open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Социологиядағы психологизм

## '''Социологиядағы психологизм'''

Социологиядағы психологизм - 19-шы ғасыр ақырында қоғам дамуы туралы кеңінен тараған субъективтік- идеалистік концепция. Социологиядағы психологизм өкілдері әлеуметтік құбылыстарды жеке адам немесе коллектив психикасы арқылы түсіндірмекші болды. Социологиядағы психологизмнің негізін қалаушы американ социологы У. Уорд психикалық құбылыстардың материалдық негізін жоққа шығарып, психологиялық процестерді дербес, қоғамның қозғаушы күштері деп қарастырды. Француз социологі Г. Тард социологиядағы психологизмнің «еліктеу теориясының» негізін салды. Тардың теориясы байынша әлеуметтік процестердің негізі еліктеуде ( мода,  дәстүр т.б). Қоғам – бір-біріне еліктейтін индивидтердің жиынтығы. Еліктеуді ол таза психикалық прогресс деп қарастырды. 

### Объективті көзқарастар
Социологиядағы психологизм көрнекті өкілінің бірі неміс социологі – Г. Зиммель 20-шы ғасырдың басында социологиядағы психологизм француз социологі Э. Дюркгеймнің «социологизмі»  мен неміс социологі М. Вебердің « институтционализмнің» әсерлерінен өзінің дәстүрлі күйінен айырыла бастады. Қазіргі социологиядағы психологизм жеке ағым немесе бағыт емес, жалпы буржуазиялық социологияның методолистік принципі ретінде өмір сүріп отыр. Қоғамдық құбылыстарды тек психологиялық тұрғыдан түсіндіру американ әлеуметтік психологиясына, фрейдизм, неофрейдизмге тән. Социологиядағы психологизм буржуазиялық қоғамның таптық сипатын, әлеуметтік қайшылықтарын бүркемелеп, әр түрлі психологиялық әдістер арқылы жақсартуға тырысады. Социологиядағы психологизм – қоғам дамуын бір жақты түсіндіретін реакцияшыл ілім. 

## Дереккөздер
СПА конференциясы

## '''СПА конференциясы'''
### Өткізілген мерзімі және мақсаты
СПА конференциясы - 5-16 шілде 1920ж. СПА қаласында (Бельгия) болған Антанта державалары жоғарғы советінің мәжілісі. СПА конференциясында қатысушылар (Англия, Франция) Германияны Совет еліне қарсы соғысқа пайдалану мақсатында оның Версаль бітімі бойнша белгіленген көлемде қарулы күштерін қысқартудың мерзімін ұзартуға келісті. СПА конференциясында Германияның төлеуге тиісті репарациясының жалпы мөлшерін анықтамай, тек әр мемлекетке тиісті үлесін ғана белгіледі. Германияға кредит беру туралы шешім қабылданды. Совет мемлекетіне қарсы соғыста жеңілген пандық Польшаға СПА конференциясы жедел әскери көмек беру жөнінде де қаулы алды.     

## Дереккөздер
Спинорлық есептеу

## '''Спинорлық есептеу'''
### Негізгі бағыттары
Спинорлық есептеу - спинорды зерттейтін математикалық теория. Әдетте физикалық шамалар белгілі бір координаталар жүйесі өзгерген кезде, бұл компоненттер белгілі бір заң бойынша түрленеді. Әр түрлі заңдарына қарай физикалық шамаларды вектор, тензор, псевдотензор, спинор ұғымы 20-шы ғасырдың басында екі бағытта (электрон спинін зерттеу және топтардың математикалық көрініс теориясын жасау кезінде) жүргізілген зерттеулердің (француз ғалымы Э. Картан, 1913; голлланд математигі Б. Л. Барден,1929) нәтижесінде пайда болды. Тензорлық есептеу тәрізді Спинорлық есептеу де ковариантты болып ажыратылады. 

## Дереккөздер
Селолық телефон байланысы

## '''Селолық телефон байланысы'''
### Жүйесі
Селолық телефон байланысы  – ауылдық жердегі абоненттердің телефон арқылы сөйлесуін қамтамасыз ететін байланыс түрі. Бұл үшін белгілі бір селолық – әкімшілік ауданда радиал- түйінді құрылысы бар автономды телефон жүйесі орнатылады. Мұндай телефон жүйесі ауылдық телефон станциясының сыйымдылығы аз әрі станциялар бір- бірінен қашық болуы себепті экономикалық жағынан тиімді болып есептеледі. 

## Дереккөздер
Пенсильвания

**Пенсильва́ния** () — АҚШ солтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 33-ші орында-119 283 км².Халық саны бойынша 6-орында-12 742 886 адам (2011). Әкімшілік орталығы-Гаррисберг қаласы, ең үлкен қаласы-Филадельфия.

Елдің 6 штатымен шектеседі: солтүстігінде-Нью-Йорк, шығысында-Нью-Джерси, оңтүстік шығысында-Делавэр, оңтүстігінде-Мэриленд, оңтүстік-батысында-Батыс Виргиния және батысында-Огайо штатымен. Атлант теңізіне шығу жолы жоқ.

## Климаты
Штаттың көбіне территориясына қоңыржай континенттік климат тән.Жазы-ыстық және ылғалды, қысы-суық.Атлант мұхитына жақын, штаттың оңтүстік-шығыс бөлігінде климат субтропиктік океандық болып келеді.

## Экономикасы
Пенсильвания штатының Жиынтық Ішкі Өнімі-$558,3 млрд, бұл ел бойынша 6-шы көрсеткіш.Салыстырсақ,бұл штаттың ЖІӨ-і Тайланд елінің көрсеткішімен тең.

## Халық саны
* 1950: 10 498 012 адам
* 1960: 11 319 366 адам
* 1970: 11 793 909 адам
* 1980: 11 863 895 адам
* 1990: 11 881 643 адам
* 2000: 12 281 054 адам
* 2010: 12 702 379 адам

## Галерея

File:Lehigh River.JPG|Орман арқылы өтетін Лехай өзені
File:Philly skyline.jpg|Филадельфия қаласы
File:Pittsburgh WEO Night 1.jpg|Питтсбург қаласы
File:Penn campus 2.jpg|Филадельфия қаласындағы Пенсильвания университеті


## Дереккөздер

Санат:АҚШ штаттары
Сема жотасы

## '''Сема жотасы'''
### Орналасуы
Сема жотасы – Алтайдың Солтүстік- Батыс бөлігіндегі жота. Оңтүстік- батысында Теректі жотасын, Солтүстік – Батысында Қатын өзенінің сол жағалауын бойлай Сема өзенінің сағасына де»ін созылып жатыр. Ұзындығы 120км, биіктігі 2506 м. Көбіне метаморфты жыныстарда түзілген. Беткейлерінде бал қарағай, қара самырсын, самырсын, қара ағаш, қарағай, қайың, жөке ағаштары өседі. Одан жоғары тастақты тундра.  

## Дереккөздер
Строфика

## '''Строфика '''
### Қолданылуы
Строфика- әдебиет тану ғылымының өлең шумағын зерттейтін саласы. Сонымен қатар «Строфика» деген ұғым белгілі бір ақынның өлең- жырлары, поэма- дастандарындағы шумақтық өрнектер деген мағынада да қолданылады. (Мысалы, Пушкиннің Строфикасы т.б ). Өлең-жырларда бір шумақ екі жолдан , яғни екі тармақтан басталады. Мағынасы жағынан жекеленген өлеңнің екі жолы- шумақтың ең қарапайым, ықшамды түрі. Бұл шумақ мақал-мәтел, нақыл сөздерде әсіресе мол қолданылады. Көлемді өлең жырларда ең көп кездесетін шумақ төрт тармақты. Сонымен қатар поэзияда алты, сегіз тармақты шумақтар да қолданыла береді.  Пушкиннің «Евгений Онегин» атты романында 14 тармақты шумақ қолданылған. Абайдың «Сегіз аяғы»- сегіз тармақтан құралған шумақты өзінше қиюластырып, шебер қолданудың тамаша үлгісі. 

## Дереккөздер
Спонтандық

## '''Спонтандық'''
### Мағынасы
Спонтандық- (лат. Spontaneous-өздігінен, ерікті түрде) сыртқы ықпалдардың көмегінсіз, өзінен-өзі туатын немесе пайда болатын құбылыс. Спонтандық ұғымын философиялық тұрғыдан алғашқыда антик атомшылары зерттеді. Мәселен, Эпикур атомның өздігінен ауытқуын дәлелдей келіп, мұны кездейсоқтық пен ерік бостандығын негіздеумен байланыстырды. Алайда спонтандық ұғымы ғылым мен философияда, әсіресе Спинозаның монотеистік ілімінде табиғат спонтандық бүтін, детерминистік, заңдардың күшімен біркелкі басқарылатын механизм ретінде қабылданды. Дүниені түсіндіру әдісінің өрісі тарлығынан көптеген материалистер құдайдың құдіретіне жүгінуге, деизмді жақтауға мәжбүр болды.  Дәл осы дәуірде спонтандық тек қана ойлаудың қызметі рефлекциялық прогресс деп танылған тағы бір концепция пайда болды. Мысалы, Декартта , Лейбинцте, Фихтеде, Гегельде тек дүниені тану қызметінің ғана өздігінен ішкі қозғалу қабілеті бар. Ал диалектикалық материализм өздігінен қозғалу принципі дамудың Спонтандық қайшылықтардың тууы мен шешімі кезінде болатынын дәлелдейді.    

## Дереккөздер
Суванна Фума

## '''Суванна Фума'''
### Биографиясы
Суванна Фума (7. 10. 1901 ж. туған, Луангпрабанг) – Лаостың саяси және мемлекеттік қайраткері, принц. 1945 ж. отаршылдыққа қарсы Лао Иссар қозғалысына қатысты. Лаостың корольдық үкіметін бірнеше рет басқарды. (1951-54, 1956-58, 1960-62, 1963-64), 1972-73 ж. Лаостың патриоттық майданымен бейбітшілікті қалпына келтіру және ұлттық ынтымақтасу жөніндегі келісімге қол қойды (1973 ж. 21 ақпан). 1973 ж. 5 сәуірде құрылған Уақытша ұлттық бірлік үкіметін басқарды. 1975 жылдың аяқ шенінен Лаос Халық Демократиялық Республикасыпремьер- министрінің кеңесшісі.   

## Дереккөздер
Суверениет

## '''Суверениет'''
### Жалпы мағынасы
Суверениет (мемлекеттік ) (франц. Souverainete- жоғарғы үкімет ) - бір мемлекеттің ішкі үкімет билігі мен сыртқы саясатының басқа мемлекеттен толық тәуелсіз және дербес болуы. «Суверениет» терминін мемлекет құқық мәнінде тұңғыш рет 16-шы ғасырда Францияда Ж. Боден енгізді. Суверениет принциптері БҰҰ-ның уставы бойынша бекітілген жалпыға бірдей халықаралық принциптер болып табылады. Империалисттік мемлекеттер отар елдері мен экономикасы әлсіз, нашар дамыған шағын ұлттық елдердің өзін-өзі билеу құқықтарына қол сұғып, суверендік принциптерімен санаспауға тырысады. Совет одағы халықаралық жағдайда өзінің ұлттық және сыртқы саясатында суверендік принциптерді дәйектілікпен жүргізіп келеді. Үлкенділі-кішілі мемлекеттердің суверендігін құрметтеп, империализм езіп- жаншып отырған халықтардың мемлекеттік тәуелсіздігі үшін күресіне жәрдем көрсетіп отыр. Маркстік- лениндік партиялар, революцияшыл жұмысшы табы халықтардың суверениетін қорғауды өзінің басты борышының бірі деп санайды.  

## Дереккөздер
Сувойкалар

## '''Сувойкалар'''
### Ағза жайлы ақпарат
Сувойкалар ( Vorticella)- дөңгелек кірпікшелі инфузориялар отрядына жататын бір жасушалы организмдер.  Сувойкалар жиырылғыш сабақшасымен  бекініп тіршілік ететіндіктен, денесіндегі кірпікшелері жойылып, тек денесінің алдыңғы жағында қос спираль тәрізді кірпікшелері сақталған. Аузы үнемі ашық болады, бактериялармен қоректенеді. Жасуша ядросы ұзынша келген таға пішінді. Сувойкалар жынысты және жыныссыз жолмен көбейеді. Жыныссыз және вегетативті жолмен көбею аяқталмаған кезде, сабақтан бөлініп шыққан особьтар колония құрады. Сувойкалар тұщы суларда тіршілік етеді, әдетте су түбіндегі заттардың түбіндегі заттардың бетінде жұқа ақшылдау өңез түзеді.   

## Дереккөздер
Олимпиада ойындарындағы Ирландия

## Ирландия.Олимп ойындары
Ирландия,дербес мемлекет ретінде,алғаш рет 1924-нші жылы Парижде өткен жазғы Олимп ойындарына қатысқан болатын.Ал 1826 мен 1920 жылдар аралығында өткен олимпиадаларға Ұлыбритания және Ирландияның біріккен командасы атынан қатысқан.Ирландықтар жеке командасын 1906 жылғы ойынға да қатыстырмақ болған,алайда оған Георг ханзадасы қарсы болды. 1922 жылы халықтың көп бөлігі өз тәуелсіздігін алғаннан кейін ғана,Ирландияның "Тәуелсіз Ирланд мемлекеті"атты жеке командасы 1924 жылғы ойынға қатыса алды.Жалпы ирландықтар 20 жазғы және 5 қысқы Олимп ойындарына қатысқан.
## Медаль иегерлері

## Спорт түрлері бойынша алынған медальдер саны

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындарындағы Ирландия
Инь-Ян

[right|thumb|200px|[Тайцзи — Инь-янды бейнелейтін символ]]

И цзин кітабындағы философияны инь мен ян туралы ілім сипаттайды. Ежелгі Қытай мифологиясында әлемнің екі негізгі бастамаларын (рухтарын) білдіретін инь мен ян ұлы шығарма беттерінде ұғымдық түрге ие болады.

“Инь” сөзінің мағынасы таудың, жотаның, сайдың қараңғы, көлеңкелі жақтарын білдірсе, “ян” сөзінің мағынасы аталған объектілердің жарық жағын білдіреді. Жалпылама түрде айтқанда, ежелгі қытай философиясында инь мен ян ұғымдары әлемнің дуалистік сипатын бейнелейді. Яғни, әлемнің бүкіл заттары мен құбылыстарын екі қарама-қарсы топтарға жіктеуге болады:

“Инь” мен “Ян” екеуінің дуализмі мен өзара әсері бүкіл әлемдік құбылыстардың мәнін айқындайды. Мұндай қызметті олар адамның өмірі мен парасатты іс-әрәкетіне де, таным процесіне де байланысты атқарады. Инь және ян бүкіл әлемдік хаосты реттеуші бастау болып табылады. Инь, ян ілімін Ұлы жалпы заң деп атайды. Ауысу, өзгеру және толықтыру құбылыстары инь мен янның өзара қатынасқа түсуі нәтижесінде жүзеге асып жатады. Инь, ян ұғымдары жаhандағының бәрі екі қарама-қарсы жақтардан құралғанын бейнелейді, шексіз екі қарама-қарсы жақтар бар. Дүние шексіз, инь, ян бір-бірінсіз өмір сүрмейді.  
 
Инь мен янның өзара байланыстарын, қатынастарын, мызғылмас бірлігін тайцзы (ұлы шек) ұғымы көрсетеді. Ол графикалық түрде монема арқылы көрініс табады. Аталмыш монеманың мағынасын былай сипаттауға болады:
# 	Шеңбер шексіз әлемнің символы болып табылады.
# 	Қара (инь) мен ақ (ян) әлемнің екі қарама-қарсы жақтарын білдіреді.
# 	Инь мен ян мызғымас бірлікті құрайды: әр янда аз мөлшерде инь болады, әр иньде аз мөлшерде ян болады.
# 	Ян өз шегіне жетіп иньға өтеді, ал инь өз шегіне жетіп янға өтеді.
Сонымен, ежелгі қытай философиясындағы инь мен ян туралы ілім әлемнің бірлігін, дуализмін және ұдайы өзгерістерде болатындығын бейнелейді. 

## Дереккөздер

Санат: Қытай философиясы
Александр Николаевич Формозов

**Формозов Александр Николаевич** [1(13). 2. 1899, Нижний Новгород, қазіргі Горький,- 22.12.1973. Мәскеу]- совет биологы, биогеогафы, суретші-анималист. 1925 ж. Москва университетін бітіріп, 1930 жылдан сонда қызмет істеді, осы институттың профессоры (1935). 1930-34 ж. аң терісі және аң шаруашылығы институтында өзі ұйымдастырған зоология кафедрасында мұғалім болды. 1945 жылдан КСРО ғылым академиясының Геогр. Институтында қызмет істеп, биогеография бөлімін ұйымдастырды. Көптеген экспедицияларға (Кавказ, Бат. Сібір, Байқал сырты, Қиыр Шығыстың оңтүстігі, Қазақстан, Монғолия) қатысты. Оның негізгі еңбектері қардың сүт қоректілер мен құс эволюциясында, қазіргі таралуындығы, экологиясындағы маңызына, жануарлар дүниесіне, антропогендік факторлардың тигізетін әсерін зерттеуге, кәсіптік жануарлардың саны динамикасын, ареалы өзгерісін т. б. зерттеуге арналған. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ресей ғалымдары
Иван Александрович Фомин

thumb|Файл тақырыбы

**Фомин Иван Александрович** (03.02.1872, Орёл,-12.06.1936, Мәскеу)- совет архитекторы. Петербург Көркемсурет академиясында Л. Н. Бенуадан оқыды (1894-97 және 1905-09). Революциядан бұрынғы еңбектерінде (бұрынғы А. А. Половцев пен С. С. Абамелек-Лазаректің үйлері) орыс архитектурасындағы классицизм принциптерін ілгері дамытты. И. Э. Грабарьдың редакторлығындағы «Орыс өнері тарихын» шығарысуға қатысып, «Архитектура тарихы көрмесін» ұйымдастырды (1911). Совет өкіметі орнағаннан кейін жаңа ғимараттар тұрғызу және мекемелер ұйымдастыру, сондай-ақ архитектура конкурстарына белсене араласып әрі пед. Қызметпен шұғылданды (Ленинградтағы Көркемсурет академиясында ұстаздық етті. Шәкірттері: А. И. Гегелло, Е. А. Левинсон, В. О. Мунц). Қарапайым әрі байсалды композициялық тәсіл, көз тартар айқын форма мен монументтілік- Ф. Еңбектеріне тән қасиет. Таңдаулылары: Мәскеудегі «Динамо» қоғамының бұрынғы үйі (1928-30), Моссовет ғимаратының жаңа корпусы (1929-30) мен метрополитеннің «Қызыл қақпа» ст. (1932, қазіргі «Лермонтов» ст.), Киевтің УССР Мин. Советтің ғимараты (1934-36; арх. П. В. Абросимовпен бірге).

мини|upright=1.8|225px|«Новый Петербург», СПб, пер. Каховского, дом 2

thumb|Дом «Динамо» в Москве

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Гемодинамика

**Гемодинамика** (грек. Һаіма –қан және динамика)- қан тамырлары жүйесіндегі гидростатикалық қысым айырымы нәтижесінде тамырдағы қанның жылжуы. Мысалы: адамға жүрек бір жиырылғанда 60-70 мл қан айдап шығарады. Бұл тыныштық жағдайда 4,5-5 л/мин-қа тең. Жүректің 1 минутта айдайтын қан мөлшері жүрек–тамыр жүйесі  қызметінің ең басты көрсеткіші болып есептеледі. Мысалы қара жұмыс кезінде ол 20-25л/мин-қа жетеді. Қан тамыр жүйесі тұйық және тамырлардың ұзындығы, диаметрі, бір-біріне жалғасуы әртүрлі (тізбектеле, қатарласа) болғандықтан, қанның жылжуына едәуір кедергі туады.

## Пуазеиль заңы
Ол кедергінің шамасы Пуазеиль заңы бойынша анықталады. Қан тамырларының барлық белігінен бір мезгілде өтетін қан мөлшері бірдей болады. Канның тамыр бойында қозғалу жылдамдығы тамыр бөлігінің осы арадағы барлық қуыс көлеміне кері пропорционал келеді. Қанның адам қолқасындағы орташа жылд.  50 см/сек, капиллярларда  0,5 мм/сек, ал қуыс венеларда 20 см/сек. Жүректің соғуына байланысты қолқа мен ірі артериялардан қан үздік-үздік өтеді. Артерия қабылғасының созымталдығы арқасында, артық мөлшерде келген қан сонда іркіліп қалады да, капиллярға үздіксіз ағып келіп тұрады. Мұның қан мен ткань арасындағы зат алмасу процесінде маңызы зор.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Габриель Пери

**Габриель Пери**(9.2. 1902, Тулон,-15.12. 1941, Париж)- француз жұмысшы қозғалысының қайраткері. Француз Қарсыласу қозғалысының батыры, публицист. 1919 ж. Соц. партияға кірді. 1920 жылдан Француз компартиясының  (ФКП) мүшесі. Франция коммунистік жастар қозғаласын ұйымдастырушылардың бірі. 1924 жылдан «Юманите» газетінің халықар. бөлімін баскарды.1929 ж. ФКПнің ОК-не мүше болып сайланды. 1932-39 ж. парламент депутаты. Дарыны мен шешендік қабілетін реакцияға, фашизмге қарсы табанды күреске, халықар. қауіпсіздікті нығайту, Совет Одағымен достық қарым-қатынасы. 1040 ж. июньде неміс фашистері Францияға басып кіргеннен кейін, ол Қарсыласу қозғалысын ұйымдастырушылардың бірі болды. 1941 ж. 18 майда  «Виши» үкіметі тұтқындап гестапоға тапсырды. Фашисттер атып өлтірді.

## Дереккөздер

Қазақ энциклопедиясы, 9 том

 
Санат:Франция коммунистері‎
Империалық рыцарьлар

[thumb|250px|left| [Метрополитен-мұражайы, Нью-Йорк]]

**Империалық рыцарьлар** - " Қасиетті Рим империясындағы" көбінесе Германияның оңтүстік және батыс облыстарындағы ұсақ және орта феодалдар. Өз иеліктерінде жергілікті мемлекеттің билігінің құқықтарына ие болды. Рейхстагта өкілдігі болмады. Олар князьдарға қарсы тұра алмай, мал-мүлкінен жұтап, оларға кіріптар болып қалып отырған. 1577 жылы Шваб, Франк, Рейн аймақтарына бөлінген корпорация құрып, бірте-біртесан және иелігі жағынан азая берді. Империяның таратылуына (1806) байланысты олардың иеліктері Рейн одағы мемлекеттерінің құрамына енгізілді.


Сурет:Knight into museum.JPG|Экспонат 
Сурет:Ghent Altarpiece E - Knights of Christ.jpg
Сурет:Sugar-Loaf & Ailettes by Le Duke.jpg


## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Подшивалов Степан Степанович

**Подшивалов Степан Степанович** (1880-1937)- Жетісуда Совет өкіметінің орнауына,нығаюына белсене қатысушы. 19 жасында Оңтүстік-Шығыс т.ж. Купян ст-ндағы депоға жүмысқа кірді.1898 жылы Екатеринослав губерниясының Жадов заводында слесарь, 1903 жылға ейін рудниктерде жұмыс істеді. 1903-1907 жылдары патша армиясының қатарында болды. 1918 жылы Лепсі уезінде Совет өкіметінің орнауына белсене қатысты. 1920 жылы Лепсі уездік аткомының председателі, Лепсі уездік партия комитетінің мүшесі. Талдықорған қалалық ревкомының председателі (1922), Лепсі уездік ревкомының председателі (1924). Бұдан кейінгі жылдары шаруашылық жұмыстар атқарды.

## Дереккөздер
Қаза энциклопедиясы
Дмитрий Матвеевич Перевощиков

**Дмитрий Матвеевич Перевощиков** (17 [[28] сәуір](https://kk.wikipedia.org/wiki/28_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80) 1788, Шишкеев, Пенза губениясы, - 3 [[15] қыркүйек](https://kk.wikipedia.org/wiki/15_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA) 1880, Санкт-Петербург) – орыс астрономы және математигі, Петербург ҒА –ның академигі (1855). Қазан университетін бітірген (1808). 1816 жылдан профессор. 1848-51 ж. Мәскеу университетінің ректоры. 1830-32 ж. Оның инициативасымен және оның басшылығымен Мәскеу обсерваториясы салынды. 1851 ж. Петербургке ауысты. Ол Мәскеу  университетінде сералық және теориялық астрономиядан планеталар қозғалысының ұйтқу теориясы бойынша, сондай-ақ физика мен математикадан лекциялар оқыған.Орыс тілінде астрономия мен математикадан бірнеше оқулықтар да жазды.

Санат:Қазан университеті түлектері
Санат:Астрономдар
Санат:Ресей астрономдары
Санат:Математиктер
Санат:Ресей математиктері
Санат:Механиктер
Санат:Ресей  механиктері
Симон Васильевич Петлюра

**Петлюра Симон Васильевич **[5 (17). 5. 1879, Полтава-26. 5. 1926,Париж]- 1918-20 ж. Украинадағы контреев. бурж.-ұлтшылдық қозғалыс басшыларының бірі. 1900 жылдан Украина рев. партиясының, кейін ұсақ бурж. Украина с.-д. Жұмысшы партиясының мүшесі. 1904 жылдан Киевте ұлтшыл «Громадьска думка», «Рада» газеттерінде істеді. 1906 жылдан «Слово» газетінің редакторы. 1907 ж. ұлтшыл «Кобзарь», «Громада» үйірмелеріне қатысты. 1912 жылдан «Украинская жизнь» газетінің редакторы. 1914 ж. армияға алынды. 1917 ж. Ақпан революциясынан кейін Украина майдандық комитетін басқарды. Орт. Рада Бүкіл украиналық әскери комитетінің председателі, кейін Орт. Рада Бас секретариятының  әскери істер жөніндегі секретарі (министрі). Киев губ. Земствоның және Бүкіл Украина Директориясының мүшесі әрі Украина халық республикасы әскерінің бас атамады (1918), Диркектория председателі (1919). Директория әскерін Қызыл Армия талқандағаннан кейін шетелге қашып кетті. 1924 жылдан Парижде тұрды, Украинадаған еврей қырғынына қатысқаны үшін кекшіл Ш. Шварцбардың қолынан қаза тапты.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Украина саясаткерлері
Туполев Ту-160

**Туполев Ту-160**  *«бұйым 70»*, НАТО кодттық белгіленуі бойынша: **Blackjack** — *«блэкджек»* — 1970-1980 жылдары Туполев ЖБ жобалаған, қанатының бығыты өзгеретін Дыбыстан ұшқыр бомбалаушы-зымыран-тасығыш ұшақ.

Әскер қолданысында 1987 жылдан бастап қолданыста. 2013 жылдың басына таман Ресей әскери әуе күштері қолданысында 16 Ту-160 ұшағы бар.

Әскери авиация тарихында қанатының бығыты өзгеретін, дыбыстан ұшқыр әрі ең үлкен қуатты ұшақтарының бірі , сонымен бірге әлемдегі ең ауыр әскери ұшақ, ең үлкен ұшу массасы бар ұшақ. Ұшқыштар арасында «Аққу» деп аттанған.

## Дереккөздер

Санат:Ұшақтар
Санат:КСРО ұшақтары
Санат:Ресей ұшақтары
Импульстық модулятор

**Импульстық модулятор**- радиотаратқыштың жұмысын басқаратын қуатты электр импульстың тудыратын құрылғы. Импульс тудыру ерекшеліктері бойынша ол төменгі кернеулі импульсты күшейткіш және жоғары жиілікті қуатты импульсты тікелей тудыратын құрылғы болып ажыратылады. Соңғысы жиірек қолданылады. Бұл модулятор имульс беру аралығында энергия жинақтап алады да, оны қысқа мерзім аралығында беріп үлгереді. Энергия жинақтағыш қызметті индуктивті катушка немесе конденсатор атқарады. Ол жинақтағыш элемент пен коммутациялық тетіктен құралады. Коммутациялық тетік ретінде электрондық лампылар және тиратон, тригатрон, ұшқынды разрядник тәрізді иондық аспаптар пайдаланылады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Импульс санауыш

**Импульс санауыш** - белгілі бір мерзім аралығында келетін электро импульстарының санын есептеуге және оларды есте сақтауға арналған құрылғы. Ол автоматты бақылау жүйелерінде , өлшеу техникасында, автоматты басқару және есептеу техникасында пайдаланылады. Ол кез келген мерзімдегі есептеу нәтижесін көрсете алатын өлшеуіш құрылғы немесе импульс жиілігін бөлгіштің қызметін атқара алады. Құрылыс ерекшеліктеріне орай, электромеханикалық және электрондық болып ажыратылады. Элекромеханиқалық импульс санауыш электромагниттік реле негізінде жасалған. Оның якоры храповикті қозғалтады. Храповик санауыш механизммен жалғасқан.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Иван Семенович Пересветов

**Пересветов Иван Семенович** (туған-өлген жылдары белгісіз)- жазушы-публицист, 16 ғасырдың орта шеніндегі озық орыс қоғамдық-саяси ойының өкілі. Литва феодалдары  басып алғаг орыс жерінен шыққан. 16 ғасырдың 20-30 жылдары полша-литва әскерлерінің қатарында қызмет етті. 1538 жылдың аяғында немесе 1539 жылдың бас кезінде Русьқа келді. 1549 жылдың аяғында. II Иван IV Грозныйға өзінің екі шығармасын тапсырды. Бұл «Магмет сұлтан мен Константин туралыаңыз», сондай-ақ «Аяққа бас ұрушылар» атты шығармалары болса керек. Оның онан арғы тағдыры белгсіз. Ол 16 ғ-дың орта шешінде еретиктерге қарсы жүргізілген процестер кезінде каза тапты деген жорамал бар. Ол Сөз шығармаларында боярларды әшкерелеп, дворяндардың негізгі талаптарынқанағаттандыруды құптайды. Оның мемлекет реформалар программасы орыстың орталықтандырылған мемлекетінің даму қажетіне сай келді.Оның көзқарастары орыс және дүние жүзіндегі қоғамдық-саяси ойдың дамуына қосылған зор үлес болды.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Владимир Михайлович Петляков

**Петляков Владимир Михайлович** [15 (27). 6. 1891,  Ростов облысы,-12.1. 1942, Қазан]-совет авиаконструкторы. 1922 ж. Мәскеу жоғары техникалық училищесін бітірген. 1917-18 ж. осы училищенің аэродинамиқалық лабораториясында Н.Е. Жуковскийдің, ал 1921-26 ж. Орт. аэрогидродинамика институтында А.Н. Туполевтің басшылығымен жұмыс істеді. 1936 жылдан авиация заводында бас конструктор болды. 1930-35 ж. II. Отандық алғашқы бомбалауыш ауыл самолеттерді (ТБ-1 және ТБ-3), 1935-37 ж. биікке әрі алысқа ұшатын бес моторлы Пе-8, 1939-40 ж. Пе-2 шүйілуші бомбалауыш  самолеттерін жасауға басшылық етті. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты(1941). 2 рет Ленин орденімен, Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Жыл адамы (Time)

**Жыл адамы** (немесе **Жыл тұлғасы**; ) — Америка Құрама Штаттарының әйгілі Time атты журналы дәстүрлі түрде жыл сайын желтоқсан айында шығатын соңғы басылымда жарияланатын номинация.

## Алғышарттары
«Жыл адамын» таңдау дәстүрі 1927 жылы TIME редакторлары жыл жаңалықтарын жасаушыларды қарастырған кезде басталды. Бұл идея сонымен қатар сол жылдың басында ұшқыш Чарльз Линдбергтің Тарихи трансатлантикалық рейсінен кейін мұқабасында болмауынан туындаған редакциялық конфузияны түзету әрекеті болды. Жылдың соңына қарай Линдбергтің жылдың адамы атанған мұқаба мақаласы екі мақсатқа да қызмет етеді деп шешілді.

## Лауреаттары
Франклин Рузвельт, Адольф Гитлер, Иосиф Сталин, Джордж Буш, Америкалық сарбаз, сондай-ақ интернет қолданушысы әр жылда Жыл адамы ретінде таңылған. Ал 2007 жылы Ресей Федерациясының Президенті — Владимир Путин Жыл адамы номинациясын иеленді.

**Екі мәрте** Жыл адамы атағын алғандардың саны — 16 (хронологиялық ретпен): Франклин Рузвельт, Иосиф Сталин, Джордж Маршалл, Гарри Трумэн, Уинстон Черчилль, Дуайт Эйзенхауэр, Линдон Джонсон, Ричард Никсон, Рональд Рейган, Дэн Сяопин, Михаил Горбачёв, Билл Клинтон, Америкалық сарбаз (абстрактты ұғым), Джордж Буш-кіші, Барак Обама және Дональд Трамп.

**Үш мәрте** Жыл адамы атағын алғандардың саны — 1 адам: Франклин Рузвельт.

Бұл номинацияны қазіргі таңда бірде-бір қазақстандық алған емес.

## Time журналы бойынша «Жыл адамы» лауреаттарының тізімі
} Илон Маск
|align="center" |1971 жылы туған
|Америкалық кәсіпкер, SpaceX компаниясының бас директоры. Forbes журналы бойынша — әлемдегі ең бай адам.
|-
|align="center"|2022
!жиекті|107x107 нүкте
! Владимир Зеленский
|align="center" |1978 жылы туған
|2019 жылдан бастап Украина президенті, 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде Жоғарғы Бас қолбасшы. "Украина рухы" украин халқының табандылығын білдіреді.
|-
|align="center"| 2023
!112x112 нүкте
! Тейлор Свифт
|align="center" |1989 жылы туған
|Америкалық әнші-композитор. Музыка саласындағы көптеген рекордтар мен жетістіктердің иегері. Свифт сонымен қатар 2017 жылғы адам ретінде «үнсіздікті бұзушысы» ретінде танылды.
|-
|align="center"|2024
!80px
! Дональд Трамп
| align="center" |1946 жылы туған
|2024 жылғы президенттік сайлауда Камала Харристі жеңіп, АҚШ президенті атанды.
|-
|align="center"|2025
!80px
!ЖИ жасаушылары
|
|
|}

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Тізім 1927—2011   

Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары
Санат:Time журналы
Федор Степанович Генералов

**Генералов Федор Степанович** (24. 2 (8.3.). 1899, Мәскеу облысы, Борки.,  Луковицкий ауданы,-3. 5. 1962, Мәскеу облысы, Дединово Луковицкий ауданы)- колхоз өндірісінің көрнектібасшысы. Соц. Еңбек Ері атағын екі рет (1949, 1957) алған. 1940 жылдан КОКП мүшесі. Ол Мәскеу облысы Луховицкий ауданы «Қызл Қазан» к-зы председателінің орынбасары (1932-37), колхоз председателі (1937-42), осы ауданның Ленин атындағы к-зының председателі (1942-62) болып істеді.Оның басқаруымен бұл колхоз еліміздегі ең таңдаулы шаруашылықтардың қатарына қосылды. Колхозда (1946-54) сауын сиыр саны 190-нан 376 басқа көбейді, әр сиырдан орта есеппен 2653-тен 4358 кг-ға дейін сүт сауылды А. ш. жерінің әр 100 ға-на шаққанда сауылған сүт 366-1180 ц-ге жетті. Г. КОКП 20-22 съездерінің делегаты, 3-6 сайланған КСРО Жоғ. Советінің депутаты. Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені және медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Екі мәрте Социалистік еңбек ерлері
У-син ілімі

thumb|У-син пентаграммасы
**У-син ілімі ** немесе өмір мен өлімнің өзара күрделі байланысын сипаттайтын бес алғашқы элемент, 5 стихия. Оның қалыптасуы Цзоу Янь (б.д.д. ІІІ ғ.) есімімен байланысты. Бұл ілім заттар мен құбылыстардың негізгі даму кезеңдерін бақылау нәтижесінде қалыптасқан. Атап айтқанда, кез келген зат немесе құбылыс мынадай даму кезеңдерін өтеді:

Осы 4 стихияға (элементтерге) сондай-ақ жер де қосылады, өйткені жоғарыда көрсетілген  құбылыстар, процестер жер үстінде жүреді.
У-син ілімі инь-янды зерттеу барысында пайда болғандықтан 5 стихиялар (элементтер) арасындағы байланыстар қарама-қарсы түрде болады:
*Су ағашты өсіреді. Ағаш жанған кезде отты жаратады. Оттан жер пайда болады. Жер қойнауында металл пайда болады. Металл балқыған кезде су тәрізді түрге айналады. Су отты өшіріп жояды. От металлды балқытып, оның күшін жояды. Металл (ара, балта) ағашты жояды. Ағаш тамырларымен жерді бұзады. Жер суды сіңіріп жояды.*
Ежелгі Қытай философиясында су, ағаш, от, жер металл элементтеріне, олардың екі түрлі өзара байланыстарына әмбебап сипат беріледі. Яғни, әлемнің әр затын немесе құбылысын осы 5 элементтермен байланыстыруға болады. Мәселен, адамды алатын болсақ, онда оның ішкі органдарын мынадай түрде жіктеуге негіз бар: бүйрек су элементіне жатады, бауыр -  ағашқа, жүрек - отқа, өт (селезенка) - жерге, өкпе- металлға. Бір қызығы, қазіргі заманғы медициналық зерттеулерге жүгінсек, айтып кеткен ішкі органдардың арасындағы оң және теріс байланыстарының дәлелденгендігіне көз жеткіземіз. 
Ежелгі Қытай философиясы басымды түрде көркем - әдеби формада дамып отырады. Философиялық ойлар, қағидалар, тұжырымдар көбінесе қысқа әңгімелер, афористік сентенциялар, нақыл сөздер, притчалар арқылы көрініс тапты деуге толық негіз бар.
# Ежелгі Қытай философиясы практикалық өмірмен тығыз байланысты болды. Сол кездегі ойшылдардың қалыптастырған ақыл-кеңестері, ережелері, ұсыныстары, тегеуірінді талаптары (императивтері) адамдарды дұрыс өмір сүруге бағыттады.. Мысал ретінде Конфуцийдің “алтын ережесін” келтіруге болады: “Өзіңе тілемейтін нәрсені, басқаға жасама”.
# Ежелгі Қытай философиясы өткен шаққа, дәстүрлерге бағытталды деуге болады. Конфуцийдің пікірінше, қоғамда орын алған зұлымдықтардың негізінде дәстүрлерді құрметтемеу, олардан бас тарту жатады.
# Ежелгі Қытай философиясының даму барысында алуан түрлі философиялық мектептер өмір сүріп, өздерінің идеяларын қоғамға ұсынып отырды. “Алтын ғасыр” (б.д.д. 6-3 ғ.ғ.) кезеңінде 100-ден астам философиялық мектептердің ішінде тек қана алтауы маңызды болып табылады: 1) даосизм; 2) конфуцийшілдік; 3) инь-ян мектебі; 4) моизм; 5) легизм; 6) есімдер мектебі. Олардың арасында қытай халқының рухани мәдениетінде даосизм мен конфуцийшілдік бастапқы орын алады. 
## Дереккөздер

Санат: Қытай философиясы
Галина Олеговна Воскобоева

**Воскобоева, Галина Олеговна**

Галина Олеговна Воскобоева ( 1984 жылдың 18 желтоқсанында Мәскеу қаласында, КСРО-да дүниеге келді) — орыс теннесисті, 2008 жылдың жазынан бастап Қазақстанның намысын қорғайды.

Жұптық сында миксте Үлкен шлемның 1 дүркін  жартылай финалисты (Roland Garros-2012) .

Жұптық сында WTA сериясындағы турнирлерде 5 дүркін жеңімпазы.

Юниорлар рейтингінде әлемде  экс – 5 ші ракетка.

Жұптық сында юниорлар арасында Үлкен шлемның 1 дүркін жартылай  финалисты (US Open – 2000).

## Жалпы Ақпарат
Галинаның әкесінің аты Олег, анасы Елена жұзуден дәріс береді. Воскобоеваның бір ұй жануары бар. Ол Габриэла деген мысық. 

2005 жылы Воскобоева РУДН-ды оқып шыққан. 

Воскобоева екі тілді толық меңгерген : ағылшын, орыс тілдері.

Анасы Галинаны 6  жастан өзі тенниске бағыттап үйреткен. Хардтта өнер керсеткенді ұнатады.  2008  жылдаң  бастап Қазақстан Республикасының намысын қорғап жұрген тағы бір қазақстандық теннисші. 

## Спорттық карьерасы
Алты жастан  ойнауды бастаған. 2002 жылдың тамыз айынан бастап кәсіби теннисшы.

2014 жылдың 24 ақпан айындағы ақпаратқа  жұктелсек жеке дәрежедегі турнирлерде өнер көрсетіп, оның ішінде 350 матчте жеңіске жетіп, 286 матчте жеңілген. Сол уақытта жұп сынындағы турнирлерде өнер көрсетіп, оның ішінде 266 матчте жеңіске жетіп, 208  матчте жеңілген.

.Жеке дәрежеде өнер көрсететін теннишылардың рейтингінде 2012 жылы 7 мамыр айында ең жоғарғы 42 орынды ұстап тұрды,  ал жұптық сында  2012 жылдың 20 тамызында ең жоғарғы 26  орынды ұстап тұрды. 

Жеке сында 2009, 2012 жылдары Галина Воскобоева Үлкен Шлем турнирінде қаңтар айында Мельбурнде өтетін Австралия ашық чемпионатының ұшінші айналымда өнер көрсетті. 2008, 2009, 2013 жылдары  Франция Ашық Чемпионатының екінші айналымында жеңіліске жетті. Және де келесі Лондонда өтетін Үлкен Шлем Турнирінде, Уимблдон-2012-де ,2013-те екінші айналымға дейін жеттіп, жеңілді.  АҚШ Ашық Чемпионаты Үлкен Шлем Турнирінде  (US Open –2012, 2013) Галина Воскобоева  екінші айналымында жеңіліске жетті. 

Жұптық сында 2007 жылы Галина Воскобоева Үлкен Шлем турнирінде қаңтар айында Мельбурнде өтетін Австралия ашық чемпионатының 1/4 финалында өнер көрсетті. 2008,  2013 жылдары  Франция Ашық Чемпионатының 1/4 финалында өнер көрсетті.  Және де келесі Лондонда өтетін Үлкен Шлем Турнирінде, Уимблдон-2012-де ұшінші айналымға дейін жеттіп, жеңілді.  АҚШ Ашық Чемпионаты Үлкен Шлем Турнирінде  (US Open – 2006, 2013) Галина Воскобоева  ұшінші айналымында жеңіліске жетті.

##### Жыл соңындағы рейтингі

## Турнирларда Өнер Көрсету

## Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету

### Жеке дәрежеде WTA  турнирлердің финалы (1)

#### Жеңілістер (1)

### Жеке дәрежеде ITF турнирлердің финалы (6)

#### Жеңістер (3)

#### Жеңілістер (3)

## Жұпты сында өнер көрсету

### Жұпты сында WTA турнирінің финалы (14)

#### Жеңісі (5)

#### Жеңілісі (9)

### Жұпты сында ATF турнирінің финалы (18)

#### Жеңісі (10)

#### Жеңілісі (9)

## Сілтемелер
* WTA сайтындағы профилі
* ITF сайтындағы профилі 
* www.fedcup.com 

Санат:1984 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша теннисшілер
Санат:Ресей теннисшілері
Санат:Қазақстан теннисшілері
Адвентизм

**Адвентизм**(лат. adventus — пайда болу)-XIX ғасырда баптистер,методистер мен басқа да протестанттар арасындағы болған діни қозғалыс.Ең басында,бұл қозғалыс Христаның  екінші рет келуін  күткен,әртүрлі дінді ұстанатын үш христиандарды біріктірген болатын.

1831 жылдың жазында баптистік қауымның уағыздаушысы Уильям Миллер(1782-1849) Библияны зерттеп,Христостың қайтадан пайда  болатын нақты күнін анықтай алғанын жариялаған болатын.Ол күн *1843 жылдын 21 наурызы* болып есептелді.Осыған орай "Христостың 1843 жылы оралатынын дәлелдейтін айғақтар"атты кітап шығарылды.Осы кітаптан кейін әртүрлі протестанттық топтар Миллерге қосылып,адвентизмдік қозғалысты бастады.Алайда Христос Миллердің айтқан күнінде келген жоқ,сондықтан да Миллер өз қатесін мойындады.Осы **Ұлы қатеден** кейін Миллер және оның оқушылары Христостың келу күнін болжамауға тырысты.Олар Христостың 1844 жылы ғибадатханаға кіріп,ол жерде жаңа қызмет ете бастағанын ғана айытты.

Қазіргі таңда  адвентизм дінін ұстанатын адвентист-реформашылар,"Advent Christian Church","Church of God (Seventh-Day)" және т.б атты шіркеулер белгілі.

Жетінші күннің адвентистары мен адвентист-реформашыларға қарағанда ,"Advent Christian Church"шіркеуінің ізбасарлары *Елена Уайт*тың еңбегін мойындап,сенбіні емес,жексенбіні тойлайды және тамаққа ешқандай шектеу қоймайды.Сонымен қатар ,пайда болу кезеңі орталықтандырылған емес,конгрегациялы құрылыс.

Құдайдың шіркеуі Троица туралы ортодокстық көзқарасты теріске шығарады:"Аспанның әкесі мен Иисус-екі түрлі...тұлға,ал Ақ Аруақ олардың адамзатқа жіберілген күші".

## Дереккөздер

Санат:Христиандық
Хелицералылар

**Хелицералылар** () – буынаяқтылар класының бөлімі.

## Жалпы сипаттама
Хелицералылардың жалпы және ерекше белгісі сол, аяқтары біткен бөлімі “баскөкірек” бөлімін құрайтын ауыз бөлімімен тығыз байланысқан. Су шаян тәрізділер мен трилобиттердің бас бөліміне сәйкес “баскөкірек” бөлімінде алты жұп аяқ қолдары болады, бұлардың бірінші жұбы ауыздың алдыңғы жағында жатады және хелицералы деп аталады, осы хелицералылар қашанда жақ сүйектерінің қызметін атқарады, ал соңғы төрт жұбы – үшінші, төртінші, бесінші және алтыншы жұптары нағыз көкірек аяқ –қолдары болып табылады және өздері, негізіне, хелицералылардың жүретін аяқтары болады. Аяқ –қолдарының екінші жұбы – педипальпалар болатын болса, бұлар әдетте ауыздың арт жағында жатып, кейде аяқтар қызметін атқарады, бірде – жейтін қоректі қысып алушы мүше болып келеді, кейде, тері сезімі органының қызметін атқарады. 

## Классификациясы
Хелицералылар тип тармағы екі класқа бөлінеді: меростомалықтар (merostomata, s. Palaeostraca) класы және өрмекші тәрізділер (Archnida) класы.
2- тип тармағы. Хелицералылар (Chelicerata)

I – класс. Меростомалықтар (merostomata, s. Palaeostraca)
*отряд. Найза құйрықтылар (Xiphosura)
*отряд. Алып қалқаншалылар (Gigantostraca

II – класс Өрмекшітәрізділер (Arachnida)
*отряд. Сарышаяндар (Scorpionida)
*отряд. Жалған саршаяндар (Pseudoscorpionida)
*отряд. Сольпугалар (Solpugida)
*отряд. Өрмекшілер (Araneida)
*отряд. Пішеншілер (Phalangida)
*отряд. Кенелер (Acarina)

## Дереккөздер</span>
Қылтық шөп

**Қылтық шөп** () - астық тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 20-25 см.
* Сабағы тік, сидам, түксіз.
* Жапырақтары жалпақ, екі беті де түкті, кейде түксіз болып келеді.
* Гүл шоғы 3-4 гүлді масақша. Масағы жіңішке, ұзындығы 7-12 см, ені 3-4 мм.
 
## Өсетін орны мен таралуы
Еуропада, Кавказ, Орта Азия елдерінде өседі. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Қырғыз Алатауларында, Қаратау жотасында,  Шу-Іле тауларында, өзен бойларында, тауда, таулы қыратта, егістіктік арасында өседі. 

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Cantharis obscura

нобай|оңға
**Cantharis obscura**  - жұмсақ денелі қоңыз. Денесі екіжақты симметриялы. Қатты қанатты түлейтін жәндіктерге жатады.  Ересек жәндіктің денесінің ұзындығы (имаго) 9 - 13 мм. Кеуденің бірінші сегментінің нотумының алдыңғы және артқы бөліктері қара түсті. алты аяқтары бар. Мұртшаларының екінші мүшесі үшінші мүшесіне қарағанда қысқа. 

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* inaturalist.org

Санат:Жануарлар
Санат:Жәндіктер
Судың шалқуы- шегінуі

## '''Судың шалқуы - шегінуі'''
### Құбылыстың ерекшелігі мен маңызы
Судың шалқуы- шегінуі - жел әсерінен судың циркуляция бағытын өзгертіп, айдындар деңгейінің ауытқуын туғызатын құбылыс. Уақытша маусымдық және тұрақты түрлері болады. Әсіресе жағалық аудандарда анық байқалады. Су ағысы және жел бағыттас болған кезде деңгейінің күрт төмендеуі немесе жоғарылауы (кейде 5-м-ге дейін) байқалады жел жылдамдығы өте күшті болса, су тасқыны (Нидерланд, Бельгия, Ұлыбритания ойпаңды жағалауларында) туады. Судың шалқуы- шегінуінің жалпы табиғаты сейшке ұқсас, бірақ амплитудасы жоғары және ағыс сипаты өзгешелеу. Айдындарда (әсіресе таяз сулы) құрылыс жұмыстарын жоспарлауда  судың шалқуы- шегінуін ескерудің маңызы зор.  

## Дереккөздер
Суссекс тауығы

## '''Суссекс тауығы'''
### Ерекшеліктері
Суссекс тауығы - етті , жұмыртқалы тұқы.  Ірі кеудесі кең, құйрығы қысқа. Қауырсыны ақ, құйрығы мен мойнының қауырсыны қара. Қоразы 3,5кг, мекиені 3 кг, жылына 150-170 жұмыртқа салады, жұмыртқасының салмағының салмағы 60-65 г. Балапаны тез өседі. 70 күндік балапанының салмағы 1,2 кг. Суссекс тауығы КСРО-да бройлер буданын шығаруға пайдаланылады. Мәскеу облыстарында, Украинада өсіріледі. 

## Дереккөздер
Сусымалы орта механикасы

## '''Сусымалы орта механикасы'''
### Мағынасы
Сусымалы орта механикасы - сусымалы ортаның (құм, саз, грунт, дән т.б) тепе- теңдігі мен қозғалысын зерттейтін тұтас орта механикасының саласы. Сусымалы орта механикасында грунттың тірек қабырғаға түсіретін қысымы, құлама жардың мүмкін болатын жылжу бетінің пішіні, сондай-ақ астықтың элеватор қабырғасына түсіретін қысымы анықталып, іргетастың қажетті тереңдігі есептеледі т.б. Грунт механикасы - сусымалы орта механикасының негізгі тарауы. 

## Дереккөздер
Су торабы гигиенасы

**Су торабы гигиенасы** – ғылымының бір саласы. Ауыз су мен шаруашылыққа пайдаланылатын су мөлдір, иіссіз, дәмсіз, түссіз, денсаулыққа зиянды химиялық заттардан және жұқпалы ауру туғызатын микробтардан таза болу керек. Жергілікті жердің ауа райына байланысты су торабы құбырлары 1 м 25 см-ден 4 м терңдікке дейін салынады. Су құбырын пайдаланудан (су жіберуден) бұрын су торабын 2 сағат бойы 75-100 мг/л активтендірілген хлор ерітіндісімен дизинфекциялайды. Қазіргі кезде су түрлі сүзгілерден өткеннен кейін хлорау, озондау, ультракүлгін сәуле, ультрадыбыс толқыны және жоғары жиілікті электр тогы әсерімен зарасыздандырылады.

## Дереккөздер

Санат:Гигиена
Санат:Денсаулық сақтау
Санат:Сөздіктер
Қотырот

**Қотырот** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзіне таралған 100-ге жуық түрі белгілі.

## Ботаникалық сипаты

* Биіктігі 30-80 см. 
* Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, қауырсын тілімді, сирек жағдайда бүтін болып келеді. 
* Гүлдері жұмыр гүлшоғырына бекіген, гүлсидамы ұзын. Тостағаншасы қос қабатты, күлтесінің қысқа түтігі бар. 
* Жемісі -  тұқымша. 
* Шілде айынан бастап алғашқы үсік түскенге дейін гүлдей береді. 
* Жылу сүйгіш, құрғақшылыққа төзімді, бірақ суыққа төзімсіз. 
Арамшөп ретінде егістікті зақымдайды. 

## Өсетін ортасы мен таралуы
Орта Азия мен Оңтүстік Еуропада, Кавказда, Сібір мен Қиыр Шығыста 30-ға жуық түрі құрғақ шалғындарда, қиыршықтасты тау баурайларында, сирек жағдайда ормандарда да кездеседі.

## Шаруашылықтағы қолданысы
* Қотыроттың барлық түрінен жақсы бал алынады. 
* Гүл шаруашылығында екі түрі қолданылады:
** ірі көкшіл гүлдері бар көп жылдық кавказ қотырот (*S.caucasica*);
** түсі әр түрлі барқыт гүлдері бар бір жылдық қара қошқыл қотырот (*S.atropurpurea*). 

## Дереккөздер


Санат:Ұшқаттар
Санат:Қазақстан флорасы
Суфанувонг

## '''Суфанувонг'''
### Биографиясы
Суфанувонг  (13. 7. 1909ж. туған, Луангпрабанг )- Лаостың саяси және мемлекеттік қайраткері, принц. Парижде білім алды. Отаршыларға қарсы Лао Иссар ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысты. 1950 ж. Лаостың бір тұтас ұлттық майданын, 1956 жылдан Лаостың патриоттық майданын басқарды. 1945-49 ж. Патет-Лао Иссар ұлттық армиясының қолбасшысы. 1957 және 1962 ж. Суванна Фума құрған екі коалициялық үкіметтің құрамына кірді. Екінші коалициялық үкіметте (коалиция 1963-64ж. жікке бөлінді) премьер- министрдің орынбасары, экономика және жоспарлау министрі болды. 1974 ж. сәуірден ұлттық саяси коалициялық советтің басшысы. 1975 жылдың аяғынан Лаос Халық Демократиялық Республикасының (ЛХДР) президенті, ЛХДР Жоғарғы халық жиналысының председателі. Совет Одағына ресми сапармен бірнеше рет келді. 

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Сүрлем қоймасы

## '''Сүрлем қоймасы'''
### Салыну мақсаты
Сүрлем қоймасы - сүрлем салатын және сақтайтын орын. Сүрлем қоймасы траншея, мұнара, ор түрінде жасалады. Олардың ішкі қабырғалары мен едені ауа, су өткізбейтін мықты және кедір-бұдырсыз тегіс етіп салынады. Қысы суық аймақтарда сүрлем қатпайтын болуы керек. Ыза суы терең болатын аймақтарда Сүрлем қоймасының қолайлысы, іші цементтелінген траншея, ор, ал ызы суы жер бетіне жақын аймақтарда – сүрлемдік мұнаралар мен жер асты мұнаралар. Мұнара әдетте жер үстінен, жартылай мұнара  3-4,5 м етіп жерден қазылып салынады, оның жер бетіндегі биіктігі 3-4 м болады. Бұлар мал қораға жақын салынады.
### Түрлері және тазалық шаралары
Қазіргі кезде сүрлемді мал өздігінен жей алатын мұнаралар салынуда, ол үшін оның төменгі жағына жалғастырылып ақыр-астау салынады. Ақырға сүрлем өз салмағымен түсіп тұрады да, транспортер арқылы ұзына бойына тартылады. Сүрлем қоймасының орташа сыйымдылығы 500-700 т, үлкендерінікі 3000 т. мұнараға салынған балауса өз салмағымен жақсы тығыздалады, ауа, ылғал кірмейді. Сондықтан ондағы сүрлем өте сапалы, қоректік заттары жақсы сақталған, құнарлы болады. Сүрлем траншеялары екі түрлі болады: бірі тереңдігі- 2,5-3,5 м етіп жерден қазылады да, екіншісі жер бетінен салынады. Жерден қазылып жасалатын траншея ыза суы терең аймақтарда болады. Оның ұзындығы шаруашылыққа қажетті сүрлем мөлшеріне қарай әр түрлі,  үстінің кеңдігі 5-8 м, ішкі қабырғасы түбіне қарай көлбеу жасалады. Жер бетіндегі траншея қарама-қарсы екі қабырғасы кірпіштен, темір-бетоннан қаланады. КСРО-да БС-1600 және БС-900 мұнаралары салынған. Сүрлем алынып болғаннан кейін тазалап, қабырғасын, еденін сумен жуады. Сүрлем салар алдында оны 5%-тік әк ерітіндісімен ақтайды.   

## Дереккөздер
Пётр Сцегенный

**Сцегенный** 
### Биографиясы
Сцегенный  ( sciegienny) Петр (19. 1. 1801, Бильча, Кельце маңы, - 6. 11. 1890, Люблин )- поляк революционері. 30-шы жылдардың аяғынан шаруалар арасында революциялық насихат жүргізді. Шығармаларында («Алтын кітапша, немесе Адамзат тұқымының тарихы», « Адамзат қоғамының  құрылымы туралы афоризмдер» т.б.)  әлеуметтік теңсіздік пен қанауды сынады. Орыс, поляк революционерлерімен тығыз байланыс жасады. 1844 ж. Сцегенный ұйымдастырған шаруалар көтерілісі сәтсіздікке ұшырап, Сцегенный жер аударылды. 1871 ж. еліне қайтып оралды. 

## Дереккөздер
Сілеті ауданы

**Сілеті ауданы** — Целиноград облысының солтүстік-шығысында болған әкімшілік бірлік. Құрамында 7 ауылдық, 3 кенттік кеңес болған. Орталығы — Сілеті ауылы.

## Тарихы
Аудан Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының Жарлығымен 1973 жылы 25 желтоқсанда құрылды.

Қазақстан Республикасы Президентiнiң 1997 жылғы 28 ақпандағы N 3370 «Ақмола облысының Сiлетi ауданын тарату туралы» Жарлығымен Сілеті ауданы таратылды. Аудан аумағы Ақкөл және Ерейментау аудандары мен Степногорск қаласы арасында бөлінді.

## Әкімшілік бөлінісі
1986 жылғы мәлімет бойынша аудан құрамында 2 кенттік және 9 ауылдық кеңеске қараған 28 елді мекен болған:

## Халқы

## Орналасу ерекшелігі
Аудан Сарыарқа мен Батыс-Сібір жазығының жалғасқан жеріндегі далалық өңірде орналасқан.  Сарыарқаға жататын батыс бөлігі үстіртті шоқылы, Сілеті өзен жүйесінің аңғарлармен тілімделген. Батыс-Сібір жазығына қараған жағы жазық, тегіс келеді. Теңіз деңгейінен биіктігі оңтүстік-батысында 400 м, солтүстік шығысында 100 м. Ең биік жері — Қоянды тауы (431 м ).

## Пайдалы қазбалары мен климаты
Пайдалы қазыналардан алтын, темір, тас көмір кендерінің шағын кендері, әктас, құрылысқа жарамды тастар, кірпіштік шикізат кездеседі. Климаты тым континиенттік, қысы суық, жазы ыстық, қуаң. Ірі көлдері: Мамай, Шолақсор.

## Флора және фаунасы
Жері негізінен қызыл қоңыр, қара топырақты; өзен жайылмаларында шалғынды қызыл топырақ кездеседі. Селеу, бетеге т.б өседі. Қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, елік, бөкен, дала тышқандары,; құстан бүркіт, кезқұйрық, дуадақ, тауқұдірет, қызғыш, қаз, үйрек, т.б мекендейді. Халқы көп ұлтты; қазақтар орыстартар украиндар және т.б. халықтар қоныстанған. Өнеркәсіп орындарынан алтын рудниктері, көмір шахтасы, автомобиль жөндеу заводы, тігін фабрикасы, аудандағы тұрмыс қажетін өтнйтін комбинат, жылжымалы механикаланған колонн, электрстанция т. б. шоғырланған. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстанның 1997 жылы таратылған аудандары
Сілеті ойпаңы

## '''Сілеті ойпаңы'''
### Ойпаң жайлы жалпы мәліметтер
Сілеті ойпаңы – Ерейментау (шығыста) және Ешкіөлмес (оңтүстік - бастыста) антиклинорийлерінің арасындағы каледондық құрылым. Солтүстік- шығыс бағытта созылған. Ойпаң қанаттары спилит- кератофирлік және терригендік-кремнийлік кремний формацияларынан құралған, орталық жағы ордовиктің  (5000 м) терригендік және флиш қабаттарымен толған. Ордовик жыныстары жайпақ қанатты (15-25º) брахиформалық қатпарлар түзеп, ұзындығы 180 км, ені 15-20 км тектоникалық ойыс құрайды. Ордовиктің ақырғы кезінде түзілген горст көтерілім ойпаңды екіге бөледі. Шығыс бөлігі кембрий жыныстарынан, батыс жағы ордовик қабаттарынан құралады. Ойпаң жапсарларын силурдың, девон-тас көмірдің шалыс жатқан шөгінділері жапқан. Рифті әк тастары құрылыста қолданылады. Фосфорит белгілері кездеседі.

## Дереккөздер
Сілтілі тау жыныстары

Сілтілі тау жыныстары – сілтілік металдар мөлшері басымкелетін магмалық тау жыныстары. Басты минералдары: сілтілі дала шпаттары, фельдшпатоидтар, сілтілі амфиболдар, сілтілі пироксендер. Сілтілі тау жыныстарына сиениттрахит, нефелинді сиенит-трахит, сілтілі базальтоид-габброид, топтары кіреді. Сілтілі тау жыныстарында 40-65%, SiO2 12-22% Al2O3,  7-16% Na2O+K2O,  2-10% CaO,  1-8% MgO болады. Сілтілі тау жыныстары топтарының әрқайсысы интрузиялық, желілік жыныстарға ажыратылады. Бұлардың әуелгілері кіші массивтер, лополиттер, лакколиттер, штоктар, екіншілері тасқын, күмбез, дайка түрінде болады. Сілтілі тау жыныстары Оралда, Балтық қалқанында, Есіл бойында т.б. көне құрылымдарда кездеседі. Сілтілі тау жыныстарымен темір, мыс, апатит, сирек жер элементтерінің кендері байланыса келеді. 

## Дереккөздер