АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)

**АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы** — АҚШ пен Канада және Мексика арасындағы экономикалық қақтығыс, 2025 жылдың ақпанында, Дональд Трамптың екінші президенттік мерзімі басталған кезде басталды. Қақтығыс АҚШ-тың Канада мен Мексикадан әкелінетін импорттық тауарларға кедендік тарифтер енгізуінен туындады.

## Алғышарттар
Канада–АҚШ еркін сауда келісімі – Канада мен АҚШ арасында 1987 жылы қол қойылған екіжақты келісім. Ол 1988 жылдың басында күшіне енді.
1994 жылы бұл келісім Солтүстік Америка еркін сауда келісімі (NAFTA) арқылы алмастырылды. Жаңа келісімге Мексика да қосылып, үш ел арасында ең ірі еркін сауда аймағы құрылды.

2018 жылы Дональд Трамптың бастамасымен NAFTA келісімін жаңарту бойынша келіссөздер басталды. Нәтижесінде АҚШ–Мексика–Канада келісімі (USMCA) қабылданып, 2020 жылдың 1 шілдесінен бастап күшіне енді.

## Тарихы
1 ақпанда АҚШ президенті Дональд Трамп арнайы жарлыққа қол қойып, Канада мен Мексикадан импортталатын барлық тауарларға 25%-дық кедендік тариф енгізді. Алайда, бұл шектеулер мұнай мен басқа да энергетикалық ресурстарға толықтай таралмады, олар үшін тариф деңгейі 10% болып белгіленді. Трамп бұл экономикалық шаралардың негізгі мақсаты АҚШ-тың сауда тапшылығын қысқарту, заңсыз иммиграцияның алдын алу және Канада мен Мексика арқылы елге есірткі, әсіресе фентанил жеткізілуін тоқтату екенін мәлімдеді.

Жауап ретінде Канада премьер-министрі Джастин Трюдо 30 миллиард канада долларына тең американдық тауарларға 25 пайыздық тариф енгізетінін жариялады, бұл сома үш апта ішінде 155 миллиард канад долларына дейін ұлғайтылуы мүмкін. Мексика президенті Клаудия Шейнбаум да АҚШ-қа қарсы тарифтер мен басқа да экономикалық шаралар енгізілетінін мәлімдеді.

Тарифтер енгізілетін күннің алдында, 2025 жылғы 3 ақпанда, Канада мен Мексика АҚШ-пен бір айлық кейінге шегеру туралы келісімге келді. Мексика есірткі тасымалы мен заңсыз көші-қонға қарсы күресу үшін шекараға 10 000 Ұлттық гвардия сарбазын жіберуге келісті, ал Трамп Мексикаға қару-жарақ жеткізілімін азайту шараларын қабылдауға уәде берді. Канада «фентанил жөніндегі арнайы өкілді» тағайындауға, мексикалық есірткі картельдерін террористік ұйымдар ретінде тануға және ұйымдасқан қылмыс пен фентанил есірткі тасымалына қарсы күрес бойынша жаңа барлау бағдарламасына 200 миллион доллар бөлуді мақұлдады.

Канада мен Мексикадан әкелінетін барлық тауарларға енгізілген импорттық тарифтерден бөлек, 10 ақпанда Трамп әкімшілігі 12 наурыздан бастап барлық елдерден әкелінетін алюминий мен болатқа кедендік тарифтер енгізілетінін жариялады. Канада мен Мексика бұл металдардың АҚШ-қа ірі экспорттаушылары болып табылады.

Мексика мен Канаданың ынтымақтастық орнатуға талпыныстарына қарамастан, 2025 жылдың 4 наурызында кедендік тарифтер енгізілді. Келесі күні, 5 наурызда, Трамп әкімшілігі АҚШ-тың Мексика мен Канада арасындағы USMCA келісіміне сәйкес тауарларға салынатын баждарды тағы бір айға кейінге қалдыру туралы жариялады; бұл кейінге қалдыру Мексикадан әкелінетін тауарлардың жартысына жуығы мен Канаданың 38%-ын қамтыды.

## Салдары
Бұл «соғыс» АҚШ, Канада және Мексика арасындағы сауданы айтарлықтай бұзып, жеткізу тізбектерін тұрақсыздандырды. Көптеген экономистер тарифтердің тиімділігіне күмәнмен қарап, олардың АҚШ-тағы тауар бағасының өсуіне және өмір сүру құны дағдарысының ушығуына әкелетінін мәлімдеді. Йель университетінің зерттеулеріне сәйкес, орташа америкалық үй шаруашылығы шамамен 1200 доллар көлемінде сатып алу қабілетін жоғалтады. Сонымен қатар, канадалық мұнайға салынған 10 пайыздық баж салығы АҚШ-тың Орта Батысындағы жанармай бағасының өсуіне әсер етуі мүмкін.

АҚШ ішкі сұранысты қанағаттандыру үшін жеткілікті мұнай өндірмейтіндіктен, канадалық мұнай мен энергия ресурстарына 10%-дық баж салығын енгізу ел бойынша жанармай бағасының өсуіне әкелуі мүмкін. Бұл әсіресе Альбертадан мұнай жеткізуге тәуелді Орта Батысқа әсер етеді. Канаданың үкіметі бұған дейін американдық бензин бағасы бірден 0,75 долларға артады деп мәлімдеген болатын. Баж салығы сондай-ақ АҚШ-та электр энергиясының құнын арттыруы мүмкін, әсіресе Канададан энергия жеткізуге тәуелді штаттарда. Солтүстік Америкадан тыс, энергия ресурстарын импорттауға салынған баж салығы еуропалық және азиялық мұнай өңдеуші зауыттарға бәсекелестік артықшылық береді.

Баж салығының көтерілуі Мексика мен Канаданың әртүрлі тауарларының, оның ішінде жемістер, көкөністер, сыра, спирттік ішімдіктер және электроникадан бастап, картоп, астық, ағаш және болат сияқты тауарлардың бағасының өсуіне әкеледі. Бұл қымбатшылық АҚШ-тағы бұрыннан бар инфляцияны, әсіресе азық-түлік бағасының өсуін күшейтеді. Канадалық ағаш, АҚШ-тың құрылыс компаниялары кеңінен қолданатын материал, мүмкін қымбаттайды. Бұдан бөлек, баж салығы америкалық ауыл шаруашылығы мен балық аулау өнеркәсібіне қауіп төндіреді.

Егер баж салығы сақталса, Мексика ауыр рецессиямен бетпе-бет келеді. 25%-дық баж салығын бір жыл бойы енгізу Мексиканың экспортының шамамен 12%-ға қысқаруына әкелуі мүмкін, бұл ақырында 2025 жылы елдің ЖІӨ-нің 4%-ға төмендеуіне себеп болады. Мексикадағы АҚШ сауда палатасы, елдегі американдық компаниялардың мүддесін қорғайтын ұйым, баж салығы екі экономикаға да зиян келтіретінін және қауіпсіздік, миграция мен есірткі тасымалы сияқты нақты мәселелерді шешпейтінін мәлімдеді. Енгізілген тарифтерге әсіресе мексикалық автокөлік және электротехникалық өнеркәсіп осал болады, бірақ USMCA талаптарына сәйкес автокөлік өндірушілер кейбір ерекшеліктерден пайда табуы мүмкін.

Егер кедендік тарифтер сақталса, Канадада алты ай ішінде экономикалық рецессия басталуы мүмкін, ал жұмыс орындарының жоғалуы 100 000-ға жетуі ықтимал. Бұл шағын бизнестен бастап пайдалы қазбаларды өңдеу сияқты ірі салаларға дейінгі кең ауқымды секторларға әсер етеді. Канадалық компаниялар АҚШ-тағы сату көлемінің қысқаруымен бетпе-бет келуі мүмкін, бұл жұмыстан босатуларға немесе кәсіпорындардың жабылуына әкеледі.

### Қор нарығы
Сауда соғысы инвесторларды өндіріс шығындары мен тұтынушы бағаларының өсуі арқылы инфляцияның орын алуынан қауіптендіріп, бұл АҚШ қор нарығындағы тұрақсыздыққа әкелді. Трамп өз президенттігін бастаған кезде экономиканы «өтпелі кезеңде» деп сипаттаған.

3 сәуірде, «Азаттық күні» (Liberation Day, 2 сәуір) болғаннан кейін, әлемнің 180 еліне баж салығы енгізілген кезде S&P 500 индексі 4,8%-ға, Nasdaq 5,9%-ға, ал Dow Jones (DJIA) 4%-ға төмендеді. Бұған ұқсас ауқымды жаңа төмендеулер болды, бұл 2020 жылғы COVID-19 пандемиясынан кейінгі ең үлкен біркүндік шығындар болды.

## Реакция

: :
Канадада америкалық кедендік тарифтер мен қауіп-қатерлер канадалық ұлтшылдық пен патриотизмнің өсуіне ықпал етті, ал бұл қақтығыс тарихи түрде берік болған канадалық-америкалық қатынастарға зиян тигізді.

thumb|Онтариодағы дүкендегі бос шарап сөресі, 2025 жылдың наурызында барлық америкалық өнімдер алынып тасталған.

2025 жылдың ақпанында Ангус Рейд институты жүргізген сауалнама нәтижесінде канадалықтардың 91 %-ы Канада экономикасының АҚШ-қа сауда серіктесі ретінде тәуелділігін азайту қажеттігін қолдады. Сондай-ақ, 2024 жылдың желтоқсан айындағы аналогиялық сауалнама нәтижелерімен салыстырғанда, өз елін «өте мақтан тұтатынын» және «Канадаға терең эмоциялық байланысы бар» екенін мәлімдеген азаматтардың үлесі 10 %-ға артты. Ipsos зерттеу институтының 2025 жылдың ақпанында жүргізген сауалнамасына сәйкес, респонденттердің 65 %-ы АҚШ-қа сапарлардан бас тартатынын, ал 67 %-ы америкалық тауарларды сатып алуды тоқтататынын мәлімдеді.

Кедендік тарифтердің енгізілуі туралы хабарланғаннан кейінгі күндері Канадада өткен Ұлттық хоккей лигасы мен Ұлттық баскетбол қауымдастығы ойындарында америкалық ұлттық гимн шырқалған сәтте көрермендер тарапынан наразылық білдіру жағдайлары орын алды. Көптеген канадалықтар америкалық тауарларды бойкоттау науқанын бастап, ел аумағында «Канада өнімдерін сатып ал» қозғалысы кең тарады. Канадалық саясаткерлер, соның ішінде премьер-министр Джастин Трюдо мен оппозиция жетекшісі Пьер Пуаливр, ұлттық бірлік риторикасын күшейтті. Сауда соғысы 2025 жылғы Канададағы федералды парламент сайлауы қарсаңында «Ту төңірегінде бірігу» әсерін қалыптастырды.

: :
АҚШ-та *[[The Wall Street Journal]]* басылымының редакциялық алқасы Трамптың Канада мен Мексикадан әкелінетін тауарларға тариф енгізу туралы бастапқы шешімін сынға алды. Басылым бұл шараны «көршілерге жасалған экономикалық шабуылды ақтайтын ешқандай негіз жоқ» деп бағалап, туындаған қақтығысты «тарихтағы ең ақымақ сауда соғысы» деп атады.

## Дереккөздер

Санат:2025 жылдағы АҚШ
Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі
Санат:АҚШ сауда соғыстары
Санат:2025 жылдағы Солтүстік Америка