open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Степан Михайлович Бендиков

**Бендиков Степан Михайлович** (25.5.1907, Украина, Киев облысы, Вышгород ауданы,Высша Дубечня селосы - 6.5.1961, Ресей, Татарстан Республикасы,Зеленодол ауданые Васильев кенті) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, капитан, кейіннен подполковник, артиллериялық полк командирі. Украина 1913 жылы Бендиковтың ата-анасы Жетісу (қазіргі Алматы облысы Сарқант ауданы) облысының Алмалы ауылына қоныс аударды. 1927- 29 жылы Түрксіб құрылысында жүмыс істеді. 1929 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылды. 1932 жылы артиллерия училищесін бітірді. 1939-40 жылдары Кеңес-фин соғысына қатысты. Ұлы Отан соғысы басталғанда капитан Бендиков  Заполярьедегі 100-атқыштар дивизиясында болды. Осы жерде ол ауыр жараланды. 1942 жылдың сәуір айынан бастап Солтүстік Кавказда 92 және 107- артиллериялык полктерді басқарды. Кубань, Ростов, Донбасс жерлерін азат етуге қатысты. Днепр, Висла, Одер өзендерінен өтетін операцияларда болды. Подполковник Бендиков Берлин операциясында ерекше көзге түсті. 1945 жылдың 16 сәуірінде өзінің полкінің жаудырған оғымен Кюстрим плацдармындағы неміс фашистерінің қорғанысын талқандады. 1945 жылдың 21 сәуірінде Берлинді алуда көрсеткен ерлігі үшін Бендиковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, (31.5.1945) Ленин ордені мен «Алтын Жүлдыз» медалі тап-сырылды. Согыстан кейін 1946 жылы Жоғарғы артиллериялық офицерлік мектебі бітірді. 1946 ж. запасқа шықты. Бендиков  Қызыл Ту, 2-дэрежелі Отан согысы, «Қызыл Жүлдыз» ордендерімен және медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Иван Павлович Авдеев

**Авдеев Иван Павлович** (1910, Ресей, Белгород облысы Прохоров ауданы - 15.3.1978, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Белек а.) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, пулеметші, қатардагы гвардия жауынгері. Орыс. 1930- 32 ж. Кеңес әскері қатарында әскери борышын өтеген. 1941- 45 ж. 3-Украина майданы 4- гвардиялық армия 34-гвардиялық атқыштар дивизиясы 107- гвардиялық атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 жылдың қаңтарында Банхида ст. (Венгрия) маңында болтан шайқаста айрықша ерлік көрсетіп, жаудың 20 әскері мен офицерін жойды. Көрсеткен ерлігі үшін Авдеевке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (29.6.1945). 1965 жылдан Қазақстанда тұрып, кеңшарда жұмыс істеген. Ленин орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Николай Дмитриевич Авдеев

**Николай Дмитриевич Авдеев** (6.1.1919, Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданы Ақой а. - 2.9.1944, Украина, Киев қ.) - екінші дүниежүзілік соғысқа  қатысушы, гвардия капитаны, эскадрилья командирі. Орыс. Кеңес әскері қатарына 1938 ж. шақырылды. 1940 ж. Харьков әскери әуе училищесін тәмамдады.Майданға 1942 жылдың қазан айында аттанды.

#1941 ж. күзі мен қысында алыстан бомбалайтын 750-әуе полкі кұрамында Мәскеу қаласын (Можайск, Мценск қалалары батысында) қорғап, неміс әскерлерінің топтасқан жерлерін бомбалады. 1942 ж. қазан айынан бастап лейтенант Авдеев алыстан бомбалайтын 751-әуе полкінде экипаждың штурманы болды.Н.Авдеев жау тылына 201 рет жауынгерлік ұшуды ойдағыдай жүзеге асырды.
#1942 ж. 2 қарашада Авдеев басқарған экипаж Тацинск ауданы маңындағы жаудың әуежайын бомбалады. 1944 жылдың наурыз айына дейін Авдеев 201 рет жауынгерлік тапсырмамен жаудың ішкі шебіндегі әскери-өнеркәсіптік нысандарын, ірі әскери күші шоғырланған жерлерді бомбалады. Осындай ерліктері үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасыңың Жарлығымен  Авдеевке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (19.8.1944). Алайда ол ауыр жарақаттың салдарынан қаза тауып, Киев қаласына жерленді. Авдеевтің есімі Киев қаласының «Мәңгі Даңқ» саябағындағы гранит тақтаға ойылып жазылды. Орск қаласындағы №10 мектепте мемориалдык тақта орнатылып, бір көшеге есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Авиаматка

**Авиаматка** (ескі) :
# корабльдерді (крейсерлерді, авитасушыларды, авиакөліктерді) немесе ұшақтарды орналастыру, қызмет көрсету, жөндеу, суға түсіру мен бортқа шығару, ұшақтарды ұшыру мен қондыруда пайдаланылатын қосаяқ судналардың атаулары; 
#әуеде бөлініп, өз алдына іс- қимыл жасайтын, одан кейін жақын әуежайға қайтып оралатын немесе борттасушы қабылдайтын шағын ұшақтарды тасымалдауға арналған ауыр ұшақтасығыш.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Адуындық

**Адуындық** - адам мінезіне тән сипат, оның өзгелерге жеткізбек болған ой-пікірі, іс-әрекеті мен қарым-қатынасында өктемдік байқалатын қасиет. Адам мінезіндегі мұндай ерекшелікті халық азулылық деп те атайды. Адуындықтың екі жағы бар. Адуындық бір жағынан - істің мән-жайын білмей жатып байбалам салушылық, үстемдік пен өркөкіректікті білдіретін жағымсыз әрекет деп бағаланады. Екінші жағынан - адамның ойы мен сөзі жүйелі сезім, іс-әрекеттің ақиқаттығын білдіретін болса, сөйлеушінің айтқандарын тыңдаушы дұрыс қабылдап, әсерлейді. Пікірі мен сөзіне иланып, сөйлеушінің батылдығын сыйлап құрметтейді. Оның ісі мен әрекетіне қолдау көрсетеді. Мұндай адуындық батылдық әрекет деп саналады.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Оразақ Қыстаубайұлы Ақбауов

**Ақбауов Оразақ Қыстаубайұлы** (16.12.1908, Орынбор облысы Домбаров ауданы Истеміс с. - 30.8.1985, Новоорск ауданы Бо- уызда с.) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, взвод командирі, гвардия кіші лейтенанты, кейіннен капитан. Қазақ. 1931- 33 ж. Кеңес әскері қатарында борышын өтеген. Соғыска дейін Новоорск ауданында ұжымшар төрағасы болып қызмет атқарган. 1942 ж. маусым айында әскер қатарына шақырылып, майданға жіберілді. 1943 ж. 23 қыркүйекте 241-гвардиялық атқыштар полкінің взвод командир (Орт. майдан 60-армия 75-гвардиялық атқыштар дивизиясы) гвардия кіші лейтенанты Ақбауов Киевтің солт-нде взводымен Днепр өзенінен алғашқылардың бірі болып өтті. Оның взводы жауды өзен жағалауынан 1,5 шақырымға шегіндіріп, плацдармды басып алды да, олардың 19 қарсы шабуылына тойтарыс берді. Ақбауов өзі граната лақтырып, ауыр пулеметпен бірнеше жауынгерін жойды. Ақбауовқа осы ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (17.10.1943). 1946 ж. капитан Ақбауов запасқа шықты. Туған жеріне оралып, Новоорск кентінде жұмыс істеген. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Ресей қазақтары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Әділбек Қалибекұлы Алдабергенов

**Әділбек Қалибекұлы Алдабергенов** (6 ақпан 1961, Жұлдыз ауылы, Катонқарағай ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақ, генерал-майор (7.5.2007).

## Өмірбаяны
* Орта мектептен кейін жұмыс істеп, мерзімді әскери қызметін өтеген (1979-80). 
* Рязань жоғары әуе-десанттық командалық училищесін (1984)
* М.В.Фрунзе атындағы Әскери академияны сырттай бітірген (1996). 
* Ортаазия әскери округі әскерлері қолбасшысының қарамағына жіберіліп, 42610 әскери бөлімнің арнайы жасақталған тобының командирі
* Прикарпат әскери округі 186-ші арнайы мақсаттығы жеке жасақтын тобының командирі
* Ортаазия әскери округі 71170 әскери бөлімінің арнайы жасақталған отряды арнайы жасақталған тобының командирі
* Германиядағы кеңес әскерлері тобы п.п. 83149 әскери бөлімінің арнайы жасақталған отряды арнайы жасақталған тобының командирі (1984-88)
* Германиядағы кеңес әскерлері тобы 83149 әскери бөлімінің арнайы жасақталған отряды арнайы жасақталған ротасының командирі
* 21208 әскери бөлімі арнайы жасақталған отряд командирінің орынбасары - штаб бастығы
* Приволжск-Орал әскери округі арнайы жасақталған бригадасы арнайы жасақталған отряд командирінің орынбасары - штаб бастыты
* ҚР ҚМ-нің қарамағында, жеке гвардиялық әуе-десанттық бригадасының парашют-десанттық батальоны командирінің орынбасары
* жеке гвардиялық әуе-десанттық бригадасының парашют-десанттық батальон командирі
* жеке гвардиялық десанттық-шабуыл бригадасы командирінің орынбасары - штаб бастығы (1988-97)
* жеке гвардиялық десанттық-шабуыл бригадасының командирі
* Ұтқыр күштер қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы
* 14776 әскери бөлім басқармасының бастығы
* Ұтқыр күштер қолбасшысының орынбасары
* Ұтқыр күштер қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы (1997-2004)
* «Батыс» аймақтық қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы,
* аймақтық қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - «Шығыс» аймақтық қолбасшылығының штаб бастығы
* 14776 әскери бөлімнің командирі
* ҚР Аэроұтқыр әскерлерінің қолбасшысы (2004 - қазірге дейін).

## Марапаттары
* «Қызыл Жұлдыз» ордені
* 2-дәрежелі «Айбын» ордені
* «Даңқ» ордені
* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері
Санат:Ауған соғысының (1979-1989) қатысушылары
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:М.В.Фрунзе атындағы Әскери академия түлектері
Александр Мамедович Алиев

**Александр Мамедович Алиев** (23.7.1922, Ресей, Дағыстан, Курах ауданы Цилинг с. - 22.11.1984, Ресей, Астрахан қ.) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы гвардияшы, атқыш. 1925 жылы Сталинград облысында туған. Бала кезінде ата – анасымен бірге Ақтөбеге көшіп келді. Ұлты – лезгин. Кеңес әскері қатарына 1943 ж. қаңтарда Ақтөбе қаласы әскери комиссариатынан шақырылды. Алиев  Карель майданындағы 296-гвардиялық атқыштар полкінде болды. 1944 жылдың 22 маусымында Свирь өзенінің арғы бетіндегі жаудың атыс нүктелерінің орнын айқындау үшін Лодейное Поле қаласы маңында өзеннен өте бастады. Қайықтарына оқ тигеніне қарамастан, қарсы жағалауға өтіп, жаудың пулемет расчетінің көзін жойды. Осылайша полктің бөлімшелерінің өзеннен өтуіне мүмкіндік жасады. Алиевке осы ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені және «Алтын Жұлдыз» медалі тапсырылды (21.7.1944). Соғыстан кейін Астрахан қаласына оралып, жұмыс істеді. 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Курах ауданы Аглоби селосындағы ұжымдық ш-қа және Кабир селосындағы мектепке Алиев  есімі берілген. Астрахан қаласы Ахшарумов көшесіндегі №2/41-үйге естелік мәр-мәр тақта орнатылған. Дағыстандаты Сүлейман Стальский және Курах аудандары шекарасында 2009 ж. тамыз айында ауданда туып-өскен соғыс жэәне еңбек ерлеріне арналған мемориалдық кешен ашылды. Онда Алиевтің портреті салынған мемориалдық тақта орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Пустерталь

**Пустерталь** (Pustertal) -  Доломитті Альпідағы Италия аумағы. Оңтүстік Тирольға қатысты. Басында Австрия аумағында болған аумақ Екінші Дүниежүзілік соғыс кезінде бейбітшілік келісім бойынша Италияға қарамағына өтті. Басым көпшілігі неміс тілінде неміс тілінде сөйлейді.

Әкімшілік алқап орталығы - Брунек көне қаласы.

 

Санат:Альпілер
Абадан

**Абадан** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Абадан — Ирандағы қала.
*Абадан — жаугершілікте қол бастайтын мықты тұлға.
Абадан (Абдан)

**Абадан** (*Абдан*) — жаугершілікте қол бастайтын мықты тұлға. Шамасы, абадан, абдан, абдана деп  аталатын қасқырдың үйірін бастайтын көкжалға теңеу ретінде қалыптасқан болуы керек. Ақын, жыраулар шығармаларында жауға атойлап шабатын ержүрек қолбасшыны Абаданға теңеген. Мысалы, Қазтуған жырау толғауларында төмендегідей теңеу-жолдар кездеседі: 
:Ау, бөрілер, бөрілер, 
:Бөрімін деп жүрерлер, 
:Һәр бірінің баласы, 
:Алтау болар, бес болар, 
:Ішінде абаданы бір болар, 
:Абаданынан айрылса, 
:Олардың нәр біреуі, 
:Һәр бір итке жем болар.

Сонымен бірге, Абадан атауы билер (шекті Мөңке би, шеркеш Түрке би, тана Нұрке би) айтты деген сөз үлгілерінде де кездеседі:
:Бөрі, бөрі, бөр болар, 
:Бөрі баласы дүр болар. 
:Әр бөрінің баласы, 
:Алты болар, бес болар. 
:Абданымен жургенде, 
:Осалы оның кем болар. 
:Абданынан айрылса, 
:Әр қайсысы оның да, 
:Әрбір итке жем болар.

Сонымен, Абаданның мағынасы «күшті, мықты» деген ұғымға саяды. Халық арасында дарабоз ерді қарулы көкжалға теңеу дәстүрі көне түркілік тек-тотем көк бөріге байланысты түсініктен бастау алатын болуы керек. Мәні - ел қорғаны батырлар тек-тотем - көк бөріден қуат алады дегенді білдіреді.

## Дереккөздер
Абажа қақпан

**Абажа қақпан** - жыртқыш аңдарға құрылатын, көлемі үлкен қақпан түрі. Оны төсек қақпан деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Абырой-атақ

**Абырой-атақ** - «төртеу түгел болса» дегенде айтылатын «төртеудің» бірін білдіретін моральдық-этикалық санат. Бұл жеке тұлғаның қоғамдық беделін, өзіндік бағасын, жақсы атын, даңқын, яғни жағымды әлеуметтік бағасын білдіретін *жиынтық ұғым*. Мұның ең қарапайым алғышарты қазақ ұғымында жақсы ат (атану), жаман ат деген қарапайым ұғымнан басталады және жас баланың жаман атқа ие болмауын қадағалайды. Адамның жеке басының дәстүрлі ортадагы жөн-жосықты білуі гана емес, қысылтаяң шақта елдің бірлігі мен ынтамақ- берекесі жолында оң ұстануы қауымның мүддесі, көшпелі ортадағы қалыптасқан үрдіс, нормаларға сай келуі шарт.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Ағайын болу

**Ағайын болу**(*Ағайындасу*) - туыстасу, жақындасу, бауырласу. Қандық жағынан туыстығы болмаса да, бір-біріне өте жақын адамдардай араласып, туысқан адамдарша «*торқалы той мен топырақты өлімде*» ауыртпалықты бірге көтерісетін жандар. Әлбетте, дәстүрлі ортада ондай адамдардың өмір сүретін кеңістігі, шаруашылық қарекеті ортақ немесе жақын, селбестік пен жәрдемдесуді талап ететін жүйе болғандықтан бір-біріне «тәуелді» тіршілік еткен. Көбінесе шаруашылыққарекетінде селбесіп, көмектеседі, бір-біріне сеніммен, сыйластықпен қарайласады. Ағайын болудың арнайы қалыптасқан жора-жосыны жоқ. Осыган ұқсас салт тамыр болысу ер адамдар арасында ғана және мекені шалғай жандар арасында болады және бұл қарым-қатынас түрінде ер азаматтар ғана емес әйелдер, бала-шағалары да ағайын тәрізді болып кеткен отбасымен етене жақын араласады, қатынас нормаларын бекем ұстанады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Ағайындылар (ұғымы)

**Ағайындылар** — бір ата-анадан немесе ағалы-інілілерден өрбіген жақын туыс адамдар. Туысқандықты білдіретін және туыстық қарым-қатынас нормаларын реттейтін бұл ұғымның көшпелі шаруашылық-мәдени қатынастарында атқаратын өзіндік «қызметі» бар. Олардың жасына қарай бір-біріне аға-іні, әпкелі-сіңлілі болып есептеледі.Аға – бірге туған, туысқан, ағайынды, аталас, рулас ер адамдардың әке жағынан жасы үлкені. Ана жағынан туысса, бұл атауға нағашы сөзі қосылып, нағашы аға деп айтылады. Аға ұғымы жалпылама мәнде жұмсалғанмен, бірге туған аға, туысқан аға, аталас аға, рулас аға дегендерді ретімен, алыс-жақындығына қарай ажыратылады. Сондай-ақ дәстүрлі ортада туыстық байланысы болмаса да өзінен жасы үлкен ер адамның барлығын аға тұту моральдық-этикалық нормалардың қатарынан орын алған.[2] 
Іні – бірге туған ағайындылардың ер жыныс­ты жасы кішісі. Оның жасы кіші болғандықтан жолы да кіші болады. Ол аға, апа алдында кішілік міндетін түсінуге, мойындауға тиіс. Сондықтан олар, өз әкесінің ағасын әке деп айтуға хақы бар. Соның айғағындай әкесінің  аға-інілерін «үлкен әкем немесе кіші әкем» деп атау қалыптасқан. Дастарқан басында отырғанда ағайындылар жасына қарай үлкені жоғары, кішілері төменірек отырады. Дәм татқанда да осы әдеп (этикет) сақталады. Ағайындылардың балалары азамат жасына жеткендері олжа бөліссе, онда жол жасы кіші болса да аға баласына тиеді. Мұны қазақ жолы үлкен (әкесі үлкен) дейді. Егер бұл жол бұзыла қалса, ол ағаға зәбір жасағанмен бірдей. Егер ағайындылардың біреуінің әке-шешесінің біреуі балалары есейген кезде дүние салса, онда ағайындары оған жан-жақты жәрдем етуге міндеттейді. Жыласуға туысқан жақсы, сыйласуға жат жақсы; Ағайынды жігіттің кере қарыс жалы бар, жалғыз басты жігіттің шыгар-шықпас жаны бар, — деген мақал-мәтелдер ағайындылардың татулықта, бірлікте болу керектігін меңзейді. Ағайын-туыс адамдар, дәстүрлі ортада «ауылы аралас, қойы қоралас», бір-біріне жақын ауылдас, қоңсылас болып тіршілік кешкен.

## Дереккөздер
2. Ана тілі 


Санат:Мәдениет
Ағайын жұртты аралау

**Ағайын-жұртты аралау**  (*ағайын-жұртпен қоштасу*) - қазақы ортаның қатынас нормаларынан туындаған ғұрып түрі. Ол - алыс сапарға аттанарда, басқа жаққа қоныс аударар алдында, ал ұзатылатын қыз ұзату тойы болмас бұрын өз ағайын-туғандарын, туысқандарын аралау, ағайынның шаңырағына бас сұғып, дидарласу, «от жаққан жерінен» дәм тату ғұрпы. Ертеде ата-анасы ұзатылар қыздың жанына бірнеше қыз, бір-екі жеңге, ат бағатын бір жігітті қосып, ағайын-туыспен қоштасуға жіберетін болған. Олар бір-бірін өсиет, үлгі-өнегелі ғибраттарын айтысып, өкпе-реніштері болса кешірісіп, «көзіндей» көріп жүретін бағалы жеке дүниелері мен өз қолынан жасаған сәнді әдемі бұйымын ескерткіш ретінде алмасады. Бұл көшпелі қазақы ортада ағайынның арасындағы бірлікті ұйыстыратын, қауымның берекесі мен ынтымағын арттыратын қатынас қағидасы ретінде қалыптасты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Алтай Ебескіұлы

**Алтай Ебескіұлы** (18 ғасыр) — батыр. Қазақстанның батысын, әсіресе, Атырау, Жем, Ойыл бойларын қалмақтардан қорғау соғыстарына белсене қатысқан. Кіші жүздің Кете руынан. Шешесі - Қарлығаш. Қарақыпшақ Қобыландының ержүрек сарбаздарының бірі - Әлмәмбет батырдың немересі. 1731 жылы қалмақтардың қолына түсіп, екі-үш жылдан соң тұтқын алмасу нәтижесінде босаған. 1738 жылы Құм өзенінің жағасын жайлаған қалмақ ханы Дондукқа қарсы Әбілқайыр хан бастаған жорыққа қатысқан. Бөгенбай батыр екеуі 2 000 кісілік қолды бастап шыққан. Алтай қолы Жем өзенінің бастауына бекінген қалмақтарды Жайықтың арғы бетіне қуып тастаған. 1749 жылы жұттан малды аман сақтау үшін елін бастап Жайықтың арғы (оң) бетіне өтуге Ресей әкімшілігінен рұқсат алған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Алты қырлы сүңгі

**Алты қырлы сүңгі** - темір сауытты да тесіп өтетін екі басты, ұзын сапты найза. Жебелері үшкір, бірнеше қырлы болып жасалған. Қырларының саны үш, төрт, алты, сегізге дейін болуы мүмкін. Үскі сияқты мұндай өткір жебелер қандай сауытты болса да тесіп өтетін Ұзын әрі ауыр болғандықтан, жауынгерлер мұндай сүңгіні екі қолмен ұстайтын. Алты қырлы сүңгімен көбіне ауыр қарулы әскер жарақтандырылған. Сармат ауыр әскерлері сүңгілерінің ұзындығы 5 м-ге дейін жеткен. Оны ортасына байланған қайыс арқылы иыққа іліп соғысқан.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Алтыатар

thumb|300px|Наган алтыатарі, 7,62-мм тапаншасі патрон
**Алтыатар** (, ) - оқ ұяларына бірден алты оқ салынып оқталатын тапанша мылтық. Отының санына қарай алтыатар аталып кеткен. 19 ғасырдың соңында Еуропа елдерінде жасалып, кейіннен дүниежүзіне кең тараған. 

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Алтын Орда ханы Ұлығ Мұхаммедтің түрік сұлтаны Мұрад II-ге хаты

**Алтын Орда ханы Ұлығ Мұхаммедтің түрік сұлтаны Мұрад II-ге хаты** - Жошы ұлысының Осман мемлекетімен қарым-қатынасына бейбіт сипат беруге жасалған талпыныс. Ұлығ-Мұхаммед хан (1419-23 және 1426- 37) 1428 ж. 14 наурызда Днепр өзенінің батысында түрік сұлтанына хат жолдады. Өте қысқа жазылған хатта Ұлығ-Мұхаммед Алтын Орда хандары мен түрік сұлтандарының арасында бұрын байланыстың жақсы болғандығын айта келіп, қазіргі кезде екі ел арасында елшіліктер жіберу мен сауда-саттық жағдай жасау қажеттілігінің туып отыртанын баяндайды. Екі ел арасында саудагерлердің келіп-кетуіне қауіп төндіріп отырған күштерді бірігіп талқандауға ұсыныс жасайды. Хаттың түпнұсқасы Стамбулдағы Топкапы мұрататында сақтаулы. Алғаш рет бұл хатты түрік талымы Акдес Нимет Курат 1940 ж. Стамбулда қазіргі түрік тіліне аударды. 1950-70 ж. хаттағы тарихи мәліметтерді А.Ю.Якубовский, С.Е.Малов, М.Г.Сафаргалиев пайдаланды. Хаттың толық аудармасын, түсініктеме мен қосымшасын орыс тілінде Т.И.Сұлтанов жариялады.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Алтын садақ

**Алтын садақ** - жақтың (садақтың) қабы. Теріден, былғарыдан, барқыттан, мақпалдан тігіліп, беті өрнекті металл әшекейлермен (алтын, күміс, жез) әсемденіп, жібек, алтын жіптермен кестеленген. Жасалған материалына сәйкес «көн садақ», «былғары садақ» деп айырады. Алтын садақты көбіне хандар, сұлтандар, қолбасшылар сәнге, салтанатқа тағынған.

## Дереккөздер


Санат:Садақтар
Алтын хан

**Алтын хан** - құрметті лауазым. Ертеректе моңғолдар чжурчжэндердің, Цзинь мемлекетінің императорларын, ал 17 ғасырдан моңғолдардың хотогойт руының билеушілерін осылай атаған. Алтын хан мемлекеті негізінен хотогойт руынан құралып, Халханың солт.-батыс аймағына орналасты. 16 ғасырдың соңғы кезеңінде Шолой-Убаши қонтайшы осы Алтын хан мемлекетінің негізін калаған. Территориясы: солтүстігінде Саян тауларына дейін, оңтүстігінде Моңғол Алтайының етегіне дейін, батысында Ертіс өзенінің жоғарғы жағына дейін, шығысында Косогол және Сангин-Далай көлдеріне дейінгі жерлерді алып жатты. Алтын хан лауазымы кейін ханның лақап атына айналған. Алтын хан - тарихтағы белгілі тұлға. Ол Туметте 1507-82 ж. өмір сүрген. Хан атағын алып, Моңғолдарды біріктіру жолында күрес жүргізген. Алтын хан тұсында ламашылдық моңголдар арасына ресми дін ретінде енді. Алтын хан Қытаймен бейбіт қатынас орнатуды көздеді. Ордасы Оңтүстік Моңғолиядағы Хухэ деген жерде орналасқан (қазіргі Хух-Хото).

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев

**Алтынбаев Мүслім Мұхтарұлы** (19 қаңтар 1966, Қарағанды) - генерал-лейтенант, 1983 ж. орта мектептен кейін ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясын (2005), Ставрополь жоғары авиациялық ұшқыштар және штурмандар училищесін (1987), ҚР ҰҚК институтының курсын (1995), РФ ҚМ Әскери- дипломатиялық академиясын 1998), АҚШ Қорғаныс лингвистикалык институтының ағылшын тілі курсын (2004) бітірген. Ставрополь жоғары авиациялық ұшқыштар және штурмандар училищесінің курсанты (1983-87), II137 әскери бөлімі командирінің қарамағына жіберілді, ОҚ жалпыәскер армиясы ӘҚ іскер дивизиясы истребительдік авиациялық полкы әскери басқару командалық пункітінің офицері, ӘҚ әскері корпусы көздеу пункіті көздеу штурманы, аға штурманы, 03811 әскери бөлімі жедел бағыттау бастығының көмекшісі, 14776 әскери бөлімі басқармасы бастығының аға көмекшісі, РФ ҚМ Әскери-дипломатиялық академиясының тыңдаушысы, 21346 әскери бөлімі жедел бағыттау бастығы, 22753 әскери бөлімі әскери атташесінің көмекшісі (1987-99), 22753 әскери бөлімі әскери атташесі, 14776 әскери бөлімі басқармасының әскери атташесі, 22753 әскери бөлімінің командирі, ҚР ҚМ Штабтар бастықтары к-ті төрағасының орынбасары, ҚР ҚМ Бас инспекция бастығы, «Астана» аймақтық қолбасшылығы әскері қолбасшысының бірінші орынбасары - Басқарма штабының бастығы (1999-2010), «Астана» аймақтық қолбасшылығы әскері қолбасшысы (2010 ж. наурызынан). 2-дәрежелі «Айбын» ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Сейілбек Алтынбекұлы Алтынбеков

**Сейілбек Алтынбекұлы Алтынбеков** (15.06.1944 ж.т., Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы Киров а.) - генерал-майор. (1992), әскери қайраткер. Ташкент жоғары жалпыәскери командалық училищесін (1967), М.В.Фрунзе атындағы Мәскеу Әскери академиясын (1977) бітірген. Түркістан, Орта Азия әскери округтарында взвод, рота, батальон командирі (1967-74), Одан кейін түрлі әскери округтарда полк командирі, дивизия штабының бастығы, дивизия командир! (1977-89); ҚР Азаматтық қорғаныс бастығының бірінші орынбасары (1989-91); Мемлекеттік қорғаныс комитеті төрағасының бірінші орынбасары - штаб бастығы (1992); ҚР тұңғыш республика Ұланның қолбасшысы (1992-93); ҚР Төтенше жағдайлар жөніндегі мемл. комитетт төрағасының орынбасары - Азаматтық қорғаныс штабының бастығы (1994-2000); «Қазақстан темір жолы» АҚ кадр және әлеуметтік саясат департаментанің бастығы (2005-09). Алтынбеков еліміздің қорғаныс қабілетін нығайтуда, әскери құрылыс істерін дамытуда және жастарға әскери-патриоттық тәрбие беруде, үлкен еңбек сіңірген. Қызыл Жұлдыз ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат: Әскери іс
Алтын Орда - Египет қарым-қатынастары

**Алтын-Орда - Мысыр қарым-қатынастары** -  13 ғасырдың ортасы мен 14 ғасырдың соңында Алтын Орда мен Египет мемлекеті арасындағы өзара достық қатынас күшейе түсті. 13 ғасырдың 50-ж. Алтын Орда билеушілері мен Ирандағы моңғолдық Хулагу (Ильхан) мемлекеті (1256-1353) арасында Кавказ бен Иранның солтүстік-шығыс аудандары үшін күрес жүрді. Таяу Шығыста Мысыр мемлекетінің билеушісі Бейбарыс сұлтан (1260-77) Ирактан соң Сирияны бағындырмақ болған моңғол әскерлерін талқандады (1260). Христиан дініндегі ильхандықтарға қарсы ортақ ниет Алтын Орда мен Мысыр мемлекетін сауда қатынасы, әскери және мәдени жағынан жақындастырды. Бейбарыс пен ислам дінін қабылдаған Алтын Орда ханы Берке (1256-66) тұсында орнаған, тіпті туыстық байланыстарға дейін ұласқан, арадағы қатынас 14 ғасырдың ортасында Ирандағы Хулагу мемлекеті ыдырағаннан кейін де жалғасын тапты. Мемлекеттер арасындағы дипломат, жолдаулар қыпшақ тілінде жазылды. 1357 ж. Жәнібек хан өзінің Әзірбайжандағы жеңісі жөнінде Мысырдағы қыпшақ сұлтанын хабардар етеді. Алтын Орда мен Мысыр мемлекеті арасындағы тығыз байланысқа Темірдің Қыпшақ даласына жасаған бірқатар әскери жорықтары да кедергі бола алмады. 1395 ж. Алтын Ордаға соңғы Мысыр елшілігі келді. Бұл сапар Алтын Орданың талқандалуына әкеліп соқтырған Темір мен Тоқтамыс хан арасындағы шешуші шайқаспен тұспа-тұс келді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алтай Сырымбет

**Алтай Сырымбет** (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ-қалмақ жаугершілігі заманында аты шыққан аға батыр. 

Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Матай руынан шыққан.

Сыр бойындағы, Шұбар теңіз жағасындағы, Сарысудағы шайқастарда қазақ жасақтарының бір бөлігін басқарып, Қабанбай батырға көмектескен. 1752 жылы 9 қыркүйектегі Сайын Белек, Шахдор, Батыр Убашылардың шабуылын тойтару ұрыстарына белсене қатысты. Швед офицері Йоган Ренаттың және артиллерия капитаны П.Унковскийдің хабарлауынша бұл кезде жоңғарларда 15 үлкен, 5 шағын зеңбірек және 20 мортир болған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары

Санат:Қазақ-жоңғар шайқастары
Алты қырлы мылтық

**Алты қырлы мылтық** - көне мылтық түрі. Пілте, шиті мылтықтардың оқпандары темірден, болаттан соғылған. Шиті мылтық әдеттегі мылтықтарға қарағанда тар калибрлі мылтық. Шығыс елдерінде көне мылтықтың оқпаны алты, сегіз, он қырлы болып келеді. Оқ атылғанда жарылмас үшін оқпанның түп жағы мен ауыз жағы жуандау соғылады. Кейде оқпанның осы түбі мен ауызы ғана қырлануы мүмкін, немесе оқпанның өнбойы үстінен тана қырланады. Мылтық оқпанының қырларына алтын-күміспен ою-өрнек салынған. Оқпан кырының санына сәйкес қазақтар осындай мылтықты алты қырлы мылтық, сегіз қырлы мылтық деп атаған. 

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Амфибия (гидроұшақ)

**«Амфибия» гидроұшағы** — танктің, транспортердің суда жүзгіштігі герметикалық қорабы қуысындағы суды қажетіне қарай ығыстыру арқы- лы реттеледі. Ол су бетінде немесе су астында ескек пәре (винт), шынжыр табан (шынжыр табан машиналарда) және су атқыш сорғы көмегімен жүзеді. Амфибия жасау ісі 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында басталды. Амфибия танктің үлгілері 1921— 22 ж. Франция мен Америкада жасалды. Қазіргі кезде әскери істе құрлықта да, судың беті мен астында да өте жылдам жүзетін танктер, оқ өтпейтін транспортерлер (бронетранспортерлер) мен оқ өтпейтін автомобильдер (бронеавтомобильдер) кеңінен таралған. Амфибия автомобиль адамдарды және жүктерді тасу, сондай-ақ оларды өзен, көл т.б. арқылы өткізу кезінде қолданылады. Барлық осьтерінің төзімділігі жоғары автомобиль шассиі негізінде жасалады. Амфибия автомобильде автомобильге тән агрегаттар сақталынады, ал оның суда жүзетін түрі саңылаусыз жабылатын қайық типтес қорап, ескек пәре, су рулі, толқынды кесетін қалқанмен және қораптан суды ығыстырып шығаратын сорғымен жабдықталады. Амфибия ұшақ - құрылықта аспанға ұшып шыға алатын және доңғалақ шассиін шығарып қона алатын гидроұшақ. Амфибия аэрошананың қорабы қайыққа ұқсас. Ол қар үстімен де, су бетімен де, таяз өзен, батпақты су тоғандарында да, мұз үстінде де қозғала алады. 

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Апаттық бомба тастау

**Апаттық (авариялық) бомба тастау** - тұтқиыл жағдайға байланысты ұшақты бомба жүгінен (салмағынан) босату немесе ұшақтың ұшудағы тұрақтылығы басқарылуын қалпында сақтау мақсатында тап болған төтенше жағдайда қолданылатын шара. Апаттық (авариялық) бомба тастау «Жару» немесе «Жармау» тәсілімен орындалады. 

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Василий Аполлонович Андреев

**Василий Аполлонович Андреев** (1906, Украина, Днепропетровск облысы Соленое ауданы Соленое селосы — 2.2.1974, Душанбе, Тәжікстан) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, пулемет нысанашысы, гвардия кіші сержанты. Орыс.

Соғысқа дейін түрлі әкімшілік қызметтер атқарған. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың қарашасында Ақтөбе қаласы әскери комиссариатынан шақырылған. Оңт., 1-Прибалтика, З-Беларусь майдандарында Ұлы Отан соғысына қатысқан. З-Беларусь майданы 2-гвардиялық армиясының 32-гвардиялық атқыштар дивизиясы 82-атқыштар полкі кұрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. Андреев Кенигсберг қаласы (қазіргі Калининград қ.) бағытындағы ұрыстарда ерлікпен шайқасты. 1945 ж. 15 сәуірде оның пулемет расчеті жаудың 4 қарсы шабуылын тойтарып, 140 жау әскерін тұтқындады. Сонымен қатар Андреев жау тылында ыңғайлы позицияға бекініп, бөлімшенің басқа жауынгерлері келіп жеткенше 20 әскерді жойды.
Андреевке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен 1945 жылғы 29 шілдеде Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Соғыстан кейін Душанбе қаласында (Тәжікстан) тұрып, еңбек етеді. Ленин, «Қызыл Жұлдыз», 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен және «Ерлігі үшін», т.б. медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер


Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Солонянск ауданында туғандар
Санат:2 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Душанбеде қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері
Апаттық (авариялық) дабыл

**Апаттық (авариялық) дабыл (теңізде)** - күн тәртібі бойынша кеменің (корабльдің) тіршілігін ұзарту жолында күреске жеке құрамды бекетке шақыру. Корабльдің тіршілігіне қауіп төндірген авариялық-төтенше жағдайда хабарланады (дабыл салынады). Ол арнайы дыбыстық белгімен және дауыспен беріледі. 

## Дереккөздер
Апаттық (авариялық) құтқару қызметі

**Апаттық (авариялық) құтқару қызметі** - Әскери-теңіз флотының (ӘТФ) арнайы қызмет шарасы. Ол флоттық күш пен қару-жарақты апаттық-құтқаруды қамтамасыз етуге, суға кеткен корабльдерді ( судналарды), ұшақтарды және суда жүзуші құрылғыларды судан шығаруға, гидротехникалық нысандардың құрылысын жүргізіп, жөндеу және басқа да апаттық жұмыстарға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Александр Михайлович Анищенко

**Александр Михайлович Анищенко** (6.11.1916 - 30.10. 1976, Ресей, Киров облысы Киров қаласы) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия сержанты, минометшілер расчетінің командирі. Орыс. Кеңес әскері қатарына 1943 ж. Киров облысы Мурашин ауд. әскери комиссариатынан шақырылған. 1943 жылдың 26 қыркүйегінде артиллерияның және әуе күші қызметшілері үлкен шығынға ұшырады. Бұл шайқаста Анищенко басқарған минометшілер тобы көптеген гитлершілерді жойды. Неміс басқыншылары Днепр өзені жағалауынан өтіп бекініп қалмақ болып, 1943 жылдың 5 қазанында тағы да танк және әуе күшімен шабуылға кірісті. 209-гвардиялық жаяу әскер полкінің (Дала майданы, 7-армия, 73-гвардиялық жаяу әскер дивизиясы) миномет расчетінің командирі Анищенконың тобы жау танкілерін жойып, тойтарыс берді. 1943 жылдың 16 қазанында Бородаевка хуторындағы шайқаста Анищенко гранатамен бірнеше гитлершілерді жермен-жексен етті. Осындай ерліктері үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Анищенкоға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (26.10.1943). Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Соғыстан кейін ол Киров қаласында (Ресей) тұрды. 

## Дереккөздер


Санат:1916 жылы туғандар

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Валентин Кузьмич Андрусенко

**Валентин Кузьмич Андрусенко** (8.3.1919, Ресей, Орынбор облысы Новосергиев ауданы Покровка с. - 22.3.1979, Алматы қ.) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, бөлімше командирі, старшина. Украин.

1939 ж. Кеңес әскері қатарына шақырылып, әскери-теңіз флотына жіберілді. Балтық флоты әуе күштеріне қажетті кіші дәрежелі мамандарды дайындайтын мектепті бітірген. Ұлы Отан соғысы басталғанда Балтық т. 1-мина-торпедалық әуе полкінде ұшақтарды бомбалау және оларды атыс қаруымен үздіксіз қамтамасыз етудің шебері болды, сонымен қатар кейде әуе атқышы қызметін де атқарды. 1943 жылдың қазанында теңіз жаяу әскері қатарына ауыстырылды, кезекті бір ұрыста жарапанып, госпитальға түсті. Кейін күзет катерлері 2-дивизионы СКА-65 катерінің бөлімше командирлігіне тағайындалды. 1944 ж. 17 маусымда Андрусенко автоматтан «Юнкере Ю-88» бомбалаушы ұшағын атып түсірген. Теңізшінің қайсарлығы, әсіресе, Моонзун топаралдарына десант түсіруде ерекше байқалды: ол 1944 ж. 3 қыркүйекте Даго аралына 10 сапар жасап, жаудың бірнеше отты нүктелерін жоюға қатысса, ал Эзель аралы үшін болған ұрыста шхуна командирі ретінде жанып жатқан оқ-дәрі запасын сыртқа лақтыра отырып, десантшылар мен шхунаны аман сақтап қалды. Даго (Хий-умаа) және Эзель (Сааремаа) аралдарына десант түсіру барысында көрсеткен ерлігі үшін Андрусенкоға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (6.3. 1945).

Андрусенко 1946-79 ж. Алматы қаласында тұрды. Оның есімі Ленинградты ерлікпен қорғаушылардың естелік тақтасында жазылған. Ленин ордені және «Жауынгерлік ерлігі үшін», «Ленинградғы корғағаны үшін», т.б. медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:8 наурызда туғандар
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Новосергиев ауданында туғандар
Санат:22 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО старшиналары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Жауынгерлік еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Ленинградты қорғағаны үшін медалінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы теңізшілері
Санат:Кеңес Одағының батыры атағынан айрылып, қайта қалпына келтіргендер
Апаттық шамдар

**Апаттық жарықтар** - шамдар, олар - басқарудан адасқан корабльдің (суднаның) мачтасына немесе басқа да көрінетін тұсына көтеріп іліп қоятын екі қызыл жарық (қызыл шам). Олар бірінің үстіне бірі, арасының жақындығы көп дегенде 1,8 м келетіндей етіп ілінеді. Астынғысы корабль (судна) корпусынан ең аз дегенде 4,3 метрден жоғары орнатылады. Апаттық шамдар жарығының күші олардың аз дегенде 2 мильден (3,7 км) көрінуін қамтамасыз ету керек.

## Дереккөздер
Апаттық қор

**Апаттық қор** - апат болып қалған жағдайда корабльдерде (судналарда) ҰА сақталатын экипаждың өмір сүріп, қызметін жалғастыруын қамтамасыз етуге арналған құтқару құралдары мен тиісті азық-түлік, медициналық дәрі-дәрмектер және ең әуелгі қажет жабдықтар. 

## Дереккөздер
Апаттық құтқару техникасы

**Апаттық құтқару техникасы** - адамдарды құтқаруға, корабльдер істен шығып бұзылғанда және соғыс каупі төнгенде судан немесе өрттен сақтау, сондай-ақ корабльдердің суда жүзуін қамтамасыз етуге арналған понтондар, гидромониторлар, құтқарушы тіркемелер мен басқа техникалар.

## Дереккөздер


 Санат: Әскери іс
Апаттық-құтқару отряды

**Апаттық-құтқару отряды** - Ұлы Отан соғысы мен одан кейінгі, 1950 жылдарга дейінгі кезеңдердегі флоттардағы штаттық құрылымдар. Апаттық-құтқару отряды құрамына басқарма, қамсыздандыру органдары мен апаттық-құтқаруды қамтамасыздандыратын 15-20 судналар мен катерлер ендіріледі. 1950 жылдан Апаттық-құтқару отряды міндетін флоттардың штаттан тыс құрылымдары болып табылатын құтқарушы отрядтар атқарады. 

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Апаттық-құтқаруды қамтамасыздандыру

**Апаттық-құтқаруды қамтамасыздандыру**, ол — апатқа ұшыраған корабльдер мен судналарға, сонымен бірге амалсыздан суға қонған (құлаған) ұшу аппараттарына көмек көрсету бойынша жүргізілетін кешенді шара. ӘТФ- гы арнайы қамтамасыздандыру түрі. Оған: суға кеткен ұшу аппараттары (ҰА) экипаждарының өмір-тіршіліктеріне қолдау көрсету; адамдарды құтқару; ҰА судан шығару; корабльдерге (судналарға) суда жүзгенде көмек көрсету; оларды корабль асты қайрандаған таяздық пен суасты тасы, бөгеттері және жағалаудан шығару; корабльдердегі (судналардағы) өртті сөндіру; корабльдерді (судналарды) тіркеп сүйреу; залалданған корабльдерді (судналарды) дегазациялау және дезактивациялау; корабльдерді (судналарды) апаттық-құтқарушы жабдықтармен қамтамасыздандыру шаралары жатады. 1979 жылдан ол - іздеп-құтқаруды қамтамасыздандыру қызметі аталады.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Ағаш балға

thumb|right|200px|
**Ағаш балға** — сабы мен басы ағаштан жасалған ұста құралы. 

Оның жасалуы мен қолданысына қарай қостоқпақ, ұрытоқпақ, қияңқы деген түрлерге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Құралдар
Төлебай Әжімов

**Төлебай Әжімов** (1921, Ресей, Астрахан облысы Икрян ауд. Мушрын а. - 14.2.1988, Алматы қаласы) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, ефрейтор, барлаушы. Қазақ. Ұлы Отан соғысына дейін Ә. Омбы қаласында тұрып, балықшы болып жұмыс істеді. 1942 жылдан майданда болды. Ол 198-атқыштар дивизиясында Старая Русь түбінде, Брянск ормандарында шайқасты. Беларусьті азат етуге қатысты. Майданда Әжімов  жау тылына талай рет барып, бағалы мәлімет алып келді. 1944 жылдың 24 шілдесінде ержүрек жауынгер Польшаның Красностав қаласынан азат ету үшін болған ұрыста ерекше көзге түсті. Вепш өзенінен бірінші болып өткендердің ішінде болды. Ол қалаға бірінші болып кіріп, жау әскерлерімен шайқасты. Сөйтіп басқа жауынгерлердің рухын көтерді. Жанындағы жолдасына жаудың оғы тиіп, құлап түскенде гитлершіл мерген оқ атып жатқан жерге жасырын келіп, оны автоматтан жайратып салды. Бұл Әжімовтің осы қалада өлтірген 16-фашисі еді. Келесі күні оған 3-дәрежелі Даңқ ордені тапсырылды. Гитлершілер батысқа қарай шегінгенде 1 -Украина майданының әскерлері Висла өзеніне қарай жылжып келді. Жау осы өзеннің бойындағы шептерін ұстап қапу үшін шілденің аяғы мен тамыздың басында 17 дивизия, оның ішінде 3 танк дивизиясын шығарды. 1-Украина майданының әскерлері жауға бұл жерден қорғаныс бекінісін жасауға мүмкіндік бермеу үшін, оларға Висла өзенінен өту жөнінде бұйрық берілді. Сандомир ауданындағы плацдармды басып алу үшін барлау операциясына жауынгерлер дайындады. Оның құрамында Әжімов те болды. Әжімов  бұл жорықтан құнды мәліметтермен оралды және өзі 12 жау әскерін жойды. Осы ерлігі мен тапқырлыгы үшін Әжімовке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры  атағы берілді (23.9.1944). Ленин, 1-дәрежелі Отан согы- сы, 3-дэрежелі Даңк орденде- рімен, медальдармен марапат- талған. Соғыстан кейін ол Алматы қаласында тұрып, жұмыс істеді.

## Дереккөздер


Санат:Ресей қазақтары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Қазақ батырлары

Санат: Әскери іс
Әмір-әл-умара

**Әмір-әл-умара** - Шығыс елдеріндегі ең жоғарғы әскери атақ, арабша «әмірлердің әмірі» деген сөзі. Елдің бүкіл әскерін басқару үшін әскербасы әмірлердің ішінен бас қолбасшы - Әмір-әл-умара сайланады. Мұндай әскери дәрежеге ие болған адамға әскери тулар, дәреже белгісі - байрақ, бас қолбасшы дабылы (накар) тапсырылады. Бұл әскери белгілерді алып жүретін арнаулы адамдар тағайындалады. Бас әмір хан кеңесінің, әскери кеңестің мүшесі болып, ерекше құрмет белгісі ретінде иелігіне ұлыс, уәлаяттар беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Лауазымдар
Иван Михеевич Астафьев

**Иван Михеевич Астафьев**  (1922, Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы  Усть-Таловка кенті - 1945, Германия, Волен қаласы) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, танк және өздігінен жүретін артиллериялық «СУ-85» қондырғысының жүргізуші-механигі, гвардия аға сержанты. Орыс. Мектепті бітіргеннен кейін «Красный боец» ұжымшарында тракторшы, комбайншы болып жұмыс істеді. 1941 жылдың қарашасында Кеңес әскері қатарына шақырылды. 1941 жылдың желтоқсанынан Ұлы Отан соғысына Батыс және 1- Беларусь майдандарында қатысты. 1944 ж. 1-Беларусь майданының құрамында алғашқылардың бірі болып мемл. шекарадан өтгі. 369-Люблин гвардиялық артиллерия полкімен Польшаны азат етуге қатысты. Әсіресе Сохачев үшін кескілескен шайқаста гвардия капитаны Пиявчуктың батареясы 40 сағат бойы үздіксіз ұрыс жүргізді. Осы ұрыста Астафьев батыл қимылдады. Ол т.ж. ст-на басып кіріп, өздігінен жүретін қондырғысымен жаудың 80 автокөлігін, 120-дан астам транспорт түрлерін, 5 бронетранспортерін, түрлі калибрлі 11 зеңбірегін, 2 эшелонын, 500- дей адамын жойды. Осы көрсеткен ерлігі ұшін А-ке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.2.1945). Д. Германияның Волен қ. үшін ұрыста қаза тапты. Әскемен қаласындағы бір көше, Усть-Таловка мектебі Астафьевтің есімімен аталады. Ленин, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен және «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Илья Яковлевич Сьянов

**Илья Яковлевич Сьянов** (1905, Қостанай облысы Әулиeкөл  ауданы Әулиекөл кенті - 4.4.1988, Қостанай қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант. Орысша Орынбор жұмысшы  факультетін бітіріп, Қостанай, Алматы қалаларында жетекшілік қызметтерде болды. Кеңес әскері қатарына Қостанай қалалық әскери комиссариаты арқылы 1942 жылы шақырылды. Ол 1942 жылы Старая Русса (Ресей, Новгород облысы) қаласы маңындағы және  Прибалтика жерлерін азат етудегі шайкастарға  қатысты. 1945 жылдың 16 сәуірінен бастап Берлин қаласы үшін болған шайқастарда 1-Беларусь майданы 3-екпінді армияның 79-корпус жауынгерлері жаудың  орталық секторындағы қорғанысын бұзып, қала ішіне кірмек болды. Басқа полктермен бірге 150-дивизия 756-полкінің бірінші шабуыл жасау ротасын Сьянов басқарды. 28 сәуірде жараланған командирін алмастырды. Осы ерлігі үшін КСРО Жоғ. Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сьяновқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.5.1945).

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Астрахан хандығын Ресейдің жаулап алуы

**Астрахан хандығын ресейдің жаулап алуы** (1556) - Русьтің Шығыс елдеріне қарсы бағытталған басқыншылық жорықтарының бірі. 16 ғасырдың 2-ширегінде Мәскеу Астрахан хандығына билік жүргізу әрекетін күшейтіп, Дербісәліден жеңілген Әбдірахманның таққа кайта отыруына көмектесті (1539). 1551 ж. оның орнына Қырым ханының көмегімен Ахмет ханның шөбересі Жаңбыршы отырды. Қазан хандығы құлағаннан кейін-ақ (1552) Русьтің түпкі мақсатын түсінген Жаңбыршы Мәскеудің ықпалымен жүргісі келмеді. Соны сылтауратып, Каспий тенізііне шығуды көксеген Русстің 30 мыңдық әскері 1554 жылдың көктемінде өзенмен жүзіп келіп, Қажы Тарханға кірді. Жаңбыршы Азуға қашып құтылды, бірақ әйелі мен балашағасы орыс тұтқынында қалды. Шілде айында орыс әскері қала тұрғындарын жаппай қырғынға ұшыратты. Осыдан кейін хандықтың жаңа ханы Дербісәлі Ресей патшасына адал болуға ант беріп, жыл сайын алтын төлеп, балық өткізіп тұруға міндеттенді. Орыс балықшылары Еділ мен Каспий теңізінен ешқандай салықсыз балық аулауға мүмкіндік алды. Астрахан хандық халқы хан сайлау құқысынан айырылып, оны Ресей патшасы тағайындайтын болды. Дербес саясат жүргізуге ұмтылған Дербісәлі хан 1556 жылдың жазында орыс елшісі Мансуровты қуып жіберіп, әскерін талқандады. Сөйтіп Мәскеумен байланысын үзді. Ресей Қажы Тарханға қарсы атқыштар әскері мен казактарды аттандырды. Қырым ханы Дәулеткерей Дербісәліге көмекке зеңбірекпен қаруланған 1000 жауынгер жіберді. Бірақ ноғай княздарының опасыздығынан Дербісәлі орыстардан жеңіліс тапты. Түрік сұлтаны Селим II мен Қырым ханы Дәулеткерейдің орыстардан азат ету мақсатымен Астраханга жасаған жорығы (1569) сәтсіз аяқталды. Осыдан сон, хандық аумағы біржола Ресейдің иелігіне көшті.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Сот отырысының хатшысы

**Сот отырысының хатшысы** — сот отырысының хаттамсын жүргізетін, қылмыстық іске мүдделі емес мемлекттік қызметші. 
Сот отырысының хатшысы: 
*өзі хаттамалауды қамтамсыз етуі қажетті барлық уақытта сот отырысы залында болуға және сот отырысына төрағалық етушінің рұқсатынсыз кетпеуге; 
*хаттамада соттың іс-әрекеті мен шешімін, соттың отырысына қатысушы барлық адамдардың өтініштерін, қарсылықтарын, жауаптарын *түсініктемелерін, сондай-ақ сот отырысының хаттамасында көрсетілуге тиіс басқа да жағдайларды толық және дұрыс жазуға; 
*сот отырысының хаттамамын ҚР ҚпК сәйкес белгіленген мерзімде дайындауға; 
*жабық сот отырысына қатысуына байланысты өзіне белгілі болған мән-жайлар туралы мәліметтерді жарияламауға міндетті. 

Сот отырысының хатшысы сот отырысы хаттамасының толықтығы мен дұрыстығы үшін дербес жауап береді. Дұрыс емес не шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді сот отырысының хаттамасына қасақана енгізген жағдайда хатшы заңда көзделгендей жауапты болады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ақжүрек Достықұлы Таңатаров

**Ақжүрек Достықұлы Таңатаров** (1986 ж.т., Тұрар Рысқұлов ауданы, Жамбыл облысы) — спортшы, Лондон олимпиадасының қола жүлдегері,  Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері, еркін күрестен Қазақстанның 4 дүркін чемпионы, бірнеше дүркін халықаралық біріншіліктердің жеңімпазы. Лондондағы Жазғы Олимпиада ойындарында 66 кг салмақта қола жүлдегері.

## Лондондағы Олимпиада ойындары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Зәкір Лутфрахманович Асфандьяров

**Зәкір Лутфрахманович Асфандияров** (20 желтоқсан 1918, Ресей, Башқұртостан - 4 қаңтар 1977, Шығыс-Қоңырат, Жезқазған облысы) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, зеңбірек расчетінің командирі, старшина. 

## Өмірбаяны
Ұлты – Татар, Омбы әскери училищесін бітірген (1939). Оқуды бітірген соң Қиыр Шығыста әскери қызметте болды. Ұлы Отан соғысы жылдары Мәскеу түбіндегі шайқасқа, Тихвин, Курск, Винница, Львов, Берлин қалаларын азат етуге қатысты. 1943 ж. 5-9 шілдеде Асфандьяровтың расчеті Курск иінінде жаудың 9 танкісін, көптеген әскерін жойды. 1943 жылдың күзінде оның расчеті жаудың 10 танкісін, 100-ден астам әскері мен офицерін, ал 1944 ж. 25 қаңтарда Винница облысы «1 мамыр» кеңшары аумағындағы шабуылда 10 танкіні жоя отырып, жау шабуылына тойтарыс берді. 1944 жылдың шілдесінде осы ұрыстардағы ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен оған Кеңес Одағының Батыры  атағы берілді (1.7.1944). Соғыстан кейін Балқаш қаласында тұрып, Шығыс Қоңырат №6 шахта кенішінде тіреуші, ауысым шебері, бастығы қызметінде болды. Ленин, Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Кызыл Жұлдыз» ордендерімен, «Варшаваны азат еткені үшін» медалімен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері
Қойгелді Аухадиев

**Аухадиев Қойгелді** (12.1907, Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданы Орнек а. - 29.9.1943, Украина, Киев облысы Иванков ауданы Парышев с.) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, танкіге қарсы қолданылатын артиллерия бөлімшесінің командирі, гвардия кіші сержанты.

## Өмірбаяны
Соғысқа дейін «Талапкер» атындағы ш. артелінің торағасы қызметінде болған. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың мамырында шақырылып, сол жылдың маусымынан Ұлы Отан соғысына Орт. майданның 60-армиясына қарасты 6-гвардиялық атқыштар дивизиясы құрамында қатысты. 1943 жылдың күзінде 10-гвардиялық полктің командирі полқаласы Удылин Днепрдің арғы жағалауына барлаушылар тобын жіберді. Днепрден Нижные Жары деревнясы маңында (Беларусь, Гомель облысы Брагин ауданы) өткен Аухадиевтің шағын тобы өздері басып алған плацдармды берік қорғады әрі негізгі күштің кедергісіз өтуін қамтамасыз етті. Батыл да ержүрек Аухадиев арғы жағалауға бірінші болып өтіп, кейінгі шағын топқа жол ашып берді. 24 әскер мен офицерді, бір станокты пулеметті жойған әрі жаумен жалғыз алысқан батыр ерлікпен қаза тапты. Артынан шағын топ жаудың 3 танкісін, оқ-дәрі тиелген 3 авто-көлігін, өздігінен жүретін артиллериялың 2 «Фердинанд» қондырғысын, 5 станокты пулеметін жойды. Днепрден өткенде көрсеткен қаһармандық ерлігі үшін Аухадиевке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (16.10.1943). А. Украинаның Киев облысы Иванков ауданы Парышев селосындағы (қазір Чернобыль қасіретіне байланысты тыйым салынған аймақта қалған) бауырластар зиратында жерленген.Көкпекті ауылындағы көшеге,Теректі ауылындағы мектепке есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары