open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Еңлік-Кебек ескерткіші

thumb|right|Еңлік-Кебек ескерткіші 
**Еңлік-Кебек ескерткіші**. Махаббат мұнарасы — билер сотының кесімі бойынша 1780 жылы шілдесінде құрбан болған қос ғашық — Еңлікпен Кебектің зиратына қойылған ескерткіш мұнара. Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданындағы Ералы жайлауының шығыс жағында, Семей — Қарауыл тас жолынан 5 км жерде. 

Ескерткіштің қазіргі тұрған жері бұрын “Шұбартөбе” аталған. Ол ғасырлар бойы жаугершілік уақытта қарауыл қарайтын, ас пен тойларда бәйгеге қарақшы тігіп, көмбе болатын жиын орны болған. Оның басындағы Еңлік-Кебек ескерткішінің өз тарихы бар. 18 ғасырдың 80-жылдарында сүйіп қосылған екі ғашықты мейірімсіздікпен ат құйрығына сүйретіп өлтіруші топ олардың денесін өздерінің ақтық тілектері бойынша бірге көмеді. Келесі жылы Шұбартөбені қоныс еткен рулар Еңлік пен Кебектің қабірін таспен сандықшалап, қайтыс болған ағайындарын “ер-азамат жалғыз жатпасын” деп сол араға жерлейтін болған. Сөйтіп, бара-бара Шұбартөбе үлкен қорымға айналады. 1875 — 80 жылы Абай ауылына қонақ болып, тобықты елін аралаған Біржан сал Ералы бойын жайлайтын мамай руындағы Салсары (Смағұл Мақышұлы) мен Құсайын Бейсенұлы деген атақты тоғызқұмалақшы, домбырашы, әнші салдарға сәлем бере келген жолы Еңлік — Кебек бейітін көреді. Келесі жылы Біржанның тапсыруымен Рыскелді деген тас қалаушы шебер Еңлік — Кебектің қабірін сандықшалап, басына құйма кірпіштен шағын мұнара тұрғызған. Қабір сандықшасының тұрқы тұтас, құбыла жақ басы екі айыр болған. Бұл қабірдегі адамның екеу екендігін білдірген ишара болса керек. Кейін мұнара құлап, оның ізі ғана қалған. . «Абай жолы» романында «Ералы жазығындағы кішкене төбе» деп суреттелетін мұнда күллі ғашықтар символы болған Еңлік-Кебек мазары бар. «Көп жасамай, көк орған, Жарасы үлкен жас өлім» деген Абай сөзі құлпытасқа қашалыпты. 

1960 ж. Абай ауданының тұрғындары Еңлік пен Кебек бейітінің басына қазіргі жаңа ескерткішті тұрғызды.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Абай облысы сәулеті
Френель теңдеуі

**Френель Теңдеуі** — жарық толқындарының кристалда таралуының қалыпты жылдамдығын анықтайтын кристалдық-оптиканың негізгі теңдеуі. Ол француз физигі О.Ж. Френельдің (1788 — 1827) құрметіне аталған. Френель теңдеуі былай өрнектеледі:
Сурет:Frenel_equation.jpg
мұндағы Nx, Ny, Nz — толқын фронтына нормал  векторының кристалдық бас бағыттарындағы проекциялары; vx=c/nx, vy=c/ny, vz=c/nz, — толқынның бас фазалық жылдамдықтары; nx, ny, nz — кристалдың сыну көрсеткіштері; қ. Кристаллоптика.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Геометриялық оптика
Монополистік бәсеке

**Монополистік бәсеке**

* көптеген фирмалар нарықта сараланған өнім сататын жағдай. Монополистік бәсекеде салаға еркін кіру және саладан еркін шығу көзделеді. Мұндай нарықта сатушылар көп болады, бірақ сараланған өнім өндірілетіндіктен сатушылардың әрқайсысы ауытқымалы сұранымға тап болып отырады, сондықтан сараланған бәсекелі саладағы фирмалар көпке дейін монополиядан пайда ала алмайды;
*фирма өзі өндірген тауардың сату бағасын бақылауға алатын және айтарлықтай баға бәсекесі жоқ нарық. Мұнда фирма өз қызметінің екі негізгі бағытын – баға мен өнім шығару көлемін бақылай алады. Сондықтан оған өнімді аз өндіріп, бағаны көбірек көтеру тиімді. Әйтсе де монополист толық үстемдік құра алмайды, өйткені жаңа енгізілімдер мен ауыстыруға болатын өнімдер бәсекесі, әлуетті бәсеке және шетелдік өндірушілер мен сатып алушылар бәсекесі әрқашан да тайталасқа түсіп отырады.

## Дереккөздер
Үштерек (Павлодар облысы)

**Үштерек** — Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Евгеньев ауылдық округі құрамында. 

## Географиялық орны
Ақсу қаласынан батысқа қарай 10 км жерде, Ертіс-Қарағанды каналы бойында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1970 жылы жұмыртқа өндіру бағытындағы кеңшар құруға байланысты қаланған. 20 ғасырдың 90-жылдарының орта кезінен кейін кеңшар таратылып, оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Ақсу қалалық әкімдігі елді мекендері
Үштөбе (қала)

**Үштөбе** — қала (1961 жылдан), Жетісу облысы Қаратал ауданының және Үштөбе қалалық әкімдігі орталығы, темір жол бекеті.

## Тарихы
Іргесі 30-жылдардың бас кезінде Түрксіб темір жолының салынуына байланысты қаланған. 

1961 жылы 21 маусымындағы ҚазКСР–нің Жоғарғы Кеңес президиумының бұйрығымен Үштөбе посткеңесі жойылып, Үштөбе қалалық кеңесі құрылды. 

Қазақстан Республикасының «Жергілікті өкілетті атқарушы және органдар туралы» Заңына сәйкес 1993 жылы 10 желтоқсанда № 2578-х 11 Үштөбе қалалық әкімшілігі құрылды. 

1995 жылдың 6 - қазанындағы Талдықорған облысы әкімінің №6 – 1 ө, өкімі бойынша Үштөбе қалалық әкімшілігі Үштөбе қалалық округіне ауысты. 1996 жылдың 20 қарашасында Талдықорған облысының Маслихатымен және Талдықорған облысы әкімінің № 13-132/182 шешіміне байланысты Ойсаз, Үшкөмей (Приморец), Достық ауылдары Үштөбе қалалық әкімдігі аумағына енді. 12 – қыркүйекте  Қаратал ауданы әкімінің  № 223 қаулысына сәйкес Үштөбе қалалық округі  «Қаратал ауданының Үштөбе қаласы әкімінің аппараты» мемлекеттік мекемесі болып табылды.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Талдықорған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 51 км жерде, Қаратал өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Кәсіпорындары
Өндіріс орындарынан Үштөбеде жөндеу механикалық, май зауытттары, киіз үй, тігін факультеткалары, ет комбинатқа, “Фрунзе” тәжірибе-шаруашылық стансасы, “Палтел” ЖШС-і, “Опытное” ауыл шаруашылықғы ӨК, тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері, баспахана, құрылыс-монтаж пойызы, 2 жылжымалы механикалық колонна, астық қоймасы, мұнай тасу, автомобиль базалары бар.

Бүгінгі күнде шағын және орта кәсіпорындар саны – 48, жеке меншік кәсіпкерлер саны 1455, шаруа қожалықтар саны – 82.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Әлеуметтік салада 4 орта, спорт, музыка мектептері, балабақша, 3 кітапхана, ауданы және темір жолы ауруханалары, тубдиспансер, санэпидстансасы, 2 дәріхана, т.б. мекемелер қызмет істейді.

Сауда үйлер саны – 6, дүкендер – 143, базар – 4, мейрамханалар – 3, кафелер – 9, асханалар – 5, қонақ үйлер – 3, шаштараздар – 12, киім тігу және жөндеу – 6, монша - 2, сауналар – 3, бильярд клубтары – 1, АЖҚС ( АЗС) – 8, жерлеу салт жоралары қызмет көрсету – 3, ТҚКО (СТО) және көлік жуу тұрақтары – 8, компьютер орталықтары – 3, ломбард – 3.
 
## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы қалалары
Санат:Қаратал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Үштам қорымы

thumb|right|300px|Үштам қорымы. XV–XVII ғасырлардағы кесенелер мен қойтастар қойылған әртүрлі уақыттағы жерлеу орындары.
**Үштам қорымы** – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген діни құрылыс кешені, бейіттер тобы.

## Орналасқан жері
Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан 55 км солтүстік-шығыс бағытта, Үстірттің батыс сілеміндегі көрікті Оғландыда тұрғызылған Бекет ата жер асты мешіті кешендерінің солтүстік-шығыс жағына қарай орналасқан.

## Тарихи деректер
Үштам қорымы аталуы осы қорымдағы ерекше көзге түсетін күмбезді, тақта тастан тұрғызылған үш кесенеге (Үшшоңқал) байланысты шыққан.
Үштам қорымындағы кесенелер 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында тақта тастардан қашалып жасалған ескерткіштер тобын құрайды. Әсіресе, 19 ғасырдың соңына қарай бой көтерген қорымдағы кесене архитектуралық композиция сәулетімен ерекшеленеді. Оның қабырғаларын қызғылт түсті құмдауыт тақташаларды бір-бірімен тығыз жымдастыра қалап шығарған. Әр қабырғасына жоғары жағындағы маңдайшасы иілмелі етіп жасалған үлкен, жалған еңселі есік іспетті және екі жағынан да осыған ұқсас етіп, кішігірім сүйірленіп бітетін ойықтар түсірілген. Бұл кесененің оңтүстік жағындағы алдыңғы беті ажарын аша түсіп, өзінің сәулеттілігімен көз тартады.
Жалпы кесененің архитектуралық жоспары төртбұрышты етіп жасалған. Алдыңғы жағы биік, ал артқы екі қабырғасы үшкір пошымды, одан жоғары орналасқан дөңгелек тақтаның үстіңгі қабаты жартылай шар іспетті күмбезделіп, ұшы дулыға тәрізді үш бунақты сүйірленіп бітетін кесене 19 ғасырдың 70-жылдары Батыс Қазақстанда діңгегі барабансыз салынған көптеген бейіттер тобы құрылысын (мысалы, Сисем-Ата қорымындағы Ерғали кесенесі, т.б.) еске түсіреді. Үштам қорымындағы бұдан басқа екі кесене өзінің сәулеттілігі жағынан қарапайым әрі дәстүрлі түрде шешім тапқан. Дегенмен, оның тастан қашалып салынған шағын түрі, сондай-ақ оған таяу орналасқан сандықтас пен үстіңгі қабатына орнатылған қобдиша түріндегі “қойтас” бейнесі де өзіндік ерекшелігі бар көз тартарлық сәулет өнерінің жәдігері саналады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Үштөбе (Қарағанды облысы)

**Үштөбе** — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл, Үштөбе ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ботақара кентінің оңтүстік-батыс жағында 45 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1933 жылы қаланған. 1969 жылдан Энгельс атындағы сүт өндіретін кеңшардың орталығы болып келді. Соның негізінде Үштөбеде және округке қарасты Ақжар, Заречное, Құрылыс, Соқыр ауылдарында жекеменшік ауыл шаруашылығы кәсіпорындары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы елді мекендері
Френель линзасы

[thumb|200px|<br />(1) Френель линзасы<br />(2) [линза|Әдеттегі линза]]
[thumb|[Бағдаршырақтың френель линзасы]]
**Френель Линзасы** — шамшырақтар мен дабыл беруші шамдарда қолданылатын күрделі құралымды линза. Оны француз физигі Огюстен Жан Френель (1788 — 1827) ұсынған. Ол сфералық немесе басқа да бір беттермен шектелген тұтас әйнектен емес, қимаға арнайы профильді призмалар пішінді қалыңдығы аса үлкен емес, бір-біріне тиістіріле орналасқан жеке сақиналардан тұрады (қ. сурет). Мұндай құралым Френель линзасының қамту бұрышы үлкен болғанның өзінде қалыңдықтың (демек, салмақтың) аз болуын қамтамасыз етеді. Сақиналардың қималары Френель линзасының сфералық аберрациясы шамалы және Френель линзасының фокусына орналасқан S нүктелік көзден келетін жарық сәулелері сақиналарда сынған сынған соң іс жүзінде параллель шоқ болып шығатындай етіліп алынған (сақиналық Френель линзасында). Френель линзасы сақиналық және белдеулік болып келеді. Сақиналық Френель линзасы суретте кескінделген профильді SО оптикалық ось маңайында айналдыру арқылы алынған жүйе болып табылады. Олар жарық ағынын қандай да бір бағытпен бағыттайды. Белдеулік Френель линзасы осы профильді SО-ға перпендикуляр АSА осінің маңайында айналдыру арқылы алады; олар жарықты барлық горизонталь бағыттар бойынша жібереді. Френель линзасының диам. 10 — 20 см-ден бірнеше метрге дейін жетеді.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Физика
Санат:Линзалар
Үштөбе (Қостанай облысы)

**Үштөбе** — Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы ауыл, Үштөбе ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Ауыл Арқалық қаласынан солтүстік-батысқа қарай 53 км жерде, Тасты өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 751 адам (345 ер адам және 406 әйел адам) болса, 2009 жылы 602 адамды (284 ер адам және 318 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1960-1996 жылдары астық өсірумен айналысқан Сарыөзен кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Үштөбеде шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі елді мекендері
Алексеевка (Ақмола облысы)

**Алексеевка** — Ақмола облысының Зеренді ауданындағы кент, Алексеев кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Зеренді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 67 км-дей жерде, Шағалалы өзенінің оң жағасында, қаратопырақты дала белдемінде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1880 жылы қаланған. 1962 жылы маңындағы доломит тасты кен орнын игеруге және доломит, темір-құйматас бұйымдары зауыты салынып, іске қосуларына байланысты Алексеевка кентке айналды.

## Халқы

8 жылдық мектеп, клуб, аурухана бар. Алексеевка арқылы Петропавл—Көкшетау темір жолы және автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Үштөбе (Жамбыл облысы)

**Үштөбе** — 1) қорған. Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Тастөбе өзеннің оңтүстіктенен 2,5 км жерде. 
Зерттеу жұмысын 1936 ж. Жетісу археологиялық экспедиция (жетек. А.Н. Бернштам) жүргізген. 
Қорған аумағы 42×50 м, биіктігі 2,3 — 5 м солтүстіктен оңтүстікке тізбектеле орналасқан бірнеше обадан тұрады. Зерттеушілердің пікірінше, байырғы үйсіндерден қалған (б.з.б. 3 ғасыр — б.з. 2 ғасырлар) мұра.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тарих
Үштөбе алтын кен орны

**Үштөбе алтын кен орны** - Павлодар облысы Баянауыл ауданының орталығынан солтүстік-батысқа қарай 23 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны аймақтық субендік және жергілікті солтүстік-батыс бағыттардағы жарылымдардың түйіскен жерінде орналасқан. Кенденуге жоғары ордовиктің орта құрамды вулканиттері ұшыраған. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Солтүстік-батыс бөлігіндегі қалыңдығы 200 м кварцты желілер солтүстік-батыс бағытта тік құлаған. Кен денесінің ұзындығы 200-500 м-ге, басты желінің ұзын 1000 м, қалыңдығы 0,8-1,0 м-ге жетеді. Желінің құрамында кварц, барит, пирит, алтын бар. Алтынның мөлшері 4-6 г/т. Қоры бойынша ұсақ кен орындарына жатады. 

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы кен орындары
Санат:Алтын кендері
Френулаталар

[thumb|right|[Погонофоралар]]
**Френулаталар (Frenulata)** — погонофоралар типінің бір класы. Мұхиттар мен теңіздерде тіршілік етеді. Денесінің алдыңғы ұшында бір клеткалы пиннулалары (бунақты өскін) бар қарапайым немесе қауырсын тәрізді қармалауыштары және кутикулалы жүгені (frenulum) орналасқан. Аталықтарының ұрық жолдарында сперматофоралар] қалыптасады. Белдеулерінде және денесінің артқы бөлімінде қарапайым тісті қылтандар метамерлі түрінде орналасқан. Френулаталардың 2 отряды бар: атеканефриялар (Athecanephrіa) және теканефриялар Thecanephrіa).

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Биология
Санат: Погонофоралар
Монополиялық баға

thumb|Монополия
***Монополиялық баға*** — барынша ықтимал баға алуды қамтамасыз ететін нарықтық баға түрі. Монополиялардың өндірістегі және ақша айналысындағы үстемдігі жағдайында жүзеге асырылады. Монополиялар пайда табуды көздеп, тауар құнынан жоғары баға ғана емес, одан төмен де баға белгілеуі мүмкін. Мысалы, монополист тауарды сатушы болса, оны өндіруге жұмсалған шығын деңгейіне қарамастан жоғары нарықтық бағамен сатады немесе тауарды сатып алушы болса, оны өндіруге жұмсалған шығын деңгейінен төмен бағаға сатып алады. Мұның өзі айырбастағы баламасыздықты күшейтеді. Қазақстанда табиғи монополия субъектілері мен белгілі бір тауар рыногінде монополиялық жағдайға ие рынок субъектілерінің қызметін бақылау және реттеу, тұтынушылардың құқықтарын қорғау мақсатында Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау жөніндегі агенттік жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Санат:Қаржы
Мәжібаев Қуаныш Әбдікерімұлы

**Мәжібаев  Қуаныш Әбдікерімұлы**  (10.1.1944 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Тамды ауылы) — ғалым, медицина ғылымының докторы (1992), профессор (1994). Алматы медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1966). 1966 — 1969 ж. қазіргі Астана, Алматы қалаларында балалар ауруханасында, Алматы медицина институтында (1972 — 1990), 1990 — 2001 ж. Урология ғылыми орталығында, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында ғылыми-педагогикалық және басшылық қызметтер атқарған. 2001 жылдан Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының директоры. Негізгі ғылыми жұмыстары балалар урологиясына арналған. Бала уронефрологиясы тәжірибесінде алғаш рет сцинтирграфия әдісін енгізді. Осы әдіс арқылы бүйректің “мылқау” (жарамсыз) деп аталатын бөлігінің жартылай болса да (40%-дай) белсенді қызмет атқара алатынын анықтады. Сондай-ақ жарықтың, тоқ ішек патологиясын емдеудің жаңаша тиімді әдістерін енгізді. Нефроптоз, гипоспадия, гидронефроз, қуық экстрофиясы аурулары және қуық-зәр жолдары рефлексін пластикалық жолмен қалпына келтіру операцияларын жасаудың өзіндік модификациясын ұсынды. Ол балалардың туа біткен обструктивті уропатия-сын хирург. жолмен емдеуді ретроспективті тұрғыдан зерттей отырып, бұрыннан қолданып жүрген хирургиялық коррекция тәсілдерін жетілдірді. Мәжібаев  — Қазақстандағы балалар урологиясының негізін қалады. Ол осы сала бойынша бірінші докторлық диссертация қорғап, профессор болған тұңғыш қазақ ғалымы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Медицина
Үштөбе (Абай облысы)

**Үштөбе**  — Абай облысы Ақсуат ауданы, Қызылкесік ауылдық округінің құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсуат ауылынан батысқа қарай 160 км, округ орталығы Қызылкесік ауылынан оңтүстікке қарай 50 км жерде, Өкпекті тауының солтүстік етегіндегі Боғас өзені аңғарында орналасқан.

## Тарихы
Ауыл 1963–1996 жылдары қой өсірумен шұғылданатын "Ленин жолы" кеңшарының 1 және 2 бөлімшесінің орталығы болып келді. Оның негізінде Үштөбеде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
#Уштобе- алтын бесiгiм...
#2014 (эфир 21.02.2014), «Біздің ауыл». Үштөбе ауылы
#Белгісіз батырлар қорымы
#Тарбағатай тауында көне санскрит жазулары табылды 
#Қайнар Олжай. Тарбаған қайда бармаған десеңізші, мына жалпақ жер үстінде
#Белгісіз батырлар қорымы М.Асылбеков 
#Барқытбел тауым — байтағым менің!» (1 бөлім) 
# Карта 

Санат:Ақсуат ауданы елді мекендері
Монополиялық пайда

**Монополиялық пайда** – рынок пен өндірісті монополиялық бақылау жолымен алынатын жоғары пайда; монополистік бірлестіктердің орташа пайдадан асып түсетін пайдасы. Монополиялық пайда тауарларды монополия өндіру мен өткізу жағдайында рыноктың монопол. бақылауға алынуын сипаттайды. Тауар өндірушілер монопол. жағдайға аса білікті жұмыс күшін, жетекші мамандар мен менеджерлерді, ғылыми ашылымдар, патенттер, лицензиялар негізінде жаңа технологияларды пайдалану жолымен қол жеткізеді. Монополияларда сұранымды зерттеу, оны қанағаттандыру, нақты сатып алушылар рыногін қалыптастыру үшін мүмкіндіктер көп. Қазіргі жағдайда жетілдірілген таза бәсеке, абсолют-таза бәсеке, монополистік бәсеке, монопсония (тек бір ғана сатушы), кемсітуші монополия (түрлі сатып алушыларға түрліше баға белгілеу), дуополия (бір мезгілде тек екі фирма ғана), олигополия (аз ғана ірі фирмалар) тұрпатындағы бәсекеде Монополиялық пайда табуға болады. Нарықтық экономикада сала бойынша пайданың орта мөлшерінен асып түсетін пайда тек монополия фирмалардың ғана қолында. Монополияның қоғам өміріндегі орны мен рөлі пайданың нақ осы шамасымен айқындалады.

Еуропалық Одақ елдері нарықтық экономиканың барлық жақтарының монополиялануына қарсы күресуде. Шаруашылық құқық нормалары мен бәсекелік ортаны қолдау шаралары (монополияға қарсы заңдар, өндіріс көлемі мен сату көлемінің шекті деңгейін белгілеу, арнаулы экономикалық шаралар, импорт үшін кедергілерді азайту, рынокқа жаңа қатысушылардың кіруін көтермелеу, т.б.) қолданылуда. Монополиялық пайда трансұлттық корпорациялар, өнеркәсібі дамыған елдердегі ұлттық компаниялар, өтпелі экономика кезеңіндегі мемлекеттердің компаниялары алатын пайда түрлеріне бөлінеді. Бірақ нарықтық қатынастардың қалыптасуы жағдайында Монополиялық пайданың сипаты мен нақты көлеміне әдетте экономиканың қитұр-қылығы, капиталдың жылыс-тауы, сыбайлас жемқорлық, көлеңкелі экономика басқа да айла-шарғылар ықпал етеді. Монополиялық пайда алу жағдайларын қалыптастырудағы мемлекеттің рөлі жан-жақты ескерілгенде ғана оған талдау жасауға болады. Мемлекеттің рөлі оның екі атқарымында: әкімшілік-құқықтық (заң шығарушылық қызмет, әкімшілік басқару, экономикалық нормаларды, рәсімдерді, заңдарды қорғау) және экономикалық субъектінің өз атқарымында (бағаны, жалақыны, валюта бағамын реттеу, ақша шығару, мемлекеттік секторды, мемлекеттік акциялар капиталын басқару, салықтардың, баждардың, жәрдем қаржының, демеу қаржының, мемлекеттік тапсырыстың, т.б. көмегімен қаржы тасқынын қайта бөлу) көрініс табады.

## Дереккөздер


Санат:География
Үнді тілдері

**Үнді тілдері**, **үндіарий** тілдері — үндіеуропа тілдер шоғырының көне үнді тармағынан тараған тілдер тобы. 

Үнді тілдерінде сөйлеушілердің саны шамамен 800 млн-дай (2001). Үнді тілдері негізінен Солтүстік және Орталық Үндістанға, Пәкістанға, Бангладешке, Цейлон мен Непал елдеріне тараған. Туыстық жағынан Үнді тілдері үнді-иран тобының дард және иран тілдеріне жақын. Үнді тілдерінің ерекшелігі орта ғасырдағы үнді тілдері мен диалектілерінің, ортақ даму бағыты мен әр алуан тілдердің бір-біріне әсер етуі және бұл тілдердің тоғысуы нәтижесінде қалыптасуында. Үнді тілдерінде (хинди, урду, бенгали, т.б.) жазылған әдебиеттерде брахми әліпбиінің тарихи нұсқалары (девакагари, бал-бодх, гурмукхи, т.б.), араб-парсы графикасы немесе арнайы әліпбилер (грантка, ланда, т.б.) пайдаланған (қ. Үнді жазуы). Үнді тілдері Үндістанда хинди, урду, бенгал, маратхи, гуджарати, панджаби, ория ассам, синдхи тілдері, Пәкістанда урду тілі, Бангладеште бенгал тілі, Непалда непал тілі, Шри-Ланкада (Цейлонда) сингал тілі ресми тілдер қатарында.

## Дереккөздер



Санат:Үнді-Еуропа тілдері
Алепауыл қорымы

**Алепауыл қорымы** — қола дәуірінен (б.з.б. 15-13 ғ.) сақталған ескерткіш. Қарағанды облысы Нұра өзенінің сол жақ жағасында, Алепауыл қыстағының тұсында орналасқан. 

Алепауыл қорымында дөңгелек және төртбұрышты жұмыр және текше тастардан тігінен қалаған 10 қоршау бар (1933). Материалдық мәдениет тарихы мемлекет академиясының Нұра экспедициясы (жетекшісі П.С.Рычков) зерттеген. Қазақстан жерінде алғаш ашылған Андронов мәдениеті ескерткіштерінің қатарына жатады. Алепауыл қорымындағы қабірлердің бірқатарының қабырғалары жалпақ тастармен жәшік сияқты етіп шегенделген. Мәйіт бүктетіліп, бір қырынан, басы оңтүстік-шығысқа немесе солтүстік-шығысқа қаратылып жерленген. Қабір ішінен адам сүйегімен бірге геометриялық өрнегі бар қыш ыдыстар, алтынмен апталған мыс сырға, қоладан құйылған жебе ұштары табылды. Олар Орталық Қазақстанда қола дәуірінің өркендеген кезеңінде мекен еткен тайпалардың рухани және материалдық мәдениетінің белгісі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы сәулеті
Санат:Қола дәуірі
Санат:Қазақстан археология ескерткіштері
Санат:Андронов мәдениеті
Үнемдеу заңы

**ҮНЕМДЕУ ЗАҢЫ** — ежелгі дәуірден келе жатқан тілдік құбылыс. Белгілі бір дыбыстың, буынның, сөздің, сөйлемнің қысқартылып, ықшамдалып айтылуы. Буындардың, дыбыстардың бірте-бірте түсуі сөздің формасының өзгеруінен болады. Түркі тілдеріндегі сөздердің қысқару, ықшамдалу процесі әр түрлі болғандықтан, белгілі бір сөздердің морфологиялық, фонетикалық сипат алып түрленуі, құбылуы тіл тарихының жемісі болып саналады. Үнемдеу заңы тарихи жазба ескерткіштерде, қазіргі түркі әдеби тілдерінде және диалектілерінде көптеп кездеседі. Үнемдеу заңының әсерінен сөз басында, ортасында, аяғында кейбір дыбыстар бірте-бірте айтылмайды. Белгілі бір фонетикалық жағдайда дыбыстардың түсіп қалуы элизия деп аталады. Сөйлеуші ауызекі тілде дыбыстарды ғана емес, буындарды да түсіріп айтады. Мысалы, болып-боп, келіп-кеп, барамын-барам, көремін-көрем. Қатар келген екі буынның біреуінің түсіріліп айтылуы гаплология деп аталады. 
Үнемдеу заңы жеке дыбыстар, жалаң түбірлердің құрамында ғана емес, сөз тіркестерінде де кездеседі. Әр қилы мағыналық, дыбыстық өзгеріске ұшырап, бір-бірімен белгілі дәрежеде үндесіп әрі ықшамдалып құралған күрделі сөзді кіріккен сөз дейміз. Сөйлеу процесінде іргелес, шектес келген екі немесе одан да көп сөздің міндетін бір-ақ сөз атқаратын құбылыс метонимия деп аталады. Сөйтіп, тілдік фактілер үнемдеу процесінің бүкіл тілдік жүйенің (фонетикадан синтаксиске дейінгі) барлық салаларын қамтитын заңдылық екенін анықтайды. Үнемдеу заңы сонымен қатар үндесу, ұқсату заңымен лингвистикалық үйлесім табады. 
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Лингвистика
Санат: Тарих
Үңгубет

**ҮҢГУБЕТ** — кен қазу кезінде кеңістікте жылжып отыратын кен массивінің немесе бос тау жыныстарының беті. Үңгубет қолдану әдісіне қарай тазалап алу, дайындау (аршу және даярлау) болып бөлінеді. Үңгубет, сондай-ақ қолданыстағы Үңгубет, қосалқы Үңгубет және қордағы Үңгубет болып жіктеледі. 
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: География
Санат:Кен орындар
Алеут аралдары

**Алеут аралдары** () — Тынық мұхиттың солтүстік бөлігіндегі архипелаг. 1867 жылға дейін Ресей империясының құрамында болды, кейін Аляска штатына (АҚШ) енді. Ұзындығы 1740 км. Иіле орналасқан 110 арал мен жартастар тізбегінен тұрады. Жерінің аумағы 37,8 мың км2. Тұрғыны 7,5 мың адам (1994). Байырғы тұрғындары — алеуттер. Алеут аралдары — су астындағы жоталардың қырқасы. Арадардың көбі — жанартау конустары, олардың 25-і атқылап тұр. Абсолют биіктігі 2860 м. Климаты субарктикалық, мұхиттық. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1500 мм. Жері шымтезекті, тауға тән тундралық топырақты келеді. Балық аулау, аң терісі кәсіпшілігі дамыған. Басты елді мекені, әрі ірі соғыс-теңіз базасы — Уналашка аралындағы Датч-Харбор.

Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Алеут аралдары
Санат:Аляска аралдары
Санат:Беринг теңізі аралдары
Фреондар

thumb|right|250px|Фреон баллондар
**Фреондар** (лат. frіgor — суық) — тоңазытқыш машиналарда суытқыш реагент ретінде қолданылатын құрамында фторы бар қаныққан көмірсутектердің қосылыстары. Фреондардың құрамында фтордан басқа хлор, бром да кездеседі. Фреондардың 40-тан астам түрі белгілі, олардың көпшілігі өндірістік жолмен алынады. Техникада Фреондар арнайы белгіленеді. Ол Ф әрпінен және үш саннан тұрады. Ф. — фреон, 1-сан көміртек атомдарының санынан 1-ді алғанға, ортаңғы сан сутек атомдарының санына 1-ді қосқанға, ал соңғы сан фтор атомдарының санына тең. Мысалы, C2F3Cl3— Ф-113, CF2Cl2 — Ф-012 немесе Ф-12 болып белгіленеді, т.б. 
Фреон — иіссіз газ немесе сұйықтық, олар органикалық еріткіштерде жақсы, суда нашар ериді. Фреондардың ең көп таралғандары дифтордихлорметан (CF2Cl), фтортрихлорметан (CFCl3) және дифтордихлорметан (CHF2Cl2), олардың қайнау темп-ралары оларға сәйкес —29,8 — 23,8°С және — 40,8°С. Фреондар жанбайды, ауамен қосылып жарылғыш заттар түзбейді және салыстырмалы түрде химиялық инертті, алайда ашық отпен жанасқанда улы дифтор- және фторхлорфосген түзіп, ыдырайды. Фреондар тоңазытқыш реагенттерден басқа, аэрозольдік орамада ұшқыш құраушылар (прополенттер), өрт сөндіргіш ретінде, сондай-ақ фторолефиндер мен олардың негізінде түзілетін полимерлерді алу үшін шикізат ретінде қолданылады. Фреондар стратосфераға көтерілгенде фотохимиялық ыдырауға түсіп, соның нәтижесінде хлор иондары бөлініп шығады. Бұл хлор иондары химиялық реакцияның катализаторы ғана болып қоймай, озон молекулаларын ыдыратып, Жер бетін ультракүлгін сәулеленуден сақтайтын озон қабатына қатер төндіреді; қ. Озон “жыртығы”.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Санат:Галогенидті еріткіштер
Үңгуіш

*'Үңгуіш* — металл, пластмасса, т.б. тетіктерде цилиндр пішінді тесік үңгуге арналған көп жүзді кескіш аспап. Оның тегіс бетті және сатылы болып келген ойықты өңдейтін, сондай-ақ біртұтас, құрама (кескіш бөлік пен корпусы ауыстырмалы), саптамалы, т.б. түрлері бар. 
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Химия
Санат: Аспаптар
Үнем

**Үнем**, үнемдеу — өнімнің бір өлшемін өндіруге немесе жұмыстардың бүкіл көлемін орындауға жұмсалатын ресурстардың шығынын (тұтынылуын) жоспарлы шамамен, белгіленген нормамен немесе базистік кезеңдегі нақты жұмсалған шығынмен салыстырғанда қысқартылуы.

Шектеусіз (абсолюттік) және салыстырмалы үнем түрлеріне бөлінеді:
# Абсолюттік үнем - өнімді өндіру (жұмыстарды орындау, қызметтерді көрсету) көлемі бойынша жоспарлы тапсырманың орындалу дәрежесін есептемей, материалдық, еңбек, ақша ресурстарының шығынын азайтуды сипаттайды. Ол ресурстардың нақты түрінің (шикізаттың, материалдардың, отынның, энергияның, жалақының) нақты жұмсалған шығынының абсолюттік шамасын оның жоспар, норма бойынша немесе базистік кезеңдегі мәнінен шегеру жолымен айқындалады.
# Салыстырмалы үнем - өндіріс көлемі бойынша жоспардың орындалуын ескере отырып, шығынның жоспарлы деңгейімен салыстырғанда ресурстардың нақты шығынының азаюын сипаттайды. Ол ресурстардың нақты түрлерінің нақты шығынының мөлшерін өнімді өндіру көлемі бойынша (немесе базистік кезеңдегі) жоспардың орындалуы деңгейіне түзетілген шығынынан шегеру жолымен айқындалады.

Нақты және заттанған еңбекті барынша сақтап, неғұрлым тиімді қолдануға негізделіп құралған шаруашылықты жүргізу жүйесін үнем режимі деп атайды. Ол өндіріс тиімділігін арттырудың басты шарттарының бірі болып табылады және экономиканың барлық салаларында еңбек, материалдық және қаржы ресурстарын үнемді де ұтымды пайдалануды көздейді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Микронуклеус

[thumb|Alt=A.|Қос спиралтды [ДНК бөлігінің құрылымы]]
**Микронуклеус** (микро және грек. nucleus – ядро) – инфузориялардың жынысты көбеюге қатысатын (генеративті) ұсақ ядросы. Инфузорияның кей түрлерінде бірнеше немесе өте көп (100-ге жуық) Микронуклеус болады. Микронуклеустерде жынысты көбеюдің алдында ДНҚ-ның екі еселенуі жүзеге асады. Сондай-ақ Микронуклеус мейоз жолымен бөлініп, төрт гаплоидты ядро түзіледі де, оның үшеуі жойылады. Ал қалған бір ядро митоз жолымен екіге бөлінеді. Оның біреуі бастапқы клетканың ішінде қалып қояды, оны стационарлы ядро деп атайды. Ал екінші ядро (орын ауыстырушы ядро) жанасып тұрған келесі дарабастың клеткасына өтеді де, ондағы стационарлы ядромен қосылып, ядросы диплоидты синкарионға (жыныс процесі – коньюгация нәтижесінде инфузорияда түзілетін ядро) айналады. Микронуклеусте РНҚ түзілмейді, ядрошық болмайды, онда тығыз орналасқан хроматиндер бар. Инфузория жынысты көбеймей тұрғанда Микронуклеус белсенділік көрсетпейді. Микронуклеус жойылатын болса, клетканың тіршілігі де тоқтайды.
## Сілтемелер
* Митоз  
* Ядро  
* Жыныс
## Дереккөздер


Санат:Биология
Үңгір арыстаны

**Үңгір арыстаны** () — мысық тұқымдасына жататын жойылып біткен жыртқыш.

Үңгір арыстаны антропоген кезеңінде Еуропа мен Азияда тіршілік еткен. Палеонтологиялық зерттеулерге қарағанда, үңгір арыстаны Солтүстік Америкаға Еуразиядан (плейстоценнің соңында) тараған. Қазақстанда Жайық, Есіл және Ертіс өзендерінің бойынан табылған. Олардың ең жақын арғы тектерінің бірі плиоцен кезеңіндегі Батыс Еуропада тіршілік еткен Арверн пантерасы.

Үңгір арыстанының 2 түрі анықталған: 
* еуразиялық (Panthera leo spelaea); 
* америкалық (Panthera leo atrox).

Үңгір арыстанының тұрқы осы кездегі ірі арыстан не жолбарыстай болған, сүйек қаңқасы, соның ішінде бас сүйегі құрылысында бұл екеуіне де тән ұқсастықтар табылған. Сондықтан үңгір арыстаны қазіргі кезде тіршілік ететін Африка және Азия арыстандары мен жолбарыстарының арғы тегі болу керек деген ғыл. тұжырым бар. Олар қазіргі арыстандарға қарағанда, суыққа төзімді болған. Тас ғасыры кезінде адамдар тасқа салған жануарлар суреттерінің ішінде Үңгір арыстанының суреті жиі кездеседі. Олар бұдан 10 — 11 мың жыл бұрын құрып біткен.

## Дереккөздер


Санат:Мысықтәрізділер
Санат:Жойылып кеткен жануарлар
Санат:1810 жылы зерттелген жануарлар
Үңгілеу машинасы

**ҮҢГІЛЕУ МАШИНАСЫ** — кен қазылымдары (көмір, жанғыш тақтатас, тұз, туфтар, т.б.) массивінде саңылау жасауға арналған тау-кен машинасы. Үңгілеу машинасының негізгі қызметі — саңылау жасау арқылы қазып алуды жеңілдету. Машинаны кен қабатының жайпақ, көлбеу және тіктеу болып орналасқан жағдайларында да қолдануға болады. Ең алғашқы Үңгілеу машинасы 1852 жылы Ұлыбританияда жасалған. Оның жұмыстық тетігі дөңгелек кескіш түрінде болған және оны екі кісі айналдырып тұрған. 19 ғасырдың 50-жылдарында пневматик. Үңгілеу, кейіннен электр қозғалтқышының көмегімен әрекет жасайтын штангалы Үңгілеу машинасы пайда болды. 1864 жылы кеспе шынжырлы Үңгілеу машинасы жасалды. Үңгілеу машинасы орындаушы бөліктен (бардан, штангадан), трансмиссиядан және электрлік немесе ауа қысымды қозғалтқыштан тұрады. Үңгілеу машинасы көлденең-барлы, бойлық-барлы, айналмалы және әмбебап болып келеді. Қазіргі Үңгілеу машинасыларында жылдамдықты сатылатпай басқаруға мүмкіндік беретін гидравлик. механизмі бар. Олар гидроқозғалтқыш және май сорғылармен жабдықталады. Үңгілеу машинасы тау-кен ісінде дайындық және тазалап қазып алу жұмыстарында қолданылады. Барлы Үңгілеу машинасыларының негізінде үймелеу машинасы, үңгілеп үймелеу машинасы, алғашқы көмір комбайндары жасалды. Тау кен комбайндарының қолданысқа енуіне байланысты Үңгілеу машинасыларының пайдалану аясы шектеле бастады.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Техника
Санат: Машиналар
Фреска

thumb|right|200px|Фреска
**Фреска** (— жаңа) — үйдің қабырғасына сылағы кеппей тұрғанда бояумен салынатын кескіндеме. 

Сылақ кепкенде кальций көмір қышқылының жұқа мөлдір қабаты пайда болады да, бояуды ұзақ сақтайды. Фреска негізінен түрлі қосылыстарға ұшырамайтын бояулармен салынады. Сәулет өнерінде Фреска үй қабырғаларын әсемдеу барысында қолданылатын негізгі әдіс болып табылады. Фресканы жасау жолдары уақытпен бірге өзгеріп отырған. Құрғақ сылаққа өрнектер салу (аль секко) ежелгі заманнан белгілі. Қатты сылаққа сурет салу эгей мәдениетінен (б.з.б. 2-мыңжылдық) бері қолданылады. Фреска көне дәуірде гүлденіп, кейіннен темпера пайдаланыла бастады. Бұл әдіс орта ғасырларда Византия, Русь, Кавказ, Балкан, Батыс Еуропа елдерінде кеңінен қолданылды. Қайта өркендеу дәуірінде (16 ғ.) Италияда темперасыз фреска (буон Фреска) дамыды. 17 — 19 ғасырларда фресканы пайдалану бәсеңдегенімен, 20 ғасырдан қоғамдық ғимараттарды әсемдеуде қайтадан кең қолданыла бастады.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет стильдері
Үңгір аюы

**Үңгір аюы** () – аюлар тұқымдасына жататын қазбадан табылған аю түрі.

Үңгір аюы плейстоцен кезеңінің 2-жартысында (шамамен 400 мың жыл бұрын) Еуропаның оңтүстік және Азияның батыс аймақтарында тіршілік еткен. Қазақстанда оның қаңқа сүйектері Батыс Қазақстан, Қостанай және Павлодар облыстарынан табылған.

Сүйек қаңқасының құрылысы қоңыр аюға ұқсас болған. Биіктігі 1,5 — 2 м. Ұрт тістері шошқаның тістеріне ұқсас және тегістеліп желінуіне қарағанда, өсімдіктермен қоректенген. Маңдай сүйектері сәл ойыстау, танау тесіктері сопақша келген. Ертеде тас ғасырында өмір сүрген адамдар оларды көп аулаған. Олардың қаңқа сүйектері үңгірлерден көп табылған, аты соған байланысты қойылған.

Ертедегі адамдар салған Үңгір аюыларының бейнесі Испания, Франция және бұрынғы КСРО мемлекеттері аумағындағы үңгірлерден табылған.
thumb|left|Реконструкция

## Дереккөздер

Санат:Аюлар
Санат:Жойылған аю түрлері
Санат:Плейстоцен сүтқоректілері
Санат:1794 жылы зерттелген қаңқалар
Санат:Үңгір фаунасы
Монополиясыздандыру

**Монополиясыздандыру** — экономикалық саясат пен заңнама шеңберіндегі бәсекені дамытуға және монополиялардың қызметін шектеуге бағытталған шаралар кешені. Жалпылама түрде Монополиясыздандыру – мемлекеттің монополияға қарсы екі бағытта жүргізетін саясаты. 
* Рыноктарды дәйекті түрде ырықтандыру. Мұнда монополияға тиіспей монополистік іс-әрекетті ірі бизнес үшін тиімсіз ету мақсаты көзделеді, сонымен бірге кәсіпкерлікті, әсіресе шағын және орта кәсіпкерлікті ынталандыру, шетелдік кәсіпкерлер үшін ішкі рыноктарды ашу, атап айтқанда шетелдік инвесторлар үшін инвестиц. ахуалды жақсарту, кеден салықтарын төмендету, лицензиялау рәсімін оңайлату, өнімі монополиялардың тауарларымен бәсекелесе алатын өндірістерді қолдау үдерістері жүріп жатады;
* Монополияға ықпал ету тәсілдері. Оған негізінен монополияларды әкімш. қадағалау шаралары – өнімнің бағасын, мөлшері мен сапасын реттеу, сондай-ақ монополияға қарсы заңдар бұзылған жағдайда қолданылатын қаржы санкциялары жатады. Реттеудің құқықтық нормаларын, яғни монополиялардың қызметін шектеуге бағытталған антимонопол. (антитрестік) заңдарды да осы екінші бағытқа жатқызуға болады. Батыс елдерінде антимонополия заңдар ірі корпорацияларға, монополиялардың рыноктағы басымдығын қиянатпен пайдалануына қарсы қолданылады.

Қазақстанда Монополиясыздандыру, ең алдымен, монополияларға қарсы тұратын бәсекелі нарықтық құрылымдарды құрып, дамытуға бағытталды. Қазақстан экономикасын Монополиясыздандырудың аса маңызды шаралары ретінде, ең алдымен, Монополиясыздандыруға жатпайтын табиғи монополиялар аймағы айқындалғанын айтуға болады. Мұндай аймақта энергетика, металлургия, темір жол көлігі салаларындағы технология олигополия, ғылыми-техникалық және мемлекеттік монополиялар, ақша ұсынысын ұйымдастыру мен реттеу, мемлекет тарапынан қатаң түрде құқықтық тұрғыдан реттелетін монополиялар, капиталды шоғырландыру және орталықтандыру негізінде пайда болған монополиялар қамтылды. Екіншіден, Қазақстанда антимонопол. саясат құқықтық базамен және ұйымдық жүйемен ұштастырыла жүргізілді. Монополиясыздандыру саясаты құқықтық тұтқалар мен нарықты реттеуші тетіктерді біріктіретін антимонополия экономикалық қатынастарды орнатуға бағытталды. Осыған орай “*Теріс пиғылды бәсеке туралы*” (1998), “*Бәсеке және монополистік іс-әрекеттерді шектеу туралы*” (2001) арнайы заңдар қабылданып, еркін бәсекені, кәсіпкерлікті дамыту, тауар нарықтарының тиімді жұмыс істеуіне қолайлы жағдай жасау, сондай-ақ теріс пиғылды бәсекелік және монополистік іс-әрекеттердің алдын алып, жолын кесу, нарықтың монополистік субъектілерінің өз басымдықтарын заңсыз пайдалануына тыйым салу көзделді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Александр Александрович Алехин

**Александр Александрович Алехин**  (19(31).10.1892, Мәскеу, — 24.3.1946, Эшторил, Португалия; Парижде жерленген) — орыс және француз шахматшысы, шахматтан 4-дүниежүзі чемпионы (1927 — 35, 1937 — 46), шахмат теоретигі, әдебиетші, заң ғылымдарының докторы. Шахмат жарыстарына 12 жастан, ал халықаралық деңгейде 16 жасынан бастап қатынасқан. 1908 ж. Мәскеуде Б.Блюменфельдпен ойнап, оны 4,5:0,5 есеппен жеңді. Сөйтіп Мәскеу шахмат үйірмесінің турнирінде 1-орынды иеленіп, Бүкілресейлік шахмат турниріне жолдама алды. 1927 жылы Х.Р.Капабланкамен кездесті. Ол матчта ойналған 35 партияның 25-інде тең түсіп, 6 рет жеңіп, 3 рет жеңіліп, 18,5:15,5 есебімен жеңіске жетті, сөйтіп дүниежүзінің ең күшті шахматшысы атанды. Ол Будапеште (1921), Баден-Баденде (1925), Кечкеметте (1927), Сан-Ремода (1930), Бледте (1931), Лондонда, Бернде, Пасаденада (1932), Парижде (1933), Цюрихте (1934), Эрсбруда (1935) өткен халықар. турнирлердің жеңімпазы болды. 1935 жылы М.Эйвемен кездесуде Дүниежүзі чемпионы атағынан айырылды, 1937 жылы қарымта қайтару кездесуінде одан чемпиондық тәжді қайтарып алды. Алехин айқын комбинациялық ойынды дамытқан шахматшы. Ол позициялар динамикасын дәл түсіне білді, үнемі толыққанды, салмақты ойынға талпынды. Сондай-ақ Алехин шахмат мәселелері теориясының негізін жасап, оны іс жүзіне асырды.

## Дереккөздер

Санат:Франция шахматшылары
Санат:Ресей империясы шахматшылары
Санат:Шахматтан әлем чемпиондары
Монопсония

**Монопсония** (ағылшынша *monopsony* – азық-түлікті жеке-дара сатып алу) – белгілі бір игілікті (тауарды не көрсетілетін қызметті) бірден-бір ықтимал сатып алушы болып табылатын фирма (кәсіпорын, ұйым, т.б.), осы игілікке деген сұранысты толық бақылауында ұстайтын нарықтық құрылым тұрпаты. “*Монопсония*” ұғымы “*[[монополия]]*” ұғымымен мәндес, тармақтас. “*[[Монопсониялық билік]]*” – сатып алушы-фирманың тауар бағасына ықпал ете алуы. Мысалы, өз рыногінде Монопсониялық билік жүргізетін ірі кәсіпорын ұсақ тұтынушылардың төлеуіне тура келетін бағадан анағұрлым төмен бағаға қол жеткізе алады. Шын мәнінде монополиялық билік бағаны тауардың шекті құны деңгейіне жақындаттырса, Монопсониялық билік бағаны осы тауарды өндіруге жұмсалған шекті шығын деңгейіне дейін түсіртеді.

Тауарлармен теңдестірілген, молықтырылған нарық жағдайында Монопсония монополия душар ететін келеңсіз зардаптардай зардаптар шектіруі мүмкін. Атап айтқанда, аса ірі тұтынушы өзі сатып алатын шикізаттың, материалдардың, дүмбілзаттардың бағасын әдейі төмендетуі, контрагенттерге тиімсіз шарт талаптарын, т.б. таңуы ықтимал. Монопсонист-кәсіпорындардың мұндай әрекеттеріне монополияға қарсы заңдармен тыйым салынады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Үмбетәлі Кәрібаев

right|thumb
**Үмбетәлі Кәрібаев** (1889, қазіргі Алматы облысы Жамбыл ауданы Үмбетәлі Кәрібаев ауылы — 1969, сонда) — ақын, Қазақ КСР-інің халық ақыны (1961). Шапырашты тайпасының Айқым руынан.

Жасынан домбыра тартып, өлең-жыр шығарған. Ауылда оқып, хат таныған. Бақтыбай мен Тезек, Жамбыл мен Құлмамбет айтыстарын, “Мың бір түн”, “Тотынама” дастандарын жатқа айтып, ел арасына таратты. Орынбай, Иса, Кенен Әзірбаев, Саяділ, Есдәулет, Қалқа, Жақсыбай, т.б. белгілі халық ақындарымен айтысқан. Қырғыз жыршылары Оспанқұл, Жаманқұлдармен шығармашылық байланыста болды. Шығыс әдебиетінің мазмұнында “Үш өнерпаз”, “Патша мен ұрылар”, тарихи сюжетке құрылған “Кемпірбай мен Қисық батыр”, бүгінгі өмірге байланысты “Марқа”, “Мәлікбек” дастандарын шығарды. 1916 жылғы Жетісудағы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысып, оны жырға қосты.Үмбетәлі шығармалары “Өлеңдер мен дастандар” (1938), “Өлеңдер” (1951), “Өлеңдер мен толғаулар” (1958) деген атпен жарияланды, 1962 жылы таңдамалы шығармалары жарық көрді. Үмбетәліге Алматы облысында ауыл аты берілген және аудан ортасында ақынға мұражай-үй ашылған.

## Дереккөздер


Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:1969 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан халық ақындары
Монохромат жарық

**Монохромат жарық** – бір жиіліктегі жарық тербелістері. Монохромат жарыққа жақын жарықты спектральдық приборлардың (монохроматор, жарықсүзгілер, т.б.) көмегімен спектрлік сызықты немесе спектрдің жіңішке бөлігін бөліп алу арқылы алады. Монохроматтылығы өте жоғары жарықты лазерлер, сонымен қатар еркін атомдар шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Үмбетәлі Кәрібаев ауылы

**Үмбетәлі Кәрібаев ауылы ** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Шолаққарғалы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км-дей жерде, тауалды жазығының бетеге, баялыш, көде, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты құрғақ далада орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Бұрынғы сүт-көкөніс өндіретін “Прогресс” кеңшары негізінде Үмбетәліде ЖШС және 190 шаруа қожалығы құрылды. Ауыл белгілі ақын Үмбетәлі Кәрібаев есімімен аталған."

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Монохромат сәуле

**Монохромат сәуле** (грекше *монo* және *chroma* – түс) – белгілі бір және тұрақты жиіліктегі электрмагниттік сәуле. “*Монохромат сәуле*” термині жарық толқын|толқындары жиілігіндегі айырмашылықты адам көзінің түстің өзгешелігі ретінде қабылдауына байланысты шыққан. Дегенмен 0,4 – 0,7 мкм интервалда жататын көрінетін диапазондағы элетр-магниттық толқындардың өзінің табиғаты жағынан басқа диапазондағы (инфрақызыл, ультракүлгін, рентгендік, т.б.) көзге ешқандай түс сезімін туғызбайтын элетр-магниттық толқындардан айырмашылығы жоқ. Максвелл теңдеулеріне негізделген элетр-магниттық сәуленің теориясы кез келген Монохромат сәулені шексіз ұзақ уақыт бойы амплитудасы мен жиілігі өзгермейтін гармониялы тербеліс ретінде сипаттайды. Элетр-магниттық сәуленің жазық монохромат толқыны кеңістіктің кез келген нүктесінде параметрлері өзгермейтін және уақытқа байланысты бұлардың өзгеру заңы белгілі толық когеренттік өрістің мысалына жатады. Бірақ сәуле шығару процестері әрқашан уақыт бойынша шектелген, сондықтан да “*монохромат сәуле*” ұғымы идеалдандыру болып есептеледі: ал шындығында нағыз Монохромат сәуле табиғитта кездеспейді. Нағыз табиғи элетр-магниттық сәуле әдетте амплитудалары, жиіліктері, фазалары, поляризациясы және таралу бағыты кездейсоқ өзгеретін монохромат толқындардың қайсыбір жиынтығынан тұрады. Бақыланатын сәуленің жиіліктері жататын интервал неғұрлым тар болса, соғұрлым оның монохроматтық дәрежесі жоғары болады. Спектрлік интервалы жіңішке, жуық түрде бір жиілікпен (немесе толқын ұзындығымен) сипаттауға болатын сәуле, әдетте Монохромат сәуле деп саналады. Жиіліктердің жіңішке интервалы реал сәуледен монохроматор деп аталатын прибор көмегімен бөлініп алынады. Монохроматтық дәрежесі жоғары сәулені лазердің кейбір түрлері (сәулелерінің спектрлік интервалының ені 10–6 Е-ге жетеді, яғни ат. спектрлік сызықтарының енінен әлдеқайда жіңішке) шығарады.

## Дереккөздер


## Әдебиеттер
* Борн М., Вольф Э., Основы оптики, М., 1973;
* Ахманов С.А., Никитин С.Ю., Физическая оптика, М., 1998.

Санат:Физика
Микроорта

**Микроорта** – кәсіпорынға (фирмаға) және оның тапсырыскерлеріне (жеткізушілер мен тұтынушыларға)‚ бәсекелестерге‚ байланыс аудиториясына‚ яғни кәсіпорынға ықылас білдірген немесе межелі мақсатқа қол жеткізу қабілетіне ықпал ететін топтарға қызмет көрсету жөніндегі мүмкіндіктеріне қатысы бар элементтердің жиынтығы.
## Сілтемелер
* Фирма  
* Байланыс  
* Кәсіпорын
## Дереккөздер
Алматы киноактерлер мектебі

**Алматы киноактерлер мектебі** — мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. 

1943 Ж. Алматы көркем және хроникалық-деректі фильмдер киностудиясы жанынан құрылып, 1948 жылға дейін жұмыс істеді. Мектепте режиссерлер Ю.Л. Рутковский, Л.Ғ. Ғалымжанова, Н.Бейсеков, Д.Тінәлина, Г.Шомбалова т.б. сабақ берді. Жұмыс істеген кезеңде әр ұлт өкілдерінен 30-ға тарта кино мамандары даярланды. Олардың қатарында кейін қазақ өнеріне айтарлықтай үлес қосқан К.М.Қожабеков, З.Н.Шәріпова, Т.Қосыбаева, Т.Аверкова, С.Мұхамеджанов, А.Қарсақбаев, Қ. және М. Әбусейітовтер т.б. бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Алматы көлік және коммуникациялар колледжі

**Алматы көлік және коммуникациялар колледжі** — темір жол мамандарын даярлайтын мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. Түркістан — Сібір темір жол политехникумы (1930) негізінде Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 ж. 8 мамырдағы қаулысымен Алматы көлік және коммуникациялар колледжі болып құрылды. Колледжде темір жол салу, жол және жол ш., темір жолдың составтарын техникалық күту, жөндеу және пайдалану, вагондар мен рефрижераторлы жүріс составтарын техникалық күту, жөндеу және пайдалану, темір жолды электрмен жабдықтау, темір жол көлігіндегі басқарудың автоматтандырылған жүйелерін техникалық күту және жөндеу, темір жол көлігіндегі тасымалды ұйымдастыру және жүрісті басқару, шаруашылық қызметін басқару, талдау және оның бух. есебі, экономикасы, темір жол транспортындағы коммерциялық қызмет мамандықтары бойынша кадрлар даярланады. 1625 студент (күндізгі және сыртай оқу бөлімдерінде) оқиды (1998). Әдістемелік құралдарымен жабдықталған 40 кабинет, лабораториялар, 3 жатақхана, спорт зал жұмыс істейді. 1930 — 98 ж-дар аралығында бұл оқу орнын 30 мыңнан астам орта-техникалық білімі бар маман кадрлар бітіріп шықты. Социалистік Еңбек Ерлері: М.К. Мұхамеджанов, А.П. Салықбаев, Мемл. сыйлықтың иегері А.Ж. Қаптағаев, физ.-мат. ғылым докторы Э.Е. Сои т. б. осы колледждің түлектері.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы колледждері
Алматы Қазақ педагогикалық колледжі

**Алматы Қазақ Педагогикалық Колледжі** — бастауыш сынып мұғалімдері мен мектепке дейінгі мекемелерге тәрбиеші мамандар даярлайтын мемлекеттік арнаулы орта білім беретін оқу орны. 1978 ж. Алматы қалалық мектепке дейінгі тәрбие педагогика училищесі болып құрылған. 1993 жылдан №1 Алматы қазақ педагогика колледжі болып аталып келеді. Колледждің күндізгі бөлімі қазақ тілі және әдебиет пәні мамандарын, бастауыш сынып мұғалімдерін және мектепке дейінгі мекемелер тәрбиешілерін даярлайды. 44 мың дана қоры бар кітапхана жұмыс істейді. Жоғары білікті 50 оқытушы дәріс береді. 1997 — 98 ж. колледжде 550, сыртай оқытатын бөлімінде 300 шәкірт оқыды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы колледждері
Микросоциология

**Микросоциология** (грек. mіkros – кіші) – социология ғылымының кіші әлеуметтік жүйелердегі құбылыстар мен процестерді талдауға бағытталған зерттеу бағыты. 20 ғасырдың 20-жылдары пайда болып, әлеуметтік қатынастардың негізгі үлгісі ретінде кіші топтардағы қатынастарды зерделеуге бағытталған батыс социологиясы бағыттарының біріне айналды. Микросоциология, ең алдымен, әлеуметтік - психологиялық, атап айтқанда, социометриялық әдістерді пайдаланып, кіші топтағы тұлғааралық қатынастарды зерделеуге баса назар аударады. Оның негізгі зерттеу нысаны – индивид, тұлға, кіші әлеуметтік топ және олардың өзара қатынастары. Микросоциология адамдар арасындағы байланыстың мән-мағынасын талдау арқылы әлеуметтік құбылыстарды түсінуге мүмкіндік береді. Микросоциологиялық зерттеулер социологиялық талдау, топтастыру, жалпылау арқылы өзінің теориялық негіздерін дамытады;
## Сілтемелер
* Cоциология  
* Ғылым  
* Теория
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану