open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ацидофилин

нобай
**Ацидофилин** ( - қышқыл және грекше сүйемін) — ацидофильді организмдермен (бактериялармен) сүтті ұйытып алынған ішімдік.
Ацидофилин — сиыр сүтіл (қаймағын алып не алмай) қайнатыл, оған сүт қышқылды стрептококк пен **ацидофилин** таяқшасын,
сондай-ақ кефир грибогын қосып ашыту
арқылы алынатын диеталық қышқыл сүт
тағамы. Сүт заводтары ацидофилиннің майлы
(сүт майы 3,2%), майлы тәтті және майсыз
тәтті түрлерін шығарады. Ацидофилин сүтке
қарағанда асқазанда жеңіл қорытылып, тез
сіңеді. Сондықтан да оны емдік тағам ретінде
пайдалан ады, өйткені ацидофилин құрамындағы сүт қышқылды бактерия ішекте пайда
болатын шіру процесін жолды.
Ацидофилинді 80С-тан аспайтын температурада 3 тәуліктей ғана сақтауға болады. Дүкендерде ацидофильді простокваша мен аидофильді қатықта сатылады. (Простокваш мақаласын қараңыз).

## Тағыда қараңыз

* Кефир

## Дереккөздер


Санат:Сүт
Санат:Сүт өнімдері
Координаталы-өлшегіш машина

**Координаталы-өлшегіш машина** (*Машина координатно- измерительная*) — өлшейтін тетіктің орнатылуын, сүңгіштеу (ощупывание) жүйенің және тетіктің өзара қозғалысын, координата арқылы осы қозғалыстардың өлшенуін, өлшеу нәтижелерінің өңделуін және геометриялық параметрлерінің есеппен анықталынған нәтижелерін қамтамасыз ететін құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геосинхронды орбита

**Геосинхронды орбита** () — Жер айналасындағы орбита. Бұл орбитада Жер серігі планетаны күніне бір рет айналып ұшып шығады, сөйтіп үнемі сол бір нүктенің үстінде тұрады. Жер серігінің жерге қатысты орны тұрақты болғандыктан, олар байланыс және алдын ала ескерту үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскер үлесі

**Әскер үлесі** (Довольствие войск) — әскердің материалдық құралдар, тұрмыстық кызмет көрсету қажеттіліктерін қанағаттандыру шараларының жүйесі; әскерді жабдықтаудың әр түрлерінін жалпы атауы. 50 ж. ортасынан бастап Кеңестік әскери қызметте жабдықтау түрлеріне байланысты "қамтамасыз ету" және "жабдықтау" терминдері қолданылды. "Әскер үлесі" термині әскерді ақшалай камтамасыз етуге қатысты да қолданынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскерге хабар беру

**Әскерге хабар беру** (Оповещение войск) — барлық бөлімшелер мен бөлімдер үшін арнайы бекітілген сигналдарды (қарсыластардың әуе шабуылы туралы, радиоактивті, химиялық, бактериялық залалдар туралы және т.б.) жеткізу, беру. Әскерге хабар беру әскердің дер кезінде қорғануы немесе қарсы әрекет жүргізуі үшін шара қолдануы мақсатында жүргізіледі. Әскерге хабар беру қарсыластардың тұтқиылдан ядролық шабуыл жасау қаупін жойып, әскердің дер кезінде шара қабылдап, барлық қорғаныс құралдарын барынша толық қолдануына мүмкіндік береді. Радиоактивті, улағыш, бактериялық заттар тапқан кезде бөлімше командирінің нұсқауымен жедел түрде хабарлау сигналы беріледі. Әуедегі қарсыластар туралы хабар радио және байланыстың сигнал құралдары арқылы беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскерді бытырата орналастыру

**Әскерді бытырата орналастыру** (Рассредоточение войск) — ұрыс әрекеті кезінде әскердің тезірек қанат жаюын камтамасыз ететіндей әскерді майдан және оның тереңдігі бойынша (бөлімшелер мен бөлімдер арасындағы қашықтықтарды арттыру) бөліп тастау. Ол, әсіресе, ядролық қарудан, авиация соққысынан және қарсыластың артиллериялық минаатарлық атысынан қорғануда тиімді шара болып саналады. Әскерді бытырата орналастыру ұрыстын кез келген жағдайында жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көлік арбашық

thumb|right|Көлік арбашық|300px
**Көлік арбашық** (ағыл. *pallet jack*) — қоймаларда, логистикалық хабтарда, өндіріс кешендеріне,  және цехтарға арналған паллета көтеріп, тасымалдаушы көліктік құрал. Көлік арбашық түрлеріне аккумулятормен қоректенетін электрокар және іштен жанатын қозғалтқыш күшімен жүретін автокарлар жатады. Көлік арбашықтың көтеру күші 5 т-ға дейін болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Логистика
Санат:Механизмдер
Көпірдің көтергіштігі

**Көпірдің көтергіштігі** — көпірдің көтергіштік қабілеті.

Әскери көпірлердің көтергіштік қабілеті одан өткізілетін шынжыр табанды машинаның шекті салмағымен (тонна) көрсетіледі; дөңгелекті машиналар үшін білікке түсірілген қысымның шекті мөлшерімен сипатталады. Көпір құрылысының ең әлсіз бөлімшесінің көтергіштік мүмкіншілігі бойынша анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскерді жабдықтау

**Әскерді жабдықтау** (Снабжение войск) — тыл кызметі ұйымдастырып, іске асыратын бөлімшенің (бөлімнің, құраманың) материалдық қажеттіліктерін қанағаттандыру. Әскерді материалдық және техникалық құралдармен дер кезінде әрі талық камтамасыз етудің бейбіт уақытта да, соғыс кезінде де маңызы зор. Әскери кызметшілерге, бөлімшелер мен бөлімдерге кажетті көптеген әр түрлі заттар қолданылу мақсатына қарай әр түрлі жабдықтау түрлеріне топтастырылады (ракеталық артиллериялық жабдықтау, киім-кешекпен, азық-түлікпен жабдықтау және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ащы ангостур арағы

**Ащы ангостур арағы** - хинин тамыры, ангостур ағашының қабығынан дайындалған экстракт және т.б. эссенциялар салып тұндырылған арақ. Басқа алкогольді ішімдіктерге тамызады.

## Дереккөздер
Көпірлі өткел

**Көпірлі өткел** — әскерді өзеннен жаппай өткізу үшін арнайы жабдықталған , айналасындағы жерді қоса алғандағы көпір.

Көпірлі өткел әскердің үздіксіз өтуіне оңтайлы және өткелдің басқа түрлерімен салыстырғанда еткізу кабілеті зор.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскерді басқару

**Әскерді басқару** (Управление войсками) — штаб, саяси бөлім және т.б. басқару органдары басшыларынын (командирлерінің, бастықтардың) әскерді (қарулы күштерді) үнемі әскери дайындықта ұстап, алға қойылған міндеттерді орындауға және ұрыс қимылдарын жүргізе білуге дайындауға басшылық жасауы. Оған болуы мүмкін жағдай жөнінде үнемі мәліметтер табу, жинау, алдын ала зерттеп, талдау жасау, операция (ұрыс) кезінде шешім қабылдау, қарамағындағыларға әскери міндетті жеткізу, операцияны (ұрысты) жоспарлау, өзара бірлесіп қимыл жасауды ұйымдастыру, әскер мен штабты әскери кимылдар жүргізуге әзірлеу және оған тікелей басшылық жасау, әскерді басқару жүйесін құру, қарамағындағы командирлерге, штабқа, әскерге бақылау жасау мен көмек ұйымдастыру, т.б. жатады. Әскерді басқаруды қолбасшы (командир, басшы) тікелей немесе штаб, орынбасарлары, әскер түрлері басшылары, арнайы әскер және кызмет арқылы бұйрық, директива, өзінен жоғары тұрған басшылардың жарлығы түрінде жүзеге асырады. Әскерді басқарудың негізгі принциптері дара басшылық; барлық белімдерді бір орталықтан басқару, соның ішінде бағыныштылардың алдына қойылған міндетті орындау барысында жеке бастама көтеруіне мүмкіндік беру, шешім қабылдау кезінде табандылық пен батылдық көрсету; жағдай өзгеруіне қарай тез шешім шығару; құпиялық пен үзіліссіздік; қолбасшылық (командир, басшы) қабылдаған шешімге қол астындағыларды алға койылған міндеттерді орындауға пайдалануы мен оның нәтижесіне (қарай) тікелей жауапкершілігі; Әскерді басқаруды жүзеге асыру үшін басқару жүйесі құрылып, оған басқару органдары, басқару пункттері, байланыс жүйесі, Әскерді басқаруды автоматтандыру жүйесі, және т.б. арнайы жүйелер кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көмкеру

**Көмкеру** (*Отбортовка*) — дайындаманың ішкі қарамы бойынша ернеуді жасау үшін қолданылатын операция.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ащы асқақтық

**Ащы асқақтық** - тағамның дәмін келтіруге қажетті өткір дәмді дәмдеуіштер.

## Дереккөздер
Әскерді техникалық қамтамасыз ету

**Әскерді техникалық қамтамасыз ету** (Техническое обеспечение войск) — қарулы күштерді әскери-техникалық мүліктермен қамтамасыз ету, әскери техниканы пайдаланудың сенімділігі мен тиімділігін арттыру, жөндеу жұмыстары, бұзылған жағдайда қайта сапқа косу үшін арнайы техникалық құралдармен қамтамасыз ету шараларынын жиынтығы. Әскерді техникалық қамтамасыз ету әскери техникаға және инженерлік ракеталық, инженерлік радиоэлектроникалық, авиация, артиллерия, танктік, автотехника, инженерлік техника, химиялық-техника, байланыс техникасы мен автоматты басқару жүйесі, тыл кызметін техникамен қамтамасыз ету бөлімдерінде жүргізіледі. Әскери-теңіз флотында бұған қоса кемелерді арнайы техникамен және қару-жарақпен камтамасыз ету жүзеге асырылады. Әскерді техникалық қамтамасыз етуді ұйымдастыру үшін техникалық барлау жүргізіліп отырады.

Техникалық қамтамасыз ету (Техническое обеспечение) — әскерді (күштерді) ұрыс техникасымен, оқдәрімен, әскери-техникалық мүкәммалмен камтамасыз ету, әскери техниканың пайдаланылу тиімділігін арттыру, оны тез жөндеп қалпына келтіру мақсатында жүзеге асырылатын шаралар кешені; арнаулы-техникалық қамтамасыз етудің бір түрі. Техникалық қамтамасыз ету әскери техниканың түрлері бойынша жүргізіледі, соған орай инженерлік-ракеталық, инженерлік-радиоэлектрондық, инженерлік-авиациялық, инженерлік-артиллериялық, танкілік-техникалық, автотехникалық, инженерлік-техникалық, химиялық-техникалық, байланыс пен автоматты басқару жүйесін техникалық қамтамасыз ету, тыл қызметтері бойынша техникалық қамтамасыз ету болып сараланды. ӘТФ-де кемелерді және олардағы арнаулы қару-жарақты техникалық қамтамасыз ету жүзеге асырылады. Техникалық қамтамасыз ету мүддесі үшін техникалық барлау ұйымдастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көпірлік танк

**Көпірлік танк**  көпір құрылымдарымен жабдықталған және ені шағын кедергілерден өтетін бунақты көпірлер орнатуға арналған танк.

Көпірлік танк көпірді бірнеше минут ішінде экипаждар шықпай-ақ жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көміртексіздендіру

**Көміртексіздендіру** — көміртекті болаттың беттерінен көміртек мөлшерін диффузиялық жолмен азайтатын химия-термиялық өңдеу түрі.

Жиі қолданылатын реакциялар:
:C + CO2  2CO (Будуар реакциясы)

сондай-ақ:
:C + H2O  CO + H2

:C + 2H2  CH4

:C + O2 -> CO2

:C + FeO -> CO + Fe

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Санат:Болат
Ащы көже

**Ащы көже** — ащы дәмдеуіштер қосқан қою балық немесе ет сорпасы; ет, балық немесе саңырауқұлақ қосып бұқтырылған қырыққабаттан дайындалған тағам.

## Дереккөздер
Әскерді ұйымдастыру теориясы

**Әскерді ұйымдастыру теориясы** (Теория военного строителъства) — қарулы күштердің бейбіт және соғыс кезіндегі құрылымы мен ұйымдастырылу жүйесін, әскерлерді резервпен камтамасыз ету, жинақтау, үйрету, топтастыру, іріктеп, майданға жіберу жүйесін зерттеу. Бейбіт кезде әскери қызметке шақыру, адам санын белгілеу, әскери қызметке дайындау, ұйымдастыру және запасқа ұстау жүйесін зерттеп талдайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ащы сорпа

**Ащы сорпа**. Етті құйрық майымен қоса кеспе түрінде 15 г-нан тіліктеп кеседі. Одан кейін оны тұздайды, бұрыштайды, туралған жуа, ұзыншалап туралған тұрма қосып тағы да 8—10 мин қуырады. Одан соң қызанақ, ұсақтап туралған сарымсақ, лавр жапырағын, шарап сірке суын, азғантай сорпа қосып, барлық соусты бұқтырады. Дайын еттің соусын дайын сүйек сорпасына қосады, жұмыртқа омлетін кеспе секілді кесіп салады да, дәмі шыққанша қайнатады. Үстелге әкелерде туралған балдыркөктерді себеді.

## Дереккөздер



Санат:Аспаздық
Әскерді үздіксіз басқару

**Әскерді үздіксіз басқару** (Непрерывное управление войсками) — алға қойған мақсатқа жету үшін әскердің ұрыс әрекетінің өту барысына командирдің қатаң және тұрақты түрде әсер етуі. Әскерді үздіксіз басқару төмендегідей жолдармен жүзеге асады: жағдайды дұрыс түсініп, оның өзгеру мүмкіндіктерін болжай білу; жағдайға байланысты дер кезінде шешім кабылдау және оны табандылықпен жүзеге асыру; барлық жағдай туралы төменнен жоғарыға, жоғарыдан төменге және көршілерге дейін тұрақты түрде хабардар етіп отыру.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әк қосу

**Әк қосу** — қант қызылшасының шырынын тазалау үшін оны әк суымен араластырады. Бұл процесс екі сатыдан тұрады: алдын ала дефекациялау және негізгі дефекациялау. Сонда шырынның құрамындағы қант емес заттар іріленіп кейін сүзгілерде жеңіл бөлінеді. Сүзгіден бөлінген қант емес қоспа дефекат деп аталынады. Дефекат жақсы тыңайтқыш. Құрғак дефекат құрамында 60—75% СаСО3, 10—15% органикалық заттар, 0,2-0,7% N, 0,2-0,9% Р2 O5, 0,3—1% К2; О және микроэлементтер бар.

## Дереккөздер
Әскердің жылжымалылығы

**Әскердің жылжымалылығы** () — операцияның (ұрыстың) басталуына дейін және ұрыстық қимылдар барысында әскердің (күштердің, құралдардың) тез жылжу кабілеттіліктері. Ол жылжудың орташа жылдамдығымен және ұрыстық ретке (ұрысқа кіру ретіне) жайылу, сондай-ақ жинақталу (позициядан алу) уақытымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әк суы

**Әк суы** — сөнген әктің судағы әлсіз ерітіндісін әк суы деп атайды. Әк суы кейбір тамақ өнімдерін (мысалы, жемістер, көкөністер жәнежаңғақтар) тосап немесе басқа тәтті өнімдер (цукаттар, дадлилер, кақталған өнімдер, конфеттер) дайындауда оларды өндеуте арналған. Әк суын дайындау бірнеше тәсілмен жасалады. Ең көп тарағаны 0,5 л сөндірілмеген әкті 5 л су құйып араластырады да сүзіп алады. Тамақ өнімдерін әк суында әр түрлі мерзімде ұстайды. Мысалы, жаңғақтарды — 1 тәул, қарбыз бен қауынды — 20 мин, ал баклажанды — 40 мин ұстайды. Әк суымен өнделген өнім әдемі түрге, түске енеді. Денсаулыққа ешқандай зияндығы жоқ.

## Дереккөздер
Әскердің қозғалысы

**Әскердің қозғалысы** (Передвижение войск) — әскерлердің бір ауданнан екінші ауданға өз жүрістерімен (жорықтарымен), темір жол, әуе, теңіз, өзен көліктері немесе аралас тәсілдермен ауысуы. Әскерлердің жылжу тәсілі әскер санына, жылжу қашықтығына, қолда бар көлікке және басқа жағдайларға байланысты тандалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кристалдану сызаттары

**Кристалдану сызаттары** (*Трещина кристаллизационная*) — жік аумағында қыздыру, суыту жылдамдығының өзара алшақты болуынан жікте кристаллиттер аралығында сызаттану, тұтастығының бұзылуы орын алады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кристаллографиядағы бағыттар

**Кристаллографиядағы бағыттар** (*Кристаллографическое направление*) — берілген крисаталлографиялық жүйенің басы арқылы бұрышпен өтетін сызық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әскердің жауынгерлік (күшін) қалпын сақтауы

**Әскердің жауынгерлік** (күшін) қалпын сақтауы (Живучестъ войск (сил) — 1) адам күштерінің кандай да болсын қиындықты жеңе білуі, қаруын орналасқан шебін сактап, не орын ауыстыру арқылы жауынгерлік қабілетін жоғалтпауы. Оның мақсаты ұйымдастырылған құрылымына, техникалық жабдықтармен камтамасыз етілуіне, далалық (теңіз, әуе) жерде әбден машықтануына, корғану құралдарын колдануына, жергілікті жердің ерекшеліктеріне, оны инженерлік жабдықтауға, уақытында беліп орналастыру мен орналасқан жерлерін ауыстырып отыруға, күш пен құралдар қорының құрылуына, жаппай кырып жою қаруларынан корғану шараларын өткізуге байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскердің маневрлілігі

**Әскердің маневрлілігі** (Маневренность войск) — бөлімдердің, бөлімшелердің, құрамалар мен ұрыс техникасының тез арада ұйымдасқан түрде жылжуға қабілеттілігі, өзінің ұрыс тәртібін, құрылымын өзгертуі және ұрыс табысты шешілетін бағытқа қарай күшті ауыстыруы. Сондай-ақ, ядролық соққыны неғұрлым толық қолдану және қарсыластарды талқандауды аяқтау мақсатында тұтқиылдан күшті соккы беру. Әскердің маневрлілігі, әсіресе, шабуылда және бетпебет соғыста, сондай-ақ ядролық қаруды колданатын ұрыс қимылдарын жүргізу жағдайында ең маңызды ұрыс сапасы болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әлеуметтік гигиена

**Әлеуметтік гигиена** - әлеуметтік факторлардың халықтың денсаулығына әсерін зерттейтін медицина саласы. Денсаулық сақтаудың теориялық негізі болып саналады.

## Дереккөздер
Әскери авиация

[right|280px|thumb|[A-10 Thunderbolt II, F-86 Sabre, P-38 Lightning и P-51 Mustang, Виргиния, АҚШ]]
**Әскери авиация** (Военная авиация) — қарулы күштердің басқа түрлерімен бірге және өз бетімен іс-қимылдар жасауға арналған авиациялық бөлім. авиациялық бөлімдердің қарауында ұшақтар, су ұшақтары және тіқұшақтар болады. Әскери авиацияның ұрыстық қуатының негізі — дыбыстан үшқыр, әр түрлі бомбалау, ракеталық және атқышзеңбіректік қару-жарақпен жабдықталған, барлық ауа райына бейімделген ұшақтар. Арналуына байланысты әскери авиация алыс қашықтық (стратегиялық), майдандық (тактикалық), армиялық, әскери көліктік және арнайы авиацияға бөлінеді. Ал ұрыс тапсырмаларына және іс-қимылдарының сипатына қарай әскери авиация түрлері бойынша бомбалаушы (ракеталық), жойғыш бомбалаушы (тактикалық жойғыштар), жоюшы, шабуылдаушы барлаушы, сүңгуір қайыққа қарсы қолданылатын, әскери-көліктік және арнайы авиацияға, ал бағыныштылығына қарай теңіз авиациясы мен әуе шабуылына қарсы қорғаныс авиациясына бәлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әшекейлеу

**Әшекейлеу** (тағамды) - тәрелкелерге салынған тағамдарды көкөністермен немесе басқа өнімдермен әшекейлеу

## Дереккөздер
Әскери автомобиль жолы

**Әскери автомобиль жолы** (Военно-автомобильная дорога) — жол әскерлерінің құрал күштерімен қалпына келтірілген және техникалық бойтасалауға, оның жазылмалы пайдалануына арналып, әскери қозғалыс үшін дайындалған жол. Оған: негізгі және қосалкы маршруттар, ірі көліктік тораптардың айналма жолдары, калалар, көпірлер, тоннельдер, дефилелер және басқалар, бөгеттер арқылы өтетін әткелдер, аталған бағытта орналасқан аса маңызды тыл объектілеріне кіретін жолдар енеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Автожолдар
Басты пияз

**Басты пияз** — пияздың ең көп тараған түрі. Оның түйнегі мен жапырақты сабағы болады. Түйнекте ақуыз, клетка қабығы және минералды тұздар болады. Басты пияздың сорттары ащы, шала ащы және тәтті болып бөлінеді. Пияздың ащы болуы оның құрамындағы эфир майларының түріне байланысты. Пиязда С витамині мол. Тәтті пияздар нашар сақталынады. Толық піспеген пиязды жинағанда оны кептіреді. Пиязды ауаның температурасы 0—30°С аралығында, ал салыстырмалы ылғалдылығы 70—75% жерде сақтаған жөн. Пияздың ащы сорттары егер жақсылап кептірілген болса қыс бойы қалыпты үй температурасында да ұзақ уақыт сақталынады. Пияздың сыртқы құрғақ қабаты қалың әрі тығыз болса соғұрлым ұзақ сақталынады.

## Дереккөздер

Санат:Амариллистер
Санат:Көкөністер
Күйген қабыршық

**Күйген қабыршық** (*Корка пригоревшая*) — құю, кристалдану процестерінде және термиялық өңдеу кезінде технологиялық режімнің бұзылуынан пайда болатын металдың тыс қабаты. Күйген қабыршық механикалық өңдеу нәтижесінде жаңқа ретінде сылынады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Суқаптамды пеш

**Суқаптамды пеш ** (Ватер-жакет) — қабырғалары сумен салқындатылатын бос металл қораптардан (кессондар деп аталады) қүрастырылған шахталық балқыту пеші. Қорғасын, мыс, никель, қалайы металлургиясында қолданылады. Суқаптамды пештің төменгі жағында оны суытатын су қүбырларының жиынтығы (су кеуекті) болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әскери академия

**Әскери академия** (Военная академия) — жоғары әскери және арнайы әскери білімі бар офицер кадрларын даярлауға арналған жоғары әскери-оқу мекемесі; әскери мәселелерді зерттеуге арналған ғылыми орталық. Әскери академия 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында пайда болды. Әскери академия алғашқы қызметі бас штаб үшін офицерлер контингентін, ал кейін әскерлер және әскери теорияны зерттеу үшін офицерлер даярлау болды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сусымалылық

**Сусымалылық** (Сыпучесть) - материалдың механикалық күш эсер етпей-ақ өзінше ысырылып, қозғалу қабілеті. Сусымалылық мысалы ретінде қүмның сусымалылығы жоғары екендігін атауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сутекті морттық

**Сутекті морттық ** (Водородная хрупкость) — сутектену нөтижесінде металдың илемділігінің төмендеуі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әскери автомобильдер

**Әскери автомобильдер** (Военные автомобили) — қарулы күштердің тактикалық-техникалық және экономикалық талаптары бойынша жасалады және олар жеке құрамды, әскери жүктерді, қару-жарақ пен әскери техниканы тасуға арналады.** Әскери автомобильдер** көліктік және арнайы болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Суық опыру

**Суық опыру** (Ломка холодная) — шыбықты белгілеуден, белгіленген орындарды кертуден және тіректі немесе консольды сындырудан түратын әдіс.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Көрмей қону жүйесі

**Көрмей қону жүйесі**  — көру мүмкіндігі шектеулі жағдайда немесе түнде ұшақты қону жолағына шығаратын немесе оның жер үстіндегі және ұшақтағы радиотехникалық жабдықтар кешені.

Кешен радиолокациялық станция мен жүйелерден, байланыс құралдарынан тұрады.

Көрмей қону жүйесінің құрамына кіретін радиоэлектрлік құралдар ұшақтың аэродром ауданына және қонуға шығуын жер үсті радиолокациялық станцияларынан нұсқаулар берілуімен қамтамасыз етеді. Ұшу-қону жолағына дәл шығу жетекші радиостанциялар арқылы іске асады. Қонуды бастауды ұшқыш таңбалаушы радиомаяк сигналының (белгісінің) көмегімен ажыратады. Содан кейін радиобиіктік өлшегішпен ұшу биіктігін аныктайды. Ұшақты стандарт қисық (глисаде) бойынша ұшу жолағын көргенше төмендетіп, содан соң қондырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Суықта сынғыштық

**Суықта сынғыштық** (Хладноломкость) — кейбір металдардың төменгі температура жағдайында тұтқырлық күйінен морт кету қабілеті.Темір жөне оның көптеген қорытпалары морт келеді; температураның төмендеуінен материалдың морт қирауға қабілеттілігі; материалдың суықтың әсерінен морт тығының өсуі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Жазықтықтар байламы

**Жазықтықтар байламы** (Связка плоскостей) — бір нүктеге тиісті жазықтықтардың жиыны. Жазықтықтар байламы екі параметрлік жиын болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жазықтықтар шоғы

**Жазықтықтар шоғы** (Пучок плоскостей) — бір түзуге тиісті жазықтықтардың жиыны. Жазықтықтар шоғы бір параметрлік жиын болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Суықтай деформациялау

**Суықтай деформациялау** (Холодное деформирование) — қайта кристалданудан босаған температурадан томен температурада сыртқы күшпен эсер беріп, дененің түрін өзгертетін процесс.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Суытқыш

**Суытқыш ** (Холодильник литейный) — қүймалардың кернеулі бөліктерінің сууын жылдамдату және бағытты қатаюын реттеу үшін қолданылады. Суытқыштар ішкі және сыртқы болып ажыратылады. 
*Сыртқы Суытқыш  ретінде тетіктің суытылатын бөлігіне сәйкес пішінді арнайы металл тетік пайдаланьшады. 
*ішкі Суытқыш  қатаюы жылдамдатылатын бөлікке қойылатын металл шыбықтардан, тілімдерден тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Күйдірілген ұнтақты материал

**Күйдірілген ұнтақты материал** (*Материалы порошковые спеченные*) — электролиз тәсілімен, ұнтақталған немесе сұйық металды жоғары температурада термиялық диссоциациялау арқылы өндірілетін материал. Күйдірілген ұнтақты материал, әдетте, баспалау және қатарынан термиялық, термохимиялық өңдеу нәтижесінде алынады. Күйдірілген ұнтақты материалдардан басқа әдістермен біріктіруге келмейтін (мыс, бірге балқымайтын металдардан, металдар мен бейметалдардың композицияларынан) не экономикалық тұрғыдан тиімсіз болатын материалдардан бұйымдар жасалады. Олардан қиынбалқығыш жөне қатты материалдар мен қорытпалар, кеуекті, үйкелістік материалдар және т.б. бұйымдар дайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бастурма

thumb|
**Бастурма** - кептірілген, желге қақталған, бұрышталған ет; маринадталған еттен дайындалған кауап (грузин асханасы).


File:Pastırma5.jpg
File:Basturma or Pastroma from Armenia 1.JPG
File:Pastirma1.jpg


## Дереккөздер



Санат:Ет тағамдары
Суық жарық

**Суық жарық** (Трещина холодная) — төменгі температураның осерінен материалға түсетін жарық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бауыр салат

**Бауыр салат** Асылған бауырды және маринадталған қиярларды ұзындап кеседі, араластырады, тұздайды, бұрыштайды, майонез құяды, салат ыдысына салады да, үстінен асылған жұмыртқа, балдыркөк сеуіп безендіреді.

## Дереккөздер
Суыту қисығы

**Суыту қисығы** (Кривая охлаждения) — температураның уақыт бойынша азаюын сипаттайтын график.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Хайролла Мүдебаев

**Хайролла Мүдебаев** (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Алматы финанс техникумын бітірген (1957). 1943 – 1987 жылдары Маңғыстау ауданы ауыл шаруашылығы саласында әр түрлі қызметтер атқарды. 1988 – 2000 жылы аудандық әскери комиссариатта қызметкер болды. «Еңбектегі ерлігі үшін» (1945) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Баспаланған ашытқы

**Баспаланған ашытқы** - баспаланған ашытқылар ашытқы зауыттарында дайындалады. Оның құрамында 68—75% су, 13—14% белоктар, 6,8—8% гликоген, 1,8% клетчатка, 0,9—2% май, 1,77—2,5% күл бар. Ашытқылар қамырды жұмсартады және қамырда анаэробты жағдайда ететін қанттық ашу процесін тудырады. Баспаланған ашытқылардың түсі біркелкі, қоюлығы тығыз, ал ылғалдылығы 75% болады. Ашытқылар ылғалды және ферменттік белсенділігі жоғары болғандықтан тез бүлінетін өнім болып табылады. Оларды температурасы 0—40°С аралығында сақтау қажет. Мұндай жағдайда ашытқы клеткалары анабиоздық күйде болып ондағы физиологиялық процестер тоқтап қалады. Ашытқыларды одан жоғары температурада сақтаса олардың автолизіне (өзінен-өзі бұзылуы) әкеп соқтырады. Автолиз кезінде ашытқы клеткасының ылғалы кетіп, кеуіп қалады, ондағы белоктар гидролизденеді, ашытқы былжырап, қамырды ашыту қасиетінен айырылып қалады. Кейде ашытқыларды тоңазытын сақтайды. Осы ашытқыны 3—60°С температуралар арасында жаймен ерітпесе ондағы клеткалар қасиетінен ажырайды.

## Дереккөздер
Баботе

**Баботе** — қой етінен көмбеленіп пісірілген тағам.

## Дереккөздер
Көру байланысы

**Көру байланысы** — көзбен көру арқылы қабылданатын белгі беретін құралдар (жалаулар, отпен, пиротехникалық құралдар) көмегімен командалар және сигналдарды беру және қабылдау.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Күйенте

**Күйенте** (*Коромысло*) — иін- тіректік механизмнің буыны, қозғалмайтын осьті айнала толық емес айналым ғана жасай алатын буын, тербелмелі қозғалыстағы буын. Аспаптарда (таразыларда) және машиналарда (қосиін күйентелі механизмдерде) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Талғат Естұрғанұлы Мұхантаев

**Талғат Естұрғанұлы Мұхантаев** (1965 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – хирург, медицина ғылыми кандидаты (1995). 
* медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы, 1988), 
*Мәскеудегі Б.В. Петровский атындағы медцина ғылыми орталығының клиникалық ординатурасын бітірген (1995), 
*Маңғыстау облысы ауруханасында хирург. 
*1995 жылдан Маңғыстау облысы ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары, бас дәрігері. 
*Мұхантаев мыңнан аса күрделі операцияларды сәтті жасаған облыстағы белгілі хирург.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күймеше

**Күймеше** (Каретка; итал. *carrefta* — арба) — машинаның немесе механизмнің бағыттаушылар бойымен жылжып отыратын түзілімі. Күймеше металкескіш білдектердегі құралкүймешіктердің бөлігі болып табылады. Күймеше маңдайшалы, кескіш және т.б. түрлері болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Багренец

**Багренец** — кейбір тағамдарға қосып берілетін майда мұз кесектері.

## Дереккөздер
Көру және табу шебі

**Көру және табу шебі** — қарсыластың әскери-теңіз күштерін байқау жүзеге асырылатын, олардың құрамы, қозғалыс бағыты мен жүріс жылдамдығы анықталатын акватория алқабы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тойдық Мыңбаев

**Тойдық Мыңбаев** (1925, Маңғыстау ауданы Ауыздыбасты ауылы – 2001) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері». Бұрынғы Гурьев педагогика училищесін (1952) бітірген. 1946 – 1981 жылдары Маңғыстау ауданы мектептерінде мұғалім болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Нина Ивановна Токарева

**Токарева Нина Ивановна** (1928 жылы туған, Ресей) – мұнайшы. Грозный мұнай институтын бітірген (1952). 1952 – 1957 жылдары Гурьевте (қазіргі Атырау) геолог, инжинер-геолог, аға геолог, мұнай техникумында мұғалім, 1957 – 86 жылдары Форт-Шевченко, Ералиев, Ақтау, «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде аға геолог, аға инжинер-геолог, 1986 – 1992 жылдары Ақтауда «Маңғышлақмұнайгеофизика» тресінде аға геолог қызметтерін атқарды. Бірнеше медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен (1977), КСРО Геология министерство, Қазақ КСР-і геология министерствонің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сұйыққойма

**Сүйыққойма** (Резервуар)(франц. reservoir.; лат. reservo. reservo — жинаймын, сақтаймын) — сұйықтық пен газ сақтайтын ыдыс. Сұйыққойма метал, темір-бетон, полимерлі материалдардан жасалған. Сұйықтықтардың түріне байланысты жылу ұстағышты және гидроқаумалы болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бадьян

thumb|Бадьян
**Бадьян** — тропикалық өсімдік жемістері, дәмі мен иісі аниске ұқсас. Ет тағамдарын хош иістендіру үшін қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Өсімдіктер
Сұйықтық

thumb|Сұйықтық
**Сұйықтық** — сұйық агрегаттық күйдегі зат, газ бен қатты күйлердің арасындағы аралықты алып жатыр. Сұйықтықтың басқа агрегаттық күйлерден басты айырмашылығы — көлемін түрақты түрде сақтай отырып жанама күштердің әсерінен өзінің формасын шексіз түрде өзгерте алуы. Сұйықтық үлкен қысымда тұтқыр күйде кездеседі.

## Мысал
Таза түрдегі сұйықтық - су. Сұйық қосындылар: қан, сусындар, теңіз суы және тағы басқа.

## Қасиеттері
* Белгіленген көлемі бар, бірақ белгіленген пішіні жоқ.
* Сұйықтықтың бөлшектері бір-бірін еркін айналады және жүйелі орнластпайды

## Дереккөздер

Санат:Агрегаттық күйлер
Санат:Сұйықтық
Көру және тану шебі

**Көру және тану шебі** — ұшу аппараттарының (жер үсті не су үсті объектілерінің) байқалған және кімдікі екені анықталған кездегі олардың тұрған орнына белгілі бір ықтималдықпен сәйкес келетін әуе кеңістігіндегі жазықтық (жергілікті жердегі, акваториядағы шартты сызық).

Ол әуе, ғарыштық, су үсті және жер үсті нысаналарымен күрес құралдарының ұрыстық дайындық дәрежесін аныктау мен реттеу үшін кызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Базилик

**Базилик** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін, хош иісті өсімдік. Жапырақтары мен бұтақтарын салатқа, көжелерге, салқын тағамдарға балғын және кептірілген түрінде қосады.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Сатша Тоқашев

**Тоқашев Сатша** (1934, Маңғыстау ауданы Оңды ауылы – 1967) – әнші, домбырашы, жыршы. Тоқашев ұжымшарда комсомол ұйымының хатшысы, кітапхана меңгерушісі, т.б. жұмыстарды атқарған. Ол Махамбет термелерін, Досат пен Ғ.Құрманғалиевтің әндерін нақышына келтіре орындаған. Облыстық және республикалық байқаулардың жүлдегері атанған. Қазақ КСР-і Мәдениет министірлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Домбырашылар
Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Әншілер
Маилап суытатын-сүиық

**Маилап суытатын-сүиық** (Жидкость смазочно-охлаждающая) — металлы өңдегенде кедергіні азайтып, лықтемпература қасиетін | бірқалыпты үстау үшін, кескіш қүралдың төзімділігін жогарылату үшін қолданьшатын сұйық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Баквурст

**Баквурст** - дәмдеуіштер қосылған бұзау етінің турамасынан дайындалған неміс шұжығы.

## Дереккөздер
Наурызбек Тоқбайұлы

**Тоқбайұлы Наурызбек** (1950 жылы туған, Форт-Шевченко) – мұнайшы. Гурьев (қазіргі Атырау) мұнай техникумын бітірген (1982). 1968 – 1995 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде бұрғылаушының көмекшісі, бұрғылау мастері, бұрғылау бастығы, ОИТҚ бастығының орынбасары болды. 3-дәрежелі Еңбек даңқы орденімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, КСРО Геология министірлігінің Құрмет грамоталарымен (1978 – 1979, 1980) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1950 жылы туғандар
Темір Мыңжасұлы

**Темір Мыңжасұлы** (1952 жылы туған, Түрікменбашы қаласы) – журналист.
*Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1972).
*ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1980).
*1972 жылдан ауданы «*Жұмысшы*» газетінде тілші, облыстық «Маңғыстау», Бейнеу ауданы «*Рауан*», Жаңаөзен қалалық «Жаңаөзен» газеттерінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы болды.
*1991 жылдан Жаңаөзен қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары, қала әкімінің орынбасары, қалылық мәдениет бөлімінің бастығы, облыс ақпарат және қоғамдық келісім басқармасы тілдерді дамыту бөлімінің бастығы болды. Қазір облыстағы «Маңғыстау» газетінің бас редакторының орынбасары. Өлеңдері ауданы облысы және респ. басылымдарында жарияланып келеді. Қазақстан жас ақындарының «Қарлығаш», «Бекет ата», «Қос ішек – Струны души», «Жыр моншақ» сияқты жыр жинақтарына бір топ өлеңдері енді.
*«Бойтұмар» (1994),
*«Атамекен» (1998),
*«Жүрек сөзі» (2002),
*«Сені іздедім» (2006) жыр жинақтарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қуанышнияз Айтбайұлы Тоқбанов

**Тоқбанов Қуанышнияз Айтбайұлы** (1939 жылы туған, Түрікменстан, Бекдаш кенті) – мұнайшы. Небит-Даг мұнай техникумын, Мәскеудегі Губкин атындындағы мұнай-химия институтын бітірген. 1957 жылы «Құмдағмұнай» (Түрікменстанда) басқармасында оператор, мастер, инженер, 1964 – 2001 жылдары Өзенде комсомол-жастар бригадасының бригадирі, инженер, бөлім бастығы аға инженер, техникалық орталық директоры қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971), КСРО ХШЖК-нің қола медалімен (1985) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сүқпажапқыш

thumb|Сүқпажапқыш
**Сүқпажапқыш** (Шибер; нем. schiber) — тікбүрышты немесе фигуралы тілімше. Түтінтартқыштарда, сүқпажапқышты сорғылардың жүмыс органдарында және т.б. жапқыш (ысырма) ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мыңкісі Байсалұлы

**Мыңкісі Байсалұлы** (шамамен 1793–1838, Маңғыстау түбегі) — сынықшы, емші, шипагер ретінде халқына адал қызмет еткен әруақты ата.

## Өмірбаяны
Ата қонысы – Үлек құдығы. Мыңкісі – әкесі Байсалдың егде шағында зарығып көрген, Бекет ата аян берген перзенті. Мыңкісі есімі Бекет атаның өсиетімен қойылған. Оның Құлшар, Қызықбай, Жауғашты, Өтеу, Бітім атты ұлдарының бәрі, немерелері де емшілік, көріпкелдік қасиеттерімен халық жадында сақталған. Бұлардың ұрпақтары қазір Маңғыстау облысында өмір сүреді. 

Ал Мыңкісі қайтыс болғанда мүрдесі қазіргі Ақшымырау ауылынан 25 шақырым жердегі Алатөбе басындағы қорымға қойылған. Бұл күндері қорым «Мыңкісі қорымы» деп аталады.

Санат:Қазақ емшілері
Бақтақ

[thumb|[Форель]]

**Бахтах**, кейде **Бақтақ**, **Форель** () - Албырттар тұқымдасына жататын балық. Тау өзендері мен көлдерінде тіршілік етеді. Бахтах - құмжаның тұщы суда тіршілік ететін түрлері (өзен бахтағы, көл бахтағы) мен болатбас албырттың (құбылмалы бахтах) жалпы атауы. 

Өзен бахтағының ұзындығы 37 см-дей, салмағы 200 - 500 г (кейде 2 кг-ға дейін) болады. Жыныстық жағынан 3 - 4 жыл жетіледі. 200-ден 500 мыңға дейін жететін уылдырығын қиыршық тасты су түбіне күзде не қыста шашады. Көл Бахтағы ірі, салмағы 8-10 кг (кейде 34 кг-ға жетеді). Бахтахтың тағы бір түрі - ишхан (армянша - “князь”) Севан көлінде тіршілік етеді, оны көбінесе “севан  форелі” деп те атайды. 1964 жылы Қазақстанда құбылмалы бахтах (S. gaіrdnerі) – Шелек өзеніне жерсіндірілді. Оның ұзындығы 50-90 см, салмағы 6 кг-дай. Денесі ұзын, аузы үлкен, жақтарында өткір тістері болады. Басы қара, жүзу жарғақтарында анық дақтары бар, түсі құбылмалы, жолақтары айқын көрінеді. Арқасы қанық сары, ал бауыры күмістей ақ келеді. 2-4 жыл жыныстық жағынан жетіледі. Ақпан-сәуір айларында судың температурасы 4-5°С-қа жеткенде уылдырығын (5-6 мыңға дейін) өзендердің қиыршық тасты жеріне шашады. Ұрығы 2 айда дамиды. Оның шабағы ұсақ жәндіктердің дернәсілдерімен, ересектері майда балықтармен қоректенеді. Бахтах - кәсіптік маңызы бар, қолдан көбейтілетін балық.

## Дереккөздер


## Сілтеме
* Форель-пеструшка
* Әмудариялық бахтах 

Санат:Албырттәрізділер
Санат:Қазақстан фаунасы
Жолдас Тоқжанов

**Тоқжанов Жолдас** (1934 жылы туған, Атырау облысы Қызылқоға ауданы) – мұнайшы. Гурьевте (қазіргі Атырау) мастерлер курсын (1962), Саратов политехникалық техникумын бітірген (1976). 1953 – 1958 жылдары Мұнайлы, Құлсары, Төлеш, Қосшағыл кеніштерінде, «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде бұрғылаушы, 1962 жылы Жетібайда бұрғылау мастері болып, Қарамандыбас, Теңге, Қансу, Қарақұдықта жаңа мұнай көздерін ашты. 1962 – 1975 жылдары «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде комсомол-жастар бұрғылау бригадасын басқарған. 1975 – 1979 жылдары Жетібай жер асты ұңғымасының жөндеу мастері, 1979 – 1995 жылдары «Маңғышлақмұнайгаз» жобалау-іздестіру станциясында мастер-конструктор, 1995 жылы «Шаңырақ» мұнайшылар клубы басшысының орынбасары қызметтерін атқарған. Ленин (1966), «Құрмет» (1999) ордендерімен, медальдармен, КСРО Геология министрлігінің (1970) Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сұлба

**Сұлба** (Схема; грек, schema — сыртқы түрі, пішін) — машинада немесе механизмде негізгі немесе қосалқы функцияларды орындайтын элементтер мен байланыстардың жиынтыгын көрсететін масштабсыз Сұлба, сонымен қатар түзілімнің, аспаптың, құрылғының, қондырғының, құрылыстың және т.б. жүмысы кезіндегі негізгі идеяны, принциптерді және процестердің жүйелігін түсіндіретін қүрылымдау құжаттамасының бөлігі болып табылатын сызба. Сұлбаның электрлік, гндравликалық, пневматикалық, күш және кинематикалык (белгілі бір машинаның немесе механизмнің эр түрлі байланыстарын көрсететін Сұлба) сиякты түрлері болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сүйеутөлке

**Сүйеутөлке** (Пиноль; нем. pinole) — металкескіш білдектің кескіш қүралды бекітуге немесе өнделетін дайындаманы үстап түруга арналған гильза түріндегі тетік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сүйеуіш

thumb|Сүйеуіш
**Сүйеуіш** (Люнет; франц. lunette) — металкескіш білдекте айналу арқылы өңделетін ұзын және қатаң емес дайындамаларға қосымша тірек ретінде қолданылатын айлабұйым. Сүйеуіш дайындаманың жону күші мен тетіктің салмағынан майысуын төмендетеді және дірілге орнықтылыгын арттырады. Сүйеуіш жылжымайтын, жылжымалы және әмбебап сияқты түрлері болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Көрінетін көкжиек

thumb|right|250px
**Көкжиек** — аспан мен жер бетін астасып жатқандай етіп көрсететін сызық.

Көрінетін көкжиектің қашықтығы, яғни бақылаушы тұрған орнынан жер бетінің оған көрінетін ең шалғай нүктелеріне дейінгі *d* қашықтығы сол бақылаушының жер бетінен (теңізде су бетінің деңгейінен) қандай да бір *һ* биіктікте тұрғандығына және айналасындағы жердің бедеріне тәуелді болады.

Бұл тәуелділік d[км]=3,83Мһ[м] формуласы арқылы өрнектеледі.

## Дереккөздер

Санат:Географиялық терминдер
Санат:Аспан координаттар жүйелері
Қалшабек Мырзабеков

**Қалшабек Мырзабеков** (1922, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы – 1996) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Украина, Харьков, Белградты азат етуге қатысқан. Соғыстан кейін Маңғыстау ауданы ұжымшарларында зоотехник, ферма меңгерушісі болып жұмыс жасаған. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Балапан еті

**Балапан еті** — жеті айға жетпеген балапан еті. Балапан етінің құнды компоненттеріне белок (17—19%) жатады. Сонымен бірге В витамині, минералдық заттар (фосфор, күкірт, темір және мырыш) бар. Балапан етінен, негізінен, қою тағам әзірленеді. Мысалы, қуырылған балапан еті, жаныштап қуырылған ет және т.б.

Балапан ұшасын ірі құс ұшасынан оның төс сүйегінің шеміршегіне қарап айыруға болады. Оның терісі жұқа, жұмсақ келеді. Балапан етінен негізінен қою тағам (қуырған, буға пісірген, бұқтырған, фаршталған, жаныштан қуырған және отқа қақтаған балапан т. б.) әзірленеді. Олардан дайындаған тағамға неше түрлі тұздықтар құйын, гарнир салады. Балапан етінің сорпасы хош иісті де, майлы да болмайды. Оның еті шамамен 25—30 минуттай артық асуға да, қуыруға да немесе бұқтыруға да келмейді. Өйткені езіліп кетеді. Дайын балапанды дастарқанға, егер ол кішкентай болса, тұтастай қояды, ал үлкен болса— бөліп қойған дұрыс. Балапандарды алғашқы баптау және мүшелеу жөнінде Үй құстары мақаласын қараңыз. Қуырылған балапан еті. Дайындаған балапан ұшасы тұздалып, сары майға немесе тортасы айырылған майға қуырылады. Содан кейін бу пешіне қойып, тағы бір рет қуыру керек. Әбден қуырылған балапанның үстіне қуыру кезінде бөлінген сөлін құнды да, петрушка немесе салатпен әсемдейді. Гарнир ретінде картоп салаты немесе көкөніс және жемістер пайдаланылады. Жаныштап қуырылған балапан. Дайындалған балапан ұшасын төсінен қақ бөледі. Содан кейін керіл жазады да, іші-сыртына тұз бен бұрыш себеді. Ішіне май салған табаны жақсылан қыздырып, оған балапан ұшасын терісін төмен қаратып салады да, үстіне табақша төңкеріп, үстінен ауыр затпен бастырып қойып, қуырады. Ткемали тұздығын бөлек береді.
2 балапан ұшасына (әр адамға бір балапаннан): 2 ас қасық май керек. Тұз; бұрыш, сарымсақ, пен ткемали тұздығы татымына қарай қосылады.

## Дереккөздер



Санат:Тұрмыс
Сүймен

**Сүймен** (Лом) — қатқан жерді, мұзды оятын ауыр және ұшты сом темір.

Немесе балық аулауда қолданылатын металл ұшты таяқ.

## Дереккөздер


Санат:Құралдар
Баланда

**Баланда** — бұл сәздің төрт мәні бар: 1. Баланда (литва) — лебеда және қызылша жапырақтары ботвинья дайындауда қолданылады. 2. Баланда (украин.) — квас немесе қияр тұздығы қосылған картой езбесі. 3. Баланда (орыс.) — сұйық сорпа. 4. Баланда (мокшан- мордв) — жазғы көже: сүтте қайнатылған лебеда. 1 л сүтке — 1,5 л туралған көк, 2 пияз, 1 сәбіз, 1 ас қасық ұнтақ жарма, 5 жұмыртқа сарысы.

## Дереккөздер
Киев Мырзабай

**Киев Мырзабай**(1938 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қызан ауылы) – педагог, партия қызметкері, ҚР «Білім беру ісінің үздігі» (1998). 
*Гурьев педагогика институтын (1959),
*Алматыдағы жоғары партия мектебін бітірген (1976),
*Еңбек жолын Үштаған орта мектебінде мұғалім болып бастаған.
*1976 – 1978 жылдары ауданы партия комитетінің насихат және үгіт бөлімінде меңгеруші,
*1978 – 1986 жылдары Маңғыстау ауданы партия комитетінің хатшысы,
*1986 – 1991 жылдары Ералиев ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары,
*1991 – 1996 жылдары облыстық ғылым және білім саласы қызметкерлері кәсіподақтар комитетінің төрағасы,
*1996 – 2001 жылдары облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру ин-тының директоры қызметтерін атқарды.
*Жергілікті ақын Т.Балтабасұлының шығармаларын жинақтап, халық арасына таратушы. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) мерекелік медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Сүңгіш

**Сүңгіш**(Щуп) - беттер арасындагы саңылауларды тексеруге арналған мөлшерлегіш тілімдер. Бір тілімшенің қалындығы 0,02 — 1 мм. Әдетте, үзындығы 100 мм сүңгішті жиынмен, ал үзындығы 200 мм сүңгішті бөлек тілімдерден өкеледі. Сүңгіштердің негізгі өлшемдері стандартталған.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Балқытылған сыр

thumb
**Балқытылған сыр** — сырдың жұмсақ сорты. Өндіріс орындары бұл сырды XX ғасырдың 20-жылдарынан бастап шығара бастады. Балқытылған сыр — сүт өнімдерінің сіңімді бір түрі. Оны табиғи сырдан, сары майдан және арнаулы балқытылатын сырлардан дайындайды. Кейбір балқытылған сырдың құрамына брынза, сүзбе, майсыз арнаулы сырлар және дәмдеуіштер (бұрыш, қызанақ, тмин) кіреді. Балқытылған сырдың құрамында қақталған балық, саңырауқұлақ көп кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Сүт өнімдері
Санат:Тағамдар
Көшпелі батарея (зеңбірек)

**Көшпелі батарея (зеңбірек**) — қорғаныста артиллерияның құрамы, орналасқан орны мен қорғаныстағы атыс жүйесі жөнінде қарсыласты шатастыру мақсатында алдын ала белгіленген бірнеше атыс позициясынан атыс жүргізу үшін бөлінген артиллериялық бәлімше (жеке зеңбірек).

Көшпелі батарея (зеңбірек) бір атыс позициясынан екіншісіне жасырын көшеді және әз атысымен қарсыласты шығынға ұшыратады, сондай-ақ оның барлаушыларына теріс бағыт береді. Атыс жүргізудің мақсатын, мезгілі мен ретін, қанша оқдәрі жұмсалатынын аға артиллериялық бастық белгілейді. Мұндай міндеттерді орындауды көшпелі танктер, жұмларда атқаруы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Балмуш

**Балмуш** — жүгері ботқасының бір түрі, (1,25 л сүт, 0,25 л су), үккіштен өткізілген брынза қосылады. Кәдімгі жүгері ботқасына қарағанда сұйықтау және ботқаға ұқсас.

## Дереккөздер
Сығымдау

**Сығымдау, сығу** *()* — шығатын тесігі бар қалыптың қуысында металл деформацияланып, оның бөлігі тесік арқылы ағатын қалыптау процесі.

**Сығымдау** - ыстық және суық қалыптаудың технологиялық операциясы.

## Сығымдау түрлері
* Аралас, қиыстырылған сығымдау () — тура және кері сығымдаудың сүлбесін қатар қолданып сығымдау процесі.
* Бөлiп сығымдау () — жасайтын бұйымды бөлімдерге бөліп сығымдау.
* Керi сығымдау () — деформацияланатын металдың ағысы соташықтың қозғалысына кері болатын сығымдау процесі.
* Көлденең айналдыра сығымдау () — деформацияланатын металдың бөлігі көлденең бағытта (соташықтың қозғалысына перпендикулярлы бағытта) ағатын сығымдау процесі.
* Tура сығымдау () — деформацияланатын металдың ағысы соташықтың қозғалысымен сәйкес келетін сығымдау процесі.
* Үйлестірмелі сығымдау () — деформацияланатын металды қалыптаудың басқа операцияларымен үйлестіре сығымдау

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Балықты жару

thumb
**Балықты жару**. Тұз жақсы сіңу үшін сазанды, көксеркені, шортанды, тұздау үшін оның жоғарғы ернінен бастап қақ жара, жоны арқылы омыртқаны жағалай құйрықтың үстіне шығып, ішін тазалайды.

## Дереккөздер
Балықты кесектеу

[thumb|[Сазан]]
**Балықты кесектеу**. Жуылған балықты бөлшектеу. Ірі балықты алдымен омыртқа бойымен екіге бөледі, содан кейін әр бөлікті көлденең кесектейді. Майда бөліктерді көбіне тұтас күйінде пайдаланады. Балықты қуыру үшін өнделген балықты терісімен және сүйегімен, терісін қалдырып сүйегін алып тастайды немесе сүйексіз, терісіз бөлшектейді. Балықты басынан бастап көлденең кеседі.

## Дереккөздер



Санат:Балық шаруашылығы
Көшпелі зеңбірек

**Көшпелі зеңбірек** — артиллерияның қорғаныстағы құрамы, орны, атыс жүйесі туралы қарсыласты жаңылдыру мақсатында бірнеше атыс позицияларынан біртіндеп атуға арналған жеке зеңбірек (немесе артиллериялық бөлімше).

Атысты жүргізу үшін көшпелі зеңбірек (әдетте 4-5) атыс позицияларына арнайы дайындалады. Әрбір зеңбірекке (взводқа, батареяға) уақыт және атысты жүргізу реті, атыс бекінісін ауыстыратын жерлер тағайындалады.

Көшпелі зеңбіректен әрбір атыс позициясынан уақытында және нысанаға атуды артиллерияның аға бастығы белгілейді. Атыс аяқталған соң Көшпелі зеңбірек атыс позициясын тастап, белгіленген маршрутпен басқа позицияға көшеді.

Көшпелі зеңбірек маневрі қарсыластан жасырын жүргізіледі. Көшпелі зеңбірек саны мен калибрі қалыптаскан жағдай мен қойылған міндеттерге байланысты болады. Көшпелі ату құралдары ретінде минаатарлар мен танктер де қолданыла алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бамбук өскіндері

right|thumb|250px|Бамбук
**Бамбук өскіндері** - аспаздықта балғын және консервіленген күйінде қолданылады (қытай аспазханасы).

## Дереккөздер



Бамбук
Бами

**Бами** — пияз, шошқа еті, көкөністер, жанғақтар қосылған Индонезия омлеті. Жекелей немесе күрішпен бірге беріледі.

## Дереккөздер
Сызат

thumb
**Сызат** (Трещина) — металдың бір-бірінен ажырау түрінде болатын материал бүтіндігінің бүзылуы.
*Ажарлау сызаты (Трещина шлифовочная) — жоғары қаттылық, морттылық және жылуды аз өткізетін қасиеттері бар металлы ажарлау кезінде пайда болатын тор төуелді немесе жеке төуелсіз бағытталған беттік ажыраулар.
*Шынықтыру сызаты (Трещина закалочная) — болатты мартенсит қүрылымына жеткізетін шынықтыру температурасынан суыту кезінде пайда болатын сызат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Екі партиялық жүйе

**Екі партиялық жүйе** - басым көпшілігінде англо-саксондық елдерде кең өріс алған, екі партиялық ұйымның алма-кезек жоғары билікте бірін-бірі алмастыруы. Мұндай жүйелерде басқа партияларға тыйым салынбайды, бірақ тек екеуі ғана билікке келуге қабілетті. Бипартизм тікелей дауыс беру арқылы сайланатын екі партияның біреуіне өзінен-өзі парламенттегі басым орынды иемденуге мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде парламенттік басқару тәртібінде үкіметтің тұрақтылығын кепілдендіріп, мемлекеттің "басқармалығын" арттырады.

## Тағы қараңыз
* Партиялық жүйе

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Саяси жүйелер
Бамия

**Бамия** () – құлқайырлар тұқымдасына жататын өсімдігінің жемісі. Тропикалық, субтропикалық және Жерорта теңіз елдерінде өсіріледі. Жетілмеген қын тәрізді, иілген, жемісті, піскен жемістерінің қабығы тегіс болады. Бамияның мүкжидек немесе жасыл үрме бұршаққа ұқсас дәмі бар. Өткір ет тағамдарына, әсіресе құс тағамдарына қосымша қолданылады. Қытай бамиясы — тәттілеу дәмді жазғы көкөніс. Қияр тәріздес ашық-жасыл, көжелер мен қуырылған тағамдарға қосылатын жеміс.

## Дереккөздер


Санат:Құлқайырлар
Балық тағамдары

нобай|Балық котлеттері
**Балық тағамдары** — балықтардан жеңіл тамақтар (салаттар), сорпалар, қайнатып дайындалынған тағамдар, қуырылған тағамдар, бұқтырылған тағамдар, көміп пісірілген тағамдар және көптеген ұлттық тағамдар дайындауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Балық аулау
Санат:Балықтар