Эйнштейний

thumb|100px|Эйнштейний ''Es''|солға

**Эйнштейний** (лат. *Eіnsteіnіum*; **Es**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялық элемент; атомдық нөмірі 99, атомдық массасы 252; актиноидтар тобына жатады. Эйнштейнийді Сиборг бастаған американ ғалымдары 1952 жылы термоядролық қару жарылысының өнімдерін зерттеу барысында бөліп алып, Альберт Эйнштейннің құрметіне атаған (1955). Уран ²³⁸U изотопы 15 нейтрон сіңіріп, жеті ыдырауға ұшырағанда ²⁵³Es изотопы түзіледі. 

Эйнштейнийді ядролық реакторларда жасанды жолмен алуға болады, ол үшін уранды нейтронмен немесе иондармен атқылайды: ²³⁸U(N14 6n) ²⁴⁶Es. Эйнштейний элементінің 19 изотопы бар, оның сегізі ауыр иондар, -бөлшектер және нейтрондар арқылы алынған. Эйнштейнийдің ²⁴⁷Es изотопы 1967 жылы Дубно қаласында синтезделген. Ең тұрақты изотопы ²⁵⁴Es (T½ = 280 тәулік). Химиялық, физикалық-механикалық қасиеттері аз зерттелген Эйнштейнийді 3 валентті LaF3, La(OH)3 қосылыстарын басқа элементтермен бірге тұнбаға түсіру және ион алмастыру арқылы жеке күйінде бөліп алады. Эйнштейний басқа элементтерді синтездеуде пайдаланылады. Оның ²⁵³Es изотопынан менделевий алынады. 

## Тарихы
Эйнштейний 1952 жылы желтоқсанда Эви Майк сынағы нәтижесіндегі радиоактивті жаңбырдан табылды. Элемент Альберт Эйнштейннің атымен аталған.

1961 жылы салмағы 0,01 мкг болатын эйнштейннің макроскопиялық бірінші үлгісі алынды.

## Алу жолдары
Эйнштейн-247 америций-241 көміртек иондарымен, сондай-ақ уран-238 азот иондарымен бомбалау арқылы алынады.

Эйнштейн-248 калифорний-249 дейтерий иондарымен бомбалау арқылы алуға болады[6].

Атомдық массалары 249-дан 252-ге дейінгі изотоптар альфа бөлшектерімен беркелий-249 сәулелену арқылы синтезделеді.

Эйнштейн-253 Калифорния-252 нысанасын термиялық нейтрондармен бомбалау арқылы өндіріледі.

## Физикалық және химиялық қасиеттері
Қосылыстарда эйнштейний +2 және +3 тотығу дәрежесін көрсетеді. Мысал ретінде оның иодиді химиялық формуласы EsI3 (кәріптас сияқты қатты зат) болып табылады.

Кәдімгі сулы ерітіндіде эйнштейний ең тұрақты түрінде Es3+ иондары түрінде болады (жасыл түс береді). +2 тотығу дәрежесі бар галогенидтерді сутегімен +3 тотығу дәрежесімен сәйкес галогенидті тотықсыздандыру арқылы дайындауға болады[10]. Эйнштейний оксигалидтері үш валентті галогенді су буының және сәйкес галогенсутектің қоспасымен қыздыру арқылы дайындалуы мүмкін[11].

Эйнштейн — күміс түсті металл; алтыбұрышты құрылымда кристалданатын жеңіл актинидтерден (Am, Cm, Bk, Cf) айырмашылығы, текше жүйенің кристалдарын (беттік орталық тор), Fm3m кеңістік тобының, ұяшық параметрлері a = 0,575 нанометрді құрайды. Эйнштейннің бөлме температурасындағы тығыздығы 8,84 г/см3, оның лантанидтер тобындағы гомологының тығыздығына жақын – гольмий (8,79 г/см3) және актинидтер тобындағы көрші элементтің тығыздығы – калифорнийдің (15,1 г) жартысына жуығы. /см3). Эйнштейний — жұмсақ металл, оның икемділік модулі 15 МПа — сілтілі емес металдар арасындағы ең төменгі мәндердің бірі. Балқу температурасы — 860 °C. Салыстырмалы түрде жоғары құбылмалылықпен сипатталады. Парамагниттік.

EsF3 литиймен тотықсыздану арқылы алуға болады.

Көптеген қатты эйнштейн қосылыстары синтезделген және зерттелген, мысалы, Es2O3, EsCl3, EsOCl, EsBr2, EsBr3, EsI2 және EsI3.

## Пайдаланылған әдебиет


Санат:Химиялық элементтер
Санат:Актиноидтар