open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Архимед бұрандасы

thumb| Архимед бұрандасының жұмысының анимациясы
thumb|200px
**Архимед бұрандасы**— төмен орналасқан су қоймасынан жоғары орнасқан суландыру каналдарға су жіберу үшін тарихи пайдаланған механизм. Бұл механизмді б.з.д. III ғасырда тұрған Архимед ойлап тапқан деп есептейді. Қазіргі заманда кең пайдаланатып Шнектің түпнұсқасы.

## Тарихы
Архимедтің инженерлік өнер жолы өзінің туған қаласы Сиракуздың қажеттіліктерін толықтырудан басталды. Ежелгі грек жазушысы Акинавус 2 Герон патшаның Архимедке алып кеме жасауға тапсырма беріп, оны қаржыландырғаны туралы айтып өткен. "Сиракузия" деп аталған кеме салтанатты саяхаттар жасауға, жүк тасымалдауға арналып қана қоймай , теңіздегі соғыс жағдайында қажетті қару-жарақпен жабдықталған. Талап бойынша "Сиракузия" сол дәуірде жасалған 600 адамды тасымалдауға болатын ең үлкен кеме болуға тиіс еді. Сонымен қатар кемеде бақша , спорт залы және Афродитаға арналған ғибадатхана секілді қосымша  бөлмелер ойластырылған. Екі жағынан 25-тен 50 ескекші отыратын орын да қарастырылған. Мұндай үлкен кеме корпусына көп көлемде су жиналуы мүмкін болғандықтан , оның сұйық және ұнтақ заттарды жоғары көтеру үшін ойлап тапқан бұрандасы арнайы түрде әрі қарай жетілдірілді. Бұл цилиндірдің  ішіне орналастырылған бұралған темірден тұратын құрылғы айналғанда су жоғары көтерілген. Кемеде ол қолмен басқарылды және жер суару үшін теңізден су тасымалдауға пайдаланылды.

## Дереккөздер

Санат:Сорғылар
Санат:Архимед
Санат:Жай механизмдер
Санат:Техника тарихы
Альмерия (футбол клубы)

**«Альмерия»** () — испанияның футбол клубы Альмерия қаласынан, Андалусия автономды мемлекетінде, испанияның лигасында ойнайды.

## Тарихы
1971 жылы "**Агрупасьон Депортива Альмерия**" клубы құрылды да, 1982 жылы қаржы тапшылығынан жабылды. 1989 жылы қазіргі "Алмерия" құрылды.   2001 жылы "**Полидепортиво Альмерия"** клубымен бірікті.

2007/8 жылғы маусымда тұңғыш рет Испания Ла лигасында ойнады. 2010/11, 2011/12 жылдары сегундада ойнап, элитаға қайта оралды. 2014/15 жылғы маусымда Испания Ла Лигасында 19-шы орында қалып, сегундаға түсіп кетті. 

## Рекордтары
***Ең ірі жеңістері** — Альмерия - Вильярреал - 3:0; Альмерия - Осасуна - 2:0; Альмерия - Реал Мадрид - 2:0
## Сілтемелер
*Ресми сайты

Санат:Испания футбол клубтары
Санат:1989 жылы құрылғандар
Көкек мүгі

**Көкек мүгі** () — Мүктәрізділердің аса кең таралған екі түрінің бірі көкек мүгі.

Көкек мүгі "жасыл мүк" деп те аталады. Көкек мүк жапырағы, сабағы бар мүктер тобына жатқызылады. Себебі көкек мүгінің сабағы мен жапырағы болады. Жасыл мүк топырақтың бетін тұтастай жауып жатқандықтан,басқа мүктерді ығыстырады. Бойна ылғалды көп сіңіреді. Бұл орманның батпаққа айналуына көмектеседі. Жасыл мүк екіүйлі өсімдік. Аталық өсімдік көпжылдық, ал аналық өсімдік біржылдық болып келеді. Жасыл мүктің биіктігі 40см. Сабағында бұтақтанбайды. Сабағына тірек ұлпасы болады. Сабақтың ортасында қарапайым өткізгіш шоқ орналасады. Жасыл мүк топыраққа ризоидтары арқылы бекінеді.

Жасыл мүктер басқа жасыл өсімдіктер секілді ағзалық зат түзіп, қоректенеді. Топырақтан ризоидтары арқылы суды және онда еріген минералды заттарды сіңіреді. Жапырақ жасушаларында хлорофилл дәндері бар. Жапырақтар арқылы ауадан көмірқышқыл газын сіңіреді. Соның нәтижесінде олардың хлоропластарында фотосинтез үдерісі жүріп, ағзалық зат түзіледі. Жасыл мүк жынысты және жыныссыз жолдармен көбейеді. Біріншісі жыныс жасушалары арқылы көбею, екіншісі спора арқылы көбею.

## Дереккөздер

Санат:Мүктәрізділер
Жібек шаруашылығы

**Жібек шаруашылығы** — қабыршаққанаттылар отрядының бір түрі Жібеккөбелегін жібекті өндіру үшін өсіру.

Жібеккөбелек қазіргі кезде жабайы түрі кездеспейді. Бұдан 5 мың жыл бұрын Қытайда қолда өсіріле бастаған. Жібеккөбелекті кейде тұткөбелек деп те атайды. Өйткені ол тұт ағашының жапырағымен ғана қоректенеді. Шет елдерде бұдан басқа емен көбелегінен де жібек өндіріледі. Жібеккөбелектің қуыршаққа айналған кезде, арнайы бөлінетін безінен түзілетін сыртқы қабаты. Піллә өте жіңішке, біртұтас ұзын жібек жіптен тұрады. Одан арнайы өңдеу арқылы табиғи жібек алынады. 

Жібек шаруашылығы Жапония, Қытай, Үндістан, Корея, Түркия, Италия, Испания, Бразилия, Орта Азия, Кавказ жерлерінде бар. Қазақстанда жібеккөбелегі Өзбекстанмен шекаралас оңтүстіктегі аудандарда ғана өсіріледі. 

Жібеккөбелектің жұмыртқаларын тоңазытқыштарда белгілі температурада сақтайды. Көктемде тұт ағашы  жапырақ шығара бастағанда, арнайы бөлмелерде тақта тәрізді темір тордың үстінде өсіреді. Үнемі тұт ағашының жас жапырағымен қоректендіреді. Қазіргі кезде жібеккөбелекті сұрыптау арқылы олардың мол өнім беретін қолтұқымдары шығарылған. Бұл салада Ресей ғалымы  Б.Л.Астауровтың еңбегі зор.

 File:Women placing silkworms on trays together with mulberry leaves (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg
File:Men preparing twig frames where silkworms will spin cocoons (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg
File:Weighing and sorting the cocoons (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg


## Дереккөздер

Санат:Ауыл шаруашылығы
Алюминий гидроксиді

**Алюминий гидроксиді**, химиялық формуласы **Al(OH)<sub>3</sub>** (сонымен қатар **H<sub>3</sub>AlO<sub>3</sub>, HAlO<sub>2</sub>** және **[Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> • H<sub>2</sub>O] • nH<sub>2</sub>O**) —  іркілдек, ұйыған айран тәрізді ақ түсті зат. Алюминий гидроксиді суда ерімейтін әлсіз амфотерлі негіз. Сондықтан ол негіз және қышқыл сияқты диссоциацияланады.
## Алынуы
Ол сатылап диссоциацияланады.

# \mathsf{2AlCl_3 + 3Na_2CO_3 + 3H_2O \rightarrow 2Al(OH)_3\downarrow + 6NaCl + 3CO_2}
# \mathsf{AlCl_3 + 3NaOH \longrightarrow Al(OH)_3 \downarrow + 3NaCl}

## Физикалық қасиеттері
Ол ерімейтін негіз, қыздырғанда айырылады. 

## Химиялық қасиеттері
Амфотерлі гидроксид болғандықтан қышықылмен және сілтімен әрекетеседі.

: \mathsf{Al(OH)_3 + 3HCl \longrightarrow AlCl_3 + 3H_2O}

: \mathsf{Al(OH)_3 +  NaOH \longrightarrow Na[Al(OH)_4]}

Еріткенде:

: \mathsf{Al(OH)_3 + NaOH \rightarrow NaAlO_2 + 2H_2O}

Қыздырғанда ыдырайды:

: \mathsf{2Al(OH)_3 \rightarrow Al_2O_3 + 3H_2O}

Аммиакпен әрекеттеспейді.

## Қолданылуы
Органикалық синтезде катализатор, су тазалауда, қағаз өндірісінде, мата бояуда, тері илеуде қолданылады.

Санат:Алюминий қосылыстары
Санат:Амфотерлі гидроксидтер
Қож конус

thumb|right|200px|
**Қож конус** — конус тәрізді жанартаудың бір түрі. Оның төменгі жағында жанартаудың қалдықтары жатады. Конус тәрізді жанартау атқылаған кезде лава тек жалғыз саңылаудан ағып шығады. Саңылаудың биіктігі 304 метрге жуық болады. Кратері (ойысы) тостаған тәрізді. Газға толы лава қалдықтарынан шоқтар түзіледі. 
Мексикадағы Парикутин қож конусы - 1943 жылы, жүгері егістігінде пайда болған жанартау. Американың Солтүстік Аризона штатындағы  "Күнбатыс" кратері- қож конус, яғни конус тәрізді жанартауға жатады.
## Қызықты деректер
* Шашыранды және қож конустар қалқан тәрізді және стратожанартауларының араласуынан пайда болады.
* Кейбір шашыранды конус жанартауларын Гавайдағы аралдардан кездестіруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Жанартаулар
Тұмсықбастылар отряды

**Тұмсықбастылар ** () — Бауырмен жорғалаушылар класының 4 отрядының бірі. Қазіргі заманда Тұмсықбастылардың өкілі - гаттерия. Ол - Жаңа Зеландияның ұсақ аралдарында ғана сақталған, өте ертеден келе жатқан жануар. XTXO-ның Қызыл кітабына тіркеліп, қатаң қорғауға алынған. Гаттерияның сыртқы түрі кесірткеге ұқсас. Дене тұрқы 75 сантиметрдей, салмағы-0,5-1 кг. Жонында және құйрығының үстіңгі жағында үшбұрышты  қабыршақтардан тұратын жалы бар. Төбе тұсында ерекше төбе көзі болады. Сондықтан оны кейде үшкөзді гаттерия деп те атайды. Төбе көзінде жарық сезгіш жасушалар орналасқан. Гаттерия түнде белсенді тіршілік етеді. Жыныстық жағынан 20 жылда ғана жетіледі, 8-15 жұмыртқа салады. Одан ұрықтың жетілуі 12-15 айға созылды. Гаттерия 50  жылдан астам тіршілік етеді. Өте ертеден бері тіршілік етіп келе жатқандықтан, ол "тірі табиғат ескерткіші" деп аталады.

Тұмсықбастылар қаңқа қалдықтары Еуразияның, Африканың және Американың мезозой дәуіріне тән жыныстардан табылды. Кейбіреулерінің ұзындығы 5 м-ге дейін жеткен.  Тұмсықбастылар жоғары пермь кезеңінде тіршілік еткен қарапайым эозухтардан пайда болған. Бас сүйегі қысқа әрі жалпақ. Жақ алды сүйектері бір-бірімен тұтасып кетуінен біршама “тұмсық” пайда болған, аты осыған байланысты аталған. Самай ойысы да, соған сәйкес бас сүйегінің доғасы да 2 жұп болып келеді. Төбе көзі жақсы дамыған. Омыртқаларының алдыңғы жағы да, артқы жағы да ойыс (амфицельді) болып келген. Омыртқаларының арасында хорда қалдығы сақталған. Жүрегінде қосмекенділерге ұқсас вена қолтығы бар. Жас дарабастарында тістері жақ және таңдай сүйектерінде, сонымен бірге кеңсірік сүйегінде орналасқан. Дабыл қуысы, дабыл жарғағы және шағылысу мүшесі болмаған. Триаста тіршілік еткен ринхозаврлар (Rhіnchosaurіa) өсімдікпен, кейбір түрлері жәндіктермен және ұлулармен қоректенген. Қазіргі заманда  тұмсықбастылардың 1 ғана түрі сақталған.

## Таксономиясы
Қазіргі заманда отрядқа 43 қазбалы және 2 бар түрі кіреді. Олар 3 тұқымдасқа айқындалған::
* † *[[Gephyrosauridae]]*
** † *Gephyrosaurus*
** †*Diphydontosaurus*
** †*Planocephalosaurus*
* †Pleurosauridaeы
** †*Palaeopleurosaurus*
** †*Pleurosaurus* — 2 вида
* Sphenodontidae
* †*Rebbanasaurus*
* †*Polysphenodon*
* †*Brachyrhinodon*
* †*Clevosaurus* 
* †*Homoeosaurus*
* †*Kaikaifilusaurus*
* †*Kallimodon* 
* †*Sapheosaurus 
* †*Ankylosphenodon
* †*Pamizinsaurus 
* †*Zapatadon 
* †*Theretairus*
* †*Sphenovipera*
* †*Cynosphenodon*
* Sphenodon 
* †*Opisthias*
* †*Toxolophosaurus*
* †*Priosphenodon*
* †*Eilenodon*
* *[[incertae sedis]]*
* †*Derasmosaurus*
* †*Elachistosuchus*
* † *Godavarisaurus*
* †*Kawasphenodon*
* †*Lamarquesaurus*
* †*Leptosaurus*
* †*Pelecymela* 
* †*Piocormus*
* †*Sigmala*
* † *Tingitana*
* † *Priosphenodon avelasi*.

## Дереккөздер

Санат:Тұмсықбастылар‎
Есугей баһадүр

**Есугей баһадүр** () — моңғол тайпасының батыры және дүйім моңғолдың әйгілі билеушісі болған. Есугей ресми түрде хан болып сайланбады. Тек оның ұлы Темучин (Шыңғыс хан) ғана Хотолдан кейінгі моңғолдардың төртінші ханы танылып, ресми түрде таққа отырды.

Қамбағай ханның қазасынан соң, Өгеленді жар етеді. Өзінің жаужүректілігімен көзге түскен Есугей ұлы темучин туар кезде, татардың Темучин және Қарабұқа деген батырлардың қолына түседі. Бір кезде маңғол ханы Әмбағанды қолға түсіріп, Қытай ханына берген осы екі батыр шыққан татар тайпалары болатын. Есугей татардың сондай атақты батыры Темучинің өзі тұтқын етіп әкелген сәтте туылғандықтан, әйелі Жошыгүл бегіммен ақылдасып, ұлына ырымдап Темучин деп ат қойып, темір бесікке бөлеген. 1170 жылы қидандармен болған шайқаста Есугейдің даңқы артып, керейт Тұғырыл қағанға көмегі үшін беделі өсе түсті.Енді жасы тоғызға келген Темучинге қалыңдық табуға көшеді. Өзара қыз алысу қалыпты дәстүрге айналған. Ол танысқан, біліскен Меркіт жұртына сапар шегеді. Жолай Дай-ноянға жолығып қалады. Сосын сонда қалып, Даян-ноян Есугейді қонақ болып, құдаласқан сапарынан қайтар жолда, Шекшердің Сары даласында тойлап жатқан татарлардың үстінен түсуі неғайбыл. Татар тайпасының ұйытқы мекені - Ұлы Даланың шығыс бөлігі. Есугейдің оң қатпалға қиыс бұрылуы мүмкін емес. Шөліркеуі де болмаған жайт, сылтау. Ол заманда кісінің сусын құйылған жан торсығы болған. Рәшид-әд-Дин татар шежіресінде Есугей өліміне татарлардың себепкер болғаны айтылмаған. Демек, Есугей батыр өз ажалымен дүние салған.

## Дереккөздер

Санат:Моңғолдың Ұлы хандары
Сутүтікшелі жүйе

thumb|right|200px|
**Сутүтікшелі жүйе** — тек тікентерілілерге ғана тән жүйе. Ол тікентерілілердің қозғалып жүруіне, сондай-ақ тыныс алуын, қажетсіз заттарды бөліп, түйсінуін реттейді.

Бұл жүйе соңғы қуыс-целомның бастамасынан дамиды. Ол ауыз маңындағы шеңберленген және сәулелі өзекшелерден құралады. Бұл - өте күрделі жүйе. Теңіз жұлдыздары мен теңіз кірпілерінде сутүтікшелі аяқтар болады. Ондай аяқтарда сорғыш табан бар. Тікентерілілер сутүтікшелі аяқтарымен баяу жылжып, теңіз түбімен жүре алады. Сабақты рухгүлдер төсемікке сабағымен жабысып, отырықшы өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Тікентерілілер
Санат:Жануарлар анатомиясы
Бонэйр, Синт-Эстатиус және Саба

**Бонэйр, Синт-Эстатиус және Саба** (), сондай-ақ **Карибтық Нидерланд** () деген атауда қолданылады — Нидерландтардың Кариб теңізіндегі аралдық иелігі, Вест-Индиядағы Кіші Антиль аралдары архипелагына кіреді.

*
Санат:Кариб елдері
Санат:Нидерландтың әкімшілік бөлінісі
Миастения

**Миастения**  (;  — «бұлшық ет» және  — «әлсіз, қуатсыз») грек тілінен аударғанда бұлшық  еттің әлсіздігі дегенді білдіреді, бұл аутоиммундық нервті-бұлшық ет ауруы. Бұлшық етпен қатар тіл, көз, ерін, мойын бөліктерінің  әлсіздігі.

Миастениямен ауырған адамдар тез шаршағыш әрі күйгелек болып келеді. Бұл аурудың туу себептері: физикалық ауыртпашылықтар мен демалыс пен тыныштықтың аздығы. Аурудың басталуы 20-30 жас аралығында. Осы аурумен әйелдер көп ауырады екен.

Миастениямен ауырған кезде, адамның көзінің бұлшық еті әлсізденеді, ал бұл көз жанарының қисаюына әкеледі. Мұндай кезде асты дұрыстап шайнай алмайды, тіпті ас ішуге құлқы да болмайды. Даусы шықпай, қиналады. Аяғы мен қолы істемей, төсек тартып қалады. Егер адам тез арада дәрігерге көрінбесе онда сал ауруына ұшырайды.

Ауруды емдеу жолдары: ең алғашқы кезде өзіне ұзақ мерзімге демалыс жариялап тынығу. Дәрілерді дәрігерлердің нұсқаулығымен қабылдау керек. Егер адам қиналып кететін болса, 1-2 мл прозерин қабылдауы керек.

## Дереккөздер

Санат:Бұлшық ет аурулары
Санат:Аутоиммундық аурулар
Әлітау

**Әлітау** – Мұғалжар тауының оңтүстік сілемдерінің бірі. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Ұзындығы 5 км, ені 3 км, абсолюттік биіктігі 354 м. Етегінің жер бедері жыралы сай болып келеді, бор-палеоген кезеңдерінің бор-мергельді және құмдақты - саздықты шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаң келетін топырағында тасбұйырғын, боз жусанды, сораңды өсімдіктер өседі. Бұл өңірді Шалқар ауданы мал азығын дайындау үшін пайдаланып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Бершүгір ауылдық округі

**Бершүгір ауылдық округі** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Географиялық орны
Аудан орталығынан - 120, облыс орталығынан - 250 км қашықтықта орналасқан. Оңтүстігінде Мөңке би, шығысында Шетырғыз ауылдық округтерімен, солтүстігі мен батысында Мұғалжар ауданымен шектеседі. Жер көлемі - 200679 га.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1571 адамды (845 ер адам және 726 әйел адам) құрады.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Біршоғыр, Сарысай, Алабас ауылдары кіреді. Орталығы - Біршоғыр ауылы.

## Тарихы
1997 жылы Амангелді ауылдық округі (орталығы Бершүгір ст.) таратылып, Ақтоғай ауылдық округіне (орталығы Қотыртас а.) қосылды. Ірілендірілген округтің жаңа орталығы Бершүгір станциясы болды. Кейін Ақтоғай ауылдық округінен Біршоғыр ауылдық округі бөлініп шықты. 2019 жылы Біршоғыр ауылдық округі **Бершүгір ауылдық округі** болып өзгертілді. Сол жылы округ құрамында болған ''Қарабұлақ'' ауылы таратылды.

## Инфрақұрылымы
25 шаруа қожалығы, 7 дүкен, 1 кафе-бар, 2 дәріхана, 2 монша, шаштараз, кітапхана, клуб, туб.санаторий, 6 ЖШС-і, фельдшерлік пункт, 1 емхана, пошта бөлімшесі, "Казтелеком", "Транстелеком" байланыс желілері, теміржол бойын көгалдандыру мекемесі, бір орта, екі негізгі мектеп, балабақша бар.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы ауылдық округтері
Ақтеңбіл дәуіт

thumb|left|200px|Ақтеңбіл дәуіт Алматыда

**Ақтеңбіл дәуіт** () — нағыз дәуіттер тұқымдасына жататын жәндік.

Қазақстан Қызыл кітабына тіркелген. Ақтеңбіл дәуіттің дернәсілі 85 күнде 147 жоңышқа бітесін, 41 жеміс шыбынын және 266 бөлме шыбынын қорек еткен. Жұмыртқадан жаңа ғана шыққан дернәсіл ересек күйге жеткенше 1 кг 300 граммға жуық бунақденелілерді жойған. Ал аналық дәуіттің қомағайлығы ерекше. Ол аталығын жеп, жұмыртқаларының дамуына қажетті нәруызды осылай толықтырады.

## Дереккөздер

Санат:Дәуіттер
Санат:Азия фаунасы
Санат:Қазақстан Қызыл кітабі
Көк жасыл теңіз шаяны

**Көк жасыл теңіз шаяны** — омыртқасыздардың буынаяқтылар типі жоғары шаяндар отрядына, шаянтәрізділер тұқымдасы на жатады. Он аяғы болғандықтан, жәндікке жатпайды.
Атлант мұхитының Оңтүстік және Солтүстік Америкамен шектесетін жерлеріндегі 35 см-ден 2-3 метр тереңдікке дейінгі рифтерде өмір сүреді. 

Бұл шаянды көк жасыл түсті жалпақ денесі мен үлкен қысқыштары арқылы ажыратуға болады. Жылтыраған көк-жасыл түсті, жалпақ, тығыз денелі. Екі жақтаулы симметриялы. Денесі баскеуде және құрсақ бөлімдерінен тұрады. Бунақты аяқтары түкті. Түксіз түрлері де болады.
Күндіз су түбіндегі тастардың арасында тығылып жатады.

Қоректенуге түнге қарай шығады. Негізінен, көк жасыл балдырлармен қоректенеді. Көк жасыл балдырлар көбейіп кетсе, су бетін жауып қалады. Сонда, су ішіне оттегі кірмей, балықтар тұншығады әрі су сапасы төмендейді. Сондықтан, ондай балдырларды жеген көк жасыл теңіз шаяны табиғатқа орасан зор пайда келтіреді.

## Дереккөздер

Санат:Онаяқты шаяндар
Орман Мұсаұлы Дайрабаев

**Орман Дайрабаев** (1921 жыл, Ақтөбе облысы, Құйылыс ауылы - 26 шілде 1986 жыл, Шалқар қаласы) — соғыс және еңбек ардагері, педагог, Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері,  "Құрмет белгісі" орденінің иегері (1978). Педагогикалық әдістемелік материалдардың авторы.

## Өмірі
Ақтөбе қаласындағы Байғанин атындағы оқытушылар даярлайтын 2 жылдық институтын 1941 ж. бітірген де мұғалім болған.

1942-1946 жылдары Кеңес Армиясы қатарында болып, келгеннен кейін ұстаздық қызметін жалғастырады. Қызылорда педагогикалық институтында оқыған (1948-1950).

1950 жылдан Шалқар қаласындағы №1 қазақ орта мектебінде қазақ тілі мен қазақ әдебиеті пәнінің мұғалімі, 1981 ж. осы мектептен кейін зейнеткерлікке шыққан.

1959 ж. тіл маманы И.Ұйықбаевтың редакциясымен шыққан диктанттар жинағын шығаруға қатысқан авторлардың бірі. "Сұлтанмахмұт Торайғыров творчествосын оқыту туралы" еңбегі бар ("Қазақстан мектебі" журналы, 1965 ж.). "Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері" төсбелгісімен марапатталған (1963). 1977 ж. оған "Аға мұғалім" атағы берілген. "Құрмет белгісі" орденінің иегері (1978).

Ұлы Отан соғысының ардагері, 1959 жылы "1941-1945 ж.ж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін", 1967 жылы "КСРО қарулы күштеріне 50 жыл", 1985 жылы "1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы жеңіске 40 жыл" медальдарымен, 1985 жылы екінші дәрежелі "Отан соғысы" орденімен марапатталған .

## Дереккөздер

Санат:1921 жылы туғандар
Санат:26 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан педагогтары
Дала кергісі

**Дала кергісі** кейде **Дала шегірткесі** () — Турақанаттылар отрядының  Tettigoniidae тұқымдасының өте сирек кездесетін, Қазақстанда мекендейтін ең ірі денелі шекшек. Еуразияның оңтүстігінде, Пиреней, Аппенин, Балкан түбектерін қосқанда, Қырым, Кавказ, шығыста Зайсан көліне дейін жетеді, сонымен қатар Солтүстік және Батыс Тянь-Шаньда таралған. Орта Азия мен Қазақстанның тау етегі мен далалы аймақтарындағы шалғынды биік шөптесінді және бұталы өсімдікті жерлерінде тіршілік етеді. 

Жыртқыш. Жемтігін дәуіт сияқты шөпке немесе бұтаға жасырынып аңдиды. Едәуір ірі шегіртке, дәуіттермен қоректенеді. Соңғы жылдары  таралу аймағының азиялық бөлігінде жерді ауылшаруашылығына пайдалану нәтижесінде түр өте сирек кездесетін болды. Түрді қорғау үшін кездесетін жерлерінде қорықшалар ұйымдастырып, жерді жыртқан кезде, олардың тіршілік ортасы — тың жерлерді жыртпай қалдыру керек.

Дала кергісінің қанаты жоқ. Дала кергісі шырылдамайды және жыртқыш. Оны Солтүстік Қазақстаннан, соған жақын аумақтардан кездестіруге болады. Аналығының тұрқы 53-75 мм. Дала кергісі - дала табиғатына нағыз бейімделген жәндік. Дене бітімі, қорегін аулау тәсілі шекшектен гөрі дәуітке көбірек ұқсас.

Жыртқыш болғандықтан негізгі қорегі - шегірткелер, шекшектер, шілделіктер, қоңыздар және дала қандалалары. Тіпті кейде дәуітті де жеп қояды. Ол дәуіт тәрізді аяқтарын жазып жіберіп, қорегін аңдып, қозғалмай ұзақ отырады.
 
Бір көңіл аударарлық жайт: табиғатта кергілердің аталығы көп кездеспейді. Сондықтан олардың аналықтары  партеногенезді жолмен көбейеді. Дәлірек айтқанда аталықсыз ұрықтану. Далалық кергілердің шырылдамауы да соған байланысты болса керек. Дала кергісі даму барысында 8 рет түлейді. 3-4 аптадан соң толық ересек күйге келеді. Ұрықтанбаса да жұмыртқалап, түнде 7 жұмыртқа туады. Жұмыртқалайтын жерді мұртшаларымен тексереді де, әр түрлі тереңдікке жұмыртқаларын орналастырады. Күзге дейін мезгіл-мезгіл жұмыртқалай береді. Тіпті өлген аналық кергінің денесінен тумай қалған 10-28 жұмыртқаларды байқауға болады. Жұмыртқалардан тек аналық кергілер ғана дамиды.


Ventral view of Saga pedo.JPG
Saga pedo13.jpg
Saga pedo egg.JPG|Жұмыртқасы


## Дереккөздер

Санат:Турақанаттылар
Санат:Еуразия фаунасы
Санат:Қызыл кітаптар
Аққолқа бейіті

**Аққолқа бейіті** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Шалқар ауданы, Бозой ауы­лы­нан ба­тыс-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 28,9 км жерде орналасқан. 

## Тарихи дерек, сипаты
Бейіт Аққолқа деген жерде тұрғанымен экспедициялар, сондай-ақ обаға қарсы күрес стансасының картасында "Бала мола" деп түсірілген. Себебі, бейіттің ішінде жас баланың қабірі сияқты кішкентай төмпешіктер бар. Кесене ішінің бояуы сол күйінше сақталған. Өзі күйдірген кірпіштен салынған. Жауын-шашын мен жел-құздың аздаған әсері болмаса, кесене бұзылмаған, сол күйінде тұр. Осы кесенеден оңтүстікке қарай 30 м жерде кірпіш күйдіретін пеш бар. Бірақ, бұл кесенені тұрғызған кім, онда кімдер жерленген, ол жағы белгісіз. Бұл деректерді Шалқар обаға қарсы күрес стансасының биологы Алмат Амандосұлы Баймырза берді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Алмағанбет Ахун Бұхарбайұлы

**Алмағанбет Ахун Бұхарбайұлы** (1869 жыл - 1943 жыл Шалқар ауданы, Тұмалыкөл ауылы (бұрынғы №19 ауыл) — ахун, ауыл молдасынан сауат ашып, 12 жасында Қожаназар ишанның медресесінде білімін жалғастырады. Кейін Бұхараға барып оқып, білімін тереңдетіп, қол тапсырып, "ахун" атағын алып, шәкірттерге дәріс береді.

Елге оралған ахун Тұмалыкөл ауылының Көкпектікөл деген жерінде мешіт ұстап, бала оқытқан. Еліміздің мұсылмандар дүниесінің рухани көсемдерімен тығыз байланыста болған.

17 желтоқсан 1937 жылы Кеңес үкіметіне қарсы үгіт жүргізген және ишан А.Төлегеновпен тығыз байланыста болған деген айыппен 10 жылға сотталған, 1943 ж. Барнауыл түрмесінде көз жұмған. 1989 жылы ақталған .

## Дереккөздер

Санат:1869 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Репрессия
Ақ алабота

**Ақ алабота** () — өте кең таралған Қызылқұйрық тұқымдасының біржылдық арамшөбі .

Ақ алабота – кәдімгі арам шөп; жол жиегінде, егістіктерде кездеседі. Қазақстанның биік таулы жерлерінен басқа барлық аудандарда өседі, сондықтан космополит деп те атайды. 
Бұл бір жылдық шөптесін өсімдік. Ақ алабота тік сабақты, көлденең кесіндісінде бес қырлы, жапырақтары өте жиі тармақталған; сабаққа кезектесіп, кейбіреулерінде қарама-қарсы орналасады, жапырақтарының пішіні әр түрлі. Жапырақ беттерінде ақшыл дақтары болады. Бұлар бір үйлі, қосжынысты гүлді өсімдіктер. Кейбіреулері екі үйлі. Көріксіз майда гүлдері шоқ-шоқ болып топтанып, масақ тәрізді гүл шоғырын құрайды. Гүлсерігі бес тостағанша жапырақшадан тұрады, андроцейінде бес аталығы, гинецейінде екі аналығы болады. Тұқымы тығыз қабықты, бозғылт қара түсті, жылтыр болып келеді. Бозғылт тұқымдары – ерте, түсі қарасы – кеш піседі. Жемісі – тұқымша.

Гүл формуласы: **Р(5)А(2)G(2)**

Топырақтағы қоректік заттарды, әсіресе азот, калий, фосфорды кіндік тамырымен бойына сіңіреді. Ұзын сағақты, жұмыртқа пішінді жапырақтары өркенге кезектесіп орналасады. 

Ақ алабота жаз бойы гүлдейді. Өте көп тұқым береді, кейде бір өсімдіктер егілген жерде ақ алаботаның тұқымдары егісті жинап алғанға дейін шашылып үлгереді. Сөйтіп егістікті арамшөп басып, топырақты құнарсыздығынан айырады және зиянды бунақденелілердің жасырынуына жағдай жасайды. Ақ алаботаның пайдалы жақтары да бар. Кейбір елдер оның жас жапырағын шпинат тәрізді көкөніске пайдаланады. Қазақтар алаботаны өртеп, күлінен сақар алған және оны сабын жасауға пайдалана білді.

## Таксономиясы және биологиялық түр ішіндегі жіктелуі

;Кейбір түршелері
* 
*  — разновидность с Дальнего Востока,
*  — североамериканская разновидность.
* 
* 

;Синонимдары
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , nom. inval.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , nom. inval.
* 
* 
* 
* 
* 
* , nom. inval.
* , nom. inval.
* 
* 

## Дереккөздер

Санат:Алабұталар
Санат:Еуразия флорасы
Мағынай (Победа ауылдық округі)

**Мағынай** — Қостанай облысы Қарабалық ауданы, Победа ауылдық әкімдігі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарабалық кентінен солтүстік-батысқа қарай 49 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 295 адам (152 ер адам және 143 әйел адам) болса, 2009 жылы 110 адамды (57 ер адам және 53 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданының таратылған елді мекендері
Темір алып

**«Темір алып»** () – 1999 жылы шыққан фантастикалық мультфильм, Warner Bros. Animation шығарған. Тед Хьюз 1986 жылы жазылған «Темір адам» романынан негізінделген. Мультфильмде жалпы суық соғыс кезінде әскери параноя сұрақ туындайды.

## Қызықты фактілер
*Хогарт теледидарда «Brain from Planet Arous» анимациялық нұсқасын көріп жатыр.
*Хогарттың бөлменің қабырғада «Forbidden Planet» фильмнің плакаты ілулі түр.
*Хогарттың әкесі ұшқыш-жоюшы болды. Оның фотосуреті комодта көруге болады.
*Алғашында мультфильм мюзикл ретінде ойластырылған.

## Сыртқы сілтемелер
* Internet Movie Database сайтында

Санат:1999 жылғы мультфильмдер
Санат:АҚШ мультфильмдері
Санат:Warner Bros. мультфильмдері
Торайғыр (Шүйт Торайғыр)

**Торайғыр** - XVIII ғас. соңы мен XIX ғас. өмір сүрген әрі батыр, әрі жершіл, көріпкел адам болған. Көшіп кеткен елдің қашан көшіп кеткенін дәл айтқан. Қараңғы түнек түн мезгілінде далаға қаққан қазықты дәл таба білген. Көктем келіп мұз жарылып, сең болып ығып кеткен уақыттары, сол сеңнің үстінде ығып кеткен адамдардың санына дейін және олардың қай жерде ығып бара жатқанын айтып отырған. Орынбор генерал-губернаторы Есет Көтібарұлына қарсы бірнеше мәрте жаулаушы отряд жіберіп отырғаны тарихтан белгілі. Сондай отрядтардың бірінің командирі ел аузындағы әңгімені естіп Торайғырды жолбасы етіп қасына ертіп алады. Сонда Торайғыр отрядты Есеттің қонған жеріне емес, көшіп кеткен жұрттың үстінен шығара беріп әбден титықтатқан. Бұған қатты ашуланған отряд командирі құм арасында Торайғырды кескілеп өлтіріп тастайды. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Шежірелі өлке (газет)

**Шежірелі өлке** — 2001 жылғы 30 тамыздан бері шығып келе жатқан Шалқар аудандық тәуелсіз газет. 

Меншік иесі - "Мұрагер" ЖШС. Газет шығаруды ұйымдастырғандар "Мұрагер" ЖШС директоры Берік Тағанов пен редакторы Мұқамбетәли Есмағанбетов. Қазақстан Республикасы мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім Министрлігінде 2001 жылы 25 шілдеде тіркеліп, №2161-г куәлігі берілген. Газеттің негізгі мақсаты мен бағыты - өз оқырмандарын ұлттық рухани байлықпен сусындату. Өзі жарық көрген уақыттан бері газет Шалқар өңірінен шыққан хандар, батырлар, арулар, билер, шешендер, ғалымдар, ақын-жазушылар, өнер қайраткерлері, дін өкілдері жайлы мазмұнды танымдық мақалалар жариялады. "Шежірелі өлке" жастар тәрбиесіне айрықша көңіл бөліп, олардың шығармашылығына жеткілікті орын беріп отырады. Ауданның бүгінгі тыныс-тіршілігі, құқық, спорт, медицина, дін, мектеп өмірі, т.б. тақырыптар газет мазмұнын айқындай түседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілді газеттер
Наполи

**Наполи**  () — 1926 жылы құрылған Неаполь қаласының футбол клубы. Италия чемпионатында ойнайды. Өз алаңындағы ойындарын "Диего Армандо Марадона" стадионында өткізеді..
1986-97, 1989-90, 2022-23, 2024-25 чемпионаттарының жеңімпаздары.

## Тарихы
Италияның екі дүркін чемпионы, 1989 жылы Диего Марадонаның дәуірінде УЕФА кубогын ұтып алды.

Құрылғалы бері атауларын бірнеше рет өзгертті.

* 1926—1964:  *Associazione Calcio Napoli*
* 1964—2004: *Società Sportiva Calcio Napoli*
* 2004—2006:  *Napoli Soccer*
* 2006*— Società Sportiva Calcio Napoli*

2004 жылы клубтың сыртқы қарызы 70 млн долларға жетті де, клуб жабылды. Қазіргі президенті  Аурелио Де Лаурентис қайта құрып, Италия С сериясында ойнай бастады. 2006 жылы В сериясында екінші орын алды да, А сериясына қайта оралды.

## Жетістіктері

### Ұлттық

* **Чемпионат**
** **Чемпион** (**4**): 1986/87, 1989/90, 2022/23, 2024/25
** **Вице-чемпион** (**8**): 1967/68, 1974/75, 1987/88, 1988/89, 2012/13, 2015/16, 2017/18, 2018/19
** **3-орын** (**11**): 1932/33, 1933/34, 1965/66, 1970/71, 1973/74, 1980/81, 1985/86, 2010/11, 2013/14, 2016/17, 2021/22

* **Кубок** 
** **Жеңімпаз** (**6**): 1961/62, 1975/76, 1986/87, 2011/12, 2013/14, 2019/20
** **Финалист** (**4**): 1971/72, 1977/78, 1988/89, 1996/97

* **Суперкубок** 
** **Жеңімпаз** (**3**): 1990, 2014, 2025
** **Финалист** (**3**): 2012, 2020, 2023.

* **Серия Б**
** **Чемпион**: 1949/50
** **Вице-чемпион** (**4**): 1961/62, 1964/65; 1999/00, 2006/07

* **Серия C1**
** **Чемпион**: 2005/06

### Халықаралық

* **УЕФА кубогы**
** **Жеңімпаз**: 1989

* **Интертото кубогы**
** **Жеңімпаз**: 2008

* **Альпі кубогы:**
** **Жеңімпаз**: 1966

## Жанкүйерлері

## Атақты ойыншылары

* Диего Марадона
* Эдинсон Кавани
* Хавьер Пасторе
* Марек Гамшик
* Эсекьел Лавесси
* Гонсало Игуаин
* Чиро Феррара
* Дрис Мертенс
* Жозе Альтафини
* Карека
* Хосе Кальехон

## Сілтемелер
*https://instagram.com/officialsscnapoli 
*https://www.sscnapoli.it/
Санат:Италия футбол клубтары
Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары
Монако (футбол клубы)

**«Монако»** () — Монако княздігінің оңтүстігіндегі  Фонвьей аймағының футбол клубы. Франция чемпионатының 1-ші лигасында ойнайды. «Монако» футбол клубы 8 рет Франция чемпионатын, 5 рет Футболдан Франция кубогын ұтып алған.

## Жетістіктері

### Ұлттық

* **Чемпионат** 
** **Чемпион (8):** 1960/61, 1962/63, 1977/78, 1981/82, 1987/88, 1996/97, 1999/00, 2016/17
** **Вице-чемпион (7):** 1963/64, 1983/84, 1990/91, 1991/92, 2002/03, 2013/14, 2017/18
** **3-орын (12):** 1955/56, 1957/58, 1984/85, 1988/89, 1989/90, 1992/93, 1995/96, 1997/98, 2003/04, 2004/05, 2014/15, 2015/16
* **Кубок** 
** **Жеңімпаз (5):** 1959/60, 1962/63, 1979/80, 1984/85, 1990/91
** **Финалист (4):** 1973/74, 1983/84, 1988/89, 2009/10
* **Суперкубок** 
****Жеңімпаз (4):** 1961, 1985, 1997, 2000
** **Финалист (3):** 1960, 2017, 2018
* **Лига кубогы**
** **Жеңімпаз (1):** 2003
** **Финалист (3):** 2001, 2017, 2018
* **Лига 2**
** **Чемпион (3):** 1970/71 (*Оңт*), 1976/77 (*A тобы*), 2012/13

### Халықаралық

* **УЕФА Чемпиондар Лигасы**
** **Финалист (1):** 2003/04
* **Кубок иелері кубогы**
** **Финалист (1):** 1991/92
* **УЕФА кубогы**
** **Жартылай финалист (1):** 1996/97

## Франция чемпионаттарында

## Рекордшылары
*2018 жылғы 25 қазанда*
### Ардагерлер

### Мергендер

## Сілтемелер
*http://www.asmonaco.com/
Санат:Франция футбол клубтары
Шеңгел ауылдық мектебі

**Шеңгел ауылдық мектебі** — Шеңгел болыстықтың "Ақши" деген жерінде 1896 жылы 10 қазанында ашылғанда 22 баланы қамтыған Шалқар аудагыгдағы бірінші оқу орны. Сол кездегі болыс Мырзағұл Шыманұлы елді шақырып той жасаған. Бірінші оқытушылар семинариясын 1896 ж. бітірген Құрақбаев болды. Мектеп қажетіне мемлекет тарапынан 226 сом, Торғай обл. Земстводан - 194 сом, барлығы 420 сом бөлінді. 1897 ж. "Ақтүбекте" 4 бөлмелік шымнан мектеп үйі салынды. Сол жылдың 1-ші тамызында Орынбордағы қазақ оқытушыларын дайындайтын мектепті бітірген Давыдов Матвей оқытушы болып тағайындалды. Осы мектепте 1896-1916 ж.ж. 200-ден аса қазақ балалары білім алған. Мектепке халық қаржылай жәрдем берген. Мысалы, Үдербаев Сарсен 300 сом ақшалай, 150 сом малдай қолдау жасаған. Осы ісі үшін Торғай облыстық оқу училищелерінің инспекторы Иван Хохловтың ұсынысымен С.Үдербаевқа күміс медаль берілген 

## Дереккөздер

Санат:Мектептер
Санат:Шалқар ауданы
Түкті мигаломорф

**Түкті мигаломорф**  () — мигаломорфты өрмекшілердің тұқымдасы.

Бүйінің қаны нағыз қан емес, "гемолимфа" деген зат. Бүйінің қаны көк түсті болады. Асқазаны кеудесінде созылып жатқан түтіктен тұрады. Бүйінің ірісі кесірткені, тышқанды, құстарды жансыздандыра алады. Бүйінің аузы түтік тәрізді болады, ол тек сору арқылы қоректенеді. Ылғалы мол жерден тереңдігі 50-60 см ін қазып, тіршілік етеді. Олар өрмек торын құрмайды. Көбеюі маусым айында басталады. Шағылысып болғаннан кейін бүйінің ұрғашылары еркегін жеп қояды. Оның уы адам өміріне қауіп төндірмейді, бірақ шаққан адамның басы айналып, қызуы көтерілуі мүмкін.

## Фото

Theraphosa blondi MHNT.jpg‎|Theraphosa blondi.
Grammostola.rosea.on.book.jpg|Grammostola rosea.
File:A.purpurea-f-1.jpg|Avicularia purpurea
Brachypelma_smithi5.JPG|Brachypelma smithi.
Brachypelma smithi2.jpg|Brachypelma smithi.
ChilobrachysHuahini.jpg|Chilobrachys huahini 7L
AcanthoscurriaGeniculata10L.jpg|Acanthoscurria geniculata.
File:EphebopusCyanognathusL5.jpg|Ephebopus сyanognathus.
File:PoecilotheriaBara5L.jpg|Poecilotheria bara.
File:Lasiodora parahybana 2009 G03.jpg|Lasiodora parahybana
File:Brachypelma klaasi 2009 G01 cropped.jpg|Brachypelma klaasi
File:Grammostola pulchripes L9 female.jpg|Grammostola aureostriata 9L
GrammostolaPulchraL2OnASovietKopeck.JPG|Grammostola Pulchra 
GrammostolaAureostriataBaby.JPG|Grammostola aureostriata 
AcanthoscurriaGeniculataBaby.JPG|Acanthoscurria geniculata
Chromatopelma cyaneopubescens L4.JPG|Chromatopelma cyaneopubescens 


## Дереккөздер

Санат:Өрмекшілер
Олимпик Лион

**Олимпик Лион** немесе жай ғана **Лион** () — Лион қаласынан шыққан француз футбол клубы. Клуб 1899 жылы құрылған. 

Өз алаңындағы ойындарын "Парк Олимпик Лионне" стадионында, ал жаттығатын базасы Тола Волож орталығында орналасқан. 

2000-ші жылдары клуб өзінің шарықтау шегіне жетті: 2002 және 2008 жылдары жеті рет қатарынан ел чемпионы атанды. Бұл көрсеткіш Франция үшін рекорд боп саналады.

## Жетістіктері

### Чемпионатта

* **Чемпион** (**7**): 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2007/08
* **Франция кубогы**(**5**): 1963/64, 1966/67, 1972/73, 2007/08, 2011/2012
* **Франция Лига кубогы**: 2000/01
* **Франция суперкубогы** (**8**): 1973, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2012

### Халықаралық

* **Интертото кубогы**: 1997

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайт 

Санат:Франция футбол клубтары
Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары
Мөңке би ауылдық округі

**Мөңке би ауылдық округі** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданының солтүстік-батысында орналасқан әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мөңке би ауылы кіреді. Орталығы - Мөңке би ауылы. 

## Тарихы
1997 жылы Бершүгір ауылдық округі (орталығы Қайыр а.) таратылып, Солёный ауылдық округіне (орталығы Қауылжыр а.) қосылды. Сол жылы Солёный ауылдық округі **Қауылжыр ауылдық округі** болып өзгертілді. Кейін Қауылжыр ауылдық округінен Мөңке би ауылдық округі бөлініп шықты. 2007 жылы 
округ құрамында болған *Әбді, Алгелді* ауылдары таратылды.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1101 адамды (545 ер адам және 556 әйел адам) құрады.

Округте орта мектеп, балабақша, клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория жұмыс істейді, тұрғындар телехабар қабылдайды. Елді мекен табиғи газ игілігін көріп отыр. Кезінде 6 адам КСРО ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Аумақ тарихы
Бұрынғы өткен қарттардың айтуынша, бізге белгісіз ерте кездерде түскен ұлы Борсықтың орғыл-орғыл бұйрат құмдарын Арал теңізі жағының Құлымбет шыңы тұсынан Шалқар көліне қарай қақ жарып кесіп өтетін "Ноғай жолы" аталатын күре жол бар. Мөңке бидің ата қонысы саналатын осы аймақта қырғыздар мен ноғайлар кезінде ұрпақ өсіріп рулы елге айналған.

## Сайлар
Ақсансай, Ақсерке, Бақатайсайы, Зікірсай, Садысай, Терісбұтақ, Тобылғысай, Тебенсай, Қарағансай, Шилісай, Шаңқұлсай, Қызыллеспе, Құмқұдық, Аққұдық, Қимас, Құттықұдық, Қауылжыр, Майлысай, Ақсай, Жұмырсай, Жайылма, Бақшалысай, Құмсай. 

## Көлдер
Ақмолалыкөл, Сүттікөл, Домалақкөл, Жомарткөл, Шыбынкөл, Қопасор, Ұялыкөл, Миялыкөл, Жыңғылдыкөл, Итжуалыкөл. 

## Төбе-таулары
Жалшоқат, Құмшоқат, Ырыстышаты, Әбді, Ақжар, Жамантау, Жақсытау.
 .

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы ауылдық округтері
Тікен құйрықты игуана

**Тікен құйрықты игуана** () – бауырымен жорғалаушылар класы, қабыршақтылар отряды игуана тұқымдасына жатады. Ол Мексика мен  Орталық Американы мекендейді. Тікен құйрықты игуана адамдарға мінез көрсетіп, асырауға көнбейді. Тікен құйрықты игуана - игуаналардың ішіндегі ең ірісі және дүниежүзіндегі кесірткелердің ең жылдам жүгіретіні. Құйрығы қылтанақты қабыршақтардан тұрады. Аты соған байланысты қойылған. Аталықтарының ұзындығы 1,5 метрге дейін жетеді. Аналықтары - олардан сәл қысқа - 1,3 метр. 

Игуаналар - ұзақ эволюциялық өзгерістерден өткен ежелгі тұқымдастар. Олардың динозаврларға ұқсайтыны да сондықтан. Ұрғашысы ұя қазып, 8-10 аптада 30 жұмыртқа салады. 90 күннен кейін жұмыртқадан кішкентай кесірткелер шығады. Ол көбіне гүл, жапырақ, жеміс, кейде өзінен кішірек аңдарды да жейді.  Тікен құйрықты игуана "Гиннесстің  рекордтар кітабында" тіркелген. Ол сағатына 35 шақырым жер жүгіре алады.

## Дереккөздер

Санат:Игуаналар
Кальций оксиді

**Кальций оксиді** немесе **сөндірілмеген әк** немесе **кирабит** — негіздік оксид, ақ ұнтақ. Құрылымдық формуласы: Ca=O (химиялық формуласы CaO) 

## Алынуы

Әктасты айыру арқылы 
:: \mathsf{CaCO_3 \rightarrow CaO + CO_2}

Сонымен қатар
:: \mathsf{2Ca + O_2 \rightarrow 2CaO}

және кальций гидроксиды және кальций тұздарының термальды ыдырағанында: 
:: \mathsf{2Ca(NO_3)_2 \rightarrow 2CaO + 4NO_2 + O_2}

## Химиялық қасиеттері

# Қышқылдық оксидпен 
:: \mathsf{CaO + SO_2 \rightarrow CaSO_3}

# Қышқылмен 
:: \mathsf{CaO + 2HCl \rightarrow CaCl_2 + H_2O}

# Сумен 
:: \mathsf{CaO + H_2O \rightleftarrows Ca(OH)_2} + 63.7 кДж/моль.

## Қолдануы
Өмірде әк суы немесе кальций карбиді болып, түрленіп адамдардың ісіне жұмсалады. цемент, шыны, кальций карбиді өндірісінде және сөндірілген әк алуға колданылады.

## Дереккөздер

Санат:Кальций қосылыстары
Санат:Оксидтер
Он екі мүше

**Он екі мүше** — адамның дене бітіміне байланысты қазақ салт-дәстүрінде айтылған фразеологиялық сөзтіркес.

Он екі мүшеге: бас, омыртқа, екі жамбас, екі жауырын, екі тоқпан жілік, екі асық жілік, екі кәрі жілік жатады. Демек төрт мүше (екі аяқ, екі қол, не малда төрт аяқ), жеті мүше тәрізді он екі мүше  адамның, малдың дене бітіміне байланысты айтылады.

Сондықтанда әлі күнге дейін қариялар алыстан келген ер азаматтарменен: «Он екі мүшең аман ба? Төрт мүшең түгел оралдың ба?» - деп амандасып жатады. Сондай-ақ, халық жұмбағында: «Дүниеде бір ағаш бар түбі жуан, он екі ұл, алпыс екі қыз бір күн туған», - дейді. Мұндағы он екі ұл - он екі мүше, 62 қыз алпыс екі тамыр, ал ағаш - адам. Осы он екі санға орай «он екіден бір гүлі ашылмаған» (өте жас пәк жан) деген сөз тіркестері халық аузында қалыптасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Жау бүйрек

**Жау бүйрек** — ұлттық тағамның бір түрі. Жау бүйректі малшылар көп пайдаланады. Қойдың терісін сыпырған соң майын білемдеп кесіп алады. Ішін жарып, өкпе-бауырын суырып алып бауыр мен құйрықты жұқалап жапырақтап, істікке бір май, бір бауыр етіп кезектеп шаншып, үстіне майда тұз, бұрыш сеуіп отқа қақтап пісіреді. Бауыр қосылған май жүрекке тимейді, әрі бұл аса тоқ болады. Жау бүйректі мал сойған кезде үйде пісіреді. Оны кәдімгі кәуәптің бір түрі деуге болады. Жау бүйректі дайындағанда татымына қарай тұз, бұрыш, жуа, дөңгелектеп туралған пияз қосады. Оны асқан етпен қосып жеуге болады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ асханасы
Диалект

**Диалект сөздер** – тілде жалпы халықтық сипат алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығын айтамыз. Мысалы, сіріңке-кеуірт, күкірт,шырпы, ши, оттық, шақпақ; шылапшын-леген,жам, кірлен, шылаушын,тас. Жергілікті диалектілердің шағын аймағын қамтитын бөлігі **говор** деп аталады. Мәселен, Қазақстан жағдайында диалект екі-үш облыс көлеміндей жерді қамтыса, говор бір облыс немесе екі-үш аудан көлеміндей жерді қамтиды. Мысалы, қазақ тілінде Шығыс говоры, Батыс говоры деген ұғым бар. Оның қанша аймаққа таралуы говорлардың қалыптасу тарихына, ондағы нақты жағдайларға байланысты. Негізгі тілдік белгілері бірыңғай говорлар ғана диалект ұғымын тудырады. Бір диалектінің ішіне оның басқа диалектілерден айырмасын көрсететін негізгі ерекшеліктерін және өздеріне ғана тән неғұрлым ұсақ ерекшеліктерін сақтай отырып, бірнеше говор енуі мүмкін. Жергілікті ерекшеліктердің таралу шегіне қарай кейбір тілдерде говорлар подговорға бөлінеді.

Диалект – аумақтық немесе әлеуметтік бірлестіктегі ұжымның қатынас құралы болып табылатын тілдің бір түрі. Аумақтық диалект – бұл тілдің аумақтық шектелген және әдеби тілмен қатар қолданылатын түрі; тек ауызша формада ғана өмір сүреді және қатаң нормалары жоқ, стильдік тарамдарға бөлінбейтін тіл. Әлеуметтік диалект – бұл әлеуметтік немесе кәсіби бірлескен ұжымның қарым-қатынас құралы; негізінен лексика, семантикалық, фразеологиялық тұрғыдан ерекшеленеді, алайда фонетикалық және құрылысы бойынша әдеби тілден онша алыс кетпейді.

## Дереккөздер

Санат:Диалект
Санат:Лингвистика
Санат:Лексикология
Сапа басқарудың жеті әдіснамасы

**Сапа басқарудың жеті әдіснамасы** (Seven Basic Tools of Quality) — Q7 (қазақша С7) деп те аталады, сапа менеджментінің жеті түрлі көп қолданылатын әдістері айтылады. Олар:
* Исикава диаграммасы (Ishikawa diagram) - нәтижеден себептерге қарай талдау жасап, жарамсыз себептерді тауып шығу жүйесі;
* Тізгіндеу картасы (Control chart) - үлгінің орташа мәнін негіз етіп, жоғары төмендік шегін анықтау, жеті әсерге （Rule of 7） мән беру;
* Парето диаграммасы (Pareto chart) - менеджмент сапасын тексеруде және сапалылықты іске асыруда қолданылатын әдіснама;
* Гистограмма (Histogram) -  статистика әдісі арқылы сандық анализ жасау әдіснамасы;
* Тексеру кестесі (Check sheet) - сандық және сапалық деректерді тауып, нақты тексеруді іске асыру әдісі;
* Стратификация (Stratification) - материалды түрлерге жіктеу арқылы беталыс пен қасиетті айқындау;
* Тарқату диаграммасы (Scatter diagram) - екі айнымалы сандық шама ортасындағы оң, теріс және нөл қатыстылығы.
Бұл түрдегі диаграммаларды соғыстан кейінгі Жапониямен байланыстырады. Бұл атау Saitō Musashibō Benkei-дің жеті керемет құрал дегеніне негізделген.  
## Үлгісі

File:Cause and effect diagram for defect XXX.svg|Исикава диаграммасы
File:Check sheet for motor assembly.svg|Тексеру кестесі
File:C control chart.svg|Тізгіндеу картасы
File:Histogram of arrivals per minute.svg|Гистограмма
File:Pareto chart of titanium investment casting defects.svg|Парето диаграммасы
File:Scatter diagram for quality characteristic XXX.svg|Тарқату диаграммасы 
File:LampFlowchart.svg|Тұйық диаграмма
File:ProcessCapabilityExample.svg|Белсенділік диаграммасы

## Дереккөздер

Санат:Стандарттар
Авантюралық роман

**Авантюралық роман** () немесе **шытырман оқиғалы роман** — XIX ғасырдың ортасында қалыптасқан роман жанры. Авантюралық романның кейіпкерлері басынан өте қауіпті, қорқынышты бастан кешіреді. Оқиғалары өте қызықты болып, ақырында кейіпкерлері сол қиындықтарды жеңіп шығады. 

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Шекпен тоқу

**Шекпен тоқу** — түйенің майда жүнінен (көбінесе бота, тайлақ жүндерінен) басына жібі жіңішке етіліп және оңқай, солақай иіріледі. Жүннің майдалылығы мен бірге  біртұтас болуы шарт. Сосын өрмектің арқауы да жұмсақ жүннен жіңішке етіп иірілуге тиіс. Ақырында өрмекті ширақ қылу керек, сонда шекпен пысық болады. Жүн әуелі түтіледі, шүйкеленеді. Сосын ұршықпен иіріледі. Шамамен, жіп үш-төрт домалақ болғанда өрмек құрылады. Домалақ жіптердің біреуі бостау, бамқасы ширақ иіріледі. Бостауы - арқау. Тегіс, таза жерге төрт қазық қағылады да төрт бұрышқа қағылған сол төрт биік қазыққа үш-төрт бала жүгіріп жіп орайды, бір әйел күзу салып (асты мен үстін байлап) отырады. Сосын екі жақтан нкі мықты қазық қағылып өрмек керіледі. Өрмек құрып, шекпен тоқу үшін үш аяқты мосы, сабау күзу, адарғы және қылыш қажет. Әдетте өрмектің басына көлеңке жасалады. Содан кейін өрмекші екі қабат өрмектің жіптерін қатарынан да, асты мен үстінен де кезек ауыстырып, арасынан арқауын өткізіп тоқуға кіріседі.

## Дереккөздер

Санат:Қолөнер
Қорғанкөл

**Қорғанкөл** — Нұра алабындағы көл. Шыбынды көлінің оңтүстік-шығысында.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Ақбел ауылының солтүстік-батысында 2 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 570 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 2,9 км2, ұзындығы 2,3 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 6,8 км, ең терең жері 3 м, су массасының көлемі 4,70 млн. м3. Жағалауы батпақты, қамысты келген. Еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Суы қараша айында қатып, сәуірде ериді. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Уильям Сесил Кэмпбелл

**Уильям Сесил Кэмпбелл** (1930 жылы 28маусымда туған) Ирландияда туған, АҚШ-та натурализацияланған биохимик, биолог және паразитолог, жұмыр құрттар туындатқан инфекцияларға қарсы ойлап тапқан жаңа терапияға қатысты жаңалықтарымен белгілі, сол үшін Физиология немесе медицина бойынша 2015 жылғы Нобель сыйлығы берілді Ол 1957-1990 жылдары Терапиялық зерттеулер үшін Мерк институтында жұмыс істеді, ал қазіргі уақытта құрметті Дрю университетінің ғылыми қызметкері..

## Марапаттар
Қытайлық Ту Юю (Tu Youyou) безгекпен күрес саласындағы жаңалығы үшін 2015 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты атанды. 
Кэмбелл мен Омура жүлденің жартысын алады, ал қалған жартысы Туға бұйырады. Оның еңбегінің арқасында бұл дерттен болатын өлім жағдайларын 20 пайызға азайғаны айтылып отыр.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
## Сыртқы сілтемелер

Санат:Нобель сыйлығының иегерлері
Реал Бетис

**Реал Бетис** — Испанияның Севилья қаласынан шыққан Испания премьер-лигасында өнер көрсететін кәсіби футбол клубы.

## Тарихы
1907 жылы 12 қыркүйекте құрылған. 1935 жылы Испания чемпионы атанды, 1977, 2005 жылдары Испания кубогын иеленді. Өз алаңындағы ойындарын 60720 көрермен сыятын "Бенито Вильямарин" стадионында өткізеді. Бұл Испаниядағы ең ірі футбол ареналарының бірі.

«Бетис» — Испанияның алғашқы үш лигасына да (Примера, Сегунда, Терсера) қатысып, үшеуінде де жеңіске жеткен жалғыз команда.

2004/05 жылғы маусымда Испания Ла лигасында 4-орын алды да, тұңғыш рет Чемпиондар лигасына қатысты. Топтық турнирде "Челси", "Ливерпуль" "Андерлехт" клубтарымен бір топқа түсті. "Бетис" соңғы сәттерге дейін 1/8 финалға шығу үшін айқасты, бірақ "өлім тобы" оған мүмкіндік бермеді, үшінші орында қалды. 

## Жетістіктері

### Ресми

* **Испания чемпионаты**
** **Чемпион (1):** 1934/35
* **Испания кубогы**
** **Жеңімпаз (2):** 1976/77, 2004/05
** **Финалист (2):** 1931, 1996/97
* **Сегунда жеңімпазы (5)**
** 1931/32, 1941/42, 1970/71, 2010/11, 2014/15
* **Аймақтық Чемпионат/Трофей Манкомунадо жүлдесі**
** **Вице-чемпион (1):** 1932/33
* **Андалусия кубогы**
** **Жеңімпаз (1):** 1927/28
** **Финалист (13):** 1919/20, 1920/21, 1922/23, 1923/24, 1924/25, 1925/26, 1926/27, 1928/29, 1929/30, 1930/31, 1931/32, 1938/39, 1939/40
* **Кубок Севилья кубогы**
** **Жеңімпаз (5):** 1910, 1911, 1912, 1914, 1915

## Атақты ойыншылары

* Луис Арагонес
* Хоакин Санчес
* Хосе Мануэль Пинто
* Рафаэль ван дер Варт
* Роке Санта Крус
* Мартин Палермо
* Нери Пумпидо

## Атақты бапкерлері

* Хуанде Рамос (2001—2002)
* Виктор Фернандес (2002—2004, 2010)
* Хавьер Ирурета (2006)
* Луис Фернандес (2006—2007)
* Эктор Купер (2007)
* Пепе Мель (2010—2013, 2014—2016)
* Густаво Пойет (2016)

Санат:Испания футбол клубтары
Леванте (футбол клубы)

**Леванте**  () — 1909 жылы негізі қаланған, Испанияның Валенсия қаласындағы футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын "Сьюдад де Валенсия" стадионында өткізеді.

1940 жылдары Испаниядағы азамат соғысы кезінде клуб көптеген қиындықтарды бастан кешіріп, "Химнастика" клубымен бірігуге мәжбүр болды да, «U. D. L. G.» («Унион Депортива Леванте-Химнастико» деп аталды. 1941 жылы атауы қайтадан «Леванте Унион Депортива» боп өзгерді.

2011/12 жылы тұңғыш рет УЕФА Еуропа Лигасына қатысты. Ал 2012/13 жылғы маусымда УЕФА Еуропа Лигасының 1/8 финалына дейін жетті.

## Жетістіктері

* Испания кубогының иегері: 1937

## Атақты бапкерлері

* Антонин Фивебр (1931—1933)
* Висенте Пикер (1981)
* Хуанде Рамос (1994—1995)
* Бернд Шустер (2004—2005)
* Абель Ресино (2006—2007)

## Атақты ойыншылары

* Висенте
* Серхио Гарсия
* Како Моран
* Кике Сетиен
*Кейлор Навас
* Хосе Молина
* Хуанфран
* Пабло Кавальеро
* Владимир Манчев
* Савио
*Шота Арвеладзе

* Иан Харт
*Дамиано Томмази
* Лоурен
* Нгом Коме
* Питер Руфаи
* Фас Вилекс
*Йохан Кройф
* Фабио Челестини
* Юхан Мьельбю
*Предраг Миятович

## Сілтемелер

* http://www.levanteud.com/

Санат:Испания футбол клубтары