open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ендік

**Ендік** — жер бетіндегі нүктелердің орнын аныктайтын географиялық координаттардың бірі. 

Астрономиялық ендік және геодезиялық ендік деп сараланады..

**Астрономиялық ендік** — жер бетінің мәлім нүктесіндегі тік сызық бағытының аспап экваторының жазықтығымен түзетін бұрыш, Жердің айналу осінің осы нүкте горизонтының жазықтығымен түзетін бұрышқа тең болады. Пункттердің ендіктері аспан шырақтарын және әрбір пунктті басқа пункттерден тәуелсіз бақылау арқылы анықталады. Жер беті нүктесінің геодезиялық ендігі — осы нүкте арқылы өтетін нормальдың референц-эллипсоид бетіне оның экватор жазықтығымен құрылатын бұрыш. Тек бір ғана пункттердің астрономиялық және геодезиялық ендіктері тік сызықтардың осы пункттердегі референц-эллипсоидке нормалдардан ауытқуынан бір-бірінен өзгеше болады. Астрономиялық және геодезиялық ендіктер 0-ден 90°-қа дейін өзгереді, Солтүстік жарты шардағы нүктелер үшін "солтүстіктік" немесе "оң", Оңтүстік жарты шардағы нүктелер үшін "оңтүстіктік" немесе "теріс" деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ендіктер
Енисей жазба ескерткіштері

**Енисей жазба ескерткіштері**– Енисей өз. бойында табылған, ежелгі түркі сына жазуымен жазылған ескерткіштер. Олар қазіргі Хакасия, Тыва, Таулы Алтай республикалары аумағынан, Красноярск өлкесінен, Лена өз. бойынан, Енисей, Абақан, Кемчік, Кем, Оя, Элегест өзендері бойындағы қорғандардан табылған.

## Дереккөздер

Санат:Түркі жазулары
Санат:Ескерткіштер
Еңбек биржасы

**Еңбек биржасы** - жұмысқа орналасуға өтініш білдірген азаматтарды есепке алып, оларға
ыңғайлы жұмыс табуға және орналасуға көмектесетін орталық.
Теле-радио арналары, баспасөз беті арқылы жұмысқа орналасу мүмкіншілігін хабарлап отырады; қаланың оқу комбинаты мен кәсіптік мектептеріңде оқуға қатысты сүрақтарға жауап беріп, кеңесшілік қызмет көрсетеді. Еңбек Биржасы Орал қ-нда 1969 ж. құрылды.
1988 ж. Орал қ-лық жұмысқа орңаластыру орталығында 13 штат болды. Ол облысы жұмысқа
орналастыру орталығының қүрамына кірді. Орталық қызметкерлері жұмыссыздарға жұмысқа орналасуға көмектесу; осы мәселеге байланысты сұрақпен келген азаматтарды есепке алу;
жұмысқа орналасушының кәсіби деңгейін анықтау және мед.
сараптамалардан өткізу, т.б. жұмыстармен айналысады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Еңбек кітапшасы

**Еңбек кітапшасы** — қызметкердің еңбек қызметін растайтын және бірыңғай үлгіде толтырылатын  құжат . 5 күннен артық жұмыс істеген адам ала алады. Оған қызметкердің тегі, аты-жөні, туған күні мен жылы, білімі, кәсібі, мамандығы, жұмысы туралы, жеке еңбек шартының мерзімі, оның тоқтатылуы мен бұзылуы толтырылады.

## Еңбек кітапшаларын жүргізудің және сақтаудың тәртібі
Еңбек кітапшасын жұмыс беруші қызметкердің еңбек қызметін растау үшін жүргізеді.
Еңбек кітапшасына:
# қызметкер туралы мәліметтер: тегі, аты, әкесінің аты, туған күні, білімі, кәсібі, мамандығы;
#  жұмысы туралы мәліметтер: жұмысқа қабылдау, өзге жұмысқа ауыстыру, жұмыстан босату;
#  марапаттау және көтермелеу туралы мәліметтер енгізіледі.
Қызметкерге қатысты тәртіптік жазалаулардың қолданылғаны туралы жазбалар еңбек кітапшасына енгізілмейді

## Дереккөздер


Санат:Құжаттар
Санат:Еңбек құқығы
Еңбек ұжымы

**Еңбек ұжымы**– қоғамның мүддесіне керекті өнім өндіруді немесе қызмет етуді көздеген адамдар бірлестігі. Ұжымның қарапайым түрі алғашқы қоғамда қалыптасқан. Орталықтанған меншікке негізделген экономикада еңбек ұжымын ұйымдастыру мемлекеттің қолында болады.
Еміл

**Еміл**, *Емел* – Алакөл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Мақаншы ауданы жерінен ағып өтеді. Ұзындығы 254 км., су жиналатын алабы 21,6 мың км².

## Бастауы
Шығыс Тарбағатайдың сілемі Ұрқашар баурайындағы (Қытайда) бұлақтардан басталып, Алакөлге құяды.

## Гидрологиясы
Қар, жер асты суларымен толығады. Орта және сағалық бөлігіндегі құмды жазықпен өтетін арнасы енді (30 – 50 м), жағасы жайпақ келеді. Атырауында сортаң шалғындар көп өседі. Желтоқсанда суы қатып, наурызда мұзы ериді. Суы егістік суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Еңке Төре

**Еңке төре** (т.-ө.ж.б.) — Моғолстан билеушісі. 14 ғ-да өмір сүрген. "Төре" деген ақсүйектік атақ оның билеуші топқа жататынын білдіреді. Еңке төренің есімі Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда Әмір Темір шапқыншылығына тойтарыс беру тарихына байланысты айтылады. Еңке Төре — 1370 — 80 ж. Моғолстанда өзара тартыс кезінде күшейген жергілікті ақсүйектердің ең ірі өкілдерінің бірі. Ол іс жүзінде ерікті ұлыстардың бірін биледі. Е. т. Мауераннахрға шапқыншылық жасап, 1387 — 88 ж. Самарқан мен Бұхараға дейін жетіп, оның айналасын басып алған. 14 ғ-дың 80-жылдарының аяғында Әмір Темірдің Жетісу мен Дешті Қыпшақ жерін басып алу саясатының күшеюіне байланысты Е. т. Ақ Орданы билеуші Тоқтамыспен және Моғолстандағы өзара тартыс кезінде көтерілген дулаттың көпшілік бөлігін басқарушы Камар әд-Динмен бірігіп, Әмір Темірге қарсы одақ құрды. 1389 ж. бұл одаққа Моғолстанның жаңа ханы Қызыр қожа (Хызыр Ходжа) да қосылды. Орт. және Оңтүстік Қазақстанның көшпелі және отырықшы халықтарын біріктіріп, Әмір Темірге қарсы қою мақсатын көздеген бұл одақ Дешті Қыпшақ пен Жетісу тайпаларының бір мемлекет шеңберінде қазақ халқы болып одан әрі қалыптасуына үлес қосты. 1388 ж. Әмір Темір Моғолстанға жойқын жорық жасап, жергілікті халықты қырғынға ұшыратты. Негізгі соққы Іленің солтүстігінен Тарбағатайға дейін көшіп-қонып жүрген Еңке төре ұлысына тиді. Алғашында Әмір Темір Еңке төренің 10 мың адамдық атты әскерін талқандады, кейін Еңке төренің негізгі күшін құрту мақсатында Аягөз арқылы Тарбағатайға бет алды. Омар шейх бастаған Әмір Темір әскерлері Көбік өз. бойында Еңке төре әскерлерін қуып жетті. Шайқаста Еңке төре жеңіліп, Ертіс сыртына шегінді, оның ұлысы аяусыз тоналды. Бұл туралы Шараф әд-Дин Әли Йезди: “Тығылып, қашқан жауды, қайда барса да, барлық жерде, тіпті аралдардан да іздеп тауып, өлтіріп, талап-тонап отырды. Осы жолмен қыруар адамды тұтқынға алып, есепсіз мол олжаға ие болды” деп жазды. Еңке төренің бұдан кейінгі тағдыры жөнінде мәлімет жоқ.Бұл кезеңде Моғолстанда бір орталыққа бағынған біртұтас мемлекеттің болмауы жергілікті Жетісу халқының Әмір Темірдің басқыншылық әрекетіне жұмыла қарсы тұруына мүмкіндік бермеді. 
## Сілтемелер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тарих
Ең кіші ортақ еселік

**Ең Кіші Ортақ Еселік**, екі не бірнеше натурал санның әрқайсысына бөлінетін ең кіші оң сан. Мысалы 30,18,15 сандарының Ең кіші ортақ еселігі 90 болады. Ең кіші ортақ еселігі бөлшектерді қосу және алу кездерінде пайдаланылады. Бұл ретте екі не бірнеше бөлшектің ең кіші ортақ бөлімі ең кіші ортақ еселігі болып саналады. Егер берілген сандардың жай көбейткіштерге жіктелуі белгілі болса, онда ол сандардың ең кіші ортақ еселігін табу үшін, барлық жіктелуде кездесетін әрбір көбейткішті ең көп рет алып көбейту керек. Мыс., 15, 20, 25 сандарының Ең кіші ортақ еселігі былай анықталады: 3*5*2*2*5 = 300. Ең кіші ортақ еселігі ұғымы сандарға ғана емес, екі не бірнеше көпмүшелікке де қолданылады. Бұл жағдайда екі не бірнеше көпмүшеліктің Ең кіші ортақ еселігі олардың әрқайсысына бөлінетін, дәрежесі ең кіші көпмүшелік болады.

## '''Қасиеттері'''

1. Кез келген натурал a және b  сандарының ең кіші ортақ еселігі әрқашан бар және ол жалғыз болады

2. a және b  сандарының ең кіші ортақ еселігі сол сандардың үлкенінен кем болмайды, яғни , егер a>=b  болса, онда Е(a;b )>=a

3.a және b сандарының ортақ еселіктерініңкез келгені ең кіші ортақ еселікке бөлінеді.
Мысалы, 12 және 8  сандарының ең кіші ортақ еселігі - 24 саны: 448:24,72:24 және т.б.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Сандар теориясы
Санат:Арифметика
Еңлік

**Еңлік** - негізінен гүлдің аты, соған негізделіп қазақтарда әйелдер есімі ретінде кең тараған. Екінші мағынасында, еліктің баласын білдіреді. Ол бұғылар тұқымдасына жататын жұптұяқты, сүтқоректі жануардың лағы. 
* Еңлік гүлі
* Еңлік-Кебек - ғашықтар жырындағы кейіпкер аты

Санат:Айрық беттер
Ер балалар гимназиясы

**Ер Балалар Гимназиясы**— Ресей империясында қыздар мен ер балаларды бөліп оқыту дәстүріне негізделіп құрылған орта мектеп. Оқу мерзімі 8 жыл болған. Онда ежелгі Грекия мен Рим империясындағы үрдістер басшылыққа алынып, ақыл-ой, адамгершілік, дене тәрбиелеріне басымдық берілді. Латын және грек тілдерін оқып үйренуге көп уақыт бөлініп, гуманитарлық білім салалары, табиғаттану пәндері оқытылды. Гимназияны бітірген ер балаларға кәмелеттік аттестат берілген. Ер Балалар Гимназиясында, көбінесе, ауқатты отбасының балалары оқыды. Қазақстанда Ер Балалар Гимназиясы Верныйда, Семейде, т.б. қалаларда Қазан төңкерісіне дейін жұмыс істеді.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат: білім
Санат: мәдениет
Ергежейлілік

**Ергежейлілік**, нанизм (грекше *nannos – ергежейлі*) – адам бойының қалыпты деңгейден төмен болуы. Егер ер адамның бойы 130 см-ден, әйел 120 см-ден төмен болса, ол ергежейлі болып есептеледі. Ергежейлілік туралы алғашқы ғыл. жіктелімді 1902 ж. неміс ғалымы В. Ганземанн ұсынған. Ергежейлілік гипофиз, қалқанша, бүйрек үсті, ұйқы, жыныс бездерінің қызметінің бұзылуынан; мешел ауруының салдарынан; аяқ-қол, мойын, кеуде сүйектерінің өспеуінен (іштен туа біткен); сапасыз тамақтанудың әсерінен өсу гормонының (соматотропин) аз бөлінуінен болады. Сондай-ақ, ергежейліліктің тұқым қуалайтын да түрі бар. Адамның шашы түсіп, бет-әлпеті кішкентай баланікіндей болады. Кейде науқас адамның сан етіне, ішіне, әсіресе, кеудесіне (алдамшы сүт бездерінің пайда болуы) май жиналады. Ергежей адамның жыныс бездері жетілмеуі салдарынан ұрпақ қалдыра алмайды. Ергежейлілік жалпы ой-өрістің дамуына онша әсер ете қоймайды. Дегенмен, орталық жүйке жүйесі зақымданса немесе организмнің эндокриндік және хромосомдық жүйелерінде ауытқулар байқалса, онда науқас адамның мінез-құлқында айтарлықтай өзгерістер (мысалы, ақыл-есінен айырылуы) пайда болуы мүмкін. Ергежейлілік — ұзақ емделуді қажет ететін ауру. Емді эндокринолог-дәрігер тағайындайды. Ергежейлілікті организмде жетіспейтін гормондар (бой өсіру гормоны — соматотропин, қалқанша без гормоны — тироксин, жыныстық гормон — хориониалық гонодотропин, т.б.) мен витаминге бай сапалы тамақтану арқылы емдейді. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат: биология
Ергенек (қалқа)

thumb|right|250px|Киіз үйдің есігіне қойылған ергенек (иткірмес). Суретін салған Ж. Шәйкен.
**Ергенек** – ертеде қазақ арасында қолданылған ағаштың ұзын сырық, жіңішке сырғауылдан арасын алшақ етіп жасаған төртбұрыш пішінді шарбақ атауы.

## Қолданысы
Ергенек қос, жолым үй, қора-қопсының кіреберісін бекітуге, жабуға пайдаланылған. Ергенектің бір жағы жіп немесе қайыспен бірнеше жерінен шалып байлап есік тәрізді ашылып-жабылуын қамтамасыз еткен. Мұндай ергенекті ағаш сырықтардың арасын бір-бір жарым қарыстай етіп тігінен немесе көлденеңінен қатарластыра орналастырған соң, қозғалмастай етіп бекітеді. Әдетте, ағашты қашап немесе сырықтарды шандып байлау тәсілімен жасаған. Мұндай ергенекті тек есік орнына ғана емес саты ретінде де пайдаланған. Мысалы, балықшылар арасында шаңға түсіп шығатын сатыны да ергенек деп атау үрдісі сақталған.
Киіз үйге арналған ергенек шарбақтан аса биік емес, есіктің орта тұсынан келетіндей етіп жасалғанға ұқсайды. Ені әлбетте ұзын болады. Киіз үйдің ши мен киізден жасалған есіктерді жылы маусымда жоғары қарай түріп қайырып қояды да, есіктің көзіне осындай ергенек шарбақтарды қояды. Ондай ергенектің бір жағы босағаға байланады, осылайша ашылып-жабылады. Оның киіз үйде қолданылған қарапайым бір түрін иткірмес деп атаған.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* ҚӘТС. 5-том. Алматы: Арыс, 2007; 
* Диалектологиялық сөздік. Алматы: Арыс, 2007; 
* ҚР ҰМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Тұрмыстық заттар
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Қолөнер
Ергеш

**Ергеш**(Stroganovіa) – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда өсетін 7 түрі бар. Бұлардың биікт. 15 – 30 (кейде 80) см-дей. Жүрекжапырақты, шымыр, жебежапырақты, траутфеті Е. деген түрлері Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.  
## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Әбдіров ескерткіші

**Әбдіров ескерткіші** – Қарағанды облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген монументтік өнер құрылысы ескерткіші.

## Орналасқан жері
thumb|right|200px|
Қарағанды қаласы, Н. Әбдіров даңғылы.

## Кезеңі және авторлары
Кеңестік ұшқыш, Кеңес Одағының Батыры Нұркен Әбдіровтің (1919-1942 жж.) ескерткіші 1958 жылы орнатылған, сәулетші Л.Е. Воробьев, мүсіншілер А.П. Билык, Ю.В. Гуммель.

## Ескерткіш сипаты
нобай|200px|
Ұшқыш-сержант Әбдіровтің беліне дейінгі денесін бейнелейтін мүсін сына тәрізді биік тұғырға қойылған. Мүсіннің кейіпкермен түр ұқсастығы, киім формасының дәлдігі ескерткіштің жетістігі болып табылады. Мүсіншілер батырдың жанып бара жатқан самолетті Сталинград (қазіргі Волгоград) түбінде тұрған жау техникасы шоғырланған тұсқа бағыттаған, дәл ерлік жасар сәтіндегі өжет шешімге келген жүзін анық көрсеткен. Шойыннан құйылған мүсіннің биіктігі 4,8 м, мәрмәр тақтамен қапталған.  Жалпы биіктігі 9 м ескерткіш үлкен көшемен жақсы жарасым тапқан. 1985 жылы ескі тұғыр жаңартылды. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Қарағанды ескерткіштері
Ереже

**Ереже** — дәстүрлі халық құқығының қайнар көзі, нормативтік-құқықтық қағидалар. Ежелгі дәуірде және орта ғасырларда жөн-жосық, ата-баба жолы деп аталған. Ережелер сырт пішімі жағынан мақал-мәтелге, қанатты сөзге ұқсас болғанымен, нақтылығымен, дәйектілігімен ерекшеленеді. 
**Ереже** — құбылыстардың тұрақты қатынастарын немесе олардың белгілі бір заңдылықтарын көрсететін қағидалар; бір нәрсенің тәртібін анықтайтын жинақтар, белгілі бір қағидалар жиынтығы, нұсқаулар.

## Мысалдар
* Жазу ережелері
* Жол жүру ережелері
* Ойын ережелері:
**Футбол
* Дін қағидалары:
** Шариғат
## Дереккөздер</span>
Ерейментау тас мүсіндері

thumb|right|Ерейментау Тас Мүсіндері
**Ерейментау Тас Мүсіндері**– - Түркі қағанаты кезінде (6-8 ғасырлар) жасалған тас мүсіндер тобы. Ерейментау сілімдерінің бойында, Сілеті, Кедей, Торғай өзендерінің жоғарғы ағыстарында орналасқан. 1942, 1946 - 60 жылдары Орталық Қазақстан археолиялық экспедиция (жетекшілері А.Машанов, Ә.Марғұлан) зерттеген. Кедей өзенінің бас жағында, Жаушоқы төбесінің етегінде сұр граниттен қатап жасалған екі мүсіннің (ел арасында "Қос батыр" атанған) әрқайсысының аумағы 3,5x3,5 м. Мүсіндер оң қолына дөңгелек тостаған ұстап, сол қолымен қылышына сүйенген мұртты ер адамдарды бейнелейді. Бүйірінде ажыратыл оқуға келмейтін көмескі, көне түркі жа-зуына ұқсас таңбалар байқалады. Мүсіндер шаршы пішіндес екі тас қоршаудың шығыс іргесіне қойылған. Үлкенінің биіктігі 160 см, ені 40 см, қалыңдығы 23 см. Ерейментау Тас Мүсіндеріндегі жойылған гранит тастар осы өңірдегі Қарағайлы алқабынан алынып отырған. Осындай мүсіндердің маңында орналасқан бір обаны зерттеу кезінде түрлі түсті кен тастарының сыныптары кездескен. Олар оба үйіндісінде күн рәмізін бейнелейтін дөңгелек түрінде белгілі бір тәртіппен орналасқан. Ғалымдардың пікірінше, мүсіндер, кен орындарын игеріл, металл қорынан, көне қеншіліқ қәсіпті пір тұтып, қастерлеуге байланысты туған ғұрыптың нышаны.

## Дереккөздер



Санат:География
Ереуіл

**Ереуіл**
( 
 - довольно!) — еңбек ұжымы мен жұмыс беруші арасындағы ұжымдық еңбек дауында, өздерінің әлеуметтік-экономикалық және кәсіби талаптарын қанағаттандыру үшін еңбек ұжымы мүшелерінің белгілі бір мерзімге немесе жұмыс берушінің еңбек ұжымының талаптарын қанағаттандырған мерзімге дейін толық немесе ішінара жұмысты тоқтату (жұмысқа шықпау, еңбек міндеттемелерін орындамау) арқылы көрінетін еңбек ұжымының күресу шарасы.

## Дереккөздер

Санат:Құқық
Санат:Заң
Руслан Темірұлы Ержанов

**Руслан Темірұлы Ержанов** (27 қараша 1976 ж.т., Алматы) — шахматшы, халықаралық гроссмейстер (1997).

## Өмірбаяны
Ержанов шахматты бес жасында үйренді. Оның жаттықтырушылары — анасы Наркиса мен әкесі Темір Ержановтар. 

Қазақ мемлекеттік құрылыс-сәулет академиясын бітірген (1999). 

## Марапаттары
Ержанов 20 жасқа дейінгі шахматшылар арасында екі рет Азия құрлығының күміс жүлдегері (1992, Доха, Катар; 1994, Куала-Лумпур, Малайзия), 26 жасқа дейінгі шахматшылар арасында дүниежүз. чемпионаттың күміс жүлдегері (1997, Буэнос-Айрес, Аргентина), Азия құрлығының күміс жүлдегері (1999, Пекин, Қытай), Азия құрлығы қалалары арасындағы чемпионаттың жеңімпазы (2000, Бейрут, Ливан) атанды.  

Санат:Қазақстан шахматшылары
Еркебұлақ

**Еркебұлақ**– қола дәуірнен сақталған обалар. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Дарат қыстағынан 30 қм жердегі Еркебұлақ бұлағының бойында орналасқан. 1955 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Ә.Марғұлан) зерттеген. Обалар қазқатар тізіліп, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 400 м жерге созылып жатыр. Обалардан б.з.б. 14-10 ғасырдар да өмір сүрген адамдардың тас жәшік тәрізді жасалған қабірлері табылды. Қабірдің ішіндегі мәйіттермен бірге қойылған құмыра ыдыстар мен қоладан жасалған заттарға қарағанда, бұл өңірде қола дәуірінің Андронов мәдениетін жасаған малшы тайпалар өмір сүрген.

## Дереккөздер



Санат:География
Еркін күрес

**Еркін күрес**, диам. 9 м арнайы кілемде өтеді. 19 ғ-дың аяғында Англияда пайда болған. 1904 жылдан олимпиялық ойындар бағдарламасына енген. Қазақстанда еркін күрес жарыстары 1955 жылдан өтіп келеді. 1956 ж. өткен КСРО халықтары спартакиадасында Қ.Байдосов, Ж.Ысқақов жүлдеге ие болды. Еркін күрес, кілем үстінде әдіс қолдану еркін жасалынатындықтан осылайша аталған. Бұл дүниежүзі халықтарының күрес турлерінің әдістерін түгел қолдануға байланысты айтылады. Еркін күресте белдескен балуандар ұпай санымен немесе қарсыласының жауырын кілемге тигізіп, таза жеңіске жетеді. Оның тарихы көне замандарға кетеді. Ертедегі Мысырда, Вавилонда, Қытайда және Жапонияда еркін күрес болган. Алғаш рет еркін күрес 1904 ж. Олимпиялық ойындардың бағдарламасына енді. Мұнда кілемге небәрі 38 балуан шығып, жалпыкомандалық 1-орынға АҚШ-тың құрамасы ие болды. Еркін күрестен Еуропа чемпионаты 1928 ж., ал Әлем чемпионаты 1951 ж. бастап өтіп келеді. Еркін күрес салмақ дәрежелері жарыс басталар алдында оған қатынасушыларға жіберілген жарыстың тәртібінде көрсетіледі. 
## Қазақстандағы еркін күрес
Қазақстандағы еркін күрес, республикалық чемпионаты 1951 ж. бастап өткізіліп келеді. Бұдан ең алғаш шыққан СШ-лері Ж.Сқақов, Қ.Байдосов, Қ.Қожанов және т.б. Алғашқы жылдары оның секцияларына барушылар аз болғандықтан грек-рим күресіне қатысушылар да еркін күрестен бақтарын сынап көрді. Кейін Ә.Айханов, А.Гапсатаров, А.Бұғыбаев, М.Қапанов, Ю.Курапаткин, И. Байрамуков сияқты балуандар халықаралық жарыстарда көзге түсті. Республиканың құрама командасы 2003 ж. Алматыда өткен Азия кубогы үшін жарыста жалпыкомандалық 1-ші орынды жеңіп алды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт түрлері
Санат:Күрес
Ер Қосай

**Ер Қосай** – Ер Көкше батырдың баласы Ер Қосай туралы жыр. 

Жыр сюжетіне, көбінесе қиял-ғажайып сипаттар араласып отырғанымен, тарихта болған оқиғаларды қамтиды. Жоңғарлардың қазақ даласына шабуылы 17 ғ-да басталады, яғни жырдағы қалмақтармен соғыс оқиғалары осы кезден кейін қосылған сияқты. Жырдың бірнеше нұсқасы бар: а) В.В.Радлов қазақ тілінде бастырып шығарған «Ер Көкше» жырында, көбінесе қара сөз араласып келеді («Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Джунгарской степи», СПб., 1870). Осы еңбектің үшінші томындағы «Ер Көкше» жыры, негізінен, Ер Көкше батырдың баласы Ер Қосай ерліктерін баяндайды; ә) «Ер Көкше және оның баласы Ер Қосай» деп аталатын нұсқаны Г.Н.Потанин орыс тілінде жариялайды («Казах-киргизские и алтайские предания, легенды и сказки», «Живая старина», в. ІІ–ІІІ, 1918). Бұл екі нұсқаның мазмұнының бір-бірінен аздаған өзгешелігі бар және Потанин нұсқасы көлемі жағынан шағындау. Бұлардан басқа Асайын Хангелдин, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы нұсқалары сақталған. Жырдың барлығының мазмұны ұқсас, негізгі тақырыбы – Отан қорғау, идеясы – ел бірлігін сақтау. Ш.Ш.Уәлиханов «Қазақтың халық поэзиясының түрлері» атты мақаласында (1858) Көкшетау округіндегі Қойлы-Атығай болысының қазағы Арыстанбайдың орындауында «Ер Көкше–Ер Қосай» жырын естігенін айта келіп, жазып алмағанына өкініш білдіреді және дастанды жоғары бағалайды (Ч.Ч.Валиханов. Собрание сочинений в пяти томах, т. 1, А., 1961, стр. 196–197). Қырғыздың «Манас» эпосында Көкше есімі кездеседі. Бұл «Ер Қосай» жырының халыққа ертеден белгілі екенін, сондай-ақ көрші елдердің бір-бірімен достық қарым-қатынаста болғанын дәлелдейді. Мұрын жырау жырлаған «Көкше батырдың ұлы Ер Қосай» жырының кейіпкерлерінің есімдері «Ер Қосай» жырына ұқсас болғанмен, баяндалатын оқиға мүлде бөлек. «Ер Қосай» дастанының әр жылдары жиналған 7–8 нұсқасы Алматы қаласындағы Орт. ғыл. кітапхананың Қолжазбалар қорында сақтаулы.

## Сыртқы сілтемелер
http://anatili.kz/?p=6708

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақ жырлары
Санат:Жырлар
Ермолов Петр Васильевич

**Петр Васильевич Ермолов** (28 қыркүйек 1938 жылы туған, Өзбекстан, Наманған қаласы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1982), профессор (1993), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003). 

Ташкент политехникалық университетін бітірген (1961). Шығыс Қазақстан өндірістік геология бірлестігінде геолог, аға геолог, Алтай іздеу-түсіру экспедициясының бастығы (1961–71), Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, осы институттың Алтай бөлімшесінің меңгерушісі (1971–84) және Қарағанды бөлімінде (1984–86), сондай-ақ Қазақстан ғылым академиясының Химия-металлургия институтында (1986–88) зертхана меңгерушісі, Геология ғылымдар институты Қарағанды бөлімінің меңгерушісі (1988–91), Қарағанды қаласындағы Жер қойнауын кешенді игеру проблемалары институты директорының орынбасары, бас ғылыми қызметкері (1991–99) болып еңбек етеді.

«Петрология гранитоидов Зайсанской складчатой области Восточного Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері метаморфтық және магмалық тау жыныстарының петрологиясын, колчедан-полиметалды және алтын кен орындарының геологиясын, минералогиясын зерттеуге арналған. Ол Шығыс Қазақстанның алғашқы 1:500000 масштабтағы геологиялық картасын құрастырған; 138 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 11 монографияның («Глубинные включения в гранитоидах складчатых областей», 1990) авторы.

## Дереккөздер


Санат:Наманғанда туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Ертіс Жазба Ескерткіші

**Ертіс Жазба Ескерткіші**– археолог Ф.Х. Арсланованың 1960 ж. Ертіс өзенінің оңтүстік жағасында (Павлодар облысының Бобровое елді мекені) жүргізген далалық зерттеу жұмыстары кезінде көне қорғаннан табылған сүйек тоға. Бұғы бейнелі оның бетіне алты таңба ойып жазылған. Профессор А.Аманжоловтың пікірінше, ескерткіштің жазылу уақыты заманымыздан бұрынғы 5 — 4 ғасырлар. Сүйек тоғадағы жазудың мағынасы: *“Ақ-бұғы, құт-бұғы”*. Ескерткіштегі жазу үлгісі, сөз қолданысы *[[Есік]]* жазуына ұқсас. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат:Тарих
Санат:Археология
Ертіс Полиметалл Комбинаты

**Ертіс Полиметалл Комбинаты**— мырыш пен қорғасын кентастарын байытатын және олардың концентраттарын өндірумен айналысатын кәсіпорын. Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы Белоусовка кентінде орналасқан. Белоусовка, Березовка кеніштері және мыс қорыту зауыты негізінде құрылған (1945). 1985 жылға дейін Ертіс Полиметалл Комбинаты құрамында 3 кеніш, 2 кен байыту фабрикасы және мыс қорыту зауыты болды. Ал 1985 жылы Глубокое кентінде орналасқан мыс қорыту зауыты Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты (қазіргі Қазмырыш АҚ) құрамына енді. Ертіс Полиметалл Комбинатының 1996 жылғы өндіріс көл. 61116 мың тонна болды. Белоусов кеніші мен Белоусов кен байыту фабрикасы “Финконкорд” фирмасының (Швейцария) иелігінде.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат: география
Шахбаз Әлімгерейұлы Ершин

Шахбаз Әлімгерейұлы Ершин (1926—2019) – техника ғылымы докторы (1975), професор (1976),Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1984).
## Қысқаша өмірбаяны
1956 ҚазМУ-ды (1953, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын бітірген;
1956–61 Қазақ энергетика ғылыми-зертхана институтында кіші аға;
1961–74) ғылыми қызметкер;
1974–75 ҚазМУ-да доцент;
1975–78 професор;
1978 жылдан кафедра меңгерушісі болды. 
‘’’«Экспериментальное исследование турбулентного газового факела»’’’ деген тақырыпта докторлық диссиртация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері күрделі конвективтік тасымалдау теориясының түрлі саласына және осы теорияның іс жүзінде қолданылатын көптеген тарауларына (сорғы ағыс, газды жалын, қасиеттері айнымалы сұйықтықтар қозғалысы, құйынды құбылыстар, т.б.) арналған. Қазіргі кезде ол газдағы,плазмадағы және сұйықтықтағы алмасу процестерінің өзара әсерлесу проблемасын зерттеу жұмыстарын басқарады, «Гипердыбыстық тура ақпалы ауа-реактивтік қозғалтқыштардың жұмыстық процесін зерттеу» жөніндегі халықаралық жобаның ғылыми жетекшісі. Шахбаз Әлімгерейұлы Ершин 150 ғылыми -зертхана еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы, 1 авторлық куәлігі және 3 патенті бар..

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1926 жылы туғандар
Әбестік

**Әбестік** - өрескелдік, қателік, ағат айтылған сөз, білместікпен жасалған іс-әрекет. Әбестік күнделікті өмірде ерсі, оғаш қылық ретінде адамның кісілік қасиетіне сын болып тағылады. Мұндай сипаттар зиянсыз, зілсіз болса да сырт көзден тыс қалмайтын ұнамсыз жәйт болып саналады. Кейде ол күлкі де тудырады. Қоғамда қалыптасқан адамгершілік-этикалық өлшемдерге байланысты әбестік туралы түсінік те өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, өткен кеңес дәуірінде Құдайға сену — зиялы қауым үшін әбестік болып көрінсе, бүгінгі күнде ол адамның имандылығын көрсететін белгі саналады. Қазақ ұғымында нарықтық экономикадан бұрын сауда жасау да әбестік болып көрінетін. Әбестікті қоғамдағы этикалық өлшемдерге сәйкес реттеп, жағымды сипат-қасиеттерді қалыптастырып отыру әлеуметтік ортадағы тәлім-тәрбие істерінің мақсатты жүргізілуіне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Санат:Мәдениет
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ершік

**Ершік**– арба не шанаға көлік жеккенде тертенің бел көтермесі өткізілетін ер тәрізді әбзел. Ыңыршақ деп те аталады. Тысы қалың киізден, қос қапталы мен арқалығы ағаштан не металдан жасалады. Көліктің беліне тоғалы тартпа арқылы бекітіледі.
**Ершік** — жегу әбзелдерінің бірі. Ол арба, шанаға жегілетін аттың арқасына алынатын ер тәрізді болады, қамыт аттың жырауын қағып, иығын баспау үшін де ерек. Оның қос қапталының астына киіз ;асырылып, тоқым үстіне салынады, шан кейін оның үстіндегі ойығынан өткізген қайыс айылмен қос терте тиісті дәрежеде көтеріліп байланады. Кейде ершіктің руына ер мен ашамай да қолданылады.
## Дереккөздер</span>
Ерік тілі

**Ерік тілі**— бұрынғы Орал облысы Жымпиты уезінің газеті. 1920 жылғы қарашадан 1923 жылғы наурызға дейін апта сайын шығып тұрған. Таралымы 500 — 600 дана. Газет жергілікті халыққа ашаршылықтан соң әлеуметтік-шаруашылық жұмыстарын жүргізу жөнінде ақыл-кеңес беру, жөн-жоба көрсету мақсатын көздеген. Сондай-ақ, аудандағы кеңестік құрылыс жұмысын, “жаңа экономикалық саясатты” және қосшы ұйымдарының, кооперативтендірудің мәні мен пайдасын түсіндірді. Ел ішіндегі асыра сілтеушілікке, өктемдікке, барымтаға, пара алуға, т.б. ұнамсыз қылықтарға, ауыл белсенділерінің жолсыздықтарына қарсы күрес жүргізді. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақстан газеттері
Еріткіштер

**Еріткіштер** — әр түрлі заттарды ерітіп ерітінділер түзуге қабілетті химиялық қосылыстар, жеке органикалық қосылыстар немесе олардың қоспалары.

Еріткіштер деп, әдетте, сұйық күйдегі құрамдас бөлікті, ал құрамдас бөліктердің барлығы сұйық болса, онда концентрациясы жоғары бөлікті айтады. Еріткіштерді бейорганикалық еріткіштер және органикалық еріткіштер деп екі топқа бөледі. Маңызды бейорганикалық еріткіштерге су, ал органикалық еріткіштерге спирт, эфир, кетондар және олардың қосылыстары жатады. Органикалық еріткіштердің көбісі өте ұшқыш, улы болады. Сонымен қатар еріткіштерді полюсті және полюссіз, төмен және жоғары температурада қайнайтын, т.б. деп ажыратады. Техникалық мақсат үшін пайдаланылатын еріткіштердің тығыздығы, тұтқырлығы, улылығы, т.б. сипаттамалары маңызды. Еріткіштердің аталған сипаттамаларын арттыру үшін, көбінесе, басқа еріткіштермен қоспа түрінде пайдаланады. Еріткіштерді химиялық реакция жүргізетін орта ретінде пайдаланудың маңызы зор. Еріткіштер әрекеттесетін молекулалар арасында (көп реакциялар тек еріткіштерде жүреді) байланыс тудырып, гомогенді орта түзіп қана қоймай, хим. реакциялардың тепе-теңдік константасы мен жылдамдығына әсер етеді. Органикалық еріткіштер бояу, жасанды талшық, желім, т.б. заттар өндіруде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Механика
E саны

thumb
**Е Саны** - е – n шексіз өскенде (1 + \frac{1}{n})^n өрнегінің ұмтылатын шегі: \lim_{n \rightarrow  \infty }  = (1 + \frac{1}{n})^n=2,718281..., натурал логарифмнің негізі. 
##### Тарихы
Бұл сан швейцар математигі Леонарды Эйлердің (1707-1783) құрметіне "e" болып белгіленген. e саны натурал логарифмдердің негізі болған; бұл санның трансцендент сан екенін 1873 жылы француз математигі  Шарль Эрмит (1822-1901) дәлелдеген. Бұл санды кейде негізсіз Непер саны деп те жаңсақ атайды.

## Дереккөздер

Санат:Атаулы сандар
Санат:Математикалық тұрақтылар
Санат:Иррационал сандар
Санат:Логарифмдер
Есбай Балұстаұлы

**Есбай Балұстаұлы**, Тазбала (1842, Атырау облысы Қызылқоға ауданы Сарыкөл көлінің маңы, — 1910, сонда) — күйші, композитор. 

Әкесі Балұста он саусағынан өнер тамған зергер, дәулескер домбырашы болған. Байұлы тайпасының Есентемір руынан шыққан.

11 жасында әке-шешесінен жетім қалған Есбайды атасы Ерназар қолына алады. Баланың ерекше дарыны мен талабын байқаған атасы батасын беріп, ел аралап күй тартуға рұқсат етеді. Халық арасына “Тазбала” деген есімімен белгілі болған Есбай Еділ — Жайық, Ойыл, Жем, Сағыз бойын, Маңғыстау мен Үстірт алабын, Орынбор, Саратов, Самара, Астрахан қалаларын аралап күй тартып, көптің алғысына бөленген. Белгілі күйші Абыл Тарақұлы Есбайға ерекше ықпал еткен. Абылды ол өзіне ұстаз тұтқан. 

Есбайдың “Өтті-кетті”, “Жалды қара”, "Терісқақпай” күйлері эпикалық серпін, филосиялық толғанысқа толы болса, “Балықшы кемпір”, “Шажда қыз” — өз замандастарының бейнесінен, ал “Бөгелек”, “Сарыалқа” күйлері табиғат көріністерінен сыр шертеді. 

Есбайдың күйшілігін А.В. Затаевич аса жоғары бағалаған. Есбай күйлерін біздің заманға жеткізген маңғыстаулық домбырашылар Назар, Арал, Сәулебай, Қисық, Кәуен (Жұмағали) және кейінгі Л. Мұхитов, М. Өскенбаев, С. Қазтуғанов, Ш. Ибрагимов, Б. Атанқұлов, С. Жалмышев, І. Шыртанов, т.б.

## Дереккөздер


Санат:1842 жылы туғандар
Санат:Қызылқоға ауданында туғандар
Санат:1910 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қызылқоға ауданында қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Есенбұға

**Есенбұға**, Исан Бұға – Моғолстан билеушісі (1429 – 61/62). Шағатай әулетінен шыққан. Ата тегі: Шыңғыс хан — Шағатай— Мамкан — Қара Исун — Барақ — Даводж — Шер Әли оғлан — Уәйіс хан — Есенбұға. Уәйіс хан қайтыс болған соң, оның екі ұлы Жүніс пен Есенбұға арасында билік үшін күрес болып, соңғысы 1429 жылы жергілікті тайпа көсемдерінің және әмірлердің қолдауымен билік басына келеді. Есенбұға көп ұзамай тұрфандық Темірді өзіне найб етіп аламын деп, қол астындағы әмірлердің карсылығына ұшырайды. Есенбұға билік еткен алғашқы жылдары Моголстанда орталық билік әлсіреп, хан беделі төмендеді. Есенбұға дулат тайпасынан шыққан Әмір Саиид Әлидің көмегімен Шығыс Түркістандағы Ақсу қаласына бекінеді. Өз беделін нығайтып алған соң, алғашында Түркістан, Сайрам, Ташкент аймағына (1450 — 51), кейін Әндіжан өңіріне (1453 — 55) шапқыншылық жорықтар жасайды. Әмір Темір өулетінен шыққан Мауераннаһр билеушісі Әбу Саиид мырза Хорасан бағытындағы саясатын жемісті жүргізу үшін және Мауераннаһрдың шығыс шекарасын Есенбұғаның жорықтарынан қорғау мақсатында ағасы Жүністі оған қарсы пайдаланды. Жүніске Әндіжан өңірінен жер беріп, Есенбұғаның иелігіндегі жерлерге қауіп туғызады. Есенбұға 1457 — 1458 ж.ш. Әбілхайыр ханнан бөлініп, өзіне көшіп келген Керей мен Жәнібек хандарға Шу бойы мен Қозыбасы өңірін беріп, оларды өзіне тосқауыл әрі одақтас етеді. 1458 — 60 ж. Жүніс ханның Есенбұғаға қарсы жасаған жорығы сәтсіз аяқталады. Есенбұға қайтыс болған соң, Шығыс Түркістанда оның ұлы Дос Мұхаммед хандық құрған (1461/62-69). 1469 жылдан Моғолстандагы билік Жүніс ханның қолына көшеді.

## Дереккөздер


Санат:Моғолстан тұлғалары
Есеней Естемесұлы

**Есеней Естемесұлы** (1798, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы – 1870/71, сонда) — аға сұлтан, би. Орта жүз құрамындағы Керей тайпасынан шыққан.

Жастайынан ел ісіне араласып, шешендігімен, әділдігімен көзге түскен Есенейді Батыс Сібір губернаторлығының басқармасы керей-сыбан ауылдарының биі, старшина етіп тағайындайды. 
* Есеней 1832 жылғы 10 желтоқсанда керей болысының старшындары Т.Барлыбаев және Қ.Мамашевтармен бірге Батыс Сібір губернаторлығының басқармасына арызхат жолдайды. Бұл хатта шептік казак-орыстардың керей болысы қазақтарына жасаған қысымшылығы халықтың наразылығын туғызып отырғаны айтылып, мұндай істерге тыйым салынуын және қазақтарға қалааралық базарлар мен жәрмеңкелерде еркін сауда-саттық жүргізуге рұқсат беруін талап етті. 
* 1834 жылы Аманқарағай дуанына қазы болып сайланған Есеней, көп ұзамай “тынышсыз мінезі” үшін бұл қызметінен босатылды (1836). 
* 1842 жылғы 18 тамызда ол керей-сыбан болысына болыс болып сайланып, 10 жылға жуық уақыт қызмет атқарады. 
* 1852 жылғы шілдеде Есеней Құсмұрын дуанының аға сұлтаны болып сайланып, 3 жылдың орнына 7 жыл қызмет етеді. 
* 1859 жылғы 12 мамырда Құсмұрын дуаны таратылып, Атбасар дуанының құрылуына байланысты Есеней Сібір қазақтары облысы басқармасының кеңесшісі болып тағайындалды.
* Есеней өмірінің соңғы жылдары селкілдек ауруына ұшырап, сол аурудан қайтыс болады.

Есенейдің әйелі Ұлпан — Ғ. Мүсіреповтің “Ұлпан” романының басты кейіпкері. 
Есеней мен Ұлпанның бейіті Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Жаңажол аулынан солтүстікке қарай 4 шақырым жердегі Бай ауылы аталатын Есенейдің өз қыстауында.

## Дереккөздер

Санат:1798 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:1870 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) қайтыс болғандар
Санат:Ресей империясы аға сұлтандары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ байлары
Есеп айырысу

**Есеп Айырысу** –  төлем жүргізу арқылы қаражаттық міндеттемелерді жабу. Ол қолма-қол ақшамен немесе банк-несиелік ұйымдар арқылы ақша аударып жүргізіледі. Қолма-қол ақшасыз төлемдер төлемдік тапсырмалар, аккредитив, чек және инкассо бойынша да, сондай-ақ, заңда қарастырылған басқа формалармен де төленеді (қ. Аккредитив, Акцепт). есеп айырысу жүйесін ұйымдастыруда әрбір елдің өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін, бірақ олар мынадай жалпы принциптер мен есеп айырысу операцияларына негізделген: қолма-қол ақшалармен төлеу; есепшоттан нақты ақшаларды алу; ақшаны төлем тапсырысы бойынша аудару; қаржыны бір есепшоттан басқа есепшотқа дебеттік (чек арқылы) немесе ақшалай аудару. Банкаралық есеп айырысу корреспонденттік есепшот арқылы жүргізіледі. Ондай шоттар, мыс., ҚР-ның өлттық банкінде немесе контрагенттік банктерде ашылады.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат:Экономика
Есептеу математикасы

**Есептеу математикасы** () — математиканың есептеулер жүргізу мен ЭЕМ-дерді пайдалануға байланысты мәселелерді қамтитын саласы. Шағын мағынасында, есептеу математикасы — типтік математикалық есептерді шешудің сандық әдістерінің теориясы. 

## Тарихы

## Негізгі бағыттары

## Әдістері

## Қазақстанда есептеу математикасының дамуы
Қазақстан Республикасында сандық әдістер жөніндегі алғашқы ғылыми еңбектер ХХ ғ-дың 30-жылдары пайда болды. Есептеу математикасы мен қолданбалы математика саласындағы ғылыми зерттеулер 50-жылдардың бас кезінде басталды. 1954 ж. Қазақстандағы есептеу техникасын пайдалану жөніндегі тұңғыш ғылыми орталық — Қазақстан ҰА-ның машина және есептеу математикасы лабораторясы ұйымдастырылды. 1954 — 59 ж. лабораторияда аналитикалық есептеуіш машиналармен шешуге лайықталған есептеу әдістері жетілдірілді. 1959 жылдан ҚазМУ-дің (қазіргі ҚазӨУ-дің) есептеу математикасы кафедрасында есептеу математикасы бойынша мамандар даярланды. ҚазҰУ-дің есептеу математикасы кафедрасында есептеу математикасы саласынан жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстары: математика физиканың көп өлшемді есептерін (тасымалдау теориясы, серпімділік пен гидродинамика теориясының есептері) шешудің сандық тәсілдері; математика физиканың корректілі емес есептерін шешу; инженер-технологиялық және экономикалық есептерді шешу (Ө.Сұлтанғазин, С.Атанбаев, С.Темірболатов, Қ.Сарбасов, С.Оспанова, А.Ақышев). Тұтқыр сұйықтың динамикасы және шешудің айырымдық әдісі зерттелуде (К.Жақыпов). Статикалық электр интеграторларының көмегімен дифференциалдық теңдеулерді шешудің әдістерін жетілдіру жөнінде зерттеулер жүргізілуде (А.Т. Лукьянов). В.М. Әмірбаев Карл Фридрих Гаусс арифметика әдісін зерттеді.

## Тағы қараңыз

* Дискреттік математика
* Алгоритм

## Дереккөздер

Санат:математика
Санат:Есептеу математикасы
Есжан

**Есжан, Соқыр Есжан**(т.-ө.ж.б., 19 ғасырда Жайық өңірінде өмір сүрген) — күйші. Есжан
жайында ел арасында аңыз-әңгімелер көп, алайда олар жинақтальш, белгілі бір жүйеге түспеген. Күйші туралы алғаш деректер келтірген — акад. А. Жубанов. Есжанның халық арасьша кең
тараған күйлері — «Соқыр Есжан», «Қош, аман бол, Ақби-
кеш». М.Төлебаев «БіржанСара» операсының 3-актісіндегі
үйлену тойы көрінісіне «Соқыр
Есжан» күйін би музыкасы ретінде пайдаланды.

## Дереккөздер


Санат:Күйшілер
Есенсары Құнанбайұлы

**Есенсары Құнанбаев Тұрлыбекұлы** (1890 жыл, Семей облысы Аягөз ауданы Таңсық ауылы - 1961 жыл, Семей облысы Аягөз ауданы Таңсық ауылы) — ақын. 

Сәдір ақыннан тәлім-тәрбие алып, он үш жасынан өлең шығарады, халық ауыз әдебиеті үлгілері мен Абай, Әріп, Әсет ақындардың шығармаларын жаттап алып, ел ішіне таратады. Бірнеше жыл Әсет Найманбаевтың қасына еріп, оның ақындық, әншілік мектебінен өтеді. Есенсары айтыс ақыны ретінде де танымал болған. 1939 жылы халық ақындарының республикалық слетіне қатысып, жыр алыбы Жамбылмен сөз қағыстырады. 1945 жылы белгілі халық ақыны Сапарғали Әлімбетовпен айтысқа түседі. 

Есенсары — көптеген өлеңдер мен толғаулардың, дастандардың авторы. Оның: 
* “Гүлбаhрам — Сәбит”
* “Қазақ қызы”
* “Тобағұл батыр”
* “Бөдес батыр”
* “Ғаббасұлы Сабыржан”
* “Мәлік батыр” (Кеңес Одағының Батыры М.Ғабдуллинге арналған) дастандары 
* “Жеке дара ана” атты хикаясы жұртшылыққа танымал.

## Дереккөздер


Санат:1890 жылы туғандар
Санат:Аягөз ауданында туғандар
Санат:1961 жылы қайтыс болғандар
Санат:Аягөз ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Ескендір Сұлтан Елшілігі

**Ескендір Сұлтан Елшілігі** - Барақ сұлтанның бодандық жөнінде Санкт-Петербургке 1745 жылы жіберген елшілігі. Белгілі мемлекет қайраткері, ел аузында “көкжал” деп аталып кеткен Барақ сұлтан ұзақ уақыт Ресей империясына бағынған жоқ. Сол кездегі Орынбор губернаторы И.И. Неплюев осындай жағдайға байланысты Бараққа қарсы өте қатаң және жауыздық саясат жүргізді. Сол әрекеттердің қысымымен Барақ сұлтан Ресей империясының ресми мұрагері Петр Федоровичке өзінің жақыны Ескендір сұлтанды, оған қоса Байымбет, Тілеуімбет, Жиан деген қазақтарды (барлығы 5 адам) елшілікке жібереді. Елшілік империя астанасы Санкт-Петербургте 1747 жылдың көктеміне дейін болады, нәтижесінде Барақ сұлтан және оған қарасты рулар Ресей бодандығына қабылданды. Барақ сұлтанға грамота және сыйлықтар тапсырылды. Елшілік 1747 жылы наурызда қайта оралды.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том

Санат:Тарих
Әндіжан Есенжолов

**Әндіжан Есенжолов** – биология ғылымының кандидаты (1949), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген зоотехнигі (1951).
## Қысқаша өмірбаяны

1935 Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген; 
1936–1942 КСРО Ғылым Акадеиясының Қазақ бөлімшесінде (қазіргі Қазақстан ҒА-сы) кіші, аға ғыл. қызметкер;
1949–1955 және 1962–1982 Эксперименттік биология институты нда тұқымаралық гибридтеу лабораториясының меңгерушісі;
1957–1962Қазақ мал өсіру ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер болды.
Әндіжан Есенжолов Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы биік таулы аймақтың табиғи жағдайына көнбіс қойдың жаңа тұқымын шығару үшін ұзақ жылдар еңбек етті. Қазақтың арқар-меринос қойын шығарғаны үшін КСРО Мемлекеттік сыйлық (1950) берілді. Еңбек Қызыл Ту, 2 рет «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған..

## Дереккөздер

## Сілтемелер
Ертазин Хамза докторлық диссертация

Санат:Қазақстан биологтары
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Ескіжол

**Ескіжол** – Жетісу Алатауындағы асу.  

## Географиялық орны
Қазақстан (Жетісу облысы Алакөл ауданы) мен Қытай шекарсы аралығында. Алакөл және Ебінұр көлдері аралығында орналасқан. Аласарып келген екі тармағының бірі Сарықора тауына ұласады. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2411 метр. Асудың солтүстік беткейі тік жар, шатқалдармен тілімденген. Оңтүстік беткейі көлбеу келген. Жергілікті халық Ескіжолдыды ерте заманнан пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Күнделік

thumb|right|200px|Күнделік жазу
**Күнделік** — публицистикалық шығарманың бір түрі. Жазушының немесе саяхатшының өз көзімен көріп-білгенін тізіп жазудан пайда болған жанр.

Қарапайым немесе жай күнделіктерде көбіне жеке өмір фактілері, кісі назарын аударған көріністер сөз етіледі. Онда авторлық фантазия аз болады. Ал көркем күнделіктерде жазушының әр алуан ой-сезімдері, алған әсерлері, қызықты оқиғалар т.б. бейнеленеді.

Қазақ ғалым, жазушылары арасында күнделікті алғаш қолданған — Шоқан Уәлиханов (Құлжа күнделіктері).

Күнделікте деректер тарихи еңбектегідей нақтылы болуы екіталай. Өйткені ол жазушының бейімі мен қалауына, сенімі мен дүниетанымына қатысты субъективтірек болады, автордың өз танымы тұрғысынан баяндалады. Жанрлық табиғаты жағынан күнделік мемуарға, жолжазбаға, автобиографияға жақын.

## Сілтемелер

Санат:Әдебиет жанрлары
Естірту

**Естірту** – қазаға ұшыраған адамның қайғылы хабарын оның жақын туыстарына хабарлау рәсімі. Ауыр қаза, қайғылы оқиғаны жанашырларына, ел-жұртына өлеңмен Естірту дәстүрі қазақ халқында ертеден бар. Ардақты азаматы не батыр-бағланы өлген үйдің жанкүйер жақын, туыстарын азалы хабарға дайындап, әзірлеп алу үшін естірту, көбінесе, “Аққу ұшып көлге кетті, сұңқар ұшып шөлге кетті, ол адасып кеткен жоқ, әркім барар жерге кетті” деген сияқты салыстырулар түрінде болған.  

Ауыз әдебиетінде естіртудің мол ұшырасуы қазақ халқының жан дүниесінің тазалығын, қайғы көріп, қаралы болғанға қабырғасы қайысып, ауыртпалықты бірге көтерісетінін танытады. Жалғаншы дүниеде баянды ештеңе жоқ, бәрі де өтеді деген ишарадан кейін барып қана өлең қайғылы халді естіртеді. Яғни "естіртудің" образдық құрылысында пернелеу, тұспалдау басым. Мұнда поэтикалық образ үшін табиғат құбылыстары, жануарлар, тарихи тұспалар алынады, Қайғылы хабар содан кейін барып естіртіледі. Ал өлеңнің соңғы бөлімі "көңіл айту*ға"* - жұбату жырына ауысады. Мысалы, Байшуақ өлгенде баласы Байғараға Қазбасты шешен келіп: “Алып арыстан құласа, жан беруші бар ма екен. Аққан дария құрыса, су беруші бар ма екен” деп естіртеді. Осы секілді Үмбетей жырау да Бөгембай батырдың өлімін өлеңмен естіртіп, оның жау шебіне жалғыз шапқан ерлігін баяндайды.  

"Естіртудің" айрықша бір түрі күй арқылы білдіріледі. Мұнда күйші домбыра сазы, күңіренген күй әуені арқылы тыңдаушыны жаманат хабарды жорып, сезуге даярлайды. "Ақсақ құлан, Жошы хан" тәрізді атақты күй - осының бір мысалы. Естірту тіпті эпоста да ұшырасады. "Қозы Көрпеш - Баян сұлу" жырындағы Тазшаның сұмдық түс көріп естіртуі - ежелден мәлім. "Ер Сайын" жырында қырық жігіттің Аюбикешке күйеуі Сайын қаза тапқанын естірту  үшін айтқан хикаясы да бұған дәлел. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Қазақ Әдебиеті 7 сынып Атамұра баспасы, 2007

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Есікасу

**Есікасу** – Іле Алатауының шығысындағы Сарытау жотасындағы (Жамбас тауы) асу. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3350 м. Жаз айларында қар жатпайды. Түрген және Жіңішке өзендерінің суайрығы саналады. Есікасуға баратын көп соқпақтар Іле аңғарынан Түрген өзенінің жоғарғы ағысына қарай, одан әрі өзеннің оң тармақтары - Кіші Түрген өзені мен Үшбұлақты бойлай өтеді. Келесі белесте жайлау жолы Есікасудан Жіңішке өзенінің сол саласы Қарабұлақ өзенінің бастауына қарай кетеді. Соқпақ жолдар осы тұста батыста Шілік, шығыста Жіңішке аңғарына қарай тарамданады. Есікасу арқылы жайлауға мал айдайтын жол өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Іле Алатауы
Есік көмбелері

200px|thumb|right
**Есік көмбелері** – сақ дәуірі бұйымдарының кездейсоқ табылған екі тобының атауы, Есік қаласы (Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы) маңындағы төбешік. 

Есік көмбелерін 1953 — 58 жылдары Г.С. Мартынов, К.Ақышев, И.И. Копылов зерттеді. Бірінші көмбеде 3 мыс, 1 темір қазан, 2 мыс табақша, қоладан және темірден жасалған екі ыдыс табылды (б.з.б. 4 — 3 ғасырлар). Құлақтары бүйірінен шығарылған қазандардың біреуі тұғырға орнатылған, қалғандары үш аяқты. Әсіресе, қола ыдыс сирек кездесетін пішінімен ерекшеленеді. Бұйым биіктігі 19 см конус тәріздес тұғырдан және мұның үстіне бекітілген диаметрі 25,7 см дөңгелек табақшадан тұрады. Табақша бетіне бедерленген ат пен оның жанында тізе бүгіп отырған адам мүсіндері ежелгі сақ тұрмысынан хабар береді. Ат жүгенделіп және кейінгі қазақ дәстүріндегі секілді жалы күзеліп, құйрығы түйіліп қойылған. Аттың жанында отырған адам да атқа салт мініп жүруге ыңғайлы ұзын бешпент, тері шалбар мен етік киген. Мұнда аттан түсіп, Тәңірге жалбарынып отырған сақ сарбазы бейнеленген тәрізді. Екінші көмбе құрамында қоладан құйылған 5 бұйым бар. Бұлар 2 ауыздық, ұзындығы 22,5 см, жалпақтығы 3 см қанжар, үлкен найза ұшы және қазан (б.з.б. 6 — 7 ғасырлар). Жақсы сақталған қазанның биікт. 40,5 см, диаметрі 36 см, конус пішіндес тұғырының биіктігі 12 см. Бүйіріне екі құлақ орнатылып, ернеуінен төмен толқынды оюлар бедерленген. Бұл пайымдаулар бойынша, көмбелердегі бағалы әрі ғұрыптық мәні зор бұйымдар. Ежелгі сақтар осындай заттардың әр түрлі жиынтығын ғұрыптық салт-жоралар өткізілген жерлерде, көші-қон кезінде көміп кетіп отыратын болған. Көмбелер Жетісу өлкесінде көптеп кездеседі. Мұндай деректер осы өңірдің ежелгі дәуірлерде қола құю, темір соғу ісі жақсы дамыған үлкен металлургиялық орталық болғанын дәлелдейді. 

## Дереккөздер


Санат:Сақ дәуірі
Санат:Алматы облысы ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Есік көрсету

[thumb|right|200px|Келіншек. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан.jpg]]
**Есік көрсету**, **есік ашу** – жаңа түскен келінді күйеудің ағайын-туыстарының арнайы шақырып, сый көрсету рәсімі.

## Жоралғылары
Келін түскеннен кейін оны күйеуінің туған-туысқандары үйлеріне «есік  көрсетіп», дәм татуға шақырады. Жас келін арнайы кәде, тарту алып барады. Ол кәдені «отқа салар» деп атайды.
Той өткен соң келінді есік көрсетуге шақыру келін үшін де үлкен сын болып табылады. Абысындары келінмен жақынырақ танысып, сый-сияпат жасайды. Келіннің табағына асықты жілік, төс, ұлтабар және т.б. кәделі мүшелер салынады. Бас табақтан еті қалдырылған жамбас ұсынылады. Келін оны тәжім етіп, иіліп сәлем салып алады. Бұл келін үшін күйеу жақтың туыстарымен жете танысуға, қарым-қатынасты үйлестіруге жасаған қадам болып табылады.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Диваев А. Несколько слов о свадебном ритуале киргизов Сыр-Дарьинской области. Казань, 1900; 
* Жүнісұлы А. Пәниден бақиға дейін. Алматы: Қайнар, 1994; 
* Қатран Д. Қазақтың үйлену салты. Туған тіл. 2006. No1. 83-91-бб.; 
* Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті. Алматы: Алматыкітап, 2010; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері