open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Максим Степанович Босенко

**Босенко Максим Степанович** (1902-1976) — механизатор, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1902 жылы Целиноград облысы (қазіргі Ақмола облысы), Атбасар ауданы, Сергеевка ауылында туған.

## Еңбек жолы
* 1935 — 1963 жылдары Қосбармақ МТС-нда бригадир, содан кейін К.Маркс атындағы совхозда жұмыс істеген.
* Босенко басқарған бригада жоғары өндірістік көрсеткіштерге қол жеткізген: 1947 жылы егістіктің әр гектарынан 24,9 ц. өнім алған.

## Жетістігі
* 28 жыл тракторшылар бригадасын басқарды.    
* Тракторшы және комбайншы ізбасарлар дайындады.    
* 2 — 5-шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

## Наградалары
* «1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалі
* "Ерен еңбегі үшін" медалі
* "Тың жерлерді игергені үшін" медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* 2 рет Ленин ордені
 
## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Виктор Иванович Бочкарев

**Бочкарев Виктор Иванович** (1934 жылы туған, Алтай өлкесі) — механизатор. Социалистік Еңбек Ері(1967). 

Қазақстанға 1956 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде келген. 1962 жылдан қазіргі Айыртау ауданы Сырымбет кеңшарында трактор және комбайн жүргізушісі болып жұмыс істеген.

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Алтай өлкесінде туғандар
Санат:Механизаторлар
Санат:Айыртау ауданы тұлғалары
Сүт қышқылы

**Сүт қышқылы**, ɑ-оксипропион қышқылы, СН3СН(ОН)СООН – бір негізді оксикарбон қышқылы. Сүт қышқылы жануарлар, өсімдіктер, микроорганизмдердегі зат алмасу нәтижесінде түзілетін маңызды аралық өнім. Сүт қышқылы суда, спиртте, глицеринде, эфирде жақсы еритін түссіз кристалдар. Оның тұздары және эфирлері *лактаттар* деп аталады. Сүт қышқылын дегидраттағанда акрил қышқылына, ал сұйытылған минералды қышқылдармен қыздырғанда құмырсқа қышқылына айналады. Сүт қышқылы жануарлардың бұлшық еттеріндегі гликолиз процесінің соңғы өнімі болып саналады. Бұлшық еттің шаршауы ондағы гликогеннің азайып, сүт қышқылының көбеюіне байланысты. Егер оттек жеткілікті болса, сүт қышқылы СО2 мен Н2О-ға дейін тотығады, нәтижесінде қалған сүт қышқылының гликогенге айналуына керекті энергия бөлінеді. Сүт қышқылы және оның тұздары тоқыма, тері илеу өнеркәсібінде, медицинада, т.б. қолданылады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Оксиқышқылдар
Санат:Тағам қоспалары
Санат:Карбон қышқылдары
Евгений Иванович Боярский

**Евгений Иванович Боярский** (1929 жыл, қазіргі Павлодар облысы, Шарбақты ауданы, Богословка ауылы) — ғалым, филология ғылымдарының кандидаты (1966), доцент (1969).

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-н (1954), аспирантурасын (1964) бітірген. Шортанды орта мектебінде мұғалім (1949 — 51), Атырау педагогикалық институтында аға оқытушы (1954 — 60), «Қазақстан мұғалімі» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі (1960 — 64), Өскемен педагогикалық институты ректорының оқу ісі жөніндегі орынбасары (1964 — 71), Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің ректоры (1971 — 90) қызметтерін атқарған. Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздігі (1976), КСРО Оқу-ағарту ісінің үздігі (1979), КСРО Азаматтық қорғаныс ісінің үздігі (1980). Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Шарбақты ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Атырау мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан мұғалімі газеті қызметкерлері
Санат:Өскемен педагогикалық институты оқытушылары
Санат:Көкшетау мемлекеттік университетінің ректорлары
Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері
Санат:КСРО Оқу-ағарту ісінің үздіктері
Санат:КСРО Азаматтық қорғаныс ісінің үздіктері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Келес Әлімханұлы Дүйсенбаев

**Келес Әлімханұлы Дүйсенбаев** (1940 жылы туған, Түркістан ауданы, Бабайқорған ауылы) – ғалым, педагогика ғылымының докторы (1997), профессор, Халықаралық педагогика академиясының академигі. 

Шымкент педагогикалық институтын бітірген (1963). 1962 жылдан бүгінге дейін техника пән кафедрасының лаборанты, оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, ғылыми істер жөніндегі проректор, республикалық ғылыми-әдістемелік бірлестік проректоры, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде әлеуметтік-гуманитарлық факультеттің деканы болды. Кеңестік мақтау қағазымен марапатталған, *«КСРО ағарту ісінің үздігі»* және *«КСРО жоғарғы мектебінің үздігі»*.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:1940 жылы туғандар
Өскемен су электр станциясы

нобай
**Өскемен су электр станциясы**–– су энергетикасы кәсіпорны. Өскемен қаласынан 10 км қашықтықта орналасқан. Құрылысы 1939 жылы басталды. 1952 жылы 21 желтоқсанда СЭС-тің алғашқы агрегаты өндірістік электр энергиясын берді. 1953 жылы 2-, 3-агрегаттары, 1959 жылы 4-агрегаты іске қосылып, станцияның қуаты 331,2 МВ-қа жетті. Су торабының құрамына ұзындығы 394 м, биіктігі 65 м темірбетонды тасбөгет пен шахта тұрпатты сыңар камералы бірегей қақпа кіреді. Тасбөгет тұрғызудан пайда болған бөгеннің ауданы 37 км², сыйымдығы 659 млн. м3. СЭС құрылысында тұңғыш рет судағы металл құралымдарды тазалаудың гидроқұмды құйылмалы әдісі және лак, бояумен қаптау, қарсы құрамдағы күшті қысымдағы құбырларды эпоксидті шайырлар негізінде тоттанудан қорғау технологиясы қолданылды.

## Сілтемелер
*Өскемен
*Өскемен жиһаз комбинаты
*Өскемен конденсатор зауыты
*Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты
*Өскемен титан-магний комбинаты

## Дереккөздер

Санат:Су электр станцияларыСанат:Шығыс Қазақстан облысыСанат:Өскемен
Санат:Өскемен кәсіпорындары
Бөгембай

**Бөгембай** сөзі келесі мағыналарға ие:

* Бөгембай (ауыл)
* Бөгенбай батыр
* Бөгембай батыр
* Бөгембай батыр жыры
* Бөгембай көмір кен орны
* Бөгенбай батыр
Секен Бәзілбайұлы Дорженов

**Секен Бәзілбайұлы Дорженов** (7 мамыр 1937 ж., Алматы облысы, Ақсу ауданы, Матай станциясы – 13 қазан 2003 ж., Алматы қаласы) – тарих ғылымының докторы (1977), профессор (1978). 

1959 ж. Қырғыз мемлекеттік университетін, 1964 ж. КСРО Ғылым Академиясы Шығыстану институтының аспирантурасын бітірген. Қырғыз мемлекеттік университетінде (1964–81), Алматы халық шаруашылық институтында (1981–83; 1987–97, қазіргі Қазақ экономикалық университеті), Алматы театр-көркемсурет институтында (1984–87) ғылыми-педагогикалық жұмыстармен шұғылданды. 1997 жылдан республикалық Гуманитарлық білім орталығының директоры болды. 150-ден аса ғылыми еңбегі, оның ішінде 6 монографиясы жарияланған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Бөгенбай би ауылы

**Бөгенбай би ауылы** (2007 жылға дейін – *Лосевка*) — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Викторов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Зеренді ауылынан оңтүстікке қарай 17 км-дей жерде, Айдабол көлінің шығыс жағалауында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1890 жылы қаланған. Ауыл 2007 жылға дейін "Лосевка" деп аталып келген. 

## Инфрақұрылымы
Мектеп, дәрігерлік пункт, дүкен бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болған жауынгерлерге ескерткіш орнатылған. Ең жақын темір жол стансасы — Көкшетау (72 км).

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Бактериоз

thumb| alt=A.

**Бактериоз** — өсімдіктің бактериялар қоздыратын жұқпалы ауруы. Бактериозбен мақта, темекі, картоп, капуста, қияр, ас бұршақ, бидай, арпа, сұлы, т.б. ауыл шаруашылық дақылдары жиі ауырады. Бактериоз өсімдік тамырын (тамыр шірігі), паренхима ұлпаларын (шірік, дақ, күйік түрінде) және сабақ түтікшелерін (түтікше аурулары) зақымдайды. Кейде өсімдік рактарын, ісіктерін тудырады. Бактериоздың қоздырғыштары — Mycobacterіaceae, Pseudomonadaceae, Bacterіaceae тұқымдасына жататын спора түзбейтін бактериялар. Олар аса улы болып келеді, сондықтан бір мезгілде бірнеше өсімдік түрін ауыртады. Мысалы, ылғалды шірік бактериясы картоп, капуста, жуа, сәбіз, темекі Бактериозын және жеміс-жидек, жүзім ағаштарының ісігін тудырады. Бактериоз қоздырғыштары тұқыммен, ауру өсімдіктің қалдықтарымен, жаңбыр тамшыларымен, жәндіктермен, т.б. тарайды. Бактериозды болдыртпау үшін тұқымды, көшеттерді, қалемшелерді бактерицидтермен, антибиотиктермен дезинфекциялау, жылыжайды, көшетхананы, топырақты залалсыздандыру қажет. Ауру өсімдіктерді жойып, қоректендіру және суғару тәртібін дұрыс сақтау керек.

## Дереккөздер


Санат:Білім
Тасболат Молдахметұлы Досаев

**Тасболат Молдахметұлы Досаев** (1948 жылы туған, Мәскеу қаласы) – медицина ғылымының докторы (1997).

Целиноград мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1965–66 ж. осы оқу орнында лаборант, стажер-ізденуші (1972–74), 1974–75 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) кіші ғылыми қызметкер, ассистент (1975–82), аға оқытушы (1982–86), 1986 жылдан доцент болып қызмет атқарды. Досаев 62 ғылыми мақаланың авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:1948 жылы туғандар
Аманжол Қуанышұлы Бөлекпаев

thumb|Аманжол Қуанышұлы Бөлекпаев
**Бөлекпаев Аманжол Қуанышұлы** (1941 Целиноград ауданы Жаңаесіл ауылы – 2013) — Ақмола қалалықлық әкімшілігінің басшысы (1992 жылдан). Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1981). 1958 — 60 жылдары Рождественский автобазасында, Мемлекеттік банктің облыстық бөлімшесінде жүргізуші болған. 1960 — 64 жылдары Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеген. 1964 жылдан жүргізуші, колонна бастығы, таксомотор паркінің аға инженері, автокөлік өндірісінің бастығы, 1983 — 87 жылдары Целиноград қаласы Совет ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, Автокөлік басқармасының бастығы, 1987 — 92 жылдары Целиноград қалалық атқару комитетінің төрағасы, қалалық Халық депутаттары Кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарған. 1990 — 92 жылдары ҚР Халық депутаты болды.

Қыпшақ руының Күрлеуіт бөлімінен шыққан.

*Әскери атағы* - запастағы полковник.

*Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы* - Н.Ә. Назарбаев.

*Қазақстанның болашағы туралы болжамы* - «Экономикасы мықты демократиялық мемлекет».

*Хоббиі* - шахмат, бильярд, аңға шығу.

*Сүйіп оқитын әдебиеті* - классика.

*Үйленген.* Жұбайы - Нұрмұхаметова Жауһар  Құныпияқызы, зейнеткер.  Қызы - Бөлекпаева Гүлнар Аманжолқызы (1964 жылы туған);  ұлы - Бөлекпаев Марат Аманжолұлы (1971 жылы туған).

## Дереккөздер
 
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Целиноград ауданында туғандар
Санат:26 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:2013 жылы қайтыс болғандар 
Санат:Астанада қайтыс болғандар
Санат:Астана әкімдері
Санат:Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары
Яков Степанович Брагин

**Брагин Яков Степанович** (1929 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Рузаев ауданы Ставрополка ауылы) — механизатор. Социализм Еңбек Ері (1967), алғашқы тың игерушілердің бірі. 17 жасында өз еркімен майданға аттанып, Эстония, Латвия, Литва, Шығыс Пруссия, Польша жерлерін жаудан азат етуге қатысқан. 1948 жылдан Атбасар ауданының Қосбармақ МТС-нда, К.Маркс атындағы ұжымшарда комбайн жүргізушісі болып жұмыс істеген. Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Николай Викторович Брайченко

**Брайченко Николай Викторович** (1986 жылы туған, Зеренді ауылы) — спортшы, биатлоннан спорт шебері, шаңғы жарысынан спорт шеберлігіне кандидат, ҚР Ұлттық құрамасының мүшесі. Щучинск қаласындағы арнайы әскери спорт колледжін бітірген (2007). Республикалық шаңғы жарысының қола жүлдегері (2005, 2006), биатлоннан Жазғы Азия чемпионатының қола жүлдегері (2007). Биатлоннан Еуропа (2006), Әлем кубогына (2007) қатысқан.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Тұлғалар
Александр Алексеевич Брыжин

**Александр Алексеевич Брыжин** (22.11.1922 ж., Волгоград облысы Данилов ауданы - 26.06.1985, Волжск) — партия қызметкері. 

Астрахан авиатехникалық училищесін (1941), ұшқыштар мектебін бітірген. 1942 жылы Қызыл армия қатарына, Азов-Қара теңіз тобының 21-әуе эскадрильясына ұшқыш болып алынады. 1946 — 52 жылдары Волгоград облысында комсомолдық және партия жұмыстарында болады. КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген соң, Батыс Қазақстан облысындағы Бөрілі аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, Орал облыстық партия комитетінің 2-хатшысы, 1963 — 68 жылдары Қазақстан КП Көкшетау облыстық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. 

Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:22 қарашада туғандар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Данилов ауданында туғандар
Санат:26 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Волжскде қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан КП Көкшетау облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7 шақырылымының депутаттары
Санат:Астрахан авиатехникалық училищесі түлектері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Ұлы Отан соғысының ұшқыштары
Санат:Бөрлі аудандық партия комитетінің бірінші хатшылары
Бактериофагтар

thumb| alt=A.| ''Бактериофагтар''.

**Бактериофагтар** (бактерия және  — жегілер), бактерия жалмаушылары — бактерияларды, т.б. микроорганизмдерді ыдырататын вирустар; бактериялар жасушасын зақымдайтын және олардың еруін тудыратын вирустар.

Оларды алғаш рет 1898 жылы орыс ғалымы Н.Ф. Гамалея (1859 — 1949) байқаған, 1915 жылы ағылшын ғалымы Ф. Туорт ашқан. Ал Бактериофагтар терминін ғылымға 1917 жылы алғаш рет француз ғалымы Ф. д’Эрелль енгізген. Бактериофагтар тек тірі клеткада ғана тіршілік ете алады. Ол ұзындығы 60 — 100 нм болатын бас бөлігінен және 100—200 нм таяқша тәрізді құйрықшадан тұрады. Бас бөлігінде бір немесе екі ДНҚ жіпшелері, 3%-тей белок, т.б. заттар болады. Құйрықша жиырылу қабілеті бар спираль тәрізді қаппен оралған ақуызды біліктен тұрады, оның шетіндегі базалды (негізгі) пластинкадан таралған өте жіңішке жіпшелер көмегімен Бактериофагтар басқа денеге беки алады. Бактериофагтар көптеген бактериялардан, соның ішінде патоген (ауру қоздырғыш), сапрофит (өлекселермен қоректенетіндер) топтарынан, сәулелі саңырауқұлақтардан, көк-жасыл балдырлардан табылған. Ол адам мен жануарлардың ішек-қарындарында, өсімдіктерде, топырақта, табиғи және ақаба суларда, көңде, т.б. ортада кездеседі. Бактериофагтар топырақтағы микроорганизмдерге зиянды әсер етіп, ондағы пайдалы процестердің (аммонилану, нитрлену, атмосфера азотын тұту) қалыпты жүруіне кесірін тигізеді. Сондай-ақ, Бактериофагтар азотобактердің азот тұтушы қабілетін, патоген бактериялардың улылық және антигендік қасиеттерін өзгерте алады. Ал кейбір Бактериофагтар микробтарды жүйелеу саласында, микробиол. синтездеуде (антибиотиктерді, амин қышқылдарын, сүт өнімдерін, бактериялық тыңайтқыштарды даярлауда, т.б.), сонымен қатар адамдар мен жануарларда кездесетін бірқатар жұқпалы (оба, іріңдеткіш стафилакоктар, тырысқақ, іш сүзегі және анаэроб инфекциялары) ауруларды қоздыратын бактериялардан алдын-ала сақтандыру және емдеу мақсатында қолданылады. Генетика мен молекулялық биологияның теориялық мәселелерін анықтап, шешуде бактериофагтардың маңызы зор.

## Тағы қараңыз
* Цианофагтар

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Бактериофагтар
Будённовка (Ақмола облысы)

**Будённовка** — Ақмола облысы Бұланды ауданы, Новобрат ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Іргесі 1910 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Макинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 78 км-дей, Көкшетау қаласынан 226 км жерде, Аршалы өзенінің жағалауында орналасқан. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, дүкендер бар. 2-дүниежүзілік соғыста құрбан болған жауынгерлерге ескерткіш орнатылған. Буденовкадан 47 км жерден Макинск — Жалтыр автомобиль жолы өтеді. Ең жақын теміржол стансасына дейін 50 км.

## Дереккөздер

Санат:Бұланды ауданы елді мекендері
Виктор Константинович Булавский

**Булавский Виктор Константинович** (22 қаңтар 1918, қазіргі Аршалы ауданы, Аршалы қаласы — 26 желтоқсан 1939, Сумма-Ярви өзені маңы, Финляндия) — Кеңес Одағының батыры (1940).

## Өмірбаяны
Петропавл қаласында мектеп бітірген (1936). 1939 жылы Коломенск әскери артиллериялық училищесін бітірген соң, Мәскеу әскери округінің 402-артиллер. полкінің 8-батареясына командир болып тағайындалады. 

1939 жылы оның полкі Финляндия майданына әкелінеді. Булавский Финляндия жеріндегі Сумма-Ярви кентінің жағасындағы 65,5 биіктігі үшін болған ұрыста ерлікпен қаза табады. Сестрорецк қаласында жерленген. 

## Естелік
Оның есімі Коломенск артиллериялық училищесі жеке құрамының тізіміне мәңгілікке тіркелген. Булавскийдің есімі өзі қаза тапқан биіктікке, Петропавл мен Санкт-Петербург қалаларындағы бір көшеге беріліп, оқыған мектебінде ескерткіш тақта ілулі тұр.

КСРО Қорғаныс министрлiгiнiң 1967 жылғы 18 маусымдағы бұйрығымен Кеңес Одағының Батыры В.К.Булавский жоғары артиллериялық училищенiң І батареясының тізiміне мәңгiлiк енгiзiлдi. Бiрiншi батареяның казармасында Кеңес Одағының Батыры В. Булавскийдiң мүйiсi жасақталған.

## Дереккөздер
Сүттіген тұқымдасы

**Сүттіген тұқымдасы** () – қос жарнақты, сүт шырынды ағаш, бұта және шөптесін өсімдіктер. Жер шарында кең тараған. Негізінен жылы аймақтарда, тропиктік, субтропиктік және қоңыржай белдемдерде кездесетін 300-дей туысы, 7,5 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстанда 4 туысы, 58 түрі бар. Сабағы тік өседі, жапырақтары тегіс жиекті немесе қалқанша тәрізді, кезектесіп не қарама-қарсы орналасады. Гүлдері көбінесе бір үйлі, дара жынысты, масақша не шоқпарбас гүлшоғырына топталған. Аналықтары жеміс-жиекті (түйін жиегін бойлай тұтаса өсетін бірнеше жеміс жапырақшаларынан түзіледі). Жәндіктермен, кейде құстармен не желмен тозаңданады. Жемісі әдетте қауашақ, піскенде қақырап ашылып, тұқымы шашылады. Тұқымында өте көп эндосперм (ұрықтың қоректенуіне қажетті ұлпа) болады. Сүттіген тұқымдасының көптеген түрі өте пайдалы. Мысалы, гевеядан каучук, кротоннан шайыр алынады; кенедән мен тунг – майлы өсімдіктер; маниок тағам ретінде қолданылады. Кейбір түрі медицинада және парфюмерияда пайдаланылады. Сүттіген тұқымдасын әсемдік үшін (оранжереяларда, үйде, бақта) де өсіреді.

## Дереккөздер

Санат:Сүттігендер
Пайыздар

**Пайыздар** () – торғайтәрізділер отрядының құнақ тұқымдасына жататын құс. 

Қазақстанда 4 түрі бар: 
* кәдімгі пайыз (*C. carduelis*) Көкшетау қыраты мен Алтайда;
* бозбас пайыз (*C. caniceps*) республиканың оңтүстігі мен шығысында кездеседі;
* жасылтауылжық (*C. chloris*);
* шымшық (*C. spinus*).

Осы 4 түрден басқа, соңғы ғылыми деректерге сай, *Acanthis* туысының Қазақстанда мекендейтін 4 түрі *Carduelis* туысына кіреді:
* шоңайнақ (*C. cannabina*);
* тау шоңайнағы (*C. flavirostris*);
* шекілдек (*C. flammea*);
* күл шекілдек (*C. hornemanni*).

Орманды, шабындықты жерлерді мекендейді. Қанатының ұзындығы 80 – 85 мм, салмағы 20 г-дай. Түсі әр түрлі. Маңдайы мен алқымы қызыл, төбесі қара, қанатында көлденең тартылған сары жолағы болады, жоны қоңыр. Өсімдік дәнімен, жәндіктермен қоректенеді. Ұясын ағаш басына салады. Көкшіл не жасыл түсті 4 – 6 жұмыртқа салып, оларды мекиені 12 – 13 күндей басады. Балапандары ұяда жарты айдай болады. Бір жазда 2 рет балапан өргізуі мүмкін. Пайызторғайлар арамшөптердің тұқымдарын, зиянкес жәндіктерді құртып, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді.


Image:De Stieglitz lat Carduelis carduelis.jpg|Кәдімгі пайыз
Image:Carduelis carduelis, Sevastopol Ab bird 009.jpg|Кәдімгі пайыз
Image:Carduelis-tristis-002.jpg|Америка пайызы


## Дереккөздер


Санат:Пайыздар
Андрей Георгиевич Браун

**Андрей Георгиевич Браун** (14 ақпан 1937, Чернигов облысы, Украин КСР, КСРО — 4 маусым 2022, Байройт, Германия) — кеңестік және қазақстандық мемлекет қайраткері. Социалистік еңбек ері (1991), Ақмола облысы әкімшілігінің басшысы (1992 жылдан). Ақмола зооветеринар техникумын (1958), Омбы ауыл шаруашылығы институтын (1965) бітірген. Еңбек жолын Купчанов мүгедектер үйінің қосалқы шаруашылығында жұмысшы болып бастаған (1948–58). Бұланды ауданының шаруашылықтарында аға зоотехник (1958–67), Атбасар ауданы Сочинский, К.Маркс кеңшарларының төрағасы, Ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы, Атбасар ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары (1967–73), Егіндікөл ауданы партия комитетінің 1-хатшысы (1973–82), Ақмола облысы атқару комитетінің 1-хатшысы, облыс агроөнеркәсіптік комитетінің төрағасы, Көкшетау облысы атқару комитеті Халық депутаттары кеңесінің төрағасы, Ақмола облысы партия комитетінің 1-хатшысы, облысы Халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1982–91) қызметтерін атқарған. 2-шақырылған КСРО Жоғарғы Кеңесінің, 10-шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 1989 жылдан КСРО Халық, 1975 жылдан облыс Халық депутаттары Кеңесінің, 1990–92 жылы ҚР халық депутаты. КСРО орден, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Ақмола облысының әкімдері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан немістері
Санат:Қазақстан КП Целиноград облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Әлихан Хамзаұлы Досаханов

**Әлихан Хамзаұлы Досаханов** (1946 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы) – медицина ғылымының докторы (1974).
 
Алматы мемлекеттік медицина институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Ленинград әскери округінде дәрігер (1968–70), Қазақ онкология және радиология  ғылыми-зерттеу институтында қызметкер (1970–80), республикалық Денсаулық сақтау министрлігінде бөлім бастығы, т.б. қызметтер атқарған. 130-дан аса ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Сыртқы сілтемелер
Әлихан Досаханов: Әр адам жауапкершілікті өзінен бастауы тиіс
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Давид Вильгельмович Бурбах

**Бурбах Давид Вильгельмович** (1926, Романов селосы — 1984, Целиноград ауданы Жалғызқұдық ауылы) — ауыл шаруашылық өндірісін ұйымдастырушы. Социалистік Еңбек Ері (1981). 

Еңбек жолын Семенов ауданы өнеркәсіптік комбинатында есепші болып бастаған. Ақмола облысы Калинин ұжымшарында есепші (1944 — 46), МТФ меңгерушісі, осы ұжымшар төрағасының орынбасары (1947 — 55), Ленин жолы ұжымшарының төрағасы (1955 — 61) қызметтерін атқарған. 1961 жылдан Краснояр кеңшарының төрағасы болды. 

КСРО орден, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Целиноград ауданында қайтыс болғандар
Давыд Агеевич Бурлаков

**Давыд Агеевич Бурлаков** (1905, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Казанка ауылы — 1967, бұрынғы Целиноград облысы) — еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1957). 

1929 — 59 жылдары «Прибой» ауыл шаруашылығы артелінің, Целиноград ауданындағы Красная заря, Победа ұжымшарларының төрағасы, 1959—64 жылдары Новоишим аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болған. 1964 жылы зейнеткерлік демалысқа шыққан. Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Иван Степанович Бутымов

**Бутымов Иван Степанович** (1930 жылы туған, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Шелек ауылы) — құрылысшы. Социалистік Еңбек Ері (1971). 

1945 — 51 жылдары Қант комб-тында жүргізуші, электр дәнекерлеуші, 1951 — 58 жылдары Қырғыз КСР Қарабалта құрылыс басқармасында жұмысшы болған. 1958 жылы комсомолдық жолдамамен жаңа қаланың құрылысын салуға жіберіліп, Степногорск құрылыс басқармасында комсомол-жастар бригадасының жетекшісі болды. Бутымовтың бригадасы 8-бесжылдықтың жоспарын 3 жылдың ішінде орындаған (1966 — 70). 

КСРО орден, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:27 тамызда туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Тың жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері
Бұзылық

**Бұзылық** — Ақмола облысы Есіл ауданындағы ауыл, Бұзылық ауылдық округі орталығы. Іргесі 1986-98 жылдары қаланды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Есіл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде, Есіл өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан.

## Халқы

Ауылда орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, кітапхана, наубайхана бар. Бұзылықтың жанынан Астана — Қостанай автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы – Есіл (25 км).

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) елді мекендері
Кербұлақ қыстауы

**Кербұлақ** – Іле алабындағы қыстау. Алматы облысы Талғар ауданы Қосқұдық ауылынан батысқа қарай 40 км жерде. Солтүстігінде Малайсары жотасы, шығысында Итжон үстірті, оңтүстігінде Қапшағай бөгені орналасқан. Іле өзенінің алабындағы шөбі шүйгін шабындықтар мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Сүтті ешкілер

**Сүтті ешкілер**, негізінен сүт өндіру мақсатында өсіріледі. Сүтті ешкілерге *заанен, горький, мегрел, тоггенбург, мальта, нубия,* т.б. тұқымдар жатады. ТМД аймағында кездесетін сүт бағытындағы ешкілер шартты түрде екі топқа бөлінеді. Бірінші топқа Ресейдің еуропалық бөлігі мен Украинада, екінші топқа Қазақстан мен Орта Азияда таралған ешкілер жатады. 
# Алғашқы топтағылар негізінен ақ түсті, ірі денелі, берік бітімді, тоқал болып келеді. Азықтандыру-бағылу жағдайларына байланысты ешкілердің салмақтары 40 – 55 кг-ға, текелері 60 – 75 кг-ға, ешкілерінің маусымдағы (10 – 11 ай) сүттілігі 450 – 1000 кг-ға, майлығы 3,7 – 4,2%-ға жетеді. Төлшеңдігі мен төлдерінің өсіп-жетілу қарқыны жоғары.
# Екінші топтағы ешкілер түр-түсі, дене бітімі бойынша бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді. Ересек ешкілер 38 – 45 кг, текелер 50 – 60 кг салмақ тартады, мүйізділері де, тоқалдары да кездеседі. Қылшық ұзындықтары түрліше, түбіт өнімділігі 100 – 200 г аралығында болады. Ешкілердің төлшеңдігі 150 – 180%-ға, суалғанға дейінгі (6 – 8 ай) сүттілігі 250 – 400 кг-ға, майл. 4,0 – 5,6%-ға жетеді.
Қазіргі уақытта Қазақ қой шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының ешкі өсіру және асылдандыру бөлімінің ғалымдары жергілікті ешкілердің өнімділігін арттыру мақсатында оларды сүттілігі 2000 – 2300 кг-ға жететін заанен ешкілерінің текелерімен будандастыру жұмыстары қолға алынды.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Сүтішев Кәрім Рахымұлы

нобай|Солтүстік Қазақстан облысы, Бескөл ауылындағы көше атауы
**Сүтішев Кәрім Рахымұлы** (туған жылы белгісіз – 1.6.1918, Петропавл) – қоғам қайраткері, революционер. 1904 жылы РК(б)П қатарына еніп, оның Петропавл өңіріндегі белсенді мүшесі болды. Марксизм ілімін таратушы ретінде танылды. 1917 жылы наурызда Петропавл жұмысшы және солдат депутаттары кеңесін ұйымдастыруға қатысты. Петропавл қалалық ревкомның мүшесі болып қазақ және татар тұрғындары арасында насихат жүргізетін бөлімін басқарды. 1918 жылы ақ чехтар Солтүстік Қазақстан өңіріндегі кеңестер билігін құлатқан кезде тұтқындалып, түрмеде қаза тапты. Петропавлда К.Р.Сүтішев есімімен аталатын көше бар.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Тұлғалар
Сфалерит

**Сфалерит** (грек. *sphaleros* – алдамшы), мырыш алдамшысы – сульфидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы: *ZnS*, құрамында *Zn* – 67,1%, *S* – 32,9%. Изоморфты қоспалары: *Fe, Cd, Қn, Mn,* т.б. Түрөзгерістері:
* түсі ақ, қоспасыз сфалерит – клейофан;
* қара, темірі көп сфалерит – марматит;
* сұр, кадмийлі сфалерит – пршибрамит;
* ұнтақ, 2%-дай кадмийі бар сфалерит – брункит.

Кубтық сингонияда кристалданып, тетраэдр, кубоктаэдр, додекаэдр пішінді кристалдар түзеді. Агрегаттары түйірлі, қабыршақ, ұнтақ, колломорфты масса құрайды. Сфалерит – түссіз, ақ, қоспаларына байланысты қара, қызыл қоңыр, жасыл, қызғылт, сарғылт түске өзгереді. Алмастай жылтыр, жымдастығы жетілген; қаттығы 3,5 – 4,0, морт, тығыздығы 3,9 – 4,1 г/см3. Пьезо- және пироэлектрлік қасиеттері бар. Жаратылысы гидротермалдық, кейде пневматолиттік және шөгінділік. Тұтас түйір масса түрінде кварц, галенит, пирит, халькопириттермен бірге кездеседі. Тотыққанда смитсонитке айналады. Қазақстанда Кенді Алтай, Сарыарқа, Қаратау, Жетісу Алатауының полиметалл, мыс кендерінде кездеседі. Сфалерит кентасынан негізінен мырыш, кадмий, индий, галий өндіріледі. Ақ бояу, флюросценциялық экран жасауға қолданылады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том



Санат:Мырыш минералдары
Санат:Сульфид минералдар
Санат:Кендер
Титанит

**Сфен** (грек. *sphen* – сына), титанит – силикаттар класына жататын минерал.

Химиялық формуласы: *CaTіSіO<sub>5</sub>*; құрамында *CaO, TіO<sub>2</sub>, SіO<sub>2</sub>* болады. Изоморфты қоспалары: *(Ce, Y)<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, Sn, Zr, Nb, Cr, Mg, Al, Fe, Mn*.

Моноклиндік сингонияда кристалданып, қалақша, қысыңқы призма, сына тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаттары түйірлі масса, қосақтар түрінде болып келеді. Түсі сары қоңыр, жасыл, кейде қызыл, сұр, қара. Жымдастығы бір бағытта жетілген, алмастай жылтыр; қаттығы 5 – 6,5, тығыздығы 3,3 – 3,6 г/см3. Сфен магм., метаморфтық, жапсарлық-метасоматиялық, гидротермалды процестерден жаралады. Нефелин, эгерин, циркон, апатиттермен және силикаттармен бірге кездеседі. Қазақстанның кейбір титанды-цирконды, қалайылы қорымдары мен сілтілі интрузияларында сфен бар. Сфен титанның қос тотығын өндіруде қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Силикат минералдар
Сфера

thumb|Сфера
***Сфера*** ( – шар), математикада – барлық нүктелері бір нүктеден (сфера орталығынан) бірдей қашықтықта болатын тұйық бет. Сфера орталығын оның кез келген бір нүктесімен қосатын кесінді (сондай-ақ оның ұзындығы) *сфераның [[радиус]]ы* деп аталады. Сфера бетінің ауданы:
** S = 4pR<sup>2</sup>,** 
мұндағы *R* – сфера радиусы.

Сферамен шектелген әрі орталығы бар кеңістіктің бөлігі *шар* деп аталады. Шардың көлемі:
**V = 3/4pR<sup>3</sup>**

Аналитикалық геометрия тұрғысынан сфера 2-ретті центрлік бетке жатады. Оның тік бұрышты координаттар жүйесіндегі теңдеуі 
**(x–a)<sup>2</sup>+(y–b)<sup>2</sup>+(z–c)<sup>2</sup> = R<sup>2</sup>** 
түрінде жазылады, мұндағы a, b, c – сфера орталығынің координаттары (қараңыз *[[Сфералық геометрия]], [[Сфералық тригонометрия]]*).

## Дереккөздер


Санат:Беттер
Кербұлақ аңғары

**Кербұлақ** – Алматы облысы Талғар ауданы аумағындағы аңғар. Малайсары жотасы мен Іленің оң жағалық аңғарында жатыр. 

## Жер бедері
Ендік бағытқа созылып жатқан аңғардың ұзындығы шамамен 40 км, енді келген шығысы 15 км-дей. Аңғардың орта тұсында ұзындығы 20 км, ені 250 м болатын терең сай жатыр. Оңтүстігіндегі Итжон үстіртінің шетінде Кербұлақ қыстауы орналасқан. 

## Өсімдігі
Тауалдының бозғылт сұр топырағында жусан, астық тұқымдас шөптесіндер, эфемероидті өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аңғарлары
Санат:Алматы облысы географиясы
Гүлсім Әбдірахманқызы Досжанова

**Гүлсім Әбдірахманқызы Досжанова** (1946 жылы туған, Түркістан облысы, Түркістан қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996). 

Ақмола мемлекеттік медицина институтын (1970, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1972–80 ж. Ақмола мемлекеттік медицина институтында аспирант, ассистент, 1983–94 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) аға ғылыми қызметкер, 1994 жылдан Оңтүстік Қазақстан медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады.

Досжанова 70-тен астам жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Түркістанда туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Астана медицина университеті түлектері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті оқытушылары
Санат:Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы оқытушылары
Санат:Оңтүстік Қазақстан медицина академиясының профессорлары
Сфералық аберрация

thumb
**Сфералық аберрация**-жалпақ жарық шоктарын колданудан туындайтын оптикалык жүйе аберрациясы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Шөлейттену

**Шөлейттену** – адамның шаруашылық әрекетінің ықпалымен өсімдік жамылғысы сиреп, шөлге ұқсас ландшафттардың пайда болуы. Дүниежүз. климаттың өзгеруі мен оның қуаңдануының өсуіне байланысты Шөлейттену процесі қарқынды жүруде. Шөлейттену нәтижесінде биологиялық өнім мен түр саны азайып, топырақ құнарсыздана бастайды. Қазіргі кезде құрлық бетінің 1/3 бөлігінде топырақтың құнарлы қабатының жоғалу қаупі бар, ал оның әсерінен Жер шары халқының 1/5 зардап шегуі мүмкін. Соңғы 50 жыл бойында дүние жүзінде 800 миллион га-дан астам жер Шөлейттенуге ұшыраған. Мұның негізгі бөлігі Африка құрлығына келеді. Мысалы, Сахара шөлі оңтүстікке қарай 650 – 700 км шамасында жылжыған, ғалымдардың болжамы бойынша 2020 жылы Оңтүстік Африканың 60 миллион тұрғыны жарамды жерлердің Шөлейттенуі салдарынан өздерінің атамекенінен басқа аудандарға қоныс аударуға мәжбүр болады. Шөлейттену процесі Орталық Азия елдері мен Қазақстанда да жылдам қарқынмен дамуда. Түрікменстанда ұзындығы 1000 км Қарақұм каналының бойында 100 км-лік аймақта топырақ қайталама сортаңданып, шөлге айналды. Арал теңізінің деңгейі 14 м-ге төмендеп, аумағының азаюы салдарынан 2,5 миллион га-дан астам жер қу тақырға айналды. Бұл өңірден жыл сайын 75 миллион т. тұз желмен көтеріліп, 100 км және одан да шалғай өңірлерге жайылуы салдарынан Шөлейттену процесі одан әрі үдей түсіп отыр. Арал түбінің тұзы Тянь-Шань мен Памирдің мұздықтарына жетіп, олардың еруіне ықпалын тигізуде; Арал өңірі тұздарының тіпті Солтүстік мұзды мұхиттан да табылғаны анықталып отыр. Сондықтан БҰҰ-ның эксперттері Орталық Азия аумағындағы елдер өзара бірлесу арқылы кешенді іс-қимылға (орман-мелиорац., гидро-тех., сексеуіл егу, т.б.) және табиғатты ұтымды пайдалануға (малды жайып бағуды реттеу, жер-су қорларын тиімді қолдану, т.б.) тезірек көшсе ғана бұл мәселе оң шешімін тауып, нәтижесін береді деген тұжырым жасады. Шөлейттену процесінің кең етек алуына байланысты дүние жүзінде 17 маусым – Шөлейттенумен күрес күні деп белгіленіп, 1997 жылы “Шөлейттенуге қарсы күресу” туралы Конвенция қабылданған. Қазіргі уақытта дүние жүзінің эколог-ғалымдары Шөлейттенуді мүмкіндігінше тежеу үшін күш салуда. Мысалы, ауыл шаруашығы әдісі, яғни, тақырланып қалған және адам пайдаланбайтын жерлердің көлемін азайту үшін – терраса салу жиі қолданылады, т.б.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:География
Санат:Экология
Шөлмасақ

**Шөлмасақ** (*Eremostahys*) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың құмды, тасты, тастақты, сарыбалшықты жерлерінде өсетін 23 түрі кездеседі. Олардың биіктігі 10 – 120 см, сабағы тік, түкті, кейде түгі қалың болады. Түйнек тамырлы. Жапырақтары қауырсын ойықты, тілікті немесе бүтін. Гүлдері қанық сары, ақшылдау, қошқыл күлгін түсті, олар күлтебас немесе масақ гүлшоғырын құрайды. Тостағанша жапырақшалары түтікқоңырауша немесе шанақ тәрізді, 5 тісті. Аталығы төртеу. Күлтесінің жоғ. ерні тар, көпшілік түрінде олар іш жағынан шеттері түктермен көмкерілген, төм. ерні үш қалақты. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – төрт бөлікті жаңғақша. Кейбір түрлерінің тұқымында май болады. Шөлмасақтың кепкеннен кейінгі құрғақ гүлдерінен букет жасайды. Шөлмасақтың 1 түрі – Зинаида Шөлмасақғы (Е. zenaіdae) өте сирек кездесетін өсімдік, жылдан жылға таралу аймағы азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
* Красная книга Казахстана, ч. 2, А.-А., 1881.

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Шөмелеші

**Шөмелеші** – жалдағы пішенді, сабанды жинап шөмеле салатын машина. Республика егіс алқаптарында қолданылатын ВНБ-3 Шөмелешіінің әр саусағы серіппелі келеді, ол жердің тегістігіне, ойлы-қырлылығына қарай жоғары-төмен қозғалып отырады. Тырнауышты тордың алды ашық, екі жағынан пішен шашылмайтындай етіп көлденең саусақтармен, артынан тұтас қалқанмен қоршалады. Тырнауыш саусақтары жалдағы пішенді шөмелеге салады. ВНХ-3Б және ВНШ-3 Шөмелешітерінің құралымдары мен жұмыс принципі бірдей. Бұлар Т-28, “Беларусь” тракторларына тіркеледі. Салатын шөмеле салмағы  900 кг, ПКС-2М жинауыш-шөмелеуіш те Т-28, ДТ-24 және “Беларусь” тракторына тіркеледі. Жұмыс өнімділігі сағатына 7 км жылдамдықпен 70 т пішен жинайды, әр шөмеленің салмағы  300 – 700 кг болады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Техника
Санат:Машиналар
Шөмішбас

**Шөмішбас** (*Paraquіlegіa*) – Сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларындағы альпі, субальпі шалғындарда, жартастардың жарығында, мұздықтардан ашылған жерлердегі шөгінділерде, таудың тастақты беткейлерінде өсетін 3 түрі (ірігүлді Шөмішбас, майдажапырақты Шөмішбас және желайдар Шөмішбас) бар. Бұлардың биіктігі 4 – 25 см, тамыры жуан, қатпарлы. Сабағы түптеніп шым түзеді. Жапырақтары түксіз, ұзын сағақты, түп жағы кеңейіп, жалпайып сабақты орай орналасады. Гүлсидамының ұшында ірі, дара гүлдері жетіледі. Тостағанша жапырақшалары – бесеу, ол күлте тәрізді, жеміс піскенде сыртын қаптап қорғап тұрады. Күлтесіннің түп жағы түтікті имек, ұшы ойыс, бозғылттау күлгін, көкшілдеу түсті. Аталықтары көп, ұзындығы  10 – 11 мм, күлтеден әлдеқайда озып тұрады, аналығы 3 не 4, мойны қандауыр тәрізді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жапырақша. 
## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Шөмішгүл

**Шөмішгүл** (*Aquіlegіa*) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда таудың тастақты беткейлерінде, бұлақ жағаларында, қылқан жапырақты аралас ормандардың шетіндегі көлеңкелі жерлерде өсетін 9 түрі бар. Бұлардың биіктігі 15 – 90 см. Тамырсабақтары қысқа, сабағы тік өседі, оның сыртын безді түктер жауып тұрады. Екі еселеніп салаланған, үш құлақты жапырақтары сабақ ұшына қарай жоғарылаған сайын кішірейе береді. Гүлдері ірі (диам. 3 – 10 см), тостағанша жапырақшаларының саны 5, күлтесі де бесеу, олардың әрбіреуінің ұшы сүйірленіп, түтік тәрізді жіңішкеріп тепкіге (шпорец) айналған. Түстері – күлгін, ақ, көгілдір, күрең-қызыл, көк, сары, т.б. Аталығы көп, аналығының саны 3 – 15, мойны ұзын. Аралар, көбелектер, құстар тозаңдандырады (іштерінде өздігінен тозаңданатын түрлері де бар). Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жапырақша жеміс (ұзындығы 2,5 см-дей). Шөмішгүлдің гүлдері өте әдемі, сондықтан олар гүлзарларда сәндік үшін өсіріледі. Виталий Шөмішгүлі (А. vіtalіі) және қаратау Шөмішгүлі (А. karatavіca) – өте сирек кездесетін өсімдіктер, олардың жылдан жылға таралу аймағы азаюда, сондықтан Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Шөміш

**Шөміш** – 1) металлургияда балқыған металл, штейн не қожды бөліп құюға, тасымалдауға, қысқа мерзімге сақтауға арналған болат (не шойын) ыдыс. Ыстық металдың бүлдіргіштік әсерінен қорғау мақсатында Шөміш қорабының ішкі беті отқа төзімді кірпішпен не конвертерлік қожбен (түсті металлургияда) қапталады. Болат құюға арналған Шөміштің сыйымд. 480 т. Шөміш көпір кран не т.жылы арбасы арқылы қозғалтылады.
2) Жер қазғыш және көтеру-тасымалдау машиналарының Шөміші – тұтас материалдың ( мысалы  , грунт, бидай т.б.) белгілі бір бөлігін бөліп алуға және оны тиейтін жерге тасымалдауға арналған жұмыстық тетік. Ол жұмыстық шынжырға (көп шөмішті шынжырлы экскаватор, драга, элеватор), роторға (роторлы экскаватор), шөмішті рамаға, т.б. бекітіліп немесе шынжырмен ілініп (драглайн, грейфер) қойылады. Шөміш құю, пісіру не штампылау тәсілдерімен жасалады. Бір шөмішті экскаватор Шөмішінің сыйымд. 0,15 – 200м3, көп шөмішті экскаватордікі 0,007 – 7 м3, скрепердікі 0,75 – 60 м3, драганікі 0,05 – 1 м3. Көп шөмішті тиеуіштер Ш-інің саны 12 – 50-ге, ал роторлы экскаватордікі 6 – 18-ге жетеді.

## Тағы қараңыз
* Ожау

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Металлургия
Санат:Тұрмыстық заттар
Шөмішгөл

**Шөмішгөл**, *Шөмішкөл* – Қызылорда облысы Арал ауданы жеріндегі Ақшатау көлінен оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Пішіні сақина тәріздес, аумағы 4,2 км2, ұзындығы 2,8 км, ең терең жері 10 м. Көл құм төбелер ортасында жатыр.

## Жағалау сипаты
Шығыс жағалауы ашық, жайдақ. Көлдің батыс жағалауының қамысы сирек, жағалаудан ортасына қарай (25 – 35 м жерде) қалың қамыс, қоға, шылау өскен. Суы мөлдір. Көл табаны майда балдыр өскен сұр түсті құмды лай тұнба. Суы ашқылтым. Балық тіршілік етеді.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы көлдері
Шөмішкөл

**Елді мекен:**

* Шөмішкөл – Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Шөмішгөл – Қызылорда облысы Арал ауданы жеріндегі көл.
* Шөмішкөл – Балқаш көлінің шығыс бөлігіндегі бұғаз.
Шөміш кағу

**Шөміш кағу** – ұлттық ғұрып. Ағаш кесіндісінен ойып жасаған шөмішті ерте көктемде қазақ отбасылары сыртқа алып шығып, Шөміш кағу қала рәсімін жасаған. Мұны әйелдер атқарған. Ол үшін шөмішті аққа малып алады да, киіз үйдің дөдегесін солдан оңға қарай айналдыра қағып шығады. Оны қағып жүргенде “сүт көп, көмір аз“ деп қайта-қайта айтып отырады. Бұл ақ мол болсын, төл аман сау болсын деген ниеттен туындаған. “Көмір аз“ деген сөз ілкі замандардағы отқа табыну қалдықтарының бірі болып табылады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Салт-дәстүрлер
Санат:Тарих
Шөмішті элеватор

**Шөмішті элеватор** – сусымалы жүкті жылжымалы таспаға (таспалы элеватор) не шынжырға (шынжырлы элеватор) бекітілген шөміштермен көтеріп тасымалдауға арналған үздіксіз әрекетті машина. Оның шөміштерінің сыйымд. 1 – 130 л. Жүкті 30 м биіктікке көтере алады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Техника
Санат:Физика
Шөпжияр

**Шөпжияр** () – өзімен аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық жуашықты шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның барлық аймақтарындағы өзен аңғарларында, шөл, далалық аймақтарда, таудың төм. белдеулерінде өсетін 1 түрі – татар шөпжияры (І. tatarіcum) бар. Биіктігі 8 – 50 см, жуашығы домалақ (ұзындығы  1,5 – 2,5 см, ені 1 – 1,5 см), қара қоңыр қабықты. Сабағы жалаң, тік өседі. Жапырақтары ұзынша (ені 2 – 10 мм), жоғарғы жағы үшкір, аздап салаланған, төм. жапырақтары сабақ түбіне шоғырланып орналасады. Гүлшоғыры азгүлді, шашақ тәрізді. Гүлсерігінің пішіні қоңырау сияқты, оның жапырақшасы көк немесе көкшіл қызыл түсті (ұзындығы  2 – 3 см, ені 5 – 7 мм). Тозаңдығы түзу, оның ұзындығы  1,5 – 2 мм. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Қорапшасы жұмыр, түйреуішке ұқсайды, үш қырлы. Әсемдік өсімдік. Қолдан өсіргенде гүлдері ірі болып шығады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Шөпжиярлар
Шөрек Батыр

**Шөрек батыр**, **Байғана Найман Шөрек батыр** (Семей облысы, Көкпекті ауданы, 18 ғасырда өмір сүрген) — Жоңғар шапқыншылығында қарсы азаттық соғыста ерекше ерлігімен көзге түскен аға батыр. Орта жүз Найман тайпасының ішінде Қаракерей руынан тарайтын Байғана тармағынан. Қаракерей Қабанбай басқарған әскердің құрамында көптеген шайқастарға қатысқан. Қабанбай батыр туралы тарихи жырлар мен дастандарда Шөрек Батыр есімі жиі аталады.

Шөрек батыр *Байғана* ішінде *Еңірек* табының *Қойбас* деген атадан шыққан Қаракерей Қабанбайдың қазақ елін азат ету кезеңінде қарулас болған хас батырларының бірі. ХҮІІ ғасырдың ІІ жартысымен ХҮІІІ ғасырдың І жартысында өмір сүрген.

Атақты «Шорға» соғысы кезінде жасалған ерлік белгілі ақын Кәрібайдың толғауында:

Ер Барақ, Батыр Шөрек Орақбайдың

Қырқысты жан аямай қалмақтағы

Қосабай, Кенен, батыр Жантай

Айқасты ата жаумен әр жақтағы, - деп нөсерлете төгіп, ризалық сезімін білдірген.

Жоңғарлармен болған ірі – ірі шайқастардың бәрінде ерлік көрсетіп, қол бастаған батыр. Ерлігі мен ақылы үшін Абылай ханның ерекше ықыласымен қадіріне ие болған батырдың бірі, хан кеңесінің мүшесі. Үш бірдей (қалмақ, орыс,қытай) тілді білген. Батырлығымен қоса ділмар шешендігі де болған, жау қолынан опат болған (24 жаста). Шөрек батыр зираты Саржалда 60 км жерде Шөрек жазығында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Шпал

**Шпал** (голл. *spalk – тірек, тиянақ*) – реліс астына тиянақ ретінде көлденең төселетін тақта бөренелер. Ол арнаулы хим. зат сіңдірілген ағаштан (ұзындығы  275, 280 және 300 см), темір-бетоннан (ұзындығы  270 см), кейде металдан дайындалады. 1 км-ге 1600, 1840 не 2000 Шпал төселеді.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Өндіріс
Санат:Техника
Шпалер

**Шпалер** (*немісше Spalіer, итал. spallіera*) – станоктарда қолмен тоқылатын кілем-картина. Шпалерді негізінен түрлі түсті жібек немесе түбіт жіптерден тоқиды және онда тарихи, діни мифологиялық, тұрмыстық композициялар мен пейзаждар бейнеленеді. Ою-өрнектер суретшінің алдын ала қатырма қағазға түсірген үлгісі бойынша жасалады. Түрлі түсті арқау жіп Шпалердің бар еніне немесе үлгідегі бір түстің шекарасына дейін ғана тоқылып, ашық қалған саңылаулары жіңішке жіппен тігіледі. Осы қиындығына орай Шпалерді орта есеппен жылына 1,5 м2-ге дейін тоқуға болады. Орта ғасырларда Париж, Аррас, Брюссель (16 ғасырдың басында мұнда Рафаэль және оның шәкірттері жасаған үлгі бойынша Ватикан үшін “Апостолдар ісі” атты шпалер-сюита тоқылды) қалаларында Шпалер шығарылатын ірі өндіріс орындары жұмыс істеген. 14 – 16 ғасырларда Нидерландта, ал 16 – 18 ғасырларда Франция, Италия, Англия, Германия мен Испания елдерінде Шпалер ісі өрістеді. Әсіресе 17 ғасырда Фландрия Шпалер тоқумен даңққа бөленді. Шпалер тақырыбы негізінен аңшылық көріністеріне арналып, ол көбіне табиғат аясындағы адамдар мен аңдар бейнесін кескіндеуге құрылды. Петр І тұсында Санкт-Петербург қ-нда Ш. мануфактурасы (1717 – 1859) ұйымдастырылды. Шпалердің негізгі туындылары Санкт-Петербург қаласындағы Мемлекеттік орыс музейі мен Эрмитажда, Мәскеу Кремлінің музейінде жинақталған. Гобелен мен палас тоқу үлгісі жағынан Шпалер тектес болып келеді.

## Дереккөздер
Шпиль

**Шпиль** (немісше *Spіlle*) – ғимарат төбесіне орнатылған конус немесе пирамида іспетті, ұшар басы сүйірленіп келген сүмбі. Шпильдің ұшар басына жалау немесе мүсіндік бейне ( мысалы  , Санкт-Петербург Адмиралтействосы Шпиліндегі кеменің мүсіншесі, жалпы биіктігі 72,5 м; Петропавл қамалы соборының алтын жалатқан Шпилі, биіктігі 122, м), кейде оймыш белгі орнатылады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Геометрия
Санат:Терминология