Ұлттық Хоккей Лигасы

**Ұлттық хоккей лигасы (ҰХЛ)** (; ) — АҚШ пен Канаданың хоккей клубтарын біріктіретін кәсіби спорттық ұйым. ҰХЛ әлемдегі алғашқы кәсіби хоккей лигаларының бірі болды. ҰХЛ – Солтүстік Американың басты спорт лигаларының бірі, ҰФЛ, ҰБҚ, КБЛ және MLS қатарында. Лига 1917 жылы құрылып, бар болғаны 4 команданы біріктірген. 2017 жылы Вегас Голден Найтс, ал 2021 жылы Сиэтл Кракен қосылғаннан кейін, 2021/2022 маусымынан бастап АҚШ пен Канаданың 32 командасы ойнайды және жыл сайын лиганың басты жүлдесі — Стэнли Кубогы үшін жарысады.

Лиганың бас кеңсесі 1989 жылдан бастап Манхэттенде орналасқан, сол кезде бас офис Монреальдан көшірілген еді. ҰХЛ тарихында 1992 жылдан кейін төрт рет лига көлемінде жұмыстың тоқтауы орын алды.

ҰХЛ-дың тұрақты маусымы әдетте қазан айынан сәуір айына дейін өтеді, әр команда 82 ойыннан өткізеді. Тұрақты маусым аяқталғаннан кейін 16 команда лига чемпионын анықтау үшін маусымға дейін созылатын төрт раундтық Стэнли Кубогы плей-оффына өтеді. Лига 1917 жылы құрылғаннан бері Монреаль Канадиенс клубы ең көп жалпы ҰХЛ титулын жеңіп алған – барлығы 25 рет. Олар 1926 жылы лига Стэнли Кубогын толықтай өз басқаруына алғанға дейін үш ҰХЛ чемпиондық сериясын және кейін 22 Стэнли Кубогын жеңіп алды. Қазіргі лига чемпиондары — 2024 жылғы Стэнли Кубогының финалында Эдмонтон Ойлерзді жеңген Флорида Пантерз.

## Тарихы
### Алғашқы жылдар
thumb|upright|Стэнли Кубогы, 1930 жыл
Ұлттық хоккей лигасы 1917 жылы Ұлттық хоккей қауымдастығының (ҰХҚ) ізбасары ретінде құрылды. 1909 жылы негізі қаланған ҰХҚ 1910 жылы Онтарио мен Квебектегі жеті командамен ойындарын бастады және кәсіби хоккейдегі алғашқы ірі лигалардың бірі болды. Алайда сегізінші маусымда Торонто Блюшертс иесі Эдди Ливингстонмен болған келіспеушіліктер нәтижесінде Монреаль Канадиенс, Монреаль Уондерерс, Оттава Сенаторз және Квебек Булдогс командаларының иелері лиганың болашағын талқылау үшін жиналыс өткізді. ҰХҚ жарғысы бойынша Ливингстонды лига құрамынан шығара алмайтындарын түсінгеннен кейін, төрт команда ҰХҚ жұмысын тоқтату үшін дауыс беріп, 1917 жылғы 26 қарашада Ұлттық хоккей лигасын құрды. Франк Кальдер ҰХЛ-дың алғашқы президенті болып сайланып, 1943 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етті.

Торонто Аренас алғашқы ҰХЛ титулын жеңіп алып, 1918 жылы Стэнли кубогы үшін Тынық мұхиты жағалауы хоккей қауымдастығының (PCHA) Ванкувер Миллионерс командасымен кездесуде жеңіске жетті. 1919 жылы Монреаль Канадиенс ҰХЛ титулын жеңіп алды, бірақ Стэнли кубогы финалындағы PCHA-ның Сиэтл Метрополитанс командасымен болған серия Испан тұмауының эпидемиясына байланысты тоқтатылды. 1924 жылы Монреаль Канадиенс ҰХЛ құрамында өздерінің алғашқы Стэнли кубогын жеңіп алды. 1924–25 маусымында Гамильтон Тайгерс тұрақты маусымның жеңімпазы атанды, бірақ оларға 200 канадалық доллар бонус берілмесе, чемпионат сериясында ойнаудан бас тартты. Лига бұған келіспей, жартылай финалда Торонто Сент-Патрикс (бұрынғы Арена) командасын жеңген соң Монреаль Канадиенсті лига чемпионы деп жариялады. Кейін Монреальды Батыс Канада хоккей лигасының (WCHL) Виктория Кугарс командасы 1925 жылы жеңді. Бұл Стэнли кубогын ҰХЛ-дан тыс команда жеңіп алған соңғы жағдай болды, өйткені 1926 жылы WCHL жабылғаннан кейін Стэнли кубогы ҰХЛ-дың негізгі чемпиондық атағына айналды.

1920 жылдары Ұлттық хоккей лигасы жылдам кеңею жолына түсті: 1924 жылы Монреаль Марунс пен Бостон Брюинс қосылды, соңғысы лигаға кірген алғашқы америкалық команда болды. 1925 жылы Нью-Йорк Американс Гамильтон Тайгерс құрамының активтерін сатып алғаннан кейін ойнай бастады, оларға Питтсбург Пайрэтс командасы қосылды. Нью-Йорк Рейнджерс 1926 жылы қосылды, ал Чикаго Блэк Хокс пен Детройт Кугарс (кейінірек Ред Уингс) жабылған WCHL лига активтерін сатып алғаннан кейін қосылды. 1927 жылы бір топ Торонто Сент-Патриксті сатып алып, оларды бірден Торонто Мэйпл Лифс деп атады.  

1926 жылы жергілікті американдық Таффи Абел Ұлттық хоккей лигасындағы алғашқы түрлі-түсті ойыншы болып, Нью-Йорк Рейнджерс командасы құрамында ойнап, лигадағы нәсілдік шектеуді бұзды.

1934 жылы Ұлттық хоккей лигасының алғашқы Жұлдыздар матчы өтті.  Екінші матч 1937 жылы Хоуи Моренцтің ойында аяғын сындырғаннан кейін қайтыс болған соң, оның отбасына қолдау көрсету үшін өткізілді.

### Алғашқы алты команданың дәуірі
Ұлы тоқырау мен Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы лигаға ауыр тиді. Пайрэтс командасы 1930 жылы Филадельфия Куэйкерс болып өзгертілді, бірақ бір жылдан кейін таратылды. Сол сияқты, Сенаторлар 1934 жылы Сент-Луис Иглс командасына айналып, бір-ақ жыл жұмыс істеді. Марунс командасы да 1938 жылы жұмысын тоқтатып, таратылды. Американс командасы 1942 жылы ойыншылардың жетіспеуіне байланысты тоқтатылды және қайта ашылмады.

thumb|оңға|Монреаль Канадьенс пен Нью-Йорк Рейнджерс арасындағы ойын, 1962
1942–43 жылғы маусымда НХЛ алты командаға қысқарды: Бостон Бруинс, Чикаго Блэк Хокс, Детройт Ред Уингс, Монреаль Канадьенс, Нью-Йорк Рейнджерс және Торонто Мэйпл Лифс. Бұл құрамды Алғашқы Алтылық деп атайды, және ол келесі 25 жыл бойы тұрақты болды. 1947 жылы лига Стэнли Кубогының кураторы және онымен толық бақылау орнату туралы келісімге қол жеткізді, бұл оларға Кубок үшін ойнағысы келетін басқа лигалардың талаптарын қабылдамауға мүмкіндік берді.

1945 жылы Морис «Ракета» Ришар 50 гол соққан алғашқы ойыншы атанды, ол бұл жетістікке 50 ойыннан тұратын маусымда қол жеткізді. Ришар кейін Канадьенс командасын 1956 жылдан 1960 жылға дейін бес рет қатарынан чемпиондық атаққа алып шықты, бұл рекордты ешбір команда бағындырмаған.

1948 жылы азиялық канадалық Ларри Квонг Нью-Йорк Рейнджерс құрамында ойнап, ҰХЛ-дағы алғашқы азиялық ойыншы атанды. 1958 жылы Уилли О'Ри Бостон Бруинс командасында дебют жасаған кезде лиганың тарихындағы алғашқы қара нәсілді ойыншы болды.

### Лиганың дамуы
left|200px|thumb|ҰХЛ-дың классикалық эмблемасы. 2004/05 маусымының локаутына дейін қолданылды.
1960-жылдардың ортасында, әсіресе [АҚШ]-тың батысында, ҰХЛ командаларымен бәсекелесе алатын командалар пайда бола бастады. Батыс хоккей лигасының күшеюі, бұл лиганың ҰХЛ деңгейіндегі лигаға айналатыны туралы болжамдар және қаржылық себептер ҰХЛ-ды 1967 жылы 1920-жылдардан кейінгі алғашқы кеңеюін жасауға мәжбүр етті. Лигаға тағы алты команда қабылданды, олар жаңа дивизион құрады. Бұл командалар «[Филадельфия Флайерз», «Сент-Луис Блюз», «Миннесота Норт Старз», «Лос-Анджелес Кингз», «Окленд Силз» және «Питтсбург Пингвинз» болды. Үш жылдан кейін лигаға «Ванкувер Кэнакс» пен «Баффало Сейбрз» қосылды. 1976 жылы «Окленд Силз», сол кезде Кливлендте «Кливленд Баронз» атауымен ойнап жүрген команда, «Норт Старз» жүйесіне қосылды, ал 1993 жылы франшиза Далласқа көшіп, «Даллас Старз» деп өзгерді. «Кливленд Баронз» кейінгі жылдары дислокациясын өзгерткен жоқ, бірақ толықтай жабылып қалды.

1972 жылы Хоккейдің әлемдік ассоциациясы (ХӘА) құрылды. ХӘА ешқашан ҰХЛ-ға Стэнли кубогын бірлесе өткізу туралы ұсыныс жасаған емес, бірақ бұл лиганың күшін бәрі мойындап, оны ҰХЛ-дың лайықты бәсекелесі деп санады. Осыған байланысты ҰХЛ кеңею саясатын тез арада жалғастырып, 1972 жылы «Нью-Йорк Айлендерс» пен «Атланта Флэймз» командаларын қосып, ал екі жылдан кейін «Канзас-Сити Скаутс» пен «Вашингтон Кэпиталз» командалары қабылданды. «Скаутс» екі жылдан соң Денверге көшіп, «Колорадо Рокиз» аталды, ал 1982 жылы Ист-Ратерфордқа көшіп, «Нью-Джерси Девилз» атанды. Алайда лиганың құрамының ұлғаюы жалпы ойын деңгейінің төмендеуіне әкелді. Бұл лигалар мықты хоккейшілер үшін күресуді жалғастырды. 1979 жылы ХӘА таратылғаннан кейін ХӘА-ның төрт командасы ҰХЛ-ға қосылды: «Хартфорд Уэйлерс», «Квебек Нордикс», «Эдмонтон Ойлерз» және «Виннипег Джетс». «Нордикс», «Джетс» және «Уэйлерс» өз аттарын өзгертіп, басқа қалаларға көшіп, «Колорадо Эвеланш», «Финикс Койотис» және «Каролина Харрикейнз» командаларына айналды.

1990-жылдардың басында ҰХЛ-да кеңеюдің жаңа кезеңі басталды. 1991 жылы лигаға «Сан-Хосе Шаркс» қосылды, 1992 жылы — «Тампа-Бэй Лайтнинг» мен «Оттава Сенаторз» (Канада астанасы 1934 жылдан кейін алғаш рет үлкен хоккейді қалаға қайта алып келіп, ескі атын қайтарған болатын), 1993 жылы — «Флорида Пантерз» және «Анахайм Майти Дакс» командалары қосылды. 1998 жылы «Нэшвилл Предаторз» командасы лигаға қосылды, ал келесі жылы — «Атланта Трэшерз». 1990-жылдардағы жеті жаңа клубтың ішінде ҰХЛ-да тек «Трэшерз» командасы тұрақтай алмады — 2011 жылы клуб Виннипегке көшіп, бұрынғы атауын қайтып алды — «Виннипег Джетс». Осылайша, Атланта екінші дүниежүзілік соғыстан кейін хоккей франшизасын екі рет ұстап қала алмаған жалғыз қалаға айналды — 1980 жылы «Атланта Флэймз» Калгариға көшіп, «Флэймз» деген атын сақтап қалды.

2000 жылы лигаға тағы екі клуб қосылды — «Коламбус Блю Джекетс» және «Миннесота Уайлд». Командалар саны 30-ға жетіп, 17 жыл бойы өзгеріссіз қалды.

2015 жылдың 24 маусымында Ұлттық хоккей лигасы лиганы кеңейту жоспары туралы жариялады. Лигаға ресми түрде екі өтінім түсті: біреуі Квебек қаласынан, екіншісі Лас-Вегастан. 2016 жылдың 7 маусымында клубтар иелерінің комитеті ҰХЛ директорлар кеңесіне Лас-Вегастан клубты лигаға қабылдауды ұсынды. 2016 жылдың 22 маусымында ҰХЛ комиссары Гэри Беттмэн лиганың кеңейтілгені және Лас-Вегастан команданың қабылданғаны туралы хабарлады. Бұл шешіммен қатар лига Квебек қаласынан түскен өтінімді қарауды кейінге қалдырды. Жаңа команда 2017/2018 маусымынан бастап ҰХЛ-де өнер көрсетуді бастады, ал осыған дейін, 2017 жылдың маусымында, лига жаңа клубтың құрамын жинау үшін кеңейту драфтын өткізді.

2017 жылдың 7 желтоқсанында лиганың комиссары Гэри Беттмэн Сиэтл қаласы ҰХЛ-ге кіру үшін өтінім беру құқығына ие болғанын жариялады. 2018 жылдың 13 ақпанында Сиэтл ҰХЛ-ге кіру үшін өтінім берді. 2018 жылдың 4 желтоқсанында ҰХЛ директорлар кеңесі Сиэтлден келген клубтың ҰХЛ-ге кіру өтінімін мақұлдады. Команда өз ойындарын 2021/22 маусымынан бастап бастады.

2024 жылдың 18 сәуірінде Аризона Койоттары операцияларын тоқтатып, хоккей активтерін, соның ішінде ойыншылар мен басқа да қызметкерлерді Юта штаты, Солт-Лейк-Ситиде орналасқан жаңа командаға сатты.

### Еңбек даулары
ҰХЛ тарихында бір ойыншылар ереуілі және үш локаут болған. Алғашқысы 1992 жылдың сәуірінде ҰХЛ ойыншыларының кәсіподағы бастамасымен болған ереуіл еді. Бұл ереуіл маусымның соңына жақын басталып, бар болғаны 10 күнге созылды. Қалдырылған ойындар кейінге шегерілді.

1994/95 маусымындағы локаут үш айға созылып, одан да ұзақ болды. Осыған байланысты әрбір командаға ойын санын 84-тен 48-ге дейін қысқартуға тура келді. Қысқартылған маусым барысында командалар тек өз конференцияларының ішінде ғана ойындар өткізді. Кәсіподақ пен лига арасындағы келісім 1998 жылға дейін жасалып, кейіннен 2004 жылдың 15 қыркүйегіне дейін ұзартылды.

2004 жылы басталған жаңа келіссөздер кәсіби спорт тарихындағы ең өткір жұмыс берушілер мен ойыншылар арасындағы қақтығыстардың біріне айналды. Лига клубтар үшін ортақ «жалақы шегін» белгілеуді ұсынды, ал кәсіподақ бұл шешімге барынша қарсы шықты. Жаңа келісім қабылданбай, лига комиссары Гэри Беттмен 2004/05 маусымын тоқтатуға мәжбүр болды. Осылайша ҰХЛ бүкіл маусымды жұмыс дауы салдарынан жоғалтқан Солтүстік Американың алғашқы кәсіби спорт лигасы атанды. 2005 жылдың шілдесінде келісім лига шарттарымен қабылданып, «жалақы шегі» енгізілді. ҰХЛ ойындары 2005 жылдың қазанында қайта басталды.

Үшінші локаут 2012 жылдың 16 қыркүйегінде лига мен кәсіподақ жаңа ұжымдық келісім бойынша келісімге келе алмаған соң жарияланды. Мәселенің түйіні лиганың мүмкін болатын табысын кәсіподақпен бөлісуге қатысты болды. Локаут ресми түрде 2013 жылдың 12 қаңтарында аяқталды.

### Жұлдыздар матчы
ҰХЛ Жұлдыздар матчы жыл сайын 1947 жылдан бастап өткізіліп келеді. Бұрын лиганың жұлдыздар құрамасы әдетте Стэнли кубогының иегерімен кездесетін. 1969 жылдан бастап мұндай матчтарға Шығыс және Батыс дивизиондарының құрамалары қатыса бастады, ал 1975-1993 жылдар аралығында Кларенс Кэмпбелл тобының құрамасы Уэльс Принці тобының құрамасымен ойнады. 1994 жылдан бастап, лиганың қайта ұйымдастырылуына байланысты, матчтар Шығыс және Батыс конференцияларының құрамалары арасында өткізілді. 1998 жылы лига Солтүстік Америка мен Қалған әлем құрамалары арасындағы матчтарды өткізуді шешті. Бұл бөлу 2002 жылға дейін созылды, содан кейін ҰХЛ Батыс пен Шығыс құрамалары арасындағы ескі схемаға қайта оралды. 2010/11 - 2014/15 маусымдары аралығында жұлдыздар матчы «Капитандар құрамасы» форматында өтті, мұнда лига таңдап алған екі капитан өз командасына ойыншыларды іріктеді. 2015/16 маусымында 3-ке 3 форматындағы дивизиондар арасындағы қарсыласу түріндегі жаңа формат ұсынылды.

Жұлдыздар матчы өзінің тарихында тоғыз рет өткізілмеді: 1979 және 1987 жылдары кеңестік клубтармен матчтар өткізілгендіктен, 1995, 2005 және 2013 жылдары локаутқа байланысты, ал 2006, 2010 және 2014 жылдары лиганың үздік хоккейшілері Олимпиада ойындарына ұлттық құрамаларымен қатысқандықтан, 2021 жылы коронавирус пандемиясына байланысты өткізілмеді. Жұлдыздар матчының үздік шабуылшысы ретінде Уэйн Гретцки танылды, ол 17 матчта 25 ұпай жинады. Марио Лемьё де 17 ойында өнер көрсетті, бірақ нәтижелілігі екі ұпайға кем болды.

### Драфт

ҰХЛ драфты (ағылш. NHL Entry Draft) — бұл клубтардың өз құрамын жыл сайын үздік канадалық, америкалық және еуропалық жас хоккейшілермен және ересек ойыншылармен толықтыруы. Алғаш рет әуесқой драфт 1963 жылы өткізілді, сол кезде 17 жастан асқан юниорларды клубқа қосуға рұқсат етілген болатын. 1968/1969 маусымында драфтқа әлемнің кез келген елінен хоккейшілерді іріктеу мүмкіндігі берілді. 11 жылдан кейін драфтқа қатысуға юниорлардың ең төменгі жасы 18 жас деп бекітілді.

Драфтта бірінші болып таңдау құқығына өткен тұрақты маусымның нәтижесі бойынша ҰХЛ-дағы ең әлсіз команда ие болады, одан кейін соңынан санағанда екінші команда және осылай жалғасады. Барлық клубтар бір ойыншыны таңдағаннан кейін, сол ретпен екінші раунд, үшінші раунд және одан әрі жалғасады. Дегенмен, плей-оффқа шығу мүмкіндігін жоғалтқан командалар алғашқы таңдау құқығына үміттеніп, қалған матчтарды әдейі ұтылмас үшін, ҰХЛ драфт-лотерея жүйесін енгізді. Бұл жүйеде соңғы орын алған команда алғашқы таңдау құқығын ұтып алуға 25% мүмкіндікке ие болса, 17-орын алған команданың мүмкіндігі 0,5% құрайды.

## Командалар

## Маусым
[thumb|upright|[Президенттер кубогы]]
Ұлттық хоккей лигасының маусымы үшке бөлінеді: маусымалды (қыркүйек пен қазанның басында), тұрақты маусым (қазанның басынан сәуірдің ортасына дейін) және маусымсоңы (Стэнли кубогының плей-офф ойындары).

Әдетте командалар шілдеде болашақ ойыншылар үшін жазғы көрме өткізеді және қыркүйекте ардагерлерсіз толық құрамда болатын турнирлерге қатысады. Толық дайындық лагері қыркүйектің ортасынан аяғына дейін басталады және алты-сегіз көрме ойынынан тұратын маусымалды кезеңін қамтиды. Кейде маусымалды кезеңінде команданың тұрақты құрамындағы ойыншылар сол күні бөлек ойындар өткізетін «бөлінген құрам» ойындары да ұйымдастырылады.

Тұрақты маусым барысында командалар бір-бірімен алдын ала бекітілген кесте бойынша кездеседі. 2021 жылдан бастап тұрақты маусымда барлық командалар 82 ойын өткізеді: әрқайсысы 41 ойын өз алаңында және қонақ алаңында ойнайды. Команда өз аймағындағы басқа жеті қарсыласының бес командасымен төрт рет, ал қалған екеуімен үш рет кездеседі (барлығы 26 ойын); сол конференциядағы басқа бөлімшелердің сегіз командасымен үш рет кездеседі (24 ойын); ал басқа конференциядағы командалармен үйде және қонақта екі рет кездеседі (32 ойын).

Лиганың тұрақты маусымдағы турнирлік кестесі ұпай жүйесіне негізделген. Жеңіс үшін екі ұпай, овертаймда немесе буллитте жеңіліс үшін бір ұпай, ал негізгі уақытта жеңіліс үшін нөл ұпай беріледі. Тұрақты маусымның соңында әр дивизион бойынша ең көп ұпай жинаған команда дивизион чемпионы атанады, ал лига бойынша ең көп ұпай жинаған команда Президенттер кубогымен марапатталады. 

Стэнли Кубогының плей-офф кезеңі сәуірден маусымның басына дейін өтетін турнир болып табылады. Бұл кезеңде екі команда жеті ойыннан тұратын серияда бір-бірімен кездесіп, келесі кезеңге өту үшін жарысады. Соңында жеңіске жеткен команда Стэнли Кубогының чемпионы атанады. Әр конференциядан сегіз команда плей-оффқа өтеді: әр дивизионның үздік үш командасы және конференцияда ең көп ұпай жинаған келесі екі команда Стэнли Кубогының финалына шығады. Барлық кезеңдерде жоғары орын алған команда өз алаңында ойнау артықшылығына ие болады, яғни жеті ойынның төртеуі сол команданың алаңында өтеді. Стэнли Кубогының финалында тұрақты маусымда ең көп ұпай жинаған команда өз алаңында ойнау артықшылығына ие болады.

## Трофейлер

Ең беделді командалық жүлде — Стэнли Кубогы, ол Стэнли Кубогының плей-офф кезеңі соңында лига чемпионына беріледі. Жеңісті көп жинаған команда маусымның соңында Президенттер кубогын иеленеді.

Монреаль Канадиенс — лигадағы ең табысты клуб. 1917 жылы лига құрылғаннан бері олар 25 рет ҰХЛ чемпионатын жеңіп алған (оның үшеуі 1917-1925 жылдары Стэнли Кубогы лигааралық жарыс арқылы өткен кезде, ал жиырма екі рет 1926 жылдан бастап, Стэнли Кубогы ҰХЛ чемпиондық жүлдесіне айналғаннан кейін). Олардың 24 рет Стэнли Кубогын жеңіп алуы басқа командалардан әлдеқайда жоғары нәтиже болып табылады(біреуі ҰХЛ құрамына кірмеген кезде, жиырма үші ҰХЛ құрамында болғанда). Солтүстік Американың төрт ірі кәсіби спорт лигасының ішінде Монреаль Канадиенс тройфей саны бойынша тек Бейсбол Лигасындағы Нью-Йорк Янкис командасынан артта қалып отыр. Нью-Йорк Янкис Бейсбол Лигасын 27 рет ұтып алған.

Стэнли Кубогын 11 рет жеңіп алған Детройт Ред Уингз — ең табысты америкалық клуб.

## ҰХЛ-да ойнаған қазақстандықтар

Әр жылдары ҰХЛ-да көптеген қазақстандық хоккейшілер ойнады. 

Сондай-ақ, драфтта таңдалған қазақстандық талантты хоккейшілер көп болды.

## Дереккөздер

Санат:Ұлттық Хоккей Лигасы