open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рефлекс доғасы

thumb|right|200px|Қысқа және ұзын рефлекстер
**Рефлекс доғасы**, **жүйке доғасы** — рефлекс процесіне қатысатын жүйкелік құрылымдар жиынтығы. 

Бұл терминді 1850 жылы ағылшын ғалымы Маршалл Холл ұсынған. Рефлекс доғасы жүйке жүйесінің функциялық негізі болып табылады; қарапайым (екі нейронды, жалғыз синапсты) және күрделі (көп нейронды, бірнеше синапсты) болып бөлінеді. Рефлекс доғасының күрделілігі оның құрамына енетін аралық нейрондар санына байланысты.

Ең қарапайым доға бес буыннан: рецепторлар, орталыққа тепкіш жүйке, жүйке орталығы, орталықтан тепкіш жүйке және атқарушы орган — эффектордан тұрады. Орталық жүйке жүйесінің негізгі қызметі рецепторлар мен эффекторлар арасын шапшаң және тиімді түрде байланыстыру, яғни сыртқы орта мен организмнің жауап реакциясының арасындағы үйлесімдікті қалыптастыру. Кез келген рефлекс дұрыс өту үшін Рефлекс доғасының тұтастығы қажет. Егер бұл тұтастық бұзылса, рефлекс туындамайды. Кез келген рефлекс атқарушы органның тітіркеніске қайтарған жауабымен ғана шектелмейді. Тітіркенуге жауап берілгеннен соң эффектордан орталық жүйке жүйесіне афференттік сигналдар, қайтарымды импульстар жіберіледі. Осы импульстар арқылы орт. жүйке жүйесі эффектор қызметінің тітіркеніс сипатына сәйкестігін анықтап, оның әрекетін бақылап, қажет болса қосымша импульстер жіберіп, түзетулер енгізіп отырады. Осыған байланысты соңғы кезде Рефлекс доғасы деген ұғым рефлекс сақинасы деген ұғыммен алмастырылып жүр. Рефлекс сақинасы рефлекс доғасынан қосымша буындардың болуымен ерекшеленеді. Сақина қосымша афференттік жолмен аралық нейрон арқылы тұйықталады. Бұл құрылымдар арқылы тітіркеніс мүшенің өзіндегі рецепторлардан қозғағыш нейрон орталығына қайта оралуын қамтамасыз етеді.

## Рефлекстің жасалу жолдары

Жүйке жүйесінің қызметі рефлекс арқылы жүзеге асырады. Рефлекс туралы алғаш айтқан француз ғалымы Ренэ Декарт (1596-1650). Рефлекстің биологиялық сипатын чех ғалымы Иржи Прохаске де (1749-1820) өз еңбектерінде дұрыс көрсете білді. Рефлекс терминін ғылымға ендірген де осы кісі. Рефлекс латын сөзі, қазақша – бейнелеу деген мағынаны білдіреді. Рефлекс сырттан немесе іштен келетін тітіркендіргіштерге организмнің қайтаратын жауап реакциясы. Жануарлар мен адамдарға туысынан көптеген рефлекстер беріледі. Шартсыз рефлекстердің жүйке жүйесі арқылы жасалу жолын рефлекс доғасы деп атайды. Рефлекс доғасының бөліктері: рецептор (сезім мүшесі), өткізгіш жүйке мен қозу процесі пайда болатын орталық жүйке жүйесінің тиісті бөлімі және орталықтан жұмыс аппаратына (сілекей шығаратын бездер, бұлшық еттер) келетін жүйкелер. Рефлекс доғасының күрделі түрі ми қабығының жұмысына байланысты. Ми жұмыс органына хабар жіберіп қана қоймай, ол өзінің жолдаған хабарынан мағлұмат алып та отырады.

## Дереккөздер

Санат:Нейробиология
Санат:Нейрофизиология
Привольное

* Привольное – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы, Тахтаброд ауылдық округі құрамындағы ауыл.  
* Привольное – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы, Новосел ауылдық округі құрамындағы ауыл.  
* Привольное – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы ауыл.
Рефлектор (телескоп)

thumb|right|200px|

**Рефлектор** (латынша reflecto — кейін айналдырамын, шағылыстыру) — жарық сәулелерінің шағылу құбылысына негізделген телескоп. 

Рефлекторда аспан шырақтарының (Күн, жұлдыз, т.б.) кескіні ойыс айна арқылы алынып, телескоп окуляры арқылы бақыланады, суретке түсіріледі не спектрограф, фотометр, т.б. жабдықтардың көмегімен зерттеледі. Рефлектор негізінен астрофизикалық зерттеулер жүргізу үшін қолданылады. Парабола немесе сфера тәрізді ойыс айна (бас айна) мен окуляр рефлектордың негізгі бөлігі болып есептеледі. Әдетте, рефлектор параллакстық қондырғыға орнатылады.

## Дереккөздер


Санат:Телескоп түрлері
Санат:Телескоптар
Пригородное (Қостанай облысы)

**Пригородное** — Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы ауыл, Пригородный ауылдық әкімдігі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жітіқара қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 6 км жерде. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2158 адам (1027 ер адам және 1131 әйел адам) болса, 2009 жылы 3028 адамды (1392 ер адам және 1636 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1958 жылы Қостанай — Жітіқара темір жолын салуға байланысты қаланған. Кентте кірпіш зауыты, автобаза, астық қоймасы, т.б. мекемелер бар. Ауыл арқылы Қостанай — Жітіқара автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Жітіқара ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Ақкөл ауылдық әкімдігі

**Ақкөл ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақкөл (Ызбан) ауылы кіреді. Орталығы – Ақкөл ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 608 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы ауылдық округтері
Придон ешкісі

**Придон ешкісі** — түбітті ешкі тұқымы. Жүнінің құрамында түбіті көп (65 — 70%), қылшығы аз (30 — 35%). Түбітінің ұзындығы 9 — 11 см, жіңішкелігі 19 — 23 мкм, қылшығының ұзындығы 5 — 6 см, жіңішкелігі 60 — 80 мкм. Түбіті сұр, қылшығы қара. поэтика е-нің дене бітімі, сүйегі берік, ірі, тез жетілгіш, ауа-райы жағдайына тез бейімделгіш. Текесі 65 — 70 кг, ешкісі 40 — 43 кг салмақ тартады. Бордақыланған серкесінің тірілей салмағы 75 кг, тушасының салмағы 37 кг-ға дейін жетеді. поэтика е. — өсімтал, 30 — 40%-ы егіз табады. Ешкісі 5 айдың ішінде майл. жоғары (4,6 — 4,8%) 150 — 180 кг сүт береді. Қазақстанда, Таулы Алтай мен Қырғызстанда жергілікті ешкінің түбіттілігін арттыру үшін будандастыруға кеңінен пайдаланылды.
## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Аққарға ауылдық округі

**Аққарға ауылдық округі** – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы таратылған әкімшілік бірлік. 2023 жылы Степной ауылдық округіне қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққарға ауылы кіреді. Орталығы – Аққарға ауылы.  

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 750 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданының таратылған ауылдық округтері
Рефрактометрия

**Рефрактометрия** (латынша Refractus — сынған және ...метрия) — оптикалық сәуле шығару спектрінің әр түрлі телімдерінде қатты, сұйық және газ тәрізді орталардың сыну көрсеткішін (n) өлшеудің әдістері мен құралдарына арналған оптикалық техниканың бөлімі.

Рефрактометрияның негізгі әдістері:
# екі ортаның шекарасы арқылы өткен жарықтың сыну бұрышын тікелей өлшеу әдістері; 
# жарықтың толық іштей шағылу құбылысына негізделген әдістер; 
# интерференциялық әдістер. Рефрактометрия заттың құрамы мен құрылымын анықтау үшін физикалық химияда, сондай-ақ химия, фармацевтика, тамақ, т.б. өнеркәсіп салаларында әр түрлі өнімдердің сапасы мен құрамын бақылау үшін кеңінен қолданылады.

Рефрактометрия әдістері аэро- және гидродинамикалық зерттеулерде қатты үлгілер мен сұйықтықтардың әртектілігін тексеру үшін пайдаланылады. Рефрактометрия оптикалық өнеркәсіпте ерекше рөл атқарады, өйткені n мен шынының және т.б. оптик. материалдардың дисперсиясы олардың маңызды сипаттамалары болып табылады.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 7 том

Санат:Физика
Санат:Оптика
Экзогендік кендер

**Экзогендік кендер** – Жер бетіндегі литосфераның беткі қабаттарындағы, гидросферадағы экзогендік процестер нәтижесінде түзілетін пайдалы қазбалар. Экзогендік кендер пайда болу ерекшеліктеріне қарай шөгінді кендер, жанғыш пайдалы қазбалар, үгілу қыртысының кендері және қорымдық кендер болып 4-ке бөлінеді. Өндірістік мәні зор қазба байлықтардың көпшілігі негізінен Экзогендік кендерде түзіледі. Бұларға үгілу қыртысы, платформалық және геосинклиналдық шөгінділермен байланысты келген боксит, темір, марганец, әктас, көмір, мұнай, газ, т.б. жатады. Экзогендік кендердің қоры мол, жер бетіне таяу жататындықтан, негізінен ашық әдіспен өндіріледі. Қазақстандағы Экзогендік кендерге Қарағанды, Екібастұз көмір, Арқалық, Амангелді боксит, Әйет темір, Қаратаудағы Жаңатас фосфорит кендері жатады.


Сурет:Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg| темір
Сурет:BauxiteUSGOV.jpg| боксит
Сурет:Mineraly.sk - bauxit.jpg| боксит
Сурет:Coal.jpg| көмір
Сурет:Mineral Lignito GDFL028.jpg| көмір


## Дереккөздер


Санат:Білім
Мақта аурулары

**Мақта аурулары** — мақта дақылында саңырауқұлақтар мен бактериялар қоздыратын өсімдік аурулары. Олардың ішінде республикада кең таралып, көп зиян келтіретіні тамыр шірігі, вилт (солдырма), гоммоз, т.б. аурулар. Тамыр шірігін “Rhіzoctonіa аderholdіі”, кейде “Fusarіum”, “Pythіum” саңырауқұлақтары мен бактериялары қоздырады. Қоздырғыштар мақта орылып болғаннан кейін топырақта қалған өсімдік қалдықтары арқылы тарайды. Ауру белгілері алғаш жапырақ (4—5) өсіп жетілгенге дейінгі, жаңа шыққан көк өскіндерінде байқалады; мақтаның тамыры мен одан тараған тамыршалары сарғайып, қараяды. Өсімдік тез арада солып, қурап кетеді. Бұл егіс алқабының сиреуіне әкеледі. Вилт (ағылшынша “wіlt” — солу), мақтаның Fusarіum oxysporum саңырауқұлағы қоздыратын ауруы. Қоздырғыш топырақта дамып, тамыры арқылы өсімдікке өтеді де, оның су өткізгіш жүйесін — ксилемасын зақымдайды; осының салдарынан дақыл өзіне қажетті суды ала алмай солып қалады. Гоммоз — мақтадан сары немесе қоңырқай түсті созылмалы, жабысқақ сұйықтықтың ағуы. Бұл аурудың қоздырғышы — Xanthomonas malvacearum бактериясы. Бактериялар мақтаны дән жарнағы пайда болғаннан бастап, вегетациялық кезеңі аяқталғанға дейін зақымдайды. Егер қоздырғыш сабаққа түссе, дақылдың солуына, ал қауашақта болса, өнімнің түсімділігі кеміп, мақтадан алынатын талшық сапасының нашарлауына әкеледі. Күрес шаралары: ауыспалы егістікті игеру, оның айналымына жүгері егу; топыраққа әр түрлі микроэлементтерге бай органикалық тыңайтқыштар шашу; себер алдында тұқымдарды бронокот, фентиурам, т.б. химиялық препараттармен бүрку қажет.

## Дереккөздер


Санат:Мақта шаруашылығы
Санат:Өсімдік аурулары
Сайдақ қожа

**Сайдақ**, Сайдақ қожа (туған-өлген жылы белгісіз) — Кенесары Қасымұлы көмекшілерінің бірі. Самарқанд пен Бұқарада діни білім алған. Елшілік келісімдерде және хандықты басқаруда ол Кенесарының ең сенімді көмекшісіне айналып, хан кеңесінің құрамына кірді. Патша үкіметі тұтқынға алғаннан кейін ол туралы жазылған құжаттарда былай делінеді: “Османов өзінің ақылымен, сөзге шешендігімен ерекшеленеді. Кенесарының басты көмекшілерінің бірі, оны көп жағдайда зекет жинауға және ордалықтарды Кенесары жағына тартуға пайдаланды. Қолға түскен кезде одан әр түрлі бұйрықтар мен ордалықтарға арналған үндеулер табылды”.
 

## Дереккөздер:


Санат:Кенесары хан
Самарқан Жекебайұлы Сайболатов

**Самарқан Жекебайұлы Сайболатов** (2.2.1942 ж. туған, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданының Жалғызтөбе стансасы) — инженер-технолог, технология ғылымының докторы (1985), профессор (1990). Қазақ химия-технология институтын бітірген (1964). Құрылыс материалдары өндіріс мекемелерінде (1959 — 69), Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институтында технолог, лаборатория меңгерушісі, ғылыми жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары және ғылыми хатшы (1969 — 88) қызметтерін атқарды. Құрылыстық материалдар, бұйымдар және құралымдар кафедрасының меңгерушісі (1988 — 2003), Қазақ Мемлекеттік архитектура-құрылыс академиясында декан (1990 — 2000), 2003 жылдан Технология, құрылыс бағалау және сапаны басқару университетінің ректоры. Сайболатовтың негізгі ғылыми еңбектері құрылысқа қажетті керамикалық материалдар технологиясын жасауға арналған. Сайболатовтың қатысуымен жасалған шикізат үнемдейтін технология Ресей, Молдова, Литва, Болгария мемлекеттерінің кәсіпорындарына, Қазақстанда Боралдай, Қарағанды және Жезқазған “Керамика-құрылыс материалдары” құрылыс-өнеркәсіп бірлестіктеріне енгізілді. Әлемдік тәжірибеде ең алғаш Қазақстанда ойлап табылған жаңа керамикалық “золокерам” материалдарының технологиясын жасаушы негізгі авторлардың бірі (ҚР Мемлекеттік сыйлығы, 2003). Сайболатов 35 ғылым кандидаты мен 3 ғылым докторын дайындаған; 500-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 15 монографияның және 60-тан астам куәліктің авторы. “Құрмет белгісі”, “Құрмет” ордендерімен және медальдармен марапатталған.
  

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Ақсай ауылдық округі (Қостанай облысы)

**Ақсай ауылдық округі** – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақсай ауылы кіреді. Орталығы – Ақсай ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 459 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы ауылдық округтері
Албарбөгет ауылдық округі

**Албарбөгет ауылдық округі** — Қостанай облысы Жангелді ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Көкалат, Көлқамыс ауылдары кіреді. Орталығы – Көкалат ауылы. Округ құрамында болған *Қарақоға* ауылы 2007 жылы, *Жартоғай* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 720 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы ауылдық округтері
Сайдулдин Тілеуберді

**Тілеуберді Сайдулдин** (20.3.1943 ж. туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданының Шалқар ауылы) — мал дәрігерлік ғылымының докторы (1986), профессор (1989), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (1996). Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1965). 1970 — 78 ж. осы институтта ғылыми-педагогикалық жұмыстармен айналысты, 1987 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде қызмет атқарды. Университет жанынан құрылған анималогия ғылыми-зерттеу институтының директоры болды. Негізгі ғылыми еңбектері жануарлардың жұқпалы ауруларға қарсы иммунологиялық реакцияларын зерттеуге арналған. Бірқатар серологиялық әдістерді (Кумбс реакциясын бруцеллезге қолдану, т.б.) жетілдірумен қатар жаңа әдістер (конглютиндеуші кешенді байланыстыру, иммундік кешенді агрегациялау, Сайдулдин реакциясы) ұсынып, өндіріске енгізді. 200-ге тарта ғылыми еңбектің, 1 монографияның авторы.
   

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Сайқын

**Сайқын** — Батыс Қазақстан облысындағы ауыл, Бөкей ордасы ауданының және Сайқын ауылдық округі орталығы. Приволжск темір жолы желісіндегі Красный Кут - Астрахань бағытындағы темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Орал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 614 км жерде, Нарын құмының солтүстігінде сораң, жусан аралас, көде, көкпек басым өскен бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 3996 адам (1999 ер адам және 1997 әйел адам) болса, 2009 жылы 3686 адамды (1795 ер адам және 1891 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4312 адамды (2128 ер адам және 2184 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1905 жылы Саратов — Астрахан темір жолын салуға байланысты қаланған. 1957-1996 жылдары М.Мәметова атындағы қой өсірумен шұғылданатын кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Сайқында және округке қарасты Большевик, Ленин, Шоңай ауылдарында аудандық дәрежедегі мекемелер, кәсіпорындар мен ЖШС-тер, шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Әлеуметтік инфрақұрылымда орта, 3 бастауыш, спорт мектептері, мәдениет үйі, 4 кітапхана, орталықтандырылған аурухана, дәрігерлік амбулатория және 4 фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль және темір жолдары арқылы қатынайды.

## Дереккөздер

Санат:Бөкей ордасы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Мақта бітесі

**Мақта бітесі** () – бітелер тұқымдасына жататын жәндік. Мақта, бақша дақылдарын зақымдайды. Мақта өсіретін елдердің барлығында кездеседі. Аталығы болмайды, аналығы тірідей қанатсыз туылады. Ұзындығы 1,2 — 2,1 мм түсі сарыдан қою жасылға дейін болады. Қанатты және қанатсыз аналықтары, кейде дернәсілдері де арамшөптерде қыстайды. Көктемде 12ӘС температурада арамшөптерде көбейеді, 40 — 50 дернәсілге дейін береді. Жаз айларының басында қанатты мақта бітесі мақта егістігіне көше бастайды. Бір маусымда мақта бітесі 22 рет ұрпақ беруі мүмкін. Олар жапырақтарға зиян келтіріп, мақта талшығын ластайды, 50-ге тарта ауру қоздырғыштарын таратып, өсімдіктердің өсу қабілетін нашарлатады. Күресу шаралары: арам шөптерді жұлып, өсімдіктерге дәрі-дәрмек шашу керек.

## Дереккөздер


Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Санат:Мақта зиянкестері
Құс сүзегі

**Құс сүзегі** - құстың жұқпалы ауруы. Қоздырушысы Salmonella gallіnarum микробы. Бұл аурумен ересек құстар және 1 күндігінен бастап 3 — 4 айға дейінгі балапандар ауырады. **Құс сүзегі** ауру құс саңғырығымен бірге сыртқа бөлінген микробтар жайылым, азық, су арқылы және асқазан, тыныс жолы, терісі, т.б. мүшелердің жарақаттануы арқылы да жұғады. Бүрге, кенелер де таратуы мүмкін. Ауырған құс бір орында ұзақ теңселіп тұрып қалады. Қанаттары үрпиіп жылы жер іздейді, жемге зауқы болмайды, шөлдей береді. Көзі жасаурап, былшықтанады, кейде мұрнынан сары су ағады.

Жіті түрі 3 — 5 күнге созылады, дене қызуы 43С-қа дейін көтеріледі. Аурудың алдын алу үшін құс қорасындағы барлық құстарды тексеріп, ауру деген күмәнді құстар оқшауланады. Құс қорасына зарарсыздандыру шаралары жүргізіледі. Емі: ауру құстың күтімін жақсартып, құнарлы азық береді. Су орнына 2 — 3 күн бойы марганец қышқыл калийдің (1:20000) судағы ерітіндісін және натрий норсульфазолының 0,02 — 0,04%-дық ерітіндісін ішкізеді. Ауру белгісінің сипаты білінген тауыққа 6 — 10 тәулік бойы 40 мг, күркетауыққа 80 мг фуразолидон беріп, Құс сүзегі шыққан шаруашылыққа карантин салынады.

## Дереккөздер


Санат:Жұқпалы аурулар
Санат:Құс шаруашылығы
Теңіз (Атырау облысы)

**Теңіз** (2022 ж. дейін — *Приморье*) — Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы ауыл, Теңіз ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Құрманғазы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км жерде орналасқан.

## Тарихы
солға|400px
Приморье (Телячье) ауылының тарихы XVII ғасырдың ортасынан басталады. Нижный Новогород губерниясының көпестері Каспий теңізінің жағалауын мекендей бастаған, солардың мекендеген жері Ковалево селосы. Қазір оны Дәулет ата ауылы деп атайды. Міне, сол ауылдың адамдары бұзауларын судың ортасындағы аралға бағатын болған. Олар: солтүстігінде Бажанов атты батаға, батыста Демидов атты, оңтүстік батыста Глазов атты, шығысында «Нижняя» батағасы орналасқан еді. Қазір олардың орнында төбешіктер ғана қалған. Тек Глазов батағасының орнында 4 темір қазық қана тұр.
1976 ж. осы маңдағы ұсақ ұжымшарларды біріктіріп, етті ірі қара мал өсіретін кеңшар ұйымдастырылды. Кеңшар негізінде 1996 ж. шаруа қожалықтары құрылды.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1248 адам (623 ер адам және 625 әйел адам) болса, 2009 жылы 1333 адамды (677 ер адам және 656 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1547 адамды (774 ер адам және 773 әйел адам) құрады.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* Ю. Гагарин атындағы орта мектеп — 1956 жылы 7 жылдық, 1960 жылы 8 жылдық, 1975 жылы орта мектепке айналды. 2018 жылы мектептің жаңа ғимараты пайдалануға берілді.
* «Айсамал» бөбекжай-балабақшасы
* Приморье ауылдық клубы

## Елді мекендегі көшелер
* Абай көшесі
* Дина көшесі
* Достық көшесі
* Жамбыл көшесі
* Жеңіс көшесі
* Исатай көшесі
* Құрманғазы көшесі
* Махамбет көшесі

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Сайқын желі

**Сайқын желі**, Құбыла желі — жоғарғы қысымды аймақтан соғатын дауылды, суық жел; Сібір антициклонының Алакөл ойысы арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа (Жоңғар қақпасын басып Орталық Азияға) қарай өтетін тармағы. Солтүстік-батыс бағыттан соғатын Сайқын желі Алакөл ойысына суық ауа массаларын алып келеді (температура –30— 37С-қа дейін төмендейді). Қатты соққан уақытта (күзде) Алакөл жүйесіне жататын көлдердің (Алакөл, Сасықкөл, Қошқаркөл, Жалаңашкөл) су деңгейі 1 м-ге жуық көтеріледі. Сайқын желі күніне бірнеше рет соғып, кейде 2 — 3 тәулікке созылуы мүмкін. Қыс айларында оңтүстік-шығыс бағыттан өзіне қарсы соғатын жылы Ебі желімен түйісіп, көп жағдайда үстем болады. Топырақ бетіндегі қар жамылғысын ұшырып кетіп, ылғалдылықтың кемуіне себеп болады. Жел ауыл шаpуашылығына, жол қатынасына үлкен зиянын тигізеді.

## Пайдаланылған әдебиеттер:
Примула тұқымдасы

**Примула тұқымдасы** (Prіmulacea) — қос жарнақтылар класына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер мен кейбір аласа ағаштар, бұталар, шырмауықтар. Жер шарында кең тараған 30 туысы, 1 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстанда 10 туысқа бірігетін 33 түрі бар. Бұлардың жай жапырақтары сабақ түбінде шоғырланып орналасады. Сабақтары жай немесе бұтақтанған, гүлі қос жынысты, гүл шоғы жеке-жеке немесе сыпыртқы, кейде шашақ не шатыр тәрізді топтанған. Аталығы — 5, күлтенің түтігінде орналасқан, жатын түйіні жоғары, бір ұяшықты болады. Негізінен жәндіктермен (өздігінен сирек) тозаңданады. Жемісі — қорапша. Талқурай туысының тамыр сабағы сапонинге, табиғи бояуға бай. Көздәрі туысы — улы өсімдіктер. Бұл тұқымдастың ең маңызды туысы — примула.

## Дереккөздер


Санат:Ботаника
Сайқын жотасы

**Сайқын жотасы** — Жетісу Алатауының (Жоңғар) солтүстік-шығыс сілемінде орналасқан. Ендік бағытта 30 шақырымға созылып жатыр, ені 6 км шамасында. Абсолюттік биіктігі 2342 м. Палеозой жыныстарынан түзілген. Жотаның оңтүстік беткейі тік құлама, солтүстігі көлбеу, жайпақ. Солтүстік баурайынан бірнеше кішігірім өзендер басталады. Тау беткейлерінде бетеге, боз, айрауық, тобылғы өседі. Оңтүстік беткейі жақпартасты, өсімдік жамылғысы аз. Климаты қоңыржай белдеудің Тұран континенталдық белдеуіне жатады. Топырағы кәдімгі сұр топырақ. Сайқын жотасында жылан, кесіртке, тышқан, қоян, тасбақа, түлкі, т.б. кездеседі.

## Дереккөздер
Құстардың қайтуы

**Құстардың қайтуы** - құстардың жылда бір аумақтан екінші аумаққа жаппай қоныс аударуы. Бұл құбылыс — олардың тарихи жағдайда қалыптасқан белгілі бір инстинктке негізделген, тұқым қуалайтын қасиеттерінің бірі. Құстардың кайтуы — климаттың маусымдық өзгерістеріне бейімделуге (қоректік нысандардың және ашық су көздерінің азаюы, т.б.) тікелей байланысты.

## Миграция түрлері
* Отырықшы құстар - бір аймақта тіршілік етіп, көбейетін құстар.
* Қоныс аударатын құстар - климаттың маусымдық өзгерістерге емес, қоректік қорға байланысты қоныс аударатын құстар.
* Жыл құстары - күзде жылы аймақтарға жылыстап, көктемде бұрынғы мекендеріне қайта оралып отыратын құстар
Қоныс аударатын құстардың жылдық биологиялық  циклы (көбею мерзімінің қысқа болуы, жылына 1 рет жұмыртқа салуы, түлеуі, өте қарқынды және ұзақ болмауы) жылдам өтетін процесс. Қысқа қарай құстар қоңыржай, суық аймақтарда таудан өзен аңғарларына көшіп, суықтан қорғанса, тропиктік аймақта ұя салған жерлерінен таудың биік бөктеріне көтеріліп, қуаңшылықтан сақтанады. Кейбір құстар өте алыс жерлерге ұшып кетеді. Мысалы, Сібірде ұялайтын құралай құсы қыс түсе Балтық жағалауынан Қазақстан және Орта Азия арқылы Үнді-Қытайға қоныс аударады. Ең алысқа қоныс аударатын — поляр қарқылдағы (30 мың км-дей). Ол Арктикада ұя салып, Антарктикада қыстайды. Құстардың кайтуы кезінде құстардың орташа ұшу жылдамдығы сағатына 30 — 50 км-дей (шымшық) 200 — 300 км-ге (торғайлар) жетеді. Күндіз құстар топтанып ұшады. Құстардың кайтуы барлық құстарға тән емес. Мысалы, сары шымшық, жорға торғай, т.б. — отырықшы құс, қарға — Сібірде жыл құсы, Шығыс Еуропада отырықшы.

## Қазақстандағы қаз тәрізді құстардың маусымдық миграциясының негізгі жолдары
* Қазақстандағы қаз тәрізді құстардың маусымдық миграциясының негізгі жолдарының картасы
thumb|center|780px
Шартты белгілер: Суда жүзетін құстардың негізгі ұшып өтетін жолдары
thumb|center|500px
* Қазақстандағы күзгі кезең бойынша қаз тәрізді құстардың саны (*[[1999]]-[[2003]] жылдардағы [[дерек]]терге сәйкес маусым бойынша орташа мың бас*)

* Қазақстандағы қаз тәрізді құстардың таксондық құрылымы:
** Аққулар - 3 түрі
** Қаздар, қараша қаздар - 9 түрі
** Жер үйректері - 2 түрі
** Өзен үйректері - 10 түрі
** Сүңгіру үйректер - 8 түрі
** Тұрпандар және қара тұрпандар - 3 түрі
** Бейнарықтар - 3 түрі

## Тағы қараңыз
* Құстар

## Дереккөздер


Санат:Құстар
Құстар туралы ереже

**Құстар туралы ереже** — шариат заңы. Бұл ереже бойынша жыртқыш құстардың, яғни тырнағы мығым, жемсауы жоқ құстардың етін жеуге тыйым салынады. Түз құстарынан: кептер, қырғауыл, бөдене, кекілік, торғай, үйрек, қаз етін жеуге рұқсат етіледі. Өліп қалған құстардың еті арам болып саналады. Құстарға қатысты қазақы ғұрып та осы іспетті. Құстардың балапандарын аулауға, жеуге болмайды.

## Дереккөздер
Болат Қанатбайұлы Рысмендиев

**Болат Қанатбайұлы Рысмендиев** (10.11.1954, Жамбыл облысы, Шу ауданы, Амангелді ауылы) – қайраткер.

* Алматы малдәрігерлік институтын бітірген (1976).
* 1976 – 77 жылы Көкшетау облысы Зеренді ауданы Қарабұлақ кеңшарында зоотехник
* 1977 – 78 жылы Володар ауданы «Карасевский» кеңшарында бас зоотехник
* Жамбыл облысы Красногор ауданы ауыл шаруашылығы басқармасында зоотехник-экономист
* 1978 – 83 жылы Шу ауданы Ақтөбе ұжымшарында бас зоотехник
* Чкалов атындағы кеңшардың партия ұйымының хатшысы
* 1988 – 92 жылы Жамбыл атындағы кеңшардың директоры
* 1992 – 93 жылы аудан әкімінің орынбасары, ауданы агроөнеркәсіптік комитеттің төрағасы
* 1993 – 96 жылы «Белбасар» агробірлестіктің бас директоры
* 1996 – 97 жылы Алматы қаласында «ОНТМ» АҚ-ның вице-президенті
* «Алтын диірмен» агробірлестігінің бас директоры
* 1998 жылы ақпаннан Шу ауданының әкімі

## Дереккөздер


Санат:10 қарашада туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Шу ауданында туғандар
Санат:Шу ауданының әкімдері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Сайқырқұм

**Сайқырқұм**, Сеңгірқұм — Маңғыстау үстіртінің солтүстігіндегі Бостанқұм мен Ақпан соры аралығында жатқан төбешікті құм.

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданының жерінде. 

## Сипаттамасы
Абсолюттік биіктігі солтүстік-батысында 119 м. Ұзындығы 33 км, ені 10 км-ге жетеді. Ауданы 200 км². Құм төбешіктер (биіктігі 1 — 6 м) өсімдіктермен жақсы бекіген. Оңтүстік беткейі кемерленіп келген. Бұл өңірінде Жабайұшқан қонысы жатыр. Солтүстік-батысында Тереңорпа құдығы бар.

## Өсетін өсімдіктері
Жүзгін, жусан, еркек шөп, ақселеу өседі. 

## Шаруашылық маңызы
Тұзды грунт суы 25 м тереңдікте кездеседі. Қысқы жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы құмдары
Ақшығанақ ауылдық округі

**Ақшығанақ ауылдық округі** – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақшығанақ, Түйемойнақ ауылдары кіреді. Орталығы – Ақшығанақ ауылы. Округ құрамында болған *Ақмедия, Қазасалған* ауылдары 2009 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1482 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы ауылдық округтері
Құсу

**Құсу**, (vomіtus, emesіs) — асқазан ішіндегі заттардың  ауыз арқылы еріксіз кері шығарылуын туғызатын күрделі рефлекторлық қозғалыс. Терең дем алғанда көк ет босаңсып, көмекей қақпақшасы төмен түсіп, жұмсақ таңдайдың көтерілуінен құсық тыныс жолдарына түспейді. Мидың Құсу орталығында орналасқан хеморецептив аймағының тітіркенуінен құрсақ, кеуде бұлшық еттері жиырылады да асқазан қысқарып, оның өңешпен жалғасқан бөлігі кеңінен ашылып, құсықтың сыртқа шығуын қамтамасыз етеді.

Құсу ми қабығының қабынуынан (менингит, энцефалит), психикалық жағдайлар (истерия), организмде зат алмасу процесінің бұзылуы (уремия), қант диабетінің асқынуы (ацетонемия), иіс тию, улану, т.б., сондай-ақ, жүктілік кезінде де болады. Құсу арқылы организм зиянды заттардан тазарады. Егер Құсу тоқтамай, қайталана берсе, организмдегі судың азаюына (дегидратация, гиповолемия), натрий, хлор, калий тұздарының концентрациясының азаюына (гипонатриемия, т.б.), яғни зат алмасу процесінің бұзылуына әкеледі. Бұл жағдай жүрек-қантамыр, бүйрек, бауыр ауруларына әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, асқазан-өңештен көп қан кеткенде де құсудың асқынуы байқалады.

Құсу жас балалар мен қарт адамдар үшін өте қауіпті. Себебі оларда аспирация (тыныс жолдарының құсықпен бітелуі) жиі кездеседі. Емі: уланғанда асқазанды жуу, дезинтоксикалық әрекеттер (тамырға әр түрлі сұйық дәрілер құю) жасау. Құсуды тоқтататын дәрілер (аминазин, этоперазин, мотилиум, димедрол, тавегил, супрастин, т.б.) пайдаланылады. Асқынған жағдайда хирургиялық операция жасалады.                                      

## Дереккөздер
Мақта көбелегі

thumb|Мақта көбелегі
**Мақта көбелегі** (*Helіcoverpa atmіgera*) — түнгі көбелектер тұқымдасына жататын зиянкестер Қазақстанда шөл аймақтардан басқа барлық жерде кең таралған. 

Қанатының жайғандағы ұзындығы 30 — 40 мм. Қанатының алдыңғы жағы сарғыш сұр түсті, ал артқы бөлігі — ақшылдау келеді. Қуыршақтары топырақта қыстайды да, көктемде топырақтың беткі қабатының температурасы 17 — 20°С болғанда ұшып шығып, өсімдіктің сабағына, жапырағына жұмыртқа (500-ге жуық) салады. Көбелектің жұлдызқұрттары 120-дай өсімдік түрлерін (әсресе мақта, жүгері, темекі, т.б.) зақымдайды. Жұлдызқұрттары жапырақты ойып жеп, қаңқасын ғана қалдырады. Гүл шанағын, гүлдерді, түйіндерді зақымдап, соның салдарынан өсімдік солып қалады. Мақтаның қауашағын тесіп, ішіндегі тұқымын жейді, осыған байланысты кейде оларды мақта “қауашағының құрты” деп те атайды. 

## Күресу шаралары
күзде топырақты аударып, кесектерін ұсақтап қопсыту; көктемде арамшөптен тазарту; мақта алқабын түйнек салған кезде инсектицидтермен бүрку қажет.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Санат:Мақта зиянкестері
Сайлау

**Сайлау** — сайланбалы мемлекеттік лауазымдарға адам таңдау науқаны. Азаматтардың саясат пен мемлекеттік басқаруға атсалысуының ең көлемді әрі нақты нысаны болып табылады. Демократиялық қоғамда сайлау мынадай міндет атқарады: мемлекеттік жүйенің тиімділігін арттырады; саяси элита мен жетекшілерді іріктейді; үкімет пен басқарушы саяси партияның саясатын бағалайды; мемлекеттің қызметіне қоғамның бақылау жасауына мүмкіндік береді; саяси жанжалдың алдын алады. Осы міндеттер атқарылу үшін сайлау жалпыға бірдей, тең, төте (жанама сайлаудың демократиялығы төмен), жарыспалы, ерікті түрде өтуге тиіс.

## Дереккөздер:


Санат:Сайлау
Құс ұясы

**Құс ұясы** — жұмыртқа салып, балапан басып шығаратын, оларды қауіп-қатерден сақтайтын және ересек құстар түнейтін орын. ұя салу, оны қалай, қай жерге салу қасиеті құстарда эволюциялық даму барысында тұқым қуалауға байланысты қалыптасқан. Ұяның пішіні, мөлшері, оған пайдаланатын заттар алуан түрлі. Шөп, мамық төселген, немесе төсенішсіз жердегі шұңқырдан бастап тоқылған ұяларға (мысалы, құрқылтайдың) дейін кездеседі. Кейбір құстар (мысалы, кайра, балшықшы, кейбір шағала мен қарқылдақтар, т.б.) ұя жасамай-ақ ашық жерге жұмыртқалай береді. Ал көкек, т.б. құстар өздері ұя жасамай, басқа құстардың (қарға, ұзақ, сауысқан, т.б.) ұяларын пайдаланады. Құстардың кейбіреулері (дуадақ, безгелдек, бұлдырық, тентекқұс, бозторғай, т.б.) жерді шұңқырлап, төсеніш төсеп, ұя жасайды. Қарлығаш ұясын сазды сілекейімен біріктіріп салса, ұзынқанаттар (сұр қарлығаштар) балшықтан үй қабырғаларына жабыстырып салады. Қоқиқаздар конус тәрізді ұяларын балшықтан (лайдан) моллюскілердің қабыршақтарын араластырып жасайды. Жер қарлығаштары, көк қарғалар, т.б. тік жарға тереңдігі 1 м-дей ін қазып, түбін кеңейтіп, төсеніш төсеп ұя салады. Тоқылдақтар мен дүмпілдектер ағаш қуыстарын тұмсығымен үңгіп, ұя салады. Кейбір құстар (отүйрек, италақаз, сарыала үйрек, шақшақайлар, т.б.) ұяларын түрлі сүтқоректілердің індеріне салады.

Африка мен Оңтүстік Азияда мекендейтін мүйізтұмсық құс ағаш қуысының аузын балшықпен сылап ұя салса, ал кейбір құстар (мысалы, сарышымшық) жұмыртқаларын жауларынан қорғау үшін балшықтан жабық ұялар — “үйшіктер” жасайды. Көптеген құстар топ құрып, шоғырланып (қ. Құс базары) ұялайды. Ұя салу мерзімі де әр түрлі. Биік тау басында, шыршалы ормандарда мекендейтін жыртқыш құстар, қайшыауыз торғайлар, суықторғайлар мен шөлді құмдарды мекендейтін жорға торғайлар ақпан айында ұя салып, жұмыртқалайды. Көптеген құстар көктем мен жазда ұя жасайды. Ірі құстар ұяларын бірнеше жыл пайдаланса, ұсақ құстар жылма-жыл жаңа ұя жасайды. Сирек кездесетін, “Қызыл кітапқа” тіркелген құстардың ұялары қорғауға алынған.

## Дереккөздер
Родина (Ақмола облысы)

**Родина** (2009 жылға дейін *Приозёрное*) — Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл, Родина ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Ақмол ауылынан батысқа қарай 39 км-дей жерде, Есіл өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1933 жылы қаланған. 1961 — 96 жылдары астық өсіруге маманданған ұжымшардың орталығы болған. Ұжымшар негізінде ауылда шаруа қожалықтары құрылды. Ең жақын темір жол станциясы — Тастақ (46 км).

## Ауыл көшелері
* Абай көшесі
* Жастар көшесі
* Желтоқсан (пер.Южный) көшесі
* Конституция көшесі
* Майская көшесі
* Мир көшесі
* Набережная көшесі
* Сарыарқа (Октябрьская) көшесі
* Сауэр көшесі
* Советская көшесі
* Степная көшесі
* Степной тұйық көшесі
* Целинная көшесі
* Центральная көшесі
* Школьная көшесі

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Көкіш Рысбаев

**Көкіш Рысбаев** (1926 жылы туған, Мойынқұм ауданы Қылышбай ауылы) – ғалым, тарих ғылымының докторы (1990), профессор 1956 жылы ҚазМУ-ді бітірген. 1956 – 69 жылы Жамбыл облысы теледидар және радиотарату комитетінің төрағасы. 1972 – 75 жылдары Қазақстан теледидар және радиотарату мемлекеттік комитетінің бас редакторы, 1975 жылдан Жамбыл гидромелиорлық-құрылыс институтында партком хатшысы, кафедра меңгерушісі, доцент, профессор қызметтерін атқарған. ІІ дәрежелі Отан соғысы орденімен, көптеген медальдармен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамоталарымен марапатталған. 286 ғылыми еңбегі, 13 монографиясы жарық көрген. Солардың ішінде: Қазақстан Республикасының тарихы (қазақ, орыс тілдерінде) жоғары оқу орындарына арналған оқулық, «Көне Тараз» т.б. бар. Бір ғылым докторын даярлады.
## Сілтемелер
* Тарих
* Профессор
* Отан соғысы
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ольга Алексеевна Решетниченко

**Ольга Алексеевна Решетниченко** (5 мамыр 1914, Кременчуг, Полтава облысы, Украина — 4 шілде 2003, Алматы, Қазақстан) — актриса, Қазақ КСР халық әртісі (1966) және Шешен-Ингуш АКСР еңбек сіңірген әртісі (1940). 

* 1930—1931 жылдары Днепропетровск музыкалық-театр техникумында оқыды.
* Сахналық жолын 1931 жылы бастады.
* 1948 жылдан Қазақстандағы Балалар мен жасөспірімдер театрының орыс труппасында (қазіргі Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрында) актриса болды. Ол негізінен жас ұлдар мен қыздар рөлінде ойнау шеберлігімен ерекше көзге түскен сахна суреткері. Ал 1970 жылдан бастап ересектер рөлін ойнауға көшіп, көбіне комед. дарынымен көрермендердің ілтипатына бөленді. Киноға түскен.

## Дереккөздер

Санат:5 мамырда туғандар
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:Кременчугте туғандар
Санат:4 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Шешен-Ингуш АКСР-інің еңбек сіңірген әртістері
Санат:Днепропетровск музыкалық-театр техникумы түлектері
Санат:Сац атындағы мемлекеттік академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театры әртістері
Аваморин

**Аваморин** — алма шырынын түссіздендіруге пайдаланылатын зат.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Кемин ауданы

**Кемин ауданы** — Қырғызстанның Шу облысының солтүстігінде орналасқан аудан.  Орталығы — Кемин қаласы. .

## Дереккөздер

Санат:Кемин ауданы
Аралды құтқару жөніндегі Нүкіс конференциясы

**Аралды құтқару жөніндегі Нүкіс конференциясы** – Қазақстан мен Орталық Азия мемлекеттері: Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан республикалары басшыларының шешімімен 1993 ж. тамызда Нүкіс қаласында өткізілген бірлескен мәжіліс. 

Онда Халықаралық Аралды құтқару қоры мен Арал теңізі айдынының мәселелері жөніндегі Кеңестің теңізді құтқару және аймақты эколог. сауықтыру тұжырымдамасы, сондай-ақ практикалық іс-қимылдар бағдарламалары қаралды. Мәжілістің жұмысына БҰҰ-ның мамандандырылған мекемелерінің (ЮНЕП, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, ФАО, ЭСКАТО, Әлем банк) өкілдері қатысты. Аталмыш мемлекеттің басшылары бірлескен хат жазып, БҰҰ-ның, сондай-ақ, әлемдік қауымдастықтың назарын Арал теңізінің барған сайын құрғай түсіп, оған жалғас жатқан аумақтардың шөл далаға айнала бастауына, тұзды шаңдақтың желмен ұшып, қоршаған ортаны азып-тозуға ұшыратып отырғанына, экол. апаттың шекарасы үздіксіз ұлғая түсіп, санитарлық-індеттік жағдайдың күрт шиеленіскеніне, Арал дағдарысы өзінің ауқымы мен зардабы жағынан ғаламдық эколог. апатқа айналып отырғанына аударды. Бұл қасіретке БҰҰ-ға мүше елдерді, ізгі ниетті барша халықты Арал өңірінде тұратын адамдардың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, Арал теңізін құтқару жобалары мен бағдарламаларын жүзеге асыруға қолдау көрсетуге, оның айдынындағы табиғи ортаны сауықтыру жөнінде белсенді шаралар қолдануға шақырды.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі
Санат:Халықаралық конференциялар
Санат:1993 жылғы тамыз
Аралды құтқару жөніндегі қоғамдық ұйымдар

**Аралды құтқару жөніндегі қоғамдық ұйымдар** – Арал теңізін экологиялық апаттан сақтау жолындағы бұқаралық қозғалыс барысында құрылған беймемлекеттік ұйымдар. Арал проблемасын дүниежүзілік, одақтық және республикалық деңгейде көтере білген «Арал мен Балқашты қорғау қоры», сондай-ақ, облыстық ауқымда әрекет еткен Аралды құтқару жөніндегі қоғамдық комитет, Аралдың экологиялық жағдайын қалпына келтіруге қоғамдық көмек ұйымдастыру комитеті «Арал тағдыры – адам тағдыры» деген ұран тастап, экологолиялық апат аймағындағы ел тағдыры мен теңіз тағдырына мемлекет пен үкімет басшыларының, қалың жұртшылықтың назарын аударды.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Арал теңізі
Санат:Қоғамдық ұйымдар
Приречное (Абай облысы)

**Приречное** — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл, Приречный ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Семей қаласынан шығысқа қарай 10 км жерде, Ертіс өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. 

## Тарихы
Ауыл 1976-96 жылдары Жаңасемей ауданының арнайы мал бордақылайтын бірлестігінің орталығы болған. Бірлестік негізінде Приречноеде және округтегі Гранитное, Жарқын, Мұздыбай, Шөптіқақ ауылдарында өндіріс кешені және шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы елді мекендері
Сайлау комиссиясы

**Сайлау комиссиясы** — сайлауды ұйымдастырып, өткізуші алқалы орган. Сайлау комиссиясының құрамы, өкілеттігі, құрылу тәртібі әр елде әр түрлі. Қазақстанда орталық, аумақтық, округтік, учаскелік комиссиялар біртұтас сайлау комиссиясы жүйесін құрайды. Өкілеттік мерзімдері 5 жыл және олардың қызметін тұрақты мемлекеттік орган — Орталық сайлау комиссиясы басқарады. Орталық cайлау комиссиясының төрағасын, хатшысын және мүшелерін ҚР Президентінің ұсынысымен Мәжіліс, ал басқа комиссияларды тиісті мәслихаттар сайлайды. Сайлау комиссиясын құратын органдар оның өкілеттігі мерзімінің ішінде құрамын өзгерте алады. Сайлау комиссиясының өкілеттігі құрған органның немесе жоғары тұрған сайлау комиссиясының ұсынысы бойынша сот шешімімен тоқтатылады.

## Тағы қараңыз

* Сайлау округі
* Сайлау учаскесі
* Сайлауды бақылау
* Дауыс беру қорытындыларын бұрмалау

## Дереккөздер:


Санат:Сайлау
Анна Владимировна Рябова

**Анна Владимировна Рябова** (16.2.1957 жылы туылғн, Ресей, Свердлов облысы Асбест қаласы) – кен-инженер-экономисі.
 
## Өмірбаяны
Ленинград тау-кен институтын бітірген (1980). 1980 – 98 жылдары кәсіпорындарда жоспарлау-экономикалық бөлімінің бастығы, бас экономист, вице-президент болып қызмет істеді. 1998 жылы инжениринг бойынша директор болып тағайындалып, жоспарлау-экономикалық, технологияылқ, геологтық-маркшейдерлік бөлімдердің жұмысына жетекшілік етті. 2001 жылы «Қаратау тау-кен қайта өңдеу комплексіне» қарасты «Казфосфат» ЖК-ның филиалы директорының орынбасары, кейінірек директоры болып тағайындалды. Рябова – еңбек жылдары Қаратау фосфорит бассейнінің тағдырымен тікелей байланысты бола жүріп, тау-кен кәсіпорнын басқарған тұңғыш әйел. Ол ұжымды жауапты жұмыстарды атқаруға жұмылдыра отырып, бас мамандарды түгелдей сақтап, өндіріс потенциалын жоғары деңгейде ұстай білді. Рябова әлеуметтік саланы дамытуға да айрықша көңіл бөліп отырады, «Көктал» емдеу-сауықтыру комплексі, «Жұлдыз» атты балаларды сауықтыру лагері, «Фосфорит» спорт клубы тұрақты жұмыс істейді.

## Сілтемелер
* Қаратау
* Фосфор
* Инженер
## Дереккөздер
Приурал

**Приурал** — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Приурал ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсай қаласынан солтүстікке қарай 35 км-дей жерде, Жайықтың сол жағалық аңғарында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1332 адам (639 ер адам және 693 әйел адам) болса, 2009 жылы 1357 адамды (689 ер адам және 668 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1280 адамды (659 ер адам және 621 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы қаланған. 1997 жылға дейін астық ұжымшарының орталығы болған. Ұжымшар негізінде АІ және 4 шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы елді мекендері
Марал Сейтенқызы Ізтілеуова

**Ізтілеуова Марал Сейтенқызы** (20.7.1960 жылы туған, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Тасарық ауылы) – техника ғылымының докторы (2007), профессор (2009). Алматы темір жол көлігі инженерлері институтын (1983, қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) және аспирантурасын (1998) бітірген. Алматы-1 темір жол станциясының жүк бөлімшесінің меңгерушісі (1984–86), аға инженер (1986–88), Алматы-2 темір жол станциясының бастығының көмекшісі (1988–91), Алматы темір жол көлігі техникумында оқытушы (1991–93), Қазақ көлік және коммуникация академиясында доцент (1998–2001), деканның орынбасары (2003–04) болды. 2005 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 2006 ж. «Разработка оптимальной структуры и технологии эксплуатационной работы в условиях организации Центра управления перевозками Республики Казахстан» деген тақырыпта докторлық диссертация  қорғады. Cоциология ғылымдарының кандидаты7

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Терминология
Өрісбай Шоманов

**Шоманов Өрісбай** (2.2.1948 жылы туған, Өзбекстан, Ташкент облысы Шұралысай ауылы) – техника ғылымының докторы (1990), профессор (1991). Қазақстан Республикасы ғылым академиясының академигі (2003). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген педагогі (1993). Қазақ химия-технология институтын бітірген (1971). Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында оқытушы (1971–1979, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті), Семей ет және сүт өндірісі институтында кафедра меңгерушісі, проректор (1980–1994), Қазақ тағам өнеркәсібі ғылыми-зерттеу институтында директор (1995–2001), Алматы технологиялық институтында кафедра меңгерушісі (2001–2002) болды. 2003 жылдан Қайта өңдеу және тамақ өнеркәсібі ғылыми-өндірістік орталық директорының орынбасары қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері тағам және ет өнеркәсібіндегі жаңа техникалар мен технологияларды зерттеуге арналған. 250-ден астам ғылыми жарияланымның авторы, оның ішінде 50-ден астам патент пен авторлық куәлік берілген.

## Дереккөздер:


Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:1948 жылы туғандар
Мақтаншақтық

**Мақтаншақтық** – адам мінезіндегі жағымсыз қасиет. Негізінен өзімшіл, менмен адамдардың бойында кездеседі. Мақтаншақ адамдар тәкаппар келеді, өзін-өзі дәріптеуді ұнатады. Халық даналығы “өзін-өзі мақтаған өліммен тең” дей отырып, бос мақтаннан аулақ болуға шақырады. Мақтаншақтық адамның кісілік қасиеттерінің, адамгершілік қалыптарының қалыптасуына кері әсер етеді. Ұлттық тәлім-тәрбие жүйесі мақтаншақтыққа жол бермеу үшін адам бойына адамгершілік, имандылық пен инабаттылық, адалдық секілді асыл қасиеттерді дарытуға зор көңіл бөледі.

## Дереккөздер
Прогресс (Шығыс Қазақстан облысы)

**Прогресс** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы, Кожохов ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Глубокое кентінен шығысқа қарай 2 км жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1959 жылы көкөніс, сүт өндіретін кеңшардың бөлімшесі ретінде қаланған. 1996 жылдан бұрынғы шаруашылық негізінде Прогрессте өндіріс кешені құрылды. 

## Дереккөздер

 

Санат:Глубокое ауданы елді мекендері
Автобаза

**Автобаза** — көлік саласының автомобильдер тұратын және оларды жөндеуге арналған, сондай-ақ қосалқы бөлшектер сақталатын кәсіпорны.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Геннадий Константинович Рязанцев

**Геннадий Константинович Рязанцев** (1936 жылы туған, Успеновка ауылы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1987), профессор (1993).

## Өмірбаяны
1959 жылы Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген. 1959 – 61 жылы Қарағанды металлургия комбинатында тау-кен шебері, 1961 – 88 жылы Қазақстан ҒА тау-кен ісі институтында аға инженер-зерттеуші, кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, 1988 – 96 жылы бөлім бастығы қызметтерінде болды. 1996 жылы осы институтта лаборатория меңгерушісі.

5 ғылым кандидатын тәрбиелеп шығарған, 74 ғыл. еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы.

## Шығармалары
Принцип минимума и оптимальная политика управления вентиляционными и гидроавлическими сетями, А.-А., 1968; Устойчивость и управляемость шахтных вентиляционных систем, А.-А., 1978.

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ тау-кен металлургия институты түлектері
Санат:Тау-кен ісі институтының профессорлары
Александров ауылдық округі (Қостанай облысы)

**Александров ауылдық округі** — Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Александровка, И.Ф.Павлов, Еңбек, Жуковка ауылдары кіреді. Орталығы – Александровка ауылы.

## Тарихы
2019 жылы И.Ф.Павлов ауылы Александров ауылдық округіне қосылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2743 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы ауылдық округтері
Сайлау ценздері

**Сайлау ценздері** — сайлаушылар мен сайланушыларға қойылатын талаптар мен шектеулер. Белсенді және бәсең сайлау құқығына, сондай-ақ лауазым түріне орай әр түрлі болады. Көптеген елдерде сайлаушыларға арналған азаматтық пен жас мөлшеріне қатысты ценздер (мысалы, Ресейде 18 жас, Латвияда 21 жас), енді бір елдерде тұрғылықтылық цензі (Канадада парламенттік сайлауға дейін сайлау округінде 12 ай тұру, Францияда 6 ай), сауаттылық цензі (мемлекеттік тілде сөйлей және жаза білу) қойылған. Мүліктік ценз еш елде жоқ. Жыныстық ценз, яғни әйелдерді сайлауға қатыстырмау ислам елдерінде (мысалы, Кувейтте) бар. Сайланушыларға қойылатын талаптар анағұрлым қатаң келеді. Жас мөлшері (мысалы, президент болу үшін 40 жасқа толған болу), тұрғылықтылық (кемінде сол елде 10 жыл тұру), тіл (мемлекеттік тілді білу), кәсіби, моральдық (15 жылдық өтілімнің болуы), діни (Алжир президенттігіне үміткер мемлекеттік дінді құрметтеп, дәріптейтін болуы керек), әскери (Кипр, Франция, Түркияда жергілікті өкілдік органға сайланушы міндетті әскери борышын өтеген болу керек), ұлттық (Түркіменстан президентігінен үміткер белгілі бір этникалық топтан болу керек) ценздері белгіленеді. Сондай-ақ сайлану құқығын жоққа шығаратын белгілі бір қызметке және лауазымға қатысты ценздер де бекітіледі.

## Дереккөздер:


Санат:Сайлау
Автобазар

**Автобазар**— автомобильдер және оларға керекті қосалқы бөлшектер сататын базар.
## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Сайлау округі

**Сайлау округі** — сайлау өткізу үшін заң негізінде құрылған аумақ. Сайланушылардың санына қарай бір мандатты және көп мандатты сайлау округі болады. Мемлекет басшысын және партиялық тізім бойынша Мәжіліс депутаттарын сайлау кезінде бүкіл мемлекет аумағы тұтас жалпы ұлттық округ болып белгіленеді. Мәжіліс және мәслихат депутаттарын сайлағанда бір мандатты аумақтық округтер құрылады. Сайлау комиссиялары аумақ шекарасы мен сайлау комиссиясының мекенжайы көрсетілген сайлау округінің тізімін сайлау тағайындалған күннен бастап 10 күн ішінде БАҚ арқылы жариялайды.

## Дереккөздер:


Санат:Сайлау
Эклиптика

[thumb| alt=A.|175px| ''[Эклиптика*.]]

*'Эклиптика''' лат. есlіptіca, грек. еkleіpsіs – тұтылу – Күннің (дәлірек айтқанда оның центрінің) көрінерлік жылдық қозғалысы өтетін (болатын) аспан сферасының үлкен дөңгелегі. Шындығында бұл қозғалыс – Жердің Күнді айнала қозғалысының көрінісі. Сондықтан Эклиптиканы аспан сферасының Жердің орбита жазықтығымен қиылысу шеңбері деп те қарастыруға болады. Эклиптика зодиак шоқжұлдыздары арқылы өтеді. Эклиптика жазықтығы – аспан координаттарының эклиптикалық жүйесіндегі негізгі жазықтық. 
Күн жүйесіндегі көп планеталар да күннің айналуымен бір бағытта,  эклиптика жазықтығына жақын қозғалады.

## Пайдаланылған әдебиет


Санат:Аспан механикасы
Санат:Күн жүйесі
Алёшин ауылдық округі

**Алёшин ауылдық округі** — Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Молодёжное, Алёшинка, Алқау ауылдары кіреді. Орталығы – Молодёжное ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1531 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Меңдіқара ауданы ауылдық округтері