open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Паркет тақтайшаларын жасайтын тізбек

**Паркет тақтайшаларын жасайтын тізбек** () — тақтайшалардың алдыңғы және сырт беттерін долбарлап және таза жоңғылауға, оң және сол бойлау жиектерінде ойықтарды және тарақтарды қалыптастыруға, сонымен қатар тақтайшаларды ұзындығы бойынша шетжақтау және тақтайшалардың шетжағында ойықтар мен тарақтарды жоңғылайтын тізбек.
 
## Дереккөздер


Санат:Полиграфия
Паркет бұйымдарын жасауға арналған жабдықтар

**Паркет бұйымдарын жасауға арналған жабдықтар** () — дөңгелек аралы жалпы жұмысқа арналған білдектер, бойлай-жоңғылайтын төртжақты білдектер, шеттерін теңейтін білдек, паркет тақтайшаларын жасайтын тізбек.
 
## Дереккөздер


Санат:Полиграфия
Ватерпас

**Ватерпас** - жер қазу және ағаш шеберлік ісінде горизонтальдықты және болмашы көлбеулікті тексеретін қарапайым аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Ватт-секунд

**Ватт-секунд** - қуаты 1 Вт электр тогының 1 секундтағы жұмысына тең өлшем бірлігі. Халықаралық қысқартылған белгісі Ws, Вт*с.

## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Вертикаль оптиметр

**Вертикаль оптиметр** - бөлшектің сыртқы өлшемдерін өте дәл салыстырмалы әдіспен өлшеуге арналған аспап. Түрлендіргіш қызметін иінтіректі оптикалық механизм атқарады. Механизмнің иінтіректі берілісі тербелмелі айнамен байланысқан, оның түрлендіргіші автоколлиматор болады. Вертикаль оптиметр окулярымен немесе проекциялық экранымен шығарылады. Бөлу мөлшері 0,2 және 1 мкм, өлшеу шегі 250 мм.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Прификс

**Прификс** -төмендетілмейтін немесе өсірілмейтін баға.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Сырғымасызғыш

**Сырғымасызғыш** (, , от reiben — сызу и Shiene — шинп, рельс ) — параллельді сызықтар жүргізу үшін пайдаланатын сызғыш.
 
## Дереккөздер


Санат:Полиграфия
Варметр

**Варметр** — реактивті электр қуатып өлшеуге арналған аспап. Варметр ферродинамикалық болады. Оның межелігі варға бөлінген. Өлшеу диапазоны 75 вар және одан жоғары.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Прокурист

**Прокурист** - кейбір елдердегі сауда кәсіпорындарының сенімді өкілі, оған кез келген мәмілелерді жасау жөнінде шектеусіз құзірет беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Вертикаль ұзындықөлшер

**Вертикаль ұзындықөлшер** () - сызықтық өлшемдерді түйіспелі немесе салыстырмалы әдістермен өлшeуге арналған оптика-механикалық аспап. Оның окуляры немесе проекциялық экраны вертикальді орналасқан. Өлшеу шегі сыртқы өлшемдер үшін 500 мм, ал ішкі өлшемдер үшін 400 мм.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Вершок

**Вершок** - орыстың 4,4 сантиметр шамасындағы көне ұзындық өлшемі.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Рамбурс

**Рамбурс** - халықаралық саудада сатып алынған тауардың ақшасын, әдетте, банк арқылы төлеу.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Рамбурстау

**Рамбурстау** - 1) берешекті, шығындарды қайтару, өтеу; 2) вексель беруші үшін төлеу; 3) берешекті үшінші біреу арқылы жабу.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Регресс құқығы

**Регресс құқығы** - шарт немесе заң күші бойынша белгілі бір міндеттемені орындаған адамның дәл сондай міндеттемені мойнына алған (мәселен, шарт жасаған кезде қабылданған ортақ жауапкершілік туралы міндеттеме) немесе міндеттеменің тууына себепкер болған басқа бір адамнан жіберілген кемшіліктердің орнын толтыруды талап ету құқығы. Мысалы, сақтандыру жағдайының басталуына жауапкер адамға сақтандырушы осындай талап қоюға құқылы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Резервтік (түбегейлі) валюта

**Резервтік (түбегейлі) валюта** - тар мағынада - басқа мемлекеттердің орталық банктері халықаралық есеп айырысу үшін ақша қаражатын жинап, сақтайтын елдің валютасы; кең мағынада - жетекші мемлекеттердің ұлттық несиелік қаражаты. Ол халықаралық есеп айырысуға байланысты қызмет көрсету үшін пайдаланылады (сыртқы сауда айналымы, капиталдардың қозғалысы, бағаларды белгілеу); резервтегі валюта мемлекеттік кәсіпорындардың, жеке және заңды тұлғалардың халықаралық төлем қаражатының құрамдас бөлігі болып табылады. Валюталардың бағамдарын көрсету үшін негіз ретінде, сондай-ақ валюта бағамдарын көтермелеу жөніндегі операцияларда валюталық интервенция құралы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Резервтік капитал (қор)

**Резервтік капитал (қор)** - акционерлік қоғамның және кейбір басқа кәсіпорындардың өз меншігіндегі қаражатының пайдадан аударылатын ақшасынан құралатын бөлігі; ол операциялық қызмет жөніндегі орынсыз шығындарды жабу, негізгі капиталды толықтыру және ағымдағы пайда жеткіліксіз болған жағдайда, дивидендтер төлеу үшін пайдаланылады. Резервтегі капиталды толықтырып отырудың және пайдаланудың тәртібі тиісті ұйымдардың жарғысымен белгіленеді. Бухгалтерлік баланстарда резервтегі капитал пассив бойынша көрсеткіш, негізгі капиталмен (қормен) және басқа қорлармен бipre кәсіпорынның меншікті қаражатын құрайды. Кейбір елдерде резервтегі капиталдың ең төмен нормасы резервтердің меншіктегі және сырттан тартылған қаражатқа пайыздық қатынасы түрінде заң бойынша белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Резервтік қор

**Резервтік қор** - алтын ақшаның, асыл металдар құймаларының, қымбат тастардың және т.б. мемлекеттік қоры. Ақша жүйесі мен несие операцияларының тұрақтылығын қамтамасыз етуге арналады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Гировертикаль

**Гировертикаль**  — кеменің, ұшу аппараттың астрономикалық құралдың және т.б. бойлық және көлденең озіне қатысты еңкею (крен) бұрышын анық тауға арналған аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Реквирент

**Реквирент** - вексельге қарсылық білдіруді нотариустан талап етуші вексель ұстаушы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Вискозиметр

**Вискозиметр**  (лат. viscosus — тұтқыр) — тұтқырлықты өлшеуге арналған аспап. Вискозиметр капиллярлық, шарикті, ротациялық, ультрадыбыстық болып бөлінеді. 

Капиллярлық вискозиметр белгілі мөлшердегі сұйықтықтың тар түтікшe арқылы өту уақытын анықтайды. Шарикті вискозиметр түтік ішіндегі зерттелетін сұйықтықта шарик батқанда екі белгі арасында өту уақытымен анықтайды. Ротациялық вискозиметр біліктес орналасқан екі дене арасындағы саңылауға зерттелетін сұйықтық құйып, денелердің бірін айналдырып, оның бұрыштық жылдамдығын немесе айналдыру моментін өлшейді. Ультрадыбыс вискозиметр зерттелетін сұйықтың ішіне салынған магнитстрикциялық материал тербелісінің өшу жылдамдығын өлшейді.
 
## Дереккөздер

Санат:Өлшеу құралдары
Виброметр

**Виброметр**  — дірілдейтін денелер тербелістерінің ығысуын өлшейтіп аспап. В. 10 ... 20 000 Гц және одан жоғары жиіліктегі 0,1 мкм ... 10 м ығысуды өлшейді. Виброметр сейсмологияда, геофизикада, әртүрлі құрылғылардың вибрациясын зерттегенде қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Гирожартыкомпас

**Гирожартыкомпас** — ұшу аппаратының, кеменің өзінің вертикаль ось бойымен бұрылу бұрыштарын өлшеуге арналған аспап. Гирожартыкомпас жұмыс істеу принципі гироскоптың астатикалық қасиеттеріне негізделген. Гиромагниттік компастан айырмашылығы сол меридианға қатысты ұшу бағытын көрсететін сезгіштік жүйесі жоқ. Гирожартыкомпас автопилотта және жоғарғы ендікте ұшқанда қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Тиянақты тектоникалық карта

**Тиянақты тектоникалық карта** - Аймақтық тектоникалық карталармен орайлас тектоникалық карталар. Бұларға масштабы 1:200000 — 1:50000 аралығындағы карталар жатады. Тиянақты тектоникалық карта жер қыртысының шағын ғана бөлікшесіне тиесілі тектоникалық құрылымның кейбір жекелеген ерекшеліктерін кескіндейді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Карталар
Аймақтық тектоникалық карта

**Аймақтық тектоникалық карта** - тектоникалық карталардың ірі масштабты түрі; өзі кескіндеген жер қыртысы тектоникалық құрылымының жекелеген ерекшеліктерін ашып көрсетеді. Мұндай карталардың шартты белгілері мен олар кескіндейтін аумақты тектоникалық аудандастыру ұстанымдары сол аймақтың тектоникалық құрылыс ерекшелігі мен даму ерекшелігі тұрғысынан таңдалып алынады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Карталар
Арнаулы тектоникалық карта

**Арнаулы тектоникалық карта** - Өзі қамтитын аумақтың бүкіл тектоникалық құрылыс ерекшеліктерін емес, олардың кейбіреулерін ғана кескіндейтін, алайда сол кескінделген ерекшеліктерді мейілінше толық ашып көрсететін тектоникалық карта. Мұндай карталарға жататындар: тектоникалық аудандастыру картасы; интрузиялық массивтер мен тұтас магмалық кешендер картасы; жарықшақтылық картасы; қатпарлық типтерінің (морфологиялық, морфогенетикалық, генетикалық) картасы; қатпарлық дәуірлері мен фазаларының картасы; жаңа тектоникалық карта; палеотектоникалық карта; тереңдіктер құрылысының картасы; жарылымдар картасы; сейсмотектоникалық карта, т.с.с. Мұндай карталар әдетте ұсақ масштабты тектоникалық карталарға қосымша ретінде дайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Карталар
Дуаль сандары

**Eкі еселі және дуаль сандары** — а+be түріндегі гиперкешен сандар, мұндағы а,b - нақты сандар, және екі еселі сандар үшін е2=+1, ал дуаль сандар үшін - е2=0. Eкі еселі және дуаль сандары қосу амалы (a1+b1e)+(a2+b2e)=(a1+a2)+(b1+b2)e формуласы бойынша анықталады. Екі еселі сандарды көбейту (a1+b1e)(a2+b2e)=(a1a2+b1b2)+(a1b2+b1a2)e  формуласы арқылы, ал дуаль сандары көбейту - (a1+b1e)(a2+b2e)=a1a2+(a1b1+b1a2)e формуласы бойынша орындалады. Кешен сандарды, екі еселі сандарды және дуаль сандарды сәйкесінше гиперболалық, эллипстік және параболалық кешен сандар деп те атайды. Осы сандар арқылы, кей жағдайда, Лобачевский, Риман және Евклид кеңістіктерінің қозғалысын кескіндейді.

## Дереккөздер


Санат:Алгебра
Нақты функция

**Нақты функция** - анықталу және мәндер жиыны нақты жиынының ішжиындары болатын функция.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Дини теоремасы

**Дини теоремасы** - қатардың бірқалыпты жинақталуы туралы Дини теоремасы: егер иn(х),п=1,2..., [a,b] кесіндісінде теріс мән қабылдамайтын үзіліссіз функциялар болса және \sum_{n=1}^\infin u_n(x) қатарының қосындысы үзіліссіз болса, онда осы қатар [a,b] кесіндісінде бірқалыпты жинақталады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Дини-липщиц белгісі

**Дини-липщиц белгісі** - егер үзіліссіз 2π - периодты f(x) функциясы \lim_{\delta\rightarrow0}\omega(\delta;f)ln\frac{1}{\delta}=0 шартын қанағаттандырса, мұндағы ω(δ:f) - f(x) функциясының үзіліссіздік модулі, онда f(х)-тің Фурье қатары сандар түзуінде осы функцияға бірқалыпты жинақталады.

## Дереккөздер


Санат:Жинақталу белгілері
Санат:Гармоникалық талдау
Дирихле белгісі

**Дирихле белгісі** - Сандық қатардың жинақталуы туралы дирихле белгісі: егер нақты сандар тізбегі dn нөлге бірсарынды ұмтылса және \sum_{n=1}^\infin b_n қатарының (мүшелері кешен сандар болуы мүмкін) дербес қосындылары шенелген тізбек құрса, онда \sum_{n=1}^\infin d_n b_n қатары жинакталады.

## Дереккөздер


Санат:Жинақталу белгілері
Санат:Интегралдар
Дирихле функциясы

**Дирихле функция** - рационал нүктелерде бірге және иррационал нүктелерде нөлге тең функция. Дирихле функция  f(x)=\lim_{m\rightarrow\infin}\lim_{n\rightarrow\infin}(\cos m!\pi x)^2n формуласы арқылы беріледі; бұл функция Бэрдің екінші класына жатады. Дирихле функция кез келген кесіндіде Риман мағынасында интегралданбайды, бірақта, барлық жерде дерлік нөлге тең болғандықтан, Лебег мағынасында интагралданады.

## Дереккөздер


Санат:Математикалық талдау
Санат:Функциялар
Дискретті кеңістік

**Дискретті кеңістік** - дискретті топологиялы кеңістік. Бұндай кеңістіктің нүктелері басқаларынан белгілі бір мағынада оқшауланған.
## Анықтама

* X шекті жиын болсын, ал \mathcal{T} — оның барлық ішжиындары болсын. Онда \mathcal{T} дискреттік деп аталатын топологиялық кеңістік болып табылады, ал (X,\mathcal{T}) жұбы **дискре́тті топологи́ялық кеңістік** деп аталады.
* (X,\varrho) — метрикалық кеңістік болсын, мұндағы метрика \varrho былай анықталады:
: \varrho(x,y) = \left\{
\begin{matrix}
1, & x \not=y \\
0, & x = y
\end{matrix}
\right., \quad x,y\in X.
Онда \varrho **дискре́тті ме́трика** деп аталады, ал бүкіл кеңістік **дискре́тті метри́калық кеңістік** деп аталады.

## Ескерту

Дискретті метрикадан пайда болған топология дискретті болады. Ал керсінше олай болмауы мүмкін. Дискретті емес метрика дискретті топологияға әкеледі.
## Мысалдар

* X = \{ 1,\ldots, n\}, мұндағы n \in \mathbb{N}, және \varrho — X-тағы дискретті метрика. Онда (X,\varrho) — дискретті метрическое, ал сонымен бірге топологиялық кеңістік.
* X = \{1/n\}_{n \in \mathbb{N}}, және \varrho(x,y) = |x-y|. Берілген метрика дискретті емес екені айқын. Дегенмен дискретті топология тудырады.
## Дереккөздер


Санат:Топология
Жалғыздық қасиеті

**Жалғыздық қасиеті** - аналитикалық функция өзінің анықталу аймағындағы немесе осы аймақтың шекарасындағы қандайда болмасын бір жиынындағы мәндері арқылы толық анықталатындығы туралы теорема. Осымен байланысты бұл қасиет ішкі жалғыздық қасиеті және шекаралық жалғыздық қасиеті деп аталатын екі түрге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Шекаралық жалғыздық қасиет

**Шекаралық жалғыздық қасиет**. Жоғарыда келтірілген бір айнымалды кешен f(z) функциясының ішкі жалғыздық теоремаларында, f(z)-тің нөлдері осы функция аналитикалық болатын D аймағының ішінде емес, D-ның шекарасы Г сызығының бойында жататын жағдайға жалпыланады. Мысалы, егер f(z)-тің D аймағы бойынша іштей анықталған шекаралық мәндері Г сызығының σ жордан доғасында нөлге тең болса, онда D аймағында f(z)=0. Бұл бағыттағы терең мағыналы шекаралық жалғыздық теоремаларды 1925 жылдар шамасында Н.Н. Лузин мен И.И. Привалов дәлелдеген болатын.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Жордан қисығы

**Жордан қисығы** - шеңбердің немесе кесіндінің үзіліссіз инъективті бейнелі кеңістікті айтады. Осы анықтаманы ұсынған К. Жорданның (С. Jordan) атымен аталған.
Шеңбер жағдайында оны **тұйық Жордан қисығы** деп, ал кесіндінікін - **Жордан доғасы** деп атайды.
## Жордан қисық сызығы
**Жордан қисық сызығы** – *x=f(t) және y=g(t) теңдеулері бойынша анықталатын [[жазықтық]] [[нүкте]]лерінің [[геометрия]]лық орны; мұндағы f(t) және g(t) – [a, b] кесіндісіндегі t [[аргумент]]іне тәуелді үздіксіз [[функция]]лар.*

## Анықтама
Жордан қисық сызығының қысқаша анықтамасы: Жордан қисық сызығы – [a, b] кесіндісінің үздіксіз бейнесі. Жордан қисық сызығы әдеттегі қисық сызықтың түріне ұқсамауы да мүмкін. Мысалы, Италия математигі Дж. Пеано (1858 – 1932) квадраттың барлық нүктесі арқылы өтетін Жордан қисық сызығын құрған (1890). Жордан қисық сызығы француз математигі М. Жорданның (1838 – 1922) есімімен аталған.
## Дереккөздер


Санат:Топология
Санат:Метрикалық геометрия
Санат:Қисықтар
Жордан леммасы

**Жордан леммасы** - айталық, |z|>c≥0, lmz≥0 теңсіздіктерін қанағатандыратын кешен айнымалды z-тен тәуелді бірмәнді аналитикалық f(z) функциясының дискретті ерекше нүктелерінен басқа ерекшеліктері болмасын. γ(Rn)={z:|z|=Rlmz≥0},Rn↑+∞, деп алайық. Осы жарты шеңберлерде M(Rn)= max|f(z)|, z\inγ(Rn), болсын. Егер n→∞ ұмтылғанда M(Rn)=max|f(z)| нөлге ұмтылатын γ(Rn) жарты шеңберлер тізбегі табылса, онда 
::\lim_{n\rightarrow\infin}\int\limits_{\gamma(R_n)}e^iaz f(z)dz=0
болады. Мұндағы α-кез келген оң сан.

## Дереккөздер


Санат:Кешендік талдау
Санат:Леммалар
Жордан белгісі

**Жордан белгісі** - Фурье қатарының жинақталуы туралы Жордан белгісі: егер 2π периодты f(x) функциясының [а,b] кесіндісіндегі вариациясы шенеулі болса, онда (а,b) аралығының әрбір х нүктесінде f(x)-тің Фурье қатары ½[ f(x + 0)+ f(x-0)] санына жинақталады; егер [a,b] кесіндісінде f(x) үзіліссіз болса, онда бұл қатар осы кесіндінің [a',b'], a

Санат:Жинақталу белгілері
Санат:Гармоникалық талдау
Жордан теоремасы

**Жордан теоремасы** - жазық жай тұйық Г сызығы R2 жазықтығын осы сызық ортақ шекарасы болатын екі байланысты екі компонентке бөліктейді. К. Жордан дәлелдеген.

## Дереккөздер


Санат:Теоремалар
Санат:Топология
Бейнелерді дифференциалдау

**Бейнелерді дифференциалдау** - дифференциалды табу, немесе, басқаша айтқанда, бейнелеудің сызықты бас бөлімін анықтау. Дифференциалды табу, демек қандайда болмасын бір нүктенің маңайында берілген бейнелерді сызықтық бейнелеумен жуықтау, дифференциалдық қисаптаудың басты амалы болып табылады. f(x0+h)-f(x0) өсімшені h бойынша сызықты өрнекпен жуықтауды қалай түсінумен байланысты, дифференциалдау және туынды туралы әрқылы түсініктерге келуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Евклид кеңістігі

**Евклид кеңістігі** (**Гиперкеңістік** ескі атауы) - қасиеттері евклид геометриясынын аксиомалары арқылы қалыптасатын кеңістік. Әдетте, евклид кеңістігі деп элементтерінің белгіленген скаляр көбейтіндісі (х,у) анықтылған ақырлы өлшемді R" кеңістігін айтады. Егер таңдалынып алынған деккартық координаттар жүйесінде Rn-нің х және у элементтері x=(x1, x2,...xn, y=(y1, y2,...yn болса, онда скаляр көбейтінді (x,y)=\sum_{i=1}^n x_i y_i  түрінде өрнектеледі. Жалпы мағынада, евклид кеңістігі - скаляр көбейтіндісі белгіленген сызықтық кеңістік.

## Дереккөздер


Санат:Евклидтік геометрия
Санат:Сызықтық алгебра
Санат:Топологиялық кеңістіктер
Жуковский функциясы

**Жуковский функциясы** - кешен айнымалы z-тің рационал функциясы: w=λ(z)= ½(z+1/z).  Гидродинамикада Н.Е. Жуковский ашқан. Ұшақ қанатының Жуковский профилін (Жуковский қанаты) зерттеуге қолдануымен маңызды.

## Дереккөздер


Санат:Элементар функциялар
Санат:Кешендік талдау
Параметрден тәуелді интеграл

**Параметрден тәуелді интеграл**.
::J(y)=\int\limits_{a}^{b}f(x,y)dx
түріндегі интеграл. Мұндағы у У жиынындағы мәндерін қабылдайтын параметр.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Тұйық жүйе

**Тұйық жүйе** - элементтердің, функциялардың тұйық жүйесі - нормаланған Н кеңістігінің кез келген f элементін, осы кеңістіктің нормасы бойынша, қандай да болмасын бір дәлдікпен, элементерінің ақырлы сызықты комбинациясымен жуықтауға болатын φn элементтер жүйесі, демек, кез келген ε>0 саны үшін ||f-\sum_{k=0}^n c_k \phi_k|| теңсіздігін қанағаттандыратын с0,с1,...,сn сандары бар болатын {Φn}∞n=1 жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Тұйық оператор

**Тұйық оператор** - DА-ның xn элементтeрі x-кс және олардың бейнелері Ахn→у ұмтылғанда, xeDA және Ах=у теңдігін қанағаттандыратын A:DА→Y операторы. (Мұндағы X, Ү бір скаляр өрістегі банах кеңістіктері және DА\inX - A операторының анықталу аймағы).

## Дереккөздер


Санат:Математика
Жұлдыз бейнелі аймақ

**Жұлдыз бейнелі аймақ** - белгіленген 0 нүктесіне қатысты жұлдыздық аймақ - өзінің кез келген z нүктесімен бірге осы нүктені О нүктесімен жалғастыратын кесінді енетін Cz кешен жазықтығының D аймағы.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Жұлдыз бейнелі функция

**Жұлдыз бейнелі функция** - бірпарақты жұлдыз бейнелі функция, - |z|M.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Жұлдыздық дене

**Жұлдыздық дене** - Центірі О нүктесінде жатқан евклид кеңістігіндегі жұлдыздық дене - өзінің G тұйықталуындығы кез келген а нүктесі мен бірге [0;а) кесіндісі енетін G жиыны.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Математикалық белгілер

**Математикалық белгілер** - математикалық ұғымдар мен түрлендірулерді жазуға арналған шартты белгілер.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Ауыспа таңбалы қатар

**Ауыспа таңбалы қатар** - мүшелерінің таңбалары кезекпен оң және теріс болып отыратын шексіз қатар: 
:\sum_{n=1}^\infty b_n = \sum_{n=1}^\infty (-1)^{n-1}\,a_n, \; a_n>0

## Лейбниц белгісі
Лейбниц белгісі  — Лейбниц Готфрид тұжырымдаған ауыспалы таңбалы қатардың жинақтылығы белгісі. Теорема былай дейді:

Ауыспа таңбалы қатар
:  \sum_{n=1}^\infty b_n = \sum_{n=1}^\infty (-1)^{n-1}\,a_n, \; a_n>0 
үшін мына шарт орындалсын:
# a_{n+1}  (монотонное убывание {an})
# \lim_{n \to \infty} \, a_n = 0.
Онда осы қатар жинақталады.

## Дереккөздер


Санат:Қатарлар
Техника

left|thumb|200px|Ньюкоменнiң бу машинасы
***Техника*** (-өнер, шеберлік) — өндірістік процестерді жүзеге асыру және қоғамның өндірістік емес мұқтаждарына қызмет көрсету мақсатында адамдардың іс-әрекеті нәтижесінде жасалған құралдар жиынтығы.

Кейде іс-әрекеттің қайсыбір түріндегі дағдылар мен тәсілдер де техника деп аталады.

Техника адамның еңбегін жеңілдетеді, еңбек өнімділігін арттырады, қоғамның мұқтажына қарай табиғатты түрлендіруге мүмкіндік береді. Техника еңбек құралдарын өзгерту; энергия өндіру, тарату және түрлендіру; қоғам мен табиғаттың даму заңдарын зерттеу; адамдардың кеңістікте қозғалуы және өзара байланыс жасауы; ақпарат жинақтау, тарату және өңдеу; қоғамды басқару; тұрмыстық қызмет көрсету; соғыс және қорғаныс мақсаты үшін қолданылады. Пайдаланылу мақсатына қарай техника өндірістік, әскери, тұрмыстық, медициналық, ғылыми зерттеулерге арналған, білім беру, мәдени және т.б. түрлерге ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Бас кернеулер траекториялары

Күш түсірілген
денедегі ішкі күштер ағыны туралы нақты
мағлұматты бас кернеулер траекториясы бере
алады. Бұл траекторияның әрбір нүктесіне
жүргізілген жанама бас кернеу бағытымен дәл
келеді. Бас кернеулер траекториялары көп жағдайда жобаланған бөлшек
конструкция бөлігінің тиімді формасын алуға
мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Трансмиссия

250px|нобай|оңға|Toyota Prius және Lexus CT200h бензин-гибридті автомобильдердің электромеханикалық трансмиссиясы
**Трансмиссия** ( - ауыстыру, беріліс). Айналу энергиясын қозғалтқыштан тұтынушыға жұмыс машиналарына (станоктарға, машинаға және т.б.) беруге қызмет ететін құрылғы немесе механизмдер жиынтығы.

## Құрамы
Жалпы жағдайда автомобильдің беріліс қорабының құрамына мыналар кіреді:

* Ілінісу немесе момент түрлендіргіші;
* Беріліс қорабы;
* Механикалық беріліс қорабы мен дифференциалды қамтитын негізгі беріліс;
* Тең бұрыштық жылдамдықтағы топса (алдыңғы доңғалақты автомобильдер үшін) және доңғалақты жетек біліктері (жартылай осьтер).
* Сондай-ақ, көлік құралының беріліс қорабында болуы мүмкін:
* Кардан беру;
* Тасымалдау қорабы.

Шынжыр табанды машиналардың беріліс қорабының құрамына жалпы жағдайда мыналар кіреді:

* Ілінісу немесе момент түрлендіргіші ("негізгі үйкеліс" деп аталады);
* Кіріс редукторы ("гитара");
* Беріліс қорабы;
* Айналу механизмі;
* Борттық редуктор.

## Дереккөздер

Санат:Автомобиль құрылғылары
Санат:Транспорт
Санат:Қозғалтқыштар
Санат:Механизмдер
Құрғақ үйкеліс

**Құрғақ үйкеліс**. Майланбаған қысыммен
жанасушы беттер арасындағы үйкелісті айтады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жиынның тұйықталуы

**Жиынның тұйықталуы** - Топологиялық кеңістіктегі жиынның тұйықталуы берілген жиын енетін барлық тұйық жиындардың қиылысуы.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Домалау үйкелісі

**Домалау үйкелісі** деп бір дененің екінші бір дене
бетімен домалаған кезде болатын кедергіні
айтады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Сырғанау үйкелісі

**Сырғанау үйкелісі**. Жанасушы беттерге жүргізілген ортақ жанама жазықтықта болады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Көміртекті болат

**Көміртекті болат**. Легирленген болат, оның сталь құрамында 0,04-2 пайыз көміртек және басқа қоспалар (1 пайызға дейін марганец, 0,4 пайызға дейін кремний, 0.07 пайызға дейін күкірт, 0,09 пайызға дейін фосфор) болады.

**Көміртекті  болаттарда** аз мөлшелері тұрақты қосындылардың болуы оны өндіру тәсіліне байланысты, **көміртекті болаттар** көміртегінің мөлшеріне қарай аз көміртекті (39 пайызға дейін), орта көміртекті (0,25...0,65 пайызы) және жоғары көміртекті 0.6 пайыздан артық) болып бөлінеді. **Көміртекті болаттар** зиянды қосындылаp фосфор мен күкірттің мөлшерлеріне қарай қарапайым сапалы, сапалы, жоғары сапалы және өте жоғары сапалы болып бөлінеді.
#### Тағы караныз:
*Көміртектендіру
## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Ажарлатқыш қажақты иілгіш теріше құрал

(ор. гибкий шлифовальный абразивный инструмент) — түйіршіктілігі әртүрлі
мөлшерлі қажақты материалдар (зілпара, корунд, карборун, құм)
бекітілген қағаз немесе металтөсем. Ағаш материалдарынан жасалғал
тетіктердің беттерін таза өңдеу үшін қолданылады.

## Ажарлау білдектері

(ор. шлифовальные станки) — ағаш өңдеу
өндірісінде тетіктердің беттерін қажетті кедір-бұдырлыққа жеткізу үшін
қолданылатын құрылғы. Кескіш құрал ретінде ендері 80 ... 300 мм келетін
шкивтерге керілген шексіз ажарлау таспасы қолданылады. Ағаш өңдеу
технологиясында ажарлау білдектерінде келесі операциялар орындалады: 
беттерді қажетті кедір-бұдырлыққа жеткізу үшін тегістеу, жазық,
күйге жеткізгенше беттерді түзету, берілген қалыңдыққа мөлшерлеу.
 
## Дереккөздер


бас әріп қойыңыз

Санат:Ағаш өңдеу жабдықтары
Кенейжону

**Кенейжону** - берілген диаметрді қалыптастыру мақсатымен алдын ала жасалған тесікті кескішпен кеңей өңдеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Гиромагнитті компас

**Гиромагнитті компас** () - географиялық меридианнан қарағанда кеменің, ұшу аппаратының қозғалыс бағытын көрсететін аспап.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Еркін тербелістердің бұрыштық жиілігі

**Еркін тербелістердің бұрыштық жиілігі**. 2π сек
уақыттағы тербеліс саны:
*: \omega =\sqrt {\frac{g}{\delta}}; 
немесе
*: \omega =\sqrt {\frac{c}{m}};
мұндағы 
*: m =\frac{Q}{g};
иілген жүктің массасы, с - серіппе қатаңдығы, 
*: \delta =\frac{Q}{c};
Q - жүктің статикалық әсеріндегі серіппенің ұзаруы, g - еркін түсу үдеуі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Синтаксистік байланыс

**Синтаксистік байланыс** - сөздерді түрліше грамматикалық амал-тәсілдер арқылы мағыналық тұлғалық жақтарынан өзара тығыз байланысқа түсіретін, сөз тіркесін, сөйлем жүйесін құрастыратын формалардың көрінісі. Сөздер өзара синтаксистік байланысқа түсу үшін бір-біріне бағыныңқылық ыңғайда жұмсалуы керек. Бұл ретте бір сөйлем мүшесі басыңқылық қызметін атқарады да, екіншісі соған бағынып турады. Соған байланысты алғашқысы — басыңқы, соңғысы - бағыныңқы мүше деп аталады. Мен, ауыл, кел тәріздес жеке сөздерден сөйлем құралу үшін олар өзара Синтаксистік байланыста болуы қажет: ауылға (ауылдан - бағыныңқы мүше) келдім (басыңқы мүше), мен келдім (Мен ауылдан келдім). Синтаксистік байланыс әр уақытта да осылай бағыныңқылық ыңғайда бола бермей, кейде өзара тең дәрежеде келеді. Бұған сөздердің белгілі бір орын тәртібі мен интонация себепші болады. Тіл ғылымында синтаксистік байланыстың үлкен екі түрі бар: 1. Синтетикалық (сабақтаса) байланыс. 2. Аналитикалық (салаласа) байланыс. Синтетикалық байланыс сөздердің қосымшалар арқылы бір-біріне бағына жұмсалуы арқылы жүзеге асады. Бұл байланыстың негізгі грамматикалық көрсеткіштері - жалғаулықтар (септік, көптік, тәуелдік, жіктік): менің кітабым, университетте оқимын. Аналитикалық байланыс ешбір қосымшасыз, орын тәртібі, интонация, шылаулар арқылы өзара тең дәрежеде үйлесіп байланысады. Синтаксистік байланыстың орын тәртібі арқылы үйлесіп келуінде екі сөз қатар қолданылып, бірі екіншісін айқындап, толықтырып тұрады (алтын сағат, темір күрек, бұл мектеп). Осылайша қатар қолданылған сөздердің алғашқысы әрдайым да анықтауыш бола бермейді. Бұлардың айтылу барысына интонациялық құбылыс араласса, екі сөздің аралығы жікке бөлініп, енді олар III жақтағы бастауыш-баяндауыш сөздері болады: бұл - мектеп, ағаш - отын. Демек, осындай құбылыста интонация синтаксистік байланыс ретінде айрықша қызмет атқарады. Алғашқы сыңар көтеріңкі әуенмен айтылып, соңғыларынан ара жігін ажыратып тұрады. Егер бұлардағы бастауыш сөздері ерекше әуенмен айтылмаса, кейінгілермен арасы жымдасып, солардың анықтауышы ретінде жұмсалып кетеді (ағаш отын, көмір отын). Сөйлемдегі сездерді синтаксистік байланысқа түсіруде шылаулар да қызмет атқарады (сабақтан кейін кездесеміз, кешке қарай жүріп кеттік). Сөздердің синтаксистік байланысы олардың байланысу формалары арқылы ашылады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Синтаксис
Суық күйде илемдеу

**Суық күйде илемдеу** - ыссы күйде жәмішталған металды алдын ала  қыздырмай илемдеу орнақтарының жанышпабіліктерінің араларында жаныштап  қысыммен өңдеу тәсілі.
Болаттардан және түсті металдардан жұқа табақтарды және таспаларды, жұқа қабырғалы құбырларды және  қималары аз пішіндерді жасау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Синтаксистік құрылым

**Синтаксистік құрылым** - синтаксистік құралдардың тілдің грамматикалық ережелерінің негізінде бірігуі. Мысалы, сөз тіркесі құрылымы белгілі бір топтағы сөздердің белгілі заңдылықтар негізінде байланысынан жасалса, жай сөйлем құрылымы жеке сөздер мен синтагмалық топтардың сондай негізде бірігуінен тұрады. Құрмалас сөйлем құрылымын жай сөйлемдердің құрылымдық және олардың бір-бірімен байланысу ерекшеліктері жасаса, текст құрылымын оған бірігуші жай сөйлемдер мен құрамалас сөйлем құрылыстарының ерекшеліктері жасайды. Синтаксисте, сонымен қатар, есімді құрылым, етістікті құрылым, айқындауыштық құрылым, бірыңғай мүшелі құрылым, қыстырынды құрылым, жақты құрылым, жақсыз құрылым т. б. құрылымдар бар. Предикаттық құрылым дегеннен әр түрлі тұлғадағы сөздерден жасалған баяндауыштың құрылымы түсініледі. Мысалы, жатыс септік баяндауыштық құрылым: Асқар үйде. Атау септік тұлғалы зат есім баяндауыштық құрылым: Асан—студент. Параллель құрылым — сөйлем құрылымдарының синтаксистік қатар құрауы. Мысалы, Ананың көзі балада, баланың көзі далада. Парцелляциялы құрылым — текст ішінде сөйлемдердің айтушының көздеген мақсатына сәйкес үзіліп құрылуы. Мысалы, "Құнанбай аға сұлтан болды да, өзгелерінің қатарынан озғындап кетті. Онда әкімдік бар. Сыртқа да, ұлыққа да жақындық бедел бар. Әрі қолы ұзын, малды. Сөзге жүйрік, мінезбенен іске де алғыр. Осының бәрі өз ортасын бойымен басып жыға беруге себеп болатын" (М.Әуезов).
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Синтаксис
Кенейжону білдегі

**Кенейжону білдегі** - алдын ала жасалған тесіктерді айналып тұратын кескіш құралдармен өңдеуге арналған металкескіш білдек. 
**Кеңейжону білдегінің** келесі түрлері болады:
*горизонтальді — кеңейжонғыш;
*координатты-кеңейжонғыш;
*алмасты кеңейжонғыш;
*арнайыландырылған кеңейжонғыш.
## Горизонтальді - кеңейжонғыш білдегі
Горизонтальді - кеңейжонғыш білдектер горизонтальды айналдырығымен пінішдері күрделі тетіктереде  осьтерінің аралықтары дәл болуы қажет тесіктерді өңдеуге арналған. Бұл білдек әмбібаптылығы жоғарылығымен ерекше. Кеңейжону жұмыстарынан басқа бұрғылау, үңгілеу, ұңғылау, жоңғылау, шекжақтаррды жону және бұрандаларды қию жұмыстарын жасауға және бұрандаларды қию жұмыстарын жасауға мүмкіншілігі бар. 
## Координатты кеңейжонғыш білдегі
Координатты кеңейжонғыш білдегі вертикальды айналдырықпен құрылымның қатандығымен ерекшеленеді. Білдектің арнайы өлшегіш құрылғысы болады. Бұл білдек осьтерінің аралықтары өте дәл болуы қажет тесіктерді өңдеуге арналған. 
## Алмасты-кеңейжонғыш білдегі
Алмасты-кеңейжонғыш білдегі алмастан немесе қаттылығы жоғары қорытпалардан жасалған кескіштермен тесіктерді жоғары жылдамдықпен, берісі мен тереңдігі аз тәсілімен жұқалай жону үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Бұралу бұрышы

**Бұралу бұрышы**. Біліктің бір қимасының
қашықтықта жатқан екіншісіне сәйкес бұралуы 
*: \phi =\frac{Tl}{Gf};
мұндағы 
T - бұралу моменті, f - инерцияның өрістік моменті. Бұралу бұрышы радианмен
өлшенеді, градусқа айналдыру үшін φ-ді
180°-қа көбейтіп, π-ге бөлу керек.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Грамм-молекула

**Грамм-молекула** - заттың грамм саны оның молекулалық салмағына тең болуы керек. Мысалы, күкірт қышқылының молeкулалық салмағы 98, ал оның грамм-молекуласы 98 г.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Кенеру

**Кенеру** - металдарды қысумен өндеудің табақты дайындаманың шет жағынан азғантай бөлігін айырып алу операциясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Грамм-атом

**Грамм-атом** химиялық элементтің грамм саны оның атомдық салмағына тең. Мысалы, күкірттің атомдық салмағы 32,07, ал оның грамм-атомы 32,07 г. Қазір оның орнына атомдардың мөлі деген атау қолданылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Қиманың бұралу бұрышы

**Қиманың бұралу бұрышы**. Әрбір қиманың өзінің
бастапқы қалпына сәйкес бұрылуы. Қима іс
жүзінде өте кішкентай бұрышқа бұрылады,
әдетте ол 1°-тан аспайды. Қиманың бұралу бұрышы орын ауыстырудың *x* бойынша алынған бірінші
туындысына тең.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қос таврлы арқалық

Қос таврдың қабырғасынан
оның табандарына ауысқанда қима енінің күрт
өзгеруі қиманың сипаттық ерекшелігіне жатады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Суық күйде қысумен өңдеу

**Суық күйде қысумен өңдеу** - бөлме температурасы жағдайына немесе кейде қыздырумен (рекристалицазия температурасынан төмен) металдарды қысыммен өңдеу үрдісі. Суық күйде қысыммен өңдеу беттері таза, өлшемдері дәл, метал қалдықтары аз, алғашқы дайындамаға қарағанда механикалық қасиеттері жоғары металл бұйымдарын жасауды қамтамасыздандырады. Суық күйде қысыммен өңдеу еңбек өнімділігі жоғары өндірістік тәсіл. Суық күйде өңдеудің негізгі тәсілдері: 
*суық күйде илемдеу; 
*суық күйде қалыптау (сонымен қатар бөлігін шөгу; суық күйде сымдау, шыбықтарды, құбырларды сымдау; төмендету; бұрандаларды бүрлеу; ию және түзету).

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Мұрат Солтаншәріпұлы

**Мұрат Солтаншәріпұлы** (1949 жылы туған, ҚХР, Санжы облысы, ШУАР, Фукаң ауданы). Пекин өнеркәсіп университетін бітірген (1977). Шынжаң №3 механика зауытында инженер, оқу-ағарту баспасында, Қоғамдық ғылымдар академиясында редактор және зерттеуші болып істеген. 1984 — 1995 жылдары "Тіл және аударма" журналының бас редакторының орынбасары қызметін атқарған. 1995 жылдан ШУАР-дың атау-терминдерді арнаға түсіру комитетінде басқарма бастығының орынбасары болып істейді. Қытайдағы Түркі тілдерін зерттеу қоғамының, ШУАР аудармашылар қоғамының, Шуар баспагерлер қоғамының, Шынжаң қазақ тілі, мәдениеті ғылыми қоғамының төрағасы. Аударма, атау-терминдерді бір арнаға түсіру мәселелерімен айналысып жүр. 10-ға жуық кітап, 50 шақты ғылыми мақаланың авторы. "Қазақ тілі емле сөздігін" (Пекин) құрастырушының бірі.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Суық күйде пісіру

**Суық күйде пісіру** — бөлме температура жағдайда қыздырмай екі тетікті бірге илемдік деформация арқылы қосу. Суық күйде пісіру алюминийден, мыстан және олардың қорытпаларынан жасалған сымдарды қосу үшін, сонымен қатар әртүрлі металдарды (мысалы, алюминий мен мысты) және басқа материалдарды (мысалы, шайырларды, шыныларды, пластмассаларды) пісіру үшін қолданылады. Суық күйде пісіру алюминийден жасалған шиналарды мыспен қаптау үшін, жұқа қабырғалы алюминийден жасалған құбырларды және сырт қабыршақтарды жасау үшін қолданылады. Энергия шығыны аздықпен және еңбек өнімділігі жоғарылығымен сипатталады. "Суық күйде пісіру" терминнің басқа да мағынасы бар: шойынды суық күйде пісіру — алдын ала қыздырмай шойынды электрдоғамен пісіру.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Нұрғабыл Солтаншәріпұлы

**Нұрғабыл Солтаншәріпұлы** (1954 жылы туған, ҚХР, ШҰАР, Санжы облысы, Фукаң ауданы). 1978-1982 жылдары Шыңжаң университеті филология факультетінде оқыған. 1982—1985 жылдары үкіметте аудармашы болған. 1985 жылдан қазірге дейін ШҰАР-дың тіл-жазу комитетінде ғылыми зерттеулермен шұғылдануда. 

Солтаншәріпұлы — қазақ тілін зерттеу салаларында тың пікірлер айтып жүрген ғалым. Ол қазақ тілінің сөз табын зерттеп бұрынғы 9 түрлі сөз табына "мөлшерлік" атты сөз табын қосуды ұсынды. Сонымен бірге Шыңжаңдағы қазақтардың жергілікті ай есебін тұңғыш рет жүйелі зерттеді. 80-нен аса ғылыми мақала авторы. "Тіл ғылымына шолу", "Емле туралы білім", "Қазақ тілі айтылымының негізгі ережелері", "Қазіргі қазақ тілі" кітаптарының авторларының бірі.

## Дереккөздер


Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Қорларды есептеудің көпбұрыштық әдісі

**Қорларды есептеудің көпбұрыштық әдісі**. Пайдалы қазба жатындарының ауданы сол ауданда өтілген әрбір тау-кен қазындылары төңірегін қамтитын бірнеше көпбұрыштарға жекелене отырып, қазба қорын әрбір көпбұрыш ауқымында жеке-жеке анықтауға негізделген әдіс. Әрбір көпбұрыш ауқымындағы пайдалы қазба қоры сол көпбұрыш ауданын қазба қалыңдығы мен пайдалы кұрамбөлік мөлшеріне көбейту арқылы анықталады. Пайдалы қазба қорын бұл әдіс көмегімен анықтау шартты түрде болатындығын ескерген жөн, себебі бұл әдіс қазба жатынының көпбұрыштар аралығындағы өзгеру ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік бермейді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Башмак

thumb|200px|Башмак
Темір жол вагондарын тежеу үшін рельс
үстіне доңғалаққа тақап қоятын тұтқалы болат
тежегіш; бағандардың, шахтадағы тіректердің
табанына қоятын төсеніш; құбырлардың бастарын
түйістіргеңде оларды мықтап қысып тұру үшін
кигізетін бұрандалы сақина.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Гран

**Гран** ( — дән, түйіршік) — метр өлшеуіне көшкенке дейін дәріханаларда қолданылған 62,0209 мг салмақ өлшеуі.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Мұнай (және газ) қорларын есептеудің көлемдік-тектік әдісі

**Мұнай (және газ) қорларын есептеудің көлемдік-тектік әдісі**. Мұнайлы алаңдарда мұнай және газ қалыптасу масштабын сандық тұрғыдан бағалау шараларына негізделген әдіс. (*"Мұнай жинақтау алаңы"* мақаласын қараңыз). Оның көмегімен нашар зерттелген және мұнайдың және газдың өндірістік корларына деген мүмкіндігі әзір дәлелденбеген алқаптар мен аудандардың болжамдық қоры (Д категориясы) есептеліп шығарылады. Мұнай және газ қорларының нақтылы ауданға тиесілі меншікті тығыздығының (т/км2 өлшемімен) және өнімділік коэффицентінің (сол аудандағы шөгінді түзілімдердің, т/м3 өлшемімен) сандық көрсеткіштері екі түрлі тәсіл көмегімен — көлемдік-тектік және көлемдік-статистикалық — тәсілдермен анықтала алады. Көлемдік-тектік тәсіл болжам ауданындағы, алқабындағы, алабындағы таужыныстарды геологиялық-таушайыртанымдық тұрғыдан зерттеуге, ал көлемдік-статистикалық тәсіл зерттеліп отырған ауданға ұқсас өзге түзілім алаптарына тән дүниежүзілік орташа көрсеткішті пайдалануға негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Тең кедергілі арқалық

**Тең кедергілі арқалық** - Бүйір бетінің формасы
барлық көлденең қималарында кернеулер бірдей
болатындай етіп жасалған арқалық. Тең кедергілі арқалықты
дайындауға материал аз жұмсалады, бірақ олардың
бүйір беттері қисық сызықпен шектелетіндіктен
оны жасау қиынға соғады. Тең кедергілі арқалықтың орнына кейде
қиық пирамида немесе қиық конус қолданылады.
Көп қабатты ғимараттың қабырғасының сатылы
арқалыққа мысал ретінде келтіруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Граммометр

**Граммометр** () - әртүрлі механикалық жүйелер де және аспаптарда аз кұш әсерін өлшеуге арналған аспап. Өлшеу шегі 50 мН ... 2,5 Н (5 ... 250 гс).
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Мұнай қорларын есептеудің көлемдік әдісі

**Мұнай қорларын есептеудің көлемдік әдісі.** Мұнайлы қойнауқаттың геометриялық пішім ерекшеліктерін және оның кеуектілігі, мұнаймен қанығу дәрежесі, мұнайдан аласталу мүмкіндігі (қойнауқаттан мұнайды өндіріп алу мөлшері) жайлы деректерді пайдалануға негізделген әдіс. Қойнауқат көлемі мұнаймен қаныққан қойнауқат ауданын сол қойнауқаттың тиімді калыңдығы мөлшеріне көбейту арқылы анықталады. Бұдан кейінгі есептеулерге мұнайды кіріктірген таужыныстардың кеуектілік коэффиценті, қойнауқаттың мұнаймен қанығу, оның бойынан аласталу және отыру коэффиңенттері, сол сияқты мұнайдың меншікті салмағының мөлшері, т.с.с. деректер енгізіледі. Аталған коэффиценттердің, әсіресе қанығу және аласталу коэффиценттерінің, сандық мөлшерлерін анықтау ұңғыма оқпанынан арнайы бұрғылау тасбағандарын алуды және оларды зертханалық жағдайда өте ыждағатты зерттеуді қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Мөлшерлегіш сақина

**Мөлшерлегіш сақина**() - дәлдік шегі ІТ6 квалитеттен жоғары біліктердің шекті өлшемдерін тексеруге арналған бөлу бағасы жоқ құрал. Оның өтетін және өтпейтін жағы бар. Егер тексерілетін білікше сақина-мөлшерлегіштің өтетін жағынан өтіп, өтпейтін жағынан өтпесе, онда ондай білікше жарамды деп есептелінеді.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Мұнай қорларын есептеудің статикалық әдісі

**Мұнай қорларын есептеудің статикалық әдісі.** Мұнай дебитінің жай-жапсары жайлы мәліметтерді немесе жатынды игеру процесінде жинақталған деректерді игеру параметрлерінің түрлі-түрлі көрсеткіштері тұрғысынан статикалық саралауға негізделген мұнай қорларын есептеу әдісі. Бұл әдіс мұнай жатынын игерудің өткен кезеңінде сипатталған әр түрлі байланыстарды табу және оларды сызба түрінде немесе жазба түрінде кескіндей отырып, сол байланыстар болмысын жатынды игерудің ең соңғы сәтіне дейін мұнай дебитінің ең аз ұтымды мөлшері тұрғысынан басшылыққа алу шараларын негізге алады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Сөздердің аналитикалық және синтетикалық формалары

**Сөздердің аналитикалық және синтетикалық формалары** - сөз формаларының грамматикалық түрлері. Сөздің аналитикалық формасы негізгі сөз бен көмекші сөздің тіркесуі арқылы жасалады. Көмекші сөз дербес лексикалық мағынасынан айрылып, сөз түрлендіруші аффикстерге ұқсас грамматикалық қызмет атқарады. Мысалы, бара жатыр, оқып кел, тым жақсы. Сөздің аналитикалық формасының компоненттері біртұтас лексикалық мағынаны білдіріп, сөйлемде бір ғана мүше болады. Қазақ тілінде аналитикалық форма, әсіресе, етістіктің рай, шақ категорияларына тән. Сөздің синтетикалық формалары аффрикстену және дыбыстардың алмасуы (ішкі флексия) арқылы жасалады. Қазақ тілі үшін аффикстену грамматикалық тәсіл ретінде жиі кездеседі, мысалы,жазу - жазушы - жазушылар; оқушы - окушыға - окушымен; төмен - төменірек. Сөздің синтетикалық формаларын жасайтын — сөз түрлендіруші және сөз формаларын тудырушы жалғаулар мен жұрнақтар. Мысалы, көптік, септік, тәуелдік, жіктік жалғаулары сөйлемде сөздерді түрлендіріп, бір бірімен байланыстырады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Нефелометр

**Нефелометр** — химиялық сандық талдау үшін (дисперсиялы түйіршіктердің концентрациясын, өлшемін және пішінін анықтау үшін) арналған аспап. Оның жүмыс істеу принципі дисперсиялы жүйеден шағылысқан жарық интенсивтілігін өлшеуге арналған. Судағы, мүнай өнімдерін байқауда, фармацевтік препараттарды, тамақтарды жоне т.б. талдауда қолданылады. Нефелометр көмегімен концентрациясы пайыздың жүз мыңнан үлесі болатын затты анықтауға болады. Нефелометр ретінде калориметрлерді де пайдалануға болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Тұрақты конденсат қорларын есептеу әдісі

**Тұрақты конденсат қорларын есептеу әдісі.** Газконденсатты жатындағы тұрақты конденсаттың кәделі және өндірілмек қорларын есептеу әдісі. Кәделі қор дербес газ мөлшерінің жатындағы тұрақты конденсаттың бүкіл мүмкін мөлшеріне көбейтіндісі ретінде анықталса, өндірілмек қор тұрақты конденсаттың кәделі қоры мен жатынды игеру барысындағы бүкіл газ шығындарының айырмасы түрінде анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Барре де Сен-Венан

нобай|оңға|Adhémar Jean Claude Barré de Saint-Venant
**Барре де Сен-Венан** (1797-1886)-механика саласында
ең ірі француз ғалымы, оның негізгі жұмыстары
серпімділік теориясына, механикасына және
гидродинамикасына арналған. Сен-Венан қағида
бойынша құрылма элементтеріне түсірілген
сыртқы күш әсерінен белгілі бір қашықтықта
пайда болатын ішкі кернеу сыртқы күштің түсуіне
байланысты болмайды. Созылған сыртқы зерттеу
кезінде сыртқы күштердің тең әсерін ескеріп,
оның түсіру әдісіне көңіл бөлмейміз. Бұл үшін
сырықтың сыртқы күшті түсіру аумағын алып
тастап, есептеу схемасын қарастырамыз.

## Дереккөздер


Санат:Франция математиктері
Санат:1797 жылы туғандар
Санат:1886 жылы қайтыс болғандар
Еріген газ қорларын есептеу әдісі

**Еріген газ қорларын есептеу әдісі**. Еріген газдардың кәделі қорын және өндірілмек қорын сол жатындағы мұнайдың кәделі және өндірілмек қорларының мөлшерлерін осы мұнайдың бастапқы газ кіріктіру мөлшеріне көбейтіндісі түрінде анықтау әдісі; мұнайдың бастапқы газ кіріктіру мөлшері мұнайдың бір фазалы жағдайын сипаттайтын қойнаулық сынамаларды зерттеу нәтижесінде анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Көлем өзгеруінің меншікті потенциялдық энергиясы

**Көлем өзгеруінің меншікті потенциялдық энергиясы**.
*: u ={\frac{1 - 2\mu}{E}}[{\sigma_\mathrm{1}^2 +\sigma_\mathrm{2}^2 +\sigma_\mathrm{3}^2}]^2
мұндағы \sigma_\mathrm{1},\sigma_\mathrm{2},\sigma_\mathrm{3} - бас кернеулер, **E** - бойлық серпімділік модуль, **μ** - Пауссон коэффициенті.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Нонпарель

**Нонпарель** () - өлшемі 6 пунктқа (2,25 мм) тең баспаханалық ұсақ шрифт. Кітаптар мен журналдарда қосымша мәтіндерді теруге арналады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Нормалөлшер

**Нормалөлшер** — сыртқы іліністі цилиндрлік тісті дөңгелектердің ортақ нормалының ұзындығын өлшеуге арналған аспап. Тұрқыдан, өлшейтін, алынып-салынатын жақтардан, қарнақтан және есегітеу құрылғысынан тұрады. Өлшеу шегі 700 мм. Есептеу құрылғысының бөлу мөлшері 0,005 және 0,01 мм. Рауалы қателігі 3 ... 28 мкм.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Мұнайдың болжамдық қорын есептеудің көлемдік-статистикалық әдісі

**Мұнайдың болжамдық қорын есептеудің көлемдік-статистикалық әдісі.** Бұл әдіс мұнайлы алқаптың алғашында есептеліп шығарылған геологиялық қорының немесе өндіріліп алынуы мүмкін барша мұнай мөлшерінің сол алаптағы шөгінді түзілімдердің 1 км3 көлеміне шакқандағы орташа өнімділігін анықтауға негізделген. Бұл өнімділік көрсеткіші әр түрлі геотектоникалық типтерге жататын (платформалық алаптар, ілгергі ойысымдар, тауаралық ойыстар) өндірістік мұнайлы алаптардың мұнай игеруге деген мүмкіндігінің орташа мөлшерін статикалық тұрғыдан есептеулер нәтижесінде анықталады. Осылайша анықталған өнімділік көрсеткіші кұрылысы алған кұрылымдарға ұқсас жаңа мұнай алаптарының болжамдық қорын салыстыра есептеуге пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Қорларды есептеудің статикалық әдісі

**Қорларды есептеудің статикалық әдісі**. Кенорынның бүкіл ауданына, немесе оның жекелеген бөлігіне шаққандағы оның орташа өнімділігін анықтауға негізделген пайдалы қазба қорларын есептеу әдісі. Рудадағы пайдалы құрамбөлік біркелкі орналаспаған, яғни кен көздері ұяшалар кұрайтын кенорындар қорын есептеуде қолданылады. Бұл әдіс кез келген өте нашар зерттелген кенорын қорларын жай ғана шамалау мақсатында да қолданылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Нөл индикатор

**Нөл индикатор** ( - ешқандай емес) - өлшеуіш тізбекте электрлік тоқтың немесе кернеудің жоқтығын белгілейтін аспап. Өлшеуді нөлдік әдістерде — көпірлік, компенсациялық және т.б. пайдаланылады. Тұрақты токтың өлшеуіш тізбегінде Нөл индикатор ретінде магнитэлектрлік гальванометрлер, ал айнымалы ток тізбектерінде дірілдік және электрондық Нөл индикатор қолданылады (магнитэлектрлік өлшеуішімен қоса электрондық күшейткіш, ЭЛТ, арнайы электрондық лампа және т.б.). Нөл индикатор ретінде кейде телефон, электр және ферродинамикалық гальванометрлер, механикалық немесе жартылай өткізгіш түзеткіштері бар нөлдік аспаптар және т.б. қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Сыдыру

**Сыдыру** — құю, соғу, қалыптау және илемдеу арқылы жасалған дайындамаларды алдын ала (қаралатым) кесіп өңдеу.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Обтюратор

**Обтюратор**  (, - жабамын) — кино түсіретін, кинопроекциялық, өлшеуіш және т.б. аппараттарда жарық ағынын белгіленген мерзімде жауып тұратын қақпақ.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Санат:Кино
Кесу бұрышы

**Кесу бұрышы** -  құралдың алдыңғы бетімен кесу жазығының түзейтін бұрышы. **Кесу бұрышы** (үстінен қарағанда алдыңғы, бас және қосымша бұрыштармен, бас кесу жиегінің еңістігімен қатар) кесу үрдісінің тиімділігін (бетті өңдеудің сапасын, кесу жылдамдығының шақтамасын, кескіштің шыдамдылығын т.б.) анықтайтын параметрлердің бірі болып есептеледі.

## Тағы караныз:
* Кесу процесі
* Кесу терендігі
* Негізгі кесу жиегі
## Дереккөздер


Санат:Техника
Сөздердің тура мағынасы

**Сөздердің тура мағынасы** - сөздің таза лексикалық ұғымының сөзде бейнеленуі. 

Сөз мағынасы - заттың, нәрсенің, сапаның, қатынастың, қимыл-әрекеттің, қалыптың, шындықтың басқа да құбылыстардың сөз арқылы бейнеленуі. Сөз мағынасы әдетте екі түрлі болып келеді: сөздің грамматикалық мағынасы және сөздің лексикалық мағынасы. Сөздердің тура мағынасы лексикалық мағынаға тікелей байланысты. Лексикалық мағына көп жағдайда жалпылық қасиетке ие болады. Мәселен, күлді, ашуланды, қуанды деген сөздерді "адамның психологиялық жайына қатысты жайдың етістік арқылы берілуі" деуге келеді, бірақ ол сөздердің әрқайсының өздеріне лайықты нақтылы ерекшеліктері бар: бірі екіншісіне қарама-қарсы (күлді—ашуланды), бірі үшіншісімен мағыналас (күлді-қуанды). Ол айырмашылықтар сол сөздердің тура мағынасы арқылы білініп тұр. Сондай-ақ зымырады, жүгірді, аяңдады дейтін сөздердің бәрі де қозғалысты танытқанымен, біреуінде эмоциональдық реңк (зымырады) басым, екіншісі қозғалыстың бәсеңдігін (аяңдады) көрсетеді. Мұндай нақтылық та сол сөздердің тура мағынасының арқасында мүмкін болып отыр. Сөздердің тура мағынасын тек етістік сөздермен ғана түсіндіріп қоймай, есім сөздермен түсіндірудің көптеген мысалдары бар. Үй, пәтер деген сөздердің тура мағыналары арқылы олардың айырмашылығын әркім ажырата алар еді. Сол сияқты, қара деген бір ғана негізгі сөздің тура мағынасының өзінде бірнеше ұғым тұрады. Біз есімдігін бірінші жақтың көпше түрінде де, сыпайылық мағынасында (әсіресе, ғылыми еңбектерде) жекеше түрде де қабылдауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі