open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аяқ жүгірту

**Аяқ жүгірту** - күйеу жігіттің қалыңдық жаққа жаяу ат жетектеп келгенде әзілдесіп көңіл көтерген қыз жеңгелеріне беретін кәдесі. Ауылға бір шақырымдай калғанда күйеу баланы қалдырып, ауылға келген аткосшылардан күйеу келгенін естіген қыздың жеңгелері дәм салынған табақпен алдынан шығып күтіп алған. Күйеудің қасына келген әйелдер ас салынған табақты оған үш рет ұсынып, үш рет кері тартып алғаннан соң, тек төртінші ретте дәм татқызған. Ас-тұз әкеліп, күтіп алғандарына риза болған жаңа күйеу әкелген кәдесін әйелдерге таратып беру рәсімін істейді. Қыздың үйіне келгеннен кейін де қымыз қүйып беріп отырған әйел қолын жеңіне тығып алып, жігіт ыдысты ала бергенде тартып қалады. Осылайша үш рет қайталайды. Үшінші мәртеде ғана ыдысты ұстатады. Бұл үшін де жігіт «аяқ жүгіртер» кәдесін береді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяқ көрік

**Аяқ көрік** - қолмен емес, аяқпен іске қосылатын ұсталықта қолданылатын көріктің шағын түрі. Дөңгелектің иінді (маховиктің) білігіне жалғасқан табанілдірікті (педальді) басып аяқ көрікті іске косады. Маховиктің жетек құры коріктің сыртқы қаңылтырмен қоршалған желдеткіш ебелегін айналдырады. Ебелекті қоршауымен бірге қосып ұлу деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяқ салған күң

**Аяқ салған күң** - бәйбішесінен бала көрмей жүрген байдан есігінде жүрген қызметші әйелдің бала көтеріп, әлеуметтік статусын өзгеру үрдісін білдіретін ұғым. Алайда, арнайы рәсімнен кейін аяқ салған күң деген баяғы кемшін атаудан арылады. Яғни байдың басқа әйелдерімен терезесі тең әлеуметтік тұлғаға айналады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяқ салу

**Аяқ салу** - дәстүрлі ортада перзент көре алмай жүрген байдың өзінің «есіктегі күңімен» көңіл қосу жосыны. Мұндай сирек кездесетін көңілдестік некелі әйелі ұзақ уақыт бала көтермей жүрген жағдайда кездескен. Бай күңнен бала сүйсе, әйелдің күң аты жойылып, әлеуметтік мәртебесі басқа әйелдермен теңестіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяқбау

1.**Аяқбау** - уықтың керегеге бекітіп байлайтын жіптің немесе әшекейленген жіңіке таспаның атауы. Сондай-ақ аяқбау көшкен кезде уықтың «аяқтарын» бірі біріне қосып, буып байлау үшін де қолданылады. Үйдегі уыққа байланған аяқбауға адамның басы тимеу керек. Әйтпесе адамның жолы кесіледі, жамандыққа ұшырайды-мыс.

2.**Аяқбау** - аушы құстардың аяғына байланатын былғары, қыжым немесе теріден өріліп жасалған «жіп». Мұндай жіпті бүркітті қолға үйретуге және ұстап алып жүруге және тұғырға отырғызғанда байлап қоюға колданады.

3.**Аяқбау** - балық аулайтын аудың (жылымның) әрбір стек тасын жеке-жеке байлайтын бау.

4.**Аяқбау** - қайықтың діңгегін төменгі жағынан бекітетін арқан. Аяқбауды мықтап байламаса, діңгек босап кетеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Киіз үй
Аяқжақсы

**Аяқжақсы** - тоғыз түрінде берілген сыйдың құрамындағы мәртебесі мен құндылығы тұрғысынан «тоғызыншы» кәделі заттың атауы. Қазақта айыпқа, сыйға, қалыңмалға, бәйгеге, балуан күреске және т.б. берілген сыйдың жанды тоғыз, жансыз тоғыз, түйе бастаған тоғыз, жамбы, бие бастаған тоғыз тәрізді тоғыздың бас жақсысына сәйкес Аяқжақсысы әрқалай болып келеді. Мысалы, тоғыздың басжақсысы күң болса, Аяқжақсысы құлынды бие, ал басжақсысы түйе болса, аяқжақсысы қымбат шапан болады. Демек аяқжақсының таңдалуы басжақсыға байланысты болады. Қазақтың неке салтында күйеу жігіт қалыңдықтың ауылына алғашқы рет келгенде аяқжақсы алып келген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяқжол

**Аяқжол** - ертедегі ордамен сарайлардың кіреберісіне төселетін ұзын төсеніш. Аяқжол алаша, кілемдерден, соңдай-ақ кестелі асыл қалың кездемелермен қапталып киізден де жасалған. Аяқжолды төрелер мен бай-билердің келін түсіру, қыз ұзату тойларына арнап та жасаған. Келін отауына дейінгі аралыққа, тіпті, одан да ұзақ кашықтыққа торғын-торқа, жібек кездемелерден жасалған аяқжол төселген. Аяқжол оюлы, кестелі етіп сәнді жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяққа жем түсу

**Аяққа жем түсу** - мініс атында кездесетін, пайдалану ережесі бұзылудан, дұрыс күтілмегендіктен, ыстық-суықтан аяғына сарысу пайда болу. Аяғына жем түскен ат ақсап, сылтып басып, мініске жарамай қалады. Ал қан кеудеге түскен болса ат кемтар болып қалуы ықтимал.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Тұрсынғали Нұржақыпұлы Еділов

**Тұрсынғали Нұржақыпұлы Еділов** (10 қаңтар 1959 жыл Тасқарасу ауылы, Алматы облысы) – жаттықтырушы, Қазақстан құрама командасының Бас бапкері (), Алматы облысы құрама командасының Бас бапкері (), Алматы облысы әуесқой бокс федерациясының вице-президенті бокстан спорт шебері (1984), Республиканың үш дүркін чемпионы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1996), Қазақстанның еңбек сіңірген. қайраткері (1996).

## Сілтемелер
* Жүрекпен тыңдай білсең, жұдырықта да тіл бар

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Аяққа жығылу

**Аяққа жығылу** - дәстүрлі ортада қалыптасқан моральдық, этикалық қатынасты реттеуде қолданылатын жоралғы, кешірім сұраудың, яғни «кішіреюдің» ең жоғарғы түрі. Дәстүрлі әдет-ғұрыптык күкыкта айыпты болған адам жанына беделді адамдарды ертіп, тиісті үйге барып кешірім сүрайды. Кешірім өтіне келген тараптың бас адамы отағасының аяғын кұшу ишарасын жасап, басын иеді. Кобінесе, қарсы жақ ондай жағдайға кешірім беретін сыңайлы болса, кешірім сұраған адамды басын тізеге дейін еңкейтпей кетеріп алады да, кешірім беретінін айтады.

Егер іс қиындап кетсе, айыпкер қарсы адамның алдына жығылып, аяғын құшып, жылап кешірім сұрауы мүмкін. Кешірім сұраудың ең шегі - кінәлі адам баскиімін қарсы жақтың кінәласкан адамның аяғына тастайды. Алдыңа келсе атаңнық қүнын кеш дегендей мұндайда кешірім етіледі. Аяққа жығылу да жазамен бірдей болып есептеледі. Ел ішінде қыз алып қанып кеткен жігіттің ағайын-туғандары қыз төркініне кешірім сұрай келген кезде, оның әке-шешесі ренжіп, кейде қатты ашуға басса, келгендердің бас көтерер адамы баскиімін алып құданың аяғының астына тастайды. Құда көнбесе жігіт жағынан әкесі бас болып елшілер келіп, құдаларының аяғына жығылады, яғни кешірім өтінеді, бітім сұрайды. Оның аяғы татулықка ұласады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяққа қан түсу

**Аяққа қан түсу** — атты мініске пайдалану ережесі бұзылудан болатын аяқтағы кінарат ауру түрі. Аяққа қан түсу қатты болдырған атты терін баспай, суытпай ыстықтай байлау сияқты себептерден болады. Қазақы тәжірибеге сәйкес шауып келген атты сағат жарым уақыт бойы желге қарсы жетелеп, терін әбден кептіріп, ентігін басқан соң байлау қажет. Бұл үрдісті кездіру немесе aт аяғын суыту деп атайды. Аяққа қан түсіп кеткен аттың аяқтарында мынадай белгі болады: буындары ісініп, қан тамыры одырайып тұрады, салмагын алма кезек оң, сол аягына салады. Сойтіп, ат жүргенде басын темен салып изектеп ақсайды. 

Біраз жер  жүріп денесі қызғаннан кейін ұйыған қан тарап аяғының сылтуы басылады. Тұяқтың қыртысын және табанын ұстап көргенде ыстық табы білінеді, әрі ауырсынып тұрады. Аурудың асқынған түрі тобанаяқ деп аталады. Мұндай жағдайда ат аяғынан айырылады. Халықтың мал емдеу тәжірибесінде аяғына қан түскен атты бауырына дейін келетін ағын суға байлап, таластырады, яғни түскі аптап басылғаннан кеш батқанға дейін қояды. Онан кейін аяғын сорботқа (тұзды қара шай) сіңірген шүберекпен орап тастайды. Соңынан ысқылап, уқалайды. Аттың тобығының екі жағындағы тамыр мен шашаның барлау тамырынан өткір бәкімен шауып едәуір мөлшерде (1-2 шыны кеседей) қан ағызған. Егер артқы аяғына қан түскені белгілі болса, толарсақ басынан төрт елі темен оны бойлай қиғаш кеткен тамырға қандауырды жарты елідей сұғып, сэл-пәл қан шығарады. Бұл тәсілді толарсақ басын қанату деп атайды. Аяққа қан түсу. оңай жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяққұр

**Аяққұр** - киіз үйдің құрылымдық бөліктерін ұстап тұратын сүйемел таңғыш бау. Екінші жағынан аяққұр үйдің ішкі интерьеріне сән береді, эстетикалық қызмет атқарады. Жіңішке, әрі жұқа етіп жасалған құрдың ерекше сәнді түрі уықтың иілген тұсынан жоғарылау, яғни уықтың аяғына қарай тағылатындықтан оны ерекшелеп Аяққұр деп те атаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Киіз үй
Аяқсыз сырға

**Аяқсыз сырға** - салпыншағы, үзбесі жоқ сырға түрі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяқты сырға

**Аяқты сырға** - бірнеше ұсақ салпыншақтары бар сырғаның түрі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяқтабақ

**Аяқтабақ** — ас, той сияқты үлкен жиындардың дастарханына тартылатын сыйтабақтардың ең соңғысы. Кейбір жерде сыйлы табақтардың соңғысы саналатын аяқтабаққа кәрі жіліктен бастап, қатын омыртқа, бұғана, бір жауырып салынады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяқшы

**Аяқшы** - үй толы қонақтарға қымыз құйып таратушы. Аяқшы қолға су кұю, кеселерін жаңалау, қымыз сапыру, сусын әперу сияқты қызмет атқарады. Әдетте, үлкен жиын-той дастарқанының басына қызмет ету үшін бір-бірден аяқшы ретінде жасөспірімдер мен жас жігіттер белгіленген. Сонымен бірге халық арасында тамақ құюшы, ас тасушы адамды да аяқшы деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әбжылан

**Әбжылан** - ертедегі аңыздарда, жырларда кездесетін мифологиялық образ. Ежелгі дәуірде жылан тотем болып саналған. Яғни ғажайып тылсым қасиеттердің иесі. Сондықтан жылан қазақи ғұрыптар мен жосын-жоралғылардың және наным-сенімдердің негізгі нысандарының бірі болды. Әсіресе, қазақтың фольклорлық дәстүрінде  әбжыланды жағымды мифопоэтикапық образға айналды. Мысалы, «Әбжылан қабықты жігіт» қиял-ғажайып ертегісінде сәби жылан киімінде туады да, алапат күшке, сиқыршылықка ие болады. Сондай-ақ, батырдың кереметтігін, әйелдің таңгажайып сұлулығын да әбжыланға теңеген тұрақты теңеулер мен сөз орамдары эпикалық жырларда жиі кездеседі. Мысалы,
Әбжыландай толғанып, 
Шұбарға қарғып мінеді
(Алпамыс). 

Алтында қамшы қолға алып, 
Әбжыландай толғанып, 
Буралып кетіп барады
(Қыз Жібек). 

Түркі халықтарының дәстүрлі мифологиялық түсінігінде жылан төменгі әлемнің өкілі болып саналады, ол алтынды қорып күзетеді, темір мен ұсталық кәсіпті жебеуші рухқа ие. Ертөстік ертегісінде бас кейіпкер жылан Бапыханның еліне саяхат шегеді, оның қызына үйленеді. Жер астындагы жылан патшалығын Шаһмаранның елі деп те атайды. Арбауда мары-мары жылан деген сөз бар, мұндағы мары парсыша «жылан» деген мағынаны береді. Ал әбжылан «үлкен алып жылан» дегенді аңғартады. Сонымен бірге аңыздар мен мифтік әңгімелерде жердің белдеуін әбжылан орап тұрады деген түсінік бар. Тотемдік танымның көмескіленуіне байланысты кейінгі замандарда әбжылан «қаскөй күш» ретінде көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Жыландар‎‎
Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әбзелхана

**Әбзелхана** - әбзелхананың екі түрі болды. Біріншісі, жазда, ерте күзде және көктемде көші-қонда пайдаланатын арнайы киіз үйден жасалған түрі. Екіншісі - қыстаулар мен жатақ ауылда шағын етіп жасалған бастырма түріндегі орынжай. Әбзелхана күнделікті тұрмыста қолданатын әбзелдер мен кұрал-саймандарды сактауға арналған. Бастырма түрінде жасалған орынжайдың төбесі жабық, есігінен басқа жағындағы қабырғалары бітеу болып келеді. Оның ішіне әбзелдерді ілетін және қоятын арнайы сөре, ілгіш, ашабақан, арса, тұғыр орнатылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әбзелші

**Әбзелші** - төрт түлік малға қатысты әбзел- жабдықтарды жасаумен айналысатын шебер. Дәстүрлі ортада әбзелші деп көбінесе қайыстан немесе теріден малды айдау, байлау, бекіту, арқандау, жетектеу, ұстауға арналған кұралдар мен жабдықтарды жасаумен айналысатын адамдарды атаған. Ертедегі малшылар өздеріне қажетті әбзелдерді өз қалауынша дайындап алатын болған. Еңбек бөлінісінің жіктелуі және сауда-саттық үрдісінің дамуына байланысты мал шаруашылығына кажетті тұрман, жабдық, құрал, әбзелдерді дайындау, жасау ісімен арнайы шұғылданатын кәсіп иесі -  Әбзелшілер пайда болды. Әбзелші әбзел жасауға қажетті қайыс, тері, көн, былғары сияқты материалдарды өзі дайындап, терінің түгін жидіту, иге салып оидеу, оны ұқсату секілді жұмыстарын өзі атқарған. Кейбір материалды арнайы тапсырыс беріп, жұрымшы, ишіге жасатып та алатын болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әбілет

**Әбілет** - жын, сайтан, марту, албасты тәрізді зиянды күш иесі. Мұндай зиянды күш иелері байырғы қазақ қоғамында қара деген жалпы атаумен аталған. Мысалы, әбілет басты, Ә. басқыр дегеннің орнына қара басты, қара басқыр деген қарғыс сөздер қолданыла береді. Байыргы мифологиялық санада әбілет, албасты, марту т.б. сыртқы күш иелері көбіне басты, ұрды, соқты деген әрекеттермен байланысты айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әбілхаят

**Әбілхаят** () — мәңгі өмір дарытатын қасиетті су. Мұндағы әб – су, хаят – өмір деген мағынаны білдіреді. Оны Қызыр пайғамбар тапқан, ол суды ішкендіктен, мәңгі өмір сүреді деген эпсана бар. Осылай кие дарыған Қызыр пайғамбар елсіз шел далада қиындыкқа душар болған жолаушыны желеп-жебеп жүреді. Әсіресе байырғы өлең жырларда Қызыр мен Ілияс аталардың аты қатар аталады. Әдетте Қызыр-Ілияс деп қатар қолданылғанымен, Қызыр құрлықта, Ілияс теңіз сапарында жүрген жолаушыларды қолдап, жебеп жүреді деген сенім бар. Сондай-ақ, ел арасында мынандай әпсана бар: Ескендір патша тірі суды іздейді. Оған перілер көмектесіп, аңсаған арманы орындалады. Патша өмір суын ішпес бұрын ойға кетеді. «Егер мұны ішсем мың жасайды екенмін, болашақта мені не күтіп тұрғаны да Бұлдыр, одан да құдайдың өзі берген жасын жасап, олшеулі күнін кешейін деп бас тартады да, қасиетті су толтырылған торсықты балқарағайдың бұтағына іле салады. Сол торсықты карға шоқып, тесіп жібереді. Содан қарға мен әлгі балқарағай ағашы мың жасайтын болған екен деседі. Бұл мифтің тағы бір нұсқасында Ескендір патша тірі суды торсыққа құйып әкеле жатып, қарағайдың түбінде демалып жатқанда құзғын шоқып, тесіп жібереді де, киелі су қарағайға, аршаға төгілгендіктен ол ағаштар жап-жасыл болып, мәңгі жасайтын болады. Судың жердегі қалдығын түлкі жалап, жүні ағарғанша, тұмсығы тиіп құзғын да ұзақ жасайтын болғандығы айтылады. Жалпы түркі-моңғол халықтары, соның ішінде қазақтар мәңгі суды Тәңірдің сыйы, адамның жанын мәңгілік жасарту үшін жасалған шипалы су деп ұғады. Мәңгі су ұғымымен мәндес зәмзәм (Меккеде), кәусар (Жұмақта) деп аталатын қасиетті сулар бар.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әдеп-иба

**Әдеп-иба** - қазақы дәстүрлі ортада тұрақтанып қалыптасқан моралдық нормалар мен ережелерден туындайтын қауым мүшелерінің мінез-қүлқына қойылатын этикалық талап. Ол бағзыдағы адамдардың дүниетанымдық пайымдаулары мен дәстүрлі ортадағы рухани, моральдік қүндылықтарынан туындап, тарихи- мәдени даму барысында орныққан қоғам мүшелері арасындағы (түрлі деңгейдегі - жеке адам, ата, ру, қауым, этнос) қатынас нормаларын реттеу қызметін атқарады, яғни, тіршілік қамы мәдениетінде өзіндік реттеуші «тетік» ретінде қарастырылады.

Қазақы түсінікте Әдеп-иба сақтау адамның жеке басының моральдік қасиеттерін таныта білуі ғана емес, оның қоғамдағы орнын, абыройы мен беделінің көрінісі. Әсіресе әдептілік, ибалық қасиет қазақ әйелінің, жастардың табиғатына тән, олардың санасында берік қалыптасуы, оның ізгі, яғни, жағымды деп қабылданған дәстүрлі құндылықтарға сай болуы талап етіледі. Қазақ әйелдсрі үлкеннің алдын кесіп өтпеу, дауыс көтеріп сөйлемеу, қайын жұртындағы үлкен, әрі сыйлы адамдардың атын атамау, ат тергеу сияқты әдептілікке қатысты ережелерді қатаң сақтаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әдірәм қалғыр

**Әдірәм қалғыр** - қазақ әйелдерінің сөз саптауында ренжіген кезде айтылатын кейіс сөз. Негізгі сөз әдірәм адыра сезінен бастау алады. Оның мәні бос, құр бекер дегенді білдіреді. Адырам қалғыр қолданыстық түрі негізінен қарғыс мәнінде айтылған. Бұл ноғайлы ақындары шығармаларында көптеп қолданылады. Сонымен қатар Әдірәм қалғыр - зілсіз әжуа немесе ойын-қалжың түрінде де қолданыла береді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әжү

**Әжү** - көне соғыс қаруы, салмағы ауыр шоқпар түрінің атауы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әжі жеу

**Әжі жеу** - адам денесінің кейбір жерін жейтін кұрт ауруының түрі. Құрт түскен дене мүшесінің еті түгел ағып, сүйек пен тері ғана қалады. Ел аузында Мақсұл деген барымташы адамның өкшесін әжі жеген деген сөз бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әзет-қақпыш

**Әзет-қақпыш** - малдың етін майымен қоса кессіс қалпын сақтап, кептіріп, сүрлеу тәсілінің атауы. Мұндай еттің немесе майдың түрі сүйексіз болым келеді. Мұны сұрпы немесе сүбе деп атай береді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әзірет жалман

**Әзірет жалман** - астық жинау кезінде көрінетін орақ пен орақшының желеп-жебеушісі. Әзірет жалманның пайғамбар салық деген ұғымға қатысы бар. Егін орып, қырман басты рып жатқан кезде диқан баба әртүрлі кейіпте, мәселен, жылан, жалман, кедей-кепшік бейнесінде көрінуі мүмкін. Сол себептен де жылан үйілген бидайдың астына кіріп кетсе, жақсылыққа балап, тығылған жыланға ақ құйып шығарып салған. Халық жыланды ырыс, байлық әкелуші деп есептеген. Осындай әртүрлі нышандарды ескеріп, Диқан баба немесе Қыдыр қырманға келеді деп жорыған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Лондондық Олимпиада және Паралимпиада ойындарының Ұйымдастыру комитеті

**Лондондық Олимпиада және Паралимпиада ойындарының Ұйымдастыру комитеті** (*LOCOG*) — 2012 жылғы Жазғы Олимпиада және Паралимпиада ойындарының өткізілуі мен ұйымдастырылуын қамтамасыз ететін, сонымен қатар іс-шараларға жауап беретін ұйым болып табылады. Оны жауапкершілігі шектеулі компания ретінде Ұлыбритания Үкіметінің мәдениет, БАҚ және спорт ісі жағындағы Департаменті және Лондон мэрі мен Британиялық Олимпиада ассоциациясы мақұлдады.

## Тағы қараңыз
*2012 Жазғы Олимпиада ойындары
*2012 Жазғы Паралимпиада ойындары
*Олимпиадалық Тасымал ұйымы

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*London 2012: LOCOG formally established at the official website of the Olympic Movement

Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындары
Әзбарақ

**Әзбарақ** - борсықтың баласының атауы. Қазақтарда ешқандай қолданыстық маңызы болған жоқ. Өйткені, ересек борсықтың майын емдікке пайдаланғанымен, Әзбарақты өлтіруге қазақы дәстүр қоспайды. Мұндай ұстаным, (бәлкім, борсықтың баласының атауына да негіз болуы. Себебі қасиетті тіршілік иесін қазақ әдетте барақ сөзін косып атайды. Борсықтың баласының Әзбарақ деп аталуына қарағанда қазақы ортада оның әлдебір тылсым қасиеттің иесі ретінде қастерленуі де мүмкін. Алайда айтылған уәжді дәйектейтіндей материалдар жоқтың қасы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әзірет Әлі

**Әзірет Әлі** (Хазірет Әли) - Мұхаммед пайғамбардың күйеу баласы, мұсылмандардың аты аңызға айналған батыры, ислам дініндегі әділ халифалардың төртіншісі. Алайда тарихи тұлга болған Әлі 661 жылы қаза болғаннан кейін, исламда оның бейнесі аңыз-әпсанаға айнала бастады.
Шығыс бейнелеу өнерінде Әзірет Әлі қасиетін көрсететін белгілері - басының сыртын коршаған жалынмен, қолындағы Мұхаммед пайғамбардан мұраға қалған ұшы айыр қылыш - Зұлпықармен, жауынгерлік аты - Дүлдүлімен бейнеленеді. Аңызға айналған ерліктеріне байланысты мұсылман мифологиясының мифтік кейіпкеріне айналған Әзірет Әлі қазақтардың ислам дінін қабылдауымен қазақ ортасында батырлардың қолдаушы киелі піріне айналған. Қазақ батырлары жорықта, соғыста, шайқас алдындағы жекпе- жекке шыққанда басқа пірлерімен бірге Әзірет Әлінің де есімін атап, сыйынып қолдау сұрайтын болған. Әзірет Әлінің қылышы-  Зұлпықар қазақтарда асыл қылыштың бейнесіне, эпитетіне айналды. Оның жауынгерлік аты - Дүлдүл батырдың тұлпарының эпитеті ретінде қолданылады. Әзірет Әлі қазақтың халық ауыз әдебиетінде Алланың Шері, Арыстан, Шер Әлі, Әлі Шер деген бірнеше лақап аттарымен де аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балиғатқа жету

**Балиғатқа жету** - дәстүрлі ортада қыз бала он үш жаста, ұл бала он төрт-он бес жаста балиғатқа, яғни кәмелетке толады деп есептелген. Қазақтар он үш жасқа толған қыз балаға он үште отау иeci деп есейіп бойжеткен ретінде қараған. Сөйтіп қыз баланы күйеуге беру қамына кіріскен. Қазақ ортасында өлген адамның жаназасын шығарып, дәуір айналдыру, ысхат түсіру балиғатқа толған адамға ғана қатысты орындалады. Балиғатқа жеткен күннен бастап қаза болған намазы, ораза күндері үшін туыстары күнәсін алу рәсімін орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Байқалмақ

**Байқалмақ** - қаймақты қайнату арқылы дайындалатын, тез әзірленетін тәтті тағамның түрі. Сүт бетіне түскен қаймақты жинап алған соң, қайнату кезінде аздап бал, ұн сеуіп араластыра отырып қоюландырады. Байқалмақты жаңа сауылған түйе сүтін әбден қоюланғанша бірқалыпты жайлап қайнатып та пісіреді. Байқалмақ - алыс сапарға алып жүруге жарайтын, сапасы ұзақ уақытқа дейін бұзылмайтын, нәрлі азық. Сонымен қатар асқазан, өкпе, жөтел т.б. ауруларына да дәрулік қасиеті бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Сабат

**Сабат** (*Балқаш*) - көктемде су тасып, өзен-көлдердің маңайындағы ойпаңға су жайылғанда пайда болатын үлкенді-кішілі көлшіктер. Олардың жағасы ну қамыс, қалың қоға, көкорай шалғын болып келеді. Сабат, балқашты көбінесе қобы немесе қобы су деп те атайды. «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» жырында Қарабай жетім ұлға қыз бермеймін деп, түйелерге артып келе жатқан сабаларын жарып, қымызын қобы суға ағызып жібереді.

 *Бір жерде келе жатып бөгеледі, 
 *Өзі ақымақ нәлеті кім көреді? 
 *Тоқсан нарда сабаны жарып тacтaп, 
 *Бір қобыны қымыз қып жөнеледі.
Қобы, қобы су атауларының дыбыстық өзгеріске түскен тағы бір нұсқасы жыраулар мұраларында кездесіп отырады. XV ғасырда өмір сүрген Доспамбет жырау:

 *Қоғалы көлдер, көлі сулар, 
 *Қоныстар қонған өкінбес. 
 *Арыстандай екі бұтын алшайтып, 
 *Арғымақ мінген өкінбес, 
- дейді. Осындағы қом су тіркесі қобы су дегенмен төркіндес екендігі байқалады.

Қобы, қомы су тәрізді байырғы сөз саха (якут) тілінде де сақталған. Сахаларша холю шығанақ деген мағынаны білдіреді. Қазақ тіліндегі қобы (су) мен қом (су) дегендердің түбірлес екендігін екі түрлі тарихи дыбыстық құбылыс арқылы түсіндіруге болады. Бұл сөздерде „б“ мен „м“ дыбысы алмасқан. Мұндай алмасулар қазақ тіліндегі кейбір сөздердің дыбыстық құрамында кездесіп отырады: төбешік — төмпешік, топар (тобар) - томар көлшік, құрбандық - құрмалдық, жабылды - жамылды т.б. Екіншіден, ұяң дауыссыздың үндіге алмасуы соңғы буындағы „ы“ дауыстысының көмескіленіп «түсіп қалуына» эсер еткен. Сонымен, қом суы мен қобы судың (ықшамдалған түрі - қобы) шығу негізі, түп-төркіні бір.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балта

**Балта** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
*Балта (ауыл) — Башқұртстанның Туймазин ауданындағы ауыл.
*Балта (құрал) — ағашпен жұмыс істегенде шабуға, жаруға қолданылатын өткір жүзді, металдан жасалған ағаш сапты шапқыш құрал.
*Балта (қару) — шабу арқылы зақым салатын жауынгерлік қару.
*Балта (қала) — Украинаның Одесса облысының Подольск ауданындағы қала.
Балта (құрал)

**Балта** — ағашпен жұмыс істегенде шабуға, жаруға қолданылатын өткір жүзді, металдан жасалған ағаш сапты шапқыш құрал. Жұмыстың ыңғайына, пайдаланылуына қарай балтаның бірнеше түрі бар: жуан дөңбектерді жаруға арналған балтаны шой балта (шүй балта); шеберлер ұстайтын жүзі өткір ақ балта; отын жаруға пайдаланылатын қарапайым қара балта; шотбалта - бір жағы шот, бір жағы балта сияқты жасалған, шабуға, жаруға және ұсақтап, жұқалап шабуға болатын құрал; ағашты ойып шабуға арналған жүзі қобылай куыс соғылған қуыс балта.

Шеберлер тілінде балта, балға, шот сияқты құралдардың ортақ атауы ретінде балта шот, балға шот тәрізді сөздер қолданылады. Балтамен ерге қажетті ағаш дайындау барысында сына деп аталатын көмекші құрал да қолданылады. Сына - жуан ағашты жаруға, яғни желімделген ағаш бөліктерін қысып тұруға арналған көмекші құрал. Оны қайың, қарағай, емен сияқты қатты ағаштардан кесіп-жонып немесе темірден де жасайды. Сынамен дөңбекті жару үшін алдын ала балтамен із салып алады. Одан соң ағаш сынаның жүзін сол із-жарыққа қадап, оны балтаның шүйдесімен емес, қапталымен жайлап ұрады. Сынаны балтаның шүйдесімен ұрса, ағаш сына жарылып кетуі мүмкін. Сондықтан сынамен, балтамен жұмыс істегенде осы әдіс қолданылады. Шеберлер кейде жарылмасын деген мақсатпен сына жүзінің қарсы жағын темірмен құрсаулап қояды. Ол сынаның мойнағы деп аталады. Қазақы ортада ағаш ұсталарын балташы деп те атаған. Балташылық өзіндік дәстүр мен қалыптасқан тәсілдері бар кәсіптің түрі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балдыз көрімдік

**Балдыз көрімдік** - күйеу жігітке балдызын көрсетіп, таныстырғанда қыз жеңгесіне беретін күйеудің кәдесі. Күйеу жігіт пен болашақ балдыздың арасында кейін ерекше туыстық жақындық қалыптасатындықтан күйеу жігіт тиісті кәдені ешқандай ың-шыңсыз беретін болған. Балдыз көрімдік неке тойы үрдісінде атқарылатын сан алуан ғұрыптың бірі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балдыз қалың

**Балдыз қалың** — қалыңмалы төленгеннен соң қалыңдық қайтыс болған жағдайда қазақ дәстүрі бойынша қалыңдықтың сіңлісін (балдызын) алу кезінде төленетін қосымша қалыңмал. Алайда, бұл ақы күйеу қайтыс болған қалыңдығына ұрын барған болса ғана төленеді. Егер бұрынғы қалыңдығына ұрын келмеген болса балдыз қалың төленбейді. Балдыз қалың - күйеудің балдызын алу үшін бұрынғы қалыңмал үстіне түйе бастаған тоғыздан тағы да қалыңмал төлеуінің атауы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балтам тап!

**Балтам тап!** - жастар ойнайтын ұлттық ойын. Қазақы ұғымда бір жұмысты аяғына дейін тындырмай, бір-біріне сілтеп, тиянақ таппағанда «балтам тaп ойнағандай» деп кейіс білдіретін сөз бар. "Балтам тап!" - жастардың бір-бірін қыжыртып ойнайтын ойыны. Ойынға жиырма-отыз адам қатысады. Ойыншылар малдас құра шеңбер жасап, дөңгелене отырады да, қолдарын артына ұстап, жасырын түрде ұсақ затты (сақина, асық) бір-бірінің қолына береді. Шеңбер ортасындағы ойыншы қолдан-қолға берілген заттың кімде екенін табуы керек. Егер тапса, шеңбер құрған ойыншылардың арасына кіреді де, шеңбер ортасына басқа ойыншы шығады. "Балтам тап!" ойынына ұқсас "сақина тастамақ" ойыны да бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балташот

thumb|right|200px|Шапашот
**Балташот** - бір жағы балта, бір жағы балға тәрізді жасалған, әмбебап аспап. 

Мұндай құрал әрі соғып, әрі шауып өңдеуге өте қолайлы етіп жасалған. Мұны кейде шапашот, шаппашот деп те атай береді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балташы

**Балташы** - ағаш ұстасы, ағаш шебері. Қазақы ортада орыс отаршылдығының қазақ даласына үстемдігі толық орнаған кезінен бастап балташылық деп аталатын кәсіптің түрі қалыптасты. Қазақ балташылары бөренеден қиып, қиюластырып үй салған, яғни оның шатырынан бастап есік-терезесін жасаған және еденін салған. Сондай-ақ арба мен шана сияқты шаруашылыққа қажетті құралдар мен тұрмыстық бұйымдарды да жасады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балшық бастыру

**Балшық бастыру** - кірпіш жасау немесе үй сылау үшін сары топырақтан лай, батпақ жасау, илеу. Балшық бастыру үшін су құйылған топыраққа сабан, қурай шөп қосып, кетпенмен араластырып, дайындалған лайды бірер күн бұрын иін қандырады. Иін қандыру үшін жалаңаяқтанған жігіттер аяғымен басады, кейде ат пен өгіз күшін де пайдаланады, яғни лай үстінде арлы-берлі жүріп, ат, өгіз тұяғымен балшықты араластырып басады.

Сонан сон біртегіс етіп жаймалай дөңгелектеп, оның кенересін кетпенмен көтеріңкіреп қояды да, күнге кеуіп, тобарсып қалмау үшін бетіне су сеуіп бұқтырады. Үстін сабан не шеппен жауып қояды. Дайын болған батпақты ішіне жұқалап сабанның үгіндісі немесе құм себілген қалыпқа құйып, тегіс, құрғақ, дөңес жерге төңкеріп, қалыпты босатып алады. Дайын болған кірпіш бірнеше күн кептіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балшық үй

**Балшық үй** - қазақтың ертедегі дәстүрлі баспанасының бірі. Балшық үй салудың әртүрлі тәсілдері бар. Қабырға қалып жасап, ортасына лай құйып, бітеу қабырға тұрғызып жасалатын үй түрін «балшық бітеу үй» деп атайды. Балшық үйдің қабырғалары жарылып кетпеу үшін, құрым киізді сұйық батпаққа малып, қабырғаларын ысып шығады. Мұндай үйлер жаз мезгілінде салқын болып, қыс маусымында жылы болатындығымен ерекшеленеді. Негізінде осындай құрылысты қазақтар қыстау, қыстақтарға салған.

Оңтүстік өңір қазақтары қазіргі кезде де осы әдіспен Балшық үйлер тұрғызу ісін әлі де жалғастыруда.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балық айдау

**Балық айдау** - балығы мол өңірлерде көпшілік бірге ұжымдасып атқаратын шаруашылық іс-әрекеті. Көп адамның тізе косып қимылдауы қажет болатын мұндай әлеуметтік науқан, әдетте балық аулауды кәсіп ететін өңірлерде жыл сайын бір рет, қазан айында ұйымдастырылады. Бұрын Ертістің саласы Қалжыр бойын мекендеген ауылдар бес-оннан бірігетін болган. Балық айдауды ұйымдастырудың өзіндік ережесі бар. Әуелі сәрсенбінің сәтті күні таңдалып, маңайдағы ауылдарға түгел хабарланып, басқарушы адам сайланады. Қолында бар құрал-жабдығын сайлап, еркектер түгел қатысады. Ал әйел қауымы балық айдаған еркектерге өз аулының тұсынан өткен кезде сусын беріп, өзге де қажетті дүниелермен қамтамасыз етіп, көмек көрсетеді. Ол туралы жазушы М.Юсупов былай деген еді: «...Әр ауылдан төрт жігітті сал бууға, төртеуін аба тоқуға шығарады. Олар әуелі кепкен қу бөренені су жағасына жеткізіп, жуан, жіңішке бастарын айқастырып тізеді де, кендір арқанмен матап, сал буады. Оны суға түсіріп, арқанмен жағадағы ағашқа таңып қояды. Екінші топ тал мен қаданы дайындап алған соң, айырықтың суын бөгеп, шарбақ тоқиды. Мал қораның шарбағы тәріздес етіп аба салады. Абаның шарбағынан кесек балық тосылып, ұсақ балық бөгелмей өтіп кететін болу керек. Тым тығыз тоқылса, судың алдын да бөгейді. Осылайша дайындық жұмыстары аяқталған соң, «балық айдауы басталады. Жігіттер қолдарына ағашпен саптаған сере ұстап, қатарласқан caл үстінде тұрады. Сал екі қатар болып жүреді. Алдыңғы қатардағылар иірімде тығылып жатқан балықтарды үркітіп, алға салып айдаса, екінші қатардағылар жарылып кері қашқан балықты қайырып, топқа қосады. Тіпті қайыру бермей кеткен қашаған балықтарды қайырықшылар тобы иіріп, үйірге айдап тығады не болмаса серемен, шаппа қармақпен шаншып алады. Ал су жағалай ілесе жүрген әйелдер мен балалар қолдарына сере, шаппа қармақ ұстап көмек көрсетіп, темір шелек, легендерін даңғырлатып судағы балықты үркітеді».

## Дереккөздер


Санат:Балық аулау
Балық кептіру

нобай|Кептірілген балық
**Балық кептіру** - тұздалған балықты көлеңкеде желес қақтап кептіру. Балық кептіру үшін су құйылған науаға тұзды мол етіп салып, балықты тұзды суда бір күн, салқым жер болса екі күнге салып қояды. Таңдалған балық сазан болса, ішек-қарнын тазалап, ал торталарды сол күйінде салады. Тұз сіңген соң ірі сазан балықтарды арасы жел қағатындай егіп қақтайды, ал торталарды екі-үштен бір-біріне қосып, желбезегінен сым өткізіп тізіп, суын сорғытады.

Суы сорғыған балықтар тез кеуіп қақталады. Көлеңкеде кепкен балықтың майы бүкіл денесіне тарап, дәмі кіреді. Кептірілген балықтарды дәмді болу үшін әрі ұзаққа сақталу үшін түтінге ыстайды. Ыстау үшін жерошақ қазып, үстіне балық ілінген мосыны қойып, ошаққа қамыс немесе ағаш жаңқасын бықсытып жағып, мосы үстінен балық жақсы ысталу үшін ағаш бөшке жауып қойып, түтінге исі сіңгенше ұстайды. Балық кептіру күз уақытында жиі жасалады. Ысталған балықты көлеңке жерде сақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Балық аулау
Балық қазаны

**Балық қазаны** (*жатағы*)  - өзен-судың қыстыгүні балық жиналатын ең терең жері. Егер ол судың иірімді терең жерінде болса, оны балықтың қазаны деп, өзеннің үйіріліп ағатын иірім тұсын қазаншұңқыр деп атаган.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балық қуырдақ

**Балық қуырдақ** - балық етін қуырып дайындайтын тағам түрі. Дәмді әрі жеңсік ас болатын мұндай тағам тәнге қуат беріп, дертке дауа болады. Балық қуырдағын жеген адамның өңі қарақошқылданып толады, денсаулығы да жақсара түседі. Бұрынғы емшілер жас балаларды балық майымен, ересек адамдардағы кейбір ауру түрлерін балық қуырдағымен де емдеп жазған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балық өлең

**Балық өлең** - қайымдасып айтатын стереотиптік жұмбақ айтыстың бір түрі. Айтысушы екі адамның бірі балықтың тегі, түрі, аты туралы өлеңмен сұрақ қойып, екіншісі шешімін табады.

 *-Айтайын айт дегенің емен екен,
 *Мен көрдім емен жолы төмен екен.
 *Көсілген қөмекейің ақын болса, 
 *Балықтың ең үлкені немене екен?

 *-Балықтың ең үлкені жайын екен, 
 *Бір жұрты ер жігіттің қайын екен. 
 *Қылығың ел жұртыңа жағып өтсе, 
 *Алдыңда халал жарың дайын екен.

 *-Айтайын айт дегенің емен екен, 
 *Мен көрдім емен жолы төмен екен. 
 *Жасыңнан жұмбақ қуған дана болсаң, 
 *Балықтың екіншісі немене екен?

 *-Біреуі онан кейін шортан балық, 
 *Қонады түйелі бай сортаңды алып. 
 *Атадан артық туған асыл болсаң, 
 *Балықты мен ұстаған жүр таңдалық.

Қарсыласының білігін, білімін, тапқырлығын сынау мақсатында берілген балыққа қатысты сан қырлы сұрақтарға екінші ақын өз пайымымен жауап береді, сұрақ-жауап түріндегі өлең осылайша жалғасады.

Халық арасында мал, жан-жануар, табиғат көрінісі сияқты тақырыптар арқау болған тay өлең, су өлең, жер өлең, агаш өлең тәрізді айтыс түрлері де кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балық уылдырығы

**Балық уылдырығы** (*Балық тарысы*) — балықтар мезгіліне қарай көшеді, қыс түсіп, мұз қалыңдағанда тармақ өзендегі балықтар ұлы өзенге, тереңге қарай тартады, ал көктемнен жазға дейін ағынды өзендерден уылдырықтың дамуына қолайлы тармақ өзендерге, суы жылы, ағыны баяу, таяз жерге жүзіп барып, уылдырық шашады.

Балық уылдырығы тарыға ұқсайтындықтан опы балық тарысы деп те атайды. Балықтың құнарлы, нәрлі болатын уылдырығын ұнға аунатып алып қуырып та жейді. Ал бекіре, қызыл балық уылдырығын сүзгіден өткізіп, шырыш ажыратып, шикілей сақтау арқылы тағам ретінде пайдалапады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балықты кие тұту

**Балықты кие тұту** - балық мифологиялық түсінікте төменгі су әлемінің өкілі болып саналады. Ежелгі түсінік бойынша, жерді балық көтеріп тұрады екен.

Байырғы қазақ ортасында балыққа қатысты ырым-тыйымдарды қатаң ұстанған. «Аяғы ауыр әйел балық жесе, мылқау бала туады», «балықтың құйрығын ұстасаң, қармағыңды балық қаппайтын болады», «балық же» деп мәзірет жасауға болмайды, олай істесе, айтумен балық жеген адам балық қылқанына қақалып қалады деседі. Арал өңірінде «Сазан пейіш көрген балық, сондықтан оныңмың басын мүжісең, пейішке барасың» деген ұғым бар.

Осы өңірде жайын балықтың арқасы неге шұбар болғаны туралы мынадай миф бар. «Адамата мен Хауана пейіштен қуылып жерге түскенде адасып қалып, ұзақ уақыт бір-бірін аңсап, бейнетпен тірлік кешкен деседі. Екеуі бірін-бірі ғаламат сағынады. Бұны жайын балық сезіп, екі мұңлықтың кездесуін тілеп, күтіп жүреді-міс. Суық күннің бірінде, жер бетіндегі судың бәрі қатып жатқан кезде, ақырьі екеуі табысып, мұз үстінде қауышып, төс түйістірген деседі. Әйел адамның бөксесі суық болатыны Хауа мұзға шалқайып жатқандықтан, ал еркектің тізесі суық болатыны Адам атаның тізесі алғаш мұзға тигендіктен деседі. Дәл осы сәтте жайын ол екеуінің астына келіп, жонын төсеп тұрады. Сол кезде махаббат нұры мол Адамата мен Хауананың жүрек оты тоң-мұзды ерітіп те жібереді. Ал Адамата тұқымы тасып-төгіліп мұз бетіне шашырал, жайынның жона жұғып та қалады, содан жайынның арқасы шұбар болып, ол ерекше күшке ие балыққа айналған» деседі.

Асқа, аруаққа арнап сойылған малдың сүйегін толық мүжіп болған соң, түгел қалпында терең суға ағызып жібереді, себебі марқұмның артындағы ұрпағы балықтай молайып, тұқымы жайылады деп түсінген. Міне, осындай ырым-тыйым, мифтерден балықтың киелі екендігі тұспалданады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балықшы әулие

**Балықшы әулие** -Түркістан облысындағы,Созақ ауданындағы Теріскейден Түркістанға асатын жолдағы Суындық деген жерде орналасқан киелі әулиелі орын. Басында үлкен бұлағы бар, ішінде толған балық, суы суық, емдік қасиеті мол. Бұлақ басы тоғайлы-тасты жер, балығына ешкім тиіспейді. Әулиеге түнеп сиынушылар балықтарға жем тастап, ырым қылады. Балығын ұстаған адам жаманшылыққа кезігеді деседі.

#### Бұлақ пен балықтар
Әулие басында салқын, тұщы бұлақ бар. Бұлақта көптеген балықтар өмір сүреді. Оларды ұстауға немесе жеуге тыйым салынған, себебі бұл әрекетке барған адамды жамандық күтуі мүмкін деген наным бар.

## Мәдени және тарихи маңызы
Балықшы әулие Суындық асуы маңында орналасқан киелі орындардың бірі. Бұл жерде Бөкенбай әулие секілді тарихи тұлғалар да мәңгілік тыныс тапқан. Жергілікті халық бұл жерді “Ұлы дала пантеоны” деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балықшылар пірі

**Балықшылар пірі** - Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Сырдария жағасында орналасқан әулиелі орын. Ел аузында тараған аңыз бойынша әулие Қармақшы ата (шамамен 1630-1710 жылдарда өмір сүрген, шын есімі Жүсіп, кейде Дәулен деп те аталады). Сыр бойының жағасынан жеркепе қазып, сонда тұрған, қармақ құрып, балықшылықты кәсіп еткен. Тапқан балығымен бүкіл ауыл-аймақты асырап, еліне қорған болған, аш-жалаңаштарға, жүргіншілерге қол ұшын берген қайырымды адам болған. Ел аузындағы аңыз әулиенің Қармақшы ата атануын балыққа қармақ салуды кәсіп еткендігімен байланыстырады. Қармақшы ата кейін балықшылар піріне айналып, әулие атаның шапағатына бөленген елді мекен кейін Қармақшы ауданы деп, осы кісінің атымен аталып кеткен. Әулие қабірінің басына кезінде мазар салынып, белгі тұрғызылған. Қармақшы ата Найман тайпасының Бағаналы руынан шыққан деседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балық шырышы

**Балық шырышы** - балықтың жылбысқы келген терісінің атауы. Мұсылмандық ұстанымда шырышы бар балық жеуге жарамды болмақ. Өйткені, шырышсыз балық бақа-шаян тектес деп саналып, жеуге тыйым салынған, ягни харам деп есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балық сорпасы

нобай|Уха
**Балық сорпасы** — балық етін қайнатып дайындалады. Пияз, бұрыш қосып ішсе, шаршап, қалжырағанға әл беріп, көптеген дертке шипа болады, шаршауды шығарады, сүйекті күшейтеді делінеді. Қазақтың ежелгі тәжірибесі бойынша, аяқ-қолдың буыны ауырса, құрқұлақ сырқаты кезінде шортанның сорпасы ем саналады. Дәстүрлі ортада балық етін жегеннен ісейін ақ тағам ішпеген жөн деп санайды. Себебі «алапес» тәрізді қауіпті ауруларға душар болады деген. Үлкен өзен-көлдер жағасында тұратын қазақтар үшін Балық сорпасы күнделікті азық емес, тек емдік үшін қолданылған тағам болған. Бұл тағамға қатысты қазақы ортада «Құданың құдасы — балықтың сорпасы» деген сөз орамы жиі айтылады және ол балық сорпасының зәрушілікте емдік қасиеті болғанымен, мал етінің сорпасынан кенеуі кемшін, қуаты аз екендігін меңзейді. Ал бұл жердегі құданың құдасы дегені оның алыс туыс екендігін көрсеткені. Сонда аталмыш мақал құданың құдасы қаншалықты алыс туыс болса, балықтың сорпасы да қазақ дастарқаны үшін соншалықты зэру тамақ емес дегенді білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Балық аулау
Санат:Балықтар
Барақ (ит)

**Барақ** - асыл текті ит тұқымының бейнелі атауы. Ілкі дәуірлерге тән археологиялық қазбаларда итті адам мүрдесінің жанына жерлегені мәлім. Бұл итті жеті қазынаға жатқызатын наным-сенімнің көне бастауы болса керек. Ежелгі түсінікте барақ пен бөрінің жігі ажыратыла бермеген, екеуі де тотемдік ұғыммен байланысты болғандықтан, көне рәміздерде, нышандық белгілерде ит-қасқыр бейнелері түркі-моңғол халықтарында кеңінен көрініс тапқан. Мәселен, «Моңғолдың құпия шежіресінде» Шыңғысханның арғы анасы Алунғуаның жатырына түнде шаңырақтан сары нұр түсіп, ол таң бозаландағанда есіктен сары ит түрінде сағымданып шығып кеткендігі,содан ананың жүкті болып қалғаны айтылады. Сонымен бірге, қырғыз халқының арғы тегі қыз бен қызыл иттің жұптасуынан таралған деген аңыз бар. Түркі халықтары балаларына барақ деген атты көп қойған. Батырларын Бараққа теңеген. Дүрегей деген ит тұқымының еркегі барақ деп аталатыны жөнінде де біршама деректер сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Ит тұқымдары
Барқыт

**Барқыт** — бет жағы тығыз түкті, жұмсақ мақпал мата. Жіңішке жолақтарының арасы тақырланып келген түрін шибарқыт деп атайды. Түгі қалың болып, жолағы жуан келсе жуан шилі барқыт деп аталады. Барқытты киім тысына пайдаланады, сым тігеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балықшылық құралдары

**Балықшылық құралдары** - балық аулауға қажетті құрал-жабдықтар. 

*Қабадан — аудың бір түрі, ағаш шыбықтан жасалған бірнеше шеңбердің сыртын тормен қаптап, түбі бітеу, ауыз жағы ашық етіп үлкен ыдыс кейпінде жасалады.
*Сылауыш — қайықтың қапталына іліп, шеті суға малынып тұратын жадырасынан істелген қол жуғыш. 
*Абақ - аудың ортасында болатын, кірген балық шыға алмайтын үлкен қанар. 
*Ау - балық ұстау үшін тоқылған тор. Оның қабадан, мардан, жылым, шонтай, қаза сияқты түрлері бар.

Ауды әртүрлі жіптерден тоқиды. Ағаштан да балық аулайтын ау тоқып алатын болған. Талдан, шіліктен тоқып алған шағын ауларды қазақтар шөміш ау деп атап келген. Шөміш аумен таяз, арнасы қысыңқы сулардан балық аулайды. Балыққа арналған аудың мөлшері әртүрлі, яғни 1-2 құлаштан 8-10 құлашқа дейін барады. Үлкен аудың су беті жағындагы жиегіне торды суға батырмас үшін жүзбелер жасап, астыңғы жиегіне ауыр тас, қорғасындар байлайды. Тордың екі шетіне ұзын сырықты тірей, сырықтың бас жағын шалқайта зырғытып жүргізеді. Аудың тор көздері аулайтын балықтың айқұлағынан ілінетіндей, балықтың басы өтпейтіндей болады. Құрма ау - теңіз ауы; ұзындығы төрт-бес шақырымға созылатын теңізге құрылатын ау. 

Сере - балық аулайтын шанышқы. Шанышқыларды бір қырлап, кейде екі қырлап, қармақ шығарып, темірден соғып, оны ұзын ағашқа сырыққа бекітіп алады. Сере бір не бірнеше салалы болады. Шыжым таққан серелерді шыжымды сере дейді. Шыжымды серені ірі балықтарға қолданады. Көбінесе ат үстінен лақтырады. Жұтпа қармақ балық жұтатын жем шаншылған қармақ. Балық аулайтын жұтпаны темірден, тебен инеден отқа қыздырып жасытып, қармақ, ілгек шығарып иіп алады да, суға суарып бекітеді. Бұлай жасап алған жұтпаны кейде қармақ деп те атайды. Жұтпаны ұзын жіпке байлап, қармақты суға батырып тұру үшін жұтпадан аздап алып қорғасын тағып, судың тереңіне сай қалтқы тағады. Қалтқыны ағаштан, қабықтан, жеңіл, суға батпайтын заттардан істеп алады. Ол балықтың жұтқанының белгісін береді. Балық жұтатын құралды жұтпа деп атайды. Көбінесе жұтпаға жауынқұрт, қарақұрт, су шаяны, шегіртке, инеліктерді балық жемі ретінде шаншиды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бармақ сақина

**Бармақ сақина** - бас бармаққа киетін сақина түрі. Сақинаның үлкенін де бармақ сақина деп атай береді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бармағын басу

**Бармағын басу** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
*Бармағын басу (қолын қою) — құжатты растау, куәландыру үшін сияға батырылған бас бармақ ұшын қағазға басу (қазіргі қол қою).
*Бармағын басу (белгі беру) — ілкіде саудаласқан кезде дәстүрлі шапанның ұзын жеңі ұшынан басқаларға көрсетпей саудагермен қол алысып тұрып, жең ішінен бармақ, саусақтарымен жасырын белгі беру үрдісі
Бармағын басу (қолын қою)

**Бармағын басу** - құжатты растау, куәландыру үшін сияға батырылған бас бармақ ұшын қағазға басу (қазіргі қол қою), қандай бір маңызды салтты заңдастыру үшін жасалатын көне рәсім. Дәстүрлі қазақы ортада бармағын басу ресми қатынаста, соның ішінде Ресейдің қазақ даласындағы жергілікті әкімшілігі өкілдерімен жасалған әртүрлі ресми құжаттарды куәландыру үрдісінде қолданылды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бармағын басу (белгі беру)

**Бармағын басу** - ілкіде саудаласқан кезде дәстүрлі шапанның ұзын жеңі ұшынан басқаларға көрсетпей саудагермен қол алысып тұрып, жең ішінен бармақ, саусақтарымен жасырын белгі беру үрдісі. Ол тауарын қаншалықты түсіріп саудалағанын, қаншаға беріп жатқанын тек алушы мен саудагер ғана білуін қамтамасыз етуді білдіреді. Сондай-ақ, тамыр-таныстық немесе пара беру арқылы іс тындыруды да бармақ бастылық жасау деп атаған. Жең ұшынан жалғасу; Бармақ басты, көз қысты ұғымдары «ымы-жымы бір болу» дегенді білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Баршын

**Абай** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
*Баршын (көл) — Ақмола облысы, Астрахан ауданындағы ағынды көл.
*Баршын (бүркіт) — қартайып, шау тартқан бүркіт атауы.
Баршын (бүркіт)

**Баршын ** - қартайып, шау тартқан бүркіт атауы. Қазақ саятшылары жас бүркітті аққұс, сарықұс деп бөле атаған. Себебі, жас бүркіттің қанат құйрығының түп жүні ақала болып келеді де, жасы ұлғайған сайын қоңыр, не қарақоңыр түске еніп, содан әрбір түлеген сайын түстің қылаңдары мүлде азайып, шымқай қаратүске ауысады. Бұл құстың баршын тартқан кезі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Сұңқартәрізділер
Бармақ көже

**Бармақ көже** - жайылған қамырды бармақпен баса айналдырып, ширата түйіршіктеп жасаған қамыр қосқан көже түрі. Оның қолдама көже деген де аты бар. Сорпаға қамырды қолмен үзіп салса бармақнан деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бармақ елі

**Бармақ елі** - бармақ еніндей қалыңдықты білдіретін халықтық өлшем. Бұл ұзындық пен қалыңдықты өлшеуге қолданылады. Мысалы, бармақ қазы деп майының қалыңдығы бармақ мөлшеріндей майлы, семіз қазыны айтады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Барымташы

**Барымташы** — барымтаға қатысушы, барымта жасаушы адам. Аса қарулы, епті шабандоз, айлакер, ізшіл, жылқы, жер-су жайын білетін, түнде жұлдызға қарап жол таба алатын, күн райын ауа райына қарап бақылап, болжай алатын жан-жақты қабілеті бар адам. Барымташылар қолданатын айла-тәсілдер мол тәжірибелер негізінде қалыптасты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бас алу

**Бас алу** — Орта Азия (Бұхара, Хиуа және т.б.) хандықтарында ертеден қалыптасқан өлім жазасына кесілген үкімдерді орындаудың түрі.

Өлім жазасының бұл түрі көбінесе халық көп жиналған базар күндері орындалатын болған. Онын негізгі мақсаты қалың бұқара халыққа жазалаудың осындай тұрпайы түрі арқылы сес көрсету болса керек.

Бас алу үкімінің орындалуын қаттақорған маңында көрген орыс офицері былай деп жазады: «Жендет «қатаң кесік алғандардың» бірнешеуін қатарластыра тізе бүктіре отырғызып қойып, бір-бірлеп арттан тізесінің арасыпа қысып алады да, өзіне келісті белгі берілген соң, қанды ісіне кіріседі. Ол өлім алдында жалма-жан күбірлеп аят оқып жатқан байғұстың басын кері қайырып алып кеңірдек пен мойын омыртқаның екі ортасынан өткір және ұшы ұзын пышақты сұғып осып жібереді де ілгері қарай итеріп тастайды.

Жазаға кесілген қалғандары да осы аянышты халді бастан кешеді. Айта кетерлік жайт, бұл оқиганың ең сұмдығы, әлгі бақи болғандардың туыстары мен жақын жолдастары жендетке тарту жасайды, себебі пенденің жаны қиналмасын деп жалғыз малын беруге дейін барады екен. Өйткені жендеттің әрекетінен соң кейбір байғұстардың бірнеше сағат, тіпті тәулік бойы жаны үзілмей қиналып жатады екен».

Ертедегі қазақ қоғамында жазалаудың бас алу түрі кездескені жайында деректер жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бас арқан

**Бас арқан** - керегесі керіліп, есігі салынған киіз үйдің дөңгелек қалпын сол күйінде сақтап, керегенің шалқайып кетпеуі үшін киіз үй керегесі шеңберінің бастарын айналдыра тартып сыртынан байлайтын арқан. Есік ергенек босағасының арқан өткізетін тесіктері болады. Арқанның бір ұшын алдымен қазанжақ босағаның көзінен өткізіп, керегенің ішкі жағынан мықтап байлап, арқанды «сауа тартып», керегенің шеңбер басын айналдыра оң жақ босағаның көзінен ішке қарай өткізіп, керегені тартып байлайды. Бұл арқан басқұр келетін тұстан төменірек ұсталатын болғандықган, басқұр арқан деп те аталады. Мұндай арқанның ұзындығы алты қанат үйлер үшін 13-16 құлаш етіп есіледі. Әлбетте бас арқан жіңішкелеу етіп ақ пен қара немесе шымқай қара түсті қылдан есіледі. Арқанның қай түрі болса да киіз үйге қатысты қолданылғанда, үй бөлшектерін бекітуге, үйдің өзін қозғалмайтындай орнықты етуге жұмсалған. Бас арқан тартылған соң үзік-туырлық жабылып, ту сыртынан белдеу арқан тартылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Киіз үй
Бас жіп

**Бас жіп** - сауын сиырын, бұзау, өгіз, бұқаны байлауға, жетектеп жүруге арналган жіп. Оның ұзындығы екі құлашқа дейін болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бас ат

**Бас ат** - еншіге берілген малдың ішіндегі ең мықты, асыл тұқымды жылқы. Асыл тұқымды жылқыны тай кезінен бастап-ақ бас ат деп атағаны Қыз Жібек жырында айтылады.

 *Көк бурыл тұлпар бар, 
 *Былтыр құлын биыл тай, 
 *Мінетұғын бас атың, 
 *Қарағым саған сайма-сай.

Бас атқа үй иесінің өзінің тума малынан таңдалады, біреуден сатып алған, тарту етілген ат бас ат бола алмайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология