыр жинағы, 2007 жылы «Кемелді елдің Кемері» атты деректі повесі, 2008 жылы «Мәшһүр тағлымы» публицистикалық кітабы, «Сары белең» повестер мен әңгімелер жинағы шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Павлодар облысы
Санат:1952 жылы туғандар
Фитофаг

right|200px
**Фитофаг** (көне грек тілінен φῠτόν — «өсімдік» + φαγεῖν — «қоректену, жеу») — тек қана өсімдіктекті қорекпен тіршілік ететін жануарлар, көптеген жәндіктер.

Бұл құрлықтық экожүйелердегі әртүрлі таксондар -жәндіктерден бастап (мыс. тропиктік ормандардың негізгі фитофагы термиттер) бұғы, керік, сусиыр, піл тәрізді ірі сүт қоректілер кіретін алуан түрлі топ. Зоопланктонның ұсақ организмдері су экожүйесіндегі негізгі фитофактар болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жыныс гормондары

**Жыныс гормондары** - биологиялық активті заттар олар жыныс бездерінде бүйрек безінің қыртыс қабатының тор аймағынан және баланың серігінде шығады. Олар жыныстық дифференцияцияны реттейді. Бірінші, екінші жыныстық дәрежелі белгілерін дамуы жыныстық көбеюін. Жыныстық мінез құлық және де зат алмасу процессті. Оларға андроген, эстроген, және протестерондар жатады.

;Əйелдің жыныс гормондары:
* Эстрадиол,
* Эстриол 
* Эстрон.

;Еркектің жыныс гормондары: 
* Тестостерон
* Дигидротестостерон
* Андростерон
* Андростендион
* Андростендиол

## Дереккөздер


Санат:Жыныстық гормондар
Ресурстарды үнемдеу

**Ресурстарды үнемдеу** - шикізат, материалдық, энергетикалық және басқа ресурстарды неғұрлым ұтымды да тиімді пайдалануға, оларды пайдалы нәтиже өлшеміне қысқартуға бағытталған ғылыми-техникалық, ұйымдық, экономикалық және тәрбиелік шаралар жүйесі. Осы шаралар- кешенді түрде пайдалану; өндіру, тасымалдау, сақтау кезінде ысырапқа жол бермеу; өңцеу кезінде қалдықтарды қысқарту, қайталама ресурстар мен ілеспе өнімдерді шаруашылық айналь кеңінен тарту, т. б. жолмен қол жеткізіледі. Ресурстарды үнемдеудің сақталуы техника мен технология саласының маңызды сипаттамасы. Техниканы дайындау мен пайдалануға жұмсалған ресурстардың шығыны аз болса, ол ресурстарды үнемдеуші техника деп есептеледі; қалдығы аз немесе қалдықсыз технология — ресурстарды үнемдеуші технология деп саналады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ретроцессия

**Ретроцессия** - қайта сақтандырушының қайта сақтандыру шарты бойынша қабылданған тәуекелді басқа сақтандырушыларға табыстауы. Ретроцессия арқылы тәуекелдің бір бөлігі қайта сақтандыруға және сақтандыру шартын жасасқан сақтандырушыға берілуі мүмкі. Сондықтан көбінесе қайта сақтандыру шартына "ретроцессия құқығынсыз" деген ескерту енгізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Тұтас құймалы құрылымдарды бетондау

**Тұтас құймалы құрылымдарды бетондау**- стационарлық емес жағдайларда бетондау: ашық ауада, тікелей жобалық белгілерде және тұрғызатын үймереттер мен ғимараттарда құрылымдар орналасқан жерлерде (құрама бетон және темірбетон бұйымдарын дайындаудан айырмасы). Осы ерекшеліктер жұмыс технологиясына да өзгеше талаптарды алдын ала бел- гілейді, оның ішінде: бетондаудың барлық сатыларында ұқыпты инженерлік және зертханалық бақылау, қоршаған ортаның әсерінен бетон коспасын және бетонды (қысқы жағдайларда және құрғак ыстық ауа райында) қорғау.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Күкірт диоксиді

**Күкірт диоксиді** (*Диоксид серы*) - өткір иісті түссіз газ. Суға түскенде күкірт қышқылын түзеді. Табиғатта жанартау газында және табиғи газда кездеседі. Алайда, қоршаған ортаға күкірт диоксидінің негізгі массасын антропогендік көздер (жылу энергетикасы, өнеркәсіп, коммуналдық- тұрмыстық сектор, көлік) шығарады. Дүние жүзіңдегі күкірт диоксидінің жалпы шығарындысы жылына 160 млн т. Батыс Еуропада атмосфераға күкірт диоксидінің барлық массасының жартысын (шамамен 20 млн т) қазынды отынмен жүмыс істейтін жылу электрстанциялары (ЖЭС) шығарады. Осының бәрі кышқыл жаңбырлар пайда болуына басты себеп болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жыныстық хромосомалар

Жыныстық хромосомалар - құрылымы мен қызметтері аутосомдардан айрықша хромосомдар жұбы және олар жынысты анықтайтын генетикалық механизмге қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жақия Ғаббасұлы Сейітқазиев

**Жақия Ғаббасұлы Сейітқазиев** (12 желтоқсан 1924,  Жаңақала ауданы, Таубұрат мекені — 1999, Алматы қаласы) - соғыс ардагері, генерал-майор.
 
## Өмірбаяны
* Украина жеріндегі майданға қатысқан. Жарақаттанғаннан кейін «Совет әскері» майдандық газетінің редакциясында жұмыс істеген.
* 1946-1948 жылы Батыс Қазақстан облыстық комсомол комитетінде.
* 1948-1987 жылы Батыс Қазақстан, Атырау, Алматы, Ақмола облыстық мемлекеттік қауіпсіздік органдарында, сондай-ақ республикалық мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде қызмет атқарған. 
* 1976-1987 жылы Ақмола облыстық қауіпсіздік комитетінің бастығы. 
* 1989 жылы Ардагерлер кеңесінің төрағасы.
* Бірнеше орденмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:12 желтоқсанда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Жаңақала ауданында туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Номинация (лингвистика)

**Номинация** (*лингвистика*) - 
# атауыш қызмет атқаратын тіл бірліктері. Солардың нәтижесінде сөздер мен сөз тіркестері пайда болады (орыс тілі сигнификация);
# атау процесс ретінде. 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Бетон және темірбетон жұмыстары

**Бетон және темірбетон жұмыстары** - бетон және темірбетоннан жасалған құрылыс құрылымдарын тұрғызу бойынша жұмыстар. Тұтас құймалы бетон мен темірбетоннан жасалған үймереттер мен ғимараттардың құрылысы механикаландыру, автоматтандырудың нәтижелі құралдарын және зауыттық дайындау компоненттерін пайдаланумен жоғары индустриалды кешенді механикаландырылған процесс болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Аутбридинг

**Аутбридинг** - туыс емес дербес ағзалардың шағылысуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Қайта қаржыландыру

**Қайта қаржыландыру** - мемлекеттің несие саясатының әдісі, ескі берешекті жаңа міндеттемелер қабылдау жолымен өтеу. Ол мынадай нысанда жүзеге асырылады: Ұлттық (орталық) банкінің II деңгейдегі банкілерді несиелендіруі, мұнда қайта қаржыландыру мөлшерлемесі дейтін белгіленеді; қарыз шарттарын өзгерту немесе мерзімі өткен бағалы қағаздарды өтеу үшін жаңа бағалы қағаздар (облигациялар, вексельдер, т. б.) шығару; борыш, қарыз мерзімін ұзарту немесе сомасын көбейту. Коммерциялык банкілердің банк аралық не нарығында өзара несие алысу, халықаралық қаржы нарықтары еурооблигациялар шығару, сондай-ақ синикатталған несие жолымен Қайта қаржыландыруға мүмкіндігі бар.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Бетон таратқыш

нобай|280px|
**Бетон таратқыш** — бетонды қоспаны порциямен беру және орналастыру қабілетіне ие өзі жүретін бункер.

## Дереккөздер


Санат:Бетон
Рефакция

**Рефакция** ( - шегерім) - тауардың төгіліп-шашылуына немесе бүлінуіне байланысты сатушының сауда мәмілесі кезінде оның бағасын немесе салмағын шегеруі; жүк көлемі көп болғанда жүк жөнелтушіге берілетін шегерім. Тауардың сапасы шартта, стандартта, техникалық шарттарда көзделгендегіден төмен болғанда оның көтерме сауда бағасынан немесе салмағынан шегеріледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Банк терминдері
Жекен Жұмаханов

**Жекен Жұмаханов** - 1913 жыл 5 желтоқсан Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы, Қарауылтөбе ауылы) - жазушы.

## Өмірбаяны
* Жекен Жұмаханов- Семей педагогикалық техникумын бітірген. 
* 1935 жылы Алматыда жаңадан ашылған Қазақ коммунистік журналистер институтына түсіп, айрықша дипломмен бітірген. 
* «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің редакциясында ұзақ жылдар меншікті тілші, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарған.	
* 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан.

## Шығармашылығы
Армия қатарынан 1946 жылы босап, қайтадан әдеби өмірге араласқан. Шығармаларына майдангерлер ерлігін арқау етті.
### Аудармалары
* Гогольдің «Рим» деген әңгімесі
* В.Орловтың «Батыл ой» деген кітабы
* М.Садовянудың «Митра Кокорь» повесі
* Морис Торездің «Халық ұлы» деген кітабын қазақшалады. 
* Әңгіме-повестері орыс тілінде кітап боп шықты.

### Өз кітаптары
* Солдат жолы. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1958; 
* Әлия Молдағулқызы. А., ҚМКӘБ, 1959; 
* Әлия (Майдан дәптерінен). А., ҚМКӘБ, 1958; 
* Жазылмаған кітап. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1959; 
* Келін. Повесть А., ҚМКӘБ, 1960; 
* Қаракөз қарындасым. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1962; 
* Үш бәйтерек. Повестер. А., «Жазушы», 1965; 
* Екі жол. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1966; 
* Соқпақ соңы. Роман. А., «Жазушы», 1967; 
* Адам тау қопарады. Очерк. А., «Қазақстан», 1967; 
* Мен жұмысшымын. Повесть. А., «Жазушы», 1972; 
* Қаракөз қарындасым. Таңдамалы. А., «Жазушы», 1979; 
* Шұбартау таңы. Повестер, әңгімелер. А., «Жазушы», 1975; 
* Махаббат пен мансап. Повесть. А., «Жалын», 1974; 
* Қиядағы қайың. Повөстер. А., «Жазушы». 1974; 
* Үш бәйтерек. Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 1989.

## Дереккөздер


Санат:5 желтоқсанда туғандар
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Ацидофилин таяқшасы

thumb|right
**Ацидофилин таяқшасы** –– 20 гомоферментті сүт қышқыл бактериясы. Адам мен малдың ішегінде тіршілік етеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Аспидтер

**Аспидтар** () – 61 текті құраған 347 түр улы жыландардың үлкен тұқымдасы. Тұқымдастың аты грек сөзінен &nbsp;- "улы жылан" . Тұқымдаста 2 үлкен тарап бар: 
* *Elapinae* (кобралар, маржан жыландары т.б.) 
* *Hydrophiinae* (теңіз жыландары).

## Биологиялық сипаттамасы
Аспидтердің барлық түрі улы (улы тісі жоғары жақ сүйегінің алдынғы жағында ), өзге тісіне қарағанда, улы тісі ірілеу. Аспидтердің түсі әр түрлі болады. Жер бетінде, ағаш басында тіршілік ететін түрлері (көзілдірікті жылан, мамба т.б.) қоңыр, құм түсті, ал ін қазатын ұсақ түрлері айқын түсті, сақина тәрізді қызыл, сары, қара дақты.

Аспидтер бақа, кесіртке және тышқан тәрізді сүт көректілерді қорек етеді, басқа түрге жататын улы емес жыландарды да жейді. Көпшілігі жұмыртқа салады, жұмыртқасын тірі туатын түрлері де бар. 

## Таралуы
Аспидтер жер шарының (Еуропадан басқа) субтропик және тропик аймақтарында, әсіресе Аустралия мен Африкада көп таралған. Аустралияда (қара ехидна), оңтүстік Азияда (крайтер, пама), Африкада (көзілдірікті жылан, мамба), Америкада тек бір туысы (маржан Аспидтер) бар. Азияда 31 түрі кездеседі. Түркменстанның, Өзбекстанның оңтүстігінде және Тәжікстанның оңтүстік-батысында орта азиялық көзілдірікті жылан тіршілік етеді. Ұсақ тістілері адамға онша қауыпты емес.

## Тұқымдастың ішіндегі бөлінуі
Elapinae тарабы:
* *Aspidelaps*
* *Boulengerina*
* *Bungarus*
* *Calliophis*
* *Dendroaspis*
* *Elapsoidea*
* *Hemachatus*
* *[[Hemibungarus]]*
* *[[Homoroselaps]]*
* *Maticora*
* *Micruroides*
* *Micrurus*
* *Naja*
* *Ophiophagus*
* *[[Paranaja]]*
* *Pseudohaje*
* *Walterinnesia*
Hydrophiinae тарабы:
* *[[Acalyptophis]]*
* *Acanthophis*
* *[[Aipysurus]]*
* *Aspidomorphus*
* *[[Astrotia]]*
* *[[Austrelaps]]*
* *Cacophis*
* *Demansia*
* *Denisonia*
* *Drysadalia*
* *[[Echiopsis]]*
* *[[Elapognathus]]*
* *[[Emydocephalus]]*
* *[[Enhydrina]]*
* *[[Ephalophis]]*
* *[[Furina]]*
* *Hemiaspis*
* *[[Hoplocephalus]]*
* *[[Hydrelaps]]*
* *[[Hydrophis]]*
* *[[Kerilia]]*
* *[[Kolphophis]]*
* *[[Lapemis]]*
* *[[Laticauda]]*
* *Loveridgelaps*
* *[[Micropechis]]*
* *Notechis*
* *Ogmodon*
* Тайпандар (*Oxyuranus*)
* *[[Parahydrophis]]*
* *[[Parapistocalamus]]*
* * [[Pelamis]]*
* *[[Praescutata]]*
* *Pseudechis*
* *Pseudonaja*
* *[[Rhinoplocephalus]]*
* *Salomonelaps*
* *[[Salomonelaps]]*
* *[[Simoselaps]]*
* *[[Suta]]*
* *[[Toxicocalamus]]*
* *[[Tropidechis]]*
* *[[Vermicella]]*

## Дереккөздер


Санат:Аспидтер
Санат:Бауырымен жорғалаушылар
Кері экспорт

**Kepi Экспорт** — басқа елдерден әкелінген тауарларды (әдетте шикізатты) өңдемей (қайта өңдемей) қайта сату. Елге әкелінетін Kepi Экспорт (тікелей Kepi Экспорт), әкелінбейтін Kepi Экспорт (жанама Kepi Экспорт) түрлеріне бөлінеді. Шетелге уақытша әкетілген, жәрмеңкеге апарылған, сонан соң үшінші бір елге тікелей сатылған тауарлар Kepi Экспортқа енгізілмейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Бетон араластырғыш

нобай|нобай|
**Бетон араластырғыш** - материалдарды араластыру арқылы бетон қоспасын дайындауға арналған машина.

Бетон араластырғыш жылжымалы және стационарлы болады. Материалдарды араластыру тәсіліне байланысты бетон араластырғыштар гравитациялык әсер ететін (материалдардың еркін құлауымен) және ықтиярсыз араластыратынға ерекшелінеді. Жұмыс істеу өзгешелігі бойынша бетон араластырғыштар циклдік әсер ететін (оқтын-оқтын) және үздіксіз машиналарға бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Бетон
Санат:Машиналар
Сейтімов Айбар Ғалымұлы

## Өмірбаяны

**Сейтімов Айбар Ғалымұлы**  — суретші, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1992).

* 1978 жылы орта мектепті бітірген.
* 1983 жылы Орал педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетін бітірген. Осы кезден бері педагогика-шығармашылығы жұмыспен айналысып келеді.

Бірнеше рет халықаралық, республикалық көрмелерге қатысқан. Оның «Жаңақала», «Мешіт», «Капустин Яр», т. б. сыршырай жұмыстары көрермен қауымның жоғары бағасын алды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Урахус

thumb|right|200px **Урахус** (*Urасһus* - зәр төгіс) - Туар сәтте бітеліп, орталық кіндік жалғамасына айналатын ұрықтың алғашқы зәр аққышы. Оның сақталуы зәр жылан көзін немесе киста дамуын тудырады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тіршілік қысымы

**Тіршілік қысымы** (Давление жизни) — В.И.Вернадский бойынша ""тірі заттектің қысымы" — биоталық әлеует (өніп-өсу әлеуеті) пен орта арасындағы өсіп-өну әлеуетін жүзеге асыруға геометриялық прогрессияда кедергі болатын арақатыс.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Өндірістің ырғақтылығы

**Өндірістің ырғақтылығы** — өндіріс біркелкі жұмыс істеп түрған жағдайда бұйымды дайындау (жұмыстарды орындау) үдерісінің, оның барлық бөліктері мен элементтерінің қатаң белгіленген уақыт аралығында алма-кезек қайталанып түруы. Өндірістің ырғақтылығы өндірістік тапсырманың күн сайын, ауысым сайын, сағат сайын, орындалуын көздейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Аэренхима

нобай|
**Аэренхима** — қуысы көп, ауа жолдарына бай ұлпа. Сулы-батпақты жерде өсетін өсімдіктерде жиі кездеседі, аэренхима деп аталатын талшық есебінен барлық өсімдіктерден өтетін жасуша аралық әуелік кеңістік қалыптасады. Осы әуелік жол бойынша оттегінің және басқа газдардың саңылаудан бастап тамыр жасушаларына дейін қозғалуы қамтамасыз етіледі. Осындай құрылуға байланысты су өсімдіктерінің сабақтары жерде өсетіндерге қарағанда елеулі жеңіл болады. Осындай әуелік жазықтық күріш өсімдіктерінде де қалыптасады бұл оның тамырларына анаэробты жағдайда 50 см және оданда көп тереңдікте өмір сүруіне мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдік ұлпалары
Уремия

[thumb|right|200px  | [Мочевина  ]]
**Уремия** (*Urаеmіа* - зәрлі қан) - Организмде азот қалдықтары / несепнәр, креатинин, несеп қышқылы жиналып, олардың концентрациясының қанда көбеюі болатын дертті күй. Мысалы: бүйрек поликистоздары, некронефрозы және т.б. 
## Дереккөздер


Зәрліқан

Санат:Медицина
Санат:Патология
Римесса

**Римесса** (итал. rimessa - табыстау, тапсыру, акша аудару) - халықаралық есеп айырысуда борышқор үшінші бір тұлғадан ұлттық валютаға сатып алып, шетелдік несиегерге өзінін берешегін өтеу үшін салып жіберген төлем құжаты (чек, тратта, ақшалай аударым).

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Биогенді тау жыныстар

**Биогенді тау жыныстар** - негізі қалдық организмдерден жасалған (жануарлардан және өсімдіктерден), кремний жыныстары, әктастар, көмірлер.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Биокоагулятор

**Биокоагулятор** - проаэраторлар өндірілген тік тұндырғыш.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Жыныстық жасушалар

**Жыныстық жасушалар** - жаңа ағзаларға өмір беретін гаплоидтік хромосома жиентығы бар мамандандырылынған жасушалар Аталық және аналық жыныстық клеткалар деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Урикемия

**Урикемия** (*Uriсаеmіа* - несеп қышқылы + қан) - Қанда несеп қышқылы мөлшерінің көбеюі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Түркияның ең ірі қалалары

**Түркияның ең ірі үш қаласы** — Стамбұл, Анкара, Измир адамның ерік-жігері мен тарихи процестердің нәтижесінде аса маңызды іскерлік және мәдени орталықтарға айналды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталып, Түрік Республикасы пайда болған кезде бұл қалалар іскерлік және әлеуметтік белсенділіктің ошақтарына айналды. Өнеркәсіп пен табыскерлік бұрыннан сауда дәстүрлері бар Стамбұл мен Измирде дамыды, ал үкімет елдің түкігірінде орналасқан жаңа астана — Анкараға ірге тепті. Нақ осы қалаларда үздік мемлекеттік университеттер, театрлар, консерваториялар мен концерт залдары орналасқан. Еврей және христиан қауымдары, сондай-ақ бұрынғы Оттоман империясының әр түрлі бөліктерінен келген иммигранттар бұл қалаларға Анадолыға тән этникалық көптүрлілікке жаңа айшықтар қосып, өзіндік ерекшелік береді.

Бұл қалалардың сыраханалары мен дәмханаларында суретшілер, артистер, ақындар мен журналистер өз уақыттарын өткізуді ұнатады. Ал кофеханалар мен оқу залдарында казіргі заманғы жастар елдің болашағы жөніндегі өз нұсқаларын дайындап жатады. Солшыл ниеттегі алпыстың айналасындағы зиялы білгірлер көпке танымал шағын мейрамханаларға жиналып, стақандарын сусындарға толтыра отырып, өткен уақыттар мен орындалмаған үміттері жөнінде еске алысады. Қалалық жастар жарқыраған сауда орталықтары мен би кештерінде қазіргі заман өмірінің жемісінен дәм татады. Түрік қалалық зиялы қауым өкілдері мен дүние жүзінің басқа елдеріндегі әріптестерінің арасында ортақ нәрселер аз емес, олар сіздің сапарларыңызға жағымды және көңілді қатысушылар бола алады. Бұл адамдар дүниені көрген, бірнеше тілде сөйлейді, төзімділіктері жоғары дәрежеде. Алайда маңызды мәселелер бойынша өз пікірлерін табанды түрде қорғауға әрқашанда әзір. Өздерінің жан түкпірінде олардың бүкіл түрік халқы сиякты отбасының мызғымастығы, отанға адалдық, коғам алдындағы міндеттемелер, айналасындағыларға әділдік көрсету, қонақжайлылық, дәстүрлерді құрметтеу, жан ашушылық қабілеті тәрізді құндылықтарды құрметтейтіні есіңізде болсын.

Түріктің үлкен қалалары өз қонақтарына түнгі клубтар, дәмханалар, мыс пен күмістен жасалған бұйымдарға, кілемдер мен алтын әшекейлерге кең таңдау жасауға болатын базарларды ғана емес, көптеген мұражайлар мен көңіл бөлуге тұрарлық тарихи орындарды да ұсына алады. Ал Стамбұлдың бұл мәселе бойынша еш нәрсеге ұқсамайтын орекше екені өз-өзінен түсінікті, оның қайталанбас, елден ерек ландшафтысы жеке әңгімеге лайық.

## Дереккөздер


Санат:География
Сейфуллин ескерткіші

**Сейфуллин ескерткіші** 1994 жылы Орал қаласындағы Сәкен Сейфуллин атындағы 11-лицей-мектебінің 70 жылдығына орай осы мектеп алдыңда орнатылды.

Мүсінші — Ю.Баймүқашев.

## Дереккөздер
Биологиялық сүзгіш

**Биологиялық сүзгіш** — ірі дәнді материал қабаты арқылы ағыс суларын сүзгенде биологиялық тазарту іске асырылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Фитофаг - өсімдік қарым-қатынасы

right|400px
**Фитофаг - өсімдік қарым-қатынасы** — организмдердің вертикаль қарым-қатынастарының негізгі типі; онда өндіргіштер жинақтаған заттек пен энергия гетеротрофтарға беріледі. 

Эволюция процесінде өсімдіктер фитофаг- жануарлардың жеуінен қорғаныш құралдарын бөліп шығарады. Ол әр түрлі "меха- никалық" құрылғылар (қатты, кейбір қабық, қалың шырыш қабат, толып жатқан тікендер мен істіктер, кейбірі шағатын түктер) болуы мүмкін. Бұған қоса өсімдіктер "химиялық қорғаныш құралдарын" да пайдаланады. Мысалы, барлық өсімдіктердің клеткалық қабырғаларының негізгі заттегі — целлюлоза (клетчатка) — берік қосылыс, жануарлар оны сіңіріп қорыта алмайды. Алайда эволюция процесінде фитофаг-жануарлар да өз құрылғыларын дайындаған: күйіс қайыратын жануарлардың ас қорыту жолында целлюлозаны ыдырату жөніндегі негізгі жұмысты бактериялар атқарады. Целлюлоза мен лигнинге (сутек құрамындағы күрделі органикалық қосылыс) қоса қорғаныш міндетін өсімдіктер түзетін таниндер (тұтқыр заттек), сондай-ақ барлық жануарларға өте өтімді әсер ететін арнаулы улы заттектер тобы атқарады. Тұтас алғанда Фитофаг - өсімдік қарым-қатынасында мынадай ортақ заңдылық байқалады: өсімдік фитотрофтардан неғұрлым нашар қорғалған болса, ол соғүрлым тезірек өседі және керісінше, неғұрлым жақсы қорғалған өсімдіктер, әдетте, өте баяу өседі. Фитопланктон мен зоопланктон популяциялары арасындағы тепе-теңдік осы секілді реттеледі. Көп желінетін микроскопиялық балдырлар тез өсіп-өнеді. Кейбір балдырлар, керісінше, желінуден берік сауытындағы арнаулы өскіндермен немесе үлкен шоғырларға бірігіп қорғанады. Балдырлардың сақталуына олардың тыныш стадиялар түзетін қабілеті де көмектеседі. Ақырында кейбір балдырларды планктондық фитофаг-жануарлар жұтқанымен, қорытылмай тірі шығады. Фитофагтар популяциялары тығыздығының кезендік өршулері және өсімдіктер популяцияларының уақытша езілуі болуы мүмкін. Агроэкожүйелерде немесе адам көп пайдаланатын ормандарда (әсіресе екпе ағаштарда) фитофагтардың көбейіп өршулері өсімдіктер популяцияларының езілуіне апарып соғады. Мұндай фитофагтар зиянкестер деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау