open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақ сыр

225px|right
225px|right

**Ақ СЫР** — олифа, май және басқа біріктіргіш заттармен қосылып ақ түсті бояу құрайтын ақ пигменттер. Ақ сырдың титан, күкірт, қалайы, қорғасын ерітінділері қосылып жасалатын түрлері бар. Титан ерітінділері қ осылған ақ сыр — қос қышқылды титан — ішкі және сыртқы өңдеу (сырлау) жұмыстарына қолданылатын, атмосфералық әсерге төзімді эмальдарды әзірлеуге кеңінен пайдаланылады. Бұл сырдың өзінің сіңімділігі жағынан (сырланатын 1 м2 ауданға жұмсалатын материал) басқа ақ пигменттерден артықшылығы бар. Дайындалған ақ сырдың сіңімділік — 1 м2ауданға 50—70 г. Жалтырау коэффициенті 98,9%. Күкірт ерітіндісі қосылған ақ сыр (литопол)— ішкі өңдеу жұмыстарына қажетті эмаль және жай сырларды әзірлеуге қолданылатын ұнтақ порошок. Атмосфералық әсерге төзімсіз, жарықтық әсерінен қоңырқай тартып кетеді. Литопонның сіңімділігі — 1 м2ауданға 110 г., жалтырау коэффициенті 97,8%.
## Қалайы ерітінділері
Қалайы ерітінділері қосылған ақ сыр ішкі және сыртқы өңдеу жұмыстарына қажетті эмаль мен жай сырларды әзірлеуге қолданылады. Атмосфералық әсерге және жарыққа өте төзімді. Қалайылы ақ сырдың сіңімділігі— 1 м2ауданға 100—110 г., жалтырау коэффициенті 99,7%. Бұл сырды құрамында қышқылы көп лакпен араластыруға болмайды, мұндайда ол тым қоюланып кетуі мүмкін. Литопон және қалайылы ақ сыр қою не пайдалануға дайын күйінде сатылады. Қою ақ сырға олифа («оксоль») араластыруға да болмайды. Өйткені сырдың түсі сарғыш тартып, өзгеріп кетеді.
## Сұйылту
Оны сұйылту үшін майлы лак немесе табиғи олифа қосу керек. Қалайылы ақ сыр жағылған заттық беті қоңырқай тартса, ол жерді сугегінің асқын тотығымен сүртіл ағартуға болады. Қорғасын ерітіндісі қосылған ақ сыр улы болғандықтан сауда орнына түспейді.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Сергей Петрович Лаврентьев

**Сергей Петрович Лаврентьев** - 1951 жылы 5 сәуірде Алматы қаласында туған. Инженер-гидротехник. Техникалық ғылым кандидаты, **«British PhD standard»** атағын растады.

«Казгипроводхоз» жобалау институтында
бас инженер болып, Калинин ауданы
атару комитетінде, «АСКО» сақтандыру
компаниясында жұмыс істеген.

*2003 жылдан - «Альянс Полис» СК» АҚ Басқарма төрағасы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сергей Федорович Бондарчук

**Сергей Федорович Бондарчук** (1920 жылы туған) — актер, режиссер. .

1952 жылдан КСРО Халық артисі. 1948 жылы Бүкілодақтың мемлекеттік кинематография институтының актерлік факультетін С.А.Герасимовтың шеберханасы бойынша бітірді. Кинодағы тұңғыш рөлі — "Жас гвардия" (1948, Фадеевтің романы бойынша) фильміндегі Валько. Драмалық қиыншылықтарға мойымай, қайсар табандылығымен таңғалдырған күшті, батыл ерлер тұлғасы — оның актерлік өнер ерекшелігіне жақын тұрған бейнелер. 1959 жылдан бастап кинорежиссурамен шұғылданады. М.А.Шолоховтың "Адам тағдыры" әңгімесі бойынша қойған фильмі (1959) мен Соколов рөлін орындағаны үшін Бондарчук Лениндік сыйлық (1960) алды. Осы фильмге 1959 жылы I Халықаралық кинофестивальдің үлкен Алтын жүлдесі берілді. Бұдан басқа Л.Н.Толстойдың романы бойынша монументті 4 сериялы "Соғыс және бейбітшілік" (1965—1967)”Андрей Болкопский”,"Наташа Ростова", “1812 жыл”, "Пъер Безухов", “Вотерлоо” (1970), тағы басқа фильмдер қойылды. Таңдаулы рөлдері арасында — Тарас Шевченко Отелло, Дымов (А.П.Чеховтың "Үшқұлақ" әңгімесі бойынша) және тағы басқа бар.

50-жылдардан бастап Ресей киностудияларының өндірістік базалары кеңейтіліп, түрлі түсті, кең экранды, кең форматты фильмдер көптеп шығарыла бастады. Мультипликациялық фильм жасау шеберлігі артып, ғылыми-көпшілік кино кинематографияның ірі саласына айналды. 50-жылдардың ортасынан көркем фильм шығару мен прокаттау ісі жедел өркендеген Литва, Латвия, Эстония, Молдавия, Қазақстан республикаларында киностудиялар салынды. Кино өнеріне кинопанорамма, стерео-дыбыс енгізілді. Қазіргі замандас бейнесін шынайы бейнелей отырып, өмірдің алуан сырын терең ұғындыруға ауқымды тақырыпқа ден қойған туындылар санатына И.Е.Хейфицтің "Үлкен отбасы" (1954), М.К.Калатозовтың “Тырналар ұшып барады” (1957), Г.Н.Чухрайдың “Солдат туралы баллада” (1959), С.Ф.Бондарчуктың "Адам тағыдыры" (1959, М.А.Шолоховтың шығармасы бойынша) фильмдері қосылды. Халықтың тарих алдындағы шешуші рөлі, қаһарман мен дәуір арақатынасы таңдаулы тарихи-революцияның киноленталардың негізгі тақырыбына айналды

## Режиссёрлік қызметі
* 1959 — Судьба человека 
* 1968 — Война и мир 
* 1970 — Ватерлоо 
* 1975 — Они сражались за Родину 
* 1977— Степь 
* 1982 — Красные колокола. 1 фильмі. Мексика в огне 
* 1983 — Красные колокола. 2 фильмі. Я видел рождение нового мира 
* 1986 — Борис Годунов 
* 1994 — Тихий Дон (аяқталмаған) 
## Сценариі
* 1968 — Война и мир 
* 1970 — Ватерлоо 
* 1975 — Они сражались за Родину 
* 1977 — Степь 
* 1982 — Красные колокола. 1 фильмі. Мексика в огне 
* 1983 — Красные колокола. 2 фильмі. Я видел рождение нового мира 
*1986 — Борис Годунов 
## Отбасы
Бірінші некесі:
*Әйелі – Евгения Белоусова. 
*Ұлы — Алексей Бондарчук. 
Екінші некесі:
*Әйелі — Инна Макарова —кино актрисасы. 
*Қызы — Наталья Бондарчук — актриса және кинорежиссёр. 
Үшінші некесі:
*Әйелі (с 1959) — Ирина Скобцева —кино актрисасы. 
*Қызы — Алёна Бондарчук — актриса. 
*Немересі — Константин Крюков — актёр. 
*Ұлы — Фёдор Бондарчук — актёр, кинорежиссёр, клипмейкер.

## Дереккөздер
Энциклопедия Таганрога. — Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2003. — 512 б. — ISBN 5-7509-0662-0.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Ресей актерлері
Жұмыс бөлмесі

Жұмыс бөлмесінің негізгі жабдықтары — жұмыс столдары, креслолар, кітап сөрелері мен шкафтар.
Кабинеттегі жұмыс столының аумағы 140x70
см-ден кем болмауы тиіс. Жұмыс столын
дұрыс пайдаланудың маңызы зор. Отырған
адамның тура алдындағы столдың жиегінен
70 см, ал одан солға және оңға қарай 50—60 см аралық оның жұмыс істеуге арналған
аймағы болып есептеледі. Бұл жерде жұмысқа
тікелей пайдаланылатын заттар болғаны
жөн. Столдың оң жақ және сол жақ бұрыштарына бәрінен дұрысы техникалық заттар
(мысалы, диктофон, картотека т. б.), сондай-ақ анықтамалық әдебиеттер мен стол календарың қойған дұрыс.
Телефонды столға емес, оның сол жағына
арнайы тұғырыққа немесе кішкене шкафқа
орналастырады. Егер мүмкіндік болса жұмыс столының сол жағына жазу машинкасы
тұратын шағындау стол қойған жөн (жазу машинкасы қойылатын столдың биіктігі негізгі жұмыс столының биіктігінен 5—8 см төмен болуы тиіс). Жұмыс істеу үшін айналмалы орындық немесе кресло болуы қажет. Жұмыс істеуге арнайы шығарылатын креслоларды, оның арқалығын жоғары төмен жылжытып отыруға арналған тетігі болады, еркін айналатын кіндікке әрі сырғымалы роликке орнатылады.

Жұмыс столының қағаз бен майда-шүйде
заттарды салатын суырма, жәшіктері болуы
керек. Екі тартпалы (тартпалар еркін суырылады) столдар өте ыңғайлы келеді. Қағаздарды мұқабасы қатты папқаларға салып
тікесінен қоюға болатындай суырмалары
бар столдар болса тіпті жақсы.

Столдың бетіне жарықтық дұрыс түсуінің
де маңызы зор. Оның беті мен жан-жағы
қара-көлеңкеленбей жарық біркелкі жарқырап түсуі тиіс. Қажет болған жағдайда
жарықтың бағытын және жарық тұрған жер
мен жұмыс істейтін орьшның аралығын
өзгертуге мүмкіндік беретін шамдарды пайдаланған жөн.
Жұмыс бөлмесінде демалатын шағын орын
(сондай-ақ әңгімелесіп отыратын, кітап оқитын т. б.) жасауға болады, онда креслолар,
диван, газет-журнал столы қойылады.

Кабинет негізінен үй жағдайындағы кәсіби
жұмыс үшін (әдебиетшілер, ғылыми қызметкерлер т. б.) пайдаланылады. Жұмыс орнын
тиімді пайдаланған жағдайда кабинетте
оқушының сабақ дайындайтын орнын, шағын
үй шеберханасын орналастырүға болады.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Михаил Константинович Калатозов

**Михаил Константинович Калатозов** (1903—1973) — кинорежиссер. 1969 жылдан КСРО Халық артисі. Кинодағы қызметің 1923 жылы бастады. 1928 жылы "Олардың патшалығы" атты тұнғыш фильмін койды. Басқа қойған фильмдері: "Сванетия тұзы", “Ерлік”, ”Валерий Чкалов” "Айнымас достар", “Тұнғыш эшелон”, “Тырналар үшін барады”, “Жөнелтілмеген хат”, "Мен - Куба",  "Қызыл шатыр".
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Юрий Владимирович Никулин

**Юрий Владимирович Никулин** (-) — , цирк артисі, клоун, киноактер. 1950 жылы Мәскеу циркінің Сөз жанры студиясын бітірді. 1947 жылдан клоун ретінде танылды. Киноға 1958 жылдан бастап түсе бастады. Кеалаң секілді комедиялық рөлмен ( “Самогон қайнатушыларда”, "Ы операциясы" және "Шуриктің одан да басқа бастан кешкендерінде", "Кавказ тұтқынында", 1962—1967) қатар 1962 жылы түсірілген "Ұзарып ағаш өскендегі" Кузъма Иорданов, 1965 жылғы "Кел бері, Мұхтарда", Глазычев, 1972 жылғы "Қарақшы карттарда" Мячиков, тағы басқа драмалық рөлдерді де орындады. Ол актерлік өнерімен аңғырт, сылбыр мінезді, қарапайым жанның кескін-кейпін тұлғалады. 1973 жылдан КСРО Халық артисі.
## Дереккөздер

Санат:КСРО халық әртістері
Көпатомды спирттер

**Көпатомды спирттер.**Көп атомды спирттер көмірсутектердің құрамында бірнеше гидроксил тобы бар туындылары. Көпатомды спирттерге этиленгликоль С2Н44(ОН)2, глицерин С3Н5(ОН)3, ксилит С5Н7(ОН)5, сорбит С6Н8(ОН)6, т.б. жатады.
Екі гидроксил тобы бар спирттерді гликолъдер немесе алкандиолдар деп атайды. Жалпы формуласы: СnН2n(ОН)2.


Аталуы. Халықаралық атаулар жүйесі бойынша сәйкес қаныққан көмірсутек атына диол немесе триол жұрнағын қосып, гидроксил тобы байланысып тұрған көміртек атомының нөмірі көрсетіледі.
[left|thumb| alt=A.|200 px|["Этиленгликоль"]]

Алу әдістері. 1. Көпатомды спирттерді біратомды спирттерге ұқсас
жолдармен алуға болады. Мысалы, екіатомды спирттерді көмір-
сутектердің дигалогентуындыларын гидролиздеп алады.
## Глицерин
[right|thumb| alt=A.|200 px|["Глицерин"]]
Глицерин СН2ОН — СНОН — СН2ОН — тәтті дәмі бар түссіз, қоймалжың сұйықтық. Суды жақсы сіңіретін, гигроскопиялық зат. Сумен кез келген мөлшерде араласады. Атмосфералық қысымда 290С-та қайнап, ыдырай бастайды, сондықтан оны белгілі бір қысымда айдайды. Глицеринді өнеркәсіпте пропиленнен алады. Көп мөлшерде химия және тамақ өнеркәсібінде қолданылады. Глицерин гигроскопиялық зат болғандықтан, теріні жұмсартатын қасиетіне байланысты парфюмерияда, былғары өнеркәсібінде пайдаланады. Сонымен қатар глицерин қопарылғыш заттар және дәрі-дәрмектер өндіруде медицинада қолданылады. Дикарбон қышқылдары және олардың туындыларымен глицеринді әрекеттестіріп, полимерлі қосылыс — полиэфир алады.
[left|thumb| alt=A.|270 px|["Глицерин"]]
Көпатомды спирттердің құрамында екі және одан да көп гидроксил топтары болады. Маңызды өкілдері этиленгликоль СН2ОН - СН2ОН және глицерин СН2ОН - СНОН - СН2ОН. Олардың құрамында гидроксил тобы болғандықтан, қасиеттері біратомды спирттерге ұқсас. Айырмашылығы — гидроксил тобының санына байланысты. Этиленгликоль синтездік талшық алу үшін және антифриз ретінде қолданылады. Глицерин былғары өнеркәсібінде, дәрі-дәрмек, қопарылғыш зат алуға, т.б. қолданылады

## Дереккөздер


Санат:Химия
Ойыншық

thumb|right|200px|Текше пішінді рубик ойыншығы

**Ойыншық** – баланы жан-жақты тәрбиелеу мақсатына пайдаланылады. Баланың дүниетанымын кеңейтуге көмектеседі,белгілі бір мақсаттағы, ойластырылған әрекетке үйретеді, қиялын дамытып, еңбекке сүйіспеншілігін, техникаға қызығушылығын, білуге құмарлығын, аңғарғыштығын қалыптастырады, талғампаздыққа тәрбиелейді, өнерге ынталандырады. Ойыншықпен ойнауға белгілі жағдайда педагогикалық, эстетикалық, гигиеналық, техникалық талап қойылады,сондай-ақ ол баланың жас ерекшілігіне қарай өзгеріп отырады.

## Дидактикалық ойыншықтар
Баланың ойлау қабілетін, дұрыс сөйлеу мәнерін дамытуға, оның білімі, шеберлігін және дағдысын қалыптастыруға көмектеcеді. Ойнай жүріп бала затты танып біледі, оның түрін, көлемін, түсін ажыратады, есептік арақатынасымен, санымен, кеңістік жайлы түсінікпен т.б.танысады.
 
Дидактикалық ойыншықтарға жататындар: біртүсті және түрлі түсті сақиналардан жасалған конусты күмбездер, бірінің ішіне бірі салынатын әртүрлі тостағандар, бөшкелер, шарлар,матрёшкалар, әртүрлі серіппелі, бұрандалы ойыншықтар т.б.

## Бейнелік ойыншықтар
thumb|200px|Қазақша нақыштағы ойыншықтар
*Бейнелік,ишара ойыншықтар*дың тәрбиелік маңызы зор. Оған қуыршақтар (киім-кешек, үй жиһазы, ыдыс-аяқ) ; адамдар мен жануарларды, табиғат элементтерін бейнелейтін фигуралар жатады. Бұл қуыршақтармен ойнаған балалардың қоршаған орта жайлы түсінігі айқындалып, ұғымы кеңейе түседі, ой-өрісі мен қияли дамып, сөздік қоры артады.

## Техникалық ойыншықтар
Техникалық ойыншықтарға жатытындар көліктік, құрылыстық т.б бұйымдар. Балалардың ойын барасында көп күш жұмсамай-ақ еңбек процесін бейнелеуіне мүмкіндік береді.

## Конструкторлық ойыншықтар
Конструкторлық ойыншықтар (құрастырмалы, құрастырмалы алмалы-салмалы) тақырыптық, сұлбалық, немесе әмбебап конструкторлар болып бөлінеді. Құрастырмалы алмалы-салмалы ойыншықтар мектеп жасына дейінгі балаларға арналады. Олар арнаулы бекіткіштер арқылы құрастылатын аздаған бөлшектерден тұрады.
 
## Дереккөздер

# Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. Р.Н.Нұрғалиев, 1991.

## Сілтеме
* Қазақша сөйлейтін ойыншықтар 
* Компьютерлік дидактикалық және дамыту ойындары
* Ойын
* Қуыршақ театры
* Қазақтың ұлттық ойындары

Санат:Ойыншықтар
Мұртас Мұратұлы Қажығалиев

[200px|thumb|[2008 жылғы шахмат олимпиадасында (Дрезден, Германия)]]

**Мұртас Мұратұлы Қажығалиев** (17.11.1973, Орал, Қазақстан) - шахматшы, гроссмейстер, халықаралық дәрежедегі спорт шебері.

Облыс орталығындағы 40-орта мектепті бітірген. Халықаралық «Қайнар» университетінде оқиды. Ол 8 жасынан (1981) шахматпен айналыса бастаған. 1988 ж. 16 жасқа дейінгі жасөспірімдер арасында, 1993 ж. 26 жасқа дейінгі жастар арасында республика чемпионы атанды. 1997 ж. Аргентинадағы жастар арасындағы өлем чемпионатының күміс жүлдегері, Швейңарияда откен алем чемпионатының қола жүлдегері болды. 1998 ж. Элиста қнда (Қалмақия) 33-інші Дүниежүзілік шахмат олимпиадасы кезіндегі ФИДЕ конгресінде оған ресми түрде *«халықаралық гроссмейстер»* атағы берілді. Сол жылы *«Астана»* медалімен марапатталды. Қазір Оралда Қажығалиев үйымдастырған дарынды балалар мектебі жұмыс істейді, облыс аудандарында оның филиалдары ашылуда.

## Дереккөздер


Санат:1973 жылы туғандар
Санат:Қазақстан шахматшылары
Санат:Шахмат гроссмейстерлері
Миссури (өзен)

**Миссури** (), жергілікті үндістердің тілінде «**суы лай өзен**») — Солтүстік Америкадағы өзен. 
Миссисипидің ірі (оң) саласының ұзындығы 4740 км, алабы 1370 мың км2 (оның 10 мың км2 Канада жерінде). Орташа су ағымы 260 м3/с. Ірі салалары – Йеллоустон, Платт, Канзас.

## Бастауы
Джефферсон және Мадисон өзендерінің қосылған тұсынан басталып, жоғарғы ағысында Сеңгір тау шатқалдарымен сарқырамалар жасап ағып, Миссури үстіртімен қиылысады.  

Төменгі ағысы Орталық жазықтағы кең аңғармен жайылып ағады. 

## Гидрологиясы
Миссури қар, жаңбыр суымен толығады. Деңгейі жиі өзгеріп тұрады. Көктемгі жаңбырда 8 – 12 метрге көтеріліп, су ағымы 19000 м3/с-қа жетіп, күшті тасқын болып тұрады. 

Өзен суы көп мөлшерде тосқындар алып келеді (жылына 220 миллион тонна). Суы өте лай. 

## Маңызы
Ірі бөгендері – Форт-Пек, Гаррисон, Оахе кешенді түрде (су ағыстарын реттеу, суару жүйесін дамыту, кеме қатынастарын жақсарту бағытында) пайдаланылады. Ірі өзен кемелері Су-Сити қаласына, шағын кемелер Форт-Бентон қаласына дейін бара алады. 

Жағалауындағы ірі қалалары мен порттары – Омаха, Канзас-Сити.

## Сілтемелер

* https://web.archive.org/web/20100527125158/http://infolink.cr.usgs.gov/Science/MoREAP/moreap_brief.htm

Санат:АҚШ өзендері
Иннокентий Михайлович Смоктуновский

**Иннокентий Михайлович Смоктуновский** (28 наурыз 1925 ж - 3 тамыз 1994 ж) Красноярск театр студиясында оқыған. 1946— 1957 жылдары Норильск, Махачкала, Волгоград, Мәскеу театрларында қызмет етті. 1957—1960 жылдары Ленинградтың үлкен драма театрында ойнап, Ф.М.Достоевскийдің шығармасы бойынша қойылған "Нақұрыс" спектаклінде князь Мышкиннің рөлін орындады. 1973 жылы Кіші театрда А.К.Толстойдың "Патша Федор Иоанновичында" патша Федордың бейнесін жасады. 1957 жылдан киноға түскен. Оның орындаған рөлдері 1962 жылы түсірілген "Бір жылдың тоғыз күнінде" Куликов, 1964 жылы "Гамлетте" Гамлет, 1966 жылы "Автомобильден сақтанда “Деточкин” 1970 жылы "Қылмыс пен жазада" Порфирий Петрович, 1971 жылы "Ваня ағайда" Войницкий, 1974 жылы "Ғашықтар романсында" Кернейші және тағы басқа Н.М.Смоктуновский 1974 жылдан бері КСРО Халық артисі.

## Дереккөздер
Тағамдық концентраттар

thumb|right|бұршақтан жасалған суп концентраты
**Тағамдық концентраттар** — азық түліктің тез әрі оңай тамақ дайындап алуға болатын арнайы өңделген құрғақ қоспалар. Конңентраттардың түрлері сан алуан: сұйық (бұршақ суп-пюресі, щи, борщтар, овощ, картоп және қозықұйрық суптары т. б.) және қою (алуан түрлі ботқалар, кеспеліктер, жармалықтар, пудингтер т. б.) тағамдардың, сондай-ақ тәтті тағамдардың (кисельдер, кремдер, желелер т. б.) концентраттары, ұннан жасалған кондитер тағамдарын (кекстер, торттар т. б.) дайындауға арналған концентраттар, сондай-ақ балаларға арналған қоспалар мен концентраттар. Қай мақсатқа арналуына байланысты сұйық және қою тағамдардың концентраттарын ет, сүт қосып немесе вегетариандық етіп (май ғана салып) жасайды. Негізгі шикізатына қарай оларды бұршақты, жармалы, овощ, овощ-жарма және макарон тағамдарынан жасалған концентраттар деп саралайды. Тәтті тағамдардың концентраттары жеміс-жидек экстрактыларының немесе қантты құрғақ сүттің тарамды кілегейлендіретін кейде қоймалжыңдандыратын крахмал, бидай ұйы, манный жармағы және басқа өнімдер қоспасы болып келеді. Пісірілген кремнің немесе әртүрлі желелердің концентраттарын кондитер тағамдарына бір қабат етіп жағуға және әсемдеуге қолдануға болады. Ұннан жасалған кондитер тағамдарын дайындауға арналған концентраттар — кеке, печенье т. б. пісіру үшін қажет өнімдердің қоспалары.

Балаларға арналған тамақтық концентраттар: күріш не сұлы сорпасын қосқан сүт қоспалары, витамин қосқан овощ-ұн қоспалары, сәбіз қосқан күріш-сүт қоспасы, жеміс және овощ ұнтағы қосылған ұннан жасалған тамақтық қоспалар, қант пен құрғақ сүт қосқан жарма сорпаларының қоспалары, сүтке пісірілген тәтті жарма ботқасы, ет қосқан және етсіз пюре тәрізді овощ суптары. Конңентраттардың этикеткаларында оларды қалай дайындайтыны көрсетіледі.

Концентраттарды бетін жауып, құрғақ, салқын (20оС-тан аспайтын) әрі қараңғы жерде сақтау қажет. Концентраттардың сақталу мерзімі 3 айдан 12 айға дейін.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Карбон қышқылдары

[thumb|alt=|270 px|[Карбон қышқылы|Карбон қышқылының құрылымдық формуласы]]

## Физикалық қасиеттері
Қаныққан карбон қышқылының алғашқы үш мүшесі: құмырсқа, сірке және пропион қышқылдары өткір иісті, сұйық заттар, суда жақсы ериді. Бірақ молекуласы ұлғайған сайын ерігіштігі күрт төмендейді. Май қышқылының жағымсыз иісі бар, суда нашар ериді, жоғарғы карбон қышқылдары С10-нан бастап қатты заттар. Гомологтық қатарда молекулалық массаларының өсуіне қарай суда ерігіштігі кемиді, қайнау температуралары өседі. Құрамында бірдей көміртек атомдары бар спирттер мен карбон кышқылдарының қайнау температураларын салыстырайық. Спирттерге қарағанда сәйкес карбон қышқылдарының қайнау температуралары едәуір жоғары. Олардың қайнау температураларының жоғары болу себебі, екі карбон қышқылы арасында молекулааралық сутектік байланыс түзіліп, димерленеді. Карбон қышқылы молекулалары арасында біреуінің оттек атомы мен екіншісінің гидроксил тобындағы сутек атомының арасында екі сутектік байланыс түзіледі.

## Химиялық қасиеттері
нобай|оңға|Карбон қышқылдары
Сірке қышқылының химиялық қасиеттері бейорганикалық қышқылдардың қасиеттеріне ұқсас. 
*Сірке қышқылының молекуласы сулы ерітіндідедиссоцияланады:
 CH3COOH  CH3COO- +H+
Сірке қышқылы әлсіз қышқылдарға жататындықтан, көк лакмусты ақшыл қызғылт түске боялады.Сірке қышқылының қышқылдық сипаты карбоксил тобының (-СООН) құрамындағы сутек атомына байланысты болады.
*Сірке қышқылы белсенді металдармен әрекеттескенде, карбоксил тобы құрамындағы сутек атомы бөлініп шығады. Мысалы, сірке қышқылының магниймен реакциясы нәтижесінде сірке қышқылдымагний тұзы түзіледі:
 2CH3COOH + Mg -> (CH3COO)2Mg + H2↑
Сірке қышқылының тұздары ацетаттар деп аталады. Срке қышқылының қалдығы - ацетат анионының СН3СОО- жалпы валенттігі бірге тең.

= Бірнегізді карбон қышқылдарының гомологтық қатары =

## Дереккөздер

Санат:Карбон қышқылдары
Санат:Бор қосылыстары
Санат:Хлор қосылыстары
Санат:Көміртегі қосылыстары
Шамғон Сағаддинұлы Қажығалиев

**Шамғон Сағаддинұлы Қажығалиев** (15 маусым 1927, Жаңақала ауданы, бұр. Карл Маркс атынд. ұжымшар - 3 мамыр 2015, Алматы) — дирижёр, Қазақстанның (1967) және КСРО-ның халық артисі, профессор (1980).

Төлеңгіт руынан шыққан. 1950 ж. Алматы консерваториясының Халық аспаптар факультетін (А.Қ. Жұбанов пен Л.М.Шаргородский сыныптары бойынша, сонымен қатар скрипкадан профессор И.А. Лесманнан, домбырадан Қазақстанның Халық артисі Қ. Жантілеуовтен сабақ алды), ал 1964 ж. Ленинград консерваториясының опера және симфония дирижёрі факультетін (профессор Э.П. Грикуровтың класы бойынша) бітірді. Алғаш халық аспаптар оркестрінің домбырашысы, жетекші домбырашысы, кейін дирижёрі қызметін атқарды. 195060,1964-68 және 1971-89 ж. Қазақтың халық аспаптар оркестрінің, 1968-71 ж. Қазақ симфониялық оркестрінің көркемдік жағын басқарушы әрі бас дирижері. Шамғон Қажығалиев оркестр музыканттарының ансамбльдік орындаушылық мәдениетін көтеріп, кәсіби шеберлігін шыңдай түсті. Оркестр құрамындағы халық музыкасы аспаптарын жаңалап, олардың дыбыс бояуын байытып, жетілдіруге ықпал етті. Сондай-ақ оркестр репертуарын әлемдік классика шығармаларымен толықтырып, эстетикалық тәрбие беруге зор үлес қосты.Ш.Қажығалиев халық аспаптар оркестрін бастап көптеген шетелдерде өнер көрсетті. 70-80 жылдары Алматы консерваториясында педагогикалық қызметпен шүғылданады.

Шәкірттері: дирижёрлер Алдаберген Мырзабеков, Малғаждар Әубәкіров, Бегендік Жалғасбек, домбырашы, композитор Дүнгенбай Ботбаев, музыка зерттеушісі Өмірбек Байділдаев, т.б.

Ш.Қажығалиев 1953 ж. Бухарестте өткен Жастар мен студенттердің дүниежүзілік фестивалінің лауреаты. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982, 1980-82 жылдардағы концерттік бағдарламасы үшін). Еңбек Қызыл ту, Халықтар достығы және *«Құрмет Белгісі»* ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданында туғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Донеділ Ізмағамбетұлы Қажымов

**Донеділ Ізмағамбетұлы Қажымов** (1952 ж. т., Жымпиты (қаз. Сырым) ауданы, Қособа а.) — композитор, термеші. Республикалық термешілер конкурсының лауреаты (1991). 

Құрманғазы атындағы музыкалық училищесін бітірген. 

Қажымов *«Ақ Жайық», «Айлы түн», «Махаббат», «Ақ Жайық — ару мекенім», «Екеуміз»* атты әндерімен жұртшылыққа кең танымал. Еңбек жолын 1970 ж. автоклуб меңгерушісі ретіңде бастаған. *«Ақ Жайық»* ансамблінің әншісі (1976), халық театры директоры (1988-92) қызметтерін атқарған. Қазір Батыс Қазақстан облыстық филармониясының директоры өрі көркемдік жетекшісі. Бірнеше рет республикалық мәдени мерекелерге қатысты (1977, 1985,1986). 
*«Ақ Жайық»* халық ансамблі құрамында Норвегия, Румыния, Болгария, Арктикадағы Салехард қаласында, Мәскеуде өнер көрсеткен. 

1989 ж. *«Мелодия»* фирмасы Қажымовтың грампластинкасын жарыққа шығарды. 

«Құрмет» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Сырым ауданында туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Термешілер
Санат:Құрманғазы атындағы музыкалық училищесі түлектері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Қазақбаспасөз

**«Қазақбаспасөз»** - осы аттас республикалық акционерлік қоғамның облыстық филиалы. 1998 ж. бұрынғы *«Союзпечать»* облыстық бөлімшесінің негізінде құрылды. Міндеті - облыс Тұрғындарының облыстық, республикалық және шетелдік баспасөзді жаздырып алуын қамтамасыз ету, баспа өнімдерін тарату. *«Қазақбаспасөз»* облыстық филиалының қарамағыңда 22 дүңгіршек, 15 сауда нүктесі бар.

## Дереккөздер


Санат:Газеттер
Майка

**Майка** (*іш көйлек*)—42 размер. Синтетикалық жіптің салмағы (2 қабатталады) 80 г. Шалу өлшемі: 1 см — 3,8 шалу; 1 см =5,4 қатар. Негізгі түрі 2X1 резинкаша жиырыл тоқылады, яғни әр үшінші ине жоғарғы рельске жылжытылған. Майканың арқасы ашық, арқасында айқасатын ұзын баулары бар. Шұлықтық тоқумен өңдейді.
## Артқы бой
Жұмыс қалпына 92 инені қойып, сосын әр үшінші инені төменгі рельске түсіреді. Шалулар теріл алып 15 қатар тоқиды, қайырыл тағыда 43 қатар тоқиды. Сосын ортасынан шеттеріне қарай 3 қатар оттатыл тоқыма басында төмен түсірілген инелерді жұмыс қалпына келтіреді. Осылайша әр жолақ бедерлі саңылаулармен аяқталады. Тағы 43 қатар тоқылған соң төмендегідей етіп қосымша тоқиды; екінші бөліктің жарты инесін жоғарғы рельске жылжытып, артқы бойдың ортасынан 1 рет 16 ине, 6 рет 4 ине 1 рет 3 ине жылжытады. Барлық инелерді жұмыс қалпына келтіріп, 1 қатар тоқиды, каретканы тағы осындай қосымша тоқу үшін қарама-қарсы жаққа жылжытады. Шеттен 30 инені жұмыс қалпына келтіріп, орталыққа қарай 1 қатар және қосымша жіппен бірнеше қатар тоқиды. Тоқыманы машинадан босатыл, оң бетін өзіне қаратыл, шалуларды көршілес оң жақтағы инелерге ауыетырады. Бос инелерді төменгі рельске түсіреді. Осылайша 28 қатар тоқып, бірінші қатардың шалуларын инеге іліп қайырады. Төменге түсірілген инелерді жұмыс қалпына қайтарыл, 4 қатар тоқып, қосымша жіппен аяқтайды.
## Өңір
143 инені жұмыс қалпына қояды. Әр үшінші инені төменгі рельске түсіріп, шалулар терін алған соң 15 қатар тоқиды, қайырады, тағы 88 қатар тоқып, сосын бүйірлен орталыққа қарай 3 қатар аттатып төменге түсірілген инелерді жұмыс қалпына келтіреді. Содан кейін 104 қатар тоқыған соң тоқыманың шет-шетін жинақтап 18 рет қатар аттатып және 20 рет 3 қатар аттатып 1 шалудан қысқарта беру керек. Жұмыс қалпында 67 ине қалғанда қосымша жіппен бірнеше қатар тоқып, шалуларды босатыл, өзіне тоқыманың оң бетіне қаратыл, шалуларды инеге қайта ілу керек. Алдының жоғарғы жиегін артқы бой сияқ-тандырып өңдейді. Алдының бүйір жақтары-ның өңдеу және осы мезгілде ұзын бау жасау үшін жұмыс қалпына 203 инені қойып (немесе 200 инені) 50 инеге оң жағынан шеттерінен алдының бүйірлерінің

түйін аралық шалуларын іледі, қалған шалуларды қосымша жіппен теріл, бірнеше қатар тоқиды және негізгі жіппен 3 қатар тоқиды. Барлық инелерді жұмыс қалпына келтіріп, 1 қатар тоқиды да, әр үшінші инедегі шалуды тоқырай соң, алғашқы қатарлық шалуларын іліп қайырады. Төменге түсірілген инелерді жұмыс қалпына қайырыл, 4 қатар тоқиды да, қосымша жіппен бітіреді.бүйір жақтарын және артқы бойдағы ашық (алдының ортасынан) жоғарғы рельске 6 рет шалуларын бекітеді. Баудағы жолақтар 4 инеден, 3 рет 5 инеден жылжытып, шеттеріндегі ашық шалуларды өзара содан кейін инелерді жұмыс қалпына кері көлденең трикотаж тігісімен біріктіреді.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Дауыс зорайтқыш

**Дауыс зорайтқыш** — төменгі жиілікті электрлі сигналдарды дыбыстық жиілікке түрлендіретін құрылғы; радиоқабылдағышта, магнитофонда, электрофонда, дыбыс күшейткіш жүйеде сөзді, музыканы, басқада дыбыстарды қатты жаңғырту үшін қажет. Түрлендіру әдісіне қарай ол электродинамикалық, электроакустикалық т. б. түрлерге бөлінеді. Сигналдарды түрлендіру үшін электрлі тербеліс көзіне қосылған жылжымалы катушкадағы төкпей тұрақты магнит өрісінің өзара әсерін пайдаланатын электродинамикалық түрі көп тараған. Катушка мен оған қатаң бекітілген диффузор дауыс зорайтқыштың қозғалмалы жүйесін құрайды. Диффузордың механикалық тербеліс (тура шағылдыратын дауыс зорайтқыш) тікелей, не рупор арқылы (рупорлы дауыс зорайтқыш) дыбыс толқындарын тудырады. Дауыс зорайтқыштың қуаттылығы пайдалану мақсатына байланысты (0,05 Вт-тан 150 Вт-қа дейін). Электродинамикалық дауыс зорайтқыштар тар жолақты (дыбысты қайта жаңғырту мысалы, 300—5000 Гц жиілік интервалында өтеді) және кең жолақты (мыс., 40—15.000 Гң) болады. Кең жолақты дауыс зорайтқышты жасау күрделірек, сол себепті әрқайсысы жиілік диапазонының белгілі учаскесінде дыбыс жаңғыртатын бірнеше дауыс зорайтқыштан тұратын акустикалық жүйе пайдаланылады. Тұрмыста 

Санат:Тұрмыс
Қуыршақтар

**Қуыршақ** - ойыншықтың ең көп тараған түрі, әдетте, 1-2 жасар қыз балалар көзін ашып-жұматын, “сөйлейтін” қуыршақтарға қызығадыthumb|Джордж Лемнен.Қыз және қуыршақ,1904 Қуыршақтың баланың өзіне шақ болғаны абзал.Мұндай қуыршақтардың киімі шешілмейтін болуы да мүмкін. 

1-4 жастағы сәбилерге шомылдыруға, құндақтауға, көрпемен орауға болатын "жалаңаш бөпені" (киімі жоқ қуыршақ) әперген жақсы. 

3-5 жастағы балалар үшін киімі шешілетін үлкен қуыршақ (35-50 см.) шығарылады. Мұндай қуыршақтардың арнаулы жиһазы, ыдыстары, арбасы болады. Қуыршақтар әр түрлі болуы тиіс, өйткені балалар олардың "мінез-құлқын", "көңілді-көңілсіздігін" айырып, ойынның барысында әрқайсысына өзінше міндеттер жүктейді. 

5-7 жастағы балаларға қуыршақтың көлемі үлкені әрі кішісі (6-7 см.) де керек. 

Мектеп жасына дейінгі балаларға тұрқы 20-35 см. қуыршақтар ыңғайлы. Бұл қуыршақтардың "сөйлей білуі" міндетті емес, өйткені олар үшін балалардың өздері сөйлейді. 

Мектеп жасындағы кішкене қыз балалар бұдан да ірі "шын тәрбиелеуге келетін" үлкен қуыршақтарға (45-65 см.) қызығады.

Жұмсақ заттан жасалған аю, мысық, күшік сияқты ойыншықтар бір жастан асқан балаларға дұрыс. Олармен де қуыршақ сияқты ойнайды. 1-4 жасар балаларға ертегілерден естіп, суреттерін көріп, таныс боп немесе өмірде кездестіріп жүрген жануарлардың резеңкеден немесе пластмассадан жасалған ойыншықтарын берген қолайлы, әрі гигиеналық жағынан да дұрыс деп есептелінеді. Бұлармен балалар серуенге шыққан кезінде де ойнай береді. 5–7 жасар балалар үшін аңдар мен үй жануарларынан құралған топтамалар (мысалы, “зоопарк”) қызықты.

Баланың жас үлкейген сайын ойыншықтың нақты бейнеге ұқсас болуын талап етуі күшейе түседі. Үш жасынан бастап балалар қуыршақпен ойнаған кезде ойыншық арбаны, жиһазды, ыдыстар және т.б. қолданады.

Мектеп жасына дейінгі ересек балалар мен мектеп жасындағы кішкене балалар жұмыс істеп тұрған ойыншықтарды: қозғалтқышы бар кір жуатын мәшине мен шаңсорғышты, ішінде шам жанып тұратын тоңазытқышты, жарық  беретін электр лампасын т.б. ұнатады. Бұл жастағы балалар тұрғын үйді бейнелейтін күрке немесе жаппа тігіп, тақта мен парта қойып ойнауға бейім келеді.

## Дереккөздер

# Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. Р.Н.Нұрғалиев, 1991.

## Сілтеме
* Қуыршақ театры

Санат:Ойыншықтар
Санат:Қуыршақтар
Филумения

thumb|right|Шведтік сіріңкенің этикеткасы, 1903 жыл
thumb|right|Сіріңке

**Филумения** () – сіріңке қорапшаларының әр түрлі этикетка ларын және коллекция жасаушылар үшін арнайы шығарылатын бланк этикеткаларын белгілі бір принцип, тақырып бойынша мақсатты түрде жинау, зерттеу және жүйелеу; коллекциялаудың кең тараған түрлерінің бірі.

Сіріңке этикеткаларын жинау әрекеті ол алғаш шыққан уақытан-ақ (Англия да, 1805 жылы) пайда болып, бүкіл дүние жүзінде кең етек алды. Сіріңке этикеткалары әдетте тақырыптық принцип бойынша жүйеленеді, мысалы коллекцияда мынадай бөлімдер болуы мүмкін: тарих (оның ішінде – атаулы даталар), экономика мен өнеркәсіп, транспорт, флора, фауна, бейнелеу өнері, сәулет өнері , театр және кино, спорт, көрнекті адамдардың портреттері және т.б.
Этикеткалардың жиналуына қарай коллекцияның тақырыптық бөлімдерінде жеке салалар, мысалы транспорт бөлімінде – авиация, автомобиль,темір жол , теңіз қатынасы және басқа бөлімшелер пайда болады.

Сіріңке қорапшасындағы этикетканы ажыратып алу үшін қорапшаның бетін бірнеше секунд қайнап тұрған суға батырып алады. Сосын этикетканы таза таза қағаз парағына қойып кептіреді, сосын әрқайсысын мұқият жазып , бірнеше сағат ауыр нәрсемен бастырып қояды. Осыдан кейін этикетканы альбомға орналастыруға болады. Оны міндетті түрде арнаулы жапсырманың көмегімен жапсырады (почта маркасы қағаздарының қиығын пайдалануға да болады), өйткені әдеттегі желім бояудың өңін түсіріп,этикетканы бүлдіреді. Альбомның парақтарын тігуге немесе ажырамастай етіп бекітуге болмайды, коллекцияны құндақта немесе папкада сақталатын жеке парақтарға орналастыру тиімді.  Бұл қарап көру үшін де ыңғайлы.

## Дереккөздер

# Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. Р.Н.Нұрғалиев, 1991.

## Сілтеме
* Сіріңке
* КСРО сіріңке қораптарының каталогы  (орысша)

[Санат: [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%A1 С] , [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%82 от], [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%96%D1%80%D1%96%D2%A3%D0%BA%D0%B5 сіріңке], Филумения](https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:_%5Bhttp:%2F%2Fkk.wikipedia.org%2Fwiki%2F%25D0%25A1%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2582:%25D0%25A1_%D0%A1%5D_%2C_%5Bhttp:%2F%2Fkk.wikipedia.org%2Fwiki%2F%25D0%259E%25D1%2582_%D0%BE%D1%82%5D%2C_%5Bhttp:%2F%2Fkk.wikipedia.org%2Fwiki%2F%25D0%25A1%25D1%2596%25D1%2580%25D1%2596%25D2%25A3%25D0%25BA%25D0%25B5_%D1%81%D1%96%D1%80%D1%96%D2%A3%D0%BA%D0%B5%5D%2C_%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F)
Ішкі фотоэффект

**Ішкі [[фотоэффект]]** - жұтылған электромагнит сәулеленуінің әсерінен конденсирленген ортадағы электрондардың энергетикалық спектрлерінің өзгерісі.

## Тағы қараныз:
* Электрондық-сәулелік беру құралының нысанасы
* Фотоэффект
* Фотоэлемент
* Сыртқы фотоэффект
* Фотоэффектінің қолданылуы
* Фотоэлектрлік құбылыстар

## Дереккөздер


Фотоэлектрлік құбылыстар

Санат:Физика
Санат:Оптика
Теңіз капустасы

thumb|right|Теңіз капустасы
**Теңіз капустасы** — Тынық, Охот, Ақ және Баренц теңіздерінде болатын қоңыр түсті теңіз балдырлары. Теңіз капустасының құрамында углевод, органикалық қышқылдар, минералдық заттар және әр түрлі витаминдер (А, С және В тобындағылар) болады. Кулинарияда (әсіресе жапон және қытай кулинариясында) ол күрішке, ет және балық тағам дарына, салаттар және овощтан жасалған сорпаларға тұздық ретінде пайдаланылады. Саудаға консерві, қатырылған немесе кептірілген күйде түседі. Кептірілген теңіз капустасын механикалық қоспалардан "тазарту және суық суға 10—12 сағат салып қойып (1 кг капустаға 7—8 л су), одан кейін тазалап жуу керек. Мұздатылған капустаны суық суда жібітіп алып жуған дұрыс. Капустаны былайша қайнатады: суық су құяды да, отты қатты жағып, қайнағанша ұстап 15—20 минут пісіреді. Қайнаған суды сүзіп тастап, капустаға қайтадан жылы су құйып қайнатып (40— 50оС), тағы да 15—20 минут пісіру керек. Суды тағы да ауыстырып, үшінші рет пісіру керек, содан кейін қайнаған суды төгіп тастады. Үш рет қайнату капустаның дәмін айтарлықтай жақсартады.

## Дереккөздер


Ламинария

Санат:Тұрмыс
Қазақ еңбекшілеріне жерді қайтарып беру

**«Қазақ еңбекшілеріне жерді қайтарып беру»** РК(б)П ОК-нің 1920 ж. 29 маусымдағы *«Коммунистік партияның Түркістандағы міндеттері туралы»* каулысы негізіңде кабылданған Қазақ АКСР Халкомкеңінің 1921 жылғы 2 ақпандағы декреті. Осы құжат бойынша помещиктер мен капиталистердің, кулактардың нормадан тыс жерлері мен учаскелері қазақ еңбекшілеріне қайтарылып берілді. Осы жылдың 19 сәуірінде Орал (Жайық ө-нің солт. жағасы) мен Сібір (Ертіс ө-нің 10 шақырымдық бөлігі) казак-орыс әскерлерінің жеке меншіктеріне айналған жерлерді қазақ еңбекшілеріне беру туралы жаңа декрет жарияланды. Барлық еңбекші шаруалар мен казак-орыстар шаруашылыктары өздері тұрған жерлеріңде белгіленген норма шегінде жер иелеңді. Қазақ еңбекшілеріне жерді қайтарып беру екі кезенде - 1921 жылдың көктемі мен жазында және 1922 ж. жүзеге асырылды. Оны ауыл-село түрғыңдары шаруалар қауымы қолдады. Қалалардан уөкілдер, үгітаіілер жіберіліп, жерге орналастыруға байланысты комиссиялар құрыдды. Жерді қайтарып беруге байланысты Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығысында (ол кезде Түркістан АКСР-не кіретін) үкімет басшылығымен Қосшы одағы пайда болды. БК(б)П ОК мен БОАК жергілікті жерлердегі аграрлық реформа барысына бақылау жасап отырды. Мыңдаған қазақ кедейлері мен жалшылары, сондай-ақ қоныс аударылған село, станиңа кедейлері жер телімдерін алып, ежелгі жайылымдар мен шабындықтарды пайдаланды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Қозған күй

**Қозған күй** - энергия мәнінің минимал мәнінен жоғары энергиялы кванттық жүйе күйі. тұрақсыздық күйі.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Оюшы

**Оюшы** *(өрнекші)* – әр түрлі өрнек үлгілерін жасаушы; сырмақ, текемет, тұс киіз, аяққап, кесеқап, төсекқап сияқты үй жиһаздарына ою ойып, өрнек салатын шебер. Халық мұндай адамдарды оюшы деп атайды. 
Ертедегі қазақ оюлары мазмұны жағынан 3 түрлі ұғымды: біріншіден, мал өсіру мен аңшылықты, екіншіден, күнделікті өмірде кездестіретін әр түрлі заттардың сыртқы бейнесін, үшіншіден, жер-су, көшіп-қону көріністерін бейнелейді. Ою, өрнекке қазақ халқы зор мән берген, оған не болса соның суретін салмаған. Шебер ою ояр алдында жұқа матадан немесе қағаздан арнаулы үлгі жасап алады. Одан соң ойылатын киіздің немесе матаның бетіне сол үлгіні салып, жылжып кетпеуі үшін оны сиректеу етіп көктеп тігіп , өткір қайшымен айналдыра ойып шығады. Қазақ шеберлері қолданатын оюдың түрлері көп. Олардың ең негізгілері – қошқар мүйіз, сынық мүйіз, арқар мүйіз, қырық мүйіз, сыңар мүйіз, түйе табан, күлте жүрекше жапырақ, гүл т.б. Екі түсті киізден ойылған (мысалы, ақ киіз бен қара киізден, қызыл киіз бен көк киізден) оюларды құрап, не ойылған маталарды киіздің бетіне басып, сырмақ, бөстек, аяққап, кесеқап, төсекқап сияқты бұйымдар тігеді.
Ойылған киіздерді құрағанда да, ойылған матаны бастырып бұйым тіккенде де олардың тігісі жиекпен бастырылады. Бұл әрі сән үшін әрі мықтылық үшін керек.
Өрнек салу ою оюдан басқаша. Өрнек бұйымның бетіне бөлек басылады. Мысалы,  текемет басқанда оның бетіне басқа түсті жүннен өрнек салынады. Ал, сырмақ, аяққап, кесеқап, төсекқап сияқты бұйымдарға әр түсті жіптерден таспалап өрнек тігеді. Мұнда шеберлер кейде өрнек салудың алдында бояумен не бормен сызып алып, оның үстіне өрнек бастырады.
Ою ою да, өрнек басу да аса шеберлікті, ептілікті, төзімділікті қажет ететін өнер. Киіз бен матадан оюларды, жібек таспамен басылған өрнектерді қазіргі кезде жергілікті кәсіпорындары кеңінен пайдаланып, әр түрлі бұйымдар жасайтын болды.

## Дереккөздер

# Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. Р.Н.Нұрғалиев, 1991.

## Сілтеме
* Қазақ Ою-Өрнегі
* Ою-өрнек
* Қазақ оюы
* Кілем
* Ою-өрнек – өрелі өнер
* Ұлттық киімнің негізгі сәндеушісі – ою-өрнек 

Санат:Қолөнер
Санат:Мамандықтар
Қозған атом

**Қозған атом** - негізгі күйіне қарағанда үлкен энергиясы болатын атом күйі.

## Тағы қараныз:
* Атом
* Атом ядросы
* Атомдық физика

## Дереккөздер


Санат:Физика
Ағызу

**Ағызу** - қатты күйден газ күйге тікелей өту.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Балалар мүйісі

**Балалар мүйісі**
## Балалар мүйісі
Балаларға жеке бөлме болмаған жағдайда (бір бөлмелі пәтерде) оларға бөлменің ыңғайлы бір бұрышынан жеке мүйіс арнау керек, мұнда олар ойын-шықтарын, кітаптарын қоятын, ойнайтын және сабаққа дайындалатын болады. Балалар мүйісі балалардың жасына қарай жабдықталады.
## Мектеп жасына дейінгі балалар
Мектеп жасына дейінгі балалар мүйісіне кішкентай стол, кішкентай орындық, шағын шкаф немесе этажерка қойылады. Сабаққа дайындалғанда және ойнағанда де-несін, басы мен қолын қалыпты жағдайда ұстау және қажетті ойыншықтарына емін-еркін қолы жететіндей болуы үшін бұл заттардың бәрі балалардың бойына шақтальш жасалуға тиіс. Мүйістің аумағы шағын болса, бүктемелі немесе қайырмалы стол тауып алған жөн, ал ойыншықтар мең кітаптарды аспалы сөреге немесе кішкене шкафқа сақтаған, әйтпесе құрастырмалы мебельді пайдаланған дұрыс. Ойын және сабақ оқуға арналған стол тік бұрышты болуы керек, өйткені дөңгелек столға дайындалғанда балалар кеудесін үнемі столға тақап ұстайды, ал сурет салғанда және қағаз жапсырын ойнағанда оларды тез шарша тады, әрі дұрыс дағдылануға бөгет жасайды.
## Балалардың сабаққа дайындалуы
Балалардың сабаққа дайындалуы үшін қайшы, ине т. б. керек болуы мүмкін. Мектеп жасына дейінгі балалардың мүйісінде бұл заттарды қалдыруға болмайды: ересек адамдар бұларды балаларға қажетінде ғана беріп, қалай пайдаланғанын қадағалан отыруы керек. Жас балалар көбінесе еденде ойнайды, сондықтан мүйістегі еденге шағын кілемше, текемет немесе сырмақ төсеп қойған жөн Балалар заттарын ұқыппен ұстауды, өз мүйісін, белмесін жинап тәртіпке келтіруді үйренуге тиіс. Әсіресе балалардың сәби кезінде (2—3 жас) мүйісті ересектер жинағы, ал балалар есейіп, өз бетінше әрекет ете алатын болғанда өз мүйісін өздері жинауға тиіс. Ара-тұра ересектер балалармен бірге үйді бастан-аяқ жинастырады; кейбір ойыншықтарды (пластмассадан жасалған ойыншықтарды), қуыршақтардың киімдерін мұқият жуып, шаңын сүртеді. Бірте-бірте мұны балалардың өздері-ақ жасауға дағды-ланады. Оларды оңай жұмыстарды істеуге де: суреттерді желімдеуге, ойыншықтарға қорап жасауға, қуыршақтың көйлегін тігуге, ойыншықтарды жөндеуге т. б. үйретеді. Егер балаларға қалай жасайтынын көрсетсе, олар заттарды күтіп ұетаудың қарапайым дағдыларын тез үйреніп алады. 5—6 жасіағы балаларға бөлмеле өсетін өсімдіктер мен үй жануарларын күтуді жүктеуге болады, мұның өзі оларды табиғатты ая лау ға тәрбиелейді, сондай-ақ жауапкершілік сезімін дамытады, еңбекке баулиды.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Толқындық алқап

**Толқындық алқап** - сәулеленуші жүйеден жүйе өлшемі және оның сәулеленуші толқынының ұзындығынан әжептеуір артатын қашықтықта тұрған кеңістік облысы.

## Тағы қараныз:
* Толқындық механика
* Толқындық оптика
* Толқындық бет
* Толқындық функция
* Толқын жетек
* Толқындық тендеу
* Толқындық сан
* Толқындық вектор
* Толқындық импульс
* Де Броль толқындары
* Толқын
## Дереккөздер


Санат:Оптика
Санат:Кванттық физика
Санат:Толқындық физика
Қазақлакрица

**«Қазақлакрица» ААҚ** - мия түбірінің экстрактын, сондай-ақ оның негізінде дәрі-дәрмек түрлерін өндіретін көсіпорын. Сонымен қатар мүнда нан-бөлке енімдері, өр алуан тауарлар шығарылады. 1896 ж. мия зауыты ретінде құрылған. 1917 жылға дейін Германияның *«Маканрюс»* фирмасына қарасты жеке меншіктегі кәсіпорын болды. Кейін атауы бірнеше рет өзгеріп, басқа көсіпорындардың құрамындажұмыс істеді. Облыс орталығының өнеркөсіптік ауданында, Полевой кәшесінде орналасқан. Экстракт шығаратын, ұн тартатын және нан пісіретін цехтары бар. Қазіргі кезде мұнда 100 адам еңбек етеді. Мия экстракті темекі және тамақ өнеркөсібінде, медицинада, түсті металлургияда кеңінен қолданылады. 1984 ж. зауыттың жаңа үйі салынды. Жыл сайын мүнда 12 мың т-дай мия экстракті өндіріледі. ТМД-дағы, алыс шетелдердегі әріптес кәсіпорындармен ынтымақтасгық байланыс орнатқан.

## Дереккөздер
Қазақ мәдениетінің қоры

**Қазақ мәдениетінің қоры** — облыста қазақ халқының материалдық, рухани мұраларын сақтап, мәдени құндылықтарды дамыту мақсатында құрылған ұйым (1987). Құрылтайшылары - өлкетанушылар, коллекционерлер, шығармашылық қызмет өкілдері. Қордың жетекшілігімен өлкетану конференциялары өткізілді. Өлкетанушылардың облыстық кеңесі құрылып, 2 халық музей ашылды. Жоғарғы оқу орындары студенттері мен мектеп оқушылары үшін Сырым Датұлы атындағы, Халық жазушысы Жұбан Молдағалиев атындағы стипендиялар тағайындалып, пушкинтану кеңесі құрылды. Профессор М. Тілеужановтың қазақтың зергерлік бүйымдар коллекциясы шет елдерде көрсетілді. Қазақ мәдениетінің қоры суретші Сәкен Ғұмаровтың көрмесін, С. Датұлының туғанына 250 жыл толуына байланысты мерейтой үйымдастырды. Қор баспасы Батыс Қазақстан өлкесінің тарихын зерттей отырып, Н.Чесноковтың «*Оралға 375 жыл»*, Н. Савичевтің *«Исатай Тайманұлы», «Қазақтар», «Сырым батыр Датұлы», «Пушкин - Оралда»* (екі тілде) кітаптарын, *«Жайық шежіресі»* газетінің нөмірлерін және т.б. жарыққа шығарды. Орал педагогикалық колледжінің ғимаратына ЖДосмүхамедовке арналған ескерткіш тақта орнатты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Қазақстан кинотеатры

**«Қазақстан»** — кинотеатр. 1982 ж. пайдалануға берілді. 400 орынды кинотеатр ғимаратының бас архитекторы — Ю. Хакало, бас инженері — А. Дураков.

Алғашқы көрсеткен фильмі «Алтын жабағы» киносы.

## Дереккөздер


Санат:Алматы кинотеатрлары
Томат пастасы

**Томат пастасын** піскен помидордан жасайды. Помидорды 6—8 рет қайнатып, қаңылтыр немесе шыны банкаларға, құты немесе кеспекке салып, тұз сеуіп, бетін саңылау қалмайтындай етіп мұқият жабады. Томат пастасының құрамында 30% құрғақ зат, ал неғұрлым құнарлысының құрамында 35— 40% құрғақ зат болады. Құрамында 30% құрғақ заты бар томат-пастада орта есеппен 19% қант, 2,5% органикалық қышқыл, 60 мг % С витамині және 2 мг % каротин (А ви-таминінің негіздері) бар. 
Томат пастасы тұздық, борщ, жарма мен көкөніс сорпасын, еттен, балықтан, көкөніе-тен қою және жеңіл тамақтар дайындауға қолданылады. Беті жабық ыдыста томат пастасын 20оС дейінгі температурада сақтауға болады. Томат пастасын беті ашық ыдыста ұстауға болмайды, өйткені оның дәмі бұзылып көгере бастайды. Томат пастасын ұзақ мерзімге сақтау үшін, оны беті ашық ыдыстан эмальды немесе тот баспайтын болаттан жасалған кастрюльге (алюминий немесе жез ыдысты пайдалануға болады) аударып алып, үнемі араластырып отырып қайнатады. Салмағының 10%-індей тұз қосып, тағы да 5—10 минут қайнатады. Содан соң ыстық күйінде жақсылап жуылған және ыстық буға ұсталған шыны банка немесе шөлмектерге салып, бетін ыстық суға жуылған қақпақпен немесе тығынмен жабу керек. Жабардың алдында пастаға аздаған өсімдіктің ыстық майын құюға болады. Паста 0оС-дан +50С-ға дейінгі температурада жақсы сақталады. Кеспекте тұздалған пастаны сатып алып сақтаған жағдайда қосымша тұз себуге болмайды, себебі оның құрамында 10% тұз бар.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Пальто

**Пальто** — әйелдер мен ерлердің киімінде маусым аралық деп аталатын су өтпейтін маталардан астар салынып тігілетін жылы сырт киім. Оларды плащтық матадан немесе «болонья» типтес маталардан тігеді. Жылы пальтолардың астарының астына синтетикалық мақта немесе ватин салып, түгелдей немесе әр жерінен сырыл тастайды. Мұндай пальтоларды бір бағытқа бағытталған тік немесе көлденең ірі шалу тігістермен безендірген сәнді болады. Әдетте мұндай пальтолар спорттық үлгіде тігіледі.

## Плащтық матадан тігілген пальто
Кең етіп, жасанды жүнмен астарлан тігіледі. «Трапеция» силуэтті. Жеңі — реглан. Жарма қалта. Ұзынша орамалжы жаға, жеңіне жүн салынады. Түймелігі — қондырылған ілгешектер. Жұмсалатын мата мөлшері: 164—92—100 размеріне мата ені 150 ем болған күнде 3 м 15 ем. Жеңі жейде сияқты пішіледі. Артқы бойында қарама-қарсы қатпар. Түймелігі көрінбейді. Қарама-қарсы таспа баумен өңделғен. Жұмсалатын мата мөлшері: 168—9Ь—104 размеріне мата ені 140 ем болған күнде 3 м 50 ем жүмсалады.

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыс
Балалар мебелі

thumb|350px|Балалар мебелі
**Балалар мебелі** - кәдімгі мебельден көлемі жағынан ғана емес, сыртқы түрі жағынан да өзгеше болып келеді. Балалар мебеліне тән сипат — оның әртүрлі мақсатқа пайдаланылатындығы. 

Мебельді пайдалану мерзімін ұзарту үшін балалар мебелінің кейбір үлгілерін жасағанда, пайдалану барысында, оның биіктігі мен ұзындығын баланың бойына қарай өзгертіп отыруға болатындай орын әзірлегенде де естен шығармау керек. Сәбилерге арналған мебельдер — қоршау бесіктер мен кереуетшелер. Сәбилердің қоршау бесіктерінің кейбір үлгілері түтікті пластмасса элементтерінен жасалған негізгі кереге түрінде болып келеді де, оларға қоршау ретінде созылмалы торды керіп байлайды. Қоршауды бесіктің мұндай конструкция қолайлы, өйткені оны оп-оңай-ақ орнын ауыстырыл қоюға, бұзып жинауға болады және бөлмеде көп жер алмайды.

## Мектеп жасына дейінгі балаларға
Мектеп жасына дейінгі балалар үшін кішкентай стол мен орындық керек. Оны сурет салған да, зейін қоюды талап ететін ойын ойнағанда, мысалы балаларға арналған конструкторды құрастырғанда пайдаланады. Бұл мақсаттар үшін суретте көрсетілген кішкентай стол өте қолайлы. Столдың жоғары көтерілетін қақпағының астыңғы беті бермен сурет салатын тақта ретінде пайдаланылады. Оның асты майда ойыншықтар, қалам-қарындаш, бояу пластилин салатын қорапшаларға бөлінген. Столдың астына ірі ойыншықтарды сақтайтын екі жәшік (аяғына дөңгелек орнатылған) орналастырады, оларды жинау оңай. Мұның өзі балаларды ұқыптылыққа үйретеді.

## Мебелдің құрастырмалы түрі
Балалар мебелінің құрастырмалы түрін пайдаланған да тиімді, оның құрамында әртүрлі қажетке пайдаланылатын түрліше жиналмалы заттар (кішкене шкафтар, ойыншықтар салатын қобдишалар, отырғыштар) болады. Мұның өзі балалар бөлмесінің ішкі көрінісін түрлендіру  мүмкіндік береді, оларды құрастырудың өзін ойынға айналдыруға болады (мұндай мебель құрастыру конструктор ойының еске түсіреді). Кішкене және ересек балаларға арналған мебель жиынтығының құрамына әдетте диван-кереует, кітаптар, көйлек-көншек пен іш киім салатын құрастырмалы шкаф, жұмыс столы мен секретер енеді. Мұндай жиынтықтардың секциялық конструкция  неғұрлым қолайлы келеді. Пәтердің өзге бөлмелеріне арналған секциялық мебельге қарағанда балалар мебелінің секциялары біраз тайыздау, аласалау етіп жасалады. Гигиеналық сапасын арттыру үшін балалар мебелін әдетте нитроэмальмен немесе түссіз лакпен сырлайды, балалар мебелін әрлеуде ашық түсті бояулар елеулі роль атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Қазақстан халық емшілерінің ассоциациясы

**Қазақстан халық емшілерінің ассоциациясы**, облыстық филиал — қоғамдық ұйым. Облыстағы халық емшілерін біріктіру және науқастарды емдеудің дәстүрлі емес түрлерін өркендету мақсатында құрыдған. Ассоциация толық шаруашыдық есеп негізінде өзін-өзі каржыландырады. Халық емшілерінің облыстық ұйымы діни-ағарту, сауықтыру жұмыстарымен де айналысады.

## Дереккөздер