open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өңеш

thumb|Өңеш
**Өңеш ( — өңеш)** (esophagus) – *адамның ас қорыту жүйесінің ауыз қуысы мен жұтқыншақты асқазанмен жалғастыратын бөлімі*. Өңеш адамда түтік тәрізді, ұзындығы 25 см-дей, диаметрі 16 – 22 мм (созылғанда), қалыңдығы 3,5 – 5,6 мм. Өңеш мойын, көкірек, құрсақ бөлімдерінен тұрады. Оның қабырғасын ішкі – кілегейлі, ортаңғы – етті, сыртқы – көкірек және құрсақ бөліктерін сірлі қабық, мойын бөлігін адвентиция (қан тамырының сыртқы дәнекер қабығы) құрайды. Кілегейлі қабығында кілегей бөлетін альвеолалы түтікше бездер орналасады. Өңештің кілегейлі қабығын көп қабатты эпителий астарлайды. Тағам Өңеш бойымен ет қабатының жиырылуынан және тағамның өз салмағынан төмен қарай жылжиды. Ауруға шалдыққан немесе бөгде зат тұрып қалған Өңешті бармақпен басып не тиісті аспаппен, арнайы зонд жіберіп, рентген арқылы тексереді. Қажет жағдайда хирургиялық операция жасалынады. 
Омыртқасыз жануарларда Өңеш ауызқуысы жұтқыншақтан ортаңғы ішекке дейін созылып жатады (мысалы, жалпақ және буылтық құрттарда); жоғары сатыдағы шаянтәрізділерде, семсерқұйрықтыларда, жәндіктердің көпшілік түрлерінде Өңеш шайнау қызметін атқарады. Құстардың Өңеші ұзын болады, ол кейін жемсауға айналады. Ал омыртқалы жануарлардың көпшілігінде Өңеш жұтқыншақты қарынмен жалғастырады.
## Өңеш науасы
Өңеш науасы (пищеводный желоб) — күйісті жануарлардың көп бөлімді қарнының жұмыршақ бөлімінің қабырғасында орналасқан өңештің жалғасы. Азықтың сұйық бөлігі (төлдер еметін сүт, уыз) өңеш науасы арқылы тікелей ұлтабарға (безді бөлімге) өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Қалпына келтіру құны

ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ ҚҰНЫ – қазіргі жағдайда – негізгі қорлардың ұдайы өндіріс құны, яғни тиімді нысандарды қалпына келтіру үшін жұмсалатын қажетті шығындардың ақшаға шаққандағы көлемі. Ол негізгі қорларды ұдайы өндірудің қайта бағалау сәтінде нақты қалыптасқан жағдайын: құрылыс-құрастыру және сметалық жұмыстардың келісімді бағасы мен сметалық нарқын, құрылыс материалдарының, отынның, энергияның, жабдықтың, құрал-сайманның, т.б-лардың көтерме сауда бағасын басшылыққа ала отырып айқындалады. Қалпына келтіру құны бухгалтерлік есепте – қалдықтық құнның бір түрі; мұнда ол негізгі қорлардың тозуды шегеріп тастағандағы нақты құнын көрсетуге тиіс.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
Пьер Огюст Ренуар

**Ренуар (Renoіr) Пьер Огюст** (25.2.1841, Лимож — 17.12.1919, Кан-сюр-Мер) — француз кескіндемешісі, графикашы әрі мүсінші, бейнелеу өнеріндегі импрессионизм ағымының негізін салушылардың бірі. 1862 — 64 ж. Сән өнері мектебі мен Ш.Глейр шеберханасында оқыды. Парижде тұрды. Алғашқы шығарм. кезеңінде Г.Курбе, Э.Мане, К.Моне, А.Сислей, т.б. шеберлерінің ықпалында болды. Ренуардың “*Антони әжейдің жүрек жалғауы*” (1866), “*Жаз*” (1869) және “*Сенадағы шомылу*” (1869) секілді картиналарынан өзін қоршаған ортадағы жарық пен сәуленің құбылмалы өзгерістерін дәл тұтып бейнелеу мен образ өміршеңдігіне ұмтылу байқалады. Суретшінің шалқар шабытынан туған “*Мулен де ла Галет*” (1876), “*Төсекте отырған жалаңаш әйел*” (1876), Жанна Самари портреті (1877), “*Желпуішті қыз*” (1881) атты картиналары пленэрлік кескіндеменің озық үлгілері тобын құрады. Ренуар шығарм. басқа импрессионистер өнеріне қарағанда картинада алдыңғы қатарға адамды қоюымен әрі олардың тіршіліктен сезінген ләззатты шақтарын шынайылықпен бейнелеуімен ерекшеленеді. Сауықшыл қала өмірінің көңілді көріністері Ренуар туындыларының негізгі арқауы болып табылады. 1880 — 90 ж. суретші сәнділік шарттылығына бой ұрды. Ренуар көптеген литография, офорт және мүсіндердің де (“*Венера*”, қола, 1914 — 16) авторы. Оның кескіндемелік шығармалары Стокгольм, Берлин, Мәскеу,Париж, Санкт-Петербург және Кельн қ-ларының мұражайларында сақтаулы.

## Дереккөздер


*Перрюшо А., Жизнь Ренуара, М., 1986; 
*Воллар А., Ренуар. Сезанн, М., 2000; его же, Ренуар, М., 2004.
## Толықтыру

Санат:Тұлғалар
Санат:Суретшілер
Магний кентастары

## '''Магний кентастары'''
Магний кентастары —  магнийлі қосылыстардан құралған минералдық шикізат. Оның жер қыртысындағы орташа мөлшері 2,1%. Кейбір ультранегізді магмалық және карбонатты шөгінді жыныстарда 21 — 47%-дай MgO болады. Құрамына жүзден аса минерал кіреді. Мысалы, 
*брусит Mg(OH)2 41,7% магнийді құрайды; 
*магнезит MgСO3 (28,8% Mg); 
*доломит MgСO3СаСО3 (18,2% Mg); 
*кизерит MgSO4Н2О (17,6% Mg); 
*бишофит MgCІ26H2O (12,0% Mg); 
*лангбейнит 2MgSO4К2SO4 (11,7% Mg); 
*эпсомит MgSO47Н2О (9,9% Mg); 
*каинит MgSO4КСІ3Н2О (9,8% Mg); 
*карналлит MgCl2KCl6H2O (8,8% Mg), 
*астраханит MgSO4Na2SO44Н2О (7,3% Mg); 
*полигалит MgSO4 2СаSО4К2SО42Н2О (4,2% Mg). 
Магний кентастарының басты кен орындары магнезиялы калий тұзды қазбалары. Магнезиттің ірі кен орындары метаморфозды доломиттерде көп кездеседі. Магнезит отқа төзімді шикізат, магний металын алуға қолданылады. Калий-магнийлі тұздарды тыңайтқыш алу үшін өңдегенде шыққан қалдықтардан да магний алынады. Солтүстік Арал маңындағы Жақсықылыш, Жаманқылыш көлдерінде, Жамбыл облысындағы Тұзкөлде эпсомит, астраханит сияқты магнийлі тұздардың қабаттары ұшырасады. Маңғыстаудағы Қаракие]] ойысына Каспий теңізінен құйылған су буланғанда едәуір мөлшерде магнийлі тұздар тұнады. Шығыс Қазақстан, Қостанай,  Қарағанды, Павлодар облыстарының ультранегізді талькты-карбонатты жыныстарында Магний кентастарының мөлшері мол.

## Дереккөздер
Қайжамал Бақышқызы

ҚАЙЖАМАЛ Бақышқызы (19.1924 жылытуған, Баян-Өлгий аймағы) – қазақ актрисасы. МХР-дің еңбек сіңірген артисі (1960). Улан-Батордың әсемдік өнер училищесін бітірген (1941). 1953 – 59 жылы аймақ әйелдері ұйымының нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі болды. Баян-Өлгий аймақтық клубында (қазіргі Аймақтық Баян-Өлгий театры, 1966 жылдан осы театрдың директоры) қызмет етті. Сэрэн (Э.Оюун. “Жаңа адам”), Жабай (Б.Ақтан. “Ырмалай”), Күлән (М.Құрманхан. “Жасыл дөң”), Қыз Жібек (Ғ.Мүсірепов. “Қыз Жібек”), Толғанай (Ш.Айтматов. “Ана – Жер ана”) рөлдерін ойнады. МХР Ұлы хуралының депутаты (1966). МХРП 12-съезі мен Дүниежүзілік әйелдері ұйымының Вена қаласында өткен конгресіне (1958) қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Леонтьев Алексей Леонтьевич

**ЛЕОНТЬЕВ Алексей Леонтьевич** (*1716, [[Мәскеу]] — 12.5.1786, [[Санкт-Петербург]]*) — орыстың шығыстанушы ғалымы. Мәскеудегі Славян-грек-латын академиясында оқыған. 1742 — 52 ж. Пекинде қытай және маньчжур тілдерін үйренді. Санкт-Петербургке оралған соң Ресей Сыртқы істер коллегиясында аудармашылық қызмет атқарды. Леонтьев 1767 ж. Пекинге екінші рет барды. Қытайдан  келген соң өмірінің ақырына дейін Сыртқы істер коллегиясы іс-басқармасында кеңесші қызметін атқарды. Леонтьев Еуропада болып қытайдың классикалық шығармасы *“Төрт кітапты”* (*Сы Шу Гей, 1780 ж.*), *“Қытай үкіметінің барлық заңдары мен нұсқаулары”* еңбегін тәржімалады (*3 томдық, 1781 — 83*). 1779 ж. *“Қытай әліппесін”* жариялады.

## Дереккөздер
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы


Санат:Тұлғалар
Түлен аралдары

250px|нобай|оңға|Түлен аралдары
**Түлен аралдары** (*Тюлень аралдары*, *Итбалықты аралдар*) — Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінде, Түпқараған түбегінен солтүстік-батысқа қарай су асты жоны ретінде созылып жатыр; аралдар – осы жонның көтеріңкі жерлері. Құлалы, Теңіздік, Балықты, т.б. аралдардан тұрады. 

## Сипаты
Жалпы аумағы шамамен 130 км², көбінесе теңіз деңгейіне байланысты өзгеріп отырады. Негізінен оолитті құмнан, саздақты жыныстардан құралған. Шөлейт және шөлге тән өсімдіктер өседі. Итбалықтар мемлекеттік қорғауға алынған.

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі аралдары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан аралдары
Соколов Александр Александрович

‘‘‘Соколов Александр Александрович’’’ (7.8.1913, Алматы қаласы – 14.9.2009) – география  ғылымдарының докторы (1979). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Мәскеу ауыл шаруашылық академиясын (1937) және КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімінің аспирантурасын (1941) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Топырақтану институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер (1947–1986) болып қызметтер атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері топырақтану мәселелеріне арналған. 120 ғылыми жарияланымның, 6 монографияның авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гір тастары

**Гір тастары** (Гири) - заттарды өлшеуде, таразыларды тексеруде пайдаланылатын масса шамасы. Жұмыста (өлшеу үшін) пайдаланылатын және үлгілік (тексеру жұмыстарына арналған) эталондық гір тастары болып бөлінеді.
## Дереккөздер</span>
Қайқы қылыш

thumb|right|200px|Қайқы қылыш
**Қайқы қылыш** – қару. Басының қайқылығына орай бірнеше түрге бөлінеді: 1) қайқылығы аз жатаған қылыш; 2) қайқылығы орташа қылыш; 3) бастары өте қайқы қылыш немесе кескір қылыш. Жалпы қылыш басы неғұрлым қайқы болса, оның кескіштік қасиеті күшті болады; Қайқы  Қылыш.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Санат:Қылыштар
Тюлькалар

**Тюлькалар** (Clupeonella) – майшабақ тәрізділердің туысы. Кейде тюлькаларды сыртқы пішінінің нағыз килькаларға ұқсастығына қарап, килька деп атап кеткен, бірақ бұл қате ұғым. Тюлькалардың Қара, Азов, Каспий теңіздері мен оларға құятын өзендердің төменгі ағысында 4 түрі кездеседі. Қазақстанда Каспий су алабында кәдімгі тюлькалардың (С. cultrіventrіs) кездесетін екі түр тармағы және анчоустектес, бадырақкөзді килькалар бар. Тюлькалардың ұзындығы 10 – 15 см, салмағы 8 – 10 г, құрсағы екі бүйірінен қысыңқы, тамағынан аналь тесігіне дейін тікенекті қабыршақ жапқан қыры (киль) бар. Аналь қанаттарының соңғы екі талшығы алдыңғыларынан ұзын. Тіссіз, кішкентай аузы жоғары қараған. Су бетіне жақын топтанып тіршілік ететін пелагик. балықтар, тек бадырақкөзді килька 300 – 450 м тереңдікте кездеседі. Жыныстық жағынан 1 – 2 жасында жетіледі. Су температурасы 11 – 20 С-қа жеткенде уылдырық (60 мыңдай) шашады. Қалқып жүретін уылдырығында қошқыл түсті, ірі май тамшылары болады. Табиғи жағдайда 3 – 4 жыл өмір сүреді. Негізгі қорегі – зоопланктондар. Тюлькалардың абрау тюлькаларынан басқа барлық түрі– кәсіптік маңызы бар балықтар.
## Сілтемелер


Санат:Майшабақтәрізділер
Валентина Иосифовна Якубовская

**Якубовская Валентина Иосифовна** (17.9. 1913, Рига қ. – 17.2.1985, Қарағанды қ.) – биология ғылымдарының докторы (1947), профессор (1963). 

Пермь мемлекеттік университетін бітірген (1936) соң осы университетте ассистент (1936–37), Иваново медицина институтында ассистент (1937–50), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі (1950–85, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) қызметтерін атқарған.

Оның негізгі ғылыми еңбектері адам және жануарлар биохимиясына арналған. Якубовская организмде холестерин алмасуын, оның сол тектес басқа қосылыстарға айналуын зерттеді. 

«Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:17 қыркүйекте туғандар
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:Ригада туғандар
Санат:17 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қарағандыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Пермь мемлекеттік унисерситеті түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы оқытушылары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының профессорлары
Алма Шайымқызы Мырзабекова

**Алма Шайымқызы Мырзабекова** (19.10.1952 жылы, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Жаңашар ауылында туған) – философия ғылымдарының докторы (2008), профессор (2007). ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ), Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1984) бітірген. Ленгер медицина училищесінде оқытушы (1974–76), Қазақ химия-технология институтында оқытушы (1977–80), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) аға оқытушы, доцент (1984–90), Қарағанды қаласындағы «Болашақ» институтында доцент, кафедра меңгерушісі (1999–2007) қызметтерін атқарды. 2007 жылдан профессор «Проблема культурной идентичности в контексте многообразия цивилизаций» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
*Философия
*Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы

Санат:Қазақстан ғалымдары
Лау

**Лау** — межелі жерге жеткенде ауыстырылып отыратын күш көлік. Қазан Төңкерісіне дейін және Кеңес Өкіметінің алғашқы жылдарында қызмет бабымен келген лауазымды адамдарды бір бекеттен екінші бекетке, бір ауылдан екінші ауылға жеткізіп салатын күш-көлік ретінде пайдаланылған. Лау көмегі сырттан келген қонақтарға да көрсетілген.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Бәйдібек би ауылы

**Бәйдібек би ауылы** (2014 жылға дейін — *Маловодное*) —  Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Бәйдібек би ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 26 км-дей жерде. 

## Тарихы
Ауыл 1957 — 97 жылдары жүзім өсіретін “Гигант” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде ҰК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Ауыл арқылы республикалық дәрежедегі Алматы — Нарынқол және Алматы — Жаркент — Қорғас автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Тюрингит

**Тюрингит** — силикаттар класындағы тотыққан хлориттер тобының минералы. Жуықтап алғандағы химиялық формуласы: (Fe2+, Fe3+)3 Al2Sі2O10 (OH)2 (Mg, Fe)3 (OH)6. Химиялық құрамы тұрақты емес: FeO – 19,8 – 42,3%, Fe2O3 – 0,6 – 31,7%, Al2O3 – 13 – 23,61%, SіO2 – 19,4 – 29%, H2O – 4,6 – 13%. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Тюрингит тұтас, ұсақ түйірлі масса күйінде кездеседі. Түсі күңгірт қоңыр, кейде қара. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2–2,5, тығыздығы 3,03–3,40 г/см³. Жымдастығы жетілген. Темірлі кварциттердің метаморфизмінен, магмалық тау жыныстары темірлі силикаттарының гидротермалды өзгеруінен түзіледі. Дүние жүзіндегі ең ірі кен орны Тюрингияда (Германия), Қазақстандағы мол шоғыры Қаражал кенінде орналасқан. Темір кентасы ретінде пайдаланылады. Халықаралық минералогия ассоциациясы комиссиясының шешімімен "Тюрингит" термині жойылып, барлық темір хлориттері бір минералдық түр – шамозитке біріктірілді.
## Дереккөздер

Санат:Химия
Өңіржиек

**Өңіржиек** – *кеудеге тағылатын әшекей зат*. Дәстүрлі қазақ қоғамында Өңіржиекті мереке күндері қыздар мойын-омырауына сәндікке таққан. Өңіржиек төрт бұрышты (немесе дөңес) келген бірнеше күміс тілікшеден (көбіне үшеу) тұрады, олардың аралары қатар түскен бірнеше жіңішке шынжырмен шығыршық арқылы жалғасады. Қазақ шеберлері тілікшелерді жұқа немесе арасын қуыс етіп, ортасына ақ балшық толтырып (майыспас үшін) жасайды. Әр бөлігі қалыптау, сіркелеу, сымкәптеу, алтындау, тастар орнату әдістері арқылы әшекейленеді де, түрлі ою-өрнектер түсіріледі. Төменгі бөлігіне сыңғырлауық қоңыраулар, құйма тістер орнатылады. Халық арасында кейде қыз-келіншектер киетін қырмызы шапанның алдыңғы екі өңіріне жиектей салынатын өрнекті де кейде Өңіржиек деп атайды. Өңіржиек секілді бұйымдар (алқа, шолпы, т.б.) халықтың эстет. талғамын, әсемдікке құштарлығын көрсетеді.

Мұндай алқа көбінесе Қазақстанның батыс өңірлерінде қолданылады. Халық арасында өңіржиектің өңірше, өңіртал деп аталатын түрлері де қолданылған. Олар тақтасына қарай ажыратылған. Өңірше - түрлі түсті тастармен әшекейленген, күміспен күптелген үш тақталы алқа түрі. Өңіртал - аралары алшақтау (бір қарыс) орналасқан екі тақтадан тұратын, тақталары күміс шынжырмен байланысқан күміс алқа.

Қазақтың байырғы наным-сезімі бойынша, өңіржиек әйел адамның құрсағы мен кеудесін бәле-жаладан, сұқ көзден сақтайды деп саналған.

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Салт-дәстүрлер
Өркен (Абай облысы)

**Өркен** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Өркен ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аягөз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 130 км жерде, Көксала өзенінің төменгі ағысы бойында орналасқан. 

  

## Тарихы
Іргесі 1974 жылы Бақанас қой өсіру кеңшарын ұйымдастыруға байланысты қаланған. 1997 жылдан Өркенде кеңшар негізінде қой өсірумен айналысатын шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Леопард

**Леопард** () — сүтқоректілер класы жыртқыштар отрядының мысық тұқымдасына жататын жыртқыш аң. 

Денесі созылыңқы, аяқтары қысқа әрі мықты. Дене тұрқының ұзындығы 107 — 180, құйрығының ұзындығы 75 — 110 см. Тығыз, жұмсақ сары немесе қызғылт жүнінің үстінде қара дақтары болады. Тұтас қара түстілерін — пантера деп атайды. Аталығы 60, аналығы — 30 — 40 кг тартады. Леопард негізінен Африкада (*тек [[Сахара]]да кездеспейді*) тіршілік етеді. Азияда, Түрікменстанда, Ресейдің Қиыр Шығысында ұшырасады. *Тропиктік, субтропиктік* аймақтардағы ормандарда, тау беткейлерінде, жазық далалар мен саванналарда, өзен бойында, тоғайларда мекендейді. Леопард, негізінен, тұяқты аңдарды (*бұғы, елік, арқар, т.б.*) аулайды. Қорегін, көбіне түнде аулайды. Көбіне қаңтар — наурыз айларында ұйығып, 90 — 105 күннен кейін балалайды. Леопард Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

Қазақстанда Үстірт мемлекеттік табиғи қорығында (Маңғыстау облысы) 2020 жылы леопардтың пайда болуының  үш жағдайы байқалған.  

## Дереккөздер

Санат:Мысықтәрізділер
Санат:Жыртқыштар
Санат:Сүтқоректілер
Репертуар

**Репертуар** (франц. *repertoіre*, лат. *repertorіom* — тізім, хаттау) — театр, концерт эстрадасы, т.б. өнер ордаларында орындалатын драмалық, музыкалық, т.б. шығармалар жиынтығы, сондай-ақ актер ойнайтын рөлдердің бір тобы. Қазіргі Репертуар (*қазіргі қоғам өмірін көрсететін шығармалар*) және классик. Репертуар (*ұлттық және дүние жүзінің классик. драматургиясы*) деген түсінік бар. Сонымен қатар Репертуарды театрдың түріне (мыс., *опер., эстрад.*), стилі мен жанрына (*комед., романтик.*) қарай айырады. Репертуардан театрдың көркемдік және идеялық бағыт-бағдары да байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Ғылыми-техникалық кітапхана

**Ғылыми-техникалық кітапхана** (Научно-техническая библиотека) — ғылыми-техникалық кітаптарды жинайтын, сақтайтын және олармен халықтың танысуына жағдай жасайтын мекеме.

## Дереккөздер</span>


Санат:Кітапханалар
Лауазым

**Лауазым** () — мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, Қарулы Күштер жүйесінде арнайы құзыреттілікпен тұрақты немесе уақытша билік өкілі қызметін не болмаса (мекеме, кәсіпорындарда) ұйымдастыру-басқару, әкімшілік-шаруашылық қызметін атқаруды жүктейтін өкілеттілік. Қазақстан Республикасында атқаратын қызметі өте маңызды, құзыреті үлкен лауазымдар Конституцияда бекітілген.

## Лауазымды тұлға
Лауазымды тұлға - мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, Қарулы күштер жүйесінде арнайы қүзыреттілікпен тұрақты немесе уақытша билік өкілі кызметін не болмаса (мекеме, кәсіпорындарда) ұйымдастыру-басқару, әкімшілік-шаруашылық қызметін атқаратын адам. Лауазымды тұлғаньщ Конституцияда, заңда немесе қаулыда, ережеде көрсетілген өз өкілеттігіне сәйкес қызметін атқаруға қажетті өзіндік құқықтары мен міндеттері белгіленген. Қазақстан Республикасының 40-бабы бойынша Қазақстандағы ең жоғарғы лауазымды тұлға - Қазақстан Республикасының Президенті.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Репетиция

**Репетиция **(лат. *repertіtіo* — қайталау) — спектакль (концерт, эстрадалық ойын-сауық пен цирк бағдарламасын) дайындаудың негізгі бір түрі. Ол орындаушылар арқылы драма театрында режиссердің, сондай-ақ музыкалық театрда дирижердің, балет театрында балетмейстердің жетекшілігімен жүргізіледі. Қоюшы мен орындаушылар шығарманың жеке актісі, көріністері бойынша, тіпті тұтас күйінде бірнеше рет қайталап орындаудың нәтижесінде сол шығарманың идеялық мазмұнын дұрыс ашу мен бейнелі шешімін табу мүмкіндігіне ие болады. Репетицияның “*үстел басында*” (драм. шығарманы талдау арқылы әңгіме өткізу), дайындық бөлмесінде (сахналық жасау-жиіазсыз) және ақтық сахнада (толық киім-кешек, декорациясымен көпшілік алдында) өткізілетін түрлері бар. Муз. театрда оркестрлік, концертмейстерлік, хореогр., т.б. Репетициялар болады. 

## Дереккөздер

Санат:Театр
Санат:Сахналық өнер
Адарғы

**Адарғы** — өрмек жіптерінің астын-үстін көтере бөліп тұратын кергіш ағаш. Адарғы кепкен қатты ағаштан не тақтайдан жасалады, ұзындығы — 50, ені — 15, қалыңдығы — 2-3 см болады. Тақтайдың ортасы қалың, ал екі шеті жонылған болып келеді. Қырларына өрмек жібі сиятындай етіп жіңішке өзекшелер түсірілген.

## Қолданылуы
Өрмек, кілем тоқуда қолданылатын, оның жіптерінің асты-үстін көтере бөліп тұратын аспап кепкен ағаштан жасалады. Екі жақ шеті жонылып, жүзі шығарылған, ортасы сәл дөңес, ені 20-25 см-дей тақтайдан жасалған өрмек жіптерінің жоғарғы және төменгілерін ауыстырып тұратын құрал. 

Өрмек жіптері екіге бөлінеді: күзудегі жіп жоғары шығып, бос жіп күзудің астында қалады. Яғни екі жіп итіс-тартыс өзара айқас орналасады. Осы екі жіптің арасы 10-15 см қуыс болып келеді. Осы қуысқа қылыш өткізіледі. Содан кейін, жіптердің тиісті мөлшерін қолмен санап анықтап, алдыңғы жіптерді үстіне шығарып, үстіңгі жіптерді керісінше, жоғары шығарып, екі араға адарғы және онымен бірге бақылау жібі енгізіледі.
Адар сөзі көне түркі тілінде кездеседі. Оның қазақша мәні - *айыр, ажырату, бөлу*. Ол туралы ауыз әдебиетінде: *Ұршық пенен адарғы, Киіндірген бабамды, Бәсең ине, кесте біз, Келістірген ажарды*, - деген жолдар кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Киіз үй
Жанкент (ауыл)

**Жанкент** (2018 жылға дейін — *Өркендеу*) — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Өркендеу ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстік-батысқа қарай 22 км жерде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1580 адам (836 ер адам және 744 әйел адам) болса, 2009 жылы 1405 адамды (737 ер адам және 668 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1968 – 1997 жылдары күріш өсіретін кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Өркендеуде АҚ және шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы елді мекендері
Бәйділда Қалтаев

**Бәйділда Қалтаев** (17 ақпан 1911 жыл, қазіргі Алматы облысы Қарасай ауданы – 7 ақпан 1979 жыл, Алматы қаласы) – актер, Қазақстанның халық артисі, (1969). Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

Қазақ драма театрының студиясын (1932 – 1935) бітірген соң 1937 жылға дейін қазақ драма театрында, одан кейін Семей облыстық музыкалық драма театрында (1937 – 1942), Қызылорда облыстық драма театрында (1946 – 1950), ал 1950 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ балалар мен жас өспірімдер театрының құрамында қызмет еткен. 

## Ойнаған рөлдері
Амангелді (Ғ.Мүсірепов, “Амангелді”), Ыбырай (М.Ақынжанов, “Ыбырай Алтынсарин”), Сардар (Қ.Мұхамеджанов, “Өзіме де сол керек”), Абыз (М.Әуезов, “Еңлік–Кебек”), Әбутәліп (С.Мұқанов, “Мөлдір махаббат”), Байтемір (Ш. Айтматов, “Арманым, Әселім”), Құнанбай (Ш.Аймановтың "Жас Абайында"), Ораз (Т.Ахтановтың "Әке мен бала"), т.б. сияқты әр алуан күрделі рольдерді ойнаған.

## Дереккөздер

Санат:17 ақпанда туғандар
Санат:7 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры студиясы түлектері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Семей облыстық музыкалық драма театры тұлғалары
Санат:Қызылорда облыстық драма театры тұлғалары
Өрмек тоқу

**Өрмек  тоқу** – *[[алаша]], [[қап]], [[басқұр]], [[бау]] және [[шекпен]] тоқу үшін екі басы қазыққа керіліп, желісі жер бетімен түзу тартылған, иірілген жіп керілген құрылғы*. Ол қайық, серу жіп, қылыш, адарғы, мосы ағаштың көмегімен күзу (күзеу), арқау жіптер арқылы ерсі (ерсі жіп) тоқылады. Тақталы алаша, терме алаша, басқұр әр түрлі боялған түрлі-түсті жіптен, ал шекпен тайлақ жүнінен арнайы оң, теріс иірілген жіптен тоқылады. Өрмекке арналған жіптің аралары ұзындығы 15 – 25 см, 15 – 20 см етіп үш қазыққа іліп, айналдыра төгіп шығады. Содан соң төгілген жіп күзеуге байланады да, одан кейін жіп қазықтар арасына төгіледі. Соңынан өрмектің екі басы керіліп байланады, ал күзу жіп мосы ағашпен керіледі. Сонда ғана өрмек тоқуға даяр болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Салт-дәстүрлер
Магнитометрия

## '''Магнитометрия'''
Магнитометрия — геофизиканың жер магнетизмін, олардың аномалиясын зерттейтін бөлімі; барлау геофизикасында— тау жыныстарының магнит қасиеттеріндегі айырмашылыққа негізделген барлау әдісі.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
Өрмекші кенелер

**Өрмекші кенелер** () – өрмекшітәрізділер класының бір тұқымдасы. Табиғатта кең тараған. Қазақстанның барлық аймағында кездесетін 5 түрі (қауіптілері: кәдімгі Өрмекші кенелер, жемістің қызыл кенесі, бақтың Өрмекші кенелері) бар. Денесі түкті, ұзындығы 0,3 – 0,5 мм, түсі сарғылт-жасыл, қоңыр, аузы соруға бейім. Бұлардың құрсағында орналасқан өрмекші бездері өрмек жібін шығарады. Өсімдіктердің жапырағын өрмек жібімен шырмап, шоғыр құрып тіршілік етеді. Өрмекші кенелер мақта, бақша дақылдары, соя, жылыжайдағы қиярға көп зиян келтіреді. Күзде ұрықтанған ұрғашысы қыстап шығып, көктемде темп-ра 12С-тан асқанда, тіршілігін бастап, маусым – тамыз айларында көбейеді. Бір маусымда 18 – 24 ұрпақ береді, ұрпағы 10 – 25 күнде дамып жетіледі. Егіс маңындағы арам шөп пен ағаштан жел, су арқылы екпе дақылдарға таралады. Күрес шаралары: агротех. шаралар (ауыспалы егіс, күзде өңделген жерді терең жырту) мен химия, биологиялық әдістерді тиімді қолдану, мақта егісіне метилмеркаптофос, формамид, бау-бақша, баққа коллоидты күкірттің 1,5% суспензиясын бүрку. Парник, жылыжайларда биологиялық әдіс ретінде жыртқыш кене фитосепулюс өсіріледі. 

## Пайдаланылған әдебиеттер
 

Санат:Кенелер
Қылмыстық жауапкершілік

**Қылмыстық жауапкершілік** — құқықтық жауапкершіліктің бір түрі; қылмыстың құқықтық салдары — қылмыскерді жазалау түрінде көрініс табатын мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы. 

Қылмыстық жауапкершілікке тарту қылмыстық іс қозғаудан, тергеуден және сот жарыссөзінен тұрады. Қылмыс жасау — кінәлі адам мен сот төрелігін атқарушы мемлекет арасында арнаулы қатынас тудыратын құқықтық факт. Мұндай фактіден кейін екі тарап үшін де міндет пайда болады. Мемлекет үшін өзінің арнайы органы арқылы қылмысты тергеу, қылмыскерді тауып, қылмыстық жауапкершілікке тарту міндеті, ал қылмыскер үшін Қылмыстық жауапкершілікті өтеу міндеті туындайды. Қылмысқа дайындалғаны, қылмыс жасауға оқталғаны, қылмыс жасауға қатысқаны үшін де адам қылмыстық жауапкершілікке тартылады.

Қылмыс жасаған адамға қолданылатын жаза немесе басқа да қылмыстық құқықтық шара қылмыстың табиғаты мен қоғамға қауіптілігінің деңгейіне, қылмыс жасалу кезіндегі жағдайға сай болуы тиіс. Ешкім бір қылмысы үшін екі рет қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды. Жалпы тәртіп бойынша қылмыстық жауапкершілікке қылмыс жасау кезінде 16 жасқа толған, ақыл-есі дұрыс адам тартылады. ҚР Қылмыстық кодексінің 14-бабында көрсетілген қылмыстарды жасағаны үшін қылмыстық жауапкершілік 14 жастан басталады.

Қылмыстық жауапкершілікке тарту тәртібін Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексі қарастырады. Аталған Кодекс 2014 жылы 4 шілдеде қабылданған.

Ішімдік, есірткі немесе басқа да уытты заттардың әсерінен мас күйде қылмыс жасау Қылмыстық жауапкершіліктен босатпайды. Қылмыстық іс бойынша сезіктіні немесе айыпталушыны прокурордың, тергеушінің не анықтаушының Қылмыстық жауапкершіліктен заңсыз босатуы сот төрелігіне қарсы қылмысқа жатады.

## Қылмыстық жауапкершілік ерекшеліктері

# Қылмыстық құқықбұзушылық жасаған тұлға өз әрекетіне жауап беруге міндетті. Ал мемлекеттің жауапкершілік белгілеуге құқығы бар
# Айыпты тұлға өзінің бостандығы мен конституциялық құқығының сақталуын талап етуге құқылы. Ал мемлекет күш көрсетпей немесе адамгершілік қасиетіне нұқсан келтірмей құқықбұзушымен заң бойынша сөйлесуге міндетті
# Қылмыс жасау айыпты мен мемлекет арасында арнайы құқықтық қатынастардың туындауына алып келетін заңды факті болып табылады
# Қылмыстық жауапкершілікке тарту бірнеше сатыдан тұрады:
#* сотқа дейінгі тергеу
#* қылмыстық істі прокуратураның және соттың қарауы
# Қылмыстық жауапкершілік қылмысқа дайындалғаны, оны жасауға оқталғаны, бірге жасағаны үшін де туындайды
# Қылмыстық жауапкершілік жария сипатта болады. Мемлекет қылмыстық жауапкершілікке тартуға және оны қолдануға өкілеттігі бар бір ғана субъект болып табылады. Қылмыстық жазаны сот белгілейді
# Қылмыстық жауапкершілік жеке сипатта болады. Бұл сыбайластық немесе ұжымдық жауапкершілік ұстанымы бойынша оны қолдану мүмкін еместігін білдіреді

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Кяхта келісім шарты

**Кяхта келісім шарты** — Ресей мен Қытай арасындағы келісімшарт. 1727 ж. 21 қазанда қол қойылған. 1690 ж. Цин империясы Халханы (қазіргі Моңғолия) басып алып, орыс үкіметінен шекараны анықтауды талап етті. 1715 ж. орыс-қытай-моңғол үш жақты келісімі жасалды. 1724 ж. Селенгинскіге келген Қытайдың ресми өкілдері Халхамен шектес орыс жерлері жөніндегі мәселені қайта көтеріп, оны келіссөздер арқылы шешуді ұсынды. Осыған байланысты 1725 ж. Қытайға граф С.Л. Владиславович-Рагузинский басқарған төтенше және өкілетті құқы бар елшілік аттандырылды. Ұзаққа созылған келіссөздерден кейін 1727 ж. 20-тамызда Бура өзені бойында келісімшартқа қол қойылды. Бірақ келісімшарт Пекинге жіберіліп бекітіліп келгенде, орыс елшісі олардың Ресеймен келіспей кіргізген өрескел өзгерістеріне қатты қарсылық білдірді. Ақыры Бура келісімшартының құрамдас бөлігі ретінде алынып, Кяхта өзені бойындағы елді мекенде келісімшарт қайта жасалады. 1728 ж. 14 маусымда екі жақ қол қойды. Ресей мен Цин империясы арасындағы шекара сызығы белгіленеді. Екі ел арасындағы дипломат  байланыстардың тәртібі айқындалды.
	
## Дереккөздер


Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері
Санат:Қытайдың халықаралық келісімдері
Санат:1727 жыл
Өрлік

нобай|орта|1200px|'''Өрлік ауылына қош келдіңіздер!'''

**Өрлік** — Атырау облысы Индер ауданындағы ауыл, Өрлік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Индербор кентінен оңтүстік-батысқа қарай 33 км-дей жерде, Жайықтың оң аңғарында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2598 адам (1318 ер адам және 1280 әйел адам) болса, 2009 жылы 2741 адамды (1393 ер адам және 1348 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ бойынша 2505 адамды (1284 ер адам және 1221 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1929–1997 жылы қаракөл қойын өсіретін «Передовик» кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Өрлікте және округтегі Жиек ауылында ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істеді. Өрлікте Индер жоғарғы вольтты электр желісінің станциясы, жылыту жүйесі, т.б. кәсіпорындар бар. Өрлік арқылы Атырау – Орал автомагистралі өтеді.

## Мәдени-әлеуметтік мекемелері
Ауылда монша, орта мектеп, балабақша, кинотеатр, емхана т.б. бар.
* Қ.Абақанов атындағы орта мектеп — 1923 жылы ұйымдастырылған. 1932 жылы 4 сыныптық мектеп болып қайта ашылды. 1957-58 жылдан бастап орта мектепке айналды. 1994 жылы мектепке ұстаз Қабижан Абаханұлының есімі берілді. Соған дейін Өрлік орта мектебі деп аталды.
* "Болашақ" бөбекжай-бақшасы
* Арал Хазірет мешіті — 2023 жылы желтоқсан айында ашылды.

## Елді мекендегі көшелер
нобай|оңға|200px|Өрлік ауылы      
* Алтай Шәмшиденов көшесі
* Ғилым Шахманов көшесі (№18 көше)
* Кенесары хан көшесі (№16 көше)
* Кенжеғали Құлниязов көшесі
* Мұханбет Сәрсенғалиев көшесі
* Насыр молда Каримов көшесі
* Нәпи Ғабдиев көшесі (№17 көше)
* Нәсіпқали Қобданов көшесі
* Нәсіпқали Қобданов тұйық көшесі
* Подстанция көшесі
* Сапарғали Өтепов көшесі
* Сапарғали Өтепов тұйық көшесі
* Сұңғат Әзмұханбетов көшесі
* Тастан Шманов көшесі
* Халел имам Нұғманов көшесі
* Халиолла Өмірғалиев көшесі
* Шәріп Сәрсенбаев көшесі
* Ідіріс Үсенов көшесі
* Ізмұқан Тоғайбеков көшесі

## Дереккөздер

Санат:Индер ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Жақсылық Биғұлұлы Мырзабеков

**Жақсылық Биғұлұлы Мырзабеков** (23.11.1943 жылы, Түркістан облысы Созақ ауданы Құмкент ауылында туған) – ветеринария ғылымдарының докторы (1995), профессор (1995). ҚР Жаратылыстану ғылыи академиясының академигі (1995). Қазақ КСР-і Білім беру ісінің еңбек сіңірген қызметкері (1989), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2005). Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және Еуразиялық нарық институтын (1998) бітірген. Қазақ ұлттық аграрлық университетінде аспирант, ғылыми қызметкер, ассистент, доцент, профессор (1968–1994), проректор (1994–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан кафедра меңгерушісі.«Гигиенические и технологические способы повышения здоровья и продуктивности животных на молочных фермах и комплексах» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. 140-қа жуық ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
* Ветеринария
* Жаратылыстану
* Малдәрігері

Санат:Қазақстан ғалымдары
Лауреат

**Лауреат** ( — гүл тәжімен марапатталған) — ғылым, техника, мәдениет, т.б. салалардағы аса үздік жетістіктері мен табыстары үшін берілетін құрметті атақ, арнайы жүлде. 

Өнер жарыстары мен байқаулардың жеңімпаздарына лауреат атағын беру ежелден келе жатқан дәстүр. Осы заманғы байқауларда әділқазылар шешімімен алдыңғы 6 — 7 орынды иеленгендерге де лауреат атағы беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Сыйлық иегерлері
Жікіл (тайпа)

## Қысқаша мәлімет
**Жікіл, шігіл**– ежелгі түркі тайпасы. 7 – 12 ғасырлар аралығында Оңтүстік Тарбағатайдан Жетісуға қоныс аударған. Орталық қаласы Жікіл болған. Махмұт Қашқари Жікіл қаласын сипаттай келіп, бұл кент Жікіл тайпасының орталығы болғанын айтады. Қала ірге көтергеннен кейін оған келіп қоныстанған басқа тайпалардың өкілдері де өздерін “жікілміз” деп атайтын болған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Жілік майы

**Жілік майы** (medulla ossіum) – адам және омыртқалы жануарлардың сүйектері қуысындағы ұяшықтарында болатын тін. Ол күрделі құрылымдардан тұрады. Ж. м-ның түсі қызыл және сары болады. Адамның және барлық сүтқоректілер тіршілігінің алғашқы жылдарында сүйектің іші қызыл Ж. м-на толы болады да, онда қан түзілуіне және сүйектің қалыптасуына тікелей қатысты клеткалық элементтер орналасады. Олардың ішінде сүйектің ішкі қабаттарын қоректендіретін қан тамырлары мен жүйке талшықтары бар. Қан клеткалары вена капиллярларының жұқа қабырғаларынан өтіп, қанға араласып отырады. Іштегі нәрестеде және жаңа туған балада тек қызыл Ж. м. болады. Бала өскен сайын қызыл Ж. м. бірте-бірте сарғыштанып, сары Ж. м-на айналады. Ересек адамда ол жілік сүйектердің қуысын толығынан толтырады. Сарғыш Ж. м. негізінен, май тінінен құралады және ол қан түзілу процесіне қатыспайды.
Адамның денсаулығы жақсы уақытында жетілмеген қан клеткалары Ж. м-нан шықпайды. Егер қанға жетілмеген қан клеткалары араласса, ол қан түзілу процесінің бұзылғанын көрсетеді. Организм әр түрлі жарақаттану, қансырау, т.б. жағдайдарда қанынан көп айырылса, сары Ж. м. қызыл кемікке айналып, қан клеткалары жаңадан түзіледі. Ж. м-ндағы дәнекер тін клеткалары белгілі бір жағдайларда сүйек клеткаларын жаңартып көбейтеді. Әсіресе, сынған сүйектің қалыптасуы үшін бұл құбылыстың мәні зор. Сөйтіп, сүйек ұяшықтарында орналасқан Ж. м-ның организмде қан түзілу және оны биол. жағынан қорғау процестерінде атқаратын орны ерекше.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Жіліншік

## Қысқаша мәлімет
ЖІЛІНШІК – адамдағы аяқ, жануарлардағы алдыңғы, артқы аяқ сүйектерінің бір тобының атауы. Адамда ЖІЛІНШІК табан сүйектерін құрып, башай сүйектері және асық жілік аралығында болады, 5 қуыс сүйектен тұрады. Жануарлардағы Ж. саны, пішіні, ұзындығы жануарлар түріне, мал түлігіне байланысты әр түрлі болады. Мыс., иттің алдыңғы ЖІЛІНШІгі 2 ұзын, 2 қысқалау, тым қысқа сүйектерден; сиырдың алдыңғы ЖІЛІНШІгі – тұтасып біткен 1 үлкен сүйектен; жылқының Ж-гі – 1 үлкен, 2 кішкене сүйектен; шошқаның алдыңғы Ж-гі 2 үлкен, 2 кіші сүйектен тұрады. Артқы Ж. сүйектері алдыңғы Ж. сүйектеріне ұқсас, тек ұзындау және ірілеу болады.

## Сілтемелер
*
## Дереккөздер


Санат:Биология
Лауэграмма

**Лауэграмма** — рентген сәулелерінің көмегімен алынған қозғалмайтын монокристалдың дифракциялық кескіні. М. Лауэның (1879 — 1960) есімімен аталған. Лауэграммада дифракциялық максимумдер (суреттегі қара дақтар) конустық қималар бойынша орналасады; оның төбелері рентген сәулелерінің түзу таралған (шашыраңқы емес) шоғы мен фотопленканың қиылысында жатады. Лауэграмма кристалдар симметриясы осьтерінің бағытын, яғни оның кристаллографилық осьтерінің бағдарын анықтауға мүмкіндік береді (бұл, әсіресе, қырланбаған кристалдар үшін маңызды). Сондай-ақ, Лауэграммадағы дақтардың орналасу қарқындылығына қарай кристалдардың жетілгендік дәрежесі туралы айтуға, сөйтіп, оның кейбір ақауларын (блоктылығы, мозайкалығы, ішкі деформациясы, т.б.) анықтауға болады.

Санат:Кристаллография
Қала тұрғындары

**Қала тұрғындары** – қалалар мен кенттерде тұратын халық. Қала мен ауыл тұрғындары санының ара салмағы елдің экономика жағдайына, т.б. себептерге байланысты өзгеріп отырады. Мысалы, кеңестік дәуірде Қазақстан негізінен аграр ел болғандықтан халықтың дені ауыл-селода тұрды. 1979 ж. қарсаңында Қазақстандағы 13 млн. 9 мың адамның 6 млн. 538 мыңы Қала тұрғындары болды. Мұнан кейінгі жылдары бұл ара салмақ сандық және сапалық жағынан едәуір өзгерді. 1991 жылдың басында қазақстандықтардың саны 16,7 млн-ға жетіп, Қала тұрғындары 57% болды. Қала халқының өсуіне түрлі факторлар әсер етті. Статистик деректер бойынша, Қала тұрғындарының негізгі өсімі халықтың табиғи өсуіне байланысты болды және бірқатар ауылдық елді мекендердің қалалық мекендерге айналуы есебінен де көбейді. Қала тұрғындарының көбеюіне 90-жылдары нарықтық қатынастардың жедел дамуына байланысты ішкі көші-қонның үдеуі серпін берді. Қазақстанда 1999 ж. жүргізілген тұңғыш ұлттық санақтың деректері бойынша, республикадағы Қала тұрғындарының саны 8 млн. 377 мыңнан астам адамға жеткен, бұл жалпы халық санының 75,7%-ы. 1999 ж. басталған өсу қалалар мен кенттердегі экономиика дағдарыс кезінде тоқтап қалған өндіріс ошақтарының қайта құрылуы, жаңа өнеркәсіп орындарының ашылуы қала халқының көбеюіне әсер етті. 2003 ж. 1 шілдеде еліміздегі халық саны 14900,6 мың адам, оның 8452,8 мыңы (56,7%) – қалалықтар, 6447,8 мыңы (43,3%) ауылдықтар болды. 
Қазақстанда 60 шағын қала санаққа алынған, сондай-ақ, 41 шағын қ. ауданы орталықтары болып табылады. Жалпы шағын қалалардағы тұрғындардың орташа саны 22,8 мың адам. 9 шағын қалада (Державинск, Ерейментау, Курчатов, Шар, Қарқаралы, Қазалы, Булаев, Мамлют, Сергеев) 5 – 10 мыңнан, 4 шағын қалада (Жем, Темір, Степняк, Форт-Шевченко) 5 мыңнан халық бар. 2002 жылдан бастап Қала тұрғындарының табиғи өсімі байқалады: 2002 ж. 1 шілдеде 1000 адамға шаққанда туған бала саны 14,8 болса, 2003 ж. 1 шілдеде бұл көрсеткіш 16,1-ге жетті. 

## Сілтемелер


Санат:Экономика
Репорт

**Репорт** (франц. *report*)
#биржада бағалы қағаздарды сату жөніндегі мерзімді мәміле, мұнда бағалы қағаздардың немесе шетелдік валютаның иесі (коммерц. банк, биржа кәсіпкері) оларды банкке белгілі бір уақыт өткеннен кейін жаңа, неғұрлым жоғары баға бойынша сатып алуға міндеттеніп, сатады;
#валюта нарығында — шетел валютасын ұлттық валютаға сату жөніндегі нақты мәміленің осы валютаны белгілі бір мерзім өткеннен кейін неғұрлым жоғары бағамен сатып алуға бір мезгілде мәміле жасасумен ұштастырылуы; сату бағасы мен сатып алу бағасының арасындағы айырманы да *Репорт* деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Банк терминдері
Лепидозаврлар

thumb|right|200px|
**Лепидозаврлар** (*Lepidosauria*) — бауырымен жорғалаушылардың бір класс тармағы.

Лепидозаврлар палеозойдың пермь кезеңінен белгілі, олар кайнозойда кеңінен таралған әрі түр құрамы да көп болған. Ертеде тіршілік еткен лепидозаврлардың сыртқы түрі сол кездерде таралған котилозаврларға ұқсас болған. Олардың бас сүйегінде жоғары және төменгі бет доғалары мен самай ойысы айқын байқалған. Қоректену ерекшеліктеріне сәйкес, кесірткелерде төменгі бет доғасы, ал жыландарда екі доға да жойылған. Мұндай өзгерістер лепидозаврлардың ірі жануарларды жұтуына мүмкіндік берген. Лепидозаврлардың көпшілік түрлерінде бес саусақты аяқтары жақсы дамыған. Ал жыландар мен аяқсыз кесірткелердің аяқтары жойылып, тек аяқтарының жұрнақтары (*рудименттері*) ғана сақталып қалған. Кейбір суда тіршілік ететін түрлерінің (мысалы, мозазаврлардың) аяқтары ескек тәрізді болған. Негізінен лепидозаврлар — жыртқыштар, араларында өсімдікқоректі түрлері де кездеседі. 
Лепидозаврлардың 3 отряды бар: 
* эозухиилер
* тұмсықбастылар 
* қабыршақтылар. 

Жер шарында кең тараған (*тек Антарктида кездеспейді*). Қазіргі кезде эозухиилер жойылып кеткен. Оның қаңқа қалдықтары Оңтүстік және Солтүстік Америка, Шығыс Азия және Батыс Еуропаның палеозой заманындағы жыныстардан табылған. Дене тұрқы 1,5 — 7,5 м-дей, таңдай және жақ сүйектерінде ұсақ тістері болған.

## Дереккөздер


Санат:Бауырымен жорғалаушылар
Санат:Палеозой фаунасы
Өрнек (ою-өрнек)

**Өрнек** – *[[ою-өрнек]]тің бір түрі*. Өрнек негізінен зерлеу, дәнекерлеу, қақтау, қалыптау, құю, соқпалау, термелеу әдістері арқылы жасалады. Сән және қолданбалы өнер туындыларында, зергерлік өнері бұйымдарында өрнек кеңінен қолданылады.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Салт-дәстүрлер
Дулат Сыздықбекұлы Жұмабаев

**Дулат Сыздықбекұлы Жұмабаев** (1954 ж.т., Түркістан облысы Түркістан, Хантағы кенті) – физика-математика ғылымдарының докторы (1994).

ҚазМУ-ды (1976, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында аспирант (1976–79), кіші, аға, жетекші ғыл. қызметкер (1979–91) болып қызмет істеді. 1996 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының Теория және қолданбалы математика институтында лаборатория меңгерушісі.

Дулат Сыздықбекұлы Жұмабаев 55 ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Түркістанда туғандар
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Математика, информатика және механика институты қызметкерлері
Санат:Қазақстан ғылым академиясының Теория және қолданбалы математика институты тұлғалары
Қайнаға

**ҚАЙНАҒА**, қайын аға – туыстық атау. Қайнаға ерлі-зайыптылардан жасы үлкен ер адам. Күйеуіне әйелінің ағалары, әйеліне күйеуінің ағалары қайнаға болады. Күйеуі мен әйелі бір-бірінің аталас, рулас ағаларын да қайнаға деп атайды. Туған қайнаға, немере қайнаға, шөбере қайнаға одан арғысы қайнаға деп туыстық жақындығына қарай жалпылама береді. Дәстүрлі қазақ қоғамында қайнағаға үлкен ретінде, аға ретінде қарап, оған құрмет көрсетілген.

Санат:Салт-дәстүрлер
Бақыт Дінмұхамедұлы Біләлов

**Бақыт Дінмұхамедұлы Біләлов** (1938 жылы туған) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (2005 жылы).

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.
* Қазақ политехникалық институтын (1962 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) бітірген. 
* 1962–67 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Химия-металлургия институтында инженер, аға инженер
* Жанғыш қазбалар институтының Қарағанды бөлімшесінде және Қарағанды көмір ғылыми-зерттеу институтында аға инженер
* 1967 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде ассистент, деканның орынбасары, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент, профессор қызметтерін атқарады.

## Еңбектері
94-тен астам ғылыми еңбегі, оның ішінде 1 монографиясы бар.

## Шығармалары
* "Организация геолого-разведочных работ на современном этапе", Байдалинов А.Т., Хамзин Б.С., Билялов Б.Д;

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* «Б.Д. Билялов»

Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан геологтары
Светлана Федоровна Бычкова

thumb|Светлана Федоровна Бычкова

**Светлана Федоровна Бычкова** *(7 шілде 1957 жылы, [[Алматы|Алматы қаласында]] туған)*  – заң ғылымының докторы *(1996 жылы)*. Қазақ Мемлекеттік Университетін *(1978 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті)*, Бүкілодақтық соттық сараптау ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын *(1986 жылы)* бітірген. *1978–83 жылдары* Бүкілодақтық соттық сараптау ғылыми-зерттеу институтының кіші *(1978–83 жылдары)*, аға ғылыми қызметкері, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары қызметтерін атқарды.

## Еңбек қызметі

* 1978-1997 жж. - Қазақстан Республикасы Әділет Министрлігінің сот сараптамасы ҒЗИ инженер, сарапшы, кіші ғылыми қызметкер, бас ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, ғылыми жұмыстар бойынша орынбасары, директордың міндетін атқарушы.
* 1997-2002 жж. - сот сараптамасы ҒЗИ базасында құрылған Қазақстан Республикасы Әділет Министрлігінің Сот сараптамасы орталығының директоры.
* 2002 – 2007 жж. - Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің мүшесі.
* 2007 – 2011 жж. – төртінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты.
* 2012 жылғы қаңтардан бесінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты,Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің хатшысы. «Нұр Отан» Халықтық Демократиялық партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланған.

57-ден астам ғылыми еңбектің, 2 монографияның авторы.

«Ерен еңбегі үшін» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006) медальдарымен марапатталған.  ҚР Президентінің алғысымен, төс белгі берілуімен ескерілген (2007).

Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабында керсетілген мақсаттар, міндеттер мен  қағидалар толықтай жүзеге асырылған, гүлденген мемлекеті».

Хоббиі - ғылыми іс-әрекет.

Сүйіп оқитын әдебиеті - «Әр түрлі, әдебиетті таңдауда басты талап оның жанры емес, сапасы болып табылады».

## Шығармалары

1. "Система подготовки экспертных кадров", Алматы, 1992;

2. “Становление и развитие науки о судебной экспертизе“, Алматы, 1994;

## Сілтемелер

1. «Бычкова Светлана Федоровна» 
2. «БЫЧКОВА Светлана Федоровна»

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:1957 жылы туғандар
Қайназар (Еңбекшіқазақ ауданы)

**Қайназар** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Рахат ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласынан батысқа қарай 12 км жерде, Қайназар өзенінің жағалауында, Азат тауының жонды-белесті келген солтүстік-шығыс баурайында, сұлыбас, боз, селеу, шалғын аралас, қызыл қоңыр, қара топырақты қоңыржай ылғалды агроклиматтық белдемде орналасқан.

## Тарихы
1964-1997 жылы аралығында сүт өндіретін Ильич атындағы ұжымшардың орталығы болған. Оның негізінде “Қайназар” ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Орта мектеп, клуб, көркемөнерпаздар ұжымы, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Асқар Жағыпарұлы Жүсіпбеков

**Асқар Жағыпарұлы Жүсіпбеков** (1955 ж.т., Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы Ағатан ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1985). Ленинград инженер-құрылыс институтын (1977, қазіргі Санкт-Петербург) бітірген. 1996 жылдан Қарағанды металлургия ин-тында кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. 100-ден аса ғыл. еңбегі, оның ішінде 2 монографиясы бар.
## Дереккөздер


Санат:1955 жылы туғандар
Өнертабыстық құқық

**Өнертабыстық құқық**, қысқаша *Патенттік құқық*.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Экономика