open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Багряман Иван Христофорович

нобай|оңға
нобай|оңға|Баграмян күлі қойылған жер
**Баграмян Иван Христофорович** *(2. 12. 1897 жылы туған – 21. 09. 1982 жылы дүниеден озған)* совет әскери қайраткері, Сов. Одағының Маршалы (1955), Сов. Одағының Батыры (1944). Елизаветпольде (қазір Кировабад) т.ж. жұмысшысының отбасында туған, ұлты – армян. 1941 жылдан КОКП мүшесі. Азамат соғысына қатысқан. Атты әскер командилері құрамын жетілдіру курсын (1925). Жоғары әскери бастықтар құрамын жетілдіру курсын (1931), Фрунзе атындағы Әскери академияны (1934), Бас штаб академиясын (1938) бітірген. 1940 жылы армия мен округ штабының оперативті бөлімінің бастығы болды. Ұлы Отан соғысының бас кезінде Оңтүстік- Батыс майданда басшылық қызмет атқарды. 1942 жылы шілдеден армияға, 1943 жылы қарашадан 1- Прибалтика майданы әскерлеріне, 1945 жылы сәуірден 3 - Белорус майданы әскерлеріне командашы болды. Баграмян басқарған әскерлер Курск доғасы, Белорус, Прибалтика, Шығыс Пруссия операцияларына, Кенигсберг қамалын алуға белсене қатысты. Соғыстан кейін прибалтика әскери округы әскерлерінің командашысы, 1954 жылдан КСРО Қорғаныс министрлігінің бас инспекторы, Қорғаныс министрінің орынбасары, 1956-58 жылдары Бас штаб Әскери академиясының бастығы, 1958 жылдан Қорғаныс министрінің орынбасары, Қарулы Күштерінің тыл бастығы болды. 1968 жылы сәуірден КСРО Қорғаныс министрлігі бас инспекторлар тобының бас инспекторы. Баграмян – 1952 жылдан КОКП ОК мүшелігіне кандидат. 1961 жылдан КОКП ОК мүшесі, 2-8 сайланған КСРО Жоғ. Советінің депутаты. 5 рет Ленин орденімен, 3 рет Қызыл Ту орденімен, Октябрь Революциясы орденімен т.б. отандық және шетелдік ордендерімен марапатталған. Мәскеуде қайтыс болып, денесін кремациялап, күлін Кремль қабырғасына қойды.

## Дереккөздер

Санат:1897 жылы туғандар

Санат:Ардагерлер
Эдуард Георгиевич Багрицкий

**Багрицкий** *( шын фамилиясы – [[Дзюбин]])* **Эдуард Георгиевич** *(3.11.1895, [[Одесса]], - 16.2.1934, [[Москва]])* – орыс совет ақыны. 

Алғашқы шығармалары 1915 жылы Одесса альманахтарында басылды. 1919 жылы ВЦИК атындағы Ерекше партизан отрядтарының жауынгері болды. Багрицкий жырларының *[[(«Азаттық», «Қызыл Армия», «Бірінші май»)]]* негізгі арқауы – еңбек адамдары, сов. жауынгері. «Жеңімпаздар» *(1932)*, «Соңғы түн» *(1932)* жинақтарында жаңа өмірді, оны орнатып жатқан жаңа сов. адамдарын зор шабытпен жырлады. Багрицкийдің ірі шығармашыларының бірі – «Опанас туралы ой » *(1926)* поэмасы. Бұл – халық поэзиясының сарынымен жазылған революция ісіне адалдықты бейнелейтін көп ұлтты сов. әдебиетіндегі елеулі туынды.

## Шығармалары
"Азаттық", "Қызыл Армия", "Бірінші май", "Жеңімпаздар" (1932), "Соңғы түн" (1932), "Опанас туралы ой" (1926), "Пионер қыздың ажалы" (1932), "Көктем, ветеринар және мен" (1932), "Вмешательство поэта", "ТВС", "Стихи о себе" (1929), "Трясина", "Көктем", "Папиросный корбок", "Контрабандисты" (1927), "От черного хлеба и верной жены" (1926), "Арбуз", "Возвращение", "О Пушкине" (1924), "Күз", "Ақпан" (1923), "Кептерлер" (1922), "Баллада о нежной даме" (1919), "Словяне", "Түн", "Птицелов", "Гимн Маяковскому" (1915).

## Дереккөздер

Санат:1895 жылы туғандар
Санат:1934 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Орыс ақындары
Өзіндік сана

**Өзіндік сана**- адамның өзін және жеке қасиеттерін түсінуі. Адамның  өзі кім екендігіне ой жүгіртіп, бойындағы күш- қуатын, ақыл- ойын, қабілеттілігін, әр бір іс- әрекеттерін атқарудағы ниеті мен мақсат- міндетін, өзін қоршаған орта мен әлеуметтік жағдайға, өзге адамдарға, өз басына деген көзқарасын білдіретін қасиеттерін анықтауы, аңғаруы.
*Өзіндік сана индивидке ғана емес, қоғамға, сыныпқа, әлеуметтік топқа, ұлтқа тән. Өзіндік сана- сезім рефлексиямен тығыз байланысты, мұнда ол теорилық ойлау деңгейіне көтеріледі.
## Тағы қараңыз
*Ұлттық өзіндік сана
*Этностық өзіндік сана

## Дереккөздер


Санат:Психология
Николай Ефимович Кручина

**Кручина Николай Ефимович** (14.5.1928 жылы Алтай өлкесі-26.08.1991, Мәскеу)-   совет мемлекет және партия қайраткері, Соц Еңбек Ері (10.12.1973), 1949 жылдан КОКП мүшесі. 1953 жылы Азов-Черноморск а.ш.  институтын бітірді. 1952-1954 жылдары ВЛКСМ Каменск облысы комитетінің бірінші секретары. 1954-1957 жылдары ВЛКСМ Каменск облысы комитетінің екінші секретары және бірінші секретары. 1957-1959 жылдары ВЛКСМ Смоленск обкомының 1-секретары. 1959-1963 жылдары ВЛКСМ ОК және КОКП ОК аппаратында істеді. 1965 жылы қарашада Целиноград облысы партия комитетінің 1-секретары. 1966 жылдан Қазақстан КП ОК-нің мүшесі. 1966-1971 жылдары КОКП Орталық тексеру комиссияның мүшесі. 7-9 сайланған КСРО Жоғары Советінің депутаты.  2 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, 2 рет «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 6 том

Санат:Қазақстан КП Целиноград облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Басти Масимқызы Багирова

**Багирова Басти Масимқызы** (1906-27 қараша 1962) – Социалистік Еңбек Ері атағын екі рет алған (1947,1950), мақта өсірудің шебері. Азерб. КСР-і, Қасым- Исмаил ауданы, «Бахчакюрд» к- зының (қазір бұл колхоз Б. Багирова атында) председателі (1952-1962).  1937 жылдан КОКП мүшесі. Азербайджанда Сов. өкіметі орнағаннан кейін кешкі мектепті, мұнан соң Азерб. КП ОК жанындағы екі жылдық партия мектебін (1952) бітірді. 1936 жылдан колхозда звено жетекшісі. Багированың звеносы 1946 жылы 5 га мақтаның әр гектарынан 105 ц, 1974 жылы 111,2 ц, 1948 жылы 90,7 ц (6,5га), 1949 жылы 100 ц-ден (6га) өнім алды. Ол Азерб. Компартиясының 23- 25 съездерінде ОК- нің мүшелігіне сайланды, 1-3 сайланған КСРО Жоғ. Советінің және 4-5 сайланған Азерб. КСР- і Жоғ. Советінің депутаты. Багирова 3 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту Орденімен, Медальдармен және Бүкіл одақтық ауыл шаруашылық көрмесінің үлкен алтын медалымен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1962 жылы қайтыс болғандар
Санат:Екі мәрте Социалистік еңбек ерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Өздігінен білім жетілдіру

**Өздігінен білім жетілдіру**- жеке адамның өзі басқаратын мақсаты танымдық іс- әрекеті; ғылымның, техниканың, мәдениетінің, саяси өмірдің және т.б  қандай да бір саласынан жүйелі түрде білім алу. Өздігінен білім жетілдіру - өзін - өзі тәрбиелеу құралдарының бірі. Өздігінен білім жетілдірудің  негізгі нысандары сан алуан.
*Адамның өздігінен білім жетілдірудегі мақсаты- біліктілігін немесе білім деңгейін көтеру. Өздігінен білім жетілдіру дағдыларын қалыптастыруда мектеп маңызды рөл атқарады. Оқушылардың өздігінен білім жетілдіру дағдыларын қалыптастыруға сыныптан және мектептен тыс  әр түрлі үйірмелердегі, клубтардағы, дәрісханалардағы сабақтар, тәжірбиелік жұмыстар және т.б себептер болады.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Йенс Якоб Берцелиус

Швед химигі **(20.08.1779-07.08.1848 ж.)**. 1808 жылдан бастап патшалық швед ғылым академиясының мүшесі, 1810-1818 жылдан бастап президенті. 1801 жылы Ужальск университетін бітірген. 1802-1832 жылдары Стокгольмде медицина-хирургиялық институтта жұмыс істеген, 1807 жылдан бастап профессор болған. 1818 жылдан Патшалық швед ғылым академиясының міндетті хатшысы. 1832 жылдан бастап өзін теориялық іс-әрекетке бейімдеп, оқулықтардың құрастырылуына және химия мен физиканың жетістіктерін шолуға өз ісін арнады.Ғылыми зерттеулері ΧΙΧ ғасырдың бірінші жартысында жалпы химияның бүкіл маңызды мәселерін қамтығын. Құрам тұрақтылық және еселі қатынас заңдарын бейорганикалық оксидтермен органикалық қосылыстарға қолданылатын тәжірбие арқылы тексеріп дәледеген (1810-1816 жж.), 45 химиялық элементтердің атомдық массаларын анықтаған (1807-1818 жж.). Химиялық элементтердің бүгінгі нышандарын (1814 ж.) және химимялық қосылыстардың алғашқы формулаларын енгізген (1817-1830 жж.). 1811 жылдан органикалық қосылыстардың элементтік құрамын жүйелі анықтаумен шұғылданған. Изоморфизм заңдарына сүйеніп атомдық массалардың жаңа жүйесін құрастырып, көптеген қосылыстардың формулаларын түзеген.Швед химигі В.Г. Гизингерман  бірге церий (180 3ж.), селен (1817 ж.) және торий (1828 ж.) элементтерін ашқан.Ең алғаш бос күйде кремний, титан, тантал және цирконий алынған (1824-1825 жж.). Ынтықтылықтың  электрохимиялық теориясын дамытқан (1812-1819 жж.). Органикалық қосылыстарға стехиометриялық заңдарды таратқан. Күрделі радикадар теориясын құрған. **'Изомерлену**' және *[[полимерлену]]* түсініктерін дамытқан (1830-1835 жж.). Каталиткалық зерттеулердің барлық белгілі нәтижелерін жалпылаған (1835 ж.).Химиялық реакцияларға "үшінші денелердің" (катализаторлардың) бейстехиометриялық кірісу көріністерін сипаттауға "катализ" терминін қолдануды ұсынды (1835 ж.). Бүгінгі "каталитиканың активтілігі" түсінігімен мәні бірдей "каталитикалық күш" түсінігін енгізген. "Тірі ағзалардың лабораториясында" катализ басты роль атқаратынын көрсеткен. Аллотропия (тұрпатастық) жайындағы түсінікті дамытқан (1841 ж.). "Химия" оқулығын шығарған (1-5 т, бесінші басылымы 1834-1848 жылдары шыққан). 1821 жылдан бастап жыл сайын "Химия және физика жетістіктерінің шолуын" құрастырған (барлығы 27 том). Петербург ҒА шетелдік мүшесі.

=Дереккөздер:=

С.К. Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012 ж.)
Отбасы психологиясы

**Отбасы және Неке психологиясы** — психологиядағы неке және отбасы проблемаларын зерттейтін пәнаралық бағыт. Отбасы — некелесуден, туыстық байланыстардан тұратын шағын топтар, жеке өмірді ұйымдастырудың маңызды формасы және әлеуметтік қоғамдастық түрі. Отбасы тәрбиесі ұлттық тәрбиенің негізі болып табылады. Отбасылық екіжақты жанжалдар — күйеуі мен әйелі де қатысатын отбасылық жанжалдар. 
## Неке мен отбасын психологиялық зерттеулердегі  мәселелер
*некенің сапасына ықпалы бар факторларды зерделеу;
*отбасының даму циклі
*отбасының рөлдік құрылымы
*биліктің отбасы мүшелерінің арасында бөлінуі
*ерлі-зайыптылардың арасындағы қарым- қатынас
*некелік жұбын таңдаудың детерминанттары
*ата-аналар мен олардың балаларының психологиялық ерекшеліктері және т.б
Отбасы мен неке психологиясы  жинақтаған мәліметтер отбасына көмектесуге бағытталған әр алуан әлеуметтік және психологиялық бағдарламалар мен ұсыныстар қалыптастыру үшін негіз болып табылады. 

## Дереккөздер


Санат:Психология
Шизоидты психопатия

**Шизоидты психопатия ** біріншіден көп сөйлемейтін кісілерде көрінеді, интроверсивті, көзқарастардың тәуелсіздігіне, парадоксальды ойлау қабілеті бар кісілерде, ұжым және жанұямен жаман қарым-қатынас болады. Қиялдыққа бейім кісілер. Осындай белгілер байқалған кісілерде балалық шақ кезінде жалғыз ойнағанды және тынышты шусыз ойындарды жақсы көрген, жиі үйінде көбінесе ата-анасының ойларымен бөліспейді, құрдастарымен тіл табыса алмайды. Жағдай күшіне байланысты кей кісілермен тіл табысуы мүмкін, бірақ мұндай қарым-қатынастар іс жүзінде ғана. Бұл науқастарға жалғыздыққа құмар болудың еш қалыпсыз дап санамайды. Қоршаған ортаның көзқарасына мән бермейді. Бөтен кісілердің ескертуіне көңіл бөлмейді. Бірақ бұл науқас ақпараттарға сенеді, сенімді ақпарат көзіне (кітап, хабарлама, өнер шығармалылығына). Күнделікті істе олар жарамсыз, көмексіз, бірақ шынайылыққа тән, стандартсыз ойларға, бұл кісілер оқу оқуға, философия, математикаға құмар. Шын өмірде бұл белгілер экспансивті, эмоциональды суық жараланумен мінезі көбіне «әйнек және ағашқа» тән. Қорғану механизміне ие-қиялдау, интеллектуалдылыққа, аутизм.
## Тағы қараңыз
*Психопатиялар
*Қозғыштық психопатия

## Дереккөздер


Санат:Психология
Қозғыштық психопатия

**Қозғыштық психопатия.** Бұл топтағы адам тез бұрқ ете қалуымен, әсершілдігі жағынан қозушылықпен, ұзалы тітіркендіруге мейілінше дайын тұруымен сипатталады; сондықтан мұндай адамды бұрқ ете қалатын немесе эксплозивті, психопат адам деп атайды. Болар-болмас нәрсеге ондай адамда күшті ызалы әсер туады, осыған орай ол маңайдаңыларға айқайлап, оларды балағаттап, қарғыс жаудырып қоймай, тікелей өшпенді әрекетке ауысады; сиясауытты лақтырып жібереді, орындықты сілтеп қалады, тұншықтыруға әрекеттенеді, пышақ ала жүгіреді және басқада әрекеттер жасайды. Қозғыш топтағы психопатиялық адам ұстамсыз жанжалға үйірлігіне, маңайдағылармен үнемі қақтығыса беретініне байланысты соттық – психиатриялық практикада емдеу практикасына қарағанда едәуір жиі кездеседі.
## Тағы қараңыз
*Психопатиялар
*Шизоидты психопатия

## Дереккөздер


Санат:Психология
Ұшқан ұя

**«Ұшқан ұя»** — қазақ жауынгері әрі жазушысы Бауыржан Момышұлы жазған автобиографиялық шығарма. Орыс тілінде 1956 жылы Калинин қаласының кітап баспасында шықты. Повесть қазақ тілінде алғаш рет 1975 жылы «Жазушы» баспасында Т. Иманбековтың аудармасымен жарияланды және 1976 жылы Мемлекеттік сыйлыққа ие болды. Жалғасы ретінде автор тағы бір автобиографиялық кітапты жазбақ ниеті болған, алайда жүзеге аспады.

## Мазмұны
«Ұшқан ұяда» әлем тарихы жаратылыс шежіресі, жан-жануарлар болмысы, қауымының қалыптасуы, әлемнің пайда болуы, тірлік, өмір туралы алғашқы мағлұматтарды, азаматтық тұрғыдағы аңыз-әңгімелерді әжесінен естігенін үлкен сүйіспеншілік сезімен есіне алған, сондай-ақ ненің жақсы, ненің жаман екенін, нені сүйіп, неден аулақ жүруді әжесінен үйренгенін мақтан етеді. Әкесі Момыш өз бетімен сауат ашқан, сол кездегі көзі қарақты адамдардың бірі болған. Ел арасында ағаш ұстасы және етікші, зергерлігімен танымал болатын. Бауыржан 3 жасқа келген соң анасы Рәзия қайтыс болады да, әжесі Қызтумастың қолында өседі.

## Кейіпкерлер
***Имаш**- Бауыржан Момышұлының атасы, орта бойлы, орақ мұрын, от жанарлы, шымыр шал Имаш 1911 жылы 92 жасында дүниеден өткен.
***Қызтумас** – әжесі, ертегіші, салт жоралғыны көп білетін, ел анасы.
***Момыналы** – Бауыржанның әкесі, жұрт Момыш деп кеткен. Жасынан өлеңге жақын, еті тірі, орысша хат таныған, ағаш ұста, зергер, етікші, аймаққа әйгілі сыйлы адам.
***Рәзия** – Бауыржан Момышұлының анасы, Байтана руынан Әбдірахманның қызы,жалғыз ұлы Бауыржан үш жасқа келгенде қайтыс болған.
***Момынқұл** – әкесінің кенже інісі, ұзын бойлы, дөңгелек қара көзді, кертпе мұрындау, астыңғы ерні дүрліктеу, аққұба жігіт.Қыңыр мінезді, епті, алаңғасар, қаракүш, "Таубұзар", әжесінің айтуынша Серкебай нағашысына тартқан. 
***Төлебай** – Момыштың ағасы, ұзын бойлы, кең жауырынды, тәмпіш мұрын   шал,  Құрмангүл деген қызы қалды.
***Үбіш** – Рәзияның тұңғышы, Үбиан, Сәлима, Әлима**– Бауыржан Момышұлының  әпкелері.
***Серкебай** – әжесінің інісі, нағашысы, алпысқа келіп қалған, күрт мінез ашуы адырайып тұрған қатал кісі. Етсіз қыр мұрыны, қысыңқы көз, ашаң жүзді, қияқтай мұрты екі езуін жиектеп, селдір ұзын сақалы кеудесіне түседі. Айналасын айбарымен меңдеп алатын өркөкірек,  ескі дәуірдің қатал әміршісіндей.
***Қожамқұл** – ауылдағы жалғызбасты жарлы адам. 1916 жылы қара жұмысқа алынды.
***Орманқұл** – Бабастың кенжесі, орта бойлы, атжақтау,қалың қара қасты, мұнаркөз, қыр мұрын, қара мұрт, қабасақал жігіт, күйші.

== Тарихи оқиғалар ==
***1916 жылы** –  ұлт азаттық көтеріліс  жылы.
***1917-1918 жылдар''' –  төңкеріс жылдары, "жылан жылы", "ашаршылық жылы", "патша құлады", жаңа заман, жаңа заң жайлы айтыла бастады. Жаңаша жер бөліс орнады. Қалың мал жойылды, "әйел теңдігі" туралы айтыла бастады. Кеңес өкіметі қалыптасуының алғашқы жылдары суреттелді.

## Дереккөздер

Санат:Бауыржан Момышұлының шығармалары
Олпорт Гордон Уиллард

**Олпорт Гордон Уиллард** (1897- 1967) - америкалақ психолог. Ол жеке тұлға туралы теориясында гуманистік және жеке даралық тұрғыны қосарластырып түсіндіреді. Олпорт адам табиғатының- жеке тұлғалық дамуы адамныңөзін- өзі жеңе білу өз мүмкүндіктерін толық іске асыра білу аспектілерін зерттеді.
*1937 жылы тұлға анықтамасының 50- ге жуық түрін жүйелеп, солардың ішінен: осы терминнің этимологиясына, теологиялық мәніне, философиялық түйініне, әлеуметтік мәніне және оның сыртқы көрінісі мен ішкі психологиялық мәніне байланысты оларды жеті топқа бөліп қарастырды.
## Негізгі еңбектері
*"Тұлға: психологиялық интерпретация"
*"Адам және оның діні"
*"Тұлға психологиясының негізгі мәселелрі" және т.б

## Дереккөздер


Санат:1897 жылы туғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Психологтар
Балансирлеу

**Балансирлеу**  ( -теңгеру) - автокөліктің дөңгелегінің, машиналардың шкив, иінді білік, ротор, барабан сияқты айналмалы бөлшектерін теңгеру.

Детальдарды жасау үстінде өндірістік қате жіберілу салдарынан олардың массасы көбінесе айналу осіне симметриялы орналаспайды. Сондықтан айналу кезінде машина бөлшегіне  теңгерілмеген центрден тепкіш күш әсер етеді. Ол деталь тірегіне  қосымша жүктің түсуіне, зиянды дірілдін пайда болуына,  машинаның мезгілсіз тозуы, тіптен бүлінуіне апарып соғады. Массаның деталь осіне симметриялы орналасуын оған теңгергіш салмақ қосу немесе оның ауыр жағынан  тиісті мөлшерде жонып тастау арқылы қамтамасыз етуге болады .

## Дереккөздер


Санат:өндіріс процесстері
Балансирлеуіш машина

thumb|250px|
**Балансирлеуіш машина** - машинаның айналмалы бөлшектерінің  оське қатысты статикалық  немесе динамикалық дұрыс теңгерілмеген орнын анықтайтын машина. 

Негізгі конструкциялық ерекшеліктеріне қарай Балансирлеуіш машина рессорлы рамалы, серіппе тіректі  болып бөлінеді. Балансирлеу үшін рессорлы рамалы Балансирлеуіш машинада детальды детальды рамаға орнатып, айналдырады. Егер деталь массасы теңгерілмеген болса, рама тербеліске түседі. Тебеліс мөлшеріне қарап теңгерілмеген  центрден тепкіш күш шамасын анықтауға болады. Серіппе тіректі Балансирлеуіш машина детальды тірекке бекітеді. Теңгерілмеген деталь тіректі тербелтеді. Тербеліс амплитудасы мен фазалық бұрышын өлшеу арқылы теңгеруге қажетті қосымша массаның мөлшері мен орнын табады. Балансирлеуіш машинаның бұл түрін бұрғылау станогімен біріктіріп  балансирлеу процессін автоматтандырады.  Бұрғылау станогы детальдің тиісті жерінен артық металды алып тастап отырады .

## Дереккөздер


Санат:Өлшеу құралдар
Магнетар

### Магнетар
**Магнетар** - аса қуатты магнит өрісіне ие  нейтронды жұлдыздың түрі. Магнетар бойындағы өріс күшті электромагниттік радиация мен рентген сәулелерінің шығарылуы нәтижесінде пайда болады. Теориялық түрде магнетарлардың бар болуы 1992 жылы Роберт Дункан және Кристфер Томсонмен ұсынылған, ал 1998 жылы Бүркіт шоқжұлдызындағы SGR 1900+14 жұлдызынан шыққан қуатты гамма және рентген жарқылдарын бақылау барысында дәлел алынған. Жорамал бойынша алғаш магнетар 1979 жылы бақыланған.
### Сипаттамасы
Көбінесе жерден алыс орналасқандықтан магентар аз зерттелген нейтронды жұлдыз түрі болып табылады. Олардың диаметрі шамамен 20-30 км, дегенімен, массалары күнге қарағанда әлдеқайда ауыр. Магнетарлардың тығыздығы соншалық, оның материясының бұршағы 100 млн. тонна болады. Магнетарлардың басқа нейтронды жұлдыздардан айырмашылығы, салыстырмалы түрде баяу айналуы: қалыпты нейтронды жұлдыз өз осі бойымен бір секундтан аз уақытта айналса, магнетар әр айналымға 1-10 секунд жұмсайды. Магентарлардың өмірлік циклі өте қысқа. Олардың қуатты магнит өрісі 10 000 жыл ішінде жойылып, рентген сәулелерін шығару тоқталады. Болжамдардың бірі бойынша, біздің галактиканың пайда болуынан бері 30 млн магнетар қалыптасуы мүмкін. Магнетарлар салмағы шамасында 40 күн массасына тең болатын ауыр жұлдыздан пайда болады. Жұлдыз бетіндегі қозғалыстар әсерінен орасан зор тербелістер туындайды, бұл құбылыс көбінесе аса қуатты гамма сәулелерінің шығарылуына әкеліп соғады. Осындай сәулелер Жерде 1979, 1998 және 2004 жылдарда байқалған.
### Белгілі магнетарлар
2004 жылы 27 желтоқсанда SGR 1806-20 жұлдызынан біздің күн жүйеге келген гамма-сәулелерінің шашыны болды. Қуатты жарық жер атмосферасына 50 000 жарық жылдан артық қашықтықтан әсер етті.
2013 жылдың қарашасындағы мәліметтер бойынша 21 магнетар белгілі болды, және 5 жұлдыз растауды күтуде. Толық тізім жұлдыздар каталогында McGill SGR/AXP Online Catalog берілген..
*   жерден 50 000 жарық жыл қашықтықта орналасқан, Құсжолы галактикасының қарсысында, Мерген шоқжұлдызында орналасқан.
* 1900+14 жерден 20 000 қашықтықта Бүркіт шоқжұлдызында орналасқан. Төмен эмиссияның ұзақ периодынан кейін (елеулі жарылыстар 1979, 1993 жылдары байқалған), 1998 жылдың мамыр-маусымында жанданды. 1998 жылдың тамызында байқалған жарылыс қуаттылығы қатерді алдын алу үшін | NEAR Shoemaker аппаратының сөндірілуіне алып келді. 2008  жылдың мамырында НАСА-ның Спицер телескопы осы магнетарды қоршаған сақина затты байқады. Бұл сақина 1998 жылғы жарылыстан пайда болған деп саналады. 
* SGR 0501+4516, 2008 жылдың 22 тамызында байқалған. 
*1E 1048.1−5937 - 9000 жарық жыл қашықтықта Белағаш шоқжұлдызында орналасқан. Бұл магнетар пайда болған жұлдыздың массасы күннен 30-40 есе артық болған.
* 2008 жылдың қыркүйегінде алынған ESO мәліметі бойынша магнетар болып табылатын SWIFT J195509+261406 жұлдызы гамма-сәулелерінің жарқылы арқылы (GRB 070610) анықталған.
### Дереккөздер
Балауыз ағаш

**Балауыз ағаш**() – кендірлер тұқымдасыың хойя тегіне  жататын шырмалғыш өсімдік, суккулентті мәңгі жасыл бұта түрі. Кеңінен тараған үй өсімдігі.

## Биологиялық сипаттамасы
Сабағы шала сүректенген, өркендері әлсіз, ұзындығы 3 м-ден асады, оралып өседі. Жапырағы сопақ. қалың, бетін жұқа балауыз басқан, жылтыр, хош иісті. Гүлі балауыз тәрізді, жұлдыз бейнелес, ақшыл қызғылт түсті. Гүл шоғы шатырша, салбырап тұрады. Балауыз ағаш қалемшелерімен көбейтіледі.

## Таралуы
Балауыз ағаш Қытай мен Аустралиядан тараған. Қазақстанда оранжерея мен үйде әсемдік өсімдік ретінде өсіріледі .

## Галерея

## Дереккөздер


Санат:Кендірлер
Интенция

**Интенция** (лат. *intentio* — ұмтылу ) - сананың затқа бағытталуын немece зат бейнесiнің ойда сақталуын сипаттайтын идеалистiк филос. ұғымы. Интенция сананың мәнін бiлдiретiн ерекше қасиет деп есептелiнедi. Бұл ұғым ежелгі грек философиясында стоиктердің iлiмi бойынша ең жоғарғы рухани күш, ақыл, ынта-жiгердiң негізi деп саналды. Сенека интенция ұғымын рухтың қозғалу жолдарын бейнелеуге қолданады. Фома Аквинский интенцияны танымның қаруы, сана осы интенция арқылы объектiнi түйсiнiп, оны интеллектуалды және интеллигибелдi игередi дейдi. Интенция жөніндегі iлiм Ф. Брентаноның идеалистiк философиясы мен Гуссерль «Фенемонологиясына» негiз болды. Интенция теориясы жеке адам санасында объектiнiң бейнеленуi бүкiл тарихи қоғамдын практиканың нәтижесi екенін түсiнбеуден туады. 
## Дереккөздер
Хосе Инхеньерос

**Инхеньерос** (*Ingenieros*) **Хосе** (24. 04. 1877, Буэнос-Айрес, — 31. 10. 1925) — аргентина ғалымы және қоғам қайраткері. Кордова унивеоситетін бiтiрдi, мед. психол. және филос. профессоры. Жас кезінен рев. күреске араласып, Аргентина Социалистік партиясының негізін салушылардың (1896) және жетекшiлерiнiң бiрi болды. Оппортунистерден қол үзiп (1913), революцияшыл марксизм бағытына шықты. Октябрь революциясын қуанышпен қарсы алып, оның дүн. жүз. маңызын уағыздады. Американ империализмiн Латын Америкасы халықтарының қас жауы деп әшкереледі.
## Дереккөздер


Санат:1877 жылы туғандар
Санат:1925 жылы қайтыс болғандар
Салқын тағамдар

**Салқын тағамдар**
### Түсініктеме
	Қазақтың ұлттық салқын тағамдары мол болған. Бірақ оның кейбіреуі ғана болмаса дені ет өнімдерінен дайындалған. Мәселен, әсіп, бұжығы, қазы, қарта, жал, жая, піскен өкпе, бауыр, сүр ет, құйрық – бауыр, ішек – қарын секілдісалқын тағамдар ұлттық дастарханымыздың сәні. Оның үстіне бұл тағамдар ыстық күйінде де, салқын күйінде де тұтыныла беріледі. Қазір салқын тағамдар түрі, соған орай оның саны да күн сайын көбейіп, молайып келеді. Көптеген салқын тағамдардың құрамына көкөністер, көктер, дәмдеуіштер енеді. Ал олар витаминдердің, минералды тұздардың бірден бір көзі болып табылады. Мәселен, салаттар асып пісірген, тұздалған, маринадталған және жас көкөністерден, жемістерден дайындалады. 
	Салаттар қоректік заттарының молдығымен ғана емес, сонымен бірге асқазан – ішек жолдарынан сөлдің бөлінуін күшейткіш ретінде де құнды. 
	Асығыс уақытта тез тамақтана қоюға немесе жол азық ретінде алып шығуға ыңғайлы, оның үстіне дайындалуы да оңай тағамның ең негізгісі бутербродтар. Бутербродты кез – келген өнімнен, мәселен, көкөністен, жемістен, жұмыртқадан, еттен, балықтан, майдан, уылдырықтан, ірімшіктен, т.б. дайындауға болады. Соған орай ол – май, витамин, белок, минералды тұздары мол, организмге пайдалы тағам. 
	Бұл бөлімде бүгінгі қазақ дастарханының салқын тағамдарын дайындау технологиясы жайлы сөз болады. 
### Дереккөздер
Асқан ет

**Асқан ет** 
	Қазақша ет асу үшін жылқы еті болсын, қой еті болсын немесе сиыр еті болсын жуылып, салқын су құйылған қазанға тұтас салынады да отты басыңқырап қойып, бабымен қайнатылады. Бір қайнаған соң көбігі алынады да одан әрі ауық – ауық сапырылып қойылады. Сонда көбігі тарайды. Ал еттің бар маңызы сол көбігінде болады. 
	Ет қайнап жатқанда оған салынатын қамыр дайындалады. Ол үшін алдымен еленген ұн шұңғыл ыдысқа салынып, аздап су құйылады да шикі жұмыртқа жарылып, қамыр иленеді. Содан кейін дөңгелектеп, күлше қалпына келтіріледі де әлгі табақ 30 – 40 минут төңкеріліп қойылады. Сонда қамыр көтеріледі. қамыр көтерілді – ау деген кезде оқтаумен жұқалап           (1 - 1,5 мм) жазылып, 8х8 сантиметр мөлшерде төртбұрыштан кесіледі.
### Тағамға байланысты салт-дәстүр
Бір айта кететін жайт – Қазақстан кең байтақ өлке. Соған орай оның түкпір – түкпіріндегі салт – дәстүр де әр түрлі. Мәселен, Шығыс Қазақстан облысында еттің жайылған наны әлгіндегідей төртбұрыштап кесілмейді. Сорпаға сол жайылған қалпында тұтас салынады. Содан соң піскеннен кейін сол формасын бұзбай табаққа салып әкеп, құрметті қонағына не болмаса от басының үлкеніне кескізеді. 
	Еттің пісуіне 30 минуттай қалғанда қабығы аршылып, жуылған картоп салынады. Картоп та, ет те піскеннен кейін бөлек ыдысқа түсіріліп алынады. Сорпаның беті кесеге қалқып алынып, тұз, сақиналап туралған пияз немесе көк жуа салынады. Бұрышталып, беті жайпақ шағын тарелкамен жабылып, бұқтырылады. 
	Сөйтіп, қазанның астындағы от күшейтіліп, сорпаға манағы дайындалған қамыр салынып пісіріледі. Қамыр қазанға түсісімен бірден қайнап кетуі тиіс. Сонан соң ғана отын басып қояды. 
	Нан піскен соң жайпақ табаққа түсіріліп алынады да, үстіне ет салынып, дастарқанға әкелінеді. Ет дастарқан басында қиялай туралып, үстіне әлгі кесеге бұқтырған тұздық құйылады. Картоп бітеу күйінде табақтың жиектеріне қойылады. Республикамыздың кейбір жерлерінде оны да турайды. 
### Дереккөздер



Санат:Аспаздық
Бағлан етінің сорпасы

**Бағлан етінің сорпасы**
### Түсіндірме
Атауынан көрініп тұрғандай бұл сорпа бағлан етінен немесе лақ етінен пісіріледі. Ет аздық етсе сол малдың жүрегі, бүйрегі, өкпесі, талағы (көк бауыр), тілі қоса салынады.
	Осы аталған өнімдер жуылып, қазанға салынады да, үстіне салқын су құйылып, отқа қойылады. Үстіне сақиналап кесілген пияз салынып, бабымен қайнатылады. 
	Қайнағаннан кейін сорпаға қабығы аршылған сәбіз, ал пісуіне 15 минуттай қалғанда жас помидор, болгар бұрышы салынады. Тұздалып, бұрышталады. 
	Ас пісіруші қажет деп тапса, сәбізбен бірге картоп та салуға болады. 
	Піскеннен кейін ет өнімдері сәбізбен бірге үлкен табаққа кепсермен сүзіп түсіріледі де, үстіне ұсақталған көк жуа себіліп, дастарқанға сол күйінде әкелінеді. Сорпа кесеге құйылып бөлек беріледі. 
	Құрамы: 1,5 кг ет (жүрек, бүйрек, өкпе, талақ, тіл), 3 пияз, 4 сәбіз, 3 помидор, 1 – 2 дана болгар бұрышы, 2 – 3 тал көк жуа, бұрыш пен тұз дәмі мен татымына қарай.
### Дереккөздер
Ашытқан капустадан дайындалған щи

**Ашытқан капустадан дайындалған щи**
### Түсіндірме
Ашытқан капустадан дайындалатын щи адам организміне өте сіңімді әрі пайдалы. өйткені онда С витамині көп болады. 
	Капуста ыдысқа салынады. Ірілері тез арада ұсақтап туралады. Әйтпесе, яғни тездетпесе тұздығынан ажыраған капустада С витаминінің құрамы бұзылады. Ашытқан капуста тым қышқыл болса, онда оны бір рет жуу керек. Ол үшін 1 кг капуста 1 литр салқын суға 1 – 3 сағат салынып қойылады. Содан соң суы төгіліп тасталады. Ал капуста онша қышқыл болмаса тұздығынан айырып – ақ пайдалана беруге болады. Бірақ ол тұздығынан тек тағам пісер алдында ғана айырылады. 
	Сонымен, капуста кеңірек ыдысқа салынып, үстіне сорпа немесе ыстық су құйылады. Ыстық су құйылып, май және осы мақсатқа арналған томат пюресінің жартысы салынады да тез – тез араластырылып, отқа қойылып бұқтырылады. Капуста біркелкі қызған кезде от бәсеңдетіледі. Содан соң      2 – 2,5 сағат бұқтырылады. Бұқтыру кезінде капустадан ащы иіс шықса, ыдыстың қақпағы ашылып тасталады. 
### Дайындау әдісі
Пияз, сәбіз, петрушка тазаланып, ұсақтап туралады. Томат пюре қосылып, 4 – 5 минут қуырылады да, бұқтырылып жатқан капустаға салынып, жақсылап араластырылады. Ыдыстың қақпағы жабылып, одан әрі бұқтырылады. Сонда капуста өте жұмсақ болып шығуға тиіс. 
	Дайындалған көкөніс қайнап жатқан сорпаға салынып, 10 – 20 минут тағы да қайнатылады. Содан соң щиге ақ тұздық құйылып, лавр жапырағы салынады. Бұрышталып, 5 – 10 минут тағы бір рет қайнатылады. Щи піскеннен кейін 15 – 20 минут оттан түсіріліп қойылады. Сонда щидің дәмі де, иісі де одан сайын жақсара түседі. Егер щиге ет салынатын болса, онда ол щидің сорпасына салынып, бір қайнатып алынады. Щи сорпасының дәмі сіңген еттің дәмі ерекше себіледі. 
	Құрамы: 500 гр ет, 500 гр капуста, 2 – 3 сәбіз, петрушканың 2 – 3 жапырағы, 1 – 2 пияз, 1 ас қасық томат пюресі, 1 ас қасық бидай ұны, 2 қасық май, 4 ас қасық қаймақ, тұз бен бұрыш томатына қарай. 
### Дереккөздер



Санат:Аспаздық
Тұздыққа піскен майшабақ

**Тұздыққа піскен майшабақ**
### Түсіндірме
Басы кесіліп, ішек – қарны алынып тасталған майшабақ жақсылап жуылады да , 1 – 2 сағат сүтке салынып қойылады. Осы мерзім өткеннен кейін сүттен алынып, сорғытылады. Осы тұздыққа сорғып, дегдіген майшабақ салынып, үстіне ыстық су құйылады. Тұздыққа майшабақ толық батып жатуға тиіс. Сөйтіп 7 минуттай қайнатылады. Содан кейін майшабақ шығарып алынады. Ал сорпасы дәкемен сүзіледі де, салқындатылып, үстіне жұмыртқаның сары уызы, қаймақ құйылады. Қыша салынып, қызыл бұрыш себіледі. Дайын майшабақ жайпақ ыдысқа салынады да, үстіне манағы тұздықтан құйылып, дастарқанға әкелінеді. 

Құрамы: 4 майшабақ, 2 кесе сүт, 2 ас қасық сірке суы, 1 кесе ақ шарап, 1 пияз, 1 сарымсақ, 1 шай қасық қыша, 1 шай қасық қызыл бұрыш, 5 – 6  түйір қара бұрыш. 

### Дереккөздер


Санат:Майшабақтәрізділер
Қуырған жүгері

**Қуырған жүгері**

Жүгерінің сорты көп. Солардың ішінде қуыруға қолайлысы – ақ жүгері. Оны қуыру үшін собығынан үгіп түсіріп, жайпақ табаққа салынады. Желпіп, бөгде заттардан тазартылады.

Қазан отқа қойылып, су құйылады. Тұз салынады. Сөйтіп табақтағы алдын  ала дайындалған жүгері соған аударылып, 10 – 15 минут қайнатылады. Бір қайнаған соң жүгері сүзіп алынады да, басқа ыдысқа салынып, дегдітіледі. 

Қазандағы су төгіледі де, өзі жақсылап тазартылып, қайта қыздырылады. Ол қыза бастағанда дегдіген жүгері салынып қуырылады. 

Май өз алдына бөлнек ыдысқа ерітіліп, жүгенрінің үстіне құйылып отырады. Сонда жүгерінің аузы ашылып, жақсы жарылады, баданалайды. 

Егер қазанның аузын ашық қалдырса әрі қызып, әрі жарылған жүгері ыршып сыртқа түседі. Соған орай жүгері жарыла бастағанда қазанның қақпағын сол қолмен көлегейлеп жауып, оң қолдағы бұлғауышпен бұлғап тұрған дұрыс. 

Қуырылып болған соң сол ыстық күйінде оған аздап қант себелеуге болады. Сонда ол жабысқақтанып, дәмі жақсара түседі. Жалпы жүгері сапар кесеге салынып, шай дастарқанына қойылатын ұлттық дән тағамдарының ішіндегі тәуірлерінің бірі. 

Құрамы: 8 – 9 кесе жүгері, 1 кесе ұсақтап туралған құйрық май, 3 литр су, 1 ас қасық тұз, 1 – 2 ас қасық қант. 

## Дереккөздер

Санат:Тағамдар
Ен – таңба салу

**Ен – таңба салу**
### Тарихы
Көшпелі өмір салтымен сабақтасып жатқан малға ен – таңба салу дәстүрінің мыңдаған жылдық тарихы бар. Малдар жоғалғанда, өзгелердің малымен араласыпкеткенде иен – таңбасыз өз малын тану, табу мүмкін емес. Сондықтан малдың кімдікі екенін ажырату үшін жыл сайынғы төлдер мен өзге де белгі салынбаған малдарға ен және тамға салынып отырған. Төрт түлік малға ен – таңба салу қажеттілігі бүгінгі күні де сақталып отыр. Ендеше, ен – таңба салудың дәстүрін, әдіс – тәсілін, атауын білу кімге де болса артық емес. 
### Ен
Ен – малдың құлағын тілу – кесу арқылы салынатын белгі. Ол төрт түлік малдың барлығы салына береді. Ен салу, әдетте, жаздың басына қарай атқарылады. Ол үшін ен салынатын малдарды жинап, олардың құлағына өткір бәкімен кесу, тілу, тесу арқылыен салынады. Әдетте, ен төлдер марқайған соң жазғытұрым салынған. 
	Малға салатын еннің қазақ арасында тілік, кез, қиық, қиықша, ойық, құмырсқа, кесік, тесік, сырға деп аталатын түрлері бар. Бұларды малдың оң және сол құлағына, құлақтың алды – артына алмастыра немесе қатарластыра салу арқылы ен – таңбаның түрін өзгертіп отыруға болады. Ежелгі дәстүр бойынша, құлақтан түскен қиындыларды балаларға жинатқызып, құмырсқаның илеуіне тастататын болған. 
### Таңба
Тамға (таңба) – малдың терісіне қыздырылған темірді басу арқылы күйдіріп салынатын белгі. Бұрыннан келе жатқан дәстүр бойынша, тамға жылқы, түйе, сиыр түліктеріне салынады. Тамға көруге ыңғайлы болуы үшін, негізінен, малдың сол жақ қапталының алдыңғы немесе артқы санына, сауырына басталады. Кейде оң қапталына салынуы да мүмкін. Күйдірілген терісі жазылғаннан кейін ол жердің жүні өзгеше өсіп шығады да, көзге бірден көрініп тұратын белгіге айналады. Дұрыс салынған тамғаның ізі өшпей, біржолата сақталып қалады. 
	Тамғаның әр рудың немесе әулеттің ежелден келе жатқан нәл тамға, көсеу тамға, айыр тамға сияқты көптеген түрлері бар. Кейінгі уақытта мал иесінің қалауымен белгілі бір әріпті немесе малдың туған жылын тамға ретінде басу кең етек алған. 
### Дереккөздер
Түз құсын ұстау және баптау

**Түз құсын ұстау және баптау**
### Тарихи деректер
	Тұз құстарын қолға түсірудің бес – алты түрлі әдісі белгілі. Олар: аумен ұстау, тор жаю, қарға орану, тояттатып алып тұтқиылдан басып қалу, шеңгелдестіру, ұядан алу. 
	Аумен ұстау үшін шарық жіптен тоқылған ауды елсіз иен жерге құрады. Ол үшін бес – алты талды жерге әлсіздеу қадап, тормен қоршайды да, ау ортасына мықтап қазық қағады. Қазыққа тірі түлкі немесе қоян, кейде бір – екі тауық байлап қояды. Тұз құстары төбесі ашық тордан ішіне оңай кіргенмен, еш уақытта тік көтеріліп ұшпайды. Жүгіре көтеріліп ұшамын дегенде торға оралады. 
### Әдістері
Тор жаю әдісі қыс айларында қар түскен соң қолданылады. Ол үшін қар түстес ақ шаңқан торды қар үстінен бір метрге жуық биіктікте кере құрады да, астына тірі түлкі  немесе қоян байлайды. Жемін көріп шүйіліп түскен қыран құс аяғын торға шалып алады. Солқылдақ тор бүркіттің аяқ тіреп, серпіле ұшуына кедергі жасайды. 
	Қарға орану әдісі қар бекіген соң ғана қолданылады. Ол үшін екі адам бүркіттің  аңға түскен сәтін аңдып жүріп, ұшырып жібереді де, біреуі қарға көміліп, жемді төбесіне қойып жатады. Суық сорып, аш өзек болып жүрген жыртқыш кешікпей жемге оралғанда, қар астындағы жасырынған адам оны ұстап алады. 
	Тояттатып ұстау үшін түз тағысының аңға түскен немесе жемтікке қонған сәтін аңду керек. Сол сәтте аңшы ұшқыр атқа мініп, әбден мелдектеп тойған бүркітке тұтқиылдан тап береді. Күн желтең болса, құстың жел жағынан шықса, тойған құс ыққа қарай жүгіргенде бетегесімен жер соғып, көтеріліп кете алмайды. Сол кезде ұшқыр атпен төніп келіп құстың үстіне шапан сияқты киімді жаба салады. 
### Дереккөздер
Бес сәйгүлік

Бес сәйгүлік
### Тарихы
	Қазақ тарихында ел қорғаған атақты батырлар мен олардың тұлпарлары қатар айтылады. Жақсы аттардың есімдері эпостарда, тарихи жырларда, ел аузында және жер атауларында жиі кездеседі. 
	Қазақтар баланы үш жастан бастап атқа ашамай салып, мінгізіп үйрете бастаған. Ашамай – баланы атқа үйрету үшін арнайы істелген ер – тоқымның қарапайым түрі. Қазақ шағырағында дүниеге ұл бала келген кезде сол күндері туған құлынды немесе ботаны нәрестенің «бәсіресі» деп атаған. Кейде жеті – сегіз жасқа толып, ат жалын тартып мінген шақта да балаға тәуір тұқымды құлыннан «бәсіре» берген. Ол жылқыдан ғана болады. Мұндай малды мінбеген және сатпаған. Халқымыз атақты сәйгүліктердің, жүйрік бәйге аттарының, батырларға серік болған тұлпарлардың етін жемеген. Өз ажалынан өлген мұндай аттарды қадірлеп, жерлеген. 
### Дереккөздер
Керкекіл

**Керкекіл**
### Тарихы
Керкекіл – 1916 жылғы қазақтардың орыс отаршылдарына қарсы күресінің батыры Жәмекеңнің аты. Керкекілдің құлын кезінен бестісіне дейінгі өмірі Алатаудың ең сұлу жері, жазы шыбын – шіркейсіз салқын, суы тұнық әсем Қарқарада өткен. 
	1910 жылдары Жәмекеге Ташкенттегі қырғыз досы Қыдыреке қонаққа келіпті. Бір жаз қымыз ішіп демалып, кетерінде досынан Керкекілді сұрайды. Жәмеңке атын сыйға тартады. Разы болған досы атты өзімен бірге еліне әкетеді. Бірақ бір аптаға жетпей Керкекіл қашып кетіп, Қарқараға оралады. Жәмеңке досына хабар береді. Қыдырекенің шабармандары атты Ташкентке тағы алып кетеді. Бір ай өтісімен Керкекіл қайта қашып келеді. 
	Ташкент пен Қарқараның арасы бір жарым мың шақырымнан артық екен. Осы аралықта ақылды жануар күндіз үнемі тығылып тұрып, тек түнді пайдаланып жортқан деседі. Сөйтіп, Керкекіл жолда ит – құсқа жем болмай, адамға ұсталмай еліне жетіпті.
	Жат жерге барған аттың көзіне туған жердің бейнесі елестейтін көрінеді. Оны ұмыттыру үшін айнаға қаратып кірпігін жұлады екен. 
### Ел аузынан
Сонда Қыдыреке:
	Жәмеке, атыңды бір емес, екі ретбердің, оған алғыстан басқа
айтарым жоқ. Жануардың тілі жоқ демесең, ақылы көп адамнан артық. Туған жерінде қалсын, - деген сәлемдемесін жолдапты. 
### Дереккөздер
Висла

**Висла** (, ) — Польшаның ең ұзын және маңызды өзені. Балтық теңізінің бассейндегі ең ұзын, ал су көлемі бойынша Невадан кейін екінші өзен. Жалпы ұзындығы – 1047 километр. Өзен бассейнінің ауданы – 198,5 мың шаршы км.

## Географиясы
Өзен теңіз деңгейінен 1106 метрде Батыс Карпаттан бастауын алады. Құятын жері — Гданьск шығанағы.

Висланың жоғарғы ағысы Бескидке дейін (60 км) - таулы ағынды су. Краков қаласының маңында салаларымен бірге көп сулы болады, өзен арнасы-шамамен 200 метр. Сан өзенінің маңында өзен арнасы — 600-1000 метр. 

Өзен суы көбіне еріген қар суымен, жаңбыр суымен қоректенеді. Жазда және қыста су тасқындары жиі болып тұрады. Соңғы кездері су тасқындары мұздардың бөгелісі нәтижесінде болады.

## Салалары
Негізгі салалары - Дунаец, Вислока, Сан, Вепш, Батыс Буг (оң), Пилица және Брда (сол). Орташа су ағысы - 1080 м³/с.
## Дереккөздер


## Сілтемелер

* http://history.org.ua/LiberUA/Book/Sha/8.pdf

Санат:Польша өзендері
Далэльвен

**Далэльвен**, **Даль-Эльвен** ()-Швецияның орталығындағы өзен.Даларна, Евлеборг и Уппсала лендері (Швецияның әкімшілік территориялары), және Вестманланд ленінің шекарасы арқылы өтеді.

Балтық теңізінің Ботния шығанағына құяды.Өзеннің ұзындығы-220 километр.Өзен бассейінінің ауданы-28 953,8 км²..

Өзен шығысқа қарай ағады.Бурленге қаласы арқылы өтеді, сол қалада су электр станциясы жұмыс істейді.Өзен жағалаулары биік және тік қиялы.Кеме жүретін өзен.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша өзендер
Иоанн Скот Эриугена

**Иоанн Скот Эриугена**, *Э р и г е н а* (810 ж. ш. т. — 877 ж. ш. ө.) — орта ғасырда тұңғыш рет бiр тұтас объективті — идеалистік және пантеистік филос. жүйе жасаған философ. Франц. 
королы Карл Лысыйдың шақыруымен Францияға келіп, филос. жұмысын Парижде жүргiздi. Ол бірсыпыра ежелгi грек ғалымдарының шығармаларын латын тiлiне аударды. Өзінің «Табиғаттың белiнуi туралы» кітабын жазды. Бұл еңбегi бiрiншi рет 1681 жылы Оксфордта басылып шықты. И. С. Э. нағыз философия мен дiн арасында ешқандай қайшылық болуы 
мүмкін емес деп пайымдады. 
## Дереккөздер
Дридж Николай Александрович

**Дридж Николай Александрович** (29.12.1927 жылы дүниеге келген, Саратов қаласы) – технология ғылымының докторы (1989), профессор (1989). Днепропетровск тау-кен институтын (1953) бітірген. Қарағанды қаласындағы «Саранкөмір» тресі №101, №120 шахталарында бас инжинер, бастығы, трест басқарушысы болды. 1964-1976 жылдары Ленин атындағы шахтаның  директоры. 1976-1989 жылдары «Қарағандыкөмір» өндірістік бірлестігініңөндіріс жөніндегі директоры, бас директоры, 1989 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде директор.  Дридж Николай Александрович 150-ден астам ғылыми жариялымның, оның ішінде 5 монографияның авторы.

## Дереккөздер
Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы. 1 том.
Борис Владимирович Иогансон

**Борис Владимирович Иогансон** (25. 07. 1893 жылы туған, Москва) — совет кескіндемешiсi, КСРО халық суретшiсi (1943), КСРО Көркемсурет академиясының академигі (1947), Соц. Еңбек Epi (1968). 1943 жылдан КОКП мүшесi. 1953-1958 жылдары КСРО Көркемсурет академиясының вице-президентi, 1958-1962 жылдары президенті болды. Москваның кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесiнде оқып (1912-1918), Н. А. Касаткин, С. В. Малютин, К. А. Коровиннен сабақ алған. 1937-1961 жылдары Ленинградтың кескіндеме, мүсін және архит. институтында сабақ берген (1939 жылдан профессор). КСРО Суретшiлер одағының бiрiншi секретары (1965-1968). 3 рет Ленин ордені және «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1893 жылы туғандар
Михаил Трифонович Иовчук

**Иовчук Михаил Трифонович** (06 (19). 11. 1908 жылы туған, Брест обл., қазіргі Кобрин ауд., 3аужовье деревнясы — 09. 01. 1990, Москва) — совет философы, партия қайраткері, профессор (1939), ғыл. докторы (1946), КСРО ғылым академиясының корр. мүшесi (1946). 1926 жылдан КОКП мүшесі. 1931 жылы Коммунистік тәрбие академиясының филос. бөлiмiн бiтiрдi. 1933-1936 жылдары партия жұмыстарында болды. 1936–1939 жылдары жоғары оқу орындарында филос. кафедрасын басқарды, 1968 жылдан КСРО ҒА Филос. институтының сектор меңгерушiсi. «Философские науки» журналының бас редакторы (1958). КСРО ҒА филос. және право бөлiмшесiнiң бюро мүшесi (1955). Ленин орденімен және басқа 4 орденмен медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1908 жылы туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Галл (ботаника)

right|thumb|320px|Үйенкі жапырақтарының бетіндегі галлдар
**Галл** ( — *сия жаңғақ*) немесе **цецидия** — ауру қоздығыш немесе зиянкестер әсерінен болатын өсімдік бойындағы патологиялық өзгеріс. 

Саңырауқұлақ, бактерия, кене, жәндіктер, құрт токсиндері Галға шалдықтырады. Галла дамуын **галлогенез**, ал қоздырғыштарын *галлогеноидтер* дейді. 

Галланың 15 түрі белгілі, олардың пішіні, түсі, мөлшері, әр түрлі болады. Галла әсіресе еменде, раушан гулде, кейбір күрделі гүлдерде жиі кездеседі, сондай-ақ, картоп, жүгері сияқты а.ш. өсімдіктерінің Галла қоздырғыштары едәуір зиян келтіреді.  Галла түзушілігіне қарсы химимялық заттармен газдау, топырақты қыздырып дизенфекциялау, инсектицидтермен және фунгицидтермен тұқымды зарарсыздандыру, иммунды сорттар шығару, ауыспалы егіс, топырақты өңдеу, тыңайтқыштар пайдалану, егісті т.б. агротехникалық және галла қоздырғыштарын құрту шаралары қолданылды.


2013-05-27 16-03-18-galle-28f.jpg
Apiomorpha conica.jpg
California Gall Wasp (Andricus quercuscalifornicus) (10148610273).jpg
Dasineura urticae (Cecidomyiidae sp.) gall, Elst (Gld), the Netherlands - 2.jpg
Eriophyes tilae tilae detail.JPG
Goldenrod Gall (Eurosta solidaginis) - Guelph, Ontario 2014-05-28.jpg
Gall on Douglas-fir branch (2059860195).jpg
Live Oak Apple Gall Wasp (Callirhytis quercuspomiformis) (10640229665).jpg
Large gall on London plane tree.jpg
Gundermann mit Galle der Gundermann-Gallwespe 03.JPG


## Дереккөздер

Санат:Ботаника
Санат:Өсімдіктер патологиясы
Сайлаубек Қалиұлы

**Сайлаубек Қалиұлы [[доцент]] ([[1976 жыл]]), [[профессор]] [[2003]],  [[1939 жыл]]ы [[12 желтоқсан]]да [[Семей облысы]] (қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]]), Ақсуат ауданы (қазіргі [[Тарбағатай ауданы|Тарбағатай]]) **Егіндібұлақ ауылында туған.

1957 жылы "Қызылкесік" ауылындағы С.М.Киров атындағы орта мектепті бітіріп, Семейдің мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне түсіп, оны 1962 жылы үздік дипломмен аяқтаған.

1966 жылдан 1997 жылға дейін Cемей ет және сүт технологиялық институтында түрлі лауазымды қызметтер атқарған:жоғары математика кафедрасының доценті, меңгерушісі, факультет деканы. 

сы еңбек жолында аталған сала мамандарын даярлауға өзінің лайықты үлесін қосты. Білімін жетілдіру мақсатында 1971 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының математика-механика институтына аспирант болып қабылданып, 1974 жылы "Диференциалдық және интегралдық теңдеулер теориясы бойынша" физика-математика ғылымдарының  кандидаты дәрежесін алады.'''

## Шығармалары
* Сызықтың алгебралық элементтері және аналитикалық геометрия
* Анықталған және еселі интегралдар
* Жай дифференциялық теңдеулер және вариациялық есептеу негіздері
## Дереккөздер

* Көңіл көріністері [Электрондық ресурс] / С. Қалиұлы. - Алматы : [б. ж.], 2009. - ISBN 978-601-7206-00-0
Тарбағатай аудандық кітапханасы қорынан.

Санат:Математика тарихы
Иоанн Лейденский

**Иоанн Лейденский** (*Jan van Leiden, Johann von Leiden*) Я н Б о к е л з о н (Jan Beukelszoon, Bokelson) (1509 ж. ш., — 23. 01. 1536) — Нидерланд анабаптистерi бас жетекшілерінің бiрi, Мюнстер коммунасының басшысы (1534-1535). Иоанн Лейденский  1534 жылы 13 қаңтарда авабаптизмнің ұйтқысы болған Мюнстерге келіп, Б. Ротман, Б. Книппердоплинктермен бiрге анабаптистердiң өкіметт басып алуын 	дайындады. Бұл мiндет орындалғаннан кейін 1534 жылы 5 апрельде Ян Матисген соң И. Л. Мюнстер коммуналық өкіметінің жоғарғы органы — «12 апостол» советін басқарды.
## Дереккөздер


Санат:1509 жылы туғандар
Санат:1536 жылы қайтыс болғандар
Галикарнас

thumb|right|300px|Геликарнас театрының қираған үйінділері
thumb|right|300px|Геликарнас мавзолейі
**Галикарнас** (( немесе  *Аликарнассос*; ) ) – байырғы заманда б.з.б. 4 ғ.ш. Кіші Азияның оңтүстік батысында, Жерорта теңізі жағалауында Кариядағы ірі сауда және мәдениет орталығы болған қала. Қазіргі заманда қаланың қираған үйінділерінде Түркияның шипажай қаласы - Бодрум орналасқан. 

Арголидалық грек колонистері негізін салған. Б.з.б. 5 ғасырда 1-Афины теңіз одағына енген. Галикарнастың гүлденген шағы б.з.б. 4 ғасырдың 1-жартысы. Б.з.б. 334 жылы Макендонский жаулап алған. Қираған қала, кейін қалпына келтірілген Галикарнас қаласында көне грек пен Кіші Азия архитектурасының тамаша үлгілерінің басын біріктірген, әлемдегі «жеті кереметтің» бірі саналған Галткарнас мавзолейі (Мавсол патшаның табытханасы) бар. 

## Сыртқы сілтемелер
* Halicarnassus  at livius.org
* Halicarnassus, Dictionary of Greek and Roman Geography (1854) (ed. William Smith, LLD)

Санат:Көне қалалар
Санат:Азияның жойылған қалалары
Санат:Түркияның археологиялық қазбалары
Санат:Түркия
Мирза Асадулла-хан Галиб

thumb|right|400px|Мирза Асадулла-хан Галиб
**Мирза Асадулла-хан Галиб** (; )  немесе **Галиб** (; ); Агра, 27 желтоқсан 1797 — Дели, 15 ақпан 1869 — әйгілі үнді ақыны. Парсы, урду тілдерінде жазған. 

Ақсүйек мұсылман отбасында шыққан. Галиб шығармаласына алғашқы кезде діни бағыттағы шығармалардың ықпалы болған. Кейін классикалық поэзияға бет бұрды, гуманизмді, халық мүддесін жырлады. 1857-59 жылдары халық көтерілісі жазушыға үлкен әсер етті. Галибтің соңғы шығармаларында Үндістанның жаңа өмірі бейнелейді. «Дастанбу», «катийи бурхан», «Дерафши Кавияни» шығармалары Иран физиологиясына, хат түрінде жазылған «бес бөлім» трактаты («Панджаханч») өнерге арналған.
	
## Сыртқы сілтемелер
* The Divan-e Ghalib — in Urdu, with Devanagari and Roman transliterations. Also includes concise commentaries on each verse, as well as other critical information.
* The Love Sonnets of Ghalib — Biography, selected works, and all things Ghalib
* biography and selected works
* The Joy of the Drop — 37 poems by Ghalib in English translation.

Санат:Үндістан ақындары
Санат:Парсы ақындары
Санат:Суфизм
Санат:1797 жылы туғандар
Санат:1869 жылы қайтыс болғандар
Кузьма Корнилович Галето

**Кузьма Корнилович Галето** (1.11.1896, Киев губерниясы - 1.11.1967) – Семей облысында совет өкіметін орнатудың белсене қатысушы.

1918 жылдан КОКП мүшесі. 1915 жылы патша армиясы қатарында болды. 1917 жылы батыс сібір советтерінің аткомы мен РСДЖРП Омбы комитеті жергілікті революцияшыл күштерге көмек көрсету үшін жіберді.

Советтердің Семей уездік 1-съезін (17.2.1918) әзірлеп, өткізуге басшылық етті. Галето атком председателі болып сайланды. 1918 жылы 11 маусымдағы ақ гвардияшылар бүлігі кезінде партизан отряды құрамында болды. Кейін РК(б)П Семей губкомының бөлім меңгерушісі, 1924-23 жылдары Қарқаралы, Бұқтырма укомдарының секретары, 1924-31 жылдары Қостанай, Орал губкомдарының бөлім меңгерушісі және секретары, РК(б)П ОК жанындағы марксизм- ленинизм курсының тыңдаушысы, БК(б)П ОК бөлім меңгерушісінің жәрдемшісі. 1933 жылы Москвада Қызыл профессура институтын бітірді.

1933-38 жылдары Батыс Сібір өлкесінде Галето – Исток МТС Саяси бөлімінің бастығы, БК(б)П ауд. комитеті мен алтай өлкелік комитетінің секретары. 1939-57 жылдары Мәскеуде шаруашылық мекемелер мен қалалық оқу орындарында істеді. 1957 жылдан Одақтық дәрежедегі зейнеткер. РК(б)П 11- съезінің делегаты, 1-сайланған РКФСР жоғары Советінің депутаты

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының саясаткерлері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Семей облысы басшылары
Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар