open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жұмсартатын босаңдату

**Жұмсартатын [[Босаңдату (жасыту)|босаң]]дату** (Отжиг смягчающий) — белгілі бір мөлшерге дейін металдың қаттылығын азайту мақсатында жүргізілетін босаңдату.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Эпигендік

**Эпигендік** — минералдардың, шөгінділердің, тау жынысының және т.б жаралуынан кейін деген мағынаны білдіретін анықтауыш; сингендік терминіне қарама-қарсы мағынада қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Иван Григорьевич Масалов

**Иван Григорьевич Масалов**(1935 жылы туған, Ресей, Ставрополь өлкесі, Красногвардейск ауданы Лад-Балка село) – инженер-механик. Грозный қаласындағы мұнай институтын бітірген. 1968 жылы Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатына бақылау-өлшеу аспаптары жөніндегі аға инженер, 1975 – 1978 жылдары Ақтау пластикалық массалар зауытында бас аспапкер, Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатында цех бастығы, күкірт қышқылы зауытының бас инженері болды. Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Антрапиридондар

**Антрапиридондар** - гетероциклді косылыстар. Көкшіл қызыл және күлгін түсті полициклді бояғыштар, талшықтар мен пластмассларды бояйтын дисперсті бояғыштар, кубтық және қышқылдық бояғыштар, люминофорлар ретінде қолданылады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Шалаөткізгіш материалдар

**Шалаөткізгіш материалдар** () — ШӨ аспаптарды жасау үшін қолданылатын, барлық температурада, соның ішінде белме температурасында (Г-300 К), шалаөткізгіштік қасиеттері айқын байқалатын заттардың жиынтығы. Металдар мен диэлектриктер аралығында жататын үлестік электрөткізгіштік мәндерімен сипатталады. Металдарға қарағанда шалаөткізгіш материалдардың электр өткізгіштігі температура жоғарылаған сайын артады. Шалаөткізгіш материалдар мынадай негізгі топтарға бөлуге болады: 
*1) Қарапайым шалаөткізгіш материалдар **Ge, Si,** көміртегі (алмаз және графит), **В**, сүр қалайы, **Те, Se**; 
*2) Аш Bv типті қосылыстар (периодты жүйенің III және V топ элементтерінің қосылыстары), негізінен, сфалерит типті кристалды құрылымы бар. Негізгі екілдері: **GaAs, ZnP, ZnAs, FnSb,GaP**;
* 3) периодты жүйенің VI топ элементтерінің (**О, S, Se, Те**) I—V тобы элементтерімен және сирек жер металдарымен қосылыстары. Бұған **CdTe, CdS, ZnTe, ZnSe, ZnO, ZnS** жатады; 
*4) A11 B1V C2V типті үштік қосылыстар. Олар **CdSnAs2, CdGeAs2, ZnSnAs2**; 
*5) Кремний карбиды **(SiC)**;
* 6) Кристалл емес шалаөткізгіш материалдар oсы топқа халькогенидті және тотықты шыны тәріздес шалаөткізгіш материалдар жатады. Бұлар **As2Se3 — As2Te3, TL2Se - As2Se3, Y205 - P205 - RO** (R— I—VI топтағы металл).

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Синфазалық антенналар

**Синфазалық антенналар**  — өзара бірнеше қабат құрып қосылатын, бірнеше Надененко диполінен тұратын қысқа толқынды күрделі антенна. Бағытталғандық диаграммасын үшкір ету үшін және өте алысқа хабар тарату (байланыс орнату) үшін жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Айымбай Қарабасов

**Айымбай Қарабасов**(1909, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы – 1989) – соғыс және еңбек ардагері, жұмысшы. Соғысқа дейін мал шаруашылығында еңбек еткен. Кейіннен егіншілікпен айналысты.  1942 Шевченко әскери комиссариантынан әскерге аттанды. 3 Белорусь майданындағы 836 атқыштар полкінде 1942 жылдың қаңтарынан бастап атқыш, қарашасынан бастап минометчик болып Ұлы Отан соғысы аяқталғанша 1945 жылдың шілдесіне дейін от пен оқтың ортасында майданның алдыңғы шебінде жан аямай соғысқан бірден бір жауынгер. 3 Белорусь майданында Қырымды азат ету Балтық жағалауындағы соғыста Книзберг қаласын азат ету жолында ерлікпен шайқасып, соғысты Фелауо аралында аяқтады. Қызыл жұлдыз орденімен, медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер


Санат:1909 жылы туғандар
Үштас

**Бестас, үштас** – дәстүрлі қабірүсті ескерткіштерінің шағын бір түрі. Мазар басына басқа пішіндермен бірге біртұтас композиция құрылым түзу үшін орнатылатын болған. 19 – 20 ғ-ларда жеке ескерткіш ретінде орнатылған мінберлі тас сатылары бес немесе жетіге дейін көбейтіліп, олар түрлі түсті бояулы ою-өрнектермен де безендіріліп отырған.
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Эпигенездік шөгінді минералдар

**Эпигенездік шөгінді минералдар** — диагенезден кейін метаморфизмге не моруға дейін пайда болған минералдар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Синхроимпульстер

**Синхроимпульстер** - Телеорталық тарататын бағдарлама теледидарларда дұрыс қабылдану үшін телеорталықтың беру камераларындағы электрондық-сәулелік құралдардың жаймалау жүйесі мен теледидар кинескобының жаймалау жүйесі синхронды жұмыс істеуі тиіс. Ол үшін осы екі құралдың екеуінің де жаймалау жүйелері сәйкес
импульстер арқылы басқарылады. Мысалы, электрондық-сәулелік беру
құралының жолдық жаймалау генераторы мен кинескоптың жолдық жаймалау генераторы жолдық жаймалау синхроимпульсімен басқарылады.

Сол сияқты кадрлық жаймалау генераторлары кадрлық жаймалау синхроимпульсімен басқарылады. Мұндай импульстерді телеорталықтардың аппараттық-студиялық жабдықтарының құрамындағы синхро-сигналдар генераторынан алады және олар толығымен теледидар сигналының құрамына енгізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дипломатиялық ерекше пұрсатты жағдай

**Дипломатиялық ерекше пұрсатты жағдай** - [*immunitas* - тәуелсіздік] - елшіліктерге, олардың басшылары мен қызметкерлеріне берілетін құқықтық және басқа да жеңілдіктер. Вена конвенциясына сәйкес (1961), дипломатиялық өкілдіктің қызметкерлеріне төмендегідей дипломатиялық ерекше пұрсатты жағдай жасалады: олардың жеке басына, дүние-мүлкіне, тұрғын үйі мен қызмет орнына ешқандай қол сұғылмайды. Бұған қоса олар тұрған елдерінде сотқа тартылмайды, салықтан, кедендік бақылаудан босатылады.
## Тағы қараныз
* Дипломат
* Дипломатия жаршысы
* Дипломатиялық актілер
* Дипломатиялық дәреже
* Дипломатия
* Дипломатиялық тіл
* Дипломатиялық қатынастар
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дипломатия
Шалаөткізгіш монокристaлл резистор

**Шалаөткізгіш монокристaлл резистор** () — шалаөткізгіш құрамына микросхема кіретін арнайы технологиямен орындалған, мәні тұрақты резистор. Шалаөткізгіш монокристaлл резисторды транзисторлық құрылым қабатында диффузия немесе иондық лигерлеу әдістерімен алып, микросхеманы жасау үрдісінде тікелей қалыптастырады. Әдетте,  шалаөткізгіш монокристaлл резисторды транзистордың базалық аймағы негізінде жасайды (үлестік беттік электр кедергісі 3 кОм/кв-қа дейін). Кедергісінің шамасы 20—50 кОм аралығында жатады. Кедергісі 1—100 Ом шалаөткізгіш монокристaлл резисторды эмиттерлік аймақта жасайды. Микросхеманың басқа элементтерінен (бөліктерінен) шалаөткізгіш монокристaлл резистор р — n өткелімен немесе диэлектрик қабатымен оқшауланады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Қосқоңыр

**Қосқоңыр** - Сырдарияның оң жағалық аңғарындағы төбе. Қарақоңыр ауылдық округі аумағында орналасқан. Абсолют биіктігі 206 м. Аралығы 70—100 м кашықтықтағы шағын екі төбенің атымен айтылған. Төбелердің салыстырмалы биіктігі 4—5 м. Төбе басынан қоршаған айналаның 8 км-дей жері көрінеді. Батысында 11 км жерде Сырдария өзені ағып жатыр. Шығысында Серкін қонысы мен құдығы, солтүстік-батысында 6 км жерде Сарыкөл көлі жағалауында Сарыкөл аулы жатыр. Төбенің өзенге қараған бөлігі төбелі- жонды құмдауытты саз балшық келген, қалған бөлігі тегіс жазық. Төбе маңында бірнеше қыстау орналасқан.
## Дереккөздер
Эпигенетикалық аңғар

**Эпигенетикалық аңғар** - бастапқыда қопсық жамылғы тау жыныстарында немесе қатты таужыныстардан тұратын көмілген бедерде дамыған, қиып өтетін аңғар. Эпигенетикалық аңғар астындағы катты таужыныстарға дейін тереңдегенде шайылған жабындағы бағытын сақтайды, қазылып ашылған бедердің топографиясына байланысы болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мақсат Нығметуллаев

**Мақсат Нығметуллаев** (1940 ж. т., Маңғыстау облысы) – педагог, Аға мұғалім, Жоғары санатты ұстаз (2005). Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1966). 1958 – 62 ж. балықшы, сейсмикалық партияда жұмысшы. 1966 жылдан Бейнеу, Қарақия аудандық Ақтау қалалық мектептерінде мұғалім болды. Өлке мәдениетін тарихымен қоса зерттеп, 300-ден астам мақала жариялаған. Қарақия ауданындағы №1 мектепте өлке тарихына арналған мұражай ашты. «Тарих тағылымы», «Оқушылардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру», «Мектеп социологиясы», «Маңғыстау экологиясы», «Адай кіндікті әулиелер» кітаптарының авторы. «Ы.Алтынсарин» (1987) медалінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Масат ата жерасты мешіті

thumb|right|300px|Масат ата қорымы. Муфлон мүсіні түріндегі қошқартастар. XVI–XVIII ғасырлар.
**Масат Ата жер асты мешіті** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген діни сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Маңғыстау ауданы Үштаған ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан.

## Қорым сипаты
thumb|right|300px|Масат ата қорымы. Кесене қабырғаларына салынған граффити.
Зерттеулер нәтижесінде қорымынан 526 бірлік ескерткіштер есепке алынған.
Ескерткіштер шамамен 14 – 18 ғасырлар аралығын қамтиды. Бұлар негізінен: ортағасырлық түрікмен дәуіріне жататын қойтастар, тас қоршаулар, тас белгілер.
Қорымның солтүстік-шығыс жағында 18-19 ғасырларды қамтитын қазақтардың ескерткіштері сақталған. Мұнда қойтастардың алуан түрлері көптеп кездеседі.
Қорымның оңтүстік-батыс жағындағы жартасты жерден ойып жасалған жер асты мешіті орналасқан. Мешіттің ішкі аумағы төрт қанат киіз үйдей, төбесінде шаңырақ тәрізді ойығы бар. Оңтүстік жағындағы есік қапталынан михраб, қабырғаларынан сөрелер қашалған, кіреберістегі шағын дәлізі Меккеге қарай бағытталған. Төбесіндегі тесік аузы таспен биіктетілген. Мешіттің батыс жағында 3 м-дей қазылған жер орны бар; осыған байланысты бұл құрылыстың екінші бөлігі деген болжам жасауға болады. Мешіт алдындағы тақта тас үстінен суағарлар қашалып, оның тоғысқан тұсынан құдық қазылған.
Жер асты мешіті мен қорым 1982 жылы республикалық дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысы мешіттері
Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері

Санат:Маңғыстау облысы мешіттері
Синхроимпулбстер генераторы

**Синхроимпулбстер генераторы** — пішіні, ұзындығы және арақашықтықтары белгілі
импульстер өндіретін генератор. Негізінен, телеорталықтарда синхрондаушы (кадрлық және жолдық), электрондық сәуленің кері жүрісін өшіруші, теңестіруші импульстер алу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Эпилейцитті таужыныс

**Эпилейцитті тау жынысы** - құрамындағы лейцит өзгеріп, ортоклаз бен мусковитке айналған тау жынысы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шалаөткізгіш ішіндегі қоспалар диффузиясы

**Шалаөткізгіш ішіндегі қоспалар диффузиясы** () — шалаөткізгіш материал ішіне легирлейтін донорлық немесе акцепторлық қоспаларды енгізу әдістерінің бірі. Шалаөткізгіш ішіндегі қоспалар диффузиясы арқылы таза шалаөткізгіштің өткізгіштігі артып, **р немесе n** текті өткізгіштігі пайда болады, осылайша **р - n** өткелдерін және басқалай шалаөткізгіш құрылымдарды алуға болады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Аппрет

**Аппрет**— маталардың тұтынушылык қасиеттерін арттыру үшін оның бетіне жағылатын құрам. Оның әсерінен матаның ұйпалақтанбайтындығы, гидрофобтығы, жанбайтындығы және т.б. қасиеттері артады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Синхрондау импульстері

**Синхрондау импульстері** — теледидарлық радиотаратқыш пен теледидардың синхронды жұмыс істеуі үшін бейнесигнал құрамына енгізілетін импульстер. Мысалы, теледидар қабылдаған теледидар сигналының құрамындағы жолдық синхрондау импульсі теледидар құрамындағы жолдық жаймалау генераторының
теледидарлық беру камерасындағы жолдық жаймалау генераторымен
синхронды жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

Кадрлық синхрондау импульсі
де сондай міндет атқарады. Кадрлық синхроимпульстің өзі пішіні ара
тәрізді жаймалау кернеуін немесе тогын бұрмалайды. Оны жою үшін теледидар сигналына кадрлық импульстерден кейін жиілігі жолдық
жаймалау жиілігінен екі есе артық теңестіруші импульстер енгізіледі.
Синхроимпульстерді студиялық аппараттар құрамына кіретін синхро-
генератордан алады және толық теледидар сигналының құрамына
енгізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Су асты каньондары

**Су асты каньондары** - материктердің су асты шегіне ұштасқан құлама беткейлі, терең (1—2 км-ге дейін), көлденең қимасы У-тәрізді, Ұзыннан созылған бедер пішіні. Көбінесе сыртқы қай-сутекті газдар. Негізгі құрамбөлігі — метан (99%-ға дейін), құрамында одан басқа аздап этан, пропан, бутан, изобутан, пентан мен газ тәрізді және сұйық ауыр көмірсутектер болады; көбінесе азот, күкірт-сутек, гелий, көмірқышқыл газдары және т.б. кездеседі. Жану жылуы 32,7 МДж/м3. Қазақстанда Т.ж.г-дың ең көп қоры Каспий маңы, Арал маңы ойпаттарында, Қарашығанақ өңірінде және т.б. жерлерде.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Дипломатиялық тіл

**Дипломатиялық тіл** - қызметтік және халықаралық саясат тілі, әдетте, шұрайлы журналистік, еркін әдеби тілдерден ерекшеленеді. Ол қысқа әрі нүсқа, еш өрнексіз, классикалық қарапайым. **Дипломатиялық тілге** нақтылы фактілер ғана емес, сонымен қатар, саясат пен үкімет әрекетін терең талдау, қысқаша мазмұндау тән. *Дипломаттың басты қаруы - тілі*. Ол көп әрі кәрнекі сөйлеп, аз мағлұмат береді.
## Тағы қараныз
* Дипломат
* Дипломатия жаршысы
* Дипломатиялық актілер
* Дипломатиялық дәреже
* Дипломатиялық ерекше пұрсатты жағдай
* Дипломатия
* Дипломатиялық қатынастар
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дипломатия
Эратема

**Эратема** — эра түсінігінің стратиграфиялық баламасы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Марштар

**Марштар** - теңіздің биік көтерілуі немесе жел көтерме кезінде ғана су басатын жазық теңіз жағаларының ойпаң жерлері. Ваттардан жоғары орналасады да, жағалық шағылдармен көмкеріледі. Әдетте, қарашірінді мол топырақтар қалыптасатын тұнба немесе құмды-тұнба тасындыларынан құрылады. Оларда шалғындар, көбінесе түзсүйгіш өсімдіктер өседі, кейбір жерлері батпақты болады. Марштардың құрғатылған және егін егілген жерлерін польдер деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Төлебек Қосмамбетов

**Төлебек Қосмамбетов** (6.7.1947 жылы туған ., Арыс қаласы) — қоғам қайраткері. 

Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.

1963 жылы С.Қожанов атындағы орта мектепті, 1967 жылы Алматы халық шаруашылық институтын бітірген. Арыс қалалық атқару комитетінде, облыстық қаржы басқармасында, облыстық  демографиялық жөне көші-қон басқармасында жауапты қызметтер атқарған. Қазақстан Республикасы Парламент мөжілісінің депутаты (1999, 2004).
ОҚО бойынша «Нұр Отан» ХДП саяси кеңесінің мүшесі.
«Құрмет» орденімен (2006); «Қазақстан темір жолына 100
жыл», «Қазақстан Конституциясына 10 жыл», «Қазақстан
Парламентіне 10 жыл», «Астананың 10 жылдығы» медальдарымен; ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен
марапатталған.

Діни көзқарасы - «Дінге орынды сенеді».

Саяси қайраткер ретіндегі идеапы - Абылай хан, Д.А. Қонаев

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Үкіметтің
кездеген бағдарламасы өмірде жүзеге асса, онда біздің
республиканы жарқын болашақ күтіп тұр».

Хоббиі - «Қайырымды іс жасау, саяхат жасау».

Сүйіп оқитын әдебиеті - «Детектив жанрын жақсы көремін».

Үйленген. Жұбайы - Кенжеханова Гүлістан (1948).
Ұлдары - Мейіржан (1971), Нұржан (1972.), Ержан
(1978.); қызы — Жанар (1974.).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Оңдасын Дәрменұлы Биғожа

**Биғожа Оңдасын Дәрменұлы** (1951 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (2007). Гурьев педагогика институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1972). 1972 – 79 ж. Тұщықұдық, Шетпе орта мектептерінде оқу ісінің меңгерушісі, 1979 – 90 ж. Маңғыстау ауданы партия комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісінің орынбасары, бөлім меңгерушісі, 1990 – 92 ж. Маңғыстау облысы білім беру басқармасында жетекші маман, 1992 – 96 ж. «Комсомолмұнай» мұнайгазөндіру бірлестігінде бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы болды. 1996 жылдан қазіргі Ақтау мемлекеттік университетінде оқытушылық қызмет атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1951 жылы туғандар
Синхронды емес арналарды уақыт бойынша бөлу

**Синхронды емес арналарды уақыт бойынша бөлу** — қабылдау мен тарату алдын ала анықталмаған уақыт интервалында жүзеге асырылып, сигнал статикалық түрде уақыт бойынша тығыздалатын ақпарат
тарату технологиясы. Бастама синхрондауды қамтамасыз ету үшін
әрбір мәліметтер блогы (оның өлшемі белгіленіп алынған арақашықтықтан аспауы тиіс) синхрондаушы пакеттерден тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Эрозия фазасы

**Эрозия фазасы** - бірінен кейін бірі белгілі бір реттілік бойынша кезектесіп жүретін эрозиялық циклдің бөлігі. Осының нәтижесінде өзен аңғары бірқатар өзгерістерден өтіп, өзінің даму күйіне қайта келеді. Әр эрозиялық цикл 4 кезеңге немесе Эрозия фазасына бөлінеді: 1) тереңдік эрозия фазасы немесе аңғардың тереңдігі; 2) бүйірлік эрозия немесе аңғардың кеңеюі; 3) тасындылардың жиналуы немесе аңғардың толуы; 4) тынышталу немесе көшу фазасы.
## Дереккөздер


Санат:Эрозия
Шалаөткізгіштердегі кинетикалық құбылыстар

**Шалаөткізгіштердегі кинетикалық құбылыстар** () — сыртқы электр өрісі әсерінен, ШӨ-де температура градиентінің болуынан электр зарядының, энергияның, массаның белгілі бір бағытта тасымалдану процесі. Сыртқы электр ерісі әсерінен ШӨ-де электр тогын тудыратын қозғалыстан заряд тасымалдаушылардың бағытталған қозғалысы пайда болады. Электр өрісінде дрейфтік қозғалысқа түскен ток тасымалдаушылар, осы өріске перпендикуляр магнит өрісі болған жағдайда Лоренц күші өсерінен келденең бағытта ауытқиды. Бұл Холл эффектісінің және басқа гальваникалық қүбылыстардың пайда болуына әкеледі.
Біркелкі қыздырылмаған ШӨ-те термоэлектрлік құбылыстар туындайды. Бүл жағдайда дрейфке қарағанда заряд тасымалдаушылардың диффузиясының рөлі күшейе түседі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Арыстанбай Нысанов

**Арыстанбай Нысанов** (1902, Форт-Александровск қаласы – 1969) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. 1920 ж. Қызыл Армия қатарында атаман Толстов бастаған ақ гвардияшылардың отрядын Маңғыстаудан қууда ерлікпен көзге түсіп, атаулы қылышпен марапатталған. 1937 – 50 ж. Тұщықұдық ауылдық кеңесінде төраға, Форт-Шевченко аудандық парткомында нұсқаушы. 1950 – 58 ж. Шайыр, Жыңғылды, Жармыш ауылдық кеңестерінің төрағасы қызметтерін атқарған. Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер
Жапырақ Масатқызы

**Жапырақ Масатқызы** (1934 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – мал дәрігері. 
*Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1957). 
*Маңғыстау ауданында аға зоотехник, 
*1958 – 1959 жылы аудан ауыл шаруашылығы инспекциясында қызметкер, 
*1959 – 1965 жылы аудан комсомол ұйымының 1-хатшысы, ұжымшар бастығы, аға экономист, 
*1965 – 1989 жылы қазіргі Атырау облысы Индер ауданы ауыл  шаруашылығы басқармасында бас зоотехник, партия ұйымының хатшысы болды. Масатқызы – Маңғыстау өңірінде тұңғыш зоотехник мамандығын меңгерген қыз.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Су алу, су қабылдағыш

**Су алу, су қабылдағыш** - 1) энергетиканы, халық пен өндірісті сумен қамтамасыз ету, жер суару және т.б. үшін жер бетіндегі суқоймалардан (өзен, көл, бөген және т.б.) су алу; 2) суқоймалардағы су деңгейі көрсетілген белгіге дейін көтерілетін, тасыған суды ағызатын және тарамдық қондырғыларда су қабылдау реттелетін гидротехникалық құрылыстар кешені.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Синхронды емес мультиплекстеу

**Синхронды емес мультиплекстеу** (asynchronous Multiplexing) — бірнеше ақпарат көздерінен түсетін сигналды топтық синхронды ағымға айналдыратын сигналдарды біріктіру тәсілі. Бұл тәсіл көбіне генератордың тіректік тербеліс көздері байланыспаған кезде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Магнитоэлектроника

**Магнитоэлектроника**- заттың магниттік қасиеттерін пайдалануға негізделген катты денелі **электроника** саласы. Магнитоэлектрониканың -өзіне тән объектілеріне электромагнит жоғары жиілікті энергияның ағындарын баскару аспаптары (мысалы, ферритті вентилдер, циркуляторлар, фаза айналдырғыштар), жадтық және логикалық құрылғылар, сондай-ақ магнитостатикалық толқындардың қасиеттері мен ферромагниттік резонанс, ядролық магниттік резонанс құбылыстарын пайдаланатын аспаптар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Эрозиялық шекара

**Эрозиялық шекара (шайылу беті)** — әр турлі тау жыныстарын бөлетін кедір-бұдыр бет; көне таужыныстар денудациялық процестерден немесе судың шаюынан қираған жағдайда, жас түзілімдерге дейін жаралады. Эрозиялық шекара шөгінді жиналу процесінде үзіліс болғанын көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Бақыт Бозжігітұлы

**Бақыт Бозжігітұлы** (1937 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – мұнайшы, қолөнер шебері, қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
* Қазақ мемлекеттік педагогика институтын (қазіргі ҚазҰПУ, 1964) бітірген.
* Маңғыстау өндірістік басқармасында қызмет етеді.
* «Қазмұнай» бірлестігінде қызмет етеді.
* «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде инженер, аға және бас инженер, құрылыс бөлімінің бастығы (1964 – 76)
* Шевченко (қазіргі Ақтау қаласы) қалалық атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары (1976 – 1979)
* Жаңаөзен қалалық партия комитетінің 1-хатшысы
* Форт-Шевченко қалалық партия комитетінің 1-хатшысы
* Маңғыстау облысы партия комитетінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі (1979 – 1991)
* «Маңғыстау мұнай-газ құрылысы» тресі бастығының орынбасары (1991 – 1994) болып жұмыс істеді.

## Қол өнер еңбектері
Бозжігітұлы қазақтың киіз үйі, күміспен көмкерген ер, асатаяқ сияқты көне мұраларды жасап жаңғыртқан. Оның қолынан шыққан киіз үй Алматыда Президент резиденциясында тігілген.

## Дереккөздер

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Форт-Шевченкода туғандар
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Жаңаөзен қалалық партия комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Форт-Шевченко қалалық партия комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан қолөнершілері
Санат:Маңғыстаумұнайгазбарлау тұлғалары
Тақыр жер

**Тақыр** — шөл және шөлейт аймақтардағы сазды тау жыныстарынан тұратын, беті тегіс, қатты алқаптар. Ауданы бірнеше мг-ден 10—12 кмг-ге дейін болады. Көбінесе өсімдік өспейді. Көктемде қар еріген кезде немесе нөсер жаңбыр жауғанда тақырға қақ тұрады. Су буланып кеткеннен кейін түбі қатады да, тобарсып, көпбұрышты жарықшақтарға бөлініп-бөлініп кетеді. Тақыр Орта Азия мен Қазақстанда, әсіресе Үстірт пен Маңғыстауда кең аумақты қамтиды. Құлаққа бұл сөз шалынғанда есімізге ешқандай өсімдік өспейтін қуқыл жер түседі. «Құм болғанда құстың қанатын қиып, тұлпардыд тұяғын тілетін тақыр жер» (Н. Әбуталиев, Сахара сыйы.).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Синхронды емес тарату

**Синхронды емес тарату** (*asynchronous transmission*) — ақпарат еркін уақыт интервалымен символдар түрінде жіберілетін деректер тарату тәсілі.Таратушы және қабылдаушы жаққа ортақ таймер пайдаланылмайды (бұл дәл уақыт интервалында негізделіп, оларға деректерді жеке символдарға бөлуге мүмкіндік берер еді).

Сондықтан әрбір таратылатын символ басталу битінен басталып, жұптық міндетті емес битімен аяқталатын бірнеше деректер битінен (символ) тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сірке қышқылды ашу

**Сірке қышқылды ашу**- ауадағы оттектің қатысымен көмірсулардың сірке қышқылына дейін ыдырап ашуы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Синхронды емес тарату режімі

**Синхронды емес тарату режімі** (Asynchronous Transfer Mode) — пакеттер мен арналар коммутациясының технологиясын біріктіретін стандарт. АТМ-нің басты идеясы ұялар деп аталатын ақпарат таратудың кез келген трафигінде тіркелген ұзындықтағы (53 байт) дестелер, яғни мультимедиямен қоса универсалды ақпарат тарату торабын құру болып табылады. ATM конңепциясына байланысты бір желі ішінде бірнеше бір-біріне тәуелсіз жұмыс істейтін виртуалды желілер болуы мүмкін, ал жалпы ресурстарды бөлу виртуалды жолдар арқылы жүзеге
асырылады, ол бірнеше виртуалды арналардан түруы мүмкін. Бір ғана
сандық желіде бір уақытта 256 виртуалды жолдар құрылуы мүмкін (түйіндер байланысында 4096), олардың әрқайсысы 26 виртуалды арналардан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Магнитті сезімтал шалаөткізгіш аспаптар

**Магнитті сезімтал шалаөткізгіш аспаптар** (Магниточувствительные полупроводниковые приборы) — гальваномагниттік құбылыстарды пайдалану негізінде жұмыс істейтін шалаөткізгіш аспаптар. Магнитті сезімтал шалаөткізгіш аспаптарда магнит өрісі әсерінен потенциалдар айырымы (Холл түрлендіргіштері, екі коллекторлы магнитотранзисторлар) пайда болады немесе аспаптың электрлік кедергісі өзгереді немесе аспап арқылы өтетін ток өзгереді (магниторезисторлар, магнитодиодтар мен биполярлық магнитотранзисторлар).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сауытбай Масатов

**Сауытбай Масатов** (1899 Түпқараған ауданы Сауытты-Қойжақ елді мекені – 1952) – кеңес қызметкері. 

Өз еңбек жолын 1910 жылы байлардың малшы-жалшысы жұмысын атқарудан бастады. Одан кейін Форт-Шевченко қаласында балық өндірісінде қара жұмысшы болып жасап, жаңаша және ескіше білім алған.
*1928 – 1934 жылы Адай(Ойыл) округтік атқару комитетінің төрағасы, Кеңес өкіметін орнату ісіне елді жұмылдыруға белсене қатысады. 
*1934 – 1952 жылы Дзержинский атындағы Жетікөл (1934-1952 ж.ж.), Сапақкөл, Жақсы көл(1948-1952 ж.ж.) ауылдық кеңестері төрағасы қызметтерін атқарды. 
*1933 жылы Мәскеуде өткен екпінді ұжымшаршылардың Бүкілодақтық съезіне делегат, Қазақ ОАК-ге мүше болған. Ақтөбе облысы Ойыл ауданының орталығы – Ойыл ауылының бір көшесі Масатов есімімен аталады.

## Дереккөздер
Талдау әдісі

**Талдау әдісі** - фототриангуляция торабың құрғанда көп қолданылады. Бұл әдіспен барлық аэрофотосурет өзгертілмeйді, тек қана торапқа кіретін нүктелер өзгертіледі. Осы нүктелердің координаталары көлбеу аэрофотосуреттерде өлшенеді, содан соң аэрофотосуреттер горизонталь болған жағдайдағы координаталары көлбеу және горизонталь аэрофотосуреттер арасындағы тәуелділік формулалары арқылы есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Синхронды емес уақыттық бөлу

**Синхронды емес уақыттық бөлу** (Asynchronous Time Division) — синхронды емес бірнеше аз жылдамдықты ақпарат көздеріне хабар тарату тәсілі. Оны қолдану абоненттер арасындағы өткізгіштікті тіркеп, үлестіруді қажет етпейді, сондықтан байланыс арналарының тиелмей қалуы мүмкін емес.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сүт қышқылды ашу

thumb|150px
**Сүт қышқылды ашу** — көмірсулардың сүт және сірке кышқылына дейін ыдырап ашуы. Сүт қышқылды ашу процесінің гомоферментативті (тек сүт қышқылының түзілуі) және гетероферментативті (қышқылдан басқа, спирт, СО2 және сірке қышқылы түзіледі) түрлері болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Магниттік антенна

**Магниттік антенна**(Магнитная антенна) — магниттік материалдан (магниттік диэлектриктен немесе ферриттен) тұратын өзекшесі бар көп бұтақты рамалық антенна. Тұрмыстық және радионавигациялық қабылдағыштарда қолданылады

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Синхронды радиохабарды тарату торабы

**Синхронды радиохабарды тарату торабы** — бірнеше радиотаратқыштың бір жиілікте (орта және қысқа толқында) хабар тарату торабы. Мұнда бір таратқыш жетекші ретінде жұмыс істейді. Қалғандары сол жетекші таратқыш тарататын арнайы басқару сигналының
көмегімен жене онымен бір толқында синхронды түрде жұмыс істейді. Нәтижесінде бір бағдарламамен қамтылатын аумақ кеңейеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Төлеу Масатов

**Төлеу Масатов**(1904, Адай уезі – 1995) – соғыс ардагері. Соғыстан кейін мал шаруашылығымен айналысып, түбекте мал басын өсіруде жоғары көрсеткіштерге қол жеткізген. «*Еңбектегі ерлігі үшін*» медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Май қышқылды ашу

**Май қышқылды ашу**— көмірсулардың май қышқылына дейін ыдырап ашуы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Есмырза Бисенов

**Бисенов Есмырза** (1905, Адай уезі – 1990) – соғыс ардагері, педагог.

## Еңбек жолы
* Рабфакты бітіріп, 1939 – 42 ж. Шайыр, Жармыш мектептерінде директор
* 1945 – 67 ж. Маңғыстау ауданы мектептерінде директор болды.

## Марапаттары
* Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» (1967) белгісі
* 1-дәрежелі Отан соғысы (1985) орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Адай уезінде туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ КСР-інің халық ағарту ісінің үздіктері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Жүктеме

**Жүктеме** — берілген денеге (механизмге, тетікке) әсер ететін күштердің жинағы.

## Жүктеменің түрлері
***Бiрлiк жүктеме** — шамасы бірге тең өлшемсіз жүктеме.
***Радиалды жүктеме** — дененің көлденең қимасына қатысты радиал бағытта әсер етіп тұрған күштер жиынтығы.
***Таратылған күш** (жүктеме) — дененің құрылымының белгілі бір ұзындығына немесе ауданына әсер етіп тұрған күштер.
***Өстік жүктеме** — **F**-дененің осін бойлай түсірілген күштер жиынтығы. **Жүктеменің** аудан бірлігіне келетін мәні,тірек бетіне осы өстің донғалақтарымен  берілетін көлік құралының толық массасының **жүктемесі**.
***Қадалған жүктеме** — түсіп тұрған аумағының өлшемі дененің өлшемдерінен әлдеқайда аз **жүктемені** шартты түрде көрсету үшін қабылданатын ұғым.
***Өспен шектелетін жүктеме** — тиісті заңмен қарастырылған көлік құралының бір өсінің доңғалақтарымен жолға берілетін рұқсатты **жүктеме**.
***Максимальды өстік жүктеме** — жоғары шамада өске немесе тіркемеге түсетін көлік құралының толық массасының жүктемесі.
* **Пайдалы жүктеме** — пайдаланудың белгілі жағдайларында  бір ретте техникалық сипаттамалармен анықталатын жүк массасы немесе тасымалданатын жолаушы саны.

## Дереккөздер

Санат:Техника
Санат:Транспорт
Санат:Машина жасау
Синхронды тарату

**Синхронды тарату** (*synchronous transmission*) - Синхрондық байланыс таратушы және қабылдаушы құрылғының таймерлерін сәйкестендіруге негізделеді. Мұнда биттер топтарын
белу және оларды кадрлар деп аталатын блоктарға тарату жүзеге асады. Синхрондауды бастау және оның дәлдігін әлсін-әлсін тексеріп түру үшін арнайы символдар пайдаланылады. Биттер синхрондалып жіберіледі, сондықтан бастату және тоқтату биттерінің қажеті болмайды.
Блок біткенде тарату тоқтайды, жаңасы келіп түскенде қайта басталады. Мұндай бастату-тоқтату тәсілі синхронды емес таратудан әлдеқайда тиімді. Қатені анықтау және түзету схемасы қатені табады да, қайта таратуды сұрайды. Синхронды таратуға күрделі жабдықтар пайдаланылады, сондықтан олар синхронды еместерден қымбат тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ыбырайым Құлбайұлы Қараш

**Ыбырайым Құлбайұлы Қараш** (*[[1886]], [[Ақтөбе облысы]], [[Байғанин ауданы]]– [[1982]], [[Өзбекстан]], [[Гагарин қаласы]], [[Қараөзек қорымы]]*) – ахун, шежіреші, халық ақыны. 
*Алғашқы діни сабақты ағайыны Медиман молдадан алған. Он төрт жасқа толғанша Қайырмұхамбетке, одан кейін екі жылдай Тұрғанбай ахунға шәкірт болды. 
*1912 жылы Хиуа қаласындағы муфтиат алқасының шешімімен ахундық дәрежеге ие болып, Байкүл мешітінде ұстаздық қызмет атқарады. 
*1930 жылы Жәйлі Мықтыбайұлы ұйымдастырған көштің құрамында Бесқалаға (*Көне Үргеніш ауданы,Қызыл бәйге ауылы*) көшіп барады. Барған жерінде тұрақтай алмай, 1937 жылы Ақтөбе облысы Байғанай ауылына қоныс аударады. Бірақ Қазақстанда дінге қысым жоғары болғандықтан, қайтадан Бесқалаға көшеді. 
*1959 – 1960 жылдары тың игеру жұмыстары басталғанда Мырзашөлге көшіп барып, Ержар станциясында (Өзбекстан) жұмысшы болады. 
*1968 жылы Орта Азия мұсылмандар діни басқармасына Ауғанстаннан келген делегация құрамында болған Маулани Сәйиф Мұхаммед Қараш Ыбырайымға Қазақстандағы ең білімді ахун деп баға берген. 
*1969 жылы Бейнеу қаласына көшеді, бірақ жарты жылдан кейін *«бала сүндеттеді»* деген айып тағылып, қайтадан Ержар станциясына көшуге мәжбүр болады. 
*1946 жылы 60 жасқа толғанда *«Пайғамбар  жасына жақындадым, енді һақ жолына өтемін»* деп өзбек Абдрахман ишанға қол беріп, сопылық жол ұстанған. Ахунның екі әйелінен (*үлкені –Шідер Батыш қызы, кішісі – әмеңгерлікке алған Назым Қарабайқызы*), 18 бала (*5 ұл, 13 қыз*) сүйген. Бірақ балалары жастайынан шетіней берген, тірі қалғандары – ұлы Сматулла (оның 7 ұлы, 4 қызы бар) мен екі қызы Сындар мен Үмітуылған Ол *«Алтынды орда қонған жер», «Шежіре-дастан», «Қараш тегі», «Дәнекер қажы»* деген жинақтар жазды. Қараш Ыбырайым ахун 96 жасында қайтыс болды. Жаназа намазын Орта Азия мұсылмандар діни басқармасының (*Ташкент қаласындағы*) бас муфтиі шығарып, 2 мыңнан адам иманға ұйыды. 38 молда қатысып, марқұмның рухына бағыштап, Құран қа¬тым шығарды. Оның басына құлпытас қойылып, күйген кірпіштен кереге там салынды. 
*1995 жылы ахунның туған жері Байғанин ауданында марқұмның аруағына бағышталып республикалық деңгейде ас-жиын өткізілді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Синхронды тасымалдау модулі

**Синхронды тасымалдау модулі** — SDH сатылы тарамды синхронды сандық желідегі ақпараттық жүктеме бірлігі. STM кадр форматы үш epic тобын қосады: зоголовок бөлігі, формат бағыттаушы және ақпаратты ағым. SDH стандартына сәйкес SONET желісінде STS - 3 модулінің жылдамдығына тең 155,52 Мбит/с тарату жылдамдығын қамтамасыз етудің негізі болып STM — 1 алынады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Шортанбай Масатов

**Шортанбай Масатов**(1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы) – бақташы.

1943 жылдан ұзақ жылдар бойы Еңбек ұжымшары, «*Бозащы*», «*Ақшымырау*» кеңшарларында шопан болды. 8-сайланған  Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1971). 2 рет *«Құрмет белгісі»* (1958, 1977) орденімен марапатталған. Социалистік жарыстардың жеңімпазы (1973, 1976).

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Нұрберген Досекенов ҚЫЗАН ТАРИХЫ

Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Сипаттама тіктігі

**Сипаттама тіктігі** — 
а) электрондық шамның, басқа да электродтардың берілген кернеудегі анодтық ток өзгерісінің оны тудырған басқарушы тордағы кернеу өзгерісіне қатынасымен анықталатын дифференциалдық көрсеткіш. Қабылдау — күшейткіш шамдардың күшейту қасиеттерін сипаттайтын сипаттама тіктігі әдетте, 0,5—50 мА/В шектерінде жатады;

ә) өрістік транзистордың, ортақ бастауы бар схемада транзистордың
шығысында қысқа тұйықталу жағдайындағы құйма тогы өзгерісінің
жаппадағы кернеу өзгерісіне қатынасымен анықталатын дифференциалдық көрсеткіш. Өрістік транзистордың сипаттама тіктігі әдетте, бірнеше мА/В
болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ащылану

**Ащылану** - майлардың сақтау кезінде ауадағы оттекпен тотығу салдарынан бұзылуы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Системотехника

**Системотехника** – өзара байланысқан бірнеше элементтерден тұратын күрделі жүйелерді жобалау, жасау, сынау және пайдалану мәселелерін қамтитын ғылыми бағыт. Системотехника әдістерін көп элементті күрделі
радиоэлектрондық құрылғыларды (мысалы, электрондық есептеу кешендерін, радиолокациялық кешендерді), технологиялық процестерді
басқарудың автоматтандырылған жүйелерін және т.б. жасағанда пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қамысбай Қаржаубайұлы Қаржаубаев

**Қамысбай Қаржаубайұлы Қаржаубаев** (*[[1927]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Шебір ауылы]]– [[1999]] *) – ғалым-зоотехник. 
*Гурьев (*қазіргі Атырау*) ауылшаруашылық техникумы мен Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын (*қазіргі ҚазҰАУ*) бітірген. 
*1946 – 1962 жылдары Маңғыстау ауданы партия комитетінде нұсқаушы, аймақтық хатшы, партия-ұйымдастыру жұмыстары бөлімінің меңгерушісі
*1962 – 1969 жылдары Амангелді атындағы ұжымшардың төрағасы
*1969 – 1976 жылдары Ералы атындағы кеңшардың директоры
*1976 – 1980 жылдары *«Ақшымырау»* кеңшарының партком хатшысы
*1980 – 1981 жылдары Маңғыстау ауданы ауылшаруашылық басқармасы бастығының орынбасары
*1981 – 1985 жылдары *«Тұщықұдық»* кеңшарының
*1985 – 1987 жылдары аудандық коммуналдық кәсіпорындар комбинатының директоры
*1987– 1991 жылыдары аудандық атқару комитеті мен аудандық кеңесте бөлім бастығы болды. 
**«Еңбектегі ерлігі үшін»*, тағы басқа медальдармен марапатталған. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сканирлеу

**Сканирлеу** ( — көру аумағы) — кеңістіктің берілген аймағы немесе бақыланатын объект беті ретті түрде қаралатын белгілі заң бойынша жарық сәулесінің, электрондар шоғының, антеннаның максималды
сәулелену бағытының (кабылдау) басқарылып жылжуы, жаймалау. Электрондық аспаптар мен құрылғыларда электрондық және жарық
сәулесімен сканирлеу кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санатбай Масатұлы

**Санатбай Масатұлы** (1942 жылы туған, Бозащы түбегі, Қаламқас елді мекені) – геолог. 
*КCРO Мұнай өнеркәсібінің үздігі (1988). 
*Қазақ политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1968). 
*1968 – 1973 жылы *«Қарақия-Жетібаймұнайгазбарлау*» терең бұрғылау экспедицияларында техник-технолог, инженер, телім бастығы, аға инженер, 
*1973 – 1975 жылдары Кеңес Одағының мұнай, газ және химия өндірісі министрінің Маңғыстаудағы өкілі болды. 
*1975 жылдан «*Маңғыстаумұнайгазбарлау*» терең бұрғылау экспед-нда, «*Маңғыстаумұнай*» ӨБ-де, «*Маңғыстаумұнайгаз*» АҚ-да кәсіподақ төрағасы. Бірнеше Құрмет грамоталарының және *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* медалінің иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Жемдік ашытқылар

**Жемдік ашытқылар** — кұрамында 50%- ке жуық нәруыздар, аминқышқылдары бар малға азық болатын өнім; техникалық таза ашытқыдан алынады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Сканистор

**Сканистор** — жарық ағынының кеңістіктегі таралуын оған балама электр сигналдарының ретті тізбегіне (бейнесигналға) шалаөткізгіштік түрлендіргіш. Жұмыс істеу принципі ішкі фотоэффектіге негізделген. Сканистордың түрлендіргіш сәулеге сезімтал элементі р-п-р немесе п-р-п типті транзисторлық құрылым болып табылады. Сканистордың негізгі артықшылықтары (таратушы электронды-сәулелік аспаптарға қарағанда): шапшаңдығы жоғары, пайдалану сенімділігі жоғары, жұмыс істеу мерзімі ұзақ, өлшемдері мен массасы аз.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Құбаш Мастаев

**Құбаш Мастаев**(1923 жылы туған, бұрынғы Гурьев облысы Теңіз ауданы «Өлеңді» кеңшары) – соғыс ардагері. Гурьевтегі (қазіргі Атырау) әскери училищені бітірген (1942). 1943 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысындағы ерліктері үшін Қызыл жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жаңабай Қаржаубаев

**Жаңабай Қаржаубаев** (1937 жылы Түпқараған ауданы Таушық ауылында туған) — дәрігер. КСРО және Қазақстанның Денсаулық сақтау ісінің үздігі.

## Толығырақ
* Жаңабай Қаржаубаев 1937 жылы Түпқараған ауданы Таушық ауылында дүниеге келген. 
* С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетін бітірген.
* тіс дәрігері.
* 1969 – 1973 жылдары Жаңаөзен қалалық ауруханасында бас дәрігердің 1-орынбасары
* 1973 – 1978 жылдары Маңғыстау облысының медтехника басқармасының бастығы
* 1978 – 2003 жылдары Маңғыстау облысының стоматология емханасының бас дәрігері болды
* 2003 жылдан бері Ақтау қалалық балалар стоматология емханасында қатардағы дәрігер.

## Марапаттары
* ҚРның Шапағат медалі мен марапатталған.
* КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі
* Қазақстан Денсаулық сақтау ісінің үздігі

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Хром-калийлі ашудастар

**Хром-калийлі ашудастар** — КСГ(804)2 12Н20. Тері илеуде, су өткізбейтін маталар өндіруде, фотографияда және т.б. салаларда қолданылады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Скиатрон

**Скиатрон** ( - көленке) — қараңғылық жазбалы индикаторлық электрондық-сәулелік құрал. Экраныңдағы бейне ақ фондағы қара сызықтардан тұрады. Жұмыс әрекеті бірқатар кристалдарды электрондармен соққылағанда өздерінің түсін өзгертуіне негізделген. Соқ қылайтын электрондар энергиясы 10—20 кВт-қа жетеді. Бейнені ұзақ сақтаумен қатар оны сыртқы үлкен экранға проекциялайды. Радиолакация және теледидарда баяу өзгеретін бейнелерді тіркеу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Болатбай Матаев

**Болатбай Матаев** (13 қараша 1942, Маңғыстау ауданы, Ортаеспе ауылы - 7 мамыр 2013, Ақтау қ.) – мұнайшы-геолог.

## Өмірбаяны

* 1960 – 1963 жылдары Жетібай мұнай барлау экспедициясында жұмысшы.
* 1963 жылы ҚазПТИ-ға (қазіргі ҚазҰТУ) түсіп, 1968 жылы «Геология және мұнай мен газ кен орындарын барлау» мамандығы бойынша «Геологическое строение, перспективы нефтегазоносности и проект предварительной разведки Тарлы на Южном Мангышлаке» тақырыбында дипломдық жобаны «өте жақсы» бағаға қорғап бітірген.
* 1968 – 1996 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде геолог, аға геолог, ұңғымаларды сынау және бекіту кеңсесінің бас геологы
* 1996 – 1997 жылдары «Жетібаймұнайгаз» мұнай-газ өндіру басқармасы геология бөлімінің бастығы болды.
* 1997 жылдан осы мекемеде бас геолог.

## Марапаттары
* КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 10.06.1980 жылғы Жарлығымен Бозащы түбегіндегі мұнай кен орындарын (Солтүстік Бозащы, Қаражанбас, Қаламқас) барлап, игеруде жоғары табыстарға қол жеткізгендері үшін бір топ әріптестерімен бірге «Құрмет белгісі» ордені
* 23.07.1991 жылы «Арман» кен орнын ашқаны үшін Қазақ КСР дипломы және төс белгісімен марапатталады. 
* 12.04.2007 жылы «Маңғыстаумұнайгазбарлау» кешенді экспедициясына 50 жыл толу құрметіне Геология және кен қойнауын қорғау комитетінің бұйрығымен «Қазақстан Республикасы жер қойнауының құрметті барлаушысы» атағы
* 02.09.2011 жылы Маңғыстау мұнайының 50 жылдығы құрметіне Қазақстан Республикасының индустрия және жаңа технологиялар министрінің бұйрығымен «Қазақстан Республикасы жер қойнауының құрметті барлаушысы» атағы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:КСРО мұнайшылары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Маңғыстаумұнайгазбарлау тұлғалары
Санат:Қазақстан жер қойнауының құрметті барлаушылары
Санат:Жетібаймұнайгаз тұлғалары
Қармыс-Төлеп

**«Қармыс-Төлеп»** – тарихи жыр. Бұл жыр кейде *«Төлеп пен Қармыс», «Қармыс батыр», «Ер Қармыс»* деп те аталады. 
*Авторы *Қалнияз жырау*. 
*Шығармадағы оқиға желісі 19 ғасырдың 1-жартысында түрікмен мен қазақ арасындағы жер мен жесір дауына байланысты өрбіген. Түрікмен батыры Сейілхан адайларды шаппақшы болады. Осы хабарды естіген адай батырлары Қармыс пен Төлеп Кіші жүз руларынан қол жинап қарсы аттанады. Ұрыс кезінде Қармыс жау қолына түседі. Оның соңына ерген Төлеп батыр тұтқынға түскендер мен тоналған мал-мүліктерді қайтарып алады. 
*11 буынды қара өлең үлгісімен жазылған жыр қолжазбасы ҚР ҰҒА Ортуылған кітапхана қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары
Санат:Жырлар
Сенбіғали Матаев

**Сенбіғали Матаев** (1962 жылы туған, Маңғыстау облысы) – мұнайшы. Маңғыстау политехникалық колледжін бітірген (2004). 1979 – 2004 жылдары «Жетібаймұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында қабат қысымын ұстау және мұнай-газ өндіру цехтарының операторы, мастері болды. «*[[Құрмет ордені|Құрмет]]*» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері
Жаңбырбай Қартбаев

**Жаңбырбай Қартбаев** (*[[1940]], Маңғыстау облысы*) – мұнайшы, Солтүстік Бозащы кен орнын тұңғыш ашушы (1985). 
*ҚазПТИ-ді (*қазіргі ҚазҰТУ*) бітірген (1968). 
*1968 – 1969 жылдары Орта Азия ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер
*1969 – 1985 жылдары *«Маңғыстаумұнайгазбарлау»* тресінде геолог, аға геолог, геология бөлім бастығының орынбасары
*1985 – 1994 жылдары *«Жетібаймұнай» «Маңғыстаумұнайгазбарлау»*, геология бөлімнің бастығы, бас геолог
*1994 – 2004 жылдары *«Қарақұдықмұнай»* АҚ бас геологы болды. 
**«[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет белгісі]]<nowiki/>»* орденімен марапатталған. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан геологтары
Арабандар

**Арабандар** — арабиноза қалдықтарынан құрылған полисахаридтер, өсімдіктерден алынады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Аманжол Жөнекешұлы Қартбаев

**Аманжол Жөнекешұлы Қартбаев** (*[[1950]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]] [[Шайыр ауылы]]* ) – инженер-геолог. 
*ҚазПТИ-ді (*қазіргі ҚазҰТУ*) бітірген (1972). 
*1972 жылы *Қазақ мұнай ғылыми-зерттеу және болжау институтында* инженер
*1973 – 1993 жылдары Маңғыстау облысының су  шаруашылық басқармасында инженер, басқарма бастығы, Маңғыстау ауданында кеңшар директоры
*1993 – 1996 жылдары Маңғыстау ауданы әкімшілігінің басшысы, аудан әкімі
*1996 жылдан облыс әкімінің орынбасары болды. Маңғыстаумұнайгаз ААҚ-ның Қаламқас кен орнының әлеуметтік мәселелер жөніндегі менеджері. 
**«Тың жерлерді игергені үшін»* медалімен марапатталған (1984).
## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Жақсығат Матайұлы

**Жақсығат Матайұлы** (1914, Бозащы түбегі, Ортаеспе ауылы – 1995, Ақтау қаласы) – еңбек ардагері, ауыл шаруашылығы қызметкері. 1934 – 1935 жылдары Ортаеспе ауылында балықшы, 1941 – 1962 жылдары *Путь к коммунизму* балықшы ұжымшарында бригадир, ұжымшар бастығы қызметтерін атқарған. Матайұлы басқарған жылдары ұжымшар еңбек жоспарын артығымен орындап, алдыңғы қатарлы шаруашылықтардың бірі болды. 1962 – 1997 жылдары «*Жетібаймұнайгазбарлау*» мекемесінде еңбек етті. 1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысы кезінде «*Еңбектегі ерлігі үшін*» медалімен және бірнеше грамоталармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қартқожақ Бисембайұлы

**Қартқожақ Бисембайұлы** (*[[1894]], [[Маңғыстау өңірі]] – [[1984]]*) – палуан. 
*28 жасынан бастап күреске түскен. 
*Мамай, Матай палуандармен белдескен. 
*1924 жылы үлкен аста 20-дан астам палуанның ішінен дара шығып, түйе палуан атанған. 
*1936 жылы Фортеңізі-Шевченкода өткен Қазан төңкерісі тойында түйе палуан болған. 
*Қарткожақ күреспен қатар тоғызқұмалақ спортын да дамытуға үлес қосты. 
*Емшілік кәсіптермен де айналысты. 
*Ұлы Отан соғысы жылдарында тыл жұмысында, Мақат – Маңғыстау туған жылы құрылысына қатысқан.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Базаралы Қартқожақов

**Базаралы  Қартқожақов**(*[[1946]], [[Маңғыстау ауданы]],[[Таушық ауылы]]– [[2007]] *) – инженер-электрик. 
*Атырау ауылы шаруашылық техникумының энергетика факуультетін бітірген (1966). 
*1974 – 2006 жылдары Маңғыстау ауданы ток жүйесі мекемесін басқарған. 
*2006 – 2007 жылдары Маңғыстау облысының электр торабын бөлу компаниясының Маңғыстау, Бейнеу аудандары бойынша техника қауіпсіздігі жөніндегі инженер нұсқаушы қызметін атқарған. Қазақша күрестен облыс чемпионы, бірнеше палуан баулыған тәлімгер спортшы. 
**«Еңбектегі ерлігі үшін»* медалімен марапатталған. 
## Дереккөздер
Шаңытбай Махамбетұлы

**Шаңытбай Махамбетұлы**(1917, Адай уезі Шетпе ауылы – 1991) – соғыс және еңбек ардагері. 
*Ростов әскери училищесін бітірген. 
*1937 – 1939 жылдары Ұшқын ұжымшарында есепші, төраға, Шетпе ауылдық кеңесінде хатшы болды. 
*1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 
*1946 – 1956 жылдары Маңғыстау ауданы партия комитетінде ұйымдастырушы, Екпінді, Жаңақорған, Ленин ұжымшарларында төраға, төрағаның орынбасары, 
*1956 – 1979 жылдары Маңғыстау ауданы ауыл шаруашылғының әр түрлі салаларында басқарушылық қызметтер атқарып, Шетпе мұнай базасында директор болды. 
*2 дәрежелі Отан соғысы ордені, «*Еңбектегі ерлігі үшін*» медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Асимметриялық атом

**Асимметриялық атом** — құрамында бір орталық атом және онымен тетраздрлік бағытта орналасқан терт әр түрлі радикалдар бар атомдық топтасу.

## Дереккөздер

Санат:Стереохимия