open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Максим Якубович Якубов

**Максим Якубович Якубов** (10.3.1914, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Тастықара ауылы — 8.7.1974, Алматы облысы Қарасай ауданы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, старшина, 836-атқыштар полкінің атқышы. Ұйғыр. Орта мектепті бітірген соң 1941 жылы қаңтарда Кеңес әскері қатарына шақырылып, 240-атқыштар дивизиясының құрамында шайқасқа катысты. 1943 жылы қыркүйекте Якубов қызмет ететін дивизия Днепрге шықты. Өзеннен өтіп, плаццармды басып алу міндетін орындау үшін 27 қыркүйекке қараған түнде атқыштар полктерінің алдыңғы қатардағы бөлімшелері өздері жасаған салдарға және кішігірім қайықтарға отырып өзеннен өтуге кірісті. Днепрден бүкіл батальон өтіп шыққанға дейін олар бір тәулік бойы жаудың қысымына төтеп берді. Днепрдің оң жағалауында берік плацдарм жасалынған. Жаудың 12 қазандағы қарсы шабуылы жойқын болды. Якубовтың ротасы ауыр ұрыстарды бастан кешіруіне тура келді. Бұл  күні дивизия 200-ден астам ұшақ қатысқан жау бомбалаушыларының 18 шабуылына төтеп берді. Жасаған ерліктері үшін Якубовқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (13.11.1943). Ленин орденімен, көптеген медальдармен марапатталған. Алматы қаласында Якубов атында көше және  мектеп бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Иван Михайлович Яроцкий

**Яроцкий Иван Михайлович** (18.06.1916, Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданы Подгорное ауылы - 25.7.1980, Ресей, Татарстан, Қазан қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант. Орыс. 8-сыныпты бітірген соң тракторшылар курсын оқып, ұжымшарда 15 жылы жұмыс істеді. 1937 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, 1938 жылы Хасан көлі маңындағы болған қақтығысқа қатысты. 1939 жылы әскери училищені бітірді. 1940 жылы кіші лейтенант Яроцкий Тынық мұхит флотының 13-ротасында болды. 1945 жылдың 13 тамызында жаудың Тынық мұхит флотының торпедо катерлері Кореяның Сейсин портына басып кірді. Теңіз жол әскерлерінің 390-батальонындағы Яроцкий бастаған автоматшылар ротасы шайқасқа араласып кетті. Жау Кеңес теңізшілеріне қарсы оқ жаудырды. Жапондықтар орасан зор құрбандықтармен Яроцкийдің ротасына тойтарыс берді.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Николай Иванович Ященко

**Николай Иванович Ященко** (31.10.1919, Ресей, Новосібір қаласы - 8.1.2001, Ресей, Челябі қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, генерал, полк командирі. Орыс. 1941 жылы Қазақтау-кен металлургия институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Кеңес әскері қатарына Алматы  әскери  комиссариатынан шақырылған. Алматы жаяу әскер училищесін бітіргеннен кейін (1942) 3-Украина майданы 57-армия 73-гвардиялық атқыштар дивизиясы 214-гвардиялық атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Сталинград, Курск доғасы, Днепр, Дунай өзендері бойындағы ірі шайқастарға, сонымен қатар Румыния, Болгария, Венгрия, Югославия және  Австрия жерлерін азат ету жорық жолдарынан өтті. 1944 жылы 12 қарашада Дунай өзенінен өтуде Я-ның полкі жаудьщ 12 қарсы шабуылын тойтарды. 13 күнге созылған қиян-кескі соғыста жаудьщ 13 танкісі, 20 бронетранспортері мен автокөлігі, 1,5 мыңдай әскері жойылды. Ященкоға Дунайдан өтуде көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). 1948 жылы Мәскеу Әскери  академиясын бітірді. 1980 жылы запасқа шыққан. 2 рет Ленин, Қызыл Ту, 1- және  2- дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Болат Мақұлы Бисопанов

**Бисопанов Болат Мақұлы** (20.02.1934. Қарағанды облысы Нұра ауданы Кызылту селосы) - спорт журналисі. Журналисттік қызметін 1959 жылы "Спорт" газеті шыққан күннен бастады. Газеттің тілшісі, бөлім меңгерушісі және офис редакциясы бас редакторының орынбасары болып істеді. 1962 жылы КСРО Журналистер одағының мүшесі. Белсенді еңбек үшін ДОСААФ ОК-ның және Спорт комитетінің көптеген Құрмет грамоталарымен марапатталған. Бисопанов Болат Мақұлы творчествосына жоғары кәсібилікпен болып жатқан оқиғаларға сын көзбен қарау тән.

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Борис Наумович Болдырев

**Борис Наумович Болдырев** (16.02.1952, Алматы қаласы). Спорт ойындары бойынша бапкер 

1973 жылы КазКСР Министрлер Кеңесі жанындағы дене тәрбиесі және спорт комитетінде, Қазақ ҰПУ-де, "Қайрат" футбол клубында, "Караван" АҚ-да істеді.

Өзінің қызметін спорттық журналистикамен қоса атқарды. Қазақстандық даңқты спортшылар туралы "Мельбурннен Мәскеуге дейін" деректі кітабын құрастырушылардың бірі.

2001 жылдан бері ҚазСТА факультеті деканы. Дене тәрбиесі және спорт журналисі мамандығының қалыптасуымен шұғылданады.

## Дереккөздер

Санат:16 ақпанда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті тұлғалары
Санат:Қазақстан спорт журналистері
Ақын Ордабайұлы

**Ордабайұлы Ақын** (1980, Кенен ауылы, Жамбыл облысы), "Рахат" телеарнасының спорт шолушысы, С. Бердіқұлов атындағы жүлденің иегері, Яхонтев атындағы халықаралық сөз өнері сайысының жүлдегері. Телеарна ауыл спорты тақырыбын жиі көтеріп жүр. Сөзге шешен, білімі жан-жақты. Қазақ күресі халықаралық бірлестігінің алқа мүшесі, тексеру комитетінің төрағасы.

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Дене тәрбиесінің жаршысы

**"Дене тәрбиесінің жаршысы - Вестник физической культуры"** Қазақстан Республикасының Білім және ғылым минстрлігінің, Дене тәрбиесінің ұлттық ғылыми-практикалық орталығының ғылыми-практикалық журналы (2001 жылы). Журналдың міндеті - салауатты өмір салтының қағидаларын қорғауды орнықтыру мен дене тәрбиесі және спортпен үнемі айналысуға тұрғындардың көпшілігін тарту: балалар -жасөспірімдер спортын дамыту, денешынықтыру мен спорт саласындағы ғылыми білімдерді насихаттау.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Василий Петрович Даньшин

**Даньшин Василий Петрович** (18.10.1947-2006, РФ, Дондағы Ростов). Журналистика факультетін бітіргеннен кейін "Боевое знамя" газетінің Қазақ телеграф агенттігінің спорт шолушысы болып істеді. 1990-2000 жылдары АОСК (ЦСКА) спорт клубының баспасөз хатшысы қызметін атқарды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Петр Аркадиевич Деражинский

**Деражинский Петр Аркадиевич** (6.05.1918, Рига -25.12. 1988, Париж) 1953-85 жылы Алматы қаласында тұрды. 1987 жылдан бас¬тап Қазақ радиосы мен теледидарының спорт комментаторы. Денсаулық, спорттық тақырыпты жете білу, радио дыбысына сәйкес келетін дауыс, материалдарды әсіресе жеткізуі миллиондаған жанкүйерлердің зейінін арттырды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Дендербай Қажығалиұлы Егізов

**Дендербай Қажығалиұлы Егізов**  (6.06.1939 Индербор, Атырау облысы - 20.02.2007 Алматы) - белгілі спорт фотожурнал иесі. Мәскеудегі (1980), Сеулдегі (1988), Барселонадағы (1992), Лиллехаммердегі (1992) және Атлантадағы (1996) О.о-да Қазақстан құрама командасы мүшелерінің көрсеткен енерін жариялап отырды. Еуропа  және Әлемнің көптеген чемпионатында, Азия ойындарында тіркелді. "Спорт бейбітшілік елшісі" (1975) фестивалінің лау¬реаты, "Советский спорт" газетінің (1980) Бүкілодақтық конкурсының (1981) лауреаты. КСРО дене тәрбиесінің үздігі (1991).

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Санат:Индер ауданында туғандар
Санат:КСРО журналистері
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Рабат Әлібекұлы Жәнібеков

**Жәнібеков Рабат Әлібекұлы** (, Түркістан облысы, Қазығұрт ауданы Рабат ауылы) - ҚазТВ-де редактор (1970-2000), ҚР Білім және ғылым министрлігінің ғылыми-практикалық орталығында баспасөз хатшысы (2004 жылдан) қызмет істеді.

Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.

1968 жылдан 2003 жылға дейін қазақ телевизиясында қызмет етті. 1973 жылдан бастап спорт бөліміне ауысып, комментаторлықты бастаған. Алғаш жүргізген матчы Футболдан КСРО Чемпионатындағы "Қайрат" — "Торпедо" (Мәскеу) кездесуі. 
## Дереккөздер

 

Санат:Спорт журналистері
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Қайрат Мифтахұлы Жантикин

**Қайрат Мифтахұлы Жантикин** (29.10.1961, Алматы қаласы.), 1983 жылдан. ҚазТВ-ның әскери-спорттық бағдарламасы Бас редакцияның комментаторы. Спорт журналисі есебінде ірі Бүкілодақ және халықаралық жарыстардан хабар береді. 1990 жылдан бастап ҚазКСР Мемлекеттік спорт ко¬митеті төрағасының көмекшісі, кейін жастар ісі, туризм және спорт министрінің көмекшісі. "Пас от Озерова" футболдан тележурналистер арасындағы ХТ- дің жеңімпазы (1992, М.).1993 жылы бастап хаттама қызметінің жетекшісі, ҚР ҰОК-нің атқарушы директоры О.о-дағы ҚР-сы спорт делегациясының (1996, Атланта, 1994, Лиллехаммер, 1998, Нагано, XXV Азия ойындарының (Хиросима, Жап. Олимпиядалық атташесі 1999 жылдан ҚР-дағы "Сорос-Қазақстан" қор жобасының жетекшісі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Ильяс Орынбекұлы Жолдас

**Жолдас Ильяс Орынбекұлы** (15.06.1964, ОҚО, Қазығұрт ауданы Аққұм ауылы), Шымкент ДТТ (1983), Оңтүстік Қазақстан педагогикалық институтының дене тәрбиесі факультетін (1994) бітірген. ОҚО теледидарының спорт комментаторы.

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Азия геологиясының мәселелері

**Азия геологиясының мәселелері** - Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының баспасынан 1955 жылы орыс тілінде жарық көрген ғылыми еңбек. Құрастырушы - Н.Н.Долгополов. Кітаптың 2-томы академик В.А.Обручевтің туғанына 90 жыл толуына және оның ғылым қызметінің 65 жылдығына арналған. 73 ғалымның мақаласы енгізіліп, әр мақала соңында Дереккөздер көрсетілген. Ірі 6 бөлімге бөлінген: жалпы және аймақтық тектоника, кентасты кен орындары, төрттік кезеңді зерттеу мәселелері, мәңгі тоң және жер асты сулары, петрография және минералогия, фауна, флора қазбалары және палентология мен биостратиграфияның жалпы мәселелері. «Кентасты кен орындары» бөлімінде академик Қаныш Сәтбаевтың кендердің қалыптасу теориясының әдістемелік мәселелері, кен орындарының генезисі, Жезқазған рудогенезінің негізгі спецификалық ерекшеліктері, мыс кен орындарының шөгінділері жайындағы тұжырымдамалары берілген. Көлемі 74,3 бет. Таралымы 3500 дана.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Кітаптар
Адам және химия (жинақ)

**Адам және химия** - очерктер жинағы. Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1964 жылы жарық көрген. Шағын жинақ химия саласында еңбек етіп жүрген мамандар жөнінде. Жинақта Қаныш Сәтбаев бастаған бір топ ғалымдардың «Правда» газетінде 1963 жылы 1 желтоқсанда жарияланған «Қазақстан фосфориттері» атты мақаласы және 9 жазушының әңгімелері берілген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Кітаптар
Азамат келбеті (жинақ)

**Азамат келбеті** - очерктер жинағы. «Қазақстан» баспасынан 1967 жылы қазақ тілінде жарық көрген. Авторы - С.Хайдаров. Жинақта еңбеккерлердің тұлғасы берілген. Очерктер егінші мен сауыншының, шопан мен жылқышының, ақын мен ғалымның жан дүниесін ашады. Автор Баянауыл баурайының, Қорғалжын және Ереймен атырабының тамаша табиғатын суреттейді. Академик Қаныш Сәтбаевтың жаркын бейнесі, сондай-ақ Социалдық Еңбек Ерлері Қ.Жәниевтің, А.И.Киреевтің тұлғасы, аудандық партия комитетінің  хатшысы А.Төлеубаевтың қызметі орамды тілмен жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Кітаптар
Өмірзақ Шеріпбайұлы Жолымбетов

**Өмірзақ Шеріпбайұлы Жолымбетов ** (25 қараша 1939, Қызылорда облысы Арал ауданы Сексеуіл станциясы) - ҚР ЕСЖ-сы (1999), профессор (2003), жазушы, спорт журналисі.

## Өмірбаяны

### Спорттық
"Б" ЕСҚ РҚ- ның (1962) Қазақстанның атлетикадан құрама командасының мүшесі (1961- 64), Бүкілодақтық студенттер ойынына қатысушы (1962, Тбилиси). ХТ-дің жеңімпазы (1963, Ұланбатыр, МХР). КСРО халықтары III Спартакиадасына қатысушы (1963). Қазақ ДТИ-ның спорт факультеті (1962) мен ҚазМУ-дің журналистика факультетін (1974) бітірген. КЛКЖО Көкшетау және Қызылорда облыстық комитеттерінің спорт және бұқаралық-қорғаныс бөлімдерінің меңгерушісі, Қызылорда облыстық спорт комитетінің терағасы, Әлем чемпионатының күміс жүлдегері В.Моджеиконың және Әлемнің 4 мәрте рекордшысы А.Колдоковтың алғашқы жаттықтырушысы, 8 СШ-ін дайындады. 

### Журналистика
Республикалық жастар газеті "Лениншіл жаста" (1967-71) ҚазКСР Мемлекеттік телерадио комитетінде спорт редакциясын басқарды (1971- 96), ҚР қаржы министрлігінің аударма бөлімінің бастығы, республикалық қаржы-валюта бақылау комитетінің, жастар ісі, туризм және спорт министрлігінің баспасез хатшысы, Алматы облысы әкімшілігінің спорт жөніндегі бас маманы. Телерадио журналистерінің "Алтын Жүлдыз" республикалық конкурсының Гран-При жүлдегері (1995), "Қазақстан Республикасының таңдаулы спорт журналшысы" (1995), ЮНЕСКО (1995), С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың (2001) лауреаты.

## Дереккөздер

Санат:Спорт журналистері
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:КСРО жеңіл атлеттері
Қазақстан спорты

**"Қазақстан спорты"** - 25.02. 2000 жылы құрылған ақпараттық агенттік. Бірінші президенті - Оразбекова Күләш Айтмолдақызы, профессор ҚР Журналистер одағының мүшесі. Бас директор - Оразбеков Ануарбек Айтмолдаұлы. Агенттік 15.04.2000 жылы бастап "Pro Sport KAZAKSTAN" спорттық-тартымды журналды және 13.09.2000 жылдан бастап "Pro Sport KZ" спорт газетін шығарады. Материалдардың негізгі тақырыптық бағыты – әлемдік және Қазақстан спортының жетістіктерін, салауатты өмір салтын насихаттау. Журнал Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстанға таралды. "Pro Sport KZ" журналы ай сайын, "Pro Sport KZ" газеті аптасына екі рет шығады. Республика бойынша Агенттіктің меншікті тілшілерінің жеткілікті желісі құрылған. Қазақстан Республикасы мен әлемдегі спорттық оқиғалар жөніндегі ең жедел ақпараттар осы екі басылымының тақырыбы. Қазақстан спорттағы жағдайларға ерекше көңіл бөлінеді. Футболдан ұлттық біріншілік, әлемдік аренада Қазақстан спортшыларының өнер көрсетуі жөнінде белгілі жаттықтырушылар мен Әлем спортының жұлдыздарымен арнайы сұхбаттар, жедел материалдар жүйелі жарияланды. "Pro Sport KZ" газеті мен түрлі түсті "Pro Sport KZ" журналының басылымы кәсіби спортшылардың да, сондай спорт әуесқойларының да сұранысына ие.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Орал Гималұлы Қаймирасов

**Орал Гималұлы Қаймирасов ** (7.05.1927- 15.05. 2009 Алматы РФ, Башкирия, Салават ауданы) - белгілі спорт журналисі, ТААС, ҚазТАГ тілшісі (1963-98). Жас кезінен спортпен шұғылданды, коньки спорты, альпинизм, футболдан түрлі жарыстарда ойдағыдай өнер көрсетті, "С" ҚР-ның жастар құрама командасыныц құрамында ойнады. Тянь-Шань- ның, Памирдің, Кавказдың көптеген шыңдарына шығудың, халықаралық олимпиадалардың қатынасушысы, БД төрешісі. Кептеген очерктердің, келелі мақалалардың, репортаждардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:КСРО журналистері
Наум Бенекдиктович Копилеович

**Копилеович Наум Бенекдиктович** (09.03.1926, РФ, Воронеж қаласы. - 22.09.1985, Алматы қаласы.) Республикалық "Ленинская смена" жастар газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы. 1952 жылы Бүкілодақтық "Советский спорт" газетінің Қазақстан мен Қырғыстан бойынша тілшілер пунктін ұйымдастырды және меншікті тілшісі болды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Санат:КСРО журналистері
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Дене шынықтыру газеті

**"Дене шынықтыру газеті"** 1927 жылы Семейде шыққан, Қазақстандағы алғашқы спорттық газет. Газетті Семей спорт үйірмесінің жетекшісі, белгілі спортшы Алексей Михаилович Огородников басқарды, газет салауатты өмір салтын, тұрғындар арасындағы дене тәрбиесін ұйымдастыру мәселелерін насихаттады. Семейдің өлкетану мұражайында оның 1928 жылы 1 сәуірдегі N 3,16 номері сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Юрий Александрович Лифинцев

**Лифинцев Юрий Александрович** (1.04.1952, Түрікменстан, Мары қаласы. Алматыға 1956 жылы көшіп келді 1975 жылы ҚазМУ- дің журналистика факультетін бітірді. "Дружные ребя¬та", "Спорт", "Казахстанская правда" газеттерінде істеді "Азия-спорт" халықаралық газетінің құрылтайшысы және редакторы болды. Әлемнің, Еуропаның, Азияның, Кеңестер Одағының чемпионаттарына, О.о-дан (Сидней) хабарлар берді. С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты (1996-97).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:КСРО журналистері
Санат:Қазақстан журналистері
Әміре Дүрманұлы Айтбакин

**Әміре Дүрманұлы Айтбакин, Дүрмұхаммед** (1861, Семей губерниясы, Павлодар уезі, Ақбеттау болысының 2-ауылында туған – 1919 жылы Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласында қайтыс болды) - орысша білім алған қазақ дәрігері. Айтбакин Омбының оқытушылар семинариясын 1882 жылы тәмамдаған соң әскери прогимназияға оқытушы болған. Бір жылдан кейін генерал-губернатор кеңсесінің тілмашы қызметіне тағайындалады. Одан соң әскери губернатордың бұйрығымен Семейдегі облыс басқармада қазақ және татар тілдерінің тілмашы міндетін атқарады.

Мемлекет жұмысын ыждағатпен атқарған азамат уезд бастығының аға көмекшісі болып, Қарқаралыға ауысады. 1888 жылы 20 мамырда Семейге шақырылып, губернатор кеңсесінде жыл аяғына дейін еңбек етеді. 1889 жылы Томск университетінің медицина факультетіне оқуға түседі. Айтбакин университетті күміс медальмен аяқтап, 1894 жылы Қарқаралы уезіне дәрігер болып тағайындалады. Қарқаралыда 1896 жылға дейін істеп, сол күзде Павлодар уезінің 3-теліміне дәрігер болып барады.

1898 жылдың 11 мамырында Өскемен уезінің 3-теліміне ауысады. Сол жылдары ол айналасы 500 шақырым аймақта, яғни қазіргі Қатонқарағай, Үлкен Нарын, Марқакөл, Күршім, Зайсан және Тарбағатай аудандарында мекендеген жергілікті халыққа қызмет көрсеткен. Дәрігерлік міндетін атқарумен бірге білімпаз зиялы қазақ уездеріне тарайтын орыс тіліндегі басылымдарға, «Дала уалаяты» және «Қазақ» газетіне әр түрлі емдеу тәсілдерін, жұқпалы аурулардан сақтану жайында мақалалар жазған.

Айтбакин 1918 жылы Өскемен қаласындағы дәрігерлік қосынға ауысады. Уезд орталығына келген соң да ол әлеуметтік жұмыстарға белсене қатысады. Алайда 1919 жылдың күзінде осы өңірде айрықша өршіген жұқпалы індет сүзектен опат болып, Ертістің сол жағалауындағы Ахмер елді мекеніндегі мұсылмандар моласына жерленеді. Қаныш Имантайұлы жас күнінен үздік оқуымен, үлгі боларлық дәрігерлік қызметімен өз қатарынан дараланып алға шыққан Айтбакиннің өзін де, еңбегін де өнеге тұтқаны ауызекі естеліктер арқылы мәлім (мысалы, Халық жазушысы, баянауылдық Дихан Әбілевтің естелігінде бұл жайында кеңірек сөз болған).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Академик В.Л.Комаров - кеңес ғылымының ұйымдастырушысы және басшысы (мақала)

**Академик В.Л.Комаров - кеңес ғылымының ұйымдастырушысы және басшысы** - Сәтбаевтың мақаласы. Ғалымның 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шықкан шығармалар жинағының 1-томына енген.

Бұл мақаласында Сәтбаев екі рет Сталиндік сыйлық алған, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Кеңестер Одағы Fылым академиясының президенті академик Владимир Леонтьевич Комаров жайында жазады. Оның алдыңғы қатарлы кеңес ғылымының жалпы жұрт таныған ұйымдастырушысы және басшысы екендігі жайлы айта отырып, шын мәнінде ғылым ордасы болып отырған КСРО Ғылым Академиясысын құру, оның жұмысын белгіленген бағыт бойынша жүргізіп отыру міндеті B.Л.Комаровқа	жүктелгенін айтады.

Ғылым Академиясы: *«1934 жылы үкімет қарары бойынша Ғылым Академиясы еліміздің астанасы Москваға көшіп келді. 1936 жылы, академик А.П.Карпинский қайтыс болғаннан кейін, В.Л.Комаров бір ауыздан академияның президенттігіне сайланды. КСРО Ғылым Академиясы президенті қызметінде В.Л.Комаров дүние жүзіне атағы шыққан білімпаз, кеңес ғылымының басшысы және ұйымдастырушысы, сол сияқты көрнекті мемлекет қайраткері екенін айқын көрсетіп, өзінің зор талантын кең өрістетті»* дей келіп, академик В.Л.Комаровтың «Кеңестер Одағындағы ұлттық республикаларда алдыңғы қатарлы кеңес ғылымының ордаларын құру, өркендету ісіндегі жетекшілігі зор орын алады» деп, оның ғылым саласында атқарған ерен еңбегін жоғары бағалайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Олимпиялық алау

thumb|200px|right|Спортсшы Пааво Нурми алау жағуда(Олимпиялық ойындар 1952)**Олимпиялық алау**,Олимпиялық ойынның дәстүрінің бірі. Ерте дүниеде Эллада жерінде Олимпиялық ойындар өткен Олимпия қаласының жүртында күн сәул есінен тұтанады. Содан кейін Олимпиядан кезекті олимпиялық ойындар отетін қаладағы стадионға қолдан-қолға ауысып алаулы эстафета өтеді. Бұл эстафетада ұшақтар, кемелер, машиналар, мотоциклдер және т.б. келіктер пайдаланылып, езінің жолын Олимпиялық ойындар ашылатын стадиондағы салтанатта аяқтайды, арнайы жасалған шарада қашан ойындар жабылғанша жанып тұрады.
thumb|140px|
## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық ант

**Олимпиялық ант**, 1920 жылдан басталатын міндетті дәстүрдің бірі. Олимпиялық ойындардың салтанатты ашылуы кезінде ұйымдастырушы мемлекеттің ең атақты спортшыларының бірі мінберге көтеріліп, сол қолымен олимпиялық тудың бір шетінен ұстап тұрып салтанатты түрде: "Осы олимпиялық ойындарға қатысушылардың атынан осы Олимпиялық ойындардың таза спорттық рухта оның барлық талаптарына сәйкес өтөтіндігіне ант беремін" - дейді.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық әдебиет

**Олимпиялық әдебиет**, Қазақстанда Э. Жолымбетовтың " Мәскеу - XX Олимпиялық ойындарды шақырады" (1979), "Бес шығыршық" (1993 кітаптарымен басталады. Содан кейін П. Матущактың "Казахстанские спортсмены на Олимпийских играх" (1998), Н. Жүнісбаевтың "Олимпийский маршрут" (1999), "Олимпийский маршрут продолжается" (2002), П. Матущак, Д. Тұрлыханов, Қ. Закарьяновтың "Олимпийская гордость Казахстана" (2004), (Олимпиялық алау Алматыда 2007), Э. Жолымбетов, А. Құлназаровтың "от древный Эллады до Афины" (2004), О. Епубаевтың және т.б. авторлардың еңбектері жарық керді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Академик Қаныш Сәтбаев (жинақ)

**Академик Қаныш Сәтбаев** - ғалымды еске түсіруге арналған жинақ. 1965 жылы «Ғылым» баспасынан орыс тілінде жарық көрген. Кітапқа Қаныш Сәтбаевпен бірге қызмет атқарған көрнекті ғалымдардың, оның шәкірттері мен өмірінің әр кезеңінде ғылыми, өндірістік және қоғамдық қызметте болған адамдардың мақалалары енгізілген.

Бұл естелік-мақалаларда ұлы ғалымның өсу жолы, Қазақстан ғылымының жетекші салаларының басты-басты өркендеу сатылары және оны қалыптастыру ісіндегі Сәтбаевтың рөлі жан-жақты баяндалған. Ғалымның республиканың аса бай минералдық қорларын зерттеу, металлогендік ғылымының күрделі мәселелерін талдау барысындағы жемісті қызметі әр қырынан ашылады. Әсіресе оның аса қымбат Жезқазған мыс кен орындарын ашу, Жезқазған мыс қорыту комбинаты құрылысын салу және Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының Геологиялық институтын ашып, қалыптастыру жолындағы белсенді еңбегі ерекше атап көрсетілген.

Кітапта Сәтбаевтың Жезқазған мыс кен орнын зерттеу мен игерудегі және Жезказған мыс қорыту комбинатының, Қазақ КСР Ғылым Академиясы Геологиялық ғылымдар институтының құрылысын жүргізудегі қызметіне елеулі орын берілген. Жинаққа Ш.Шокин, Ш.Есенов, П.Антропов, П.Тәжібаева, И.Бок, С.Бәйішев, И.Галузо, тағы басқалары көрнекті ғылымдардың мақалалары мен естеліктері енген.

Жинақ Сәтбаевтың фотосуретімен ашылып, ғалым өмірінің әр кезеңінен елес беретін суреттермен, деректі құжаттармен, қолжазба көшірмелерімен көркемделген. Көлемі 19,3 баспа табақ, таралымы 5000 дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Михаил Юрьевич Маркин

**Михаил Юрьевич Маркин** (31.07.1972, Қызылорда облысы Байқоңыр қаласы). 1997- Қазақстан-1 теле арнасында "Футбол әлемі" бағдарламасының редакторы 1998-99 жылы "Гол" газетінің тілшісі. 1998-2000-"CnopT-KZ" газетінің бөлім меңгерушісі. 2000 жылдан бас¬тап "Pro-Sport Kazakhstan" журналының тілшісі, "Овертайм" агенттігінің шолушысы, "Қайрат" командасының (2002) баспасөз атташесі футбол шолушысы және статист. "Қазақстан футболы: 1913-2003" анықтама энцикпопедиясының серіктес авторы.

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Академик Қаныш Сәтбаев (суретті альбом)

**Академик Қаныш Сәтбаев** - Алматыда 1999 жылы қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде жарық көрген суретті альбом. Басылымның демеушісі - «Шеврон Мұнайгаз» ИНК. Бас редакторы - В.С.Школьник. Қаныш Сәтбаевтың ғұмырнамасы суреттер мен құжаттар негізінде баяндалған. Республиканың мемлекеттік мұрағатындағы, Ғылым Академиясындағы, Қаныш Сәтбаев атындағы мұражайдағы, оның серіктестерінің, туыскандарының, шәкірттерінің жеке мұрағаттарындағы барлық деректер толық қамтылған, бұл мұрағаттар ғалым ғұмырнамасын бұрын белгісіз болып келген жайттармен толықтырып, байыта түседі.

Сәтбаевтың суреттерде бейнеленген қас-қағым сәттері, ол бағалаған, оқыған, өзгертулер енгізген, ескертпелер жасаған, қарарлар жазған құжаттардың фотокөшірмелері арқылы оқырман қауым оның шынайы бейнесін көре алады. Альбом фотосуреттермен, түрлі түсті суреттермен әсем безендірілген. Көлемі 160 бет. Таралымы 1500 дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Александр Владимирович Стрельников

**Александр Владимирович Стрельников** (18.06.1957, Гудермес, Шешенстан) - халықаралық спорт шебері, Қазақстанның еңбек сіңірген жатықтырушысы,, Ұлттық бокс құрама командасының жатықтырушысы,  екі дүркін әлем чемпионы, Ұлттық бокс құрама команданың капитаны - Серік Сәпиевтің жеке жатықтырушысы.

Александр Стрельников бокспен 1969 — 1980 жылдар аралығында шұғылданған. КСРО-ның бокс бойынша спорт шебері, халықаралық турнирлердің жеңімпазы, 
КСРО чемпионатының қола жүлдегері (1977, Бішкек)

1980 жылдан бері  Абай қаласындағы  жасөспірімдер спорт мектебінде жатықтырушы.

## Атақты шәкірттері

Александр Стрельниковтің атақты шәкіртерінің бірі, боксшы, халықаралық спорт шебері, Қазақстанның бокс бойынша еңбек сіңірген спорт шебері, Парасат орденінің кавалері (2008 жыл) - Серік Сәпиев. Серік Сәпиевтің бірінші жатықтырушысы, әрі бүгінгі күнге дейін танымал спортшыған тәлім-тәрбие беріп келе жатқан Александр Стрельников: 
– Серік менің алдыма кел­генде 11 жаста еді. Өзі нәзіктеу, тұйық болатын. Бірақ көзіне қарап-ақ тегін бала еместігін аңғардым. Жанарында бір ұш­қын бар. Уақыт оза байқасам, өнері аздап ағасына келіңкірейді. Бақтай да техникалық арсеналы өте бай, жылдам боксшы бола­тын. Сондай қасиеттер Серіктің де бойынан табылды. Сол кезде мен бұл жігіттің шабысы ширақ болатынын байқадым, – дейді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Бокс жатықтырушылары
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысының құрметті азаматтары
Қаныш Сәтбаев атындағы мектеп-балабақша оқу тәрбие кешені

**Қаныш Сәтбаев атындағы мектеп-балабақша оқу тәрбие кешені** - алғаш рет Ақкелін болысында 1903 жылы бастауыш орыс-қазақ мектебі ашылды. Әліппе ұстатып, әріп танытқан мұғалімдері: Г.В.Терентьев, Б.Уәлиханов, С.Жуанышбаев.

Мектеп табалдырығын алғаш аттаған оқушылары: Ғазиза Имантайқызы Сәтбаева, Ғариф Зәркешұлы, Кәрім Зындаұлы, Ғабдұлғазиз Имантайұлы Сәтбаев, тағы басқалары Қаныш Сәтбаев онда 1905-11 жылы оқыған. 
*1933 жылы «Теңдік бастауыш мектебі», 
*1938— 39 жылы Жеті жылдық мектеп құрылды. Осы жылдары мектеп-интернат атанды. 
*1989 жылы 27 мамырда мектепте Қаныш Сәтбаев мұражайы ашылды. Мұражай ғалымның өмір деректері бойынша құжаттар, заттар, кітаптармен жабдықталған. Онда ғалымның қызы Шәмшиябану Қанышқызының пайдаланған заттары, құжаттары, кітаптары бар бұрыш ұйымдастырылған. 
*2008-09 оқу жылында мектепте 172 оқушы білім алды. Мектепте «Қаныштану» факультативтік сабағы жүргізіледі.

Әр жылда дәстүрлі «Сәтбаев оқулары» жинағы шығарылып отырады. Сәтбаев оқыған қарашаңырақ түлектері сан салалы мамандық бойынша еңбек етеді. Қазірде осы мектептен нәр алып, сусындаған түлектердің 24-і ғылым саласында, 215-і мұғалімдік қызмет атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Білім мекемелері
Қаныш Сәтбаев атындағы орта мектеп

**Қаныш Сәтбаев атындағы орта мектеп** - Павлодар облысы Баянауыл аудандық Теңдік ауылында 1992 жылға дейін негізгі орта мектеп ретінде қызмет етіп келді. 
*1991 жылы академик Қ. Сәтбаев аты берілді. Өз тарихын төңкеріске дейін Ақкелін болысында 1903 жылы ашылған орыс-қазақ мектебінен бастайды. 
*1933-38 жылы Сарықамыс бастауыш мектебі, 
*1938-62 жылы Теңдік жетіжылдық мектебі, 
*1962 жылдан сегізжылдық, кейіннен орта мектеп деп аталды. 
*2001 жылы жаңа ғимаратка көшіріліп, техника құралдармен және жиһаздармен қамтамасыз етілді. Мектепте компьютерлік сыныптар, мәжіліс және спорт залдары, 60 орындық асхана, еңбек-техника және қызмет көрсету кабинеттері, оргтехника түрлері және спорттық, ауыл шаруашылық жабдықтары бар.

Осы мектеп түлектерінің ішінде еліне танымал болған мектеп бітірушілер қатарында Қ. Сәтбаев, Ж. Жандосов, ғалымдары Ақышев, Х. Оспанов, Г. Садықова, Е. Көкенов, тағы басқалары бар.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Мектептер‎
Қаныш Сәтбаевтың қоғамдық ғылымдар жөніндегі мұрасы

**Қаныш Сәтбаевтың қоғамдық ғылымдар жөніндегі мұрасы** -1997 жылы «Ғылым» баспасынан орыс тілінде жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - тарих ғылым кандидаты. Ғ.О.Батырбеков. Жауапты редакторы - ҚР Ғылым Академиясының академик М.Қ.Қозыбаев, пікір жазғандар: Ғылым Академиясының мүшесі К.Нүрпейісов, тарих ғылым кандидаты. Х.Әбжанов. Бұл ұлы ғалымның қоғамдық ғылымдар саласындағы ғылым қызметінің энциклопедиясын сипатын ашуға талпыныс жасаған тұңғыш ғылыми-зерттеу болып табылады.

Кітап «Қ.Сәтбаевтың өмірбаянын зерттеудің жайы», «Қ.Сәтбаев және Қазақстанның Ғылым академиясы. Ғалымның қоғамдық қызметі», «Қ.Сәтбаев еңбектеріндегі Қазақстан экономикасы мәселелері», «Қ.Сәтбаевтың Орталық Қазақстандағы біздің заманымызға дейінгі ескерткіштерге байланысты зерттеулері», «Қ.Сәтбаев фольклор мен әдебиет туралы», «Қаныш Сәтбаев өнер туралы», «Академик Қаныш Сәтбаевтың есімін мәңгі есте сақтау тарихы» деген тараулардан тұрады. Зерттеуші осы аталған өзекті тақырыптар бойынша ұлы ғалымның қызметін нақты деректер мен құжаттарға сүйене отырып, жан-жақты ашуға күш салған. Кітапта ғалым өмірі мен қызметінің әр кезеңдеріне қатысты фото және құжаттық материалдар берілген. Еңбектің көлемі 12,75 бет. Таралымы 500 дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Академиктің жастық шағы (мақала)

**Академиктің жастық шағы** - мақала. Авторы - Н.Анов. 1965 жылы «Қазақстан» баспасынан «Өмір операциясы» атты очерктер жинағы орыс тілінде жарық көрді. Құрастырушы - Л.В.Скалковский. Жинақта 17 жазушы, журналистің мақалалары топтастырылған. Кітапта Қазақстан ғалымдарының еңбектері, олардың батыл ізденістері тартымды жазылған. Ановтың мақаласы осы жинаққа енген. Оқырман қауым бұл мақаладан Қазақстандағы ғылымның дамуы, Кеңес өкіметі кезіндегі ғалымдардың табыстары жайында мол мағлұмат алады. Мақалада, сондай-ақ Қаныш Сәтбаевтың жастық шағы, студенттік кезеңі, ұстазы М.А.Усов және Жезқазған-Ұлытау ауданында атқарған жұмыстары жайлы баяндалады. Жинақ көпшілікке арналған. Көлемі 15,92 бет. Таралымы 50 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Қаныш Сәтбаев: хаттар мен ескертпелерден

**Қаныш Сәтбаев: хаттар мен ескертпелерде**н - Алматыдағы «Атамұра» баспасынан 1998 жылы орыс және қазақ тілдерінде жарық көрген жинақ. Құрастырушы – тарих ғылым кандидаты Ғ.О.Батырбеков. Академик Қ.Сәтбаевтың 1920- 60 жылы жазған барлық хаттары, анықтамалары, жазбалары, ескертпелері хронологиялық тәртіппен берілген. Онда ғалымның бай өмір жолы мен қайраткерлік қызметі, қиын кезеңдердегі Қазақстан ғылымының қалыптасуы мен дамуы көрсетілген.

Жинаққа Қазақстан Орталық мемлекеттік мұрағатынан алынған құжаттар мен бұрын жарияланбаған материалдар енгізілген. 31 фотосурет қамтылған. Көлемі 10,9 баспа табақ. Таралымы 1 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Ақбарақ-бекет

**Ақбарақ-бекет** - Ресейдің Сібірлік әкімдері 1833 жылы Баянауыл округін құру қарсаңында, яғни 1829 жылы Павлодармен аралықта Қалқаман - Жамантұз - Қайдауыл - Жалғызқұдық - Қарасор бекеттерін ашады.

Павлодардан Қалқаман 40 шақырым - ол кезде бір күндік жер. Баянауылға барғандар да, Баянауылдан қайткандар да Қалқаман бекетіне түнемей өте алмайды. Екібастұзды алғаш игере бастаған көпес Артемий Деров Омбыға (Транссібір жолына) көмір жеткізу үшін 1893-95 жылы Ертіске дейін темір жол салғанда Қалқаман бекет міндетін атқарады.

Алтай түрлі түсті металдар тресі бұл темір жолды 1924 жылы бұзып, рельстерін Өскемен - Ридцер темір жолын салуға пайдаланады да, Қалқаман қайтадан бұрынғы бекеттік міндетін атқарып қала береді. Қазақтар оны Ақбарақ деп атады. Өйткені жазықта ақ шағала жалғыз үй көзге алыстан ұшырасатын. «Ақбарақ көрінгенде болдырып келе жатқан атқа да жан бітеді» деген сөз сол уақытган қалған.

Қаныш Ақбарақ табалдырығын тұңғыш рет 1911 жылы аттады. Содан кейін Павлодар - Баянауыл, Баянауыл - Павлодар аралығына сапар шеккен сайын мұнда екі реттен қонып жүрді. Қаныш Сәтбаев дала күзетшісі Ақбарақ-бекетті соңғы рет 1959 жылы көрген. Машинадан түсіп, төңірегін айналып көп жүріпті. Бүгінде Павлодар - Баянауыл аралығында елді мекен жетерлік. Баска бекеттердің іргесі де қалмаған. Ал Ақбарақ-бекет сайын далада, күре жолдардан жырақта әлі түр.

## Дереккөздер


Санат:Көлік және коммуникация
Қаныш Сәтбаев жерлестері жадында (жинақ)

**Қаныш Сәтбаев жерлестері жадында** - Алматыдағы «Жібек жолы» баспа үйінде 1999 жылы қазақ тілінде жарық көрген жинақ. Құрастырушы – Қаныш Сәтбаев атындағы Халықаралық қордың Павлодар бөлімшесінің директоры - О.Қожанов.

Қазақ КСР Ғылым Академиясының тұңғыш президенті Қаныш Сәтбаевтың 100 жылдық мерейтойына орай жарық көрген естелік кітапта Қаныштың жерлестері, замандастары Ә.Маргұлан, Ш.Шөкин, Ә.Сағынов, Қ.Мақатов, А.Қайыпов, З.Ақышев, Қ.Cабаев, Қ. Жәмінов, Ғ.Бекжанов, О.Қожанов, К.Салықов тағы басқалары оның ғибратты өмірі, азаматтық келбеті, кісілік қадір- қасиеті жайында сыр шертіп, ой бөліседі.

Алғы сөзін жазған - Сәтбаевтанушы жазушы М.Сәрсеке. 6 фотосурет берілген. Көлемі 6,3 баспа табақ. Таралымы 1000 дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Қаныш Сәтбаев және Қазақстан ғылымы (кітап)

**Қаныш Сәтбаев және Қазақстан ғылымы** - Алматыдағы «Ғылым» баспасынан 1999 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Қ.Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толуына жариаланған. Бас редакторы - академик А.А.Абдулин. I бөлімнен тұрады.

Кітапта жарияланған мақала, очерк, естеліктердің авторлары - академик Сәтбаевтың замандастары, Қазақстан, Ресей, Украина ғылымы мен мәдениетінің қайраткерлері, белгілі адамдар, тұңғыш Қазақ КСР Ғылым Академиясының президентін, академигін жақсы білген, оны ұлы геолог, гуманист деп атаған ғалымдар, оның сан қырлы және қызықты өмірі мен шығармашылық қызметінен сыр шертеді.

Сондай-ақ еңбекке академиктің бүгінгі Қазақстан ғылымы мен өндірісі үшін маңызын жоймаған 4 негізгі іргелі мақалалары енгізілген. 8 фотосурет берілген. Көлемі 18,3 баспа табақ. Таралымы 500 дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Олимпиялық конгресс

**Олимпиялық конгресс**, 1894 жылы Парижде ХОК-тің конгресі олимпиялық ойындарды жаңғырту жайлы қаулы қабылдаған кезде ұйымдастырылған ұйым. ХОК төрағасының және ХОК-тің шешілімімен Олимпиялық конгресс сегіз жылда бір рет шақырылып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық кодекс допингке қарсы

**Олимпиялық кодекс допингке қарсы**, олимпиялық қозгалыстағы міндетті шаралардың бірі. Кодекс бойынша спортшыларға допингті пайдалануға рұқсат етілмейді, оны тексертуге рұқсат берілген зертханалардың тізімі болады. Осы кодекс бұзылған жағдайда оны арнайы медициналық комиссия тексеріп анықталады, жазалар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық қалашық

**Олимпиялық қалашық**, ойындарға қатысушылар, ресми өкілдер, қызмет көрсетушілер орналасатын кешенді қалашық. Ол ХОК-тың атқару комитеті бекіткен және Олимпиялық хартияның талаптарына сай болуға тиісті. Алғашқы Олимпиялық ойындар өткен кезде әрбір ұлттық Олимпиялық комитет өздерінің құрама командаларының мүшелерін өздері орналастыратын. Ал 1924 жылы Париждегі IX Олимпиялық ойындар өткен кезде спортшылар ағаштан жасалынған шағын үйлерге жайғасты, соған байланысты осындай мекенжайлар кейін" олимпиялық қалашық" деп аталды.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық марапаттамалар

**Олимпиялық марапаттамалар**, жекелей және командалық есепте чемпион атанған спортшыларға күмістен құйылып алтын жалатылған медаль және диплом тапсырылады. Екінші орын алғандарға күміс медаль мен екінші дәрежелі диплом, үшінші орын алғандарға қола медаль және үшінші дәрежелі диплом тапсырылды.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық ойындардың мәдени бағдарламасы

**Олимпиялық ойындардың мәдени бағдарламасы**, олимпиялық қалашықты ұйымдастырылатын, адамзаттың мәдени дамуын жан-жақты көрсетуді мақсат тұтқан мәдени шаралар. Бұл олимпиялық ойындарға қатысушылар мен ұйымдастырушыларға, қонақтарға арналған қалашық ашылған күннен бастап жабылғанша жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық қозғалыс

**Олимпиялық қозғалыс**, әрбір 4 жылда өтетін ойындардың арасында ХОК және ҰОК-ттер үнемі жұмыс істейді. Олар Олимпиялық ойынды насихаттайды. Оның қаһармандары туралы кітаптар, деректі фильмдер, жарнамалар шығарады. Спорт мектептерінде, секцияларында лекциялар оқылады. ҚР-да Олимпиялық қозғалысты насихаттап, оны ел арасында дәріптеуге күш салып жүрген адамдар бар. Атап айтқанда спорт қайраткері Қ. Әшляев, журналист Н.Жүнісбаев т.б. солардың қатарына жатқызуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық рәсімдер

**Олимпиялық рәсімдер**, Олимпиялық ойынның ашылу және жабылу, жеңімпаздар мен жүлдегерлерді марапаттау кезінде жасалатын, олимпиялық алауды тұтату, олимпиялық эстафета, олимпиялық қалашықта ұлттық туларды көтеру сияқты рәсімдер.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық девиз

**Олимпиялық девиз**, CITIUS, ALTIUS, FORTUS! "шапшаңырақ, биігірек, күштірек" олимпиялық рухқа сәйкес өркендеуге шақыратын олимпиялық қозғалысқа қатысы бар барлық мемлекеттерге, ХОК-ке арналған жолдау.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Анай Теліұлы

**Анай Теліұлы** (17 ғасырда өмір сүрген) – Қаныш Сәтбаевтың жетінші атасы. Арғын Қаржастың. Құлықе бұтағынан тараған Телі (Телі тентек атанған) әкесінің інісі Бегім ерте өлген соң оның жесірін әмеңгерлік жолмен алып, содан Анай туған. Телінің Анайынан - Мырзагүл, Құл, Жәдігер, Нияз, Тоқсан және Құдайқұл туады. *«Анайдың қалмақ әйелінен - Жәдігер, қазақ әйелінен - Нияз, ал сарттан алған әйелінен - Құл мен Қозған...»* - дейді Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы (Көпейұлының шежіресі, 60 6ет).

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Мұса Шормановты жоқтаған (1885 жылы) аза жырында: *«Арғы атасы сұралса - ізгі өткен мырза Анайды, Қаржастың қасқа-жайсаңы Анайдан өріп тарайды...»*, - дейді. Анай Бұқар жыраудың әкесі Қалқаман батыр Жолымбетұлымен заманы бір әрі үшінші атасында туысады.

Ол - қазақтың жоңғар жұртымен екі жарым ғасырға созылған азаттық соғысы дәуірінде өмір сүріп, атамекенін жаудан қорғау үшін ғұмырын ат үстінде өткізген ірі тұлға. Өткен ғасырда Мұса Шорманов, Имантай Сәтбаев сияқты көзі қарақты адамдар жазып қалдырған шежірелерінде Қаржас ауылдары Қаратаудың түстік бөктерінен Бұхар хандығының иелігіндегі Елібай деген жерге босып барғанда (жоңғар қонтайшысы Қалдан-Бошоқтың 1681-85 жылы аралығында қазақ қоныстарына тұтқиылдан басып кірген жойқын шабуылынан кейін болса керек) көш бастаушы Қалқаман батырға серік болған рубасы Анай мырза екендігі айтылған.

Анайдың үш әйелінен туған алты ұлынан әлденеше әулет өрбіген. Үлкені Мырзағұлдан - қаржас руын Баянауылға бастап келген Сәти ер, одан да алты ауыл тарайды, біреуінен - Шорман би Күшікұлы (Ш.Уәлихановтың нағашысы). Ортаншысы - Жәдігер, оның төрт ауыл қонған ұрпағының бірі Сатай мырза, одан - Сәхбаевтар әулеті тарайды.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Олимпиялық ту

thumb|right|200px|Олимпиялық ту
**Олимпиялық ту**, жиектері әдіптелмеген ортасына бес түсті олимпиялық белгі (эмблема) салынған үлкен ақ орамал. Оның сәні мен көлемі 1914 жылы Прагада өткен ҰОК-тің конгресінде Пьер Де Кубертен сыйлаған туға сәйкес келуге тиіс. 1920 жылдан бастап барлық Олимпиялық ойындардың салтанатты ашылуларында флагштотқа кетеріліп келеді.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық филателия

**Олимпиялық филателия**, 1-ші Олимпиялық ойындар ашылғаннан кейінгі екінші күні 1896 жылы 6 сәуірде алғашқы почта маркасы айналымға түсті. Ерте дүниедегі Эллин атлеттерінің жарыстарын; жұдырықтасу, диск лақтыру, күймемен жарысу, олимпиядағы стадион, Амфора, Гермес, Ника, Акрополь бейнеленген бұл маркалар тек Олимпиялық ойындар ғана емес, күллі спорттық филателияның бастауы болып саналады. Қазақстанда Ғ. Қосановтың, Б. Артаев, О. Шишигина және т.б. олимпиялық чемпиондар мен жүлдегерлердің құрметіне почта маркалары шығарылды.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Санат:Пошта
Олимпиялық хартия

**Олимпиялық хартия** - Олимпиялық ойындардың жарғысы осылай деп аталады. Хартияның негізгі қағидалары 1894 жылы Парижде өткен Халықаралық спорт конгресінде бекітілген. Кейін оған түзетулер мен толықтырулар енгізілді. Бірақ жарғының нөгізгі бағыттары сақталды. Хартия ХОК-тың, ҰОК-тың және халықаралық спорт бірлестіктерінің өзара қатынастарын, ХОК-тың мүшелерін сайлаудың атқару комитеттері мүшелерінің сайлану тәртібін, төрағаның міндеттерін, Олимпиялық ойынға құрама командаларды жіберу қағидаларын, жарыстардың бағдарламасын, мәдени шаралардың өткізу ретін, ойындарға қатысушылардың, ресми өкілдерінің санын, ойындардың ашылу және жабылу салтанатын өткізу, марапаттау рәсімдерін белгілейді. Олимпиялық хартия бойынша ойындар мемлекеттердің арасындағы жарыс емес, жеке адамдардың арасындағы жарыстар болып есептелінеді. Бірақ 1908 жылдан бастап, ХОК ойындар туралы мәліметтерде, есептерде, әртүрлі кітаптарда ресми емес командалық есептер шығарылып жүр.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық (белгі) эмблема

thumb|right|200px|Олимпиялық (белгі) эмблема
**Олимпиялық (белгі) эмблема**, ХОК бекіткен, өзара айқастырылған түрлі-түсті бес шығыршықтан тұрады. Жоғарғы жағында көк, қара, қызыл үш, төменгі жағында сары, жасыл, екі шығыршық. Олимпиялық белгіге SITIUS, ALTUS, FORTUS! "Тезірек, биігірек, күштірек " деген ұран да енді. әрбір ойындардың өзіне тән белгісі болады. Мұнда міндетті түрде белгіленетін бес шығыршықтан басқа ойындардың өтетін жылы, ойындар өтетін қаланың белгісі көрсетіледі. Мысалы, Рим олимпиадасында қаншық қасқырдың емшегін еміп тұрған Ромул мен Рем, Мехико олимпиадасында ацтектердің күнтізбесі бейнеленген.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Оңтүстік-шығыс Азия мемлекеттерінің спорттық ойындары

**Оңтүстік-шығыс Азия мемлекеттерінің спорттық ойындары** - бұл спорт шаралары Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея, Индонезия, Үндістан сияқты құрлық бойынша спорт әжептәуір жақсы дамыған елдермен бәсекеге түспей спорт жағынан кейіндеп қалған елдердің халықтары арасында дене тәрбиесін көтеруге байланысты ұйымдастырылған болатын. Мұның тағы да бір басты сылтауларының бірі-экономикасы дамымаған осы мемлекеттердің көбісінің қаржы тапшылығына байланысты спортшыларының Олимпиялық ойындар, тіпті АО-ына да қатыса алмаулары еді. Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің спорттық ойындары алғаш рет 1959 жылы Таиландтың Бангкок қаласында етті. 1961 жылы Рангун қаласында еткен II ойындарға Бирма, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Сингапур, Таиланд, Вьетнам мемлекеттерінің құрама командалары қатысты. Бұл ойындар экономикалық даму жағынан кейіндеп қалған Азия құрлығының елдерінде дене тәрбиесі мен спорттық дамуына, осы мемлекеттер құрама командаларының АО-ына, Олимпиялық ойынға қатысуына әжептәуір ықпал жасады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Орталық Азия мемлекеттерінің спорттық ойындары

**Орталық азия мемлекеттерінің спорттық ойындары**, 1991 жылы КСРО мемлекетінің ыдырауына байланысты бұрын империяның құрамында болған Қазақстан, Өзбекстан, Кырғызстан, Тәжікстан, Түрікмен елдері спортшы- ларының арасында осы елдердің ұлттық Олимпиялық комитеттерінің (ҰОК) үсынысымен Халықаралық Олимпиялық Комитеті (ХОК) бекіткен кешенді спорт жарыстары. Бірінші ойындар 1995 жылы Ташкентте, екінші ойындар 1997 жылы Алматыда, 3-ші ойындар 1999 жылы Бішкекте етті. 4-ші ойындар 2001 жылы Ашхабад қаласында етуге тиісті болатын. Бірақ бұл ұсынысты Түрікмен үкіметінің басшылары қабылдамады да, кезекті ойындар өтпей қалды. 2003 жылы Орта Азия мемлекеттерінің құрама командаларын Душанбе қабылдады. 1997 және 1999 жылдардағы ойындардағыдай 2003 жылгы V ойындарда да ҚР-ның құрама 48 алтын, 31 күміс, 31 қола медальдарға ие болып, жалпыкомандалық бірінші орынға ие болды. Душанбеден кейін бұл ойындар өткізілген жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Олимпиялық символика

**Олимпиялық символика**, Олимпиялық қозғалыстың белгілерінің жүйесі. Олардың қатарына: Олимпиялық ұран, Олимпиялық белгі және Олимпиялық ту жатады. Бұлардың барлығы ХОК-тың меншігі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Олимпиялық тиын

**Олимпиялық тиын**, Олимпиялық қозғалыс пен ойындарды ұйымдастырушылардың қажетіне жұмсау үшін Олимпиялық ойындар өтетін қала орналасқан мемлекет шығаратын ақша белгісі.

## Дереккөздер


Санат:Олимпиада ойындары
Орыстың халық ойындары

**Орыстың халық ойындары**, еңбек дәстүрлері, мал шаруашылығы, аңшылық, жау шапқыншылығына тойтарыс беру, тұрмыс суреттері, ырымдардың негізінде пайда болған, символдық, көңіл көтеретін әртүрлі бәсекелер мен қимыл-қозғалыс ойындары.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Өзбектің ұлттық спорт түрлері

**Өзбектің ұлттық спорт түрлері**, дене жаттығулары және ойындары, өзбек халқына ерте замандардан бері дене жаттығулары мен ойындардың көптеген түрлері белгілі болған, атап айтқанда: атшабыс, кураш, дорбоз, әртүрлі ойындар- батоба, бупы ташар, оксок жорга, улак, шоген, шайтан-шайтан және т.б. дене жаттығулары.

## Дереккөздер


Санат:Өзбекстандағы спорт
Марат Өтеғалиұлы

**Марат Өтеғалиұлы** (10.10. 1960, Махамбет пос. Атырау облысы) ҚР-ның ЕСЖ-сы (2004), Ұлттық Олимпиялық комитетінің мүшесі. 1998-2001 жылдардың арасында облыстық спорт бас- қармасының төрағасы, "ҚР-ның спортына еңбек сіңірген қайраткері". Ол Суворов атындағы (1982-1985) әскери училищесін және Қазақ спорт және туризм академиясын, Атырау мұнай мен газ институтын экономист мамандығы бойынша бітірген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Талғат Әбенұлы Өмірәлиев

**Талғат Әбенұлы Өмірәлиев** (13.11.1961, Талғар қаласы), ауыл спортының жанашыры, облыстық волейбол, футбол бірлестіктерінің мүшесі. Сарқант, Талғар аудандарында әкім болды. Облыста мектеп оқушыларының "мың бала" спартакиадасын, футбол чемпионаттарын ұйымдастыруға, жоғары топтағы "Жетісу" әйелдер командасын құруға белсене атсалысты. Әкімнің қолдауымен Нұра, Гүлдала, Панфилов, Тұздыбастау ауылдарындағы мектептерде спорт залдары ашылды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері
Пауэрлифтинг

**Пауэрлифтинг** жеке спорт түрі ретінде 1970 жылдан дами бастады. Оған күш жаттығуларының үш түрі - белтемірді иыққа салып зілтемірмен отырып-тұру, ұзынынан жайылған тақтай төсеніштен зілтемірді екі қолмен сығымдай көтеру, бел жазылғанша зілтемірді жерден жоғары тарту. Мұның алдыңғы екеуінен Әлем жарыстары жеке өтеді. Көпсайыс бойынша жеңімпаз үшсайыстың қорытындысымен анықталады. Арқасының немесе баска бір бұлшық еттерінің созылуына (жарақат алуына) байланысты кейде чемпиондар жеке жаттығулар бойынша анықталады. Поуэрлифтингтен жарыста салмақ дәрежелері бойынша сынға түседі. Ер кісілер - 52,56,60,67, 5,75, 82, 5, 90, 100,- 125,+125 кг; әйелдер - 44, 48, 52,56,67,5,75,82,5,90+90 кг салмақ дәрежелеріне белінеді, республикалық, құрлықтық, әлемдік рекордтар есепке алынады.

## Қазақстандағы поуэрлифтинг
**Қазақстандағы поуэрлифтинг** 1988 жылдан бастап дамыды. Осы жылы желтоқсан айында Алматыда республикалық 1 -чемпионаты өтті. Поуэрлифтинг секциялары Алматыда, Қарағандыда, Павлодар, Қостанай, Қызылорда қалаларында ашылды. Алғаш рет қарағандылықтар В. Боханов пен Ф.Тосуниди КСРОчемпиондары атанды. 1992 ж. Үндістанның Ожамшетлуря қаласында Азия чемпионаты өтіп осында республиканың құрамасы жалпыкомандалық бірінші орынды жеңіп алды. Өз салмақ дәрежелері бойынша Ф.Тосуниди, С.Шевченко,
B.	Шкирман,	С.Рубцовтар Азия чемпионы атанды. Ал абсолютті чемпион атағына теміртаулық А. Сивоконь ие болды. 1993 ж. Швейцарияда өткен Әлем чемпионатында Қазақстанның поуэрлифтингілер тек алдарына АҚШ пен Финляндияның командаларын ғана салып үшінші орынға ие болды. Осы жылдары ҚР-ның ECШ- сы атағына C.	Коржов (Алматы), К.Жүкенов, М. Кудрявцев, Б.Шейко, А.Никитин (барлықтары да Қарағанды облысынан) К.Жанпейісов (Алматы) ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Галина Анатольевна Муленкова

**Галина Анатольевна Муленкова**  (31.05.1958, Алматы қаласы), альпинизмнен, семсерлесуден, мәнерлеп сырғанаудан СШ-іне кандидат, Іле Алатауына шығушылардың бірі. Памирге (1986- 87), Орталық Тянь-Шаньға (1988 -90,1989-96), Алтайға (2002) жасалған экспедицияларға қатысты. "Хан Тәңірі" фестивалінің және Әлемнің ең жоғарғы биігіне алғашқы көтерілудің 50 жылдығына арналған Эверестке жақын треккингке қатысушысы.
Шығармашылығы: "Альпинизм - школа мужества" (1987), "Намаете, Эферест!" (1998), "Фестиваль - это люди, горы и песни" (2000) деректі фильмдерді, "Антрактида" (2002), "Гора в сердце Евразий" (2002). Қазақстанның табиғаты туралы "Каньон Чарына", "Изумруды Небесных гор" (2003) фильмдері сценарийлердің ав¬торы. "Хабар Агенттігі" АК-ының тілшісі, спорт комментаторы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша мәнерлеп сырғанаушылар
Санат:КСРО мәнерлеп сырғанаушылары
Санат:Алфавит бойынша альпинистер
Санат:Спорт журналистері