open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ешкі сүті

нобай|Ешкіні емген лақ
**Ешкі сүті** — аса бағалы тағамдық өнім. Организмге оның құрамды бөлігінің 95-98 %-ы сіңеді. Ешкі сүтінің құрамында 13,4 % құрғақ зат тектер, 4,4% май, 3,6% ақуыз, 4,9% лактоза бар. Ешкі сүті химиялық құрамы жағынан сиыр сүтіне жақын. Ерте кездерде асқазаны, бүйрегі ауыратын адамдарға ешкі сүтін беріп емдеген. Ешкіден күніне 4 литрге дейін сүт сауылады. Ешкі сүті көбінесе ірімшік, айран және т.б. тағамдар дайындауға пайдаланылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Сүт
Санат:Сүт өнімдері
Хориоидит

**Хориоидит** (chorіoіdіtіs; лат. chorіoіdea — көздің тамырлы қабығы және іtіs — қабыну) — көз алмасының меншікті тамырлы қабығының қабынуы. Хориоидиттің дамуына туберкулез, токсоплазмоз, мерез, сарып, т.б. жұқпалы аурулардың қоздырғыштары әсер етеді. Хориоидиттің патогенезіне негізінен иммунды реакциялардың маңызы зор. Хориоидиттің клиникалық көрінісін анықтаушы морфологиялық өзгерістер көзге антигендер мен иммунды кешенді заттардың енуінен болады. Аурудың өршіп, дамуына әр түрлі микробтардың әсерінен болатын аллергия да үлкен әсер етеді. Хориоидиттің эндогендік (туберкулездік, вирусты, токсоплазмоздық, стрептококтық, сарыптық, т.б.) және экзогендік (нұрлы қабық пен кірпікті дененің қабынуы) түрлері ажыратылады. Алғашқы кезде адам ауру сезімін байқамайды, сондықтан оны көбіне офтальмоскоппен көз түбін қарап анықтайды. Аурудың клиник. белгілері дерт ошағының қай жерде орналасуына байланысты. Мысалы, көздің тамырлы және тор қабықтары бірдей қабынса (хориоретинит), адамның көруі нашарлайды, көрінген заттардың пішіні, көлемі өзгеріп көрінеді (метаморфопсия), ауру адамның көзінің алдында ұшқын-жарықтар жылт-жылт етеді (фотопсия); көз түбінің шеткі бөліктері зақымданса, ымыртта көруі нашарлайды (қара Ақшам соқыр), кейде адам затты жартылай ғана көреді (скотома). Дерт үдеп, асқынғанда көздің түбінде сұрғылттау немесе сарғыш ауру ошақтары көрінеді, осы кезде тамырлы тор қабықтарға және шыны тәріздес денеге қан құйылуы мүмкін, тор қабықтың қарауытуы байқалады. Аурудың себебі анықталғаннан кейін емдеу үшін кең спектрлі әсер ететін антибиотиктерді пайдаланады; қабыну созылмалы түріне ауысқан жағдайда кортикостероидтарды (дексаметазон, преднизолон, триамцинолон, гидрокортизон, т.б.) және В1, В6, В12, С1 витаминдерін қолданады. Сондай-ақ көзге құйылған қанды сорғызу үшін ферменттерді (трипсин, фибринолизин, лидаза, стрептодеказа, т.б.) бұлшық етке егеді.

## Дереккөздер</span>
Өткізу

## Өткізу

**Өткізу** – мүлікті немесе бағалы қағаздарды ақшаға айналдыру – тауарды құнын толық төлеген сатып алушыға сату (табыстау). Бухгалтерлік есепте актив хабардар етілген және мәміле жасасуға дайын тәуелсіз тараптар арасында айырбасталатын немесе міндеттемемен төленетін мәміле мынадай жағдайларда: табыс сомасы барынша рас бағаланса‚ мәміледен экономикалық пайда алынса‚ нақты шығын барынша дәл бағаланса‚ мәміле жасасылған затты меншіктену құқығы сатып алушыға табысталса‚ өткізу деп есептеледі; ал сатушы меншіктенуші құқығы мен міндеттерін сақтаса; ақшалай қаражат алынса‚ бірақ тауар босатылмаса‚ жұмыс орындалмаса‚ қызмет көрсетілмесе‚ өткізу жүзеге асырылды деп танылмайды. Салық есебінде жұмыстардың орындалуы‚ қызметтердің көрсетілуі‚ тауарлардың сату‚ айырбастау‚ тегін беру мақсатымен жөнелтілуі‚ сондай-ақ кепілге салынған тауарлардың кепіл ұстаушының меншігіне берілуі өткізу деп танылады. Сонымен қатар фирма таратылған жағдайда қоймалардағы және есепте тұрған тауарлардың қалдықтары‚ субъектінің балансында есепте тұрған тауар-материалдық құндылықтарды жеке мақсатқа тегін пайдалану‚ ұқсастығы жоқ тауарларды‚ жұмыстарды‚ қызметтерді айырбастау (баспа-бас айырбас)‚ мүлікті бүлдіру‚ жоғалту және табиғи монополистер үшін нормативтен тыс шығасы салық салынатын айналымдарға жатады. 
## Сілтемелер
*Ақша айналымы.
*Қолма-қол ақша айналымы.
*Төлем айналымы.
#### 
С. Тоқсанбай


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Хормейстер

**Хормейстер** (хор және нем. Meіster — шебер, жетекші) — хор дирижері, хор басқарушы, жетекші. Мысалы, Қазақстандағы белгілі хормейстерлер: Б.В. Лебедев, А.В. Молодов, Б.Жаманбаев, Г.Ахметова, Л.Айдарбекова, т.б.
## Дереккөздер
Мата сұрыптауыш машина

**Мата сұрыптауыш машина** — тоқылып әр түрлі өңдеулерден өткен маталарды сұрыптауға әрі ұзындығын есепке алуға арналған машина. Мата рулоннан немесе біліктен тар-қатылып резинамен қапталған біліктерді орап өтіп бақылау үстелінің үстімен жылжиды. Бақылау үстелінің беті әйнектен жасалып оның астына күндізгі жарық шамы  орнатылған. Мата бақылау үстелінде тексеріліп өткен соң қабылдауыш үстелдің үстіне жиналады. Матаны кері бағытта жылжытып қарауға да болады. Ол үшін біліктер кері бағытта айналдырылады. БУ-2 М. с. м-сы минутына 48 м матаны тексеруге мүмкіндік береді.

 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том
## Сілтемелер
Жақсы ауылдық округі

**Жақсы ауылдық округі** – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы - Жақсы ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы ауылдық округтері
Журавлёв ауылдық округі

**Журавлёв ауылдық округі** — Ақмола облысы Бұланды ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айнакөл, Воробьёвка, Журавлёвка, Новодонецк, Острогорское, Ярославка ауылдары кіреді. Орталығы – Журавлёвка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұланды ауданы ауылдық округтері
I Хұсрау Ануширван

thumb|upright|I Хұсрау Ануширван аңшылығы
**I Хұсрау Ануширван** (сөзбе-сөз өлмес жанды) (т. ж. б. — 579) — Ирандағы Сасани әулетінен шыққан патша (531—579). Билік басына маздақтар қозғалысын басып-жаныштаған соң келді. Әкесі Кавад Қ бастаған реформаларды аяғына жеткізіп, мөлшерлі жер салығын (хараг) және жан басы салығын енгізді, мемлекеттің жоғарғы шенді лауазым иелері мен аймақ билеушілерінің өкімет билігін шектеді, мемлекеттік аппаратты қайта құрды. Бұл реформаларды жүзеге асыру патша билігін онан әрі нығайтты. Соның нәтижесінде Хосров Қ тұрақты әскер мен патшаға толық тәуелді болған ақсүйектердің жаңа ұрпағын қалыптастырды. Сыртқы саясатта да белсенді әрекет етіп, 540 — 570 ж. Византиямен соғыстар жүргізді. Шамамен 570 ж. Византияның одақтасы Эфиопиядан Йеменді тартып алды. Шығыс бағытта 560—570 ж. ақ ғұндар — эфталиттерді талқандады.

## Дереккөздер
Запорожье ауылдық округі

**Запорожье ауылдық округі** – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Запорожье, Лозовое ауылдары кіреді. Орталығы – Запорожье ауылы. Округ құрамында болған ''Донское'' ауылы 2009 жылы, *[[Новочудное]]* ауылы 2011 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы ауылдық округтері
Жабай Тоғандықов

**Тоғандықов Жабай** (1889, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 10.8.1978, сонда) – әнші, Қазақ КСРінің еңбек сіңірген артисі (1945). 
Арғын тайпасының Бегендік руынан шыққан.
1903 ж. Арқаның белгілі әншісі Қ.Байжановпен кездесіп, жанында жүріп әншілік өнерге ден қойды. Кейіннен Екібастұзда шахта жұмысында жүргенде 1916 ж. патша жарлығы бойынша әскерге алынып, қара жұмысқа тартылды. 1918 ж. Павлодар қаласына келіп, Ж.Шанин ұйымдастырған көркемөнерпаздар үйірмесінің белсенді мүшесі болды. 1932 жылдан Қарағанды облысы радио комитетінде өмірінің соңына дейін әнші-солист қызметін атқарған. Өз жанынан өлең жазып, ән де шығарды. Тоғандықовтың репертуарында 100-ден астам халық әндері мен халық композиторлары (Біржан, Ақан сері, Жаяу Мұса, Жарылғапберді, т.б.), сондай-ақ кейінгі қазақ композиторларының әндері болды. 1936 ж. Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты.

## Дереккөздер


Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан ақындары
Хорион

right|thumb|сыртқы ұрық қабығы
**Хорион** (грек. chorіon — қабық), бүрлі қабық — жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың ұрық дамуының бастапқы кезеңінде пайда болатын сыртқы ұрық қабығы. Сондықтан хорион тек қағанақтыларға ғана тән. Бауырымен жорғалаушылар мен құстарда хорионды серозды қабық деп атайды. Сүтқоректілерде хорион қабығы тікелей жатыр қабырғасына жанаса орналасып, аналық организм мен шарана арасындағы зат алмасу процесін реттеп отыруға қатысады. Хорион ұрық дамуының бастапқы кезеңінде ұрықтың сыртын қоршап жатқан трофобласт клеткаларынан пайда болып, кейіннен мезодерманың ұрықтан тыс қабатының астыңғы жағына қарай ығысады. Омыртқасыздардың және кейбір төм. сатылы омыртқалы жануарлар жұмыртқасының екінші қабығы да хорион деп аталады.

Хор қыздары — Құран Кәрімде пейішке кіргендердің болашақ жары ретінде сипатталатын жұмақтың пәк арулары. Хор қыздары жел, күн тимейтін шатырда өмір сүреді, оларға адам да, жын да жақындап көрген емес, бейне бір құпия сырлы сауыттағы маржан іспеттес деп сипатталады. “Хор қыздары” термині негізінен Құранның алдыңғы бөлігінде қолданылады, кейінгі жағында “пәк жұбайлар” атауы кездеседі. Хор қыздары бейнесі мұсылман діни уағыздары мен халық діни әдебиетінде кеңінен орын алған. Оны алуан түсті гүлден жаратылған, шыныдай мөп-мөлдір, асыл гауһар нұрын шашқан сұлу қыз түрінде суреттейді. Бірақ ғұламалар Хор қыздары бейнесі бұл дүниедегі тән қызығының дәмін ғана білетін адамның ақыл-сезіміне сыйымды болу үшін айтылған әңгіме ретінде қарап, сонымен қатар жұмақта адамға сыйға тартылар, адамның өлшеулі ақылына сыймас шексіз ләззаттың бар екендігін жоққа шығармайды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жабайы қыша

thumb|Жабайы қыша
**Жабайы қыша** (Дикая горчица;) — шаршыгүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда — дала жабайы қышасы белгілі. Бос жатқан жерлерде, дәнді дақылдар егістігінде арам шөп ретінде өседі. Сәуір - мамырда гүлдейді. Биіктігі — 10—100 см. Сабағы бұтақтанып, жайқалып өседі. Жапырағы ашық жасыл, түкті. Гүл шоғыры — шашақ. Дәні домалақ, қара не қызыл қоңыр түсті, құрамында 25-30% май болады. Майлы тағам ретінде және сабын қайнату үшін пайдаланылады. Шірнелі өсімдік.
## Дереккөздер</span>


Санат:Орамжапырақтар
Қозыба

**Қозыба**, **Қозы Баши** — Қордай тауындағы жайлау. Іле Алатауының солтүстік-батысында. Мұхаммед Хайдар Дулаттың “Тарихи Рашиди” кітабында Қазақ хандығының құрылған жері – Шу бойы мен Қозыба деп айтылады. Қ. 14 ғ. мен 15 ғ-дың басында өмір сүрген Моғолстанмемлекетінің батыс бөлігіндегі өңір болып табылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қордай ауданы географиясы
Санат:Жайлаулар
Заречный ауылдық округі (Ақмола облысы)

**Заречный ауылдық округі** — Ақмола облысы, Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Дальное, Заречное ауылдары кіреді. Орталығы – Заречное ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) ауылдық округтері
Заурал ауылдық округі

**Заурал ауылдық округі** – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Заураловка, Құдықағаш, Яблоновка ауылдары кіреді. Орталығы – Заураловка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы ауылдық округтері
Тоғансай

**Елді мекен:**

* Тоғансай – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Өзен:**

* Тоғансай – Сырдария алабындағы өзен.
Жабдық

**Жабдық**  — бір нәрсеге керек механизмдер, тетіктер, әр түрлі құралғылар жинағы.

**Жабдық** - нақты жұмыс түрін
атқаруға қажетті техникалық құрал.

***Гараж жабдығы** - көлік құралын ағымдағы жөндеу және техникалық қызмет көрсету жұмыстарын өткіз үшін керек құрал-жабдықтар.
***Автомобильдің қосымша жабдығы** - автомобильдің қолайлылығын көтеру үшін қосымша орнатылған құрылғылар.
***Аспалы жабдық** - арнайы жұмысты немесе көтеру-тасымалдау жұмыстарын атқару үшін арнайы автомобильге (немесе тракторға) ілінетін ауыстырмалы жабдық; жабдықтың массасының барлық салмағы автомобильге (тракторға) түседі (мысалы: кран, бульдозер). 
***Көтеріп-қарау жабдығы** - көлік құралдарына техникалық қызмет көрсету және ағымдағы жөндеу кезінде бір уақытта үстінен, астынан және жанынан жұмыс істеуге қолданылатын жабдық.
***Көтеру-тасымалдау жабдығы** - көп жағдайда техникалық құралға қызмет көрсету және ағымдағы жөндеу жүргізу кезінде олардың афегаттары мен басқа да жүктерді тасымалдауға қолданылатын жабдық.
***Тіркеме жабдық** - арнайы немесе көтеру-тасымалдау жұмыстарын атқару үшін автомобильге (немесе тракторға) тіркеп жалғанылатын ауыстырмалы жабдық; жабдықтың массасының барлық салмағы автомобильге (тракторға) түспейді (мысалы: жол катогы).
## Дереккөздер


Санат:Механизмдер
Хосров ІІ

**Хосров ІІ (Хұсрау) Парвиз** (сөзбе-сөз — жеңімпаз) (т. ж. б. — 628) — Ирандағы Сасани әулетінен шыққан патша (591 — 628). Византия императоры Маврикийдің көмегімен патша тағын иеленген. Маврикийдің кегін алу сылтауымен Византияға қарсы соғыс бастады (602 — 29). Алғашында парсылар жеңіске жетіп, Византияның бүкіл шығыс бөлігін және оңтүстіктегі Египетті басып алды. Бірақ Византия Иранға қарсы соғыста Батыс түрік қағандығымен одақтасты. Түріктердің қолдауымен Византия Кавказға кіріп, парсыларды басып алған жерлерінен кері шегінуге мәжбүр етті. Осыны пайдаланған қарсылас парсы ақсүйектері Хосров ҚҚ-ні биліктен тайдырып, өлтірді.

## Дереккөздер

Санат:Иран билеушілері
Санат:Сасандар
Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары
Жабайы сарымсақ

**Жабайы сарымсақ**, *[[ұсақ торлы жуа|торлы жуа]], өгіз тал* (Черемшан) - пияз тәріздес шөптесін өсімдік. Тамаққа жас сабақтары қолданылады.
## Дереккөздер</span>


Санат:Амариллистер
Жабдықтарды орнақтыру

**Жабдықтарды орнақтыру**— техникада құрылымдарды, технологиялық жабдықтарды, агрегаттарды, машиналарды, аппараттарды, аспаптарды және т.б. дайын бөліктерден жинақтау және орнықтыру.
## Дереккөздер</span>
Хотан

thumb|Хотан орталығында
**Хотан**, Қотан — Солтүстік-Батыс Қытайдағы, Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы районындағы қала. Халқы 130 мыңдай (2001). Тарим өзенінің саласы — Ұрынқаштың бойында орналасқан, Такла-Макан шөліне жақын ауданның орталығы. Хотан ежелгі заманнан бастап сауда керуен жолдарының қиылысында орналасты. 15 ғасырға дейін Қытайдан Еуропаға қарай өтетін Ұлы Жібек жолындағы маңызды бекеттердің бірі болды. 16—19 ғасырларда Шығыс Түркістандағы басты 6 қаланың біріне айналды (қара Алтышаһар). 18 ғасырдың 2-жартысынан Қытайдың билігінде. Шығыс Түркістандағы басқа қалалар секілді Хотанды да еуропалықтарға алғаш қазақ ғалымы Ш. Уәлиханов таныстырды. Қазір Хотан — Қытайдың батысындағы жібек иіру мен кілем тоқу қолөнерінің танымал орталығы.

## Дереккөздер
Өткізім

## Өткізім
**Өткізім** – өнім (тауар) өткізуді (сатуды), қызмет көрсетуді және оны меншіктену құқығын дайындаушыдан (сатушыдан) тұтынушыға (сатып алушыға) табыстауды қамтамасыз ету қызметі. Дайындаушы не көтерме сауда немесе бөлшек сауда делдалы жүзеге асырады. Дайындаушы кәсіпорындар тұтынушылар тапсырысты көп көлемде бергенде, делдалдар жоқ болғанда, басқа да жағдайларда, өткізу қызметімен өзінің өткізу кеңселері, өткізуші агенттері арқылы айналысады, мұның өзі бәсеке жағдайында кәсіпорынға да, тұтынушыларға да тиімді. Дайындаушы фирмалар өткізу функциялары өздеріне экономика жағынан тиімсіз болғанда не арнайы қызметкерлері, қажетті қоймалары, көліктері, тұтынушылармен байланыстары жоқ болғанда өткізуші агенттердің қызметтеріне жүгінеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жазық елек

**Жазық елек**— тор көздерінен сусымалы өнімді өлшемдері бойынша ажырататын және бөлетін жазық бетті құрылғы.
## Дереккөздер</span>
Жазық тартпалар

**Жазық тартпалар** (Плоские ремни) — айналмалы қозғалысты біліктерге бекітілген шкивтер арқылы беретін жазық бетті, резеңке-маталы, резеңкесымды таспалар.
## Дереккөздер</span>
Хотондар

**Хотондар** () — түркілердің моңғолданған этникалық тобы. Моңғолияның солтүстік-батысындағы Убуснур көлі ойпатын мекендейді. Жалпы саны 7 мыңдай адам (2005). 1678 ж. жоңғарлар Хотан қаласын жаулап алып, халқының біразын егіншілік жұмыстарына тарту үшін Іле бойына, 1690 ж. Убуснур ойпатына жер аударды. Убуснур ойпатына келгендер Қарқара өзенінен ұзындығы 50 километр канал тартып, суармалы егіншілікті дамытты да, бұл жерде жоңғар әскерін астықпен қамтамасыз ететін тірекке айналды. 18 ғасырда Еренқабырғадан батыс Моңғолияға қарай ойысқан ойраттар да өздерімен бірге хотондық біраз ұйғырларды алып кетті. Олар 1778 ж. алғашқы лекпен келген хотондықтарға қосылды. 1836 ж. ойраттар абақ керейдің жәнтекей руын шауып, 170 адамды хотондарға қосты. 1877 ж. жазып алынған деректер бойынша хотондар аджу-құрман, бурут, жуппар, өзбе, ильбя, жас хасил аталатын 7 іліктен (рудан) тұрған. 1911 ж. жазылған Б.Я. Владимирцовтың еңбегінде шанбек, худайберді, шаавай іліктері басты үш іліктің орнын алмастырған. Хотондардың тілі қазақ және ұйғыр тілдеріне жақын. Дегенмен, екі ғасыр бойы оқшаулану нәтижесінде моңғолданып, қазір дүрбіт диалектісінде сөйлейді. Егіншілікпен және мал бағумен шұғылданады. Заттай мәдениеті мен жеке ғұрыптарында моңғолдық белгілер басым болғанымен, дәстүрлі наным мен өлікке қатысты салттарында түркілік мұсылмандық сипат көбірек сақталған. Баспанасы моңғол киіз үйі мен төртбұрыш пішінді там. Үй жиһаздары дүрбіттермен бірдей, бір өзгешелігі төрде діни кітаптар сөресі орналасқан. Неке салтында ат байлау, отау көтеру, неке қию, орамал тастау, от тұтату, шымылдық шайы, ана сүтінің өтемі, т.б. ғұрыптары кездеседі. Қайтыс болған адамды “оң жаққа салып” киіз пердемен бөледі, шырақ жағады, табаққа өлік сыбағасын қояды. Ертесіне оны арулап, кебіндеп, дұға оқиды да, үйден шығарған соң ешкі бауыздап, өртейді де күлінің үстінен табыт артқан түйені жүргізеді. Марқұмның 7, 21, 40, 100 күнін өткізеді. Жетісінде атын, киімін тұлдап, 7 бас малды өлікке түскендерге үлестіреді. Өзіндік фольклоры сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Моңғолия этникалық топтары
Санат:Түркі этникалық топтары
Хоу Хань Шу

**Хоу Хань Шу** — Қытайдың ресми жылнамалық тарихи еңбектерінің бірі. Хоу Хань Шу — қытай тілінің тікелей дыбыстық аудармасы. Қытай тілінде “хоу” артқы, соңғы деген мағынаны, “хань” — Хань патшалығы деген мағынаны білдіреді, “шу” — жазу, кітап дегенді аңғартады. Сондықтан оны мағынасы бойынша қазақтың тарихнамалық әдебиеттерінде “Соңғы ханьнама” немесе “Соңғы Хань патшалығының тарихы” деп те қолданып жүр. Хоу Хань Шудың авторы қытайдың көрнекті тарихшысы Фан Хуа (398 — 445). Онда Қытайдағы Шығыс Хань патшалығының (25 — 220) тарихы баяндалған. Автор өзіне дейінгі тарихшылардың жазған ресми жылнамалық тарихтарын басшылыққа ала отырып, Шығыс Хань патшалығы тарихы жөнінде жазылған мол тарихи материалдарды мұқият сараптап, әрбір бөлімнің соңында өзінің теор. пайымдауы мен пікірлерін қосып отырған. Сондықтан Хоу Хань Шу Тан патшалығы кезінде ресми жылнамалық тарих деп танылды. Фан Хуаның қолжазбасы жалпы 90 томнан тұрады. Оның 10 томы “Чжи” — патша ғұмырнамалары, 80 томы “Чжуань” — тізбекті баяндау бөлімінен құралған. Оған Сы Мабяу жазған 30 том “Чже” деректер бөлімі қосылып, жалпы 120 томнан тұратын әулеттік тарихи еңбек ретінде жарыққа шықты. Ол мынадай салалар бойынша жазылған: 1) “Ди — Чжи” — патша ғұмырнамалары. Онда патшалардың және олардың әулеттерінің өмірбаяндары келтіріледі. 2) “Чжи” — деректер. Мұнда аспан мен жер жөніндегі аңыздар және нақтылы қоғамдық өмірде болған ірі оқиғалар мен құбылыстар баяндалған. Солардың ішінде қазақ және Қазақстан тарихына қатысты деректер де бар. Хоу Хань Шуды Қытай кітап баспасы 1958 — 78 ж. әр түрлі көшірме нұсқаларды салыстырып әрі оларға түсініктеме беріп ықшамдап, 24 том етіп шығарған. 1997 ж. Пекинде қайта басылған нұсқасындағы 88 томының 78 бөлімінде Батыс өлке баяндалады.

## Дереккөздер</span>
Хош иісті бактериялар

**Хош иісті бактериялар** — тіршілік ету барысында хош иісті заттар түзе алатын кейбір микроорганизмдер. Мұндай микроорганизмдерге, бактериялардан басқа, ашытқылар, өңезденген саңырауқұлақтар жатады. Микроорганизмдердің хош иісі спирт пен органик. қышқылдардың әрекеттесуінен микроорганизм түзетін, эфирлерге байланысты болады. Олардың бұндай қасиетін тәжірибеде, өндірістік жағдайда көптеген тағамдарды (май, ірімшік, шарап, т.б.) алуда пайдаланады. Мысалы, Streptococcus, Betacoccus және Leіconastos туысына жататын сүт қышқылы бактериялары мұндай заттарды көп түзеді.

## Дереккөздер</span>
Хош иісті заттар

**Хош иісті заттар** — парфюмериялық және косметикалық бұйымдарға, тағамға жағымды иіс беретін органикалық қосылыстар. Хош иісті заттар табиғатта кең тараған, олар көбінесе өсімдіктер мен жануарлар организмдерінде болады, жасанды жолмен алынатын түрлері де бар. 19 ғасырға дейін хош иісті заттар ретінде табиғи қоспалар қолданылған, бірақ олар жеке құраушыларға бөлінбеді. Эфир майлары, т.б. табиғи хош иісті заттар құрылысын зерттеп, олардан жеке қосылыстар бөліп алу нәтижесінде 19 ғасырда бірнеше хош иісті заттардың құрылысы анықталып, жай химиялық шикізаттардан синтезделе бастады. Алғаш ванилин, -фенилэтил спирті, индол, т.б. синтезделді. Кейбір хош иісті заттарды табиғи заттардан алу тиімді болса, көптеген хош иісті заттарды синтездеп алу тиімді. Мысалы, 1 килограмм жұпар 30 мыңдай құдырдан алынады, ал өнеркәсіпте жұпарға ұқсас хош иісті заттар синтездеу өте арзан, әрі тиімді. Хош иісті заттарды зерттеу, синтездеу нәтижесінде, олардың иісі мен құрылыстарында кейбір заңдылықтар бар екені аңықталды. Әр түрлі хош иісті заттарға тән иіс сол заттың молекуласындағы функционалдық топтарға (карбинольдік — , карбонильдік — , күрделі эфир , т.б.), зат молекуласының көлеміне, тармақталу, тармақталмауына байланысты. Парфюмерия өнеркәсібінде қолданылатын қосылыстар молекуласында циклдік топшалар болады, яғни иісі бүтіндей алынған молекула құрылысына байланысты. Кейде құрылысы ұқсас қосылыстардың иісі әр түрлі де, Химиялық табиғаты бойынша алшақ заттардың иісі ұқсас болады. Табиғатта кездесетін және кездеспейтін көптеген хош иісті заттар синтезделіп алынды. Әтір, иіс су өндіру үшін негізгі процестердің бірі — “парфюмерлік композиция” деп аталатын аралық өнім жасау. Ол үшін белгілі мөлшерде алынған әр түрлі хош иісті заттар және хош иісті өнімдер араластырылады. Парфюмерлік сұйық алу үшін алынатын әтір немесе иіс су түріне қарай оны спиртте ерітеді. Бір парфюмерлік композиция жасау үшін әр түрлі хош иісті заттар және хош иісті өнімдер керек.

## Пайдаланылған әдебиет</span>
Сейітжан Мелдебекұлы Қойбақов

**Қойбақов Сейітжан Мелдебекұлы** (5.3.1954 ж.туған, Жуалы ауданы Федоровка ауылы) – әскери қайраткер, генерал-майор (2003). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1980). КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің (МҚК) Мәскеу және Алматы қалаларындағы Жоғары курстарында арнайы дайындықтан өткен. 1981 – 92 ж. МҚК Жамбыл облысы басқармасында оперативтік қызметтерде болды. 1995 – 99 ж. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің (ҰҚК) орталық аппаратында бөлім бастығы, Қарсы барлау бас басқармасының бастығы, ҚР ҰҚК Шығыс Қазақстан басқармасы бастығының орынбасары, 1999 – 2002 ж. ҚР ҰҚ Маңғыстау облысының департаментінің бастығы болды. 2002 жылдан ҚР ҰҚК “Арыстан” қауіпсіздік қызметінің бастығы.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
## Дереккөздер</span>


	

Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Генералдар
Хризоберилл

thumb|'''Хризоберилл'''
**Хризоберилл** (грек. chrysos — алтын және берилл) — күрделі аралас тотықтар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: BeAҚ2O4, құрамы (%): BeO — 19,8, AҚ2 O3 — 80,2, қоспалары: Fe2O3, TіO, Cr2O3. Хромды хризоберилл александрит деп аталады. Ромбылық сингонияда кристалданады. Хризобериллдің кристалдық құрылымында бериллий иондары оттек иондарымен төрттік, ал алюминий иондарымен алтылық координацияда байланысады. Жеке кристалды қысқа призма, қалақ түрінде. Жасыл сары, жасыл, қоңыр, қызыл, кейде түссіз, шыныдай жылтыр, қатт. Моос шкаласы бойынша 8,5, тығызд. 3,5 — 3,8 грамм/куб сантиметр. Пегматиттерде, доломит мәрмәрлерінде, қорымдарда альмандин, берилл, биотит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Хризобериллден берилл алынады, александрит 1-кластық асыл тас саналады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Профилактикалық медицина академиясы

**Профилактикалық медицина академиясы** – аурудың алдын алу жөніндегі медициналық ілімді жетілдірумен шұғылданатын ғылыми мекеме.
**[[1995]]** ж. Алматы қаласында ұйымдастырылды.
**Негізгі міндеті** – аурудың алдын алу шараларын тиімді ұйымдастыру. Қазақстанда кейбір аймақтардағы қалыптасқан табиғи, әлеуметтік, экономикалық және экологиялық жағдайлардың жергілікті тұрғындардың денсаулығына әсерін зерттеуді ұйымдастырып отырады. 
Сонымен қатар алғашқы дәрігерлік көмек жүйесін дамыту және оңтайлау мәселелерімен шұғылданады. 1997 жылдан бастап ай сайын «***Здоровье и болезнь***» атты хабаршы журналы шығып тұрады.
## Дереккөздер</span>
Сейітқұл батыр Қойдағұлов

**Сейітқұл Қойдағұлов** (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ батыры, елшісі. Кіші жүз ханы Әбілқайырдың 1730 жылы Ресей императоры Анна Иоанновнаға Құлымбет Көштайұлы бимен бірге жіберген елшілік басшысының бірі.

1730 жылы қыркүйекте Уфа арқылы Санкт-Петербургке келген қазақ елшілері Анна Иоанновнаға Кіші жүз ұлыстарын қорғауға алып, Ресей бодандығына қабылдауын сұраған Әбілқайыр ханның өтінішін жеткізген. Бұл хатта Әбілқайыр: «Аса құрметті падиша, Мен, Кіші жүз қазақтарылың ханы Әбілқайыр, өзімнің қол астымдағы бүкіл жұртыммен Сіздің императорлық ұлы мәртебеңіздің қол астында болғым келеді. Ресей мемлекетіне әрдайым адал боламыз...» - деп жазған.

Қойдағұлов бастаған елшілік Кіші жүздің Ресейге өз еркімен қосылу процесі барысында, сонымен қатар қазақ-орыс қарым-қатынастарының нығаюында айтарлықтап роль атқарды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан елшілері
Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы
Санат:Қазақ батырлары
Храповикті механизм

**Храповикті механизм** — тек бір бағытта айналатын тісті механизм. Ол тоқтатқыш құрылғы ретінде (мысалы, жүк көтеру машинасында) не бір бағытта үзілісті (периодты) қозғалыс (мысалы, автоматтық желіде) алу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер</span>
Хризоколла

**Хризоколла**(грек. сhrysos — алтын, kolla — желім; ерте кездерде алтыннан жасалған заттарды дәнекерлеу үшін қолданылған) — силикаттар класының монтмориллонит тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: CuSіO3nH2O, құрамындағы: CuO — 45,2%, қоспалары: Al, Ca, Mg, Fe, Ph, Zn, P. Ромбылық сингонияда кристалданады, кристалдары ине тәрізді, өте ұсақ болып келеді. Минералдық агрегаттары жасырын кристалды, бүйрек, топырақ тәрізді масса түзеді. Түсі көгілдір, көгілдір жасыл, көк қоңыр, қара, қатты Моос шкаласы бойынша 2 — 4, тығызд. 2,0 — 2,3 грамм/куб сантиметр. Ыстық, құрғақ климат жағдайында мыс кендерінің тотығу белдемінде түзіледі. Қазақстанда Жезқазған, Алтай кендерінде кездеседі. Хризоколладан мыс алынады және зергерлік істе қолданылады.


Chrysocolla USA.jpg
Chrysocolla-Tyrolite-Clinotyrolite-202106.jpg
Chrysocolla-201585.jpg
Chrysocolla-bolo.jpg


## Пайдаланған әдебиет


Санат:Мыс минералдары
Санат:Силикат минералдар
Санат:алюминий минералдары
Қойдасов

**Қойдасов Қанапия** (1895 – 1925) – қоғам қайраткері. Торғайдың 2 кластық училищесін бітірген соң, уездік сотта аудармашы болды. Қойдасовтың саяси көзқарасының қалыптасуына Амангелді Иманов, Ә.Т. Жангелдин әсер етті. 1916 ж. қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысын ашық жақтаған. Сол үшін тұтқынға алынды. Қазан төңкерісінен кейін Торғайда Кеңес өкіметін орнатуға қатысты. Торғай уездік Төтенше комиссияның төрағасы болды. Азамат соғысы аяқталған соң халық шаңырақтарын қалпына келтіру ісіне араласты.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Тұлғалар
Өтпелі кезең

## Өтпелі кезең
**Өтпелі кезең** – КСРО (Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы) ыдырағаннан кейін постсоциалистік мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық дамуы төмендеп, экономикасының дағдарысқа ұшыраған кезеңі. Өтпелі кезең тәуелсіз әрқайсысында түрліше болды.
* Қазақстан Өтпелі кезеңді 1989 – 1996 жылдары өтті. 
* Ресей 1990 – 1999 жылдары бастан кешірді.
* Ал олардың ең құлдыраған кезі – тиісінше 1994 және 1992 жылдары Экономикалық реформа социалистік  лагерьге кірген мемлекеттерден:  Польшада 1990 жылы жасалды.  Венгрияда, Чехия мен Словенияда 1991 – 1992 жылдары жасалды. 
* Ал КСРО құрамында болған Қазақстанда шын мәнінде мұндай реформа 1994 жылы басталды. Өтпелі кезеңнің басында экономиканың қаржылық және өндірістік жүйелерінде үлкен алшақтықтың пайда болуы, институц. дамудың жетілдірілмегендігі салдарынан постсоциалдық  елдерде әлеуметтік-экономикалық дағдарыс ушыға түсті. 
* Ал кейбір елдерге Азиялық дағдарыс (1997) та әсерін тигізді. 
* Қазақстанда ұлттық экономиканың түрлі салалары, атап айтқанда, 1991 жылы жеңіл және тамақ өнеркәсібі дағдарысты бастан кешірді. 
* 1992 – 1993 жылдары машина жасау, әскери, құрылыс, энергетика кешендері дағдарысты бастан кешірді.
* 1994 – 1995 жылдары агроэнеркәсіп, металлургия, мұнай-газ кешендері дағдарысты бастан кешірді. Сонымен қатар әлеуметтік дағдарыс та күшейді. Тауар тапшылығы өсіп, бағаның күрт жоғарылауы халықтың тұрмыс деңгейін төмендетіп жіберді, еңбекақы, әлеуметтік төлемдеудің мөлшері тым азайып кетті, оларды уақытында алу үлкен мемл. мәселеге айналды. Жалпы Қазақстанда болған дағдарыс үлгісінің классик. үлгіге ұқсамайтын өзіндік ерекшеліктері болды. Атап айтқанда, классик. үлгіде дағдарыс тауарды артық өндіруден болса, өтпелі кезеңде өндіріс нарықты тауарға толтыра алмағандықтан дағдарды. Бұл дағдарыс 1991 – 1995 жылдарды қамтып, тек 1997 жылдан бастап экономикалық өрлеуге бет бұрды. 
Өтпелі кезеңде экономиканың нарықтық бағыты айқындалып, ырықты экономиканы қалыптастыруға күш салынды. Нәтижесінде макроэкономиканы тұрақтандыру, экономиканы сауықтыру және оны дағдарыстан біртіндеп шығару, экономиканы реттеудің нарықтық қатынастар жүйесін, оның түрлі институттары мен инфрақұрылымдарын, тетіктерін қалыптастыру жүзеге асырылды. Сонымен қатар республикаға ауқымды инвестициялар тартылып, кәсіпкерлер тобы пайда болды. Олар сауда бизнесінің орнына өндіріс пен ауыл ш. салаларында кәсіпкерлікті дамытты. Өтпелі кезең тұсында Қазақстан ТМД елдерінің ішінде тұрақты экономика даму бағытын қалыптастыра білген бірден-бір мемлекет болды.

## Сілтемелер
*Экономикалық Дағдарыс. 
*Дағдарыс.
*Саяси дағдарыс.

## Дереккөздер
К. Қажымұрат


Санат:Саясат
Санат:Тарих
Хризолит

thumb|'''Хризолит'''
**Хризолит** (грек. chrysos — алтын және lіthos — тас), перидот — оқшауланған силикаттар тобына жататын оливиннің мөлдір түрі. Антикалық дәуірден белгілі құнды асыл және әшекейлік зат. Химиялық формуласы (Mg, Fe)2[SіO4], қоспалары: Mn, Cr, Ca, Nі, Co, химиялық құрамы тым өзгергіш. Ромбылық сингонияда кристалданады, кристалдары призма тәрізді, агрегаттары түйіршікті, тығыз. Түсі сары, сары қоңыр, жасыл, жіктілігі жетілмеген. Табиғатта аса негізді және негізді магмалық тау жыныстарында; кейде кальцефирлерде, кимберлиттерде кездеседі. Хризолит Пәкстан, Ресей, АҚШ, Оңтүстік Африка, Кения, Бразилия елдерінде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Хризопраз

thumb|'''Хризопраз'''
**Хризопраз** (герк. chrysos — алтын және prasіos — ашық жасыл) — халцедонның өте көркем жасыл түсті түр өзгерісі. Хризопраздың түсі құрамына қоспа түрінде енген никель иондары немесе құрамында никель және темір иондары бар саланит қоспаларымен байланысты.
 Табиғатта желі немесе сеппе, ұяшық түрінде аса негізді тау жыныстарының мору процесіне ұшыраған никельге бай белдемдерінде кездеседі. Хризопраз — зергерлік кәсіпте ерте заманнан пайдаланылып келе жатқан асыл тас. Одан бриллиант типтес, баспалдақ тәрізді қырланған зергерлік бұйымдар, геммалар, кабашондар жасалады. 18 ғасырдан бастап көркемдеу және әрлеу ісінде қолданылады. Мысалы, Прагадағы Әулие Вацлав, Подстамдағы Сан-Суси сарайларының сағаттары хризопразбен әшекейленген. Қазақстанда хризопраздың 100-ден астам кен орындары мен кен білінімдері бар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Математикалық модельдеу

нобай|
**Математикалық модельдеу** — кез келген құбылыстарды немесе күрделі физ. процестерді, аппараттарды олардың математикалық модельдерін құру арқылы зерттеу тәсілі; матем. модельді құру процесі. Матем. модель деп қажетті процесті немесе аппаратты сипаттайтын матем. теңдеулер жүйесін айтады. М. м. үшін кез келген матем. мүмкіндіктерді (дифференциалдық немесе  интегралдық теңдеулерді, жиындар теориясын, абстрактылық алгебраны, матем. логиканы, ықтималдықтар теориясын, т.б.) пайдаланады. М. м. негізіне түпнұсқа мен модельдің айнымалы параметрлерінің біртектес немесе ұқсас теңдеулермен сипатталуы алынады. М. м., көбінесе, компьютерлер арқылы зерттеледі, сондықтан оны кейде компьютерлік модельдеу деп те атайды. *Б. Бөрібаев*
 
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*  Всё о Mathcad  
 

Санат:Есептеу математикасы
Хризотил

**Хризотил** (грек. chrysos — алтын және tіlos — талшықты) — серпентиндер тобына жататын минерал. Химиялық формуласы Mg6Sі4O10(F, OH)8. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Түр өзгерістері полиморфтық лизардит пен антигорит, жасырын кристалды, сырт пішіндері аморфты денелерге ұқсаған. Түсі ақ, сары, жасыл және ала, желілерде талшықты асбест тәрізді агрегаттар түзеді. Мұндай талшықтар электрондық микроскоппен қарағанда оралған құбыр тәрізді бірнеше қабаттан тұрады. Тығыздығы 2,45 грамм/куб сантиметр, жіктілігі жетілген, майысқақ. Табиғатта аса негізді магмалық тау жыныстары — дунит, перидотиттің гидротермалдық ерітінділердің әсерінен метасоматиттік өзгеріске ұшырауы нәтижесінде пайда болады. Хризотилдің тығыз түрі зергерлік бұйым жасауда қолданылады. Кен орындары АҚШ-та, Канадада, Ресейде, Қытайда бар. Қазақстанда хризотил Ақжал, Ешкіөлмес, Жітіқара кен орындарында кездеседі.

## Дереккөздер</span>
Тоғылық Молда

thumb|300px
**Тоғылық молда, Байымбет Әбдірахманұлы** (; 10.6.1860, Қырғыз Республикасы, Нарын облысы, Ақтал ауданы, Құртқа ауылы – 4.1.1942, сонда) – қырғыз ақыны, фольклортанушы. Диқаншы отбасында дүниеге келіп, атасы Музооке ақынның қолында тәрбиеленген. Жеті жасынан діни мектепте ескіше хат танып, 14 жасынан өлең шығара бастаған. Ер жете келе халық емшілігімен айналысқан, мұғалімдік қызмет атқарған. Жас кезінен-ақ махаббат тақырыбындағы өлеңдері мен әндері ел арасына тарады. 1890 ж. Тоқтағұл ақынды Кетпентөбедегі ауылына іздеп барып, оның үйінде үш ай бойы ақындық өнердің қыр-сырына қаныққан. Тоқтағұл, Ешмамбет, Найманбай, Бекназар, Ботобай, Қалмырза, т.б. қырғыздың халық ақындарымен, олардың шығарммен жақын таныс болған. Тоғолоқ молдо поэзиясының басым бөлігін о дүниелік болған адамның жарқын іс-әрекеттерін, ерлік істерін баяндайтын кошок (жоқтау) жанры құрайды. Кошок – қырғыз поэзиясындағы жоқтау үлгісіндегі көне жанрдың бірі. “Диқан әйелінің жоқтауы”, “Қалмерген әйелінің жоқтауы” атты жоқтауларында Тоғолоқ молдо қырғыз әйелінің ауыр тағдырын суреттеген. “Шалға берілген қыздың зары”, “Сатылған қыздың арызы”, т.б. өлеңдерінде әйел теңдігі тақырыбы көтерілген. Ақынның қырғыз халқының өміріне арналған “Қыз ойнындағы жыр”, “Жігіттің қызға айтқаны”, “Жігіттің келінге айтқаны” атты шығармалары ел арасына кең тараған. Ол “Үрпіқан”, “Алатау”, “Құстардың әңгімесі” (1908) поэмаларына әлеум. қайшылық мәселелерін арқау етеді. Тоғолоқ молдо халық ертегілері негізінде бірнеше дастан жазып, дәстүрлі сюжеттер мен жаңа өмір шындығын қабыстыра жырлаған. “Өзгеріс” (1918), “Еркіндік” (1919 – 23), “Насихат” (1925) поэмалары, “Сырым” (1939 – 40), “Бақыттымын” (1940), “Біз дайынбыз” (1941), “Біз жеңеміз” толғаулары жарық көрген. Тоғолоқ молдо шығармаларының бір саласы – мысал өлеңдер (тамсилдер). “Қасқыр мен түлкі”, “Бөденені түлкінің алдағаны”, “Қарға мен түлкі” туындыларынан фольклорлық сипат айқын байқалса, “Есек  пен бұлбұл” жазба әдебиеттің әсерін тануға болады. Ол қырғыз халқының ауыз әдебиеті үлгілерін жинаумен қатар, оларды өңдеп, қайта жырлаған. “Қыз Жібек”, “Баян сұлу”, “Бозжігіт” секілді ғашықтық жырларды орындаған. Тоғолоқ молдо есімі манасшы ретінде де кеңінен танымал. Тоғолоқ молдо поэзиясынан қазақ, татар әдебиетінің ықпалы айқын байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Прохоров мәдениеті

Қазақстанның батыс өлкелерінде, Оңтүстік Оралда, Еділ бойында мекендеген көне тайпалардың ескерткіштері археологиялық ғылымында прохоров немесе ерте сармат және орта сармат, кейінгі сармат деп аталған үш мәдениетке ажыратылады. Осыларды біріктіре отырып, ғалымдар жалпы сармат мәдениеті деген ұғымды қолданады. Яғни, Прохоров мәдениеті – сармат тайпаларының тарих сахнасына алғашқы шыққан кезеңінің сипаттарын көрсетеді.

----Кеңес заманының зерттеулерінде **б.з.б 4–2 ғ-лар** мерзімделген. Қазіргі жаңа ізденістер барысында бұрындары «***савроматтарға***» таңылып келген (**б.з.б. 6–5 ғ-лар**) ескерткіштер осы мәдениетке жатқызылды. Ескерткіштер санының көптігі, олардың бірегейлігі мен ғыл. құндылығы бойынша, сондай-ақ сармат мәдениетінің алғашқы қалыптасу кезеңінің негізгі бет-бейнесін беретін болғандықтан сарматтануда Прохоров мәдениетінің ерекше орны бар. Бұдан кейінгі екі мәдениет шартты түрде осы мәдениеттің жалғасы болып табылады да, олар сармат тайпаларының одан әрі тарихи даму ерекшеліктерін көрсетеді. 
**Б.з.б. 7–1 ғ-лар** аралығын қамтитын барлық ескерткіштер 4 сатыға бөлінеді: 
***7 ғ.–6 ғ-дың басы** (өтпелі кезең)
***6–5 ғ-лар**
***5 ғ-дың соңы – 4 ғ.**
***3–1 ғ-лар** Жерлеу ғұрпына байланысты деректер 120-дан астам қорымға біріккен 450-ден астам қабірден алынды. Обалардың (**орташа мөлшері**: *диам.* 20 м, *биікт.* 1 м) негізгі материалы топырақ, үйінді тұрғызуда тас, ағашты қолдану сиректеу кездеседі. Оба астында қарапайым шұңқыр қабірлермен қатар, лақытты-катакомбалы қабірлер де бар. Мәдениет дамуының бас кезінде шұңқыр қабірлерге жерлеу, мүрденің басын батысқа қарату сияқты дәстүрлер кеңірек қолданылса, орта кезеңі, әсіресе, аяқ кезіне қарай лақытты-катакомбалы қабірлерге жерлеу және мүрденің басын оңтүстікке қарату басым. Қыш ыдыс түрлері, қару-жарақтан садақ пен найза жебелері, тас құрбандық ыдыс, айна, т.б. көптеген заттық мәдениетке жататын бұйымдар табылған. Көптеген ғалымдар Прохоров мәдениеті тайпалары тілі жағынан көне ирандық топтарға жатқан деп санаса, қалғандары ежелгі түркі тайпалар болған деп есептейді.
## Дереккөздер</span>
Валерий Хрищатый

**Хрищатый Валерий** (23.12. 1951, Алматы — 4.08.1993, Хантәңірі шыңы) — альпинист, КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1982), АҚШ география қоғамының мүшесі. Бұрынғы Қазақ ауыл шаруашылық институтының топырақтану факултетін (1975) бітірген. КСРО-ның бірнеше мәрте чемпионы. 1980 ж. “Коммунизм” шыңына оңтүстік қапталынан көтерілген (7495 м). Қазақстандық альпинист Қ.Валиевпен бірге тұңғыш рет 1982 ж. жер бетіндегі ең биік Джомолунгма (Эверест) шыңына (8848 м) шықты. 1984 ж. “Жеңіс” шыңына (7050 м) солтүстік қабырға арқылы түнде көтерілді, 1986 ж. Самани шыңын қыста бағындырды. 1989 ж. Канченджанганы және биіктігі 8 мыңнан асатын 3 шыңға кислородсыз шықты, 1990 ж. “Жеңіс” шыңына қыста көтерілді. 1990 ж. Тянь-Шаньдағы “Жеңіс” шыңымен Хантәңірі аралығындағы 15 шыңды, 1991 ж. Гималайдағы Дхаулагири шыңын бағындырды. 1992 ж. Эверестке солтүстік шығыс жағынан, сол жылы Хантәңіріне қыста көтерілді. Бес дүркін “Қар барысы” атанған. Абсолюттік биіктігі 7 мың метрден асатын 39 шыңның басына шықты. Хрищатый “Халықтар достығы” орденімен (1982) және “Жеке ерлігі үшін” медалімен (1989) марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:1951 жылы туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО альпинистері
Юрий Васильевич Пругло

**Юрий Васильевич Пругло** (1939 жылы туған, Украина, Днепропетровск қ.) – *медицина ғылымының докторы* (**1987**), *профессор* (**1994**). 
***1965** Халықаралық патология академиясының академик Харьков медициналық институтын бітірген. 1965 жылдан әскери бөлімшеде медициналық пункттің бастығы, ғылыми-зерттеу инстиутында *кіші, аға ғылыми қызметкер*, патоморфология *лабораториясының меңгерушісі*, Семей мемлекеттік медицна институтында (қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) кафедра *меңгерушісі* қызметтерін атқарды. 
## Ғылыми еңбектер
200-ден астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы.
## Дереккөздер</span>
Өтте тас байлану

**Өтте тас байлану**, холелитиаз – адам организмінде зат алмасу, әсіресе май алмасу процесінің бұзылуынан туатын ауру. Дерт өт қабығында көлемі, құрамы және сыртқы пішіні әр түрлі тастардың түзілуімен сипатталады. Өтте тас байлану көне заманнан белгілі. Бұл ауру туралы деректерді Гиппократ, Әбу Наср әл-Фараби, ежелгі римдік энциклопедист-ғалым А.К. Цельстің еңбектерінен кездестіруге болады. Бұл ауру семіру, қант диабеті, холецистит, ұйқы безінің қабынуы (холецистопанкреатит) дерттерінің салдарынан болуы мүмкін, сондай-ақ әр түрлі жұқпалы ауруларды дер кезінде емдемеуден де болады. Өт қабы мен өт жолында бөгелген өт бауырды қысады, соның нәтижесінде өттегі холестерин шала ыдырайды. Осыдан өт қабы мен өт жолы қабынып, ісініп тарылады, өт баяу жүреді, ал оның құрамындағы заттар бірте-бірте шөгіп тасқа айналады. Өт жолын тас бітегенде адамның денесі сарғайып, жиі кекіру басталады. Ауруды ультрадыбыспен зерттеу арқылы анықтайды. Аурудан сақтану үшін тамақты аз-аздан, тәулігіне 5 – 6 рет ішу керек; рационнан аса майлы тағамдарды шығарған жөн. 
## Емі
Өт айдайтын дәрі-дәрмек беру (консервативті ем) арқылы өт қабығындағы тастарды ерітіп немесе үгітіп  ішекке шығару арқылы іске асырылады. Бірақ бұл жолмен емдеуден соң өтте тастың қайта пайда болуы жиі байқалады. Сондықтан бірден-бір тиімді емдеу жолы – хирургиялық операция жасау. Мұның 2 тәсілі бар: 
# дәстүрлі түрде жасалынатын операция (холецистэктомия), 
# лапараскоп. аспаптарды қолдану арқылы (лапараскопиялық холецистэктомия) өтті ішіндегі тастармен қоса алып тастау. 
 
## Сілтемелер
*Өт.
* Өттас ауруы.

## Дереккөздер
А. Нұрмақов


Санат:Аурулар
Хроматтар

**Хроматтар**, химияда — хром қышқылының (H2CrO4) тұздары. Оларға калий хроматы (K2CrO4), натрий хроматы (Na2CrO4), т.б. жатады. Сондай-ақ хроматтарға изополихром қышқылының тұздары изополи-хроматтар. да кіреді. Хроматтар сары не қызғылт сары түсті заттар. Оларға қышқылмен әсер еткенде қос хром қышқылының тұздары — бихроматтар (натрий бихроматы Na2Cr2O7, т.б.) түзіледі. Бихроматтар ерітіндісі қышқылдық реакция, хроматтар ерітіндісі сілтілік реакцияны көрсетеді. Лабораториялық практикада қолданылатын манызды хроматтарға K2CrO4, K2Cr2O7, техникада Na2CrO4, Na2Cr2O72H2O хроматтарын жатқызуға болады. Хром қоспасымен лабораторияда шыныдан жасалған ыдыстарды тазартады. 
Геологияда — хром қышқылы тұздарынан түзілетін минералдар тобы. Бұлардан басқа құрамында PO4, CO3, BO3 иондары бар 9 минерал да хроматтарға жатады. Хроматтардың ең көп тараған түрі — корокоит (грек. krokos — “шафран”, қызғылт сары). Қызғылт қорғасын кентасы деп те аталады. Химиялық құрамы: Pb[CrO4], моноклиндік сингонияда кристалданады, түсі ашық қызғылт, қатт. Моос шкаласы бойынша 2,5 — 3, тығыздығы 6,1 грамм/куб сантиметр. Табиғатта бастапқы кентас минералдары арасында және сыйыстырушы тау жыныстарының жарықтарында призма тәрізді кристалдар және друзалар түрінде кездеседі. Крокоит тотығу белдемдерінде қорғасын кентастарының ыдырауы нәтижесінде пайда болады.
 

## Пайдаланылған әдебиет</span>
Математикалық папирустар

**Математикалық папирустар** — Ежелгі Мысыр халқының математикалық білімдерін сипаттайтын, **б.з.б. 21 — 18 ғ-лардан** қалған қолжазбалар. Оның ішінде белгілілері: *Лондондағы Британ мұражайында* және *Нью-Йоркте сақталынған Ринд папирусы* және *А.С. Пушкин атынд. Көркемсурет мұражайында'сақталған Мәскеу папирусы*. 
**Ринд папирусы** осы папирустың иесі мысыртанушы Г.Ринд есімімен аталған, **б.з.б. 1700 ж.** шамасында жазылған, ұзындығы *544 см*, ені* 33 см* болған. Ол **1877 ж.** зерттеліп, неміс тілінде басылып шығарылған. Бұл папирус сонымен бірге **б.з.б. 2000 ж.** оны көшіріп жазған хатшы Ахместің есімімен **Ахмес папирусы** деп те аталады. Онда *84 есеп* шығарылып көрсетілген. Бұл есептер *бөлшектерге, тікбұрыштың, үшбұрыштың, трапеция және дөңгелектің аудандарын, тікбұрышты* *параллелепипед пен цилиндрдің көлемін табу амалдарына қатысты; пропорционал бөлуге арналған арифмет. есептерді шешуге;* *бір есептің шешімі (79-есеп) геом. прогрессия қосындыларын есептеуге әкеледі.* Бірақ бұл есептерді шешуде ешқандай ортақ ереже, теор. жалпылама түсініктер берілмеген. 
**Мәскеу папирусы б.з.б. 1900 ж.** шамасында жазылған. өз. *544 см*, ені* 8 см*. Кіріспе бөлімі жыртылған, авторы белгісіз. Мұны мысыртанушылар: *Б.А. Тураев* **1917 ж.,** *В.В. Струве* **1927 ж.** зерттеген; **1930 ж.** неміс тілінде толық басылып шыққан. Мұнда *25 есеп* шығарылып көрсетілген, олардың шығарылу бағыты Ринд папирусындағыдай. Мұндағы** 14-есеп** табаны *квадрат қиық пирамиданың көлемін нақты формуламен есептеуге* құрылған. **10-есепте** *биіктігі диаметріне тең жарты цилиндрдің бүйір бетін есептеп шығарған*, бұл қисық беттерді есептеудің матем. әдебиеттерде кездесетін алғашқы мысалы. Мәскеу папирусына қарағанда Ежелгі Мысырда санаудың ондық жүйесі қолданылған, бірақ сандарды жазудың позициялық принципі мен нөл таңбасы болмаған. Мысыр хатшылары арифмет. амалдарды жай бөлшектерге де қолдана білген. Көбінесе, алымы 1-ге тең бөлшектер пайдаланылған. Ондық бөлшектерді, теріс және иррационал сандарды мысырлықтар білмеген. Мысыр есептері шешу жолдарына қарай топталмаған, олар жүйесіз шаруашылық талаптарынан туған есептер. Арифмет. есептер мен геом. есептер араласып келеді. Алгебра және тригонометр. есептер жоқтың қасы. Бірінші дәрежелі теңдеуге келтірілетін есептер арифмет. жолмен шығарылған.

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


  

Санат:Ежелгі Мысыр
Санат:Математика
Жазылу

**Жазылу**, **тіркелу** (Прописка) - біреудің белгілі бір мекен-жайда тұруын ресми түрде рәсімдеу және ол туралы тұлғаның жеке құжатына белгі соғу.
## Дереккөздер</span>
Хроматизм

**Хроматизм** (грек. chromatіsmos — түр, бояу) — музыкада диатоникалық лад баспалдағының жарты тонға өзгеруі. Хроматизм нотаға альтерация белгілері арқылы (диез — ғ; бемоль — b, т.б.) түсіріледі. Хроматикалық жарты тон бір лад баспалдағының екі дыбысшаға бөлінуі арқылы (мысалы, фа-фа-диез), ал диатоникалық жарты тон екі дербес дыбыстардан (мысалы, ре-бемоль-до) пайда болады. Гармонияның аккордтарын түрлендіре, байыта отырып, хроматизм модуляция тәсілдеріне кең мүмкіндік туғызады немесе лад дыбыстарының арасындағы тәуелділік, тартымдылық заңдарын күшейтеді, аккордтардың мелод. байланыстарын үдетеді.
## Дереккөздер
Хромаль

**Хромаль** (хром және алюминий)— меншікті электрлік кедергісі күшті, ыстыққа төзімді қорытпа. Ол электр пештерінің қыздыру элементі ретінде пайдаланылады. Хромальдің құрамында 23 — 27% Сr, 4,5 — 6,5% Al, 0,05 — 0,12% С және Fe бар. Хромальдың меншікті электрлік кедергісі 1,3 — 1,5 мкомм (20°С-та), жұмыстық температурасы 1100 — 1300°С-қа жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Қорытпалар
Гауһар Рүстембекқызы Рүстемова

**Гауһар Рүстембекқызы Рүстемова** (22.7.1956 ж.т., Тараз қ.) – заң ғылымдарының докторы (2001), профессор, полиция полковнигі (2001).

Қарағанды мемлекеттік университетін (1979) және ҚазМУ-дың аспирантурасын (1986, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қызылорда қалалық ішкі істер бөлімінде тергеуші (1979–82), Алматы қаласындағы қазіргі Алмалы аудандық ішкі істер бөлімінде аға тергеуші (1986-90), 1990 жылдан ҚР ІІМ-нің Ғылыми-зерттеу академиясында аға оқытушы, адъюнатура, ғылыми орталық бастығы, ғалым-хатшы, кафедра бастығы қызметтерін атқарды. «Теоретические проблемы борьбы с преступлениями в сфере медицинского обслуживания населения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Р. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 оқулық пен оқу-әдістемелік құралдарының авторы.

## Дереккөздер

Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Сергей Гаврилович Рыбаков

**Сергей Гаврилович Рыбаков** (9.10.1867, Самара қ. – 28.12.1921, Мәскеу қ.) – Ресей этнографы, халық әндерiн жинаушы. Петербург университетiнiң тарих-филология факультетiнде, Петербург консерваториясында бiлiм алған. Петербург География қоғамының мүшесi. 1893 ж. Ресейдiң шығысы мен Едiл бойы аймақтарында жүргiзiлген этнографиялық саяхатқа қатысқан. Рыбаков Қазақстанның Торғай облысында болып, қазақтың ән-күйлерiн (100-ге жуық) және ұлттық музыкалық аспаптарын жинаған. 1897 ж. Рыбаковтың «Торғай облысының қазақтары, олардың әндерi мен музыкалық шығармашылығы», «Орал мұсылмандарының» музыкасы мен әнi» атты еңбектерi жарияланды. Бұл еңбектер түркiлердiң музыка мәдениетi жайында жазылған алғашқы туындылардың бiрi саналады. Соңғы еңбегiнде 204 қазақ және татар әндерi жинақталған.

Санат: Тұлғалар
Санат: Этнография
Қайырбек Сәкенұлы Рымжанов

**Қайырбек Сәкенұлы Рымжанов** (1.5.1939 ж.т., Павлодар облысы Лебяжье ауданы Басқұдық а.) – биол. ғыл. докт. (1991), проф., ҚР Жоғары мектеп ғыл. академиясының акад. (2001). ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Германияда ғыл. стажировкадан өтіп (1967–68), Алжирдің Оран ун-тінде (1979–83) дәріс оқыды. ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі (1990–97), ҚазҰПУ-да сыртқы байланыс және оқу-әдістемелік ісі жөніндегі проректор (1997–2000); ал 2000 жылдан осында кафедра меңгерушісі болып жұмыс істейді. «Функция дыхания человека и их сенсорный компонент при функциональных нагрузках на респираторную систему» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның ғыл. жұмысының негізгі бағыты – сыртқы орта мен әр түрлі экстремалдық факторлардың адам және жануарлардың организміне тигізетін әсері әрі кардио-респираторлық жүйенің сенсомоторлық реттелу механизмі мәселелері. 200-ден астам ғыл. жарияланымның, оның 
ішінде 1 монография мен 10 оқу-әдістемелік құралдарының авторы. 

Санат:Тұлғалар