open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәкен Өзбекұлы

**Сәкен Өзбекұлы** (22.1.1951, Алматы облысы Жамбыл ауданы Самсы а. – 18.7.2009, Алматы қ.) – *заң ғылымының докторы* (**1999**), *профессор* (**2000**), *ҚР Заң ғылымынының академиясының академик* (**2004**). ҚР Гуманитарлық ғылымының академиясының корресподент мүшесі. 
***1979** ҚазМУ-ды ( қазіргі ҚазҰУ) және Қазақстан Ғылым Акадмиясының Философия және құқық институтының аспирантурасын (1983) бітірген. Осы институттта кіші ғылым қызметкер, ҚазҰУ-да оқытушы, Д.Қонаев атындағы университеттің проректоры.
***1980–1999** ҚР ҰҒА Мемлекет және заң институтының аға ғылыми қызметкері
***2004** жылдан Орта Азия университетінің проректоры қызметін атқарған. 
## Ғылыми жұмыстар
1998 ж. «*ХVІІ ғасырдың соңы – XX ғасырдың бас кезінде Қазақстандағы саяси-құқықтық ой-пікірдің тарихы және қайраткерлері*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері мемлекет және құқық теориясы мәселелерін, саяси-құқықтық ілімдер тарихын, Қазақстан мемлекеті мен құқығының тарихын зерттеуге арналған. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, 10 монографияның авторы..  
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Бибайша Ілиясқызы Нұрдәулетова

**Бибайша Ілиясқызы Нұрдәулетова** (24 шілде 1964, Қызылорда облысы Арал ауданы Мергенсай а. туған) – филология ғылымдарының докторы (2008), профессор (2005). ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1987, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* Маңғыстау облысы Құрық кентіндегі орта мектепте мұғалім (1987–1994)
* Атырау педагогика университетінің (қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) Ақтау бөлімшесінде (1994–2000) оқытушы, аға оқытушы қызметтерін атқарды. 2000 жылдан осы университетте кафедра меңгерушісі.

## Ғылыми еңбектер
*«Жыраулар поэтикасындағы дүниенің концептуалдық бейнесі» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
*40-тан астам ғылыми жарияланымның, 2 монография мен 4 оқу құралының, 6 оқу-әдістемелік нұсқаулықтың авторы.

Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Атырау мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Атырау мемлекеттік университетінің профессорлары
Тоқтар Кемелбайұлы Нұрекенов

**Тоқтар Кемелбайұлы Нұрекенов**(1937 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Ақсуат а.) – физика-математика ғылымының докторы (1995). ҚазМУ-ды(1961, қазіргі ҚазҰУ) және Воронеж мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1964) бітірген. Бұрынғы Көкшетау мемлекеттік педагогикалық институтында аға оқытушы (1964–1967), 1967 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Теория және қолданбалы математикалық институтында кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер.

## Ғылыми еңбектер
*1993 ж. **«Свойства интегральных операторов типа Урынсона и их приложения к разрешаемости нелинейных интегро-дифференциальных уравнений»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
***80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы.**
## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан математиктері
Бастаңғы

thumb|Қазақ арулары
**Бастаңғы** — қазақ жастарының дәстүрлі сауықтарының бірі. Үйдің үлкендері жолаушылап кеткенде ауылдың қыз-келіншектері сол үйге жиналып, Бастаңғы жасалады.

“Қызға қырық үйден тыйым” деген берік қағиданы ұстанған қазақ қыздары, әдетте, мұндай басқосуға жеңгелерімен немесе іні-қарындастарымен бірге келетін болған. Кейде жиын қызықты өтуі үшін сал-сері бозбалалар да шақырылған. Бастаңғыға жиналған қыздар үйлерінен құрт-май, қант-шайларын өздері әкеліп, ортақ дастархан жайған. Бастаңғының екі түрлі тәрбиелік мәні бар. Алғашқысы баласының үйде отырып томаға-тұйық болып қалмауына, елмен араласуына, замандастарымен жақын танысуына жол ашу; қонақ күте білуге баулу. Енді бірі — қызды қазан-аяқ ұстауға, дастархан жасай білуге, т.б. үйрету. Сондықтан Бастаңғыны көбіне қызы бойжете бастаған үйлер жасаған. Бірақ Бастаңғы рұқсатсыз, бақылаусыз өтпеген. Өйткені, “шешесі қыдырмашы болса, қызы бастаншыл болады” деген сөз бар. Басқосу барысында жастар әзіл-оспақ айтысып, ұлттық ойындар ойнап, ән салып, күй тартып, әр түрлі өнерлерін ортаға салған. Әке-шешелері жол жүріп кеткенде, көрші жастар келіп, ол үйдің дастарханына бастаңғы жасатып, тағам дайындатады. Бұл — жолаушылардың басы ауырмасын, сырқамасын деген жақсы ойдан шыққан дәстүр.

## Таралу аймағы
Бұл дәстүр Павлодар облысы, Баянауыл, Ертіс, Май аймақтарында кең таралған.

## Дереккөздер


*Жүнісов А., Бабалар дәстүрі, А., 1992;
*Қазақтар, 5-т., А., 1998. 

Санат:Дәстүрлі ойын
Бастапқы меридиан

thumb|Гринвич

**Бастапқы меридиан**, нөлдік меридиан, Гринвич меридианы — Гринвич арқылы өтетін бастапқы Жер меридианы. географиялық бойлықтың есебі жүргізілетін меридианы. Халықаралық келісім бойынша дүние жүзінің көп елдерінде бастапқы меридидиан есебінде ескі Гринвич обсерваториясы меридианының шеңбері арқылы өтетін меридиан қабылданған.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Бойлықтар
Әзімхан Ахметұлы Кенесарин

**Әзімхан Ахметұлы Кенесарин** (1878, Шымкент қаласы – 29.10. 1937) – Алаш қозғалысының қайраткері, қазақтың соңғы ханы Кенесары Қасымұлының немересі. Әкесі Ахмет Кенесарының бәйбішесі Күнімжаннан туған кіші ұлы. 
## Өмірбаяны
1897 жылы Шымкентте қалалық училищені бітіріп, Әулиеата уездің басқармасында хатшы болып қызмет етті. 
1905 жылы Әулиеата уездің қазақтары атынан Ресей империясы Министрлер Кеңесінің төрағасы – С.Ю. Витте атына петиция жазуға қатысты. 
1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін қалыптасқан жағдайға сай Әулиеата уездің қазақтарының саяси белсенділігін арттыру жолында қоғамдық өмірге қызу араласты. Жергілікті халықтың мүддесін қорғау мақсатында құрылған Әулиеата уездің Ұлттық кеңесіне төрағалық етті. Бірінші жалпықазақ съезінде Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына Әулиеата уездінде сайлауға түсті. Оның ұйымдастыруымен 1917 жылы 12 қарашада Әулиеата уездің қазақтарының съезі болып өтті. 1917 жылы желтоқсанда өткен екінші жалпықазақ съезіне Сырдария облысы қазақтары атынан қатысып, онда съездің төрағасының орынбасары болды. Түркістан (Қоқан) автономиясына ізгі ниеттілік танытып, оны кеңес өкіметінің әскери күшпен талқандауына наразылық білдірді. 
1921 жылдан Сырдария революция комитетінің хатшысы, уездік атқару к-тінде жер бөлімінің меңгерушісі, гидротехник болып қызмет етті. 
1930 жылы кеңес өкіметі тарапынан *«ұлтшыл»* деп айыпталып, тұтқынға алынды. Одан көп ұзамай босатылды.
1937 жылы тамызда қайтадан тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 
1956 жылы Түркістан әскери округі трибуналының шешімі бойынша Кенесарин есімі ақталды. 
Тараз қаласында Кенесарин тұрған үй әлі бар, ол өзбек орталау мектебінің ғимараты ретінде пайдаланылды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Төрелер
Жердің сығылуы

**Жердің сығылуы** — Жердің шар тәрізді пішіннен ауытқу дәрежесін сипаттайтын шама. Жердің полюстік сығылуы мына формуламен анықталады: , мұндағы а және b — экваторлық (үлкен жарты ось) және полюстік (кіші жарты ось) радиустар. Қазіргі мәліметтер бойынша, =1:298,3 (Красовский эллипсоидында). Ал жердің экваторлық сығылуы  формуласымен өрнектеледі, мұндағы а1 және а2 — Жер экваторының ең үлкен және ең кіші радиустары. Табылған мәліметтер бойынша: =1:30000, ал (а1–а2) айырмасы шамамен 21,4 км. 
Жердің сығылуын зерттеп, есептеп шығарған және себебін түсіндірген ағылшын ғалымы И.Ньютон. Егер Жер айналмаған жағдайда нағыз шар тәрізді болар еді және жер бөлшектері өзара тартылыс күші нәтижесінде фигураның жалпы тартылыс центрінің айналасында біркелкі орналасқан болар еді. Дене айналған кезде центрде тебу күші пайда болады, ол айнлау жылдамдығының квадратына тура пропорционал. Центрден тебу күшінің бағыты айналу осіне перпендикуляр болады. Айналу жылдамдығы полюстерде ең көп (жалпы жер бойынша 464 м/с). Полюстерден экваторға қарай салмақ күші азаяды, оның бағыты радиус бағытымен сай келеді. Полюс пен экватор арасындағы салмақ күшінің өзгеруіне тең.

## Сыртқы сілтемелер
Жердің сығылуы
## Пайдаланылған әдебиеттер
  

Санат: Физика
Санат: География
Орта Азия миниатюра мектебі

**Орта Азия Миниатюра метебі** — көркемдік әдісінің айрықша нәзіктігімен ерекшеленетін, көлемі шағын бейнелеу өнері шығармалары. XV ғасырда дамыған. *Орта Азия Миниатюра метебі* негізінен қолжазбаны көркемдеуді мақсат етіп, бейнелеу тәсілдерінің нақтылығымен ерекшеленді. Миниатюралық туындылар тақырыбына табиғаттың тылсым көріністерін арқау етті әрі олар жарқын бояулы үйлесімді нақышпен салынды; 

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Парсы миниатюрасы

Санат:Тарих
Санат:Өнер
Кенжек

**Кенжек** —  орта ғасырларда Жетісу өңірінде болған қаланың тарихи жазбаларда кездесетін атауы. Махмұт Қашқари оны Кеншек-сеңгір қаласы деп атап, ол қала Тараздың түбінде, қыпшақтармен шекарада болған деп мәлімдейді. Кенжек туралы дерек араб жазушысы Шихабуддин Ахмет әл-Омаридің еңбегінде ұшырасады. Ол 13 ғасырда Талас алқабында бір-бірінен ара қашықтығы бір фарсан (4 км-ге жуық) Яныбалық, Кенжек және Талас қалалары болды деп жазады. Талас маңындағы Кинчат (Кенжек) қаласына 13 ғасырда Моңғолияға сапар шеккен Еуропа саяхатшысы Джованни Плано Карпини де соққан. Қала түріктің кенжек деген тайпасының атымен аталған. Махмұт Қашқаридың деректемелеріне қарағанда, кенжектер соғдылар мен аргулар сияқты екі тілде сөйлеген.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Древнетюркские этнонимы

Санат:Қазақстан көне қалалары
Кеңес (Байзақ ауданы)

**Кеңес** — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Көптерек ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде, Талас өзені тармақтарының бірінің жағалауында, баялыш, күйреуік ақ жусан басым өскен бозғылт сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Кеңес ауылы 1950 жылы - сол жердегі кішігірім Құмбел, Қарақұм, Үштөбе және Кеңес атты төрт ауыл біріктіріліп, қой өсіру ұжымшарының орталығына айналдырылды. Олар ауылдағы "Қарабақыр" деген өзеннің батысына қоныстанады. "Қарабақыр" деген атау ХІХ ғасырдың аяғында өмір сүрген "Қарабақыр" болысының атымен байланысты қойылған. Жаңа ауылды кеңестік өкімет кезінде "Кеңес" деп атайды. Кейіннен бұл жер үлкен ауылға айналады. 

1956–1997 жылдары аралығында «Кеңес» қой өсіру ұжымшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылы Кеңесте 24 шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта, бастауыш мектептер, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар.

## Ауыл маңы
Ауылда жер астынан шығып жатқан таза бұлақ бар. Оны халық "Қайнар бұлақ" деп атайды. Бұл қайнарға ешқандай ағын су қосылмайды. Кейін ауыл тұрғындары қайнардың алдын бөгеп, оның суын егіншілікке пайдаланған. Уақыт өте келе судың көлемі ұлғайып, көлге айналып, оны халық "**Көлқайнар**" деп атайды.

Ауылда "Жетімбөгет" деген бөгет бар. Оны салдырған Оразбай деген жетім кісі болған.

Ауылдағы тағы бір бөгет "Сабыралы", "Жаңабай" және "Қансейіт" бөгеттері. Олардың атаулары сол бөгеттерді тұрғызған адамдардың атымен аталған.

Сонымен қатар, ауылда малға шұрайлы "Жайылма", "Қарашеңгел" және "Кеңес" жайылымдары бар. Олардың атаулары жер бедеріне және ондағы өсетін өсімдіктерге байланысты қойылған.

Кеңес ауылының аумағында "Охкум төбе", "Биназар төбе", "Күміс төбе", "Жеті төбе", "Тәттібай төбе" және "Үштөбе" деген төбелер бар. "Охкум" - қалмақтардың қорғаныс бекеті болған деседі. Ал, Күміс деген Охкум патшаның қызы болған деген ел аузында сөз қалған. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Адыра қалған Кеңес ауылы

Санат:Байзақ ауданы елді мекендері
Айдарлы (Жамбыл облысы)

**Айдарлы** (2017 ж. дейін — *Кеңес*) — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл, Кеңес ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мойынқұм ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 62 км-дей жерде, Шу өзенінің оң жағалауында, қамыс, құрақ аралас, сирек тоғай өскен шалғынды сұр, сортаңды сұр топырақты шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы *«Айдарлы»* қаракөл қойын өсіретін кеңшар ретінде қаланды. Оның негізінде Кеңесте *«Айдарлы»* өндірістік кооперативі және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. 

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы елді мекендері
Инсайдер

**Инсайдер** (* – ішкі*) – қызмет бабына, эмитентпен жасалынған шартқа, мемлекеттік бақылау міндеттерін немесе басқа да кәсіптік қызметті орындауына байланысты эмитенттің ішкі ақпаратына қолы жететін тұлға немесе осындай ақпаратқа билік ететін басқа тұлғамен туысқандық және басқа байланыстағы адам;   қолында фирманың *(кәсіпорынның‚ мекеменің‚ тағы басқалар*) қызметі туралы құпия (*жариялауға жатпайтын*) ақпарат бар тұлға. Менеджер-директорлар‚ бухгалтерлер және басқа қызметкерлер қызмет бабы бойынша инсайдер болып табылады.

## Сілтемелер
*Инсайдер
*Инсайдер
*Инсайдер

## Дереккөздер


Санат:Лауазымдар
Инспекция

**ИНСПЕКЦИЯ** (латынша *іnspectіo* – қарап шығу‚ шолу) – белгіленген мемлекеттік нормалар мен ережелердің (өрт қауіпсіздігінің‚ жол қозғалысының‚ тағы басқалар ережелерінің) сақталуын бақылайтын мемлекеттік орган (мысалы‚ салық инспекциясы). Сондай-ақ қоғамдық инспекциялар да болады‚ мысалы‚ кәсіподақтар жүйесіндегі инспекция.

## Сілтемелер
*Мемлекеттік инспекция 
*Инспекция
*Салық инспекциясы
*Мемлекеттік жұмыс инспекциясы 

## Дереккөздер


Санат:Мемлекеттік билік органдары
Бастарналар

[thumb|Бастарналар [Карпат тауының солтүстік-шығысында]]
**Бастарналар** (латынша Bastarnae) — Дунайдың төменгі бойын қоныстанған ежелгі тайпалар (б.з.б. 200 жылдар шамасында). Бастарналар тайпасының этникалық шығу тегі дау тудырады. Көптеген ғалымдар Бастарналарды германдықтар, ал, өзгелері кельттер деп есептейді. 168 және 88—61 жылдары Македония римдіктерге қарсы соғысқанда, оған одақтас болды. Б.з.б. 29 жылы Рим қолбасшысы Марк Лицини Красс Бастарналарға соққы беріп, Дунайдың арғы жағына қарай ығыстырып тастады. Ол арадан Проба императорлығы тұсында (б.з. 279 — 280) Бастарналар Фракияға қоныс аударды.

## Сілтеме
Қазақ Энциклопедиясы 

Санат: Тарих
Санат:Халықтар
Қостыныстылар

**Қостыныстылар**, немесе **қостынысты балықтар** () — сүйекті балықтардың қалаққанаттылар класс тармағына жататын балықтар. Қазба қалдықтары девонның орта шенінен белгілі; пермь-ге дейін саны көп болған. Бас қаңқасы аутостилиялық (үстіңгі жақ сүйегі бас сүйекке бітісіп кеткен). Тістері шомбал, 2 – 3 жұптан тұрады. Жұп жүзбе қанаттарында жалпақ терілі қалақтары болады. Желбезегімен қатар атмосфералық ауамен тыныс алатын торлы 1, 2 торсылдағы болады. Бұларда “өкпелік” қан айналу шеңбері бар. Жүрегінде оттекпен тотыққан қан бар және жүрекшесі оң және сол бөліктерге бөлінген. Қостыныстылар тұщы суларда тіршілік етеді. Олар мүйізтістітәрізділер отрядына (Ceratodontіformes) топтастырылған. Оның екі тұқымдасы бар. 

Бірөкпелілердің жалғыз өкілі неоцератод (Neoceratodus forsterі) Австралиядағы (қорғауға алынған) түбі батпақты және шөптесінді тайыз суларды мекен етеді. өз. 2 м-дей. Еті өте дәмді. Уылдырығын (ұзындығы 7 мм-дей) шөптерге шашады. Моллюскілермен, құрттармен, шаянтәрізділермен қоректенеді. 

Екіөкпелілердің жұп жүзбе қанаттарының қаңқасы біраз редукцияланған, қанаттары ширатылған мататектес; 5 түрі бар: оның 4-еуі – протоптерустер, Орталық Африкада кең тараған. Ұзындығы 30 см-ден 2 м-ге дейін. Өзендер мен көлдерде тіршілік етеді, су омыртқасыздарымен, балықтармен, қосмекенділермен қоректенеді. Кейде су бетіне көтеріліп, ауа жұтады. Африкадағы аса ыстық кезеңде су деңгейі төмендегенде, ін қазып, өз шырышынан қатты жамылғы жасап сақтанады. Інінің жоғарғы жағына ауа келетін жіңішке қуыс қалдырады. Осы жағдайда келесі жылы жауын жауғанша бірнеше ай (кейде 2 – 3 жыл) тіршілік етеді. 5-түрі – лепидосирен – Оңтүстік Америкада кездеседі. өз. 1,2 м-дей. Су деңгейі төмендегенде протоптерустер сияқты сақтанады, тек айырмашылығы денесін қатпаған шырыш жабады. Еті дәмді, жергілікті халық тағамға пайдаланады.
## Дереккөздер


Санат:Қалаққанаттылар
Ядролық оқ-дәрілер

**Ядролық оқ-дәрілер** – әр түрлі типтегі, мақсаттағы ракеталардың ұрыс бөлімдері, авиациялық бомбалар, снарядтар, кеме торпедолары, тереңдікке тасталатын бомбалар мен ядролық зарядты фугастар. Ядролық оқ - дәрілердің негізгі элементтері: ядролық заряд, нейтрондар көзі, нейтронды тойтарғыш, әдеттегі жарылғыш зат заряды, заряд қабығы, жарылғыш қондырғы мен оқ-дәрі қорабы (қабығы). Қуаттылығына қарай ядролық оқ - дәрілер шартты түрде 3 калибрге бөлінеді: шағын (тротил эквивалентімен 15 мың тоннаға дейін), орташа (15 – 100 мың т) және ірі (100 мың және одан көп т). Термоядролық оқ-дәрі қуаты ондаған млн, тіпті 100 млн. т-ға жетуі мүмкін. Ядролық оқ - дәрілер әсерінің қашықтығы нысанаға жету тәсіліне байланысты (ракета, авиация, т.б.).

**Ядролық оқ-дәрілер құрылымы**

(Устройство ядерных боеприпасов) — бөлінетін заттар зарядынан тұратын ядролық бомбаның негізгі элементтері:
*  ядролық заряд (бөлінетін зат)
*  нейтрондар көзі
*  нейтрондардағы қайтарғыш
*  жарылғыш зат заряды
*  корпусы (қабығы). 
Ядролық бомбада ядролық заряд ретінде уран 235, сондай ақ жасанды жолмен алынған уран 233 пен плутоний 239 қолданылады. Әр түрлі ядролық, оқ-дәрілердің құрылымы, негізінен, бірдей.

**Ядролық оқ-дәрілердің күші**

(Мощность ядерного боеприпаса) —
жарылыс кезінде бөлінетін энергия мөлшері. Ол тротил эквиваленті бойынша, яғни жарылыс энергиясы берілген ядролық оқ-дәрінің жарылыс энергиясына тең болатын тротил салмағымен есептеледі. Тротил эквиваленті әдетте тоннамен өлшенеді (бірнеше тоннадан ондаған миллион тоннаға дейін). Осылайша, 100 мың тонналық тротил эквиваленті бар ядролық оқ-дәрі жарылғанда 100 мың т. тротил бөліп шығаратындай мөлшерде энергия беледі. Ядролық оқ-дәрілердің күші жағынан шартты түрде: кіші, орта 
ірі калибрлерге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ядролық қару
Санат:Оқ-дәрілер
Первомай кенттік әкімдігі

**Первомай кенттік әкімдігі** – Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Барашки, Жаңа Ильинка ауылдары кіреді. Орталығы – Первомайский кенті. Округ құрамында болған *Фестивальная* станциясы 2014 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы ауылдық округтері
XV-XVI ғасырлардағы Қазақ-Қырғыз қарым-қатынасы

**Қазақ-қырғыз қарым-қатынастары (16–17 ғасырлар)** — екі елдің арасындағы саяси байланыстар. Қазақ-қырғыз қарым-қатынастары қазақтардың Моғолстан мен қалмақтарға қарсы күресі барысында қалыптасты. Бұл қарым-қатынастар, әсіресе, Таһир ханның тұсында нығая түсті. Шығыс авторларының деректеріне қарағанда, 1525–1526 жылдары қазақ елінің ішіндегі шиеленіскен саяси жағдайға байланысты, Таһир Моғолстанға кетуге мәжбүр болды. Осы кезде оған қырғыздардың үлкен тобы қосылды. Қазақтар мен қырғыздардың біріккен күшінен қорыққан Моғолстан билеушісі Рашид сұлтан Қошқардан Атбасы деген жерге шегінді. Ол, ақыры, Ыстықкөл маңында болған ұрыста қазақ-қырғыз біріккен күші қолынан қаза тапты. Таһир өмірінің соңғы күніне дейін қырғыздарға саяси билік жүргізді. Қазақтар мен қырғыздардың саяси соғыс одағы Ақназар (Хақназар) ханның билік жүргізген дәуірінде де өз күшін жойған жоқ. Ақназардың Моғолстан билеушісі Абд әл-Латиф сұлтанға қарсы күресінде қырғыздар оған әскери көмек берді. Қазақтар мен қырғыздардың біріккен қолы моғолдарды жеңіп, Абд әл-Латифты қолға түсірген. Моғолстан мен қазақ хандығы арасындағы Жетісудағы жер үшін күрес Есім ханның дәуірінде де тоқтамады. Бұл күресте оны қырғыз билеушілері қолдады. Қырғыздардың біраз рулары оған бағынышты болды. Қазақ-қырғыз саяси байланыстарындағы Есім салған жол Тәуке ханның тұсында одан әрі дамыды. Қырғыздардың едәуір бөлігі Тәуке ханға тәуелділігін мойындаған. Тәуке хан өз әмірін қырғыз биі Қоқым арқылы жүргізіп отырды; 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Қазақ хандығы
Палатцы ауылдық округі

**Палатцы ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарақол, Палатцы, Песчанка, Подгорное ауылдары кіреді. Орталығы – Палатцы ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Самар ауданы ауылдық округтері
Өскемен ауылдық округі

**Өскемен ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Восточное, Донское, Макеевка, Мирное ауылдары кіреді. Орталығы – Восточное ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Өркен ауылдық округі

**Өркен ауылдық округі** — Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Өркен ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Құрдас

**Құрдас** — бір жылы туған адамдар. Сонымен қатар, "бір жас - құрдас" деген дәмболсын әңгіме. Кейде Құрдас адамдардың туған жылы, айы, тіпті күні де сай келуі мүмкін. Бір айда туғандарды түйдей Құрдас деп атайды. Кейде әзіл-қалжыңы жарасқан замандастар да Құрдас атана береді.

## Дереккөздер
Өрел ауылдық округі

**Өрел ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аршаты, Еңбек, Өрел ауылдары кіреді. Орталығы – Өрел ауылы.
 

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы ауылдық округтері
Парыгин ауылдық округі

**Парыгин ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Баяновск, Кутиха, Парыгино ауылдары кіреді. Орталығы – Парыгино ауылы. Округ құрамында болған ''Жылыбұлақ'' ауылы 2007 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы ауылдық округтері
Евгений Васильевич Иванов

**Евгений Васильевич Иванов** (12.3.1901 жыл, Ресей, Ростов облысы, Боковская ауданы) – әнші, Қазақстанның халық артисі (1938).

*Ростов музыка студиясыны бітірген (1927). 
*1927–34 жылдары Әзірбайжан опера және балет театрында, одан кейін Киев, Горький және Санкт-Петербург опера театрларында қызмет етті. 
*1936 – 44 жылдары Қазақ опера және балет театрында әнші болды. Алматы музыкалық училищесінде педагогикалық қызметпен шұғылданды. Ол Кончактың *(А.П. Бородиннің “Князь Игорінде”)*, Варлаамның *(М.П. Мусоргскийдің “Борис Годуновында”)*, Мельниктің *(А.С. Даргомыжскийдің “Русалкасында”)*, Рамфистің (Дж.Вердидің “Аидасында”), тағы басқа партияларын орындады. 
*1944 – 59 жылдары КСРО Үлкен театрында әнші болды. 
*1952 жылдан ғұмырының соңына дейін Мәскеу музыкалық педагогикалық институтында *(қазіргі [[Ресей музыка академиясы]]; [[1958]] жылдан доцент)* сабақ берді.

## Дереккөздер


Санат:12 наурызда туғандар
Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Боковская ауданында туғандар
Санат:16 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Востряков зиратында жерленгендер
Санат:КСРО опера әншілері
Санат:Қазақстан опера әншілері
Санат:Ресей опера әншілері
Санат:XX ғасыр опера әншілері
Санат:КСРО музыка педагогтары
Санат:Қазақстан музыка педагогтары
Санат:Ресей музыка педагогтары
Санат:XX ғасыр музыка педагогтары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Әзірбайжан опера және балет театры тұлғалары
Санат:Киев опера және балет театры тұлғалары
Санат:Нижегород опера және балет театры тұлғалары
Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры тұлғалары
Санат:Үлкен театр опера труппасы
Санат:Алматы музыка колледжі оқытушылары
Санат:Ипполитова-Иванова атындағы музыкалы-педагогика институты оқытушылары
Санат:Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясы оқытушылары
Бастаушы

**Бастаушы** — Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл, Бастаушы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Самар ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде, Қалба жотасының оңтүстігіндегі қуаң агроклиматты белдемде орналасқан. Зайсан көлінің батысындағы шалғынды топырағында көкпекті, селеу, боз, бетеге, жусан, т.б. шөптер өседі.

## Халқы

 
Бастаушыда шаруа қожалықтары, ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативтері жұмыс істейді. Ауыл тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Самар ауданы елді мекендері
Опытное поле ауылдық округі

**Опытное поле ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Опытное поле ауылы кіреді. Орталығы – Опытное поле ауылы.

***<small>Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғыны халық санағының қорытындысына енгізілген мекен жай көрсетілген.</small>***

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы ауылдық округтері
Николай Петрович Иванов

**Николай Петрович Иванов**  (21.7.1939 жылы туған, Алматы облысы Қаратал ауданы Қызылжар ауылы — 2021) – ветеринария ғылыми докторы (1987), профессор (1988), Қазақстан ғылым академиясының корресподенттік мүшесі (1991).

Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1961) және Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зертеулік институтының аспирантурасын (1967) бітірген. Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зертеулік институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1961–75), бөлім меңгерушісі (1975 жылдан), директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1986–96) қызметтерін атқарған. 2000 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университеттінде кафедра меңгерушісі. Оның негізгі ғылыми еңбектері малдың бруцеллез ауруының проблемаларына, оның ішінде бруцеллездің эпидемиологиясына және эпизоотологиясына арналған. Николай Петрович Иванов мал бруцеллезін анықтауда қолданылатын жаңа эритроциттік диагностикалық препараттар («Методические рекомендации по изготовлению диагностических препаратов из бруцелл», 1984) жасап ұсынды.

Николай Петрович Иванов 130-дан астам ғылыми-зертеулік еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Құрылыстық құрылымдар зауыты

«*[[Құрылыстық құралымдар зауыты]]*» – өндірістік кәсіпорын, акционерлік қоғам. Тараз қаласының солтүстігінде орналасқан. Зауытта «Химмонтаж» акционерлік қоғамы, сондай-ақ, құрылыс кешенінің басқа да тұтынушылары, республиканың мұнай-газ өндіру, өңдеу және химиялық кәсіпорындары үшін құрылыстық құралымдар шығарады. 
Мұнда автоматтық пісірудің ең жаңа технологиялары қолданылады. Зауыт 7200 м2 өндірістік алаңда орналасқан, жылдық қуаты 4000 т металл құралымдары және 1150 т құбырлық түйіндер. Кәсіпорында 180 адам жұмыс істейді.
http://www.zhambyl.kz/?action=contents&page=177&lan=kaz

## Сілтеме


Санат: Өндіріс
Санат:Қазақстан зауыттары
Альберт Васильевич Болотов

**Альберт Васильевич Болотов** *(15 қыркүйек 1934 жылы, [[Алматы|Алматы қаласы]] - 24.01.2021)* – техника ғылымының докторы *(1970 жылы)*, профессор *(1971 жылы)*. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын *(1957 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті)* бітірген. *1957–59 жылдары* Алматы 1-ГЭС-інің кезекші инженер, Қазақстан Ғылым Академиясы Алтай тау-металлургия ғылыми-зерттеу институтының кіші ғылыми қызметкері *(1959–60 жылдары)*, Қазақ политехника институтының *(қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті)* аға инженер, бас инженер, аға ғылыми қызметкері, лаборатория меңгерушісі, кафедра меңгерушісі, факультеттің деканы *(1960–74 жылдары)*, Алматы энергетика институтының ректоры *(1975–85 жылдары)*, кафедра меңгерушісі *(1985–91 жылдары)*, ҚР Инженер академиясының вице-президенті *(1991–96 жылы)* болды. *1996 жылдан* Алматы энергетика және байланыс институтында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 400-ден астам ғылыми мақала мен 80 өнертабыс және 2 монографияның авторы.

## Шығармалары

1. "Дуговые процессы и устройства для обработки материалов", (Учеб. пособие) / А. В. Болотов, Г. А. Шепель 60 с. ил. 20 см. Алма-Ата КазПТИ 1979;

2. "Технология электроплавленых огнеупоров", А. В. Болотов, Б. Ф. Норкин 125 с. ил. 20 см. Алма-Ата Наука 1981;

3. "Электродуговые промышленные установки",182 c. ил. 20 см. Алма-Ата Б. и. 1978;

4. "Электротехнологические установки", Учеб. для вузов по спец. "Электроснабжение пром. предприятий", А. В. Болотов, Г. А. Шепель 335,[1] с. ил. 22 см М. Высш. шк. 1988.

## Сілтемелер

1. «Каменный век кончился не оттого, что камня стало мало» Болотов туралы мақала

2. "Болотов Альберт Васильевич" 

## Дереккөздер</span>
Октябрь кенттік әкімдігі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Октябрь кенттік әкімдігі** – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Сажаевка ауылы және Бұқтырма, Селезневка темір жол бекеттері кіреді. Орталығы – Октябрьский кенті.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы ауылдық округтері
Құрдым

**Құрдым** — Ырғыз алабындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерінде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 23,0-30,0 км2, ұзындығы 22,6 км, ені 10,9 км, тереңдігі 1,6 м. 

## Жағалау сипаты
Жағалауы жайпақ, батпақты келеді. Суы тұзды, ішуге жарамсыз. Тамыз айында тартылған көлдің таяз жері тұзды сорға айналады. Алабында шөлейттік өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Ырғыз су алабы
Ойшілік ауылдық округі

**Ойшілік ауылдық округі** — Абай облысы, Ақсуат ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айнабастау, Ақжол, Есім, Ойшілік, Танамырза, Томар ауылдары кіреді. Орталығы – Ойшілік ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы ауылдық округтері
Ядролық отын

96px|thumb| Ядролық отынның дайындалуы
**Ядролық отын** — ядролық реакцияға қатысу нәтижесінде пайдалы энергия бөлетін зат. Ядролық реакциялардың пайдалы энергия бөлетін екі түрінің (ауыр ядроларды бөлшектеу және жеңіл ядролардан ауыр ядролардың түзілуі) болуына байланысты. Ядролық отындар бөлшектенгіш заттарға және термоядролық отындарға ажыратылады. Тізбекті реакцияға бейім уран (233U, 235U) мен плутоний (239Pu 241Pu) изотоптары, сондай-ақ шапшаң нейтрондардың әсерінен бөлшектенетін не реакторларда сәуле әсерінен уран ( 233U) не плутоний (239Pu) изотоптарына түрленетін заттар бөлшектенгіш ядролық отын ға жатқызылады. Энергиясы әр түрлі нейтрондар әсерінен бөлшектенетін уранның табиғи изотопы ( 235U) бірінші реттік ядролық отын, ал оның өзге изотоптары екінші реттік ядролық отын деп аталады. Ядроның бір рет бөлшектенуі кезінде 1 г ядролық отын нан шамамен 180 МэВ, яғни 7,41010 Дж энергия бөлінеді. Негізгі ядролық отын – табиғи уран. Ядролық энергетикада торий мен плутоний тәжірибелік мақсаттар үшін ғана пайдаланылады. Ядролық отынның екінші түрі – термоядролық отындардың (дейтерий, тритий, литий) энергиясы қазіргі кезде тек қопарылыс түрінде ғана бөлінуде. Сондықтан бұл отын термоядролық қарулар жасауға пайдаланылуда 1 г дейтерий “жанғанда” 8,51010Дж, ал 1 г дейтерий мен тритий қоспасы “жанғанда” 3,51011 Дж энергия бөлініп шығады.

## Дереккөздер

Санат:Отын
Санат:Ядролық энергетика
Озёрки ауылдық округі

**Озёрки ауылдық округі** – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қаракөл, Озёрки, Половинка, Талица ауылдары кіреді. Орталығы – Озёрки ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы ауылдық округтері
Кристаллдар акустикасы

**Кристалдар акустикасы** – акустикалық толқындардың кристалдарда таралу ерекшеліктерін, кристалдардың физикалық қасиеттеріанизотропиясының акустикалық толқындар сипаттамаларына (‘’олардың поляризациялануына, жұтылуына және шағылуына,дифракциясына’’) әсерін зерттейтін ғылым саласы. Кристалдарда көлемдік акустик. толқындар (КАТ) да, беттік акустик. толқындар (БАТ)да тарала алады. КАТ кристалдарда газдар мен сұйықтардағы сияқты кез келген бағытта тарайды. БАТ кристалдың бос беттерінің немесе екікристалдың бөліну шекарасының бойымен тарайды. Кристалдардың серпімділік қасиеттерінің анизотропиясы ондағы акустик. толқындардың таралуынаедәуір әсерін тигізеді. 

Кристалдарда ‘’изотроп’’ты қатты денелерге қарағанда, әрбір бағытта үш серпімді толқын: қума және екі көлденең толқындар тарайды.Олардың кристалдағы таралу бағытына байланысты әрқайсысының өзінің фазалық жылдамдығы болады. Кристалдың серпімділік қасиетінің анизотропиясы салдарынан акустик. толқынның ‘’энергия ағыны’’ (Р) мен ‘’толқындық вектордың’’ (k) бағыттары сәйкес келмейді. Сондықтандисперсия болмаған кездің өзінде кристалдардағы топтық және фазалық жылдамдықтар бір-біріне сәйкес келмеуі мүмкін. Кристалдардың анизотропиясы әсерінен орталардың бөліну шекарасында акустик. толқындардың шағылу және сыну заңдары күрделенеді: түскен толқын шағылғанда және сынғанда әр типті бірнеше толқындарға, сондай-ақ, беттік толқындарға да ажырауы мүмкін. Кристалдық торлардың периодтығынан туындайтын кеңістіктік дисперсия ығысу толқынының поляризация жазықтығын бұрады (‘’бұл құбылысты акустикалық активтілік деп атайды’’). Кристалдардағы ультрадыбысты толқындар ультрадыбысты және гипердыбысты ұстау желілерін акустик.-оптик. және акустик.-электроник. құрылғыларды жасауға пайдаланылады..

## Дереккөздер </span>


Санат:Физика
Серік Мұқтарұлы Кеңесбаев

**Серік Мұқтарұлы Кеңесбаев** (5.1.1960 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Райымбек ауданы Қақпақ ауылы) – педагогикалық ғылымының докторы (2006). 
*1998 - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
*1982-1988 - Қазақстан ғылым академиясының Матем. және механика институтында оператор, 
*1988-1991 - ҚазМУ-да стажер-оқытушы, аспирант, 
*1991-2001 - Алматы технологиялық университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан, аға ғылыми қызметкер, 
*2002-2008 - Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде кафедра меңгерушісі, *2006-2008 - декан, 
*2005-2006 - Халықаралық қазақтүрік университетінде декан болып істеді. 
*2008 жылдан Атырау мемлекеттік университетінің проректоры қызметін атқарады. 
*«Жоғары педагогикалық білім беруде болашақ мұғалімдерді жаңа ақпараттық технологияны пайдалана білуге даярлаудың педагогикалық негіздері»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кеңесбаев 115 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монография мен 6 оқулықтың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Огнёв кенттік әкімдігі

**Огнёв кенттік әкімдігі** — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкмішілік құрамы
Құрамына Огнёвка кенті мен Смолянка ауылы кіреді. Орталығы – Огнёвка кенті.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Құржем

**Құржем**, *Бақаш*, *Құрсай* – Жем алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 75 км. 

## Бастауы
Құржем Ембі алқабы тұсында Жем өзенінен тармақталып, жолындағы шағын (ауданы 1 км²-дей) көлге құяды. 

## Гидрологиясы
Арнасы өзгермелі, жағасы жазық. Көктемде суы 3 — 5 км-ге жайылып, шабындықты суландырады. Күзде құрғақ арнаға айналады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Санат:Жем су алабы
Төртқара күмбезі

**Төртқара күмбезі** – сәулет өнері ескерткіші. 19 ғасырдың 1-жартысында портал-күмбезді үлгімен тұрғызылған. Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы Арпабұлақ мекенінен батысқа қарай 6 км жерде орналасқан.Төртқара күмбезінің сәулетшісі – Еламанұлы Серәлі. Ескерткіш тұрған қорым кейіннен “Төртқара бейіті” атанып кеткен. Құрылыс негізгі текше көлемнен, сегіз қырлы биік барабан мен шошақ күмбезден және еңселі порталдан тұрады. Ескерткіштің сыртқы ауданы 7,23x6,40 м, биіктігі 8,8 м. Құрылыс материалы негізінен шикі кірпіш. Төртқара күмбезі сыртынан күйдірілген кірпішпен қапталып, оның еңселі портал маңдайшасы мен қос босағасына *түйе табан* үлгімен бедерленген күйген кірпіштен “П” әрпіне ұқсас жолақ тартылған. Алдыңғы бетіндегі жебеге ұқсас тайыз қуыс ортасынан есік орнатылып, арка іспетті қуыс бедерлі кірпішпен көмкерілген. Төртқара күмбезінің ішкі қабырғалары ғаныш сылаққа көк, қызыл, жасыл және сары түсті бояумен көгеріс өрнек түсіру арқылы нақышталған. Төртқара күмбезі – қазақ сәулет өнерінде порталды-күмбезді үлгіде салынған архитектуралық ескерткіштердің бірі.
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қазақстан мәдениеті
Новохайрузов ауылдық округі

**Новохайрузов ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы әкімшілік бірлік. Бұрын *Хайрузов ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алыбай, Құндызды, Новохайрузовка, Приморское ауылдары кіреді. Орталығы – Новохайрузовка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үлкен Нарын ауданы ауылдық округтері
Сарыбел ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Сарыбел ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Краснопартизан*, 2011 жылға дейін *Новотимофеевка ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Новостройка, Сарыбел ауылдары кіреді. Орталығы – Сарыбел  ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Самар ауданы ауылдық округтері
Қосшоқы (тау, Сарыарқа)

**Қосшоқы** – Сарыарқаның орта бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Абай ауданы Шерубайнұра өзенінің жағалауында. 

## Жер бедері
Ұзындығы 40 км-ге жуық, ені 2-2,5 км. Биіктігі 579 м. Беткейлері жайпақ, аз тілімделген. 

## Өсімдігі
Қалыпты қызыл қоңыр топырағында жусан, бетеге, көде өседі. Жазық жерлері жыртылған.

## Дереккөздер

 
Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Бәдуам

**Бәдуам**
- көне әдеби мұралардың бірі. Алғаш 1846 жылы жарық көрген. Шығарма бәйіт түрінде жазылған. Алғашқы үш тармағы ұйқасып келеді де, төртінші тармағында “Алла деп айт, Бәдуам” деген қайырма қайталанып отырады. Иман оқу, садақа, зекет беру, тағы басқа сүрелерін уағыздауға қолданылған.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Әдебиет
Санат:Ислам
Новополяков ауылдық округі

**Новополяков ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бесүй, Қаражал, Новополяковка, Сенное  ауылдары кіреді. Орталығы – Новополяковка ауылы. Округ құрамында болған ''Красная Поляна'' ауылы 2009 жылы, ''Ульяновка'' ауылы 2018 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Үлкен Нарын ауданы ауылдық округтері
Құркелес

**Құркелес** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысындағы Сарыағаш, Келес, Шардара аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 144 км, су жинайтын алабы 3600 км2.

## Бастауы мен сағасы
Құркелес Сарыағаш қаласының оңтүстік-батысындағы белесті қырат бұлақтарынан бастау алып, түстікке қарай жылжиды. Жоғары жағында Сарыжылға өзені келіп құяды. Жағалауында Қоңыртөбе, Сарыжылға, Жаңа тіршілік, Бірлік тағы да басқа ауылдар орналасқан. 

Бірлік ауылынан өте бере ең төменгі саласы саласы Ащысай өзені келіп қосылады. Ащысай қосылған соң он шақырымдай ағады да, Сырдария өзені бойындағы Шардара бөгеніне құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тік жарлы. Аңғары кең. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Суы бау-бақша суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы өзендері
Санат:Сарыағаш ауданы өзендері
Санат:Шардара ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Кристалдар ақауы

**Кристалдар ақауы** – кристалл торларының (‘’идеал’’) периодты атомдық құрылымынан ауытқуы. Кристалдағы ақаулар кристалдану процесі кезінде, жылулық және электрлік әсерлерден, сондай-ақ нейтрондармен, электрондармен, рентген сәулелерімен, ультракүлгін сәулелерімен сәулелендіру (‘’радиациялық ақау’’) кезінде, реакциядан пайда болады. Нүктелік ақауларға кристалдық тор түйіндеріндегі ‘’атом’’ы немесе ‘’ион’’ы жоқ бос орындар – вакансиялар, бөгде атомдардың негізгі атомдардың орнын басуы немесе олардың негізгі атомдардың арасына кірігуі жатады. Әр түрлі себептермен қалыпты жағдайдағы орнынан ығысқан кристалдың өз атомдары мен иондары да нүктелік ақауды құрайды. Ионды кристалдарда нүктелік ақаулар қосарланған түрде пайда болады. Қарама-қарсы таңбалы екі вакансия ‘’Шотки ақауын’’ құрайды. Түйінаралық ионнан тұратын қос ақау мен олардың қалдырған вакансиясы (‘’бос орны’’) Френкель ақауы деп аталады. 

Кристалдың әр түрлі бағыттағы бөліктерінің арасындағы шекаралары беттік (‘’екі өлшемді’’) ақауларға жатады. Мұндай ақаулардың көпшілігін дислокацияның қатарлары мен торлары құрайды. Кристалдың өсуі кезінде және пластик. деформация нәтижесінде сызықтық ақаулар (дислокация) пайда болады. Дислокация – кристалдың дұрыс орналасқан атомдық жазықтықтарының сызықтар бойымен және олардың төңірегінде бұзылуы. Дислокацияның қарапайым түрлері шекаралық және бұрандалық дислокациялар. Жетілген идеал кристалдарда көршілес атомдық жазықтықтар әрқашан бір-біріне параллель. Ал нақты (‘’табиғи немесе жасанды’’) кристалдарда атомдық жазықтықтар кристалл ішінде үзіліп шекаралық дислокация пайда болады. Бұрандалық дислокация – баспалдақтары жоқ бұралған сатыға ұқсас бір ғана атомдық жазықтықтан пайда болады. Көлемдік ақауларға қуыстар мен каналдарды жасайтын вакансия жиындары, бөгде фазалардың кірігуі (‘’газдың және аналық ерітінділердің көпіршіктерінің бірігуі’’), дислокациялар мен өсу аймақтарында қоспалардың жиылуы жатады. Температура едәуір жоғарылағанда кристалл фонондармен (‘’жылулық кванттармен’’) толтырылады да кристалдағы валенттік байланыстардың біразы жойылып электрондық ақаулар: ‘’бос электрондар’’, ‘’кемтіктер’’ және ‘’экситондар’’ (‘’электронды қоздыратын квазибөлшектер’’) пайда болады. Кристалды әр түрлі элементар бөлшектермен, ауыр атомдармен және иондармен атқылау арқылы немесе оған энергиясы жоғары кванттық сәулелер түсіру арқылы К. а-н тудыруға болады. К. а. кристалдың физ. қасиеттеріне үлкен әсерін тигізеді. Олар оның пластик. қасиетін, серпімділік шегін, беріктігін, жылу және электр өткізгіштігін күрт өзгертеді. Шала өткізгіштегі ақаулар кристалдың электрондық, кемтіктік және жарық өткізгіштіктерін, жұту спектрін, сәуле шығаруын, люминесценциясын, оптик. қасиеттерін анықтайды. Жоғарыда аталған ақаулар статикалық ақаулар деп аталады. Кристалдық тордағы бөлшектердің жылулық тербелуіне байланысты периодты тепе-теңдік күйінен ауытқуын динамикалық ақаулар дейді. К. а-ның теориясы статист. термодинамика мен кванттық физикаға негізделген..

## Дереккөздер </span>


Санат:Физика
Новодворов ауылдық округі

**Новодворов ауылдық округі** – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ивановка, Берёзовка қосшар, Сосновка ауылдары кіреді. Орталығы – Ивановка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы ауылдық округтері
Леонид Львович Шафранский

**Шафранский Леонид Львович** (18 Сәуір 1930 жылы туған, Украина, Винница облысы Возов селосы) – медицина ғылымының докторы (1974), профессор (1985).

## Қысқаша өмірбаяны:

1952 жылы Винница медициналық институтын бітірген.  
1952–1965 жылдары Винница қаласында дәрігер.
1965 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған.

Шафранский сүйек саркомасын анықтау, емдеу әдістерін тауып, емделетін әрбір науқастың радиациялық сәулеге деген сезімталдығын анықтау әдісін ұсынды. 2 авторлық куәлік алған.

## Дереккөздер:


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Алтынбел ауылдық округі

**Алтынбел ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылға дейін *Новоберёзов ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алтынбел, Егінді, Майемер, Үштөбе ауылдары кіреді. Орталығы – Алтынбел ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үлкен Нарын ауданы ауылдық округтері
Жердің электр өрісі

**Жердің электр өрісі** — Жердің магнит өрісінің өзгеруіне байланысты пайда болатын Жер маңайындағы электр өрісі. Осы өрістің салдарынан атмосфераның иондалған қабатында электр тогы пайда болады. Жердің теріс электр заряды бар деп ұйғарылады. Бұл заряд Жер бетіне жақын кеңістікте радиал бағытталған электр өрісін туғызады. Мұның үстіне, ол атмосферадағы көлемдік оң электр зарядымен бейтараптанады. Сондықтан да Жер тұтас алғанда электрлік жағынан бейтарап күйде болады.

## Тағы қараңыз
* Жер (ғаламшар)
* Жер

## Сыртқы сілтемелер
Жердің электр өрісі 

## Дереккөздер
 

Санат:Жер құрылысы
Құркөл

**Құркөл** — Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігі аумағындағы ауыл, Мәмәйіт Омаров ауылдық округі құрамында. 

## Географиялық орны
Ақсу қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде, Ертіс өзенінің сол жағасында, құрғақ дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1962 жылы “Целинный” қой кеңшарын ұйымдастыру кезінде қаланған. 1997 жылы кеңшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу қалалық әкімдігі елді мекендері
Катакомба мәдениеті

:**Катакомба мәдениеті** (*латынша  Catacomba – жер астындағы қабір*) – Еуразия құрлығының орталығындағы қола дәуірінің ғұрыптық құрылыстарының археологиядағы атауы (біздің заманымыздан бұрын 2-мыңжылдықтың 1-ші жартысы мен 3-ші ширегі). 
*Қара теңіз бен Кавказдың солт-ндегі далалық өлкелерде тараған. Ескерткіштер батыста Днепр, шығыста Орта Еділ өзенінің, солт-те Курск мен Елец қалалары мен оңтүстікте Қырым өлкесі аралығын қамтиды. Алғаш рет В.А. Городцов 20 ғ-дың басында Солтүстік Донец өзеніалқабында ашты. Кейін Б.А. Латынин, А.П. Круглов, Попова, С.Н. Братченко және тағы басқа жаңа деректер негізінде біршама толықтырулар енгізіп, жалпы сипаттамаларын жасады. Деректердің басым көпшілігі әр аймаққа кеңінен тараған зираттардан алынды. Мәдениеттің атының өзі жерлеу ескерткіштерінің ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан. Катакомба жер асты қабірі ұғымын береді. Мұндағы кішігірім шұңқыр қабірлердің бүйірінде ақым тәріздес бөлек жерлеу бөлмесі, яғни катакомба жасалып, мүрделер соның ішіне қойылған. Негізінен, онда мүрдені бүрістіріп жерлеу тәсілі тән. 
*Ал қоныстар аз зерттелген. Камышин қаласы мен Луганск төңірегінен, сондай-ақ, Дон өзені бойынан ашылған қоныстардан құнды деректер алынды. Оңтүстік өлкелердегі тайпалар қамыстан тоқып, сырты балшықпен сыланған үйлерді мекендесе, солтүстікпен шығыста ағаш шатырлы жеркепе түріндегі баспаналар тараған. Қоладан құйылған жапырақ пішіндес пышақтар, тесікті балталар, біз бен іздер түрлі әшекейлер заттық мәдениеттің ерекше белгілеріне жатады. Сонымен қатар, тұрғындар өмірінде шақпақтастан жасалған жебе мен найза ұштары, пышақтар мен қырғыштар, тесікті балталар сияқты тас құралдар әлі де болса көбірек орын алады. Тас балталар, тағы басқа құралдар ерекшеліктері бойынша СолтүстікКавказ мәдениетіне жақын. Қыш ыдыстары әр түрлі. Сипаттамасы жағынан Көнешұңқыр мәдениетінің қышынан мүлдем оқшауланып тұрады. Бүйірі шығыңқы, мойны жіңішкелеу көзелер кеңірек қолданылған. Үшкір құралдармен басылған оюлар, негізінен, үшбұрыштар, шеңберлер, спиральдар. Отырықшы тайпалардың негізгі кәсіптері егін, мал шаруашылығы болған. 
*Жерді шағын тас кетпендермен өңдеген. Оңтүстікте қойды, солтүстікте сиырды көбірек өсірген. Барлық өңірде де балық аулау мен аңшылық дамыған. Ескерткіштердің таралу аумағы өте үлкен болғандықтан, оларға түрлі дәрежедегі аймақтық өзгешеліктер тән. Осы орайда ғалымдар жекелеген аймақтық мәдениеттерден тұратын үлкен катакомба мәдени қауымдастығы деген атауды ұстанады. Мысалы, Донецк алқабында тараған нұсқасын осы қауымдастыққа кіретін жеке Донецк мәдениеті ретінде қарастырады. Катакомба мәдениетінің шығу тегі күрделі мәселелер қатарында саналады. Зерттеушілердің пікірінше, оның іргетасын қалауға өзінің алдындағы Көнешұңқыр мәдениетінің тайпалары қатысқанымен, сырттан келген ықпалдардың әсері үлкен болған. Соның ішінде, Солтүстік Кавказ тарапынан келген тайпалардың қомақты мәдени әсері бар. Қыш ыдыстың қалыптасуында Орталық және Шығыс Еуропа көне мәдениеттерінің ықпалдары көрінеді. Тіпті катакомбалап жерлеу ғұрпының өзі жергілікті мәдени дәстүрге жатпайды, бұл Жерорта теңізі маңынан келген болуы мүмкін.

## Дереккөздер:


Санат:Мәдениеттер
Қазақ қыстауларын жалдау

19 ғасырдың екінші жартысында өріс алған азаматтық келісімшарт. Көшпелі тайпалар ежелден-ақ малдың жағдайына қарай жайлауға, күздеуге, қыстауға,  көктеуге көшіп-қонған. Қазақстан Ресей империясы құрамына алынғаннан кейін, қазақ жеріне орыс шаруаларының қоныстануына кең жол ашылды. Соның салдарынан көшпелі қазақтардың қыстайтын жерлері тарылып, малдың қыс қы өрісі азайды. Ендігі жерде қыстаулар жалға берілетін болды. Жалдау ақысы келісімшартта көрсетілді. Ал бұл кедейленген қазақтарды келімсек жат жұрттықтарға кіріптар етті.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан тарихы