open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Топыраққа әк қосу

**Топыраққа әк қосу** — қышқыл топырақтарды химиялық жолмен мелиорациялау әдісі. Топыраққа әк қосу, топырақ құрамындағы сутек және аллюминий иондары, көмір қышқыл тұздары тыңайтқышының құрамындағы кальций және магний иондарымен алмастыру арқылы топырақ қышқылдығының өсімдікке тигізетін зиянды әсерін бәсеңдетуге негізделген. Топырақ қышқылдарын бейтараптандыру, топырақ микроорганизмдерінің тіршілік әрекетін арттырып, топырақ құрамындағы өсімдікке қажетті қоректік заттар мөлшерін көбейтеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сұлеймен Макеев

**Макеев Сұлеймен**(1901)- Абай мұрасын жинаушы.

Шығыс Қазақстан облысының, Самар ауданының адамы. Ауыл молдасынан оқып хат таныған. 
Ол 1965 ж. ҚазССР ҒА-на Абайдың бұрын белгісіз «Жұқалау көк тумсығы келсежал- пақ...» деп басталатын өлеңінің 2-нүсқасын тапсырған. Өзінің айтуынша, ол бұл өлеңді жас шағында Иқанбай деген құсбегіден жазып алып жаттаған. Дегенмен, өлең Абайдың тел туындысы екендігі әлі де дәйекті дәлелдеуді қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саяси белсенділік

**Саяси белсенділік** - *[лат. activus - белсенді]* - саяси ортадағы өмірлік маңызы бар байланыстарды қайта құруға немесе қолдауға бағытталған жеке түлғаның белсенді қызметі. Саяси психологияда белсенділік саяси қызметтің, оның қалыптасуының, жүзеге асуының және өзгеруінің динамикалық шарты ретінде қарастырылады.* Саяси белсенділік:* 
:1) іс-әрекеттің саяси субъектінің ішкі жағдайымен байланыстылығы; 
:2) саяси субъектінің мақ- сатымен байланыстылығы; 
:3) жағдайдан жоғары, яғни бар мақсаттардан жол табу; 
:4) қабылданған мақсатқа қатысты саяси қызметтің түрақтылығымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мәдени дүбәралық (маргиналдылық)

**Мәдени дүбәралық (маргиналдылық)** - жеке тұлғаның немесе топтың бір мезгілде екі немесе бірнеше мәдени әлемнің қатарында болуы, соған сәйкес, олардың санасында екі немесе одан да көп мәдениеттер әлемінің көрініс табуы. Мәдени дүбәралықты түсіндіру постмодерн философтарында аса маңызды орын алады, оған сәйкес, интеллектуалдың дүбәралығы оның "билік-білім" жүйесіндегі орнына байланысты: жаңа білімді өндіру шығармашылығына орай әлеуметтен тыс "концептуалды инноватор" (Ж. Делёз, Ф. Гваттари) биліктен тыс қалады, "дәрменсіздік аясында" (Ж. Делёз, Ф. Гваттари). Постмодернистер алғашқылардың бірі больш, адамзат баласының әлеуметтік өмірдің - орталықсыздандыру, диффузия, индивидуалды автономияның жаңа түріне өтуіне көңіл аударды. Постмодерн қоғамында дүбәра мәдени кейіпкерге, халықаралық менеджерге, көптеген мәдениеттер арасындағы "әлем орталығында" және стратегиялық-экономикалық және саяси-альянстар құратын "ғаламдық ойыншыға" (А. Моосмюллер) айналды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Хоффман әдісі

**Хоффман әдісі** (Метод Хоффмана; Hoffman method) — ең қысқа кодтарды құру тәсілі; жиі кездесетін символдар жадты үнемдеуге мүмкіндік беретін екілік разрядтардың ең аз санымен кодталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәдениорталықшылдық

**Мәдениорталықшылдық** - индустриализм дәуірінің үстемдік етуші үрдісі ретіндегі "техноцентризм" ұғымына антитеза және балама. Жаһандануға қатысты мәдениорталықшылдық осы процестің дуалистік табиғатын ескереді. Теориялық және әдістемелік тұрғыда экономика, саясат және мәдениет әлемдерінің өзара ықпалдасуы, әрекеттесуі бұрыннан қарастырылып келеді. Бұл триадада бүкіл адамзат өмірін заңдастыру және құндылықты, мақсатты қамтамасыз етуші фактор ретінде мәдениет ерекше орын алады және ерекше рөл атқарады. Мәдениорталықшылдық аясында өнегелік, діни және адамдық факторлардың мәртебесін көтеру түсініледі. Мәдениорталықшылдық түсінігі жаһандану процесі қай бағытқа бұрылса, тұтынушы қоғамның ұстанымдары мен құндылықтарының орнына келіп, жаңа түрдегі өркениеттік құрылымның рухани негізі болатын жаңа өмірлік мән мен құндылықтарды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Топырақтағы қоректік элементтерді жұмылдыру

**Топырақтағы қоректік элементтерді жұмылдыру** — топырақтағы органикалық және минералды заттарды өсімдіктер оңай сіңіретін түрлеріне айналдыру. Микроорганизмдердің химиялық мелиорацияның, агротехникалық әдістердің әсерінен болатын процесс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Метасоматоздық граниттену

**Метасоматоздық граниттену** — реакциялық және диффузиялық типті кремнийлі-сілтілі метасоматоздық орын басу процесінде таужыныстардың
балқымай граниттенуі. Метасоматоздық граниттену қуыстық-диффузиялық, инфильтрациялық жоне иондық-диффузиялық типті метасоматоз процесімен байланысты жүреді. Метасоматоздық граниттенуде Лингреннің көлем тұрақтылық ережесі жер қыртысының үстіңгі бөліктерінде таужыныстардың серпімді деформациясы жағдайында ғана сақталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Домбыраға қол сұқпа

**"Домбыраға қол сұқпа"** - Абайдың өлеңі. Жазылған жылы белгісіз. 

Әрқайсысы 4 тармақты 6 шумақтан тұрады, 24 жол. Бұл өлеңді 1940 жылы белгілі абайтанушы ғалым Қ. Мұқаметханов пен Абайдың інісі Ысқақтың немересі Әрхам Абай ауданының азаматы Р. Мамырқазовтан жазып алып, Республика Ғылым академиясына тапсырған. Алғаш рет «*Әдебиет және искусство*» журналының 9-санында баспа жүзінде жарық көрген. Сол нұсқа бойынша Абай шығармаларының 1940 жылы шыққан жинағына енгізілген. Өлеңнің мазмұнына қарағанда, ақын өмірінің соңғы жыларына жазылған тәрізді. Мұнда автор өткен өмірін еске алып, қам көңілмен жабығып отырған бір сәтте қасындағы сүйікті жарына сөз арнап, жанына жәрдем, көңліне медеу күткендей болады; жылы жүзіңмен іштегі дертіме дауа бол, езіңнің риясыз жақсы қылығыңмен қайғының ертін сөндір, қажыған көңілді қамқор жанашырлықпен қайтадан түлет дегендей тілек білдіреді. Өлең 7 буынды шалыс ұйқас үлгісімен жазылған. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Туыңды ағылшын, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. 

Абайдың бұл өлеңіне комп. М. Жанболатов ән шығарды, композитор М. Сағатов романс жазған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Дайырбай Қожанұлы

**Дайырбай Қожанұлы** (1878-1940 ж. ш.) - молда. 

Абай өлеңдерін кешіріп, халық арасына насихаттап, тарату мақсатында көп жұмыс атқарған. Жуантаяқ руының Байшора атасынан. Дайырбай естеліктері Абайдың Семейдегі мемлекеттік әдеб.-мемор. музейі қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1878 жылы туғандар
Санат:1940 жж. қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Ультиматум

200 px|thumb|Cоветтік ультиматум армия тобыларға «Курляндия»
**Ультиматум ** ()

1) Кең мағынасында *ультиматум* — астарында сес көрсету жатқан үзілді-кесілді талап қою;
2) халықаралық құқықта *ультиматум* — қандай да бір мемлекет үкіметінің келесі бір мемлекет үкіметіне дауды, қарсылықты көтермейтін, белгілі бір мерзім ішінде орындалуы тиісті, олай болмаған жағдайда шара қолдануды ескерте сес көрсетіп, үзілді-кесілді талап қойылатын дипломатиялық нота; 
3) мемлекеттің екінші бір мемлекетке қорқытумен қабаттас қойылатын үзілді-кесілді қоятын талабы
(мысалы, дипломатиялық қалыптастыруды үзу немесе қарулы күш
қолдану);  
4) қорқыту арқылы қойылатын талап, келісімшарт.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дипломатия
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Лай суға май бітпес қой өткенге...

Абайдың 1895 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 7 шумақтан турады, көлемі 28-жол. Үлкен үміт күткен баласы Әбдірахманның өліміне байланысты шығарылған. Қараңғылық шырмауына шатылған елдің надандығына ыза болған ақын жан наласына сырын қапысыз қабылдар, айтса түсінер, ақылдасса ой бөлісер сүйікті ұлынан айрылу қайғысы қосылып, *«берген бе тәңірім саған өзге туыс»* деп мұңданады, ақын көңіл жайлауынан ел көшкендей болып құлазиды. Мағынасыз «бос қуыстай» дүниеден уақап таппай, «бір-ақ уыс» болып отырған ақын дінге иек артады. Қошы жоқ құлазыған көңіл күйін ғажап шыншылдық суретпен бейнелеп, шарасыз халін «халық», «махлүқ», «дәһрі», «ләмәкан» сияқты діни лексикамен бедерлейді. «Содан ары созерцание ретіндегі ойларын тере келіп, ақын өзінің наным женін толғайды. Болып еткен ауыр қазаларға жоғарыда танылмаған кейбір түңілу сарындары қосылып келіп, ыза мен қазадантуған бір алуан діншілдік ойлар, күйлер шығады» (Әуезов М. Шығ.жинағы, А., 1985, 20-т., 164-165-6.).

Абайдың діні - ақылдың, сыншыл ойдың діні. Тәңіріні тани алмай қор болатын шалалықты, мақсатсыз құр мүлгуді шенейді. Әрине, бұлай сынау - тәңіріне шек келтіру емес. «Түп иесін көксемей бола ма екен?» дей тұрып, тәңіріні іздеу, дінге сенудің өзі мейлінше ақылды, саналы болуы керектігін айтады. Өлең - осындай қарама-қайшы пікірге толы, драмалық қуаты күшті туынды. 11 буынды қара өлең ұйқасымен өрнектелген. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының өлеңі» атты жинақтажарияланды. Өлеңнің кейбір басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер бар. Мүрсейіт қолжазбаларында 4-шумақтың 4-жолы «Талапты тағы да ойлап зор қылады» деп жазылса, 1909, 1939, 1957, 1977 жылғы басылымдарда «Талпынып тағы да ойлап зор қылады» болып басылған. Ал 1933, 1939 жылғы жинақтарда 7-шумақтың 1-жолы «Өмір жолы - тар соқпақ, бір иілген жақ» түрінде берілсе, 1909, 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Өмір жолы тар соқпақ, бір иген жақ» - деп өзгертілген. Өлең өзбек, қырғыз, тәжік, түрікмен, қарақалпақ тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Топырақтағы қоректік элементтердің теңдестігі

**Топырақтағы қоректік элементтердің теңдестігі** — топыраққа сіңген қоректік элементтер мен олардың пайдаланылған мөлшерінің айырмасы. Тыңайтқышпен топыраққа сіңірілген қоректік заттар, органикалық қалдықтар, атмосферадан жерге түскен ылғал мен оларды өсімдіктердің сіңіруі, буландыруы арасындағы айырма.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Хаттамалар дестесі

**Хаттамалар дестесі** (Пакет протоколов; protocol package) — берілген деңгейде байланған обектілер арасында ақпарат алмасуды басқаратын хаттамалар жинағы мен хаттама деңгейлері арасында ақпарат алмасуын басқаратын интерфейстер жинағы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Саба (межень)

**Саба** — сулылығы өте аз болатын кезең. Негізінен өзеннің тек жер асты, ыза суларымен қоректенетін кезі. Қоңыржай және биік ендіктерде жазғы саба мен кысқы саба ажыратылады.

Сурет:Myjava river 3.jpg
Сурет:E8092-Bishkek-Alamedin-River.jpg

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қорқытпа мені дауылдан...

**«Қорқытпа мені дауылдан...»** - И. А. Бунин өлеңінің 1892-93 ж. аралығында Абай аударған нүсқасы. Орысша түп нұсқасы 12 жол, қазақшасы 16 жол. Абай өз өлеңінің негізгі үш шумағында орысша түп нұсқадан көп алшақтамай, жалпы мағынасын сақтай отырып, ондағы өмір сүйгіштік, оптимистік сарынды, қиындыққа қажымай, үлкен мақсат-нысанаға үмтылуды уағыздауды айрықша шеберлікпен жеткізеді. Мұны айқын көру үшін орысша нусқаның сөз болып отырған шумақтарына назар салалық:

 «Не пугай меня грозою, 
 Весел грохот вешних бурь.
 После бури над землею
 Светит радостней лазурь.
 После бури молодея
 В блеске новой красоты.
 Ароматно и пышнее
 Распускаются цветы.
 Не страшит меня напастье,
 Горько думать, что пройдет
 Жизнь без горя и счастья
 В суете дневных забот». 
 Орыс ақынының бұл ой-пікірлері Абайға да жат емес. Осыған ұқсас пікірлерді Абайдың шығармаларынан жиі кездестіруге болады. Ғақлия сөздерінің бірінде Абай «Үміт үзбек-қайратсыздық» дей келіп: «Қары қалың қыстың артынан көгі қалың, көлі мол жақсыжаз келмеушімееді?» деп түйіндейтінін еске алсақ, тіпті сөзбе-сөз ұқсастық та бар екенін көреміз. Әрине, мәселе жеке сөз, сөйлемдер ұқсастығында емес, біз бұл жерде Абай өз ой-пікірлерімен жанасып, жалғаскелетін, өз көңіл-күйіне үйлес, үндес өлеңдерді аударуға үмтылатынын атап айтпақшымыз. Өлеңнің төртінші шумағында: «Сондықтан қайғы қат-қабат, Қарап тұрмын сендерге, Атасы басқа, өзі жат Жалғыз жанша жат жерде...» -
деп, Абайдың орысша Түп нұсқадан алшақ кетуі де сол өз көңіл-күйінің елесін көрсетуге ұмтылғандықтан туған. Өлең 7-8 буынды шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер көздеспейді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Ләйлә Жағыпарқызы

**Ләйлә Жағыпарқызы** (1930-32) - Абайдың шөбересі, Мағауияның немересі. Сүйегі Шығыс Қазақстан облысы, Новошульба ауданы, Убо-форпост ауылында жерленген.

## Дереккөздер



Санат:Абай
Ізденіс жұмыстары

**Ізденіс жұмыстары** — мелиорациялау кезіндегі техникалық, экономикалык және экологиялық жағдайларын жан-жақты анықтау кезінде әр түрлі су объектілерінің көрсеткіштерін толық зерттеу. Осының нәтижесінде суармалы жерді ұтымды пайдалану, су қорын қорғау, сонымен катар шаруашылықтардың суды артық пайдаланған кездегі табиғи ортаға тигізетін зиянын болдырмау шаралары белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Метасоматоздық гранит түзілу

**Метасоматоздық гранит түзілу** — кремний-сілтілі метасоматоз бен метасоматоздык граниттену процесінде гранитоидтердің қалыптасуы. Метасоматоздық гранитге бір элементтің келіп, екіншісінің кетіп, балқусыз құрамының едәуір өзгеруі, су мен көмір қышқылының жылжымалылығы мен сілтілердің жоғары белсенділігі, петрогендік элементгердің әр түрлі жылжымалылығы және температура мен қысым төмендеген сайын К-ден Nа-дің
белсенділігінің өсуі тән.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Хиббард әдісі

**Хиббард әдісі** (Метод Хиббарда; hibbard method) — мәліметтерді реттеу әдісі; алғашқы жиымды өзара реттелген бағыныңқы жиымдарға бөлу операторын пайдалануға және бөлетін элементті таңдаусыз анықтауға негізделеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Топырақтағы ылғал айналымы

**Топырақтағы ылғал айналымы** — топыраққа ылғал жиналу процесінің жинағы және оның топырақтан пайдаланылған шығыны. Мөлшерлік тұрғыда топырақтын су теңдестігімен бейнеленіп шешімі теңдеулермен анықталады. Өлшем бірлігі көп ретте миллиметр су қабатымен өрнектеледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тремолит-асбест

**Тремолит-асбест** - тремолиттің
талшықты түрі. Гидротермалық өзгерген
гипербазиттер мен карбонатты таужыныстарда кездеседі.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Мәдениеттің жаһандануы

**Мәдениеттің жаһандануы** - жалпыадамзаттық (жер шарылық, бүкіләлемдік) біртұтас мәдениет қалыптастыру процесі. Мәдениеттің жаһандануын еш қолдамайтын түбегейлі, үзілді-кесілді қарсылар мынандай негіздерге сүйенеді: а) мәдениет, өркениет және өркениеттік процесс ретіндегі жаһандану түсінігін нақтылы аражігін ажырату; ә) мәдениеттің пайда болуы мен қызмет етуіндегі рухани бастаудың мәнін анықтауды мойындау; б) рух саласындағы дамуды жоққа шығару; в) мәдениет саласының, оның құрамына кіретін құндылықтар жүйесінің тегістелуін мойындамау; г) мәдениетті негізінде тек қана "жоғарғы" және "төменгі" деңгейлеріне өз кезегінде элитарлық және қарабайыр, бұқаралық мәдениеттер сәйкес келетін иерархиялық құрылым деп түсіну; д) негізгі, басты адами құндылықтарды шығуы жағынан қисынды ойлаудан, тәжірибеден тыс, өздерін тек әлеуметте көрсететін, тізбектеп санауға, жан-жақты сипаттауға келмейтін осы мәдениет иелерінің ерекшелігін, өзіне тән дербестігін көрсететін табиғи, этникалық, психологиялық, тарихи, әлеуметтік және т.б. факторлар ықпалымен әзгереді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Юрий Петрович Дорошев

**Юрий Петрович Дорошев**(1922-58) - суретші, мүсінші. 1945 жылдан Қазақстанда тұрған. 1950 жылы басыңда «*Абай портреті*» (гипс, Абайдың мемлекеттік қорық мұражайының Жидебайдағы бөлімшесінде) мүсінін жасаған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Наушабай

**Наушабай**  - Абаймен сыйлас адам болған. Дін жолын берік үстаған, Абаймен дін туралы, ақыл мен тілге байлынысты сөз жарыстырып отырған. Бұл туралы Т. Көбдіковтың естеліктері Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал. қорық-музейінде сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Мәжбүрлеу

**Мәжбүрлеу** - келтірілген шығынды өтеу немесе келесі бір заңсыз әрекеттердің алдын алу мақсатында атқарылатын шара.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Індеу

**Індеу** — жер қабатында орнатылған цилиндр тәрізді кеңіткіш арқылы жасалған дөңгелек оймалы су ағызғышы бар құбыршақ.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Дала ырғақтары

**«Дала ырғақтары»**-қазақ ақындарының таңдамалы лирикалық өлеңдер жинағы, «Қазақстан» баспасынан 1976 ж. неміс тілінде жарық көрген. Құрастырушы - Г. Генке. Кітапқа Абайдың «Бай сейілді» (Генкенің аудармасы), «Қиыстырып мақтайсыз» (3. Эстеррейхердің аудармасы) өлеңдері енгізілген. Жинақта Абайдың өмірі мен шығармашылығы туралы қысқаша мағлұмат берілген. Кітап көлемі 5,5 б. т., 4 мың дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Холстед метрикасы

**Холстед метрикасы** (Метрика Холстеда) — программалық модульдің ұзындығын анықтауға мүмкіндік беретін ережелер жиынтығы. Ол үшін алғашқы мәліметтер ретінде модульдегі символдар саны, байттардағы модульдер көлемі, жазбалар деңгейі мен модуль күрделілігі пайдаланылады. Холстед (1977) ұсынған.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Теңеу

**Теңеу** - заттың, құбылыстың ерекше белгілерін, қасиетін, сапасын көрсетпей-ақ, оны басқа затпен,құбылыспен салыстыра суреттеу. Теңеу  **-дай, -дей, -тай, -тей**  жұрнақтары арқылы, **"секілді, сияқты"** деген шылаулармен, **"ұқсап, құсап "** деген сөздер арқылы жасалады. Мысалы: Абайдың "Жазғытұры" өлеңінде:

Жазғытұрғы қалмайды қыстың сызы,

**Масатындай** құлпырар жердің жүзі.

Жан-жануар,адамзат анталаса,

**Ата-анадай** елжірер күннің көзі.

Халық тілінде тұрақты теңеу (алтын көпір, бұйра толқын, сын сағат, берік байлам, ыстық ықылас, т. б.) мол ұшырасады. Абай поэзиясында теңеудің көптеген түрлері бар болмысымен, қиысымен қолданылған. Әсіресе, «Шоқпардай кекілі бар, қамыс кұлақ» өлеңінде аттың сынына байланысты қолданылған теңеу осының жарқын мысалы болып табылады; «Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ, Қой мойынды, қоян жақ, бөкен қабақ»; «Теке мұрын, салпы ерін, ұзын тісті»; «Шапқан атқа жеткізбес бөкен желіс», сол сияқты, терең ой, терең сөз, терең ғылым сияқты теңеулер де Абайдан бастау алған троптар. Мысалы: «Түбі терең сөз артық, бір байқарсың», «Терең ой, терең ғылым іздемейді». Ақын шығармаларында көңіл күйіне байланысты, адамдардың өмірі мен қылықтарындағы жағымсыз жайларға өкініш білдіргенде айтқан теңеудің басқа түрлері де кездеседі: «Жалаңқая жат мінез жау алады», «Ит қорлық немене екен сүйткен күні?», «Ыржаң-қылжың ит Мінез».

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Қазақ тілі
Санат:Әдебиет
Румб

**Румб** — солтүстік - оңтүстік сызығы мен көкжиектегі белгіленген объектіге бағытталған сызық арасындағы бұрыш. Навигацияда кеменің, ұшақтың бағытын, мұхит ағыстарының бағытын анықтау үшін қолданылады.

Румб-меридианның солтүстік немесе оңтүстік жақын басынан берілген бағытқа дейінгі аралық бұрыш.

Румб — 
#компас дөңгелегіндегі көкжиектің 1/32 бөлгішіне сәйкес келетін бөлік; кеменің бағытын дәлдеуде қолданылады; 
#өлшем бірлігі. Геодезияда Румб  —	белгіленген нүктеге қарайғы, меридианнан екі жаққа 0-ден 90°-қа дейін есептелетін бағыт пен меридиан арасындағы бұрыш. Румб термині негізінен навигацияда кеме, ұшақтың және т.б. бағытын білдіру үшін немесе кқрінетін затқа, маякқа бағыттау мағынасын, метеорологияда желдің бағытын білдіреді. Қазіргі кезде Румб термині кеме жүргізу саласында сирек қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы

zh-yue:西北
Роторлы сорғылар

**Роторлы сорғылар**  — сорғының арнаулы түрі, көбінесе машина жасау өндірісінде (май айдағыш кұрал, гидравликалық күш беру, гидравликалық трансформаторлар және т.б.) қолданады. Ротордың айналуынан туындайтын қысым бірнеше ығыстырғыштар арқылы сұйық айдамалауға мүмкіндік береді. Роторлы сорғылардың пластиналы, шиберлі, поршеньді және т.б. түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сатылған Сабатаев

**Сатылған Сабатаев** (1874, Үлкен Алматы болысы, Верный уезі, Жетісу облысы, Ресей империясы – 1921) – қазақ қоғам және саяси қайраткері, агроном-ғалым, шығыстанушы және аудармашы. Алашорда Халық кеңесінің мүшелігіне Жетісу облысынан кандидат. 

## Өмірбаяны
Сатылған Сатабаев Верный ерлер гимназиясында оқып білім алды.

1895 жылы Мәскеудегі Лазарев атындағы Шығыс тілдері институтына түсіп, оны 1899 жылы бітірді.

Жетісу әскери-губернаторының 1899 жылғы 20 қарашадағы арнайы бұйрығымен Пішпек уездік басқармасына тілмаштық қызметке тағайындалды.

1915 жылы Мәскеу ауыл шаруашылығы институтын бітірген.

1917 жылғы желтоқсанда Орынборда өткен Жалпы қазақтық құрылтай съезінде «Алашорда» үкіметінің мүшесі болып сайланды. Жетісу өңірінде алаш қозғалысының белсенді басшыларының бірі болды.

Сатылған Мәскеуде оқып жүрген кезінде Абай Құнанбаев шығармашылығын орыс жұртшылығына таныстыруда елеулі еңбек етті. Мәскеудегі есеп-кредит институтының студенті Нұх Рамазановпен бірге 1914 жылы Мәскеудегі Шығыстану институтының академигі А.Н. Веселовский құрметіне арнап шығарған «Алшархият» жинағына Абайдың төрт өлеңінің мазмұнын («Поэт», «Пожалейте меня», «Лето», «О любви») қара сөзбен орысша аударып бастырған.

## Дереккөздер


Санат:1874 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1921 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абайтанушылар
Мигма

**Мигма** — интрузия немесе кірінді турінде кірігетін, алайда толық балқымаған тау жынысы (минерал) кесектері мен түйірлері де болатын силикатты балқыма. Мигмалардың қалыптасуын әдетте ультраметаморфизм процесімен байланыстырады. Мигмалар физикалық түрғыдан магмаларға өте ұқсас болғанымен, олардан ерекшелігі — құрамында толық балқымаған кесектер мен түйірлер мол болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Минералдар
Інді кәріз

**Інді кәріз** - дөңгелек оймалы құбырсыз кәріз. Арнаулы машина арқылы белгілі бір тереңдікте ашық каналдарға тышқан інді кәрізді перпендикуляр негізде еңкішттеу етіп орнату.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақтағы ылғал тапшылығы

**Топырақтағы ылғал тапшылығы** — топырақтағы ылғалдың қолайлы деңгейге дейін жетіспеушілігі. Топырақтағы ылғал тапшылығы қолайлы жағдайдағы топырақ ылғалдылығынан сол кездегі ылғал қорының көрсеткішін шегергендегі айырмасымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Роторлы ор қазғыш экскаваторлар

**Роторлы ор қазғыш экскаваторлар**  — тоқтаусыз жұмыс істейтін, роторлы, ұзын орларды қазу үшін пайдаланылатын жер қазғыш машиналар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Дамыту (градация)

**Дамыту** (*градация*)- алдыңғы сөзден соңғы сөздің, алдыңғы ой-пікірден кейінгі лебіздің, әдепкі құбылыстан екінші құбылыстың екпін қуатының күшейіп, өсіп отыруы. Бұл көркемдік тәсіл құрылыс, жүйесі ұқсас бірыңғай сөйлемдердің іріктеліп шығуына, ой-пікірдің өткір, әсерлі айтылуына әрі мағыналық өрістің кеңеюіне кең өріс ашады. Абайдың «Келдік талай жерге енді» деген өлеңіндегі «Сергі, көңілім, сергі енді!», «Ұш, көңілім, кекке, кергі енді!», «Өрбі, сезім, өрбі енді!» деген шумақ аралық жолдар дамытуға құрылған. Сондай-ақ, ақынның Отыз жетінші сөзінде: «Биік мансап - биік жартас, ерінбей еңбектеп жылан да шығады, екпіндеп ұшып қыран да шығады...» немесе Бесінші сөзіндегі «Көкірек толған қайғы кісінің өзіне де билетпей, бойды шымырлатып, буынды құртып, я көзден жас болып ағады, я тілден сөз болып ағады» деген жолдары да дамыту әдісіне жатады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Хомский иерархиясы

**Хомский иерархиясы** (Иерархия Хомского; chomsky hierarchy) — 1959 ж. Н. Хомский ұсынған формальдық тілдер иерархиясы: 0 тобы — рекурсивтік тізімделетін тілдер, 1 тобы — рекурсивті-қарабайыр функциялармен анықталатын тілдер, 2 және 3 топтар — қайталау және рекурсияның сәйкес түрдегі есептеу принциптерінің абстрактілі ұсынымын жасақтайтын тілдер.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Нәзипа Исрайылқызы

**Нәзипа Исрайылқызы** (1922 ж. т.) - Абайдың шөбересі, Ақылбайдың немересі. Нәзипа қазірде (1994) Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласында тұрады. Жоғары білімді үстаз. Нәзипа әкесі Исрайылдың, шешесі Түрардың артында қалған дүние-мүліктерін, киім-кешектерін, Абай және оның айналасындағылар, ақынның туған-туыстары жөнінде әке-шешесінен естігендерін Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал. қорық-музейі қорына тапсырған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мегақоғам

**Мегақоғам** (*ғаламдық адамдық қауымдастық*) - қоғамдық тұрмыстың жаңа сапасы әлеуметтік-саяси ұйымның дәстүрлі түрін ұстанумен бүркемеленетін ғаламданудың алғашқы сатысының анық-қанығын анықтауға арналған ұғым. Ықпалдасудың осы кезеңінде тұрмыстың көптеген салалары ұлттық шеңберден шығып, ал саяси институттар өзгеріссіз қалады. Сондықтан да, мегақоғам идеясы аясында қазіргі бар ұлттық-мемлекеттік құрылымдар азды- көпті дербестігін сақтаған ғаламдық қауымдастық құруға баса назар аударады.
Мегақоғам өмір сүріп отырған қоғамдарды бұзбай, оларды өзіндік ішкі қисынына сәйкес біртіндеп, түрлендіріп, сіңіріп алады. Ол қалыптасқан тұрмыс түрлерін құрылыс жарақтарындай пайдалана отырып, бірте-бірте құрылады. Мегақоғамның қазіргі бар қауымдастықтарды сыналастыратын алдын ала ойластырылған үлгісі жоқ: мегақоғам олардан анағұрлым күшті әрі ұйымдасқан тарихи процесс субъектілерінің ықпалымен пайда болады.
Даму нұсқаларынан едәуір шынайылыққа жақыны мегақоғамның ғаламат, көбіне ғаламдық желілердің ықпалдасуының бөгеттер мен кедергілердің үстінен өтетін сұрапыл процесс ретінде қарастырылуы. Оның қалыптасуы қазіргі адамзаттың ұлттан жоғары деңгейде ресурстар мен күштерді үйлестіруін талап ететін фундаменталды мәселелерін қарастырып, шешімін іздестіру түрінде көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ротациялық кесте

**Ротациялық кесте**  — ауыл шаруашылығы дақылдарын орналастыру жоспары мен таза парды жер танаптарына белгілеу және ауыспалы егісті жыл мерзімі ішінде ротациялау.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Хомскийдің қарапайым формасы

**Хомскийдің қарапайым формасы** (Нормальная форма Хомского; Chomsky normal form) — мәтіннің негізгі мағынасы бойынша типі шектеулі еркін грамматика. Мұнда өнімнің оң жақ бөлігі бір терминалды немесе екі терминалды емес символдан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Інді кәріз машиналары

**Інді кәріз машиналары** — шымтезекті, сазды және минералды топырақты жерге жасалатын жер құрғату жүйесінде қолданылатын машиналар. Балшықты жерді құрғатып, оның аэрациясын жақсартады, топырақтың су, ауа және күн сәулесінің алмасуын жақсартады. Тракторға тіркелетін және аспалы түрлері болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Нәркес Жағыпарқызы

**Нәркес Жағыпарқызы** (1928-1934) - Абайдың шебересі, Мағауияның немересі. Жастай қайтыс болған. Денесі Шығыс Қазақстан облысы, Новошульба аудан, Убо-форфост аулындағы зиратқа жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мигмалану

**Мигмалану** — мигматиттер қалыптасатын процесс. Бірнеше жолмен жүзеге асады: а) субстрат рөліндегі кіріктіруші таужынысқа балқыманың кірінді
түрінде енуі арқылы; о) мигмалану процесі кіріктіруші таужыныстардың метаморфтық түрғыдан жіктелуімен және балқуымен орайлас өтеді; б)мигматиттер желілі денелердің таужыныстарға сүзбелер және диффузиялар түрінде енуі нәтижесінде қалыптасады; мүндай мигматиггер шгматиш
жарылымдар өңіріндегі таужыныстардың осы жарылымдар бетімен қозғалыстары кезіндегі уатыла ұнтақталу процесі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Іркілген сулар зонасы

**Іркілген сулар зонасы** — жер асты суларының aғыны тек ұзақ геологиялық уақыт ішінде ғана білінетін гидрогеолоғиялық қиманың бөлігі. Осы зонаның ішіндегі жер асты сулары седиментациялық және көмбе суларға жатады. (Орыстың белгілі гидрогеологы И.К.Игнатович бойынша, 1944 ж.).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақты бөгет

**Топырақты бөгет** — көлденең қимасы әр пішінді болып, топырақты материалдан (құм, саз, топырақ және т.б.) салынған бөгет. Бөгеттер биіктігі бойынша таяз (су қысымы 15 метрге дейін), орташа (15-50 метр) және биік (50 метрден артық) бөгеттер болып сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Су аномалиясы

**Су аномалиясы**(*грекше  аnomalia- ауытқу*) — судың физикалық қасиеттері жағынан басқа минералдарға қарағанда өзгеше болуы, ауытқуы. 
Су аномалиясының ең бастылары:
*судың ең үлкен тығыздығы +3,98°С-та байқалады, одан әрі қарай суытса тығыздығы азайып, мұзға айналады; 
*мұз ерігенде көлемі ұлғаю орнына, кішірейеді; 
*сутектің оттектің кіші топтары элементтерімен қоспасының ұшпалылығы ауыр элементтерден жеңіл элементтерге ауысқанда артып отырса да, судың ұшпалылығының ең аз болуы; 
*қатқан судың еру жылылығы мен меншікті жылусыйымдылығы басқа заттарға қарағанда аномал жоғары болады, мұз ерігенде жылусыйымдылық екі еседен артық өседі;
*судың жылусыйымдылығы температурасын +27°С-қа дейін көтергенде азаяды, ал содан кейін, қайтадан өсе бастайды; 
*судың тұтқырлығы (*t = 0 - 30°С*) қысым артқан сайын азая түседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Константин (Кирилл) Михайлович Симонов

**Константин (Кирилл) Михайлович Симонов** (1915-1979) -жазушы, ақын, драматург.
Оның *«Жеңімпаз», «Мұз қырғыны», «Суворов»* дастандары, *«Біздің қаланың жігіті», «Орыс адамдары», «Орыс мәселесі»* пьесалары, *«Күндер мен түндер»* повесі, *«Тірілер мен өлілер»* романы қазақ тіліне аударылған.
нобай|оңға
Жазушы Абайдың ұлттар әдебиеттерін жалғастырудағы ерекше еңбегін жоғары бағалап, оны «Қазақтың ұлттық әдебиетін жасаған ақын» деп атады. Симоновқа Лениндік сыйлық, бірнеше рет КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілген.

## Өмірбаяны
1915 жылғы 15 қарашада (28), Петроградта, генерал-майор Михаил Симонов пен ханшайым Александра Оболенскаяның отбасында дүниеге келген.

Ол өзінің әкесін ешқашан көрмеді: ол Бірінші дүниежүзілік соғыс майданында жоғалып кетті (жазушы өзінің ресми өмірбаянын атап өткендей, оның ұлы А.К.Симоновтың айтуынша, оның атасы 1922 жылы Польшада жоғалып кеткен) . 1919 жылы анасы мен ұлы Рязанға көшіп, әскери маманы, әскери іс жүргізушісі, Ресей империялық армиясының бұрынғы полковнигі А.Г. Иванишевке үйленді. Бала өгей әкесі, әскери мектептерде тактиканы үйретіп, Қызыл Армияның командирі болды («ол мені жасырып алды, мен де оны жасырғанмын»). Анасы баласын тәрбиелеп, үй шаруашылығын басқарады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Даналар айтқан асыл сөз

**«Даналар айтқан асыл сөз»** - Москвадағы «Знание» баспасынан 1962 ж. жарық көрген қанатты сездер жинағы. Кітап С. X. Карин жинаған материалдар бойынша құрастырылған, ғылыми редакторы және алғы сөзін жазған философиялық  ғылым  докторы А. Г. Спирин. Жинаққа кене заман ғұламаларынан бастап, есімдері әлемге мәшһүр болған ғалымдардың, ақын-жазушылардың, философтар мен өнер қайраткерлерінің ұлағатты және шешендік сездері енгізілген. Кітаптың «Күрес хақында», «Кемшіліктер мен әлсіздіктер хақында» деген тақырыптық топтамаларында Абайдың 3 қанатты сөзі келтіріледі. Көлемі 14,8 б. т., 300 000 дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Янис Сирмбардис

**Янис Сирмбардис** (1937 ж. т.) - латыш ақыны, аудармашы. Шығармалары 1959 жылдан жарияланып келеді. Бірнеше өлеңдер жинағының авторы.

Абайдың *«Жастықтың оты жалындап...», «Жүрегім нені сезесің...»* т. б. өлеңдерін латыш тіліне аударған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кентавр

right|thumb
left|thumb
**Кентавр** - ежелгі грек аңыздарында жартылай адам, жартылай жылқы тәрізді бейнеленетін мифологиялық кейіпкер, Зевстің баласы Дионистің серіктері. Миф нұсқаларының бірі бойынша кентаврлар алғашында Фессалияның таулы өңірлерін жайлаған. Кейбір зерттеушілер Кентаврлар бейнесінің ежелгі грек мифологиясында пайда болғандығын айтады. Себебін сақтардың алдыңғы Азияға жорығымен байланыстырады. Күні бойы ат үстінен түспейтін сақ сарбаздарын ежелгі гректер атпен бірге жаратылған деп сеніп, олар туралы сан түрлі аңыздар таратқан.

## Дереккөздер


Санат:Мифологиялық жаратылыстар
Милониттік құрылым

**Милониттік құрылым** - уатылудың жоғарғы сатысына тән. Мұнда тау жынысы түгелдей үгіледі, кейде мономинералды қабатшаларға жіктеледі. Майда түйіршіктердің ішінде кейде линза тәріздес қалдықтар кездеседі. Милониттік құрылымды тау жыныстарға тақтатасты-жолақты бітім тән.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ротациялы сорғы

**Ротациялы сорғы**  — сұйықтықты беру айналмалы роторлардың тілімшелерімен немесе қалақтарымен атқарылатын сорғы. Ротациялы сорғыларда сору және айдамалау процестері поршеньді сорғылар тәрізді. Ротациялы сорғының су өтімі поршеньді сорғылармен салыстырғанда, әлдеқайда бірқалыпты.

Ротациялы сорғы роторлар санына карай бір роторлы немесе тілімшелі және екі роторлы немесе коловратты болып бөлінеді.

Ротациялы сорғы жедел әрекетті болып есептеледі, сондықтан тікелей қозғалтқыш арқылы үлкен арын алу мүмкіндігі бар су сорғысы есебінде кеңінен пайдаланылады. Өңдіріске енген, өзгерген түрі — шлангалы сорғы, ал газды сығуға арналған бір роторлы ротациялы сорғы ротациялық компрессор деп аталады. Өнімділігінің бір қалыптьшығын арттыру үшін роторларды бұрандалы қалаққа ауыстырады (қ. Тістегерішті сорғы).

Ротациялы сорғы төмен қысымды ауа компрессорлары есебінде металлургия өндірісінде, пневматикалық көліктерде, іштен жанатын қозғалтқыштарда айдамалағыш ретінде кең көлемде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Олекса Иванович Максименко

**Олекса Иванович Максименко** (1921) - украин ақыны. 
## Шығармашылығы
Украин оқырмандарына:
*«Гүлдену», 
*«Отты жылдарда», 
*«Ай сағаты», 
*«Солдат салтанаты», 
*«Дала төсінде», 
*«Қайыңды көктем» кітаптарымен таныс.
### Аудармалары
1974 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген «Абай Қүнанбаев» жинағына енген 
*«Ішімөлген, сыртым сау...», 
*«Сабырсыз, арсыз, еріншек...» 
өлеңдерін украин тіліне аударған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тригондық сингония

**Тригондық сингония** - орта
санат сингониясы. Дара бағытпен Ц сай
келеді. Т.с-ға симметрияның 5 түрі
жатады. Координаталық осьтер төртеу. Е3-пен төртінші координаталық ось сай
келеді, қалған үшеуі горизонталь жазықтықта жатады, аралық бұрыштары 120°.
Т.с-ның қарапайым пішіндері: моноэдрлер, пинакоидтер, тригондық, днтригон-
дық призмалар, пирамидалар, гексагондық пирамидалар мен дипирамидалар,
тригондық трапецоэдрлер, дитригондық скаленоэдрлер және ромбоэдрлер.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Топырақты гипстеу

**Топырақты гипстеу** — химиялық мелиорация тәсілдерінің бір түрі; топырақ құрамына гипс (CaSO_\mathrm{4}\cdot2H_\mathrm{2}0) енгізе отырып, оның артық қышқылдық қасиеттерін сілті арқылы кетіру; сор және сортаңдау жердің топырағындағы натрий кальциймен сіңіріп алмастыру арқылы топырақтың физикалық, химиялық және биологиялық қасиеттерін жақсарту.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сағадат Ақылбайқызы

**Сағадат Ақылбайқызы** (1884-1908) - Абайдың немересі. Жастай қайтыс болған. Сағадат туралы архивтерде ешқандай дерек жоқ.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Теректің сыйы

«**Теректің сыйы**» («*Асау Терек долданып, б у ы р қа н ы п ...*»)- М. Ю. Лермонтовтың «Дары Терека» атты өлеңінің 1898 жылы Абай тәржімелеген туындысы. Орысша түпнұсқасы 76 жол, қазақшасы 38 жол. Абай өлеңді еркін аударған, алайда жалпы мағынасын, көркемдік құнын қазақ оқырмандарына ұғынықты етіп жеткізген. Кезінде В.Г.Белинский айтқандай, Кавказды мадақтау - Терек өзені мен Каспий теңізі бейнелері арқылы әсем жер аймағын оқырман көз алдына елестету. Кавказдан бастау алып, Каспийге құятын Терек оған қажет сыйлықтар әкеледі. Кәрі Каспий басында қалғыған бойымен өзеннің сыйына селт етпейді, үн шығармайды. Тек артынан «казак-орыс қатыны бір сұлуды әкеліп ем» дегенде көзін ашып, сылқ-сылқ күліп, жылы жүзбен амандасады. Лермонтов өлеңдерінде нақтылы, табиғат суреті мен көркемдік қиял осылай әдемі ұштасып келеді десек, Абай соның бәрін өзіндік бояуын сақтай отырып, әсерлі етіп қазақша айтып жеткізген. Ап, жеке сөздерді, сөйлемдерді аударғанда алшақ кеткен тұстары бар. Көбірек айтылатыны өлеңнің алғашқы шумағындағы: 

«Арыстанның жалындай бұйра толқын
Айдаһардай бүктеліп, жүз толғанып»,

- деп келетін тармақтар. Бірақ, осындағы «айдаһардай бүктеліп» дегенін еркіндікке жатқызсақ та, «арыстанның жалындай» дегені Лермонтовтың басқа бір шығармасындағы: «И Терек, прыгая как львица, С косматой гривой на хребте», - деп келетін сөздермен үндес екені байқалады және жал - аңдар арасында арыстанда ғана болатынын Абай дұрыс ескерген («львица» деп жаңылыс айтылған ғой). Туынды 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 жылы С.- Санкт-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны ИбраҺим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1909, 1945, 1954 жылғы жинақтарда 3-шумақтың 2-жолы «Бұлттың сүтін ішіп ержеткенмін» делінсе, 1957, 1977жылғы жинақтарда бұл жол 1933 жылғы басылым негізінде және орысша түпнұсқасына сүйеніп («Вскормлен грудью облаков») «Бұлттың сүтін еміп ержеткенмін» болып алынған. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1907, 1910 және 1909 жылғы жинақта 7-шумақтың 5-жолы «Қартаң Каспий қалтиған бойымен» деп берілсе, кейінгі басылымдарда Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасы бойынша «Қартаң Каспий қалғыған бойыменен» түрінде қабылданған. 1933, 1945 жылғы жинақтарда соңғы шумақтың ақырғы жолы «Қатынды алды, қытықсыз араласты», 1954, 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жол 1909 жылғы басылым негізінде «Қатынды алды, қитықсыз арласты» ретінде түзілетін.

Абай«Теректің сыйы»өлеңіне ән шығарған. Ән ақын әндерінің ішінде сирек айтылады. Тек 1984 жылы М. Мұхамеджанованың айтуы бойынша музыка зерттеушісі Қ.Жүзбасов нотаға түсірген. Ән музыкасы қара өлең кестесінің 4+3+4, 3+4+4 буындар тіркесімен өрнектеліп, мелодиялық саз бен ырғақтың сипаты тақпаққа жақын музика речитативті, монументальды характерімен ерекшеленеді. Әнге тән бір ерекшелік: әуені өлең жолының сегіз тармағының негізінде қалыптасады. Батыл, жігерлі үнімен ән 3,4; 4,4; 3,4; 4,4; 3,4; 4,4; 3,4; 4,4; 3,4; 4,4; 3,4 муз. өлшемде айтылады. Өлең мазмұнына сай музыка характері шығарманың негізгі идеясын ашып, тыңдаушыға зор әсер етеді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Әдебиет
Даналардан шыққан сөз

**«Даналардан шыққан сөз»** - «Мектеп» баспасынан 1987 ж. жарық көрген нақыл сөздер жинағы. Жинап, құрастырып, орыс тілінен аударған Ұ. Асылов. Кітап ежелгі грек философы Аристофан, неміс ақыны Гетенің нақыл сөздерімен бірге Абайдың:
*«Білімдіден шыққан сөз,
*Талаптыға болсын кез.
*Нұрын, сырын көруге
Көкірегіңде болсын кез» - деген елең жолдарымен ашылған. Жинаққа арғы-бергі заман ойшылдарының, аса көрнекті ақын-жазушылардың, ғалымдар мен қоғам қайраткерлерінің Отан, отаншылдық, интернационалдық, достық, еңбек, ғылым-білім, адамның асыл қасиеттері, ата-ана сүйіспеншілігі, ұстаз қадірі, отбасы, достық, махаббат, денсаулық, дін, тәртіп, заң т. б. жөніндегі даналық нақылдары енгізілген. Мұнда Абай өлеңдері мен ғақлияларынан 69 нақыл сөз іріктеліп алынған. Көлемі 9,1 б. т., 40 000 дана.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Цикл (информатика)

right|150px
**Цикл** (Cycle, loop) — 1) алгоритмнің немесе программаның бірнеше рет орындалатын бөлігі; ол берілген айнымалы белгілі бір мәнге жеткенше немесе бір көрсетілген шарт орындалып болғанша атқарылатын программадағы бірнеше рет қайталау операторлар жиынынан тұрады; 2) сол бір тізбек бойымен тұракты түрде кайталап отыратын операциялар жинағы. Операцияны әрбір қайталау кезінде өзгеріс болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тригондық призма

**Тригондық призма** - көлденең
қимасы дұрыс үшбұышты үш жақты
призма.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Саяси блок

**Саяси блок** - ортақ саяси мақсаттарға қол жеткізу үшін құрылған бірлестік; мемлекет, саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар арасындағы келісім болуы мүмкін; парламенттерде партиялық фракциялар қандай да бір заңдарды қолдау немесе қайтару мақсатында блоктар құрады. Сайлау науқаны кезінде саяси партиялар бірігіп блоктар құрады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Қоңыр-көкше болысы

**Қоңыр-көкше болысы** - Абай заманындағы Семей облысының әкімшілік бөлігі. Тобықты елі 1824 ж. дейін бір ғана болыс болған. 1835 ж. Күшік тобықты, Мәмбетай тобықты болып бөлінеді де, кейінірек Күшік тобықтыдан Қоңыр-кекше болысы белініп шығады. Осы Күшік тобықты болысының басқарушысы Құдайберді Құнанбайұлы дүние салғаннан кейін, 1866 ж. Абай (Ибраһим) Құнанбаев болыс болады. Болысты Қоңыр-кекше аталған жылдары да осы Абай басқарады. Уезд бастығы Измаилов Абайдың ақыл-парасатын, әділдігі мен сауатты адам екендігін ескеріп, оны сайлауға түсірмей-ақ бірден тағайындайды. Абай Қоңыр-кекше елін басқарған екі жарымжыл ішінде жұмысты жақсы атқарып, 3-дәрежелі шапанмен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Семей облысы болыстары‎
Хаким Сибғат

**Хаким Сибғат** (1911-86) - ақын. Татарстанның Ғ. Тоқай атындағы Мемл. сыйл. және РКФСР-дың М. Горький атындағы Мемл. сыйл. лауреаты. Ол Абай шығармаларын жоғары бағалаған.«Мен жастайымнан Абай мен Жамбыл жырларын жаттап өстім. Бұлжырларды оқыған кезімде көз алдыма Абай жырындай ойлы, кең пейілді қазақ досым елестейтін. Осы бір тәтті сезім жүрегімнен жыр болып төгілді. Осыдан екі жыл бұрын жазылған «Қазақ досыма» деген жыр осылай туған еді («Лениншіл жас», 1962, 31 қазан),» - дейді ол. Ал, «*Биіктен биікке*» мақаласында ол ұлт әдебиетіндегі классиктер дәстүрі туралы сөз қозғайды: «*Дәстүр дегеніміз әр ел, әр ұлт үшін өз ерекшелігі бар сапа. Біреулер үшін ол Тоқайдан тыс Пушкин болса, біреулер үшін [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], біреулер үшін Ғафурдан тыс [[Шевченко Тарас Григорьевич|Шевченко]], ал тағы біреулер үшін дәстүр Маяковский болып отырады*», - дейді («Социалистік Қазақстан», 1962, 27 қазан).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Татар ақындары
Рисберма

**Рисберма** *([[голланд тілі|голландша]]: rijsberm)* — гидротехникалық құрылыстың су қашыртқысының төменгі ернеуінің өзенге құяр сағасындағы арнаны тас төсеп бекіту тәсілі немесе ағынды судың кинетикалық энергиясын кеміту, су жылдамдығын азайту және арнаның сумен шайылып кетуі процесін болдырмау шараларының бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Геннадий Кириллович Максимов

**Максимов Геннадий Кириллович** (1925) - мүсінші.

Монументті өнер саласында жұмыс істейді.
Ол «Абай» мүсінінің (1967, гипс, эпоксид смоласы, автордың жеке қоры) авторы. 
Суретте Абайдың сәл желбіреген сақалы, жымқырылған ерні, байсалды көзқарасы мен шытыңқы қабағы ұтымды көрініс тапқан.

## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Қазақстан мүсіншілері
Микропертит

**Микропертит** - микроскоппен анықтауға келетін қышқыл плагиоклаз (әдетте, альбит) бен калишпаттың (100)- ге жақын жазықтық бойымен заңдылық өскіні. Алғашқы жоғары температуралы калий-натрийлі далашпат ыдырағанда ыдырау пертитін құрайды, одан кейін альбиттену процесінде орын басу пертитіне ауысады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Құдаш Сәйфи

**Құдаш Сәйфи** (1894-1993) - Башқұртстанның халық ақыны. Әр жыдларда жазған мақалаларында, естеліктерінде Абай есімін қастерлеп, оның шығармаларынан үзінділер келтіріп отырған. С-дің бұл саладағы еңбектері «Жастық шақтың ізімен» (А., «Жазушы», 1984) деген естеліктерінде топтастырылған. «Ақмоланың өзімен үндес, ағартушы ұлы ақын Абайдың:

*«Көп адам дүниеге бой адырғал,*
*Бой алдырып аяғын көп шалдырған.*
*Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы,*
*Өлмейтұғын артында сез қалдырған»,* - деген елеңі Ақмолаға арнай айтылғандай. Меніңше, Абайдың бұл сездері кездейсоқ айтылмаған болса керек», - деп жазды (сонда. 465-6. ). Ол 1940 ж. Абайдың Москвада орыс тілінде жарық көрген елеңдер жинағына М. Әуезов жазған алғы сезіне: «Ол татардың бірінші ағартушы новаторы Шиһабетдин Марженидың еңбектерімен де танысқан» деген пікірін келтіре отырып, Абайды «атақты ақын», «ұлы ақын»деп бағалайды да, оның:

*«Өлең - сездің патшасы, сез сарасы,*
*Қиыннан қиыстырар ер данасы,*
*Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,*
*Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы»,* - 
деген төрт тармағына сілтеме жасайды. С-дың Абай туралы екі мақаласы (Абай Құнанбаев. «Қызыл Башқұртстан», 1945, 19-тамыз, Менің ұстазым. «Қазақ әдебиеті», 1971, 25-мамыр) башқұрт және қазақ тілінде жарияланған.

Санат: Тұлғалар
Санат: Өнер
Санат:1894 жылы туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Циклдену

**Циклдену** (Зацикливание; cycling) — программаның орындалу барысыңда шексіз қайталанудың (циклдің) пайда болуы. Мұндай циклден шығу үшін компьютер операторының программаны еріксіз үзуі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Хакім Абай

«**Хакім Абай**» - «Атамұра» баспасынан 1994 ж. жарық көрген ғыл. еңбек. Авторы - Ғ. Есімов. Еңбекте автор Абай шығармаларына ғылымда белгілі герменевтикалық тәсілді қолдана отырып, талдау жасайды. Ақын өлеңіне, оның бір шумағына, бір жолына ден қойып, ой айтады. Абай қарасөздерінің ішкі толғаныстарын саралап, ақын сөз еткен түбегейлі мәселелерді ашып көрсетеді. Кітап көлемі 10 6. т., 15 мыңдана болып басылған. 
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Әуелбек Қоңыратбаев

right|thumb
**Әуелбек Қоңыратбаев** (10 қыркүйек 1905, Сырдария облысы, Түркістан генерал-губернаторлығы — 27 қаңтар 1986) — қазақ түркологы, филология ғылыми докторы, профессор. Ғалымның негізгі еңбектері қазақ фольклоры, көне түркі поэзиясын зерттеу және қазақ әдебиетін мектептерде оқыту мәселелеріне арналған. «Қазақ совет әдебиетінің библиографиялық көрсеткіші» (1950), «Қазақтың Қозы-Көрпеш жыры туралы» (1959), «Әдебиетті оқыту методикасының очерктері» (1962), «Әдебиетті оқыту методикасы» (1966),  «Шеберлік сырлары» (1979), «Қазақ эпосы және түркология» (1987), «Қазақ фольклорының тариxы» (1991), «Қазақ әдебиетінің тариxы» (1994) жарық көрді. Қоңыратбаевтың бірқатар еңбектері абайтану мәселөлерін сөз етеді, әсіресе ақынның шығыс әдебиетімен байланысын ашуға арналған. «Мәдениет тарихынан алынатын таным» («Қазақ әдебиеті», 28 қаңтар 1972), «Әлішер Науаи — өзбек халқының ұлы ақыны» (ҚазССР ғылым академиясының Хабаршысы, 1948, №6), «Фараби және Абай» еңбектерінде Шығыс әдебиеті мен қазақ әдебиетінің тарихи сабақтастығы және жалпы түркология мәселөлерін қарастырған. Оның бірқатар зерттеулері Абайдың философиялық көзқарасын анықтауға, ақындық шеберлік және шығармаларындағы еткірсын, әжуа, мысқыл ерекшеліктерін ашуға арналған. Ол Абай Құнанбайұлының өмірі мен ақындық жолын зерттеу мәселелеріне байланысты 10-нан астам ғылыми мақала жазып, 1945 жылғы Абай Құнанбайұлы шығармаларының академиялық жинағына түсініктер жариялады. Ғалымның 10 томдық шығармалар жинағы (2004-2005), 2 томдық таңдамалы көркем шығармалары (2008) жарық көрді. 

## Шығармалары
*Қазақтың лироэпостық жырлары. «Қазақ әдебиетінің тарихы», А., Қазақ КСР ҒА, 1948; 
*Қазақ совет әдебиетінің очеркі. А., Қазақ КСР ҒА, 1949;
*Шолпанның ақындығы А., ҚМКӘБ, 1956; 
*Қазақтың «Қозы Көрпеш» жыры туралы. А., ҚМКӘБ, 1956, 1959; 
*Жеті алып. Поэма. А., ҚМКӘБ, 1959; 
*Сүр көжек. Әңгімелер жинағы. А., ҚМКӘБ, 1963; 
*Ғ.Мұратбаев - туралы естеліктер. А., ҚМКӘБ, 1948; 
*Әдебиетті оқыту методикасының очерктері. А., 
*«Учпедгиз», 1966; 
*Эпос және оның айтушылары. А., «Қазақстан», 1975; 
*Шеберлік сырлары. А., «Жазушы», 1979; 
*Әдеби оқу методикасы. А., «Мектеп», 1986.
*Қазақ эпосы мен түркология. 1987
*Қазақ фольклорының тарихы. 1991
*Қазақ әдебиетінің тарихы. 1994

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1905 жылы туғандар
Ішкі ағындылардың үлкен аймағы

**Ішкі ағындылардың үлкен аймағы** — мұндай аймаққа Арал-Каспий, оған Еділ-Жайық, Кура, Сырдария, Әмудария және басқа өзендердің алаптары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақты су шаймауы жылдамдығы

**Топырақты су шаймауы жылдамдығы** — судың бір қалыпты жылжуы кезіндегі арнаның табаны мен жақтауының топырағын шаймайтын орташа жылдамдығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Триклиндік сингония

**Триклиндік сингония** -төменгі санат сингониясы. Триклиндік кристалдарда барлық бағыттар дара: симметрия осьтері мен жазықтыктары болтмайды. Симметрия элементтері болмайды, тек инверсия орталығы (С) болуы мүмкін. Кристаллографиялық координаталық осьтер 3 бір-біріне параллель емес қабырғаларға параллель етіп алынады. Олардың аралық бұрыштары қиғаш болады. Т.с- ның қарапайым пішіндері: моноэдрлер, пинакоидтер.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Қондыбай Қазыбайұлы

**Қондыбай Қазыбайұлы** (т.-ө. ж. б.) - Абайдың «Қыс» өлеңінде есімі аталады. Уақ елі басшыларының бірі. Қондыбайдың баласы - Орман-Байтоқ Россияға бодан болған. Өз әулетінен тараған ел Қондыбай,- Бура- Найман болысы деп аталған. Ақын қатал қыста малыңды қасқырға алдырмай аман сақта, «Ит жегенше Қондыбай, Қанай жесін» деп, ел шонжарларын тағы да бір қағытып өтеді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар