open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қалмақ тілі

**Қалмақ тілі** (Kalmyk language) — Алтай тілдері отбасының батыс-моңғолдық тобына кіреді. Тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады, екінші буынға дейін қоса алғанда, таңдай үндестігімен сипатталады. – Қалмақстан Республикасының мемлекеттік тілі (Конституция 1994, Тілдер туралы Заң 1999).

## Референтті халық
Референтті халық: қалмақтар; өз атауы – хальмг.

## Географиялық таралуы
Қалмақ ұлты жалпы б.з. ХV ғ. қалыптасты, осы кезде ойраттар (құрамына қалмақтар кіретін батыс моңғолдар) Жоңғарияда дербес хандықты құрды. ХVI ғ. қалмақ хандықтары «Дербен-ойрат» («Төрт ойрат») Одағына бірікті. Бұл одаққа кірген халықтар қазіргі қалмақтардың тікелей ата-бабалары болып табылады. ХVII ғасырдың бірінші жартысында қалмақтарды Жоңғариядан Ресейге қарай ығыстыру және оларды Төменгі Еділ бойымен қоныстандыру басталады. 

Қазіргі кезде қалмақ тілінде Ресейдің еуропалық бөлігінің оңтүстігінде, Қалмақстан Республикасы аумағында сөйлейді.

## Диалектісі
Оның 3 диалектісі бар: Дербет (дэр­бэт­), Торғұт және Бузавский (Дон қалмақтары).

## Жазуы
1648 жылдан 1924 жылға дейін қалмақтар ұйғыр графикалық негізінде Тодо Бичг (Айқын жазу) жазуын пайдаланды; 1924 жылдан 1931 жылға дейін жазу орыс (кирилл) графикасына, 1931 жылы латын әліпбиіне аударылды. Алайда 1938 жылдан бастап жазу орыс (кирилл) графикасына қайтарылды. Қытай қалмақтары ескі жазуларды қолдануды жалғастыруда.

Ресейде қолданылатын қалмақ әліпбиі:

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Ақжар борлы тауы

**Ақжар борлы тауы** – борлы төбелер, ежелгі тарихи-табиғи ескерткіш.

## Орналасқан жері
Ұлытау облысы, Ұлытау ауданы Қорғасын ауылынан батысқа қарай 17 км жерде орналасқан.

## Жер бедері, сипаты
thumb|center|250px|Ақжар борлы тауы.
Ақжар борлы тауы айнала қоршап жатқан даламен бірден қарама-қарсы түске ауысатын сары-қызыл түсті биік төбелерден тұрады. Таулар гипсті (шоқылардың үстіңгі қабатында кристалданған гипс көптеп кездеседі) қосындысы бар саз бен құмнан тұратын тау жынысты топырақтан қалыптасқан. Бұл төбелердің мұндай түстерге боялуы майда аметист кристалдардың сазды топырақта көп болғандығынан болуы мүмкін. Сонымен бірге тау сілемінен жыртқыш құстардың ұялары бар үлкен үңгірлерді кездестіруге болады.
Ертеректе көк тәңірге табыну кезіндерінде Ақжар тауы қасиетті жер саналған. Көне түрік аңызына сәйкес, оның шыңдарынан адамдарға құдайлардың ұлдары түскен...
Ақжар тауы орналасқан жер Аустралиядағы Улуру төбелеріне ұқсас келеді.
Ақжар төбелері күн шыққан және батқан сәтте қызыл түске боялып ерекше әдемі түске енеді.

## Дереккөздер

Санат:Табиғи географиялық нысандар
Санат:Ұлытау ауданы таулары
Санат:Табиғат ескерткіштері
Санат:Қазақстан табиғат ескерткіштері
Олимпиада ойындарындағы 110 метрге кедергілермен жүгіру

нобай|2008 жылғы жартыфинал кезінде.
110 метрге кедергілермен жүгіру барлық заманауи **[[Олимпиада ойындары]]ның** бағдарламасында болды. Ол тек ерлер арасында өткізіледі.

1932 жылдан бастап әйелдер арасында 80 метрге кедергілермен жүгіру сайысы өткізіле бастады. 1972 жылдан бастап бұл сайыстың дистанциясы 100 метрге дейін ұзартылды.

Дистанция бойында 10 кедергі қойылады. Ерлер үшін әр кедергінің биіктігі 106,7 сантиметр құрайды. Әйелдерде кедергінің биіктігі 83,8 сантиметрге тең.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## 200 метрлік дистанция
1900 және 1904 жылдары ерлер арасында 110 метрлік дистанциямен қатар 200 метрге кедергілермен жүгіру сайысы да өткізілді. Ондағы кедергілердің биіктігі 76,2 сантиметр болған. Бұл дисциплинада америкалықтар 2 алтын, 1 күміс, 2 қола медаль жеңіп алған болатын.

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Олимпиада ойындарындағы ядро лақтыру

нобай|1904 және 1908 жылдардың чемпионы Ральф Роуз.
**Ядро лақтыру** барлық заманауи **[[Олимпиада ойындары|Олимпиадалардың]]** бағдарламасында болды. Басында сайыстар тек ерлер арасында өткізілді. Әйелдер арасындағы алғашқы жарыс 1948 жылы орын алды.

Бұл дисциплинадан олимпиялық рекордты ерлер арасында 2021 жылы америкалық Райан Краузер жаңартқан болатын — ол ядроны 23,30 метрге лақтырған. Әйелдер арасында қазіргі рекордты 1980 жылы ГДР спортшысы Илона Слупянек орнатқан еді — ол ядроны 22,41 метрге лақтырған.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Қос қолмен лақтыру
1912 жылы кәдімгі сайыспен қатар екі қолды пайдаланып ядро лақтыру сайысы да өткізілді. Онда әр спортшы ядроны оң қолымен үш рет және сол қолымен үш рет лақтыруға тиісті болған. Әр қолмен лақтырғандағы үздік екі нәтиже қосылып, спортшының орнын көрсетіп тұрған. Бұл сайыс түрі Олимпиадаларда бір рет қана өткізілді.

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Грац мектебіндегі атыс

**Жоғары сыныптарға арналған федералды гимназиядағы атыс** оқиғасы (, BORG) Грац қаласында (Аустрия) 2025 жылғы 10 маусымда, сейсенбі күні орын алды.

## Оқиғалар барысы
2025 жылғы 10 маусымда таңертең сағат 10:00 шамасында мектептің 21 жастағы бұрынғы оқушысы Артур А. атысты алдымен мектеп алаңында, содан кейін екінші қабатта екі сыныпта ашты. Шабуыл кезінде атқыш 40-қа жуық оқ атқан.

Кісі өлтіргеннен кейін шабуылдаушы әжетханада өзін-өзі өлтірді.

Полицейлер операцияны таңғы сағат 10-да бастап, «Кобра» терроризмге қарсы арнайы күштері мен тікұшақ алып барды. Оқушылар мен қызметкерлер эвакуацияланды.

Күдікті өзін қорлық құрбаны деп санады.

## Жәбірленушілері
Қаза тапқандардың арасында төрт 5-сынып оқушысы, үш 8-сынып оқушысы, сондай-ақ мектептен тыс жерде өлтірілген тағы бір оқушы бар. Сегіз сағаттан кейін Грац университетінің клиникасына жатқызылған ересек әйел қайтыс болды.

## Реакциясы
Осы күні барлық кездесулерін тоқтатқан канцлер Кристиан Штокер мен ішкі істер министрі Герхард Карнер Грацқа аттанды. Сағат 15:00-де (UTC+2) білім министрі Кристоф Видеркер мен Грац мэрі Элке Кар баспасөз мәслихатында сөз сөйледі; 2025 жылғы 11 маусымда Штокер үш күнге ұлттық аза тұту режімін орнатты.

## Дереккөздер

Санат:Аустриядағы қылмыстық істер
Санат:Аустриядағы өлтірулер
Санат:2025 жылдағы Аустрия
Санат:Мектептердегі жаппай өлтіру
Олимпиада ойындарындағы 400 метрге жүгіру

нобай|2012 жылғы финал кезінде.
**400 метрге жүгіру** барлық заманауи **[[Олимпиада ойындары|Олимпиадалардың]]** бағдарламасында болды.

Ұзақ уақыт бойы сайыстар тек ерлер арасында өткізілді. Әйелдер арасындағы алғашқы жарыс 1964 жылы орын алды.

Сайыстар екі квалификациялық жүгіруден және финалдан тұрады. Финалға тек сегіз ең жүйрік атлет қатысады.

400 метрге жүгіруден қазіргі олимпиялық рекордты ерлер арасында 2016 жылы ОАР спортшысы Уэйд Ван Никерк орнатқан — ол осы дистанцияны 43,03 секундта жүгіріп өтті. Әйелдер арасында рекордты 2024 жылы доминиканалық Марилейди Паулино жаңартқан еді — ол дистанцияға 48,17 секунд жұмсаған.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Олимпиада ойындарындағы 200 метрге жүгіру

нобай|2008 жылғы финалда Усэйн Болттың алға тартуы.
**200 метрге жүгіру [[Олимпиада ойындары]]нда** 1900 жылдан бастап өткізіледі. Әйелдер арасындағы жарыстар 1948 жылғы Олимпиададан бастауын алды.

Бұл дисциплинадан олимпиялық рекордты ерлер арасында 2008 жылдан бері ямайкалық Усэйн Болт ұстап тұр — ол осы дистанцияны 19,30 секундта жүгіріп өтті. Әйелдер арасындағы қазіргі рекордты 1988 жылы америкалық Флоренс Гриффит-Джойнер орнатқан еді — бұл дистанцияға ол 21,34 секунд жұмсады.

Усэйн Болт 200 метрге жүгіру сайысында қатарынан үш рет чемпион атанған болатын — 2008, 2012, 2016 жылдары. Сондай-ақ ол осы үш Олимпиадада 100 метрге жүгіруден де үш алтын медаль жеңіп алған болатын.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар

**АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар** — Дональд Трамптың екінші президенттігі басынан бері жүрген, заңсыз мигранттарды жаппай депортациялауға қарсы тұтанған наразылықтар толқыны. Ауқымды наразылықтар Алабама, Калифорния, Джорджия, Иллинойс, Индиана, Массачусетс, Оңтүстік Каролина мен Техас сияқты штаттарда өтті.

## Алғышарттар
2025 жылғы 23 қаңтарда АҚШ президенті Дональд Трамп иммиграциялық бақылауды күшейтуге қатысты бірқатар сайлауалды уәделерін орындауға тырысты. Бұл елдің ірі мегаполистерінде АҚШ-тың Иммиграция және кеден қызметінің (ICE) операцияларының күшеюіне әкелді.

23 қаңтар күні ICE-дің ауқымды рейдтері Атланта, Бостон, Денвер, Майами, Нью-Йорк, Ньюарк, Филадельфия, Сиэтл мен Вашингтон қалаларында өтті. Рейдтер барысында 538 заңсыз мигрант ұсталды. Ньюарк қаласының мэрі ICE қызметкерлері жергілікті мекемелердің бірінде сот ордерінсіз рейд жүргізіп, заңсыз мигранттармен бірге қарапайым азаматтарды, соның ішінде бір ардагерді де ұстағанын мәлімдеді. Ақ үйдің хабарлауынша, Трамп әкімшілігі 538 заңсыз мигрант-қылмыскерді тұтқындаған, олардың қатарында бір терроризмге күдікті, Трен-де-Арагуа бандасының төрт мүшесі және кәмелетке толмағандарға қарсы жыныстық қылмыс жасаған бірнеше адам бар.

29 қаңтарда Трамп Гуантанамо шығанағындағы тұтқындар лагерін ондаған мың мигрантты орналастыруға дайындау туралы бұйрық берді.

## Барысы
### Алабама
29 қаңтар күні Альбертвилл қаласының орталығында жаппай депортацияға қарсы қоғамдық демонстрация өтті. Наразылыққа шыққандардың көпшілігі «ұрланған жерде ешкім заңсыз емес» сияқты ұрандар айтты. Альбертвилл қаласы орналасқан конгресс округінің өкілі Роберт Адерхольт бұл демонстрацияны «аса алаңдатарлық» деп сипаттады.

## Дереккөздер

Санат:2025 жылдағы АҚШ
Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі
Санат:2025 жылғы наразылық шаралары
Бердіқожа батыр кесенесі

**Бердіқожа батыр кесенесі** – жергілікті мәртебедегі тарихи-мәдени ескерткіш, зиярат ету орны.

## Орналасқан жері
Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы Татан ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 38 км жерде, Көкшетау мен Қарақойтас тауларына жақын жердегі Дағанделі өзенінің оң жағалауы жарқабағының биік басында орналасқан.

## Кесене сипаты
Бердіқожа батыр кесенесі тұрғызылған қырқа айнала қоршаған ортадан едәуір биік. Бұл нысанды едәуір қашықтықтан табиғи ландшафтың фонында тамашалауғы мүмкіндік береді. Ескерткіштің осындай тиімді орналасуы жүздеген жылдар бойы жүргіншілерге бағдар болғандығын саяхатшылардың жазбаларынан белгілі.
Жоспары бойынша төртбұрышты кесененің көлемі – 6,50х6,25 м. Қабырғалары 40х25х10 см өлшемдегі тікбұрышты қам кірпіштерді екі қатар етіп, жалпағынан жатқызып қалаған, қалыңдығы – 0,5-0,55 м. Кірпіштедің арасы қиыршық тас араласқан өзен балшығымен 2-2,5 см қалыңдықта дәнекерленген. Қабырғаларының астыңғы жағына оны нығайту үшін ірі қойтастар қойылған. Есік орналасқан қасбеті оңтүстік-батысқа қараған. Ғимаратқа кіреберісте кішігірім бөлме бар. Кесененің едені әк аралсқан сылақпен сыланған. Кесененің орта түсында қам кірпіштерден қаланған трапеция тәріздес қабір үсті қүрылысы орналасқан.
Кесене орналасқан жерде 3200 жыл аралығындағы ескерткіштердің болуына қарағанда адамдар бұл аймақты ежелден-ақ қасиетті орын деп есептеген.
2016 жылы құлаған жерлеу құрылысының үстіне қазіргі заманауи материалдардан дулыға пшінді кесене тұрғызылды.

## Дереккөздер

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қарағанды облысы сәулеті
Чукча тілі

**Чукча тілі** —  Палеоазиаттық тілдер отбасының, чукот-камчат тілдеріне жатады. Полисинтетикалық (инкорпорациялық) түр болып табылады.

## Референтті халық
Референтті халық: чукчалар; өз атауы - бұғышы.

## Географиялық таралуы
Чукчалардың көпшілігі ауылдарда тұрады және Чукотка автономиялық округінің (бұрынғы Магадан облысының бөлігі) тундрасында көшпелі өмір сүреді. Колыма чукчалары Якутияның Нижнеколым ауданында, Колымское ауылында және аудан орталығында Черский ауылында тұрады. Чукчалардың бір бөлігі Камчатка өлкесінің Олюторск ауданында, бір бөлігі Магаданда қоныстанған.

2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша чукчалардың саны 15 908 адамды құрайп, олардың 5 095-і чукча тілінде сөйлеген.

## Диалектісі
Чукча тілі Приморский чукчасының шығыс (уэлен) диалектісінен, батыс (колыма) диалектісінен және оңтүстік диалектілер тобынан (энликей, хатыр, нунлигран, т.б.) тұрады. Түрлі диалектілерде сөйлейтіндер бір-бірін жақсы түсінеді.

## Жазуы
1931 жылы латын әліпбиіне, ал 1936 жылы орыс графикасына негізделген әліпби жасалды.

Қазіргі чукча әліпбиі:

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Олимпиада ойындарындағы балға лақтыру

нобай|1908 жылғы жарыс кезінде.
**Балға лақтыру [[Олимпиада ойындары]]нда** 1900 жылдан бастап өткізіледі. Ұзақ уақыт бойы сайысқа тек ерлер қатысқан. Әйелдер арасындағы сайыс Олимпиада бағдарламасына бір ғасырдан кейін ғана қосылды.

Бұл дисциплинадан қазіргі олимпиялық рекордты ерлер арасында 1988 жылы Сергей Литвинов орнатқан болатын — ол балғаны 84,80 метрге лақтырған. Әйелдер арасында рекордты 2016 жылы Польша спортшысы Анита Влодарчик жаңартқан еді — ол балғаны 82,29 метрге лақтырған.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Әуе апаты

[нобай|ХХ ғасырдағы ең танымал ұшақ апаттарының бірі [LZ 129 «Гинденбург»|Гинденбург цеппелин апаты]]
**Адам құрбандарымен болған авиациялық оқиға (апат)** — әуе кемесінің бортындағы жеке тұлғалардың (жолаушылардың да, экипаж мүшелерінің де) қаза болуына немесе хабар-ошарсыз жоғалып кетуіне әкеп соққан авиациялық оқиға.

## Тарихы
Алғашқы ұшақ апаттары авиация тарихы басталғаннан кейін, яғни XIX ғасырдың аяғында болды. Әуе апаттарының саны да, олардың құрбандарының саны да ұшақтардыевых қимылдарында және азаматтық көлік ретінде жаппай қолдану басталғанға дейін салыстырмалы түрде аз болды. Халықаралық авиатасымалдардың дамуымен әуе оқиғаларын есепке алу және жіктеу жүйесі қалыптасты, халықаралық авиабауіпсіздік стандарттарын әзірлеу басталды.

1940 жылдардың екінші жартысында жаппай әуе тасымалы дәуірінің басталуымен ұшақ апаттары мен құрбан болғандар саны тез өсе бастады. Ұшақтардың сенімділігінің артуы және қауіпсіздік стандарттарының жоғарылауы 1950 жылдардың бірінші жартысында бұл көрсеткіштердің төмендеуіне әкелді. Алайда, реактивті дәуірдің басталуы және үшінші әлем елдеріне әуе көлігінің кеңеюі апаттар санының жаңа өсуіне әкелді, ол тек 1960 жылдардың ортасына дейін тоқтады. осы уақытқа дейін нарыққа жаңа, сенімді реактивті лайнерлер шығарылды, әлемнің барлық елдерінде авиацияның салыстырмалы түрде қауіпсіз жұмысы жолға қойылды.

Жыл сайынғы ұшақ апаттарының саны 1970 жылдардың ортасында ең жоғары деңгейге жетті (қаза тапқандардың ең көп саны 1972 жылы болды). Бұл әуе тасымалы санының өсуіне де, әуе лайнерлерінің орташа сыйымдылығының артуына да байланысты болды. 1970 жылдардағы авиациялық қауіпсіздікті төмендетудің жаңа факторы терроризм болды. Бірқатар ірі ұшақ апаттарынан кейін әуе кемелерінің жағдайын, оларға қызмет көрсетуді, экипаждарды даярлауды және жолаушыларды тексеруді бақылау стандарттарын жоспарлы түрде қатайту басталды. Нәтижесінде 1980 жылдардың ортасына қарай ұшақ апатынан қаза тапқандардың орташа саны екі еседен астам қысқарды. Кейінгі он жарым жыл ішінде ол қайтадан өсті-жыл сайын 1000-нан 1500-ге дейін адам ұшақ апатынан қайтыс болды. Бұл олардың санының артуына емес, әуе кемелерінің орташа жолаушылар сыйымдылығының артуына, кеңфюзеляжды ұшақтардың жаппай таралуына байланысты болды.

Соңғы алты онжылдықтағы азаматтық авиация апаттарының статистикасы 616 апаттың шыңынан 1970-жылдардағы 15,689 өлімнен 300-ден сәл астам апатқа және 2000-жылдардағы 8000-нан сәл асатын апатқа дейін төмендеу тенденциясын көрсетеді. Мысалы, 2010 жылы 28 ұшақ апаты орын алып, 828 адам қаза тапты.

## Тағы қараңыз

* 100 ірі авиациялық апат
* Авиациялық апаттардан аман қалған жалғыз адамдардың тізімі
* Аэрофобия

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Авиациялық апат *aviation-safety.net*
* Авиациялық апат *airdisaster.com*

Санат:Авиациялық оқиғалар жіктелуі
Санат:Апаттар
Карел тілі

**Карел тілі** (Karelian language) — Орал тілдері отбасының фин-угор тілдерінің балтық-фин тармағының солтүстік тобына кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады.

## Референтті халық
Референтті халық: карелдер; өз атауы – карьяла, карьелайне.

## Географиялық таралуы
Карел тіліне тән карел диалектінің таралу аймағы оның көптеген диалектілері жойылғанға дейін 20 ғасырда қазіргі Лоухский, Калевальский, Кемский, Беломорский, Сегежский, Муезерский, Медвежегорский, Суоярвск аудандары және Карелия Республикасының Костомукша қалалық округінің аумағына тиесілі болды.
Республикадан тыс жерлерде Мурманск облысының Кандалакша ауданында, Ленинград облысының Тихвин және Бокситогорск аудандарында және Новгород облысының Валдай ауданында да кең таралған. Осы күнге дейін тіл Тверь облысының бірқатар аудандарында жақсы сақталған (негізінен аға ұрпақ өкілдері арасында).

## Диалектісі
Карел тілі үш диалектіге бөлінеді: карел тілі (Карелия, Мурманск, Тверь, Новгород және Ленинград облыстарының солтүстік және орталық бөліктері), Ливвик (Приладожьенің солтүстік-шығысында) және Лудиковский (батыс Прионежье). Диалектілер көптеген субдиалектілерге бөлінеді.

## Жазуы
Карелдіктердің алғашқы жазба ескерткіші - XIII ғасырдың басында Новгородта табылған ескі карел тілінде жазылған қайың қабығынан жасалған хат (№ 292 грамота). 
ХІХ ғасырдың бірінші жартысынан бастап 1930 жылдарға дейін кириллица негізінде жазу болды. 1931 жылы латынша қарел алфавиті құрастырылып, қолданысқа енгізілді. 1937 жылы 8 қыркүйекте КСРО Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің Президиумы карел жазуын орыс әліпбиіне көшіру туралы жарлық шығарды.

1989 жылы Карелия билігі Карел (ливвик үстеуі) алфавиттерін ресми түрде бекітті. Карел тілі ресми емес екеніне қарамастан, ол кең қолдауға ие — ол жергілікті мектептер мен университеттерде оқытылады, ғылыми, оқу және көркем әдебиеттер карел тілінде шығарылады.

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев

**Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев** (24 желтоқсан 1971 жыл, Алматы) — қазақстандық саясаткер, заңгер, 2022 жылдан бастап Президент Кеңсесінің бастығы.

## Өмірбаяны
Бақытжан Сариев 1971 жылғы 24 желтоқсанда Алматы қаласында дүниеге келген.

Қазақ мемлекеттік сәулет-құрылыс академиясын, Қазтұтыну одағының Қарағанды экономикалық университетін бітірген, мамандығы  бойынша – инженер, заңгер.

1996-1999 жылдары Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімінің маманы, аға маманы, референті, аға референті лауазымдарында жұмыс істеді.

1999 жылғы мамырдан 2019 жылғы наурызға дейін сыртқы саясат ведомствосы жүйесінде қызмет атқарды:

1999-2002 жылдары – Сыртқы істер министрлігінің Әкімшілік департаменті Кадр және бақылау басқармасының Бақылау бөлімінің  бастығы;

2002-2003 жылдары – Сыртқы істер министрлігі Аппараты Кадр басқармасының бастығы;

2003-2007 жылдары – Сыртқы істер министрлігінің Аппарат басшысы;

2007-2019 жылдары – Сыртқы істер министрі Кеңсесінің басшысы; 2016 жылғы ақпаннан 2017 жылғы қазанға дейін Сыртқы істер министрлігінің Әдеп жөніндегі уәкілі міндетін қосымша атқарды.

2019 жылғы наурыздан шілдеге дейін Қазақстан Республикасы Президентінің Кеңсесі бастығының орынбасары лауазымында болды.

2019-2022 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімінің меңгерушісі болды.

2022 жылғы маусымда Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің бастығы болып тағайындалды.

## Марапаттары мен атақтары
«Парасат» (2021) және «Құрмет» (2012) ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен (2006), 9 мерекелік медальмен, «Үздік мемлекеттік қызметші» төсбелгісімен (2017), Қазақстанның сыртқы саясатына қосқан үлесі үшін Сыртқы істер министрлігінің Нәзір Төреқұлов атындағы медалімен (2019) марапатталған.

Төтенше және Өкілетті Елші дипломатиялық дәрежесі бар.

## Отбасы
Үйленген, 3 баласы бар.

Әкесі — белгілі қазақ ақыны Шөмішбай Сариев (1946—2021). Анасы — Жұмағұл Сариева.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Box Office Mojo

**Box Office Mojo** — кинопрокаттың кассалық түсімі қадағалап отыратын веб-сайт. Брендон Грей сайтты 1999 жылы шілдеде іске қосты.

Форум — кино алымдарының егжей-тегжейлерін, сондай-ақ кейбір танымал бейне ойындардың (Fantasy Box Office («Фэнтези бокс-офисі») мен Create A Year of Movies («Фильмдер жылын жаса») алымдарын талқылауға арналған өте танымал орын.). Деректерді жинау дистрибьюторлардың жиынтық деректерді жариялауын бақылау арқылы жүзеге асырылады. Сонымен қатар, фильмді жинаудың жалпы тенденциясын бақылауға болады.

2008 жылдың шілдесінде веб-сайтты Amazon иелері өзінің Internet Movie Database бөлімшесі арқылы сатып алды.

## Box Office Mojo International
Халықаралық бөлім 50 елдің аумағындағы апта сайынғы алымдарды қамтиды және тағы үш елдің алымдар тарихын қамтиды, сонымен қатар 107-ге жуық елден келген жеке фильмдер үшін алымдар нәтижелері туралы ақпарат береді. Сайт сонымен қатар бүкіл әлем бойынша алымдардың барлық нәтижелерін біріктіретін, тек АҚШ пен Канададан басқа демалыс күндері төлемдер туралы жалпы статистиканы жасайды. Қазіргі уақытта төлемдер бойынша қорытынды статистика 40 үздік (Top 40) фильмдерге, сондай-ақ рейтингі жоқ елуге жуық фильмдерге арналған.

Box Office Mojo International сонымен қатар Аустралия, Чехия, Франция, Германия, Жапония, Литва, Нидерланд, Норвегия, Ресей мен ТМД елдері, Оңтүстік Корея, Тайвань мен Ұлыбританияда шығуы жоспарланған фильмдер туралы ақпаратты қамтиды. Сайтта бақыланатын елдердің жыл сайынғы және мәңгілік ерекшеліктері ескеріледі.

Box Office Mojo 2010 жылдың маусымындағы жағдай бойынша шет елдер бойынша шектеулі деректерді ұсынды.

## Тағы қараңыз
* The Numbers

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:АҚШ сайттары
Санат:1999 жылы пайда болған сайттар
Санат:Ең көп ақша тапқан фильмдердің тізімдері
Санат:Кассалық фильмдер
Санат:Киносайттар
Санат:Интернеттегі фильмдер базасы
Коми-пермяк тілі

**Коми-пермяк тілі** (Komi-регміак language) — фин-угор тілдер отбасының фин-пермь тармағының пермь тобына кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады (флективтілік элементтері бар).

## Референтті халық
Референтті халық: коми-пермяктар, пермдіктер; өз атауы — перямиктер.

## Географиялық таралуы
Коми-пермяктар негізінен Пермь өлкесінің Коми-Пермяк округінде, сондай-ақ Киров облысының солтүстік-шығысында және Сібірдің кейбір аудандарында тұрады.
2010 жылы 13 372 коми-пермяктар дәстүрлі қоныстан тыс жерде өмір сүрді. Коми-пермяктардың ең көп қауымдастығы Түмен облысында, Ханты-Мансийск автономиялық округінде, Свердлов облысында, Ростов облысында, Коми республикасында, Краснодар өлкесінде шоғырланған.

## Диалектісі
4 диалектісі бар: оңтүстік (кудымкар-инвен, төменгі инвен, онков, нердвин диалектілері кіреді), солтүстік (кочев, косинск-кама, мысов, жоғарғы лупин диалектілері), Жоғарғы Кама және Коми-Язвин.

## Жазуы
1917 жылға дейін коми-пермяктардың жазуы коми-зырянның жазуы сияқты үш диалектінің негізінде болды: итеем, орта сысоль, төменгі вычегод. Жалпыхалықтық жазу орыс (кириллица) әліпбиінің негізінде құрылды. 1920 жылдан бастап айтарлықтай өзгертілген орыс әліпбиі қолданыла бастады. 30-жылдардың басында коми жазуы латындандырылды, ал 30-жылдардың соңында қайтадан орыс (кириллица) графикалық негізіне ауыстырылды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Коряк тілі

**Коряк тілі** (Koryak language) — палеоазияттық тілдер отбасының чукот – камчатка тармағына кіреді. Үндестігі бар тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады.

## Референтті халық
Референтті халық: коряктар; өз атауы: жағалау коряктары – нымылгын, бұғы өсіруші коряктар – чавиын.

## Географиялық таралуы
Коряктар Камчатка түбегінің солтүстік және орталық бөлігінде, Беринг және Охот теңіздерінің жағалауында, этникалық топтың көпшілігі Коряк автономиялық округінде тұрады.
Коряктардың аз бөлігі Камчатка облысының Коряк автономиялық округінің құрамына кірмейтін аудандарында (Быстринский, Соболевский), 700-ден астам коряктар қазіргі Магадан облысының Северо-Евенск ауданының аумағында, негізінен Тайгонос түбегінде тұрады.

## Диалектісі
Коряк тілінде бірнеше диалектілер бар: чавчувен, апукин, камен, алютор (кейде дербес тіл болып саналады), иткан, олардың ішінде чувчувен диалектісі жазудың негізін қалады.
Чавчувен диалектісінде бұғы бағушы коряктар сөйлейді.

## Жазуы
Коряк тілінің жазу жүйесі 1930 жылдары жасалды – алдымен латын әліпбиіне, содан кейін кириллицаға негізделген. Бірінші коряк әліппесін сол уақытта лингвист, этнограф-солтүстікші, алғашқы коряк мектептерінің ұйымдастырушысы Сергей Стебницкий жасаған.

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Райан Шерки

**Матис Райан Шерки** (; 17 тамыз 2003) — франциялық футболшы, Франция Ұлттық футбол құрамасы мен "Манчестер Сити" клубының жартылай қорғаушысы.

## Жетістіктері

### Командалық
**Франция**

* Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері: 2024

* Ұлттар лигасының қола жүлдегері: 2024/25

### Жеке

* УЕФА Еуропа лигасының үздік жас ойыншысы: 2024/25

## Дереккөздер

Санат:Франция футболшылары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Олимпик Лион ФК ойыншылары
Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары
Географиядан халықаралық олимпиада (iGeo)

**Географиядан халықаралық олимпиада** (iGeo) — географиядан ұлттық олимпиада үздіктері арасында жыл сайын өткізілетін халықаралық пәндік олимпиада. 16-19 жас аралығындағы қатысушыларға арналған жарыс.

Олимпиада үш бөлімнен тұрады: жазбаша тест, мультимедиялық тест және далалық кезең; оның форматы география бойынша көптеген ұлттық олимпиадаларға ұқсас. iGeo негізінен қатысушылардың кеңістік байланыстар мен үдерістерді түсіну, сондай-ақ іс жүзінде шаруашылықта қолдану дағдыларын тексереді. Олимпиаданы халықаралық география одағы ұйымдастырады. Олимпиаданың өтетін орнын әдетте бұл ұйым конгрестерімен немесе аймақтық конференцияларымен қатар жүреді.

## Қазақстанның қатысуы
Қазақстан бұл олимпиадаға тұрақты түрде 2012 жылдан бері қатысып келеді.

Қазақстан құрамасы 2024 жылы 4 медаль еншіледі:

* Күміс медаль - Болат Ақжол, Талдыкорған қаласындағы ФМБ НЗМ 11-сынып оқушысы.
* Қола медаль - Сыдықов Арсен, Шымкент қаласындағы ХББ НЗМ 11-сынып оқушысы.
* Қола медаль - Серікбай Қанат, Шымкент қаласындағы ХББ НЗМ 11-сынып оқушысы.
* Қола медаль - Жомарт Сабыр, Жамбыл облысындағы дарынды балаларға арналған мамандандырылған «Дарын» лицей-интернатының 11-сынып оқушысы.

## Тарихы
1994 жылы Прагадағы Халықаралық географиялық одақтың конгресінде Польша мен Нидерланды өкілдері 15 пен 19 жас аралығындағы оқушыларға арналған халықаралық олимпиада құру идеясын ұсынды. Мұндай олимпиада алғаш рет 1996 жылы Гаагада бес елдің қатысуымен өтті, олардың әрқайсысынан 3 адам додаға түсті.  Әрі қарай олимпиада екі жылда бір рет өткізіліп, қатысушылар саны үнемі артып отырды. 2010 жылы Тайбэйде ол алғаш рет 100 адамнан асты, сонымен қатар 2012 жылдан бастап олимпиадалар жыл сайын өткізіледі деген шешім қабылданды. IGeo жетістігі көптеген аймақтық географиялық олимпиадаларға әкелді:

* Географиядан Еуропа олимпиадасы (EGeO)
* Географиядан Азия-Тынық мұхиты олимпиадасы (APRGO)
* Географиядан Орталық Еуропа олимпиадасы (CERIGEO)
* Географиядан Балтық олимпиадасы (Baltic igeo)

## Олимпиаданың мақсаты
Географиядан халықаралық олимпиаданың мақсаттары: 

* Географияны дамытуға ықпал ету.
* Әртүрлі елдердің жастары арасындағы өзара түсіністікті ынталандыру.
* Бүкіл әлемде географияны оқыту сапасын арттыруды ынталандыру.

## Қатысушы елдер

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Тайвань

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Олимпиада сайты
* Халықаралық географиялық одақ

Санат:Пәндік олимпиадалар
Санат:Халықаралық оқушылар олимпиадалары
Даниэль Вивиан

**Даниэль Вивиан Морено** (исп. *Daniel Vivian Moreno*; 5 шілде 1999, Витория-Гастейс, Испания) — испаниялық футболшы, "Атлетик Бильбао" клубының қорғаушысы. 

## Жетістіктері

### Клубтық
**«Атлетик Бильбао»**

* Испания кубогы: 2023/24

### Халықаралық
**Испания**

* Еуропа чемпионы: 2024
* Ұлттар лигасының күміс жүлдегері: 2024/25
## Дереккөздер

Санат:Испания футболшылары

Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Санат:Атлетик Бильбао ФК ойыншылары
Франсишку Консейсау

**Франсишку Фернандеш да Консейсан** (порт. *Francisco Fernandes da Conceição*); 14 желтоқсан 2002, Коимбра) — португалиялық футболшы, шабуылшы. Сержиу Консейсаудың ұлы. 2024 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері

### Клубтық
**«Порту»**

* Португалия чемпионы: 2021/22
* Португалия кубогы (**2**): 2021/22, 2023/24

### Халықаралық
**Португалия**

* УЕФА Ұлттар лигасы: 2024/25
## Дереккөздер

Санат:Португалия футболшылары
Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Аякс Амстердам ФК ойыншылары
Санат:Порту ФК ойыншылары
Санат:Ювентус ФК ойыншылары
Нанғұдай

**Нанғұдай, Янгудай, Нағанай** — Жошы ұлысының, яғни Алтын Орданың ең ықпалды аға әмірлерінің бірі. Өзбек ханның тұсында беклербек лауазымын иемденген. Қазақ қоңыраттарының арғы атасы саналады. Шежіреде Нағанай атымен жазылған.

## Биографиясы
Шыңғыс ханның бәйбішесі Бөртенің немере ағасынан тарайды. Оның шығу тегі жайлы мынадай аңыз бар: «Оның атасы Ноғай ноян болған, әкесі Ағадай 22 жыл бойы Бұлғар уәләятын басқарған. Орыстар мен шеркестерге қарсы жорықтар ұйымдастырған. Ағадай хижраның 713 жылы (1312-13) маңғыт Сонкор мырзаның қолынан қаза болды. Оның ұлы Нанғұдай шеркестерді басқарды, ал Өзбек ханның кезінде беклербек лауазымына ие болды.» Ол өз дәуірінде Моғұл-Бұға мен Ахмед сынды басқа да беделді әмірлермен бірге Келдібектің (Кілдібек) хан тағына көтерілуіне бастамашы болған тұлға ретінде айтылады. Орыс шежірелері Нанғұдайдың саяси ықпалының шарықтау шегін 1361 жылмен байланыстырады. Бұл жылы оның атынан Сарай, Азақ және Мохшы қалаларында теңгелер соғылған.

"Искандердің анонимі" атты дерек те осы оқиғаны растап, Келдібектің билікке келуіне бірнеше әмір себепкер болғанын жазады. Онда олар “белгісіз бір адамды таққа отырғызып, оны Жәнібек ханның ұлы деп жариялады” делінген. Орыс шежірелері де Келдібекті “Жәнібек ханның баласымын деген адам” ретінде сипаттап, оның таққа заңсыз отырғанын меңзейді. Осыған сәйкес, Келдібек — өз шын тегін жасырып, өзін хан мұрагері ретінде таныстырған (жалған тақ иеленуші) болған.

Келдібектің билікті күшейту үшін өзіне жол ашқан әмірлерді кейіннен жойғаны мәлім. Деректерге сүйенсек, ол “өз өмірінің қауіпсіздігін әмірлердің өлімімен қамтамасыз еткісі келген”. Осы мақсатпен ол Моғұл-Бұға, Ахмед және Нангудай сынды өз жақтастарын өлім жазасына кескен. Нангудай — әмір Ілияс ханның әкесі. Сонымен қатар, оның дене бітімі ерекше ірі болғаны соншалық, "Өзбек елдерінде әмір Нанғұдайдың алып тұлғасы аңызға айналған" деген де дерек бар.

## Дереккөздер

Санат:Алтын Орда билері
Санат:Қазақ руларының арғы бабалары
Лак тілі

**Лак тілі** (Lak language) — иберия-кавказ тілдер отбасының нах-дағыстан тармағының лак-даргин тобына кіреді. Эргативті құрылысы бар тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады. Дағыстанның он төрт мемлекеттік тілдерінің бірі (Дағыстан Конституциясы 1994; 1998).

## Референтті халық
Референтті халық: лактар; өз атауы. – лак; бұрын казикумухтар деген атпен белгілі болған.

## Географиялық таралуы
Лактар ​​Таулы Дағыстанның орталық бөлігінде (Лак және Кулин аудандары, бірнеше ауылдар - Акушинскийдің батысында, Дахадаевскінің оңтүстік-батысында, Рутульскийдің солтүстігінде және Чародинск аудандарының шығысында), кейбіреулері - жазықта (негізінен Новолакск ауданы) және Махачқала, Каспийск, Хасавюрт және т.б. қалаларда қоныстанған.

Олар сондай-ақ Өзбекстанда (3,9 мың адам), Түркіменстанда (3,8 мың адам), Тәжікстанда (1,8 мың адам), Әзірбайжанда (1,2 мың адам) тұрады.

## Диалектісі
7 диалекті бар: құмық (Лактардың тарихи-мәдени орталығы Құмық ауылының атымен аталған) және Вицхин (Лак ауданы); Вихлин және Аштикул (Кулин ауданы); Балхар (Акушин ауданы); Аракуль (Рутуль ауданы); Шаднин (Дахадаев ауданы).

## Жазуы
Алғашқы жазба ескерткіштер 14–15 ғасырларға жатады. Жазу жүйесі 1928 жылға дейін араб, 1928–1938 жылдары латын, 1938 жылдан бастап арнайы I белгісі қосылған орыс алфавиті негізінде болды. Лак тілі бастауыш мектепте қолданылады, орта және жоғары оқу орындарында пән ретінде оқытылады. Лак тілінің алғашқы егжей-тегжейлі сипаттамасы П.К. Усларға тиесілі (1860 жж.).

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Санат:Дағыстан тілдері
Бадахшан

**Бадахшан** (, ,  — «Бадах таулары») — Памир өңіріндегі тарихи аймақ. Қазіргі таңда ол Тәжікстанның оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Таулы Бадахшан автономиялы облысы мен Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы Бадахшан уәлаятының аумағында орналасқан. 1895 жылы Ресей және Британ империясы арасындағы келісім бойынша Бадахшан екіге бөлінді: солтүстік бөлігі Ресей империясына, ал оңтүстік бөлігі Британ империясына өтті. Өзбек тарихшысы Шамсуддин Камалиддиновтың пікірінше, Орта ғасырларда "Бадахшан" атауы тек Оңтүстік Бадахшанға – яғни, Ваханнан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан, Кокча өзенінің аңғары мен оның солтүстігі мен оңтүстігін қамтитын аумаққа қатысты қолданылған. Қазіргі Тәжікстандағы Таулы-Бадахшан автономиялық облысы "Бадахшан" деп тек кейінгі орта ғасырларда, бұл аумақ Бадахшан бектігінің құрамына енген кезде атала бастаған. Орта ғасырларда бұл аумақта үш жеке аймақ болған: Дарваз, Шуғнан және Вахан.

## Этимологиясы
Аймақ атауының шығу тегі жөнінде бірнеше нұсқа бар. Бір нұсқа бойынша, ол авесталық «barź-, bŗź-, barəšnu-» деген сөздерден шыққан, мағынасы — биіктік, шың, биік жер дегенді білдіреді.

Ең ықтимал нұсқа — көне парсы тіліндегі «patiōxšana» сөзінен шыққан деген жорамал. Бұл сөздің мағынасы — «Вахш өзенінің жоғарғы жағы». Ежелгі заманда «Вахш» атауы бүкіл Әмудария өзеніне қатысты қолданылған. Бұл өзенді антикалық дереккөздерде «Окс» (Oxos) деп атаған, бұл — «Вахш» атауының грекше нұсқасы. «Авеста» атты зороастризм дінінің қасиетті кітабында және көне санскрит мәтіндерінде де бұл өзен мен аймақ «Вахш» немесе «Вахшу» атауларымен кездеседі.

## Тарихы
Бадахшан тарихта өте сирек жаулап алынған. Көп жағдайда бұл аймақ саяси автономиясын сақтап отырған.

## Халқы
Бадахшан этнолингвистикалық және діни құрамы жағынан алуан түрлі аймақ болып табылады. Халықтың басым бөлігін тәжіктер мен памирлік халықтар құрайды. Сонымен қатар өзбектер, қырғыздар, пуштундар сияқты шағын этникалық топтар да бар. Сондай-ақ, шығыс-иран тілдер тобына жататын бірнеше памир тілдерін қолданатын этностар да өмір сүреді. Бадахшанның негізгі діндері — исмаилиттік ислам мен сунниттік ислам. Бұл өңірдің тұрғындары бай мәдени мұраға ие, олар музыка, поэзия мен бидің ежелгі және бірегей формаларын бүгінге дейін сақтап келген.

## Дереккөздер

Санат:Памир
Санат:Ауғанстан географиясы
Санат:Орталық Азияның тарихи аймақтары
Санат:Тәжікстанның тарихи аймақтары
Алекс Баэна

**Алехандро Баэна Родригес** (; 20 шілде 2001, Рокетас-де-Мар, Андалусия) — испаниялық футболшы, Испания Ұлттық футбол құрамасы мен "Вильярреал" клубының жартылай қорғаушысы. 2024 жылы Еуропа чемиионаты мен Олимпиада ойындарының чемпионы атанды.

## Жетістіктері

### Командалық
**«Вильярреал»**

* Еуропа Лигасы: 2020/21

**Испания**

* Еуропа чемионы: 2024
* Олимпиада чемпионы: 2024
* УЕФА Ұлттар лигасының финалисі: 2024/25

### Жеке

* Испания чемпионатының үздік ассистенті: 2023/24 (14 пас)
* Испания чемпионатының символикалық құрамы: 2024/25

## Дереккөздер

Санат:Испания футболшылары
Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары
Санат:Испания Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Вильярреал ФК ойыншылары
Санат:Жирона ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Оскар Мингеса

**Оскар Мингеса Гарсия** (исп. *Óscar Mingueza García*; 13 мамыр 1999, Санта-Перпетуа-де-Могода, Каталония) — испаниялық футболшы, Испания Ұлттық футбол құрамасы мен "Сельта" клубының қорғаушысы. 2020 жылы Жазғы Олимпиада ойындарына қатысты.

## Жетістіктері
**«Барселона»**

* Испания кубогы: 2020/21
**Испания**
*Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері: 2020
## Дереккөздер

Санат:Испания футболшылары
Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Барселона ФК ойыншылары
Санат:Сельта ФК ойыншылары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Дин Хёйсен

**Дин Донни Хёйсен** (; 14 сәуір 2005, Амстердам, Нидерланд) — испаниялық футболщы, Испания Ұлттық футбол құрамасы мен "Реал Мадрид" клубының қорғаушысы.

## Жетістіктері
**Испания**

* УЕФА Ұлттар лигасының күміс жүлдегері: 2024/25

## Дереккөздер

Санат:Нидерланд футболшылары
Санат:Ювентус ФК ойыншылары
Санат:Рома ФК ойыншылары
Санат:Борнмут ФК ойыншылары
Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары
Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Испания футболшылары
Диогу Кошта

**Диогу Мейрелиш да Кошта** (; 19 қыркүйек 1999 жыл) — португалиялық футболшы, Португалия Ұлттық футбол құрамасы мен "Порту" клубының қақпашысы. 2022 жылы әлем чемпионатына, 2024 жылы Еуропа чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері
**«Порту»**

* Португалия чемиионы (**2**): 2019/20, 2021/22
* Португалия кубогы (**3**): 2019/20, 2021/22, 2022/23
* Португалия суперкубогы: 2020

**Португалия-17**

* Еуропа чемпионы: 2016

**Португалия**

* УЕФА Ұлттар лигасы: 2024/25

## Дереккөздер

Санат:Португалия футболшылары
Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Порту ФК ойыншылары
Гонсалу Инасиу

**Гонсалу Бернарду Инасиу** (порт. *Gonçalo Bernardo Inácio*; 25 тамыз 2001, Алмада) — португалиялық футболшы, Португалия Ұлттық футбол құрамасы мен "Спортинг" клубының шабуылшысы. 2024 жылы Еуропа чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері
**«Спортинг»**

* Португалия чемпионы (**3**): 2020/21, 2023/24, 2024/25
* Португалия кубогы: 2024/25
* Лига кубогы (**2**): 2020/21, 2021/22
* Суперкубок: 2021

**Португалия**

* УЕФА Ұлттар лигасы: 2024/25
## Дереккөздер

Санат:Португалия футболшылары
Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Спортинг Лиссабон ФК ойыншылары
Молдаван тілі

**Молдаван тілі** (Moldavian language) — үндіеуропалық отбасының роман тармағының балқан-роман ішкі тобына кіреді, номинативті құрылысы бар тілдердің қопарылма (флективті) түріне жатады. Молдова Республикасының мемлекеттік тілі (Конституция 1994; 1996).

## Референтті халық
Референтті халық: молдовандар; өз атауы – молдовень.

## Географиялық таралуы
Негізінен Молдова, Приднестровьеде қоныстанған. Сөйлеушілер саны: Молдовада 4 миллионнан астам тұрғындар тұрады, оның ішінде 2,66 миллионға жуығы молдаван тілінде сөйлейді.

## Диалектісі
Молдаван тілі төрт сөйленіс тобымен ұсынылған: орталық, оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс, солтүстік-батыс.

## Жазуы
Молдаван жазуы тәуелсіз Молдова мемлекеті құрылғаннан бері (1359) кириллица негізінде пайда болып, дамып келеді. Бұл графика (шамалы үзіліспен − 1932–1939 жылдары латын әліпбиі қолданылды) 1989 жылға дейін қолданылды. Сол кезде молдаван тілінің жазуын латын графикасына көшіру туралы шешім қабылданды. Приднестровьеде орыс (кириллица) графикасын қолдануды жалғастыруда.

## Дереккөздер

Санат:Молдован тілдері
Олимпиада ойындарындағы найза лақтыру

нобай|1948 жылғы сайыс кезінде.
**Найза лақтыру [[Олимпиада ойындары]]нда** 1908 жылдан бастап өткізіледі. Әйелдер арасындағы жарыстар Олимпиадалардың бағдарламасына 1932 жылы қосылды.

Бұл дисциплинадан олимпиялық рекордты ерлер арасында 2024 жылы пакистандық Аршад Надим жаңартқан болатын — ол найзаны 92,97 метрге лақтырған. Әйелдер арасында қазіргі рекордты 2004 жылы кубалық Ослейдис Менендес орнатқан еді — ол найзаны 71,53 метрге лақтырған.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Еркін стильмен лақтыру
1908 жылы кәдімгі сайыспен қатар найзаны еркін стильмен лақтыру сайысы да өткізілді. Ол осы жалғыз Олимпиадада ғана ойнатылды. Алтын медальді швед спортшысы Эрик Лемминг жеңіп алған болатын.

## Қос қолмен лақтыру
1912 жылы кәдімгі сайыспен қатар екі қолды пайдаланып найза лақтыру сайысы да өткізілді. Онда әр спортшы найзаны оң қолымен үш рет және сол қолымен үш рет лақтыруға тиісті болған. Әр қолмен лақтырғандағы үздік екі нәтиже қосылып, спортшының орнын көрсетіп тұрған. Бұл сайыс түрі Олимпиадаларда бір рет қана өткізілді. Үш алдыңғы орынды фин спортшылары жеңіп алған болатын.

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Ренату Вейга

**Ренату Палма Вейга** (; 29 шілде 2003, Лиссабон) — португалиялық футболшы, жартылай қорғаушы. 

## Жетістіктері

### Клубтық
**«Челси»**

* УЕФА Конференция лигасы: 2024/25

### Халықаралық
**Португалия**

* УЕФА Ұлттар лигасы: 2024/25

## Дереккөздер

Санат:Португалия футболшылары
Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Спортинг Лиссабон ФК ойыншылары
Санат:Аугсбург ФК ойыншылары
Санат:Базель ФК ойыншылары
Санат:Челси ФК ойыншылары
Санат:Ювентус ФК ойыншылары
Рафаэл Леан

**Рафаэл Алешандре Консейсан Леан** (; 10 маусым 1999 жыл, Алмада, Португалия) — португалиялық футболшы, Португалия Ұлттық футбол құрамасы мен "Милан" клубының шабуылшысы. 2022 жылы әлем чемпионатына, 2024 жылы Еуропа чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері

### Командалық
**«Милан»**

* Италия чемпионы: 2021/22
* Суперкубок: 2024

**Португалия-17**

* Еуропа чемпионы: 2016

**Португалия**

* УЕФА Ұлттар лигасы: 2024/25

### Жеке

* Италия чемпионатының үздік футболшысы: 2021/22
* Италияның ең қымбат ойыншысы: 2021/22
* Италия А сериясының үздік ойыншысы А (**3**): қазан 2022, сәуір 2023, қыркүйек 2023

## Дереккөздер

Санат:Португалия футболшылары
Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Спортинг Лиссабон ФК ойыншылары
Санат:Лилль ФК ойыншылары
Санат:Милан ФК ойыншылары
Олимпиада ойындарындағы 1500 метрге жүгіру

нобай|2012 жылғы квалификациялық жарыс.
**1500 метрге жүгіру** барлық заманауи **[[Олимпиада ойындары]]ның** бағдарламасында болды. Ұзақ уақыт бойы сайыстар тек ерлер арасында өткізілді. 1972 жылдан бастап бағдарламаға әйелдер арасындағы жарыс та қосылды.

Сайыс квалификациялық раундтан, жартылай финалдан және финалдан тұрады. Финалға әдетте 12 спортшы қатысады.

Бұл дисциплинадан олимпиялық рекордты ерлер арасында америкалық Коул Хокер, ал әйелдер арасында кениялық Фейт Кипьегон жаңартқан болатын. Екі рекорд та 2024 жылы орнатылды.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Арсен Ержанұлы Әшірбек

**Арсен Ержанұлы Әшірбек** (22 қазан 2003 жыл, Талас, Жамбыл облысы) — қазақстандық футболшы, "Оқжетпес" клубының жартылай қорғаушысы. 

## Карьерасы
"Тараз" футболының түлегі. 2025 жылға дейін "Тараз", "Талас" клубтары сапында өнер көрсетті.

2025 жылы "Оқжетпеске" ауысты. 2 наурыз күні "Тұранға" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:Талас Қаратау ФК ойыншылары
Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Deadline Hollywood

**Deadline.com** (**Deadline Hollywood** деп те аталады) — -ге тиесілі америкалық веб-сайт  негізін қалаған және теледидар мен кино туралы интернет-журнал жаңалықтары. Сайт күн сайын эксклюзивті ойын-сауық жаңалықтарын жариялайды.

Сайт 2006 жылдың басында *Deadline Hollywood Daily* деген атпен бұрынғы автор  Никки Финке. 2009 жылы ол сайтты сатты *PMC* БАҚ-да жеті таңбалы сомаға хабарланғандай, бірақ келісім аясында ол бас редактор және автор ретінде қалды. Хост өзгергеннен кейін атау өзгертілді *Deadline.com* кеңейту аясында Голливудтың ғана емес, Нью-Йорк пен Лондонның да жаңалықтары Қосылды. Көп ұзамай қызметкерлер құрамына бірнеше жаңа авторлар қосылды, соның ішінде ''The Hollywood Reporter'' журналының қызметкері Нелли Андреева, ол 2010 жылдың наурыз айында журналға келіп, теледидар жаңалықтарын басқарды. Андреева 2015 жылдың наурыз айында Шонда Раймс деңгейіндегі көрермендер мен атақты адамдар тарапынан «Ассимиляция қиындықтары» телехикаясының пилоттық маусымы туралы нәсілшіл мақала жазғаннан кейін сынға ұшырады, оның пікірінше, ақ емес актерлер тым көп болды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Deadline.com

Санат:Жаңалықтар сайттары
Санат:2006 жылы пайда болған сайттар
Санат:АҚШ сайттары
The Hollywood Reporter

**The Hollywood Reporter** () — АҚШ киноиндустриясындағы оқиғаларды бақылайтын жетекші америкалық журнал. Оның негізін Уильям Уилкерсон қалаған, бірінші нөмірі 1930 жылы қыркүйекте шыққан. Аптасына бір рет шығады. Басылымымен бірге *[[Variety]]* соңғы онжылдықта американдық екі ірі кино журналының бірі болды.

Журнал қазіргі уақытта тиесілі Prometheus Global Media, оның штаб-пәтері Лос Анджелесте орналасқан. 2010 жылы басылымның бас редакторы  болды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Ресми сайты

Санат:Алфавит бойынша журналдар
Санат:1930 жылы шыққан баспа басылымдары
Санат:Ағылшын тіліндегі журналдар
Санат:Апталық журналдар
Санат:Америкалық кино журналдары
Санат:1930 жылы АҚШ-та пайда болды
Санат:Телевизиялық журналдар
Санат:Голливуд
Сарыағаш (станция)

**«Сарыағаш»**  — Қазақстан темір жолы Сарыағаш бөлімшесінің темір жол вокзалы. Станция. Бұл код: 698305. 

Бұл станцияда Өзбекстанға және Өзбекстаннан келетін пойыздардың иммиграциясы бар.

## Маршрут
* 80px|link=Қазақстан темір жолы Орынбор-Ташкент темір жолы
* 80px|link=Қазақстан темір жолы Түрксіб

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Сарыағаш темір жол бекеті - Яндекс

Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Шымкент (станция)

**«Шымкент»** — Қазақстан темір жолы Шымкент бөлімшесінің темір жол вокзалы.

1914 жылы 15 шілдеде Арыс станциясынан Жетісу темір жолының құрылысы басталып, 1917 жылдың қыркүйегінде Бурное стансасына дейін жетті. Құрылыс азаматтық соғыс аяқталғаннан кейін ғана қайта жалғасты.

1934 жылы Шымкент – Ленгір учаскесі салынды.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 29 қарашадағы қаулысымен Шымкент станциясы Шымкент станциясы болып өзгертілді.

## Маршрут
* 80px|link=Қазақстан темір жолы Түрксіб

## Вокзал айналасындағы нысандар
* Стадион Локомотив
* Қошқар ата

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Шымкент станциясы картада - Яндекс

Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Нанай тілі

**Нанай тілі** (Nanay language) — тұңғыс-маньчжур тілдері отбасына кіреді, фузиясы және номинативті құрылысы бар жұрнақты-жалғамалы (суффиксті-агглютинативті) тілдерге жатады.

## Референтті халық
Референтті халық: нанайлар; өз атауы – нанай (ескір. – гольдтар), топтардың бірі самагирлер деп аталды.

## Географиялық таралуы
Нанай халқы Хабаровск өлкесінде негізінен Амур және Горин өзендерінің бойындағы ауылдарда, сондай-ақ Бикин өзеніндегі Приморск өлкесінде (Верхний Переваль және Красный Яр ауылдары) тұрады.

Хабаровск өлкесінің негізгі елді мекендері: Хабаровск ауданындағы Сикачи-Алян ауылы, Нанай ауданындағы Синда, Дада, Найхин, Даерга, Троицкое, Джри, Лидога, Жоғарғы Нерген ауылдары, Амур ауданындағы Вознесенское, Ачан, Дуен, Омми ауылдары, Солнечный ауданындағы Кондон ауылы, Комсомол ауданындағы Жоғарғы Экон, Төменгі Халбы, Белго ауылдары, Приморск өлкесіндегі елді мекендер: Пожар ауданындағы Жоғарғы Переваль және Красный Яр ауылдары.

Сонымен қатар, кейбір нанай тілінще сөйлеушілер Хабаровск, Амурдағы Комсомольск, Амурск қалаларында тұрады.
Нанайлардың шағын тобы (хэчжэ) Қытайда, Сунгари мен Уссури өзендерінің арасында тұрады.

## Диалектісі
Үш диалектісі бар: жоғарғы, орта және төменгі Амур. кур-урмий жатады.
*Орта Амурға: сикачиалян, найхин, джуен.
*Төменгі Амур: болон, экон, горин диалектілері кіреді. Ең көп қолданыстағы найхин диалектісі - 4000 адам.

## Жазуы
1931 жылы КСРО-ның нанай халқы үшін латын әліпбиіне негізделген әліпби, ал 1936 жылы орыс әліпбиіне негізделген жазу жүйесі (1963 жылы ішінара реформаланды) жасалды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

нобай|250px|Стиплчез сайысында
нобай|250px|200 метрге жүгіру
XXXI Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 12–21 тамыз аралығында өтті. Барлығы 47 медаль комплектісі сарапқа салынды.

Бұл сайыстарға 190 елдің 2363 спортшысы қатысты.
 
Сайыстардың көбісі Нилтон Сантос стадионында ұйымдастырылды. Спорттық жүру сайыстары Понтал жағажайында өтті. Марафон әйгілі Самбодром көшесінде өткізілді.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

## Сілтемелер
* IAAF 2016 Olympics Statistics Book

Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика