open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арахноидит

**Арахноидит ** — ми мен жұлынның тор қабығының қабынуы салдарынан пайда болатын созылмалы ауру. А., көбінесе, жұқпалы аурулардың асқынуынан, бассүйек пен омыртқа жотасының бітеу жарақат алуынан және уланудан болады. Мидың А-ты кезінде науқастың басы қатты ауырып құсады. Есту, көру т.б. қабілеттері нашарлап, кейде есінен тануы да мүмкін. Жұлын А-ты болғанда науқастың аяғы, қолы қатты сырқырап, ұйиды. Дертті анықтау үшін неврологиялық тексерулер жүргізіледі, жұлын сұйығының құрамын, қысымын анықтайды. Көптеген жағдайда бас сүйегіне компьютерлік томография жасайды. Орталық ми қабығының қабынуын анықтау кезінде көздің көру қабілетіне, әсіресе көз түбі қан қысымының өзгеруіне ерекше көңіл бөлінеді. А-ны оташылық жолмен және дәрі-дәрмектер беру арқылы емдейді.

Санат:неврология
Санат:Аурулар
Арба жасау

**Арба жасау ** — тұрмыс қажеттілігінен туған ұсталық кәсіп.Арба жасау үшін ағаш ұсталары қайың ағашын сәуір — мамыр айларында жұмсақ, иілгіш уақытында кесіп алып, иетін жерлерін иіп, бөліп-бөліп қояды. Арба доңғалағы үшін қайыңның иіні бар жерін таңдайды. Ұста жаз бойы арба құрастырады. Арбаның екі доңғалағы, жүк салатын қорабы (жәрәндігі), білігі, тертелері, ешбір темір шеге қолданылмастан, тұтастай ағаштан жасалады. Ұста бір жазда 20 арбаға дейін құрастырады. Екі доңғалақты арба 20-дан 50 пұтқа дейін жүк көтереді.

## Дереккөздер
Араукандар

**Араукандар ** (исп. araucanos, өздерінше мапуче (maruche) — }сындағы үндіс тайпаларынан құралған халық. Қазіргі жалпы саны 800 мың адам (1992). Мұның көбісі Чилиде тұрады. А. тілінде сөйлейді. Ерте замандардан бері Чилидің Атакома шөлінде өмір сүрді. Қалың орналасқан қоныстары: Арауко, Мальеко, Каутин, Вальдивия уалаяттары. Испан отаршылары Чилидің шөлейт түкпіріне тықсырған А. тайпалары одақтасып, тұтас халыққа айналды, қатты қырғынға ұшыратқан сұрапыл соғысқа (1536 — 1882) төтеп берді. А-дың отаршылардан қысым көрген үлкен бір тобы Аргентинаға ауып кетті. Олар қазір 50 мың адамнан асады. Чилидің Темуко аймағындағы А-дың көбісі қамашауда (резервацияда) тұрады. Оларды қамашауға жайғастыру туралы заң 1868 ж. шыққан болатын. А-дар диқаншылықпен айналысады, жері жоқтар серіктесіп егін егеді, алпауыттарға жалданады. Қалаларда жұмыс істейтін А. көбейіп келеді. А-дар ежелгі салт-санасын, ұлттық қолөнерін, билерін, сан алуан спорт ойындарын және басқа да ерекшеліктерін сақтаған.
## Дереккөздер


Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Арбау

**Арбау ** — 1) діни наным-сенім бойынша тіршіліктің, оқиғалардың табиғи болмысына ғайыптан әсер еткіш қасиеті бар сөздер: сыйқырлы сарындар, магиялық сыры бар дұғалар, арнайы айтылатын “жырлар”. Арбаудың бірнеше түрі болады. Жылан, бүйі, қарақұрт, шаян шаққанда уын қайтару үшін немесе олармен “күш сынасу” үшін айтылатын сарындардың әрқайсысына тән өзіндік ерекшеліктері бар. Тиісті әсер еткіш сөздері табылса Арбауға алынған улы жәндік адамның дегеніне бағынады, жеңіледі, ал денеге тараған у сыртқа шығады деп сенген. Бұлт, жаңбыр шақыру —“күн жайлату” деп аталады. Оған арналған Арбау сөздері табиғат күштеріне бағытталған. Балқаштың Топар аймағында күн жайлатып, бұлт шақыратын қасиеті бар Бұйғамбай деген кісі өтіпті. “Темір, Темір, Теміржан! Темірдің ұлы Қауғажан, Тасырқасаң тас жаудыр, Қаһарлансаң қар жаудыр, Бұрқандансаң мұз жаудыр, Мұздай темір құрсандыр. Кел, Кел, бұлт, кел бұлт!” деп келетін “күн жайлату” сарындары сол Бұйғамбай секілді кісілерден қалғаны мәлім. Барыс жылы Амазонкада болған жойқын өртті тоқтатуда шамандардың “күн жайлатуы” қалай әсер еткенін баспасөз құралдары тосырқай да, таңырқай жазды. Арбау көне сенім-нанымдардың ажырамас бір бөлігі. Ол бақытсыздықтың бетін қайтаратын немесе жауына жамандық жіберетін, сондай-ақ аурудан сауықтыратын, істі оңға бастайтын, кейде қара ниетті іске асыратын  т.б. сиқырлы әрекеттерді табиғи емес жолдармен жүзеге асыратын әдіс-тәсіл ретінде қаралған. Арбау көбіне бақсылық сарындарымен үндес болып келеді.2) Ауыспалы мағынада бөтен пиғылмен біреуді алдау, сол арқылы өз дегеніне көндіру, иландыру, көзбайлау.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Арбау өлең

**Арбау өлең** — ауыз әдебиетіндегі тұрмыс-салт өлеңдерінің бір түрі. Адамды немесе малды жылан, қарақұрт, бүйі, шаян шаққанда, уытын *“қайтару”* үшін айтылады. Халық әр түрлі ырым жасап айтылған Арбау өлеңдері арқылы жыланның немесе қарақұрттың т.б. уытын қайтаруға, өздерін арбап әлсіретуге болады деп түсінген. Әрбір жәндіктің жаратушысы, *“тәңірісі”* болады деп ұғынған адамдар оларға сөз арқылы әсер етуге боады деп сенген. Арбау өлең — әлем халықтары фольклорының бәрінде бар, түркі халықтарының ауыз әдебиетінде кең тараған. Көбінесе 7-8 буынды шұбыртпалы ұйқасқа құрылады. Ш.Уәлиханов, Ә.Диваев Арбау өлең туралы пікір айтып, оның жекелеген үлгілерін 1862 ж. алғаш қағаз бетіне түсірген. Арбау өлеңнің бір түрі мындай: 
:*“Кер, кер, кер жылан, 
:*Кереге басты мер жылан, 
:*Бір жылан бар — сұр жылан, 
:*Бір жылан бар — сұм жылан, 
:*Бір жылан бар — жеті жылғы ту жылан. 
:*Құралай таудың басынан 
:*Қуып келген қу жылан, 
:*Дегелек келді, шық жылдам!”.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс-салт өлеңдері
Аргентиналықтар

thumb|Әйгілі аргентиналық Марадонна футболшы
**Аргентиналықтар ** — Аргентинаның негізгі халқы. Жалпы саны 33,5 млн. адам (1994). Біраз топтары Парагвайда, Чилиде, Америкада тұрады. Негізінен еуропа нәсіліне жатады. Испан тілінің аргентина диалектісінде сөйлейді. Діні жөнінен — негізінен католиктер.16 ғ-да халықтың этник. құрамын құруға креолдардан (испандар ұрпақтары) испан-үндіс, зубараларынан құралды. Аргентин тілі мен мәдениетін жасауда, мал ш-мен айналысуда, бақташы-гаучолар рөлі үлкен болды. 19 ғ.-дың 60-70- жылдарында А. ұлт болып қалыптасты. Негізгі кәсібі мал.ш. және оның өнімдерін сату. 19 ғ.-дың 20-жылдарында Италиядан, Испаниядан жаппай қоныс аударушылар сауда мен өнеркәсіптің, тауарлы егін ш-ның өркендеуіне жол ашып, мал ш-н екінші сатыға ығыстырды. Теңіз жағалауындағы провинция —пампаларда көшіп келушілер ықпалы күшейді. 70-жылдары Парагвай, Боливия және Чилиден қоныс аударушылар халықтың этник. құрамындағы латынамерикалықтар үлесін көбейтті. Үндістердің материалдық мәдениеті дәстүрлері ішкі провинцияларда мол сақталған. Тукуман провинциясы былғарыдан жасалған кілем, көрпелерімен, формос-сомбреро тоқумен, пампалықтар — сүйек, былғары өңдеумен, корриентелдіктер — сүйектен, сабаннан, қыштан, ағаштан ғұрыптық әсем мүсіндер салумен, солт-тегі провинциялар — үндістердің матако атты қыш құмыраларын жасаумен аты шыққан. Гаучолардың фольклоры өте бай. Фермерлер үйлерін күйдірілген кірпіштен, кедейлер ранчоларын арзан фанерден, қаңылтырдан салады. Ішкі провинцияларда дәстүрлі киім үлгілері (пончо, былғары етік, үлкен шляпалар) сақталған. Әдеб.: Шейнебаум Л.С., Аргентинский этнос, М., 1984; Страны и народы, СПб., М., 1997.

## Дереккөздер


Санат:Латын Америка халықтары
Санат:Роман халықтары
Санат:Аргентина
Аргиллит

**Аргиллит ** (грек.  argіllos — саз,   lіthos — тас) — шөгінді саз тұнбаларының нығыздалып, сусызданып, цементтеліп тасқа айналуынан пайда болатын тау жынысы. Оның құрамына каолинит, гидрослюда, диккит т.б. минералдар кіреді. Құрылымы пелитті кіші бөлшектерден (өлшемі 0,01 мм) тұрады. Түсі бояғыш пигменттердің әсерінен қызыл, жасыл, қара, сұр болып келеді. Көмір кен орындарында ұсақ жапырақша түріндегі нақышты қара түсті көмірлі А. түзіледі. А. терригенді тау жыныстары қабаттарының құрамдас бөлігі болып табылады.

Санат:Шөгінді тау жыныстары
Аргонавтар

[thumb|Аргонавтов мәжілісі(?), [Аттика|аттикалық қызылпішінді кратер, б.з.б. 460—450 жж]]
[thumb|[Коста, Лоренцо|Лоренцо Коста, *Арго*]]
**Аргонавтар ** (грек. Argo — кеменің аты, теңіз саяхатшысы) — ежелгі грек мифологиясындағы батырлар; олар “Арго” кемесіне мініп, Ясонның басшылығымен алтын бөртені іздеп табу үшін Колхидаға (қазіргі Бат. Грузия) аттанған. Аждаһа күзеткен алтын бөртені олар сиқыршы Медеяның көмегімен Грецияға ұрлап алып кетеді. А. жайындағы бұл аңыз гректердің өте ерте заманда Қара теңіз жағалауына жасаған саяхатының тарихын бейнелейді.

Санат:Ежелгі грек мифтері батырлары
Арғанаты тас мүсіндері

**Арғанаты тас мүсіндері ** — түркілердің орта ғасырдан қалған ғұрыптық ескерткіштері. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Арғанаты тауының Мық, Домбауыл, Айыршоқы қыраттарында орналасқан. 1950 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) зерттеген. Мүсіндердің көбі қирап, қатты бүлінген, толық саны белгісіз. Мүсіндер жалпақ тастан қашалып, төртбұрыш, шаршы түрінде жасалған қоршаулардың шығыс жақ сыртына беті күншығысқа қаратыла тігінен орнатылған. Одан шығысқа қарай кішірек тас бағаналар немесе балбалдар тізбегі кездеседі. Тас қоршаулар астында адам жерленбеген. Ішіндегі тас-топырақ үйіндісінің арасынан мал сүйектері, ат әбзелі мен кейбір тұрмыстық бұйымдар, жағылған оттың табы мен күл қабаттары ашылды. Мық тауының етегіндегі жергілікті тұрғындар арасында “Алып тас”, “Мықтың алыбы” атанған мүсін сұр граниттен қашалған (биікт. 1,5 м, ені 0,4 м, қалынд. 0,23 м). Мүсіннен ер адамның бет әлпетінің, шоқша сақалының, үлкен көздерінің, ұзын мұртының және аяқ-қолдарының бедері айқын көрінеді. Оң қолына сусын ішетін тостаған, сол қолына қылыш ұстаған. Екінші мүсін бүдан 200 м қашықтықта орналасқан. Биікт. 2,1 м, ені 0,58 м. Осы екі мүсінді жергілікті қазақтар “Қос алып”, “Қос батыр” деп атайды. Бұл мүсіндер 6-8 ғасырларға жатады. Арғанатының Тұлпартас сілемінің баурайынан 8-12 ғасырларға жататын граниттен қашалып жасалған (биікт. 1,25 м, ені 0,35 м) адам мүсіні табылды. Мүсінде әдемі жас әйелдің бет әлпеті кескінделген, оның құрметіне өткізілген ас беру, қоштасу салтанатының белгілері, арналып сойылған малдың сүйектері мен қасиетті оттың орындары табылды. Мүндай тас мүсіндер негізінен елге сыйлы адамдарға қойылған. Осы тәріздес мүсін тастар Баянауыл, Қарқаралы, Жетісу өңірлерінде, Атасу өзен бойында жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Төреші

**Төреші ** - құқықта ұйымдардың, сондай-ақ кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, азаматтардың қатысуымен экономикалық дау-дамайларды шешетін, лауазым иесі. Делдал, аралық сот; кейбір елдерде — кәсіпорындар, ұйымдар мен мекемелер арасындағы шаруашылық дауларды қарастыратын лауазымды тұлға. Төрешінің өкілетті міндеттері мен атқаратын қызметтері тиісті Төреліктің қызметтерін реттейтін заң актілерімен айқындалады. Төреші даулы істерді қарауға басшылық жасайды, тараптардың құқылары мен заңды мүдделерін қорғай отырып, іс бойынша шешімдер қабылдайды немесе шешім қабылдауға қатысады. Төреші заңдылықтың, мемл. тәртіптің бұзылғандығын, шаруашылық қызметінің кемшіліктерін айқындап, оларды жоюға және ескертуге, шара қолдануға міндетті. Өзіне берілген құқылар шеңберінде іс қарауға байланысты арбитрдың қойған талаптарын кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың, сондай-ақ лауазымды адамдардың бәрі орындауға тиіс. 
## Төрелік
1. Сот делдалының көмегімен дауларды шешетін аралық сот.
2. Тараптар аралық сотқа жүгінген кездегі, даулы істерді шешу тәсілі.
## Арбитражер
Тауар, қор, валюта және ақша рыноктарында, түрлі деңгейдегі валюта бағамдарының айырмашылығынан пайда табуды мақсат етіп, арбитраждық мәмілелерді жүзеге асыратын кредиттік-қаржылық мекемелер, ірі корпорациялар мен фирмалар.
## Төрелік coт
Азаматтық құқықтық қатынастардың (экономикалық даулардың) не болмаса басқару саласындағы құқықтың бұзылуынан, шаруашылық және кәсіпкерлік қызмет үдерісі кезінде туындаған дауларды шешу кезінде өз мәні бойынша сот билігін танытатын орган. Тараптардың өзара келісімі бойынша, төрелік сотқа тәуелді экономикалық даулар, төрелік сот істі өз өндірісіне алып болғанша, Аралық соттың шешім қабылдауына берілуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Арғынбек Апашбайұлы

**Арғынбек Апашбайұлы ** (1883, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Ақарал а. — 1946, Шыңжаң өлк. Алтай аймағы) — ақын, ағартушы. Әкесінен ерте жетім қалған. Алғашқы “Жыл өлеңін” (мүшел туралы) 1894 ж. шығарған. 1912 ж. өрдегі нағашыларына көшіп барып, Буратай бидің аулында бала оқытқан. “Бұл күнде жағдай өзгеше”, “Қазақ Сырдан ауғанда”, “Ата жұртым — қазағым”, “Ресей туралы”, “Араб халқының сипаты”, “Ата мекен — Алтай”, “Қалам алып Арғынбек” деген тараулардан тұратын 16 мың жолдық өлең-роман жазған. “Жер — адамның анасы” деген толғауында ата мекенінен айрылған адамның сағынышы, шашырап кеткен қазақ халқының қасіреті әсерлі баяндалады. Араб, парсы, түрік, шағатай тілдерін білген. Шығыс ақындары үлгісімен көптеген діни дастандар (“Мұхаммед мұғжизалары”, “Мәуліт жыры”, “Жанды жаратылыс”) шығарған. А. өлеңдері Қазақстан, Қытай, Моңғолия, Түркия елдеріндегі қазақтар арасына кең тараған. Оның бірқатар туындылары ҚР ғылым академиясының Орт. ғыл. кітапханасы қолжазба қорында сақталуы.

## Дереккөздер


Санат:1883 жылы туғандар
Санат:1946 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Зайсан ауданында туғандар
Сақыпкерей Жармаұлы Арғыншиев

**Арғыншиев Сақыпкерей Жармаұлы ** (1887, бұрынғы Орал губерниясы Қараоба болысы — 15.2.1938) — мемлекет және қоғам қайраткері. Оралдың қолөнер уч-щесін бітірген (1904). Ресейдің Воронеж қ-нда фельдшерлер мектебінде оқып жүріп, эсерлер партиясына кіреді. 1907 ж. тұтқындалып, 5 жыл айдауда болған соң, Иркутск губ-на мәңгілік жер аударылды. 1917 ж. Ақпан төңкерісінен кейін елге қайтып оралып, большевиктер жағында саяси-ұйымдастыру қызметімен айналысты. 1918 — 19 ж. Орал облысы ұлт істері жөніндегі комиссар, облатком мүшесі. 1920 ж. Қазақ ревкомының, Қазақ АКСР-ы ОАК мүшесі, әлеум. қамсыздандыру халкомы болды. 1921 — 27 ж. Қазақ АКСР-ы Жоғарғы трибуналының төрағасы, Заң халкоматы алқасының мүшесі қызметтерін атқарды. 1927 жылдан бастап голощекиндік әсіре қызыл саясатқа қарсылық жасағандығы үшін қызметінен алынып, партиялық және әкімш. тарапынан қуғынға ұшырады. 1927 — 37 ж. Алматы зоовет. ин-тының ректоры, Шымкент түйе өсіру зауытының, Темір мал ш. тәжірибе стансасының директоры. 1937 ж. 14 тамызда жала жабылып, “халық жауы” ретінде тұтқындалды. 1957 ж. 13 шілдеде КСРО Жоғарғы соты алқасының шешімімен толық ақталды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:1887 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақ КСР саясаткерлері
Санат:КСРО одақтас республикаларының халық комиссарлары мен министрлері
Ардагер

thumb|upright|'''Қызыл Әскер''' <small>әскери соғыс ардагерлері</small>
[thumb|upright|<small>[Париждегі Hôpital des Invalides — француз соғысы ардагерлері үшін аурухана және зейнеткерлік үй]]
[thumb|upright|<small>Иранның ардагері мен соғысы [Нишапурдағы мүгедектер арбасына Иран-Ирак соғысының адамын жаралаған, оның жолдастарын жерлеу рәсімі]]
[thumb|upright|<small>Мәскеудегі Горький атындағы саябақта [Жеңіс күні мерекесінде Ұлы Отан соғысының ардагерлері]]
**Ардагер ** — құрметті, ардақты, қадірлі адам деген мәнді білдіретін этикалық ұғым. Ел қамын ойлап, намысын қорғаған, елеулі еңбек сіңірген абыройлы адамды халық ардагері деп жоғары бағалайды. Жеке адам қоғамда ерекше істерімен, ақыл-парасатымен, адамгершілік асыл қасиетімен, беделімен жұртышылыққа танылғанда ғана ардагер болады. Қазіргі кезде еңбек ардагері, соғыс ардагері деп атаймыз.

## Дереккөздер

Санат:Әскерилер
Ардагерлер ұйымы

**Ардагерлер ұйымы** -Қазақстан Республикасы ардагерлерінің ұйымы — Қазақстан Республикасындағы соғыс, еңбек және Қарулы Күштер ардагерлерінің қоғамдық бірлестігі. 1987 ж. 21 наурызда құрылған. 1991 ж. қарашада ұйымның Орт. кеңесі (төрағасы — Мақтай Сағдиев) сайланды. Ұйымның жоғары органы — съезд, ол 5 жылда 1 рет шақырылады. Ардагерлер ұйымының міндеттері — ардагерлердің материалдық, әлеуметтік-тұрмыстық жағдайларын жақсартуға жан-жақты қамқорлық жасап, қолдау көрсету.

## Дереккөздер


Санат:Қоғамдық ұйымдар
Санат:Қарулы күштер
Арду

**Арду**, **Арда** (туған жылы белгісіз – 19 ғасырдың 30-жылдарының соңы) — Әбілғазы ханның (Әбілғазы ІІІ) баласы, Қайып ханның немересі. 

Сырдарияның төменгі алабында, Қуаңдария мен Жаңадария атырабындағы әлімұлы руларына билік жүргізген (1828–1836). 1815  жылдан ағасы Арынғазының Сырдарияның оңтүстік-батыс бөлігіндегі қазақтарға хан болып жариялануына байланысты шаруаларға араласқан (қ. Арынғазы сұлтан қозғалысы). Үш жылдан кейін ағайынды Арынғазы мен Серғазы Қайыпұлының арасындағы ұрыс-керіске Хиуа ханы Мұхаммед-Рақым араласып, Серғазыға Кіші жүз ханы деген пәрмен берілді. 1818 жылы Арду Шекті руы старшындарының тапсырмасымен Серғазыны хан ретінде тани алмайтындарын айту үшін Хиуа ханына келді. Мұхаммед-Рақым оны тұтқынға алып, өзінің қасында 10 жыл бойы аманатта ұстады. Хиуаның жаңа ханы Аллақұлы (1826–1842) қазақ сұлтанын 1829 жылы еліне қайтарды. Әлімұлы старшындарының ұйғарымымен патша үкіметі Калуга қ-на жер аударған ағасы Арынғазы оралғанша осы тайпалық бірлестік руларына хан болып жарияланды. 1829 жылы Орынбор генерал-губернаторы П.К. Эссен Ардуға Орынбордың орталық бөлігі қазақтарының бастығы болуды ұсынды. Бірақ Ресей өкімет орындарының ағасы Арынғазыны тұтқыннан босатпауына байланысты ол бұл ұсынысты қабыл алмайды, сөйтіп Орынборға бармайды. Бір жылдан соң Арду Хиуа бодандығын қабылдап, Аллақұлының жарлығымен Сырдария бойының ханы болып тағайындалды. Осы кезден бастап ол Ресей бодандығындағы қазақ сұлтандары мен старшындарына қарасты ауылдарға шабуылдар ұйымдастырды, Ресей мен Бұхараның сауда керуендерін тонаушылыққа ұшыратты. 19 ғасырдың 30-жылдарының аяқ кезінен Арду туралы деректер кездеспейді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Төрелер
Арена

**Арена ** (лат. arena — құм) — 1. цирктің ортасындағы ойын-сауық көрсететін алаң. Көне рим амфитеатрының аренасында көпшілікке арнап гладиаторлар соғысы, ат жарысы мен әр түрлі спорттық ойындар көрсетіліп отырған. 19 ғасырдан бастап цирк аренасының диаметрі 13,5 м болды., Қазіргі цирктің аренасын “манеж” деп атайды. 2. Ауыспалы мағынада арена көпшілікке танылу, белсенді қызметімен белгілі болу ұғымын да білдіреді.

## Дереккөздер
Арғымақ

thumb|250px|left|<small>Ақалтеке айғыры</small>
**Арғымақ ** — қазақ жылқысының сұлу, асыл тұқымы. Қазақ жерінің табиғатына үйлескен Арғымақ төзімділігі, алысқа шабуы, күй талғамайтындығы жағынан түркімен жылқысынан асып түскен. 19 ғасырдың аяғында орыстың жылқы мамандары 3 ахалтеке мен 3 қазақ А-н жарыстырып сынаған. Жарыс кезінде ахалтекелер бірден озып шыққанмен, ұзай келе А-тан қалып қойған. 18 ғ-дың ортасында Абылай хан Алатау қырғыздарының әрбір түтініне бір-бір арғымақ бағып беруге салық салған. Мұны “ханның қазынасы” деп атаған. Арғымақ қазір кездеспейді, бірақ халық арасында жүйріктік пен төзімділік баламасы болып қалған. Әдеб.: Лучшие породы киргизской лошади — аргымак. Православный вестник, 1898, (11.

Санат:Жылқы тұқымдары
Аренда

**Аренда, жал** (* — жалға беру)* - мүлікті  жалдау, ол бойынша шарт аренда беруші арендашыға мүлікті белгілі бір сыйақыға ареңда ақысына уақытша пайдалануға береді. Соңғы кездері машиналар мен жабдықты арендаға тапсыру кең өріс алып келеді. Арендаға тапсыру мерзімі бойынша халықаралық тәжірибеде жабдық арендасының екі түрі айырмаланады: қысқа мерзімді (әдетте алты айға дейін) - прокат (кіре), немесе рейгинг және ұзақ мерзімді (*әдетте алты айдан бірнеше жылға дейін)* - лизинг.Меншiктiң жанында арендалық төлемге жалгерге уақытша иелiк және пайдалануға берiлген мүлiктiк келiсiм шартының формасы. Мысалы, ауыл шаруашылығында және табушы салалар топырақпен немесе жер қойнауларымен уақытша пайдалану төленедi. Материалдық активтермен пайдалануға жер рентаны, процента амортизацияны қосады. Келiсiм шарты сәйкес жемiс, өнiм және жалгер алған қолданудың нәтижесiнде жалға алған дүниелердiң табыстары, оның меншiктерi болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Арес

thumb
**Арес ** (Арей) — көшпелі сақтар, сарматтар мифологиясындағы соғыс құдайы. Көне грек, рим авторларының жазбаларында айтылады. Геродот (б.з.б. 5 ғ.) өз еңбектерінде скифтер табынатын құдайлардың есімдері мен оларға сәйкес келетін көне грек құдайларының есімдерін атап көрсетеді. Онда А-тің грек тіліндегі есімі ғана беріліп, скифтердің өз тіліндегі аты айтылмаған. Скифтер барлық құдайлардың ішінде тек А-ке ғана ғибадатхана, зияратхана тұрғызған. А-ке арналған ғибадат орыны ені мен ұзындығы бірнеше жүз метрге жететіндей биік етіп ағаш сырықтардан жасалған, үстіңгі жағындағы төртбұрышты алаңқайдың үш жағы биік жар, бір жағынан ғана көтерілуге болады. Алаң ортасына көне семсер шаншылып қойылған. Оны скифтер А-тің өз бейнесі ретінде түсінді ме, әлде семсер соғыс қаруы болғандықтан соғыс құдайының сипаты ретінде қабылданып, А-тің бейнесі басқаша болды ма, ол туралы ғалымдар арасында ортақ пікір әзірше жоқ. Скифтерде жыл сайын мал (көбіне жылқыдан) кейде адамды (соғыста қолға түскен әр жүз тұтқынның біреуін) құрбандыққа шалып, қанын төбе үстіндегі семсерге құйып отырған. Мұндай зиярат орындары скиф жерінің барлық аймақтарында болған. Көне Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин (4 ғ.) сарматтардың да жерге шаншылған семсер бейнесіндегі соғыс құдайы Марсқа (А-ке) табынатынын жазады, яғни сарматтардың да соғыс құдайының сипаты, оған табыну әдісі скифтердікімен бірдей болған.

Санат:Соғыс құдайлары
Санат:Сақтар
Санат:Скифтер
Санат:Ежелгі грек мифологиясы
Аржан обалары

**Аржан обалары ** — сақ дәуірінің ескерткіші. Ресей Федерациясындағы Тыва Республикасының Аржан және Тарлық елді мекендерінің аралығында орналасқан. Алғаш 1971-74 ж. археолог М.П. Грязновтың басшылығымен зерттелген. Диаметрі 30-85 см қарағай бөренелерінен жасалған, пішіні төрт текше, аса беделді адамға немесе “патшаға” арналған қабір. Сырты сегіз адамның ағаштан ойылған табыты мен алты аттың қаңқасы қойылған текше қарағай шарбақпен қоршалған. Айналасындағы үшбұрышты, трапеция тәріздес, ортадан шетке қарай радиалды түрде орналасқан 70-ке жуық қабірлерден 160-қа тарта жүгенделген аттар мен 15 адамның қаңқасы табылды. Қорғанның етегіне құрбандыққа шалған малдардың сүйегі көмілген. Ескерткіш ертеректе қатты тоналған. Дегенмен, киім-кешектер қалдығы, қару-жарақтар, ат әбзелдері, әшекей бұйымдар, тасқа салынған суреттер т. б. көптеп табылды. А. о-нан табылған заттай деректер негізінде, ертеден ғылымда пікірталас туғызған скиф-сақ дәуірінің басталу кезеңін, бейнелеу өнеріндегі хайуанаттық нақыштың қалыптасу мерзімін б.з.б. 7-6 ғ-дан емес б.з.б. 8 ғ-дың басынан бастауға және скиф-сақ мәдениеттерінің қалыптасуы мен дамуын тек қана Қара теңіздің солт. аймағымен шектеген көзқарасты өзгертіп, Кіндік Азия, Орт. Қазақстан, Алтай, Арал өңірлері, Алдыңғы Азияда да оның ошақтары бар екенін дәлелдеуге мүмкіндік туды. Қазақстанда Аржан мәдениетіне жататын ескерткіштер — Алтайда (Майемер, Зевакинода), Сарыарқада (Тасмола), Арал өңірінде (Түгіскен, Үйғарақта) және Жетісуда табылған. Әдеб.: Грязнов М.П., Аржан, Л., 1981, с. 61 ; Членова Н.Л., Центральная Азия и скифы, т. 1, М., 1997, с. 98.

Санат:Сақтар
Санат:Тыва
Санат:Ресей обалары
Аризон кратері

**Аризон кратері**, *Бэрринджер кратері* — Аризона штатында (Пері шатқалының маңында, Флагстафф және Уинслоу қ-лары аралығында) метеориттен пайда болған кратер. Америкалықтар алғаш оған 19 ғ-дың аяғында үндістердің аспаннан құдай келгені жөніндегі аңызын естіп назар аударған. 1902 ж. Филаделфия инженері Дэниэль Бэрринджер зерттей келе кратердің аспан денесінің Жермен соқтығысуы салдарынан түзілгені жөнінде болжам жасаған. Ғалымдардың бүгінгі болжамы бойынша, кеңістіктен сағ-на 69000 км жылдамдықпен келген, диам. 125-130 м, салм. 70000 т метеорит Жермен 500 000 т қопарғыш зат жарылысына тең күшпен соқтығысып, диам. 1250 м, тереңд. 420 м кратер ойған. А. к-нің қазіргі тереңд. 174 м. Қазақстанда Балқаш к-нің солт.-бат-ндағы Бояулысай мен Алтыбай өзендерінің аралығындағы жазықта осыған ұқсас Шонақ кратері бар.

Санат:Аризона географиясы
Санат:АҚШ метеорит кратерлері
Арилер

[thumb|270px|Б.з.б. I мыңжылдық Иранның [Гилянда табылған моншағы]]
**Арилер ** — ежелгі тайпа. 

Б.з.б. 2-мыңжылдықтың басындағы Қазақстанды мекендеген тайпалар тарихы арий (ежелгі иран) және үндіарий (ежелгі үнді) тайпаларымен байланысты  айтылады. Олар үндіеуропа тілдері шоғыры мен мәдени қауымдастығына жатқызылып, қазақ даласындағы Андрон мәдениетінің өкілдері ретінде танылуда. Олардың жиынтық атауы — “арья”. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың екінші ширегі аталмыш тайпалардың ұлы қоныс аудару дәуірі болды. Бұлар оңт.-шығысқа қарай бет алып, Солт. Үндістанға, Иран мен Месопотамия жеріне барып тоқтаған. Үндіарилер тілінің жұқаналары хеттердің (қазіргі Түркия жерінде) қыш тақталарындағы таңбаларда ізін қалдырған. Өте ерте замандарда арилер мен үндіарилердің ата-бабалары бір халық болып саналып, түпкіүндіирандықтар (протоиндоиранцы) деп аталуда. Олардың қоғамы басты екі топқа бөлінді: қызметкерлері — абыздар және бақташы-жауынгерлер. 
[thumb|300px| [Үндіиран тілдері|Үндіиран халықтарының көші-қонына байланысты археологиялық мәдениеттер. Андронов мәдениеті қызылмен бөлінген, маргиандық — сарғылт, яздікі — сарымен, гандхар (Swat) — қызыл күрең, H зират мәдениеті — күлгін, культура охряной расписной керамики (Copper Hoard) — қара-көк, сұр жазба қыш мәдениеті ақшыл-көкпен боялған.]]
Арилер көшпелі тіршілік етіп, мал шаруашылықпен айналысқан, ұрыстарда әскери арбаларды пайдаланған. Арбаға жегу үшін жабайы жылқыларды ұстап, қолға үйреткен. Ежелгі Қазақстанның таулы аймақтарында, әсіресе, Алтайда мыс пен қоланың мол қоры болған. Арилер метал өндіріп, әр түрлі тұрмыс құралдарын, қару-жарақтар соққан. Металдан жасалған қарулармен жарақтанған дала тұрғындары сұсты жауынгерлерге айналды. Арбаның пайда болуына байланысты “қаһармандық ғасыр” (“героический век”) басталды. Мұздай қаруланған далалық жасақтар табыс табу, әрі даңқын асыру үшін көршілес елдерге жорықтар ұйымдастырып отырған. Ұлы қоныс аудару кезеңінде Арилердің бәрі ауып кеткен жоқ. Қазақстан жерінде қалғандары б.з.б. 1-мыңжылдықтың ортасында Ұлы Даладағы көшпелі — сақ, сармат, скифтерге араласып, сіңісіп кетті. Арилер өзін қоршаған орта, әлемнің тылсым сырларын түсінуге ұмтылды: тылсым күштердің иесі құдай деп танып, әрбіріне ат таңды, құдаймен тілдесуге ұмтылып, табыну мінәжаттарын тудырды. Әлемдегі жалғыз Жаратушыға ғана табынуды қолдаған дін Ұлы Даладағы көшпелілер ортасында туып, өзге халықтар арасына тарап, насихатталды. Бұл діни ілімнің негізін салушы — Заратуштра пайғамбар, ал оның діни ілімі қазіргі ғылымда заратуштрашылдық (зороастризм) деп аталады.

## Дереккөздер

К. Авеста, Заратуштра. Әдеб.: Кузьмина Е.Е., Происхождение индоиранцев в свете новейших археологических данных, Сборник “Этнические проблемы Центральной Азии в древности”, М., 1981; 
Гамкрелидзе Т.В., Иванов В.В., Индоевропейский язык и индоевропейцы, т. 1-2, Тбилиси, 1984;
Бойс М., Зороастрийцы, Верования и обычаи, М., 1987; 
Кляшторный С.Г., Султанов Т.И., Казахстан — летопись трехтысячелетий, А., 1992.

Санат:Үндіарилік халықтар
Санат:Иран этникалық топтары
Санат:Көшпенділер
Санат:Үндістан тарихы
Санат:Иран тарихы
Санат:Орталық Азия тарихы
Санат:Жойылып кеткен халықтар
Ариозо

**Ариозо ** (итал. arіoso — арияға ұқсас, әуенді) — кіші көлемді, белгілі бір құрылымы жоқтығымен ерекшеленетін шағын ария. Бұл атау, сондай-ақ, аспапты музыкада (Бах, Бетховен) жанрлық және стильдік анықтама ретінде де қолданылады.

## Дереккөздер
Ариран

**“Ариран” ** — Қазақстандағы корей диаспорасының кәсіби-эстрадалық мемлекеттік ансамблі. 

1967 жылы Алматыдағы корей музыкалық комедия театрының жанынан құрылды. Ансамбль корейдің кең тараған “Ариран” әнімен аталады. Репертуарында корей және дүние жүзі халықтарының ән-билері бар. “Ариран” гастрольдік сапармен республиканың барлық облысын, көптеген шет елдерде болған. 1989 жылы Оңтүстік Кореяда болып, өнер көрсетті. Ансамбльдің қөркемдік жетекшісі В.Стригодский, тәлімгер педагогі Т.Р. Ли. Ансамбль құрамында Қазақстанның еңбек сіңген артистері Зоя Ким, Вениамин Ли, артистер Мун Гон Дя, Гео Гюн Хва, Сон Георгий т.б. бар. 

1997 жылы Таллин қаласында өткен халықаралық фестиваль лауреаты “Самюльнури” ұрмалы халық аспаптар ансамблі осы “Ариран” ансамблінің құрамына енген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары
Санат:1967 жылы пайда болғандар
Санат:Корей мәдениеті
Санат:Қазақстан корейлері
Арифметикалық орта шама

**Арифметикалық орта шама ** — бірнеше санның (*x*1, *x*2, ..., *x**n*) қосындысын қосылғыштардың санына (n) бөлгеннен шыққан бөлінді сан 
:\bar{x} = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^n x_i  =  \frac{1}{n} (x_1+\cdots+x_n).. 

Мыс., 1, 15, 12, сандарының А. о. ш-сы (1a15112)/316 болады. 
Санат:Арифметика
Санат:Орта шамалар
Арифметикалық прогрессия

**Арифметикалық [[прогрессия]]**, 1-реттік арифметикалық қатар — әрбір келесі саны (2-саннан бастап) алдыңғысына бір тұрақты d санын қосқанда шығатын сандар тізбегі. 
: a_1,\  a_1+d,\  a_1+2d,\   \ldots,\   a_1+(n-1)d, \ \ldots
d саны арифметикалық прогрессияның айырмасы деп аталады. Сонымен әрбір арифметикалық прогрессия мына түрде жазылады: 
: a_n=a_{n-1} + d \quad 
Арифметикалық прогрессияның жалпы мүшесі 
: a_n=a_1 + (n-1)d \quad \forall n \ge 1
формуласымен өрнектеледі. Арифметикалық прогрессияның жалпы мүшесінің тағы бір қасиеті мынадай: Егер d>0 болса, онда арифметикалық прогрессия өспелі, егер dS_n=\sum_{i=1}^n  a_i ={a_1+a_n \over 2}n={2a_1 + d(n-1) \over 2}n формуласы арқылы есептеледі.

Санат:Арифметика
Санат:Сандар тізбегі
Арианам вайджа

**Арианам вайджа ** — б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-ширегінде — 1-мыңжылдықтың басында Қазақстан мен Орта Азия жерін мекендеген арий тайпаларының жері, түпкі отаны. 

Зороастриялықтардың діни кітабы “Авестада” А.В. арқылы Хукарья тауынан (Памир-Алтай мен Тянь-Шань тау жүйесі) бастау алатын “киелі” Ардви (Амудария және Датьи (Сырдария) өз-дерінің ағып жатқаны айтылады. Ал Ранха (Итиль) өз-і және “Құндызды өлкемен” (Кама өз-і бассейні) байланыстырылатын, Ардви өз-і құятын Варахуша теңізі дегеніміз қазіргі Каспий. А. В-ның шекарасы, Амудария мен Сырдария, Каспий мен Арал жағалаулары бір тілде сөйлеп, ортақ құдайларға табынған арий, тур және хьона тайпалары арасындағы қиян-кескі соғыстардың майдан алаңы болған. “Авеста” мазмұнының көне желісінде қола дәуіріне жататын арийлар мен турлардың мифтары мен эпостарының жаңғырықтары сақталған. 

## Дереккөздер

Санат:Авеста географиясы
Санат:Иран көне тарихы
Арқа ажары

**Арқа ажары** — Ақмола облысы әкімшілігі мен облыс мәслихатының газеті. 

1928 жылғы қазанда Ақмола қаласында шыққан “Жаңа арқа” газетінің ізбасары. Газет 1930 ж. қыркүйегіне дейін аптасына екі рет, Ақмоланың округтік партия, атқару к-ттері мен кәсіпшілер одағының органы ретінде жарық көрді. “Жаңа арқа” 1930 ж. қазанында 76-нөмірінен бастап аудандық газет болды. 1933 ж. “Колхоз екпіндісі” деп аталды. Ақмола Қарағандыдан бөлініп, өз алдына облыс болған кезде (1939 ж.), газет “Сталин туы” деген атпен шығарылды. КОКП 20-съезінен кейін (1956 ж.) “Есіл правдасы” деп өзгертілді. 1962 — 64 ж.ж. “Тың өлкесі”, өлкелер таратылғаннан кейін “Коммунизм нұры” деген атпен шыға бастады. Ол 1991 ж-дың 1 ақпанынан “Арқа ажары” деп аталды.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Арқабай Майкөтұлы

**Арқабай Майкөтұлы** (1872, қазіргі Жамбыл облысы Байзақ ауданы Фрунзе а. — 1934) — ақын, жырау. Әкесі әйгілі айтыс ақыны Майкөт Сандыбайұлы. Қаратау, Жетісу өлкелерін, қырғыз елін аралап, Сауытбек, Қылышбай, Ұлбике ақындармен айтысқан. Қырғыз манабы Шабданның асында Жамбылмен, Кененмен, қырғыз Қалмырза, Жәмила ақындармен кездесіп, жыр бәсекесіне түскен. “Қобыланды”, “Алпамыс”, “Қыз Жібек”, “Көрұғлы”, “Нәрік батыр”, “Өтеген батыр” сияқты эпостық шығармаларды жырлап, қобыз, сырнай, домбыра аспаптарымен айтатын әншілік өнері де болған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Санат:1872 жылы туғандар
Санат:1934 жылы қайтыс болғандар
Санат:Байзақ ауданында туғандар
Санат:Қазақ жыраулары
Арқа беру

**Арқа беру ** — майданда жеңілу. Қарсыласуға шама болмай, арқасын жауға беріп, майданнан қаша жөнелуді қазақ халқы ертеде осылай атаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Әскери өнер
Арқайым

**Арқайым ** — орта қола кезеңінен (б.з.б. 2-ші мыңжылдық) сақталған тарих және мәдени ескерткіштер кешені. Ресей Федерациясындағы Челябі облысының Қазақстанға жақын оңтүстік аймағында, Үлкен Қарағанды және Өтеген өз-дерінің құйылысында орналасқан. Арқайым алқабының атымен аталған. Ескерткіш 1987 жылы ашылды. Содан бері кең көлемді ғылыми-зерттеулік жұмыстары жүргізілуде. Жанында осы аттас мәдени қорық пен зерттеу орталығы бар. Арқайым қонысы екі шеңберлі жал түрінде салынған, ортасында құрылыс салынбаған төртбұрышты алаң бар. Қоныстың жалпы ауданы 20000 м2, оның ауданы 8055 м2 бөлігінде археологиялық, ал 14000 м2 аумақта геофиз. зерттеулер жүргізілді. Қорған қабырғаларының қалыңдығы 3-5 м-ге жетеді. Қоныс сыртында тереңд. 1,2-1,5 м, ені 1,5 м ор бар. Арқайымның негізгі қонысында 70-ке жуық тұрғын үй болған. 30-ға жуығы қазылды. Қыш ыдыстар сынығы, тастан, сүйектен жасалған бұйымдар, мыс және күшәлалы қоладан құйылған жонғыштар, пышақтар, біздер мен алуан түрлі әшекейлер табылды. Арқайымдықтар мал шаруашылығымен, егіншілікпен айналысқан. Арқайым қышының жасалуы Абашев мәдениеті кезінде, Қима мәдениетінің алғашқы кезеңінде, Солтүстік Қазақстандағы Петров, Алакөл мәдениеттері кезінде жасалған ыдыстарға ұқсайды. Бұдан арқайымдықтардың ата-тегі бірнеше этник. топтардан құралғанын көруге болады. Арқайым — көлемі, құрылымдық сипаты, ғылыми деректерінің молдығы мен маңыздылығы жағынан тарих, археология ғылымдары үшін маңызды ескерткіш.

## Дереккөздер

Санат:Археология
Санат:Ресей тарихы
Арқалық (құрылыс)

**Арқалық** (голл. вalk) — құрылыста және машина жасауда қолданылатын білеу түріндегі құралымдық бөлшек. Негізінен темірбетоннан, металдан және ағаштан жасалады. Тірек санына және тірек бекітпелерінің орналасуына қарай А. бір аралықты, көп аралықты, консольді т.б. болып, ал көлденең қимасының түріне қарай тік бұрышты, тавролы (Т әрпі тәрізді), қос тавролы, қорапты т.б. болып бөлінеді (суретті қ.). Қос тавролы және қорап тәрізді А. салмаққа төзімділігімен және материалдың аз жұмсалуымен тиімді. А-тың жүк көтергіштігі түсетін күштің түріне, аралық ұзындығына, майыспайтындығы мен беріктігіне байланысты болады. Темір бетон А. тұтас және құрама етіп жасалады. Мұндай А-тар, әдетте, тұтас көп аралықты болып құралады әрі олардың қимасы тік бұрышты немесе тавролы пішінде болады. Құрамалы темір бетон А. жасауға қимасы тік бұрышты тавролы, қос тавролы т.б. бір аралықты А-тар кеңінен қолданылады. Құрылыста алдын ала кернеуленген темір бетон А-тар да кең тараған. Металл А. құрылыстың салмақ көп түсетін бөліктеріне қойылады. Тәжірибеде  қимасы қос тавролы (прокаттық және құрамалы) және қорап тәрізді (құрамалы) болып келетін металл А-тарды пайдаланған тиімді. Ағаш А.бір аралықты және кесінді құралым түрінде арасы жақын аралықтарды жабуға тиімді болып есептелінеді. Ол тақтайдан, білеуден және бөренеден дайындалады. Егер аралық үлкен әрі салмақ көп түсетін болса, онда құрылысқа өзара сыналанған, желімделген бірнеше кесіндіден тұратын құрама ағаш А. қолданылады. А-тың беріктігі, салмаққа төзімділігі және орнықтылығы материалдар кедергісі заңы бойынша алдын ала есептеледі.

Санат:Құрылыс
Санат:Техника
Арқалық (обалар)

**Арқалық** — көне обалар. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты ауылынан батысқа қарай 16 км жерде, Арқалық тауының оңтүстік беткейінде орналасқан. 

1949 жылы Ә.Марғұланның жетекшілігімен болған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген. 15 тас оба бар. Диаметрлері 1,5 – 3,5 м болса, биіктіктері 0,2 – 1,5 м. Олардың төртеуі қазылған. Қабірлерден адам сүйектері, бірнеше тас диірмен, моншақ алқа, т.б. табылды. Олар б.з.б. VII – V ғасырларға жатады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Қола дәуіріндегі тайпалардың ғұрыптық кешендерінде идеологияның көрініс табуы 
* ТОРҒАЙ ӘЛІ-АҚ ТҮЛЕЙДІ 

Санат:Шет ауданы географиясы
Санат:Қазақстан обалары
Арканзас (өзен)

**Арканзас өзені** () — АҚШ-тың Оклахома, Арканзас штаттары аумағындағы өзен, Миссисипи өз-нің оң жақ саласы. Ұзындығы 2410 км. Су жинау алабының ауданы 470000 км². 

## Бастауы
Таулардан бастау алады және жоғарғы ағысында тар әрі терең шатқалдармен (Ройял-Гордж, Гранд-Каньон және т.б.) буырқана ағып келіп, батыстан шығысқа қарай Ұлы және Орталық жазықтарды бойлай ағады. 

## Гидрологиясы
Арнасы өте тұрақсыз, аса күшті су тасқындарынан кейін бағытын жылдам өзгертіп отырады. Жылдық орташа су ағынының мөлш. 1800 м3/сек шамасында. Көктемде еріген қар мен жауған жаңбыр суларымен толысады. Жоғарғы ағысында мұз қатады. Су деңгейінің өзгерісі Литл-Рок қ-ның тұсында 8-8,5 метрге жетеді. Аса ірі су тасу және тасқын кездерінде үлкен аймаққа жайылады. Охлахома-Сити қаласынан Миссисипи өзеніне дейінгі (1000 км) кеме жүзе алады.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ өзендері
Арқан аттау

**Арқан аттау ** — қазақ халқының ұлттық ойыны. Ойыншылардың біреуі қойшы болып тығылып тұрады да өзгесі керілген арқаннан қорыққан қасқыр болып ойнайды. Қайсысы арқанға бұрын шырмалып қалса, сол қойшының қолына түскен болып саналады.

## Дереккөздер
Арқан есу

**Арқан есу ** — қазақ халқының тұрмысында жиі қолданылған арқан жасау әдісі. Әуелі жүн түтіліп, қылмен араластырылады да, жіп есіледі. Бұдан соң екі қабатталып, арқан тілі шығарылады. Керегенің көзінен өткізілген арқан тілдері үш тармақталып сырттан шөмішпен шиыршықталып, іштен ұштары біріктіріле бұралады. Арқанның жуан-жіңішкелігі тілінің санына, беріктігі — неден есілгеніне байланысты. Кей жерлерде А. е. “арқан бұрау” деп те аталады.

Санат:Қазақ өнері
Арқан тартпақ

**Арқан тартпақ ** — қазақ халқының ұлттық ойыны. Оған қатысушылар тепе-тең екі топқа бөлінеді де, он құлаштай арқанның екі ұшынан ұстап, әрқайсысы өз жағына тартады. Ортадағы көлденең сызықтан қарсыластарын бұрын сүйреп өткізген жақ жеңген саналып, жүлде алады. Күйеу қалыңдық алып бара жатқанда, оның көші қыз жағына жақын бір ауылдың үстінен өтсе, алдынан көлденең арқан тартады. Күйеу жағы кәдесін беріп өтеді. Мұны “арқан керу” деп те атайды.

## Дереккөздер
Арлану

**Арлану ** — адамның өз оғаш қылығына намыстанып, ұятсынуы. Арлы болу жарасымды сипат. “Жарлы болсаң да арлы бол”, — дейді қазақ мақалы. Бұл, көбінесе, қайсар, табанды, ержүрек, көздеген мақсатына жетпей тынбайтын адамдарға тән қасиет. А. — адамның өз мініне күйінуі, жаңсақ басқан қадамы үшін өзін-өзі жазғырып, өкінуі, ренжуі секілді көңіл-күйінің өзгеруінен байқалады. Ар-ұятты қастерлеу, намысқойлық — жұртшылық алдында өз жауапкершілігін арттыруға жәрдемдеседі. А. адамды іштей тебіренте толғандырып, қоғам алдында арын таза ұстауға, оған дақ түсірмеуге, азаматтық борышын адал, мінсіз атқаруға итермелейді.

Санат:Адам қасиеттері
Арлат

**Арлат** , Арулат (монғ. арула, арулас, арулад; ару — арқа, арьергард) — Шыңғысхан империясындағы ақсүйек тайпалардың бірі. “моңғол ун ниуча тобчи ан” (“моңғолдардың асыл аңызы”) жылнамасына қосымша берілген кестеге қарағанда, Қайдудың кенжесінен тараған тайпа. Арлаттан шыққан Бо орчин бала кезінде Шыңғысханның досы, кейін нөкері болса, осы тайпаның тағы бір өкілі Бо орчу моңғол әскерлерінің оң қанатын басқарып, аса ірі қолбасшы саналған. Бұл дәрежелер (монғ. бо орчин, бо орчу — “бүйрек басшы”, яғни “әскердің тылын басқарушы”) моңғолдардың әлеум. тайпалық құрылымында арлаттың ерекше жағдайда болғанын көрсетеді. Шежіре деректеріне қарағанда, 13 ғ-дың басында арлаттың бір бөлегі Алтайға ығысқан, яғни қазіргі Шығыс Қазақстан жерін қоныстанған. 14 ғ-дың ортасында Шыңғысхан балаларының бірі — Шағатайдың қол астындағы арлаттар Солт. Ауғанстанды мекендеген. Әбілғазының айтуына қарағанда, 15 ғ-дың өзінде-ақ түрікмендер арасында Шағатай-Куллар атты ру-тайпалық бөлік болған. Бұлар Темір әулеті заманында (15 ғ.) түрікмендер жерін паналаған Арлат тайпасынан шыққан қашқындардан құралған. Кейбір деректерде арлат моңғолстан тайпаларының ішіндегі бастысы деп те сипатталады. Сондай-ақ 15-16 ғ-дың құжаттарында көшпелі өзбектердің құрамына енген тайпа ретінде де аталады. Бұлар батысқа қоныс теуіп, түркі халықтары арасына ертеден-ақ сіңісіп кеткен арлаттар не арлат өкілдері басқарғандықтан, солай аталып кеткен сол арадағы жергілікті тайпалар болуы ықтимал. Әдеб.: Владимирцов Б.Я., Общественной строй монголов. Л., 1934; Козин С.А., Сокровенное сказание, М.-Л., 1941; Рашид ад-Дин, Сборник литописей. т. 1, М.-Л., 1952; Әбілғазы, Түрік шежіресі, А., 1992.

Санат:Моңғолия тарихы
Санат:Орталық Азия тарихы
Санат:Рулар
Арматура

**Арматура**-
# негізгі жабдықталу құрамына кірмейтін, бірақ оның жұмыс орындаутын қамтамасыз ететін тетіктер мен құрылыстар; 
# темір бетон құрылғыдағы қаңқалар және езектер.

**Арматура ** *([[латын тілі|латынша]]: аrmatura — құралдандыру, жабдықтандыру)* — машиналардың, құралымдардың және ғимараттардың негізгі бөлігінің құрамына енбейтін, бірақ олардың дұрыс жұмысын қамтамасыз ететін қосалқы (әдетте бір қалыпты) құрылғылар мен бөлшектер жиынтығы. Арматура қолдану мақсатына қарай: 
* құбыр өткізгішті арматура, 
* электр машинасын жасаудағы арматура, 
* электр жүйелеріндегі арматура, 
* электр қуатын жеткізу желілеріндегі арматура, 
* жарық техникасындағы арматура, 
* металлургия пештеріндегі арматура, 
* құрылыс арматурасы болып бөлінеді.

**Құбыр Арматурасы*  су, бу, газ және жанармай жүретін құбырларда, сондай-ақ химиялық, тамақ т.б. өнімдер қайта өңделетін өнеркәсіптерде;

**электр машиналарын жасаудағы Арматура* электр машиналарының ток жеткізуші және қосалқы бөлшектерінде;

**электр жүйелеріндегі Арматура* қалқандарда, патрондарда, ажыратып-қосқыштарда т.б.;

**электр қуатын жеткізу желілеріндегі Арматура* оқшаулағыштарды бағанаға, ал сымдарды оқшаулағыштарға бекітуге арналған бөлшектер мен тетіктер құрамында;

**жарық техникасындағы Арматура* жарық ағынын реттеуге және көзді өткір жарық сәулесінен қорғауға, электр тогын жеткізуге, электр шамдарын бекітуге және оларды сынып қалудан сақтауға арналған жарық беретін құрылғылардың бөлшектері құрамында;

**металлургия пештеріндегі Арматура* пештің ыстыққа төзімділігін арттыруға және оның сыртқы бетін салқындатуға қажетті металл бөлшектері құрамында;

**құрылыс Арматурасы* құралымды күшейту үшін темір бетонда өзек, сым, каркас, тор т.б. түрінде қолданылады.

Ол әр түрлі пішінде жасалады . Арматуралық металл ретінде көміртекпен аз легирленген болат пайдаланылады. Қазақстанда Арматура Қарағандыда, Теміртауда, Павлодарда шығарылады.
## Дереккөздер


Санат:Құрылыс материалдары
Армения кітапханасы

**Армения кітапханасы** , Матенадаран, Месропа Маштоца атынд. — Армения Республикасының көне қолжазбалар мен тарихи архивтік құжаттар сақталатын мемлекеттік кітапханасы. Мұнда Арменияның көне заманнан бергі тарихын баяндайтын материалдар жинақталған. Сонымен қатар басқа да көптеген елдер тарихы мен мәдениетіне қатысты деректер, қолжазбалар бар. Матенадаран залдарынан “отпарас, пұтпарас” замандарының аңыз-ертегілерінен, мифологияларынан бастап, 20 ғ-дың алғашқы ширегіне дейінгі жазбаларды табуға болады. Қолжазбалар мен әр алуан басылымдардың жалпы саны — 25 мыңдай. Мұндағы ең үлкен қолжазбаның салмағы 34 кг, оған кезінде 700 бұзаудың терісі пайдаланылған. Ең кішкентай қолжазба 12 гр тартады. А. к-да славян, парсы, грек, иврид, үнді, латын, грузин, араб және түркі халықтары тілдерінде жазылған қолжазбалар да сақталған. Сондай көне қолжазбалардың бірі — “Қыпшақ тілінің грамматикасы”. Ол 1581 — 98 ж. армян әліпбиімен көшірілген. 11-14 ғ-ларда Қара теңіздің солт. жағасы мен Азау теңізі жағалауларын мекендеген қыпшақтар тілі негізінен осы 13-14 ғ-дың ескерткіші болып есептелетін “Кодекс Куманикус” арқылы зерттелуде. Қазақстан ғалымдары арасынан бұл көне мұраны тіл тұрғысынан тұңғыш зерттеген — Әбжан Құрышжанов. “Кодекс Куманикус” армян-қыпшақ, қырым-татар және қарайым тілдерін зерттеуде де кеңінен қолданылады. Түркі халықтарының тарихы мен мәдениетін зерттеушілерге А. к-дағы “1512 — 1800 ж. жарық көрген армян халқы кітаптарының библиографиялық көрсеткіші”, “армян халқының 1801 — 50 ж. кітаптары” (1967), “1567 — 1800 ж. Константинопольде жарық көрген армян кітаптары” (1964), “Армян библиографиясының библиографиясы” (1963) т.б. кітаптар құнды мағлұматтар береді. Кітапхана жыл сайын 26 мың оқырманға қызмет көрсетеді.

Санат:Армения мәдениеті
Санат:Армения тарихы
Санат:Армения ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Кітапханалар
Армян таулы үстірті

**Армения таулы үстірті ** — Түркияда, Армения мен Иранға дейін созылып жатқан таулы алқап. Ауданы 400 мың км². Жер бедері неоген мен антропоген дәуірінің лавалары мен туфтарынан құралған таулы үстірттерден, тектоник. ойыстардан, жазықтардан, көптеген қыраттары жер жарылымдарын бойлай жатқан жанартау тізбектерінен тұрады. Ондағы Үлкен Арарат тауының абсолютiк биіктігі 5165 м. Солт-де (Кіші Кавказ тауы) тауаралық үстіртті жазықтар (теңіз деңгейінен 1500 — 1800 м), ал оңт-нде үстірттер (Күрдістан тауы 400 м) орналасқан. Үстірттегі ірі тектоник. ойыстар: Арарат, Эрзурум, Муш, Тебриз. Олардың табанында Ван, Севан, Урмия көлдері бар. А. т. ү-нің солт-н Кура алабының өзендері, оңт-н Тигр мен Евфрат өз-дері бойлай ағады. Таулы үстірт субтропиктік белдеуде орналасқанымен, оның ауа температурасының маусымдық ауытқуында үлкен айырмашылық кездеседі. Үстірттің оңт.-шығысында жазда (шілде айында) ауа температурасы 380С дейін ысиды. Солтүстігінде (Карс қ.) қаңтардың орташа температурасы — 130С-қа жетеді. Тауда жылдық орташа жауын-шашын 500-800 мм, ойыстарда, жазықтарда 150-300 мм. Ойыстардың көп жерін құрғақ далалар мен шөлейттер басқан. А. т. ү-нің 2000-2200 м биіктігіне дейінгі беткейінде орман (емен, қарағай), 2200-2700 м аралығында тікенекті бұталар, ал одан жоғары биіктікте тау шалғыны өседі. Үлкен Арарат және Сюпхан сөнген жанартауларында мұздықтар пайда болған. А. т. ү-нде хромит, мышьяк, темір, алтын, полиметалл, марганец кентастары, тұз, көмір, мұнай-газ кен орындары бар. Суармалы егіншілік дамыған бөлігінде (Арарат жазығы, Эрзурум, Муш шұраттары) халық тығыз қоныстанған.

Санат:Армения таулары
Санат:Түркия таулары
Санат:Иран географиясы
Санат:Әзербайжан таулары
Санат:Грузия таулары
Санат:Азия таулары
Армия

thumb|175px
**Армия** ( — қаруландыру)
# Әскери іс-қимыл үшін бір немесе бірнеше әскери құраманы, әскер түрлерін біріктіру; 
# Мемлекеттік қарулы күштердің жиынтығы; 
# Құрлықтағы карулы күштер; 
# Ұрыс майданында әрекет жасауға (майдандағы армия) немесе қарсыластың тұтқиылдан басып кіруіне, шекараны қорғауға (қорғаушы армия), немесе қарсылас жеріне тұткиылдан басып кіруге (басып кіруші армия) бағытталған мемлекеттік қарулы күштердің бір бөлігі. Армияның кұрамы оперативтік мақсатына, соғыстың сипатына, оны жүргізу тәсіліне, ұрыс майданының ерекшеліктеріне, жағдайларына байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Арнайы мақсатты қор

**Арнайы мақсатты қор ** — белгілі бір мақсатқа пайдалану үшін жиналатын  қаржы. Ол мемлекеттің есебінен емес, жеке адамдардың, ұйымдардың, өндіріс орындарының, т.б.  мекемелердің бөлген қаржыларынан құралады. Бұл қаржыларды басқа мақсатқа жұмсауға, талан-таражға салуға болмайды. Мыс., Арал теңізінің тартылуына байланысты құрылған Арал қоры. Бұл қорға өз елімізден де, шетелдерден түскен қаржы Арал суының одан әрі тартылуын тоқтатуға, теңіз жағасында өмір  сүретін халықтың әлеум.-тұрмыстық жағдайын жақсартуға жұмсалуда. Арал қ-сында аурухана, тұрғын үйлер тұрғызылды. Респ. балаларының денсаулығын, т.б. әлеум. жағдайын қорғауға арналған Бөбек қоры жұмыс істейді. Бұл қорға дүние жүзінен түскен қаржы есебінен еліміздің ірі-ірі қ-ларында балалар санаторийлері, балалар қалашықтары салынды. Нарықтық экон-ға көшу кезеңінде халықтың, әсіресе, ауыл тұрғындарының хал-ахуалын жақсарту мақсатында арнайы қор құрылды. Оның есебінен әрбір тұрмысы нашар тұрғынға 400 АҚШ доллары мөлшерінде көмек көрсету көзделген. Қазақстандағы зейнеткерлік қорлары, медициналық сақтандыру қоры т.б. да осындай қорларға жатады.

Санат:Қорлар