open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Биялай

нобай|falconry gloves
**Биялай**
#нобай|falconry set құсбегілер қыран құсты қолына қондырарда киетін теріден тігілген қолғап. Биялайды алғашында барлық саусақ бірге болатындай етіп тұйықтап тігіп, бертін келе ыңғайлы болу үшін бас бармақтың, сұқ саусақтың, ал ұсақ құстарға арнап жұқалау былғарыдан барлық саусақтар ұясын бөлек тіккен. Бүркіт биялайының ішіне талдырған киізден немесе арасына мақта, жүн тығылған матадан астар салынады да, тысын жұмсақ иленген теріден түгін ішіне қаратып тігеді. Биялайдың білезігін жеңді білек еркін сиып кететіндей етіп жасап, іліп қоюға қолайлы болуы үшін қайыстан бау немесе жез шығыршық тағады. Бүркітпен аң аулауға шыққанда, ат үстінде қары талмау үшін құс қондырған биялайлы қолды  балдаққа сүйеп отырады;
# былғарыдан тігілген, жүннен тоқылған қолғаптарды да кей өңірлерде Биялай деп атайды. Бұрынғы кезде көбіне бес саусақты қолғапты Биялай деген.

## Дереккөздер</span>
 
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Киім
Блок

**Блок** (, ) —
# жүк көтергіш машиналардың шеңберінде арқан (трос, жіп, шынжыр) асуға ыңғайлап жасалған ойық белдеуі бар доңғалақ пішінді бөлігі. Оның айналу осі тірекке бекітіледі (жылжымайтын Блок) не кеңістікте орын ауыстырады (жылжымалы Блок). Ол машиналар мен механизмдерде күш әсерінің бағытын өзгерту үшін, күштен не жолдан ұту үшін пайдаланылады. Блок кейде айналдыру моментін жеткізу үшін де қолданылады;
# атқаратын қызметі мен жасалу технологиясы бәріне ортақ, көбіне біртекті элементтерден, бөлшектерден тұратын механизмдердің, приборлардың, компьютерлердің, т.б. бөлігі (мысалы, цилиндрлер Блокті, станоктардың шпиндельдер Блокті, компьютерлік жүйе Блокті, т.б.);
# тау-кен ісіндегі Блок — шахта алаңының белгілі бір шегінде қазу жұмыстары жүргізілетін учаске;
# құрылыстық Блок — үйдің іргетасы мен қабырғасын қалауға арналып дұрыс геом. пішінге келтірілген жасанды тас. Оның көп тараған түрі — темірбетон Блоктары. 
#машиналар бір тұтас сияқты қарастырылып, орналасу орыны және механизмдердің,құралдардын т.б. немесе олардың бөлшектерінің біріктіріліп тағайындалуы және орналасу орны;
# сыртқы бет бойынша доңғалақта ойманы тартып тұрған тізбек, қанат және бекіту тетіктерден тұратын механизм: күште ұту үшін және күш қимылының бағытын өзгерту үшін керек.
# Тектоникада: барлық жағынан қозғалмалы белдемдермен немесе терең жарылымдармен шектеліп дербестелген, тектоникалық белсенділігі тұрғысынан өзін қоршаған аймақтармен салыстырғанда мейілінше салғырт та марғау алқаптар қимасы деген ұғымды беретін көлемдік (аудандық емес) атау. Блоктардың бет пішіні әртүрлі болуы (көпжақты, төртбұрышты немесе үшбұрышты, сына тұрқылас, дөңгелек т.с.с.), ал ауданы ондаған немесе жүздеген шаршы метрден жүз мыңдаған шаршы километрге дейін жетуі мүмкін.

## Дереккөздер</span>


Санат:Электроника
Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Боев Сергей Николаевич

**Боев Сергей Николаевич** *(17 ақпан 1905 жылы, [[Орал|Орал қаласында]] туған — 12 мамыр 1987 жылы, [[Алматы|Алматы қаласында]] қайтыс болған)* — ғалым, малдәрігерлік ғылымының докторы *(1953 жылы)*, Қазақстан Ғылым Академиясының академигі *(1954 жылы)*, Қазақстанның еңбегі сіңірген ғылыми қайраткері *(1947 жылы)*. Саратов зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген *(1932 жылы)*. *1932 — 54 жылдары* Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтының лаборатория меңгерушісі, директордың  орынбасары *(1954 — 55 жылдары)*. *1956 — 80 жылдары* Зоология институтында лаборатория меңгерушісі, *1980 — 87 жылдары* сонда ғылыми кеңесші болды. Негізгі ғылыми еңбектері үй малдары мен тұяқты жабайы аңдарда кездесетін гельминттерді зерттеуге арналған. Ол малда болатын құрттардың, әсіресе, тұяқты жануарлардың өкпесіндегі жұмыр құрттардың (нематодалар) түр сипатын, жүйеленуін зерттеді. Өкпе құрттарының 11 жаңа түрін ашты, туыстас, тұқымдас жіктеулерін жетілдірді; қойдың, сиырдың, түйенің, шошқа мен бұғының ас қорыту органдарында болатын құрттар терең зерттеліп, олармен күресу шаралары белгіленді. Ол тұңғыш рет ішек-қарын құрттарынан сақтану мақсатында малға фенотиазин дәрісін тұзбен, жеммен қоса пайдалану тәсілін ұсынды. Қазақстанда кездесетін трихинеллез, көп камералы эхинококкоз ауруларының табиғатын зерттеді. Гельминтологияда егіз-қосарлы түрлерді, табиғи ошақты аурулардың пайда болуының теориялық мәнін ашуға көп үлес қосты. 2 рет “Құрмет Белгісі” орденімен марапатталған, К.И. Скрябин атындағы сыйлық лауреаты *(1980 жылы)*.

## Шығармалары

1. "Определитель паразитических нематод" -Мәскеу, 1952;

2. "Легочные нематоды копытных животных Казахстана" - Алматы, 1957;

3. "Основы нематодологии" -Мәскеу, т.25, 1975; т.26, 1976;

4. "Трихинеллы и трихинеллез" — Алматы, 1978;

5. "Strongylata" — (ағылшынша) Jerusalem, Israel, 1962;

## Сілтемелер
1. "Боев Сергей Николаевич" 

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Оралда туғандар
Емил Пейчев Боев

**Емил Пейчев Боев**  (7.7. 1932 ж.т.) — болгар түркологы. 

София университетінің түркология бөлімін бітірген (1956). 1960 жылдан бері сонда оқытушы. Қыпшақ тобындағы түркі тілдерін, оның ішінде қазақ тілін зерттеген. 1967 жылдан бері София университетінде қазақ тілінен сабақ береді. Болгариядағы түрік мектептеріне арналған түрік тілі оқулықтары авторларының бірі. Болгариядағы түрік тілінің родол диалектілерін жан-жақты зерттеумен бірге, “Варна татарларының тіл өзгешеліктері” (1964), “Болгар тіліндегі түрік тілінің әсерімен енген бұрынғы түркизмдер” (1965), “Болгар тілі мен түркі тілінің арақатынасы” (1968), “Болгар тілі мен қазақ тіліне ортақ сөздер” (1970), т.б. еңбектер жариялады.

## Дереккөздер

Санат:7 шілдеде туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Болгария түркітанушылары
Санат:София университеті түлектері
Санат:София университеті оқытушылары
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Бозаншы

нобай|200px|
**Бозаншы** — қазақ халқының ежелгі саз аспабы. Шанағы шөміш тәрізді, мойны ұзынша, жіңішке, пернесі жоқ, 4 қыл ішекті, ұзындығы 1 м. 20 см, ысқымен ойналады. Ел арасындағы «боздап қалғыр бозаншы» дейтін мәтел бұл аспаптың үнінен хабар береді. Бозаншы түркі тектес халықтардың көбінде өз атауымен сақталған. Мысалы Тыва, Хақас, Алтай республикаларында бұл аспап "Бызанчы" деп аталады. Бозаншының жалғыз үлгісі Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайында сақтаулы.
## Дереккөздер

Санат:Қазақтың саз аспаптары
Бойлық

**Бойлық** — жер бетіндегі нүктелердің орнын анықтайтын географиялық координаттардың бірі.

## Тағы қараңыз
* Ендік

Санат:Навигация
Санат:Геодезия
Иван Иванович Бок

**Иван Иванович Бок** *(10 қазан 1898 жылы, [[Башқортостан]], [[Белебей қаласы]]нда туған – 30 қыркүйек 1983 жылы, [[Cанкт-Петербург|Cанкт-Петербург қаласында]] қайтыс болған)* – геология-минералогия ғылымының докторы *(1948 жылы)*, профессор *(1948 жылы)*, Қазақстан Ғылым Академиясының академигі *(1954 жылы)*, Қазақ КСР-інің ғылыми мен техникаға еңбек сіңірген қайраткері *(1955 жылы)*. Орал тау-кен институтын бітірген *(1928 жылы)*. *1928–36 жылдары* Орал геология барлау партиясының бастығы, Қазақ геология тресінде аға геолог, *1938–68 жылдары* Қазақ тау-кен металлургия институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) доцент, кафедра меңгерушісі болды. *1968–75 жылдары* Қазақстан Ғылым Академиясының әлем және жер жөніндегі ғылымдар бөлімшесінің академия-хатшысы болды. Бок Қазақстанның ультранегіздік жыныстарының петрологиясы жөніндегі іргелі еңбектердің, кен орындарының геологиясы, кен түзілу теориясы бойынша алғашқы оқулықтардың авторы, Орталық Қазақстанның (Сарыарқаның) болжамдық металлогениялық картасын құрастыруға қатысқан. Никель сульфидті кен орындарының қалыптасу мәселелерін жете зерттеп, Қазақстанның никель-кобальт кендерінің жіктелімін жасаған. Лениндік сыйлық лауреаты (1958 жылы). Ленин, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Шығармалары

1. "Агрономические руды", Алматы, 1955;

2. "Основы рудной геологии", т.1–2, Алматы, 1970, 1974.

## Сілтемелер

1. "АЛТЫН ҰЯ" Бок туралы мақала

2. "Бок, Иван Иванович"

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Тоқаш Бокин

**Тоқаш Бокин** (25 сәуір 1890 жыл – 19 қыркүйек 1918 жыл) — 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс пен Қазақстанда (Жетісуда) Кеңес үкіметін орнатуға белсене қатысушы.

Сары Үйсін руынан шыққан.

Верный қаласындағы (қазіргі Алматы) ер балалар гимназиясында оқыған, сот органдары мен Верныйдың қоныс аударушылар басқармасында аудармашы болып жұмыс істеді. 1914–1916 жылдары Санкт-Петербург Сот палатасында, зауытта жұмыс істеді.

1918 жылы наурызда облыстық Төңкерістық комитеттің мүшесі болып сайланды, Жетісу облысындағы орыс-қазақ қарым-қатынастарын реттеу жөніндегі комиссариат комиссарының орынбасары болды. Ауыл және селолық кеңестерді құруға қатысты. 1918 жылғы сөуір-мамыр айларында Верныйдағы Кеңес өкіметіне қарсы болған бүлікті басуға қатынасты. 1918 жылдың қыркүйегінде саяси күрестің құрбаны болды.

## Дереккөздер

Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан революционерлері
Болатшы

**Болатшы**, *Буладжи*, *Поладчи* (т.-ө.ж.б.) – Шағатай ұлысының әмірі. Атасы Өртөбеден қалған Маңлай-Сүбе деп аталатын жерде билік етті. Маңлай-Сүбе Шығыс Түркістанды, Ыстықкөлдің Оңтүстік, Ферғананы алып жатты. Ордасы Ақсу қаласында болды. Оның тікелей араласуымен Моңғолстан
Болжам

**Болжам** *(немесе болжау)* - 
# *ғылым [[методология]]сында* – мәні толық анықталмаған заттар мен құбылыстардың негізінде жатқан ішкі байланыстар мен қатынастар туралы ұсынылатын ғылыми жорамал; 
# *[[құқықтану]]да* – логикалық ой қорыту негізінде пайымдау.

Болжам таным әдісі ретінде ежелгі заманда-ақ (мысалы, ежелгі Грекия философиясы мен математикасында) белгілі болғанымен, оның ғылыми танымдағы эвристикалық рөлі *XVII–XIX ғасырларда* эксперименттік-математиканың, жаратылыстанудың айрықша жетістіктеріне (Ньютон механикасының дамуы, физика мен химияда атомдық-молекулярлық көзқарастың қалыптасуы, энергияның сақталу және айналу заңының ашылуы, т.б.) орай нақтылана бастады. Қазіргі ғылым философиясы мен методологиясында болжам тек жаратылыстанудың ғана емес, жалпы ғылыми танымның әмбебап әдісі екендігі негізделген. Болжам ғылыми-зерттеудің пәрменділігін арттырады. Ол қисапсыз эмпирикалық ізденістерге шек қойып, ақиқатқа жетуді тездетеді. Таным процесінде бірнеше болжамдар қатар ұсынылып, олар өзара бәсекеде ұштала келе ғылыми теория құруға негіз болатын идеяны нақтылай түседі.

## Тағы қараңыз
* Гипотеза
* Ғылыми таным

## Дереккөздер


Санат:Футурология
Санат:Шешім қабылдау теориясы
Бозторғайлар

**Бозторғайлар** (*Alaudіdae*) – торғайлар отрядына жататын сайрағыш құстар тұқымдасы. Жер шарында кең тараған, тек Антарктида кездеспейді. 15 туысы, 75 түрі анықталған (1 түрі – Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген). Қазақстанда *6 туысқа* жататын *13 түрі* бар. Бозторғайлар шөл, шөлейт және қиыршықтасты жазық далада, тау жайылымында, елді мекен маңында, кейде орман алаңында кездеседі. Дене тұрқы *12 – 23 см*. Қанаттары ұзын, аяқтары қысқа. Артқы бармағында ұзын тырнағы бар. Әдетте, түсі бозғылт, көбінесе мекендеген жерінің түсіне қарай өзгеріп отырады. Бұл қасиеті құсты жерде жүргенде жасырып, бірден көзге байқатпайды. Ұя салмаған кезде, топтасып ұшады. Бұлардың ішінде ең көп кездесетіні – бозторғай (Alauda arvensіs). Оның қанатының *ұзындығы 8,5 – 14 см*, *салмағы 30 – 48 г*. Ол Қазақстанның шөлді даласынан басқа аумағында кеңінен тараған. Бозторғайлар жердегі шұқырларға ұялап, оған *2 – 6 тарғыл* жұмыртқа салады, кейбір түрлері жылына *2 рет* жұмыртқалайды. Балапандарының денесін, әсіресе, жонын қалың мамық жапқан. Бозторғайлар – жыл құсы. Олар қыстау үшін күзде оңтүстіктегі жылы аймақтарға ұшып кетеді, қысы жұмсақ жылдары Қазақстанның оңтүстік аудандарында қыстап қалады. Бозторғайлар өсімдік дәнімен және жәндіктермен қоректенеді. Арамшөптердің де дәнін жеп, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді.

Құстардың көбі бұтақта қонақтап отырып сайрайды. Ал бозторғайлар ұшып жүріп сайрайды. Оны "ұшқыш әнші" дейді. 

Денесі 12-23 см, қанаттары ұзын. Түсі топырақ тәрізді. Көпшлік түрлерінін еркектері ұя маңында ән салып ұшады. 15 туысы белгілі. Олардың 75 түрі бар, (Оңтүстік Америкада, 1, Австралияда, 2). ТМД-да 7 туысы 14 түрі таралған. Олар бозторғай, (Alanda arvensis), далалық, (Melanocozypha calandra), құлақты бозторғай, (Eremorphila alpestris), шөлді жер бозторғайы, (Ammomanes deserthi) және ТМД-да эндемик қара (М. yeltoniensis) және ақ бозторғай, (М. leucoptera). Бозторғайлар тундрадан бастап далалық және шөлді аймақтарды мекендейді. Көпшілік түрлері жылы жақта қыстайды. Ұяларын жерге салады. 2-6 жұмыртқа табады. Қоректері, жәндіктер мен өсімдік дәні. 1 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енген.

## Мәдениеттегі орны
Бозторғай сайрауық болғандықтан Қазақ даласында көбінде ән-күймен тамырласып жатады, мысалы Қазақ әнінде *шырылдайсың бозторғай жерге түспей, мен жүрмін күні кешке тамақ ішпей* деген жолдар бар, табиғатпен тумысынан етене туған Қазақ халқы, осынау сайын даланың сары құсын өзіне жақын серік етпесіне кім кепіл...

Бозторғай тыныштықты ерекше сүйетін құс, ұясына өзгелер жолп кетсе кейде құт ұясын да, бауыр ет балапанын да тастап өзге жаққа мәңгілік маңып береді, осының айғағы ретінде Қазақ тілінде мамыражай жақсы заманды *қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман* деп атасады.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Бозащы түбегі

**Бозащы** – Каспий теңізінің солтүстік-шығысындағы түбек.

## Орналасқан жерi
Аумағы 20 мың км². Абсолютiк биіктігі 29 м. Жер бедеріне төрттік кезеңнің ойпатты аккумуляттық жазығы тән. Онда құмдауытты төбелер кездеседі. Жер беті солтүстікке қарай еңістеніп, шығыста Өліқолтық пен Қайдақ сорларына ұласады.

## Климаты
Климаты континенттік. Қаңтарда ауаның орташа температурарасы –7С, шілдеде 26С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлш. 200 — 250 мм. Жылына 40 күндей дауылды жел (жылд. 15 м/с-тен астам) болып тұрады. Теңіз жағалауында сораң топырақ, қалған жерінде сұр және сортаң топырақ қалыптасқан.

## Өсімдіктер
Өсімдіктерден бұйырғын, жусан, т.б. өседі. Құмды жерлерде тұщы құдықтар кездеседі.

Түбек жері мал жайылымына пайдаланылады. Қаламқас, Қаражанбас, Бозащы мұнай-газ кендерін игеруге байланысты автомобиль жолдары салынған, мұнай құбырлары тартылған.

## Шаруашылық маңызы
### Бозащы артезиан алабы

**Бозащы артезиан алабы** – Бозащы түбегіндегі арынды жер асты суы қалыптасқан аймақ. Бозащы артезиан алабының тұщы және тұзы аздау артезиан, грунт сулары елді мекендерді сумен қамтамасыз етуге, мал жайылымдарын суландыруға, ішінара егістікке пайдаланылады.

### Бозащы мұнай-газ кен орны

**Бозащы мұнай-газ кен орны** - Маңғыстау облысы, Ақтау қаласынан солтүстікке қарай 175 км жерде, Каспийдің солтүстік-шығыс жағалауындағы Бозащы түбегінде орналасқан. Кен орын 300-дан аса адамды жұмыспен қамтамасыз етуде.

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі түбектері
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан түбектері
Болмыс

**Болмыс**– бүкіл әлемнің тұтастығын, дүние мен адамның бірлігін, тіршіліктің мәнін білдіретін философиялық категория. Қарапайым санада болмыстың баламалары ретінде әлем, ғарыш, дүние, табиғат, өмір тәрізді жалпы ұғымдар қолданылады. Болмыс философияның ерекше саласы.

## Қоғамдық болмыс
Қоғамдық болмыс - қоғамдық сананы анықтайтын материалдық игіліктерді өндіру негізінде пайда болатын, одан тыс және тәуелсіз тіршілік ететін адамдардың табиғатка және бір-біріне материалдық қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Екатерина Васильевна Большакова

**Екатерина Васильевна Большакова** *(26 желтоқсан 1916 жылы, қазіргі [[Ресей]], [[Кемерова облысы]], [[Мариинск қаласы]]нда туған – 26 шілде 1963 жылы, [[Алматы|Алматы қаласында]] қайтыс болған)* – биология ғылыми кандидаты *(1949 жылы)*. Томск университетін бітірген *(1940 жылы)*. Большакова *1940–42 жылы* Алматы мемлекеттік қорығында кіші ғылыми қызметкер болды. *1942 жылдан* өмірінің соңына дейін КСРО Ғылым Академиясының Қазақстан бөлімшесінде, Қазақстан Ғылым Академиясының Эксперименттік биология институтында*(қазіргі «Биоген» акционерлік жабық қоғамы)* қызмет істеді. Қазақ арқар-меринос қойы|арқар-меринос қойын шығаруға қатысқаны үшін Большаковаға КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді *(1950 жылы)*.

## Дереккөздер</span>


Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Биология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Бонус

***Бонус** —  кен байлықтарын барлау және өндіру жұмыстарын жүргізуге байланысты мемлекетке (жер иесіне) төленетін кесімді ақы. Табиғат байлығын пайдаланушылар жасалған келісімшартқа сәйкес белгілі мерзімде, бекітілген мөлшерде төлем төлеуге міндетті. Оның жер пайдалану Бонусы, келісілген кен көзін табу Бонусы және кен өндіру Бонусы деп аталатын үш түрі бар.
# Жер пайдалану Бонусы — келісімшартқа сәйкес табиғат байлығын пайдалану құқы үшін төленеді. Төлем мөлшері мен мерзімі келісімшартта көрсетіледі. Қазақстанда жер пайдалану Бонусының бастапқы мөлшерін үкімет белгілейді, ал нақты мөлшері пайдалануға беріліп отырған жердің эконмика құндылығына байланысты анықталады. 
# Келісілген кен көзін табу Бонусы пайдалануға берілген аймақтан әрбір кен көзі ашылғанда төленеді. 
# Кен өндіру Бонусы кесімді төлем түріне жатады. Ол кезең-кезеңге бөлініп, келісімшартта көрсетілген мөлшерде жылына бір немесе бірнеше рет төленеді. Оның мөлшері кен көзін игеруден түскен табыс көлеміне байланысты қойылады. 
Бонус түрлерінің қайсысын қолдану алдын ала жасалған келісімшарттың жекелеген талаптарымен айқындалады; 
***Бонус** —  қосымша сыйақы, сыйлық. Әдетте, қосымша сыйақы мөлшері жасалынатын мәміленің жалпы сомасының белгілі бір проценті көлемінде тағайындалады; 
***Бонус** — жасалған келісімшартқа сәйкес сатушының өзінің тұрақты сатып алушысы келісілген тауар мөлшерін уақытында түгел алған жағдайда оған ұсынатын баға жеңілдігі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Эрнст Гербертович Боос

**Эрнст Гербертович Боос** (; 17 тамыз 1931 жылы, Украина, Қырым Республикасы - 11 ақпан 2017 Қазақстан Алматы) — ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1976 жылы), профессор (1978 жылы), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонденциясы мүшесі (1983 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетті бітірген (1954 жылы). 1954 — 55 жылдары Алматы қаласындағы орта мектепте мұғалім, 1955 — 56 жылдары Физика-техника институтында аға инженер, 1956 — 70 жылдарыЯдролық физика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, 1970 — 90 жылдары Жоғары энергия физикасы институтында лаборатория меңгерушісі, 1990 — 94 жылдары оның директоры болды. 1994 жылдан Физика-техника институтында лаборатория меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері жоғары энергиялы протондардың нуклондармен және атом ядроларымен серпімсіз өзара әсерлесуін зерттеуге арналған. Ол элементар бөлшектерді статистикалық бірегейлендіру тәсілін және зарядталған бөлшектердің иондану шығынының тығыздығын анықтаудың автоматтық тәсілін тапты. Қазақстанда энергетиканың жаңа салаларын дамыту мәселесімен де айналысады.

## Шығармалары
* "Множественное рождение адронов в адрон-ядерных взаимодействиях при 40 ГэВ в неупругих взаимодействиях и в событиях с Р1-1.0-2,0 ГЭВ" /с/ Э. Г. Боос, А. М. Мосиенко, Н. А. Покровский 7 с. граф. 21 см Дубна ОИЯИ 1983;
* "Недиагональные нейтральные взаимодействия в шестикварковой схеме и возможное существование тока (s)r / Э. Э. Боос, К. Г. Клименко, Ф. Ф.Тихонин 22 с. 25 см. Серпухов ИФВЭ 1982;
* "Особенности угловых распределений вторичных частиц во взаимодействиях протонов, сопровождающихся полным разрушением ядер мишеней" / D. Г. Боос, А. В. Холмецкая, В. В. Якоби 10 с. 20 см Алма-Ата ИФВЭ 1987;
* "Перспективы использования нетрадиционных источников энергии в народном хозяйстве Казахстана": (Информ. обеспечение науч.-техн. прогр.) : Аналит. обзор / Э. Г. Боос, В. Е. Хван, В. И. Муратова ; КазНИИ НТИ и техн.-экон. исслед. 51,[2] с. 20 см Алма-Ата КазНИИНТИ 1987;
* "Решение физических задач каскадно-вероятностным методом"/ Э. Г. Боос, А. И. Купчишин ; АН КазССР, Ин-т физики высок. энергий 21 см Алма-Ата Наука КазССР 1988;

## Сілтемелер
1. «Научные деятели - этнические немцы из Казахстана »
2.  ТОО«Физико-технический институт» 
3. Ernst Boos 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Профессорлар
Бопай Қасымқызы

**Бопай** (туған-өлген жылдары белгісіз) — Кенесары Қасымұлы көтерілісіне белсене қатысушылардың бірі, Кенесарының қарындасы. Көкшетауда дүниеге келген. Қасым төренің Саржан, Есенкелді, Ағатай, Көшек, Кенесары және Наурызбай атты 6 ұлының арасындағы жалғыз қызы. Деректерде **Бопы** болып та кездеседі. Бопай бойжеткен шағында Әбілқайырдың Сәмеке деген ұлына ұзатылады. Жастайынан сұлулығымен, өжеттігімен көзге түскен. Өзінің күйеуі мен оның туыстары сұлтан Сартеке, Досан Әбілқайыровтарды көтеріліске қосылуға тартады. Олардан келісім ала алмаған соң, 1837 ж өзінің 6 баласын ертіп, көтерілісшілерге қосылады. Бопай 600 адамнан тұратын ерекше топты басқарады. Көтерілісшілердің бұл тобы Кенесары әскерлерін жабдықтаумен шұғылданып, елден зекет, көтеріліске қосылмаған сұлтандардан мал-мүлік жинады. Бопай қатысқан шайқастардың ішіндегі ең ірісі — 1838 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторлығының терістік батыс аудандарына бағытталған Аманқарағай дуанына шабуылы. 1840 жылы Қасым төре, балалары Көшек, Бопай қолдау іздеп, Хиуаға барар жолда (Созақ маңында) Ташкент бегінің қолына түсіп, Бопай Әзірет бекінісіне қамауға алынады. Көшек Ташкентке жіберіледі. Тұтқында жүріп Бопай Кенесары әскерінің құрамындағы ұлы Нұрқанның Ақтөбе жасағының қолына тұтқынға түскенін естиді.

Бопай 1847 жылы қырғыз манаптарына қарсы шабуылда Кенесарымен бірге болған. Дүние салған жері Ырғыз бойы. Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданында Бопай атында ауыл бар. Зираты осы ауылдың тұсындағы төбешік басында орналасқан.

## Естеліктер
Тарихшы Ермұхан Бекмаханов «Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында» атты  еңбегіндегі былай дейді: «Өзінің əскери ерліктерімен Кенесарының қарындасы Бопайдың да даңқы шықты. Ол көтерілістің алғашқы күндерінен-ақ оның белсенді қатысушысына айналды. Ол өзінің күйеуі Сəмеке мен оның туыстары сұлтан Сартеке жəне Досан Әбілқайыровтарды да көтеріліске қатысуға шақырған екен. Олар келісім бермеген соң Бопай 1837 жылы өзінің күйеуін жəне оның туыстарын тастап, өзімен алты баласын алып, өз тағдырын көтерілісшілер тағдырымен біржола қосады. Бопай зекет жинайтын жəне көтеріліске қосылмаған сұлтандардың мүлкі мен азық-түлігін тартып алатын 600 адамдық ерекше топты басқарды». 

Ілияс Есенберлиннің «Қаһар» романында былай жазылған:
«Қатын құтырған заман болды ғой осы кез... Сырымбет қырқасынан байын, малын тастап алты баласымен Кенесарының қарындасы Бопай да барып қосылды деген де рас па? 
- Рас. Қасымның ұлдары арлан қасқыр болса, қыздары қаншық бөрі емес пе. Бопай қазір қолына найза алып бір топ жігіттерді басқарады деседі. Күйеу жұрты, Уəли ханның ауылын шабамын деп тісін қайрап жүрген көрінеді.
- Бопай келіп ағасының тобына қосылса Жанайдар батыр да со жерде десеңізші... 
- Неге? - Жанайдар мен Бопай жас кездерінде Қозы Көрпеш пен Баян сұлудай болған жоқ па еді? Тек Қасым төре Жанайдарды қара қазақ деп Бопайды оған бермеген. Алты бала тапса да Бопай Жанайдар десе ішкен асын жерге қояды деген өсек бар. Екеуінің басы Кенесары ордасында қосылған болар».

## Дереккөздер

Санат:Көкшетауда туғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Санат:Әйтеке би ауданында қайтыс болғандар
Санат:Әйтеке би ауданында жерленгендер
Боралдай

**Боралдай:**

**Елді мекендер:** 
* Боралдай – Алматы облысы Іле ауданындағы кент.
* Боралдай – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Боралдай – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл.

**Географиялық атаулар:**
* Боралдай – Қаратау жотасының оңтүстік-шығысындағы тау сілемі.
* Боралдай – Арыс өзенінің оң саласы.
* Боралдай қорықшасы – Түркістан облысындағы қорықша.
Сайын Молдағалиұлы Борбасов

**Борбасов Сайын Молдағалиұлы**(1954 ж.т.) – саясаттанушы, саясаттану ғыл. докт. (1999), проф.  Ғыл. еңбектерінің негізгі бағыттары қазіргі заманғы ұлт саясаты, саяси билік, этник. әлемдік саясат, халықар. қатынастар. Уақ тайпасынан шыққан.

Санат:1954 жылы туғандар
Болыс (әкімшілік бөлініс)

**Болыс** — қазақ жерінің патшалық Ресейдің қоластында болған кезіндегі аумақтық әкімшілік бөлінісі, оязға (уезд) қараған әкімшілік аймақ, территориялық құрылым. Ресей империясы қазақ даласындағы хандық билікті жою және отарлық билікті күшейту мақсатында 1822 жылы «Сібір қазақтары туралы жарғы» негізінде Ресейге шекаралас және шекараға жақын орналасқан орта жүз қазақтарының қоныстарын ауылға, болыстыққа, округтерге бөлген. 1824 жылы «Орынбор қазақтары туралы Жарғы» қабылдап, бұл жүйе Орынбор өлкесінде де жүзеге асты. Қазақтардың саяси басқару институтын жою отарлау саясатының ең басты міндеттерінің бірі еді. Жарғы бойынша ауыл 50-70 түтіннен, Болыс 10-15 ауылдан, уезд 15-20 болыстан тұрды. Сонымен қатар патша үкіметі жүргізген 1867-1868 жылдары реформаға сәйкес Болыстардың құрамына әрқайсысы 100-200 түтіннен тұратын шаруашылық ауылдар кірді. Мұндай ауылдардың саны 1000 түтіннен 3000 түтінге дейін барды.

Бұл әкімшілік органдар қазақ даласындағы дәстүрлі басқару жүйесін және оның саяси және идеологиялық кеңістігін бірте-бірте ығыстырды. Жаңадан орнаған билік жүйесінің басына жоғарыдан патшалық режим сайлаған сұлтандар келді, ал ауылды старшындар (ауылнай) биледі, осылайша баскарудың жаңа жүйесі пайда болды. Болыстардыц әкімшілік аймақ ретіндегі болыс шекарасы қалыптастырылып, халық оның ережелерін сақтап отырды. Болыстық шекарасының сақталуына уезд басшылары аға сұлтандар, болыстар бақылау жасап отырды. XIX ғасырдың соңында Қазақстанда 300 болыс болған, ал әр облыстағы саны бойынша Орал облысында - 44, Торғайда - 43, Ақмолада - 50, Семейде - 74, Жетісуда - 89 болыс болған. Болыстықтың көлемі ауыл көлеміне қарай әртүрлі болды. Мысалы, 1868 жылы Илецк уезінде 8 болыс, 41 ауыл, Ырғыз уезінде 7 болыс, 34 ауыл, Николаевск уезінде 8 болыс, 51 ауыл, Торғай уезінде 5 болыс, 23 ауыл т.б.
## Тағы қараңыз
* Қазақ болыстары тізімі
## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Владимир Петрович Бондаренко

**Владимир Петрович Бондаренко** (2.2.1950, Жамбыл облысы Меркі ауданы) — әскери қызметкер, генерал-майор (1997). 

Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерінің Житомир жоғары радиотехникалық училищесі жанындағы орта радиотехника училище бағдарламасы бойынша 3 жылдық курсты (1970), Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерінің Ленинград әскери жоғары саяси училищесін (1978), Мәскеудегі Әскери-саяси академияны (1984) бітірген.
КСРО Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері жүйесіндегі радиотехникалық, зенитті-ракеталық полктерде саяси-ұйымдастыру жұмыстарында болған. 1993 ж 19 наурызда Қазақстан Қарулы Күштері Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері қолбасшысының орынбасары, әрі Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері басқармасы тәрбие және әлеуметтік-құқықтық жұмыстар жөніндегі бөлімінің бастығы болып тағайындалды. 1998 жылдан Әуе қорғаныс күштері қолбасшысының тәрбие және әлеуметтік-құқықтық жұмыстар жөніндегі орынбасары.

Орден, медальдермен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:2 ақпанда туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Меркі ауданында туғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Житомир жоғары радиотехникалық училищесі түлектері
Санат:Санкт-Петербург әскери жоғары саяси училищесі түлектері
Санат:Мәскеу Әскери-саяси академиясы түлектері
Владимир Михайлович Боровский

**Владимир Михайлович Боровский**(18.8.1909, Ресей, Санкт-Петербург — 15.3.1984, Алматы) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1956), профессор (1958), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1983), Қазақстанның еңбегін сіңірген ғылым қайраткері (1962).

## Өмірбаяны
* Ленинград университетін бітірген (1934). 
* Ленинградта, Володарский даңғылы, 31 үйдің 4 пәтерінде тұрған. 1937 жылғы 29 сәуірде тұтқындалады. НКВД ерекше соты 1939 жылдың 17 желтоқсанында 58-2, 10, 11 баптармен айыптап, Қазақстанға 5 жылға жер аударады. 1989 жылдың 28 сәуірінде ақталған.
* КСРО ҒА ұйымдастырған Орал облысындағы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы) Жәнібек орман-топырақ зерттеу стационарын құруға қатысып, соны басқарды (1934 — 40). 
* Қызылорда облысы су шаруашылығы бөлімінде аға инженер (1940 — 45)
* Қызылорда облысы топырақтану-мелиорация станциясының директоры (1945 — 51)
* Алматыдағы “Средазгипроводхлопоктың” бөлім меңгерушісі (1951 — 54). 
* ҚазМУ-дің доценті (1954 — 56)
* Қазақстан Топырақтану ғылыми-зерттеу институтының бөлім меңгерушісі (1956 — 58), директорының орынбасары (1956 — 68), директоры (1968 — 84) болды.

## Ғылыми қызметі
* Негізгі ғылым еңбектері Қазақстанда топырақты мелиорациялау, суармалы егіншілік, топырақтану, экология, топырақты игеру мен аудандастыру мәселелеріне арналған. Ұзақ жылдар бойы жүргізілген кең ауқымды зерттеулеріне сүйене отырып, Сырдария, Іле, Шу,Жайық, Талас өзендерінің төменгі ағысындағы жерлерді игеру жобасын жасады

## Шығармалары
* "Древняя дельта Сырдарьи и Северные Кызылкумы", Алма-Ата, 1958-1959, т. 1, 2.
* “Геохимия засоленных почв Казахстана“,Мәскеу, 1978.
* "Формирование засоленных почв и гало-геохимические провинции Казахстана". Алма-Ата, 1982.

## Марапаттары
* Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1984. 
* Екі рет Еңбек Қызыл Ту ордені
* Халықтар Достығы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* «Боровский Владимир Михайлович» 

Санат:18 тамызда туғандар
Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:15 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Қазақстан топырақтанушылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Рамазан Асланбекович Борукаев

**Борукаев** Рамазан Асланбекович (24.1.1899, Ресей, Солтүстік Осетия, Правобережный ауданы Зильга ауылы — 9.7.1967, Алматы) — ғалым, геол.-минерал. ғылымдарының докторы (1954), профессор (1958), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1954), Қазақстанның еңбегін сіңірген ғыл. қайраткері (1958). Ленинград тау-кен институтын бітірген (1931). 1931 — 38 жылдары Бозшакөл геологиялық бөлімінің бастығы, Қазақ геологиялық тресінің бас инженері, бастығы, КСРО ғылым академиясының Қазақстан филиалындағы геология секторының меңгерушісі, геология-география бөлімінің бастығы (1938 — 1940), 1941 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Геологиялық ғылымдар институтында директордың орынбасары, директор (1964 — 67) болды. Қ.Сәтбаевтың жақын әріптесі әрі көмекшісі болған. Борукаевтың негізгі ғыл.-зерт. жұмыстарының бағыты Қазақстан палеозой эрасының тау жыныстарының стратиграфиясын, тектоникасын, палеогеографиясын және кен орындарын зерттеуге арналған. Ол Бозшакөл мыс-молибден кенін ашты. Оның басшылығымен хлорит, фосфорит, полиметалл және бірнеше көмір кені ашылды, сумен қамтамасыз ету мәселелері шешілді. Борукаев Қазақстанның әр түрлі масштабтағы геологиялық картасының авторы және редакторы. Лениндік (1958), Қазақстан Мемлекеттік (1982) сыйлықтарының лауреаты. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдермен марапатталған.

## Шығармалары

1. "Допалеозой и нижний палеозой северо-востока Центрального Казахстана", Сары-Арка, М., 1955.;

## Сілтемелер

1. «Борукаев Рамазан Асланбекович»

2. «Борукаев Рамазан Асланбекович»

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Боровской

**Боровской** — ауыл, Қостанай облысы Меңдіқара ауданы және Боровской ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы Қостанай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 90 км жерде, Қостанай–Петропавл автомобиль жолының бойында, қарағайлы орманның батыс жағында орналасқан.

## Тарихы
Іргесін 1881 жылы қоныс аударған Игнатий Семенов Қарағайлы ауылының орнында құрған. Бастапқыда бейресми түрде Семеновка деп аталды. 1887 жылы ауыл ресми мәртебеге ие болды және Боровое деп аталды. Кейін (1940 жылға қарай) атауы Боровское болып өзгерді. 1964 жылы 16 қарашада қала типті кент болып, осыған сәйкес атаудың транскрипциясы Боровской болып өзгертілді. 2005 жылы қайтадан ауылға айналды.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 10025 адам (4740 ер адам және 5285 әйел адам) болса, 2009 жылы 9781 адамды (4719 ер адам және 5062 әйел адам) құрады.

## Кәсіпорындар мен инфрақұрылымы
Боровскойда май зауыты, диірмен, тігін фабрикасы, кірпіш зауыты, темір-бетон, ағаш бұйымдарын жасайтын, қиыршықтас, әктас өндіретін цехтар, машина-трактор жөндеу шеберханасы, аудандық баспахана, педагогикалық және кәсіптік-техникалық училищелер бар. Боровскойдың іргесіндегі қарағайлы орман ішінде демалыс үйі, туберкулез ауруын емдейтін санаторий, тарихи-өлкетану музейі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Меңдіқара ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Бородулиха

**Бородулиха** — Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл, аудан және Бородулиха ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Семей қаласының солтүстік-шығысында 52 км-дей, Белағаш темір жолы станциясының шығысында 25 км жерде, Үлкен тұзды көлінің жағалауында, құрғақ далалық белдемде орналасқан.

## Тарихы
Бұрыңғы атауы Ойағаш. Бородулиха селосының іргесі ХІХ-шы ғасырдың екінші жартысында қаланған. 1917 жылдарға дейін Бородулиха Уралдан Шығысқа дейін созылып жатқан көптеген селолардан айырмашылығы жоқ үлкен село болған. Әкімшілік орналасуы жағынан Бородулиха Томск губерниясына, Змеиногорск уезіне қатысты болған және болыс орталығы болған. Сондай ақ, егер Сібір түгелімен хандық Ресейдің шеті болса, Бородулиха одан да шеткері орналасқан. Экономикалық жағынан село Змеиногорск, Томск қалаларына қарағанда Семей қаласына жақын болған. Ол кездері Змеиногорск шаруалар қатынамайтын шағын уезд болған. Сібірдің барлық шаруалары сияқты Бородулиха селосының тұрғындары жерді жеке меншікке алуды білмеген. Жер жеке қолданыста болғанымен қоғамдық ұйғарымда табылған.
1950-1995 жылдары астық шаруашылығымен айналысатын “Заветы Ильича” ұжымшарының орталығы болған.

## Кәсіпорындары
Ауылда орман шаруашылығының мекемесі, “Кең дала”, “РУТ”, “Асыл”, “ШОС” ауыл шаруашылығы акциондік қоғамдары мен шаруа қожалықтары, май зауыты, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Баспахана, орта мектептер, кітапхана, мәдениет үйі және аудандық емдеу орталықтары бар. Тұрғындары Өскемен және Семей қалаларымен, басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы елді мекендері
Борша

**Борша** — көбінесе ірі қара етінен дайындалады. Кәуәптің бір түрі. Санның, қолдың, жауырынның қара кесек еттерін ұзыншалап кесіп алады. Әрбір еттің бөлегін пышақты көп батырмай жұқалап тілін тұз, бұрыш себеді (тұздалған ет болса, тұз себудің қажеті жоқ). Етті темір тордың үстіне салып, жалындатпай шоңқа қақтал пісіреді. Пісірген кезде аудармалап отырады. Шоңқа қақталып қызыл-күрең тартқан борша өте дәмді болады. Оны әсіресе қымыз, шұбат ішкенде жеген жөн. Борша кісе-қаз, үйрек, бұзау, лақ, қозы еттеріне күріш, сарымсақ, бұрыш, шикі жұмыртқа, сары май майонез қосып бүйенге, қарынға немесе иленген қамырдың арасына салып пешке немесе духовкаға қойып пісіреді (күрішті бір қайнатып алған жөн). Боршаға: 1 кг ет, 3 бас пияз, 1 шай қасық бұрыш,1 тал жуа, 2 жұмыртқа, 2 ас қасық сары май, 100 г күріш керек.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Илья Григорьевич Борщов

**Борщов** Илья Григорьевич [19(31).7.1833, Ресей, Санкт-Петербург — 30.4 (12.5).1878, Чернигов губ.] — орыс ботанигі және химигі. 1868 жылдан Киев университетінің профессоры “Материалы для ботанической географии Арало — Каспийского края” (1865) деген еңбегінде өлкенің жалпы табиғатына сипаттама берген және оның флорасына ботан.-геогр. талдау жасаған. Борщов өсімдіктің 66 түрін картаға түсірді. Гүлді өсімдіктер жүйесі, өсімдік анатомиясы мен физиологиясы, коллоидты химия саласынан бірқатар еңбектер жазған.           
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Борыш

**Борыш** (; — этиканың маңызды категорияларының бірі, индивидтің өзге адамдар мен қоғам алдындағы жауапкершілігінің көрінісі. Борыш — ар өлшемі, адамгершіліктің жоғарғы талабы. Оған мағынасы жақын ұғым — парыз. Борыш ұғымы кісілік қасиеттер мен адамгершіліктің жалпы ережелерін орындаумен тікелей байланысты ізгілікті жамандықтан айыру қажеттілігінен туындайды. Борыш — кәсіби этиканың негізгі категориясы (жауынгерлік, дәрігерлік, ұстаздық, құқық қорғау қызметкерлерінің Борыштары, т.б.) Әдептанудың Борыш туралы тарауы деонтология деп аталады.                   
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Құқық
Санат:Заң
Босаға Аттар

**Босаға аттар** — қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрпы бойынша қалыңдығын алуға келген күйеуге жүктелетін кәденің бір түрі. Күйеу үлкен үйдің босағасына жеткенде қыздың жеңгелері оны ортаға алып, **Босаға аттар** сұрайды. Мұндайда күйеу қалтасынан жүзік, орамал, білезік, сырға сияқты сыйлықтар алып береді. Жаңа түсіп жатқан келін де “босаға аттар” рәсімін жасайды. Сондай-ақ, жас келінді сол үйдің туған-туыстары қонаққа шақырып, үй-ішімен таныстыратын болған. Мұны Босаға аттар немесе “босаға көрсету” деп те атайды.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Мәдениет
Бостандық

**Бостандық** — елдің ішкі және сыртқы саясаты саласында әлеуметтік субъектілердің (жеке адамның, топтардың, қоғамдық-саяси ұйымдардың, т.б.) өз мақсаттары мен мүдделеріне орай әрекет жасау еркіндігі; құқықтық мүмкіндіктер аясы. Адамдардың қол жеткізген Бостандықтары тарихи дамудың нәтижесі болып саналады. Қоғамдық дамудың кейбір қайшылықтары мен кереғарлықтарына қарамастан, қайсыбір тарихи кезеңдерде жеке адам иеленетін Бостандықтар аясы кеңи түсетіні дәлелденген. Ал ***“саяси Бостандық”*** ұғымы азаматтардың саяси белсенділігін, саяси өмірге ұдайы қатысып, қоғамдық оқиғаларға, әлеумет үшін мәні зор шешімдер қабылдау процесіне тікелей ықпал етуге қабілеттілігін білдіреді. Оның іргелі қағидалары Адам құқыларының жалпыға бірдей декларациясында негізделген. Жалпы, саяси Бостандық негіздері кез келген өркениетті елдің конституциясында, арнаулы заңдары мен құқықтық жосындарында бекітілуге тиіс. Мысалы, ҚР Конституциясында азаматтардың мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауына және оларға сайлануына шек қойылмайды; сондай-ақ, сөз және шығарм. бостандығына кепілдік беріледі; цензураға тыйым салынып, еркін түрде ақпарат алу және тарату еркі берілген, әркімнің ар-ождан, бірлесу бостандықтарын иеленуге құқы бар. Осы орайда адамдар, әлеум. топтар мен жіктер өздерінің құқыларымен қатар жауапкершіліктерін де айқын ұғына отырып, саясат субъектісі ретінде көрінуге тиіс. ***“Саяси субъектілік”***, яки саясат субъектісі болуға қабілеттілік дегеніміздің өзі Бостандық мәселелерімен етене байланысты ұғым. Азаматтардың Бостандықтары аясы кең, құқықтық мүмкіндіктер өрісі неғұрлым биік болған сайын, елдің демократия даму деңгейі соғұрлым жоғары бола түседі. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Адам құқығы
Бостанқұм

**Бостанқұм** – Маңғыстау тауының шығысындағы қыратты құмды алқап. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысының Қарақия және Маңғыстау аудандары жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Негізінен, борлы шөгінділерден түзілген. Алқап солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 85 км-ге созылған, ені 20 км. 

## Өсімдігі
Өсімдіктерден селеу, еркекшөп, қияқ, жүзгін, шағыр, сексеуіл, бұйырғын, т.б. өседі.

## Шаруашылық маңызы
Бостанқұмда тұщы судың мол қоры бар. Ол құбыр арқылы Жаңаөзен және Ақтау қалаларына беріледі. Құм арқылы газ және мұнай магистральдік құбырлары өтеді. 

Бостанқұм — шөбі шүйгін, суаты мол мал жайылымы. Құмды алқап шеттерінде Үштаған, Жарма, Сауысқан, Бостан, Бостанқұм елді мекендері орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы құмдары
Ботағай Күмбезі

**Ботағай күмбезі**, Ботағай — 12 ғасырда салынған сәулет өнері ескерткіші. 19 ғасырдың 80-жылдарына дейін жақсы сақталып, одан кейін адам қолымен бұзылып, қирап қалған. Қалдығы Ақмола облысындағы Нұра өзенінің Қорғалжын көліне құятын сағасынан 15 км жоғары, қазіргі Қорғалжын ауданының орталығынан 1,5 км шығысқа қарай жалпақ дөңестің үстінде. Ботағай күмбезін бүтін кезінде 1831 ж. А.Шахматов бірінші рет қағазға түсірген. Сәулет өнерінің елеулі туындысы ретінде күмбез Ш.Уәлиханов, С.Б. Броневский, Н.И. Красовский, А.И. Левшин, И.А. Кастанье, И.П. Шангин, т.б-дың назарын аударып, баспа бетінде жарық көрген. Ботағай күмбезінің қағазға түскен екінші нұсқасы Уәлихановтың жеке қорынан (1855) табылған сызба-кескіндеме болып табылады. Күмбезді Шангин, Шахматов, топограф Козловтар арнайы көріп шығып, сипаттама берген. Мазар күйдірілген кірпіштен қаланған тік бұрышты, күмбезді зәулім құрылыс болған. Қалау барысында ғаныш лайы мен ақ балшық сылағы қолданылған. Кесененің ең көркем бөлігі — бет жағындағы (портал) шығыңқы жасалған арка ең алдымен көзге түседі. Ескерткіш жобасының өлшемі (Шахматов пен Уәлихановтың көрсетуі бойынша) — 10,67 х 8,53 м. Ал биіктігінің өлшемі зерттеушілердің дерегі бойынша екі түрлі: 10,67 м (Шахматов) және 9,24 м (Уәлиханов). Қабырғаның үстіндегі сегіз қырлы, биіктігі 1 м барабанға биіктігі 3,5 м, диаметрі 7 м күмбез орнатылған. Кесененің қасбеті, ішкі қабырғалары мен бұрыштары түрлі әдемі текшелермен әшекейленген. Қабырғаның ішкі кенересінде айналасы оюланып-өрнектелген жазу болыпты. Оны  Шахматов оқуға тырысқанмен, эпиграфиканың көшірмесі көмескі боп шығып, не жазылғаны әлі күнге дейін беймәлім болып отыр. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы 1974 ж. қазба жұмыстары кезінде кесенені айнала 21,0х17,4 м аумақты алып жатқан кірпіштен қаланып төселген алап, 21х11х4; 35х22х5; 22х22х5; 22х22х4 см мөлшерлі күйдірілген кірпіштер, сондай-ақ, кесененің алдыңғы қабырғасының бетін қаптауға арналған тақталар мен өсімдіктер түріндегі ою-өрнектері бар терракота тапты.    
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том



Санат:Қазақстан мәдениеті
Ботақара

**Елді мекендер:**

* Ботақара – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
* Ботақара – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы кент.
* Ботақара – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы темір жол бекеті.

**Басқа мағыналар:**

* Ботақара – Нұра алабындағы көл.
* Ботақара – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы, Ботақара кентінің маңындағы Жыланды тауынан батысқа қарай 6 км жерде орналасқан шоқы.
* Ботақара – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Нұра өзенінің солтүстік жағасында орналасқан көне зират.
Бөген

***Бөген**, су бөгені — арнасын бөгетпен бөгеу немесе жер бедерінің көлемді ойыстарына су толтыру арқылы құрылатын жасанды су қоймасы.Бөген өзен ағынын тиімді пайдалану (электр энергиясын өндіру, кеме қатынасы, сумен қамтамасыз ету, егін суару, балық өсіру, т.б.) мақсатында жасалады. Шағын Бөгендерді әуіт, тоған деп те атайды. Су мөлшерін реттеу мерзіміне байланысты тәуліктік, апталық, маусымдық (немесе жылдық) және көп жылдық Бөген болып жіктеледі. Дүние жүзіндегі ең ірі [Ангара|Ангарадағы Братск Бөгенінің көлемі 170 км3. Қазақстанда Ертіс өзенінде аса ірі Бұқтырма, Іледе — Қапшағай бөгені, Сырдарияда — Шардара Бөгендері бар.

***Бөген** - Сағалық өңірінде бірте-бірте кеңи түскен өзен аңғарын теңіз суы басып кетуіне байланысты пайда болатын шығанақтар. Ашық және жабық бөгендер болып екі түрге бөлінеді. Ашық бөгендер теңіз суымен басыбайлы байланыста болса, жабың бөгендер теңіз айдынынан көшпе аралдар мен бел-белестер арқылы дараланған күйде ұшырасады.
## Дереккөздер

*
Бөгенбай Қожекеұлы

**Бөгенбай Қожекеұлы** (кейбір деректерде Бірқұртқаұлы) (1700, Қостанай облысы Жангелді ауданы Торғай өзені бойы — 1759, Жайыққа құятын Шаған өзені бойы) — батыр, қолбасы. Орта жүздегі кіші арғынның қараман атасынан.

Бөгенбай арғын-қыпшақ қолын, кейін Кіші жүз қазақтары мен ноғай әскерін басқарған. Маңғыстау аймағы, Жайықтың шығыс жағалауы, Ойыл,Жем, Сағыз өзендері бойы мен Түркістан, Шу, Жетісу, Аягөз өңіріндегі, т.б. шайқастарға қатысып, қазақ, ноғай, қарақалпақ халықтарын, Алатау қырғыздарын жоңғар-қалмақ шабуылынан қорғауда ерлігімен танылған. Архив құжаттарында Бөгенбайдың әлеуметтік-экономикалық мәселелерге де араласқаны туралы деректер келтіріледі. 1747 жылы 20 мамырда Шақшақ Жәнібек тархан мен Бөгенбай батыр Орынбор губернаторы И. Неплюевке Орта жүз жері арқылы Ресейдің тауарлы керуендері ешбір қақтығыссыз өтетіні жөнінде аманат хат жолдаған. 1748 жылы 20 маусымда Ор қамалында А. Тевкелев пен қазақтардан Жәнібек тархан, оның баласы Жауқашар, Бөгенбай батыр және тағы 6 адам арасында қазақ-орыс өзара қарым-қатынасы жөнінде құжат қабылданды. Бұл құжатта Бөгенбай батыр Жәнібек тарханның сенімді адамы әрі орынбасары ретінде “бригадир Тевкелевпен тең дәрежеде” болғаны көрсетіледі. Бөгенбай 1759 жылы жазда Маңғыстау аймағын түрікмен басқыншыларынан тазартып, жеңіске жеткен соғыста ауыр жараланып, сарбаздары найзаға салып әкеле жатқан жолында қаза табады.

## Дереккөздер

Санат:1700 жылы туғандар
Санат:Жангелді ауданында туғандар
Санат:1759 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қолбасшылар
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Бөке

**Бөке**, *Бөкі* (1993 жылға дейін — *Юбилейный*) — Абай облысы Жарма ауданы, Ақжал ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2017 жылы таратылған. Іргесі 1949 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қалбатаудан оңтүстік-батысқа қарай 28 км-дей, Жалғызтөбе темір жол стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 31 км-дей жерде. 

## Тұрғыны
Тұрғыны:
* 0,7 мың адам (2003);
* 0,1 мың адам (2009).

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы таратылған елді мекендер
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Бөкебай

**Бөкебай**– орамал, шәлі. Түйе, қой жүнінен, ешкі түбітінен иірілген жіптен тоқылады.Кей жерлерде мойын орағышты да Бөкебай деп атайды.        
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев

**Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев** (1847, Батыс Қазақстан облысы Орда қаласы — 1920, Батыс Қазақстан облысы Ақбақай елді мекені) — ақын. 

## Өмірбаяны
* Бес жасында ата-анасы қайтыс болып, жетім қалады. Бірақ ағаларының қамқорлығымен білім алған. Орынбор кадет корпусында, Астрахан гимназиясында оқыған. Орыс тілін үйреніп, әдебиет пен мәдениетке ден қояды. 
* Сарытау (Саратов) мен Самара аралығындағы ата қонысы — Көлборсыда өмір кешеді. Бөкеев аңшылық-саятшылықты, табиғат сұлулығын, ән-күйді, көркем сөз өнерін ұнатады, өлеңдер жазады. 
* 1917 жылы Көлборсыдан көшіп, қазіргі Тайпақ ауданына келеді. Бөкеев шығармалары 1911 — 12 жылы “Шайыр”, “Көксілдер”, 1926 жылы “Үш жоқтау” жинақтарында жарық көрген. 
* 1934 жылы жеке жинағы шығады. Одан кейінгі жылдарда шығармалары оқулықтар мен жинақтарда жарияланып отырды. Бөкеев — Еуропа әдебиетінен сусындап, қазақтың  суырып салма поэзиясы дәстүрін жазба әдебиетке ұластырған ақын. Уақыт, заман, өмір, табиғат, ғылым, өнер туралы толғанады. “Өмірдің өтуі”, “Ғылым”, “Эдисон”, т.б. өлеңдері өзгермелі, өтпелі өмірдің заңдылығын ежелгі қазақ поэзиясының ең құнарлы сөздерімен, әсерлі суреттерімен бейнелейді. Бөкеев поэзиясында парасатты, ойлы дала қазағының ой-қиялы, ақын өмір сүрген дәуірдің алуан сырлары шебер өрнектелген. Бөкеев халық өмірімен біте қайнасып, араласып отырған. Ол Ғ. Қарашевті ауыл балаларына оқытушы етіп ұстайды. Оған орыс тілін үйретіп, орыс роман, повестерін мазмұндап береді. Ғұмар оны малшы шаруаларға әңгімелеп отырады. Бөкеев ел аузындағы әдеби мұраларды жинақтап, оны бастырып шығаруға қамқорлық жасайды. Жазықсыз жапа шеккен бұқара халық өкілдеріне (мысалы, Кубала ақын, т.б.) қол ұшын беріп, қолқабыс жасайды, Оралда “Қазақстан” газетін шығарысуға ат салысады. Бөкеев — қазақ поэзиясында өзіндік өрнегі айқын ақын. “Үш ғасыр жырлайды” және “Бес ғасыр жырлайды” топтамаларына өлеңдері енген.

## Дереккөздер


Санат:1847 жылы туғандар
Санат:Бөкей ордасы ауданында туғандар
Санат:1920 жылы қайтыс болғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Бөбектер Үйі

**Бөбектер үйі**— 3 жасқа дейінгі жетім балаларды тәрбиелейтін мемлекеттік мекеме. Бөбектер үйіне жалғыз басты аналардың балалары да қабыланады. Бұл үйге қабылданған балалар жас ерекшеліктеріне қарай 2 топқа бөлінеді. Өз тәрбиешісі, медбикесі, күтушісі болатын әр топтағы бала саны 15 — 20-дан аспайды. Тәрбиеленушілер 3 жасқа толғанда балалар үйіне тапсырылады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том