open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Николай Георгиевич Стрижак

**Николай Георгиевич Стрижак** (1926 ж. т.) - график, өнертанушы, журналист, әскери инженер.Экслибрис, силуэт, графика саласында жұмыс істеді. Ол «Қазақстан әдебиеті» атты экслибристің топтама суреттерінің біреуін Абайға арнады (1986, қағаз, сия; жеке адамдар меншігінде). Онда табиғат аясында жұмыс істеп отырған ақын тұлғасы бейнелеген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жиренше Шоңқаұлы

**Жиренше Шоңқаұлы** (1834-1915) Тобықты руының Көтібақ атасынан. Ел басқарған би. Жиренше ауыл - аймаққа ықпалды, ұтқыр әзіл мен уытты тілге шебер болған. Сөз қадірін жоғары бағалаған Абай әуелгі кезде Жиреншені іш тартып, қадір тұтқан. Бірақ кейін Жиреншенің әділетсіз, қиянатшыл қылықтарына байланысты суысып кеткен. Жиренше кейін Оразбай, Күнтулармен Ши деген жерде уағда байласып, Абайға қарсы топ құрады (қ. «Ши» түбіндегі баталасу).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ғылыми өндеу жұмыстары

**Ғылыми өндеу жұмыстары** - далалық экспедициялық, ғылыми-зерттеу және техникалық-барлау жұмыстарының нәтижесінде жиналған материалдарды кабинеттерде, лабораторияларда және т.б. ғылыми жолмен өңдеу. Оның негізгі құрамына гидрологиялық, инженерлік-геологиялық және гидрогеологиялық ізденістер жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Түптік морена

[thumb|[Морена]]
**Түптік  морена** - негізгі морена, мұздық табанымен тасымалданған, жұмырланған, өнделген, сынған тау жынысытар. Мұздар еріген соң, мұз астынан босаған Т.м. біршама тегіс мореналық қабат түзеді.

Түптік морена, негізгі морена - ірі кесекті, екшеленбеген, мұздың қысымымен өте тығыздалған тау жыныстарынан тұратын шөгінді морена типі. Жабынды және тау мұздықтарына тон. Түпке таяу моренаның құрамында тасылып келген материалдардың біртіндеп жинақталуынан түзіледі. Мұздық ерігеннен кейін мұз астынан босайды да, моренадан қорланған біршама тегіс қабат құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әбіш Мұсылманқұлұлы Жиреншин

**Жиреншин Әбіш Мұсылманқұлұлы** (1913-75) - әдебиет зерттеушісі. Тарих ғылымдарының кандидаты, доцент. Абай шығармашылығын ұзақ жылдар бойы үзбей зерттеп, абайтану ғылымына елеулі үлес қосты.

«Қазақтың данышпан ақыны Абай туралы жаңа материалдар» («Екпінді», 1939, 9 қазан), «Абай мен Михаэлис» (сонда, 1940, 15 қазан), «Абайдың орыс  революционер-демократтармен байланысы» («Қаз ССРҒА-ның Хабаршысы», 1945, №6), М. О. Әуезовпен бірігіп жазған «Қазақ әдебиетінің классигі» («Социалистік Қазақстан», 1949, 24 шілде) деген еңбектерінде ақын туралы тың деректер келтіріп, оның орыс зиялыларымен достық байланысына, рухани үндестігіне тоқталады, поэзиясының өз заманындағы қазақ өмірінің айнасы екенін атап көрсетеді. Жиреншин «Абай Құнанбаев - қазақ халқының Ұлы ақыны және ойшылы» (1950), «Абай және оның орыс достары» (1949, орыс тіліңде), «Абай Құнанбаев» (1950), «Абай және орыстың революциялық демократтары» (1959), «Қазақ кітаптарының тарихынан» (1971) зерттеу еңбектерін жазды. Бұл зерттеулер бір-бірімен тығыз байланысты. «Абайдың әлеуметтік ойды дамытуы және Абай заманындағы қазақ поэзиясы» («Абай Құнанбаев». - А., 1951, 135-161-6.) деген мақаласында Абайдың өзіне дейінгі ауыз әдебиеті дәрежесіне жеткізуге, ұлттық әдебиетті өркендетуге қосқан үлесін жан-жақты сөз етеді. «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» деген мақалада негізінен Абай еңбектерінің жарыққа шығу тарихына қысқаша шолу жасаған («Қазақ кітаптарының тарихынан»,- А., 1971, 127-130-6.). Жиреншин ақынның 1951, 1961 ж. шығармаларының бір томдық жинақтарын әзірлеу үстінде Абайдың дүниетанымын, таным- толғамдарын анықтауға байланысты біраз еңбек етіп, оның өлеңдерінің жазылу тарихынан, өскен ортасынан деректер берді, жаңа табылған шығармаларына түсініктер жазды. Дегенмен ақын өмір сүрген саяси-әлеуметтік жағдайды, оның өскен ортасын бағалауда біржақтылыққа жол бергенін кезінде М. Әуезов атап көрсетті.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Жовтис Лазаревич Апександр

Жовтис Апександр Лазаревич (1923ж. т.)- әдебиет  зерттеушісі, аудармашы. Филологиядан  Ғылыми докторы, профессор. Өлеңтану, аударма теорияларына арналған «Өлең қажет» атты Ғылыми-зерттеу еңбегі жарық көрген. Абайтану мәселелеріне ден қойып, ақын  өлеңдерінің жаңашылдық сипаты, өлшемі, ұйқасы туралы пікір айтқан. «Абай өлеңдерінің құрылысы» (Б. Кенжебаевпен бірге; ҚазССР ҒА-ныңхабаршысы, 1954, № 9) деген мақаласы жарияланған. Абайдың орыс  тілінде жарық көрген таңдамалы өлеңдері жинағын(А., 1989) құрастырған. «Жаз», «Интернатта оқып жүр...», «Тайға міндік...», «Болыс болдым мінеки...», «Түбінде баянды еңбек егін салған. ,.»туындыларын орыс  тіліне аударған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Алғашқы жаһандық төңкеріс

**"Алғашқы жаһандық төңкеріс"** - [*"The First Global Revolution"*] - Рим клубының баяндамасы, осы ұйымның атынан, оның президенті А.Кинг пен бас хатшысы Б.Шнайдер жазған. Оны дайындау жөніндегі шешім 1989 ж. Ганновер қаласында, әлемдегі жағдайларды қайта саралап, соның негізінде клубтың міндеттерін қайта анықтау жөнінде мәселе көтерілген Рим клубы мәжілісінде қабылданды. Нәтижесінде ұйым басшылары осы ұйым тарихында бірінші болып "Алғашқы жаһандық төңкеріс" атты баяндама жасап, оны 1991 ж. жариялады. Баяндама авторлары әлемдегі өзекті мәселелердің алғышартын анықтаған (1972 ж.) алғашқы баяндамадан бері жиырма жылдай уақыт өтсе де, қазіргі жаһандық мәселелер де сол күйінде қалып отырғандығын айтады. Сонымен қатар, аса көңіл бөлуді қажетсінетін мәселелер көбейді. Көптеген өзекті мәселелердің арасынан олар тез арада шешілуі тиіс үш мәселені атап көрсетті: әскери экономиканы өзгерту және оны бейбіт арнаға бұру; ауа райының күрт жылып кетпеуі үшін энергия тұтынуды қайта құру; әлемнің даму қарқынына әсер етіп, дамуы кенже қалып келе жатқан мемлекеттерге қол ұшын беру. Баяндамада тарихтағы жеке тұлға рөліне, этикалық мәселелерге, әлеуметтік үрдістерді басқару мәселелеріне баса назар аударылған. Әртүрлі экономикалық жүйелер сын көзбен қаралып, қазіргі мемлекеттік және халықаралық басқару құрылымдарының тиімсіздігі тілге тиек етілген. Сонымен қатар бейресми ұйымдар мен қоғамдық бірлестіктердің рөлі жоғары бағаланады. Нарықтық экономиканың және онымен байланысты демократияның кемшіліктері мен жақсы тұстарын саралай келіп, римдік клубтың мүшелері "басқаларын айтпағанда, демократия - жүйелердің ең жаманы" деген У.Черчилл пікірімен келісетіндіктерін мойындайды. "Таңдау жаман мен ең жаманның арасында болғалы тұр, осыны түсініп әлемдік қауымдастық жалпы күрделі мәселелерді бірлесіп қана шеше алатынын түйсінуі керек", - дейді олар.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Түптік мұз

**Түптік мұз** – су түбіне шөккен немесе су қабатындағы жүзбе мұздар. Өзен, теңіз және кішігірім көлдегі суға батқан заттарда және тайыз жерлерде байқалады. Суынған судың кристалдануы кезінде қалыптасады. Бос, қуыс құрылымды болып келеді. Т.м. жамылғылы және тау мұздықтарына тон қ. ішкі сулық мұз.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Түптік шөгінділер

**Түптік шөгінділер**  — 1) табиғи, сондай-ақ техногендік заттектерден суқойма ішінде физикалық-химиялык және биохимиялық процестер нәтижесіңде су объектісінің түбіңде түзіліп тұнбаға түсетін түптіктасындылар мен қатты бөлшектер. Т.ш. организмдер мекендеуге жарамды (тасты, малтатасты, гравийлі, құмды — ірі және ұсақ құм, сазды, лайлы, ірі және ұсақ детрит, тотықтырғыш процестері басым ірі органикалық қалдықтар) және жарамсыз (лай, ірі және ұсақ детрит, тотықсыздандырғыш процестері басым ірі органикалық қаддықтар), целлюлоза-қағаз фабрикаларының ағашты талшықтарынан, сал ағызудың қалдықтарынан, мұнай өнімдері төгілген кез келген грунттардан пайда болған антропогендік грунттар болып бөлінеді; 2) алаптың табанын жапқан шөгінділер. Су түбіндегі ағыс жылдамдығы белгілі мәннен төмен болған жағдайда ағынмен еріген қатты зат бөлшектері су түбіне шөгіп қозғалыссыз түптік шөгінділер қалыптастырады. Турбулентті ағыстарда түптік аккумулятивті бедер (тізбек, жал) қалыптастырушының негізі көзіне түптік шөгінділердің белсенді алмасу қабаты жатады. Алаптардың немесе суқоймалардың сипатына қарай Т. мұхиттық, теңіздік, көл, өзен шөгіңділеріне жіктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Баптизм

[thumb| [Көне акроним (монограмма) аты Иисуса Христа ]]
**Баптистер** – христиандық протестанттық діни ағым. Баптистердің пікірінше, шынайы Шіркеу - шіркеулік иерархияны қажетсінбейтін дінге сенушілерден тұрады. Шіркеудің мемлекеттен болінуін талап етеді. Жалпы, баптистер қатып қалған діни наным-сенімдерден аулақ, өз идеологиялық негізін Евангелиядан алады. Оларға қатаң моральдық принциптер тән, мысалы.: темекі шегуге, спирттік ішімдіктер ішуге тыйым салынады. Англиядан кейін АҚШ бүл дінді таратудың әлемдік орталығы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дін
Сергей Яковлевич Сухов

**Сергей Яковлевич Сухов** (1911 ж. т.) - суретші. Плакат, қондырғылы және кітап графикасы, кескіндеме саласында жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының еңбек сің. мәдениет қызметкері. Бүкілодақтық а. ш. көрмесіне арнап «Абай портреті» (1954, кенеп, майлыбояу) еңбегін жазды. СУХОТИН (т,- е. ж. б.) - Омбыда дала ген,- губернаторы болған. 1903 ж. Шаймерден Қойшығұловтың Көкшетаудан Абайға жазған хатында: Сергейдің Абай туралы пікірі дұрыс екені, әр нәрсені ақылға салып істейтін білімді адам болғаны жайлы сөз етіледі.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дарақ тәріздес мұздық

thumb|right|Федченко мұздығы
**Дарақ тәріздес мұздық** — ірі аңғармен ағып түсетін бас мұздықтан және оған құятын мұздық салалардан тұратын таулық аңғар мұздықтарының бір түрі (мысалы, Памирдегі Федченко мұздығы). Ол күрделі мұздықтар тобына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Дарақ тәріздес өзен жүйесі

**Дарақ тәріздес өзен жүйесі** — пландағы көрінісі (суреті) ағаш бұтақтарына ұқсас болып келеді, басым бағыттағы салаларды ажырату мүмкін емес өзен жүйесі. Салалары басты арнаға үшкір бұрышпен қапталдасады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз...

«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз...» - М. Ю. Лермонтовтың «Выхожу один я на дорогу» атты өлеңінің 1898 ж. Абай аударған нұсқасы. Шығарма орыс  ақынында да, қазақ ақынында да 20 жол. Өмірге  ой көзімен  қарай білудің, терең сезімталдық, сыршылдықтың үлгісі боларлықтай лирикалық туынды. Ақын  жарық түнде жалғыз жолға шыққанын айта отырып, аспан мен жердің, жоғарыда жылт-жылт етіп көрінген жұлдыздардың ғажайып әдемілігін тамашалап, ғарыштық кеңістікті бар жанымен сезінгендей болады. Сондықтан оның өз көңіл-күйін қозғайтын әр сөзі ерекше салмақты, мәнді болып шыққан. Өлеңдегі мұңды сарын да, тыныштық, азаттық  іздеу де адамды жадырататындай әсер береді. Осы өлеңнің идеялық өзегі, тірегі болған өмірге құштарлық: «Көкірегімде өмірдің күші тұрып, Іздеймін дем алысты үзбегенін...» - деген сөздерден әсіресе айқын танылады. Абайдың өлеңі Лермонтов  нұсқасына жолма-жол сәйкес келіп отырады.Мағынасы жағынан әбден жақын және көркемдігі де өте жоғары. Лермонтовта: 

 «В небесах торжественно и чудно!
 Спит земля в сиянье голубом...
 Что же мне больно и так трудно? 
 Жду ль чего? жалею ли о чем? 
 Уж не жду от жизни ничего я, 
 И не жапь мне прошпого ничуть; 
 Я ищу свободы и покоя! 
 Я б хотел забыться и заснуть», 
- деп келсе, Абай бұл екі шумақты былай тәржімелеген:
 «Мен көрдім көктің ғажап жасалғанын, 
 Жер ұйықтап, көкшіл шықпен бу алғанын. 
 Менің не мұнша қапа, қысылғаным? 
 Үміт пе, өкініш пе ойлағаным? 
 Дүниеден үмітім жоқ менің деймін,
 Өмірге  өткен титтей өкінбеймін. 
 Азаттық пен тыныштық көксегенім, 
 Ұйықтамақ пен ұмытпақ деп іздеймін...» 
 Тек соңғы шумақ қана еркін аударылған. 
 
 «Чтоб всю ночь, весь день мой слух лелея, 
 Про любовь мне сладкий голос пел. 
 Надо мной чтоб, вечно зеленея,
 Темный дуб склонялся и шумел»,  
- деп, Лермонтов  махаббат жыры мен ағаш сыбдырын аңсаса, Абай тамылжыған табиғаттың үнімен жылылық пен достық, өнген, өскен жақсы екені мадақталуын армандайды:
«Су  сылдырлап, жел  гулеп, күн  шуақтап, Жылылық пен достықты тұрсын мақтап. Өнген, өскен жақсы деп емен ағаш, Теңселіп айтып тұрса ол шайқақтап...» Туынды 11 буынды  қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғашқы рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымда 1-шумақтың  2-жолы  «Тасты жол жарқырайды буға амалсыз» делінсе, кейінгі басылымдарда 1909 жылғы жинақ бойынша бұл жол «Тастақ жол жарқырайды буға амалсыз» деп алынған. 1945, 1954 жылғы жинақтарда 2-шумақтың З-, 4-жолдары «Менің де мұнша қапа, қысылғаным, Үміт пе, өкініш пе ойлағаным», 4-шумақтың  2-жолы  «Ұйқы, тыныштық, ұмыту - бір дегенім» болса, кейінгі басылымдарда бұл жолдар 1909 жылғы жинақ негізінде «Менің не мұнша қапа қысылғаным», Үміт пе, өкініш пе ойланғаным?», «Ұйқы, тыныштық, ұмыту - бер дегенім» болып қабылданған. Өлеңге композитор  I. Жақанов ән шығарған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Түркістан жотасы

thumb|Түркістан жотасы
**Түркістан жотасы** — негізінен қар көшкіндері мен аспа мұздықтардан құлаған, мұз опырылыстарымен қоректенетін аңғарлық мұздық. 

Түркістан мұздығының шеті, әдетте, моренамен жабылған болып келеді және "өлі" мұздан тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Мұздықтар
Жолдак Иванович Олесь

**Жолдак Иванович Олесь** (Олексий) (1918 ж. т.) - украин халық ақыны. Шығармалары 1937 жылдан жарияланып келеді. Украин оқырмандарына «Пегастың бұлқынуы», «Тәжірибесі мастактар» атты пародия, достық әзіл, эпиграммалары топталған кітаптарымен жақсы таныс. Жолдақ 1974 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген «Абай Құнанбаев» жинағына енген ақынның «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес...», «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?..», «Сабырсыз, арсыз, еріншек...», «Көзінен басқа ойы жоқ...», «Адасқанның алды - жөн, арты - соқпақ...» өлендерін украин тіліне аударған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дарси заңы

thumb|right
**Дарси заңы** — сүзілу жылдамдығының су тегеуріні бәсеңдеуіне пропорционалдығы заңы.

Бұл заңды алғаш рет тәжірибе жүзінде құмды сүзгідегі су ағынын зерттеу барысында француз инженері А. Дарси (1856 жылы) ашқан. Сүзілу кезіндегі тегеурін шығынының жылдамдыққа тәуелділігі түзу сызықты болғандықтан, Дарси заңы сүзілудің түзу сызықты заңы деп те аталады. Дарси заңы ағынның ламинарлық режімі жағдайындағы кеуекті ортадағы сұйықтықтың сүзілу заңы Дарси заңы бойынша сүзілу жылдамдығы (v) пъезометрлік көлбеудің (i) шамасына тура пропорционал: v = k_\mathrm{i} мұндағы k — көлбеуі бірге тең жағдайда сан жағынан сүзілу жылдамдығына тең болатын сүзілу коэффициенті, өлшем бірлігі см/сек., k-ның сандық мәні топырақтың сипатына және ең алдымен оның кеуектерінің шамасына тәуелді. Дарси заңының Дюпон формуласынан ерекшелігі сол: козғалыстың кез келген сипатындағы (бірқалыпты немесе күрт өзгеретін) сүзілу аймағындағы кез келген нүктенің сүзілу жылдамдығын анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жолжақсы

**Жолжақсы** - Абайға өлең арнаған кісі. Абай сүйген қызы Тоғжанға барып жүргенде ұсталып қала жаздаған. Соны көрген Жолжақсы:

  «Ақылыңа қарасам, данасың,
  Жүрісіңе қарасам, баласың,
  Ат шаба алмай жығылса,
  Қолға тұсіп қаласың.
  Бұл шіркінді
  Мұнша күйттеп не қыласың!»

- деген екен. Осы оқиғадан кейін Абай «Сап-сап, көңілім, сап, көңілім» деген өлеңін жазған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Жол көрмек, жоба білмек, жиһан кезбек...

«**Жол көрмек, жоба білмек, жиһан көзбек...**» - Абайдың кейін табылған өлеңі, 4 тармақты  2 шумақтан  тұрады. Өлеңде Абайдың ой-қиялы шарықтап, әбден асқар биігіне жеткен шағындағы байсалды да байыпты, байырғы ойларын түйіндеген. Адам жан-жақты есейіп, қабілет-күші марқайып, ақыл-ойы толығып, өмірді, салт-дәстүрді, жол-жобаны біліп толысады, шындық іздеп шыңдалады. ЖиҺан кезіп: «Көре-көре көсем болады, сөйлей- сөйлей шешен болады». Жастық шақ, жігіттіктің аласұрған екпінді қызуы енді бойды жеңіп, ақылға, иман-салауаттылыққа ауыспақ. «Тағдырдың маңдайға жазғанын хақтан біліп» жақсылық тілемек, игілік ұстанбақ. Ол үшін өзіңнен озған өнер иесінің соңына ер, жөнін жақтап, жыртысын жырт,  көшелі кісі бол дейді ақын . Бұл қиын нәрсе ме? Әрине, қиын. Әсіресе өзім білем, менде кем емеспін дейтін тоң мойын, бір бет, қисық мінезді адамға қиынның қиыны. Алдымен құдай жаратқан пенденің ниеті түзу, көңілі аппақ, пейілі кең болуы ләзім. Түзу, адал, таза жүрген мақұл. Өсек айтпа, өтірік, жалған сөйлеме, біреуді сыртынан ғайбаттама. «Екі елі аузына үш елі қақпақ қой», былапыт, бос даурықпаға үйірсек болма деген уағыз халық тәрбиесінің негізгі принциптерімен ұштасып, ұрандасып, үндесіп жатыр. Шын әрекет, шын өмір - ғылым мен өнерде. Ерінбейтін еңбекшіл, таусылмайтын талапкер, жалықпайтын жанкешті еңбек қана жігіттің абырой-беделін асырмақ, елінің ері атандырмақ. Өлеңнің айтпақ ойы осы. Туынды 10, 11 буынды  қара өлең үлгісімен жазылған. Алғаш 3. әл-Жауһаридің Уфа қаласында басылған «Насихат қазахия» рисаласында жарияланған. Шығарма ой сарыны мен өлең өрнегі жағынан алғанда Абайдың 1886 жылғы «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйкы сергек»деген өлеңіне жақын келеді. Тіпті осы аталмыш өлеңнің бесінші шумағының екінші жолы : «Ақыл таппақ, мал таппақ, адал жүрмек», -деп берілсе, «Насихат қазақиядағы» екінші шумақтың  соңғы жолы: «Ғылым, өнер, мал таппақ, жұртқа жақпақ», - деген жолмен ой жағынан да, сөз жағынан да үйлес шығып жатыр. Басылымдарда өлеңнің алғашқы шумағының үшінші жолындағы бір сөз толық анықталмағандықтан, оның орны көп нүктемен берілген.

## Дереккөздер


Санат:Абай шығармалары
Декалитр

**Декалитр** — 10 литрге тең сұйықтық өлшемі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жошыхан Мағауин

**Жошыхан Мағауин** (1924–1943) — Абайдың шөбересі. Ақынның Мағауия деген баласының Жағыпарынан туған. Жошыхан ақын  болған. Ұлы Отан соғысы  жылдарында майдан даласынан қарындасы Ғазелге өлеңмен хат жазып тұрған.

«Бір теңіздің тамшысы едік екеуіміз, Ұласамыз, бір мұратқа жетеміз...» - деп, өздерінің Абай ұрпағы екенін мақтаныш тұтатынын, сондықтан ақын  атына кір келтіруге хақысы жоқ екенін, қашанда өзгелерге үлгі болуы керектігін қарындасының есіне салып отырған. Оның майданнан жазған хаттары Абай музейінің қорында сақтаулы. Бір топ өлеңі майданда қаза тапқан азаматтардың хаттарынан топтастырылған. «Жыр аманат» атты кітапқа енген. Семейдегі Абайдың әдеби-мемориалдық музейінің «Абай ұрпақтары – майдан шебінде» деп аталатын бөлімі Жошыхан өмірі жайындағы деректермен басталады.

## Дереккөздер

Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Қазақ ақындары
Файлдарды көшіру

**Файлдарды көшіру** (Копирование файлов; file copying) — операциялық жүйенің стандартты құралдарымен жасақталатын сыртқы құрылғылардың арасында файлдар алмасу процедурасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жиырма жеті жасында...

«**Жиырма жеті жасында...**»  («Ә6дірахман  өліміне») - Абайдың 1895 ж. жазған жоқтау өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты  14 шумақтан  тұрады. Айрықша үміт артып, болашағына зор сеніммен қараған Әбдірахманның қыршын жасында дүниеден көшуі ұлы ақынның жанын жаралап, санасын сарсаңға түсірген. Оны жиі-жиі есіне алып, қайта-қайта өлең арнап, қайғы-мұңын қағаз бетіне көшіруінің сыры тереңде жатыр. Әбіштің ағайынға айрықша бауырмал, жалған сөйлемейтін, жаны таза, барынша кішіпейіл, ғылым-білімге құштар, жаңаға жанашыр болғанын айтып, «құйрықты жұлдыз секілді туды да, көп тұрмағанына» бір өзі емес, күллі ел-жұрттың тегіс өкінгенін өлеңге қосады. Абайдың айтуына қарағанда Әбдірахман айықпас дертті екенін Петербургте оқып жүрген кезінде-ақ , сезсе керек. Әйтсе де алдын-ала уайым-қайғыға бой алдырмай, тәңірі жарлығын күтіп жүре беріпті. Сары уайымға салынбай, әр күнін ілім-білім алуға арнаған Әбдірахманның ғұмыры қысқа болса да, түйгені мол, сол арқылы өмірін ұзартқандығын айтып, Абай соны жаралы жанына медет етеді. Ақынның: «Ұзақ өмір  не берер, Көрген, білген болмаса?» - деген философиялық терең ойға табынуының да сыры осы пікірге саяды. «Көргені мен білгені, Жүзге келген шалдан көп...» - деген жолдар да Абайдың адам өмірінің өлшемі мен бағасы көп жасауда емес, артына із қалдыруда деген данышпандық ойының дәлелі. Ұлы ақын  ақылға салып, өзін-өзі осылай жұбатқан. Өлеңде тағы бір терең сыр бар. Ақын  Әбдірахманды жаңа заманға қызмет ететін жас ұрпақтың өкілі деп біледі. Айрықша уайым шегіп, қайғыға батуы да осыдан туындайды. «Жаңа жылдың басшысы - ол, Мен ескінің арты едім» деген жолдар ақын  сырын айқара ашады. Өлең 7 буынды  шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Басылымдарында аздаған текстологиялық  өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында 7-шумақтың  1-жолы  «Өз өмірін ұзайтқан» делінсе, басылымдарда бұл жол «Аз өмірін ұзайтқан» болып алынған. Туынды қарақалпақ, қырғыз, орыс , өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Далалық тоғандар

**Далалық тоғандар** – сайларда, ойыстарда, құраңғарларда жануарларды суару үшін, су құстары мен балық өсіру мақсатында, ал кейде егін суару үшін де жасалатын тоғандар. Жергілікті халық үшін бұл тоғандардың санитариялықтазалық және эстетикалық маңызы зор. Олар негізінен жер үсті суларымен толтырылады, сондықтан да шөгінділерге тез толады. Тоғандарды алаптан түсетін тасындылардан қорғау үшін олардың айнала ені 20—80 м келетін (алаптың беткейлерінің сипатына қарай) орман белдеуі отырғызылады. Орман белдеулерінен төменірек, тоған кемерімен екі аралықта ені 15—20 м шалғынды белдеу орналастырылады, ол белдеуде тасындылардың ұсақ бөлшектері ұсталып қалады. Сонымен бірге бұл кезде түскен жапырақтар мен бұтақтар тоғанға түспейді, шалғынды белдеуде қалады. Тоғанның алқымында, орман белдеуіне дейін жиі отырғызылған бұталардан және көлденең шарбақты ұзындығы 100 м-дей лай ұстағыш орналастырылады. Тоғанды орман белдеуімен қоршау барысында жер үсті сулары жер астына өтуі арқылы тоғанның жыл бойы жер асты суларымен тұрақты, біркелкі қоректенуіне мүмкіндік туады. Су айдынын желден, күн қызуынан қорғайды, булануды 20-30%, кейде 50%-ға дейін азайтады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Алматы декларациясы

**Алматы декларациясы** немесе **Алматы келісімі** () — Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) нысандары мен принциптерін қабылдаған декларация. Оның нәтижесінде КСРО ыдырауы өз мәресіне жетті де, ТМД құрамына Ресей, Беларусь пен Украинадан басқа тағы 8 тәуелсіз мемлекет қосылды.

Алматы келісімінен бұрын 1991 жылдың 8 желтоқсанында Ресей, Украина және Беларусь басшылары Кеңес Одағын таратып, ТМД-ны құру туралы Беловеж келісімінде келіскен еді. 1991 жылы 21 желтоқсанда Армения, Әзірбайжан, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Молдова, Ресей, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан және Украина басшылары Алматыда кездесті де, Алматы декларациясы атауын алған келісімге өз қолдарын қойған. Сол күні Беларусь, Қазақстан, Ресей және Украина арасында *«Ядролық қаруға қатысты өзара шаралар туралы»* аталған жеке шартқа да қол қойылған еді. Оның нәтижесінде сол елдердің ядролық қарулары Ресейге берілді.

Посткеңестік республикалар арасында қатыспай қалған тек Грузия (ол ТМД құрамына кейін кірді), Литва, Латвия және Эстония еді. Балтық теңізі маңындағы үш мемлекет қол қоюдан және ТМД құрамына кіруден мүлдем бас тартты, олар өздерінің елдері КСРО құрамына заңсыз енгізілді деп санайды.

## Дереккөздер

Санат:ТМД
Санат:Халықаралық конвенциялар
Санат:21 желтоқсан
Санат:Желтоқсан оқиғалары
Санат:Әзербайжан халықаралық келісімдері
Санат:Армения халықаралық келісімдері
Санат:Молдова халықаралық келісімдері
Санат:Қазақстанның халықаралық келісімдері
Санат:Қырғызстан халықаралық келісімдері
Санат:Тәжікстан халықаралық келісімдері
Санат:Өзбекстан халықаралық келісімдері
Санат:Түрікменстан халықаралық келісімдері
Санат:КСРО ыдырауы
Сорғы агрегаттары

**Сорғы агрегаттары**  — сорғы қозғалтқыш және беріліс жүйелерін қамтитын құрылғылар жиынтығы, оның орнықты және жылжымалы түрлері бар. Пайдаланатын қозғалтқыштың түріне қарай ол 
*электр қозғалтқышты, 
*турбиналы, 
*дизельді, 
*моторлы (іштен жанатын қозғалтқыш) деп аталатын түрлерге ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сор топырақты шаю

**Сор топырақты шаю** — топырақта тұзды сордың шоғырлануын кеміту үшін алдын ала есептелінген су көлемімен сортаңды жерді шаю арқылы оның кұрамын жақсарту, сортаңды жерге сорға төзімді ауыл шаруашылығы дақылдарын егу жолымен мол өнім алуға қол жеткізу. Мұңдай тәсілмен шайылған сор топырақтың ащылығы кеміп, қалған ерітінді жер асты суларына қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тынығу суқоймасы

**Тынығу суқоймасы** — суда демалу орны ретінде (қайық, байдарка, желкенді спорт, туризм және серуендеу) пайдаланылатын және оның жағасында суға түсетіндей жағдайлар болатын не болмайтын кез келген су объектісі. Тынығу суқоймасына тоғандар, көлдер, бөгендер және Каспий теңізі, Балқаш көлі, Ыстықкөл, Еділ бассейні басқа су ағындары да жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Алмонд Габриель

**Алмонд Габриель** 
*(; [[қаңтардың 12]], [[1911]] – [[желтоқсанның 25]], [[2002]])* -Американ саясаттанушысы, Стэнфорд университетінің профессоры. Американ өнер және ғылым академиясының мүшесі, саяси ғылымдардың американдық қауымдастығының президенті. *"[[Дамушы аймақ саясаты]]"* (1968), *"[[Салыстырмалы саясат: даму тұжырымы]]"* (1966), *"Салыстырмалы саясат биігінде"* (1988) атты еңбектерінде Алмонд қазіргі құрылымдық функционализмнің негізгі түсініктерін қалыптастырды.

Алмонд функционалдық әдістік жүйені сақтау және реттеу әдістерін зерттеуге пайдаланды. Ол саяси жүйені адаптация мен ықпалдасу қызметтерін орындайтын өзара қарым-қатынас саласы ретінде анықтайды. Барлық жүйелер негізінен екі қызметті атқарады: *"ену"* және *"шығу"*. Ол "енудің" төрт қызметін: саяси әлеуметтендіру мен араласуға тарту; мүдделерді артикуляциялау; мүдделерді жүзеге асыру; саяси коммуникация; "шығудың" үш функциясын: ережелерін қалыптастыру, ережелерді пайдалану мен ережелердің орындалуын бақылауды анықтайды. *"Ену"* қызметтері үкіметтік емес ұйымдармен: қысым көрсету топтары, сая¬си партиялар, тәуелсіз басылым және т.б. арқылы, ал *"шығу"* қызметтері үкіметтік ұйымдар көмегімен жүзеге асырылады. Ол "ену" қызметтерін талдауға көбірек көңіл бөледі. Саяси әлеуметтендіру мен коммуникация тиімді саяси қызмет саласының барлығы белгісі. Саяси жүйелерді салыстырмалы зерттеуде: 
# жүйе мүмкіндіктерін; 
# конверсиялау функцияларын; 
# қолдау және адаптациялау функцияларын; 
# жоғарыда көрсетілген қызметтердіц өзара қарым-қатынасын салыстыруды ұсынды.

Осы салыстыру әдісі саяси дамуды талдауға да пайдаланылды. Қазіргі кезеңдегі бес демократиялық елдегі - Англия, Италия, ГФР, АҚШ және Мексика - саяси жүйені салыстыра отырып, саяси мәдениеттің үш таза түрін көрсетті. 
# "патриархалдық саяси мәдениет", 
# "тәуелділік саяси мәдениет", 
# "белсенді саяси мәдениет" немесе "араласу саяси мәдениеті" (кей кезде оны партисипаторлық деп те айтады).
## Дереккөздер


Санат:АҚШ саясаттанушылары
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Чикаго университеті түлектері
Файлдардың виртуаль қоймасы

**Файлдардың виртуаль қоймасы** (Виртуальное хранилище файлов; virtual filestore) — файлдардың біртекті емес нақты қоймаларының ашық түрдегі өзара әрекетін жасақтайтын файлдар қоймасының жалпы келісім бойынша қабылданған сипаттамасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тыңайған жер

**Тыңайған жер** - егістіктің ескі орны, бірнеше жыл бойы жыртылмай қалған жер. Ауыл шаруашылығында пайдаланылатын жердің бір түрі.
ТЫҢАЙТҚЫШТЫ БЕЙТАРАП- ТАНДЫРУ (Нейтрализация удобрения) —
тыңайтқыштың қышқылдығын қосымша бейтараптандырғыш арқылы жою.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тырмалау

**Тырмалау** — топырақты майдалап, қопсытып және бетін тегістеуге арналған шаруашылық құралмен жер өндеу тәсілі. Жыртылған жердің капиллярлық кеуектілігін жойып тегістелген жердің ылғалдылығын сақтау үшін кейде жерді жырту кезінде тырмалау жұмыстарын қатар жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Балалық өлді, білдің бе?..

«**Балалық өлді, білдің бе?..**» - Абайдың 1895 жылы жазған өлеңі. Көлемі 10 жол. Өлеңнің негізгі тақырыбы – Абай Поэзиясынан берік орын алған адам өмірінің кезеңдері. Өлеңдегі ой лирикалық қаһарман атынан жеткізіледі. Ақынның «Сұм дүние тонап жатыр, ісің бар ма?..» деген өлеңіндегі «Алды - үміт, арты - өкініш алдамшы өмір» деген жолдармен үңдес. Абай өткінші өмірдің керуенінде сен не көрдің, балалық кезің, жігіттік шағың не берді, кәрілік кезеңінде тұрып бүл туралы ойладың ба, өмірдің шын мәні неде екеніне кез жібердің бе? - деген сауалдар қояды да, осы сұрақтар төңірегінде ой толғауды ақын әркімнің ез үлесіне қалдырады. Бұған қоса ақын сөзінде зілді астар да бар: тағдырдың салғанына дәрменсіз бас иіп, шарасыз күйге түскен жандарды ол тірі елікке теңейді. Бұл өлеңде ақынның терең ойшылдығы ерекше аңғарылады. Өлең 7 буынды үлгімен жазылған. Негізінен шұбыртпалы ұйқасқа (-а, -а, -а, -а) құрылған туындының 6-, 8-, 9-жолдары ұйқаспай бос қалған. Алғаш рет 1909 жылы С.-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстол. ауытқулар кездеседі. 1909 жылғы жинақта 5-жол «Кім біледі байғұстар» делінсе, Мүрсейіт қолжазбаларында, 1933, 1939, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Кім біледі, сен кәпір» болып басылған. 1961 жылғы жинақта 1-жол өзгертіліп, «Балалық өтті білдің бе?» түрінде берілген. 1909 жылғы басылымдағы «Әлде, айналып, кім білер» деген 8-жолы 1933 жылғы жинақта «Әлде айналып жыға алмай», 1939, 1945 жылғы басылымдарда «Әлде антұрған кім білер» болып, 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жол 1909 жылғы басылым негізінде жарияланған. Туынды ағылшын, орыс, өзбек, қырғыз, тәжік, түрікмен, қарақалпақ тілдеріне аударылған.
## Тағы қараңыз
*Абай Құнанбайұлы
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Тік білікті сорғы

**Тік білікті сорғы** — тұтқырлығы және химиялық белсенділігі жағынан суға ұқсас, өлшемі 0,1 мм дейін болатын жүзінді бөлшек құрамы массасының 0,3%-дан аспайтын, температурасы 35°С-қа дейінгі сұйықтықтарды көтеруге арналған сорғы. Өнімділігі — 1-35 м3/с, арыны — 15—110 м, ПӘК-і — 90%-ға дейін. "В" тектес сорғылардың негізгі бөлшектері "К" тектес сорғылармен ұқсас. Жұмыс доңғалағының осьтік гидравликалық күші мен айналып тұрған бөлшектер массасының гравитациялық күшін сорғыдан жоғары орналасқан тік білікті қозғалтқыштың табаны қабылдайды. Станция ғимаратының блокты түрінде сорғыш құбыр ысырмасыз массивті бетонды негізге орнатылады. Сорғыш келте құбыр сорғыш құбырмен жалғанады. Кейбір сорғылар таңбаларының сонында I немесе II деген белгі тұрса, онда бұл жұмыс доңғалағының жонылғанын білдіреді. Таңба соңындағы "А" өрпі жұмыс доңғалағының неғізгіден ерекшеленетінін, "О" өрпі — жұмыс доңғалағының айналым жиілігі қалыптағыдан өзғеше екенін, ал "М" өрпі — сорғы агреғатының құрамына екі жылдамдықта айналатын қозғалтқыш кіретінін көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тік кәріз

**Тік кәріз** — ұңғыма жер асты суының деңгейін төмендету және кәрізді ұңғыма арқылы топырақ тұзы мен суының режімін бақылау үшін орналастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Файлды алып келу операторы

**Файлды алып келу операторы** (Оператор подвода файла) — REWIND N1, мүндағы: N — файл нөмірі, N1 — нөмірлі файлды бастапқы қалып-күйге алып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тік су тұндырғыш

**Тік су тұндырғыш** — шеңбер немесе төрт бұрышты темірбетон түрінде тік орнатылған су тұндырғысы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Файлды даярлау

**Файлды даярлау** (Создание файла; creation of a file) — сыртқы жадты бөлуді, файл ентаңбасын дайындауды және оған жазбаларды жүктеуді қамтитын операциялар кешені.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Түрген суармалау жүйесі

**Түрген суармалау жүйесі** — Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданының жеріндегі суармалау жүйесі. Негізінен Түрген өзенінің суын пайдаланады. Жүйенің жалпы ұзындығы — 470,4 км (бұның 190,3 км-лік арнасы бетонмен қапталған). Бас каналының ұзындығы — 1,8 км, секундына 13,6 м3 су өткізеді. Жалпы 1435 су реттегіш қондырғылары бар. Жүйемен аудан шаруашылықтарының 16,5 мың га егістігі суарылады. Егілетін дақылдар ішінде жүгері, темекі үлесі басым. Жүзімдік те суарылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Файлдардың орналасу кестесі

**Файлдардың орналасу кестесі** (Таблица расположения файлов; File Allocation Table) — әрбір дискінің жүйелік мәліметтер жазылған аймағы; онда әрбір файлға қандай кластерлер жататынын көрсететін карта түрінде берілген кесте болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тік құлама

**Тік құлама** — гидротехникалық құрылыстарды бір-бірімен жалғастыру түрлерінің бірі, судың артық энергиясын (су арынын) баяулату әдісі. Мелиорациялық канадцардың бір деңгейден екінші деңгей аралығын жалғастыру кезінде қолданылатын гидротехникалық құрылыс. Олардың сатылы, қонсольды және құбырлы түрлері болады; судың гидравликалық ағу жағдайына қарай: ашық, жартылай қысымды, қысымды болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Деңгей өлшеуіш

**Деңгей өлшеуіш** – резервуалардағы, жабық ыдыстардағы сұйық заттардың, тоғандардағы, ұңғымақұдықтардағы судың деңгейін өлшеуге арналған аспап. Оның бірнеше түрлері бар: рейкалы, қалтқылы, гидростатикалық, электрлік, фотоэлектрлік, радиоизотоптық.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Файлдық жүйе

**Файлдық жүйе** (Файловая система; file system) — 1) каталогтар мен файлдарды ұйымдастыру, оларды құру ережесі; 2) операциялық жүйедегі файлдарды ұйымдастырудың көп сатылы (иерархиялық) бұтақ тәріздес құрылымын ұйымдастыру. Файлдармен жұмыс істеудің жалпы құрылымы. Осының көмегімен файлдарды атау, сақтау және өңдеу операциялары орындалады. Ең көп тараған файлдық жүйелер: FAT, HPFS, NTFS және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тікелей толатын көлтабан

**Тікелей толатын көлтабан** — еріген қар суымен және көктемгі тасқын және жауын-шашын, нөсер суларымен толатын көлтабан.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Депрессия қисығы

**Депрессия қисығы** ( — тереңдету, төмендету) — жер асты суларының деңгейін күрт төмендеткенде қалыптасатын депрессиялық бетті тік жазықтықпен ағын бағыты бойынша ойша қиып өткенде шығатын қисық сызық.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Файлдық құрылғы

**Файлдық құрылғы** (Файловое устройство; file device) — мәліметтері файлдар түрінде ұйымдастырылған сыртқы сақтауыш құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тікелей бақылау желісі

**Тікелей бақылау желісі** — алаптағы бақылау ұңғымаларының жинағы, су өлшегіш бекеттер мен теңдестік жасайтын алаңдар. Осы арқылы жер құрғатқыш алаптардағы және төңіректегі жер асты суларының деңгейі де бақыланады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тік сутартқы

**Тік сутартқы** — цилиндрлі немесе призмалы ұңғымалы пішіндегі жер асты жынысының қабатындағы сулы деңгейден су алу. Т.с. қазылу және қабырғаларының (жан-жағын) бекітілу тәсіліне қарай құбыршалы, шахта шеңберлі және аралас құдықтар болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Депрессия шұңғымасы

**Депрессия шұңғымасы** — су тарту пунктіне қарай (ұңғымаға, құдыққа, шахтаға және т.б.) төмендей беретін арынды сулардың пъезометрлік немесе арынсыз грунт суларының ашық, еркін беті. Оның пішіні шұңғыма тәрізді болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сұлтан Ахмед хан (Алаша хан)

**Сұлтан Ахмед хан I** (, *қаз.* **Алача хан**, *ойрат* **Олоча хан** — «Қанішер хан») (1465/ 66-1503/04) — Шығыс және Орталық Моғолстан, Тұрфан өлкесінің ханы. Шағатай әулетінен шыққан Жүніс ханның баласы. Далада қалыптасқан ескі моңғол дәстүрлерін жақтаушы. 1484 ж. әкесінен бөлініп, келесі 10 жыл ішінде жергілікті тайпаларды (аралат, жарас, калучи және т.б.) бағындырып, Моғолстанның шығысы мен орталық бөлігінде билікті басып алды. Қуатты аралат тайпасынан шыққан әмірлерді тайдырып, насл тайпасын толығымен қырғынға ұшыратты. Бұл таластарда Әмір Сұлтан Шорас та мерт болды. Калучи тайпасының бірігіп, ханға қарсы жасалған қастандығы іске аспады.   

XVI ғ. әдеби ескерткіші "Бабырнамада" ол туралы біраз тарихи деректер келтіріледі. Өзінің мемлекет ішіндегі қарсыластарын жеңген соң Сұлтан Ахмед ханның сыртқы жауларымен қақтығыстары басталарды. Ойрат (қалмақ) тайпаларының Моғолстанның шығыс аймағына жасаған шабуылдарына тойтарыс беріп, оларды асқан қатыгездікпен аяусыз қырып-жойды. "Алача (Қанішер)" хан атануының себебі - осында. Ойраттардың билеушісі Есен тайшымен болған екі шайқас Сұлтан Ахмед ханның жеңісімен аяқталды.

Қашғар мен Жаркентті қол астына қарату мақсатымен қазақ хандарымен бірігіп, Дулат әмірі Мырза Әбу Бәкірмен соғысып, оны жеңе алмады. Яркендтен қалың қолмен шыққан Әбу Бәкір таулы аймақтарда ханның жолын бөгеп, әскерін талқандады.  

Мұхаммед Шейбанидің жеңістерінен кейін 1501-1502 ж. туған ағасы Сұлтан Махмұд ханға көмекке аттанды. Моғолстандағы билік Ахмед ханның үлкен ұлы Мансұр ханның қолына көшті. Мұхаммед Салихтың "Шейбанинамасына" сенсек, шешуші шайқас кезінде Ахмед Сұлтан ханның қол астында 10 мың қалмақтан, 10 мың моғолдан жасақталған әскері болды.  1503 ж. Ахси түбінде болған ұрыста Мұхаммед Шайбаниден жеңіліске ұшырап, Махмұд ханмен ("Шейбанинамада" Ханике хан есімімен белгілі) бірге тұтқынға түсті. Шейбани хан тұтқындардың болашағын анықтау үшін сұлтандар мен қолбасшыларын шақырып, кеңес құрады. 2 кезеңнен тұрған кеңестегі бір топ Ахмед ханның Моғолстанға қайтып, қалың қол жинап, жаңа соғыстың басталуынан қатты сескенді. Ахмед хан мен Махмұд хан әскерлерінің бірігу ықтималдылығы үлкен қауіп төндірді. Қызу таластардан кейін Мұхаммед Шейбани хан тұтқындарды жіберуге шешім қабылдады. Сұлтан Ахмед хан Моғолстанға (Ақсу) қайтқан соң ауруға (сал ауруы) шалдығып, хижраның жыл санауы бойынша 909 ж. (1504 ж. ақпан-наурыз айларында) көз жұмды.

Абай «Біраз сөз казактың түбі айдан шыкканы туралы» еңбегінде С. А. х-ды Ахмет хан есімімен атап, 16 ғ-дың әдеби ескерткіші «Бабырнамадан» ол туралы тарихи деректер келтіреді. С. А. х-ның қалмақтарды көп шауып, аяусыз қырғаны жайлы айтады. Сондықтан да қалмақтар рақымсыздығына қарай «мынау бір аласын болды ғой»деп, Алашахан атандырыпты, - дейді ақын.

## Дереккөздер

Санат:Моғолстан
Тістегерішті сорғы

**Тістегерішті сорғы** — екі роторлы ротациялық сорғының бір түрі. Сұйықтықтың өтуі корпуста орналасқан тістегершіктің ойыстарына оның қармалуы арқылы атқарылады. Т.е. өнімі тістердің өлшеміне және айналым жиілігіне байланысты болады. Т.е. арыны поршеньді сорғылардың сипаттамасы секілді. Т.е. суды, тұтқыр сұйықтарды тасымалдауда, қозғалткыштардың майлау жүйесінде, май толтыру құрылымдарында, гидрожетектерде және т.б. пайдаланылады. Сұйықтықтың температурасы 250°С-тан аспайды, өнімділігі 0,2—140 м3/сағ., қысымы 0,4— 250 МПа аралығында.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Депрессиялы бет

**Депрессиялы бет** — қысымсыз судың ашық беті. Су айдыны су мен топырақтың толық және жартылай қанығу аумағына бөлінеді. Қысымның азаюына байланысты жер асты суы қозғалысының сүзілу және ағу шегінен су көзінің шыққан жеріне дейін (көрізде, каналда, тоғанда, ұңғымада) пайда болатын құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Уақытша кәріздеу

**Уақытша кәріздеу** — топырақтағы тұзды сумен шайып, оны коллекторлар арқылы сыртқа алып кету. Майда уақытша көріздеуде тұз тек қана топырақтың есепті қабатынан шайылып алынады. Уақытша кәріздеу тұзын шаюға дейінгі жер асты суының орналасуы 5 м кем болған жағдайда жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Файлдық сервер

**Файлдық сервер** (; ) — мәліметтерді басқарудың көп пайдаланылатын жүйесі; оның мәліметтері сервердің басқаруымен есептеу желісінің бір торабында орталықтандырылған түрде орналасқан. Ал мәліметтер базасын басқару жүйесі әрбір торапта (жұмыс бекеттерінде) орналасқан және ол мәліметтерді өңдейді, ал сервер диск драйверінің міндетін атқарады; есептеу желісінің сыйымдылығы үлкен сыртқы сақтауыш құрылғыны басқаратын және ортақ файлдарды сақтау мен оларға желінің басқа тораптарынан қатынас құруды жасақтайтын арнайы торабы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мұрат Рахымжанұлы Сұлтанбеков

**Мұрат Рахымжанұлы Сұлтанбеков** (1938 ж. т. ) - әдебиет зерттеуші. «Абай поэмалары» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Мерзімді баспасөзде қазақ және орыс тілдерінде «Ақылбайдың поэтикалық мұраларынан» («Иртыш»,1965, 15 тамыз), «Азамат, ақын, ойшыл» («Иртыш», 1966, 10 тамыз), «М. Әуезов Абай поэмалары жайында» («Семей таңы», 1968, 16 желтоқсан), «Абайдың балалары және әдеби мұралары» («Иртыш», 1970, 9 қыркүйек) т. б. мақалалар жариялады. С. Ақылбайдың «Дағыстан» дастанын орыс тіліне аударды («Иртыш», 1969, 17-18 қазан).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1938 жылы туғандар
Дефляциялық көл

**Дефляциялық көл**, эолдық көл — негізінен, дефляциялық процестердің әсерінен жағалық шағылдар мен құм төбелер арасындағы ойпаңдарда пайда болған қазаншұңқырдағы көл. Дефляциялық көл қуаң аудандарда (Қазақстан мен Орта Азияның) және теңіз жағаларында (Балтық маңы елдерінде) кездеседі. Әдетте, шөлдерде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Басқару дағдарысы

**Басқару дағдарысы** - басқарушы жүйелердің сананың бұқаралық және астаң-кестең болған жағдайына бейімделмегендігінен туған жаһандану үрдісінің бір салдары. Мұндай жағдайда басқару көбіне көз жеткізіп үгіттеумен жүргізіледі. Алайда сананың қалыптасуы қашан да екіжақты сипатта болады: басқа біреудің санасын қалыптастыра отырып, сіз сөзсіз өз санаңызды да өзгертесіз. Басқарушы жүйе де өзгелерді сендіремін деп жүріп, өзі де сеніп қалады, сөйтіп, әділдігінен айырылады. Бұл эффект - өзін-өзі бағдарлау - сананы қалыптастыруды тиімді бизнеске айналдырумен байланысты алғашқы қауіп: басқарушы жүйелер бүкіл дамыған әлем көлемінде өзінің парапарлығын жоғалтуы мүмкін, ол адамзат үшін өте қауіпті болып табылады. Онымен екінші қауіп те байланысты сананы қалыптастырушы мамандардың кәсіби ауыруы: әлемнің барлық өзекті мәселелерін "миды тазарту" арқылы шешуге тырысуы. Шектеулі көлемде бұл тәсіл тиімді болуы мүмкін, алайда егер ол үстемдік ете бастаса, басқарушы жүйелердің дағдарысына алып келеді. Үшінші қауіп басқарушы жүйелердің жауапкершілігінің төмендеуімен байланысты. Сананы қалыптастыру технологияларының тиімділігі оның иелерінің ықпалын арттырып, қуатты, құдіретті қылады. Онымен қоймай "құдіреттілік үшін ақы" төлемейді: адам жаңа пайымдаулар мен өзге адамдардың санасын қалыптастыра отырып, өзін Қүдайға жақын жаратушыдай сезінеді. Ақпараттық сананың төртінші қаупідемократияны тарылту, өңін айналдыру. Себеп тек қазіргі демократияның негізгі тірегі болып отырған мемлекеттің әлсіреуінде емес. Қоғамның санасының қалыптасуы үшін маңызды шешімдер қабылдауға қатысатын немесе оған еліктеуге тұрарлықтай өнегелі игі жақсыларына, оның біраз бөлігіне ықпал етсе жеткілікті. Сананы қалыптастыруға бағытталған бүл талпыныстар барысында жақсы-жайсаң- дардың санасы өзгеріп, қоғам санасынан өзгешеленеді. Осы орайда игі жақсылар қоғамнан алшақтап, бөлініп қалады, сөйтіп, өз тиімділігін жоғалтады. Осылайша демократияның мәні жоғалады, өйткені, қоғамның төменгі жігінде пайда болған идеялар мен көзқарастар игі жақсылардың онымен бөліспегендігінен, оларды қабылдамағандығынан қоғамның капиллярлы жүйелері арқылы жоғары өрбімейді. Нәтижесінде демократияның әлеуеті игі жақсылардың өз болар-болмас өлшеміне сай тарылып қалады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дағдарыс
Файлдың астасқан адаптері

**Файлдың астасқан адаптері** (Интегрированный адаптер файла; integrated file adapter) — магниттік дискідегі бірнеше сақтауыш құрылғыларды процессорға жалғастыруға арналған құрамалы бейімдеуіш.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Файлдың реттік нөмірі

**Файлдың реттік нөмірі** (Порядковый номер файла; serial file number) — файлдың белгісі ретінде жазылатын және магниттік таспадағы файлдар жиыны ішінен оның орнын анықтайтын сан.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Уақытша су көзі

**Уақытша су көзі** — жер беті суының жетіспеушілігіне байланысты анда-санда пайдаланылатын су қоры. Тұрақты су коры болмағандықтан, қар және жаңбыр суларын тоспа арқылы пайдалану тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Дербес қысым

**Дербес қысым** ( — жартылай бірліжарым) — газ құрауыштың біреуі барлық қоспа көлемін алған кезде түсетін идеал газ қоспасын құрауыштың қысымы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Диафрагмалы сорғы

thumb|right|Жұмыс істеу принципі
**Диафрагмалы (мембраналы) сорғы** ( — арақабырға,  — жарғақ) — поршені көп жағдайда иілгіш резеңкелі тілімшемен — диафрагмамен немесе мембранамен алмастырылған, цилиндр фланеці ернеуінен қысылған, ал ортасы ось бойында иінтірек механизм арқылы ілгеріліқайтымды қозғалысты сорғы. Диафрагмалы сорғы ластанған, химиялық белсенді немесе жеңіл буланғыш және тұтанғыш сұйықтықтарды тасымалдайды. Барлық жағдайда тасымалданатын сұйықтықтың цилиндр мен поршеньнің саңылауына түспеуі немесе өтпеуі қажет.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сұм дүние тонап жатыр, ісің бар ма?

«**Сұм дүние тонап жатыр, ісің бар ма?**.. » - Абайдың 1898 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Өмірдің қатал тауқыметін, алдамшы өкінішін, баянсыз өткіншілігін шұғыл қойылған сұрақтар түрінде көлденең тартады. Әрбір сұрақтың жауабы ерекше леппен айтылған ақын сөзінің өзінен туындап отыратын тәрізді. Әр шумақтың жеке тармақтарында ауыр ойдың зілі бар. Сонымен қатар: 
:«Алды өмір, арты өкініш, алдамшы өмір», 
:«Қай қызығы татиды қу өмірдің, 
:Ет жүрексіз ерініңнің айтпа сөзін, 
:Тілде сүйек, ерінде жиек бар ма?» 
деген сияқты салмақты жүк арқалаған қанатты сөз тіркестері, бейнелі ой орамдары мол ұшырайды. Өмір озып, күн өткен сайын адамға тіршілік өктемдігі бата береді. Соның ығына түсіп, ықпалына көніп, жалған сөйлеме, ұжданыңды алдама, аярлыққа барма дейді өлең лұғаты. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Түпнұсқа Мүрсейіт қолжазбаларынан алынып, алғаш рет 1909ж. С.Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнан-байұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туындының басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1909, 1939 жылғы басылымдарында 1-шумақтың 4-жолы «Желіккен жерге тықпас кісің бар ма?!», 1945, 1954 жылғы жинақтарда «Желікпен жерге тықпас кісің бар ма?!» деп алынса, 1957, 1977 жылғы басылымдарыңда Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Желігін жерге тықпас кісің бар ма?!» деп өзгертілген. Сондай-ақ 1909, 1922, 1933 жылғы жинақтарда:
:«Ет жүрексіз ерініңнің айтпа сөзін,
:Тіл үйренген нәпсінің қу мінезін,
:Тілде сүйек, ерінде жиек бар ма?
:Шымылдық боп көрсетпес шынның жүзін», - 
деген соңғы шумақ берілмеген. Бұл жолдар Мүрсейіт қолжазбаларынан алынып, туңғыш рет 1939 жылғы жинақта басылған. Өлең ағылшын,башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Динамикалық көлем

**Динамикалық көлем** — су айдынының горизонтальдық жағдайларға қатысты ауытқуына байланысты алынған статистикалық көлемдердің бөгендегі су көлемін дәлмедәл сипаттай алмауы.

Бұл ауытқулар су бетінің қисық сызығымен анықталады. Оның пішіні бөгет бойындағы тежелу биіктіктеріне, арнаның гидравликалық ерекшеліктеріне, шығынның шамасы мен оның ағын бойымен таралуына байланысты. Табиғи деңгейді азырақ тежейтін қондырғыларда айдынның горизонтальдық ауытқуының маңызы зор, сондықтан оны есепке алмау — су шаруашылығындағы есептеулер нәтижесін бұрмалауға әкеліп соқтырады. Мұндай жағдайларда ағынды реттеу, есептеу жұмыстары жоғары бъефке белгілі бір көлемдегі су келуі мен шығыны кезіндегі айқын көрінетін су беті сызығына байланысты, яғни бөгеннің динамикалық көлемдері арқылы атқарылуы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Файлдың соңы

**Файлдың соңы** (Конец файла; end of file, physical end-of-file) - сыртқы сақтауыш құрылғыдағы файлдың соңын белгілейтін код, маркер немесе белгі. Файлдағы ең соңғы мәліметтерден кейінгі байт позициясы; файлдың соңғы байтын белгілейтін арнайы басқару таңбасы (ASCII  код 26). Кейде кейбір қолданбалы программалар файлдың соңын көрсету үшін мәтіндік файлға орналастырады. Пернетақтадан Ctrl+Z пернелерін басу арқылы енгізіледі; файлдың даярланған уақыты немесе оның соңғы өзгертілген уақыты. Файл сипаттамалары ретінде тізімге тіркеліп отырады. Бумадағы файлдарды кесте түрінде бейнелегенде немесе файл қасиеттерін қарағанда көруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық сорғылар

**Динамикалық сорғылар** — кірісі мен шығысына тікелей қатынасты орналасқан жұмыс камерасындағы жұмыс органының әсер етуі күші арқылы сұйық зат тиісті энергияға ие болатын сорғылар. Бұл топқа қалақшалы (ортатепкіш, диагоналды, осьті), құйынды, ағыншалық, дірілді сорғылар және ауалы сукөтергіштер жатады. Негізінен өндіріс орындарын жабдықтайтын бұл сорғылардың жалпы өнімділігі 0,001-40 м3/с, ал арыны 2,5-2000 м аралығында болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы