Уикипедия сенімділігі

right|thumb|Уикипедиядағы мақала вандализмі
**Уикипедия сенімділігі** — Уикипедияның сенімділігі басқа энциклопедиялармен, сондай-ақ неғұрлым мамандандырылған дереккөздермен салыстырғанда көбіне бірнеше тәсілмен бағаланады. Статистика бойынша оған салыстырмалы талдау, Уикипедияға тән күшті және әлсіз жақтар кіреді. Уикипедия уики қағидатына негізделгендіктен және бірлесіп өңдеуге ашық болғандықтан, сенімділікті бағалау оның жалған, дәл емес ақпаратты табу және тез жою қабілетін де қарастыруды қажет етеді.

2005 жылы жүргізілген зерттеуге сәйкес, Ағылшынша Уикипедияның бөлімі сенімділігі және «елеулі қателердің» пайызы бойынша Encyclopædia Britannica-ға жақындады.

IBM зерттеушілері, 2003 жылы Уикипедияны зерттеген кезде, «вандализм жағдайлары әдетте өте тез түзетіледі, соншалықты тез, қарапайым пайдаланушы оны байқамай да қалады» дегенді анықтап, Уикипедияның «өздігінен қалпына келудің таңғаларлық қабілетіне» ие екендігі жөнінде қорытынды жасады. Ескерту: Уикипедия өз жұмысын 2001 жылы бастады, сондықтан жоғарыда аталған IBM зерттеуі салыстырмалы түрде қысқа уақыт аралығында жасалған бірнеше мақалаларға шоғырланды және тек осы мақалалардың алғашқы нұсқаларын ғана ескерді. Ғылымда әлдеқайда маңызды қателерді табу оңай, олар кейбір мақалаларда жылдар бойы байқалмай қала береді, оларды бір «жақсы адам» (егер ондай табылса) түзеткенге дейін. Мысалы, бұл жағдай жеткілікті дамыған, бірақ әлі де пікірталас тудыратын сала — термодинамикада орын алды. Бірқатар сарапшылар Уикипедия жаңа ғылым салаларында, мысалы, кванттық ақпарат сияқты бағыттарда «анархия мен дәлсіздіктерді» таратады деп санайды. 2017 жылғы мақалада «Үлкен ресейлік энциклопедия» электрондық энциклопедияларға арналған бөлімінде былай деп жазды: «Ерекше маңызды құбылыс ретінде краудсорсинг технологиясы арқылы ең кең қатысушылар тобы жасайтын еркін энциклопедия „Уикипедия“ болды, ақпаратты жедел жаңартумен ерекшеленеді, бұл көбіне сенімділікке зиян келтіреді».

Алайда энциклопедиядағы вандализмнің ұзақ уақытқа (жылдар бойы) сақталған жағдайлары да болды. Әдетте бұл оны енгізген қатысушының редактор туы болғанымен түсіндірілді, мұндай қатысушылардың түзетулері көп назар аудартпайды.

Мақалалардың көпшілігін ер редакторлар жазған, бұл тақырыпты баяндауда гендерлік ұстанымдарға әкеледі. Сыншылар сондай-ақ редакциялық құрамның бақылаусыздығына қатысты алаңдаушылық білдірді, бұл нәсілдік, ұлттық немесе корпоративтік тарапқа бұрмалануларға себеп болуы мүмкін. Сыншылардың назарын қазіргі уақытта өмір сүріп жатқан адамдардың өмірбаянын өңдеу мүмкіндігі де тартты, өйткені бұл жеке кек алу немесе қарсыластың мансабын бұзу, тіпті ол үшін ақша алу мүмкіндігі ретінде қарастырылады.

## Сенімділік салалары
Уикипедиядағы мақаланың сенімділігін бірнеше критерий бойынша талдауға болады:

* Мақалада келтірілген ақпараттың дәлдігі;
* Иллюстрациялардың тақырыпқа сәйкестігі және бейнелерге меншік құқықтарын сақтау;
* Мақаланың стилі мен тақырыбының сәйкестігі;
* Тақырыптың мақалада немесе мақалалар тобында түсініктілігі, шолуы және ашып көрсетілуі;
* Маңызды сыртқы дереккөздерден алынған ақпараттың дәйексөз ретінде бөлінуі;
* Мақалалардың тұрақтылығы;
* Жалған ақпаратты жою немесе алып тастау мүмкіндігі (Уикипедия мақалаларын құрастырудың ерекше үдерісіне байланысты арнайы критерий);
* Ғылыми немесе жүйелік бейтараптылыққа осалдық;
* Келтірілген ақпараттың қайшылықсыздығы және стандартқа сәйкестігі.

Алғашқы үш критерий жобаның көптеген зерттеулерінің нысаны болып табылады, ал алалаушылық пен бейтараптылық мәселелері бойынша әлі де пікірталас жүріп жатыр. Дәйексөздердің сапасы мен таралуын Уикипедияның өзінен көруге болады.

## Уикипедиядағы мақалаларды өңдеу үлгісі
Мақалаларды Уикипедияда кез келген адам өңдей алады. Редакторлардың басым бөлігі конструктивті қатысушылардан тұрады. Олар жаңа мазмұн енгізумен қатар, тәжірибесі аз пайдаланушылардың, беймамандардың немесе әдейі бұзақылық жасағандардың қателіктерін де түзетеді. Уикипедиядағы ашық өңдеу үлгісі сапасы төмен мәтіннің (мысалы, қысқа ғана бастама мақалалар, үлгілер) немесе дұрыс емес деректердің қосылуына мүмкіндік берсе де, уақыт өте келе мұндай олқылықтар жойылып, топтық жұмыс нәтижесінде мақалалардың мазмұны жетілдіріледі. Сапасыз деп танылған мақалалар қысқа мерзімде өшіріледі.

Бұл болжам әлі де сыналуда, және оның шектеулері мен дұрыстығы әлі анықталған жоқ: Уикипедия — осындай түрдегі ұжымдық білім жинақтаудың пионері. Ол білім қорларын құрудың және жарияланымдардың көптеген дәстүрлі үлгілерімен қарама-қарсы қойылады, олар мазмұнды құруды қатаң иерархиялық бақылауды жүзеге асыру мақсатында тексерілген редакторлардың шағын тобына шектеуге тырысады. Сындарлы педагогика теориялары консенсус өз бетінше статус-квоны сақтай ала ма деген мәселеде дау айтады. Жаңа білім тек иерархиялық сатының шыңына диалектикалық ықпал ету нәтижесінде ғана пайда болады.

Дұрыстықты арттыру мақсатында кейбір редакторлар мақалалардың «тұрақты нұсқаларын» енгізуге шақырады (яғни, оқырманға ең соңғы емес, тәжірибелі редактор тексерген соңғы нұсқасы көрсетілетін режим) немесе қауымдастық рецензиялайтын және кейінгі өңдеулерге жабылатын мақалаларды қолдайды.

Уикипедияның білім құру моделі салыстырмалы түрде жаңа, өйткені мұндай ауқымды ұжымдық жобалар Интернет пайда болғанға дейін сирек болатын және әлі күнге дейін осындай көлемде сирек кездеседі. Уақыт өте келе Уикипедия сынақ және қателер әдісіне сүйене отырып, көптеген пайдалы өңдеу құралдарын әзірледі.

Уикипедия өзінің өте жылдам дамуға деген әлеуетімен бүкіл қауымдастықты пайдаланады — шамамен GNU/Linux сияқты басқа да ұжымдық ашық жобалар секілді, бірақ ол бұл қауымдастыққа өзін-өзі реттеу мен сапаны бақылауды жақсартудағы сенімімен әрі қарай барады. Уикипедия миллиондаған адамдардың еңбегін ұйымдастырылған білімдердің әлемдегі ең ірі сайтының жасалуына және қолдауына, сондай-ақ оның жұмысын қамтамасыз ететін бағдарламалық жасақтамаға пайдаланады, соның нәтижесінде қазірдің өзінде 65 558 746 мақала (10 жыл ішінде жазылған), оның ішінде 2 064 777 мақала орыс тілінде пайда болды. Сондықтан бұл жоба академиялық тұрғыдан да, сондай-ақ ақпараттық технологиялар, бизнес, жоба басқару, білім алу, бағдарламалау, оқыту, дүниенің ғылыми моделін құру және басқа да ұжымдық жобалар сияқты әртүрлі салалар тұрғысынан да жеткілікті қызықты. Олардың барлығы Уикипедия моделінің жақсы нәтиже беруіне мүдделі, мұндай ынтымақтастық адамдар туралы не айта алады, қатысудың ауқымы жеке шектеулер мен сапасыз өңдеуді, әйтпесе байқалатын кемшіліктерді еңсере ала ма деген сұрақ тудырады.

Зерттеудің тағы бір себебі — Уикипедияға ақпарат көзі ретінде пайдаланатын веб-сайттар мен жекелеген адамдар тарапынан кеңінен таралған әрі өсіп келе жатқан сенім және мұндай ауқымды дереккөздің жедел өзгерістерге — соның ішінде біреудің қалауымен дезинформация енгізуге — бейім болуы мүмкін деген алаңдаушылық. Осындай алаңдаушылықты қолдайтындар мақалалардың сапасы мен дұрыстығына, сондай-ақ күтілуі мүмкін пайдалық деңгейіне, дезинформацияға немесе вандализмге қатысты дәлелдер табуға ұмтылады, бұл Уикипедияға қаншалықты сенуге болатынын анықтау үшін қажет.

### Анонимді өңдеулер
Уикипедияның ерекшелігі — ешқандай идентификация не электрондық пошта ұсынбаған адамдарға толық анонимді өңдеулер жасауға мүмкіндік беруінде. 2007 жылы Дартмут колледжінде жүргізілген тиісті зерттеу жалпы әлеуметтік күтулерге қайшы түрде анонимді өңдеушілер Уикипедиядағы ең өнімді қатысушылардың бірі болып шыққанын көрсетті, олар сенімді ақпарат қосты. Зерттеушілер сондай-ақ әлеуметтік себептерді де қарастырды:

## Бағалау
### Мақаланың дұрыстығы
Ақпараттың дұрыстығын бағалаудың бір тәсілі — Уикипедия мақалаларын сенімді дереккөздердегі ұқсас мақалалармен салыстыру.

Дұрыстықты сынға алудың танымал дереккөздерінің бірі — қолданылатын еркін процесс, яғни кез келген мақала кез келген уақытта жақсартылуы да, нашарлатылуы да мүмкін, әрі қазіргі таңда негізгі энциклопедияда артықшылықты нұсқалар жоқ деген факт. Бұл өзгермелілік мамандар тарапынан да оң, да теріс бағаланады, сол сияқты бастапқы дәлдіктен гөрі жылдам түзетуді құптайтын Уикипедия моделі де солай бағаланады.

#### Салыстырмалы зерттеулер
2005 жылғы 24 қазанда The Guardian «Уикипедияға сенуге бола ма?» деген тақырыппен мақала жариялады, онда бір топ маманнан өз салаларындағы жеті мақаланы сын тұрғысынан шолып шығу сұралды. Бір мақала «әрбір бағалау пікірін… қате береді» деп танылды, ал қалғандары он балдық жүйемен 5-тен 8-ге дейін баға алды. Қаралған және бағаланған қалған алты мақалаға қатысты ең жиі сынға алынған тұстар мыналар болды:

# Нашар тіл немесе оқуға қиындығы (3 рет аталған);
# Жіберіп алулар немесе дәлсіздіктер, көбіне ұсақ, бірақ кейбір мақалаларда елеулі;
# Нашар теңгерім, аз маңызды бөліктерге көбірек көңіл бөлінуі, ал керісінше маңыздысына аз (1 рет аталған).

Уикипедия мақалаларының оң жақтары қатарында мамандар көбіне мыналарды атап өтті:

# Мақалалар фактілік мазмұны тұрғысынан сапалы және дұрыс болды, айқын дәлсіздіктер болған жоқ (4 рет аталған);
# Оларда өте пайдалы ақпаратты табуға болады, соның ішінде «үлкен көлемдегі ақпаратқа жылдам қол жеткізуге» мүмкіндік беретін жақсы таңдалған сілтемелер бар (3 рет аталған).

2019 жылы зерттеушілер Уикипедияның ағылшынша бөліміндегі мақалаларды Гранттың анатомия атласының 14-шы басылымымен салыстырды, және олар мынадай қорытындыға келді, дегенмен…

Авторлар зерттеудің екі шектеуін де атап көрсетеді. Біріншіден, Уикипедия толыққанды дереккөз болып табылмайды және уақыт өте келе өзгеруі мүмкін, ал зерттеу энциклопедия мақалаларын белгілі бір уақыттағы күйінде қарастырады (сонымен қатар, авторлар оны дәл *Атластың* 14-ші басылымымен салыстыратынын ерекше атап өтеді, бірақ Уикипедияның да «ағымдағы нұсқасы» бойынша алынғанына онша назар аудармайды). Екіншіден, бұл екі анатомиялық ақпарат дереккөзінің арасында қатаң иерархия құруға болмайды: кей жағдайларда Уикипедия дәлдігі мен толықтығы жағынан Гранттың анатомия атласынан қалып қояды, алайда керісінше мысалдар да бар.

#### Басқа зерттеулер
2023 жылы АҚШ-та Оттава университеті мен Калифорниядағы Чепмен университетінің зерттеушілері ағылшын тіліндегі 25 мақаланы және Уикипедияның 300 ішкі бетін зерттеді. Бұл ішкі беттер материалдардың «көрінбейтін жақтарына» көз салуға мүмкіндік береді: талқылау беттері, қарапайым форумдар және төрешілер форумдары. Зерттеушілер осы беттерден редакторлардың дезинформация үшін жазадан құтылуына мүмкіндік беретін тетіктерді тапты.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Уикипедия тарихы
Санат:Уикипедия