open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уызқағанақ

**Уыз қағанақ** - ертеңгілік тамақ ішпей шыққан немесе түскі шайына оралғанша қойшылардың өрісте жүргенде даярлайтын тамағы. 
Ол үшін қойшылар жан торсығына қойдың сүт-уызын сауып алады да, үйден ала шыққан бүйенге (дүңгіршекке) толтырып, алдын ала жағып қойған жанба отының қоламтасына көме қояды. Сүт пісірім уақыттан соң, піскен асын көк шөптің үстіне қояды да, сыртқы қабын тіліп жібереді де, дірілдеп тұрған уызды жейді. Жаңа сауылған сүтті қайнатпай сапырып отырып пісіреді.

## Дереккөздер
Атамұра " Қазақы дастархан", Автор: Сегізбайұлы Қадірбек

Санат:Қазақ асханасы
Тақуа тауқұдірет

**Тақуа тауқұдірет** - тауқұдірет тұқымдасының денесі орташа (салмағы 130-150 г) балшықшысы. Тек Алтайдан небары 2 ұясы мен бірнеше балапаны  табылған. Қазақстанның басқа таулы аудандарында, мысалы, Тянь-Шаньда ол тек қыстау кезінде кездестірілген. Дегенмен біздегі ең жақсы зерттелген құс. Барлық уақытта жалғыз жүреді, сондықтан осылай аталып отыр. Кәдімгі тауқұдіретінен ірілеу, әрі ақшылдау. Үріккен кезде, дыбыссыз баяу ұшады, шетке қарай ешқандай шұғыл қимыл жасамайды. Құс ойнағы өте ерекше,ызылдаған дыбыс шығарады. Ұялайтын жерінде сәуірден қазанға дейін кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Тауқұдірет тұқымдастары
Ащы құрт

Мұны кейде **қара құрт** деп атайды. Себебі, ашыған іркіткен қайнатқан әрі майы жартылай алынған құрт кепкен кезде майы сыртына шығып, жылтырап тұрады. **Ащы құрт** кеппей тұрғанда аздап тұз сепкені болмаса, оған тұз салынбайды. Себебі, бұл құртты қысты күндері езіп ішу үшін пайдаланады. Езетін құрттың қуаты күшті болу үшін әрі тастай болып қатып қалмауы үшін көбіне пісіп, майын алмайды. Құртты езіп ішу оны екі-үш сағат ыстық суға не ыстық сорпаға салып қояды. Содан соң астауға салып, астаудың бетіндегі табаны бұдыр-бұдыр болып жонылған тақтайшаға үйкеп, қолмен езеді. Езілген құрт – өте қуатты тағам. Оны кесеге құйып, сол күйі немесе сорпаға қосып ішеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ асханасы
Түктіаталықты қызғалдақ

**Түктіаталықты қызғалдақ** () – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын, биіктігі 10-20 см, пиязшық жуандығы 1-1.5 см, қара қоңыр, жұқа терілі немесе қағаз тәрізді, жалаңаш немесе тек ұшы ғана шамалы жатаған түкті қабаты.
Сабағы жалаңаш; жапырақ саны -2, сирек 3, алшақ орналасқан, қайырылған, жалаңаш, жиектері тегіс немесе сирек кірпікшелі, сызықты, төменгілері едәуір жалпақ, ені 5-15 мм.
Гүлі екеу; гүл серігі сары, ұзындығы 15-30 мм, сыртқылары таспа тәрізді, сырты күлгін, жалаңаш, ішкілерінен 1,5-2 есе жіңішке, ішкілері сопақша жұмыртқа тәрізді, түбі ұзын тырнақшаға жіңішкерген және осында тарамды әрі кірпікшелі; аталықтары гүл серігінен 2 есе қысқа, олардың жіпшелері сары, түкті, тозаңдықтары сопақша, сары, ұзындығы 3-5 мм, сүйір ұшы өте қысқа; аталықтан сәл ғана қысқа бағаны едәуір ұзын, қорапшасы ұзынша, ені 0,7-1 см, ұзындығы 1,5-2.5 см, тұмсығы мен ұзындығы 5 мм-дей.
## Дереккөздер

Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Николаев жер асты су кені

**Николаев жер асты су кені** - Қаскелең өзенінің сол жағалауында, Алматы облысының Қапшағай қаласынан оңтүстікке қарай 12 км жерде орналасқан. 

Қапшағай қаласын және демалыс аймақтарын шаруашылық-ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. Кен орны қайыршықтар мен саздақтар қабаттары бар түрлі түйіршікті құммен толған жоғары төрттік кезеңнің аллювийлі шөгінділерінде шоғырланған. Қиманың төменгі бөлігінде қалыңдығы 8-20 м болатын кесектасты-малтасты тау жыныстары қабаты бар. Қабаттың жалпы қалыңдығы 53-66 м, жер асты суы 6,9-7,6 м тереңдікте жатыр. Ұңғымалардың дебит су деңгейі 3,9-10 м төмендегенде 34,5-тен 66,6 л/с болады. Жер асты суы Қаскелең өзенінің және каналдардан сүзілген сумен толығады. 

## Судың құрамы
Минералд. 0,34-0,56 г/л, хим. құрамы бойынша сульфатты-гидрокарбонатты натрий-кальцийлі. Солтүстік-батыс бағытта құрғақ қалдықтар мөлшері ұлғайып, минералдығы артады (2,4-2,6 г/л). Суында фтордың мөлшері жоғары (1,1-6,0 мг/л) және бактериол. жағдайы тұрақты емес. Сондықтан тұтынушыға беретін суды фторсыздау және заласыздандыру керек. Сулы горизонттың қалыңдығы  51 метр. Пайдаланатын су қоры гидродинамикалық әдіспен бағаланған. Жобалық сутірек Қаскелең өзенінен бойлай қатар түзелген 19 ұңғымадан (ара қашықтары 400-600 м) тұрады. Сутірек Қаскелең өзенінен орта есеппен 1100 м алшақта орналасқан. Ұңғымалардың тереңдігі 80-100 м. Кен орны 1976 жылдан пайдалануда. Қазір сутірек тәулігіне 10,5 мың метр куб су береді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан артезиан алабтары
Санат:Қапшағай қалалық әкімдігі географиясы
Ниязбек Әбдіғалиұлы Алдажаров

**Ниязбек Әбдіғалиұлы Алдажаров** (1915-1988) -  шежіреші. Абайдың Жидебайдағы қорық-мұражайының меңгерушісі болып ұзақ жылдар қызмет еткен. Құнанбай мен Абай ұрпақтарының тарихы мен тағдырын жақсы білген. Абайдың Жидебайдағы қорық-мұражайын мемориалдық тұрғыдан қалпына келтіруге үлкен үлес қосқан. Шәкәрімнің, Ағашаяқ, Берікболдың, Қабыш Шәкәрімұлының әдеби, музыкалық мұраларын таспаға түсіріп, Абайдың Семейдегі мұражайының қорына тапсырған. Сондай-ақ Құнанбай мен Абайдың өмірбаянына қатысты деректер мен тобықты руының шежіресін жинақтап, бір ізге түсірген.

## Дереккөздер

Санат:1915 жылы туғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шежірешілер
Санат:Абайтану
Юхо Кусти Паасикиви

**Паасикиви** (*Paasikivi*) ***Юхо Кусти*** (27. 11. 1870, Тампере,—14. 12. 1956, Хельсинки) — Финляндия мемлекетінің қайраткері. 1892 ж. Хельсинки университетін бітірді, мамандығы — юрист. 1918 ж. (май — нояб.) — премьер-министр. 1920 ж. 14 октябрьде Финляндия мен РКФСР арасындағы бітім шартына қол қойды. 1940 ж. 12 наурызда совет-финлянд бітім шартына қол қойды. 1940— 1941 ж. Финляндияның Мәскеудегі елшісі. 1944—1946 ж. — премьер-министр. 1946—1956 ж.— Финляндпя Республикасының президенті. Финлянд- совет қатынастарын орнатуға зор үлес қосты. Финляндия мен Совет Одағы арасында достық қатынасты дамыту ісіндегі еңбегі үшін 1954 ж. Ленин орденімен марапатталды.

Санат:Тұлғалар
Санат:Финляндия саясаткерлері
I Павел

**I Павел** (, Елизавета Петровнаның жазғы сарайы, Санкт-Петербург&nbsp;— , Санкт-Петербург) — Ресей императоры (1796—1801), III Петр  мен II Екатерина баласы. Оның Александр (болашақ император I Александр), Константин, Николай (болашақ император I Николай), Михаил атты ұлдары мен 6 қызы болған. 1783 жылдан анасы II Екатерина бөлек Гатчинодағы сарайда тұрды. I Павел мемлекеттің ішкі саясатында Екатеринаның тәртібіне қарсы бағыт ұстаған болды. Бірақ шын мәнінде I Павел Екатеринаның ішкі саясаттағы жолын ұстады. Ұлы француз революциясы мен Ресейде шаруалар толқуынан қорыққан I Павел қатал реакциялық саясат жүргізді. Қатаң цензура енгізіп, жеке меншік баспаханаларды жапты (1797), шетелдік кітаптарды алып келуге тыйым салды (1800), озық ойлы адамдарға төтенше полициялық шаралар қолданды, ірі помещиктердің мүдделерін қолдап, оларға 600 мыңнан астам шаруаларды басыбайлы етіп берді. Шаруалардың қарсылығын басу үшін жазалаушы экспедицияларды және басқа заң актілерін пайдаланды. Армияға Пруссия үлгісі бойынша реформа жүргізді. II Екатерина сыртқы саясатын жалғастыра отырып, I Павел  Францияға қарсы коалициялық соғысқа қатысты. I Павел ұсақтығы, қызба мінезділігі дворяндар арасында наразылық тудырды. Англиямен сауда қатынасын бұзғаннан кейін наразылық күшейе түсті. Гвардиялық офицерлер астыртын әрекетке әзірленіп, 11 марттан 12 мартқа қараған түні Михайловск бекінісінде I Павел өлтірді.

## Дереккөздер

Санат:Ресей императорлары
Павел Диакон

thumb|right|200px|Ортағасырлық жазбалар бойынша
**Павел Диакон** () (720 ж. ш.—13. 4. 799, Монтекассино) — лангобард тарихшысы. Жасында Павиядағы лангобард королы сарайында қызмет істеді. Лангобард мемлекеті құлағаннан кейін, Павел Диакон Монтекассинодағы монастырьде тұрды. 782—786 ж. Павел Диакон— Ұлы Карл сарайында қызмет атқарды, оның Академиясының мүшесі болды. Павел Диаконның басты шығармалары — «Лангобардтардың тарихы». Павел Диакон бұл еңбекте халық аңыздарын, жазба деректерді, оқиғаларды кезімен көріп, оған қатысқандардың айтқан әңгімелерін пайдаланған. «Лангобардтардың тарихында» лангобардтардың қоғамдық және саяси құрылысын, олардың Италияны жаулап алуы жөнінде көптеген мәліметтер бар.

Санат:720 жылы туғандар
Санат:799 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тарихшылар
Павиандар

**Павиан** () — танау маймылдардың бір туысы. Дене тұрқы 75—80 см, құйрығының ұзындығы 50—60 см, салмағы 30 кг-ға жетеді.Тұмсығы ұзын, танау тесігі кең, ит тісі мен қабақ сүйегі өте күшті дамыған. Шонданай  сірісі үлкен және қызғылт.Аяғы мен қолының ұзындығы бірдей дерлік ,саусағы және башайлары қысқа павианның  Гвинея-Бисаудан Эфиопияға дейін таралған 4 түрі (гамадрил, сфинкс, бабуин, анубис) және Оңтүстік Африкада 1 түрі (чакма) бар. Павиан таулы, жартасты жерлерде үйірленіп, топтанып жүреді, өсімдік жемісі, гүлі, жапырағы, тамыры, құс жұмыртқасы және түрлі насекомдармен қоректенеді. Жыныстық жағынан 3—5 жылда жетіледі, 170 күн көтеріп бір бала табады. Баласын енесі 5—8 ай сүтімен асырайды.

Санат:Приматтар
Халаж тілі

**Халаж тілі** - көбіне Иран және Ауғанстанда таралған түркі тілдерінің бірі. 2000 жылының мәліметі бойынша, сөйлеушілер саны 4200-дей. *ISO 639-3* стандарты бойынша бұл тілді «түркі-Халаж тілі» деп белгілейді. Себебі үнді-иран тілін де «Халаж » деп атайды.

## Географиялық таралуы
Халаж тілінде сөйлеушілер көбіне  Маркази және Құм остандарының тұрғындары. Егер 1968 жылы сөйлеушілердің саны 17 000-дай болса, 2000 жылы  «Ethnologue» журналының мәліметі бойынша бұл көрсеткіш  42107 адамға дейін көтерілген.

## Фонетикасы

### Дауыссыздар

### Сандар
Халаж сандарының атаулары  көбі түркі тіліндегідей, кейде (мысалы«80» және «90» үшін) парсы тілінің эквиваленттері қолданылады: 

* 1 — 
* 2 — 
* 3 — 
* 4 — 
* 5 — 
* 6 — 
* 7 — 
* 8 — 
* 9 — 
* 10 — 
* 20 — 
* 30 — 
* 40 — 
* 50 — 
* 60 — 
* 70 — 
* 80 —  (түрк.),  (парсы)
* 90 —  (түрк.),  (парсы)
* 100 — 
* 1000 — , 

## Мысалдар
Дереккөзі: Dorfer & Tezcan (1994) p. 158-9''

## Дереккөздер

Санат:Түркі тілдері
Пуйо қырғыз тілі

**Пуйо қырғыз тілі** - түркі тілдерінің солтүстік-шығыс тобына жататын бір тіл. Қытайда таралған. XVII—XVIII ғ-да Манжурияға жер аударылтқан Пуйо қырғыздармен бірге негізгі сөйлеушілердің аймағынан үзіліп кеткен. Қазіргі таңда сөйлеушілер көбіне Хэйлунцзян аймағының тұрғындары, саны 600-дей адам.

## Жазылуы
Қытай тілтанушылары 2000-шы жылдардың соңында Пуйо қырғыз тілінің жазуын латын әліпбиіне негіздеп  (**Č č, Ğ ğ, Ï ï, Ö ö, Š š, Ü ü** әріптерін қосып) жасаған. Бірақ бұл әліпби кең таралмады.

## Әдебиет
* 
* 
* Тенишев Э.Р. О языке кыргызов уезда Фуюй //Вопросы языкознания. 1961. № 1. С.88-95.

Санат:Түркі тілдері
Иондалу потенциалы

**Иондалу потенциалы** - негізгі күйде тұрған атомның (не молекуланың) бір рет иондалуына қажетті энергияның ең кіші мәнінің электрон зарядына қатынасымен анықталатын физикалық шама. 
::X + energy →  X+ + e-

Иондалу потенциалы атомнан не молекуладан электронды бөліп шығаратын жұмысқа тең шама иондалу энергиясының өлшеуіші болып табылады. Ол атомдағы не молекуладағы электрон байланысының беріктігін сипаттайды. Иондалу потенциалы "в" арқылы өрнектеледі, сан мәні жағынан ол эв - пен алынған иондалу энергиясына тең. Иондалу потенциалының мәні электрондық соққы туғызатын иондалуды зерттеу кезінде, сондай - ақ фотоиондалудағы фотондардың энергиясын өлшеу арқылы эксперимент жүзінде анықталады. Атомдар мен қарапайым молекулалар үшін иондалу потенциалының ең дәлірек мәні энергия деңгейлерінің спектроскопиялық мәліметтерінен алынады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Periodic Table of the Elements First Ionization Potential 
* Periodic Table of Elements Sorted by 1st Ionization Potential (eV) 

Санат:Химия
Ионийлықтар

**Ионийлықтар** немесе  **иондар** (, )  - негізгі ежелгі грек тайпаларының бірі. 

"Ионийлықтар" атауы тайпаның түп атасы деп саналатын, аты аңызға айналған батыр Ионның есімінен шыққан. Аттика жерін, Эвбей аралының бір бөлігін, Хиос, Самос, Наксос т.б. аралдарды мекендеді. Біздің заманымыздан бұрын 11 - 9 ғасырларда Кіші Азияның (Иония обл.) батыс жағалауының орталық бөлігін, Қара және Мәрмәр теңіздері жағалауларын қоныстанды. Ионий диалектісінде көптеген адебиет сақталған (мысалы Гомер поэмалары, Геродот шығармалары т.б.).

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Грекия
Қорасан түркі тілі

**Қорасан түркі тілі** () - солтүстік-шығыс Ирандағы түріктілдес азшылықтың тілі. Түркі тілдерінің оғыз тармағына жатады. Түрікмен тіліне, өзбек тілінің  хорезм (оғыз) диалектіне қатты ұқсас. Лингвисттар Қорасан түркі тілін Әзербайжан тілі мен түрікмен тілдерінің арасында болғанымен екеуінің де диалекті деп санамайды.

Иранда Қорасан түркі тілінде 400 мыңдай адам сөйлейді. Олар көбіне  Боджнурд, Себзевар, Гучан және Мешхед қалаларының тұрғындары.  Өзбекстанда Хорезм облысында және Қарақалпақстанда, Түркменстанда Дашогуз велаяты және Лебап велаятының тұрғындары сөйлейді.

## Дереккөздер

Санат:Түркі тілдері
Құман тілі

**Құман тілі** - Түркі тілдерінің қыпшақ тілдері тармағына жататын жойылып кеткен тіл. Тарихшылардың мәліметі бойынша, бұл тіл батыс және орталық Еуропа жерлерінде кең таралып, әдебиет тілі есебінде көп қолданған. Алтын Орданың негізгі тілі болған.  

XI—XIII ғасырларда жазылған «Codex Cumanicus» латын-парсы-құман сөздігінде түрікше дұға қылуды былай жазған:

Оғыз түркі тілінде дәл осы мәтін былай жазылады:

Қазіргі тілдердің арасында тікелей «ұрпағы» болып құмық, қырым-татар және қарашай-балқар тілдері болып есептеледі. Жақын тектестікте татар тілі және башқұрт тілі болып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Түркі тілдері
Ион алмасу

**Ион алмасу** - екі электролит арасындағы иондардың алмасуы. Ол гомогенді және гетерогенді ортада да жүреді. Ион алмасу сорбенті ретінде минерал текті сорбенттермен (алюмосиликаттар, цирконийт т.б.) қатар органикалық сорбенттер де қолданылады. 

Ион алмасу - эквивалентті қатынаста жүретін қайтымды процесс. Ол туралы үш түрлі көзқарас бар. 
# Мембрандық тепе - теңдік, яғни мембрана арқылы иондардың бір түрі өтіп, басқасы бірінші ретінде қалады.
# Ион алмасудың осмотикалық теориясы осмос қысымының әсерімен сұйық фаза сорбент денесіне сіңіп, оны ісіндіру нәтижесінде ион алмасу жүретінін дәлелдейді. 
# Гетерогенді алмасу реакциясы, мұнда реакцияға қатысқан заттардың валлентігі өзгермейді, еки заттың иондары алмасып, олардың орнына екі жаңа зат түзіледі. 

Ион алмасу табиғатта жүретін процестердің көбіне белгілі. Мысалы топырақтың иондарды сіңіруі т.б. Ион алмасу техниканың түрлі саласында, суды жұмсартуда, тұзсыздандыруда, гидрометаллургияда т.б. қолданылады. Аналитикалық химияда ион алмасуға негізделген бірнеше анализдеу әдістері бар. Мысалы хромотография, полярография т.б.

## Дереккөздер

Санат:Химия
Ниоба (Тантал қызы)

[thumb|[Абрахам Блумарт, *Ниоба және оның балалары*, 1591]]

**Ниоба**  (**Ниобе́я**; , )  - көне грек мифологиясының кейіпкері. Балаларынан айрылған ананың символын  білдірген. 

Тантал мен Дионаның қызы болған, Фива патшасы Амфионға тұрмысқа шыққан және оған 6 ұл мен 6 қыз туған (Гесиод бойынша, **10** ұл және *10* қыз немесе 9 және 10;  Гомер бойынша **6** ұл және 6 қыз , Ферекид те солай айтқан;  Гелланик бойынша — **4** ұл және 3 қыз ,  Геродор бойынша 2 ұл және 3 қыз (Аполлодор);  Лас бойынша 7 және 7,  Алкман бойынша - 10 және 10,  Сапфо **9** ұл және 9 қыз,  Мимнерм және Пиндар бойынша — **20**), Вакхилид бойынша 10 ұл 10 қыз.  Екі баласы: Аполлон және Артемидасы бар Лето құдайға ол өзінің ұрпағының көптігімен мақтанып, қателік жасаған. Мақтаншақтығы үшін Ниобаның барлық баласын Аполлон, барлық қызын Артемида өлтірген. Ниоба қатты қайғарғаны соншалық басқа құдайлар оны Сипил (Измир маңында, Түркия) тауындағы қары ерігенде тоқтамай жылайтын құзға айналдырып жіберген. 

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі грек мифологиясы
Иония

thumb|right|200px|Жасыл түспен Иония аймағы көрсетілген.
**Иония** (, ) - Кіші Азияның орталық бөлігіндегі жағалық алабтың және соған жапсарлас Фокей мен Милет қалалары аралығындағы аралдардың ежелгі грекше атауы. 

Б.з.б. 2- мыңжылдықтың 2-ші жартысында Ионияны гректер-ахеялықтар қоныстанды. Кейінірек иониялықтар отарлады. Иония арқылы Шығыс елдерінің Батыс елдерімен арадағы сауда - саттық және мәдени байланыстары жанданады. Иония қалаларының транзиттік саудасы мен қол өнерінің өркен жаюы Ионияның гүлденуіне және оның грек - парсы соғыстарында жектекшілік рольге ие болуына әсер етті. Б.з.б. 8-7 ғ-да Иония отарлау орталығы әрі ежелгі грек мәдениетінің ұйытқысы болды. 

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Грекия
Валентин Григорьевич Распутин

**Валентин Григорьевич Распутин**  (1937 жылдың 15 наурызында Ресей Федерациясы, Иркутск обл., Усть-Удинский ауданы Аталанта ауылында туған) - Ресей жазушысы, прозаик, драматург. Ресей федерацияның мемлекеттік сыйлығының лауреаты  (2012 жыл).
 
## Өмірдерек
Валентин Распутин Григорұлы шаруа отбасысында туылды. Анасы - Нина Ивановна, әкесі - Григорий Никитич. Валентин Григорьевич балалық шақты  Аталанка аулында өткізді. Мектебіне дейін 50 шақырым еді. Кейін историко-филологиялық факультетіне (Иркутск мемлекеттік университеті) түсіп,  1959 жылы бітірді. Студент кезінде газетте жұмыс істеген. 1980-ші жылдарда "Роман-газета" деген журналдың редакциялық алқасының мүшесімен болды.
  
## Шығармашылығы
Орыс секірмелердің арасында  өзінің мұғалімдері  Достоевскийді және Бунинды есептейді. Валентиннің Распутинның бірінші кітабы "Аймақ алдым өзінің аспанының" 1966 жылы Иркутскте шықты. 1967 жылы Красноярскте "Адам бер осы нұр" деген кітап болды.

## Кинематографта
* 1969 — «Рудольфио», реж. Динара Асанова
* 1969 — «Рудольфио», реж. Валентин Куклев 
* 1978 — «Уроки французского», реж. Евгений Ташков
* 1980 — «Продаётся медвежья шкура», реж. Александр Итыгилов
* 1981 — «Прощание», реж. Лариса Шепитько және Элем Климов
* 1981 — «Василий и Василиса», реж. Ирина Поплавская
* 2008 — «Живи и помни», реж. Александр Прошкин

## Отбасы
* Әкесі - Распутин Григорий Никитич(1913-1974).
* Анасы - Распутинды Нина Ивановна(1911-1995).
* Әйелі - Светлана Ивановна(1939 - 1 2012 майдың). 
* Ұлы - Распутин Сергей Валентинович(1961), ағылшын тілдің оқытушысы.
* Немересі - Распутин Антонина Сергеевна(1986)

Санат:Ресей жазушылары
Тодор Димитров Павлов

**Тодор Димитров Павлов** (, Штип, Македония — , София, Болгария) — болгар философы, марксист, эстетик, сыншы, қоғам қайраткері.

Академик (1945), Болгар ғылым академиясының президенті (1947—62), Болгар ғылым академиясының құрметті президенті (1962 жылдан). БХР-дің Батыры, «Социалистік еңбек ері» атағын екі рет алған. 1919 жылдан БКП мүшесі. БКП ОК Саяси Бюросының мүшесі (1966). Болгар ҒА Философиялық институтының директоры (1948—52 және 1960 жылдан), «Философска мисъл» журналының бас редакторы (1945 жылдан). 1900 жылдан Софияда тұрып, София университетінің философия және педогокикалық факультетін бітірді. 1924 жылдан БКП ОК мүшесі. 1925—29 жылдары қуғынға ұшырады. 1932—36 жылдары Мәскеуде Тарих, философия, әдебиет институты философия фокультетінің деканы, Қызыл профессура институтының профессоры, 1936 ж. Болгарияға оралды. Фашизмге қарсы белсене күрескені үшін 1941—44 жылдары тұтқын лагерінде отырды. Халықтық антифаш. қыркүйек көтерілісі (1944) жеңгеннен кейін Болгар жұмысшы (коммунсттер) партиясы атынан Регенттік советке өтті (1946 жылға дейін). 1954 жылдан Болгар Компартиясы ОК мүшелігіне кандидат, 1957 жылдан ОК мүшесі. 1946 жылдан Халық жиналысының депутаты. 1947—54 жылдары және 1962 жылдан Халық жиналысы Президиумының мүшесі. Павлов Бейбітшілікті жатаушылардың бүкіл дүние жүзілік 1-(1949) және 2-(1950) конгресіне, Бейбітшілікті қорғаушы халықтар конгресіне (1952), Жаппай қарусыздандыру және бейбітшілік жолындағы бүкіл дүние жүзілік конгреске (1962) қатысты. Болгарияда Бейбітшілікті қорғау ұлттық комитетінің мүшесі (1949 жылдан). Павлов 1200-ден астам еңбек жазды. Кейбір еңбектерінде тарихнама мәселелерінің теориялық-методологиялық қағидаларын тұжырымдады. 20 жылдардан бастап Павлов диалект. және тарихи материализм, эстетика, ғылым методологиясы, болгар қоғамының тарихы мен филос. саласында қызмет етті.

B.И. Лениннің философиялық мұрасын, әсіресе бейнелеу теориясының мәселелерін зерттеуге ат салысты. Павлов философия, жаратылыс тану және қоғамдық ғылымдар арақатынасының мәселелерін зерттеді. Буржуазия философиясы мен идеологиясына қарсы, Ременің философиясына, фрейдизмге, позитивизмге, иррационализмге қарсы белсенді күрес жүргізіп келеді. Павлов маркстік болгар әдебиет тану ғылымы мен әдебиет сынының қалыптасуына зор еңбек сіңірді. Павлов— КСРО ҒА мен КСРО Көркемсурет академиясының және шетклдік басқа академиялардың мүшесі жене құрметті мүшесі. Павлов Димитров атындағы 1-дәрежелі сыйлықтың лауреаты (1950). Бес рет Георгий Дамитров орденімен, 2 рет Ленин орденімен марапатталды.

Санат:Тұлғалар
Санат:Болгария
Санат:Философтар
Ион теңізі

**Ион теңізі** ( ,  ) — Жерорта теңізінің орталық бөлігі. Балқан түбегінің оңтүстік - батыс жағасы және Крит, Сицилия аралдары аралығында. Солтүстігінде Отранто бұғазы арқылы Адрия теңізімен, батысында Мессина бұғазы арқылы Тиррен теңізімен жалғасқан. 

Жағалары (әсіресе шығысы - Грекия жағасы) қатты тілімдеген. 

Ірі шығанақтары: Патраикос және Коринф, Италия жағасында - Таранто шығанағы.

Шығысында Ион аралдары бар. 

Тереңдігі 4000 м - ден астам, ең терең жері 4594 м - ге жетеді. Беткі ағысы - айналмалы ағыс. Жылдамдығы 1 км/сағ - тай. Суының температурасы ақпанда 14 градустан тамызда 25,5 градусқа дейін. Тұздылығы 38%- дан астам. Түбінде температурасы 13 градус, тұздылығы 38%. Балық (скумбрия , қызыл тунец, камбала, кефаль) ауланады. 

Ірі порттары: Патры, Керкира (Грецияда), Таранто, Катания (Италияда).

## Дереккөздер

Санат:Ион теңізі
Санат:Грекия географиясы
Санат:Албания географиясы
Санат:Италия географиясы
Санат:Жерорта теңізі теңіздері
Федор Павлович Павлов

**Павлов Федор Павлович** (25. 9.1892, Богатырево селосы, қазіргі Чувашия Цивильск ауданы,— 2. 6. 1931, Сочи) — чуваш драматургы және композиторы. 

Революцияға дейін мұғалім болды. Әдеби қызметпен ерте айналысты. Халық әндерінің 3 жинағын бастырды, «Чуваштар және әндік-музыкалық творчествосы» атты зерттеуін жазды. Павлов— чуваш әдебиетіндегі реалистік драматургияның негізін салушы. Оның «Сотта» (1919) комедиясы, «Деревняда» (1922) драмасы т. б. пьеса- лары театр сахналарының тұрақты репертуарына айналды. Павлов шығармаларында ескілік көріністерін аяусыз шенеді, жаңа өмірдің жасампаздық күшін мадақтады.

Санат:Тұлғалар
Иравади

**Иравади** немесе **Ирравади**  -  Мьянмадағы (Бирма)  (бастауы Қытайда, алабының біразы Қытай мен Үндістанда) аса ірі өзені.

Үзындығы 2150 км, алабы 430 мың км (кейбір деректер бойынша, 415 мың км²). Гималайдың шығыс сілемдерінен басталып, негізінен солтүстіктен оңтүстікке қарай ағады. Иравади мен оның салалары жоғарғы жағында жунгли арасымен терең шатқалдар арқылы ағады, арнасы шоңғалды келеді. Орта және төменгі ағысында Иравади жазығын кесіп өтеді, бұл тұста аңғары кеңейеді. Сағасына 300 км қалғанда батпақты атырауы басталады, оның ауданы 30 мың кm² шамалы (кейбір дерек бойынша, 48 мың кm²). Орташа су шығыны төменгі ағысында 13 - 14 мың  m³/ сек. Нөсер жаңбыр жауған кезде 40 мың m³/ сек - қа жетеді. Сұрапыл су тасқыны жиі болып тұрады. 1100 км - ге дейін, жазда 1440 км - ге дейін (Бамо қаласына дейін) дейін кеме жүзеді. Кішігірім кемелер Мьичина қаласына (сағасынан 1600 км) дейін көтеріле алады. Орта және төменгі ағысында Иравади және оның салаларымен жер ағызылады. Энергия ресурсы мол, бірақ мүлде пайдаланылмайды. Жағасында Мандалай, Пьи, Хинтада қалалары, атырауында Бирманың астанасы - Рангун қаласы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Мьянма өзендері
Арракис

**Арракис** ( Arrakis, *кейінірек* **Ракис**  Rakis) - шөлді негізгі ғаламшары, Дюна жер жүзінде орналасқан. Есім  الراقص ar-rāqiṣ —"биші" деген мағынасын береді, ал басқа аударуның нұсқасы- "*бейсауат түйе*". Канопус жүйесінің үшінші ғаламшары. Оның серіктері Креллн және Арвон болады. Олардың ең кіші Екінші Ай деп аталады, оның бетінде болатын дақтары муад'диба суретіне ұқсайды.

Марстың сияқты, оның беті есепсіз шөлмен бүркеді, кейде тау жотастары кездеседі. 

Дюна полюста мұз белестер орналасуы өткенде ғаламшарда судың және өсімдіктердің, аңдардың әлемінің болуы деген мағынасын береді «Дюна Энциклопедиясы» әртүрлі ұсынымдарды қояды, олардың бірі- үшінші Арракис айы бөтен денемен қақтығысып, жойылған болды, ал айының жарқыншақтары құнарлы ғаламшарына түсіп, климатын және атмосферасын өзгертті.

5 сәуірде 2010 жылы үлкен Сатурн серігінің Титан жазықтардың бірі Арракистің құрметіне аталған.

## Сыртқы сілтемелер
* W. McNelly (1984). Dune Encyclopedia. — Berkley Books, New York, pp.&nbsp;33–61. 
* Фрэнк Герберт. Картография Арракиса (Дюны). Выдержки / Фрэнк Герберт. Дюна. / пер. и прим. П. Вязникова. — М.: изд-во АСТ, 1999. (орыс.)
* Фрэнк Герберт. Термины времён Империи / Фрэнк Герберт. Дюна. / пер. и прим. П. Вязникова. — М.: изд-во АСТ, 1999. (орыс.)

Санат:Дюна ғаламшарлары
Қырымшақ тілі

**Қырымшақ тілі** (өз атауы: кърымчах тыльы) - Түркі тілдердің қыпшақ тілдері тармағының бір тілі. Қазіргі қырымшақ тілінің ауызша сөйлеуінде де, жазбасында да оғыз тілдерінің элементтері көп, сол себепті қырымшақ тілін аралас қыпшақ-оғыз тіліне жатқызуға болады.

## Сөйлеушілер саны
Қырымшақ тілін ана тілі деп санайтын қырымшақтар  саны Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Қырым өлкесінде 6 000-дай болған.  1941—1944 жылғы неміс басқыншылығынан кейін қырымшақтардың саны күрт азайып, 1000 шақты адам тірі қалды: олар - соғысқа қатысып немесе көшіп кетіп аман қалғандар болды. Қазіргі таңда қырымшақ тілін ана тілі деп есептейтін егде жастағы  3 адам қалды, олардың бірі,  Давид Реби, 2004 жылы қырымшақ тілін қысқаша сипаттап, қырымшақ - орыс сөздігін құрды. Соңғы қырымшақ тілінде сөйлеген әйел - Виктория Багинская (Гурджи) 2012 жылы Краснодарда қайтыс болған.

## Жазуы
1930 жылғы латын жазуын қолданған қырымшақ әліпбиі:

1930-шы жылдардың соңынан бастап кирилл жазуына негізделген қырымшақ әліпбиі:

## Түркі тілдерімен салыстыру

Виктория Багинская (Гурджи) жазған қырымшақ тіліндегі мақал:

: *Кім су таппаса - ишпейді, кім көпір таппаса - көшпейді*

## Әдебиет
* Д.И.Реби. «Крымчакский язык. Крымчакско-русский словарь.» Симферополь, 2004
* 

## Дереккөздер

Санат:Түркі тілдері
Қырым хандарының тізімі

Кестеде **[[Қырым хандығы]]** әміршілерінің хронологиялық тізбесі келтірілген.

## Сыртқы сілтемелер
* Хронология правлений крымских ханов  (орыс)

Санат: Қырым хандығы
Санат:Еуропа билеушілерінің тізімдері
Айни тілі

:::Айндардың тілімен шатастырмау керек.

left|200px|Айни тілінің Синьцзян-Ұйғыр автономды ауданында таралуы 
**Айни тілі (айни, эйну; абдал)**  - өз атауы Äynú (ئەينۇ) [ɛjˈnu], *[[Ұйғыр тілі|ұйғырша]]:*Абдал тили/ئابدال تىلى, *[[Қытай тілі|қытайша]]:*艾努語|艾努语 (àinǔ yǔ) - түркі тілдерінің Ұйғыр тобына жататын тіл, ұйғыр тілінің диалекті де болып есептеледі. Қытайдың Синьцзян-Ұйғыр автономды ауданында қолданады.

Айни тілінің лексикасында иран тілінің әсері қатты байқалса, фонетика мен грамматикасында түркі тілдердің белгілері басымды.

Айни тілін ана тілі деп есептейтін - эйну -  30&nbsp;000 -нан аспайтын кіші этнос тобы. Қытайда ресми түрінде ұйғырларға қосылған.

## Сыртқы сілтемелер
* Айнийский язык на сайте ethnologue.com
* Счёт эйну 

Санат:Түркі тілдері
Лоп тілі

**Лоп тілі** — Ұйғыр тілдері тобына кіретін түркі тілі. Ұйғыр тілінің шығыс диалекті болып есептеледі. Сонымен бірге қырғыз тіліне (әсіресе оның солтүстік диалекттеріне)  өте ұқсас.

## Библиография
* Н. А. Баскаков. Введение в изучение тюркских языков. М., 1962. (переизд., М., 2006)
* Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002
* Фу Маодзи. Исследования лобнорского диалекта уйгурского языка (на китайском)
* Минавар Абибулла. Диалекты уйгурского языка и лингвистические исследования. Пекин, Национальное издательство, 2004 (на китайском)
* С. Е. Малов. Лобнорский язык. Фрунзе, 1958.

Санат:Түркі тілдері
Ескі татар тілі

**Ескі татар тілі** () - түркі тілдерінің бірі. Ескі татар тілінде XIII - XIX ғасырларда көптеген әдеби шығармалар жазылған. Жазуында араб әліпбиі қолданылған.

Ескі татар тілі Алтын Ордадағы көне түркі тіліне негізделген әдеби тіл ретінде қалыптасқан. Әдеби тіл XII—XIV ғасырлардығы әдеби тілдің негізінде құрала бастаған деп есептеледі. Нағыз ежелгі татар тілі Қазан хандығының дәуірінде XV - XIX ғасырларда қалыптасқан. Көптеген әдеби , жазу ескерткіштері осы күнге дейін сақталған. 

Осы күнге дейін сақталған кейбір ежелгі татар тілінде жазылған шығармалар:
* «Кыйсса-и́ Йосыф» - Кул Гали, 
* «Гулистан бит-тюрки» - Сейф Сараи, 
* «Мухаббат-наме» - ал-Хорезми, 
* «Хосров мен Ширин» - Кутба, 
* «Нахдж ал-фарадис» - Махмуд ас-Сараи ал-Булгари, 
* «Пайғамбарлар тарихы» - Рабгузи, 
* «Тухваи-Марда́н» және «Нуры Соду́р» - Мухамедьяр т.б. 

XIX ғасырдың ортасына дейін бұл тіл кең қолданыста болған. 1905 жылы алғашқы татар халық тіліндегі газеттің шығуымен қолданыстан шыға бастаған.

## Дереккөздер

Санат:Түркі тілдері
Көне түркілік тілі

**Көне түркілік тілі**  немесе **Орхон** - 7-13 ғасырлар аралығында кең тараған түркі тілдердің бір түрі. Өлі шағатай тілімен жақын болған.

Атауы көне *түркілік* тілі болса да, бұл тіл ұйғыр тіліне немесе оңтүстік-шығыс тіліне эволюцияланған және де ұйғыр тілдері тобына жатады. Ал түрік тілі оғыз тілдері тобында.

## Тарихи деректері
Көне түркі тілінің тарихи деректері туралы айта отырып, олардың 3 топқа бөлінуі туралы айтып өту керек:
# 7-10 ғасырлардың Моңғолиядағы Орхон Жазбалары мен  Енисей өзенінің бойында табылған Орхон-Енисей жазбалары.
# 9-13 ғасырлардың Синьцзянның Ұйғыр жазуы
# 11 ғасырдың қарахан мемлекетінің қолданған жазбалары. Олар көбіне араб әліпбиін қолданған.

## Фонетикасы
Көне түркілік тілінде 9  дауысты дыбыс қолданған: *a, e, ė, i, ï, o, ö, u, ü*.  Олар бірінші буында айтылып, қалған жерде 4 дауысты: *a, e, ï, i*  қолданған.

Дауыссыз дыбыстар:
* лабиальды: *p, v (β), m*;
* тіс дауыссыздар: *t, d (δ), n*;
* жіңішке: *č, y, ń*;
* веляр дауыссыздар: *k (q, χ), g (γ), ŋ*;
* сүзілмелі: *s, š, z*;
* созылыңқы дауыссыздар: *r, l*.

## Дереккөздер

Санат:Түркі тілдері
Түркі Авар тілі

**Түркі Авар тілі** - түркі тілдерінің оғыр (бұлғар) тобының бір тілі. Қазіргі таңда - өлі тілі. VI—IX ғ-да Паннонияда кең таралып, Авар қағанатының жойылуымен бірге тілі де жойылған.

Археологиялық деректер бойынша, аварлар руна жазуларын қолданған. Бірақ табылған қазбалардағы жазулары өте қысқа және мағынасы ашыла алмаған. Диалектті бұрынғы қалпына келтіріп, мағынасын ашуға көмек бола алатын жалғыз дерек - ол қазіргі Венгрияның аймағында табылған Надь-Сент-Миклош қоймасы. 

Түркі авар тілі түп нұсқасы моңғол тілдері болуы мүмкін деген  де болжам бар. 

Санат:Түркі тілдері
Горняцкий (Қостанай облысы)

**Горняцкий** — Қостанай облысы Рудный қаласына қарасты кент.

## Географиялық орны
Рудный қаласынан солтүстікке қарай 8 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1949 жылы осы өңірде геологиялық барлау жұмыстарын жүргізуге байланысты "Сарыбай" поселкесі болып қаланған.  Совет Одағының Батыры атағын екі рет алған И. Ф. Павловтың құрметіне 1951 жылдан Повловский аталды. 1956 жылдан қала типті кент. 

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1270 адам (598 ер адам және 672 әйел адам) болса, 2009 жылы 1462 адамды (729 ер адам және 733 әйел адам) құрады.

Повловскийде Сарыбай қосалқы электр станциясы, құрылыс басқармасы, орта мектеп, 2 балалар бақшасы, клуб, кітапхана, аурухана, дәріхана бар.

## Дереккөздер

Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Паго-Паго

**Паго-Паго** (, ) — қала, Тынық мұхиттағы Америка Самоасының (АҚШ-тың тәуелді аймағы) әкімшілік орталығы. Тутуила аралында орналасқан. Халқы 2,5 мың (1970ж.). Теңіз порты.
thumb|left|250px|Паго-Пагоның жоғары билеушісі

## Дереккөздер

Санат:Америка Самоасы елді мекендері
Санат:Океания астаналары
Падан жазығы

thumb|right|200px|Падан жазығы
**Падан жазығы** немесе  **Падан-Венеция жазығы** немесе  **[[Ломбардия]] жазығы** ( немесе ) — Альпі, Апеннин таулары және Адрия теңізі аралығындағы аллювийлік қалың тұнбалармен толған тектоникалық ойыс. Биіктігі 100 м, ұзындығы 500 км, ені 200 км (шығысында). Орталық бөлігі — По өзенінің аңғары. Тауға жақындаған сайын рельефі күрделене биіктігі 200—500 км-ге дейін көтеріледі Шығыс бөлігіндегі По өзенінің атырауындағы лагуналардың көпшілігі теңіз деңгейінен төмен жатыр. Солтүстік, батыс және оңтүстік бөліктерін емен орманы, жүзімдік алып жатыр; қалған жерлері түгелдей жыртылған (бидай, жүгері, күріш егістігі). Падан жазығы— Италияның негізгі өнеркәсіптік  ауданы. Ірі қалалары — Милан, Венеция, Падуя, Болонья.

Санат:Италия географиясы
Санат:Жазықтар
Падишаһ

**Падишаһ** (ежелгі парсы «پادشاه»‎ [pādšāh] „пати“ — әкім, мырза, парсы «pati-xšāyaθiya-»  „шаһ“ — мемлекет басшысы) — кейбір Таяу және Орта Шығыс елдеріндегі монархтар атағы. Ең алғаш Ежелгі Иранда пайда болды. 15 ғ-дан бастап Осман империясының билеушісі (сұлтан). Түркияда Падишаһ лауазымы сұлтандық таратылғанға дейін (1922ж.) Ауғанстанда 1926 жылдан монархия жойылғанға дейін (1973 ж. шілде) сақталды. Бұдан алдын «шах-ан-шах» сөзін қолданған, бұл сөзді мұсылман елдерінде қолдануға тиым салған. Себебі «шах-ан-шах» сөзі билеушілердің билеушісі деген мағына білдіреді, ал сүннеттер бұл атаққа тек Аллах лайық деп санап бұл сөзді падишаһ сөзімен ауыстырған.

Санат:Титулдар
Зыгмунт Падлевский

thumb|right|200px|Зыгмунт Падлевский
**Зыгмунт Падлевский**,  (4.1.1836, Кіші Чернявцы, Бердичев маңы — 15.5.1863, Плоцк) — поляк революционер-демократы. Орыс әскерінің офицері. 

1861 ж. Италиядағы поляк әскери мектебінің оқытушысы, сонан соң Париждегі «Поляк жастары» революциялық ұйымы басшыларының бірі болды. 1862 ж. поляк көтерілісшілер орталығының басшылық органы — Орталық ұлттың комитет (ОҰК) құрамына кірді, Варшаваның революцияшыл басшысы болып тағайындалды. Қарулы көтеріліс бағытын қолдады. Поляк көтерілісі (1863—1864) басталғаннан кейін Плоцкий воеводствосының әскери басшысы. 22 сәуірде тұтқынға алынып атылды.

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1836 жылы туғандар
Санат:15 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1863 жылы қайтыс болғандар
Санат:1863 жылғы Польяк повстанциялары
Санат:Қызылдар ұйымы мүшелері
Санат:Орталық ұлттық комитеті мүшелері
Санат:Повстанциялық үкіметтер (қаңтар көтерілісі) мүшелері
Санат:Брест кадет корпусы түлектері
Санат:Ресей империясында атылғандар
Санат:1863 жылы өлім жазасына кесілгендер
Паисий Хилендарски

thumb|right|200px|Славян-болгар тарихы
**Паисий Хилендарски** (1722, Банско,— 3. 7. 1798, Самоков) — 18 ғасырдағы болгар ұлт-азаттық қозғалысының идеологы, Болгар қайта өркендеу кезеңінің тарихшысы. Хилендар және Зограф монастырының монахы. Пайсий Хилендарскийдің «Славян-болгар тарихы» (1762) атты еңбегі Болгарияда кең тарады (18— 19 ғ.), қайта өркендеу дәуірінде болгар халқының ұлттық сана-сезімін оятып, нығайтуда зор роль атқарды.

## Дереккөздер

Санат:тұлғалар
Санат:Болгария тұлғалары
Джан Карло Пайетта

thumb|right|200px|
**Джан Карло Пайетта**  () (24.06.1911 жыл, Турин - 13.09.1990 жыл, Рим) — итальян жұмысшы қозғалысының қайраткері, журналист. 

1925 ж. Коммунистік жастар федерациясына, 1930 ж. Итальян компартиясына (ИКП) кірді. 1931 ж. Коммунистік жастардың итальян федерациясынан жастардың Коммунистік Интернационал Аткомы жанындағы өкілі болып тағайындалды. 1933 ж. тұтқындалып, 21 жыл түрмеде отыру жазасына кесілді. 1943 ж. Муссолинидің фашисттік диктатурасы құлатылғаннан кейін босатылды. Итальян халқының неміс фашистік басқыншыларына, олардың итальяндық фашистік жәрдемшілеріне қарсы ұлт-азаттық соғысы (1943— 45) кезінде П.— Пьемонттағы партизандар қозғалысын ұйымдастырушы, Солтүстік Италияны азат ету ұлттық комитетінің және Гарибальдишілдер бригадасы Бас штабының мүшесі. 1945 жылдан ИКП ОК мен Басшылығының мүшесі. 1954 жылдан ИКП Секретариатының, 1966 жылдан ИКП Саяси бюросының мүшесі. Итальян республикасы парламентінің (барлық сайланған) депутаты. 1945—47 ж. ИКП-нің орталық органы — «Унита» газетінің (Миланда шығатын) бас редакторы (директоры). 1964—66 ж. компартияның теориялық органы — «Ринашита» журналының бас редакторы.

## Дереккөздер

Санат:24 маусымда туғандар
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Туринде туғандар
Санат:13 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Римде қайтыс болғандар
Санат:Итальян партизандар қозғалысы мүшелері
Санат:Итальян коммунистік партиясы мүшелері
Санат:XX ғасырдағы Италия саясаткерлері
Санат:Италия бас редакторлары
Пәйкент

thumb|upright|Пәйкенттен қабырға декорының фрагменті, 10-11 ғғ.
thumb|upright|8 ғасырда Бұхара мен Амул арасындағы Пәйкент
**Пәйкент** — Өзбекстан жеріндегі орта ғасыр қаласы (орны Бұхараның оңтүстік-батыс  жағында 35 км жерде). Пәйкент іргесі б. з. 1 ғасырда қаланды, 5—7 ғасырда сауда мен қолөнердің ірі орталығына айналды, дәуірлеген кезі — 9—10 ғ. Сол кезде, қала төңірегін қоспағанда, 20 гасырға жуық жерді алып жатты. Пайкент сыртына мұнаралы қорған тұрғызылған. Қала ішінде: қамал, көптеген ғимараттар, сәулетті тұрғын үйлер, шеберханалар салынған. Пәйкент 11 ғасырда құлдырады. 12 және 14—15 ғасырда қайта өркендегенмен бұрынғы қалпына жете алмады. Археологиялық қазба жұмыстары 1914, 1939—40, 1954, 1956 ж. жүргізілді.

## Дереккөздер

Санат:Бұхара
Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар
Санат:Өзбекстан көне қалалары
Пайсанду

**Пайсанду** () — Уругвайдағы қала, Пайсанду департаментінің әкімшілік орталығы, Уругвай өңіріндегі порт. Халқы 60 мың (1967). Іргесі 1772 ж. қаланған. Ет консервілеу кәсіпорны, кеме верфі бар. Халық санының өсуі:

## Дереккөздер

Санат:Уругвай қалалары
II Ираклий

**Ираклий II** (18.11.1720, Телави қ., - 22.1.1798, сонда) - грузин патшасы, мемлеткет қайраткері, қолбасшы. 1744 жылдан Кахети патшасы, 1762 жылдан Картли - Кахети патшалығының (Шығыс Грузия) патшасы. Кахетия Багратиондарының әулетінен шықты. Бытыраңқы грузин иеліктерін бір орталыққа біріктіруге және Закавказьеде Грузияның билігін кеңейтуге тырысты. Россияның Шығыс Грузияға қамқорлығы жөнінде 1783 жылы Георгиев трактатына келісті. Ішкі саясаты елдің өндіргіш күштерін дамытуға бағытталды. Грузин деревнясының жағдайына ерекше назар аударды. Басыбайлыларды жерсіз және семьясынан айырып сатуға тыйым салды. Тбилисиде (1756), Телавиде (1782) мемлекеттік мектептер мен семинариялар ашты
## Дерек көздер
*Кикодзе  Г.Д.,Ираклий Второй, пер. с грузинского, 2 издание.

Санат:1720 жылы туғандар
Санат:Грузия тұлғалары
Санат:1798 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қолбасшылар
Санат:Багратиондар
Пак Чи Вон

thumb|right|200px|Пак Чи Вон
**Пак Чи Вон** (лақап аты — *Ёнам*) (1737, Сеул — 1805 Сеул) — корей жазушысы, ойшылы, сирхакпха қозғалысының ең ірі өкілі. Ақсүйек семьясында туған. 

Пак Чи Вон көркем әдебиетке сирхак идеясын тұңғыш рет енгізді. Оның алғашқы новелласы «Кван Мун жайындағы аңызбен» қоса (1754) «Пангёнгак павильонының ресми емес тарихы» жинағына енген. Реалист-жазушы феодалдық қоғамның кеселді-кесапатын мінепсынады («Янбан жайындағы аңыз» т. б.). 

Оның шығармаларының ішінде «Жэхэй күнделігі» (26 кітап, 18 ғ. 80 жылдары) — Қытайға бару жайындағы жол жазбалары (1780) басты орын алады. Үстемдік құрушы конфуциан философиясын сынады, ірі жер иеленуді, сословие теңсіздігін жою қажет деп көрсетті. Бүкіл дүние жүзілік Бейбітшілік Советі 1957 ж. оның туғанына 220 жылдығын атап өтті.

## Дереккөздер

Санат:Корея жазушылары
Санат:1737 жылы туғандар
Санат:1805 жылы қайтыс болғандар
Санат:Корей философтары
Палак

**Палак** — Палак есімінің этимологиясы *Πάλακος*, *Palaka*, *Pāδaka* «*ұзынаяқты*»деген мағына береді. (б. з. б. 2 ғ. 2-жартысында өмір сүрген) — скиф патшасы. Херсонеске қарсы соғыста скифтер әскерлерін басқарды. Херсонеске көмекке келген Диофант басқарған понти әскерінен жеңіліс тапты. Палак Херсонеске 2-рет шабуылға аттанып, тағы да жеңіліп қалды және понти патшасы Митридат VІ-ға бағынды.

Бұл жағдайлардың барлығы Диофанттқа арналған кітапта бейнеленген.
Алғашында диофантты соғыс  110—107 ғ. жатқызған, одан соң бұл соғысты 114—111 ғ. жатқызды.

## Дереккөздер

Санат:Скиф патшалары
Ирак көтерілісі

**Ирак көтерілісі** — 1920 жылы Ирак халқының ағылшын отаршылдарының үстемдігіне қарсы ұлт-азаттық көтерілісі. Сан-Ремо конференциясының араб елдерін Ұлыбритания мен Францияға бөліп беру жөніндегі шешімі Ирак көтерілісінің тууына тікелей себепші болды. 30 маусымда Румаита қаласында басталған көтеріліс арабтар қоныс тепкен барлық диқаншылық аймақтарды қамтыды. Ағылшын әкімшілігінің қолында Бағдад, Мосул, Басра және орта Тигр аймағы қалды. Көтерілістің басты күші шаруалар болып, оны тайпа шейхтері мен шейіт дін иелері басқарды. Көтерілісшілер басқыншылардың әскеріне тойтарыс берді. Азат етілген аймақтарда революциялық өкімет органдары құрылды. 1920 жылы қазанда ағылшындар 65 мың әскер төгіп, көтерілістің негізгі күшін күйретті. Ирак көтерілісі елдің одан әрі дамуына үлкен ықпал етті. Ұлыбритания Иракта тікелей отарлық тәртіп орнату жоспарынан бас тартуға мәжбүр болды. Ирак халқы 1920 жылғы көтерілісті "Даңқы өшпес ұлттық революция" деп атайды. 

## Дереккөздер

Санат:Ирак тарихы
Санат:Көтерілістер
I Ираклий

**I Ираклий** (*Herakleios*)(575, Каппадокия - 641, Константинополь) - Византия императоры. Империя ішкі және сыртқы саясатта тоқыраған кезеңде өкімет билігін басып алған. Ираклий империяның жағдайын уақытша жақсартты: 626 жылы аварлар мен славяндардың Константинопольге жасаған жорығын тойтарды; 627 - 628 жылдары парсыларды талқандады, олардың Азия және Египетте басып алған жерлерін қайтарды. Бірақ Ираклий билігінің соңғы жылдарында Византияның бұл шығыс провинцияларын арабтар жаулап алды. Византия тану ғылымын зерттеущілердің едәуір бөлігі Ираклий ірі әскери - әкімшілік реформаларды жүзеге асырды деп есептейді. 

## Дереккөздер

Санат:Византия императорлары
Франтишек Палацкий

**Франтишек Палацкий** (; 14 маусым 1798, Годславице, Моравия — 26 мамыр 1876, Прага) — 19 ғасырдағы чех тарихшысы, философ, мәдениет және чех ұлттық қозғалысының қайраткері. 

Палацкийдің философиялық еңбектері («Эстетиканың обзорлық тарихы», 1823; «Әсемдік туралы ғылым», 1827) ұлттық қайта өркендеу дәуіріндегі тұңғыш филос. шығарма болды. Чехияның орта ғасыр тарихынан, әдебиеті мен чех жылнамасынан аса мол деректемелер жариялады. Палацкий Чехия тарихы жөнінде көптеген зерттеу жұмыстарының авторы. Оның басты еңбегі — «Чехия мен Моравиядағы чех халқының тарихы» (ежелгі заманнан 1526 жылға дейін). Палацкий гусшылдар қозғалысын чех ұлттық тарихының аса маңызды кезеңі деп есептеді. Оның еңбектері чех мәдениеті, ұлт-азаттық қозғалысы дамуында елеулі роль атқарды. 40 жылдары Палацкий чех буржуазиялық ұлттық либералдық қозғалысының басшысы. 1848—1849 жылдардағы революция кезінде австрославизм (Австрия империясын қайта құру) программасын ұсынды. 1848 ж. Прагада славяндар съезін басқарды. 40 жылдардың аяғы мен 60 жылдардың басына дейін (19 ғ.) Австрия рейхсраты мен чех сеймінің депутаты. 60 жылдардан чех І буржуазиясы консерваторлық қанаты  идеялық көсемдерінің бірі.

## Дереккөздер

Санат:Чехия саясаткерлері
Санат:Чехия тарихшылары
Палаццо

thumb|right|200px|Палаццо Строцци
thumb|right|200px|Палаццо Веккьо
**Палаццо** (итал.*pallazo*; лат. *palatium* — сарай) — Италия қалаларындағы дербес үй, салтанатты сарай. Ғимараттың бұл түрі 15 ғасырдағы итальян Қайта өркендеу дәуірі кезінде пайда болды. Палаццоның таңдаулы үлгілерін жасаған сәулетшілер: Ф. Брунеллески, Микелоццо ди Бартоломмео, Л. Б. Аль- берти, Бенедетто да Майано. Палаццо көбіне үш қабатты болып салынады; аркамен көмкерілген ішкі ауласы, көше жаққа қараған салтанатты қасбеті болады. 15—16 ғасырда тұрғызылған Палаццоның таңдаулы үлгілері:	Флоренциядағы
Питти және Строцци, Римдегі делла Канчеллерия мен Фарнезе, Венециядағы Палаццо т. б.
## Дереккөз

Санат:Термин
Иран - Француз шарттары

Иран - Француз шарттары(1807,185,1929)- Қорғаныс және шабуыл одағы жөніндегі 1807 жылғы шартқа 4- ші мамырда Финкенштейн (Германия) түбегіндегі Наполеон лагерінде қол қойылды. Иранның орыс - иран соғысында (1804-1813) жеңілуі және Англияның ағылшын - иран шартына (1801) сәйкес Иранға жәрдем көрсетем дееген уәдесінене айынуы Иран шаһының Франциямен шарт жасауына түрткі болды. Иранды Россиямен соғысты соза бееруге айдап салып, Наполеон өзі Иран жеріне ешкімге қол сұқтырмауға міндеттенді. Грузияны Иранға бееруге Россияны көндіруге уәде етті. Алайда орыс - франция арасындағы Тильзит бітімінен (1807) кейін Наполеон Иранға көмек беріден бас тартып, шаһ қайтадан Англиямен жақындаса бастады. Достық және сауда - саттық жөніндегі 1855 жылғы шартқа 23 шілдеде Тегеранда қол қойылды. Бұл шарт бойынша Франция мен Иран арасында "мәңгі достық" жарияланып, Францияның Ираннан жеңілдіктер алуға, артықшылық жайлармен пайдалануға т.б. қолы жеетті. Достық жөніндегі 1929 жылғы шартқа 10 мамырда Тегеранда қол қойылды. Бұл бойынша Франция Иранда тізе бүгу тәртібінің жойылуын және онда кедендік автономия орнатуды мақұлдады. Шарт сауда - саттық мәселелерін реттеуді, екі елдің азаматтары бір - біріне кееліп, араласып тұру шараларын т.б. көздеді.
## Дерек көздер
*Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.
Қызыл етті қисыққанат

**Қызыл етті қисыққанат** () - орамжапырақ тұқымдасы, қисыққанат туысына жататын бір жылдық өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 3-25 см, сабағы бұтақты. Тамыр жапырақтары ұзынша келген немесе жұмыртқа тәрізді, сағақты,
* Сабақ жапырақтарының ұзындығы 1-2,5 см, ені 5-10 мм, сағақсыз, түп жағына қарай жүрек тәрізді.
* Ұсақ гүлдері тығыз гүлшоғырына топтасқан, жеміс салған кезде көлемі ұлғаяды. Тостаған жапырақшаларының ұзындығы 1-2 мм, күлтесінің ұзындығы 2-3 мм, ақ немесе жұмыртқа тәрізді, онда 2-3 мм, ақ немесе қызғылт түсті. Бұршаққыны домалақ немесе жұмыртқа тәрізді, онда 2-3 тұқымы жетіледі. Төменгі гүл тостағаншасы бір үйлі, ұзындығы мен ені 4-5 мм, қалғандары қос үйлі, ені мен ұзындығы 8 мм-дей болады. Аналық мойнының ұзындығы 0,5 мм, тұқымының ұзындығы 1,5 мм, ені 0,75 мм-дей. Мамыр-шілде айларында гүлдеп, жемістенеді.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанда сирек кездесетін түр. Жамбыл облысының Мойынқұм құмды алқабында, Қаратау жотасында, Талас Алатауында тасты және қиыршықтасты баурайларында өседі.

## Дереккөздер

Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан флорасы
Эрроу зымыраны

"Эрроу"-тактикаға қарсы баллистикалық зымыран жобасы АҚШ пен Израиль мемелекетінің стратегиялық байланысынының негізгі жобасы.
Оны Израиль елі америкалық компанияларының көмегі арқасында дүниеге әкелді. 1988 жылы құрылған екі жақты келісім туралы меморандум негізінде америкалық "Локхид Мартин" және израильдік ІАІ фирмасының күшімен "Эрроу" зымыранға қарсы кешені жасалды. 
Эрроу зымыранының дизайны Израильдік шабуылдау орталығының талаптарына сай етіп жасаған.
Бірінші ұшырылған зымыран мақсатына жете алмаса, екінші үлгі оның соңынан ұшырылды.
Израиль қарулы күштер әскер кешенді "Хец" деген атпен қабылдады. Алғашқы зымыран батериясы 2000 жылдың қазан айында қуатталды. 
Зымыранға қарсы Эрроу жобасы мен Израильдік үшінші зымыран артиллериясын құру үшін 45 миллион АҚШ доллары жұмсалған. Америка бұл жобаны жаға зерттеулер мен технологияны дамыту үшін қолдады. 
"Эрроу" 800-900 шақырымдағы нысанына байқайды. 50-100 шақырым қашықтықты қамтиды.Әр батереясы шамамен 100 адамға есептелген.
## Пайдаланылған әдебиеттер
Қ 42 ҚАРУ -ЖАРАҚТАР. - Алматы: "Аруна" баспасы.- 208 бет.- Сер.:"1100 қызықты деректер".

Санат:Зымырандар
Гельцтер Қалампыры

Қазақстандық 32 түрдің ішіндегі ең тартымдысы.Құрғақ шалғындарда және Тянь-Шань,Жоңғар Алатауының субальпі белдеулеріндегі шыршалы және аршалы ормандарда кездеседі.Шөптесін көпжылдық,жатаған,кіндік  тамырсабағымен генеративті және қысқарған вегетативті өркендер бөліп шығаратын сабақтары әдетте бірнешеу.Биіктігі 60 см,жұптаса орналасқан,таспалы қандауыр жапырақтарымен.Гүлдері ірі,бозғылт күлгін,цилиндр тәрізді,тостағаншасымен,5 желекті,тақталары жіңішке шашақты бөліктерге терең бөлінген.Маусым-тамызда гүлдейтін бұл түр үшін хош иіс тән. Халықтық медицинада жер үсті бөлігінің қайнатпасы  қолданылады.Әр түрлі жараларды тазартып,тез жазылуына көмектеседі.
## Дереккөздер

Санат:Қалампырлар
Хасан шайқасы

Хасан шайқасы-Ресейдегі Приморье өлкесіндегі Хасан көлі жағасында болған кеңес-моңғол қарулы қақтығысы(1938ж.шілде-тамыз).1938 ж. 3 шілдеде Жапон басшылығы кеңес шекарасының Посьетск телімінің маңына үш жаяу әскер дивизиясын,механикаландырылған бригадасын,атты әскер полкін, 3 пулемет батальонын және 70 ұшағын топтастырды.29 шілдеде жапонның 2 ротасы шекарашылар бекінген Безымянный төбешігіне шабуыл жасады.Күші басым жапондықтар 31 шілдеде тактик. маңызы бар Безымянный мен Заозерная төбешіктерін басып алды.Қиыр Шығыс округінің қолбасшы,маршал В.К.Блюхер КСРО аумағына баса көктеп кірген жапондықтарға соққы беру үшін 2 дивизия,1 механикаландырылған дивизия бөлді. 9 тамызда кеңес аумағы жапон басқыншыларынан толық тазартылды.10 тамызда Мәскеудегі Жапония елшісі келіссөз жүргізуді ұсынып, 11 тамызда қарулы қақтығыс тоқтатылды.Ерлігі мен батырлығы үшін екі дивизия да Ленин орденімен,6,5 мыңға жуық адам орден,медальдармен марапатталды.26 адамға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.1939 ж. 5 шілдеде "Хасан соғысына қатысушы" белгісі белгіленді.
## Дереккөздер