open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Толқын мұнай-газ кен орны

**Толқын мұнай-газ кен орны** — Атырау облысы Жылыой ауданы Қаратон ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 90 км жерде орналасқан мұнай-газ кен орны. 1992 жылы ашылған.

## Геологиялық құрылымы
Кен ұстаушы құрылым 3975 м тереңдікке дейінгі ортаңғы карбон, пермь, триастың терригендік-карбонаттық қабатынан және юра, бор кайнозойдың шөгінділерінен құралған. Иірім 3591 м тереңдіктегі төменгі пермь жыныстарынан табылған. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Құнарлы қабаттың қалыңдығы 147 м, тиімдісі – 132 м, мұнайға қаныққаны – 10,4 м, газға қаныққаны – 122 м. Мұнайы жеңіл, тығыздығы 840 кг/м3, құрамындағы күкірт 0,23%, парафин 1,1%, асфальтен 3,1%. Қабаттағы мұнайдың газға қанығуы 346 м3.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Владимир Сергеевич Толстов

**Владимир Сергеевич Толстов** (19.07.1884, Лохвиц – 29.04.1956, Брисбен) – әскери қайраткер, генерал-лейтенант. 

Николаевск кавалерия училищесін бітірген (1905). Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, 6-Орал полкінің командирі болды. 1919 ж. Орал казак әскерінің атаманы болып сайланған. Астрахан совдепіне қарсы көтеріліп, Орал әскерінің Гурьев тобын басқарған. 1919 – 1920 жылдары Орал армиясының командирі болды. Гурьев түбіндегі ұрыста жеңілген соң, 1920 жылы 5 қаңтарда армиясының қалғанымен, босқындармен (15000 адам) Форт-Александровскіге шегінген. «Ажал маршы» немесе «Қырдағы мұз жорығы» аталған бұл сапарда Фортқа 2000 әскер ғана жете алды. 13 мың адам үсіп, ауырып жолда қаза тапты. Фортқа қызылдардың флоты таяп келген соң Толстов 214 казакпен Красноводскіге (қазіргі Түрікменбашы) қашты. 1920 жылы 22 мамырда 162 казакпен Персия (қазіргі Иран) шекарасынан өтіп, Басра қаласындағы (Иракта) лагерьге орналасты. 1923 – 1942 жылдары Францияда тұрды.

1942 жылы Австралияға кетіп, кәсіпкерлікпен айналысты, мемуар жазды. Сонда «Ажал маршы» кезінде қолын қырған қазақтарға деген кегін «құдай бұрынғы дәуренімді қайтып берсе ең соңғы адайдың қаңқасын Эрмитажға қояр едім» деген сөздерін қағазға түсірген.

## Дереккөздер


Санат:19 шілдеде туғандар
Санат:1884 жылы туғандар
Санат:Лохвицте туғандар
Санат:29 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1956 жылы қайтыс болғандар
Санат:Брисбенде қайтыс болғандар
Санат:IV сыныпты Әулие Георгий орденінің иегерлері
Санат:III дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:4 дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:Қылышты III дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері
Санат:Николаевск кавалерия училищесі түлектері
Санат:Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылар
Санат:Жайық және Орал казачество жасағының атамандары
Санат:Ресей генерал-лейтенанттары (Ақтар қозғалысы)
Санат:Аустралиядағы бірінші толқын орыс эмигранттары
Санат:Аустралиядағы казачество
Крейсер

[thumb|300px|[Аврора (крейсер)|Крейсер «Аврора»]]
thumb|300px|Крейсер «Михаил Кутузов»
**Крейсер** (голл. *kruiser*, *krisen* — теңізбен жүзу, крейсерлеу) — қарсыластың теңіздегі қарым-қатынасын жоюға, құрамалардың құрамында теңізде ұрыс жүргізуге, өзінің теңіз қатынастарын қорғауға, теңіз десанттарын түсіруді қамтамасыз етуге, миналы бөгеттер қоюға және басқа да міндеттер атқаруға арналған су үсті ұрыс кемесі.

Ұрыс кемелерінің класы ретінде крейсерлер 19 ғ-дың 60 жылдарында пайда болып, 1870 жылдары барлық флотта қызмет ете бастады. Сауытты ұрыс крейсерлері Ресейде жасалған, кейін басқа мемлекеттерде жасала бастады.

19 ғ-дың басы мен 20 ғ-дың соңында Ресейде крейсерлер *1* рангті және *2* рангті болып бөлінген. Екінші дүниежүзілік соғыста крейсерлер қарулануына қарай ауыр және жеңіл болып бөлінді. Ауыр крейсерлердің су ығыстырғыштығы *28* мың тоннаға дейін жетеді.

*Қаружарағы*: мұнараларда орналастырылған *203-305* мм-лі калибрлі *6-9* зеңбірек; *100-127* мм калибрлі *8-12* әмбебап зеңбіректер; *80-90* зениттік; *20-40* мм автоматтар. Жеңіл крейсерлердің су ығыстырғыштығы* 12* мың тоннаға дейін; қару-жарағы — *133-180* мм калибрлі *6-15* зеңбірек (мұнараға орналастырылған), *75-127* мм калибрлі *8-12* әмбебап зеңбірек, *16-20* зениттік, *20-40* мм автоматтар. Жеңіл крейсерлердің ең маңызды жерлері орталық постар, мұнаралар, оқ-дәрі қоймалары, т.с.с сауыттанады.

Ауыр крейсерлер қарсылас крейсерінің артиллериясының қарсы әрекетіне сәйкес сауыттанған. Ауыр крейсерлердің жылдамдығы *70 км/сағ*., жеңіл крейсердің жылдамдығы *78 км/сағ*., жүзу қашықтығы *22000* км. *20 г*-дың *50-60* жылдары қаружарақтың жаңа түрлерінің шығуына байланысты крейсерлер өзінің мәнін жоғалтып, оларды барлық мемлекеттерде жасауды тоқтатты.

1970 ж-дың 2 жартысына карай тек кейбір мемлекеттерде (Ұлыбритания, АҚШ) крейсерлерді резерв ретінде ұстады. Олардың орнын әр түрлі бағыттағы ракеталық кешендермен жабдықталған, өзінің құрылысы жағынан классикалық типтегі крейсерлерге ұқсайтын жаңа типті кемелер басты.

Ракеталық деп аталатын мұндай крейсерлердің су ығыстырғыштығы* 5,2* мыңнан *14,2* мың тоннаға дейін. Кейбір флоттарда қайыққа қарсы крейсерлер және тікұшақ тасымалдаушы крейсерлер, сондай-ақ зениттік және қайыққа қарсы ракеталармен қаруланған және бортында сүңгуір қайықтарды жоюға арналған тікүшақтары бар крейсерлер болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Самалық Томпыұлы

**Томпыұлы Самалық** (1830 – 1915 Бозащы түбегі, Ибраим ахун зираты) – би, болыс. Орыс әскерінің Хиуа жорығына елден ат, түйе көлігін жинауға қарулы қарсылық көрсеткен. Артынан жорық басшысы полкінің Ломакинмен бейбіт келісімге келіп,  1873 жылы Хиуа жорығына өз еркімен қатысқан. Қазақтардың Бозащы түбегіне біржола орнығып қалуына күш салып, құдықтар қаздыртты. Елге әділ, сыйлы қызметімен жағып, патша үкіметінің бірнеше медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Крейсер қимылдары

**Крейсер қимылдары** — теңіз коммуникациясындағы ұшақтардың, су үсті кемелері мен кайыктардың қарсылас кемелерін жою және оның теңіз тасымалдарын бұзу мақсатында өз бетімен жүргізетін ұрыс әрекеттерінің жиынтығы.

Крейсер қимылдарын кейде крейсер операциялары деп атайды, ал тек су үсті кемелеріне ғана қатысты болса, крейсерлеу деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Торқаның төрткілі

**Торқаның төрткілі** – жер атауы. Ол Ақбота Қозыбай байдың ұлдан кейін көрген кенжесі Торқа сұлудың атына қойылған көрікті жер аты. Қозыбай қызын ұзатарда құда жағына екі шарт қойыпты: қызына қалыңмал алмайды, оның орнына құда жағында кірме болып жүрген Серім деген жігітті киімді бала етіп алады. Екінші шарты бойынша: қызының беті бұрын адам аяғы баспаған таза көрікті жерде ашылып, тойы да сол жерде өтуі керек депті. Құда жағы екі шартты да қабылдап, соңғысы бойынша Торқа келін болып түсіп, тойы өткен әсем жер осыдан былай қарай Торқаның төрткілі аталып кеткен.

## Дереккөздер
Кроки

**Кроки** (франц. *croguis* — нобай) — көзбен өлшеп тұсіру тәсілімен орындалған, жергілікті жердің ең маңызды элементтерін көрсететін жергілікті жер өңірінің сызбасы.

Әдетте, Кроки жергілікті жерді барлау нәтижелерін үлкен масштабта беру керек болған жағдайда дайындалады. Дала жұмыстарын жеделдету және оңайлату үшін Крокиді жасағанда алдын ала карта бойынша немесе аэрофотосуреттер бойынша үлкен масштабта дайындалған сызба пайдаланылады.

Крокиді жасау барысында бағдарларды, оның ішінде уақытша бағдарларды, кажет болған жағдайда жасанды бағдарларды түсіруге ерекше назар аударылады. Графикалық түрде беруге келмейтін мәліметтер оның әкшетіне немесе сызбаның сыртына (артқы бетіне) салынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оңғарбай Төкешов

**Төкешов Оңғарбай** (1938 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы) – еңбек ардагері, шопан. Социалістік Еңбек Ері. 1954 – 1993 жылдары ұжымшар малын бағып, мал басын көбейтуде үлкен табыстарға жеткен. Ленин, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Төлеген әулие жер асты мешіті

**Төлеген әулие жер асты мешіті** – діни сәулет өнері ескерткіші. Маңғыстау ауданы Шайыр ауылынан солтүстік-батыс бағытта 20 км жерде орналасқан. Мешіт құрылысы Қаратау сілемдерінің батыс жағындағы Тасжол деп аталатын тау жотасының оңтүстік-шығыс жартасынан қашалып жасалған бір бөлмеден тұрады. Оңтүстікке қарай бағытталған кіреберіс ойығының биіктігі 1,10 м, ені 1,20 м, жоғарғы бөлігі доғалана қашалған. Қалыңдығы 0,9 м кіреберісінің солтүстік жағында эпиграфия жазбамен әсемделген. Бөлменің табаны төртбұрышты, төрт қабырға бұрыштарының қырлары биіктеген сайын иіліп трапециялы болып келеді. Төбесі доға тәрізденіп, ортасына қарай киіз шаңырағына ұқсас етіп қашалған. Төрт қабырғаның жоғары бөлігінен шығыңқы жиектеме қашалып жасалған; ол мешіт құрылысына ерекше сән береді. Мешіт бөлмесінің солтүстік жағындағы қабырғасының ортасынан михраб жасалған. Михрабтың ішіне бір адам еркін тізерлеп отыратындай қуыс бар. Мешіт қабырғаларының кей жерінде араб әрпімен жазылған сөздер кездеседі. Маңғыстау облысы әкімінің 2005 жылғы №35 қаулысымен жер асты мешіті жергілікті дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы мешіттері
Ергенғұл Төлегенов

**Төлегенов Ергенғұл** (1907, бұрынғы Адай уезі, Жеменей болысы – 2007) – педагог, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген мұғалім. Тигендегі Ержан хазірет мектеп-медресесінде оқып, ескіше сауат ашқан. 1952 жылы Бұрынғы Гурьев мұғалімдер институтын, 1965 жылы Гурьев педогогика институтын бітірген. 1931 жылы босқан елмен бірге Түрікменстанға өтіп, 1 жылдық мұғалімдер даярлайтын курсты бітірген соң, Байрамалыда сауатсыздықты жою мектебінде мұғалім болды. 1937 – 1938 жылы «Халық жауы» деген айып тағылады. 1938 – 1942 жылы Тигенде мұғалім, 1942 – 1946 жылы Түрксібте істеді. 1946 жылдан жергілікті мектептерде мұғалім болды. 2007 жылы облыс, аудан көлемінде Төлегеновтің 100 жас мерейтойы тойланды.

## Дереккөздер


Санат:КСРО педагогтары
Төлегенов Ізбасқан

**Төлегенов Ізбасқан** (1915, Адай уезі, Ауыздыбас ауылы – 1985) – еңбек ардагері, колхозшы. Ұлы Отан соғысының ардагері, Қарағандыда шахтер, 1954 – 1981 жылдары Маңғыстау ауданы Чапаев атындағы ұжымшарда, «Бозащы» кеңшарында шопан болған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, Еңбек Қызыл Ту (1966) орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Еңістік; көлбеу

thumb
thumb
**Еңістік; көлбеу** (Уклон) - егер де бір горизонталь түзуге берілген а бүрышпен екінші түзу жүргізсек, осы түзу еңістікті анықтайды. Еңістіктің шамасы тікбүрышты үшбүрыштың катеттерінің қатынасымен сипатталады жөне болшек түрінде немесе процентпен өрнектеледі. Сондықтан жазық немесе екі жақты бүрышты градуспен емес, олардың тангенсімен анықтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қалабай Төлегенов

**Төлегенов Қалабай** (1938 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе жері) – инженер-электрик. Әзірбайжан мұнай және химия институтын бітірген (1960). 1960 – 1965 жылдары «Қазақстанмұнай» бірлестігі «Қаратонмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында электрик, мастер, электр цехының бастығы, бас энергетик, 1965 – 1995 жылдары «Маңғыстаумұнай» бірлестігінде бас энергетик, 1995 – 1998 жылдары «Маңғыстаумұнай» ЖШС-нің директоры болды. «Ерен еңбегі үшін» (1999) медалімен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шаршы

thumb|Шаршы
**Квадрат**( – төртбұрышты) –  1) барлық қабырғасы бірдей тік төртбұрыш; 2) бірдей екі көбейткіштің көбейтіндісі (аа) немесе санның екінші дәрежесі (а2); 3) типографиялық өлшемнің *48 пункт*ке (шамамен *18 мм*) тең бірлігі (*жолдың ұзындығы, терім форматы, шрифтінің өлшемі*, т.б.); 4) типографиялық терім материалы аралығының бір түрі (оның ені *48 пункт*ке, қалыңдығы қаріптің кегліне тең). 
Аудан - S=a*a. Периметрі - P=a*4
## Пайдаланған әдебиет


Санат:Төртбұрыштар
Кумулятивтік снаряд

**Кумулятивтік снаряд** — нысананы жою үшін кумулятивтік қозғалыстың заряды қолданылатын негізгі бағыттағы артиллериялық снаряд.

Кумулятивтік снарядты бірінші рет 1934 ж. С.Н.Дядичев тәжірибеден өткізген. Тәжірибеден өткен кумулятивтік снарядтар 1938 ж. азамат соғысы кезінде Испанияда пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыста Кумулятивтік снарядты соғысушы армиялардың барлығы кеңінен колданды. Ұлы Отан соғысы кезінде кумулятивті снарядты кейде "*сауыт өртеуші*" немесе "*термитті*" деп атаган.

Кумулятивтік снаряд корпустан, жарғыш зарядтан, кумулятивтік ойықтан, жарғыштан және трассерден тұрады. Жарғыш заряд ретінде детонациялық жоғары жылдамдықтағы бризантты жарғыш заттар (токсоген және басқалар, сондай-ақ олардың коспалары мен әр түрлі позициядағы тротил қосылған ерітінділер) пайдаланылады.

Кумулятивтік снарядтың сауыт бұзу қасиеті кумулятивтік ойықтың пішініне, өлшеміне, салмағы мен жарғыш заряд қасиетіне, детонациялық шынжырдың жұмыс істеу уақытына, снарядтың айналу жылдамдығына, оның кедергімен кездесу бұрышына, сауыттың сипатына байланысты.

Кумулятивтік снарядтың айналуы ортадан тепкіш күштің әсерінен кумулятивтік ағыстың шашырауына және оның сауыт бұзу қасиетінің төмендеуіне әкеп соғады. Айналмайтын кумулятивтік снарядтың калибрлік немесе калибрден үлкен тірегі бар. Айналмалы кумулятивтік снарядтың сауыт бұзушылығы әдетте 2 калибрдей, айналмайтын кумулятивті снарядтың сауыт бұзушылығы 4 және одан да көп болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сызбаүлгі

thumb|Сызбаүлгш
**Сызбаүлгі, үлгіқұрылғы** (Лекало) — 
# жобалау жүмыстары кезінде қисық сызықтар жүргізуге арналған сызба қүралы. Қарапайым жоне ембебап Сызбаүлгш болады; 
# бүйымның теріс (қосымша) пішіні бойынша сызылған жүмыс жиегі бар болат тілімше түріндегі өлшегіш қүрал немесе белгілегіш құрылғы (қима- үлгі).

## Дереккөздер


Санат:Құралдар
Барбекю

thumb|220px
**Барбекю** - бұл сөздің бірнеше мағынасы бар: қуырылған және отқа қақталған тағам дайындалатын пеш; дайындау процесі және осылайша дайындалған тағамдар; қонақ қабылдау. Томат негізінде дайындалған дәмдеуіші бар соус.

## Дереккөздер



Санат:Асхана техникасы
Барканник

**Барканник салмасы** - сәбіз бен піскен жұмыртқа болатын қара бидай ұнынан дайындалған пирог.

## Дереккөздер


Санат:Аспаздық
Сызыққұрал

thumb|Сызыққүрал

**Сызыққүрал** (Рейсмус) - масштабтық сызғыштан дайындамаға өлшемдерді ауыстыруға және дайындамаларға базалық сызықпен параллель белгілеу сызықтарын салуға арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Полиграфия
Түпкілікті мұнай беру коэффициенті

**Түпкілікті мұнай беру коэффициенті**. Мұнайдың бастапқы кәделі қорының қаншалықты өндіріліп алынғандығын немесе экономикалық ұтымдылық талаптарына сәйкес өндіріліп алынуы мүмкін екендігін көрсететін мөлшері. Синонимі — түпкілікті мұнай алу коэффициенті.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Сызықтау

**Сызықтау** (Штриховка) — тетіктерді немесе ер түрлі материалдарды (металл, ағаш, бетон, т.б.) жазықтықпен ойша қиғанда қиюшы жазықтықта орналасқан бөлігі (қимасы) шартты түрде сызықталып көрсетіледі. Сызықтау 45°-қа тең бүрышпен көлбейтін және арақашықтығы 2—2,5 мм болатын, ал жуандығы шамамен S/3-ке тең сызықтармен жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Басқын балық

thumb|200px|Басқын балық
**Басқын балық** - негізінен, Азов, Қара, Каспий және Жапон теңіздерінде кездесетін салмақтары 7 кг-ға дейін болатын, ұзыңдықтары 40—50 см келетін балықтар. Аталған теңіздерде 7 түрі бар, ал дүние жүзі бойынша тропикалық, субтропикалық теңіздерде 100-ден астам түрлері бар. Кәсіптік маңызы жоғары.

## Дереккөздер
Басытқыхана

**Басытқыхана** - дайындалуы жеңіл тағамдармен тұтынушыларға жылдам қызмет көрсетілетін кәсіпорын.

## Дереккөздер
Баттуто

**Баттуто** ( - ұрылған ет). 1) ұрылған еттен дайындалған, жеміс құймасымен берілетін тағам; 2) пияз, сарымсақ, аскөк, балдыркөк және т.б. араласпасы. Көжелер мен бұқтырылған тағамдар негізі (итальян асханасы).

## Дереккөздер
Тұрмамбет Төлеғожаұлы

**Төлеғожаұлы Тұрмамбет** (1818–1916) — Адай руының Ескелді бөлімінен шыққан халық батыры. 1856 жылдың жазында Хиуаға барған сапарында Хиуа ханының Маңғыстау елін шабуға қол аттандырғалы жатқанынан құлағдар болып, суыт елге бет алады. Жолшыбай досы Балуанияз батырға соғып, екеуі 60-қа жуық сарбаз жинап, ұрымтал тұс Қараған-Босаға жерінде күші басым жаумен ұрыс салады. Жау жеңіліп, бірақ осы ұрыста Балуанияз бастаған көп адам ерлікпен қаза табады. Төлеғожаұлы содан кейін жыл сайын Балуанияз басына зиярат етіп, дұға бағыштап өтуді дәстүрге айналдырды. Соңғы сапарында бақилыққа аттанып, Балуанияздың қасына жерленген. Басында ескерткіш бар. Төлеғожаұлының бұл соғыстағы ерлігі ақын Қалнияз Шопықұлының «Балуанияз батыр» дастанында баяндалған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Баттуфоо

**Баттуфоо** ( - ретсіздік). Пияз, сарымсақ, ақжелкек, балдыркөк және басқа татымдықтар қоспасы, итальян аспаздығында көжелер мен бұқтыруда қолданылады.

## Дереккөздер
Курвиметр

**Курвиметр** (лат. *curvus* қисық) — карта мен жоспар бойынша қисық сызықтар арқылы қашыктықты аныктауға арналған құрал.

Ол, әсіресе, карта бойынша қатпарлы және ұзын сызықтарды, мысалы, қозғалыс маршрутын өлшеуге ыңғайлы. Құралдың төменгі жағында меңзері бар беріліс жүйесіне қосылған доңғалақтары болады. Курвиметр қашықтығын өлшеуде доңғалақтарды маршрут бойымен жүргізіп, оның сантиметрмен өлшенген есебін масштаб келеміне кебейтіп, нәтижесінде жергілікті жердің нақты қашықтыгын анықтайды.

## Дереккөздер


## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Санат:Топография
Мұнайға қанығу коэффициенті

**Мұнайға қанығу коэффициенті** (*мұнайға қанығу*). Бойына жиналған мұнайдың мөлшерін сипаттайтын тау жыныстарының кеуектілік қасиеті. Мұнайға қанығу коэффициенті қабат жағдайында мұнаймен қаныққан тау жыныстарының ашық қуыстары көлемінің осы қуыстардың жалпы көлеміне қатынасымен өлшенеді. Түпкілікті мұнай беру коэффициенті мұнайдың қорын бағалау үшін анықталады және кенішті барлау жұмыстарының соңғы сатысында, сонымен қатар оның өндірістік пайдалану жобасын жасақтағанда қолданылады. Ұңғыманы бұрғылау барысында тасбағанды жер бетіне көтергенде, жуғыш сұйықтың сүзбесі тасбаған үлгісінің кеуекті кеңістігіне еніп кетіп, одан қабат суы мен мұнайды ығыстырып шығаратындықтан, Мұнайға қанығу коэффициентін анықтау күрделі тәжірибе жұмыстарын жүргізуді қажет етеді. Сондықтан Мұнайға қанығу коэффициенті ұңғыманы бұрғылағанда мұнай негізінде дайындалған жуғыш сұйықты пайдаланып, одан жер бетіне көтерілген соқ тез арада ауа кетпейтіндей етіп бітелген тасбаған үлгісінің суға қанығуы жөніндегі деректерін пайдалана отырып анықталады. Тау жынысының барлық кеуекті көлемі тек қана мұнай мен суға толған деп есептеледі, сондықтан олардың ара қатынасын өрнектейтін Км = 1 — Кс теңдеуі шындыққа жанасады. Мұндағы Км және Кс — зерттелетін тасбаған үлгісінің мұнайға және суға қанығу шамаларын көрсететін коэффициенттер. Тұтқыштың немесе белгілі бір ірі нысанның өне бойындағы қабаттың мұнай (газ) көлемінің соған сәйкес келетін қуыс кеңістігінің көлеміне қатынасы. Көмірсутектерінің қорын көлемдік әдіспен есептегенде пайдаланылады.

**Болжамдық ресурстарды бағалаудағы мұнай беру коэффициенті**. Төлнұсқа үлескі аумағындағы қаралып отырған литологиялық-стратиграфиялық кешеннен табылған шоғырлар тұрғысынан анықталатын мұнай беру коэффициенті. Бұл коэффициент шоғырлардың геологиялық қорлары мөлшерлерін салмақтау нәтижесінде анықтала отырып, сол орташа салмақтану мөлшері болжам аумағынып есептеу үлескісіне шығарылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қалмырза Төлеев

**Төлеев Қалмырза** (1934 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – еңбек ардагері, жылқышы. «Чемпион жылқышы» (1977, 1979, 1982) Социалистік жарыстың жеңімпазы (1973). 1948 жылдан ұзақ жылдар бойына Қарасай, Правда ұжымшарларында, «Маңғыстау», «Сам» кеңшарында жылқы баққан. «Ерен еңбегі үшін» (1982) медалімен, КСРО ХШЖК-нің қола медалімен (1972,1978), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1975) және Қазақ КСР-і ауылы министрлігінің Құрмет дипломымен (1978) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ашық қуыстылық коэффициенті

**Ашық куыстылық коэффициенті**. Жинауыштың ашық қуыстары көлемінің сол жинауыштың көріністі көлеміне катынасы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Сымдау

thumb|Сымдау негізі
**Сымдау ** (Волочение) — тұрақты көлденең қимасы бар дайындаманы сымдауыш немесе жетегі жоқ аунақша арқьшы тарту. Мысалы, қималар мен тіліктерде металдар мен металл қорытпасынан жасалған бүйымдарды өзара. Суық күйде металдардан жасалған дөңгелек қималы немссе үлгілі пішінді дайындамаларды (негізінен шыбықтарды, жәмішсымдарды, құбырларды) шығатын тесігінің көлденең
қимасының ауданы өңделетін дайындаманың көлденең қималарының аудандарынан кем құралдың (фильердің) тесігінен тарту арқылы қысым өңдеуді айтады. Сымдаудың нәтижесінде бүйымның көлденең қимасының ауданы азайып, ұзындығы көбейеді. Бірнеше дайындамаларды бірден сымдау үшін әдетте бірнеше фильерлері бар сымдау орнақтарында жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бауырсақ сорпа

[right|thumb|200 px|[Бауырсақтар]]
**Бауырсақ сорпа** - кастрюльге екі-үш сүйекті төс салады, сорпа құяды, содан кейін аздап тұз қосып баяу отта пісіреді. Дайын болуға 10—15 мин қалғанда бұршақты бұрыш, лавр жапырағын, кесілген сәбіз, бір бас жуа салып, дәмі шыққанша қайнатады.

## Дереккөздер
Құмтастылық коэффициенті

**Құмтастылық коэффициенті**. 
*Ұңғымалар үшін: өнімді қойнауқаттың (беткейдің, игеру нысанының) тиімді қалыңдылығының оның стратиграфиялық шекараларындағы бүкіл қалыңдылығына қатынасы;

*бүкіл беткей үшін: барлық ұңғымалар бойынша табылған	көрсеткіштерінің орташа арифметикалық мөлшері. Синонимі — салыстырмалы тиімді қалыңдылық.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Толық қуыстылық коэффициенті

**Толық куыстылық коэффициенті**. Жинауыш-жыныстардың бүкіл қуыстары көлемінің сол жинауышты құрайтын тау жынысының көріністі көлеміне бөлгенде шығатын шама, немесе кеуектілің ұралылық, және жарықшақтың коэффициенттерінің қосындысы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Кеуектілік коэффициенті

**Кеуектілік коэффициенті**. Кеуек тектүрлі жинауыштардың қуыстылығын сипаттайтын коэффициент — жинауыштың түйіршікаралық кеуектері көлемінің сол жинауыштарды құрайтын тау жынысының көріністік көлеміне қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Өтімділік коэффициенті

**Өтімділік коэффициенті**. Дарси заңындағы, яғни сүзбеленудің бағдарлы заңындағы пропорциялық коэффициент. Бұл коэффициенттің бірлігі ретінде кеуекті ортадан алынған ауданы 1 м3, ұзындығы 1 м үлгі арқылы қысым мөлшері 0,1 мПа-ға, сұйықтық шығыны 1 м3/сек-ке өзгергендегі тұтқырлығы 1 мПа сәйкес келетін сол кеуекті орта өтімділігі алынады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Сынау, сынақ

**Сынау, сынақ** (Испытание) - материалдардың қасиетін анықтау.
***Берiктiкке сынау** (Испытание на прочность) — созу өдісімен материалдарды (дайындаманы) қиратып механикалық сынау.
***Июге сынау** (Испытание на изгиб) — дайындаманың бойлық өсуіне бұрышпен күшті бағыттап материалды деформациялаудан тұратын сынау.
***Қажуға сынау** (Испытание на усталость) — қайталанғыш құбылмалы кернеудің белгілі бір цикл санымен материалға күш түсіруден тұратын механикалық сынау.
***Қиыққа сынау** (Испытание на срез) — ығысу деформациясын қолданып, материалды механикалық сынау.
***Қысуға сынау** (Испытание на сжатие) — қысу күшімен материалды деформациялаудан тұратын механикалық сынау.
***Созылуға сынау** (Испытание на растяжение) — созу күшімен материалды деформациялаудан тұратын механикалық сынау.
***Соққыға сынау** (Испытание на удар) — соққымен ию әдісімен материалды қиратып механикалық сынау.
***Сынау үлгiлiгi** (Образец для испытания) — тәжірибе жасалынатын арнайы сынама, бұйым немесе оның бөлімі.

***Жетілдіре сынау** - берілген деңгейге дейін сапалық көрсеткішті көтеру процесінде енгізілетін өзгерістердің әсер етуін тексеру ұшін өткізілетін сынаулар.
* **Жолдық сынау** - жолды жерде, кейде жолсыз жерде көлік кұралының жүру кезінде өткізілетін сынау.
***Иммитациялық, еліктете сынау** - көлік кұралының кез келген бөлшегін немесе қандай да болмасын әсер етуді жасанды құрасытыру арқылы өткізілетін қондырғыда сынау.
***Зерттеу сынау** - құрастырылып жатқан өнімнің параметрлерін, сызбаларын, жинақталуын таңдап алу бойынша қабылданатын шешімді негіздеуге мәліметтерді жинау мақсатында өткізілетін сынаулар.
***Зертханалық сынау** - көлік кұралын зертханалық жағдайда арнайы бағдарлама бойынша сынаудан өткізу.
***Әдеттегі ресурстік сынау** - әдеттегі жағдайда өткізілетін ресурстік сынаулар.
***Мерзімділік сынау** - белгілі мерзім аралығында сериялық өнімнің сапасын бақылау үшін өткізілетін сынаулар.
***Қыр далада сынау**  - ауылшаруашылық жұмыстарын орындау кезінде өткізілетін тракторлардың сынауы.
***Полигонда сынау**  - полигонда өткізілетін сынаулар.
***Алдын ала өткізетін сынау** - тәжірибелік үлгілерде жетілген нәтижені бақылау мақсатында өткізілетін сынаулар.
***Қабылдап-тапсыра сынау** - сериялық немесе жөнделген үлгілерді өндіруге, жөндеуге немесе тұтынушыға жеткізуге техникалық талаптарға сәйкес келетініне сынау.
***Қондырғада сынау** - зертханалық жағдайда арнайы стендте келік құралының жұйелері мен жеке агрегаттарын сынаудан өткізу.
***Жеделдетілген ресурстық сынау** - аз жүктемемен жұмыс режимін шығару нәтижесінде сынау мерзімін көп есе қысқартатын, арнайы бағдарлама бойынша өткізілетін ресурстік сынаулар.
* **Қызметтік сынау** - көлік құралының қызметтік қасиетгерін анықтау және олардың техникалық талаптарға сай келетінін орнату үшін өткізілетін сынаулар.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Физика
Санат:Машина жасау
Газдың мұнайда еру коэффициенті

**Газдың мұнайда еру коэффициенті**. Табиғи көмір-сутекті газдың мұнайда еру қабілетін сипаттайтын көрсеткіш — қысым 0,1 мПа мөлшеріне өскенде мұнайдың массасы немесе көлемі бірлігінде еритін газ мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Жіктелгендік коэффициенті

**Жіктелгендік коэффициенті**. Өнімді беткейдің бүкіл ұңғымалар бойынша есепке алынған жинауыш қойнауқаттары (жинауыш-қабатшалары) санының сол ұңғымалардың жалпы санына қатынасы, немесе шоғыр аумағындағы жинауыш-қойнауқаттардың (жинауыш-қабатшалардың) орташа саны. Бұл коэффициент шоғыр қимасының тік бағыттағы әрекеттілігі көрсеткіштерінің бірі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Сымдауыш

thumb|Вид спереди
thumb|Вид сзади
thumb|Вид сверху
**Сымдауыш ** (Волока) — сым төрізді өнімді жасауда қолданылатын қүрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Амангелді Молдағазыұлы Төлеев

**Төлеев Амангелді Молдағазыұлы** [1944 жылы туған, Түрікменстан, Красноводск (қазіргі Түрікменбашы қаласы)] – мемлекет қайраткері, техникалық ғылым докторы (2000). Балуанияз батырдың ұрпағы. Тихорецк техникалық жабдықтар көлігі техникумын (1964), Новосибирск техникалық жабдықтар көлігі инженерлері институтын (1973), Қоғамдық ғылымдар академиясын (1989) бітірген. Еңбек жолын 1964 жылы Кемерово облысында теміржолшы болып бастады. 1967 – 1973 жылдары Новокузнецкідегі Мұнайбашы станциясында бастығы, 1973 – 1985 жылдары Междуреченск станциясының бастығы, Кемерово Новокузнецк бөлімшесі бастығының орынбасары, бөлімше бастығы, 1985 – 1988 жылдары Кемерово облысы партия к-тінде көлік және байланыс бөлімінің меңгерушісі, 1988 – 1990 жылдары Кемерово бастығы болды. 1990 – 1993 жылдары РКФСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Кемерово облысы халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1994 – 1996 жылдары облысы заң шығарушы жиналыстың төрағасы, 1996 – 1997 жылдары РФ-ның ТМД елдерімен қарым-қатынас министрі қызметтерін атқарды. 1997 жылдан Кемерово облысының губернаторы. 3 рет (1991, 1996, 2000) РФ Президенттігіне кандидат болып түскен. Төлеев «Долгое эхо путча» (1992), «Власть в руках человека и… человек в руках власти» (1993), «На изломах жизни…» (1993), «Цена иллюзий» (1995), «Отечество – боль моя» (1995), «Судите сами» (1996) атты кітаптардың авторы. Ресейдің, Украинаның, Қазақстанның, Беларусьтің, Моңғолияның мемлекеттік ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер
Көкен Төлепбергенұлы

**Төлепбергенұлы Көкен** (1882, Үштаған – 1970, Үштаған ауылы) – діни қайраткер, ақын. Әкесі Төлепберген Мекке-Мединеге барып, дін мектебінде оқыған тұңғыш маңғыстаулық болған. Әке жолын қуған Төлепбергенұлы Мысырда оқып білім алып, ағасы Нұрнияз екеуі ахун атанған. Оқуын бітіріп елге келген соң Сазды жеріндегі Нұрнияз ахун салдырған мешітте бала оқытты. Төлепбергенұлы  діни білімдарлығымен қатар үлкен ойшыл, ақынжанды адам болған. Мешітте бала оқытқаны үшін «халық жауы» атанып, 1937 жылы он жылға жер аударылады. Сегіз жылын түрмеде өткізіп, 1945 жылы елге оралды. Оның Сәттіғұл ақынға өлеңмен жұмбақ жазуы, Шәкей салдың (Жібектің) жұмбағын шешуі діни білімдарлығын ғана емес, Төлепбергенұлының ақындық қабілетінің де күштілігін байқатады. Ол түрмеде отырған жылдары туралы қасіретті толғауларын шығарған. Бірақ соңына көп мұра қалдырмаған.

## Дереккөздер


Санат:Атырау облысы тұлғалары
Ерғали Төлесінов

**Ерғали Төлесінов** (1916, Адай уезі (қазіргі Маңғыстау ауданы) Жыңғылды ауылы – 2006) — мемлекеттік қайраткер.

## Өмірбаяны
* Алматы және Гурьевтегі (қазіргі Атырау) оқытушылар даярлайтын қысқа мерзімді курстарда оқыған.
* Гурьев ауыл шаруашылығы техникумын (қазіргі Атырау аграрлы-техникалық колледжі) бітірген (1963).
* 1930–1940 жылдары мектепте мұғалім, ұжымшарда қоймашы, есепші
* 1940–1942 жылдары әскер қатарында болған.
* 1942–1950 жылдары Маңғыстау ауданы жинақ банкінің меңгерушісі, әскери-соғыс бөлімінің бастығы, жер бөлімінде меңгеруші
* 1954 жылдан Ленин ұжымшарының төрағасы, кеңшар директорының орынбасары болған.

## Марапаттары
* 3-дәрежелі Даңқ ордені
* «Құрмет белгісі» ордені
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Қоғамдық қызметі
* 1967 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланған.

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Тобыш – Ораз – Жайық – Әлмәмбет – Шоңай – Тоқсанбай – Монша – Аралбай –  Тұрымбет – Мақан – Төлесін – Ерғали

## Дереккөздер

Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырау аграрлы-техникалық колледжі түлектері
Санат:3-дәрежелі Даңқ орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасының иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары
Санат:Колхоздар төрағалары
Судың сығылғыштық коэффициенті

**Судың сығылғыштық коэффициенті**. Қысым 0,1 мПа мөлшеріне өзгергенде қойнауқаттың су көлемі бірлігінің өзгеру көрсеткіші. Синонимдері — судың көлемдік серпінділік коэффинциенті; судың серпінді ұлғаю коэффициенті.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Газдың сығылғыштық коэффициенті

**Газдың сығылғыштық коэффициенті**. Бірдей жағдайлардағы, яғни қызуы (температурасы) мен қысымы бірдей мөлшермен сипатталған нақтылы қойнауқаттың және мінсіз газдар көлемдерінің бір-біріне қатынасы. Синонимдері — газдың серпінділік коэффинциенті; газдың серпінді ұлғаю коэффициенті.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мұнайдың сығылғыштық коэффициенті

**Мұнайдың сығылғыштық коэффициенті**. Мұнайдың жеңіл фракциялары және еріген газ мөлшерлері өскен сайын, сол сияқты қызудың (температураның) жоғарылауымен, қысымның төмендеуімен арта отырып, (6-140)106 аралығындағы мөлшерлермен сипатталатын {қойнауқаттық мұнайлардың көпшілігі үшін (6-18)106 1 мПа аралығында} қойнауқаттың мұнай көлемі бірлігінің қысым 0,1 мПа мөлшеріне өзгергендегі өзгеру көрсеткіші. Синонимдері — мұнайдың серпінділік коэффициенті; мұнайдың серпінді ұлғаю коэффициенті.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Бектұр Төлеуғалиев

**Бектұр Төлеуғалиев** (1940 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – кәсіподақ қызметкері, қоғам қайраткерi, жазушы (Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесi).

## Өмірбаяны
* Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы ауыл шаруашылығы техникумын (1968) бітірген.
* Мәскеудегі Шверник атындағы кәсіподақтардың жоғары мектебін бітірген.
* 1960 – 1978 жылдары Маңғыстау ауданы кеңшарларында бас инженер
* 1978 – 1980 жылдары «Куйбышев» кеңшарында партия комитетінің хатшысы
* Маңғыстау аудандық партия комитетінің бөлім меңгерушісі
* 1980 – 1991 жылдары «Октябрьдің 50 жылдығы» кеңшарының директоры
* 1991 – 2004 жылдары Маңғыстау облысы кәсіподақ комитетінің төрағасы
* 2004 жылдан Ақтау қалалық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы.

## Шығармалары
* «Бас сардар»
* «Балдағы алтын ақ болат» тарихи романдар
* «Адай тарихы сыр шертеді» атты роман-эссенің
* бiрнеше повестiң авторы.

## Марапаттары
* ҚР-ның "Мәдениет қайраткерi"
* "Құрметтi журналисi".
* Маңғыстау облысының "Құрметтi азаматы".
* "Лениннiң туғанына 100 жылдығы" медальі 
* "Еңбектегi ерлiгi үшiн" медальі
* төрт рет Елбасының Алғыс хатымен марапатталған.
* Көптеген төс белгiлердiң иесi.

## Дереккөздер

Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Атырау аграрлы-техникалық колледжі түлектері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары
Бәліш

thumb|250px|Бәліш

**Бәліш** — жайылған қамырға малдың, құстың етін немесе балық салып, бүкпелеп орап майға пісірілетін тағам.

## Дереккөздер



Санат:Ұлттық асханалар
Қойнауқаттың судың жылулық ұлғаю коэффициенті

**Қойнауқаттың судың жылулық ұлғаю коэффициенті**. Судың көлемдік бірлігінің қызу (температура) 1 °С-қа өзгергенде өзгеру көрсеткіші; қойнауқаттың жағдайдағы мөлшері 18 105 -90 -Ю-5 1 С аралығында болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Жарықшақтылық коэффициенті

**Жарықшақтылық коэффициенті**. Тау жынысындағы жарықтар мен жарықшақтар көлемінің соларды кіріктіретін тау жынысы көлеміне қатынасы немесе тау жынысы тастілімі бетіндегі жарықшақтар ауданының сол тастілім ауданына қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Судың серпінділік коэффициенті

**Судың серпінділік коэффициенті**. "Судың сығылғыштық коэффициенті"  түсінігінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Алберген Төлпеков

**Төлпеков Алберген** (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – инженер. Қызыларбат қаласында (Түрікменстан) училищесін бітірген (1943). 1943 – 1945 жылдары Красноводск (қазіргі Түрікменбашы) қаласында машинистің көмекшісі, 1945 – 1964 жылдары Красноводск мұнай айыру зауытында оператор, 1964 – 1993 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде жөндеуші, инженер қызметтерін атқарған. Түрікмен КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1957), «Құрмет белгісі» орденімен (1959) және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Баяу бұқтыру

**Баяу бұқтыру** - керекті сапаны алу үшін өнімді жабық ыдыста баяу отқа ұзақ уақыт бұқтырады.

## Дереккөздер
Өтпелі мұнай беру коэффициенті

**Өтпелі мұнай беру коэффициенті**. Қойнауқаттан (шоғырдан, игеру нысанынан) белгілі бір мерзімге дейін өндіріліп алынған мұнай жиынтығының оның бастапқы кәделі қорына қатынасы. Синонимі өтпелі мұнай алу коэффициенті.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Беарнэз

**Беарнэз** () — француз және халықаралық аспаздығындағы негізгі және аса танымал соус. Алғашқы рет Францияның оңтүстігіндегі Беарнда шығарылған. Барбекю тағамдары үшін қолданылады. Негізі — шалот пияз (5—6 бадана), эстрагон, кервелья, тимьян, лавр жапырағы, ақ бұрыш. Пияз бен татымдықтар ақ жүзім шарабы мен сірке су қоспасында (50:50 г) қайнатылады, содан кейін суытылып, шай қасық сумен араластырылған екі жұмыртқа сарыуызы қосылады, қоспа сәл қыздырылғаннан кейін, араластырылып 50—75 г сары май, тұз, бұрыш салып, бір екі тамшы лимон шырынын қосуға болады.

## Дереккөздер



Санат:Соустар
Сүзбелену коэффициенті

**Сүзбелену коэффициенті**. Арын градиенті бір санына тең болғандағы сүзбелену жылдамдығы. Флюидтің тұтқырлығымен және тау жынысының өтімділігімен анықталады, см/сек немесе м/тәулік бірліктерімен өрнектеледі. Құмдар мен құмтастарға тиесілі судың Сүзбелену коэффициенті 10-0,01 м/тәулік аралығында, сазды жыныстардікі — 0,001 м/тәулің тіпті одан да аз.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Бағыт

**Курс, бағыт** ( жүгіру, қозғалыс):

1) ұшу аппаратының, кеменің жүріс жолы, қозғалысының бағыты — меридианның солтүстік бағыты мен ұшу аппаратының көлденең жазықтықтағы сағат тілі бойынша градуспен өлшенетін (*0-ден 360°*-қа дейін) бойлық өсінің проекциясы арасындағы бұрыш.

Есеп жүргізетін меридианға сәйкес нағыз, магниттік немесе компастық болып бөлінеді, ал ұшу аппараты үшін ортодромикалық (шартты) болуы мүмкін. Компас арқылы анықталады, қолмен немесе автоматты түрде автопилоттың көмегімен ұсталады. Дәл компастар шыққанға дейін кеменің бағыты қоршаған ортаның әрбір ширегінде 0-ден 90°-қа дейін немесе румбпен есептелінетін. Нағыз бағыт навигациялық картаға салынады, ал компастық және магниттік бағыт компас түзетуінің мөлшерімен есептелінеді.

Ұшып өту (теңізде жүзу) жолдарында бағыт әдетте картаға түзу сызық күйінде түседі. Ұрыс жағдайында ұшақтар бағытын өзгертеді. Қарсыластың сүңгуір қайықтарының шабуылына ұшырамау үшін кемелер қайыққа қарсы иректерді пайдаланылады.

2) Әскери қызметкерлердің дайындығының тәртібі мен мәнін анықтайтын басшылық құжат (құрал).
Мыс., жүргізу бағыты, ату бағыты және т.б.

3) Жоғары және орта әскери оқу орындарында оқудың кезеңі, дәрежесі, 1 жылмен есептелінеді.

4) Жоғары және орта әскери оқу орындарындағы тыңдаушылар (курсанттар) құрамының оқу бөлімшесі жеке немесе факультет құрамында болуы да мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Көлік және коммуникация
Ислам Мырзабекұлы

**Ислам Мырзабекұлы** (1945 жылы туған, Түрікменстан, Ташауыз облысы Ақтөбе ауданы) – педагог. 
*Қарақалпақ мемлекеттік педагогика институтын бітірген (1967).
*1967 – 1973 жылдары Ақтөбе ауданында мұғалім, 1973 – 1982 жылдары Қоңырат ауданы мектептерінде директорлық қызмет атқарған.
*1982 – 1992 жылдары Маңғыстау облысы Бейнеу ауданына қоныс аударып, Бейнеу ауданы мектептерінде мұғалім, мәдениет үйінің директоры, ауданы оқу бөлімінің инспекторы,
*1996 жылдан Ақмешітте имам.
*Бекет ата туралы шыққан бірнеше кітаптың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Діни қайраткерлер

Санат:1945 жылы туғандар
Жібек Төретаева

**Төретаева Жібек** (1939 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – еңбек ардагері, құрылысшы. 1966 – 1992 жылы Маңғыстау ауданы құрылыс саласында сыршы-сылақшылар бригадасының бригадирі болды. 25 жыл бойы тұрақты аудандық, облыстық халық депутаттары Кеңесінің депутатына сайланған. 1-дәрежелі Еңбек даңқы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО құрылысшылары
Шеттік су

**Шеттік су**. Мұнай немесе газ шоғыры орналасқан қойнауқат ауқымының өзінде көрініс бере отырып, сол шоғырды беткі жағынан көмкеретін (*жоғарғы шеттік с*у) немесе астыңғы жағынан тіреп тұратын (*төменгі шектік с*у) су массалары.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Курсограф

**Курсограф** — кеме немесе ұшақ бағытын кағаз таспаға автоматты түрде жазуға арналған навигациялық құрал. Ол гидгрокомпаспен жұмыс жасайды. Жазба бойынша штурман жаңа бағытқа бұрылу кезеңін белгілей алады және әр бағыттағы ұшу немесе жүзу ұзақтығын анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Виталий Феодореевич Троицкий

**Троицкий Виталий Феодореевич** (1922 жылы туған, Ресей, Чита қаласы) – ғалым, техника ғылымдарының кандидаты (1963). 

1939 жылы Бакудегі Мұнай-химия институтына түсіп, 1940 – 1945 жылдары әскер қатарында болған. 1946 жылы институтты үздік бітірген. 1951 – 1974 жылдары Әзербайжанда, 1974 – 1990 жылдары Қазақ ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер болды. 

33 техникалық жаңалықтың авторы. Мұнай өндірісінің озық қызметкері, ХШЖК-нің қола және күміс медалдарымен марапатталған. Қазақ ғылым-зертеу институтының «Құрмет» кітабына енген.

## Дереккөздер


Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Читада туғандар
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Баку мұнай-химия институты түлектері
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі күміс медалінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі қола медалінің иегерлері
Бүйірлік каротаждың зондылау қисық сызығы

**Бүйірлік каротаждың зондылау қисық сызығы**. Бүйірлік каротаждың зондылау кешені көмегімен өлшенген, көріністі меншікті кедергі мөлшерінің зонд ұзындығына қатынасын сипаттайтын қисық сызық. Көріністі меншікті кедергінің қандай түрі тұрғысынан анықталғандығына байланысты, аталған қисық сызықтар нақтылы, жедел көріністі және теориялық болып үш түрге жіктеледі. Нақтылы қисық каротаждың диаграмманың ең көлемді қойнауқат тұсынан өлшеніп алынған  орташа көріністі меншікті кедергі негізінде тұрғызылады. Еқ көлемді қойнауқат тұсында сөз болған кедергінің ең көп және ең аз мөлшері өлшеніп алынған жағдайда, солардың көмегімен зондылау дың жедел көріністі қисық сызығын тұрғызуға болады. Теориялық қисық сызықтар теориялық зерттеулер мен есептеулер негізінде немесе электро-интеграторларды пайдалана отырып пішімдеу жолымен тұрғызылады. Бұл қисық сызықтар әдейі жасақталған бүйірлік каротаждың зондылау палеткаларына топтастырылған. Бүйірлік каротаждың зондылау қисық сызықтарын танымалдау, оларды теориялық қисық сызықтармен салыстыра саралау, сөйтіп танымалдану сызығының қандай теориялық қисық сызыққа дәл келетіндігін анықтау шаралары көмегімен жүзеге асады. Бір-біріне дәл келген осы екі қисық сызықтар ортақ параметрлерді сипаттайды деп есептелінеді. Мұның негізінде койнауқаттың меншікті электрлік кедергісі ақықталады, ал кірігу белдемі көрініс берген жағдайда осы белдемнің меншікті кедергісі, сүзбенің қойнауқатқа кірігу тереңдігі және осы кірігудің сипаты анықталатын болады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Бекмес

**Бекмес** (сірне, дошаб) — әр түрлі жеміс-жидектер немесе көкөністердің қою шырыны немесе қайнатылған сірнесі. Көп жемістер немесе жидектер көбінесе алма, тұт, қарбыз, алмұрт жемістері баяу отта қайнатылады. Бекмес алу үшін қазанға аз дегенде 20 кг салынады. Компотқа, кисельге, морс, жидек квастарын дайындауда қолданылатын, жақсы сақталатын тәтті концентрат.

## Дереккөздер
Илья Иванович Трофимов

**Трофимов Илья Иванович** (1928 жылы туған, Ресей, Новосибирск қаласы) – кәсіподақ қызметкері. 1949 – 1980 жылдары орта машина жасау министрлігінің жүйесінде қызмет еткен. Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатына қарасты химия-металлургия зауытының кәсіподақ комитетін басқарған (1964). Ленин орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бекон

thumb|150px|right|Бекон
**Бекон** () — арнайы бордақыланған шошқа етінің жарты ұшасынан алынған өнім. Тұздалған немесе ысталған болып екіге бөлінеді.

## Дереккөздер



Санат:Ет тағамдары
Безе

thumb|Безе
нобай|Үйде жасаған безе
**Безе** () — бұлғанған жұмыртқа ақуызы мен қант қоспасынан пісірілген жеңіл пирожный және осы қоспамен дайындалатын басқа тағамдар.

«Меренга» сөзінің шығуының түрлі тарихы бар. Солардың бірі меренгены Швейцарияның Майрингене қаласында итальяндық бас аспаз Гаспаринидің ойлап тапқандығын алға тартады.  Совет және Француз ас үйлерінің тәттісі деп саналады.

Түрлі десерттердің үстіңгі бөлігі болып саналатын меренганың бірнеше түрі бар.  

## Дайындалуы
Безе дайындалу жолымен ерекшеленеді. «Итальяндық меренганы» қайнатылған қант шәрбәтімен дайындайды, оны түрлі тәттілердің үстіне жағуға болады немесе өзін бөлек пісіруге болады. Ал «швейцариялық меренганы» алдымен бу моншасында шайқап алып, суытып, қайтадан шайқап, пеште пісіреді. Швейцариялық меренга  «Павлова» тортын дайындау үшін жиі қолданылады. Ең жиі қолданылатыны – француздық безелер. Безені 80-100°С температурада ұзақ уақыт (1,5-2 сағат) пісіреді. Дайын безелер құрғақ, үгіліп тұруы керек. Безені тоңазытқышта сақтауға болмайды, жұмсарып кетеді, аузы жабық ыдыста құрғақ жерде сақтаған жөн.   

## Дереккөздер

Санат:Кондитер өнімдері
Ұңғыманы бекіту

**Ұңғыманы бекіту**. Шегендеу тізбектерін рет-ретімен ұңғыма оқпанына түсіру және шегендеу шараларын жүзеге асыра отырып, ұңғыма бойындағы әртүрлі беткейлерді бір-бірімен бөлектеу шараларын қамтамасыз ететін жұмыстар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Сындарлы қысым

**Сындарлы қысым**. Қызу (температура) қаншалықты төмен болса да, газдың сұйық жағдайға өтуі мүмкін емес шектік қысым мөлшері. Сындарлы қызу (температура). Кандай да болмасын қысым жағдайында газдың сұйық күйге өту мүмкіндігін қапысыз шектейтін қызу мөлшері. Қызудың бұл мөлшерден жоғарырақ көрсеткіштері жағдайында қос тарамды жүйенің көрініс беруі мүмкін емес.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Бекірелер

**Бекіре балықтар** () – бұларға бекіре, қортпа, пілмай, калуга, шоқыр, сүйрік балықтары жатады. Бекіре балықтарында сүйек болмайды. Олардың етінен әр түрлі балық тағамдарын және ысталған тағамдар әзірлейді. Бекіре еттері көптеген кулинарлық тағамдар әзірлеуге жарайды. Бекіре тек Каспий теңізінде, Еділ мен Жайық өзендерінде ғана мекендейді. Ұзындығы 5 м-дей, салмағы 200 кг-ға дейін. Бекіре тұқымдас балықтардың ішіндегі семізі және еті жұмсақ. Бекіре балықтары саудаға суытылған, мұздатылған және ысталған түрде түседі, сонымен қатар оны балық өнімдерін және әр түрлі балық консервілерін өндіруде қолданады

## Дереккөздер


Санат:Бекіретәрізділер
Бёф-брезе

**Бёф-брезе** () — етті күрделі қайнату және нәтижесінде тағам алу. Бёф-брезе үшін етті алдын ала дайындайды: сүйегінен ажыратады, ұрады да тығыз орап, пісіру кезінде жайылып кетпеу үшін байлайды. Сонымен қатар шағын ыдысқа етті салып су емес, брёз құяды, ал арасын тығыздап әр түрлі көкөністермен толтырады. Содан соң кастрюльдің бетіне пергамент қағазын салып, қақпағын жауып, тұмшапешке салады. Қатты отта бір сағаттай пісіреді. Үш төрт рет етті аударып, үстіне брёз құйып тұрады. Бір сағаттан кейін қақпағы мен қағазын ашып, брәз қалдығын төгіп тастайды да, ашық ыдыста орташа отта тұмшапешке 10—15 мин-қа қайта салып колерлейді. Етті көлденеңінен ірі кесектерге кесіп, үстіне ет шырынын (майын) құйып, гарнирге пісірілген көкөністер мен қуырылған картоп қосып береді.

## Дереккөздер
Кырқа

**Кырқа**. Байырғы мағынада: ұзыннан-ұзақ созыла жоталанған, онша биік емес қырат-төбелерді біріктіретін атырап. Біршама кең мағынада: геологиялық тұрғыдан соңғы кезеңдерде ғана жоғары бағытталған қозғалыстар нәтижесінде қалыптасқан бұйраттар мен адырларды біріктіретін ауқымды аймақ.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Күзет бекеті

**Күзет бекеті** — бөлімшелер мен бөлімдердің тұрақты орналасқан орындарындағы күзеттік қорғау органы.

Күзет бекеті күзет жасақтарынан бөлініп оның күзет жолағындағы карсыластарды дер кезінде байқап, ол жөнінде күзетілген әскерді ескертіп, қарсыластың шабуылынан өз иемденген позициясын табандылықпен корғау міндеттерін атқарады.

Күзет бекеті күшейтілген взвод тағайындалып, қорғануға ыңғайлы әрі қарсылас жақтың жер бедерін жақсы бакылауға мүмкіндік беретін шепте орналастырылады. Жергілікті жерді бақылау үшін мезгілмен шолғыншылар мен шолғыншы машиналар жіберілігі тұрады. Қарсыластар жөнінде мәлімет алынса, бакылау күшейтіліп, бекет ұрыска дайындалады.

Күзет бекеті қарсыластардың шағын топтарын тұтқынға алады немесе жояды, ал ірі күштер шабуыл жасаса, дайындалған бекінісін табандылықпен ұстап тұрып, бұйрықсыз шегінбейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Киікбай Мырзағұлұлы

**Киікбай Мырзағұлұлы** (1944 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы) – журналист, Маңғыстау облысы мерзімді баспасөзді қалыптастырушы ардагер, әдіскер ұстаз, жоғары партия мектебін бітірген (1973). Маңғыстау облысы «Коммунистік жол» газетінде бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, 1978 – 1995 жылдары редакторы болды. КСРО Журналистер одағы 5-съезінің делегаты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналистері
Шоқты бұрғылау

**Шоқты бұрғылау**. Өнімді қойнауқаттарды тесу мақсатында шағын ғана аумаққа (*үйінді тасбөгетке, эстакадаға т.с.с.*) қойылған ұңғымадан бір ғана тік бағытталған, бірнеше еңіс бағытталған ұңғымаларды рет-ретімен бұрғылау. Мұндай бұрғылау түрлері бұрғылау өңірінің бірнеше ұңғымаларды әртүрлі нүктелерден қоюға қиындықтар туындаған, яғни ұңғыма бұрғылау жұмыстарын су айдыны бетінде, батпақты өңірлерде т.с.с. жүргізу керек болған жағдайда, немесе қоршаған ортаны тиімдірек қорғау мақсатында, кенді өндірістік жабдықтау және игеру істеріне деген қаржы мен уақытты үнемдеу мақсатында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Бордо

**Бордо**(немесе Бордо шарабы) — Жиронда департаментінің орталығы Бордода өндірілетін француз шараптарының бірнеше маркаларының жалпы атауы. Ақ бордо: Сотерн, Сотерн-Салюс,Шато-Икем, Сент-Круа, Карбонье, Понтак, Пюжоль, Лянгон, Грав. Қызыл бордо: Шато-Лафит, Шато-Марго, Шато-Ла-тур, Шато-Ляроз, Шато-Го-Брион, Сент-Эстеф, Сент-Жюльен, Сент-Эмильон, Бран-Мутон, Розан, Горе, Леовиль, Пишон, Калон, Польяк, Пессак, Реньяк, Кастельно, Медок.

## Дереккөздер



Санат:Шараптар