open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оңтүстік-Шығыс Новобогат мұнай кен орны

**Оңтүстік-Шығыс Новобогат мұнай кен орны** — Атырау облысы Исатай ауданында, Атырау қаласынан батысқа қарай 60 км жерде. Құрылым 1976-1978 жылы жүргізілген сейсмикалық барлау арқылы анықталып, 1982 жылы кен орны ашылды. 

## Геологиялық құрылымы
Тектоникалық қатынаста кен орны тұзды карниздің астында дамыған жартылай дөңеске ұқсас. Карниз асты пермь-триас қабаты жатыс тереңдігі 1640 – 1900 м болатын 11 мұнайлы горизонтқа бөлінген. Ондағы шоғырлар биіктігі 40-310 м. Шоғырлар қабатты, литолданған экрандалған. Горизонттар терригенді жыныстардан құралған, коллекторлары кеуекті. Бастапқы қабат қысымы 15,1-23,6 МПа, температурасы 42-51°С, тығыздығы 0,632 г/см3.

## Қанығу сипаты, құрамы
Мұнайға қаныққан қалыңдығы 2,2-25,6 м. Газдың құрамы: метан 70,6-80,5%, этан 10,8-16,2%, пропан 4,7-8,1%, изобутан 0,7-1,9%, бутан 0,7-2,5%, пентан және одан жоғарғылары 0,19-0,85%, азот және сирек элементтер 0,74-1,61%, гелий 0,0079-0,03%, көмір қышқыл газ – 0,2%. 

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Оолиттер

**Оолиттер** (грек. ōуn – жұмыртқа, lіthos – тас) – шөгінді жыныстарда кездесетін шар немесе эллипс пішінді түзілімдер. Оолиттер тарамдалған сәулелі, кейде ядроны қоршаған центрлес қабықша түрінде әктастарда, бокситтерде, фосфориттерде және марганец кентастарында кездеседі. Олардың мөлшері бірнеше мкм-ден 15 – 25 мм-ге дейін жетеді. Ірілері (2 – 5 мм) пизолиттер деп аталады. Олар су құрамында жүзбе түрінде кездесетін әр түрлі қалдықтардың ауырлап, су түбіне тұнуынан пайда болады. Оолиттердің сырт пішіні шөгінді құрамының әр тектілігіне, қабатшалардың қалыңдығына, ядросының пішініне байланысты болады. Қазіргі әкті Оолиттер ағынды, жылы, саяз суларда (Каспийдің шығыс жағалауы, Арал теңізі, т.б.), Қаратау фосфорит кендерінде кездеседі.
## Сілтемелер
* Шөгінді жыныс
* Әктас
* Фосфорит
## Сыртқы сілтемелер
* Оолиттер
## Дереккөздер


	

Санат:Геология
Омарта

нобай|Омарта

**Омарта** – бал арасын өсіретін шаруашылықтардың өндірістік бірлігі. Омартада ара ұясы, омарташының үйі, әр түрлі құрылыстар (ара қыстайтын, құралдар қоятын, бал сақтайтын кәріз, т.б.) көшіп-қонуға арналған жиналмалы үйшіктер, Омарталық шеберхана, т.б. болады. Омарта Қазақстанның шығыс және оңтүстік облыстарында көбірек орналасқан.

## Сипаттамасы
Омарта негізінен балды өсімдіктер көп өсетін алқапқа жақын құрғақ, жел көп тимейтін, ағаш, бұтасы қалың жерлерге орналасады; тұрақты және көшпелі болып бөлінеді. Тұрақты Омартаны табиғи балды өсімдіктер көп өсетін арнайы, жол қатынасы қиын жерлерге (тау, тайга, т.б.) орналастырады. Көшпелі Омарталар қосымша бал жинау үшін өсімдіктің гүлдеу кезеңіне байланысты және ауыл шаруашылығы өнімдерін тозаңдандыру үшін бір жерден екінші жерге көшіріліп отырады. Ара шаруашылығының мамандандырылуына байланысты Омарта шаруашылығының әр түрлі өндірістік бағыттары анықталды. Бал жинау бағытындағы Омарта тауарлы бал өндіруге мамандандырылған. Ондай Омарталар бал шырынды өсімдіктері мол жерлерде орналастырылады, онда 1 ара ұясынан 100 кг-ға дейін бал алуға болады. Өсімдік тозаңдандыруға арналған Омарта бақ, көкөніс тұқымын өсіретін жылыжайларда, жеміс-жидек шаруашылықтарында ашық және қорғалған алаңдардағы дақылдарды тозаңдандыру үшін ұйымдастырылады. Ара тұқымын өсіретін Омарта басқа Омарталар үшін негізгі ара үйірін құрып, араларды көбейтумен, аналық ара өсірумен шұғылданады. Тәжірибелік Омарталарда ғылыми-зерттеу, ара өсіру шаруашылығы жетістіктерін іске асыру, жетілдіру жұмыстары жүргізіледі. Омартаның көлемі табиғи және екпе балды өсімдіктер қорына, шаруашылық қажеттілігіне, өндірістік бағытына байланысты.
## Аралар
Ара еркін ұшып, бал жинауы үшін 2 км-дей жер керек. Омартада ара ұялары бір-бірінен 6 м, қатар аралығы 4 м қашықтықта, жерден 20 – 25 см биіктікте, ішіне жаңбыр суы құйылмайтындай етіп, сәл еңкейтіліп орналастырылады. Омартаның санына, көлеміне қарай бригадалар, бөлімдер құрылады. 
## Сілтемелер
* Ауыл шаруашылығы
* Орман шаруашылығы
* Балық шаруашылығы
## Дереккөздер


Санат:Омарта шаруашылығы
Оператор (математика)

**Оператор**, математикада – математикалық ұғым. 

Оператор ұғымы көбіне функционалдық анализде, сызықтық алгебрада, векторлық кеңістікті бейнелеуде қолданылады. Мұнда A операторы R сызықтық кеңістігінде жатқан x элементін R сызықтық кеңістігінде жатқан y элементіне ауыстырады: y=A(x). A операторы кей жерлерде анықталмауы мүмкін, онда оның анықталу облысы DA=D(A) ізделінеді. 

Егер X пен Y векторлық кеңістік болса, X-тің элементін Y-тің элементіне бейнелейтін барлық операторлар жиынынан сызықтық операторлар класын бөліп алуға болады, ал қалғаны сызықтық емес операторлар деп аталады. 

Егер X пен Y топологиялық векторлық кеңістік болса, X-тен Y-ке бейнелейтін операторлар жиынынан үзіліссіз операторлар класын, шектелген операторлар класын, сызықтық компакт операторлар класын бөліп алуға болады. 

Топологиялық векторлық кеңістікте сызықтық операторларды қарастыру функционалдық анализдің басты бөлімін құрайды. 

Физика және матемематикалық анализдің көптеген мәселелерінде дифференциалдық операторлар мен интегралдық операторлар маңызды рөл атқарады. Операторлардың әр түрлі қасиеттерін, оларға жүргізілетін амалдарды және олардың әр түрлі математикалық есептерді шешу кезінде қолданылуын зерттеу мәселелерімен операторлар теориясы шұғылданады.

## Дереккөздер


Санат:Функционалдық талдау
Санат:Сызықтық алгебра
Санат:Операторлар теориясы
Оперетта

**Оперетта** (итал. орегеttа – шағын опера) – музыкалық театр жанры. Опереттада вокалдық және аспаптық музыка, би, балет және эстрадалық өнедің элементтері ұштастырылады. Сюжеті операға қарағанда жеңіл, көбінесе көңілді оқиғаға құрылады. Опереттада вокалды және хореографиялық элементтер оқиғаның дамуын, шығарманың идеялық-көркемдік тұрғыдан ашылуын негізге ала отырып, драматургиялық тұтастықты құрайды.
## Түрлері
* пародиялық
* пародиялық-сатиралық
* лирикалық-романтикалық
* қаһармандық-романтикалық

## Дамуы
Сондай-ақ Оперетта тарихында: париждік (19 ғ.), веналық (19 ғ.), неовеналық (20 ғ.) Оперетталар деген түсінік бар. 19 ғасырдың ортасына дейін шағын опера Оперетта деп аталып келді. Оперетта жанр ретінде 1850 жылы Францияда қалыптасты. Классикалық Опереттаның негізін салушы Ж.Оффенбах жанрдың идеялық-көркемдік диапазонын кеңейтті. Кейін 1860 – 80 жылы Австрияда, Англияда және Америкада дами бастайды. Оперетта алғашында пародиялық жанр негізінде дамып, кейін әлеуметтік-сатиралық бағытта өріс алды. Вена классикалық Опереттаның “би” стилі И.Штраус (баласы) шығармасында жан-жақты дамыды. Сондай-ақ Ф.Эрве, Ф.Легар, И.Кальман, Ш.Лекон, Э.Одран, Ф.Зуппе, И.О. Дунаевский, Н.М. Стрельников, В.П. Соловьев-Седой, Ю.С. Милютин, А.Г. Новиков, т.б. тұлғалар Опереттаны дамытуда өзіндік қолтаңбасын қалдырды. 20 ғасырдың 20-жылдары АҚШ-та Оперетта жанрының жаңа түрі – мюзикл пайда болды. Оның тарихы Дж. Гершвин, И.Берлин, Р.Роджерстің шығармаларынан басталады.

## Сілтемелер
* Опера
* Мюзикл
* Сатира
## Дереккөздер


Санат:Музыка
Оппозиция

**Оппозиция** ( – қарсы қою) –  өз көзқарасын, саясатын басқа саясатқа, көзқарасқа қарсы қою, қарсы әрекет жүргізу; бір көзқарастар мен әрекеттерді басқаларына қарсы қою; үстемдік ететін элитаға қарсы тұратын саяси лидерлер, партиялар, қозғалыстар.

## Партия

Саяси өмірде оппозиция билік жүйесі қызметінде көрініс таппаған мүдделер мен құндылықтарды білдіруді мақсат етеді. Оппозиция халықтың наразылық белсенділігін білдіріп, оны топтастырады, биліктің әрекетіне қарсы тұратын немесе оны ретке келтіретін талаптарды тұжырымдайды. Оппозицияның кез келген тұрпатының басты сипаты оның топтасуы, ұйымдасуы мен бұқаралық деңгейі, наразылық білдірудің заңды әдістеріне қатынасы болып табылады. Үкіметтің мақсаттары мен құндылықтарына адалдығы деңгейі бойынша үкіметтік бағыттағы, бейтарап және келісімге келмейтін Оппозиция болады.  Саяси күш ретіндегі Оппозицияның стратегиялық міндеті – өркениетті демократиялық әдістермен, құрылымдық баламалы бағдарламаларды әзірлеу жолымен саяси билікке жету. Мұндай Оппозиция қоғамды тұрақтандыруды мақсат етіп, әр түрлі саяси күштердің ымыраға келуін көздейді. Сонымен бірге Оппозиция қоғамдық тәртіпті тұрақсыздандыратын фактор ретінде алға шығуы мүмкін. Саяси қызметі экстремистік сипатта болатын Оппозиция билік үшін саяси күресте қарлысаласын жойып жіберуге дейін баратын төтенше шаралар мен зорлық әдістерін ұстанып, мемлекет пен қоғамның дамуына кері әсер етуі мүмкін.

## Әдіс-тәсілдері
Оппозицияның тұрпатына сәйкес, оның саяси қызметінің әдіс-тәсілдері де қалыптасады: белгілі бір саяси топтың билік жүйесін сынауынан заңсыз жағдайда тұрған партиялар мен қозғалыстар тарапынан жасалатын саяси лаңкестік пен зорлық-зомбылыққа дейін. Саяси жүйеде нәтижелі қызмет ететін құрылымдық тұрпаттағы Оппозиция ресми үкіметті бақылауда ұстап тұруға тырысады, өзінің “көлеңкелі үкіметін” құрып, қоғам өмірінің маңызды мәселелері жөнінде баламалы ұсыныстарды әзірлейді, үкіметтің жекелеген мүшелерінің, әкімшілік басшыларының өнегесіз қылықтарын жария етеді.
## Сілтемелер
* саяси партия
* Көзқарас
* Көтеріліс

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ор

* **ОР** – 1) әр түрлі жолдармен пайда болатын жер бедерінің анық байқалатын теріс пішіні. Ол эрозиялық, кейде карсты, мұздық немесе эолды болып ажыратылады. ***Тереңдігі 1 – 2 м-дей***, әдетте уақытша (маусымдық) су көздерінің шаюы нәтижесінде шым жамылғысы жоқ борпылдақ тау жыныстарында пайда болады. Кейде ор *жыраға* айналады. 2) Орта ғасырларда Еуропа мен Азияда қалалар мен бекіністерді айналдыра ор қазылатын.

* **[[Ор (өзен)|Ор]]** – Жайық алабындағы өзен. Ақтөбе облысының Мұғалжар, Хромтау аудандары жерімен ағады.

Санат:Айрық беттер
Орал Автожөндеу Зауыты

thumb|Alt=A|Орал автожөндеу зауыты орналасқан Батыс Қазақстан облысы
**Орал автожөндеу зауыты** – әр түрлі маркалы жүк автомобильдерінің қозғалтқыштарын жөндейтін кәсіпорын. *1941 жылы* автомобиль жөндеу шеберханасы ретінде құрылған. *1975 жылы* Орал автожөндеу зауыты деп аталды. Соңғы жылдары ашық акционерлік қоғам ретінде жұмыс істейді. *Зауытта 50 адам еңбек етеді*. 

## Дереккөздер


Санат:География
Оралагрожөнмаш

thumb|Alt=A|Оралагрожөнмаш орналасқан Батыс Қазақстан облысы
**“Оралагрожөнмаш”** – арнаулы мақсаттағы *автомобильдер, жүгері оратын комбайндар, монтаждау аспаптарын, жылыту пештерін*, т.б. шығаратын кәсіпорын. 

*1955 ж.* Орал жөндеу зауыты ретінде құрылған. *1997 жылдан* қазіргі атымен аталады. Дәнекерлеу-құрастыру, ұстаханалық-қалыптау, гальваникалар құю, т.б. цехтары бар. Зауыт арнаулы мақсаттағы автомобильдер (*өрт сөндіргіш, бензин тасушы машиналар*), ***КСС-2,6 комбайндарын, жанар май құю жабдықтарын***, т.б. шығарады. Соңғы жылдары суару-жуу машиналарын, күш-көлікке жегетін *шөп шапқыштар, гайка кілттерін* жасау қолға алынды.

## Дереккөздер


Санат:Орал
Санат:Батыс Қазақстан облысы кәсіпорындары
Санат:1955 жылы құрылған компаниялар
Орақ

[thumb|right|250px|Қолорақ. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан. Темірден жасалған басы доғалданып келіп ұшына қарай сүйірленген. Сондай-ақ, ол станокпен жонылған жұмыр ағаш саппен сапталған. Қолорақтың жалпы ұзындығы 63 см, сабының ұзындығы 13 см.]]
**Орақ**, **Қолорақ** – егін немесе шөп оруға арналған құрал. 

## Пайда болуы мен пішіні
[thumb|right|250px|Қолорақ. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан. Ұзындығы  47,5 см, темір басы жатағандау иіліген, ара жүзді, ағаш сапты орақ түрі де бар. Бұның алдыңғысынан ерекшелігі – сабы жұмыр ағаштан жонылып қолдан сапталған. Орақ басы босамас үшін саптың мойыны құрсауланып, екі жаны шегемен тойтарылып бекітілген.]]
Адам баласы өнім өндіре бастаған неолит дәуірінде пайда болған. Алғашқыда микролит тастар таңдап алынғанда, ағашқа немесе сүйекке ұзына бойына орнатылып, қара маймен бекітілген. Онымен жабайы дәнді дақылдар немесе қолдан өсірілген егін орылды. Қола және темір дәуірлерінде орақ металдан жасалды. Ол кездегі орақ сәл ғана иілген, шағын болды. Уақыт өте келе көлемі үлкейіп, жетілдірілді.
Орақтың жарты ай тәрізді доғалданып темірден жасалған негізгі бөлігі – басы және ағаштан жасалған сабы болады. Орақты қолорақ деп те атай береді. Дәстүрлі қазақы ортада орақты әркім өзінің шаруашалық қажетіне қарай тиісті мөлшерде ауылдағы ұстаға арнайы тапсырыспен жасатып алды. Дегенмен, орақтың көшпелі ортада ежелден қалыптасқан өзіндік қалпы болды: жарты ай пошымды басының ұзындығы бір жарым қарыс, жалпақтығы екі елі шамасында, сабы бір қарыстай болып келеді. Кейбіреуінің жүзі араның жүзі сияқты жасалды. 
Совет дәуірінде қазақ ауылдарында орақтың фабрикада жасалған нұсқалары қолданысқа енді.

## Қолдану барысы
Орақпен егін орғанда сол қолмен егіннің шетінен шақтап уысқа қыса ұстап, оң қолдағы орақты сабақтың сыртынан салып, өзіне қарай тартып кесіп отырады. Егінді еңкейіп жүріп оруға да болады. Дегенмен, мұндай тәсіл адамның белін талдырып жіберетіндіктен орақшы бір тізерлей отырып орғанды қолайлы көреді. Қолорақпен орылған егінді бір жерге топтап шетінен баулайды. Сондай-ақ, қолорақ егіннің арам шөбі мен малға шөп дайындауға да пайдаланылды. Қолорақтың белорақ деп аталатын түрлері де бар.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Арғынбаев Х. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк. Алматы: Ғылым, 1969; 
* Хозяйство казахов на рубеже XIX-XX веков. Материалы к историко-этнографическому атласу. Алма-Ата: Наука, 1980; 
* ҚӘТС. 9-том. Алматы: Арыс, 2008; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.
Санат:Құралдар
Санат:Тұрмыстық заттар
Орал арматура зауыты

thumb|Alt=A|Орал арматура зауыты Батыс Қазақстан облысында орналасқан
**Орал арматура зауыты**– болат пен шойын құбырларын бекітетін арматура, арнаулы өнеркәсіп салаларында кенді ұнтайтын жентек шарлар, т.б. металл бұйымдар шығаруға маманданған кәсіпорын.

Зауыт тарихы *1912 ж*. ұйымдасқан механикалық шеберханадан басталады. *1923 ж*. Владимир Ильич Ленин атындағы шеберхана, *1925 ж*. металл құю зауыты ретінде қайта құрылды. *1942 ж*. Ресейден көшіп келген ***“Арманит”*** зауытымен біріктірілді. *1946 ж*. өнеркәсіп арматураларын жасауға маманданды, *1952 жылдан* өз өнімдерін экспортқа шығара бастады. *1983 ж*. кәсіпорында металлды балқытып құю цехы іске қосылды. *1990 ж*. зауыт ***“Орал-Арма”*** өндірістік кооперативі ретінде қайта құрылды. *1997 жылдан* қазіргі атауымен аталады. Кәсіпорынның *металл құю, механикалық өңдеу, жөндеу, аспап, т.б. цехтары* жұмыс істейді. *2 жұмысшылар жатақханасы, 1 балабақша, тарихи музей, т.б әлеуметтік-мәдени объектілері* бар.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы экономикасы
Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Орал Әк Зауыты

thumb|Alt=A|Орал әк зауыты Батыс Қазақстан облысында орналасқан
**Орал әк зауыты** – әр түрлі құрылыс материалдарын, соның ішінде әк, бор, т.б. шығаратын кәсіпорын. *1999 жылы* Орал құрылыс материалдары өндірістік бірлестігі негізінде құрылған. Зауыт құрамына әк зауыты, бор кеніші және 2 құм шахтасы кіреді. 

## Дереккөздер


Санат:География
Орал Балқыту-Механикалық Зауыты

thumb|Alt=A|Орал балқыту-механикалық зауыты Батыс Қазақстан облысында орналасқан
**Орал балқыту-механикалық зауыты**– шойын мен болат бақыту негізінде өнім өндіретін, сондай-ақ ауыл шаруашылығы техникасына қажетті қосалқы бөлшектер шығаратын өндірістік кооператив. *1942 жылы қаңтар* айында Воронеж облысының Усмань қаласынан көшіріп әкелінген. Бастапқы кезде қазіргі атауымен аталып, артиллерияға қажетті оқтар шығарды. *1942 – 1992 жылы* ***“Құрылыс-монтаждау жабдықтары зауыты”*** деп аталды. *1992 жылы* ұжымдық кәсіпорын, *2000 жылдан* өндірістік кооператив ретінде жұмыс істейді. Кооперативтің металды балқытып құю, механика және дәнекерлеу-құрастыру цехтары бар. 

## Дереккөздер


Санат:География
Орал-Елек темір жолы

**Орал-Елек темір жолы** – Орта Азияны, Батыс Қазақстан мен Ресейдің өнеркәсіп аудандарын (Орск), Саратов облысы мен Украинаны байланыстыратын темір жол тармағы. ***Ұзындығы 236 км***. Құрылысының жобасы *1936 жылы* бекітілген. *1937 жылы ақпанда* іске қосылды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан темір жолы
Орал керамикалық бұйымдар зауыты

**Орал Керамикалық Бұйымдар Зауыты**– қаптама керамикалық плиталар, керамикалық және фарфор ыдыстар шығаратын кәсіпорын. 1988 жылдан өнім бере бастаған.

## Дереккөздер
Орал Мұнай Құбыры Басқармасы

thumb|Alt=A|Мұнай
**Орал мұнай құбыры басқармасы**, *1970 жылы* Оңтүстік магистралды мұнай құбыры басқармасының құрамында Орал аудандық мұнай басқармасы ретінде құрылған. *1971 жылы* Приволжск магистралды мұнай құбыры басқармасының қарауына берілген. Қазір “ҚазТрансОйл” ҰМТК ЖАҚ-тың Батыс бөлімшесіне (*Ақтау*) қарайды. Атырау-Самара құбыры бойымен мұнай айдайды.

## Дереккөздер


Санат:География
Орал Нан Комбинаты

**Орал нан комбинаты** - құрамында 3 нан зауыты, 14 дүкен болды. 1-нан зауыты 1965 ж. (тәулігіне 60 т нан, 18-
20 т макарон дайындайды), 2-
нан зауыты 1937 ж. (тәулігіне
12-15 т бөлке нан, 5 т қара нан,
т.б. дайындалды), 3-нан зауыты
1967 ж. (кондитер өнімдерін, т.б. дайындалды) салынды.

## Дереккөздер
Орал Өңірі

thumb|Alt=A|Орал өңірі 1900жылы
**“Орал өңірі”** – облыстық газет. Қазақстан КП Орал облыстық және қалалық комитеттері мен еңбекшілер депутаттары облыстық кеңесінің органы болды. Алғашқы саны *1918 жылы 17 қарашада* Бөкей облысы кеңесінің органы ретінде **“Хабар”** деген атпен жарық көрді. *1919 жылы 1 қаңтардан* ***“Қазақ дұрыстығы”***, *26 ақпаннан 10 шілдеге* дейін ***“Дұрыстық жолы”***, кейін ***“Сахара таңы”***, *1920 – 1932 жылы* ***“Қызыл Ту”***, *1932 – 1957 жылы* ***“Екпінді құрылыс”***, *1957 – 1963 жылы* ***“Октябрь туы”*** деген атпен шықты. *1963 жылы мамырдан* ***“ Орал өңірі”*** деген атпен шығады. Газет облыс экономикасын көтеріп, мәдениетін өркендетуде, халыққа тәрбие беруде зор рөл атқарып келеді. *Құрылтайшысы – облыс әкімдігі мен облыстық мәслихат*.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Орал Полипласт

**“Орал полипласт”** – пластмассадан әр түрлі өнімдер: *ыдыс-аяқ, санитарлық-техникалық бұйымдар шығаратын, [[автомобиль]] қозғалтқыштарын жөндейтін* кәсіпорын. *1985 жылы* “Коммунар” зауыты ретінде құрылған. *1993 жылдан* осы атпен аталады. Пластмассалық бұйымдар, дайындау және аспаптар цехтары бар. 

## Дереккөздер


Санат:География
Орал Силикат Кірпіш Зауыты

**Орал Силикат Кірпіш Зауыты**– кірпіш, жылу-энергиясын өндіретін кәсіпорын. 1999 ж. Орал құрылыс материалдары өндірістік бірлестігінің негізінде құрылған. Облыс орталығы маңындағы Зачаганск кентінде орналасқан. Құрамында силикат кірпішін дайындау, жылыту және жылу тарату, т.б. цехтары бар. 70 адам жұмыс істейді.

## Дереккөздер
Оралснабсбыт

thumb|Alt=A|left|Дайын өнімдер
**Оралснабсбыт** - тамақ өнеркәсібі орны. *1965 жылы* ***“Орал нан пісіру комбинаты”*** ретінде құрылған. *Нан-бөлке түрлерін, кондитер тағамдарын, сүт және [[майонез]] өнімдерін* шығарады. *2000 жылы* кәсіпорын жұмысы уақытша тоқтады. *2001 жылы* оның негізінде **“Оралснабсбыт”** жауапкершілігі шектеулі серіктестігі жұмыс істей бастады. *Нан-бөлке пісіретін, [[кондитер]] тағамдарын әзірлейтін, макарон, майонез шығаратын* цехтары бар. 

## Дереккөздер


Санат:География
Орал Су Жобалау

thumb|Alt=A|Су тұрбаларының ішкі жағы
**“Орал су жобалау”** – инженерлік су құрылысы нысандарын жобалаумен айналысатын мекеме. Бұрынғы “Казгипроводхоз” жобалау институты (*1951*) негізінде *1999 жылы* ұйымдасқан. Орал-Көшім суландыру жүйесін, Орал қаласын тасқын судан қорғаудың, облыстағы ірі су құбырларының жобаларын жасады. “Бектал-Интернешнл ИНК” фирмасы және “Қарашығанақ-Петролиум Оперейтинг Б.В.” компаниясымен бірлесіп Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орнын игеру жобаларын жасауда.

## Дереккөздер


Санат:География
Орал сырты үстірті

**Орал сырты үстірті**, Оңтүстік Оралдың шығыс етегінде, Ресейдің Челябинск және Қазақстанның Қостанай облыстарының жерінде орналасқан. Оралды бойлап солтүстіктен оңтүстікке қарай *400 км-ге созылады, ені 200 км-ден астам*. Палеогендік денудацялы-аккумуляцялық биік жазық. Үстіртті Тобыл өзенінің салалары (*Үй, Тоғызақ, Әйет*, т.б.) жеке бөліктерге бөлшектеген. Оралға іргелес бөлігінде биіктігі *400 м-ден* асады, оңтүстік-шығысқа қарай *300 м-ге* дейін аласарады. Еңіс жазықтың үстінде көптеген ұсақ көл қазаншұңқырлары тараған. Климаттың континенттілігі солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай арта түседі. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері *300 – 400 мм*. Қаңтардың орташа температурасы –16 – 180С, шілдеде 18 – 200С. Топырақ жамылғысына қара топырақ пен қызыл-қоңыр топырақ тән. Суайрықтарды әр түрлі шөпті-селеулі дала алып жатады. Өзен аңғарларында астық тұқымдас шалғын өсімдігі өседі. Солтүстік аудандарда, әсіресе, шұқанақтарда қайың-көктерек ормандары кездеседі. Қиыршықты-тастақты жерлерде түрлі бұталар: ***ырғай, тобылғы, сайларда үшқат, қандыағаш, қарағаш, шәнкіш*** өседі. Егістікке қолайлы жерлері түгелдей жыртылған. Астықтан тұрақты мол өнім алынады. Үстірт темір кен орындарына бай;  Қашар темір кен орны, Лисаков темір кен орны, Соколов темір кен орны, Сарыбай темір кен орны.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан үстірттері
Санат:Ресей географиясы
Орал уезі

thumb|Alt=A|300px|Батыс Қазақстан облысы
**Орал уезі** – ***“Дала облыстарын басқару жөніндегі Ережеге”*** сәйкес *1869 жылы* желтоқсанда Орал облысында құрылған әкімшілік-аумақтық бөлік. Халқының саны ***223 мың 717 адам*** болды. Орал уезі Жайық өзенінің екі жақ алқабында орналасты, оң жағында қазақ-орыс әскерлері, сол жағында қазақтар тұрды. Халқының тығыздығы жағынан Орал облысында 1-ші орын алды. Қазақ-орыстар негізінен балық аулаумен, егін шаруашылығымен, ал қазақтар мал өсірумен, ішінара егіншілікпен айналысты. Уезд жерінің **2,1%-ы** ғана егіншілікке пайдаланылды. Орал уезінде *1367 жұмысшысы бар шағын 466 зауыт және диірмен* болды. Бақша өсіру өркендей бастады, айналымдағы *ақша қоры 1 млн. сомға* жуықтайтын Петровский, Воздвиженский, Калмыковский және Орал жәрмеңкелері жұмыс істеді.
## Дереккөздер


Санат:Орал облысы уездері
Санат:Орал губерниясы
Оралэнерго

**“Оралэнерго”** – Орал облысындағы электр энергиясын тарату компаниясы. *1990 жылы* электр энергиясы жөніндегі өндірістік бірлестік ретінде құрылған. Компанияның құрамына *1 қалалық, 16 аумақтық* электр жүйесі кіреді.

## Дереккөздер


Санат:География
Орал балық комбинаты

**Орал балық комбинаты** – тамақ өнеркәсібі орны. *1930 жылы* балық аулайтын артельдерді біріктіру негізінде құрылған. Негізінен балық аулаумен және оны өңдеумен, сондай-ақ тоғандарда балық өсірумен айналысады. Комбинатта жылына **1200 – 1300 т** балық ауланады, **400 т** балық кептіріліп-ысталады. Тоғаннан **300 – 400 т** балық өндіріледі. Балық негізінен Шалқар, Жалтыркөл, Қамыс-Самар көлдерінен және Жайық өзенінен ауланады.

## Дереккөздер


Санат:География
Орбита

**Орбита** (*лат. orbіta – жол, із*), траектория – планеталардың, планета серіктерінің, ЖЖС-нің, т.б. денелердің массалар центрінің орталық дене айналасындағы қозғалыс траекториясы. Орбита бірінші жуықтауда Кеплер заңымен анықталады. Оны дәл анықтау үшін қозғалыстың аналитикалық теориясы қолданылады. Жасанды серіктердің орбитасы әр түрлі сыртқы күштердің әсерінен үнемі аздап өзгеріп отырады. Сондықтан олардың орбитасы белгілі уақыт өткен сайын өлшеніп, өлшеу нәтижесі негізінде орбиталық түзетулер енгізіледі.

## Аспан денесінің орбитасы
**Аспан денесінің орбитасы  ** — ғарыш кеңістігіндегі аспан денеcінің қозғалу траекториясы. Орбитаның пішіні мен дененің қозғалу жылдамдығы тартылыс, электрмагниттік, реактивтік (құйрықты жұлдызға тән) күштерге, сондай-ақ жарық қысымы күшіне сай анықталады. Ал, жасанды ғарыш дене орбитасының пішіні қозғалтқыш реактивті күшке байланысты өзгереді. Қарапайым жағдайда, А. д. о. бір дененің екінші денеге қатысты (мыс., планетаның Күнді айналғандағы) қозғалысы ретінде қарастырылады. Мұнда тек екі дененің өзара тартылысы ескеріледі. Бұл жағдайда бір дене екінші денеге қатысты конустық қима (эллипс, парабола, гипербола) бойымен тұрақты секторлық жылдамдықпен қозғалады. Бұл конустық қималардың фокусында екінші дене болады. Мұндай орбита ұйтқымайтын немесе Кеплер орбитасы деп аталады. Егер өзара тартылатын денелер  екеуден көп немесе олардың ең болмағанда біреуінің пішіні сферадан  өзгеше болса, онда олардың орбиталары әр түрлі және күрделі келеді. Мұндай А. д. о-лары ұйтқыған орбиталар деп аталады, ал аспан денелерінің өзін тартатын  орталық дененің  айналасында конустық қималар бойымен жүретін қозғалысынан ауытқуын аспан денелерінің ұйтқуы дейді. Ұйтқу массаларының ортақ центрінен айналатын екі сфералық  денені басқа бір немесе бірнеше аспан денелерінің өзіне тартуы, өзара тартылатын аспан денелерінің  сфералық пішіннен ауытқуы салдарынан болады. Мыс., Жер қозғалысына ең көп әсер ететін Есекқырған (Юпитер) планетасының тарту күші. Бірақ, ол Күннің Жерді тарту күшінің 5Һ10-5 бөлігіндей ғана болғандықтан Жердің орбитасына айтарлықтай әсер етпейді. А. д. о. аспан механикасында зерттеледі.
## Дереккөздер


Санат:Аспан механикасы
Санат:Орбиталар
Органикалық қышқылдар

**Органикалық қышқылдар** – құрамында карбоксил тобы (**COOH**) бар органикалық қосылыстар. Көмірсутек радикалдарының табиғатына байланысты органикалық қышқылдар алифатты (*қаныққан, қанықпаған*), алициклді және ароматты болып бөлінеді. Молекуласындағы *COOH* тобының санына қарай *бір, екі, көп негізді* болып та ажыратылады. Көбінесе органикалық қышқылдарды карбон қышқылдары деп атайды. Мысалы, *CH<sub>3</sub>–COOH* (сірке қышқылы), *CH<sub>2</sub>=CH(CH<sub>3</sub>)–COOH* (метакрил қышқылы), *C<sub>6</sub>H<sub>6</sub>–COOH* (бензоин қышқылы), *HOOC–CH<sub>2</sub>–COOH* (малон қышқылы). Бұлардан басқа құрамы әртүрлі болып келетін органикалық қышқылдар кездеседі. Мысалы, **SH** қышқылдарға метилтиолды (*CH<sub>3</sub>–SH*), CH қышқылдарға ацетиленді, NH қышқылдарға сірке қышқылының амидін (*CH<sub>3</sub>–C(NH<sub>2</sub>)=O*), т.б. жатқызуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Органикалық қышқылдар
Органикалық синтез және көмір химиясы институты

thumb|Alt=A|100px|Химиялық прибор
**Органикалық синтез және көмір химиясы институты** – ғылыми-зерттеу мекемесі; химия өнеркәсібінде маңызы бар органикалық заттардың, *көмірдің, басқа жанғыш қоспалар* химиясы мәселелерімен айналысады. *1983 жылы* Қазақстан ҒА-ның Химия металлургия институтының органикалық химия бөлімі негізінде Қарағанды қаласында құрылған. *2001 жылы* **ЖАҚ**, *2003 жылдан* **ЖШС** болып тіркелді. Институтт құрамында ***5 лаборатория*** (*электркатализ және кванттық-химиялық зерттеулер, биологиялық белсенді заттарды синтездеу, көмір химиясы, спектроскопия, полимерлер*), диссертациялық кеңес жұмыс істейді. Ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыттары: органикалық қосылыстардың құрылысын, түзілу механизмін, реакцияға қабілеттілігін зерттеу; көмірден, сланецтен және ауыр мұнай қалдықтарынан синтетикалық сұйық жанармай алудың жаңа технологиясын жасау, т.б. Институтта мұнай-газ бұрғылау ісінде қолданылатын көмір-сілтілік реагент алу технологиясы жасалып, өндіріске енгізілді (А.Молдыбаев). *Көмір өндіру, қайта өңдеу және химия өнеркәсіптерінің өнімдерінен және қалдықтарынан жаңа мономерлер мен полимерлер алу негіздері*, Орталық Қазақстан көмірі негізінде қозғалтқыш сұйық жанармайын алу технологиялары жасалды.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Органикалық шыны

**Органикалық шыны** – органикалық полимерлер негізінде  алынатын мөлдір қатты материалдардың техникалық аты. Полимерлерге полистирол, поливинилхлорид, полиакрилаттар, аллил қосылыстарының полимерлері, поликарбонаттар, сополимерлері, т.б. жатады. Өндірісте органикалық шыны деп метилметакрилатты массада бензоилпероксид, азобисизобутиронитрилдің және т.б. қатысуымен жүрген радикалды полимерлеудің нәтижесінде алынған өнімді айтады.

Көбіне табақтық (*листовой*) полиметилметакрилат кеңірек тараған. Қолдану аясына байланысты органикалық шыны құрамына пластификаторлар, бояғыш заттар, тұрақтандырғыштар, т.б. қосады. Органикалық шыны тығыздығы салыстырмалы түрде төмен, кейбірі ылғал және атмосфералық ортаға тұрақты. Органикалық шыны оптикалық мөлдір болады; оны механикалық өңдеуге, пісіруге, желімдеуге болады. Органикалық шыны  ұшақ, автомобиль, кеме жасауда құралымдық материал ретінде, жылыжай, үй, т.б. терезелерін шынылауда, медицинада аспаптар мен құрал-жабдықтар жасауда қолданылады. Ультракүлгін сәулелерін жұтатын органикалық шыны мұражайларда экспонаттарды бүлінуден қорғау үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Полиакрилаттар
Санат:Аморфты заттар
Санат:Биоматериалдар
Санат:Стоматологиялық заттар
Санат:Диэлектриктер
Санат:Оптикалық заттар
Санат:Пластмассалар
Санат:Термопластар
Санат:Мөлдір заттар
Орда

**Орда** — түркі-моңғол тайпаларының әскери-әкімшілік орталығы, мемлекет басшыларының тұрағы, (астана). 

Осыған байланысты кейде мемлекеттердің де атауы шыққан. Мысалы: Алтын Орда, Ноғай ордасы, Ақ Орда, т.б.18-19 ғасырлардағы орыс ғалымдары мен шенеуніктері қазақ қоғамындағы жүздерді Орда деп те атаған. Дала өркениетінен хабары мардымсыз еуропалықтар басы бірігіп ұйымдаспаған қыруар адамдардың тобырын Орда деп атады. Дәстүрлі қазақ дүниетанымында Орда ұғымы мемлекеттілікті, елдікті білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Көшпенділер мәдениеті
Орда Ежен хан

**Орда Ежен хан** (*туған жылы белгісіз – 1253 жылы дүниеден озған*) – Жошы ұлысының сол қанатының алғашқы билеушісі (*1226 – 1253*), қолбасшы Шыңғыс ханның немересі, Жошы ханның үлкен ұлы, қазақ хандарының арғы атасы. Орда Ежен *1236 – 1242 жылы* моңғолдардың батысқа жасаған барлық жорықтарына белсене қатысты. Жошы ұлысы екі қанатқа бөлінгенде сол қанатын Орда Ежен, оң қанатын Бату хан басқарған. Осының негізінде *13 ғасырдың ортасында* әскери-саяси иеліктер қалыптасып, соңынан олар дербес мемлекеттерге айналды. Жошы ұлысының сол қанатын билеген Орда-Ежен інілерімен қосылып Алтын Орда құрамына енетін, ішкі-сыртқы саясаты тәуелсіз Ақ Орда мемлекетін құрды. Рашид әд-Дин **Алтын Орда** мен **Ақ Орда** жөнінде олар бір-бірінен өте алыста жатты және өзара тәуелсіз ұлыстар болды деп жазды. Алғашында Орда-Ежен өзінің ордасын әкесі Жошының орталығына жақын жердегі Ертіс өзенінің жағалауына жайғастырды. Дегенмен, *1246 жылы* Плано Карпини Моңғолияға бара жатқан сапарында оның ордасы Алакөл маңында болды деп көрсетеді. Орда Ежен өз беделінің күштілігіне қарамастан әкесінің орнына інісі Батудың Алтын Орда тағына отыруын қолдады. Қарақорымда Күйікті ұлы хан көтерген құрылтайға Жошы әулетінің атынан қатысты. Осы жиында Шыңғыс хан ұрпақтарының үлкендері ретінде Мөңке екеуі бірігіп, көтеріліске шыққандардың ісін тексеріп, жазаға тартты. Орда-Еженнің саяси рөлі тек Жошы ұлысында ғана емес, бүкіл моңғол империясында да жоғары болды. Рашид әд-Диннің айтуы бойынша, Алтын Орда билеушісі ресми түрде Бату болғанымен, Мөңке хан Шыңғыс хан империясының атынан өзі шығарған үкімдері мен жарлықтарында Орда-Еженнің атын Батудан бұрын қойған. *Орда-Ежен өлген соң оның орнына төртінші ұлы* Күнқыран келді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Ақ Орда хандары
Санат:XII ғасыр
Санат:1253 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Оренбургский Край

**“Оренбургский край”** – әдеби-саяси және экономикалық газет. *1892 – 1994 жылдары* Орынборда аптасына 3 рет шығып тұрды. *Барлығы 280 саны* жарық көрді. Орынбор, Самара, Уфа губерниялары мен Орал және Торғай облыстарының экономикасы мен тұрмысына, Орынбор өлкесінің тарихы мен этнографиясына көңіл бөлді.
## Дереккөздер


Санат:Ресей газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Ориньяк Мәдениеті

**Ориньяк мәдениеті** (*Ориньяк үңгірі* бойынша, Франция) — соңғы палеолит археологиялық мәдениеті. Мустьеден кейінгі, солютренің алдындағы, шамамен осыдан 25-40 мың бұрынғы жылдар. Құралдар шақпақтас өзегінен ұзынша қалақшалар түрінде жарып алынып, шеті қияланып өңделген. Сүйек құралдар да таралған. Қабырға мүсіндері мен суреттері пайда болған. Ориньяк мәдениетінің адамдары қазіргі адамдардың арғы тегі саналады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мария Александровна Орлова

**Орлова Мария Александровна** (2.1.1926, Ресей, Иванов облысы, Юрьевец ауданы, Заливенки селосы) – *топырақтанушы-ғалым, биология ғылым докторы* (1983). Мәскеу ауыл шаруашылык академиясын бітірген (1950). 1954 жылдан *Қазақстан Ғылым Академиясының Топырақтану институтында* аспирант, жетекші ғылыми қызметкер (1986 жылдан). Негізгі ғылыми зерттеулері **топырақ мелиорациясы және геохимиялық** мәселелерге арналған. Орлова шөлдің сортаң топырағынан жел ұшырған тұз мөлшерін анықтаудың әдісін тапты. Табиғаттағы тұз айналымы сұлбасын жасап, басқа ғалымдармен бірге республика топырағын мелиорация тұрғыдан бағалау негіздерін салды (Қазақстан Мемлекеттік сыйлық, 1984). **50-ден астам** ғылыми  еңбегі бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Орлов мыс кен орны

**Орлов мыс кен орны** - Шығыс Қазақстан облысында, Кенді Алтайдың солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. 1959 жылы ашылған. Жезкент кен байыту комбинатының кенді базасы. 

## Геологиялық құрылымы
Кенді алаң ортаңғы және жоғарғы девон кезеңінің шөгінді жыныстары мен орта карбон жыныстарынан тұрады; құрылымы қаңқалы-блокты. 

## Жатыс сипаты
Кен орнын **Негізгі** және **Жаңа** деп аталатын екі шоғыр құрайды. Негізгінің құрамына бірінші, екінші, үшінші кен денелері енеді. Жаңа кен шоғыры батысқа қарай орналасқан. Кен денелерінің пішіндері қабатты-линзалы болып, 100 м-ден 1100-ге дейінгі тереңдікте жатыр. Кен көлемінің 50%-ын тұтас массивті кендер құрайды. 

## Құрамы, минералдары
Кеннің басты құраушылары: Cu, Zn, Pb, S, Ba, қосымша Au, Ag, Cd, Hg, As, Sb, Se, Te, Tl. Басты минералдары: пирит, халькопирит, сфалерит, галенит, т.б. Минералдар 210 – 5800C шамасында кристалданады.  

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Камал Сәруарұлы Ормантаев

**Камал Сәруарұлы Ормантаев** (11 қыркүйек 1936 жылы, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Октябрь ауылында туған) — қазақстандық балалар хирургиясының негізін қалаушысы ғалым. Медицина ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Қазақ КСРның Еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1980). Қызылорда облысының Құрметті азаматы. ҚР Денсаулық сақтау ісінің Үздігі. Қазақстан Республикасының ғылым мен техника саласындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1999).

## Толығырақ
* Байұлы тайпасының Алтын руынан шыққан.
* Камал Сәруарұлы 1936 жылы 11 қыркүйекте Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Октьябр ауылында дүниеге келген.
* 1959 жылы С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (бұрынғы Алматы ММУ) бітірген.
* 1963 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде ассистент, кафедра меңгерушісі,
* 1980-1985 және 1993-2001 ж. Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының директоры болды.

## Ғылыми шығармашылығы
Негізгі ғылыми еңбектері балалар хирургиясына арналған. К.Ормантаев балалардың бассүйегі мен миы зақымданғанда қолданылатын емдеу әдістерін жетілдіріп, оның патогенезін анықтауда кешенді зерттеулер жүргізді; бассүйек пен миға жасалатын операцияның бес жаңа әдісін тәжірибеге енгізді. Химиялық жолмен болатын өңеш күйігін зерттеп және оны емдеудің алты жаңа әдісін анықтады, сондай-ақ іріңді перитонит пен жедел гематогенді остеомиелит болған жағдайда іріңді іш қуысынан түтік арқылы шығарудың бірнеше тәсілін ұсынды. Ол Қазақстанда педиаторлардың, балалар хирургтарының, анестезиолог-реаниматологтарының, ортопед-травматологтарының ғылыми мектебінің негізін қалады.
*Бүгінгі таңда Қаз ГМУ балалар хирургиясы кафедрасының меңгерушісі болып істейді. 40-тан астам авторлық куәлігі және 1 патенті бар. Жыл дәрігері номинациясы бойынша "Алтын адам" (2000,2001) сыйлықтарын алған

## Ғылыми атақтары
* 1971 жылы Медицина ғылымдарының докторы (ғылыми атағы);
* 1972 жылы профессор құрметті ғылыми атақтары берілді.
* 1994 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі.

## Мемлекеттік марапаттары
* 1980 жылы ебасының жарлығымен «Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері» құрметті атағы берілді;
* 1999 жылы Қазақстан Республикасының ғылым мен техника саласындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды;
* 1999 жылы «Парасат ордені» мен марапатталды;
* 1999 жылы Қызылорда облысының Құрметті азаматы (құрметті атағы);
* 2002 жылы «Алтын адам» Ұлттық жыл таңдауы сыйлығы;
* 2004 жылы екінші мәрте «Алтын адам» Ұлттық жыл таңдауы сыйлығы;
* 2004 жылы «Платинды Бас Тарлан» сыйлығының лауреаты;
* 2016 жылы ҚР Президенті жарлығымен ІІ дәрежелі "Достық ордені" мен марапатталды.

Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан хирургтары
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері
Ордакент

**Ордакент** – шағын қала орны. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Жаңақорған темір жол стансасынан солтүстікке қарай 5–6 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі, сипаты
1967 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) барлау жұмыстарын жүргізген. Қала орны диаметрі 100 м болатын сопақша төбе. Шетінің биіктігі 4–5 м, орталық бөлігі 6–7 м-ге дейін. Қазба жұмыстары барысында қолдан жасалған қыш ыдыстар, астық, су сақтайтын үлкен хұмдар, құмыралар, құмғандар, т.б. заттардың сынықтары табылған. Бұл заттарға қарағанда Ордакент біздің заманыздың 1 ғасырында бой көтеріп, 8 ғасырға дейін жеткен, тұрғындары егін егіп, мал шамамен айналысқандығы аңғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Орда Музейі

**Орда тарихи музейі**, 1962 ж. 15 желтоқсанда қоғамдық негізде ашылды. Оны Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі,
Азамат соғысының ардагері Ахметфайыз Жүсіпұлы Тажетдинов өзі жинаған 55 экспонат негізінде ұйымдастырған. 1967 ж.
арнаулы шешіммен ол мемлекеттік
музейлер санатына жатқызылды. Бастапқы кезде ол «Орда
тарихи-революция музейі» деп аталды. 
*1969 ж. Ордадағы «Қазына (банк) үйі» музейге беріліп, 3 бөлмесіне экспозиция жасақталды. Қоры жылдан жылға толығып, деректік негіздері жетіле түсті. 
*1981 ж. музей ғимаратын қалпына келтіру, күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Экспозиция ауданы 500 м2 жетіп, 7 зал жасақталды. 
*1997 ж. «Қыздар мектебі» бөлімінде (4- зал) «Бөкей ордасында халыққа
білім беру» экспозициясы құрылып, жаңа бөлім ашылды.
*1997 жылдан ол «Бөкей ордасының тарихи музейі» деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары
Ор мыс-колчедан кен орны

**Ор мыс-колчедан кен орны** – Ақтөбе облысы Хромтау ауданында орналасқан. 1967 жылы ашылып, 1968-1972 жылдары барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Ор мыс-колчедан кен орны Батыс Мұғалжар синклинорийінің шығыс қанатында, батысы мен шығысынан жарылыстар арқылы шектеліп меридиандық бағытқа созылған горст-антиклиналда орналасқан. Бұл құрылым жанартаутектік силур-девон жыныстарынан құралған. Кен аумағындағы мұғалжар свитасының андезит-базальт лавалары мен пиропластик жыныстары ассимметриялы антиклинал құрайды. 

## Жатыс сипаты
Солтүстік-батыс қанаты жайпақ, оңтүстік-батыс қанаты тіктеу келген, ядросы липарит-дациттермен қиылған. Солтүстік-шығысқа созылған және шығысқа қарай 40 – 500-тан (жоғарыда) 70 – 900-қа (төменде) бұрыш жасай еңістенетін кен иірімі липарит-дациттердің имек жапсарында жатыр. Иірімнің жапсары іргелес жыныстардан анық ажыратылады, жер бетінен 24 м тереңдікте орналасқан, созылымы 50 м. 

## Минералдары, құрамы
Басты кен минералдары: пирит, сфалерит, халькопирит, магнетит, пирротин. Кеннен бөліп алынатын құраушылардың негізгілері: мыс, мырыш, күкірт (пириттен), қосымшалары: алтын, күміс, кадмий. Қорының шамасы жөнінен Ор мыс-колчедан кен орны орта кендерге жатады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Ортағасыр

thumb|Американың ашылуы
**Ортағасыр**, кейде **Орта ғасырлар**, *()* – адамзат тарихының *ежелгі дүние мен жаңа тарих* аралығындағы кезеңі.

Ортағасыр ұғымдын **XV – XVI ғасырларда** Қайта өркендеу дәуірінің итальян тарихшы-гуманистері (Ф.Бьондо, т. б.) енгізіп, ғылымда XVIII ғасырда бекіді. Ортағасыр – Батыс Еуропада феодалдықтың  өмірге келіп, үстемдік құруы және ыдырай бастау дәуірі. КСРО кезіндегі тарих ғылымында Орта ғасырға құл иеленуші Рим империясының күйреуі (шартты түрде 476 жылы) мен XVII ғасырдағы ағылшын революциясына дейінгі кезең жатқызылды. Бұл Еуропада он екі ғасырға тең уақыт, ал Шығыс елдері кейіндеу дамығандықтан, бұл заңдылық сақталмайды. Ортағасыр ұғымы тарих ғылымында Еуропа тарихи деректемелеріне сай пайда болып, жете зерттелген. Дегенмен, бұл ұғым дүние жүзінің басқа аймақтарында да қолданылады. Соңғы кезде тарих ғылымында Ортағасырдың басталуы арабтардың Еуропаға шабуылы басталған кез (VIII ғасырдың басы), ал аяқталуы – Константинопольдің құлауы (1453 ж.), Американың ашылуы (1492 ж.), Германияда **реформация мен шаруалар соғысы** (1525 ж.) деген әр түрлі көзқарастар орын алып отыр. Ортағасыр тарихын зерттейтін ғылым медиевистика деп аталады.

## Шаруалардың ортағасырлық қоғамдағы орны
Шаруалардың қоғамда атқаратын рөлі ортағасырларда қалыптасқан үш қауымдық топ теориясы бойыншы анықталды. Ол теория қоғамды адам ағзасымен салыстыруға негізделді. Адамның өміріне жан қандай қажет болса, құдайға құлшылық етуші дінбасылар да қоғамға сондай қажет делінді. Зиялы мырзалар мен ел басқарып жүрген атқамінерлер адамның қолына теңестіріліп, «соғысушылар» рөліне ие болды. Ал шаруалар адамның аяғына теңестіріліп, жұмыс істеушілер деп танылды.
     
Бұл теория бойынша адамның жаны, аяғы, қолы бір-біріне қандай қажет болса, дінбасылары да,зиялы мырзалар мен шаруалар да бір-біріне сондай қажет, олар бір-бірінсіз өмір сүре алмайды делінеді. Сондықтан да олар әрқашан бір-бірімен тығыз байланыста ешқандай  талас-тартыссыз, ынтымақта өмір сүруі керек. Себебі адамның аяғы қолына, қолы жанына қарсы қастандық жасамайды.
      
Сөйтіп ортағасырда шаруалар қоғамның ең қажетті мүшесі саналды. Шаруаларға, олардың дене еңбегіне деген осындай озық көзқарас олардың қоғамдық өндіріске ынтасын арттырып, шарушылықтың өркендей түсуіне елеулі үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Ортағасырлар
Орталық Қазақстан (газет)

**Орталық Қазақстан** – Қарағанды облыстық газеті. 

Алғашқы саны 1931 ж.ылы4 қазанда “Қарағанды пролетариаты” деген атпен шықты. 1938 жылы 18 қаңтарынан “Советтік Қарағанды” деп аталды. 1963 жылдың 1 мамырынан *Орталық Қазақстан* деген атпен шығып келеді. Газеттің негізін қалауға қазақтың көрнекті жазушылары *Ғ.Мұстафин, Ә.Әбішев, С.Ерубаев үлес қосты. С.Мұқанов, Б.Майлин,* т.б. қайраткерлер басылымның жұмысына араласып, көмек көрсетті.
## Танымал қызметкерлері
* Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков
## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Орталық Азия мұнай

'[thumb| alt=A.|100px| ''[Мұнай*.]]
*'Орталық Азия Мұнай** ''(ОАМ)'' – мұнай барлау кәсіпорны. **1996 жылы**' құрылған. Құрылтайшылары: [[Амерада Хесс компаниясы]] (әрі операторы) – **52,5%**, [[“Геотекс”]] **АҚ – 25%** және [[First International Oil corporation]] **22,5%*'. *“ОАМ” көмір-сутекті шикізатты кен орындарын барлаумен, кен өндірумен, сатумен* айналысады. Компания [[геологиялық-геофизикалық деректерді]] таныстыру жөніндегі әлемдік таңдаулы [[компьютерлік технологиямен]] жабдықталған. *Еділ-Жайық арасы, Көлжан-Ұялы, Оңтүстік Торғай алабында'' барлау жұмыстарын жүргізуде.

## Дереккөздер


Санат:География
Ортопедия

*Ортопедия* (грек. orthos – тік, түзу және paіdeіa – тәрбиелеу) – клиникалық медицинаның аяқ, қол, омыртқа бағанасының қисаюын, олардың қызметіндегі ауытқуларды зерттеп, одан сақтану және емдеу әдістерін зерттейтін саласы. О. терминін ғылымға француз дәрігері Н.Андри 1742 ж. енгізді. О-лық әдістердің ерте заманнан қолданғандығына Мысырда археол. қазбадан табылған б.з.б. бірнеше мың жыл бұрынғы адам сүйектерінің сынықтарын, шыққан буындарын емдеуге қолданған әр түрлі ортопед. құралдар дәлел бола алады. О. туралы алғашқы мәліметтер Гиппократ, Цельс, Гален, Әбу Әли ибн Сина еңбектерінде айтылған. Ортағасырлық француз хирургі А.Паре (1510 – 90) темірден корсет жасап, оны сколиозды емдегенде қолданды. 
Қазақстанда О. 1957 жылдан респ. медицина ин-ттарының осы аттас кафедраларында дамып келеді. Республикада ортопед.-травматол. қызметтің негізін салған мед. ғыл. докт., проф. Г.Л. Эдельштейн (1900 – 74) болды. Қазіргі кезде О-ның: жалпы О., балалар О-сы, балалар мен ересек адамдардың сүйек патологиясы, травматология, спорттық травматология, қол сүйектері хирургиясы, тірек-қимыл жүйесінің хирургиясы, нейротравматология, сүйек буыны туберкулезі және протездеу бөлімдері бар. Сынықты металл табақшамен (пластинкамен) жалғастыру (остеосинтез), қисайған омыртқа бағанасын операция жасап түзету, оның іш жағынан протез (эндопротез) салу, ет, сүйек, сіңір пластикасы, қантамыр және жүйке микрохирургиясы, т.б. хирург. әдістер мен гипстік техника, массаж, емдік дене шынықтыру, минералды сумен, электрмен емдеу тәсілдері дәрігерлік тәжірибеде кеңінен қолданылады. 
Республикамызда О. мәселелерімен Қазақ Ұлттық Медицина Университетінде, Батыс Қазақстан, Қарағанды, Семей, Қазақ, Оңтүстік Қазақстан мемл. медицина академияларында, Алматы Дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тында ортопедия және травматология кафедралары, 2002 ж. Астана қаласында Қазақстанда тұңғыш ашылған ортопедия және травматология ғыл.-зерт. ин-ты, барлық облыс орталықтарындағы клиник. ауруханалар шұғылданады. Алматы, Петропавловск, Семей қ-ларында ортопедиялық-протез жасау кәсіпорындарында ортопед. жасанды мүшелер (қол-аяқ, корсет, т.б.) дайындалады. Қазақстанда О. ғылымының дамуына мед. ғыл. докт., профессорлар А.Сегізбаев, Х.Мақажанов, К.Пальгов, Б.Хабижанов, О.Әбдіразақов, А.Әбдірахманов, Н.Батпенов, К.Садырбаев, т.б. ғалымдардың қосқан үлесі зор.
## Дереккөздер


Санат:Хирургия
Орталық ғылыми кітапхана

**Орталық ғылыми кітапхана** — Алматы қаласында орналасқан «Ғылым ордасы» кешенінің құрамындағы Қазақстанның ғылыми кітапханасы.

КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық базасының құрамында **1932 жылы** құрылған. Алғашқыда кітап қоры КСРО ҒА сыйға тартқан **2000 дана** ғылыми еңбектен құралды. *1946 жылы құрылған [[Қазақ КСР]]-і ғылым академиясының бірінші мәжілісінде атауы Орталық ғылыми кітапхана болып* өзгертілді. Сол жылы кітап қорына **74258 басылым, 15000 дана** шетелдік әдебиет жинақталып, КСРО кітапханаларымен және ғылыми мекемелерімен кітап алмасу жолға қойылды. **1947 жылдан** ғылыми-зерттеу институттары ақылы негізде ғылымиеңбектер жіберіп тұрды. 1959 жылы  сирек кітаптар қоры құрылды. *Қ.Сәтбаев, М.Әуезов, І.Кеңесбаевтың бастамасымен қолжазба қоры, қазақ ғылыми әдебиеттері қоры құралып, Орталық Азия халықтарының тарихы мен мәдениеті жөніндегі мәлімет көздері және шығыс әдебиеті жинақтала* бастады. **1950 – 60 жылдары** кітапхана *Мәскеу, Санкт-Петербург, Рига, Львов, Ташкент кітапханаларының* көшірме қорынан алынған кітаптармен толықтырылды. **1979 жылы 1,5 млн**. томдық кітап қоймасының іргесі қаланды. 1980 – 90 ж. Орталық ғылыми кітапхана жыл сайын 60 – 90 мың данамен толығатын кітап қорымен әр түрлі академ. ғылыми-зерттеу мекемелерінде **20-ға жуық бөлімшелері** бар, біртұтас кітапханалық жүйеге айналды. Сол жылдары кітапханада **800000-нан** астам *шетелдік ғылыми әдебиет жинақталып, 62 елдің 884 кітапханасымен және ғылыми мекемесімен кітап алмасу ісі жолға* қойылды. Бүгінгі таңда *Орталық ғылыми кітапханада 5,5 млн. дана ғылыми әдебиет* сақтаулы. Оның *210000-нан астамы сирек кітаптар, қолжазбалар, ұлттық әдебиет қорларына* тиесілі. Мұнда *көне түркі, араб, парсы, түрік, шағатай және араб, латын әріптерімен* жазылған қазақ тіліндегі кітаптар, оның арасында 18 ғасырда табылған Құран Кәрім, 1819 жылы  Қазаннан шыққан “Ахбар Шыңғысхан уә Ақсақ Темір”, 1841 жылы Парижде жарық көрген “Құлиат пен Науаи”, т.б. кітаптар бар. Сирек жәдігерлер қорында *А.Левшин, В.Бартольд, В.Радлов, Ш.Уәлихановтың еңбектері, қазақ фольклорына қатысты қолжазбалар, сондай-ақ Қазақстан мен Орталық Азия туралы орыс тілінде жазылған ескі басылымдар* сақтаулы. Қазір Орталық ғылыми кітапхана күніне **352,2 мың** адамға қызмет көрсете алады. Кітапхана жыл сайын әр түрлі *ғылыми-көпшілік кітаптар, көрнекті ғалымдардың библиографиясын және басқа да көрсеткіштер мен анықтамалықтар* шығарады. Қорларды сақтау саласына осы заманғы сандық технологиялар енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Ғылым
Санат:Ғылымтану
Санат:Ғылым тарихы
Санат:Қазақстан кітапханалары