open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марал ишан кесенесі

**Марал ишан кесенесі** – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген ХІХ ғасыр сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қармақшы ауданы, Жосалы кентінен шығысқа қарай 18 км жерде орналасқан.

## Кесене сипаты
Марал ишанның мазары Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің кішірейтілген түрінің көшірмесіне ұқсайды. Екікамералы төртбұрышты ғимарат өңделмеген кірпіштерден тұрғызылған және күмбезбен жабылған. Орталық алдыңғы жағы оңтүстік-шығысқа қарайтындай етіп бағытталған. Құрылыстың биіктігі 6 м-ден сәл ұзындау. Кесенеге жақын жерге Марал ишанның ұлы мен немерелері, сондай-ақ ата-бабасы сияқты ислам дінінің уағызшылары да жерленген бес мола бар. 

## Тарихи деректер
Марал ишан Құрманұлы (1769-1841 жж.) – далалық жердегі және одан тыс атақты ислам дінінің уағызшысы, имам, ағартушы, әділдік үшін күрескер. Оның жоғары адамгершілігі, даналығы, делдалдық өнері, емшілік дарыны мен сәуегейлігі сияқты жеке қасиеттері үшін халық Марал ишанды тірі кезінде-ақ әулие деп есептеді.
Жартылай аңызға айналған әңгімелерге сүйенсек, Марал ишан Қызылжар маңайында (қазір Қостанай облысы) дүниеге келген. Әкесі ерте қайтыс болып, бала жастайынан жетімдік көріп өседі. Жасөспірім шағында және бай отбасында қызмет істеп жүргенде Марал ишан отағасы Құланбай ишанның көңілінен шығады. Жігіттің бойынан ерекше қабілеті мен дарынын байқаған Құланбай оны бұхарлық медресеге оқуға жібереді. Медреседе он жыл оқығаннан кейін Марал ишан керемет рухани білім алып шығады, үйге оралып, Құланбай ишанның қызы Меңлібикеге үйленеді. Соңында Марал ишан Кенесары ханның рухани серіктесі және қоғам қайраткері атанады. Ишанның діншілдігі туралы сол дәуірдегі атақты ақындар көптеген поэмалар мен тарихи әңгімелер құрастырды. Марал ишанның өтініші бойынша оны Арал теңізінің жанына жерлейді.
Қазір Марал ишанның жерленген орны маңызды тәуап ететін орталық болып табылады. Тәуап етуші адамдардың саны күннен күнге артып жатқандықтан, кесенеден алыс емес жерде қонақтарға, яғни қажылыққа бара жатқан адамдарға және намаз оқитындарға арналған бөлмелері бар үй салынған. Марал ишан жерленген орынға бармастан бұрын алдымен оның досы, серіктесі, Бейсембай атаның кесенесі бару керек деп есептейді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Шайбалы хоккейден Ресей чемпионатының Жоғарғы лигасы

**Шайбалы хоккейден Ресей чемпионатының Жоғарғы лигасы** – 2010 жылға дейін ҚХЛ-дан кейін Ресейдегі кәсіби хоккейдің екінші деңгейлі лигасы болып саналды. Жоғарғы лиганың жарыстарын Ресейдің Хоккей Федерациясы ұйымдастыратын. ҚХЛ құрылғанға дейін бұл лига Суперлигаға қарағанда төмен деңгейде болды.

Жоғарғы лига форматы бойынша соңғы чемпионат 2009/2010 маусымында өтті. Соңғы чемпионы – Ханты-Мансийскінің «Югра» командасы болды, ол 2010/2011 маусымынан бастап ҚХЛ чемпионатына қатыса бастады.

2010 жылы жарияланғандай, 2010/2011 маусымынан бастап Ресейдегі хоккейдің екінші деңгейлі чемпионаты Жалпыресейлік хоккей лигасы болады деп шешілді, ол Жоғарғы лиганың орнын басуға шақырылды. Жоғарғы лига чемпионатына қатысқан командалардың көпшілігі және бірнеше жаңа клубтар 2010 жылы жазда жаңа құрылған лигаға қосылуға өтініш берді. Осылайша, Жоғарғы лига, Ресейдегі екінші деңгейлі чемпионат ретінде, іс жүзінде, жойылды.

## Формат
Бірінші кезеңде командалар «Батыс» және «Шығыс» болып екі дивизионға бөлінді. Әр дивизионда командалар бір-бірімен айналма турнир форматында ойнады. 2008/2009 маусымынан бастап жарыстар үш дивизионда өтті: «Батыс», «Орталық», «Шығыс». Турнирге Ресей клубтарымен қатар Қазақстан мен Украина клубтары да қатысты.

Екінші кезеңде 1997–2000 жылдары Жоғарғы лиганың екі дивизионының үздік клубтары мен Суперлиганың ең төмен нәтиже көрсеткен клубтары арасында өтпелі турнир ұйымдастырылды. Кейін бұл өтпелі турнир Жоғарғы лига командалары қатысатын финалдық турнирмен алмастырылды: 2000/2001 маусымынан бастап – айналма турнир форматында, ал 2003/2004 маусымынан бастап – плей-офф жүйесімен өткізілді. Финалдық турнирдің үздік командалары (әр жылдары 1 немесе 2 команда) Суперлигаға жолдама алды.

2008 жылдан бастап плей-офф жеңімпазы арнайы жүлде – Братина кубогын алады.

### Лига жеңімпаздары
Ресей чемпионатының Жоғарғы лигасы жеңімпаздары:
* 2009/2010 Югра
* 2008/2009 Югра
* 2007/2008 Химик
* 2006/2007 Торпедо (Төменгі Новгород)
* 2005/2006 Трактор
* 2004/2005 МВД
* 2003/2004 Молот-Прикамье
* 2002/2003 Торпедо (Төменгі Новгород)
* 2001/2002 Сібір
* 2000/2001 Спартак
* 1999/2000 Нефтяник
* 1998/1999 Торпедо (Төменгі Новгород)
* 1997/1998
** *Батыс:* Липецк
** *Шығыс:* Нефтяник
* 1996/1997
** *Запад:* ЦСКА
** *Восток:* Мечел
* 1995/1996 СКА-Амур
* 1994/1995 Нефтехимик
* 1993/1994 ЦСК ВВС
* 1992/1993 ЦСК ВВС

## Дереккөздер

Санат:Ресейдегі шайбалы хоккей
Мұстафа Шоқай ескерткіші (Қызылорда қаласы)

**Мұстафа Шоқай ескерткіші** – – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген монументтік өнер құрылысы ескерткіші.

## Орналасқан жері
Қызылорда қаласы, Ыбырай Жақаев көшесі.

## Орнатылған кезеңі және авторы
Ескерткіш 2017 жылы орнатылған. Мүсінші Көшер Байғазиев.  

## Тарихи дерек, сипаты
Қазақтың атақты қоғам және саяси қайраткері, публицист, Біртұтас Түркістанның тәуелсіздігі мен бостандығы үшін күрес идеологы, Түркістан автономиясының басшысы, «Алаш Орда» үкіметінің мүшесі Мұстафа Шоқайға (1890-1941) арналған монумент Қызылорданың «ең жас» көрнекті ескерткіші болып табылады.
Монументті (12 м) мүсіндік құрылымның авторы – К. Байғазиев.
Қоладан жасалған ескерткіш М. Шоқайдың толық көлемді мүсіні болып саналады. Ол таяғына сүйеніп, жайлап адымдап келе жатыр, жоғарыдан кезінде туған жерінде өзі құрғысы келген жаңа әлемге зер салып қарап тұр.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Қызылорда облысы ескерткіштері
Ньянза

**Ньянза** (, ) — Кенияның бұрынғы сегіз провинциясының бірі, елдің оңтүстік-батысында, Виктория көліне іргелес орналасқан. Әкімшілік орталығы - Кисуму қаласы, Кенияның үшінші үлкен қаласы.

## Этимологиясы
Бұл атау банту тайпаларының бірі — Сукумадан шыққан, олар Танзанияның Виктория көлінің жағалауында тұрады, бұл үлкен су айдынын білдіреді.

## Халқы
Луо этникалық топтары, банту тілінде сөйлейтін тайпалар мекендеген.

## Тілдері
Ньянзадағы басым тіл — долуо тілі. Оңтүстік Суданнан шыққан нилот тілі де кең таралған.

Басқа тілдер — гуси, лухья, курия, суахили және ағылшын. Басқа тілдерде кениялық қауымдастықтар мен мигранттардың шағын топтары сөйлейді.

## Әкімшілік бөліністері
Әкімшілік жағынан Нянза провинциясы 6 округқа бөлінеді:

Нянза бастапқыда төрт әкімшілік округке бөлінді. 1990 жылдары жаңа әкімшілік-аумақтық бөлініс енгізілді:

* Бондо (орталығы Бондо);
* Гуча, Оңтүстік Кисии немесе Рэмбо (Римбо) ретінде де белгілі; 
* Кисуму (Кисуму);
* Куриа (Кеханча);
* Мигори (Мигори);
* Нямира, Солтүстік Кисии (Нямира) ретінде де белгілі;Няндо (Аваси);
* Рачуонйо (Оюгис);
* Сиая (Сиая);
* Суба (Мбита);
* Хома-Бей (Хома Бэй).

## Мәдениті
Кисуму мұражайы Кисуму қаласында 1980 жылдан бері жұмыс істейді.

## Фактілер

* Астероид (1356) Нянза провинциясының атымен аталған.

## Дереккөздер

Санат:Кения провинциялары
Санат:Ньянза
Соңкөл

**Соңкөл** () — Тәңір тауының ішкі сілемдері арасындағы қазаншұңқырында орналасқан ірі биік таулы көл. Соңкөлтау мен Молдатау тізбектерінің арасында, теңіз деңгейінен 3016 м биіктікте Нарын облысының (Қырғызстан) солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Бұл экотуризмнің әлеуетті нысаны болып табылады. Көлдің айналасында соны жайылымдар мен қорықтық аймақ бар. Ең жақын ірі елді мекен – Шаек ауылы.

## Гидрографиясы
Айдының жалпы ауданы — 278 км², тұщы су көлемі — 2,4 км³, ұзындығы — 28 км, ені — 18 км. Орташа тереңдігі — 8,6 м, максималды тереңдігі — шамамен 14 м. Көл қазаншұңқырының пайда болуы тектоникалық жағдайға байланысты. Көлдің жағасы — аласа, жағалық сызық аздап жырымдалған, батпақты, кей жерінде қамыс өскен. Көлге шағын жылғалар мен мұздықты өзендер құяды, көлден бір өзен — Соңкөл ағып, Нарын өзеніне оң жағынан құяды. Көлдегі мұзқатқы қыркүйектің аяғынан мамырдың аяғына дейін байқалады.

## Флорасы мен фаунасы
Көлдің шығыс бөлігі Қаратал-Жапырақ мемлекеттік қорығының құрамына кіреді.

Көлде балықтардың 10 түрі, атап айтқанда ақсақа (*Coregonus lavaretus* Linnaeus, 1758), шыр (*Coregonus nasus* Pallas, 1776), пайдабалық (*Coregonus peled* Gmelin, 1789), кәдімгі шармай (*Schizothorax intermedius* McClelland & Griffith, 1842), тақыр осман (*Diptychus dybowskii* Kessler, 1874), сирек қабыршақты осман (*Diptychus gymnogaster* Kessler, 1879), қабыршақты осман (*Diptychus maculatus* Steindachner, 1866), Северцов османы (*Diptychus sewerzowi* Kessler, 1872), сұр қаратыраң (*Noemacheilus dorsalis* Kessler, 1872) және тибет қаратыраңы (*Noemacheilus stoliczkai* Steindachner, 1866) мекендейді.

Түрлі мәліметтер бойынша көлде құстардың 41-ден 69-ға дейін түрі мекендейді. Сондай-ақ су құстарының 52 түрі атап өтілді. Көл суда жүзетін ақбас тырна, ақбас қаз, қара дегелек және қарабас өгізшағала сияқты суда жүзетін құстардың маңызды қоныс аудару нүктесі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан көлдері
Қаратал-Жапырақ мемлекеттік қорығы

**Қаратал-Жапырақ мемлекеттік қорығы** () — Қырғызстанның Нарын облысында орналасқан ерекше қорғалатын табиғи аймағы. 1994 жылы құрылған. Қазіргі уақытта мемлекеттік қорықтың жалпы аумағы 36 393 гектарды құрайды. Қорық 3 ерекше қорғалатын аумақтан тұрады: Қаратал-Ашатас, Соңкөл және Шатыркөл. Ол бірегей табиғи кешендерді сақтау, Орталық Тәңір тауының флорасы мен фаунасының сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлерін қорғау менен аймақтық экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін құрылған.

## Тарихы
* 1994 жыл. Орталық Тәңір тауының бірегей табиғи кешендерін, сирек және жойылып бара жатқан жануарлар мен өсімдіктер түрлерін сақтау, сондай-ақ аймақтың жалпы экологиялық теңгерімін сақтау мақсатында Қырғыз Республикасы Үкіметінің 1994 жылғы 1 наурыздағы № 91 қаулысымен қорық ұйымдастырылды. Сол кездегі қорық аумағы 5980 гектарды құрады.
* 1996 жыл. Қырғыз Республикасы Үкiметiнiң 1996 жылғы 24 маусымдағы № 277 қаулысымен мемлекеттiк қорықтың 470 гектар жайылымдық жері Нарын облысындағы 8 наурыз атындағы шаруа қожалығының теңгеріміне берiлді.
* 1998 жыл. Қырғыз Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің 1998 жылғы 5 тамыздағы № 58 бұйрығымен қорық теңгеріміне Ыстықкөл мемлекеттік қорығынан екі ерекше қорғалатын аумақтар: 1. «Соңкөл» қорық аймағы (жалпы ауданы – 8600 га, оның ішінде: жер – 3400 га, су – 5200 га) және 2. «Шатыркөл» қорық аймағы (жалпы ауданы – 7154 га, оның ішінде: жер – 3200 га, су – 3954 га) берілді.

## Әдебиет
* Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти каржылаган Аскар Маткабыл уулу Салымбеков. – Бишкек, 2006. – 480 б.  – ISBN 9967-23-866-6.  
* Мамбеталиев, Сулайман. Баян: Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн жана баш редактору Гүлмира Мамбеталиева. Китепти каржылаган Аскар Мааткабыл уулу Салымбеков – Бишкек, 2008. – 282 бет, сүрөттөр. – ISBN 978-9967-25-256-1. 
* Нарын облусу: Энциклопедия / Башкы редактору А.Карыпкулов; Ред. Кеңештин төрагасы академик Үсөн Асанов. – Бишкек: Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1998. – 420 бет, илл. - ISBN 5-89750-100-9.
* Асанов Ү.  "Нарын облусуна 70 жыл". Энциклопедия. - Бишкек, 2009.

Санат:Қырғызстан қорықтары
Санат:Нарын облысы
Галилей серіктері

thumb|right|200px|Галилей серіктерін Юпитермен салыстыру. Жоғарыдан төменге қарай: Ио, Еуропа, Ганимед және Каллисто
**Галилей серіктері** — 1610 жылдың қаңтарында Галилео Галилей ашқан Юпитердің ең үлкен төрт серігі: Ио, Еуропа, Ганимед және Каллисто (Юпитерден алыстау ретімен). Бұл серіктер Күн жүйесіндегі ең үлкен серіктер қатарына жатады және барлық ергежейлі ғаламшарлардан үлкен. Ганимед, Күн жүйесіндегі ең үлкен серік, мөлшері бойынша Меркурий ғаламшарынан 8%-ға үлкен, бірақ массасы бойынша одан екі есе аз. Кішкентай телескоп арқылы бақылауға болады.

## Ашылуы
Серіктерді 1610 жылы 7 қаңтарда Галилео Галилей алғашқы әлемдік телескопының көмегімен байқаған. Сол күні ол тек үш серікті ашты. 8 қаңтар мен 2 наурыз аралығында бақылауларын жалғастырып, төртінші серікті анықтады. Сонымен қатар, бұл серіктерді 1609 жылы неміс астрономы Симон Мариус та бақылағанын мәлімдеді, бірақ өз деректерін уақтылы жарияламады. Кейбір деректерге сәйкес, Юпитердің серіктері инктер астрономдарына да белгілі болған болуы мүмкін.

Галилей серіктерінің атауларын 1614 жылы Симон Мариус ұсынған, бірақ олар ұзақ уақыт бойы қолданылмаған. Галилей ашқан төрт серікті «Медичи ғаламшарлары» (Медичи әлетіндегі төрт бауырдың құрметіне) деп атап, реттік нөмірлер берген. Тек XX ғасырдың ортасынан бастап, бізге белгілі атаулар кең тарала бастады. Галилей серіктері ежелгі грек мифологиясындағы Зевс ғашықтарының құрметіне аталған. Марий бұл атауларды Юпитердің римдік пантеондағы Зевстің баламасы болуына байланысты берген.

## Серіктер сипаттамлары

## Галилео серіктерінің көрінуі
Галилео серіктерінің жарықтығы әлі де көзбен көруге болатын ең әлсіз жұлдыздардың жарығынан асып түседі (олардың көрінетін жұлдызды шамалары 4,5—5,5 аралығында), бірақ олардың Юпитерге жақындығы тікелей бақылауға кедергі жасайды. Алайда оларды кішігірім әуесқой телескоп пен тіпті дүрбіарқылы жақсы көруге болады. Серіктерді суретке түсіру үшін кең таралған цифрлық камералар мен телеобъективтерді қолдануға болады.

## Дереккөздер

Санат:Юпитер серіктері
Төлек (өзен)

**Төлек** (; бастауы — Қашқасу) — Қырғызстандағы өзен, Нарын облысы, Қошқар ауданы жерінен ағып өтеді. Жуанарық өзенінің сол саласы.

Өзеннің ұзындығы — 43 км. Өзен алабының ауданы — 382 км². Орташа жылдық су шығыны — 2,09 м³/с. Маусым – шілде айларында суы мол, саба желтоқсан айында болады. Ағынның 62% бұлақтар, 20% мұздықтар, 14% қар береді.

Өзеннің бастауы Қызарт тауының баурайында, Төлек асуына жақын жерде басталады. Бүкіл ұзындығы бойынша дерлік ағыстың басым бағыты оңтүстік-шығыс, шығыс ал сағасына жақын жерде солтүстік-шығысқа бұрылады. Қарақұжырмен қосылып, Сарыбұлақ елді мекенінен солтүстік-батысқа қарай Жуанарық өзенін құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан өзендері
Санат:Шу су алабы
Билікті басып алуды насихаттау

нобай|
**Билікті басып алуды насихаттау немесе оған жария түрде шақыру** —  мемлекеттің конституциялық құрылысының негіздеріне және қауіпсіздігіне қарсы қылмыс.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 179-бабында келтірілген.
## Тағы қараңыз
* Мемлекетке опасыздық жасау
* Диверсия
## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Санат:Билік
Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы 2025

2025 жылы Қазақстан футбол құрамасы әлем чемпионатының іріктеуіне қатысты. Жыл басында бас жаттықтырушы болып, Әли Әлиев тағайындалды, бірақ 7 қыркүйекте Бельгияға қарсы өткен ойындағы ірі жеңілістен соң қызметтен өз екімен босап, орнына Талғат Байсуфинов уақытша тағайындалды.
## Матчтар

**Жолдастық ойын**

**Жолдастық кездесу**

**ӘЧ-2026 іріктеуі**

**ӘЧ-2026 іріктеуі**

**Жодастық кездесу**

**ӘЧ-2026 іріктеуі**

**ӘЧ-2026 іріктеуі**

**ӘЧ-2026 іріктеуі**

**ӘЧ-2026 іріктеуі**

**ӘЧ-2026 іріктеуі**

**ӘЧ-2026 іріктеуі**

**ӘЧ-2026 іріктеу қорытындысы**

**Жолдастық кездесу**

## Футболшылар
## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы
Санат:2025 жылғы футбол
Науатль

**Науатль** (Ацтек немесе Мексикано) – Уто-Ацтек тіл тобына жататын тілдердің атауы. Түрлі деректерге сай науатльде басым бөлігі Орталық Мексикада мен АҚШ-тың онтүстік штаттарында тұратын 1.7 миллион науалар сөйлейді.

Науатль орталық Мексика аумағында б.з. VII ғасырдан бастап сөйленіп келеді. Бұл тілде Мешикалар (мексика) сөйлеген. Мешика адамдары Мезоамериканың пост-классикалық кезеңінде аумақтағы доминантты күштердің бірі болған. Теночтитлан тұрғындары қолдауы себебінен Мезоамерикадағы мәртебелі тіл статусына дейін көтерілген. 

Испанияның жаулап алуынан кейін испандық отаршылдар мен миссионерлер науатльге латын қарпін енгізді. Осы тілдегі көптеген тарихнама құжаттар, грамматика бойынша еңбектер, әдеби шығармалар, әкімшілік құжатнама мен кодекстердің басым бөлігі XVI-XVII ғасырларда жазылған. Теночтитланда қолданыста болған тілдің нұсқасы классикалық науатль деп аталды. Науатль Америкадағы ең көп зерттелген тілдердің бірі.  

## Классификация
alt=|нобай|'''Науатльдің Еуропалықтармен қатынасқа дейін және заманауи таралуы.''' Қазіргі (қызыл) және тарихи таралу аймағы (жасыл)Мексикалық Байырғы халықтар тілдері институты науатльдің 30 түрлі нұсқасы бар деп таниды. Өз кезегінде Этнология тілдердің жылдық классификаторы тілдің ISO кодына сай 28 нұсқасы бар деп қабылдаған. Кейде науатль атауы Сальвадор мен Никарагуадағы науат тіліне қатысты да қолданылады. Қазіргі Мексика контекстінде жекелеген тілдерді науатльдің басқа түрі, әлде диалектісі ме деген сұрақ жоғары деңгейде саясиланған.

## Сөздігі
Науатльдің көп сөздері испан тіліне кірген. Олардың басым бөлігі Америка құрлықтарына тән заттар мен ұғымдарды атау үшін қолданылған. Кейбір кірме сөздер испан тілінің тек мексикалық немесе Орталық Америкалық нұсқасында ғана қолданыста. Ал кейбір сөздер испан тілінің әлемдегі басқа нұсқаларында да қолданыста  бар. Науатльдегі кейбір сөздер, мысалы, шокалад, томато немесе авокадо сөздері испан тілі арқылы басқа да тілдерге еніп кеткен. Нақтырақ, қазақ тіліндегі шоколад немесе томат *(науатльше: томатль/)* сөздері. Кең таралған сөздер қатарында койот *(науатльше: койотль/),* авокадо *(науатльше: ахуакатль/)* немесе чили *(науатльше: чилли/).* Сонымен қатар ацтек *(науатльше: ацтекалтль/),* какао *(науатльше: какачуатль (қабық, қабықша)),* оцелот *(науатльше: оцелотль/*). Өңірдегі кең таралған көптеген топонимика атауларының шығу тегі науатльден бастау алады. Мысалы, Мексика *(ацтектердің астанасы болған Мешихко атауы)* және Гватемала *(Куаухтемаллан/)* атаулары.

оңға|нобай|Ацтектер қызыл қызанақтарды шитоматль (), ал жасыл қызанақтарды томатль () деп атаған. Соңғы атау томат немесе томато деп өзгеріп, басқа тілдерге де еніп кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Тілдер
Санат:Мексика тілдері
Әділет Нұркенұлы Сәдібеков

**Әділет Нұркенұлы Сәдібеков** (26 мамыр 2002) — қазақстандық футболшы, "Қайрат" футбол клубы мен Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының жартылай қорғаушысы.

Әлімұлы тайпасынан шыққан.

## Карьерасы
"Қайрат" академиясының түлегі.

2022 жылы 25 қыркүйекте сырт алаңда Әзірбайжанға қарсы ойында тұңғыш рет ұлттық құрама сапында алаңға шықты. Бұл УЕФА ұлттар лигасының С дивизионы еді. 

2024 жылы 26 наурызда сырт алаңда Люксембург қақпасына құрама сапындағы тұңғыш голын соқты.
## Жетістіктері
*Қазақстан чемпионы: 2024

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Статистикасы

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Болат Тұрарұлы Нүсіпов

**Болат Тұрарұлы Нүсіпов** (24 ақпан 1971, Алматы) — қазақстандық дипломат, Аргентина, Чили және Бразилиядағы елші (2021—). Бірінші сыныпты Төтенше және Өкілетті Уәкіл.

## Еңбек жолы
* 1994—1995 — Қазақстан сыртқы істер министрлігі Еуропа елдерінің жетекші департаментінің референті, атташе, үшінші хатшысы;
* 1995—2002 — Қазақстанның Австриядағы Елшілігінің үшінші хатшысы, екінші хатшысы, бірінші хатшысы;
* 2002—2005 — Қазақстан сыртқы істер министрлігі Еуропа және Америка департаментінің кеңесші, басқарма басшысы;
* 2005—2010 — Қазақстанның Германиядағы Елшілігінің бірінші хатшысы, кеңесшісі;
* 2010—2011 — Қазақстан сыртқы істер министрлігі Еуропа және Америка департамент директорының орынбасары;
* 2011—2012 — Қазақстанның Германиядағы Елшілігінің кеңесшісі;
* 2012—2014 — Қазақстанның Германиядағы Елшілігінің кеңесші-уәкілі;
* 2014—2019 — Қазақстанның Германиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі;
* 2019—2020 — Қазақстан сыртқы істер министрлігі сыртқы экономикалық саясат департаментінің директоры;
* 2020—2021 — Қазақстан сыртқы істер министрлігі Ресей, Кавказ және ТМД Еуропалық елдері департаментінің директоры;
* 2021 — Қазақстанның Аргентина, Чили мен Бразилиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі.

## Білімі
1993 жылы Алматы шет тілдері институтын (қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті), 1995 жылы Вена дипломатиялық академиясын, 2005 жылы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университетін тәмамдады.

## Марапттары мен атақтары
* Бірінші сыныпты Төтенше және Өкілетті Уәкіл.

## Жеке өмірі
Үйленген, 1 қыз тәрбиелеуде. Қазақ, орыс неміс және ағылшын тілдерін игерген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстанның Бразилиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Аргентинадағы елшілері
Санат:Қазақстанның Чилидегі елшілері
Дариен аралығы

**Дариен аралығы** немесе **Дариен аймағы** () — Орталық және Оңтүстік Америка шекарасындағы игерілмеген аймақ. Бұл аймақ Панаманың (Дариен провинциясы) және Колумбияның (Чоко департаменті) бір бөлігін алып жатыр, өлшемдері шамамен 160×50 км. Аймақты сельва мен батпақты  жерлер басып, жол салуды қиындатады, сондықтан Дариен аралығы Панамерикалық тас жолы үзілетін жалғыз учаскесі болып табылады.

## Географиясы
Дариен аралығының географиясы айтарлықтай әртүрлі. Колумбия жағы негізінен Атрато өзенінің атырауымен сипатталады, бұл жерде ені кем дегенде 80 км-ге дейін жететін жазық батпақты жерлер кездеседі. Атратоға қарай ағып жатқан Танела өзені XVI-шы ғасырдағы еуропалық зерттеушілердің ықпалымен Дариен деп аталған. Серрания-де-Баудо тау тізбегі Колумбияның Тынық мұхит жағалауы бойымен Панамаға дейін созылып жатыр. Панама жағы, керісінше, таулы жаңбырлы ормандармен жабылған, мұнда жер бедері 60 метр биіктіктегі алқаптардан Серрания-де-Дариендегі Такаркуна тауына қарай 1 845 метрге дейін көтеріледі.

Дариен аралығын негізінен эмбера-вунаан және куна тайпалары мекендейді; 1995 жылы бұл аймақта бес тайпадан тұратын 8 000 адам тұрған. Аймақтағы ең ірі елді мекен — Дариен провинциясының астанасы Ла-Пальма, онда шамамен 4 200 тұрғын бар.

Аумақтың оқшаулануы мен қатаң географиясына байланысты Дариен аралығы негізінен дамымаған, экономикасы көбінесе кішігірім ауыл шаруашылығынан, мал шаруашылығынан және орман шаруашылығынан тұрады. Құқықбұзушылық әрекеттері, мысалы, адамдарды және есірткіні заңсыз тасымалдау кең таралған. Инфрақұрылымның дамуы ұзақ уақыт бойы логистикалық қиындықтар, қаржылық шығындар мен экологиялық алаңдаушылықтармен шектеліп келді; 1970-ші және 1990-шы жылдары бұл аймақ арқылы тас жолды салу әрекеттері сәтсіз болды. 2024 жылға қарай, Дариен аралығы арқылы жол салу туралы белсенді жоспар жоқ, бірақ паром қызметін қайта қалпына келтіру және теміржол байланысын салу туралы талқылаулар жүргізілуде.

## Туризм
Дариен аралығы офф-роуд және туризм әуесқойлары арасында танымал — көптеген экспедициялар оны мототехникамен, мотоциклдермен, велосипедтермен және жаяу жүріп өткен.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Панама географиясы
Санат:Колумбия географиясы
Санат:Чоко департаментінің географиясы
Вахш

**Вахш** (**Сурхоб**; ; ) — Тәжікстандағы өзен. Хатлон облысы жерімен ағады. Ұзындығы 524 шақырым.

## Географиясы
Вахш өзені Памир-Алай тау жүйесіндегі екі ірі өзен – Қызылсу мен Мугоб қосылған жерден басталады. 

Жоғарғы ағысында Вахш өзені тар және терең аңғармен ағады, тік жарлы жағалары бар. Бұл бөлікте өзеннің тез ағысы және суы мол болады.

Орта ағысында Вахш өзенінің аңғары кеңейеді, ағысы баяулайды. Бұл бөлікте өзеннің жайылмасы кеңейеді, көптеген салалар қосылады.

Төменгі ағысында Вахш өзені Памир тауларының батыс бөлігін кесіп өтеді. Аңғары кең және жазық болады. Өзеннің ағысы баяулайды.

Вахш өзенінде бірнеше ірі су электр станциялары (СЭС) орналасқан, олар Тәжікстанның электр энергиясымен қамтамасыз етуінде маңызды рөл атқарады. Ең атақтылары – Норак СЭС және Рогун СЭС.

Тәжікстан - Ауғанстан шекарасы бойында Пяндж өзеніне қосылған жерден Әмудария өзені бастау алады.
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Partial map of the Vakhsh with locations of the river's nine dams 
* Map of major river drainage basins within Tajikistan 
* Index of maps and graphs related to Tajikistan water resources 

Санат:Тәжікстан өзендері
Санат:Әмудария су алабы
Пяндж

**Пяндж** () — Орта Азиядағы ірі өзен, Амудария өзенінің сол жақ саласы. Вахш өзенімен бірге Әмудария өзенін құрайды.
## Географиясы
Тәжікстандағы Таулы-Бадахшан және Хатлон облысы жерімен ағады.

Пяндж өзенінің ұзындығы шамамен 921 км құрайды. Ол Тәжікстан мен Ауғанстан шекарасын бойлай ағады. Өзеннің суы таулы аудандардан аққандықтан, тасқынды және таза болып келеді. Су режимі негізінен мұздықтар мен қардың еруіне байланысты. Жазда су деңгейі көтеріледі, ал қыста азаяды.
## Салалары
* Бартанг
* Ванч
* Обихумбоу
* Обиминьоу
* Йорхдара
* Тангшев
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Пяндж өзені

Санат:Тәжікстан өзендері
Санат:Әмудария су алабы
Санат:Ауғанстан өзендері
АҚШ Кабинеті

**Америка Құрама Штаттары кабинеті** – АҚШ Президентінің өкілеттілігін іске асыруға көмектесетін негізгі ұйым. Президент Кабинет мүшесі болмаса да, кездесулеріне төрағалық етеді. АҚШ Вице-президенті арнайы өкілеттік аясында Кабинетте қызмет етеді. Президент бекітіп, ал АҚШ Конгресі мақұлдауымен департамент басшылары Кабинет мүшелері болып аталады.  

Кабинеттің 26 мүшесі бар. Олардың қатарында Вице-президент, 15 департамент басшысы және Кабинет деңгейіндегі 10 ресми лауазымды тұлға. Кабинет деңгейіндегі ресми лауазымдарға екеуінен басқасының бәріне тағайындалу үшін Сенаттың мақұлдауы қажет.

Америка Құрама Штаттарының конституциясы Кабинет құруды нақты айқындамайды. Кабинеттің қызметі Пікірлер тармағында келтірілген (ІІ Бап, 2-бөлім, 1-тармақ) жазбалар негізінде ұйымдастырылған. Оған сәйкес департаменттің басшылары Президентке кеңес беру қызметін атқара алады. Сонымен қатар 25-ші Түзетуге сай АҚШ Вице-президент, атқарушы орган есебіндегі департаменттердің басым бөлігінің қызметтері негізделген. 

## Дереккөздер

Санат:АҚШ үкіметі
Сұлтанмахмұт Торайғыров кесенесі

**Сұлтанмахмұт Торайғыров кесенесі** – Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Баянауыл ауданы, Торайғыр ауылынан шығысқа қарай 3 км жерде. 

## Кезеңі, авторы
1910 жылы жерленген, 1993 жылы кесене болды, сәулетші М. Еңсібаев

## Тарихи дерек
Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893-1910) – ақын және жазушы, XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі. 1958 жылы оның моласында ескерткіш орнатылып, металл қоршау жасалды. 1975 жылы алдыңғы жағында барельефі бар жаңа ескерткіш қойылды. 1993 жылы қазақ ақыны мен жазушысының туғанына 100 жыл толуына орай, моланың үстінен кесене тұрғызылды.

## Сипаты
Кесене өз алдына әктас кесектерінен Батыс Қазақстанның діни мемориалды дәстүрінде жасалған құрылыс болып саналады. Әктастың табиғи түсі мазарға ерекше киелілік қасиет береді. Жоспарда төртбұрышты құрылысқа күмбез құрылады. Кесене қабырғаларындағы сәндік элементтер оның өзгешелігін айқындай түседі. Фризда «Сұлтанмахмұт» есімі ойып жазылған. Кесененің бейнелік құрылымы төртқұлақ үлгісі бойынша төрттік бұрышындағы үшбұрыш көлеммен аяқталады. Ғимараттың екі жағынан да бір қатарда үштастар тұр. Кесененің айналасындағы аумақ үзілген граниттен жасалған тақтайшалар төселген және қоршалған.
Қазіргі уақытта ақын моласы – белсенді түрде құлшылық ететін орындардың бірі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Павлодар облысы сәулеті
Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов

**Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов** (25 қараша 1960, Талдықорған облысы) — қазақстандық дипломат, мемлекеттік қайраткер, Дания (2008—2014) мен Германиядағы (2008—2014, 2022—) елші, сыртқы істер министрінің орынбасары (2003—2007). Филология ғылымдарының кандидаты және I дәрежелі Төтенше және Өкілетті Елші.

## Еңбек жолы
* 1983—1986 — Алматы педагогикалық шетел тілдері институтында оқытушы;
* 1986—1992 — Морис Торез атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық шетел тілдері институтында аспирант, зерттеуші-тәжірибеші;
* 1992—1994 — жетекші маман, бас маман, бөлім бастығы, Қазақстан Республикасы баспасөз және бұқаралық ақпарат министрінің кеңесшісі;
* 1994—1996 — Қазақстан Республикасының Президенті Аппараты Халықаралық бөлімінің аға референті;
* 1996—1997 — Қазақстан Республикасының Австрия Республикасындағы Елшілігінде бірінші хатшы, кеңесші;
* 1997—2001 — Қазақстан Республикасының Швейцария Конфедерациясындағы Елшілігінде кеңесші;
* 2001—2002 — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің экономикалық саясат департаментінің директоры;
* 2002—2003 — Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасының Майндағы Франкфурт қаласында бас консул;
* 2003—2004 — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер вице-министрі – Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы істері жөніндегі комитетінің төрағасы, «Орталық Азия ынтымақтастығы» ұйымының қызметі мәселелері бойынша Қазақстан Республикасы тарапынан ұлттық үйлестіруші;
* 2004—2007 — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары;
* 2007—2008 — Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі;
* 2008—2014 — Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, сондай-ақ Дания Корольдігіндегі Елшісі қызметін қоса атқарушы;
* 2014—2019 — Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі;
* 2019—2022 — Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің бастығы;
* 2022 жылғы 13 маусымда Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды.

## Марапаттары мен атақтары
* Құрмет ордені;
* Қазақстан қорғаныс министрінің “халықаралық әскери достастықты дамытқаны үшін” медалі;
* Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі
* Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі
* Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі
* Қазақстан президентінің алғысы;
* Қазақстан құрмет грамотасы.

## Білімі
1983 жылы Гумбольдт атындағы Берлин университетін “неміс тілі пәнінің мұғалімі” мамандығы бойынша тәмамдады.

## Жеке өмірі
Үйленген, жұбайы Рита Сейітқалиқызы Онжанова.

Балалары: 
* ұлы Тимур (1984 жылы туған) — Бәйтерек холдингі төрағасының орынбасары және Qazaqstan Investment Corporation директорлар кеңесінің мүшесі;
* қызы Әлия (1987 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстанның Германиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Даниядағы елшілері
Санат:Берлин университеті оқытушылары
Қарулы қақтығыс уақытындағы әрекетсіздік не қылмыстық бұйрық беру

нобай|
**Қарулы қақтығыс уақытындағы әрекетсіздік не қылмыстық бұйрық беру** — бейбітшілікке және адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыс.

Бастықтың немесе лауазымды адамның қарулы қақтығыс уақытында бағынышты адамның қылмыстық бұзушылықтарының жолын кесу үшін барлық ықтимал шараларды өз өкілеттіктері шегінде қасақана қолданбауы – 7 жылдан 15 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Ал қылмыстық бұзушылықтар жасауға бағытталған көрінеу қылмыстық бұйрық бергені үшін 10 жылдан 20 жылға дейінгі түрме мерзімі тағайындалады.
## Тағы қараңыз
* Жалдамалылық
* Диверсия
## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Ян Млакар

**Ян Млакар** (; 23 қазан 1998 жыл, Любляна, Словения) — словениялық футболшы, Словения Ұлттық футбол құрамасы мен "Пиза" клубының шабуылшысы. 2024 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері
**«Марибор»**

* Словения чемпионы: 2018/19

## Құрамадағы голдары

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=101010

Санат:Словения футболшылары
Филипп Линхарт

**Филипп Линхарт** (; 11 шілде 1996 жыл, Лилиенфельд, Аустрия) — аустриялық футболшы, Аустрия Ұлттық футбол құрамасы мен "Фрайбург" клубының қорғаушысы. 2020, 2024 жылдары Еуропа чемпионатына қатысты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* http://int.soccerway.com/players/philipp-lienhart/288859/

Санат:Аустрия футболшылары
Санат:Аустрия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары
Санат:Фрайбург ФК ойыншылары
Маттиас Зайдль

**Маттиас Зайдль** (; 24 қаңтар 2001, Зальцбург) — аустриялық футболшы, жартылай қорғаушы.

2024 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.

## Дереккөздер

Санат:Аустрия футболшылары
Санат:Аустрия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Рапид Вена ФК ойыншылары
Қарақұжыр

**Қарақұжыр** (; бастауы — Түйектор) — Қырғызстандағы өзен, Нарын облысы, Қошқар ауданы аумағы арқылы ағып өтеді. Жуанарық өзенінің оң саласы.

Өзеннің ұзындығы 84 км. Су алабының ауданы 1240 км². Орташа жылдық су шығыны — 8,46 м³/с.

Өзеннің бастауы Теріскей Алатауы жотасының батыс шетіндегі баурайында басталады. Бүкіл ұзындығы бойынша ағыстың басым бағыты батыс — солтүстік-батыс. Сарыбұлақ елді мекенінен төмен Төлекпен қосылып, Жуанарық өзенін құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан өзендері
Санат:Шу су алабы
Умар Эшмуродов

**Умарбек Юсуф огли Эшмуродов** (, 30 қараша 1992 жыл, Касан, Қашқадария облысы, Өзбекстан) — өзбекстандық футболшы, қорғаушы. 2023 жылы Азия кубогына қатысты.

## Жетістіктері

### «Пахтакор»

* Өзбекстан чемпионы: 2020
* Өзбекстан кубогы: 2020

### «Насаф»

* Өзбекстан кубогы (3): 2021, 2022, 2023
* Өзбекстан суперкубогы: 2023

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/223101
* soccerway.com
* transfermarkt.com
* footballfacts.ru
* pfl.uz 
Санат:Өзбекстан футболшылары
Санат:Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Шуртан ФК ойыншылары
Санат:Насаф ФК ойыншылары
Санат:Пахтакор ФК ойыншылары
Санат:Селангор ФК ойыншылары
Александер Сёрлот

**Александр Серлот** (; 5 желтоқсан 1995, Тронхейм) — норвегиялық футболшы, шабуылшы. 

## Карьерасы
2018 жылдың 31 қаңтарында "Кристал Пэласқа" ауысты, ол үшін команда шамамен 9 миллион фунт стерлинг төледі. Норвегиялықпен келісімшарт төрт жарым жылға жасалды . Бір жарым маусымда Серлот команданың негізгі ойыншысы бола алмады. 

2019 жылдың 8 қаңтарында норвегиялық 2018/19 маусымының соңына дейін бельгиялық "Гентке" жалға берілді  . 

2019 жылдың тамызында Серлот түріктің «Трабзонспор» клубына жалға ойнауға кетті. Жаңа командада өнер көрсетуі УЕФА Еуропа лигасының іріктеу кезеңіндегі чехиялық "Спартаға" қарсы матчта басталды, онда ол екі ойында бір гол соқты.

2020 жылдың қаңтарында футболшы "Қасымпаша" клубымен 6:0 есебімен аяқталған матчта хет-трик жасады. 5 шілдеде Серлот 44 ойында 29 гол соғып, грузин шабуылшысы Шота Арвеладзеден озып, клубтың ең пайдалы шетелдік ойыншысы атанды.

2023 жылы "Вильярреалға" ауысты. 2024 жылдың 19 мамырында Испания чемпионатының соңғы турында өз алаңындағы матчында «Реалға» қарсы ойында (4:4) 17 минут ішінде покер жасады. 

## Жетістіктері

### Командалық
**«Мидтьюлланн»**

* Дания чемпионы: 2017/18

**«Трабзонспор»**

* Түркия кубогы: 2019/20

### Жеке

* Түркия чемпионатының үздік мергені: 2019/20
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі

Санат:Норвегия футболшылары
Санат:Норвегия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Русенборг ФК ойыншылары
Санат:Буде-Глимт ФК ойыншылары
Санат:Гронинген ФК ойыншылары
Санат:Мидтьюланд ФК ойыншылары
Санат:Кристалл Пэлас ФК ойыншылары
Санат:Гент ФК ойыншылары
Санат:Трабзонспор ФК ойыншылары
Санат:РБ Лейпциг ФК ойыншылары
Санат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары
Санат:Вильярреал ФК ойыншылары
Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары
Жуанарық

**Жуанарық** () — Қырғызстанның Нарын облысы Қошқар ауданындағы өзен. Қошқар ауылының тұсында Қошқар өзенімен қосылып, Шуды құрайды.

Қарақұжыр мен Төлек өзендерінің қосылуы нәтижесінде пайда болады. Бастауынан Теріскей Алатауының батыс бөктерінде — солтүстік-батысқа, орта ағысында — солтүстікке, сағасына жақынырақ — солтүстік-шығыс бағытта ағады.

Өзеннің ұзындығы — 34,8 км, су алабының ауданы — 1340 км², су шығыны — секундына 11,4 м³.

Өзен суы суаруға пайдаланылады, осында оннан астам суару арналары бар. Өзен жағасында Көкжар ауылы бар.

## Әдебиет
* 

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан өзендері
Санат:Шу су алабы
Антонио Нуса

**Антонио Эромонселе Нордбю Нуса** (; 17 сәуір 2005) — норвегиялық футболшы, Норвегия Ұлттық футбол құрамасы мен "РБ Лейпциг" клубының  шабуылшысы.
## Карьерасы
2021 жылдың 31 тамызында ол бельгиялық «Брюгге» клубына ауысты. 2022 жылдың 13 ақпанында ол Бельгия чемпионатының жоғарғы дивизионында "Шарлеруа" клубына қарсы матчта тұңғыш рет алаңға шықты.

2024 жылдың 13 тамызында ол неміс клубымен бес жылдық келісімшартқа отырып, "РБ Лейпцигке" ауысты. 2024 жылдың 24 тамызында Германия Бундеслигасында «Бохумға» қарсы матчта ойын барысында алаңға шығып, жеңіс голын соқты.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Antonio Nusa

Санат:Норвегия футболшылары
Санат:Норвегия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:РБ Лейпциг ФК ойыншылары
Санат:Брюгге ФК ойыншылары
Қошқар (өзен)

**Қошқар** () — Қырғызстандағы өзен, Нарын облысы, Қошқар ауданы аумағы арқылы ағып өтеді. Шу өзенінің сол саласы.

Өзеннің ұзындығы 45 км. Су алабының ауданы — 2590 км². Орташа ұзақ мерзімді су шығыны — 12,6 м³/с құрайды. Қазан-мамыр айларында суы мол келеді.

Шығыс Сүйек пен Шығыс Қарақол өзендерінің қосылуынан, теңіз деңгейінен 2189 м биіктікте Мантыш ауылының маңында басталады. Бастаудан сағаға дейін ағынның басым бағыты шығыс. Қошқар ауылы маңында Жуанарықпен қосылып, Шу өзенін құрайды.

Негізгі салалары: Шығыс Қарақол, Сүйек, Қызарт, Мықан, Шәмші мен т.б.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан өзендері
Санат:Шу су алабы
Мантыш

**Мантыш** () — Қошқар ауданының биік таулы ауылы. Қырғыз Республикасы, Нарын облысындағы, Қарасу ауылдық округі құрамына кіреді.

Бұрын Тянь-Шань облысындағы Шолпан ауданының құрамында болған.

Ауыл 5-7 баллдық қауіпті II санаттағы жер сілкіністерінің күтілетін аймағында орналасқан.

2009 жылы қала тұрғыны 622 адамды құрады.

Мантыш тұрғындары, негізінен, егіншілікпен айналысады.

## Әйгілі тумалары
* Жұмалы Кәрімов (1892—1950) — жылқы фермасының меңгерушісі, Социалистік Еңбек Ері (1948).
* Қарыбек Молдабайұлы (1932—2014) — кеңес және қырғыз мемлекет қайраткері, партия әрі ғылым қайраткері. Қырғызстан КП Фрунзе қалалық комитетінің бірінші хатшысы (1973-1985). КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің (1984-1989) 11-шақырылымдағы Қырғыз КСР-нен депутаты. Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңесінің төрт шақырылымының депутаты.

## Дереккөздер

Санат:Қошқар ауданының елді мекендері
Сармьенто (Чубут)

**Сармиенто** (испан. *Sarmiento) —* Чубут (Аргентина) провинциясындағы Сармьенто департаментіндегі қала және муниципалитет, департаменттің әкімшілік орталығы.

## Тарихы
1897 жылы инженер Франсиско Пьетробелли осы аймақта Colonia Sarmiento деп аталатын қоныстанушылар колониясын құрды. Алдымен мұнда уэльстіктер қоныстанды, содан кейін 20 ғасырдың басында қазіргі Литва аумағынан қоныс аударушылар келді.  

1903 жылы 600 африкалық отбасы Екінші бур соғысынан кейін Аргентинаға келді. Бұлардың ұрпақтары Сармьенто тұрғындарының үлкен бөлігін құрайды және әлі күнге дейін африка тілінде сөйлейді. 

## Климаты

## Дереккөздер

## Cілтемелер
* Colonia Sarmiento 

Санат:Аргентина қалалары
Жасыбай батыр моласы

thumb|right|300px|Жасыбай батыр моласы.
**Жасыбай батыр моласы** – Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ескерткіш.

## Орналасқан жері
Баянауыл ауданы, Баянауыл ауылынан солтүстік-батысқа қарай б км жерде.

## Кезеңі
XVIII ғасыр.

## Тарихи дерек, мола сипаты
Жасыбай батыр туралы мәлімет (1716-1741) этнограф Н.Я. Коншиннің еңбектерінде, халық шежіресінде, аңыздарда, ауызша әңнімелерде кездеседі. Жоңғарларға қарсы соғыста даңқты жеңістері үшін Жасыбай батырға «Ер Жасыбай» халық дастаны арналады.
Мола өз алдына силикат кірпіштермен бекітілген тасты үймеге ұқсайды. Мола үстіндегі тақтай - бұл аты аңызға айналған батырдың өмірі туралы жазбалар жазылған, қалқандар мен қанжардың, найзаның суреті бар үлкен үйінді. Батырдың жерленген орнымен бір ерекше дәстүр өзара байланысты: құлшылық етушілер өлгендерді жындардан қорғайтын тастар туралы ескі нанымға сәйкес, жанына тастар жинайды.

## Аңыз
Халық арасында айтылатын аңыздардың бірі былай дейді: Абылай жоңғарлардың қолына тұтқынға түскенде, оны Олжабайдың жасағы құтқарып алуды ойластырады. Өзінің інісі Жасыбайды ол Шойынкөлдегі асуда жауға қарсы тосқауылға жібереді. Жоңғарлар қақпанға түседі де, оларға Олжабайдың жасағы соққы береді. Соғысқаннан кейін, жауынгерлер демалып отырғанда, кішкене тастың артына жасырынып қалған қарсыластардың бірі Жасыбайға ажал оғын атады. Батырдың жылқысы сол сәтте кенеттен жұлқынып, құламалы соқпақ жолмен тауға қарай шауып келе жатып, иесін ешқашан тастамас үшін тас мүсінге айналып тоқтап қалады. Осылайша Атбасы тауы пайда болды, ал көлді сол кезден бастап Жасыбай деп атай бастайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Әнияр Қожабайұлы Молдабаев

**Әнияр Қожабайұлы Молдабаев** (1856, Шыңғыс болысы – 1934) — «Алаш» партиясының Семей облыстық комитетінің мүшесі. Шығыс Қазақстан өңірі Алаш қозғалысының мүшесі.

## Өмірбаяны
Әниярдың әкесі Қожабай Шегірұлы сүйектен, ағаштан өрнекті бұйымдар жасайтын шебер, ісімер адам болған. Қожабай 1858 жылы дүние салады да, Сүндетбай, Үмбетбай, Әнияр атты балалары әкесінің інісі Молдабайдың қолында тәрбиеленеді.

1865 жылы 15 жасар Әниярды Абай Молдабайдан сұрап алып, Семей шаһарындағы орыс-қазақ училищесіне оқуға береді. Оны бітірген соң Әнияр Ташкентке барып жоғары білім алады. Заң қызметкері болып шығып, жолдамамен Әндіжанда, кейінде Марғұланда кіші чиновник болып қызмет істейді. Сондағы өзбектің бай саудагерінің қызына үйленеді. 1890 жылдары Семейдегі мемлекеттік банктің қызметкері, кейінде оның менгерушісі, уездік сот болады.

Әнияр Молдабаев Семейге келіп қызмет жасап жүргенде Абай өзінің әулетінен мал жиғызып , 30 бестінің қаржысына Семейдегі Москвин деген орыстың үйін Әниярға сатып әпереді. Әниярдың үйі Семейге келетін Тобықты елінің игі жақсылары ғана емес, Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатұлы, Әлімхан Ермекұлы, Халел Ғаппасұлы, Рақымжан Мәрсекұлы, Сыдық Дүйсенбайұлы, Мұстақым Малдыбайұлы, Биахмет Сәрсенұлы сияқты азаматтар жиі бас қосатын орынға айналған.

Әнияр өзінің жалғыз ұлы Сапарғалиға (1890–1974) Кәкітайдың қызы Кәкішті айттырып алып береді де, Ысқақ, Абай тұқымдарымен құдандалы, сүйек болады. Әнияр Абайдың тұңғыш жинағын бастырып шығаруға көп қызмет еткен адам.

Абайдың замандасы және қамқорлығында болған. Семей интернатында, кейін № 5 қалалық училищеде оқыған. Абайдың талап етуімен Әнияр Ресейде оқып, адвокат куәлігін алған соң елге оралады.

Кейіннен пошта бөлімінде жұмыс істеп, Ташкент қаласына, соңынан Әндіжанға іс-сапарға жіберіледі. Қайта оралған соң, Семейде Мемлекеттік банкте 1919 жылы зейнетке шыққанға дейін тілмәш болып қызмет істейді.

1917 жылы «Алаш» партиясына кіреді. 1917 жылы сәуір-мамыр айларында Ә.Молдабаев Семей облыстық қазақ комитеті съезіне қатысып,оған мүше болып сайланады. Алаш облыстық комитетінің қазынашысы, Семей облысы Земствосы жиналысының мүшесі, Семей уездік қазақ соты жиналысының мүшесі және Земск банкі төрағасының орынбасары қызметін атқарады.

### Саяси қызметі

Алаш ұлт-азаттық қозғалысы жылдары Әлихан Бөкейханның басшылығымен «Алаш» партиясының Семей облыстық комитеті құрылған кезінде Әнияр Молдабаев бір ауыздан оның қазынашысы болып бекиді. Партияның мүшелік жарнасын жинау, жалпы партиялық қаржы мәселесі мен кейін Алаш ұлттық автономиясы мен үкіметінің жүйелі жұмыс атқаруын, қаржылық мәселелердің дұрыс шешіліп отырылуын реттеген, қазіргі тілмен айтқанда Қаржы министрі қызметін атқарды.

## Мұражай
1997 жылы қыркүйекте М.О.Әуезовтың туғанына 100-жыл толуына орай осы Әнияр Молдабаевтың мемориалды үйінде “Алаш арыстары және Мұхтар Әуэзов” мұражай экспозициясы ашылды.

## Дереккөздер

Санат:Алаш қозғалысы мүшелері
Мәшһүр Жүсіп кесенесі

**Мәшһүр Жүсіп кесенесі** – Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Баянауыл ауданы, Мәшһүр Жүсіп ауылы. 

## Кезеңі, авторы
1931 жылы жерленген, жаңа кесене 2006 жылы тұрғызылды, авторы Б. Ибрагимов.

## Тарихи дерек
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы (1858-1931) – ақын, этнограф, ағартушы, қазақ халқының көрнекті өкілдерінің бірі, Баянауыл ауданының тумасы. Оның өмірі жергілікті тұрғындар ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отыратын көптеген аңыздарға толы. Халық арасында Жүсіп Көпейұлының көріпкелдік қасиетке ие болғандығы және өлетін күнін алдын-ала білгендігі туралы аңыз айтылады: өлер алдында бір жыл бұрын ол барлық жақындары мен туғандарын жинап алып, өзінің мазарының құрылысы мен жобасы туралы өтінішін айтты. Осылайша, ақынның өтініші бойынша оның денесін жерге көмген жоқ. Ол денесінің 20 жылдан кейін бұзылмаған күйінде сақталатындығы айтты. XX ғасырдың 50-жылдары ескі мазарды бұзған кезде сәуегейдің денесі шындығында да бұзылмағандығын анықталды.

## Сипаты
Бастапқыда жерлеу орнында ақынның табытына бас ию үшін адамдар құлшылық ететін бөлме тұрған. Басқа мазар өткен ғасырдың 70-жылдары қайта салынды. 2006 жылы жаңа кесене кешені тұрғызылып ашылды. Мұсылмандық салт бойынша есік шығыс жағында болу керектігіне қарамастан, Мәшһүр Жүсіптің өтініші бойынша кесенеге кіреберіс есік солтүстік жағынан орнатылды. Кейінгі құрылыста көне түркі мен ислам дәстүрі бір-бірімен үйлесім тапқан. Биік жерде орналасқан құрылыста 73 басқыштан тұратын баспалдақ бар. Ол ақын, сәуегейдің өмір сүрген жылдарын бейнелейді.
Кесененің артында бірегей жәдігерлер жиналған Мәшһүр Жүсіптің мұражайы орналасқан.

Кешен құлшылық ететін орын ғана емес, сондай-ақ атақты туристік нысан болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Павлодар облысы сәулеті
Чубут

**Чубут** () — Аргентинаның оңтүстік-шығыс бөлігіндегі провинция. Ол Анд тауларының баурайымен және Атлант мұхитымен шектеседі. Солтүстігінде Рио-Негро провинциясымен, оңтүстігінде Санта-Крус провинциясымен шектеседі, шығысында провинция Атлант мұхитымен, батысында Анд тауларымен шектеседі. 

## Жалпы сипаттама

* **География:** Чубут провинциясын үлкен таулы аймақтар, шөлдер және далалар қамтиды. Бұл аймақта әр түрлі экожүйелер кездеседі.
* **Климаты:** Провинцияның климаты жұмсақ, бірақ аймақтық айырмашылықтар бар. Оңтүстікке қарай жылдың мезгілдерінің айырмашылығы айқын білінеді, солтүстік бөлігінде климат жылырақ және құрғақ болады.
* **Экономика:** Чубуттың экономикасы ауыл шаруашылығы, туризм және кейде тау-кен өндірісіне негізделген.
* **Халық:** Халықтың тығыздығы төмен.
* **Маңызды қалалар:** Провинцияның ең ірі қалалары: Гаучако, Эсперанса және Комодоро Ривадавия.

## Әкімшілік бөлінісі

## Халқы

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Провинция картасы

Санат:Аргентина провинциялары
Мендоса (провинция)

**Мендоса провинциясы** () — Аргентинадағы батысында орналасқан провинция. Сан-Хуан, Сан-Луис, Ла-Пампа, Рио-Негро және Неукен провинцияларымен шектеседі.

## Тарихы
1550 жылы испандар жаулап алды. 1561 жылы чилилік генерал-капитан Педро де Мендоса аймақты игеруге кірісті. Оның атымен провинция аталып кетті. Алғашында Мендоса Чилиғе қарайтын жолдағы стратегиялық маңызды пункт ретінде қаралды. Шаруашылық негізінен мал шаруашылығы болды. Кейінірек жүзім шаруашылығы дамыды, бұл провинцияның болашақ дамуына айтарлықтай әсер етті.

Аргентина тәуелсіздігін алғаннан кейін Мендоса Аргентина құрамына кірді. Бұл кезеңде провинцияның экономикасы мен әкімшілік жүйесі қалыптасты. Анды таулары арқылы Чилимен сауда байланыстары дамыды.

XIX ғасырдың екінші жартысы және XX ғасыр: XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап Мендосада темір жол салынып, инфрақұрылым дамыды. Шарап өндірісі тез дамып, провинцияның негізгі экономикалық саласына айналды.

## Табиғаты
Провинция Анды тауларының шығыс бөлігінде орналасқан, таулы жерлер мен табиғаттың әсемдігімен көз тартады. Таулы аудандарда туризм, серуендеу, альпинизм сияқты белсенді демалыс түрлері дамыған.
Дүние жүзіндегі ең биік таулардың бірі - Аконкагуа тауы Мендоса провинциясында орналасқан. Альпинистер үшін танымал орын.Провинцияның бір бөлігі шөлді жерлерден тұрады, олардың өзгеше экожүйесі мен флорасы бар.

## Климаты
Таулардың биіктігіне байланысты провинцияда климаттың айырмашылығы байқалады. Төменгі жазықтарда құрғақ, жылы климат, ал таулы аймақтарда суық және ылғалды климат болады.

Бұл аймақтарда ыстық, құрғақ жаз және салқын, құрғақ қыс болады. Күндізгі температура жазда 30°C-тан асып кетуі мүмкін, ал қыста 0°C-тан төмен түсуі мүмкін. Жауын-шашын өте аз, көбінесе жаңбыр түрінде болады.

Таулы аймақтарда (Анды таулары) биіктік артқан сайын температура төмендейді, жауын-шашын мөлшері артады. Жоғарғы биіктікте қар жауады, жыл бойы қар жамылғысы болады. Климат өте суық және желді болуы мүмкін.

## Әкімшілік бөлінісі

## Сілтемелер

* Ресми сайт 
* Туризм және мәдениет министрлігі 
* Universidad Nacional de Cuyo 
* Карта
* [провинциялары](https://web.archive.org/web/20110221233159/http://

[[Санат:Аргентина)]