open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орай

**Орай.** Адам басындағы шаштың үйіріле тік өсуінен болатын белгі қазақ тілінде осылай аталады. «Шүйдеңнің екі орайы бар екен, екі қатын аласың,— деуші еді шешем...» (Ауызекі тіл).

«Орай» сезі түркі тілдерінің бірқатарында ұшырасады да, мағыналары да бірінен-бірі алыс кетпейді. Барабин татарларында орай — тік тұру; якут тілінде орой— 1) төбе, бастың төбесі ; алтайша: өрө — бастың төбесі.

Қазіргі моңғол тілінде «орой» тұлғасы бір нәрсенің «ұшы, басы, шыңы (таудың)» мағыналарында қолданылса, ертедегі моңғолдарда «орай»— адам басының төбесін ұғындырған. Осыған қарағанда, сездің шыққан төркіні— түркі, моңғол тобындағы тілдер де, ал алғашқы мағынасы — адам басының төбесін білдірген деуге тура келеді.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Теміртау газеті

**Теміртау газеті**,Теміртау қаласы ақпаратты-танымдық
газет. Құрылтайшысы «Темір-Пресс»ЖШС.
2001 жылдың шілде айынан бастап шығады.Форматы А-3, көлемі 2 баспа табақ, аптасына 1 рет қазақ тілінде шығып тұрады (1947-1955 жылға дейін қалада қазақ тілінде«Теміртау жұмысшысы» газеті болды). «Теміртау» газетін жарыққаа шығаруға қалалық әкімшіліктің қолдауымен
журналист А.Ақын, металлург-инженер С.Тілеуберді, дәрігер-ақын Қ.Ботанов, кәсіпкер А.Сәрсекенов көп еңбек сіңірді. Газет қалалық әкімдік
пен мәслихатының ақпараттық саясатын мемлекеттік тілде жүргізумен бірге қаланың мәдени
және қоғамдық өмірі туралы, қазақ тілі мен діннің
өркен жаюы, ұлттық зердені жаңғыртуға арналған
басқа да танымдық материалдарды тұрақты жазып
келеді. Таралымы 2000 дана(2006).

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы газеттері
Санат:Теміртау
Қозыбаев атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге көрнекті ғалым, қоғам және мемлекет қайраткері, қазақ тарихшысы, публицист, тарих ғылымдарының докторы, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының Президиум мүшесі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері Манаш Қозыбаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен Алматы қаласы әкімшілігінің 11.06.2003 № 2/352 қаулысы) берілген. Қозыбаев Манаш Қабашұлы (1931-2002) Қостанай облысында дүниеге келген. Ол - 800-ден астам еңбектің авторы. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 500 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Алакөл атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Набережный көшесі. «Мичурино» тұрғын алабы. Алакөл көшесі Асқартау көшесінен басталады. Ұзындығы - 753,2 м.
**Алакөл** - Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарының аумағында орналасқан тұйық көл. Батыстан шығысқа қарай созылып жатыр. Көлдің аумағы — 2696 шаршы шақырым. Алакөлге 15-тен астам үлкенді-кішілі өзендер құяды. Жағалауында демалыс және емдеу мекемелері орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Маңырау

**Маңырау**. Қой, ешкінің дыбыс шығаруы осылай аталатынын білеміз. «Қой маңырап, түйе боздап, сиыр мөңіреп, жылқы кісінеп, ойнақтап құлын тайы» (С. Торайғыров, Таңд. шығ.).
Ертедегі түркі жазба ескерткіштеріне, әсіресе, М. Қашқари сөздігіне зер салсақ мынаны көреміз: «ер маңырады» тіркесі қазіргі тілімізде «ер адам айқай салды» болып түсіндіріледі. Демек, «маңырау» сөзінің ертедегі мағынасы — айқайлау, қатты дауыс шығару. Бұдан білетініміз, ете ерте кезде «маңырау» сөзі адамдарға да қолданылған сөз екендігі. Кейін келе бұл сөз малға, оның ішінде қой, сиырға меншіктеліп, сәл дыбыс өзгерістері арқылы «мөңіреу»— сиырға, «маңырау»— қойға телінген. Бұл ойымызды якут тілі дерегі қостай түседі. Оларда біздегі «мөңіреу»— маңыраа, «маңырау»— мэңгирээ қалпында айтыла береді.. Демек, дыбыс айырмасы онша ерекшеленбейді.
 
## Дереккөздер
Қабақ (сөз)

**Қабақ** - Қазіргі тілімізде қас пен көздің аралығын осылай атаймыз. 

** (М. Әлімбаев, Тәрбие).

М. Қашқари сөздігінде «қапақ» тұлғалы сөз қазіргі қазақ тіліндегі мағынада қолданылған (МҚ, I, 382). Бір қызығы, дыбыстық құрамы жағынан «қабақ» сөзімен сәйкес келіп жататын сездер қазіргі кейбір түркі тілдерінде кездескенімен мағына жағынан адам басындағы басқа мүшелер атауы болып қалыптасқан. Мысалы, хақас тілінде: хамах — маңдай (Хак.-рус. сл., 1953, 270); туваларда: хавак — маңдай (Рус.-тув. сл., 1980, 241) мағынасын түсіндіреді. Бұларда қабақтың орналасқан жерінің атауын алған. Ал біздегі «қабақ» мағынасын беретін сөз — якуттарда «халтаһа», туваларда «карак хавыы» тұлғаларында кездеседі (сол тіл сөздіктері, 55, 63).

Қазақ тіліне аударғанда бұл сөздердің мағынасы «қап», екіншісі «көз қабы» дегенді ұғындырады.

Келтірген деректерден байқайтынымыз, «қабақтың» алғашқы мағынасы «маңдай» болған да, кейінгі кездерде, тіл дамуының нәтижесінде, қазақ тілі сияқты кейбір тілдерде адам басының алдыңғы жоғарғы тұсы «маңдай» аталып, хакас, тува тілдерінде «қабақ» тұңғыш мағынасын сақтап қала берген. Тіл заңдылығында мұндай құбылыстарды мағына қозғалысы деп те атайды. Мағынаның өзгеріп отыруы адам қоғамының дамуымен байланысты да, осыған орай тіл де қоса дамиды. Мұндай құбылыстар алда талай кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Мұсабаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге белгілі тілші-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор,Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының корреспондент- мүшесі, Қазақстан Республикасы  ғылымына еңбегі сіңген қайраткер Ғайнеддин Мұсабаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Мұсабаев Ғайнеддин Ғалиұлы (1907-1981) Омбыда дүниеге келген. Ол қазақ тіл білімінің лексика, лексикография, тіл тарихы салаларына байланысты зерттеулер жүргізген және көне жазба ескерткіштері туралы еңбектер жазған. Көшенің ұзындығы - 1200 метр. Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2»шағынауданында орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Алмалық атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Победа, Садовый көшелері. «Көктал» тұрғын алабы. Алмалық көшесі Д.Бабатайұлы көшесінен басталып, Нарын, Ардагер, Қайыңды, Сұлукөл көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1745,5 м.
**Алмалық** - орта ғасыр дағы көне қала атауы. Іле өзенінің бойында орналасқан. Қаланың шығыс жағында Алмалықта билік жүргізген Тоғылық Темір ханның күмбезі бар. Алмалық қаласы ірі сауда, мәдениет және саяси орталық ретінде Қазақстан мен Шығыс Түркістанның ортағасырлық тарихы мен мәдениетінде аса маңызды рөл атқарды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қаба, қаба сақал

**Қаба, қаба сақал.** Қалың әрі көлемді болып өскен
сақал түрін осылай атайтынымыз бар.
«Қаба» сөзі сақалдан басқа сөзбен (қазақ тілінде)
өте сирек (қаба жал), тіпті тіркеспейді десе де болады.
Ал басқа түркі тілінде, әсіресе, гагауз тілінде бұл сын есім кез келген зат есіммен тіркесіп келе беретінін
«қаба суван» деген тіркеспен дәлелденеді. Мұның қазақшасы —«ірі жуа». Және «қаба» тұлғасы біздегі «ірі»
мағынасын беретіндігін гагауз тілі дерегі анықтай түседі (В. А. Мошков, Гагаузы Бендерского уезда. ЭО., 1902,
№ 4, кн. IV, 77). Сөйтіп, тіліміздегі «қаба сақал» тіркесі
«үлкея, ірі сақал» деген түсінікке мезгейтіндігі көрінеді.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Поляризациялық микроскоп

Поляризациялық микроскоптың көмегімен субмикроскопиялық компоненттері тәртіппен орналасқан биологиялық құрылымдарды (коллаген талшықтары, миофибрилдер) зерттеуге болады. Жарық толқындарын белгілі бір поляризация бағытына бағыттайтын конденсорлы шынының алдына поляризатор орналасады. Зерттейтін препарат және объективтен кейін анализатор орналасады, ол жарық толқынына сол жазықтықта өткізеді. Поляризатор мен анализаторлар-призмалар (николь призмасы). Егер екінші призманы (анализатор) бірінші призмаға қарағанда 90°С бұрсақ, онда жарық түспейді. Осы екі призманың арасында екі қабатты сәуле шағылыстыратын немесе поляризация жасайтын қабілеттілігі бар объектілер болса, онда ол қараңғы ортада жарық шашқандай болып көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Гистология
Санат:Цитология
Ортан, ортан қол

**Ортан, ортан қол.** Бес саусақтың ортасындағысы, үшіншісі. «Мынау-мынау ортан қол, Кішілерге қамқор
қол. Төртеуінің ағасы, Білектің үлкен баласы» («Балдырған»).

Төркінін іздеп әуре болмай-ақ, мұның «ортан қол» аталынуы өзінен-өзі белгілі емес пе деушілерге қарсы
дау айту да қиын. Былай қарағанда бұл атауды алған саусақ қалғандарынын, дәл ортасында орналасқан. Осының өзі де оның «ортан қол» аталуына жеткілікті себеп. Алайда, сөз төркінін, тіл деректеріне сүйене отырып,басқаша іздестіру орынды көрінді.

Түркі тілдерімен туыстас саналатын моңғол тілінде «урт» сөзі біздегі «ұзын» мағынасын береді де, «уртын» болса, «ұзындық» ұғымын меншіктенеді. Өте ертеректе түркі тілдерінде де «ұзын» мағынасын «урт» не «уртын» тұлғалас сөздер беруі мүмкін. Олай деуіміздің себебі қазіргі кездегі кейбір түркі тілдерінде, дыбыстар сәйкестігіне байланысты, сәл өзгеше дыбысталуы да кездесіп қалып отырады. Туваларда «үр», якут тілінде «усун» сөздері мағына жағынан біздегі «ұзынмен» барабар. Тіпті моңғол тобындағы қалмақ тілінде дыбыстық жағынан сәл өзгеріс байқалады: ут — ұзын. Осыларды салыстыра келгенде, біздегі «ұзын» сөзінің өзі «урт» (моңғолдардағы), «үр» (тувалардағы) тұлғаларының өзгеше түрі болуы ықтимал (салыстырыңыз: көр~көз). Демек, «р» мен «з» дыбыстарының сәйкес келуі заңды құбылыс. Сөйтіп, біздің топшылауымызша, «ортан қол» дегеніміз мағынасы жағынан «ұзын қол» дегенмен бірдей.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Алматы атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 19а көшесі. (Жаңа әкімшілік орталық). Алматы көшесі Орынбор көшесінен басталып, Қабанбай батыр даңғылында аяқталады. Түркістан, Ақмешіт, Сауран көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1592,9 м.

**[[Алматы]]** - Іле Алатауының солтүстік етегіндегі, Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің аралығында орналасқан, Қазақстанның бұрынғы астанасы. Аумағы - 190 шаршы шақырым. 1929 жылдан 1997 жылға дейін Қазақстанның астанасы болды. Алматы қаласы 6 қалалық әкімшілік ауданнан тұрады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қабыну, сүрініп-қабыну

**Қабыну, сүрініп-қабыну.** Қос сөз құрамындағы екі
сөз де қазақ тілінде жеке тұрып қолданыла беретін тәрізді. Бірақ соңғы сыңары — қабыну басқа тіркестермен
келіп («әкпе қабыну» деген сияқты) жеке қолданыла
беретін «қабыну» сөзінен мағынасы басқаша деп ойлаймыз. Өйткені оның өзге түркі тілдерінде жеке тұрып та
дербес мағына меншіктенетіні бар. В. Радлов сөздігінде
кавін (шағатайша)—қуу, асығу, шабуылдау мағыналарында қолданылады (В. Рад. Опыт..., II, I, 470). Ноғай
тілінде абынув — сүріну мағынасына ие (Ног.-рус. сл.,
1963). «Қабыну» сөзін алғашқы дерекке жанастырсақ та
қисынсыз көрінбейтін сияқты. Өйткені, сүріну асығудан пайда болмақ, сондықтан да екі сөздің қос сөз қурауға
мүмкіндігі жоқ емес.

Ал ноғай тіліндегі «авынув» та тілімізде қос сөз жасауғақ ақы бар дей аламыз. Мысалы, тіліміздегі «бала-шаға» сияқты қос сөз дәл осындай жолмен жасалған.
Біздегі «бала» орнына кейбір түркі тілдерінде (Әзірбайжан, түрікмен) «шаға» дейді. Сүрініп-қабыну қос сөзі де осы жолмен жасалған десек, дұрысырақ болмақ.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Теміртаулық жауынгерлер ескерткіш-обелискісі

**[[Теміртау]]лық жауынгерлер ескерткіш-обелискісі**, Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941-1945) құрбан болғандарға 1974 жылында Теміртау қаласының Ю. А. Гагарин атындағы алаңында орнатылған. Мүсінші С. Б. Назарян. Ескерткіш аландағы сквермен сәтті үйлесім тапқан. Аласа тұғырда тұрған плащ-палажадағы жауынгер тұлғасы (биіктiгi 10,5 м) жоғары жағында мысты цифрлары («1941-1945») бар тік қосарланған пилон фонында орнатылған. Күңгірт металдан құйылған жауынгер тұлғасы ашық түсті пилон фонында айқын ажыратылады. Силуэттің жарқын сызықтары ескерткішке камералық сипат береді.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы
Санат:Теміртау
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Қонаев атындағы көше (Алматы)

right|thumb
Көшеге қазақтың арда ұлы, көрнекті мемлекет және саяси қайраткер, белгілі ғалым, тау-кен инженері, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының академигі, Қазақстан КП ОК-нің бірінші басшысы, КОКП ОК Саяси Бюросыныңмүшесі, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың есімі (ҚР.М.К.П.24.02.1994 № 1577. 21.04.1994 № 331 қалалық шешімі) берілген. 

Қонаев Дінмұхамед Ахметұлы (1912-1993) Алматы облысы Балқаш ауданында дүниеге келген. Д.А.Қонаев Ұлы Отан соғысы жылдары «Алтайполиметалл» комбинаты бас инженерінің орынбасары және техникалық бөлімнің бастығы, сондай-ақ, Лениногорск (Риддер) кен басқармасының Риддер кенінің директоры, 1942 жылдан ірі қоғам, мемлекет, ғылым қайраткері болды. Әсіресе, Д.А.Қонаевтың ірі өнеркәсіп комбинаттарын салудағы сіңірген еңбегі белгілі. Оның көмегімен химия, металлургия институттары пайда болды. Ядролық физика саласында қызу жұмыстар басталды. Ол мемлекет басшысы ретінде шынайы өнер мен мәдениетті қорғап, қолдап отырды, лайықты бағалады. 1992 жылы оның «Менің заманым жайында» атты естеліктер кітабы шықты, ол 1994 жылдан «Сталиннен Горбачевке дейін» деген атпен қайта басылып шығарылды Көше Медеу ауданында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай Райымбек даңғылынан басталып, Абай даңғылына дейін жалғасып жатыр. Гоголь, Төле би, Қазыбек би, Қарасай батыр, Құрманғазы көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: а) Қапан; ә) Карл Маркс көшелері. Көшенін узындығы - 3050 метр. Көшенін Әйтеке би көшесімен қиылысқан жерінде Т.Бокиннің ескерткіші орнатылған. Гоголь көшесі мен Қазыбек би көшелерінің аралығында 28 гвардияшы-панфиловшылар саябағын жанап өтеді. Қарасай батыр мен Қабанбай батыр көшелерінің аралығында Қонаев сквері орналасқан. 

Скверде Д.А.Қонаевтың ескеркіш-бюсті (мүсіншісі: Т.Досмағамбетов, А.Татаринов, сәулетшісі: А.Қапанов) қойылған. ҚР Ғылым академиясының Органикалық катализ және электр химия институты, Қалайы өрттей қорғау басқармасы, Республикалық Модалар үйі, Бас киім және «Алмагүл» фабрикалары, Тұтынушылар Одағының қонақ үйі, «Сымбат» сән үйі, «Қызылтаң» маталар үйі орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Мұхамеджанов Қалтай атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге мемлекет және қоғам қайраткері, қазақтың белгілі драматургі, Қазақстанның халық жазушысы Қалтай Мұхамеджановтың есімі (Алматы қаласының мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берілген. Мұхамеджанов Қалтай (1928-2001) Қызылорда облысының Тереңөзек ауданында шіркейлі елді мекенінде дүниеге келген. Ол Қазақстанның Мемлекеттік кино комитетінде бас редактор, Қазақстан Жазушылар Одағының екінші хатшысы, «Ара»-«Шмель» журналының бас редакторы, «Заман-Қазақстан», «Түркістан» газеттерінің бас редакторы қызметтерін атқарған. Бұрынғы атауы - 3-ші көше. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бейсембаев көшесінен басталып, Нұрмаханов көшесіне дейін созылып жатыр. Тимов, Жантөрин, Абдраманов көшелерін қиып өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Иван Иванович Петров

**Иван Иванович Петров** (1924-1973), дикан, Социалдық Еңбек Ері (1967). Еңбек жолын 1938 ж. Осакаров аудандағы Интернациональный ұжымшарында бастаған. 1942-45 ж. Ұлы Отан соғысына қатынасты. 1946-1973 ж. Интернациональный ұжымшарыңда, 21 -партсъезд атыңд. кеңшарында тіркемеші, тракторшы. Орташа жылдық жер жырту көлемін арттыруда, астықдайындау және оны өндіру ісінде зор жетістіктерге колы жетті. Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Бүркіттің өң-түсі, жүн жамылғысының сыны

**Бүркіттің өң-түсі, жүн жамылғысының сыны** - қара ала, сары ала, ақ ала, ала, қара кер, қоңыр, көк сүр, құла сүр
қызғылт, жирен ақиық, қоңыр ала қара, шұбар, ақ, кесек жүнді, жапырақ жүнді, ала жүнді, қабырақ жүнді, көк шаңғыттай жүнді, тура жүнді, қияқ жүнді, қызыл балақ, қанды балақ, қызыл шуда. Осал бүркіттердің жүні қарға жүнді, өлгек, ұсақ болады. Қанаттың сыңар қаңқасын түзген бүркіттегі 26 тал (оның саны 40-қа дейін барады) қауырсынның түбі құстың топшы, білезік, қар сүйектеріне түтасып тұрады. Олардың басын басып тұратын жүндерді кіреуке жун деп атайды.
Бір қанаттың өзі үш қатар үзынды-қысқалы қауырсыннан тұрады: а) шеткі ең ұзын алдыңғы қатардағы топшыдан шыққан
қауырсыны 12-14 дана - ұзын шалгы. Құс қанатының ең сыртқы бір ғана қауырсынын пыша атайды. Пышақ шалғының сыртына қараған қырын шалғының қылышы, үшын сыдыргы дейді. құс топшысынан пышақ қыры тұрмелеріне біткен би буын саусақтарындажарыса орналасқан ішкіжағындағы
шолақтауы жешім шалгы аталады. ә) ортадағылары білезік, қар сүйекте шыққан тоң қанат.
Оның саны бүркітте 28-30 болады. Тұлеген кезде ең алдымен түседі, онан кейін шалғылары алмасады.
б) түбіне қарай біткені ірге қанат аталады. Олардың ұшуға қатыстылығы аз, тек ұшу қанат пен сыртқы жабынды жүнді
байланыстырып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Электронды микроскоп

**Электронды микроскоптың** көрсеткіштік қабілеті өте жоғары. 

Қазіргі электронды микроскоптың көрсеткіштік қабілеттілігі 0,1-0,3 нм-ге дейін жетеді. Электрондық микроскоптың құрылыс принципі жарық микроскопына ұқсас, сәулелерінің рөлін электр тоғымен қыздырылған вакуумда орналасқан V пішінді фольфрам жібі электрондар тасқынының қызметін атқарады, әйнек линзалардың орнында электромагниттік линзалар орналасқан. Жарық микроскопының объективі мен окулярының орнына электрондық микроскоптың магниттік катушкалары сәйкес келеді. Электронды микроскопта міндетті түрде вакуум болуы қажет, себебі ауада электрондар алысқа кете алмайды, оттегі, азот немесе көмір қышқыл газы молекулалармен кездессе, олар бөгеліп өз жолын өзгертіп шашырай кетеді. Электрондар тасқынының бағытын қажетіне қарай қуатты электр өрісі немесе магнит өрісімен өзгертуге болады. Электрондардың жылдамдығы үдесе, электрондық микроскоптың шешуші кабілеті артады.

Электронды микроскоптың экраны мен фотопластинкада 150 000 есе үлкейтуге, фотошығаруда одан да көп есе үлкейтуге (10) болады. Қазіргі уақытта флуоресценцияланатын экраннан электронды-микроскопиялық суреттерді сандық телекамерамен компьютерге беріледі. Принтерді пайдалана отырып, суреттерді шығара алады. Электронды микроскоптың көмегімен металл мен кристалды торларда зерттеуге қолданады.

Электронды микроскоптарда жарықтың орнына электрон сәулелері қолданылады, осыған байланысты қолданылатын қуаттың күші 50—100 кВ-қа дейін барады, ал толқын ұзындығы 0,056-0,035 А°-ге жетеді. Толқын ұзындығы неғұрлым қысқа болса, микроскоптың көрсеткіштік қабілеттілігі сорғұрлым артатынын физика курсынан жақсы білеміз. Осыған байланысты электронды микроскоптардың көрсеткіштік қабілеттілігі − 1-7 А°- ға, ал үлкейткіштік қабілеттілігі 600 000-ға дейін жетеді. Электронды микроскоптың көмегімен қарайтын заттың қалыңдығы 400−600А° препаратты көруге болады, өйткені қалың препараттан электрондар өте алмайды, олардың өткізгіштік қасиеті нашар. Электронды микроскопқа препарат дайындайтын приборды ультрамикротом деп атайды. Осы прибордың көмегімен жұқа кесінді жасап, оны объекті торына бекітіп, арнайы бояулармен бояп, электронды микроскоппен қарайды. Электрон сәулелері препарат арқылы өткенде объектінің үлкейтілген «көлеңкесі» экранға түседі.

## Дереккөздер


Санат:Оптика
Санат:Микроскоптар
Санат:Электронды оптика
Любовь Васильевна Перлик

ПЕРЛИК Любовь Васильевна (1941 ж.. т), жұмысшы-оператор, Еңбек даңқы орденінің толық
иегері (1975, 1981, 1986). Теміртау химия-мех.
техникумын бітірген (1968). 1958-59 ж. моторист
шәкірті, кокосхим. цехының моторисі, 1959-
1969 ж. тазапаушы. 1969 жылдан Қарметкомби-
наттың коксохим. өндірісіндегі көмір даярлау
цехының операторы (1973 жыддан 5-разряд). 9-10-
бесжылдықтарда (1971-1980) тасқынды-транс-
порттық жүйеде толассыз жұмыс пен жоғары
өнімділікке қолы жетгі. Перлик 11-бесжылдык жоспа-
рын (1981-85) көмір түсіру бойынша мерзімінен
бұрын орындады.

## Дереккөздер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Мәскеу көшесі (Астана)

**Мәскеу көшесі (Астана)** - бұрынғы атауы Московский көшесі. *Мәскеу көшесі* Бөгенбай батыр даңғылынан басталып, Мұхтар Әуезов көшесінде аяқталады. Сарыбұлақ, Берел,
Бекетай, *Б. Хмельницкий*, Ә. Ділманов, Г. Потанин, Жеңіс даңғылын, Желтоқсан,
Бейбітшілік көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 2281,2 метр.
Мәскеу - Ресей федерациясының астанасы. Ресейдің Еуропа
бөлігінде Мәскеу өзенінің жағасында орналасқан.
Бұл көшеде «Қазақстан» телерадиокорпорациясы орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Орыс мектептерінде қазақ тілін оқыту

thumb|Мектеп
  ***Орыс мектептерінде қазақ тілін оқыту*** — *(орыс мектептерінде) [[қазақ тілі]]нде оқи, жаза, түсіне, сөйлесе білуге үйрету, дағдыландыру.* thumb
  Қазақстандағы қоғамдық-саяси ахуалдың езгеруі, елдің егемендік алу, тіл туралы заңның қабылданып, қазақ тілінің мемлекеттік статус алуы, сондай-ақ тіл ғылымында тілдің функционалдық-коммуникативтік ерекшеліісгеріне кеңіл бөліне бастауы қазақ тілін оқыту әдістемесі идеяларының да түбегейлі жаңаруын қажет етті. Сонымен қатар бұған шет тілдерді оқыту әдістемелеріндегі ғыл. тұжырымдамалар да әсер тигізді. Сондықтан да соңғы кездердегі қазақ тілін оқыту процесі бір принципке — коммуникативті принципке негізделуде. Осы принципке сәйкес лексикалық, материалды ситуациялық-тақырыптық бағытта топтастыру, грамматикалық материапдарды коммуникативтік маңыздылығына қарай беру турасында жаңа идеялар туды. Әсіресе жеке сөздерді емес, сол сөздік тіркесімдер тізбегінде (қандай сез тіркестерінің құрамында кездесетіндігін) оқытып үйрету, грамматикалық және лексикалық материалдарды диалогтар арқылы үйретуге дағдыландыру әдістемесі қолданылуда.   Қазақ тілін белгілі бір деңгейде меңгеру процесін тиімді түрде жеңілдететін ақпараттың диалог, диалог- тапқылау, диалог-нақтылау, сұрақ-жауап тәрізді әдістемелер пайдаланылуда. Мәтін мен диалогтың арасалмағы да өзгереді. Егер дәстүрлі әдістемеде мәтінге көбірек орын беріліп, диалог мәтін материалдарын қайталау, нақтылау үшін пайдаланып келген болса, *О. м. қ. т. о* - дың қазіргі әдістемесінде диалог ақпаратты оқытудың сөйлеуге, сөйлесуге дағдыландырудың негізі ретінде игеріледі, диалогте мәтінге қарағанда көбірек мән беріледі, ал мәтін алдыңғы диалоггарда берілетін мазмүнды қорыту, түйіндеу үшін қолданылады. *О. м. қ. т. о.* әдістемесінің ғылыми түрде дамуына Ш. Сарыбаев, Ж. Адамбаева, Р. Әміров, Ы. Маманов, Н. Орапбаева т. б. ғапымдардың еңбектері елеулі үлес қосты. Оқытудың "баламалық", "авторлық" әдістемесі пайда болуда (мысалы, Жүнісбековтың, Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың шетелдіктер үшін орыс тілі кафедрасының ұжымы дайындаған компьютерлік оқыту әдістемесі. Е. В. Ершембееваның басқаруымен) т. б. *О. м. қ. т. о* - да принципті түрдегі жаңа оқулықтарды жасау женінде практикалық тәжірибені қорыту, түйіндеу мақсатындағы теориялық зерттеулер де жүргізілуде.﻿
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Алпамыс батыр атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Центральный көшесі. Алпамыс батыр көшесі Атасу, Р.Қошқарбаев, Ә.Ермеков көшелерімен қиылысып, Қарашаш көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 936,9 м.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мардымды

**Мардымды**. Қазақ тіліндегі қазіргі мағынасы — өнімді, нәтижелі, жартымды. «...бірдемелер айтпақ боп көріп еді, онысынан да мардымды ештеңе шықпады» (Ө. Қанахин, Жүрек.).
Іздестіре келгенде, сөз төркіні жүйесі басқа араб, парсы тілдері екендігі байқалады. Араб тілінде «мәрәде» сөзінің бір мағынасы — зор, үлкен, ал парсы тілінде «мәрданэ» тұлғасы — батыл, ер жүрек. Араб, парсы тілдерінен ауысқан деуге болады, ноғай тілінде кездесетін «мардым» тұлғасындағы сөздің «үлкен, зор, күшті, мықты» сияқты мағыналарын кездестіреміз. Осы түлғаға қазақ тілінде -ды қосымшасы л
Мардамсу

**Мардамсу**. Түсіндірме сөздікте бұл сөз мағынасы мықтымсу, мығымсу деп берілген. «Кептерді өнері асып алғансиды, Құнжыңдап арам шіркін арлансиды. Қорғансыз аңғал құсты бұғып ұстап, Мақтанып, қоқиланып мардамсиды» (С. Сейфуллин, Шығ.).
Түркі тілдері ішінен бұған сәйкес тұлға тува, якут тілдерінде кездеседі. Тува тілінде: бардам — тұрпайы, өрескел; якутша: бардам — әдепсіз, арсыз мағыналарына нұсқайды. моңғол, бурят тілдерінде «бардам» тұлғалы сөз — мақтаншақтық, ер көкіректік, дандайсу сияқты ұғымдарда қолданылады. Мұндай жағдайда сөз төркіні қай тіл екенін дәл ажырата айту қиын. Егер мақтаншақ, өр көкіректік тұрпайы, әдепсіздіктен өрбитінін еске алсақ, онда сөз төркіні түркі тілдерінен деуге тура келеді. Қалай болғанда да сөздің түпкі мағынасы — тува, якут тілдеріндегідей болса керек.
 
## Дереккөздер
Алпамыс атындағы көшесі (Астана)

Алпамыс көшесі Арасан, Үлкен, Г.Әлиев көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 385,1 м.
«Алпамыс» - қазақ халқының қаһармандық эпосы. «Алпамыс батырла» халықтың басынан өткен қаһармандық оқиғалар эпикалық әсірелеу заңдылығымен берілген. Алпамыс - халқымыздың ең асыл қасиеттерін бойына жиған, отаншыл, адал, ер. «Алпамыс жыры» -ежелден сақталып келе жатқан көркем жыр. Эпоста халықтың тұрмыс-күйі, әдет-ғұрпы мен дүниетанымы көрінеді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мұхамеджанов Сыдық атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қоғам және мемлекет қайраткері, белгілі композитор, КСРО және Қазақ КСР Халық әртісі, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері Сыдық Мұхамеджановтың (1924-1991) есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен Алматы қаласы әкімшілігінің 30.07.2003 № 3/582 қаулысы)берілген. Ол Қазақ филармониясының директоры әрі жетекшісі, Абай атындағы Опера және балет театрының директоры қызметтерін атқарған. Ол - «Айсулу», «Жұмбақ қыз», «Ақан Сері - Ақтоқты» опералары мен «Ғасыр үні», «Шаттық отаны» симфонияларының авторы. Көше Медеу ауданында орналасқан. Нұрмаханов көшесі мен Тополев көшелерінің аралығында созылып жатыр. Исаев, Төлебаев көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атаулары: Софийская; Надеждинская; Тургенская көшелері. Көшенің ұзындығы - 1040 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Фонетикалық заңдылықтар

**Фонетикалық заңдылықтар** — сөз құрамындағы және сөздер арасындағы дыбыстардың үндесуі, ықпалдасуы, алмасуы мен өзгеруі арқылы тілдің табиғи айтылу нормасын сақтайтын ережелер жүйесі.

**Фонетикалық заңдылықтар**, дыбыс
заңдылықтары — дыбыстардың өз қалпын сақтауы мен үздіксіз болып отыратын өзгерістерін, өзара алмасуы мен тіркеотерін зерттеп отыратын дыбыстардың даму заңдылықтары. Дыбыс заңдылықтары фонетикалық күнделііаі сөйлеу үстіндегі шынайы құбылыс-тардың, аллофондық түрленулердің, дыбыстың сөздегі орнына байланысты болатын өзгерістердің себепшісі болады. Аллофондық түрленулер керші дыбыстардың әсеріне байланысты және кез-келген сөзге тән, сол тілде сөйлейтін кез-келген адамның тілінде кездесе береді. Мысалы, қазақ тілінде етістік сөздің соңында кездесетін *-ды (-ді)* өткен шақ көрсеткіші сөйлеу үстінде -ткөрсеткішімен алмаса береді: барады - барат, келеді - келет т. б. Екі дауыстының арасындағы қатаң дауыссыздың үяңдану ы (жақ — жағып, оқ — оғып. б.), көрші дыбыстардың бір-біріне икемделуі (басшы — баш- шы, көзсіз — көссіз т. б.) белгілі бір Фонетикалық заңдылықтардың әсерінен болады. Мұндайда артикуляциялық Және акустикапық өзгерістер қатар жүреді: мен крлдім — мең гелдім, тап басты — тап пасты т. б.' Тіл дами келе шынайы фонетикалық өзгерістер тұрақты күйге түседі: қол қап — қол ғап — қолғап, жар қанат—жар ғанат—жарғанатт. б. " Фонетикалық заңдылықтар" деген ұғымды тіл біліміне *младограмматиктер* енгізген. Олар бір тілдің ішіндегі диалектілерде немесе бір-біріне талас екі дәуірде қатар жүрген дыбыстардың бір тілге қалай сиысып жүргендігін осы жолмен түсіндіріп отырған. Фонетик. өзгерістер тұрақты заңдылықтардың арқасында ғана болып отырады. Егер тұрақты заңдылыққа бағынбайтын фонетикалық өзгерістер кездесіп қалса, онда олардың бір себебі бар. Ендеше сол себептерді іздеу керек. Мысалы, аршаты (неге аршалыемес), қаракөл елтірісі (неге қарагөл елтірісі емес) т. б. Фонетикалық заңдылықтар барлық тілдерге тән әмбебеп болуы да мүмкін немесе бір немесе туыстас бір топ тілге ғана бірегей болып келуі де мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Морф

**Морф** (— тұлға) - морфеманың тектестігі нақтылы қолданылатын түрі. 1947 ж. Ч. Ф. Хоккет морф терминін терминімен қоса ұсынған. Аллофон фонеманың, морф морфеманың қолданыстағы түрі деп түсіндіреді. Морфема бір болмаса, бірнеше морфтан да тұруы мүмкін. Мысалы, *үйлер, үйге, үймен, үйшік* дегенде үй түбір морфемасы ешқандай өзгеріссіз бір морф қаппында қолданылып тұр. Ал *септі, себеді, сеуіп* дегенде бір морфема үш морфта (*сеп, себ, сеу*) қолданылып тұр. 
## Морфтардың жасалу жолдары
Морфтардың жасалу жолы әр түрлі: 
*1) дыбыстардың алмасуы арқылы; (*зы- тыр - жытыр, құрбан - құрман, түгелде - түген- де* т. б.); 
*2) морфема аралығына қыстырма дыбыс қойылу арқылы (осы сөзіне *-ша, -дай* жұрнақтары жалғанғанда *осынша, осындай* болып айтылады да осын морфы пайда болады); 
*3) морфема соңына селбеспелі дыбыстар (эпитеза) қойылып айтылу арқылы (*бүк-бүге, шік- шіге, лық-лықа, мүлде-мүлдем* т. б.); 
*4) морфема құрамы ықшамдалу арқылы *солай ет* - *со-(ла)й(е)т* - *сөйт* болып ықшамдалғанда - солай морфынан -сөй, ет морфынан -ет қалып жеке морф жасалып тұр); 
*5) метатеза жолымен де (со- рық сөзіндегі -ық морфемасы метатеза арқылы сорғы болып айтылғанда -ғы морфы пайда болады) жасалады.
Морфема - жаппы атау да, морф — морфеманың нақтылы өкілі, сөзге морфологиялық талдау жүргізгенде морфемаға емес, морфқа бөлеміз.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Мүсірепов атындағы бульвар (Алматы)

right|thumb
Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, қазақ сөз өнерінің хас шебері, Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақстан Ғылым академиясының академигі, социалистік еңбек ері Ғабит Мүсіреповтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 06.09.1986 №16/407 шешімі) берілген.

Мүсірепов Ғабит (1902-1985) Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданында дүниеге келген.
Ол - «Қазақ, солдаты», «Ұлпан», «Оянған өлке», «Кездеспей кеткен бір бейне» романдары мен басқа да повестер жинағының авторы. Ғабит Мүсірепов «Қазақстан» баласының бас редакторы, «Социалистік Қазақстан» газетінің редакторы, «Қазақ әдебиеті» газетінің және «Ара»-«Шмель» басылымдарының бас редакторы, Қазақстан Жазушылар Одағы басқармасының бірінші хатшысы,
Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарған.

Көше Бостандық ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 800 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Қарағанды педагогика институты

**Қарағанды Педагогика Институты** (ҚарПИ; 27-шағынаудан, Мұқанов к., 1) 1970 ж. Қарағанды Педагогика Институтынын спорт факультеті негізінде Қарағанды дене шынықтыру педагогика институты болып құрылды; 1984 жылдан осы аты берілді. Халық ағарту жүйесіне бастапқы әскери оқу, педагогика және психология (мектеп жасына дейінгі), педагогика және бастауыш білім беру, методикасы, дене тәрбиесі (оқу мерзімі — 4 жыл), дефектология, математика, еңбек оқуы, физика, сызу (оқу мерзімі —5 жыл) мамандықтары бойынша кадрлар даярлады. Институт құрамында 6 факультет (бастапқы әскери оқу, мектепке дейінгі тәрбие,педагогика және бастауыш білім беру методикасы,физика-математика, инженерлік-педагогика,дене тәрбиесі), 150 тындаушыға арналған даярлық бөлімі, 26 кафедра болды. Институт ректоры 1970-73 ж. Б. С. Мусин, 1973-1982 ж. Д. А. Шаймұханов, ал 1982 жылдан С. Қ. Досмағамбетов болды. 1996 ж. Қарағанды мемлекетгік университетіне косылды.

## Дереккөздер


Санат:Білім беру
Бижанның Хасені

**Бижанның Хасені** (1856 - 1934) - ұстаз, ағартушы, кәсіби дәрігер.

Дадан Тобықтының Кұттыбай руынан. 20 ғасырдың 20-жылдарында Тоқырауын, Балқаш өнірлеріне танымал болған фельдшер осы аймақтарда тұңғыш мектеп ашып, кедей балаларын оқытқан. Оның шәкірттерінің арасынан академик Орынбек Жәутіков, қазақ әйелдері арасындағы апғашқы мед. ғыл. докторларының бірі Гүлбаһрам Тарабаева, тех. ғыл. докторы, Лениндік сыйлықтын лауреаты Әлихан Мусиндер шықты.
Жаңалыққа ұмтылған Хасен Тоқырауын бойы қазақтарына егін егу, тері илеу кәсібімен айналысуға мұрындық болған адам. Алғаш былғары з-тын, қызыл кірпіш з-тын ашқан. Ол Балқаш көлінде алғашқы балық кәсіпшілігін ұйымдастырушылардың бірі болды. Оның бұл жаңалықтарын құптаған Ә. Бөкейханов онымен байланыс жасап отырған. 1915 ж. *«қазақ»* газетінде Хасен жөнінде мақала жазған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Тарих
Медеу көшесі (Астана)

**Медеу көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы А.Островский көшесі. *Медеу көшесі* Ш.Бөкеев, Аспара,
Т.Шевченко, Оқжетпес көшелерін қиып өтіп, Д.Карбышев көшесінде
аяқталады. Ұзындығы - 2664,2 метр.
Медеу - жасанды мұз айдыны]] бар дүние жүзіндегі ең ірі спорт
кешені. Алматы қаласынан 18 шақырым жерде, Алматы шатқалында
теңіз деңгейінен 1691,2 метр биіктікте орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мыңбаев атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге биология ғылымдарының докторы, селекционер ғалым, Қазақ КСР Ғылым акдемиясының корреспондент-мүшесі Керім Мыңбайұлы Мыңбаевтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 04.11.1956 Ые28 шешімі) берілген. Мыңбаев Керім Мыңбайұлы (1906-1948)Қарағанды облысында дүниеге келген. Ол Қазақстан Мемлекеттік жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, ВАСХНИЛ Президиумының Қазақ бөлімінің төрағасы қызметтерін атқарған.Көше Бостандық ауданында орналасқан. Манас кәшесінен басталып, Түркебаев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Әуезов, Айманов, Жароков, Розыбакиев көшелерін қиып өтеді.Бұрынғы атауы - Гвардейский қиылысы. Кешенін ұзындығы - 2600 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Қағанақ, сағанақ

**Қағанақ, сағанақ**. «Қағанағы қарық, сағанағы сарық». Осы бір тұрақты тіркестің мағынасы жалпы түсінікті. Тіліміздің түсіндірме сөздігінде оны — мәз-мейрам,
уайым-қайғысы жоқ деп ұғындырады. Мысалы: *«Адамы тоқ, малдары күйлі, егіншөптері шығымды... дегендей, ауыл адамдарының қағанағы қарық, сағанағы сарық»* (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Есею.). Сәбең құрастырған осы сөйлемнің
өзінде де тұрақты тіркес мағынасы айқындала, анықтала түседі.

Алайда тіркестегі төрт сөздің ішінен «қарық» қана
ішінара басқа сөздермен тіркеске түскенмен («қарық
болу» сияқты) қалған үшеуі жеке-дара қазіргі тілімізде
қолданылмайды десе де болады. Осы сөздердің алғашқы
мағынасын, теркіндерін іздестіре келгенде мынаны байқаймыз.
«Қағанақ»— қазақ тіліне ерте кезден тән сөз. В. Радлов сөздігінде кағанак — сиыр бұзаулағаннан кейінгі пісірілген бірінші сүт (В. Рад. Опыт..., II, I, 72). Дәлірек
айтсақ, алғашқы уыз сүт.

«Қарық» сөзінің түбірін М. Қашқари сөздігінен табамыз. Онда қар — ыдыс ернеуінен асып тегілу мағынасын береді (ДТС, 422). Әрине, бүл мол дүниенің белгісі.
Бұл жерде мынадай жорамалға жол беруге де болады.
Бір кезде түркі тайпалары «қарық» сөзін араб тілінен ауысып алса керек. Арабтарда «ғарих» сөзінің бірнеше
мағынасы бар. Солардың бірі— 1. шектен асқан, шексіздік; 2. шому, бату (Араб.-рус. сл., 1970). Араб тіліндегі мағыналар да белгілі бір нәрсенің молдығын аңғартады.
Енді екі сөздің басын қосып, қазіргі қалыпта мағынасын түсіндірсек, «қағанағы қарық» дегеніміз «уызы
шексіз» болмақ. Демек, ертедегі қазақ сияқты мал баққан халықтың басты қорегінің молдығының белгісі.
«Сағанақтың» әзірге біз білетін екі мағынасы бар.
Оның бірі М. Қашқари сөздігінде: сағнағи — кептірген
асқабақ (ДТС, 481). Екіншісі бізде — сағанақ, қырғыздарда — саканак тұлғасында ұшырасатын сөз. Мұның
мағынасы «кереғе жасайтын таяқшалар».
Біздің назарымызды көбірек аударатыны соңғы тұлғалы сөз бен соның берер мағынасы. Себебі, ертеде көшіп, қонып өмір өткізген қазақ халқы асқабақ егіп, оны
кептіріп, кәделеп, қадірлеп тұтынды деу ойға сиыспайтын сияқты. Көшпелі халыққа баспананың қымбаттысы,
қолайлысы да киіз үй және оның ағаш тасы, әсіресе керегесі десек орынсыз болмас. Осы ойымызға ат басын тіресек, сағанақ керегеге теңеліп, баланып айтылып отыр. «Сарық» сөзінің төркінін көп іздеп қиналуға болмас.
Өйтқені, ол қазіргі тілімізде жиі қолданылатын түс түрі — сарының ертедегі дыбыстық түлғасы. Оның ертедегі түркі тілдері сөздіғінен — сарығ (ДТС, 488) немесе
өзбек тілінен де («сариқ» қалпында) кездестіреміз. Әрине, кереге таяқшаларының алтын түстес сары сырмен
боялуы да ертеде дәулеттіліктің нышаны демеске болмайды. Сөйтіп, «сағанағы сарық» дегеніміз «кереге ағашы сары» болып түсіндірілмек.
Қорыта айтсақ, «қағанағы қарық, сағанағы сарық» тұрақты сөз тіркесін қазіргі тілімізге сөзбе-сөз аударсақ, «уызы шомылуға жетеді, керегесі сары алтындай»
болып шығар еді. Демек, «тамағы тоқ, үйі күмбездей
көк»— бұл сәл ауыспалы мағына.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Қағыс есту

**Қағыс есту**. Сөз тіркесінің түсіндірме сөздіктегі мағынасы — анық емес, жаңылыс, басқаша есту болып түсіндірілген. «Әмірші қатты шошынды, қағыс естідім бе
деп қалды» (Д. Досжанов, Жібек.).
«Қағыс» түлғасы тілімізде кез келген сезбен тіркесе
бермейді. Көбіне «есту» етістігінің алдында келеді. Кейде «қағыс қалу» болып та тіркеседі. Мұндағы «қағыс»
сөзін «қаға берісте» тіркесімен өзгертуге болады да, ал
«қағыс есту» тіркесіндегі «қағыс» ондай өзгеріске көнбейді.

Тілімізде кездесіп, әңгіме болып отырған «қағыс» сөзінің төркіні боларлық тұлғаны басқа түркі тілдерінен
кездестіре алмадық. Алайда, түркі тілдеріне жақын,
жуық саналатын тілдерден мына сөзді кездестіреміз: хагас — жарты, жартылай, шала (Қаз.-мон. сөз., 1977, 345)
мағыналарында қолданылады. Моңғол тілінен ауысқан
«хагас» сөзінің қазақ тілінде «қағыс» болып езгеріп,
«есту» етістігімен тіркеске түсіп, қалыптасуына толық
мүмкіндігі бар деп топшылаймыз. Өйткені «қағыс есту»
орнына «шала есту», «жартылай есту» деген тіркестердІң қолданылуы тілімізде ұшырасып отырады. қадағалау. Мұқият бақылау, тәптештеп тексеру мағыналары орнына тілімізде осы кезде де қолданыла береді. *«...ұдайы өз көзімен көріп, қадағалап отырады»*
(С. Аққошқаров, Бақыт.).

Түркі тілдері ішінде туваларда осыған сәйкес «кадагалар» тұлғасы кездеседі де, мағынасы — сақтау, қорғау
дегенді білдіреді (Рус.-тув. сл., 1980, 555). Шамасы, бұл
сөз оларға моңғолдардан ауысса керек. Себебі моңғол
тілінде «хадгалах» тұлғасы да қазақ тіліндегі «сақтау»
мағынасында қолданылады (Мон.-қаз. сөз., 1954, 2І51).
Осы деректерге қарағанда сөз түбірі ертеден түркі-моңғол тобындағы тілдерге ортақ болып, кейінгі кездерде осы топтағы тілдердің әрқайсысы өзінше мағына бергендігі сезіледі. Бірақ ол мағыналар бірінен-бірі онша
алыс кеге қоймаған. Жорамалымызды құптарлықтай тағы бір деректі хакас тілінен табамыз. Онда «хадаг» сөзі
біздегі «күзетші» мағынасына нұсқайды (Хак.-рус. сл., 1953, 262). Қазақша «бақылау», хакас тілінде «күзету»,
шынында да, мағына бірлігін тудырып тұр. моңғол тува
тілдеріндегі «хадгалах», «кадагалар» тұлғаларының берер мағынасы —«сақтау» да, «бақылау» мен «күзету»-ден жырақ кетіп тұрған жоқ. Бұл жерде әр нәрсенің сақталуы бақылау мен күзету нәтижесі екендігін еске алсақ
болды.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Мырзабеков атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қоғам қайраткері, белгілі ақын Кеңшілік Мырзабековтің есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 20.11.2006 № 292 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 29.11.2006 № 7/1448 қаулысы) берілген. Мырзабеков Кеңшілік (1946-1989) Қостанай облысы Жангелді ауданы Жәнібек Тархан мекенінде дүниеге келген. Ол - «іңкәр дүние» (1972), «Саруар» (1980), «Қасиетті қас қағым» (1985), «Ауыл мен астана» (1994), «Менің мұңым - махаббат» (2003) т.б. өлеңдер жинағының авторы. Көше Әуезов ауданындағы «Алтын бесік» шағынауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы - 500 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Өгейсу

**Өгейсу.** Қазіргі сөздігімізде бұл сөздің мағынасын —бөтенсу, жатсыну; құлазу; аңсау, сағыну сияқты сөздермен түсіндірген. «Әжесін өгейсіп, менен қашқалақтап жүр» (Қ. Оразалин, Абай.).

Сөз түбірі «өгей» екені даусыз. Бірақ «өгей шеше», «өгей әке» тіркестеріндегі «өгей» -мен мағыналас, түбірлес деп қарасақ қателескен болар еді. Алғашқы төркіні — моңғол, қалмақ тілдері. моңғолдарда «үгүй», қалмақ тілінде «уга» біздегі «жоқ» мағынасында қолданылады. Тіпті моңғол тілінде «үгүйлех» тұлғасындағы сөз — жоқсыну, жоқтығын байқау мағыналарын меншіктенеді. Осы сөздің соңындағы моңғол тіліне тән қосымша -лех түсіріліп, қазақтар ездеріне тән -сін жұрнағын қосқанда, алғашқы кезде «үгүйсін» кейін өз тіліміздің ыңғайына түсіп, «өгейсін» болып қалыптасқан деп жорамал жасаймыз. Сонда «өгейсу» дегеніміз «жоқсыну»-мен мағына жағынан бірдей. Жоғарыдағы сөйлемді «әжесін жоқсынып, менен қашқалақтап жүр» десек те, мағынасына нұқсан келмейді. Жалпы алғанда, «Түсіндірме сөздігімізде» берілген «бөтенсу, жатсыну, құлазу» сияқты түсініктер «өгейсуге» балама бола алмайтын тәрізді. Қалған түсініктер (аңсау, сағыну)—ауыспалы мағына ретінде болса да, дұрыс балама деп қараймыз. моңғолдың «үгүй» тұлғасының «өгей» қалпына дейін өзгеруін түсіндіріп жату артық.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Маңғаз

**Маңғаз**. Қазіргі түсінігімізде— 1) паң, керенау, кербез, тәкаппар; 2) байсалды, байыпты, салмақты тәрізді мағыналарын білеміз. «...анау бір кекірейген маңғаз» (С. Мұқанов, Аққан жұлдыз). «Күләш отыр сыпайы ғана үлбіреп, Жүсіпбек отыр маңғаз» (И. Жақанов, Екі жирен.).
Бұл тұлғалас әрі мағынасы жуық келетін сөзді араб, парсы, моңғол тілдерінен кездестіре алмадық. Тұлға жағынан «маңғазға» сәйкес якут тілінде «маңаас» сөзі ұшырайды да, мағынасы «ақ бас» дегенді білдіреді. Бірақ біздегі «маңғаз» сөзін онымен жанастырудың жөні жоқ.
Іздестіре келгенде, «маңғаз» сөзінің алғашқы төркіні боларлық тұлғаны тунгус-маньчжур тобындағы тілдерден ұшыратамыз. Сөздің алғашқы түбірі «маң» болғандығын осы топқа жататын эвен тілі дерегі анықтайды.
Бұл тілде «маң» тұлғасының өзі — қатты, мықты, табанды, ауыр, мызғымайтын сияқты көптеген мағыналарды меншіктенеді. Осы түбірге түрлі қосымшалар жалғану арқылы сол топтағы баска тілдерде де жоғарыда аталғандай мағыналарды иемденеді. Мысалы, маньчжур тілінде: «маңға» тұлғасы «күшті, мықты, салмақты, тапжылмайтын» іспеттес мағынада қолданылса, «маңғаса» батыл, епті, азамат мағыналарына нұсқайды.
Біздің тілімізде «маңғаз» дыбыстық қалыпта тұрақтап, ертедегі көп мағыналар ішінен тек «салмақты» дегенді сақтаған да, бері келе сол «салмақтылықтан» туындайтын «байсалды, паң» сияқты үстеме мағыналарға да ие болып, қазіргі кездегі ұғымымыздың пайда болуына көмек жасаған.
 
## Дереккөздер
Раиса Ахметқызы Үрекенова

**Раиса Ахметқызы Үрекенова** (25. 2. 1930 жылы т., Батыс Қазақстан облысы, Камен ауданы) — тіл білімі маманы, филологиялық ғылым кандидаты (1969). Мәскеудің М. В. Ломоносов атындағы университеті филология факультетінің түрік тобын бітірген (1953). ҚР ҒАның Тіл білімі ин-тында құрметті демалысқа шыққанша аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеді. ҚР ғылым академиясының корр.-мүшесі М. Балақаевтың жетекшілігімен *"Орыс тіліндегі қатыстық сын есімдердің қазақ тілінде грамматикалық игерілуі"* деген тақырыпта кандидат диссиртациясын қорғады. Үлкен қазақша-орысша сөздікті құрастыруға қатысты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Мереке көшесі (Астана)

**Мереке көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы Мир көшесі. «Интернациональный» тұрғын алабы. *Мереке
көшесі* Құрылысшылар, Көлсай, Армандастар, Өркениет, Нұрлыжол
көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 979,7 метр.
Мереке — көп қырлы қоғамдық құбылыс. Ол дамыған мәдениеттің бір көрінісі. Мерекелі күндер халықаралық, дүниежүзілік ынтымақты,
достық пен бауырластық, айырықша тарих жағдайлар мен белгілі
бір мамандық ерекшелігін салтанатпен атап өтетін күндер. Қазір
тәуелсіз мемлекетіміздің өз мерекелері бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қадақ

**Қадақ**. Тіліміздің 10 томдық түсіндірме сөздігінде
бұл сөздің мағынасына — екі жүз грамға тең салмақ өлшемі деген анықтама берілген. *«[[қоржын (бұйым)|қоржын]]ның бір басындағы 5—6 қадақ кепкен ерікті үлестіріп бердім»* (Б. Момышұлы, Шығ.).
Қазақ тілінен басқа бұл тұлғалас әрі мағыналас сөзді — қырғыздарда — кадак (К. Юд. КРС, 1965, 313), түрікмендерде — гадак (Рус.-туркм., 1956, 823), өзбектерде — қадоқ (Уз.-рус. сл., 1959) тұлғаларында кездестіреміз де, ал мағынасына келгенде түрліше түсінік аламыз.

Қырғыз, өзбек тілінде тек «фунт» деген түсінік
берілген де, қазақ, түрікмен тілдерінде бұған қоса, мұндай салмақ өлшемі — 409,5 грамға теңдігін және бурынғы орыс өлшемі екенін көрсеткен.
Фунттың 409,5 грамға, ал қадақтың 200 грамға тең
болуы таңдандырмаса керек. Өйткені фунттың алғаш
шыққан тегі — латынның «салмақ», «ауырлық» мағынасында қолданған «pondus» сөзі. Осы сөз Еуропа елдеріне тарағанда «бір фунт» деген еөз түрліше өлшем ұғымына ие болған (ағылшындарда — 453,6 грамға, орыстарда — 409,5 грамға тең болса, аптекалар өлшемінде — 373,2 грамм. (СЭС, М., 1985, 1431).

Осындай есептерден де екі тілдік сөздіктерде «фунттың» аудармасын «қадак» деп түсіндіру шартты түрде
алынған деу жөн.

Тіліміздегі «қадақ» сезі ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде де «қадаһ» тұлғасында кездеседі. Бірақ түркі
тілдеріне меншікті сөз емес, араб тілінен ауысқандығы
белгіленген. Алайда, кейбір түркі тілдеріне етене болып,
сіңіп кеткен. «Қадаһ» сөзінің араб тіліндегі мағынасы — сопақша келген метал ыдыс (кубок), тостаған (чаша)
(ДТС, 401).

Біздің ойымызша, қазақ арасына жайылған қадақ
өлшемі арабтардын, осы сөзімен байланысты болса керек
те, ал салмақ жағы сол ыдыс ішіне сиған затпен өлшенген деуге болады. Демек, ыдыс ішіне 200 грамм зат сыйса, ол бір қадақ болып қалыптасқан.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Меркі көшесі (Астана)

**Меркі көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы Мереке көшесі. *Меркі көшесі* Космонавтар көшесімен
қиылысады. Ұзындығы - 584,6 метр.
Меркі - Шу алабындағы өзен. Мерке ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы - 100 шақырым.
Өзен Қырғыз Алатауының солтүстік
беткейіндегі мұздықтардан басталып, Шимен ауылы тұсында Қорағаты
өзенше құяды. Сонымен қатар, Меркі - көне қала атауы және Тараз
облысындағы аудан орталығы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қоңыр Іштуан Мандоки атындағы көше (Алматы)

right|thumb Көшеге белгілі туркітанушы, ана тілін, туған тарихын сүюдің шынайы үлгісі, ғұлама ғалым, Түркология ғылымының докторы, қазақ және венгер халықтарының достығын қалыптастыруда зор үлес қосқан ірі қоғам қайраткері Қоңыр Іштуан Мандокидің есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен Алматы қаласы әкімінің 03.03.2000 № 221 қаулысы) берілген. Қоңыр Іштуан Мандоки Бенгрияның Қарсақ қаласында дүниеге келген. Ол қазақ ертегілері мен қазақ әңгімелерінің Шажар тіліне аударылуына тікелей дәнекер болған. Көше Медеу ауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 1600 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Бағалау (әлеуметтану)

**Бағалау** — әлеуметтік өзгерістерге, жеке адамдардың қызметіне, мінез-құлықтарына деген көзқарас, олардың мәнділігін, қоғамдағы белгілі бір нормалар мен принциптерге сай келетін-келмейтінін анықтау (қолдау және жеккөру, келісу және сынау, т.б.). Бағалау жеке адамның не әлеумемтік топтың мәдени және адамгершілік даму дәрежесімен тығыз байланысты. Екінші жағынан, іс-әрекеттің себептерін, құралдарын және мақсаттарын, жағдайларын еске алып отыру — іс-әрекеттерді дұрыс бағалаудың қажетті шарты. Адамдар, оның ішінде, қоғамда білгілі орны бар жеке тұлғалар өздеріне көпшілік тарапынан берілетін бағалауды елемей жүре алмаған, бағалаудың өзі жөнінде дұрыс, ұнамды болуын қалаған. Сондықтан да қазақтың хандары мен байлары, сұлтандары мен бектері жандарында ақын-жыршылар ұстап, оларға өзі жөнінде Бағалау айтуына жағдай жасаған. Қазіргі кезде де адамдар өздеріне әріптестері, әлеумемтік топтар, халық тарапынан беріліп жататын Бағалауды құрмет тұтып, өздерінің мінез-құлық, іс-әрекеттерімен олардың дұрыс, ұнамды сипаттағы бағаларын алуға тырысып отырады. Осы тұрғыдан дұрыс бағалау, еңбектің әділ бағасын беру адамдардың іс-әрекеттерін реттеп отыруға ықпал етеді. Бұл, әсіресе, біздің болашағымыз — жас ұрпақты тәрбиелеуде, оларға ненің жақсы, ненің жаман екенін танытуда, үйретуде, оларды қоғамдық, халықтық мұраттарға сай етіп өсіруде, баулуда үлкен рөл атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Бағалау (педагогика)

**Бағалау** — оқыту нәтижесін анықтау үшін қолданылатын тәсіл, оқушының берілген тақырыпты меңгерудегі кемшіліктерін жоюда, оның үлгерімінің нәтижелі болуына ықпал ететін фактор. Бағалау, көбінесе, баға қоюдың синтездік түрі (1-ден 5-ке дейінгі ранг) арқылы жүзеге асады. Сондай-ақ, мектеп тәжірибесіндегі бағалау баға қоюмен ғана шектелетін тәсіл емес, ол материалды меңгеру, меңгермеу фактісімен қатар оның себептерін анықтауға мүмкіндік беретін оқытудың маңызды құрамды бөлігі болып табылады. Жоғары оқу орындарында бағалау рейтингтік әдіс арқылы жүргізіледі; қаласының Рейтинг.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика