Эльзас-Лотарингия

**Эльзас-Лотарингия империялық жері** (, ) — Германия империясының құрамында боған «империялық жер», қазіргі Шығыс Франция аумағында орналасқан. Ол ортақ тарихымен байланысқан Эльзас пен Шығыс Лотарингиядан тұрады.

Әкімшілік жағынан Эльзас-Лотарингия жері үш округке () бөлінген: Жоғарғы Эльзас, Төменгі Эльзас және Лотарингия.

## Тарихы
### «Империялық жердің» құрылуы
1870–1871 жылдардағы Франция-Пруссия соғысынан кейін Лотарингияның басым бөлігі және Эльзастың дерлік барлығы Германияға берілді.

thumb|left|200px|Лотарингия Эльзастың иығына басын қойып жылауда. Нанси қаласындағы ескерткіш
Сол уақытта Францияда басып алынған провинцияларды қайтаруды қолдаған реваншистік қозғалыс белсенді болды. Елдің көптеген қалаларында Эльзас пен Лотарингияның құрметіне көшелер аталды. Лотарингияның ежелгі астанасы Нансида (Франция құрамында қалған) осы екі провинцияға арналған аллегориялық ескерткіш ашылды.

1913 жылы Германияның әскери топтары Эльзастың Цаберн (қазіргі *Саверн*) қаласының тұрғындарына қатысты заңсыз және арандатушылық әрекеттер жасады (Цаберн оқиғасы), бұл Германияда саяси дағдарысқа алып келді.

### Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыста көптеген эльзастықтар мен лотарингиялықтар неміс армиясында соғысуға бас тартты. Олардың ұраны қысқа да нұсқа еді: «Бізсіз!» 1918 жылғы қарашада Эльзас Кеңестік Республикасы жарияланды. Алайда соғыстың соңына қарай одақтас әскерлер Эльзас пен Лотарингияның басым бөлігін басып алды. Версаль бейбіт келісімі бойынша, 1918 жылы бұл жерлер Францияға қайтарылды.

### Кейінгі тарихы
1939 жылы 1 қыркүйекте француз билігі шекаралық аймақтың халқын эвакуациялау туралы бұйрық берді. Бірнеше күн ішінде Эльзас пен Лотарингияның шамамен 600 мың тұрғыны үйлерін тастап кетті. 1940 жылы 11 маусымда француз билігі әскери қызметке жарамды барлық ер адамдарды аймақтан кетуге міндеттеді. 15 маусымда генерал Ф. Доллманның басшылығымен әскерлер Рейннен өтіп, француз жеріне кірді.

1940 жылы Франция оккупациялағаннан кейін Эльзас пен Лотарингия қайтадан Германияның бақылауына өтті. 1940 жылғы 28 маусымда Страсбургке Адольф Гитлер келді. 10 шілдеде француз шенеуніктері Парижге жер аударды.

1942 жылдың жазында оккупациялық билік ата-бабалары Эльзас, Лотарингия, Люксембург немесе Германияда дүниеге келген адамдарға азаматтық берді. 1942 жылғы 26 тамызда Эльзас пен Лотарингия тұрғындарына міндетті әскери борыш туралы жарлық шықты. Алайда бұл аймақтардың тумаларына барлауда, авиацияда және теңіз күштерінде қызмет етуге тыйым салынды.

1942–1945 жылдары Эльзас пен Лотарингиядан шамамен 130 мың адам неміс армиясына шақырылды, олардың 90%-ы Шығыс майданға жіберілді. 1944 жылы бұл аймақтарды одақтас күштер азат етті, ал соғыстан кейін ресми түрде Францияға қайтарылды.

Бүгінде Эльзас пен Лотарингияның аумағында Францияның Жоғарғы Рейн, Төменгі Рейн және Мозель департаменттері орналасқан.

## Мемлекеттік құрылымы
Империя құрамына кірген өзге мемлекеттерден айырмашылығы, Эльзас-Лотарингия тікелей императорға бағынды. 1871–1879 жылдары императордың атынан оны обер-президент басқарса, 1879 жылдан бастап штатгальтер тағайындалды. Эльзас-Лотарингияны басқарған герман императоры Пруссия патшасы болғанымен, аймақ тұрғындары пруссиялық емес, 1872 жылдан бастап Герман империясының тікелей азаматтары болды.

Өкілдік органдардың болмауы және азаматтық мәртебесінің айқындалмауы Марокко дағдарыстары кезінде және Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Франциядағы ұлттық және патриоттық қозғалыстар арасында қоғамдық пікірдің ерекше наразылығын және ақпараттық спекуляцияларды туындатты. Бұл кезде француз тілі лотарингиялық диалектісінде сөйлейтін 200 000 адам аймақ халқының небәрі 10-11%-ын құрады, ал 1,5 миллионға жуық адам неміс тілінде сөйлейтін тұрғындар еді.

1911 жылдан бастап Эльзас-Лотарингияда екі палатадан тұратын ландтаг құрылды. Бұған дейін оның қызметін үш бецирктагпен сайланған жергілікті комитет () атқарған. Атқарушы орган ретінде мемлекеттік хатшы () басқаратын министрлік () жұмыс істеді. Эльзас-Лотарингия бундесратта үш өкілге, ал рейхстагта тікелей дауыс беру арқылы сайланған 15 мүшеге ие болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Германия империясының үкіметі Эльзас-Лотарингияны империяның басқа субъектілерімен теңестіріп, герцогтыққа айналдыру жобасын қарастырды. Бұл жобаға сәйкес монархты таңдау ұсынылды (кандидат ретінде Вильгельм фон Урах және Лотарингия герцогтығына формалды династиялық құқығы бар герцог Франц Фердинандтың ұлдары аталды). Алайда соғыстағы жеңіліс және бұл жерлердің Францияға берілуі бұл мәселені күн тәртібінен алып тастады.

## Дереккөздер

Санат:Германия империясы
Санат:Германия империясының әкімшілік бөлінісі
Санат:Лотарингия тарихы
Санат:Эльзас тарихы
Санат:Франия-Пруссия соғысы
Санат:Бұрынғы даулы аумақтар