open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Турфан мемлекеті

thumb
**Турфан мемлекеті**, Турфан идиқұттығы – шамамен 10 – 14 ғасырлар аралығында қазіргі Шығыс Түркістанда құрылған. 9 ғасырдың ортасына қарай Ұйғыр қағандығы ыдырағаннан кейін ұйғыр тайпаларының бір бөлігі Шығыс Түркістанға қоныс аударды. Олар жергілікті тайпалармен біріге отырып, 10 ғасырдың бас кезінде Турфан мемлекетін құрды. Мемлекетті идиқұт биледі. Оған Турфан ойпатынан басқа, Жоңғария мен Қашқарияның бір бөлігі бағынды. 1121 жылдан бастап Турфан билеушілері солтүстік Қытайдан келген көшпелі тайпалар – қидандарға (қарақытайлар) вассалды тәуелділікті мойындауға мәжбүр болды. 1206 жылы Моңғолия даласында аса күшті Шыңғыс хан империясы құрылды. Қалыптасқан жағдайды дұрыс есептеген ұйғыр идиқұты 1209 жылы қарақытайлардан бөлініп, Шыңғыс ханға өз еркімен бағынды және өз әскерімен түркі-моңғолдардың Қытай мен Хорезмге жасаған жорықтарына қатысты. Сөйтіп, Турфан мемлекеті соғыс апатынан аман қалды, бірақ 1368 жылға дейін Қытайдағы түркі-моңғолдар құрған Юань әулетіне вассалды тәуелділікте болды. Турфан билеушілері үнемі көршілеріне тәуелді болу салдарынан әскери жағынан да, экон. жағынан да қатты әлсіреді. Осыны пайдаланған Моғолстан ханы Қызыр қожа 1369 жылы Турфан мемлекетін басып алып, оны өзіне біржола бағындырды.

## Сілтеме


Санат:Елдер
Аппарат

**Аппарат** - *([[латын тілі|латынша]]: apparatus - құрал-жабдық)* - қандай да бір басқарушы биліктің шешімдерін жүзеге асырумен айналысушы ұйымдар мен мекемелердің, олардың қызметкерлерінің жиынтығы.
Аппарат негізіне қарай былай бөлінуі мүмкін: 
* мемлекеттік ,
* мемлекеттік емес, 
* қоғамдық-саяси (мысалы, партияның немесе қоғамдық ұйымның Аппараты); 
* орталық, 
* аймақтық ,
* жергілікті, т.б.

Өз кезегінде бұлардың әрқайсысының жеке құзырына кіретін мәселелер бар. Кез келген биліктің дұрыс қызмет етуі үшін Аппараттың рөлі аса маңызды, өйткені ол арқылы қоғам мен оның құрылымдарымен тікелей әрі кері байланыс орнатылады. Сондай-ақ әдетте биліктің бюрократизациялануы барысында кездесетіндей Аппараттың биліктің үстінен қарап, билікті алмастыруына жол бермеу керек. Демократиялық мемлекетте Аппарат азаматтық қоғам тарапынан үнемі жіті бақылауда болуы қажет. Аппараттың қызметі тіпті басқарушылардың жиі ауысуы жағдайында да тұрақты болып, басқарудың орнын басушы мирасқорлардың қызметін қамтамасыз етеді.

**Аппарат**- 
# техникалық құрылғы, аспап, құрал; 
# қандай да бір процесті, құбылысты зерттеу әдісі немесе тәсілі.

**Аппарат**-
# белгілі бір үрдістерді зерттеу әдісі мен тәсілдері;
# мекеме, ұйымның жұмысшылар құрамы.
#
Электртехникада:

**Аппараттар** – барлық класты кернеу ажыратқыштары, айырғыштар, бөлектеуіштер, қысқа тұйықтағыштар, сақтандырғыштар, ток шектеуіш реакторлар, конденсаторлар, жиынтық экрандалған ток өткізгіштер.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Санат:Саясат
Лесс

**Лесс **( — борпылдақ) — ашық сары түсті, мейлінше кеуек (құрамындағы кеуектер мен қуыстардың жалпы мөлшері 40—55%-ға жетуі мүмкін), қатқа батталу белгілері байқалмайтын, әкті, бағана тұрқылас пішіндер мен құлама кұздар түзуге бейім. Әдетте өзі таралған аймақ бетін, тіпті биік-биік суайырық бетін де тұтас желек түрінде жаппай көмкеріп жататын, қалындығы бірнеше метрге жететін құмайттар. Бұл құмайттар әдетте жер үсті моллюскілерінің қалдықтары мен таптарын және әкті тау жынысы кесектерін көптеп кіріктіреді. Лесстердің қалыптасу заңдылығы жайлы бірнеше теориялар бар. Олардың ең бастылары — лесс табиғатын жел күшінің әсерімен түсіндіру және лесстердің қалыптасуын мұз бүркеу дәуірлерімен байланыстыру.

## Лесс тәріздес шөгінділер
**Лесс тәріздес шөгінділер** - сырт қарағанда лесске ұқсайтын, бірақ құрамы бойынша шаңды саздақ және құмдақ топырақтарға жататын шөгінді тау жыныстары. Лесс тәріздес шөгінділердің генезисі әр түрлі болуы мүмкін (эолдық, аллювийлік, делювийлік, элювийлік).

## Дереккөздер

Санат:География және геодезия
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қосалқы құралжабдық

**Қосалқы құралжабдық** (Вспомогательное оборудование; ancillary (support) equipment) — 1) негізгі емес, қо-салқы қызметті орындайтын қүрал- жабдық; 2) орталық процессордың тікелей басқаруында болмайтын қүрал-жабдық.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тутанхамон

**Тутанхамон** (сөзбе-сөз – Атонның тірі бейнесі, таққа отырғандағы есімі – Небхепрура) – Жаңа патшалық (18 әулет) дәуіріндегі Мысыр перғауыны. Шамамен біздің заманымыздан бұрын 1400 – 1392 жылы билік етті. Аменхотеп IV –нің (Эхнатонның) күйеу баласы, не оның ұлы немесе інісі де болуы мүмкін. 12 жасар кезінде Тутанхатон (Атонның тірі бейнесі) деген атпен таққа отырып, 20 жасында қайтыс болған. Өкімет билігі іс жүзінде уәзірі Эйе мен басқа да шонжарлардың қолында болды. Тутанхамонның кезінде Эхнатонның діни реформалары жойылып, Амон құдайға табыну қалпына келтірілді. Тутанхамонның өзі Тутанхатон атынан бас тартып, перғауын астанасын Эхетатоннан Фивыға қайтарды. 1922 жылы өнердің тамаша ескерткіштері бар тоналмаған перғауын бейіті – Тутанхамон табыты табылды.

## Сілтеме
Жақпартастар

**Жақпартастар** - 1) жан-жағынан қоршаған тектоникалық жарылымдар бойымен тік бағытта жоғары көтерілуі нәтижесінде геологиялык табиғаты қоршаған өңірден анык дербестелген нақтылы аймақ; 2) мұздықтардың жылжуы барысында немесе тектоникалық күштер әсерімен өзі калыптасқан өңірден алыс  аймақтарға жылжып кеткен, сондықтан да өзін қоршаған ортадан анық ерекшеленетін,тұтқы жүздеген, қалыңдығы ондаған м-мен өлшенетін геологиялық денелер, 3)диаметр 1 м-ден асатын тау жынысы кесектері.

## Дереккөздер

Санат:Геология
Санат:Табиғат
Кәріздің тұнбалануы

250 px|thumb

**Кәріздің тұнбалануы**  — әр түрлі жағдайларға байланысты ашық және жабық (жер асты) кәріз жүйесінің тұнба заттармен жабылып (бекітіліп), сулы таужыныстарды құрғауының тоқтауы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жүйектеу

**Жүйектеу** - жыртылған жер бетінен жауын-шашынның суларын басқа жаққа бұрып әкету үшін топырақ бетіне терендігі 15—25 см атыздар жасалатын агромелиорациялық тәсіл. Әдетте, топырақтың механикалық құрамы өте күрделі болған жағдайда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Петрографиялық провинциялар

**Петрографиялық провинциялар** — магмалық формациялардың ерекше серияларымен сипатталатын ірі геотектоникалық элементтер, яғни қатпарлы атыраптар мен платформалар. Қатпарлы атыраптар үшін петрографиялық провинцияларға тектондық-магмалық циклде қалыптасқан магмалық формациялар сериясы, ал платформалар үшін шөгінді-вулканогендік тыстың қалыптасу кезеңінде дамыған магмалык формациялар сериясы жатады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ара ағайындық

**Ара ағайындық** - қақтығысқа қатысушы жақтарға басу айтып, бітімгершілікке шақыру. Ара ағайындық дәстүрлі қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан ұғым. Көршілес екі рудың немесе ағайындар арасында жер-су дауы, жесір дауы сияқты жанжалдардың өршіп, қантөгіс қақтығысқа ұласар шағында үшінші, бейтарап рудың беделді, сыйлы өкілдері басу айтып, татулыққа шақырған.
Қазіргі таңда ара ағайындық белгілері бейбітшілікке жету, қантөгісті тоқтату, бітімгершілікке келу үшін жасалатын іс- қимылдардан байқалады. Ара ағайындық нышандары азаматтық бағынбау актілері мен жекелеген тұлғалар, әлеуметтік топтар тарапынан өткізілетін акциялар кезінді де кездесуі мүмкін. Теориялық тұрғыдан ара ағайындық паңифистік қозғалыс идеясында идеологиялық пішім ретінде негізделді. XIX ғасырдың соңында АҚШ-та, Англияда қарулы қақтығыстар мен жанжалдардың кез келген түрін адамгершілікке жат, тұрпайы құбылыс санайтын бұл қозғалыс ауқымды халықаралық демократиялық күшке айналып, әлемнің көптеген елінің ішкі, сыртқы саясатына елеулі ықпал етіп отыр.
Нақтылы мемлекет өкілдері, мемлекет қайраткерлері бейбітшілік пен татулық, ізгілік ұйытқысы ретінде ара ағайындық сыртқы саясаттағы қызметінің басты міндеттерінің бірі деп қарайды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жұмағали Қанапиянов

**Жұмағали Қанапиянов** (1924 ж. т.) - суретші. Саяси карикатура және акварельдік кескіндеме саласында жұмыс істейді. Абай тақырыбына «Шыңғыстау даласы», «Дала. Абай ауданы. 1946-47 жылдары», «Көкшетауға апарар жол», «Кіші орда» (1990, қағаз, акварель), «Абай бейіті»(1990, қағаз, пастель, барлығы автордың қорында) еңбектерін жазды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Абай әндері

**«Абай әні»** — толық метражды көркем фильм. 1945 ж. Алматы көркем және хроник, фильмдер студиясы шығарған. «Абай әні» фильмі республика киноөндірісі базасында жасалған алғашқы фильм.

## Сюжет
Фильмде Абай адал махаббаттың арашашысы ретінде көрінеді. Өзінің сүйгенін, көрші ауылдың жесірін ұрлап әкеліп үйленіп, Айдар ата салтын бұзады. Абай ақсақалдар кеңесінде өз махаббаты үшін ата дәстүрін бұзуға мәжбүр болған Айдар әрекетін ақтап шығады. Халық махаббатына бөленген Абайдың достары көп. Бірақ дұшпандары да аз емес. Ерден бай мен діндар Шәріп Абайды халықпен араздастырып қоюға әрекет жасайды. Мақсатына жете алмаған Шәріп ақыры у беріп, Абайды өлтіріп тынады.

## Рөлдерде
*Абай — Қалыбек Қуанышбаев
*Айдар — Қапан Бадыров
*Баймағамбет — Серке Қожамқұлов
*Ерден — Елубай Өмірзақов
*Шәріп — Шәкен Айманов
*Әбіш — Жағда Оғызбаев
*Көкбай — Сейфолла Телғараев
*Оспанов — Камал Қармысов
*Зейнеп — Рахия Қойшыбаева
*Нифонт Долгополов — Олег Жаков
*Нарымбет — Марат Сыздықов
*Ажар — Әмина Өмірзақова
*Мағиш — Шолпан Жандарбекова

## Критика
«Абай әні» фильмі кинематогр. мазмұнына қарағанда кино-спектакльге жақын. Тұтастай алғанда кинокартинаның стильдік шешімі, режиссурасы, актерлер ойындары театр өнерімен үндес.

## Сілтемелер
*Абай әндері фильміне сілтеме

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Қазақфильм фильмдері
Қосалқы құрылғы

**Қосалқы құрылғы** (Вспомогательное устройство; AUXiliary device (AUX)) — DOS жүйесіндегі резервтегі енгізу-шығару қүрылғысы. Стандартты қосалқы құрылғы рөлін келісім бойынша СОМ1 порты атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тутаңбалы

**Тутаңбалы (Тутамғалы)** – Ұлы жүз бірлестігіне енетін рулардың түп атасы. Шежіреші Батыршаның деректері бойынша майқыдан – бақтияр, одан ойсыл, үйсін. Ойсылдың 30 ұлы болған. Содан тараған үрім-бұтақтары: Тутаңбалы (өтеп), байлы, бораш. Байлыдан сіргелі руы, ал бораштан қайшылы руы тарайды. Аз тараған Тутаңбалы атасы сіргелімен еншілес болып, сіргелі атанып кеткен. Рузбеханның “Михманнама-и “Бұхара” атты шығармасындағы дерекке қарағанда 15 – 16 ғасырларда Ташкент пен Сыр бойында тұрған ноғайлы елінде үштаңбалы, төрттаңбалы, Тутаңбалы аталған рулар болған. Қазан төңкерісіне дейін Тутаңбалы сіргелі, қатаған, қайшылы, құрама ру-тайпаларымен араласып, Ташкентті мекендеген.
## Тұлғалар
# Нармахан Бегалиев
# Оразгелді Беденұлы Түктібаев
# Қарақозы Әбдәлиев
# Шамсат Жақсылықұлы Исабеков
# Сапар Атанбайұлы Атанбаев
# Хайролла Мәметайұлы Нышанбаев

## Сілтеме


Санат:Қазақ рулары
Туу

нобай|195x195 нүкте|Туу кезеңдері
**Туу** – бала туу, дүниеге адамзаттың өмірін жалғастырушы ұрпақ әкелу, халықтың табиғи өніп-өсу, көбею үдерісі.

## Акушерлік

Босану кезінде әйелге медициналық көмек көрсетуді (босандыруды) акушерлер (босандырушылар) жүзеге асырады.

Акушерлік ғылым ретінде клиникалық медицинаның бір саласын білдіреді. Акушерліктің зерттеу пәні — ұрықтану, жүктілік, босану және босанудан кейінгі кезеңмен байланысты физиологиялық және патологиялық үдерістер. Акушер-ғалымдар босануға көмектесу әдістерін, босану үдерісінің асқынуларын алдын алу жолдарын және әйелге, ұрыққа мен жаңа туған нәрестеге медициналық көмек көрсетуді зерттеп, әзірлейді.

Босануға көмектесу кезінде қолданылатын әдістердің бірі — босану қызметін ынталандыру (индукция). XXI ғасырда мұндай ынталандыру көбінесе медициналық көрсеткіштерсіз жүргізіледі. Алайда индукция өздігінен (табиғи түрде) болған босанумен салыстырғанда ана мен жаңа туған нәрестеде асқынулардың жоғары қаупіне әкеледі. Бұдан бөлек, босану қызметін ынталандыру арқылы туған балаларда жедел респираторлық вирустық инфекциялардың (ЖРВИ) жиілігі жоғары екендігі туралы бақылаулар бар.

## Тағы қараңыз
* Акушерлік көмек
* Жүктілік

## Дереккөздер

Санат:Туу
Файлды иемдену

**Файлды иемдену** (Захват файла; file locking) — мәліметтердің тұтастығын жасақтайтын әдіс. Файлды басып алу жүйесінде бір уақытта тек бір-ақ пайдаланушы файлға өзгеріс енгізе алады. Басқа пайдаланушылар осы уақытта файлға қатынас құра алмайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жалбырлар

**Жалбырлар** — жәндіктер мен балдырлардың су түбіне жабысып өсуі нәтижесінде қалыптасатын немесе әр түрлі себептермен су түбінде баяу домалаған жекелеген тау жынысы кесекшелерінің (түйірлерінің) сырт өңірін қаптай түзілетін домалақ пішінді карбонатты сорындылар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Туф

thumb
**Туф** () – шығу тегі әр түрлі тау жыныстарының тобы. Туфтағы шөгінді материалдардың мөлшері 10%-дан аспайды. Туфтың жанартаулық-кремнийлі және әктасты Туф (травертин) деп аталатын түрлері бар. Сынықтар жанартаулық шыныдан, минералдардан, эффузиялық тау жыныстарынан құралған. Оларды көбінесе хлорит, эпидот, кальцит, цеолиттер керіштейді. Құрамы бойынша Туфтар базальттық, андезиттік, дациттік, риолиттік, трахиттік, фонолиттік, сілтілі базальттық болып келеді. Түсі әр түрлі; бітімі шомбал, ағынды, кеуекті, жолақты. Құрылымы псефиттік, псаммиттік, алевриттік, пелиттік. Туфтар құрылыс материалы ретінде цемент және шыны өндірісінде, бетонның толықтырғышы ретінде, т.б. қолданылады. Туфтар Қазақстанда кеңінен таралған.Туф — күлдік туфтың синонимі.қ.Жанартаулық туф,әкті туф.

## Дереккөздер



## Сілтеме


Санат:Геология
Санат:Химия
Зевксис

**Зевксис** - ежелгі грек суретшісі. Оның бізге «Елеңа», «Кентаврлар үйелмені», «Жыланды қылқындырып тұрған бүлдіршін Геракл»деген шығармалары ғана белгілі. Абай ғақлияларының Жиырма жетінші сөзінде Аристодимнің аузына: « - Гомерге бәйітшіліктігі себепті, Софоклге трагедиясы себепті, яғни біреудің сипатына тұспектік, Зевксиске суретшілігі себепті таңырқаймын» , - деген сөз салу арқылы өзінің көне грек өнерімен жақсы таныс екенін аңғартады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Бөгендер тобы бар құрғату - суармалау жүйесі

[thumb|250px|[Бөген]]
**Бөгендер тобы бар құрғату- суармалау жүйесі** — жер астындағы су кәріздерімен тереңдігі 2,5–3 м төмендегі құрғатылған жерден шыққан су өсімдіктерді суармалау үшін пайдаланылатын жүйе.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Петрохимиялық әдістер

**Петрохимиялық әдістер** - таужыныстың химиялық құрамын сандық сипаттамаларға айнаддырып, олар бойынша құрамының, қалыптасуының ерекшеліктерін анықтау үшін қолдынылатын әдістер.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Перовскит

**Перовскит** — оксидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы: CaTiO3. Сингониясы — текшелік, кристалдары текше, агрегаттары бүйрек тәрізді. Түсі — сарыдан қараға дейін, сызығы ақ, сұрғылт сары, жылтырлығы — алмастай, қаттылығы — 5,5—6, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 3,97—4,04. Перовскит ультранегізді, негізді таужыныстарда, метасоматиттерде кездеседі.

**Кристалдық құрылысы** жалпы алғанда корунд-ильменит тобына ұқсас, бірақ мұндағы кальций металының көлемі темірден үлкен болғандықтан, оның құрылысы басқаша болып шыққан. Кубтың ортасында Са, бұрыштарында Ті, қабырға қырларында О орналасқан.

**Сингониясы** сырт белгісі бойынша куб, бірақ оптикалық анизотроп екеніне қарағанда перовскиттің төмен температуралы ромбылық модификация түрлері де болу керек.

**Кристалдық бейнесі** көбінесе едәуір ірі куб кристалл түрінде кездеседі. Кубтың жақтарында оның қырларына параллель сызаттары болады. Ол сызаттар тегінде ромбылық түрге айналу кезіндегі қоспақтану іздері болса керек.

**Жаратылысы** көбінесе магмалық , метаморфтық , контактылық. Жалпы алғанда ол магнетит, хромит минералдарымен бірге кездеседі (сілтілі базальт арасында, скарнда тағы басқа.

Перовскит ірі кен құрамайды, сондықтан оның практикалық маңызы да шамалы. Оның жеке кристалдары Уралда (Златоуст
ауданы), тағы басқа жерлерде кездеседі. Бұл минералдың тобына жататын кейбір минералдар өте сирек кездесетін элементтерге бай келеді; сондықтан олардың маңызы да зор. Соның бірі — мысалы, лопарит.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Қосалқы символ

**Қосалқы символ** (Вспомогательный символ; auxiliary symbol) — 1) рекурсивті саналатын жиынды беру кезіндегі негізгі алфавитке жалғастырылған символ; 2) туындаушы грамматиканы анықтау кезіндегі қосалқы алфавиттің элементі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Абай бұлағы

**Абай бұлағы** - Абай дүниеге келген жердегі бұлақ. Қазір бұл жерде Семей облысы, Абай ауданы, М. О. Әуезов атындағы совхоз орталығы орналасқан. *Үлкен Қасқабұлақ, Кіші Қасқабұлақ, Сырт Қасқабұлақ* деп бөлінеді. Бертін келе жер атаулары «Абай булағы», Абайдың Қасқабұлағы деп атала бастады. Ащысу өзенініне құятын Абай бұлағының басында Абай ауылы жаз, күз мезгілдерінде қоныс теуіп отырған. Осы бұлақ басында ақынның «*Күз*», «*Қараша, желтоқсанмен сол бір-екі ай...*» деген өлеңдері жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Қазақстан бұлақтары
Пертит

**Пертит** — альбитпен немесе қышқыл плагиоклазбен занды түрде дәнекерлене астасқан калийлі дала шпаты; ыдырау пертиті және алмасу пертиті болып екі түрге бөлінеді. Калий мен натрийдің иондық радиустарында айтарлықтай айырмашылықтар бар екендігі, олардың бір-бірімен алмасуы тек қана жоғары температуралар жағдайында жүзеге асатындығы белгілі; осы заңдылыққа сәйкес , ыдырау пертиттері калийлі-натрийлі дала шпаттары есебінен температура төмендеген жағдайда пайда болады, ал олар одан әрі альбиттенген жағдайда алмасу пертиттері қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Туффит

**Туффит** – жанартаутекті және шөгінді тау жыныстарынан құралған аралас құрамды тау жынысы. Туффиттер жанартау атқылаған кезде қалыптасқан тау жыныстарынан (қож, күл, көбіктас, тау жыныстарының сынықтары) тұрады. Құрамындағы пирокластиктік бөлшектердің мөлшеріне (50%-дан жоғары) қарай Туффит псефиттік, псаммиттік, алевриттік, пелиттік болып бөлінеді. Түсі әр түрлі, көбіне қоңыр, жасылдау; бітімі қабатты. Құрылыс материалы ретінде кеңінен қолданылады. Қазақстан жерінде кең тараған.

## Сілтеме
Тухосянь

**Тухосянь**, Тухосянь-Гучжо-хан (туған жылы белгісіз – 739) – Түргеш қағандығының қағаны (738 – 39). Сұлу (Чеби Шичжо Сұлу) қағанның ұлы. Әкесі қаза тапқаннан кейін оның орнына билікке келді. Бірақ оның қаған болуын қағандықтағы иеліктердің билеушілері қолдай қоймады. Бұл өз кезегінде қағандықта өзара қырқыстың өршуіне алып келді. Қағандықтың батыс аймағындағы иеліктің билеушісі Мохэ Даған Тухосяньға қарсы күш жинап, оның сарайына тұтқиылдан шабуыл жасады. Тухосянь шабуылға тойтарыс бере алмай, сарайдан қашты. Бірақ көп ұзамай ол інісі Шеху Тунь Абомен бірге тұтқындалып, өлтірілді. Бұдан кейін қағандықтағы билік Мохе Дағанның қолына көшті.

## Сілтеме
Звезда (журнал)

**«Звезда» -** Ленинград Жазушылар ұйымының әдеби-көркем, қоғамдық-саяси журналы. 

Санкт-Петербургте 1924 жылдан ай сайын шыға бастады. Журнал 1939 жылғы 10-11 сандарында «Жаңа аудармалар» деген айдармен Абайдың Вс. Рождественский аударған «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...», «Осы қымыз қазаққа...», «Махаббат тілі - тілсіз тіл...», «Қиыстырып мақтайсыз...» деген өлеңдерін жариялады. В. М. Жирмунскийдің «Абай» (1946, 9 саны), В. Лавровтың «Абай тағылымы» (1972, 11 саны) мақалалары қазіргі қазақ әдебиетіндегі Абай дәстүрінің жалғастығына арналған.	

## Дереккөздер


Санат:Ресей журналдары
Калдондық қатпарлық

**Калдондық қатпарлық** - негізінен ерте палеозой эрасында болған (кембрий және ордовик кезендері, ішінара силур кезеңі), кейбір өңірлерде девон кезеңінде ғана тамамдалған қатпарлық.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Тушы

**Тушы** – әскер туын ұстаушы. Ту әскердің киесі саналғандықтан көшпелілерде айқас кезінде туды ұстау ең батыр адамдарға жүктелген. Қазақ ауыз әдебиетінде өздері жараланса да туды құлатпай ұстап тұрған батырлар туралы аңыздар көп. Халық аузында жоңғарлармен болған бір соғыста Абылайдың туын ұстаған Олжабай батыр қолына жоңғар оғы тисе де туды құлатпай ұстағандығы туралы аңыздар айтылады.

## Сілтеме
Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі

**«Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және абай поэзиясының тілі»** -қазақ мемлекеттік оқу орындары баспасынан 1948 ж. жарық көрген монографиялық  еңбек. Авторы - Қ. Жұмалиев. Кітап С. Мұқановтың «*Терең танымдық еңбек*» атты мақаласымен ашылады. Алғы сөзден және 15 тараудан тұрады. Абай поэзиясын қазақ ауыз әдебиеті нұсқаларының, халық жыраулары шығармаларының тілімен, өзіндік ерекшеліктерімен тығыз байланыстыра отырып талдайды. Шығыс және батыс, орыс поэзияларының Абай шығармашылығына ықпалын, ақын шығармаларындағы әлеуметтік сарынды, оның өмір шындығының бейнелеу тәсілдерін сөз етеді. Абайдың жаңа сөздер мен тіркестерді қолдану ерекшелігін әдебиетімізге мазмұн, идея, тіл тұрғысынан енгізген жаңашылдығына баға береді. Еңбек әдебиет зерттеушілеріне, тіл мамандарына, жоғарғы оқу орындарының студенттеріне арналған. Көлемі 13 б. т., 5 мың дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Австромарксизм

right| 200px| Виктор Адлер астромарксизмнің негізін салушы
**Австромарксизм** *()*
-  ревизионнизмнің түрі жəне марксизмді неокантиандық және басқа да ілімдермен біріктіріп қараған австриялық социал-демократияның солшыл реформистік ағымы.Австромарксизм XX ғасыр басында пайда болды. Көрнекті өкілдері: К.Реннер, О.Бауэр, М.Адлер, Р.Гильфердинг және т.б.

Австромарксизм құрамының әртектігімен, идеялық-саяси ұстанымдарының қайшылықтылығымен, ымыраға көнгіштігімен және батылсыздығымен ерекшеленді. Австромарксизм фашизмге қарсы күресте біршама қызмет атқарды, дегенмен, сол кездегі социал- демократияға тән қателіктерден қашып құтыла алмады. II дүниежүзілік соғыстан кейін Австрияның Социалистік партиясы марксизмнен, соның ішінде австромарксизм мүлде бас тартты. Австромарксизм негізінде XIX ғасыр соңында К.Реннер мен О.Бауэр ұсынған ұлттық-мәдени автономия бағдарламасы мен тұжырымдамасының шешімі жатқан ұлттық мәселенің теориясы мен саясаты проблемалары ерекше маңызды орын алды.

## Дереккөздер


Санат:Идеологиялар
Санат:Аустрия тарихы
Санат:Саяси теориялар
Қандай қызда ләззат бар жан татпаған?

Абайдың 1884 ж. жазған өлеңі. Көлемі 18 жол. Өлеңнің негізгі тақырыбы - жастық шақтың бітім-болмысы. Ақын қыз бен жігіттің сүйіспеншілік сезіміне қатысты мінез-құлық өзгерістерін шыншылдықпен кескіндеген. Өлең іштей екі бөлімнен тұрады. Әуелі «Қандай қызда ләззат бар жан татпаған, сұлуы бұл заманның тек жатпаған»деп күмән туғызып, одан әрі бұл күнәні «Кейбірі жайдары, ашық боламын деп, орынсыз адамдармен жыртақтаған» деген жолдармен қоюлата түскенмен, ақын мүсіндеген қыз бейнесін ұнамсыз кейіпкер ретінде қабылдауға болмайды. «Он сегіз, он тоғызға толып, алмасы қол батпайтын екпеге айналған ару бәрібір жайдақ, жеңілтек емес, жұрт мақтаған жігітті жақтайтын ару. Енді Абай таныстырған жігіттерге келсек, олардың кейбірі «бойына майдалықпен сыр сақтаған» көргенді болмаса, кейбірі «қолы жетпес нәрсеге тыртақтаған» арсыздар. Абай «орынды іске жүріп, ой таппаған, не болмаса жұмыс қып, мал бақпаған» жігіттерде қасиет жоқтығын қадай айтып, ондайлардан халықты сақтандырады. Жалпы өлең түйіні 19 ғ-дың 80 жылдарындағы қазақ тұрмысына ғана емес, біздің бүгінгі өмірімізге детен жақын, тәлімдік маңызы зор. Өлеңнің сыртқы құрылысы да жұмыр, мазмұнына сай. Шығарманың 1- және 4-шумақтары дәстүрлі 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған да, 2- және 3-шумақтары бірі 6 жол, бірі 4 жол болып түзіліп, шалыс ұйқасқа құрылған. Өлең алғашқы рет 1909 ж. Санкт- Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1939 жылғы басылымында туындының 14-жолы Мүрсейіттің 1907, 1910 жылғы қолжазбалары негізінде «Не болмаса жұмыс қып мал таппаған» болып алынса, кейінгі басылымдарында Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасы мен 1909 жылғы жинақ бойынша «Не болмаса жұмыс қып мал бақпаған»депберілген. 1954, 1957, 1977 жылғы жинақтардағы «Кей жігіт мақтан үшін қылық қылмай, бойына майдалық пен сыр сақтаған»деген жолдар 1939,1945жылғыб асылымдарда жоқ. Ақын шығармаларының негізгі басылымдары саналатын 1933, 1945, 1957, 1961жылғы жинақтарда бұл туынды «Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы...» өлеңінің жалғасы ретінде берілген. Ал 1977 жылғы басылымда жеке шығарма ретінде ұсынылған. Өлең ағылшын, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Пикет

**Пикет** — бақылау немее өлшем жұмыстарын жургізу барысында алынған деректерді тіркеуге негіз ретінде қолданылатын, арнайы қағылған қазықпен немее тастан тұрғызылған бал-балмен белгіленетін зерттеу аймағының шартты нүктесі. Деректеме құжаттарда пикет сөзі әдетте  көршілес екі пикеттің аралығындағы қашықтық мағынасында да колданылады;  Бұл  жағдайдағы есептеулер әрбір алдыңғы пикетпен салыстырмалы түрде баяндалады, мысалы, "бесінші пикеттен есептегенде" деген сөз тіркесі әңгіме бесінші және алтыншы пикеттердің аралығы жайлы болып отырғандығын көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Туынды

**Туынды** – дифференциалдық есептеулердің x аргументі өзгерген кездегі f(x) функциясының өзгеру жылдамдығымен сипатталатын негізгі түсінігі. Кез келген x үшін  қатынасының шегі арқылы анықталатын функция Туынды деп аталады және y, f'(x) түрінде белгіленеді. Туындысы бар функция үзіліссіз. Берілген аралықтың барлық нүктелерінде Туындысы болмайтын үзіліссіз функциялар да болады. “Туынды” терминін (1797) және оның белгіленулерін (1770, 1779) Ж.Лагранж, ал  түрінде жазылуын Г.Лейбниц енгізген (1675). x_0 нүктесі тығыздық нүктесі болып табылатын жиынның нүктелері арқылы,x\rightarrow x_{0} ұмтылған кездегі  қатынасының шегі асимптоталық Туынды деп аталады. Сонымен қатар тек топологиялық сызықтық кеңістіктердің жағдайда, туындылардың ұғымының шамамен 20 қорытылуы белгілі. 

Белгіленген f(x) функциясының туындысы f'(x)-ті іздеп табу амалы ол функцияны **дифференциалдау** деп аталады. Дифференциалдау ережелері мен туындылардың қасиеттері туралы ілім дифференциалдық есептеу деп аталады. y=f(x) функциясы x_0 нүктесінде үзіліссіз болу үшін ол функцияның сол нүктеде арқылы туындысы болуы жеткілікті.

## Сілтеме


Санат:Математикалық талдау
Санат:Дифференциалдық есептеу
Калийлі дала шпаттары

**Калийлі дала шпаттары** - катион рөлін калий элементі атқаратын дала шпаттары; ортоклаз, микроклин және сандин деп аталатын түрлері белгілі. Дала шпаттары —  [К(AlSi3O8)] моноклиндік санидин, триклиндік анортоклаз.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Туынды сөз

**Туынды сөз** – сөзжасам саласының негізгі ұғымы. Қазақ тілінің сөздік құрамында қолданылып жүрген қазіргі атау сөздердің бәрі дерлік туынды атаулар. Қазіргі қазақ тіліндегі бір буынды ат, ақ, су, жақ, тау, т.б. атаулардың өзі Туынды сөз ретінде танылады. Бұл сөздер тұлғалық жағынан өзгермегенмен, мағыналық құрылымы семантикалық сөзжасам негізінде дамыған. Сондықтан да бұл атаулар іштей көпмағыналылыққа, антонимдік сыңарлар мен синонимдік қатарларға жіктеледі.

## Сілтеме
Пинакоид

**Пинакоид** (грек, pinax — тақта) — екі параллель жақтан тұратын  кристалдың қарапайым пішіні. Символы (100) — бірінші, (010) — екінші, (001) — үшінші пинакоид, орта сингонияларда (001) мен (0001) пинакоид негізгі пинакоидтер деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кәсіпорындарды, құрылыстарды және басқа объектілерді орналастыруды, жобалауды, салуды және іске қосуды келісу

**Кәсіпорындарды, құрылыстарды және басқа объектілерді орналастыруды, жобалауды, салуды және іске қосуды келісу**  — судың жай-күйіне әсер ететін кәсіпорындарды, құрылыстарды және басқа объектілерді орналастыру, жобалау, салу және іске косу шарттары табиғатты қорғайтын, су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органдармен, жергілікті атқарушы органдармен, сондай-ак жер қойнауын, балық қорларын, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғауды, санитарлық және мал дөрігерлік қадағалауды жүзеге асырушы органдармен келісу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Калинин мұзбасуы

**Калинин мұзбасуы** (Калинин, қазіргі Тверь қаласы бойынша) — Шығыс Еуропа жазығындағы бірінші соңғы төрттік мұзбасуы. Польшадағы — Варшава, Висла мұзбасуларына сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Туыстық

**Туыстық** – қанның жақындығы. Жақын және алыс туыстық түрлері бар. Отбасылық қарым-қатынастарды реттеуде жақын Туыстықтың маңызы жоғары. Заңда бекітілген жағдайларда туыстықтың құқықтық салдары болады. Жасөспірім және еңбекке жарамсыз балаларды асырауға қатысты құқықтар мен міндеттерге келгенде Туыстық деңгейі ескеріледі. Жалпы ережеден бір ауытқушылық бар, ол – бала асырап алу. Биологиялық тұрғыда туыстық болмаса да асырап алған балаға да заң туыстық мәртебесін береді. Бұдан өзге жағдайларда қан жақындығы жоқ жекжаттар арасындағы қарым-қатынас отбасылық құқық нормаларымен реттелмейді.

## Туыстық қатынас
Туыстық қатынас - ата-ана мен бала арасындағы қатынасты білдіретін антропологиялық термин. Шығу тегі туыстық қатынастардың жиынтығының саны.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Пирокласт шөгінділер

**Пирокласт шөгінділер** - вулканогендік сынықты шөгінділер, негізінен пирокласт материалдан тұрады (жанартау күлі, лапилли, жанартау бомбалары). Құрлықтағы және сушаралар түбіндегі ошақтардың маңындағы атқыламаларда кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Лигнитті көмір

**Лигнитті көмір** – көмірлену дәрежесі төмен қоңыр көмірлер арасында бөлінетін петрографиялық тип. Негізінен лигниттен (құрылымы сақталған ағаш қалдықтарынан) тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Құжаттарды сканерлеу құрылғысы

200px|thumb|rightҚұжаттарды сканерлеу құрылғысы (Устройство сканирования документов; devices of scan of documents) —	шығуында құжаттың бір немесе бірнеше бетіндегі мәліметтерге сәйкес электрлік сигналдар пайда болатын құрылғы. Біршама кең тараған құрылғыда фотоэлемент немесе фотоэлементтер сызғылды жарықталған бетті әдістеме бойынша қарап шығады. Уақыттың әрбір сөтінде фотоэлемент кескін элементі деп аталатын беттің тым кіші бөлігінің жарықтығын тіркейді. Екілік формаға айналдыру үшін алынған сигналдарды, әдетте, өңдеу қолданылады. Одан кейін таңбаларды оптикалық танып білу, арнаның өткізу қабілеттілігін немесе сақтауыш құрылғының сыйымдылығын үнемді пайдалану мақсатымен қысу әдістері немесе кескіннің сапасын жақсартатын арнайы өңдеу әдісі қолданылуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пирокластикалық материал

**Пирокластикалық материал** — әлі суынып үлгермеген лавалардың жанартау әрекетінің кезекті сәтінде сынуы не уатылуы нәтижесінде дараланған кесектер мен түйірлер (жанартау атпалары, шементастар, жанартау құмдары, шандар, қождар, пемза және т.б.).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Инспектор

**Инспектор** — өздеріне бағынышты органдардың, жеке тұлғалардың іс-әрекетінің дұрыстығын бақылайтын не қайсыбір арнаулы салада заңдардың орындалуын қадағалайтын лауазымды тұлға; мысалы, қаржы инспекторы.

## Тағы қараңыз
*Полиция

## Дереккөздер</span>


Санат:Лауазымдар
Абай даңғылы

**Абай даңғылы:**

* Абай даңғылы (Алматы) - Қазақстан Республикасының астанасы Алматы қаласындағы Ленин даңғылы мен Сайын атындағы көшелерді перпендикуляр жалғастырып жатқан үлкен көше.
* Абай даңғылы (Астана) - Абай даңғылы К. Күмісбеков көшесінен басталып, А. Пушкин көшесінде аяқталады.
Пирокластикалық таужыныс

**Пирокластикалық тау жынысы** — жанартау әрекеті өнімдерінің қатты кесектері мен түйірлерінің (пирокластикалык материалдардың) бір-бірімен жымдаса дәнекерленуі нәтижесінде қалыптасатын магмалық тау жыныстар атауы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қанжар (Кинжал)

«Қанжар», «Сүйкімді болат қанжар, тұрсың  жайнап...» - М.Ю.Лермонтовтан «Кинжал» өлеңінің 1896 ж. Абай тәржімелеген ау- дармасы. Шығарма орыс ақынында 16 жол болса, қазақ ақынында 12жол. Арнау түріндегі бұлт амаша лирикалық шығармада терең сыршылдық   сезім (махаббатты, майдандағы күресті еске алу), ерлікті, қайсарлықты қастерлеу, кейіпкердің әрекетін, ішкі сезімін суреттеудегі нақтылық, тартымды бейнелілік - соның бәрі бір-бірімен жақсы ұштасқан. Қанжарды кек алу үшін ашулы грузин  ұста соққан болса, оны соғыс үшін қайраған - ер шеркес. Осындағы әр сипаттама қандай айқын, анық болса, қанжар маған қоштасып, айрылған жерде еркелі нәзік қолмен берілді, сонда қан сорғалар жүзіңе көз жасы сорғалап тұрды деген сипаттамалар нақтылығымен де бейнелілігімен де келісті шыққан. Абай осы сипаттамаларды да, сұлудың қайғылы қара көзінің жанарын жалын шалған қанжар жүзінің жалт-жұлт етіп құбылуымен салыстыра бейнелейтін әдемі теңеуді де:
:«Қара көз қарап маған көп кадалған,
:Құпия қайғы өртеніп бойын алған.
:Болатша дірідцеген жалын көрген,
:Бір күңгірт тартып және оттай жанған»,
- деп қазақшаға ете шебер келтірген. Абайда соңғы шумақтың аудармасы жоқ. Не ол сақталмаған, немесе Абай «мен де өзгермеймін, болаттай берік боламын» деген жасырақ адамның бойына лайық сөзді өз атынан айтпай-ақ, осылай тиянақтаудыжен көрген. Аударылған 3 шумақ орысша нұсқаға жолма-жол сай келіп отырады. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымында 2-шумақтың 3-жолы «Қан сорғалар жүзі не жас сорғалап» делінсе, кейінгі жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы басылым негізінде бұл жол «Қан сорғалар жүзіңе жас сорғалап» деп алынған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Теңіз грунттары

**Теңіз грунттары** — теңіз шөгінділері терминінің синонимі. Шөгінділерді гидротехникалық кұрылыстардың, зәкірлік тұрақтардың, тралдау аудандарының және т.б. субстраты ретінде сипаттағанда,инженерлік-геологиялық мағынада ғана қолданылады.



Санат:Геология
Жылу сыйымдылығы

**Жылу сыйымдылығы** — дене температурасын 1°С-ге немесе 1 калорияға жоғарылату үшін берілетін жылу мөлшері. Яғни, дененің (заттектің) қандай да бір процестегі күйінің мардымсыз шексіз өзгерісі кезінде алатын жөне оларға температураны жоғарылату үшін қажет болатын жылу мөлшері. Массаның жылу сыйымдылығының бірлігі меншікті жылу сыйымдылығы деп аталады. Жылу сыйымдылығының қысымы тұрақты газдар үшін С және көлемі тұрақты газдар үшін С болып ерекшеленеді. Бірінші жағдайда дененің жылулық ұлғаюына байланысты (дененің геометриялық өлшемдерінің өзгеруіне) сыртқы күштерге қарсы механикалық жұмыс жасалады, ал екінші жағдайда дененің жылуы кезінде оның геометриялық өлшемдері өзгермейді және энергиясын ұлғайтуға жұмсалады. Қысым тұрақты болған кездегі жылу сыйымдылығы көлемі тұрақты болған кездегі жылу сыйымдылығынан үнемі артық болады. Судың 15°С кезіндегі жылу сыйымдылығы Ся бірге тең деп алынады. Қалыпты қысым (1 атм.) Және температура 50°С болғанда ауаның меншікті жылу сыйымдылығы 0,24 кал/ г.град. тең. Көлем тұрақты болған кезде С — 0,17 кал/г.град; су буы үшін (темпе-ратура 0°С болғанда) Ср = 0,44 кал/г.град және С = 0,34 кал/г.град. Меншікті жылу сыйымдылығының дененің тығыздығына көбейтіндісі көлемдік жылу сыйымдылығы деп аталады.

Есептеу барысында ағындының жыл ішіндегі теңсіздігін реттеу; ө) шектес ағынды шамалар аралығындағы коррелятивті байланыстың белгілі бір уакыт мерзімі бойынша реттеу жағдайына өсер етуін ескеруді қадағалап отыру. Бұл мәселелердің жауабы Крицкий мен Менкельдің еңбектерінде келтірілген. Олар А.Д.Саваренскийдің есептеудің математикалық сызбасын пайдалану арқылы мына жағдайларға сүйенеді: а) жылдық цикл жүйелі түрде алмасатын фазалардан құралған деп қарастырылуы шарт; ө) фазалардың өзгермелілігін әдеттегі статистикалық әдіспен анықтау; б) ағындының фаза ішіндегі таралымы типтік гидрографтар бойынша айқындалады; в) шектес фазалардағы ағынды байланысы корреляция коэффициентімен багаланады.

## Дереккөздер

Санат:Физикалық шамалар
Санат:Термодинамика
Санат:Статистикалық физика
Санат:Физикалық қасиеттер
Пироксендену

**Пироксендену** - түпкі магмалық таужыныстар құрамында пироксен кристалдары жаңадан қалыптасатын метасоматоздық процестер жиынтығының жалпылама ататуы. Пироксендену Құрамында SiO2, бар гидротермалық ерітінділердің әсерінен әсіресе ультранегізді тау жыныстарда қарқынды өтеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидравликалық тік дүмпу

**Гидравликалық тік дүмпу**  — гидравликалық дүмпудің бастапқы фазасы, кұбыр соңына орналасқан кран тез жабылған кездегі тік гидравликалық дүмпудің құбыр бойымен кері жүру арқылы құбыр басына жетіп, қайта оралуынан кері толқын пайда болады. Толқын "маңдайының" қозғалу уақыты мынаған тең:
t0=L/C
мұндағы L — құбыр ұзындығы, м; С — толқын жылдамдығы, м/сек. Толық гидравликалык дүмпу мына формуламен анықталады:
hм.толқ.=C/Q*ν0
мұндағы ν0 — кран ашылған кездегі судың бастапқы жылдамдығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кедергі коэффициенті

**Кедергі коэффициенті**  — сұйықтың құбырда, каналдарда, науаларда, өзен арналарында ағуы кезінде гидравликалық кедергілерді жеңуге жұмсалатын ағын энергиясы (арын шығыны). Нақты сұйық ағыны үшін арын шығынын Бернулли теңдеуімен анықтайды

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Лизеганг шығыршығы

**Лизеганг шығыршығы** - яшма, ақық басқа да ұсақ дисперсиялық таужыныстарда бір-біріне "кигізілген" түрлі-түсті шағын шығыршықтар немесе бір-бірімен астасқан жолақтар түрінде ұшырасатын бедерлер, гельді ортада өтетін диффузия барысында белгілі бір химиялық қосылыстың мезгіл-мезгіл тұнбалануы нәтижесінде қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Пиролиттер

**Пиролиттер** — жоғарғы мантияның (астеносфераның) шартты түрдегі заттық болмысы не әлі жіктеліп үлгер меген магма балқымаларының негізі; Пиролиттер құрамының 1/4-і базальттарға, ал 3/4-і периодиттерге сәйкес  келеді деп есептеледі. Пиролиттердің балқуы нәтижесінде тез балқитын базальт магмалары қалыптасады, ал олардың қиын балқитын "қалдықтары" дуниттер мен перидотиттер түрінде жекеленеді деп шамаланады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Абай қоры (ұйым)

**Абай қоры** - Абай Құнанбаевтың туылғанына 150 жыл толу мерейтойы қарсаңында Семей қаласында құрылған ерікті, қоғамдық қайырымдылық ұйым. Оның қызметін реттеп отыратын жарғыны 1990 ж. маусым айында халық депутаттары Семей қалалық Советі аткомы бекітті. Абай қоры аты жазылған дөңгелек мөрмен, бұрышты штампымен, бланкалармен т. б. қажетті бұйымдармен жабдықталды, өз балансы бар. Ұйымдастырушылары: халық депутаттары Семей облысы Советі аткомы, Абай ауданы Советі аткомы, Кәсіподақтардың облысы советі, облысы комсомол к-ті, Қазақстан Жазушылар одағының Семей облысаралық бөлімшесі, Абайдың респ. әдеби-мемориалдық музейі, облысы «Семей таңы», «Иртыш» газеттерінің редакциялары, ҚазССР Телевизия және радиохабар жөніндегі мемл. к-тінің облысы басқармасы, «Қазақ тілі» қоғамының облысы бөлімшесі. Ұйымның негізгі мақсаты - жалпы азаматтық рухани қазыналарды насихаттау, өлкеде туратын ұлттар мен ұлыстар арасындағы достықты нығайту, мерейтойға әзірлік шеңберінде - театрландырылған ойын-сауықтар, әдеби кештер өткізу, тақырыптық кинофильмдер түсіру, Абай шығармаларын зерттеу, тарату, басқа халықтар тілдеріне аудару, жарнамалық әдебиеттер, буклеттер, күнтізбелер шығару т. б. Ұйым еліміздің шығармашылық, ғылыми одақтарымен, кәсіпорындармен, бірлестіктермен, кооперативтермен және жеке азаматтармен екі жақты келісім-шарт жасау арқылы жұмыс жүргізді. Сондай-ақ, қаражат қайнарларын белгіленген тәртіп бойынша пайдаланды, банк мекемелерінде сом және валюта түрінде есеп (Семей тұрғын уй-әлеуметтік банкісінің № 1700876 есебі) ашты. Абай қорының есебіне көптеген ұйымдардан және жекелеген азаматтардан қаржы түсті.
## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Қоғамдық қорлар
Пирофиллит

**Пирофиллит** (грек, pyros — от, phynon — жапырақ) — силикаттар класының қабаттылар типіне жататын минерал. Химиялық формуласы: Al2|Sі4O10|(OH)2. Сингониясы — моноклиндік, агрегаттары плаетикалы-сәулелі, жасырын қабыршақты. Түсі — ақ, жылтырлығы — шыныдай, каттылығы — 1, жіктілігі — жетілген, меншікті салмағы — 2,66—2,90. Төмен температуралы гидротермалық өзгерген таужыныстарда, мета- морфтық тақтатастарда кездеседі. Пирофиллит қағаз, қыш, резеңке, электртехника өнеркәсібінде және құрылыста пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Автокефалия

**Автокефалия** (грек тілі *autos* — өзі, *kephale* — бас) — өзін-өзі басқаратын немесе жергілікті шіркеу. Мұндай шіркеу мемлекеттік биліктің келісімімен құрылады; оның өзіндік қағидалары өзі бөлініп шыққан шіркеудің мойындауымен жүзеге асады. Католицизмнен айырмашылығы автокефальды (өзін-өзі басқаратын) шіркеулер жүйесіндегідей православие біртұтас шіркеулік ұйым құрмады. Православиелік бірқатар шіркеулердің жекеленуінен кейін константинопольдік патриархтарға "дәрежесіне сай бірінші орынға" иелік ету ғана қалды. Автокефальдылық құқы өзін-өзі шіркеулік басқаруға қабілеті бар кез келген православиелік халыққа Элем шіркеуі атынан берілді. Жергілікті шіркеудің басында жеке (патриарх, митрополит) немесе алқалық (синод) билік тұрды. 1448 жылы Константинополь патриархатынан Орыс православие шіркеуі автокефалия алды. Православиенің таралуына, ХӀХ-XX ғғ. жеке мемлекеттердің құрылуына, православиелік қауымдастықтың өзін-өзі басқару құлшынысына орай жаңа автокефальды шіркеулер пайда болды. XX ғ. соңында 15 автокефальды шіркеу болды. Олар өз дәрежесі мен көнелілігіне қарай: Константинопольдік, Александрийлік, Антиохийлік, Иерусалимдік, Орыс (Мәскеулік), Грузиндік, Сербтік, Румындық, Болгарлық, Кипрлік, Элладалық (Гректік), Албандық, Поляктық, Чехословактық, Америкалық болып орналасқан. Жергілікті шіркеулер дін бірлігін сақтауда, басқарудың және құрылымның негізгі қағидаларын ұстануда өзара байланыста болып, ауызбірлік сақтауға тырысты.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Көз жұмғанша дүниеден...

«Көз жұмғанша дүниеден...» - Абайдың 1895ж. жазған жоқтау өлеңі. Көлемі тармақ саны әр түрлі 5 шумақтан түратын 40 жол. Алғашқы басылымдарында «Баласы өлген анаға Абай шығарып берген жоқтау» деген атаумен жарияланып келді де, ақын шығармаларының 1961 жылғы бір томдық толық жинағынан бастап «Абайдың баласы Әкімбайды жоқтауы» деп танылды. Әкімбай - ақынның Ділдәдан туған баласы, 9 жасында (1865-74) дүние салған. Өлеңнің мазмұны да осы тұжырымды айғақтағандай. *«Ата-тегі мұндағы - Орта жүздің ұлығы...»* деген жолдар жарық дүниеден баз кешкен кісінің Құнанбай ұрпағы екенін білдірсе:

*«Ағайынды тойғызбай,*
 
*Аз күн қоймай ерте алды.. *

*Көп жасамай, көк орған,*

*Жарасы үлкен жас өлім... *

*Көп жасамай төз кетіп,*

*Көзімнің жасын ағыздың...»* –

деген жолдар оның жас бала екенін көрсетеді. Өлең дәстүрлі жоқтау жырларының үлгісінде жазылған. Ақын тіпті:

*«Қызыл балақ қыранның Балапанын дерт алды. *

*Жеміс ағаш, бәйтерек Балдырғанын ерт алды...»* -

деген сияқты көне жырға тән теңеулерден де қашпайды. Бірақ Абай өлеңдеріне тән, жұрек жылатарлық сөзімге толы жолдар да баршылық. Өлең 7-8 буынды шұбыртпалы жыр үлгісінде жазылған. Айтпақ ойына қарай шумақ көлемін әр түрлі құрған:
1-шумақ- 12 тармақ, 2, 3, 4 шумақтар - 8 тармақ, 5-шумақ - 4 тармақ.
Жоқтау алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағына енгізілді. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгөріс байқалмайды. Өлең қарақалпақ тіліне аударылған.	

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Бөген түрлері

[thumb|250px|[Бөген]]
**Бөген түрлері** - кейіннен және қажет кезінде пайдалану үшін су толтырылған біршама ауқымды резервуар болып табылатын бөгендердің мынадай түрлері кездеседі: 1) темір, бетон, тас және басқада материалдардан жасалған жабық резервуарлар. Олар жер бетінде немесе жер астында орналасады. Күнделікгі реттелетін резервуарлар ретінде сумен қамтамасыз ету немесе тегеурін жасауға пайдаланылады; 2) шұңқыр қазу, тегіс немесе еңістігі аздау жерлерде үйінділермен қоршау арқылы жасалынатын ашық бассейндер. Мұндай бөгендер кейде дериватты СЭС түрінде жасалып, күнделікті реттелетін бассейндер ретінде, сондай-ақ суару жүйесіңде көктемгі ағындыны уақытша ұстау үшін пайдаланылады; 3) табиғи ағын сулардың анғарларында тегеурін қалыптастырушы имараттар салу арқылы пайда болған бөгендер (бөгет, СЭС имараттары және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Адасқанның алды жөн, арты соқпақ...

**«Адасқанның алды жөн, арты соқпақ...»** - Абайдың 1886 ж. жазған өлеңі. Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 7 шумақ. 

Бұл Абайдың өлеңді өндіре жазып, ақындық шеберлігін әр қырынан көрсете бастаған кезеңі. Ол енді тақырып ауқымын кеңейтіп, әлеумметтік маңызды мәселелерді қозғайтын, оған өз қатынасын сыншылдық деңгейден айқын айта алатын биікке көтерілген. Бұл тұста ақын даусы ашық та ащы, тілі өткір, айтпақ ойы салмақты. Ол - бүкіл халық мүддесін ойлайтын, оның барар бағытын бағдарлайтын, күнделікті өмірде аяққа тұсау болып, кері кеткен кеселдерді көзге шұқып көрсетіп отыратын әділ қазы. Абай ел үстінен күн көрген алаяқ би-болыстарды, мал-мүліктің буына семіріп, құдайын ұмытқан байлар мен патша әкімдерін көп сынаса, мұны қазақ даласын жайлаған әлеуметтік теңсіздікті күнде көріп жүргендігінің көрінісі дер едік. Ақын бұл өлеңінде ел адымын аштырмай отырған кеселді қырсықтың тағы да бір қырын аңғартады. Ол «кедейдің кеселінен сақта» дегендей, жаппай етек алған жалқаулық, бойкүйездік. Абай өлең тілінде алғаш рет «кедей қайдан шығады!?» деген тақырыпты қозғайды да, оның басты себебі - жалқаулық екенін дәлелдейді. Бірақ бұл тұжырымын бірден айтпай, алдымен қазақ аулындағы «сырын түземей, сыртын түзеп» жүрген, кер жалқау сидаң жігіттердің керемет көркем тұлғасын жасайды. Олардың киген киімі, жүріс-тұрысы, бет құбылысы, сөйлеген сөзі қаз-қалпында, күлкілі кейіпте көз алдыңа келеді. Кәдімгі бос қалжыңға, мағынасыз ыржыңға бой алдырған берекесіз, еңбекке қырсыз адамның күйкі келбеті. Және тап осындай «керегеге сабау шаншып, бөркін ілген, бет-аузын мың құбылтқан, қу борбай жылпостың» өзі. Ал мұндай адам еңбекке қырсыз, сонда ол қайтіп мал таппақ. Абай алғаш рет жалқау кедейді сынау арқылы кедейліктің сырын ашады. «Жалғыз атын терлетіп, ел қыдырған» әлгі қырсыздарды шеней отырып, үлкен әлеуметтік кеселді көрсетіп береді. Адасқанына қарамай алдым жөн деп, артында көмескі соқпақ қалдырып, бүкіл қоғамға зардабын тигізетін зиянды құбылысты бар болмысымен әшкерелейді.
Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Тілі зәрлі, зілді. Әсіресе, қоразданған бос кеуде жатып ішерлердің тұлғасын жасайтын жолдары ерекше айшықты. 

Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Қунанбайұлының өлеңі» деген жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында бірқатар текстолологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбалары бойынша барлық басылымдарда берілген «Қу шалбар қулығына болған айғақ, тізесін созғылайды қалталанса-ақ. Ұстаудағы кісідей мезгілі бар, күні бойы шешініп, бір т...- ақ» деген жолдар 1909 жылғы жинақта жоқ. Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында соңғы шумақтың соңғы жолы «Сәлемдеспей жатып-ақ ыржаң қақпақ» делінген. Бұл жол барлық басылымдарға 1909 жылғы жинақ негізінде «Сәлемдеспей, алыстан ыржаң қақпақ» түрінде алынған. Өлең қарақалпақ, қырғыз, орыс, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай шығармалары
Санат:1886 жылғы шығармалар
Файлды құру датасы

**Файлды құру датасы** (Дата создания файла; file generated date) — сәйкес форматта файл тамғасында жазылған файлды генерациялау мерзімі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Плагиоаплит

**Плагиоаплит** - белдемді плагиоклаздан тұратын лейкрократты диоритаплит, кварц аз мөлшерде кездеседі. Кварцтың мөлшері көбейгенде, п. Гладкоитке ауысады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жылжымалы механикаландырылған колонна

**Жылжымалы механикаландырылған колонна** — бастапқы (ең алғашқы) мердігерлік құрылыс жасау немесе жөндеу мекемесі. Негізгі атқаратын жұмысы: гидротехникалык құрылыс салу, жер құрғату және суландыру жүйелерін іске қосып, оны пайдалануға беру, гидротехникалык плотина, су қоймасын жасау т.б. Құрылыстарды жүргізетін шағын топ.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Автократия

**Автократия** *([[грек тілі|грекше]]:, *autokrateia* - өзін-өзі билеу, шексіз билеушілік)* — мемлекетте бір адамның шектеусіз, бақылаусыз бүтіндей билеуіне негізделген басқару түрі. Түрлері - Ежелгі Шығыстағы деспоттық монархиялар, жекелеген грек мемлекеттеріндегі басқару, Рим және Византия империялары, қазіргі замандағы абсолютті монархиялар. "Автократия" ұғымына мемлекеттік іс-әрекеттің қандай да бір саласындағы субъектілердің шексіз өкілеттіліктерін де кіргізеді. Автократиялық саяси шешімдер қоғамдық және жекелеген дамуға жағдай жасап, мүмкіндік бермейді, өйткені, табиғи адамдық құндылықтарды (еркіндік, теңдік, әділеттілік) мойындамайды.

Автократия - тоталитаризм және авторитаризм деп екіге бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Автократия
Санат:Өзімшілдік
Плагиогранит

**Плагиогранит** - натрийлі әкті-сілтілі, яғни калийлі дала шпаттарының мүлдем кіріктірмейтін немесе оларды өте аз кіріктіретін гранит түрі. Трондьемит пен лейкрократты тән олиттің синонимі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Калишпаттану

**Калишпаттану** — магмалық немесе метаморфтық таужыныстар құрамындағы әктінатрийлі плагноклаздардың сырттан жеткізілген калий атомдары есебінен калийлі дала шпаттарымен алмасуы.
## Дереккөздер


Санат:Геология