open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Малғаждар Әубәкіров

**Әубәкіров Малғаждар** -(5.5. 1934, қазіргі Алматы облысы Алакөл ауданы Қызылжар а. - 10.7.1996, Алматы) - домбырашы, дирижер, педагог, композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1995).

Уақ тайпасынан шыққан.

Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1955). Қазақ теледидары мен радиосы жанындағы оркестрде (1951 - 1953), Қазақ халық аспаптар оркестрінде (1953 - 1955) домбырашы, дирижер (1955 - 1959) болды. 1959 - 1961 ж. Жамбыл облысы халық аспаптар оркестрінің көркемдік жетекшісі әрі Жамбыл мәдени ағарту училищесінде педагог, 1965 - 1969 ж. Аймақтық Баян-Өлгий қазақ музыка драма театрында дирижер кеңесші, 1969 жылдан Алматы консерваториясында педагог және академик "Отырар сазы" оркестрінің дирижері қызметтерін атқарды. Әубәкіров халық аспаптар оркестріне арналған әр алуан музыка жанрында ән-күйлер ("Атынды жаздым ақ құмға", "Шалқы дария", "Көктем лебі", "Сен білесің ақ қайың", "Отан туралы ән", "Жас екпін", "Талас", т.б.), увертюралар ("Достық", "Жас қанат", "Толқын", "Шығыс", "Шертер", "Арбиян қоңыр"), фантазиялар ("Жорға аю", "Құроймақ"), сюиталар ("Жас толқын", "Балдырған"), музыка поэмалар ("Көңілді жастар", "Құрманбаба") жазды.             Оқу әдістемелік музыка жинақтарын құрастырды.

## Дереккөздер
Уәли Қалиақпарұлы Бекенов

нобай|right|alt=Уәли Бекенов|Уәли Бекенов
**Уәли Қалиақпарұлы Бекенов** (15.11.1934 жылы туған, Қытай, Шыңжаң өлкесі, Үрімжі ауданы, Еренқабырғаның Саршоқы өнірі, Ақтерек ауылы) - күйші, домбырашы, зерттеуші, Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1993). Үрімжіде мүғалімдер гимназиясын (1951), Семей музыкалық училищесін (1956), Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1965). 1951 - 52 ж. Шыңжаң ән-би ансамблінде, 1952 - 55 ж. Пекиндегі Орталық ұлттар ән-би ансамблінде өнер көрсетті. Консерваторияны бітіргенен соң, Қазақстан Оқу министрлігінің ғылыми-әдістемелік кабинетінің меңгерушісі болып қызмет істей жүріп, Арқаның, Қаратау өңірінің шертпе күйлерін жинап, нотаға түсірді. 1981 жылдан Республикалық музыка мектебінде ұстаздық етті. "Күй көтерер көңілдің көкжиегін" (1975), "Шертпе күй шеберлері" (1977), "Өркен жайған қобыз өнері" (1980), "Күй табиғаты" (1981), "Тәттімбет. Саржайлау" (1988), "Аспаптау" (1989), т.б. қітаптары жарық көрді. "Жеңгей сүйер", "Ерен толғау", "Күй аңсағай", "Боздағым" атты күйлері бар.  Шертпе күй терминін қолданысқа енгізген.

Бекенов 1984 жылы Ғ. Сармурзиннен ақынның «Торыжорға», «Май түні» деген күйлерін жазып алып, нотаға түсірді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нұржан Байғожақызы Бексұлтанова

**Нұржан Байғожақызы Бексұлтанова** (4.12.1974 жылы туған, Алматы облысы, Шелек ауданы) - актриса. Қазақ ұлттык өнер академиясын бітірген (1995). 1996 жылдан Қазақ академиялық драма театрында актриса. Ол осы театр сахнасында қойылған спектакльдерде: Р.Мұқанованың "Мәңгілік бала бейнесінде" Ләйлә, А.П. Чеховтың "Шағаласында" Нина Заречная, Ф.Кафканың "Қүбылысында" Гретта, Покровскийдің "Желіккен жастарында" Элмира, С.Балғабаевтың "Ғашықсыз ғасырында" Жұлдыз, т.б. рольдерді ойнады. Гастрольдік сапармен Қазақстанның бірқатар қалалары мен Германияда болған. Қазақстан Жастар сыйлығының иегері (1996).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Алматы киношежіре студиясы

**Алматы киношежіре студиясы** - 1934 ж. *"Союзхроника"* тресінің қазақстандық бөлімшесінің негізінде құрылды. Студия *"Кеңестік Қазақстан"* киножурналын (айына 2-3 рет), бірнеше деректі фильмдерді ("Хан тәңірі", *"Луч Востока"* ұжымшары", екеуі де 1936 ж., реж. В.Страдин; тұңғыш *дыбысты фильм* - *"Жамбыл ата"*, 1938 ж.,реж. И.Колсанов, т.б.) түсірді. 1944 ж. Орт. біріккен көркем фильмдер киностудиясымен (ОБКФС, 1941) бірге Көркем және шежірелік-деректі фильмдер киностудиясына бірікті.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Достық ансамблі

**"Достық" ансамблі** - Шымкенттегі әуесқойлардың музыкалық-хореографиялык ансамблі. 1986 жылы балетмейстер М.Баубековтің, режиссер С.Елеусізовтің, дирижер Е.Балабековтің және музыкант К.Байтеміровтің қатысуымен ұйымдастырылды. 1973 жылы халық ансамблі атағына ие болды. Ансамбль ұжымы Мәскеудегі КСРО ХШЖК-нде (1972), сондай-ақ Кишиневте өткен Бүкілодақтық халық биі ансамбльдері фестиваліне (1974), Польшада (1978) және Германияда (1984) өткен фольклорлық ұжымдардың халықаралық фестиваліне қатысып өнер көрсетті. Республика кәркемөнерпаздар фестивалінің (1972) дипломымен марапатталған. Республикалық байқаудың лауреаты (1973).

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Алматы көркем және шежірелік-деректі фильмдер киностудиясы

**Алматы көркем және шежірелік-деректі фильмдер киностудиясы** - 1944 ж. Орталық біріккен киностудияның құрамында болған киношежіре және көркем фильмдер студияларының бірігуі негізінде құрылды. 1960 жылға дейін онда 500-ден астам деректі, 1500-дей *"Кеңестік Қазақстан"* кино-журналының нөмірлерін, 20- дан астам көркем фильмдер ("Абай әні", 1945; "Жамбыл", 1952; "Қыз бен жігіт", 1955; "Ботагөз", "Шоқан Уәлиханов", 1957, т.б.) түсірілді. 1960 жылдан - *"Қазақфильм"* деген атпен белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Қозғауыштың капоты

**Қозғауыштың капоты** - автомобиль қозғауышының бөлігін сыртынан жабатын, қақпақ немесе жақ қақпақтары.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Алматы көркем фильмдер киностудиясы

**Алматы көркем фильмдер киностудиясы** - 1941 ж. Алматы кинохроника студиясының негізінде құрылған. Сол жылы қарашада эвакуациямен келген *"Мосфильм"* және *"Ленфильммен"* бірігіп, Орт. біріккен көркем фильмдер киностудиясын құрады. 1944 - 60 ж. - Алматы көркем және шежірелік-деректі фильмдер киностудиясы, 1960 жылдан - "Қазақфильм" киностудиясы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Достық қонақ үйі

**Достық қонақ үйі** – қонақ үй, Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 36.

## Сипаты
Қонақ үй 1983 жылы салынған. "Қазақтың қала құрылысын жобалау" институтының жобасы 
(архитектор Ю.Г. Ратушный, В.И. Захаров, конструкторы В.И. Нос) бойынша салынды. Ғимараттың қаңқасы құрама темір-бетон конструкциялы, қабырғалары-кірпіш, ленталы іргетасы - біртұтас темір-бетонды; арқалықтары құрама темір-бетон тақталарынан құралған. Төбесінің пішіні жазық, ішкі суағармен бірлескен, сырты металмен қапталған. Ішкі әрлеуіне түрлі және жасанды жабдықтар қолданған. Вестибюльдің қабырғалары мен едені мәрмәрден, плафондары гипстік элементтерден жасалған. Есік және терезе ойықтары жұқа витраждармен (түрлі-түсті әйнектермен) әшекейленген.

## Дереккөздер

Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Алматы сәулеті
Санат:Алматы ескерткіштері
Талиға Бекхожина

**Талиға Бекхожина** (11.12.1919, Семей қаласы - 17.9.1995, Алматы) - музыкатанушы, әнші. Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1963). Бекхожина шығармашылығын әнші болудан бастады. 1941 - 58 ж. Қазақ филармониясының еншісі болды. 2-дүниежүзілік соғысы жылдарында концерттік бригада құрамында жауынгерлерге өнер көрсетті. 1962 - 80 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтының музыка бөлімінде кіші ғылым қызметкер ретінде жұмыс істеді. Көп жылдар бойы фольклор экспедиция құрамында болған ол Қазақстанның жөне Өзбеқстанның жергілікті тұрғындары арасынан бұрын белгісіз болып келген көптеген әндерді (1500-ден астам) нотаға түсіріп жазып алды; халық шығармғының орындаушылары жайында деректер жинады. Бекхожина ақын әрі композитор Ш.Құдайбердиевтің әндерін ("Аманат", А., 1989) жинап қүрастырды, әзі алғы сөзін жазды.

## Шығармалары:
Қазақтың 200 әні, А„ 1972; Қазына, А., 1979; Даланың назды сазда-ры, А„ 1996.

## Әдебиеті:
Музыкадағы этномәдени дәстүрлер. Т.Бекхожинаны еске алуға арналған халықаралық конференция ма-териалдары. Құраст. А.Мүхамбетова және Г.О м а р о в а, 2000 (қазақ, орыс тілдерінде); Әсіпұлы С., Ән жинаған Талиға. Музыкатанушы Талиға Бекхожина туралы сөз, "Қазақ әдебиеті", 2001, 8-маусым, N»23.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жайтөбе (қала орны)

**Жайтөбе қалашығы** (VII-XII ғғ.) – ерте ортағасырлық қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Байзақ ауданы, Төрткүл ауылының солтүстік шетінде, Қарасу өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Сипаты
Қалашықты 1984, 1986 жылдарында Қазақстан ҒА Тарихи және мәдени есқерткіштері жинағының археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.Байпақов) зерттеді. 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеген.
Өзеннің мүйісінде орналасқан қаланың сақталған бөлігі – жобасында таға тұрпатты. Тағаның ұзындығы – 150 м, ені 20-дан 30 м-ге дейін жетеді. Оңтүстік бағытта 0,5-0,7 м жерден бір кездері қаланың орталық бөлігін қоршап тұрған ұзын қабырғаның бөлігі аңғарылады.
Қаланың 3-тен 2-сін өзен шайып кетсе, қалған бөлігінде зират орналасқан.
Жайтөбе орнынан құм тостаған, табақша, көзе, т.б. асханалық бұйымдар сынықтары жинастырылған. Табылған материалдарға қарағанда, Жайтөбені тұрғындар VII-XII ғасырларда мекен етіп, егін және мал шаруашылығымен айналысқан деуге болады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Алматы орталық автовокзал ғимараты

**Алматы орталық автовокзал ғимараты**, 1983 ж. ірге көтерді. Арх. В.В. Неровня. Үлкен Алматы өзенінің бойындағы Сайран бөгенінің жағалауына орналасқан. Ғимараттың архитектуралық-жоспарлау композициясы біртұтас, жинақы пішінге негізделген. Құрылысы үстіңгі деңгейдегі перронның вокзалдан оқшау салынып, бір-бірімен ашық аспалы көпірлер арқылы байланысуымен ерекшеленеді. Ішкі еңсесі биік, кең әрі жарық. Жолаушылар үшін қалалық аялдамаларға шығатын қысқа әрі ыңғайлы жолдары бар. Ғимараттың құрылысына табиғи материалдар - мәрмәр, ұлутас, гранит, ағаштың бағалы түрлері пайдаланылды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Алматы орталық мешіті

**Алматы орталық мешіті** – Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Алматы, Пушкин көшесі, 16.

## Салынған кезеңі және авторы
1993-1999 жылдар,  сәулетшілер С.Қ. Баймағамбетов, Ж.Н. Шарапиев, К. Жарылғанов, конструкторы К.Р. Төлебаев.

## Мешіт сипаты
Мешіт 1999 жылы ашылып, 76x50 м өлшемді үш қабатты үлкен төтрбұрышты ғимарат болып табылады. Құрылыстың бас күмбезінің биіктігі 36 м, диаметрі 20 м, екі деңгейлі барабанда орналасқан. Күмбез сталактиттерден тұратын белбеумен және Құран сүрелерімен безендірілген, төбесіне алтын жалатылған жарты ай орнатылған. Алғашында күмбездері жарқын көк түсті шыны қыш таспалармен беттелген болатын, кейірінірек олар алтын жалатылған пластиналарға ауыстырылды.
Оңтүстік батыс жағында қабырғадан шығып тұратын бес бұрышты михраб орналасқан, оның сырты оюланған және эпиграфикалық безендіруі бар қыш плиткалармен жабылған. Мешіттің бұрыштары биіктігі 27 м болатын күмбезді мұнаралармен оқшауланып тұрады. Басты кіреберіс оқ тәріздес аркасы бар пештакпен ерекшеленеді.
Ғимарат алтын күмбездермен үйлесім тапқан ақ мәрмәрмен беттелген. Қасбеті, күмбездің дөңгелек барабан белдеуі, ішкі көріністері ұлттық ою-өрнектермен және арабша жазу-нақыштармен безендірілген.
Ғимаратта ерлер мен әйелдерге арналған намаз залдары, дәрет алу бөлмелері, қосымша бөлмелер және гардероб бар. Мешіт бір уақытта 7000 келушілерді сыйдыра алады. Мешіттің іші Ислам дәстүрлеріне тән қалыпта безендірілген: ең басты мағыналық және декоративті салмақ қасиетті Құран аяттарына берілген.
Мешіттің негізгі залында шамшырақ шамның салмағы 2 тонна, диаметрі - 7 м.

## Дереккөздер

Санат:Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Алматы сәулеті
Шапай Зұлқашев

**Шапай Зұлқашев** (23 желтоқсан 1938 жылы туған, қазіргі Атырау облысы Исатай ауданы Орла ауылы) — актер, режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1988). "Құрмет" орденінің иегері, Исатай ауданы және Атырау облысының "Құрметті азаматы", Махамбет атындағы республикалық сыйлығының иегері.

## Өмірбаяны
Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) актерлік бөлімін (1965), Алматы театр-көркемсурет институтының режиссерлік бөлімін бітірген (1976). 

1965 - 1975 ж. Қазақ академиясы балалар мен жасөспірімдер театрында актер болып, көптеген рөлдер ойнады. 

1975 - 1989 ж. Атырау облысында драма театрында режиссер (1997 жылдан осы театрдың бас режиссер әрі көркемдік жетекшісі), 1989 - 1997 ж. Семей музыкалық драма театрының бас режиссері болып қызметтер атқарды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Жайық қызы

**Жайық қызы**- Атырау қалалық Мәдениет үйі жанындағы әуесқойлар ән-би ансамблі. 
1968 жылында ұйымдастырылып, 1970 жылында халық ансамблі атағына ие болды. 
## Тұңғыш ұйымдастырушысы
Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері Д.С. Арсентьев (1968 - 1972) болды.

## Марапаттар
Ансамбль ұжымы Қазақстан ХШЖК-нде (1978), сондай-ақ Югославия (1971) және Венғрияда (1981) өнер көрсетті. Халық шығармағының Бүкілодақтық телевизия фестивалінің лауреаты (1972). Қазақстан Жоғары кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1987).

## Дереккөздер
Шинаның қаңқасы

**Шинаның қаңқасы** - кордтың бірнеше қабатынан тұратын қаптаманың негізгі бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Машина жасау
Санат:Техника
Раушан Бекболатқызы Әуезбаева

right|180px|thumbРаушан Бекболатқызы Әуезбаева -(13.12.1936, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Қабай а. -11.7.1984, Алматы) - актриса. Алматы өнер институтын (қазіргі Алматы консерваториясы, професор А.Тоқпановтың жетекшілігімен) бітірген (1959). 1958 - 1959 ж. Қазақ академия опера және балет театры құрамында хор артисі болған. 1960 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ академия драма театрында актриса қызметін атқарған. Әуезбаева ойнаған рольдер қатарында Шәріпжамал (Қ.Мұхамеджановтың "Құдағи келіптісінде"), Нұрсұлу (Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаевтың "Беу, қыздарайында"), Айнаш, Майра (Ә.Тәжібаевтың "Той болардасында"), Әңқе (З.Ақышевтің "Жаяу Мұсасында"), Торғай (Қ.Сатыбалдиннің "Қабаған итінде"), Еңлік, Айман (М.Әуезовтің "Еңлік-Кебек"жөне"Айман -Шолпанында"), Саруар (Ж.Файзидің "Башмағымында"), Қыз (Н.Хикмет-тің "Елеусіз қалған есіл ерінде"), Арина Пантелеймоновна (Н.В. Гогольдің "Үйленуінде"), Анарда (Лопе де Веганың "Қызғаныштан махаббатында"), т.б. бар. 1958 ж. Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. 1963 жылдан киноға ("Менің атым Қожа", "Даладағы қуғын", т.б.) түскен. Радиоқойылымдарға және дубляжға қатысқан. 1966 жылдан Қазақ академия драма театры жанындағы театр студиясында педагог қызметпен айналысты. 1966 ж. Қазақстан Жоарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Карт

**Карт** - шанақсыз және серпінді аспасыз бірорынды ашық спорт миниавтомобилі, әдетте қозғауыштың көлемі 250 см 3-ге дейін; арнайы жабдықталған асфальтты трассада жарысқа арналған.

## Майлау картасы

Майлау орындарын, мерзімін және қолданылатын майдың түрін нұсқаумен көлік құралының бейнеленуі.

## Технологиялық карта

Орындалатын операциялардың орындалу орнын, қолданылатын саймандар мен жабдықтарын, уақыт мөлшерін, технологиялық жағдайлар мен нұсқауларды белгілеу тізімі.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Картинг

Санат:Транспорт
Санат:Спорт
Тенттің қаңқасы

**Тенттің қаңқасы** - біліктерден жиналған кеңістікті жабық жұйе, әдетте көлік құралының ашық жүк платформасында орнатылады және оның үстінде тентті тіркеу үшін қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Машина жасау
Санат:Техника
Рымкеш Омарханова

**Рымкеш Омарханова** (1939 жыл 30 қазанда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Сарытау ауылында туған) — актриса. Қазақ КСР Еңбек сіңірген артисі (1982). Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театрының актрисасы. Құрмет Белгісі (1976) және Құрмет орденінің иегері (2014).

## Жалпы мәліметтер
1959 - 1962 жылдары Қарағанды қаласындағы музыкалық училищеде оқыды. 1962 - 1963 жылдыры Қарқаралы ауданы мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі, 1963 - 1990 жылдары Қарағанды облысы драма театры, ал 1991 жылдан Астана калалық музыка-драма театрында актриса. Оның ойнаған рольдері қатарында Еңлік, Шолпан, Ақбала, Текті, Мөржан, Сәруар (М.Әуезовтің "Еңлік- Кебек", "Айман - Шолпан", "Қарагөзі" мен "Түнгі сарынында"), Баян, Күнікей, Мақпал, Дәмелі (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш – Баян Сұлуы" мен "Ақан сері - Ақтоқтысында"), Қарлығаш (Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Бәс-тес, Қалиса (С.Мұқановтың "Мөлдір махаббаты" бойынша), Майра (Ә.Тәжібаевтың осы аттас драмасында), Хадиша (С.Жүнісовтің "Қысылғаннан қыз болдығында"), Салиха, Зейнеп (Д.Исабековтің "Мұрагерлері" мен "Ескі үйдегі екі кездесуінде"), Таңқа-бике (М.Кәрімнің "Ай тұтылған түнінде"), Катерина (А.Н. Островскийдің "Найзағайында"; 1977), т.б. бар. Гастрольдік сапармен Қарақалпақстан (1978, 1989) мен Башқортстанда (1996) өнер көрсетті. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Марапаттары
* 1976 жылы «Құрмет белгісі ордені» 
* 1982 жылы "Қазақ КСР еңбек сіңірген артисі" құрметті атағы берілді.
* 1984 жылы КСРОның "Еңбек ардагері" медалі;
* 2014 жылы ҚР тұңғыш президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың өз қолынан «Құрмет ордені» мен марапаттады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан театр актрисалары
Санат:Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры тұлғалары
Водевиль

**Водевиль** ( - Вир өзеннің аңғары, онда 15 ғ-да водевир халық әндері шыққан) - әдетте, тамақпен, өлеңмен айтылатын, кейде би аралас ойналатын шағын комедиялық пьеса. Франция шаруалар арасындағы ажуа өлеңдерден шыққан. Бертін келе әзіл-оспақ айтыстар, екеу ара сөз қақтығыстары Водевиль деп аталып кетті. Театр жанры ретінде Водевиль 18 ғ-да қалыптасып, кейін бүкіл Еуропаға тарады. Водевильдің ерекшелігі - адам мінезіндегі келеңсіз қылықтарды өткір тілмен, мысқыл-әзілмен сынау. Ресейде 19 ғ-дың басында кең тарады. Оның дамуы А.И. Писарев, АС. Грибоедов, А.П. Чеховтардың есімімен байланысты. Қазақ жазушылары Б.Майлин, С.Байқожаев т.б-дың Водевильдері жұртшылыққа жақсы танымал.

## Дереккөздер</span>


Санат:Мәдениет
Нина Ивановна Войнаровская

**Нина Ивановна Войнаровская** (9.2.1935 ж.т., Хабаровск қ.) -әнші, Қазақстанның халық артисі (1981), Ресейдің еңб. сің. артисі (1961). 1942 ж. сахналық өнер жолын Хабаровск муз. комедия театрында хор еншісі болып бастаған. Кейіннен осы театрлық жеке дауыстағы еншісі (1945 - 1973), 1973 жылдан Қарағанды муз. комедия театрында жеке дауыстағы әнші болып қызмет атқарған. Войноровскаяның таңдаулы партиялары қатарында Маркиза (И.О. Дунаевскийдің "Еркін желінде"), Манефа (АП. Иса-кованың "Байқоңыр"), Бәйбіше (соның "Алдар қөсесінде"), Дина апай (К.Я. Листовтың "Севастополь вальсінде"), Адель (И.Штраустың "Жарқанатында"), т.б. бар.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Аншлаг

**Аншлаг** (нем. anschlag - хабарландыру) - спектакль немесе концерт билеттерінің түгелімен сатылғанын айғақтайтын хабарландыру. Мұндай хабарлама әдетте театр кассасының тұсына ілінеді. Аншлаг термині "толық түсім" деген ұғымды да білдіреді. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Жақпа қабат

Жақпа қабат-кескіндемеде сырлы қабат пен негізді (қабырға беті, тақта, кенеп, қатырма қағаз) астастыру мақсатында әрі қадаған бояу фоны (ақ, қоңыр, сұр) мен фактураны (тегіс, түйіршікті) туындату үшін жағылатын ақ түсті бояу қабаты. Жақпа қабатың басты құрамы желім, өсімдік майы жөне майлы эмульсияның ұлпалаған заттар (бор, гипс, әк, қорғасын немесе қалайы ағартқыш) қосындысынан тұрады. Жақпа қабат басты белгілеріне байланысты - борлы, гипсті, әкті, т.б. болып, жалғастырғыш белгісіне байланысты - желімді, майлы және эмульсиялық болып бөлінеді. Монумент кескіндеме балшық, гипс, әк Жақпа қабаттары (бір қабатты, екі қабатты) ежелден, цемент Жақпа қабат XIX ғасырдан қолданып келеді. Графикада Жақпа қабат. гравюраның кейбір түрін  металдан жасалған гравюра тақтайшасына өңдеп түсіру барысында оның кейбір бөліктерін қышқыл өсерімен бұзылуынан сақтайды.
 

## Дереккөздер
Оңғарбаева Дәлила

**Оңғарбаева Дәлила Қарақбайқызы** (1906, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Кеңөлке мекені, Томар ауылы — 1932, Кемерово, Ресей) — қазақ актрисасы, әнші.

Ауылда ескіше оқып, хат таныған. Жас кезінен көптеген халық әндерін орындап, өлеңдер жазған. 1926—1928 жылдары қазіргі Қазақ академиялық драма театры құрамында алғашқы актрисалардың бірі болып, театр сахнасында қойылған спектакльдерге қатысты. Оның ойнаған рөлдерінің қатарында: Еңлік, Ақбала (М. Әуезовтің *[[Еңлік — Кебек]]* және *[[Қарагөз (пьеса)|Қарагөз]]* пьесаларында), Бикеш (Ж. Шаниннің *[[Арқалық батыр]]* пьесасында) және басқалары болды.

Актрисаға отты қызулық, сахналық шынайылық және драмалық бояулардың молдығы тән болды. 1927 жылы Мәскеу қаласында өткен этнографиялық концертке қатысып, қазақ халық әндерін орындады.

Дәлила Оңғарбаева қазақ театр өнерінің қалыптасу кезеңінде сахнаға шыққан алғашқы қазақ әйелдерінің бірі саналады.

## Дереккөздер


Санат:Актрисалар
Санат:Әншілер
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1932 жылы қайтыс болғандар
Вокализ

**Вокализ** ( - дауысты дыбыс) - дауысқа арналған мәтінсіз айтылатын музыкалық жаттығу немесе этюд. Вокалюз әншінің орындау шеберлігін, оның дауыс мәнерін жетілдіреді. Вокалюз дауысты дыбыспен айтылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Мәдениет
Квадруплет

«**Квадруплет**» - төрт доңғалақты төрт орынды веломобиль.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Вокзал

**Вокзал ғимараттары** — жолаушыларға қызмет көрсетуге, көлік қозғалысын басқаруға арналған қоғамдық ғимараттар мен құрылыстар кешені. Көлік түріне қарай Вокзал ғимараттары аэровокзалдарға, т. ж., өзен, теңіз воқзалдарына, қалааралық қатынастардың автобекеттеріне бөлінеді. Кешендік Вокзал Ғимараттары алуан түрлі көлік жолаушыларына қызмет етеді. Қазақстанда алғашқы т. ж. вокзалдары Кеңес төңкерісіне дейін Оралда,Қызылжарда (қазіргі Петропавл),Ақмешітте (қазіргі Қызылорда), т.б. қалаларда пайда болды. 1929 - 1930 ж. Түрксіб (Түркістан - Сібір т.ж.) қүрылысы Вокзал Ғимараттарының қөбеюіне ықпал етті. 1929 ж. Алматы қаласының солтүстігіне қарай 9 қм жерден 1-Алматы т.ж. ғимараты салынды. 1939 ж. 2-Алматы т. ж. вокзалының ғимараты ірге кәтерді. Ол 1977 ж. кеңейтіліп қайта салынды, ал 1997 ж. күрделі жәндеуден өткізілді. Алматы, Шымкент, Астана, т.б. қалаларда республикалары қалааралық байланыстар үшін қолайлы автовокзалдар бар. Қостанай қаласында біріккен Вокзал Ғимараттары (автовокзал, т. ж. вокзалы), Өскеменде, Павлодар, Семей қалаларында өзен вокзалдары бой көтерген.


Алматы-2, вокзал сверху.jpg|Алматы-2
Вокзал "Нұрлы Жол".jpg|Нұрлы Жол
Железно-дорожный вокзал города.jpg|Семей вокзалы
Қарағанды вокзалы.jpg|Қарағанды вокзалы


## Дереккөздер

Санат:Темір жол
Санат:Сәулет және құрылыс
Санат:Көлік инфрақұрылымы
Востоккиноның Алматыдағы Бөлімшесі

**Востоккиноның Алматыдағы Бөлімшесі** - 1929 ж. Бүкілресейліқ "Востоккино" акционерлік қоғамының негізінде құрылған. Бөлімше "Соңғы хабардар" деген жалпы атпен бірнеше шежірелік қиножурналды, "Ауылдағы кооперация", "Жаңа астана", "Алматы мен оның маңы туралы", "Алматыға бірінші пойыздың келуі", "Жалдауға", "Ликбездегі сабақтар" секілді қысқа метражды деректі фильмдерді және "Дала әні" (1930, реж.А.Г.Лемберг), "Жұт" (1931, реж. М.С. Каростин), "Қаратау құпиясы" (1932, реж. А.Т. Дубровский) атты көркем фильмдер түсірді. Оның түсірген толық метражды "Түрксіб" (1929, реж. В.А. Турин) фильмі ұлттық кинопублицистиканың елеулі туындысына айналды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Ольга Всеволодовна Всеволодская-Голушкевич

**Ольга Всеволодовна Всеволодская-Голушкевич** (16.4. 1917, Ресей, қазіргі Санкт-Петербург қ. - 21.12.1993, Мәскеу қ.) -балерина, педагог-балетмейстер, Ресейдің еңб. сің. мәдениет қызметкері, Қазақстанның еңб. сің.қайраткері (1988). Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) жоғарғы хореогр. училищесін бітірген (1936). 2-дүниежүз. соғысы жылдары концерттік бригада құрамында майдан тебінде өнер көрсетті. В,- Г. 1970 жылдары Қазақстанның қалалары мен аудандарында болып, жергілікті тұрғындардан ұмытылып бара жатқан ұлттық билерін қағаз бетіне түсіріп, оларды зерттеп, қалпына келтірумен айнаяысты. Мысалы, "Айда былпым" "Буын би", "Кербез би", "Келіншек", "Киіз басу", "Шалқыма", "Ырғақты", "Қылышпен би", т.б. халық билерін жаңғыртты. 1955 жылдан Мәскеуде Көркем акад. театры жанындағы В.И. Немерович-Данченко атынд. мектеп-студиясында оқытушы болған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Кемпинг

thumb|270px|right|Кемпинг
**Кемпинг** - автотуристерге арналған шатырлармен немесe жазғы үйлермен және автомобильдер үшін тұрақпен жабдықталған жазғы лагерь.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Кик-даун

**Кик-даун** - жанармайды беріліс басқышының толық беріліс орнынан асып басылған кезде, азайту берілісті амалсыз іске қосылуын қамсыздандыратын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Конфузор

**Конфузор** - газдың немесе сұйықтықтың ағымының жылдамдығын жоғарлататын құбырдың белігі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Еңбек (Жалағаш ауданы)

**Еңбек** — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Еңбек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жалағаш кентінен оңтүстікке қарай 30 км жерде, Сырдария өзенінің сол жағалауында, Аламесек көлінің батысындағы қара сексеуіл, еркек шөп, жусан, бұйырғын өскен шөлейтті белдемде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1994 адам (982 ер адам және 1012 әйел адам) болса, 2009 жылы 1979 адамды (1014 ер адам және 965 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
1930 жылы Мыңсай, Бозарқаш, Аққошқар қоныстары біріктіріліп, «Еңбек» ұжымшары құрылған. 1967 жылдан күріш өсіруге мамандандырылған «Қазақстанның Ленин комсомолы» атындағы кеңшар орталығы болды. 

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері‎
Би музыкасы

**Би музыкасы** — биге арналған музыка.

Би музыкасының тарихы алғашқы қауымдық кезеңдерден басталады. Ол кезде ән, би және оны демейтін дыбыстық сүйемел синкретті өнер ретінде біртұтас өмір сүрді. Сол көне дәуірлерде-ақ би музыкасы халықтық және кәсіби (*сарай музыкасы, салтанатқа арналған, театрландырылған, храмдық*) болып бөлінген. Орта ғасырларда би музыкасына діни көзқарасқа байланысты тыйым салынды. Алайда ол халық арасында да, ақсүйектер қауымында да сақталып қала берді. Қайта өрлеу дәуірінде би музыкасы да өркендеді. Тарихи даму барысында би музыкасы басқа музыкалық жанрларға ықпал етумен қатар өзі де олардың жетістіктерінің әсерімен жетіліп отырды. Қазіргі кезде би музыкасы, әсіресе, көпшілік биге арналған эстрадалық әндер музыка өнерінің халық арасында ең кең таралған түрі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Музыка жанрлары
Санат:Би музыкасы
Василий Васильевич Бирюков

**Василий Васильевич Бирюков** -(30.12.1907, қазіргі Шығыс Қазақстан облысын Көкпекті а. - 1.9.1966, Алматы) - инженер-архитектор. 2-дүниежүз соғысқа қатысқан. 

1932 ж. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) азаматтық инженерлер институтын бітірді. 1933 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ мемлекеттік жобалау (кейін "Казгорстройпроект") институтында қызмет атқарды. Бирюков жобасы бойынша салынған объектілер: Ақтөбе, Қостанай, Шымкент медециналық институттары. Алматыдағы қыздар педогогикалық институты, финанс және Ішкі істер министірліктерінің ғимараттары. Бирюков Қазақстанда алғашқылардың бірі болып сейсмикалық жағдайдағы құрылыс беріктігін зерттеумен шұғылданды.

## Дереккөздер


Санат:30 желтоқсанда туғандар
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:Көкпекті ауданында туғандар
Санат:1 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1966 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Санкт-Петербург азаматтық инженерлер институты түлектері
Жанқожа

**Жанқожа** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Жанқожа Мергенов&nbsp;— қайраткер;
* Жанқожа батыр жыры&nbsp;— 19 ғасырдың орта шеніндегі Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан отаршылдығына қарсы күресін суреттейтін жыр;
* Жанқожа батыр ауылы&nbsp;— Қызылорда облысының Қазалы ауданындағы ауыл;
* Жанқожа Нұрмұхамедұлы&nbsp;— Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан хандықтарының езгісіне және Ресей отаршылдарына қарсы ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы.
Тұмсықбетті киттер

**Тұмсықбетті киттер** (*Ziphiidae*) — тісті киттер тұқымдасына жатады.

Дене ұзындығы 5-12,5 м. Тұмсығы ұзын, құстардікіне ұқсас. Демтесігі жарты ай тәрізді. Өңешінде артқа қарай тармақталған 2-4 қарық (жарықша) байқалады. Денесің артқы үштен бірінде арқа жүзу қанаты орналасқан. Үстінгі тістері жетілмеген. Қорегі басаяқты былқылдақденелілер. Ұзақ уакыт (90 мин дейін) су астында үлкен тереңдікте жүзеді.

ТМД-да 4 туыстың 5 түрі таралған. Құстұмсықтылар ТМД-да Командор және Куриль аралдарының жағалауында кездеседі.


Beaked_Whale.jpg|Доғал тұмсықты кит
Arnoux's_beaked_whale_in_Antarctica.jpg|Арну киті

## Дереккөздер


Санат:Тісті киттер
Қазақ биі (халық биі)

**Қазақ биі** - жеке биші орындайтын халық биі. Музыкалық өлшемі 2/8 Ырғағы екпінді, жылдам. Қалмақ билері әсерінен ("қалмақтар былай билесе, қазақтар осылай билейді", - деген достық әзілден) туған. 1934 жылы Алматыда өткен ауыл шаруашылығы слетінде атыраулық биші Ж.Оразғалиев орындайды. "Қазақ биі" аяқ-қол қимылынан иық қимылы басым, ойнақы қозғалысқа негізделген.

## Тарихы
Қазақстанда би өнері ХХ ғасырда пайда болып, халықтың рухани байлығына айналған.Қазақтың халық биі- қаражорға. Халық күйі "қаражорғаға" би сонау 1930-жылдардан бері қойылып келе жатыр7

## Дереккөздер

Санат:Қазақ өнері
Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Қазақ билері
Кеңалқым жылан

**Кеңалқым жылан** - аспид тұқымдастарына жататын бірнеше жылан туыстары. Олар: су кең алқым жыландары, қарғыбаулы кеңалқым жыландары, патша кеңалқым жылан, қалқанды кеңалқымдар, нағыз кеңалқым жыландары. Нағыз кеңалқымдардың 6 түрі бар. Олар Африка мен Азияда таралған. Ен белгілісі Үнді кеңалқым жыланы немесе көзілдірікті жылан. ТМД кеңістігінде Ортаазиялық кеңалқым жыланы таралған. Ол Орта Азияның оңтүстік аймақтарында кездеседі. Қорегі омыртқалылар және жыландар. Ұрғашысы 8-12 жұмыртқа салып, оны күзетеді. Қатерлі жағдайларда жылан денесінің алдыңғы үштен бірін тік көтеріп, бірнеше қабырғаларын сыртқа қайырып, мойнын қабартады. Жыландардың уы өте күшті, нейротоксин. Кеңалқым жыландар ХТҚО мен КСРО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Аспидтер
Тырнақты бақалар

**Тырнақты бақалар** - құйрықсыз қосмекенділердің Pipidae тұқымдасының тармағына жатады. Қысқа алдынғы аяқтарында жүзу жарғағы жетілмеген. Артқы аяқтарының саусақтары ұзын және жүзу жарғағы бар. 3 ішкі саусақтарының тырнақтары өткір. Ол бақаларға судың қатты ағымында субстратқа мықтап бекіп отыруға мүмкіндік береді. Африкада бұл бақалардың 16 түрі таралған.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Тырнақ

thumb|right|250px|Адамның тырнақтары
**Тырнақ** — жер бетінде тіршілік ететін омыртқалы жануарлардың бақайшақтарының сүйектенген тері өсіндісі. Тырнақ көптеген бауырмен жорғалаушыларға, құстарға және сүтқоректілерге тән. Тырнақ жануарлардың қорғану немесе жауына қарсы шабылдау қаруы, оның емін-еркін жүріп, қимылдауына да қажет мүше. Тырнақ түрлері көп. Ағашта өрмелеп тіршілік ететін жануарлардың тырнағы өткір, мысық тәрізділер тырнағы жіңішке және жүгенде май табанға тартылып тұрады, жер қазып, тіршілік жасайтын жануарлар тырнақтары ірі, жайпақ болады.

## Дереккөздер

Санат:Тырнақ
Тырнақты құйрықты бақалар

**Тырнақты құйрықты бақалар** () – бұрыштістілер тұқымы. Ұзындығы 21 см дейін жетеді. Жұмыр, білік тәрізді денесімен құйрығының екі жағының терісі көлденең айғыздалған. Өкпесі жоқ, ересек бақалар терісімен және ауыз, көмей кілегей қабықтары арқылы тыныстайды, ал дернәсілдері сыртқы желбезектері арқылы. 2 түрі бар. Бірі-жапондық, Жапония аралдарында таралған. Уссуриялық құйрықты бақа Приморьямен Хабаровск аймағында кездеседі. Дене ұзындығы 15-21 см. Суық ағынды суларда мекендейді. Күндіз су жиегіндегі шеп-шілікте жасырынады. Белсенділігі түнде байқалады. Су және су жиегіндегі омыртқасыздармен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Бұрыштістілер‎
Тері жегіш қоңыздар

**Тері жегіш қоңыздар** (Dermestidae) - талғаусыз қоңыздар отряд тармағына жатады. Ұзындығы 1,3-12 мм., денесі сопақ, мұрттары шоқпар тәрізді. Қоңыздар қоныр, қара, кейде арқалары әртүске боялған. Дернәсілдері ұршыққа ұқсас, жұмыр. 900-ден астам түрлері белгілі, оның 130-дайы ТМД кеңістігінде таралған. Кепкен мал шикізаттарынан жасалған бұйымдармен шикі заттарды  жеп қоректенеді. Муражай қоңыздары зоологиялық коллекцияларды құртады.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Айырқұйрықтылар

**Айырқұйрықтылар** - ұзындығы 3,5-50 мм., құрсағының ұшында тістеуікке ұқсас церкалары орналасқан. Онымен айырқұйрықтылар жауларынан қорғанады және шабуылдайды. Алдыңғы қанаттары қысқа, қатты, артқылары жарғақ тәрізді. Кейде артқы қанаттары жетілмеген. 1300дей түрлері бар. ТМД кеңістігінде 26 түрі таралған. Айырқұйрықтарылардың тіршілігі түнде басталады. Өсімдіктермен, ұсақ омыртқасыздармен және детритпен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Айырқұйрықтылар
Коллатеральды шоқ

**Коллатеральды шоқ** - бүйірлік шоқ, өсімдік тапшықтарынан өтетін ауырлық. Ол бір-бірімен бір жақта бүйірлік жанасатын ксилемнен және флоэмнен тұрады. Егер флоэма және ксилема арасында камбий болса, онда шоқ ашық деп аталады, (екібойлық және ашық тұқымды өсімдіктерде), егер камбий болмаса, онда жабық, (бір бойлықтардың сабақтарында және көптеген өсімдіктер жапырақтарында). Жабық К.ш. ашықтардан айырмашылығы, олар екінші өскінді жуандығына бермейді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Шеңберлі піләтоқушы

**Шеңберлі піләтоқушылар** (Malacosoma neustria) - көбелектер. Қанаты жайылғанда 28-42 мм. Маусым-тамызда ұшады. 400-ге дейін жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын ағаштардың жіңішке бұтақтарына шеңбер тәрізді айналдырып салады. Жұлдыз құрттары жұмыртқада қыстайды, ал олардың ересектері, жібек жібінен тоқылған ұяда. Қуыршақтануға кетерде уядан жан-жаққа тарап, өсімдіктердің жапырағымен қоректенеді. Еуразияда таралған.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Шаншарбалық

**Шаншардылар** (Gasterosteidae) — шаншар тәрізді тұқымдастар балықтары. Дене ұзындығы 3,5- нан 20 см дейін, сымбатты, сүйек тақтайшаларымен қапталған. Кейбір түрлері қабыршақсыз. Арқасы мен бауырында жаппалы тікенектері бар. Солтүстік мұзды, Тұнық және Атлант, мұхиттары бассейнінде таралған. 3-4 жыл өмір сүреді. Көктем мен жазда уылдырық шашады. Өсімталдығы 60-тан 400 уылдырық. Шаншарды балықтарының аталықтары уылдырық салынған ұялармен өз шабақтарын жауларынан қорғап, күзетуде болады. Тек, үшшаншарлы балықтың ғана кәсіпшілік маңызы бар.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Шаншардытәрізділер

**Шаншардытәрізділер** (Qastersteiformes) - сүйекті балықтар отряды. ұзындығы 3 см-ден 1,8 м-ге дейін, салмағы бірнеше грамнан 3 кг-ға дейін. 3-4 желбезек жарғақтары сәуле тәрізді таралған. Жабық торсылдақтылар. Арқа жүзу қанаттарында 1 немесе 2 шаншар тікенектері бар. Бауыр жүзу қанаттары 1-7 шуғыладан құралған. ТМД су кеңістігінде шаншардылар тәрізділердің 4 түрі, теңіз инетәрізділердің және теңіз аттарының бірнеше түрі таралған. Олар планктонмен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Ызылдауық масалар

**Ызылдауық масалар**, *хирономидтер* (Chironomidae) - қосқанатты жәндіктер. Дене ұзындығы 2-6 мм. 10 мыңнан астам түрі бар, оның 500-дейі ТМД кеңістігінде таралған. Ересек ызылдауық масалар қоректенбейді. Сондықтан ауыз аппараттары жойылған. Ересек ызылдауық масалар бірнеше сағаттан 3-7 тәулікке дейін өмір сүреді. Олар кешке таман бір жерге топтасып, ызыңдап, қалқып тұрады. Дернәсілдері тұщы тоғам суларда өсіп-жетіледі. Кейбір түрлері теңіз жағалуын мекендейді. Олар бактериялар, балдыр және детритпен қоректенеді, бірақ өздері балықтардың жемі.

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Орнын толтыру

**Орнын толтыру** - онтогенезде, 1. ағзаның оның тіршілік белсенділігінің бұзылуына қарсы бағытталған реакциясы. Соның нәтижесінде сау органдар зақымдалған мүшелердің қызметін толық өзіне жүктейді. Мәселен бір бүйректі алып тастағаннан немесе оның қызметі бұзылған кезде, сау бүйректің қызметінің күшейуі, (гиперфункция), оған организмді зат алмасу қалдықтарынан толық тазартуға мүмкіндік береді; 2. даму кезеңдерінің бірінде болған өзгерістерді қалпына келтіріп, оның дұрыс дамуын қамтамасыз ету. Филогенезде, эволюция барысында бір жүйе немесе мүше қызметін екінші жүйе немесе мүше қызметімен алмастыру процесі. Мәселен, өкпесіз саламандранын өкпесінің жойылуын терінің тыныстау қызметі толықтырған.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Тентекқұстәрізділер

**Тентекқұстәрізділер** () - жапалақтарға жақын құстар. 

Тұмсығы қысқа, ауызы жалпақ. Көпшілік түрлерінің ауыз шетіне, жәндіктерді жақсы ұстауға мүмкіндік беретін, қылтанақтар орналасқан. Кешкі және түнгі құстар. Нақтылы теңтек құстардың қанаттары мен құйрықтары ұзын, қауырсыны жұмсақ, бұлаң түсті. Кәдімгі тентекқұс Еуропадан Байқалға дейін таралған. Орманның ашық алаңдары, ағашы шабылған орман жері, ашық шөлді аймақтарды мекендейді. Жұмыртқаларын жерде шұңққырға салады. Жұмыртқаны еркегі мен ұрғашысы кезектесіп басады. Балапандарының көздері ашық, денесін қалың түбіт жапқан. Зауза қоңыздарымен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Тентекқұстәрізділер
Санат:1881 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Жапалақтәрізділер
Тері бездері

**Тері бездері** (glandulae cutis) - жануарлар терісінің эпидермисі түзейтін бір және көп жасушалы бездері. Олар тері сыртына әртүрлі заттар бөліп шығарады. Бездердің сөлдері теріні майлайды, организмның жылу реттеу қызметіне және хемокоммуникация процестеріне қатнасады, зат алмасу қалдықтарын шығарады, қорғану және шабуылдауда үлкен қызмет атқарады. Омыртқасыздарда т.б. бір жасушалы, сонымен қатар оларда көп жасушалы бездер кеңтаралған. Олар әртүрлі: кілегей бездері, (былқылдақ денелілерде), сілекей, өрмек тоқу, у, сасық иіс бездері, (өрмекші тәрізділер мен жәндіктерде). Дөңгелекауыздылар мен балықтардың т. б. бір жасушалы, тері сыртына кілегей зат шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Аяқтар (биология)

**Аяқтар** (membra) - жануарлардың жүруге арналған дене өсінділері. Көп жасушалылардың әртүрлі топтарының аяқтарының жаратылу тегі мен құрылысы әртүрлі. Жануарлар түріне сәйкес аяқтар саны да әртүрлі болады: көпаяқтылардың аяқтары бірнеше ондық жұп болса, жәндіктерге 3 жұп аяқ, тетраподалық кенелерге 2 жұп аяқтар тән. Омыртқалылардың аяқтары эволюциялық даму барысында көптеген өзгерістерден өткен. Құстардың, ұшатын кесірткелердің, жарқанаттардың алдыңғы аяқтары қанатқа айналған, суға бейімделген сүтқоректілердің алдыңғы аяқтары ескек аяққа өзгерген.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Өсу нүктесі

**Өсу нүктесі** - промеристемдерден тұратын өсімдіктің ұзарып өсетін бөлігінің ұшы. Апекстің үнемі жаңарып отыру көзі болып апикалды меристемдердің инициалды жасушалары енеді. Өскіннің өсуу нүктесі ұрықтандырғыш жапырақтармен қоршалған және қорғалған, оның негізінде экзогенді, ал өсу нүктесі тамырында, тамыр оймағы ретінде қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Конустар

**Конустар** (Conidae) - алдыңғы желбезекті ұлулар тұқымдасы. Бақалшағы конус тәрізді, ауыр, сырты жылтыр, бірақ кейде бұдырланған, спираль тәрізді өзектелген түрлері кездеседі. Түсі ашық боялған. 500-ден астам түрі белгілі. Дара жынысты. Жұмыртқаларын арнайы капсулаға салады. Жыртқыштар. Кейбір түрлері полихеттермен қоректенсе, басқалары ұлулармен балықтарды жейді. Тропикалық және субтропикалық су жануарлары.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Жадырақтар

**Жадырақтар** () -  Торғайтәрізділер отрядының Шақшақай тұқымдастарға  жататын екі туысының бірі. Бұлар шағын денелі (20- 30 г) және көріксіз реңді, аталығын аналығынан ажырату қиынға соғатын әжептәуір біркелкі құстар. Сондай- ақ олардың жас құстары мен ересектерін де ажырату оңай емес.  Осы тұқымдасқа жататын басқа туыстың өкілі шақшақайдан айырмашылығы жадырақтың құйрығы едәуір қысқа. Олардың құйрығы әрдайым қанаттан қысқа болып келеді. Әуеде сайрап, құсойнақта ұшуы ерекше. 

Қазақстанда жылдың әр маусымында бұл туысқа жататын құстардың 8 түрін:
* Тау жадырағы (),
* Орман жадырағы (),
* Шиаяқ жадырақ,
* Дала жадырағы (), т.б өкілдерін кездестіруге болады.

Дене ұзындығы 14-18 см. Субарктикадан Субантарктидаға дейін шамамен 40 түрі таралған. ТМД кеңістігінде 9 түрі белгілі, оның ішінде сібір жадырағы эндемик. Ұяларын жерге салады. Қорегі, жәндіктер.

## Дереккөздер


Санат:Жадырақтар
Копрофагия

**Копрофагия** - сүтқоректілердің нәжісімен қоректенетін жануарлар. Көптеген омыртқасыздар түрлері копрофагтар, әсіресе көң қоңыздары, кос қанатты жәндіктер Дернәсілдері, орибатид кенелері т.б. Сүтқоректілер арасында да копрофагия кең таралған. Кемірушілер мен қоян тәрізділер өз нәжісін өзі жейді. Бұл қасиеттің олар үшін маңызы зор, өйткені ас қорыту тиімділігі артады. Жануарлар экскременті ішек микрофлорасына бай. Қайталап ас қорыту жүйесіне түскен микробтар клетчатка мен углеводтарды ыдыратады да, микрофлора бөліп шығаратын азотты заттарды қайта пайдалануға жеткізеді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Копрлар

**Копрлар** () – қатпарлы мұртшалар тұқымдасының қиқоңыздары. Денесі дөңес, сопақ, қара. Еркектерінің басында мүйізі болады. Негізінен тропикалық қоңыздар. Онда 100 астам түрі кездеседі. ТМД кеңістігінде, Еуропалық бөлігінің оңтүстігінде 4-5 түрі таралған. Қоңыздар терең ін қазып, оны көңге толтырып, 5-8 алмұртқа ұқсас бөлшектер құрайды да, оған ұрғашылары бір-бірден жұмыртқа салады. Жұмыртқадан шыққанға дейін ата-аналары қорғайды.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Кеме құрттары

**Кеме құрттары** (Teredo) - қос жаппалы теңіз ұлуларының тұқымы. Денесінің алдыңғы жағында өте кішкентай бақалшығы бар, (10 мм дейін). Оның әр жаппасы үш бөліктен құралған және негізгі 2, (жаппаның дене бөлігі мен құлақшасы) бөлімі, ағашты тесуге бейімделген, кертікті қабырғалармен қаруланған. Денесі ұзын, (созылған жағдайды бірнеше ондық см), құрт тәрізді. Гермофродиттер. ТМД кеңістігінде, 5 түрі бар, оның ішінде шашень құртының ұзындығы 30 см, Жапон және Қара теңізде таралған. К.к. ұзындығы 2 м дейін, диаметрі см-дей, кеменің су астындағы ағаш бөліктерін үңгілеп теседі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Коретралар

**Коретралар** - қан сорғыш масаға туыстас хаоборус туысы масалары дернәсілдері. Олардың тұмсығы қысқа, қан сормайды. Бұл масалардың дернәсілдері суда өмір сүреді. Дене ұзындығы 13 мм. Суда секіріп жүзеді. Денесі мөлдір. Тек қана қара көздері мен ауаға толы трахея қаптары күмістей жарқырап көрінеді. Соңғыларының гидростатикалық маңызы зор. Хаобориндер шашақмұрт шаяндар, циклоптар және басқада планктонды ағзалармен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Корифендықтар

**Корифендықтар** (Coryphaenidae) - алтын макрель, алабұға тұқымдастары теңіз сүйекті балықтары. Дене ұзындығы 70-тен 2 м дейін, салмағы 30 кг жетеді. Басы жалпақ, мандайлы. Арқа жүзу қанаттары басынан басталып құйрық жүзбеқанатына жетеді. Түсі ашық бояулы, арқасы көк-жасыл, бауыры күміс немесе алтын түсті; арқа жүзбеқанаты кою көк, құйрық жүзбеқанаты, сары. Қорегі, ұшқыш балықтар мен кальмарлар. 2 түрі бар, кіші корифен және үлкен корифен. Олар барлық мұхиттардың оңтүстік аймақтарының жоғарғы су тереңдігін мекендейді. ТМД кеңістігінің суларында үлкен корифен кездеседі. Ол Куриль аралдарының оңтүстігімен оңтүстік Приморье жағалауына Жетеді Кәсіпшілік балық түрі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Тамырауыздылар

**Тамырауыздылар** - сцифоидтар класының медузалары. Олардың шеткі қармалауыштары жойылған. Ауыз шеті ұзарып, көптеген қатпарлары өзара бірігіп, қосымша ауыз қуыстарын құраған, ауыз қалағына айналған. Шатырының диаметрі 65 см. ТМД кеңістігінде қарасты су қоймаларында 2 түрі: Rh. pulmo және Аhор. asamushi таралған. Біріншісі Қара теңіз бен Азов теңіздерінде, екіншісі, Охот теңізінін тұшы сулы шығанақтарында кездеседі. Олардың ауыз қалақшалары жанасып кетсе күйдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Тамыраяқтылар

**Тамыраяқтылар** (Rhizopoda) - саркода тип тармағының қарапайымдылары. Денелері бірнеше мкм-ден 3 мм дейін жетеді. Кейбір тамыраяқтылардың, (бақалшықты амебстар, фораменоферлер) сыртқы қаңқасы болады. Екіге бөліну арқылы көбейеді, бірақ кейбір фораменоферлер түрінде жыныстық көбейуі байқалады. Теңіз және тұщы су қоймаларында, шымтезекті мүктер мен топырақта кең таралған. Олардың кейбір түрлері паразиттерге айналған.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Патша кеңалқым жылан

**Патша кеңалқым жылан** () - аспид тұқымдасы. Әлемдегі ең ірі улы жылан, ұзындығы 5,5 м. 

Түсі бірыңғай сарғыштан сарғыш-жасылға дейін өзгереді. Денесінде қисық қара жолақтары бар. Бұл жылан Оңтүстік, Шығыс Азияның тропикалық ормандарында таралған. Жылан тіршілік белсенділігі күндіз байқалады. Ағаштарда жақсы өрмелейді, суда жүзеді. Қорегі, қосмекенділер, бауырмен жорғалаушылар, жыландар, олардың арасында крайт және кеңалқым сияқты улы жыландарменде. Ұрғашы жылан үйіп, жапырақтармен жауып 40 жұмыртқа салады да, оны әрдайым күзетеді. Жыланның уы өте күшті жүйке, салдандыру әсері бар, барлық жануарларға қауіпті.

## Дереккөздер


Санат:Аспидтер
Санат:Кобралар
Санат:Азия бауырымен жорғалаушылары
Санат:1836 жылы зерттелген жануарлар
Шеже тұқымдастар

**Шеже тұқымдастар** (Regulidae) - сайрағыш торғайларға жақын. Ұсақ құстар. Дене ұзындығы 8-12 см. Қауырсыны жұмсақ үлпілдек. Еуразия мен Солтүстік және солтүстік, батыс Америкада 7 түрі таралған. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) кеңістігіңде, шымшықтардың 2 түрінің бірі әсем шымшық кездеседі. Оның құйрығы ұзын, қауырсыны көкшіл және қызғылтым, көкшіл түсті. Тянь-Шань және Памир Алайда аршаны мекендейді. Шеже тұқымдастарынан 2 түрі: сарыбас және қызылбас таралған. Сарыбас кең таралған түр, ал қызылбас шеже Карпатта, Қырым мен батыс Кавказ кездеседі. Ұяларын биік ағаш басында, бұтақтардың тармақталған түптеріне орнатады. Ұрғашылары 8 жұмыртқа салады. Қорегі, жәндіктер.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Ағаш қабығын жегіштер

**Ағаш қабығын жегіштер** (Jridae ши Scolytidae) - талғамсыз қоректі қоңыздар. Ұзындығы 0,8-12 мм. Денесі ұзыншақ, цилиндр тәрізді. Қатты сыртқы қанаттарының артқы шеті ойыстылған және кертіктелеген. Ол ағаш ұнтағын үңгірленген жолдан сыртқа лақтыруға бейімделген. Дернәсілдері С-тәрізді, аяқсыз, басы қатты. 3000-нан астам түрі бар. Оның 300 ТМД кеңістігінің қылқан жапырақты орман аймағында таралған. Қоңыздар мен оның Дернәсілдері ағаш қабығынын астында өмір сүреді. Ағаш қабығын үңгілеп жол салады. Жас қоңыздар ағаш қабығын тесіп сыртқа шығады. Олар көктемде және жазда ұшады. Негізінен қылқан жапырақты ағаштарды құртады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Коромысла

**Коромысла** (Aeschnidae) - әртүрлі қанатты инеліктер тұқымдасы. Ұзындығы 70 мм дейін, қанат құлашы 10 см. Көздері ірі, желкесінде түйіседі. ТМД кеңістігінде 21 түрі белгілі, (6 туыстың)- Жыртқыштар, жәндіктермен қоректенеді. Дернәсілдері шөміш балықтар мен балық шабақтарын аулайды. Ересек инеліктер қорегін ұшып жүріп ұстап, жейді. Жұмыртқаларын суға, судағы өсімдіктерге салады. Көбінесе өсімдік басқан тоғам суларда өсіп жетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Шәукілдек

**Шәукілдек** () - тартар тұқымдасы. Дене ұзындығы 27см тақау. Ұсақ құс, кешкұрым және түнде қорек іздейді. Еркектері көктемде қатты сықырлауық дыбыс шығарады. Ұрғашылары қабыршағы шұбар 7-12 жұмыртқа табады. Омыртқасыздармен, өсімдік дәндерімен қоректенеді. Еуропа мен Батыс Азияда таралған. ТМД кеңістігінде, шығысқа қарай Байқал көліне дейін кездеседі. Африкада қыстайды. Қазақстанда да кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Сутартарлар
Кішкентай балық

**Кішкентай балық** (Osmeridae) - албырт балықтар тұқымдасы. Ұзындығы 35 см, салмағы 350 г. Арқажүзбеқанаты қысқа, (7-14 тарам), бауыр жүзбе қанатының тұсына орналасқан. 6 туыстын 10 түрі белгілі. ТМД кеңістігінде 3 туысы бар: нағыз кішкентай балықтар. Олар Атлант, Солтүстік мұзды және Тынық мұхиттардың солтүстік аймақтарында таралған. Кішкене ауызды балық, Солтүстік және Қиыр шығыс теңіздерінің тұщы суларында және мойва, Баренц, Беринг және Қиыр шығыс теңіздерінде кездеседі. Барлық кішкене балық түрлері үйірлі балықтар. Қорегі, шаянтәрізділер, ұсақ балықтар. Уылдырығын тасқа, қиыршық тастарға және өсімдіктерге салады. Өсімталдығы 2 мыңнан 100 мың уылдырыққа дейін. Кәсіптік, көбейту және жерсіндіру балықтары.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Косатка (сүтқоректі)

**Косатка** () - дельфин тұқымдас теңіз сүтқоректісі. Ұзындығы 10 м дейін, салмағы 8 т. Түсі ақ-қара, денесіндегі ірі дақтары жалпы дене көрнісін бөлшектеп тұрады. Кеуде жүзбеқанаттары жалпақ, арқа жүзбеқанаттары биік. Арктикадан Антарктидаға дейін таралған. Ареалының барлық аймағында қалың. Тұқымын 16 ай көтереді, 35 жыл өмір сүреді. Қорегі балықтар, басаяқтылар, былқылдақденелілер. Сонымен бірге басқада су сүтқоректілеріне, (дельфиндер, итбалықтар, т.б.) жабылады.

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер