open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дмитрий Донской

**Дмитрий Донской**, князь Дмитрий Иванович (12.10.1350, Мәскеу қаласы – 19.5.1389, сонда) – Владимир мен Мәскеудің ұлы князі (1359 – 89). Иван І Калитаның немересі. 

Жас бала кезінде үкіметті метрополит Алексей басқарды. Дмитрий Донской билікке келген уақыт Мәскеу князьдігінің күшейе бастаған кезеңіне тура келді. Бұл кезде Алтын Орда мемлекеті ішкі тақ таластарына байланысты әлсірей бастаған еді. Боярлар мен қалалықтардың қолдауымен ол өзінің қарсыластары – Суздаль-Нижегород, Рязань, Тверь князьдарының қарсылығын басты. 1367 жылы Мәскеуде бірінші тас Кремль салынды, 1368 және 1370 жылдары Мәскеуге жасалған Литва князі Ольгердтің шабуылы тойтарылды. Тверьмен болған соғыста (1368 – 75) өз үстемдігін мойындатты. 1376 жылы Мәскеу князьдігі Волга-Кама Болгариясына өз ықпалын орнатты. 1378 жылы Мәскеу әскері Скорнищевоның түбінде Рязань князін талқандады. 1378 жылы Вожа өзенінде Алтын Ордалық Бегіш мырзаның әскері талқандалды. 1380 жылы Дмитрий Донской орыстардың біріккен күштерін Руське аттанған Мамай әскеріне қарсы бастап шықты (қ. Күлік шайқасы). Күлік шайқасында жеңіске жеткендіктен “Донской” деген атақ алды. Бірақ Алтын Орданың жаңа билеушісі Тоқтамыс ханмен бетпе-бет келуден қорқып, 1382 жылы Мәскеуді тастап, солтүстікке қашты. Алтын Орда әскерінің қоршауында, ешқандай басқарусыз қалған қала іштегі бүліншіліктердің әсерінен өртеніп кетті. Дмитрий Донской өзінің Алтын Орда ханына қайта бағынатындығын мойындады. Осыдан кейін Тоқтамыс хан Ордаға қайтып, Дмитрий Донской талқандалған қаланы қалпына келтіру жұмысын басқарды. Дмитрий Донскойдың кезінде Мәскеу өзінің орыс жерлерін басқарудағы жетекшілік жағдайын онан әрі нығайтты. 

## Дереккөздер
 

Санат:12 қазанда туғандар
Санат:1350 жылы туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:19 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1389 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Коломна тұлғалары
Санат:Владимирлік ұлы князьдар
Санат:Мәскеу князьдары
Санат:Куликово даласы
Санат:Орыс Православ әулиелері
Санат:Канонизацияландырған князьдар
Санат:XIV ғасырдағы христиан әулиелері
Санат:Шіркеуден алыстағандар
Санат:Солтүстік-Шығыс Русь қолбасылары
Санат:Мәскеу Кремлінің Архангель соборында жерленгендер
Санат:Даниловичтер (Рюриковичтер)
Көктаубай батыр

**Көктаубай батыр** (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ батыры. Қалмақтарға қарсы соғыс кезінде танымал болған. Кіші жүз құрамындағы Байұлы тайпасының Есентемір руынан шыққан. Ерлігіне әбден тәнті болған ел оны “Көк садақты Көктаубай” деп атаған. Өзінен басқа ешбір жан тарта алмайтын садағын батыр Исатайдың қолына тапсырыпты деген аңыз сақталған.
## Дереккөздер



Санат:Қазақ батырлары
Еркінбек Солтыбаев

**Еркінбек Солтыбаев** (20.12.1947 жылы туған, Жуалы ауданы, Күреңбел ауылы) – қоғам қайраткері. 

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
* Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1972) бітірген.
* Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1980) бітірген.
* 1965–79 жылы Көкшетау облысы, Көкшетау мал бордақылау ұжымшарында бригадир.
* Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Чапаев атындағы ұжымшар төрағасының орынбасары.
* Самсонов ауылы кеңесінің төрағасы.
* 1980–86 жылы Жуалы ауданы халықтық бақылау комитетінің төрағасы.
* 1986–95 жылы Сарысу аудандық атқару комитетінің төрағасы, Сарысу аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, Сарысу аудандық халық депутаттары кеңесінің төрағасы.
* 1992–95 жылы Жуалы ауданы әкімі.
* 1995–97 жылы Жамбыл облыстық әлеуметтік қорғау басқармасының бастығы. 
* Екінші (1999) және үшінші (2003) шақырылған Жамбыл облыстық мәслихат депутаты, тексеру комиссиясының төрағасы. 
* 2016 жылдан Жамбыл облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы.

Медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:20 желтоқсанда туғандар
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері
Санат:Сарысу аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Сарысу аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Сарысу аудандық Кеңесінің төрағалары
Санат:Жуалы ауданының әкімдері
Санат:Қазақстан облыстары бойынша мәслихаттар депутаттары
Дзержинский ауылдық округі (Абай ауданы)

**Дзержинский ауылдық округі** – Қарағанды облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қойбас, Қоянды, Сарепта ауылдары кіреді. Орталығы – Сарепта ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Бадам жаңғағы

thumb|Бадамthumb|
**Бадам жаңғағы, миндаль** — бадамның жемісі.

Қазақстанда 5 түрі кездеседі, олардың ішінде шаруашылықтық маңызы бары (A. communіs) Оңтүстік Қазақстанда қолдан өсіріледі. Бадамның биіктігі 6—10 м, пішіні — пирамида тәрізді немесе дөңгелек болады.

Жабайы түрі бұта болып өседі, бұтақшалары тікенекті, тамырлары топыраққа терең бойлайды. Бадамның жемісі сүйекті, салм. 0,6 — 5,4 г, дәнінің үлесі 12 — 80 г. Жемісі тәтті немесе қышқылтым келеді. Жемісі тәтті сорттарының құрамында 40 — 80 г май, 20 — 25 грамм белок, 5 грамм қант және 3-ке жуық шырыш, ал жемісі ащы сорттарында 2,5 грамм эфир майы (амигдолин) болады. Бадам — жылу, жарық сүйгіш өсімдік, ол сондай-ақ қуаңшылыққа, суыққа төзімді, ағаштар түріндегілері — 27 С° аязға дейін шыдайды. Жыл сайын өнім береді. Бадамды тұқымынан өсіруге, немесе өсімді (вегетативті) жолмен көбейтуге болады. Ағаштары 100 жылдай жасайды, 30—40 жыл жақсы жеміс береді. Екпе көшеттері отырғызылғаннан кейін 3—4 жылда жемісбереді, орта есеппен әр га-нан 10—25 ц өнім алынады. Бадамның Қазақстанда көп тараған сорттары: “Десертный”, “Ялтинский”, “Угамский”, “Никитский”, “Урожайный”. Дәні тамақ өнеркәсібінде, дәрі жасау үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Раушангүлділер
Санат:Азық-түлік өнеркәсібі
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Құлан ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Құлан ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2022 жылға дейін *Дон ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Құланөтпес ауылы кіреді. Орталығы – Құланөтпес ауылы. Округ құрамында болған *Оразалы* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Тастыадыр

**Тастыадыр** – Шилі және Өткелсіз өзендерінің арасындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысында Бұқар жырау ауданының орталық бөлігінде. Аудан орталығы – Ботақара кентінен солтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 4 – 5 км-ге созылған, ені солтүстік бөлігінде 4 – 5 км, оңтүстік бөлігінде 1 – 1,5 км. Ең биік жері 645 м.

## Жер бедері, геологиясы
Беткейлері жайпақ, жазыққа ұласып жатады. Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Сортаң қоңыр топырағында боз, көде, бетеге өседі.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы таулары
Үзікен Сиқынбайұлы Жекебаев

**Үзікен Сиқынбайұлы Жекебаев** 3.9.1927 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1975), професор (1983). Алматы мемлекеттік заң институтын (1953) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Философия және құқық институтының ғылыми қызметкері (1958–66) болды. 1966 жылдан аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметін атқарады.

Санат:Тұлғалар
Облыс (иелік)

**Облыс** (ескі славянша облада – иелік) – жергілікті жер, өлке; аудандау кезінде белгілі бір мәні бар белгілері (табиғи жағдайлары, тарихи қалыптасқан дәстүрі, этникалық немесе экономикалық ерекшеліктері, әкімшілік-саяси мәні, т.б.) бойынша бөлінетін қандай да бір аумақтың (табиғи өңір, мемлекет, құрлық, шартты түрде алынған жер, т.б.) бөлігі; сондай-ақ табиғи нысандарының таралуы (зоогеогр. облыс, флоралық облыс, геосинклиналдық облыс, т.б.) бойынша анықталатын географиялық кеңістік (белдем, белдеу). Облыс – Қазақстан мемлекетінің бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлігі. Қазақстан Республикасы әкімшілік бөліністе 14 облыстан тұрады (2005).

## Сілтемелер
*Облыс
*Жер

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Поляк ұлттық мәдени орталығы

**Поляк ұлттық мәдени орталығы** – облыстағы поляк диаспорасының қауымдастығы.
## Құрылуы
1999 жылы 19 ақпанда құрылған. Төрағасы В.М. Каневский. Орталықтың басты мақсаты – поляктардың ұлттық салт-дәстүрлерін насихаттау және Польшамен мәдени байланыстарды нығайта түсу. 
## Жетістіктері
Поляк ұлттық мәдени орталығының ұйымдастыруымен 2000 жылы  Польшаның тәуелсіздігінің 80 жылдығы, поляк ақыны Адам Мицкевичтің 200 жылдығы облыстық көлемінде аталып өтілді. Орталық Тараз қаласындағы Э.К. Циолковский атындағы орта мектепте поляк жастары үшін поляк тілін оқытатын арнайы сынып ұйымдастырды. Бұл сыныпқа Польшадан келген Микула Доротти есімді мұғалім поляк тілі бойынша сабақ жүргізеді.
## Сілтемелер
* Қауымдастық
* Польша
* Ұлт
## Дереккөздер


	

Санат:Мәдениет
Якуб Диказович Хавазов

(1922–2002)

Жазушы Якуб Хавазов Пішпек қаласында 1922-жылы 15-қаңтарда туған. 1936-жылы Қырғыз педтехникумының даярлау бөлімінде оқыған. 1939–1941-жж. Фрунзедегі С.М.Киров атындағы ауыл шаруа техникумында, 1948–1950-жж. Қырғыз ССРінің республикалық өспірімдер мектебінде, 1959–1964-жж. Алма-Атадағы Жоғарғы партиялық мектепте оқыған.
Еңбек жолын 1941-жылы колхозшы болып істеумен бастаған. 1942-жылы Советтік Армияның қатарына шақырылып, Ұлы Отан соғысы мезгілінде офицерлік шінде 1-Прибалтикалык фронттың құрамында Кенигсбергке шейін жеткен. 1946-жылдан сельпоның төрағасы, Киркоопинсоюзының сауда инспекторы, 1950-жылдан Фрунзедегі «Ала-Тау» кинотеатрының директоры, 1954-жылдан Токтогул Сатылганов атындағы Қырғыз мемлекеттік филармониясының бас администраторы, 1959-жылдан «Шыйуэди чи» атты дүнген гәзетінің жауапты хатшысы, 1964-жылдан хабаршы, өз хабаршы, 1985-жылдан редакторы болған.
Я.Хавазов М.Шолоховтың «Судьба человека», Д.Фурмановтың «Красный десант», «РВС» атты шығармаларын, Ленин жөнінде әңгімелерді, Ш.Айтмат, К.Каимов сияқты қырғыз жазушыларының шығармаларын дүнген тіліне аударған.
Жазушының бірінші кітабы – «Судьба Халичи» атты әңгімелер жинағы 1975-жылы орыс тілінде шыққан. 1977-жылы «Долг» атты повестілер және әңгімелер жинағы дүнген тілінде жарық көрген. 
Ал публицистикалық очерктердің, мақалалардың авторы. 1967-жылы «Қырғыз ССРінің мәдениетіне еңбек сіңірген іскері» атағы берілген.
1959-жылдан КСРО Журналистер союзының, 1980-жылдан КСРО Жазушылар союзының мүшесі.
Ұлы Отан соғысының I – II дәрежедегі ордендері, «Мәскеуді қорғағаны үшін», «Кенигсбергті алғаны үшін», «Қаһарман еңбегі үшін», В.И.Лениннің туған күнінің 100 жылдығының қурметіне «Қаһарман еңбегі үшін» медалі, Қырғыз ССРінің ЖКсының Ардақ грамоталарыменен сыйланған.

**ЖАРЫҚ КӨРГЕН КІТАПТАРЫ**

*Орыс тілінде*

**Судьба Халичи:** Рассказы. – Ф.: Мектеп, 1975. – 111 с.

**Становление:** Повести /Пер. с дунг. А. Сальникова. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 160 с.

*Дүнген тілінде*

**Долг:** Повесть и рассказы.– Ф.: Кыргызстан, 1977. – 108 с.

**Становление:** Повести.– Ф.: Кыргызстан, 1984. – 160 с.

*Аудармалары*

**Рассказы советских писателей.** – Ф.: Мектеп, 1979. – 152 с.

Санат:Қырғызстан
Санат:Жазушылар
Қызылтал ауылдық округі

* ''Қызылтал ауылдық округі'' – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы таратылған әкімшілік бірлік. 
* Қызылтал ауылдық округі – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қызылтал ауылдық округі – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік.

Санат:Айрық беттер
Ташкенсаз ауылдық округі

**Ташкенсаз ауылдық округі** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Баяндай, Құлжа, Ташкенсаз ауылдары кіреді. Орталығы – Ташкенсаз ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы ауылдық округтері
Егінді ауылдық округі

* Егінді ауылдық округі – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Егінді ауылдық округі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Ақсан (тау)

**Ақсан** – Баянауыл тауының оңтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянауыл ауылының оңтүстік-батысында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 600 м. Тау батыстан шығысқа қарай созылып жатыр. Жанынан aвтомобиль жолы өтеді.

## Өсімдігі
Солтүстігі орманды алқап. Оңтүстігінің қоңыр топырағында бұталы ағаштар мен жусан аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Тегістік ауылдық округі

**Тегістік ауылдық округі** — Алматы облысы Райымбек ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына кіретін жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Тегістік ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы ауылдық округтері
Абсолют ылғалдылық

**Абсолют ылғалдылық** – бір текше метр ауа көлеміндегі су буының мөлшері (граммен). **Абсолют ылғалдылық** - (Абсолютная влажность; лат. absolutus — толық, сөзсіз, шексіз) — ең жоғары ылғалдылық, ауа көлеміндегі су буының мөлшері, тығыздығы г/м3 өлшенеді. Атмосферадағы aбсолют ылғалдылық қыста қүрлықтар үстінде 0,1—1,0 г/м3-ден (биік ендіктерде) 30 г/м3 және одан да жоғары (экваторлық белдемде) болады. Кейде абсолют ылғалдылықты су буының серпімділігі деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тастөбе ауылдық округі

**Тастөбе ауылдық округі** — Жетісу облысы Қаратал ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бесағаш, Бірлік, Тастөбе ауылдары кіреді. Орталығы – Тастөбе ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қаратал ауданы ауылдық округтері
Римма Базарбекова

**Римма Базарбекова**(1944 жылы туған, Алматы облысы Ақсу ауданы Қапал ауылы) – медицина ғылымның докторы (1996), профессор (1997). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1966, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және Орталық дәрігерлер білімін жетілдіру институтының аспирантурасын бітірген (1972). Қазақтың ана мен баланы қорғау (1966–1969) және Қазақ педиатрия (1972–1979) ғылыми-зертеу институтында, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында (1978–1996), ал 1997 жылдан осы институттағы эндокринология курсының меңгерушісі болып қызмет істейді. «Особенности здоровья беременных и детей раннего возраста в очаге зобной эндемии» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Базарбекова 110-ға жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның («Коматозные состояния при сахарном диабете», 1990; «Диагностика и лечение врожденных гипоттиреоза у детей», 1995) авторы.
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.pharmnews.kz/news_archiv_view.php?news=20100423
* http://vse.kz/index.php?/topic/103576-andokrinolog/page__st__700

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ақшат ауылдық округі

**Ақшат ауылдық округі** (2018 жылға дейін Лубен ауылдық округі) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақшат, Сұлукөл ауылдары кіреді. Орталығы – Ақшат ауылы. Округ құрамында болған ''Юбилейное'', ''Отрадное'' ауылдары 2011 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1313 адамды (678 ер адам және 635 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы ауылдық округтері
Абсент (ішімдік)

**Абсент** ( — жусан) — жусаннан  демделіп дайындалатын спиртті ішімдік. Ең басты құрамдас бөлігі —  ащы жусанның  () сығындысы, эфир майының құрамында көп мөлшерде туйон кездеседі.

Кофеге, минералды суларға қосу үшін пайдаланылады.

## Құрамы

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Абсенттен жасалған коктейл рецептері 
* Sgustok Magazine сайтындағы ақпараттар

Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Нәдия Ермұқанқызы Бекмаханова

**Нәдия Ермұқанқызы Бекмаханова** (6.9.1947 жылы туған, Алматы қаласы) – биология ғылым докторы (1997). ҚазМУ-ды (1970, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу облысы Пущино қаласындағы КСРО ғылым академиясының Микроорганизмдер биохимиясы және физиологиясы ғыл.-зерт. ин-тының аспирантурасын (1973) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зертханалық институтында ғыл. қызметкер (1973–1995), 1996 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. Оның ғыл.-зерт. еңбектері өсімдіктердің аурулары және зиянкестеріне қарсы қолданылатын қосылыстарды бөліп алу және анықтауға арналды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар
Шағырай Төбетұлы

**Шағырай Төбетұлы** (1836, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Архангелка ауылы — 1933, сонда) — әнші-ақын. 

Жас кезінде Біржан салға ілесіп, шәкірт болған. Өзі ән шығармаса да халық әндерін, ұстазы Біржан мен Арқаның басқа да әйгілі әншілерінің шығармаларын орындап, әнші-ақын ретінде танылған. Нұралы (1897), Есенбай (1903), Доскей (1923) тәрізді белгілі ақындармен айтысқан. Кейбір өлең-жырлары Солтүстік Қазақстан облысы “Бостандық туы” газетінде жарияланған. Қопабайұлы Қарсақпен айтысы (1923) арнайы жинақта (“Айтыс”, 3-том, 1966) басылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сорокий үйі

**Сорокин үйі** – Кеңес Одағының Батыры Сорокин Андрей Алексеевич (1905 – 44) тұрған (1937 – 42) Тараз қаласындағы М.Жәлил атындағы көшедегі ғ42 үй. 1942 жылы майданға аттанған ол артиллериялық расчеттың көздеушісі болып Украин майданы 144- Гвардиялық полк құрамында соғысты. 1944 жылы 27 қазанда Венгрияның Галамбоше станциясындағы болған кескілескен ұрыста қаза тапты. Венгрияның Ясен-Тласло дер-нда туысқандар зиратына қойылған Сорокин есімі Тараз қант зауыты жұмысшыларының тізіміне мәңгі жазылған. Сорокин тұрған үйдің ауласында 1975 жылы 9 мамыры – Жеңіс Күнінде бетоннан трапеция тәрізді тұғыр жасалынып, оған батырдың аты-жөні, туған, өлген жылдары көрсетілген ескерткіш тақта орнатылды. Сорокин есімімен Тараз, Галамбоше қалаларында көшелердің аттары аталған, Иркутск қаласындағы ескерткіш тақтада да оның есімі мәңгілікке қалдырылып жазылған. 

=Сілтеме=
Тараз энциклопедиясы

Санат: Мәдениет
Макаров ауылдық округі

**Макаров ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жалын, Макарово, Мирное, Садовое ауылдары кіреді. Орталығы – Макарово ауылы.

## Тарихы
2013 жылы Достық ауылдық округінің Жалын ауылы Макаров ауылдық округіне берілді.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1697 адамды (838 ер адам және 859 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы ауылдық округтері
Абсорбциялық қондырғы

**Абсорбциялық қондырғы** - газдар мен булардың абсорбентпен араласуын және сіңуін қамтамасыз ететін қондырғылар (абсорберлер). Абсорберлер құрылымдық ерекшеліктері бойынша және жұмыс атқару түріне байланысты пластиналы, көбікті, тік ағысты, барботажды, механикалық, саптамалы, шашырат палы, тоспалы (каскадты), қоңырау тәрізді, қалпақшалы, беттік, бүрікпесі, табақшалы және түтікті болып бөлінеді.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Текес ауылдық округі

**Текес ауылдық округі** — Алматы облысы Райымбек ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңатекес, Текес ауылдары кіреді. Орталығы – Текес ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы ауылдық округтері
Ертіс ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Ертіс ауылдық округі** – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ертіс ауылы кіреді. Орталығы – Ертіс ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы ауылдық округтері
Кезуілші топ

***Кезуілші топ*** – ежелгі түркі тайпалары әскерлерінің алдыңғы тобы. Жорық алдында жол барлау міндетін атқарған; қ. *[[Көшпелілердің дәстүрлі соғыс өнері]]*.

## Дереккөздер:
Конакри

**Конакри** ( ) — Гвинея Республикасының астанасы және ең ірі қаласы. 
## Сипаттамасы
Атлант мұхитының жағалауында орналасқан, Томбукту түбегінде орналасқан. Шамамен 2 миллионнан астам тұрғыны бар. 

Конакри 1882 жылы француз отаршылдары құрған және 1958 жылы Гвинея тәуелсіздік алғаннан кейін астана болды.

Гвинеядағы негізгі сауда, қаржы және өнеркәсіп орталығы болып табылады.

Конакридегі негізгі туристік орындардың қатарына Grand Marché, Musée National және Plage de Cocody кіреді.

## Галерея

Сурет:Conakry-ville2.JPG|Қала көшелерінің бірі

Сурет:Conakry-palaisdupeuple.JPG|Халық сарайы

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Le Jour Guinée
* Office National du Tourisme, République du Guinée.
* l'Université Kofi Annan de Guinée (UNIKAG)
* Satellite image of Conakry and the Kaloum Peninsula, from the European Space Agency's Envisat: image description at http://www.esa.int/esaEO/SEMAV21XDYD_index_1.html.
* Moussa Dadis Camara speaks to Radio France Internationale after Conakry massacre 

Санат:Гвинея
Ақай (Қызылорда облысы)

**Ақай** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Ақай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жосалы ауылынан батысқа қарай 48 км-дей, Төретам кентінен (темір жол стансасынан) оңтүстік-батысқа қарай 3 км-дей жерде, Сырдария өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1243 адам (629 ер адам және 614 әйел адам) болса, 2009 жылы 3853 адамды (1972 ер адам және 1881 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1959 жылы қаланған. 1959–96 жылдары КСРО Қорғаныс Министрлігінің көкөніс-сүт өндіретін №22 кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Ақайда ЖШС жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
Сұлутөр (Жамбыл ауданы)

**Сұлутөр** (2022 ж. дейін — *Пригородное*) — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Қараой ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аса ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км, Тараз қаласының оңтүстігінде 2 км жерде, бетеге, жусан, баялыш, т.б. шөптесін өскен сұр, қоңыр топырақты тау алды жазығында орналасқан.  

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы қаланған. Облыс орталығы – Тараз қаласының көкөніс, жеміс-жидек және сүтпен қамтамасыз ететін өзімен аттас кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Пригородноеде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда орта мектеп, клуб, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

Ауыл қала маңында орналасқандықтан - "Пригородный" деп аталған. Кеңес өкіметі орналасқанға дейін бұл жерді жылқы өсіретін зауыты бар Маслов деген помещик иемденген. кеңес өкіметі орнағаннан кейін "Жылқы зауыты", 1955 жылдан 1960 жылға дейін тауық фермасы, ал 1960 жылдан бастап Тараз қаласын көкөніс, сүтпен қамтамасыз ететін "Пригородный жеміс-сүт кеңшары" болып құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Махамбет ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Махамбет ауылдық округі** — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Махамбет, Горбуново, Кожевниково, Павлово ауылдары кіреді. Орталығы – Махамбет ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2491 адамды (1253 ер адам және 1238 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы ауылдық округтері
Тастыбұлақ (Алматы облысы)

**Тастыбұлақ** — Алматы облысы Қарасай ауданында болған ауыл, бұрынғы Таусамалы ауылдық округінің құрамына кірген. Қазіргі уақытта Алматы қаласының Наурызбай ауданындағы шағын аудан.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қаскелең қаласынан шығысқа қарай 16 км жерде, Ақсай өзенінің жағасында орналасқан. 

## Халқы
Тұрғыны:
* 1,0 мың адам (2006); 
* 0,6 мың адам (2009).

## Тарихы
Ауыл асыл тұқымды мал өсіретін заттың бөлімшесі болған. Тастыбұлақта шаруа қожалықтары жұмыс істеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданының таратылған елді мекендері
Теміржол ауылдық округі

* Теміржол ауылдық округі — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Теміржол ауылдық округі — Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік. 

Санат:Айрық беттер
Облыс (математика)

**Облыс**, математикада – Евклид кеңістігіндегі жүйелі түрде байланысқан ашық жиын (қараңыз Жиындар теориясы). Ол жиын төмендегі шарттарды қанағаттандырады: оны кез келген екі бөлікке бөлгенде кем дегенде біреуінде екіншісінің шектік нүктесі болады және ол жиынға әрбір нүкте өзінің белгілі бір аймағымен енеді. Жазықтықтағы дөңгелектің ішкі жағы облыс болады, ал ашық жиын болатын әрі өзара сырттай жанасатын екі дөңгелектің ішкі нүктелерінің жиыны облыс бола алмайды. Кейде кез келген ашық жиын облыс деп аталады; жоғарыда айтылған анықтамаға сәйкес келетін облысты байланыс облысы деп атайды. Түзу бойындағы облысқа шекті немесе шексіз ашық интервал жатады. Жазықтықта облыстың түрі шексіз. “Облыс” ұғымы кез келген топология кеңістікте өзгеріссіз болуы мүмкін.

## Сілтемелер
*Математика
*Термин

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Абсорбциялық процесс

**Абсорбциялық процесс** (латынша аЬsогЬео — сіңіремін) — газдар мен буларды сұйықтықтың көлемдік сіңіру процесі; нәтижесінде ерітінді пайда бодады. Сіңіретін сұйықтықты абсорбент деп атайды. Өндірісте абсорбция процесі арнаулы қондырғылар — абсорберлерде жүргізіледі.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Нәйлә Ермұқанқызы Бекмаханова

**Нәйлә Ермұқанқызы Бекмаханова** (20.11.1940 жылы туған, Алматы қаласы) – тарих ғылым докторы (1978), Халықар. славян академиясының корр. мүшесі (1994). Мәскеу мемлекеттік тарих-архив ин-тын (1963) және КСРО тарихы ин-тының Ленинград бөлімшесінің аспирантурасын (1966) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археол. және этнол. ин-тында кіші ғыл. қызметкер (1966–]]1967]]), ҚазМУ-да (1967–1970, қазіргі ҚазҰУ) аға оқытушы, КСРО ғылым академиясының КСРО тарихы ин-тында аға ғыл. қызметкер (1970–1990) болып жұмыс істеді. 1990 жылдан Ресей ғылым академиясының Ресей халықтарының тарихы және ұлтаралық мәселелері ин-ты орт-нда жетекші ғыл. қызметкер. «Формирование многонационального населения Казахстана и Северной Киргизии (последняя четверть ХVІІІ–60-е годы ХІХ в.)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Есенгелді ауылдық округі

* Есенгелді ауылдық округі – Қарағанды облысы Абай ауданындағы  әкімшілік бірлік.
Яков Аврамович Дорфман

**Яков Аврамович Дорфман** (7.2.1938, Украина, Умань қаласы – 31.5.1996, Алматы) – ғалым, химия ғылымдарының докторы(1973), профессор (1982), КСРО өнертапқышы, катализдік химия саласындағы көрнекті ғалым. Қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды бітірген (1961). 1961 – 64 жылдары Қарағанды синтетикалық каучук зауытында, 1964 – 69 жылдары ҚР ғылым академиясының Химия ғылымдарының институтында ғылыми қызметкер, 1969 жылдан Органикалық катализ және электр химиясы институтында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері тотығу-тотықсыздану реакцияларындағы металл-кешенді катализаторларды зерттеуге арналған. Ол координациялық қосылыстардың қатысымен көп бағытты процестердің кинетикалық теңдеулерін ұсынды. Лигандалар эффектісін салыстыра бағалайтын теңдеу алды (1971). Бұл салалар бойынша 5 монография, 450 ғылыми мақала жариялап, 2 ғылым докторын, 34 ғылым кандидатын дайындады, 17 авторлық куәліктің иегері. Дорфман АҚШ Халықаралық даму агенттігінің, халықаралық бейорганикалық химия ғылыми қорының гранттарын жеңіп алған. Сорос қорының жеке сыйлығымен, бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Ақбай (Қызылорда облысы)

**Ақбай** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Ақирек ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Арал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 85 км-дей жерде, Басықара каналының бойында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 778 адам (398 ер адам және 380 әйел адам) болса, 2009 жылы 817 адамды (428 ер адам және 389 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
1996 жылға дейін қаракөл қойын өсіретін кеңшардың орталығы болып, ауыл "Ақирек" деп аталған. Кеңшар негізінде Ақбайда шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Ақбалаев Әбдірахым

**АҚБАЛАЕВ Әбдірахым** (1910 ж. т., қазіргі Жаңақорған ауданы Бірлік а.) – еңбек ардагері, белгілі жүгері өсіруші диқан. Қазақстанның еңбек сіңірген а. ш. қызметкері. Ақбалаев 1959 – 65 ж. жетіжылдық жоспарды асыра орындап, сүрлемдік жүгерінің әр гектарынан 500 ц-ден өнім алған. «Октябрь революциясы», Ленин ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

## 
##
Есіл ауылдық округі

* Есіл ауылдық округі – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Есіл ауылдық округі – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы  әкімшілік бірлік.
* Есіл ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Есіл ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік.
Мәстексай ауылдық округі

**Мәстексай ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мәстексай, Мұқыр ауылдары кіреді. Орталығы – Мәстексай ауылы. Округ құрамында болған *Екпінді* ауылы 2003 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1737 адамды (899 ер адам және 838 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы ауылдық округтері
Титикака

**Титикака** (, , ) – Оңтүстік Америкадағы Орталық Анд тауында орналасқан тұзды көл. 

## Географиясы
Жер шарының биік таулы өңірінде орналасқан көлдердің ең үлкені (3812 м биіктікте). Перу мен Боливия мемлекеттерінің шекарасында орналасқан. Аудан 8,3 мың км², суының көлемі 710 км3. Ұзындығы 150 км, ені 70 км, орташа тереңдігі 304 м.  

Көл қазаншұңқыры тектоникалық жолмен қалыптасқан, жағалауы қатты тілімделген, солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс жағалауы тік беткейлі. 

## Су алабы
Титикакаға 45 өзен (ірісі Рамис) құйып, Десагуадеро өзен ағып шығады. Десагуадеро өзен Поопо көліне құйып, оны Титикакамен жалғастырады. Титикака – ежелгі көлемді суқойманың қалдығы; суының химиялық құрамы мұхит суына жақын. 

Суының орташа температурасы 11°С. Көл суы балық аулау, кеме қатынасы, жер суару үшін пайдаланылады. 

Жағалауында ірі портты қала – Пуно орналасқан. Көлдің оңтүстік-шығысы мен аралдарда ежелгі үндіс мәдениетінің ескерткіштері бар.

## Галерея

Сурет:Cieza-de-Leon-Titicaca.jpg|alt=Сьеса де Леон Первое изображение оз. Титикака в Европе (1553).
Сурет:SatTiticacaSee-placenames.jpg|alt=Спутниковый снимок озера 1991 года
Сурет:Titicaca_Lake.jpg|alt=На озере Титикака
Сурет:Titikaka_Uros.jpg|alt=Плавучий остров, созданный индейцами уру
Сурет:Papirus_traditional_boat_on_Titikaka_lake.jpg|alt=Папирусная лодка на озере
Сурет:Вид_на_озеро_в_районе_города_Пуно.jpg|alt=Вид на озеро в районе города Пуно


## Сілтемелер

* Lake Titicaca – The Highest Navigable Lake in the World
* Bolivian Navy and Naval Ensign
* Management issues in the Lake Titicaca and Lake Poopo system: Importance of developing a water budget
* Peru Cultural Society – Lake Titicaca History

Санат:Боливия көлдері
Санат:Перу көлдері
Тоқжайлау ауылдық округі

**Тоқжайлау ауылдық округі** – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тоқжайлау ауылы кіреді. Орталығы – Тоқжайлау ауылы.  

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы ауылдық округтері
Жангелдин ауылдық округі

* Жангелдин ауылдық округі – Атырау облысы Қызылқоға ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Жангелдин ауылдық округі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы  әкімшілік бірлік.
Ғани Иляев

thumb|right
**Ғани Иляев** (21.2.1916, Өзбекстан, Ташкент қаласы – 1991, Шымкент) – қолөнер шебері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1957). Ұлы Отан соғысына қатысқан.

Ташкент көркемсурет училищесін бітірген (1936). 1945 – 60 жылдары Шымкент көркемсурет-өндіріс шеберханасының, 1960 – 78 жылдары көркемсурет мектебінің директоры болды. Иляев кілем, сырмақ, алаша, басқұрларға арнап ою-өрнек (15 мыңға тарта үлгі) жасады. Ол, әсіресе, өрнектің жатықтығы мен сызықтардың әсем дөңгеленуіне мән беріп, анықтығы мен үйлесімдігін дәл таба білген шебер. 1958 ж. Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде Иляевтің 88 туындысы көрмеге қойылып, лайықты бағасын алған. Суретші ою-өрнектердің зооморфтік, өсімдік тектес және геометриялық түрлерін жүйелі зерттеп пайдалануды іске асырды. Оның 500-ден астам еңбегі республикамыздың галереялары мен көркемөнер қорына алынған. “*Қыз қуу*”, “*Сәлем*”, “*Айтыс*” композициялық төл туындылары үйлесімді бояу үндестігімен көзге түседі. “*Гүлденген оңтүстік*”, “*Көктем*” атты кілем эскиздері сонылығымен ерекшеленеді. Әсіресе, соңғысында қазақ халқының байырғы қолөнеріне тән қошқар мүйіз, толқын, бұғы мүйіз, құс қанат, құс таңдай сияқты өрнекті оюлар әдемі тоғысқан. Иляев тұскиіздің, сырмақтың, үй ішіне тұтынатын, т.б. алуан түрлі заттардың ою-өрнектерін жасады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суретшілер одағы мүшелері
Тескенсу ауылдық округі

**Тескенсу ауылдық округі** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Көлді, Тескенсу, Толқын ауылдары кіреді. Орталығы – Тескенсу ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы ауылдық округтері
Топар ауылдық округі

**Топар ауылдық округі** – Алматы облысы Балқаш ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына кіретін жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Топар ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы ауылдық округтері
Людмила Тимофеевна Базелюк

**Людмила Тимофеевна Базелюк**(1942 жылы туған) – биология ғылымның докторы (1998). Қазіргі Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1972). Қазақ еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зертеу институтында кіші ғылыми қызметкер (1973–1985), Еңбек гигиенасы және физиология ғылыми-зертеу институтында ғылыми қызметкер болды. 2000 жылдан осы институтта лаборатория меңгерушісі болып жұмыс істейді. 1997 жылы «Структурные и функционально-метаболические изменения клеток макрофагальной системы при действии промышленных пылей на органы дыхания (экспериментальные и натурные исследования)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Базелюк 96 ғылыми еңбектің авторы.
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.nv.kz/2006/08/30/4152/
* http://cnb.uran.ru/files/4c88559d0a262.pdf
* http://www.dissercat.com/catalog/meditsinskie-nauki/gigiena/p31

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Меңдешев ауылдық округі

**Меңдешев ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қырқопа ауылы кіреді. Орталығы – Қырқопа ауылы. Округ құрамында болған ''Балғын'', ''Карташово'' ауылдары 2021 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 696 адамды (362 ер адам және 334 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы ауылдық округтері
Шексіз аз шама

## Шексіз аз шама
**Шексіз аз шама**— математикада шегі нөлге ұмтылатын айнымалы шама. Дәлірек айтқанда: егер кез келген >0 саны үшін  айнымалы шамасының белгілі бір мәнінен бастап ||< теңсіздігі орындалса, онда айнымалы шамасы шексіз аз шама деп аталады. Нөлден басқа кез келген тұрақты сан өзінің абсолют шамасы жағынан қанша аз болса да шексіз аз шама бола алмайды. Шексіз аз шамалар математикалық анализде (Дифференциалдық есептеу, Интегралдық есептеу) маңызды рөл атқарады.
## Пайдаланылған әдебиеттер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат: Математика
Төлеңгіт ауылдық округі

**Төлеңгіт ауылдық округі** – Жетісу облысы Ескелді ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Екпінді, Жеңдік, Жетісу ауылдары кіреді. Орталығы – Жетісу ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы ауылдық округтері
Кунама тiлi

**Кунама тілі -**Африкада тұратын Кунама елінің ана тілі. Ніл-Сахара тіл тобына кіреді. Негізінен Эфиопия мен Эритреяның шекарасында орналасқан Кунама елі тарапынан қолданылады.

Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер
Санат:Тілдер
Жаңаөзен ауылдық округі

**Жаңаөзен ауылдық округі** — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Новоузенка, Севан, Стан ауылдары кіреді. Орталығы – Новоузенка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Тұздыбастау ауылдық округі

**Тұздыбастау ауылдық округі** — Алматы облысы Талғар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына кіретін жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Тұздыбастау ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы ауылдық округтері
Жаңатоған ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Жаңатоған ауылдық округі** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ежебай, Жаңатоған ауылдары кіреді. Орталығы – Жаңатоған ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы ауылдық округтері
Спамбетова Қаджан

**Спамбетова Қаджан Алдабергенқызы** (1927, Қордай ауданы) – облыстың құрметті азаматы (2001). Еңбек жолын 1944 жылы Қордай ауданы  қаржы бөлімінде инспектор болып бастады. 1963 жылы Қазақ ұлттық университетінің экономика факультетін бітірді. 1964 – 66 жылы Жамбыл облысы  қаржы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1964 – 84 жылы бөлім меңгерушісі болып еңбек етті. Еңбек Қызыл Ту, «Халықтар достығы» ордендерімен және медальдармен марапатталған. облысы  экон-сын арттыруда атқарған еңбегі үшін оған «Қазақ КСР-іне еңбегі сіңген экономист» атағы берілген.

=Сілтеме=
Тараз энциклопедиясы

Санат: Тұлғалар
Түрген ауылдық округі

* Түрген ауылдық округі — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Түрген ауылдық округі — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы әкімшілік бірлік.
 

Санат:Айрық беттер
Вадим Эдуардович Присяжнюк

**Вадим Эдуардович Присяжнюк** (12 желтоқсан 1968 жылы туған, Тараз қаласы) – боксшы, халықаралық дәрежедегі спорт шебері, КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (1990), АҚШ-та, Данияда, Германияда, Чехияда, Германияда, Тунисте, Индонезияда өткен халықаралық турнирлердің жеңімпазы, Паназиялық кәсіби боксшылар ассоциациясының чемпионы (1995). Жамбыл гидромелиорлық-құрылыс институтын бітірген (1993). 1984 – 85 жылы облыстық спорт жөніндегі «Динамо» кеңесінде нұсқаушы, 1985 – 87 жылы республикалық «Динамо» кеңесінде нұсқаушы, 1988 – 89 жылы әскер қатарында, 1990 – 1994 жылы «Қазақстан» спорттық-коммерциялық клуб мүшесі, 1994 – 98 жылы Қазақстан кәсіпқой бокс федерациясының мүшесі, 1999 жылдан «БоРинг» жарнама-полиграфия коммерциялық фирмасының директоры.
## Сілтемелер
* Бокс
* Спорт
* Шебер
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:1968 жылы туғандар
Мерген ауылдық округі

**Мерген ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мерген, Жолап, Мойылды ауылдары кіреді. Орталығы – Мерген ауылы. 

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1224 адамды (630 ер адам және 594 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы ауылдық округтері
Жараспай ауылдық округі

**Жараспай ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жараспай ауылы кіреді. Орталығы – Жараспай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Ұзынағаш ауылдық округі

**Ұзынағаш ауылдық округі** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңақұрылыс,  Ұзынағаш, Ынтымақ ауылдары кіреді. Орталығы – Ұзынағаш ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) ауылдық округтері
Кей-қаус

**Кей-қаус**, *Унсур әл-Маали Кей-Қаус ибн Искандер ибн Қаус ибн Вушмагир ибн-Зиар* (1021 ж.т.) – 11 ғ-да өмір сүрген шығыс ойшылы. Каспий теңізінің оңтүстігіндегі Журжани әмірлігінің әміршісі. Кей-қаус өз заманының көп жағдайларынан хабары бар зиялылардың бірі болған. Ол музыка және табиғаттану іліміне зор құштарлықпен көңіл аударған.  Кей-қаустың көптеген ғылымдарды білгендігі парсы тілінде жазылған *“Кабуснаме”* атты дидактикалық еңбегінен көрінеді. Кей-қаус “Кабуснамені” жазар алдында өзінен бұрын өткен ғалымдар  мен зиялылардың шығармаларымен кеңінен танысады. Өткен дәуірлерде жазылған пед. шығармаларды оқып шығады, өз дәуіріндегі мәдени орталықтармен танысады. Бұхара, Самарқан, Хорезм өлкесінде болып, ол жерлердегі ғалымдармен сұхбаттасып, олардың ғыл.-тәрбиелік *“Саhодатнама”*және *“Рушнойнама”* шығармаларына ерекше назар аударады. *“Кабуснаме”* Алдыңғы Азия мен Шығыс Еуропа халықтарының тілдеріне, сондай-ақ, қазақ тіліне де (1992) аударылған.

## Дереккөздер:
Жидебай ауылдық округі

**Жидебай ауылдық округі** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін *Киров ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жалаңаш, Қарақой, Сәуле, Үшарал ауылдары кіреді. Орталығы – Сәуле ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Ермек Бекмұратұлы Бекмұратов

**Ермек Бекмұратұлы Бекмұратов** (1942 жыл, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Бөген ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1988), профессор (1991).

* Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1968, қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті).
* 1968–1970 ж. Отырар ауданы ауруханасының дәрігер-рентгенологы, 1970–1973 ж. аспирант.
* 1973–1976 ж. Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер.
* 1976–1982 ж. ҚР Денсаулық сақтау министрлігі 4-Бас басқармасының Орталық ауруханасында рентгенорадиология бөлімінің меңгерушісі.
* 1983–1991 ж. Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, рентген-радиоизоляциялық диагностика бөлімінің меңгерушісі.
* 1991–1997 ж. Халықаралық қазақ-түрік университетінде мед. ф-тінің деканы, 1997 жылдан оқу және ғыл. жұмыстар жөніндегі проректоры.

Бекмұратовтың 104 еңбегі, 2 монографиясы бар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан медиктері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Санат:Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университетінің профессорлары
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті декандары
Тілме

**Тілме** – терінің жедел қабынуы. Аурудың қоздырғышы – стрептококк бактериялары. Олар денеге жарақаттанған тері арқылы жұғады. Тілме іріңді жара, көршиқан түрінде, сондай-ақ әр түрлі іріңді жара ошақтарына стрептококктың түсуінен дамиды. Ауру жедел басталады. Науқас қалтырап, дірілдеп, дене қызуы 39 – 40С-қа көтеріліп, сандырақтай бастайды. Басы ауырып, құсады. Жарақаттанған тері қатты қызарып, ісінеді. Терінің сау жері мен ауырған жерінің шекарасы анық көрінеді. Қызарған жер ашып, тез ұлғаяды. Тілме төрт түрлі жағдайда өтеді: 
# эритематозды тілмеде тері қызарып, ем қолданбастан 3 – 7 күнде жазылып кетеді; 
# буллезді тілмеде терінің қызарған жері суланып, іріңдейді, бұл түрі ұзаққа созылады; 
# флегманозды тілмеде жарақаттанған тері шелденіп, іріңдеп қабынады; 
# гангренозды тілмеде – ең ауыр түрі, терінің өліеттенуі. 
Тілме асқынғанда сепсиске, менингитке әкелуі мүмкін. Аурудың белгісі білінісімен дерматологқа қаралу керек. Емді дәрігер белгілейді. Үйде қызарған теріге әр түрлі майлар, йод, т.б. жағуға, ыстық басуға болмайды. Тілме дұрыс емделмеген жағдайда қайталана береді. Егер теріде бір жерге бірнеше рет тілме қайталанатын болса, шораяқ ауруына соқтырады. Аурудың алдын алу үшін жеке бастың гигиенасын сақтау қажет. Тілмені жұқтырып алмас үшін, оны ұстап көргеннен кейін қолды сабындап жуып, спиртпен сүрту керек.
## Сілтемелер
Сәбит Айтмұханұлы Досанов

**Сәбит Айтмұханұлы Досанов** (12 қаңтар 1940, Байғабыл, Қостанай облысы, Қазақстан — 31 наурыз 2024) — жазушы, драматург, сыншы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1999). ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2012). Парасат орденінің иегері.

## Толығырақ
* Сәбит Айтмұханұлы 1940 жылы 12 қаңтарда Қостанай облысы, Амангелді ауданы, Байғабыл ауылында дүниеге келген.
* Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген.
* Еңбек жолын республикалық газет-журналдардан бастаған. 
* 1985 – 1989 жылдары КСРО Әдебиет қорының қазақ бөлімшесінде директор, 
* 1991 – 1995 жылдары республикалық халық шығармашылығы және мәдени қызмет көрсету орталығының бас директоры, 
* 1996 – 1997 жылдары “Қайнар” баспасының бас редакторы қызметтерін атқарды.

## Шығармашылығы
Алғашқы “Қайырлы таң” очерктер мен әңгімелер жинағы 1966 жылы жарық көрді. Бұдан кейін “Соны іздер” әдеби-зерттеу еңбегі жарияланды. Кейіннен Досанов көркем жанрға бет бұрып, “Қыран қалғымайды” (1971) повестер жинағы мен “Тау жолы” (1978), “Екінші өмір” (1981) романдарын жариялады. “Жер тағдыры”, “Сексен бестің көктемі”, “Адаспаңдар адамдар”, “Тотем под чадрой”, “Тензор стенного кургана”, “Сыңсып ұшқан сыңар аққу” шығармалары жазушыны өмірдің өзекті мәселелерін көтерген, өткір көркем сөз шебері ретінде танытты. Осы аралықта әдеби-зерттеу мәселелеріне қайта оралып, “Қазына” (1984), “Жүректің отын сөндірме” (1988) монографияларын жариялады. Досанов  соңғы жылдары “Жиырмасыншы ғасыр” (1998), “Аптаның екінші күні” (2003), “Қылбұрау” (2003), “Ұйық” (2005), “Тұйық” (2007) романдары мен “Дүние жалған” (2007), “Жусан исі” (2007) повестер мен әңгімелер жинақтарын жарыққа шығарды. “Дауыл”, “Ертең бюро”, “Тозақ шеңбері” пьесалары республикалық және облыстық театрлар сахнасында қойылды. “Тау жолы” (1981), “Ақ аруана ” (2001), “Жиырмасыншы ғасыр” роман, повестері орыс тілінде, “Ақ аруана” (2007) француз тілінде жарық көрді.

## Марапаттары
* 1999 жылы елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды.
* "Алаш" халықаралық әдеби сыйлығының иегері.
* 2000 жылы Ресейдің Шолохов атындағы Халықаралық сыйлығының иегері;
* 2007 жылы Қырғыз Республикасының "Алтын қалам" әдеби сыйлығының иегері;
* 2012 жылы Елбасының жарлығымен Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері атанды.
* Еліміздің жоғарғы мемлекеттік марапаты "Парасат ордені" мен марапатталған.
* Ресей педагогика және әлеуметтік ғылымдар академиясының академигі.
* 2016 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Ұмтыл ауылдық округі

**Ұмтыл ауылдық округі** — Алматы облысы Қарасай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алмалыбақ, Жалпақсай, Көлді, Мерей ауылдары кіреді. Орталығы – Жалпақсай ауылы.

## Дереккөздер

 
Санат:Қарасай ауданы ауылдық округтері
Тастыбұтақ

**Тастыбұтақ**– қола дәуірі ескерткіштерінің бір тобы. Ақтөбе облысындағы Хромтау ауданындағы Көктөбе ауылының маңында.

Құрамына Ордың оң жақ саласы Тастыбұтақ өзенінің оң жағалауындағы Темебай қыстағының жанында орналасқан үш ескерткіш: Тастыбұтақ-1, Тастыбұтақ-2 зираттары мен едәуір үлкен қоныс кіреді. 1955 ж. Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы отряды (жетек. В.С. Сорокин) ашып, 1957 – 60 ж. Тастыбұтақ-1 зираты мен қоныста кең көлемді қазба жұмыстарын жүргізді. Тастыбұтақ-1 зиратындағы 57 қоршау ауданы 1,8 га жерде үш топ болып орналасқан. Түгелдей қазылған қоршаулардың диаметрі 3 – 5 м, негізгі пішіні – дөңгелек. Ашылған 100 қабірдің 90-ы қарапайым шұңқыр қабірлер де қалғандары тас жәшіктер. Қабір ұзындығы 0,8 – 2,3 м, ені 0,37 – 1,15 м, тереңд. 0,5 – 1,2 м. Әр қабірде негізінен бір, кей жағдайда екі мүрде жерленген, барлығы 118 мүрде табылған. Олардың жатқызылу тәртібі біркелкі – бастары күнбатысқа қаратыла, сол немесе оң бүйіріне аяқтары бүгіліп қойылған. 112 мүрдені ингумация тәсілімен, яғни өртемей жерлесе, қалғандары крематталған. Қыш ыдыстан басқадай заттардың құрамында 15 қола білезік, сырғалар мен қапсырмалар, мыстан, қоладан, пастадан жасалған 700-ден астам моншақ және 1 еңбек құралы – біз бар. Бала қабірлерінен 70-тен астам қой асығы табылған. Қыш жиынтығын 140-тан астам ыдыс құраса, мұның дені бүйірі шығыңқы, аузы кең көзелер, тік бүйірлі ыдыс анағұрлым аз. 67 ыдыстан кездескен ою түрлеріне үшбұрыштар, меандр, иректер мен шұңқыршалар, көлбеу, жазыңқы, тік сызықтар жатады. 72 қабірден түскен палеоантропол. деректер зиратта жерленген адамдардың еуропа тектестерге жататынын және олардың Төм.

Еділ мен Оңтүстік Арал өңірлерінің көне тұрғындарына жақындау болғанын көрсетті. Тастыбұтақ қонысынан бір-бірінен 8 м қашықтықта орналасқан ғ1 (ауданы 185 ш. м) және ғ2 (ауданы 145 ш. м) екі үй орны қазылып, олардың тікбұрышты жертөлелер болғандығы анықталды. Заттай деректер тобын көптеген қыш сынықтары, шаруашылық құралдары мен бұйымдар құрайды. Екі үйден ашылған 4 ошақ саяз шұңқырлар түрінде жасалып, біреуінің шеттері таспен жиектелген. Екі үйдің де қабырғалары бойында орналасқан, еден деңгейінен сәл биік ұзын, жалпақ кертпіштер адамдар ұйықтауға арналған орын қызметін атқарған. Осындай қызықты деректерге екі үйден ашылған 3 терең құдық та жатады. Тереңдегі 3 – 5 м-ге жететін бұл құдықтардың біреуінің түп жағында топырақ құламау үшін жасалған ағаш шарбақ бар. Көне қоныстардың тұрғын үйлерінің ішінде құдықтардың болуы айрықша жағдай екенін ескере келе, ғалымдар бұл қола дәуірінде құрғақ, шөлейт ауа райының болғандығын дәлелдейтін тағы бір маңызды мысал деп санайды. Тастыбұтақ ескерткіштері андрон мәдениетінің батыс шетінде өмір сүрген тайпалардың тұрмыс-тіршілігінен дерек беретін өте құнды жәдігерлер болып табылады. Негізгі ерекшеліктері бойынша орта қола кезеңінің алакөл мәдениетіне жатады.

## Дереккөздер
Степное

**Степное** сөзі келесі мағыналарға ие:

**Елді мекендер**:
* Степное – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы ауыл.
* Степное – Ақмола облысы Шортанды ауданындағы ауыл.
* Степное – Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы ауыл.
* Степное – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл.
* Степное – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Степное – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы ауыл.
* Степное – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл.
* Степное – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл.
* Степное – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл.
* Степное – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл.
* Степное – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл.
* Степное – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы ауыл.
* Степное – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл.
* Степное – Павлодар облысы Железин ауданындағы ауыл.
* Степное – Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы ауыл.