open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гродеково

**Гродеково** — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Гродеков ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аса ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 37 км, Тараз қаласынан 12 км жерде, Талас өзені аңғарының сол жағасында орналасқан. 

## Халқы

20-ғасырдың басында қазақ даласына көтерілісшілерді жазалау үшін өзінің солдаттарымен патшаның генералы Гродеков келген. Олар Талас өзенінің шұрайлы жеріне түпкілікті орнығып, алғашқыда 1903 жылы "Солдатское", 1916 жылы "Гродеково" селосы болып аталды. 1908 жылы патша генералы шіркеу салдырып, 1916 жылы "Приходская школа" атанған мектеп ашады. Кеңес өкіметі кезінде "Сталин", "ХХІІ партсъезд" колхозы болған.
1940 жылдары Кавказдан қарашай, чешен, түрік, еврей және басқа да ұлт өкілдері жер аударылып, қоныстанған. Қырғыз Республикасымен шекаралас. Екі республиканың ортасында "Талас" кедені орналасқан.

## Тарихы
Іргесі XIX ғасырдың аяғында қаланған. Бұрынғы қызылша өсіретін «22-партсъезд» кеңшары негізінде Гродековода шаруа қожалықтары, өндірістік кооперативтер жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар. 

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Жотабай Әділбеков

**Жотабай Әділбеков** (1886,  Созақ ауданы Созақ ауылы – 1972, сонда) – Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1931 – 1938 жылы «Заготскот» құрылымдық шаруашылығында малшы, 1938 – 1957 жылы Қайнар ұжымшарында жылқышы, Созақ кеңшарында малшы болды. 1960 жылы зейнет демалысына шықты. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.Ұрпақтары:Жаңбырбай Нұрсауле Досымқызы

## Cілтеме



Санат: Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
ТАСС

thumb|right|"ИТАР-ТАСС"
**ИТАР-ТАСС,** Информационное телеграфное агентство России – дүние жүзіндегі ірі ақпараттық агенттік. 1925 жылы 10 шілдеде құрылған. Санкт-Санкт-Петербург телеграф агенттігінің (СПТА, 1904), Санкт-Петербург телеграф агенттігінің (ПТА, 1914), Ресей телеграф агенттігінің (РОСТА, 1918), Кеңес Одағы  телеграф агенттігінің (ТАСС, 1925) ізбасары саналады. 1992 жылы қаңтардан ИТАР-ТАСС деп аталады. Дүние жүзінің 67 еліндегі 132 аймақтық бөлімшелері, тілшілер пункті, деректерді сақтау және тарату құралдарының орталығы, анықтамалық және басқа да қызметтерінің дәлдігі, қалыптасқан әлемдік аймақтық жүйе – ИТАР-ТАСС-тың Ресейдегі орталық мемлекеттік ақпарат агенттігі мәртебесін сақтап қалуына ықпал етті. ТМД елдерінде 15 тілшілер пункті бар. Агенттік ұсынатын апталық ақпарат көлемі 3000 килобайт, немесе 150 газет бетінен астам. Жердің жасанды серіктері және байланыс жолдарымен күн сайын ақпараттық суреттер таратады. Бұл суреттерді Жапониядан АҚШ-қа дейінгі бұқаралық ақпарат құралдары пайдаланады. Ресей империясының патшасы Николай ҚҚ заманынан бүгінге дейінгі бай фототекада 1 млн-дай сурет бар. ИТАР-ТАСС 20 ғасырдың 80-жылдарынан бері толығымен жұмыстың автоматтандырылған техникасына көшірілген. ИНТЕЛСАТ-қа мүше және шет Жер орбитасындағы станцияларында жеке жүйесі бар.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Ерсін Жайлауов

**Ерсін Жайлауов** (26.7.1977 жылы туған, Шымкент қаласы) – боксшы, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері. Жаттықтырушысы Н.Сафиуллин. Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы. ТМД елдері спартакиадасының чемпионы (Санкт-Петербург, 1995). Ізгі ниет ойындарының жеңімпазы (1998, Нью-Йорк, АҚШ). Гран-При халықар. турнирінің күміс жүлдегері (1998, Чехия). Әлемге әйгілі Мұхаммед Әли құрметіне арналған 1-халықар. турнирдің чемпионы (1997, Луисвиль, АҚШ). Ол Бүкіл дүниежүзілік бокс ұйымының (WBO) нұсқасы бойынша интерконтинент чемпионы атанып, Еуропа бокс ұйымының (EBU) рейтингіне кірген тұңғыш қазақстандық боксшы.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:1977 жылы туғандар
Үзіктілік және үздіксіздік

**Үзіктілік және үздіксіздік** - материяның құрылымындағы, жанды-жансыз табиғаттағы, қоғамдағы, ой-дүниесіндегі үрдістерді сипаттайтын философиялық категория. 

## Үзіктілік
*Үзіктілік* материяның дискреттік күйін, кеңістіктік-уақыттық шектеулілігін, табиғи, әлеуметтік және ойлау процестерінің даму кезеңдеріндегі әр алуандық пен жекелеген тұрақты бөлшектер түріндегі диференциалдық деңгейін сипаттайды. Ол сонымен бірге даму және өзгеру процесінің секірістік күйін де бейнелейді.

## Үздіксіздік
*Үздіксіздік* , керісінше, жекелеген дискретті элементтерден тұратын жүйелердің тұтастығынан, олардың өзара байланысынан, бірінен екіншісіне біртіндеп ауысуынан көрінеді. Үздіксіздік дүниенің субстанционалды сипаттамасын көрсетіп, даму сатыларының өзара ықпалдастығын, сабақтастығын, оларға эволюциялық даму түрі тән екендігін түсіндіреді.

Диалектикада зат белгілерінің тек қарама-қарсылығы ғана емес, сонымен бірге олардың өзара байланыстылығы, бірлігі атап көрсетіледі. 
Қазіргі физика ғылымы дәлелдегендей, жарық сәулесі де, басқа да құбылыстар бір мезгілде әрі толқындық (үздіксіздік), әрі корпускулярлық (үзіктілік) қасиеттерге ие бола алады.

Кванттық физикада элементтер бөлшектерінің корпускулярлық және толқындық қасиеттері тәжірибе жүзінде дәлелденген. Үзіктілік және үздіксіздік категорияларын қолданып, олардың өзара байланысы арқылы қозғалыстың мәнін анықтайды, әр алуан қозғалыстардың қасиеттері мен байланыстарын ғылыми теориясын тұжырымдауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер:


Санат:Философиялық терминдер
Ителген

**Ителген** – иленген терінің шелін сүргілеп айыру үшін қолданылатын теңіз түбінің кеуек, үгілмелі қожыр ақ не сұр тасы.

## Тағы қараңыз
* Пемза

## Дереккөздер

Санат:Тері өңдеу
Көтібар Итаяқов

**Көтібар Итаяқұлы** (шамамен 1825, Қызылорда облысы, Құлеке қорғаны маңы – 1906, сонда) — би, болыс, қоғам қайраткері. 

Кіші жүз құрамындағы Жаппас тайпасының Жылкелді руынан тарайтын Мойнақ аталығынан шыққан. 1870–1880 жылдары Царская болысында болыс болған. 1885–1895 жылы “Сарқырама” арығының ақсақалы болып бекітіліп, Перовск қаласының (қазіргі Қызылорда) маңына егін егіп, бау-бақша салу ісіне араласады. Көтібар би турасында аңыз-әңгімелер көп тараған. 

Көтібардың әкесі Итаяқ мұрап болған. Әкесіне арнап Көтібар мұнара соқтырған. Өзі қайтыс болғанда, мұнараның басына жерленген, сондықтан бұл "Көтібар мұнарасы" деп аталып кетті.

Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы Шіркейлі ауылы маңында, Көтібар мұнарасының биіктігі 10 метр, екі көлденең шеңбері 4 метр. Ішіне кіріп шығатын ашық қуыс есігі бар, шала күйдірілген саз кірпіштен салынған. Бұл мұнара 1982 жылдан жергілікті ескерткіштерді қорғау қоғамының қарамағында.

## Отбасы
Көтібардың ұлдары:

* Әлмұхамед Көтібарұлы - Алаш қайраткері.
* Әли Көтібарұлы - дәрігер, Петерборда оқыған алғашқы қазақтардың бірі.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1825 жылы туғандар
Санат:Қазақ билері
Санат:Қазақ болыстары
Мұғалжар ескерткіштері

**Мұғалжар ескерткіштері** – палеолит дәуірінен сақталған тұрақтар кешені. Ақтөбе облысындағы Мұғалжар тауларының батыс беткейінде, Жем өзенінің жоғарғы ағысында шоғырланған. 1999 – 2001 ж. Қазақстан – Ресей біріккен археолог. экспед. (жетек. А.П. Деревянко) зерттеген. Жалпы саны 30 шақты ескерткіштерді тұрақ және тұрақ шеберханалар деп бөлуге болады. Тас құралдары қатты, орташа және әлсіз дефляцияға ұшыраған топтарға жіктеледі. Мұндай құралдар ақшыл сұр және қызғылт түсті ірі түйіршікті кварцты құмтастардан дайындалған. Ежелгі адамдар қолымен жасалған тас құралдардың жалпы саны 6 мыңға жуық. Олар түрлі өзектастардан, қырғыштардан, тас жаңқалары мен тіліктерінен, т.б. тұрады. Мұғалжар тауларында шикізаттың мол кездесуі ежелгі адамдарға түрлі еңбек құралдарын жасауына, ал плейстоцендегі табиғи жағдайлар түз аңдарын көп аулауына мол мүмкіндік туғызды. Мұғалжар ескерткішінде ашель заманына тән шапқылар, тасбақа пішіндес өзектастар, қырғыштар жиі кездеседі. Бұл Мұғалжар ескерткішінің басқа өңірдегі палеолиттік кешендерден өзгеше екендігін көрсетеді. Сондай-ақ олардың Қаратау, Маңғыстау мен Сарыарқа өңірлеріндегі палеолиттік ескерткіштермен техника және типология жағынан аз да болса байланысы бар екендігі аңғарылады. Әсіресе мұндағы Мұғалжар 3 – 6 ескерткіштерінен алынған, ашель дәуірінен бастап кейінгі палеолитке дейінгі аралықты қамтитын тас құралдар Қазақстандағы палеолиттік ескерткіштердің хронологиясын, кезеңдестірілуін және корреляциясын анықтауда негізгі мағлұмат көздерінің бірі болып табылады.

## Дереккөздер
“Қазақ энциклопедиясы – VI том”

Санат:Тарих
Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы

**Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Дауылкөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жосалы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км-дей жерде, Қурайлы каналының аңғарында орналасқан. Ауыл жерін түгелімен Тұран ойпаты алып жатыр. Оңтүстігінде Қызылқұмның төбелі құмдары орналасқан.
## Климаты
Климаты тым континентті, қысы біршама суық, жазы ыстық әрі қуаң, аңызақты келеді. Қаңтар айындағы ауаның жылдық орташа температурасы -9-13 С, шілдеде +27+29 С. Жауын- шашынның орташа жылдық мөлшері- 100-150 мм.
## Топырағы, өсімдік және жануарлар дүниесі
Топырағы солтүстікте сұр, құмайтты сұр, тақыр және тақыр тәріздес топырақ. Орталық бөлігінде құмайтты сұр, бозғылт сұр. Сырдария аңғары мен жайылмасында шалғынды топырақ және шалғынды- батпақты топырақ қалыптасқан. Оларда боз жусан, еркекшөп, баялыш, бұйырғын, тасбұйырғын, көкпек ши, қара сексеуіл, сарсазан, қамыс, құрақ, қаратал, жиде, жыңғыл, шеңгел т.б өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, борсық, құм қояны, құстардан қаз, үйрек, қырғауыл, көкқұтан, т.б мекендейді. Балыққа бай.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2347 адам (1205 ер адам және 1142 әйел адам) болса, 2009 жылы 2240 адамды (1138 ер адам және 11102 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы «Талап», «Алға», «Екпін», «Ұмтыл», «Жұлдыз» атты серіктестіктер негізінде құрылған. 1930 жылы ұжымшар, 1933 жылы жерді бірігіп өңдейтін серіктестік (ТОЗ) құрылды. 1937-1938 жылы іріленіп, ұжымшар болып қайта құрылды. 1957 жылы ұжымшар күріш өсіретін кеңшар болып өзгертілді. 1997 жылдан «Тұрмағамбет» ӨК болып аталады. Онда ұн тартатын, күріш ақтайтын цехтар мен диірмендер жұмыс істейді. Ауылдан белгілі ақындар Ешнияз сал, Кете Жүсіп, Тұрмағамбет, Шораяқтың Омары, Жиенбай жырау, т.б. шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
Жалғызтөбе

**Жалғызтөбе** — Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданы, Маңырақ ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақжар ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Маңырақ жотасының батысында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер
 
 

Санат:Тарбағатай ауданының таратылған елді мекендері
Гунмо

**Күнби** — ежелгі Үйсін мемлекетінің жоғарғы билеушісінің лауазымы. 

Күнби лауазымы 
* Ұлы күнби,
* Кіші күнби деп бөлінген.

Ұлы күнби  бүкіл мемлекетті басқарса, кіші күнби бағынышты болғанымен қоса белгіші аумағын ғана басқара алған.

** ГУНМО**, күнби – ежелгі үйсіндердің (б.з.б. 2 ғ. – б.з. 5 ғ.) жоғары билеушісінің лауазымы.Қытай жазбаларында Г. лауазымы үш түрлі жазылған: күнмег, күнлше, күнме. Бұл үшеуінің де дыбысталуы «күнбек», «күнби» сөздерімен жақындау келеді. Қытай жазба деректерінде Үйсін елінің мемлекет басшысы Ұлы күнби және Кіші күнби деп аталған. Кіші күнби Ұлы күнбидің туған баласы не туған-туысқандарынан сайланып, мемлекеттің белгілі бір аумағын ғана басқарған, сондай-ақ, Ұлы күнбиге бағынышты болған.

ГУНМО, күнби — ежелгі үйсіндердің (б.з.б. 2 ғ. — б.з. 5 ғ.) жоғары билеушісінің лауазымы. Қытай жазбаларында Гунмо лауазымы үш түрлі жазылған: күнмен, күнлше, күнме. Бұл үшеуінін де дыбысталуы "күнбек", "күнби" сөздерімен жақындау келеді. Қытай жазба деректерінде Үйсін елінің мемлекет басшысы ұлы және Кіші күнби деп аталған. Кіші күнби ұлы күнбидің туған баласы не туған-туысқандарынан сайланып, мемлекеттің белгілі бір аумағын ғана басқарған, сондай-ақ, ұлы күнбиге бағынышты болған.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Жетісу
Санат:Лауазымдар
Санат:Қазақстан тарихы
Итемшек

**Итемшек** гидраденит – тері бездерінің іріңді қабынуы. Негізінен, қолтықтағы, кейде шап, тері бездері ауырады. Тері бездерінде – иісті сұйық зат қалыптасып, қалыпты жағдайда тері бездері өз сөлдерін бір деңгейде шығарып отырады. Ал осы сөлдердің дұрыс бөлінбей теріде қалуы – организмнің улануына әкеледі. Итемшек, көбінесе, тершең адамдарда кездеседі. Тердің сыртқа шықпай, организмде жиналуы, көбінесе, ауадағы шаң-тозаңдардың теріге жабысып, түтік көздерін бітеуінен болады. Итемшек кезінде қолтық астында әр жерден түйін пайда болып, ол біртіндеп ұлғайып, иттің емшегіндей болғандықтан, халық оны “ Итемшек ” деп атаған. Итемшектің клиникалық белгілері: қолтық астында әр жерден түйін пайда болады, оны қолмен басқанда ауырсынып білінеді. Біраз уақыт өткен соң түйіннің ортасы босап, сол жерге ірің жиналады. Кей жағдайда осы ірің өз бетінше жарылып, қабынған жерден қанды-іріңді сұйық шығып, науқас біраз жеңілденіп қалады. Бұл – уақытша құбылыс. Егер сұйықтың ағуы тоқтап, жиналған жағдайда дерт одан әрі асқынуы мүмкін. Түйіннің көлемі ұлғайып ісінеді, тері қызарып, адамның дене темп-расы (38 – 40С-қа) көтеріліп, қалтырайды, бұл организмнің улануына әкелуі де мүмкін. Итемшекті консервативті және хирургиялық жолмен емдейді. Итемшектің серозды, инфильтративті, серозды-инфильтративті кездерінде дәрі-дәрмек (антибиотиктер, сульфамид дәрілері, түйін шыққан жерді шайып, жылы компресс қою) беріледі, ал ауру асқынып, іріңдеп кеткен кезде хирургиялық операция жасалады. Итемшек тен сақтанудың ең негізгі жолы – әрбір адамның жеке басының тазалығын сақтау, салауатты өмір сүру. 
## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 – том

санат:Медицина
Итерация

**Итерация** (лат. іteratіo – қайталау) – қандай да бір математикалық амалды қайталап қолдану. Мысалы, егер y=f(x)2f1(x) х-қа тәуелді қандай да бір функция болса, онда f2(x)=f[f1(x)], f3(x)=f[f2(x)], ..., fn(x)=f[fn-1(x)] функциялар тізбегі f(x) функциясының сәйкес түрде екінші, үшінші, ..., n-итерациясы деп аталады. Сондай-ақ f(x)=x2 деп ұйғара отырып, f2(x)=(x2)2=, f3(x)= ==, ..., fn(x)== = тізбегін алуға болады. n индексі итерация көрсеткіші, ал f(x) функциясынан f2(x), f3(x), ... функцияларына көшу итераттау деп аталады. Итерация әдісі әр түрлі теңдеулер мен теңдеулер жүйесін шешуде қолданылады. Ол интегралдық теңдеулер теориясында да маңызды рөл атқарады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Математика
Әжі Сапа ата кесенесі

**Әжі Сапа ата кесенесі** – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Созақ ауданы, Созақ ауылының орталығында. 

## Сипаты
Аңыз бойынша, мұнда жерленген адам Меккеге қажылық сапармен жаяу барып келген кісі екен. Сол себепті оның есімінің алдына "қажы" сөзінен шыққан "әжі" деген құрметті атау қосылып айтылған.
Шикі кірпіштен қаланып, сыртына сылақ жүргізілген. Сегіз қырлы қабырғаға конус тәріздес биік мұнара орналасқан. Күмбезде үш қатар болып келетін, арақашықтықтары бірдей қырланған ағаштар бар. Ішке кіретін есігі кесененің оңтүстік бөлігінде. Кесененің ортасында шикі кірпіштен қаланған қабыртас тұр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Аквамерия

**Аквамерия** (латынша agua — су және грекше metreo — өлшеймін) — әр түрлі зат құрамындағы судың мөлшерін анықтайтын әдістер.

## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Химия
Оразалы батыр ауылы

**Оразалы батыр ауылы** — Жамбыл облысы, Шу ауданындағы ауыл, Ақсу ауылдық округінің құрамында. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Төле би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 63 км жерде, Шу өзенінің сол аңғарының шөлді белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1998 жылға дейін "Жданов" деп аталып келді. Ауыл 1950 – 97 жылдары қой өсіретін ұжымшардың бөлімшесі болған. Оның негізінде Оразалы батыр ауылында шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. 

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы елді мекендері
Итжеккен

**Итжеккен** – Ресей империясында қылмыс жасағандар және саяси қылмыс жасады деп айыпталғандар жазасын өтейтін қиыр терістіктегі аймақтың қазақ тілінде қалыптасқан атауы. Жергілікті тұрғындардың шанаға ит жегетініне байланысты шыққан; қ. Каторга.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:География
Тәңірберген Жайлыбаев

**Тәңірберген Жайлыбаев** (1899, Атырау облысы Маңғыстау ауданы – 1966, сонда) –  Cоциалистік Еңбек Ері (8.6.1957). 1918 – 20 жылдары Қызыл Армия қатарында болды. 1920 – 30 жылдары теміржолшы, ауданы ұжымшар одағының нұсқаушысы. 1930 – 61 жылдары Мақтаарал ауданындағы Прогресс, Дехкан және Коммунизм ұжымшарының төрағасы, 1962 – 63 жылдары Коммунизм ұжымшарында меңгеруші, 1963 – 66 жылдары Атырау облыс(ы) Маңғыстау ауданында агроном болып қызмет істеді. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Омыртқа бағанасы

нобай|160px|Адамның омыртқа бағанасы (бүйірден көрінісі)
**Омыртқа бағанасы** () — адам мен омыртқалы жануарлардың тұлға тірек қаңқасы.

## Құрылымы және қызметі
Омыртқа бағанасы денеге тірек болып, тұлға мен бас сүйектің қимыл-қозғалысына қатысып, жұлынды қорғайды. Омыртқа бағанасының пішіні адамның тік жүруіне байланысты қалыптасқан.Әртүрлі топтағы жануарлардың омыртқалары әртүрлі, бір-бірінен ерекше құрылымға ие. Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарларда омыртқаларының арасында шеміршек қабаты орналасқан және олар омыртқааралық дискілер деп аталады. Олар амортизаторлар ретінде әрекет етеді және омыртқаның қозғалғыштығын қамтамасыз етеді. Әрбір омыртқа оның арасында орналасқан омыртқааралық тесіктерді шектейтін денеден және доғадан, сондай-ақ қылқанды, көлденең және буын өсінділерінен тұрады. Буындық өсінділер омыртқааралық буындарды түзеді, көлденең және қылқанды өсінділерге бұлшық еттер мен байламдар бекиді, олар омырқаларды қозғалысқа келтіреді. Омыртқалардың жоғарғы доғалары жұлынды қоршайды, өсінділер омыртқаларды біріктіреді және оларға бұлшықеттер бекітіледі. ООмыртқа доғалары бірігіп омыртқа өзегін түзеді. Омыртқааралық тесіктерден жұлын жүйкелері шығады.  Омыртқа бағанасының түрлі бөлімдерінде омыртқалардың көлемі мен пішіні әр түрлі болады. Ересек адамның Омыртқа бағанасында 7 мойын, 12 кеуде, 5 бел омыртқалары жеке орналасқан, қалғандары бір-бірімен тұтасып сегізкөз (5 сегізкөз отмыртқасы) және құйымшақ сүйектерін (3 – 5 құйымшақ омыртқалары) құрайды. Кеуде омыртқаларына 12 жұп қабырғалар бекиді. Сегізкөз омыртқалары біртіндеп бірігіп, сегізкөз сүйегін түзеді, бір сүйекке – сегізкөзге, ал құйымшақ бірнеше бітіскен омыртқалардан тұратын сүйек.

## Жануарлардың омыртқалары
Омыртқа бағанасы омыртқалы жануарлар филогенезінде төменгі сатыдағы хордалы жануарлар хордасының орнында, жануарлардың тіршілік ету ортасына сәйкес жетіледі. Мысалы, балықтардың Омыртқа бағанасының кеуде (қабырғалар орналасқан) және құйымшақ бөлімдері ғана ажыратылады. Құрлықта тіршілік ететін омыртқалы жануарлардың Омыртқа бағанасы мойын (қағанақтыларда өте қозғалмалы), көкірек (жақсы жетілген қабырғалар болады, олар қосмекенділерден басқаларында төссүйекпен жалғасып, көкірек қуысын құруға қатысады), бел (қозғалмалы, қабырғалар жойылып, омыртқа денесінің көлденең буындарымен біріккен), сегізкөз (омыртқалар бір-бірімен не жамбаспен біріккен) және құйрық бөлімдеріне жіктелген. Құйрық бөлімі қозғалмалы (құйрықсыз қосмекенділер, кейбір сүтқоректілерде – жойылған). 

## Дереккөздер


Санат:Адам анатомиясы
Санат:Сүйек жүйесі
Озмыш қаған

**Озмыш Тегін** (т. ж. б. – 744) – Шығыс Түрік қағанатының қағаны. 734 жылы Білге қаған қайтыс болғаннан кейін Шығыс Түрік қағандығында тақ таласы басталады. Білге қағанның туысы Озмыш Тегін таққа отыра салысымен мемлекет құрамындағы қарлұқ, басмыл және ұйғыр тайпалық бірлестіктері оған қарсы шықты. 744 ж. қарлұқ, басмыл және ұйғырлардың біріккен күшінің қысымымен Озмыш Тегін биліктен кетіп, өлтірілді.

## Ішкі сілтемелер
* Шығыс Түрік қағанаты
* Ұйғыр тайпасы
* Қарлұқ қағанаты

## Дереккөздер
* Кляшторный С.Г., Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии, М., 1964;
* Гумилев Л.Н., Этногенез и биосфера Земли, Л., 1990.С. Сыздықов

## Тағы қараңыз

Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері
Батыс Самоа

[thumb|[Самоа]]

**Батыс Самоа** - Тынық мұхиттың оңтүстік-батыс бөлігіндегі аралдарда орналасқан мемлекет. Жерінің аумағы 2842 км². Халқы 169 мың адам. Астанасы - Апиа. Халқының 99%-і - самоалықтар. Ресми тілдері - самоа және ағылшын тілдері. Тұрғындардың 70%-і протестанттар, қалғаны католиктер. Мемлекет басшысы - самоандықтар көсемі деп аталады. Заң шығарушы органы - Заң шығарушылар ассамблеясы.

Климаты субэкваторлық және тропиктік. Жыл бойғы орташа температура 25 - 27С°. Орташа жауын-шашын мөлшері 2000 - 4000 мм.
Тынық мұхиттағы сауда жолының бойында орналасқан Батыс Самоаға еуропалықтар XVIII ғасырдан бастап келе бастады. 1899 жылы АҚШ, Англия, Германия мемлекеттерінің өзара келісімі бойынша ол Германияның қол астына көшті, ал 1914 жылы оны Жаңа Зеландия жаулап алды. 1929 жылы жергілікті халықтың көтерілісі күшпен басылды. Бірақ, тәуелсіздік үшін күрес жалғаса берді де, 1962 жылы 1 қаңтарда БҰҰ-ның шешімімен Батыс Самоа тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. Батыс Самоа БҰҰ-на және Британия Достастығына мүше.
Экономикасының негізі - ауыл шаруашылығы (халқының 70%-і айналысады). Экономикасы шет ел капиталына, ең алдымен Жаңа Зеландия капиталына тәуелді. Экспортқа шығаратын негізгі өнімдері кoкос пальмасы, банан, какао, жүгері, күріш. Бұған қоса балық аулау және ағаш өңдеу жақсы жолға қойылған. Шетелдік туристер көп келеді. Негізгі сауда серіктестері: Жаңа Зеландия, Австралия, ГФР, АҚШ, Жапония.

## Дереккөздер


Санат:География
Итжығыс

**Итжығыс** – қазақша күресте екі палуанның бірін-бірі жеңе алмай, қатар жығылғанын, жекпе-жектің тең аяқталғанын білдіретін термин. Бұрын қазақша күресте белдесу бір жағының жеңгеніне дейін өткізілетін болған. Қазіргі күрес спортында палуандар белдесуді тең аяқтаса, оларға екі-екіден айып ұпайы беріледі. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Қазақ күресі
Гүлшара

**Гүлшара қалашығы** – ортағасырлық қалашық орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Мойынқұм ауданы, Ынталы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км жерде, Шу өзенінің ескі арнасының оң жағасында орналасқан. 

## Сипаты
Гүлшараны 1989 жылы Қазақ ұлттық университеті археологиялық экспедициясы (жетекшісі М.Елеуов) ашқан.
Қалашық шахристан мен ішкі қамалдан (цитадельден) тұрады. Шахристан бұрыштары әлемнің әр тарапынан бағытталған, трапеция пішіндес төбе. Оның аумағы 130×100–120 м, биіктігі 2–2,5 м. Батыс және шығыс жағының орта тұсында екі жағынан мұнарасы бар кіреберіс жері болғандығы анықталды. Ішкі қамал аумағы 45×50 м, биіктігі 4 м төбе. Ол шахристанның орталық бөлігіне орналасқан. Шахристанның оңтүстік-батыс бұрышынан 15 м шығысқа қарай аумағы 2×3 м тікқазба (шурф) түсіріліп, қалыңдығы 1,3 м мәдени қабат аршылған. Тік қазбадан құм, құмыра, тагора, табақша және өзге де қыш ыдыстар сынықтары алынды. Бұлардың бәрі сырланбаған ыдыстар болып табылады.

Материалдарға қарап, Гүлшара қалашығын тұрғындар VIII-XII ғасырларда мекендегені, олар егін егумен және мал өсірумен шұғылданған деп тұжырым жасауға болады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Итиль

**Итиль** – ортағасырлық қала орны, Хазар қағанатының 8 – 10 ғасырлардағы астанасы. Еділдің төм. сағасында, осы күнгі Астрахан қаласынан 15 км жерде орналасқан. Хазар тарихын зерттеуші М.И. Артамонов қалаға байланысты деректерді жинастырып, жүйеге түсірді. Итиль атауы Еділ өзені атымен тікелей байланысты. Қаланың аумағы өзеннің екі жағасын және ортадағы кішігірім аралды алып жатқан. Ол туралы бірнеше ортағасырлық жазба деректерде құнды мәліметтер сақталған. Хазар қағаны Иосиф Испаниядағы бір лауазымды адамға жазған хатында үш қаласы бар екенін, біреуінде өзі тұратынын айтып өтеді. Әбул-Қасым ибн Хаукал мұнда екі негізгі бөлік бар екенін айта келе, оларды Итиль және Хазарен деп ажыратады. Артамонов пікірі бойынша, қала үш жерде орналасқанымен, негізінен, екіге бөлінген және ол екеуінің өз атаулары болған. Бұлар 9 ғасырда Ханбалық және Сарашен деп аталса, 10 ғасырда Итиль және Хазарен атауларына ие болған. Деректер Итиль өте маңызды, бай, мәдениетті шаїар болғанын дәлелдейді. Онда бірнеше халық өкілдері өмір сүрген. Олардың негізгілері – арасынан қаған әулеті шыққан түркі тілдес хазарлар және басқа түркілер, славяндар, еврейлер. Халықтың басым көпшілігі мұсылман дінін ұстанған. Ибн Хаукал мұсылман дініндегілердің саны 10 мың адам дейді. Басқа тұрғындар христиандар мен иудейлер. Қаладағы 30-ға жуық мешіттің көбінде ислам қағидаларын үйрететін оқу орындары болған. Сондай-ақ, басқа діндердің мінәжат орындары, моншалар, базарлар болған. Екі жағалау мен арал аралығында кемелер мен қайықтар жүзген. Хазарлар, олардың ішінде қаған мен оның әулеті қаланың батыс бөлігін қоныстанған да, шығыс жағында қарапайым тұрғындар, қолөнершілер, саудагерлер тұрған. Итиль тұрғындары егіншілікті, балық аулауды жақсы игерген. Тіпті сыртқы айналымға шығатын тауарлардың маңызды бір бөлігін балық желімі құраған. Мал шаруашылығымен шұғылданған. Баспаналардың негізгі түрлері – жеркепелер, ағаш тіреулі үйлер мен киіз үйлер, ал қалған сарайлары күйдірілген кірпіштен салынған. Итиль тұрғындары қаған бастап жазда жайлауға, қала сыртына шығып, күзде қайтып отыруды дәстүрге айналдырған. Хазарлар мен Киев Русінің арасындағы қақтығыстар 965 жылы князь Святослав шапқыншылығы кезінде қаланың қирауына әкеп соқты. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Ресей көне қалалары
Санат:Қазақстан көне қалалары
Тұрманбет

**Тұрманбет Пұсырманұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) – би. Ағартушы, ел билеуші М.Бекмұхамбетовтың атасы. Кіші жүздегі шеркеш руының қойыс атасынан шыққан. Пугачев бастаған шаруалар соғысын қолдап, патша әскеріне қарсы соғысқан. Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа белсене араласып, оның алғашқы және соңғы кезеңінде Сырымды қолдады. Хандық өкіметтің орнына құрылған жаңа құрылым – Байұлы Бас Ордасына бас ағаман (старшина) болып сайланды. Қозғалыстың орта шенінде Сырыммен келіспеушілігін танытты. Негізінен отаршылдықтан құтылуды жақтады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Тұлғалар
Мұғалжар желі

**Мұғалжар желі**– Мұғалжар тауы атырабындағы дауылды жел. Мұғалжар желінің әсері Батыс Қазақстан, Атырау облыстарында және Ақтөбе облысында жерінің оңтүстігінде байқалады. Жел осы өңірге солтүстік-батыс және батыстан келетін циклонға Арал теңізінің солтүстік-шығыс жағалауындағы ойпат ауасының сорылып тартылуынан және өте кең аймақтағы орография элементтердің әсерінен кейде күшті дауылға айналады. Шығыс, оңтүстік-шығыс бағытта соғатын желдің жылдамдығы 20 – 30 м/с, кейде 50 м/с-қа жетеді. Мұндай жел жылына 30 шақты рет қайталанады. Көбіне Қазақстан жеріне Сібір антициклоны (қаңтар – наурыз және қараша – желтоқсан айларында) қарлы боран әкеледі, ал көктемде жауын-шашынның көбірек түсуіне әсер етеді.

## Дереккөздер
“Қазақ энциклопедиясы – VI том”

Санат:География
Шүрілдектер

**Шүрілдектер** () – татреңтәрізділер отрядының бір туысы. Бұл құстардың дене тұрқы 15 – 25 см, мойны, аяғы қысқа, тұмсығы түзу, аса ұзын болмайды. Арқасы сұрғылт немесе саз түстес, бауыры ақ, кейбіреуінің жемсауында көлденең орналасқан жирен жолағы болады. Қанаты үшкір. Жерде жақсы жүгіреді. Жер шарында кең тараған (Антарктикада ғана кездеспейді), 23 түрі бар. Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 7 түрі: 
thumb|150px|Шүрілдектің жұмырқалары

*қарғылы шүрілдек (*[[Charadrius hiaticula]]*)
*шаушүрілдек (*[[Charadrius dubius]]*)
*жуантұмсық шүрілдек (*[[Charadrius leschenaultii]]*)
*келтетұмсық шүрілдек (*[[Charadrius mongolus]]*)
*сарысағақ шүрілдек (*[[Charadrius asiaticus]]*)
*шығыс шүрілдегі (*[[Charadrius veredus]]*)
*теңіз шүрілдегі (*[[Charadrius alexandrinus]]*)

Жиі кездесетін шау шүрілдектің дене тұрқы 18 см-дей, салм. 30 – 40 г. Тұмсығы қысқа, аяғы да онша ұзын емес. Арқасы қоңыр сұр, бауыры – ақ, басы, мойны және жемсауы – қара ала. Жер бауырлай ұшады, шапшаң жүгіреді, малта тастардың арасынан оларды байқау оңай емес. Ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Жыл құсы. Қазақстанға наурыздың ортасында ұшып келіп, жерді шұңқырлап, төсенішсіз ұя жасайды. Ондағы 4 ала жұмыртқаны ата-енесі кезек басып, 24 – 26 күнде балапан шығарады. Жылына 2 рет жұмыртқалайды. Қыркүйектің аяғында қыстау үшін Африка мен Азияның оңтүстігіне ұшып кетеді.

## Галерея

## Видео
thumb|300px|left|Шүрілдек

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Есеп регистрі

**Есеп регистрі** — бухгалтерлік есепке сәйкес ағымдағы операцияларды күнделікті тіркеп отыру құжаты; бухгалтерлік есепшоттарына екі жақты жазылатын операцияларды жеңілдету үшін қолданылатын қосымша кітаптар мен әр түрлі үлгіде жасалған белгілі бір пішімі бар қағаздар. Есеп регистріне тіркелген операциялардың көрсеткіші әрбір айдың аяғында бас есепшоттарға және негізгі кітаптарға көшіріліп, арнайы белгілер қойылады. Қазіргі кезде бухгалтерлік eсеп регистрі компьютерде жүргізіледі. Есеп регистріне “күнделікті сатылған (сатылып алынған) құндылықтар мен тауарларды тіркеу”, “салық төлеушілердің ставкасы мен жалпы төленетін салық сомасын көрсететін тізім”, т.б. арнайы регистрлер жатады. Есеп регистрі екі жақты жазу әдісімен толтырылуы керек.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат:экономика
Ит мінез

**Ит мінез** – адам бойындағы жағымсыз қылықтар жиынтығы. Оған кертартпалық, құлықсыздық, бейшаралық, адамшылықтан ажыраған жексұрындық тән. Ит мінезді Абай: “Дүниеде өзіңнен көрген қорлығың аз болды ма? Өзіңнің қылған иттігің аз болды ма?” деп күйінішпен сипаттаған. Ит мінезділік адамның басқалармен тіл табыса алмауына, тіршілік көзінің табылмауына, тұрмыстың үйлеспеуіне негізгі себеп. Ит мінез түрлі сипаттарда көрініс беретіндігі Абай шығармаларында көрініс тапқан. Мысалы, ит қорлықты халқымыз адамның өмірден көрген ауыртпалығын, қайғы шегіп, жапа көргенін айтатын болса, Абай өзінің жан дүниесінің тебіренісін: “Қабыл көрсең көңілім жай, Тастап кетсең япырмай, Ит қор адам болар ма, Бұл жалғанда сорлыңдай”, – деп мұңаяды. Ит мінез ауыспалы мағынада қолынан іс келмейтін надан адамды анықтауға қолданылады. Мінездегі шыдамдылық пен төзімділікті, жанының қорлануына да азаптанбайтын адамды ит жанды деп атайды. Ондай адам ит салпақта жүріп, қорлық көрсе де, азапқа шыдап, азаматтық қасиетін жоғалтпайды. Өмір тіршілігінің қиындығын, азабын шегіп жүрген адамдарды иттену, итөлімі деп те атайды. “Қартайғанша қақақтап, бұл тәңірі атқан талмай ма. Иттеніп жүріп өлмей ме, Өлсе бәрі қалмай ма” (Абай). Ал “Ит өлімі” дейтін тіркес те адам өмірінің жиіркенішті, қадірсіз өлімін білдіретін жәйт. Сонымен Ит мінез адамның кісілік қасиеті мен азаматтық тұлғасын төмендететін келеңсіз қасиетке жатады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Мінез-құлық
Иттабан тұқымдасы

**Иттабан тұқымдасы** () – бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Ақтөбе, Жамбыл, Қызылорда, Шығыс Қазақстан облыстары, Арал теңізі маңы, Балқаш-Алакөл ойысындағы далалық сортаңды жерлерде кездеседі. Иттабан тұқымдасының гүлдері қос жынысты, тостағанша жапырақшалары 4 – 7 тісті, бірігіп келген. Күлтесі (4 – 7) бірікпеген, күлгін, қою қызыл, ашық қызыл, сирек ақ түсті келеді. Аталығы 4 – 6, ал аналығы – біреу. Жемісі – бір ұялы қорапша. Иттабан тұқымдасының бір туысы – иттабан (Frankenіa), оның 5 түрі бар. Соның ішінде көп кездесетіні – иттабан сораң (F. pulverulenta). Биіктігі 10 – 30 см, тамыры жіңішке. Сабағы бұтақталып келген, сыртын ақ түк жапқан. Жапырағы сопақша, ұызндығы 2 – 7 мм, ені 1 – 2,5 мм, төрт-төрттен топтанып орналасқан. Қызғылт түсті гүлі бір-бірден жапырақ қолтығына не бұтақшаларының ашаланған жеріне орналасқан. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – қауашақ. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Иттабан тұқымдасы
Иттербий

**Иттербий** (лат. *Ytterbyum*; **Yb**) — элементтердің периодтық жүйесінің III тобындағы химиялық элемент, лантаноидтарға жатады; ат. н. 70; ат. м. 173,04; тығыздығы 6,98 г/см³; балқу t 821 °С; қайнау t 1211 °С. Жұмсақ, күмістей ақ түсті металл. Белгілі изотоптарының саны – 27. Иттербийді 1878 швед. химигі жылымариньяк ашқан. 

Иттербийді атауы, сондай-ақ иттрий, тербий, эрбий элементтерінің атаулары Швецияның Иттербю қаласының маңынан табылған иттербит (гадолинит) минералы атауына байланысты қойылған. Электрвакуумдық аспаптарда газсіңіргіш материал ретінде, радиоэлектроникада қолданылатын кристаллофосфор, люминофор жасау үшін және арнайы қорытпа ретінде пайдаланылады.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Лантаноидтар
Алтынбек Абдуллаев

**Алтынбек Абдуллаев** (1932 жылы қазіргі  Түркістан облысы,  Келес ауданы, Көлтоған ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (1966), мақташы. 1955 жылдан Чапаев атындағы мақта кеңшарында механизатор, ал 1963 жылдан звено жетекшісі болды. Ол облыста ең арзан мақта өндіріп, жоғары көрсеткіштерге жетті. КСРО  Жоғарғы Кеңесі Президиумы 1966 ж. 30 сәуірдегі Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағын берді. Мақта егісін кешенді механикаландырып, оған агротехниканың жаңа әдістерін енгізді. Қазір құрметті демалыста.

## Жеке өмірі
Қаңлы тайпасы, Сары қаңлы руы, Миям тармағынан шыққан.

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Шардара ауданында туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Итуруп

**Итуруп аралы** (Айну: エトゥオロプシリ, *Etuworop-sir*; , *Etorofu-tō*) — Курил аралдарының құрамындағы ең үлкен арал. Солтүстігіндегі Уруп аралынан Фриз бұғазы арқылы бөлінген (ені 39 км). Аумағы 6725 км2. Ресейдің қиыр шығысындағы Камчатка облысының құрамында. Географиялық орналасуына қарай Оңтүстік Курил аралдары қатарына енеді. Аралдың ұзындығы 203 км, ені 5,5 – 46 км. Ол бор, палеоген және антропоген кезеңдерінің эффузиялық тау жыныстарынан тұрады. Жер бедері күрделі және әр түрлі. Арал 12 жанартаулық массивтен, жеке жанартаулардан, аккумуляттік жазық мойнақтардан құралған. Аралдың Тынық мұхит және еуроралық литосфералық плиталардың тоғысқан белдеуінде орналасуына байланысты қазіргі заманғы белсенді тектоник. құбылыстар дамыған. Аралда жалпы саны 40 – 48 жанартау бар. 
Итуруп аралында қалың да биік өскен Курил бамбугінен тұратын тоғайлар бар. Қылқанды және жалпақ жапырақты ормандар кең таралған. Ормандарда таулық тайганың шымды-күлгінді топырақтары қалыптасқан.
 

Санат:Курил аралдары
Өзен мұнай-газ кен орны

**Өзен мұнай-газ кен орны** — Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласынан оңтүстікке қарай 12 км, Ақтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде. Аймақтық геология-геофизикалық жұмыстар 1953–1956 жылдары жүргізілді. Терең бұрғылау жұмыстары 1960 жылы басталып, 1962 жылы кен орны ашылды. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны жергілікті (локалды) көтерілім және күмбездер (Негізгі және Ортанғы, Хумурунск, Ақсай, Солтүстік-батыс, Шығыс Парсумурунск және Парсумурунск, Шығыс және Батыс Қарамандыбас) қатарымен күрделіленген батыс, солтүстік-батыс созылымның ірі брахиантиклиналдық қатпарына жатады. Жоғарғы бор (сеноман сатысы), төмгі бор (альбтік, аптық сатылары) және неоком, төменгі және ортаңғы юралық (келловейлік, баттық, байостық, аалендік сатылары) түзілімдердің өнеркәсіптік өнімділігі анықталған. 

## Жатыс сипаты
Өнімді қабат 1500 м-ге жетеді. Бор кешенінде таужынысы 12 газды, юра қабатында 13 газды және мұнай-газды горизонтқа бөлінеді. Өнімді горизонттардың басым бөлігі көп қабатты. Тұтқыш типі бойынша шоғырлар әр түрлі (көбінесе қабатты, дөңесті). Коллекторлары кеуекті, литолитті тұрғыдан құмтастар мен алевролиттерден құралған. Газды горизонттардың ашық кеуектілігі 26,8-30,6%, өткізгіштігі 0,2-0,4 мкм2. Өнімді горизонттардың жабыны қалыңдығы 2-60 м болатын саздардан тұрады. 

## Қанығу сипаты
Мұнайға қанығу коэффициенті 0,53-0,73, газға қанығу коэффиценті 0,5-0,6. Бастапқы қабат қысымы 11,2-19,35 МПа, температурасы 57-84°С, тығыздығы 0,844 – 0,874 г/см3. 

## Құрамы
Мұнай құрамындағы күкірт 0,16-2%, парафин 16-22,6%, шайыр 8-20%-ды құрайды. Еріген газ құрамы бойынша ортаңғы юра шоғыры ауыр көмірсутектерден (40-49%) тұрады, азот және көмірқышқыл газ бар. Газ телпектерінің бос газ құрамы әдетте ауыр, этанқұрамды және ауыр көмірсутектер көп мөлшерде кездеседі.

Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:ҚазМұнайГаз
Қуанғали Жұмәліұлы Ихаров

**Қуанғали Жұмәліұлы Ихаров** (12.10.1923 жылы туған, Ресей, Астрахан қаласы - 1999 жыл - Алматы қаласы) – қазақ халқынан шыққан тұңғыш сүңгуір кеме капитаны, КСРО Әскери-теңіз флотының 1-дәрежелі капитаны болған.

Баку қаласындағы теңізшілер техникумын (1941), Ленинградтағы Жоғары әскери-теңіз училищесін (1946), Владивостоктағы командирлер курсын (1949) тамамдаған. Ұлы Отан соғысына теңіз жаяу әскерлері сапында 1941 жылдың қыркүйегінде Севастополь түбінде араласты. Новороссийск, Тамань, Керчь, Туапсе Армавир, Темрюк қалалары маңайындағы ұрыстарға қатысқан. Заполярьені азат етуге қатысты. Соғысты Берлинде аяқтап, 1945 жылы 24 маусымда Қызыл Алаңда өткен Жеңіс шеруіне қатынасты.

Соғыстан кейінгі жылдары Тынық мұхитта “Щука” сүңгуір қайығында, алысқа жүзетін “АТ-312” танкерінде капитан болды. Астрахан теңізшілер училищесінде, Калининград Әскери-теңіз училищесінде, Атырау теңізшілер мектебінде дәріс берді.

Майдандағы ерлігі мен бейбіт өмірдегі жетістіктері үшін Ленин, Қызыл Ту, Александр Невский, 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз, “Даңқ” ордендерімен, 18 медальмен марапатталған. 1984 жылдан құрметті демалыста.

## Дереккөздер

Санат:12 қазанда туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Астраханда туғандар
Санат:Қазақстан капитандары
Санат:КСРО капитандары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Атырау облысы тұлғалары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Александр Невский орденінің (КСРО) иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Тұзды көл

thumb|right|Өлі көл|300px
**Тұзды көл** — суының ащылығы дәмін көргенде білінетін (минералдылығы >1г/кг), сондықтан ауыз суға жарамайтын суқойма. Тұздылығы 25 г/кг-нан жоғары көл (мысалы Елтон, Басқұншақ көлдері, Өлі көл т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Көлдер
Санат:Су шаруашылығы
Ихэтуаньдер көтерілісі

**Ихэтуаньдер көтерілісі** – 19 ғасырдың аяғында Солтүстік Қытайда болған халық қозғалысы. 19 ғасырдың бас кезінде Қытайда манчжур үстемдігіне қарсы “Ихэтуань” (әділдік пен бейбітшілік жасағы) немесе “Ихэцюань” (әділдік пен бейбітшілік жолында жұмсалған жұдырық – “боксер” сөзі осыдан шыққан) деген діни құпия одақ пайда болды. Алғашқы кезде бұл одақ “Жойылсын Цинь әулеті, Мин әулеті билігін қалпына келтірейік” деген ұранмен әрекет жасады.
19 ғасырдың аяқ кезінде бұл одақ шет елдің басқыншылары Қытайды бөлшектеуіне қарсылық ретінде “Циньді қолдайық, шетелдіктерге өлім келсін” деген ұранмен халық бұқарасын көтеріліске шақырды. Ихэтуаньдер көтерілісі 1898 жылы Солтүстік Қытайда басталды. Көтеріліс біртіндеп бүкіл Қытайға тарап, шетелдіктерге зор қауіп төндірді. Ал Цинь үкіметі көтерілісшілерге ешқандай көмек көрсете алмады. Шетелдік державалар Ихэтуаньдер көтерілісін басу үшін Қытайға ашық интервенция бастады. Үкімет көтерілісшілерге көмектесудің орнына, шетелдіктердің жағына шығып, көтерілісті басуға көмектесті. Көтеріліс басып жаншылды. Ақыры 1901 жылы 7 қыркүйекте Цинь үкіметі жеңілгенін мойындап, шетелдіктер ұсынған кемсітушілік келісімшартқа қол қойды. Еуропалықтар бұл көтерілісті “боксерлер көтерілісі”, ал қабылдаған келісім-шартты “боксерлер хаттамасы” деп атады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тарих
Санат:Көтерілістер
Мұғалжар металлогения аймағы

**Мұғалжар металлогения аймағы** – Мұғалжар өңірінде кентасты және бейкентасты кендер орналасқан аймақ. Ақтөбе облысы жерінде Орал металлогендік белдеудің оңтүстік жалғасы болып саналады. Соңғы геология-геофизика деректер бойынша байкал қатпарлығы кезінде Орталық Орал терең жарылысы Орал тауын батыс және шығыс бөліктерге бөлген. Кембрийге дейінгі кезеңнен бастап осы бөліктердің әрқайсысы түрліше геотектоникалық режимде дамыған. Оралдың миогеосинклинальдық батыс бөлігі Шығыс Еуропа платформасымен байланысты болып, онымен бірге архей-төменгі протерозойлық іргетас құрады. Оралдың эвгеосинклинальдық шығыс бөлігі байкал, каледон, герцин қатпарлықтарына ұшырады. Бұл қатпарлықтар күшті магматизмнің дамуына және көптеген эндогендік кентастардың қалыптасу процестеріне қолайлы әсерін тигізді. Нәтижесінде Мұғалжардың эвгеосинклинальдық бөлігі батыстан шығысқа қарай синклинорийлік Сакмар, антиклинорийлік Ор-Елек, синклинорийлік Жасыл тасты, антиклинорийлік Шығыс Мұғалжар, синклинорийлік Ырғыз құрылымдық, формацияларына (металлоген. белдемдерге) бөлінді. Аталған белдемдер бір-бірімен терең жарылыстар арқылы ұштасады. Антиклинорийлік және синклинорийлік белдемдерде байқалған алмасулар жер қыртысының жақпарлы-блокты құрылысының тікелей көрсеткіші ретінде танылады. Синклинорийлік белдемдерде қара металдар, мыс, алтын; антиклинорийлік белдемдерде сирек металдар мен алтын кендері басым келеді. Шығыс Мұғалжар белдемінің кембрийге дейінгі метаморфтық кешендерінде кездесетін антофиллит-асбестің, графиттің, мусковиттің, тау хрусталінің кендері амфиболиттік фацияның аймақтық метаморфизмімен байланысады.

## Дереккөздер
“Қазақ энциклопедиясы – VI том”

Санат:География
Данаев

**ДАНАЕВ **Нарғозы Тұрсынбайұлы(3.9.1948 ж. т., Талас ауданы Майтөбе а.) – ғалым, физ.-матем. ғыл. докт. (1995), проф. (1998). ҚазМУ-ді бітірген (1972). 1972 – 74 ж. КСРО ҒА Сібір бөлімшесі есептеу орталығында зерттеуші стажер, 1974 – 77 ж. аспирант, (1977 – 82) аға инж. 1982 – 95 ж. ҚазМУ-дің аға оқытушысы, доценті. 1995 – 97 ж. және 2000 жылдан ҚазМУ-дің жанындағы Математика және мех. ин-тының директоры. 1997 – 2000 ж. ҚазМУ-дің мех.-математика ф-тінің деканы болды. Негізгі ғыл.-зерт. жұмыстары есептеу математикасына, сондай-ақ, сұйықтық, газ және плазма механикасына арналған. Қазақстан Мемл. сыйл. лауреаты (1994).

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Данагүл

**Данагүл** (шамамен 1720 – 1790) – Төле бидің келіні. 

Әкесінің есімі – Алакөз. Ұлы жүз құрамындағы дулат тайпасының сиқым тармағынан шыққан.

Данагүл жастайынан өте ақылды, ізетті болып өседі. Төле би Данагүл дің ізеттілігін, ақылдылығын байқап, қолына келін қып түсіреді. Данагүл би ауылына келін боп түсісімен ақылдылығы, тапқырлығы арқылы ел аузына ілігеді. Бірде Төле би Мойынқұмдағы елдің дау-дамайын шешіп, ауылына қарай төтесінен жол жүремін деп, жолай бір топ қарақшының қолына түседі. Сонда Төле би: «Әй, сендерге керегі мал ма, жан ба, жан керек десеңдер қинамаңдар, тез өлтіріңдер, мал керек десеңдер, алдарыңа айдатып әкелдірейін, бізді босатыңдар» дейді. Қарақшылар: «Бізге мал керек» дейді. Сонда Төле би: «Менде мал көп, бай адаммын. Бірақ сендер сенбейсіңдер. Сондықтан біреуің менің атыма мініңдер, киімімді киіңдер, мен хат жазып берейін» дейді. Хатты былай жазады: «Кенже ұлыма құда түстім. Соған 40 құнан атан, 20 бура, 8 ақбас атанымды осы барған адамнан айдатып жіберіңдер. Бұған қоса оң босағамда тығулы алтынымды, сол босағамдағы күмісімді қоса беріңдер». Қарақшылар екі жігітті бөліп шығарып, олар би ауылына жетеді де, осы хатты тапсырады. Ауыл адамдары бидің бұл хатын түсіне алмай, қатты дал болады. Сонда Данагүл былай дейді: «Жоқ, би атам 40 қарақшының қолына түскен екен. 40 құнан атан дегені 40 мықты жігіт, 20 бура дегені 20 палуан, 8 ақбас атан дегені 8 ақсақал кісі, ал атаған алтыны мен күмісі баласы және келіні – мына мен ғой. Қой, тез жетіп, би атамды құтқарайық».

Сөйтіп, Данагүл дің ақылымен хатта көрсетілген малды екі қарақшының өзіне айдатып, олардың соңынан 40 жігіт, 20 палуан, 8 ақсақал, әрі Төле бидің баласы және келіні Данагүл көрінбестен қоса еріп отырады. Осылайша, бұлар Төле би мен оның серігін күшпен босатып алады. Қарақшылардың өздерін байлап-матап тастайды. Алайда, Төле би ботадай боздап, зар илеген қарақшыларға кешірім жасап, оларды адал еңбек етуге шақырады. Қарақшыларды өз ауылына әкеліп, түйесін, жылқысын бақтырады, егін еккізеді, сөйтіп, түзу жолға салады. Осы оқиғадан соң Данагүл дің атағы елге жайылған.

## Дереккөздер


Санат:1720 жылы туғандар
Санат:1790 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Қазақстан әйелдері
Жұртшы (тұлға)

## Жұртшы(әскери тұлға)
**ЖҰРТШЫ** – дәстүрлі қазақ қоғамында жортуылда жүрген қарулы әскерлерге жайлы орын сайлап, оларды қондыру, түстендіру және азық-түлікпен қамтамасыз ету ісімен шұғылданған әскери адам. Ресей армиясы мен Батыс Еуропа елдерінде Жұртшы міндетін интендант атқарған.
## Сілтемелер
*қазақ
*қоғам
*әскер
## Пайдалнылған әдебиет



Санат:қоғам
Естай Ишанов

**Естай Ишанов** (1906, Қостанай облысы Жітіқара ауданы – 1.9.1944, Польша, Тарнобжег қ.) – Кеңес Одағының батыры (17.10. 1943).

Жетіру тайпасының Жағалбайлы руынан шыққан.
* 60-армияның 3-гвардиялы Бахмачг жеңіл артиллерия бригадасының 206-полкі құрамында соғысқан.
* Днепрдің батысындағы Медвин ауданында болған ұрыс кезінде гвардия кіші сержанты Ишанов жаудың 3 танкісін, қару-жарақ тиеген 7 автомашинасын, батальонға жуық жаяу әскерін жойды. Осы ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атанды.
* Висла өз-нен өту үшін болған ұрыста ерлікпен қаза тапты.

* 2-дәрежелі Отан соғысы
* 3-дәрежелі Даңқ
* Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:20 мамырда туғандар
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Жітіқара ауданында туғандар
Санат:1 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:III дәрежелі Даңқ орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері
Санат:Свентокшиск воеводствосында жерленгендер
Санат:Әулиекөл ауданы тұлғалары
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Ишимское (Ақмола облысы)

**Ишимское** — Ақмола облысы Жақсы ауданындағы ауыл, Есіл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жақсы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 57 км-дей жерде, Есіл өзенінің оң жағасында, бетеге, селеу, көде, айрауық өскен қызғылт қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1957 жылдан “Ишимский” астық кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан ауылда “Есіл” серіктестігі және бірнеше шаруа қожалықтары ұйымдасқан.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана т.б. тұрмыс қажетін өтейтін мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы елді мекендері
Әбдуәлі Жақсыбаев

**Әбдуәлі Жақсыбаев** (23.1.1933 жылы туған, Түлкібас ауданы  Амансай ауылы) – облыстық денсаулық сақтау саласының ардагері. Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1956). 1956 – 61 жылдары  Сарыағаш ауданы санитарлық-эпидемиологиялық стансасының бас дәрігері. 1962 – 64 жылдары медициналық қызметкерлері кәсіподағының Шымкент облыс(ы) комитетінің төрағасы. 1964 – 87 жылдары облыс(ы) денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі. 1987 – 2000 жылдары Шымкент қаласында туберкулезге қарсы  санитарлық шараларды батыл жүзеге асырып, аурулар санын азайтуға қол жеткізген. Облыста медициналық оқу орындарын ашуға мол үлес қосты. 1974 – 86 жылдары аралығында 5 рет халық депутаттары облыс(ы) кеңесінің депутаты, Қазақстан Компартиясы облыс(ы) комитетінің мүшесі болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971, 1981), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1966,1983) марапатталған. Шымкент қ-ның (1997), Түлкібас ауданының (2004) құрметті азаматы..

## Сілтемелер


Санат:1933 жылы туғандар