open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Едіге тауындағы тас мүсіндер

**Едіге тауындағы тас мүсіндер** – Ұлытау төңірегіндегі  тарихи екі дәуірді қамтитын тас мүсіндер тобы, Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Ұлытау сілемі, Едіге тауының етегіндегі Қорғантас (таратылған) ауылының орнынан оңтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан.

## Сипаты
1946-60 жылдарда Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Марғұлан) зерттеген.
Мұндағы 12 ғұрыптық қоршаулар мен обалар солтүстіктен оңтүстікке дейін тізбектеле салынған. Түрік қағанаты заманының (VI-VII ғ.) ескерткіштері әдеттегідей қырынан қойылған үлкен тақташалардан төртбұрыш немесе шаршы түрінде жасалған. Бұлардың кішілерінің аумағы 1,8х2 м, үлкендері 5,9х6 м-дей. Бетімен күншығысқа қараған тас мүсіндер қоршаулардың шығыс іргесінде тұр, одан әрі балбалдар тізбегі жалғасады. Ең кіші тізбектің ұзындығы 5 м, ең үлкені 250 м-ге жетеді. Қыпшақ кезеңіне жататын ескерткіштер (VIII-XIII ғасырлар) қоршау емес, тастан үйілген обалар түрінде қаланған және бұлардың балбалдар тізбегі жоқ. Мүсіндер қиратылып, бүлінген.
2 мүсін жақсырақ сақталаған. Биіктігі 180 см, ені 28 см, қалыңдығы 22 см. Мүсінде ұзын мұрты, үлкен дөңгелек көзді, орта жастағы ер адамның бейнесі айқын бедерленген. Биіктігі 140 см, ені 32 см 5-мүсін қыпшақ заманына жатады. Бұл, әсіресе, адам бейнесінің толық түсірілмеуінен байқалады. Тас мүсін орнату дәстүрінің қыпшақ кезеңіне қарай әлсіреуі сол кездегі қоғам дамуына, ең алдымен ислам дінінің нығаюына байланысты болған.

## Әдебиет
* Марғұлан Ә., Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер. Ежелгі мәдениет куәлары, А., 1966.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Санат:Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Арашашыл құралай

250px|нобай|оңға|Carpodacus rhodochlamys
**Арашашыл құралай** () - кәдімгі құралайдан әжептеуір ірі денелі (30-50 г) құс. Күмістей жылтыраған қызғылт реңді басынан, бүкіл жабын қауырсындарының қызғылт түсті болуынан бізде өмір сүретін құстар арасынан аршашыл құралай көзге бірден шалынады. Қоқшыл қоңыр реңді аналығы кәдімгі құралайдың аналығына ұқсас, бірақ аршашыл құралай одан әлдеқайда үлкен, құйрығы да ұзынырақ және бойлай созылған қоқшыл алабажақ түсті болып келеді.

Орталық Азияның биік тауларында қоныстанады. Қазақстанда Тәңіртау мен Жоңғар Алатауының субальпілік белдемінде шашырап жатқан аршаларды бойлай ұялайды.Отырықшы құс, қыста таулардың төменгі белдеулігі - тау етектеріне дейін жылыстайды. Үнемі арша бұтақтарында жүреді. Аталығы күйттеу кезеңінде бұталардың ұшар басында ұзақ қонақтайды. Толқындата, пырылдап ұшып-қонып, ауыр ұшады. Өзіне тән мыңқылдап созылатын "жьвии" деген даусы бар. Әуені - бәсең шиқыл. Жемі - әр алуан тұқымдар, сонымен бірге құралайлар шөп басынан тұқымдарда алу үшін қуатты тұмсығымен көбінесе бұта сындырады. Басқа құралайлар тәрізді бұл да бүршіктерді жейді. Кішкене балапандарына алғашқы күндерде әдетте бунақденелілерді тасиды. Ұялары бұталарда, кейде қылқанды ағаштарда орналасады. Салындыдағы 3-5 сирек қара нүктелі ашық көгілдір жұмыртқаларды аналығы 14-18 күн басады.Балапандарды ата-енелері ұяда 15-16 күн және балапандар ұядан ұшқан соң тағы бірнеше күн жемдейді. Балапандарды қалың бұта арасынан көбінесе шығарған дыбысынан тауып алады. Жылына 1 рет балапан өргізеді.

## Әдебиет
* Құстар мектеп энциклопедиясы

Санат:Құралайлар
Кәдімгі құралай

**Кәдімгі құралай** () — Таушымшықтар тұқымдасының Құралайлар тегінің биологиялық түрі. Қазақстанда кездесетін құралайлардың ішіндегі қоқшыл түсті ең кішкене(17-30 г) денелісі.

## Биологиялық сипаттамасы
Ересек аталықты басындағы және төсіндегі қауырсындардың қан қызыл реңі бойынша оңай тануға болады. Денесінің қалған үлескілері қызыл қоңыр түсті болып келеді. Аналықтары және өткен жылғы аталықтарының реңі - сұрғылт қоңыр. Аталығының әуені көбінесе сұрақ ретінде қайталанатын "Чечевицені көрдің бе?" деген әуезді қысқа ысқырық. Аналығы сайрамайды, алайда өткен жылғы аталықтар әжептеуір сайрайды.

Тек қана өсімдіктекті азықтармен қоректенеді.

Ұялау үшін ормандарды ғана емес, қалың өскен бұталарды таңдап, тауларды, субальпілік белдемге дейін көтеріледі. Қопсынған тостағанша тәрізді ұя бұтақтарға орналастырылады. Салындыдағы 4-5 сирек дақтары бар көгілдір жұмыртқаларды аналығы доғал жағынан 13-14 күн басады. Балапандарды ата-енелері 13-14 күн қоректендіреді. Ұшып кеткен ұялас балапандарды олар тағы аптаға жуық қамқорға алады.

## Таралуы
Еуразияның үлкен бөлігіне өте кең таралған. Қазақстанда орманды дала зонасында, ұсақшоқылық орманды үлескілерімен оңтүстік және шығыс тау ормандарында көп мөлшерде орын тебеді. Көктемде - мамырда, күзде - тамызда және қыркүйектің алғашқы жартысында ұшып өткенде Қазақстанның кез келген жерінен көзге түседі. Үндістанда және Азияның оңтүстік-шығысында қыстайды, сондықтан оның ұшып өтуі Қазақстанның бүкіл аймағы бойынша жақсы білінеді 

## Дереккөздер

Санат:Азия құстары
Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Құралайлар
Одати

**Одати** (жапон 大太刀, «үлкен қылыш») — жапон ұзын қылыштарының бір түрі. Қылыш одати аталуы үшін 3 сяку (90,9см) ұзындықтан кем болмауы керек. Әдетте одати жүзінің ұзындыңы 1,6-1,8 метр болатын қылыш. 

## Қызметі
Одатидың қызметтері төмендегідей: 
* Ғибадатханаларға арналған. Кейбір одатилар соғыстағы жеңісті тілей жалбарынатындарға арналса, енді бірі аңыз қылыш ретінде қазынада сақталды.
* Қару ретінде. Ежелгі жазуларды зерттей келе одатидың жаяу әскер қаруы ретінде қолданылғаны белгілі болды. 
* Армияның белгісі ретінде. Кей одатилар өте ұзын болған, сондықтан оны байрақ немесе найза секілді армия белгісі ретінде қолданған. 
* Түрлі рәсімдерде.
* Ұстаның біліктілігін көрсету үшін.
Негізі одати көбінесе алғашқы екі қызметте қолданылған.
Одатиды қару ретінде қолданғанда ол самурайлардың ұстап жүруі үшін өте ұзын және ыңғайсыз болды. Оны ұстап жүрудің екі әдісі болды. 
* Арқаға асыну. Бұл әдіс қолайлы болмады, өйткені оны арқадан қолға тез алу мүмкін емес еді. 
* Басқа әдіс оңайырақ болды—жәй ғана қолға ұстап жүру. Муромати кезеңінде самурайдың жанында одатиды қынабынан алуға көмектесетін адам еріп жүрді. 

Одати 1615 жылғы  Осака-Нацуно-Дзин (Токугава Иэясу мен Тоётоми Хидэёри — баласымен Тоётоми Хидэёси) соғысынан кейін толығымен қолданыстан шықты. 

## Дайындалуы

Одатиді дайындау өте қиын. Жақсы одати жасау үшін төмендегідейлер керек. 
* Кәдімгі қылышқа қарағанда көбірек болат пен уақыт жұмсалады. Сонымен қатар бұл қылышты жылдам соғу керек, сондықтан соғып жатқан ұстаның үлкен біліктілігін талап етеді. 
* Жеке ұстаханалардағы жұмыс. Әр ұстаханада өз ісінің шебері болу керек. 
* Термоөңдеудегі шеберлік. 
* Өзгеше құрылғылар. 
* Өткірлеудің басқа әдісі керек. Одатиды өткірлеген оны қозғалтпай ұстайды.

## Қолданыстан шығу себептері
* 1615 жылдан кейін соғыстар тоқтатылды.
* Бакуфу үкіметінің қылыштың ұзындығы туралы заң шығаруы. Бұл заңнан кейін көптеген одатилер нормаға байланысты кесілді. Сондықтан қазір одатилер өте аз. 

Одати бұдан былай қару ретінде қолданылмады, бірақ Синто кезеңінде ерекше сыйлық ретінде сиға беріліп отырды. Ендігі кезекте бұл оның басты қызметіне айналды.

## Тағы қараңыз
Катана

## Дереккөздер

Санат:Жапон қылыштары
Санат:Самурайлар
Арғынбай Таңатұлы

**Арғынбай батыр Таңатұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) — Ресей, Қоқан, Хиуа өктемдігіне қарсы күресте аты шыққан айбынды батыр.

Алшын тайпасының **[[Шөмекей]]** руының **Бозғұл** аймағынан шыққан.

Арғынбайдың ордасы Қуаңдария бойындағы Тоғызбай құмында болған.Он тоғызыншы ғасырдың орта тұсында Сырдарияның сол жағасындағы, Қуаңдарияның бойындағы, Қызылқұмдағы қазақтар үш жақтан қысым көрген. Оның бірі – Ақмешіт, Күмісқорғаннан шығып оқтын-оқтын шабуылдаған Қоқандықтар, екіншісі Жаңадарияның бойындағы Бестамқаладан ауылдарды тұрақты тонап тұрған Хиуалықтар, үшіншісі – Сырдарияның төменгі ағысына бекініп алған (№ 1  форт) Ресей әскерлері. 1852 жылы Орынбор генерал-губернаторының алдында Ресейге адал қызмет етуге ант берген және оған арқа сүйеген Елікей хан Қасымұлы да осы ұлтарақтай жердегі халықты өзіне қаратпақ болған. 1856 жылы орын алған осындай оқиғалар Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, жырау Алмас Алматовтың «Қазына» атты  дастанында суреттеледі. Арғынбай батыр образы  тұтастай ашылған шығарманың көркемдік тұрғыдан құндылығы ерекше. Ел басына туған алмағайып заманда Арғынбай батырдың Пірәлі би Өтетілеуұлы, Жарылқап би Манасұлы, Қожеке батыр Мырзабайұлы, Түбекбай батыр Нәзікұлы, Молдашер ахун Жамұратұлы, Торыбай Меңей батыр және т.б. Сыр өңіріне танымал тұлғаларды жанына топтастырып, басқыншыларға үнемі тойтарыс ұйымдастырып отырғаны, өз басының жеке ерліктері, бітім-болмысы, түр-тұлғасы туралы әңгіме-аңыздар ел аузында өте көп.

## Шежіре
Арғынбай – Таңат – Кетебай – Жолай – Ырсымбет – Бекет – Сейін (Желдер) – Келдібай – Бозғұл (Бозғыл) – Шөмекей – Әлім
## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Радиорелейлі байланыс

thumb|350x400px|Ақпараттық мұнарасындағы радиорелейлі байланыс антеннасы
**Радиорелейлі байланыс** - (радио және  - аралық станса) - антенналары бір-біріне тікелей көрінетін  қашықтыққа орнату қабылдау-тарату радиостансаларының тізбегі  арқылы жүзеге асырылатын радиобайланыс. Әр станса көрші стансадан сигнал қабылдап, күшейтіп, әрі қарай таратады. Радиорелелі байланыс дециметрлік толқындар арқылы көп арналарды телефон, телеграф, теледидар, т.б. сигналдарын таратуға пайдаланады. Бұл диапазонның басқа диапазондарға қарағанда  сигнал тарату арналары көп атмосфералық және индустриалық кедергілерге тәуелділігі төмен. Бағытталған антенналар арқылы бірнеше таратқыштармен бір мезгілде жұмыс істей алады. Көршілес стансалардың ара қашықтығын арттыру үшін олардың антенналарын мүмкіндігінше биік етіп орнатады. Жазық жердегі стансалардың ара қашықтығы 40 - 50 км болады. Әдетте бір стансада қабылдау-тарату апаратарының кешені арқылы бірнеше арнамен байланыс орнатылады. Радиорелелі байланыс желісі магистралдық (сыйымдылығы жоғары), зоналық (сыйымдылығы орташа), аз арналы (темір жолда, газ және мұнай құбырғыларында, т.б.) және аз арналы жылжымалы (әскери істерде) түрлерге ажыратылады. Радиорелелі байланыс алғаш рет 1935 ж. Нью-Йорк пен Филадельфия қалалары арасында орнатылған. Аса жоғары жиілік техникасының дамуы 20 ғ-дың 50-жылдарынан бастап Радиорелелі байланысты кеңінен қолдануға мүмкіндік туады.

Санат:Байланыс
Санат:Телевизия тарихы
Ракетаға қарсы қорғаныс

[250px|thumb|Израильдік [Arrow (ракета)|Arrow ракетаға қарсы қорғанысы]]
**Ракетаға қарсы қорғаныс** - ұшу траекториясындағы қарсыластың баллистикалық ракеталарын табу, тосып алу мен жоюға арналған және оларға радиотехникалық кедергілер жасайтын әуе шабуылына қарсы қорғаныстың құрамдас бөлігі. Ракетаға қарсы қорғаныс өз міндеттерін ракетаға қарсы және арнайы қондырғылар көмегімен атқарады. Оған құрлықаралық баллист, ракетаның ұшырылғанын нысанаға жектенге дейінгі 33 минут ішінде анықтау; ракетанын ұшу барысын алғашқы 26 минут ішінде анықтау, ракетаға қарсы атыс алдында 3-4 минут бұрын көздеу; 2 минут бұрын түпкілікті көздеу; ракетаға қарсы соққыны 120-100 секунд ішінде жіберу; күзетілетін нысанадан жеткілікті қашықтықтағы ракетаны қауіпсіз ету немесе жойып жіберу міндеті қойылады. Термоядролық оқ-дәрі үшін бұл қашықтық 32 км-ден кем болмау керек, бірақ радиоактивтік зақымданудан сақтану үшін оны 80 км-ге дейін арттырады. Соған орай бұл қашықтық тосып алу аймағының ішкі шек арасын анықтайды, ал сыртқы шек арасы ракетаға қарсы басқару радиолокаторының тиімді қашықтығымен (80-100 км) анықталды. Ракетаға қарсы қорғанысты Әуе қорғанысы күштері атқарады.

Санат:Ракетаға қарсы қорғаныс
Еңлікгүл

**Еӊлікгүл** , эдельвейс, леонтоподиум () — — Астралылар тұқымдасының көпжылдық немесе біржылдық шөптес өсімділтерінің тегі.

## Таралуы
Еуропа мен Азияның таулы жерлерінде таралған.

## Ботаникалық сипаттамасы
Еӊлікгүлдер - биіктігі  12—25 см щөптес өсімдіктер. Биік тауларда өседі. 

Жапырақтары жеңішке, асты жағы түкті, үсті жағы күміс түсті.

Күрделі гүлшоғы тығыз себетшеге жиналған гүлдерден құралған. Гүлдердің түсі - ақ немесе сарғыштау, гүл тостағаншаның қасындағы жапырақтары жұлдыз тәрізді. 

## Түрлері
Текте 60-тан астам биологиялық түрлері айқындалған. Олардың арасында кең таралғандары:

* Leontopodium alpinum,Cass.
* Leontopodium brachyactis,Gand.
* Leontopodium fauriei,Beauverd Hand.-Mazz.
** syn. Leontopodium alpinum,Cass.
* Leontopodium fedtschenkoanum,Beauverd
* Leontopodium japonicum,Miq.
* Leontopodium leontopodioides,(Willd.) Beauverd
** Leontopodium ochroleucum,Beauv.
** Filago leontopodioides,Willd.
** |Leontopodium sibiricum,Cass.
* Leontopodium palibinianum,Beauverd.
* Leontopodium nivale,(Ten.)(Ten.) Huet ex Hand.-Mazz.
** Leontopodium nivale,|(Cass.) Greuter
* Leontopodium souliei,Beauverd
* Leontopodium stoechas,Hand.-Mazz.

## Қызықты дерек
Францияда еңлікгүлді альпі жұлдызы деп, ал Италияда - күміс жартас гүлі деп атайды. Таулы ел түрғындары еңлікгүлді бақыт пен махаббат гүлі деп санайды. Еңлікгүлдің пайда болуы туралы әдемі әрі мұңлы аңыз бар. Бір-бірінсіз өмір сүре алмайтын екі ғашық болыпты. Алайда тағдыр оларды мәңгілікке айыруға жазған екен. Айырылысу туралы ой екеуіне де сұмдық қорқынышты болып көрінеді. Бірге қалудың жалғыз-ақ жолы - бірге өлу. Олар бөлек өмір сүргеннен гөрі қол үстасқан күйі жартастан секіріп кетуді жөн көреді. Олар құлап өлген жартастың бетіне махаббаттың салтанатты да қайғылы жеңісінің құрметіне ақшыл еңлікгүл қаптап өскен екен.

Үзіп алынған гүл солмайды, ал кептірілгендері - әсемдігін ұзақ уақыт бойы сақтап қалады.

## Галерея

File:Leontopodium alpinum Szarotka alpejska 01.jpg|*[[Leontopodium alpinum]]*
File:Leontopodium shinanense 02.jpg| *[[Leontopodium shinanense]]*
Сурет:Leontopodium japonicum.JPG|*[[Leontopodium japonicum]]*
File:Stamp of Kyrgyzstan 034.jpg|


## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Радиотелефон

нобай|150px|
Радиотелефон байланысы - телефон хабарларын радио толқындар арқылы таратуға мүмкіндік беретін электірлік байланыс. Радиотелефон байланысында таралатын дыбыстық тербелістер микрофон көмегімен дыбыстық жиіліктегі электр сигналдарына түрленеді де, радио таратқыш генераторында қоздырылған жоғары жиілікті тасымалдаушы тербелістерді модуляциялайды. Модуляцияланған тербелістер электро-магнит толқын түрінде антенна арқылы кеңістікке  тарлады. Қабылдаушы антеннада бұл радиотолқындар электр тербелістерін тудырып, ол тербелістер радиоқабылдағышта күшейтіледі және кері модуляцияланып сигнал ажыратылып алынады. Алынған электр сигналы телефонға жіберіліп, дыбысқа түрлендіріледі. Радиотелефон байланысы бір-бірінен өте қашық орналасқан жылжымалы нысандар арасында (мыс, ғарыш кемесі, мұхиттағы кемелер, ұшақтар мен Жер арасында) және алыс орналасқан елді мекендермен, т.б. байланыс орнатуға тиімді.

Санат:Радиобайланыс
Раушангүл бітесі

**Раушангүл бітесі** () - бітелер тұқымдасының биологиялық түрі. Өсімдік зиянкесі.

## Биологиялық сипаттамасы

Тұқымдастың басқа түрлеріне қарағанда рашангүл бітесінің денесі  ірі. Жасыл түсті, жылтыр кейде күрең түсті, құйрығы ұзынша келген қылыш тәрізді жәндік. 

Жұмырқалары бір жылдық өркендерде қыстайды. 

Дер нәсілдері көктемде, сәуір айында шығып, жас бүршіктерді зақымдаса, ересек биттері жапырақтардың, гүл шанақтарының, өркендердің сөлін сорып зиян келтіреді. Зақымданған жапырақта ширатылы, өркендері буратылып, гүл шанақтары ашылмай қалады. Биттердің саны жаздың 2-жартысында күрт көбейеді, жылына 4-7 ұрпақ беріп дамиды. 

## Күресу шаралары
Күресу шаралары: өсімдіктерге 4 пайыздық сабын ерітіндісін немесе қолдануға рұқсат етілген инсектицидтер бүркеу керек.

## Дереккөздер

Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Санат:Зиянкестер
Домалақ жапырақты қияш

**Домалақ жапырақты қияш** () - сүттіген тұқымдасы, қияш туысына жататын өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 40 см-ге дейін болатын көп жылдық өсімдік немесе жартылай бұта. Төменгі бөлігі ағаш тәрізді. Жас бұтақтары тік немесе доға тәрізді иілген, кедір-бұдырлы немесе тегіс.
* Гүлжапырағы жұмыртқа тәрізді, жиегі тісшелі. Сабағының төменгі жағындағы ірі жапырақтарының сағағы жақсы дамыған, жапырақ тақтасы ұзындығының 1/3-іне тең, ал қалған бөлігіндегілердің сағағы қысқа, шамамен ұзындығы 1,3 мм. Домалақ, сирек жағдайда сына тәрізді немесе ойық болып келетін жапырағының ұзындығы мен ені 2,5-12 мм. 
* 2-3 гүлі (сирек жағдайда 1 гүл) жапырақ қолтығында орналасқан. Аталығы ұзындығы 2,5 мм болатын жіп тәрізді гүл сағағына бекіген, сопақша келген қоңырлау жасыл түсті тостаған жапырақшаларының ұзындығы 1,5-1,75 мм, доғал. 
* Күлтесі сопақша сына тәрізді, тілшелі, доғал, сүйір әрі жіңішке бөліктерге бөлінген. Ұзындығы 5 мм-дей болатын аналық гүлі гүл сағағына орналасқан, жемістенген кезінде ұзындығы 8-10 мм-ге дейін жетеді. Қауашағы көлденеңінен 2,5-3,5 мм, шар тәрізді. Сәуір-маусым айларында гүлдеп, шілде-тамызда жеміс салады. 

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Қазақстан тарихшылары мен қоғамтанушыларының лигасы

**Қазақстан тарихшылары мен қоғамтанушыларының лигасы** -  «Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясы»  қоғамдық бірлестігінің 2009 жылғы 16 маусымда ҚР БҒМ ҒК Мемлекет тарихы институтының жетекші ғалымдарының бастамасымен құрылған одақ.

Академияға мүшелікке қоғамдық ғылымдар аясында еңбек етіп келе жатқан таңдаулы жетекші-ғалымдар қабылданады. «Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясы» қоғамдық бірлестігі мүшелігіне «Алтын белгілі» және «Күміс белгілі» кеудеге тағатын белгімен қоса куәлік тапсырылады. Қазіргі кезде «Алтын белгілі» мүшелігіне – 25 адам өтсе, «Күміс белгілі» мүшелігіне 12 адам қабылданды.

## Дереккөздер
Сана Мақсұтқызы Анарқұлова

**Сана Мақсұтқызы Анарқұлова** (**Жарлағасова** — 2013 жылға дейін, 21 шілде 1989, Соль-Илецк, КСРО) - қазақстандық волейболшы, Қазақстанның және "Алтай" ВК құрамасының ойыншысы, Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері.

## Өмірбаяны
Сана волейболмен тағдырын Соль-Илецкте бастады. Оралдық "Грация" құрамасының бапкерінің шақыртуы бойынша, Қазақстанға көшіп, азаматтықты қабылдап, "Грация" құрамасында ойнай бастады. Онымен қоса, мұнай және газдың колледжінде оқыды.

Грация құрамасында төрт рет жеңіліп, Павлодар қаласына көшті. Онда "Ертіс-Казхром"  құрамасында ойнады. 2008 жылдан бастап, Нелли Щербакованың шақыртуымен Алматы қаласына қоныс аударып, "Алматы" құрамасында ойын көрсетті. Сонымен қатар, Щербакова Сананы Пекиндегі 2008 жылғы олимпиадаға қосалқы ойыншы ретінде шақырды.

2010 жылы Гуанчжоудағы Азиада-2010-да құрамамен бірге Сана қола жүлдегері атанды. 2012-2013 жылдары "Астана" құрамасында ойын көрсетті. 2013 жылы шымкенттік  "Динамо-Қазығұрттың" Медет Анарқұловқа тұрмысқа шықты. Қазір Медет Анарқұлов Қазақ Академиясында "Көлік және коммуникация" мамандығында оқиды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Сана — яғни данышпан 
* Халықаралық волейбол федерациясы сайтындағы мағлұмат

Санат:Спортшылар
Санат:Қазақстан волейболшылары
Санат:Алфавит бойынша волейболшылар
Blue Steel (зымыран)

Англияның стратегиялық **Блю Стил** зымыраны (ағылшын тілінен аударғанда Көк құрыш деген мағына береді ) 1954 жылы  жасала бастады. Зымыран инерциялық басқару жүйесімен жабдықталған. Британия министрлігі 1954 жылы 5 қарашада зымыранды жасап щығару туралы меморандум қабылдады. Зымыран 1959-1961 жылдары Вумер полигоны маӊында Австралияда сынақта өткізілді. Британия 1960 жылға қарай Кеӊес Одағыныӊ әуе қорғанысы бомбалаушы ұшақтардыӊ ядролыық шабуылына қатер төндіреді деп сескенген еді. Бастапқы кезде Блю Стил зымыраны ұшақтар жоя алмаған нысандарды шабуылдайтын құрылғы ретінде құрастырылды. Бұл қаруды (ресми түрде оны алыстан басқарылатын бомба деп те атайды) Авро компаниясы Элиотс бағдарлау құралдарын қолдану арқылы жасап шығарды. 

## Қызықты деректер
* Блю Стилдіӊ бастапқы жылдамдығы - 160 шақырым.
* Блю Стил 1963 жылдан бастап қолданысқа енді. Ол Виктор және Вулкан ұшақтарына тіркеліп, пайдаланылды. 
* 1969 жылы Британия қарулы күштерініӊ құрамына енген жаӊа, қуатты Поларис зымыраны Блю Стилдіӊ орнын басты.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Пероксисома

нобай|250px|
Пероксисомалар — көлемдері 0,2 мкм-ден 0,5 мкм-ге дейінгі мөлшердегі мембраналы көпіршіктер. Олар лизосомалар секілді Гольджи аппаратының транс-полюсінен бөлініп шығады. Көпіршіктің мембранасының астында неғұрлым тығыз бөлігі мен перифериялық аймағы болады.
## Түрлері
Пероксисомалардың екі түрі бар. Ұсақ пероксисомалар (диаметрі 0,15-0,25 мкм) сүтқоректі жануарлардың (адамның) барлық жасушаларында кездеседі. Олардың құрамынды майда осмиофильді зат болады да, алғашқы лизосомалардан ерекшеленбейді. Диаметрі 0,25 мкм-ден ірі пероксисомалар тек кейбір ұлпаларда (бауыр, бүйрек) ғана  кездеседі. Олардың құрамын кристалл тәрізді өзекше түзеді. Оның құрамында қою түрдегі ферменттер болады. Пероксисомалармен қатар басқа да мембраналы, құрамында ферменттері бар, диаметрі 0,5 мкм-нен 10 мкм-ге дейінгі микроденешіктер кездеседі.
## Қызметі
Пероксисомада пероксидаза, каталаза және D-аминқышқылдарының оксидазасы ферменттері болады. Пероксидаза жасушаға токсинді әсер ететін сутегі тотығының алмасуларында қатысады. Пероксисомаларда биохимиялық реакциялар үшін молекулярлы оттегі қолданылады. Сондай-ақ пероксисомалар басқа да зиянды заттардың қосылыстарын, мысалы этанолды нейтрализациялауға қатысады. Каталаза пероксисоманың басқа ферменттерінің ішінде барлық ақуыздардың 40% құрайды. Пероксисомалар липидтер, холестерин және пуриндердің алмасуларына қатысады. Пероксисомалардың мембраналары тегіс эндоплазмалық тордан бүршіктеніп бөлініп шығады, ал ферменттері цитозольдің полирибосомаларында синтезделініп, пероксисомаға келіп түседі деген көзқарастар да бар.
## Дереккөз
http://humbio.ru/humbio/cytology/0023d0f2.htm

Санат:Органеллалар
Bristol Bloodhound (зымыран жүйесі)

**Бристол Бладхаунд зымыранын** 1950 жылдан әуе кемелерін жасаушы Бристол компаниясы жасап шығарды. Ол Ферранти бағыттау жүйесімен бірге қолданылады.

Бұл – біріккен корольдіктің  әуе күштері 1958 жылдан 1991 жылға дейін пайдаланған жалғыз кең ауқымды зымыран жүйесі. Бладхаунд зымыранының жасалуы Жоба-1220 деп аталатын бойынша 1949 жылы басталды. *1220 жобасы*  – британдық бомбалаушы ұшақтар флотын Кеңес әскері шабуылынан қорғау мақсатында Бристол копһмпаниясы тарапынан қабылданған бағдарлама. Жобаның мақсаты – кең ауқымды әуе қорғанысы  зымыранын жасап шығару. Бұл жобаға қорғаныс министрлігі ***қызыл шүберек*** деген шартты атау берген. Бладхаунд зымыраны 1991 жылы қолдаыстан шыққанға дейін көптеген аймақта әуе қорғанысын қамтамасыз етті.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
BrahMos (зымыран)

**Брамос** - Үнді қорғаныс министрлігініӊ қорғанысты  зерттеу ұйымы мен Ресейлік ӘӨК Машина жасау ҒӨБ ЖШС бірлесе жасап шығарған дыбыстан жылдам зымыран. Ресей-үнділік Брамос кәсіпорны 1998 жылы құрылды. Кәсіпорын атауы Брахмапутра өзені мен Мәскеудіӊ құрметіне осылай аталды. Кәсіпорынныӊ негізгі мақсаты -  дыбыстан шапшаӊ, қанатты зымыран жасау еді, оған да кәсіпорын атауы берілді. Зымыран 2001 жылдыӊ 12 маусымында алғаш рет ұшырылды. Бұл қарудыӊ екі нұсқасы бар: біреуі теӊізге, екіншісі құрлықтағы әскерге арналған. Зымыранды сүӊгуір қайықтан, кемеден, жағалау құрылғыларынан және ұшақтардан жіберуге болады.
нобай|BrahMos зымырандарының жерден ұшыру қондырғылары.
БраМос зымыраны салмағы 300 кг-ға дейінгі оқтұмсықты алып ұшуға қабілетті және максималды диапазоны 300 км-ге жуық.Зымыран өз кезегінде дыбыстан жылдам ұшу қабілетімен әрі ұшу биіктігін автоматты түрде өзгерту мүмкіндігімен ерекшеленеді. Зымыранның жоғары жылдамдығы мен ептілігі оны жердегі нысандарға, кемеге қарсы операциялар және құрлықтағы          стратегиялық нысандарға соққы беру сияқты әртүрлі миссиялар үшін тамаша қару етеді.

Зымыран қатты отынды зымыран қозғалтқышымен басқарылады, бұл оған 2,8 Мах (шамамен 3000 км/сағ) жылдамдықпен ұшуға мүмкіндік береді. Зымыранның жылдамдығы мен төмен биіктіктегі ұшу профилі оны анықтауды және қағып түсіруді қиындатады, бұл оны жау әскери кемелеріне, жердегі нысандарға және әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдарына қарсы тиімді қару етеді. Зымыран сонымен қатар автономды ұшуға және ұшу жолына түзетулер енгізуге мүмкіндік беретін жетілдірілген навигациялық жүйемен және борттық компьютермен жабдықталған.
нобай|BrahMos-ER зымыранының ұшырылуы.
Брамос зымыранын негізінен үнді әскери-теңіз күштері мен үнді армиясы пайдаланады.Зымыран әртүрлі платформаларға, соның ішінде сүңгуір қайықтарға, кемелерге және жердегі мобильді ұшыру қондырғыларына біріктірілді.Зымыранның әмбебаптығы мен тиімділігі оны үнді әскери күштері үшін танымал қаруға айналдырды және ол әлемдегі ең жетілдірілген және тиімді зымырандардың бірі ретінде кеңінен қарастырылады.                                                                                                                                                                      

2016 жылы Үндістан зымыран технологиясын бақылау режиміне (RCRT) қатысқан кезде, Үндістан мен Ресей енді 800 км қашықтықтағы brahmos зымырандарының жаңа буынын және қорғалған нысандарды жоғары дәлдікпен соғу мүмкіндігін бірлесіп әзірлеуді жоспарлап отыр. Сайып келгенде, барлық зымырандарды 1500 км қашықтыққа дейін жаңарту жоспарлануда.

## Дереккөздер

#1100 қызықты деректер
Санат:Қарулар
Бук (зымыран кешені)

**Бук зымырандар жүйесі** әуе күштерін жоюға арналған, өздігінен қозғалатын орташа ауқымды зымыран тобына жатады. Бұл жүйені жасау Кеңес Одағы кезінде басталып, Одақ ыдыраған соң Ресей Федерациясы тарапынан жалғасты. Жүйе ұшатын зымырандар, бағдарламаланған бомбалар, бекітілген және айналмалы қанаттары бар ұшақтар мен ұшақсыз басқарылатын әуе кемелеріне қарсы жасақталған. Зымыран алғаш құрлықтағы әскер тарапынан *Бук-М1-2* жүйесінде және әскери теңіз күштерінде *Штиль-1* жүйесінде пайдаланылды. *9К37* Бук жүйесін дамыту алғаш рет 1972 жылдың 17 қаңтарында Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы Орталық Комитетінің тапсырмасына сәйкес қолға алынды. Бук зымырандар жүйесі барлық параметрі жағынан алып қарағанда *Куб* жүйесінен басым етіп жасақталған.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
L6/40

**Карро Армато l6/40** – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған итальяндық жеңіл танк. Танктің атауына оның тобы, салмағы және қару қатарына қосылу жылы қоса қамтылған. Карро Армато итальян тілінде *танк* деген мағыга береді. *Л* әрпі *Leggero* яғни жеңіл деген сын есімнің қысқарға түрі. 6 саны оның тоннасын көрсетсе, 40 саны 1940 жылы қолданысқа енгенін білдіреді. Бұл машинаны 1936-1938 жылдары *FIAT* және *Ансальдо* фирмалары жасап шығарды. Сол кезде танкті барлау қызметіне пайдаланған. 1941 жылы L6/40  топтап шығарыла бастады, 1940 жылға дейін 300 машина шығарылды. Италия Гитлерге қарсы одақтастар алдында тізе бүккеннен кейін 1943 жылдың қыркүйек айынан бастап l6/40 неміс басқыншылары әкімшілігінің тапсырмасымен жасала бастады.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Фиат 3000

**Фиат 3000**  –  1920 жылдардағы итальяндық жеңіл танк. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталлған соң француздық *FT-17* танкісі негізінде  жасалған алғашқы итальяндық такілер топтамасы. 1921 және 1930 жылдар аралығында *Фиат 3000 В* – ның жетілдірілген нұсқасы шықты. Оның жалпы саны 152 данаға жетті. *Фиат 3000* қаруының көп бөлігі екіншілік соғыста да қатардан шықпай, 1943 жылдың соңына дейін қолданылды. 26 данасы экспортқа шығарылды. 1918 жылы Франция Италияға Шнейдер атты ауыр танкі мен бірнеше жеңіл Рено FT-17 танкісін жеткізді. 

*Фиат 3000* жобасын *Ансальдо* мен *Бреда* фирмалары құрастырды, ал 1400 машина шығару Фиат фирмасына тапсырылды. Бірақ 1918 жылы бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғандықтан, тапсырыс 100 данаға азайтылды. Алғашқы нұсқасы 1920 жылы жасалғанымен, итальян әскерінің қаруы қатарына тек 1923 жылы ғана қосылды.  1929 жылы ағылшындық *Карден-Лойд Mk VI* пайда болғанша *Фиат 3000* итальян әскерилері үміт артқан жалғыс соғыс көлігі болды. Итальяндықтар оны Абиссинияда, Ливияда, тіпті Италияның өзінде де қолданды. Соңғы рет *Фиат 3000* танкісі Сицилияға одақтас әскерлерді енгізген кезде пайдаланылды.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Писаревка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Писаревка** — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Бастомар ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2019 жылға дейін қысқарған "Писарев ауылдық округі" орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 624 адам (308 ер адам және 306 әйел адам) болса, 2009 жылы 525 адамды (252 ер адам және 273 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Байшылық

**Байшылық** (2003 жылға дейін — *Ленино*) — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, 2019 жылы қысқарған Писарев ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2017 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстікке қарай 26 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 276 адам (126 ер адам және 150 әйел адам) болса, 2009 жылы 116 адамды (51 ер адам және 65 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданының таратылған елді мекендері
Саясаттанушылар тізімі

Бұл тізім саясаттану ғылымына қатысы бар ғалымдар туралы. Толығырақ білу үшін саясаттануды қараңыз.

## Танымал саясаттанушылар

### А
*Алан И. Абрамович – америкалық саясат, саяси партиялар, идеология, сайлаулар мен дауыс беру әрекеттері бойынша маман.
*Дэвид Адамани – Темпл университетінің президенті, қоғамдық құқық маманы.
*Грэм Эллисон – 

## З

*Збигнев Бжезинский - америкалық поляк саясаттанушы ғалым, геостратег және мемлекет қайраткері. 

## И
*Дэвид Истон - жүйелер теориясының негізін қалаушы

## Н
*Джозеф Най - халықаралық қауіпсіздік, жұмсақ күш концепциясының негізін қауаушы.

## О
*Джон Олдрич – Дьюк университетіндегі саяси партиялар бойынша маман.

## Ч
*Эдвин Канка Чудич - Босниядағы құқық қорғаушы, журналист және саясаттанушы.

## Дереккөздер


Санат:Саясаттанушылар
Аңғалтатрең

**Аңғалтатрең** () - орташа денелі (80-90 кило), дене бітімі мығым балшықшы құс.

## Сипаттамасы
Дене жамылғысының реңі - қоңырқай түсті. Төсінің үстінен көлденең қоңыр, ақ және қара жолақтар өтеді, ал ақшыл бауырында қара дағы бар. Жерде шүрілдектер сияқты қысқа қадам жасап, жүгіреді.

## Мекені
Еуразия және Азияның арктикалық және тау тундраларында мекендейді. Қазақстанда альпілік өсімдіктері мардымсыз, тасты-тасшақпалы тегіс алаңқайларда орын теуіп, Алтай және Сауыр биік тауларында ғана ұялайды. 

## Ұялауы
Үйірге тез жиналады, тіпті қадау-қадау қауымдастықта ұялайды. Аналығы салындыға 2-4 теңбіл жүмыртқаны тақыр жердегі ұяға салып, оны аталығы басады және балапандарды өргізеді. Аналықтар топтасып, жеке-жеке көшпенділік жасап ұшады. Оңтүстікке де аналықтар шілдеден-ақ алғаш ұшып кете бастайды.

Қазақстанда сәуір-мамырдан тамыз-қыркүйекке дейін - 4-5 ай болады. Бұл құс аз зерттелген.

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Қайқытұмсық балшықшы

**Қайқытұмсық балшықшы** () - қауырсын жабыны біркелкі сұрғылт қоңыр, бауыры - ақ және қанатының үстінде екі қошқыл жолағы бар ұсақ (50-75 г) балшықшы.
 
## Сипаттама
Аяғы онша ұзын емес — сарғыш қызғылт түсті, саусақтарын қос-қан жарғақ жақсы байқалады. Тұмсығы жіңішке және жоғары қайқайғаны айқын білінеді.

## Мекені
Еуразияның тундралық ормандарында, орманды және орман-далалы белдемін мекендейді. Қазақстанда тек қана үшып өткен уақытта - сәуір-мамырда және тамыз-қыркүйекте болады. 

## Ұялауы
Ұялау ерекшеліктері үлкен балшықшыға (ізетшіте) ұқсас.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Аустралия құстары
Ізетші (құс)

**Үлкен Балшықшы** немесе Ізетші () — қанаты қошқыл шұбарлы ең үлкен (200 г шамасында) балшықшы құс. 

## Сипаттамасы
Бауыры — ақ, бөтегесі мен бүйірлері — тамшы тәрізді теңбілді ақ, алқымы — ұсақ секпілі бар ақ түсті. Қанатының алымы 62 сантиметрге дейін жетеді. Арқасының артқы бөлігі мен құйрық үсті ұшқан кезде «сигара» сияқты болып көрінетін ақ реңді болып келеді. Құйрығының ұшында көлденең сызылған ұсақ жіңішке сызықтары бар. Тұмсығы - ұзын, аздап жоғары қарай қайқақ. Қошқыл зәйтүн түстес сирағы — ұзын. Дауысы - қатты, «тлюи-тлюи» деп әуезді сайрайды.

## Ұялауы
Құрғақ мүктердің арасына ұя салады. Ұяда 4 жұмыртқа болады, оны ата-енесі бірлесіп басады. Өте сақ құс.

## Мекені
Еуразияның орманды зонасына мекендеп, шағын суқоймалары бар мүкті батпаққа орнығады.  Қазақстанда көктемгі (ақпан-мамыр) және күзгі (тамыз - қазан) кездерде ұшып өтіп бара жатқанда кездеседі. Аздаған ұшып жүрген дарақтардың жазда да кездесуі мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Қостеңбілді бозторғай

**Қостеңбілді бозторғай** () - ашық ақ түсті төсіндегі қошқыл теңбілдері үшін осылай аталған бозторғай. 

## Сипаттама
Қостеңбілді бозторғай келбеті және дене мөлшері қатар қоныстанатын дала бозторғайына өте ұқсас. Алайда ұшқанда қанатының артқы жиегін көмкерілген ақ көмкерменің болмауы арқылы жақсы ажыратылады. Онда ақ бұлқын қауырсындар да болмайды. Оның орнына құйрығын жазған кезде құйрықтың әрбір қауырсынынан дөңгелек ақ теңбілдер жақсы  көрінеді — мұндай белгі бірде-бір бозторғайда жоқ. Өте жақын танысқан кезде дала бозторғайына қарағанда қостеңбілді бозторғайдың құйрығы және тұлғасының қысқарақ екені көзге бірден шалынады. Әуені сыңғырлаған және әдемі, бірақ дала бозторғайының әуезінен төмен. Бұдан басқа, қостеңбілді бозторғай аз ұшады және ұшып жүріп сирегірек сайрайды. 

## Мекені
Қазақстанда бүкіл шел зона мен шөлейттің оңтүстік бөлігін мекендейді, сандары да өте көп болады. Африка және Азия, соның ішінде Орта Азияда да қыстайды. Тіршілігі бозторғайлардың көпшілігінің тіршілігіндей.

## Дереккөздер

Санат:Бозторғайлар
Санат:Азия құстары
Ақтамақ бұлбұл

**Ақтамақ бұлбұл** () - нағыз бұлбұлдардан айтарлықтай ірірек және өте көз тартарлық тұрғыда түрлене боялған құс. 

## Сипаттама
Ересек аталықтың жоны-- қошқыл сұр, басының екі жағы және құйрығы - қapa; бауыры — құйрығының астына таман ашық түсті болатын қанық-қызғылт; тамағында ақ түсті үшбұрыш таңдағы болады. Аналығы - бозғылттау реңді, аталығынан гөрі күңгірттеу болып келеді.

## Мекені
Бұл құс Кіші, Алдыңғы және Орта Азияда таралған. Қазақстанда ақтамақ бұлбұл Батыс Тәңіртау жоталарын бойлай Қиыр оңтүстікте ғана байқалады. Африкада және Арабияда қыстайды. Қазақстанға сәуірдің соңында ұшып келіп, тамызда ұшып кетеді. Бұталар өскен теңіз деңгейінен 2000 метрге дейін биіктіктегі тасты тау беткейлерінде ұялауды ұнатады. Ақтамақ бұлбұл күшті және әдемі сайрайды. Сайраған үнінде бұлбұлдың, сандуғаш және қызылтамақ бұлбұлдың әуезіне ұқсастық бар. Аталықтар нағыз сайрау мезгілі қызған кезде құйрық қауырсындарын тарқатады да қанатын кең жайып, өзіне тән құсойнақ жасайды.

## Ұялауы
Бұталарда және жерде тұрақтайды, барлық қылығы алабұлбұлға ұқсас. Беті ашық, тостағанша тәрізді ұясын бұта бұтақтарына салады. Салындыда 3-5 былғаныштау қоңырқай-жасылдау жұмыртқа болады, оны аналығы басады. Ақтамақ бұлбұлдың тұқымтоптық өмірі егжей-текжейлі зерттелмеген. Ересегі де , балапандары да бунақденелілермен қоректенеді.

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Санат:Бұлбұлдар
Санат:Азия құстары
Санат:Африка құстары
Сырбаз қуырдақ

**Сырбаз қуырдақ** — сірнеге ұқсас жеңсік тағам. Қай малдың болса да жаңа сойған жас етін қазанға салып, бие сүтін құйып, тұз салып ақырын ғана қайнатқан кезде өз буымен піседі. Кей жерлерде мұны "бұқпа қуырдақ" деп атайды. Піскен кезде еті сағыздай созылып тұрады. Аталған дәмі сыйлы кісілер мен қарт адамдарға тартады. Соңғы жылдары ұмытылып бара жатқан халқымыздың осы жеңсік тағамның болғанын оның дәмін татқан Орталық Қазақстанда тұрған бұрынғы ұстаз Рысбала Шалабаева айтып берді. Бұқпа да, сірне де, сырбаз қуырдық та жасалу жолы ұқсас болғанымен әрқайсысының өз ерекшелігі мен орны бар дастарқан мәзірі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ асханасы
Газ турбиналы кеме

**Газ турбиналы кеме** — газ турбина қондырғыларымен жабдықталған кеме. Онда газ турбина, поршеньды газ генераторы болады. Дизельды қондырғылармен салыстырғанда газ турбина қондырғының габатиты шағын, салмағы аз. Оның ілгермелі жасайтын қозғалыс механизмдері жоқ. Оған бу турбинасы сияқты бк қазаны қажет емес. Қуат газ турбиналары кеме қондырғысын жасау бірқатар қиыншылдықтарға (ыстыққа төзімді қорытпалар пйдалану т. б.) кезіктіріп тұр. Соңғы кезде поршінды газ генераторы бар құрама газ турбиналы кеме қондырғылары кеме пйдаланып жүр. Бұл қондырғының тиімділігі дизельды қондырғылардан кем түспейді. Сондай-ақ атом энергиясы арқылы жұмыс істейтін газ турбиналы кеме қондырғыларын пайдалану жолға қойылуда.

Санат:Көліктер
FN P90

thumb|right|300px
**FN P90** – 1986-1987 жылдары *«Fn Herstal»* фирамасы жасап шығарған бельгиялық тапанша-пулемет. Бұл қару ең алдымен танк жүргізушілері мен әскери автокөлік жүргізушілеріне арналған.

## Техникалық мінездемелері
* Ұзындығы - 500мм;
* Патроны 5,7*28;
* Оқтың бастапқы жылдамдығы 71 5м;
* Тапаншаның қорабы ұңғы қорбының үстіне орналасқан;
* Сыйымдылығы 50 оқ; 
* Оқтары мөлдір пластиктен жасалған; 
* Максималды ұзақтық 200 метрге дейін;
* Қарудың басты жетістігі – атқыштың өз қалауына орай қаруды икемдеуіне болады: оң иықтанда, сол иықтан да атылады; 
* Кемшіліктері: жиі атқан кезде дәлдігі кемиді және өте қымбат тұрады.

## Қаруды қолданған елдер

* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Үнді бозторғайы

**Үнділік бозторғай** () - шалғындық бозторғайдың көшірмесі десе де болады. 

## Сипаттамасы
Мамандар ұзақ уақыт оны бір түрдің әралуан түршесі деп санады. Әдеттегі шабындық бозторғайынан оның айырмашылығы-- қанаттың артқы жиегін бойлай созылатын ақ жолақтың болмауы. Шалғындық бозторғай да екінші дәрежелі желпуіш қауырсынның әрқайсысының ұшында ақ жолақ түзіледі.Бұдан басқа үнділік бозторғай аздап кішілеу, сымбатты және оның құйрығы келтелеу.  Әуезінде де айырмашылық бар, бірақ оны қағазда сипаттап жазу мүмкін емес. Тұтасымен алғанда, жақсы дағдыланған кезде әуездің біркелкілігі, тұрақтылығы назар аудартады. Тіпті ұзақ сайрағанның өзінде бірінен соң бірі жүйелі түрде қайталап, бар болғаны 2—3 шумақты пайдаланады. 

## Мекені
Қазақстанда тек қана оңтүстік — Сырдария аңғарынан Зайсан қазаншұңқырына дейін өмір сүреді. Көбіне-көп - дәл сол орыда, шалғындағыдай шөптері аласа өскен, тау - етегінің далалық үлескілерін ұнатады, сөйтіп тауға да (теңіз деңгейінен 2500 метрге дейін  жоғары шабындық кездесетін жерге), нағыз шөлге де өтіп кетпейді.  Қалған қылықтарының барлығы шалғындық бозторғайға ұқсас, тіпті олардың ұшып келу және ұшып кету мерзімі де бірдейге жуық.

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Санат:Бозторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Hydra 70

thumb|
thumb|

**Hydra 70** – америкалық 70мм басқарылмайтын авииациялық зымыран. Зымыранды Дженерал Динамикс компаниясы шығарады. НАР Hydra 70 техникалар мен қозғалыстағы қарсыласты жоюға арналған. 

## Түрлері
Зымыранның бірнеше түрлері бар. 
* **М151** - қопарылғыш бөлігінің салмағы  3,85 кг, 
* **М229** - қопарылғыш бөлігінің салмағы  7,3 кг, 
* **М255А1** -  оқ тәрізді зақымдаушы бөліктері бар, 
* сондай-ақ түтіндететін, күйдіретін және жарық беретін түрлері бар.

## Тезникалық сипаттамалары
Бұл зымырандар тікұшақтар мен ұшақтардың бірнеше түрлеріне орнатылып, бекітіледі.  Стандартты нұсқасында калибрі – 70мм, салмағы 11,9 кг. Hydra 70 зымыранын Ақш авиациясы 1950 жылдардан бастап пайдаланып келеді. Алғашқы түрлері *FFAR* түріндегі *НАР* болатын. Оны ең алғаш Навал Орднанс Тест Стейшн фирмасы АҚШ әскери теңіз күштері үшін 1948 жылы жасап шығарды. Қазір АҚШ армиясы Hydra 70 зымыранын тікұшақтардан ұшырады. Олар 19 оқ-дәрілі іске қосу құрылғысы М261 немесе жеті оқ-дәрілі іске қосу құрылғысы М260 қолданады.  

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* http://igvestia.nnm.ru/hydra70_dlya_armii_ssha 
* http://www.airwar.ru/weapon/anur/hydra70.html

Санат:Қарулар
Галил

thumb|right|300px|Галиль автоматы
**Галил ** (, ) — израильдік автомат қаруы. Автоматты ойлап тапқан израильдік құрылымдаушысы  Исраэл Галили. Галил  финдік *Валмет Rk 62* автоматының негізінде жасалған. Ал *Валмет Rk 62* автоматы - Калашников автоматының бір нұсқасы.

## Өңделу тарихы
1967 жылы Израиль әскері арабтармен 6 күндік соғысты  ұтса да, бұл соғыс нәтижесінде израиль әскері жабдықталғал FN FAL қаруының арабтардың қаруланған Калашников автоматына қарағанда көптеген жетіспеушіліктері бар екеніне көзі жетті. 1969 жылы  инженерлер Галь Узиель және Исраэл Галили Израиль әскери басшылығына өздері ойлап тапқан қарулардың нұсқаларын ұсынды. Нәтижесінде финдік  *Валмет Rk 62* автоматының негізделген Галилидің нұсқасы тапсырыс берушілердің көңілінен шықты.  1973 жылы Галил автоматы Израиль әскерінің қарулануына қосылды. Автомат өндіруші - «Israel Military Industries» компаниясы қажетті құрал-жабдықты Финлияндиядан сатып алып, автоматты жаппай өндіре бастады.

1980 жылдардың соңына қарай Галил автоматының көптеген жетіспекшілктеріне байланысты Израиль әскерінің жаяу бөлімдерінде қолдануы тоғартылған. 1990-жылдары Галил автоматының орнына америкалық  M16 автоматы келді. Пайдалануда тек қана Галил автоматының қысқартылған нұсқалары қалды.

2006 жылы Галил автоматы өндірістен толайым шығарылды.

## Автоматтың нұсқалары
thumb|left|Galil AR нұсқасы эстондық солдатының қаолында
* **Galil AR** (**A**ssault **R**ifle) — базалық нұсқа ( оқтары - 5,56 мм НАТО және 7,62 мм НАТО ).
* **Galil ARM** (**A**ssault **R**ifle and **M**achine gun)  (оқтары - 5,56 мм НАТО; 7,62 мм НАТО).
* **Galil SAR** (**S**hort **A**ssault **R**ifle) - қысқартылған нұсқасы (оқтары -  5,56 мм НАТО; 7,62 мм НАТО).
* **Galil MAR** (**M**icro **A**ssault **R**ifle, **Micro-Galil**) — қысқартылған нұсқасы (оқтары -  5,56 мм НАТО). 
* **Magal** — тапанша-пулемет, тек қана 1000 данасы шығарылған.
* **Galil Sniper** немесе **[[Galatz]]**- снайперлерге арналған нұсқасы (оқтары -  7,62 мм НАТО).
* **Galil Hadar** 
* **SR-99** 
* **Galil ACE** 

## Автоматты пайдаланушы елдер
* 
* 
* 
* : Қызмет 2031 жылы тоқтатылады.
*  
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* .
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* .
* 
* 
* 
* 

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Торган Азар

**Торган Ганаэль Франсис Азар** ( 1993 жылы 29 наурызда Ла-Лувьере қаласында Бельгияда туған) — белгиялық футболшы, «Боруссия Дортмунд» футбол клубының және Бельгия ұлттық құрама командасының жартылай қорғаушысы. 

Торган  Эден Азардың інісі.

2013 жылдың 29 мамырында Торган Бельгия ұлттық командасындағы алғашқы матчын АҚШ-қа қарсы өткізді. 

2014 жылдың қаңтарында Азар Бельгияның ең үздік футболшысы аттанып «Бельгиялық Про-лиганың Ең үздік ойыншы» жүлдесін алды

## Жеке өмірі
Торган Ла-Лувьерқаласында туылды, бірақ Брен-ле-Контеде өсті. Оның бірінші аты оның ата-аналарымен Торгалкомиксінің бас кейіпкерінің атына қойылған. Отбасыда барлығы футболмен байланысты. Оның анасы Катрин және әкесі Тьерри де футболмен айналысқан. Әкесі жартылай қорғаушы, ал анасы шабуылшы. Торганда үш ағасы бар. Үлкен ағасы Эден Азармен бірге Челсида ойнады.Қалғандары-Килиан мен Итан. 2017 жылы Килианда Челсиға көшті. Итан Бельгияда Тюбизенің жас құрамасында ойнайды.

## Мансабы
### Алғашқы қадамдар
Торган өзінің карьерасын 5-6 жасында жергілікті «Royal Stade Brainois» командасында бастаған. 5 жылдан кейін ағасының сонынан «Тюбиз» клубына кетті. 14 жас аралығында оны француздық «Ланс» клубы өз командасына алды. 

«Ланстың» 16 жасқа дейін жастар академиясында, Жоффрей Кондогбья және Рафаэль Варан сияқты футболшылармен бірге ойнады. 

2008/09 жылдары 16 жасқа дейінгі ұлттық чемпионатты женді.

### Ланс
2010 жылдың 7 сәуірінде Азар алғашқы профессиональдік келісімге қол қойды. Дайындық матчтарында 1 голды «Руселаре» клубы тықты. 8 тамызда алғашқы ойының «Дранси» клубымен 2:0 есебімен женді.

2011-2012 жылдары негізгі құрамаға ілініп жақсы маусым өткізді.

### Челси
2012 жылы 24 шілдеде Челси ресми сайтында Азардың «Ланс» клубынан сатып алғаны жарияланды. 

2012 жылдың 17 тамызында Торган резерв командасында «Манчестер Ситиға» қарсы ойнап алғашқы ойынын өткізді.

30 тамызда Челси Торганды белгиялық  «Зюлте-Варегем» клубына арендаға берді.

### Зюлте-Варегем
**2012/13 маусымы**

2012 жылы 30 тамызда Торган арендаға берілді. 15 қыркүйекте алғаш ойынында қонақта «Ауд-Хеверле Лёвен» клубымен ойнап, 1:0 есебімен жеңіске жетті. 31 қазанда «Шарлеруа» клубына алғаш голын соқты.

**2013/2014**

2013 жылдың 15 шілдесінде «Челси» мен «Зюлте-Варегем» аренданы 1 жылға созды.

## Халықаралық мансабы
### Жас ұлттық құрамалар
Торган Бельгияның 16, 17 және 18 жасқа дейінгі құрамаларында ойнаған.
### Негізгі құрама
2013 жылдың 16 мамырында Торган алғаш рет негізгі құрамаға шақыру алды. 29 мамырда бірінші ойынына 2 жартысында шықты. 2017 жылдың 4 мамырында бірінше голы соқты
## Жетістіктері
### Ұлттық құрама
* 2018 жылда Әлем Чемпионатында үшінші орын алды
### Жеке
*Бельгияда жыл ойыншысы:2013/14
*Бельгиялық Про-лиганың үздік ойыншысы:2013/14
## Сілтемелер
* Профилі

Санат:Бельгия футболшылары
Санат:Бельгия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Боруссия Менхенгладбах ФК ойыншылары
Санат:Челси ФК ойыншылары
Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары
Санат:Зюлте Варегем ФК ойыншылары
Санат:Ланс ФК ойыншылары
Шэнбяо

thumb|200px|оңға|Шэнбяо техникасы
**Шэнбяо** (*[[Қытай тілі|қытайша:]]* 繩鏢|绳镖) немесе  **Рауп дарт** – қытайлардың суық қаруы. Қазақшаға аударғанда *найзалы арқан* деген мағына білдіреді. 

Роуп дарт құрлымы жағынан алғанда люсинчуйға ұқсайды. Ол – арқаның басына бекітілген ауыр найзасы бар қару. Найзаның ұшы өткірленіп аяқталады, ол конус пішінді немесе қырлы болуы мүмкін.

Заманауи нұсқадағы қару найзасының жалпы ұзындығы – 10 – 14 см, ал тарихы үлгілердің ұзындығы – 20 см, салмағы 300 грамм шамасында болған.

Бір немесе бірнеше шығыршықтың арқасында найза арқанға бекітіледі. Оның ұзындығы 3-5 см дейін жетеді.

Найзанаң артына ашық түсті орамал немесе әшекей бұйым орнатылады. Ол қарсыласты бағытынан жаңылдыруға және қаруды бақылап отыруға қызмет етеді. Арқанның басқа ұшы ілмекке байланып, қолға киледі. 

Найзалы арқанмен жұмыс істеу техникасы түрлі әрекеттерді қамтиды. Негізгі әдісі: арқаны тартылған найзаны қарсыласқа лақтыру. Найзаның ұшы неғұрлым өткір болса , әсер ету күші соғұрлым басым болмақ.

Рауп дартты дұрыс пайдалана білу үшін көз бен қолды жаттықтып, үйретіп алу керек. Сол кезде ол да қытай тізбегі сияқты тамаша қаруға айналады.
Рауп дарт темір немесе құшыр сияқты ауыр материалдан жасалады.

Найзалы арқан қаруының тағы бір түрінде найзаның орнына өткір жүз орнатылады.

Жапондарда осыған ұқсас кекэцу-сегэ деп аталатын қару бар. Онда сабы бар қанжар арқанға бекітіледі.

Рауп дарттың салмағы мен ұзындығы қолданушының қалауына байланысты өзгере береді.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Ақжағал қарқылдақ

**Ақжағал қырқылдақ** () -  Sternidae тұқымдасының қара қырқылдаққа ұқсас құс. 

Одан айырмашылығы ақжағал қырқылдақтың тамағы және жағы ақ болғандықтан, жақсы байқалады. Бұдан басқа қара түс оның басында ғана басымырақ, ал бүкіл қалған денесі сұр түсті. Туыстық басқа өкілдерінен айырмашылығы тұмсығы және аяғы қызыл.

## Мекені
Негізінде бұл құс тропиктер мен субтропиктер құсы, қоңыржай белдеуге енуіне алыс емес. Қазақстанда Жайық, Торғай және Сырдария өзендерін бойлай ұялайды. Сирек кездеседі. Өмір сүру дағдысы туыстын басқа өкілдерінлегідей. Қазақстанда мамырдың алғашқы жартысында болып, қыркүйек басталғанға дейін ұшып кетеді .

## Галерея

File:Whiskered Tern (Chlidonias hybridus) hunting in Kolleru, AP W IMG 4014.jpg|
File:Whiskered Tern (Chlidonias hybridus) in Kolleru, AP W IMG 4060.jpg|
File:Whiskered Tern (Chlidonias hybridus) in Kolleru, AP W IMG 4191.jpg|
Image:Whiskeredtern1winter.jpg|First-winter plumage
Image:Chlidonias_hybrida_1_(Marek_Szczepanek).jpg|Ересек құстары
Image:Chlidonias_hybrida_3_(Marek_Szczepanek).jpg|Ересек құстары және шөжелері


## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Аустралия құстары