open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Озон

**Озоно́** (көне грекше ὄζω — иіс шығару) – химиялық формуласы О3 болып келетін оттегінің аллотропиялық түр өзгерісі. Түсі қою көк, өткір иісті газ,ал сұйық *озон* күлгін көк; балқу t – 192,7°С, қайнау t – 112°С. Суда ерігіштігі 0,394 г/л (0°С-та). 
Озонды 1785 жылы голландия физигі М. ван Марум ашқан. Озон тұрақсыз, өздігінен жылу бөліп, оттекке айналады. Күшті тотықтырғыш, алтын мен платинадан басқа барлық металдарды тотықтырып, кейбір органикалық және бейорганикалық қосылыстарға әсер етіп, озонидтер түзеді. Озонды иод-крахмал қағазының түсінің өзгеруі бойынша анықтайды: 

O3+ +2KІ+H2O=І2(көк)+O2+2KOH. 

“Кәдімгі оттек О2 КІ-мен реакцияға түспейді. Табиғатта озон найзағай жарқылдаған кезде және кейбір органикалық заттар тотыққанда түзіледі (Озоносфера қабаты) - (O2->O3). Таза озон – күшті тотықтырғыш, микроорганизмдерді өлтіреді, сол себепті суды, ауаны дезинфекциялауда, күшті тотықтырғыш болғандықтан қағаз ағартуда, т.б. қолданылады.

## Физикалық қасиеттері
* Молекулалық массасы — 47,998 м. а. б.
* 183 °C-ғы сұйықтықтың тығыздығы — 1,71 г/см³
* Қайнау температурасы  — −111,9 °C.
* Балқу температурасы— −197,2 ± 0,2 °С . 
* Озонның газ күйі —  диамагнитті, ал сұйық күйі — әлсіз парамагнитті.
## Ішкі сілтемелер
* Озонид
* Озоносфера
* Микроорганизм

Санат:Химия
Ойқарағай көмір кен орны

**Ойқарағай көмір кен орны** – Алматы қаласынан шығысқа қарай 300 км жерде, Алматы облысы Райымбек ауданының Қытаймен шекаралас бөлігіндегі таулы өңірде орналасқан. Кен орны 1931 жылы ашылған. Іздеу, барлау жұмыстары 1943–1948 жылы жүргізілді.  

## Геологялық құрылымы
Көмірлі қабаттардың жасы ортаңғы юра кезеңіне жатады, қалыңдығы 45 – 110 м. Бұл қабаттар ендік бағытта созылған моноклин құрылым жасайды. 

## Жатыс сипаты
Құрылымның ұзындығы 8 км, ені 2 – 3 км. Тау жыныстары оңтүстік және оңтүстік-шығысқа қарай 3 – 5 км  еңістенген. Көмірлі қабаттар өзендердің тілімдеуінен Батыс, Орталық, Шығыс бөлікшелерге жіктелген. Олардың ішінде Батыс бөлікшесі өнеркәсіптік мәнге ие. Мұнда шағын кеніште жергілікті тұрмыс қажетін өтейтін көмір өндіріледі. Көмір қабатының қалыңдығы 4,5 м-ден 23,5 м-ге дейін, құрылысы қарапайым.

## Құрамы
Көмірі қоңыр (Б3), күлділігі төмен (6 – 16%), қызуы жоғары (жанғыш массаның жылу бөлгіштігі 5,4 – 7,9 мың ккал/т), күкірттілігі төмен, ауада жеңіл уатылады. Кен орнының қоры 80 млн. тонна, оның 41 млн. тоннасы ашық тәсілмен өндіруге қолайлы. Қоңыр көмір қоры бойынша Ойқарағай көмір кен орны Қазақстанның оңтүстік облыстарындағы ірі кен орындарының біріне жатады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы кен орындары
Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Оймақ

**Оймақ**– тігінші құралдарының бірі және де қолмен іс тіккенде саусаққа киетін құрал. Жұқа жез темірден саусақ ұшына сыйып тұратындай көлемде жасалады. Қолмен іс тіккенде сұқ саусаққа немесе ортаңғы саусаққа кигізіледі. Оймақ инені әрі қарай өткізуді жеңілдету және саусақты қорғау үшін қолданылады. Дәстүрлі қазақ қоғамында оймақтың былғарыдан, көннен жасалған түрлері де жиі кездеседі. Сондай-ақ оймақтың жүзікке, сақинаға баумен бекітіп қоятын түрлері де болған. Бұларды қазақ әйелдері күнделікті тұрмыс-тіршілікте жоғалтып алмау мақсатында жасаттырған. Металдан, былғарыдан жасалады
:**Оймақ**- қалың маталарды кестелеген кезде қолды жарақаттамай матаға иненің кіруін жеңілдетеді. Оймақтар металдан, былғарыдан немесе пластмассадан жасалуы мүмкін., қандай материалдан жасалса да ортаңғы саусаққа киюге ыңғайлы болғаны дұрыс. Қазір оймақтардың төбесі металл, ал саусаққа киілетін басқа бөлігі жұмсақ теріден жасалған түрлері де бар.
## Сілтемелер
* Былғары
* Тұрмыстық құралдар
## Дереккөздер


Санат:Күнделікті тұрмыс-тіршілік
Оймаша мұнай кен орны

**Оймаша мұнай кен орны** — Ақтау қаласынан (Маңғыстау облысы) оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде. Іздестіру жұмыстары 1965 жылы басталып, 1980 жылы кен орны ашылды.   

## Геологиялық құрылымы
Ол субкеңдіктік созылымның брахиантиклиналдық қатпарына жатады. Кен орнының ашық қимасында палеозой, мезозой, кайнозой жыныстары бар. Ортаңғы палеозойдың (морулы гранитоидтар) мұнайлылығы 9, 10, 12-ұңғымаларда анықталған. 12-ұңғымада 3752-3720 м аралығын сынақтан өткізуде мұнай атқыны алынды. Бастапқы қабат қысымы 47,6 МПа, температурасы 163°С, тығыздығы 0,834 г/см3. 

## Құрамы, қанығуы
Мұнай құрамы аз күкіртті, парафинді (13,3%), аз мөлшерде асфальтені бар шайырлы (2,6%). Мұнайға қаныққан қалыңдығы 96,1 м. Резервуар типі бойынша шоғыр массивті. Триасты түзілімдердің өнеркәсіптік мұнайлылығы туф және туфит қабатты карбонатты қалыңдықта анықталған. Өнімді қабаттардың тиімді қалыңдығы 28,4 м, мұнайға қаныққан қалыңдығы 18,2 м. Шоғыр биіктігі 70 м, типі қабатты, дөңесті. Бастапқы қабат қысымы 44,1 МПа, температурасы 144ӘС, тығыздығы 0,837 г/см3. Мұнайы аз күкіртті, парафинді (11,7%), аз мөлшерде шайыр (3,6%) және асфальтен (1,4%) бар. Төменгі юра түзілімдерінің мұнай газдылығы литолиз құмтасты, алевролиттер және саз қабаттармен алмасатын Ю-XІІІ горизонт табанына жатқызылатын резервуарға байланысты. Өнімді қабат 3142-3146 м аралығында. Триас және ортаңғы палеозой гранитінің мұнайындағы еріген газ ауыр, этанды метан (61 – 65,4%), ауыр көмірсутектер (28,1 – 32,3%), азот (3,5 – 4,5%), көмір қышқыл газ (2 – 3%). 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:Маңғыстаумұнайгаз
Ойпат

thumb| alt=A.| ''Каспий маңы ойпаты''.

**Ойпат**, *ойпатты жазық* — ой, ойпаң жазық, мұхит деңгейінен есептегенде *200 м* биіктікке дейін орналасқан, құрлықтағы айтарлықтай кеңістік алып жатқан жазық үлескісі (*телімі*). Ойпаттың беткі жазықтығы теңіз деңгейінен төмен орналасқан түрлері де ұшырасады (Мысалы, Каспий маңы ойпаты).

Ойпаттың жер беті жазық, төбешікті келеді. Қыраттарға қарама-қарсы бедер түрі. Негізінен, горизонталь жайласқан борпылдақ тау жыныстарының қабаттарынан тұрады. Ойпат тектоникалық жолмен пайда болған теңіз және құрлық шөгінділерінен түзілген. Жер шарындағы едәуір ірілері: Амазонка, Атлант маңы, Үнді-Ганг, Тұран ойпаттары, Батыс Сібір ойпаты, т.б. Тауаралық ойпатқа Алтай тауындағы Шу ойпаты және Абай даласы, Кура-Аракс ойпаты; теңіз деңгейінен төмен жатқан ойпатқа Каспий маңы ойпаты (–28 м) жатады. Адамдардың теңіз жағалауын құрғатудан пайда болған Нидерланд ойпаты бар.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:География және геодезия
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Жер бедері
Санат:Геология
Ойтал (Ойтал ауылдық округі)

**Ойтал** — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл (бұрын кент болған), Ойтал ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 6 км-дей жерде, Ойтал өзені аңғарында орналасқан. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Екі орта мектеп, байланыс бөлімшесі, фельдшерілк пункт, кітапхана, саз мектебі жұмыс істейді. 

## Тарихы
Аймақтағы қант зауыты жұмыс істей бастаған 1934 жылдан кейін бұл өңірге халық көп қоныстана бастаған. Іргесі осы өңірден кен орындарының табылуына байланысты қаланған. 1932 жылдан қызылша өсіретін "Мерке" кеңшарының орталығы болып келді. 1956 жылы мал өнімдерін даярлау және жеммен бордақылау кеңшары құрылып, кейіннен ол "Ойтал" мал бордақылау кеңшары атанды. Оның негізінде 1997 жылдан Ойталда ЖШС-тер, "Ойтал-Меркі" АҚ-дары құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Алексей Павлович Окладников

**Окладников Алексей Павлович** (3.10.1908, Ресей, Иркутск облысы Жигалов ауданы Константиновка ауылы – 17. 11.1981, Ресей, Новосибирск қаласы) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1947), профессор (1962), КСРО ҒА-ның академигі (1968).

Неолит и бронзовый век Прибайкалья, ч. 1-3. М.–Л., 1950 – 55; Якутия до присоединения к Русскому государству, М.–Л., 1955; Олень золотые рога, М.–Л., 1964; Центр.-Азиатский очаг первобытного искусства, Новосиб., 1972; Петроглифы Байкала, Новосиб., 1974; По Аляске и Алеутским островам, Новосиб., 1976; Петроглифы Монголии, Л., 1981. Ларичев В.Е., Сорок лет среди сибирских древностей, Новосиб., 1971; Финашина Г.Н., А.П. Окладников, М., ,1981.Ж. Таймағамбетов, Ғ. Қиясбек Якут АКСР-і (1956), Ресей (1957), Бурят АКСР-і (1970) елдерінің еңбек сіңірген ғылым қайраткері.

Иркутск педагогика институтын бітірген (1934). КСРО ғылым академиясының Ленинград бөлімшесі тарих институтының аға ғылыми қызметкері, меңгерушісі (1938 – 52), Археология институтының полеолит секторының меңгерушісі (1952 – 61). КСРО ғылым академиясының Сібір бөлімшесінде гуманитарлық зерттеу бөлімінің меңгерушісі, осындағы тарих, филология және философия институтының директоры (1961 – 66) қызметтерін атқарған. Сібір, Қиыр Шығыс, Орта Азия далаларындағы палеолит, неолит, қола және темір дәуірлерінің жергілікті мәдениетін анықтады. Осы аймақтардағы алғашқы қауымдық құрылыс мәдениеті жөнінде көптеген зерттеу еңбектер жазды. КСРО Мемлекет сыйлығы лауреаты (1950, 1973). Көптеген орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1908 жылы туғандар
Санат:1981 жылы қайтыс болғандар
Октаэдр

**Октаэдр** (грек. oktaedron, okto – сегіз және hedra – жақ) – бес дұрыс көпжақтың бір түрі. Оның 8 жағы (үшбұрышты), 12 қыры, 6 төбесі (әрбір төбесінде 4 қыры түйіседі) бар. Егер а октаэдрдың қырының ұзындығы болса, онда оның көлемі   формуласымен анықталады. Кристаллографияда октаэдр кубтық жүйенің қарапайым түрі болып саналады. Алмас, магнетит, шпинель, т.б. минералдар октаэдр пішінінде кристалданады. Октаэдр атауын Теэтет (б.з.б. 4 ғ.) енгізген.

## Ішкі сілтемелер
* Кристаллография	 
* Куб

## Дереккөздер


Санат:Геометриялық фигура
Октябрьский (Қостанай облысы)

**Октябрьский** — Қостанай облысы Лисаковск қаласына қарасты кент (1957 жылдан бері).

## Географиялық орны
Лисаковск қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде, Тобыл өзенінің оң жағасында дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 3633 адам (1751 ер адам және 1882 әйел адам) болса, 2009 жылы 3737 адамды (1819 ер адам және 1918 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1950 жылы боксит кен орындарын игеруге байланысты қаланды. Октябрьскийде шағын тігін фабрикасы, геология, экспедиция, т.б. мекемелер бар. Октябрьскийге таяу жерден Тобыл – Алтынсарин – Хромтау темір жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Лисаковск қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Октябрь Туы

**Октябрь Туы**– газет. 1944 ж. Сталиншіл деген атпен шыға бастады. Қазақстан КП Талдықорған облысы және қалалық комитеттері мен еңбекшілер депутаттары облысы кеңесінің органы болды. 1944 жылдың 7 қарашасынан “Сталиншіл” деген атпен шыға бастады. 1956 жылдың 23 маусымынан “Советтік Жетісу” деп аталды. Алматы, Талдықорған облыстарының қосылуына байланысты 1959 жылы мамырда жабылды. Талдықорған облысы қайта дербес облысы болғаннан кейін 1968 жылы “октябрь туы” деген атпен аптасына 5 рет шығып тұрды. 1996 жылы Алматы мен Талдықорған облыстарының бірігуіне байланысты сол жылдың сәуірінен “Жетісу” газетіне қосылып, Алматыда, кейін Талдықорған қаласында шыға бастады.
## Ішкі сілтемелер
* Талдықорған	 
* Сталин
## Дереккөздер


Санат:Алматы облысы газеттері‎
Санат:Қазақ тілді газеттер
Ойраш

**Ойраш** () – қоңыраугүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік.

Қазақстанда Өгем жотасының (Батыс Тянь-Шаньда) оңтүстік-батысындағы орташа биіктіктегі тау белдеулері мен жартастардың қорымдарында өсетін 1 түрі – көрікті ойраш ( magnіfіca) бар. Биіктігі 1 метрдей. Сабағы мықты, сырты тегіс, іші қуыс болады. Шоқтанып орналасатын жапырақтарының пішіні жұмыртқа тәрізді, жиектері ара тісті ойықталып келген. Тостағанша гүлжапырақшалары жіңішке қандауыр тәрізді, күлтесі ашық көгілдір, сирек ақ түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – көп тұқымды қауашақ. ‘’Көрікті ойраш’’ сәндік үшін өсіріледі, Орта Азияның өте сирек кездесетін реликт өсімдігі. Қорғауға алынып, Қазақстанның *Қызыл кітабына* енгізілген. 

## Ішкі сілтемелер
* Қоңыраугүлділер тұқымдасы	 
* Өгем жотасы
## Сыртқы сілтемелер
Қызыл кітап
## Дереккөздер


Санат:Қоңыраугүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Монотипті өсімдіктер
Оқаев Қаби Оқаұлы

## Өмірбаяны
**Оқаев Қаби Оқаұлы** (2.9. 1929 жылы туған, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Утеры кенті) – экономист-ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1975), профессор (1978). Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1995).  ҚазМУ-ды бітірген (1959). 1959 – 63 жылдары ҚазМУ-дың экономика факультетінде оқытушы, аға оқытушы, 1963 – 75 жылы Алматы халық шаруашылық институтында доцент, факультет деканы, 1975 жылдан осы институтта (2001 жылдан Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университеті) кафедра меңгерушісі. Оқаев өнеркәсіптегі негізгі қорлардың ұдайы өндірісі, шаруашылық есеп қатынастарын, экономиканы басқарудың шаруашылық тетігін жетілдірудің экономика заңдылықтарын зерттеумен айналысып, осы салалар бойынша Қазақстанда ғылыми мектепті қалыптастырды. 200-ден астам ғылыми еңбегі жарық көрді, оның 18-і монография, оқулық кітаптар, оқу құралдары. Оқаевтың өнеркәсіп саласындағы ұсыныстары мен әдістемелері Қазақстанның машина жасау, түсті металлургия, жеңіл өнеркәсіп және құрылыс ұйымдарында енгізілді. “Құрмет белгісі” орденімен (1986), медальдармен марапатталған. 
## Ішкі сілтемелер
* Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университеті	
* Монография
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Оқпан

**Оқпан** – кен орнын ашу мен жер асты жұмыстарына қызмет етуге арналған жердің бетіне тік немесе көлбеген шығысы бар күрделі кен қазбасы. Кейбір жағдайларда оқпандар ашық кен жұмыстарында сутөкпе, желдеткіш, пайдалы қазбаларды көтеріп шығару үшін де қолданылады. Оқпан басты және көмекші болып ажыратылады. Басты оқпан шахтаның орталық  алаңына орналасады да, негізінен, жердің бетіне пайдалы қазбаларды (көмір, кен, т.б.), ал көмекші оқпан адамдарды, бос жыныстарды, құрал-жабдықтарды көтеруге арналады. Көмекші оқпан сонымен қатар шахтаға таза ауа беру үшін және пайдаланылған ауаны сыртқа шығару үшін желдеткіш ретінде де қолданылады. Мұндай оқпандар орталық өндіріс алаңдарында және шахта алабының қапталдарында (қапталдық оқпан) орналастырылуы мүмкін.
## Оқпан түрлері
Шахта оқпандарының бір түрі – тұйық оқпан. Олар төңгершек, клеть, рельсті немесе конвейерлі көлікпен, ал құрылыс кезінде қауғалармен жабдықталады. Шахта оқпанының жердің бетіне шығатын жоғарғы бөлігі – аузы (кейде жағасы); ал төменгісі (оқпан албары горизонтынан төмен) – сужима (зумпф) деп аталады. Олардың көлденең қимасы дөңгелек, кейде тікбұрышты, сирегірек эллипс тәрізді де болады. Тік оқпандардың диаметрі 9 м-ге, тереңдігі 3 – 3,5 км-ге дейін болады. Көлбеу оқпандардың пішіні тікбұрышты, арқалы, дөңгелек келеді, қабырғалары бетонмен, темірбетон мен металл немесе темірбетон тюбингтермен; тұрақты берік жыныстарда – бүрікпе бетонмен бекітіледі. Оқпанды арқаулау төңгершектер мен клеттердің жатық жүрісін қамтамасыз ететін көлденең (керме) және тік (бағыттауыш) металл элементтерді қамтиды. Шахта оқпандарын бұрғыжарылыс жұмыстарының немесе бұрғылық үңгілеудің көмегімен орнатады.

## Ішкі сілтемелер
* Тұйық оқпан	 
* Бетон
## Дереккөздер


Санат:Шахта түрі
Оқтағыш машина

**Оқтағыш машина** – жер үсті және жер асты кен жұмыстары барысында оқталынатын қуыстарға (ұңғыма, шпур, қазандық, камера) түйіршіктелген, оқшандалынған және ағынды (сулы) жарылғыш заттардың механикаға берілуін қамтамасыз ететін және оқталу кезінде жарылғыш заттарды дайындайтын қондырғы. 

Жер үсті жұмыстарына арналған оқтағыш машина көліктік базадан (негізінен автомобиль), жарылғыш зат немесе оның құрамбөліктері тиелетін ыдыстан, ыдыстан жарылғыш затты ұңғымаға алып беретін құрылғыдан, араластыру (жарылғыш зат дайындағанда) құрылғысынан, басқару және бақылау жүйесінен тұрады. Пневматикалы беріліс барысында жарылғыш зат түсірілетін тесіктен түсіргішке бағытталады, одан сығылған ауаның көмегімен оқтамдық құбыршектің бойымен ұңғымаға беріледі.
## Оқталу процесі
Оқталу процесін кабинадан басқарады. Жер асты жұмыстарына арналған оқтағыш машинаның өздігінен жүретін, жылжымалы және тасымалды нұсқалары шығарылады, ереже бойынша жарылғыш заттар пневматик. берілісті. Жарылғыш зат оқталу барысында машинаның тиелінім ыдысына төгіледі де, түсіргішке келіп түседі (барабанды, камералы немесе эжекторлы), әрі қарай сығылған ауа арқылы жеткізуші-оқтағыш иілгіш құбыршектің бойымен ұңғымаларға немесе шпураларға жеткізіледі. Оқталым барысында пайда болған статикалық зарядты иелену үшін құбыршек электр өткізгіш материалдардан жасалынады. Жарылыс жұмыстары үшін ірі және орташа кеніштерде қолданылатын оқтағыш машиналардың жұмыс өнімділігі 500 кг/мин, жерасты жұмыстарында 100 кг/мин (құбыршек бойымен жарылғыш заттардың тасымалдану ұзындығы 250 м). 

## Ішкі сілтемелер
* Пневматика	 
* Жарылғыш заттар

## Дереккөздер


Санат:Машиналар
Оқулық

**Оқулық** – оқу бағдарламасы мен дидактиканың талаптарына, оқыту мақсатына сай оқу пәнінің мазмұнын ғылыми негізде, жүйелі баяндайтын кітап. Оқулық оқу орындарының типіне қарай (бастауыш, орта, кәсіптік-техникум, жоғары оқу орындары) жасалады. Әр  түрлі ұлт мектептері үшін нақты ұлттың ана тілі мен әдебиетінің ерекшеліктерін ескере отырып оқытылатын ағылшын, орыс тілі, т.б. оқулықтар шығарылады. Оқулыққа мынадай педагогикалық талаптар қойылады: оқу материалдарының қазіргі ғылым мен технологияның дәрежесіне сәйкес баяндалуы; жоғары идеялылығы, тәрбиелік міндеттерге сәйкестігі; мазмұнының бағдарлама мазмұнына сәйкес әрі түсінікті болуы; материалдарының оқушылардың жас және танымдық ерекшеліктеріне сәйкес баяндалуы; дәл және анық, нақты қорытындылар, ережелер, заңдар мен анықтамалардың баяндалуы, тілдің жатық, әдеби және ықшам болып, оқушылардың ұғымына сәйкес келуі; оқу материалын меңгеруді жеңілдететіндей иллюстрация, сурет, кесте, диаграмма, сызба мен сызулардың болуы; сыртқы пішінінің (қағаз, шрифт, мұқабасының) ретті сәндендірілуі. Негізгі оқу пәндерінің оқулықтарына қосымша хрестоматия, есеп жинақтары, жазбаша жаттығу кітаптары, анықтама, сөздік, оқу кітаптары, тарихи және географиялық карталар, т.б. қолданылады.
## Ішкі сілтемелер
* Оқу бағдарламасы	 
* Кітап

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
Октябрь үңгірі

**Октябрь үңгірі** – Іле Алатауының солтүстік беткейінде, 3300 м биіктікте орналасқан, Қазақстандағы ең ұзын (1390 м) үңгір.

## Географиялық орны
Кіші Алматы өзенінің бастауындағы Богданович мұздығының етегінде, Шымбұлақ шаңғы базасынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-дей жерде. 

## Сипаты
Үңгірдің ауыз пішіні сопақ, ені 1 – 3 м, ішкі биіктігі 12 – 15 м, түп жағындағы ені 4 – 10 м-ге кеңейіп, биіктігі 1,5 м-ге аласарады. Үңгірдің төбесі бірнеше жерден тесілген, оның тар ауызды камералары жер бетіне шығып жатыр. Мұздық суы әрекетінен үңгір қабырғалары мен табанының пішіні үнемі өзгеріп отырады. Үңгір аузын қар көшкіндері жиі басып қалады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Алматы облысы географиясы
Санат:Іле Алатауы
Оқшантай

[thumb|right|300px|Кісе белдіктегі оқшантайлар (фрагмент). [Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы|ҚР Ұлттық мұражайының көрме залынан.]]
**Оқшантай** – мылтықтан атылатын қорғасын оқтарды салып алып жүруге арналған кісе белдікке ілінетін кішкене тері қалташа. 

## Дәстүрлік сипаты
Белдікте екі оқшантай ілініп, олар әдетте қатар орналасты, кейде бір-бірімен де қайысбаумен қосылды, бірақ, кейде бір немесе үш оқшантай да тағылды. Кавказдықтардың, шеркестердің ұлттық костюмнің дәстүрлі элементіне айналған оқ салғыштар – «газырлар» сияқты, оқшантайлар да қазақтардың кісе белдігінің дәстүрлі тұрақты ұлттық элементіне айналды. Қазақтарда оқшантайларды тағып жүру берік дәстүрге айналғаны соншалықты, XX ғасырдың басында қазынадан оқталып унитарлы патрондармен атылатын мылтықтың пайда болуымен оқ салатын қалташаның қажеттілігі болмай қалса да оқшантайлар кісе белдікте дәстүрлі элемент ретінде кейін де өз орнында сақталып қалды. Этнолог Нұрсан Әлімбайдың пікірінше, дәстүрлі қазақы ортада кісеге міндетті түрде екі оқшантай тағылды. Ол жасы бес-алтыдан кем емес бұқа немесе өгіздің аталығының «қабы» – шонтайдан жасалды. Осындай материалдан және оқ салуға арналғандығына қарағанда, оқшантай өркендеу идеясымен байланысты еркектіктің символы болса керек. Қалталық қызметі қажет болмай қалғандықтан оқшантайлар енді қалтасы жоқ салпыншақ түрінде жасала бастады. Өзінің қалташа функциясынан айырылса да, кейінгі кісе белдіктерде оқшантай-салпыншақтар дәстүрлі қалта қызметінен туындаған формаларын өзгерткен жоқ. Тіпті бұл салпыншақтарда оқшантайдың ауызын жауып тұратын қақпағы да сақталған. Бергі замандағы кісе белдіктерде бұл салпыншақтардың да жоғалғанын көреміз.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Захарова И.В. Ходжаева Р.Д. Казахская национальная одежда: XIX – начала XX вв. Алматы: Наука, 1964;
* Ертедегі әдебиет нұсқалары. Алматы, 1967;
* Курылев В.П. Оружие казахов. Материальная культура и хозяйство народов Кавказа, Средней Азии и Казахстана. СМАЭ. Т.XXXIV. Л.:Наука, 1978. С.4-22;
* Самашев З., Жетібаев Ж. Қазақтың этнографиялық суреттеріндегі белбеу мотиві. ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы. 1997. №12. 57-67 бб.;
* ҚР МОМ материалдарынан;
* ОМЭЭ-материалдарынан.

Санат:Әскери іс
Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қолөнер
Олигархия

**Олигархия** ( – шағын топтың билігі, *ὀλίγος* – шағын және arche – өкімет, өктемдік) — басқарудың бір түрі; билік басында байлар отыратын мемлекеттік құрылыс; кішігірім бай адамдар тобының билігі.

Бұл жағдайда мемлекет билігі экономика жағынан күшті аз ғана топтың қолында болады, сондай-ақ ірі меншік иелері экономика билікке ғана емес, үлкен саяси ықпалға да ие болады. *Олигархия* деп басқарушы топтың өзін де атайды. Тарихта алғаш рет *олигархия* термині  ежелгі грек авторларының (Аристотель, Полибий) еңбектерінде сол дәуірдегі аристократияның азғындауы нәтижесінде пайда болған мемлекет құрылысын сипаттау үшін қолданылған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Мемлекет түрлері
Санат:Саясаттану
Олигомерлер

**Олигомерлер** – молекулаларының мөлшері жағынан мономерлер мен жоғары молекулалық қосылыстардың арасынан орын алатын гомологтық қатардың мүшелері. Олигомерлердің молекула массасының жоғарғы шегі оның химиялық табиғатына және жоғары эластикалық деформация мен еріксіз эластика күй шамасына тура келеді. Массалары 1,5104-не жететін полюсті және 5103 болатын полюссіз түрлері бар. Оларға молекула мөлшері өсуімен сипатталатын бірқатар физикалық-химиялық қасиеттер тән. Осыған орай реакцияға қабілетті (форполимерлер), полимерлерге дейін түрлене алатын және орталықтары жоқ олигомерлер деп бөлінеді. Форполимерлерге: полиэфирлі, эпоксидті, фенол-альдегидті, алкидті, т.б. шайырлар жатады. Бұлар қатпарлы пластиктер, пенопласттар, лактар, желімдер өндіруде кеңінен қолданылады. Олигомерлерді алудың көптеген синтездеу әдістері полимерлеу және поликонденсациялау процестерінде макромолекуланың өсуін тежеу реакциясына негізделген. Сонымен қатар олигомерлерді жоғары молекулалы полимерлерді деструкциялау арқылы алады.

## Ішкі сілтемелер
* Молекула	 
* Макромолекула

## Дереккөздер


Санат:Молекулалық биология
Олкотт Марта

**Олкот Брилл Марта** (1949 жылы туған) – америкалық тарихшы, саясаттанушы. Чикаго университетін (АҚШ) бітірген. 1974 – 2002 жылы  Колгейт университетінде қызмет атқарды. 5 жылға жуық Орта Азиядағы Америка даму қорының директоры, АҚШ Мемлекет департаментінің Орта Азия және Қазақстан бойынша кеңесшісі болды, “Бұрынғы КСРО елдеріндегі саяси және этникалық қарым-қатынастар” жобасы бойынша жұмыс істейтін Карнеги Мәскеу орталық директорларының бірі. Негізінен Орта Азия және Кавказдың дамуы, сондай-ақ Каспий аймағындағы қауіпсіздік мәселелерін қарастырды. Кейінгі жылдары Кеңес Одағы құрамында болған республикалар мен Ресейдегі этностық қарым-қатынастарды зерттеумен айналысады. 1975 жылы және кейінгі жылдары Қазақстанға ғылыми сапармен келді. Қазақстан тарихы жөнінде бірнеше монографиялық зерттеулер мен көптеген мақалалар жазды. Ол “Қазақтар” (Гувер институты, 1987, 1995) еңбегінде 15 ғасырдан бастап 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына дейінгі Қазақстан тарихын батыстың дәстүрлі ортаазиятану көзқарасымен ұлттық қайшылықтарға, әсіресе, орыс-қазақ қайшылықтарына баса назар аудара отырып жазса, *Орталық Азиядағы жаңа мемлекеттер* (Вашингтон, 1996) кітабында Қазақстанның қазіргі саяси даму тарихын қарастырды. Тегерандағы халықаралық конференцияда (1992) *Қазақстанның геосаяси позициясы*, Гарвард университетіндегі конференцияда (1993) Қазақстанның алғашқы президенті жайлы *[[Нұрсұлтан Назарбаев]]* атты ғылыми баяндамалар жасады.
## Ішкі сілтемелер
* Чикаго университеті	 
* Орта Азия

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Орталық Азия тарихы
Санат:Чикаго университеті түлектері
Ом

**Ом** (неміс физигі Г.С.Омның (1787-1854) есімінен) - бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) электрлік кедергінің бірлігі. Белгілеуі — Ом, 1 Ом — электрлік тізбегінде тұрақты токтың 1А күші 1В кернеу туызатын бөлімінің электрлік кедергісіне тең.

## Ом акустикалық
**Ом акустикалық** () - СГС бірліктер жүйесіндегі акустикалық кедергі бірлігінің көне аты. Белгілеуі — акОм. 1 акОм = 1 Дин • с/см5 = 105 Па*с/м3.

## Ом жылулық
**Ом жылулық** () - жылулық кедергі бірлігінің жүйеден тыс сирек қолданылатын көне аты. 10 м = 1 ч • °С/ккал = 0,859845 К/Вт = 0,859845 °С/Вт.

## Омметр
**Омметр** (омнан және  — өлшеймін) - электр кедергілерді тікелей өлшеуге арналған аспап. Омметр өлшеу шегі 1 мкОм-нан 1 мОм-ға дейін. Үлкен электрлік кедергілерді өлшеу үшін мегомметр қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Физика
Омар ибн әл-Хаттап

**Омар**, *Омар Халифа, Омар ибн әл-хатаб ибн Нуфейл ибн Абдулуза әл-Қурайши* (585, Мекке – 3.11.644, Медине) – екінші тақуа халифа, аса көрнекті мемлекет қайраткері, төрт шадиярдың бірі.
Омар ибн әл-хатаб туралы түсірілген сериал бар.
Сериал көруге арналған сілтемелер:
* http://islamkinomir.ru/umar-ibn-al-xattab/ 
* http://kinosh.net/news/umar_ibn_al_khattab_farouk_omar_30_serii_2012/2013-02-21-2831 
* http://salambek.net/board/7-1-0-9936 

## Өмірбаяны
Тарихи деректерге қарағанда, ол ұзын бойлы, кең кеуделі, шапшаң қозғалатын өте қайратты адам болған. *Ислам діні*н алғашқылардың бірі болып қабылдаған Омар І. (р.т.ғ.) оған дейін Құрайыш әулетінде беделді, абыройлы, күш-қуаты мол, исламға қарсылығымен белгілі адам еді. Аңыздарда Омар І. (р.т.ғ.) Мұхаммед пайғамбарды (ғ.с.) өлтіру туралы тапсырмамен оның алдына барған жолы пайғамбардың дұғасымен, Алланың шарапатымен 33 жасында ислам дінін қабылдаған. Ислам дінінің күш-қуаты арта түсіп, мұсылман жамағатының Қағбада алғашқы жария намаз оқуын Омар І-нің (р.т.ғ.) иманға келуімен байланыстырады. Ол Әбу Бәкрдің халифа болып сайлануына қолдау көрсетіп, оның кеңесшісі болды. Әбу Бәкр қайтыс боларда Омар І-ні (р.т.ғ.) мұрагерлікке ұсынады, мұсылман қауым оны қабыл алып, Омар І. (р.т.ғ.) халифатқа он жыл билік жүргізді. Омар І. (р.т.ғ.) билік жүргізген кезеңде мұсылмандар 637 жылы Құддыс қаласын алды. 637 – 38 жылдары Қадмияда Сасанилер жеңіліске ұшырады. 644 жылы Иранның маңызды бір бөлігі ислам иелігіне көшіп, мемлекет шекарасы батысқа қарай кеңейе түсті. Омар І-нің (р.т.ғ.) билігі тұсында ислам мемлекетінің иеліктері Орталық, Шығыс, Солтүстік Африка, Батыс Азияға дейін кеңейді. Омар І. (р.т.ғ.) мемлекеттің ішкі-сыртқы саясатына байланысты маңызды мәселелерді біліктілікпен шешіп, мұсылмандардың құрметіне бөленді. Жыл сайын қажылыққа бару, асхабтар мен жауынгерлерді жалақымен, азық-түлікпен қамтамасыз ету, зинақорлық жасаған адамды жазалау, т.б. сияқты тәртіптер Омар І-нің тұсында мұсылман дәстүріне енді. Хижра жыл санауының негізі осы кезде қаланды. Мемлекет басқару құрылымы, салық, жәрдемақы, т.б. көптеген басқару жүйесін қалыптастырды. Омар І. 644 жылы таң намазына имам болып тұрған сәтінде, ирандық құлдың қолынан қаза табады.
Омардың әкесінің аты - Хаттаб ибн Нуфәйл,  шешесі - құрайыштың Махзұн тайпасынын шыққан Хантәмә бинт Хашим.

## Дереккөздер


Санат:Әділетті төрт халифа
Санат:Меккеде туғандар
Санат:3 қарашада қайтыс болғандар
Санат:Мединеде қайтыс болғандар
Санат:Мәсжид-үн-Нәбиде жерленгендер
Санат:Сахабалар
Санат:Исламның көне тарихы тұлғалары
Санат:Орта ғасырлардағы Шығыстың мемлекеттік қайраткерлері
Санат:Құрайыш әулеті
Санат:Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба
Санат:Мухаддистер
Сейітжан Омаров

***Омаров Сейітжан*** (22.6.1906 Ақмола облысы Атбасар ауданы Керегетас ауылы - 19.12.1985, Алматы) - жазушы, журналист. 

Арғын тайпасының Бегендік руынан шыққан.
Қостанай халық ағарту ин-тын бітірген (1932). ІІ дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1930 - 42 жылдары мұғалім, аудандық, облыстық, республикалық газеттерде редактордың орынбасары жауапты хатшы, бөлім меңгерушісі 1946 - 66 жылдары* "Әдебиет және искусство"* (қазіргі *"Жұлдыз"*) журналының жауапты хатшысы, Қазақ мемл. көркем әдебиет (қазіргі "Жазушы") баспасының бас редакторы қызметтерін атқарған. 1959 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан жазушылар одағы басқармасының қазақ бөлімшесінің директоры болған. 

1966 жылдан шығарм. жұмыста. Алғашқы *"Бақыт"* әңгімелер жинағы 1938 жылда жарық көрген. *"Заман күші"* (1948), *"Әңгімелер"* (1953), *"Балзия"* (1960), *"Қайырлы жаз"* (1961, 1976), *"Алтын алқап"* (1963), *"Күн шуақ"* (1965), *"Дала кызы"* (1967), *"Бақ жұлдызы"* (1969), *"Қиыр жол"* (1974), *"Қасиетгі бұлақ"* (1983), т.б. повестер мен әңгімелер жинақтары, *"Қызыл арай"* (1970) романы басылып шыққан. Орыс жазушылары Л.Н. Толстойдың балаларға арналған әңгімелерін, А.П. Чеховтың, [A.M. Горькийдің шығармаларын, В.П. Катаевтың *"Жалғыз жалау жалтылдап"*, *"Полк баласы"* повестерін, неміс филологтері ағайынды Гриммдердің ертегілерін, башқұрт жазушысы С.Құдаштың повестерін, чех жазушысы Б.Немцованың *"Алтын кітап"*,* "Күміс кітап"* ертегілерін қазақ тіліне аударған. Омаровтың туындылары шетел тілдеріне аударылған. 

Қызыл Жұлдыз, *"Халықтар достығы"* (1977), 2 рет *"Құрмет белгісі"* ордендерімен және медальдармен марапатталған, Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Естелік
Жазушының есімі Сейітжан Омаровтың мұражайы да орналасқан Атбасар қаласындағы №3 орта мектепке берілді.

## Дереккөздер


Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Омар хан

**Омар Хан**, **Омар Нарботаұлы** немесе **Сейіт Мұхаммед Омар хан** (1787, Қоқан – 1822, Қоқан) — Қоқан хандығының ханы (1809–1822). Әлім ханнан кейін билікке келді. Әйелі — өзбек әдебиетінің классигі Мохларойим Надира.

Оның тұсында қоқандықтардың Оңтүстік Қазақстанға басқыншылық саясаты күшейе түсті. Ташкенттің солтүстігінде жатқан бірқатар қалалар мен бекіністерге жорық жасап, 1813 жылы Қарнақ, 1814 жылы Түркістан қалаларын басып алды. Әсіресе Түркістан қаласын алуға үлкен мән беріп, осыдан бастап өзін «әмір әл-муслимин» – «мұсылмандардың әміршісі» деп атауға бұйрық берді және мұсылмандардың халифы саналатын түрік сұлтанына Түркістанды бағындырғаны жөнінде хат жазып, Ыстанбұлға арнайы елшілік жіберді. Қоқан – Бұхар арасындағы бақталастықты пайдаланған Түркістанның билеушісі Тоқай төре Бұхар хандығын паналап, сондағы қазақтардан қол жинады. Бірақ Түркістанды қайтармақ болған әрекеттері сәтсіз болды. 1821 жылы қоқандықтарға қарсы Тентек төре бастаған қазақтардың көтерілісі болды. Бұл жолы Омар Сайрам, Шымкент қалаларын басып алды. Тентек төре баж салығы мен зекет төлеп тұруға келісім беруге мәжбүр болды. Ал кейбір қазақ төрелері оған өз еріктерімен бағынды. Омар хан солтүстік-батыста Қармақшы, шығыста Іле өзеніне дейінгі жерге Ақмешіт, Күмісқорған, Жаңақорған, Жөлек, Жаманқорған, Әулиеата, Ақсу, т.б. бекіністер салды. Мұндай бекініс қамалдар Талас, Шу өзендері бойындағы қырғыздар жеріне де салынды. Оның тұсында Қоқанның ресми жылнамасы – *Умарнама* және *Шахнама-ий Умар-хани* жазылды. Ол көптеген мешіт-медреселер салдырды, *Әмір* деген бүркеншек атпен парсы және түркі тілдерінде өлеңдер жинағын қалдырды. 

Ш.Уәлиханов Қоқан хандары Омар ханнан бастап өздеріне «сейіт» деген сөзді қосып айтатын болған деп көрсетті. 

## Дереккөздер

Санат:1787 жылы туғандар
Санат:Қоқанда туғандар
Санат:1822 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қоқанда қайтыс болғандар
Санат:Қоқанда тәж кигізілгендер
Санат:Қоқан тарихы
Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:Қоқан хандығы
Санат:Мингилер
Омыртқалылар

**Омыртқалылар**, бассүйектілер (Vertebrata, Cranіata) – хордалы (желілі) жануарлардың тип тармағы. Қазба қалдықтары ордовик – төменгі силур кезеңдерінен белгілі.
[thumb|[Акула]]
[thumb|[Жолбарыс]]
[thumb|[Саламандра]]

## Тарихы
Омыртқалылардың арғы тегі теңізде тіршілік еткен төменгі сатыдағы хордалылар (қабықтылар, бассүйексіздер). Нағыз Омыртқалылар тұщы суларда пайда болып, олардың эволюциялық дамуының алғашқы сатылары сонда өткен. Жақсы жетілген қозғалу органдарының нәтижесінде су Омыртқалылары (негізінен балықтар) су қоймаларында тіршілік етіп, кейіннен теңіздерге таралған. Тіршілік еткен су қоймаларында оттектің жеткіліксіз болуы девонда олардың құрлыққа шығуына себепші болды. Алғашқы құрлыққа шыққан Омыртқалылар – ихтиостегилер. Бұлар саусаққанатты балықтардан шығып, қосмекенділердің; ал мезозойда жақсы дамыған бауырымен жорғалаушылардың, триаста сүтқоректілердің, юра кезеңінде құстардың арғы тегі болып саналады. Барлық Омыртқалылардың эволюциялық дамуы олардың дене құрылысының күрделенуімен сипатталады. Дене тірегі – хорда, эволюциялық даму процесінің барысында ересек жануарларда (төменгі сатыдағы балықтардан басқасында) хорда, көбінесе омыртқаға айналады (тип тармағының аты осыдан шыққан). Омыртқалылардың судан құрлыққа шығуына байланысты дене құрылысы күрделілене түсті. Төменгі сатыдағы Омыртқалылардың жүрегі екі камералы болса, жоғары сатыдағы Омыртқалылардың бұлшық етті төрт камералы жүрегі көптеген негізгі (құлақшалар мен жүрекшелер) және қосымша бөліктерден (венозды синус, артериальды конус) тұрады. Қан айналыс жүйесі тұйық біткен. Су Омыртқалыларының (бассүйексіздер, балықтар) тыныс алу органы – желбезек, ал құрлықтағы Омыртқалыларда қос өкпе болады. Көру, есту, сезім және иіс сезу органдары жақсы дамыған. Жүйке жүйесі ми, жұлын және шеткі жүйке түйіндерінен (ганглиялардан) тұрады. Зәр шығару органы – қос бүйрек. Омыртқалылардың барлығы да даражыныстылар, жыныс безі екеу, бірақ балықтарда гермафродитизм байқалады. Кейбіреулері жұмыртқа салып, екіншілері ұрпақтарын тірідей туып көбейеді.

## Түрлері
[thumb|[Құстар]]
Омыртқалылардың 40 – 45 мыңдай түрі белгілі. Оларды 7 класқа жіктейді: дөңгелекауыздылар, шеміршекті балықтар, сүйекті балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер. Омыртқалылар жер бетінде кең тараған, оларды әлемдік мұхиттардың түбінен бастап, биік таулы аймақтар мен сусыз шөлді жерлерден кездестіруге болады. Омыртқалылардың биосферада алатын орны зор, әдетте бұлар биоценоздағы трофиктік (қоректік) тізбекті аяқтайды. Омыртқалылардың адам өмірі үшін маңызы зор. Өйткені Омыртқалыларға кәсіптік аң және ауыл шаруашылығы жануарларының негізгі көпшілігі жатады. Омыртқалылардың арасында ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы зиянкестері, ауру тарататын түрлері де жетерлік.

## Сілтемелер
* Омыртқасыздар
* Омыртқа
* Омыртқа бағанасы

## Дереккөздер
Ондық

**Ондық**– Түркі қағанаты кезінен орныққан әскери жасақтың ең кіші бөлігі. Әр Ондықтың өз әскери байрақтары болған. Ондықты онбасы басқарған.
## Түркілердің әскери құрылымы
Түркілер әскерінің құрылымы Ондық, жүздік, мыңдық, он мыңдық (түмен), яғни он оқ жүйесінен тұрған. Жасақтың ең кіші бөлігі – Ондық. Бұлар үнемі алдыңғы шепте шолғыншылық қызмет атқарған. Әскерді сан жағынан Ондық жүйеге бөлуді көшпелі қазақ халқы 19 ғасырға дейін өзгертпей сақтап келді.
## Сілтемелер
* Онбасы
* Әскери құрылым
* Жүздік
## Дереккөздер


Санат:Әскери құрылым
Ондық бөлшек

**Ондық бөлшек**– бөлімі 10 санының бүтін дәрежесі болатын бөлшек (мыс., 1/10=0,1, 909/1009,09). Ондық бөлшек бөлімсіз жазылады, оның бөлімінде қанша нөл болса, алымында оң жағынан сонша сан үтір арқылы ажыратылады. Мысалы,   Егер рационал санның бөлімінің жіктеуінде 2 мен 5 сандары қатынасса, ол цифрларының саны шекті Ондық бөлшекке (мыс., ), ал 2 мен 5 сандарынан басқа да жай сан кездессе, бөлшек ақырсыз периодты Ондық бөлшекке айналады. Иррационал сандар шектеусіз периодсыз Ондық бөлшек түрінде көрсетіледі. Барлық жағдайда да akak-1…a0,b1b2… түріндегі Ондық бөлшек мына түрде жазылады: ak10k+ak-110k-1+…+ +a0+ мұндағы ak, ak-1, …, a0, b1, b2, … – санның белгілі бір разрядына сәйкес 0, 1, 2, …, 9 (ak0) сияқты цифр. Ондық бөлшектің жүйесін 1427 ж. Ғийас әд-Дин ибн Масуд Жәмшид әл-Кәши баяндап жазған.
## Сілтемелер
* Жай бөлшек
* Иррационал сандар
* Натурал сандар
## Пайдаланылған әдебиеттер


Санат:Сандар
Оншақырымдық Алқап

**Оншақырымдық Алқап**– Ресей үкіметі тартып алған қазақ жерлері. 18 ғ-дың 1-жартысында Сібір шебі бойында (1500 км) орнатылған. Ол қазақтардың көшіп-қонуына үлкен зиян келтірді. Кейіннен Орынбор шебінен де О. а. орнатылып, қазақ жерін отарлау іс жүзінде жүзеге аса бастады.
Оңтүстік Балқаш артезиан алабы

**Оңтүстік Балқаш артезиан алабы** – жер асты суы бар өңір; оңтүстік және оңтүстік-шығыста Жетісу (Жоңғар) Алатауы, оңтүстік-батыста Шу-Іле тау жоталарымен шектеліп, солтүстігінде Балқаш көліне дейін созылып жатыр.  Судың минералдығы оңтүстік, оңтүстік-батыс бағыттардан Балқаш көліне қарай 0,5 – 1 г/л-ден 30 – 50 г/л-ге дейін артады. Алаптың әр бөлігіндегі арынды сулы қабаттарының үстінде аллювийлі шөгінділерде және  көбінесе өзен аралықтарындағы үрмелі үгінді құмдардан құралған құмшағылдарда арынсыз грунт сулары кең таралған. Олар 1 – 30 м тереңдікте қалыптасқан. Бұл шөгінділердегі су өнімділігі 0,1 – 2 л/с, минералд. 0,5 – 2 г/л-ден аспайды.
## Аумағы
Жалпы аумағы 80 мың км²-ден астам. Артезиан алабы екі бөліктен (батысында Іле-Қаратал, солтүстік-шығысында Ақсу-Лепсі ойыстарынан) тұрады. Олардың аралығында аласа Үшкөл тау жотасы орналасқан.
## Даму тарихы
Ойыстарда палеозойлық метаморфты тау жыныстарының үстінде негізгі арынды сулы қабаттар бар. Олар жоғарғы палеоген мен неоген дәуірлерінің құм, құмтасты шөгінділерінде 40 – 600 м тереңдікте орын алған. Су өткізбейтін қабатшалармен бөлінген әр сулы қабаттың қалыңдығы 20 – 100 м-ден аспайды. Бұл қабаттарға жеткізіле қазылған ұңғымалардан шыққан су солтүстік, солтүстік-шығыс бағыттарда жер бетінен 5 – 30 м-ге дейін көтеріліп төгіледі. Олардың су өнімділігі 5 – 50 л/с аралығында.
## Сілтемелер
* Балқаш
* Артезиан сулары
* Жер асты сулары
## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Оңтүстік Жоңғар Кенді Аймағы

**Оңтүстік Жоңғар кенді аймағы**, Алматы облысында орналасқан. Солтүстігінде Көксу өзені арқылы бөлініп, оңтүстігінде Жетісу Алатауымен шектеледі. Аймақтың металлогениясы негізінен, көптеген алтын-күмісті формациялы кен орындарымен (Арқарлы, Далабай, Игілік, Быжы, т.б.) және кен көздеріне (Малайсары, Қалқан, Қатутау, Қызылсай, т.б.) байланысты кейінгі палеозойлық жанартаулы-плутоногенді магматизмнің болуымен анықталады. Кен орындары күрделі палеожанартаулық құрылымдар жүйесінен өтетін, сақиналы жанартаулы тектоникалық құрылымдардағы концентрлі және радиалды жарылымдарға тәуелді. Олар адуляр-кварц және галенит-сфалерит-кварц құрамды желілі кенді денелерден тұрады. Жиектері эпидот-актинолит-хлоритті метасоматиттер мен туынды кварциттер болып келеді. Бұл аймақтан алтын мен күмістің маңызды кен орындарының ашылу мүмкіндігі бар.
## Сілтемелер
* Алматы облысы
* Кен
* Жетісу Алатауы
## Дереккөздер


	

Санат:Геология
Оңтүстік Қазақстан (газет)

**«Оңтүстік Қазақстан»** – Түркістан облысының газеті.

Түркістан Республикасы Орталық партия комитетініңің органы ретінде «Ақ жол» атауымен 1924 ж. 26 қарашада жарық көрді. Алғашқы кезде газет облысқа және Сырдария, Жетісу губернияларына, Қарақалпақстанға тарады. 1925 ж. республика астанасы Қызылорда қаласына көшірілгенде газет сол қалада шыға бастаған «Еңбекші қазақ» газетімен біріктірілді. Ал 1929 ж. республика астанасы Алматы болған соң, Сырдария аймақтық партия комитеті мен атқару комитетінің органы ретінде «Ленин жолы» атауымен шыға бастады. 1932 жылдың көктемінде республиканың аумақтық құрылымдары қайта қаралып, облыстар құрылған кезеңде газет қазіргі атауына ие болды.

Газеттің негізін қалаған Т.Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанов, О.Жандосов, О.Исаевтар қатысты. М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, Асқар Тоқмағамбетов, Бауыржан Момышұлының туындылары жарияланып тұрды.

Газет 1967 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталды. 1980 – 90 ж. Бүкілодақтық Халық Шаруашылығы жетістіктері көрмесінің күміс және қола медальдарын алды. Таралымы 23 мың дана, аптасына үш рет шығады.

## Тағы қараңыз
* Ана тілі
* Газеттер

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы

**Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы** – ежелгі дәуірден орта ғасырларға дейінгі уақыттағы ескерткіштерді зерттеген экспедиция. 1948 – 51 ж. ауылы Н. Бернштам, 1953 – 59 ж. Е.И. Агеева басқарған. ауылы Н. Бернштам Сырдария, Арыс, Келес өзенінен Ташкент шұраттарына, солтүстіктете Шу өзеніне дейінгі аймақта барлау жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде көптеген обалар мен қоныстар, қалашықтар орны анықталып, жобалары қағазға түсірілді. Барлау жұмыстарынан басқа Қандытоғай, Бөржар,  Тамды, Шегенексай, т.б. қорымдарына, сондай-ақ Ақтөбе, Алтынтөбе, Тарсатөбе, Мардан-Күйік, Пышақшытөбе, Құйрықтөбе,т.б. қалашықтарда ішінара қазба жұмыстары жүргізілді. Е.И. Агеева Қаратаудың солтүстік беткейінде отырықшы мәдениетті зерттеді. Негізгі зерттеу нысаны ретінде Бабаата қалашығы таңдап алынды. Мұндағы жүргізілген қазба жұмыстары ескерткіштің даму генезисін анықтауға мүмкіндік берді. Бабаата қаласында  ауыл энциклопедиясының ізденістері нәтижесінде алынған мәліметтердің отандық тарихтың ежелгі және ерте орта ғасырлардағы беттерін толымды түрде сипаттауда маңызы зор болды. Автохтонды ежелгі тұрғындардың өндіргіш күштерінің дамуын, көшпелі және отырықшы тайпалардың өзара мәдени байланысын көрсетіп берді.

## Сілтемелер
* "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
* Экспедиция
* Археология
## Сыртқы сілтеме
* Отырар экспедициясы 

Санат:Кітаптар
Ономастика

**Ономастика** (грек onomastіke – ат беру өнері) – тіл білімінің жалқы есімдерді зерттейтін саласы. Жалқы есімдерге кісі, жануарлар аттары, халық, ұлт, ру-тайпа атаулары, жер-су, аспан денелері жатады. Ономастика заттарды жекелеп атайтын жалқы есімді зерттейтін тіл білімі саласы. Ономастика термині сонымен бірге жалқы есім жиынтығын казіргі ғылымда “онимия " ретінде белгілі онимдерді (rp. unoma, unuma “есім, атау") атау үшін қолданады. Жеке ел, аймақ немесе мәтіндегі жалқы есімдердін тізбегі "ономастика " (лексикон сөзіне сай) деп аталады. XX ғ. 60-жылдарындағы жеке ономастикалык еңбектерде ономастика термині антропонимика, яғни адамның есімдер жиынтығы мағынасында қолданылған. 

Ғылыми пән ретінде құрылғанға дейін ономастика үш кезеңді басынан өткізді: 
* ғылымға дейінгі (XIX ғ. дейін); 
* ономастиканың ғылым ретінде қалыптасуындағы аддынғы кезен (ХІХ-ХХ ғ. басы); 
* ғылыми (XX ғ. 30-жылдарынан қазірге дейін).

Қазак ономастикасы өз кезегінде әлемдік еңбектерге, соның ішінде орыс, түркі ономастикасының еңбектеріне сүйене отырып, Ғ.К. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзаков, А. Әбдірахманов. Ә.Т. Қайдаров, В.Н. Попова. О.А. Сұлтаньев жүйелі зерттеулерінің арқасында дамыды.

Ономастика атаулардың шығу, қалыптасу жайын тексереді. Ол зерттеу нысанына қарай топонимика, антропонимика, этнонимика, астронимика, зоонимика, теонимика, фитонимика секілді түрлерге бөлінеді. Топонимика географиялық атауларды зерттесе, антропонимика кісінің аты-жөнін, тегін, лақап, бүркеншік есімдерін қарастырады. Этноним - ұлттық ру-тайпа қатысты мәліметтер жинағы.

## Мысалдар
Қазақ тіліндегі әйел есімдері гүл, күн, ай, сұлулық, асыл тастармен байланысты болса, ерлер есімі батыр, бек, би, құл, мырза, хан сөздерімен, сан есімдермен бірлікте келуімен ерекшеленеді. Араб, парсы тілдерінен енген есімдер де (Жамал – сұлу, Абдолла – құдайдың құлы, Нәзипа – таза, пәк) кездеседі. Этнонимика ел, ру аттарын, астронимика (космонимика) аспан әлемі, жұлдыз, планета атауларын, зоонимика жануар, фитонимика өсімдік, теонимика құдай аттарын, рухтар мен мифтік түсініктерге байланысты атауларды тексереді.

Ономастика халықтың этнографиясымен тығыз байланыста қаралып, басқа халықтармен жүргізген тарихи, мәдени қарым-қатынастың сыр-сипатын танытады. Ономастика қазақ тілінде ғылым ретінде соңғы 20 жыл ішінде дами бастады.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Оңтүстік Қазақстан мұнай барлау экспедициясы

**Оңтүстік Қазақстан мұнай барлау экспедициясы** – 1960 ж. Оңтүстік Қазақстан геологиялық басқармасының құрамында құрылған. Облыстың Төле би ауданындағы Тоғыз станцияда орналасқан. Оған Оңтүстік мұнай барлау тобы деп аталатын Арыс және Луговой мұнай барлау өндірістік бөлімшесі кіреді. Шу – Сарысу ойпаңында іздеу және барлау жұмыстарын жүргізді, мұнда азотты-гелийлі газдар (Солтүстік Үшарал,  Үшарал-Кемпіртөбе) және жанғыш газдар (Амангелді, Айрақты, Орталық, Батыс Әппақ) кеніштері ашылды.
***1983** ж. - Оңтүстік Торғай ойпаңындағы Арысқұм иінін барлады.
***1984** ж. - Құмкөл мұнай кенішін анықтады. Мұнда кейіннен 13 мұнай-газ кеніші ашылды.
***1988** ж. - кәсіпорын құрамынан ұңғымаларды сынақтан өткізетін Ленгір және Сырдария мұнай барлау экспедициялары бөлініп шықты, олар көп ұзамай акцияландырылып, қайтадан құрылған «Сенім» холдингілік компаниясының құрамына кірді.
***1993** ж. - ол өз кезегінде «Оңтүстік мұнай» АҚ болып қайта құрылды.
Республика аумағының бүкіл оңтүстік-шығыс бөлігі ОҚМБЭ-нің бұрғылау жұмыстарымен зерттелді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Оңтүстік Маңғыстау артезиан алабы

**Оңтүстік Маңғыстау артезиан алабы** – жер асты суы бар өңір; Каспийдің шығыс бөлігінде, шығыста Үстірт шыңына дейін, солтүстік Қаратаудан (Маңғыстаудағы) басталып, оңтүстікте Түрікменстанға дейінгі аймақты қамтиды.

## Қалыптасуы
Юра, бор, палеоген, неоген шөгінділерінен құралған алаптың жалпы тереңдігі Қаратау маңы мен Түрікменстан шегінде 1,5 – 2 км, алаптың ортасында 5 – 6 км шамасында. Юра мен төменгі бор қабаттарында қалыптасқан сулардың арыны күшті. Ұңғымалармен көзін ашқанда жоғары көтеріліп, жер бетінен 20 – 90 м биікке шапшып шығады. Бұл арадағы ең сулы қабат жалпы қалыңдығы 50 – 300 м болатын, түйіршікті құм, құмтастардан тұратын альбессеномен шөгінділерінде қалыптасқан. Ол шөгінділердегі сулар Қаратау маңында және Беке-Басқұдық құрылымында 200 – 350 м, ойыс ортасында 1200 – 1500 м тереңдікте жатады. Осындай тереңдіктен ұңғымалар арқылы алынған арынды судың өнімділігі 10 – 20 л/с-тен 50 – 60 л/с-ке дейін жетеді.
## Минералдығы
Қаратау мен Қарақия маңында оның минералдығы 0,7 – 3 г/л болса, Жетібай, Өзен мұнай кен орындары мен Түпқараған жерінде 10 – 30 г/л, ал ойыстың ортасында 110 – 220 г/л-ге дейін жетеді. Ұңғымалар арқылы алынған сулар елді мекендерді сумен қамтамасыз ету, жер суару үшін пайдаланылады.

## Сілтемелер
* Артезиан суы
* Жер асты суы

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан су алабы өңірлері
Оңтүстік Мұнай құбыры

**“Оңтүстік мұнай құбыры”** – еліміздің ірі мұнай тасымалдау желісі.
## Тарихы
1968 – 70 жылы бұрынғы Атырау және Маңғыстау магистралдық мұнай өнімдері басқармалары мен “Өзен – Құлсары – Атырау – Самара” мұнай құбыры басқармасы негізінде осы атпен өндірістік бірлестік ретінде құрылған. Маңғыстау мұнайын Еділ – Жайық бағытындағы мұнай ағынына қосу және мұнайды араластыру, құбырлармен тасымалдауды бір жерден басқару әрі сол кездегі ең үлкен мұнай құбыры – “Өзен – Құлсары – Атырау – Самара” магистралдық мұнай құбырының сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатымен бұл мекеме 1971 жылы Гурьев (қазіргі Атырау) қаласынан Шевченко (қазіргі Ақтау) қаласына көшірілді. 
## Негізгі мұнай құбырлары
Бірлестіктің пайдалануында болған негізгі мұнай құбырлары: ұзындығы 141,5 км “Өзен – Жетібай – Ақтау” (1966), ұзындығы 1932 км “Өзен – Атырау – Самара” (1970), ұзындығы 264,5 км “Қаламқас – Қаражанбас – Ақтау” (1979), ұзындығы 30 км “Сарықамыс – Теңіз” (1968), ұзындығы 105,9 км “Прорва (Теңіз) – Құлсары” (1986), ұзындығы 84,7 км “НПС-3 – Қосшағыл” (1940), ұзындығы 18,75 км “Іскене – Эстакада” (1936), ұзындығы 85,6 км “Мартыши – Атырау” МӨС (1972), ұзындығы 47,6 км “Комсомольск – Мақат” (1942), ұзындығы 22,9 км “Мұнайлы – Қосшағыл” (1950), ұзындығы 63,6 км “Ақтау – Жетібай” (1990), ұзындығы 34,3 км “Доссор – Мақат” (1991). Бірлестік 1997 жылы 1 қаңтардан “ҚазТрансОйл” ұлттық мұнай тасымалдау компаниясы ЖАІ-ның құрамына еніп, оның Батыс бөлімшесіне айналды. Қазір қарамағында “Өзен – Атырау – Самара”, “Қаламқас – Қаражанбас – Ақтау”, “Ақтау – Жетібай – Өзен”, “Мартыши – Атырау – Доссор” мұнай құбырлары және Еділ, Жайық, Сауысқан өзендерінен Атырау мен Маңғыстау облысының тұтынушыларына су тасымалдайтын бірнеше су құбырлары жұмыс істейді. 

## Тағы қараңыз
* Мұнай
* Мұнай құбыры

## Дереккөздер


	

Санат:Қазақстан мұнай құбырлары
Санат:Атырау облысы экономикасы
Санат:Маңғыстау облысы экономикасы