open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құнанбаев

**Құнанбаев** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:
* Абай Құнанбайұлы -  ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушы, философ, композитор, аудармашы, саяси қайраткер, либералды көзқарасын исламға таяна отырып, орыс және еуропа мәдениетімен жақындасу арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды көздеген реформатор.
* Ақылбай Абайұлы Құнанбаев — ақын.
* Алма Бектұрсынқызы Құнанбаева - музыкатанушы ғалым, өнертану ғылымдарының кандидаты. АҚШ-тың атақты Стэнфорд университетінің профессоры.
* Әшірбек Құнанбаев – техника ғылымдарының кандидаты.
* Жебірәйіл Турағұлұлы Құнанбаев — Абайдың немересі, домбырашы, скрипкашы, әнші. 
* Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев – Абай мұрасын тұңғыш бастырушы, Абайдың інісі Ысқақтың баласы. 

* Мағауия Абайұлы Құнанбаев - ақын.

* Сәлима Сағиқызы Құнанбаева – филология ғылымдарының докторы, профессор, Халықаралық жоғары мектеп ғылым академиясының академигі. ҚР Білім беру ісінің үздігі, ҚР Білім беру саласының құрметті қызметкері.
Әли әл-Лами

**Әли әл-Лами** — Бағдатта белгілі шиит саясаткері, бұрынғы билеуші «Баас» партиясынан тазарту комиссиясының жетекшісі.

Әли әл-Лами жетекшілік еткен комиссия бұрынғы диктатор Саддам Хусейн басқарған «Баас» партиясында лауазымды қызмет атқарған адамдар Ирактың саяси тірлігіне араласпауын қадағалайтын.

Бірқатар сүннит саясаткерлері Иранмен тығыз байланысы болған әл-Ламиді «мәселеге сыңаржақ қарайды» деп сынап келген еді.

Әли әл-Лами қастандық құрбаны болды.

2011 жылы мамыра айында Қаланың шығыс бөлігінде оның автокөлігіне белгісіз біреулердің атқан оғынан әл-Лами мен жүргізушісі қаза болған.
## Дереккөздер


Санат:Ирак саясаткерлері
Санат:2011 жылы қайтыс болғандар
Сәлижан Шәріпов

**Сәлижан Шәкірұлы Шәріпов** (1964 жыл, Ош облысы Өзген қаласы, Қырғызстан) — Ресей ғарышкері, Ресей мен Қырғызстанның батыры.

Сәлижан Шәріповты өз отанында «қырғыз Гагарині» деп атайды. Ол 1964 жылы Ош облысының Өзген қаласында өзбек отбасында дүниеге келді. Ғарышта екі рет болған. Өзбектің «Буюк хизматлари учун» және «Әмір Темір» ордендерімен марапатталған.

Ғарышкер Сәлижан Шәріпов – "Ош қаласының құрметті азаматы". Бұл атаққа ол ғарышқа алғаш ұшқан 1998 жылы ие болған.

Сәлижан Шәріпов - Ресей азаматы, Жұлдызды қалашықта тұрады, сол жерде әскери қызметін өтеп жатыр.

Сәлижан Шәріпов қызметі аяқталған соң саясатқа араласуы мүмкін екендігін айтқан:

Болашақта менің өзіме ғана емес, елге де пайда әкелетін іспен айналысармын деп ойлаймын.

Қазір Ресей сыртқы істер министрлігі Дипломатиялық академиясында оқып жатыр. Алған білімім болашақта Қырғызстанның игілігі үшін қызмет етуіме жарайтын болар деген.
## Дереккөздер


Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Ресей Федерациясы ұшқыш-ғарышкерлері
Санат:Қырғызстан тұлғалары
Скьюз саны

**Скьюз саны** () —  осы саннан бастап \pi(n) теңсіздігі орындалмай қалатындай ең кіші n натурал саны, оның үстіне \pi(n)\,\! — n\,\! санынан аспайтын жай сандар саны, ал \mathrm{Li}(n)=\int\limits_2^n \frac{dt}{\ln(t)} — жылжытылған интегралдық логарифм.

Джон Литтлвуд 1914 жылы осындай сан бар екендігін конструктивті емес түрде дәлледеген.

Стенли Скьюз 1933 жылы бұл санды Римана гипотезасы негізінде келесідей шамалаған: \exp^3(79) = e^{e^{e^{79}}}\,\! — **алғашқы Скьюз саны**, *Sk*1 деп белгіленеді. 

1955 жылы ол Риман гипотезасынсыз шамалаған: \exp_{10}^3(3) = 10^{10^{10^{10^3}}} — **екінші Скьюз саны**, *Sk*2. Бұл математикадалық дәлелдеулерде пайдаланылған сандардың ең үлкені болып табылады, алайда ал Грэм санынан кіші.

1987 жылы Риел (H. J. J. te Riele) Римана гипотезасынсыз Скьюз санын e^{e^{27/4}} санына қорытып әкелді, соңғы сан шамамен 8,185·10370 тең.

Санат:Сандар теориясы
Санат:Математикалық тұрақтылар
Санат:Үлкен сандар
Санат:Атаулы сандар
Желілік маркетинг

**Желілік маркетинг**  (немесе **көп деңгейлі маркетинг**; ) компаниялардың өз тауарлары немесе қызметтерін өткізу мүмкіншіліктері белгілі бір бөлігін басқаларға, яғни дистрибьюторларға беруге негізделген тұжырымдама, жүйе.


Санат:Бизнес модельдер
ҚР СК

Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің 1990 жылдың 16 наурызындағы қаулысы – Қазақ КСР Қаржы министрлігінің Мемлекеттік салық инспекциясының құрылуы; 

Қазақстан Республикасы Президентінің 2002 жылдың 20 тамызындағы № 931 жарлығы  - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Салық комитеті құрылды.

## Құрылымы
1 Салық аудиті басқармасы (ережесі)
2 Ірі салық төлеушілер басқармасы (ережесі)
3 Әкімшілендіру басқармасы (ережесі)
4 ҚҚС  әкімшілендіру басқармасы (ережесі)
5 Адам ресурстары және салық қызметі органдарын жаңғырту басқармасы (ережесі)
6 Акциздерді әкімшілендіру басқармасы (ережесі)
7 Камералды бақылау басқармасы (ережесі)
8 Салық төлеушілермен жұмыс басқармасы (ережесі)
9 Ақпараттық технологиялар басқармасы (ережесі)
10 Түсімдерді бақылау, есептілік және есеп әдістемесі басқармасы (ережесі)
11 Салықтық  заңнамаларды түсіндіру және жетілдіру басқармасы (ережесі)
12 Халықаралық салық салу басқармасы (ережесі)
13 Салық апелляциясы басқармасы (ережесі)
14 Өндірістік емес төлемдер басқармасы (ережесі)
15 Ведомстволық бақылау басқармасы (ережесі)
16 Салықтық қызмет көрсету басқармасы (ережесі)
17 Кедендік одақ шеңберінде жанама салықтарды әкімшілендіру басқармасы  (ережесі)
18 Заң басқармасы (ережесі)
19 Мамандандырылған басқарма (ережесі)
20 Салықтық құқық бұзушылықты талдау басқармасы (ережесі)

Санат:Мемлекеттік құрылым
Дирихле формуласы

Дирихле формуласы санның бөлгіштер саны үшін  —
асимптоталық формула
: \sum_{n\le N}\tau(n)=N\ln N+(2\gamma-1)N+O(\sqrt N),
мұндағы \tau(n) — n санының бөлгіштер саны, \gamma — Эйлер — Маскерони тұрақтысы, ал O — Үлкен-О.

## Дәлелдеу жайлы
Көрсетілген қосынды  yx=N гиперболасы мен координаттар остерімен шектелген облыс ішіндегі бүтін оң координатты бүтін нүктелер санына тең деген ақиқатынан бірден шығады.

## Тарихы
Бұл формуланы Дирихле 1849 жылы тапқан.

Санат:Сандар теориясындағы теоремалар
Эйлер — Маскерони тұрақтысы

**Э́йлера — Маскеро́ни тұрақтысы** немесе **[[Эйлер тұрақтысы]]** — частичной суммой гармоникалық қатардың бөлігінің қосындысыны мен натурал логарифм айырмашылығының шегі болып табылатын математикалық тұрақты:

: \gamma = \lim_{n\to\infty} \left( \sum_{k=1}^{n}{1\over k} - \ln n \right)

Тұрақтыны 1735 жылы Эйлер Леонард енгізген, Эйлердің өзі оны *C* деп белгілеуге ұсынған, бұл белгілеу кейде әлі де қолданылады. Италья математигі Лоренцо Маскерони 1790 жылы тұрақтының алғашқы 32 белгісін есептеп оның замануи \gamma (грек гамма әрпі) белгілеуін ұсынды.

Құрақты мәні:
: \gamma ≈ 0,57721 56649 01532 86060 65120 90082 40243 10421 59335 93992 35988 05767 23488 48677 26777 66467 09369 47063 29174 67495…
Сандар теориясында көп жағдайда мына тұрақты пайдаланылады
: *e**γ* ≈ 1,78107 24179 90197 98523 65041 03107 17954 91696 45214 30343…

## Қасиеттері
* Эйлер тұрақтысы интеграл арқылы өрнектеле алады:
*: \gamma = -\int\limits_0^{\infty}\frac{\ln x}{e^x}\,dx
*: \gamma=1-\int\limits_0^1\left\{\frac{1}{x}\right\}dx = 1-\int\limits_{1}^\infty\frac{\{x\}}{x^2}\,dx, мұндағы \left\{t\right\} — *t* санының  бөлшек бөлігі .
* Сонымен қатар ол Эйлердің гамма-функциясының туындысы арқылы да жазылады:
*: \gamma = -\Gamma^'(1).
* Осы уаөытқа дейін рационал сан ба, жоқ па беймәлім. Дегенмен шынжырлы бөлектер теориясы бойынша егер Эйлер тұрақтысы рационал болса, онда оның бөлімі 10^{242080} санынан үлкен
* \gamma = \lim\limits_{m \to \infty}\sum\limits_{k=1}^m{m \choose k}\frac{(-1)^k}{k}\ln(k!).

Эйлера
Санат:Сандар теориясы
Санат:Математикалық логика
Каро-Канн қорғанысы

**Каро-Канн қорғанысы** — дебют, келесі жүрістермен басталады:  **1. e2-e4 c7-c6.**   Дебютті  1886 жылы талдаған  неміс шахматшылары  Горацио Каро-мен Маркус Канн құрметіне оған олардың  атын берген. 

жартылайашық  бастамаларға жатады.
Анатолий Карпов —Каро-Канн қорғанысының ең ірі білгірі. Бұрынғы жылдары ол онда көптеген әдемі жеңіске жеткен.
Сонымен, біраз жылдар бойы бұл қорғаныс оның қаралармен ойнайтын дебюттік репертуарына **1. e2-e4**не негізгі және жемісті жауабы ретінде кіреді  .









## Негізгі  нұсқалар

Бұл қорғаныстың  бірнеше басты тармақтары бар: 
1) Панов шабуылы.  **2. d2-d4 d7-d5 <br /> 3. e4:d5 c6:d5 <br /> 4. c2-c4 … ** 

2) Жабық  жүйе.  **2. d2-d4 d7-d5 <br />3. e4-e5** 

3) Нимцович жүйесі  **2. d2-d4 d7-d5 <br /> 3. Kb1-c3 d5:e4 <br /> 4. Kc3:e4 Kg8-f6 <br /> 5. Ke4:f6+ g7:f6 … ** 

4) Классикалық  жүйе.  **2. d2-d4 d7-d5 <br /> 3. Kb1-c3 d5:e4 <br /> 4. Kc3:e4 Cc8-f5 ** 

5) Петросян-Смыслов жүйесі.  **2. d2-d4 d7-d5 <br /> 3. Kb1-c3 d5:e4 <br /> 4. Kc3:e4 Kb8-d7 ** 

«Семнадцать мгновений весны» к/ф 2ші сериясында аталады. Фрау Заурих: «Бүгін мен
Каро-Канн қорғанысын ойнаймын, бірақ сендер маған бөгет жасамаңдар»- деп айтады.

## Әдебиет

* ''Карпов А.'' Каро-Канн қорғанысын ойнауды үйреніңдер. — М.: Джеймс, 1999. — 182 с. — ISBN 5-93527-001-3.
* ''Карпов А.'', ''Подгаец М.'' Каро-Канн қорғанысы: Атака Панова. — М.: Russian Chess House, 2006. — 318 с. — (Шахмат университеті; 13). — ISBN 5-94693-038-9.
* ''Карпов А.'', ''Подгаец М.'' Каро-Канн қорғанысы: Жабық және  гамбит жүйелері. — М.: Russian Chess House, 2006. — 331 с. — (Шахмат университеті; 14). — ISBN 5-94693-037-0.
* ''Константинопольский А. М.'', *Вейц А. П.* Каро-Канн қорғанысы. — М.: Физкультура и спорт, 1983. — 271 с.

Санат: Жартылайашық  дебюттер
Квадраттық шегерім

*m* модулі бойынша **квадраттық шегерім** —

:x^2 \equiv a \pmod{m}. теңдеуінің шешуі болатындай *a* бүтін санын айтады.

Егер көрсетілген теңдеудің шешімі болмаса, онда a саны *m* модулі бойынша квадратттық **шегерім емес**.

## Қасиеттері
*Эйлер критериі: p>2 жай болсын. a саны p санымен өзара жай болса, онда а саны p модулі бойынша сонда тек сонда квадраттық шегерім болады, егер
*: a^{(p-1)/2}\equiv 1\pmod{p}
:және керісінше *p* модулі бойынша сонда тек сонда квадраттық шегерім емес болады, егер
:: a^{(p-1)/2}\equiv -1\pmod{p}.
*Өзаралық квадраттық заңы
*Модулмен өзара жай болатын квадраттық шегерімдер мультипликативті шегерімдер сақинасының ішкі группасын құрады, соның ішінде:
**шегерім \times шегерім = шегерім;
**шегерім емес \times шегерім = шегерім емес.

## Тағы қараңыз

*Лежандр нышаны

Санат:Сандар теориясы
Биль гипотезасы

**Биль гипотезасы** — сандар теориясындағы гипотеза, Ферманың Ұлы теоремасының жалпылама түрі. 1993 жылы техас миллиардері, әрі әуесқой математигі Эндрю Биль қойған есеп, ол кім осы гипотезаны дәлелдесе немесе дұрыс еместігін көрсетсе соған 100 000 АҚШ долларын тіккен.

## Тұжырымдамасы
Егер
: A^x+B^y=C^z,
мұндағы A,\;B,\;C,\;x,\;y,\;z — натурал сандар және x,\;y,\;z>2, онда A,\;B,\;C сандарының ортақ жай бөлгіші болады.

## Ферманың ұлы теоремасымен байланысы

Биль жорамалы дұрыс болса ұлы Ферма теоремасы қарсы жорумен дәлелдеуге болады:
: *n* > 2 және *A*, *B*, *C* сандары A^n+B^n=C^n шартын қанағаттандырсын, мұндағы *C* — мүмкін ең кіші сан. Онда Биль гипотезасы бойынша *x* = *y* = *z* = *n* үшін *p* жай саны *A*, *B* және *C* бөлгіші болатындай табылады. Онда  (A/p)^n+(B/p)^n=(C/p)^n, ал бұл ең кіші таңдалған *C* саны шартына қарама қайшы. Яғни ондай *n*, *A*, *B*, *C* сандары жоқ, ұлы Ферма теоремасы дәлелденді.

## Қазіргі жағдайы

Биль гипотезасы барлық алты сандар 1000-нан аспаған жағдайлар үшін тексерілген.

## Сілтемелер

* The Beal Conjecture
* The Beal Conjecture and Prize
* 
* 

Санат:Сандар теориясы
Биль
Люка саны

**Люка сандары** рекурренттік формуламен беріледі
: L_n = L_{n-1} + L_{n-2}
алғашқы мәндері  L_0 = 2 және L_1 = 1.

Люка сандар тізбегі былай басталады:
: 2, 1, 3, 4, 7, 11, 18, 29, 47, 76, 123, 199, 322, … ()

## Жалпы мүшесінің формуласы

L_n тізбегін *n*-ге қатысты функция ретінде жазуға болады:
: ~L_n = \varphi^n + (-\varphi)^{-n} 
мұндағы  \varphi = \frac{1+\sqrt{5}}{2}  — алтын қима.

## Жалпылама

Люка сандарын сонымен қатар теріс индекстерге мына формуламен анықтауға болады:
:  L_{-n} = (-1)^n L_n 

Эдуард Люка «Фибоначчи тізбегінің жалпылама түрін» енгізген, ал Фибоначчи сандары мен Люка саны оның жекеше түрі болып табылады:
:  \begin{matrix} F_n = U_n(1,-1) \\ L_n = V_n(1,-1) \end{matrix} 

Санат:Бүтін сандар тізбегі
Санат:Сандар теориясы
Евклид леммасы

**Евклид леммасы** — элементар сандар теориясының классикалық нәтижесі. Ол 30-шы сөйлем ретінде Евклидтің «Бастамасының» VII бөлімінде келтірілген .

Гер *p* жай саны екі *x*·*y* сандарының көбейтіндісін бөлсе, онда *p* не *x* не *y* санын да қалдықсыз бөледі.

## Дәлелдеу
*x*·*y* *p*-ға бөлінсін, сонымен бірге *x* *p*-ға бөлінбесін. Онда  *x* және *p* — өзара жай, яғни, *u* және *v* 
: x\cdot u+p\cdot v=1 болатындай бүтін сандар табылады (Безу қатынасы бойынша).
Екі жағында *y*-ке көбейтсе шығатыны
: (x\cdot y)\cdot u+p\cdot v\cdot y=y.
Сол жағындағы екі қосылғыш та *p*-ға бөлінеді, демек, оң жақта бөліну керек, дәлелдеу керегі де осы.

Санат:Жай сандар туралы теоремалар
Евклид
Лежандр нышаны

**Лежандр нышаны** — сандар теориясында пайдаланылатын функция. Француз математигі А. М. Лежандр 1785 жылы енгізген.
Лежандр нышаны Якоби нышанының жеке түрі, ал ол өз кезегінде Кронекера — Якоби нышанының жекеше түрі болып табылады.

## Анықтама
a — бүтін сан, ал p — тақ жай сан болсын. Лежандр нышаны \left(\frac{a}{p}\right) былай анықталады:
* \left(\frac{a}{p}\right)=0, егер a саны p санына бөлінсе.
* \left(\frac{a}{p}\right)=1, егер a саны p модулі бойынша квадраттық шегерім болса, яғни x бүтін саны x^2\equiv a\pmod p қанағаттандыратындай табылса.
* \left(\frac{a}{p}\right)=-1, егер a саны p модулі бойынша квадраттық шегерім болса

## Қасиеттері
* Мультипликативтілік: \left(\frac{ab}{p}\right)=\left(\frac{a}{p}\right)\left(\frac{b}{p}\right).
* Егер a\equiv b\pmod p, онда \left(\frac{a}{p}\right)=\left(\frac{b}{p}\right).
* \left(\frac{1}{p}\right)=1.
* \left(\frac{-1}{p}\right)=(-1)^{(p-1)/2}.
* \left(\frac{2}{p}\right)=(-1)^{(p^2-1)/8}.
* Егер q — p санына тең емес жай сан болса, онда \left(\frac{q}{p}\right)\left(\frac{p}{q}\right)=(-1)^{\frac{p-1}{2}\cdot\frac{q-1}{2}} — өзаралық квадраттық заңының жекеше түрі.
* 1\leqslant a\leqslant p-1 сандары арасында тура жартысы үшін Лежандр нышаны +1, ал қалған жартысыныкі — −1.
* Лежандр нышанын p>2 болғанда Эйлер формуласы арқылы есептеуге болады: \left(\frac{a}{p}\right)\equiv a^{(p-1)/2}\pmod p.

## Сілтемелер
* 

Санат:Сандар теориясы
Вильсон теоремасы

**Вильсон теоремасы** — сандар теориясындағы теорема:

*p* — сонда, тек сонда егер (p-1)!+1 *p*-ға бөлінсе ғана жай сан болады

## Тарихы
Теореманы алғашқы рет Уорингом 1770 жылы тұжырымдаған, әрі оның сөзіне қарағанда Джон Вильсонға тиесілі болған.
Лагранж 1771 жылы дәлелдеген.

## C++ тіліндегі коды

```cpp
int factorialMod(int x, int p) {
    if( x == 0 ) return 1;
    return (x * factorialMod(x-1,p)) % p;
}
bool primeInt (int p)
{
  return (factorialMod(p-1,p)+1)%p == 0;
}
```

Мұндағы *factorialMod(x,p)* функция *x* санының *p* модулі бойынша факториалын еcептейді, ал *primeInt(x)* функциясы мәні —*false*, егер *x* құрама болса, *true*, егер жай болса.

## Әдебиет
* *Бухштаб А. А.* Теория чисел, 2-е издание, М., 1966
* *Трост Э.* Простые числа, пер. с нем., М., 1959
* 

Санат:Жай сандар туралы теоремалар
Біркүндік фирмалар

**Біркүндік фирмалар**  (т.б: «космонавт», «қоқыс», «фонарь», «ёжик») – бұл биресми термин, салық төлеуден қашу және/немесе алдамшы операциялар ұйымдастыру мақсатында ашылған фирмалар.. Біркүндік фирмалар – контрагентер, өз ісін тек қағаз жүзінде жүргізетін "фирмасымақтар". Әдеттегідей бұларды заңды тұлғалар салықтан қашу үшін немесе мемлекет малын тонауға қолданады.

«Формал көрсеткішіне қарай» Қазақстанда тіркелген 270 мың заңды тұлғалардың, біркүндік фирмаларға жартысынан көбі жатады.

## Термин тарихы
Термин ҚР заңды құжаттарында жоқ болғанмен, мемлекеттік органдармен жиі қолданылады. Салық комитеті бойынша:

Біркүндік фирма ұғымын жалпы мағынада, кәсіпкерлік істеу мақсатында ашылмаған, салық есептілігін тапсырмайтын, көптік мекен-жайында тіркелген, өзіне жауапкершілігі жоқ..


## Біркүндік фирманы қолдану
Біркүндік фирма салықтан қашу үшін қолданылады. Бұдан басқа мемлекет малын қолма қол ақшаға айналдыру.
Мәселен көрші Ресейде 2003 жылы 55 млрд АҚШ доллары, 2004 жылы 86 млрд АҚШ доллары сомасында ақша осы біркүндік фирмалар арқылы айналған..

## Біркүндік фирмамен қүрес
Қазақстан үкіметі біркүндік фирмалардың тек ақшаны қолма қол алу мақсатында ғана емес, парақорлардың пара алу үшін қолдануы жиілеп кеткенін айтуда. Біркүндік фирма үшін жауапкершілікті тек қолданушы емес, соны ашуға төлқұжатын берген адам да тартуы тиіс..
## Дереккөздер


*
Санат:Экономика түрлері
Санат:Алаяқтық
Санат:Экономика терминдері
Чорум (ил)

**Чорум** — Түркияның шығысындағы ил.

## Географиясы
Чорум облысының шығысында — Кырыккале, оңтүстік-шығысында — Самсун, солтүстігінде — Синоп, солтүстік-батысында — Кастамону, батысында — Йозгат, оңтүстігінде — Амасия, оңтүстік-батысында — Чанкыры.

Чорум Анадолы тегіс тауында орналасқан. Теңізден алшақ. Климаты шұғыл-континентал. Қазақстандағыдай, қысы суық, қарлы; жазы ыстық, ұзақ.
Ешіл-Ырмак өзенінің орта ағысында орналасқан облыс (Қара теңіз бассейні).

## Халқы
Халқы — 365 мың адам (2000).

Ең ірі қаласы — Чорум.

## Әкімшілік бөлінуі
Чорум 14 ауданға бөлінеді.
500px|center

## Экономика
## Тарих
[thumb|250px|[Кызылырмак өзенінің көрінісі]]
* 5000 — б.з.д. 3000 жыл: алғаш қоныстар.
* 3000 — б.з.д. 1000 жыл: қола дәуір. Алғаш қалалар.
* шамамен б.з.д. 2000 жыл: хатты патшалығы.
* б.з.д. 1950 жыл — б.з.д. 1850 жыл: ассириялықтардың сауда колониялары. Алғаш жазбалар.
* б.з.д. 1500 жыл — б.з.д. 1200 жыл: Хетт патшалығы астанасы Хаттуса
* Теңіз халқы мен Хетт патшалығының өлімінен кейін фригиялықтарға, мидиялықтарға, парсыларға және римге бағынды.
* Диадохтар дәуірінен кейін Каппадокияның бөлігі болды, кейіннен Рим империясының және Византияның құрамында.
* 1075: түріктер жаулап алды, Данишменд хандығына қосылды.
* 1276: моңғолдарды Әмір Джелалетдиннің арқасында жеңді.
* XIV ғасыр: Осман халифатының құрамына енді.
* 1923: Чорум Түркияның құрамында.

## Сұлу жерлері
thumb|250px|Жартас молалары, Искилип-Баят
2010 жылы облыс Қара теңіз аймағының туризм орталығына айналды. Жаңа қонақүйлер, жолдар салынып, авиарейстер ашылды.

* Бүйік қорғаны, Гүллижек, Кушсарай, Гүзелжедере, Пазарлы Чикхасан ауылында, Ескияпар мен Калынкая
* Чорум қамалы, Калетепе, Кале (Егержидағ), Искилип и Османжик (Кандыбер)
* Мелик Гази мекен қалдықтары, Калехисар, Гердеккая и Язылыкая
* Искилип-Баят пен Кызылжапелит жартас молалары.
* Чорум, Алажахөйік пен Боғазкаледегі қала мұражайы
* Чорумның үлкен мешіті (Улуджами), Хамид мешіті, Хан мешіті, шейх Мухиддин Явси мешіті, Табакхане мешіті, Михри-Хатун мешіті, Огузкөй мешіті, Кожа Мехмед паша (Имарет) және Бүйік мешіт
* Синан паша медресесі, Алажа Хүсейін медресесі Ғази мен Акшемседдин медреселері.
* Койун Баба көпірі
* Гүпүр, Паша, Али-паша, Кожа Мехмед-паша және Сунгуроғлу моншалары
* ұлттық парк Боғазкөй-Алажа-Хүйік қала сынықтары мен мұражайымен
* Фиганы (Беке) гейзері

## Мәдениеті
* Халқаралық хетт фестивалі 15 шілде
* Османчык күріш фестивалі 1-10 қараша
* Межитөзөдегі қыркүйектің соңғы аптасындағы күнбағыс фестивалі
* Искилиптегі дәстүрлі күрес жарысы мен әуен мейрамы, қыркүйектің алғаш аптасы
* күзгі күрес жарысы және Сунгурлудағы мейрам
* Каргы ұлттық мейрамы между 31 қазан и 6 қараша

## Белгілі жерлестер
* Ибрахим Кайпаккая (1949—1973) — түрік төңкерілісшісі
* Назми Авлужа (1975) — түрік юнан-рим күресшісі

## Сыртқы сілтемелер
* Чорум қаласының порталы 

Санат:Түркия илдері
Йозгат (ил)

**Йозгат** — Түркияның орталығындағы ил.

Санат:Түркия илдері
Карлос Альсидес Сагарра

**Карлос Альсидес Сагарра** (1936 жылы  18 тамызда Сантьяго-де-Куба қаласы) —Куба боксының тарихындағы ең үздік бапкер. Педагогика ғылымдарының докторы, әрі профессоры. Сагарра Алматы шаһарының бокс федерациясының президенті Амалбек Тшанның кеңесшісі қызметін төрт бойы атқармақ.
Киевский институтының дене шынықтыру факультетін, және сол жерде аспирантураны тәмамдап педагогиа ғылымдарының кандидаты атанған. 1960 жылы Куба бокс ассоциясын құруды ұсынып негізін қалаған.
1964–2000 жылдары Куба құрамасының бас бапкері болған. Бұл жылдары Куба еліне 46 медаль сыйлаған. Оның 27 алтын,  12 күміс,  7 қола.

Әйгілі Теофило Стивенсон мен Феликс Савонның жеке бапкері.
Латын және Оңтүстік Америкасы бойынша барлық спорт түрі бойынша XX ғасыр ең үздік үш бапкердің бірі деп танылған.
## Дереккөздер


Санат:Куба тұлғалары
Санат:1936 жылы туғандар
Асқар Сейдахметұлы Қожабергенов

**Асқар Сейдахметұлы Қожабергенов** (туған жері — Жетісу өңірі) —Қазақ КСР кезінде Алматының «Қайрат» футбол клубында ұзақ жылдар бойы өнер көрсеткен белді ойыншыларының бірі, қорғаушы. 1992 жылы «Қайраттың» сапында Қазақстан чемпионы. Бұл Тәуелсіз Қазақстанның ұлттық құрамасында да ойнаған үздік футболшылардың бірі. «Қайрат» пен Қазақстан құрама командасының капитандық белгісін қатар алып жүрді. Футболдағы мансабын 1999 жылы «Қайратта» жүріп аяқтады. 2010 жылдан бері Асқар Сейдахметұлы Талдықорғанның «Жетісу» клубының басшысы әрі бапкері…
## Бапкер болып қалыптасуы
Дмитрий Огай екеуінің ұзақ жылдық достығы бар. Кезінде «Қайрат», «Тараз» сияқты клубтарда бірге ойнады. Огайдың ұсыныссымен оған көмекші болып 2000 жылдан қызылжарлық команда жұмыс істеген.
Дмитрий Огаймен екеуі он жылдай бірге жұмыс істеді. Олар жаттықтырған «Есіл-Богатырь», «Ертіс», «Тобыл» командалары жүлделі орыннан түскен жоқ. Тек, 2009 жылы ғана «Тобыл» ел чемпионатында төртінші орын алып қалды. Сол жылы Асқар мен Дмитрий «Тобылдан» өз еркімен кетті. Төрт айдан кейін Қаскелең қаласының «Сұңқар» клубына бас бапкер болып бекітілі.

Бапкерлік сырды футболшы болып жүргенде Тимур Сегізбаев, Құрбан Бердыев, Леонид Остроушко, сынды бапкерлерден үйренген. «Бұлардың ішінде Құрбан Бердыевтің орны мен үшін ерекше. ...1984 жылы «Қайратың» сапында Құрбан Бердыевпен бірге алаңға шықтым.. Кейіннен ол үлкен спортпен қоштасып, бапкерлікке бет бұрды. 1995 жылы «Қайратты» жаттықтырған кезде де Құрбан Бердыевтің қасында болдым.» - дейді Асқардың өзі.

## Бапкерлік мансабы
2010 жылы Жетісуға ауыспай тұрып Бірінші лигада «Сұңқардың» бас бапкері болды. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Жетісу ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:СКИФ Алматы ФК ойыншылары
Ай таранған түн (кітап)

**«Ай таранған түн»**  –  қазақ жырында өзіндік орны бар көрнекті шайыр Светқали Нұржанның өдеңдер жинағы.  

«Тарғыл тағы» дастанында 1870 жылы орыс отаршылдығына қарсы шыққан Адай көтерілісі суреттеледі. Сонымен қатар жинаққа «Еңсегей бойлы ер Есім» дастаны да кірді. 

Аталған жинақ Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Әлеуметтік маңызды әдебиет түрлерін шығару» бағдарламасы аясында басылды. 

Жинақ 2008 жылы «Жазушы» баспасынан жарыққа шықты.  

Таралымы 2000 дана. ISBN 978-601-200-133-44

Санат:Кітаптар
Санат:Әдебиет
Санат:Поэзия
Санат:ISBN
Кәдімгі шие

**Кәдімгі шие** () – тәтті шиені далалық шиемен будандастыру арқылы алынған, өте ертеден өсіріліп келе жатқан сорт. Ол бұта (Владимирская, Любская сорттары) және ағаш (Кент, Склянка, Қызғылт Аморель сорттары) түрінде өседі. Жемісінің түсі қара күрең.

## Дереккөздер


Санат:Шиелер
Санат:Раушангүлділер
Құрманжан Закария

**Құрманжан Закария** () - қазақ күйшісі. 1964 ж. маусым айында туған. Іле Шыңжаң ән-би ансамблінде өнер көрсетеді. Қытайдың мемлекеттік бірінші дәрежелі орындаушы лауазымына ие. Домбыраға арналған күйлердің композиторы және орындаушысы ретінде көптеген сыйлармен марапатталған. 1994 ж. Қытайдың атақты мамандары энциклопедиясына (Шыңжаң басылымы) енген. 1998 ж. Қытайдың қазіргі заман өнерінің атақты тұлғалары жинағына енген.

## Сыртқы сілтемелер
*Байду энциклопедиясындағы Құрманжан Закарияға арналған мақала

Санат:Күйшілер
Санат:Қытай қазақтары
BMI

**BMI** (British Midland international) —Ұлыбритандық әуе компания, Хитроу әуежайындағы екінші үлкен әуе компания болып табылады. 70 жылдан бері жұмыс атқарып келе жатқан әуе компаниямыздың тәжірибесі де зор.  2011 жылы қыркүйекке сәйкес компанияда 3700-ға жуық қызметкер бар, олар 60-тан астам елдің өкілі, оның 10-ы Қазақстан жоғары білікті мамандары. 2010 жылы әуе компания жалпы 7 миллионға жуық жолаушыны тасымалдап, күніне 1700 рейс ұшырылып тұрды. Сонымен қатар әуе компания 40-тан астам бағыт бойынша жолаушы тасымалдаумен келеді. Соның ішінде ұзақтығы жағынан ең ауқымдысы осы Алматы-Лондон бағыты, сондықтан ол бағытта қазіргі таңдағы ең қолайлы, әрі үлкен А330 аэробусы ұшырылуда.

Компания тарихы 1949 жылы Derby Aviation Limited компанисының құрылуынан бастау алады.
BMI — Skytrax бойынша 3-жұлдызды компания. BMI толықтай Lufthansa компаниясына тиесілі.

## Әуе кемелері

2011 жылы қаңтарына сәйкес BMI флоты келесі орташа 7.1 жылдық әуе кемелерінен тұрады:





### Код бөлісу
Шілденің 17, 2010, бойынша BMI келесі компаниялармен код бөліседі. жұлдызша Star Alliance серіктес әуе компаниясын білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әуе компаниялар
Санат:Ұлыбритания әуе компаниялары
Санат:1949 жылы пайда болғандар
Санат:Ұлыбритания
Чунцин-Шыңжан-Еуропа

«**Чунцин-Шыңжан-Еуропа**»—Чунцин қаласынан (Оңтүстік-Батыс Қытай) басталып, Алашаңқай «ҚХР ШҰАӨ)  стансысында қазақстандық теміржол магистралімен түйісіп, одан әрі Қазақстан, Ресей, Беларусь, Польша аумақтары арқылы немістің Дуйсберг қаласымен қосылатын теміржол.
2011 жылы 28 қыркүйекте Чунцин қаласында (Оңтүстік-Батыс Қытай)  Қазақстан, Ресей, Беларусь, Польша және Германия теміржол ведомстволарының басшылары ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды.

Бұл құжат «Чунцин-Шыңжан-Еуропа» темір жолы бойынша тұрақты қозғалыс ашуды және жаңа еуразиялық құрлықтық «көпірінің» бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін ынтымақтастықты жандандыруды көздейді.

Бұл бағыт тарихи белгілі Шығыс Қытай теміржолына қарағанда анағұрлым бәсекеге қабілетті, ол 1 000 шақырымға қысқа, жаңа бағыт бойынша жолға кететін уақыт 16 тәулікке жуық.

Бұл жобаға қатысушы елдердің теміржол ведомстволарының өкілдері теміржолдың бәсекеге қабілеттілігін нығайту, бағаны жетілдіру және тасымал уақытын қысқарту, сондай-ақ қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөнінде ортақ пікірге тоқайласты.  
## Дереккөздер


Санат:Теміржолдар
Санат:Халықаралық қатынастар
Татьяна Лиознова

**Татьяна Лиознова** (20 шілде 1924, Мәскеу — 29 қыркүйек 2011, сонда) — КСРО халық әртісі (1984), режиссер. Әуелде анасының ақылымен  қарапайым инженер мамандығына түскен ол бір семестрді аяқтамай жатып-ақ өзінің қолы емес екендігін байқады да, 1943 жылы Бүкілодақтық кинематография институтына Сергей Герасимовтің курсына түсті. Қатал тәлімгер Лиознованы өмірлік тәжірибесі жоқ, деп оқудан шығарып жібермек болып оқталды да, оның жұмыстарын көріп, «Жас гвардияны» қоюға көмектесуін сұрады. Онда ол небәрі 20 жаста болатын.
нобай|Татьяна Лиознова
Лиознованың 12 сериялы «Көктемнің 17 сәті» картинасы Вячеслав Тихоновтың даңқын шығарды. Осы картинадан кейін ол көрермендерінен 12 қап хат алды және оның бәрін де ерінбей-жалықпай оқып шықты.

Лиознова өзінің әрбір фильмінде адамдардың жүрегіне шуақ сыйлады. Өзінің сүйікті «Карнавал» фильмінде картинаның әрі сценарий авторы болды. «Телфон шал, маған» фильмі шын мәнінде Ирина Муравьева екеуінің бенефисі іспетті болды. Ол 1986 жылдан кейін фильм түсіруді қойды. Жаңа дәуірге оның қаһармандарының қажеті болмай қалды.

Татьяна Лиознова анасының жанына Дон бейітіне жерленген.
## Дереккөздер


Санат:КСРО әртістері
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Мәскеу тұлғалары
Санат:2011 жылы қайтыс болғандар
The Prize (кітап)

***The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power*** () - Даниел Эргиннің (Daniel Yergin) мұнай тарихы туралы жазған еңбегі. 

Оның желісі 1860 жылдан бастап 1990 жылға дейінгі тарихты қамтиды. Кітап 1990 жылы басылып шықты. Бірден бестселлерлер қатарына қосылды.

Автор өз шығармасында мұнайдың тарихи маңызының артқандығын түсіндіреді, көптеген кейіпкерлер арқылы бүгінгі экономиканың және саясаттың дамуына да тоқталады. Аталған еңбекте әлемнің ең ірі трансұлттық корпорацияларының жұмыс істеу негіздері тарихы айтылады. 1973 жылғы мұнай өндіруші Араб елдерінің ұстанымы әлемдік экономикалық қатынасты өзгертті.

1992 жылы *The Prize* Пулитцер сыйлығының иегері болды. Кітап көптеген тілдерге аударылды. Орысша аударылған нұсқасында *"Добыча"* деп аталады. Орыс тіліне аударуға демеушілік көрсеткен мұнай компанияларының арасында қазақтың "ҚазМұнайГаз" Ұлттық мұнай компаниясы да бар, дегенмен қазақ тілінде әлі аударылған жоқ.

## Тағы қараңыз
* Мұнай

## Дереккөздер


Санат:Мұнай туралы кітаптар
Санат:Пулитцер сыйлығының иегерлері
Ғани Олжабайұлы Жайлауов

**Ғани Олжабайұлы Жайлауов** (03.08.1985, Арал кенті, Қызылорда облысы) — боксшы, Халықаралық спорт шебері, екі дүркін Қазақстан чемпионы, Әуесқой бокстан әлем чемпионатының қола жүлдегері (2011), Студенттер арасындағы әлем чемпионы (2010), Азия чемпионы (2009).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Жамбыл облысы тұлғалары
Биліктің тармақталуы

**Биліктің тармақталуы** — демократиялық саяси жүйе ойдағыдай өз ісін атқаруы үшін және биліктің субъектілеріне қарай мемлекеттік билікті заң шығарушы, атқарушы, сот билігі етіп үш тармаққа бөлу. Оның негізін салған ағылшын ойшылы Джон Локк (1632 - 1704), одан әрі дамытушы француз ғалымы Шарль Луи Монтескье (1689 - 1753) болды. Биліктің бұлай тармақталуы елдің конституциясында бекітіледі. Ол азаматтардың құқықтарының орындалуына негізгі кепілдік бола алады. Егер биліктің бңр тармағы озбырлық етсе, қандай адам болмасын оның екінші тармағына арыз бере алады. Ал билік бір қолда болса, оның үстінен шағым айту қиын болар еді.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Зинегүл Убайдақызы Бисенбаева

**Зинегүл Убайдақызы Бисенбаева** — философия ғылымдарының кандидаты. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің Социология және философия кафедрасының меңгерушісі. Экологиялық сана мен мәдениеттің әлеуметтану проблемаларын көп жылдар зерттеп, көптеген ғылыми еңбектер жазып, мемлекетке пайдалы қолданбалы ұсыныстар жасап, өмірге енгізген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Блау Питер Микаэл

**Блау Питер Микаэл** 7.2.1918 жылы Венада дүниеге келген. Ол америкалық әлеуметтанушы, Колумба университетінің профессоры, тіпті бір уақытта Америка әлеуметтанушынарының Ассоциациясының президенті болған (1973 — 1974). Ол құрылымдық функционалдық мәселелерді зерттеген. Ресми ұйымдардағы құрылымдық өзгерістердін көзін анықтаған. Ол әлеуметтік жанжал, әлеуметтік құрылым теорияларын зерттеп, әлеуметтік структурализм жөнінде үлкен концепция шығарды. *"Әлеуметтік кұрылымға түрліше көзқарастар"* деген негізгі еңбегінде адамдардың қарым-қатынасындағы экономикалық аспектілерге көп көңіл бөлген. Күрделі әлеуметтік ұйымдардың арасындағы байланыстар, ұжымдық құндылықтар мәселелері жөнінде бірталай еңбектер жазған. Бір сөзбен айтқанда, Блау Америкадағы әлеуметтік құрылымды зерттейтін ірі мамандардың бірі 60-шы жылдары Блаудың басшылығымен Америкада әлеуметтік кұрылымның өзгеру динамикасын зерттеу барысында математикалық әдістерді қолданып, жасөспірімдердің әлеуметтік статусының өзгеруіне әсер ететін факторларды көрсеткен. Микроәлеуметтану теориясының ішіндегі маңыздысының бірі Блаудың әлеуметтік алмасу теориясы. Бұл теория құрылымдық функционализммен салыстырғанда жүйені емес, адамды басты орынға қойды.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Бойкот

**Бойкот** - 
# өзінің экономикалық немесе саяси талаптарын орындату мақсатында жеке адаммен, ұйыммен, мемлекетпен толық немесе ішінара қатынастарды тоқтату; 
# сол мақсатта белгілі бір міндеттерді орындаудан бас тарту; 
# өкілетті органдарды сайлауға қатысудан бас тарту;
# наразылық ретінде қарым-қатынасты үзу.

Бұл сөздің шығуы Ч. К. Бойкат деген ағылшынның атына байланысты. 1880 жылы ол басқарған имениені жалға алған ирландықтар күрестің бұл түрін бірінші рет соған қарсы пайдаланған болатын 

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Жан Бодрияр

thumb|right|200px|
**Жан Бодрияр** (27.07.1929-2007, Париж) - мәдени зерттеулерге маманданған француз әлеуметтанушысы және философы. Оның ең танымал еңбектері қатарында медиа мен заманауи мәдениетті зерттеу, технологиялық коммуникация мен гипершынайылық концепцияларын дамыту бар.  

Ол тұтынудың *"белгілерді белсенді түрде қолдануға"*, соның нәтижесінде қазіргі қоғамда белгілер мен тауар өндіру Тауар белгісі өндірісіне айналуына алып келетінін семиология тұрғысынан дәлелдеді. Белгілер мен нақтылықтың айырмашылығын жояды, *"тұрақты мәннің жойылуына алып келеді"*. Ол бұны постмодернизмнің сипаттық белгісі ретінде көрсетеді. 

Негізгі еңбектері: *"Тұтыну қоғамы", "Имитации"*.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:27 шілдеде туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Францияда туғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Парижде қайтыс болғандар
Санат:Франция философтары
Санат:Постмодернизм
Зүлфия Хафизқызы Валитова

**Зүлфия Хафизқызы Валитова** (1971 ж) – социология ғылымдарының кандидаты. Қазіргі қазақстандық қоғамның әлеуметтік стратификациясы мәселелерімен, қазіргі отбасының ауысулары мәселелерімен айналысады 12-ден астам ғылыми еңбектердің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Эммануил Валлерстайн

220px|thumb|right
**Эммануил Морис Валлерстайн** (; 28 қыркүйек 1930 жыл - 31 тамыз 2019 жыл) — өзінің жүйелік сараптау әлемі теориясында әлемдік капиталистік экономиканың негізгі сипаттарын жасады:
# Капиталдың үздіксіз жинақталуы - оның қозғаушы күші.
# Капиталдың жинақталуы орталық-перифирия сызығы бойынша бөлінуге сәйкес кеңістікте сараланған.
# Ақысы төленбеген еңбек елемдік капиталистік экономика өмірінде үлкен рөл атқарады.	
# Капиталистік әлем-жүйе халықаралық жүйемен қарым-қатынаста болады.	
# Қазіргі әлемдік экономиканың қайнар көзі XVI ғасырда жатыр
# Географиялық жағынан ол Еуропада басталып, кейін бүкіл әлемге тарады.
# Дербес мемлекеттер гегемондар болады.
# Мемлекеттер, этникалық топтар мен шаруашылықтар ұдайы пайда болып, қайта жаңғырып отырады.
# Жүйені бір мезгілде күйзелтетін және қолдап отыратын жүйеге қарсы қозғалыстар болады.
# Нәсілшілдік пен сексизм іргелі, ұйымдастырушы және тәртіпке келтіруші принциптер болып табылады.
# Әлем-жүйе өмірі орта мерзімді тізбекті ырғақпен, сондай-ақ ұзақ ғасырлық үрдістермен белгіленген.

Жаһандану сараптамасының ең маңызды қағидалары ретінде Валлерстайн мыналарды бөліп көрсетеді:
# Жаһандану процесі модернизациямен қатар жүреді. Оған мемлекеттер арасындағы интернационалдық байланыстардың "экономикалық жүйелеу процесі" мен сананың жаһандық мәдениетінің пайда болуы кіреді.
# Жаһандануға планетада бар барлық жеке-дара байланыстардың жүйелі өзара іс-әрекеті кіреді.
# Кеңістік тарылып, уақыттық айырмашылықтар азайды. Жаһандық өзгерістерге кеңістіктің феноменологиялық қашықтауы мен уақыттың жинақталуы кіреді.
# Планетаны мекендеушілер әлемге біртұтас нәрсе ретінде қарады.
# Әмбебаптылық пен саяси бейтараптық ендігі жерде ескірді.
# Тәуекел мен сенім жаһандық деңгейде кеңейді.
# Жаһандану — әлеуметтік өмірдің, әлеуметтік жүйенің прогрессивті мәдениеттендірілуінің бір қыры.

## Дереккөздер

Санат:Терминология
Альфред Вебер

thumb|right
**Альфред Вебер** (1868 - 1958 ж.ж.) - неміс мәдени әлеуметтанушысы және экономисі. Оның көзқарастарының қалыптасуына ағасы М.Вебердің, Шпенглердің, Хайдеггер мен Ясперстің ықпалы зор болды. Шпенглер тәрізді Вебер әрбір адам онда озінің орнын, дүниежүзілік тарихтың әмбебапты үлгісін жасағысы келді. Шпенглерден өзгеше, ол осы үлгінің теориялық негізінде философия емес, қайта синтетикалық ілім - әлеуметтану жату керек деді. Тарихи процесті варварлық ерекше бір ырғақка бағынған көп деңгейлі қозғалыс деп қарастырады. Оның басты деңгейлері: 
# тарихи деңгейлер деп аталатын экономикалық және саяси құрылымдарды өзіне қосатын тәндік-витальдық және әлеуметтік-экономикалық бірлестіктер- бұл нағыз әлеуметтік аспект болып табылады; 
# ғылым мен техниканың өзіндік дамуы қисынынан туатын рационалды-интеллектуалдық деңгей; өркениеттілік аспект; 
# діни, философиялық, ізгілік трансценденттік негіздерін таба алатын рухани жандық деңгей.

## Дереккөздер


Санат:Неміс экономистері
Жербедер ерекшеліктері

**Жербедер ерекшеліктері**.Каспий маңы ойпаты Жалпы Сырт
пен Каспий теңізі, Еділ мен Орал алды (Ембі)дөңдігінің аралығындағы
алқапты алып жатыр. Оның едәуір бөлігі Қазақстаннан тысқары
жерлерді қамтиды. Ойпаттың солтүстік жартысы 50 м биіктікке
дейін көтерілген және Жайық, Жем, Сағыз, Ойыл, сонымен қатар
тұғйықталып тамамдалатын Үлкен және Кіші Өзен өзендерінің арналарымен тілімденген. Оңтүстік бөлігінде бұл ойпат дүние жүзілік
мұхит деңгейінен 27 м төменде жатыр. Тектоникалық жағынан ойпат
теңіз шөгінділерінен құралған Шығыс Еуропа платформасының ең
терең иілген ойысы (синеклизасы) болып табылады. Жекелеген
аласа таулар түріндегі (Индер, Иманғара, Қойқара) тұзды-күмбезді
көтерілімдермен байланысқан пермь және юра кезеңдерініңжер бетіне шығып жатқан шөгінділері ең көне таужыныстар болып табы-
лады. Ойпатта тұз күмбездері кең тараған. Олардың саны 1000-нан
астам. Күмбездердің мұншалық шоғырлану көрінісі дүние жүзінің еш
жерінде кездеспейді.
Жазықтың негізгі бөлігі құмды және құмдақты-сазды шөгінділерден қүралған. Бұл алғашқы теңіз түбі жазықтығын қалыптастырушы ежелгі Каспийдің теңіз трансгерссиясы шөгінділері болып табылады.
Бұрынғы теңіз түбінде тұз шөгінділері сақталып, соның әсерінен тереңірек ойыстарды сульфатты сорлар алып жатыр. Олардың ішінде ең ірісі Тентексор. Жем мен Сағыз өзендерінің төменгі ағысы аралығында орналасқан бұл сор осы
озендердің тұзымен қосымша қоректенеді. Каспий маңы ойпатында, әсіресе Жайық, Жем, Сағыз өзөндерінің қазіргі
кезеңгі және ежелгі атырауында жер бедері қырқа пішіндес. Каспий маңы ойпаты солтүстік пен шығысында жонды-сайлы бедермен, солтүстігінде Жалпы Сырт және шығысында Орал алды дөндігімен шектелген.

 
## Дереккөздер


Санат:Мұнай
Джамбаттиста Вико

thumb|right|Джамбаттиста Вико
**Джамбаттиста Вико** (1688 - 1744 ж.ж.) - итальян әлеуметтік теоретигі. Ол әлеуметтік ғылым физика ғылымының әдістерін тікелей қабылдамауы керек деген көзқарасты қалыптастырушы. Оның айтуынша, адамдар өздерінің іс-әрекетін өзінің табиғи әлемді қабылдау ерекшелігіне қарай әр-түрлі тәсілдермен түсінуі мүмкін. Вико адамзат өркениетін үш сатыға бөледі: 
* құдайлық; 
* батырлық және милитаристік; 
* гумандық және рационалдық. 
Көптеген тарихи өзгерістер "циклдік" сипатта болды.

Негізгі еңбегі: *"Новая наука"*.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Оңтүстік Торғай шөгінді алабы

**Оңтүстік Торғай шөгінді алабы** геофизикалық зерттеулермен және бұрғылау жұмыстарымен әркелкі дәрежеде
қамтылған. Жоғары деңгейдегі зерттелу дәрежесі горст-антиклиндердің юра-бор түзілімдерінің қимасына, темен деңгей
- грабен-синклиндердің қимасына тән. Алап ауқымындағы маңызды деп табылған антиклин типті түтқыштар түгелге жуық
бұрғыланған, алайда антиклин емес тұтқыштардан бағдарлы түрде іздеу жұмыстары жүргізілген жоқ. Солай бола тұрса
да, геофизикалық мәліметтер соңғы типтегі тұтқыштардың біршама көп екендігін көрсетеді, мұндай тұтқыштар әсіресе юра
түзілімдері сүйірлене тамамдалып кететін, грабен-синклиндер мен горст-антиклиндердің бір-бірімен тоғысу белдемдерін-
де баршылық. Жаңа кенорындарды іздеудің осы бағыты алап үшін ең перспективалы бағыт болып табылады.

## Дереккөздер
Иоганн Иоахим Винкельман

thumb|right|200px
**Иоганн Иоахим Винкельман** (1717 - 1768 ж ж) - көрнекті неміс ғалымы, өнер тарихшысы және теоретигі. Ағартушылық мәдениет өкілі, классицизм эстетикасының қалыптасуында үлкен рөл атқарған. 1763 ж. Ватикандағы көне мұралардың бас сақтаушысы. Негізгі еңбегі - *"Көне өнер тарихы"* (1764) Ағылшын және француз ағартушыларының дәстүрінде Винкельман өнер тарихын жалпы табиғи орта мен халық өмірінің қоғамдық-тарихи жағдайларымен тығыз байланыста қарастырды. Қоғамның көркем мәдениеті, Винкельман бойынша, өсу өсу мен солудың органикалық процестерін басынан өткізеді. Грек антиктік өнері афиналық демократия жағдайында өрлеу үстінде боады. Афиналықтар азаттық пен еріктіліктен айырылғаннан кейін, бұл өнер де құлдырап кетті. Өнердің қоғамдық мазмұнына байланысты Винкельман грек өнері тарихының үш кезеңін атап өтеді. Грек өнерінің бастапқы сатысы стильдің аяқталмағандығымен суреттеледі. Перикл заманына "жоғарғы", Мирон мен Фидий стильдері сәйкес келеді. Осыдан кейін *"нәзік стиль"* үстемдік етіп, батырлық әсем талғаммен ауыстырылады, осыдан соң құлдырау кезеңі басталады. Винкельман эстетикалық жүйесінің орталығында әсемдік ұғымы тұр.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Карл Виттфогель

**Карл Виттфогель**  (1896 - 1988 ж.ж.) - неміс әлеуметтанушысы. Франкфурттағы әлеуметтік зерттеулер институтында жұмыс істеді. Кейін АҚШ-қа көшіп кетті. Қытай қоғамы туралы зерттеулерімен танымал.

Негізгі еңбегі: "Восточный деспотизм".

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Айранкөл мұнай кен орны

**Айранкөл мұнай кен орны** — Каспий маңы ойысының оңтүстік-шығыс ернеуіндегі мұнай кен орны. Құрылым сейсмобарлау жұмыстарымен 1940-1943, 1955-1957 жылдары дайындалған. Іздестіру және барлау бұрғылауы 1940 жылы басталып, кен орны 1944 жылы ашылды. 

## Географиялық орны
Атырау облысында, Құлсары темір жол станциясының батысында 40 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Мұнайлы көтерілім қосқанатты тұз күмбезді құрылыммен байланысқан. Тұзүсті таужыныстар кешенінің қимасында төменгі бор шөгінділері өнімді. Мұнда альб, апт және бес неоком горизонттары бар. Негізгілері болып апттың және неокомның алғашқы екі өнімді горизонттары саналады. Мұнайлы горизонттар 684 м және 707-748 м тереңдіктерде. 

## Жатыс сипаты
Жатындар биіктігі 12 м. Су-мұнай жапсарының абсолют белгілері -713 м және -737, -772 м. Жатындар қойнауқаттық, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған. Горизонттар терригендік таужыныстардан тұрады, жинауыштары кеуекті. 

## Қанығу сипаты
Мұнайға қанығу қалыңдығы 16 және 5,3-10,5 м-лерге тең, жинауыштардың ашық кеуектілігі 33-34%, өтімділігі 0,0,6-0,387 мкм2, мұнайға қанығу коэффициенттері 0,64-0,72. Мұнайдың бастапқы шығымы (өнімі) 1,3-7,3 м3/тәу. Бастапқы қойнауқаттық қысым 7,01-8,26 МПа. 

## Тығыздығы, құрамы
Мұнай тығыздығы 913-949 кг/м3. Ол күкіртті (0,64%), шамалы парафинді (0,6-0,75%), шайырлы (11-21%), асфальтені 4,49%. Жатындардың режимі суарынды. Қойнауқаттық сулары хлоркальцийлі, тығыздығы 1130-1140 кг/м3. Кен орны 2004 жылдан бері игерілуде.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Орал алды дөндігі

**Орал алды дөңдігі** - Каспий маңы ойпатының шығысында орналасып, Орал тауы мен Мұғалжарға дейін созылып жатыр. Оңтүстігінде Үстіртпен шектеседі. 

## Геологиялық құрылымы
Құрылымы жағынан Каспий маңы синеклизасының шығыс жағын қамтиды, мұнда тұз тектоникасының белгілері жиі ұшырасады. Дөңдік өзінің беткі жазықтығында мезозойдың құмтастарынан, саздарынан және әксаздарынан құралған.

## Жер бедері
Жер бедері жағынан төбелі-жонды денудациялық жазық болып табылады, солтүстік, батыс және оңтүстік бағыттарда күрт төмендейді, сондықтан да дөңдік (плато) деп аталады. Жайық, Қобда, Елек өзендерінің сол жақ салаларымен, ал оңтүстігінде  Ойыл, Сағыз, Жем өзендерімен және олардың салаларымен тілімделген. Суайырықтың абсолюттік биіктігі дөңдіктің солтүстік-шығысындағы 350-300 м көрсеткіштен батысы мен оңтүстік-батысында 100-80 м көрсеткішке дейін бірте-бірте жайпақтала төмендейді. Ембі көтерілімі деп аталатын дөңдіктің оңтүстік бөлігі жыралармен кертпештене тілімденіп, ойпатты айқын шекара түрінде даралайды.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы географиясы
Веналық партия

**Ве́налық  па́ртия** — дебют, келесі жүрістермен басталады: **1. e2-e4 e7-e5 2. Kb1-c3**.  ашық  бастамаларға жатады.

## Тарихы
Дебют  XIX ғасырда Гампе басқарған  Вена  шахматшыларымен  ойластырылып құрастырылған. Негізгі  идеясы — «е4»пешкасымен «d5» пунктын қорғап, орталыққа f2-f4 жүрісімен шабуыл жасау. Бірақ , d7-d5 тақырыбтық контрсоғудан кейін, қаралар жақсы позицияға қол жеткізеді. Бұл жағдай веналық партияның қазіргі турнирлық тәжірибеде сирек кездесуіне әкеліп соқты.  Бұл  дебютті ақтар жағында Рудольф Шпильман пен Бент Ларсен жемісті қолданған.

## Негізгі нұсқалар
**2. Kb1-c3** кейін қаралардың  негізгі екі жалғасы болады:
* **2…Kg8-f6** — моларақ тараған. Енді ақтарға таңдау керек: 
** **3. f2-f4** —ойынды патшалық гамбит тәріздес құрылымдарға аудару ма немесе
** **3. Cf1-с4** — піл дебюті тәріздес құрылым алуға ұмтылу ма. **4.Kc3:e4** идеясы бар  **3…Kf6:e4** тақырыбтық соққыға **4…d7-d5** жауап беру, қаралар басымдылығына апаратын  **4. Сс4:f7+ Kpe8:f7 5. Kc3:e4 d7-d5** деп  емес, **4. Фd1-h5 Ке4-d6 5. Cc4-b3 Кb8-c6 6. Kc3-b5 g7-g6 7. Фh5-f3 f7-f5 8. Фf3-d5 Фd8-e7 9. Kb5:c7+ Kpe8-d8 10. Kc7:a8 b7-b6** деп жауап беру.
** **3. g2-g3** — ойынды позициялық сарынға аударып.
* **2…Kb8-c6** — белсенділігі кемірек, сондықтан да сирегірек кездесетін жүріс.

Ақтар  **3.Kg1-f3** деп ойнап, төрт аттың дебютіне көшіп, бұл  нұсқалардан бас тартуы мүмкін.

## Әдебиет
* Константинопольский А.М., Лепешкин В.Ф. Венская партия. М., ФиС, 1989. ISBN 5-278-00168-2

Санат:Ашық  дебюттер
Еріген газ режимі

**Еріген газ режимі** - қойнауқаттық қысымның
төмендеуі қанығу қысымынан төмен болған
жағдайда мұнайдан бөлінетін газдың
көмпиюі есебінен өндіру ұңғымасы оқпанына
қарай мұнайдың қозғалуымен сипатталатын мұнай жатынының режимі. Газбен
толықтай қаныққан мұнай жатынында басым
байқалады. Оқпандағы қысымның төмендеуі
қанығу қысымынан төмен болған жағдайда
мұнайдан бөлінген газдың көлемі өсіп,
мұнайдан гөрі жоғарырақ жылдамдықпен
қозғалады, сөйтіп оны ішінара ілгері итермелейді, ішінара өз соңынан ілестіреді.

Санат:Геология
Айыртау мұнай кен орны

**Айыртау мұнай кен орны** — Каспий маңы ойысының оңтүстік-шығыс ернеуіндегі мұнай кен орны. Құрылым сейсмобарлау көмегімен 1990 жылы нақтыланып (оңтүстік қанаты), іздеу бұрғылауы 1991 жылы басталған. Кен орны 1993 жылы ашылды. 

## Географиялық орны
Атырау облысында, Мұқыр станциясының солтүстік-батысында 30 км жерде. 

## Геологиялық құрылымы
Тұзүсті шөгінділерімен байланысқан мұнайлы құрылым тектоникалық жарылымдармен оңтүстік, солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс қанаттарға бөлінген, ендікке жуық бағдарланған, брахиантиклиналдық қатпар болып табылады. Құрылымның оңтүстік қанатындағы ортаңғы юралық үш горизонттың  өнімділігі анықталған. 

## Жатыс сипаты
Горизонттардың орналасу тереңдіктері 120-400 м. Жатын жинауыштарының кеуектілігі 37%-ға, өтімділігі 1,697 мкм2-ге дейін жетеді. Горизонттардың тиімді қалыңдығы 1-15 м. Өнім шығымы 1,2-36 м3/тәулікке дейін.

## Тығыздығы
Мұнайдың тығыздығы 876 кг/м3. Юра кешенінің қойнауқаттық суларының тығыздығы 1107-1154 кг/м3, минералдылығы 142-191 г/л хлоркальцийлі типтегі тұздықтар. Жатындардың жұмыс режимі суарынды. Кен орны барлануда.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Үстірт дөңдігі

**Үстірт дөңдіг**і солтүстік-шығысында Солтүстік Арал маңымен, солтүстігінде және солтүстік-баты-сында Каспий маңы ойпатымен, батысында Маңғыстау дөңдігімен шектелген. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 600-700 км-ге созылып жатыр, ені 300-400 км, орташа биіктігі
150-200 м, неғұрлым көтеріңкі жерлерінде 300 м-ге жетеді. Қазақстан аумағындағы ең биік нүктелері 340 м (Мұзбелжонының солтүстік-батыс шеті) және 321 м (Көлбай тауы) Үстірттің батыс кертпешіне таяу орналасқан. Үстірттің шекарасын биік, тік жарлы кемерлер (чинк) айқындайды. Бұл кемерлер кеміріліп мүжылу әрекеті нәтижесінде пай-
да болған, дүние жүзінде теңдесі жоқ жербедерінің аса ерекше геоморфологиялық туындысы: 200-300 метргежоғары көтерілген тік жар мұнара іспеттес, терткүл немесе конус тәрізді қабырғалары жоғары тік шапшиды. Үстірттің беті түгелдей әктас қабатымен көмкерілген.
Оның бетінде және шаймаланған гипсті горизонттарында карст қубылыстары кең тараған. Қазақстандық бөлігінде
Солтүстік Қарабауыр және Мүзбел карсты аудандары оқшауланады. Оларда карстың әр түрлі пішіндері кездеседі: шөкпе ойыстар, қуыс шұңқырлар, оқпандар, үңгірлер, ірі құдықтар, қазаншұңқырлар, аңғар тәрізді ойпаттар т.с.с. Үстірт үңгірлерінің көбі аз зерттелген. Ғалымдардың пайымдауынша, Үстірт жербедерінің ірі карст пішіндері ертедегі жоғары ылғалды климат жағдайымен байланысты
қалыптасқан сүлбалық форма болып табылады. Олардың ішіндегі ірілері Балаұйық және Өтебай дәлдіз пішінді ұзын да (190 м) терең (120 м) карстлар. Үстірттің айтарлықтай ауқымды алқабында сайлар мен жыралар ұшыраспайды, алайда ондабіршама терең ойыстармен күрделіленген жайпақ қырқалар мен ойысымдар баршылық. Ойыстардың көпшілігіне сорлар мен ащы сулы көлшіктер тән. Құмды сілемдер де кездеседі, олардың ең ірісі - Сам қүмы.

 
## Дереккөздер


Санат:Мұнай
Санат:Геология