Наска сызықтары

**Наска сызықтары** () — ежелгі Наска мәдениеті кезінде жерді ойып, таяз жыралар арқылы жасалған алып геоглифтер жиынтығы болып, Перудің оңтүстік жағалауындағы Наска шөлінде орналасқан. Кейбіреуі нақты пішінді білдіретін жерге ойылған бұл белгілер б.з.д. 5-ші ғасыр мен б.з. 5-ші ғасыры аралығында жасалған деп есептелгенімен, аталған нысандардың жасалуы мен мақсаты әлі де зерттеушілер үшін жұмбақ болып келеді.

Наскадағы көптеген сызықтар ландшафтардан оңды-солды түп-түзу кесіп өтеді, дегенмен қисық және доға сызықтардан тұратын жануар және өсімдік секілді тұлғаларды бейнелеген нұсқалары да бар. Тұлғаларды бейнелеген геоглифтердің ұзындығы 0.4км-ден 1.1км аралығында. Барлық желілердің жалпы ұзындығы 1300 км-ден асады, ал топтық қамту аумағы шамамен 50км2. Сызықтардың орташа тереңдігі 10-15см шамасында. Олар жер бетіндегі темір оксидімен қапталған қызғылт-қоңыр малта тастарды алып тастап, астындағы сарғыш сұры топырақты ашу арқылы жасалған. Сызықтардың ені айтарлықтай өзгереді, бірақ жартысынан көбінің ені үштен бір метрден сәл асады. Кей жерлерінде сызықтардың ені тек 30.5см болса, ал кей жерлерінде 1.8м.

Наска сызықтарының үш түрі бар: түзу сызықтар, геометриялық конструкциялар және суретті бейнелер. Латын Америкасының Перу жағалауындағы жазықта 800-ден астам түзу сызық бар, олардың кейбіреулері 48км-ге дейін созылып жатыр. Сонымен қатар, 300-ден астам геометриялық конструкциялар бар, олар үшбұрыш, тіктөртбұрыш және трапеция тәрізді негізгі пішіндерді, сондай-ақ спиральдарды, жебелерді, зиг-загтарды және толқынды сызықтарды қамтиды.

Наска сызықтарының кейбіреулері ауадан қарағанда нақты пішін болып көрінеді, олар қоршаған тау бөктерінен, немесе басқа биік жерлерден көрінеді. Наска сызықтарында шамамен 70 шақты жануарлар мен өсімдіктер бейнеленген. Олар колибри, өрмекші, балықтар, бүркіт, құтан, маймыл, кесіртке, ит және адамның зооморфтық дизайны қатарлылар. Бұдан басқа ағаштар мен гүлдердің пішіні де бар.  Пішіндер әдетте үздіксіз сызықпен жасалады. Олардың ең үлкенінің ұзындығы шамамен 370м. Наска сызықтары сонымен бірге адамтектес фигура («Ғарышкер» лақап атымен), қолдар және кейбір белгісіз бейнелер сияқты басқа нысандарды қамтиды. Өңір оқшау орналасқандықтан және үстірттің құрғақ, желсіз, тұрақты климаты себепті осынау сызық желілері табиғи түрде сақталған. Ауа-райының өте сирек өзгеруі жалпы дизайнға аздап өзгеріс әкелген. Дегенмен, 2012 жылдан бастап қоныстанушылардың артуынан сызықтар бұзыла бастады делінеді.

Ғалымдар бұл конструкциялардың мақсатын түсіндіруде әр түрлі жорамалдар айтады, дегенмен олардағы ортақ пікір бұл белгілердің діни мәнге ие екендігі. Насқа сызықтарын 1994 жылы ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне ендірді.
## Жайласқан орны
[thumb|right|200px|Аумақтың [жасандысеріктен түсірілген суреті: (солтүстік оң жақта, координатасы: )]]
Лимадан шамамен 400км оңтүстікте, Наска мен Палпа қалалары арасындағы Пампас-де-Джуманада биік әрі құрғақ үстірт 80км-ге созылып жатыр. Наска сызықтары осынау үстірттің әр жерінде шашырап жатқанымен, негізінен San Miguel de la Pascana қаыстағының оңтүстігіндегі 10x4км төртбұрышына шоғырланған. Ең танымал геоглифтер осы аймақтан көрінеді.

Кейбір жергілікті геоглифтер Паракас (Paracas) мәдениетінің Паракас мотивтеріне ұқсаса да, ғалымдар Наска сызықтарын Наска мәдениеті жасаған деп санайды.

## Байқалу және зерттелу тарихы
Археологтар, тарихшылар және математиктер Наска сызықтарының мақсатын анықтауға тырысып келеді.

Педро Сиеза-де-Леон (Pedro Cieza de León) Наска сызықтары туралы алғаш 1553 жылғы кітабында жазады және ол сызықтарды жол белгісі деп қате түсіндіреді. 

Луис Монсон (Luis Monzón) 1586 жылы Перуде ежелгі қирандылар қалдығын байқағанын, сондай-ақ "жол" сораптарын көргенін хабарлайды.

Наска сызықтары таяу маңдағы төбелерден жартылай көрінетін болса да, ол туралы ең әуелі Перулік әскерилер мен азаматтық ұшқыштар алғаш хабарлайды.

1927 жылы Перу археологы Торибио Меджия Хеспе (Toribio Mejía Xesspe) тау бөктерінде саяхаттап жүріп, сызықтарды байқайды. Ол оны 1939 жылы Лимада өткен конференцияда талқыға салады.

Паул Косок (Paul Kosok), Лонг-Айленд университетінің (Long Island University) американдық тарихшысы, Наска сызықтарын ұзақ зерттеген алғашқы ғалым есептеледі. 1940–41 жылдары Перуде ежелгі суару жүйелерін зерттеу үшін ол сызықтар үстінен ұшып өтеді де, олардың біреуінің құс пішінінде екенін байқайды. Келесі бір орайда ол сызықтар мен Оңтүстік жарты шардағы қысқы күннің тоқырауының байланысын қарастырады. Ол сызықтардың қандай жүйемен жасалғанын, олардың жасалу мақсатын анықтауға тырысады. Ол АҚШ археологі Ричард П.Шайдел және Лима қаласынан келген неміс математигі және археологі Мария Рейх қатарлылармен бірге Наска сызықтарының мақсатын анықтауды қолға алады. Олар фигуралардың пайда болуының алғашқы себептерінің бірін ұсынады: маңызды даталарда күн және басқа аспан денелерінің  қай жерден көтерілетінін көрсету үшін көкжиекте белгі қалдыру.

Наска сызықтарының қалай жасалынғанын анықтау олардың не үшін жасалынғанын анықтауға қарағанда жеңілірек болды. Ғалымдар наскалықтар сызықтарды салу үшін қарапайым құралдар мен өлшеу аспаптарын қолданған деген теорияны алға тартты. Археологиялық зерттеулерде кейбір сызықтардың соңындағы жерлерден ағаш діңгектердің табылуы осы теорияны растады. Сондай бір ағаш діңгекке көміртегілі-анықтау жасалып, кешеннің жасалу уақытын анықтауға қолданылды.

Наска сызықтарын "Ежелгі ғарышкерлер" жасады деген Эрич фон Даникеннің (Erich von Däniken) гипотезасын жоққа шығарған әйгілі скептик Джо Никелл (Joe Nickell) наскалықтарға қол жетімді құралдар мен технологияларды қолдана отырып фигураларды жаңғыртты. Американдық ғылымдар сызықтарды салыстыра отырып, оның жұмысының "дәлдігі аса керемет" деп сипаттады. Никелл ұқыпты жоспарлау мен қарапайым технологиялар көмегімен шағын топ үлкен фигураларды бірнеше күн ішінде, ешқандай әуедегі көмексіз жасай алатындығын дәлелдеді.
10-15 см болатын жер бетіндегі таяз арықшалар құрайды. Мұндай арықшалар Наска шөлінің беткі қабатындағы қызғылт-қоңыр түсті темір оксидімен қапталған қиыршық тастарды алып тастау арқылы жасалған. Қиыршық тастар алынып тасталған соң, арықша түбінің реңі мен тоны (tone) айналасындағы жер бетімен айқын салыстырма жасап, көрінетін сызықтар қалыптастырады. Осы астынғы қабаттың әк (lime) мөлшері көп. Таңертеңгі тұманнан ылғалданып, қатып, желден қорғайтын қорғаныс қабаты қалыптасып, шіру мен жемірілуден (эрозия) сақтанады.

Наска бұл техниканы жүздеген қарапайым, бірақ ұзын, қисық сызықты жануарлар мен адам фигураларын "бейнелеу" үшін бедерленген. Жалпы алғанда, жерді бедерлеу жұмыстары орасан зор әрі күрделі болған: сызықтарды қамтитын аумақ шамамен 450км2, ал ең үлкен кескіннің сызығы шамамен 370м тұрады. Кей фигуралар өлшенді: Колибридің ұзындығы 93м, Бүркіттің ұзындығы 134м, Маймылдың ұзындығы 93 метрден 58 метрге дейін, ал өрмекші 47м. Назка аймағының аса құрғақ, желсіз және тұрақты климаты Наска сызықтарын жақсы сақтаған. Наска шөлі жер бетіндегі ең құрғақ өңірдің бірі болып, жыл бойы 25°C температураны сақтайды. Желдің болмауы сызықтардың жабындысыз және көрнеу сақталуына көмектесті.

2011ж басында Ямагата университетінің жапондық командасы екі кішкентай фигураның байқағанын жариялады. Олардың бірі адам басына ұқсайды және Назка мәдениетінің алғашқы кезеңіне, тіпті одан да ерте кезеңге жатады. Келесі біреуі - жануар бейнесі. Жапондық команда сол жерде 2006 жылдан бері бақылау жұмыстарын жүргізіп келеді және 2012 жылға қарай 100 шақты жаңа геоглиф тапты. 2012 жылдың наурыз айында университет алдағы 15 жылдағы ұзақ мерзімді жобамен байланысырып, 2012 жылдың қыркүйегінде осы алаңда жаңа ғылыми орталық ашатыны туралы хабарлады.

Smithsonian журналының 2019ж маусымдағы мақаласында жапондық зерттеушілердің мульеидисциплинарлық командасы кейбір құстар бейнесін анықтағанын/қайта анықтағанын хабарлады. Олар құстардың Наска геоглифтерінде жиі бейнеленген жануар екеніне назар аударды. Команда бұрынғы зерттеушілер жергілікті құстар деп есептеген құстардың кейі шөлсіз өңірде кездесетін экзотикалық құстарға көбірек ұқсайтынын айтады. Олар "жергілікті құстардың орнына экзотикалық құстардың геоглифтерде суреттелу себебі бедерлеу процесінің мақсатымен тығыз байланысты" деп болжады.

2019 жылы Ямагата университеті мен IBM Жапония Наска Пампадағы және айналасындағы 143 жаңа геоглифтің байқалғанын жариялады. Солардың бірі машиналық оқыту негізіндегі әдістерді қолдану арқылы табылды.

## Суреттер

File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 54.JPG|Өрмекші
File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 61.JPG|Терек
File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 52.JPG|Колибри
File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 55.JPG|Бүркіт
File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 39.JPG|Кит
File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 46.JPG|Дәу
File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 58.JPG|Бірқазан
File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 50.JPG|Ит
File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 49.JPG|Маймыл
File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 64.JPG|Құтан
File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 56.JPG|Фитоморфты глифтер
File:Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 62.JPG|Қол
File:Nazca lines fiore, Nasca.jpg|гүл
File:Nazca-lineas-perro-c01.jpg|Ит


## Қосымша сипаттама
Перу шөлінің қақ ортасында, 450 шаршы шақырымнан асатын құрғақ үстіртте Наска сызықтары жатыр: жерде сызылған алып сызбалар. Шындығында бұл жолдарды наска халқына жатқызу дұрыс емес. Оларды кім, қашан, не үшін салғанын ешкім білмейді. Атрибуция әдетте Наска халқына сілтенеді, өйткені қазіргі уақытта олар осы аумақтағы ең көне халық болып көрінеді. Бірақ сызықтар органикалық қалдықтары жоқ жерде сызылғандықтан, олардың да жасы 30 000 жыл болуы мүмкін. Ешкім анық біле алмайды. Шын мәнінде, бұл сызықтарды шамамен 30 000 жыл бұрын Сібір мен Австралияның маңайынан Орталық және Оңтүстік Америкаға келген алғашқы қоныстанушылар сызған деп санайды. Оңтүстік Америка популяцияларының ДНҚ-сының соңғы зерттеулері, шын мәнінде, ішінара Сібірден және ішінара Австралияға жақын аймақтан ДНҚ бар екенін көрсетеді. Оның жанама растауын сызықтардың арасында кит, мұхит жануарының болуын табуға болады. Ол жануарды кім салған болса, оны талай рет көрген болуы керек. Сондықтан олар Анд тауларының фермері емес, теңізші болды. Демек, Наска желісінің нағыз жасаушылары Америкаға шамамен 30 000 жыл бұрын келген олардан бұрын болған адамдар болды.

Жақында археолог Масато Сакай бастаған Ямагата университетінің командасы 2023 жылы PNAS басылымында жарияланған мақалада айтылғандай, ұшқышсыз ұшақтар мен жасанды интеллект көмегімен 168 жаңа геоглифтерді тапты. Бір таңғаларлығы, олар мыңдаған жылдар бойы бар болса да, бұл конструкциялар қарапайым штрихтармен немесе терең ойықтармен жасалмаған: астындағы жеңіл топырақты ашу үшін қараңғы беткі тастарды жылжыту арқылы.

Жел немесе климат конструкцияларды өшірмегені қалай мүмкін? Наска шөлінде жаңбырдың сирек болатыны сонша, ол ешқашан жерге физикалық түрде жетпейді. Жаңбыр тамшылары жерге тимей тұрып буланып кетеді. Ешбір өсімдік, ешқандай жел, ешқандай эрозия дизайнды өшіре алмайды. Бүкіл ландшафт уақыт өте мұздатылған, мүмкін мәңгілікке кристалданған. Бірақ бұдан мыңдаған жылдар бұрын, бәлкім, 30 000 жыл бұрын өмір сүрген адамдар Жердің бұл ауданы және тек Жердің осы ауданы жер бетінде жазылған кез келген дизайн мыңдаған жылдар бойы сақталатын өзіндік «өшпес тақта» екенін қайдан білді? Олар бұл білімге қалай ие болды?

Кейбір сызбалардың көлемі өте үлкен, ұзындығы 300 метрге дейін жетеді. Кейбір жеке желілердің ұзындығы тіпті километрге жетеді. Дегенмен, бақылауда қаталар, түзетулер немесе айқын ауытқулар жоқ. Барлығы дақсыз, дәл орындалады. Бірақ егер біреу 300 метрлік дизайнды сызып, жерге тұрса, дизайнда қателер бар ма, жоқ па, дәлсіздіктер немесе дақтар бар-жоғын ешқашан көре алмайды. «Бұрынғы дизайнерлер» дизайнында қателіктер жоқ екеніне қалай сенімді болуы мүмкін?

Бұл конструкциялар жасалып жатқанда, әлдекім оларды жоғарыдан бақылап, әуеден көргендей түзетіп алғанын аңғартады. Бірақ қандай жолмен? Колумбияға дейінгі әлемде ыстық әуе шарлары,дрондар немесе топографиялық зерттеулер туралы ешқандай дәлел жоқ. Бірақ егер біреу жоғарыдан түзетпесе, сіз ауытқусыз немесе қателеспей, километрге созылған сызық сыза алмайсыз. Дизайнерлерге сызықтарды салғанда кім басшылық жасады? Жағдайды жоғарыдан көре білген адам.

Қазіргі дәуірде кейбір суретшілер атақты «бидайдағы шеңберлер» «Егін шеңберлерін» шығарды. Наска сызықтары мен Егін шеңберлерінің негізгі сипаттамасы бар: олар жоғарыдан көріну үшін жасалған геометриялық фигуралар. Бірақ жазық жерде «Егін шеңберлерін» жасайтындар ерте ме, кеш пе, ұшақ немесе дрон сол алқаптың үстінен ұшып, «Егін шеңберін» суретке түсіріп, оны көпшілікке жария ететінін біледі. Бұл сенімділік. Бірақ Наска сызықтарын жасағандар жоғарыдан біреу бұл сызықтарды көретінін қайдан білді? Олардың жаратылуы да, мақсаты да біреудің сол сызықтарды үлкен биіктіктен көре алатындығына сенімділікті талап етеді. Наска сызықтары қалай жасалды? Ал оларды кім көруі керек еді, өйткені олар жер деңгейінен көрінбейді?

Ақырында, ең даулы тұлғалардың бірі - «ғарышкер»: үлкен көздері және сәлемдескен қолы бар стильдендірілген адам. Кейбір зерттеушілер үшін бұл «сырттан келген біреумен» кездесуді білдіретін символдық фигура – ​​шынайы, рухани немесе жай мифтік. Осы аномалияларды ескере отырып, кейбір зерттеушілер Наскаға дейінгі өркениеттің бар екендігін болжайды, қазір жойылып кетті, ол шөл далада осы үлкен хабарды қалдырар еді: біреу жоғарыдан бізді бақылап отыр деп.

## Сыртқы сілтеме
* Ғасырлар бойы «ұйықтаған» соң Перудегі төбеден үлкен мысық геоглифі байқалды (Giant Cat Geoglyph Discovered On A Hill In Peru After ‘Sleeping’ For Centuries) 

## Дереккөздер

Санат:Перу тарихы
Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Геоглифтер