open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шырайсүзгі

**Шырайсүзгі** (*Люминоскоп*) —  заттардың ультракүлгін сәулелер жағдайында шырайлану қабілетін саралау мақсатында әдейі жасақталған аспап; басты-басты үш бөліктен тұрады: 
*ультракүлгін сәуле туғызатын түйін; 
*көріністі сәулелерді тұтып қалатын, ультракүлгін сәулелерді кедергісіз өткізетін жарықсүзгі; 
*шырайлану қабілеті анықталмақ затты орыналастыратын қараңғы камера.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жаңаталап (Қарағанды облысы)

**Жаңаталап** (2015 жылға дейін - *Молодецкое*) — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ботақара кентінен оңтүстік-батысқа қарай 85 км-дей жерде.

## Тарихы
Іргесі 1908 жылы қаланған. Округ аймағында 1930 жылдары Арықтыкөл ұжымшары ұйымдастырылған. 1950-1984 жылдары С. М. Киров атындағы кеңшардың 3-бөлімшесі болып құрылды. 1984 жылы осы бөлімше негізінде «Жаңаталап» кеңшары ұйымдастырылды. Жерінің жалпы ауданы - 5,2 мың га. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары — сүт өндіру, көкөніс, картоп өсіру болды. 16 шаруа қожалығы құрылған (2006).

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Округтің елді мекендерінде фельдшер-акушерлік пункт, кітапхана, 1 мектеп бар. Ауыл басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы елді мекендері
Мұнайдың шырайлануы

**Мұнайдың шырайлануы**() - мұнайдың ультракүлгін сәулелер жағдайында шырайлану қабілеті. Шырайланудың түсі мен қарқыны мұнайдың құрамына тікелей байланысты: ашық түсті мұнайлар өте қарқынды
және қысқа толқынды сәулелермен (көкшіл жасыл, көк түстер) шырайлануға бейім; мұнай құрамындағы шайырлар мен шайыртастақтар мөлшері көбейген сайын оның шырайлану реңі мен қарқыны да күңгірттене түседі, сөйтіп көкшіл-сарғылт рең арқылы сары және қоңыр түстерге ауысады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Дүниежүзілік тауар рыноктарының конъюнктурасы

**Дүниежүзілік тауар рыноктарының конъюнктурасы** - нақты дүниежүзілік тауар рыноктарындағы жағдайды
үзбей анықтап, соған сәйкес
коммерциялық қызметтің
бағытын, барысын жөне
нәтижесін бағдарлап отыратын факторлардың (экономикалық, әлеуметтік, табиғат) жиыитығы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Магнитометр

**Магнитометр** — магнит өрісінің кернеулігін өлшеуге арналған аспап; магнитбарлау жұмыстары барысында планетаның магниттік өрісін өлшеуге (мұндай аспапты "*дала магнитометрі*" деп атайды) және таужыныстар мен кендердің физикалық қасиеттерін саралауға қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Еуропалық валюта бірлігі

**Еуропалық валюта бірлігі (ЭКЮ)**  - Еуропа валюта жүйесіне (ЕВЖ)
мүше елдер пайдаланған
халықаралық есептік ақша
бірлігі. ЭКЮ-дің дүниеге
келуі (1979 ж.) Батыс Еуропадағы валюталық ин-теграцияның дамуына және
Еуропа валюта жүйесінің
доллардың билеп-төстеуіне
европалық ұжымдық валютаны қарсы қоюға ұмтылуына байланысты болды.
ЭКЮ жартылай алтынмен
және доллармен, жартылай осы жүйеге қатысушы
елдердің ұлттық валюталарымен қамтамасыз етілді. Батыс коммерциялық
банктерінің бәрі ЭКЮ-мен
операциялар жасады. Жеке
адамдардың да өз есептерінде ЭКІО ұстауға мүмкіндігі
болды. Оның құны салыстырмалы тұрақты және ЕЭҚ
он ел ұлттық валюталарының
негізінде белгіленіп отырды.
1999 жылы 1 қаңтарда еуромен
алмастырылды.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Макроұралар

**Макроұралар** () - әр түрлі пішіндегі, қабырғалары кальцит кристалдарынан тұратын, мөлшері 1-2 мм-ден 2-3 см-ге дейінгі аралықтағы (кейде одан да үлкенірек), әдетте карбонатты таужыныстарда ұшырасатын ұралар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жерасты суларының макроқұрамбөліктері

**Жерасты суларының макроқұрамбөліктері** () — Жерасты суларындағы бүкіл еріген заттардың басым көпшілігінің жиынтығын, яғни Cl-, S042-, НС03- аниондарын және Na++, Mg2+, Са2+ катиондарын құрайтын ең басты иондары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Қуат Абдоллаұлы

**Қуат Абдоллаұлы** 1957 жылы 9 шілдеде Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Қаракемер ауылында туған. Әкесі - Шілдебаев Абдолла (1907 жылы туған), прокурор болған. Анасы - Ханымбөпе Нұрахметқызы (1924 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын композиция классы бойынша бітірген (1981), композитор.50-ге жуық өлеңнің, оның ішінде «Отан Ана», «Сағым дүние», «Жан Ана», «Осенний мотив» өлеңдерінің; Батырхан Шүкеновтың 2 альбомына арналған музыканың және т.б.авторы. Симфониялық шығармалардың - камералық симфония, оркестрмен фортепианоға арналған концерт,қыл қобыз және үрмелі аспаптар оркестріне арналған концертино, орган мен оркестрге арналған пастораль және т.б. авторы. «Легенда о манкурте», «Тамыр», «Геометрия чувств», «Алтын Адам» және т.б. балеттерге арналған музыка авторы. Отрардың күйреуі» (1991),«¥шқан жебе» (1991), «¥мыт мені» (1993), «Түс ішіндөгі түс» (1993), «Стрейнджер» (1993), «Саған күшік керек пе?» (1994), «Абай» (1995), «Аллажар» (1995), «Семья охотника» (1995), «Жамбылдың жастық шағы» (1996), «Қайта өрлеу аралы» (2004), «Путевой обходчик» (2006), «Қасиетті күнәһар» (2006), «Періште» (2007), «Қасқыр уақыты» (2007), «Мұстафа Шоқай» (2008), «Сталинге сыйлық» (2009), «Қош бол, Гүлсары» (2009), «Ка, мырза, сіз кімсіз?» (2010), «Яблоки Эдема» (2010) фильмдеріне саундтректердің авторы. КСРО, Қазақстан Республикасы Композиторлар одағының мүшесі; Қазақстан Республикасы Кинематографистер одағының мүшесі. Халықаралық және республикалық конкурстардың авторы. Үздік сазгер болып танылған (2 мәрте). Діни көзқарасы - ислам. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Жақсылық болатынына сенімдімін!» Хоббиі - сурет өнері. Сүйіп оқитын әдебиеті - философия. Үйленген. Жүбайы - Шілдебаева Гүлнара Мәлибекқызы (1967 жылы туған), балет әртісі. Қыздары - Айдана (1995 жылы туған), Дәрия (2000 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Мәдениет
Таңдамалы түрде сумен тоғыту

**Таңдамалы түрде сумен тоғыту** Кенорынның белдемді түрде әртекті болуы мұнай беруге мейілінше азырақ әсер етуін
қамтамасыз ете отырып, сол кенорынды игеру қарқынын барынша жоғарлату
мақсатын көздейтін, өнімді горизонттың геологиялық құрылыс ерекшеліктерінің
жай-жапсарын да қатты ескеретін, сөйтіп тоғыту ұңғымаларын орналастыру
нүктелерін мұқият та пәрменді түрде таңдап алуды қажет ететін шектеуіштік
сумен тоғыту әдісінің жеке түрі. Сумен тоғытудың бұл тәсілі қойнауқаттарды
өте анық байқалатын белдемдік әртектілікпен сипатталатын жатындарға
жинақталған мұнай массаларын игеру барысында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Мұнайлы қойнауқатты сумен тоғыту

**Мұнайлы қойнауқатты сумен тоғыту** Мұнай жатынын игеру барысында сол жатындағы қойнауқаттық қысым мөлшерін
қалыпты сақтау, сөйтіп мұнайдың бұрғылау ұңғымасынан атқылау кезеңін ұзарта отырып, неғұрлым көбірек мұнай өндіру мақсатында әдейі жасақталған тоғыту ұңғымасының оқпаны арқылы мұнайлы қойнауқатта су айдау процесі. Мұнайлы қойнауқатты сумен тоғыту 
жасанды түрде және табиғи түрде жүзеге асырылуы мүмкін. Мұнайлы
қойнауқатты жасанды түрде сумен тоғыту тәсілі жиірек қолданылады, бұл
жағдайда су ұңғыма оқпанына жер бетінен айдалатын болады. Су айдау нүктесінің
орнына байланысты шектеусырттық, шектеуіштік және шектеужиекті сумен
тоғыту тәсілдері белгілі. Жарым-жартылай игерілген, жинауыштардың өтімділік
дәрежесі нашарлау және қалдық сулармен қанығу дәрежесі де төмен, соңдықтан
да алғашқы қойнауқаттық қысым мөлшері болымсыздана бастаған қойнауқат
мұнайын өндіру қарқынын арттыру мақсатында әдетте ауқымды тоғыту (нақтылы
аудан ауқымында бірнеше нүктелерден тоғыту) шаралары жүзеге асырылады.
Табиғи тоғыту барысында мұнайлы қойнауқаттың үстінде және астында
орналасқан сулы қайнауқаттар ұңғыманың иіегендеу тізбегін теспелеу көмегімен
игерілу нысанымен жалғастырылады, мұның өзі сулы қойнауқаттан бөлінген
арынды су массаларының мұнайлы қабатты тоғытуына, сөйтіп ондағы мұнай
қорының көбірек ысырылып шығуына қол жеткізеді. Бұл жағдайда сулы
қойнауқаттардағы қысым мөлшері яки олардағы судың арындылығы мұнайлы
қойнауқаттың осы көрсеткішінен әлдеқайда артық болуы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Тақта тұрқылас желі

**Тақта тұрқылас желі** Тарамдалу белгілері байқалмайтын, қалыңдығы мен созылу жағдайы да бірқалыпты, яғни мейлінше қарапайым пішінді желі.  

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Еуропатент

**Еуропатент** — патент берудің Еуропадағы жүйесі туралы конвенцияға қатысушы елдердің аумағыңда күші бар ерекше құқыққа ие бірынгай қорғау құжаты (оған 1973 жылғы 3 қазанда Мюнхен қаласында қол қойылған). Еуропалық бірыңғай патент Еуропа патент ведомствасына түсірілген тапсырыстың негізінде беріледі. Еуропалық патентгің күші, оны берудің заңжүзіндегі салдарлары, патентгі заңсыз деп табу, патент иесі құқығының бұрмалануы конвенцияға қатысушы әр елдің ұлттық заң нормаларымен реттеледі.

## Дереккөздер

Санат:Патенттік құқық
Санат:Еуропа одағы
Аумақтық сумен тоғыту

**Аумақтық сумен тоғыту** Өндіру ұңғымалары мен
тоғыту ұңғымалары мұнай жатыны аумағында белгілі бір ретпен орналасуымен
сипатталатын шектеуіштік сумен тоғыту әдістерінің жеке тәсілі. Бұл тәсіл
әдетте біртекті қойнауқаттарға кіріккен, өнімділігі нашар мұнайларды, немесе
тұтқырлығы өте жоғары мұнайларды жатыннан ұңғыма оқпанына ығыстыру
мақсатында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Шектеужиектік сумен тоғыту

**Шектеужиектік сумен тоғыту** Тоғыту ұңғымалары
мұнай жатынының шектеулері маңындағы белдемдерге орналастырылуымен
сипатталатын сумен тоғыту әдістерінің жеке тәсілі. Бұл тәсіл әдетте ені 4-5 км
шамасында болып келетін жатындардың шектеусырттық белдемдермен
гидродинамикалық байланысы нашар болған жағдайда және мейілінше ірі
жатындарды игеру барысында шектеуіштік сумен тоғыту тәсілімен
орайластырыла қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Геологиялық тапсырма

**Геологиялық тапсырма** Геологиялық
кәсіпорындардың жұмыс жоспарындағы ең басты көрсеткіш. Геологиялық тапсырмаға сәйкес
төмендегі көрсеткіштер жоспарлануы тиіс: барлаудың нақтылы нысандары
бойынша пайдалы қазба қорларының өсімділігі (кен қорының төмен
категориясын жоғары категорияға ауыстыру); бекітілген қордың мөлшері және
осы жайлы геологиялық деректемені бекітуге табыстау мерзімі; әр түрлі
масштабтағы геологиялық, геофизикалық т.б. түсірулерді жүзеге асыру аудаңдары;
іздеу және барлау бұрғылауларына берілген аудандар саны; жасақтау жұмыстары
аяқталып қалған терең бұрғылау ұңғымаларының жалпылама саны; мұнай мен
газды іздеу бұрғыларын қоюға дайын тектоникалық құрылымдардың жалпылама
саны және жүргізілу реті; басшы органдармен бекітілуі тиіс өзге де көрсеткіштер.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Таужыныстарды шымырлау

**Таужыныстарды шымырлау** тау жыныстарының
сапасын әр түрлі әдістер көмегімен (қатыру, жымдастыру, саздандыру, силикаттау,
ыстық және салқын күйде таушайырлау т.с.с.) жасанды түрде жақсарту, яғни
олардың беріктігі мен төзімділігін арттыру, деформациялану және өтімділік
қасиеттерін азайту.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Су көзін бітеу (тығындау)

**Су көзін бітеу (тығындау)** Өндіріп алу процесі
қандай да болмасын су мөлшерінің кірігуін керек қылмайтын пайдалы қазба
жатындарын ұңғыма оқпаны қимасында сулы қойнауқаттардан оқшаулау
мақсатында сол сулы қойнауқаттарды тығындап тастау процесі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Дислокациялық астасу

**Дислокациялық астасу** Бұзылысты астасу терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Макроқатпар

**Макроқатпар** ( - өзін құрайтын таужыныстар жабынының тұрқы осы таужыныстардың табанының пішініне ұқсастығымен сипатталатын біршама ірі қыртыстық қатпар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Макромұнай

**Макромұнай** ( — мұнайды кіріктіретін түпнегіз таужыныстардағы мұнайды қалыптастыратын органикалық заттар фракциясының бір бөлігі ғана болып табылатын микромұнайлармен салыстырғанда жинауыш рөлін атқаратын жыныстарға кірігіп дербестелген нақтылы мұнай хақында қолданылатын атау.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Бұзылысты астасу

**Бұзылысты астасу** Таужыныстардың алғаш түзілімдену сәтінде немесе сол сәтке іле-шала жалғасқан мерзім аралығында қалыптасқан астасу пішінінен айырмашылықтары бар астасу пішіні. Мұндай өзгерістердің сан түрлі себептері болуы мүмкін, олардың бастылары — жер қыртысының тектоникалық қозғалыстарының, жылжымалар (оползень)әрекетінің, мұздықтар қозғалысының, карст қалыптасуы процесінің т.с.с. әр түрлі геологиялық процестердің әсері. Синонимі — "дислокациялық астасу".

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Минералдық майлар

**Минералдық майлар** () - мұнайдың биікқайнау фракцияларын әдейі өндеу (тазалау) нәтижесінде алынатын техникалық өнім атауы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Платформалық массив

**Платформалық массив** () —  құрылымдық тұрғыдан нашар дербестелген, ауданы жағынан мейілінше ауқымды, тектоникалық енжарлықпен сипатталатын платформа бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Атомдағы электрондардың күйі

thumb|300px|Атомда электрондардың деңгейлерге толтырылу тәртібі

Атом өте ұсақ бөлшек болғандықтан, ондағы электронның қозғалысы микродүниенің қозғалу заңдылықтарына бағынады. Электрондар ядро сыртындағы кеңістікті біртіндеп толтырады, электрондардың орналасу заңдылықтарын білу элементтің физикалық және химиялық қасиеттерін анықтау үшін қажет. Электрон ядроны одан белгілі бір қашыктықта (энергия қорының шамасына қарай) айналып жүру мүмкіндігі ең жоғары кеңістіктің бөлігі **орбиталь - электрондық бұлт** деп аталады. Қозғалыстағы электрон бұлтының пішіні әр түрлі болады: шар тәрізді, олар s әрпімен белгіленеді. р-электрондар гантель тәрізді, олардан басқа d - деңгейшелері де болады.

500px

Химиялық әдебиеттерде s-орбитальді s-деңгейше, р-орбитальді р-деңгейше деп те атайды. s-орбиталь кеңістікте бір түрде ғана орналасады, оны бір *кванттық ұяшықпен*, ал р-орбиталь кеңістікте үш түрлі (х, у, z бағыттарында) орналаса алатындықтан оны үш кванттық ұяшықпен белгілейді.

Енді элементтердің электрондарының орналасуын көрсететін формулаларына көшейік. Сутек атомында бір ғана электрон бар, ол бірінші энергетикалық деңгейде s-деңгейшеде орналасқан, олай болса сутек атомының *электрондық формуласы* 1s1 болады, ал гелий атомыныкі — ls2.

Атомда электрондар ядроны айнала қозғалуынан басқа өз білігінен де айнала алады, Жердің Күнді айналуымен бірге өз білігінен де айналатыны сияқты.

Электронның өз білігінен айналуын *спин* деп атайды, электрон сағат тілінің қозғалыс бағытымен немесе оған қарама-карсы бағытта қозғалады, ол формулада бір кванттық ұяшыкта екі электронды орналастырғанда бағдаршаларды қарама-қарсы жазу арқылы көрсетіледі. Мысалы: H 1s1 дара бір электрон болса, ал гелий атомында 1 s2. Осындай формулалар атомның электронды-құрылымдық формуласы деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Атом
Баға қайшылығы

**Баға қайшылығы** - сатылатын және сатып алынатын тауарлар бағаларының арасындағы алшақтықты көрсететін ұғым.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Атом құрылысы тұрғысынан периодтық заңды түсіндіру

Периодтық жүйе периодтық заңның құрылымдық кескіні. Ол 7 периодтан 8 топтан тұратын кесте. Периодтар *үлкен* және *кіші* болып бөлінеді. Алғашқы үш период кіші периодтар, олар бір қатардан ғана тұрады, ал үлкен периодтар екі қатардан тұрады.

Бір периодта орналасқан элементтердің энергетикалық деңгейлерінің саны бірдей болғанымен, олардың ядро зарядтарының артуына байланысты ядроның электронды тарту күші артады, сондықтан атом радиустары солдан оңға карай кемиді.

*Периодтарда солдан оңға қарай сыртқы қабаттағы электрондар саны біртіндеп артады, бұл металдық қасиеттің біртіндеп әлсіреп, бейметалдық қасиеттің артуына әкеп соғады.*

Металдардың сыртқы қабаттарында электрондар саны аз болады, сондықтан олар электрондарын беруге бейім келеді. Ал бейметалдардың сыртқы энергетикалық деңгейлері аяқталуға жақын, сондықтан олар аяқталуға жетпеген электрондарды қосып алуға бейім келеді.

Олардың сутекті қосылыстарындағы валенттіліктері қанша электрон қосып алғандығымен анықталады.


Бір топта орналасқан элементтердің валенттілік электрондарының саны бірдей болады. Негізгі топша элементтерінің валенттілік электрондары сыртқы энергетикалық деңгейде орналасса, қосымша топша элементтерінікі сыртқы және одан кейінгі деңгейлерде орналасады.


*Бір топтың элементтерінің қосылыстарындағы жоғары валенттіліктері бірдей болады*. Қосымша топша элементтерінің барлығы металдар, олардың көпшілігінің сыртқы қабаттарында екі электрондары бар, сол себепті олардың төменгі валенттіліктері екі, ал жоғарғы валенттілігі топтың нөміріне сәйкес келетін айнымалы *валенттілік* көрсететін элементтер.

Топ бойынша негізгі топшада жоғарыдан төмен қарай атом радиусы өседі, себебі энергетикалық деңгейлер саны артады. Сондықтан соңғы деңгейдегі электрондарды бөліп алуға жұмсалатын энергияның шамасы азаяды, бұл металдық қасиеттің артуына әкеліп соғады.

**Қорытынды:**


Элементтердің, олардың жай және күрделі қосылыстарының қасиеттерінің өзгеруі элемент атомдарының электрондық құрылысының периодты өзгеруіне байланысты болады.


## Дереккөздер


Санат:Атом
Мұнай қалыптасуының материалдық теңдестігі

**Мұнай қалыптасуының материалдық теңдестігі** () — мұнайдың қалыптасу, жылыстау және шоғырлану процестерінің толықтай дербестілігімен сипатталатын жекелеген алап (ойыс) көлеміңде мұнайлы көмірсутектер қорының сақталуы тиістілігі жайлы түсінік. Түпнегіз тау жынысытарда алғаш қалыптасқан мұнайлы көмірсутектердің мөлшері (Оалғ) сол түпнегіз тау жынысы көлемінде сақталған сингенетикалық қалдық сутектер
мөлшерінің (Оқал.), өзге шөгінді тау жынысытарға немесе қойнауқаттық суларға жылыстаған туынды көмірсутектер мөлшерінің (Оқ. а.) және мұнай жатындарына жинақталған көмірсутектер мөлшерінің (Ожин) қосындысына тең болуы тиіс, яғни Оалғ = Оқал+ Оқ. а. + Ожин. Бұл теңдеуден іс-тәжрибе үшін өте маңызды көрсеткішті, яғни мұнай жатындарына дербестелген мүнай қорын оп-оңай-ақ жинақтауға болатыңдығы түсінікті: Ожин = Оалғ - Оқал + 0қ. а. . Олай болса, мұнайлы алап жайлы геохимиялық деректер жеткілікті болған жағдайда, аймақтық
облыстардың алғашқы сатыларының өзінде-ақ сөз болып отырған алап деміндегі мұнайдың болжамдық қорын есептеп шығаруға болады деген сөз.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жер мантиясы

thumb|Жер құрылысы
**Жер мантиясы** (грекше *mantіon* — жамылғы), Жердің қыртысы мен ядросының аралығында орналасқан геосфера. Жер көлемінің 83%-ын, массасының 2/3-ін алып жатыр. Температурасы 2000 — 2500°С. Жоғарғы мантияның қалыңдығы 800 — 900 км, төменгі мантияның шекарасы 2900 км тереңдікте орналасқан. Болжал бойынша мантия құрамы ауыр минералдарға бай, негізінен, магний мен темірден тұрады. Астеносфера қабатынан басқа мантиядағы заттар қатты кристалдардан құралған. Мантия тектоникалық қозғалыстармен, магмалық, жанартаулық, т.б. процестермен тығыз байланысты.

Сейсмикалық толқындардың жер мантиясының қимасынан өту жылдамдығы да қима деңгейінің терендігіне тікелей байланысты. Нақ осы байланыс негізінде, яғни сейсмикалық толқындардың мантия қимасынан өту жылдамдығындағы өзгерістерді саралау нотижесінде Ж.м. шартты түрде үш бөлікке бөлінген: жоғарғы мантия, немесе В облысы — Мохоровичич және Голицын жазықтықтарының аралығы; төменгі мантия, немесе мантияның **Д облысы** (кейде "45 градусты даралану деңгейі" деп аталады), шамамен 950 км терендік пен жер ядросы жабынының (2900 км терендік) аралығын қамтиды; алмасу белдемі деп аталатын мантияның ортаңғы бөлігі (мантияның С облысы) Голицын жазықтығы мен "45 градусты даралану деңгейінің" аралығына орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жер құрылысы
Санат:Геофизика
Массив

**Массив** (латынның *massa* сөзінен туындаған француздың *massif* сөзі - "жақпартас") — 
#**Тектоникада**: өзіне іргелес яки көршілес жатқан тектоникалық құрылымдармен салыстырғанда көнелеу, көп уақыттар бойы жоғары көтерілуі нәтижесінде ашылып қалған, қазіргі кезеңде тектоникалық тұрғыдан салғырт тектоникалық құрылым. Платформалық тыстың жемірілуі нәтижесінде ашылып қалған антеклизалардың ортаңғы өңіріне тән кристалдық іргетастар да массив деп аталады (мысалы, Анабар Массивы). 
#**Петрографияда**: пішіні мен орналасу заңдылықтары бимәлім интрузиялық денелер шоғыры. 
#**Геоморфологияда**: ұзындығы мен ені бір-біріне шамалас, онша биік емес, өзін қоршаған ортадан анық ерекшеленетін тау жотасы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Иілмелі (майыспалы) белдем

**Иілмелі (майыспалы) белдем** — жер қыртысының қатты қысымдар әсерінен таужыныстардағы бүкіл қуыстар жабылып қалатын терең белдемі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Баяу жылдамдықтар белдемі

**Баяу жылдамдықтар белдемі** — қума толқындар жылдамдығының көрсеткіші 600-1600 м/с аралығында өзгеруімен сипатталатын қабаттардан тұратын төмен жылдамдықтар белдемінің төменгі бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жуғышталған (ұңғымаға жанасқан) белдем

**Жуғышталған (ұңғымаға жанасқан) белдем** — жуғыштау сұйығының сүзбелерін өз бойынан барынша мол өткізетін ұңғыма қабырғасына жанаса орналасқан қалындығы 5-10 см шамасында болып келетін өтімді белдем бөлігі. Бұл белдем арқылы жуғыштау сұйығы сүзбелерінің көптеп өтуі салдарынан мұнаймен қанығушылық көрсеткіші 15-30 пайызға (кейде одан да көп), ал газбен қанығушылық мөлшері шамамен 30 пайызға азаяды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Баж

***Баж** - тиісті Мемлекеттік және басқа органдардың өздері атқарған белгілі бір жұмыстары үшін сол елдің заңдарында көзделген сомадағы ақша жиналымы; ол кеден және мемлекеітік ішкі салықтар болып ажыратылады. 
Орта ғасырларда бажбен соттық процесстердiң жолдармен, Көпiрлермен пайдалануға қалалармен және феодал алынған жиындар деп аталды.

***БАЖ** - мемлекеттің жерін, өріс-жайылымын пайдаланғаны үшін төлейтін алымның байырғы түрі.

Ерте кезеңде сауда керуендері бағыт алған жеріне жету үшін қазақ жерін басып, көпірін, жолын пайдаланып отырған. Соған орай саудагерлер, көпестер қазақ иеліктерінен өтердеелдің қазынасына тиісті баж салығын төлеген. Алым алған иелік керуенді шөлді аймақтар мен өткелдерден өткізіп, жүктерінің талан-таражға ұшырамауын, қауіпсіздігін қамтамасыз етуді мойнына алып, керуенге жол көрсетіп қызмет еткен. С.И. Руденконың дерегінде қазақ жерінің шығысын қоныстанған керейлер Қытай жеріне малотарлатуға барып, жайылымын пайдаланғаны үшін төлемінемың малдан он қой немесе бір жылқыны баж салығы ретінде Қытай өкіметіне беріп отырғандығы айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақша
Санат:Салықтар
Мағауия Сембай

**Мағауия Сембай** (1955 — 2019), журналист. Қарқаралының түлегі.

Арғын тайпасының Қаракесек руының Қарашор бөлімінен шыққан. Еңбек жолын 1976 ж. ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген соң «Орталық Қазақстан» газетінде бастады. Қатардағы тілшіден бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактордың бірінші орынбасарына дейінгі жолдан өтті. Республикалық «Егемен Қазақстан» газетінде аға тілші, Қарағанды облысы бойынша меншікті тілші, Е. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың журналистика бөлімшесінде аға оқытушы қызметін атқарған. 1997 жылдан  «Орталық Қазақстан» газетінің бас редакторы. Журналист Е.Лұқпановпен бірлесіп жазған «Жауынгер қыздар-Боевые подруги» (1995), «Қолыма қалам алдым айтамын деп. . .»(2005) деректі очерктер кітабының авторы. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1981) ҚР Мәдениет министірінің «Мәдениет қараткері» белгісінің, Қазақстан Республикасының 3 мерекелік медалінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өтімді белдем

**Өтімді белдем** — өтімді қойнауқаттың бұрғылау ұңғымасына жапсарлас орналасқан, сондықтан да өз бойына жуғыштау сұйығының
сүзбелерін сыздықтата енгізуге қабілетті бөлігі. Қойнауқатқа енген сүзбе ұңғыма оқпаны қабырғасынан қойнауқаттың ішкі өңіріне қарай шашақтала таралады және оның мөлшері оқпаннан қашықтаған сайын азая береді. Қойнауқаттың ұңғымаға жақын орналасқан бөлігі сүзбелену әсерінен қойнауқаттық флюидтен
мүлдем ада болуға мәжбүр, бұл белдем "шайылу белдемі" деп аталады. Өтімді белдем электрлік каротаж әдістерімен меншікті кедергі мөлшерін өлшеу ісіне қатты әсерін тигізеді. Өтімді белдемнің диаметрі неғұрлым үлкен болса және аталған белдемнің меншікті электрлік кедергісі мен өзгермеген қойнауқаттың осы көрсеткіші аралығындағы айырма неғұрлым көп болса, сөз болған әсердің тиімділігі де
солғұрлым мол болмақ.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жарықшақты белдем

**Жарықшақты белдем** — көршілес аймақтармен салыстырғанда айқыш-ұйқыш жарықшақтармен көбірек шимайланған таужыныстардан тұратын, әдетте ұзынынан-ұзақ созыла сағаланатын белдем.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Ұңғыманың жобалық геологиялық қимасы

**Ұңғыманың жобалық геологиялық қимасы** - жобаланған ұңғыма оқпаны тесіп өтуі тиіс түзілімдердің қат-қабатталу
ретін, геологиялық көнелігін, орналасу тереңдігін және қалыңдығын геологиялық
хаттау және сызба түрінде кескіндеу. Бұл құжатта, сол сияқты, бұрғылау кезінде
қиындықтар туғызуы мүмкін деңгейлер, мұнай мен газ білінімдері үшырасуы
тиіс деңгейлер де көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жиілік электрмагниттік зондылау

**Жиілік электрмагниттік зондылау(ЖЭЗ)** — өзгермелі электрмагниттік өрістің электрлік және магниттік бөліктері мен олардың жиілігінің арасындағы байланысты зерттеуге негізделген электрбарлау әдістерінің бірі. Бұл әдіс жер қыртысының әр түрлі тереңдіктеріндегі көлбей көсілген немесе аз-мұз ғана еңістенген тау жынысы қабаттары қимасының геологиялық ерекшеліктерін нақтылауға мүмкіндік береді. Аталған зерттеулерді жүргізу үшін жер қойнауларына қарай өзгермелі электр тоғының түрлі-түрлі
жиіліктегі импульстары жіберіледі де, осы импульстар тудыратын электрмагниттік өріс тоқ көзінен бірнеше км қашықтықта орналасқан нүктелерде өлшеніп отырады. Алынған мәліметтерді саралау жоғарыда көрсетілген мақсат-мүдделерді жүзеге асыруға көмектеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Банк монополиялары

**Банк монополиялары** - несие беру саласында үстемдік етіп, монополиялық жоғары пайданы еншіктенетін ірі банкілер немесе банкілер бірлестігі. Банк монополиялары банк капиталының жоғары деңгейде шоғырлану негізінде пайда болады. банк капиталыныңшоғырлануы өзіндік капиталдың ылғаюын, сондай-ақ оның өзі айналымға қатыстырған салымдар сомасының артуын білдіреді.Банк картельдері, банк синдикаттары (консорциумдар), банк трестері және банк концерндері банк монополияларының негізгі формалары болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Дала геологиясы

**Дала геологиясы**. Экспедициялық жұмыстар барысында жүзгізілетін геологиялық зерттеулердің әдіс-тәсілдерін жасақтайтын геологиялық
ғылым саласы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Қолданбалы геология

**Қолданбалы геология**. Геологиялық ғылымның
өндірістік салаларын топтастыратын бірлестік атауы. Бұл бірлестікке өндіріс
гелогиясы, кеніштік геология, мұнайгазкәсіптік геология, т.с.с. өндірістік маңызы
зор геологиялық ғылым салалары кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Леонид Федорович Семенов

**Леонид Федорович Семенов** (1901-1986), өлке танушы, Қарағанды облысы өлкетану мұражайының негізін қалаушы. Петропавл реалдық училищесін бітірген (1919). Ақмолада 1923 ж. өз ынтасымен уездік мұражай ашып, кітапхана мен мұражай меңгерушісі болды. 1937 ж. Қарағанды облыстық мұражайының (1938 жылдан өлкетану мұражайы) директоры болып тағайыедалып, осында зейнеткерлікке шыққанша істейді. 1940 ж. профессор С.В. Кисилевтің (Мәскеу) басшылығымен Қарқаралы ауданында қазба жұмыстарын жүргізіп, Бесоба маңынан бес оба табады. Соғыс жылдары мұражайдың Бұқаралық қорғаныс жұмысына арналған мақаласы «Республика мәдениет мекемелерінің жұмыс тәжірибесі» (1942) жинағында жариялады. Облыстық мұражайда Семенов жинаған өлке тану материалдары, Қарқаралы уезі, округі, ауданының шежіресі, 1986-1976 ж. кезең шежіресіне арналған фольклорлық материалдар, «1868-1945 ж. тарихи-революциялық оқиғалар» картасына түсініктемесі сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Игеру барысындағы геологиялық-кәсіптік зерттеулер

**Игеру барысындағы геологиялық-кәсіптік зерттеулер**. Өндіріс нысанын игеру барысында  жүргізілетін
зерттеулер мен әрекеттер жиынтығы. Бұларға жататындар: бұрғылау
ұңғымаларының бүкіл категорияларын бұрғылау шараларын қатаң бақылап отыру;
игеру нысанының геологиялық құрылысын түбегейлі зерттеу; қойнауқаттардың
сыйымдылық-сүзбелеушілік параметрлерін нақгылы әдістер көмегімен анықтау;
қажет болған жағдайда, мұнай мен газ қорларын нақтылау; ұңғымалар жұмысын және бүкіл нысанның барша көрсеткіштерін, жатынның термодинамикалық
жағдайларындағы өзгерістерді, мұнайдың, судың, газдың қойнаулық және
беткейлік жағдайлардағы физикалық-химиялық қасиеттерін қадағалап отыру;
қорларды өндіріп алуды бақылау, жатынды игеру жағдайын бағалау және оны
одан әрі жетілдіру жайындағы ұсыныстарды негіздеуге қатысты геологиялық
зерттеулердің нәтижелерін кешенді түрде тұжырымдау мақсатында ұңғымалар
мен қойнауқаттардың сумен тоғытылуын қадағалап отыру.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жерасты гидродинамикасы

**Жерасты гидродинамикасы** - судың және өзге де сұйықтардың кезекті және жарықшақты тау жынысытардағы қозғалыстары жайлы
гидродинамика ғылымының салалық бағыты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жатындарды геометриялау

**Жатындарды (кенорындарды) геометриялау**. Мұнай және газ жатынының (кенорынының) сызба моделін алу
мақсатында нақгылы өлшеулер мен есептеулерді және сызбалы тұрғызымдарды кескіндеуді жүзеге есыру. Аталған сызба модель жатынды (кенорынды) барлау
және игеру істерінің міндет-мүдделерін шешуге қажетті сол жатынның
(кенорынның) пішінін, қасиеттерін және онда өтіп жатқан процестерді ашып
көрсетуі тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Акустикалық резонанс

right|200px

Қарапайым мысал қарастырайық. Меншікті тербеліс жиіліктері бірдей екі камертон алып, оларды бір-біріне жақынырақ қояйық та, олардың бірін тербелтейік (110-сурет). Сәл уақыттан кейін оның тербелісін қолымызбен басып тоқтатсақ, екінші камертонның дыбыс шығарып тұрғанын естиміз. Ал екінші камертонды ешкім тербеліске келтірмегендіктен, "оның тербелуіне бірінші камертоннан ауа арқылы берілген тербеліс ықпал етті" деген қорытындыға келеміз.

Енді екінші камертонды меншікті тербеліс жиілігі бірінші камертондыкінен өзгеше камертонмен алмастырып, тәжірибені қайталайық. Бұл кезде екінші камертонның дыбыс шығармайтынын байқауға болады. Бірінші жағдайда камертондардың меншікті тербеліс жиіліктері сәйкес келгендіктен, резонанс құбылысы байқалды. Екінші жағдайда камертондардың меншікті тербеліс жиіліктері сәйкес келмегендіктен, резонанс туындаған жоқ. Бірінші жағдайда қарастырылған құбылыс **акустикалық резонанс** деп аталады.

Осы акустикалық резонанс  құбылысын пайдаланып, тербелетін денеден шығатын дыбысты күшейтуге болады. Сондықтан камертондар арнайы жәшіктерге орнатылады. Жәшіктің меншікті тербеліс жиілігі камертонның шығаратын дыбыс жиілігіне үндестіріледі.

Мұндай үндестік *унисон*, яғни бірдей жиілікпен тербелу деп, ал резонанс тудыра алатын жәшіктер *резонаторлар* деп аталады.

right|200px

Резонанс құбылысы музыкалық аспаптардың (рояль, домбыра, гитара, қобыз, сыбызғы, т.б.) дыбысын күшейту үшін кеңінен  қолданылады. Осылай, мысалы, домбыра шанағының меншікті тербелісі оның ішектерінің тербелісімен сәйкестендіріледі. Сондықтан шанақ резонатор болып табылады. Дыбысты тек домбыра шанағы ғана емес, оның қуысының ішіндегі ауа да күшейтеді. Сондықтан домбыра шанағындағы ойықтың пішіні мен өлшемі де кездейсоқ жасалынбайды. Шанақ тербелісі аспап үнінің өзіндік бояуын — тембрін анықтайды. Аспап үні тембрге байланысты жағымды немесе жағымды болып шығады. Музыкалық аспап үнінің сапалы шығуы оның арнайы ағаштан, біліктілікпен шебер жасалуына байланысты болады.

Резонаторлар біздің дыбыстық аппаратымызда да бар. Адамның және жануарлардың дыбыс көзі дауыс желбезегі болып табылады. Дауыс желбезегі кеудедегі ауа ағыны әсерінен тербеліп, әлсіз дыбыс шығарады. Бұл дыбыс резонаторлар болып табылатын кемей мен ауыз қуысы арқылы өтіп, ерін мен тілдің қатысуы арқылы әр адамның даусына тән қандай да бір тембр алып күшейеді.

## Дереккөздер


Санат:Резонанс
Тарихи геотектоника

**Тарихи геотектоника**. Жер қыртысы тектоникалық құрылымдарының бір-біріне сабақтаса дамуын зерттейтін
геотектоника саласы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жалпы геотектоника

**Жалпы геотектоника.** Тектоникалық процестердің уақыт пен кеңістікте көрініс беруінің жекелеген мәселелері мен жалпылама
заңдылықтарын, әр түрлі тектоникалық құрылымдардың қалыптасу
ерекшеліктерін, Жердің жоғарғы қатты қабықгарының (жер қыртысының,
жоғарғы мантияның) және бүкіл Жер планетасының эволюциясын зерттейтін
геологиялық ғылым саласы. Жалпы геотектониканың негізгі мақсаты — тектоникалық
процестердің себеп-салдарын түсіндіре алатын арнаулы теориялар жасақгау және
негіздеу, сол сияқты жер қыртысы және геологиялық нысан ретіндегі бүкіл
Жер планетасы дамуының жалпы теориясын жасақтау. Жер дамуының жалпы
теориясының әлі де болса жасақталмауы әзірге әр түрлі геотектоникалық
жорамалдарды ғана негізге алуға мәжбүрлеп отыр.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Қолданбалы геотектоника

**Қолданбалы геотектоника**. Геотектониканың басты тараулары, бірінші кезекте жалпы геотектоника көмегімен анықталған
заңдылықтарды пайдалы қазба кенорындары жатындарының жер қыртысында таралу сипатын анықгауға, сөйтіп іздеу-барлау жүмыстарын бағдарлы да ұтымды
түрде жүргізуге пайдалану мақсатын көздейтін геотектоника саласы. Пайдалы қазба типтерінің жер қыртысыңда шоғырлану жағдайлары түрліше болғандықган,
Қолданбалы геотектоника да бірнеше тарауларға жіктеледі, олар - металл кендерінің геологиясы,
көмір кендерінің геологиясы, мұнай және газ кендерінің геологиясы, т.с.с.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Аймақтық геотектоника

**Аймақтық геотектоника.** Өз ауқымында әр түрлі тектоникалық құрылымдарды және көптеген құрылымдық пішіндерді біріктіреіін
жекелеген ірі алқаптардың қүрылысы мен даму ерекшеліктерін зерттеумен
айналысатын геотектоника саласы. Өз мүддесін жүзеге асыру барысында бұл
ғылым саласы әр түрлі мазмұндағы тектоникалық зерттеу нәтижелерімен қатар
фациялық-стратиграфиялық , геоморфологиялық , литологиялық - петрографиялық, геофизикалық, геохимиялық т.с.с. ғылым салалары зерттеу
нәтижелерін де кеңінен пайдаланады. Осылайша алынған мәліметтерді ой
жүйесінен өткізу нәтижесінде әр түрлі тектоникалық карталар бетінде
кескінделетін тектоникалық аудандастыру элементтері, яғни жекелеген табиғи
геоқұрылымдық алқаптар (белдеулер, жүйелер, белдемдер, белдемшелер) дараланады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Тәжрибелік геотектоника

Құрылымдық пішіндер қалыптасуының механизмін тектоникалық моделдеу жолымен іс-
тәжрибеде тексеріп көрумен айналысатын геотектоника саласы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Кәсіптік геофизика

**Кәсіптік геофизика**. Мұнай мен газ кенорындарын іздеу  және барлау мақсатында бұрғыланған ұңғымаларда жүргізілетін
геофизикалық зерттеу тәсілдері мен кейбір іс-әрекеттер жиынтығы. Кәсіптік геофизика төмендегі
арнаулы зерттеу әдістерін қамтиды: 
#әр түрлі каротаж әдістері; 
#бұрғылау ұңғымасының техникалық жағдайын бақылау әдістері; 
#мұнай мен газ кенорындарын игеру шараларын бақылаудың геофизикалық әдістері.

Кәсіптік геофизикаға төмендегі іс-әрекеттер де жатады: ұңғыманы теспелеу, ұңғыманы жарғылау
торпедироваңие), ұңғымадан үлгілер алудың кейбір әдістері, қойнауқаттарды
сынамалау әдістері, манометрмен өлшеу, бұрғылау өлшемдерін тіркеу т.б. Кәсіптік геофизика
көмегімен жүргізілетін зерттеу әдістері ұңғыманы бұрғылау процесінің міндетті
де жүргізілетін құрам-бөлігі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Барлау геофизикасы

**Барлау геофизикасы** — геология ғылымының мақсат-мүдделерін орындаумен айналысатын геофизика саласы. Жалпылама "геофизика" деген түсініктен өзгеше мазмұнды иеленген бұл ғылым саласының өзіндік зерттеу нысаны (негізінен пайдалы қазба кенорындары, немесе олардың жекелеген бөліктері) және өзіндік зерттеу әдістері бар; аталған әдістер "барлаудың физикалық әдістері" деп аталады. Өзінің зерттеу нысаны мен зерттеу әдістеріне қарай барлау геофизикасы бірнеше түрлерге бөлінеді. Олардың бастылары: мұнай кендерін, металл кенорындарын және көмір кендерін іздеу геофизикалары; жекелеген аудандардың тектоникасын зерттеу гиофизикасы; инженерлік-геологиялық мәселелерді шешу геофизикасы, т.с.с. Жұмысты жүргізу жағдайларындағы өзгешеліктерге орай, барлау геофизикасы рудалық геофизикаға, құрылымдық физикаға, теңіз геофизикасына, жерасты геофизикасына т.с.с. жіктеледі.

## Дереккөздер

Санат:Геофизика
Санат:Пайдалы қазбалар геологиясы
Құрылымдық геофизика

**Құрылымдық геофизика.** Құрылымдық геология мүдделерін шешіп берумен, мұнай, газ, тас көмір т.с.с. кенорындарын іздеу
және барлау шараларымен айналысатын барлау геофизикасының жеке түрі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Абсолюттік жержылнама

**Абсолюттік жержылнама**. Геохимиялық ілім
саласының геологиялық құбылыстар мен процестердің көрініс беру ретін
нақтылайтын уақыт мөлшерін анықтау мәселелерімен айналысатын арнаулы
тарауы. Байырғы салыстырмалы жержылнама стратиграфиялық және
палеонтологиялық мәліметтерді саралау нәтижесінде геологиялық
құбылыстардың көрініс беру ретін ғана анықтайтын болса, абсолюттік жержылнама сол
құбылыстардың көнелігін кәдуілгі астрономиялық уақыт бірлігімен, яғни
нақтылы жылдар санымен кескіндеуге мүмкіндік береді. Абсолюттік жержылнама кейбір
элементтердің радиоактивті изотоптарының өздігінен ыдырау заңдылықгарын
сараптауға негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жержылөлшем

**Жержылөлшем** - (абсолюттік көнелікті өлшеу). Геологиялық уақытты астрономиялық уақыт
бірлігімен, яғни кәдімгі астрономиялық жыл есебімен өрнектеу. Бұл шараны
жүзеге асыратын әдістер минералдардағы радиоактивті элементтердің өздігінен ыдырау өнімдерін саралауға негізделген (радиологиялық жылөлшем). Кейбір радиоактивті элемент изотоптарының өздігінен ыдырай отырып, екінші элемент
изотобына айналу жылдамдығы тұрақты болуы (бұл уақыт "жартылай ыдырау
мерзімі" деп аталады) және бұл процестің сырт жағдайларға тәуелсіз болуы
аталған изотоптарды кіріктіретін минералдың (таужыныстың) ең алғаш түзілу
уақытын дәлме-дәл анықтауға мүмкіндік береді. Ол үшін сынама құрамындағы
"*аналық*" және "*туынды*" изотоптардың өзара үлес салмағын дәл анықтасақ
жеткілікгі; бір изотоптың екінші изотопқа айналу мерзімі тұрақты болғандықтан,
олардың өзара үлес салмағын ескере отырып, қарапайым есептеулер көмегімен
"аналық" изотоптың алғаш жаралу (қалыптасу) уақыты дәл анықталады. Бұл
уақыт сол изотопты кіріктірген минералдың (таужыныстың) алғаш түзілу
уақытына сәйкес келетіні түсінікті. Радиологиялық жылнаманың ең көп тараған ;түрі - уран-қорғасындық (232ТҺ — 208РЬ), рубидий-стронцийлік (87Rb — 87Sr),
ий-аргондық (40К — 40Аг), радиокөміртектік (14N —14С) әдістер.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жер жылуының жылнамасы

**Жер жылуының жылнамасы**. Мұнайдың температуралық
өзгерістерін сипаттайтын шама. Жер жылуының жылнамасының сандық көрсеткіші мұнайды
кіріктіретін тау жынысы көнелігін (миллиондаған жылдар) сол қойнауқаттың
температура көрсеткішіне көбейтіндісін 100 санына бөлгенде шығатын шамаға . Жер жылуының жылнамасы мен мұнай құрамының кейбір параметрлері арасында өзара байланыс қалады. Мәселен, жер жылуының жылнамасы көрсеткіші өскен сайын мұнай құрамындағы
цикландар мөлшері азая түседі; жер жылуының жылнамасы көрсеткіші 60 санынан артық болған
жағдайда мұнайдың бензин фракциясы құрамындағы цикландардың алкандарға
қатынасы бірден аспайды; жер жылуының жылнамасы көрсеткіші өскен сайын //-алкандардың
изоалкандарға қатынасы, сол сияқты С6-С8 арендерінің С6-С8 қаныққан
көмірсутектерге қатынасы арта түседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Қойнауқаттардың гидродинамикалық байланысы

**Қойнауқаттардың гидродинамикалық байланысы**. Кенорынды игеру барысында қойнауқаттардың бір-бірімен тоғысу белдемдері бар болуына байланысты мұнайлар мен газдардың бір орыннан екінші орынға ағып кетуімен, осыған орай сол белдемдердегі қысым мөлшерінің де
өзгерістерге ұшырауымен анықталатын қойнауқаттардың өзара
әрекеттесуі. Синонимі - "өнімді қойнауқаттардың өзара байланысы".

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Гидроизотермалар

**Гидроизотермалар**. Су температурасының бірдей көрсеткіштерін белгілейтін нүктелерді бір-бірімен жалғастыру нәтижесінде
алынатын карта немесе гидрогеологиялық кескін бетіндегі сызықтар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Гидроөткізгіштік

**Гидроөткізгіштік**. Бұрғылау ұңғымасы тесіп өткен
қойнауқаттың сүзбелену қабілетін және өнімділігін сипаттайтын кешенді параметр - абсолюттік өтімділік пен қойнауқаттың тиімді қалыңдығы
көбейтіндісінің қойнауқаттық сұйық тұтқырлығына қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Изостазия жорамалы

**Изостазия жорамалы**. Изостазия (изостазиялық тепе-теңдік) заңдылығына негізделген бұл геотектоникалық жорамалды 1892 жылы
алғаш ұсынған американ геологы Даттон. Бұл жорамалға сәйкес, эрозияға
ұшыраған таулы өлке өз салмағын азайтуына байланысты изостазиялық тепе-теңдігін жоғалта отырып, жоғары қарай көтерілуге мәжбүр болса, осы өлкеге
көршілес орналасқан, сөйтіп эрозияға ұшыраған материалдарды өз ауқымында
жинатақтаған ойыс өлке өз салмағын арттыруына байланысты төмен қарай ойысуға
мәжбүр.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Контракция жорамалы

**Контракция жорамалы** - 1830 жылы француз геологы Жан Батист Арман Луи Леонс Эли де Бомон алғаш ұсынған бұл геотектоникалық жорамалға сәйкес, қатпарлық процесінің көрініс беру себебі алғаш жаралуы барысында оттай ыстық күйде болған (Жер жаралуының Кант-Лапласс ұсынған жорамалына сәйкес).

Жер планетасының тез суынуына байланысты оның беткі "қабығы" өз көлемін азайтуымен, сөйтіп сан алуан қатпарларға "жинақталуымен" түсіндіріледі. 

Қазіргі таңда Жердің "салқын" заттардан жаралғандығы көкейге қонымдырақ деп есептелінеді (Жер жаралуының Шмидт-Фесенков ұсынған
жорамалы), сондықтан контракция жорамалының шындықка жанаспайтыңдығы дәлелденген деуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Тектоника
Санат:Геофизика
Санат:Көнерген ғылыми теориялар
Радиолық жылыстау жорамалы

Орыс ғалымы В.В.Белоусов 1942-43 жылдары алғаш ұсынған бұл жорамал бірнеше қағидаларды
негізге алады: 
#Жер дамуының ең басты энергиялық факторы оны құрайтын заттардың радиоактивтілігі; 
#планетамыз алғашында "салқын" заттардан құралған (Шмидт-Фесенков жорамалына сәйкес), оның радиоактивті жылу әсерінен қыздырылуы және тығыздала түсуі кейінірек жүзеге асқан; 
#қатпарлану процесі қызған заттардың жоғары көтерілуі барысында жүзеге асатын қосалқы процесс болып табылады; 
#Жердің алғашқы заттарының радиогендік жылу әсерінен жікгелуі және тығыздала түсуі өз бойына радиоактивті заттарды молынан кіріктірген және біршама жеңіл гранитті материалдың жоғары "қалқып шығуымен", ал ауыр материалдардың төмен қарай жылыстауымен орайласады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Сутектену

**Сутектену.** Сутектің органикалық
қосыңдыларға кірігуімен сипатгалатын химиялық процесс. Сутектену процесі қанықпаған
байланыстар орнын, гетероатомдар (оттек, күкірт және азот) орнын, немесе
көміртек орнын иемдену арқылы жүзеге асуы мүмкін. Сутектену қайтымды процесс,
кері реакциясы сутексіздену деп аталады. Сутектену процесі жылу бөле отырып жүзеге
асады, сондықган температура өскен сайын бұл процестің көрініс беру мүмкіңдігі
азая түседі. Көмірсутектер ішінде сутектену процесіне икемдісі — алкендер. Сутектену
процесі мұнай өңдеу және мұнай химия өнеркәсіптерінде жоғары сапалы
карбюраторлық және дизелдік отындарды, сылау майларын, спирттерді алу
және тазалау мақсаттарында кеңінен қолданылады. Сонымен кдтар, сутектену процесі
мұнаймен бәсекелес шиікізат түрлерінен — көмірден, жанғыш тақтатастардан,
кейбір тұрмыстық және техникалық қалдықгардан — сұйық отын алу шараларын
іске асыру мақсатында да пайдаланылады. Өндірістік сутектену процесі 100-400°С
температуралар аралығында арнаулы катализаторларды қолдану нәтижесінде
жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жинауыштың саздылығы

**Жинауыштың саздылығы**. Жынауыштардың өздерін
құрайтын түйірлерінің байланыстылығы, адсорбциясы, фазалар аралығының
беткейлік тартылысы, капиллярлығы, ылғалданғыштығы сияқты физикалық-
химиялық қасиеттеріне күшті әсер ететін олардың кеуекті және өтімді
тау жыныстарынан тұратын өкілдерінде сазды минералдардың болуы (таужыныстың
жалпылама болмысы арасында шашыранды орналасқан жекелеген тозаңдар
түрінде, өзге түйірлердің керіиіі түрінде, немесе жекелеген қабатшық түрінде).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Карбонаттану

**Карбонаттану** - Таужыныстардың әр түрлі карбонаттармен баюына әкеліп соқтыратын процестер жиынтығы. Бұл процесті жүзеге асыруда әдетте көмір қышқылымен каныққан сулар әсерінің маңызы ерекше. Карбонаттану процесінің ең көп тараған түрлері *[[доломиттену]]* және *[[кальциттену]]*.

## Дереккөздер

﻿

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Карбонаттылық

**Карбонаттылық** - Таужыныстардағы бүкіл карбонатты минералдардың жалпылама мөлшері (% есебімен); таужыныстың өлшендісін тұз қышқылында еріту арқылы анықталады. Құмды таужыныстардың карбонаттылығы олардың жинауыштық қабілетін нашарлатады. Құмтастардың карбонаттылығы өскен сайын олардың кеуектілігі азая түседі, ал аталған көрсеткіш 10 %-ға жеткен жағдайда құмтастардың өтімділік қабілеті де төмендейді. Карбонаттылық 25-30 %-ға жеткенде құмтастар кеуекті жинауыш болу қабілетін мүлдем жоғалтады.

## Дереккөздер

﻿

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Шөгінді таужыныстардың карбонаттылығы

**Шөгінді таужыныстардың карбонаттылығы** - Шөгінді таужыныстардағы Са, Mg және Fе карбонаттарының азды-көпті мөлшері.

## Дереккөздер

﻿

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Денудациялық карниз

**Денудациялық карниз** - «*[[Құрылымдық карниз]]*» терминінің синонимі.

## Дереккөздер

﻿

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жанна Исақызы Керімтаева-Сатыбалдиева

**Жанна Исақызы Керімтаева-Сатыбалдиева** (1952 жылы 7 қарашада Алматы облысы Қаскелең ауданының Абай атындағы ұжымшарында туған) — актриса.

## Өмірбаяны
* Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институты актерлік бөлімшесінің қойылымдық факультетін бітірген (1974) драма театры және кино актері.
* 1974 жылдан - «Қазақфильм» киностудиясының актері.
* 2002 жылдан бері - Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық академиясының оқытушысы.

## Рөлдері
Келесі кинофильмдерге түскен: 

* «Кочующий фронт» - Албанчи (Свердловск киностудиясы, 1970),
* «Үлкен жаңа жыл кеші» - Лайла (Рига киностудиясы, 1974),
* «Нан мен тұз» - Қарагөз («Қазақфильм», 1976),
* «Объяснение в любви» - Әнел («Қазақфильм», 1977),
* «Сыңғырық аптап мерзімі» - Шолпан («Қазақфильм», 1980),
* «Соңғы асу» - Тоқан («Қазақфильм», 1981),
* «Ловец» - Жәния (Орталық телевизия, 1987),
* «Долгий млечный путь» - Айша («Қазақфильм», 1989),
* «Аңыз Шоқан» («Қазақ-фильм», 1989),
* «Фонтан» («Ленфильм», 1989),
* «Түс ішіндегі түс» («Қазақфильм», 1993),
* «Құдайлардың сыйы» («Қазақфильм», 1998) және тағы басқа.

## Марапаттары мен еңбектері
* «Актерлік шеберлік» оқу-әдістемелік көмекші құралының авторы (2008).
* ҚР Еңбек сіңірген әртісі (1998). 
* Мемлекеттік кинематография жөніндегі комитеттің Құрмет грамотасымен марапатталған (1970). 
* Киев қаласынағы Халықаралық кино байқауындағы Украина жазушылар одағы сыйлығының
* «Ленфильм» Бүкілресейлік кино байқауының «Алтын Дюк» сыйлығының иегері.

## Отбасы
* Әкесі - Керімтаев Иса Төлеңгітұлы, К. Ушинский атындағы мектептің директоры.
* Тұрмыс құрған. Жұбайы - Сатыбалдиев Е.А., баспагер. Қыздары - Сатыбалдиева А.; ұлы - Сатыбалдиев М.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан киноактрисалары
Авандельта

**Авандельта** — *сулыатырау.* Атыраудың су асты бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Тұзды карниз

**Тұзды карниз** - тұзды массивтің беткі қабатын құрайтын
ды дененің жақтауға қарай салбырай ошарылуы.

## Дереккөздер

﻿

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Мұнайдың газбен қанығу қысымы

**Мұнайдың газбен қанығу қысымы.** Мұнайда
еріген газдың дербес газға ауыса бастауын қамтамасыз ететін қысым мөлшері.
Бұл мөлшер еріген газ бен мұнай көлемдерінің бір-біріне деген қатынасы артқан
сайын, температура, мұнайдың молекулалық массасы және мұнайда нашар еритін
газ құрам бөліктері мөлшері (әсіресе азот) өскен сайын арта түседі. Синонимі —
"мұнайдың қанығу қысымы''.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Аваншельф

**Аваншельф** - *сулықайраң*. Теңіз қайраңының 700 - 1000 м тереңдіктерінен
көрініс беретін, сол теңіздің ішкі өңіріне қарай ұмсынып жатқан бөлігі. Сулықайраң
түптік шөгінділердің жұқа желегімен көмкеріліп жатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ