open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төлепберген Төлебаев

**Төлебаев Төлепберген** (5 Қыркүйек 1913, Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Байқадам ауылы) – экономика ғылымының докторы (1970), профессор (1971).
Отбасында тек екі бала, оның туған ағасы "Жұмабай".

Қазірге таңда оның өз ұрпағынан жалғастырып келе жатқан екі баласы Жұмабаев Жұмамұрат Жұмабайұлы және     Жұмабаев Жұмағазы Жұмабайұлы - Ақтөбе облысы Шалқар ауданы - салық комитетінің бастығы. 
Жұмабаев Балғазы Жұмамұратұлы, Жұмабаев Алтынбек Жұмамұратұлы және Жұмабаева Гауһар Жұмамұратқызы немерелері, жәнеде       Жұмағазы Бекжан Жұмағазыұлы, Жұмабаева Жанар Жұмағазықызы.

## Қысқаша өмірбаяны:
1938 жылы КСРО Мемлекеттік банкінің Алматыдағы есептеуіш-экономика техникумын бітірген. 
1947 жылы ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 
1938–1963  жылдары Партия кеңес органдарында басшылық қызметте. 
1963–1990  жылдары Алматы халық шаруашылығы институтында (қазіргі Қазақ экономикалық унмверситеті) доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.
1951-1955 жылдары Қазақ КСР Қаржы министрі болған экономика ғылымдарының докторы, профессор
http://www.aktobegazeti.kz/?p=16569 

*Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі»* ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер:
Қазақтың арғы тегі

**Қазақтың арғы тегі**  – “Батыс іргені басқару істері” атты қытай тіліндегі 12 томдық қолжазба еңбектің 11 томы. 

1808 жылы Сүң Үйн жазған. 1958 жылы Пекин кітапханасы оның фотоға түсірген нұсқасын баспадан шығарды. Қолжазбада қазақтардың арғы тегі ертедегі қаңлы, үйсіндер екендігі қысқаша баяндалып, қазақтардың Цинь патшалығы (1644 – 1911) кезінде қоныстанған географиялық аймақтары берілген. Абылай ханмен жасасқан байланыстары біржақты баяндалады. 

Қолжазбада қазақтардың қоғамдық құрылымдарына баса назар аударылған. Онда іргелі қазақ рулары және оларды кімдер басқарып отырғандығы нақтылы жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақ тарихы
Санат:1808 жылы шыққан кітаптар
Санат:Қытай тілді кітаптар
Төлегенов Мырзағали

**Төлегенов Мырзағали** (1935, Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы – 21 Қаңтар 1991, Қостанай облысы Арқалық қаласы) – техника ғылымының докторы (1987), профессор (1988).

## Қысқаша өмірбаяны:
1958 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
1958–1966 жылдары осы оқу орнында ассистент, аға оқытушы, доцент.
1966–1972 жылдары Ақтөбе педогогикалық институтында (қазіргі Ақтөбе мемлекеттік университеті) проректор.
1972–1986, 1987–1991 жылдары  Арқалық педогогикалық институтының ректоры.
1986–1987 Алматы халық шаруашылығы институтында (қазіргі Қазақ экономикалық унмверситеті) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.

*«Орнықтылық теориясы»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер:
Оқиға

**Оқиға** – қалыпты өмір ағымындағы өзгеріс, санаға сілкініс әкелетін жәйт; құбылыстың, әрекеттің өту барысы.Азаматтық құқықта – адамның еркі мен санасынан тыс, өзіндік себептерден туындайтын факт. Оған адамның тууы, қайтыс болуы, табиғи немесе техногендік апаттар, мезгілдің өтуі, табиғи құбылыстар, т.б. жатады. Ол құқықтар мен міндеттердің пайда болу негіздерінің бірі болып табылады. Алайда оқиға азаматтық құқықтар мен міндеттерді тудыруға заңнамада көрсетілген реттерде ғана негіз бола алады. Қылмыстық іс жүргізу құқығында адам әрекеті де окиғаға жатады және анықтама мен тергеу органдарының қарау, тексеру шарасын жүргізуіне негіз болады.
## Ішкі сілтемелер
* Адамның санасы мен еркі	 
## Дереккөздер


Санат:Факт
Алексей Павлович Федченко

**Алексей Павлович Федченко**(7(19).2.1844, Иркутск – 3(15).9.1873, Монблан, Швейцария) – орыс ғалымы, табиғат зерттеушісі және саяхатшысы. 
right|thumb|250px|ФЕДЧЕНКО Алексей Павлович
Мәскеу университетін бітірген (1864). 
Орталық Азияның физикалық географиясы мен геологиясы, флорасы мен фаунасы, антропологиясы мен этнографиясы жөніндегі еңбектерінің ғылыми маңызы зор. 
*1868 жылы Орыс география қоғамы ұйымдастырған экспедиция құрамында жұбайы О.А. Федченкомен бірге Орталық Азияға алғашқы саяхатын жасады. 
*1869 жылы Зерафшан аңғарының орографиялық ерекшеліктерін, гидрографиясын, жануарлары мен өсімдіктерінің таралу заңдылықтарын сипаттап жазды.
15 пункттің абсолюттік биіктіктері анықталды. 
Зоологиялық (20 мың дана) және ботаникалық (8 мың түрі) коллекциялар мен гербарийлер жиналып, алғаш рет мәдени өсімдіктердің жергілікті атаулары тіркелді. 
Түркістанның фаунасын зерттеу нәтижесінде оның жерортатеңіздік түрге ұқсастығын жазып, маңызды теор. қорытынды жасады. Екінші экспедиция барысында (1870)  Зерафшан өзенің жоғарғы ағысын және Ескендір к-н зерттеді. Зерафшан аңғарының солтүстіндегі жотаны Түркістан жотасы деп, ал оңтүстіндегі жотаны Зерафшан және Гиссар жоталары деп атады. 
Орталық Азия тауларының әр сатысындағы өзіне тән өсімдік жамылғысы мен жануарлар дүниесінің Гималай, тибеттік түрлеріне ұқсастығын анықтады. 
*Ең маңызды саяхаты (1871) – Сырдария өзені маңындағы Қызылқұм шөлін зерттеу болды.
Қызылқұм фаунасын жерортатеңіздік жануарлар дүниесімен салыстыра қарап, оның одан көне екендігін дәлелдеді. Құрама жотасынан асып, Ферғана аңғары арқылы Алай жотасы мен Алай аңғарында болды. Түркістан жотасының мұздықтарын анықтап, Тянь-Шаньның батыс тармақтары туралы көптеген географиялық мәліметтер берді. 
Ф. Алай сырты жотасын ашып, оның ең биік шыңын анықтады. Кейін ол Ленин (Қоңгур) шыңы (7439 м) деп аталды. 
*1871 жылы Батыс Еуропаға, Альпі тауын зерттеуге шықты. 1873 жылы 13 қыркүйекте Монблан мұздықтарының бірінде қаза тапты. Памирдегі ірі мұздықтардың біріне Федченко есімі берілген.

## Дереккөздер:</span>
Ғазизбек Тәшімбай

**Ғазизбек Тәшімбай** (10.4.1938 жылы туған, Талас ауданы, Майтөбе ауылы) – журналист, жазушы. ҚазМУ-ді бітірген (1964). 1957 – 1959 ж. Жамбыл ауданы  «Ленин жолы» газетінде жауапты хатшы, облыстық «Еңбек туы» газетінде корректор болды. 1964 – 1990 жылдары республикалық «Спорт» газетінде әдеби қызметкер, «Қазақстан» баспасында редактор, аға редактор, редакция меңгерушісі, бас редактордың орынбасары болды. 1990 ж. Қазақ телеграф агенттігінде редакция меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Президентінің аппаратында консультант, Үкімет аппаратында сектор меңгерушісі болып қызмет атқарды. 1996 – 2001 ж. Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінде аударма бөлімін басқарды. Тәшімбай Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, бірнеше кітаптардың авторы. Майталман спортшылар жайында жазылған «Топжарғандар» жинағын, Қажымұқан Мұңайтпасұлы туралы «Күш атасы» атты екі естеліктер жинағын, «Құм арасында», «Қос терек», «Қызғалдақ қалың шыққан жыл» атты әңгімелер жинақтарын, Қазақ баспасөзінің ардагері Мұқан Мамажановтың мұрасын зерттеп, «Еңбек еттім, ел үшін» деген ғұмырнамалық-шығармашылық жинақ шығарды (1999). «Молодая гвардия» баспасы «Тамаша адамдардың өмірі» циклынан шығарған «Сальвадор Альенде», «Че Гевара» кітаптарын, Кеңес Одағының Батыры Г.Сафиуллиннің «Жеңіс жолында» кітабын қазақ тіліне аударды. Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Әдебиет
SSL

**SSL** (ағылшынның SSL – Secure Socket Lauer) – Интернет арқылы “клиент – сервер” жүйесінде қорғалған байланыс хаттамасы. Қатысушылардың хабарларды пайдалану үшін, мысалы, Интернет-есептесу (МО/ТО) кезінде, төлемге қатысушыларды және байланыс арналарын қорғауды бірегейлендіру кезінде төлем карталары туралы деректерді пайдалану үшін ашық кілттердің алмасуын пайдаланады. Клиенттер мен серверлер бірін-бірі түпнұсқалы етіп, мұқамдалған деректерді алмаса алады. Мұқамдау үшін пайдаланылатын кілттің өзі мұқамдалған. SSL серверді броузермен жалғастыру кезінде деректердің құпиялығы мен тұтастығын қамтамасыз етеді. SSL телекоммуникациялық арнаны қолдайды, қолданбалы және транспорт пен ТСР/ҚР тор деңгейлері (деректерді желі арқылы беру және қосымша файлдарды жіберу үшін пакеттерге бөлу тәсілін айқындайтын хаттамалар тобы) арасында әрекет етеді. Қосымшалардың немесе құжаттардың өзін ССЛ қорғауды қамтамасыз етпейді. 

## Сілтемелер
* Спот  
* Спрэд  
* SWIFT
## Дереккөздер


Санат:Интернет
Спрэд

**Спрэд** (ағылшынның spread – айырма, үзік) – 1) сұраныс пен ұсыныс бағасы арасындағы айырма. Тиянақты табыс әкелетін бағалы қағаздар үшін өтеу мерзімі әрқилы бір сыныптағы немесе әр сыныптағы, бірақ өтеу мерзімі бірдей бағалы қағаздар бойынша табыстағы айырма. Валюталық операцияларда айырбас бағамы арасындағы айырма. Акциялар нарығы үшін – нақты акцияның жоғары және төмен бағасы арасындағы айырма. Бағалы қағаздарды орналастыру кезінде эмитент алған түсім сомасы мен инвесторлар төлеген сома (оны андеррайтер сатуды ұйымдастырғаны үшін ақы ретінде алады) арасындағы айырма; 2) фьючерстік Спрэд – фьючерстік келісімшартпен биржалық саудадағы алып-сатарлық стратегиялардың түрлі мерзімде жеткізілетін фьючерстік келісімшарттарды бір мезгілде сатып алу мен сатудан тұратын сыныбы. Түрлері: уақыттық – түрлі мерзімде жеткізілетін белгілі бір активке жасалған фьючерстік келісімшартты биржада сатып алуға және сатуға бір мезгілде мәміле жасау; тауараралық – түрлі, бірақ өзара байланысты активтерге (тауарлар, бағалы қағаздар) фьючерстік келісімшарттарды бір мезгілде сатып алу және сату; нарықаралық бір активті түрлі биржалық нарықтарда (фьючерстік биржаларда, қор биржаларында, қолма-қол сауда нарықтарында, бір мезгілде сатып алу және сату; салық – салықты төмендету мақсатымен фьючерстік келісімшарттарды бір мезгілде сатып алу және сату; опциондық – белгілі бір түрдегі (колл немесе пут) активке опциондарды бір мезгілде сатып алудан және сатудан тұратын опциондық стратегиялар сыныбы. Ол деңгейлес немесе күнтізбелік (аяқталу күні бір, бірақ орындалу бағасы түрлі); сатылас немесе қиғаш (аяқталу күні мен орындалу бағасы түрлі опциондар); пайыздық – активтер мен пассивтердің пайыз түрінде табыс әкелетін пайыздық мөлшерлемесі арасындағы айырманы пайдалану түрлеріне бөлінеді; 3) бағаның ауытқуы ауқымы.

## Сілтемелер
* ССЛ  
* Спот  
* Свифт
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жер астында сілтісіздендіру

**Жер астында сілтісіздендіру** — кентас құрамындағы металды химиялық реагенттермен ерітінділеп алу әдісі. Түсті металды жер астында сілтісіздендіру арқылы бөліп алу әдісі 16 ғасырдан белгілі. Бұл әдіс алғаш рет ірі өндірістік көлемде 1924 жылы Кананеа (Мексика) мыс кенішінде іске асырылды. Уран кендері жер астында сілтісіздендіру әдісімен 1957 жылдан игерілуде. Жер астында сілтісіздендіруде пайдаланатын ерітінді кентастың құрамына және оның пайдалы құрамдас бөліктерін құратын химиялық қосылыстарына байланысты болады. Жер астында сілтісіздендіру әдісін қолдану үшін кен денесінде белгілі бір ретпен орналастырылған (қатар, көпбұрыш, шеңбер) ұңғымалар бұрғыланады. Осы ұңғымалар арқылы ерітінділер кенге жеткізіледі, ал құрамында пайдалы құрамдас бөліктері бар ерітінді арнайы ұңғымалар арқылы жер бетіне шығарылады. Кен денесі ерітіндіні өткізбейтін тұтас жыныстардан тұрған жағдайда жер асты қазба жұмыстары жүргізіліп, кейбір кен блоктары қопару арқылы үгітіледі. Жер астында сілтісіздендіру әдісінің негізгі кемшілігі — реакция жүру жылдамдығының төмендігі. Бұл процесті жылдамдату үшін кен массивіне электр және электрмагниттік өріспен әсер етеді, кен қабаты алдын ала қыздырылады, т.б. Сондай-ақ, жер астында сілтісіздендіру үшін ядролық жарылыс, микробиологиялық әдістер де қолданылады (қ. *[[Бактериялық сілтісіздендіру]]*). 

## Тағы қараңыз
*Жер астында еріту
## Дереккөздер
 

Санат:Әдістер
Санат:География
Досмұхаммед Тілеуліұлы Досқожаев

**Досмұхаммед Тілеуліұлы Досқожаев** (1948 жылы туған, Жамбыл облысы, Тараз қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997). 

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Таразда туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу технологиялық институты түлектері
Санат:Тараз мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Жаңа экономикалық университетінің профессорлары
Санат:Қазақ экономика, қаржы және халықаралық сауда университеті ректорлары
Раушан Сұлтанқызы Досмағамбетова

**Раушан Сұлтанқызы Досмағамбетова** (1956 жылы туған) – медицина ғылымының докторы (1999), профессор (2001). 

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1979, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1979–2004 ж. дәрігер, Қарағанды мемлекеттік медицина институтында стажер, доцент, профессор, оқу және тәрбие ісі жөніндегі проректоры, 1-проректоры қызметтерін атқарған. 2004 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының оқу-әдістемелік жұмыстар жөніндегі проректоры. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, 4 монографияның авторы.

## Сыртқы сілтемелер
http://kgma.kz/kk/1757.html

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Мереке Көкенқызы Төлекова

**Төлекова Мереке Көкенқызы** (27 Мамыр 1955 жылы туған, Қарағанды қаласы) – тарих ғылымының докторы (2003), профессор (2008).

## Қысқаша өмірбаяны:

1976 жылы ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 
1981 жылдан осы оқу орнында доцент, профессор қызметтерін атқарады.

*«[[Жетісу]] өңірі халқының [[әлеумет]]тік-[[демография]]лық дамуы ([[1897]]–[[1999]])»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер:
Мар Владимирович Сулимов

**Мар Владимирович Сулимов** (28 қараша 1913, Мәскеу– 3 ақпан 1993, Санкт-Петербург) – режиссер, театр суретшісі, педагог, Карелияның еңбек сіңірген артисті (1950) және Қазақ КСР-інің халық артисті (1973). 

## Өмірбаяны
* Мәскеудегі Мемлекеттік театр өнері институтының режиссер факультетін (педагогтары Ф.Н. Каверин мен В.Г. Сахновский) бітірген (1939). 
* 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Мемлекеттік театр өнері институтының майдан бригадаларын басқарды. 
* 1946 – 55 жылдары Петрозаводск орыс драма театрында режиссер, әрі суретші болып, бірқатар спектакльдерді қойды, оның біразын өзі театр суретшісі ретінде безендірді. 
* 1957 – 59 және 1969 – 74 жылдары Алматы қаласында тұрып, М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының көркемдік жағын басқарды. Мұнда орыстың классикалық драматургиясымен қатар Н.И. Ановтың “Мұрагерлер” (1958), Ановпен өзі бірлесіп жазған “Yміт оты жарқырайды алдымда” (1970) секілді спектакльдерді қою арқылы театр ұжымының шығармашылық жағынан өсу жолына үлкен үлес қосты.
* 1975 жылдан негізінен педагогикалық қызметпен шұғылданды: Санкт-Петербургтің мемлекеттік театр және кино институтында (1982 жылдан профессор) режиссурадан сабақ берумен бірге театрда спектакльдер де қойды.

## Марапаттары
* Еңбек Қызыл Ту ордені

* 2 рет “Құрмет белгісі” орденімен

* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:28 қарашада туғандар
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:3 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Ресей режиссёрлері
Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:Ресей театр суретшілері
Санат:Карелияның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ресей театр педагогтары
Балақұлболды

**Балақұлболды** – қола дәуірінің орта және соңғы кезеңінен сақталған зираттар, Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қарқаралы тауының батысында орналасқан. 

## Сипаты
1969 жылы Ә.Х. Марғұлан басқарған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы 20-ға тарта нысанды қазған. Балақұлболды қорымында 200-ге жуық дөңгелек, төртбұрышты, шаршы қоршаулар бар. Қазылған қоршаулардың ортасында үлкен плиталардан құрастырылып, батыстан шығысқа қарай бір-бірімен жапсарлас жұптастырыла қойылған тас табыттар сақталған. Ондағы мүрделер тізелерін бүгіп, оң бүйіріне жатқызылған. Отырғызып жерлеу әдісі де қолданылған.
Қатты тоналған қоршаулардан, негізінен, қыш үлгілері алынды. Балақұлболды-2 тобындағы 10-қоршаудан табылған адамның жамбас сүйегіне қадалып тұрған қоладан құйылған жебе ұшы — көне соғыс құралынан хабар берер дерек. Балақұлболды-3 тобындағы пішіні шаршылау (5,6х5 м, биіктігі 1,1 м), тастан қаланған, ортасына тас ошақ, айнала биік сынтастар (меңгірлер) орнатылған құрылыс – от жағып, діни ғұрыптар өткізетін арнаулы орын болған.

## Әдебиет
* Маргулан А.Х., Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана, А.-А., 1979.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Жұлдызаралық орта

нобай|оңға|Жұлдызаралық бұлт картасы
**Жұлдызаралық орта** – *біздің [[Галактика]] мен басқа Галактикалардың құрамындағы жұлдыздар арасындағы кеңістікті толтыратын сиретілген зат, [[жұлдыз]]аралық [[газ]] және тозаң бөлшектері.* Жұлдызаралық ортаның құрамына бұлардан басқа, ғарыштық сәулелер, жұлдызаралық магнит өрісі, сондай-ақ әр түрлі ұзындықтағы электрмагниттік сәулелер де енеді. Күн (басқа жұлдыздардың да) маңындағы Жұлдызаралық орта планетааралық ортаға ауысады. Галактикалар арасындағы кеңістікті галактикалық орта толтырады. Жұлдызаралық ортаның болатындығы туралы қорытындыны алғаш рет орыс астрономы В.Я. Струве (1793 – 1864) жасаған (1847). Бірақ оның болатындығы 20 ғасырдың 30-жылдары дәлелденді (америкалық астроном Р.Трамплер, орыс астрономы, Б.А. Воронцов-Вельяминов).

Жұлдызаралық газ бейтарап және иондалған атомдар мен молекулалардан құралған. Оның негізгі массасын сутек (шамамен 90% пен гелий (шамамен 10%), сондай-ақ оттек, көміртек, неон және азот (әрқайсысы шамамен 0,01%) атомдары құрайды. Жұлдызаралық газ бен тозаң галактика жазықтығында өте күшті жинақталып, жұлдызаралық бұлтты түзеді. Біздің Галактикадағы жұлдызаралық бұлттың диаметірі 5-40 пк, температурасы 20-100К. Ғарыштық сәулелерді құрайтын бөлшектердің энергиясы 106-1020 эВ. Жұлдызаралық магнит өрісінің кернеулігі Жердің магнит өрісінің кернеулігімен салыстырғанда 105 есе аз, бірақ оның энергиясы ғарыштық сәулелердің энергиясымен шамалас. Галактикалардағы Жұлдызаралық орта мен жұлдыздар арасында үнемі зат алмасу процесі жүріп отырады. Жұлдыздардың түзілуі кезінде Жұлдызаралық орта негізгі материал болып есептеледі. Сондықтан Жұлдызаралық ортаны зерттеу арқылы жұлдыздардың пайда болу механизмі айқындалады.

## Сілтеме


Санат:Астрономия
Орта Азиядағы Ағылшын-Орыс бәсекелестігі

**Орта Азиядағы Ағылшын-Орыс бәсекелестігі**, Англия мен Ресейдің осы аймақта *сауда нарығы мен шикізат қорына ие болу, шығыстағы әскери-стратегиялық базаларын неғұрлым ұлғайту* мүдделерінен туындады. **XIX ғасырда** Орта Азияға көз тіге бастаған *Англия оңтүстік-шығыс бағытта* жылжып келе жатқан Ресейді осы аймақтағы басты бәсекелесі санады. Англия **XIX ғасырдыдың 40-жылдары** Ауғанстан әмірімен келісімге келіп, *Орта Азияға қатысты саясатын* қолға алды. **XIX ғасырдың I жартысында** патшалық *Ресей де Орта Азияға өзінің отарлық әрекетін ұлғайтып, Сібір мен қазақ даласы және Памир мен Тянь-Шань таулары аймағына үстемдігін* орнатуға кірісті. Орта Азиядағы **ағылшындардың** белсенді әрекетіне қарсы тұру, *оңтүстік шекарасын бекемдеу, әскери-стратегия база жасау мақсатында* басып алған отарлық иеліктерінде бекіністер тұрғызып, шекара бойына **казак-орыс қоныстарын** салды. Нәтижесінде Ресей қазақ даласы арқылы Орта Азия мен Шығыс Түркістанға, одан әрі ішкі Қытайға қарай бағытталған *саяси-экономикалық отарлау* әрекеттерін жүзеге асыруға мүмкіндік алды. 
## Геосаяси және Геостратегия мақсаттары
Ағылшын-орыс бәсекелестігіне орай, **XIX ғасырдың басынан** Ресей Орта Азияда геосаяси және геостратегия мақсатта әр түрлі *экспедициялар, саяхатшылар, елшілік қызметкерлерін жіберіп, ағылшын отаршылары* ықпалының қаншалықты деңгейде екендігі жөнінде ақпараттар жинай бастады. **XIX ғасырдың II жартысында** *Англия Бұхар, Хиуа, Қоқан және Шыңжаң жеріндегі* отаршылдық әрекетін күшейте түсті. Ресей жедел түрде оның алдын алу үшін Орта Азия хандықтарына әскери жорықтарын бастады. 

## Верный бекінісі
*Ағылшындардың Шыңжаң арқылы* қазақ даласына ауыз салу мүмкіндігін ескере отырып, **1854 жылы** Жетісу жеріне Верный бекінісін салды. 1865 жылы орыстар Ташкент қаласын бағындырды. Англия, егер Ресей дәл осы қарқынмен жүретін болса алдағы уақытта Үндістанға да аяқ басуы мүмкін екенін болжап, қатты алаңдай бастады. Ағылшындар, әсіресе, *Ресейдің Шығыс Түркістанды басып алуынан* қауіптенді. Азияның орталығында тұрған бұл аймақ Ресейді әр бағытта әрекеттер жасауға, яғни шығыста **Пекинге**, *оңтүстік-шығыста Сычуан провинциясы арқылы Үндіқытайға*, оңтүстікте Тибет пен Үндістанға, сондай-ақ Ауғанстан мен сыртқы Моңғолияға тіке шығуға мүмкіндік беретін еді. 
## Орта Азия тірегі
**Орта Азиядағы Ағылшын-Орыс бәсекелестігі** *XIX ғасырдың 70-жылдары Англияның Орта Азиядағы соңғы тірегі* – Мервке байланысты қайта шиеленісті. Мервтен айырыла отырып, *Англия уысынан Орта Азияны* шығарып алды. Осындай шиеленісті жағдайда **Англия енді Ауғанстаннан айырылып'' қалмас үшін 1**879 жылы ағылшын-ауған соғысын** бастады. Соғыс нәтижесінде ''Ауғанстан түгелдей дерлік Англияға тәуелді'' елге айналды. Орта Азияда күшейіп келе жатқан Ресейдің [[Еуропада]] да нығаюын қаламаған Англия [[Австрия-Венгриямен]] одақтаса отырып,  **орыс-түрік соғысын** аяқтаған [[Сон-Стефан]] келісім шартын қайта қаратып, **Берлин конгресінде (1878) Ресейді''' өз талаптарын қабылдауға мәжбүр етті.

## Дереккөздер


Санат:География
Бала қылмысы

**Бала қылмысы**, қылмыстық құқықта — балалардың арнаулы заңдарда тиым салынған іс-әрекеттер жасауы. Заңда көзделген жасқа жетпегендігіне орай жауапкершілікке тартылмағанымен теріс қылық жасаған жеткіншектердің қылмысы міндетті түрде құқық қорғау органдарына тіркеледі. Алайда, Бала
қылмысын кәмелетке толмағандардың қылмысынан ажырата білген жөн.

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Шекер Ермағамбетова

**Шекер Ермағамбетова** (1903, Жалағаш ауданы – 22.1. 1986, Алматы) – қоғам қайраткері. Кеңес партия мектебін (1932), Жоғарғы коммунистік ауыл шаруашылық мектебін бітірген. Еңбек жолын 1928 жылы Қызылордада инспектор болып бастаған. 1938 жылға дейін Шымкент (Оңтүстік Қазақстан) облысы партия комитетінде әйелдер бөлімінің меңгерушісі, Қазалы ауданы атқару комитетінің төрағасы, Жаңақорған ауданы партия комитетінің 1-хатшысы болып істеді. 1938 және 1955 жылы Қазақ КСР Жоғарғы кеңесіне депутат болып сайланып, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңес Төралқасы Төрағасының орынбасары (1938 – 1955) болды. 1955 – 1959 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасында марапаттау бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.
Василий Григорьевич Фесенков

**Василий Григорьевич Фесенков**(13.1.1889, Украина, Новочеркасск қаласы – 12.3.1972, Мәскеу қаласы) – кеңес астрономы, КСРО Ғылым Академиясының акаемигі (1935; 1927 жылдан корреспондент мүшесі). 

Харьков университетін бітірген (1911). 
Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1946). 
Ресейдегі Астрофизика институтын (1923 жылдан оның директоры) ұйым-дастырушылардың бірі. Кейінірек бұл институт Астрономя институты (1936–39 жылы оның директоры) деп аталды. 
## <i>Василий Григорьевич Фесенков<i>
*Қазақстан Ғылым Академиясының Астрофизика институтын ұйымдастырды, КСРО Ғылым Академиясыныңның астрономия кеңесін және КСРО Ғылым *Академиясыныңның Метеориттер жөніндегі комитетін басқарды. 
*Негізгі еңбектері атмосфералық оптикаға, астрофизика мен космогонияға, Күн және жұлдыздар физикасына, жұлдыздардың эволюциясына арналған. 
*3 рет Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:13 қаңтарда туғандар
Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Новочеркасскде туғандар
Санат:12 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Санат:КСРО астрофизиктері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Жер асты суының қоры

**Жер асты суының қоры** – жер асты суларының көп жылдар бойы шаруашылық мақсаттарға пайдалануға болатын, үздіксіз жиналып, толығып отыратын мөлшері. Ол табиғи қор, табиғи ресурс, пайдалану қоры болып бөлінеді. Табиғи қор – геологиялық мерзімде немесе көп жылдар бойы сулы қабаттарда, гидрогеологиялық құрылымдарда жиналған су мөлшері. Табиғи ресурс – жауын-шашынның, өзен суларының Жер бетінен оның астына әр мезгілде әр түрлі мөлшерде сіңуіне, Жер бетінің көп жылдық мерзімде ылғалдану режиміне сәйкес жер асты суының толығып отыратын бөлігі. Жер асты суының пайдалану қоры – аумағы белгілі сулы қабаттардан белгілі бір уақыт бойы, техникалық-экономикалық тұрғыдан тиімді түрде арнаулы су қабылдағыштар арқылы тәулігіне алынатын судың мөлшері. Олар халық шаруашылығындағы маңыздылығына, экономикалық тиімділігіне байланысты баланстағы және баланстан тыс қорлар болып 2 топқа бөлінеді. Зерттеліп барланғаннан кейін жоғары сапалы жер асты су қоры мемлекеттік балансқа алынады. Балансқа алынған су қорын пайдалану экономикалық жағынан тиімді болады.

## Жер асты су қорын жасанды толықтыру
Жер асты су қорын жасанды толықтыру – жер бетіндегі ағынды судың бір бөлігін соңынан шаруашылықты пайдалану мақсатымен, жер асты сулы қабатына аудару, өткізу. Ол жер бедерінің табиғи ойпаң тұстары (жыра, құрғақ өзек, кеуіп қалған өзен, ескі қазба (карьер), т.б.) немесе судың грунтқа сіңуі үшін арнайы жасалатын құрылыстар (алап, канал, ұңғыма, құдық, т.б.) арқылы жүзеге асырылады.
 
## Тағы қараңыз
*Жер асты сулары
## Дереккөздер
 

Санат:Гидрология
Санат:Пайдалы қазбалар
Дмитрий Валентинович Сушков

**Дмитрий Валентинович Сушков** (9.7.1975 жылы туған, Қарағанды облысы Балқаш қаласы) – балет артисі, ҚР-інің еңбек сіңірген қайраткері (2001). 

Алматы хореографиялық училищесін (1993; Ұ.Мирсеидовтың сыныбы бойынша) және қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының хореография факультетін (2001; І.Андосовтың жетекшілігімен) бітірген. 

Шығармашылық өнер жолын 1992 жылы Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры құрамында бишіліктен бастаған Сушков осы театр сахнасында қойылған П.И. Чайковскийдің “Шаттауық” балетіне қатысып, алғаш рет жеке Ханзада партиясын орындады. Оның билеген басты балеттік партиялары: граф Рязанов (А.Л. Рыбников, “Юнона мен Авось”), Спартак, Красс (А.И. Хачатурян, “Спартак”), Вацлав, Гирей (Б.В. Асафьев, “Бақшасарай фонтаны”), Ханзада (П.И. Чайковский, “Аққу көлі”), Джеймс (С.Левенсхольд, “Сильфида”), Базиль, Эспада (Л.Ф. Минкус, “Дон Кихот”), Альберт, Ганс; Конрад, Ахмет, Әли (Ш.Адан, “Жизель”; “Теңіз қарақшысы”), т.б. Сушковтың бишілік өнері жоғары кәсіби, пластик. сұлу да мазмұнды әрі терең ойлы орындаушылық шеберлігімен ерекшеленеді. 

Варна (1992, 1998, Болгария), Пермь (1992), Санкт-Петербург (1998, 3-халықар. Майя байқауы, Ресей) және Париж (1998, 8-халықаралық классика би байқауы, Франция) қалаларында өткен халықаралық балет артистерінің байқауларына қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:9 шілдеде туғандар
Санат:1975 жылы туғандар
Санат:Балқашта туғандар
Санат:Қазақстан балет әртістері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Алматы хореография училищесі түлектері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Санат:Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Балалайка

thumb| alt=A.|Балалайка
thumb| alt=A.| Контрабас-Балалайка

**Балалайка** — орыстың үш ішекті музыкалық аспабы. Алғашқыда екі ішекті болған. Жеке орындауда да, басқа аспаптармен қосылып әнді, биді сүйемелдеуге де пайдаланылған.

19 ғасырдың соңында В. В. Андреев музыка аспап шебері С. И. Налимовпен бірігіп балалайканың жетілдірілген түрлерін (прима, альт, секунда, бас, контрабас) жасап шығарып, оларды оркестрге қосты. Балалайка үшін көптеген музыка шығармалар жазылды (С. Н. Василенконың, М. М. Шиполитов-Ивановтың концерттері, Н. П. Будашкиннің вариациялары, т.б.).

Прима Балалайканың үстіндегі екі ішегі бірдей бірінші октаваның ми нотасына, ал астындағы ішегі бірінші октаваның ля нотасына бұралады.

## Дереккөздер


Санат:Саз аспаптары
Тектұрмас көпірі

**Тектұрмас көпірі** – шамамен 1 – 15 ғасырларда Тараз қаласы маңында болған. Талас өзені бойында қант зауыты ауылында орналасқан. 

Қазіргі кезде көпірдің тек тастан дайындалған тіреулерінің қалдықтары ғана сақталған. Тектұрмас көпірі туралы алғашқы мәліметтер 10 ғасырда араб жиһанкезі Махдиси еңбектерінде айтылады. Көпірді салушылар, салу кезеңі, сыртқы бейнесі жөнінде мәліметтер жоқ. Тектұрмас көпірі Ұлы Жібек жолындағы басты көпірлердің бірі болған деп есептелінеді. 1221 ж. Жетісуда болған қытайлық сопы Чань Чунь Шу өзені арқылы ағаш көпірден, ал Талас өзені арқылы тас көпірден өткендігі жөнінде жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Тараз сәулеті
Санат:Қазақстан көпірлері
Балалар ауруханасы

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.

**Балалар ауруханасы** — ауру балаларды емдеуге арналған медициналық мекеме. Қазақстанның облыс орталықтары мен ірі қалаларында көп салалы және арнайы Балалар ауруханасы бар. Оның ішінде республика дәрежедегілері — Алматыдағы республика клиникалық Балалар ауруханасы мен Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының клиникасы. Балалар ауруханасындағы орын саны 200-ден 450-ге дейін болады. Ондағы емдік шаралар ауру түріне, баланың жасына байланысты қолданылады. Арнайы ауруханаларда жеке ауру түрлері бойынша (мысалы, жұқпалы аурулар, туберкулез, психикалық аурулар, т.б.) емдеу жүргізіледі. Балалар ауруханасында жаңа туған нәрестеден 18 жасқа дейінгі балаларды аурудан алдын ала сақтандыру шаралары жүргізіледі, ауру балаларға емханада және үйде дәрігерлік көмек көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Адам
Иван Митрофанович Фетисов

**Иван Митрофанович Фетисов **(21.6.1932 ж.т., Ресей, Волгоград облысы Михайловск ауданы Фетисов ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1994), профессор (1997). 
Волгоград ауыл шаруашылығы институтын (1961) және аспирантурасын (1966) бітірген. 
Волгоград облысында агроном (1961– 63), Қалмақ мелиоративтік тәжірибе станциясында бөлім меңгерушісі (1966–68), Батыс Қазақстан агротехникалық университетінде доцент (1968–97) болды. 
1997 жылдан профессор қызметін атқарады. 
100 ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Орыстар
Тұйғынбек Темірбеков

**Тұйғынбек Темірбеков** (10.9. 1937 жылы туған, Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Қандоз ауылы) – қоғам қайраткері. 1959 ж. Ташкенттегі Ортаазиялық политехникалық интитутын бітірген. 1959 – 1965 ж. Жамбыл суперфосфат зауатында аппаратшы, смена бастығы, технолог, цех бастығы, 1965 – 67 ж. облыстық комсомол комитетінің хатшысы, 1967 – 1970 ж. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінде ауыр өнеркәсіп бөлімінде нұсқаушы, 1970 – 1975 ж. Жамбыл суперфосфат зауытының бас инженері, зауыт директоры, партия комитетінің 1-хатшысы, 1981 – 1983 ж. Жаңа Жамбыл фосфор зауатының директоры, 1983 – 1990 ж. облысы партия к-тінің хатшысы, 1990 – 1992 ж. Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласы атқару комитетінің төрағасы, 1992 жылдан облыстық кәсіпкерлер Одағы атқару комитетінің төрағасы. 1999 ж. «Отан» партиясының облыстық ұйымының атқарушы директорының орынбасары болып сайланды. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. 
*Ж. Нұралиев*

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Саясат
Оқтам

**Оқтам** – жарылыс жасау үшін дайындалған жарылғыш заттың белгілі жиынтық көлемі. Пішініне байланысты олар ‘’шоғырланған’’ (сфералық, кубтық, т.б.), созылған (цилиндрлік, жазық), жайпақ оқтам’’ болып бөлінеді. Шоғырланған оқтамдар камералық оқтамға, созылған оқтамдар ұңғымаларға және шпурларға орналастырылады. Жарылатын нысандарға (қойтастар) орналастырылған оқтамдар ‘’қапталған оқтам’’ деп аталады.

## Жарылыс әрекеті
Жарылыс әрекетінің сипаты бойынша оқтам жарылыс әрекеті көрсеткішінің шамасына, яғни ойыңқы радиусының қысқа қарысу сызығына қатынасына байланысты ажыратылады. Лақтырыстық оқтамда жарылыс кезінде радиусы қысқа қарысу сызығына тең немесе үлкен болатын жарылыс ойыңқысы пайда болады. Қопсытулық оқтамда жарылыс кезінде жыныс лақтырылмайды немесе өте аз мөлшерде лақтырылады (жарылыс ойыңқысының радиусы қысқа қарысу сызығынан кіші). Камуфлетті оқтамда жарылыс кезіндегі әрекеттері ашық бетке көрінбейді, қысылу және ұнтақталу есебінен қатты ортада тек қуыс жасайды.
## Оқтам құрылымы
Оқтам құрылымы бойынша тұтас және ыдыратынды болып бөлінеді. Тұтас оқтам жарылғыш заттың нығыздалып салынған оқшандарынан немесе ұсатылған тұтас массасынан тұрады. Ыдыратынды оқтамның жекелеген бөліктері аралық тығындамамен немесе ауалы, сулы, сулы-ауалы аралықтарға бөлінеді. КСРО-да ауалы аралықтарға бөлінген оқтам құрастырылып, олар бекемдігі нашар және орташа болатын тау жыныстарын қопсыту, лақтыру, шығару үшін өндіріске енгізілген. Оқтамның бұл әдісін қолдану тұтас оқтамға қарағанда жарылыс жұмысының пайдасын 1,3 – 1,5-ке өсіруге мүмкіндік береді. 
## Дереккөздер


Санат:Жаралыс
Раушан Қажықұмарқызы Достанова

**Раушан Қажықұмарқызы Достанова** (1937 жылы туылғын, Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха қаласы) – биология ғылымының докторы (1997).
Уақ тайпасынан шыққан.


ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1960–61 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника институтында аға лаборант, 1961–64 ж. аспирант, 1966–73 ж. кіші, 1973–94 ж. аға ғылыми қызметкер, 1994–95 ж. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Физиология институтында аға, жетекші ғылыми қызметкер (1995). Достанова 70 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Теректісай (өзен)

**Теректісай**, *Теректі* – Шу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Шу ауданының аумағымен ағып өтеді. 

## Бастауы
Кіндіктас тауының батыс беткейінен басталып, Далақайнар ауылының солтүстік-шығысында 2,8 км жерде тартылып қалады. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 56 км. Су жиналатын алабының аумағы 651 км2. Аңғарының ені 500 – 800 м. Қар, жауын-шашын суымен толығады. Наурыз – сәуірде су деңгейі көтеріліп, кейде тасиды. Орташа жылдық су ағымы 0,17 м3/сек. 

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Борис Николаевич Фешин

**Борис Николаевич Фешин**(1947 ж.т.) – техника ғылымының докторы (2001), профессор (2003).  
Қарағанды политехникалық институтын (1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. Осы институтта ассистент, аға оқытушы, доцент (1971–2000);

2001 жылдан декан, профессор қызметін атқарады. 
110-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің профессорлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары
Теріс (өзен)

**Теріс** – Аса өзенінің алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Жуалы ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 485 км². 

## Бастауы
солға|сүрмесіз|290x290 нүкте
Бастауын Қаратау жотасының оңтүстік-шығыс баурайынан алып, оңтүстікке, оңтүстік-шығысқа қарай бұрала ағып, Теріс-Ащыбұлақ бөгеніне құяды. Бөгеннен өткен соң, Күркіреусу өзенімен қосылып, Аса өзені басталады. Өзеннің 20 км-ден астам екі саласы және оншақты ұсақ салалары бар. Қар, жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Аңғары жоғары ағысында 60-110 м, жазықта 300-450 м. Өзен егістікті суаруға пайдаланылады. Жағалауы шабындық.
Теріс өзенінің бұрынғы атауы - Мыңбұлақ болған. Ол жөнінде 630 жылдар шамасында Қытай жиһангері Сюань-Цзяньнан жазған сапарнама баян етеді. 

## Дереккөздер

## Cілтемелер

* Топографиялық карта

Санат:Жуалы ауданы өзендері
Санат:Талас су алабы
Қазақтың бірінші ерекше дивизионы

**Қазақтың бірінші ерекше дивизионы** – 1919 жылы 21 наурызда Оралда құрылған әскери бөлімше. 

Орал қаласы мен төңірегіндегі қазақ ауылдарындағы жастардан жасақталған. Қазақ жастарынан құралған алғашқы ұлттық әскери бөлімдердің бірі. 1919 жылы 27 наурызда әскери ант қабылдап, Орал қаласын қоршауға алған ақгвардияшылар мен Алашорданың Батыс бөлімшесі жасақтарына қарсы ұрыстарға белсене араласты. Әскери бөлімді құруда Ә.Әйтиев, Б.Қаратаев, С.Арғыншиев, Ғ.Әлібеков, т.б. үлкен рөл атқарды. Кейіннен Қазақтың бірінші ерекше дивизионы құрамын ұлғайтып, атты әскер бригадасына айналды. 1919 жылы күзде В.И. Чапаев басқарған дивизия құрамына енген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан Қарулы күштері
Теріс-Ащыбұлақ (бөген)

‎

**Теріс-Ащыбұлақ бөгені** — Жамбыл облысы Жуалы ауданының жеріндегі бөген. Қаратаудан басталатын Теріс өзенінің арнасында 1963 жылы салынған. 

## Гидрологиялық сипаты
Ауданы — 24 км2, ұзындығы — 10–11 км, ені — 3–7 км, тереңдігі — 24–28 м, шарасы әбден толған кездегі су мөлшері — 158 млн. м3, жағасының ұзындығы — 40 км шамасында. Бөгенге 1430 км2 алқаптан су жиналады. Аудан шаруашылықтарының 29,2 мың га егістігі (1985) суарылады, төңірегіндегі шабындық пен жайылым суландырылады.

Теріс өзені көктем шыға арнасынан асып, екі жағалауға еркін жайылып, жағалауды нәрлендіріп жататын өзен. Су қорының молдығын пайымдаған Кеңес өкіметінің мамандары бұл судың жүздеген га алқапты суландыруға мүмкіндігі барын Ұлы Отан соғысына дейін анықтап, 1930-жылдардың аяғына таман үкіметтің арнаулы қаулысын шығартқан. Тек 1948 жылы су қоймасының құрылысының құрылысы қызу қарқынмен қолға алынады. Өзен бойындағы тау жыныстары 10 жыл бойы динамитпен қопарылып, су жинақтайтын қазан шұңқыр әзірленді. Өзеннің алды тас қаланған темір бетонмен шегенделіп, аса үлкен бөгет салынды. Оның суымен облыстың Жуалы, Жамбыл және Байзақ аудандарының жүздеген гектар егіс алқабы суғарылады.

## Дереккөздер

 
Санат:Жамбыл облысы гидрографиясы
Балалар әдебиеті

нобай|
**Балалар әдебиеті** — балаларға арналып жазылған әдеби шығармалар. Сондай-ақ, арнайы балаларға арналып жазылмағанымен, олардың ойлау, түсіну қабілетіне, талғамына, арман-қиялына әсер етіп, өзіне балаларды тартатын көркем шығармаларды да Балалар әдебиеті қатарына жатқызуға болады. Балалар әдебиеті — сөз өнерінің арналы бір саласы. Әдебиеттің бұл түріне жататын шығармалар оқиғасының қызықты да тартымдылығымен, композициясының ширақтығымен ерекшеленеді. Тілі жеңіл, көркем, түсінікті, айқын әрі әсерлі болуы тиіс. Балалар әдебиетінің негізгі мақсаттары: жас буынның сана-сезімін оятып, ақыл-ойын дамыту, оларды адамгершілікке, отан сүйгіштікке, т.б. ізгі мұраттарға баулу. Балалар әдебиеті — балалардың эстетикалық талғамын дамытатын көркем шығармалар ғана емес, оның сырлас досы, қорғанышы және ақылшысы да болып табылады. Олар негізінен мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы балаларға лайықтап жазылады. Х.К. Андерсеннің ертегілері, М. Твен, Ж.Верннің романдары, т.б. суреткерлердің шығармалары балаларға арналып жазылған. Д. Дефоның, Дж. Свифтің, В.Скоттың шығармалары балаларға арналып жазылмағанымен, олардың сүйіп оқитын кітаптарына айналған. Балалар әдебиеті қазақ әдебиетінің де арналы саласы (қ. Қазақ балалар әдебиеті).

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Қазақстанда балалар қандай әдебиет оқиды? Баланы кітапқұмарлыққа қалай баулиды?
* Балалар әдебиеті: есейген қаламгер ме, балалар ма? 

Санат:Әдебиет жанрлары
Борис Соломонович Фиалков

**Борис Соломонович Фиалков**( (1930 жылғы 11 сәүірде туған, Украина, Харьков қаласы) – металлург, техника ғылымның докторы (1973), профессор (1982), ҚР ҰҒА-ның корр. мүшесі (1995). 
## Өмірбаян
Орал политехникалық институтын (Екатеринбург қаласы) бітірген (1952). 1952 – 1957 жылдары КСРО Қара металлургия министрлігінің “Уралэнергочермет” мекемесінде инженер, аға инженер, 1957 – 1963 жылдары Орал политехникалық институтында аға инжинер, кіші ғылыми қызметкер. 
;1963 – 1966 жылдары :Қара металлургия орталық ғылым-зертеу институтының Қазақ бөлімшесінде (Қарағанды қаласы) ғалым-хатшы, лаборатория меңгерушісі.
;1966 – 1975 жылдары :Бүкілодақтық көмір институтының Қарағанды бөлімінде лаборатория, сектор меңгерушісі. 
;1975 жылдан :Қазақ КСР-і ҒА-ның Химия-металлургия институтында лаборатория меңгерушісі.
Негізгі ғылыми еңбектері қара металдар металлургиясына (жану процесі электрфизикасы мен сусымалы материалдар механикасына) арналған.

## Шығармалар
# Кинетика движения и характер горения кокса в доменной печи(1971).
# Управление истечением сыпучих материалов, (1981) (соавт.).
# Термохимическая обработка сыпучих материалов,(1986) (соавт.).

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Металлургтер
Тоғайтал

**Тоғайтал**, *Ойтал* – Шу өзенінің алабындағы өзен. Меркі өзенінің оң тармағы.  

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Меркі ауданының жерімен ағып өтетін өзен. Ұзындығы 62 км, су жиналатын алабы 302 км2. Ойтал тау алды жазығына шыққаннан кейін Ойтал кентінен төменіректе (8 км) Меркі өзеніне қосылады. Қорағатыға құяр тұсында ‘’Тоғайтал’’ деп аталады.

## Бастауы
Қырғыз Алатауының солтүстік беткейінен басталып, Тасөткел ауылы тұсында Қорағаты өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары тар, ені 1,5 км. Арнасы шоңғалды. Қар, жаңбыр суымен толығады. Орташа жылдық су ағымы Ойтал ауылы тұсында 0,52 м2/с. Ауданның шаруашылықтары егін суаруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Оқтау

**Оқтау** – қамыр жаятын жылтыр ағаш білікше. Ұзындығы 1 м, диаметрі 2,5 – 3 см шамасында. Жайылған қамыр қалыңдығы біркелкі болуы үшін оқтаудың сырты біртегіс қылып жасалады. Сондай-ақ жуылған матаны жаймалайтын және осы бітімдес әр түрлі мақсаттарға қолданылатын ағаштарды да кейде "оқтау" деп атай береді.

## Дереккөздер


Санат:Үй жабдықтары
Сұлтан Қылышарыстан

**Сұлтан Қылышарыстан** (туған жылы белгісіз – 1107) – қолбасшы, салжұқ сұлтаны. Салжұқ мемлекетін құрған алғашқы түрік сұлтаны Сүлейменнің ұлы. 1092 жылы Анадолыға келіп, Изникті биледі. Бұл кезде Кіші Азияға кресшілер тарапынан шабуыл қаупі төнген еді. Кресшілер мұсылмандарды Анадолы жерінен қуып шығу үшін әр түрлі айла-шарғы қолданды.Сұлтан Қылышарыстан таққа отырысымен қауіпсіздік шараларын ойластырып, Измир бегі Жакамен одақтасуға ұмтылды. Малатия қаласын қоршауға алған кезде кресшілердің папа Пьер Лермит бастаған қолы Анадолыға шабуыл жасады. Олардың жолына Сұлтан Қылышарыстанның інісі – Дәуіт бек тосқауыл қойып, күйрете соққы берді. Осы кезде Пьер Лермит әскерлерімен қанаттаса шабуылдаған кресшілердің 100 мың әскеріне Сұлтан Қылышарыстан шағын жасағымен қарсы тұрды. Ауыр шайқаста екі жақ та қисапсыз шығынға ұшырады. Сұлтан кері шегініп, сарбаздарымен тау-тасты паналады. 1097 жылы 26 маусымда салжұқтар астанасы Изник қаласы уақытша христиандардың қолына өтеді. Көп ұзамай Сұлтан Қылышарыстан кресшілерге Амасия маңында тұтқиылдан шабуыл жасап, олардың негізгі тобын жойып жіберді. “Құдыс шаїарына бөгелмей жетіп, Анадолыны түріктерден тазартамыз” деп астамсып келген кресшілердің жоспары күл-талқан болды. Жорықты жалғастырған ол 1106 жылы Малатия, 1107 жылы Мұсыл қалаларын жаудан босатып, елдің шығыс шекарасын нығайтып үлгерді. Көзі тірісінде ержүрек қолбасшы, әділ патша, ел қамқоры атанған Сұлтан Қылышарыстан Хабур өзені бойындағы соғыста мерт болды. Сүйегі қазіргі Силван өңіріне жерленген. Сұлтан қазасынан кейін салжұқтар мемлекеті дағдарысқа ұшырады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тоғызкент

**Тоғызкент** — Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы ауыл, Тоғызкент ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталағы – Жаңатас қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 70 км жерде, Таластың тармағы, Аса өзенінің ең төменгі ағысындағы боз жусан, баялыш, күйреуік, т.б. сораң шөптер өскен белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1997 жылға дейін "Түгіскен" деп аталып келді. Іргесі 1950 жылы асыл тұқымды қаракөл қойын өсіретін «Түгіскен» кеңшарының орталығы ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Тоғызкентте «Тоғызкент» АҚ және 20-дан астам шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, өнер мектебі, спорт мектебі, клуб, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, балабақша, т.б. мекемелер бар. 

Ауылдан шыққан белгілі тұлғалар: 
* жазушы Әбді Омарұлы Шынбатыров, т.б.

## Дереккөздер

 
Санат:Сарысу ауданы елді мекендері
Игілік Сиқымбаев

**Сиқымбаев Игілік** (2.10. 1944 жылы туған, Түркістан облысы Түлкібас ауданы) – педагогика  ғылымдарының докторы. (2001). Шымкент педагогика институтын (1969, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) және аспирантурасын (1980) бітірген. Осы институтта аға оқытушы, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі қызметтерін (1975–2001) атқарды. «Научно-педагогические основы использования свободного времени в профессиональной подготовке студентов» деген тақырыпта докторлық диссиретация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланым, 1 монографияның авторы.
## Дереккөздер
**[[Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы]]**

Санат:Тұлғалар
Орта Азия Кино және Телевидение техникалық университеті

**Орта Азия Кино және Телевидение техникалық университеті**– жоғары техникалық оқу орны. *Кино, телевидение және радио салаларына инженер, менеджер, оператор, т.б. мамандар* даярлайды. Алғаш **1943 жыл** Алматы кино техникумы болып ашылған. Ол кезде кино түсіру ісіне **операторлар** даярлады. Бүгінгі таңда бұл оқу орны *радиотехника, электроника және телекоммуникация; операторлық өнер; кино және телевидение жүйесіндегі қауіпсіздік; видеожүйелердегі компьютерлік кескіндеме; аудио-видеотехниканың электрондық құрылғылары; аудио-видеодыбыстарды өңдеудің [[мультимедия технологиясы]] салалары бойынша оқытады. Универсиетте *'600-ден астам** оқытушы дәріс оқиды. Оның ішінде **28 ғылым докторы, 150-ден астам ғылым кандидаты*' бар. Студенттердің тәжірибелік сабақтары [[“Қазақфильм”]] киностудиясында өтеді. Екі оқу орындары арасындағы шартқа орай оқуын жалғастырғысы келетін студенттер [[Санкт-Петербург кино және телевидение университетінде]] оқуға мүмкіндік алады. Университеттің материалдық базасы *технологиямен жабдықталған дәрісханалардан, компьютерлік бөлмелерден, салтанат сарайынан, тәжірибелік кинотеатрдан, спорт сарайынан'' тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Жұлдыздар каталогы

[нобай|300px|ESO http://archive.eso.org/scienceportal/home Science Archive]
**Жұлдыздар каталогы** — белгілі бір біртекті сипаттамалары (экваторлық координаттар, жұлдыздық шамалар, спектрлік кластар, т.б.) көрсетілген жұлдыздардың тізімі.

Онда жұлдыздардың негізгі сипаттамаларынан басқа, аспандағы және Жұлдыздар каталогындағы жұлдыздарды салыстыруға мүмкіндік беретін қосымша сипаттамалар да беріледі. Жұлдыздар каталогында жұлдыздар шарықтау кезіндегі өсу реті бойынша орналастырылады. Кез келген Жұлдыздар каталогында әрбір жұлдызға міндетті түрде белгілі бір нөмір беріледі. Жұлдыздар каталогының жұлдыз орны белгіленген Жұлдыздар каталогы, іргелі Жұлдыздар каталогы, жинақталған Жұлдыздар каталогы, т.б. түрлері бар. Астрономиялық бақылаулар негізінде жасалған Жұлдыздар каталогы жұлдыздық жүйелердің құрылысы мен қозғалысын зерттеуде, аспан координаттарының жүйесін анықтауда, геодезияда, т.б. пайдаланылады.

Ең алғашқы Жұлдыздар каталогын Гиппарх жасаған (850 жұлдыз орнының каталогы), сондай-ақ Ұлықбектің жасаған Жұлдыздар каталогы да белгілі (1018 жұлдыз орнының каталогы). Қазіргі кезде дүние жүзінде жүздеген Жұлдыздар каталогы бар. Қазақстанның Астрофизика институтында “Жұлдыздардың спектрофотометриялық каталогы” жасалды. Онда 1159 нысан қамтылған.

## Дереккөздер

Санат:Астрономиялық каталогтар
Тоғылық Темір хан

**Тоғылық Темір хан** (1329 – 1362/63) – Шағатай ұрпағы, Моғолстанның 1347 – 1363 ж.ж. алғашқы ханы. 

## Шығу тегі
Шыңғыс хан – Шағатай – Мутүген – Есен Дува – Барақ хан – Дува – Инал – Қожа – Тоғылық Темір.

## Өмірбаяны
19 ғ. ортасында Шағатай қағанаты батыс және шығыс бөліктерге бөлінеді. Шығыс бөліктегі көшпелі және жартылай көшпелі түркі тілдес тайпалардың әмірлері мемлекеттің одан әрі ыдырауына жол бермеу үшін шағатайлық хан іздестіреді. Рөлі күшті дулат тайпасының әмірі Болатшы 16 жасар Тоғылық Темірді іздеп тауып, оны 1347 – 48 ж. хан етіп көтереді. Шығыс бөліктегі жаңадан құрылған мемлекет – Моғолстан деп аталады. Оның шекарасы Мұхаммед Хайдар Дулатидің айтуы бойынша: «шығыста – қалмақ жерлерімен, Барскүл, Еміл, Ертіспен, солтүстікте – Көкше теңізбен (Балқаш), батыста – Түркістанмен, Ташкентпен, оңтүстікте – Ферғана, Қашқар, Ақсу, Үалыш, Тұрпан уәлаяттарымен шектеседі...» Моғолстанға Оңтүстік-Шығыс Қазақстан (Жетісу) және Қырғызстанның басым бөлігі енген. Тоғылық Темір хан тұсында Алмалық қаласы астана болды. 

Тоғылық Темір хан 1360 жылға дейін Моғолстанның ішкі саяси істерімен айналысып, саяси тұрақтылықты қамтамасыз етеді, салық жүйесін қалпына келтіреді, бүкіл Моғолстанды біріктіреді, ұлыстық жүйені сақтап, ұлысбегі лауазымын дулат тайпасының әмірлеріне қалдырады. Тоғылық Темір хан ислам дінінің таралуына кең қолдау көрсетеді, өзі 24 жасында Аршададин Мәуленнің ықпалымен мұсылмандықты қабылдайды. Ислам Тоғылық Темір хан тұсында Моғолстанда мемлекеттік дінге айналады. Дулатидің мәліметі бойынша, Моғолстанда бір күнде 160 мың адам мұсылмандықты қабылдаған. 

Сыртқы саясатта Тоғылық Темір хан Шағатай мемлекетін біріктіруге күш салды. Сол мақсатпен ол 1360 және 1361 жылдары екі рет Мәуереннаһрға жорықтар ұйымдастырады. 1361 жылғы көктемдегі екінші жорығы өте нәтижелі болып, Мәуераеннаһр Моғолстанға қосылады. Тоғылық Темір хан онда ұлы Ілияс Қожаны әкім етіп тағайындайды. 1362/1363 жылы 34 жасында Тоғылық Темір хан қайтыс болады. Ол Алмалық қаласында жерленеді. Ұлы Ілияс Қожа хан таққа отырады 

## Дереккөздер

Санат:1360 жж. қайтыс болғандар
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Санат:Моңғол империясы тұлғалары
Санат:Моғол императорлары