Тезаурус

**Тезаурус** — дескрипторлы ақпараттық іздестіру тілінің лексикалық бірліктер арасындағы семантикалық қарым-қатынасын бейнелеп көрсетіп және мағыналы мазмұнына қарай сөзді іздестіретін автоматтандырылған сөздік.. Басқаша айтқанда бұл сөздерді байланыс мен мағынасы бойынша реттейтін анықтамалық жұмыс. Тезаурусты кейде синонимдер сөздігі деп те атайды. Бұндай анықтамада сөздер ұқсастығы немесе айырмашылығы бойынша деңгейлерге бөлінеді, ондай бөлінуді тағы синонимдер мен антонимдер бойынша бөлу деп түсінсек болады. Бұндай сөздіктерді көбінесе жазушылар ойын дұрыс жеткізу мақсатында ең ретті сөзді табу үшін қолданады:

 

Синонимдер сөздіктерінің тарихы өте терең. "Тезаурус" сөзі алғашқы рет 1852 жылы Петер Марк Рогеттің "Рогеттің Тезаурысы" атты шығармасында қолданылды.

Рогеттің Тезаурысына ұқсас басқа да жұмыстар бар, олардың ортақ атауы - "Тезаури". Осындай жұмыстар негізінен сөздерді таксономиялық дәрежелі тұжырымдамалар бойынша сөздерді жіктейді (басқаша айтқанда, сөздерді таксономиялық мағынасы бойынша топтарға бөледі). Осындай топтастырулар әліпби немесе басқа жүйе бойынша іріктеледі. 

Тезаурустардың көбісі сөздің түсініктемесін жазбайды, дегенмен синонимдерін тізіп береді.

Кейбір тезаурустар мен синоним сөздіктер бірдей сөздер арасындағы айырмашылықтарды "мағынасының ары қарай тармақталуы" деп сипаттайды. Кейбір синоним сөздіктер синонимдерді мағынасы мен қолданылуы бойынша саралаумен ғана айналысады. Флоулердің немесе Гарнердің аттас Заманауи ағылшын тілінің қолданысы сияқты кейбір нұсқаулықтар синонимдердің дәл қолданылуын белгілейді.

Жазушылар кейде тезаурустарды өз шығармаларында бір сөзді қайталай бермеу үшін қолданады, сондықтан тезаурус шығарманы әсемдету үшін оңтайлы болып келеді (ағыл. - elegant variation). Алайда, кейбір оқырмандар жазушыларды - "мәтінді керек емес жерде қолданып, әсемдетем деп, түсініксіз синонимдерді қолдана салады" деп сынайды.

## Этимология
"Тезаурус" сөзінің түбі латын тіліндегі  "қазына, қойманы" білдіреді. 

19 ғасырға дейін тезаурус деп кез келген сөздік пен энциклопедияны атайтын, оған мысал:  (латын тілінің сөздігі, 1532) және  (Грек тілің сөздігі, 1572) болады. Ал Рогет болса 1852 жылы тезаурусты "сөздердің мағынасы бойынша жинағы" деп атап кеткен алғашқы кісі болды.

## Тарихы
нобай|Петер Марк Рогет, "Рогеттің тезаурысы"-ның авторы

Ерте заманда, Библостың филосы атты шығарма тезаурус сөзін алғашқы рет қолданған. Санскриттағы Амаркоша атты шығарма біздің заманымыздың 4 ғасырында жазылған тезаурус болып есептеледі.

Синонимдерді зерттеу 18 ғасырдың назар аударарлықтай маңызды тақырыптардың біріне айналды. Сол уақытта өмір сүрген Кондильяк синонимдер сөздігін жазды, алайда сол сөздік ешқашан басылымға жіберілмеді.

Алғашқы синоним сөздіктердің кейбіреулері:

*Джон Уилкинстың, Шынайы таңбалар мен Философия тіліне бағытталған шығарма және Әліпби бойынша реттелген сөздік (1668) бұлар түрлі атаулар мен ұғымдарды жүйелі түрде реттеген түсіндірмелер. Негізінде осы шығармаларды дәл "синонимдер сөздігі" деп те айта алмаймыз, дегенмен мәні жақын сөздер өзара топтастырылып, біріктірілген. 
*Габриель Жырардтың, "Француз тілінің дәлдігі немесе синонимдерге ауысатын сөздердің әртүрлі мағыналары" (1718) 
*Джон Траслердің, Ағылшын тілінде синонимдер ретінде есептелінетін сөздердің айырмашылығы және оларды дұрыс қолдану бойынша нұсқаулық.
*Хестер Линх Пиозидың, Британ тіліндегі синонимдер(1794) 
*Джеймс Леслидың, Ағылшын тілінде мағыналас келген сөздер мен техникалық терминдердің сөздігі. (1806) 
*Джордж Крабтың, Ағылшын тіліндегі синонимдердің түсіндірмесі (1818)

Джон Уилкинстың 1608 жылғы мағыналас сөздердің топтастырылуынан негізделген "Рогеттің Тезаурусы" 1805 жылы жазылып, 1852 жылы басылып шығарылған, оның жазушысы Питер Марк Рогет. Өзіне дейінгі басқа шығармалардан негізгі айырмашылығы бұл осы сөздіктің синонимдерге түсіндірмелерді бермеуі, сондықтан оқырмандарға сөздердің мағынасын оқып көру мүмкін емес. 1852 жылға дейін бұл сөздік басылып шығарылған, ағылшын тілді жұртшылық ішінде кеңінен таралған еді.  Рогет сөздіктің алғашқы нұсқасында өз шығармасы туралы осылай пайымдаған:

Осыған ұқсас сөздерді жүйелеп түрлі шығармаларды құрғаныма 50-ге таман жыл болды. Бұндай сөздік менің кемшіліктерімді толықтыруға көмектесуі мүмкін деп есептей отырып, мен 1805 жылы шағын өлшемде сөздердің жіктелген жинағын жаздым. Осы Тезаурус айтылып өткен жинаққа сәйкес мәнерде жүйелеп жазылған.

## Дереккөздер

Санат:Психолингвистика
Санат:Дерекқор