open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Темір Қожа хан

**Темір Қожа хан** — 1361 жылы билік еткен Алтын Орда ханы. Темір-Қожа Жошы ханның үлкен ұлы Орда Ежен әулетінің өкілі.
Ол Құзыр ханның үлкен ұлы. Ол әкесіне қарсы қастандық ұйымдастырып, сарайда төңкеріс жасады. Соның нәтижесінде Құзыр хан мен оның кенже ұлы өлтірілді, ал Темір Қожа Алтын Орданың тағына отырды. Бар болғаны бес аптадай билік етті. Жаңа Сарайда өзінің атынан теңге соқтырып үлгерді.
Ордалық ақсүйектер Темір Қожаның алғашқы билік күнінен бастап оған жау ретінде қарады. Осы жағдайды өз мүддесіне пайдаланған беклербек Мамай  ханға қарсы шықты. Мамай хан тағына Абдаллахты (Өзбек ханның ұрпағы) отырғызды. Елде өзара қантөгіс басталды. Мамайға қарсы шығатындай күші болмағандықтан Темір Қожа Еділге қарай қашты, сол жерде өлтірілді.

Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Орда Ежен әулеті
Санат:1361 жылы туғандар
Ордамәлік хан

**Ордамәлік хан** немесе **Орда-Шейх**  — 1361 жылдың қыркүйек-қазан айларында билік еткен Алтын Орда ханы. Ақ Орда ханы Сасы-Бұқаның ұлы, Орда-Еженнің бесінші ұрпағы, Жошы әулетінен. Бердібек хан өлгеннен кейін (*1359*) Алтын Ордада өзара алауыздық күшейіп, 20 жылда (1359–1380) 25-тен астам хан ауысты. Осы кезеңде Алтын Орда әмірлері Ақ Орданы 17 жыл бойы билеген Шымтай ханды Алтын Ордаға хандыққа шақырды. Шымтай хан ұсынысты қабыл алмай, өз орнына інісі Орда-Шейхты жіберді. Тарихи деректерге қарағанда (Му’ин әд-Дин Натанзидің “Мунтахаб ат-тауарих-и Му’ини” атты шығармасында) Орда-Шейх Ақ Орда билеушілері әулетінен Алтын Орда ханы болған бірінші адам еді. Осыдан бастап Ақ Орда билеушілері Алтын Ордада өз билігін орнату үшін күрес жүргізді.

## Дереккөздер


Санат:Алтын Орда хандары
Санат:1361 жылы қайтыс болғандар
Мұрад хан

**Мұрад хан** — 1362 жылдың қыркүйегінен 1364 жылдың күзіне дейін билік еткен Алтын Орда ханы. «Ескендір анонимінде» Мұрад (Никонов жазбасында Амұрат) Орда Шейхтың (Жошылықтардың Ақ Ордалық тармағы) ұлы делінген. Никонов жазбасында Мұрад Құзыр ханның ұлы делінген. Еділ бойындағы шайқаста 1362 жылы Келдібекті талқандап, Мұрад Сарайдағы билікті басып алды. Осылайша ол Мамай мен Абдолланың Алтын Орда тағы таласындағы басты жауына айналды. Мұрадтың билігі кезінде Ордадағы шиеленіс үдей түсті. Мемлекеттен бүтін бір облыстар бөлініп жатты. Олардың билеушілері тәуелсіздіктерін жариялады (мысалға Солтүстік Хорезм). Елде қосбилік орнады (Абдулла мен Мамай Мамай Ордасын басқарса, Мұрад Сарайда басқарды). Қарсыластар үнемі бір-бірімен қырқысты. Мұрад орыс кнәздерімен жақсы қатынасты болды (Мұрад Дмитрий Ивановичке, кейіннен Дмитрий Константиновичке ұлы кінәз атағын берді). Мұрад үлкен саяси күшке ие болғандықтан, онымен өзге мемлекеттердің билеушілері санасатын болды. Алайда көп ұзамай ханның билігіне сызат түсті. Аз уақытқа ел астанасын Мір Болад басып алған болатын. «Ескендір анонимінің» хабарлауынша, Мұрад үш жыл патшалық құрған. Кейіннен Мұрадты өзінің бас әмірі Ілияс өлтіреді.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Мір Болат хан

**Мір Болат хан, Пір Болат хан** — Алтын Орда ханы (1364- 1365). Мір Болат Жошының ұлы Шибанның ұрпақтары арасынан шыққан алғашқы Алтын Орда ханы. Мір Болаттың билігі жайлы ақпарат өте аз. Берке Сарайда Мір Болат деген жазуы бар 1362— 1363 жылдары соғылған тиындарға қарағанда Мір Болат Берке Сарайды Мұрад ханнан аз уақытқа тартып алған. Алтын Орданың астанасы Берке Сарай үшін тартыс тоқтаусыз жүрді. Жеңіс Берке Сарайдың билеушілерінің үнемі қолына тие бермеді. 1364 жылы күзде Мір Болат Берке Сарайды басып алды да, бір жылдай билік етті. Көп ұзамай Мір Болатты оның бас әмірі Ілияс өлтірді. Билік Мамай таққа отырғызға Абдулла ханың қолына түседі.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Әзіз Шейх хан

**Әзіз Шейх хан (**) — 1365 жылдан 1367 жылға дейін билік еткен Алтын Орда ханы. Әзіз Шейхтың есімі арабша «Әзіз» - «бағалы, қымбатты» және «шейх» - құрметті деген мағынаны береді. Әзіз Шейхтың шығу тегі жайлы көзқарастар әртүрлі. Әрине оның Шыңғыс тұқымынан екенінде күмән жоқ. Р. Ю. Почекаев оны шибандық санап, шығу тегін былай таратады: Шибан — Сайлықан — Құтлұқ-Темір— Буралтай — Барық — Түн Қожа — Әзіз Шейх. Ол Әзіз Шейхты өзге шибандық — Мұрадтың мұрагері дейді. А. П. Григорьев дәлме-дәл тұжырымдама жасауға қашқалақтайды. Алайда  оның Өзбек ханның әулетіне қатысы жайлы жорамал жасайды. Якубовский «Ескендір анонимінің» сөздерін мысалға келтіреді. Бұл еңбекте Әзіз Шейх Темір Қожаның ұлы, әрі Орда Шейхтың немересі деп жазылған.
Әзіз Шейх Ордадағы аласапыран кезінде билік жүргізді. Сарайдағы аласапыранға Абдулла ханды қолдайтын Мамайдың қатысы бар (Мамай Шыңғыстық болмағандықтан хан тағына отыра алмады). Мамай орданың батыс аймағында мықты тірекке ие болды.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Хасан хан

**Хасан бин Бекқұнды** — шибандық Алтын Орда ханы. 1368 жылдан билік еткен. 1368 жылы Мамай Берке Сарайдағы Абдулла ханды тастап Қырымға аттанды. Оның мақсаты өзіне қарсы шыққан Қажы Черкесты жаныштау болатын. Абдулла ел астанасын қорғап тұра алмады. Көп ұзамай қала Ұлыжай Темірге өтті. Бірақ 1368 жылы қаланы Мір Болат ханның жиені шибандық Хасан басып алды.
Хасан хан хандықты ұзақ басқара алмады — 1369 жылы оны әмір Мамай Берке Сарайдан қуып шықты. Астанаға шабуыл кезінде қаза болған. Таққа қайтадан Абдулла отырды.

## Деректер
Кейбір авторлар Хасан ханды Еділ Бұлғарииясының билеушісі Асанмен шатастырады. Асанды Әзіз Шейх хан тағайындаған болатын. Алайда А. В. Пачкалов Шибандық Хасан мен Бұлғарлық Асанның (Исаи) мүлдем екі бөлек қайраткер екенін сенімді түрде дәлелдеп берді.
## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Мұхаммед Бұлақ хан

**Мұхаммед Бұлақ хан** (Ғияс-әд-дин Мұхаммед Бұлақ хан) — 1370 жылдан бастап билік еткен Алтын Орда ханы. Абдолла ханнан кейін бала кезінде таққа отырған. Ордда, Қажы Тарханда, Қырымда және Жаңа Мажарда теңге соқтырған. 1372 жылы Алтын Орданың астанасы Берке Сарайды Ақ Ордалық Ұрыс хан басып алды. Мұхаммед Бұлақ Қырымдағы Мамайға қашты. Ұрыс хан 1374 жылы Сарай қаласын тастап, Ақ Ордаға оралған соң, астананы Черкес басып алып Алтын Орда ханы болып жарияланды. Ол ұзақ тақта отыра алмады. 1375 жылы Мамай Берке Сарайды қайтарып алды да, қайтадан Мұхаммед Бұлақты хан етті.
Шығыстан тағы да Ұрыс хан Берке Сарайды бір ай мерзімге басып алса да, мықтылап орныға алмады. Мұхаммед Бұлақ Сарайды қайтарып алып, хандықты қайта қолына алды.
1375 жылдың аяғында Сарай қаласын Ғиас уд-Дин Қағанбек хан басып алды. Мұхаммед Бұлақ 1380 жылға дейін, өзінің өліміне дейін хан тағын қайтара алмады. Күлік шайқасында қаза болуы мүмкін.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Ақтау қаласындағы Қысқы Мәдениет үйінің ғимараты

**Ақтау қаласындағы Қысқы Мәдениет үйінің ғимараты** — Маңғыстау «Мәдениеттік тарихи-мәдени қорығы»  Мемлекеттік Мекемесінің әкімшілігі орналасқан құрылыс. Ақтау қаласы, 3-ші молтекауданындағы №66 үй құрылысы, 1957 жылы салынған. Аталмыш ғимарат бүгінгі күнде Ақтау қаласында сақталып отырған, өткен ғасырдың орта тұсындағы қала тұрмысында ерекше орын алған оқиғалардың куәсі дерлік, бір қабатты, аласа цоколді алғашқы қоғамдық көпшілік құрылыс және тарих және сәулет құрылыс ескерткіш нысаны. 

## Ғимараттың сипаттамасы
Құрылыстың жазық жоспары созылыңқы, төрт бұрышты етіп батыс жақтан шығысқа қарай бағытталған. Іргетасы тереңдігі 0,5 м болатын сазды лай балшықпен тас сынықтары толтырылып құйылған. Қабырға құрылысы да толық өңделмеген Борлы кенішіндегі тастан қаланған.Жоғарғы жағы сыланып, ақталған. Кіріп-шығар 5 есігі бар. Терезе көзі қосар қабатты, фрамуга әйнегі салынған. Бөлмелердің ішкі жақ төбесі жалпақ жұқа фанерамен қапталып, шеттері ағаш рейкамен көмкерілген.

Ғимаратта бастапқы кезде желдететін, орталық жылыту жүйесіне қосылған 13 бөлме болған. Едені ағаш, шатыр құрылысы қыр арқалы етіп, төрт қабат қара майлы қағазбен жабылған. Шатырда 3 желдету тесігі және оңтүстік жаққа қараған еңіс арқасында жарық түсірер терезе көзі шығарылған. Жалпы жазық жоспардағы ауқымы 18×2,6 м. Ғимарат құрылысының ескеруіне байланысты 2004 жылы ағымдағы жөндеу жұмыстары жүргізіліп, шатыр жабындысы қаңылтырмен қапталып, пластикалық терезелер орнатылған. Сондай-ақ ішкі бөлме құрылысына да қайта жоспарлау  арқылы құрылымына өзгерістер енгізілген. Ғимаратта әр жылдары мәдениет мекемелері орналасқан. Қазіргі күні мұнда «Маңғыстау Мемлекеттік тарихи-мәдени қорық» Мемлекеттік Мекемесінің әкімшілігі орналасқан. Қорық үйінің тұрған жері - қаланың алғашқы абаттандырылған, жағдайы жасалған қоғамдық және тұрғын үй құрылыстары салынған маңда орналасқан, іс жүзіндегі өзінің бастапқы мән-маңызын сақтап қалған Ақтау қаласындағы  алғашқы бой көтерген ғимараттардың бірі. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтау каласы ғимараттары
Ақтау қонысы

**Ақтау қонысы** — неолит-энеолит археологиялық ескерткіші. Теңіздің жағалаулық тепсеңді биіктігінің (террасада) шетінде орналасқан. Археологиялық тұрғыдан Ақтау қаласының аймағында 2001 жылы зерттелген. Қазба алаңы 700 m² жерді алып жатыр. Ескерткіштің салыстырмалы даталануы - б.з.д. V мыңжылдықтың соңы. 

## Қоныс сипаты
Қоныста үлкен тұрғын-жай қалдығы мен шаруашылық аумақтағы алаңқай орны табылды. Сопақ пішінді үйдің мөлшері 16×12 м. Қазба жұмыстарын бастар алдында үй қабырғасының тас өрімі (қала салу кезінде қиратылған) толықтай қираған күйде болды. Үйдің төбесі, сірә, итарқалы және қамыс бумаларымен жабылған болса керек. Бұл үй арнай жасалған, үй қабырғасынан бойлата  жіберген құдықтары  бар пештермен жылытылған. Үйдің ішінде құрбандық шалу іздері көбінесе ашық түрде жаққан оттың күлі түрінде сақталған  көптеген шұңқырлар анықталды. Кейбір шұңқырларда тас еңбек құралдары , қыш ыдыстардың ұсақ сынықтары және ұлу қабыршықтарынан жасалған әшекейлер болды. Тұрғынжайдан шығысқа қарай 30 м жердегі шаруашылық алаңы жақсырақ сақталыпты. Ол өлтірілген жануарлардың терілерінен өңдеу, шақпақтастан еңбек құралдары мен олардың алғашқы шикізаттық дайынын жасау, қару-жарақты жөндеу үшін пайдаланылған. Осы жерде ірі жануарлар мен терісі бағалы ұсақ аң немесе құқстарды атуға арналған жебелердің тас жебе ұшының сынықтары табылды. Жалпы, еңбек құралдарының негізгі құрамы өзгермеген. Микролиттер ішінде ассиметриялық үшбұрыштар әдеттен тыс көп, олар Маңғыстаумен шекараласатын аймақтарда тек мезолиттік және ерте неолиттік дәуірлерді ғаан сипаттайды. Бұл дерек Маңғыстаудың жағалаулық тұрғындарында шаруашылық және мәдени дағдылардың ұзағынан сақталғанын көрсетеді. Тұрғын-жайларда да , шаруашылық алаңында ад, жақ сүйек тәрізді тескіш станоктарға арналған ұсақ тас тескіш, теңіз қабыршақты тастан жасалған құралдардың шикізаттық дайыны мен дайын бұйымдары (моншақ, алқа, салпыншақтар) мен әшекейлердің қолөнер өндіріс ошағы орны сайрап жатыр. Осы жерде көп бөлігі геометриялық өрнектермен әшекейленген қыш ыдыстың сынықтары табылды. Алдын-ала жасалған болжам бойынша, ыдыстары биік, кішігірім жалпақ дүмді болып келген , төліздік типтегі қыш бұйымдарға ұқсас. Өрнек салу ісінде сорғалата сызық салу, түйреу, ою техникалары ирек және тарақ тәрізді штамп басу әдісі қолданылған. Өрнектердің кейбір түрлерінен жергілікті тұрғындардың Солтүстік жақтағы көршілерімен - Каспийдің солтүстік жағалауы, Төменгі Еділ және Оңтүстік Орал тұрғындарымен байланысы жақсы байқалады. Бұндай байланыстар не төліз мәдениетінің қозғалмалы аңшылары арқылы, не Маңғыстау өңіріне келгеннен соң тікелей солтүстік халықтарының өкілдері арқылы жүзеге азуы да мүмкін. Табылған заттар арасында қоныс тұрғындарының жергілікті әкті-құмтастан жасаған тас ыдысы да бар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы археологиялық ескерткіштері
Ақтау қорымы

**Ақтау қорымы** (*б.з.д.13-11 ғғ.*) — Ақтау жерінде (1989-1993 жж.) археологиялық тұрғыдан зөрттеу жүргізілген.

## Қорымның сипаты
Қаланың қырат тәрізді биіктеу келген солтүстік жақ шетінде орналасқан. Кешен 2 қабір, құрбандық шалу орны мен 3 меңгірден тұрады. Қабір құрылыстары қатты қираған. Диаметрі 6 м болатын №1 қабірдің ені 1 м дейін зәулім тас қоршауы болған. Шығыс жағында бұл қоршаудың тас түбіндегі үлкен жырық тесіктің ізімен жалғасқан, кейінен ажыраған іргесі бар. Қоршаудың ішіне жартасты жерге жасалған жерлеу бөлмесі орналастырылған. Құрылымдық тұрғыдан ол бойлық осі шығыс-батыс бағыты бойынша қойылған және периметрі бойынша, сірә, дөңгелек пішінді платформа түріндегі тастармен құрсалған, мөлшері 1,6×1,7 м тас жәшіктен тұрады. Жерлеу қабірі үстінен жалпақ тас жабындыларымен жабылған сыңайлы. Жерлеу ерте заманда-ақ тоналған. Жәшіктегі қаңқа сүйектері бастапқы орындарынан ауытықыған. Батыс жақ бөлігінде түбі жалпақ, дөңгелек кесінді түріндегі және ернеуіне қарапайым шырша өрнегі бар жабыстырма әдісімен жабыстырылған ыдыс жатты. Жерлеу орны мен қоршау арасындағы кеңістік сакралдды, таза болып шықты. Қоршау маңайында сырт жағынан құрбандық шалу, еске алу рәсімінің іздерінің (күл дағы, жабыстырма ыдыс сынығы , жануар сүйектері) бар екені анықталды. Екінші бір  қабірде тастан жасалған, мөлшері **3,8×3,2 м**, бойлық осі шығыс-батыс бағыты бойынша орналастырылған, пішіні сопақ платформалы. Биіктігі - 0,5 м.  Платформаның шетін ала қаланған қалың тас  қабырға пішіні де сопақ, мөлшері **1,4×0,8 м** және тереңдігі 0,4 м  қабірді қоршайды. Бөлмелік қабырға бұрыштары екі қатар етіп шығарылып, **17** жалпақ таспен тігінен қаланған. Қабір үсті көлденең жатқызылған 2 жалпақ таспен жабылған. Мәйіт сол жақ жамбасында бүріскен күйінде оңтүстікке қаратыла, тікелей жартасты жерге жерленген. Қабір шұңқырының оңтүстік-батыс бұрышында, мәйіттің бас жағында пішіні текшелік кішігірім жабыстырмалы өрнексіз ыдыс орналастырылған. Платформа өз кезеңінде шағын, диаметрі 6 м тас қабырғамен қоршалған, ал оның шығыс бөлігінде құрбандық шалу және еске алу рәсімдерінен кейін қалған заттай қалдықтар шоғырланған.  

Қабірден шығысқа қарай 75 м жерде тігінен орнатылған жалпақ белгітастың түбірі табылды. Белгітастың жалпақ бетінің бойлық осі солтүстік-оңтүстік бағыт бойынша бағытталған. Екінші белгітас орнатылған жерде №1 қабірдің шығыс жағына қарай 900 м жерден табылды. Белгітастың тегістік бетінің бойлық осі шығыс-батыс бағыт бойынша қойылған. Үшінші құлап жатқан өңделмеген жалпақ тас белгісі №2 қабірдің батыс жағына қарай 210 м жерден табылды. Оның өлшемі — **1,5×0,8×0,18 м.** Жоғарғы жағы тігінен қиыс шабылып, ал түп жағына қарай жіңішкерген. Белгітас жалпақтығының бойлық осі солтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс  сызығы бойынша бағытталған. Барлық белгі тастардың маңайында ошақ күлінің жағы бары анықталған. Қабір №1-ден солтүстік-шығысқа қарай 350 м жерде диаметрі 1,8 м тігінен орнатылған жалпақ тастардан жасалған құрбандық шалу орнының қоршау бар. Оның жанында жабыстыру әдісімен жасалған ыдыс, жануар сүйегінің сынықтары және 2 ошақ орны табылды.  
## Дереккөздер

Санат:Қорымдар
Санат:Тарихи ескерткіштер
Шевченко Тарас Григорьевич ескерткіші (Ақтау)

**Тарас Григорьевич Шевченко ескерткіші** – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген монументтік өнер құрылысы ескерткіші.

## Орналасқан жері
Ақтау қаласы, 4-5 шағын аудандар арасындағы сквер.

## Ескерткіш сипаты
Ескерткіш 1982 жылы орнатылған. Ол өмірі мен шығармашылығы Маңғыстау облысында өткен украин ақыны және 19 ғасыр суретшісі Тарас Григорьевич Шевченкоға арналған.
Монументтің композициялық осі теңізге қарата орнатылған және теңіз жағалауына қарай жайлы етіп жасалған. Ақынның қоладан отырған қалпын сомдап құйылған ескерткішінің биіктігі 5,6 м, 7,3×16,2×1 өлшемдегі тұғыр табандық Янцев кенінде өңделген гранит тас алаңша үстіндегі орналасуы еркін шығармашылық өрісте оңтайлы шешім тапқан. Тұғыр табандық төсемге қойылған өрнекті екі түсті тастың өзі Маңғыстау жерінің нышанын білдіріп тұр. Табан астындағы төсемді тастың өзінде аумағы 4,8 м болатын дөңгеленген тесік бар. Мұндағы композицияны егілген гүлдермен де әрлене түскен. Ең басты гүл егілер орынның аумағы 35×7 м болатын тағы да сол Янцев кенішінде өңделген гранит таспен қапталған. Оң қас беттегі гүлзардың аумағы 5×5 және жасыл өскеннің айналасы да фантурамен көмкерілген.
Монумент алдындағы кеңістік тротуарлық жолдың тұсында пішінді келген бетонды таспен жалғасқан. Негізгі материал қола, гранит, тераццо және латунь.

## Ескерткіш авторлары
Ескерткіштің авторы : украина халық суретшісі Вронский Макар Кондратович, өзбекстанның халық суретшісі Сухенко Виктор Васильевич және Федоров Евгений Борисович. Тұтас туындының жобасы және сәулет құрлыс бөлімі Ленинград (Санкт-Петербург) қаласының 'ВНИПИЭТ институты.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Нұрлан Сағынтайұлы Рақымжанов

**Нұрлан Сағынтайұлы Рақымжанов** (1963 ж.т.) - Бөкей ордасы ауданының әкімі.

## Білімі
* 1986 жылы Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтын инженер-механик мамандығы бойынша бітірген
* 2010 жылы Орал қаласындағы «Евразия» институтын мемлекеттік жергілікті басқару мамандығы бойынша бітірген.

## Еңбек жолы
* 1981 жылы «Чапаев» асыл тұқымды мал заводында жұмысшы.
* 1986-1990 жылдары осы заводтың механик - бақылаушысы.
* 1990-1993 жылдары «Чапаев» асыл тұқымды мал заводының инженері.
* 1993-1997 жылдары «Родник Новый» колхозының бас инженері.
* 1997-1998 жылдары «Ақ бұлақ» ЖШС- нің директоры.
* 1999 жылы «Сана» ЖШС директоры.
* 1999-2002 жылдары Шағатай ауылдық округінің әкімі.
* 2002-2008 жылдары Ақжайық ауданы ауыл шаруашылығы, ауыл шаруашылығы және жер қатынастары бөлімінің меңгерушісі, аудандық ауыл шаруашылығы бөлімінің бастығы.
* 2008 жылдан Ақжайық ауданы әкімінің орынбасары.
* 2013 жылдың 28 маусымынан Бөкей Ордасы ауданының әкімі.

## Дереккөздер

Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Бөкей ордасы ауданының әкімдері
Ағашқұдық қорымы

**Ағашқұдық қорымы** — 19-20 ғасырлардағы археологиялық ескерткіші. 

Бейнеу стансасынан солтүстік-шығыс жағынна қарай 76 шақырым қашықтықта. Көшпелілердің мәдени мұра мәселелері бойынша ҚазҒЗИ экспедициясы (2007 ж.) зерттеген. Қорым шағын дөң үстінде орналасқан 72 нысанды қамтиды. Олардың ішінде 2 сағанатам, әртүрлі тас қоршау, тас үйігі, бірнеше сазды төмпешік пен шағын құлпытас, сынастар бар. Қорымның солтүстік-шығысқа қарай 1 оба тұр. 

Обаның оңтүстік-батысында сағанатам орналасқан. Ол іргетассыз 1 баспалдақты цокольге тұрғызылған. Пішіні төрт бұрышты 4,83×3,81 м есік қуысы бар еске алу орны саналатын қоршау. Қабырғалары дәстүрлі түрде тұрғызылған: іші-сырты қаптама жалпақ тастар анкерлік белдеулермен алмасып тұрады. Олалдың арасы саз балшықпен қаланып, шойтаспен толтырылған. Қабырға құрылымын жабын сом тас қаландысының белдеуі аяқтайды. Қабырғаға жан-жануарлар бейнелері салынған. 
  
## Сағанатам
Сағанатам қабырғасы бұзылғандықтан, үлкен тастан қаланған құрылыс қабырғасында жарық қуыстар байқалады. Оларда анкерлік белдеу толқыны тәрізденіп көрінеді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы археологиялық ескерткіштері
Қағанбек хан

**Ғийас уд-Дин Қағанбек хан** — Алтын Орданың жиырма тоғызыншы ханы (1375- 1377), түмен ханы (1375—1396).
Ол Ақ Ордадан шыққан билеуші болатын. Қағанбек Жошы әулетінің шибандық тармағынан тараған. Қағанбек 1375 жылы Берке Сарайды басып алып, өмірінің соңына дейін, яғни 1377 жылға дейін Алтын Орданың ханы болған.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Сібір хандығының билеушілері
Арабшах хан

**Арабшах Мұззаффар** (Араб оғлан) — Алтын Орда ханы (1377— 1380), «Ұлы дүрбелең жылдардың» өкілі. Ол Қағанбектің ұлы. Әкесі жағынан Жошы ханның бесінші ұлы Шибанның ұрпағы. Оның дүниеге келген дәлме-дәл уақытын анықтау қиыншылық тудырады. Себебі, көнеорыс және өзге деректер мемлекеттік қайраткерлердің есімін белгілі бір оқиғаларға қатысты ғана атап өтетін болған. Ол жайлы мәліметтер 1377 жылдан бастап кездеседі. Сол жыл Руське шабуыл жасаған болатын. Біріккен мәскеу-нижегород әскері ордалықтарға қарсы тұрса да, тас-талқан болып жеңілді. Бұл шайқас тарихта «Пьян қырғыны» деген атпен қалды. Қазіргі тарихшылар орыс жазбаларына сүйеніп Арабшах Мамайға қызмет еткен деп тұжырымдайды. Ал оның жорығын жазалау ретінде қабылдайды. Орыс әскерінің тас-талқан жеңілісінен соң (2 тамыз), Арабшах Нижний Новгородты тонады (5 тамыз). Сол жылы Засурьеге шабуыл жасады. Осыдан кейін оның есімі жылнамаларда кездеспейді. Нумизматикалық деректерге қарағанда Арабшах аз уақытқа Берке Сарайды басып алған. Оның соқтырған тиындары бізге жеткен. Оның билігі Берке Сарайды Тоқтамыс басып алғанға дейін соғысқан.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Тұрмағанбет қорымы

**Тұрмағанбет қорымы** — 19-20 ғғ., N045°25,441;  E055°35.065 Ақтау қаласынан солтүстік-цығысқа қарай 33 қашырым, Шаршықұдық құдығынан шығысқа қарай 6 шақырым жерде орналасқан. "Көшпелілердің мәдени мұра мәселесі бойынша Қазақстан ғылыми-зерттеу институты"'' экспедициясы (2007 ж) зерттеген. Қорымда 40-тан астам қабір үсті құрылысы, оның ішінде 18 тас қоршау мен қам кесектен қаланған 5 қоршау, 7 тас үйіндісі, кесене, 9 құлпытас ескерткіші бар. Қорымдағы ескерткіштерден Кіші жүз руларының таңбаларын анықтауға болады. 

Мұндағы кесене бір бөлмелі, дулыға тәрізді күмбезді және пішінді түйіншекпен әспеттелген. Қабырға қаландысы жақсылап өңделген ұлутастан саз балшық арқылы байланыстырылып өрілген. Есік қуысы тік бұрышты пішінде, шығыңқы болып тұратындай етіп жасалған. Ішкі жақ қабырғасы да геометриялық және өсімдік өрнектерімен безендіріліп, түрлі бояумен сырланған. 

Қорымның ортасында тік бұрышты жоспарлы, центрлік типтегі сағанатам орналасқан. Оның қабырғасы 2 параллель қатармен жалпақ тастас қаланып, орта кеңістігі нығыздап толтырылған. Сырт қабырғасы жақсылап өңделіп, сұлбалық өсімдік элементті және түрлі өрнектермен әшекейленген. Қорымдағы құлпытастардың жай тегістік бетті, жоғары жағы үш бұрышты және дөңгеленген түрде, өсімдік өрнектерімен безендірілген. Кесененің қабырғааралық тегістік беттері уақыт табынан зақымдалған. Сол сияқты сағанатамның да сол қабырғасы қаландысы бұзылған. 

Қорымдағы тас қоршаулар жерлеу ескерткіштерінің басым бөлігін құрайды. Осы қатарда төртқұлақ тәрізді қабір құрлысы жалпақ ұлутастардан көлбейлей қойып қаланған. Үлкен сомтас кесектері шала өңделіп, қоршаулардың біршамасы осы тастардан қаланған. 

## Дереккөздер
Тоқтамыс (айрық)

* Тоқтамыс хан (шамамен 1350 – 1406) – Алтын Орда ханы (1380 – 97/98)
* Тоқтамыс би Жанұзақұлы (XIX ғасыр) — Атығай руынан шыққан би 
* Тоқтамыс Герей (1589—1608) — 1607-1608 жылдары Қырым ханы болған 

**Елді мекендер:**

* Тоқтамыс – Абай облысы Абай ауданындағы ауыл.
* Тоқтамыс – Ақмола облысы Бұланды ауданындағы ауыл.
Қарамөңке ғибадатханасы

**Қарамөңке ғибадатханасы** — (*Бейнеу ауданының шекарасында*) Бейнеу -Маңғыстау теміржол тармағының Үстірт стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 10,5 шақырым жерде орналасқан. Ескерткіш типологиясы бойынша **Байте тобына** жатады.

*Қарамөңке ғибадатханасының*  орталық элементі — жоспарда жомалақ қабырғалары құлаған бұл мәдени құрылыс жерлеу ескерткіші емес. Бұл жерде жерленгеннің және жерлеу құрылыстарының қалдықтары да көрінбейді (сүйек, заттар); сонымен қатар, оттың, үлкен шеңбер қабырғаларымен шектелген жер үсті құрылыстары байқалмады. 

Шеңбер қабырғаның сыртқы беті тақта тастармен жақсы өңделген, ішкі кеңістік көрінбек үшін қабырғадағы саңылауы ұсақ тастармен бекітілген. Қабырғаның негізгі көлемі бір қатар етіп қалап, тұрғызылған. Кейбір жерлерде цокольдағы тақта тастар қосымша екінші тастармен (ішінен) қаланған. Екі қаламаның үстінен үлкен тақта тас қойылған, сол себеппен қалама қайта бір қатарға айналған. 

Шеңбер қабырғамен қоршалған ішкі кеңістікте дәліс **"дромос"** арқылы өткен; ішінде ішкі кеңістікті екіге бөліп тұратын тас қоршау орналасқан. 

Тас мүсіндердің қалдықтарымен қатар тас табылды. Осындай құрбандық табақ-тостаған Бәйте 3 аумағында да табылған. 

Ғибадатхананың басты құрылымына 8 тас үйіндісі, 2 тас қаландысы, 5 тас құрбандық ыдыс немесе оның сынықтары , бір стела-меңгір, 80-ге жуық үлкен және орташа  антропоморфты тас мүсіндердің қалдықтары қосылады. 

Оның және бір ерекшелігі, басқада Үстірттегі ғибадатханалар сияқты мұнда заттай олжалардың, сүйек және жерлеу орнының болмауы б.з.д. 4-2 ғғ. жатқызылады. Ескерткіштердің жасын анықтау тас мүсіндегі қылыш пен қанжарларға қарап қойылады. Қазіргі жер бетінен табылған қиыршық тастардың ғибадатханаға еш қатысы жоқ. Ғибадатхана шамамен б.з.д. 4-2 ғғ. аралығңында қызмет еткен. Басқада Батыс Үстірт ғибадатханалары сияқты көшпелі ел өмірінен қалған ескерткішті, мәдениеті және этномәдениеті жағынан **сармат** немесе **сақ-массагеттер** болуы да әбден мүмкін

## Дереккөздер
Болат хан (Алтын Орда)

**Болат хан** (белгісіз – 1410) — Алтын Орданың ханы (1407– 1410). Болат Шәдібек ханның ұлы. Алтын Орда тағына Болатты әмір Едіге отырғызған. Әлсіреген мемлекеттің ханы болған Болат Алтын Орданың халықаралық деңгейдегі абыройын арттыруға тырысты. Бұл мақсатта оған Едіге бидің саясаты көмектесті. Болат орыс кінәздерінен атақ-абырой алу үшін, жанжалдарды шешерде Ордаға келуін және салық төлеуді талап еткен. 

1407 жылы Болат Тверь кнәздігіне Иван Михайлович пен Юрий Всеволодович таласқанда, Иван Михайловичты қолдаған. 1408 жылы Болат хан Литвамен соғысқан. 

1409 жылы Едіге Руське үлкен жорық жасады. Едіге Мәскудің дәл түбінде тұрғанда, Орда таққа үміткер пайда болып Болат Едігені шақырып алды. 1409 жылы Болат Гераттағы Шахрухқа елшілік аттандырды. Елшіліктің мақсаты Шахрухты Самарқанда таққа отыруымен әрі екі ел арасындағы достық қатынастардың жандануымен құттықтау болды. 

1409—1410 жылдары Болаттың сарайына Мысырлық билеуші әл-Мәлік ән-Насыр Фарадждың елшілігі келді. Болат хан 1410 жылы қайтыс болды.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Юша Ахъядович Айдаев

**Юша Ахъядович Айдаев** (20 наурыз, 1938 жыл, Ескі Атаги, Шешен-Ингуш АКСР, РСФСР, КСРО - 1 маусым, 2004 жыл, Грозный, Шешенстан, Ресей) — шешен ғалымы, филология ғылымдарының докторы, профессор, Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі.

## Биография
Ескі Атаги ауылында 1938 жылы дүниеге келген. 1962 жылы ол тарих және шешен-ингуш мемлекеттік педагогикалық институтының филология мамандығы бойынша бітірді.

## Сыртқы сілтемелер
*Шешенстан жазушылары 

Санат:20 наурызда туғандар
Санат:1 маусымда қайтыс болғандар
Су айдау мұнарасы (Алматы)

**Су айдау мұнарасы** — ХХ ғасырдың басында салынған. Архитектуралық ескерткіш Алматы қаласының орталық бөлігінде, А.Байтұрсынов атындағы көшенің бойындағы кварталдың түкпірінде (драматеатр ғимараты мен психиатрлік аурухананың ортасында) орналасқан. 

Мұнара қала вокзалының маңында, Орынбор -Ташкент теміржолы магистралін салу кезінде тұрғызылған. 

Ғимарат сегіз қырлы (бұрыштары кесілген шаршы), күйдірілген кірпіштерден тұрғызылған. Ескерткіштің жалпы биіктігі 16,5 м, диаметрі 6,5 м, іргетасы таспалы, тастардан  нығыздалып қаланған. 

Мұнараның ішкі көлемі қаба аралық жабындылармен үш қабатқа бөлінген, бірақ қасбеті компизициясы екі бөліктен тұрады. Төменгі екі қабаты бір-бірімен композициялы біріккен, ал жоғарғы үшінші қабаты төменгілерден ернеу арқылы бөлінген (қалану тәсіліне байланысты оның диаметрі үлкен).

Сегіз қырлының бұрыштары жауырыншалармен әдіптелген, ал үстемдік жағдайдағы жоғарғы қабаттың бұрыштары жонып тегістелмеген жауырыншалармен айрықша ерекшелінген. Барлық үш қабаттың ұзына бойы және көлденеңінен осьтерінде төрт-төрттен терезе ойықтары бар. Есік ойығы бірінші қабаттың солтүстік жағында орналасқан. Ойықтар тікбұрышты,  құлыпты тастарды көз алдымызға елестететін сына тәрізді қосқыштармен жабылған. Есік ойығының үстіңгі жағы үшбұрышты үшкір маңдайша бейнесіндегі сандрикпен әдіптелген. 

Мұнара көлемі шығыңқы ернеумен аяқталады. Жазық шатыр балюстрада түрінде жеңіл парапеттермен қоршалған. Баспалдақ бірінші деңгейде орналасқан. 

Облыстық халық депутаттары Кеңесінің 29,09,1986 жылғы №483 шешімі бойынша ескерткіш мемлекеттік қорғауға алынған. 

Архитекторлар мұнараның қала орталығында орналасатындығын ескеріп, осындай нұсқадағы теміржол мұнараларына тән жоғарғы ағаш қабатынан бас тартқан. Мұнара толығымен кірпіштен қаланған. Ғимаратты 1985 жылы "Қазжобақалпынакелтіру" институтының экспедициясы зерттеген. 

### Дереккөздер

Санат:Алматы ескерткіштері
Құлбала кесенесі

**Құлбала кесенесі**. 1920 жж. сәулет ескерткіші. Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 102 шақырым жерде орналасқан (азимут 67°).

**Географиялық координаттары:**
45°11′51,7"с.е.
66°43′56,4"ш.б.

Ескерткіш *[[Телікөл]] көлінің* маңайында орналасқан өлшемдері кішігірім кеснелер орналасқан тобына жатады (Құлтан, Ахмет Ишан, Ақтай және т.б.). Кесене көне каналдың (немесе Сарысудың бір тармағының арнасы) жанындағы айналасынан биік болып келген қырқаның үстінде орналасқан. Кесенеден оңтүстік-батысқа қарай қам кесектерден тұрғызылған қоршаулар қалдығы мен шайылып кеткен қабір үсті ескерткіштері, сонымен қатар қазақ қыстақтарының орындары мен неолит тұрағының іздері бар. 
## Ескерткіш сипаттамасы
Ескерткіш қам кесектерден тұрғызылып, тік бұрышты күйдірілген кірпіштермен (6,5/8×14×28 см, 10 қатар+ 110 жым = 0,86 м) қапталған. Жоспарындағы аумақтық өлшемдері - 5,50×9,30 м, сақталған биіктігі-3,0 м. Ескерткіш қатты бүгілген: жерлеу камерасы толығымен жойылған, тек қабырғасының солтүстік-шығыс бөлігінен және камера кіре берісінің солтүстік-шығыс жартысынан басқа.

Кесене жоспарында екі камералы (кіші кіре беріс және үлкен жерлеу), екеуі де күмбезбен жабылған. Кіші камераның бетше босағалы кіре беріс ойығы  солтүстік-батысқа бағытталған. Іргесі шығыңқы болып келген ескерткіштің жоғарғы бөлігін қырынан қойылған кірпіштер қатарынан түзілген ернеу көмкеріп тұр.
## Кіреберіс камера
Кіреберіс камера жерлеу камерасына апаратын күмбезді дәлізден, сондай-ақ осы дәліз ойығымен байланысқан параллелді екі тар бөлмеден тұрады. Сақталған (батыстағы) бөлмеде шатырға шығатын ойық бар. Кіші камера негізінен жабындысында, кіреберіс дәліздің үстінде күмбезше бар. Оның жоғарғы бөлігі күйдірілген кірпіштен өрілген, ал төменгі бөлігі қам кесектерден қаланып, күйдірілген кірпіштермен қапталған. Кіреберіс камера жерлеу камерасына байламсыз жалғанған. Кіре беріс дәліздің екі жағындағы тар бөлмелер монументальді кесенелердің осындай элементтерін механикалық тұрғыдан көшірудің нәтижесінде пайда болған. Монументальді кесенелерде олар баспалдаққа арналған. 
## Үлкен (жерлеу) камера
Үлкен (жерлеу) камера, сақталған бөліктерінде қарағанда, жоспарында шаршы пішінді, жарты циркуль кесінді сегіз аркамен бөлінген: олардың төртеуі жақтарының ортасында, қалған төртеуі - бұрыштарында орналасып, күмбез асты сегіз қырлылықты құраған. Аркалар қабырғалық жауырыншаларға (пилястрлерге) тірелген. Бұрыштық аркалардың қуыстары камера бұрыштарынан арка табанының биіктігінде басталатын кірпіш қаландыларының қатарымен толтырылған. Камераға кіретін есік ойығы сәулелі кескіндерге аркамен безендірілген. 

Күмбезі сақталмаған, бірақ та басқа ескерткіштерімен ұқсақтығына қарағанда, бес аркамен басталып, жасанды қаландылармен өрілген. 

Құлбалы кесенесі екі камералы кесененің кішірейтілген нұсқасы болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Кепек хан

**Кепек хан** (Кебек) — 1414 жылы билік еткен Алтын Орда ханы, Тоқтамыс ханның ұлдарының бірі. Шпулердің пікірінше Кепек хан поляк жазбаларында латынша Betsabul делінген дейді. Кепек жазбаларда Бетсбулан немесе Бешсабұл делінген. Әмір Темір Тоқтамысты талқандағаннан кейінгі таққа таластың белсенді қатысушыларының бірі. 1414 жылы литов кнәзі Витовтың қолдауымен келді, ал Керімберді Мәскеу кнәзінің қолдауына ие болған. Аз уақытқа Сарайда билік құрса да, көп ұзамай Едігенің қысымына шыдамай, тақтан тайды. Едіге Шөкрені хан етті. Олар Кепекпен күресте жеңіске жетті. Алайда Витовтың қол астында болған оңтүстік орыс жерлерінде біразға дейін хан саналған. Кейбір авторлар (Б. А. Ахмедов, Г. Е. Грум-Гржимайло) Тоқтамыстың ұлы Кепек пен Худайдатты бір адам дейді. Алайда бұл тұжырым көбіне теріске шығарылады.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Жантас кесенесі

**Жантас кесенесі** — ХХ Ғ. 20-шы жылдары. архитектуралық ескерткіш Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 107 шақырым жерде орналасқан. (азимут 68°). 

**Географиялық координаттары:**
45°12′43,5"с.е.
66°47′49,7"ш.б.

Ескерткіш *Телекөл көлінің* маңайында орналасқан өлшемдері кішігірім кесенелер тобына жатады (Құлбаба, Айғыржал және т.б.).

Ескерткіш тік бұрышты қам кесектерден және күйдірілген кірпіштерден (7×14×26 см, 10 қатар+10 жым=0,82 м) тұрғызылған. Жоспарындағы сақталған аумақтық өлмешдері-5,70×5,70 м, биіктігі-2,20 м. Қазіргі уақытта кесене қатты қираған: күмбезі толығымен құлаған, тек кіреберіс ойығының кескінің жоғалтқан негізгі қасбеттің қабырғасы мен корпусының шығыс бұрышы ғана сақталған.

## Кесене сипаты
Кесене бір камералы, жоспарында шаршы пішінді болып келген негізі күмбез асты барабаны жоқ күмбезбен жабылған. Маңайдағы монументалды кесенелерден айырмашылығы сол, оның оңтүстік-батыс қасбеттің ортасына салынған кіреберіс есігі сәулелі кескіндегі аркамен безендірілген. 

Ескерткіштің негізгі аумағы таспасы түріндегі ернеумен көмкерілген. Кірпіштер ұзына  бойы орналасқан толқын тәрізді жолақтар түріндегі  екі бедерлі өрнектермен әсемделген. Негізгі қасбетте кіреберіс ойығын қапталдап тұрған екі қабырғаның қалдықтары бар. 

Кесененің камерасы жоспарында шаршы пішінді, жарты циркуль кесінді сегіз қырлылықты құраған. Аркалар қабырғалық жауырыншаларға (пилястрлерге) тірелген. 

Бұрыштық аркалардың қуыстары камера бұрыштарынан арка табанының биіктігінде басталатын кірпіш қаландыларының қатарымен толтырылған. Кесененің күмбезі күмбез асты аркаларының табандары деңгейінде басталған кірпіш қаландыларынан шығарылған.

Кесене архитектурасының тартымдылығы сол, оның шектелген аумақ жағдайындағы композициялық құрылымдары барынша шешімін тапқан. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Шөкре хан

**Шөкре хан** — Алтын Орда ханы (1414— 1416), Чинга-Тура билеушісі (1407— 1413).

## Шығу тегі
Шөкре хан Тоқа Темірдің бесінші ұрпағы. Ж. М. Сәбитовтың пікірінше оның генеалогиясы:
Шыңғысхан — Жошы хан — Тоқа Темір — Өз-Темір — Абай — Меңгәсір — Ақмыл — Шөкре.
Генеалогияға сүйенсек Шөкре: Ұрыс ханның, Тоқтамыс, Темірқұтылық, Шәдібек, Жәлеләддин, Керімберді Жаппарберді, Барақ және Ұлық Мұхаммедке жақын туыс болып, шығады. Тауарих-и гузиде нусрат намаға сүйенсек Шөкренің екі ұлы — Байсүнгір мен Лал және қызы Тұлыншақ болған.
## Биографиясы
Шөкре оғланның есімі Темірланның 1404 жылы қарашада басталған Қытайға жорығы кезінде аталады. Сол дереккөзде Шөкре Тоқтамыстың ұлы делінген. 1405 жылы қаңтарда Шөкре оғлан басқа ханзадалармен Темірланның Тоқтамыс елшілерін қабылдауында болады. «Ескендір анонимінде» «Шәкіре оғлан өмірінің көп бөлігін Темірдің ордасында өткізген» делінген.
## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Сібір хандығының билеушілері
Айғыржалы кесенесі

**Айғыржалы кесенесі** — ХІХ ғасырдың кесенесісі болып табылады. Ескерткіш Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 106 шақырым жерде (азимут 68°), Сарысу өзенінің сағасындағы жайпақ төбелердің бірінің үстінде орналасқан. Айғыржалының әкесі - Сырдарияның төменгі ағысы қоқандықтардың иелігінде болған кездегі би болған. Сондықтан кесене ХІХ ғ. екінші жартысына жатады деп саналады. 

## Кесененің сипаты
Өлшемдері кішігірім мемориалдық құрылыстар тобына жататын ескерткіш қам кесектерден тұрғызылып, күйдірілген кірпіштермен (8×14×30 см, 10 қатар + 10 жым = 0,95 м) қапталған. Негізі қасбеттегі қабырғаның ұзындығы 4,40 м, сақталған биіктігі 2,30 м. Ескерткіш өте қатты қираған, тек негізгі қасбеттің кіреберіс ойығы бар қабырғасы ғана сақталған. 

Кесененің кіреберіс бөлігі жетілдірілген бір камералы. Жоспарында шаршы пішінді болып келген негізі күмбез асты барабаны жоқ күмбезден жабылған. Оңтүстік-батыс қасбеттің ортасына салынған кіреберіс есігі сәулелі  кескіндегі аркамен безендірілген. Негізгі қасбетте бетше босағаның  болғандығын білдіретін кіреберіс ойығын қапталдап тұрған екі қабырғаның қалдықтары бар Ескерткіштің негізгі аумағы кірпіш таспасы түріндегі ернеумен көмкерілген. Кірпіштер ұзына бойы орналасқан толқын тәрізді жолақтар түріндегі екі бедерлі өрнектермен әсемделген. 

Іргесі шығыңқы болып келген ескерткіштің жоғары бөлігін  кірпіштің екі таспасынан тұратын ернеу көмкеріп тұр. Қабырға қаландылары ашық және қоңырқай түсті кірпіштермен көзтатарлық шахмат түрінде безендірілген. 

Камерада қабырғалық жауырыншаларға (пилястрлерге) тірелген сегіз арка болған, олардың төртеуі бұрыштарында, қалған төртеуі- қабырғалар бойында орналасқан. Аркалар жарты циркуль кесінді болып келген, бұрыштық  аркалардың қуыстары арка табанының биіктігінен басталатын кірпіш  қаландыларының қатарымен толтырылған. 

Күмбезі , төменгі бөлігі кіреберіс ойықтың үстінде сақталған, жалған қаландылармен қаланған. Қабір үсті ескерткіштерінің іздері байқалмайды.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Шағатай қорымындағы кесене

**Шағатай қорымындағы кесене** — ХІХ ғасырға жататын кесене. Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 99,3 шақырым жерде (азимут 64°) , Телекөл көлінің маңындағы қорымның батыс бөлігінде орналасқан.

**Географиялық координаттары:**

45°13′90,2"с,е,

66°39′89,3"в.б.

### Кесене сипаты
Қорым қам кесектерден тұрғызылған бірнеше жерлеу қоршауларынан және қабір үсті ескерткіштері - "көктастардан" тұрады. Осы құрылыстарға тән ерекшелік айналасындағы бірнеше шақырымға созылып жатқан жергілікті ескерткіштерден күрт ерекшелейтін жоғары деңгейдегі тепе-теңдік.

Кесене тікбұрышты қам кесектерден (6,5/9×19×35 см, 10 қатар +10 жым = 0,89 м) тұрғызылған, жоспарындағы аумақтық өлшемдері - 4,50×2,87 м, биіктігі-3,40 м. Кесене  жоспарында тікбұрышты, үсті күмбезбен жабылған.  Қабырғаларының жоғары бөлігі ішіне қарай аздап еңкейген. Оңтүстік, оңтүстік-батысқа бағытталған негізгі қасбетінің ортасында жебе тәрізді аркамен көмкерілген кіреберіс ойығы бар. Ескерткіштің күмбезі негізінің үйлесімділігіне сай тікбұрышты болып келген. Күмбездің жоғарғы бөлігі қатты бүлінген, бірақ қалдықтарына қарағанда ол төрт жақты қаландыдан шығарылған, тек ұзын жақтарының қаландылары дөңгеленген. Соған қарағанда (сұлбасы сүйірлеу болса керек) композиция "сағана"  типті қабір үсті ескерткішімен көмкерілген жоғары көлемдегі параллепипедті еске түсіреді. Осындай типтегі қабір үсті ескерткіштері Қазақстан аумағында кең тараған. 

Ескерткіштің камерасы да жоспарында тікбұрышты, сыртқы кескініне лайық. Қабырғаларынаң төменгі бөлігі тік, мөлшермен кіреберіс аркасының құлыптық деңгейінен бастап күмбезге өтетін жерге дейін біртіндеп ішке қарай еңістелген. Камера арнайы сыланбаған, дегенмен ол төменгі бөліктен күмбездің басына дейін қаландыдан шыққан лаймен сыланған. 

Қорымның басқа ескерткіштері (қоршаулары) өздерінің көлемдері мен мөлшерлері жағынан сипатталған кесенемен бірдей, бірақ олардың күмбездері жоқ, оның есесіне олардың қасбеттері немесе интерьерлері сәнді аркалы текшелермен өңделген. 

Шағайтай қорымының өзгеше тұрпаттағы жерлеу қоршауларының жергілікті архитектураны біршама байытарына сөз жоқ.

## Дереккөздер
Шалбас батыр мұнарасы

**Шалбас батыр мұнарасы** — XVIII-XIX ғғ. жататын мұнара. Архититектуралық ескерткіш Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 60,6 шақырым жерде (азимут 295°), үстіне қалың сексеуіл өскен, айналасында кейінгі жерлеу орындары бар кішігірім төбешікте орналасқан.

**Географиялық координаттары:**

45°04′61,3"с.е.

64°49′95,3"ш.б.

### Шалбас батыр жайлы аңыз
**Шалбас батыр** (табын руынан) аңыз бойынша, қалмақтармен болған соғыста өлімші болып жараланып, үйіне қайтып келе жатқанында қаза тапқан, сол жерге мұнара тұрғызылған. Шалбас батыр осы өңірге танымал Қалжан ахунның арғы атасы болып саналады.
## Мұнара сипаттамасы
Мұнара тікбұрышты қам кесектерден (7/9×16/18×31 см, 10 қатар + 10 жым = 1,0 м.) тұрғызылған, аумақтың өлшемдері: диаметрі- 2,70 м, сақталған биіктігі- 6,70 м.

Ғимарат жоспарында дөңгелек, үстіне қарай ақырындап тарылған, жоғарғы күмбез тәрізді бөлігі әрең көрінетін "тартылым" түрінде жасалған, шығынқы іргесі бар. Мұнараға кіретін қиылған жебе тәрізді аркалы ойық іргенің үстінен басталып, оңтүстік, оңтүстік-батысқа бағытталған, ойық сыртқа қарай кеңейген. Мұнараның жоғарғы бөлігінде де ойық (кескіні шаршыға жақын) бар, оңтүстікке бағытталған оның көлемі кішірек. Мұнараның тұрқы тік осінен аздап ауытқыған. 

Мұнараның іші қуыс, қабырғасының қалыңдығы 80 см-ге жуық, қаландысы іш жағынан сырғауылдармен көлденең байланыстырылған. Ішкі кеңістігінің үсті төселген сырғауылдардың үстіне жайылған саз балшық қабаттарымен жабылған. 

### Мұнарадағы өзгерген заттар
Мұнараның қаландысында терең жарықтар бар, ескерткіштің беті атмосфералық құбылыстардың әсерінен қатты зақымдалған. Ескерткіштің қисаюына, терең жарықтың пайда болуына, теміржол құрамдарына берілетін дірілдерге қарамастан, ескерткіштің қаншама жылдар бойы сақталып, бекем тұруына - көлденең қойылған сырғауылдардан жасалған байламдардың қатысы өте зор. 

Мұнара адамдар туралы естеліктерді ішіне жасырған, бірақ жерлеу ғұрыптары іске асырылмайтын ерекше монументальді коммеморативтік құрылыс. Қазақ архитектурасындағы мұндай ескерткіштер шектелген аймақтарда, тек Сырдарияның төменгі ағысында ғана кездеседі, сонысымен олар бірегей. Сондықтан әр ескерткіштің тарихи-мәдени маңызы зор. Сонымен қатар, бір типті мұнаралар жоқ, олардың барлығы, соның ішінде Шалбас мұнарасы да жеке композициялық өңдеуден өткен. Бұл олардың сәулетшілік құндылығын арттырады.

## Дереккөздер
Фома Матвеевич Августинович

**Фома (Томаш) Матвеевич Августинович** (1809 жыл, Кривичи - 1891 жыл, Свентяны) —Ресей әскери дәрігер, ботаник және этнограф.

## Естелік
*Сахалиндегі тау Августинович атымен аталған

Санат:Ресей ботаниктері
Санат:Ресей медиктері
Санат:Ресей этнографтары
Су добы спорты Азия ойындарында

**[[Су добы]]** спорты Азия ойындарынды 1951 жылдағы Нью Делидегі ойындардан бастап ойналып келеді.
Қазақстан құрамасы 1994 жылдан бастап қатысып Ерлер құрамасы Азия құрлығындағы үздік команда тізгінін бермей келеді.

## Қорытынды
### Ерлер

### Әйелдер

## Medal table

## Қатысушы елдер

### Ерлер

### Әйелдер

## Сілтемелер
* All Asian Games Results 

## Сыртқы сілтемелер
*Medallists from previous Asian Games - Water polo
Бөріжар (өзен)

**Бөріжар** – Арыс өзенінің алабында.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Ордабасы ауданы жерімен ағатын өзен. Сайрамсу өзенінің сол тармағы. Жамбыл ауылының тұсында Бадам өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 57 км. Су жиналатын алабы 1,7 мың км², жылдық ағымының мөлшері 0,025 м³, жылдық су ағымы 0,77 м³/с. Сәуір айының ортасында су деңгейі көтеріледі. Жаздың ыстық айларында өзеннің суы қарасуларға бөлініп қалады. Көктемде суы тұщы, жазда ішуге жарамсыз. Көбінесе мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Һ

thumb|left|150x150px|

thumb|right|400px|

**Һ**, **һ** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Қазақ тілінде бірден біркөмей дыбысын таңбалайтын әріп. «Һ» дыбысы бірден экспреция арқылы жасалады. Мұны айтқанда дауыс шымылдығында діріл болмайды, фонациялық ауа сүзіліп шығады. Сондықтан, «Һ»-фонемасы ызың дыбыстардың қатарына жатады.

Дауыс қатысы жағынан қатаң дыбысқа жуық. Басқа дауыссыздардан айырмасы мұны айтқанда ауа бөгертсіз, қарқынды шығады.

«Һ» фонемасы келетін сөздер қазақ тілінде өте аз. Қазақ тілдің байырға лексикасында бірлі-жарым одағайларда (аһ, уһ, еһе, аһа) және кейбір шығыс тілдерінен енген сөздерде (гауһар, жауһар, қаһарман) кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
SOS

thumb|right|150px|
right|160px

**SOS** (**СОС**)&nbsp;— Морзе әліпбиі арқылы радиотелеграф байланысында таратылатын халықаралық апат дабылы. Дабыл «үш нүкте — үш сызықша —үш нүкте» реттілігімен белгіленеді ().

SOS коды, Біздің кемемізді құтқарындар (), Біздің жандарымызды құтқарыңыз (), немесе Өлімнен құтқарындар () деген мағынаны береді.

Санат:Радиобайланыс
Санат:Теңіз байланысы
Санат:Теңіздегі қауіпсіздік
Қадырберді хан

**Қадырберді хан** – 1419 жылдан бастап билік еткен Алтын Орда ханы, Тоқтамыстың ұлдарының бірі. Тоқтамыстың талқандалғанынан кейінгі таққа таластың қатысушыларының бірі. 1419 жылы литов кнәзі Витовттың қолдауымен таққа отырды. Осы жолда ол беклербек Едігенің қолшоқпары Дервиш ханды өлтірді. Кейбір деректерде Қадырбердіні Едігеге қарсы шыққан өзінің үлкен ұлы Hұр ад-Дин дейді. Едіге Қырымға қашып кетеді. Онда ол қырымдық Тоқа Темірліктерден шыққан Бек Суфиді хан етеді. Хан мен Едігенің аты жазылған теңгелер соғыла бастайды. Алайда Бек Суфиді Қадырбердінің қолы тас-талқан етті. Сонда да Бек Суфи Қырымның жекеленген аймақтарына хижраның 825 жылына (1422 ж.) дейін үстемдігін жүргізген. Едіге Оралдағы иеліктерінде бой тасалауға мәжбүр болды. Хижраның 822 жылы (1420) Едіге Қардырбердінің қолынан қаза болды. Қадырберді де шамамен сол уақытта Қырымда қайтыс болады. Алайда деректерде Қадырберді мен Едігенің өлімі жайлы мәліметтер қарама-қайшылыққа толы. Әл Айнидің хабарлауынша Қадырберді шайқаста қаза болса, ал Едіге жараққаттан қайтыс болған.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Дервиш хан

**Дервиш хан** – 1417-1419 жылдары билік еткен Алтын Орданың ханы.
«Муизз ал-ансабта» Дервиштің ата-тегі былайша көрсетілген: Дарвиш - Тұқрақ - Алты Құртұқ - Тоқтай - Темір Қожа - Тақтақ - Ашық - Ұрынғташ - Тоқа-Темір - Жошы. Ол өзінің ізашары Сайд Ахмадтың және Шөкре оғланның жиені болып табылады. Алайда Г.  Е. Грумм-Гржимайло және В. В.  Трепавлов оны Шайбандық деп есептейді. Тоқтамыстың Темір қолынан талқандалғанынан кейінгі таққа таласқа қатысқан. Осы таласта Тоқтамыстың ұлдары өзара қырқысқан болатын. 1416 жылы Едігенің қолшоқпары Шөкренің белгісіз жағдайда тақтан кетуінен кейін, таққа Жаппарберді келді. Шөкре Жаппарбердімен таласта қаза болуы мүмкін. Алайда 1417 жылы Жаппарберді тақтан айырылып, Қырымға қашты. Сол жерде өзінің одақтастарының қолынан қаза болады. Таққа Едігенің қолшоқпары Дервиш келді. Едігенің абыройының жоғары болғаны соншалық, оның есімі Дервиш ханның есімімен қатар теңгелерде таңбаланатын болған. 1419 жылы Дервиш ханды Тоқтамыстың кіші ұлдарының бірі Қадырберді өлтіріп, тақты иеленді.

## Тағы қараңыз
Шөкре хан

Ордамәлік хан

Қадырберді хан

Санат:Алтын Орда хандары
Майсор (көл, Ертіс алабы)

**Майсор** — Ертіс алабындағы тұзды көл, Ертіс-Қарағанды каналының сол жағалаулық аңғарында, теңіз деңгейінен 216 м биіктікте жатыр.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Екібастұз қаласының оңтүстік-батысында 10 км жерде.

## Гидрографикасы
Аумағы 3,1 км2, ұзындығы 2,2 км, енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 6,9 км. Жағалауы жазық, қамыс шоғырлары кездеседі. Қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Шарасында жыл бойы су болады. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Майсорды бірнеше шағын тұзды көлдер қоршап жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Вольфсбург (футбол клубы)

**«Вольфсбург»** ()  — Германиялық футбол клубы, футбол бойынша Германия чемпионатының қатысушысы, 2008-2009 жылдардың Германияның футболдан чемпионы, «Вольфсбург» спорт клубы жүйесінің бір бөлімшесі.

Клуб 1945 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Фольксваген-Арена" стадионында өткізеді. 

## Титулдары

### Ұлттық
**Германия чемпионаты**

* **Чемпион** (**1**): 2008/09
* **Вице-чемпион** (**1**): 2014/15

**Германия кубогы**

* **Жеңімпаз** (**1**): 2014/15
* **Финалист** (**1**): 1994/95

**Суперкубок**

* **Жеңімпаз** (**1**): 2015
* **Финалист** (**1**): 2009

## Бас бапкерлер тізімі [[1963 жыл]]
* Людвиг Лахнер  — 1954—1955
* Эрнст Зонтов  — 1955—1956
* Йозеф Кречман — 1956—1957
* Людвиг Лахнер — 1957
* Вальтер Риссе — 1957—1958
* Имре Фаркашински — 1958—1959
* Людвиг Лахнер — 1963—1966
* Имре Фаркашински — 1966—1975
* Фриц Шолльмайер — 1975
* Пауль Кицман — 1975—1976
* Радослав Момирский — 1976—1978
* Имре Фаркашински — 1978
* Хенк ван Метерен  — 1978—1979
* Вильфрид Кеммер — 1979—1983
* Имре Фаркашински — 1983—1984
* Вольф-Рюдигер Краузе — 1984—1988
* Хорст Хрубеш — 1988—1989
* Эрнст Менцель — 1989—1991
* Уве Эркенбрехер — 1991—1993
* Дитер Винтер — 1993
* Экхард Краутцун — 1993—1995
* Герд Рогензак — 1995
* Вилли Рейман — 1995—1998
* Уве Эркенбрехер — 1998
* Вольфганг Вольф — 1998—2003
* Юрген Рёбер — 2003—2004
* Эрик Геретс — 2004—2005
* Хольгер Фах — 2005
* Клаус Аугенталер — 2005—2007
* Феликс Магат — 2007—2009
* Армин Фе — 2009—2010
* Лоренц-Гюнтер Кёстнер — 2010
* Стив Макларен — 2010—2011
* Феликс Магат — 2011—2012

## Клуб формасының түсі

### Негізгі форма

### Қонақтық форма

### Резервтік форма

## Сілтемелер
* Ресми сайт
* Вольфсбург ФК  (fussballdaten.de)

Санат:Германия футбол клубтары
Санат:1945 жылы құрылған футбол клубтары