Ибраһим Шинаси

**Ибраһим Шинаси** (; 5 тамыз 1826 жыл – 13 Қыркүйек 1871 жыл) — түрік журналисті, жазушы, баспагері, ақын және драматург. Ол түрік қоғамында Танзиматты жариялаудан Ол бірнеше салада жаңашыл болды: ол осман пьесасының ең алғашқы үлгілерінің бірін жазды, поэзияны француз тілінен түрік тіліне аудару үрдісін ынталандырды, осман түрікшесінің жазуын жеңілдетеді және алғашқылардың бірі болды. қалың жұртшылық үшін арнайы жазған османлы жазушылары.

Шинаси «*Тержуман-и Ахвал*» және «*Тасвир-и Эфкар*» газеттерін Танзимат дәуірінде Еуропалық ағартушылық идеяларын тарату үшін пайдаланды және сауатты Османлы жұртшылығын тәрбиелеуді өзінің жеке міндетіне айналдырды. Шинасидің көптеген жобалары ол қайтыс болған кезде аяқталмағанымен.

Шинаси империя Конституциясының алғашқы жақтаушыларының бірі болды.

Өзінің әріптесі және досы Намык Кемал Шинасимен бірге, "Жас османдықтардың" жетекші жетекшілерінің бірі болды, Осман түрік зиялыларының құпия қоғамы Танзиматтан кейін Осман империясында оны модернизациялауды және жандандыруды жақтап, оны Еуропаның қалған бөлігіне сәйкес келтірді.

Шинаси олардың реформалық мақсаттары жүзеге асырылғанға дейін қайтыс болғанына қарамастан, жас османдықтардың күш-жігері 1876 жылы империяда конституциялық монархия құрудың алғашқы әрекетін тудырды, сол кезде қысқа мерзімді алғашқы конституциялық дәуір Осман Конституциясын жазуға және құруға негіз болды палаталы парламент.

Саяси қайраткер және өз заманының көрнекті әдеби қайраткерлерінің бірі ретіндегі жұмысының арқасында Шинаси Османлы империясындағы, содан кейін қазіргі Түркия Республикасындағы қазіргі және кейінгі реформалардың негізін қалады.

## Өмірбаян
Ибрахим Шинаси 1826 жылы Ыстанбұлда дүниеге келген. Шинасидің әкесі Османлы армиясында артиллерия капитаны болып қызмет еткен және орыс-түрік соғыстарының бірінде қайтыс болған. Анасы мен туған-туыстарының қолында өскен ол жергілікті мектепте білім ала бастаған. Шинаси әскерде клерк болу ниетімен бастауыш мектепке барды. Ол араб, парсы және француз тілдерінен сабақ алып жүріп, қару-жарақ қоймасына жұмысқа орналасты. Жас кезінде ол әйгілі реформатор Мұстафа Рәшіт пашамен тығыз қарым-қатынас орнатып, оған Парижде қаржы саласы бойынша оқуға мемлекеттік грант алуға көмектесті.

Парижде болған кезде Шинаси математиканы, ғылымды және тарихты зерттеді, бірақ ол әдебиетке өмір бойына жақын болатын нәрсені дамыта бастады. Онда Шинаси француз әдебиетімен және зиялыларымен танысады; ол ағартушылық идеяларына тәнті болды және Ламартинмен, Эрнест Ренанмен және басқа француз зиялыларымен қарым-қатынаста болды. Басқа нәрселермен қатар, ол (*Société Asiatique*) мүшесі болды. Парижде болған кезінде француз тілінен осман түрік тіліне бірнеше шығармаларды аударған.

## Мемлекеттік мансап
Шинасидің мемлекеттік қызметкер ретіндегі қысқаша жұмысы Білім комитетіндегі лауазымды қамтыды. Бұл топ Османлы мектептерін бағалау мен қайта құрылымдауға жауапты болды. Ол 1853 жылы Парижден оралған соң жұмыстан шығарылғанға дейін осы ұйымның мүшесі болды.

Ол қалпына келтірілді, тек 1863 жылы қайтадан қызметінен босатылады. Оның жұмыстан босатылуы оның журналистік белсенділігінің артуы, билікті сынап, «еуропалық» идеяларды алға тартуының нәтижесі болса керек.

Шинаси білім комитетінен екінші рет жұмыстан босатылар алдында бір күн бұрын ол «өкілдіксіз салық салуға болмайды» деген қағиданы жақтайтын мақала жазды. Мемлекеттік қызметтен босатылғаннан кейін Шинаси Парижге қайтып оралып, жазу және лингвистикалық зерттеулермен айналысады.

Мехмед Эмин Әли паша және Мехмед Фуад паша сияқты кейбір танзимат реформаторларымен қақтығыстар Шинасиді елден кетуге итермеледі деген болжам бар.

## Реформалар

### Тіл
Шинасидің реформаларға, осман және түрік мәдениетіне қосқан зор үлесі оның тілді қолдануының нәтижесі болды. Чинаси, Намық Кемал және Зия пашаға дейін Османлы жазуы негізінен элиталық әдебиет пен халық әдебиеті болып екіге бөлінді.

Элитаның жазуы тек қана қатаң формадағы, метрлік және рифмадағы поэзия (диван сири) болды. Ол қатал түрде Осман-түрік тілінде жазылған, оған араб және парсы тілдерінен енген қарапайым халық түсінбейтін (қазіргі түрік тіліне көбірек ұқсайтын «тұрқы түрік» (*kaba Türkçe*) сөйлейтін) сөздік сөздер кірді; ол қарым-қатынастан гөрі көркемдік шеберлікке баса назар аударды. Элита қарапайым халық үшін емес, бір-біріне жазды. Элистік әдебиет те, халықтық әдебиет те ислам дәстүрінің элементтерін қамтыды, бірақ танымал әдебиет Османлылардың Орта Азиялық тамырларына көп сүйенді. Ол поэзияны да, прозаны да пайдаланды, бірақ элита өкілдері оны байыппен қабылдамады.

Шинаси Осман империясындағы жазу парадигмасын өзгертіп, тілді жеңілдетіп, сауаттылығы артып келе жатқан жұртшылықпен әдейі тікелей араласып, қалың бұқараға еуропалық жаңа жанрларды енгізді. Шығармасының мазмұны мен стилін тартымды және түсінікті ету үшін басқа тілдерден алынған сөздерді алып тастап, таза түрік тілін (*öz Türkçe*) жасауға тырысты. Ол қайтыс болған кезде Чинаси тілді ресмилендіруге көмектесу үшін ірі түрік сөздігін жасаумен айналысты. Ол сондай-ақ араб негізіндегі осман-түрік жазуын наск пен куфи каллиграфиясын біріктіру арқылы жеңілдетеді, бірақ ол «Мутеферрика өзінің жазуын 112-ге дейін қысқартқаннан бері қолданыста болған бес жүзден астам таңбаны ғана қысқартуға қол жеткізді».

### Әдебиет
Шинаси журналистік жұмысымен қатар ақын, аудармашы және драматург болды. 1853 жылы «*Диван-и шинасы*» атты өлеңдер жинағын шығарды. Оны көбінесе «*османлы әдебиетінің қазіргі мектебінің негізін салушы*» деп атайды. Ол бұл атақты түрік өлеңін француз үлгісіне жақсырақ сай етіп өзгертуі және көптеген француз өлеңдерін түрік тіліне аударуы негізінде алды. «Ол Еуропа әдебиетіне назар аударып, одан аудармалар жасау қажеттігін жариялап, қазіргі түрік әдебиетінің батыс әдебиеті үлгілерінде туады деген ақиқат болжамға айналған сенімін таратқан».  

Оның поэзиялық аудармалары Ағартушы ойшылдарының француз тілінен түрік тіліне аудармаларымен қатар, басқаларды еуропалық ойшылдардың маңызды шығармаларын аударуға шақырып, Осман империясының батыстануына үлес қосты.

## Соңғы жылдары
Шинаси 1869 жылы Ыстанбұлға оралып, онда қаржылық қиындықтарға тап болды. Ол баспахана ашып, өз жұмысын басып шығара бастады. Көп ұзамай, 1871 жылы 13 қыркүйекте ол 45 жасында ми ісігінен қайтыс болды.

## Еңбектері

* Тержуме-и Манзуме (1859, Лафонтен, Ламартин, Гилберт және Расиннің француз тілінен поэзиясының аудармасы)
* Шаир Эвленмеси (1859, Османлы дәуірінің бірінші пьесасы «Ақынның үйленуі»)
* Дуруб-и Эмсал-и Османие (1863, түрік мақал-мәтелдерінің бірінші кітабы)
* «Мунтахабат-и Эшар» (1863, өлеңдер жинағы)

## Дереккөздер

Санат:Түркия жазушылары
Санат:Османлы империясы ақындары