Гипореаль

**Гипореаль** () — өзен арнасының астындағы және оның бойындағы шөгінділер мен кеуекті кеңістікте орналасқан аймақ. Мұнда таяз жерасты сулары мен жер үсті сулары араласады. Бұл аймақтағы ағынның динамикасы мен мінез-құлқы (гипореалдық ағын немесе төменгі ағын деп аталады) жер үсті және жерасты суларының өзара әрекеттесуінде, сондай-ақ балықтардың уылдырық шашуы мен басқа да экологиялық үдерістерде маңызды рөл атқарады.

Қалалық су ресурстарын басқарудың инновациялық тәсілі ретінде инженерлер су сапасын жақсарту және жағалаулық тіршілік ортасын қалпына келтіру мақсатында гипореалдық аймақты жобалап, оны белсенді түрде басқара алады.

Бұл аймақта тіршілік ететін организмдер қауымдастығы **гипореос** деп аталады.

«Гипореалдық» терминін алғаш рет **1959 жылы Траян Оргидан** енгізген. Ол екі грек сөзінің бірігуінен құралған: *hypo* («төмен») және *rheos* («ағыс», «ағу»).

## Гипореалдық аймақ және гидрология
## Гипореалдық аймақтағы үдерістер
Гипореалдық аймақ — су өзен арнасына кіріп және одан шығып тұратын жылдам алмасу аймағы. Бұл кезде су өзімен бірге еріген газдарды, әртүрлі заттарды, ластаушы қосылыстарды, микроорганизмдерді және бөлшектерді тасымалдайды

Геологиялық құрылым мен жер бедеріне байланысты гипореалдық аймақтың тереңдігі бірнеше сантиметрден бастап көлденең бағытта немесе тереңдік бойынша ондаған метрге дейін жетуі мүмкін.

Гидрология ғылымында гипореалдық аймақты **араласу және сақтау аймағы** ретінде қарастыру маңызды тұжырымдамалардың бірі болып табылады. Бұл аймаққа байланысты негізгі ұғымдардың бірі — **судың тұру уақыты**. Өзен арнасындағы су гипореалдық аймақтағы суға қарағанда әлдеқайда жылдам қозғалады. Сондықтан гипореалдағы баяу ағын судың арнада болу уақытын ұзартады.

Судың тұру уақыты қоректік заттар мен көміртектің қайта өңделу жылдамдығына әсер етеді. Ұзақ уақыт бойы сақталу еріген заттардың жиналуына мүмкіндік береді, кейін олар қайтадан өзен арнасына қайтып, ағыннан пайда болатын сигналдарды бәсеңдетуі немесе кешіктіруі мүмкін.

Тағы бір маңызды ұғым — **гипореалдық алмасу**, яғни судың жерасты аймағына ену немесе одан шығу жылдамдығы. Өзен суы уақытша гипореалдық аймаққа өтеді, бірақ кейін қайтадан жер үсті ағысына оралады немесе жерасты суларының жиналуына үлес қосады.

Гипореалдық алмасу жылдамдығы өзен арнасының құрылымына байланысты. Арна бетінің кедір-бұдырлығы су ағысының қысқа жолдарын қалыптастырады. Ал ағынның ұзақ жолдары өзеннің геоморфологиялық ерекшеліктеріне байланысты қалыптасады:
* ирелеңдеген өзен арналары
* шоңғалдар мен тынық учаскелердің кезектесуі
* ағаш қалдықтарынан түзілген бөгеттер
* басқа да табиғи құрылымдар.

Гипореалдық аймақ пен оның өзара әрекеттесуі төмен қарай ағатын судың жалпы көлеміне де әсер етеді. Егер жерасты сулары өзенге қосылып отырса, онда төмен қарай ағатын судың көлемі артады. Ал керісінше, егер өзен суы жерасты суларына сіңсе, онда өзеннің бұл бөлігі «су жоғалтатын» учаске деп есептеледі.

Гипореалдық аймақ көптеген экологиялық артықшылықтар береді. Мысалы:
* балықтардың, су өсімдіктерінің және басқа организмдердің тіршілік ету ортасы мен панасы;
* судағы ластаушы заттардың концентрациясын азайту;
* негізгі ағыс пен жерасты сулары арасындағы су және еріген заттардың алмасуын реттеу;
* өзен суының температурасын төмендету.

## Гипореалды зерттеу
Өзен немесе бұлақ экожүйесі тек жер үстінде көрінетін ағынды судан ғана тұрмайды. Өзендер оған іргелес жатқан жағалаулық аумақтармен тығыз байланыста болады.

Сондықтан бұлақтар мен өзендер негізгі арнаның астында және жанында орналасқан динамикалық гипореалдық аймақты да қамтиды. Бұл аймақ су бетінің астында орналасқандықтан, оны анықтау, өлшеу және бақылау қиын болуы мүмкін. Дегенмен, гипореалдық аймақ биологиялық және физикалық белсенділігі жоғары болғандықтан, өзен экожүйелерінің қызметінде маңызды рөл атқарады. Зерттеушілер гипореалды зерттеу үшін келесі құралдарды қолданады: ұңғымалар мен **пьезометрлер,** консервативті және реактивті **трассерлер**. Судың адвециясы мен дисперсиясын ескеретін **тасымалдау модельдері**. Бұл әдістерді жеке қолдануға болады, бірақ көбінесе олар өзен жүйесіндегі су динамикасын толық түсіну үшін бірге пайдаланылады.

## Биогеохимиялық маңызы
Гипореал — өзен ағысы мен жерасты қабаты арасындағы **экотон**, яғни өтпелі аймақ. Бұл жерде жер үсті және жерасты сулары шөгінділер мен су шекарасында араласады. Биогеохимиялық тұрғыдан жерасты сулары көбіне еріген оттегіге кедей, бірақ қоректік заттарға бай болады. Ал негізгі арнадағы суда еріген оттегі көп, ал қоректік заттар аз. Бұл айырмашылық гипореалдық аймақта **биогеохимиялық градиенттің** қалыптасуына әкеледі. Оның тереңдігі гипореалдық аймақтың көлеміне байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Көп жағдайда бұл аймақта еріген қоректік заттарды өңдейтін **гетеротрофты микроорганизмдер** басым болады.

## Гипореал: негізгі сипаттамалары және гипореалдық алмасудың себептері
Жер үсті сулары мен жерасты сулары арасындағы негізгі айырмашылықтар оттегінің концентрациясына, температураға және **pH** деңгейіне қатысты. Негізгі ағыс пен жерасты суларының арасындағы өтпелі аймақ ретінде гипореалдық аймақ әртүрлі физика-химиялық градиенттердің әсеріне ұшырайды. Бұл градиенттер биохимиялық реакцияларды туғызып, химиялық қосылыстар мен су организмдерінің мінез-құлқын реттеуі мүмкін. Гипореалдық аймақ:судағы ластаушы заттардың әлсіреуіне ықпал етеді; Энергия, қоректік заттар және органикалық қосылыстар айналымына қатысады; Өзен алабы бойынша ластаушы заттардың тасымалдануына айтарлықтай әсер етеді.

Гипореалдық алмасуға әсер ететін негізгі факторлар:
* жерасты су қабатының геометриясы мен гидравликалық қасиеттері;
* жерасты суы деңгейінің уақыт бойынша өзгеруі;
* өзен арнасының топографиялық ерекшеліктері және оның су өткізгіштігі;
* өзен арнасының пішінінің өзгеруінен пайда болатын көлденең градиенттер.

## Дереккөздер

Санат:Гидрология
Санат:Экология