Венесуэла — Гайана дағдарысы (2023 жылдан)

**Венесуэла-Гайана дағдарысы** (; ) — Венесуэла мен Гайана арасындағы Гуаяна-Эсекибадағы аумақтық дауға байланысты және 2023 жылы шиеленіскен дипломатиялық дағдарыс.

## Тарихы
Испан империясы Венесуэланың генерал-капитандығын құрды, оның ішінде қазіргі уақытта даулы Гуаяна-Эсекиба территориясы Венесуэла революциялық соғыс аяқталғаннан кейін босатылды. Көп ұзамай Британ империясы Гайананы оның батыс шекарасын анықтамайтын шарттармен Нидерландымен сауда келісімі арқылы отарлады, содан кейін Британ империясы 1840 жылы аумақты талап етті және 1886 жылы одан да үлкен аумақты талап етіп, 1841 жылы басып алды.

Монро доктринасына сәйкес АҚШ шекараның «жұмбақ түрде» кеңейтілгенін айыптап, жанжалды халықаралық арбитраж арқылы шешуді ұсынды. 1899 жылы Париж конференциясында 1895 жылғы дағдарысқа қатысты дипломатиялық шешім қабылданғаннан кейін аумақтардың көпшілігі Британдық Гвианаға берілді. 1949 жылы Париж арбитражында Венесуэланы қорғауға қатысқан американдық заңгер Северо Маллет-Превоттың меморандумы жария болды және Британдық Гвиананың пайдасына шешкендіктен бейтарап емес судьяларды айыптады.

### Гайана мұнай кен орындарын ашады

нобай|2021 жылдың қаңтарында Гайана кемелерін басып алған комендант ''Уго Чавеске'' ұқсас Венесуэлалық Гуайкамакуто класындағы патрульдік қайық

Венесуэла президенті Николас Мадуро билігі кезінде Венесуэла Гайанаға агрессивті болды. Венесуэла Әскери-теңіз күштері 2013 жылдың 10 қазанында Гайана үкіметі атынан теңіз түбін зерттеу жүргізіп жатқан мұнай барлау кемесін ұстады, кеме мен оның экипажы сотқа тартылу үшін Венесуэланың Маргарита аралына жеткізілді. Гайана Сыртқы істер министрлігі кеменің Гайана суларында болғанын айтты, бірақ оның венесуэлалық әріптесі Гайанаға дипломатиялық нота жолдап, кеменің Венесуэла суларында елдің рұқсатынсыз мұнай зерттеулерін жүргізіп жатқанын айтып, түсініктеме талап етті. Мадуро Гайанаға барып, дауды талқылады. Джорджтаун қаласында Мадуро Женева келісіміне «ескі Acción Democrática үкіметі мен ескі Британ империясы» «псиоп, менсінбеушілік пен нәсілшілдік арқылы Гайанаға басып кірудің» бөлігі ретінде қол қойғанын растады.

нобай|Гайана эксклюзивті экономикалық аймағында ExxonMobil трансұлттық мұнай корпорациясына концессия берді.

Гайана 2014 жылы ExxonMobil компаниясына жаңа мұнай концессияларын берді, оның венесуэлалық активтері Чавес жеті жыл бұрын ұлттандырылған болатын. 2015 жылы Венесуэла ExxonMobil компаниясын Гайанадағы мұнайды бұрғылау кезінде халықаралық құқықты бұзды деп айыптады және кішігірім дағдарыс басталды, онда Гайана билігі Гайананың аумақтық суларында Венесуэла «Якуана» кемесін басып алды, екі бөлік екіншісіне түсініктеме беруді талап етті; олар кейінірек бір-бірінің аумақтық суларын делимитациялауды жақсарту үшін кездесуге келісті. Мадуро 2015 жылы дауды Халықаралық Сотқа жіберетінін мәлімдеді және 2018 жылы Гайана 1899 жылғы Париж сыйлығының жарамдылығын шешу үшін Венесуэлаға қарсы арбитраждық процесті бастады.

2015 және 2021 жылдар аралығында Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы Гайанада шамамен 8 миллиард баррель мұнай қоры табылғанын, Гайана дәлелденген мұнай қоры бойынша жетекші жиырма елдің қатарына кіргенін жазды. 2023 жылға қарай BBC News Гайана 11 миллиард баррель мұнай қорын ашты деп хабарлады. Гайананың табиғи ресурстар министрі Рафаэль Тротман ExxonMobil сол кездегі президент Дэвид Гренжердің айтуынша, ExxonMobil төлеген «жарияланбайтын қол қою бонусынан» басқа, Гайанаға құқықтық даулар үшін қаржылық қолдау көрсеткенін мойындады. ExxonMobil елдегі менеджері Род Хенсон төлемдер мұнай келісімдері үшін әдеттегі және әдеттегідей екенін айтты. Гайандық сарапшылар үкіметтің қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне мән бермегенін және ExxonMobil компаниясының бақылауы болмағанын және оның басшыларының жоғарғы шенеуніктермен жиі кездесетінін, ExxonMobil қоғаммен байланыс және реттеуді басып алу науқанын бастағанын атап өтті.

нобай|2021 жылдың наурыз айында Гайана әуе кеңістігіне енген екі жойғыш ұшағына ұқсас Венесуэла Сухой Су-30

2021 жылдың 7 қаңтарында Президент Мадуро №4415 жарлық шығарды, онда Ориноко атырауынан Венесуэла үшін 200 теңіз миліясын теңіз түбін талап етіп, Гайана мұнай ашқан жерлерге дейін созылды. Бірнеше күннен кейін 21 қаңтарда *Guaicamacuto* класындағы патрульдік қайық *Commandante Hugo Chavez GC 24* Гайананың ЕЭА аумағында екі Гайана балық аулау қайықтарын басып алды. Бірнеше айдан кейін 2021 жылдың 2 наурызында Венесуэла Әскери-әуе күштерінің екі Су-30 жойғыш ұшағы Гайананың Этерингбанг қаласының үстінен 1500 фут (460 м) биіктікте төмен өту жасады. Гайана Сыртқы істер министрі Хью Тодд оқиғаға бір күннен кейін жауап беріп, «Венесуэланың екі жойғыш ұшағы біздің аумаққа басып кіруі Венесуэла үкіметінің заңмен орындалмайтын нәрсені жүзеге асыру үшін агрессия мен қорқытуды қолдануға дайын екендігінің айқын көрсеткіші» деп мәлімдеді. дегенді білдіреді: Гайананың өз мұрасынан бас тартуы».

2023 жылдың сәуірінде ICJ даулы аумақты қай елдің бақылайтынын анықтау үшін Гайананың 2018 жылы берген сот ісі бойынша даудың юрисдикциясы бар деп шешті. Мұнай және газ кен орындарының одан әрі ашылуынан кейін 2023 жылдың 19 қыркүйегінде Гайана алты шетелдік мұнай компаниясына, соның ішінде ExxonMobil компаниясына Венесуэла талап еткен суларда бұрғылауға рұқсат берді. Қазан айында ExxonMobil Guyana Limited (EMGL) президенті Алистер Роутледж журналистерге "біз Венесуэладан қорықпадық... сондықтан біз Гайанада әлі де жұмыс істеп жатырмыз. Сондықтан біз оны алдағы онжылдықтарда жалғастырамыз деп күтеміз" деді. Гайана сонымен қатар Венесуэланы оның орнына тікелей келіссөздер жүргізу туралы ұсынысын қабылдамаған соң, ХҚЖ-ның бұл мәселе бойынша шешім қабылдау құқығын қабылдамағаны үшін сынға алды.

## Хронологиясы

### Венесуэла референдум жариялады
нобай|260x260 нүкте|Николас Мадуро, 2023 жылғы Венесуэла референдумының негізгі жақтаушысы
2023 жылғы 23 қазанда Ұлттық сайлау кеңесі бірнеше мәселені мақұлдады, Жоғарғы Соттың Конституциялық кеңесі оны 2023 жылғы 1 қарашада ресми түрде растады. Николас Мадуро үкіметі Венесуэлада 2023 жылдың 3 желтоқсанында консультативтік референдум өткізуді қолдады. азаматтарға бес сұрақ қойылды, олардың арасында «заңға сәйкес барлық жолмен қарсы тұруға Гайананың заңсыз және халықаралық құқықты бұза отырып, делимитацияны күтіп тұрған теңізге біржақты тәртіппен иелік ету туралы талабы »және олар Эссекибоның 125 000 тұрғынына Венесуэла азаматтығын беруді жақтайды ма.  Үкімет Венесуэла патриотизміне үндейтін БАҚ науқанын жүргізіп, «ExxonMobil» мен Америка Құрама Штаттарының Оңтүстік қолбасшылығын сынады.

Оппозиция жетекшілері референдумға әртүрлі жауап берді. Оппозициялық саяси коалицияның президенттікке кандидаты Мария Корина Мачадо егемендік туралы кеңес берілмейді, керісінше жүзеге асырылады деп сендірді және ХҚКО-ға шағым беру мақсатында ұлттық команда құру үшін референдумды тоқтатуды сұрады, Мануэль Розалес пен Анрике Каприлес, бұрынғы оппозициялық президенттікке кандидаттардың екеуі де қолдады. Розалес венесуэлалықтарды референдумға дауыс беруге шақырды, Каприлес референдумға қатысатынын хабарлады. Референдум екі ел арасында дипломатиялық дағдарыс тудырды.

### Әскери күштердің күшеюі туралы хабарлауы
2023 жылдың қазан айында Венесуэла әскерилері аймақты «дамыту» үшін Гайананың Эссекибо шекарасына жақын жерде ұшу-қону жолағын салып жатқаны хабарланды. Гайана президенті Ирфаан Али ел аймақтың «бір дюймінен» де бас тартпайды деп жауап берді. Гайана Венесуэладан шекарада әскерлерін жинауды түсіндіруді сұрады, ал Венесуэла елшісі Карлос Амадор Перес Силва әскерлер аймақтағы заңсыз кен өндіруді тоқтату үшін жұмылдырылғанын айтты.

Екі ел арасындағы шиеленістің күшеюі аясында Гайананың негізгі оппозициялық партиясы «Өзгеріс үшін альянс» 4 қарашада Гайана азаматтығы бар венесуэлалықтардың сайлауға қатысуына тыйым салуға, сондай-ақ көрші елден көбірек адамдарға азаматтық бермеуге шақырды.

Венесуэланың да, Гайананың да өкілдері 2023 жылдың қараша айының ортасында Халықаралық Сотта өткен тыңдауда Сот олардың Эссекибодағы егемендігін мойындауды сұрады. Гайана сондай-ақ Венесуэла бұл аумақты аннексиялауға ниетті деп мәлімдеп, референдумның күшін жоюды сұрады, Венесуэла үкіметі бұл өтінішті қабылдамады. Гайана премьер-министрі Марк Энтони Филлипс істі Америка мемлекеттері ұйымына (OAS) апарды, онда Венесуэланы Эссекибо шекарасына жақын жерде әскери жинақтауды айыптады және оның Гайананың егемендігі үшін салдары туралы ескертті. АМҰ Бас хатшысы Луис Альмагро, Кариб қауымдастығы (CARICOM) және Америка Құрама Штаттары үкіметі Гайанаға қолдау білдірді.

23 қарашада Гайана қорғаныс күштері мен Бразилия қарулы күштерінің жоғары лауазымды офицерлері әскери алмасу үшін кездесті. Бразилия шекара дауында Гайананы қатты жақтады.

Қазіргі уақытта Бразилия қарулы қақтығысты болдырмау үшін екі ел арасында келіссөздер орнатуға тырысуда. Қараша айының соңында Гайанаға АҚШ-тың Қорғаныс министрлігінің екі командасы барады деп жоспарланған болатын. Гайана өз елінде шетелдік әскери базалар құруды ұсынды. Бразилия армиясы Венесуэланың ықтимал басып кіруін болжап, екі елдің шекарасына жұмылды. Желтоқсан айының басындағы Бразилия барлауының есептері Венесуэла армиясының жақын күндері Гайанаға қарсы әскери әрекетін болжады, бұл Оңтүстік Америкадағы аймақтық тұрақтылық пен аумақтық дауларға қатысты алаңдаушылық туғызды.

Бразилияның сыртқы істер министрлігі *Итамараты* 22 қарашада Оңтүстік Америка елдерінің сыртқы істер және қорғаныс министрлері арасында саммит өткізді, онда Венесуэла сыртқы істер министрі Феликс Осорио Венесуэланы «халық шара қолдануға мәжбүр етуі мүмкін» деп мәлімдеді. Селсо Аморим Каракасқа келді, онда Мадуромен тікелей сөйлесті, оған соғыс болмайтынын айтты, бірақ Бразилия үкіметі алаңдаушылық танытты, Аморим жағдай «бақылаудан шығып кетуі мүмкін» деп ескертті. Аморим Бразилия «бейбіт емес кез келген шешімді қабылдамайды» деп мәлімдеді.

30 қарашада Бразилияның Қорғаныс министрі Хосе Мусио Бразилия армиясы Венесуэламен шекаралық өткелдегі қауіпсіздікті күшейту үшін Пакараймаға 60 әскер жіберіп, Венесуэланың Бразилия аумағынан Гайанаға әлеуетті өтуіне кедергі келтіретінін хабарлады.

1 желтоқсанда Халықаралық сот Венесуэланы Гайанамен шекарадағы даудағы статус-квоны өзгерту үшін әрекет етуден бас тартуды бұйырды. «Сот қазіргі уақытта даулы аумақта қалыптасқан жағдай Гайананың сол аумақты басқарып, бақылауды жүзеге асырып жатқанын байқайды», — деді төрағалық етуші судья Джоан Доногью. «Венесуэла бұл жағдайды өзгертетін кез келген әрекеттен бас тартуы керек», — деп қосты. 4 желтоқсанда бразилиялық Defesa Net қорғаныс порталы Гайана офицерінің анонимді дереккөзінің мәлімдеуінше, 200-ге жуық Венесуэла арнайы жасақтары диверсия және басқа да дайындық операцияларын жүргізу үшін Гайана аумағына бейбіт тұрғындардың киімін киіп кіргені туралы мақала жариялады.

6 желтоқсанда Венесуэла Сыртқы істер министрі Иван Хиль мен Гайананың Сыртқы істер және халықаралық ынтымақтастық министрі Хью Тодд Гайананың өтініші бойынша телефон арқылы сөйлесті және Венесуэла үкіметінің айтуынша, елдер «байланыс арналарын ашық ұстауға» келісті.

### Гайана және Венесуэла жалауларын көтеру
2023 жылдың қараша айының соңында Гайана президенті Ирфаан Али екі елдің шекарасын күзететін сарбаздармен кездесті. Үкімет жариялаған бейнеде Али Венесуэланың Боливар штатының жанындағы Эссекибодағы Пакарампа тауындағы іс-шарада Гайана туын көтерді, онда ұлттық адалдық туралы ант берді. Осы әрекеттерден кейін Венесуэланың қорғаныс министрі Владимир Падрино Лопес Венесуэла Қарулы Күштері «аумақтық тұтастыққа қауіп төндіретін кез келген әрекетке» «тұрақты қырағы» болатынын мәлімдеп, халықты референдумда дауыс беруге шақырды және қосты. Зулия губернаторы Мануэль Росалес Гайананың әрекеттерінің 1966 жылғы Женева келісімін бұзғанын алға тартып, «Гаяна Эсекиба — жүз пайыз Венесуэла территориясы» деп мәлімдеп, БҰҰ мен АМҰ-тың бұл мәселеге қатысты үн қатпағанын сынады.

Артынша Венесуэла үкіметінің шенеуніктері жергілікті байырғы халық Гайана туын Венесуэла туына айырбастағаны туралы бейнежазба жариялады. Президент Ирфаан Али мұндай ауыстыру орын алмағанына сендірді. Желтоқсан айында геолокация арқылы Bellingcat журналистік зерттеу тобы бейненің бастапқыда мәлімделгендей Эссекибо аумағында емес, Гайана өз туын көтерген жерден 185 шақырым жерде, Боливар штатындағы Санта Елена-де-Уайрен маңында түсірілгенін анықтады. Венесуэлалық *Cazadores de Fake News* факт-тексеру тобы өз тергеуінде осындай қорытындыға келіп, аймақтағы төрт дереккөзбен видеоның даулы аймақта жазылмағанын растады.

### Референдум
3 желтоқсанда Венесуэла үкіметі даудағы өз ұстанымын қолдауды сұрап референдум ұйымдастырды. Ұлттық сайлау кеңесі бастапқыда венесуэлалықтардың бюллетендегі бес сұрақтың әрқайсысына уақыттың 95% астамы «иә» деп дауыс бергенін хабарлады. Халықаралық сарапшылар мен БАҚ сайлауға қатысудың айтарлықтай төмен болғанын және Венесуэла үкіметінің нәтижелерді бұрмалағанын хабарлады. Сарапшылар сондай-ақ үкімет референдумды халықтың қолдауын жұмылдыру және оппозицияның праймериздегі табысын бейтараптандыру үшін пайдалана алатынын, сондай-ақ оның кандидаты Мария Корина Мачадоның танымалдылығының артатынын атап өтті. Гайана вице-президенті Бхаррат Джагдео сұхбатында ең нашарға дайындалып жатқанын және үкімет серіктестермен «қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты» нығайту үшін жұмыс істеп жатқанын айтты. Референдум қарсаңында Ұлттар Достастығыда Гайананы «толық қолдайтынын» білдіретін мәлімдеме жасап, «Біріккен Ұлттар Ұйымының барлық мүшелерін» ХСЖ шешімін құрметтеуге шақырды. 8 желтоқсанда Мадуро саяси митингіде Эсекибоны біріктіру үшін бірнеше персоналды тағайындағанын және бірнеше жарлыққа қол қойғанын мәлімдеді, бірақ бұл процестің «2030 жылға дейін» мерзімде аяқталатынын мәлімдеді.

### Бразилия шекарасын милитаризациялау
5 желтоқсанда Бразилия армиясы 20 Iveco LMV көлігін Боа-Вистада орналасқан жаңадан іске қосылған 18-ші механикаландырылған атты әскер полкіне қосу үшін жұмылдырды, қаңтар айының басында келеді деп күтілуде. Бастапқыда 2026 жылы іске қосылуы жоспарланған полк 29 қарашада бұрыннан бар 12-ші механикаландырылған кавалериялық эскадрильядан құрылды. Жаңадан құрылған 18-ші атты әскер полкіне қосымша 600 сарбаз қосылып, 28 броньды техникадан тұратын броньды жедел топ жиналды. Бразилияның қорғаныс министрі Хосе Мусио президенттік оған «шекараны оқ өткізбейтін» бұйрық бергенін айтты.  Бразилия әскерилері де жағдай аймақта қосымша американдық әскери базалардың құрылуына әкеліп соғады деп алаңдады. Әскери күштердегі дереккөздер журналистерге Бразилия шекарасында ешқандай күдікті қозғалысты байқамағанын айтты, бұл жерде алдын алу шаралары жұмыс істейді, бірақ олар Венесуэланың теңізден басып кіру ықтималдығы жоғары деп сенеді. Бразилия шекарадағы әскери қатысуын үш есе ұлғайтады деп күтілуде, көптеген материалдар оңтүстік және орталық-батыс аймақтарынан мыңдаған шақырымға тасымалданады.

8 желтоқсанда Бразилия президенті Лула Мадуроны Эссекибоға қатысты Венесуэланың «біржақты шараларына» қарсы ескертті. 11 желтоқсанда Мусио дағдарысты «саяси маневр» деп сипаттады және Бразилия Венесуэла әскерлеріне өз территориясын «кез келген гипотеза бойынша» пайдалануға рұқсат етпейтінін мәлімдеді.

18 желтоқсанда Бразилия армиясы Венесуэламен шекараны нығайту үшін жүздеген MSS-1.2 танкке қарсы зымырандар жібергені жарияланды, қару-жарақ жіберу Венесуэла броньды күштерінің ықтимал қаупін болдырмаудың бір жолы болады.

### Венесуэла Эссекибодағы дамуға рұқсат береді
нобай|Референдумнан кейін көп ұзамай өз жарлықтарының арасында Мадуро «барлық мектептерде, мемлекеттік мекемелерде, университеттерде және елдегі «барлық үйлерде» Эсекибо аумағын қамтитын жаңа картаны жариялауға бұйрық берді.
4 желтоқсанда Венесуэланың Ұлттық Боливар Қарулы Күштерінің стратегиялық қолбасшысы Доминго Эрнандес Ларес әлеуметтік желілерде Эсекибо аймағымен «біздің Гайана маршруттары» шекарада жаңа жолдарды, көпірлерді, әуе жолақтарын және басқа инфрақұрылымдарды жөндеу немесе салу бойынша жұмыс істеп жатқан Венесуэла әскерилерінің бірнеше жазбаларын жасады. 5 желтоқсанда Венесуэла президенті Николас Мадуро жақын арада Эссекибодағы газ, мұнай және пайдалы қазбалар кен орындары сияқты ресурстарды пайдалануға рұқсат беретінін мәлімдеді. Ол сонымен қатар Венесуэла мемлекеттік PDVSA және CVG компанияларының жергілікті Essequibo еншілес компанияларын жариялады. Сол күні Бразилия президенті Лула келесі жылы Гайанаға президенттік сапармен баратынын мәлімдеді, оны сарапшылар Бразилия Венесуэланың әскери әрекетіне шыдамайтынын білдіреді деп түсінді. 6 желтоқсанда Лула арнайы өкіл Селсо Аморим және сыртқы істер министрі Мауро Виейрамен саммит өткізетінін хабарлады. Бразилия армиясы CNN Brasil арнасына Гайанамен шекарада Венесуэла әскерилерінің көбейгенін байқағанын хабарлады, дегенмен ол жинақтау әлі де жақын арада басып алуды көрсетпейді деп бағалады.

Гайана президенті бразилиялық БАҚ-қа президент Лула Бразилияның Гайананы қолдайтынына сендірді және оған Бразилияның «жетілген» ұстанымы үшін алғыс айтты, сонымен бірге Венесуэланы «ойсыз» және «болжауға болмайтын» деп сипаттады. АҚШ-тың Оңтүстік қолбасшылығымен жұмыс істеп жатқанын және алдағы 24 сағат ішінде «күшті мәлімдемелер» жасалатынын айтты. АҚШ-та Гайана күштерімен әскери жаттығулар жариялады.

### Венесуэлалық қарсыластарын қамауға алу ордері және қамауға алынуы
Сол күні Венесуэла үкіметі оппозиция мүшелеріне, оның ішінде оппозициялық саяси кандидат Мария Корина Мачадо командасының үш мүшесіне қатысты, оларды Exxon Mobil қаржыландырған 3 желтоқсандағы референдумға саботаж жасау жоспарына қатысты деп айыптап, он төрт тұтқындауға ордер берді. Сондай-ақ оларды қаржыландырды деп айыпталған америкалық азамат Савой Янсон Райттың ұсталғанын растады. Сол түні оппозициялық президенттік праймеризді ұйымдастыруға көмектескен Венесуэла үкіметтік емес ұйымы Súmate президенті Роберто Абдулды Боливариандық барлау қызметінің қызметкерлері ұстады.

Венесуэла үкіметі сондай-ақ оппозиция жетекшілері мен диссидент Чавистастарға, соның ішінде Йон Гойкочеа, Хуан Гуайдо, Хулио Борхес, Андрес Изарра, Давид Смолански, Лестер Толедо, Карлос Веккио, Леопольдо Лопес және Рафаэль Рамиреске қарсы бұйрықтар шығарып, оларды балаларды қудалады және референдумға саботаж жасау деп айыптады.

### Гайана тікұшағының апатқа ұшырауы
6 желтоқсанда Гайана қорғаныс күштерінің (ГҚК) Bell 412 тікұшағы Джорджтаун-Кэмп Аянганнадан Арауға бара жатып, Эссекибодағы Венесуэла шекарасының бойында тікелей Араудан шығысқа қарай 30 миль (48 км) төмен түсіп келе жатқанда құлады. Онда үш экипаж мүшесі мен төрт жолаушы болды және ГҚК подполковнигі Майкл Чарльз басқарды. Гайандық әскерилер штабының басшысы Омар Ханның айтуынша, ұшақтың аспаннан атып түсірілгені туралы ешқандай белгі жоқ. Билік бұл аймақта «ауа-райы қолайсыз» деп мәлімдеді. Бес ГҚК сарбазы қаза тапты:

* Бригадир (зейнеткер) Гари Битон
* Полковник Майкл Шаход
* Подполковник Майкл Чарльз
* Подполковник Шон қош келдіңіз
* Штаб-сержант Джейсон Хан

Подполковник Андио Майкл Кроуфорд пен ефрейтор Дуэйн Джексон аман қалды.

### АҚШ-тың әскери қатысуы
АҚШ-тың Оңтүстік қолбасшылығы 7 желтоқсанда оның күштері қауіпсіздік шараларымен ынтымақтастықты жақсарту мақсатында Гайана қорғаныс күштерімен (ГҚК) бірге бірлескен операцияларға қатысатынын мәлімдеді. АҚШ мәлімдемелері сондай-ақ Құрама Штаттардың «апатқа дайындық, әуе және теңіз қауіпсіздігі және трансұлттық қылмыстық ұйымдарға қарсы тұру салаларында ГҚК-пен ынтымақтастығын жалғастыратыны» және Солтүстік Американың «Гайананың сенімді қауіпсіздік серіктесі ретіндегі міндеттемесін жалғастыратыны» айтылған. және аймақтық ынтымақтастық пен өзара әрекеттестікке жәрдемдесу».

Венесуэла қорғаныс министрі Владимир Падрино Лопес АҚШ-тың әрекетін «арандатушылық» деп сипаттап, Венесуэланың «Эссекибоны қалпына келтіру жөніндегі болашақ әрекеттерімізден тайдырмайтынын» айтты.

### Дипломатиялық талқылаулар
Сент-Винсент және Гренадиндердің премьер-министрі Ральф Гонсалвес 9 желтоқсанда президенттер Али мен Мадуроға хат жолдап, оның елінің президент Лула мен БҰҰ Бас хатшысы Гутерришпен бірге қақтығысты талқылауды өткізетінін айтып, «Барлығымыз осы тарихи оқиғаны жасауға бел буайық» деп жазды және табысты жинау біздің Кариб теңізі мен Латын Америкасы өркениетіне қауіп төндіреді». Талқылауларға Кариб қауымдастығы (CARICOM) және Латын Америкасы және Кариб бассейні мемлекеттері қауымдастығы (CELAC) делдал болатыны жарияланды. Али мен Мадуро келіссөзге келісті, ұсынылған күн 14 желтоқсанда жарияланды. Луламен телефон арқылы сөйлескеннен кейін президент Мадуро «бейбітшілік пен түсіністік» іздейтінін мәлімдеді. Екі елдің өкілдері дауға қатысты өз сенімдерін қуаттады; Венесуэла Эсекиба аймағына егемендік туралы талаптарын жалғастырды, ал Гайана БХС шешімін қабылдау керек деп мәлімдеді.

14 желтоқсанда Венесуэла мен Гайананың жоғары өкілдері (соның ішінде президенттері) Сент-Винсент және Гренадиндерде кездесіп, ешқандай күш қолданбауға және Эсекибаға қатысты шиеленісті күшейтпеуге келісті. Бірлескен мәлімдемеде Венесуэланың ICJ юрисдикциясын мойындамайтынын қосқанына қарамастан, екі ел де дауды халықаралық құқыққа сәйкес реттейтіні айтылған. Кездесуге CARICOM, Бразилия, Колумбия, Біріккен Ұлттар Ұйымы және CELAC ресми өкілдері де қатысты. Одан кейінгі келіссөздер кездесуден кейін үш ай ішінде Бразилияда өтеді деп жоспарланған.

15 желтоқсанда Бразилияның Қорғаныс министрі Хосе Мусио Бразилияның аумақтық тұтастығына кепілдік беру үшін «қажет болса, көбірек жігерлі шаралар қабылдауға» дайын екенін айтты. *O Estado de S. Paulo* хабарлағандай, Боа Вистада орналасқан 1-Джунгли жаяу әскер бригадасы бразилиялық MSS-1.2 басқарылатын танкке қарсы рекаталардың ондаған бірлігін алған. ATGM-ді ертерек қабылдау, әлі де бағалау сатысында, шекара дағдарысы кезінде Бразилия армиясында арнайы танкке қарсы мүмкіндіктердің жетіспеушілігін шешуге тырысады.

### Ұлыбританияның әскери қатысуы
нобай|Желтоқсан айының соңында Біріккен Корольдік Гайанаға HMS ''Trent'' (P224) ұшағын орналастыратынын жариялады.
17 желтоқсанда Біріккен Корольдіктің Америка және Кариб бассейні бойынша министрі Дэвид Рутли Гайанаға барып, «Мен Гайанадамын... Ұлыбританияның Гайаналық достарымызға сөзсіз қолдау көрсетуін ұсыну үшін» деді. Рутли сонымен қатар АҚШ, Франция, Канада және Еуропалық Одақтың елшілерімен кездесіп, Гайанаға халықаралық қолдау көрсету туралы сөйлесті.

Ұлыбритания 24 желтоқсанда Венесуэланы айтпастан Гайана жағалауына бір әскери кемені (HMS *Trent*) жіберетінін жариялады. Венесуэла Қорғаныс министрі Владимир Падрино әлеуметтік желіде Венесуэла «Кариб теңізі мен Американың тыныштығы мен тұрақтылығына қауіп төндіретін арандатушылықтардан кейін сақ болатындығын» айтты.

28 желтоқсанда Венесуэла президенті Николас Мадуро 5600-ден астам венесуэлалық әскери қызметкерге Гайанаға HMS *Trent*-ті орналастыруға жауап ретінде «қорғаныс» әскери жаттығуларын өткізуге бұйрық берді.

### 2024 Венесуэла әскерінің жасақталуы
Венесуэла әскерінің күшеюіне жауап ретінде Бразилия 2024 жылдың 2 ақпанында Боа-Вистадағы гарнизонын 600 адам және 20 брондалған техникамен нығайтты. 9 ақпанда Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы Венесуэла мен Анкара аралындағы Венесуэла аралындағы шекарадағы Венесуэла әскери базасында құрылыс жұмыстары мен әскерді жинақтау туралы хабарлады. Венесуэланың әскери әлеуметтік медиа аккаунттарынан алынған бейнелер және 25 қаңтардағы Бразилиядағы кездесуге дейінгі апталардағы Максар спутниктік суреттері жаңа джунгли танк базасының құрылысы жүріп жатқанын, сондай-ақ IAI Arava және Ми-17 ұшағы сияқты бірнеше активтердің болуын көрсетті; EE-11 Urutu, Scorpion 90 және Cadillac Gage Commando AFV; және Mabey Compact 200 көпірі. CSIS қызметкері Кристофер Эрнандес-Рой Венесуэла әскерлерінің көбеюін Мадуроның «екі жақты саясат жүргізіп жатқанын» көрсетеді деп атады. Венесуэлалық генерал Доминго Эрнандес Ларес,  Ұлттық Боливариан Қарулы Күштерінің стратегиялық операциялық науқанының қолбасшысы CSIS есебіндегі спутниктік суреттерді «Солтүстік Американың империялық тыңшылық [...] өз сепойларына қызмет ету» деп атады.

## Әскери қабілеттілікті талдау және бағалау
Сарапшылар Мадуро әкімшілігінің референдум тағайындау туралы шешімін экономиканың әлсіздігі мен үкіметтегі жемқорлықтың жоғары деңгейі сияқты Венесуэланың ішкі мәселелерін назарды аудару әрекеті болуы мүмкін екенін атап өтті. Саясаттанушылар референдумды Мадуро үкіметінің 2024 жылғы Венесуэла президенттік сайлауы қарсаңында қолдау көрсетуге бағытталған ұлтшылдық стратегиясы деп санайды.

Венесуэланың Эссекибоны аннексиялауға бағытталған әрекеттері Ресейдің Украинаға басып кіруімен, соның ішінде Қырымды Ресей Федерациясының аннексиялауының алдындағы оқиғалармен және 2014 жылғы Қырым мәртебесі туралы референдуммен салыстырылды. НАТО Еуропадағы одақтас күштерінің бұрынғы Жоғарғы Бас қолбасшысы Джеймс Г. Ставридис Венесуэланың әрекеті, соның ішінде оның референдумы «екі жыл бұрын Путиннің Украинаға басып кіруінің жаңғырығы: әлдеқайда үлкен көрші заңды халықаралық құқықтық негіздерсіз аумақтық талап қойып, аннексиялауға дайындалып, оның табиғи ресурстарын басып алып, жаңа карталарды жасап жатыр» деп мәлімдеді. Chatham House өкілі Игорь Македо де Лусена: "Путин Қырымдағы Ресей әкімшілігіне кіріп, [азаматтар] өз орыстарын тастап кеткен кез келген адамға ашық түрде төлқұжат берді. Мадуро [Эссекибода] нео-венесуэлалықтардың көп халқы бар деп айта алады және Гайана үкіметінің шабуылынан оларды қорғау үшін барады. Сарапшылар Америкада жаңа қақтығыс Ресейге пайда әкелетінін, өйткені бұл АҚШ-тың назарын аластауы мүмкін екенін айтты. Ресейдің қатысуы Мадуроға әскери техника сатумен ғана шектелмейді, өйткені Венесуэла аумағында ресейлік екі әскери база, сондай-ақ Венесуэла элиталық әскерлерін оқытумен, Мадуроның жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етумен айналысатын «Вагнер ЖӘК» жеке әскери компаниясының отряды бар деп хабарлайды.

Бразилиялық сарапшы Тиаго де Араганоның айтуынша, Венесуэланың әскери мүмкіндіктері Гайанаға қарағанда әлдеқайда жоғары, бұл елде 3000-ға жуық әскери жеңіл жауынгерлік көліктер бар. Венесуэлада бірнеше полктерге бөлінген 123 000 құрлық әскері, сондай-ақ AMX-30 және T-72B1 сияқты 173 негізгі ұрыс танктері, барлау машиналары, жаяу әскерлер мен бронетранспортерлер, сондай-ақ 3 миллионнан астам әскерилендірілген жасақ бар. Гайана жағындағы таңбалы әуе күштерімен салыстырғанда айтарлықтай әуе және теңіз күштеріне ие. Дегенмен, Гайанаға қарсы кез келген агрессия Бразилия немесе Америка Құрама Штаттары сияқты аймақтық державалардың араласуын тудыруы мүмкін.

Лондондағы Корольдік колледждің профессоры Аугусто Тейшейраның айтуынша, Эссекибо аймағы негізінен таулар мен қалың тропикалық ормандардан тұрады, жолдар аз немесе мүлдем жоқ. Венесуэла үшін жалғыз мүмкін болатын нұсқа өз әскерлерін Бразилия жерінде, Рорайма штатында жылжыту болады. Рорайма арқылы әскери қозғалыстарға аймақтық география айтарлықтай аз кедергі келтіреді, өйткені Рапоса-Серра-ду-Сол аймағы негізінен серрадо рельефінен тұрады, ал қалған орманды аумақтар негізінен ормансыздандырылған. Алайда Бразилия Венесуэлаға өз аумағынан кез келген басып кіруге рұқсат бермеді. Венесуэла әскері Каракас төңірегінде және Кариб теңізі жағалауындағы Гайанамен солтүстік шекарада шоғырланған. Гайана аумағының шамамен 70% тұратын Эсекибо аумағына қарамастан, онда Гайананың 790 000 аз ғана халқының 125 000-ы ғана тұрады.

## Реакциялар

### Үкіметтік

*  Бразилия президенті Луис Инасиу Лула да Силва дағдарысқа алаңдаушылық білдіріп, «Біз Оңтүстік Америкада соғысты қаламаймыз және қажет емеспіз» деді.
*  Үндістанның Сыртқы істер министрлігі бейбіт жолмен шешуге және шиеленісті болдырмауға шақырды, әрі ел Эсекибодағы «шекара мәселесін мұқият қадағалап отыр» деп мәлімдеді.
*  Ямайка Сыртқы істер және сыртқы сауда министрі Камина Джонсон-Смит Гайанаға қолдау білдірді және «Гайана өзінің егемендік құқықтары мен аумақтық тұтастығын қорғауда Кариб қауымдастығы ұстанымын Ямайканың қолдауына сенуді жалғастыра алады» деп мәлімдеді.
*  Никарагуа президенті Даниэль Ортега Венесуэланы өткен референдуммен құттықтап, бұл Венесуэланың «әлем халықтарының бауырластығындағы бейбітшілік пен болашаққа адалдығын» көрсеткенін айтты.
*  Суринам Сыртқы істер министрі Альберт Рамдин Тигр аймағына байланысты Суринамның Гайанамен келіспеушілігіне қарамастан «Гайананың аумақтық тұтастығын қолдайтынын» айтып, Суринамның «аймақтағы бейбітшілікті жақтайтынын және қарулы қақтығысты қаламайтынын» баса айтты.
*  Украина Сыртқы істер министрлігі Венесуэланы ХСЖ-ның 1 желтоқсандағы шешімінің беделін құрметтеуге шақырды және Гайана мен Венесуэланың «Халықаралық Соттың уақытша шаралар туралы заңдық күші бар бұйрығын орындауы керек және жағдайды ушықтыруы мүмкін біржақты әрекеттерге бармауы керек» деді.
*  Біріккен Корольдік Сыртқы істер, Достастық және даму басқармасы арқылы Венесуэланың әрекеттерін айыптап, оларды «ақталмаған» деп сипаттап, «тоқтату керек» деп мәлімдеді. 2023 жылдың 18 желтоқсанында Америка және Кариб бассейні бойынша Парламенттік Мемлекеттік хатшының орынбасары Дэвид Рутли Гайанаға келіп, Біріккен Корольдік «біздің Гайандық достарымызға сөзсіз қолдау көрсетті» және «шекара мәселесі 120 жылдан астам уақыт бойы реттеліп келеді... эскалация». 24 желтоқсанда Корольдік Әскери-теңіз күштері Гибралтардағы үй портынан Гайанаға HMS *Trent-ті* орналастырды. Атлантикалық патрульдік кемесі Джорджтауннан тіреліп, жаттығу жұмыстарын жүргізеді.
*  АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Энтони Блинкен 6 желтоқсанда Гайана президенті Мохамед Ирфаан Әлиге телефон арқылы сөйлесіп, Гайана Құрама Штаттардың «сөзсіз қолдауына» ие екеніне сендірді. Пентагонның баспасөз хатшысы Джон Кёрби АҚШ 7 желтоқсанда «Гайананың егемендігіне мызғымас қолдауымызды толығымен қолдайтынын» айтты.

### Халықаралық ұйымдар
* 20px Кариб теңізі қауымдастығы бірлескен мәлімдемеде CARICOM "Венесуэла аумаққа қатысты осы дау-дамайда өз жолын табу үшін күш немесе әскери құралдарды қолдану перспективасын көтермейді деп шын жүректен үміттенеді. Өйткені, бұл Латын Америкасы мен Кариб бассейні округтерінің, соның ішінде Венесуэланың көптен бері ұстанған ұстанымы біздің аймақ бейбітшілік аймағы болып қалуы керек" деп мәлімдеді. Венесуэладағы референдумға қатысты CARICOM «халықаралық құқық бір мемлекеттің үкіметіне басқа мемлекеттің аумағын біржақты түрде басып алуға, аннексиялауға немесе қосуға қатаң тыйым салады. Жоғарыда айтылғандай, мақұлдау дауысы халықаралық құқықтың осы негізгі қағидасын ықтимал аумақты «барлық жолмен» талап етіп, Венесуэла күш қолданады деп болжайды деп бұзуға есік ашады» деп мәлімдеді.
*  20px Ұлттар Достастығы Венесуэладағы референдумға жауап бере отырып, Ұлттар Достастығы Бас хатшысы Патрисия Скотланд Достастық «Гайананың егемендігі мен аумақтық тұтастығын сақтау мен сақтауды нық және табанды түрде қолдайтынын және оның барлық құқықтарын жүзеге асыруға кедергі келтіретін барлық құқықтарын жүзеге асыруды қуаттайды» деді. 
*  Жозеп Боррель мәселені бейбіт жолмен шешуге және біржақты әрекеттерден аулақ болуға шақырып, мұндай әрекеттердің «аймақ тұрақтылығына қауіп төндіретінін» баса айтты.
* 20px 7 желтоқсанда Меркосур сауда блогына мүше мемлекеттер саммит өткізіп, дағдарысты талқылады. Венесуэла қатысқан жоқ, өйткені 2016 жылы блоктың демократиялық баптарын бұзғаны үшін уақытша тоқтатылған болатын. Лула Бразилияның бейбіт шешім іздеп жатқанын айтып, Бразилияға жағдайды реттеуді ұсынды. Дереккөздер блоктың бірлескен мәлімдемесі дайындалып жатқанын айтады.

## Дереккөздер

Санат:Венесуэла — Гайана қатынастары
Санат:Саяси дағдарыс
Санат:2023 жылдағы Венесуэла
Санат:2023 жылдағы Гайана
Санат:2023 жылдағы Оңтүстік Америка
Санат:2023 жылдың желтоқсаны