open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әскери көліктер

Біздің заманымызда жау нысанына жермен шабуыл дауға арналған көлік түрлеріне танк, өздігінен жүретін зеңбірек құрылғылар, сауытты машина, сауытты поезд т.б. жатады. Мұндай машиналар оқ өтпейтін сауытпен қапталады. Сондай-ақ, олар қару-жарақпен қамтамасыз етіледі. Әскери кемелер бірнеше мыңдаған жылдардан бері елдің жағалауы мен шекара аймақтарын қорғауда пайдаға асып келеді. Гректер жау кемесімен соғысу үшін «Трирема» деп аталған соғыс кемелерін жасаған.XVII ғасырдағы кемелерде зеңбірек тізіліп тұратын. Олар кеменің бүйіріндегі ойықтардан атқылауға арналған еді. Соғыс кемелерінің құрылысы XIX ғасырда сауытты кемелер шыққан соң, түбегейлі өзгерді. Уақыт өте келе, әскери кеме жетілген үстіне жетілуде. Жердегі немесе судағы түрлерімен салыстырғанда, әуе әскери машиналарының талқандағыш күші басым. Жойғыш ұшақ, тікұшақ, шабуылдаушы және бомбалаушы ұшақ секілділер көптеген жылдардан бері қолданыста. Олар талай жердің талқанын да шығарды.

## Дереккөздер
КӨЛІКТЕР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-439-2

Санат:техника
Го Сун Чиннің шығармашылы

Көрме талантты шебер, өрнектеп суреттеуші, төрт дүркін қалалық конкурстардың лауреаты, Семей қаласында өткен өңіраралық дәстүрлі халықтық сәндік-қолданбалы өнер конкурс-көрмесінің бас жүлдегері, Астанада өткен  1-ші республикалық **«Шебер» конкурсының** жеңімпазы Елена Андреевна Го Сун Чиннің шығармашылығымен таныстырады.

Елена Андреевна Го Сун Чин 1964 жылы Семей қаласында дүниеге келген. Қазіргі кезде  ол Семей қаласының ең көркем жерлерінің бірі Қызыл Кардон мөлтекауданында тұрады және еңбек етеді.
Оның өрнектелген қасықтары, табақшалары және ас үйде қолданатын тақталары, гүлдер мен жемістерге арналған вазалары, салаттарға және қымызға арналған ыдыстар жиынтығы, басқа де өз қолымен безендірген заттары бүгінде әлемнің түпкір-түпкірінде: Англия,Үндістан, Бельгия және Австралия, АҚШ және тағы басқа да елдерде тұратын сұлулық пен кәсіпқойлықты бағалай білетін көптеген адамдардың үйлеріне сән берген, бағалы өнер туындысы ретінде сақтаулы.
Ол ыдыстарды көңілді украина нақышында қазақ оюларымен өзінің ерекше стилінде өрнектейді, сондай-ақ   оның қолынан шыққан үш түрлі бояуы қанық байқалатын хохломдық өрнектерін жазбай тануға болады.
Гүлдерден, шөптерден өрілетін өсімдік тектес ой-өрнектер және жемістер - суретшінің сүйікті тақырыбы. Қарапайым бұйымдардың өзі шебер суретшінің қолынан шыққанда шынайы өнер туындысына айналып, ерекшелігі мен қайталанбас өрнегі көрер көздің жауын алады.
Мұражайдың көрме залында оның 2012 жыл бойында  жасаған 324 бұйымы қойылды.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА

Санат:Мәдениет
Апоцентр және перицентр

[thumb|300px|
'''1''' [Жер
**2** Жер серігі орбитасы
**3** Жер серігі
**4** экватор
**5** Жердің айналу білігі
**6** перигей
**7** апогей
]]
**Перицентр** и **апоцентр** ( «пери» — қасында,  «апо» — қашықтағандықты білдіреді,  — орталық) — астрономиялық дененің орбитасының сол дененің центрінен  ең жақын және ең қашық нүктелері.  

«Центр» деген сөздің орнына әр астрономиялық денеде өзіне сәйкес атаулары қолданады. Мысалы, гелиос — Күн, гея — Жер, астра — Жұлдыз т.б.

Сондай-ақ, Ай жасанды серігінің орбитасының Ай центрінен ең жақын нүктесін **периселений**, ал ең қашық нүктесін **апоселений** деп атайды.

Күн төңірегінде айналатын ғаламшарлардың, астероидтардың, кометалардың апоцентрі мен перицентрін - **апогелий** мен **перигелий**  деп атайды.

Шолпанның орбаталарындағыларды -  **перигесперий** мен **апогесперий**  дейді.

Жұлдыздардың  төңірегіндегі орбиталырының нүктелері - **периастр** мен **апоастр** деп аталады.

Апоцентр тек эллипс тәрізді орбиталарда болады. Парабола немесе гипербола тәрізді орбиталарда тек перицентр болады.

## Перигелий мен апогелий
Кестеде ғаламшарлардың Күн төңірегіндегі орбиталарының перицентрлері мен апоцентрлері берілген:

## Дереккөздер

* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Астрономия
Санат:Аспан механикасы
Апофегматтар

**Апофегматтар** (- «қысқаша ғибрат, нақыл сөз») — азаматтық әдебиеттің көне жинақтары; оларға  әр түрлі нақыл сөздер, философтар мен атақты адамдардың өмірінен алынған ғибрат әңгімелері енгізілген.

Апофегматтарда адам өзін үйде, қоғамдық ортада қалай ұстауы, әйелді қалай таңдап алуы туралы кеңестер де болады. Алғашқы Апофегматтар қолжазба күйінде  тараған. 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Әдебиет
Әлемдегі ең суық бестік

## Шығыс бекеті
600 × 936px|нобай|оңға|Шығыс бекеті, Антарктида
Теңіз деңгейінен 3500 метр биіктікте, оңтүстік геомагниттік полюсте орналасқан. Зерттеу бекеті орыстарға тиесілі. Мұнда қашанда жан түршіктірер суық болып тұрады. 1983 жылдың 21 шілдесінде осында ғаламшарымыздағы ең төмен температура тіркелді (-89,2°C). Бекет Шығыс (4 шақырым мұз астында) деп аталатын әлемдегі ең үлкен көлдің аймағында жатыр.

## Эврика
600 × 936px|нобай|оңға|Эврика, Канада
Эврика – Канададағы Эллесмер аралына жақын маңда орналасқан зерттеу бекеті. Эвриканы да әлемнің ең суық жеріне жатқызады. Ол 1947 жылы метеорологиялық бекет ретінде салынған екен. Жыл бойындағы орташа температура – -20°C. Қыста көбіне 40°C көрсетеді. Соған қарамастан қызығушылығы мол туристер осында келуден бас тартқан емес. Эврикаға жету үшін ұшаққа 20 000$ жұмсайсыз.

## Оймякон
600 × 936px|нобай|оңға|Оймякон, Ресей
Оймякон Якутия республикасында, Солтүстік жарты шардың оңтүстігінде 350 шақырым жерде жатыр. 1926 жылы осы жерде температураның рекордтық төмен көрсеткіші (-71,2°С) тіркелген болатын. Осы оқиғаға байланысты ауылдардың бірінде мемориалдық тақта қойылған.

## Денали
600 × 936px|нобай|оңға|Денали, АҚШ
Денали немесе Мак-Кинли тауы Солтүстік Американың ең биік шыңы саналады. Ертеден-ақ "Жер бетіндегі ең суық тау" деген лауазым алған. Қыста ауа температурасы -40°C болады. Таудың биіктігі – 6194 метр.

## Ұлан-Батыр
600 × 936px|нобай|оңға|Ұлан-Батыр, Моңғолия
Ұлан-Батыр моңғол даласында, теңіз деңгейінен 1300 метр биіктікте жатыр. Оған "Әлемдегі ең суық астана" деген ат берілген. Қаңтар айында ауа температурасы -16°C түспейді.

## Дереккөздер
#http://massaget.kz/alemtanu/syrly-alem/16728

Санат:География
Жыныстық қатынас

**Жыныстық қатынас** (немесе *секс*, ) — ұрпақ жалғастыру инстинктінде құрылған, бірақ құр қажеттілік өтеу мақсатынан ғана тұрмайтын жыныстар арасындағы қатынас. Адамның жыныстық қажеттіліктерін өтеуге арналған психикалық және физиологиялық реакциялары, уайымдары мен іс-әрекеттерінің жиынтығы. Биологияда «секс» терминімен жынысты атайды.

Ағылшын тілінде «секс» сөзін жыныстық акт (коитус) мағынасында қолдану алғашқы рет 1929 жылы орын алған.

## Этимология
Латын тіліндегі «sexus» сөзінің негізгі мағынасы — *бөлім*, *бөліну*. Туыстас сөздер: секция, секатор.

## Сексуалдық кешен
Әдебиетте сексуалдық кешен деп жыныстық қатынастармен байланысты, тұлғаның жағымсыз эмоционалдық реңкі бар түсініктері (қанағаттанбау сезімі, қорқыныш, күнә сезімі) аталады, олар жыныстық өмірге де, жалпы мінез-құлыққа да елеулі, кейде тіпті айқындаушы ықпал етеді.

Ерлерге (мачо кешені, Эдип кешені және т.б.), әйелдерге (Мессалина кешені, Электра кешені және т.б.) және екі жынысқа да тән кешендер бар (қорсанау комплексі, жабылатын есіктің үрей кешені және т.б.). Жыныстық кешендер аурумен байланысты емес психологиялық мәселенің бір түрі болып табылады. Олар психотерапия арқылы емделеді.

Кейбір жағдайларда сексуалдық кешендер тұрақты стресс салдарынан пайда болып, компульсивті сексуалдық бұзылысқа дейін дамуы мүмкін.

Кейбір зерттеушілер адамның сексуалдық мінез-құлқы оның репродуктивтік функциясынан салыстырмалы түрде автономды деп есептейді.

## Тағы қараңыз
* Жыныстық акт
* Эротика
* Жалаңаштық
* Вагиналды секс
* Оралды секс
* Аналды секс

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Сексология
Санат:Адамның сексуалдылығы
Санат:Адам мінез-құлықтары
Апофермент

**Апофермент** немесе **апоэнзим** - ферменттің коллоидті, ақуызды бөлігі.

Апофермент ферменттің (коферменттің) катализдік қасиетін үдетеді. Бұның коферменттен айырмашылығы - қыздыруға төзімсіз т.б. ақуыздық қасиеттері болады.

## Тағы қараңыз
* Фермент
* Кофермент
* Ақуыз

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Биохимия
Тепуи таулар жүйесі

700|нобай|оңға|Тепуи таулар жүйесі
**Тепуи** – Оңтүстік Американың Гвиан атты таулы қыраттарында жатқан тегіс таулар жүйесі. Олар алып шоқылардың құлау нәтижесінде пайда болған. Бұл шоқылар сонау Оңтүстік Америка мен Африканың бөлінбеген дәуірінде, яғни, 200 миллион жыл бұрын пайда болған. Олар Атлант мұхиты жағалауынан Ориноко, Амазонка, Риу-Негру өзендеріне дейін жалғасып жатқан көрінеді. Эрозия мен жауын-шашын әсерінен бүгінде осындай таңғажайып таулар пайда болып отыр.
"Тепуи" сөзі Гран Сабана жерін мекендейтін пемон тайпаларының тілінде "Құдай үйі" деген мағынаны білдіреді. Ғалымдар атауды олардың өте биік болуымен байланыстырады. Әрбір тепуи жеке тау саналады және біріншісінде кездесетін өсімдік басқаларында мүлде ұшыраспайды.
Бұл жердің ең терең жері – «Abismo Guy Collet» үңгірі. Оның тереңдігі 671 метрге жетеді. Ал ең әдемі тепуи ретінде Аутананы атауға болады, орман арасынын бой көтеріп тұрған Аутана жартастарының ең биігі 1300 метр. Сарисариньяма тауы да басқалардан ерекшеленеді, мұнда 100 метрге дейін жететін дөңгелек тесіктер өте көп кездеседі екен. Тағы да бір танымал тепуи Ауянтепуи аталады, біле білсеңіз, мұнда әлемдегі ең биік Анхель сарқырамасы орналасқан.
Жалпы, мұндағы ең үлкен тепуи 3000 метрге жетеді. Үш қана тауға жаяу шығуға болады, оның бірі – биіктігі 2180 метр болатын Рорайма тауы. Бұл тау 1884 жылға дейін мүлде таныс емес болып келген еді. Шотландиялық қаламгер Артур Конан Рорайма тауынан ерекше әсер алып, "Жоғалған әлем" атты роман жазған екен.
Тепуилар бір қарағанда құлазып жатқандай болып көрінгенімен, онда тіршілік қайнап жатыр. Үстіңгі жағында жиі жаңбыр жауып, салқын болып тұрғанымен, төменгі аймағында тропикалық климат патшалық құрған, көбіне жылы болып тұрады. Жалпы Венесуелаға тиесілі 9400 өсімдіктің 2322-сі осы мекенде.

## Дереккөздер
#http://massaget.kz/alemtanu/syrly-alem/15900

Санат:География
Музеолог

«Музеолог» дегеніміз ауани мүкәммалдық кәртішкелері бар электронды тізімдеме. Оның артықшылығы жылдамдығында, пайдалану қолайлығында, негізгі немесе тапсырма берілген реквизиттер бойынша іздеудің автоматты жүйесінде, бейнелерді түрлі көлемде көру, ақпаратты толықтыру және түзету мүмкіндігінде, бір коллекцияның заттары туралы немесе жеке бір реквизит бойынша (мысалы, қор құрушының тегі бойынша) деректердің автоматты түрде топтастырылуында. Оның тағы да бір артықшылығы – осы бағдарламаны Европаның, Таяу Шығыс пен Орта Азияның 21 елінде пайдаланады, мұның өзі оның бірізді болғанын және жаһанданғанын көрсетеді. Осыған байланысты бағдарламалар «Музеологтің» Интернет-жүйеде жұмыс істеу мүмкіндігін көздеген. Тіпті бағдарламаның өзі Internet Explorer 5.0 қосымшасымен ойдағыдай әрекет етуде. Осындай жағдай көптеген елдер мұражайшыларының ақпаратпен алмасу шеңберінде, сондай-ақ бірлескен жобалар құруда да өзара тығыз іс-қимыл жасауына ықпал етеді.

2010 жылдың 1 қаңтарына қарағанда Музеологтің деректер базасына – 1811 фотобейнелері бар 1537 жазба енгізілген. «Музеолог» деректер базасын енгізу мониторингі үшін, сондай-ақ осы қосымшаны әзірлегендермен және пайдаланушылармен байланыс жасау үшін ақысыз серверде «Мұражайлық цифромания» блогы құрылған болатын. Пайдаланушылар бағдарламамен қалай жұмыс істеу керектігі жөнінде осы блогтан нұсқау түсіре алады және қарапайым кеңестер ала алады. Қор бөлімінің қызметкерлері сайт үлгісін жасауда. Блог одан әрі жетілдіре түсу үшін әзірлеушілерге проблемалар мен міндеттерді жүйелеуге көмектесті.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет
Аламан мен Жоламан (ертегі)

## Мазмұндама

Қазақ ертегісі. Әкесімен баласының арасында татулық туралы жазылған. Мерген Аламанның әйелі - Қарашаш. Бір уақытта Қарашашатың шашы суға түседі, оны көрген Сұлтан оған ғашық болады. Жалмауыз кемпір Қарашашты әкелуге көмектеседі және Аламанды байлап тастайды. Жоламан ұлы әкесін байлаудан шешуге көмектеседі. 

Аламан ханды және оның әскерлерін өлтіреді. Ол әйелін, қызын және ұлы Жоламанды атасына апарады. Атасы Қарашаштың істеген ісін білген соң, Қарашашты және қызын өлтіреді. Ал Аламанға өзінің қызын (Қарашаштың сіңлісін) қосады. Жалмауыз кемпір ханның өлгенін естіп, Аламанды өлтіргісі келеді. Жоламан кемпірді өлтіреді. 

Сөйтіп Аламан мен Жоламан өз мақсаттарына жетіп, ауылына келеді. 

## Басты кейіпкерлер

Аламан- Мерген. Қарашаштың күйеуі болды, бірақ Қарашаш Сұлтанға ғашық болады. Аламан сол үшін Сұлтанды өлтіреді.

Жоламан- Аламанның ұлы. Ол Аламанның босауына көмектеседі. Соңында жалмауыз кемпірді өлтіреді.

Қарашаш- Аламанның әйелі болды. Бірак Сұлтанға ғашық болып, соған күйеуге шықты. Сол үшін оның әкесі оны өлтірді.

Сұлтан- Қарашаштың шашын көріп, оған ғашық болады. Сол үшін Аламан оны өлтіреді.

Кемпір- Ол Қарашашты Сұлтанға әкелуге көмектесті. Соңынды Жоламан жалмауыз кемпірді өлтірді.

Санат:Қазақ ертегілері
Франциядағы адам және азамат құқықтарының декларациясы

26 тамызда жиналыс “**Адам және азамат құқықтарынын декларациясын**” қабылдады. Декларацияның 17-бабында революциялық принциптер ретінде ағарту идеялары: халық егемендігі принципі, әрбір адамның заң алдында теңдігі, сөз, баспасөз жөне ар-ұждан бостандығы жөнінде жазылды. Өз позициясын нығайту мақсатында жиналыс буржуазиялық өкіметті қалыптастыруға белсенді түрде кіріседі. Азаматтық теңдік принципін ұстай отырып, жиналыс таптық жеңілдіктерді және дворяндық титулдар мен гербтерді, сондай-ақ дворяндық мұрагерлікті құртты. Өздерінің кәсіпкерлік еркін қызметін бекітіп, мемлекеттік шектеуді және цехтық жүйені жойды.
1789 жылдын 2 қарашасында құрылтай жиналысы шіркеу қызметкерлері мүлкін қайта қарау туралы декрет қабылдады.
Билік басында түрған орташа монархияшыл конституцияшылдар көпшілік бұқаранын наразылығын туғызды. Қоғамдық-саяси күресте саяси клубтардын маңызы өте зор болды. 1789 жылы ұйымдастырылған Якобшілер клубы (әулие Якоб шіркеуінде жиналатындарды осылай атады) Францияның саяси өмірінде үлкен рөл атқарды.
Революция кезінде елде көптеген мерзімді басылымдар пайда болды. Солардың ішінде аса үлкен беделге және танымалдылыққа Жан Поль Марат шығарған газет ие болды.
1791 жылы құрылтай жиналысы Францияда буржуазиялық конституциялық монархияны бекіткен конституцияны дайындауды аяқтады. Заң шығарушы билік заң шығарушы мәжіліске, атқарушы билік мұрагерлік монархқа және ол тағайындаған министрлерге негізделді.
Сөйтіп, құрылтай жиналысы ірі буржуазияның әлеуметтік және саяси билігін заңды түрде бекітті.

## Монархияның құлауы
Бұрынғы билеуші топтың көпшілігі — дворяндар революциямен бітіспес күрес бастады.
1792 жылдың 20 сәуір күні Франция Аустрияға соғыс жариялады. Соғыс барысы Франция үшін сәтсіз болып, елге нақты қауіп төнді. Революциялық көңіл күйдегі халық көтерілді. 1792 жылы монархиялық конституцияны негізге алған бүкіл мемлекеттік саяси жүйе құлау алдында тұрды.
Саяси дағдарыстың күшейе түсуіне орай, елдегі демократиялық қозғалыстар корольді құлатуды және монархияны жоюды талап етті. 1о тамыздың түнінде Парижде көтеріліс басталып, көтерілісшілер корольдің Тюильри сарайын басып алды.
1792 жылғы 1о тамыздағы көтеріліс революцияны жаңа деңгейге көтеріп, “ескі тәртіп” қалдықтары демократиялық жолмен жойылды. Көтеріліс барысында монархия іс жүзінде құлады. Жиналыс Людовик XVI-ны тақтан түсірді.
Қайта қалпына келтірілген коалиция әскері шабуылға шықты. 20 қыркүйекте Коллерман мен Дюмурье қолбасшылық еткен революциялық армия пруссиялықтардын шабуылын тойтарып, оларды Франция шекарасынан кейін шегінуге мәжбүр етті.

## Дереккөздер

Санат:Құқық
Санат:Франция тарихы
ХVIII ғасырдағы Ресей

Ресейдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы. XVIII ғасырдың біріңші ширегіңде Ресейге тәң ңәрсе: қолөңер мең маңуфактура өңдірісіңің, соңдай-ақ ауыл шаруашы- лығыңың дамуы болды. Мемлекет Батыс елдеріңең аңа- ғүрлым артта қалды. Ресейде әлі де феодалдық қатыңас- тардың сарқыңшақтары сақталды, капиталистік өңдіріс- тің элемеңттері еңді ғаңа еңе бастады, ал Батыста бүл кезде капитализм қаңат жайып, өркеңдеп түрғаң еді.
Елдің ауыл шаруашылығыңың өркеңдеуі өңделетің жер көлемің арттыру есебіңең іске асты. Ресейдің оңтүстік аудаңдарывда жәңе Украиңада қой өсірудің дамуы ауыл шаруашылығыңа үлкең үлес қосты. Бүдаң басқа мемлекеттік өңеркәсіп үшің зығыр мең сора шикізатыңа көтеріңкі сүраңыс пайда болды. 1715 жылы үкімет жарлығы бойыңша барлық губерңияларда зығыр мең сора егістігі үлғайтылды. Соңдай- ақ жылқы өсіру, темекі егу ісі жолға қойылды.
Үзаққа созылғаң Солтүстік соғыстың салдары басыбайлы шаруаларға ауыр тиді. Патшаңың 1714 жылғы жеке мү- ралық туралы жарлығымең барлық жер дворяңдардың меңшігіңе беріліп, жермең бірге шаруалар да помещиктің жекемеңшігше айңалды. Феодалдар ңеғүрлым көбірек пайда табу үшің шаруаларды қаңаудың мейліңше қатыгез түрің таңдады.
Басыбайлы шаруашылық екі қалыпта жүргізілді: жері өңдеуге қолайсыз, қара топырақты емес аудаңдарда фео- далдар шаруалардаң ақшалай алым жиңаса, ал оңтүстіктегі қүңарлы жерлерде айдалатың жер көлемі кеңейтіліп, бар- щиңа көлемі үлғайтылды.
Шаруаларды жүмысқа жүмылдыру туралы, кезекті жәңе кезексіз рекрутқа шақыру туралы көптегең жарлықтар жа- рияланды. Жеке мұралық туралы жарлықтан кейін дво- ряндардың топтасу процесі аяқталды. Феодалдар табы дара басқарушыдан дворяндық сословиеге бірігіп, нығайды. Бұл оның мемлекеттегі билеушілік рөлін бекіте түсті. Алайда енді дворяндар өмір бойы мемлекеттік қызметте қалуға мін- деттелді.
Дворянның армияда солдат болуға, кемеде матрос болып жұмыс істеуі де мүмкін еді. Олар Сібір, Камчатка, Орта Азия сияқты алыс және ауыр экспедицияға бекіністер мен канал- дар салуға жұмсалды. Дворяндардың кейбіреуінде, әсіресе ақсүйектерінде мұндай қызмет наразылық тудырды. Осын- дай жағдайдан дворяндық сословиенің бір бөлігі I Петрдің қайта өзгертулеріне қарсы оппозицияға шықты.
Бұл кезеңде мемлекеттің өнеркәсібінде маңызды өзге- рістер болды. Ңолөнері және ұсақ тауарлы өндіріс өсу үстін- дегі ішкі және сыртқы рыноктың сұранысын қамтамасыз ете алмады. Ңолөнердің ұсақ тауарлы өндіріске айналуы және іріленуі нәтижесінде мануфактуралы өнеркәсіп өсті. Ңазыналық мануфактура өндіріске өмір бойы бекітілген мемлекеттік шаруалардың еңбегін пайдаланды. Ал көпестік мануфактураларда басыбайлы адамдар еңбек етті.
Мануфактуралық өндірістің басты салалары — металлур- гия, металл өңдеу, кеме жасау, қару-жарақ шығару, тоқыма өнеркәсіптері болды. Өндіріс орындары ішінде металлур- гиялық зауыттар ерекше орында тұрды.
Контрибутция

**Контрибутция**  ( − салық жинау) — жеңілген мемлекеттің жеңген мемлекетке салық төлеуі.
## Пайда болуы
Контрибуция сөзін ежелгі кезеңдерге жатқызуға болады. Бұл сөз соғыс болатын кездерден бері бар. Ежелгі кезде жеңіске жеткен мемлекет жеңілген мемлекетке өзінің талаптарын қоя алған. Сол кезден бастап жеңілген мемлекет өз елінің тыныштығы үшін соғыс шығынын ақша, мал-мүлік, бағалы заттар немесе жер түрінде өтейтін болған. Өтеу құнын жеңіске жеткен мемлекет өзі қоятын. Сонымен қатар, соғыс шығынын ғана емес және оның үстінен пайда көрген. Контрибуция адал болмаған (мына сөзбен теңестіруге болады  − тонау).
## Дереккөздер

Санат:Салық құқығы
Санат:Әскери құқық
Құбығұл (эпос)

Қазақ эпосы "Құбығұл" көне ауыз әдебиетінің мысалы.  

Қазіргі кезде эпос көптеген кітаптарда басылып, таратылған.  

## Қысқаша мазмұны

Осы эпос Уәли ханның және оның ұлы Құбығұл батырдың хикаялары туралы әңгімелейді.  

Батырдың балалық шағынан шын махаббатын тапқанын және ханның кәрілігін де оқи аламыз.  

#### Басты кейіпкерлер

* **Уәли хан** – Құбығұлдың әкесі. Ол қайғыда болғанда оған әулие келіп көмектеседі. Ол батырды өзінен гөрі көбірек ұнатады.
* **Құбығұл** – өмірді сүйетін батыр. Жақсы жігіт жасынан бостандыққа саяхатқа ұмтылады. Жасы жеткенде ғажайып орманды аралап қызға ғашық болады.
Ақсақ киік (аңыз)

"**Ақсақ киік**" — ертеден ауыздан ауызға таралып келе жатқан байғұс киіктің аянышты жолмен қаза болғаны жайындағы аңыз. Осы аңыздың Сәкен Сейфуллин жазған қысқаша үзіндісі бар:

Арқаның Бетпақ деген даласы бар,
Бетпақ шөл, ойлы-қырлы панасы бар.
Сол жерде ел жоқ, көл жоқ өсіп-өнген,
Жәндіктің киік деген баласы бар...

Киікті қазақ және дейді бөкен,
Бетпақты байғұс бөкен қылған мекен.
Киікті атып аңшы өлтіргенде,
Жазықсыз жан өлді деп ойлай ма екен...

Бөкеннен сұлу аңды мен көрмедім,
Басқаға жануарды-ау теңгермедім.
Көздері мөлдір қара ақ бөкенді,
Адамның баласынан кем көрмедім...

Азайды соңғы кезде байғұс бөкен,
Мың-мыңдап баяғыда жүреді екен.
Бұл күнде келе жатқан жолаушыға,
Кездесіп анда-санда саяқ некен.

Кей қазақ әдет қылған киікті атып,
Мүйізін пайда қылып, шетке сатып.
Сандалған бір киікке ұшырастым,
Бір жылы Бетпақ шөлде келе жатып.

Бетпақта келе жатты ақсақ киік,
Сандалып қаңғырақтап басын иіп.
Пана іздеп шыбын жанға сүйретіліп,
Мергеннің кеудесінде оғы тиіп.

Тамады қара жерге аққан қаны,
Қиналып ентігеді шыбын жаны.
Боялып ақ денесі қызыл қанға,
Келеді әлі бітіп, жығылады...

Сандалып келе жатты ақсақ киік,
Бір тоқтап, анда-санда әлін жиып.
Ақбөкен сахараның бота көзі,
Атты екен қандай мерген көзі қиып?..

Бота көз сахарада қына терген,
Кім екен жапан түзде сені көрген?
Аяныш сезімі жоқ бір қазақ-ау,
Дәл көздеп жүрегіңе атқан мерген!..

## Қысқаша мазмұны
Арқаның Бетпақ деген елсіз-көлсіз даласында мергендер дамыл қылмый бірте-бірте азайып келе жатқан бейшара киікті атады. Бұл өлең жолдарында адамдардан жазасыз киіктерді атпауды, аяныш сезімі жоқ қатігез жан болмауды сұрайды.

## Кейіпкерлер
* Киік — өзге аңға теңелмейтін сұлу жануар ретінде сипатталады. Түр келбетін ақын былайша суреттейді: "Қап-қара екі көзі мөлдіреген, Әдемі екі танау желбіреген."
* Аңшы — аяныш сезімі жоқ қатігез адам ретінде сипатталады.
## Дереккөздер
 
  
*Қазақ Әдебиеті. Хрестоматия: Орыс тілінде білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық / Әбдезұлы Қ., Тұрсынғалиева С.Ч., Астана: "Арман-ПВ" баспасы, 2012. -176 бет.

Санат:Аңыздар
Ислам фестивальдары

Ислам фестивальдары ислам дінінің қағидаларына сүйенеді. Әдетте, ислам мейрамдарында мешіттерде намаз оқылады. Ораза айы мен айт мерекесі – мұсылмандар үшін ең үлкен мейрам. Айт – қуаныш пен шаттыққа толы күн деген ұғымды білдіреді. Ораза айт күндері әр бір мұсылманның шаңырағында шелпек, бауырсақ пісіріліп, ерекше мерекелік дастарқан жайылып, қонақтар шақырылады. Мұсылмандардың тағы бір ұлық мерекесінің бірі – Құрбан айт. Ораза айт сияқты бұл мереке де үш күн бойы аталып өтеді. Ауқатты, тұрмысы жақсы адамдар Алла разылығы үшін құрбандық шалып, кедей әрі мұқтаж адамдарға қамқорлық көрсетеді. Мұсылмандарда тойланатын тағы бір маңызды мереке – 22 наурыз. Бұл күнi күн мен түн теңеледi. Адамзаттың бойына қан жүгiрiп, табиғат, Жер-Ана, жан-жануар түлеп, жаңарады. Бұл күнді «Ұлыстың Ұлы күнi» деп те атайды. Бүкiл Шығыс халқына ортақ бұл мейрамда араздасқандар татуласып, дүйiм халық ауызбiршiлiкте болады.

## Дереккөздер

ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».          ISBN 9965-26-455-4
Славянка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Славянка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заградов ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстікке қарай 65 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 158 адам (80 ер адам және 78 әйел адам) болса, 2009 жылы 102 адамды (52 ер адам және 50 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Тонкошуровка

**Тонкошуровка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заградов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстікке қарай 49 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 606 адам (312 ер адам және 294 әйел адам) болса, 2009 жылы 258 адамды (124 ер адам және 135 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Амангелді (Амангелді ауылдық округі)

**Амангелді** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл, Амангелді ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан батысқа қарай 6 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1029 адам (501 ер адам және 528 әйел адам) болса, 2009 жылы 700 адамды (330 ер адам және 370 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Мультфильм кейіпкері

**[[Мультфильм]] кейіпкері** – мультипликациялық киноның және мультсериалдардың бас немесе екінші дәрежедегі кейіпкері. 

Ол адам, өзге планеталық, жануарлар, құдайлар немесе қозғалмайтын заттар болуы мүмкін.  Кейіпкерлер көбіне  фантастикалық оқиғалардың ортасында жүреді. Олар адамның қолынан келмейтін, таңғаларлық нәрселердің бәрін жасай алады. Олардың бірі шынында таңдай қақтырарлықтай қаһарман, ал енді бірі ақылға сыймайтын шектен тыс нәрселерді істеп, көңіліңді көтеріп, күлкіге қарық қылады. Мысалы, Багз Банни, Том мен Джерри,  Супермен, Өрмекші адам, Бэтмен, Робин сияқты кейіпкерлердің қолынан келмейтіні жоқ. Сол сияқты  Тарзан, Ричи Рич, Попай, миф батыры – Геракл тәрізді қаһармандар істі өз пайдасына қалай бұруды біледі және олардың жүрегі таза. Көптеген мультфильмдер қаһармандары арқылы балаларды ерлікке, отансүйгіштік пен адалдыққа тәрбиелейді. Мультфильм қаһармандарының көпшілігі ұлы жазушылардың еңбектерінен алынған. Мысалы, джунгли қаһарманы – Тарзан Эдгар Райз Берроуздың «Тарзан – маймылдардың баласы» романының басты кейіпкері.

Кейіпкерлерді жасау және жою үдерісі «Мінездеме беру» деп аталады. Мультфильм жасау үшін суретшілер мен жазушылар тобы бірлесіп жұмыс істейді.  Кейіпкерлерді актерлер дыбыстайды. Дегенмен, кейіпкерлерді компьютерлер дыбыстаған жағдайлар да кездесіп тұрады. 

## Дереккөздер
Мультфильм кейіпкері, Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».     ISBN 9965-26-452-Х

Санат:Мултьфильмдер және мультсериалдар
Нәзигүл Бекмұхамбетова

**Бекмұхамбетова Нәзигүл** - Қазақстанның әйгілі суретшілерінің бірі. 2005 жылдың 12 сәуірінде Ф. Достоевский мұражайында суретші Нәзигүл Бекмұхамбетованың картиналарының экспозициясы болып өтті. Бұл көрме суретшінің ең алғашқы жеке көрмесі болып табылады. Суретшінің картиналары өз көрерменін әр түрлі түспен боялған суреттерімен тамсандырады. Өз картиналарының композициясын ең алдымен түрлі түсті бейнелерде көретін суретші өз жұмыстарын майлы, акварель, пастель краскаларымен салады. Суретші портрет, пейзаж жанрында қалам тартады. Жыл сайын сәуір айында суретші өз жұмыстарын өнерсүйер қауымға ұсынады.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:Суретшілер
Петр Водолазов

Қазақстанның әйгілі суретшілерінің бірі. **Петр Водолазов** 1960 жылдары Семей қаласына комсомолдық жолдамамен келіп, қаланы ұнатқаны соншалық осы қалада тұрып қалды. Ол 1938 жылы Минск қаласында туған. Балалар үйінде тәриеленіп, әскерде Евпатрияда болды.
Суретшінің ең алғашқы көрмесі 1964 жылы Семейдің өлкетану мұражайында өтті. Петр Александровичтің жұмысы тек қана Семей қаласының көрмелерінде ғана емес, Қазақстанның басқа қалаларында да көрмелері болып өтті.
2004 жылдың күзінде суретшінің «Знакомые места» көрмесі Ф.Достоевский мұражайында болып өтті. Көрме залына қойылған суретші жұмыстары 70 – ші жылдардың аяғы мен 90 – шы жылдардағы жұмыстарымен аяқталады. Суртешінің жұмыстары туған Семей қаласының кейбір таныс бейнелерімен қуантады. Суретшінің әрбір жұмысынан өз қаласына деген сүйіспеншілік пен таңдану байқалады. Көрмені аралап жүрген адам бала күнгі таныс мекендерді аралағандай әсерде болады. Картиналарында ескі көпір, мешіт, диірмен т.б. қаланың басқа әдемі орындары бейнеленген. Қазіргі кезде қала көркейіп, тез өзгеруде. Суретші қаланың көрікті жерлерін кейінгі ұрпаққа мирас қып қалдыруда көп еңбек сіңіруде.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:Суретшілер
Аппиан

**Аппиан Александриялық** ( — *Аппианос Александреус*) — ( б.з. 95 -  170 ж.ш.) — Ежелгі Рим тарихшысы, шығу-тегі - грек, ежелгі грек тілінде жазған.

## Өмірбаяны
Аппианның өмірі туралы мәлімет аз. Траян, Адриан, Антонин Пий императорлардың тұсында өмір сүрген. Аппиан Мысырда жоғары лауазымды қызмет атқарғаны белгілі. Римда адвокат болып істеген туралы мағлұмат бар.

## "Рим тарихы"
Б.з. 160—170 ж.ш. Апииан грек тілінде "Рим тарихы" я ( — *Ромаика* / *Ромаикэ хисториа*)  атты 24 кітап жазған.

24 кітаптің жартысына таяуы сақталған:  VI—VIII и XII—XVII. Қалғандарының  жартылай немесе үзінділері біздің кезге дейін жеткен. Және Аппианның өзі жазған алғысөзі сақталған. Эта точка зрения была впервые озвучена голландским историком Йоханом Вейнне (Johan Wijnne) в 1855 ж..

### Кітаптар тізімі
thumb|Аппиан: "Рим тарихы". Венеция, 1477, Эрхард Ratdolt
Қалың шрифтпен бізге жеткен кітаптар, курсивпен - толайым жетпегендер.

* I — «Патшалық» ()
* II — «Италиялық» ()
* III — «Самниттік» ()
* IV — «Галлық» («Кельттік») ()
* V — «Сицилиялық және аралдық» ()
* **VI — «Испандық»** ()
* **VII — «Ганнибалдікі»** ()
* **VIII — «Ливиялық, Карфагендік и Нумидийлік»** ()
* IX — «Македондық және  Иллирийлық» ()
* *X — «Гректік және Иониялық»* ()
* **XI — «Сириялық және парфяндық»''()
* **XII — «Митридаттікі»** («Митридатпен соғыс») ()
* **XIII-XVII — «Азаматтық соғыстар»*' ()
* *XVIII-XXI — «Мысырлық»* ()
* *XXII — «Жүзжылдық»* ()
* *XXIII — «Дакиялық»'' ()
* XXIV — «Аравиялық» ()

### Аппианның еңбегінің мәні
Бұл Рим тарихы жөніндегі  аса маңызды деректердің бірі. Мұнда әсіресе республиканың құлау  кезеңіндегі азамат соғыстарының  тарихы толығырақ баяндалады (XIII-XVII кітаптары).

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Аппиан в издании «Loeb classical library» (греческий текст и английский перевод)
* Аппиан, Митридатовы войны
* Сочинения Аппиана на сайте «История Древнего Рима»

Санат:Тарихшылар
Жанболатұлы Мұратбек

Қазақстанның әйгілі суретшілерінің бірі. 
**Мұратбек Жанболатов** Абай ауданы, Қарауыл ауылында 1948 жылы 20 шілдеде туған. 1966 жылы Абай орта мектебін тәмамдаған ол Алматыдағы Гоголь атындағы көркемсурет училищесіне оқуға түседі. 1970 жылы оны сәтті аяқтайды. Сонан кейін Абай атындағы драма театрында жұмыс істеген ол Мәскеудің Суриков атындағы сурет институтына түсіп, онда алты жыл оқиды. Сол жылдары Ресейдің небір тума дарындарынан дәріс алып, Италияның қайта өрлеу дәуірінің суретшілерінің, шеберлерінің шығармаларымен кеңірек танысады.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:Суретшілер
Санат:1948 жылы туғандар
Виктор Маркелов

Қазақстанның әйгілі суретшілерінің бірі.
Виктор Маркелов 1971 жылы Семей педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетіне оқуға түседі. Суретші жұмыстарымен көрермендер ол 1 курс студенті болып жүргенде-ақ танысқан. 1975 жылдан бастап суретшінің жұмыстары қалалық, облыстық көрмелерге қойыла бастады. 1996 жылы суретшінің ең үлкен көрмесі ұйымдастырылып, оған суретшінің «Портрет девушки», «Кони», «Портрет старика», «Натюрморт», «Красный закат», «Көктем» картиналары қойылды.
Суретші шеберлігінің тағы бір қыры, ол атақты, ұлы суретшілердің шығармаларын көшіруді асқан шеберлікпен орындайды. Суретшінің асқан жетістіктерінің бірі Левитан картинасының «Натюрморт» көшірмесі, Рембранттың «Портрет старушки», «Возвращение блудного сына» және тағы басқа көптеген картиналар көшірмесі. 2003 жылы Невзоровтар отбасы мұражайында суретшінің «Күзгі салон» сериясы бойынша өткізілетін көрмесінде аса шеберлікпен орындалған шығармалары қойылды. Бұл жолғы шығармаларының ішінде суретшінің натюрморты «Сирень и сакура» шығармасы көңіл аудартады.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:Педагогтар
Санат:1971 жылы туғандар
Ғұмар Ескендірұлы Макаров

**Ғұмар Ескендірұлы Макаров** — 1951 жылы Шығыс Қазақстан облысының Зайсан қаласында дүниеге келген. Төрт жасында анасынан айырылған оның балалық шағы, есею жылдары Өскеменде, осындағы Жамбыл атындағы қазақ мектеп-интернатында өтіпті. Мектепті бітірісімен Алматыдағы Қазақ педагогикалық институтының сурет-графика факультетіне оқуға түседі. Оны бітірген соң жолдамамен 1972 жылы Семей педагогикалық институтына сабақ беруге келеді. Содан бергі 30 жыл бойы ол ұстаздық пен шығармашылықты қатар алып келеді.

## Жұмыс орны
Ғ.Е. Мақаров Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің дизайн және бейнелеу өнері кафедрасының аға оқытушысы. Жыл сайын жазғы мезгілде Қазақстан даласына, таулы аймағына сапар шегеді, ұзақ әрі жемісті еңбекпен шұғылданады. Шығыс өңірінің қатал да сұлу табиғаты, суретшінің пейзаждарынан ерекше орын алады.
Суретші живописьтің ішінде пейзаж, яғни табиғат көріністерін салғанды ұнатады. Суретшінің өзі бұл туралы : «туған жерімнің әсемдігі, кең даламның дархандығы менің бойыма қуат бітіреді. Содан да болар менің көрмелеріме жиналған көрермендер Жасыбай көлінің күміс суын, күн шуағына маужыраған тау мен қырқаларды, қарағай көмкерген шатқалдарды көргенде қатты толғанады. Мен сурет салғанда бір нәрсенің өзін мың құбылтып беруге тырысамын.» дейді.

## Туындылары
Ғұмар қатысқан көрмелердің жалпы саны жиырма шақты, әрбірінің өзі жеке тақырып деуге болады. Оның творчествосымен тек қазақстандық жерлестері ғана емес, шетелдіктер де жақсы таныс. Шығармашылық жұмыстары Германия, Израиль , Ресей, АҚШ, Қытай меншік көркем өнер иегерлерінің қолында. Жалпы туындыларының саны 300 – ден асады. Алматыда «Ұмай тәңірісі » галереясы, Владимир Филатовтың ұйымдастыруымен халықаралық фестиваль аясында тағы да көрмесі ашылған еді. Осы фестивальда еңбегі жоғары бағаланып, «Мастер-класс» фестиваліне қатысып, «Қазақстанның Жібек жолы» номинациясында жүлдегер атанды.

## Дереккөздер

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат:Суретшілер
Герберт Аптекер

**Герберт Аптекер** (, 31 шілде 1915 — 17 наурыз 2003) — американ тарихшысы және публицист. АҚШ коммунистік партиясының мүшесі, саяси белсенді  марксист.

## Өмірбаяны
Аптекер Бруклинде (Нью-Йорк)  еврейлер отбасында бес баланың соңғысы болып туған. Әкесі - бизнесмен Бенджамин Аптекер, шешесі - Ребекка Комар-Аптекер. 16 жасында, әкесімен бірге іс сапарына  Алабамаға барып келгенненкейін  мектеп газетіне "Оңтүстіктің қараңғы жағы" («Dark Side Of The South») атты мақала жазады. Мақала афроамерикандықтардың ауыр жағдайы туралы талқыланған.

1936 жылы Колумбиялық университетті бітіріп, геологиядан бакалавр дәрежесін алып, әрі қарай аспирантураны америка тарихы саласында жалғастырады. 1937 жылы Ната Тернердің басқаруындағы көтеріліс туралы жазылған диссертациясын қорғап шығады.

1939 жылы  Коммунистік партияның мүшесі.  Национального комитета КП АҚШ с 1957 жыдан  1991 жылға дейін АҚШ Коммунисттік Партиясының Ұлттық комитетінің мүшесі болған.

1943 жылы доктор дәрежесіне еге болып,  В 1948—1959 жылдары «Мэссмер энд мейнстрим» баспаның бас редакторы, 1957—1963 жылдары Коммунисттік Партияның теоретикалық органынының "Саяси хабарлар" (*Political Affairs*, «Политикал Афферс») бас редакторы болды.

Бірнеше жыл қатарынан Джефферсон атындағы әлеуметтік ғылым мектебінде тарих пәнінен сабақ берді. 1964 жылдан Американ марксисттік зерттеулер институтының директоры. Аптекердің АҚШ ұлттық мұражайларының материалдарына негізделген еңбектерінің ішінде бастысы - "Құрама Штаттардағы негр халқының документті тарихы" (1951). Бұл - негрлертарихы жайындағы документтердің тұңғыш жинағы.

## Дереккөздер

* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер
* Herbert Aptheker  
* Herbert Aptheker: the Contradictions of History

Санат:Тарихшылар
Назарханұлы Сәкен

**Сәкен Назарханұлы** 1964 жылы 11 сәуірде Саржал ауылында туған.

## Биографиясы
Мектеп бітірген соң, әскер қатарына барып, азаматтық борышын өтеп келгеннен кейін, Семейдегі дизайнерлік училищеге түсіп, оны ойдағыдай аяқтайды. Бұдан кейін суретші-дизайнер мамандығы бойынша осындағы «Союз-Мир» суретшілер шеберханасында жұмыс істеді. Жұмыс істей жүріп Шәкәрім атындағы университеттің бейнелеу өнері факультетін сырттай оқып бітіреді. Тоқсаныншы жылдардың басында ұлттық қолөнерімен ден қойып айналысқан. Ең алдымен сандық , жер үстел , бесік, тостаған, торсық, ожау секілді заттарды ағаштан ойып жасады. Жай жасаған жоқ оларды ою-өрнектермен безендіреді. Одан кейін қобыз, домбыра жасаумен айналыса бастайды. Біртіндеп тері, киізден бұйым жасауды меңгерді. Уақыт өткен сайын сол заттарына сұраныс арта түсті. Сөйтіп ол темірден де түйін түюге ұмтылған. Ұлттық өрнектермен безендірілген қылыш пен оның қынабын, темір қалқан жасады. Сол жұмыстарының бәрі дерлік түрлі көрмелерге қойыла бастады. Көрмелердің көбінде ұлттық өнерді насихаттаудағы еңбегі арнайы дипломдармен марапатталып жатты. Мұның жұмысына шетелден келген меймандар да қызығушылық танытып, бұйымдарын жиі сатып алып жүрді. Енді Сәкен гобелен өнерін меңгеруді ойластырып жүр. Ши мен жүнді орнымен пайдалана отырып, жасаған әр затына ұлттық әр беру де ойында. Ұлттық өнерді ұлықтап келе жатқан Сәкен кез-келген дүниеде ұлттық нақыш ою-өрнектердің болғаны жөн екенін түсінді. Ал, ұлттық нақышын дәл келтіру үшін бұйымның шығу тегіне , астарына үңілуді әдетке айналдырды. Оның қолынан шыққан дүниелерден қазақы болмыс пен қазақы мәдениеттің иісі аңқып тұратындықтан да болар, шетелдіктердің көбірек қызығушылық танытатыны. Алғашқы бұйымдарының бірі – тостаған жиынтығына ағылшындардың ынтасы артып, зор ықыласпен сатып алған болатын.
Бүгінде ағаш, сүйек, тері, мельхиор, күміс сияқты материалдарды пайдаланып, түрлі бұйымдарды , бүркітші құралдарын , бес қаруды , ұлттық музыка аспаптарын жасап жүрген Сәкен Назарханұлы Алматы, Астана қалаларында өтетін көрмелерге тұрақты қатысып тұрады.

## Туындылары
Үйеңкіден ойып домбыра жасауға әбден төселген Сәкеннің назары қобызға ауа береді.Оған кез-келген материалдың таңдалып алынбайтындығының өзі неге тұрады? Шанағына түйе терісі , ішегіне бесті айғырдың құйрық қылы, мойнына – кебуі келіскен қарағаш, қайың сынды қатты ағаштар қолданылып жасалған қобыз ғана ғасырлар қойнауынан тіл қата алады. Сондай қобыздың бірі Семейдегі музыкалық колледжінің тапсырысы бойынша жасалған болатын. Шебердің ең кейінгі туындыларының бірі Тәуелсізідігіміздің 15 жылдығына арналды. Қылқобыз,таңбалы тастар,және Қазақстан картасының символдары біріктірілген композициялық туынды Невзоровтар атындағы мұражайда тұр.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Суретшілер

Санат:1964 жылы туғандар
Оразғалиев Архат

**Архат Оразғалиев** 1964 жылы бұрынғы Семей облысы, Абай ауданы, Саржал ауылында мұғалімдер отбасында дүниеге келген. Орта мектепті ауылдан бітіріп, екі жыл әскер қатарында азаматтық борышын өтеп келгеннен кейін Алматыдағы сәулет құрылыс институтында оқып, 1990 жылы сәулетші мамандығын алып шығады. Екі жыл «Семжилстрой» тресіндегі жобалау институтында жұмыс істейді. Бала күнінен әртүрлі заттарды жасауға бейім тұрады. Негізгі құралы арша мен жаңғақ ағашы. Бірде Ертіс жағасынан динозаврдың кескінін елестететін ағаш кесегін тауып алып,артық жерін жонып, сыртын лактап, жасыл түсті динозавр жасап шығарды. Сондай-ақ марал , арқар, бұғылардың мүйізін тауып алып, басын ағаштан сомдайды. Ағашқа қоса қатырма қағазды іске жаратады, мәселен әйгілі «Титанник» фильміндегі кеменің макетін жасап шығарады. Ал қару – жарақтарға көбінесе темірді пайдаланып , садақ, арбалет, айбалта шоқпар, қанжар, қылыш сияқты көне қару түрлерін , олардың қыны мен оқ-жебелерін жасай бастайды. Архат жасаған дүниелерді көпшілік қауым сыйлық үшін алады. Ол Ұлы «Абай жолы» эпопеясындағы сегіз кейіпкерді ағаштан қашап апарады. Барлығы да өз иесін тапты. Сол жолы «Бала Абай» деген туындысын Сара Назарбаеваға тарту етті.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Суретшілер

Санат:1964 жылы туғандар
Нұрбұлан Өтепбаев

**Өтепбаев Нұрбұлан** 1951 жылы бұрынғы Семей облысы, Баженова ауылында дүниеге келді. Шығыс Қазақстан өңіріне танымал суретші, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бейнелеу өнері кафедрасының профессоры Нұрбұлан Өтепбаев 1969 жылы Семей педагогикалық институтында тұңғыш рет ашылған көркемсурет және графика факультетінің студенті атанды. 1973 жылы институтты тәмамдап, дипломын қолға алған жас маман Абай ауданына жолдама алды.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Суретшілер

Санат:1951 жылы туғандар
Ертіс Тәтиев

**Ертіс Тәтиев** 1957 жылы мамырдың 17-де Саржал ауылында дүниеге келді. 1974 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін, сол кездегі саясаттың әмірімен қой өсірушілер комсомол-жастар бригадасында еңбек етіп, 1976-1978 жылдары әскери борышын өтегеннен кейін, Семейдің Н.К.Крупская атындағы педагогикалық институтының көркем сурет графика факультетін 1983 жылы бітірген Саржал ауылының тұрғыны, Ш. Тоқжігітов атындағы орта мектептің мұғалімі Ертіс Исайынұлының осындай өнерге үлес қосқан талантты шебер .
1985 жылы Ұлы Отан соғысының жеңісінің 40 жылдығына арналған «Белгісіз солдат» ескерткіші, 1989 жылы Ұлы Отан соғысына арналған тағы бір «Белгісіз солдат» ескертіші Қасқабұлақ ауылында 1998 жылы «Ауыл шежіресі», «Еңбек даңқы» аллеясын жасауда қажымай еңбек етіп, терін төге білді.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Суретшілер

Санат:1957 жылы туғандар
Вячеслав Васильевич Протопопов

**В.В.Протопопов** живописьші, график Семейде туды. 1977 жылы Мәскеу жоғары көркемсурет – өнеркәсіптік училищесін бітірген. Қазақ көркемсурет қорында, Уфада, Семейде көркемсурет шеберханасында жұмыс істеді. Көптеген қалалық, республикалық көрмелерге қатысты. Пейзаж, натюрморт, портрет жанрында жазды. Қазіргі уақытта суретшінің пейзаж, натюрморт, портрет жанрында жазылған картиналары Достоевский әдеби-мемориалдық мұражайында, Невзоровтар отбасы мұражайында, Абай атындағы қорық-мұражайда сақтаулы. Сондай-ақ Мәскеу қаласында, АҚШ – та, Жаңа Зеландиядағы жеке коллекцияларда сақтаулы. В. Протопопов көптеген жылдар бойы Воскресенск соборында суретші, шіркеу хорының әншісі болып қызмет істеді.
2005 жылдың жазында суретшінің көрмесі Ф.Достоевский мұражайында ашылып, көрерменін қуантты. Суретшінің Америкадан әкелген жаңа жұмыстары «Американский альбом» негізінен этюд, суреттеме жанрларында орындалған. Суретші 2004 жылдың қараша айынан АҚШ-тың Оклахама – сити қаласындағы ғибадатхананы өрнектеу, шығармашылық жұмысымен айналысып жүр. Америкада суретшіге ғибадатхананы өрнектеуге 70-150 – дей адам көмектесіп жатыр.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Суретшілер
Талғат Татиев

**Татиев Талғат Әбікенұлы** 1966 жылы 7 қарашада бұрынғы Семей облысы, Мақаншы ауылында туған. 1991 жылы Семей педагогика институтын бітірген. 1997 жылға дейін Невзоровтар отбасы атындағы мұражайда суретші-реставратор болды. Сол жерде қалалық жыл сайынғы сурет көрмелеріне қатысып жүрді: «Күзгі салон», «Мен өмір сүремін» көрмесінде ( 1994 ж.) 1997 жылы суретші А.Е. Махномен бірге «САК» тобын құрады.
1998 жылы суретшілер тобы Алматылық «Вояджер» галереясында бірлесіп жұмыс істейді. Астаналық көркемсурет өміріне белсене араласып, Ә.Қастеев атындағы мемлекеттік бейнелеу өнері мұражайының галереялар парады көрмесіне жұмыстары қойылды. Сол жылы «САК» тобы Сорос қорының грантын жеңіп алып, Семейде суретшілердің «Барлық елдердегі Семейліктер бірігіңдер» көркемсурет акциясын өткізді.
2003 жылдан бастап Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бейнелеу өнері және дизайн кафедрасында еңбек етеді.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Суретшілер

Санат:Педагогтар
Санат:1966 жылы туғандар
Симбиогенез

**Симбиогенез** — теориясы  эукариоттық жасушалардағы кейбір органоидтардың: митохондрия, пластидтердің пайда болу механизмдерін түсіндіреді.

### Эндосимбиоз теориясының пайда болу тарихы
Хлоропласттардың эндосимбиотикалық түізлу теориясын алғаш рет 1883 жылы Андреас Шимпер жасуша ішіндегі өздігінен репликациялануы нәтижесі бойынша ұсынды. Оның пайда болуына  А.С. Фаминцин мен О.В. Баранецкийдің қыналардың екі жақты қисетін яғни саңырауқұлақ пен балдырлар дың симбиоз түзуі  негіз болды. 1905 жылы К.С. Мережковский «симбиогенез» терминін енгізді.

Санат:Цитология
Чарграфф ережесі

**Чаргаф ережесі** - сандық арақатынастарды азотты түптің түрлі үлгілерінің арасында ДНК суреттеуші эмпиризмдік айқында жүйесі.  Эрвин Чаргаффтың биохимик тобының жұмысының нәтижесінде 1949-1951 ж. болды.
Чаргаффтың биохимиктар тобының жұмыстарына дейін " тетрануклеотитті " теория, кейіннен ДНҚ  бөлек төрт түрлі азотты негізден(аденин, тимин, гуанин және цитозин) тұрады.  Чаргаффқа және қызметкерлергіне ДНҚ нуклеотидтарын бөліп алу арқылы, қағаздың хроматографиясының және өзге нуклеотидының арасындағы  нақты сандық арақатынастарын анықтады. Олар бірталай эквимолярлықтан ерекшелендіы, мұны  күтуге болатын еді, егер барлық төрт негіздің тең пропорцияларда көрсетілгенде. Чаргафф сәйкесінше, аденин(А), тимин(Т), гуанин(Г) және цитозин(Ц).

Чаргафф ережесі : 
#Аденин саны тиминге, ал гуанин саны цитозинге тең: A=T , Г=Ц.
#Пуринаның саны пиримидиннің  санына тең А+Г=Т+Ц.
#Аминогруппаның 6 жағдайда тең негіздің саны мен кетогруппаның 6 жағдайда: А+Ц=Т+Г, бірге сәйкесінше (A+Т) :(Г+Ц) ДНҚ-ның әр түрлі бөлек  түрлі болуы мүмкін. Олардың біреулері жұптар табады АТ , өзгелері  ГЦ.
Чаргаффтың ережесі  рентгеноструктуралық анализдың деректерлерімен, Дж. Уотсон және Фрэнсис Криконның ДНҚ құрылымның түсіндірудде шешуші рөлді атқарды.

санат:биохимия
Шірін Жұмаханұлы

**Шірін Жұмаханұлы** (1911-1943) – Ұлы Отан соғыс ардагері. 1929 жылғы колхоз басшысы.

## Өмірбаян
1911 жылы Төрелер отбасында дүниеге келген. 1929 жылы Комсомол атындағы колхоз құрылып сол колхозда есепші болып қызмет істеген. Кейіннен сол колхозда бастық боған. Колхоз бастығы болып тұрған кезінде соғыстан бронмен босатылғанына қарамастан өз қатарлары соғысқа алынып жатқанда өз еркімен 1942 жылы маусым айында соғысқа кеткен. Кейінгі кезде соғыстан оралмаған боздақтар деген кітапта 1943 жылы 30 тамызда Украинаның Донецк облысы Вишневка хуторында жерленген деген дерек бар.

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Абамүслім Досанұлы

**Абамүслім Досанұлы** (1910-1948) – Ұлы Отан соғысының қайраткері, Қараспан сельпосының бастығы.

## Өмірбаяны
Досанұлы Абамүслім 1910 жылы дүниеге келген.1938 жылы Алматы қаласында Қазпотребсоюздің 1-жылдық бухгалтерлер дайындайтын курсын бітіреді. Курсты тәмәмдағаннан кейін Қараспан сельпосында бухгалтер, осы мекеменің бастығы болып қызмет атқарған. 1941 жылдан 1943 жылдың сәуір айына дейін Ұлы Отан соғысына қатысады. Соғыста бірнеше медальдармен марапатталып, соғыс кезінде ауыр жарақат алған. Соғыстан келгеннен кейін Қараспан сельпосының бастығы, Комсомол колхозының бастығы қызметтерін атқарады. Соғыстан алған жарақатынан 1948 жылы тамыз айында қайтыс болған.

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:1948 жылы қайтыс болғандар