open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ементұмсық

thumb|right|190pxЕментұмсық
**Ементұмсық** – торғай тәрізділер отряды құнақтар тұқымдасына жататын құстар туысы. Қазақстандағы қунақ тұқымдастарға жататын 18 туыстың біреуі. Бір ғана типті, яғни бір түрден - кәдімгі ементұмсықтан құралады. Қазақстанда Тянь-Шань, Батыс Алтай, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында кездесетін кәдімгі ементұмсық  () және арша ементұмсығы () бар. Бұлардың дене тұрқы 18 – 23 см, салм. 45 – 70 г. Қоразының басы қоңыр, мойны қызғылт сұр, бауыры сұрғылт, құйрығы, тамағының асты, тұмсығының түбі қара. Мекиенінің түсі қоразына ұқсас болғанымен, реңі солғындау. Ементұмсықтың тұмсығы жуан және мықты болады, қатты тұқымды, сүйекті жемістерді (мыс. шие, алша, т.б.) оңай шағып жейді. Аттары да осы ерекшеліктеріне байланысты қойылған. Ементұмсықтар ағаш басындағы ұясына 3 – 7 (көбіне 4 – 5) жұмыртқа салып, оны мекиені 15 – 16 күн басады. Балапандарын алғашқыда ұсақ жәндіктермен, кейін дәнмен қоректендіреді. Ементұмсықтар кейде жеміс, жүзім бақтарына зиян да келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Еменшөп

thumb|right|Еменшөп
**Еменшөп** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шала бұта. 

Қазақстанда өзен-көл жағалауларындағы шалғынды жерлерде өсетін үш түрі бар. Олардың ішінде жиі кездесетіні – сарымсақ еменшөпі (T. scordіum). 
*Биіктігі *10 – 25 (кейде 50) см-дей*. 
*Сұлама тамырсабағы болады. 
*Тік өсетін қырлы сабағына шеті тілімденген қауырсынды жапырақтары қарама-қарсы орналасады. 
*Тостағанша жапырақшалары қоңырауға ұқсайды. 
*Қос ерінді күлтесі ашық қызыл, сирек ақ түсті болады. Гүлінен сарымсақтың иісі шығып тұрады. 
*Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемісі піседі. 
*Жемісі – сырты торлы, көп саңылаулы жаңғақша. Сарымсақ Еменшөпі медицинада дәрі алу үшін қолданылады. Ал жапырағы дәм-татымдық зат ретінде тамаққа пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Емтікен

**Емтікен** (Alfredіa) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның таулы аймақтарында өсетін 3 түрі: еңкіш Емтікен (A. cernua), тікенқабықты Емтікен (A. acantholepіs) және қарлы Емтікен (nіvea) бар. Бұлардың биіктігі 40 см-ден 1 м-ге (кейде 3 м) дейін жетеді. Жуан тамыр сабағынан бірнеше тік сабақтары шығады. Қалың жапырақтарының ұшы сүйірлеу, тұмсық тәрізді. Сары түсті түтік гүлдері жиналып, себет гүлшоғырын құрайды. Себеттің сыртындағы қорғаныш қызметін атқаратын орам жапырақшалары жарғақ сияқтанып тұрады. Гүлі – қос жынысты, аталығы 5, аналығы – біреу, бір ұялы. Әрбір гүлінің тостағанша жапырақшаларынан түзілген айдаршасы бірнеше қатар тікенектерден тұрады. Шілде айында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – конус тәрізді тұқымша. 
## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Емшөп

**Паракариум** (Paracaryum) – айлауықтар тұқымдасына жататын бір, екі не көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, батпақты, құмды жерлерінде өсетін 4 түрі (Бунге Емшөпі, қаратау Емшөпі, Орталық Емшөп, тасшыл Емшөп) бар. Бұлардың биікт. 5 – 20 см, тамыры жуан, жертағандап өседі. Жапырақтары ұзынша, сабақ бойындағылары түкті. Тостағанша жапырақтары 5 бөлікті, күлте иілмесі күлгін көк, көкшіл түсті. Аталығы қысқа жіпті, аналық мойны қысқа. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Жемісі – жаңғақша. Қаратау Емшөпі өте сирек кездесетін эндемик түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. 

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Емшырмауық

thumb|right|190pxPeriploca graeca - Edwards.jpg
**Емшырмауық** () – кендірлер тұқымдасына жататын бұта өсімдіктер туысы. 

Жерорта теңізі жағалауларында, Африканың тропиктік, Азияның қоңыржай және субтропиктік аймақтарында тараған 15-тей түрі белгілі. Қазақстанда мәдени түрде өсірілетін 1 түрі – грек Емшырмауықы (Р. graeca) бар. Бұл биікт. 12 м-дей болатын шырмауық. Жапырақтарының пішіні эллипс немесе жұмыртқа тәрізді. Гүлдері ірі, диам. 3 см-дей болады, күңгірт жасыл түсті, у иісі шығып тұрады. Гүлдері цимозды (гүлі өсімдік ұшынан төмен қарай ашылатын) гүлшоғырына топталған. Жемісі – өте көп тұқымды жапырақша. Емшырмауықтың қабығында алкалоид, глюкозидтер бар, одан медицинада дәрі дайындалады. Улы өсімдік.

## Дереккөздер


Санат:Кендірлер
Санат:Түйешырмауықтар
Еншіқарман

**Еншіқарман ** – Еділ-Жайық алабындағы ойыс, көлтабан. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы жерінде, Сарыөзен өзенінің орта ағысының оң жағасында, теңіз деңгейінен 25–30 м жоғары орналасқан. 

## Жер бедері
Аумағы 57 км2, ұзындығы 25 км, ені 0,5–3 км. Жағасы жайпақ, құмды. Негізінен көктемгі қар суымен толығады. Суы тұщы, жаз ортасына дейін мал суарады, суы тартылғаннан кейін шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Санат:Қазақстан ойпаттары
Еңсеп

thumb|right|190pxЕңсеп
**Еңсеп** , мелисситус (Melіssіtus) – бұршақтар тұқымдасына жататын көп жылдық сирек бір жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, өзен жағалауларында, орман, бұталар арасында өсетін 6 түрі бар. Бұлардың биікт. 15 – 40(100) см, сабақтары тік немесе жатаған, сыртын түк жапқан. Тостағанша жапырақтары қоңырау тәрізді, күлтесі сары кейде көкшіл түсті. Аталығы 9, түтікше тәрізді бірігіп кеткен. Үш жапырақты гүлдері шашақты гүлшоғырына топталған. Сәуір – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бүйрек тәрізді бұршақ. Еңсеп бағалы мал азығы, құнарлылығы жағынан жоңышқаға жақын. Балды өсімдік. Мәдени түрде де өсіруге болады. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Ербол (құдық)

**Ербол ** – Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы жеріндегі құдық. 

Шыңғыстау жотасының солтүстік-шығысында орналасқан. Тереңдігі 25 м, су шығымы 400 л/сағ. Суын ауданның елді мекендері пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Абай ауданы (Абай облысы) географиясы
Ережепай

**Ережепай ** – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы құдық. Қызылқұм құмды алқабының солтүстік-шығысында орналасқан. Тереңдігі 11 м, су шығымы 600 л/сағ. Жанында Бақтияр, Ноғайқұдық құдықтары жалды тізбекті төбешіктер арасындағы сайда орналасқан. Құдықтың маңайын қалың сексеуіл шоғыры қоршаған.   

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Ерейментау қорықшасы

**Ерейментау қорықшасы** – Ақмола облысы Ерейментау ауданында Респеспубликалық маңызы бар, 1986 жылы ұйымдастырылған қорықша. Жер аумағы 35 мың га. Қорықша табиғаты әсем таулы өлкеде, Ерейментау таулы алқабында орналасқан. 

## Флорасы мен Фаунасы
Қорықшада көне дәуірлерден осы уақытқа дейін сақталып қалған реликт өсімдіктердің алуан түрлері өседі. Өсімдіктердің 400-дей түрінің 50-ге жуығы Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Мысалы, жабысқақ қандыағаш, көктем жанаргүлі, т.б. Қорықшада негізінен жан-жануарлар дүниесі қорғалады. Арқар, елік, дала суыры, ақ қоян сияқты бағалы аңдармен қатар 150-ге жуық құстардың түрлері бар. Онда Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген хайуанаттардан: арқар, безгелдек, қызылжемсаулы қарашақаз, сұңқылдақ аққу, дуадақ, ақбас тырна, дала қыраны, лашын, т.б. мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Ақмола облысы географиясы
Ерейментау-Қарқаралы ландшафттық облысы

**Ерейментау-қарқаралы ландшафттық облысы** , Қарағанды – Шыңғыстау провинциясының табиғи аймағы. Сарыарқаның шығыс бөлігіндегі Шерубайнұра өзенінің аралығын қамтиды. Е.-Қ. л. о-на Есіл, Нұра, Өлеңті, Шідерті, Ащысу өзендерінің жоғ. ағыстарын қамтитын өңірлер – Ертіс – Балқаш суайрығы таулы бөлігі кіреді. Жер бедері құрылымы ярусты келеді. Жерінің басым бөлігінің абсолютiк биіктігі 700 м-ге дейін жететін жартасты, қырқалы төбелі келген суайрықтарының ұсақ шоқылары мен шоқыаралық мүжіліп тегістелген жазықтары алып жатыр. Ландшафттық облыс негізінен граниттер қиып өткен кембрий мен ордовик жыныстарынан түзілген Ерейментау – Нияз және Тектұрмас антиклинорийлерінен тұратын ерте палеозойлық қатпарлы белдемге жатады. Антиклинорийлер арасында ортаңғы, соңғы палеозойда, сондай-ақ мезозойда ұзақ уақыт майысқан Қарағанды ойпаты жатыр. Қарағанды көмір алабының тас көмірлік тас және юралық қоңыр көмірлері ірі кен орны осы ойпатта орналасқан. Қарқаралы ауд-нда Көнтөбе магнетит кентастарының кендері барланған. Қарағайлы полиметалл кені игерілді. Климаты қоңыржай қуаң. Ауаның орташа температурасы қаңтарда –15 – 16°С, шілдеде 19 – 20°С, жауын-шашынның орташа жылдық мөлш. 350 мм. Нұра (салаларымен бірге) және Есіл, Сілеті, Өлеңті, Шідерті, Жарлы, Талды, Түндік өзендеріне қарағанда суы мол. Тұщы көлдері аз, тұзды көлдері (Қарасор, Балықтыкөл, Шыбынды, т.б.) басымырақ. Ландшафттық облыста жарықшақтық-қаттық, жарықшақтық карсты тұщы сулар көп тараған. Мезозой шөгінділері қабаттарында су мол әрі арынды келеді. Қат-қабаттың жоғ. бөлігіндегі су тұщы, төм. бөлігінде тұзды. Аллювийлі шөгінділерінің тұщы жер асты сулары 1 м-ден 5 м-ге дейінгі тереңдікте кездеседі. Самарқан, Жартас және Шерубайнұра бөгендері, Ертіс-Қарағанды каналдары салынған. Облыстың қызғылт қоңыр топырағында құрғақ бетегелі-бозды, жусанды бетегелі-бозды өсімдіктері басым өседі. Ерейментау, Нияз таулы қара топырақтарында петрофитті-түрлі шөпті дала өсімдіктері, сайларда көктерек пен қайың ормандары, қара шіріндісі аз оңт-тің карбонатты қара топырағында бетегелі-бозды дала өсімдіктері өседі. Қарқаралы, Кент, Қу, Боқты тауларында қарағанды сұлыбасты-селеулі, түрлі шөпті сұлыбасты-селеулі және түрлі шөпті сұлыбасты қызғылт бозды дала өсімдігі, таудың қара және қызғылт қоңыр топырағында, граниттерде қарағай ормандары, қайың, көктерек шоқтары, тауаралық аңғарларда үйеңкі, тал өседі. Облыс жері негізінен жайылым ретінде пайдаланылады. Тауаралық ойыстар мен өзен аңғарларында шабындық жерлер кездеседі. Тегіс жерлердің, әсіресе, батыс және солт. шығыс бөліктерінде дәнді дақылдар егістіктері орын алған. Гранитті жерлердегі қарағай ормандары мен тауаралық аңғарлар беткейлеріндегі қайың ормандарының су мен ылғалды қорғауда мәні зор. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғат
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар

‎**Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар** – қоршаған табиғи ортаны қорғауға байланысты мемлекет және жеке адамдар тарапынан арнайы бөлініп қорғауға алынған жер телімдері мен су айдындарының жеке бөлімдері. Қазіргі кезде дүние жүзінде Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың саны 13 мыңнан асты, бұл Жер бетінің 8,5 %-ына тең. Халықар. жіктеу бойынша Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар 10 топқа бөлінеді: 1. Қатаң түрде қорғалатын табиғи-ғыл. резерваттар; 2. Ұлттық саябақтар; 3. Табиғат ескерткіштері мен табиғаттың ерекше көрікті нысандары; 4. Табиғат қорғауға арналған резерваттар; 5. Қорғалатын ландшафтылар; 6. Табиғат ресурстарын сақтауға арналған резерваттар; 7. Антропол. резерваттар (адамның іс-әрекеттерімен жасалған нысандарды қорғау); 8. Жергілікті жердің өзіне тән табиғаты қорғалатын және түрлі мақсатта пайдаланатын аумақтар; 9. Биосфералық резерваттар; 10. Бүкіләлемдік маңызы бар тарихи және табиғи орындар.Қазақстан Республикасы 2006 ж. 7 шілдесінде қабылданған «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңының 4-тарауының 4-бабында респ. маңызы бар Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы түрлері: мемлекеттік табиғи қорықтар; мемлекеттік  ұлттық табиғи саябақтар; мемл. табиғи резерваттар; мемлекеттік зоология саябақтар; мемлекеттік  ботаникалық саябақтар; мемлекеттік  дендрол. саябақтар; мемлекеттік  табиғат ескерткіштері; мемлекеттік  табиғи қорықшалар; мемлекеттік  қорықтық аймақтар. Қазақстан бойынша Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға: 10 мемлекеттік   қорықтар, 10 мемлекеттік   ұлттық саябақтар; 3 табиғи резерваттар; 49 табиғи қорықшалар, 127 геологиялық табиғи-қорықтық қор, 5 қорықтық аймақ, 6 ботаникалық және 3 зоологиялық бақтар, 26 мемлекеттік   табиғат ескерткіштері, 2 ірі резерват (Семей, Ертіс орманы) бар. Бұлардың жалпы аумағы 2 млн. га-дан астам. Бұл көрсеткіш республиканың жалпы жер аум-ның 8%-ына тең. Халықар. стандарт бойынша әрбір мемлекеттің жалпы жер аумағының 10 – 12%-ы Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға бөлінуі тиіс. Мыс., мұндай көрсеткіш Германияда 31,5%, АҚШ-та 15,8%, Жапонияда 14%, т.б. 2008 ж. Дүниежүзілік мұралар комитетінің 32-сессиясының шешімімен ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік табиғи мұралар тізіміне, Орт. Азия мен Қазақстан бойынша алғаш рет Қорғалжын қорығы мен Наурызым қорығы енгізілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қорықтар
Санат:Құқық
Санат:Заң
Еркекқамыс

thumb|right|190px|Еркекқамыс
**Еркекқамыс** (Erіanthus) – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Жерорта теңізі жағалауларында, Азия мен Африканың тропиктік және субтропиктік аймақтарында тараған 25-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанда өзен, көл, арық бойларында өсетін 1 түрі – қызарғыш Е. (Е. purpurascens) бар. Биіктігі 3 м-дей, тамырсабағы жуан, шым құрайды. Сабағы қатты, іші қуыс. Жапырақтарының жалпақтығы 15 мм, тамыр жапырақтарының ұзындығы 1 м-дей, шеті бұдыр. Гүлдері ірі сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Сабағы мен жапырағынан себет, жүк орағыш (цыновка), жіп тоқиды. Үйдің төбесін жабуға, отын ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Еркекқырыққұлақ

**Еркекқырыққұлақ** (Pterіdіum) – кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның солтүстік, оңтүстік-шығыс аймақтарында, шөл-шөлейтті жерлерінен басқа, қарағайлы-шыршалы, аралас ормандарындағы ылғалды жерлерде өсетін 1 түрі – кәдімгі еркекқырыққұлақ (P. aquіlіnum) бар. Оның биіктігі 50 – 100 см-дей. Көлбеу өскен жуан тамырынан екі қатар қауырсын тәрізді жапырақтары жетіледі. Алғашқы кезде жапырақтары спираль тәрізді ораулы болады. Олардың жылына тек бір қатары ғана көктейді. Жапырағының астыңғы жағынан екі қатар қоңыр түсті сорустары (өсімдік спорасы дамитын мүшелері) пайда болады. Сол споралар піскеннен кейін жерге түсіп, көктей бастайды. Еркекқырыққұлақ  – өте улы өсімдік. Оның шөбін де, сүрлемін де шошқадан басқа мал жемейді. Тамырының құрамында 45%-дай крахмал, сапонин болады.

## Дереккөздер


Санат:Қырыққұлақтәрізділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Еркек шөп

**Еркек шөп** , еркек бидайық () – астық тұқымдасының бидайық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Қазақстанның барлық облыстарында өседі. Биіктігі 25 – 70 см. Сабағы түкті, кейде жылтыр, жіңішке жапырағы таспа тәрізді. 3 – 10 түкті гүлі болады. Гүлшоғыры – масақ, жемісі – сопақша дәнек. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Еркек шөп – құнарлы мал азығы, оны басқа өсімдіктермен (әсіресе беде не эспарцетпен) қосып егеді. Далалы жердің ойпаттарында өсетін еркек шөптің масақтары жалпақ үш бұрышты болып келеді, ал оның құмда өсетіндерінің масақтары жіңішке және ұзын болады. Бір түптен 2-3 сабақ өседі. Масақ салған соң жылына бір рет орылады. 3 – 4 жылдан кейін өнімділігі жақсара түседі. 100 кг пішенінде 48,7% азық өлшемі, 3,3 – 4,1 кг сіңімді протеин бар, га-нан 12 – 20 ц пішен, 40 – 50 ц-дей көк шөп, 3 – 4 ц тұқым алынады. Аудандастырылған сорттары: жіңішке масақты Тауқұм, жергілікті Ақсеңгір, Қарабалық-202, жіңішке масақты Орал, т.б.
## Табиғатта таралуы.
Жалпақ масақты еркек шөп Орал, Ақтөбе, Қостанай, облыстарыңда, ал жіңіщке масақты еркек шөп Семей, Павлодар, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында кездеседі.
Дәрілік шикізат және азық ретінде өсімдік жаңадан гүлдей бастаған кезде шалғымен шабылып немесе орақпен орылып алынып, қуратылмай кептіріледі.

## Химиялық құрамы.
Оның сабағы мен масағының құрамында көп мөлшерде нәруыз, клетчатка, майлар, минералды заттар бар.

## Қолданылуы.
Бұл өсімдік, біріншіден, жұғымды мал азығы, екіншіден, малдың асқазан-ішек жұмыстарын жақсартып, малды тез қондандырады. Сондықтан оның алдын – ала дайындалған шөбі қыста және көктемде арықтап, көтерем болуға айналған малдың жеміне араластырып беріледі.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Ермексу

**Ермексу** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Түркістан қаласы жанынан ағып өтеді. Ұзындығы 88 км, су жиналатын алабы 743 км².

## Бастауы
Қаратау жотасының оңтүстік беткейінен бастау алып, Арыс-Түркістан каналына құяды.

## Гидрологиясы
Бастауында жағасы тік жартас, төменгі ағысында жағасы жайпақ, құмды. Өзен суы желтоқсанда қатып, наурыздың басында мұзы ериді. Тұздылығы 0,8 – 1,0 г/л. Суы егін суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Кентау қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Ертіс артезиан алабы

**Ертіс артезиан алабы ** – Ертіс өзені аңғарының Семейден төменгі бөлігін алып жатқан жер асты суы бар өңір. Бұл алаптағы жалпы қалыңдығы 1200 – 1300 м-ге дейін жететін мезозой-кайнозой шөгінділері Ертіс және Құлынды қазаншұңқырларының қанатын құрайды. Бұл шөгінділер бірнеше сулы горизонттарға бөлінген. Антропоген-неогеннің құмды-малтатасты шөгінділерінде жер асты сулары бірнеше м-ден 87 м-ге дейінгі тереңдікте жатады. Олардың минералд. 0,2 – 0,5 г/л-ден 18 – 20 г/л-ге дейін. Ұңғымалардың су өнімділігі 0,2 – 0,4 л/с-тан 25 – 30 л/с-қа дейін. Олигоценнің кварцты және кварц-глауконитті құмдарымен байланысты арынды сулар 150 – 200 м тереңдікте кездеседі. Бұл сулар көбінесе тұщы және аздап ашқылтым. Бор кезеңінің құмдарында шоғырланған сулы горизонттар оңт-те 200 – 250 м-де, ал солт-те 800 – 1200 м-ге дейінгі тереңдікте орналасқан. Судың қозғалу бағыты бойынша минералд. 0,5 – 1,0 г/л-ден 5 – 8 г/л-ге дейін артады, ал температурасы Павлодар облысының солт-нде 35 – 37°С-қа дейін жетеді. Төм. бордың минералды сулары Ақсу қаласындағы емханада түрлі ауруларды емдеуге пайдаланылады.  

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Ертіс жазығы

**Ертіс жазығы ** – Ертіс өзенінің екі жағын және Батыс Сібір ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан жазық.

## Географиялық орны
Қазақстанның Абай, Павлодар облыстары және Ресейдің Омбы, Түмен облыстары аумағын қамтиды.

## Жер бедері
Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 550-600 км-ге созылып жатыр. Ені 80 км-ден 250 км-ге дейін кеңейеді. Шығысында Барабы жазығы және Құлынды далаларымен, оңтүстік-батысында Сарыарқамен, батысында Солтүстік Қазақстан жазығымен ұласады. Жер беті оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай біртіндеп еңістене отырып, 200 м-ден 100 м-ге дейін төмендейді.

## Геологиялық құрамы
Жазық палеозойлық іргетасты жауып жатқан мезозой мен палеогеннің құмды-сазды және көлді-аллювийлі шөгінділерінен тұрады. Жазықты Ертіс аңғары екіге бөледі. Соған байланысты оның сол жағалауы Ертіс бойы деп, оң жағалауы Ертіс сырты деп аталады.

## Су торабы
Ертіс жазығында өзен торы сирек. Ертіс алабындағы кішігірім өзендер (Шідерті, Өлеңті және Сілеті) көлдерге құяды. Көлдердің көбі тұзды және кермек татиды. Тұз байланатын ірі көлдері – Тобылжан, Қалқаман, Теке, Үлкен Қараой, Кіші Қараой, Қызылқақ, т.б.. Маралды көлінің суы шипалы.

## Климаты
Жазықтың климаты тым континенттік. Қысы суық, ызғарлы және ұзақ. Қаңтардағы орташа ауа температурасы –17 – 20°С, кейде – 48 – 53°С-қа дейін төмендейді. Қар жамылғысының қалыңдығы 30-35 см. Жазы қоңыржай жылы. Шілдеде ауаның орташа температурасы 19-22°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері оңтүстіктен солтүстікке қарай 200 мм-ден 350 мм-ге дейін көбейеді.

## Өсімдіктері
Ертіс жазығының солтүстік және орталық бөліктері астық тұқымдас әр түрлі шөп аралас қау, селеу және бетеге өскен қара топырақты, оңтүстік-шығыс бөлігі селеулі-бетегелі қызғылт қоңыр топырақты. Өзен бойында қарағайлы ормандар, ойпаң жерлерде батпақты шалғындар, тұзды көлдер, жағалауларында алабота, сораң шөптер тараған.

## Жануарлары
Жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, сарышұнақ, суыр, қосаяқ, елік; құстардан қаз, үйрек, аққу, тырна, қызғыш, шағала; орманды жерлерде бүркіт, кезқұйрық, күйкентай және т.б. мекендейді. Ертіс жазығын астық, көкөніс, көп жылдық мал азықтық шөптер және мал өсіруге пайдаланылады. Алқабында Павлодар облысының көптеген қалалары, кенттері мен ауылдық елді мекендері орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Ресей жазықтары
Санат:Абай облысы географиясы
Санат:Павлодар облысы географиясы
Санат:Омбы облысы географиясы
Санат:Түмен облысы географиясы
Ертіс жаншылу белдемі

**Ертіс жаншылу белдемі ** – Алтайдағы Зайсан геосинклиналь жүйесінің ірі тектоникалық құрылымы. Оның Қазақстандағы бөлігі Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы Теректі ауданының маңынан өтетін Қазақстан – Қытай шекарасынан Батыс Сібір ойпатына дейін солтүстік-батыс бағытта 450 км-ге созылып жатыр. Ені 200 – 300 м-ден 15 – 20 км-ге дейін.Ертіс жаншылу белдемін алғаш зерттеп, сипаттама беріп картаға түсірген геолог В.П. Нехорошев (1932) болды. Бұл белдем бір-біріне жанаса параллель не сүйір бұрышпен ұштасқан үлкенді-кішілі көптеген жарықшалардан тұрады. Белдем шегіндегі тау жыныстары күрделі қатпарланған, өте күшті метаморфизмге ұшыраған, кристалды тақтатастарға, амфиболиттерге, гнейстерге айналған. Ертіс жаншылу белдемі төменгі палеозойда жер қыртысының үлкен әрі терең жарылымы бойында қалыптасып, бүкіл палеозой бойы қозғалмалы құрылым ретінде дамыған. Ол іргелес жатқан Кенді Алтай мен Қалба-Нарын жоталарының геологиялық тұрғыдан ерекше дамуына, Кенді Алтай полиметалл және Қалба-Нарын сирек металдар белдеулерінің қалыптасуына себепші болған табиғи шекара. Белдем бойында бірнеше ірі мыс-колчедан (Белоусовка, Березовка, Николаевка, т.б.) кен орындары орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:География
Ертіс-Қарағанды каналы

**Ертіс-Қарағанды каналы** — Павлодар және Қарағанды облыстары жерімен ағып өтеді.

## Сипаттамасы
thumb|left|200px|Ертіс өзеніндегі кеме қатынасы

Қазақстандағы аса ірі су құрылыстарының бірі. Ертіс өзенінің су қорына негізделіп салынған. Құрылысы 1962 жылдан басталып, 1974 жылы канал іске қосылды. Ертіс өзенің сол жағасындағы Ақсу қаласы тұсынан басталып, Қарағанды қаласына таяп аяқталады. Жалпы ұзындығы *458 км*. Оның *272 км*-і Павлодар облысы, *186 км*-і Қарағанды облысы жерінде. Арнасының беткі ені *40 м*, табан ені *4 м*, тереңд. *5 – 7* м. Канал бойындағы 22 су көтергіш станциялары суды *420 м* биіктікке көтереді. Канал бойында, сондай-ақ 11 су торабы, 2 бөген, 17 көпір және автомобиль жолы салынған. Канал секундына *13 – 75 м<sup>3</sup>* су өткізеді. Жылдық су өткізетін көл. 2,5 млрд./м3, оның 0,94 млрд./м3-і Павлодар облысына, *0,35 млрд./м<sup>3</sup>*-і Ақмола облысына, 1,21 млрд./м3 суы Қарағанды облысына таратылады. Су Ертіс жазығымен батысқа қарай 4 су көтергіш станциялары арқылы жіберіледі.
left|200px|нобай
Қалқаман көлі тұсында Павлодар – Астана темір жолын кесіп, Сарыарқаның шоқылары арасымен ағып өтіп (175 км) Шідерті өзеніне жетеді. Бұл аралықта 6 су көтергіш станциялары суды 100 м биіктікке көтереді. Осы тұста Шідертінің арнасы *200 км* бойы бөгендер мен тоғандар тізбегіне айналды. Ондағы су көтергіш станциялардың әрқайсысы суды төменгі бөгеннен жоғарғы бөгенге айдап, Шідерті өзерін кері ағызды. Су тағы да *200 м*-дей биіктікке көтеріледі. Одан әрі канал Шідертінің сол жағасын бойлап, Нұра мен Шідерті өзенінің суайрығын кесіп өтеді. Бұдан кейін Ертіс-Қарағанды каналының 80 км бөлігіндегі 6 су көтергіш станциялар суды *110 м* биіктікке көтереді. Нұра аңғарына шығатын жерде еңіс басталады. Бұл тұста су Тұзды бөгеніне жіберіледі. Одан әрі Нұраның астынан салынған құбырлармен ағып өтіп, Қарағандыға таяу жерде аяқталады. Осы жерде салынған су тазарту станциясында сүзілген су құбыры арқылы Қарағанды қаласына жеткізіледі.

## Тиімділігі
Ертіс суының қуаң Сарыарқа өңіріне келуі — тың жерлерді игеру процесін жалғастырды: жасанды су магистралы негізінде жаңа кеңшарлар мен қосалқы шаруашылықтар құрылып, суармалы алқаптардан мол өнім алынды. Ертіс-Қарағанды каналы республикасының ірі индустриялық орталықтары еңбекшілерін ауыл шаруашылығы өнімдерімен тұрақты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер

 
Санат:Ертіс су алабы
Санат:Қарағанды облысы каналдары
Санат:Павлодар облысы каналдары
Ертіс полиметалл кен орны

**Ертіс полиметалл кен орны** - Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласынан солтүстік-батысқа қарай 55 км жерде орналасқан. 1958 жылы ашылып, 1967 жылға дейін барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны девонның жанартаулық-шөгінді жыныстарынан (кварцты-серицитті тақтатас пен микрокварциттер) құралған. Кен шоғырлары қатты тотығып, гидротермальдық өзгерістерге ұшыраған тау жыныстарында орналасқан. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Кен денелері солтүстік-батысқа қарай бағытталған, жалпы ұзындығы 8 км, ені 150-200 м-дей линза пішіндес қабаттар. Кентас құрамына қарай күкірт-колчеданды, мыс-колчеданды, полиметалды болып бөлінеді. 
Негізгі кен минералдары: пирит, халькопирит, сфалерит, галенит. Кен орны көлемі жағынан орта кен орындарына жатады. Алынатын пайдалы компоненттер: қорғасын, мыс, мырыш. Ертіс полиметалл кенінің негізінде кеніш және Ертіс полиметалл комбинаты жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Ершан

**Ершан ** – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Кеңой қыстауынан шығысқа қарай 10 км жердегі сор. Каспий маңы ойпатының солтүстік бөлігі. Теңіз деңгейінен 5 м биіктікте орналасқан. Сор доға тәріздес, солтүстік -шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км-ге, енді жері 4,5 км-ге созылып жатыр. Маңында Сапар, Шұңқыркөл, Қарасу, Әке, т.б. жайлаулармен қатар Нақпай, Қоскөл, Таңемен, Арал, Базарбай қыстаулары, Бестау, Көкжыра сорлары бар. 

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Санат:Сорлар
Ершін

**Ершін** , криптокодон () – қоңыраугүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратаудың тасты, тастақты беткейлерінде, жартастарда өсетін 1 түрі – дарабас Е. (С. monocephalus) бар. Биіктігі 10 – 15 см, тамыры жуан, оны қураған жапырақ сағақтары басып жатады. Сабақтары көп, тік өседі, қалың жапырақты. Төменгі жапырақтары сопақша (ұзындығы 7 см, ені 1,5 см) шеттері ұсақ тілімденген, сабақ бойындағылары ұзын, отырыңқы болады. Гүлдері жапырақ қолтығынан шығады, аса үлкен емес тығыз гүл басына жинақталған. Тостағанша жапырақтары эллипс тәрізді, ұзын тіліктерге бөлінген. Күлтесі түтікті-қоңырау пішінді, ақшыл көк түсті. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі – эллипс тәрізді қорапша. Дарабас Ершін өте сирек кездесетін Қаратаудың реликт өсімдігі, таралу аймағы жылдан-жылға азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қоңыраугүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Монотипті өсімдіктер
Есекара

thumb|right|190px|Есекара
**Есекара** (Vespa) – кәдімгі ара тұқымдасының бір туысы. Жер шарында, әсіресе, Оңтүстік-Шығыс Азияда кең тараған. 20-дан астам түрі белгілі. Қазақстанда жиі кездесетін түрі – кәдімгі Есекара  (V. crabo) бар. Тұрқы 25 – 30 мм, ағаш қуыстарында ұялайды. Есекара  жәндіктермен (оның ішінде бал арасын да), жеміс-жидекті жейді. Тағамдық заттарды ластап, инфекция таратуы да мүмкін. Егер Есекара  адамды шақса, сол жер ісіп, ауырады. 

## Сыртқы сілтемелер
* http://animalnewyork.com/tag/vespa/

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Есекшөп

**Есекшөп** () – күреңоттар тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Көбінесе Американың қоңыржай белдеулерінде өсетін 80-нен астам түрі белгілі. Басқа материктерге Америкада әкелініп жерсіндірілген. Қазақстанда Балқаш – Алакөл ойысында, Іле, Күнгей Алатауларының ылғалы мол жерлерінде, жол бойында, сарбалшықты жерлерде өсетін 1 түрі – екіжылдық Есекшөп(О. bіennіs) бар. Биіктігі 60 – 130 см тамыры жуан, сабағы тік өседі. Тамыр жапырақтары ұзын сағақты, сабақ бойындағылары қысқа сағақты, кезектесе орналасады. Гүлдері жапырақ қолтығына топталған, сары түсті, хош иіс шығарып кешке қарай ашылады. Негізінен түнгі күйе көбелектермен тозаңданады. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, шілде – қазанда жемістенеді. Жемісі – қорапша. Тұқымы көп, ұсақ, қара қоңыр түсті. Жас тамыры кейде тағам ретінде пайдаланылады. Тұқымы олиф жасауға жарамды май береді. Әдемі, хош иісті гүлдері үшін сәндік өсімдік ретінде жиі өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Күреңоттар
Санат:Қазақстан табиғаты
Есен

**Есен** – Нұраның сол саласы.

## Географиялық орны
Қарағанды облысының Абай және Шет аудандары жерімен ағады. Өзен 85 км, су жиналатын алабы 3430 км2.

## Бастауы
Арқалық тауының оңтүстік-батыс сілемдерінен басталады да, Есенкелді ауылы тұсында Нұраға құяды.

## Гидрологиясы
Қар және жер асты суымен толығады. Жоғарғы ағысында арнасы тар, тік жарлы, ал төменгі жағында біртіндеп кеңейе береді. Көктемде 20 күндей тасиды, жазда тартылып қалады. Жылдық орташа су ағыны 0,12 м3/с. Суы кермек татиды, ащылау. Мал ішеді. Жайылмасы — шабындық, жағасында шілік тал өседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Есенаңқаты

**Есенаңқаты ** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерінде. Ұзындығы 130 км, су жиналатын алабы 1860 км2.

## Бастауы
Шыңғырлау өзенімен қатарласа созылып жатқан биік жонның солтүстік жағынан (160 – 190 м) басталады да  Шалқар көліне құяды.

## Гидрологиясы
Жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Арнасының ені 20 – 30 м, жағасы жайпақ. Салалары Жандыбұлақ, Көпіраңқаты (ұзындығы 45 км), Аңқаты (29 км). Жылдық орташа су ағымы 0,14 м3 /с. Егістік, шабындық суғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Есенкөл

**Есенкөл** – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Қайрақты ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км жердегі қыстау.

Қайрақты өзенінің сол жағалауында орналасқан. Есенкөл қыстауының жанында Қайдақ, Қуандық, Старая Ферма, Өлеңдісай қыстаулары бар. Солтүстігінен Ақбұра, Қызылаша өзендері ағып өтеді. Қыстау мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақтөбе облысы қыстаулары
Санат:Әйтеке би ауданы географиясы
Есентай

**Есентай**, **Весновка** — Іле алабындағы өзен, Кіші Алматы өзенінің сол саласы.
## Сипаттамасы
Бастауын Іле Алатауының солтүстік баурайында Кіші Алматы өзенінен бөлініп алып, Алматы қаласы арқылы ағып өтеді. Ұзындығы 43 км. Жылдық орташа су ағымы 0,06 м³/с. 

Жалпы ұзындығы 19 км болатын 8 саласы бар. Өзен бойында 7 тоған салынған. Мамыр, маусым айларында суы тасиды. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Қала ішіндегі жағалауы бетонмен қапталған. Алматы қ-ның тұрғындарын сумен қамтамасыз етеді.

*Кіші Алматының* салаларының бірі — *Қарасу-Түрксіб* өзеніне барып құяды.

## Қорғаныс құндылығы
Әл-Фараби даңғылының артында, Есентай өзенінің бойында 100 м қашықтықта қуаттылығы 250 м³ қатты ағынды суларды жинақтау үшін «Алматы қаласының селден қорғау схемасына» кіретін тұндырғыш бассейні бар.Алдыңғы ені 25,5 м су төгетін су қоймасының бетон тірек бөгеті 1% ықтималдығы 57,0 м³/с максималды ағындарды өту үшін кең табалдырығы бар су төгетін су төгетін жол ретінде жобаланған. Төменгі бассейндегі бекіту 2,85 м³/с меншікті шығыны бар шашырау бассейні мен алжапқышты қамтиды. Қысқы ең төменгі орташа айлық дебит 1,11 м³/с

### Весновская канал жүйесі
Кеңес өкіметі кезінде Весновская канал жүйесі Алматының тау етегінде орналасқан 3,5 мың гектарға жуық алма бақтарының ауылшаруашылық алқаптарын суару үшін пайдаланылған инженерлік ирригациялық құрылыстардың арнайы желісі болды. «Горный гигант» совхозының балансында болатын. Ұзындығы 80,6 шақырымды құрады, оның ішінде 13,7 шаруашылық аралық.Суды бөлетін құрылым болды. КСРО-ның ыдырауымен каналдардың суландыру жүйесі жұмысын тоқтатты, өйткені мемлекет «Горный гигант» кеңшарын таратып, алма бағының жерлері саяжайлық және элиталық игеруге сатылып, бау-бақшалар кесілді.

## Қайта құру
2008-2013 жылдар аралығында Есентай өзенінің арнасында ауқымды қайта құру жұмыстары жүргізілді.

## Галерея

File:Alma1087.JPG|
File:Yesentay river.jpg|
File:Alma1091.JPG|Таудан қарағандағы көрінісі.
File:Alma1094.JPG|Өзен үстіндегі көпір.
File:Alma1096.JPG|Сәтбаев көшесіндегі тұрғын үйлер.
File:Alma1097.JPG|Сәтбаев көшесіндегі тұрғын үйлер.
File:Alma1098.JPG|Серуендеу жолдары.


## Дереккөздер

## Сілтемелер
Санат:Іле Алатауы
Санат:Алматы өзендері
Есентай каналдар жүйесі

**Есентай каналдар жүйесі** - Алматы қаласы тұрғындарының бау-бақшаларын суғаруға арнап салынған. 

Ұзындығы 80,6 км. Суды тарататын бірнеше жері бетонмен қапталған. Жүйенің төменгі бөлігі Алматы қаласы маңында, жоғары бөлігінде «Түрксіб» санаторийі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Алматы су шаруашылығы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Ескекаяқты құстар

**Ескекаяқты құстар**, **бірқазантәрізділер** () – суда жүзетін құстар отряды. 

Дүние жүзінде солт. аймақтардан басқа жердің барлығында дерлік мұхит, теңіз жағалауларында, ірі өзен-көлдерде тараған 6 тұқымдасы, 55 түрі белгілі. Қазақстанда 2 тұқымдасы (бірқазандар, суқұзғындар), 2 туысы, 4 түрі бар. Денесі ірі, мойны едәуір ұзын, қанаты жалпақ, ұзын, аяқтары қысқа. Е. қ-дың барлығына тән қасиет – төрт саусақтарын біріктіріп тұратын саусақтарының арасында жарғақтары болады (отрядтың аты осыған байланысты аталған). Фаэтондардан басқасында, мойын қапшығы болады. Денесі тығыз және қалың қауырсындармен жабылған. Суда жақсы жүзеді, көпшілігі жақсы сүңгиді. Су жағалауындағы жартастарға, ағаш басына (суқұзғын), қалың қамыс, бұталар арасына, су жиегіндегі салын үстіне (бірқазан) топталып ұялап, 1 – 3, кейде 5 – 7 жұмыртқа салады. Моногамдар. Балапандарын аналығы мен аталығы бірігіп басып шығарып, қоректендіреді. Негізгі қорегі – балықтар мен су жануарлары. Е. қ-дың 5 түрі және 1 түр тармағы қорғауға алынып, Халықар. табиғат қорғау одағының және 2 түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
Ескекаяқты шаянтәрізділер

**Ескекаяқты шаянтәрізділер** () – омыртқасыз жануарлардың буынаяқтылар типінің шаянтәрізділер класына жататын бір тармағы. Триас кезеңінен белгілі. Бұлардың 3 отряды: Каланидтар (Сalanoіda), циклоптар (Сyclopoіda) және Гарпактицидтер (Нarpactіcoіda) бар. Ескекаяқты шаянтәрізділер тармағының 7000-дай түрі кездеседі. Қазақстанда каланидтердің 35, ал циклоптардың 55 түрі анықталған. Ескекаяқты шаянтәрізділер – теңіздерде, тұщы суларда, судың түбінде тіршілік ететін жәндіктер (денесінің ұзындығы 0,1 мм – 3 см, ең ірілері 32 см-дей). Денесі жақсы сегменттелген: басы күрделі (оған бірінші кеуде сегменті бірігіп кеткен), сондай-ақ 5 сегментті кеудеден және 4 сегментті аяқтары жоқ құрсақтан тұрады, тальсоны (құрсақтың соңғы сегменті) айыршықпен (вилочка) аяқталады. Маңдайында сыңар көзі бар. Кеуде аяқтары екі бунақты, жалпақ, ескек тәрізді қозғалыс жасайды (класс тармағының аталуы осыдан). Бұлар бүкіл денесімен тыныс алады. Аналығы жұмыртқаларын құрсақ сегментінде, екі жұмыртқа қапшығында сақтайды. Метаморфоз жолымен (яғни дернәсілден бірден ересек жәндікке айналады) дамиды. Ескекаяқты шаянтәрізділердің көпшілік түрі – балықтар мен мұртты киттердің негізгі қорегі. Кейбір түрлері балықтардың желбезектерінде паразитті тіршілік етіп, балық ш-на зиян да келтіреді. Сонымен қатар Ескекаяқты шаянтәрізділер жалпақ таспа құрттардың, риштаның (адам паразитінің) аралық иесі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ескекаяқты шаянтәрізділер
Ескектілер

**Ескектілер ** () – омыртқасыз жануарлардың тек теңізде тіршілік ететін бір типі. Өзімен аттас 1 класы, 6 отряды бар, 120-дай түрі белгілі. Барлық теңіздерде таралған, әр түрлі тереңдікте жүзіп, су түбінде жылжып тіршілік ететіндері де бар. Олардың дене мөлш. 2 – 3 мм-ден (Тіnerfe cyanea) 2,5 м-ге (Сestus venerіs) дейін жетеді. Денесі іркілдек, мөлдір, пішіні шар не қапшық тәрізді, ал Шолпан белдігі (Сestus venerіs) лента тәрізді болады және эктодерма (сыртқы), энтодерма (ішкі) қабаттарынан, сондай-ақ екеуінің арасындағы қалың мезоглея қуысынан тұрады. Денесінің бір жағында аузы, екінші жағында тепе-теңдікті сақтайтын сезім мүшесі (статоцист) орналасқан. Ескектілер дің басқа ішекқуыстылардан айырмашылығы – бұлар тақташа тәрізді 8 ескегінің көмегімен ауыз жағымен алға қарай қозғалады. Бұлардың атпа клеткалары болмайды, көпшілігі қорегін екі бүйіріндегі жабысқақ клеткалы (коллобласт) қармалауыштарымен, кейбіреуі аузымен ұстайды. Ауыз тесігі жұтқыншаққа, одан қарынға жалғасады. Қарыннан гастроваскуляр жүйесінің тұйық түтікшелері тарайды. Ескектілер  гермофродиттер, жетілген жыныс клеткалары ауыз тесігінен сыртқа шығып ұрықтанады. Ескектілер – ұсақ зоопланктонмен, кейде балық шабақтарымен қоректенетін жыртқыштар, ал өздері треска балықтарының қорегі. Бұлардың көпшілігі қараңғыда жарық шығарады. 

## Дереккөздер


Санат:Ескектілер
Есенбай

**Есенбай ** – Ханшыңғыс тауының (1001 м) шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Абай ауданы Ащысу өзені аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 655 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 12 км-ге созылған, енді жері 4 – 5 км.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейлеріндегі тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Сай-жыралармен тілімденген. Орта және төменгі тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Баурайынан бұлақтар бастау алады.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, астық тұқымдас шөптесіндермен қатар бұталы ағаштар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Есенжол

**Есенжол ** – Атырау облысы Жылыой ауданы Қарақұм құмының солтүстік-шығысында 25 км жердегі сор. Құлсары қаласының шығысында орналасқан. 

Сор теңіз деңгейінен 3 – 4 м төменде. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 22 км, енді жері 13 км-ге созылып жатыр. Сордың аумағы жер асты суының көтерілуіне байланысты өзгеріп отырады. Аймақ шаруашылықты жүргізуге жарамсыз. 

## Дереккөздер


Санат:Сорлар
Санат:Атырау облысы сорлары
Санат:Жылыой ауданы географиясы
Ескелді ауданы

**Ескелді ауданы ** — Жетісу облысындағы әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы – Қарабұлақ ауылы.

## Географиялық орны, жер бедері
Солтүстігінде Ақсу ауданымен, батысында Қаратал, Көксу аудандарымен және Талдықорған қаласымен, оңтүстігінде Кербұлақ ауданымен, шығысында Қытаймен шектеседі.

Ескелді ауданының жері негізінен Жетісу (Жоңғар) Алатауын екіге бөліп тұрған Көксу депрессиясы мен тау аралық ойыста орналасқан. Ауданның шығыс бөлігі – басын мәңгі қар мен мұз басқан биік тау сілемдерінен тұрады, мұнда ауданның ең биік жері (4016 м) орналасқан. Батысы – Көксу, Қаратал өзендері аңғарын қамтыған тегіс жазық. Мұнда аласа таулар (Дауылбай тауы, 922 м) мен қыраттар (Қызылжар, 932 м) кездеседі. Аудан аумағынан ағып өтетін Қаратал өзенінің Қараой, Шежі, Шымбұлақ және Көксу өзендерінің Құсақ, Жаңғыз салалары биік таулардан бастау алады. Ауданда аумағы кіші Үшкөл және Жасылкөл көлдері бар. Жер қойнауынан алтын, күміс (Бурақой), қорғасын, мырыш (Текелі, Батыс Текелі) кентастары өндіріледі. Мәрмәр, әктас кендері барланған.

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты континенттік. Қысы суық, жазы ыстық әрі қуаң (батысында). Жазық өңірдегі қаңтардың орташа температурасы –8 – 11°С. Шілденің орташа температурасы жазық жерінде 23°С-тан, таулы өңірде 18°С-қа дейін өзгереді. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері жазықта 250 – 350 мм, тауда 800 – 1000 мм. Шөлейтті дала белдеміне тән жазық бөлігінің топырағы сортаң, құмдақ сұр және қоңыр келеді, таулы өңірінің топырағы қоңыр, қызыл қоңыр, шалғынды қара. Өсімдіктерден жусан, сұлыбас, сүттіген, бетеге, қызыл мия, тал, шырғанақ, ырғай, долана, алма ағашы, қайың, шырша, қарағай өседі. Қасқыр, түлкі, қоян, аю, барыс, борсық, таутеке, арқар, марал, қырғауыл, кекілік, сарышұнақ, аламан, т.б. мекендейді. Таулы өңірінде  «Жетісу аяқты балығы» мемлекеттік қорықшасы  (4,8 мың га) орналасқан. 

## Шаруашылығы
Ауданда өнеркәсіп бағытында 6 кәсіпорын жұмыс істейді. Ірісі – «Алматы қанты» жабық акционерлік қоғамы. Ескелді би ауданының ауыл шаруашылығына жарамды жері 580,4 мың га (2006). Оның 51,4 мың га жері жыртылған, шабындық 16,4 мың га, жайылымдар 506,7 мың га жерді құрайды. Аудан жерімен  Түрксіб темір жолы және Алматы – Өскемен автомобиль жолдары өтеді.

## Халқы

Тұрғындар саны – 46631 (2019).
* ұлттық құрамы: қазақтар (74,54%), орыстар (20,51%), украиндар (0,18%), немістер (1,09%), шешендер (0,39%), корейлер (1,00%), поляктар (0,06%), татарлар (1,49%), ұйғырлар (0,24%), басқалары (0,27%).

## Әкімшілік бөлінісі
Аудандағы 33 елді мекен 11 ауылдық округке біріктірілген:

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы
Ескене мұнай кен орны

**Ескене мұнай кен орны** — Атырау облысы Атырау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 60 км жерде. Кен орны 1932 жылы ашылған. Барлау жұмыстары 1932–1952 жылдары жүргізіліп, 1934 жылдан мұнай өндіріледі

## Геологиялық сипаты
Тектоникалық тұрғыдан кен орны тұз күмбезді құрылымдармен ұштасқан. Өнімді қабаттары үш мұнайлы горизонтқа бөлінген: апт (тереңдігі 146 – 576 метр), неоком (160 метр) және пермь-триас (255 – 517 метр). Мұнайлы қабаттардың қалыңдығы 3,94-21,6 метр. Коллекторлардың ашық кеуектілігі 23 – 30%. Мұнайдың алғашқы тәуліктік шығымы 1,4 – 296,3 м3.

## Тығыздығы, құрамы
Тығыздығы 0,793 – 0,924 г/см3, күкірті (0,06 – 0,36%) мен парафині (0,4 – 1,01%) аз. Ілеспе газдың құрамы: метан (59,6 – 75,6%), этан (6,7 – 13,6%), т.б. Қабаттардағы су хлоркальцилі, оның минералдығы 234,6 – 320,1 г/л. Кен орны өндірістік игерілуде. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Ескідариялық

**Ескідариялық ** – Сырдарияның ежелгі арнасы. Қызылорда облысының Жусанды жазығы мен Жуанқұм құмын көлденең кесіп өтіп, Қуаңдариямен қосылады. Ұзындығы 130 км, ендірек жері 100—120 метрге жетеді, тереңдігі 1,5—2 метр. Тұрақты су ағыны жоқ, тек көктемгі қардың еруімен ғана толығады. Құрғақ арнаның шалғынды құм топырағында қамыс, қоға ну өскен. Жағалауларында жусанды-сораңды өсімдіктер, шөлдің сортаңдау және тақыр топырағында қара сексеуіл шоғырлары кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Еспемейірман

**Еспемейірман**, *Қарасу* – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 59 км, су жиналатын алабы 434 км2.

## Бастауы
Қызылтас тауының оңтүстігіндегі бұлақтардан басталып, Аралтөбе (655 м) тауына 1 км-дей жетпей сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, жағасы тік жарлы, тастақты. Жазда суы тартылып қалады. Кішігірім 26 саласы бар. Еспемейірман мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Еспенбет

**Еспенбет** – Нұраның сағалық алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысының Қорғалжын ауданы жерінде. Теңіз-Қорғалжын ойысының оңтүстік жағында, теңіз деңгейінен 280 м жоғары орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 11,6 км2, ұзындығы 9,1 км, ені 4,8 км, тереңдігі 3 м. Су жиналатын алабы 70,5 км2. Қар суымен және Нұраның жайылма суымен толысады. Жағасы жайпақ. Қараша - сәуір айлары аралығында мұз қатады. Суы ащылау. Жайылым суландырылады. Көлден табан балық ауланады. 

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Еспер

thumb|right|190px|Еспер
**Еспер** , феказиум (Рhaecasіum) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардағы тасты, тастақты шымды беткейлерде, өзен, арық жағалауларында, бау-бақшаларда өсетін 1 түрі – әдемі Еспер (Р. pulchrum) бар. Биіктігі 30 – 80 (120) см. сабағы дара, тік өседі. Жапырақтарын негізінен безді, түк жапқан. Гүлдері ұсақ, гүлсебеттері күрделі қалқанды гүлшоғырын құрайды. Күлтесі сары түсті. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Тұқымы 2 түрлі: шеткі жағы ұршық тәрізді жоғары қарай қысыңқы, ұшы үшкір, ішке қарай тегіс, айдаршасы болады.
  
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Естек

**Естек ** (Erіtrіchіum) – айлауықтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда биік таулы алқаптар мен салқын жерлерде өсетін 3 түрі (жалпақжапырақты Е., жартас Е., түктесін Е.) бар. Олардың биіктігі 5 – 20 см, борпылдақ шым түзетін дара сабағы болады. Жапырақтарын да (сабағы сияқты) қалың, ұйысқан түк басқан. Тамыр түбіндегі жапырақтары ұзынша, доғал, ал сабақ бойындағылары қандауыр тәрізді, үшкір болады. Тостағанша жапырақшалары бес бөлікті, күлтесі қысқа түтікшелі, көкшіл немесе ақ түсті. Аталық пен аналық мойны күлте түтікшесіне кіріккен. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – дөңгелек, жалпақ жаңғақша, оның шеттерінде ұзын иілген көкшіл түсті мұртшалары бар.  
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Естібай

**Естібай ** – Жетісу облысы Көксу ауданындағы Қабылиса жырау ауылына барар жолдағы ең ұзын әрі биік асу. 

## Жер бедері
Жалпы ұзындығы 2-3 км-дей. Қыс айында қар қалың түскен кезде, көктем мен күзде жаңбыр жиі жауған күндері асу арқылы автокөліктердің өтуі қиындайды.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Ескі күшік суландыру жүйесі

**Ескі күшік суландыру жүйесі** , Алматы облысы Қаратал ауданында орналасқан. Алматы темір жол Қалпе стациясының оңтүстік-шығысында 4 – 5 км жерде. 1957 ж. Быжы өзенінен Ескі Күшік каналына су көтеру жұмыстары жүргізілді. 1978 ж. канал қайта жасақталды. Су ағатын жүйенің ұзындығы 4,0 км, бойына 5 гидротех. қондырғы салынған.

Ескі күшік суландыру жүйесі — Қаратал ауданындағы шаруашылық. Алматы темір жолы Қалпе стансасы оңтүстік-шығысында 4-5 км-де орналасқан. Реттеу жұмыстарының көмегімен 1957 ж. Быжы өзенінен Ескі Күшік каналына су көтеру жұмыстары жүргізіліп, ағаш құрылыс салынды. 1978 ж. канал қайта жасақталады. Су ағатын жүйенің Ұзындығы 4,0 км, бойында 5 гидротехникалық қондырғы бар.

 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Еспе

**Елді мекендер:**

* Еспе – Абай облысы Жарма ауданы, Шар қалалық әкімдігі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған.
* Еспе – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Еспе – Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Еспе – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.
Есіл бойы

**Есіл бойы** – Есіл аңғарындағы тарихи-географиялық аймақ. Екі мемлекет аумағында: Қазақстан Республикасында – Жоғары және Орта Е. б. (Петропавл) және Ресей Федерациясында – Төм. Е. б. (Түмен, облысының біраз бөлігі және Омбы облысы) орналасқан. Жоғ. Е. б. Сарыарқа аясындағы Есіл өз. аум-н алып жатса, Орта және Төм. Е. б. Батыс Сібір жазығында (ойпатында) жатыр. Орта және Төм. Есіл бойының ауа райы, жер бедері, топырағы, өсімдіктер мен [жан-жануар|жан-жануарлар әлемі Батыс Сібір ойпатының оңтүстік бөлігіне тән. Ерекше табиғи-климаттық жағдайларына орай аймақты 10 мың жылдан астам уақыт бойы адам баласы мекендейді. Орта Е. б. 16 ғ-дан бастап Қазақ мемлекетінің шегінде. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Есіл бойындағы көлді үстірт

**Есіл бойындағы көлді үстірт ** – Тобылдан Ертіске дейін созылған неогендік үстірт. Беткі қабаты көбіне неоген кезеңдерінде (25 – 1 млн. жыл бұрын) жиналған негізі көлден пайда болған шөгінді жыныстарынан түзілген. Солтүстік Қазақстан облысындағы неогендік көл шөгінділері әр түрлі балшықты қою, жабысқақ келеді, қалыңдығы 20 – 25 м, беткі қабатын ерекше түрдегі ескі шөгінділер жауып жатыр. Жылы әрі құрғақ климат жағдайында тұзбен байланған көлдердің кең жағдайында өріс алған. Төрттік шөгінділер қабаты қалың емес және негізінен сары топырақты саздақтан және құмайттан түзілген. 
 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Есіл бөгені

‎‎
**Есіл бөгені** — Есіл өзеніндегі жасанды су қоймасы. 

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Елді сумен қамтамасыз ету және ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жерлерді суландыруға арналған. Бөгенді сумен толтыру 1982 жылы басталды. 

## Гидрологиялық сипаты
Темір-бетон бөгеннің ұзындығы 120 м, беткі жағының жалпақтығы 40 м, биіктігі 20 м. Тәулігіне 100 м2 су жинап, оны беретін сорғылар орнатылған. Бөгеннің сыйымдылығы 1,5 млн. м3, су айдынының аумағы 0,12 мың м2, ең терең жері 6 м. Суы тұщы, қарашада қатып, сәуірде ериді.

## Дереккөздер

 
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы гидрографиясы
Есіл даласы

**Есіл даласы ** – Батыс Сібір жазығының оңтүстігінде, Ертіс және Тобыл өзендерінің аралығында жатқан орманды жазық.

## Географиялық орны
Батысында Орал тауына, оңтүстігінде Торғай үстірті мен Көкшетау қыратына дейін созылып жатыр. Оңтүстік бөлігі Солтүстік Қазақстан облысы жерін қамтиды. Солтүстік бөлігі Ресейдің Қорған, Түмен, Омбы облыстары жерінде.

## Жер бедері
Көл, өзен аңғарлары, жал, бұйраттан тұратын даланың жер беті саз, балшықтан, құм, құмайт, т.б. борпылдақ жыныстардан түзілген. Ойпаң жерлері суффозиялық процесс нәтижесінде пайда болған.

## Климаты
Климаты тым континенттік: қысы суық, жазы ыстық. Қыс ерте түседі. Қар 150 — 170 күнге дейін жатады, қалыңдығы 30 см-ге дейін жетеді. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 — 400 мм, оның 250 мм-і жаз айларында түседі.

## Су торабы
Даламен Тобыл, Есіл өзендері ағып өтеді. Олар, негізінен, қар суымен толығатындықтан, жаздың аяғына қарай едәуір тартылады. Ірі көлдері: Жалаулы, Сілетітеңіз, Теке, Үлкен Қараой, Шағалалытеңіз.

## Топырағы мен өсімдігі
Сұр, қара, қызыл қоңыр сортаң топырағында көктеректі-қайыңды және қайыңды ормандар мен бұталы қалың тоғайлар өседі. Олар даланың 40%-ін құрайды. Тоғайлар арасын астық тұқымдас әр түрлі шөптер өсетін шалғынды дала алып жатыр. Дала қазіргі уақытта түгелдей дерлік жыртылып, егістікке айналған. Ет-сүт бағытындағы мал шаруашылығы, биязы жүнді қой және шошқа шаруашылықтары дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан далалары
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы географиясы
Санат:Ресей географиясы