open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ицзу

**Ицзу** (йи, й, ий) — Оңтүстік Қытайдағы халық.
Сондай-ақ негізгі этникалық топқа жақын ұлттарды қамтиды: носу, аси, сани, ачже, лалоба.
Жалпы саны 7,8 млн. адам. (2000 ж.санақ). Бірнеше Ицзу топтары солтүстік Вьетнамда (3,3 мың адам - (1999, халық санағы) және Лаоста тұрады.
Негізінен Юньнань, Сычуань (Ляньшань аймағында), Гуйчжоу провинцияларында, Гуанси-Чжуан автономиялық ауданында тұрады.

## Тілі
Тілі - ицзу, қытай-тибет отбасының тілі.

## Діні
Сенушілер – даошылар, конфуцийшілер, кейбіреулері дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанады.

## Кәсібі
Ицзулар егіншілікпен (жүгері, қарақұмық, күріш, бұршақ, таро) және мал шаруашылығымен (ірі және ұсақ мал, шошқа, жылқы), тауда аңшылық, терушілікпен айналысады. Керамика, тоқымашылық, ұсталық өнері дамыған.

нобай|оңға|200px|Ұлттық киім киген әйел.  
## Өмір салты
Отбасы шағын. Дәстүрлі отбасылық әдет-ғұрыптары - әмеңгерлік, әйелді сатып алу және алып қашу.
   
### Дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері күзет мұнараларымен қоршалған төбесі бар 8-10 ағаштан немесе сиректеу тастан жасалған үйлерден тұрады.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер шалбар, күртеше, жүннен тоқылған ұзын шапан (чарва), тақия, әйелдер – жүн белдемше мен күрте, мереке күндері – ою-өрнекті алжапқыш, иығына лента тағып жүреді, киімдерінде қара түс басым. Күміс сырғалар мен білезіктер жиі кездеседі.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамы – ет қосылған жарма, көкөніс, бұрыш, тандыр нандар, қырыққабат қосылған сорпалар. Сусыны - сүт, май және тұз қосылған шай.

## Дереккөздер

 
Санат:Қытай этникалық топтары
Айбек Нәби

**Айбек (шын есімі Әділбек) Нәби ** (1985 жылы 19 қазанда Қызылорда облысы Қазалы ауданы Әйтеке би кентінде дүниеге келген) — автор, аудармашы, филолог.

## Білімі
* 2007 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің Филология факультетін тәмамдаған. 
* 2012 жылы Халықаралық Қазақ-Түрік Университетінде Дінтану факультетінің магистратурасын бітірген. 
* 2022 жылы Мәскеу Психоанализ институтында "Экзистенция психологиясы  және логотерапия" бойынша магистратурада білім алуда

## Еңбек жолы
* 2007 жылы Қызылорда облысы Ішкі саясат басқармасынан бастады. 
* 2008-2010 жылдары Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінде, Ақпарат және Байланыс министрлігінде қызмет атқарған. 
* 2010 жылы «Әзірет Сұлтан» тарихи-мәдени қорық-мұражайында ғылыми қызметкер болды.
 
## Кітаптары
* 2012 жылы «Отбасы хрестоматиясы» сериясымен кітаптар шығарып бастады. 
* 2013 жылы «Әлдиден эпосқа дейін»;
* 2014 жылы «Салт-дәстүр сөйлейді»; 
* 2015 жылы «Сияр Шәріп»;
* 2016 жылы «Логотерапия және өмірге құштарлық»;
* 2017 жылы «Яссауи феномені»;
* 2018 жылы «Махабаттың мәні»; 
* 2019 жылы «Экософия немесе киелі табиғат», «Мың сұрақ» кітаптарын құрастырып шығарды.  
* 2020 жылдан бастап «Шетел әдебиеті» сериясымен жиырмаға жуық кітап әзірледі. 
* 2021 жылы «Бейсен және Болмыс», 2022 жылы «Қисса сүл-әнбия» кітаптарын құрастырды.

## Дереккөздер
Исатай ауданы (Ақтөбе облысы)

**Исатай ауданы** — 1977-1988, 1990-1997 жылдары Ақтөбе облысының құрамында болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Орталығы — Ақырап ауылы.

## Тарихы
1977 жылы 15 ақпанда Ақтөбе облысының құрамында құрылды.

1988 жылы таратылып, 1990 жылы қалпына келтірілді.

1997 жылы 25 наурызда қайта таратылып, аумағы Қобда ауданының құрамына енді.

## Әкімшілік бөлінісі
1986 жылғы мәлімет бойынша аудан құрамында 7 ауылдық кеңес пен 19 елді мекен болған:

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның 1997 жылы таратылған аудандары
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 2007

**Жеңіл атлетикадан XI әлем чемпионаты** — Жапония, Осака қаласында 2007 жылдың 24 тамыз - 2 қыркүйек күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Нагай» стадионында өтті.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* Results from IAAF.org
* 11th IAAF World Championships in Athletics Osaka Official Site

Санат:2007 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 2005

**Жеңіл атлетикадан X әлем чемпионаты** — Финляндия астанасы Хельсинки қаласында 2005 жылдың 6 тамыз - 14 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Олимпиада стадионы» стадионында өтті.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* Results from the IAAF web site

Санат:2005 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Ишкашымдықтар

**Ишкашымдықтар** (өз атауы: *ишкошими*, *ишкошуми*) — Памир халықтарының бірі.
Тәжікстанның Таулы Бадахшан автономиялы облысысында (Пянж өзенінің оң жағалауында Рын, Нют, Сумджин, Мулводждр ауылдарында) және Ауғанстанда (Пянж өзенінің жоғарғы ағысының сол жағалауында 17 ауыл) тұрады. Саны 2,5 мың адам деп есептелінеді (2006).

## Тілі
Тілі - ишқашым тілі. Тәжік, орыс, парсы тілдері де жиі кездеседі.

## Діні
Сенушілер мұсылман-шииттер (исмаилит).

## Кәсібі
Ишкашымдықтар басқа памир халықтарымен бірге Батыс Памирдің, Гиндукуштың, Солтүстік Гималайдың және Қарақорымның биік таулы аймақтарының отырықшы егістік, суару және мал бағушылықпен айналысады.

Арпа жылына екі рет егіледі. Бірінші рет Жаңа жылдан кейін 30 күн өткен соң, әркім өзі егеді. Бұл арпа наурыз арпа, амали деп аталады. Тағы бір қатар Бадахшан, Читрал, Шугнанда тұт піскен уақытта егіледі.
Егіс Жаңа жылдың 90-шы күнінен кейін (көктемнің соңы) басталады. Бұл арпа егісі амрот деп аталады. Оның басқа дақылдардан ерекшелігі – жұмысқа ауылдың барлық тұрғындары қатысады; бірін-бірі «көмекке» (асар) шақырады, келесі күні немесе ерте бітсе, сол күні басқа ауылдастарына көшеді, т.б.
Әр үй қыста әдетте үш рет (ал аз малы барлар бір-екі рет) қорада жиналған сиыр көңін егістік алқапқа апару үшін «көмек» ұйымдастырып, көктемге дейін үйіндімен төгіледі. Бірінші рет бұршақ егуге (бокыл), екіншісіне бидайға, үшіншісі арпаға қалдырады. Отын ретінде қозы мен ешкінің тезегі пайдаланылады.

## Өмір салты
Ишкашымдықтар қауымдастығының өмірі негізінен қарапайым заңға негізделген. Шағын және бөлінбеген отбасылар патронимияға кіреді.

### Дәстүрлі баспаналары
Тұрғын үйлері жоспар бойынша бір бөдлмелі, кейде бір жағынан ашық, кіреберіс есігі бар қабырғаға іргелес терассалары (пехвоздары) бар. Төбесі жоғары қарай иілген, жеңіл түтін шығатын саңылауы бар.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киімдері ортақтығымен және аймақтық ортаазиялық костюмдер жиынтығынан және еуропалық элементтерден жасалған үлгілерімен сипатталады. Ишкашымдықтар арасында әйелдердің памирлік пішінді, жалпақ қиылған тақия киюі дәстүрге айналған. Көбінесе оның үстіне орамал тағылады. Ауған Бадахшанынан алған әйелдердің барқыт пальтолары мен жеңсіз күртелері кең тараған.

## Дереккөздер

 
Санат:Тәжікстан халықтары
Көлтабан (айрық)

* Көлтабан – Ақтөбе облысы Алға ауданындағы ауыл.
* Көлтабан – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл.
Боқтықарын

**Өзендер:**
* Боқтықарын – Жем алабындағы өзен.
* Боқтықарын – Сарысу алабындағы өзен.

**Тау:**
* Боқтықарын – Аққұм құмының батысындағы тау.
Боқтықарын (тау)

**Боқтықарын** – Аққұм құмының батысында 12 км жердегі тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Темір ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 276 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Беткейі тік, оқшаулау келген тау массивінен тұрады. Шығысынан Темір өзені ағып өтеді. 

## Өсімдігі
Сұрғылт қоңыр, сортаңды қызғылт топырағында қара жусан, көкпек, бұйырғын өседі.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы таулары
2003 жылғы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты

**Жеңіл атлетикадан IX әлем чемпионаты** — Франция астанасы Париж қаласында 2003 жылдың 23 тамыз - 31 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Стад де Франс» стадионында өтті.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
*Results from the IAAF web site

Санат:2003 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 2001

**Жеңіл атлетикадан VIII әлем чемпионаты** — Канада, Эдмонтон қаласында 2001 жылдың 3 тамыз - 12 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Ынтымақтастық стадионы» стадионында өтті.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
*Results from the IAAF web site

Санат:2001 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Торғын Жолдасбекқызы

**Торғын Жолдасбекқызы** (17 сәуір 1985 — 25 мамыр 2022) — қазақстандық жазушы, радиожүргізуші. "Кеш қалма", "Араша", "Пана"  кітаптарының авторы.

## Өмірбаяны
Торғын Жолдасбекқызы 1985 жылы 17 сәуірде Алматы облысы, Іле ауданы, Ақши ауылында дүниеге келген. Анасынан бала күнінде айырылған. Орта мектепті 2003 жылы үздік бітіріп, сол жылы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-не түсіп, оны да 2006 жылы үздік тәмамдаған. Сүйікті адамына тұрмысқа шығып, 2008 жылы қызды болған. Торғын 25 жасында дертке шалдығып, арбаға таңылған. Оның ауруы – анадан қызға берілетін өте сирек кездестеін аутоиммундық  генетикалық Эрб-Рот бұлшықет дистрофиясы дерті.  25 жастан асқан соң әпкесі екеуінде сырқаттың белгілері пайда бола бастаған. Әпкесі де анасының соңынан мәңгілік сапарға аттанады.  Торғын Жолдасбекқызының 2019 жылы «Араша»  және 2020 жылы «Кеш қалма»  атты кітаптары жарық көрген. Sector X радиосында «Араша» және «Шексіз мүмкіндік» атты авторлық бағдарламаларын жүргізген. Торғынның ең алғаш сахнада өзін арбада көрсетуі – TEDxSemey конференциясы еді. 2021 жылы 29 қыркүйекте BI Group еліміз үшін ауқымды "Қазақстанның лайықты азаматы" қайырымдылық жобасын өткізгенде халықаралық смс дауыстың ең көп бөлігін жинап екі бөлмелі пәтер иесі атанды. Торғын Жолдасбекқызы 2022 жылы 25 мамырда 37 жасында өмірден озды. 

## Жетістіктері
* Брюссельде өткен 8-ші Open Eurazia-2019-да «Кіші проза» бойынша «Араша» кітабына енген «Сөз», «Қоқыс» атты әңгімелері 1-орынға ие болды.

## Сыртқы сілтемелер
# https://adebiportal.kz/kz/news/view/22871
# https://qamshy.kz/article/58057-torghyn-zholdasbekqyzy-adam-arbada-otyrsa-da-mumkindigi-shektelmeydi?ysclid=l6otob551k727974887
# https://danalyk.kz/304/ 

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 1999

**Жеңіл атлетикадан VII әлем чемпионаты** — Испания, Севилья қаласында 1999 жылдың 20 тамыз - 29 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Олимпиада стадионы» стадионында өтті.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* IAAF 1999
* History of the IAAF World Championships

Санат:1999 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Социал-Демократиялық партия (Қырғызстан)

**Қырғызстан Социал-Демократиялық партиясы** () немесе **ҚСДП** () — Қырғызстан саяси партиясы. 1993 жылғы 1 қазанда құрылғанымен, тек 1994 жылғы 16 желтоқсанда ғана тіркелді. Әбдіғани Еркебаев партияның тұңғыш төрағасы болды. 1999 жылы оның ізбасары Алмазбек Атамбаев болды.

Партия мүшелері арасында басқа да бұрынғы президенттер болған еді: 2017 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткен Сауранбай Жиенбеков және президент қызметін атқарушы Роза Отынбаева. Қызғалдақ төңкерісінде партия белсенділігі маңызды рөл атқарды.

2020 жылы партия мүшелері Жиенбеков пен Атамбаевтың түсінішпеушіліктері нәтижесінде Қырғызстан Социал-демократиялық партиясы де-факто түрде ыдырады. Оның мүшелері Жиенбековті қолдайтын Бірлік партиясы және Атамбаевты қолдайтын Социал-Демократтар партиясы болып бөлінді.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саясаты
Санат:Қырғызстан саяси партиялары
Кадазан

**Кадазан** (өз атауы; *оранг-дусун*, *дусун*, *идаан*) — Малайзиядағы (Сабах штаты), Индонезиядағы және Брунейдегі Даяк тобының халқы.
Жалпы саны 500 мың адамды құрайтын ұлт. Қоныстанған негізгі елдері: Малайзияда – 475 мың, Индонезияда – 15 мың, Брунейде – 10 мың адам.

## Тілі
Олар аустронезиялық отбасының батыс аустронезия тобының кадазан тілінде сөйлейді. Малай тілінде де сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі нанымдар, бір бөлігі – христиандар, католиктер.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (күріш). Сонымен қатар балық аулау және аң аулауда дамыған. Шошқа, құс, аздаған ірі қара мал өсіріледі. Көркемдік қолөнерден – тоқу, ұсталық, ротанг тоқу бар.

## Өмір салты
Бастапқыда ішкі биік таулы аймақтарды мекендеген, олар бірнеше ғасыр бұрын жазықтар мен жағалаудағы ойпаңдарда пайда болған. Әлеуметтік ұйым көп құрылымды, мүліктік және әлеуметтік саралау, этникалық топтасу күшейе түсуде. Шағын отбасы басым.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ауылдық қоғамдастық 1-3 ұзын үйден тұратын ауылда тұрады, олар көбіне өзен жағасында орналысқан. Сонымен қатар бір отбасылық жер үсті немесе қадаларда орнатылған үйлер кең таралуда.
Үйдің бойында ашық кіреберіс, ал ішінде дәліз және тұрғын үй бар. Әр отбасының жеке қонақ бөлмесі, оның үстіндегі шатыры және верандасы бар галерея бөлігі бар.

### Дәстүрлі киімдері
Бұрынғы дәстүрлі киімдері (әйелдер үшін саронг пен кайн, ерлер үшін жабынды киімдер) малай және еуропалық костюмдермен алмастырылуда.
нобай|оңға|200px|Хинава қылыш балығы сэндвич нанымен бірге беріледі.     
Жақында саронгтың орнына ер адамдар қысқа шалбар мен қысқа жеңді жейделер киеді. Әйелдер киімі ротан сақиналарынан жасалған және түрлі-түсті тоқылған өрнекпен безендірілген қысқа саронгтан тұрады.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі Кадазан асханасы негізінен қайнату немесе майдың аз қолданылуын және жергілікті ингредиенттерді, әсіресе бамбук өсінділерін, саго және тұщы су балықтарын ерекше пайдалануды қамтиды.
Соя соусы мен чили үлпектері қосылған піспеген мангоның қарапайым жеңіл тағамдарынан бастап, түскі деп аталатын әртүрлі маринадталған тағамдарға дейін, ыстық және өткір дәмі немесе ашыту әдістері дәстүрлі Кадазан пісірудің негізгі сипаттамасы болып табылады.
Ең танымал Кадазан тағамдарының бірі - хина. Бұл цитрус шырынында, зімбірде, пиязда және ащы асқабақ пен үгітілген кептірілген бамбанган сияқты басқа ингредиенттерде маринадталған шикі балық бөліктерінің салаты.

## Дереккөздер

 
Санат:Малайзия халықтары
Санат:Индонезия этникалық топтары
Санат:Бруней халықтары
Ағартушы

**Ағартушы** - халықтың сауатын ашу, білім беріп, оқу, ағарту ісімен шұғылданатын адам. Шора да жас еді, ауылдың ағартушысы сол, жұрттың сауатын ашқан Шора болатын (Ш.Айтматов, Қош бол.).

**Ағартушы**- қоғам кемшіліктерін ізгілік, əділеттілік идеялары мен ғылыми таным-білім негізінде түзетіп, оның талғамын, саясат, тұрмысын өзгертуге болады деген идеяны ұстанушы қайраткер, осы ағым өкілі. Ағартушылар қатарында Вольтер, Руссо, Монтескье, Гёрдер, Лессинг, Шиллер, Гёте, Десницкий, Қозельский т.б. болды. Мысалы:
*Ағартушылар қоғам дамуындағы сананың айқындаушы рөлi туралы түсініктерге ден қойды (ҚҰЭ).
*Бiр кезде атақты ағартушы Ыбырай Алтынсаринде өз әңгiмелерiнде нан жайын сөз еткен болатын (С.Мәуленов, Жер нәрі).
*Абай қазақтың аса көрнекті ағартушы ақыны болды (Қазақст. тарихы).
## Дереккөздер
Қазақстан кітапханалары

**Республикалық және облыстық кітапханалар 2022 жылға.**

Қазақстандағы кітапханалардың барлық кітап қорын қосқанда – 112 млн кітап қоры шығады. Оның ішінде 28 миллион кітап қазақ тілінде, қалған 70 миллионы – орыс, ағылшын, француз және неміс, қытай тілінде жазылған кітаптар.

## Тізім

## Басқа ірі кітапханалар
* Орталық ғылыми кітапхана
* Республикалық ғылыми-педагогикалық кітапхана
* Республикалық ғылыми-техникалық кітапхана
* С. Бегалин атындағы Орталық қалалық балалар кітапханасы
* Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Ғылыми кітапханасы

## Статистика

## Тағы қараңыз
* Қазақстан музейлері

## Дереккөздер

*
Санат:Тізімдер
Отырар (айрық)

**Отырар** сөзі келесі мәндерге ие болуы мүмкін:
* Отырар (Фараб) — ортағасырлық қала орны, моңғол шапқыншылығына дейін Орталық Азиядағы ең ірі қалалардың бірі.
* Отырар ауданы — Түркістан облысы аудандарының бірі.
* Отырар (ауыл) — Түркістан облысындағы ауылдардың бірі.
* Отырар ауылдық округі — Отырар ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Отырар қорығы — археологиялық мұражай.
* Отырар ғимараты — Алматыдағы мейманхана.
* Отырар көшесі (Астана) — көше.
Сейілбек Мырзабай

**Сейілбек Мырзабай Саттарұлы** — ұстаз, тарихшы, авторы 

## Өмірбаяны
Мырзабай Сейілбек Саттарұлы – Түркістан облысы, Сарыағаш ауданы, Жаскешу ауылының тумасы.
*Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университетінің  тарих факультетін тәмамдаған (2004-2008). 
*Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің әлеуметтік ғылымдар магистрі (2009-2011). 
*Тұран университетінің психологы (2017-2019) болды.

## Еңбек жолы
*Еңбек жолын 2010 жылы Түркістан қаласы “Дарын” колледжінде мұғалім болып бастады.
*2014-2016 жылдары “Азат Еуропа/Азаттық Радиосы” халықаралық медиа компаниясының Қазақ қызметінің вебсайтының журналистеріне ағылшын тілінен сабақ берді.
*2017 жылдан бастап “Отбасы Хрестоматиясы” қоғамдық қорының жұмысына кірісті.
*“Рухани жаңғыру” аясында елордада және еліміздің өңірлерінде мектеп мұғалімдері мен ата-аналарға, оқушыларға, студенттерге лекциялар оқыды.
*2013 жылы “OtukenEnglish” жеке оқу орталығын ашып, балаларға ағылшын тілін үйретіп, жалпы адамзаттық құндылықтарды насихаттап жүр.

## Кітаптары
2021 жылы “Балалықтан даналыққа” кітабының авторы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
#https://semeylib.kz/?p=23010&ysclid=l6rgf7pq8e246535401
#https://atrmgu.kz/seminar_dlya_pedagogovpsixologov.html?lang=kz

Санат:Сарыағаш ауданында туғандар
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті түлектері
Кайелдер

**Кайелдер** (индон. *Suku Kayeli*) — Индонезияның Буру аралының шығыс бөлігінде тұратын халық.
Жалпы саны 800 адам, кейбір деректерде 5 мың адам.

## Тілі
Этногенез процесінде Кайел тілі лингвистикалық жағынан буруан тіліне және серам кіші тобының кейбір басқа тілдеріне жақын каел тілін дамытты. Тіл аясында бес диалектіге бөлінеді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар.

## Тарихы
Кайелдердің этникалық негізін XVI ғасырдың ортасында Голландия бекінісінің бақылауындағы буруандық тайпалық көсемдердің рулары құраған. Кейіннен олар амбондықтармен және Шығыс Индонезияның басқа аралдарынан келген иммигранттармен араласып кетті.

## Кәсібі
Шаруашылығының негізі – балық аулау, саго өндіру және эфир майын жасау.

## Дереккөздер

 
Санат:Индонезия этникалық топтары
Калинга

**Калинга** — Лусон аралының солтүстік бөлігінде тұратын филиппиндік халықтардың бірі.
Олар Кордильера әкімшілік аймағының солтүстік және орталық бөлігінде Калинга, Апаяо, Кагаян, Абра провинцияларында және Таулы провинциясының оңтүстігінде тұрады. Саны 120 мың адам.

## Этнонимі
Калинга өз атауын олармен көп соғысқан көрші халықтардан алды. Олардың тілінен аударғанда «Калинга» сөзі «жаулар» дегенді білдіреді.

## Тілі
Калинга тілінде (*балбаласанг*) сөйлейді.
Ифугао, бонток, тагал, илокан, ағылшын тілдері де кең таралған.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдарды ұстанады, бір бөлігі – католиктік христиандар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (күріш, көкөніс, егінді олар жылына екі рет – маусым және желтоқсан айларында жинайды). Сонымен қатар аңшылық, балық аулау, құрбандық шалу үшін буйвол, шошқа және тауық өсіреді. Ротаннан, бамбуктан өрім тоқу, ағаш өңдеу сияқты кәсіптері бар.

## Өмір салты
Туыстық есеп екі жақты. Неке – неолокалдық. Балалық шақта құда түсу салты сақталған. Калингалар арасында *пангат* - қоғамның ең бай және ең ықпалды мүшелері, *кадангианг* - ақсүйектер, *бэкнанг* - бай, *капус* - кедей болып сарапталады. Пангаталардың негізгі қызметі бұрын бейбіт келісімдер жасау болған.

ХХ ғасырдың 30-40 — жылдарына дейін "бас аулау" дәстүрі сақталды.

### Дәстүрлі баспаналары
Тұрғын үйлері қадаларға орналасқан, төртбұрышты немесе сегізбұрышты, алдыңғы жағында шағын веранда бар. Бұрын үйлер буйвол мүйіздерімен немесе өлтірілген жаулардың бас сүйектерімен безендірілді.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі – жамбасты жауып тұратын орама маталар, әйелдердікі – қара, сары, ақ жолақтары бар тігілмеген белдемше. 20 ғасырдың екінші жартысында заманауи киімдер тарай бастады. Зергерлік бұйымдарды - алқалар, білезіктер, сырғаларды молынан пайдаланады. Ерлерде иықтан иыққа дейін көк жолақ түрінде, әйелдерде - иықтан қолға дейін татуировка бар.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағам – күріш, көкөніс, жеміс, орман жемістері мен жидектер. Етті діни мерекелерде және отбасылық мерекелерде жейді.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Филиппин этникалық топтары
Республика-Ата Жұрт

**Республика-Ата Жұрт** () — Қырғызстанның Жоғарғы Кеңесінде мүшелік етіп жатқан 6 партияның бірі. 2014 жылғы 20 қазанда Республика және Ата-Жұрт партияларының бірігуінен пайда болған. Партияның басшылары — Қырғыз Республикасы Мемлекеттік Қауіпсіздік комитетінің төрағасы Қамшыбек Ташиев және бұрыңғы премьер-министр Өмірбек Бабанов.

2015 жылы партия 315 446 дауыс (20,8%) жинап, Кеңес құрамындағы екінші ең үлкен партия болып шықты. 2020 жылы екі партия қайта бөлінді.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саясаты
Санат:Қырғызстан саяси партиялары
Шәмілқала

**Шәмілқала** () — Дағыстандағы кент. Унсокол ауданының әкімшілік орталығы (2016 жылдан бастап).

Шәмілқала кенті құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде қалалық елді мекен мәртебесі бар Шәмілқала кенті муниципалды құрылымын құрайды.

## Географиясы
Унсокол ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км (жолдарда) орналасқан. Ауыл маңынан М281 «Мамраш-Арақан көпірі» жолы өтеді.

Елді мекеннің ауданы 0,78 км².

## Тарихы
Ол 1985 жылы Светогорск атауымен Ырғанай су электр станциясының гидроқұрылысшылар елді мекені ретінде құрылған. 1991 жылы имам Шәмілдің құрметіне өзгертілді.

## Тұрғындары

;Ұлттық құрамы
2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағының қорытындысы бойынша:

## Инфрақұрлымы, экономикасы
Кентте оқу-тәрбие кешені, әскери комиссариат, ауданаралық көпсалалы аурухана, ауданаралық СЭБ, ауданаралық салық қызметі, «Шіркейсэсқұрылыс» ААҚ, «Сулақэнерго» ААҚ басқармасы бар.

## Дереккөздер

Санат:1985 жылы құрылған елді мекендер
Санат:Дағыстан кенттері
Санат:Унсокол ауданының елді мекендері
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 1997

**Жеңіл атлетикадан VI әлем чемпионаты** — Грекия, Афина қаласында 1997 жылдың 1 тамыз - 10 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Олимпиада стадионы» стадионында өтті.

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* IAAF 1997

Санат:1997 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Қызылащы

**Өзен:**
* Қызылащы – Түндік алабындағы өзен.
**Тау:**
* Қызылащы – Азутау жотасының оңтүстік-батысындағы тау.
Біршоғыр

**Елді мекен:**
* Біршоғыр – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы ауыл.
* Біршоғыр – Ақтөбе облысы Шалқар ауданында орналасқан шипажай.

**Тау:**
* Біршоғыр – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы тау.
Дардамты

**Елді мекен:**
* Дардамты – Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл.

**Тау:**
* Дардамты – Кетпен (Ұзынқара) жотасының орта тұсындағы оқшауланған тау.
Ақкөл (көл, Қостанай облысы)

**Ақкөл**, *Жақсы Ақкөл* – Ұлы Жыланшық өзені алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жангелді ауданы жерінде.

## Гидрографикасы
Орташа аумағы 62 км2. Ұзындығы 11 км-ден астам, ені 8 км, орташа тереңдігі 3,7 м, ең терең жері 5 м-ден асады. Солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс жағалауы биік жарлы, 1,5 км-ге созылған түбек бар. Көлге Ұлы Жыланшық өзені құяды. Қарашаның ортасында суы қатып, сәуірдің аяғында ериді. Суы ащы, жазда мал суарылады. Көлден табан, шортан, алабұға ауланады.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Жетікөл (Орынбор облысы)

**Жетікөл** — Ресей Федерациясы Орынбор облысының Светлый ауданында, Қазақстанмен шекаралас жерде орналасқан ағынсыз тұзды көл.

Ауданы шамамен 12 000 га болатын көл Светлый ауданының оңтүстік-шығысында ең үлкен көл қазаншұңқырларының бірінде орналасқан. Орынбор облысында бұл екінші үлкен көл, тек Шалқар-Екі қара ғана одан үлкен. Көлдің қазаншұңқыры төбелермен қоршалған. Көлдің су беті шамамен 4000 га құрайды. Көлдің солтүстік-шығысындағы жағасы терең сайға байланысты су ойып кеткен және төмендетілген. Көлдің тереңдігі 1-1,5 м.

Көл жағасында Светлый ауданы Озерный ауылдық кеңесінің әкімшілік орталығы Озерный ауылы орналасқан. Жетікөл көлі көші-қон кезеңінде суда жүзетін құстардың ұя салатын және демалатын орны ретінде көл қаумалына жатқызылады.

## Дереккөздер

Санат:Орынбор облысы көлдері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Шалқар-Екі қара

**Шалқар-Екі қара** — Орынбор облысының шығысында, Светлый ауданында орналасқан ағынсыз көл. Облыстағы ең ірі көл.

Су қоймасы табақша тәрізді ойпатта орналасқан, жағалары негізінен өте жайпақ. Жағалау сызығының ұзындығы 96 км.

Көлге ағатын су жоқ, тек көктемгі су тасқынында Бұрықтал өзенімен байланысады. Осыған байланысты көл әр 10 жыл сайын құрғап, 3 жылда түбіне дейін қатып қалады. Кейбір жылдары бірнеше үлкен және көптеген ұсақ жылымдарға ыдырайды. Сол кезде минералдануы 4 г/л жетеді. Орташа минералдануы 3-5 г/л.

Көлдің ихтиофаунасы мөңке балығымен ұсынылған, ал Бұрықталмен ұзақ байланыста болған жылдары алабұға, сазан, аққайран, торта және басқа да кейбір балық түрлері енеді. Жағалауда шағалатұмсықты қарқылдақтар ұя салады.

## Әдебиет
* Чибилёв А. «Природное наследие Оренбургской области». Оренбургское книжное издательство, 1996 г.
* Чибилев А. А., Мусихин Г. Д., Павлейчик В. М., Паршина В. П. «Зеленая книга Оренбургской области: Кадастр объектов Оренбургского природного наследия». Оренбург: Изд.-во «ДиМур», 1996 г.

Санат:Орынбор облысы көлдері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Гүбірлі (өзен)

**Гүбірлі** () — Ресейдің Орынбор облысындағы өзен, Жайық өзенінің оң саласы. Өзеннің ұзындығы — 111 км. Алабынның ауданы — 2410 км².

Сары үстіртінен бастау алады. Бастау Поим және Оноприеновка ауылдарының арасында, Қарағай-Покровка ауылынан 6 км биіктікте орналасқан, бастаудың биіктігі теңіз деңгейінен шамамен 480 м. Сары үстіртінің орталық бөлігі Сақмар, Гүбірлі және Таналық үш өзендерінің алаптарына табиғи су алабы қызметін атқарады (осы үш өзен Жайыққа құяды).

Гүбірлі кей жерлерде тау өзеніне ұқсайды: сарқырамалар мен иірімдер кезектесіп тұрады. Өзеннің ағысы біршама бұралаңдалған, бұл өзеннің Гүбірлі тауларының арасынан ағуына байланысты, сондықтан өзен төбелер мен жартастардың арасынан жол табуға мәжбүр болды. Гүбірлі Казачья Гүбірлі ауылының маңында Жайыққа құяды. Сағаның биіктігі теңіз деңгейінен 165 м.

Сағасы мен бастауы арасындағы биіктік айырмашылығы 315 м, өзеннің ұзындығы 110 км, еңіс коэффициенті 2,86 м/км (салыстыру үшін, Оралда дәл осындай көрсеткіш 0,34) — бұл Гүбірлінің біркелкі емес жылдам өзен екендігін көрсетеді. Бұл тіпті жазда, шілде айының өзінде өзендегі судың, әсіресе жоғарғы ағысында айтарлықтай салқын болуына және Цельсий бойынша 18 градустан аспайтындығына әкеледі.

Гүбірлі өзенінің бойында (бастап сағасына қарай) мына ауылдар орналасқан: Қарағай-Покровка, Старохалилово, Малохалилово, Нұрболат, Үзембай, Белошапка және Казачья Гүбірлі. Өзеннің басқа жақын маңдағы елді мекендер үшін де маңызы бар – мысалы, Гүбірліден 6 шақырым жерде орналасқан Новорудный ауылының жанында ауылды сумен қамтамасыз ететін өзенде су алғыш (сорғы станциясы) бар.

Өзеннің атауы ,  — *сарқыраған, гүбірлеген* немесе  — *тасбақа* дегеннен шыққан.

## Сілтеме
* 

Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Санат:Орынбор облысы өзендері
Көздіқара (айрық)

* Көздіқара – Атырау облысы Махамбет ауданындағы ауыл.
* Көздіқара – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл.
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 1995

**Жеңіл атлетикадан V әлем чемпионаты** — Швеция, Гётеборг қаласында 1995 жылдың 5 тамыз - 13 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Уллеви» стадионында өтті.

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* IAAF 1995 Championship

Санат:1995 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Канканай

**Канканай** ( өз атауы –  *канканаи*, *лепанто*) — Филиппин аумағында тұратын халық. Олар Лусон аралының таулы аймақтарын мекендейді.
Жалпы саны – 240 000 адам.

## Тілі
Тілі - канканай тілі. Орталық Канканай тілінде 4 диалекті бар. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Ағылшын, бонток, илокано тілдері де жиі кездеседі.

## Діні
Сенушілердің діни сенімдері: дәстүрлі наным-сенімдер.

## Кәсібі
Канканайлар суармалы террассалық егіншілікпен (күріш, тәтті картоп, таро, кофе), мал шаруашылығымен (қарабао бұқалары, жылқылар, шошқалар, құстар, иттер), сондай-ақ алтын және басқа да пайдалы қазбаларды өндіру және өңдеу, көрші елдермен саудамен айналысады. Тоқу, тоқыма өнері, ағаш және металл өңдеу дамыған.

## Өмір салты
Ауылды көсемдер пен кеңес (тонг-тонг) басқарады. Ауыл тұрғындары бай (бакнанг), орта және кедей (абитуг) болып бөлінеді. Отбасы шағын. Неке билокальды және неолокальды болып табылады.
Бұрын бас аулауға байланысты рәсімдер, салт-дәстүр бойынша мүлікті тарату, қыздар үйі, ұлдар үйі сақталған. Бақсылар, құрбандық шалу бар.

### Дәстүрлі баспаналары
Ауылдары ірі болып келеді, шашыраңқы, кварталдарға (ато) бөлінген. Ағаштан немесе бамбуктан, төбесі сабанмен, шөппен немесе жапырақтармен жабылған жер үсті үйлерде тұрады.

### Дәстүрлі киімдері
Канканайлар киіммен ерекшеленеді. Әйелдер көйлегі негізінен қызыл және қара түстерден тұрады, олар негізінен бакгет және гатенг деп аталатын белдемше. Ер адамдар G-стрингт киді, Бесао мен Сагадада олар "трусики"деп аталады. Дизайны әлеуметтік мәртебесіне немесе тұрған жеріне байланысты өзгеруі мүмкін.
Әйелдер мойнына металл немесе қола әшекейлер киеді, ерлер басына лента байлайды. Татуировкасы (негізінен геометриялық әшекейлер) басқа филиппиндіктердің татуировкасынан айтарлықтай ерекшеленеді.

## Дереккөздер

 
Санат:Филиппин этникалық топтары
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 1993

**Жеңіл атлетикадан IV әлем чемпионаты** — Германия, Штутгарт қаласында 1993 жылдың 13 тамыз - 22 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Мерседес-Бенц-Арена» стадионында өтті.

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* IAAF 1993

Санат:1993 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Гүбірлі таулары

**Гүбірлі таулары** () — Орынбор облысының шығысында, Гүбірлі өзенінің алабындағы (Жайықтың оң саласы) тау сілемі. Орал тауларының оңтүстік бөлігі.

Гүбірлі таулары солтүстіктен оңтүстікке қарай 70 км-ге созылып жатыр. Олардың ауданы шамамен 400 км². Таулар Гүбірлі аңғарымен, сондай-ақ оның салаларының жыраларымен, сайларымен және шатқалдарымен қатты ойылған. Кейбір шатқалдардың тереңдігі 80-100 м-ге жетеді. Үстемдік биіктігі 300-350 м. Ең биік шыңы — Поперечная тауы. Гүбірлі тауларының оңтүстік бөлігінде Мұғалжар өтеді.

Таулар негізінен туфтардан, кремнийлі және сазды тақтатастардан тұрады. Беткейлерде дала өсімдіктері өседі, мүктер мен қыналар кездеседі. Тауларда марганец, мыс, темір және никел рудаларының (Ақкерман никель кеніші), хром, әктас және басқа пайдалы қазбалардың кен орындары бар.

## Әдебиет
* Янишевский M. E. Мұғалжар және Гүбірлі тауларына іссапар туралы есеп (алдын ала) / М. Е. Янишевский // Томбы технологиялық институты хабаршысы [ТТИ хабаршысы. — 1905. — Т. 3.]
## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша тау сілемдері
Санат:Орал таулары
Едіге (тау)

**Едіге** – Ұлытаудың оңтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1063 м. Доғаша иілген таудың ұзындығы 8 км, енді жері 5 км. Іргесі кристалды тақтатас, гранит, құмтас порфирит, конгломераттан түзілген. Тау бөктерінен бірнеше ұсақ өзендер (Шақабай, т.б.) мен бұлақтар бастау алады. 

## Өсімдігі
Бозғылт қызыл қоңыр топырағында ұшқат, тобылғы, итмұрын, баялыш, арша, жусан, боз, бидайық өседі. Тау баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Юкола

**Юкола** - Шығыс Сібір мен Қиыр Шығыс халықтары дайындаған кептірілген балық немесе бұғы еті. Кейбір аудандарда юколу пештің үстіне ысталған немесе кептіру алдында аздап тұздалған. 

Юкола Куриль аралдары мен Беринг теңізінің жағалауларының жергілікті тұрғындары өз қажеттіліктері үшін өндіреді. Ол ұзақ уақыт сақтауға және тасымалдауға ыңғайлы консервілер ретінде адамның тамақтануына, сондай-ақ ұзақ уақыт өту кезінде жүру мүмкіндігімен қосымша өңдеусіз тамақтануға дайындалады. Аштықты жақсы қанағаттандырады, шөлдемейді. Дайындау үшін лосось етінің еті, сондай-ақ шортан, ақ балық және т.б. пайдаланылады. Төменгі сорттардың балығы ит тағамына кептіріледі.

Юкол астындағы балық қабатқа кесіліп, кептіру үшін рельстерге ілінеді. Түнде балық қатып қалады, бір күнде ериді, дегидратация процесі жүреді. Тұрақты теріс ауа температурасында мұздың сублимациясы жүреді. Юкола қасиеттері бойынша стокфиске жақын.
Жуаз

thumb|right|300px|Жуаз. Жұмашев А. Есжан атаның жуазы (Алматы: Арыс, 2009) атты еңбекке сүйеніп суретін салған Ж.Шәйкен
**Жуаз** – өсімдіктен май сығып алуға арналған ағаш құрал. 

## Сығу барысы
Негізінен қыша, зығыр сияқты майлы дақылдардың дәнін сығу арқылы сұйық май алған. Ағаш ыдыстың түбінде майды ағызып алатын тесігі болады. Дәнді ыдысына салып, діңгекті ат, түйе, өгіздің күшімен айналдырғанда, дәндер жаншылып, майы бөлініп шығады. Осы майды тесіктің тығынын ағытып, құйып алады да, күнжарасын топанға, кебекке, жемге араластырып малға береді, отынға пайдаланады.

## Жуаз бөліктері
Жуаз: тұрық, оқ, құлақ, гәжәк, тіркіс, оқтық, мойынтұрық немесе кеспек, ауыртас, құрсау деген бөліктерден тұрады. 
* Тұрық (гүндә) – жуаздың оқты кигізіп майлы өсімдік сығатын шұңғыл ойықты ыдысы бар май айыратын және қозғалыс тірегін атқаратын, келі тәріздес негізгі бөлігі. Қарағаш не тұт ағаштарының жуан діңінің ұзын, тұтас кесіндісінен үңгіп ойып жасалады. Ыдысы тұтас не алмалы-салмалы болады. Өлшем биіктігі 112-220 см шамасында, диаметрі 75-80 см. Тұрық қозғалмас үшін түп жағынан жартысынан жоғары жерге көміледі.
* Оқ – жуаздың май сығатын келісіп тәріздес бөлігі. Төменгі және жоғары бас жағы ыдыстың, гәжәктің ойығынан тайып шығып кетпес үшін домалақ, жұмыр, кертпектеп жасалады. Өлшемі: ұзындығы - 260 см, жуандығы - 20см.
* Құлақ – оқты көтеріп түсіретін және жуаздың қақпағын бекітетін тұтқа.
* Гәжәк – оқты төбесінен салмақ басатын жетек ағаш. Гәжәк екі бөліктен тұрады: жоғарғы бөлігі оқтың басына кигізіліп, төменгі бөлігі ауырлық тастың ортасындағы тесіктен өткізіліп, кеспек ағашты қашап тесіп, киістіріліп бекітіледі.
* Тіркіс – гәжәктің жоғарғы және төменгі бөліктерін бір-біріне тартып бекітетін таспадан өрілген ілмекті бау.
* Оқтық – жуаздың оқты айналдыратын жетек ағашы, тәртісі, тартқы ағашы. Жуазды айналдыратын өгізге мойынтұрық, ал жылқының мойнына қамыт кигізіледі.
* Мойынтұрық – жуаздың айналдыратын өгіздің мойнына салатын қамыт. Басқа мойынтұрықтардан айырмашылығы, бір басы тіректің қызметін атақарады.
* Кеспек – құрсау мен оқтықты, мойынтұрықтың тірегін қосатын, ауырлық тасты бекітетін бөлік. Өлшемі 100х55х15 см.
* Ауырлық тас – майлы өсімдікті, дақылды сығып, жентектеуде оқтың салмағын арттыратын бөлік. Ауырлық тастың жалпақтығы 55х100 см, қалыңдығы 15 см шамасында болады. Оны ортасын қашап тесіп гәжәктің төменгі бөлігіне кигізіп, кеспектің үстіне бекітеді.
* Құрсау – тұрықтың сыртын айналып тұратын шеңбер тірек ағаш. Құрсау кеспек ағашқа бекітіледі.
Сонымен қатар сүттің майын айырып алуға қолданылатын құрал да жуаз деп аталады.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Жұмашев А. Есжан атаның жуазы. Алматы: Арыс, 2009.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Қолөнер
Санат:Тұрмыс
Рандаль Коло Муани

**Рандаль Коло Муани** (; 5 желтоқсан 1998 жыл, Бонди, Франция) — франциялық футболшы, "Айнтрахт" клубының шабуылшысы. 

## Жүлделері

### Командалық
«Нант»

* Франция кубогы: 2021/22

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Франция футболшылары
Санат:Нант ФК ойыншылары
Санат:Айнтрахт Майндағы Франкфурт ФК ойыншылары
Санат:Булонь ФК ойыншылары
Ескі Шалқар

**Ескі Шалқар** – Шалқар алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. Мұғалжар тауының оңтүстік ернеуі мен Үлкен Борсық құмының аралығында, теңіз деңгейінен 168 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,22 км2, ұзындығы 6,5 км, ені 3 км. Суы қарашаның ортасында қатып, наурызда ериді. Жағасы негізінен жайпақ, батыс жағы түйетайлы келеді. Көлге Қауылжыр өзені құяды. Жаз ортасында тартылып, батпақты сорға айналады. Суы тұщы. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Лукас Аларио

**Лукас Николас Аларио** (; 8 қазан 1992, Тостадо) — аргентиналық футболшы, шабуылшы.

## Жүлделері

### Командалық

; Ривер Плейт

* Либертадорес жеңімпазы (1): 2015

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Аргентина футболшылары
Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Колон ФК ойыншылары
Санат:Ривер Плейт ФК ойыншылары
Санат:Байер 04 ФК ойыншылары
Санат:Айнтрахт Майндағы Франкфурт ФК ойыншылары
Капауку

**Капауку** (өз атауы; *мэ*, *экаги*, *экари*, *тиги*) — Индонезияда тұратын папуас халқы.
Жалпы саны 140 мыңнан астам адам. (2008).

## Тілі
Олар Орталық Жаңа Гвинея отбасының Батыс Жаңа Гвинея таулы тобындағы экаги (немесе капауку) тілінде сөйлейді. Жазуы латын графикасына негізделген.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, бөлігі – протестанттар (перфекционистер).

## Кәсібі
Тау аңғарларының тұратын капаукулар қолмен атқарылатын егіншілікпен айналысады (ямс, таро, банан, қант қамысы, бау-бақша дақылдары, соңғы кезде маниок пен темекі), шошқа өсіреді. Сонымен қатар аңшылық пен терушілікте бар.

1950 жылдардың ортасына дейін капаукулар металды, тоқуды, керамика өнерін білмеген. Негізгі дәстүрлі құралдары – неолит типіндегі тас балталар, қазатын таяқтар, шақпақ қашаулар, сүйек инелері, қарулары – садақ болды. Балық аулауға арналған тор, жүк тасуға арналған құралдар және т.б. дамыды.

## Өмір салты
Капаукулер тотемдік патрилинейлік руға бөлінеді. Неке патрилокалды. Бірнеше қауымдастықтар конфедерациялар құрады, бұрын жиі ішкі соғыс жүргізген. Көшбасшылық бейресми, байлықпен (шошқа санымен) және шешендік қабілеттермен анықталады.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекен шашыраңқы орналасқан. Үйлері ағаштан жасалған, төртбұрышты, бір бөлмелі.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер тек фалокрипті (жыныс мүшесін жауып тұратын қаптама) киеді, әйелдер жалаңаш жүреді.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары - қайнатылған тамыр көкөністері мен түйнектер, мереке күндері шошқа еті.

## Дереккөздер

 
Санат:Индонезия этникалық топтары
Абзал Темірғалиұлы Құспан

**Абзал Темірғалиұлы Құспан** (23 ақпан 1978 жыл, Батыс Қазақстан облысы) — қазақстандық заңгер, саясаткер, қоғам қайраткері, 2023 жылдан бері Қазақстан Мәжілісінің депутаты.

## Өмірбаяны
1995 жылы Абзал Құспан дарынды балаларға арналған Орал лицей-интернатын бітірген. 2000 жылы ол Қазақ мемлекеттік заң академиясының сот-прокурорлық факультетіндегі оқуын бітірді.

Еңбек жолын Құспан 2000 жылғы тамызда Қазақ мемлекеттік заң академиясының Орал қаласындағы филиалындағы оқытушы ретінде бастады. Бұл қызметте ол тек 3 ай бойы болды да, Батыс Қазақстан облысының прокуратура органдарындағы жұмысын бастады. Бұл жерде ол 2006 жылға дейін жұмыс істеді.

2006–2009 жылдары азаматтық-Экономикалық істер бойынша жеке практикамен айналысатын заңгер болып жұмыс істеді. 2009 жылдан 2023 жылға дейін ол Батыс Қазақстан облысы адвокаттар алқасының мүшесі болған.

Прокуратурадан кеткеннен кейін қоғамдық жұмыстарға белсене араласа бастады, пікірлестері Лұқпан Ахмедьяров пен Исатай Өтеповпен бірге «Абырой» қоғамдық бірлестігін құрып, зияндылық туралы алғашқылардың бірі болып дабыл қаққан.

2012 жылы Құспан «Отбасы хрестоматиясы» қоғамдық қорын құрды. 2023 жылғы наурызда ол Мәжілістің VIII шақырылымының депутаты болып сайланды.

## Саяси ұстанымы
2024 жылғы мамырда Құспан Астана паркінде серуендеген кезінде жариялаған әлеуметтік желідегі жазбасында астаналық жастардың орыстілдігіне қарсы шығып, оларды «өңшең намыссыз, арсыз қазақтар» деп атады.

## Марапаттары
* Құрмет ордені (18 наурыз 2022 жыл);
* "Адвокаттың алтын белгісі" медалінің иегері.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары
Шинейд Мойра Кьюсак

**Шинейд Мойра Кьюсак** - ирландиялық актриса. Оның алғашқы рөлдері Дублиндегі Эбби театрында болды, ол 1969 жылы Лондонға Шекспирдің корольдік труппасына қосылу үшін көшіп келгенге дейін. Себастьян Барридің "Слиго ханымы"фильміндегі рөлі үшін ол Critics' Circle және Evening Standard Awards марапаттарына ие болды. Кусак Джейн Мойра Кусак Далькиде, Дублин округінде дүниеге келді, актриса Морин Кусактың қызы (Мэри Маргарет Кили) және актер Сирил Кусак.Ол актриса Сорчи Кусактың қарындасы, Ниам Кусак және Кэтрин Кусактың қарындасы. Оның әкесі Оңтүстік Африкада, ирландиялық әке және ағылшын ана отбасында дүниеге келді және Дублин Гейт театрында Майкл Мак Лиаммоирмен бірге жұмыс істеді.
## Мансап
*Театр*
Оның алғашқы актерлік рөлдері Дублиндегі Эбби театрында болды. 1975 жылы ол Лондонға көшіп, корольдік Шекспир труппасына (RSC) қосылып, Дион Бусиконың "Лондонның батыс аяғына деген сенімі"фильмінде басты рөлді сомдады. Кьюсактың RSC-мен жұмысы Кларенс Дервент сыйлығы мен оның Оливье сыйлығының бірінші номинациясын қамтитын "сізге қалай ұнайды" фильміндегі Селия ретінде марапаттарға ие болды. 1981 жылы ол Фрэнсис Бомонт пен Джон Флетчердің "Горничная" трагедиясындағы рөлі үшін Оливье сыйлығының екінші номинациясын алды, ал екі жылдан кейін ол Оливье сыйлығының үшінші номинациясын алды.
*Кино және тв*
Кусак "Хоффман" фильмінде Питер Селлерспен бірге ойнады (1970).Ол "сендіру" сериясының эпизодында қонақ жұлдыз ретінде ойнады! (1971), Тони Кертис пен Роджер Мурмен бірге сериал Дженни Линдлидің рөлін сомдады, ол марқұм ағасы ретінде көрінетін ер адам шынымен алдамшы деп күдіктенеді. The Persuaders!, 1971.3-Серия, 1-Маусым."Жетінші Дубль". Оның жұмыстарының кең тізімімен мына мекен-жай бойынша танысуға болады filmreference.com .1975 жылы ол "раушан" кейіпкері ретінде "Квиллер"телехикаясында үш рет пайда болды.
## Жеке өмірі
Айронсқа тұрмысқа шықпас бұрын, Кусак 1967 жылы ұл туып, баланы асырап алуға берді. 2007 жылы Ирландияның Sunday Independent газетінің журналисі Дэниэл Макконнелл Кусактың жалпы сайлауда солшыл кандидаттың анасы және қазір Ирландия парламентінің мүшесі Ричард Бойд Барретт екенін айтты.Содан бері олар қайта қауышты.Кусак 2007 жылы Ирландияда өткен жалпы сайлауда "пайда алдындағы халық" Альянсының үміткері ретінде Дун Лаогэр сайлау округінде сәтсіз болған кезде Бойд Барретт үшін үгіт жүргізді.Ол сонымен бірге оған 2011 жылғы жалпы сайлаудың нәтижелерін күткен кезде, ол Дэйл Эйраннға сайланды.2013 жылдың мамыр айында Бойд Барретт өзінің биологиялық әкесі театр режиссері Винсент.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Дублинде туғандар
Санат:Ирландия актрисалары
Санат:XX ғасыр актрисалары
Санат:XXI ғасыр актрисалары
Санат:Лейбористік партияның (Ұлыбритания) мүшелері
Владимир Александрович Кожевников

**Владимир Александрович Кожевников** (1852—1917) — орыс мәдениет тарихшысы, философ және публицист.

## Өмірбаяны
Ол негізгі еуропалық және ежелгі тілдерді үйренуді қамтитын үйде тамаша білім алды. Платон мен Никомахтың, Архимед пен Птолемейдің, Аристотель мен Евклидтің, Теофраст пен Плинийдің еңбектері көпестің ұлына оқу құралы болды. Владимир Кожевников өмірінің соңында 14 тілді, оның ішінде санскритті де білген, сегізде еркін сөйлеген. Ата-анасынан ерте айырылған Владимир інілерін тәрбиелеумен айналысты. Бұл оның жүйелі білім алуына кедергі болды: ол Мәскеу университетінде волонтер ретінде тарих және философия курстарына қатысты (1868-1873), бірақ інілеріне қарағанда ол жоғары білім туралы диплом алмады. Оның «II ғасырдағы Рим қоғамының моральдық және интеллектуалдық дамуы» атты алғашқы баспа жұмысы. (Козлов, 1874).

1880-1894 жылдары В.А. Кожевников шетелде болды, Батыс Еуропадағы ең ірі кітап сақтау қоймаларында жұмыс істеді; көп саяхаттады (еуропалық елдерден басқа Арабия, Алжир, Тунис, Палестинада болды).

Философия, тарих, дін, лингвистика бойынша энциклопедиялық біліммен қатар, ол музыка мен сурет өнерін де жетік меңгерген. Ежелгі шіркеу мен оның ата-бабаларының тарихын тамаша білуші ол тек шығыс шіркеуінің мистикалық-аскеттік теологиясын ғана емес, сонымен қатар христиандық батыс мистиктерінің ілімдерін де жақсы меңгерген. Ол аскеттік идеалдарды салыстырмалы түрде зерттеумен айналысты және христиан аскетизмінің тарихы туралы шағын, бірақ өте құнды және бай кітап жазды; өмірінің соңына қарай «Христиандықпен салыстырғанда буддизм» атты үлкен екі томдық шығармасын жасады. Қайта өрлеу дәуірінің мәдениетіне, ең алдымен оның эстетикалық мұраттарына арналған 1500 бетке жуық іргелі зерттеу оған 14 қолжазба том болып дайын тұрды, бірақ басылмай қалды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Мучуринскта туғандар
Санат:Долгопрудта қайтыс болғандар
Санат:Ресей философтары
Санат:XIX ғасыр философтары
Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер
Ешкітау (тау, Қостанай облысы)

**Ешкітау** – Терісаққан өзені алабындағы тау. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты аумақта, Аққошқар ауылының оңтүстігінде 15 км жерде орналасқан.

## Жер бедері мен геологиялық құрылымы
Абсолюттік биіктігі 373 м. Архей және протерозойдың күшті метаморфтанған және дислокацияға ұшыраған жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қиыршықтасты қызғылт қоңыр топырақты өңірінде, дала өсімдіктері жусан, бетеге, бұта, қарақат, қайың, терек өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі таулары
Ешкітау

* Ешкітау – Жалпы Сырттың оңтүстігіндегі үстіртті қырат.
* Ешкітау – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты аумақтағы тау.
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 1991

**Жеңіл атлетикадан III әлем чемпионаты** — Жапония, Токио қаласында 1991 жылдың 23 тамыз - 1 қыркүйек күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Олимпиада стадионы (Токио)» стадионында өтті.

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* IAAF 1991

Санат:1991 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 1987

**Жеңіл атлетикадан II әлем чемпионаты** — Италия, Рим қаласында 1987 жылдың 28 тамыз - 6 қыркүйек күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Олимпико (стадион, Рим)» стадионында өтті.

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* IAAF 1987
* Results

Санат:1987 жылғы жеңіл атлетика
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары
Субстраттық фосфорлану

**Субстраттық фосфорлану** – жоғары энергиялы аралық өнімнен фосфаттың (РО3) АДФ немесе ЖІӨ-ге тікелей ауысуы арқылы АТФ немесе ГТФ синтезі үшін барлық тірі организмдерге тән реакция. Тірі жасушалардағы органикалық қосылыстардың тотығуы кезінде бейорганикалық фосфат органикалық заттарға ауысып, энергияға бай молекулалар түзеді, одан АДФ немесе ЖҰӨ-ге ауысады. Бұл жағдайда тасымалдау тек жеткілікті жоғары топтық тасымалдау потенциалы бар молекулалардан болуы мүмкін. Энергия конъюгациясы есебінен АТФ және Fn -ден АТФ синтезін қамтамасыз ету үшін мұндай молекулалардың химиялық байланыстарының гидролизінің энергиясы АТФ гидролизінің энергиясынан жоғары болуы керек. Топтық тасымалдау потенциалы жоғары мұндай молекулаларға фосфоэнолпируват, 1,3-бисфосфоглицерат, А коферментінің ацил туындылары және креатинфосфат жатады.

## Механизм
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/Substrate-level_phosphorylation_generating_ATP.svg/220px-Substrate-level_phosphorylation_generating_ATP.svg.png|нобай| Субстраттың фосфорлануының жалпыланған реакциясы
Аралық фосфорланғаннан кейін оның фосфаттық тобы (бейорганикалық фосфат ) АДФ-ға ауысады. Аралық заттың топтық тасымалдау потенциалы АТФ-тен жоғары болғандықтан, реакция бір бағытта жүреді.

Субстраттың фосфорлануы көбінесе алдын ала тотығу сатысынан тұрады. Егер альдегид тобын карбоксил тобына дейін тотықтырса, бұл процесте бөлінген энергия фосфат тобын карбоксил тобымен эфирлеуге жұмсалады. Нәтиже – фосфоангидрид, топтық тасымалдау потенциалы жоғары қосылыс. Баламалы түрде кето тобы бар молекуланы тотықтыруға болады (пируват және оның тотығу декарбоксилдеуі ). Бұл жағдайда тотығу энергиясы А коферментімен тиоэфирлік байланыс түзу арқылы сақталады. Фосфаттық топпен трансэтерификациядан кейін субстратты фосфорлану үшін қолданылатын жеткілікті жоғары топтық тасымалдау потенциалы бар фосфоқосылыс түзіледі.

## Мағынасы
Субстратты фосфорлану тыныс алу тізбегі үшін электронды акцепторлардың болуына қарамастан, яғни оттегі болмаған кезде АТФ-ны тез қалпына келтіруге қызмет етеді. Эритроциттердегі адамдарда аэробты тыныс алу мүлдем жоқ және барлық энергия тек гликолиздің субстратты фосфорлануынан пайда болады. Оттегінің жетіспеушілігімен бұлшықеттер дәл осы жолмен немесе креатинфосфат арқылы энергия алады.

Сондай-ақ, субстраттың фосфорлануы тотықтырғыш заттардың энергиясын толық пайдалануға ықпал етеді. Онсыз энергияның бір бөлігі жай жоғалып, жылуға айналады.

* Үшкарбон қышқылының айналымында :

## Дереккөздер

## Әдебиеттер

* Нетрусов А. И., Котова И. Б. Микробиология. — 4-е изд., перераб. и доп.. — М.: Издательский центр «Академия», 2012. — С. 46. — 384 с. — .

Санат:Биологиялық процестер