open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Коттон -мутон эффектісі

**Коттон –  мутон эффектісі** –жарық сәулесіне перпендикуляр магнит өрісіндегі изотропты затта сәуленің қосарланып сынуы. Мұны алғаш рет коллоидты ерітінділерде шотланд физигі Дж.Керр және оған тәуелсіз италиялық физик К.Майорана ашқан (1901). Алайда оны тереңірек зерттеген француз физиктері Э.Коттон мен Х.Мутон (1907). Коттон –  мутон эффектісін бақылау үшін магнит өрісі бағытымен 45 бұрыш жасайтын сызықты полярланған монохромат жарық күшті электрмагнит полюстерінің арасына орналасқан мөлдір изотропты зат арқылы өткізіледі. Полярланған молекулалар салдарынан магнит өрісіндегі зат оптикалық анизотропты затқа (оның оптикалық осі магнит өрісі кернеулігіне параллель болады), ал ол арқылы өткен жарық эллипстік полярланған жарыққа айналады. Сөйтіп, зат ішінде жарық фазалық жылдамдығы әр түрлі болатын кәдімгі және өзгеше екі толқын түрінде таралады. Коттон –  мутон эффектісі Зееман эффектісі және Фарадей эффектісі сияқты магниттік-оптикалық құбылыс. Оның теориясы Керр эффектісінің теориясымен бірдей. Коттон –  мутон эффектісінің көмегімен молекулалардың құрылымы, олардың қозғалғыштығы анықталады.
## Пайдаланған әдебиет
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Физика
Плагиоклаздар

**Плагиоклаздар** (грек. plagіos — қиғаш, klasіs — сындыру) — қаңқалы құрылымды силикаттардың дала шпаттарына жататын минералдар тобы. Плагиоклаздар табиғатта өте көп тараған, көптеген тау жыныстарын түзеді. Хим. құрамына қарай дала шпаттары натрий-кальцийлі (Плагиоклаздар) және калийлі (ортоклаз, микроклин) деп аталатын екі түрге бөлінеді. Плагиоклаздар алюмосиликаттардың Na[AlSі3O8] — Ca[Al2Sі2O8] үздіксіз изоморфты қатары болып саналады. Іоспалары: K2O, BaO, SrO, FeO, Fe2O3, т.б. Бұл қатар альбит, олигоклаз, андезин, лабрадор, битовнит, анортит минералдарынан тұрады. Натрийлі альбиттен кальцийлі анортитке қарай жылжыған сайын минерал құрамындағы натрий азайып, кальций арта түседі. Плагиоклаздар құрамындағы анортитті молекуланың пайыздық мөлшеріне қарай белгілейді. Мыс., ғ72-плагиоклаз лабрадорға сәйкес, яғни 72% анортит, 28% альбиттен тұрады. Плагиоклаздарда анортит мөлшері жоғарылауына байланысты кремний қышқылы: қышқыл (ғ0 — 30), орташа (ғ30 — 50), негізді (ғ60 — 100) деп бөлінеді. Плагиоклаздар тринклиндік сингонияда кристалданып, көбіне бұрыс пішінді тығыздау кестеленген, түйірлі массалар түзеді. Түсі ақ, сұрғылт ақ, кейде жасыл, көгілдір, қызғылт реңді, шыныдай жылтыр, жымдастығы екі бағытта жетілген, сынымы бұдырлы болады. Тығыздығы 2,6 г/см3-ден (альбит) 2,7 г/см3-ге (анортит) дейін, қаттылығы 6 — 6,5, балқу t 1100oС (альбит) — 1550oС (анортит), жарықты сындыруы 1,53 — 1,58. Плагиоклаздардың басым көпшілігі магмалық тау жыныстардың кристалдануынан, біразы жапсарлық-метаморфтық, гидротермалдық процестер кезінде түзіледі. Өндірісте Плагиоклаздардың көкшіл түрлері қаптама тас ретінде қолданылады.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Қазақстан табиғаты
Балқантану

**Балқантану** —  Балқан түбегін қоныстанған халықтардың тілін, әдебиетін, тарихын, қазіргі кездегі жағдайын, саяси өмірін зерттейтін ғылыми пәндердің жиынтығы. Балқантану мәселелері 19 ғасырда серб географы Й. Цвийчтың, чехия тарихшысы К. Иречектің, неміс лингвистері Г. Вейганд пен Г. Мейердің, даниялық лингвист ғалым К.Сандфельдтің еңбектерінде қарастырылып, жан-жақты зерттеле бастады, 20 ғасырдың ірі Балқантанушы ғалымдары хорват П. Скок, орыс А.М. Селищев, даниялық Х. Педерсон, австриялық Н. Йокль, румындық Т. Капидан болды. Бастапқы кезде Балқантану тек лингвистика және мәдени-тарихи салаларды ғана қамтып, балқан халықтарының тілдері мен мәдениеттеріндегі ортақ құбылыстарды: фольклорлық мотивтердің ортақтығын (эпостағы, ертегілердегі), музыка мәдениетіндегі, қолөнердегі, киім-кешектегі және бірқатар көне салт-дәстүрлердегі ұқсастықтарды зерттеуді мақсат етті. Уақыт өте келе Балқантану шығыстану, славянтану, түркітану ғылым салалары сияқты жеке пән ретінде қалыптасып, гуманитарлық ғылымдардың басқа да салаларына тарала бастады. 1963 жылы Балқантануға арналған Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерін зерттеу жөніндегі халықаралық ассоциация құрылды. Балқан түбегінің бірқатар елдерінде Балқантану ғылыми-зерттеу орталықтары бар. Олар: Болгариядағы Балканистика институты, Румыниядағы Оңтүстік-Шығыс Еуропалық зерттеулер институты, Салоникадағы (Грекия) Балқан зерттеу институты және т.б. қайта құрылып, қазіргі кезде РФ Ғымыми Академиясының жанында Славянтану және балканистика институты (1968)  жұмыс істеуде. Балқантану саласы бойынша материалдар “Études Balcanіques” (Sofіa, 1964), “Revue des Études Sud-Est-Européennes” (Buc., 1963), “Balkan Studіes” (Thessalonіke, 1960) сияқты журналдарда жарияланады. Ұмыт бола бастаған Балқантану мәселелері 20-ғасырдың 90-жылдары күн тәртібіне қайта қойылды. Қазақстанда Балқантану қалыптаспаған, көне кезеңдегі түркі және Балқан халықтары арасындағы байланыстар жөнінде кейбір ізденістер нышаны ғана бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Бөкейхан

**Бөкейхан** (2022 ж. дейін — *Котяевка*) — Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы ауыл, Бөкейхан ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құрманғазы ауылынан батысқа қарай 45 шақырым жерде, Еділдің сол тармағы – Қиғаш өзенінің Қазақстан мен Ресей арасындағы шекараны қиып өтетін тұсында орналасқан. Іргесі 1870 жылы қаланды.

## Тарихы
Котяев ауылының негізі көнекөз қариялардың айтуы бойынша 1870 жылдары қаланған. Жергілікті тұрғын Өтепбергеновтің жазбасындағы мәліметтер: 1873 жылы қазіргі ескі паром тұсына, Қиғаш өзенінің жағасына орыстар қоныс аудара бастаған. Олар балық батағаларын ашып, балық аулаумен айналысқан. Солардың басшыларының бірі орыс көпесі Котяев деген азамат болады. 1910-1915 жылдары осы жерге Байда, Байғара ауылдарынан орыс, қазағы бар тұрғындар көшіп келіп, үлкен ауылға айналады. Сөйтіп кейіннен ауыл атауы сол Котяевтің тегіне байланысты солай аталып кеткен.  Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде балық аулау артелінің, 1957 жылдан бастап “Память Ильича” атты балық аулау ұжымшарының және Байда ауылдық кеңесінің орталығына айналды. 1997 жылдан бастап оның негізінде “Еділ” өнеркәсіптік кооперативі құрылды. 
2007 жылдың қазан айында Котяевка маңында Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасы үкіметтерінің келісімі бойынша Қиғаш өзені арқылы өтетін шекаралық көпір іске қосылды.

## Халқы
1989 жылы елді мекенде 1622 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1710 адам (815 ер адам және 895 әйел адам) болса, 2009 жылы 1765 адамды (869 ер адам және 896 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1789 адамды (892 ер адам және 897 әйел адам) құрады.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
Орта мектеп, балалар бақшасы, мәдениет үйі, емхана, кітапхана, байланыс бөлімі, спорт кешені т.б.бар. 
* Ф.Оңғарсынова атындағы орта мектеп — 1930 жылы ашылып, Н.К.Крупская есімі берілген. 1935 ж. бастауыш мектеп орталау оқу орнына айналды. 1956 жылы мектеп 10 жылдық болды. 1983 ж. 320 орындық типтік жобадағы жаңа ғимарат пайдалануға берілді.
* «Айгерім» бөбекжай-балабақшасы
* Байда ауылдық клубы
* Байда ауылдық кітапханасы

## Діни мекемелері
* **Салиха ана мешіті** — 2023 жылы қазан айында ашылды. Мешіт 200 орынға арналған.

## Шаруа қожалықтары мен кәсіпкерлік
20-дан аса шаруа қожалықтары, 50-дей кәсіпкерлік құрылымдар бар, сауда дүкендері, тұрмыстық қызмет мекемелері жұмыс істейді. Котяевка арқылы Атырау – Астрахан автомобиль жолы өтеді. 
Котяев ауылында Құрманғазы шекаралық кеден бекеті жұмыс істейді,

## Елді мекендегі көшелер
* Ғимыран Мырзағалиев көшесі
* Қаныш Сәтбаев көшесі
* Құрманғазы көшесі
* Мұхтар Әуезов көшесі
* Төлеп Салықбаев көшесі
* Ыбырай Алтынсарин көшесі

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Түргенбаев Қайрат

**Түргенбаев Қайрат** (30 Наурыз 1960 жылы туған, Алматы облысы) – ветеринария ғылымының докторы (2002).

## Қысқаша өмірбаяны:
1982 жылы Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген; 
1982–2005 жылдары Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, бөлім меңгерушісі болды; 
2005 жылдан директордың ғылыми-зерттеу жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметін атқарады.

90-нан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер:
Кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдау

**Кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдау** – межелі көрсеткіштердің орындалуын бағалау‚ ішкі шаруашылық сақтық қорларды анықтау және өндірістің тиімділігін арттыру үшін кәсіпорынның (фирманың‚ компанияның‚ тағы басқа) шаруашылық қызметінің жай-күйі мен дамуын оның техникалық деңгейімен және ұжымның әлеуметтік дамуымен өзара байланыста кешенді түрде зерделеу. Оны орындау кезінде оперативтік‚ статистикалық және бухгалтерлік есеп материалдары‚ олардың есептемелері‚ нормативтік және жоспарлы деректер‚ техникалық ақпарат пайдаланылады; техника мен технологияның‚ өндіріс пен еңбекті ұйымдастырудың‚ жоспарлау мен басқарудың‚ қаржыландырудың‚ несие-ақша қатынастарының шаруашылық қызметтің тиімділігіне әсері анықталады. Талдау жалпы экономика талдау және техника-экономиканы талдау түрінде болып келеді. Біріншісі шаруашылық қызметтің қорытындылаушы құндық көрсеткіштерін зерделеуге бағытталған; екіншісі кәсіпорынның техника деңгейін және оның экономикалық көрсеткіштерге әсерін зерделеп‚ бағалауға бағытталған. Зерделенетін мәселелердің көлеміне қарай толық талдау (бүкіл шаруашылық қызметті талдау) және тақырыптық талдау (шаруашылық қызметтің жекелеген жақтары мен көрсеткіштерін талдау‚ мысалы‚ еңбек өнімділігін‚ негізгі қорлардың пайдаланылуын‚ жалақыны‚ пайданы‚ пайдалылықты‚ тағы басқаларды талдау) түрлеріне бөлінеді. Талдау материалдары арнаулы тәсілдер мен әдістер (салыстыру‚ топтастыру‚ математикалық статистика‚ тізбекті ауыстырымдар‚ тағы басқалар) арқылы зерделеніп‚ қорытындыланады. 

## Сілтемелер
*Қаржылық есептеме - кәсіпорынның қаржылық жай-күйін талдау негізі 
*Кәсіпорынның қаржы шаруашылық қызметін талдаудың пәні, объектісі, принциптері, мақсаты мен міндеттері 

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық жүйелер
Коши есебі

**Коши есебі** – дифференциалдық теңдеулер теориясының негізгі есептерінің бірі. Оны бірінші рет жүйелі түрде француз ғалымы О.Коши (1789 – 1857) зерттеген. Коши есебі =fk(x), t=t0, xG0, k=0, ..., m–1, (1) және N, m00 бастапқы шартты қанағаттандыратын , (2) дифференциалдық теңдеуінің шешімін u (x, t), x= =(x1, ..., xn) арқылы өрнектейді: мұндағы G0 – x1, ..., xn айнымалы шамалар кеңістігінің t=t0 гипержазықтық облысындағы бастапқы мәліметтерді тасымалдаушы, F және fk (мұндағы k=0, ..., m–1) өз аргументтерінің аналитикалық функциясы болғанда (1), (2) түріндегі Коши есебінің G0-тен тұратын t, x айнымалы шамалар кеңістігіндегі кейбір G облысында әрқашан да шешуі болады және ол біреу ғана болады. 
## Пайдаланған әдебиет
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Ғылым
Коэрцитивтік күш

**Коэрцитивтік күш**, коэрцитивтік    өріс (лат. coercіtіo – ұстап тұру) – магниттік гистерезис құбылысын сипаттайтын шамалардың бірі. Коэрцитивтік күш – магниттік өріс кернеулігі (Hc); мұнда алдын ала қаныққанша магниттелген ферромагниттік үлгі магнитсізденеді (қараңыз ). Коэрцитивтік күшті коэрцитиметр деп аталатын прибормен өлшейді. Ферромагнетиктердің Коэрцитивтік күшінің шамасы 10–3 Э-тен 104 Э-ке дейін өзгереді. Коэрцитивтік күштің шамасы аз болатын заттар жұмсақ магниттік материалдар деп аталады. Қалдық магниттелушілікке қарсы бағытта азғана магнит өрісін түсіргенде, мұндай денелер тез арада магнитсізденеді. Ал қалдық магниттелушілік қасиетін жою үшін аса күшті магнит өрісін түсіруді қажет ететін заттар қатты магниттік материалдар деп аталады.
## Дереккөздер

* Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Ғылым
Плазмалық үдеткіш

**Плазмалық** үдеткіш — жылдамдығы 10 — 103  км/с болатын плазма ағынын алуға арналған құрылғы. Бұл жылдамдықтарға иондардың 10 эВ-тан 105 — 107 эВ-қа дейінгі кинетикалық энергиялары сәйкес келеді. Үлкен жылдамдықты плазма ағынын алу әдісіне байланысты Плазмалық үдеткіш жылулық және эл.-магниттік болып бөлінеді. Жылулық Плазмалық үдеткіште плазма негізінен қысым айырмашылығы арқылы үдетіледі. Жылулық Плазмалық үдеткіштердің ішінде изотермалық  емес (ре >> рі, ре,і — электрондық, иондық қысымдар) үдеткіштер ерекше орын алады. Ол шапшаң электрондарды инжекторлау немесе электрондық циклотрондық резонанс арқылы алынған “ыстық” электронды плазма (Te~107–109K) орналасқан магниттік соплодан тұрады. Сопло камерасынан ұшып шыққан электрондар жалпы эл. квазибейтараптықты бұзбай көлемдік заряд тудырады да, оның өрісі иондарды kТе-ге шамалас энергиямен соплодан ұшырып шығарады. Электрмагниттік Плазмалық үдеткіште плазма негізінен Ампер күші арқылы үдетіледі.

Плазмаға энергия жеткізілу сипатына қарай эл.-магниттік Плазмалық үдеткіштер 3-ке бөлінеді: 
#радиациялық Плазмалық үдеткіш Мұнда плазма ағыны оған түсірілген эл.-магниттік толқын қысымы есебінен үдетіледі; 
#индукциялық Плазмалық үдеткіште сыртқы магнит өрісі әсерінен плазма сақинасында шамасы белгілі бір мөлшердегі ток индукцияланады. Бұл ток пен сыртқы магнит өрісінің әсерлесуі нәтижесінде Ампер күші пайда болады. Ампер күшінің әсерінен плазма сақинасы үдей қозғалады; 
#кең тараған түрі — электродтық Плазмалық үдеткіштер. Мұнда үдетілуге тиіс плазма ток көзіне қосылған электродтарға тікелей жанасады.

Плазма электродтар арасын қосатын жіңішке сым арқылы үлкен ток өткенде оның булануы мен иондалуы немесе электродтар арасына арнайы клапаннан жіберілетін газды иондау арқылы алынады. Электродтар арасындағы разрядталу кезінде оған электр контурының өзінің магнит өрісі әсер етіп, плазма шамамен 1 мкс уақытта 105 м/с жылдамдыққа дейін үдетіліп ұшып шығады. Алғашқы Плазмалық үдеткіштер 20 ғасырдың ортасында жасалды. Плазмалық үдеткіштер плазмалық қозғалтқыштарда, беттерді тазалау технологиясында, әр түрлі беттерді металл пленкамен қаптауға (көмкеруге), ионосфералық аэродинамиканы зерттеуде, плазмохимияда т.б. қолданылады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Физика
Плазматрон

**Плазматрон**, плазмотрон, плазмалық генератор — төмен температуралы плазма (Т104К) ағынын алуға арналған газразрядтық құрылғы. Плазматронның кең тараған түрлеріне доғалық және жоғары жиілікті Плазматрондар жатады. Тұрақты токты пайдаланатын доғалық Плазматрон электродтардан, газразрядты камерадан және плазма түзуші затты өндіретін бөліктен тұрады. Айнымалы токты пайдаланып жұмыс істейтін доғалық Плазматрон сирек қолданылады. Доғалық Плазматрондардың плазма ағынын тудыратын және плазмалық доға алатын түрлері бар. Бірінші топтағы Плазматрондарда анод пен катод арасындағы разрядтан пайда болатын плазма разрядтық камерадан ағын түрінде шығады. 2-ші топтағы Плазматрондарда доғалық разряд Плазматронның катоды мен анод қызметін атқаратын, өңделетін дене арасында жанып тұрады. Доғалық Плазматрондардағы разряд тұрақтылығы магнит өрісі, газ ағыны, электрондар шоғы арқылы жүзеге асырылады. Плазма ағынын тудыратын Плазматрон металдарды термиялық (жылулық) өңдеуге, денені қаптауға (көмкеруге), спектроскопияда және т.б. қолданылады. Плазмалық доға алатын Плазматрон электрөткізгіш материалдарды өңдеуге (пісіру, кесу, балқыту, т.б.) қолданылады.

Жоғары жиілікті Плазматрондар электрлі магниттік орамадан, жоғары жиілікті энергия көзіне қосылған индуктордан немесе электродтан, газразрядты камерадан, плазматүзуші затты өндіретін бөліктен тұрады; индукциялық, сыйымдылық, алаулық болып ажыратылады. Кең тараған жоғары жиілікті Плазматрон түрі — индукциялық Плазматрон Индукциялық Плазматрондарда плазматүзуші газ құйынды токтармен қыздырылады. Индукциялық Плазматронда электродтар болмайтындықтан, оларды аса таза плазма ағынын алу қажет болғанда қолданады. Плазматрон жасаудағы алғашқы физикалық зерттеулер 20 ғасырдың 10-жылдарында қолға алынса, оны кең көлемде өндіріс пен лабораториялық жұмыстарда пайдалану 50 — 60-жылдардың аяғына таман жүзеге асты. 20 ғасырдың 80-жылдарынан бастап оптикалық жиіліктегі электрлі магниттік толқындарды плазма алуға қолдану мүмкіндіктерін зерттеу жұмыстары жүргізілуде.

## Пайдаланылған әдебиет</span>
“Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том
Ғабдіман Игенсартов

right|thumb
**Ғабдіман Игенсартов** (12.3.1902, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы – 2.15.1976, Қарқаралы қаласы) – Қазақстанның халық ақыны (1962).

Өз бетінше сауатын ашқан. 1927 – 28 жылдары Темірші болысы жалшылар комитетінің, 1928 – 30 жылдары Қарқаралы округтік атқару комитетінің төрағасы болған. 1930 – 56 жылдары Қарағанды облысының кеңес органдарында, шаруашылық мекемелерінде қызмет атқарған. Ұлы Отан соғысы жылдары көмір кеніштерінде жұмыс істеді. Қарағанды облысы “Советтік Қарағанды” (қазіргі “Орталық Қазақстан”), Қарқаралы ауданы “Коммунизм таңы” газеттерінде меншікті тілші, бөлім меңгерушісі болды. Игенсартов өлеңдері 20 ғасырдың 20-жылдарынан бастап жарияланған. “Ақ қошқардың жоқтауы” өлеңі (1930), “Ақ бидай” (1934) поэмасы Семей облысы “Екпінді” (қазіргі “Семей таңы”) газетінде жарияланды. “Лавадағы өмір” (1949, 1985), “Шахтер сөзі” (1953), “Шынар” (1961), “Арман” (1964), “Тың дала” (1968), “Айдар Әбек” (1970) атты өлеңдер мен поэмалар жинақтары жарық көрді. Қарқаралы қаласының орталық көшелерінің бірі Игенсартов есімімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қарқаралы ауданында туғандар
Санат:1902 жылы туғандар
Совет Рақымбайұлы Әлімқұлов

Әлімқұлов Совет Рақымбайұлы (22.02.1938, Жамбыл облысы, Луговой ауданы - 18.02.1992, қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданы ) - ақын. Жамбыл қаладағы мәдени-ағарту училищесін (1958), қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін (1974) бітірген. Луговой, Мерке, Красногор ауданы газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары; 1977 – 91 жылдары Жамбыл ауданында «Шұғыла» газеті редакторының орынбасары, 1991 – 92 жылдары «Әулиеата» газетінің редакторы болып қызмет істеді.

## Шығармалары
Лирик ақынның алғашқы өлеңдер жинағы «Тұңғыш кітап» деген атпен 1969 жылы жарық көрді. Содан бері оның «Жазушы» және «Жалын» баспаларынан «Жайсаң жер» (1968), «Күн көсем» (1970), «Қыран» (1971), «Еліктің лағы» (1972), «Өрімтал» (1974), «Қол айна» (1980), «Сыбызғы» (1982), «Ықылас» (1984), «Ораласың ба, көктемім» (1986) жыр жинақтары мен театрларға арналған бір актілі «Нұрлы дүние» пьесасы жарияланды.
## Дереккөздер


Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар
Убатай Әлімходжаев

ӘЛІМХОДЖАЕВ Убатай (1921 ж.т., Шу ауданы Төле би а.) – қайраткер. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан, атты әскер полкінің қатарында жаудан Мәскеу, Смоленск қ-ларын қорғауға, Днепрден өту шайқасына қатысып, Киев қаласын жаудан азат етуге қатысады. Польша жерінде шайқасып, Берлинді алуға қатысқан. Бейбіт еңбекке оралған соң Шу ауданы партия к-тінде насихатшы, партия мектебінің тыңдаушысы. Қазақстан Орт. партия к-тінде нұсқаушы, мектеп директоры, ауданы оқу бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1962 – 82 ж. Жамбыл облысы атқару к-тінің басқарма бастығы болды. Еңбек Қызыл Ту, Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. «Республика мәдениетіне еңбегі сіңген қызметкер», «КСРО кинематографистер Одағының үздігі», «Қазақ КСР-і халық ағарту ісінің үздігі» атақтарының иегері.

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Әмір Рақыш Сәтұлы

**Әмір Рақыш Сәтұлы** (1930 жылы туған, Жамбыл ауданы Аса ауылы) – филолог ғылым докторы Қазіргі әл-Фараби атынд. Қазақ ұлттық университетін бітірген (1951). 1954 – 55 жылы мектеп мұғалімі, 1955 – 64 жылы Қазақ КСР Ағарту мин-нің пед. ғылымдары иниверситетында аға ғылыми қызметкер, хатшылық меңгерушісі, директордың орынбасары, 1965 – 69 жылы қазіргі әл-Фараби атынд. Қазақ ұлттық ун-ті қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, 1966 – 74 жылы декан, 1974 – 87 жылы Алматы пед. шет тілдер институтында (қазіргі Абылай хан атынд. Қазақ мемлекетаралық халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) ректорлық жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі, 1988 – 92 жылы Қазақ КСР Білім мин-нің пед. ғылымдары ғыл. зерттеу иниверситетының «Қазақ тілі мен әдебиет оқыту методикасы» бөлімінің бас ғылыми қызметкері, меңгерушісі қызметтерінде болды. 1992 жылдан әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде қазақ тілі кафедрасында оқытушы. 80-нен аса ғыл. еңбектері, соның ішінде 7 монографиясы жарық көрген. «Құрмет белгісі» орденімен, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесі Құрмет Грамотасымен марапатталған 5 ғыл. кандидатын тәрбиелеген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Әуезхан Әміреқұлов

ӘМІРЕҚҰЛОВ Әуезхан (23.2. 1920 ж.т., Тұрар Рысқұлов ауданы Құлан а.) – еңбек ардагері. 1937 – 40 ж. ауылдық кеңестің хатшысы. 1940 ж. әскер қатарына шақырылып, 1941 – 43 ж. 2-дүниежүз. соғысқа қатысты. 1944 – 45 ж. аудандағы Қайыңды орта мектебінде мұғалім, 1945 – 56 ж. қой өсіру кеңшарында директордың орынбасары, Луговой жылқы з-тында жұмысшылар к-тін басқарды. 1958 ж. Қапланбек зоовет техникумындағы кеңшар директорларының 2 жылдық білім жетілдіру курсын бітіргеннен кейін, Тұрар Рысқұлов ауданындағы «Подгорный» астық кеңшары директорының орынбасары, 1962 ж. «Алғабас» кеңшарының директоры болып, шаруашылықты 18 жыл бойы қатарынан басқарды. Осы жылдары кеңшар мемлекетке 2 рет млн. пұттан астам астық тапсырды. 
Ә. жауынгерлік наградалармен қоса Еңбек Қызыл Ту, екі рет Құрмет Белгісі ордендерімен, көптеген медальдармен, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесі Президиумының Құрмет Грамоталарымен марапатталды. Бұрынғы «Алғабас» кеңшарының орт. – Өрнек а-ндағы бір көше Ә-тың атымен аталады.

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары

**Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары** – Әмір Темірдің 14-ғасырдың соңғы ширегінде Моғолстанға жасаған жаулаушылық жорықтары.

Әмір Темір өзінің Шағатай ұрпағының бұрынғы иеліктерінде бір орталыққа бағынған қуатты мемлекет құрмақшы болған мақсаттарына кедергі жасай алатын Моғолстанды әлсіретуді міндет етіп қойды. Ол жиырма жыл бойы Шу мен Талас өңіріне және Жетісуға үздіксіз шапқыншылықтар ұйымдастырып, оны Дешті Қыпшаққа, Хорезмге, Таяу және Орта Шығыс елдеріне жасаған жорықтармен кезектестіріп отырды. 1371 – 72 ж. Әмір Темір Моғолстанға әскер аттандырды. Бұл жорық кезінде Әмір Темір әскері Ыстықкөл өңіріндегі Сегізағашқа дейін жетіп, көп тұтқын мен мол олжа түсіріп қайтты. 1375 ж. жасалған жорық кезінде Әмір Темір әскері Талас алабы арқылы жүріп, Ілеге дейін жетті. Шарын өзені шатқалында Әмір Темір әскерінің Жаhангер бастаған алдыңғы қосынының Қамар Ад-Динмен шайқасы болды. Қамар Ад-Дин әскері осы шайқаста жеңіліс тауып, қашып құтылуға мәжбүр болды. 

1376 жылдың көктемінде Әмір Темір Моғолстанға Қамар Ад-Динге қарсы 30 мың әскермен әмір Сасы Бұқа ханды, Әділ-шахты және басқа әмірлерін аттандырды. Бірақ әмірлері Моғолстанға жорық жасамай, Әмір Темірдің Хорезмге кеткенін пайдаланып, бүлік шығарады. Олар Моғолстанға Қамар Ад-Динге барып, оны Әмір Темірдің Мауераннахрда жоқтығын пайдалануға, сөйтіп Әмір Темірге қарсы қимылдарында өздерін қолдау үшін әскер жіберуге шақырды. Алайда, Мауераннахрға қайтып келген Әмір Темір Қамар Ад-Динді Нарын алқабында жеңіліске ұшыратты. Әмір Темір Қамар Ад-Динді 1377 ж. екі рет: біріншісінде – Қаратау етегінде, екіншісінде Шу алқабынан Ыстықкөлге баратын жолдағы Бұғым шатқалында талқандады. Әмір Темірдің 1383 ж. жасаған жорығы кезінде де Моғолстан әскері ойсырай жеңілді. Қамар Ад-Дин болса осы кезде Жетісудың солтүстігіне кетіп үлгерген еді. Ол кейіннен Дешті Қыпшақтағы Тоқтамыс ханға барып, онымен Әмір Темірге қарсы бірлесе күресуге келіседі. 

1389 ж. Әмір Темір Моғолстанға жаңа жорық ұйымдастырды. Оның бұл кезде Моғолстандағы басты қарсыластары Енге төре мен Қызыр Қожа хан еді. Әмір Темір әскері Моғолстанға Қаратауды теріскей бетінен айналып, содан соң Шу өзенін бойлай жүріп өтті. Іле өзенінен өткеннен кейін Аягөзге жетіп, онда Әмір Темір өз әскерін екі бөлікке бөлді. Әмір Темірдің өзі Тарбағатайдың батыс жағына бет алды. Омар-Шайх әскердің екінші тобымен Көбік өзеніне дейін жетіп, онда үлкен шайқаста Енге төренің әскерін талқандады. Қызыр Қожа хан Шығыс Түркістанға барып паналап, көп ұзамай ол жерден де қашуға мәжбүр болды. 1390 ж. Әмір Темір Самарқанға оралуға бет алды. 

Әмір Темірдің Моғолстанға жасаған жорықтары сол тарихи кезеңде Оңт.-Шығыс Қазақстанның экон. және демогр. жағдайына теріс әсер етті. Әмір Темірдің қайтыс болуы Моғолстанды түпкілікті бағыну қатерінен сақтап қалды.

## Тағы қараңыз

* Әмір Темір жорықтары

## Дереккөздер

Санат:Соғыстар
Санат:Моғолстан
Санат:XIV ғасыр
Әнуари

**ӘНУАРИ**, Оуһәуеддин Мұхаммед ибн Әнвари (т.ж.б. – 1187) – 12 ғасырда өмір сүрген парсы ақыны. Әдебиет, ислам, философия, математика, медицина, астрономия бойынша терең білім алып, Ибн-Синаның дүние танымына еліктеп, оны рухани жауларынан қорғауға бар күш-жігерін сала әрекет еткен. Салжұқтардың соңғы билеушісі сұлтан Санжарды өз өлеңдерінде мадақтап жырға қосқан. Ол қасида және газел жанрында айрықша дарынды екендігін өз ортасында мойындата білген. Ә. өз замандастарынан қалыспай көне Таразды тілге тиек ету дәстүрін жалғастырған ақындардың бірінен саналады. Тараздың сұлу қыздарын жырға қосты. Оның жырларында Тараз аруларының қара қасы, қолаң шашы, мойыл (қарақат) көздері түн ортасы кезіндегі қою қараңғылықпен салыстырыла суреттелген.

Санат: Тұлғалар
Санат: Әдебиет
Байқоңыр (ауыл)

**Байқоңыр** — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ауыл, Жангелдин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Байқоңыр өзенінің сол жағалауында, Қарсақпай кентінің батысында, аудан орталығы – Ұлытау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 120 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 625 адам (299 ер адам және 326 әйел адам) болса, 2009 жылы 427 адамды (199 ер адам және 228 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 389 адамды (198 ер адам және 191 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1928-1951 жылдары Байқоңырда тас көмір өндірілген. 1957 жылдан бастап қой өсіретін “Байқоңыр” кеңшарының орталығы болды. 1994 жылдан бері “Байқоңыр” акционерлік ұжымдық шаруашылығы жұмыс істейді. Ауылда ауыл шаруашылық машиналарын жөндейтін шеберхана, орта мектеп, аурухана бар.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы елді мекендері
Әжібай Әпсеметов

Әжібай Әпсеметов (1923 ж.т., Тараз қ.) – қоғам қайраткері. Прокопьевск (Ресей, Кемеров облысы) тау-кен техникумын (1945), Алматы жоғары партия мектебін (1959) бітірген.

1942 – 43 ж. Қызыл Армияның қатарында,

1943 – 45 ж. «Кузбасскөмір» комб-нда шахтер,

1944 – 47 ж. Оңтүстік Қазақстан облысы «Ленгер-көмір» тресінде инженер,

1947 – 48 ж. КСРО еңбек ресурстары мин. инженер-педагог қызметкерлері Орт. курсының тыңдаушысы,

1948 – 51 ж. Оңтүстік Қазақстан облысындағы «Ачполиметалл» комб-ның ФЗО мектебінің директоры, облысы партия к-тінде нұсқаушы, 1951 – 55,

1959 – 61 ж. Қазақстан КП ОК-де нұсқаушы,

1961 – 63 ж. Жамбыл облысы партия к-тінде бөлім меңгерушісі,

1963 – 70 ж. еңбекшілер депутаттары Жамбыл қалалық Кеңесінің төрағасы,

1970 – 80 ж. Жамбыл облысы кәсіподақтар кеңесінің төрағасы.

Екі рет Еңбек Қызыл Ту, Құрмет Белгісі ордендерімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет Грамоталарымен марапатталған.

Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Таразда туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Әсәди Туси

**ӘСӘДИ ТУСИ**, Әбу Насыр Әли ибн-Ахмет Туси – 11 ғ-да өмір сүрген парсы ақыны. Хорасанда дүниеге келген. Соғыс өрті өршіп, салжұқтардың жеңіске жетіп, Ғазнауи әулеті биліктен кетуге мәжбүр болған шақта туған жерін тастап, Иранның бат-ндағы Әзербайжанға қоныс аударған. Ол жерде Нәғжәвән (Нахичеван) патшасы әмір Әбу Долф Кәркәри сарайына жол тауып, оның уәзірі Мұхамедтің қолдауымен 1064 – 66 ж. аралығында Фирдоусиға еліктеп төрт мың бәйіттен тұратын «Гәршасб наме» шығармасын жазады. Оның бұл шығармасында Тараз қ. да жырланған. «Қаланың барлық жері жібекпен безендіріліп, әнге бөленген. Қарасаң Тараздың шеберханаларындай сәнделген» деп Тараз қ-ның сол дәуірде зергерлік бұйымдар шығару жағынан кеңінен танымал болғанын білдіреді. Ә. Т. патша сарайында ұсталған екі жүзге тарта Тараз аруларының әсем өрілген шаштарымен жұрт назарын өзіне тартатындығын да өлеңнің көркем тілімен жеткізген.

Санат: Тұлғалар
Санат: Өнер
Ысқақ Әсімов

**Ысқақ Әсімов** (1900, Меркі ауданы – 1937) – қоғам қайраткері. Меркідегі орыс-қазақ мектебінде бастауыш білім алған. Т.Рысқұловпен бірге «Қазақ жастарының революциялық одағын» құруға атсалысты. 1917 ж. желтоқсанда Меркі рев. к-ттің төрағасы, милиция бастығы, 1918 ж. БК(б)П қатарына өтті. 1920 – 22 ж. Әулиеата уездік атқару к-тінің комиссары, 1922 – 32 ж. Сырдария облысы Сайрам және Сарыағаш ауданы партия к-тінің хатшысы болды. 1932 ж. Мәскеудегі БК(б)П ОК жанындағы Марксизм-ленинизм мектебіне түсіп, оны 1935 ж. аяқтаған соң Қостанай облысында МТС-тің саяси бөлімінің бастығы қызметіне тағайындалды. 1937 ж. «халық жауы» деген жаламен абақтыға жабылып, кеңестік қуғын-сүргіннің құрбаны болды. Меркі ауданында Ә. есімі мектепке, көшелерге қойылған.

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Планиметрия

нобай|
**Планиметрия** (лат. **planum** — *жазықтық* және **metreo** - "өлшеймін") — элементар геометрияның жазықтықта жатқан фигуралардың қасиеттерін зерттейтін бөлімі. Әдетте Планиметрия деп орта мектепте оқылатын геометрия курсының бір бөлімі түсініледі. Планиметрияның мазмұнын ертедегі грек ғалымы Евклид айқындаған және оның баяндалу тәсілін жасаған.

## Тағы қараңыз
* Евклидтің Негіздері

## Дереккөздер

Санат:Геометрия
Басымдық

**Басымдық**, доминанта (латынша domіnans — басымдық, үстемдік ету) — әр түрлі салада қолданылатын термин:
*Басымдық *Әдебиетте* Үстемдік етуші идея; бір нәрсенің негізгі белгісі немесе оның маңызды құрамдас бөлігі;
*Басымдық *[[Физиология]]да* — адамның және жануарлардың орталық жүйке жүйесіндегі белгілі бір аймағының күшті қозу нәтижесінде басқаларына уақытша басымдық танытып, үстемдік көрсетуі. Басымдық принципін орыс ғалымы А.А. Ухтомский ашқан (1923). Жүйке жүйесінің Басымдық қасиетіне күшті қозған аймақтың басқа аймақтардан қозу толқынын өзіне тартатын және басқа рефлекторлық актілерді уақытша тежеп тастайтын қабілеті жатады. Яғни, мидың күшті қозған бөлігі өзінен басқа әлсіз қозған процестердің (импульстардың) қуатын тартып алады да, соны қорек етіп күшейеді. Басымдықтың қоректік, сақтық, жыныстық, т.б. түрлері болады; 
*Басымдық *Музыкада* — мажор мен минордағы тональды дыбыстардың тониканы күшейту қызметі. Басымдық аккордтарының негізін ладтың 5-сатысындағы үш дыбыстылық құрайды. Басымдық қызметін лад тудырған аккордтар да атқара береді. 
*Басымдық құқық бойынша — уақыттың алдын ораушылық; басымдыққа ие мән, ереже, құқық; қайсыбір жаңалықтағы, өнертабыстағы бірінші болушылық.
## Дереккөздер


## Тағы да қарауға сілтеме
*Қосалқы басымдылық
*Эмоциялы-мәнді басымдылық

Санат:Саясат
Санат:Физиология

Санат:Құқық
Санат:Заң
Әулиеата Жұмысшы және Солдат Депутаттарының Кеңесі

**ӘУЛИЕАТА ЖҰМЫСШЫ ЖӘНЕ СОЛДАТ ДЕПУТАТТАРЫНЫҢ КЕҢЕСІ** – Әулиеата жұмысшы және солдат депутаттары к-тінің негізінде 1917 ж. мамырда ұйымдастырылған билік органы. Алғашқыда эсерлер мен меньшевиктер ықпалында болды. Сол жылы жаз айларында Кеңесте большевиктік топ үстемдік алды. Оның құрамына большевик С.К. Хмелевский (төраға), С.Карев, М.Чернышев, Ф.Федоров-Завадский сайланды. Бұлар Қызыл гвардия отрядын ұйымдастырып, контрреволюциялық күштерді басуға, қаладағы өкімет билігін қолға алуға кірісті. Уезд еңбекшілерінің мүддесін батыл қорғады, ірі байлардың астығын еріксіз тәркілеп, ашыққандар үшін асханалар ұйымдастырылды, жетім балаларды қамқорлыққа алды. Осындай саяси, тәрбиелік мәні зор жұмыстардан кейін Кеңестің бұқара арасында ықпалы күшейді. Жұмысшылар мен солдаттардың басым көпшілігі Кеңесті жақтады. 1917 ж. 18 қарашада Қызыл гвардия отрядтарына сүйенген большевиктік топ Әулиеатада және уезде өкімет билігінің жұмысшы, солдат депутаттары Кеңесінің қолына көшуін қамтамасыз етті. 
Кеңес өкімет билігін өз қолына алғаннан кейін ескі жергілікті помещиктік-бурж. әкімшілігін жойып, қалалық дума мен бұрынғы азық-түлік басқармасын таратты, халықтық мемл. аппарат құру ісіне кірісті, шаруаларға егістік жерді, жайылымдарды бөліп бере бастады, байларға, кәсіпорын. иелеріне салық салды, сауат ашу мектептерін ұйымдастырды. 1917 ж. 1 желтоқсанда Әулиеата уездік шаруалар депутаттарының, ал 16 желтоқсанда қазақ депутаттарының съездері өтіп, Ә. ж. с. д. с-н толық қолдады да оған өзінің депутаттарын сайлады. Осыған байланысты Кеңес Әулиеата жұмысшы, солдат, шаруа және қазақ депутаттарының Кеңесі болып қайта құрылды.

Санат: Ұйымдар
Санат: Тарих
Әулиеата Уездік Ұлттық Кеңесі

**ӘУЛИЕАТА УЕЗДІК ҰЛТТЫҚ КЕҢЕСІ** – 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін ояздағы қазақ халқының мүддесін қорғап, саяси белсенділігін арттыру мақсатында құрылған қоғамдық-саяси ұйым. Ұйымның төрағасы Ә.Кенесарин болды. 
Ұйым мүшелері 1916 жылы көтеріліс салдарынан Қытай ауып кеткен босқындардың өз атамекеніне оралуына көмек ұйымдастырып, ұлтаралық қатынастарды реттеуде елеулі еңбек етті. Ел тағдырын шешу міндеті жүктелген Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына жергілікті халықты әзірлеуде белсенділік танытты. Ұйым мүшелерінің үгіт-насихат жұмыстары нәтижесінде Әулиеата оязынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына, Ә. Кенесарин, Б.Тастанбеков, Ғ.Шолпанқұлов, Қ.Әділбеков, Р.Әбдірайымов ұсынылатын болып белгіленді. 
1917 жылы желтоқсанда Әулиеата оязының Ұлттық Кеңесінін ұйымдастырумен Әулиеата оязы қазақтарының съезі болып өтті. Онда ұйым мүшелері азық-түліктің ояздағы халықтар арасында дұрыс бөлінуін көтеріп, қазақтар үшін өз алдына бөлек азық-түлік к-тін құру керектігін алға тартты. Сөйтіп, Түркістан өлкесін жайлаған аштықтан ояз қазақтарын құтқару жолында еңбектенді. Түркістан (Қоқан) автономиясына қолдаушылық білдірді. Оязда кеңестік биліктің орнығуына наразылық танытты. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Әулиеата Ұлттық Кеңесі таратылды.

Санат:1917 жылы құрылған ұйымдар
Санат:Жамбыл облысы тарихы
Санат:1917 жылы таратылған ұйымдар
Әулиеата уезі

**Әулиеата уезі** – әкімшілік-территориялық бөлік. 1867 ж. 11 шілдеде жарияланған «Жетісу Сырдария облыстарын басқару жөніндегі уақытша ережеге» сәйкес Түркістан ген.-губернаторлығына қарайтын Сырдария облысы құрамында ұйымдастырылды. Батыста – Шымкент, шығыста – Жетісу облысының Верный, солт-те – Ақмола облысының Ақмола уездерімен шектесті. Орт. Әулиеата (қазіргі Тараз) қ. болды. Уезде 200 мың халық тұрды. Тұрғындардың саны 1897 ж. 300 мыңға жетті. Уездің жерімен Ташкент – Верный тракты өтті. 1914 ж. Арыс – Бурный т. ж. тармағы салынды. 19 ғ-дың соңына қарай патша өкіметінің қоныс аудару саясатына сәйкес уезде орыс, украин, неміс қоныстары құрылды. Оларға қазақтар иелігіндегі ең құнарлы деген жерлер кесіліп берілді. Оның үстіне 1870 жылдары Шығыс Түркістаннан қоныс аударған ұйғырлар мен дүнгендердің біраз бөлігі Ә. у-не орналастырылды. Уез орталығында 15 кәсіпорын: диірмен, тері өңдейтін зауыттар, т.б. жұмыс істеді. Тұрғындардың негізгі кәсібі мал ш. болып, тау бөктерлері мен Шу өз. бойындағылар егіншілікпен, бау-бақша өсірумен шұғылданды. 1916 ж. ұлт-азаттық қозғалыстың үлкен бір ошағы Ә. у-нде болды. Ақкөз батыр бастаған қозғалыс әскери күш қолдану арқылы басылды. 1917 ж. Ақпан төңкерісінен кейін уездегі жергілікті халық мүддесін қорғау мақсатында Ә. Кенесарин жетекшілік еткен Ұлттық кеңес құрылды. Жергілікті тұрғындар 1917 ж. қарашада құрылған Түркістан (Қоқан) автономиясына қолдаушылық танытты. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Сырдария облысы құрамында Түркістан АКСР-іне, 1924 жылдан Қазақ АКСР-іне енді. 1928 ж. жаңа әкімш.-терр. аудандастыру шаралары жүзеге асырылуына байланысты Ә. у. жойылды.

Санат:Уезд
Әулиеата уезі қазақтарының петициясы

**Әулиеата уезі қазақтарының петициясы** – 1905 жылы қарашада Әулиеата уезі қазақтарының Ресей империясы Министрлер Кеңесінің төрағасы граф С.Ю. Витте атына жолдаған арыз-тілегі. 
Телеграф арқылы жолданған бұл арыз-тілекке 50 адам қол қойған. Оны ұйымдастырушылар қатарында Ә.Кенесарин болған. Арыз-тілекте патша өкіметінің отаршылдық саясатына наразылық танытылып, қазақ балаларының ана тілінде білім алуына мүмкіндік беретін мектептер ашу, Түркістан өлкесінде өз алдына дербес діни басқарма құру талап етіліп, қоныс аудару саясатының тоқтатылу қажеттігі аталып көрсетілді.

## Дереккөздер

Санат:1905 жыл
Санат:Құжаттар
Санат:Жамбыл облысы тарихы
Тұтқабай Әшімбаев

**Тұтқабай Әшімбаев** (*01.03.[[1921]], [[Жамбыл облысы]] [[Шу ауданы]], [[Жаңақоғам]] ауылы – 26.10.[[1983]]*) – соғыс ардагері, халық шаруашылығы саласының қызметкері. 
* Ысты руынан шыққан.
* Қазақ педогогикалық институтын (1952), Бүкілодақтық инженер-құрылыс институтын (1966) бітірген. 
* 1946 – 60 жылдары Түрксіб темір жолы басқармасында
* 1960 – 64 жылдары Текелі қалалық комитетінің 1-хатшысы
* 1965 – 70 жылдары құрылыс министрінің орынбасары
* 1971 – 73 жылдары Шығыс Қазақстан облысы комитетінің 2-хатшысы болды
* 1973 – 80 жылдары Маңғыстау облыстық комитеттің 1-хатшысы, 1980 – 83 жылдары Қазақ КСР-і ХШЖК-нің директоры қызметтерін атқарды. 
* КСРО Жоғарғы Кеңесінің 9-10 шақырылымдарының депутаты.
* Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1 наурызда туғандар
Санат:1921 жылы туғандар
Санат:Шу ауданында туғандар
Санат:26 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазақстан КП Маңғышлақ облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Шабдан Байбатшаев

**Шабдан Байбатшаев** (1896, Алматы облысы, Панфилов ауданы, Көктал ауылы – 18 сәуір 1972) – қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
* 1921 жылдан бастап ауыл кеңесінің төрағасы, болыстық атқару комитетінің төрағасы, милиция қызметкері. 
* 1930 – 31 жылдары Алматы облысы, Кеген ауданында халық соты және тергеуші
* 1931 – 34 жылдары Республикалық жоғары ауыл шаруашылық мектебінде (КомВУЗ) оқыды. 
* 1934 – 37 жылдары Түркістан облысы, Әулие-ата аудандық партия комитетінің нұсқаушысы
* 1937 – 38 жылдары Түркістан облысы, Шаян аудандық партия комитетінің 2-ші хатшысы
* 1938 – 40 жылдары Жамбыл ауданы Билікөл кеңшарында саяси бөлім газетінің редакторы
* 1940 – 41 жылдары «Коммунист» газетінде партия бөлімінің меңгерушісі
* 1941 – 42 жылдары Жамбыл аудандық партия комитетінде кабинет меңгерушісі, насихат бөлімінің меңгерушісі
* 1942 – 47 жылдары Жамбыл аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары
* 1947 – 55 жылдары Сарысу, Талас ауданы атқару комитеттерінің төрағасы.

## Жетістіктері
4-ші, 5-ші сайланған Қазақстан Жоғары Кеңесінің депутаты болған. 
## Марапаттары
* "Еңбек Қызыл Ту" ордені
* "Құрмет Белгісі" орденімен, медальдармен
* Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңестің Құрмет грамотасымен марапатталған. 
## Шығармасы
* «Бел-белестер» атты кітаптың авторы.

## Дереккөздер

Санат:1896 жылы туғандар
Санат:Панфилов ауданында туғандар
Санат:18 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Жамбыл аудандық (Жамбыл облысы) атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Сарысу аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Талас аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Республикалық жоғары ауыл шаруашылық мектебі түлектері
Мырзақасым Ниязбекұлы Байбеков

**Мырзақасым Ниязбекұлы Байбеков** (1 тамыз 1953 жылы туған, Талас ауданы, Ақөзек ауылы) – Экономика ғылымдарының кандидаты.

## Өмірбаяны
* Мәскеу басқару институтын (1982) бітірген. Мамандығы – инженер-экономист.  
* 1968 – 72 жылдары Сарысу аудандық Байқадам ауылындағы кәсіптік-техникалық училищенің оқушысы
* Талас ауданындағы Жданов атындағы кеңшардың тракторшысы, клуб меңгерушісі. 
* 1972 – 87 жылдары Қаратау қаласындағы Тау-кен құрылыс техникумының студенті, әскер қатарындағы қызмет, Мәскеу басқару институтының студенті. 
* 1982 – 87 жылдары Алматы қаласындағы Қазақ политехникалық және Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институттарының оқытушысы, Қазақ политехникалық институтының аспиранты. 
* 1989 – 90 жылдары Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитетінің жанындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері, сектор және бөлім меңгерушісі. 
* 1990 – 93 жылдары Алматы қалалық әкімшілігі экономика жөніндегі комитетінің бөлім бастығы, төрағасының орынбасары. 
* 1993 – 94 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті мен Министрлер кабинеті аппаратының сектор меңгерушісі. 
* 1994 – 97 жылдары Алматы қаласы әкімінің орынбасары. 
* 1997 – 98 жылдары Қазақстан Республикасы Экономика және сауда мин-нің Аймақтық саясат және әлеуметтік сала департаментінің директоры, Стратегиялық жоспарлау және реформалау жөніндегі агенттігінің басқарма бастығы.
* 1998 – 2003 жылдары Ақмола облысы статистика басқармасының бастығы, Қазақстан Республикасы Статистика жөніндегі агенттігінің Астана қаласындағы өкілдігінің басшысы
* «KEGOC» ашық акционерлік қоғамының басқарушы директоры – Астана қаласындағы өкілдігінің басшысы. 
* 2003 жылдың қаңтар айынан Жамбыл облысы әкімінің орынбасары.

## Дереккөздер

Санат:1 тамызда туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Талас ауданында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Басып алу

[thumb|[Жапония|Жапонияны Қытай империясының басып алуы]]
**Басып алу** (латынша occupatіo) — бір мемлекеттің территориясын басқа мемлекеттің (немесе мемлекеттердің) әскер күшімен уақытша жаулап алуы. Басып алынған мемлекеттің үкіметі өз жұмысын тоқтатады. Әкімшілік басқару жұмыстарын әдетте жаулап алған әскери қолбасшылар жүзеге асырады.   

## Дереккөздер

Санат: Әскери іс
## Сыртқы сілтемелер
*Екінші дүниежүзілік соғыс турасындағы басып алу
*Жапондардың басып алуы жайлы құйтырқы саясаты
*АҚШ іскерінің ешқандай басып алуының салдары
Күзембай Байбосынов

**Күзембай Байбосынов** (10 қазан 1941 жылы туған, Байзақ ауданы, «Қызыл Жұлдыз» ауылы) – ғалым, өлкетанушы.

* Жамбыл мәдени-ағарту училищесін (1961) бітірген.
* Шымкент мемлекеттік педагогикалық институтын (1968) бітірген.
* 1968 – 84 жылдары Жамбыл облысы тарихи-өлкетану мұражайында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1984 – 98 жылдары директор, бөлім меңгерушісі.

## Ғылыми жұмыстары
Бірнеше рет Қазақстан Ғылым Академиясының Археология институтының ғалымдары К.Ақышев, Х.Алпысбаев және К.М. Байпақов басқарған археологиялық ғылыми жұмыстарға қатысты. Өлкеміздің көне тарихын зерттеуде 1990 жылдары Көне Тараз, Төменгі Барысхан, Мойынқұм ауданындағы Қожа бала аңғарындағы қола дәуірінің ескерткіштеріне археологиялық қазба жұмысын жүргізген ғылыми экспедициялар ұйымдастырып, жетекшілік етті. Көп жылғы ғылыми жұмыстарының нәтижесінде 
* «Жамбыл облысының көне Түркі тас мүсіндері» (1995)
* «Бақсылар» (1982)
* «Ұлы Жібек жолы және Тараз» (2002)
* авторлармен бірге «Қазақстанның мәдениет куәлары» (Италия, 2000)
* «Жамбыл облысының тарихи-мұраларының жиынтығы» (1982) сияқты ғылыми еңбектер жазды. 
## Марапаттары
* Облыстағы тарихи мұраларды зерттеудегі еңбегі үшін оған 1993 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері» атағы берілді.

## Дереккөздер

Санат:10 қазанда туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Байзақ ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан өлкетанушылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Кейнсшілдік

**Кейнсшілдік** (ағылшынша экономисі әрі публицисі Дж. Кейнстің есімімен) – экономикалық қызметті мемлекеттік реттеу қажеттігін жақтайтын экономикалық саясат. Дж. Кейнс – қатаң баға белгіленіп монополияландырылған экономиканың заңдылықтарын тұңғыш зерттеуші. Ол нарық тетіктерінің құдіретті емес екендігін‚ жұмысқа жарамды халықтың жұмыспен толық қамтылмауы және өндірістік қуаттардың жұмыс істеуі жағдайында тепе-теңдіктің (тепе-тең шаманың) орнатылуы мүмкін екенін көрсетті. Ол және оның ізбасарлары дағдарыстар және сылбыр шаруашылық жағдаяты (конъюнктурасы) кезеңдерінде орнықты экономика өсуді және жоғары деңгейде жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету үшін ағылшын үкіметіне экспансиялық қаржы саясатын (мемлекеттік шығысты ұлғайтып‚ салықтарды төмендету) және несие-ақша саясатын (айналыстағы ақша санын көбейту) жүргізуді ұсынды. Оның пікірінше‚ мемлекет жұмыссыздық пен инфляцияның өсуін жою мақсатында‚ экономика саясатқа араласып‚ оны жүргізуге‚ сұранымның жалпы шамасына ықпал етуге тиіс. Идеяның мәнісі сұранымның көлемін ұлғайта отырып‚ жұмыссыздықтың көбеюін жоюға‚ ал оны қысқарта отырып‚ инфляцияның өсуін болдырмауға болады дегенге саяды.

## Дереккөздер


Санат:Кейнсшілдік
Байдаған

**Байдаған** (**Бабдаған**) (шамамен 12-ғасырдың 2-жартысы мен 13-ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген) – Жетісу мен Шығыс Түркістандағы дулат тайпаларының әмірі, Шыңғыс ханның замандасы. 

13 – 17 ғасырлар Шағатай Ұлысы мен Моғолстан мемлекетінің тарихында саяси ықпалдары зор болған дулат әмірлері Байдағаннан тарайды. Мұхаммед Хайдар Дулати де Байдаған ұрпақтарының бірі. 

1225 – 26 жылдары Шыңғыс хан бүкіл жаулап алған жерлерін төрт ұлына бөледі. Екінші ұлы Шағатай ханға Орта Азия, Жетісу және Шығыс Түркістан аймақтары тиеді. Әскерлері мен әмірлерін де бөлгенде дулат тайпаларының жері Шағатайға беріледі. Шағатай хан Жетісу мен Шығыс Түркістандағы «Мыңлай Сүбе» деген аймақты дулаттарға тапсырады. Және осы аймақтың алғашқы билеушісі әмір Байдаған болады. Мұхаммед Хайдар Мырза Дулати ол жөнінде былай деп жазады:  
Шыңғыс хан заманында оның жарлығы бойынша Өртөбеге жеті артықшылық (мансап) берілген. Біріншісі – **[[дабыл]]**, екіншісі – ту, үшіншісі – өз қызметшісінің екеуіне ол «қосын ту» тапсырады, төртіншісі – ханның мәжілісіне қару алып кіруіне болады, бесіншісі – аңға шыққанда саятшылар оған нөкер болады, алтыншысы – моғолдардың бүкіл ұлысына әмір болады және ол моғол ұлысының сардары деп жарлықтарда жазылады, жетіншісі – әмірлер бас қосқанда ол жиынның төрінде, ал басқа әмірлер оның екі жағында одан бір жебе бойы төмен отырады. Кейіннен Байдаған ұрпақтары мұндай артықшылықтық санын он екіге жеткізді.

## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:XII ғасырда туғандар
Санат:XIII ғасырда қайтыс болғандар
Өмірбек Байділдаев

**Өмірбек Байділдаев** (10 мамыр 1932, Қордай ауданы, Күнбатыс ауылы – 6 желтоқсан 1997, Алматы) – сазгер. Қазақстан журналистер одағының (1965), Қазақстан композиторлар одағының (1971) мүшесі. 

## Өмірбаяны
Дулат тайпасының Жаныс руынан.
* Құрманғазы атындағы Консерваторияны халық аспаптары мамандығы бойынша бітірген (1952). 
* Студент кезінде Құрманғазы атындағы халық аспаптары оркестрінде домбырашы, Ә.Қашаубаев атындағы музыкалық училищеде мұғалім болып жұмыс істеді. 
* 1957 – 65 жылдары радио және теледидар комитетінде жауапты редактор, бас редактор
* 1965 – 67 жылдары Бүкілодақтық «Мелодия» фирмасының Алматы студиясында аға музыкалық редактор
* 1967 – 97 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар институтында музыка теориясы және тарихы кафедрасының меңгерушісі болды.

## Шығармашылығы
Ол 70-ке жуық лирикалық әндер мен 80-ге жуық жас өспірімдерге арналған әндер, хорлар, көптеген симфоникалық шығармалар жазды. Сондай-ақ, қазақ халқының музыкалық мұрасын зерттеумен айналысты. Қазақ радиосы мен телеарнасына 100-ден астам «Алтын қорға» жазылған музыкалық хабар ұйымдастырды. Олардың ішінде «Әсемдік әлеміне саяхат», «Камертон», «Музыка әлемінде» деген хабарларды ерекше атап көрсетуге болады. Байділдаев жас ұрпаққа эстетикалық тәрбие беру бағытында да көп еңбек сіңірді. Мектеп оқушыларына арнап тұңғыш рет музыкалық пәнінен оқулықтар жазды. Оның әндері 
* «Туған ел»
* «Қимаймын сені»
* «Қазақстан таңы»
* «Жаным, сәулем, еркешім»
* «Назико»
* Айнагүл»
* «Алтын дән» халықтың сүйіспеншілігіне ие болды. 

«Қазақстан музыкасы», «Қазақтың аспаптық музыкасы» деп аталатын күйтабақтар шығарды.

## Кітаптары:
* Туған ел, А., 1965;
* Бөбектер жыры, А., 1966;
* Ән-музыка сабағы, А., 1970;
* Қанатты өнер, А., 1973;
* Қимаймын сені, А., 1977;
* Музыка сабағы, А., 1988;
* Композитор Мұқан Төлебаев, А., 1995.

## Дереккөздер

Санат:10 мамырда туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Қордай ауданында туғандар
Санат:6 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Басыр

thumb|Басырдан емделу сәті
**Басыр**, трахома (грекше trachoma, trachys — кедір-бұдырлы) — көздің дәнекер қабығының созылмалы, жұқпалы ауруы. Басырды трахома хламидийлері (вирус) қоздырады. Ауру ерте заманнан белгілі. Алғаш “Трахома” терминін Сицилия дәрігері П.Диоскорид (б.з.б. 1 ғасыры) енгізген. Басыр жер шарында кең тараған, әсіресе, Оңтүстік, Шығыс Азия мен Африка елдерінде жиі кездеседі. Басырмен ауырғанда көздің кілегей қабығы қызарып, оның бетінде бұдыр дақ қалады. Бұл дақ кірпіктің дұрыс өспеуіне, кірпік жиегінің қайырылып кетуіне соқтыруы мүмкін. Басыр кейде көздің қасаң қабығының жаралануына және қарауытуына жеткізіп, көздің көруін төмендетеді, тіпті науқас адам соқыр болып қалуы да мүмкін. Ауруды асқындырмай, Басырдың белгілері білінісімен дереу дәрігерге көрініп, кеңес алып, емделу қажет.   

## Дереккөздер



Санат:Медицина