open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Глобуляр құрылым

**Глобуляр құрылым**- фельзиттік массада радиал-сәулелі глобулиттері бар шынылы таужыныстың құрылымы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ақпаратты программалық қорғау

**Ақпаратты программалық қорғау** (Программная зашита информации) — ақпаратты қорғау міндеттерін жүзеге асыратын программалық жасақтаманың құрамына кіретін арнаулы программалар жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Детергенттер

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Детергенттер"]]

**Детергенттер** —химиялық табиғаты әртүрлі сыртқы әсерлі заттар. Олар липопротеид және липид қабықтарының құрылысы мен физикалық және химиялық қасиеттерін өзгертеді. Вирусологияда вирустарды бір-бірінен ажырату, олардың сыртқы қабаттарын бұзып, өздерін бейтараптандыру немесе вирус белоктарынан бөліп алу үшін қолданылады. Детергенттер 3 топқа бөлінеді: ионды, ионсыз, амфипатты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Азиль мәдениеті

**Азиль мәдениетi** (Франциядағы *Мас-д'азиль үңгірі* бойынша) — бастапқы мезолиттің мадленнен кейінгі тарденуаздың алдындағы археологиялық мәдениеті. Жүзі жұқа кремний қалақшаларынан жасалған сүйек және мүйіз құралдармен сипатталады. Садақ пен жебе алғаш пайда болған уақыт. Соңғы мұзбасудың аяғына сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Буль (логикалық) функциясы

**Буль (логикалық) функциясы** (*Булева (логическая) функция; boolean function*) — ауыстырып косқыш функция, оның мүмкін болар қалып күйлерінің саны мен тәуелсіз айнымалы шарының әрқайсысы екіге тең.

## Ішкі сілтемелер
*Функция

## Сыртқы сілтемелер
*Boolean function 
*Булева функция 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бип (BEEP)

**Бип** (BEEP) — дыбыстық сигнал беру; назар аудару керектігін білдіреді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақпаратты сақтау мен іздестіру

**Ақпаратты сақтау мен іздестіру** (Хранение и поиск информации; information storage and retrieval). Ақпаратты сақтау дегеніміз — келешекте пайдалану үшін ақпаратты қосалқы сақтауыш құрылғыға — магниттік таспаға немесе магниттік дискіге жазып алу. Сақтау — ақпаратпен жүзеге асырылатын негізгі операциялардьщ бірі жене уақыт аралығы өткеннен кейін оның қайта пайдаланылуын қамтамасыз ететін негізгі тәсіл. Ақпаратты іздестіру дегеніміз — сақталған ақпаратты алу және онымен жүзеге асырылатын негізгі операциялардьщ бірі. Кітапханалық істе «ақпаратты іздестіру» атауы біртектес болғанымен, мәні тұрғысынан мәтіндерді іздеу әдісіне (мысалы, кілттік сөз және индекстердің көмегімен) жатады немесе кейбір тақырып бойынша жұмыс жасауға сілтеме болып шығады. Бұл жағдайда ақпарат машинамен оқылатын тасуышта сақталады және компьютер көмегімен оқылады. «Ақпаратты сақтау мен іздестіру» атауы тек ақпаратты сақтау және ақпаратты іздестіру операциясы ғана емес, осы өзара байланысты операцияларды жүзеге асырудың көптеген әдістері де. Ақпаратты сақтау мен іздестіру пайдалану үшін сақтайды, ал іздестіру мүмкіндігі сол сақтау кезінде қаланады. Ақпаратты сақтау мен іздестіру информатика тарауы ретінде сақталатын ақпаратқа келешекте қатынас құруды жасақтау үшін ақпаратты белгілеудің барлық әдісін қамтиды. Бұл әдістер файлдармен және мәліметтер базасымен, мәтіндік файлдармен, графикалық мәліметтер базасымен және т.б. жұмыс істеуге қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Декомпенсация

** Декомпенсация **. Тиісті қызметке деген қабілеттен айырылган организм немесе ағзалардың сырқаттық жағдайы. Яғни организмнің функционалдық бұзылуы мен құрылымдық ақауларын қайта қалпына келтірудегі кемшілік.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Маршруттау

**Маршруттау** (Маршрутизация; ) — желідегі бағдарды таңдау; хабар жеткізу (мәліметтер жеткізу) үшін оңтайлы жол таңдау процесі, яғни есептеу желісінде маршрутты тандау серверінің жоспарлауышына ақпарат жіберетін баспа үлгісінің сыңары; 2) мәліметтер жеткізудің оңтайлы жолын таңдауға арналған құрылғы (компьютер). Бұл құрылғы желілер арасында мәлімет- терді бағдарлайды. Әдетте, бағдарлауыш бірдей хаттамалы, бірақ әр түрлі желілік жабдықты есептеу желілерін байланыстырады. Бірдей технологиялы желілерді де байланыстырады, бірақ ол әр түрлі технологиялы (мыс., Ethernet, Token Ring сияқты) желілерде жиі қолданылады. Көпірден айырмашылығы — бағдарлауышта өзінің меншікті желілік адресі болады. Компьютер басқа желіге мәліметтер дестесін жеткізу үшін бағдарлауышты аралық орын ретінде пайдалана алады. Егер мәліметтер оған арналып жіберілмесе, бағдарлауыш еш уақытта қабылданған дестені сұрыптамайды. Бағдарлауыштар желінің топологиясы мен қалып-күйі, арналардың жұмыс істеу қабілеті және түйіндерге жету мүмкіндіктері сияқты ақпараттармен өзара алмасу жасап отырады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Режім

**РЕЖІМ** (Пакетный однопрограммный режим; primary control program) тапсырмалардың бір дестесі пайдаланылатын дестелік режім. Тапсырма дестеде орналасу ретімен бір-бірлеп шығарылып оқылады, өңделеді. Егер дестеде бір тапсырма болса, онда кірістік және шыгыстық кезек болмайды, сондай-ақ ресурстарды үлестіру де қажет етілмейді.

## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бақалшықты ( жарғақты ) шөгінділер

**Бақалшықты ( жарғақты ) шөгінділер** — қазіргі теңіздің саяз сулы окті шөгінділері; негізінен немесе түтастай қосжақтаулы моллюскілер жар- ғақтарынан жоне олардың сынықтарынан тұрады. Түйірөлшемдік қүрамы бойынша гравийлі-тасмалталы шогінділерге жатады. Қайраң ауқымында таралған.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гломеропорфирлі құрылым

**Гломеропорфирлі құрылым**— фенокристері топтасып орналасқан порфирлі құрылымның түрі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бөлім

**Бөлім** — кәсіпорынның құрылымдық бөлінуі.
* Құрылымдық бөлiм  — бұйымның жаңа құрылымдарын жасайтын немесе барын жаңғырту жүмыстарын атқаратын бөлім.
* Техникалық бақылау бөлімі  — техникалық құжаттардың талаптарына сөйкес технологиялық процестің өр түрлі кезеңдерінде бұйым сапасын бақылайтын жөне бұйымға арнаулы белгі салатын бөлім.
* Технологиялық бөлім — бұйымды өндеу мен құрастырудың технологиялық процесін және олардың өндіріске енгізілуін бақылайтын бөлім.

## Дереккөздер


Санат:Құрылым
Ақпаратты сыртқа кетуден қорғау

**Ақпаратты сыртқа кетуден қорғау** (Защита информации от утечки) — ақпаратты жария ету, ақпаратқа рұқсатсыз қатынас құру және қорғалатын ақпаратты барлау көмегімен иелену нәтижесінде қорғалатын ақпараттың қараусыз таралуының алдын алуға бағытталған іс-өрекет.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аффинитет

**Аффинитет** — антиген эпитопы мен антидененің белсенді орталығы арасындағы байланыстың беріктігі. Торшалар мен тканьдердің белгілі химиялық заттарды байланыстыратын қабілеті, торшалар мен тканьдердің бояуларға химиялық жақындығы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Биплексер (BIPLEXER)

**Биплексер** (*BIPLEXER*) — мәліметтерді жеткізудің жоғары жылдамдықты арнасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иемдену

**Иемдену** (*Захват*; *trap*) - басқаруды беру жүргізілген ұяшықтың адресін сақтап, автоматты түрде орындалатын жадтың берілген ұяшығына программаланбаған шартты өту.

*Сызықжолды иемдену* (Захват дорожки; track hold) — басталған енгізу-шығару амалдарының жұмысы аяқталғанша бір жолға қайта өткізбейтін құрылғы.

Жазбаларды иемдену (Захват записей; record locking) - файлдың программа пайдаланып отырған бөлігі ғана жабылатын файлды иемденудің бір түрі. Бұл жағдайда бірнеше программаларға бір уақытта бір файлдың қиылыспайтын бөліктерімен жұмыс істей алады.

Байланыс арнасын иемдену (Захват канала связи; bid) - келешекте мәліметгерді жіберу мақсатымен компьютердің немесе терминалдың байланыс торабын иемдену әрекеті.

*Жазбаларды иемдену* (Захват записей; record locking) — файлдың программа қолданып отырған бөлігі ғана бекітілетін файлды қамтудың түрі. Бұл жағдайда бірнеше программа бір уақытта бір файлдың қиылыспайтын бөліктерімен жұмыс істей алады.

Файлды иемдену (Захват файла; file locking) — көп есепті жүйелерде немесе жергілікті желілерде — файлдық жүйенің беріктігін арттыру құралы. Мұндай құрал бір уақытта бірнеше есепке бір файлды қолдануға мүмкіндік бермейді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Транскапсидация

**Транскапсидация** — вирустар будандасуының бір түрі. Бұл жағдайда екі түрлі вируспен закымданған торшада бірінің нуклеин кышқылы мен екіншісініц белок қабығынан тұратын вирустар пайда болады. Кейде сырт кабьіғы екі вирус белоктарынан тұратын аралас фенотипті бөлшектер пайда болады. Транскапсидация табиғи инфекция кезінде де, жасанды вирус кұру кезінде де пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Аңғарлардың жіктемесі

**Аңғарлардың жіктемесі** - аңғарлардың морфологиялық, генетикалық, даму сатысы бойынша және т.б бірқатар жіктемесі бар. 
І Тек қана эрозиялық проңестер жасаған аңғарлар: 
# басталған (делли, жырындылар);
# жыралар;
# сайлар;
# шаттар;
# каньондар;
# V-тәрізді (шатқалдар);
# жайылмалық;
# көне мүзбасулар алқабындағы көл жыралары;
# террасаланған;
# көмілген аллювийлік;
# террасаланған және көмілге аллювийлік.
ІІ Тектоникалық қүрылымдарға бейімделген эрозиялық аңғарлар:
#грабен-аңғарлар;
#жамылғы синклині-аңғарлары;
#негіз синклині-аңғарлары;
#ойыстар-аңғарлар;
#лықсыма аңғарлары;
#инверсиялық;
#антиклиндік;
#горсттық;
#моноклиндік.
ІІІ Басқа экзогендік процестер өзгерткен эрозиялық
аңғарлар: 
А.аңғар Мүздықтар өзгерткен: 
# трогтар;
# күрделі немесе салынды трогтар.
Б.Жел өзгерткен: 
# вади;
# дөңесакарлар.
В. Теңіз өзгерткен: 
# фиордтық;
# көлкіме типті;
# риас типті.
Г. Тоң өзгерткен: 
# солифлюкңиялық беткейлі.
Д. Карст өзгерткен: 
# қүрғақ;
# соқыр;
# қап торізді;
# тікжерастылық;
# көлбеу жерастылық.
Ж. Жанартау орекетінен өзгерген: 
# барранкостар;
# жартылай лавамен толған.
ІV Жұрнақ аңғарлар:
# құрғақ аңғарлар сайлар
# жел өзгерткен(узбойлар-ызбайлар)
# гравитациялық процестер өзгерткен (Орталық Қазақстан аңғарлары)
# жанартау материалымен көмілген және жартылай көмілген
# су асты аңғарлары

## Дереккөздер


Санат:Геология
Аудару

**Аудару** (Трансляция; tranlation) — 1) белгілі бір ереже бойынша бір тілден екінші тілге мағынасын көп өзгертпей аудару; 2) программалау тілдерінің бірінде берілген программаны оған эквивалент басқа тілдегі программаға түрлендіру.

### Түрлері
*Бөлшектеп аудару (Раздельная трансляция; separate compilation) — программа 1 бөліктерін жеке-жеке аударып, соңында біртұтас модульге біріктіру. 
*Динамикалық аудару (Динамическая трансляция; dynamic translation) — виртуаль адресті жадқа қатынас құру процесінде нақты адреске айналдыру.
*Келісімді аудару (Согласованная трансляция; consistent compilation) — бір жалпы сипаттамалы бірнеше программалық модульдерді аудару. Мұнда барлық жеке аудару сипаттамалары бірдей болады.

## Мәліметтерді аудару
Мәліметтерді аудару (Трансляция данных; data tranlation) — бір мәліметтер базасын басқару жүйелері арқылы үйымдастырылған алғашқы мәліметтер базасын басқа жүйенің объектілік құрылымына (мүмкін, басқа компьютерге) айналдыру. 
### Түрлері
*Адресті аудару (Трансляция адреса; address translation) - виртуаль жадты жүйелерде — логикалық (математикалық, виртуалъдық) адрестерді негізгі жадтың нақтылы адрестеріне айналдыратын процедура.
*Арна программаларын аудару (Трансляция программы канала; channel program) - виртуаль жадты жүйелерде - виртуаль адрестерді негізгі жадтың нақты адрестер арнасы программасына орналастыру процедурасы.

## Әдісі
Аудару әдісі (Метод трансляции; translation method) — алғашқы программаны объектілік модульге түрлендіру ережелері мен тәсілдерінің аударғышта пайдаланылатын жүйесі. Аударудың тура және синтаксистік әдістері бар. 
### Түрлері
*Аударудың синтаксистік әдісі (Синтаксический метод трансляций; syntactic translation method) — нақты кірістік тілге икемделген, синтаксистік және семантикалық талдау кезеңдерінің бөлінуі айқын көрсетілген аудару әдісі. 
*Аударудың тіке әдісі (Прямой метод трансляции; direct translation method) — нақты кірістік тіл мен жеке алгоритмге бейімделген, синтаксистік және семантикалық талдау кезеңдеріне айқын бөлінбейтін аудару әдісі.
## Реті
Аудару реті (Порядок трансляции; compilation order) — программа модулінің аударылуы тиіс реті. 
## Уақыты
Аудару уақыты (Время трансляции; translating time) — транслятор жұмысына жұмсалған уақыт; транслятордың бастапқы бағдарламаны объектілік модульге түрлендіруге жұмсаған уақыты.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көшірме үлгі

**Көшірме үлгі**. Дене мүшесінің, заттың түсірер негативті (теріс, кері) көрінісі. Ортопедиялық стоматологияда жақ сүйектің, тістің және беттің толық көшірме үлгісін алады. Көшірме үлгі арқылы модель, одан кейін протез немесе ортодонтиялық аппараттар дайындайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ақпаратты шығарып оқу

**Ақпаратты шығарып оқу** (Считывание информации) — қандай болса да ақпарат тасуышта жазылған ақпаратты анықтау (шығарып алу). Ақпарат тасуыштың типіне және сақтау принципіне байланысты Ақпарат шығарып оқуды ақпарат тасуышты алғашқы қалып-күйге келтіру арқылы немесе өзгеріссіз-ақ іске асыруға болады. Ақпарат шығарып оқудың бірінші тәсілінде ақпарат жойылады да, қайта-қайта шығарып оқу үшін оны қайта қалпьша келтіру қажет. Ал ақпарат шығарып оқудың екінші тәсілінде ақпарат сақталады. Ақпараты жойылмайтын шығарып оқуды барлық ақпарат тасуышқа қолдануға болмайтындықтан, арнайы жинақтағышты (мысалы, магниттік таспаны немесе дискіні, биакстарды, трансфлюксорларды) пайдалану талап етіледі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бақалшық (қаңқа)

**Бақалшық** (Теаіа, сопсһа) - көптеген омыртқасыздардың (фораминиферлер, моллюскілер және қарапайым шаянтек- тестер) денесін жауып тұратын сыртқы қорғаныш қаңқасы; моллюскілердің бақалшықтарынан меруерт және оның бір түрі — інжу өндірледі. Бақалшықтардың қорланып шоғырлануынан көптеген шөгінді таужыныстар түзіледі; қазба қалпында жақсы сақталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Деминерализация

** Деминерализация **, минералсыздандыру. Организмдегі зат алмасу процесінің бұзылуынан минералды тұздардың бөлінуі. Бұл тісжегі кезінде эмальдан минералды тұздардың азайып, беріктігі әлсіреуімен және пародонттың ауруға шалдығуынан байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Алеут депрессиясы

**Алеут депрессиясы** (*Алеутская депрессия*) — алеуттік ең төмен қысым, Аляска депрессиясы, Тынық мұхиттың солтүстік бөлігінде, Алеут аралдарының аумағында орналасқан атмосфералық төмен қысым аймағы. Орталық циклондардың жиі болып тұруы мен тереңдеуіне байланысты қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Биттік бейнелеу

**Биттік бейнелеу** (*битовое отображение; bit mapping*) — екілік разрядтың көмегімен екі объектінің өзара тәуелділігін көрсету төсілі: 1 — байланыс бар, 0 — байланыс жоқ. Биттік жолдар мен матрицалар кеңінен пайдаланылады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*битовое отображение
*bit mapping (communications) -- Britannica Online Encyclopedia

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Массив индексі

**Массив индексі** (Орыс тілінде, Индекс массива; Ағыл. array index) — массив элементіне осы элементті ұқсастыру үшін қосып жазылатын символ. Индекс ретінде өрнек пайдаланылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақпаратты ішкі жеткізу операторы

**Ақпаратты ішкі жеткізу операторы** (Оператор внутренней передачи информации) — ENCODE және DECODE операторлары; сыртқы құрылғылардың қатысуынсыз ақпаратты ішкі жеткізу үшін қажет.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мутазалар

** Мутазалар  ** - изомераза тобына жататын ферменттер. Олар кейбір топтарды молекуланың бір жерінен екінші жеріне көшірудегі кайтымды реакцияларды жеделдетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Морт сыну

**Морт сыну**. Пломбалық заттардың физика-химиялық касиеттерінің төмендеуінен қатты тістеген; кездегі морт сынуы. Силицин мен силикат сияқты цементтердің қасиетті де осындай. Сондықтан, тіс сауытының бұзылган бұрышын немесе тістейтін шетін, қырын толык, қалпына келтіру қиынға соғады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ақпараттық анықтамалық жүйе

**Ақпараттық анықтамалық жүйе** (Информационно-справочная система; directory system) — интерактивті режімде жұмыс істейтін және пайдаланушыларға анықтамалық сипаттағы мағлұматтар беретін автоматтандырылған ақпараттық жүйе.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гляциодислокациялар

**Гляциодислокациялар** - таужыныстар жатысының мұздық қысымынан бүлінуі. Гляциодислокациялар қатпарлар немесе шағын бастырмалар түрінде білінеді, олардың тектоникалық бүзылыстардан айырмашылығы — терең жатқан қабаттарды қамтымайды, таралымы шектеулі болады

## Дереккөздер


Санат:Геология
Балқашит

**Балқашит** — Балқаш көлі жағалау- ларында үшырасатын сапропель түрі. 6- тер көмірсутектермен уланып ыдыраған балдырлар есебінен қалыптасады. Әдетте майысқақ, кейде опырылғыш денелер тү- рінде кездесетін Б-тер ашық сары түстен қою қара түске шейін боялған; орташа қүрамы: С - 76%, Н - 10,5%, О + N + 5 - 13,5%.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Дентикль

** Дентикль  **. Дентиннен немесе дентен тәріздес тканьдерде болатын тіс ұлпасындағы түзіліс. Дентикльдер орналасуына қарай қабырғалас, еркін және клеткааралық болып бөлінеді. Олар құрамына қарай күрделі (каналы бар) және жай (каналы жоқ) болады. Үлкен дентикльдер тіс ұлпасының жүйке талшықтарына қысым түсіріп пульпит кезіндегідей ауырсыну сезімін тудырады. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Пролин

thumb
thumb
thumb
**Пролин**— гетероциклді амин қышкылы. Барлық табиғи белоктардың және көптеген биологиялық заттардың — гормондардың, антибиотиктердің т. б. құрамына кіреді. Бұл α-иірім құрмайтын және белоктардың, үшінші сатылы құрылымын жасауға қатынасатын жалғыз амин қышқыл.

Санат:Аминқышқылдар
Санат:Гетероциклды қосылыстар
Санат:Пирролидиндер
Жасырын детерминант

**Жасырын детерминант** — антигендік арнайы детерминант антиденелермен және иммунокомнетенттік торшалармен жай жағдайларда байланысқа түспейді.Детерминанттық топ(Антигендік детерминант, тәндік детерминант,эпитоп ) — антигенге тән ең кіші молекула. Антиденелердің және иммунокомпетенттік торшалардың рецепторлық аймақтарын таниды және ангиген-антидеде реакциясының тәнділігін көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Дентин

**Дентин** (dentinum, лат. dens — тіс) — тістің негізін құрайтын, өзіне тән құрылысы бар сүйек ұлпасы. Дентин жасушалары (одонтобласттар) — денетинді сүйек ұлпасының астында, тіс жұмсағымен (пульпа) шекаралас орналасады. Одонтобласттардың жіпше келген жіңішке өсінділері **дентин** түтікшелерінде орналасады. Адам мен жануарлар тістерінің түрлеріне байланысты дентинді сыртынан не эмаль (кіреуке), не цемент, бол-маса екеуі де қаптап жатады.

## Дереккөздер

Санат:Тістер
Массивтің ұқсастырғышы

**Массивтің ұқсастырғышы** (Идентификатор массива; array identifier) — 1) программада анықталған массив атауы; 2) есептеу желілерінде — басқа мәліметтер ағыны арасынан қарастырылатын мәліметтер жиымын сипаттайтын код.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Адресті аудару

**Адресті аудару** (Трансляция адреса; address translation) - виртуаль жадты жүйелерде — логикалық (математикалық, виртуалъдық) адрестерді негізгі жадтың нақтылы адрестеріне айналдыратын процедура.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бүліну процесі

** Бүліну процесі **. Тканьнің қалыпты құрылымын бұзатын сырқаттық процесс. Мысалы, периодонтит, пародонтит т. б. ауру салдарынан периодоит және пародонт тканьдерінің бүлінуі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Аффинді хромотография

250 px|thumb

**Аффинді хромотография** — иммунды химия әдісі. Белоктарды, пептидтерді, нуклеин қышқылдарын тазарту үшін қолданылады. Бүл хроматографияның тазартуға арналған зат пен лиганда тасымалдағышы арасындағы сай - тәндік қарым-қатынасқа сүйенетін түрі. Мысалы, конканавалин А-сефарозада жасайтын Аффинді хромотография. Онда байлаулы лектин гликопротеидтің көмір сутек қалдықтарымен белгілі бірізділікпен арнайы байланысады.Пайда болған құрамнан оны бөліп алу үшін Кон А-ға өте жақын ингибитор альфаметилманнозид қолданылады. Тағы бір мысал — сефарозаға байланған моноклональды антиденелерді қолданып хроматографиялау, (иммунды-афоринді хроматография).

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Бульдік (логикалық) мәліметтер

**Бульдік (логикалық) мәліметтер** (*Булевые (логические) данные; boolean*) - көптеген бағдарламалау тілдеріндегі тек екі мәнді ғана (ақиқат және жалған) қабылдай алатын логикалық мәліметтер типі. Ағылшын математигі Джордж Буль құрметіне осылай аталған.

## Ішкі сілтемелер
*Буль (логикалық) функциясы

## Сыртқы сілтемелер
*Boolean 
*Логический тип 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алкалитрофты көл

**Алкалитрофты көл** (*Алкалитрофное озеро*; лат. *аісаіі* – сілті, грек. *ігорһе* – тамақ, қорек) — суында кальций иондары, биогенді элементтер (азот, фосфор) мол және зат алмасу баяу жүретін көл.  Бентосы мол бола түра, планктоны аздығымен ерекшеленеді.

## Тағы қараңыз
* Аллотрофты көл.

## Дереккөздер


Санат:Көлдер
Ацикловир

250 px|thumb

**Ацикловир** — вирусқа қарсы дәрі. Нуклеозидке ұқсас ациклдік негіз (аналог). Вирустың ДНҚ-полимеразасының қызметін тежейді, ДНҚ-тізбегін түзуде терминатор орнына жүреді. Герпес вирусының тимидинкиназасымен байланысқандықтан, сол вирус қоздыратын ауруларды емдеуге қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Детерминделген маршруттау

**ДЕТЕРМИНДЕЛГЕН МАРШРУТТАУ** (Детерминированная маршрутизация; deterministic routing) — есептеу желісіндегі жағдайдың кез келген өзгерісі кезінде сол күйінде сақталатын, жазып алынған ақпаратгың негізінде абоненттер арасында бағдарды таңдау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инфекциялы, стоматогенді ошақтар

*Инфекциялы, стоматогенді ошақтар* — бұған ауыздағы әр түрлі іріңді қабыну процестері жатады: тіс жегісі, пульпит пен периодентиттен асқынып ауырған тістер, қызыл иек және сүйек қалталары, тіс түбір маңындағы гранулемалар, перикорониттер (ақыл тістің қабынуы); тіс тастары, ауыздағы жарақаттар, дұрыс жасалмаған протездер. Ауыздың созылмалы инфекция ошақтары организм ағзалары мен тканьдерінде әр түрлі сырқаттық процестердің дамуына себеп болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Тіс қатарларының ақауы

** Тіс қатарларының ақауы ** Тіс жегісі, қанжел ауруларынан және түрлі жарақаттан және пародонтқа түсетін артық күштен болатын тіс қатарларының кемістігі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Масштаб модификаторы

**Масштаб модификаторы** (Модификатор масштаба) — ассемблер тілінде — масштабтық көбейткіш.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иерархиялық (тармақталатын, тармақты, рангілі) құрылым

**Иерархиялық (тармақталатын, тармақты, рангілі) құрылым** (Иерархическая (ветвящаяся, древовидная, ранговая) структура; hierarchial structure) — элементтері өзара иерархиялық принцип бойынша байланысқан, яғни бір деңгейдің элементтері өзінен жоғары баска деңгейдің элементтеріне бағынатын құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Целлулоид

**Целлулоид** — целлюлоза нитраты негізінде жасалған түсі мөлдір, су өтпейтін пластмасса. Тісжегі қуысын бекітерде пломба дұрыс салыну үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Целлюлоза
Санат:Пластмассалар
Тіс сауыттарының ақауы

** Тіс сауыттарының ақауы **. Тіс жегісі, эмальдің толық өсіп жетілмеуі тәрізді мүкістік, әр түрлі жарақаттардан және дәрі-дәрмектер әсерлерінеи болатын кемістіктер.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Вирустардың ақау геномдары

**Вирустардың ақау геномдары** — бір не бірнеше гендері өз қызметтерін атқара алмайтын геномдар. Вирустардың ақау геномдары бес топқа бөлінеді: 1) көмекші вирустарға тәуелді ақау геномдар; 2) торша хромосомына енген ақау геномдар; 3) сателитті вирустар; 4) жалған- риондар; 5) шартты ақау геномдар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Арна программаларын аудару

**Арна программаларын аудару** (Трансляция программы канала; channel program) - виртуаль жадты жүйелерде - виртуаль адрестерді негізгі жадтың нақты адрестер арнасы программасына орналастыру процедурасы.
## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Балқашит диаграммасы

**Балқаштық диаграммасы** — жүйенің қүрамы мен балқу температурасы байланысының графикалық бейнесі. Петрологияда табиғи жоне жасанды силикатты балқымалардың кристалдану процесін зерттеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кері транскрипция

thumb|right|300px
**Кері транскрипция** — қатерлі ісік туғызатын РНК-ды вирустардың ферменті. Оның көмегімен бұл вирустардың РНҚ-лы кДНҚ-ға көшірілуі мумкін.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Балқытқыш шпат

**Балқытқыш шпат** - минерал, флюориттің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Изаритмдік артықтық

**Изаритмдік артықтық** (Изаритмическая избыточность; voted redun-dancy) — бұзылған құрылғы автоматты түрде табылып әрі аластатылатын, ал оның қызметі ұқсас резервтік кұрылғыға берілетін резервтеу түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пальпация

**Пальпация** ( «ұстап көру») —  ауыз іші тканьдерінің ауыратын-ауырмайтындығын, жұмсақ-қаттылығын, пішінін, қимылдау-қимылдамауын сипалап, ұстап анықтайтьш тәсіл. Мысалы: тістің қозғалуын, лимфа бездерін, жараны, жақ сүйек ұяшығының өткір қырларын ұстап байқау.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Диастемалар

** Диастемалар ** -  Күрек тіс аральіғындағы саңылау, бос орын. Алдыңғы тістердің бір-бірінен ажырай бастауы, тіс қатарларына төнген ақау түрі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Диатермия

** Диатермия **. Жоғары жиіліктегі, кернеуі шамалы, күші үлкен айнымалы электр тогын емдік мақсатпен қолдану. Органдар мен тканьдерді қыздыру арқылы шипалық әсер алады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Барлау жүйесі

**Барлау жүйесі** - барлау үңгулерін жүргізудің түрі, тереңдігі, саны, кеңістікте орналасуы және кезектілігі белгіленген кен орнының геологиялық-өнеркәсіптік параметрлерімен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Дикаин

** Дикаин **. Тиген жерін жансыздандыратын күшті дәрі. Кюретаж алдында, кариес, пульпит ауруларын емдегенде қолданылады. Ауыз шырышты қабығын жансыздандырып ауыртпайтын әсер береді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Бөлшектеп аудару

**Бөлшектеп аудару** (Раздельная трансляция; separate compilation) — программа 1 бөліктерін жеке-жеке аударып, соңында біртұтас модульге біріктіру. 
*Динамикалық аудару (Динамическая трансляция; dynamic translation) — виртуаль адресті жадқа қатынас құру процесінде нақты адреске айналдыру. 
*Келісімді аудару (Согласованная трансляция; consistent compilation) — бір жалпы сипаттамалы бірнеше программалық модульдерді аудару. Мұнда барлық жеке аудару сипаттамалары бірдей болады.
* Мәліметтерді аудару (Трансляция данных; data tranlation) — бір мәліметтер базасын басқару жүйелері арқылы үйымдастырылған алғашқы мәліметтер базасын басқа жүйенің объектілік құрылымына (мүмкін, басқа компьютерге) айналдыру.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Барлау қимасы

**Барлау қимасы** - барлау және өндіру жұмыстарының мәліметтері бойынша кен орынның барлау бөлікшесінің немесе кен өрісінің геологиялық құрылысын тік бағытты, кейде көлбеу жазықтықты сызба түрінде қорытындылау (әдетте, ұңғымалар сызығы, сынамалау нүктелері бойымен және т.б.). Геологиялық картамен және стратиграфиялық бағанамен бірге барлау қимасы бөлікше құрылымын, пайдалы қазба денелерінің кеңістіктегі орны мен арақатынастылығын, олардың құрылысын, қалыңдығы мен пішінін, жатыс жағдайын, пайдалы қазбаның табиғи типтері мен өңдірістік сорттарының арақатынастылығын көрсетеді. Негізгі құрылымдық элементтер мен пайдалы қазба денелеріне қарай барлау қималары көлденең бойлықты және қиғаш болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Барлау торы өсуінің векторлық әдісі

**Барлау торы өсуінің векторлық әдісі** — пайдалы қазба денесін контурлау үшін барлау қазбаларын орналастыру мен жүргізу кезектілігін айқындайтын әдіс (Зенков бойынша). Әдіс алдымен жалпы геологиялық мәліметтер бойынша кен денелері тараған маңызды бағыттарды анықтау және олардың бойымен белгілі бір кезектілікпен тау-кен қазбаларын жүргізу негізінде орындалады. Бұл жұмыс кен денесінің контуры толық айқындалғанша жүргізіле береді.

Санат: Геология
Изаритмдік желі

**Изаритмдік желі** (Изаритмическая сеть; isarithmic network) — желіні басқару орталығының қатысуынсыз берілетін дестелердің мөлшері тұрақты қолдау табатын есептеу желісі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иллюстрациялық графикалық кірме мәліметтер

**Иллюстрациялық графикалық кірме мәліметтер** (Иллюстративная графическая вставка; clip art) — авторлық шығармаларды безендіру кезінде пайдаланылатын дайын көркем бейнелер (фотографиялар, диаграммалар, карталар, суреттер, схемалар және т.б.); қолданбалы программаларға қосымша ретінде немесе олардан бөлек те сатып алына береді. Соңғы кезде таралып жүрген графикалық редакторлар құрамында CD- ROM-да жазылған көптеген кірістірмелер болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Меркі шипажайы

**Меркі шипажайы** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Меркі ауылдық округі құрамындағы елді мекен, шипажай.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-дей жерде.

## Халқы

## Шипажай тарихы
1958 жылы "Меркенка" демалыс үйі болып құрылды. 1960 жылдан бастап шефтік қамқорлыққа алған "Қазсоветкурорт" сауықтыру орнының аяғынан тік тұруына, әрі жұмысын жандандыруыға көп көмегін тигізді.
1981 жылы "Меркенка" демалыс үйі "Меркі шипажайы" болып қайта құрылды. Мұндай өзгеріске осынау таулы өңірдің ерекшеліктері, табиғи емдік қасиеттері себепші болды. Мәселен, географиялық және климаттық жағдайы емдеу-сауықтыру мақсатына қолайлы, аудан орталығынан 12 шақырым асфальтты жол қатынасының болуы. Ең бастысы, мұнда радонға бай минералды су көзі бар. Жер астынан төрт жерден ұңғыма арқылы (тәулігіне 217300 литр) шығып жатқан шипалы судың температурасы 21-23 градус. Судың құрамындағы радон газы (1400-1800 эман), оның емдік қасиеті өте жоғары, суы тұщы, минералдылығы 300 мг/л. Құрамында натрий, хлор, сульфат, фтор, кремний қышқылы бар. Шипалы судың сапасы мұқият зерттеліп, оны еліміздегі өте жоғары шипалы судың қатарына жатқызады.

Ғалымдардың анықтауынша, радон адам организміне тері, жұқа шеміршектер арқылы еніп, радон "депосын" құрады. Одан әрі ол ыдыраған кезде пайда болған бөлшектер терідегі нерв нүктелеріне, сол арқылы бүкіл организмге әсер етеді.

Шипажайда жылдың қай мезгілінде болмасын емдеу қалыпты өтеді. Мүнда көктем ерте шығады. Қар тез еріп, тау бөктерлері жасыл барқыт жамылады. Жиі-жиі нөсерлі жаңбыр жауады. Жазда жауын-шашын сирек. Шілденің аптапты күндерінде де мұнда ыстық болмайды. Ағып жатқан өзен мен тау самалы ауа райын салқындатып тұрады. Күз құрғақ, ұзақ. Суық кеш түседі. Қыста қар қалың түседі, бірақ аса суық болмайды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
Шипажай  

Санат:Қазақстан шипажайлары
Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Желатин

**Желатин**  — малдың сүйегін, терісі мен шеміршегін қайнату арқылы алынатын ақуыз заттардьң қоспасы. **Желатин** жылы суда жақсы ериді, ал салқындағанда қою дірілдек тәрізді қоспаға айналады. Тамақ өнеркәсібінде, фото эмульсия жасауда, микробиологияда және ағаш желімі есебінде пайдаланылады. Коллоидты ерітіндінің қоюлануы желатиндену деп аталады.

## Тағы қараңыз
*Крахмал
*Желе
*Ванилин
*Цедра
## Дереккөздер</span>



Санат:Ақуыздар
Санат:Тағам қоспалары
Желбағар

нобай|Желбағар
**Конус тәрізді желбағар** (қарапайым тілде: шұлық, колдун, шұжық, Буратино) — желдің бағытын және шамамен жылдамдығын көрсетуге арналған матадан жасалған конус пішінді құрал.

## Қолданылуы
Желбағар негізінен: авиацияда, химиялық зауыттарда (газдың ағып кету қаупі бар жерлерде) қолданылады. Ол:
* аэродромдардың ұшу алаңдарында
* тікұшақ алаңдарында
* ұшақтар мен БПЛА (дрондар) қону орындарында
* ашық және биік жерлерде орналастырылады.
**Жел бағытымен байланысы**
* Метеорологиялық жел бағыты — желбағар көрсеткен бағытқа қарама-қарсы болады
* Аэронавигациялық бағыт — желбағар көрсеткен бағытпен бірдей

## Жұмыс принципі
Желбағардың көлденең тұрған бөлігі жел жылдамдығына байланысты:
* жел әлсіз болса — матасы салбырап тұрады
* жел күшейсе — толық созылып, көлденең орналасады

## Стандарттар мен талаптар
thumb|Қазіргі желбағар

Желбағарды орнату мен құрылымы әр елде стандарттармен реттеледі. Мысалы, Federal Aviation Administration (FAA) талаптарына сәйкес:
* жел жылдамдығы 28 км/сағ (7,8 м/с) болғанда желбағар толық ашылып, горизонталь күйге келеді
* 5,6 км/сағ (1,6 м/с) жылдамдықта жел бағытын дұрыс көрсете алады

Түнгі уақытта қолдану үшін желбағар жарықтандырылуы мүмкін.

## Басқа құралдар
Жел бағыты мен жылдамдығын өлшеу үшін:
* флюгер — бағытты анықтайды
* анемометр — жылдамдықты өлшейді

## Тағы қараңыз
*Компас
*Желдеткіш
*Жел бағыты
Желе

thumb|right|250px|Желе
**Желе** — салқын тәтті тағам; жас және жастай тоңазытқан жеміс-жидектен, олардың нәрінен (сөлі), шырынынан, сондай-ақ кілегей мен қаймақтан әзірлейді. Жемістен дайындалатын **желе** дәмді болуы үшін цедра, ванилин, лимон шырынын, яғни лимон қышқылын қосады. Дайын **желе** ыдысқа жабысып қалмауы үшін дастарқанға қояр алдында оны ыстық суға салады. Сонымен бірге оның желатині тез және біркелкі жібіп-еруі үшін алдын ала 25—30 минут суға салып қояды.

## Лимон желесі
Кастрөлге су құйыл, оған қант салады да, араластырып қайнатады. Ыстық сиропқа цедра, жарты лимон және алдын-ала суға жібіткен желатин қосады. Содан кейөн сиропты тағы да қайнатып, қасықпен араластыра отырып, лимон шырынын құнды. Ыстық сиропты сүзіп, аздап салқындат ады да, формаларға бөліп құнды. 1 лимонға: жарты литр су, 1 стақан қант ұнтағы, 25 г желатин керек.

## Мөлдір желе
Екі жұмыртқаның ақуызын кастрөлге салып езеді, оған қант, желатин салып араластырады да, үстіне қайнаған су құйыл, бетін жауып, баяу жанған отқа 2—3 минут пісіреді. Содан кейін оттан алып тұндырады да, формаларға құнды. 3 стақан суға: 1 стақан қант, 25 г желатин, жарты стақан шарап керек. Жас жеміс қосқан желені кәдімгі желе әзірлегендей әзірлейді; жемісті вазаға немесе формаға салып, үстіне желе құнды. Апельсин мен мандариннің қабығын аршын, алдын-ала турайды. Ал алма, алмұрт, өрік т.б. жемістерді сүйегінен тазартып алады да, сиропқа салып қайнатыл пісіреді, содан кейін салқындатып, бөлшектен кеседі де, формаға құнды.

## Мүкжидек желесі
Жидекті жуып, тазартыл шырынын сығып алады (2 шай қасық), содан кейін оны желеге қосады. Сығындыға 2 стакан қайнаған су құнды да, пісіреді. Одан соң оны сүзіп, жидек шырынына қант араластырады да, алдын-ала суға салып жібіткен желатинді салып, үнемі араластыра отырып қайнатады. Оттан алып дәкемен сүзеді де, аздап салқындатып, сығыл алған шикі шырынмен араластырады, содан кейін формаларға толтырыл құнды. 150 г жидекке: жарты литр су. 100 г қант, 25 г желатин керек.

## Сүт желесі
Кілегейге қант, цедра араластырады да, қайнатыл алып, салқындатады, одан кейін оған алдын-ала суға салған желатин және лимон шырынын қосады. Барлығын араластырып, формаларға құнды да, салқындатады. 1 стақан кілегейге: 120 г қант, жарты лимондай цедра, толық 3 шайқасық желатин, 1 асқасық лимон шырыны қажет.

## Қаймақтан жасалған желе
Жақсылан салқындатылған қаймақты қант және ванильмен араластырып, көлемі 2 есе ұлғайғанша шайқайды. Содан кейін желатинге, оны үнемі араластыра отырып, жылы желатинді сыздықтатып құнды. Алынған қоспаны жақсылан араластырады да, формаларға толтырыл, салқындатады.

## Тағы қараңыз
*Желатин
*Ванилин
*Қант
*Крахмал
## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Желкенді балық

thumb|Желкенді балық
**Желкенді балық** (Парусник) - алабұға тәрізділер отрядының желкендірер тұқымдасына жататын балық. 
* Ұзындығы 3,3 м. 
* Массасы 100 кг дейін.
* Жемі — балық, кальмарлар. 
Жоғары жақ сүйегі найза тәрізді үшкір, арқа қанаты биік, желкен тәрізді. Тез жүзген кезде желкен қанаты арқа жоныны қабысады да, кенет бұрылғанда көтеріліп кетеді. Барлық мүхиттардың тропик, субтропик аймағында кездеседі.

## Тағы қараңыз
*Акула

## Дереккөздер</span>


Санат:Балықтар
Иммерсия

**Иммерсия** (*Immersion*) — кәдімгі нақтылықтан виртуальдық нақтылықка (және электрондық делдалдықтың күңгірттік дәрежесін сипаттайтын), өтпелі процестерге кіруші ретінде виртуальдық универсумға қатысушының бастан өткеретін сезімі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Геокриологиялық түсіру

**Геокриологиялық (тоңдық) түсіру** — тоң таужыныстар таралған аудандардағы далалық зерттеулер әдісі; арнайы бағдарлама бойынша маусымдық және көпжылдық тоң тау жыныстардың даму заңдылықтары мен таралуын, олардың құрылысын, құрамы мен олардағы процестерді анықтау мақсатында жүргізіледі Геологиялық түсіруден айырмашылығы, Геокриологиялық түсіру кезінде жылу физикалық  жағдайлар мен судың мұзға айналған және керісінше, мұздың су мен буға айналған фазалық өзгерістерінің ылғалдық жағдайлары ескеріледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Импликация

**Импликация** (*Implication*) - егер бірінші операнд «жалған», ал екіншісі «ақикат» мәнге ие болса, онда нәтиже «жалған» мәнге ие болатын екі орынды буль операциясы.

**Импликацияны терістеу** (*Отрицание импликации*; *Implication*) — тек А ақиқат, ал В жалған болғанда ғана ақиқат мәнді қабылдайтын А және В екі айнымалының логикалық функциясы.

## Дереккөздер


Санат:Логикалық операциялар
Санат:Бульдік алгебра
Геоқұрылымдық атырап

**Геоқұрылымдық атырап** - Жер қыртысының материктік және мұхиттық платформаларды, геосинклиндік атыраптарды, таужаралу (орогенді) атыраптарын біріктіретін ең басты құрылымдық элементі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Инварианттық модуль

**Инварианттық модуль **(*Инвариантный модуль*; *invariant module*) — орындалу процесінде өзгермейтін жүктемелік модуль. Осындай модуль бір мезгілде әр түрлі бірнеше тапсырмада үзілімдер орнына пайдаланылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инварианттылық

**Инварианттылық** (мәліметтердің) (Инвариантность (данных) — қандай да бір берілген шаманың немесе жүйенің кейбір сыртқы жағдайларға немесе түрлендірулерге қатысты өзгермей сақталуы, яғни олардың физикалық шарттардан тәуелсіздігі.
## Релятивистік	инварианттылық
**Релятивистік	инварианттылық** - лоренц түрлендірулеріне қатысты табиғат заңдарын өрнектейтін теңдеулердің инварианттылығы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инвертор (IT)

**Инвертор** (*Inverter*) — шығыс сигналы кіріс сигналына қарама-қарсы болатын қызметтік элемент.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Зонд енгізу

** Зонд енгізу ** — арнаулы аспаппен (шұқығыш) тіс каналын, қуысын, қызыл иек қалтасын тексеріп анықтайтын әдіс.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Транслокация

thumb|right|200px
**Транслокация**— мутацияның бір түрі. Онда ДНҚ кесіндісІ басқа бір жаңа, әдеттегіден өзге жерге немесе басқа молекулаға көшіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Санат:Биология
Индекс (IT)

**Индекс** (*жоғарғы* немесе *төменгі*) (Индекс (верхний или нижний); index) — 1) сілтеме көрсеткіш (салалық, пәндік немесе алфавиттік) — қарастырылып отырған саланың негізгі (толық) мәліметтерінің орналасуын көрсететін түйінді сөздер жиыны; 2) объектінің жазылған орнын көрсететін индекс; құрылымдары күрделі түрде құрастырылған мәліметтерді іздеп тауып, оларды тікелей пайдалануды қамтамасыз ететін скалярлық шама, яғни — объектінің орналасу реттілігін анықтайтын көрсеткіш; жиым атауымен байланысқан оның элементінің нақты нөмірін көрсететін символ немесе өрнек; ол мәліметгер базасы кестесінде — оның элементтерімен жылдам қатынас құруды орындайтын, мәлімет жазбаларымен түйінді сөз бойынша қатынас құруды атқаратын құрылым болып саналады. Программалау тілдері объектісінің өрнектерінде — мәтіндерді өңдеуде дәреже көрсеткіші (жоғарғы индекс) немесе реттік нөмірі (төменгі индекс).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Индексте іздеу

**Индексте іздеу** (Поиск в индексе; index search) — индекс элементін іздестіру. Мәлімет іздестірудегі әдістер пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Іздеу алгоритмдері
Санат:Компьютерлік техника
Гетчинсон тісі

** Гетчинсон тісі **. Ортаңғы күрек тістердің кесетін шетінің жарты ай тәрізді кетілуі. Оған себеп — алғашқы тіс ұрықтарының, өскіндерінің бұзылу және туа пайда болған мерез ауруында байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жасанды тістер

** Жасанды тістер **. Медицина ғылымының ерте заманғы жаңалықтарының бірі екендігін археологиялық қазба жұмыстарынан білеміз. Алғашқы жасанды тістер ағаштың кейбір қатты түрлерінен, өгіз, піл сүйектерінен жасалған. Осы күнгі ең әдемі де берік материал — фарфор. Оның эстетикалық қасиеті жоғары әрі гигиеналық талғамға сай. Соңғы жылдары пластмассадан істелген тістер арзандығымен және жасалу жолының ыңғайлылығымен көп қолданылады. Сондай-ақ тот баспайтын болат, алтын қорытпасынан және металды керамикалық тістер әдемілігімен және беріктігімен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Желі

* Компьютерлік желі
* Желі (арқан)
* Желілер
* Желі теориясы
* Желі (физика)
Импрегнация

** Импрегнация** (сіңдіру). Тіс түбірінің тар каналдарын, резорцин-формалин тәсілін іске асыра отырып, толтыру. 

Күмістеу тәсілі де осыған жатады. Ем нәтижесінде алынбай қалған ұлпа қалдықтары қатып залалсызданады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Тіс инклюзиясы

** Тіс инклюзиясы **. Белгісіз себептердің жақ сүйектің ішінде орнығып, жарып шыға алмаған тістерді тіс инклюзиясы дейді. Ол көбінесе тістер жаңа шығып келе жатқанда қисаюынан немесе ығысуымен болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Индекстелген файл

**Индекстелген файл** (*Индексированный файл*; *indexed file*) — файл жазбаларына тез қатынас құруды жасақтайтын индекстер жүйесімен жабдықталған файл. Индекс индекстік файл түрінде қалыптастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бөгде заттар

** Бөгде заттар **. Әр түрлі оқ, ағаш, темір терсек, тіс, сүйек жарықшақтары, тіс протездері, инелер т.б. заттар өзімен бірге ауыз қуыс тканьдеріне, бет-жүз, мойын айналасына инфекция жұқтырып, енген жерде абсцесс және флегмона пайда болуына әкеп соғады. Уақыты жеткенде бөгде немесе бөтен заттар дәнекер тканьдермен қабатталуы мүмкін. Болмаса бөгде зат жатқан қуыс қасында тесік пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Бүлінбеген

** Бүлінбеген **, зақымданбаған сау тіс туралы осы атау қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Трансляция (биология)

thumb|400px|Трансляция
**Трансляция** — полипептид тізбегінің гендегі аРНҚ негізінде ақпаратқа сай түзілуі. Трансляция болашақ нәруызға тән аРНҚ-на жазылған нуклеотидтер кезегін түзілетін нәруыздардың амин қышқылдарының кезегіне айналдырады. Бұл жұмысқа аРНҚ-нан басқа рибосомалар, тРНҚ, аминоацил синтетазалар, белоктан тұратын инициация, элонгация және терминация факторлары қосылған күрделі құрамдар қатынасады.

**Трансляция** (көшіріп аудару) басталған уакытта а-РНҚ мен т-РНҚ-лар синтездін басталар алдында рибосоманың кіші бөлігіне бекітіледі, одан кейін бұл жиынтық рибосоманың үлкен бөлігімен байланысады. Бұл байланыс берік болады да, ақуыз синтезі аяқталғаннан кейін ол ыдырап кетеді. Полипептид тізбегінің синтезделуі кезінде рибосома а-РНҚ молекуласының бойымен козғалады. а-РНҚ-ның бір молекуласын бірнеше рибосома қатар тұрып синтездеп, полирибосома (полисома) жиынтығын құрайды. Жасушадағы полирибосоманың саны ақуыз синтезінің жиілігін көрсетеді.

Көптеген эукариот жасушаларында рибосоманың үлкен бөлігінің ақуызы эндоплазмалық тордың өзекшелері мен шұрықтарына жиналады да, одан кейін түрлі бөлшектері мен органоидтарына жеткізіледі. Эукариоттарда рибосомалар ядрошықта құрастырылады. Ядрошықтағы ДНҚ-да р-РНҚ синтезделеді де қажетті мөлшерге дейін бөлініп, рибосоманың кіші және үлкен бөлімдеріне айналғаннан кейін, цитоплазмаға шығады. Ядрода толық қалыптасқан рибосома болмайды.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Тістен болатын ойылу

** Тістен болатын ойылу **. Көбінесе инфекция тіс ошақтарынан пайда болады, оған тіс жегісі, бұзылған тіс, периодонтит, пародонталдық қалталар, тіс тастары, созылмалы тіл, ерін, ұрт, қызыл иек аурулары, олардың жара-жарақаттарға ұшырауы жатады. Мұндай кезде тіс зардабымен бірге науқас адамның хал-ахуалы нашарлап, күші әлсіреп, температурасы аздап көтеріліп, бас ауруы жиілейді. Қан кұрамында лимфоциттер көбейіп, лейкоциттер саны азаяды. Тістен болатын улану бүйрек, жүрек, көз сияқты органдармен бірге буын тәрізді ауруларымен бірге өтуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Индекстер аймағы

**Индекстер аймағы** (*Область индексов*; *index area*) — индекстік-тізтектік файлда — цилиндрлердің бас индексі орналасатын аймақ.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Индекстерді жалғастыру

**Индекстерді жалғастыру** (*Соединение индексов*; *connection of indexes*) — жалғастырылатын индекстер өзінің негізгі мәнін сақтап қалатын күрделі немесе құрамды индекстерді даярлау процесі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инфильтрат

** Инфильтрат **  . Қабынудан организм тканінің өзіне тән емес клетка элементтерінен ұлғайып нығыздалуы (қабынуынан) ісік клеткаларының жиналуынан (уытты, уытсыз ісік) т. б. себептермен үлкейіп, нығыздануы.

 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Индекстердің тізімі

**Индекстердің тізімі** (*Список индексов*; *index list*) — индексті айнымалының жазбасындағы индекстердің немесе индекстік өрнектердің тізбегі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника

Санат:Тізімдер
Шоғырлану

** Шоғырлану **. 1) әр түрлі заттардың (гликоген, май), қабынба жалқаяғының тканьге еніп, кернеуі; 2) жансыздандыру кезінде тканьдерге ауыртпайтын дәрілерді сіңдіру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Аллотрофты көл

**Аллотрофты көл** (*Аллотрофное озеро*; грек, *allos* — өзге, басқа және *tгорһе* — тамақ, қорек) — су жинау алабынан биогенді, минералды жөне органикалық заттар алатын (автотрофты көлге керісінше) көл.

## Тағы қараңыз
* Алкалитрофты көл;
* Автотрофты көл.

## Дереккөздер


Санат:Көлдер
Иррадиация

** Иррадиация **— ауырсыну сезімінің үшкіл нерв бойымен бет-жақ тұсына тарауы. Мысалы, белгілі бір тіс ауырса, оның қақсаған, солқылдағаны самай бет, құлаққа дейін жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ауырсыну
Санат:Неврология
Индекстеу (IT)

**Индекстеу** (*Индексирование*; *indexing*, *subscripting*) — 1) индексті қалыптастыру; индекстерді тағайындайтын процесс; 2) құжаттар мен сұратулардың мазмұнын ақпараттық-іздестіру тілі терминдерінде сипаттау процесі; құжаттарға оның мағыналық мазмұнын қамтитын түйінді сөздер жинағын тағайындау; ақпараттың жеке элементтерін іздеп- табуды жеңілдету үшін мәліметтердің алдын ала белгіленген логикалық тізбек бойынша орналасуы; 3) жиым және өрнектер нұсқауларының көмегімен жиым элементіне қатынасу мүмкіндігін жасақтайтын әдіс. Нұсқаулар осы элементтің жиымдагы орнын анықтайды; 4) индекстік регистрдегі бар нәрсені команданың адрестік бөлігімен қосу арқылы ақикат адресті автоматты түрде анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көшірінді иммунитет

**Көшірінді иммунитет** — бір организмнен алынған торшалар немесе тканьдарды екінші организмге көшіргенде, оның иммундық жүйесінде туатын өзгерістер. Мұндай иммунитеттің дамуы және айқындалуы қабылдаушы мен беруші антигендерінің гисто сәйкестігінің генетикалық алшақтық дәрежесіне байланысты. Көшірінді иммунитет негізін иммунокомпетентті Т-лимфоциттер қызметі қалайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Индекстеу режімі

**Индекстеу режімі** (*Режим индексации*; *index mode*) — индекстік адрестеуді пайдаланып, машиналық команданы орындау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника