open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Серік Пірмаханов

**Серік Пірмаханов** (11.11. 1940 жылы  туған, Жалағаш кенті) – суретші, *[[Қазақстан]] Суретшілер одағының* мүшесі (1991), ҚР-ның еңбек сіңірген қызметкері. 1940 жылы 11 қарашада Қызылорда қаласы Жалағаш ауданында дүниеге келген .Алматы көркемсурет училищесін бітірген (1964). *Н. Бекежанов* атындағы облыстық музыкалық драма театрының бас суретшісі болып қызмет істейді. Негізгі жұмыстары «Ақан Сері-Ақтоқты» (1991), «Көтерілген тың» (1993), «Ант» (1997), «Айман – Шолпан» (1999) пьесаларын көркемдеген.77 жасқа қараған шағында өмірден өтті. Дей тұрғанмен, қастерлі өнердің қадірін асырып, мерейін тасытқан арда азаматтың өнер көші өміршең.Серік Пірмахановтың  қызметтік-шығармашылық ғұмыры Қызылорда театрының сахнасынан бастау алып, өмірінің соңына дейін осы театрдың жемісі мен жетістіктеріне ат салысып, куә болып өтіпті.  Ол тек қана біздің театр емес, көптеген республикалық, облыстық театрларда спектакльдер қойып, республикамызға, тіпті кезінде Одақ көлеміне танымал суретші болып қалыптасқан еді. Оның сахналық шешімін жасаған У.Шекспирдің «Король Лир», Г.Хухашвилидің «Өмір жолы», И.Эркеньнің «Сау басыма сақина», Ф.Шиллердің «Зұлымдық пен Махаббат» қойылымдары  Бүкілодақтық  фестивальдерде  лауреат болып, суретші С.Пірмаханов Одаққа танылды. Республикамызда өткен талай фестивальдерде «Ең үздік суретші» деген номинацияларға қол жеткізіп, қазақ театрының тарихында өзінің орнын ойып тұрып қалдырды.

## Марапаттары
- "Қазақстан Республикасының Еңбек Сіңірген қызметкері "

- "Ең үздік суретші" номинациясының иегері

- " Венгерлік драмалық фестиваль " лауреаты

- "Еңлікгүл" конкурсынын үздік сценографы 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Серік Қожамқұлұлы Пірназар

**Серік Қожамқұлұлы Пірназар** (1.1.1954 жылы  туған, Түркістан облысы Келес ауданы Ворошилов ауылы) – журналист, саясаткер. *ҚазМУ*-ды (*ҚазҰУ*, 1979), Алматы жоғары партия мектебін (1990) бітірген. 1979 – 80 жылдары «Өнер» баспасының редакторы, 1980 – 82 жылдары Жамбыл облысы Красногор ауданы. «Коммунизм жолы – Путь к коммунизму» газетінің бөлім меңгерушісі, 1982 – 84 жылдары Шиелі ауданы «Өскен өңір» газетінің жауапты хатшысы, 1985 – 88 жылдары  редактордың орынбасары, 1990 – 91 жылдары Қызылорда облысы партия комитеті идеология бөлімінің нұсқаушысы, 1991 – 96 жылдары облыстық «Ленин жолы» (Сыр бойы) газеті бас редакторының орынбасары, 1-орынбасары, 1996 – 98 ж. облыстық телерадиокомпанияның төрағасы, 1998 – 2000 жылдары облыстық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2000 жылдан «Егемен Қазақстан» газетінің меншікті тілшісі. «Көлеңке» атты пародиялар жинағы жарық көрген. *[[Қазақстан]] Журналистер одағының* мүшесі. Бірнеше медальмен марапатталған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Қашақбай Пірімов

**Қашақбай Пірімов** (1909, Қазалы ауданы – 12.1.1957, сонда ) – еңбек ардагері. 1929 жылы «Қазақстанның 50 жылдығы» ұжымшарына (қазіргі Сырдария ауданы *С.Ильясов* атындағы ауыл) қабылданып, 1936 жылы егіс бригадасының бригадирі болып тағайындалады. Ол басқарған бригада 1937 жылы бидайдың әр га-нан 18 ц, күріштен 52 ц, ал 1938 жылы 56 ц өнім алды. 1939 жылдан «Қызыл Ту» ұжымшарының (қазіргі Сырдария ауданы Шіркейлі ауылы) төрағасы қызметін атқарған. Пірімов 2-дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО-да Ф. Головатыйдан кейін екінші болып «Қазақстан колхозшысы» танк колоннасын жасақтауға 100 мың, колхозшылардан 120 мың сом ақша жинап берген. Сол үшін 1945 жылы *Жоғарғы Кеңестің* алғысын алды. 1946 жылы ұжымшар орталығынан жеті жылдық мектеп салдырып, оған 107 оқушы тартты. Пірімов Ленин (1941), «1-ші дәрежелі Отан соғысы» (1945) ордендерімен марапатталған. Қазалы ауданындағы «Қызыл Ту» ұжымшарына Пірімов есімі берілді Ауылда мемориалдық музей үйі ашылған. Онда ұжымшар өмірін суреттейтін 250-ден аса жәдігер қойылған, ішінде *Н.Исаев, Т.Сандықбаев* соққан шойын соқа, қолара, тырна, кетпен, орақ, тоғанақтың екі түрі, т.б. бар. Пірімовтың заттары да осында сақталған. Ол *[[КСРО]] Жоғарғы Кеңесіне* үш рет (1941, 1946, 1950) депутат болып сайланған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Райхан Бекжанұлы

**Райхан Бекжанұлы** (1892, Жаңақорған ауданы – 1970, сонда) – ақын. Парсы, түрік, араб тілдерін жетік меңгерген. Табан астында өлең шығарып айта беретін суырып салма ақын болған. Ақындық талантымен халыққа ерте танылып, Шығыс жұлдыздары *Физули, Шамси, Сайхали, Новои, Сағди, Фирдоуси, Хожа Хафиздің* ғазалдарын жатқа білген. *Нартай, Құтбай, Қалмахан, Қанағат жыраулардың* өлең-жырларын таңдап, өлең шығарған, ән салып, күй тартқан. Райханның 1948 жылы өз баласына айтқан «Өсиет» атты жыр-толғаулары бар. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Дінмұхамед Қонаев ауылы (Тұрар Рысқұлов ауданы)

**Дінмұхамед Қонаев** (2018 жылға дейін — *Юбилейное*) — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, Ақниет ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Құлан ауылынан солтүстік-батысқа қарай 28 км-дей жерде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы Жамбыл облысының астық тұқымын өсіретін ауыл шаруашылық тәжірибе стансасына қарасты кеңшардың орталығы болып қаланған. Оның негізінде Юбилейноеде ЖШС және 5 ірі шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Болат Омарұлы Райысов

**Болат Омарұлы Райысов** (13.6.1953 жылы  туған, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылым доктор (2002). Қазақ ауыл шаруашылық институтын (*ҚазҰАУ*) бітірген (1976). 1970 – 71 жылдары Қызылорда облысы «Рисстросовхоз» трестінде жұмысшы, 1976 – 79 жылдары «Союзгипрорис» жобалау институтында инженер, 1979 – 92 жылдары Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институтында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1992 – 95 жылдары *Ы.Жақаев* атындағы Қызылорда агроөнеркәсіп инженерлері институтының доценті, 1995 – 2003 жылдары «Жерге орналастыру» кафедрасының меңгерушісі, 2003 жылдан «Ауыл шаруашылығы өндірісінің технологиясы» кафедрасының профессоры. Ғылыми еңбектері Арал өңірінде күріш өсіру технологиясын жетілдіру жолдарын зерттеуге арналған. 60-тан астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 1 монография бар.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Райым бекінісі

** Райым бекінісі** – әскери бекініс. 1847 жылы Сырдарияның Арал теңізіне құяр сағасына жақын жердегі Райым шатқалына патшалық Ресей салдырған. 

Райым бекінісі алғашқы кезде 954 адамнан құрылған гарнизоннан тұрды. Бекіністі салуға жергілікті халық мәжбүрлеу арқылы жұмылдырылды. Патша өкіметі Райым бекінісін салуда сауда керуендерін тонаушылардан қорғау дегенді желеу етті. Ал, шын мәнінде, Райым бекінісінің салынуы Ресейдің Хиуа хандығына қыр көрсетуі әрі Түркістан аймағын отарлауға жасаған алғашқы қадамы еді. Хиуа хандығы Сырдария бойында Райым бекінісі секілді орыс әскери бекіністерінің салынуына қарсылығын оның төңірегіндегі қазақтарды талап-тонаумен білдірді. Бірақ әскери күші басым Ресей империясы Райым бекінісінің негізін қалаған соң, Арал теңізі мен Сырдария өңіріне өз ықпалын жүргізе бастады, орыс көпестерінің хиуалықтарға баж салығын төлеуін тоқтатты. 

Райым бекінісі 1851 жылы *[[Арал бекінісі]]* деп аталды, ал 1855 жылы таратылып, онда қоныс тепкен казак-орыстар  фортқа (кейін Қазалыға) көшірілді.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы тарихы
Санат:Ресей империясы бекіністері
Санат:1847 жылы құрылған елді мекендер
Санат:1855 жылы таратылған елді мекендер
Санат:Қызылорда облысының таратылған елді мекендері
Райымкөл

**Райымкөл** – Сырдарияның оң жағалық аңғарындағы көл. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде, Райым ауылының оңтүстігін ала орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 17,0 км 2, ұзындығы 3,7 км, ені 2,7 км, ең терең жері 4,5 м, суының көлемі 8,0 млн. м  3.

## Жағалау сипаты
Көлдің оңтүстігінде бұрынғы Совет (Кеңес) каналының орны сақталған. Көл жағалауы жайпақ, саяз, оңтүстік, оңтүстік-батысын және батысын ну қамыс, қоға басқан. Суында сазан, көнбас, т.б. балықтар бар.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Юбилейное (Ақмола облысы)

**Юбилейное** — Ақмола облысы Есіл ауданындағы ауыл, Юбилейный ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есіл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 53 км-дей жерде, Қарақол өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Халқы

 
## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланып, астық кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде “Приречное” ЖШС-і құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) елді мекендері
Сексенәлі Раханов

**Сексенәлі Раханов** (5.2. 1945 жылы  туған, Жаңақорған ауданы Бірлік ауылы) – оқу-ағарту саласының қызметкері. Қызылорда педагогикалық институтын физика мамандығы бойынша бітірген. (1971). Еңбек жолын Жаңақорған ауданындағы 55-орта мектепте бастады. 1976 – 79 жылдары кәсіптік-техникалық училищесінің директоры,  1979 – 87 жылдары облыстық кәсіптік-техникалық білім беру басқармасы бастығының орынбасары, 1987 – 2005 жылдары Қызылорда қаласындағы кәсіптік-техникалық мектептердің директоры болды. 2005 жылдан 8-облыстық арнаулы санаториялық мектеп-интернаттың директоры қызметін атқарып келеді. Раханов кәсіптік-техникалық білім беру саласында жеткен жетістіктері үшін «Қазақстан Республикасы кәсіптік-техникалық білім беру үздігі» (1983) және «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі» (1993) белгісімен марапатталған. Раханов «Қызылорда облысының құрметті қайраткері» атағына ие болды. 2000 жылы «Ғасыр адамы» байқауында Қызылорда облысы бойынша «Шабыттың шыққан шыңында» номинациясының иегері болды.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет

Санат:1945 жылы туғандар
Сәтбай Зайырұлы Рахатов

**Сәтбай Зайырұлы Рахатов** – *ғалым*, *техникалық ғылыми доктор* (**2004**).
***1990** Жамбыл (қазіргі Тараз қаласы) гидромелиорация институтын бітірген.
***1990-1995** жылдары Мәскеу ауыл шаруашылық инженер институтының Машина-трактор паркін пайдалану кафедрасының оқытушы-стажері, аспирант. 
***1995** жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факултет деканы қызметтерін атқаруда.
## Ғылыми еңбектер
Рахатовтың негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыты ауыл шаруашылық технологиялары мен механикаландырылған құрал-жабдықтар тақырыбына арналған. 40-тан астам ғылыми еңбектер жариялады. Оның ішінде 2 монография, 6 авторлық куәлігі мен патенттері, 30-дан астам ғылыми мақаласы және 10-ға жуық оқу-әдістемелік нұсқауы жарық көрген.
## Дереккөздер</span>


Санат:Әдебиет
Райым

**Райым** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Жетес би ауылдық округі  орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Арал қаласынан оңтүстікке қарай 115 км жерде, Райымкөл көлінің солтүстік-батыс жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 292 адам (152 ер адам және 140 әйел адам) болса, 2009 жылы 306 адамды (159 ер адам және 147 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы балық аулайтын ұжымшар ретінде қаланды. Кейіннен ұжымшар орталығы *Қызылжар ауылына* ауысты. 1996 жылы Райымда шаруа қожалықтары құрылды. Теңіз суының қайтуына байланысты ауылда балық кәсіпшілігі тоқтады. Тұрғындары негізінен мал бағады, балық аулайды. Елді мекен жанында ортағасырлық Райым қамалының орны сақталған. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Юбилейное (Қостанай облысы)

**Юбилейное** — Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы, Калинин ауылдық округі құрамындағы ауыл, 2019-жылға дейін қысқартылған "Юбилейный ауылдық округі" орталығы болған.

## Географиялық ауданы
Аудан орталығы - Әйет ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 42 км-дей, Рудный қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км-дей жерде, Тобыл өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 990 адам (465 ер адам және 525 әйел адам) болса, 2009 жылы 994 адамды (476 ер адам және 518 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1982-96 жылдары картоп өсіретін кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде Юбилейноеде ЖШС құрылды. Ауыл арқылы Лисаковск – Рудный автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Бейімбет Майлин ауданы елді мекендері
Әскербек Рахымбекұлы

left|250px1942 жылы 22 наурызда Қызылорда облысының Сырдария ауданындағы Қоғалыкөл ауылында туған. Қызылорда пединститутының филология факультетін және Алматы жоғары партия мектебінің журналистика бөлімін бітірген. Сырдария аудандық «Сырдария» газетінде, Қызылорда облыстық телерадиокомитетінде және облыстық партия комитетінде қызмет еткен. 1970 жылдан бері облыстық «Сыр бойы» (бұрынғы «Ленин жолы») газетінде қызмет істеп келеді.
Бірнеше жыр жинақтарының авторы, «Жалын» баспасы жабық бәйгесінің екі дүркін жүлдегер.
Шығармалары: Тұсаукесер. А., «Жалын», 1979; Шығыс. А., «Жалын», 1978; Сыр дария әуендері. А., «Жалын», 1981; Тұлпар туралы дастан, А., «Жалын», 1984; Ғашық жүрек; Айдынынан айрылған Арал ым-ай; Алтын арай; Түлпарлар тағдыры; Жыраулар; Тағдырдастан; Ғұмырдария; Ақ махаббат адастырмайды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Александр Дмитриевич Романов

**Александр Дмитриевич Романов** (1922, Жаңақорған ауданы Төменарық ауылы – 27.4.1945, Берлин қ.) – соғыс ардагері, *Кеңес Одағының Батыры* (27.6.1945). Соғыстың алғашқы күндерінде Романов әскери училищені бітіріп, майданға аттанды. 1942 жылы маусым айында ұрысқа кіріп, *Еділден Эльбаға* дейінгі жауынгерлік жолдан өтеді. 1-Украина майданындағы 3-гвардиялық танк армиясына қарасты 70-механикаландырылған Проскуров бригадасының 1-мотоатқыштар батольонында рота командирі лейтенант Романовтың жауынгерлері 1945 жылы көктемде Берлиннің іргесіндегі Нейсе өзені жағасындағы шайқастардың бірінде 104 жаудың көзін жойып, 118 адамын тұтқынға алды. Жеке өзі 19 дұшпанды құртып, рота 15 автомашина мен 45 автомат, 9 станокты пулеметті қолға түсірді. 23 сәуірде Романовтың ротасы күші басым жаудың алты бірдей қарсы шабуылын тойтарып, қарша бораған оққа қарамастан, *Тельтов каналын* кешіп өтіп, плацдармды иеленді. 27 сәуір күні қала көшесіндегі қиямет-қайым ұрыста ерлікпен қаза тапты. Романов оқыған «Төменарық» аулындағы 53-орта мектебі батыр есімімен аталады. Мектеп мұражайында арнайы бөлме ұйымдастырылған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Рута тұқымдасы

** Рута тұқымдасы ** (*Rutaceae*) – ағаш, бұта, кейде шөптесін түрінде кездесетін қос жарнақты өсімдіктер. Жер шарында кең тараған. Рута тұқымдасына жататын өсімдіктердің сырты түгелдей дерлік безбен жабылған. Гүлдері қос жынысты, тостағанша жапырақшалары 4 – 5, аталықтары 4 не одан да көп, бірігіп кеткен, кейде бос та жатады. Жәндіктермен тозаңданады, көпшілік түрі қуаңшылыққа төзімді – ксерофиттер. Жемісі – қауашақ немесе жидек, олар құстармен, сүтқоректілермен, сумен және желмен таралады.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Руталар
Рүстембек Жиенбайұлы

**Рүстембек Жиенбайұлы** (1905, қазіргі Қармақшы ауданы Тұрмағамбет ауылы – 1966, сонда) – жырау. Сыр бойының ақындары *Балқы Базар, Кете Жүсіп, Тұрмағамбет, Омарлардан* тәлім алған. Сыр, Қаратау өңірі ақындарының шығармаларын халыққа кеңінен насихаттаған. «Көроғлы», «Алпамыс», «Қобыланды», т.б. дастандарды жатқа айтқан. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Югославия Одақтық Республикасы

thumb|150px|left| ЮОР аумағы
**Югославия Одақтық Республикасы** (қысқартылған ЮОР, бейресми түрде Кішкентай немесе Үшінші Югославия деп аталады) 1992 жылғы 27 сәуірде ЮОР таратылғаннан кейін және екі республиканы - Сербия мен Черногорияны құрғаннан кейін құрылған.

1999 жылы НАТО «Одақтық күш» әскери операциясында бомбалау қойды. 

2003 жылғы 4 ақпандағы Югославия Одақтық Республикасы Сербия мен Черногорияның мемлекеттік одағы болып өзгертілді, конфедерация құрылды және екі республика, Сербия және Черногория теңестірілді. Мысалы, Подгорица Белградпен бірге астана жауапкершілігін өз мойнына ала бастады: егер Белград коммерциялық капитал болса, онда Подгорица сот болып табылады. 

2006 жылғы мамырда референдумның қорытындысы бойынша Черногория тәуелсіз мемлекет болып қайта құрылды, содан кейін Югославия Одақтық Республикасы өмір сүрді.

## Дереккөздер:


Санат:Елдер
Минор (математика)

**Минор** (лат. mіnor – кішісі), k-ретті матрицаның миноры – матрицаның k жолы мен k бағанының қиылысуында тұрған элементтерден құрылған анықтауыш.
Мысалы, анықтауышы түріндегі 2-ретті матрицаның 1- және 4-жолдарының 2- және 3-бағанмен қиылысуында тұрған элементтерден құрылған Минор болып табылады. Анықтауыштың Миноры осы анықтауыш матрицасының Миноры болып табылады. Әрбір матрицаның k-ретті Миноры болады. Матрица элементтері 1-ретті Минор болып саналады. Егер Минор орналасқан жол нөмірі бағана нөмірімен сәйкес келсе, онда оны бас Минор деп атайды;

## Тағы қараңыз
* Матрица
* Анықтауыш
* Элемент

## Дереккөздер

Санат:Матрица теориясы
Жақсылық Рахматулла

left|250px
1945 жылы 18 қыркүйекте Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданының орталығында туған. 1971 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген.
1979 жылдан бастап Қызылорда облысында Жаңақорған аудандық «Коммунизм жолы», облыстық «Ленин жолы» (қазіргі «Сыр бойы»), Сырдария аудандық «Сырдария» газеттерінде жауапты қызметтер атқарған. 1983—1985 жылдар да Алматы Жоғарғы Партия мектебінде оқыған. 1996 жылдан 2008 жылға дейін Қызылорда облыстық «Сыр бойы» газетінің бас редакторы, біріккен кәсіпорында директор-редактор міндетін атқарған. 2009 жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағының Қызылорда облысындағы филиалының директоры. 
Әдеби дүниелері (Бүркеншек аты — Қойлақы Сабылт) 1984 жылдан бері республикалық баспасөздерде жарияланып келеді. «Қолшатыр» (Хикая және әңгімелер. А., «Жалын», 1995), «Шырағың сөнбесін» («Сырдария» баспа кәсіпорны, 1995), «Сағым жылдар», «Кие», «Меңсүлу», т.б. кітаптары жарық көрген. 1996 жылы «Қызғалдақ қалың шыққан жыл» топтамасында «Жанымның жарығы» хикаяты басылған.
2004 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасымен, 2005 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған. 2008 жылы Қазақстанның Құрметті Журналисі атағын алған. Жаңақорған ауданының, Тасбөгет кентінің Құрметті азаматы. «Тәуелсіздіктің 10 жылдығы» мерекелік медалінің иегері.
Шығармалары:
* Алыстай берген аяулым. Хикаят. А., «Қайнар», 1996;
* Өмір самалы. Әңгімелер жинағы. А., «Жалын», 1996;
* Болашаққа сенім.
* Ғұмыр дария. Жібек жолындағы жұлдыздар. Хикаяттар. «Қайнар», «Өнер», «Астана», 1997-2001.
* Тәуелсіздік толғауы. Деректі хикаят. А., Жедел баспа, 2002.
## Дереккөздер


Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Бидас Рүстембекұлы

**Бидас Рүстембекұлы** (1951 жылы  туған, Қармақшы ауданы Тұрмағамбет ауылы) – жырау. 

Әлімұлы тайпасының Кете руының Құлыс бөлімінен шыққан.

*Жиенбай жыраудың немересі, Рүстембек жыраудың баласы*. Білімі орта, жастайынан ата-баба жолына түсіп, өлең айту және жыр жаттаумен айналысқан. Аудандық электр жүйесі саласында жұмыс істейді. Қармақшыдағы «Жиенбай жырау» мектебінің жетекшісі. Оның күйтабақтарға жазылған репертуарында атасы мен әкесінің жырлары, «Көрғолы» дастанының 5 саласы, т.б. бар. Рүстембекұлы Сыр бойындағы дәстүрлі жыраулық өнердің мақамын бұзбай айтушылардың бірі. Рүстембекұлы ақындар айтысына қатысқан (1980 – 87), 2-Бүкілодақтық халық шығармашылық фестивалінің лауреаты.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақ жыраулары

Санат:1951 жылы туғандар
Рүстем – дастан

** Рүстем-Дастан** парсы ақыны *Ә.Фирдаусидың* «Шаһнама» эпопеясы негізінде *Т.Ізтілеуов* жырлаған дастан. Ақын мұнан бұрын «Шаһнама» тақырыбында «Самұрық», «Дарапнама», «Әшкәбус» дастандарын жазған. 1934 жылы Фирдаусидің 1000 жылдық мерейтойы тұсында «Шаһнаманы» қазақ тіліне аудару ісі халық ақыны Ізтілеуұлына жүктелген. Дастанның көлемі 24 мың жол, 30 тараудан тұрады, 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған, 7 – 8 буын жыр үлгісі де кездеседі. Дүниежүзілік әдебиетте жоғары бағаланатын «Рүстем-Дастан» қазақ танымына мейлінше жақын етіп жырланған, ол арғы-бергі ертегі-аңыз оқиғаларға толы. Шығарма қазақтың батырлық жырларына өте ұқсас, онда қазақтың салт-дәстүр, әдет-ғұрыптары, наным-сенімдері, тұрақты сөз тіркестері, туыстық атаулар мол кездеседі. Дастанның үлкен бір бөлігі *М.Әуезовтің* алғы сөзімен 1961 жылы басылып шықты. «Жәмшитнама» (12 мың жол) және «Дарапнама» (4 мың жол) бөлімдерімен толықтырылған нұсқасы 2004 жылы «Шаһнама. Рүстем – Дастан» деген атпен жарық көрді. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Миогеосинклиналь

**Миогеосинклиналь** (грек. meіon, аздау, аз және геосинклиналь) – платформамен көршілес орналасқан және сол іргетаста пайда болған геосинклинальдық жүйелер шегіндегі бойлай созылған сыртқы ойыс. Миогеосинклиналь дамуының алғашқы сатысында жер қыртысы майысады да, теңіз суы тереңдеп, шөгінділер мол жиылады. Миогеосинклиналь, әдетте, шөгінді қабаттарының (әсіресе, карбонатты) басымдылығымен және магматизм мен метаморфизмнің әлсіз пайда болуымен сипатталады; аймағында көптеген пайдалы қазбалар кездеседі (Қаратау фосфорит алабы);
## Сілтемелер
* Геосинклиналь
* Платформа
* Қаратау
## Дереккөздер


Санат:География
Бақыт Рысқалов

**Бақыт Рысқалов** (1902, Арал ауданы Аманөткел ауылы – 1955, сонда) – еңбек ардагері.  *Социолистік Еңбек Ері* (1948). *[[Қазақ КСР]]-і Жоғарғы кеңесінің* депутаты (1938). 1921 – 37 жылдары «Аманөткел» балық аулау ұжымшарында балықшы, кейіннен бригадир болып жұмыс істеген. 1938 – 41 жылдары «Бөген» балық зауытының директоры, 1941 – 53 жылдары «Тастүбек» балық аулау ұжымшарының төрағасы, 1953 – 55 жылдары Бөген ауылдық кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарған. *Ленин орденімен* марапатталған.
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Сабыржылға

**Сабыржалға** – Қызылорда облысының Арал, Ақтөбе облысының Шалқар аудандары жеріндегі өзен, ұзындығы 72 км, су жинайтын алабы 1250 км2. 

## Бастауы
Арал теңізінің солтүстік батысындағы қыратты бұлағынан басталып, Шевченко шығанағына құяды. Арнасы сәл ғана байқалады, қар суымен толығады. Ағыны көктемде ғана болады. Алабы көктемде жайылымға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы өзендері
Санат:Шалқар ауданы өзендері
Берікбай Сағындықұлы

**Берікбай Сағындықұлы** (24 мамыр 1939, Ақжар ауылы, Қызылорда облысы — 11 желтоқсан 2023, Алматы) — қазақстандық ғалым, журналист, филология ғылымдарының докторы (1994), профессор (1997).

## Еңбек жолы
* ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) филология факултетін (1962), Мәскеудегі КСРО ҒА Шығыстану институтының аспирантурасын (1975) бітірген; 
* 1961–72 жылдары «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде әдеби қызметкер, хатшы;
* 1975–79 жылдары «Ғылым» баспасында редактор, редакция меңгерушісі;
* 1979–97 жылдары ҚазМУ-дың қазақ филологиясы кафедрасының оқытушысы; 
* 1997 жылдан профессор. Сағындықұлының 2 монографиясы, 7 оқу құралы, 200-ден аса ғылыми және публицистикалық мақалалары бар; 
* Қармақшы ауданының құрметті азаматы (2005).

## Дереккөздер

Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Миоглобин

thumb|Alt=A.|Миоглобин
**Миоглобин** (мио және глобин – гемоглобиннің ақуызды бөлігі) – күрделі ақуыз; омыртқалы жануарлар мен адамның бұлшық еттерінде оттекті тасымалдайтын глобулярлы ақуыз. Ет тінінде молекулалық оттекті жасушалардың тотықтыру жүйесіне тасымалдайды. Миоглобинның молекуласы бір полипептидтік тізбектен (153 амин қышқылдары қалдықтары бар) және гемнен (2 валентті темірі бар порфириннің кешенді қосылысы) тұрады. Оның молекулалық массасы 17000. Ет тіні жиырылғанда капилляр қан тамырларының жиырылуы нәтижесінде оттектің парциалды қысымы кенет төмендеген кезде Миоглобиннен жұмыс істеп тұрған бұлшық етке қажетті оттек бөлініп шығады. Миоглобин, әсіресе, теңіз сүтқоректілерінің (әсіресе, су астында ұзақ уақыт тіршілік ететін) – дельфиндер (3,5%) мен итбалықтардың (7,7%) бұлшық еттері Миоглобинге бай болады. Миоглобиннің үш өлшемді құрылымы рентгендік құрылымдық талдау әдісімен анықталған бірінші ақуыз (1957 – 60 жылдары).

## Сілтемелер
* Гемоглобин
* Дельфин
* Итбалық
## Дереккөздер


Санат:Хромопротеиндер
Санат:Транспорттық ақуыздар
Садық ахун

** Садық Ахун,** *Садық Қодарұлы* (1860, қазіргі Сырдария ауданы, Ақжарма ауыл – 1937) – діни қайраткер, тәуіп. Әкесі *алаша Қодар батыр* болған. 14 – 15 жасында Тапал ахуннан, 16 жасынан Қармақшы жеріндегі Ораз ахуннан дәріс алған. Қалдан батырдың ауылында 1884 жылға дейін мешіт ұстап, шәкірт тәрбиелейді. Кейін Көкілташ медресесінде төрт жыл тәлім алып, «ахун» дәрежесін алған, сондай-ақ медресе жанындағы Иран дәрігерлік мектебінде оқып, діни біліммен қатар Әбу Әли Ибн Сина ілімін де игереді. Садық Ахун 1898 жылдан бастап мешітте имам болған. 1900 Қармақшы ауданындағы «Иіркөл» маңына көшіп келіп, дәулеттілердің көмегімен мешіт салып, сонда ұстаздық еткен. Бұл мешіт ахунның есімімен аталады. Ол мұнда бала оқытумен бірге емшілікпен де айналысқан. 1930 жылдары Ақмырза ишанның ұжымдастыруға қарсы көтерілісіне тілектес болған. 1930 – 33 жылдары белсенділердің көрсетуімен қамауға алынған. Республикалық, облыстық медицина мұражайларда, аудандық музейде ақын өміріне арналған бөлімдер бар.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Көкілташ медресесінде (Бұхара) оқығандар
Миозит

**Миозит** (грек. myos – бұлшық ет) – қаңқа бұлшық еттерінің қабынуы. Миозит жедел және созылмалы түрлерге ажыратылады. Жедел Миозит жедел пайда болатын жұқпалы аурулардың (тұмау, ревматизм, т.б.), жарақаттың (бұлшық ет жарақаты), бұлшық еттерге қалыптан тыс күш түскенде немесе инфекция түскен тіндерден бұлшық етке қарай жайылуының (мысалы, сүйектен) салдарынан туады. Миозиттің бұл түрі тез арада дамиды. Негізгі белгілері: бұлшық еттегі жергілікті ауырсыну, оның кернеліп қатаюы; ауырсыну бұлшық етті саусақтармен басқанда және қозғалыс кезінде айқын байқалады. Созылмалы Миозит біртіндеп дамиды. Ол, көбінесе, созылмалы жұқпалы аурулардың (туберкулез, мерез, т.б.) салдарынан немесе кәсібіне байланысты ауру адамның бұлшық еттерінің шаршауынан, қажуынан пайда болады. Созылмалы Миозит белгілері жедел Миозитке ұқсас, бірақ олардың біліну дәрежелері жедел Миозитпен салыстырғанда бір шама төмен болады. Миозитті емдеу тікелей дәрігердің бақылауымен жүзеге асырылады. Емдеу шаралары ретінде инфекцияға қарсы күрес, бұлшық еттердің жұмысына теріс әсер ететін құбылыстарды реттеу, ауру сезімін басатын дәрі-дәрмектерді қолдану. Жергілікті ем ретінде массаж, физиотерапевтік ем түрлерін пайдалануға болады. Созылмалы Миозитті санаторлық - курорттық (шипалы балшық, минералды су, т.б.) емдеу қажет.
## Сілтемелер
* Инфекция
* Туберкулез
* Мерез
## Дереккөздер


Санат:Биология
Сазды (Қызылорда облысы)

**Сазды** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Сазды ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Арал қаласынан солтүстікке қарай 88 км, Баршақұм құмды алқабының оңтүстік шетінде, Арал теңізінің байырғы табанында орналасқан. Жері – саздауыт, сор, тақыр, құм аралас болып келеді. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 555 адам (270 ер адам және 285 әйел адам) болса, 2009 жылы 564 адамды (278 ер адам және 286 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Ауыл 1957 – 96 жылдары асыл тұқымды қаракөл қойын өсіретін «Арал» кеңшары бөлімшесінің орталығы болған. Бөлімшеде негізінде мал шаруашылық қожалықтары жұмыс істейді. Осы ауылда жазушы Түменбаев Жақсылық, ғалым Өзденбаев Жанбай Шүйіншіәліұлы туып – өскен.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Миокард инфаркты

thumb|Alt=A.|Миокард
**Миокард инфарктысы** — жүрек бұлшық етінің қанмен қамтамасыз етілуінің бұзылуынан онда өлі еттену (некроз) ошағының пайда болуы. Миокард инфарктысының пайда болуына атеросклерозбен зақымданған тәждік артерия қан тамырларының қуысының тарылуы себепші болады. Сонымен бірге зақымданған қан тамыр аймағындағы атеросклероздық процеске тромбоз (тамырдың бітеліп қалуы) қосылады да, нәтижесінде жүрек бұлшық етінің осы бөлігіне қанның келуі толығымен не ішінара тоқталады. Ал тромбының пайда болуы қанның ұю процесінің бұзылуына әкеліп соғады. Бұл жағдай осындай ауруларда жиі байқалады. Миокард инфарктысына қан қысымы ауруы, қант диабеті, психикалық күйзеліс, семіздік, көп шылым шегу, т.б. әсер етеді. Бұл аурумен 40 – 60 жастағы ер адамдар жиі ауырады. Миокард инфарктысының негізгі белгісі: жүрек тұсы немесе төстің (кеуденің) асты шаншып ұзақ ауырады. Бұл жүрек бұлшық еті бөлігінің қанды өте аз алуына байланысты қоректік заттар мен оттектің жетіспеушілігінен пайда болады. Әдетте қысып, қызып, күйіп-жанып, батып, керіп ауырады. Аурудың әсері сол қолға, сол жақ жауырынның астына тарайды, кейде адамның бүкіл кеудесі шаншиды. Стенокардиядан айырмашылығы ауырсыну сезімі нитроглицеринді ішкеннен кейін де басылмайды. Әдетте ұстама 20 – 30 минуттан бірнеше сағатқа кейде тіпті бірнеше күнге созылады. Ауырған адам күрт әлсірейді, өлімнен қорқу сезімі, сондай-ақ, демікпе және жүрек қызметінің басқа да бұзылу көріністері байқалады. Науқастың тынысы тарылып ауа жетіспейді, лоқсиды, құсуы да мүмкін. Миокард инфарктысысымен ауырған адамға шұғыл дәрігерлік көмек көрсетілуі керек. Дәрігер келгенше науқасты қозғалтпай, тыныштандырып, жатқызып қою керек. Жүректің ауырғанын баспаса да нитроглицеринді бірнеше рет ішкізу керек. Ауырсынуды жеңілдету үшін кеудеге қыша қағаз қою, аяққа жылытқыш (грелка) басу, қолды жылыту әрекеттерін жасау керек. Миокард инфарктысымен ауырған адам тек ауруханада емделеді. Ауруханадан шыққаннан кейін де дәрігердің бақылауында, диспансерлік есепте тұрады. Ішетін тамақ витаминге бай, бірақ калориясы жағынан шектеулі болуға тиіс. Емдік гимнастикамен айналысуы керек. Миокард инфарктысымен ауырған адам күш түсетін, жүйкені шаршататын, түнгі сменада, ыстық цехтарда, т.б. ауыр жұмыстар істеуге болмайды.
## Тағы қараңыз
* Инфаркт
## Дереккөздер


Санат:Кардиология
Санат:Жүрек аурулары
Әбдіхалық Сайлыбаев

**Әбдіхалық Сайлыбаев** (1914, Қызылорда қалалық округі, Қызылжарма ауылы – 1983, сонда) – еңбек ардагері. Фин соғысына қатысқан. Ташкент су шаруашылық техникумын (1932), Мәскеу теміржол көлік инженерлері институтын (1937), *Ленинград* (Санкт-Петербург) жоғары әскери-теңіз инженерлері училищесін (1939) бітірген. 1939 – 40 жылдары Балтық теңізінде «Комсомол», Қара теңізіде «Красный Кавказ» әскери корабльдерінде соғысқа қатысқан. 1940 – 45 жылдары Түркістан облысы Арыс станциясындағы 21-мектепте мұғалім, Ащысай кенінің ФЗО мектебі  директорының орынбасары, 1945 – 48 жылдары Қармақшы ауданы партия комитетінің 2-хатшысы қызметтерін атқарған. 1948 – 54 жылдары Жосалы механикалық зауытында инженер конструктор, 1954 – 61 жылдары Жаңақорған ауданы Төменарық кеңшарында партия ұйымының хатшысы болған. 1961 – 75 жылдары Сырдария ауданы «Комсомол» кеңшарында жұмысшылар комитетінің төрағасы, кадр бөлімінің бастығы қызметінде болды. Бірнеше медальмен марапатталған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Бақытжан Әбдіқалықұлы Сайлыбаев

**Бақытжан Әбдіқалықұлы Сайлыбаев** (15.10.1955 жылы, Жаңақорған ауданы Төменарық ауылы –04.09.2021 жылы, Қызылорда қаласы) – ғалым, педагогика ғылымдарының докторы (2010 ж.), Педагогикалық білім беру халықаралық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі. Қызылорда педагогикалық институтының (Қорқыт ата атындағы Қызылорда  университеті) физика-математика факултетін (1976), Мәскеу КСРО педагогика ғылымдары академиясының білім берудің мазмұны мен әдістері ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1990) бітірген. 1976 – 1981 жылдары Қызылорда қаласындағы орта мектептерде мұғалім, мектеп директорының оқу-тәрбие жұмыстары жөніндегі орынбасары, 1981 жылы Қызылорда педагогикалық институтының бастауыш сыныптарға білім берудің педагогикасы мен әдістемесі кафедрасында оқытушы, 1991 жылдан Қызылорда гуманитарлық университетінде, 1998 жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, оқу-әдістемелік жұмыстар жөніндегі проректоры, 2003–2011 жылдары осы университеттің оқу ісі жөніндегі проректоры, бірінші проректоры .Атырау мемл. ун-тінің 1-проректоры (2011–2012 жж.), Қызылорда облысының білім басқармасы басшысының орынбасары (2013–2015 жж.), басшысы (2015–2018 жж.), Қызылорда гуманитарлық колледжінің директоры (2018–2021 жж.) қызметтерін атқарды. Сайлыбаев 80-нен астам ғылыми-әдістемелік еңбек, 2 монография, 10 оқу, оқу-әдістемелік құрал жазған. 

«Құрмет» орденімен (2015 ж.), бірнеше салаық төсбелгімен марапатталған. 

Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Миома

**Миома** (мио... және грек. ...ma – ісік аурулары атауларына жалғанатын соңғы жалғау) – организмде бұлшық ет тінінде пайда болатын қатерсіз ісік. Миома бірыңғай салалы ет тінінен (жатыр, асқазан, ішек, тері етінен) өседі. Мұны лейкомиома, ал Миоманың көлденең жолақты еттен (қаңқа, жүрек етінен) өсетін түрін – рабдомиома деп атайды. Асқазан және ішек лейкомиомасы мен рабдомиома өздігінен анық байқала бермейді, тек операция кезінде кездейсоқ көрінеді. Өте сирек жағдайда (ісік түйіндерінің тез қарқынмен өсуі) қатерлі ісікке ауысуы мүмкін. Миоманың түрі көп, өте жиі кездесетін түрі – фибромиома (лат. fіbra – талшық). Бұл жатырдың сыртқы сіңір қабығының астыңғы жағында болады. Фибромиома кезінде әйелдің ішінің төменгі бөлігінде ауырсыну сезімі байқалып, жатырдың көлемі ұлғаяды (кейде бірнеше кг болуы да мүмкін). өзақ уақыт қан кетіп, бұл жағдай анемияға әкеп соқтырады. Қуықты, жамбасқа келетін қан тамырлар мен жүйке талшықтарын ісік басады. Жатыр Миомасы жыныс мүшесінің қызметінің бұзылуынан, әйел организмінде эстроген гормондарының қалыптан тыс бөлінуінен болады. Ісік 30-дан асқан әйелдерде пайда болып климакс мерзіміне дейін өсе беруі мүмкін. Кейде (өте сирек) климакстан кейін ісік өздігінен кетіп те қалады. Миоманы негізінен ультрадыбыс әдісімен анықтайды. Миомаға шалдыққан әйел дәрігердің бақылауында болып, жылына 3 – 4 рет медициналық тексерістен өтіп тұруы қажет. Егер ісік ұлғая берсе, хирургиялық операция жасалады.

## Сілтемелер
* Талшық
* Анемия
* Климакс
## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Медицина
Сайыпназар Ахун Өтепұлы

** Сайыпназар Ахун Өтепұлы** (1810, Сырдария ауданы Амангелді ауылы – 1873, сонда) – діни қайраткер. Ауыл молдасынан дәріс алып, кейіннен Бұхарадағы Көкілташ медресесін, Стамбұл, Мысыр қалаларындағы ірі діни оқу орындарын бітірген. Сыр елінде көптеген мешіттердің салынуына басшылық жасаған. Қалғандарияда 300 балалық медресе ашып, бала оқытқан. Сайыпназар Ахун түрік, араб, парсы, тәжік тілдерін жетік білген. Көптеген шығыс халықтарының ертегі-қиссаларының ізімен өлең жазған. *Мұхаммед-Ханафия, Абу-Арис, Абу-Сина, шығармаларын, Қияметқайым дастандарын* қазақ тіліне аударған.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Көкілташ медресесінде (Бұхара) оқығандар
Зұлқарнай Сақиұлы

right|200px**Зұлқарнай Сақиұлы** 1935 жылы 7 сәуірде Қарақалпақ АССР-ы Тақтакөпір ауданындағы Дәуқара өңірінде туған.

Қарақалпақ мемлекеттік педагогика институтын бітірген соң, 1956 жылы мектептерде сабақ берді. «Совет Қарақалпақстаны» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі (1957—1960), Қызылорда облыстық «Ленин жолы» (қазіргі «Сыр бойы»), «Путь Ленина» газеттерінде меншікті тілші, бөлім меңгерушісі (1963-1965, 1967-1968), Қазақ радиосының Қызылорда облысындағы меншікті тілшісі (1965- 1967), осы облыстағы ҚазТАГ тілшісі (1968-1970), «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің аға тілшісі, жауапты хатшысының орынбасары, бөлім меңгерушісі (1974— 1987), «Ақиқат» (бұрынғы «Қазақстан коммунист») журналының аға әдеби қызметкері (1970—1974), бөлім меңгерушісі (1987—1991), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің аға референті (1992-1993), «Санат» баспасының аға редакторы, «Жеті жарғы» баспасы бас редакторының орынбасары, «Әділет министрлігінің хабаршысы» журналының бас редакторы (1993 -1996), «Қазақ энциклопедиясының» жетекші маманы (1998), «Денсаулық» жур-налының бөлім меңгерушісі қызметін атқарған.

Орыс, өзбек, қазақ тілдерден қарақалпақ тіліне С.Щипачевтің, Се Май Ирдің поэмаларын, A.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, М.Е.Салтыков-Щедрин, Г.Гейне, Ш.Петефи, Н.Хикмет, Го-Мо-жо, Эми Сияо, Чжу Бао-хуа, Буи хань, Р.Ғамзатов, А.Малышко, М.Исаковский, Э.Жүманбұлбүл, Х.Әлімжан, А. Мухтар, Т.Тула, Қ.Аманжолов, С.Жиенбаев шығармаларын аударды. Орыс тілінен қазақ тіліне Х.Байрақүмо-ваның, Г.Марковтың шығармалары Б.Брехтің, А.Володиннің, Э.Де Филиппонвің пьесаларын, B.Короленко, О.Гончар, Ю.Казаков, Ю.Рытхэу,Я. Кросс, Ц.Дамдинсурэн, И.Минэскурта, Р.Салури, В.Далан әңгімелерін, «Соттар мен судьялар туралы хикаялар» жинағын («Жеті жарғы», 1998); башқұрт тілінен М.Кәрімнің «Көкейден кетпес балғын шақ», «Үштаған» («Жазушы», 1978) повестерін, «Тастама отты, Прометей!» трагедиясын, мақалалары мен әңгімелері^ З.Биішеваның «Зәбірленгендер» романын («Жазушы», 1981), М.Хисматуллинаның әңгімелерін, татар тілінен Т.Миңнуллиннің «Диләфруздың төрт күйеуі» комедиясын, қарақалпақ тілінен Т.Қайыпбергеновтің «Перғауын Хеопстың мүнарасы» траги-комедиясын (1998), Т.Жүмамұратов, И.Юсупов өлеңдерін, түрікмен тілінен Б.Сейтаков пен Т.Жүмагелдиев әңгімелерін аударды.
«Хакімжан Наурызбаев»(«Өнер», 1987), Б. Ривкиннің «Антик өнері» («Өнер», 1988; Зей-нолла Серікқалиевпен бірге аударған) монографиясын, «Бәти-ма Зәуірбекова» («Өнер», 1989), «Қазақтанның монументтік өнері» («Өнер», 1991), «Тоқболат Тоғысбаев» («Өнер», 1991), т.б. кітаптарды тәржімалады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Мин династиясы

**Мин (Миң) патшалығы** () – 1368 – 1644 жылы Қытайда билік құрған мемлекет. Моңғолдар билеген Юань әулетінің орнына құрылды. Қытайлардың моңғолдарға қарсы ұзаққа созылған күресі (1350 – 56) нәтижесінде дүниеге келді. Астанасы алғашқыда – Нанкин, 1421 жылдан Пекин қаласында болды. Әулеттің негізін салған Чжу Юаньчжан (Тай-цзу) (1368 – 98 жылдары). Ол империяны қатаң тәртіпке негізделген әдіспен басқаруды жолға қойып, мемлекеттік қызметке орналасудың үш сатылы жүйесін енгізді (1382 жылы). Мин империясының билеушісі Хуэй – ди (1398 – 1402 жылдары) ақсүйектердің құқығын тежеуге тырысты. Чжу-Ди (1402 – 24 жылдары) 1421 жылы мемлекет астанасын Нанкиннен Пекинге көшірді. Ол Моңғолияға қарсы соғыс жорықтарын жасады. 15 ғасырдың басында басталған Қытай мен Моңғолия арасындағы шиеленіс ұзаққа созылды. 1449 жылы ойраттардың билеушісі Эсен хан бірнеше моңғол тайпаларын біріктіріп, Қытайға басып кірді. Ол Қытай императорын қолға түсіріп, Пекинді қоршауға алды. Тек 1488 жылы екі ел арасында бейбіт бітімге қол жетті. 15 ғасырдың басында Қытайға Әмір Темір империясы қауіп төндірді. Әмір Темір ұлы Жібек жолына бақылау жасауды өз қолына алды. 1405 жылы Ақсақ Темірдің кенеттен қайтыс болуы Қытайға төнген қауіпті сейілтті. 
Дегенмен оңтүстік бағыттағы Мин империясының белсенді сыртқы саясатының арқасында Қытай қазіргі Гуйчжоу провинциясы жеріндегі халықты бағындырып, біржола өзіне қосып алды. Вьетнам (1406 – 27 жылдары), Цейлон (1408 – 56 жылдары) және оңтүстік - шығыстағы 20 патшалық Қытайға тәуелді болды. Бірақ өлы Жібек жолының Орталық Азиялық бөлігі Мин империясының бақылауынан тыс қалды. 1405 – 33 жылдары Мин империясы Әмір Темір империясына қарсы одақтас ел табу үшін Оңтүстік Азия елдеріне, Үндістанға, Парсы шығанағына, араб елдеріне және Африкаға зор ауқымдағы 7 теңіз экспедидициясын аттандырды. Жапония аралдарымен, Жоңғариямен, Қашқариямен, Сібірмен сауда байланыстарын орнатты. Мин империясының кезінде қолөнер, кеме жасау, мануфактура өндірісі дамып, қалалар өсті, ақша қатынасы дамыды. өлы Қытай қорғанының бұзылған жерлері қалпына келтіріліп, сәнді сарайлар мен ғибадатханалар салынды. Халықтың өсімі ұлғайды. Пекин мен Нанкиннің тұрғындары 1 миллионға жетті. 15 ғасырдан бастап еуропалықтармен (Португалия, Голландия) байланыс орнады. Еуропалық миссионерлер Қытайда христиан (католик) дінін насихаттай бастады. Дегенмен 16 – 17 ғасыларда әлеуметтік күрес шиеленісіп, шаруалар көтерілісі жиі бой көтерді. 1628 – 44 жылдары. Қытай тарихында ұзаққа созылып, кең аумақты қамтыған Ли Цзычен бастаған шаруалар көтерілісі нәтижесінде Мин империясы құлады.

## Сілтемелер
* Қытай
* Моңғолия
* Вьетнам
## Дереккөздер


Санат:Мемлекет
Санат:Империя
Санат:Тарих
Вениамин Петрович Юдин

**Вениамин Петрович Юдин** (1.2.1928, Ресей, Волгоград – 12.5.1983, Алматы) – шығыстанушы ғалым, Қазақстан шығыстану мектебінің негізін салушылардың бірі. 

Мәскеу шығыстану институтын бітірген (1950). 1950 – 54 ж. осы институтта аспирантурада оқып, ұйғыр тілінен сабақ берді. 1955 – 60 ж. ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) тарих-филология факультетінің ұйғыр бөлімінде оқытушы, 1960 – 70 ж. Қазақ КСР-і Ғылым Академиясында Шоқан Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтында ғылыми қызметкер, 1970 – 76 ж. ҚазМУ-де (қазіргі ҚазҰУ) Қазақстан тарихы кафедрасында аға оқытушы, 1976 – 83 ж. Қазақ КСР-і Ғылым Академиясында тіл білімі институтының ұйғыр бөлімінде ғылыми қызметкер болып істеген.

Юдин қазақ халқының 14 – 18 ғасырлардағы тарихын парсы және түркі деректері бойынша зерттеді. Моғолстан, моғол этносы мен оның Орталық Азияға тигізген әсері және қазақ, ұйғыр, т.б. халықтармен этностық байланыстарының тарихи ықпалы қарастырылды. Өтеміс қажының “Шыңғыснамасын” орыс тіліне аударды. Юдиннің 90-нан астам ғылыми еңбектері жарық көріп, қазақ, ұйғыр, ағылшын тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер:


Санат:1 ақпанда туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Волгоградта туғандар
Санат:12 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан шығыстанушылары
Санат:Мәскеу шығыстану институты түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Санат:Шоқан Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институты тұлғалары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Зорлау

1. **Зорлау**, яғни жәбірленушіге немесе басқа адамдарға күш қолданып немесе оны қолданбақшы болып қорқытып, не жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдаланып жыныстық қатынас жасау, — үш жылдан бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. **Зорлауды:**
*Адамдартобы, алдын ала сез байласкан адамдартобы немесе ұйымдасқан топ жасаса;
*Өлтіремін деп қорқытумен ұштасып, сондай-ақ жәбірленушіге немесе басқа адамдарға қатысты аса қатыгездікпен жасалса;
*Жәбірленушінің соз ауруын жұқтырып алуына әкеп соқса;
*Бірнеше рет немесе бұрын нәпсі құмарлық сипаттағы зорлау әрекеттерін жасаған адам жасаса;
*Көрінеу кәмелетке толмағанға жасаса, — бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. **Зорлау:**
*Абайсызда жәбірленушінің өлуіне әкеп соқтырса;
*Абайсызда жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіруге, оның ВИЧ/ЖҚТБ-ны жұқтырып алуына немесе өзге ауыр зардаптарға әкеп соқса;
*Жәбірленушінің он төрт жасқа толмағанын көрінеу біле тұрып;
*Қоғамдык зілзала жағдайларын пайдаланған немесе жаппай тәртіпсіздік барысында жасалса, — сегіз жылдан он бес жылға дейінгі
мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
## Дереккөздер


Санат:Қылмыс
Санат:Заң
Зорлық

**Зорлық**, *құқықта* – бір адамның екінші бір адамға оның жеке басына тиіспеушілік құқығын бұзатын тәни және психикалық ықпал жасауы.

Ол тән азабын шектірген зорлық және жан азабын шектірген зорлық болып бөлінеді. Тән азабын шектірген зорлық – адамның ағзасына тікелей әсер ету; ұрып-соғу, денесіне зақым келтіру, түрлі тәсілдермен азаптап-қинау, т.б. Тән азабын шектірген зорлықтың салдарынан жәбірленушінің денсаулығына зиян келтірілуі мүмкін. Жан азабын шектірген зорлық – жәбірленушінің қарсылық көрсетуіне, өз құқықтары мен мүдделерін қорғауына деген ерік-жігерін жасыту үшін қорқыту, өлтіремін деп қоқан-лоққы жасау жолымен адамның психикасына әсер ету. Жан азабын шектірген зорлық жүйке ауруына немесе, тіпті, жан ауруына ұшыратуы мүмкін. Зорлық мән-жайға (қылмыс айрықша қатыгездікпен немесе жәбірленушіні қорлап азаптаумен жасалғанда), қылмыстың жасалу тәсіліне (мысалы, кісі өлтіру, әуе кемесін айдап әкету) не қылмыс құрамын айқындаушы белгіге (мысалы, зорлау кезінде) қарай жауаптылықты ауырлатуы мүмкін. Зорлықпен жасалған қылмыстар қоғамдық қауіпті сипатта болады. Аса қатыгездікпен, қорлаумен, жәбірленушіні қинап, азаптаумен, зорлаумен жасалған қылмыстар, сондай-ақ, адамның өмірі мен денсаулығына қауіпті әдіс қолданып жасалған қылмыстар “Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің” тиісті баптарына сәйкес жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жайлар болып табылады.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Құқық
Зорығу

thumb| right
**Зорығу** – ми қабығының біркелкі жүйелі жұмыс істеу қабілетінің бұзылуынан болатын әлсіздік.

Мұны кейде қажу, болдыру деп те атайды. Зорығу кезінде адамның басы ауырады, орынсыз ашушаңдық, асқа тәбет шаппау, ұйқының бұзылуы, енжарлық, т.б. жағымсыз сезімдер меңдеп алады. Зорығу – ақыл-ой жұмысының нәтижелілігін төмендетеді, оқу-жазуға ынта болмай, адам естігенін ұмытып қала береді. Мұндай хәл адамның өзінің айналасындағы ортамен тіл табыса алмауынан, ренжіп, қайғырып, қиналуынан да туындауы мүмкін. Шамадан тыс ретсіз көп оқу, ұйқы режимін бұзу, дем алу тәртібін сақтамау, жүйесіз жұмыс істеу, т.б. зорығуға әкеліп соқтырады. Сондықтан жұмыс ырғағын бұзбау, оның қарқынын біртіндеп өсіру, іс-әрекеттің жүйелі және жоспарлы болуын қамтамасыз ету, еңбек пен демалыстың дұрыс алмасып отыруын қадағалау қажет. Зорығу жануарларға да тән.

## Тағы қараңыз
*Ыстықтан зорығу

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Денсаулық
Тазарту

**ТАЗАРТУ** – 
* 1) металлургияда құймалар мен жаншылған металдардың беттік қабатын күйіктен, таттан, құймалық қоспалар мен шаң-тозаңнан, сондай-ақ құю жүйесінің элементтерін кедір-бұдырдан арылту. Бұл үшін құм жаудырып өңдеу машинасы, тазалау барабаны, гидравлик. аппараттар, сондай-ақ қышқылмен, отпен күйдіріп тегістеу тәсілдері, т.б. пайдаланылады. 
* 2) Мұнайды қайта айдаудан пайда болған дистиллаттарды зиянды қоспалардан (нафтенді қышқылдар, күкіртті қосылыстар, т.б.) арылту. Бұл үшін мұнай өнімдері күкірт қышқылымен, әктаспен, гипохлоритпен, хлорлы алюминий мен, т.б. өңделеді. 
* 3) Түтін газдарын олардың құрамындағы қатты, бу және зиянды газ тәрізді қоспалардан арылту. Бұл процесс атмосфераны ластамау мақсатында арнаулы машиналармен (күл ұстағыш циклон, электр сүзгі, т.б.) жүзеге асырылады.

## Дереккөздер

Санат:Экологиялық терминдер
Сергей Михайлович Зубаков

**Сергей Михайлович Зубаков** (12.10.1919, Ресей, Вологда облысы Ивицы деревнясы – 20.6.1975, Алматы қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1967), профессор (1970), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1972), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974).

Ленинград (1947, қазіргі Санкт-Петербург) технологиялық институтын және оның аспирантурасын (1951) бітірген. КСРО Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1952–58), директордың орынбасары (1954–55), директоры (1955–59), Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында лаборатория меңгерушісі (1959–75) қызметтерін атқарған. 1963 жылы «О вещественном составе кемперсайских хромитовых руд и физико-химических превращениях при проиводстве и службе хромомагнезитовых огнеупоров в металлургических печах» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Зубаковтың негізгі ғылыми еңбектері силикат материалдары технологиясына арналған. Ол Кемпірсай хромиттерін зерттеу жұмыстарын басқарып, жоғары сапалы, отқа төзімді материалдар алуға болатынын теория тұрғыдан дәлелдеді, зерттеу нәтижелерін Қарағанды металлургия комбинатында өндіріске енгізді. Болат қорыту пешінің табанын жасау және жөндеудің жедел технологиясын ұсынды. Зубаков дәрежелі Даңк пен «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тұлғалар
Балтырлық

**Балтырлық** — жауынгердің балтырын қорғайтын жарақ түрі. Сауыт пен шалбарша кигенде тізеден төмен қорғаусыз қалатындықтан, балтырға арнайы қалың былғары астарға жұқа металл (қола, жез, темір) таспаларды көбелеп, қайыспен тігіп не темір шегелермен бекітіп жасаған балтырлық киеді. Балтырлықтың кейбір үлгілері балтырмен бірге аяқтың үстін де жауып тұруы мүмкін. Кейбір балтырлықтар металдан тұтастай соғылып та, тақташалары шығыршықтармен өріліп те жасалады. Көшпелі халықтардың бейнелеу өнерінен аяғына балтырлық киген жауынгерлерді көруге болады.
 

## Дереккөздер


Санат: Соғыс қарулары