open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ми палау

**Ми палау** — ұлттық тағамдардың ішіндегі дәмді де, сүйкімді тағам. Оны жасау үшін піскен бастың миын, желке-шүйдесін, екі көзін, бастық құйқасын алып, ұсақтап турайды, үстіне шамалап сорпа құйып барлығын араластырады. Сондай-ақ ми палау дәмді болуы үшін оған бұрыш, ұсақтап туралған пияз (1 бас) қосып, тұзды татымына қарай салады. Ми палауға: 200 г құйрық май, бастық миы, құйқасы, екі көзі, 1 бас пияз, бір шымшым қара бұрыш, 3 ас қасық сорпа, 200 г бауыр керек.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Киелі кикілжіңі

**Киелі кикілжіңі**, Өрікті уақиғасы - 1836 жылдың 24 наурызы мен 5 сәуірінде Исатай сарбаздары мен Қарауылқожа жасақтары аралығында болған алғашқы қақтығыстардың бірі. 

Жәңгір ханның 17 наурыздағы жарлығына орай Қарауылқожа өзіне бағынышты беріш, адай, тама руларынан 600-650-дей (кей деректерде — 528) жігіт жиып, Манаш аулын қыстаған Исатайды тұтқындауға шығады. Исатай да соғысқа дайындалып, ауыл төңірегіне жал үйіп, бекініс жасайды. Хан жасақтары оларға тікелей шабуылдауға бата алмай, кері кетеді. 31 наурыз күні қайта оралып, бекіністерін тастап Тасшағыл құмына қарай көшкен Исатайларды қоршауға алады. Қоршаудың 7-нші күні Қарауылқожа шапқыншы жіберіп, Исатайларды Өрікті моласының түбінде шайқасуға шақырады. Зират басында өрік ағашы өсетіндіктен жергілікті халық оны *«Киелі»* (бұрынғы тарихшылар жазып жүргеніндей «Қиялы» емес) деп те атаған. Исатай шайқасқа 200 жігітпен жасанып шығады, олардың арасында Бекмағамбет, Махамбет, Қожахмет Өтемісұлдары, Тінәлі, Қамбар Тайсойғанұлы, Досақан Жәнібекұлы, Үсе, Есет Төлегенұлы, Иманбай Қалдыбайұлы, Есмұхамбет Жантумаұлы, Есенаман Боранбайүлы, Үбі және Жақия бар. Киелі (Өрікті) түбінде соғыс болған-болмағаны белгісіз, тарихшылар Қарауыл қожаның бес қаруын асынған, сайып-қыран батыр тобына тиісуге бата алмай, өзара кикілжіңнен аспай кері кеткенін айтады. Бұл К.к. бүкіл елге аян болып, ханның дәрменсіздігі, Исатайға қарсы қайрат қыла алмағандығы туралы әңгіме тарап кетті. Әбден сағы сынып, беделіне нұсқан келген Жәңгір бұл оқиғаны патша әкімшілігінен жасырып бақты.

## Дереккөздер


Санат:Оқиғалар
Қауіпті қалдықтарды шекарааралық тасымалдауды бақылау және оларды кәдеге жарату туралы базель конвенциясы

**Қауіпті қалдықтарды шекарааралық тасымалдауды бақылау және оларды кәдеге жарату туралы базель конвенциясы**(*Basel Convention on the Control of Transboundary Novements of Hazardous Wastes and Treir Disposal*) — 1989 жылы құрылған. Қатысушылары — 71 мемлекет және Еуропалық экономикалық қоғамдастық. 
### Мақсаты
Tараптардың конвенцияның тізбесіне енгізілген қалдықтарды шекарааралық алып өтуді (тасымалдауды) қысқарту жөніндегі міндеметтермелері; қауіпті қалдыктардың көлемі мен улылығын барынша азайту, экологиялық пайдалануды қамтамасыз ету; қауіпті және басқадай калдықтарды кәдеге жаратуда дамушы елдерге көмек көрсету. 
### Негізгі ережелері
Қауіпті калдықтарды сыртқа шығаруға және сырттан әкелуге тыйым салу, үкіметтік ұйымдардың, өнеркәсіп кәсіпорындарының, ғылыми мекемелердің және басқа ұйымдардың іс-қимылдарын үйлестіру, ұлттық білікті органдар құру, қауіпті және басқа да қалдықтарды шекарааралық тасымалдау.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бойгалар

**Бойгалар** () - сарыбас жыландар тұқымдасының туысы, ұзындығы 2 м. Қозғалыссыз өзекті у өткізгіш тістері ауыздың түбінде үстінгі жақтың артқы жағында орналасқан. Көз карашығы тік орналасқан. Оңтүстік Азия, Африка және Австралияда 34 түрі белгілі. Ағаш және бұталарда тропикалық жерде (ашық жерлерде) сирек мекендейді. Белсенділігі түнде басталады. Жылдам жорғалайды. Ұсақ омыртқалылармен қоректенеді. Жұмыртқа салады. ТМД-да 1 түр үнді бойга (*B. trigonata*) Тәжікстан, Түркіменстан және Өзбекстан шөл және шөлейт аймақтарында кездеседі. Бойгалар уы адамға қауіпті емес.

## Дереккөздер


Санат:Сарыбас жыландартәрізділер‎‎‎
Кинопрокат

**«Кинопрокат»** — мемлекеттік коммуналдық-қазыналық кәсіпорын. Ол 1938 жылға дейін *«[[Қазмемкино]]»* тресінің бөлімшесі, 1938-40 ж. облыстық кино тарату тресі, 1940-92 ж. облысы кино тарату басқармасы, 1992 жылдан *«[[Киновидеопрокат]]»* өндірістік бірлестігі. 1999 ж. ақпаннан қазіргі атымен аталады. Оған Орал қаласындағы Чапаев атындағы кинотеатр және облыс аудандарындағы 28 кино көрсету қондырғысы қарайды.

## Дереккөздер
Гидравликалық тұтқырғыш заттар

**Гидравликалық тұтқырғыш заттар** - берілген ауада ғана емес сонымен қатар суда да ұзақ уақыт сақтап қатаюға қабілетті тұтқырғыш заттар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Сірне

**Сірне** — бағланның, кепенің етін қазанға жілік-жілігімен қуырып даярлайтын қазақтың дәстүрлі асы. 

Ол көбінесе сыйлы қонақтарға арналып әзірленеді. Үйітілген бас-сирақ, ішек-қарны, мүшеленіп бұзылған еті түгелдей қазанға салынып, малдың өз іш майына және еттің өз сөліне бұқтырылып пісіріледі. Ол үшін қазанның бетіне бу шықпайтындай ғып ыдыс төңкеріліп, от мейлінше баяу жағылады. Қазанның түбі күймес үшін аздап қана су құюға болады. 

Бұқпа - жазда марқаның етінен пісірілетін дәмді әрі жеңіл тағамдардың бірі. Үйге сирек келетін, шақырып келтіре алмайтын сыйлы азаматтар келіп қалады. Олар сәлемге, әрі сусындып кетуге аз уақытқа ғана соққан. Мұндай кісілерге бір тоқтының басын көрсетпесе салт, дәстүр, жөн-жосық бойынша үй иесінің азаматтығына тағы да мін. Дегенмен мұның  жолы бар. Қымыз сапырылып, шай қайнап жатқанда үй иесі  бір марқаны алып ұрады да дәмді әрі тез пісетін "бұқпа" әзірлей береді. Марқаның терісі сыпырылғаннан кейін, жіліктері мен омыртқалары өткір балтамен шабылады да қазанға салынады, аздап су құйылады. Қазан беті тығыз жабылады да ет өз буымен піседі. Піскен етті нан салмай-ақ қонақтар алдына қояды. Буға баппен піскен семіз әрі жас ет қонақтар тәбетін аша түседі. Сөйтіп қонағына дәм ұсынған үй иесі де, риза, кәделі әрі жеңсік тағам жеген қонақтар да риза болады. Бұқпаны қойлы ауылда қонақ күте білетін тәжіриебелі адамдар ғана жасай алады. Оңтүстік жақта бұл сірне деп аталады.

## Тағы қараңыз
* Сірне (мал азығы)

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Санат:Қазақ асханасы
Замбия Коппербелті

thumb|250px|Замбия Картасы
**Замбия Коппербелті** - Конго Демократиялық Республикасына тиісті жер жолағы солтүстіктен сыналай еніп, З*амбия аумағын екі жеке облысқа:* халық аз қоныстанған шығысқа және ел халқының басым бөлігі тұратын батысқа бөледі. Замбия терең өзен аңғарлары, көл қазаншұңқырлары, сирек және аздаған батпақтары бар аласа төбелі үстіртте орналасқан. Аумағының 4/5 бөлігі Замбези өзенінің (оның атынан ел атауы шыққан) алабында орналасқан. Ағысы катты бұл өзенде иірімдер мен су құламалары көп. Мұндағы климат субэкваторлық, алайда елдің биігірек орналасуына орай Африканың басқа аудандарына қарағанда ыстық емес.

Ең ыстық айдың (қазан) орташа температурасы 23—27°С. Елдің солтүстігінде шығу тегі тектоникалық Танганьика, Мверу жәнө Бангвеулу сияқты ірі көлдер орналасқан. Ел ландшафтысының сипатты белгісі — биік шөпті саванналар мен саванналық ормандар. Рұқсатсыз аң аулаушылық иілдер мен мүйізтұмсықтардың санын күрт азайтқанымен, Замбияны көптеген жануарлар мекендейді. Оларды қорғау үшін ұлттық саяжайлар мен қорықтар құрылған. Замбия — аграрлы ел, ауыл шаруашылығына Халықтың басым бөлігі қамтылған. Жүгері, қант құрағын, маниок пен бидай өсіре отырып, Замбия өзін азық-түлікпен толық дерлік қамтамасыз етеді.

Ел халқы бір тектес емес: 73-тей этникалық топтар бар, бірақ олардың арасында болатын қақтығыстар өте сирек.

## Табиғат ресурстары

Елдің оңтүстік шекарасының көпшілік бөлігін алатын Замбези өзенінің орта ағысында дүние жүзіндегі ең ірі су құламаларының бірі, суы 1200 метрден құлайтын Виктория су құламасы қалыптасады. Су құламасының ені 1800 м-ге жетеді. Виктория су құламасынан ағыс бойымен 100 км төменірек жерде үлкен су қоймасы Кариба орналасқан. Осы жерге салынған СЭС электр қуатымен тек Замбияны ғана емес, көрші мемлекет - Зимбабвені де қамтамасыз етеді. Елдің негізгі байлығы - дәстүр бойынша экспортқа шығарылатын мыс пен кобальт. Мыстың ірі корлары елдің орталығындағы коппербелт мыс бeлдeyi) деп аталатын өнеркәсіптік аймаққа шоғырланған. Мұнда мыс кенін өндіру мен кайта өңдеу жүзеге асырылады.

Әзірше ел экспортының 85%-ын мыс құрап отыр. Замбияның гүлденуі дүниежүзілік рыноктағы мыстың бағасына тәуелді, ал ол соңғы кездері түсіп бара жатыр. Басқа минералдардан елде мырыш, қорғасын, алтын, күміс, селен, мәрмәр өндіріледі. Сондай-ақ асыл тастар — изумруд, аквамарин, аметист және аздаған мөлшерде алмас өндіру жүргізілуде.

Замбиялық ақық түсті малахит дүние жүзіне кең танымал. Табиғат әлемінің сан алуандығы мен әдемілігі бұл елге көптеген туристерді тартады.

2002 жылы туризмнен түскен пайда 2000 жылмен салыстырғанда 25%-ға дерлік артты.

## Дереккөздер


Санат:География
Гидравликалық градиент

**Гидравликалық градиент** - өлшем (жылдамдық) өзгертудің бірлікке жер асты сулардың қатты ағысы айырымдары сел ұзындықтары (немесе оның учаскесі).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Мастава

**Мастава (өзбек тағамы)**. Қой етін 20—25 грамнан турап қуырады да, оған жұқалап туралған пияз қосып, үстіне ұнтақталған қызыл бұрыш нен тұз салып, жақсылап қуырады. 5—7 минуттан кейін сәбіз бен текшелен туралған шалқан, жаңа піскен помидор (жіңішкелеп тілімден турап) немесе томат-пюре қосып, тағы да 10 минут қуырады. Мұнан соң үстіне сорпа (қой етінің сорпасын) құйып, қайна-тады да, жуып тазартылған күріш, майдалап туралған картоп қосады. Ыдыстың қақпағын жауып, бабымен пісіреді. Дастарқанға қоярда сорпаға қатық, ұнтақталған қызыл бұрыш, ұсақтап туралған көкөніс (көк пияз, базилик, кориандр) беріледі. 500 г қой етіне: 3 ас қасық тоң май, 3—4 түйір картоп, сәбіз, шалқан бір түйірден, І—2 бас пияз, күріш — бір жарым стакан, 3—4 помидор немесе 2 ас қасық томат-пюре, 1 стакан мөлшерінде қатық, тұз бен бұрыш — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Владимир Николаевич Кириенко

**Владимир Николаевич Кириенко** (1929 ж. т., Бөрлі ауданы, Жарсуат а.) — еңбек ұжымының жетекшісі, Социалистік Еңбек Ері (1973). 

1947 ж. Қарашығанақ МТС-нда комбайншының жәрдемшісі, 1962 жылдан Бөрлі ауданының *«Победа»* ұжымшарында механизатор, кейін бригадир. Оның бригадасы өңдеген танаптан ұдайы жоғарғы өнім алған. Агротехниканың озық әдістерін шебер қолданған. 1973 ж. Кириенконың еңбегі жоғарғы бағаланды.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Бөрлі ауданында туғандар
Санат:Бригадирлер
Герундий

**Герундий**
 ( - жасаймын, істеімін) - 
# Латын тіліндегі етістіктен **-nd-** суффиксі жалғану арқылы жасайтын зат есім; 
# Ағылшын тіліндегі етістіктің де зат есімнің де белгісін білдіретін **-ing** формалар.

## Тағы қараныз:
* Инфинитив
* Ағылшын тілі

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Bigox.kz Герундий реферат (қазақша)
* Bigox.kz Герундийдің сөйлемдегі басты қызметі реферат  (қазақша)
* Bigox.kz Герундийді формаларға бөлу реферат  (қазақша)

Санат:Лингвистика
Раувольфия

thumb|200px
**Раувольфия** () —қолдан өсірілетін өсімдік (КСРО-да). Тамырыгипертониялық ауруларды емдейтін (резерпин, раунатин, раувазан, рауседил т. б.) және тыныштандыратын дәрілер жасау үшін шикізат ретінде пайдаланылады. Аймалин препараты аритмияға қарсы қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Гидрогеологиялық шарты

**Гидрогеологиялық шарты** - белгілердің жиынтық, мекен сипаттайтын шарттары, тарату, қозғалыс, сан, сапа, жер асты сулардың тәртібі, литологикалық құрамы және су тұтқыш қасиеттері.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Бу ваннасы

**Бу ваннасы** — (косметикада) әсіресе терісі
майлы беттегі безеулі кетіруге қолданылады. Бу ваннасы терінің май бездерінің
сыртқа шығатын жолдарын бітейтін затты
(комедон) жұмсарт ады, әрі кірден тазартады.

Үй жағдайында бу ваннасын былай жасайды:
бетті сабындан жу ады, шашты орам ал мен
баса таңыл, ішіне ыстық су құйылған сиымдылығы 2—3 л кастрюльге басты еңкейтіл
ұстайды да, сыртынан түкті орамалмен
кастрюльмен қоса қымтап жабады. Осы әдіспен бетті 10—15 минут бойы булайды.
Ваннадан соң бетті жылы, сонан соң суық
сумен шаю қажет. Тері майлы болса бу
ваннасын аптасына 1—2 рет, тері құрғақ
болса — айына 1—2 рет жасау керек.
Тері тез тітіркенгіш болса, бу ваннасын
қолдалудың қажеті жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Гетерограмма

**Гетерограмма** ( - басқа, өзге +  - сурет, белгі, әріп) - бір тілдің сөзін айтатын, алайда басқа тілге аударғанда сол басқа тілдегі мәтіннің құрамында оқылуға арналған белгі немесе белгілер тіркесі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Кулич

**Кулич** (*тәтті нан*). Ашытқымен және ашытқысыз әзірлеуге болады. 
## Ашытқылы кулич

11 / 2 стакан жылы сүтке ашытқы ерітіліп, 500 г ұн себіледі, түйіршік болмас үшін мұқият араластырып, ыдыстың бетін таза матамен жабады да, жылы жерге қояды. Қамыр жақсы көтерілгеннен кейін (көлемі екі есе ұлғаяды) құмшекер мен ванилин араластырылған жұмыртқаның сары уызы, аздап ұн, май, тұз салып, мұқият иленеді, сонан соң жұмыртқаның көпіршітілген ақ уызын салады да, қамырды иін қандыра тағы да илейді. Қамырлы матамен жауып жылы жерге қояды, сөйтіп қамыр тағы екі есе көтерілген кезде жуылып келтірілген жүзім, қабығынан аршылып ұсақталған бадам, текшелей туралған тәтті жеміс қосылады.
Қалыптық қабырға ларын майлап, кепкен нанның ұнтағын сеуіп әзірлейді. Түбіне май немесе балауыз жағылған дөңгелек қағаз төселеді. Қамырлы қалыпқа шамамен аумағын оның '/з бөлігіндей, қалыңдығын 1/4 бөлігіндейін алатындай етіп салу керек, мұның өзі мейлінше нанның бабына жетіп, көтеріліп пісуіне мүмкіндік береді. Қалыптарын қамырлы жылы жерге қойып, көтерілуін (қалып көлемінің 3/4 бөлігіне дейін) күту керек, көпіршітілген жұмыртқа уызын жағын, еппен, шайқамай, онша ыстық емес пешке (50—60 минутқа жуық) қояды. Оның әзір болғанын куличке таза ағаш істік түйреу арқылы тексереді: егер істік ылғалданбай құрғақ шықса, тәтті нан әзір болғаны. Нанды пісірген кезде қамырға істік түйреулі және форманы аударуды өте сақтықпен жасау керек," өйткені шайқалтудан қамыр асып нан дүмбілез (яғни піспей, шикі) болуы мүмкін. Нанның үстіңгі беті күйіп кетпес үшін, ол күреңітіп піскенге дейін үстіңгі жағына суға малынған дөңгелек қағаз салады. Манды салқындатқаннан кейін оған әшекей салып, тәтті жеміспен, қайнатпа жидегімен және т. б. әсемдейді. Тәтті нанға әшекей салуға арналған 500 г қант шырынын алу үшін 400 г құмшекер мен 150 г суды ысытып, көбігін алады да, кейін салқындатады.

## Ашыт қысыз кулич
Ашытқыны жылы суда ерітіп, 4 стакан ұн сеуіп, тұз, құмшекер араластырған жұмыртқаның сары уызын, тортасынан айырған сарымай (бірақ ыстық емес) немесе маргарин, көп іршітілген белоктар қосу керек. Қамырлы жақсылап илеп, ыдысты матамен жауып, түнемелікке жылы жерге қояды. Таңертеңгісін аздаған ұн мен ванилинді салып, қамырлы мұқият илейді, көтерілуі үшін тағы да жылы жерге қояды. Көлемі екі есе ұлғай ғаннан кейін жүзім, бадам, тәтті жеміс қосып, қамырды тағы да илеп, оны қалыпқа салады. Бұдан былайғысын да осы рецепте көрсетілгендей етіп істеуге болады. Кулич (ашыт қылы және ашытқысыз) үшін 1 кг бидай ұнына: 1 /2 стакан сүт, 6 жұмыртқа, 300 г сары май немесе маргарин, 2 стакан құмшекер, 50 г ашытқы, шай қасықтың 3/4 бөлігіндей тұз, 150 г жұзім, 50 г тәтті жеміс, 50 г бадам, 1 /2 бөлігіндей ванилин ұнтағы қажет.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Секуринега

thumb|200px
**Секуринега** () — жабайы өсімдік. Өркенінен секуринин
химиялық заты бөлінеді. Ол орталық нерв жүйесінің қызметін жақсарту үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Сенна

thumb|200px
**Сенна** () — қолдан
өсірілетін өсімдік. Жапырағының тұнбасынан
іш жүргізетін дәрілер жасалады (пурсенид,
глаксенна т. б.).

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Бүйірлеп жүзгіш

**Бүйірлеп жүзгіш**, *әртүрлі аяқтылар* () – жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділер отряды. Палеогоннан белгілі, ұзындығы 1-2 см, максималды 28 см көбінің денесі бүйірлерінен жалпақталған. 1-2 кеуде сегменттері басымен біріккен. Көздері отырыңқы қарапақсы жоқ. Алдыңғы сығымдалған кеуде аяқтарында екі жұп қысқыштары (гнатоподалар) бар басқаларында желбезектер жетілген. Құрсағында үш жұп екі сабакты жүзу аяқтары (плеопод) және секіруге бейімделген үш жұп уроподы бар. 4500 түрі белгілі. Көбі теңіз түбіндетопырақты казып және қорғаныс түтікшелерінде тіршілік етеді планктонды түрлері бар. Түрлердің көбі тұщы суларда мекендейді. Бүйірлеп жүзгіш аталуы дұрыс емес тек таяз суларда ғана бүйірлеп жүзеді. Қорек таңдамайды планктондар жыртқыштары да бар. Жұмыртқалары ұрғашыларының кеудесінде шығару камерасында дамиды. Бүйірлеп жүзгіш көпшілік балықтардың қорегі. Тұщы сулардағы кейбір түрлері жерсіндіру нысандары.

## Дереккөздер


Санат:Жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділер
Гетерография

**Гетерография** ( - басқа, өзге +  - жазамын) - сөздердің (немесе олардың түбірлерінің) бір бөлегі (кейде де сөйлемдің бір бөлегі) бір тілде жазылатын, бірақ оқығанда басқа тілге аударылатын жазу. Бірінші рет Төменгі Месопотамияда пайда болған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Павел Николаевич Землянов

**Павел  Николаевич  Землянов** (1914 ж. т., Казталов ауданында, Жалпақтал ауылында туған.) — еңбек және соғыс ардагері, 1932-41 жыл бұрын  Фурманов ауданында шаруашылық есепшісі.
1941 ж. майданға аттанып, Мәскеу түбіндегі, Орел-Курск майданындағы ұрыстарға қатысқан.1945-78 ж. облыстың Бөрлі, Шыңғырлау, Теректі, Фурманов ауданында басшылық қызметте болды. Ол 1,2-дәрежелі Отан соғысы, қызыл жұлдыз, Еңбек қызыл ту және Ленин ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер
Қорғаныш рең

thumb|right|250px|Қорғаныш реңдіктің үлгісі
**Қорғаныш рең** (*Мимикрия*;  — еліктеу) — 
# жануарлардың бір түрінің реңі мен пішінінің басқа жануарға, өсімдікке немесе затқа, экскрементке, жеуге жарамсыз (қауіпті) жануарларға ұқсауы. Мысалы, ине-балықтардың балдырларға, көбелектердің түсінің жапырақ түсіне ұқсауы және т.б. Қорғаныш рең жануарлардың тіршілік үшін күресте сақталуына, жауларынан қорғануына, азықтарын аулауға және т.б. мүмкіндік береді; 
# өсімдіктердің бір түрінің түсі мен пішінінің, иісінің және т.б. белгілерінің басқа өсімдік түріне немесе жануарларға ұқсауы; өсімдік үшін пайдалы жануарларды еліктіруге немесе зиянды жануарларды үркітуге себепші болады. Мысалы, шірнесінен айырылған кездікқынның гүлдерінің балды өсімдіктердің гүлдеріне ұксауы тозаңдандыратын жәндіктерді еліктіреді.

### Түстiң қорғаныш реңі
thumb|right|200px|шөптегi шегiртке
thumb|left|200px|жапырақтағы ақтиын
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Скумпия

**Скумпия** () — жабайы және қолдан өсірілетін өсімдік. Қазақстанда өседі. Қабыну процестері кезінде ауызды, мұрынды және жұтқыншақты шаю үшін пайдаланатын дәрі танинді дайындау үшін, жапырағы шикізат ретінде алынады, майы күйікке, жараға т. б. жақсы әсер етеді; таниннің ерітіндісі ауыр металдардың тұздарымен уланғанда асқазанды жууға қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Сумахтар
Санат:Тұрмыс
Саз жапалағы

**Саз жапалағы**  () –– жапалақтәрізділер сабына жататын құс. Ұзындығы 33-43 см. арқасының түсі коңыр, ал жиектері ақшыл, құрсағы ашық қызыл-қошқыл, ұзыннан орналасқан дақтары бар. Көздің сыртқы мөлдір қайығы ақшыл-сары. Еуразияда (Оң. басқа) Солтүстік және Оңтүстік Америкада аралдардың көбінде кең таралған ТМД-да батыстан шығыска дейін кездеседі. Ашық ландшафтарды мекендейді. Ұялары жерде 4-9 жұмыртқа салады. Ұсақ кемірушілермен қоректенеді. 1 түр тармағы ХТҚО Қызыл кітабына енгізілді.

## Дереккөздер


Санат:Жапалақтәрізділер
Қайнатқыш

**Қайнатқыш** (батырмалы)— мөлшері шамалы суды (10 л-ге дейін) қайнатуға арналған кәдімгі түтікті электр қыздырғыш элемент. Әдетте қайнатқыштар 0,3— тен 2 кВт-қа дейінгі қуаттылықпен шығарылады. Бір стакан су қуаттылығы 0,3 кВт қайнатқыш пен 20-дай 950С-қа дейін 5 минут ішінде, ал 7 л су қуаттылығы 2 кВт қайнатқышпен 30 минутта қайнайды.
Қайнатқышты суға батырмай тұрып, оны электр желісіне қосуға болмайды. Судың деңгейі электр қыздырғыш элементінің түзу жерше түсірілген екі белгінің аралығында болуға тиіс. Жазатайым қауіпті жағдайға ұшырамау үшін электр желісіне қосулы қайнатқыш батырылған суға қол салуға да болмайды. Қайнатқыштың жылу бергіштігі тиімді болу үшін, пайдаланғаннан кейін оны жүн шүберекпен сүртін, қағын кетіру керек. Едәуір қақ тұрған қайлатқышты сірке эссенциясының 15—20 проценттік ерітіндісіне біраз уақыт салып қою қажет.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Гетероклизия

**Гетероклизия** ( - басқа, өзге +  - септеймін) - зат есімдердің әр тұрлі септелуі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Вирусқа қарсы қолданылатын препараттар

**Вирусқа қарсы қолданылатын препараттар**. Оларға биологиялық препараттар — гамма-глобулин, интерферон, сондай-
ақ кейбір химиялық заттар жатады.

Гамма-глобулин қан сарысуының белоктық фракцияларының бірі болып табылады; бұл препараттың құрамында микроорганизмдерді — ауру қоздырғыштарды өлтіруге көмектесетін қорғаушы антителолар бар. Оларды қан берушілердің, олардың
ішінде белгілі бір жұқпалы ауруға қарсы
вакцина егілген қан берушілердің қанынан,
вакцина егілген малдың, т. б. қанынан алады.
Гамма-глобулин препараттарын тұмау, Боткин ауруы, қызылша, энцефалит, құтыру, және басқа вирустық аурулардың, сондай-ақ
бактериялар тудыратын кейбір аурулардың (стафилококк жұқпалы ауруы, көкжөтел, т. б.) алдын алу және оларды емдеу
үшін қолданады. Гамма-глобулин организмнің түрлі ауруларға жалпы қарсылық көрсет у д де күшейте алады. Оның аллергиялық
әрекеттер және басқа құбылыстар туғызуы
мүмкін, сондықтан ол тек дәрігердің ұйғаруымен ғана енгізілуге тиіс.

Лейкоцитті интерферон — организм
клеткаларында вирустың енуіне қарсы
жетілетін қорғаушы белоктар. Кейбір вирустық аурулардың алдын алу және оларды
емдеу үшін пайдаланылады. Тұмаудың алдын
алу үшін — ауру етек ала бастаған кезде
оны мұрынға күніне 2 рет (ең алдымен 3
айға дейінгі нәрестеге) тамызу керек.
Химиялық препараттар да: ремантадин мен
оксолинде вирусқа қарсы әрекет етеді. Ремантадинді ересек адамдардың тұмауын
бастапқы кезінде емдеу және оның алдын
алу үшін қолданады; 0,25 проценттік сүртпе
май түріндегі оксолинді (мұрынға жататын)
тұмаудың алдын алу үшін пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Камал Әбілқасымқызы Әлпейісова

thumb|right|200px|Камал Әбілқасымқызы Әлпейісова оқырмандарымен кездесуде, Астана, №48 мектеп-лицей
**Камал Әбілқасымқызы Әлпейісова** (10 наурыз 1956 жыл, Қостанай облысы, Амангелді ауданы «Родник» кеңшары) - аудармашы, филология ғылымдарының кандидаты.

## Өмірбаяны

* 1973 жылы Арқалық қаласындағы Ш.Уәлиханов атындағы N21 орта мектепті бітірген. 
* 1978 жылы Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультетін тамамдаған.
* Еңбек жолын 1979 жылы «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде корректорлықтан бастаған. 
* 1981 жылы «Қазақстан әйелдері" журналында әдеби қызметкер
* 1990 жылы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Әйелдер ісі, ана мен баланы қорғау комитетінде қызмет істеген. 
* 1994 жылы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі аппаратының Редакциялық-баспа бөлімінде консультант, ілеспе аударма секторының меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары болып қызмет еткен. 
* Қазір Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты аппараты редакциялық баспа бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып еңбек етуде.

## Шығармашылығы
Республикалық газет-журналдарда әңгіме, өлең, аудармалары жарияланып тұрады. 
* «Қыз өссе, ұл есейсе» (1998)
* «Н.Қайыпова» (2003)
* «Жапырақтары жанымның» (2006)
* «Мағыналас мақал-мәтелдердің, қанатты сөздердің қазақша-орысша және орысша-қазақша сөздігі» (2006) атты кітаптардың авторы. 
Белгілі фольклорист ғалым, филология ғылымдарының докторы О.Нұрмағамбетовтың артында қалған еңбектерін жинақтап, 
* «Өмір өрнектері» (2003) атты кітап етіп шығарған. 
* «Шаңырақ» энциклопедиясының материалдарын аударуға атсалысқан. 
* Мұғамила Әуезованың «Әкем туралы» атты кітапшасын, М.Асаубаеваның өмірбаяндық хикаятын орыс тіліне аударған. 
* Сондай-ақ орыс тіліне Махамбет өлеңдерінің жолма-жол аудармасын жасаған. 
* «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша шығарылған «Әлемдік саясаттану антологиясында» грек ойшылдары Демокриттің, Аристотельдің, Платонның, Сократтың, батыс ойшылдары Бенедикт Спинозаның, Джон Локктың, Паскаль Блездің жекелеген еңбектерін аударған (2005).

## Дереккөздер


Санат:10 наурызда туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Амангелді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Маврикий

**Маврикий** (, ), ресми **Маврикий Республикасы** (, ) — Үнді мұхитындағы аралдардан құралған мемлекет. Африканың оңтүстік-шығыс жағалауынан шамамен 2000 км қашықтықта орналасқан. Астанасы әрі ең ірі қаласы — Порт-Луи.

thumb|250px|Маврикийдің ескі жалауы
thumb|300px|Маврикий

Маврикий — ұлттардың "қоспасы". Олар мұнда көптеген ғасырлар бойы дүниедегі басқа құрлықтар мен елдерден: Еуропадан, Азиядан және Мадагаскардан келген. Олар өздерімен бірге өздерінің әдет-ғұрыптарын, тілдерін, діни наным-сенімдерін ала келді.

## Мемлекеттік құрылысы

## Әкімшілік бөлінісі
Маврикий 9 округке және 3 территорияға бөлінеді.

## Климаты
**Климаты** — тропиктік, ыстықты оңтүстік-шығыстан соққан пассаттар әлсіретеді. Маврикийде екі: сөуірден қыркүйекке дейін созылатын қысқы (ауаның орташа темпертурасы түнде +17°С, күндіз +23°С) және қазаннан наурызға дейін созылатын жазғы (ауа температурасы түнде +25°С, күндіз +30, ылғалдығы 80%, жағалаудағы судын температурасы 20—26°С аралығында) маусым байқалады. Аралда салқын маусымдар болмайды.

Теңіз жағалаулары әрқашан тыныш, арал су асты жартастарының тұтас бөгетімен қоршалған. Көптеген тропиктік елдерден айырмашылығы — Маврикий құрғақ, жауыннан кейін де ылғалдың молдығы сезілмейді.

## Тарихы
Маврикий аралы араб саяхатшыларына 10 ғ-дан белгілі. 16 ғ-ға дейін халых мекендемеген. 16 ғасырдың басында бірінші болып португалдықтар келді. 1598 ж. аралдары голландықтар иемденіп, Шығ. Африкадан құлдар әкеле бастады. 1715 ж. Маврикийді Франция, 1810 жылы Ұлыбритания жаулап алды. Аралда 1695, 1724, 1732 және 1794 жылдпры отаршылдарға қарсы ірі-ірі көтерілістер болды. 1935 ж. 1936 ж. алғашқы саяси партия—лейбористік партия (ЛП) ұйымдастырылды. Маврийкидеде ұлттық үкімет 1964 ж. құрылды. Аралдағы ұлт-азаттық қозғалысының дүмпуімен, 1965 жылы Лондон конституциялық конференциясында Маврийкигеге 1966 жылдан кешіктірмей тәуелсіздік беру туралы шешім қабылданды. Бірақ Ұлыбритания бұл шешімді әр түрлі сылтаумен кейінге қалдырып, жүзеге асырмады. Тек 1968 жылгы 12 наурызда Ынтымақ елдері көлемінде тәуелсіздік алды. 1969 ж. Маврийкийде ЛП, Маврикий с.-д. партиясы (1955 ж. құрылған) және мұсылмандық әрекет комитеті партиясыныц (1958 ж. құрылған) үкімет коалициясы ұйымдастырылды. 1970-71 жылдары елде ірі-ірі ереуілдер болды. 1971 жылдың желтоқсан айынан бастап Маврийкиде төтенше жағдай жарияланып ол 1978 жылдың наурыз айына дейін созылды. 1992 жылдың 12 наурызынан бастап Маврикий Республикасы атанды.

## Экономикасы
Өнеркәсібі — қант құрағы мен шәй жапырағын өңдейтін, кеме жөндейтін кәсіпорындардан құралады. Жүк тасымалында теңіз транспортының үлесі басым.
Соңғы кезде офшор аймағы ретінде банк бизнесі дамып келеді. Сол сияқты балық және теңіз өнімдерін өңдеу дамуда.

## Дереккөздер

*
Элеутерококк

thumb|200px
**Элеутерококк** () —
жабайы өсімдік. Тамырынан бойды сергітетін
спиртті сұйық сығынды жасалады. Бұл дәрі
адамның организмін әлдендіреді және жұмыс
қабілетін күшейтеді. Әсері женьшень препараттарына жақын.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Артериалдық гипертензия

**Артериалдық гипертензи́я** (АГ) немесе **гипертония**, гипертониялық ауру, жоғарғы қан қысымы (ЖҚҚ) ( «үстінде, жоғары» + *τόνος* «керу; тон») — артериялық қан қысымының ұзақ уақыт бойы тұрақты түрде көтерілуімен сипатталатын медициналық жағдай. Жоғары қан қысым кезінде көп жағдайда симптомдар байқалмайды. Алайда, АҚ-ның ұзақ мезгілде тұрақты түрде көтерілуі тәждік артерия ауруы, инсульт, жүрек жетіспеушілігі, жүрекшелер фибрилляциясы, перифериялық тамырлық ауру, соқырлық, бүйректің созылмалы ауруы және деменцияның пайда болу қауіпін жоғарылатыды.

Жоғарғы қан қысым біріншілік және екіншілік болып бөлінеді. Жоғарғы қан қысымының 90-95%-ын біріншілік (эссенциалдық) гипертензия (гипертониялық ауру) құрайды. Ол  айрықша өмір салтымен және генетикалық факторлармен сипатталады. Ауыру қауіпін жоғарылататын факторларға тағамда тұзды шамадан тыс пайдалану, семіздік, темекі тарту және ішімдік ішу жатады. Қалған жағдайларда екіншілік, симптоматикалық артериалдық гипертензияны диагностикалайды: бүйрек (нефрогенді) — 3—4 %, эндокринді — 0,1—0,3 %, гемодинамикалық, неврологиялық, стрестік, ятрогендік (кейбір заттарды қабылдаудан кейін пайда болатын) және жүктілік кезіндегі АГ. Бұл кездерде артериялық қан қысымының көтерілуі негізгі ауру симптомдарының бірі болып табылады. 

Қан қысымы екі өлшем бойынша сипатталады — систолалық және диастолалық қысым, яғни максималды және минималды қысым. Ересектердің көбінде тыныштық жағдайында қалыпты қан қысымы: систолалық 100—130 мм с. б., диастолалық 60—80 мм с.б. арасында болады. Ересек адамдарда тыныштық жағдайында қан қысымы 140/90-ға тең немесе жоғары болса, артериялық гипертензия болып саналады. Балаларда басқа өлшемдер қолданылады. АҚ-на амбулаториялық жағдайда (офистен тыс, АҚТМ не АҚҮМ) 24 сағат бойы мониторинг жасау, офистік өлшемге қарағанда дәлірек болып табылады.

### Жүктілік
Гипертония жүктіліктің шамамен 8-10% кездеседі. Артериялық қысымның екі көрсеткіші 140/90 мм Hg-ден алты сағат аралықпен жоғары гестациялық гипертензияның диагностикасы болып табылады. Жүктілік кезіндегі жоғары қан қысымы прегипертензия, гестациялық гипертензия немесе преэклампсия ретінде жіктелуі мүмкін. Преэклампсия – жүктіліктің екінші жартысында және босанғаннан кейінгі кезеңде қан қысымының жоғарылауымен және несепте ақуыздың болуымен сипатталатын ауыр жағдай. Ол жүктіліктің шамамен 5%-ында кездеседі және дүние жүзінде ана өлімінің шамамен 16%-ына жауап береді. Преэклампсия әдетте симптомсыз және әдеттегі скрининг арқылы анықталады. Преэклампсия белгілеріне бас ауруы, бұлыңғыр көру (жиі жыпылықтайтын «шамдар»), құсу, асқазанның ауыруы және ісіну жатады. Преэклампсия кейде өмірге қауіп төндіретін эклампсия деп аталатын жағдайға ауысуы мүмкін, бұл көру қабілетінің жоғалуы, мидың ісінуі, құрысулар, бүйрек жеткіліксіздігі, өкпе ісінуі және таралған тамырішілік коагуляция (қан ұюының бұзылуы) сияқты бірқатар ауыр асқынулары бар төтенше гипертензия. Айта кету керек, гестациялық гипертензия жүктілік кезінде несепте ақуызсыз жаңадан пайда болған гипертония ретінде анықталады.

## Дереккөздер

Санат:Кардиология
Сарыбауыр шымшық

**Сарыбауыр шымшық** () –– шымшық тұқымдасына жататын құс. 

Ұзындығы орташа 13 см. Еуразия (С. басқа) және Солтүстік-Батыс Африка таралған ТМД-да, Орталық Азиядан басқа бүкіл территорияда. Жапырақты және аралас ормандарда және саябақтарда ұялайды. Қыста елді мекендерді паналайды. Жәндіктермен қоректенеді оның ішінде орман және ауылшаруашылығы заянкестерімен.

## Дереккөздер


Санат:Шымшықтар тұқымдасы
Химияның тіршілік үшін маңызы

Адамзат қоғамы бұдан мыңдаған жылдар бұрын кейбір табиғи шикізаттарды мұқтажына сай
өңдеп, қажетіне пайдалана білген. Қазіргі заманда адамның өндіргіштік
әрекеттері саласында химияның атқаратын рөлі зор. Химия араласпаған бірде-бір өндіріс, шаруашылық салалары жоқ. Табиғат
бізге тек бастапқы шикізатты — ағашты, кенді, мұнайды және т.б.
береді. Табиғи материалдарды химиялық өңдеу арқылы ауыл
шаруашылығына, өндіріске, тұрмысқа қажетті тыңайтқыштарды,
металдарды, пластмассаларды, бояуларды, дәрілік заттарды, сабынды,
соданы және т.б. аса маңызды әр түрлі заттарды алады. Осы
процестерді іске асыру үшін жалпы заңдылықтарды білу қажет. Бұл
білімді де химия береді.
Химияның және химия өнеркәсібінің өркендеуі шаруашылықтың
барлық салаларының дамуына, жалпы ғылыми-техникалық прогрестің
жеделдеуіне әсер етеді. Химия және оның жетістіктері егеменді
еліміздің экономикасы мен мәдениетінің өсуіне, халықтың әл-ауқатының артуына ықпал етеді.
Химиясыз ғылыми-техникалық прогресс болуы да мүмкін емес.
Машина және аспап жасау сияқты өндіріс салаларына химиялық
конструкциялық материалдар қандай қажет болса, қара және түсті
металдарды, құймаларды, ағашты, шыныны алмастыратын берік,
ыстыққа төзімді, оптикалық мөлдір, электро оқшаулағыш, жемірілмейтін, т.б. қасиеттері бар полимерлер сондай қажет.
Қазіргі кезде химияның қолданылу аясы одан әрі кеңейді. Химия
ғылымы көптеген маңызды ғылыми жаңалықтар мен жетістіктердің
қуатты өршіткісіне айналды. Физиктер химиялық әдістердің көмегімен
радиоактивті элементтерді таза күйінде бөліп алып, өнеркәсіп
қызметіне қосты.
Каучуктар, резеңкелер, металдар сияқты материалдардың
беріктілігін арттыру үшін радиациялық химия ядролық сәулелендірудің тиімді әдістерін тапты. Мұндай ірі жаңалықтарды
шаруашылықтың әр саласынан кездестіруге болады. Сонымен химия
қазіргі қоғамдағы неғұрлым көкейкесті және болашағы зор
проблемаларды шешуге ат салысуда. Олардың қатарында мыналарды
атауға болады: жасанды тыңайтқыштардың тиімділігін арттыру
арқылы ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін молайту;
ауыл шаруашылығы дақылдарынсыз тағам өнімдерін синтездеу
проблемасын шешу; шикізаттардың мүмкін болатын түрлерін тауып
өңдеу; энергияның жаңа көздерін табу; маңызды табиғи химиялық
процестердің механизмін анықтап, оны жасанды жағдайда іске асыру;
болашақта техникалық міндеттерді шешу үшін қажетті жаңа заттар
мен композицияларды синтездеу; коршаған ортаны қорғау, қалдықсыз
өндірісті дамыту.
Қазіргі қоғамда әрбір адам өзінің химия ғасырында өмір сүріп
отырғанын жақcы біледі. Өйткені химия адамды сырт киіммен,
аяк киіммен қамтамасыз етіп қана коймай, тамақтандырып, әрі
емдейді. Олардың баспаналы болып, өмірін көркейтуіне көмектеседі.
Адамдар химияның қызметін әр сағат, әр секундта көреді десек, артық
айтқандық емес. Үйде отырып телевизор қарау немесе қолды сабынмен
жуу, тіпті автоқаламмен жазудан бастап, ғарышқа ұшқанға дейін адам химияның өнімін пайдаланады. Химиясыз жасанды жер серіктері,
зымырандар, планета аралық станциялар болмас еді. Сондай-ақ адам
жер тұңғиығына үңіліп, теңіз бен мұхит тереңдіктеріне бойлай алмаған
болар еді.
## Дереккөздер


Санат:Химия
Игібай Тәжібайұлы Әлібаев

**Игібай Тәжібайұлы Әлібаев** - Солтүстік Қазақстан облысы, Преснов ауданы, Айтуар ауылы) - ақын.

* Өз әкесі Тәжібай, оның ағасы Әлібай (Игібайды бауырына басып, бала етіп алған) — бәрі Біржан салдан тәлім алған әнші, өлеңші, өнерпаз болған.
* 1921 жылы Қызылжардағы (Петропавл) Қазақ педагогика техникумын бітіріп, ұзақ жылдар ауылда мұғалім болып істейді. Бүкілодақтық, республикалық халық өнерпаздарының байқауларына, айтыстарға қатысып, жүлде алды.
* Шығармалары ақындардың ұжымдық жинақтарында жариялайды. 1974 жылы «Айтуар» атты өлең кітабы жарық көрді.
* «1941 — 1945 жылдар дағы Ұлы Отан соғысы кезіндегі еңбектегі ерлігі үшін» (1946), «Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1958) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Еңбекте үздік шыққаны үшін медалінің иегерлері
Химиялық заттардың адам денсаулығына әсері

Адам денсаулығына кері әсерін тигізіп, зор зиян келтіретін заттардың бір тобы:
никотин, есірткі және алкогольдік ішімдіктер. Олардың барлығы да
органикалық заттар. Нашақорлыкпен, маскүнемдікпен және темекі
тартумен күресте олардың молекулаларының организмге тигізетін
қауіп-қатерінің механизмін білудің маңызы зор. Бұл
үш зат организмге түскенде, алдымен жүйке клеткаларын, қан мен
ми, өкпе тіндерін зақымдайды. Физиологиялык әсерлері өте күшті.
Есірткінің барлығы да медицинада қолданылады, бірақ артық мөлшері
организмге күшті уландырғыш зат ретінде әсер етеді. Организм оларға
тез бейімделеді. Сондықтан емдеу практикасында соңғы кезде кокаинді
анестезиялық зат ретінде қолдануды тоқтатты.
## Дереккөздер


Санат:Химия
Өтеген (айрық)

"Өтеген батыр" сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:
* Өтеген - Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл.
* Өтеген батыр -  Алматы облысы Іле ауданындағы кент.
* Өтеген Өтеғұлұлы - жоңғар басқыншыларына қарсы күрескен батыр, қолбасшы.  
* Өтеген батыр көшесі (Алматы).
Алкандардың табиғатта кездесуі мен алынуы

Метан — табиғатта көп тараған көмірсутек. Метан өсімдіктер мен жануарлар организмдерінің ауа қатыспай ыдырауы нәтижесінде түзіледі. Батпақты суларда, тас көмір шахталарында кездеседі. Табиғи газ, негізінен, метаннан тұрады (80 — 97%). Мұнай өндіргенде бөлінетін газдың құрамында да метан көп болады. Көмірдің кен орындарында кездесетін метанның мөлшері табиғи газ құрамындағы метанмен салыстырғанда едәуір артық деп болжануда.

Шахталардағы қопарылыстың көбі метанның кесірінен болатындықтан, бұл газ ерте кезден "шахтерлердің қас жауы" деп аталады. Ағашты, шымтезекті, тас көмірді құрғақ айдаған кезде, мұнайды крекингілегенде метан түзіледі.

Алкандар, негізінен, табиғатта кездеседі. Газ тәрізді алкандарды табиғи газ бен мұнайға серіктес газдардан алады. Сұйық алкандар мұнайдың, қатты алкандар мұнай мен озокериттің құрамында болады.

Сонымен қатар алкандарды синтездеп алудың бірнеше жолдары бар.

1. Алкандарды лабораторияда қанықпаған көмірсутектерді Ni, Pt, Pd өршіткілері қатысында гидрлеп алады:

::H2C = CH2 + H2 → H3C - CH3

2. Вюрц реакциясы бойынша, алкандардың галогентуындыларына металл натриймен әсер етіп алады:

::2СН3СІ + 2Na → С2Н6 + 2NaCI

Егер Вюрц реакциясын әр түрлі алкандардың галогентуындыларының қатысында жүргізсе, алкандардың қоспасы түзіледі. Мысалы, йодметан мен йодэтанның қатысуында Вюрц реакциясы нәтижесінде этан, пропан және бутанның қоспасы түзілуі мүмкін:

::2СН3І + 2Na → СН3 - СН3 + 2Nal
::СН3І + 2Nа + С2H5I → CH3 - С2Н5 + 2Nal
::2С2Н5I + 2Na → С2Н5 — С2Н5 + 2Nal

3. Алкандарды көмірді гидрлеп алуға да болады. Жай заттардан алкандарды синтездеу реакциясының теориялық тұрғыдан маңызы зор. Бұл реакция жай заттардың (бейорганикалық) органикалық қосылыстарға өту мүмкіндігін көрсетеді. Реакция 500°С температура шамасында, өршіткі (темір оксидтері) қатысында жүреді:

::nC+(n+1)H2 → CnH2n+2

Немесе метанды синтездеу реакциясы Ni катализаторы қатысында жүреді:

::С + 2Н2 → СН4 + 75 кДж

Бұл реакцияны метанның айырылу реакциясымен салыстырып, өздерің реакцияның қайтымдылығы жөнінде қорытынды жасаңдар. Қандай жағдайлар тепе-теңдікті метанды алу жағына қарай ығыстыратынын айтыңдар.

4. Алкандарды синтездеу мақсатында катализатор қатысында (Co, Ni) көміртек (II) оксиді мен сутектің қоспасын (синтез-газды) да пайдаланады:

::nCO +(2n+1) H2 → CnH2n+2 + nH2O

5. Метанды лабораторияда натрий ацетаты (сірке қышқылының тұзы) мен натрий гидроксидін балқытып алады:

::CH3COONa + NaOH → CH4 + Na2CO3

Басқа қышқылдардың тұздарын пайдаланып, өзге алкандарды алуға болады.

## Вюрц Шарль Адольф
Вюрц Шарль Адольф (1817-1884)
Француз химигі, академик. Ғылыми жұмыстары органикалық және бейорганикалық химияға байланысты. Алкилгалогенидтерге металл натриймен әсер етіп, парафин көмірсутектерін синтездеу әдісін (Вюрц реакциясы) тапты. Алкиламиндерді ашып, метиламин мен этиламиндерді синтездеді. Этилен оксиді, этилен- гликоль, сүт кышқылы, фенол, т.б. көптеген органикалық заттарды синтездеді. "Теориялық химияның кейбір мәселелері туралы дәрістері", "Жаңа химияның алғашқы сабақтары", т.б. кітаптардың авторы.
## Пайдалнаылған әдебиеттер


Санат:Алкандар
Бургомистр

**Burgomaster** (*Bürgermeister*) — Германияда, қала аумағында мемлекеттік билікті жүзеге асыратын мемлекеттік қызметкер. Жалпы жер маңызы бар мәселелерді шешеді (мемлекеттік қаулылар мен жер министрліктері негізінде) және қаланың жергілікті маңызы бар мәселелері бойынша шешімдерді жүзеге асырады. Жер мәселесінде ол магистраттың, қалалық өкілдер жиналысының немесе қалалық кеңестің төрағасы болып табылады. 1934 жылға дейін оны магистрат немесе қалалық өкілдер жиналысы тағайындады. Ірі қалаларда бургомистрлер обер-бургомистрдің көмекшілері болды, 1934-1945 жылдар арасында. 1945 жылдан 1990 жылдарға дейін Регирунгс-президент болып тағайындалды. кейбір елдерде магистрат, басқаларында қалалық өкілдер жиналысы, басқаларында оны халық сайлаған, ал 1990 жылдардан бастап оны тек халық сайлаған. Бұрын Швеция мен Финляндияда бургомистрлер қала ішіндегі орталық маңызы бар мәселелерді ғана шешетін еді.

## Дереккөздер

Санат:Германия
Санат:Лауазымдар
Иттұмсықты жарқанаттар

**Иттұмсықты жарқанаттар** немесе **Бульдогты жарқанаттар** () – жарқанаттар тұқымдасы. 

Отряд тармағының ең жоғары мамандалған тұқымдасының бірі. Шапшаң ұшуды қамсыздандыратын жақсы жетілген қанаттары бар. Қанаттары қысаң, үшкір және ұзын бұлшық етті. Негізінен жартылай тропиктік, субтропиктік аймақтарда кездеседі, әлемнің қоңыржай белдіктерінде сирек таралған. 

6-11 туысы, 119 түрі бар; ТМД-да қыртысты ерінді туысынң 1 түрі (кеңқұлақты жарқанат) бар.

## Дереккөздер


Санат:Жарқанаттар
Қоңыр тістілер

thumb|right

**Қоңыр Тістілер** () жертесерлер туысы. Дене ұзындығы 4-9 см құйрық 2,5-8 см. Тұмсығы ұзын. Құйрығының ұзындығы біркелкі түкпен қапталған. Құлақтары кішкентай. Тістері қызғылт қоңыр түсті (осыдан аталуы). Үстіңгі жақтын әр жартысында 5 тісі бар. 50-65 түрі Солтүстік және Орталық Америкада, Еуропа, Азия тундраларында таралған. ТМД-да 16-18 түрі бар,солтүстіктен шөл далаға дейін. Дымкыл жерлерді мекендейді. 2 түрі КСРО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Жертесертәрізділер
Үлкенаяқты тауықтар

**Үлкенаяқты тауықтар**, *қоқсық тауықтары* () - тауық тәрізділер тұқымдасы. Ұзындығы 25-65 см. 7 туысы 12 түрі белгілі Шығыс Индонезия, Полинезия, Жаңа Гвинея және Австралияда таралған. Тропиктік ормандармен және бұташілікті мекендейді. Жұмыртқаларын баспайды. Кейбір түрлері тасбақа тәрізді жұмыртқаларын су жағасындағы құмға көмеді және олар күн сәулесінің әсерімен дамиды; басқалары жанартау маңындағы жылы құмды пайдаланады; үшіншілері шұңкыр қазып оның ішін шіріген жапырақтармен толтырып үстіне жұмыртқаларын салады. Жұмыртқаларын құммен жабады да еркегі оның температурасын күнделікті бақылап құмды ашып немесе толтырып жауып ұяның температурасын реттеп отырады. Бұл ұялардан қауырсынданған өз бетімен өмір сүре алатын балапандар шығады. 1 түрі және 2 түр тармағы ХТҚО Қызыл кітабына енгізілді.

## Дереккөздер


Санат:Тауықтәрізділер
Бөтелке тұмсықтылар

**Бөтелке тұмсықтылар** () — тұмсықты киттер тұқымдасы, киттер туысы. Ұзындығы 9,4 м. Түсі қара-қоңыр, құрсағы ақшылдау. Тістері конус тәріздіекі жұп (астынғы жақта) артқы жұбы жиі шықпай қалады. 2 түрі белгілі. Биік маңдайлы бөтелке тұмсықтылар (Н. ampullatus) Атлант мұхитының солтүстік жағында теңіздерінде таралған; кәсіпшілікпен жойылған ХТҚО және КСРО Қызыл кітабына еңгізілген. Жайпак маңдайлы бөтелке тұмсықтылар (Н. planifrons) ұзындығы 7,5 м Оңтүстік жарты шарда таралған. Бөтелке тұмсықтылар өте тереңге және көп уақытка (кейде 1 сағаттын астам) сүңгиді, басаяқты ұлулармен қоректенеді. Ашық мүхитта аулауға тиым салынған (1978).

## Дереккөздер


Санат:Тісті киттер
Вирунга

250px|left|thumb|Вирунга саябағы
thumb|250px|«Микенодан ескі адам», тау горилласының қола бюсті, Карл Экли жасағанthumb|200px|Ньирагонго вулканы
**Вирунга ұлттық паркі** -  Конгоның солтүстік-шығысындағы Киву ауданында орналасқан. Ол өзінің жануарлар дүниесімен даңқты: тау гориллаларының колониялары ерекше қызығушылық туғызады. Бұл аумақта басқа сүтқоректілерден: жабайы иттер, шимпанзе, арыстандар, киіктер кең тараған. Бұл өлкеде әрекеттегі және сөнген жанартаулар, лавалық үстірттер, ыстық қайнарлар, мұздықтар бар. Өсімдіктер дүниесі әдеттен тыс сан алуан сөнген жанартаулар беткейлеріндегі бамбук ормандарынан бастап, орманды саванналар мен тропиктік джунглилерге дейін кездеседі.

Саябақтың негізі 1925 жылы қаланған, ол 8090 км жерді алып жатыр. Жанартаулардың ұлттық саябағымен және Угандалық Рувензори ұлттық саябағымен шектеседі.

#### 


Санат:Конго Демократиялық Республикасы әлемдік мұрасы
Санат:Конго Демократиялық Республикасы ұлттық бағы
Тассилин-Аджер-Тас ормандары

thumb|250px|Тассилин-Аджер-Тас ландшафты
**Тассилин-Аджер-Тас ормандары** - Жұмсақ құмдақтан табиғаттың өзі сомдаған таңғаларлық "тас ормандар" - Caxapa (Алжир) шөлінде орналасқан бұл саябақ неғұрлым елеулі геологиялық ерекше назар аударарлық орын. Оларды кімнің салғаны және бұл жазулардың нені білдіретіні белгісіз болса да, жартастардағы ойылып жазылған бейнелер мен петроглифтердің маңызы орасан және аз әсер калдырмайды.

Гиппопотамдардың бейнелері бұл аймақтың бір кездері қазіргідей құрғақ болмағанын дәлелдейді, сондай-ақ суреттерден мұнда бірнеше мың жыл бұрын құрып кеткен жануарлар — буйволдарды, мүйізтұмсықтарды, керіктер мен пілдерді көруге болады.


Сурет:Algerien 5 0049.jpg|Шабуыл
Сурет:Bubalus Tassili (Sahara).png|Буйвол
Сурет:Tassili camellos.png|Түйе
Сурет:Tassilli Elephas.png|Піл
Сурет:Pastoreo en Ksar Amar (Sahara).png|Шабуыл


## Дереккөздер


Санат:География
Жылытқыш

**Жылытқыш** 
# бала тағамын жылытқыш— 200 грамдық шөлмектегі сүтті, кілегейле ботқаны т.б. тағамдарды жылытуға немесе ыстық тағамды суытпай сақтауға арналған электрлі жабдық. Жылытқышты электр жүйесіне қоспас бұрын оның ішіне су толтырыл, оған шөлмекті салып қою керек. Ол іске қосылып, жұмыс істей бастаған кезде белгі шамы жанады. Тарамды 340С температураға дейін жылы ту үшін 3—4 минут ұстау керек. Жылуын 20—34°С температура аралығында күшейту немесе азайту қуат реттегіштің тұтқасын бұру арқылы іске асырылады. Жылытқышты пайдаланған сайын ішіндегі суын ауыстырыл отыру шарт. Тұтыну қуаты —75 Вт.
# ауаны жылытып, оны шанақка және автомобиль шанағының шыныларына жіберетін құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Санат:Транспорт
Заливное

**Заливное** — мал және құс етінен, балықтан жасалатын салқын тағам. Дастарқанға онымен бірге сірке суы қосылған не қаймақ, ақ желкен, майонез, тұздалған немесе маринадталған көкөністер (мәселен қияр, қызыл қауданды капуста), салаттар қойылады. Балықтан жасалған заливное. Балықтың ішек-қарның тазалап, басын, қанаттарын, құйрьіғын бөлек кесіп алып кастрюльге салып, суық су құнды да, тамыр жемістерін, пияз, тұз, лавр
жапырағын қосып; 25—30 минут пісіреді, одан соң үстіне кесек-кесек етіп кесілген балықты салып, дайын болғанша қайнатады (15—20 минут). Піскеннен кейін балықты ептеп сүзіп алып табаққа тұтас балық секілді етіп салады. Сорпасын сүзіл, оған алдын-ала суық суға ерітілген желатин қосып бір қайнатқаннан кейін, тағы да бір сүзіл алады. Балықты дастарқанға тілімден кесілген сәбіз, лимон, петрушка салып әкеледі, бұдан кейін ептеп қойылған сорпадан құнды, ол болар-болмас ұйыған сәтте қойылған сорпалық қалғанын тағы да құйыл салқындатады. 1 кг балыққа: 10 г желатин, 1 сәбіз және петрушка, 1 бас пияз, 1—2 лавр жапырағын қосса жетіп жатыр.

### Ірі қара етінен, тілден жасалған заливное.
Піскен етті жұқалап турайды да, бұған да қойылған сорпа құнды. Оған *да ілгеріде айтылғандай мөлшерде желатйн мен тамыр жемістерін қосады. Еттен жасалған заливноені балық заливноесі секілді етіп береді: салатпен, көкөніспен, әдемілен кесілген овощтармен әсемдейді. 4—5 үлес заливнойға: 400 г ет өнімдері (піскен), құятын 1 л қойылған сорпа керек.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Кирсанов

**Кирсанов** — тарихи елді мекен. 16-ғ-дың 80-ж-нда казак-орыстардың Жайық өзені жағалауына, қазақ даласына көшіп келгенде алғаш орныққан жерлерінің бірі. Қазір ол *«Кирсанов кенті»* деп аталады. 1773-75 ж. Кирсановтың тұрғылықты казак-орыстары Е.Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне қатысқан. 19 ғ-да елді мекен Январцев станицасы құрамына кірді де, осы ғасырдың соңында жеке станица болып бөлініп шықты. Кеңес дәуірінде Приурал қорықшасы ауданының ұжымшар орталығы болды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Александр Яковлевич Таиров

right|thumb|Александр Яковлевич Таиров
**Александр Яковлевич Таиров** (1885—1950) — режиссер. 1935 жылдан Ресей Халық артисі. Мұғалім отбасында туған. 1913 жылы Санкт-Петербург университетінің заң факультетін бітірді. Шығармашылық жолын актер ретінде 1905 жылы Киевтегі М.М.Бородайдың труппасынан бастады. 1913 жылға дейін Санкт-Петербург, Рига, Симбирск, Мәскеу театрларында ойнаумен қатар, режиссурамен шұғылданды. П.П.Гайдебуровтың Көшпелі театрында Шекспирдің "Гамлетін” және А.П.Чеховтың "Ваня ағайын" (1908) қойып, өзінің режиссерлік өнер жолын бастады. Зайыбы А.Г.Кооненмен және жас актерлер тобымен бірлесе отырып, Камералық театрды (1914—1950) ұйымдастырды әрі 1949 жылға дейін оның көркемдік жағын баскарды. Осы театр сахнасында Калидасаның "Сакунталасын”, П.Бомаршенің "Фигароның уйленуі”,” О.Уайльдтің "Саломеясын”, Л.Лекоктың "Жирофле-Жирофлясын", Ж.Расиннің "Федрасын", 0'Нилдің "Сабалақ маймылы" мен "Шегірішін тубіндегі махаббатын”, Б.Брехтің "Қайыршылар операсын", В.Вишневскийдің "Оптимистік трагедиясын”, Г.Флобердің "Мадам Бовариын”, М.Горькийдің "Шалын", т.б. қоюмен Таиров режиссерлік өнердің дамуына мол үлес қосты. Ол койған спектакльдерімен адамның күші мен сезім дүниесін паш етті. Сахналық өнерде жинакты, бейнелі шешімге ден қоя отырып, натурализмге қарсы күрес жүргізді. Таиров — XX ғасырдағы театр өнеріндегі аса көрнекті реформатор - режиссерлердің бірі. Оның өнері мен шығармашылық ұстанымы казіргі орыс және шетел театры қайраткерлерінің өнеріне зор ықпал жасады.
## Дереккөздер

:Өнер