open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Достастық мектептер

**Достастық мектептер** - XVI-XV1I ғасырларда Украина, Беларусь, Чехия және басқа елдердегі православие дінін ұстаушылардың ұлттық-діни достық бірлестіктерінің жанындағы оқу орындары. Достық мектептер сол елдердің ұлтық сана-сезімін сақтауға және мәдени өмірлерін көтеруге ықпал жасады. Достастық мектептер мектеп тарихында алғаш рет чех педагогы Я.А.Коминскийдің еңбектерінде жазылған және теориялық негізделген кластық-сабақ жүйесі пайда болды.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ықпал

**Ықпал** - индивидтің немесе әлеуметтік топтың басқа адамдардың мінез-құлығын, олардың ұстанымын, бағамын және беталысын өзгерту процесі және нәтижесі. Бағытталған ықпалдың механизмі болып сендіру және иландыру табылады. Бағытталған ықпалдың механизмі еліктеу және еліту. Ықпал тура және жанама болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Бухгалтерлік бас кітап

**Бухгалтерлік бас кітап** — жыл бойына жинақтамалы есеп жүргізуге арналған бухгалтерлік есеп тізбесі. Бұл кітапта кәсіпорында қолданылатын барлық бухгалтерлік жинақтамалы шоттар ашылады. Шоттарда 1 қаңтардағы сальдо жазылады, ай сайын ордер-журналдардың қорытынды деректерін тіркеу жүргізіледі, бір ай ішіндегі айналымдар және айдың аяғындағы сальдо (қалдық) шығарылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Кластан тыс жұмыс

**Кластан тыс жұмыс** - мектепкен тыс мекемелердің – оқушылар үйлері мен сарайларының, жас натуралистер мен техниктер станцияларының, балалар кітапханаларының, жас көрермендер театрларының, т.б. оқушылармен жүргізетін тәрбиелік және білім беру сипаттағы ұйымдастырылған және мақсатты бағыттағы сабақтары.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сабақтан тыс жұмыс

**Сабақтан тыс жұмыс** - мектептің сабақтан тыс уақытта оқушылардың білімін, іскерлігін, дағдысын, кеңейту және тереңдету үшін, дербестігін, дара кабілеттерін дамыту үшін, соны мен бірге олардың қызығушылықтарын қанағаттандыру және бос уақытын белсенді, саналы өткізуді қамтамасыз ету үшін оқушылармен жүргізілетін ұйымдастырылған және мақсатты бағыттағы сабақтар.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жария сауда-саттық

**Жария сауда-саттық** - халықаралық сауда-саттық, бұл сауда-саттықты өткізу кезінде тендер комитеті сауда-саттыққа қатысушы фирмалар мен консорциумдарың көз алдында ұсыныстарды ашып, олардың негізгі шартгарын қиды және тапсырысты қандай фирмалар консорциумының алғаны туралы мәліметтерді ашық баспасөзде жариялайды, бұл орайда оның көлемі және қол қойылған келісімшарттың жалпы мөлшері көрсетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мектептен тыс жұмыс

**Мектептен тыс жұмыс** - мектептен тыс мекемелерде оқушылардың әр жақты мәдени қызығушылықтары мен сұраныстарын қанағаттандыру, олардың дербестігі мен шығармашылық қабілетін дамыту, бос уақытын саналы ұйымдастыру мақсатымен жүргізетін білім беру - тәрбие сабақтары және мәдени- ағартушылық бұқаралық шаралар.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жеке тұлға мен іс-әрекеттің өзара байланысы

**Жеке тұлға мен іс-әрекеттің өзара байланысы** - психологияның заңы ретінде С.Л. Рубинштейн (1889- 1960) құрастырды «Жеке тұлғаның психологиялық мінез-құлқындағы, әрекеттеріндегі және қылықтарындағы оның әрі қарай жетілдіретін психикалық қасиеттері, сонымен бірге, бір сәтте байқалады және қалыптасады».
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ішкі ұстаным

**Ішкі ұстаным** - адамның езіне, басқа адамдарға және өзін қоршаған әлемде болып жатқандарға қатынасының орныққан жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Танкіге қарсы қор

**Танкіге қарсы қор** — командирдің тікелей басшылығында болатын, сондай-ақ ұрыстық қимылдар кезінде маңызды бағыттарда танкіге қарсы корғанысты күшейтуге арналған танкіге карсы артиллерия және басқа танкіге қарсы құралдардың бәлімдері (бәлімшелері).

Бәлімдер мен құрамаларда және бірлестіктерде құрылады, олардың міндеттеріне мыналар жатады: қарсыластың қорғаныс терендігіне өткен танкілерін жою, басты бағытта бірінші эшелондағы бәлімдердің (құрамалардың, бірлестіктердің) танкіге қарсы қорғанысын күшейту, киылыстарды, қапталдарды және қарсы шабуыл (шешуші соққы) үшін әскерлерді жаяу шептерде тасалау, сонымен қатар шабуылда — қарсылас танкілерінің шабуылын (шешуші соққысын) тойтару, топтардың қапталдарын тасалау, екінші эшелонның үрыска кіруін қамтамасыз ету, басып алынған шептерді бекіту.

Танкіге қарсы қордың құрамы әскерлердің ұрыстағы міндеттеріне, қарсыластың танкідік топтастығы құрамына, жергілікті жер жағдайын және қолда бар күш пен құралдарға байланысты болады. Қорғаныста Танкіге қарсы қор қарсыластың танкілері бұзып өту қаупі бар деген бағыттарда маневрге дайындалып, бәлімнің (құраманың, бірлестіктің) бірінші эшелонынан соң қарсыластың танкілері қимылының ең ықтимал бағытында орналастырылады.

Танкіге қарсы қор қорғаныстың дер кезіндегі маневрін қамтамасыз ету үшін карсыластың танк шабуылының ықтимал багыттарында ұйымдастырылған жағдайда жазылу шептері ауқымы мен жолдары көрсетіледі, егер мүмкін болған жағдайда олар жабдықталады. Шабуыл кезінде Танкіге қарсы қор қарсыластың танкілері бұзып өту қаупі бар бағытта маневрға дайындалуына, бөлімнің (құраманың, бірлестіктің) бірінші эшелоны артына кәшіріледі. Танкіге қарсы қор өзінің жауынгерлік міндеттерін, әдетте, жылжымалы бөгеу жасағымен, жалпы әскери қор арқылы, сондай-ақ бірінші немесе екінші эшелон әскерлерімен тығыз байланыста орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жексенбілік мектеп

**Жексенбілік мектеп** - қандай да бір білім берушілік, өндіріс, мәдени, діни ұйымдардың, қорлардың, мекемелердің балалар мен ересектер үшін кұрған мектебі. Сабақтар жексенбі сайын жүргізіледі. Олар ақысыз да, ақылы да болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Қаламақы

**Қаламақы** (латын. *honorarium* - сыйақы) - ғылым, әдебиет, өнер туындыларын басып шығару (пайдалану, таралымын көбейту, т. б.) үшін авторға (немесе оның мұрагеріне) төленетін сыйақы. Қаламақының мөлшерлемесін таңдау тараптардың келісімімен айқындалады және шартта тіркеледі. Пайдаланудың басқа түрлері үшін қаламақы төленгеніне қарамастан пайдаланудың әрбір түрі үшін ерекше қаламақы белгіленеді. Авторластардың арасында қаламақы тараптардың келісімі бойынша бөлінеді. Жеке тұлғаның жалақы ретінде салық салынуга тиіс  жылдық жиынтық табысынын құрамдас бөлігі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Азаматтық тәрбие

**Азаматтық тәрбие** - азаматтықты адамға өзін-өзі заңды, әлеуметтік, ізгі және саяси әрекетке қабілетті сезіну мүмкіндігін беретін тұлғалық интегративтік қасиет ретінде қалыптастыру. Азаматтықтың негізгі элементтеріне мыналар жатады: ар-намыс сезімінде, тұлғалық ішкі еркіндікте, тәртіптілікте, басқа адамдарға және мемлекеттік билікке құрмет және сенім білдіруде, өзінің міндеттерін орындау, патриоттық, ұлттық және ұлтаралық сезімдерін үйлесімді қиюластыру қабілетінде керінетін адамгершілік, құқықтық және саяси мәдениет. Азаматтық тәрбие негізгі мақсаты - адамда қоғамдық ізгі мұраттарды, отансүйгіштік сезімін бейбітшілікке ұмтылысын, қоғам игілігіне еңбек ету қажеттілігін тәрбиелеу.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Рухани - адамгершілік тәрбиесі

**Рухани - адамгершілік тәрбиесі** - өмірге адамның тұрақты және үйлесімді дамуын қамтамасыз ететін құндылықты қатынасты қалыптастыру. Рухани тәрбие - борыш, әділеттік, шындық, жауапкершілік, т.с.с. адамның ісі мен ойына жоғары мән бере алатын қасиеттерді тәрбиелеу.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ақкөл (Алматы облысы)

**Ақкөл** — Алматы облысы  Балқаш ауданындағы ауыл, Ақкөл ауылдық  округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Бақанас ауылынан солтүстік-батысқа қарай 56 км-дей қашықтықта, Іле өзенінің оң жағасындағы құмды-шөлейтті далада орналасқан.

## Тарихы
Іргесі "Ақкөл" кеңшарының құрылуына байланысты қаланған.

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, фельдшерлік-амбулаториялық пункт, клуб, тағы басқа мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді-мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы елді мекендері
Мемлекеттік кепілдік

**Мемлекеттік кепілдік** — азаматтық-құқықтық міндеттемелерді қамтамасыз ету тәсілі. Ол бойынша мемлекет кепілгер ретінде мемлекеттік кепілдік берген тұлғаның үшінші тұлғалар алдындағы міндеттемесін орындауы үшін толық немесе ішінара жауап беруге жазбаша міндеттеме береді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ақкөл көтерілісі

**Ақкөл көтерілісі** - 1930 жылғы сәуірде Балқаш ауданында Кеңес өкіметінің асыра сілтеу саясатына қарсы халық наразылығы. Көтерілісті ұйымдастырушы 11 адам сотсыз тергеусіз атылған. Ақкөл көтерілісі әлі тиянақты зерттелмеген.

## Дереккөздер
Жыныстық тәрбие

**Жыныстық тәрбие** - балалардың жыныстық сана-сезімі мен тәртібін қалыптастыруға жүйелі, саналы жоспарланып жүзеге асырылатын ықпал, оларды отбасылық өмірге дайындау.

Жыныстық тәрбие - өнегелі, физикалық, эстетикалық көз-қарастары тұрғысынан жастарды жыныстық дамуының дұрыс бағдары.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Үшінші космостық жылдамдық

**Үшінші космостық жылдамдық** - одан əрі жоғарылатқан кезде дене Күннін тартылысын жеңіп, Күн жүйесінен шығып кететін жылдамдык.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Танкіге қарсы қорғаныс

**Танкіге қарсы қорғаныс (ТҚҚ)** — танкілер шабуылы мен қарсыластың басқа сауытталған машина **12-630** ларына тойтарыс беру және оларды жою бойынша ұйымдастырылған шаралар жиынтығы мен әскерлердің ұрыс әрекеттері.

Танкіге қарсы қорғаныс жүйесі авиацияның, ракеталық әскерлердің дайындалған соққылары мен қарсыластың танкілік топтастықтары бойынша жабық атыс позицияларынан, артиллерияның атысынан, бөлімдер мен құрамалардың танкіге қарсы құралдарынан, алғы шеп, каптал, түйісулер алдындағы және қорғаныс терендігіндегі танкіге қарсы атыс түрінің барлық, жүйесінен, танкіге қарсы бөгеттер жүйесінен, танкіге қарсы қорлар мен жылжымалы бөгетгер жасағынан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Танкіге қарсы миналар

**Танкіге қарсы миналар** — қарсыластың танкілерін, өздігінен жүретін артиллериялық қондырғыларын, сауытты көлік тасығыштарын қатардан шығару мақсатына арналган миналар.

Олар танкінің шынжыр табанын және төменгі бөлігін талқандауға арналған. Шынжыр табанды танкіге қарсы мина танкінің салмағымен іске қосылып, жүретін бөлігін талқандайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құқықтық тәрбие

**Құқықтық тәрбие** - құқықтық жалпы білім беруде, құқықтық нигилизмді жеңуде, заңға сәйкес тәртіпте тұратын құқықтық мәдениет және құқықтық тәртіпті қалыптастыру процесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Еңбек тәрбиесі

**Еңбек тәрбиесі** - тәрбиеленушілердің жалпы еңбектік біліктері мен қабілеттерін, еңбекке психологиялық дайындығын дамытуға, еңбекке және оның өнімдеріне жауапкершілікті қатынасты қалыптастыруға, мамандықты саналы таңдауға бағытталған тәрбиеші мен тәрбиеленушілердің бірлескен іс-әрекеті.
Еңбек тәрбиесі — жасөспірімдерді еңбекқорлыққа , еңбекті құрметтеуге, еңбек мәдениетін үйренуге бейімдеп, олардың еңбек ету шеберлігі мен дағдысын қалыптастыруға бағытталған тәрбиенің бір саласы. Е. т. барлық халықтар мен ұлттардың дәстүрлі халықтың педагогикасының негізгі құрамдас бөлігі ретінде дамыған. Мыс., қазақ халқының дәстүрлі тәлім-тәрбие беру жүйесінде жас кезінен бастап еңбекке, белгілі бір кәсіпке баулынған әрбір жас сәби “Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей” деген мақал рухында тәрбиеленген (қ. Халықтық педагогика). 18 ғ-дың ағартушылары (Ж.Ж. Руссо, И.Г. Пестолоций) оқыту мен Е. т-н ұштастыру мәселесін алғаш рет ғыл. тұрғыдан талдады. Қазақстанның халыққа білім беру жүйесінде Е. т. отбасында, мектепте, мектептен тыс мекемелерде жүзеге асады. Отбасында бала кішкене кезінен еңбек тапсырмаларын орындауға, еңбекқорлыққа, төзімділікке баулынады. Е. т. мектепте білім берумен тығыз байланыста жүзеге асады. Оқу еңбегінің барысында балада ұқыптылық, еңбекқорлық, еңбек ету дағдысы қалыптасады. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай оқу процесінде өзіне-өзі қызмет ету, оқу құралдарын дайындау, мектеп үйін жөндеу, табиғатты қорғау, т.б. қоғамдық пайдалы жұмысқа қатысуы олардың ой-өрісінің кеңеюіне, қабілеттіліктерінің, бейімділіктерінің дамуына мүмкіндік жасайды. Педагогика ғылымы Е. т-н жас ұрпақты отбасы мен мектепте тәрбиелеудің жалпы үрдісінің бір бөлігі ретінде қарастырады. Оқушыларды еңбек етуге, еңбекқорлыққа баулу, оларға кәсіптік бағдар беру қазіргі таңда барлық оқу жүйесінде оқушы әрекетінің белсенділігін қамтамасыз етудің бір тәсілі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Дене тәрбиесі

**Дене тәрбиесі** - дене дамуына, денсаулықты нығайтуға, жұмыс қабілеттілігін жоғарылатуға және ұдайы өзін-өзі, оның ішінде сыртқы, дене пішінін, жетілдіруге қажеттілікті қалыптастыруға бағытталған тұлғаны жетілдіру жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Танкіге қарсы opлap

**Танкіге қарсы opлap** — тегіс жерлерде және жайпақ ылдиларға трапеция және үшбұрыш тәріздес ор түрінде жасалған танкіге қарсы жер бөгеттері.

Трапеция формасындағы ор барлық танкілерге, соның ішінде ауыр танкілерге кедергі ретінде қызмет етеді. Үшбұрыш формасындағы ор (толық ашылмаған трапециялы ор) тек жеңіл және орташа танкілерді бөгей алады. Танкіге қарсы opлapдың екі түрі де** 2** м-ге жуық терендікте, ал үстіңгі** 5,5-7** м ұзындықта қазылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көркем тәрбие

**Көркем тәрбие** – тәрбиеленушілерде өнерді түйсіну, түсіну, бағалау, сүю, одан ләззат алу кабілетін қалыптастыру, көркем-шығармашылық іс-әрекетке және эстетикалық құндылықтарды өндіруге қажеттілікті дамыту.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Диалект (айрық)

**Диалект:** ( - говор, сөйленіс) 
# Диалект — белгілі бір аймақ, облыс тұрғындары қолданатын тіл ерекшеліктері бар халық тілінің бөлігі. Диалект халық тілінің құрамына кіре отырып, өзіне тән лексикалық, дыбыстық, грамматикалық ерекшеліктерге ие болады. Ұлттардың қалыптасу кезенінде ұлт тілдерінің негізіне жатуы мүмкін. Адамдардың аз ғана тобы қолданатын, жеке тіл дәрежесінде дами алмайтын жаргондардан Диалектті айыра білу қажет. Әдеби тіл мен Диалекттің өзара қарым-қатынасы өте күрделі. Әдеби тіл Диалектке эсер ете отырып, өзі де олардың есебінен байып отырады.
# Диалект — негізгі тілдік ерекшеліктері бірынғай говорлардың жиынтығы. Диалект термині "говор", "говорлар тобы" және "наречие" мағыналарында да қолданылады.

## Тағы қараныз:
* Диалектизм
* Диалектография
* Диалектология
* Диалог
* Лексика

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Лексика
Трибология

**Трибология** - түйісуші денелердің үйкелісі мен тозуын зерттейтін физиканын бөлімі.
## Трибометрия
Трибометрия- үйкелісуші беттердің тозуы мен үйкеліс коэффициенттерін өлшеудің тәсілдері
## Дереккөздер


Санат:Физика
Танкіге қарсы резерв

**Танкіге қарсы резерв** — роталық тірек пункттеріне кірмейтін, қарсыластың танкілерімен күресуге арналған және бөлім (құрама) командирінің тікелей қол астында болатын танкіге қарсы құралдардың бір бөлігі, танкіге қарсы басқармалы ракеталар жүйесі және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мемлекеттік тәртіп

**Мемлекеттік тәртіп** — қарым-қатынастардың мемлекет белгілеген тәртібі, бұл тәртіпке сәйкес оның барлық өкімет пен басқару органдары, кәсіпорындар мен ұйымдар, лауазымды адамдар мен азаматтар өздеріне жүктелген міндеттер мен қызметтерді уақытылы әрі дәл орындауға тиіс. Қаржы, жоспар, шарт, өндіріс, еңбек тәртібі түрлеріне бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мемлекеттік қазына

**Мемлекеттік казына** - республикалық бюджет қаражаты, алтын-валюта қоры мен алмас қоры, жерге және басқа табиғи ресурстарға мемлекеттік меншік объектілері, мемлекеттік заңды тұлғаларға бекітіліп берілмеген өзге де мемлекеттік мүлік Қазақстан Республикасының мемлекеттік қазынасын құрайды. Жергілікті бюджет қаражаты және мемлекеттік заңи тұлғаларға бекітіліп берілмеген өзге де коммуналдық мүлік жергілікті қазынаны құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Триод

thumb
**Триод**- үш электродты электрондық шам немесе үш электродты жартылай өткізгіш кұрылғы.
## Дереккөздер


## Тағы қараңыз

Санат:Физика
Танкодром

**Танкодром** — әскери машиналарды жүргізіп үйрену үшін арнайы жабдықталған жер.

Бедерлері әр түрлі аумақта құрылады. Танкодромда машиналардың негізгі жүретін орындары мен маршруттары, дайындалатын тренажерлері жабдықталады және бөлімше құрамында кедергіден өту, техниканы темір жол платформаларына тиеу, көтеретін құралдармен жұмыс істеу, т.б. үйретіледі.

## Дереккөздер


Санат:Бронды техника
Санат:Танктер
Санат:Танк теориясы
Санат:Әскери полигондар
Ақ мешіт

**"Ақ мешіт"** - Талдықорған қаласындағы мұсылман қауымының ғибадат ету орны, қасиетті діни-ғұрыптар өткізетін мекені. Ол 1995 ж. бұр. "*Шағала*" кинотеатры ғимаратының негізінде, жергілікті халықтың қаржысына қайтадан салынып, әрлендірілді. Мешітте 600 орындық намазхана, 2-ші қабатында неке қию рәсімдерін өткізетін зал және шәкірттерге арналған 25 орындық оқу бөлмесі, сондай-ақ мүфти отыратын, тағы басқа орындар жасақталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мешіттері
Мемлекеттік тіркеу

**Мемлекеттік тіркеу** — тіркеуші органның заңи тұлғалардың немесе шетелдік кәсіпорындардың құрылу фактісін, меншік құқықтары мен басқа да құқықтарды, шарттарды, т. б. есепке алу рәсімі. Қазақстанда меншік құқығы, шаруашылықты жүргізу құқығы, жедел басқару құқығы, жерді жылдан астам мерзімге пайдалану құқығы, кепілзаттар, ипотекалар, ренталар, жылжымайтын мүлікке құқықтар міндетті түрде тіркеуден өткізіледі. Тіркеу тәртібі, рәсімі, ақысы әрбір жағдайда заңдармен белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мемлекеттік рента

**Мемлекеттік рента** - мемлекеттік қарыз түрлерінің бірі, бұл қарыз бойынша мемлекет әдетте облигациялардың атаулы бағасының тұрақты пайызы нысанында белгілі бір кірісті (рентаны) дүркін-дүркін төлеп тұрады; міндеттемелерді өтеу мерзімі мен нысаны белгіленбейді. Мемлекеттің қарызхаттарды айырбастау арқылы мемлекеттік рента бойынша кірістің мөлшерін төмендетуге мүмкіндігі бар.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Танкіге қауіпті бағыт

**Танкіге қауіпті бағыт**  — қарсыластың шоғырландыру сыйымдылығы мен шартты жіберу өтімділігі жоғары жер. Негізінен қорғаныс кезінде анықталады және жаудың басты соққы беру бағытымен үнемі қатар келеді. Танкіге қауіпті бағытқа қарсы күшті қорғаныс ұйымдастырылады, танкіге қарсы маневр жасайтын қорлар, жылжымалы бөгет отрядтары мен екінші эшелон (*резерв*) дайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мемлекеттік меншік

**Мемлекеттік меншік** — өндірістің жекелеген немесе барлық құралдарына мемлекеттің меншігі. Бұл термин командалық экономикада мемлекеттік меншікке қатысты қолданса да, оның басты қолданылуы-мемлекеттік меншіктегі аралас экономика секторы.

Мемлекеттік меншік — мемлекеттің жер және оның қойнауы, су, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, сақтандыру сақтық қорлары, кәсіпорындар мен шаруашылық кешендері, көлік, жоғары және арнаулы орта оқу орындары түріндегі меншігі, әлеуметтік-мәдени саладағы объектілер және басқадай мүлік.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ақсеңгір (Жамбыл ауданы)

**Ақсеңгір** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Ақсеңгір ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан солтүстікке қарай 31 км жерде,  Ақсеңгір өзенінің жағалауындағы Лессинг жусаны, ши аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өскен сайлы-жыралы келген куаң далада орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1954-1997 жж. қазақ қой өсіру ҒЗИ-ның тәжірибе шаруашылығы болды. Оның негізінде Ақсеңгірде және округке қарасты Жайсаң, Жиренайғыр, Көкдала ауылдарында 1 ЖШС және 2 шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылдарда 2 орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт және медициналық пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Мемлекеттік жәрдемақы

**Мемлекеттік жәрдемақы** — мемлекеттік бюджеттің немесе арнаулы қорлардың есебінен заңнамаға сәйкес төленетін жәрдемақы. Жәрдемақының кейбір түрлерінің мөлшері тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы заңда әрбір жылға арналып белгіленеді. Жәрдемақыға салық салынбайды. Студенттерге берілетін шәкіртақы, мүгедектігі бойынша әлеуметтік жәрдемақы, асыраушысынан айырылуына байланысты төленетін жәрдемақы, жерлеуге арналған жәрдемақы, мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен берілетін материалдық көмек, т. б. түрлерге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ұлғаю (Физика)

**ұлғаю** түрлері:
***Бойлық ұлғаю** - оптикалық осьтің бойымен орналаскан кесінді кескіні ұзындығының осы кесінді үзындығына катынасы.
***Бұрыштық ұлғаю** - кескін кеңістігіндегі оптикалық оське көлбеу жарық шоғы бұрышы тангенсінің заттар кеңістігіндегі оған орайлас сәуленің көлбеу бұрышының тангенсіне қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Оптика
Санат:Геометриялық оптика
Ақтам (Алматы облысы)

**Ақтам** — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл, Ақтам ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шонжы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 49 км-дей жерде, Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік баурайында орналасқан. Қоңыржай-қуаң тауалды агроклиматтық белдемде жатыр.

## Халқы

## Тарихы
Ақтам 1930-1997 жылдары Тельман атындағы қой өсіретін ұжымшарының орталығы болды. Оның негізіңде Ақтамда шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, аурухана бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы елді мекендері
Ақтам қаласы

**Ақтам** - 10-12 ғасырдағы қала орны. Бақанас ауылының солтүстігінде 120 км жерде орналасқан.

Жетісу археологиялық экспедициясы 1961 ж. (жетекшісі Ақышев), 1964 ж. (жетекшісі Ақышев, К.М.Байпақов), 1997 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Байпақов) зерттеген.

Ежелгі аты белгісіз. Қала орны дүниенің төрт құбынасымен бағыттас орналасқан төртбұрышты шоқы, аумағы 180x170 м. Бұрыштарында аумағы 10-12 м, биіктігі 2 м, Г әрпіне ұқсатып салынған қақпасының жалпақтығы 8 м. Қала сыртында 120-60 м қашықтықта қорғаныс қабырғалары бар. Биіктігі 0,5-0,75 м. Осы қабырғадан кіретін дарбаза ішкі қақпаға қарсы орналасқан. Екі шетінен дөңгелек мұнаралармен бекемделген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу

**Бағалы кағаздар нарығын мемлекеттік реттеу** — бағалы қағаздар нарығындағы мемлекеттің басты құралы. Бағалы қағаздар нарығындағы қатынастардың күрделілігі, оның ауқымы, нарыққа тән тәуекел, оған қатысушылардың қауіпсіздік мүдделері ондағы жұмыстың егжей-тегжейлі стандарттары мен ережелерін қабылдау, сондай-ақ реттеу мәселелеріне түрлі мемлекеттік органдар мен өзін-өзі реттеуші ұйымдарды тарту қажеттігін талап етеді. Бағалы қағаздар нарығына қатысушылар мен мемлекет мүдделерінің көптеген ұстаным бойынша сай келуі туындаған мәселелерді оралымды түрде шешудің әдісі ретінде өзін-өзі реттеуді пайдалануға мүмкіндік береді. Бағалы кағаздар нарығын мемлекеттік реттеу мына қағидаларға негізделген: ел аумағында нарықты реттеудің нормативтік негіздерінің, режимінің, әдістерінің бірлігі; мемлекеттің аз араласуы және өзін-өзі көп реттеу; тең мүмкіндіктердің болуы; бағалы қағаздар нарығындагы бәсекеге мемлекеттің ынталандыруы; бағалы қағаздар нарығында түрлі жобаларды мемлекеттік қолдаудың жария бәйгелестікпен бөлінуі; нарықта жұмыс істейтін мемлекеттік кәсіпорындардың коммерциялық кәсіпорындардан артықшылығы болмауы; нарыктың кәсіпқой қатысушылары көрсететін қызметтің бағасын мемлекеттік реттеуден бас тарту; бағалы қағаздар нарығын реттеу жүйесін дамытудағы сабақтастық.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ақтоғай ескерткіштері

**Ақтоғай** — палеолит дәуірінің ескерткіштері. Жетісу өңіріндегі Шарын өзенінің сол жағалауындағы Ақтоғай шатқалында орналасқан ежелгі тұрақтар. Мұнда аралары 1,5-2 км төрт жердей тас дәуірі орындары анықталған. Ақтоғай тұрақтарын 1986 ж. Қазақстан Ғылым академиясы Геология ғылым институтының стратиграфиялық отряды (жетекшісі Б.Ж.Аубекеров) ашқан. Ақтоғай-1 тұрағынан алынған артефактылар саны 122 данауылы Арасында дефляцияға ұшырағандары үшбұрыш жарықшақтары, қырғыштар тағы басқа заттар бар. Ақтоғай-2 — 18 дана, Ақтоғай-3 — 15 дана, Ақтоғай-4 — 7 дана артефакт техника және тұрпаттық белгілері бойынша бір-біріне ұқсас. Құралдар арасында леваллуа жарықшақтары басым. Геология және геоморфология мәліметтер бойынша зерттеушілер Ақтоғай-1 және Ақтоғай-4 орыңдарын жоғ. плейстоцен ортасына жатқызған. Алынған материалдардың бірі чоппинг (14x15x6,5 см) ашель дәуіріне жатады. Тас құралдарына техникалық, типологиялық анықтама жасаған - О.А.Артюховауылы Тас бұйымдары негізінен мустье уақытын қамтиды. Ғалымдардың пікірінше, тұрақтары Қаратау, Солтүстік Балқаш төңірегі, Ертіс алабы және Орталық Азия өлкелерінің палеолиттерін байланыстырып тұрған кешен. Жетісу жеріндегі өзен алаптарында да (Іле, Қаратал, Көксу, тағы басқа) көне мәдениет ошақтарының белгілері табылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Ескерткіштер
Ақтоғай-Достық темір жолы

**Ақтоғай-Достық темір жолы** — Қазақстанды трансазиялық темір жол магистралімен түйістіретін жүк тасымалдау торабына жататын темір жол. Құрылысы 1959 жылы басталып 1994 жылы іске қосылды.

## Орналасуы
Алакөл ауданының аумағында, Қарақұмның солтүстік жағының үштен бірін, Сарықұмның солтүстік жиегін жанай өтіп, Тентек, Жаманты, Ырғайты өзенін қиып, Алакөлдің оңтүстік жиегін, Жалаңашкөл көлінің солтүстік жағалауын жағалай теңіз деңгейінен 360 м (Ақтоғай) биіктіктен басталып, 550 м биіктікте Қытай Халық Республикасының шекарасынан өтеді.

## Тарихы
Ақтоғай - Достық темір жолы 1959 жылы салынып, төртінші санаттағы шекаралық түсіру қайта тиеу стансасы болды. 1956-1960 жылдары қазақстандық әрі қытайлық тараптан екі елдің темір жолын қосатын магистральдың құрылысы жүргізілді. Бұл жұмыстар 1988 жылы кеңес-қытай келісіміне қол жеткізілген соң қайта жаңғырды. 1990 жылдың қыркүйек айында болған темір жолдардың түйісуі нәтижесінде қазақстандық Достық стансасы мен қытайлық Алашанькоу стансасын қосатын шекара өткелі құрылып, 1991 жылы жүк құрамдарының қозғалысы басталғаннан кейін Трансазиялық темір жол магистралінің Солтүстік дәлізі іске қосылды. Сол кезеңде Достық стансасының қайта тиеу қуаты артты. Жолаушылар тасу 1992 жылдың маусым айынан бастап жүзеге асырылды.

## Торабындағы стансалар мен бекеттер
Ақтоғайдан Достыққа дейін 304 км. Достықтан Талдықорғанға дейінгі арақашықтық 657 км. Темір жол бойында Ақтоғай, Сарықұм, Сайқан, Бескөл, Көктұма, Жалаңашкөл, Достық стансалары және бірқатар бекеттер орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан темір жолы
Ақтоған (Алматы облысы)

**Ақтоған** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Қаражота ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 89 км-дей, округ орталығы — Қаражота ауылынан 14 км-дей жерде. Шілік өзенінің төмен алабындағы ши, бұта, жусан аралас қамыс, құрақ, тағы басқа шөптесін өскен шалғынды-сазды топырақты шөлді жазықта орналасқан. 
 

## Тарихы
1995 жылға дейін ауыл "Қызылжиде" деп аталған. 1962-1997 жылдары  "Қызылжиде" кеңшарының бөлімшесі болды. Оның негізінде Ақтоғанда шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдш.-акушерлік пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Ақтөбе жайлауы

**Ақтөбе** - Көксу ауданындағы жазғы мал жайлауы. Ол батысыңда Текелі, оңтүстігінде Күйелі мен Суықтөбе, шығысында Аламан тауымен шектеседі. Биіктігі (теңіз дең¬гейінен) 2 мың м. Жері тастақ, шөбі тықыр. Қазтабан, сарыбас жоңышқа, рауғаш, аюжүн, у қорғасын, ермен, қарақан, арша тәрізді шөптер мен бұталар өседі. Тұрғыны 1,3 мың адам (2002). Ауыл 1996 ж. дейін "*Чистополье*" деп аталған. 1964-1997 ж. қой өсіретін "Алакөл" кеңшарының ор¬талығы болды. Оның негізінде Ақтөбеде және округке қарасты "Бірлік" ауылында бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Орта мектеп, клуб, кітапхана, фелвдш.- акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Диалектизм

**Диалектизм** — жергілікті диалектілер мен говорларға тән тіл ерекшеліктері. Диалектизм — көркем шығармаларда әдеби тіл нормасынан ауытқу түрінде орын алады.

Диалектизмнің бірнеше түрі бар: 
* **Фонетикалық диалектизмдер**: әдеби **ө** орнына **ү** айтылуы (*өгей — үгей*), **б** орнына **п** (*болат — полат*), **ш** орнына **ч** (*малшы — малчы*), **ж** орнына **й** (*бұл жақ — бұйақ, сол жак, — сойак,*), сөз ортасында **ғ** сакталуы (*шаңғарақ*); 
* **Грамматикалық диалектизмдер**: көсемшенің әдеби **-голы/-гелі** тұлғасының **-гайы/-гейі** (*баргайы, келгейі*) аркылы, бұйрық райлы етістіктің көпше I жағы **-лы/-лі** арқылы жасалуы: біз баралы (*барайық орнына*), келелі (*келейік орнына*), көмектес септігінің *-мынан, -бынан, -пынан* қосымшалары арқылы айтылуы:* атпынан, пойызбынақ*; 
* **Лексикалық диалектизмдер**:
* бойлай (*унемі* д. м.),
* бейсаубет (*бет алды*),
* жарын (*келер жыл*),
* рабайда (*анда-санда*),
* кун баю (*кун бату*),
* таға (*нағашы*),
* ашық-машық (*топса*),
# ***Лексикалық Диалектизм*** өз ішінен бірнешеге бөлінеді: 
***Нағыз лексикалық Диалектизм*** әдеби варианттарымен мағыналас, бірақ дыбысталуы басқаша сөздер: әдеби* сірінке — кәуірт, кеуірт, оттық, шақпақ* түрінде айтылады. 
***Лексика-семантикалық Диалектизм*** олардың ерекшелігі дыбысталуында емес, мағынасында: әдеби *тәртіп — нусқау, әд. сым — шалбар* мәнінде айтылады. 
* **Этнографиялық Диалектизм** белгілі бір жерге тән тұрмыс-салттық мәні барзаттар мен құбылыстарды білдіреді: *жозы аласа дөнгелек үстел, әттік — қармақтың тілі, алақшын — пеш алдына шоқжаятын орын*. **Диалектизм** көркем шығармаларда кейіпкерлер сөзінде қолданылып, шығарманын тілдік бояуын арттыру үшін қызмет етеді.

## Тағы қараныз:
* Диалект
* Диалектография
* Диалектология
* Диалог
* Лексика
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Стилистика
Ақтекше

**Ақтекше** — Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл, Қабылиса ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балпық би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде, Шаған тауының бөктерінде Мұқыры өзенінің бастауындағы жусан аралас қияқ, қоңырбас, тағы басқа астық тұқымдас альпілік шалғын шөп өскен бозғылт, коңыр топырақты жонды-төбелі келген тауаралық аңғарда орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1951-1997 жылдары Куйбышев ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде Ақтекшеде және округке қарасты Көкбастау ауылында "*Қаблиса*" ЖШС және 50-ден аса шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акшуерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы елді мекендері
Ақши (Іле ауданы)

**Ақши** — Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл, Күрті ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Өтеген батыр кентінің солтүстік-батысында 82 км-дей жерде, Күрті өзенінің оң жағалауында, Бозой мен Қарой үстіртті жазықтарының қуаң агроклиматтық белдемінде жатыр.

## Халқы

## Тарихы
Ақши 1997 жылғы дейін Күрті ауданының Т. Бокин атындағы шаруашылығының орталығы болған. Оның негізінде ауылда "Бент" АҚ және 183 жеке шаруа қожалығы құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Ақшиде орта мектеп, Т.Бокин атындағы мәдениет үйі, кинотеатр, балабақша, аурухана, мешіт, шағын кәсіпорындар бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы елді мекендері
Деонтологиялық интуитивизм

**Деонтологиялық интуитивизм** - этикадағы парыз мейрімділікпен не онымен байланысты болатын сезімдерге қатысы жоқ түсінік деп (мейірімділік парызды өтеуде) байланысты деген ұстанымдағы бағыт.
## Дереккөздер


Санат:Этика
Жергілікті жерді бағалау

**Жергілікті жерді бағалау** — жағдайды бағалау элементтерінің бір түрі. Командир өзі тікелей жергілікті жердің тактикалық құрылымын карта және аэросурет бойынша қарап, зерделейді. Жергілікті жерді бағалау кезінде бөлімшелердің (бөлімдердің) алға койған ұрыс міндеттерін орындауына жергілікті жердің тигізетін әсерін бағалауға мүмкіндік беретін мына мәселелерге назар аударылады: 
*жер бедері, 
*жергілікті заттар, 
*бақылау және өту жағдайлары, 
*табиғи кедергілер, 
*тасалар, 
*атыс жүргізу жағдайы, 
*бағдарлау және басқа да қасиеттер.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Педагогтің деонтологиялық әлеуеті

**Педагогтің деонтологиялық әлеуеті** - адамның
педагогикалық қызмет қағидаларына сәйкес әрекет етуіне мұмкіндік беретін қабілеттері мен қасиеттері жиынтығы. Ол жабық түрде болады
да, педагогикалық кызмет еткенде көрінеді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жергілікті жерді газсыздандыру және дезинфекциялау

**Жергілікті жерді газсыздандыру және дезинфекциялау** — қарсыластың химиялық және бактериологиялық шабуылының зардаптарын жою үшін жүргізілетін іс-шаралардың бірі. Қорғаныс құрылыстарын (ғимараттарын)және жергілікті жерді газсыздандыру мен дезинфекциялау әскерлерге залалсыздандырылған және неғұрлым қолайлы жағдайларда әскери міндеттерін орындауға мүмкіндік беру мақсатында жасалады. Газсыздандыру мен дезинфекция жұмыстары химиялық (газсыздандырғыш ерітінділермен суару, газсыздандырғыш сусымалы заттарды шашу) тәсілімен немесе механикалық (залалданған топырақ, қар қабатын алып тастау) тәсілімен жүргізілуі мүмкін. Жергілікті жерді газсыздандыру және дезинфекциялау үшін: 
*автоқұйғыш станциялары, 
*аспалы газсыздандырғыш аспаптар мен жол машиналары (грейдерлер, бульдозерлер, қар тазарткыштар, құйғыш машиналар, скреперлер және т.б.) пайдаланылады.
 
Газсыздандыру мен дезинфекция бойынша шағын көлемдегі жүмыстарды құрлықтағы әскерлердің барлығы өздігінен, негізінен механикалық тәсілмен жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жергілікті жерді зерттеу

**Жергілікті жерді зерттеу** — командир мен оның штабының қарсылас туралы мэліметтерді жинау және жинақтау бойынша жүргізетін жүмысы. Нақты жауынгерлік міндеттер мүддесінде жүргізіледі. Топографиялык сипаттамалар, карталар, фототүсірілімдер, сондай-ак командирдің жергілікті жерге өзі шығуы арқылы жүзеге асырылады. Командир өз әскері мен қарсылас әскерінің ұрыс қимылдарына жергілікті жердің әсерін ашу және нақты осы жерде әскердің негізгі түрлерін колдану мүмкіндіктерін анықтау мақсатында жергілікті жерді зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Деонтологиялық ұстаным

**Деонтологиялық ұстаным** - кәсіби парызды түсінуге негізделген дүниетанымды қалыптастыратын ішкі сенім.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Психология
Жергілікті жерді инженерлік жабдықтау

**Жергілікті жерді инженерлік жабдықтау** — өз әскерлеріне ұрыста (операцияда) колайлы жағдай тудыру, карсыластың ұрыс қимылдарын қиындатып, шығынға ұшырату мақсатында жүргізілетін инженерлік жабдыктау. Жергілікті жерді инженерлік жабдықтаудың сипаты әскерлердің жауынгерлік тапсырманы орындау барысындағы ұрыстың (операцияның) түрі мен ауқымына, жергілікті жер жағдайына, жыл маусымы мен тәулік мезгіліне, күшқұралдар санына және уакытқа байланысты болады. Жергілікті жерді инженерлік жабдықтау ерте кезден бастап жүргізілген. Жергілікті жерді инженерлік жабдықтау Бірінші дүниежүзілік соғыста, әсіресе, оның бекініс кезеңінде кеңінен пайдаланылды. Кеңес Армиясында азамат соғысы кезінде маңызды бағыттарда далалык бекініс аудандары жасалды. Жергілікті жерді инженерлік жабдықтау жүмыстары әсіресе Ұлы Отан соғысы жылдары, атап айтсақ, Мәскеуді, Сталинградты, Курскіні қорғауда кеңінен дамыды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Деонтологиялық тәрбие

**Деонтологиялық тәрбие** - деонтологиялық сананың қалыптатыру процесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жергілікті жерді су басуы

**Жергілікті жерді су басуы**  
*қарсыластың шабуылын кідірту, оның маневрін тежеу, басып алған аумағынан кетуге мәжбүр ету, көпірді бұзу, сал қайыктық және десанттық өткелді жою үшін су бөгетін жасау мақсатымен жергілікті жер учаскелерін әдейі су басқызу; 
*су тасқыны мен сел кезінде, сондай-ақ гидротехникалық құрылыстар кезінде өзен аңғарлары мен жаймаларын су басып кетуі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гелиоэлектрлік бекет

thumb
**Гелиоэлектрлік бекет** - күн сәулесінің қуатын электр қуатына айналдыратын қондырғы.
## Әлемдегi ең iрi электрстанциялар

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Ызакөл

**Ызакөл** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Көксарай ауылдық округіне қарасты ауыл.

## Географиялық орталығы
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 21 км-дей жерде, Сырдарияның оң жағалық аңғарында қамыс, құрақ аралас астық тұқымдас шөптесіндер өскен қуаң жазықта орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1940—1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін "Шәуілдір" кеңшарының бөлімшесі болған. Бөлімше негізінде Ызакөлде агроқұрылымдар жұмыс істейді. Ауылдың батысында 1 км жерде Сырдария өзені ағып жатыр. Ызакөл арқылы Түркістан-Сарыағаш және Түркістан—Шардара автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Ызакөл (көне қоныс)

**Ызакөл — көне қоныс орны.** Ызакөл елді мекенінен оңтүстікке қарай 600 м. жерде. 2003 ж. Отырар мемлекет археология қорық музейі мен Шымкент қаласы Археология және этнология ғылыми зерттеу орталығының археология экспедициясы (жетек. С.Ахмет, З.Исабек) зерттеген. Төбе дөңгелек пі¬шіндес, шағын келген, биіктігі 1,20 м — 90 см, ауданы. 32x33,5 м. Төбе үсті мен айналасынан ешқандай заттар не болмаса бұйымдар үлгілері табылмаған. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Жергілікті жердің бүркемелік қасиеттері

**Жергілікті жердің бүркемелік қасиеттері** — жер бедерінің ойқырлы болуын, жергілікті заттарды, сондай-ақ жергілікті жердің жалпы касиеттерін және оның негізгі түсін пайдаланып тасалануға мүмкіндік беретін жергілікті жердің қасиеті. Бүркемелік касиеттері бар жергілікті жер әскерді, ұрыс техникасы мен басқа да ұрыс объектілерін жер үстінен, әуеден және радиолокациялык бақылаудан жасыра алады. Бүркемелеуге неғұрлым қолайлы жағдай орманда және ойлы-кырлы жерлерде болады. Жергілікті жерде бөлімшелерді, бөлімдерді, олардың карулары мен көліктерін және басқа да ұрыс объектілерін бүркемелейтін табиғи бүркеніштер көп болған жағдайда арнайы бүркемелеу жүмыстарын жүргізбей-ақ, оларды толығымен пайдалануға болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Педагогикалық деонтология

**Педагогикалық деонтология** - 
# педагогтің кәсіби тәртібі туралы ғылым; 
# қызметке және қарым-қатынасқа қатысушылардың арасындағы сенімділікке кепіл болатын кәсіби этика;

Басқа адамдарға, олардың идеяларына қатысты педагогикалық шыдамдылықты, құзырлылықты, оқу және тәрбие қызметінде қабылданатын шешімдерге моральдік жауаптылықты танытады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жергілікті жердің қорғаныштық қасиеттері

**Жергілікті жердің қорғаныштық қасиеттері** — жер бедері мен жергілікті заттардың жойғыш құралдардың әсерін бәсеңсітетін ерекшеліктері. Қыратты, сайлы-жыралы, өзекті жерлердің қорғаныштық қасиеттері көп. Мысалы, қыраттардың қарсы (ядролық жарылыс орталығына қатысты) беткейінде соққы толқын кысымы жазық жердегіден 2-2,5 есе аз болады. Жер бедерінің ойлықырлылығы жарқыл сәулеленуден және өткір радиациясынан да пана болады. Орман алқаптары ашық даламен салыстырғанда соққы толқынын 2 және одан да көп есе, жарқыл сәуленің әсерін 6-8 есе кемітеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өзгерістер (Лингвистика)

**Лингвистикадағы өзгерістер түрлері:**
## Дыбыстық өзгерістер немесе фонетикалық өзгерістер
Дыбыстық өзгерістер немесе фонетикалық өзгерістер - тілдің даму барысында кез- келген дыбыстық өзгерісті жалпы мағынада белгілейтін термин.

## Позициялық өзгерістер
Позициялық өзгерістер -қолданылу позициясында шартты түрде алынған дыбыстардың өзгеруі. Мұндай езгерістер ерекше фонетикалық жағдайларда пайда болады. Мысалы, сөз басында/сөз соңында, екпінді дауыстылар үшін сөз соңында/екпінсіз позиция және т.б.

## Сөйлемнің түрін өзгерту
Сөйлемнің түрін өзгерту-аударма кезінде жай сөйлемді құрмалас сөйлемге және кұрмалас сөйлемді жай сөйлемге айналдырудан, бөлшектеу мен біріктіруден антонимикалық аударма кезіндегі грамматикалық трансформациялар, синтаксистік байланыс түрінің өзгеруі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ынталы Әметбекауылы

**Ынталы Әметбекауылы** - ауыл, Талапты аудандық округіне қарайды. Округ орталығы — Талапты ауылынан оңтүстікке қарай 8 км жерде, Арыстың оң жағалаулық аңғарында орналасқан. Тұрғыны 0,76 мың адам (2004). іргесі 1927 ж. қаланды. 1930 ж. дейін Ы. Сырдарияның сол жағалауындағы Көлқұдык және Балтакөл елді мекендерінде қоныстанғанды. 1929 ж. Арыс өзені бөгеліп, одан канал тартылды. Ы. Сырдарияның оң жағалауына, казіргі орналасқан жеріне көшірілді. 1930 ж. бірнеше шағын ұжымшарлар мен артельдер бірігіп "Ынталы" атты үжымшар кұрды. 1957 ж. ұжымшар кеңшарға айналды. 1996 ж. кеңшар тарап, оның негізінде бірнеше ЖШС, ОК және шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда негізгі мектеп, кітапхана, фельдш.-акушерлік пункт жұмыс істейді.
## Дереккөздер
Левиафан (Гоббс)

right|200px|Левиафан
**Левиафан** (, толық аты, **Левиафан, немесе шікреулік және азаматтық қоғам мемлекетінің материясы, формасы және билігі**, )- Томас Гоббстың (1588–1679) жазған және 1651 жылы жариялаған (латынша басылым редакциясы 1668 жыл) философиялық шығарма. Шығарма аты Библиядағы Левиафаннан шыққан. Шығарма қоғам құрылымы мен билік легитимділігін қарастырған болып, ол әлеуметтік келісім теориясының ең алғашқы және ықпалды нұсқасының бірі ретінде танылған. Ағылшын революциясы (1642–1651) кезінде жазылған бұл шығармада автор әлеуметтік келісім мен абсолютті егемендіктің үстемдігін дәріптейді. Гоббс азаматтық соғыс пен табии күйдегі жабайы жағдайынан ("барлығының барлығына қарсы соғысы") теқ қана күшті, бөлінбеген билік арқылы ғана сақтануға болады деп жазды.

Гоббс материалистік сенсуализм тұрғысынан эмпиристік және рационалистік әдістердің элементтерін пайдаланып  білімнің бастау көзін қарастырады.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Философиялық шығармалар
Экономиканы мемлекеттік реттеу

**Экономиканы мемлекеттік реттеу** - мемлекет әлеуметтік-экономикалық жүйеге ықпал ету мақсатымен өзінің түрлі деңгейдегі институттары арқылы жүзеге асыратын заңнамалық, әкімшілік және экономикалық сипаттағы шаралар жүйесі. Ол ұлттық экономикадағы жағдайға және әлемдік шаруашылықтың даму үрдісіне талдау жасау жолымен әзірленетін белгілі бір мемлекеттік саясатқа негізделеді. Түпкі мақсаттар және оларға жету жолдары айқындалады. Бұл үшін жанама және аралық мақсаттар тұжырымдалады, сонан соң олардың баспалдақтары, мақсаттар "шежіресі" жасалады. Мемлекеттік саясаттың дәстүрлі мақсаттары: тұрақты экономикалық өрлеу, бағаның тұрақтылығы (инфляцияны бақылау), жұмыспен қамтылудың жоғары деңгейде болуы (жұмыссыздықтың төмендігі), сыртқы экономикалық тепе-теңцік (төлем теңгерімінің актив сальдосы, валюта бағамының тұрақтылығы). Мақсаттар тұжырымдалғаннан кейін Экономиканы мемлекеттік реттеудің оларға қол жеткізуі үшін қажет тетіктер мен құралдар айқындалады. Экономиканы мемлекеттік реттеу экономикалық құралдардың көмегімен жүзеге асырылады, олар: ақша-несие саясаты, салық-бюджет тетіктері, экономиканың мемлекеттік секторын, мемлекеттік жоспарлау мен бағдарламалауды пайдалану. Экономиканы мемлекеттік реттеудің ажырағысыз бөлігі — әкімшілік құралдар (тыйым салу, рұқсат беру, мәжбүрлеу), сондай-ақ ерікті келісімдер (мыс., үкімет, кәсіподақтар, кәсіпкерлер одақтары арасындағы келісімдер).

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Фузия

**Фузия** (  ) -  бір-біріне жалғас тұрған морфемалардың формальді түрде кірігуі нәтижесінде морфология жіктерді (көбінесе негізбен қосымша) сырт көзбен ажыратудың қиындауы. Мысалы: орыс «мужик + ск (ий)» —> «мужицкий», морфтарға жіктегенде «мужицкий» немесе «мужицкий». ***Фузия*** - терминің 1921 жылы Э. Сепир қосымшалардың жалпы ережелерден өзгеше, морфемаларше қарасында дыбыстардың бірін бірі алмастырып жалғану түрлерінің атауы ретінде ұсынған.
Фузияны кумуляциямен  бірнеше граммтикалық категориялардың граммемаларының бір ғана жапғау морфема мағсы арқылы (орыс. Т. Столов сөзтулгасындагы ов флексиясың граммеммалары көптік және ілік септік) берілуімен  шатастыруға болмайды. Сонымен қатар фузияда кумуляция сияқты жиі қайталанатын құбылыс. Болғандықтан,супплетивизмнен. Супплетивизм қара. Өзгешеленген.
Дегенмен кей авторлар фузия, кумуляц және супплетзмді бір-бірімен мәндес құбылыс деп есептеп, жеке қарастырмайды. Тарихи тұрғыдан «Фузия» фонология негізінде (дыбыстардың комбинаторлық өзгерістеріне байланысты) пайда болып, тілдік эволюция барысында морфологиялық өзгерістердің (мысалы: кірігу сияқты) туындауына себеп болады.

## Дереккөздер


Санат:Морфология (лингвистика)
Деперсонализация

**Деперсонализация**  ( жоққа шығару,  — тұлға) - өзінің сана-сезімін өзгерту. Ол жағдайда адамда өзінің сана-сезімін жоғалтқан сезімі туады және жақындарына, жұмысына, қатысты эмоционалдық жақындықтың болмауына қатысты уайымдайды. Психикалық тұрғыдан сау адамдарда қатты жүк түскенде деперсонализация жеңіл түрі байқалады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Әлеуметтану
Жергілікті жердің макеті

**Жергілікті жердің макеті** — жергілікті жер бөлігінің оны неғұрлым жақсы сипаттайтын элементтері және жергілікті заттар көрсетілген кішірейтілген бедері. Жергілікті жердің макеті бөлімшелерде, құрамаларда, бірлестіктерде әскерлердің ұрыс қимылын қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Жергілікті жердің макеті оқу кластарында әскер қимылдарының тактикасын, артиллериядан ату ережелерін оқытуда (шағын полигонда және т.б.) пайдаланылады. Жергілікті жердің макеті жергілікті жерді жақсы зерттеуге, оқуды жақсы меңгеруге, әскерлердің алдағы болатын соғыс қимылдарының сипатын түсінуіне көмегін тигізеді. Жергілікті жердің макетінің бедері әдетте құмнан, гипстен, пенопластан жасалады; сондай-ақ топырақ, қар пайдаланылады. Жергілікті заттар, әскерлердің жай-күйі мен қозғалысы шартты белгілермен белгіленеді, немесе олардың металдан, ағаштан, қағаздан, шыныдан, резеңкеден, пластмассадан және т.б. жасалған модельдерімен белгіленеді. Жергілікті жердің макеті кішірейтілген масштабта, әдетте топографиялық карталарға немесе аэрофотосуреттерге ұқсас жасалады. Мүндай жағдайда 1:5000-нан 1:50000-ға дейінгі көлденең масштаб пайдаланылады. Тік масштабтар көлденең масштабтардан үлкенірек болады. Жергілікті жердің макеті кейде жергілікті жердің кішкене бөлігіне жасалады. Ол жерде винтовкалық патрондармен артиллериялық атысты елестететін атыс жаттығуларын өткізуге бәлады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жергілікті жердің өткізгіштігі

**Жергілікті жердің өткізгіштігі** — жергілікті жердің ұрыс әрекетін жүргізуге әсерін тигізетін және әскердің, ұрыс техникасының, әсіресе, жолсыз жерлермен жүріп өту жағдайын сипаттайтын негізгі тактикалык құрылымы. Жергілікті жердің өткізгіштігі жер бедеріне, топырақ-өсімдік жамылғысына, гидрографикалық тораптарға, байланыс жолдарына, сәндай-ақ жыл мезгілдері мен ауарайы жағдайларына байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гемогенділік

**Гемогенділік, біртектілік** - талдау белгілері бойынша дербес өмір сүретін ағзалардың салыстырмалы біртектілігі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Сақтауға берілген қолжазба

**Сақтауға берілген қолжазба** - аса арнайы жұмыс,
әдетте мамандарға оның барын хабарлау үшін, оларға зерттеу үшін көшірмесін беретін кітапханада не ақпарат орталығында машинаға басылған түпнұска тұрінде сақталады. Сақтауға берілген қолжазба басылған кұжаттарға және зерттеу материапдарына теңестіріледі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі

**Жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі** — радиация деңгейімен, яғни жер бетіндегі рентген сағатпен өлшенетін гамма және бета — сәулелену қуатымен сипатталады. Жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі сонымен бірге, 1 см2 жерге 1 минутта түскен радиоактивтік заттардың атом ядросының ыдырау мөлшерімен есептелетін зақымдану тығыздығымен сипатталады. Ядролык жарылыста жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі мен зақымдалған аймақ мөлшері жарылыс түріне, қарудың қуаттылығына, метеорологиялық жағдайларға, жергілікті жердің сипаты мен топыраққа байланысты. Объектілер мен жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі ядролық жарылыс бүлты ізінде көп емес. Ол бөлімшелер мен бөлімдердің ұрыс кимылдарына айтарлықтай әсер ете алмайды. Жер үсті ядролық жарылысында жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесі жарылыс ауданында да, бүлт ізінде де айтарлықтай болады, бірақ уақыт өте үздіксіз кемиді. Оған радиоактивтік заттардың ыдырауы, желдің айдауы, жауынның шаюы мен радиоактивтік заттардың топыраққа сіңуі себеп болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс