open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақтоғай (Павлодар облысы)

**Ақтоғай** (1993 ж. дейін — *Краснокутск*) — Павлодар облысы Ақтоғай ауданының (1938 жылдан) және Ақтоғай ауылдық округі орталығы. Бұрынғы атаулары – "Ветловая гора", "Краснокутск".

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Павлодар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 105 км-дей жерде, селеу шөп өскен құрғақ дала белдемінде орналасқан. Жақын темір жол стансасы — Жолқұдық (109 км жерде). 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда екі орта мектеп, екі балабақша, аурухана, емхана, мәдениет үйі т.б. мекемелер бар. Тұрғындары облыс орталығымен, басқа елді мекендермен автокөлік жолдары арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайы

**Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайы** – мәдени-ағарту мекемесі. 1929 ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық, архитуралық және этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 51956 экспонат бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері (Есет батырдың заттары, Арал батырдың сауыты), этногриялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда “Қобыланды”, “Айман-Шолпан”, “Қыз-Жібек” сияқты эпикалық туындылар, Қорқыт, Асан Қайғы, Шернияз ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “Алаш” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан Ш.Берсиев, композитор Ғ.Жұбанова, ғарышкер В.И.Пацаев т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

## Дереккөздер


Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар
Санат:Ақтөбе мұражайлары
Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары
Ақтөберентген

**Ақтөберентген**  акционерлік қоғамы — медициналық және өнеркәсіптік рентген аппараттары мен автоматты реттеу приборларын жасайтын кәсіпорын.

*1941 жылы Ақтөбеге көшіп келген Мәскеу рентген зауыты негізінде іргесі қаланды. Ұлы Отан соғысы тұсында зауыт бірыңғай майданға қажетті өнімдер шығарды. Бейбіт өнім өндіруге 1945 жылдан бастап кірісті.

*1945 — 50 жылы рентген аппараттарының 9 түрін жасау игерілді. Өнім өткізу екі есе артып, өнім сапасы жақсарды, рентген тех-сын шығару 3-4 есе ұлғайды.

*1964 жылы бұл кәсіпорынға қосылған жергілікті өнеркәсіптің “Металлист” зауыты балалар үшін ойыншықтар шығаратын бөлімшесіне айналды.

*1967 жылы жақсы жабдықталған конструкторлық және зерттеу секторлары бар арнаулы конструкторлық бюро ұйымдастырылды. Зауыт шығарған рентген аппараттары халықар. көрмелерге қатысып, алтын, күміс медальдармен марапатталды. Зауыттың рентген аппараттарын Болгария, Польша, Югославия, Түркия, Иран, Үндістан, Ливан, Швеция, Финляндия, Латын Америкасының елдері сатып алды.

*1980 жылы жаңа өндірістік кешен енгізілген соң зауыт аса ірі мамандандырылған кәсіпорындардың қатарына қосылды.

*1981 жылы “Актюбрентген” өнідірістік бірлестігіне айналған зауыт 1993 жылы ашық түрдегі акционерлік қоғам болып қайта құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Кәсіпорындар
Санат:Кен орындар
Ақтөбе тәттілері

**Ақтөбе Тәттілері** акционерлік қоғамы – кондитер бұйымдарын өндіруге мамандандырылған кәсіпорын. Кондитер фабрикасы 1970 жылы пайдалануға берілген. 1993 жылы  жекешелендіруге байланысты фабрика “Арай” акционерлік қоғамы болып аталды.

1998 жылы акционерлердің шешімімен “Ақтөбе тәттілері” ашық акцион. қоғамы болды. Басты өндірістік жұмыстарды карамель, кәмпит-шоколад және ұн-кондитер цехтары атқарады. Кәсіпорын карамельдің шырын, науат, жаңғақ қосқан сорттарын, мармелад, печенье және вафли өндіреді. “'Ақтөбе Тәттілері” акционерлік қоғамы өз өнімдерін Қазақстанның 12 облысы мен Ресейге жөнелтеді.

## Дереккөздер

* Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Ақтөбе кәсіпорындары 
Санат:Қазақстандағы кондитер кәсіпорындары
Ақтөбе хром қосындылары зауыты

**Ақтөбе Хром Қосындылары Зауыты** – хром қосындыларын өндіруге мамандандырылған кәсіпорын. Ақтөбе облысында Хромтау қ-сында(ауданында) орналасқан. 1995 жылдан “Ақтөбе хром қосындылары зауыты” акционерлік қоғамы (АҚ). Зауыттың бірінші кезегі 1957 ж. іске қосылды. Толық жобалық қуаты 1960 ж. игерілді. 1963 ж. екінші кезегі (монохромат және бихромат өндірісі) іске қосылып, кәсіпорынның қуаты үш есе артты. 1965 ж. хром ангидридін өндіретін бөлімше мен күкіртті натрий цехы пайдалануға берілді. 1966 ж. мемлекеттік комиссия реактивті тұздар цехын қабылдап алды. Оның өндірістік алаңында 1974 ж. алюмо-хромфосфат қоспасы өндірісі ұйымдастырылды. Бұдан соң да өндірістің өзекті буындарында технологияны жетілдіру, еңбек жағдайын жақсарту, өндірісті автоматтандыру мен механикаландыру, өндіріс қалдықтарын пайдалану саласында жарақтандыру жұмыстары атқарылды. Зауытта натрий монохроматы және натрий бихроматы, хром ангидриді, хром тотығы, хром малмасы және күкіртті натрий өндірістері жұмыс істейді. Хром кені барабанды айналмалы пештерде доломит және кальциленген содамен бірге тотықтыра күйдіру жолымен өңделеді. Хром қосындылары халық шаруашылығының сан алуан саласында: тоқыма, былғары және тері өңдеу өнеркәсібінде тері илеуге, авиация, машина және приборлар жасау, газ, мұнай және мұнай өңдеу өнеркәсібінде катализатор және ингибитор ретінде, лак-бояу, парфюмерия, дәрі жасау және химия өнеркәсібінде тотықтырғыш әрі бояу ретінде, жол құрылысы және басқа да өндірістерде қолданылады. 1997 ж. 83418 т хром тұздары өндірілді. Зауыттың өнімдері 31 шетелге (АҚШ, Жапония, Англия, Бельгия, Франция, Германия т.б.) шығарылады. Кәсіпорынның жылдық қаржы айналымы 3003,9 млн. теңге. Жеке меншік түрінде басқарылады. Акциясының 31%-і мемлекет қолында.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Кәсіпорындар
Санат:Кен орындар
Ақүйік қорымы

thumb|right|250px|Басы жоқ әйел адамның тас мүсіні.
thumb|right|250px|Қорым маңынан табылған тас мүсін бөлігі.
**Ақүйік қорымы** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне археологиялық ескерткіш.  

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде орналасқан.

## Сипаты
Б.з.б. I ғасырда сақталған үш сармат обасынан (маңғыстау қазақтары обаны үйік деп атайды), XIX ғасырдың ақыры – XX ғасыр бас кезіндегі салынған 20-дан астам сәулет ескерткішінен құралған. Олардың ішінде 4 ірі сағанатам мен 3-күмбезді мазар бар. Бұл ескерткіштер Арал мен Атырау өңірінде кездесетін барлық сәулет мұраларының озық үлгісіне жатады. Сармат обаларының ең үлкені 1930 жылы қазылған.
Ақүйік қорымы ішіндегі әсем туындының бірі Оразалы зайыбы Тәжі күмбезі 1914 жылы салынған. Ауданы 6,24 х 4,20 м, биіктігі 8,6 м, 1924 жылы оңтүстік-батыс бұрышы құлаған. Инженерлік зерттеулердің қортындысы бойынша ұзынырақ етіп салынған төртбұрышты қабырғалар алып барабан мен күмбезді, көтере алмай құлаған.
Маңғыстауда мазарларды әдетте бірнеше адамды жерлеу үшін кең етіп салады. Алдыңғы жағының аз ғана сақталған бөлігі – Тәжі күмбезінің әдемі ою-өрнектермен безендірілгенін көрсетеді. Солтүстік және шығыс жақтағы фасадтары өрнектелген пилястрларға бөлініп, ұзын таспадай созылып, ою-өрнекті фризбен бітеді. Ішіндегі ойықтар әйелдің әшекейлері, кебіс-мәсі, самаурын, ыдыс-аяқ, өсімдік және қошқар мүйіз ою-өрнектерімен безендірілген. 1981 жылы Тәжі күмбезі “Маңғыстауқайтажөндеу” мекемесінің күшімен толық қалпына келтірілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Ақша Сейітқұлұлы

**Ақша Сейітқұлұлы** (1573–1659) – Қоқан ханы. Сыр бойында дүниеге келген. Атақты Әйтеке Байбекұлының атасы. Әлім тайпасының құрамындағы Төртқара руынан. 

Әкесі Сейітқұл 1590–1620 жылдары Самарқан мен Бұқара аймағындағы 40 мың үйлі қазақ, 35 мың үйлі қарақалпақ, 100 мың үйлі өзбек жұртын біріктіріп, солардың ханы болған. 1622 жылы өзбек ханы Иманқұл Түркістан маңындағы қарақалпақтарға шабуыл жасады. Қарақалпақтарға Ақшаның інісі Жалаңтөс баһадүр өз жасағымен көмекке аттанады. Жалаңтөстен қаймыққан Иманқұл бітім жасауға мәжбүр болды. Қоқан мен Самарқанды сыйға тартып, екеуінің де әмірі етіп Жалаңтөсті жариялады. Осы кезде өзге елдерге жорыққа аттанбақ болған Жалаңтөс Қоқанның билігін туған ағасы Ақшаға берді. Ақша шамамен 1622–1635 жылы Қоқан ханының тағында отырды. Кейбір деректерде оны Қоқан әмірі деп атайды. Ақша інісі Жалаңтөс баһадүр бастаған жорықтарға қатыспаған. Алайда оның жорықтарына әскер дайындау, жол шығындарымен жабдықтау, қару-жарақпен қамтамасыз ету жұмыстарына белсене араласқан. Сонымен бірге Қоқан қаласы мен сол төңіректегі уәлаяттарды басқаруда әділ басшы ретінде кеңінен танылып, құрметке бөленген. Кейін 1635 жылы Қоқан билігін Жалаңтөстің өзіне берді. Ақшаның қабірі Өзбекстанның Науаи облысы , Нұрата ауданы Нұрата ауданының  жерінде.

## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Тарих
Ақшалай-заттай лотерея

**Ақшалай-заттай лотерея** (французша loterіe – жеребе салу) – лотерея билеттерін тарату, сату арқылы халықтың ақшалай қаражатын ерікті түрде игілікті іске тартудың бір түрі. Түскен қаражаттың бір бөлігі заттай немесе ақшалай ұтысқа ойналады. Қалған бөлігі елде спортты, өнерді, т.б. игілікті шараларды қолдау үшін жұмсалады. Лотерея билеті құнды қағаз болып табылады. Ұтысты заттай немесе ақшалай алуға болады. Көптеген елде ақшалай-заттай лотерея ұтыстарын муниципалитеттер, қайырымдылық қорлары, қоғамдық ұйымдар өткізіп тұрады. Қазақстанда Ұлттық лотерея шығарылады (1998), ақшалай ұтыстан басқа ірі заттай да ұтыстар бар.
## Дереккөздер

Санат:Ойындар
Ақшаның құнсыздануы

**Ақшаның құнсыздануы** — айналымдағы ақшаның шамадан тыс көбейіп кетуі салдарынан бағасыздануы. Ақшаның құнсыздануы ақшаның алтын өлшемінің төмендеп кетуінен туады да, тауарлар бағасының көтерілуіне әкеліп соқтырады. Ол тауар көлемінің шығарылған ақша мөлшеріне сәйкес келмеуі себепті тауар бағасының шамадан тыс өсуінен де болады. Ақшаның құнсыздануы ақшаның тауарды сатып алу қабілетінің төмендеуіне немесе оның валюталық бағамының кемуіне байланысты. Сонымен қатар, ақшаның құнсыздануы елдегі нақты жалақы мәнінің кемуіне, тауарлар мен қызметтер бағасының өсуіне әкеп соғады. Ақшаның құнсыздануы сол елдегі экономикалық дағдарысқа тығыз байланысты. Оны болдырмау үшін мемлекеттік ақшаның айналымдағы көлемін азайтуға тырысады.

Ақшаның құнсыздануы бірнеше түрге бөлінеді: 
* қаржылық — банк елдің үкіметке шамадан тыс қаржы беруі нәтижесінде ақша көлемінің әкімшілік өктемдік салдарынан өсуіне байланысты, 
* әлеуметтік — өнімді шығаруға жұмсалатын қаржының экономикалық факторларға байланысты өсіп, соның нәтижесінде бағаның жоғарылауы.

Ақшаның құнсыздануы кейбір алдын-ала болжауға болмайтын экономикалық факторларға байланысты болуы да мүмкін. Ақша құнсызданса, сұраныс еселеп артып, халық қолындағы ақшаны тауарға айналдыруға ұмтылады. Бұл жағдай Қазақстанда нарыққа көшудің алғашқы жылдарында (90-жылдардың алғашқы жартысы) орын алды. Ақшаның құнсыздануы халықаралық саяси және экономикалық қарым-қатынастарға да байланысты. 
Халықаралық еңбек бөлінісі жағдайында бір елдегі ақшаның құнсыздануы басқа елдегі ақшаға әсер етеді. Бұған дүниежүзілік валюта жүйесінің ықпалы да бар.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Ақтөбе ферроқорытпа зауыты

**Ақтөбе Ферроқорытпа Зауыты**, “Феррохром” акционерлік қоғамы — химиялық тәсілдермен сапалы, аса берік шойын өндіруге қажетті ферроқоспалар шығаруға мамандандырылған металлургиялық кәсіпорын, Қазақстан қара металлургиясының тұңғышы.

1996 ж. наурызда акционерлік қоғамға айналды. Зауыт құрылысы 1940 ж. хромит кендері кенішінің маңында (Хромтау қ.) басталып, оны екі кезекпен бітіру көзделді. 1943 ж. 20 қаңтарда зауыттың 1-балқыту цехының 1-пеші тұңғыш рет металл берді. Құрылыстың қалған кезеңдері соғыс кезінде жүргізілді. 1951 ж. балқыту цехында ферротитан өндірісі басталды. 1958 ж. орта көміртекті феррохромды конвертерде оттегімен үрлеу технологиясы игерілді. Бұдан кейінгі жылдары феррохромды вакуумтермиялық әдіспен шығару, кешенді модификаторлар өндірісі игеріліп, аса берік шойын өндіруге арналған магнитті сперация тәсілімен ферроқорытпа қоқыстарын өңдеу цехының құрылысы іске қосылды. 1997 ж. зауыттың барлық балқыту пештерін газбен тазартатын аса тиімді қондырғылардың құрылысы толық аяқталды. Сол жылы Қазақстанда тұңғыш рет металл хром мен көміртегінсіз феррохром өндірісінің технол-сы игерілді. Қазір ферроқорытпа өндіру көлемі жылына 200 мың т. Зауыт төмен көміртекті, орта көміртекті, жоғары көміртекті феррохром, 48% ферросиликохром, металл хром, металл қоспасы, ферроқоспаларымен қоса кальций карбидін, силикат кірпішін, қоқыс қиыршағын, технологиялық және медициналық оттегін, отқа төзімді бұйымдарды, әк және басқа да өнімдер шығарады. Зауыт құрамында ферроқорытпа өндіретін үш негізгі балқыту цехы, шихта әзірлеу цехы, механикалық және энергетикалық жабдықтарды жөндеу цехы, темір жол цехы, әк өртеу цехы, оттегі учаскесі және өндіріс қалдықтарынан қосымша өнім шығаратын цехтар жұмыс істейді. 
Зауыттың мемлекеттік және Еуроодақ елдерінің стандарттары бойынша шығарған сапалы ферроқоспалар мен басқа да өнімдері Еуропа елдеріне, Жапонияға, АҚШ-қа жөнелтіледі. Қазақстанда зауыт өнімі машина құрылысы саласында пайдаланылады.
Қазақстан үкіметінің хром өнеркәсібі кәсіпорындарының бір тобын шетел компанияларының басқаруына беру туралы шешіміне сәйкес бұл зауытты басқару “Джапан хром корпорейшн” компаниясына тапсырылды. Кәсіпорын акциясының 10%-ін кәсіпорын ұжымы, 90%-ін “Казхром” ұлттық компаниясы, соның ішінде 55%-ін “Джапан хром корпорейшн” компаниясы алады.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазхром
Санат:Ақтөбе
Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Ақылбай Абайұлы Құнанбаев

**Ақылбай Абайұлы Құнанбаев** (*[[1861 жыл|1861]], қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] [[Шыңғыстау|Шыңғыстау мекені]], — 1904, [[Семей]]*) — . Абайдың бәйбішесі Ділдәдан туған ұлы. Ол Құнанбайдың тоқалы Нұрғанымның бауырында өседі . Жас кезінде  Ғабитхан молдадан 4- 5 жыл оқиды. Өсе келе өнерге жақын, әнші, домбырашы, скрипкашы болып шығады.

## Өмірі
Ақылбай Абайға алыс ағайын сияқты жуымай, қашық жүреді . Осыны кейбір  қарсыластары пайдаланып, араларын ажыратуға дейін барған. *«Ата-анаға көз  қуаныш»* деген өлеңін (1890) ақынның күйініп жазуы осыдан болу керек. Әуезов жинаған деректерде оның Абайға: *«Егер болыс сайламасаң, Оразбай жағына шығам»* деп  қиғылық салғаны да кездеседі. Жалпы алғанда Ақылбай - Абай айналасындағы шәкірттердің ішіндегі ең таланттысы. Бірде ауылына келген Долгополовқа Абай өзі туралы да, балалары туралы да сын айтуын өтінгенде, ол Ақылбайды: *«Жай ұғады, шабан  қозғалады. Бірақұққаны мен алғанын  қайтып жоғалтпайтын өнімі бар талант иесі. Тек онысын су тубіне кетіріп жүрген -жалқаулығы»* дегенді айтады. Ол *«Дағыстан» («Кәрі Жүсіп»), «Зүлыс», «Жаррақ батыр»* атты поэмалар жазды. Әуезов 1923 жылы *«Сана»* журналының 2-3-сандарында Абайдың жарияланбаған өлеңдерінің  қатарында «Зүлысты» да бастырды. «Дағыстанның» үзіндісі 1918 жылы «Абай» журналының 5-санында жарық көрген.  Қанша дегенмен Ақылбай Абайдың ықпалынан кете алмады, оның әсері оған орыс ақындарын өз бетінше оқыттырды. Пушкин, Лермонтовты оқуы Кавказ тақырыбына барғыздырды, екіншіден, бұған Абай себепші болды. Ақылбай 1904 жылы Семейде Абайдың  қырқын берген күні  қайтыс болады. Небәрі 43 жас өмір сүрді, денесі Аралтөбедегі 
өз  қыстауына  қойылды. Он бес жасында шешесі өмірден озды.

## «Ақылбайдың әні»
Ақылбай шығарған ән. Абайдың кенже ұлы Мекайыл  көрші Матай елінен қалындық айттырып, соны  ұзатып алып келуге Абайдың әншісі Әлмағамбет бас болып,  құдалыққа аттанады. Жолай Ақылбайдың үйіне соғып: *«Матайлар өнерпаз ел. Абай әндерін олар да жатқа біледі. Олар естімеген жаңа ән керек. Соны сізден  қолқалай келдік. Абай атамның кенже ұлының үйлену тойына базарлық болсын»* деп өтініш білдіреді. Сонда Ақылбайдың табан астында шығарған әні кейін «Ақылбай әні» деген атпен қазақ даласына кеңінен тараған. Ән кең тынысты дауысқа арналған. 

*«Ішік кидім бұлғыннан құндыз жаға, 
*Жас дәуренді өткіздім бермей баға. 
*«Ақылжан» деп түрушы ед талай қыздар, 
*Сұмдық шықты дейтүғын «Ақыл аға». 
*Бір ән тауып Әлекең бер деген соң, 
*Матайды алыc бірталай жер деген соң, 
*Он минутта ойыма осы ән түсті, 
*Қапаш-құпаш қолымды сермеген соң,»*</poem>-
деген екі шумақтан турады. Мұндағы «Әлекең» деп отырғаны - [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] әншісі Әлмағамбет Қапсалемұлы (*1870-1932*). *«Ақылбай әні»'' кейіннен ұмытылып кеткен. Әуезов әншілер К. Байсейітова мен Ж. Елебековті үйіне арнайы шақырып, оларға осы әнді үйреткен. Мәкен Мухамеджанованың айтуымен музыка зерттеушісі Б. Ерзакович нотаға түсірген.

## Дереккөздер
Кемел Ақышұлы Ақышев

**Кемел Ақышев** (23 мамыр 1924 жылы, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы – 10 тамыз 2003 жылы, Алматы қаласы) — археолог, тарих ғылымдарының докторы, қазақ археология ғылымының негізін қалаушылардың бірі.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Әскери училищені аяқтаған соң майданға аттанады. 1950 жылы Қазақ Мемлекеттік университетінің тарих факультетін бітіреді. КСРО ҒА Археология институтының Ленинград бөліміне аспирантураға түсіп, 1953 жылы Мемлекеттік Эрмитаждың Ғылыми кеңесінде кандидаттық диссертациясын қорғайды.
Студенттік жылдары археологиялық қазба жұмыстарына қатысады. 1955 жылы Қазақ КСРО ҒА Тарих, археология, этнография институтының археология бөлімінің меңгерушісі, содан кейін Әлкей Марғұлан атындағы ҚР ҰҒА Археология институтының бас (негізгі) ғылыми қызметкері болады. 2000 жылы Астана қаласына көшіп, Лев Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінде археологиялық реконструкцияның лабораториясын құрады.

1950 жылдардың соңында К.Ақышевтің қазба жұмыстары кезінде табылған сақ дәуіріне жататын Бесшатыр қорымы оның ғылыми өмірбаянынан ерекше орын алады.
Көне және орта ғасырлардағы Қазақстан ескерткіштерің әлемдік маңызы зор Есік обасынан табылған «Алтын адам» (б.з.б. \/-І\/ ғасырлар), Бесшатыр (б.з.б. \/І-\/ ғасырлар), Отырар жәдігерлерін ашып зерттеді.
Қола, ерте темір дәуірлерінің мәдениеттерін кезеңдеу және мерзімдей мәселелерін анықтады. Көне Қазақстан тарихының негізгі тұжырымдарын жасауға белсене қатысты. Орталық Азия өркениеті жүйесінде ежелгі Қазақстанның орнын айқындауға елеулі үлес қосты.

## Жобалары
* "Курган Иссык. Искусство саков Казахстана",
* *Позднесредневековый Отрар*,
* *Отрар в XIII-XV веках*,
* ''В глубь веков'.

## Жетістіктері
* Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982), 
* ҚР ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы арнаулы сыйлығының лауреаты (1966) .
* Герман Археологиялық институтының корреспондент-мүшесі (1983). 
* Қазақстан ғылымына еңбек сіңірген қайраткер (1989). 
* «Парасат» орденімен марапатталған (1998).
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологтары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:КСРО археологтары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Ақылбек Сабалұлы

**Ақылбек Сабалұлы**, Ақылбек бин Сабал Тұрабаев (17.9.1880, бұрынғы Семей облысы, Қарқаралы уезі, Ақбота болысы — 4.1.1919, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Бесқарағай ауданы, Бестерек мекені) — ақын. Ахмет Риза медресесінде оқыған. 

Руы — Уақ.

Араб, парсы, түрік тілдерін жетік білген. Ақындық өнерде Абайды ұстаз тұтқан. Шығыс әдебиетінің қисса-хикаяларын аударып, қазақ жазба әдебиетінің тақырып көлемін кеңейткен, уақиғалы поэма-дастандар жазып байытқан. Қазан баспасынан шаққан қиссалары: “Таһир-Зүһра” (1902, 1911), (бұл поэмасы “Ғашық-наме” (1976) жинағына кірген), “Бозжігіт” (1910, 1911), “Қисса Марғұба” (1911), “Ибраһим” (1911), “Хикмет Нығымет” (1911), “Қырық уәзір” (1911, 1920), “Алтын балық” (1912), “Самруғ” (1915), “Дандан ғашық” т. б. Қазаннан басылып шаққан төл шығармалары: “Мағшұқ наме” (1910, 1911) — жастық-махаббат жайындағы өлеңдер, “Назым” (1911), “Сұм заман” (1911), “Ғибратнама” (1911), “Сәтбек батыр” (поэма, 1911, 1915) т. б. Өз қолынан жазған еңбектерінен үш қолжазбасы бар. Өлең-жырларының негізгі тақырыбы: адамгершілік, адалдық, әділеттік, өнер-ғылым мәселелері. Ақылбек кітаптары Мәскеу, Санкт-Петербург, Қазан қаласының үлкен кітапханаларында сақталған. Бейіті Жалқайың баурайында, Сарыой деген жерде. Ақылбектің есімі қазақ әдебиетінің тарихында кітаби, қиссашыл ақын ретінде белгілі. Оның Қазан баспасынан шыққан аудармалары: «Таһир - Зуһ-ра» (1902, 1911), «Бозжігіт» (1910, 1911), «Ибраһим» (1911), «Ғибрат наме» (1911), «Қисса Марғүба» (1911) мен төл шығармалары: «Мағшұқ наме» (1910, 1911), «Назым» (1911) т. б. негізінен шығыстық сюжетке құрылған. Ол ақындық жолда Абайды өзіне ұстаз тұтқан, әдеби туындылары тақырыптық жағынан Абай шығармаларымен тамырлас. Өлең-жырларында Абай поэзиясына тән адамгершілік, имандылық, әділеттілік, бұқараны, әсіресе, жастарды оқу білім, ғылым мен өнерге үндеу желісі молынан көрінеді. Ол Абайдың үлгісімен өз заманының күңгірт жақтарын, әлеум. теңсіздікті батыл әшкерелеп, өмір құбылыстарына сын көзімен қараған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Ала Әд-Дин Байлақ Әл-Қыпшақи

**Ала Әд-Дин Байлақ Әл-Қыпшақи**, Ала әд-Дин Байлақ бин Мұхаммед әл-Қыпшақи (шамамен 12 — 13 ғ.) — мәмлүк қыпшақтары арасынан шыққан ғалым. Ала Әд-Дин Байлақ Әл-Қыпшақи өз еңбектерінің кейбірін Мысырды Бейбарыс билеген кезде жазған. Кейбір деректер бойынша оның Мысыр мен өзі біраз жылдарын өткізген Сирияның рухани өмірінің ұйтқыларының бірі болғаны айқындалады. Ол өзінің  “Канз ат-тиджар фи мағрифат әл-ахджар” (1282) (Мемлекет байлығы — асылтас саудасы) деген еңбегін Сирияның Хама уәлаятын билеген әл-Малик әл-Мансур ІІ-ге арнағандығы, тағы бір деректе оның әкесі Музаффар ІІ-ге  арнағандығы айтылады. Поляк шығыстанушысы А. Зайончковский андалузиялық ғалым Асир әд-Дин Әбу Хайан Мұхаммед бин Йусуф әл-Гарнатидің (1256 — 1344) түсіндірме сөздігін және түркі текті Жамал әд-Дин Мұхаммед ат-Түркидің (14 ғ.) кітабын зерттей келе, бұл еңбектерге Ала Әд-Дин Байлақ Әл-Қыпшақидың “Әл-Әнуар әл-мудиға” (Жарық нұры) деген еңбегі арқау болғанын ескертеді. Әбу Хайанның аталған сөздігі біздің заманымызға дейін жетті, алайда Ала Әд-Дин Байлақ Әл-Қыпшақидың түркі халықтарының этнографиясы мен тілдік ерекшеліктері туралы жазған шығармасы әлі табылған жоқ.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Тарих
Аландар

thumb|right|200px|Аландар
**Аландар**, Яньцай — көшпелі тайпалар бірлестігі. Б.з.б. 1 мыңжылдықтың соңы мен б.з. 1 мыңжылдықтың басында Батыс Қазақстан мен Солтүстік Кавказ даласын мекендеген. 

Аландар этногенезінің алғашқы кезеңі Орта Азия мен Қазақстанның ішкі аудандарымен байланысты. Аландар тайпаларының топтасуы туралы алғашқы дерек қытай (“Ши цзи”) жазбаларында көрсетілген. Бұл дерек бойынша б.з.б. 1 ғ. Каспий мен Арал теңіздерінен Орал жоталарына дейінгі кең алқапты көшпелі Яньцай мекендеп, 100000-ға жуық әскер шығара алған. “Кіші Хань династиясы хроникаларында” (“Хоу Хань Шу”) б.з. 1 ғ-дың соңы мен 2 ғ. басында Яньцай аты Алания болып өзгертілгені жазылады. 1-мыңжылдықтың басында Аландардың бір бөлігі батысқа қоныс аударады да, басым бөлігі Арал мен Каспий теңіздері аралығындағы байтақ далада өмір сүре береді. Мұны сол өңірдегі этнотопонимдер растай түседі. Мысалы, Маңғыстау мен Үстірттегі қамалдар — Қоңыралан, Сүмбетеміралан, Алаңқала т.б. Аландар мәдениеті (“кейінгі сарматтар”) Арал-Каспий теңіздерінің солтүстігіндегі қорған ескерткіштері бойынша зерттелген. Одан Аландардың қой, жылқы өсіргендігін айғақтайтын заттар табылған. Солтүстік Кавказ Аландарының (осетиндердің ата-бабалары) көшпелі мал шаруашылығынан егіншілікке ойысқаны байқалады. Қаласы Алания.

## Дереккөздер


Санат:Аландар
Санат:Сарматтар
Санат:Иран этникалық топтары
Санат:Иран көшпенді халықтары
Ала Орда

**Ала Орда**  () — Нарымдағы Салжұқ тайпаларының мемлекеттік бірлестігі. 16 ғ-дың ақырында оны орыстар осылай атаған. Салжұқтар ұсақ аң мен құстың терісінен тіккен ала киім кигендіктен “Ала Орда” аталса керек. “Ала Орданы” ру ақсүйектерінің өкілі “кінәз” Воня басқарды. Оның 400-ге дейін әскері болды. Воня Сібір ханы Көшіммен одақтасып, орыс воеводаларына табанды қарсылық көрсетті. 1556 ж. Нарым салынғаннан кейін ғана “Ала Орда” орыс мемл-нің құрамына енді.

## Дереккөздер


## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тарих
Алатау мұнай кен орны

**Алатау мұнай кен орны** — Маңғыстау облысында орналасқан. Кен орны 1977 жылы анықталған.

## Сипаты, құрамы
Мұнайлы қабаттың жалпы қалыңд. 60 м, тиімді қалыңд. 17,8 м; ұңғыманың тәуліктік өнімд. 180 м3. Мұнайы жеңіл (0,844 г/см3), парафин мөлшері 9,3%.

## Дереккөздер
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Ақ эмиграция

**Ақ Эмиграция** — Ақпан төңкерісінен бастап (1917) Азамат соғысы аяқталғанға дейінгі аралықта (1921) Кеңестік Ресейдің территориясын тастап шыққандар. Олардың қатарында империяны билеген үстем тап өкілдері, капиталистер, помещиктер, ақ генералдар мен офицерлер, патша шенеуніктері мен буржуазия, ұсақ буржуазия және ұлттық партиялардың қайраткерлері, интеллигенцияның біразы, Қызыл Армия талқандаған ақ гвардия әскери құрамаларында болған қатардағы солдаттар, казактар, шаруалар, іс жүзінде бұрынғы Ресейдің барлық сословиелерінің өкілдері — 2-2,5 млн-дай адам болды. Уақытша үкімет елшіліктерінің қызметкерлері де шет елдерде қалып қойды. Олар негізінен Балқан елдеріне, Чехословакияға, Қытайға, Германияға, Польшаға, Францияға, Финляндияға қоныстанды. Стамбұл, София, Белград, Прага, Берлин, Париж қалаларын саяси орталық етті. Монархияны қалпына келтіруді көздеген көптеген ұйымдар құрды. Көпшілігі Антанта елдеріне, біразы Германияға арқа сүйеді. Мақсаттары большевиктер өкіметін құлату болғанымен оларда саяси бірлік жетіспеді. Ақ Эмиграция құрамында қазақстандықтар да болды. Мұстафа Шоқай, Райымжан Мәрсеков, Ыбырайым Жайнақов, Әсет Найманбайұлы, Зият Шәкәрімұлы кеңестік қоғам құрылысымен келіспегендіктен шетелге кетті. Генералдар В. Толстов Б. Анненков, А. Дутов басқарған Орал, Жетісу, Орынбор армияларының қалдықтары Түркия мен Қытайға өтіп кетті. Амнистиядан (БОАК-нің 1921 жылғы 3 қарашадағы декреті) кейін эмиграциядан 121843 адам Ресейге қайтып оралды. 

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Албан

**Албан** сөзінің бірнеше мағынасы бар:
* Албан руы - қазақ руларының бірі
* Албандар - Албания елі
* Албан (фильм) - Ресей көп сериялы фильмі
Албар

**Албар** — мал қамайтын, қыста шөп шашатын ашық қора. Албар көбінесе, жабық қораға, тұрғын үйлерге жалғаса салынады, кейде қорадан аулақ қоршалады. Түлік төлдететін қоныстар да Албар деп аталады. Албар кей өңірде “аула” деп аталады. Құрал-сайман қоймасы да Албар делінеді.

## Дереккөздер
нобай|Албар

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алгебралық өрнек

**Алгебралық өрнек** - алгебралық амалдар қолданылған өрнек.

**Алгебралық өрнек** — саны шекті әріптер мен сандардан құралған және бір-бірімен қосу, азайту, көбейту, бөлу, бүтін санға дәрежелеу, сондай-ақ түбір табу амалдарының таңбалары арқылы біріктірілген өрнек. Егер өрнекке енетін әріптер түбір астында болмаса, онда алгебралық өрнек сол әріптерге қарағанда рационал алгебралық өрнек деп аталады. Егер белгілі бір әріптер енетін өрнекте бөлу амалы болмаса, онда алгебралық өрнек сол әріптерге қарағанда бүтін алгебралық өрнек деп аталады. Егер кейбір әріптерді (немесе бәрін) айнымалы деп санасақ, онда алгебралық өрнек алгебралық функция болады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
## Дереккөздер


Санат:Алгебра
Алдаспан

**Алдаспан** — ерекше ауыр қылыш. Қынға салып алып жүретін жеңіл қылыштармен қоса, қынсыз, ауыр қылыштар да болған. Олар алмас, болаттан соғылып, бас жағы үлкен, жалманы (жүзі) жалпақ болады. Сондықтан оны қынсыз ұстайды. Тым салмақты болғандықтан Алдаспанды тек қарулы батырлар ғана ұстаған. Оны белге байлап, не иығына асып жүрген. Алдаспан қылыштың ішіндегі ең таңдаулысы, асылы саналады. Ауыз әдебиетінде мықты батырларды бір шапқаннан кесіп түсер Алдаспанға теңейді. Қылыштың ерекше түрі ретінде Алдаспан ерте заманда пайда болған. Көшпелі халықтардың өнер ескерткіштерінде, шығыс халықтарының бейнелеу өнері жәдігерліктерінде Алдаспан ұстаған батырлар бейнесі жиі кездеседі.

'"Алдаспан"' — 15-18 ғасырлардағы қазақ ақын-жырауларының шығармалар жинағы. 1971 ж. Алматыдағы "Жазушы" баспасынан 17 дана таралыммен жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ахмет Алдашұлы Алдашев

**Алдашев Ахмет Алдашұлы**(1937) –  мед. ғыл. докт. (1973), проф. (1978). Қазақстанның еңб. сің. ғыл. және тех. қайраткері (1988). Ол құрқұлақ, рахит, ақшам соқыр ауруларының пайда болу себептерін дәлелдеп, олардың биохим. механизмін ашты. Қарағанды мед. ин-тын бітірген (1960). Сонда патофизиология кафедрасында ассистент (1961 — 66). Респ. Өлкелік патология ғыл.-зерт. ин-тында бөлім меңгерушісі, директордың ғыл. істер жөніндегі орынбасары (1966 — 75), *Одақтық Медицина  Академиясының Тағам ин-тының Қазақ бөлімшесінде директордың орынбасары, директоры (1975 — 82) болды. Алматыдағы Дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тының ректоры (1982 — 2001), 2002 жылдан кафедра меңгерушісі. Негізгі ғыл. еңбектерінің бағыты тағамтану және витаминология мәселелеріне, экол. зиянды факторлардың адам организміне әсерлерін тексеруге арналған.* А. құрқұлақ, ақшамсоқыр, т.б. аурулардың пайда болуы витаминдер жетіспеушілігінен ғана емес, сонымен қатар организмде кейбір алмастырылмайтын амин 
қышқылдарының тапшылығынан екенін алғаш дәлелдеді. 250-дей ғыл. еңбектің, оныңішінде 6 монографияның авторы. *Қазақстан Республикасының мемл. сыйл. лауреаты (2001). Парасат, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. *

**Алдашев** Ахмет Алдашұлы (4.9.1937 жылы туған Солтүстік Қазақстан облысы Біржан сал ауданы Кішкентай ауылы) — медицина ғылымының докторы (1973), профессор (1978). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1988). Қарағанды медицина институтын бітірген (1960). 1961 — 66 жылдары сонда патофизиология кафедрасының ассистенті. 1966-75 жылдары республикалық Өлкелік патология институтында сектор меңгерушісі, директордың орынбасары, 1975 — 82 жылдары КСРО медицина Ғылым Академиясының Тағам институтының Қазақ филиалында директордың орынбасары, директоры болды. 1982 жылдан Республика дәрігерлер білімін жетілдіру институтының директоры әрі гигиена кафедрасының меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері тағамтану, тамақтану гигиенасы және витаминология мәселелеріне арналған. Бұл тақырыпта 200-ден астам ғылыми еңбектері жарық көрген, оның 20-дан астамы шетелдерде жарияланған. Ол құрқұлақ, рахит, ақшам соқыры ауруларының пайда болуы витамин тапшылығымен қатар амин қышқылдарының және сүт тағамдарындағы кальций, фосфор тұздарының жетіспеушілігінен болатынын дәлелдеп, олардың биохимиялық механизмін ашты. Сондай-ақ үлкен қалалардағы экологияның бүлінуіне электромагниттік толқындардың әсер ететінін анықтады. Алдашевның жетекшілігімен 5 докторлық және 16 кандидаттық диссертациялар қорғалған. Алдашев Құрмет белгісі және Парасат ордендерімен (1998) және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақстандағы медицина
Алексеев Валерий Павлович

**Алексеев Валерий Павлович** (22.08.1929, Мәскеу — 7.11.1991, сонда) — орыс антропологы. 1952 жылы Мәскеу шығыстану университетін бітірді. “Шығыс Еуропа мен Кавказ халықтарының краниологиясы” атты ғылыми еңбегі бойынша докторлық (1966) диссертация қорғады. 1981 жылы КСРО Ғылым Академиясының коррмүшесі, 1987 жылы оның толық мүшесі болып сайланды. 1952 — 87 жылдары КСРО Ғылым Академиясының Этнография институтында қызмет атқарды. 1988 — 91 жылдары Ғылым Академиясының Археология институтының директоры. Алексеев антропология, археология, этнология, этникалық тарих, экология, көне демография т.б. тақырыптарда ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізіп, 500-ден астам ғылыми еңбек қалдырған. Солардың ішінде “Адам расасының географиясы”, “Тарихи антропология мен этногенез” атты еңбегінде Орталық Азия халықтарының этникалық даму процесіне сипаттама береді. Қазақстанды мекендеген ежелгі адамдардың этногенездік, расогенездік мәселелерін зерттей келе бүгінгі қазақ халқының өзіндік антропол. нұсқасы 2 расаның (еуропоид және монғолоид) өзара араласуынан пайда болғанын дәлелдейді.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Алексеевка (қола дәуірінің қонысы)

**Алексеевка** — қола дәуірінің қонысы, зират. Қостанай облысы Қостанай ауданы Алексеевка ауылынан 4 км жерде, Тобылдың сол жағасында орналасқан. 1930 — 35 жылдары Мемлекеттік тарихи мұражай экспедициясы (жетекшісі О.А.Кривцова-Гракова) зерттеу жүргізген. Ескерткіш қола дәуірінің соңғы кезеңі — б.з.б. 1 мыңжылдық басына жатады деп есептелінді. Кейінгі зерттеулер Алексеевка кешені ертерек кезеңге, б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысына жататынын көрсетті. Ұзындығы 1 км жерді алып жатқан зираттан 21 дөңес пішінді топырақ қабір ашылды. Шығысқа қарай діни-ғұрыптық орын, оңтүстік-шығысында қоныс орналасқан. Төбе үстінде ғибадатхана тәріздес құрылыс орны байқалады. Қалған белгілерге қарағанда негізгі табынушылық түрі төбе үстінен қазылған кішірек шұңқырларға арнайы сүт, өсімдіктен істелген тағамдарды құйып әкелген қыш ыдыстарды көму, сондай-ақ үлкенірек шұңқырларда ет тағамдарын өртеу болған. Құрбандық шалынған жерлерден 59 қыш ыдыс табылды. Қоныстың 2500 м2 жері қазылып, 5-6 тұрғын үй зерттелді. Алексеевка кешенінен өте көп қыш, металл, тас, сүйектен дайындалған түрлі бұйымдар алынып, жерлеу, үй-құрылыс, металлургия, діни-ғұрыптық көзқарастар туралы маңызды деректер зерттелді. Солтүстік өлкенің Алакөл кезеңіне жататын Алексеевка кешенінің тұрғындары мал өсіру және егіншілік кәсібімен айналысқан, металлургия ісін жақсы меңгерген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қоныстар
Алкогольдер

**Алкогольдер** — органикалық қосылыстар немесе бір атомды спирттер. Олардың молекуласында қаныққан көміртек атомының бір гидроксил тобы (ОН) болады. Алкогольдердің ең маңыздылары: метил спирті (метанол, ағаш спирті), химиялық формуласы — CH3 OH  әлсіз иісті түссіз сұйықтық, сумен жақсы араласады, қайнау t 64,5 0С, тығызд. 0,7924 г/см3 (20 0С-та), формальдегид, күрделі эфирлер, түрлі еріткіштер алынатын шикізат, жүйке және тамыр жүйелеріне әсер ететін күшті у; этил спирті (этанол, шарап спирті), {химиялық формула|химиялық формуласы]] — C2 H5 OH  өзіндік иісі және күйдіргі дәмі бар түссіз сұйықтық, сумен жақсы араласады, қайнау t 78 0С, тығызд. 0,794 г/ см3 (20 0С-та), тағамдық шикізатты (крахмал, қант, шырындар т.б.) ашыту, өсімдік текті заттарды гидролиздеу және синтездеу (этиленді гидраттау) жолдарымен алынады, ректификаттау арқылы тазаланады, синтетикалық каучук, этилді эфир т.б. алу үшін, еріткіш ретінде, спиртті ішімдіктер (қазақша Арақ) өндіруде қолданылады; бутил спирттері, химиялық формуласы — C4H9OH  өзіндік спирт иісі бар түссіз сұйықтық, 4 изомері белгілі, изомерлері суда нашар ериді, олардың қайнау температуралары 83-117,4 0С аралығында, тығызд. 0,7887-0,8099 г/см3; күрделі эфирлер мен жуғыш заттарды синтездеу үшін, техникада еріткіш ретінде қолданылады. “Алкаголь” ұғымы ауызекі сөзде арақ-шарап т.б. спиртті ішімдіктердің жалпылама атауын білдіреді.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Спирттер
Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Ағыбай Алмасұлы Алманиязов

**Алманиязов Ағыбай Алмасұлы**(24.9.1914 жыл, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы — 14.6.1992 жыл, Алматы) — ғалым, биология ғылымдарының докторы (1953); профессор (1953), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1966). Ташкент ауыл шаруашылық институтын бітірген (1936). 1938 — 41 жылдары Түркістан облысы жер басқармасының агрономы, Бүкілодақтық мақта өсіру ғылми-зерттеу институтының аға ғылым қызметкері, 1953 — 59 жылдары Ташкент ауыл шаруашылық институтының, 1959 — 84 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық институтының (қазіргі - Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі болды. Алманиязовтың ғылыми-зерттеу жұмыстары өсімдік биологиясын, оның ішінде бидай, жүгері, қызылша, бақша дақылдары, жоңышқа және мақта эмбриологиясын, цитологиясын және селекциясын зерттеуге арналған. Ол сондай-ақ жоңышқа өсімдігіндегі цитоплазмалық аталық ұрықсыздықты тапқан. Бұл зерттеудің Орта Азия мен Қазақстанда жоңышқаның гетерозистік будандарын алуда маңызы зор болды. Қауынның “Қазақстан — 1”, “Қазақстан — 2” деп аталатын сорттарын шығарды. Қазалы қаласының орталық көшелерінің біріне Алманиязовтың есімі берілген.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Аллергология

нобай|Аллергия үшін сынама
**Аллергология** (грекше allergіa — аллергия және logos — ілім) — аллергиялық аурулардың пайда болу себептерін, даму жолдарын, клиникалық белгілерін зерттейтін және олардан алдын-ала сақтану мен емдеу әдістерін жетілдіретін иммунология мен клиникалық медицинаның бір саласы. Ғылыми техникалық ізденістер мен өндірістің дамуы қоршаған ортада көптеген аллергия туындататын заттардың (жасанды бұйымдар, дәрі-дәрмектер, бояулар, тағамға қосатын қоспалар, химиялық және радий белсенді заттармен атмосфераның ластанулары т.б.) пайда болуы адамдар арасында жылдан-жылға түрлі аллергиялық аурулар тудырып отыр. Елімізде Аллергологиялық жәрдем көрсету үшін Алматы қаласында республикалық арнайы орталық, ал облыс орталықтарында бөлімшелер мен кабинеттер жұмыс істейді. Оларда бронхиалдық демікпемен, полинозбен, Квинке ісінуімен, есекжеммен ауыратын адамдарды емдеу және алдын-ала сақтандыру жұмыстары жүргізіледі. Қазақстанда балалар аллергиясын емдеу де жолға қойылған.

## Аллергологиядағы аурулар
* Аллергиялық конъюнктивит;
* Аллергиялық ринит;
* Поллиноз;
* Есекжем;
* Бронхтық демікпе;
* Атопиялық дерматит;
* Квинке ісінуі;
* тағамға, жануарларға, жәндіктердің шағуына, дәрі-дәрмектерге және т.б. аллергия.

## Дереккөздер

Қазақ энциклопедиясы

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Аллергология
Алмату

**Алмату** — орта ғасырлардағы қала орны. Қазіргі Алматы қаласы тұрған жерде орналасқан. Алматудан қалған ескерткіштер 20 ғ-дың 40 — 50 жылдарына дейін сақталған. Оларды алғаш 1938 ж. өлкетанушы Б. Н. Дублицкий зерттеген. “*Тау қыратындағ*ы” (“Горный гигант”) қазба жұмысы жүргізілген төбе үстіне кейін үйлер тұрғызылған. Төбенің көлемі 140х150, солтүстік-батыс қабырғасынан тік бұрышты алаңша (85х40 м) қосылған. Биіктігі 0,5-0,7 м келетін қабырғамен қоршалған, бұрыштарында дөңгелек мұнаралары болған. Үстінен жиналған ыдыс сынықтары 10-12 ғасырға жатады. Осындай құрылыс орны Ботаника бағының орнында да болған. Ол жерден 1969 ж. бірнеше құмыралардан, сырлы сапты аяқтардан және үлкен хумнан тұратын көмбе табылды. Табылған ыдыстар 11-12 ғасырға жатады. Шекарашылар мектебінің терр-нда жүргізілген құрылыс жұмыстары кезінде орта ғасыр ұстаханасының орны ашылған. Әр жылдардағы қазба жұмыстары кезінде Шағатай мемлекетінде 1271 ж. Масуд бек реформасынан кейін соғылған теңгелер табылған. Бір бетіне соғылған жерінің аты көрсетілген. Бұның бәрі Алмату 10-14 ғ. аралығындағы ірі қала орны болғанын дәлелдейді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Алмасу реакциясы

[thumb|231px|right|[Күміс нитраты (I)|AgNO<sub>3</sub> + HCl → HNO<sub>3</sub> + AgCl↓]]
**Алмасу реакциясы** – қосылыстардағы атомдарды немесе атомдар тобын басқа атомдарға немесе атомдар тобына ауыстыру арқылы жүретін химиялық реакция. 
* Мысалы, хлорлау реакциясы: CH4 + Cl2 * CН3Cl + HСl. Алмасу реакциясына конденсаттау және поликонденсаттау реакциялары да жатады. Бұл реакцияларда (изотопты ауыстыру, бос радикалды, электрофилді және нуклеофилді алмасу ракциялары) байланыс сандары өзгермейді, тек атомдық-молекулалық бөлшектер ауысады.
*  Мысалы, H2SO4 + D2O * HDSO4 + HDO; C6H6 + HONO2 * H2O + C6H5NO2; CH3Br + HOH  CH3OH + HBr, т.б.

Бұл реакция типіне тек екі күрделі заттың әрекеттесуі мысал бола алады. Олар өзара құрам бөліктерімен алмасып, жаңа екі зат түзеді. Мәселен, сынауықтың түбіне қара түсті мыс оксидінің ұнтағын салып, үстіне күкірт қышқылының ерітіндісін құяды. Екеуі әрекеттесіп, біртекті әдемі көкшіл түсті тотияйының  ерітіндісіне айналады.(Қажет болса түзілген ерітіндіні буландырып, суалта отырып, тотияйынның өзін кристалдап алуға болады).
Осы екі заттың әрекеттесуінен химиялық реакция теңдеуі:

CuO + H2SO4 = CuSO4 + H2O

## Дереккөздер

Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Химия 8 сынып оқулығы

Санат: Химия
Алмалық

**Елді мекен:**

* Алмалық – Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл.
* Алмалық () — Өзбекстандағы қала

**Басқа мағынада:**

* Алмалық – орта ғасырдағы көне қала орны.
Алматы Ашытқы Зауыты

**Алматы Ашытқы Зауыты** — Қазақстандағы нан ашытқысын өндіретін бірден бір өндірістік арнаулы кәсіпорын. Негізі 1969 ж. қаланған. 1993 жылы “Ашытқы зауыты” ационерлік қоғамы болып қайта құрылды.
Зауыт престелген, кептірілген және аса сапалы нан ашытқыларын шығарады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алматы ақшамы

**Алматы Ақшамы** – Алматы қалалық әкімдігі мен қалалық мәслихатының ресми басылымы. Бірінші саны 1988 ж. 1-шілдесінен бастап “Вечерняя Алма-Ата” газетінің аудармасы ретінде жарық көрген. 1990 ж. 17-ақпаннан дербес газет болып шыға бастады. Газеттің алғашқы бас редакторы — И. Бейсебаев. Алғашқыда 40 мың данамен тек Алматыда, 1982 жылдан кейін Алматы, Талдықорған, Семей, Шымкент, Қызылорда, Жамбыл облыстарына тарады. Қазір республиканың барлық облысына тарайды. Газет қалалық әкімдік пен мәслихаттың жұмысын, Алматы қаласының әлеум.-экон. өмірін жазып келеді. Редакцияда қоғамдық-саяси өмір, экономика және әлеум. мәселелер, құқық, әдебиет-өнер, хат және қоғамдық пікір бөлімдері бар.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Алматы қаласы газеттері
Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты

**Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты**– медицина саласындағы мамандар біліктілігін көтеруге арналған мемлекеттік жоғары оқу орны. Институт Алматыда 1963 ж. ұйымдастырылған.

1996 жылдан С.Д. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің құрамында. Институт ұжымы дәрігерлер білімін жетілдірумен қатар, ғылыми және алдын ала емдеу жұмыстарымен де шұғылданады. Институтта еліміздің М.Әлиев, Т.Шарманов, С.Балмұқанов, Ә.Ідірісов, Х.Мырзалиева, Ф.С. Каневская, Г.К. Ткаченко сияқты көрнекті маман-ғалымдары мен денсаулық сақтау ісінің белгілі ұйымдастырушылары қызмет етті. 
Қазір ин-т ұжымында 35 ғылым докторы, 150 ғылым кандидаты жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:1963 жылы құрылған оқу орындары
Санат:Қазақ ұлттық медицина университеті
Санат:Қазақстандағы медицина
Санат:Қазақстанның бұрынғы жоғарғы оқу орындары
Алматы Ет-Консерві Комбинаты

**Алматы Ет-Консерві Комбинаты**, “Құлан” акционерлік қоғамы — Алматы қаласындағы ет өңдеуге, шұжық түрлерін, ет консервілерін, құс етін даярлауға, дәрі-дәрмектік заттар әзірлеп, сүйектен ұнтақ жем өндіруге, сондай-ақ, ішек-қарын тазалап, сорпа-сулық дәмқатық шығаруға, тері тұздауға мамандандырылған кәсіпорын. Комбинат 1938 ж. іске қосылған. 1991 ж. “Тұлпар” акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. 1994 ж. “Құлан” акционерлік қоғамы деп аталды. 1997 ж. кәсіпорыннан “Құланавтобаза”, “Энергия”, “Нұр әлем”, “Алматы ет” акционерлік қоғамдары бөлініп шықты. Кәсіпорын бірнеше рет қайта жабдықталып кеңейтілді. Барлық жұмыс процесі механикаландырылған.

## Дереккөздер
 
* Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы кәсіпорындары
Алматы апорты

thumb|right|200px|Алматы апорты

**Алматы апорты**– Апорттың бір сұрпы. Алматы апорты 19 
ғ-дың аяғында Воронеж губ-нан (Ресей) әкелінген апорты жергілікті алма сұрпымен будандастыру арқылы шығарылған. Жемісінің салмағы 350 г, шырынды, түсі қанық қызыл, дәмі сәл қышқылтым әрі тәтті, 
ерекше хош иісті. Дәмі және сыртқы бейнесi кадiмгi алмага уксас.

Санат:Алма
Алматы жеміс консервілеу зауыты

**Алматы Жеміс Консервілеу Зауыты** — Алматы қаласындағы жеміс-жидек, көкөніс өнімдерін консервілеуге, ұзақ сақталатын кейбір тағам түрлерін жасауға мамандандырылған кәсіпорын. 1936 ж. құрылған. Ол 1942 ж. соғыс жағдайына байланысты Алматыға көшіп келген Симферополь консерві комбинатымен біріктіріліп, майдан үшін ет және жеміс-жидек консервілерін шығарды. 1974 жылға дейін Алматы жеміс-консерві комбинаты, кейін Алматы жеміс консервілеу зауыты деп аталды. 1993 ж. зауыт акционерлік қоғам болып қайта құрылды. 1995 ж. бастап “Алматы жеміс консервілеу зауыты” акционерлік қоғамы деп аталады. Кәсіпорын құрамында 13 цех бар. Негізгілері: консервіленетін көкөніс, томат, жеміс-жидек, балалар тамағы және күнбағыс алуасы цехтары. Бұл цехтар өнімнің 80-ге жуық түрін шығарады.
Кәсіпорын өз өнімдерін шет елдерге де жөнелтеді.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы кәсіпорындары
Алматы ЖЭО

**Алматы жылу электр орталығы** (*Алматы ЖЭО*) — Алматы тұтынушыларын электр энергиясымен, бумен, ыстық сумен қамтамасыз ететін үш жылу-электр орталығы. 1-Алматы жылу-электр орталығы 1931 ж. салына бастап, 1935 ж. 25 қазан күні алғаш ток берді. 1960 жылға дейін Алматы орталық электр стансасы деп аталған. Ол 1944 жылға дейін респ. астанасын электр энергиясымен қамтамасыз ететін жалғыз ғана қуат көзі болды. 1960 жылдан бұл электр станциясы 1-Алматы жылу-электр орталығы деп аталды.
2-Алматы жылу-электр орталығын салу 1974 жылы басталып, жылу қуаты 456 Гкал/сағ болатын бірінші кезегі 1982 ж. пайдалануға берілді. Есепті жылу қуаты 1520 Гкал/сағ, көмірмен жұмыс істейді. Негізгі құрылыстары 1978—89 ж. аралығында салынды. Қалада бір орталықтан жылумен қамтамасыз ету жүйесіне 200-ден астам кәсіпорын мен 7000-ға жуық әртүрлі ғимараттар мен үйлер қосылған.
Бұрынғы Алматы мемлекеттік ауданаралық электр станциясы 1996 жылдан бастап 3-Алматы жылу-электр орталығы деп аталады. Ол 1962 — 67 ж. аралығында конденсац. жылу-электр ст. ретінде іске қосылды.
Алматы Жылу-Элект Орталықтары 1996 ж. Бельгияның “Трактабель” тобы құрған “Алматы Пауэр Консолидэйтед” жабық үлгідегі акцион. қоғамының басқаруына берілген.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан жылу электр станциялары
Алматы кілем

**"Алматы Кілем" **— Алматы қаласындағы кілем және тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын.

1936 ж. “Ковровщица” артелі негізінде құрылған. 1960 ж. Алматы кілем-тоқыма фабрикасы, 1972 ж. Алматы кілем фабрикасы болып өзгертілді. 7 негізгі және қосалқы цехтары бар. 1962 ж. қол тоқыма станоктары механикалық тоқыма станоктарымен алмастырылды. Негізгі өнім түрлері: машинамен тоқылатын ірі өрнекті кілемдер (4 түсті, 2 түсті түкті), қолмен тоқылатын түкті кілемдер; төсеніш кілемшелер. Фабрика арнайы тапсырыстар бойынша Абай, Жамбыл, М.Әуезов, С.Сейфуллин, С.Мұқанов т.б. әдебиет және өнер қайраткерлері бейнеленген портретті кілемдері де шығарып келді.

Кәсіпорын 1992 ж. “Алматы кілем” акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. Өнімдері шет елдерге де шығарылады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы кәсіпорындары
Санат:Кілемдер
Санат:1936 жылы құрылғандар
Алматы ликёр-арақ зауыты

**Алматы ликёр-арақ зауыты** — Алматы қаласындағы спиртті ішімдіктер мен сусындар шығаратын кәсіпорын. Ол 1959 ж. шарап зауыты мен кондитер фабрикасының ликёр-арақ цехы негізінде құрылған. Мұнда арақтың, ликердің (шырын қосылған спиртті ішімдік), жеміс шараптарының, спиртті тұнбалардың, шырынды сусындардың т.б. бірнеше түрлері шығарылады. Жылына шығарылатын өнім түрлерінің саны 32-ден 40-қа дейін жетеді. Кәсіпорын 1976 ж. Қазақ бальзамын, 1980 ж. — “Алтынсу” ащы тұнбасын, 1981 ж. — “Таулық” тәтті тұнбасын өндіруді игерді. Бұлар жергілікті дәрілік шөптер мен өсімдік тамырларынан, әртүрлі жемістерден дайындалады. Кәсіпорын 1997 ж. “Алматы ликёр-арақ зауыты” ашық акционерлік қоғамы болып қайта құрылды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы кәсіпорындары