open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бадана көз кіреуке

**Бадана**, *бадана көз кіреуке* — кіреуке сауыттың кең көз түрі. 
*Қалыңдығы *2 — 4 мм* қырланған темірден, шығыршықтарының диаметрін* 13 — 16 мм* етіп, оларды бір-бірінен өткізе өру әдісімен жасалған. Мұндай кіреукенің берік болғандығы жөнінде ауыз әдебиетінде: *“Таямай атса оқ өтпес, [[Шуақ]] шықса, [[күн]] өтпес. Жағасы [[алтын]], жеңі жез, Бадана көзді ақ сауыт, Бекітіп соққан Ер Дәулет” (“Қобыланды батыр”)* деп жырға қосқан. 
*Сауыттың бұл түрі көшпелілерден орыстарға ауысып, олар мұны түркі тіліндегі өз атауымен *“бадана”* немесе *“байдана”* деп атаған. Орыс жылнамаларында қыпшақтар киген Бадана кіреукелер *“баданы бусурманские”* делінеді. 
*Сақ, сармат, көне түркі дәуірлеріне жататын ескерткіштерді қазу кезінде басқа кіреуке сауыттармен бірге Бадананың қалдықтары да табылған. Бадананың жеңі шынтаққа, етегі тізеге дейін жеткізіліп, әр батырдың тұлғасына сай тоқылатын болған. Етегінің алды-арты жырық, өңірі ашпалы, жағасы тік не жағасыз етіп жасалған. Етек-жеңі бірнеше қатар жез немесе алтын шығыршықтармен өріліп, сәнделген Баданалар да болған. Бадананы берен, көбе, тағы басқа сауыттармен қабаттап не жеке өзін киген.
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Орал қалалық әкімдігі

**Орал қалалық әкімдігі** – Батыс Қазақстан облысы аумағындағы бірлік.

## Географиялық орны
Солтүстігінде, батысында және оңтүстігінде Бәйтерек ауданымен шектессе, шығысында Теректі ауданымен шектеседі.

## Әкімшілік құрамы
Қалалық әкімдікке 3 кенттік әкімдік пен 1 ауылдық округке біріктірілген 7 елді мекен қарайды:

## Ірі елді мекендері

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 345787 адамды (165325 ер адам және 180462 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы қалалық әкімдіктері
Сұлутөр (Қордай ауданы)

**Сұлутөр** — Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл, Сұлутөр ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қордай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 44 км-дей жерде, Кіндіктас тауының қиыр шығыс бөлігінде, бұта аралас, сұлыбас, бетеге, тағы басқа әр түрлі шалғын шөптер өскен, қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты тау баурайының әсем аңғарында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1992 жылға дейін "Малоархангельское" деп аталып келген. 1954-1997 жылы қой өсіретін «Қызыл Октябрь» ұжымшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Сұлутөрде 1997 жылдан «Сұлутөр» ЖШС-і және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар.  

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Көкпекті ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Көкпекті ауылдық округі** – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Байқадам, Көкпекті, Сарытөбе ауылдары кіреді. Орталығы – Көкпекті ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Кек алу

**Кек алу** – істелген зұлымдық үшін, қорлағаны үшін, ренжіткені үшін қарымта ретінде әдейі жасалған әрекет, өш алу. Бұл дәстүр әлем халықтарының бәрінде де болған. *“Жеті жарғының”* бірінші бабы *“қанға – қан, жанға – жан”* деп басталады. Құранның *“Маида”* сүресінде (45-аят) жасалған тән жарасына сай жаза қолдану жайында айтылады. Алайда, Құран *“таспен ұрғанды аспен ұр”*, *“алдыңа келсе, әкеңнің құнын кеш”* деп қазақтар айтқандай, кешірім етуге үндейді. Сол үшін қазақтың дәстүрлі ғұрыптық құқығында қанға – қанды құнмен алмастырған. Дегенмен, кек алу дәстүрі аракідік ұшырасып отырған. Тау халықтарында (кавказдықтарда) әлі күнге дейін кездеседі. Кек алуға қойылатын талаптар: теңдей кек алу, кісі өлтірушінің кәмелетке жетуі (кәмелетке толмағандарға қолдануға тыйым салынады), кінәсі нақты, айқын болуы. Кек алуды жақын туыстары орындайды.
## Қанды кек
Тайпалық құрылыс кезінде, тайпаның мүлкі мен абырой-намысын қорғаудың әмбебап құралы ретінде қалыптасқан әдет-ғұрып. Қаза табушы ағайындарының, өлтіруші немесе оның туыстарынан кек алу міндеті түрінен құралды. Бұл әдет-ғұрып, кейбір Кавказ және Орта Азия халықтарында бәрінен ұзағырақ сақталды.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Шарын ауылдық округі

**Шарын ауылдық округі** — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына кіретін жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Шарын ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы ауылдық округтері
Шатырбай ауылдық округі

**Шатырбай ауылдық округі** — Жетісу облысы Сарқан ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шатырбай ауылы кіреді. Орталығы – Шатырбай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы ауылдық округтері
Тасшалқар

**Елді мекен:**
* Тасшалқар – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл.

**Көл:**
* Тасшалқар – Есіл алабындағы көл.
Красная поляна ауылдық округі

**Красная поляна ауылдық округі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бекет, Деріпсал, Красная Поляна, Қарамұрын ауылдары кіреді. Орталығы – Красная Поляна ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Шелек ауылдық округі

**Шелек ауылдық округі** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Майское, Торғайбаза, Шелек ауылдары кіреді. Орталығы – Шелек ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы ауылдық округтері
Қайнарбұлақ ауылдық округі

* Қайнарбұлақ ауылдық округі – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қайнарбұлақ ауылдық округі – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы әкімшілік бірлік.
Сұңқайты

**Сұңқайты** – тарихи орын. Тұрар Рысқұлов ауданы Сұнқайты ауылының маңында. Қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі кезінде бұл орында ірі шайқас болған. Әбілқайыр хан басшылық еткен қазақ жасақтары осы жерде жаудың бетін алғаш қайтарған. Сондықтан шайқас болған орын «Сұмқайтты» атанған. Ол кейін бұрмаланып Сұңқайты аталып кеткен.

## Сілтеме
* Тараз энциклопедиясы

Санат:Қазақстан тарихы
Сағанатам

**Сағанатам** (сағана және там) — Маңғыстау ескерткіштерінің бір түрі. Негізінен Маңғыстау түбегінде, Жем бойы мен Yстірт өңірінде жиі кездеседі. 

## Сипаттамасы
Ескерткіш шаршы үлгіде, төбесі ашық, алдыңғы және артқы қабырғалары еңселі болып келеді. 

## Тарихы
Сағанатам орта ғасырдан белгілі. 19–20 ғасырлардың бас кезінде тұрғызылған сағанатамдар салыну үлгісі жағынан 2 түрге (тұтас тұлғалы, қабырғалары пилястралармен нақышталған; төрт бұрышы монументті бағанамен көмкеріліп, бағана аралықтары ою-өрнекті порталдармен тұтастырылған) бөлінеді. 

## Белгілі сағанатамдар
Нұрмағанбеттің сағанатамы, Маңғыстаудағы Есқожаұлының (Шат бейіті), Жыңғылдыдағы Отарбайдың, Yстірттегі Жәмира бәйбішенің, Уәлі бейітінің (1920 жылы шыққан, үшеуінің де сәулетшісі — ағайынды Қосымбайұлдары), Бойшыбайдың (1916, Қайыршы ишан бейіті), Жем бойындағы Қойлыбайдың сағанатамдары, т.б.

## Дереккөздер



Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Қазақстан сәулеті
Шалғай ауылдық округі

**Шалғай ауылдық округі** (2010 жылға дейін *Первосовет ауылдық округі)* – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шалғай, Таловая, Тыңдала ауылдары кіреді. Орталығы – Шалғай ауылы. Округ құрамында болған ''Белоглинка'' ауылы 2011 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 767 адамды (373 ер адам және 394 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы ауылдық округтері
Көкмардан

**Көкмардан** — Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл, Талапты ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км-дей жерде, Арыс өзенінің оң жағасындағы жусан, баялыш, көкпек, т.б. шөптер өскен сұр, шалғынды сұр топырақты шөлдік белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1963 жылдан КСРО-ның 60 жылдығы атындағы ет кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары ұйымдасқан. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автокөлік жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Қараағаш ауылдық округі (Ұлытау облысы)

**Қараағаш ауылдық округі** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін *Рассвет ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ынталы ауылдары кіреді. Орталығы – Ынталы ауылы. Округ құрамында болған ''Қараағаш'' ауылы 2025 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 916 адамды (465 ер адам және 451 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы ауылдық округтері
Көктіңкөлі ауылдық округі

**Көктіңкөлі ауылдық округі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақжол, Әлихан, Жыланды, Көктіңкөлі ауылдары және Көктіңкөлі темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Көктіңкөлі ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Шеңгелді ауылдық округі

**Шеңгелді ауылдық округі** — Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақөзек, Кербұлақ, Сарыбұлақ, Шеңгелді, Шолақ ауылдары, Бөктер, Құлантөбе, Тасқұм темір жол айрықтары және Қосқұдық темір жол стансасы кіреді. Орталығы – Шеңгелді ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қонаев қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Сұрат

**Сұрат** — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл, Сұрат ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Меркі ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-дей жерде, бұта аралас қылқан боз, сұлыбас, тағы басқа астық тұқымдас шөптесін өскен қызғылт қоңыр, қара топырақты төбелі-жонды келген қоңыржай ылғалды тау аралық аңғарда орналасқан. 

## Халқы
 

## Тарихы
Іргесі 1950 жылы қызылша өсіретін Киров атындағы ұжымшардың орталығы болып қаланған. Оның негізінде Сұратта 1997 жылдан «Сұрат» өндірістік кооперативі және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Сұрат арқылы халықаралық маңызы бар Тараз-Меркі-Бішкек автомагистралі өтеді.

## Ауыл атауының тарихы
Ауыл Сыпатай батырдың қоныс тепкен Тескентоған ауылының күншығыс жағында орналасқан. О баста Сыпатай өз ағайындарына өкпелеп, Іле бойынан қырғыздар қоныстанған Меркі өңіріне жиналып шығатын уақытта Сиыршының (шын есімі Келменбет) ұрпағы, яғни Сары батырдың бір баласы, Сыпатайдан бір мүшел үлкен Маңғаз деген кісі "Сыпатай, сен қай жерге қоныстансаң да қасыңнан, мүмкін болса, күншығыс жағыңнан менің ағайындарым үшін жер қалдыр, оның белгісі болсын, біз қоныстанатын жерге, мына бір тақия тарыны сеуіп таста, ұзамай біз де артыңнан барып қалармыз" деген екен. Содан Сұрат ауылының адамдары осы жерге қоныстанған екен. Артель болып ұйымдасқанда №26 ауыл деп аталған.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Шиен ауылдық округі

**Шиен ауылдық округі** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қоғамшыл, Шиен ауылдары кіреді. Орталығы – Шиен ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) ауылдық округтері
Сейітқасым Ниязбекұлы Байбеков

**Сейітқасым Ниязбекұлы Байбеков** (22.4.1955 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Ақөзек ауылы) – техника ғылымның докторы (2003). Ленинград мемлекеттік университетінің физика факультетін (1977, қазіргі Санкт-Петербург университеті) және осы университеттің жанындағы Физика ғылыми-зертеу институтының аспирантурасын (1986) бітірген. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтында (1978–1986, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) ассистент, оқытушы, аға оқытушы, доцент; Қазақстан Республикасының Жоғары Кеңесінің Ғылым, білім және жаңа технологиялар жөніндегі к-тінде кеңесші, Қазақстан Республикасының Үкіметі аппаратының әлеуметтік-мәдени даму бөлімінде аға референт, Қазақстан Республикасының Парламенті Сенатының аппараты басшысының орынбасары (1994–2000), Еуразия ұлттық университетінде ф-т деканы (2000), Алматы технология және бизнес университеті бөлімшесі директорының орынбасары (2000–2001), аға ғылыми қызметкері (2001–2002), Ақмола технология және бизнес университетінің президент-ректоры (2002–2003), Еуразия ұлттық университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры (2003–2005) қызметтерін атқарды. 2005 жылдан Қазақ метеорология институтының бас директоры, атқарушы директоры. «Теория и практика системного анализа, моделирования и прогнозирования выборных процессов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Б. 100-ден астам ғылыми еңбектің авторы. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қарабұлақ ауылдық округі (Ақтоғай ауданы)

**Қарабұлақ ауылдық округі** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Дуаншы, Қарасу, Нарманбет ауылдары кіреді. Орталығы – Нарманбет ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Шолақай ауылдық округі

**Шолақай ауылдық округі** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Диқанқайрат, Жиделі, Шолақай ауылдары кіреді. Орталығы – Шолақай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы ауылдық округтері
Подстёпный ауылдық округі

**Подстёпный ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Подстёпное, Лесопитомник, Тұқпай, Юбилейное ауылдары кіреді. Орталығы – Подстёпное ауылы. 

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 10983 адамды (5372 ер адам және 5611 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы ауылдық округтері
Арыстан Еркебұланұлы Бекмұхамедов

**Арыстан Еркебұланұлы Бекмұхамедов** (*[[1930]] жылы туған, [[Алматы қаласы]]*) – геология-минералогия ғылым докторы (1984). Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген (1955). Жезқазған шахта құрылыс комбинаты басқармасында бас геолог (1955–1956), Қазақ шикізат минералдары институтының инженер, ғылыми қызметкері (1957–1959), ҚР ҰҒА-ның Геология ғылымдар институтында аспирант (1959–1963), қара металдар формациясы лабораториясында кіші, аға ғыл. қызметкер (1963–1966), лаборатория меңгерушісі (1966–1996) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында бас ғылыми қызметкер. Бекмұхамедов 180-ге жуық ғылыми мақаланың авторы. 4 көп томды ұжымдық монографиясы жарық көрген. 
## Шығармалары
*Формирование скарново-рудных зон магнетитовых месторождений Южного Тургая, А.-А., 1970;
*Магматогенные железорудные формации, М., 1987.

## Дереккөздер</span>
Перемётный ауылдық округі

**Перемётный ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Перемётное, Болашақ, Забродино, Калининское, Қаражар, Поливное ауылдары кіреді. Орталығы – Перемётное ауылы. Округ аумағы 562 км². Округ құрамында болған *[[Усихино]]* ауылы 2014 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 6925 адамды (3390 ер адам және 3535 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы ауылдық округтері
Кекештік

**Кекештік**, тұтығу () – сөйлеу қалпының бұзылуы, жеке дыбыстар мен сөз буындарын айтқанда немесе оларды қайталағанда еріксіз мүдіру. Кекештіктің жедел (эволюциялық) және созылмалы (невротикалық) түрлері ажыратылады. Жедел түрінде – кекештік біртіндеп дамиды. Әдетте, 2 – 5 жас аралығындағы балаларда (көбіне ер балаларда) кездеседі. Мұндай жағдайда баланың жүйке жүйесі орнықтылығын төмендеуін туғызатын факторлардың (тұқым қуалаушылық немесе жүре пайда болған ашушаңдық, ызақорлық, т.б.) салдары үлкен. Сондай-ақ, баланы тәрбиелеуші адамның тілінің мүкістігі, баланың туған-туыстарының тез сөйлеуі, баланы қалыптан тыс көп оқыту, т.б. кекештіктің пайда болуына әкеледі. Созылмалы түрі – қатты шошынудан, әр түрлі жарақаттардың әсерінен орт. жүйке жүйесі қызметінің бұзылуынан, отбасындағы келіспеушілік жағдайлардың салдарынан пайда болады. Мұндай балаларда сөз сөйлегенде бірте-бірте тілдің дірілдеп, қалтырауы, сіресуі байқалады. Сөйтіп, баланың мінезінде өзгеріс (ашуланшақтық, әлсіздік) пайда бола бастайды. Кейде неврозға ұқсас кекештікті байқауға болады. Мұндай кезде баланың қозғалысы баяулап, денесінің сіресіп қатып қалуы жиі қайталанады. Мінезінде селқостық пайда болады. Бірақ сөйлеу алдында оларда қорқыныш болмайды. Мұндай балалардың жүйке жүйесін тексергенде, онда күрделі өзгерістердің бар екендігі анық байқалады. Баланың сөйлеу кезінде тұтығуына байланысты кекештіктің ерте басталатын жеңіл формасы – дыбыс немесе буынды бірнеше рет қайталауы (па – па – па – паровоз), ауыр формасы – сөйлегенде сөздің басында не аяғында тұтығуы (авт----обус) және аралас формасы ажыратылады. Кейде тілі кешігіп шыққан балалар да кекештенеді. Кекештеніп сөйлейтін бала өсе келе қорқақтау, ұялшақ, көңілсіз болады. Өзінің бойындағы кемшілікке еркінен тыс қолын ербеңдетіп әрекет жасауы, бет-әлпетінің, денесінің оғаш қимылы қосылады. Сөйлегенде беті қызарып, терлеп кетеді, бір сөзді бірнеше рет қайталауы мүмкін (мыс., “керек болса”, “міне осындай”, т.б.). *11 – 13* жаста қиын сөздерден қашып, мүдіріс кезінде басқа бір сөзді қосып жіберу арқылы кемістігін байқатпауға тырысады. Бірақ, бұлай істеудің де зиянды жағы бар. Қосымша сөз қосып сөйлеу әдетке айналып кетсе, бала өмір бойы таза сөйлей алмай қалуы мүмкін. *25 – 30 жасқа* келгенде, әдетте, кекештік басыла бастайды, ал жасы ұлғайған адамда өте сирек кездеседі. Баланың тілінде мүкістік білінісімен дәрігер-логопедке көріну керек. Кекештікті дәрі-дәрмекпен (миорелаксант, транквилизаторлар), физиотерапиямен және психотерапиямен емдейді.

## Дереккөздер:



Санат:Логопедия
Санат:Жүйке аурулары
Бадауишылдық

**БАДАУИШЫЛДЫҚ**, әл-бадауийа, әл-ахмадийа — Бадауи (әл-Бадауи) негізін салған сопылық мектеп. 

Бастауын Әли Әбу Талибтен алатын 12 бауырластықтың құрамына енеді. Орталығы Танте қаласында орналасты. 1333 жылы Салих Абд әл-Ала қайтыс болғаннан кейін Бадауишылдық басшылары мұрагерлік тәртіппен тағайындалды. 14—15 ғасырларда Египетте билеген мәмлүк сұлтандары Бадауишылдықты ұстанушылармен байланыс орнатты. Бадауишылдық 20 ғасырдың 50-жылдарына дейін Египетте өз ықпалын сақтап келді. Бадауишылдық кейін 15 бөлікке бөлініп, Египет, Ливия, Сирия, Тунис, Палестина, т.б. елдерге таралды. Бадауишылдық ежелгі әдет-ғұрып қағидаларына да сүйенді. Оны ұстанушылар қызыл шекпен (хирқа), 12 жолақтан тұратын конус тәрізді қалпақ киді. Сәрсенбі күндері Танте қаласында, Каирдегі әл-Хусейн мешітінде діни рәсімдер тұрақты өткізіліп тұрды.

## Дереккөздер


Санат:Сопылық
Қарағайлы кенттік әкімдігі

**Қарағайлы кенттік әкімдігі** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтерек ауылы және Қарағайлы кенті кіреді. Орталығы – Қарағайлы кенті.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы ауылдық округтері
Сұрым

**Сұрым** — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы Күркіреусу және Қазбастау темір жол айырмалары аралығындағы темір жолы бекеті, Қызыларық ауылдық округі құрамында. Сұрым арқылы сол маңдағы елдерге тауарлар әкелінеді және сол жердің ауыл шаруашылығы өнімдері сыртқа шығарылады. Атауы кезінде (1930 жылдар шамасында) темір жолы айырмаларын нөмірлеген кезде Шанышқылы руының Сұрым тайпасы атынан қойылған.

## Географиялық орны
Аудан оралығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 16 км-дей жерде.

## Халқы

Түркістан-Сібір темір жолы Жуалы жерімен өткен 1910 жылдары шағын бекет, яғни №110 разъезд болып салынған. Алғаш төрт пәтерлі 10 шақты үй салынса, кейін оның төңірегіне ел қоныстана бастайды. 1962 жылы №110 разъезд пойыз тоқтайтын стансаға айналып, оған Сұрым стансасы деген атау берілді.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Көксарай

**Көксарай** — Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл, Көксарай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 23 км жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1940 жылы Шәуілдір қаракөл шаруашылығының орталығы ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары ұйымдасқан.

## Инфрақұрылымы
Ауылда жалпы орта мектеп, клуб, аурухана, орталық кітапхана т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Қарағайлы ауылдық округі

**Қарағайлы ауылдық округі** – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін *Октябрь ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Коллективное, Крещеновка, Қарағайлы, Окольное, Святогоровка ауылдары кіреді. Орталығы – Қарағайлы ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы ауылдық округтері
Баден мектебі

**Баден мектебі**— 19 ғасырдыңсоңғы ширегі — 20 ғасырдың 30-жылдарындағы батыс философиясындағы жаңакантшыл бағыттардың бірі. Баден мектебінің басты өкілдері: В. Виндельбанд (1848 — 1915), Г. Риккерт (1863 — 1936). Бұлар Кант трансцендентализмін жаңаша түсіндіріп, оның “өзіндік зат” (вещи в себе) жөніндегі қағидасын мойындаудан бас тартты және әрбір заттың болмыстығы санадағы да болмыстық деп есептеді. Ғылымды табиғат (жаратылыстану) және мәдениет (тарихи ғылымдар) туралы ғылым деп екіге бөліп қарастырады. Олар жаратылыстану мен тарихи ғылымдары әдісінің айырмашылығы ғылымды осылай бөлуді қажет етеді деп санады. Алғашқысына номотетикалық (жалпы заңдылықтарды қалыптастыратын), екіншісіне — идиографикалық (жеке дара оқиғаларды баяндайтын) әдіс тән. Олардың пікірінше, құндылықтар субъекті мен объектіден тыс жатқан трансцендентті мән әлемін құрайды. Баден мектебінің кейінгі Батыс философиясына ықпалы зор болды. Баден мектебі өкілдерінің филос. көзқарастарын кейін Г. Мюнстерберг (1863 — 1916), Э. Ласк (1875 — 1915), эстетика саласында И. Кон (1869 — 1947), Б. Христиансен, социологияда М. Вебер дамытты.
## Дереккөздер


Санат:Білім
Мәдімар Райымбекұлы

**Мәдімар Райымбекұлы** (1864 – 1923, Әулиеата уезі Көшеней болысы) – қоғам қайраткері.
## Өмірбаяны
Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Әулиеатада молдадан, Ташкентте медреседе оқыған. 19 жасында Көшеней болысы болып сайланған. Мәдімар әділдігімен, тазалығымен аты шыққан. Көрші қырғыз елінен, Оңтүстік Қазақстаннан, Арқадан келіп Әулиеатадан әділдік іздегендер Мәдімар болыстың алдына баратын болған. Ел ішінде Мәдімар айтты деген өлеңдер, шешендік сөздер көп. Олардың бірсыпаралары жинастырылып бастырылды (Я.Шынәсілұлы. «Мәдімар болыс», М.Райқұлов «Бестерек шежіресі», т.б.). Райымбекұлы – реформаторлығымен аты шыққан болыс. Байзақ датқаның ісін жалғастырып, көптеген каналдар қаздырып (Райымбек бөгеті, Белқожа каналы т.б.) елді отырықшыландырған, егіншілікке, басқа да кәсіпке үйреткен. Жалғыз атты атанған кедей болыс өзі үй-жай салдырған. Кейіннен ол мектеп үйі болған.

## Жетістіктері
Райымбекұлының ақ тамы аталған бұл үйді бүгінгі ұрпақтары қайта жөндеп, мешітке айналдырды. Қазір бұрынғы Ынтымақ ауылы Мәдімар аталып, онда Райымбекұлына ескерткіш орнатылды.

## Сілтемелер
* Қоғам қайраткерлері
* Мешіт
* Әулие Ата
## Дереккөздер


	

Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:1864 жылы туғандар
Санат:1923 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Ыбырайым Сүлейменов

thumb|right|200px|Тараз қаласындағы Ыбырайым Сүлейменов ескерткіші
thumb|right|200px|Ыбырайым Сүлейменов тақтайшасы
**Ыбырайым Сүлейменов** (1908, Сарысу ауданы, Ұйым ауылы – 15 қазан 1943, Ресей, Невель қаласы) – 2-дүниежүзілік соғыс қаһарманы. 

## Өмірбаяны
Орта жүз Тарақты руынан шыққан.

* Сарысу ауданының «Қызыл Күншығыс» кеңшарында еңбекке араласады.
* 1939 жылы Жамбыл ауданындағы Жамбыл МТС-нде тракторшы болып істейді. 
* 1941 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып мергендікке баулынады. 
* Калинин майданының сапындағы алғашқы шайқастардың өзінде №470000 мергендік винтовкасымен 79 фашисті жер жастандырады. 
* Великие Луки қаласы үшін болған шайқаста 60 жаудың көзін жояды. 
1943 жылы күзінде Невель қаласы үшін болған кескілескен шайқаста Сүлейменов 102 фашисті өлтіріп, өзі де асқан ерлік көрсетіп қаза табады. Ержүрек жауынгердің денесі Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметовамен бірге Невель қаласының орталығына қойылған.

## Марапаттары
* Ленин ордені
* Қызыл Жұлдыз ордені
* «Ерлігі үшін» медалі
## Есте сақтау
Оның ерліктері жайлы 3-ші тегеурінді Армияның командирі болған генерал К.Н. Галицкийдің 
* «1941 – 44 қаһарлы жылдар шежіресі»
Ә.Нұршайықовтың 
* «Невель түбінде»
* «Автопортрет»,
Қ.Шәріповтің 
* «Қатардағы қаһарман»
* «Қаруластар» атты кітаптарында
Б. Адамбаевтың 
* «Ыбырайым батыр» атты поэмасында
академик С.Бәйішевтің
* тағы басқа естеліктерінде кеңінен баяндалады. 
## Есімімен аталады:

* Невель қаласында көше
* Сарысу ауданындағы Ұйым ауылында орта мектеп
* Тараз қаласындағы орталық көшелердің бір

## Дереккөздер

Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Сарысу ауданында туғандар
Санат:15 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Невельде қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:Қазақстан Халық Қаһармандары
Кек қайтару

***Кек қайтару*** (франц. *revanche, revachіsme*, орыс. *реваншизм* – кек алу, кек қайтару) – 1) соғыста жеңілген мемлекеттегі саяси топтардың соғысқа дейінгі мемлекетаралық қатынастар жүйесі мен бұрынғы шекараларды қалпына келтіруді сылтау ете отырып, жеңген мемлекетке қарсы соғыс ашу мақсатында жүргізетін саяси іс-қимылдары. Соғыс алдындағы және соғыстан кейінгі саяси жағдайларға байланысты бұл топтар: шын мәнінде әділетсіз соғыстан жапа шеккен елдердегі мемлекеттілікті сақтап қалуға ұмтылушылар және бұрынғы үстемдікті қалпына келтіру үшін елді күреске шақыратын жалған отаншыл, ұлыдержавашыл пиғылдағы топтар деп жіктелінеді. Мұндай топтардың алғашқысының Кек қайтару жолындағы бастамашылдық қимылдары бүкілхалықтық мүддемен сай келсе, соңғысының әсірешіл ой-пікірлері мен жасаған іс-әрекеттері биліктегі кейбір топтардың саяси мақсатын жүзеге асыру мақсатында тобырды желіктіруге бағытталады; 2) белгілі бір мемлекеттің саяси жүйесін құлату немесе әлсірету, экономикасына ірі көлемде нұқсан келтіру, халқына психол.-моральдік зардап шектіру мақсатында қарақшылық іс-әрекет жасаған лаңкес топтарға қарсы бағытталған соққы қабылдаушы мемлекеттің жоспарлы соғыс саясаты.Лаңкестікке қарсы күрес саясатының аса қатал және ашық түрі ретінде кек қайтару кезеңінде қару мен тәсілдің қандай түрімен болса да тез арада қарсы жауап шара қолданылады. Мыс., Палестинадағы лаңкестік ұйымдарға қарсы Израиль мемлекеті қолданып отырған іс-шаралар (лаңкестік ұйымдардың басшыларына қастандық жасау, Палестина аумағына жаппай әскер кіргізу, т.б.); 2001 ж. 11 қыркүйектегі АҚШ-тағы лаңкестік оқиғаға байланысты АҚШ-тың “әл-Кайда” ұйымына қатысты кек қайтару. саясаты; қ. *[[Лаңкестік]]*.

## Дереккөздер:
Покатилов ауылдық округі

**Покатилов ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Покатиловка ауылы кіреді. Орталығы – Покатиловка ауылы. Округ құрамында болған ''Таран'' ауылы 2007 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 961 адамды (464 ер адам және 497 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы ауылдық округтері
Мансұр Сағатов

**Мансұр Сағатов** (2 қаңтар 1939 жыл, Ұзынкөл, Жәнібек ауданы, Батыс Қазақстан облысы – 29 тамыз 2002 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық сазгер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1983), Қазақстанның халық әртісі (1990).

## Өмірбаяны
Сағатов К.Байсейітова атындағы республикалық музыка мектебінің флейта класында оқыған. 

1963 жылы ол Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын (профессор В.В. Великановтың композиция класы бойынша) бітірген. 

1963–1974 жылдары Сағатов Қазақ радиосы музыкалық редакциясының редакторы, бас редакторы, директоры қызметтерін атқарды.

1974–1986 жылдары ол Қазақстан Мәдениет министрлігі жанындағы репертуарлық-редакциялық бөлімнің музыка жөніндегі аға редакторы болды. 

1974 жылдан ол Құрманғазы атындағы Алматы консерваториясында педагогтік қызметті қатар атқарды (1984 жылдан доцент). 

## Шығармашылығы
Сағатовтың шығармашылық жолы студенттік кезден басталады. Сол жылдары ол шекті аспаптар квартеті үшін сюита; виолончель мен фортепианоға арналған экспромт; қазақтың халық әні «Ләйлімнің» негізінде вариациялар жазды. Алғашқы үш бөлімді симфониялық шығармасымен дипломдық жұмысын қорғаған (кейін бұл шығармаға Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы берілген, 1967). 

Скрипка мен оркестрге арналған концерті (1967), симфониялық оркестрге арналған «Мерекелік увертюрасы» (1972), «Мерген» симфониялық күйі (1976), «Мемориал» атты симфониялық сюитасы (1979), «Диалогтар» поэмасы, «Ақын толғауы», (1972, Ж.Жабаев өлеңіне жазылған), «Мерекелік кантата» (1980), «Достық елі» кантаталары (1982, өлеңдері Қ.Мырзалиевтікі) «Әлия» атты екі актілі балеті (1978, либреттосы Ж.Байдаралиндікі), т.б. көркемдік деңгейі жоғары шығармалар жазды. 

Cағатовтың «Туған ел», «Алматым менің», «Бақыт құсы», «Той кеші», «Мені ізде», «Кел биле», «Кешегі арман — он жеті» сияқты көптеген әндері мен романстары халық арасына кең тарап, жұртшылықтың көңілінен шыққан туындылар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Қазақ радиосы редакторлары
Санат:Қазақ радиосы бас редакторлары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Бадр әд-Дин әл-Айни

**БАДР әд-ДИН әл-АЙНИ** (1360, Сирия, Айнтаб қаласы — 1451) — тарихшы, заңгер. 

Жастайынан түрік тілін жетік меңгерген. Кейінірек Каирге қоныс аударып, онда бірқатар жоғары қызметтер атқарған. Шығармаларының ең көрнектісі — “Иқд әл-джуман фитарих ахл әз-заман” (“Өз заманындағы адамдар тарихы жөніндегі маржан алқа”). 4 томнан тұратын жалпы тарихқа арналған бұл еңбекте дүниенің жаратылысынан бастап, 1446 жылға дейінгі тарихи оқиғалар баяндалады. Шыңғыс хан шапқыншылығы кезеңі мен Алтын Орда дәуіріндегі Қазақстан тарихын зерттеуде Бадр әд-Дин әл-Айни еңбектерінің маңызы зор. Оларда Дешті Қыпшақ түріктерін ислам дініне бағындыру мезгілі мен себептері, қыпшақтардың орыстармен одақ құрып, Шыңғыс ханға қарсы күресуі, тұтқынға түскен Дешті Қыпшақ түріктерінің Сирия мен Египетке сатылуы жөнінде құнды деректер бар. Алтын Орда хандары туралы мәліметтер беріліп, Дешті Қыпшақтың ішкі саяси және шаруашылық жағдайы, 1302 — 1305 жылдардағы жұт жайлы айтылады. Египетпен одақ құрып, өзара достық, сауда қатынасының орнатылуы жөнінде деректер келтірілген. Бадр әд-Дин әл-Айни шығармаларының кейбір үзінділері орыс және Еуропа тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:1360 жылы туғандар
Санат:1451 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сирия тұлғалары
Санат:Араб тарихшылары
Санат:Заңгерлер
Кекіл

**Кекіл** – маңдай тұсында шаш қою рәсімі. Мұндай рәсім ежелгі дәуірлерде көптеген халықтарда болған. Олар, көбінесе, ғұрыптық мән иеленген. Қазіргі кекіл жас балаларға қойылады. Жас балалардың шашын тегіс ұстарамен алып тастайды да, маңдайына бір шөкім шаш қалдырып, оның жиегін тегістеп қиып қояды. Кекіл балаларға жарасымды ажар береді.

## Дереккөздер:



Санат:Шаш
Қарағанды ауылдық округі (Абай ауданы)

**Қарағанды ауылдық округі** – Қарағанды облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Восход, Жартас, Поливное ауылдары кіреді. Орталығы – Жартас ауылы. Округ құрамында болған ''Қарақоға'' ауылы 2023 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Ардақ ауылдық округі

**Ардақ ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін *Полтава ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ардақ ауылы кіреді. Орталығы – Ардақ ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 330 адамды (170 ер адам және 160 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы ауылдық округтері
Қаражар ауылдық округі

**Қаражар ауылдық округі** – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Асыл, Волковское, Геологическое, Қаражар ауылдары кіреді. Орталығы – Қаражар ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Еркін Лутфуллаұлы Бекмұхамедов

**Еркін Лутфуллаұлы Бекмұхамедов** (1934 жыл, Ақтөбе облысы, Шалқар қаласы) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1992). 

## Өмірбаяны

* Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (1959, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 
* Бетпақдала тәжірибе станциясының мал азығын өндіру бөлімінде кіші ғылыми қызметкер.
* Мойынқұм құмдарында шөп егу, зерттеумен (1959–1963) айналысты.
* Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу технологиялық институтының жайылымын жақсарту бөлімінің кіші ғылыми қызметкері (1963–1969).
* Алматы облысының шөл аймағын зерттеумен айналысты (1965–1968).
* Қазақтоғай-жайылым ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер (1969–1991).
* Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) мал азығын өндіру, агрономия мен ботаника кафедрасының доценті (1991–1993).
* Куба Республикасында мал азығы және жайылым тәжірибе станциясында ғылыми кеңесші қызметін атқарған.

## Ғылыми еңбектері
* «Қазақстанда шөп өндірудің агробиологиялық ерекшеліктері мен оны егудің технологиясы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* 60-тан астам ғылыми еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан агрономдары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу технологиялық институты қызметкерлері
Санат:Қазақтоғай-жайылым ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Мұрат Сыздық

**Сыздық Мұрат** (1956, Алматы – 1996) – жазушы, журналист.

* Қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1979). 
* «Шу өңірі» аудандық газетінде тілші болып жұмыс істеген. 
* Жамбыл облыстық «Еңбек туы» (қазіргі «Ақ жол») газетінің бөлім меңгерушісі
* Жамбыл облыстық партия комитетінің нұсқаушысы
* республикалық «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің Жамбыл облысы бойынша меншікті тілшісі
* Баспасөз министрлігінің баспа бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 
* 1996 жылы дейін Жамбыл облысы әкімінің баспасөз хатшысы болды. 
## Шығармалары
* «Әйбат бала»
* «Қуатым менің» атты кітаптары жарық көрген. 
Сыздықтың шығармалары оқырмандар, әдебиет сыншылары тарапынан жоғары бағаланды.

## Дереккөздер


Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Мұсабек Рақманбердиев

**Мұсабек Рақманбердиев** (1951, Жуалы ауданы – 1998, Тараз қаласы) – белгілі қаламгер, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. 
## Өмірбаяны
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1978). Жамбыл облысы «Еңбек туы» («Ақжол») газетінде еңбек жолын бастап, «Жазушы» баспасында редактор, «Қазақстан» баспасында бас редактордың орынбасары, «Қазақ әдебиеті» газетінде бөлім меңгерушісі, Жамбыл облысы телерадио компаниясының бастығы, Республикалық Телерадио корпорациясының Алматы орталығы бас директорының орынбасары, «Қазақтелефильм» акционерлік қоғамының президенті қызметтерін атқарды.

## Шығармалары
Оның «Ақ тілеу», «Үкілі сай», «Жылы жел», «Қарқаралы», «Мезгіл әуендері», т.б. шығармалары оқырман тарапынан жоғары бағаланды. Рақманбердиев Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты.
## Сілтемелер
* Қаламгер
* Редактор
* Президент
## Дереккөздер
Қаракеңгір ауылдық округі

**Қаракеңгір ауылдық округі** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бозтұмсық ауылы кіреді. Орталығы – Бозтұмсық ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 564 адамды (317 ер адам және 247 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы ауылдық округтері
Зәуреш Қанашқызы Ахметжанова

**Зәуреш Қанашқызы Ахметжанова** (2.12.1947 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай ауданы) – филология ғылыми доктор (1989), профессор (2000).

Павлодар педагогика институтының филология факультетін (1970) және Алматы мемлекеттік шет тілдері институтының аспирантурасын (1976) бітірген. Павлодар педагогика институтында орыс тілі кафедрасының ассистенті (1970–73), Қазақстан ғылым академиясының Тіл институтында аға, жетекші ғылыми қызметкер (1976–90), Алматы мемлекеттік университетінде декан (1991–93), кафедра меңгерушісі (1990–2002), диссертация кеңестің төрайымы (1999–2001), Қазақ халықар. қатынастар және әлем тілдері университетінің ғылыми жұмыстары жөніндегі проректоры (2002–08) қызметтерін атқарады. «Қазақ және орыс тілдерінің функционалды-салыстырмалы зерттеулері» деген тақырыпта доктор диссертация қорғаған. Ғылым жұмыстарының бағыты – тіл теориясы, типология және салыстырмалы тіл білімі, әлеуметтік лингвистика, екі тілді лексикография, шет тілдері дәрісханасында қазақ тілі мен орыс тілін оқыту әдістемесі, аударманың лингвист. және лингводидакт. мәселелері. А. 100-ден аса ғыл. жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көктонды

**Көктонды асар қалашығы** (б.д. V-ІХ ғғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Жалағаш ауданы, Қаракеткен ауылынан оңтүстікке қарай 10,5 км жерде орналасқан.

## Сипаты, деректер
Ескерткішті 2006 жылы Шірік Рабат археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж.Қ. Құрманқұлов) барлау жүргізіп, географиялық координаттарын анықтаған.
Жоспарында сопақтау болып келген обаның аумағы – 35х42 м, биіктігі – 8-10 м. Оба орман қоршалған.
Көктонды туралы алғашқы мәліметті Ресей әскерінің офицері, зерттеуші А.И. Макшеев қалдырған. "Описание низовья Сырдарьи" (1910) кітабында, ол осы қорымды былайша спаттайды: "Көктонды Жамандарияның оң жағалауына жақын, №3 форттан №2 фортқа барар жолдың бойында орналасқан. Қазақтардың айтуынша, бұл жерде кезінде қамал болған".
Көктонды жөнінде нақты деректер жоқ. Қазіргі кезде оның үстіне ағаштан белгі қойылған. Академик Ә.Х. Марғұлан "Ежелгі жыр-аңыздар" атты кітабында былай деп жазған: "Қаңлы тайпасы бір кездері Жетісуда, Іле өзені мен Арал теңізінің аралығын, солтүстігінде Қарақұмға дейінгі аралықты мекендеген. Сол кезде Қаңлы ханын Көктонды деп атаған”.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Приречный ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Приречный ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Приречное ауылы кіреді. Орталығы – Приречное ауылы. Округ құрамында болған ''Алексеевка'' ауылы 2007 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 640 адамды (331 ер адам және 309 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы ауылдық округтері
Бадырақ (ру)

**Бадырақ** — Қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздегі қаңлының сарыбота (қарақаңлы) тармағының оңбайынан өрбіген. 

Оңбай—Қозы— Жасмырза. Жасмырзадан Бадырақ тарайды. Тарихи деректерде, аңыздарда Бақа — Бадырақ екі ру қатар айтылып, іргелес жүреді. Арғы ата-бабалары Жейхұн (Сейхұн) өзені алабын (біздің заманымыздан бұрын 5 — 8 ғасырларда) мекендеген. Көне Хорезм, Соғды, Кушан мемлекеттерінің негізін қаласқан рулардың бірі болған. Көне парсы және моңғол деректерінде Іле өзенінің бас жағын қоныстанған Қаңлы хандығы туралы айтылып, оның құрамында Бадырақ руы да аталады. Кейіннен Бадырақ Ұлы жүз тайпалар бірлестігіне енген. Ұраны — Бәйтерек, таңбасы — шылбыр.

## Дереккөздер


Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Қарақойын ауылдық округі

**Қарақойын ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік. 1992 жылға дейін XXII партсъезд атындағы ауылдық кеңес деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққолқа, Жанбөбек ауылдары кіреді. Орталығы – Жанбөбек ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Ақсары бөгені

‎
**Ақсары** – Бестоғай өзенінің бойына салынған бөген. 

## Географиялық орны
Кентау қалалық әкімдігі аумағында, Қаратау жотасының оңтүстігінде орналасқан. Батысында Көксарай өзенінде Бабайқорған бөгені салынған. Ақсары маңында артезиан құдықтары мен қыстаулар бар.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы гидрографиясы
Раузат ар-Ризуан уа Хадикат әл-Ғилман

**“РАУЗАТ АР-РИЗУАН УА ХАДИКАТ ӘЛ-ҒИЛМАН”** (“Періштелер бағы және жын-шайтан тоғайы”) — тарихи шығарма. 

Оны Бұхар шейхтары Қожа Мұхаммед Ислам мен оның баласы Қожа Са’ду сарайының хатшысы Бадр әд-Дин әл-Кашмири парсы тілінде жазған (1589 — 91). Еңбек 7 тараудан тұрады. Кіріспеде автор мен оның шығармалары туралы айтылған. 1 — 2-тараулар Қожа Мұхаммед Исламға арналған. Онда Шайбани сұлтандары мен Шығыс Түркістан билеушілерінің Қожа Мұхаммед Исламға жазған 24 хатының көшірмесі берілген. 3 — 4-тарауларда Іожа Са’ду тұсындағы саяси оқиғалар, 5-тарауда осы екі билеуші атына жазған шайбанилық хандар мен сұлтандардың, қашқарлық, бадахшандық билеушілердің 100-ден аса хаты, түрлі бұйрықтар мен жарлықтар (40-тан аса), 6-тарауда Мауераннахр, Хорасан, т.б. елдердің ақындарының өлеңдер жинағы, 7-тарауда Мауераннахр тарихы (1589 — 91) баяндалған. Шығармада 16 ғасрдағы Орталық Азия мен Қазақ хандығының байланысы туралы мәлімет молынан қамтылған. Абдолла ІІ-нің қазақ хандарымен қарым-қатынасы, оның Ташкент, Түркістан және бүкіл Ферғана өңірі үшін басқа шайбани ұрпақтарымен күресте қазақ хандары мен сұлтандарының көмегіне сүйенгені айтылған. Абдолла ханның Шығай хан мен Тәуекел сұлтанға Мауераннахрдан иеліктер бергені, олардың көмегімен өз қарсыластарын жеңгені туралы мәлімет берілген. Сондай-ақ қазақ халқының әлеум.-экон. және мәдени өмірінен құнды мағлұматтар береді. Қолжазбаның Уәли Мұхаммед ибн Маулана Хашим жазған жалғыз нұсқасы Өзбекстан ҒА Шығыстану ин-тында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Парсы тіліндегі шығармалар
Ұзақбай Сыздықбаев

**Ұзақбай Сыздықбаев Сыздықбайұлы** (22.9.1925, Сарысу ауданы  – 1997, Байзақ ауданы) – соғыс және еңбек ардагері, қоғам қайраткері. Кировоградтағы танк-техникалық училищесінде оқыды (1947). ҚазМУ-дің (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) философия факультетін (1954), Мәскеу КОКП Орталық Комитеті жанындағы Жоғары партия мектебін оқып бітірді (1961). 2-дүниежүзілік соғыста, 1943 – 45 жылы 2-Украин майданында шайқасты. 1947 – 59 жылы Сарысу және Свердлов (қазіргі Байзақ) аудандарында Қазақстан Компартиясы ауданы  комитетінің нұсқаушысы, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі үшінші, екінші хатшысы қызметтерін атқарды. 1961 – 63 жылы Жамбыл ауданы  кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1963 – 67 жылы Қордай ауданы  партия комитетінің 2-хатшысы болды. 1967 – 83 жылы ҚКП Сарысу және Свердлов ауданы  комитеттерінің бірінші хатшысы болып істеді. 1983 жылдан ардагерлер қатарында қоғамдық қызметке белсене ат салысты. Екі рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі», «Халықтар достығы», «Отан соғысы» ордендерімен, көптеген медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталды. Сарысу ауданында  ауылға, көшеге, Байзақ ауданында  көшеге Сыздықбаев есімі берілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Қарақұдық ауылдық округі

* Қарақұдық ауылдық округі – Ақтөбе облысы Алға ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарақұдық ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарақұдық ауылдық әкімдігі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы  әкімшілік бірлік. 
* Қарақұдық ауылдық округі – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік.

Санат:Айрық беттер
Пугачёв ауылдық округі

**Пугачёв ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Пугачёво, Бесағаш ауылдары мен Сұлусай теміржол айрығы кіреді. 2013 жылы округке қарасты Аралтал ауылы Ақсай қалалық әкімдігіне берілген. Округ құрамында болған ''Бестау'' ауылы 2019 жылы таратылған. Орталығы – Пугачёво ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2489 адамды (1258 ер адам және 1231 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы ауылдық округтері
Қараменде би ауылдық округі

**Қараменде би ауылдық округі** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін *Қуаныш ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтас, Қуаныш ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтас ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Серікбек Мұқашұлы Байболов

**Серікбек Мұқашұлы Байболов**(5.6.1937 жылы туған, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Маловодное ауылы) – инженер-құрылысшы, техника ғылымның докторы (1983), профессор (1984), Қазақстан Республикасының Инженер академиясының академигі (1997). Бүкілодақтық сырттай оқытатын инженер-құрылыс институтын бітірген (1966). Қазақ физкультура институтында (қазіргі Қазақ спорт және туризм академиясы) аға инженер (1961–1966), проректор (1966–1973), кафедра меңгерушісі (1973–1974), Қазақ КСР-і Жоғары және орта арнаулы оқу министрінің орынбасары (1974–1979), Алматы архитектару-құрылыс институтының (1980–1987, қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы) ректоры, профессор (1987–1991), Қазақ КСР-і Мемлекеттік табиғат к-тінде бас басқармасының бастығы (1991), Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тұрғын үй құрылыс мин-лігі төрағасының орынбасары (1991–1996), Баға ин-тының директоры (1997–1998), Кәсіби бағалау одағының президенті (1999) болды 2004 жылдан Орта Азия сараптама және бағалау ЖШС-нің бас директоры қызметтерін атқарады. Байболовтың негізгі ғылыми еңбектері мен өнертабыстары әр түрлі өнеркәсіптік үйлердің еденін, сондай-ақ спорттық құрылыстарды салуға пайдаланылатын полимерлер негізінде жаңа құрылыс материалдарын жасауға және оны өңдеу мәселесіне арналған. Ол 20 өнертабыс пен 9 патент және бірқатар кітаптардың [«Спортивные сооружения», 1976; «Вяжущие вещества для производства отделочных теплоизоляционных материалов», 1983; «Композиционные строительные материалы», 1996 (телавт.)] авторы. Халықтар достығы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.almaty.kz/page.php?page_id=493&lang=3&parent_id=489

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Пятимар ауылдық округі

**Пятимар ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Пятимар, Аққұс, Борық, Плантация ауылдары кіреді. Орталығы – Пятимар ауылы. Округ құрамында болған *Әлімбек* ауылы 2003 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1389 адамды (723 ер адам және 666 әйел адам) құрады.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысының оңтүстік аймағында орналасқан. Орал қаласынан 235 км, Жаңақала ауданынан 45 км қашықтықта орналасқан. Негізгі қатынас автокөлік. 200 км асфальтталған жол. 

## Шаруашылығы
Округте 144000 гектар жердің 136,0 мың гектары ауыл шаруашылық жері, соның ішінде 32 мың гектар шабындық, 104 мың гектар жер жайылым, 5982 гектар суармалы көлдіктер. 

Пятимар ауылдық округінде 64 шаруа қожалығы, 8 жеке  кәсіпкер және жеке тұрғындар мал шаруашылығымен айналысады. 

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы ауылдық округтері
Рақымбай Оразалыұлы

**Рақымбай Оразалыұлы** (1870, қазіргі Шу ауданы Оразалы ауылы – 1933, сонда) – би, халық қамқоршысы.  
## Өмірбаяны
Әкесі Оразалы қоқандықтар езгісіне қарсы күресте қол бастаған батыр атанған. Рақымбай да әкесі секілді Шу өңірінде өзінің батылдығымен және шешендігімен халық құрметіне бөленген. Бішкек уездік басқармасында қызмет еткен және би болған. Патша өкіметінің отарлық езгісіне қарсы ашық наразылық танытып, жергілікті халықтың мүддесін қорғау жолында белсенділік танытты. 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін қалыптасқан саяси ахуалға сай қазақтардың саяси белсенділігін арттыру жолында нақтылы іс-әрекеттер жасап, ұлттық ұйым құруға үндеді. 1926 ж. БК(б)П қатарына мүшелікке өтіп, халық мүддесі жолында еңбек етті.
## Еңбектері
1928 жылы өз қаржысына мектеп үйін салдырды. Сол кезде сырты қызыл сырмен сырланғандықтан «қызыл мектеп» атанған бұл мектепте әлі күнге жас жеткіншектер білім алуда. 
## Сілтемелер
* Би
* Қамқоршы
* Мектеп
## Дереккөздер
Асқар Абдулхалықұлы Беков

**Асқар Абдулхалықұлы Беков**(1948 жылы туған, Алматы қаласы) – физика-математика ғылым докторы (1995).

ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-дың физкультура факультетінің лаборанты (1973–1974), Қазақ КСР-і ғылым академиясының Астрофизика институтында аспирант (1974–1977), осы институтта кіші, аға ғылыми қызметкер (1977–1995) болды. 1996 жылдан Астрофиз. ин-тында бас ғыл. қызметкер.

Бековтың 90-ға жуық ғыл. еңбегі жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Салтанат Бурақызы Ахметжанова

**Салтанат Бурақызы Ахметжанова** (1964 жылы туған) – экономика ғылымдарының докторы (2003).

Қарағанды кооператив институтын бітірген (1985). 1985–2004 ж. Қазтұтынуодағы Қарағанды экономика университетінің аға оқытушысы, тауартану және сертификаттау кафедрасының доценті, бизнес және құқық факультетінің деканы қызметтерін атқарған.

2005 жылдан экономика және менеджмент кафедрасының профессоры 35 ғылыми еңбектің, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Раздольный ауылдық округі

* Раздольный ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Раздольный ауылдық округі – Қостанай облысы Науырзым ауданындағы әкімшілік бірлік.

Санат:Айрық беттер