open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түркістан автономиясы

**Түркістан Автономиясы** немесе **Қоқан автономиясы** — Түркістан өлкесі халықтарының өзін-өзі басқаруын қамтамасыз ету мақсатында 1917 жылы 28 қарашада Ресей мемлекеті құрамында құрылған автономиялы мемлекет. Оның өмірге келуіне кеңестік биліктің Түркістан халықтарының өзін-өзі басқару құқығын мойындамауы түрткі болды. 1917 жылы Қазан төңкерісі жеңген соң, 22 қараша күні Ташкентте өз жұмысын аяқтаған 3-Түркістан өлкелік кеңестер съезі өлкеде кеңес билігінің орнағанын, соған байланысты Түркістан Халық Комиссарлары Кеңесінің құрылғанын, өлкедегі биліктің ендігі уақытта соның қолына өтетіндігін мәлімдейді. 14 мүшесі бар бұл үкіметтің құрамында жергілікті мұсылман халықтарының бірде-бір өкілі жоқ еді. Бұл кеңестік биліктің отаршылдық сипатын танытқан оқиға болатын. Бұған жауап ретінде қүрамында Мұстафа Шоқай, Махмұд Бехбудий, т.б. бар "Түркістан өлкесі мұсылмандар кеңесі" 26 қараша күні Қоқан қаласында 4-Түркістан өлкелік төтенше мұсылмандар съезін шақырды. Үш күнге созылған съезд 28 қараша күні Түркістан өлкесін **Түркістан автономиясы** деп жариялап, Түркістан Құрылтайын шақырғанға дейін саяси биліктің Түркістан Уақытша Кеңесі мен Түркістан халық билігіне өтетіндігі жөнінде қаулы қабылдады. Түркістан Уақытша Кеңесі құрамына барлығы 54 адам енді, оның 32-сі Түркістаннан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайланған депутаттар еді. Бұлардың арасында негізгі тұрғындары қазақтардан тұра¬тын Сырдария мен Жетісу облыстарынан 11 өкіл бар болатын. Кеңес құрамында, сондай-ақ мұсылмандар съезі сайлаған өкілдермен бірге, каланың өзін-өзі басқару ұйымдары съезінің 4 өкілі, түрлі өлкелік "еуропалық" ұйымдардың 13 өкілі бар болатын. Түркістан Уақытша Кеңесі 12 орыннан тұрған Түркістан автономиясының Уакытша үкіметін бекітті. Съезд Түркістан өлкесіндегі барлық халықтардың құқығын сыйлап, қорғайтындығын мәлімдеп, өлкенің барлық мұсылман, орыс, т. б. тұрғындарын Түркістан автономиясы төңірегіне топтасуға шақырды. Сонымен, 1917 жылы қарашада Түркістанда қос билік орнап, оның алғашқысы кеңестік негізде құрылып, ең алдымен ресейлік қоныс аударушылардың мүддесін көздеп, жағдайын нығайта түсуге қызмет ететіндігін білдірсе, соңғысы отарлық езгіге қарсы, діни және ұлттық негізде құрылып, жергілікті халықтардың өзін-өзі бас¬қару құқығын баянды ету басты мақсаты екендігін жариялады. Түркістан Уақытша үкіметінің төрағасы және Ӏшкі істер министрі болып Мұхамеджан Тынышпаев, Ӏшкі істер министрінің орынбасары болып заңгер Ә. Оразаев бекітілді. Уақытша үкіметтің Сыртқы істер министрі қызметіне Мұстафа Шоқай тағайындалды. Көп ұзамай Түркістан автономиясы үкіметінің төрағасы Мұстафа Шоқай болды. Түркістан автономиясының құрылуын Түркістан өлкесінің жергілікті халықтары зор қуанышпен карсы алып, оған қолдаушьшық танытуға даяр екендіктерін білдірді. 1918 жылы қаңтарда Түркістан қаласында өткен Сырдария қазақтарының съезі Сырдария облысы Алаш автономиясы жарияланғанға дейін Түркістан автономиясы құрамында болатындығын білдірді. Халық зор үміт артқан Түркістан автономиясын 1918 жылы 2 ақпанда Кеңес үкіметі қарулы күшпен таратып, оның бірнеше мүшелерін тұтқынға алды.

## Дереккөздер


Санат:1917 жылы құрылғандар
Санат:Тарихи мемлекеттер
Тымақ

thumb|Түлкі тымақ
**Тымақ** — ерлердің қысқы бас киімі. Оны аңның, малдың терісінен тігеді. 
Тымақ биік төбелі, маңдайы, екі құлағы бар, желке, жотаны жауып тұратын артқы етектен тұратын, аңның, малдың терісінен тігілген қысқы баскиім. Суықтан, бораннан қорғайтындай мол пішіледі. Сыртын берік және жақсы, қымбат маталармен тыстайды. Оның іші тері, сырты шағи, пүліш, барқыт, дүрия, тағы басқа матамен тысталады. Тымақтың құлағы мен етегінің төбемен жалғасқан жерін милық деп атайды. Екі құлақтың сырт жағынан бастыра матадан жалпақ екі бау тағылады. Етегін төбеге қайырып қою үшін тымақтың артқы жағына тобылғыдан немесе арша сияқты берік ағаштан тиек жасап қадайды. Оны құрысқақ дейді.

"Ескілік киімі" деген өлеңінде данышпан Абай былай деп суреттеген:
:Күләпара бастырған, пұшпақ тымақ,
:Ішкі бауын өткізген тесік құлақ.
:Тобылғыдан кесіп ап, жіппен қадап,
:Артын белге қыстырған бар құрысқақ.
Қазақ халқында тымақ қасиетті атрибуттардың бірі болып саналған. Шала туған баланы тымаққа салып өсірген. Сондай-ақ, жас нәресте үшін, әдетте айы-күні жетпей дүниеге келген бала үшін тымақтың да алар орны орасан. "Шала туып, тымаққа салып өсірген екен" деген сөз бар. Халықта айы-күні жетпей шала туған баланы тымаққа салып, керегеге іліп қоятын дәстүр бар. Себебі шала туған сәби ия ұстауға, ия бесікке салуға келмейді. Ал тымақ жылы, әрі бөлеуге, ұстауға ыңғайлы. Шала туған баланың неше күні кем болса, сонша күн керегенің әр басына ілініп қойылатындықтан, күн кереге басы арқылы есесптеледі. Мысалы, қырық күні кем болса, керегенің қырқыншы басына ілінген тымақтан баланы алып, жаңа туған балаға жасалатын рәсімді жасайды. Егер бала қыста туса, үй қабырғасына бірнеше шеге қағылып, соған тымақ ілінеді. Бұл да – тымақтың қадірі мен қасиетін бейнелейтін көріністердің бірі деп түсінген.

## Түрлері
Тымақтар терісіне қарай бота, сусар, елтірі, түлкі, барыс, бұлғын, жабағы, сеңсең, қарсақ, лақ терісінен тігілген тымақ деп те аталады. Тымақты кедейлер-сеңсеңнен, байлар бағалы терілерден тіккізген. Түлкі пұшпағы, сусар, құндыз терісінен жасалған тымақтар сәнді бағалы саналады. Түлкі тымақты қыста, пұшпақ тымақты жаз, күз маусымдарында киеді.

Вл. Плотниковтың 1859-1862 жылдары жазған қазақ киімдерінің ішінде бөрік пен тымақтың 15 түрлі үлгісі мен атаулары бар. Олар: жаба салма, қайырма, төрт сай, дөңгелек төбе, шошақ төбе, жекей тымақ. 
#Жаба салма тымақ - түлкі терісінен, сеңсеңнен тігіледі, құлағы мол, милығы кең, төбесі аласа болады.#
#Дөңгелек төбелі тымақ - төбесі иықсыз, милықты, жатаған келеді.
#Шошақ төбе тымақ - төбесі иықсыз, үшкірлене биік етіп сырылады.
#Жекей тымақ - жаз бен күзде киетін әрі сәнді, сәнді де жеңіл етіп тігілетін елтірі тымақтың түрі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Тышқантау

**Тышқантау** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік сілеміндегі тау. 

## Географиялық орны мен жер бедері
Қазақстан (Жетісу облысы Панфилов ауданы) мен Қытай шекарасында. Абсолюттік биіктігі 4005 метр. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 400 км-ге созылып жатыр, ені 25 – 30 км. Тау мұздықтарынан Өсек және Қорғас өзендерінің салалары бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Силур, девон, карбон жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Беткейлерінде Тянь-Шань шыршасы, сібір самырсыны өседі.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Қытай таулары
Тік төртбұрыш

нобай|250px|Тіктөртбұрыш
***Тік төртбұрыш*** - Барлық бұрыштары тік болып келетін параллелограммды тік төртбұрыш деп атайды.

## Тіктөртбұрыштың қасиеттері
# Барлық параллелограммның қасиеттеріне ие болады.
# Диагональдары тең.
# Ауданы бір-бірімен түйісетін екі жағының ұзындықтарының көбейтіндісіне тең болады.S=a.b

## Тік төртбұрыштың белгілері
Параллелограмм тіктөртбұрыш болады егер:
# Бұрыштарының біреуі тік болса.
# Диагональдары тең болса.

## Тағы қараңыз
* Параллелограмм
* Ромб
* Трапеция
* Шаршы

## Дереккөздер


Санат:Төртбұрыштар
Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов

**Шыңғыс Уәлиұлы Уәлихан ** (1811, Уәли ханның Сырымбеттегі ордасы – 1895, Сырымбет қонысы) – Көкшетау округінің аға сұлтаны, Абылай ханның немересі, Уәли ханның ұлы, Шоқан Уәлиханның әкесі. Полковник және Батыс Сібір мен Солтүстік Қазақстанның қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Ауыл мектебінен бастауыш білім алған соң, шешесі Айғанымның айтуымен Омбы әскери училищесінде білім алған. Училищені майор шенінде бітіріп, Аманқарағай (1834–1844), Құсмұрын (1844–1853), Көкшетау (1857–1868) округтерінің аға сұлтаны болған. 1853–1857 жылдары Омбы облысы Сібір қазақтары басқармасында кеңесші болды. Қазақтардың қалыптасқан қоғамдық және шаруашылық тұрмыс-салтын қайта құруға ат салысты. Кенесары Қасымұлының ұлт-азаттық қозғалысына қолдау көрсетті. Уәлиханов оқу-ағарту және ғылымның рөлін жоғары бағалады, ғалымдармен, саяхатшылармен, декабристермен жақын қарым-қатынас орнатып, Орыс географиялық қоғамының ғалымдарына қазақ халқы мен даласы жөніндегі ғылыми, этногр. материалдар жинауға көмектесті. Уәлихановтың жинаған жәдігерлері мен мәліметтері Мәскеудегі көрмеге қойылып, Санкт-Петерургте өткен шығыстанушылардың 3-Конгресінде көрсетілді. 1868 жылы полковник шенінде отставкаға шықты. Этнографиялық топтама үшін жинаған жеке заттары Мәскеу, Санкт-Петербург, Омбы және Гамбург мұражайларында сақтаулы. Қалтқысыз қызметі үшін Ресейдің бірнеше орден, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Күйшілер
Санат:Аға сұлтан
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Ресей Империясының офицерлері
Санат:Төрелер
Уәлиханов қонысы

**Уәлиханов қонысы**  – Солтүстік Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ансамбльдер және кешендер қатарындағы ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Айыртау ауданының Сырымбет ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде.  

## Кезеңі
XIX ғасыр. Құрылысшы Ермолаев.

## Тарихи деректер
Уәлихановтардың мекені XIX ғасырдың ағаш сәулет ескерткіші болып табылады. 1824 жылы император Александр және Батыс Сібір генерал- губернаторы Петр Капцевичтің жарлығымен Кіші жүз ханы Уәлидің жесірі, қазақтың көрнекті ғалымы, тарихшы, этнограф, фольклоршы, саяхатшы және ағартушы Шоқан Уәлихановтың әжесі Айғанымға арналып салынды.
Үй-жай кешеніне ағаш дуалмен қоршалған тұрғын үй, мешіт, медресе, шаруашылық құрылыстар, монша кіреді. Үй-жайдың жалпы ауданы шамамен 4030 ш. м.

Шоқан Уәлихановтың балалық және жастық шағы осы қоныста өтті. Омбы кадет корпусында оқып жүрген жылдары дем алуға келіп, ал 1862–64 жылдары осында тұрған. Сол жылдары қыстауда ақындар айтысы өтіп, әнші-күйшілер өнер көрсеткен, орыс шенеуніктері, саяхатшылар мен ғалымдар, олардың қатарында Г.Н. Потанин де қонақ болған. Бір кездері үй-жай өңірдің дала халқы үшін мәдениет және ағарту орталықтарының бірі болды.
1993 жылдан бастап кешен Шоқан Уәлиханов атындағы Сырымбет тарихи-этнографиялық мұражайының құрамына енгізілді. Қазір кешенде 8400-ден астам экспонаттар бар, олардың ішінде шежіре тармақ, піл сүйегінен жасалған түпнұсқа сандық, қолжазбалар, кітаптар мен құжаттар бар.
Сырымбет мекенінде Шоқан Уәлихановтың өмірі мен қызметіне арналған әдеби оқулар, дәрістер жүйелі түрде өтіп тұрады. Мекен өңірдің танымал туристік бағыттарының бірі болып табылады.
Қазан төңкерісінен кейінгі жылдары әбден тозып, талан-таражға түскен қоныс Уәлихановтың туғанына 150 жыл (1985 ж.) толумен байланысты қайта қалпына келтірілді. Қазіргі уақытта қыстау орнында Сырымбет ауылы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан қоныстары
Санат:Қазақстан сәулеті
Уезд

**Уезд** — төменгі қатардағы әкімшілік–аумақтық бірлік. Алғаш рет "Уезд" термині XIII ғасырдағы орыс құжаттарында кездеседі. 1775 жылдан бастап Ресейдегі әкімшілік-аумақтық, қаржылық бірлік есебінде губернияның құрамдас бөлігіне айналды. КСРО-да 1920 жылы әкімшілік аудан болып аталды. 1867 — 1868 жж. Ресейде жүргізілген реформа негізінде Қазақстанның саяси-әкімшілік өміріне енді. Осы реформаға сәйкес Орал облысында Орал, Гурьев, Калмыково, Жем; Торғай облысында - Торғай, Николаевск (Қостанай), Ырғыз, Елек; Ақмола облысында — Ақмола, Көкшетау, Омбы, Петропавл, Сарысу (Атбасар); Семей облысында — Семей, Көкпекті, Павлодар, Қарқаралы; Жетісу облысында — Сергиополь (Аягөз), Қапал, Верный, Ыстықкөл, Тоқмақ; Сырдария облысында — Қазалы, Петровск, Хожант, Жизақ уездері құрылды. Уезд болыстарға бөлінді. Уезді патша офицерлерінен тағайындалған бастықтар басқарды, олардың көмекшілері ретінде қазақ шонжарлары тағайындалды. Уездік әскер күші, сот қызметі құрылды. КСРО-да 1923-1929 жж. жаңа әкімшілік-аумақтық бірлік пайда болуына байланысты Уезд жойылды.

## Дереккөздер

Санат:Әкімшілік бөліну
Санат:Уезд
Уездік Екі Кластық Орыс-Қазақ Училищелері

**Уездік Екі Кластық Орыс-Қазақ Училищелері**– 19 ғасырдың 80-жылдарында Торғай облысының уездерінде Ы.Алтынсарин ұйымдастырған училищелер. Олардың оқу мерзімі 6 жыл болып, оларға тек ер балалар ғана қабылданған. Сабақ негізінен орыс тілінде жүргізілген.
Уйғур авази

**Уйғур Авази**, (Голос уйгура) – ұйғыр тілінде шығатын республикалық қоғамдық-саяси газет. Алғашқы саны 1957 ж. Коммунизм туги деген атпен шыққан. 1991 жылдан қазіргі атауымен аталады. 

Санат:Ұйғыр тілді газеттер
Санат:Алматы облысы газеттері‎
Уәлиханов мұздығы

**Уәлиханов мұздығы** — Жетiсу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейiнде. Қаратал алабындағы Қора өзенінiң бастауы саналады. 1947 жылы академик Н.Н.Пальгов мұздыққа Ш.Ш.Уәлиханов есiмiн бердi. 

## Аумағы, жер бедері
Ұзындығы 18 км борпылдақ жыныстар жапқан жерiн қоса есептегенде 24 км. Жалпы ауданы 11 км2, оның iшiнде ашық жатқан бөлiгi 0,8 км2. Мұздық 3420 м биiктiкте басталып, шетi 3140 м-ге дейiн төмендейдi. 

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Удольская Надежда Львовна

**Удольская Надежда Львовна** (26.3.1903, Ресей, Қорған қ. – 22.9.1986, Алматы қ.) – биология ғылымының докторы (1963), профессор (1964), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1967), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1968). Иркутск университетін бітірген (1925). Омбы тәжірибе станциясында ассистент, лаборатория меңгерушісі (1926–37), Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1937–38), Алматы селекциялық станциясында топ жетекшісі (1938–54), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) доцент (1954–64), 1964 жылдан профессор қызметтерін атқарды. 1963 ж. «Биологические основы селекции яровой пшеницы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның ғылыми еңбектері өсімдіктер физиологиясына арналған. Ол бидай мен сұлы сорттарының минералды тыңайтқыш сіңуі нәтижесінде қанша қосымша өнім беретінін анықтап, олардың қуаңшылыққа төзімділігі жөнінде соны пікірлер айтқан. Жаздық бидайдың 4 сортын (Украина жаздық бидайы, Қазақстандық 3, Қазақстандық 4, Қазақстандық 126) шығарып, аудандастырған. Удольская бидай гетерозисін зерттеген. Ленин және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Б. Жарбосынов атындағы Урология ғылыми орталығы

**Урология ғылыми орталығы** - Б.О.Жарбоснов атындағы – Алматы қаласындағы урологиялық қызметті дамытудың стратегиясын айқындайтын, урологиялық ауруларды емдеудің осы заманғы озық технологияларын қолданатын және тарататын ғылыми мекеме. 1990 жылы 14 желтоқсанда Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің қаулысымен Урология ғылыми-зерттеулік институты болып құрылды. 1996 жылы ҚР Үкіметінің қаулысымен Урология ғылыми орталығына проффессор Б.О.Жарбосыновтың есімі берілді. Құрамында ғылыми-ұйымдастыру бөлімі (ғылыми жоспарлау және ұйымдастыру тобы, кітапхана, ғылыми-медициналық архив, медициналық статистикалық бөлме), клиникалық-лабораториялық зерттеу бөлімі (жалпыклиниктік, биохимия, иммунология және микробиология топтары), 7 бөлімше (андрология, өңдеу-пластикалық урологиясы, балалар урологиясы, несеп тас ауруы, эндоурология және литотрипсия, сәулелі диагностика, жалпы урология), аспирантура (1990) және дисс-лық кеңес (1993) бар. Негізгі ғылыми-зерттеу бағыты – ер адамдар жыныс органдарының ауруларын емдеу және хирургиялық коррекция жасау; гидронефрозды, несеп жолының жүйке-бұлшықеттік дисплазиясын, әйелдерде стресстің әсерінен зәрдің тоқтамауын, несептік-жыныстық жыланкөзді азинвазивті хирургиялық лапароскопты пайдаланып емдеуді жетілдіру, т.б. Х. 60-тан астам өнертабыстық ұсыныс жасалды, сонымен қатар бірнеше монографиялар, әдістемелік ұсынымдар және ғылыми жинақтар шығарылды. Қазақ тілінде «Урология» оқулығы жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Михаил Ильич Усанович

**Михаил Ильич Усанович** (16.6.1894, Украина, Житомир қ. – 15.6.1981, Алматы қ.) – химия ғылымының докторы (1938), профессор (1930). Қазақстан ҒА-ның академигі (1962). Қазақ КСР-інің (1967) және Өзбек КСР-інің (1943) еңбек сiңірген ғылыми қайраткерi.

Киев университетiн бiтiрген (1917). Украина ғылым академиясының лабораториясында ғылыми қызметкер (1918–20), Киев қаласындағы Химия-фармацевтика зауытында басшылық қызметте, сонымен қатар Политехникалық институтында оқытушы (1920–29) болды. Томск университетінде (1930–34), Орта Азия университетiнде (1935–43, Ташкент қ.), Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында лаборатория меңгерушісі (1944–49), аға ғылыми қызметкер (1949–61), ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі (1944–81, қазіргі ҚазҰУ), декан (1946–48) және лаборатория меңгерушісі (1964–81) қызметтерін атқарған. 1938 ж. оған диссертация қорғамай-ақ химия ғылымының докторы дәрежесі берілді.

Негiзгi ғылыми еңбектерi ерітінділер теориясына арналған. Ол ерітінділердің сандық теориясын (1932) қорытты, аномальды электр өткізгіштік кездейсоқ құбылыс емес, заңдылық екенін дәлелдеді; қышқылдар мен негіздердің жалпы теориясын қорытып, химиялық реакция құрамы жағынан тепе-теңдік концентрациясына тәуелді болған жағдайда ғана идеалды ерітінділер заңына бағынатынын анықтады; сонымен бірге ерітінділердің қасиеттері (тығыздығы, тұтқырлығы) олардың құрамына байланысты екенін химиялық теңдеулер арқылы дәлелдеді. Усанов «Қышқылдар мен негiздердiң Усанович теориясының» (1938) және 300-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы. 3 рет Еңбек Қызыл Ту орденiмен (1945, 1961, 1974), медальдармен марапатталған. Шығармалары.: Исследования в области теории растворов и теории кислот и оснований, А.-А., 1970.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Устименко Борислав Петрович

**Устименко Борислав Петрович** (9.7.1928 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қ.) – техника ғылымының докторы (1971), профессор (1973), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1988), ҚР ҰҒА-ның академигі (2004). ҚазМУ-ды (1951, қазіргі ҚазҰУ) бiтiрген. Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтында аспирант, кiшi, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушiсi (1951–75), осы институт директорының ғылыми жұмыстар жөнiндегi орынбасары (1975–88), директоры (1988–92); 1992 жылдан лаборатория меңгерушiсi, бас ғылыми қызметкер болып еңбек етті. 1970 ж. «Исследование аэродинамики и теплообмена во вращающихся течениях вязкой несжимаемой жидкости» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негiзгi ғылыми еңбектерi жылу энергетикасы, жылу физикасы, қолданбалы газ динамикасы мәселелерiне және бу генераторының оттығы мен жанарғысын модельдеуге, т.б. арналған. Устименко жылу энергетикасы мен өндiрiстiң басқа да салаларында кеңiнен қолданылып жүрген гидромеханика және сұйықтық пен газдың турбуленттiк ағысында айналатын жылу алмасуға, баяу және ағыстың басқа да күрделi түрлерiнiң аэродинамикасына теориялық негiз жасап, терең зерттеулер жүргiздi. Устименконың басшылығымен қуатты энергетикалық блоктың қазан агрегаттары габаритiн елеулi азайтатын және олардың тиiмдiлiгiн арттыратын жаңа, жоғары тиiмдiлiктi оттықты әрі жанарғылы құрылғылар зерттелiп жасалды. Осы кешендi жұмыстары үшiн Устименко Қазақ КСР-iнiң Мемлекеттік сыйлығын алды (1986). 350-ден астам ғылыми еңбектiң, оның iшiнде 9 монографияның авторы. «Құрмет Белгiсi» орденiмен, медальдармен марапатталған.

### Шығармалары
*Процессы турбулентного переноса во вращающихся течениях, А.-А., 1971;
*Теплотехнические основы циклонных топочных и технологических процессов, А.-А., 1977;
*Диффузионное горение турбулентных потоков, А., 1993 (соавт.).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Усть-Таловка

**Усть-Таловка** — кент (1957), Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха ауданындағы Усть-Таловка кенттік әкімдігі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шемонаиха қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 9 км жерде.

## Халқы

## Кәсіпорны
1981 жылы құрылған "Восток Казмедь" бірлестігінің мыс-химия комбинаты жұмыс істейді.
 
## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Лев Леонидович Ухоботов

**Лев Леонидович Ухоботов** (29 шілде 1933 жылы туған, Төменгі Новгород) — архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1970).

## Өмірбаяны
* 1957 жылы Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) кескіндеме, мүсін және архитектуралық институтын бітірді. 
* 1963 жылдан Алматы қаласында тұрып, Қазақстан қала кұрылысын жобалау институтында (жобалау тобының жетекшісі, бөлім бастығы, 1970–71 жылдары институтының бас архитекторы) қызмет етті.

## Архитектуралық жобалары
Ухоботов Лев Леонидовичтын жобасы бойынша:
* археологтар Н.И. Рипинский, Ю.Г. Ратушный, т.б.- мен бірге Алматы қаласында Республика сарайы (1970, КСРО Мемлекеттік сыйл.)
* "Қазақстан" конақ үйі, т.б. ғимараттары салынды.

## Дереккөздер

Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшілері
Санат:Санкт-Петербург кескіндеме, мүсін және архитектуралық институты түлектері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Учитель Казахстана

**Учитель Казахстана**– апталық газет, Қазақ КСР-і оқу мин-нің ағарту, жоғ. мектеп және ғыл. мекемелер қызметкерлер кәсіподағы респ. комитетінің органы. 1952 жылдың қараша айынан бастап шығады. 
## Тағы қараңыз
* Қазақстан мұғалімі

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Санат:1952 жылы пайда болған басылымдар
Ұждан

**Ұждан** — адамның өз мінез-құлқын бақылау, қадағалау оған белгілі бір шек қойып, мүлтіксіз орындау қабілетін бейнелейтін әдеттану санаты. Ұждан адамның халық пен қоғам немесе жеке адамдар алдындағы өз әрекеті, іс-қимылы үшін моральдық жауапкершілігін сезініп, саналы түрде ұғынуын, өз ойы мен іс-әрекетін адамгершілік ұжданымен бағалай білуін бейнелейді. Ар-ұждан намыс деген ұғыммен тығыз байланысты. Ар — адамның өз тәртібін өзінің қадағалауына негізделген, тұлғаның эстетикалық қарым-қатынасымен байланысты қарастырылатын мінез-құлықтық категория.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Успенка (Павлодар облысы)

**Успенка** — ауыл, Павлодар облысы  Успен ауданының (1963) және Успен ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Павлодар қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 96 км жерде, Құлынды даласында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1909 жылы қаланып, 1915 жылға дейін "Ожерельевка" аталып келді. 

## Халқы

 
Успенкада автокөлік кәсіпорындары, құрылыс мекемелері, май, нан зауыттары жұмыс істейді. 

## Дереккөздер
 

Санат:Успен ауданы елді мекендері
Успен Кенді Белдеуі

**Успен Кенді Белдеуі**, Қарағанды облысында орналасқан. Белдеу құрылымы солт-нде Тектұрмас, оңт-нде Жамансарысу антиклинорийлерімен шектелген. Кен орындарында жалпы саны 800-дей темір, марганец, мыс, полиметалдар, вольфрам, молибден кендері бар.
Ұжым

**Ұжым** [  ] – ортақ қоғамдық мақсаттар мен міндеттер біріктірген адамдар тобы. Мұндай топқа жоғары деңгейде дамыған бірлескен қызмет барысында қол жеткізіледі.
2.(nam.**collectivus** - жинақтаушы деген сөзінен) - бір-біріне әсер ететін, өзара әлеуметтік негізделген мақсаттармен, мүдделермен, өзін ұстаудың нормалары мен талаптарының қажеттілігімен, бірге атқарылатын қызметпен, қызмет құралдарының ортактығымен, басшылық білдіретін еріктің ортақ болуымен біріккен адамдар тобы. Ұжым жай топқа қарағанда дамуы жағынан жоғары. Ұжым белгілеріне адамдардың саналы түрде бірігуі, оның тұрақтылығы, анық белгіленген ұйымдастыру құрылымдары, қызметті реттейтін органдардың болуы жатады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ұзынжал қорғасын-мырыш кен орны

**Ұзынжал қорғасын-мырыш кен орны** - Қарағанды облысы жерінде орналасқан. Кен орны 1954 жылы ашылған. 

## Жатыс сипаты
Кен орталық, солтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс телімдерінен тұрады. Кен денелерінің құламы 10°C – 55°C, кені жер бетінен 60-100 м тереңдікте. Бастапқы кентас күкірт-колчеданды, сфалеритті, сфалерит-галенит.  

## Дереккөздер
 

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Ұзынбұлақ (археология)

**Ұзынбұлақ** – мустьер мәдениетінің жоғарғы кезеңіне жататын қоныс. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Талас ауданы Қаратау қаласынан солтүстікке қарай 35 км жерде. 

## Зерттелуі, сипаты
1958 жылы Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археологиялық және этнологиялық институтының Қаратау экспедициясы (жетекшісі Х. Алпысбаев) ашып, зерттеген. Археологиялық ізденістер барысында әр түрлі көлемдегі сан алуан бұйымдар (әр түрлі қырғыштар, тескіш-қырғыштар, өзек тастар, өңделген тас құралдар) табылған. Бұлар Ұзынбұлақты байырғы адамдар мустьер уақытында мекендегенін айғақтайды.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы тарих және мәдениет ескерткіштері
Ұйғыр қағанаты

**Ұйғыр Қағандығы** (745 – 840) – Орталық Азияның шығыс бөлігінде түркі тілдес тайпалардан құрылған мемлекет. Шығыс Түрік қағандығының құлауына себепші болып,орнына құрылған. Селенга,Орхон,Тола өзендері бойында орналасқан. Моңғол үстіртінде 100 жылдай билік құрып, көршілерімен үздіксіз соғыс жүргізді. Қырғыздардың шабуылынан құлап, бір бөлігі қазіргі Қашқарияға қоныс аударған. 
Санат:ҚағандықтарСанат:Ұйғырлар
Ұйқы

[thumb|267px|[Крылов, Никифор Степанович|Никифор Крылов. Ұйқыдағы бала]] 
**Ұйқы** – адам мен жануарлардың міндетті физиологиялық жағдайы. Бұл кезде сыртқы орта тітіркендіргіштеріне ешқандай жауап қайтарылмайды және организмде жүріп жататын физиологиялық  процестердің белсенділігі төмендейді. Оның қалыпты (физиология) ұйқы және терең ұйқы  түрлері болады. Сөздің қысқаша түсінігі — іс-әрекетке араласпай, түн мезгілінде жатып, дем алудың табиғи тәсілі. «Пырылдап жұрт ұйқыда, мал күйісте, өтпейді жүргінші де қара жолдан» (Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин Таңд. шығ.).

## Физиология
Ұйықтау кезіндегі барынша айқын физиологиялық өзгерістер бас миында орын алады. Ми ұйқы кезінде, әсіресе, баяу ұйқы кезінде, ояу жүргенге қарағанда әлдеқайда аз энергияны пайдаланады. Белсенділігі төмендеген аумақтарда ми энергияны қысқа мерзімді сақтау және тасымалдау үшін пайдаланылатын молекула аденозинтрифосфаты (АТФ) қорын қалпына келтіреді. Негізгі гормондардың қажетті көлемде шығарылуы орын алады. Тыныш ояу жүру кезінде, ми дене энергиясы пайдаланылуының 20%-ына жауап береді, осылайша бұл төмендеу энергияның жалпы тұтынылуына едәуір әсер етеді.

Ұйқы сенсорлық шекті арттырады. Басқа сөзбен айтқанда, ұйқыдағы адамдар тітіркендіргіштерді қабылдайды, бірақ жалпы алғанда, қатты дыбыстарға және басқа да маңызды сенсорлық оқиғаларға мән бере алады.

Баяу ұйқы кезінде адамдар өсу гормонын бөледі. Барлық ұйқы, тіпті күндізгі ұйқы да пролактин секрециясымен байланысты.
Ұйқы кезіндегі өзгерістерді бақылау мен өлшеудің негізгі физиологиялық әдістеріне ми толқындарының электроэнцефалографиясы (ЭЭГ), көз қимылдарының электроокулографиясы (ЭОГ) және қаңқа бұлшықеттері белсенділігінің электромиографиясы (ЭМГ) жатады. Бұл өлшемдерді бір мезгілді жинау полисомнография деп аталады және мамандандырылған ұйқы зертханасында орындалуы мүмкін. Ұйқыны зерттеушілер сонымен қатар жүрек белсенділігін анықтау үшін жеңілдетілген электрокардиографияны (ЭКГ) және қозғалыс қимылдары үшін актиграфияны пайдаланады.

## Ұйқының фазалары
Ұйқы екі негізгі фазаға бөлінеді:

* **Баяу ұйқы (NREM)** — бұлшықеттер толығымен босаңсиды, дене қалпына келеді.
* **Тез ұйқы (REM)** — мидың белсенділігі артады, түс көру осы кезеңде жүреді.

Бұл фазалар бір түнде бірнеше рет ауысып отырады.

## Ұйқының маңызы
Ұйқы ағзаның қайта қалпына келуіне, мидың тынығуына және есте сақтау қабілетінің жақсаруына ықпал етеді. Ұйқының жетіспеушілігі көңіл-күйдің төмендеуіне, иммунитеттің әлсіреуіне және денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін.

## Ұйқының ұзақтығы
Ұйқының қажетті ұзақтығы жасқа байланысты:

* Сәбилерге — 14–17 сағат
* Жасөспірімдерге — 8–10 сағат
* Ересектерге — 7–9 сағат
* Қарттарға — 6–8 сағат

Әр адамға жеке биоритм тән.

## Ұйқының бұзылуы
Ұйқы бұзылыстарына ұйқысыздық (инсомния), ұйқы апноэсы, сергек ұйқы және түнгі қорқыныштар жатады. Бұл бұзылыстарды дұрыс режим, тыныш орта және қажет болса, медицина көмегімен түзетуге болады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Malimetter.kz Ұйқы реферат  (қазақша)

Санат:Сомнология
Ұлттық кітапхана

**Ұлттық Кітапхана** — мемлекет қарауындағы арнайы кітапханалар. Ол мемлекеттік кітаптар қоры ретінде, әрі көпшілік халыққа өз қорын қол жетімді ету мақсатын іске асырады. Көп жағдайда бұл кітапханалар өте бағалы, сирек кездесетін кітаптарды сақтайды. Басқа кітапханаларға қарағанды ұлттық кітапханалар ауқымды, кең көлемді келеді.

## Ұлттық Кітапхананы түрлері
* Австрия ұлттық кітапханасы
* Литва ұлттық кітапханасы
* Мажарстан ұлттық кітапханасы
* Аустралия ұлттық кітапханасы
* Белорусь ұлттық кітапханасы
* Грузия ұлттық кітапханасы
* Корея ұлттық кітапханасы
* Франция Ұлттық кітапханасы
* Украина ұлттық кітапханасы
* Латвия ұлттық кітапханасы
* Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы

## Дереккөздер

Санат:Ұлттық кітапханалар
Ұзынағаш (Алматы облысы)

**Ұзынағаш** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, аудан (1934) және Ұзынағаш ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қонаев қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 121 км, Алматы қаласынан батысқа қарай 44 км жерде, Қарасу және Ұзынағаш өзендері аралығында, Іле Алатауының сайлы-жыралы келген солтүстік етегінде, бұта, ши аралас бетеге, қау, селеу өскен тауалдының сұр, сортаңды сұр топырақты шөлейтті белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1929-56 жылдары Ленин атындағы және 1956-97 жылдары өзімен аттас сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. Ұзынағаштағы бұрынғы кәсіпорындар мен мекемелердің басым көпшілігі жекешелендірілді. Олардың негізінде ЖШС, өндірістік кооперативтер мен акционерлік қоғамдар, т.б. шаруашылық субъектілері құрылды. Аудандық бағыныстағы коммуналдық шаруашылық, электрлі энергия желісі, баспахана, телекоммуникация, байланыс бөлімшелері, т.б. мекемелер бар. 

## Инфрақұрылымы
Аурухана, емхана, дәріхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, санэпидстанса, мектеп, мектеп-интернат, спорт мектебі, кітапхана, мәдениет үйі, клуб, стадион, мешіт, қонақ үйі, т.б. әлеуметтік және мәдени ошақтар жұмыс істейді. Ұзынағаш жанынан республикалық дәрежедегі Алматы-Шымкент автомагистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Ұлттық табыс

**Ұлттық Табыс** *()*- елдің халық шаруашылығында немесе материалдық өндіріс саласында белгілі бір кезең (әдетте бір жыл) бойына жаңадан жасалған күннің макроэкономикалық көрсеткіші, жалпы қоғамдық өнімнің оны өндіруге жұмсалған шығынды шегергеннен кейін қалатын бөліп, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының қорытындылаушы көрсеткіші.

Заттай және құндық нысандары болады. Заттай нысаны — халықтың жеке қажеттіліктерін және өндіріс құралдығын қанағаттандыратын тұтыну заттары. Оның белгілі бір тұтыну заттары мен өндіріс құрал-жабдығының сақтық қорларын толықтыруға арналған. Ұлттық табыс елдің (саланың) бүкіл таза өнім көлемін көрсетеді. Онда материалдық өндіріс аясындағы сондай-ақ қызмет көрсету аясындағы өнімнің құны камтылған статистиканың әдіснамасы бойынша жалпы ішкі халық  арасындағы сандық айырма тозымпұлдық  аударым құнына тең. Ұлттық табыс өндірілген және тұтыну мен  заңды пайдаланылатын ұлттық табыс түрлеріне бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Макроэкономика
Ұлттық тіл

**Ұлттық Тіл**,** ұлттык тіл** орыс. национальный язык — ауызекі және жазба түрде ұлттык қарым-қатынас кұралы кызметін аткаратын тарихи-әлеуметтік категория. Ұлттық Тіл ұлтпен бірге калыптасады, әрі онын пайда болуының алғы шарты, әрі өзі де сол процестін нәтижесі болып табылады. Капитализм коғамы кезінде буржуазиялыкұлттардың калыптасуында тіл бірлігі экономикалык, территориялык, мәдени бірліктермен бірге аса кажетті негізгі шарттардың бірі болған.
Әрбір Ұлттық Тіл өзіне тән дербес жолмен дамып калыптасады.

Тіл білімінде Ұлттық Тілдердін үш түрлі негізден туатыны көрсетілген: 
# тілдік белгілері бірынғай, кұрылымында айырмашылык жоқ бір диалект негізінде; 
# бірнеше диалектінін шоғырланып бірігуі негізінде; 
# диалектілердің ауыса отырып, өзара шоғырлануы негізінде. Қазақ Ұлттық Тілінің халықтық тегінде осы айтылғандардың екінші түрі, яғни қазақ жеріндегі өзара туыс бірнеше диалектінін шоғырланып бірігуі жаткан сияқты. Ұлттық Тілдің кұрылымдық негізі онын халық тілі болып калыптаскан дәуірінде салынады. Ұлттық Тіл өзінін ішкі кұрылымы жағынан халық тілінін мұрагері болып табылады. Бірак Ұлттық Тіл айтылуы, қолданылуы әбден тұрақталған сөздер мен формаларды халық тілінен дайын қалпында қабылдаған деңгейде калмайды. Ұлттық дәуір талабына сай Ұлттық Тіл деңгейі де онан әрі дамып жетіліп отырады.
Ұлттық Тіл өте кең ұғым, өзінің кұрамы жағынан бірынғай емес: оған бүкіл ұлтқа кызмет ететін баспасөз тілі — әдеби тіл де, ауызекі сөйлеу тілі де, жеке аймақтарға тән жергілікті диалектілер мен говорлар да, кәсіби мамандыққа тән сөздер де, жекелеген әлеуметтік топтарға тән жаргондар да кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ұлытау Ескерткіштері

**Ұлытау Ескерткіштері**, Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер – Орт. Қазақстанның Ұлытау төңірегінде кездесетін тас мүсіндер шоғыры. Тас мүсіндер негізінен Түрік қағандығы (6 – 8 ғ.) мен қыпшақ заманы (7-13 ғ.) мүсін өнерін сипаттайды.
Ұрлық

**Ұрлық** — мүлікті жасырын қымқыру. Ұрлық қоғамдық немесе жеке меншікке қарсы жасалған қылмыстардың қатарына жатады. Жәбірленуші мен басқа адамдар байқамайды деген сеніммен қылмыскердің мүлікті жасырын жымқыруы ұрлықтың тонау мен барымталаудан айырмашылығы болып табылады. Кейбір мемлекеттердің қылмыстық кодекстерінде ұрлықты мемлекеттік немесе қоғамдық меншікті иемдену мақсатындағы ұрлық және жеке меншікті иемдену мақсатындағы ұрлық деп екіге бөледі. Мемлекеттік немесе қоғамдық меншікті ұрлық үшін жеке меншікті ұрлағаннан гөрі қатаңдау жаза қолданылады. Азаматтардың жеке мүлкін ұрлағаны үшін жауапкершілікті ауырлататын мән-жайларға заң бойынша мыналар жатады: ұрлықты қайталап жасау; ұрлықты бір топ адамдардың алдын ала келісіп жасауы; жәбірленушіге едәуір залал шектіру; ұрлықты аса қауіпті кәнігі қылмыскердің жасауы.

Пайдакүнемдік мақсатпен бөтен мүлікті жасырын ұрлау. Бөтен мүлікті осы мүліктің меншік иесіне немесе өзге иеленушісіне залал келтіре отырып айыптының немесе басқа адамдардың пайдасына заңсыз қайтарымсыз алып қою және (немесе) айналдыру.

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Ұшқат

**Ұшқат** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын шырмалған бұта, кейде ағаш. 

Қазақстанның тау беткейлерінде, кейде шыршалы ормандар арасында, тастақты жерлер мен өзен жағалауларындағы тоғайда өсетін 21 түрі бар. Бұлардың биіктігі 15—200 см. Жапырақтары жай, қарама-қарсы орналасады. Гүлдері қос жынысты, 2 кейде дара гүлді, шатырша құрайды. Жатыны 2—3 (5) ұялы. Аталық мойны ұзынша, күлтесі ақ, сары, қызыл, қызғылт, қоңыр, қара түсті. Гүлшоғыры — масақ. Жемісі — жидек, құрамында флавонды заттар, С витамині бар, кейде тағам ретінде пайдаланылады. Кейбір түрлері тасты, тастақты тау беткейлерін бекіту үшін өсіріледі. Ұшқаттың: Іле ұшқаты, Қаратау ұшқаты (*L. karatavіensіs*) — өте сирек кездесетін өсімдіктер, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Ұшқаттар
Ұшырғыш ракета

**Ұшырғыш Ракета** — Жердің жасанды серігі (ЖЖС), планетааралық автомат стансаны, ғарыштық ракетаны, орбиталық стансаны, т.б. пайдалы жүктерді ғарышқа шығаруға арналған көп сатылы (2-4 сатылы) баллистикалық ракета. Көпшілік ұшырғыш ракеталар құрлықаралық немесе орташа қашықтыққа ұшатын баллистикалық ракета негізінде жасалады. Ұшырғыш ракетаның алғашқы сатыларында әдетте керосин және оттек сұйық, ал соңғы сатыларында сұйық сутек пен оттек жағылады. Ұшырғыш ракетаның соңғы сатысы бірнеше қайтара іске қосыла алатындықтан орбита биіктігін өзгерту, серік орбитасынан әрі қарай ұшу, т.б. іске асырылады. Ұшырғыш ракетаның активті траекторияда ұшу ұзақтығы 17 минуттан астам уақытқа созылады.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар

Санат:Ғарыштану
Ұшыру қондырғысы

**Ұшыру қондырғысы** — әр түрлі мақсаттарға (тактикалық, стратегиялық және зениттік) пайдаланылатын ракеталарды қажетті бағытқа бағдарлауға әрі ұшыруға арналған құрылғылар мен механизмдер жиынтығы. 

Бұл қондырғы ракета түріне, басқару жүйесіне, ұшырылу ерекшелігіне (тік немесе көлбеу) байланысты әр түрлі болып жасалады. Ұшыру қондырғысы ракетаны жерден, кемеден және ұшақтан (авиациялық) ұшыратын түрлерге ажыратылады. *Жерден ұшыру қондырғысы* орнықты (шахталы түрі де осыған қосылады) және көшпелі қондырғыға топталады. Ұшыру қондырғысында әдетте өзге бөліктері орнатылатын тұғыр, бағыттауыш (кейде бірнешеу болады), бағдарлауыш механизм және ұшыру аппараты болады. Ұшақтағы ұшыру қондырғысында бағдарлау механизмі болмайды. Бағдарлау ұшақтың ұшу бағытын бұру арқылы іске асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери техника
Үзенбаев Ештай Қолбекейұлы

**Үзенбаев Ештай Қолбекейұлы** -1906 жылы ақпанның 15-і күні Өзбекстанның Төменгі Шыршық ауданы Балта ауылында дүниеге келген.

*[http://i-news.kz/news/2011/02/15/4073638.html Ештай Қолбекейұлы]* - селекционер-генетик, ауыл шаруашылығының ғылым докторы (1954), профессор (1957), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесi (1962).

*1931 жылы Ташкент ауылшаруашылық институтын бітірген
*1935-1936 жылдары бұрынғы Шымкент облысы Мақтаарал тәжiрибе станциясының директоры
*1936-1938 жылдары - Қазақтың мақта-жоңышқа өсіру тәжірибе станциясының директоры
*1938-1946 жылдары - Ташкент ауылшаруашылық ирригация және механикаландыру институтының доценті, аға агрономы
*1946-1960 жылдары - Өзбек КСР Ғылым Академиясының Ботаника және зоология ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары
*1960-1965 жылдары - Қазақтың мақта шаруашылығы тәжірибе станциясының директоры, осында генетика және селекция бөлімінің меңгерушісі
*1965-1974 жылдары - Қазақ КСР Ғылым Академиясының Орталық Ботаника бағының директоры және генетика зертханасының меңгерушісі қызметтерін атқарған.
Негізгі ғылыми еңбектері мақтаның тозаңдану және ұрықтану биологиясы, биохимиясы, физиологиясы, анатомиясы мәселелеріне, осы дақылдың радиациялық мутагенезін зерттеуге арналған; мақтаның бірқатар сорттарын (ПА-158, ПА-164, ПА-170, ПА-173) шығарды.

Ү. мақта жөнiнде 50-ден астам ғылыми еңбек жариялады.

*Құрмет Белгiсi* орденiмен және медальдармен марапатталған.

## Шығармалары:
Мақташылық, Таш., 1935; Вегетативная гибридизация хлопчатника, Таш., 1954; Генетико-селекционные исследования и задачи ботанических садов, А.-А., 1969. 1974 жылы қыркүйектің 19-ы Алматы қаласында дүниеден озды.

## Ciлтемелер :
i-News.kz
## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Үкім

**Үкім** — соттық қылмыстық істі сотта талқылау нәтижесінде шығарған және кінәсіздікті (ақтау үкімі) немесе кінәліге жазалау шарасын (айыптау үкімі) белгілейтін, сондай-ақ сотталушыны кінәсіз немесе кінәлі деп танудың басқа да салдарын белгілейтін шешім. Үкім қаулысының ережелері Қылмыстық іс жүргізу кодексінің баптарына сәйкес айқындалады. Көрінеу әділетсіз Үкім шығару қылмыстық заңнама бойынша ҚР Қылмыстық кодексінде көзделген сот әділдігіне қарсы қылмыс болып табылады. Үкім шығарылған адамдардың Үкімді немесе заңды күшіне енген өзге де сот актілерін қасақана орындамауы қылмыстық жазаға тартылатын әрекет болып табылады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Құқық
Санат:Заң
Үлбі

**Үлбі** — Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігіне қарасты кент. Бұрынғы Үлбі кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Риддер қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде, өзімен аттас өзеннің жағасында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың ортасында Лениногор (Риддер) полиметалл комбинатының салынуына байланысты қаланған.

## Кәсіпорындары
Ірі кеніш басқармасы, ағаш өңдейтін комбинаты, СЭС-тер каскады, екі орман шаруашылығы жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Кәсіптік-техникалық мектеп, орта мектеп, бала-бақша, клуб, кітапхана, кенттік аурухана, амбулатория, дәріхана, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Риддер қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Үлбі жотасы

**Үлбі жотасы** – Алтай тауларының батыс бөлігіндегі таулы жота.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы жерінде. Үлбі және Бұқтырма өзендерінің суайрығы, биіктігі 2371 м.

## Геологиялық құрылымы
Негізінен құмтас, әктас, кристалдық тау жыныстарынан түзілген. 

## Климаты
Климаты батыс жағында жатқан өңірлерге қарағанда ылғалдылау келеді. Қаңтардың орташа температурасы  -17  -20 °С, шілдеде 20-12 °С, биіктеген сайын 10-12 °С-қа салқындайды; жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 2000 мм. 

## Өсімдігі
Жотаның төменгі беткейіндегі күңгірт қызыл қоңыр және қара топырағында далаға тән өсімдіктер тараған, одан жоғары шырша, қарағай, қайың, көктерек аралас орман өседі. Атырабы шабындық және жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы таулары
Ұлу жылы

thumb|right|
**Ұлу Жылы** — мүшел есебінің бесінші жылы, қоян жылынан соң, жылан жылынан бұрын келеді. 2000, 2012, 2024, 2036, 2048, 2060, 2072, 2084, 2096, т. б.  осындай жылға сәйкес хронологиялық қатарда жүреді.

Санат:Күнтізбе
Үкімет

**Үкімет** — мемлекеттік биліктің жоғары атқарушы органы. Үкімет түрлі елдерде түрліше аталуы мүмкін: мысалы, министрлер кеңесі, министрлер кабинеті, мемлекеттік кеңес, т.б

Президенттік республикаларда Үкіметті президент, парламенттік республикаларда және монархияларда — премьер-министр басқарады. Үкімет бір партиялық немесе одақтасқан Үкімет болуы мүмкін.

Парламенттік елдерде Үкіметті мемлекет басшысының тапсыруымен бір партиялы парламентте немесе екі партиялы парламенттің төменгі палатасында көпшілік орын алған партияның көшбасшысы (одақтасқан үкіметте — партиялар көшбасшыларының бірі); президенттік республикаларда президент жасақтайды, оның үстіне ол тағайындайтын Үкімет мүшелерінің әрқайсысын парламент (әдетте жоғары палата) бекітуге тиіс. Үкімет мүшелері (министрлер), портфельсіз министрлер, мемлекеттік министрлер, мемлекеттік хатшылар мемлекеттік басқарудың нақты орталық органдарын басқарады, парламенттік елдерде олар міндетті түрде парламент мүшелері болуға тиіс, президенттік, сондай-ақ жартылай президенттік республикаларда министрлік портфель мен депутаттық мандатты қоса алып жүрмеу қағидаты қолданылады.

Парламенттік елдерде Үкіметке парламенттің алдында (қос палаталы парламентте төм. палатаның алдында) алқалы жауапкершілік жүктеледі. Мұның мәнісі: парламентте көпшілік дауыстан айрылған жағдайда (мысалы, үкіметтік коалиция екіге жарылған кезде) Үкімет не қызметті доғаруға (Үкімет дағдарысы басталып, жаңа Үкіметтің жасақталуымен және парламентке сенім білдірілуімен аяқталады), не парламентті таратып, мерзімінен бұрын сайлау тағайындау деген сөз. Федеративтік мемлекеттерде орт. (федералдық) Үкімет және мемлекеттік құрылым федерациясының құрамына кіретін Үкімет болады; қ. Қазақстан Республикасының Үкіметі. 
### '''''Үкімет түрлері'''''
Демократиялық емес жүйе:
Кейбір елдерде бір партияның болуына ғана рұқсат етіледі де, қалған партияларға тыйым салынады. Сайлау өтетін кездерде жеке дара партия өз кандидаттарын ұсынады да, сайлаушыларға осы таңдауды мақұлдауға ғана қалады. Бұл бірпартиялық басқару жүйесіндегі мемлекет немесе дмократиялық емес жүйе деп аталады.
Мысалы: Куба Республикасы демократиялық емес жүйені қолдайды.
Монархия:
Көптеген елдерде, мәселен Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігінде мемлекеттің басшысы болып табылатын король немесе королева болады, бірақ олар елді басқармайды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Үкімет
Үлкен

**Елді мекен:**

* Үлкен – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.

**Өзендер:**

* Үлкен – Ресейдегі өзен. Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді.
* Үлкен – Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді.
* Үлкен – Ресейдегі өзен. Коми Республикасы, Ненецк АҚ жер аумақтарынан ағып өтеді.
Үлкен Алматы каналы

**Үлкен Алматы каналы** – гидротехникалық құрылыс. Шілік және Шамалған өзендері аңғарларын қосады. 

## Географиялық орны
Алматы облысындағы Еңбекшіқазақ, Талғар, Іле, Қарасай аудандары жерімен ағады, Алматы қаласын шығыстан батысқа қарай қиып өтеді. Алматы облысы тұрғындарын ауыл шаруашылығы өнімдерімен қамтамасыз етуді түбегейлі жақсарту үшін салынған. Құрылысы 1979 жылы басталды. 

## Гидрологиялық сипаты
Бастауындағы бөген (алғашқы кезегі 1982 жылы іске қосылған) теңіз деңгейінен 1010 м жоғары жатқан Бартоғай шатқалында. Шілік өзенінің жайылмасындағы бөгеттің биіктігі 60 м, ұзындығы 330 м. Бартоғай бөгенінің сыйымдылығы 320 млн. м3, су айдынының ауданы 14 км2. Каналдың жалпы ұзындығы 170 км, тереңдігі 4 — 4,5 м, ені 6 — 25 м. Алматы қаласы шегіндегі арнасының ені 30 м-ге дейін жеткізілді, тереңдігі 1,5 — 2,0 м-дей. Каналдың бас жағындағы су ағымы 87 м3/с, қала ішіндегі телімінде 25 м3/с. Су қаланың өнеркәсіпті аймақтарының тұсынан құбырмен ағады. Каналдың ұзына бойында 550-ден астам гидротехникалық қондырғылар (су жинауыш, су бөлгіш, тұндырғыш, т.б.) іске қосылған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*https://inbusiness.kz/ru/news/bak-im-d-kunaeva-chto-s-nim-stalo-36-let-spustya-fotoreportazh-inbusiness-kz
Санат:Алматы облысы каналдары
Үлкен Қараой

**Үлкен Қараой** – Ертіс алабындағы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданында, Қулыкөл ауылының солтүстігінде, Талшық кентінің солтүстік-батысында.

## Гидрографикасы
Аумағы 305,5 км2, ұзындығы 67,7 км, ені 11,9 км, жағалау ұзындығы 126,2 км. Көлге Ащысу және Қарасу өзендері құяды.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Үлкен Нарын

thumb|right|300px|Үлкен Нарын ауылына кіре беріс
**Үлкен Нарын** (2009 жылға дейін – *Большенарымское*) — Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы ауыл, аудан және Үлкен Нарын ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы Өскемен қаласынан 232 км-дей (Өскемен-Алтай тас жолы бойымен) жерде, Бұқтырма бөгенінің шығысында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 18 ғасырдың соңында қаланған.

## Шаруашылығы
Ауылда балық, марал, орман шаруышылықтары дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Үлкен Нарын ауданы елді мекендері
Санат:XVIII ғасырда құрылған елді мекендер
Үлкен Тораңғыл

**Үлкен Тораңғыл**, *Үлкен Таранкөл* – Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы Корнеевка және Советское ауылдары жанында.

## Гидрографикасы
Аумағы 42,2 км2, ұзындығы 10 км, енді жері 4,9 км, жағалауының ұзындығы 29,6 км. Ең терең жері 5-6 м. Су жиналатын алабының аумағы 2000 км2-дей. Көл түбі құмайтты-саз балшықты. Суы тұщы (0,5-1,0 г/л), кермектілігі 4-6 мг/экв.

## Сипаты
Алабының 80%-ы жыртылған. Жағалау бойы құмдауытты, ені 70-00 м.  Мұнда суда гүлдейтін гүлді өсімдіктің 25, балдырдың 5, мүктің бір түрі өседі. Көлде балықтың 21 түрі, олардың ішінде байырғылары мен жерсіндірілгендері (пелядь, рипус, сиг, тұқы, т.б.) бар. Көл ағынды. Батыстан Қамысақты өзен, солтүстіктен Есіл-Үлкен Тораңғыл каналы келіп құяды. Көлдің шығыс жағынан Басқарасу өзені ағып шығады. Көл суы мал, сонымен қатар егістік, шабындыққа, бау-бақшаны суғаруға пайдаланылады. Көл облыстың балық аулайтын маңызды кәсіпшілігінің бірі саналады. Аумағы жағынан Сергеев бөгенінен кейінгі 2-орында. Үлкен Тораңғыл (Иманбұрлық өзені–Питное көлі) суландыру жүйесіне кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) көлдері
Санат:Есіл су алабы
Дәулет Үмбетжанов

**Дәулет Үмбетжанов**  (25.7. 1932, Ақтөбе облысы Шалқар қаласы — 30.7.1996, Алматы) — математик ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1983), профессор (1984), ҚР Ұлттық ғылым академиясының — корреспондент мүшесі (1994).

ҚазМУ-ды бітірген (1955), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003). 1955 — 1973 жылдары ҚазМУ-да аспирант, аға оқытушы, деканның орынбасары. 1973 — 1985 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында декан, кафедра меңгерушісі. 1985 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының Теоретикалық және қолданбалы математика институтында зертхана меңгерушісі.

Негізгі ғылым еңбектері дифференц. теңдеулердің периодтық шешімі теориясына арналған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Шалқардан шыққан математиктер
* Біздің мектеп 

Санат:25 шілдеде туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Шалқарда туғандар
Санат:30 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері