open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қарсы кедергілер

**Қарсы кедергілер** (Ответные помехи) — радиолокациялық станциялардың жиілігі жоғары сигналдарды қабылдап және сол сигналдардың сол станцияға аз өлшемді, күші аз өткізгіштер арқьшы сол толқынмен, сәл қарқынмен қайтадан беруі. Қарсы кедергілерді қолдана отырып, қарсыластардың радиолокациялық станцияларындагы индикаторлар экранында жалған нысана бейнелеп, шындыкты бүркемелеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракетаның шашырауы

**Ракетаның шашырауы** (Рассеивание ракеты) — бірдей жағдайда жіберілген кезде кездейсоқ себептерге байланысты (ракета салмағы мен формасының, отын температурасының ауытқуы, бағыттаудағы қателіктер) ракетаның нысанадан ауытқуы. Ракета түсетін аудан шашырау ауданы (элипсис) деп аталады. Оның бойлама осі ату бағытына сәйкес келеді. Басқарылмайтын айналма ракеталардың шашырауының басты себебі реактивті күштің (реактивті қозғалтқыш бағыты мен көлемінің) өзгеруінен болады. Ол активті бөліктің соңындағы жылдамдықтың шашыраңкылығына және ракетаның сәйкес бұрыштарының бағыттаушы ұшыру қондырғыларымен сәйкес келмеуіне әкеп соғады. Мұндай ракеталардың қашықтық бойынша шашыраңқылығы бағыт бойынша шашыраңқылығына қарағанда көбірек. Басқарылатын ракеталардың шашырауы көбіне басқару әдісіне байланысты болады. Баскарудың дербес инерциялы жүйесі мен телебасқарудың негізгі кемшілігі ату қашықтығы артқан сайын ракеталардың шашырауының көбеюі болып саналады. Ол акселометрдің бастапқы бағытындағы немесе радиолокатор білігіндегі кемшіліктерге, ұшу кезіндегі ракеталар координаталарын анықтаудағы қателіктерге және есептеу-шешу аспаптары жіберетін қателіктерге байланысты болады. Бұл кемшіліктерден өзгеше өздігінен бағытталу шашырауға әсер етпейді. Өздігінен бағытталатын ракеталардың шашырауы басқару жүйесі жұмыс жасамай қалатын әлі аймаққа байланысты қателікке, ракетаның инерциясына байланысты динамикалық қателікке қатысты болады. Метеорологиялық және баллистикалық дайындықта жіберілетін қателіктер барлық басқарылатын ракеталардың шашырауына әсер етпейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Клында

**Клында** — қауызынан тазартылып қайнаған суда бұқтырылып, кептірілген зығыр дәндерінен пісірілген беларусь ботқасы. Клында — ежелгі беларусь ұлттық тағамы. Қазіргі беларусь тілінде клында шошқа майы деп аталады.

## Дереккөздер
Хейзинг Иоганн

Хейзинг Иоганн|right|thumb
**Хейзинг Иоганн** (1872- 1945) - нидерланд философы және тарихшысы. Мәдениеттің тарихы мен философиясымен айналысқан. 1915 жылдан бастап Лейденде профессор. Морфологиялық талдаудың арқасында мәдениеттің дамуын терең түсінген.
## Дереккөздер

Санат:Философия
Ракетоплан

**Ракетоплан** — ең жоғарғы дыбыстық жылдамдықтан ен төменгі дыбыстық жылдамдықтағы кең диапазонды ұшуға арналған ұшақ тәрізді, ұшқышы бар ұшу аппараты. 

Ракетоплан ракета қозғалтқышынан оталыгі, сосын одан алынған кинетикалық энергияның есебінен ұшып, жолдың кәп бөлігін атмосфераның жоғарғы кабаттарында откізеді. Ол кейде орбитаға шығып, одан түсіп, жерге кайта орала алады. Ракетопланның ұшу биіктігі 60-150 км-ге жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ұшақ сыныптамалары
Санат:Тәжірибелік ұшақтар
Санат:Көп қолданбалы ғарыш жүйесі
Санат:Авиациялық-ғарыштық жүйелер
Циркуляция аномалиясы

**Циркуляция аномалиясы** - белгілі бір кезеңде түгелдей Жер шарында немесе оның кейбір аудандарында атмосфераның жалпы циркуляциясының көп жылдық орташа (климатологиялық) жайкүйінен ауытқуы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кляр

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Кляр"]]

**Кляр** — етті, балықты, құс етін, көкөністерді, саңырауқұлақтарды қуырарда малып алынатын жартылай сұйық өнімдер. Клярдың құрамы өзгереді, бірақ міндетті түрде құрамында ұн, жұмыртқа, су, сонымен қатар қоспалар — тұз, дәмдеуіштер, май, сүт болады. Су, ұн және жұмыртқаны дұрыс мөлшерлеу мен дұрыс араластыруға кляр дайындау өнері негізделеді. Қосу реті мен ақуыздар мен сарыуыздарды бөлек бұлғау маңызды орын алады.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Жазық тікбұрышты координаттар жүйесі

**Жазық тікбұрышты координаттар жүйесі** — жазықтықта нүктенін орнын анықтайтын координаттар осіне қатысты сызықтық шама. Топографияда жазық тікбүрышты координаттар жүйесі мына ретпен салынады: 
*Жер шарының беті алты градустык аймақтар бойынша жазықтыққа жазылады. 
*Олардың есебі Гринвич меридианынан шығыска қарай бірден алпысқа дейін жүргізіледі. 
*Абсцисс осі X (тік осі) — орбір аймақта остік меридианның бейнесі, ал ордината осі У (көлденең осі) — экватор бейнесі ретінде кабылданады. 
*Олардың қиылысу координатының басы О.

1942 жылғы координаттар жүйесі бойынша солтүстік жарты шарда барлық X абсцисстері оң шама, ал У ординатасы — оң және теріс шама, орбір аймақтағы У ордината шамасы остік меридианымен 500 км/км тең деп кабылданды. Әрбір аймақта вертикаль және горизонталь сызыктарға өзара перпендикуляр тор салынады, олардың алғашкысы X осіне, екіншісі У осіне параллель. Бұл тор тікбүрышты координаттық тор деп аталады. Картада ол шаршылар жүйесін көрсетеді. Оны сондай-ақ километрлік деп атайды, өйткені, сызықтар километрдің тұтастай саны арқылы жүргізіледі. Километрлік тор салынған алты градустық аймақ бөлімдерге бөлінеді. Олар картаның жеке парақтарын көрсетеді. Картаның әрбір парағы барлық, аймақ үшін бірдей, координаттық торлар бөлімдерімен жабылған. Жақтау сыртындағы шетке километрлік тор сызықтарында абсцисс және ордината шамалары жазылады. Жақтау бүрыштарына таяу координат сызықтары толығымен, ал қалғандары қыскартылып (сонғы екі саны) жазылады. Километрлік тор карта бойынша нүктелердін координатын аныктауға және белгілі координаттар бойынша картаға объектілерді салуға, дирекциялық бүрыштарды өлшеуге. сондай-ақ обьектілерді көрсету немесе табу үшін колданылады. Сонымен бірге, тор көз мөлшерімен кашықты және ауданды бағалауға көмектеседі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құрылымдық лингвистика

**Құрылымдық лингвистика** (құрылымдык тіл білімі) — тілді құрылымдық элементтерден тұратын таңбалық жүйе ретінде қарастыратын ілім. Структуралық лингвистика деп аталуы тілдік элементтері өзара қарым-қатынаста болатын тіл құрылымына ерекше көніл бөлуден шыққан. Структуралық лингвистикада тілдің сипатталуы қатаң формалдылыққа негізделген. Тілдің құрылымын талдау нақты мәтіндегі сөйлем, морфема, фонема желісінің жинақталған инварианттарын ажыратуға мүмкіндік береді. Осылайша тіл бірліктерінің сөйлеу кезінде түрлену шегі, яғни олардың синонимдік құбылыстары анықталады.

Структуралық лингвистика негізінде тіл құрылымының статикалық күйін динамикалық тұрғыда зерттеу нәтижесінде тіл құрылымының ішкі заңдылықтарын ашуға бағытталған генеративтік грамматика (Генеративтік лингвистика) пайда болған. Құрылымдық талдау машиналық аудармаға байланысты міндеттерді шешуге ықпал етеді. Структуралық лингвистиканың типологиямен байланысы құрылымдық типологияны тудырды; зерттеудің математикалық тәсілдерін тіл біліміне енгізуге кең жол ашты.
Структуралық лингвистика 20 ғасырдың 20—30 жылдарында ерекше бағыт ретінде қалыптасты, ол тіл элементтерінің тарихына зор мән беріп, кез келген тілдің құрылымын латын және Еуропа тілдерінің грамматикалық ұғымдары арқылы сипаттауға тырысқан, 19 ғасырдың сонында үстемдік еткен жас грамматиктер бағытынан өзгеше болды.
Структуралық лингвистиканың негізгі бағыттары: 
# Прага мектебі; 
# Американдық структурализм мектебі (дескриптивті лингвистика); 
# Копенгаген мектебі; 
# Лондон мектебі арқылы дамыды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Құм-балшықты өзек

**Құм-балшықты өзек** — құйманың ішкі қуыстарын қалыптастыру үшін, қорамалау кезінде өзекше деп аталатын әр түрлі пішінді құм-балшық негізінде алдын ала бөлек жасалып, кептірілетін түтікше және де басқа пішінді бұйым. Құйма кристалданып, қатайған соң ол өзекшелер бұзылып, ажыратылады. Нәтижесінде құйманың ішкі беті тиісті пішінді болып шығады. Құм-балшықты өзек бір құйма жасау үшін жасалып, бірақ рет пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Хене-Вроньский Юзеф Мария

Хене-Вроньский Юзеф Мария|right|thumb
**Хене-Вроньский Юзеф Мария** (1778-1853) - поляк философы, кантиандық, Польша мессианизмінің негізін қалаушы, онда космополитизм идеяларын ұлттық - славяндық идеялармен біріктірген. Хене-Вронский бойынша, ақыл-ойдың келешектегі дүниедегі үстемдігін адамдар арасындағы қайшылықты жоюдан көруге болады. Славяндардың міндеті соны дайындау.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Аралас пішу

**Аралас пішу** (*Раскрой комбинированный*) — қалыңдықтары бірдей, бірақ түрі әр түрлі тетіктерді қалыптағанда, оларды (немесе дайындаманы) қаңылтырда (жолақта, таспада) аралас орналастырып пішу.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бұғаз аймағындағы қорғаныс

**Бұғаз аймағындағы қорғаныс** — Бұғаз аймағын қарсыластың басып алуынан қорғау, оның кемелерінің бұзып өтуіне жол бермеу максатында әскерлер мен флот күштерінің жүргізетін ұрыс кимылдары мен іс-шараларының жиынтығы. Ол теңіз жағалауындағы корғанысты да камтиды. Бұғаз аймағын корғау ерекшеліктері нақты географиялық жағдайларға байланысты болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Партизандық ұрыс қимылдары

**Партизандық ұрыс қимылдары** (Партизанские военные действия) — қарсылас басып алған аумақтағы нартизандар топтарының жүргізетін ұрыстык кимылдары. Партизандық ұрыс қимылдары карсыластың тірек пункттеріне, штабтарына, әскер легіне және әр түрлі объектілеріне түтқиылдан соқкы беру әдісімен, сондай-ақ жекелеген диверсия түрінде жүргізіледі. Партизандық ұрыс қимылдарының негізгі мақсаттары: қарсы жақтың адам күші мен соғыс техникасын шығынға үшырату, оның басқару, қатынас жасау орталықтарының, тыл органдарының қалыпты жүмышcын бұзу.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қарсы маневр

**Қарсы маневр**  (Контрманевр; франц. contre — қарсы және manoure — қимыл, жылжу) — ұрысты (операцияны) дайындауда және жүргізуде қарсыластың жүргізетін және жүргізген маневріне қарсы әскерлердің (күштердің), авиацияның алдын ала жасайтын маневрі. Әскерлердің (флот күштерінің) жылжуымен, авиацияның қайта орналасуымен, ату соққыларын ауыстырумен жүзеге асады. Мақсаттары: қарсыласты жою үшін өзіне қолайлы жағдай жасау; қарсыластың қоршаудан шығу әрекетіне кедергі жасау; өз әскерлерін қоршауға түсірмеу; пайдалы шептер мен объектілерді алуда карсыластың алдын алу; белгілі бір аудандарда күштері мен құралдары жағынан қарсыластан үстем болу және т.б. Қатыстырылатын күштер мен құралдардың құрамына қарай, алдына қойылған міндеттеріне қарай қарсы маневр тактикалық, оперативтік және стратегиялық болып бөлінеді.

Қарсы маневр ежелгі соғыстардан белгілі. Алғашында қарсы маневрдің жаяу әскердің және атты әскердің қарсыластың әскеріне қарсы тосқауылы сияқты қарапайым түрлері қолданылған. Атыс қаруының шығуына
және атты әскердің дамуына байланысты қарсыластың әскеріне қарсы маневр атумен қамтамасыз етіліп, жоғары қарқында жүргізіле басталады. 17-18 ғасырларда қарсы маневр қарсыластың маневріне қарсы әрекет ететін негізгі әдіс болдьі. 19 ғасырдың басы мен 20 ғасырда қарсыластың марш-маневріне марш-карсы маневрі ал қамту мен айналып өтуіне қамту және қарсы айналып өту қарсы қойылды.Қарсы маневрдің жетік үлгілері 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысында қолданылды. 1970 жылдардың ортасына қарай әскерлердің (флот күштерінің) қарсы маневрі жетілдіруге байланысты мүмкіншіліктері өсті. Ол  қазіргі авиацияның бір бағыттан екінші  бағытқа қайта бағытталуымен қарсыласты ракеталық және алыстан ататын артиллериямен сокқьшаумен, қарсылас маневрінің жолына механикаланған және танк әскерлерін жіберумен, теңіз (әуе) десанттарын түсірумен (енгізумен) және т.б. жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құмды ылғалдандыру

**Құмды ылғалдандыру**(*Увлажнение песка*) — жұмыс кезінде шаңды азайту үшін және оның ылғалдылығын арттыру үшін, су бүрку арқылы жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бұзып өту учаскесі

**Бұзып өту учаскесі** — кұраманың, бөлімнің шабуыл шебінің бір бөлігі. Онда қарсылас қорғанысын бұзу максатында әскердің негізгі күші жинақталады. Қолбасшы (командир) немесе аға басшы операция (ұрыс) алдында қарсылас қорғанысының сипатын және оны бұзып-жаруға қажетті күш пен құралды, жергілікті жер ерекшеліктері мен басқа да факторларды есептеп алады. 1944-45 ж.ж. Ұлы Отан соғысы тәжірибесі бойынша Бұзып өту учаскесінің майдан бойынша ені 20-30 км болып (1,2 кейде 3 өңірде немесе шабуыл шебінің 7-12%ы, армия бойынша 6-14 км, корпуста 4-6 км, дивизияда 2-2,5 км) корпус пен дивизия үшін көп жағдайда шабуыл шебінің енімен тең келді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Циркуляция индексі

**Циркуляция индексі** - атмосфераның жалпы циркуляциясының бүкіл жарты шардың немесе оның жеке аудандарының үстіндегі қаркындылығы мен ерекшеліктерін сипаттайтын сандық шама. Мысалы, белгілі бір пункттердің немесе ендіктердің арасындағы қысымның айырмасы, белгілі бір зонадағы геострофиялық желдің орташа жылдамдығы, циклондық әрекеттердің сандық сипаттамасы және т.б. Әдетте, циркуляцияның зоналық индексі туралы айтылады. Бірақ циркуляцияның меридиандық құрамының қарқындылығын көрсететін меридиандық индексі мен циркуляциясының жалпы индексі де бар.

## Циркуляцияның зоналық индексі
**Циркуляцияның зоналық индексі** - әдетте, қоңыржай ендікте болатын атмосфераның жалпы циркуляциясының батыс құрамының карқындылығын сипаттайтын сандық көрсеткіш (35° жоне 55° с.е. арасындағы). Мысалы, циркуляцияның зоналық индексіне аталған ендіктердегі атмосфера қысымының орташа мәндерінің арасындағы айырмашылыққа сәйкес келетін геострофиялық желдің орташа жылдамдығы жатады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Патрульдеу

**Патрульдеу** (Патрулирование;  — шолғын жасау)

1) қарсыласты бақылау, әскерлерді қорғау және бойтасалау максатында жергілікті жердің (бағыттьің) белгіленген бір бәлігіндегі патрульдің кимылы; Патрульдеудің негізгі міндеті аудандарды (алкаптарды, бағыттарды) шолу және тексеріп өту бәлып келеді;

2) әр түрлі объектілерді, ұрыстық және т. б. техника мен әскери мүлікті корғауда сақшылардың (патрульдің) бағыт бойынша тексеріи өту арқьыы карауылдық кызмет аткару тәсілі. Объектілерді қорғауды ұйымдастыруда жаяу ретпен және көлік кұралдарымен патрульдеу тәсілі тұрақты постылардың санын азайтуға мүмкіндік береді;

3) қорғалатын әбъектілер төңірегінде қарсыластың үшақтарын, тікұшақтарын іздеу және ұшқышсыз құралдарының шабуылын тойтару және жою мақсатында жойғыш-ұшақтардың белгіленген аудандардағы ұшуы. Сондайақ қарсыласты байқау және жою немесе оларга әздерінің күштері мен кұралдарын бағыттау үшін патрульдеуді авиацияның баска түрлерінің (тектерінід) ұшақғары орындай алады;

4) жүктелген міндетті орындау максатында тапсырьшған теңіз аумагының белгіленген шептеріндегі кемелердің (кеме топтарының) жүйелі іс-кимьшдары. Патрульдеу су асты және су үсті кемелерінің (катерлердің) әдетте авиациямен бірлесе әрекет жасаулары арқылы жүргізіледі;

5) гарнизонда әскери қызметкерлердің көшеде және қәғамдық орындарда (әның ішінде темір жол станцияларында, вокзалдарда, порттарда, әуежайларда, сонымен қатар гарнизәнға қарасты елді ыскендерде) тәртіпті және әскери тәртіпті сақтауга бағытталған гарнизондық патрульдердің іс-әрекеті.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Су құбыры

**Су құбыры** - бұл күрделі қондырғы. Оның көмегімен қаланы, ауылды, өндіріс пен шаруашылық орындарын бір орталықтан сумен қамтамасыз етеді. Тұрмыстық су құбыры тұрғындарды ауыз сумен қамтамасыз етеді, заводтар мен мекемелердегі адамдардың тұрмыстық қажетін қанағаттандырады. Өнеркәсіптік су құбыры тек қана өндірістік және технологиялық қажеттіліктерді қанағаттандырады.
## Алғашқы қарапайым су құбырлары
Ең алғашқы қарапайым су құбырлары бірнеше мың жылдар бұрын салынған болатын. Ертедегі Мысырда жер асты сулары терең құдықтардан су көтергіштермен көтеріліп, қыш немесе ағаш құбырлар арқылы тұтынушыларға жеткізіліп отырған. Ежелгі Римде одан неғұрлым күрделірек жүйе пайдаланылған. Онда су құбырлары жыралар, өзендер, жолдар және т.б. арқылы өткізілген. Батыс Еуропада (Парижде) XVII ғасырдың аяғында ағаштан жасалған су құбырлары салынған. XVIII ғасырда су құбырын салу Англияда қолға алына бастады. Мәскеуде 1804 жылы орталықтандырылған тұрмыстық су құбыры, ал Алматыда 1933 жылы алғашқы ағаштан жасалған су құбыры салынды. 1935 жылдан бастап су құбырын салу жоспарлы түрде дами бастады. Онда енді темірбетон және қыш (керамика) құбырлар пайдаланылды.Қазақстанда күйдірілген қыштан жасалған су құбырлары Х-ХІІ ғасырларда Отырар қаласында, Х-ХІ ғасырларда Тараз қаласында салынғаны археологиялық қазба жұмыстарынан белгілі.
## Су құбырының жұмыс істеу принципі

Су құбырының жұмыс істеу принципі мынадай: су жинау үшін биік мұнара үстіне үлкен ыдыс орнатылады. Одан үйлерге, тұтынушыларға қарай тармақталған құбырлар жүргізіледі. Құбырдың үйдегі немесе пәтердегі ұшы (шеті) шүмекпен жабылады. Шүмектегі қысым биіктігі шүмектің биіктігі мен ыдыстағы судың еркін беті биіктігінің айырымына тең болатын су бағанының қысымына тең. Бұл біршама елеулі қысым, өйткені су құбырының мұнарасы қаланың, ауылдың, аймақтың ең биік жеріне салынады (1-сурет). Мұнаралық су құбырының жұмысы катынас ыдыстардың қасиетіне негізделген. 
## Тәжірибе

Оған мынадай тәжірибе жасап көз жеткізуге болады. Шыны түтіктердің біреуін бүйірінде шүмектері бар түтікпен жалғастырып, түтіктерге су толтырамыз. Сонда бірінші түтіктегі судын деңгейінен төмен орналасқан кез келген шүмектен су ағатын болады (2-сурет). Су қоймасынан мұнара үстіндегі ыдысқа су сорғы арқылы құйылады. Ол өз жолында су жинағыштан, тұндырғыштан, сүзгіден өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Қарсы көлбеу пішу

**Қарсы көлбеу пішу** (*Раскрой встречный наклонный*) — тікбұрышты және фигуралы тетіктерді қалыптағанда, оларды (немесе дайындаманы) қаңылтырда қарсы көлбеу орналастырып пішу (жолақта, таспада).
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Хильдегард Бинген

Хильдегард Бингенская|right|thumb

**Хильдегард фон Бинген**  (; 1098-1178) - неміс монах әйел, Рейн өзенінің алабында орналасқан монастырьде қызмет еткен. Дәрігер және натурфилософ, мистикалық, ортағасырлық схолостикасының өкілі. Сезіну қабілетінмен ойлаудың өзінің табиғатты қарастырғанда үлкен өзгерістерді сезінген.
## Дереккөздер


Санат:1098 жылы туғандар
Санат:1178 жылы қайтыс болғандар

Санат:Германия тұлғалары
Санат:Германия жазушылары
Санат:Германия философтары
Санат:Ортағасырлар
Инфинитив

**Тұйық рай** немесе **Инфинитив** ( - анықталмаған форма) — Флективті және агглютинативті тілдердегі етістіктің қимыл атауының формасы, тұйық рай етістігі. Инфинитив етістік баяндауыш түрінде және сөйлемнің предикатив мағынасы есім тектес мүшелерін білдіруде колданылады. Етістіктің басқа формаларынан ерекшелігі — инфинитивте шақ, рай, жақ, көпше, жекеше категориялардың морфологиялық көрсеткіштері болмайды. Осындай категориялық қызметі аз болғандықтан, инфинитив бірқатар тілдерде сөздік форма (сөздіктегі етістік лексемасы) ретінде жұмсалады.

Тарихи инфинитив Үнді-Еуропа тілдерінде етістіктің парадигмалық тұлғасына айналған қимыл мәніндегі есімді білдіреді. Алтай, Картвел, Семит тілдерінде инфинитив қимыл есімімен сәйкес келеді де, кейде етістік (шақ, етіс) категорияларын сақтай отырып, есімнің морфологиялық, синтаксистік белгілеріне ие болады.

Кейбір тілдердің грамматикалық дәстүрі бойынша, инфинитивпен қимыл есімі бірге қаралады да, жалпы инфинитив деп аталады. Қызметі жағынан инфинитив латын, ескі славян тілдеріндегі супинге, ағылшын тіліндегі герундийге жақын. Қазақ тіліндегі қимыл есімі етістіктің түбіріне "у" формасының жалғануы арқылы жасалады. "У" тұлғалы қимыл есімі предикаттық мағынасын сақтай отырып, есімдерше түрленеді. К.Масдар. Тұйық етістік.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Рапорт

**Рапорт** (франц. rapport — хабарлау) — берілген әскери тапсырманың орындалуы я басқадай әр түрлі істердің орындалуы жайында бастықка ауызша немесе жазбаша баяндау, хабарлау.

**Рапорт** ()  сөзін алғаш рет Петр І поляк тілінен енгізген еді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қарсы түзу пішу

**Қарсы түзу пішу** (*Раскрой встречный прямой*) — Т және Ш - тәрізді тетіктерді қалыптағанда, оларды (немесе дайындаманы) қаңылтырда (жолақта, таспада) қарсы түзу пішу.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Пішу

**Пішу** (*Раскраивание*) — дайындаманы бір-біріне және қаңылтырлы илемнің жиегіне қатысты ең нәтижелі орналастыруды іздеп табу.
## Пішу әдістері
* Аралас пішу 
* Көлбеу пішу 
* Көпқатарлы пішу 
* Қарсы көлбеу пішу 
* Қарсы түзу пішу 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Атомистика

right
**Атомистика** - материяның дискретті, үзікті кұрылымы туралы ілім. Атомистиканың негізін қалаушылар көне грек философтары Левкипп, Демокрит, Эпикур, Лукреций Кар.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Көпқатарлы пішу

**Көпқатарлы пішу** (*Раскрой многородный*) — ірі сериялы және жаппай өндірісте кішкентай өлшемдері бар тетіктерді қалыптағанда, оларды (немесе дайындаманы) қаңылтырда (жолақта, таспада) көпқатарлы орналастырып пішу.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қарсы соққы

**Қарсы соққы** (Контрудар) әскерлердің қорғаныс ұрыстарының барысында қорғаныс шебіне баса-көктеп енген немесе шепті бұзып өткен қарсылас  тобына тұтқиылдан беретін соққысы. Қарсы соққы корғаныстың белсенді сипатын көрсетеді. Ол әдетте баса-көктеп енген қарсылас күштерін талқандап, бұрынғы жағдайын калпына келтіру мақсатын көздейді. Қарсы соққы тобы әскерлерінің қимылдарына авиация, артиллерия және басқа да атыс кұралдары көмек береді. Қарсы соққы ойдағьдай өтсе, онда қарсы шабуылға көшуге қолайлы жағдай жасалады.

## Қарсы соққы беру топтастығы
Оперативтік-стратегиялық бірлестіктің кұралдары мен күштері. Ол қорғаныс операцияларында қарсы соккы беру үшін тағайындалады. Бірінші эшелон күш бөлімінен, резервтерден, екінші эшелон бірлестіктерінен құралуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Перспективалық аэросурет

**Перспективалық аэросурет** (Перспективиый аэроснимок) — аэросуретке түсіру кезінде фотоаппаратты көлбей ұстау нәтижесінде алынған сурет (45° немесе одан да кең). Жергілікті заттар қалыпты кездегідей көрінуі үшін мұнда ұшақтың алдындағы немесе оның жанындағы аймақ суретке түсіріледі. Перспективалық аэросурет бойынша суретте бейнеленген заттардың сипатын анықтауға, бүркемеленген әскери объектілерді айқындап, суретке түсірілген жер туралы жалпылама түсінік алуға болады. Бірақ оның әр бөлшегін тану, зерттеу мүмкін емес, өйткені оның ішiнен басқа заттар жауып тұрғандықтан, біраз жерлері көрінбейді. Перспективалық аэросуреттің әр бәлімі әр түрлі болады: алдыңғы жақтағылар арттағылармен салыстырғанда ірілеу бейнеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ахинса

right|150px
**Ахинса**- Үнді философиясына тән тірілерге қиянат жасамауды калайтын этикалық ұстаным.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Ульям Эрнест Хокинг

**Ульям Эрнест Хокинг** (1873-1966) - американдық философ, 1914-1943 жылдары Гарвард университетінде профессор, Куно Фишердің, Дильтейдің, Виндельбандтың оқушысы. Дін философиясы саласында жұмыс істей отырып, феноменология, жаңа реализм мен құндылықтық этика білімдерін енгізгісі келді.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Шайылма

**Шайылма** — толқындармен және ағыстармен араласқан тұнбалардың (өзен, көл, теңіз) шөгуі (аккумуляциясы). Нәтижесінде шайылма (аккумуляциялық) жағалар, аралдар және т.б. пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қазақстан жазушыларының ашу-ызасы

**«Қазақстан жазушыларының ашу-ызасы»** () — Мұхтар Әуезовтің бірлесіп жазған мақаласы. «Казахстанская правда» газетінде 1938 ж. 8 наурызда жарияланған. «Қазақстан жазушылар ұжымы қабылдаған резолюция» айдарымен берілген. Онда Қазақстан жазушылары ұлы кеңес халқы қабылдаған үндеуіне қосыла отырып, Троцкий бастаған алаяқтарга қарсылықтарын біддірген. Одан ері біздің тамаша, іскер ұйым НКВД-ның арқасында талқандалған сатқын, аяр бандиттер халқымыздың ұлы көсемдері - Ленин мен Сталиннің емірлеріне қауіп тендірді. Олар бүкіл одақтың суйікті ұлы Сергей Кировқа қастандық жасады. Еңбекші таптын жетекшісі, совет әдебиетшілерінің досы әрі ұстазы, ұлы пролетар жазушы Максим Горькийді өлтірді. Олар революциядан шабыт алган батырлар Менжинский мен Куйбышевты т. б. мерт етті деп, троцкийшілердің қылмыстарын тізіп шыққан.

деген даурықпа ұрандармен аяқталған. Хатқа Жамбыл, М. Қаратаев, Айманқұл, Ә., Шухов, Мүсірепов, Жароков, Мұқанов, Қамалов, Тәжібаев, Аманжолов, Дәулетбаев, Кузнецов, Хасановтар қол қойған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Циркуляцияның меридиандық типі

**Циркуляцияның меридиандық типі** - орта ендіктердегі бүкіл жарты шардың немесе оның кейбір бөліктерінің үстінде атмосфералық ағыстарда меридиандық құрамдастар басым болатын атмосфера циркуляциясының жалпы типі. Ол орта ендіктерде батыстан шығыска қарай кезектесіп келетін жоғары және аз қозғалатын циклондар мен антициклондардың пайда болуына байланысты.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Холл Гренвил Стэнли

**Холл Гренвил Стэнли** (1846-1924) - америкалық психолог, 1881 жылдан бастап Балтиморда Джонс Хопкинс университетінде профессор, ең алғашқы психологиядан тәжірибелік зертхана ашты; психологиялық эволюцияның этикалық теория бағытының өкілі.
## Дереккөздер


Санат:Психологтар
Санат:АҚШ ғалымдары
Тіл білімінін тарихнамасы

**Тіл білімінін тарихнамасы** орыс историография языкознания — тіл білімі ілімдерінің тарихы (историография лингвистики. История лингвистических учений) — ғылым мен мәдениет тарихындағы тіл туралы білімнің дамуына, онын теориялық мәнін түсінуге, жалпы тіл туралы тілдің шығу тегіндегі теориялар мен тұжырымдарды, ағым-дәстүрлерді, бағыттар мен мектептерді талдауға арналған зерттеулер. Тіл білімінің тарихнамасы "тіл білімі тарихы" деп те аталады, ол тіл туралы ілімнің даму процесін білдіреді.

Антикалық дәуірде грамматика, поэтика, риторика т. б. филологиялық пәндер туралы тарихнамалық енбектер болған. Бірақ ғылыми Тіл білімінің тарихнамасы 19 ғ. мен 20 ғ. басында туған. Бұған тіл туралы жалпы ғылымның даму процесі, оны дәуірге бөлу, тіл туралы ойлардың негізгі тенденцияларын анықтау туралы еңбектердің тууы себеп болды. Осындай алғашқы еңбектердін бірі —В. Томсеннің "XIX ғ. дейінгі тіл білімінің тарихы" (1902) дейтін еңбегі болды. Тіл білімінің тарихнамасының қалыптасуына жеке елдер мен аймақтарда тіл білімі тарихының зерттелуі жағдай туғызды.

Тіл білімінің тарихнамасының қалыптасуын тіл дамуы туралы әр кезде үстем болған көзқарастарға байланысты негізгі кезеңдерге бөлуге болады. Мәселен, 19 ғ. соңы мен 20 ғ. басында тіл туралы ғылым 19 ғ.-да туды деген көзқарас басым болды, соның нәтижесінде тіл білімінің тууы салыстырмалы-тарихи тіл білімімен байланыстырылды да, 19 ғ.-ға дейінгі тіл білімі туралы ғылым, атап айтқанда, универсал грамматикалар, жалпы логикалық бағыт жоққа шығарылды. 20 ғ. 60 жж. дейінгі зерттеулерде 19 ғ.-ға дейінгі тіл туралы ғылым үстірт қаралды да, одан кейінгі кезең егжей-тегжейлі баяндалды.

Тіл білімінде структурализмнің дамуына байланысты тілдердің синхрондық салыстырмалы тұрғыда зерттелуі күшейе түсті, себебі ондай зерттеулерге қажетті мысалдарды өткен заман тіл білімінен іздеу керектігі артты. Ф. де Соссюрдің тіл білімі дамуының үш дәуірі туралы тұжырымдары осыған негізделген, олар "грамматикалық" дәуір, онда тілдің нормативті жағын сипаттауға көңіл бөлінді, "филологиялық" дәуір, онда негізінен мәтінді талдап түсіндіруге көңіл бөлінді, "салыстырмалы тарихи тіл білімі" дәуірі, онда тіл тарихын зерттеуге көңіл бөлінді.

КСРО-дағы және шет елдердегі Тіл білімінің тарихнамасында тіл дамуы туралы ғылымға бір жақты қарамады. Тіл білімі тарихы дәуірлеріндегі философиялық көзқарастарды, ғылым мен мәдениеттің жалпы деңгейін білдіретін идеялар мен әдістер жүйесі ретінде қарастыруға тырысты. Ең алдымен "Тіл білімінің тарихнамасының объектілерін, тіл туралы ғылымның дамуын баяндау принциптерін анықтау сияқты методологиялық мәселелер көтерілді. Тіл білімінің тарихнамасы ғылымтанумен тығыз байланысты Кенестік тарихнамада маркстік тұрғыда қарастырылды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жазылма сап

**Жазылма сап** — бөлімшелердің маңдайшеп бойынша бір сызықтың бойында бір катарлы немесе екі катарлы сапта (машиналар сызығында) немесе лектің сызығында Жарғымен белгіленген немесе командир белгілеген ара кашыктықта орналасуы. Жазылма сап тексерістер, санақтар, байқаулар, парадтар жүргізу үшін, басқа да қажетті жағдайларда колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Афаки

**Афаки** - жан дүниесі, ішкі дүние.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Патрон

**Патрон** () — оқсауыт арқьшы оқ (снаряд), дәрі заряды және жандыру құралдары біртүтас біріктірілген атыс қаруы мен шағын калибрлі зеңбіректід оқ-дәрісі. Мүндай патрон бірлестіруші деп аталады. Атыс қаруына арналған патрон және артиллериялық патрон түрлері болады, арналуына қарай ұрыстық және кәмекші патрондар болып бөлінеді. Атыс каруының ұрыстык патрондары қолданылатын қару түріне байланысты тапаншалық (тапанша, таианша-пулемет), револьверлік (револьверлер), автоматтық (автоматтар, қалыпты калибрлі пулеметтер), винтовкалық (винтовкалар, карабиндер, қалыпты калибрлі пулеметтер) болып бөлінеді.

Үлкен калибрлі пулеметтер мен танкіге қарсы қаруларға арналған патрондар үлкен калибрлі деп аталады. Артиллериялық патронның жарықшақты, сауыт тескіш, сауыт тескіш-әртегіш, сауыт тескіш-жарқырағыш және жарықшактыфугасты-әртегіш-жарқырагыш снарядтары болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қарулар
Жазылу шебі

**Жазылу шебі** — 1) бөлімдер (бөлімшелер) жорықтық реттен ұрысқа кіру ретіне немесе ұрысқа кіру ретінен ұрыстық ретке қайтадан caп құрайтын жергілікті жердегі шартты желі. Жазылу шебі бетпе-бет ұрыс (шайқас) үшін, қарсы соққы (қарсы шабуыл) жасау үшін шығарылатын тереңдіктен жылжумен шабуылға көшуші әскерлерге тағайындалады; 2) танкіге қарсы резерв ұрыстық ретке жайылатын және қарсылас танктерінің шабуылын (қарсы шабуылын) тойтаратын шеп.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Торричелли тәжірибесі

нобай|133px|
Атмосфера - газ, сондықтан ол Паскаль заңы бойынша өзіне түскен қысымды барлық бағытта таратады. Соның салдарынан Жер бетіне және ондағы барлық денелерге атмосфералық қысым түседі.

XVII ғасырда итальяндық ғалым Э. Торричелли жасаған тәжірибені қарастырайық. Онда ұзындығы 1 м, бір жағы бітеу шыны түтік сынаппен толтырылады. Содан кейін түтіктің аузын жауып, оны төңкереді де, сынап құйылған ыдысқа батырады. Сынаптың ішінде түтіктің аузын ашады. Сонда сынаптың кішкене ғана бөлігі ыдысқа төгіледі. Ал түтік ішінде биіктігі 76 см сынап бағаны қалады. Э. Торричелли алғаш рет сынап бағанын атмосфералық қысым ұстап тұрады деп ой түйді. Атмосфералық қысымның ауа райына байланысты өзгеретінін де алғаш байқаған Торричелли болатын. Кейін *Торричелли қондырғысы* атмосфералық қысымды өлшеу үшін пайдаланыла бастады.

Атмосфералық қысымды сынап бағанының биіктігі бойынша есептейді. *Атмосфералық қысымның бірлігі ретінде 1 миллиметр сынап бағаны (1 мм сын.бағ.) алынады*.
1 мм сын.бағ.=133,3 Па=1,33 гПа.

Сөйтіп, атмосфера бізге және басқа барлық денелерге қысым түсіреді. Атмосфералық қысым адамдардың көңіл күйіне, денсаулығына елеулі әсерін тигізеді. Атмосфераның күйіне (температурасына, ылғалдылығына) байланысты атмосфералық қысым да өзгеріп отырады. Сол себепті, ауа райын болжау үшін, басқа мәліметтермен қатар, міндетті түрде, атмосфералық қысымның да мәні ескеріледі.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Историзм

***Историзм*** (тарихи сөз) — атап білдіретін заттары мен құбылыстары өмірде жоқ, көнеріп қолданудан шығып қалған сөздер мен тұрақты сөз тіркестері. Историзм лексиканын пассив қабатына жатады. Историзм көне замандарға да (адырна, кіреуке, алдаспан, қыдыра жалды қыл құйрық, сұр жебе, бабай түктішашты әзиз), таяуда өткен заманға да (саужой (сауатсыздыкты жою), қаратаяқ (зиялы), шабарман, болыс) байланысты болуы мүмкін. Историзм ғылыми әдебиеттерде терминдік мағынада, көркем әдебиеттерде тарихи бейне, бояу жасау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Алексей Степанович Хомяков

Алексей Степанович Хомяков|right|thumb
**Алексей Степанович Хомяков** (1804-1860) - орыс діни философы, публицист және ақын, славянофилдердің негізін салушылардың бірі. Христиандық шіркеудің табиғатын адам мен қоғамдық процестермен байланыстыруға талпынды. «Соборлық» ілімді уағыздады. Осы ілім кейінгі орыстың діни философиясына негіз болды. Ресей коғамының даму ерекшелігі орыс шаруа қауымдастығы мен және православия дінімен тығыз байланыста деп білді.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Шақат

[right|thumb|[Боливиядағы шақат]]
**Шақат** — артық ылғалданған жағдайда сортаңның жоғары қабатындағы тұздың мезгіл-мезгіл шайылуынан пайда болатын топырақ типі. Күлгін, ақшыл элювий қабаты тон. Одан төменде суды аз өткізетін, тығыз иллювий қабаты жатады. Карбонатты қабат 70—100 см тереңдікте орналасады. Қарашірік 8%-ға дейін болады, кейде одан да асады. Түбі тегіс, тайыз, шағын шұқанақтарда, шалғын және батпақты-шалғын өсімдігінің астында қалыптасады. Суға ұдайы шылқып тұрады. Негізінен, шабындыққа пайдаланылады. Қоңыржай белдеудің орманды дала және дала зоналарында таралған. Қазақстанның солтүстігінде орманды дала зонасында шалғын алқапта кездеседі.
## Дереккөздер


Сор топырақ

Санат:География және геодезия
Бұзып өтуді дамыту

**Бұзып өтуді дамыту** — белгілі-бір оперативтік бағыттағы карсыластың басты күшін толық талқандау жолымен ірі табыстарға жету максатында тактикалық бұзып өтуді оперативті бұзып өтуге айналдыру. Бұзып өтуді дамыту дегеніміз — оперативтік сипатгағы әрекет. Қарсыласты толық талқандау мен жоюға, карсылас корғанысына соққы беру және майданның шабуыл жасалған бөлігін оқшаулау үшін жылжымалы құрамаларды ұрыс авиациясымен бірлестікте өте жылдам қолдану арқылы қол жеткізіледі. Бұл әрекеттер майданның шабуыл жасайтын армияның басты күштерінің әрекеттерімен үйлестіріледі. Бұзып өтуді дамыту барлық күштер мен құралдарды карсыластарды толық талқандағанға дейін үздіксіз колдану арқылы жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Автоматтандырылған сапа жүйесі

**Автоматтандырылған сапа жүйесі** - адамның жартылай тікелей қатысуымен бақылау
жүргізуді қамтамасыз етуші жүйе.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Жақ құрал

**Жақ** (көне.) — ұрыс құралы. Бір басы жазык иілген ағаш садақ. Сырт түрі малдың жақ сүйегіне ұқсайды. Оғы алысқа ұшатындықтан, жақты кейде жай деп те атайды. Көлемі садақтың басқа түрлерінен үлкен және серпер ағашы жуан, оның садақша иілген жағын сірі таспамен орап қаптайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қазақстан жазушыларының ІІІ съезін ашардағы сөз

**Қазақстан жазушыларының ІІІ съезін ашардағы сөз**, 1954 ж. 3 қыркүйекте Қазақстан жазушыларының 3-съезін ашарда Әуезовтің сөйлеген сөзі. Бұл 50-жылдардың басында қатты саяси қуғынға ұшырап, республикадан кетіп қалуға мәжбүр болған жазушы жаңа басшылық тұсында қайтып оралғаннан кейін, оған көрсетілген зор құрметтің белгісі өді. Съезді ашардағы кіріспе сезді де Әуезов қазақ тілінде сөйледі. Оның аудармасы микрофон арқылы орыс тілінде оқылды. Бұл кез көп ұлтты кеңес әдебиетінің барлық табыстары, оның өткені мен болашағы тек қана социалистік реализм әдісімен, Коммунистік партияның басшылығымен байланыстыра қарастырылатын кез болғаны мәлім. Сондықтан қазақ әдебиетінің еткендегі табыстары мен болашақ көкжиектеріне көз жіберіп, бұл жәйттер міндетті түрде айтылмақшы еді. Әуезов осындай саяси талапты ескере отырып, көркем шығармашылықтың аса маңызды шарттарын баса айтты.
:*«Ашылғалы отырған съезіміз болса, қазақ совет едебиетінің 1939 жылдан бергі 15 жылда жүріп еткен жолына шолу жасайды, баға береді. Өткенге қорыту, байлау айтады. Келешекте калай өсу-өрлеудің бағдарын атап, барысын болжап береді»* (20 томдық шығармалар жинағы, 19-том, 297-бет). Бұдан әрі әдебиет жайындағы сынау, ойлау, талдау сездер проблемалы болса ғана әдебиеттік құрылысқа, процеске есерлі, пайдалы болатынын ескерте келіп, Әуезов жасалатын баяндамалар мен сейленетін сездерде негізгі шығармашылық меселелер кебірек көтерілсін деген талап қойды. Әсіресе едеби сынның маңызына баса назар аударды. 
:«*Проблемалы, жауапты ойға толы сын сөзі өсуге арналған сөз. Ол сын - өшіру үшін емес, өсіру үшін айтылады»* (соңда, 298-бет). 
Кіріспе сезінің соңында ұлы жазушы ашылғалы отырған жиын әрбір қаламгердің шығармашыпық өмірінде үлкен шоқтықты бел, биік асу есепті болсын, республиканың әрбір қаламгері өзінің жарқын шығармасымен ел ішінде ғана емес, бүкіл дүниежүзілік көлемде танылатын болсын деген ізгі тілек білдірді.

Санат:Тарих
Санат:Әдебиет
Патруль

**Патруль**  
thumb|350 px

1) қарсыласты бақылауға, жергілікті жердің (бағыттың, мекеннің) белгілі бір бөлігін кұзету мен тасалауға, сонымен қатар қарауылдық қызметті атқару барысында объектілерді күзету мен корғауга арналған әскери қызметкерлер тобы (кейде шағын бөлімшелер). Кейбір шетел әскерлерінде патруль шолғын (күзет, барлаушы және т.б.) деп аталады. Патруль құрамы оның атқаратын міндеті мен патрульдеу төсілдеріне байланысты болады;

2) әскери қызметкерлер арасында тәртіи пен әскери тәртіиті сактау мақсатында гарнизонда (гарнизондық патруль) немесе әскери қалашық аумағында (ішкі патруль) патруль жүргізетін әскери кызметкерлер тобы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Базис және қондырғы

**Базис және қондырғы** - осы қоғамның экономикалық қоғамдық қатынастарының және барлық басқа да қатынастардың арасындағы байланыстарды анықтайтын ілім.

**Базис және қондырғы** - қоғамға ықпал етуді анықтайтын экономика (базис) мен басқа да оның құрамдас бөліктері (қондырғы) арасындағы байланысты бейнелеуге арналған Маркс метафорасы.

## Дереккөздер


Санат:Марксизм
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Философиялық бағыттар мен мектептер
Қарсыластан басымдылық

**Қарсыластан басымдылық** (Превосходство над противником) —
ұрыста және операцияларда әскер (күштер) саны, олардың жабдықталуы, моральдық-психологиялық жағдайлары, ұрыс қимылдарын жүргізу өнері тұрғысындағы басымдылық. Қарсыластан басымдылық негіздері бейбіт уақытта мемлекеттің экономикасын дамыту, әскери доктринаны жасау, қарулы күштерді құру мен жетілдіру, оларды қару мен әскери техниканын жаңа үлгілерімен жабдықтау, жеке құрамды үйрету мен тәрбиелеу және әскери өнер теориясын дамыту аркылы жасалады. Қарулы күштердің жеке құрамын кемел дайындауға жетуде қарсыластан басымдылық үшін күштер мен құралдардың байланыстылыгы үлкен рөл атқарады. Өткен соғыстардағы қарсыластан санымен басым әскерлердің жеңістері басты бағытта негізгі күштерді жасырын шоғырландыру, тұтқиылдан соккы беру және кезекті шешуші қимылдар арқылы жүзеге асқан. ІІІабуыл операциясы барысында басты бағытта қарсыластан басымдылықты қолдауға ең алдымен, жылжымалы топтарды, екінші эшелондарды және қорларды уақытымен енгізу, қосымша учаскелер мен бағыттарда күштер мен құралдардың маневрін жүзеге асыру, басты бағытта жою құралдарының негізгі топтарын қолдану арқылы жетеді. Қорғаушы әскерлер карсыластан күші мен кұралдары жағынан осал болады. Сондыктан қорғаушы операцияларда (ұрыстарда) қарсыластан басымдылық тек карсы шабуыл (қарсы соққылар) жүргізілетін бағыттарда ғана құрылады. Осы мақсатта қорлар мен эшелондар енгізіліп, қосымша бағыттағы әскерлер колданылады және күштер мен кұралдармен маневрлеу жүзеге асады. Қазіргі жағдайларда әскерлердің оңтайлылығы және жою кұралдарының шалғай кашықтықтан колданылуы алдан ала шектелген аландардағы бастапкы аудандарда әскерлердің ірі топтарын шоғырландырмай-ақ кажет шамада қарсыластан басымдылық кұруға мүмкіндік береді. Шетел әскерлерінде 0арсыластан басымдылық әскери өнердің басты тапсырмасы болып саналады. Атыстық басымдылыққа, тұтқиылдыққа жету тәсілдеріне, дайындыктын мұқияттылығын және ұрыс қимылдарын жанжақты қамтамасыз етуге айрықша көңіл бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Автоматтық сызық

**Автоматтық сызық** - белгілі технологиялық жүйеде берілген ырғақ (ритм) бойынша өндіріс өнімін немесе оның бір бөлігін даярлау мен өндіру процесін автоматты орындайтын машиналар жүйесінің немесе негізгі мен көмекші жабдықтардың жинағы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Патрульдеу аймағы

**Патрульдеу аймағы** (Зона патрулирования) — қарсыластың әуе шабуылы құралдарын табу және жою мақсатында жойғыш ұшақтар торуылдайтын жасырын объекті үстіндегі және оның төңірегіндегі әуе кеңістігі. 1980 жылдардан бері "өуедегі кезекшілік аймағы" деген термин қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бұрышөлшер

thumb|Бұрышөлшер
**Бұрышөлшер** 
*1) артиллериялық қарулардың көздеу құрылғыларындағы, бағдарлану және барлау құралдарындағы бұрышөлшегіш аспаптардың бір бөлігі. Аспаптарда есептеудің берілген бағытынан көлбеу және тік бұрыштар жасауға және жергілікті жерде осы бұрыштарды өлшеуде қолданылады. 
Бұрышөлшер бойынша қару бұру механизмі арқылы бақыланбайтын нысананы ату кезінде көлбеу жазықтықта көзделеді; 
*2) артиллерияда қабылданған көлбеу бұрыштың атауы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Макс Хоркхаймер

[Макс Хоркхаймер(сол жақта) және [Теодор Адорно.Гейдельберг(1965 жылы)|right|thumb]]
**Хоркхаймер Макс** (1895-1973) - неміс философы және әлеуметтанушы, әлеуметтік зерттеу институтының директоры (1931-1965). Хоркаймердіц басты мақсаты - «бұқаралық мәдениетті» сынау және антропология тарихының проблемасы болды. Либералды-демократиялық қоғамның аясында дамыған барлық мәдени элементтерді сақтау арқылы тоталитаризмнен құтылу әлеуметтік теориялардың басты міндеті болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:1895 жылы туғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Философтар
Санат:Әлеуметтанушылар
Санат:Германия тұлғалары
Қазақстан жазушыларының шығармалары әлем халықтары тілдерінде

**«Қазақстан жазушыларының шығармалары әлем халықтары тілдерінде» («Произведения писателей Казахстана на языках народов мира»)**, библиографиялық көрсеткіш. Құрастырған - Н. Муканова. 1969 ж. Александр Сергеевич Пушкин атындағы Қазақ КСР мемлекеттік кітапханасы шығарған. Ретроспективті керсеткіш 1934-1985 ж. әдебиеттерді қамтып, шетел тілдеріне аударылған шығармаларды сала бойынша топтастырып, алфавит тертібімен берген. *«Әуезов Мұхтар»* атты арнайы тарауда ұлы жазушы шығармаларының ағылшын, араб, бенгал, болгар, венгр, Вьетнам, голланд, грек, испан, моңғол, неміс, парсы, поляк, румын, словак, урду, француз, үнді, чех тілдеріне аударылган 175 көркем шығармасының тізімі келтірілген. Сонымен катар суреткердің өмірі мен шығармашылык кызметіне байланысты 51 еңбек жеке топтастырылган. Ал Абай Құнанбаев туралы жазылған 4 шығармасы *«Абай Құнанбаев»* тарауына енгізілген. Кітаптың көлемі 10 баспа табақ, таралымы 1000 дана.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Реактивті артиллерия

[thumb|300px|[РСЗО Смерч]]
**Реактивті артиллерия** (реактивная артиллерия) — снарядты ұшыру үшін снарядтың өзіне қондырылған реактивтік қозғалтқыш қолданылатын артиллерия түрі. Ол құрлық әскерлерінің, әскери-әуе күштері және әскери-теңіз флотының (әскери-теңіз күштерінің) құрамына кіреді. Бөлімшелер мен бөлімдердің реактивті артиллериясының қару-жарағы дүркінді атыстың реактивті жүйелерінен тұрады.

Ұлы Отан соғысында неміс әскерлері реактивтік ракеталардың қолданылуында басысдылық көрсетті. Брест қамалын қоршаған кездің өзінде реактивтік минометтерді қолданды.

Бірақ бүкіл әлем оның жойқын күшіне деген  назарын тек Совет Одағының реактивті минометі "Катюшаның" шығуымен ғана аңғарды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жақындағы ұрыс

**Жақындағы ұрыс** — мотоатқыштар (мотожаяу әскер, жаяу әскер), танк және әуе-десантгык бөлімшелер қорғаныс құрылыстарында орналасқан қарсыластарды жою үшін қолданатын ұрыс түрі. Жақындағы ұрыс түнде, ормаңда, елді мекеңдерде ұрыс әрекеттерін жүргізу үшін кажет. Авиацияда Жақындағы ұрыс жүргізу үшін жақын әрекет жасайтын қарулар (зеңбіректер, пулеметтер) колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пәтер басшысы

**Пәтер басшысы** (Квартирмейстер)

1) бастапкы мағынасы лагерь әскерінің қоныстануын және олардың пәтерге орналасуын баскаратын адам. Әскер қатарында пәтер басшысының қызметі бертін келе, бірте-бірте кенейді. Әскердің жабдықталуын, марштардың ұйымдастырылуын, кейбір шетел әскерлерінде штабтың оперативтік болімін (бөлімшесін) баскаратын адам.

2) Революцияға дейінгі орыс флотындағы унтерофицерлік шен (кіші унтер-офицер).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қарсыласты басу

**Қарсыласты басу** (Подавление противника) — қарсыласты шығынға ұшырату және соғысу кабілетінен уақытша айыру, оның маневрлілігінің шектелуіне немесе басқарушылығы бұзылуына жету. Топтық нысананы басуға оның құрамындағы жеке нысаналардың немесе оның аумағының 25-30 пайызы кұртылғанда қол жетеді.
## Қарсыластың қорғанысын  қуырсу
Қарсылас қорғанысының маңдай шебіне шығу және оларға соққы беру мақсатында, сонымен қатар өздерінің басты топтастықтарын қамтамасыз ету үшін шабуылдаушы әскер бөлімдерінің қарсылас корғанысындағы пайда болған ашық жерлерді жан-жақка кеңейте отырып жылжуы. Қарсыластың қорғанысын  қуырсу үшін, әдетте, шабуылдаушы әскерлердің 2-ші эшелондары (резервтері), кейде 1-ші эшелондары қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жалғабай

**Жалғабай** (көне.) — жауын-шашыннан, ыстық пен шаңнан, желден қорғану үшін сырт киімдердің өзіне коса тігілген еркектің бас киімі. Төбесі төрткілденіп, мандайы мен құлағы, арткы жағы тұтасып, адамның мойнын, иығын жауып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бұрышты қайтарғыш

[thumb|200px|upright=1.5|ЭПР ([Douglas A-26 Invader|B-26 Инвэйдер)]]
**Бұрышты қайтарғыш** — жоғарғы қайтарғыш қабілеті бар жинақы жасанды радиолокациялық нысана ретінде қолданылатын электрмагниттік толқындарды қайтарғыш. үш өзара көлбеу металл жазыктықтан тұрады және өзіне түскен электрмагниггік толкындарды келген бағытымен тойтарады. Барлық бағытқа тойтару үшін аралас, көпұялы тойтарғыш қолданылады. Бұрышты қайтарғыш объектілерді радиолокациялық бүркемелейтін жалған радиолокациялық нысана жасайды, сөйтіп, қарсыластың шын радиолокациялық нысаналарды бақылауына мүмкіндік бермейді немесе кедергі келтіреді. Сонымен қатар бұрышты қайтарғыш артиллериялық қалқандарда (навигаииялық), жүзу қалқымаларында, қүтқарғыш қайықтарда және басқа объектілерде радиолокациялық станциялардын әрекет ету қашықтығын арттыру мақсатында, сондай-ак, жер үсті, су үсті және әуе нысаналары ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пәтер мүлкі

**Пәтер мүлкі** (Квартирное имущество) — қазармалық-үй кәры, коммуналдық құрылыстар, жиһаз және қазармалық мүкәммал, орт сөндіретін құралжабдық, қатты отын, әскери калашыктарға үй-жай, тұрмыс қызметтерін кәрсетуге арналған машиналар, жарык беру аспаптары, ғимараттар мен әскери қалашық аумағын таза ұстауға арналған құрал-сайман және т.б..

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өз іс-әрекетші

**Өз іс-әрекетші** - атқарушы құрылғы - манинулятордан (немесе манипулятор мен қозғалтушы құрылғыдан) және баскарушы қайта программаланбайтын (бағдарланбайтын) құрылғыдан тұратын автоматты баскару жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ранецтік газсыздандыру аспабы

**Ранецтік газсыздандыру аспабы** (Ранцевый дегазационный прибор) — ірі ұрыс техникалары (танк, қару) мен көлікті газсыздандыруға, дезинфекциялауға және дезактивтендіруге арналған арнайы құрал. Ранецтік газсыздандыру аспабы сыйымдылығы 8,5 л резервуардан, қол тартқышы бар ауа насосынан, щеткасы мен резеңкеден жасалған мойыны бар брандспойттан тұрады. Газсыздандыру ерітіндісі бар ранецтік газсыздандыру аспабының салмағы — 18 кг-ғa, ал босының салмағы — 7 кг-ға жетеді. Зақымданған техниканы өндеуде ранецтік газсыздандыру аспабы арқаға киіліп, иық тартпаларымен бекітіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ульрих Цвингли

**Ульрих Цвингли** (1484- 1531) — швейцарлық реформатор және гуманист. Қайта өрлеу дәуірінде стоиктер мен платонизмнің ықпалында болды. Құдай - «жоғарғы игілік», өзінің көрегенділігі арқасында өзін барлық жерде, әрқашанда көрсете біледі. Адам күнәһар, соған қарамастан ол жер мен аспан арасын дәнекерлеуші пенде.

[thumb|260px|[Вильдхаустағы Цвингли туған үй|солға]]

## Дереккөздер

Санат:Швейцария философтары
Тіл білімінің тарихы

**Тіл білімінің тарихы**, орыс - история языкознания — тіл білімі тарихы б.з.д. 3—2 мынңылдықта жазудың пайда болуына байланысты оны үйренуге қажеттілік туған кезден басталады. Алғашқы тілдік деректер Месопотамиядағы шумер тілінен басталып, Ежелгі Үндістан, Қытай, Грек тіл білімдеріне келіп тіреледі. Тіл білімінде бірте-бірте тілдер туыстығы жөнінде білім (М. Қашқари, Ю. Скалигер, Г. Ленц т. б.) жинала бастайды, тілдерді салыстырмалы-тарихи, салыстырмалы зерттеумен байланысты жалпы тіл білімінің негізі салынады (В. фон Гумбольдт). Тіл білімінде логикалық, психологиялық, натуралистік, эстетикалық, жас грамматизм бағыттары пайда болды, тілдік теориялар ұсынған көптеген тілдік мектептер калыптасты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика