open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Биебау

**Биебау** — көкорай шалғынды, шөбі шүйгін құтты қоныс; ондай жерде сауын  бие жайылып семіретін болғандықтан, *“биебау”* аталған. Бұл *“бие бағы”* деген ұғымды білдіреді. Осындай көк шалғынға келіп қонғанда, көпшілік *“мынау бір биебау екен”* дейді.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Фрунзе Бижанұлы Биданов

**Биданов Фрунзе Бижанұлы ** (18.6.1932, Қарақалпақстан Республикасы, Қыпшақ ауд. Киров атынд. ұжымшар — 18.4.1999, Алматы) — ғалым, хим. ғыл. докт. (1977), проф. (1981), Қазақстанның еңб. сің. ғыл. қайраткері (1991). ҚазМУ-ді  (1955) және оның аспирантурасын (1961) бітірген. 1962 — 64 ж. Қазақ хим.-технол. ин-тында (Шымкент қ.) лаборатория меңгерушісі, 1969 — 71 ж. Органикалық катализ және электрохимия ин-тында аға ғыл. қызметкер болды. 1971 ж. катализдік синтез лабораториясын ұйымдастырған. 1972 жылдан осы лабораторияның меңгерушісі. Негізгі ғыл. еңбектері органик. қосылыстардың (спирттер, алифатты қатарлар нитрильдері, бояғыш заттар, т.б. алуда қолданылатын жартылай өнімдердің) нәзік катализдік синтезіне арналған. Биданов  сутегі қысымымен гидрогендеу реакциясының кинетикасы мен механизмін зерттеуге арналған жаңа әдістер ұсынды. 
## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Осман-Рустамбек Байгенжеұлы Бижiгiтов

**Бижiгiтов Осман-Рустамбек Байгенжеұлы ** (30 қараша 1952, Макушино, Қорған облысы, РКФСР, КСРО) — заңгер, милиция генерал-майоры (1995). Ресейдің Қорған облысының Макушкин қаласындағы орта мектепті бітірген соң (1970), КСРО ІІМ-нің Омбы жоғары милиция мектебінде (1974), Мәскеудегі КСРО ІІМ академиясында оқыған (1981).

Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан.

Бірнеше жылдар бойы республиканың құқық қорғау органдарында жауапты қызметтерді атқара жүріп, мол кәсіби тәжірибе жинақтаған ол 1992 ж. Ақтөбе облысы ішкі істер басқармасының бастығы болып тағайындалды. 1994 — 97 ж. Алматы қалалық ішкі істер басқармасының бастығы болды.

Қазір ҚР ІІМ-нің көліктегі ішкі істер басқармасы Шығыс бөлімінің бастығы. Еңбек сіңірген ішкі істер қызметкері. Бірнеше медальдермен, атаулы қарумен марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Бискай шығанағы

**Бискай шығанағы** — Атлант мұхитының шығанағы. 

Еуропаның батысында, Испания мен Франция мемлекеттері жағалауында орналасқан. Аумағы 200 мың км2. Ең терең жері 5120 метр. Шығанаққа Луара және Гаронна өзендері құяды. Құрлық жағалауы солтүстікке қарай қатты тілімденген, тік жарлы. Мұнда Бель-Иль, Нуармутье, Ре, Олерон және т.б. аралдар орналасқан. Жиронда өзенінен оңтүстікке қарай жағалауы ойпатты, аз тілімденген, аккумуляттық типке жатады. Пиреней түбегінің жағалауы жартасты, қойнауы тар. Шығанақта күшті желдер жиі соғады. Судың температурасы ақпанда солтүстікте 5 — 6 оС, оңтүстікте 12 — 13оС, тамызда солтүстікте 10оС, оңтүстікте 20—22оС, тұздығы 34 — 35,5%. Судың толысуы жарты тәулік сайын қайталанады, оның орташа биіктігі 4,5 — 5 метр, кейде 7,0 метрге жетеді (Бретан түбегінде). Балық аулау (камбала, анчоус, майшабақ, сардина, албырт) кәсіпшілігі дамыған. Басты порттары: Брест, Бордо (Франция), Сан-Себастьян, Бильбао, Хихон (Испания).

## Дереккөздер

Санат:Бискай шығанағы
Санат:Франция шығанақтары
Санат:Испания шығанақтары
Жорж Бизе

**Алекса́ндр Сеза́р Леопо́льд Бизе́** (, шоқынғаннын кейін **Жорж** есімін алған, ; 1838—1875) — француз композиторы, атақты *“Кармен”* операсының авторы (1874).

Бизе 10 жасында Париж консерваториясына қабылданып, оны 1857 ж. бітіріп шықты. А.Ф. Мармонтель, П. Циммерман, Ж.Ф. Э. Галеви, Ш. Гунолардан дәріс алды.

1857 ж. *“Клавис пен Колтильда”* кантатасы үшін Рим сыйлығын алып, үш жыл Италияда оқу мүмкіндігіне ие болды. Бизе 20-ға жуық опера (біразы аяқталмаған), 3 оперетта жазған. Бизенің “Кармен” операсы — француз опералық реализмінің биігі. Ол әлемдегі ең танымал опералардың біріне айналды. Бизе бірнеше оркестрлік шығармалар, симфония-кантаталар, фортепианолық пьесалар мен ән-романстар да жазған.

## Дереккөздер


Санат:XIX ғасыр сазгерлері
Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері
Санат:Пер-Лашез зиратында жерленгендер
Фанерофиттер

**Фанерофиттер** (грек. phaneros — анық көрінетін, ашық және …фит) — өсімдіктердің тіршілік формасы. Фанерофиттерге ағаштар, бұталар, ағаштанып кеткен шырмауықтар жатады. Мұндай өсімдіктердің ауа райының қолайсыз жағдайларына (суық пен құрғақшылықты) төтеп беруін жерден біршама биік орналасатын бүршіктері атқарады. Сондықтан Фанерофиттердің көпшілік түрлері климаты жылы аймақтарда өседі.
Ал қоңыржай және суық белдеулерде, сондай-ақ қуаң жерлерде өсетін Фанерофиттердің бүршігінің сырты қабыршақтармен, кейде шайырмен қапталған. Биіктігіне қарай Фанерофиттер: микрофанерофиттер (2 — 8 м), мезофанерофиттер (8 — 30 м) және мегофанерофиттер (30 м-ден жоғары) болып бөлінеді. Өсімдіктердің тіршілігіне қарай Ф-ден басқа формалары да кездеседі. Мысалы, гемикриптофиттер (грек. hemі — жартылай, kryptos — жасырын және …фит) — бүршіктері жылдың қолайсыз вегетац. кезеңінде пайда болатын өсімдіктер. Мұндай бүршіктердің сыртын қабыршақтар қаптап немесе күзде түскен жапырақтардың, кейде қар жамылғысының астында жатады. Бұлардың негізгі өкілдері: сарғалдақтар, бақбақ, иісті шөптер. 
*Криптофиттер* (грек. kryptos — жасырын және …фит) — бүршіктері тамырсабағында, түйнегінде, жуашығында жетіліп, топырақтың астында немесе су бетінде қалқып жүретін өсімдіктер. 
*Терофиттер* (грек. theros — жаз және …фит) — жылдың қолайсыз жағдайларына тұқымы арқылы төтеп беретін өсімдіктер. Бұларға көбінесе шөл, шөлейтті аймақтарда өсетін өсімдіктер (мысалы, орамжапырақ тұқымдасы, көкнәрлер, т.б.) жатады. 
*Хамефиттер* (грек. chamaі — жерде және …фит) — бүршіктері жерден бірнеше м биіктікке дейін көтеріліп өсетін өсімдіктер. Мұндай бүршіктерді қар басып жатады. Бұларға тундрада, биік тау басында өсетін өсімдіктер (мүктер, фригана, томиллярлар, т.б.) жатады. Бұл жіктелімді даниялық ғалым К.Раункиер ұсынған (1905, 1907).

## Дереккөздер


Санат:Экология
Бизнесбанк

**“Бизнесбанк”**  — қаржы мекемесі. 
*1992 ж. 14 ақпанда Алматы қаласыында құрылған. Бастапқы кезде банк өз акционерлерінің қажеттіліктерін орындау бағытында ғана жұмыс істесе, кейін қызмет ауқымын ұлғайтып, 1995 ж. ашық акционерлік қоғамға айналды. Қазақстан коммерциялық банктер ассоциациясына, Қазақстанның банкаралық қор биржасына мүше болды. 
*1997 ж. Астана қаласында филиалы ашылды. Банк акционерлері құрамында қазақстандық компаниялардың үлесі 92 %, ал шетелдік компаниялар үлесі 8 %.

Банктің негізгі клиенттері: құрылыс компаниялары, сауда-саттық ұйымдар, қызмет көрсетумен айналысатын кәсіпорындар және мемлекеттік емес зейнетақы қорлары, т.б. Қазіргі кезде *“Бизнесбанк”* акционерлік қоғамы капитал көлемі жағынан қазақстандық банктер ішінде алғашқы жиырмалыққа енеді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстанның жабылған банктері
Америкалық бизон

**Бизон** () — қуысмүйізділер тұқымдасының зубр туысына жататын жабайы сиыр.

Бизон Солтүстік Америкада көп кездескенімен, 19 ғасырда көп аулануына байланысты сиреп кеткен (қазір 500-дей Бизон АҚШ-тың Йеллоустон ұлттық саябағы мен Канаданың Атабаски ауданында кездеседі).

Бизон — өте ірі жануар, бұқасының дене тұрқы 3 м, биіктігі 2 м-дей (шоқтығынан алғанда), салмағы 720 — 750 кг-дай болады. Басы, кеудесі қара түсті, жүні жұмсақ, мойнының, кеудесінің, шоқтығының жүні қалың әрі ұзын келеді. Жауырынының үстінде көзге анық көрінетін *“өркеші”* бар. Бизон 2 — 3 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Шілде — қыркүйекте күйлеп, 9 айдан соң аналығы жалқы бұзау табады. Бұзауын 7 айдай емізеді. Бизон табиғи жағдайда 20— 25 жыл тіршілік етеді. Бизон үйір-үйір болып жүреді. Алясканың орталық бөлігінде, Украинада Аскания-Нова қорығында, Беларусьте Беловеж нуында жерсіндірілген. Бизон ертеде терісі бағалы кәсіптік аңның бірі болған.

## Мінез құлқы
Жазда бизон кең жазықтарда жайылып, қыста орманды жерлерге кіріп, оңтүстікке көшіп, жазда қайтадан солтүстікке оралды.

Дала негізінен шөппен, күніне 25 кг-ға дейін шөппен, қыста шөпті шүберекпен қоректенеді. Орман әлі де мүк, қыналар, бұтақтарды жейді. Олар 1 м тереңдікке дейін қармен қоректене алады. Қалың жүн бизонды жақсы қорғайды. 30 градус аязға оңай төзеді. Қыста олар аз қарлы жерлерді іздейді.

Бұл ебедейсіз көрінетін жануар өте оңай және жақын арада қозғалады, кез келген ат оны басып оза алмайтындай жылдамдықпен жүгіреді және жүгіреді. Бизон 60-70 км/сағ[13] 5 миль (8,0 км)[14] жылдамдықпен жүгіре алады, ал шабандозы бар ат тек бір шақырым жылдамдықпен жүгіре алады.

Бизондар өте жақсы жүзеді.

Бизон қоғамдарда өмір сүрді, көбінесе 20000 бас табындарда. Әр отарды өте мұқият және мұқият күзететін бірнеше кәрі еркектер басқарады. Бизон өте күшті және тітіркену кезінде аңшы үшін де, кез-келген басқа жау үшін де қауіпті, иіс пен есту қабілеті жақсы. Ол үлкен қашықтықта сезілетін мускус иісін шығарады.

Бизон полигамиялық Жануарлар. Доминантты еркектер кішкентай гаремдерді жинайды. Жарыс шілде-қыркүйек айларында өтеді. Жүктілік шамамен 9 айға созылады. Әйел әдетте бір бұзау туады, егіздер өте сирек кездеседі. Сүттің майлылығы 12 % дейін.

Жас бизондар өте көңілді және ойнақы; ескілері оларды қорғайды. Бизонның дауысы-саңырау.

## Дереккөздер


Санат:Қуысмүйізділер
Санат:Бизондар
Санат:Солтүстік Америка сүтқоректілері
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Ұлы жазықтық
Фазылағзам Ақатайұлы Әлиханов

**Фазылағзам Ақатайұлы Әлиханов** (1891 жыл, бұрынғы Семей облысы Өскемен уезі Себе болысы — 27 ақпан 1938 жыл, Алматы) — Алаш қозғалысының қайраткері, инженер-архитектор, экономист. 

Найман тайпасының Саржомарт руынан шыққан.

* Ауқатты отбасында дүниеге келген. Арғы атасы Тілеуберді Қозыбайұлы Көкпекті округінің аға сұлтаны, бергі атасы Әлихан Саржомарт өз елінің болысы болған. 
* Әлиханов әуелі Өскеменде, кейін Омбыда оқыды. Сонда жүріп қазақ жастарының “Бірлік” қауымына мүше болды. 1917 — 19 жылдары Омбы, Семей, Өскеменде Алашорда істеріне белсене араласты. “Алаш” партиясының жергілікті ұйымдарының қызметін жолға қоюға атсалысты. 
* 1920 жылы Қазревкомның Өскемен уезі бойынша уәкілі. 
* 1922 жылы Семей губаткомы төрағасының орынбасары болды. 
* 1930 жылға дейін Қазақстан астаналары Орынбор, Қызылорда, Алматыда әр түрлі жауапты басшы қызметтер атқарды. 
* 1930-жылдары Қазақ АКСР-ы Тамақ өнеркәсібі халкоматында инженер-экономист болды. Сәулетші ретінде өндіріс орындарын салуға (Балқаш балық комбинаты, Алматы сыра зауыты т.б.) көп еңбек сіңірді. 
* КСРО Жоғарғы соты Әскери Алқасының үкімімен “халық жауы” аталып, 1938 жылы 27 ақпанда атылды. 
* 1957 жылы 26 маусымда толық ақталды.

## Дереккөздер


Санат:1891 жылы туғандар
Санат:Өскемен уезінде туғандар
Санат:27 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Алаш қозғалысы мүшелері
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Үйректұмсық динозаврлар

right|thumb|300px|Үйректұмсық Динозавр
**Үйректұмсық Динозаврлар**, гадрозаврлар (*Gadrosaurіdae*) — орнитопод отряд тармағына жататын динозаврлардың бір тұқымдасы. Қазба қалдықтары Солтүстік Америка мен Азияда, аздап Еуропа мен Оңтүстік Америкада жоғары бор кезеңі шөгінділерінен табылған. 25 туысы, 40-қа жуық түрі анықталған. Үйректұмсық Динозаврлардың негізгі өкілі — зауролофтар. Орнитоподтар жалпы денелерінің ұлғаюына, екі аяғымен жүруіне және тістерінің су өсімдіктерімен қоректенуіне бейімделу бағытында дамыған. Соның нәтижесінде алып Үйректұмсық Динозаврлардың биіктігі 10 — 12 м болған. Мойын омыртқаларының саны 15, арқасында 20, сегізкөзде 8, құйрық омыртқалары 90-нан астам болған. Денесінің ірі болуы жауларынан қорғауға мүмкіндік берген. Гадрозаврлар теңіз, көлдің саяз жағалауларында, батпақты жерлерде тіршілік еткен. Басының алдыңғы жағы үйрек тұмсығы тәрізді, аты осыған байланысты аталған. Үйректұмсық Динозаврлар судан тұмсығымен сүзіп алған ұсақ организмдермен, судағы және құрлықтағы шөптесін өсімдіктермен қоректенген. Тістері көп қабатты, бір-біріне өте жақын орналасқан, жалпы саны мыңнан артық болған. Тұмсықтарын көбінесе суда ұстағандықтан, олардың танауы артқа қарай көз аясына жақын орналасқан. Алдыңғы аяқтары 4 саусақты, 2- және 3-саусақтарында тұяқтары болған, оларды қоректенген кезде тіреніш, жүзген кезде ескек ретінде қолданған. Негізгі жүзу қызметін ұзын құйрықтары атқарған. Артқы аяқтарында 1- және 5-бақайлары жоқ, қалғандарында тұяқтары бар. Қазақстанда Үйректұмсық Динозаврлар Қызылорда облысында, әсіресе, Арал теңізінің солтүстігінде, Оңтүстік Қазақстан, Қостанай және Алматы облыстарының бор кезеңінің тұнба қабаттарынан табылған.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Динозаврлар
Брагулар

**Брагулар** — (өздік атауы — брагуй) — Пәкістанда (Белуджистан мен Синд), Иран мен Ауғанстанда, біразы Түрікменстанда тұратын халық. Жалпы саны 960 мың адам (1997). Еуропалық нәсілдің Жерортатеңізі тармағына жатады. Бірнеше диалектілерден тұратын дравид тілінде, урду, парсы, дари, араб тілдерінде сөйлейді. 20 ғасырлардың басында латын әліпбиін қолдана бастады. Негізгі ұстанатын діні ислам (сүнниттер). Брагулар этникалық құрылымына белудждар, күрдтер, ауғандар, джаттар, моңғолдар, арабтар кірген. Көпшілігі тау арасында тұрады, үлкен елді мекендер мен қалалардың болмауы олардың этникалық бірігуіне кедергі жасап, белудждарға, синхаларға сіңіп кетуіне соқтырған. Пәкістанда, тау және тау етегіндегі аймақтарда брагулар бидай, тары егумен, қой, ешкі, буйвол, жылқы, түйе өсірумен айналысады. Иран мен Ауғанстанда көшпелі өмір кешеді. Кедейлері ауыл шаруашылығы жұмыстарына жалданады. Пәкістанда төрт тайпалар одағы бар, тайпалар кландарға (таккары]), кландар руларға (фалли) бөлінеді, оларды вабдере (көсемдер) басқарады. Малшылар шатырларда тұрады. Орта дәрежелі брагулар шикі кірпіштен салынған үйлерде, кедейлер пальма жапырағымен жабылған лашықтарда тұрады. Ұлттық киімдері: ерлер ұзын көйлек пен шалбар, киіз қалпақ, сыртынан жеңсіз желет пен шекпен (шал) киеді. Аңыз әңгімелері мен батырлық эпостары көп.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Халықтар
Билер кеңесі

**Билер кеңесі** — дәстүрлі қазақ қоғамында өкілетті негізде қызмет атқарған ең жоғарғы кеңесші орган. 

Билер кеңесі жылдың бір мезгілінде, әдетте, ел жайлауға көшіп болған соң өткізілген. Көбінесе, Сайрам маңындағы Мартөбеге, Сырдариядағы Күлтөбеге не Түркістан жанындағы Битөбеге шақырылған. Оған хан, сұлтандар, үш жүздің елге сыйлы, *“қара қылды қақ жаратын”* әділдігімен даңқы шыққан билері, батырлары қатысқан. Осындай кеңестің бірінде *“қырық рудың өкілі”* — қырық би қазіргі Сырдария облысы (Өзбекстан) Ангрен өзенінің сол жағасындағы *“Ханабат”* (Күлтөбе) деген жердегі Тәуке хан (1680–1718) ордасына жиналып, қазақ халқының заң кодексі — “Жеті Жарғыны” қабылдаған. Рулық алауыздықты жойып, қазақ ұлтын біріктіру, мемлекеттік тәртіпті нығайту мұратын көздеген Тәуке хан ел ішінде беделді билерге сүйене билік жүргізді. Ұлттық тұтастыққа іріткі саларлық ірі жанжалдар — руаралық *“жер дауы, жесір дауы”* өршігенде, ел шетіне жау тиіп, соғыс қаупі төнген кезде, көрші елдермен байланыс жасап, түрлі қарым-қатынас орнатар шақта билер кеңесін шақырып, негізгі мәселелерді бұқара өкілдері — билермен ақылдаса отырып шешкен. Билер кеңесінің шешімдерін ешкім бұза алмаған, хан да, қара да оны орындауға міндетті болған. Тәуке хан қалыптастырған осы демократиялық-құқықтық қағиданы қазақ даласын билеген кейінгі хандар да қатаң ұстанған. Билер кеңесінің шешімдері хан беделінен жоғары қойылғанымен, орталықтандырылған билік пен басқару ісіне қайшы келмеген. Ханның ұсынуымен мемлекеттік маңызы бар мәселелерді талқылаған кезде *“тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ”* деген моральдік принципке сүйенген. Қара бастың, ағайын-туыс пен аталастың ғана намысын қорғап, ру мүддесін ұлт мұратынан жоғары қоятын қылығы байқалған билер ел сенімінен, хан құрметінен айырылған. Ондай әділетсіздікпен, пайдакүнемдікпен аты шыққан адамдар билер кеңесіне шақырылмаған. Тәуке хан тұсында билер кеңесіне Ұлы жүзден Үйсін Төле би Әлібекұлы, Орта жүзден Арғын Қаз дауысты Қазыбек би, Кіші жүзден Алшын Әйтеке би қатысқан. Сондай-ақ Едіге би, Тайкелтір би, Байдалы би, Шақшақ Жәнібек (би әрі батыр), Шеген би, Сасық би, Сәмеке би, т.б. көрнекті өкілдер болған..

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Басқару
Ақтоғай (Абай облысы)

**Ақтоғай** — Абай облысы Аягөз ауданындағы кент, темір жол бекеті, Ақтоғай кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 122 км-дей жерде, шөлейт белдемде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы қаланған. 1944 жылдан кент. Қытай Халық Республикасымен экономикалық байланыстарды күшейтуге байланысты 60 жылдардың басында Достық (Дружба) темір жол стансасына дейін ұзындығы 304 км темір жол салынуға байланысты Ақтоғай негізгі темір жол торабына айналды.

## Инфрақұрылымы
Мектептер, емхана, мәдениет үйі т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстан кенттері
Бизнес-жоспар

**Бизнес-жоспар** — кәсіпорынның алдына қойған экономикалық мақсаты мен оны жүзеге асыру жолдары, міндеттері мен әдіс-тәсілдері баяндалған құжат. Бизнес жасау үшін нарықтық орта жан-жақты зерттеледі. Нарықтық ортаның ағымдағы жағдайы, болуы мүмкін өзгерістер мен кедергілер, жобаны іске асырудан түсетін табыс мөлшері, т.б. нақты көрсетіледі. Бизнес-жоспар, көбінесе, банктен кредит алу және оның қайтарылуын қамтамасыз ету үшін жасалады. Меншік иесінің қатысуымен кәсіпорынның стратегиялық дамуының бағыт-бағдары анықталады, осы арқылы жобаның тиімділігі мен қажеттілігі айқындалады.

Бизнес-жоспар болжалды қаржылық нәтижесі көрсетілген жалпы сипаттамадан және он тарауға бөлінген негізгі бөлімнен тұрады: 
#жоба бойынша өндірілген тауарлар (не қызмет) түрлері және олардың бәсекелесу қабілеті сипатталады; 
#тауарларға сұраныс деңгейі мен көлемі ескеріле отырып, өнім өткізу нарығы, өндіріс көлемі мен тауарға қойылатын баға анықталады; 
#бәсекелестер мүмкіндігі (тауарларының сапасы мен бағасы) туралы мәліметтер талданады; 
#маркетингтік зерттеу нәтижелері (тауарларды өткізу және баға саясаты, өнімді сатуда ынталандыру, жарнамалау, т.б.) сараланады; 
#өнім (не қызмет) өндіру жоспары мен өндірістік байланыстар, өндірістік шығындарды азайту және өнім сапасын жақсарту әдістері айқындалады; 
#ұйымдастыру-басқару жұмыстары және қызметкерлермен жұмыс істеу бағдары белгіленеді; 
#жобаның ұйымдық-құқықтық негіздерін көрсететін заңдық құжаттар жасалады; 
#жұмыс барысында кездесетін қауіп-қатерді болжау және оның алдын алу шаралары қарастырылады; 
#жобаның барлық буындарының құндық көрсеткіштері жинақталып, ақшаға шағып көрсетілген қаржы жоспары нақтыланады; 
#қаржы көздері (жобаны іске асыруға жеткілікті соманы қайдан, қанша мөлшерде ала алады және жоба қандай мөлшерде пайда кіргізеді, кредитордан алынған қаражатты мерзімінде қайтара алу қабілеті, т.б.) жобаланады. Бизнес-жоспар тауар, ақша, өндіріс факторы қозғалысының жалпы балансын айқын бейнелейді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Бизнес
Бекташия

**Бекташия**, әл-Бекташия — Кіші Азияда әуелі жергілікті көшпелі және отырықшы түркі тайпаларының арасында 13 ғасырдың соңы мен 14 ғасырдың басында пайда болып, кейіннен Түркия мен Балқанға кеңінен таралған сопылық бауырластық. Оның негізін қалаушы, желеп-жебеуші — түркі діндары, Қожа Ахмет Иасауидің шәкірті Хаджи Бекташ Уали.

Ол түркілер арасынан шыққан кезбе уағыздаушы-дәруіштермен бірге (олар әдетте “ата”, “баба”, “деде” деп аталады) Анадолы жерінде сопылық бауырластық құрып Иасауи ілімін, ислам дінінің жалпы қағидаларымен байланыстырды. Бауырластықтың одан әрі дамуына “Екінші пір” деп аталған, өзін Хаджи Бекташтың ұрпағына жатқызған Балым сұлтан (1516 ж.ө.) зор үлес қосты. Бекташияның ұстанған негізгі бағыты — сопышылдық ағымын ұстанған пенденің Құдайды тануы. Бекташия Түркияның рухани (соның ішінде, әдеби) және саяси-қоғамдық тұрмысына ұзақ жылдар бойы ықпал етіп келді. Алғашында қазылар қозғалысымен (дін тазалығы жолында күресушілер), кейіннен Осман империясында янычарлармен тығыз байланыста болды. 15 — 16 ғасырларда мемлекеттік істерге зор ықпалын жүргізіп отырды. Бекташия бауырластығын Янычар корпусымен бірге 1826 жылы Махмуд ІІ сұлтан таратып жіберді, бірақ ол 19 ғасырдың екінші жартысында өз қызметін қайтадан жандандырды. 1925 жылы Түркияда барлық сопылық ұйымдар таратылған кезде Бекташия орталығы Албанияға көшірілді. Бекташия жолын қуушылар Иракта да бар.

## Дереккөздер

Санат:Дін
Санат:Ислам
Билль

**Билль ** (лат. bulla — мөр басылған құжат) — ағылшындық-саксондық құқық жүйесінде заң шығарушы органның қарауына ұсынылатын заң жобасы. 

Ұлыбританияда, АҚШ-та, Канадада және т.б. ағылшын тілдес елдерде қолданылады. Сондай-ақ, кейбір конституциялық актілер де осылай аталады. Мысалы, *“Құқылар туралы билль”* — АҚШ-тағы формалды конституциялық декларация немесе заң шығарушылық ереже. Оның көмегімен үкімет өз азаматтарының негізгі құқылары мен бостандықтарын айқындайды және оларды өз уәкілетін асыра пайдаланған өкіметтің өктемдігінен қорғайды.

“Құқылар туралы билль” алғаш рет 1689 ж. Англиядағы парламенттің “корольдік тәжден” мәртебелілігін арттырған “революцияның” (1688) нәтижесінде қабылданды. Сөйтіп бұл құжат 1776 ж. Виргиния штатының “Құқылар туралы биллінің”, яки 1791 ж. АҚШ Конституциясына енгізген 10-түзетімнің, сондай-ақ, канадалық “Құқылар туралы билльдің” ізашар үлгісі болды. Арада 100 жыл өткен соң Францияда “Адам мен азаматтық құқылары декларациясының” қабылдануына да елеулі ықпал етті. Сонымен қатар АҚШ пен Ұлыбританияда жекелей, қаржылық және қаржылық емес қарым-қатынастар биллі де қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ағылшын тілі
Санат:Заң
Фантазия

**Фантазия** ( — қиялдау) — музыкада еркін формадағы музыкалық шығарма. 16 — 17 ғасырларда фантазия орган, клавир, лютня аспаптарына арналып, полифониялық түрде жазылған. 18 ғасырда органдық және клавирлік фантазиялар импровизация стилінде фугаға кіріспе ретінде (И.С. Бахтың органға жазған соль-минорлық “Фантазия және фугасы” мен клавирлік “Хроматикалық фантазиясы”) қолданылды. 19 ғасырдағы Фантазиялар көбіне халық әндері, би, романс, опера, балет әндеріне негізделді. Мысалы: Ф.Листтің, В.А. Моцарттың “Дон Жуан” операсы тақырыбына жазған фортепианолық Фантазиясы, А.Н. Римский-Корсаковтың скрипка мен оркестрге арналған “Орыс халық әндері тақырыбына жазылған фантазиясы”, т.б. Фантазия жанры Қазақстан музыкасында да көрініс тапты. Мысалы, М.Төлебаевтың қазақ әуендеріне, С.И. Шабельскийдің қазақ, орыс пен корей тақырыбына, А.Қ. Жұбановтың “Абай” операсы тақырыбына жазған оркестрлік Фантазиялар, т.б. аспаптық туындылар бар.
Е. Түсіпов, С. Нұрланов

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Билігін асыра пайдалану

**Билігін асыра пайдалану**, қызмет бабын асыра пайдалану — лауазымды адамның (соның ішінде, өкімет өкілінің) өзінің құқылары мен құзыретінің шегінен шығып кететін, азаматтардың не ұйымдардың, қоғамның не мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін елеулі түрде бұзуға әкеліп соғатын іс-әрекеттерді қасақана жасауы. Бұл мемлекеттік қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстарға жатады. Билігін асыра пайдалану, әдетте, жоғары тұрған лауазымды адамның не өзге идараның лауазымды өкілінің құзыретіне кіретін, сондай-ақ, құқыққа сыйымды болып саналатын белгілі бір шарттары сақталмаған іс-әрекеттерді істеу (мысалы, жағдайды ескермей қару қолдану және т.б.) түрінде көрініс табады. Әр бап тармағы бойынша әр қилы жаза қолданылады. Билігін асыра пайдалану адамның денсаулығы мен өміріне зиян келтіру, мүлікті бүлдіру не жойып жіберу, т.б. ауыр салдарларға соқтырады.

## Дереккөздер</span>
Бразилия ағысы

**Бразилия ағысы** — Атлант мұхитының Оңтүстік Америка жағалауындағы жылы ағыс, Оңтүстік Пассат ағысының бір тармағы. Ағыс Сан-Рок мүйісінен оңтүстік-батыс бағытта Бразилия жағалауын бойлай ағып, 40Ә о. е-те Фолькленд және Батыс желдер суық ағыстарымен тоғысады. Жылд. 1 — 2 км/сағ. Беткі суының температурасы қыста 14 — 25°С, жазда 20 — 28°С-қа дейін көтеріледі. Тұздылығы 35,0 — 37,25‰.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Бразилия
Санат:Ағыстар
Билiк ақы

**Билiк ақы** — дәстүрлі қазақ қоғамында қылмыстық және азаматтық істерге қатысты төрелік айтып, шешім шығарғаны үшін билерге, қазыларға төленген ақы, сот алымы. 

Ол дауланған мал-мүліктің жалпы мөлшерінің оннан бір бөлігін құраған. Билік ақы, көбінесе, алтын, күміс, мал түлігі, жағалы киім (ішік, тон, тұлып, т.б.), ақша т.б. түрінде төленген. Бұл төлемдер би, қазылардың негізгі күнкөріс көзі болғанымен, олар ақы мен алым мөлшерін әдет жосындарында көзделген шамадан асыра алмаған. Мысалы, ердің құны — 1000 қойдан 100 қой, әйелдің құны ретінде белгіленген 500 қойдан 50 қой тиесілі. Кесімді мөлшерден артық ақы талап ету өрескел әрекет саналған. *“Парақор”, “жемқор”* атанып, ел сенімінен, абырой-беделден айырылу билік құрып, бітуана кесушілер үшін өліммен пара-пар болған. Сондықтан олар *“ала жіптен аттамай”*, әділдікке жүгініп, кісі ақысын жемеуге тырысқан. Әдетте, билік ақы кінәлі жақтың ағайын-туыстарының қатысуымен, жариялы түрде өтелген. Міндетті ақыны даугердің өзі төлей алмаса, руластарынан өндірілген. Билер соты, ақсақалдар соты билік ақы және басқа да кесімді төлемдерді ерікті түрде өтеуден бас тартқан, немесе жалтарған жақтың мал-мүлкін барымталап алу туралы шешім шығару құқын иеленген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Салықтар
Бителеком

"Бителеком" — акционерлік қоғам түрінде құрылған өндірістік кәсіпорын. Компания инженер жүйелер мен байланыс тармақтарын жобалау, телефон станциялары мен шоғырландыру құрылғыларын орнату және іске қосу, қалалық, аймақтық және магистралды байланыс жүйелері құрылыстарын жүргізу, т.б. шұғылданады. “Бителекомның” 7 филиалы, 1 еншілес кәсіпорыны және облыс орталықтарында орналасқан 3 бөлімшесі, 10 жылжымалы механикаландырылған колоннасы (ЖМК) бар. Алматы, Ақтөбе және Шымкент қаларындағы 3 ЖМК-сы телекоммуникация нысандарында кез келген жөндеу жұмыстарын орындай алады. Сонымен бірге жылына 1000 км талшықты-оптикалық байланыс желісін тартуға маманданған.  Компания жобалау орталығын құрып, онда қысқа мерзімде 2,5 мың км-лік Петропавл — Омбы, Шымкент — Қызылорда, Ақтөбе — Атырау — Астрахан талшықты-оптикалық байланыс желісінің жобасы жасалды. 
Байланыс нысандарын қажетті құрылғылармен, жабдықтармен, қосалқы бөлшектермен және металл бұйымдарымен, “Бителекомның” “Байланыс құрылыс-конструкция” (Семей), “Өнеркәсіпбайланыс” (Алматы) сияқты филиалдары қамтамасыз етеді. Компания — радиотелефон, цифрлық автоматты телефон стансаларын шығаратын “Комтел” (Орал) және “Веснет” (Павлодар) қазақ-түрік бірлескен кәсіпорындарының құрылтайшысы. 1996 — 97 ж. компания 1786 км-лік “Трансеуропа талшықты-оптикалық байланыс желісі магистралының” ел территориясынан өтетін бөлігінің құрылысын жүргізді. 
## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Билеуші

**Билеушi**, **әмірші** — мемлекеттегі ең жоғары лауазым иесінің (қағанның, ханның, шаһтың, т.б.) құзыретін білдіретін жинақтаушы ұғым. Кейде көпшілік мемлекет құрамындағы әкімшілік бөліктерді (ұлыстарды, аймақтарды, т.б.) басқарушыларды да билеуші деп атаған. Қазақ халқының ұғымында билеуші атауы жеке дара билеп-төстеушіліктің (авторитарлық биліктің), өктемдіктің баламасы ретінде де қабылданады.

## Дереккөздер

Санат:Мемлекет
Санат:Мемлекеттік аппарат
Китаб әл-Йәмини

**Әл-Китаб әл-Йәмини** немесе **Тарих әл-Утби** — Әбу Наср Мұхаммед ибн Абдул-Джаббар әл-Утбидің (961 — 1022жылдар немесе 1036 — 1040жылдар) тарихи шығармасы. Сұлтан Махмұд Ғазнауиге арналған бұл туынды шамамен 1021 жылы жазылып бітіп, сұлтанның уәзірі Ахмед әл-Меймендиге табыс етілді. Бейнелі, бай, күрделі тілмен шебер жазылған шығарма бірқатар түсініктемелерді қажет етті. Солардың ішіндегі Ахмед ибн Әли әл-Манимидің 1444 — 47 жылдары жазылған түсініктемесі 1286 жылы Каирде шығармамен бірге жарық көрді. Онда автордың өмірбаяны жөнінде мәліметтер беріліп, 975 — 1021 жылдары аралығындағы Орта Азия тарихы толық қамтылған.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедиясы 1-том

## Сыртқы сілтемелер
* Китаб әл-Йәмини — Уикиқайнар
* Китаб әл-Йәмини — жазып алу

Санат:Тарих
Билікті тармақтарға бөлу

**Билiктi тармақтаға бөлу** — демократиялық-құқықтық елде мемлекеттік билікті бір-біріне тәуелсіз, дербес тармақтарға: *заң шығару* (низамдық), *атқару және сот қызметіне* бөлу принципі. Бұл құқықтық-саяси ұстынның басты мақсаты — билікті бір адамның, не бір мемлекеттік органның қолына ғана шоғырландыруға жол бермеу. Яғни, мемлекеттік органдар тиесілі билік түрін өз өкілеттерінің шегінде, өзге факторлардың ықпалынсыз жүзеге асыруға тиіс. Жалпы, билікті тармақтарға бөлу — көне замандарда пайда болған саяси-құқықтық қағида. Соған сәйкес *“мемлекеттік билік”* ұғымының өзі бір-біріне тәуелсіз органдар жүзеге асыратын әр қилы билік жүргізу қызметтерінің (заң шығарушылық, атқарушылық және сот биліктері) жиынтығы ретінде түсіндіріледі.

Ежелгі және орта ғасырлардағы ойшылдардың (Аристотельдің, Марсилий Падуанскийдің, т.б.) билікті тармақтарға бөлу идеясын 18 ғасырдың орта шенінде Ш. Монтескье (1689 — 1755) дербес ілім ретінде дамытты. Маркстік-лениндік теория *“мемлекеттің таптық болмысына”* қайшы құбылыс ретінде билікті тармақтарға бөлу ілімін теріске шығарды, соның салдарынан бұрынғы КСРО-да және марксшіл-лениншіл уағызға ұйыған т.б. елдерде тоталитарлық тәртіп үстемдік құрды.

Қазақстанда билікті тармақтарға бөлу принципі елдің конституциялық құрылысы негіздерінің бірі ретінде жүзеге асырылады. Мәселен, ҚР Конституциясының 3-бабында “Республикада мемлекеттік билік біртұтас, ол Конституция мен заңдар негізінде заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлінуі, олардың тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану арқылы, өзара іс-қимыл жасау принципіне сәйкес жүзеге асырылады” делінген.

## Дереккөздер</span>


Санат:Саясаттану
Биляр

**Биляр** — Еділ Бұлғариясының астанасы. Ескі жұрты Татарстан Республикасының Биляр қыстағы маңында. 10 ғасырда негізі қаланған Биляр орыс жылнамаларында *Ұлы Қала* деп аталған. 
*1236 ж. Батудың Русь пен Шығыс Еуропаға жорығы кезінде қиратылып, ол бұрынғы саяси-экономикалық мәнінен айырылды. 
*1928 ж. А.С. Башкирев жүргізген қазба жұмыстары кезінде кірпіш үйлер мен қабірлер, жергілікті қолөнершілер жасаған және Шығыс елдерінен (Иран, Орталық және Алдыңғы Азия, Қытай, Византия, Кавказ), Русьтен әкелінген бұйымдар табылған. 
*1926 жылдан бері А.Х. Халиков қаланың орнында жүйелі қазба жұмыстарын жүргізуде.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Қышыма

**Қышыма** (prurіgo) – жұқпалы тері ауруы. Алғашқыда беті күлдіреген ұсақ қызғылт түйінді бөртпелердің шығып дуылдап қышуынан байқалады. Бөртпелер, көбіне саусақ арасына, шапқа және тақымға түседі (кейде кеудеде байқалады, оны строфулюс не балалар есекжемі деп атайды). Қасығаннан бөртпелердің беті жарылып, қанталап кетеді. Қышыма, негізінен, кішкентай балаларда, әсіресе, олардың белгілі бір тамаққа әдеттегіден тыс сезімталдығынан болады (қ. Аллергия). Сондай-ақ, тамақ дұрыс тамақтанбаудан, кейбір тағамды мөлшерден тыс көп жегеннен (мыс., жұмыртқа, ет сорпасы, қант, жеміс-жидек, әсіресе, құлпынай, апельсин, т.б.), кейде тіпті сүт, т.б. тағамдарға да аллергия болуы мүмкін. Қатты қасынғаннан бөртпелердің ішіне іріңді инфекция қоздырғышы түсіп, ол іріңді жара ауруларына ұласып кетуі мүмкін. Әбден жүдеп әлсіреген, мешел және жүйке жүйесі ауруларымен ауыратын балаларда қышыма ауыр өтеді және жазылуы да қиын. Ересек адамдарда қышыма асқазан-ішек жолдары қызметінің (ішек, бауыр), жүйке және эндокриндік жүйелердің бұзылуынан және созылмалы инфекция ошақтарына (тонзиллит, гайморит, т.б.) байланысты пайда болады. Жиі қышыну көптеген жүйке-психик. ауруларда, кейбір қан айналым жүйесінің сырқатында (лимфогрануломатоз, лимфосаркома, т.б.), организмнің қартая бастаған кезінде де байқалады. Ересектердегі бөртпе сипаты да балалардағыдай, кейде ол ұлғайып қатты қышитын, сұрғылт түсті бөртпеге (диаметрі 0,5 сантиметрдей) айналады. Ауру білінісімен, әсіресе, қатты қышынып мазасызданғанда дәрігерге (дерматологке) көріну, науқастың диета сақтауы қажет. Күнделікті пайдаланатын тағам құрамында ащы тамақтарды, жұмыртқа, апельсин, лимон, қалбырланған және тәтті тағамдардың болмауы шарт. Таза ауада көп жүріп, денені таза ұстау керек. Қышынуды бәсеңдету үшін емен қабығы мен итошаған салған жылы ванна қабылдау керек.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Медицина
Айдос Жұмаділдәұлы Бектеміров

**Айдос Жұмаділдәұлы Бектеміров** (26 мамыр 1950 жыл, Қарағанды облысы, Шет ауданы, Қарғалы ауылында туған) — кино және театр актері. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1996). Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері (2016). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері (2003 жылдан).

## Жалпы мәліметтер
Шыққан руы Арғын Қуандықтың Қожасы.

* 1967ж. Алматыдағы Эстрада-цирк студиясын,
* 1973 ж. Мәскеу театр институтын,
* 1998 ж. Алматы театр және кино институтын бітірген.
* 1969 — 70 ж. “Қазақконцерт” бірлестігінде,
* 1970—71 ж. әскери борышын өтей жүріп, Орта Азияәскери округының ансамблінде,
* 1972 — 73 ж. республикалық “Гүлдер” ансамблінде өнер көрсеткен.
* 2003 жылдан бастап Әуезов театрының құрамында.

## Шығармашылығы
1978 жылдан Қазақ жастар мен балалар театрында актер. Бектеміров осы театр сахнасында Мәди *(Ә. Әбішевтің “Атыңнан айналайынында”, 1983)*, Мұрат *(Т. Әбдіковтің “Біз үшеу едігінде”, 1983)*, Мылқау *(Ғ. Мүсіреповтің “Ақан сері — Ақтоқтысында”, 1983, 1994)*, Науан хазірет (сонда, 1998), Тұрар *(Ш. [[Мұртаза Шерхан|Мұртазаның]] “Сталинге хатында”, 1987)*, Орманшы *(Ә. Тауасаровтың “Махаббат аралында”, 1989)* және Абай *(Р. Сейтметов қойған спектакль-инсценировка “Қалың елім, қазағымда”, 1989)* мен Махамбет *(“Туған ұлдан не пайдада”, 1990)* сияқты басты рөлдерде ойнады. Әсіресе, “Сталинге хат” спектакліндегі Тұрар образы актердің дарын қуатын танытты. “Әзірет сұлтан” спектакліндегі Хан мен “Қыз Жібектегі” Бекежан бейнесін сәтті сомдады. Режиссер ретінде 1998 ж. Ә. Сараевтың “Мұңым менің” пьесасын сахналады. Сонымен қатар Бектеміров бірқатар көркем фильмдерге де түскен *(“Шоқан Уәлиханов”, “Провинциалдық роман”, т.б.)*.

## Марапаттары
* 1996 жылы "Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі" құрметті атағы берілді.
* 2011 жылы «Құрмет ордені» 
* 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" мерекелік медальі;
* 2016 жылы "Құнанбай" фильміндегі "Барақ" рөлі үшін "Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының" иегері атанды. Бұл марапатты ҚР тұңғыш президенітнің өз табыстады.

## Жеке өмірі
* жұбайы: актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, "Құрмет" орденінің иегері: Жібек Бектемірова
* Қыздары - Гүлзира (1983 жылы туған), Гауһар (1989 жылы туған), Іңкәр (1990 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Әлмейін

**Әлмейін **(шамамен 19 ғасырдың 50-жылдары, қазіргі Жамбыл облысы Қордай ауданы — 1934, сонда) — айтыскер ақын. 
Бір термесінде: 
“Ақындығым өзімше, 
Сарыбастан ілгері, 
Сүйімбайдан сәл кейін”, — деп, ақындық өнердегі орнын өзі белгілейді. Ел аузында сақталған өлеңдеріне қарағанда, ол тапқыр да батыл, өр ақын болған. “Менің атым Әлмейін”, “Ноғайбайға”, “өтеген атқан таңдай күннен туған” тағы басқа өлеңдері Әлмейіннің ақындық қуатын айқын көрсетді. Байтай, Беке, Жұмабек, Үрпек есімді балалары болған. Бұлардан өсіп-өнген ұрпақ қазір де Қордай ауданында тұрады. Ақын мүрдесі Ақылытас зиратында жерленген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан әдебиеті
Биметалл

**Биметалл** (би... және металл) — екі түрлі металл немесе қорытпа қабаттарынан (мысалы, болат пен алюминий, алюминий мен титан, т.б.) дайындалған материал. Әдетте, ол екі металл дайындамаларын прокаттау не престеу арқылы әзірленеді. Биметалл дайындалатын бұйымдардың беріктігі мен ыстыққа төзімділігін арттыру және олардың салмағын кеміту, сөйтіп қымбат әрі қат металдарды үнемдеу немесе арнайы қасиеті бар жаңа материал (мысалы, жылу реттегіштерде) алу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Бинарлық номенклатура

**Бинарлық номенклатура**, биноминалдық номенклатура ( — екі немесе қосарлы атау,  — тізім, түр) — халықаралық ғылыми жіктелімде өсімдіктердің, жануарлардың және микроорганизмдердің туыстары мен түрлерін екі латын сөзімен атау. 

Біріншісі туысты білдіреді, бас әріппен жазылады. Ал екіншісі түрдің аталуын көрсетеді, кіші әріппен белгіленеді. Мысалы: ақ жусан (Artemіsіa tercheana L.), Алтай ұлары (Tetraogallus altaіcus G.). Түрдің артынан түрді анықтаған адамның аты беріледі. Кейбір жағдайда бинарлық номенклатура соңында анықталған жыл көрсетіледі [мысалы, саналы адам (Homо sapіens L. 1758)].

Бинарлық номенклатура терминін 1620 ж.  ғылымға алғаш швейцариялық ғалым К. Баугин енгізген, оны 1735 ж. швед табиғат зерттеушісі К. Линней ғылыми жүйелеудің негізіне алған. Ол *“Табиғат жүйелері”* (1735) деген еңбегінде бинарлық номенклатураны пайдаланып, түр ұғымын нақтылау үшін морфологиялық және физиологиялық белгілерді негізге алып, жүйелік категориялар (класс, туыс, түр) арасын жіктеп берді.
## Бинарлы номенклатура ережелері
Бинарлы номенклатура әр ағза үшін бірегей болып табылады.
*1. Ағзалардың ғылыми атауын жазғанда курсивпен жазады
*2. Қолжазбада түрдің атауының астын сызады
*3. Туыстың атауы бас әріппен жазылады
*4. Түрдің атауы тек кіші әріптен бастап жазылады  Санат: биология

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Эволюциялық ілім

Санат:Биологиялық жүйелілік
Биназар Ақеділұлы

thumb|right|250px|Биназар батыр кесенесі. 1994 жыл.
**Биназар Ақеділұлы** (шамамен 1802, Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы — 1860, сонда) — батыр. 

Ұлы жүздің дулат тайпасының шымыр руынан. Қоқан хандығына қарсы күресте Сыпатай батырдың сенімді серігінің бірі болған. Жасы ұлғайған шағында Шу өзеніне тоған салып, ауылын егіншілікпен айналысуға баулыған. Биназар батырдың бейіті Хантау қыратының Сұңқар деген шоқтығында орналасқан.
thumb|middle|250px|Сұңқар тауы мен Биназар батыр ғұрыптық кешенінің оңтүстік көрінісі.
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Биназар батыр

Санат:1802 жылы туғандар
Санат:Мойынқұм ауданында туғандар
Санат:1860 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мойынқұм ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Фанфара

**ФАНФАРА** (франц. fanfare, итал. fanfara — үрлемелі оркестр, керней дыбысы):
#Үрлемелі музыкалық аспап. Трубаның ұзартылған түрі. 
#Трубада ойналатын салтанатты немесе әскери дабыл. Ол мажорлы үшүнділік дыбыстардан құралады.
Фанфаралық түрдегі ырғақ көбіне опералық, симф., т.б. шығармаларда қолданылады. Фанфаралық музыка Англияда салтанатты мерекелерде міндетті түрде ойналады. Мысалы, салтанатты, көтеріңкі трубаның үні басым болып келетін музыка шығармалардың таңдаулы үлгісіне И.Ф. Стравинскийдің “Жаңа театрдың ашылуындағы фанфара”, “Әулие Эдмундсбери фанфарасы”, А.Коплендтің “Қарапайым адамға арналған фанфарасы”, т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Биоакустика

**Биоакустика** (био және акустика) — биологияның табиғаттағы жануарлардың дыбыс шығару арқылы қарым-қатынас жасауын зерттейтін бір саласы. Жануарлардың дыбыс арқылы қатынасы эволюциялық даму нәтижесінде жетілген. “Механикалық” дыбыс шығару өрмекшілерге, шаяндарға, жәндіктерге тән. Балықтардың мыңнан астам түрлері қабыршағы, торсылдағы, жағы арқылы дыбыс шығарады. Биоакустиканың жануарлар тіршілігін зерттеуде маңызы зор.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Биоген

**"Биоген"**, “Биоген” жабық акционерлік қоғамы — ғылыми-тәжірибелік кәсіпорын. Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеулер институтының алыстекті гибридтеу, жануарлар морфологиясы, биогендік сергіткіштер лабораториялары негізінде 1962 ж. Алматыда құрылған. 
*1962 — 94 ж. Эксперименттік биология институты, 1994 — 98 ж. Жануарлар биотехнологиясы мен ұдайы өсіру ғылыми-тәжірибелік орталығы болып аталған. Құрамында *эмбриондар трансплантациясы, жануарлар биохимиясы, иммундық генетика және жануарлар селекциясы лабораториялары мен 1 тәжірибелік кешен* бар. 
*Негізгі ғылыми бағыттары: жануарлар генетикасы мен селекциясы, жануарларды ұдайы өсіру мен генетикалық зерттеу негіздері; ауыл шаруашылығы малдарының жоғары сапалы тұқымдары мен қолда бар тұқымдарының биолоиялық өнімді қасиеттерін жақсарту мақсатындағы селекцияның генетикалық негіздері, т.б. 
*“Биогенде” алыстекті жануарларды гибридтеудің теориялық және практикалық мәселелері зерттеліп, қой (қазақ арқар-мериносы, КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1950) мен шошқаның (Жетісу шошқасы) жаңа тұқымдары шығарылды. Қазақстанның батыс және шығыс облыстарында өсіру үшін етті, әрі жүнді кроссбред қой тұқымы сұрыпталды; эволюциялық морфология, иммундық генетика, биохимия, трансплантация (жануарлардың органдарын ауыстыру) мәселелері малдың тұқымы мен жасына, өнімділігіне байланыстыра зерттелді; жануарлар клеткаларында (простагландиннің) физиологиялық жедел қоспалар биосинтезделіп, иммобилизацияланған ферменттер негізінде простагландинді биокатализатор жасалды. 
*“Биоген” Ресейдің бірнеше ғылыми ортылықтарымен, Өзбекcтан Қаракөл институтымен, Қырғыз Ғылым Академиясының Физиология және биохимия институтымен, Үрімші ауыл шаруашылық академиясымен бірігіп жұмыс жасайды. 
*“Биогенде” академик Ф.Мұхамедғалиев, В.А. Бальмонт, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаттары А. Жандеркин, Ә.Есенжолов еңбек еткен.

## Дереккөздер</span>


Санат:Кәсіпорындар
Бразилия таулы үстірті

**Бразилия таулы үстірті** () — Оңтүстік Американың шығысында, Амазона ойпатының Оңтүстікндегі таулы үстірт. Шығыс және Оңтүстік-шығыс жағы көтеріңкі келген, Атлант мұхиты жағалауы — тік жарқабақты. Ең биік жері — шығысындағы Бандейра тауы (2890 м). Үстірттің бұл бөлігі жеке жоталардан (Серра-ду-Мар, Серра-да-Мантикейра, т.б.) тұрады. Олар солт-ке (Амазона ойпаты) және оңтүстік-батысқа (Лаплата ойпаты) қарай көлбеуленіп келіп жазыққа ұласады. Жер қыртысы кембрийге дейін түзілген Оңтүстік Америка (Бразилия қалқаны) платформасының бір бөлігі болып табылады, оның іргетасы тақтатастан, мәрмәрден, кварциттен құралған. Іргетастың иілуінен Амазона және Ла-плата ойпаттары пайда болған. Олар палеозойлық, мезозойлық, кайнозойлық борпылдақ шөгінді жыныстардан тұрады. Климаты тропиктік және субтропиктік. Қаңтардың орташа температурасы оңт.-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 22°С-тан 25°С-қа дейін өзгереді, шілдеде 12 — 25°С. Амазона ойпатына қарайтын бөлігінде жылдық орташа жауын-шашын мөлш. 2000 мм. Орталық бөлігінде жауын-шашын біршама аз (500-ден 1000 мм-ге дейін) және оның 90%-і жаңбырлы маусымға келеді. Кейбір жылдары таулы үстірттің орталық бөлігінде қуаңшылық та болып тұрады. Ірі өзендерінің барлығы Амазона өзені салалары болып табылады. Олар: Мадейра, Тапажос, Шингу, Токантинс, Парнамба, Сан-Франсиску, Парана, Уругвай. Өзендерде сарқырамалар көп. Үстірттің қызыл және ферралитті топырағында мәңгі жасыл орман өседі. Бразилия таулы үстіртінің ландшафтысы алуан түрлі. Жануарлар мен өсімдіктер дүниесі — тропиктік климаттағы топтарға жатады.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Бразилия таулары
Бином

**Бином** - екі мүшелік, демек тек қана екі мүшеден тұратын көпмүшелік. Бином термині  - екі және  - аймақ, бөлік, мүше сөздерінен құралған.
Мысалы:

:a+b, \ a-b, \ a^2+b^2, \ 3b-4b^3

Бином дәрежелерін есептеу үшін Ньютон биномы пайдаланылады:

:(a+b)^2 = a^2 + 2ab + b^2 

:(a-b)^2 = a^2 - 2ab + b^2

Соынмен қатар

:(a x + b)(c x + d) = a c x^2 + (a d + b c) x + b d

:(a+b)(a-b) = a^2 - b^2

## Тағы қараңыз

* Биномдық үлестірілу

## Дереккөздер


Санат:Көпмүшеліктер
Бразилиялықтар

thumb|Бразилияны ежелгі тұрғындары
**Бразилиялықтар** — (өздік атауы — бразильенуш) — Бразилияның тұрғылықты халқы. Парагвай мен Аргентинада да тұрады. Жалпы саны 150 млн-нан астам адам (1995). Нәсілдік жағынан еуропалық, моңғолдық және зәңгілер тобына бөлінеді, португал тілінің солт., солтүстік-шығыс, және оңтүстік диалектісінде сөйлейді. Испан тілі де кең тараған. Сондай-ақ, зәңгілердің бір бөлігі португал тілімен қатар африкалық кимбунду және йоруба тілдерінде сөйлейді. Көпшілігі католиктер, аз бөлігі протестанттар. 16 ғасырлардан 19 ғасырдың 2-жартысына дейін Бразилиялықтардың нәсілдік-әлеуметтік құрылымы қалыптасты. Жоғарғы сатыны ақ нәсілдер (еуропалықтар), одан кейінгі басқышты араласқандылар және мулаттар, төменгі сатыны зәңгілерден тұратын құлдар құрады. Еуропалықтар үндістердің тұрмыс-тіршілігінен, өнері мен мәдениетінен көп нәрсе үйренді. Сол себепті португал тілінің бразилиялық вариантында 20 мыңдай үндіс тілінен алынған сөз бар. Елдің ішкі аймақтарына қоныс аудару барысында әр алуан нәсілдік топтардың үндіс тайпаларымен араласуынан Бразилиялықтардың “сертан” деп аталатын жаңа қауымдастығы қалыптасты. Олар мал шаруашылығымен айналысады. Дәстүрлі үйлері үндістердің аң терісімен жасалған лашықтарына ұқсас. Бразилияның солтүстік-шығыс өңіріндегі халқының басым көпшілігі (70%) зәңгілер болғандықтан, бұл өңірде африкалық тұрмыс-салт басымырақ. Тәуелсіздік күресі нәтижесінде 1888 жылы құлдық жойылып, Бразилияның республика болып жариялануы халықтың этнос ретінде топтасуын тездетті. Әр алуан халық пен ұлыстар құралғандықтан Бразилиялықтардың кәсібі, тұрмыс-тіршілігі де әрқалай. Егіншілік пен мал шаруашылығы қатар дамыған (кофе, каучук, дәнді дақыл, т.б.). Теңіз жағалауындағы тұрғындар балық аулаумен айналысады. Сәулет өнеріне еуропалық стильге қоса африкалықтардың төбесін пальма жапырағымен жапқан балшық пен шиден тұрғызған үйлері, үндістердің конус формалы лашықтары тән. Ұлттық фольклорында үндістер мен африкалықтардың ауыз әдебиеті желісі, музыкасы мен би өнерінде португалдықтар әсері байқалады. Жыл сайын елде бірнеше күнге созылатын бүкілхалықтық мереке өткізіледі.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том
## Дереккөздер


Санат:Бразилия
Санат:Латын америка халықтары
Санат:Роман халықтары
Биогенез

right|thumb|Дұрыс жасушалардағы А ламинінің биогенезі және Хатчинсон-Гилфорд прогерия синдромы кезіндегі А ламинының кемелденген формасының генерациясының бұзылуы
**Биогенез** (био... және грек. genesіs — шығу тегі, пайда болуы) — органикалық қосылыстардың бәрі тек тірі организмнен ғана пайда болады, соған байланысты тірі организмдердің өлі материядан пайда болғанын теріс деп санайтын теория. Биогенез теориясын жақтаушылардың бірқатары өсімдіктің тозаңы, споралары, тіпті ұсақ организмдер де жер бетіне ғарыштан келген *(панспермия теориясы)* деп есептейді.

18 ғасырда тірі организмдер шын мәнісінде тек басқа тірі организмдерден дамиды деген эмпирикалық теория (Ф. Реди, Л. Пастер) пайда болды. Бұл теория 19 ғасырдың орта кезінде қалыптасқан тіршілік өздігінен пайда болады деген теорияға қарсы қойылды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Йоханнес Брамс

thumb|Брамс Йоханнес
thumb|upright|left|Брамс туған Гамбургтегі үйдің 1891 жылғы фотосуреті. Брамс жанұясы сол жақтағы қос терезе артындағы бірінші қабаттың бір бөлігінде тұрған. Ғимарат 1943 жылы бомбымен жарылды.
**Брамс Иоханнес** (7.5.1833, Германия, Гамбург — 3.4. 1897, Австрия, Вена) — неміс композиторы, неміс симфониясындағы романтизм бағытының соңғы өкілі. 

Өмірінің соңғы жылдарында камералық жанрға көбірек бой ұрған. "Венгр билері", "Неміс реквиемі, т.б. Брамстың шоқтығы биік туындылары болып табылады. Оның шығармалары Қазақ ұлт аспаптар және симф. оркестрлерінің, сондай-ақ, М. Бисенғалиев, Ж.Әубәкірова, т.б. сияқты жеке орындаушылардың репертуарынан орын алған.
thumb|upright|Брамс 1853 жылы
thumb|upright|Венаның орталығындағы Брамс бейіті.

## Дереккөздер

Санат:7 мамырда туғандар
Санат:Гамбургте туғандар
Санат:1833 жылы туғандар
Санат:3 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1897 жылы қайтыс болғандар
Санат:Венада қайтыс болғандар
Санат:Вена Орталық зиратында жерленгендер
Санат:Германия сазгерлері
Санат:XIX ғасыр сазгерлері
Санат:Германия пианистері
Санат:XIX ғасыр пианистері
Санат:Германия дирижерлері
Санат:XIX ғасыр дирижерлері
Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері
Санат:Гамбургтің құрметті азаматтары
Санат:Романтик сазгерлер
Санат:Бүйрек обырынан қайтыс болғандар
Санат:Реквием авторлары
Фара

нобай|
**Фара** ( — шамшырақ, шамшырақ оты,  — Фарос, Александрия маңындағы аралдың аты) — жолды жарықтандыру мақсатында көлік машиналарының (автомобиль, электровоз, т.б.) алдыңғы кейде артқы жағына орнатылатын электрлік фонарь. Фараның негізгі бөлігі оптика элементтен және қораптан тұрады. Оптикалық элемент қос қылы бар екі түйіспелі шамнан (жақын және алыс аралықты жарықтандыратын), шашыратқыш шыныдан, шағылдырғыш рефлектордан құралады және ол жартылай не толық герметикалы болып жасалады. Жарық шоғының бағытын фараны қозғалту арқылы өзгертуге болады. Автомобильдің артқы жағына кейін қарай қозғалған кезде автоматты түрде жанатын фара орнатылады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Жарық көздері
Санат:Транспорт