open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гумер Баширов

**Гумер Баширов** (7.01.1901, Татарстан - 7.05.1999, Қазан), татар жазушысы, қоғам қайраткері.

Соғыс кезіндегі ауыл өмірін суреттеген «Намыс» (1948) романы үшін 1951 ж. Мемлекеттік сыйлық алды. Роман қазақ тіліне (1954) аударылды. Ол Әуезовпен жақсы таныс, кітаптарына қолтаңба жазып сыйлаған, пікір-ой алмасып жүрген. Әуезов өзінің «Кейбір ұлт жазушыларының романдары» (1950) деп аталатын мақаласында «Намыс» романын жоғары бағалайды. «Баширов романының кейіпкері Нафиса образы қаһармаңцық еңбек арқылы барлық жағынан толық берілген. Роман композициясын тартқан сымдай тұтас құру жөнінде Баширов жақсы үлгі көрсетті. Башировтың кейіпкерлері алуан түрлі күреске бірден назар аударып, өздерінің жігер-қайратын жан-жаққа бытыратып жібермейді. Бұл романда жеке адамның өз істері мен қоғамдық істер бірімен-бірі мықтап ұштасып, роман бөлімдерінің ұзына бойына аралас жүріп отырады. Сондықтан да романдағы тартыстар шынайы суреттелген» деп, шығарманы түп нұсқасында оқыған жазушы көп ерекшеліктерін басқа ұлт жазушыларының романдарымен салыстыра отырып ашады. «КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі» деген еңбегінде: «Башировте тіл шеберлігі айқын, жарқын ұғымдылықпен үйлес келеді. Ол өз халқының жазба әдебиетіндегі жақсы дәстүрді татар деревнясындагы колхозшының шешен, шебер тіл байлығымен жақсы үйлестіріп, ке- лістіре пайдаланған», «совет дәуіріндегі тұрмысты шебер суреттейтін жазушы-романист» десе, «Орта Азия мен Қазақстан халықтары әдебиеттерін социализм дәуірінде дамуы туралы» мақаласында (Е. Лизуновамен бірге) татар жазушысын негізгі кейіпкерлермен қатар, қосымша персонаждарды да айқын, терең, бедерлі етіп суреттейтін шебер қаламгер деп бағалаған.

## Дереккөздер

Санат:7 қаңтарда туғандар
Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Татарстанда туғандар
Санат:7 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазанда қайтыс болғандар
Санат:КСРО жазушылары
Санат:XX ғасырдағы Ресей жазушылары
Санат:Татарстан жазушылары
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Соцреалист-жазушылар
Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері
Санат:Татар АКСР-інің халық жазушылары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары
Санат:Ғабдулла Тоқай атындағы Татарстан Республикасы мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Татар зиратында (Қазан) жерленгендер
Санат:Татар АКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Бөлу мүшелері

**Бөлу мүшелері** — адам мен жануарлар организміндегі зат алмасудың соңғы өнімдерін, артық су мен тұзды, уды, бояғыш тагы басқа бөгде заттар мен органикалық қосылыстардың артық мөлшерін денеден қоршаган сыртқы ортаға бөліп шығаратын мүшелер. Бұлар организмнің ішкі ортасының тұрақтылығын (гомеостазды) қамтамасыз етеді. Болу мүшелеріне: бүйрек, тер бездері, өкпе, ас қорыту аппаратының бездері жатады. Омыртқасыз жануарларда болу мүшелерінің қызметін: протонефридийлер, метанефридийлер атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Программаланған оқыту

**Программаланған оқыту** (Программированное обучение) — арнайы жазылған программаларды қолдану арқылы оқытып-үйрету.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Криоэлектрондық күшейткӀш

**Криоэлектрондық күшейткӀш (Криоэлектронный усилитель)** — криогендік температураларда (120 К-нен томен) күшейтілетін электромагниттік тербелістер күшейткіші. Күшейткішті салқындату арқылы алынатын озіндік шуылдар Криоэлектрондық күшейткӀштің ерекшелігі болып табылады. Криоэлектрондық күшейткӀштің ең көп тараған түрлері: кванттық парамагниттік күшейткіш, криоэлектрондык параметрлік күшейткіш, криоэлектрондық транзисторлық күшейткіш. Кванттық парамагниттік күшейткіштіш жұмыс істеу принципі қыздырылған иондардың еріксіз сөулелену құбылысына негізделген. Осындай күшейткіште активті орта ретіңде параманиттік иондардың аз қоспасы бар диэлектрлік кристалдар қолданыады. Эффективті күшейту үшін кристалдарды гелийлік температурага (~4,2К) дейін салқындату қажет.

**Криоэлектрондык параметрлік күшейткішті**ң жұмыс істеу принципі кіріс сигналды төменгі температураға дейін салқындатылған сызықты емес реактивтік параметрі бар элементтің көмегімен параметрлік күшейту құбылысында жатыр. Транзисторлық Криоэлектрондық күшейткіш  — салқындатьшган өрістік транзистор негізіндегі құрылгы. Криоэлектронды қабылдау-күшейту жүйелерінде ол кіріс немесе екінші ретті күшейткіш (криоэлектрондық параметрлік немесе *кванттық парамагниттік күшейткіштен* кейін), аралық жиіліктің алдыңғы күшейткіші (криоэлектрондық араластыргыштардан кейін), бейне күшейткіші (кіріс сигналдардың криоэлектрондық детекторынан кейін) ретінде пайдаланылады. Транзисторлы Криоэлектрондық күшейткіштің сигналдар жиілігінің диапазоны нөлден (түрақты ток) 10" Гц-ке (миллиметрлік толқындар) дейінгі диапазонды алып жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бөтеке немесе етті қарын

**Бөтеке немесе етті қарын** (ventriculus muscularis; лат. ventriculus — қарын және muscularis — етті) — екі бөлімді құстар қарнының етті бөлімі. Бөтеке — сүтқоректі жануарлар қарынының қақпалық (пилорустық) бөлігіне сәйкес келеді. Бөтеке қуысында азықты диірменше тартып, ұсақтайтын шыны сынықтары, майда тастар, құм болады. Аталмыш заттар құстарда болмайтын тістердің қызметін атқарады. Бөтекенің қабырғасы түтікше мүше ретінде үш қабықтан:** ішкі — кілегейлі, ортаңғы - етті және сыртқы - сірлі** қабықтардан тұрады. Кілегейлі қабықты бірқабатты текше (куб) тәрізді эпителий астарлайды. Кілегейлі қабықтагы түтікше бездер — бөтеке қуысына мүйіз тәрізді тез қатаятын сөл бөледі. Ол бөтекенің ішкі бетін қаптап, қорғаныс қызметін атқарады және егеу тәрізді азықты егеп, оны үсақтауға қатысады. Бөтеке сөлінің құрамында ас қорыту ферменттері болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аманқос Құлтанұлы Мектептегі

**Аманқос Мектеп-тегі  Құлтанұлы** 1954 жылы Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Жарқамыс ауылында туған. Филология ғылымдарының кандидаты, доцент, ҚР Журналистер одағының мүшесі. 1979 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. 1981-1996 жылдар ҚР ғылым академиясының А.Байтүрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының кіші ғылыми кызметкері. 1995-1996 жылдары Республикалық «Жалын» журналы проза бөлімінің меңгерушісі. 1996 жылдан бері әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің журналистика факультетінде оқытушылық қызметте. Аманқос Мектеп-тегі - Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтүрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Халел Досмұхамедұлы, Мұхамеджан Тынышбайұлы, Елдес Омарұлы, Телжан Шонанұлы, Смахан Бөкейхан т.б. мұрасын баспасөз бетінде алғашқы насихаттаушылардың бірі. Аманқос Мектеп-тегі алаш тақырыбына байланысты зерттеу мақалалары мерзімді баспасөз беттерінде және «Бес арыс», «Тіл тағлымы», «Аламан», «Халел тағлымы», «Бекет-Ата», «Қазақтың тәлімдік ой-пікір антолоғиясы», «Антология педагогической мысли Казахстана», «Халел Досмұхамедұлының өмірі және оның шығармашылығы», «Ұлттық рухтың ұлы тіні», «Ағартушы Халел» т.б. монографиялар мен ғылыми-танымдық жинақтарда жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Бөлшектену

**Бөлшектену** (лат. flssio — бөлшектену) — ұрықтанған біржасушалы организмнің (зиготаның) митоз арқылы бөлініп, көпжасушалы ұрыққа (бластулаға) айналуының эмбриондық кезеңі. Бөлшектену кезінде пайда болған жасушаларды бластомерлер деп атайды. Бөлшектенудің белгілі кезеңіне дейін бластомерлер саны көбейгенімен, зиготаның мөлшері өзгермейді. Бластомерлер бөлінген сайын, олардың саны көбейіп, мөлшері кішірейе береді. Мұндай ұрықты — морула (лат. morum — тут ағашының жемісі, пішіні тут ағашы жемісіне ұқсас) дейді. Бөлшектену кезеңі — бластуланың (қуысы сұйыққа толған көпжасушалы ұрықтың) түзілуімен аяқталады. Пішініне байланысты бластула әртүрлі жануарларда түрліше аталады: ланцетникте — целобластула (қуысты бластула), қос мекенділерде — амфибластула (қосмекенді бластуласы), бауырымен жорғалаушылар мен құстарда және жұмыртқа салушы сүтқоректілерде — дискобластула (пішіні дөңгелек дискіге ұқсас бластула), басқа сүтқоректі жануарларда — бластоциста (стерробластула — көпіршікше бластула) деп аталады.

Бөлшектену — эмбрионның даму кезеңдерінің бірі. Оньң нәтижесінде көп жасушалы ұрық пайда болады.

## Дереккөздер




Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Әбубәкір

**«Әбубәкір»**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. *«XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу құралы. 7-сыныпқа арналған»* деп аталатын кітапта жарияланды. Әуезов бұл зерттеуін *«Өмірі мен шығармалары»* деп атапты. Онда Әбубәкірдің өмірі туралы мағлүматтың аз екендігін және 1905 ж. Каримов баспасында Нығметжан Нығматуллиннің бастырған *«Әдебиет қазақия»* атты кітабынан басқа шығармаларын кездестіре алмағанын айтады. Оның өмір тарихынан белгілісі - Кіші жуз ішіндегі Жетіру, оның кердерісі екендігі. Ауылы Жайық алабындағы Кербұғы суының жағасында, сол жерде *«Әбубәкір ағашы»* деген ағаш кейінгі замандарға дейін сақталып келіпті. Жасында хат таныған ақын ерте молдалық құрады, содан да ***«бала молда»*** атанады. Ол өз ауылында тұрмай, Тұзтөбенің қасындағы Томарөткел деген жерге қоныстанады. Алғашында осында өзге молдалар секілді жаназа шығарып, садақа алуды кәсіп етеді. Томарөткелде Сейіт Нурмұхамет баласы, Сейітқадыр Әлі баласы, Сабыр Байәділ баласы сияқты төре-билердің жыршысы, мақтаушысы болып жүреді, ***«көңілашар ақын»*** атанады. Орынбордың бай саудагерлерімен де араласады, болыстың песірі болып та істейді. 20 ғасырдың басында 60 жас шамасында қайтыс болады. Әбубәкір өз айналасында даңқты ақын сөздерін жаттап алып, айтып жүретіндер көп болыпты. Ол салт-санаға өте жүйрік ақын ретінде танылған. Сырқат болып жатқанда жазылған «Жел кірді өмірімө он бесімде», өлеңін өмірбаяндық туынды десе де болады. Мұнда айтпағы: жаста ғылым ізде, білім алып, өнер табу, жақсыға ілесіп, жақсы болу, өсу, қатардан қалмау еді. Жазушы мұнда терең суретті көрініске ұмтылу жоқ екенін айтады да: «Бар сөзін есиеттік жағынан, мағынажағынан ұғымды жырламақ қа тырысады. Тілі - тақ-тақ жадағай, екінің бірі сөйлеп жүрген тіл. Қолына қалам ұстап отырып жекешеленіп, ұңіліп отырып жазған өлең. Сондықтан бунда айнымайтын бір қалыптылық бар» дегенге тоқтайды. *«Еменшілік заманда»* т. б. жырларында қазақ басындағы, өмірдегі әрқилы жайларды сөз етеді. Таптық түрғысынан, әлеуметтік, қоғамдық жағынан болсын, Абай заманының ақыны екендігін айтып, М. Әуезов онымен салыстырады. Әбубәкір жалпы заман мен ханды, биді, батырды бос мақтайтынын және көп нәрсені сынағанмен, онысын көкейіне қондырмайтынын, Абай болса терең шомып бағасын беретінін, өлшеуден аспай жыр ұшығын тұспалдаумен тынатынын әңгіме етеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Биахмет Шигедекұлы Сәрсенов

**Биахмет Сәрсенұлы** (1885 жылы Семей облысы, Зайсан уезі, Нарын болысында (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Ақсуат ауданы) - 1921 жылы) - Алаш қозғалысының қайраткері.

### Өмірбаяны
*1905-1909 жылдары Семей мұғалімдер семинариясында оқиды. Мұны бітірген соң 5 жыл мұғалім, 3 жыл болыстық кеңесте қызметкер болады.
*1917 жылы ақпан төңкерісінен кейін ол Семей облыстық Қазақ комитетіне мүше болып сайланып, Павлодар уезінде жергілікті комитеттер кұруға атсалысады.
*1917 жылы Алаш партиясы құрылатын бірінші жалпықазақ сиезінің де, Алаш автономиясы жарияланатын екінші жалпықазақ сиезінің де ұйымдастыру және өткізу жұмысына белсене катысады. Алашорда үкіметі - Ұлт кеңесі анықталатын екінші сиез құрамында А.Байтұрсынұлы, М.Жұмабаев, Е.Омаров, Т.Шонанұлылармен бірігіп Білім комиссиясына кіреді.
*1919 жылы Семей облыстық жер басқармасы халық ағарту бәлімінің қазақ бәлімшесіне басшы болып тағайындалады. Осы кезде Семейде жаңадан ашылған мұғалімдер курсында, әзі оқыған мұғалімдер семинариясында әр түрлі пәннен сабақ береді. Қаладағы мәдени ұйымдардың жұмысына атсалысады. «Қазақ», «Сарыарқа» газеттеріне мақала жазып тұрады. Оның «Автономия кеңесі», «Біріккен елде береке бар», «Азық-түлік», «Русияда осы күнде зор мәселе - азық-түлік» т.б жарияланымдары сол шақта қазақ қоғамына үлгілі істерді нұсқады.
*1920 жылы Орынборда Қазақ автономиялы республикасы жарияланғанда, оны жаңа астанаға қызметке шақырды. Алғаш Соғыс комиссариатының саяси білім бөлімін басқарды. Сонан кейін Халық ағарту комиссары А.Байтұрсынұлының шақыруымен білім саласына ауысып, комиссариат алқасының мүшесі, әлеуметтік тәрбие бәлімінің басшысы, мектеп істері бөлімінің меңгерушісі секілді сол уақыттың жауапты қызметтерін абыроймен атқарды. Осы уақытта Орынбордағы мұғалімдер курсында, Қазақ халыққа білім беру институтында (КИНО) ұстаздық етеді. Мұрағат деректерінде қайраткерге физика, математика пәндерінен мектеп оқулығын жазуға ұсыныс жасалғаны көрсетілген. Ғалым- ұйымдастырушы ретінде ол Қазақ ғылым комиссиясының, Академиялық орталықтың негізін қалауға атсалысты. Сол кездегі мерзімді басылымдардан қайраткердің отандық мектеп жүйесін калыптастыруға аянбай күш-жігер жұмсағанын, өлкеде алғашқы әскери және кәсіптік оқу орындарын ашуға бастамашы болғанын оқимыз.

### Соңғы күндері

Қазақта кеңестік-пролетарлық асыра сілтеу саясаты салдарынан 1931-1932 жылдардағы қырғынға дейін 1921 жылы алапат ашаршылық болғаны мәлім. Осы кезде елді түрлі індеттер жусатып кетті. Қайраткер 1921 жылдың 17 шілдесінде Орынборда халыққа тиген оба ауруынан қайтыс болды. Оның қазасына Алаш қайраткерлері «бір жұлдызымыз сөнді» деп қатты қайғырды. Сонымен қатар б
ұл азаматтың қайтыс болғандығын Семей, Ақмола қазақтарына хабарлай отырып, оның халқы үшін істеген қызметін «Қазақ тілі» газетінің 1921 жылғы 22 тамыздағы нөміріне «Бияш» деген мақала басумен танытқан зиялылар Жүсіпбек Аймауытов пен Мәннан Тұрғанбаев болды. «… ол қызметке жүйріктігімен көзге түсіп, ауызға ілінетін, санаулы қазақ азаматтарының ішінде маңдай алды жігіттің бірі еді», – деп жазған еді.

## Дереккөздер

Санат:1885 жылы туғандар
Санат:1921 жылы қайтыс болғандар
Санат:Күршім ауданында туғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Бранхогенді мүшелер

**Бранхогенді мүшелер**(organa branchiogenici; грек, organ - мүше; branchia - желбезек; genesis — шығу тегі) — эмбриондық кезенде желбезек доғаларынан қалыптасып дамитын мүшелер. Бранхогенді мүшелерге: қалқанша без, қалқаншамаңы безі және айырша без (тимус) жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Бақы Ыдырысұлы Урманче

**Бақы Ыдырысұлы Урманче** (1897-1990) Суретші. 
*Кескіндеме, графика, мүсін өнері салаларында жұмыс істеді
*Абай өмір сүрген жерлерді аралап: *«Абай қыстауы», «Абай зираты», «Абай жайлауы»* (*1941, қағаз, қарындаш*) суреттемелерін және 2 нұсқалы *«Абай жұмыс кезінде»* картинасын (*1945, 1946, майлы бояу, кенеп, Қазақстан Республикасының өнер музейі қоры*) жасаған.
*М. О. Әуезовтың *«Абай»* романына (1946) графикалық  иллюстрациялар, *«Абай портреті»* (*1945, көмірлі сангина, Қазақстан Республикасы өнер музейі қоры*), «Қ. Қуанышбаев Абай ролінде» (*1945, кенеп, майлы бояу, бұл да сонда*) туындыларын салған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Абай энциклопедиясы
Дабыл жарғағы

thumb|Адамның дабыл жарғағы
**Дабыл жарғағы** (, membrana - жарғақ, tympani — дабыл) - сыртқы құлақ пен ортаңғы құлақты бөліп тұратын жұқа жарғақты терілі құрылым; сыртқы құлақ пен ортаңғы құлақты бөліп тұратын жұқа жарғақ.

Оның негізін сәулелі және сақинаша бағыттарда орналасқан дәнекер ұлпасының талшықтары құрайды. Дабыл жарғағының ішкі бетіндегі кілегейлі қабық-жалаң қабат жалпақ эпителиймен астарланған. Дабыл жарғағын сыртынан көпқабатты жалпақ эпителий қаптап жатады. Дабыл жарғағының орта тұсына балғаша сүйекшенің (есту сүйекшесі) тұтқасы бекиді. Дабыл жарғағы — ауадағы дыбыс тербелістерін ортаңғы құлақтағы бір-бірімен буын арқылы қозғалмалы байланысқан есту сүйекшелеріне (балғаша, төс, жасымықша, үзеңгіше сүйекшелер) жеткізеді.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Ғылым
Бәрімізді теңгерген заң (мақала)

**«Бәрімізді теңгерген заң»** («Закон, по которому все равны»), жазушы Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1950 ж. «Литературная газетаның» 4 наурыздағы санында шыққан. 

КСРО Жоғарғы Кеңесіне депутаттар сайлауға байланысты жазылған. Әуезов Жамбылмен кездескенде, қарт ақынның бұрынғы елубасы, старшын, болыс сайлағанда билік байлардың қолында болып, халықтың әсері аз болғанын, Абайдың болыс сайлауына қатысты әлеуметтік сыры терең өлеңдері бар екенін айтқан. Болыс сайлаудың өткізілу тәртібі, шар салу жоддары, кара, ақ түстерге боялған жәшік жайында қызықты мәліметтер келтірген. Ресей әкімшілігінің шенеуніктеріне берілетін «сый - сияпат», пара, шар салушылардың көңілін аулау үшін шашылатын мал, мағынасыз ысырап жайын¬да баяндалған. Керісінше, 4 жыл бұрын Ұзынағаш ауылына сайлауға барғанын, сайлаудың халық мерекесі сияқты еткенін, кеңестік сайлаудың нағыз халықтық сипатта екенін әңгіме еткен. Депутаттыққа ұсынылған Қ. Қуанышбаев, Н. Базанова, М. Ғабдуллин т. б. кандидаттардын тегіне, мамандығына, еңбектегі табыстарына қатысты марапат сөздер айтқан. Түркиядағы жағдайды мысалға алып, капиталистік құрылысты, ондағы халық тұрмысын, сайлау жолдарын сынаған.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Петр Дмитриевич Усачев

**Петр Дмитриевич  Усачев** (1930-1976) - суретші, мүсінші.
*Семей облысы, Абай ауданына арнап Абайдың сыралғысын (*1965, гипс 1/2 табиғи тұлға; 1966, бетон, 2 табиғи тұлға*) және *«Бала Абай»* мүсінін (*[[1968]], мәрмәр, биіктігі 130, Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық музейі қоры*) сомдаған. 
*Соңғы туындыда кітап оқып отырған болашақ ақынның ойлы шағы әсерлі романтикалық  рухта берілген. Жүзінен ерекше жылылық еседі. Усачевтің *«Абай Құнанбаев»* атты мүсінінде (*[[1969]], гипс, диаметрі 50, сақталған орны белгісіз*) жас Абайдың ойлы, тартымды тұлғасы сомдалған.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Ауыстырып-қосқыш транзистор

**Ауыстырып - қосқыш транзистор**
(Переключательный транзистор) — жабық күйінде жеткілікті өте үлкен кедергісі, ал ашық
күйінде өте аз кедергісі бар транзистор; бір күйден екінші күйге белгілі бір шапшандықпен ажырапқосыла алады.
А-қ.т-ды тұрақты кернеу, ток
немесе куатты электр реттегіштері
мен тұрақтандырғыштарында, төменгі жиілікті қуат күшейткіштерінде, трансформаторсыз кірісі бар
екінші ретті электр қоректендіру
көздерінде жиі қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Криоэлектроника

**Криоэлектроника (Крио... және ...электроника)** — электромагнит өрісінің катты дене (ШӨ, металдар, диэлектриктер) ішіндегі заряд тасымалдаушылармен, криогендік температураларда (120 Криоэлектрониканен томен) өзара әрекеттесуінен пайда болатын құбылыстарды зерттеуі және осы құбылыстар негізінде жұмыс істейтін электрондық аспаптар мен құрылғыларды — *криоэлектрондык аспаптарды* жасауды қамтитын электроника саласы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Обырлар

**Обырлар** (фагоциты); (phagocytus, грек, phagos — обырлық, жемірлік, kytos — жасуша) — тірі және өлі қатты заттарды қармап, оларды ферменттерінің көмегімен ерітіп жоятын адам мен жануарлар организмдеріндегі ерекше жасушалар. Обырларға нейтрофидці дәншелі лейкоциттер (гранулоциттер) және моноцит туындылары — макрофагоциттер (гистиоциттер, бауырдың жұлдызша жасушалары, қантүзу мүшелерінің жене өкпе альвеоларының макрофагтары, остеокластар, терідегі Лангерганс клеткалары, жүйке ұлпасындағы микроглия т.б. жатады. Организмнің қорғаныс реакциясындағы обырлардың атқаратын маңызы зор.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Дабыл қуысы

**Дабыл қуысы** (барабанная полость; cavum tympani, лат. cavum — қуыс, tympani — дабыл) — ортаңғы құлақ орналасқан самай сүйектің қуысты дабылдық бөлігі. Оның сыртқы бүйір қабырғасы дабыл жарғағымен шектелген. Дабыл қуысының ішкі қабырғасында үзеңгіше сүйекше табанымен жабылған ішкі құлақтың кіреберіс терезесі (сопақша тесік) және ішкі дабыл жарғағымен астарланған ұлу терезесі (дөңгелек тесік) болады. Бұл тесіктерді бір-бірінен аралық мүйіс бөліп тұрады. Дабыл қуысының алдыңғы қабырғасында осы қуысты жұтқыншақпен жалғастыратын есту түтігінің тесігі орналасады, ал оның төбесі арқылы бет жүйкесінің өзегі өтеді. Дабыл қуысы — сыртқы құлақты ішкі құлақпен жалғастырып, есту мүшесі қызметін іс жүзіне асырады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Бронхтар

**Бронхтар **(bronchus; грек, bronchos - көмей) — кеңірдектің екі негізгі бронхтарға ажыраған (кеңірдек бифуркациясынан) тұсынан бастап, ауатамыршаларға (бронхиолаларға) дейін кеңірдектен таралатын түтікше мүшелер.
## Дереккөздер


## Тағыда қараныз
Ауатамыршалар

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сабыр Сарығожин

**Сабыр Сарығожин** (туған жылы белгісіз, Қаратөбе ауданы - 1925 жыл, Лондон) - Алашорда әскери комиссары.

## Өмірбаяны
Байұлы тайпасының Алаша руынан  
Сабыр бала кезінде Оралдағы реалды әскери мектебіне түсіп, оны аса жақсы нәтижемен бітіріп, Мәскеудегі жоғары әскери мектепке жолдама алады. Осы арада айта кететін жайт, С.Сарығожиннің аталған оқу орындарына қай жылдары түскені, қашан бітіргені белгісіз. С.Сарығожин Мәскеудің жоғары X әскери мектебін үздік бітіреді. Бірақ бұл оған пайда бермейді. Оның алғырлығы мен тапқырлық талантына қызыққан патша жандармдары Сабырды елге қайтармай, өздері үшін қызмет істетудің қамын жасап, Мәскеуге алып қалады. Сонымен, ол көп жылдар Мәскеуде Ресей патшасы әскерінде қызмет етеді. С.Сарығожиннің елге қашан оралғаны да анық емес.

1918 жылы Жымпитыдағы Алашорда үкіметінің әскери комиссары болып тағайындалады. Ол жұмысты бір жыл атқарады. Сол кезде Алаш әскерінің кәсіби деңгейін көтеру үшін барын салып жұмыс істесе керек. Алашорда таратылып, қызыл үкімет орнай бастаған кезде бұрын ақ патша әскерінің құрамында жұмыс істеген, кейін Алашорданың әскери комиссары болған адамды қызыл үкіметтің аяусыз жазалайтынын сезсе керек, 1919 жылдың күзінде Қара теңіз арқылы шетел асып, Ұлыбританияға жетеді.

Лондонда не істеді, қалай өмір сүрді - ол жағы бізге белгісіз. 1925 жылы қайтыс болғаны туралы ғана дерек бар.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қаратөбе ауданында туғандар
Санат:1925 жылы қайтыс болғандар
Санат:Лондонда қайтыс болғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:Қазақстан қорғаныс министрлері
Бейбітшілік мүддесі үшін

**«Бейбітшілік мүддесі үшін»** (« В интересах мира»), жазушының мақаласы. АҚШ жазушыларына ашық хат түрінде жазылып, Әуезовтен басқа Н. Грибачев, Б. Изаков, В. Катаев, Н. Михайлов, С. Михалков, Б. Полевой, А. Софронов, А. Чаковский, М. Шолохов, А. Штейн, С. Щипачевтер қол қойған. «Литература и жизнь» газетінің 1960 ж. 18 мамырдағы санында жарияланған. Мақала шығарудың алдында АҚШ-тың барлаушы ұшағы КСРО аумағында атып түсіріліп, парашютпен жерге қонған шпион-ұшқыш Пауэре ұсталған еді. Осыған орай дүние жүзі баспасөзінде үлкен шу көтерілген. «Батыс» Кеңес Одағын айыптаса, социалистік лагерь елдері АҚШ-ты жамандап жатты. Осы оқиғаға байланысты Кеңес Одағының баспасөз органдары айыптау мақалалар жариялады. Мақала-үндеуде жазушылар АҚШ-тың тіміскі әрекетіне біржола қарсы шыққан. Шығарма американ жазушыларын бейбітшілік жолындағы күреске шақырумен аякталады. Мақала астында М. Әуезовтің фамилиясы бірінші тұрғанмен авторлық басымдықты Әуезовке де, қол койған басқа жазушыларға да таңуға болмайды. Өйткені заманға, саясатқа сай үйреншікті ойлар мен айыптаулар айтылған ұжымдық мақала деген жөн.
## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Программалар банкі

**Программалар банкі** (Банк программ; program bank) — бір орталыққа топтастырылған программалар мен программалар дестесінің жиынтығы. Бұдан әркім өзіне қажеттілері пайдаланады. Программалар банкі магниттік дискілерде бір немесе бірнеше кітапхана түрінде ұйымдастырылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Овисттер

**Овисттер** (лат. ovum — жұмыртқа) — жұмыртқалықтан бөлінетін жұмыртқа жасушасынан (овоцитген) жетілген дайын тым кішкентай организм, ұрықтың арасында дамуы осы тым кішкентай организмнің мөлшері жағынан ғана өсуі мүмкін деген қате түсінік болған (XVII-XVIII ғасырлардагы биолог-эмбриологтар арасында). Мұндай тұжырым бойынша "аталық жыныс жасушасы (сперматозоид) жұмыртқа жасушасындағы тым кішкентай дайын организмнің дамуына ғана қолайлы жағдай туғызады".
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Озғанбай Өмірзақ

**Озғанбай Өмірзақ** - тарих ғылымдарының докторы, профессоры. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері. Ы.Алтынсарин Ы. Алтынсарин атындағы академияның президенті. 50-ден астам ғылыми мақалалардың авторы. Кітаптары: «Дәуір бел- белестерінде», «Халықтан асқан үстаз жоқ», «Ресей Мемлекеттік Думасы және Қазақстан (1905-1917)», «Қара нар керек бұл іске», «Атамекен хикаялары», «Рух күрескері. Духоборец». Ғалымның еңбектерінде Алаш қайраткерлерінің саяси қызметтері мен қоғамдық істері жөнінде ғылыми қорытынды жасалған.
Маңғыстау облысының құрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дабыл өзегі

**Дабыл өзегі** (барабанная лестница); (scala tympani; лат. scala — баспалдақ, tympani — дабыл) — дабыл қуысының ұлу терезесінен басталып, ұлу күмбезі төбесінде аяқталатын, сүйекті ұлу мен жарғақты ұлу арасындағы өзек (дабыл баспалдағы). Дабыл өзегі — ұлудың төбесін- дегі саңылаулы тесік арқылы кіреберіс (кіреберіс бас¬палдағы) өзек қуысымен жалғасады. Бұл өзектер перилимфа сұйығымен толған. ішкі құлақ кіреберісінен берілетін дыбыстық тербеліс толқындары аталған өзектер қуысындағы перилимфа арқылы, жарғақты ұлу қабырғасындағы есту мүшесінің (кортиев органның) негіздік жарғағына беріледі де, дыбыс толқыны амплитудасына сәйкес тітіркеністі сезімтал түкті жасушаларқа- былдайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Кристалл торы

**Кристалл торы** (Кристаллическая решетка) — заттың кристалдық күйіне тән үш өлшемде периодты қайталануымен сипатталатын, бөлшектердің (атомдар, иондар молекулалар) ретті орналасуы. Идеал кристалдың Кристалл торы сипаттау үшін оның элементар ұяшығындағы атомдарының орналасуын білу жеткілікті, оны параллель қайталай (трансляция) отырып, Кристалл торыды алады. Элементар ұяшық параллелепипед немесе призма пішіндес келеді. Кристалл торының толык сипаттамасы симметрияның кеңістіктік тобымен, элементар ұяшықтың корсеткіштерімен, ұяшықтардағы атомдардың координаталарымен беріледі.

ШӨ кремний мен германийдің, сондай-ақ басқа торт валентті элементтердің кристалл торы тетраэдрикалық немесе алмаз типтес тор деп аталады. Осындай тордың негізінде кеңістіктік фигура- тетраэдр жатыр, оның бұрыштары мен ортасында атомдар орналасқан. Тетраэдрикалық жүйенің озіне теп ерекшелігі — орталық атомның торт бүрыштағы атомдардан бірдей қа- шықтықта жатуы. Әрбір бүрыштағы атом озіне жақын басқа төрт атомдар үшін центр болады. Бірнеше тетраэдрлердің жиынтығы қырының өлшемі шамамен 0,5 нм (тор тұрақтысы) болатын қуб пішінді элементар үяшықты құрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Достарға тілек

«**Достарға тілек**» («Слово к друзьям »)- жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің мақапасы. Советтік Қазақстанның 40 жылдығына орай «Советская культура» газетінде 1961 жылы 24 маусымда жарияланған. 

Қ.Жандарбеков бастаған бір топ мәдениет қайраткерлерімен бірігіп жазған. Коммунистік партияның жетекшілік етуімен Қазақстанның ауыл шаруашылығы, экономика, саясат сапасыңдағы жетістіктерін тізіп айтып өтеді. Қазақстанның басты жетістігі - индустрияның, келік-тасымапдың дамуы, тың және тыңайған жерлерді игеру, ғарышты меңгеру, ғарышқа алғашқы адамның қазақ жерінен ұшуы т. б. барлық халықтың мақтанышына айналды дейді. Мақаланың басым бөлігі «коммунизмге апаратын даңғыл жолда» белсенді қызмет етіп жатқан әдебиет пен өнер қайраткерлеріне арналған. Авторлар біздің шығармаларымыз партияның биік идеялары мен жалынды нұсқауларынан нәр алып, жігерге-жігер қосады дей келіп, қарапайым халықты Отанға қызмет ету жолында барлық күш-жігерін, қажыр-қайратын аямай жұмсауға шақырады. Сонымен бірге сәулетті өмір құрушы еңбекшілер: құрылысшы, тың игеруші, ауыл шаруашылық мамандары жайлы жазылған шығармапардың аз екендігіне баса назар аударады. Себебі оқырман қауым біздерден бүгінгі таңда таңдауы мол тақырыптарға жазылған шығармаларды көптеп күтуде дейді. Сөйтіп қаламгерлер жұртшылық назарын заман тапабына сай, әдебиет пен өнердің езекті меселесіне аударады. Мақалаға Ә., Ш. Айманов, Қ. Жандарбеков, Е. Серкебаев, Ә. Қастеев қол қойған.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Санат:1961 жылғы туындылар
Дабыл сүйек

**Дабыл сүйек** (лат. bulla tympanica) — бассүйек мойындырық өсіндісінің алдында, шүйде сүйек денесінің латеральды жағында, тастық бөліктің төменгі бетін ала орналасқан қуысты жұқа сүйек. Оның алдыңғы төменгі жағында ет өсіндісі шығып тұрады. Осы өсіндінің медиальды жағында ет түтік өзегінің тесігін көруге болады. Ет-түтік өзегі ішіндегі ұзынынан өтетін перде аталмыш өзекті өз кезегінде бірнеше өзектерге бөледі: таңдай шымылдығын кергіш бұлшық еттің жартыайшықты өзегі және есту түтігінің жартыайшықты өзегі. Бүлардың біріншісі арқылы аталған бүлшық еттің сіңірі өтеді, ал екінші өзек жүтқыншақтың қуысын дабыл сүйегі қуысымен жалғастырып тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ауытқытушы жүйелер

**Ауытқытушы жүйелер**
(Отклоняющие системы).

1. Электрондық-сәулелік құралдарда сәуленің бір кадр ішінде экран (фотокатод) бетін толық сызып шығуын
камтамасыз ететін жүйелер. Жолдық
ауытқыту жүйесі электрондық сәулені экран (фотокатод) бетінде көлденең бағытта ауытқытса, кадрлық
ауытқыту жүйесі сөулені жогарыдан
төмен бағытта ауытқытады. Бұл екі
жүйе қосарланып бір-біріне перпендикуляр екі жазықтықта магнит өрістерін туғызатын катушкалардаи
тұрады.

2. Электрондардың қозгалыс багытын өзгерту мақсатымен, олардың
қозғалыс бағытына көлденең өрістерді қалыптастыратын электродтар
және электромагниттік элементтердің (тогы бар орамалардың)
жиынтыгы. А.ж-лер электрондық
прожектордан кейін орналастырылады. Қолданылатын өрістер
түріне қарай электростатикалық
және электромагниттік А.ж. болып
бөлінеді. Электростатикалық А.ж. бір
немесе екі қосақталған ауытқытушы
пластиналар (параллельді, бұрып
орнатылған немесе белгілі түрде
иілген), ортақ осьтен айнала 90"-қа
бұрылатын дефлектор жөне радиалды
ауытқытушы жүйелер түрінде жа

Санат:Электроника
Кросс

* **Кросс (Cross connect)** — кабельдердің, кабель элементтерінің және сымдардың ұштарын электрлік қосуға және механикалық түрде бекітуге арналған түйіспелік құрылғы. Олардың іске қосылуын немесе кросталуын (кростаушы тұйықтағыштар көмегімен) қамтамасыз етеді

* **Кросс** - жарыс, қиып өтетін жерден толық немесе бөлік өткізілген тросса.
## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Транспорт
Программалар кітапханасы

**Программалар кітапханасы** (Библиотека программ; program library):
* 1) программалардың белгілі бір жүйемен топтастырылған жиынтығы; 
* 2) жүйеде жұмыс істейтін кез келген адамға қатынас құруға болатын стандартты программалардың жиынтығы. Программалар кітапханасы программашылардың қандай да нақты бір мәселені шешуге арналған қажетті дайын алгоритмдер мен программаларды тандауына мүмкіндік жасап, олардың қызметін жеңілдетеді. Керекті мәліметтер атауы арқылы ізделеді. Кітапханадағы мәліметтер бөлімдері тізбектелген файл түрінде жазылып, олар әр түрлі программалардан тұрады. Мәліметтер мазмұны жекеленген элементтерден құрастырылады да, әрбір элемент бөлім атауынан және оның адресінен тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ауытқытушы орама

**Ауытқытушы орама** (Отклоняющая катушка) — өзініц орамалары арқылы аратісті пішінде өзгеретін ток жүргенде, электронды
сәулелік аспапта электрондық сәулені
ауытқытатын айнымалы магнит өрісін тудыратын электрлік орама; электромагниттік ауытқыту жүйесінің
негізгі элементі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жақып Әбілтаев

**Жақып Әбілтаев** (1910-1982), актер, режиссер. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисі (1947). Лениногор, Семей, Талдықорған театрларында қызмет істеді, жергілікті халық театрларын ұйымдастырып, өркендетуге көп еңбек сіңірді. Әуезовтің *«[[Еңлік-Кебек|Еңлік - Кебек]]»* драмасындағы Есен, Қараменде, Абыз образдарын өзіндік психологиялық сезіммен, өрнек-нақышпен орындады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бәстәми Мұсабайұлы

**Бәстәми Мұсабайұлы** (1895-1978) - Абайдың күйеу баласы. Әбдірахманның қызы Рахилаға үйленген.

Абай аулындағы татар молдасы Махмұттың шөбересі. Махмұттан - Ысқақ, Ысқақтан - Мұсабай, Мұсабайдан - Бәстәми өрбіген. Ш. Құдайбердиевтің дастаны бойынша Әуезовтің жетекшілігімен 1917 ж. Ойқұдықта қойылған «Еңлік-Кебек» спектаклінде Бәстәми Еңліктің рөлін ойнаған. Тіркестіріп тігілген үйдің бірі - осы Бәстәмидің үйі. Әуезов «Абай жолына» арқау болған кептеген деректерді Бәстәмиден алған.

## Дереккөздер

	

Санат:1895 жылы туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай энциклопедиясы
Буынды байланыс

**Буынды байланыс** (diarthrosis; грек, di - екі, arthron — буын) - сүйектердің қозғалмалы байланысын қамтамасыз етіп, организмдегі түрлі қимыл-қозғалыстарды іс жүзіне асырады. Буынды құрайтын сүйектер бастары аралықтарындағы буын қуысында қоймалжың сұйық — синовия (synovia) болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Әбутәліп Әбішев

**Әбішев Әбутәліп** (10.4.1947 жылы, Отырар ауылы) — актер. 1968 жылы М.Әуезов атындағы академиялық сазды-драма театры жанындағы театр студиясын, 1993 жылы Мәскеу университетін (М.М.Новохижинің жетекшілігімен) бітірген. 1963—65 жылы әдебиет пен мәдениет саласында халыққа еңбек сіңіріп жүрген аудан азаматтарының еңбегін көпшілікке таныстыру, осы бағыттағы жастардың басын біріктіру. Бірлестік мүшелері белгілі жергілікті ақындар, сазгерлер және суретшілер. Әбішев ж. Ө. б. "Отырар таланттары—2004" фестивалін ұйымдастырып, одан іріктелген 30-дан аса лауреаттардың тел туындыларын "Талантқа тағзым" деп аталатын жинаққа басып шығарды. Бірлестіктің аудандық газетте айына бір рет жарық көретін "Шабыт" атты жеке айдары бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Вентиль

**Вентиль** (*Veiltil* - клапан) - электр тогының бағытына байланысты жоғары және төмен өткізгіштігі бар электр аспаптары. Вентильдік эффект металл мен электролит шекарасында (электролиттік вентиль),
металл мен газ шекарасында (электроразрядты вентиль), металл мен вакуум
шекарасында (электровакуумдық вентиль),
металл мен шалаөткізгіш немесе әртүрлі типті екі шалаөткізгіштер
(шалаөткізгіштік вентиль) шекарасында
пайда болуы мүмкін. Вентильдер басқарылатын және басқарылмайтын болып
бөлінеді. Негізгі көрсеткіштері: қуаты (әдетте, Вт-тың ондаған бөлігінен
бірнеше ондаған кВт-ке дейін);
түзетілген ток шамасы (А-дің бірнеше жүздік бөлігінен жүздеген А-ға
дейін); кернеу түсуі (вентильдің ондаған
бөлігінен он шақты вентильге дейін);
электродтық аралықта электрлік
тесіп-ою пайда болатын кері кернеуі
(он шақты вентильден жүздеген кВ-қа
дейін); сондай-ақ қосылу және ажырату; магниттік жазу.

**Вентиль, шүмек** - сұйық заттарды тоқтату мен реттеуге арналған жаппа, қақпақ.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Механика
Буынның көмекші мүшелері

**Буынның көмекші мүшелері** — буындағы түрлі қимыл-қозғалыстардың толық деңгейде іс жүзіне асуына көмектесетін адам мен жануарлар денесіндегі мүшелер. Бұл мүшелерге буынның ішіндегі шеміршек дискілер, шеміршек тегіршіктер (менискілер), буын ішіндегі және сыртындағы сіңірлі байламдар, буынның сыртындағы тиекше сүйектер жатады. Буын қуысындағы шеміршек дискілер мен тегіршіктер, буынды құрайтын негізгі сүйектер бастарының бір-біріне сәйкес келмейтін буын беттерін сәйкестендіріп, олардың қызметің үйлестіруге қызмет көрсетеді. Буын ішіндегі байламдар сүйек бастарының берік байланысуын қамтамасыз етеді. Сыртқы байламдар сүйектер бастарын байланыстырумен қатар, буындағы қозғалыстардың белгілі бір бағыттарда іс жүзіне асуына атсалысады. Буын байламдары буын қапшығы фиброзды жарғағының қалыңдап жуандауынан дамып жетіледі. Тиекше сүйектер буын маңындағы сүйектер мен бұлшықеттер сіңірлері аралықтарында орналасып, оларға тіректік қасиет берумен қатар, бұлшықеттердің жиырылу қызметтерінің іске асуына көмектеседі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ойыл уәлаяты

**«Ойыл уәлаяты»** Уақытша үкіметі - XX ғасыр басында Жайық өңірінде орнаған мемлекеттік-автономиялық құрылым. 

Ол 1918 жылғы сәуір айының соңында Жымпитыда өткен 4-Орал облыстық қазақ сьезінің қарарымен құрылды. Ойыл уәлаятының кұрамына Ілбішін, Орал, Гурьев, Ақтөбе, Ырғыз уездерінің қазақтар мекендеген аудандары мен Маңғыстау, Ойыл және Бөкей уездері кірді. 

Үкімет құрамына 7 адам: Жанша Досмұхамедов, Халел Досмұхамедов, Дәулетше Күсепқалиев, Өлеңті болысының бұрынғы басқарушысы С.Датұлының шөбересі Салық Омаров, Саратов университетінің түлегі, экономист Қалдыбай Асанов, Бағдат университетінің түлегі, Қуанай хазіреттің баласы Ғабдол Қосдәулетов мүше болды. 

1918 жылы 11 қыркүйекте Ә.Бөкейхан төрағалық еткен Ж.Досмұхамедұлы және Х.Досмұхамедұлы, А.Бірімжанов, Ә.Ермеков, М.Тынышбаев, У.Танашев қатысқан Алашорда үкіметінің шұғыл мәжілісінде «Ойыл уәлаяты» үкіметі таратылды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:1918 жыл
Санат:Қазақстан әкімшілік бөлінісі
Программалар тобы

**Программалар тобы** (Группа программ; program group) — Windows 3.x ортасында — программа менеджері ішінде орналасқан қолданбалы программалар тобы. Нақты белгілері бойынша топтастырылған программалар жиыны ретінде қарастырылады. Бұлай топтастыру керек кезінде оларды жылдам іздеп тауып, тез іске қосу жұмыстарын жеңілдетеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дамыған елдер

**Дамыған елдер** — индустриалды және ғылыми-техникалық төңкеріс кезеңін басынан өткерген, экономикада, мәдениетте және саяси-әлеуметтік құрылымда едәуір жоғары деңгейге көтерілген елдер.

## Дамыған елдер тізімі
Халықаралық валюта қорының Дамыған елдер тізіміне кірген елдер:
thumb|right|350px|Дамыған елдер тізіміне кірген елдер XX ғасырдың аяғы - XXI ғасырдың басы

# Австралия
# Австрия
# Бельгия
# Канада
# Кипр
# Чехия
# Дания
# Финляндия
# Франция
# Германия
# Грекия
# Гонконг
# Исландия
# Ирландия
# Израиль
# Италия
# Жапония
# Оңтүстік Корея
# Люксембург
# Мальта
# Нидерланд
# Жаңа Зеландия
# Норвегия
# Португалия
# Сингапур
# Словакия
# Испания
# Швеция
# Швейцария
# Тайвань
# Ұлыбритания
# АҚШ
# Андорра
# Бермудалар
# Фарер аралдары
# Ватикан
# Лихтенштейн
# Монако 
# Сан-Марино
# Литва

## Сыртқы сілтеме:
* Дамыған елдер 

## Тағы қараныз
* Алтын миллиард
* Халықаралық валюта қоры
* Дамыған елдердің салық жүйесі
* Дамыған елдердің қаржы жүйесі
* Дамушы елдер

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Елдер
Күтуші шақырыс туралы үндік растау сигналы

**Күтуші шақырыс туралы үндік растау сигналы** *(Тональный сигнал; call-waiting ring- back).* — Бұл процесс томен жиілікті сигналды жалғаған шақырыстың үндік сигналына ұқсас.

Күтуші шақырыс туралы үндік растау сигналының функциясы белсендірілген және шақырылған, пайдаланушы, күтуші шақырыс туралы білетінін операторға хабарлайды. Бұл үндік сигналдардың әр түрлі естілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Программалар ұқсастығы

**Программалар ұқсастығы** (Идентичность программ; program identity) - шешетін мәселелердің алгоритмдерінің бірдейлігі, бір немесе өр түрлі программалау тілінде жазылған екі программаның бірдейлігі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ф. М.Достоевский және Шоқан Уәлиханов

**Ф. М.Достоевский және Шоқан Уәлиханов**(«Ф . М . Достоевский и Чокан Валиханов»), жазушының мақаласы. Алғаш рет «Дружба народов» журналының 1956 жылғы 3-санында жарияланған. Бұдан кейін Әуезовтің «Мысли разных лет» (1961) жинағында, 5 томдық шығармалар жинағының 5-томында (Мәскеу, 1975), 20 томдық шығармалар жинағының 20-томында (1985) қайталанып басылды. Ф. М. Достоевский 1854 жылдың наурыз айынан бастап, 1859 жылдың 2 шілдесіне дейін Семей қаласында тұрды. Ол әуелде 7-Сібір шебі батальонында қатардағы солдаты боп қызмет етті, кейіннен унтер-офицер дәрежесіне көтерілді. Жергілікті қазақ көпесі, Құнанбайдың күйеу баласы Меңлібай Тінібаевтың үйіне қонаққа барып, қымыз ішіп, аңға шығып жүрген. Семейде Достоевский М. Д. Исаеваға үйленген. «Степанчиково селосы және оның тұрғындары», «Ағайдың түсі» атты шығармаларын осы Семей қаласында жазған. Шоқан Уәлиханов Құлжа, Қашқар сапарына барып-қайтқан кезінде Семейде ұзақ аялдап, Достоевскиймен етене сырласқан. Мақалада Ә. осы деректерді келтіре отырып. Ф. М. Достоевский мен Ш.Уәлихановтың 1854 жылдан бастап қалыптасқан достық қарым-қатынасын, бір-біріне идеялық тұрғыдан жасаған ықпалын, сол кездегі әлеуметтік-саяси жағдай туралы пікір алысуларын, Достоевскийдің Шоқанға деген ыстық ықыласын жазушының хаттары арқылы кеңінен талдап көрсетеді. Сол кездегі Ресейдің озық ойлы зиялыларының отар елдердегі ұлттық езгіге қарсы болған- дығын жене оның қазақ даласына да Достоевский сияқты ойшыл-күрескерлер арқылы тарағандығын баяндайды. Әуезов орыстың ұлы жазушысы Ф. М. Достоевскийдің өзі көкейкесті ойлары мен толғаныстарын қазақ халқының озық өкілімен бөліскенін сезіну - біз үшін аса зор ілтипат деп жазды. Әуезовтің кезінде жасаған ұсынысы кейіннен жүзеге асты, мақалада көрсетілген Семей қаласындағы екі қабатты шағын үй Ф. М. Достоевскийдің мұражай- үйіне айналды. Алдына Ш. Уәлиханов пен Ф. Достоевскийдің ескерткіші қойылды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан әдебиеті
Бұлшықет талшығы

**Бұлшықет талшығы**  (myofibra; грек, mys — бұлшық ет және fibra — талшық) - бұлшықеттің паренхимасын құрайтын көпядролы бейжасушалық құрылым — симпласт. Бұлшықет талшығы — сыртынан қабықшамен (сарколеммамен) қапталған. Оның саркоплазмасының (цитоплазма) шеткі жағында, сарколеммаға жақын орналасқан ұзынша келген көптеген ядролар болады. Бұлшықет талшығы саркоплазмасында адам мен барлық жануарлар жасушаларына тән органеллалармен қатар, жиырылу қызметін атқаратын арнайы органеллалар — миофибриллалар (протеин миожіпшелері) болады. Олар бұлшықет талшығы цитоплазмасының орта түсында орналасады. Миофибриллалар кезегімен орналасқан актин (жіңішке протеин жігішесі) және миозин (жуан протеин жіпшесі) миофиламенттерінен құралған. Актин миофиламенттері кезегімен орналасқан ақшыл түсті (изотропты), миозин күңгірт түсті (анизотропты) дискілер түзетіндіктен, бұлшықет талшығында көлденең жолақтар байқалады. Бұлшықет талшығының ұзын дығы қаңқа бұлшық еттерінің ұзын дығына сәйкес: бірнеше мм-ден ондаган см-ге дейін, ал оның диаметрі 10 мкм-ден 80 мкм-ге дейін жетуі мүмкін. Бұлшықет талшықтары эмбриондық даму кезінде ортаңғы ұрықтық жапырақша — мезодерманың миотомы миобласттарынан дамиды.
## Дереккөздер


## Тағыда қараңыз
Бұлшықет ұлпасы
Бұлшықет

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Видикон

**Видикон** ( — кору) -
нысанасы фоторезисторлардан тұратын электрондық сәулелік құрал.
Оптикалық объектив арқылы объектіден түсетін жарық әсерінен нысанада оның бейнесіне сәйкес зарядтардың қайта орналасуы (потенциалдық
бедер) жүзеге асырылады. Нысана
бетін электрондық сәулемен сызғылау арқылы потенциалдық бедерге
сөйкес электр тогы (бейнесигнал)
алынады. Көбіне өндірістік теледидарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ашалық ағытпа

**Ашалық  ағытпа** (Штепсельный разъем; connector) — ұялы және
істікше бөліктер комегімен екі сәулежолдың оңай жүзеге асатын қосылысы. Әдетте, істікшелі ағытпаның
енгізетін ошуі осімдіктікінен жоғары
болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ойыл уездік сьезі

**Ойыл уездік сьезі** - 1917 жылдың наурыз айында Орал облысы қазақтары қатысқан сьез. Мұнда ақпан төңкерісінен кейінгі жағдайға сәйкес ел ішінде тыныштық сақтау, Құрылтай жиналысына байланысты сайлау өткізуге халықты үгіттеу, облыстық сьез ашу мәселелері көтерілді. Сьезде қазақ атқару комитеті сайланды. Оның төрағасы Х.Досмұхамедұлы болды.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Күшейтетін түрлендіргіш, жиілікті күшейтуі бар түрлендіргіш

**Күшейтетін түрлендіргіш, жиілікті күшейтуі бар түрлендіргіш** (*Повышаюший преобразователь, преобразователь с повышением частоты — upconverber*). Бұл 
құрылғы кіріс сигналды жиілік спектрлерін сызықты тасымалдау нәтижесінде, яғни модуляцияны қолдану бай, жиіліктердің аса жоғары облысына түрлендіреді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Овогенез

**Овогенез** (ovogenesis, лат. ovum — жұмыртқа, genesis — шығу тегі)  — жұмыртқа жасушасының даму процесі. Овогенез көбею, өсу және жетілу кезеңдерінен тұрады. Көбею кезеңінде сарыуыз қапшығы энтодермасынан аналық жыныс безі бастамасына қан арқылы келіп орналасқан алғашқы жас жыныс жасушалары — гоноциттер митоз арқылы көбейіп, овогонияларға айналады. Бұл процесс адам, сиыр, қой, ешкі, шошқа ұрықтарында тек іштегі эмбриондық кезеңде ғана, ал жыртқыш жануарларда туғаннан кейін де жүреді. Өсу кезеңінде овогониялар біріншілік овоциттерге айналады. Біріншілік овоциттер ядроларының жетілу деңгейі бірінші мейоздық бөліну профазасының алғашқы сатысындағы даму кезеңінде болады. Овоциттер фолликулалы жасушалар қабығымен қапталып, жұмыртқалықтың өсуші фолликулдарына айналады. Біріншілік овоциттер осы күйінде жұмыртқалықта овуляция кезеңіне (көпіршікті фолликулдың жарылуына) дейін сақталады. Үшінші жетілу кезеңі, яғни біріншілік овоциттердің I және II мейоздық бөлінуі, овуляция алдында немесе овуляция кезінде жүріп, өздерінен I және II бағыттаушы денешіктер (полоциттер) бөліп, екіншілік овоциттерге, одан соң пісіп жетілген овоцитке (жұмыртқа жасушасы) айналады. Жетілген овоциттердің ұрықтануға бейімділігі 24 сағатқа ғана созылады, содан соң ұрықтануға жарамай, ыдырай бастайды.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Биоморфология
Ғаламдық гидрология

**Ғаламдық гидрология** - дүниежүзілік ауқымда байқалатын гидрологиялық процестердің заңдылықтарын анықтау үшін жүргізілетін кешенді зерттеулерді белгілеуге пайдаланылатын шартты термин.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әуе кабелі

**Әуе кабелі** (Воздушный кабель; aerial cable) — екі өткізгіш сымнан
тұратын, ашық ауада бағана-тіректердің басына іліпіп қойылатын құрылғы. Мүндай құрылғы жел және
басқа да атмосфера құбылыстарына
тотеп беруі үшін олардың механикалық қасиетіне көңіл бөлінеді. Сымдарды диаметрі 3—4 мм болатын
төзімді металдан (мыс, болат) жасайды. Сымдар бір-бірінен алшақ
тұруы және бағананың басына бекітілуі үшін фарфордан (кейде шыныдан) жасалған оқшаулағышизоляторлар қолданылады.
Әуе байланыс жолымен берілетін
сигналдар спектрінін ауқымы тізбекті
құрайтын сымның материалы мен
оның өлшеміне байланысты.
Мысалы, болат сымнан жасалған
тізбекпен берілетін сигналдың спектрі 40 кГц-ке дейін, мыс сымнан
жасалған тізбекпен берілетін сигналдың спектрі 150 кГц-ке дейін болады.
Электр байланысы дамуының
алғашқы дәуірінде белгілі міндет
атқарғанмен, соңғы кезде әуе байланыс жолының пайдалануы шектеліп, басқа байланыс жолдары оны
ығыстырып шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Күшейткіш

# **Күшейткіш (Усилитель; ampli-fier).** Шығысындағы сигнал функционалды түрде кірісіндегімен байланысты және одан әрдайым үлкен болатын құрылғы. Қолданылуына байланысты күшейткіштерді жоғары (ЖЖК), аралық (АЖК) және төменгі жиілікті, бейне күшейткіші, операциялық күшейткіш және т.б. деп ажыратады.
# **Күшейткіш** - қосымша энергияны пайдалану арқылы механизмнің басқаруын жеңілдететін құрал; ол энергия көзінен, бөліп таратқыш тетіктен және атқару механизмінен тұрады.
# **Күшейткіш** - Таңбалы немесе сандық кезектен тұратын жүйеге кіруге арналған амал.
## Күшейткіш түрлері
**Вакуумды күшейткіш* - жетекке қосымша күш беретін немесе құралдарға іштен жану козғағышының енгізу коллекторын пайдалану арқылы жұмыс істейтін күшейткіш.
**Гидравликалық күшейткіш* - жетекке косымша күш беретін немесе құралға сұйық қысым энергиясы арқылы басқаратын күшейткіш.
**Магнето күшейткіш* - іштен жану қозғағышын қолмен оталдырғанда роторының  бұрыштық жылдамдығын артыратын серіппелі құрылыс. 
**Механикалық күшейткіш* - жетекке қосымша сығылған серіппе энергиясы арқылы күш беретін күшейткіш.  
**Пневматикалық күшейткіш* - жетекке компрессордан сығылған ауа қысым энергиясы арқылы қосымша күш беретін күшейткіш. 
**Рөлдік күшейткіші* - рөлмен басқару жетегіндегі күшейткіш. 
**Тежегіштердің күшейткіші* - тежегіш жетегіндегі күшейткіш.
## Дереккөздер



Санат:Электроника
Санат:Транспорт
Ғарыштық геодезия

**Ғарыштық геодезия** - Жердің жасанды серіктері, ғарыш кемелері мен аппараттарының көмегімен жер беті нүктелерінің геометриялық арақашықтықтарын, Жердің гравитациялық өрісін, жер бетіндегі табиғи және адамның инженерлік әрекеттеріне байланысты өзгерістерді зерттейтін геодезияның бір саласы. Ғылым мен техниканың кейінгі жылдарда қарқынды дамуы координаталар мен координаталар өсімшелерін анықтаудың ең дәл ғарыштық әдісін жасауға мүмкіндік туғызды. Бұл әдісте геодезиялық тораптардың бекітілген (*қозғалмайтын*), координаталарын кез келген уақытта есептеп алуға болатын жылжымалы серіктер (спутниктер) пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия