Гликолиз

thumb|right|500px|Гликолиз схемасы
**Гликолиз** (грек, glykys — тәтті, lysis — еру) — адам мен жануарлар организмдеріндегі арнайы ферменттердің әсерінен оттексіз ортада көмірсулардың (негізінен глюкозаның) ыдырау процесі. Жануарлар организміндегі гликолиздің соңғы өнімі — сүт қышқылы. Гликолиз нәтижесінде бөлінген қуат (энергия) организмнің тіршілігі үшін пайдаланылады. Гликолиз организмдегі тыныс алу және ашу процестерімен тікелей байланысты.

## Гликолиздің дайындық кезеңі
Гликолиз - көпсатылы күрделі процесс, ол екі кезеңнен тұрады. Атап айтқанда: 
# дайындық кезеңі,
# АТФ түзелетін кезең.

Гликолиздің дайындық кезеңі жасуша цитоплазмасында жүреді. Мұнда арнайы ферменттердің әсерімен энергиясы мол органикалық заттар энергиясы аз қарапайым заттарға дейін ыдырайды. Мысалы, көмірсулар -моносахаридтерге, майлар - май қышқылы мен глицеринге, нуклеин қышқылдары - нуклеотидтерге, ақуыз - аминқышқылдарына ыдырайды. Бұл заттар келесі жүретін реакциялардың бастамасы ретінде қолданылады.

## Гликолиздің оттексіз (анаэробты) ыдырауы
Бұл саты жануарлар жасушасыңда бірінен соң бірі ферменттердің әсерінен жүретін 13 реакцияның жиынтығынан тұрады. Ферменттік реакциялардың алдыңғы баспалдақтарына алты көміртекті глюкоза, АДФ және фосфор қышқылы (Н3РО4) қатысады.
Нәтижесінде сүт қышқылы, АТФ және су түзіледі:

С6Н12О6 + 2Н3РО4 + 2АДФ → 2С3Н6О5 + 2АТФ + 2Н2О.

Спирттік ашу әрекеті де глюкозаның ашуына өте ұқсас болып келетін көп сатылы ферменттік реакция, оның жиынтық теңдеуі:

С6Н12О6 + 2Н3РО4 + 2АДФ → 
2СО2 + 2С2Н5ОН + 2АТФ + 2Н2О

Глюкозаның және спирттік ашу реакцияларында бір молекула глюкоза ыдырап, 2 молекула АТФ қышқылы түзіледі. Реакция нәтижесінде 200 кДж энергия босап шығады. Осы энергияның 80 кДж немесе 40%-ті АДФ-тің АТФ-ке айналуына жұмсалынса, ал 120 кДж немесе 60%-ті жасушада жылуға айналады. Көріп отырғанымыздай, реакцияға оттегі катыспайтын болғандықтан, бұл әрекет **гликолиздің оттексіз ыдырауы** деп аталады.

## Гликолиздің оттекті (аэробты) ыдырауы
Гликолиздің толық ыдырауы немесе оттекті ыдырау митохондрияның жарғақшасында үздіксіз жүреді. Бұл әрекет гликолиздің оттексіз ыдырауы сияқты ферменттердің және фосфор қышқылының қатысуы арқылы жүзеге асады. Мұның оттексіз ыдыраудан айырмашылығы: оттектің қатысуымен глюкоза толық тотығып, СО2 және Н2О түзіледі. Ол ыдырау былай жүреді:

2С3Н6О3 + 6О2 + 36Н3РО4 + 36АДФ → 6СО2 + 36АТФ + 42Н2О.

Оттегі ыдырағанда 2600 кДж энергия бөлініп шығады. Екі молекула сүт қышқылы ыдырағанда оттегінің қатысуымен АДФ-тан АТФ-тың 36 молекуласы, яғни энергиясы мол 36 фосфатты байланыстар түзіледі. Гликолиздің оттекті ыдырау кезінде 2600 кДж энергиясының 1440 кДж немесе 54/0 -ті АТФ-тің химиялық байланыс энергиясына айналады. Оттегі қатысқандағы АТФ-тың ыдырауы кезінде энергияның түзілуі оттегі жоқ жердегімен салыстырғанда 18 есе артық синтезделеді.

Глюкозаның оттегі қатысқанда жүретін және оттексіз ыдырауының жиынтық теңдеуі мынадай:

C6H12O6 + 6O2 + З8Н3РО4 + 38АДФ → 6СО2 + 38АТФ + 44Н2О

Аталған үш кезеңнің барысында түзілген энергия көзі АТФ эндоплазмалық тордың қуысы арқылы жасушаның энергия қажет жерлеріне тасылады. Глюкозаның оттексіз және оттекті ыдырауы кезінде бөлініп шыққан энергияның 80 кДж + 1440 кДж = 1520 кДж немесе 55% потенциалды энергия түрінде сақталып, жасушаның тіршілік барысында жұмсалады. Сондықтан да гликолиз сатысын *энергетикалық алмасу* деп атаймыз. 

**Гликолиз** - көп сатылы бірнеше реакциялар жүйесі, сондықтан жоғарыдағы теңдеулер бұлардың барысы туралы түсінік бере алмайды. Реакцияның әр сатысы айрықша ферменттердің қатысуымен жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Биохимия
Санат:Гликолиз