open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мантиядағы толқынтыс

**Мантиядағы толқынтыс** - қатты мантияның беткі жазықтығы (желегі) мен қатты заттардан тұратын литосфера табаны аралығында шартты түрде
жекеленетін, өн бойында сейсмикалық толқындар жылдамдығы күрт төмендейтін мантия қабаттарының бірі. Сейсмикалық толқындарды тұтып қалу ерекшелігіне орай, бүл қабат ішінара балқыған заттардан тасымалданады. Мүхиттар түбі мен қүрлықтар өңіріндегі толқынтыстың көрініс беру
деңгейлері мен қалыңдықтары арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар. Толқынтыс терминінің шартты түрдегі синонимі: астеносфера.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Истеблишмент

**Истеблишмент** - [ағылшынша Establishment - ықпалды топтар, ат төбеліндей қалаулылар] - қоғамның басқарушы, билеуші үстемдік етуші топтары және оларға бағынышты билік жүйесі. Бұл ұғым АҚШ-тың қоғамдық-саяси тәжірибесінде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси актор

**Саяси актор** - саяси үрдіске белсенді қатысушылар, іс-жүзінде саяси қызметпен айналысушы субъекті. *Біріншіден*, ол өзара қарым-қатынастағы қауымдастықтарды кеңінен қарастыруға мүмкіндік береді; *екіншіден*, бүл сөзді қолдана отырып, біз қауымдар мінез-құлқына көңіл бөлеміз; *үшіншіден*, ол әр актордың актерлер сияқты әр түрлі рөлді атқаратынын көрсетеді. Бірі - белсенді, енді екінші бірі - белсенді емес пассивті, келесісі - бақылаушы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ұлжан

**Ұлжан** (1810-1887) - Құнанбайдың екінші әйелі, Абайдың анасы. Арғы атасы Орта жүз Қаракесектен тарайтын Шаншардың Нұрбике деген әйелінен туған Бертіс биден: Мөшке, Битен, Шитен деген немерелері өрбиді. Битеннен - Қантай, Тонтай, Тұрпан, Тұрпаннан - апалы-сіңлілі Ұлжан, Молқара дүниеге келеді. Ұлжаннан: Тәңірберді, Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан туады. Ұлжан өте сабырлы, кең мінезді, сөзге ұста, тапқыр, шешен кісі болған. Абай анасының осындай асыл қасиеттерін жастайынан бойына сіңіріп өскен. М. Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясында Ұлжанның бейнесін тамаша бейнелеген.

Ұлжан қалжың сөзге ұшқыр болғанымен, салмақтылыққа бағып көп әжуаға бара бермеген. Бұл біріншіден өз бойындағы әйелге тән ұстамдылықпен байланысты болса, екіншіден Құнанбайдай ел басқарып отырған көсем, сөз ұстап отырған шешенмен жарыса шығуды жөн деп таппаған ақылды қазақ әйеліне тән қылықтан болса керек. Ұлжан - Абайды ақ сүт беріп өсірген анаcы, ол аз - Ұлжан Абайдың ақын болуына тікелей әсер еткен жан деген пікірлер де кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Абай Құнанбайұлы
Құр айғай бақырған...

**«Құр айғай бақырған...»** - Абайдың 1896 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 2 шумақтан тұрады. Шығармада ірі-ірі төрт ой айтылған. Олар:* бақырғанның бәрі ән емес*, *өнерден мақұрым қалу сән емес*, *надандар жан емес*, *еңбексіз бос жүру жөн емес*. Яғни ән - өнер, бұл өнерден хабарсыз болу - надандық, өнер жолында ізденбеу - еңбексіздік, еңбексіздік - арамтамақтық. Абай енді сүйген, ән - туғаннан өлгенге дейінгі адамның өмір серігі, кеңіл күйінің сәулесі, жақсы ән - жан азығы деп білген. Абайды әнге үйір қауым қоршаған. Олардың ішінде биік талғам-тұшымы жоқ, бақырып, барқырап тепей беретін «әншілер» де жүрген. Өлең 6-7 буынды шалыс ұйқас түріңде өрнектелген. Алғаш рет Мүрсейіт қолжазбаларының негізіңде ақынның 1933 ж. жарық көрген «Тандамалы өлеңдерінде» жарияланды. Өлең ешқаңдай текстологиялық өзгерістерге ұшырамаған. Өлең ағылшын, азербайжан, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, қытай, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен т. б. тілдерге аударылған.

## Өлең
Құр айғай бақырған

Құлаққа ән бе екен?

Өнерсіз шатылған

Кісіге сән бе екен?

Өңкей надан антұрған,

Қанша айтса, жан ба екен?

Бос жүріп құр қалған

Өміріңе кән бе екен?

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Төлнұска

**Төлнұска** — геологияда: зерттеу нысанын салыстыра саралауға керекті,
сыр-сипаты алдын ала анықталған үлгі.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Магистрат

**Магистрат** - [лат. *magistrates* - билік басқаруы] - бірқатар елдерде қалалық басқару, муниципалитет атауы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Семей облыстық статистикалық комитеті

**Семей облыстық статистикалық комитеті** - Семей облысы экономикасы, тарихы, х. ш-ғы және табиғатын зерттейтін ғылыми-зертеу орталығы. 1878 ж. Абайдың жақын досы Е. П. Михаэлистің бастамасымен құрылған. Е. П. Михаэлистің бастамасымен құрылған. Семейдің мәдени өмірінде тарихи маңызы зор ғыл. орталық болды. Оның мүшелері өлке тарихы, шаруашылығы, әлеум. ахуалы, археол. мен табиғаты туралы құнды деректер жинап, зерттеулер жүргізді.

1886 ж. Михаэлистің ұсынысымен Абай осы комитеттің толық мүшесі болып сайланды. Ақын Семей облыстық статистикалық комитетітің жұмысына белсене араласып, мәжілістеріне қатынасып, мәдени-ағарту мекемелеріне, қоғамдық ұйымдастыру ісіне атсалысуымен бірге ғылыми,- зерттеу жұмысымен де айналысқан. Ол Орыс география қоғамы Батыс-Сібір бөлімінің Семей бөлімшесіне, орыс ғалымдарына қазақтардың тарихы, этнографиясы, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі туралы құнды кеңестер мен мәліметтер беріп отырған. К- тің жұмысына жергілікті қайраткерлерден басқа Абайдың С. С. Гросс, А. А. Блек, А. А. Леонтьев т. б. достары белсене қатысты. Олардың тікелей араласуымен «Қырғыздардың заң дәстүрлерін зерттеуге арналған материалдар» атты ете құнды зерттеу басылып шықты. К-тің алғашқы ғыл. хатшысы Е. П. Михаэлис оның жанынан қазіргі Семей облысы ұлттық кітапханасының бай кітап қорына негіз болған үлкен кітапхана ұйымдастырды. Абайдың Михаэлиспен алғашқы кездесулері осы кітапханада етті. К-те белгілі өлкетанушы Н. Я. Коншин ұзақ жыл хатшы болды. 1900 ж. Комитеттің «Памятные книжки Семипалатинской области» деген басылымы жарық|дің]] мәдени өмірінде тарихи маңызы зор ғыл. орталық болды. Оның мүшелері өлке тарихы, шаруашылығы, әлеум. ахуалы, археол. мен табиғаты туралы құнды деректер жинап, зерттеулер жүргізді. 1886 ж. Михаэлистің ұсынысымен Абай осы комитеттің толық мүшесі болып сайланды.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Ұлттар баспасы

**Ұлттар баспасы** - Қытай Халық Республикасы мемлекеттік Ұлттық Істер Комитетінің 1953 ж. Пекин қ-нда құрылған әмбебап баспасы. Баспа корей, қазақ, моңғол, ұйғыр, тибет тілдерінде қоғамдық және жаратылыстану ғылымдарының әр саласынан ғыл. методик. кітаптар шығарады. Мұнда ғыл. , саяси-экономик. еңбектермен қатар көркем шығармалар, әдеби журналдар басылып, дыбыс таспалары жазылып таратылады. Баспа Абай шығармаларының жинақтарын шығарып, ақын өлеңдерін жан-жақты зерттеп, насихаттау ісін жүйелі жолға қойған. 1986 ж. бір топ Қазақстан авторларының «Абайдың қарасөздері» деген мақалалар жинағы, 1987 ж. қытай ғалымы Қабайдың (Ха Хуанджанның) «Абай және Абай шығармашылығы» деген көлемді монографиясы жарық көрді. Ал, осы баспада басылатын «Алқап» журналының 1989 жылғы 7-санында зерттеуші Ыбырай Қожахметовтың «Поэзия қасиеті және Абай поэзиясы», 8-санында Бексұлтан Кәсей ұлының «Абайдың әдебиетімізге ықпалы» деген мақалалары жарияланған. Бұл материалдарда Абай шығармаларының көркемдік ерекшеліктерімен қоса оның Қытайдағы қазіргі қазақ әдебиетіне жасап отырған әсері кең көлемде сез болып, нақты мысалдармен дәлелденеді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Шолпан Ахатқызы

**Шолпан Ахатқызы** (1960 ж. т.) - Шәкерім қажының немересі. Шолпан есеп қызметкері, Жаңақорған қаласында тұрады. Әкесі Ахат Шолпанды әдебиетке баулып, ұлы аталары Абай мен Шәкерім туралы көптеген естеліктер айтқан. Көл. 2 б. т. «Құнанбай» атты хикаясын өлерінде Шолпанға тапсырған. Шолпан әкесінен естіген Абай мен Шәкерімнің шығармашылық рухани байланысы туралы естелік жазған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саяси ақтау

**Саяси ақтау** - негізсіз бүзылған саяси және азаматтық құқықтарды қалпына келтіру. Амнистиямен салыстырғанда саяси ақтау тек қылмыстық жазалауларды ғана емес, саяси-заңдық санкциялар мен нәубетке ұшырағандарды азат етуді білдіреді. Саяси ақтау мәселесі сталиндік саяси қылмыстардың ашылуымен өзекті мәселеге айналды. XX ғ. 20-30 жж.

КСРО, Шығыс Еуропа елдерінде қанат жайған жаппай заңды бүзушылық, саяси лаңкестік Сталин өлімінен кейін сынға ұшырады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Төлтаңба

**Төлтаңба** — бірінші жүйеге тән
жағдайларды екінші жүйе жағдайымен
өрнектеу барысында қолданылатын
шартты белгі. Мыс., электрондық-есептеу
машинасына берілетін бұйрық жүйелерін
өрнектейтін белгілер ретінде арнаулы Т-лар қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Хабарламалық тәсіл

**Хабарламалық тәсіл** (Реляционный подход; relational approach) — мәліметтердің еркін құрылымын қарапайым екі өлшемді кестелермен ұсыну.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гүлжауһар Айыпқызы Шомбалова

**Шомбалова Гүлжауһар Айыпқызы** (1919-1958) - музыка зерттеуші, өнертану ғылымының кандидаты (1958).
*1942 жылы "Каз-музхоркомбинатының" (қазіргі Алматы музыкалық училищесі) фортепьяно бөлімін, 
*1950 жылы Алматы консервато-риясын (қазіргі Қазақ үлттық кон-серваториясы) бітірді. 
*1940 - 42 жылдары Алматы музыкалық училищесінде оқытушы. 
*1942 - 45 жылы Қазақ филармониясы хор капелласының пианист-кон-цертмейстері. Сонымен қатар Шомбалова түңғыш қазақпианисі ретінде фортепьянолық конңерттер де берді. 
*1954 жылы Алматы консерваториясында ұстаздық етіп, фолькл. кабинеттің меңгерушісі болды. 
*1936 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ өдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты.
*1943 жылы "Домбыра сазы" атты кино-концертке түсті. "Абай әндері", "М.Төлебаевтың шығармашылық жолы", т.б. ғылми еңбектердің авторы.

Қазақ қыздары арасынан шыққан тұңғыш кәсіби пианиношы. Ұлы Отан соғысы жылдары Қиыр Шығыстағы совет жауынгерлері арасында болып, қазақ композиторлары шығармаларымен бірге Абай әндерін орындаған. «Қазақтың музыка мәдениеті» (1957) атты жинаққа енген «Абай әндері» деген көлемді мақаласында ақынның қазақ музыкасына қосқан үлесіне тұтас ұлттық рухани-мәдени мұра тұрғысынан баға береді. Шомбалова кейін осы зерттеуін идеялық-методикалық жаңа ойлармен толықтырып, 1958 жылы «Совет дәуіріне дейінгі қазақ музыкасының жазылуы мен зерттелу тарихының очеркі» деген тақырыпта қорғаған кандидаттық диссертациясына бір тарау етіп ұсынған. Ол Абай әндерінің әуез-ырғақтарында орыс романстарына жақын өлшемдер барын айтып, оны өткен ғасырдағы қазақтың тұрмыстық романсының белгісі деген тұжырым жасайды, Абайдың дәстүрлі қазақ ән өнеріне қосқан елеулі әуендік, түрлік жаңалығын жан-жақты зерттеп, ғылыми тұрғыда дәлелдейді.
## Дереккөздер


Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Қазақстан музыкатанушылары
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Санитариялық қорғау аймағы

**Санитариялық қорғау аймағы**  — ауыз су үшін пайдаланылатын және негізгі су көздеріне ерекше санитариялық режімді тәртіп орнату арқылы су коры мен су көздерін ластанудан, былғанудан қорғау шаралары жүргізілетін аймақ.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Макиавеллизм

**Макиавеллизм** - "Билеуші" еңбегінде Н.Макиавелли "макиавеллизм" бағытына негіз болған принциптерін берген. Олар: қулық, қатыгездік, халықты қанау, анттан таю. Бұл ерекше шығармада биліктегі Лоренцо Медичиге еркін Италияны жаулап, оны тұтас ұлттық мемлекетке қалай біріктіру төңірегінде кеңестер берілген. Бұл жерде ол мемлекетті тек өзіндегі күштерді дамытуды мақсат тұтатын жеке ағза ретінде көрсеткен. Мемлекет тек өзінің билігін, күшін, гүлденуін күшейтуді ғана мақсат тұтады. Дәл осы билікті үлғайту өзінің билігін күшейтуге ұмтылған билеуші үшін саясат мәні мен мақсаты болып табылады. Осы мақсатта билеуші қандай әдісті болмасын қолдануына болады, тіптен қылмыс жасауға дейін. Билеушіге тұрғындардың сүйіспеншілігі немесе шын берілгендігі қажет емес. Тек олардың сөзсіз бағынуы, ақша мен солдаты керек. Билеуші өзінің алдында тұрған мақсатқа жету үшін қандай құралдан болса да бас тартпауы қажет. Шындық, мораль тұрғысынан емес, саяси мақсат тұрғысынан қимылдауы керек. Билеушіде арыстан мен түлкінің қасиеттері болуы тиіс. Шығармадағы ең басты мәселе "билеушілер мемлекетті қандай әдістермен басқара алады және билікті қалай сақтап қалуға болады?" Ол үшін билікке мықты негіз қажет. Ол - жақсы заңдар мен жақсы әскер, бұлар бір-бірінсіз өмір сүре алмайды. Билеуші өз мақсатына жету үшін тіптен өз сөзінен тайынуына да болады. Саяси билікті жүзеге асырудың шар¬ты - қол астындағылардың билеушімен келісімде болуы, олардың наразылығын тудырмау. Осылай дей келе, тұрғындарды бағындырудың екі жолын көрсетеді:
*Билеушіге деген сүйіспеншілік;
Оның алдындағы қорқыныш, үрей.*
Қайсысы тиімді әрі сенімді? Н.Макиавелли пікірінше, "әрине, қорқыныш пен сүйіспеншілік қатар болса, бірақ олар бір-бірімен тіл табысуы қиын болғандықтан таңдау қажет болса, онда "үрей, қорқынышты таңдау қажет". Мемлекеттік билікке қауіп төндіретін адамдарды, тіптен бейбіт уақыттың өзінде, билеушіге олардың көзін жоюды ұсынды. Бұл еңбекте мінсіз билеуші мен оның билік құру әдісі, құралы берілген. Жалпы мемлекетті басқару түрлерін басқарушылардың санына қарап (жеке адамдардың, аз адамдардың және бүкіл халықтың басқаруы), мақсаты мен осы түрлердің қызмет істеу сапасына қарап бөлді. Екінші аспектіде қарастырғанда дұрыс үш түрін берді: монархия, аристократия, демократия. Және дұрыс емес үш түрін көрсетті: тирания, олигархия, бассыздық. Дұрыс түрлердің мақсаты - мемлекетті күшейтіп, гүлдендіру, жалпы жақсылыққа ұмтылу. Дұрыс емес түрлері - тек өздерінің пайдасын ойлау, заңды сақтамау және т.б. Барлық мемлекеттер бір түрден екінші түрге өтіп отырады. Шығарма мазмұнын талдай отырып мына мәселені ұмытпаған жөн: ол кез - Италия тарихындағы күрделі кезең. Сондықтан да, мемлекеттік құрылыстың жалпы мәселелерін емес, тек ерекше жағдайы қарастырылған деп қарау керек. Бұл макиавеллизмді ақтау емес, оның қандай қатаң уақытта, жағдайда пайда болғанын көрсету.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мардымсыздану

**Мардымсыздану** - игерілуі барысында мүлдем пайдасыз немесе нашар минералданған таужыныстармен ластануы (араласып кетуі) салдарынан
өндірілген кен құрамындағы пайдалы қүрамбөліктің орташа мөлшерінің сол кеннің табиғи қалпындағы мөлшерімен салыстырғанда кеміп кетуі. Пайдалы қазбаның бейкенді таужыныстармен ластануы яки араласып кетуі кен денесі жиектерінің иректеле сағалануы, оны өз қүрамындағы мардымдсыз қабатшалардан бөле-жара игеру мүмкіндігінің жоқтығы және т.б. өндірістік себептерден туындайды. Мардымсыздану мөлшері Р = (С, - С2) : С, • 100% өрнегі арқылы анықталады, мүндағы: Р — мардымсыздану; С, — кеннің табиғи қалпындағы пайдалы қүрамбөлік мөлшері; С2 — өндіріліп алынған кен құрамындағы пайдалы құрамбөлік мөлшері.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Истон Давид

right|thumb
**Истон Давид** - саяси жүйе ұғымын ғылыми айналысқа енгізген американ саясаттанушысы. Давид Истон жүйелік қағидатты жаңа туындап келе жатқан кибернетика ғылымындағы алгоритмдік принциппен байланыстыра отырып, саяси жүйенің өзіндік сызбасын жасады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Төлтаңбалау

**Төлтаңбалау** — геологиялық 
нысандарға тән белгілерді екінші таңбалар
арқылы кескіндеу; ретті және ретсіз Т.болып екі түрге бөлінеді; ретсіз Т. барысында геологиялық нысанның әрбір ерекшелігі дербес таңба арқылы кескінделсе, ретті Т. барысында бөлігінің пішіні ғана емес, орналасу реті (орны) де шешуші рөл аткарады. Геологияда әдетте бес түрлі
Т. — сан, әріп, түс, кекін әіне пішін белгілерінің жүйесі қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Ыза суы деңгейінің динамикасы

[thumb|right|350px|[Ыза су]]
**Ыза суы деңгейінің динамикасы** — ыза суы деңгейінің белгілі бір уақытта табиғи және жасанды режімнің әсеріне байланысты өзгеруі. Ыза суының пайда болу факторлары оның терендігі мен гидравликалық байланысына және жер бетіндегі сумен тығыз байланысына да қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Хабарлар алмасуды басқару блогы

**Хабарлар алмасуды басқару блогы** (Блок управления обменом сообщениями; transmission control unit) — енгізу-шығаруды басқару блогы. Оны алыстағы терминалдардан хабарларды жеткізу мен қабылдау кезінде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санитариялық су өтімі

**Санитариялық су өтімі**   — су ағынының өзендегі ең төменгі деңгейі және белгіленген межеден кейінгі қалыпты ластану қоспасынан артып кетпеуі шарттылығы немесе өзеннің су ағыны көрсеткіштерінің қалыптан ауытқымауын қадағалау (*су деңгейін, арнадағы су тереңдігін, ағын жылдамдығын бір қалыпты сақтау және тағы басқа*) шаралары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси алдап-арбау әдістері

**Саяси алдап-арбау әдістері** - адам санасына нақты әдістерді қолдану арқылы әлеуметтік аңыздарды енгізу. Саяси алдап-арбау әдістеріне фактілерді алмастыру, тиімсіз ақпаратты айтпай қалу, өтірік пен өсек тарату, ақиқатты жартылай айту (аудиторияның сеніміне кіру үшін мәні аз фактілерге көп көңіл бөлініп, жан-жақты айтылады да маңызды жағы айтылмай қалады), ярлыктар тағу (дәлелсіз "фашист", "ұлтшыл", "шовинист" деген сияқты) жатады.

Саяси алдап-арбауда бұқаралық психология заңдылықтары тиімді пайдаланылады. Мысалы, "үндемеу спиралі", яғни, қолдан жасалған қоғамдық пікірге түрғындардың басым көпшілігін сендіру. Саяси алдап-арбау тек авторитарлық және тоталитарлық тәртіптерге ғана емес, бүл құралды қазіргі кезеңде демократиялық мемлекеттердегі партиялық насихат пен сайлау науқанында кеңінен қолданып отыр.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Төңкеріле астасу

**Төңкеріле астасу** - тау жынысы
қабаттарының өте қарқынды тектоникалык қозғалыстар нәтижесінде астасу
пішіні. Бұл жағдайда тау жынысытардың
көнелеу қабаты кейінірек қалыптасқан
қабаттың үстіңгі өңірінен көрініс береді,
яғни бұл қабаттардың жабындары мен
табандары өзара алмасқан болып шығады.
"Аударыла астасу " терминінің синонимі.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Мұнай және газ
Қара сөздер кітабы

**«Қара сәздер кітабы»** — Абайдың «Жазушы» баспасынан 1992 жылы орыс тілінде жарық көрген ғақлия сөздерінің жинағы. Кітаптың 2-беліміне «Ұмыт қалған кісінің жазбалары» деген жалпы атаумен Шәкәрімнің бір топ еңбектері берілген. Жинақты «Ядролық сынақтар мен экологиялық апаттар» қоры және «Қазақстан» өркендеу қоры шығарған. М. Курганцевтің «Сезімтал жүрек» деген кіріспе мақаласымен ашылады. Ғақлия сөздерін аударғандар: Қ. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев. Кітап Көлемі 4,87 б. т., 100 мың дана болып басылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Ыза суы қозғалысы

**Ыза суы қозғалысы ** — жер астының су жүргізетін қабаты мен аэрациялық аумағы. Олардың гравитациялық, жұқа қабықшалы, капиллярлы және бу арқылы болатын түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Базарға қарап тұрсам әркім барар...

**«Базарға қарап тұрсам әркім барар...»** - Абайдың 1886 ж. жазған өлеңі. Барлығы 16 жол. Ақынның өмір және оның мәні туралы қысқа ғана толғанысын жазған. Күнделікті күйбең тіршіліктің әбден әдетке айналып, көз керіп, бой үйренген нәрселерінің өзіне ой жүгіртіп, содан ғибрат алар түйін іздеген ақын, ешкімге *«мынау оң, мынау теріс»* деп ақыл айтпай-ақ, саналы азаматқа «жан-жағыңды абайлап, өзің де бір бағдарлашы» дегендей ишара жасайды. Абайдың бүл шығармасында базар деп отырғаны - өмір. Өмір - үлкен базар. Одан да әр адам өз керегін іздейді, хал-қадіріне қарай қажетін алады. Ақынның: *«Әркімнің өз іздеген нәрсесі бар, Сомалап ақшасына сонан алар»* деген жолдарында үлкен философиялық жасырын тұжырым жатыр. Өзі *«біреу ұғар бүл сөзді, біреу ұқпас»* деп өмір бойы сөзін тыңдата алмай келе жатқан халқына күдіктене қарағанымен, өлеңін *«Бір кісі емес жазғаным, жалпақ жұрт қой», «Сәулесі бар жігіттер бір ойланар»* деген үмітпен аяқтайды. Өлең мағынасыз өмірді тәрік етіп, елін, жұртын ғылымға, білімге, саналылыққа шақырудан жалықпаған ойшыл-ғұламаның бір сәттік көңіл-күйі, философиялық толғанысы іспетті. Өлең 11 буыңды аралас ұйқаспен жазылған. Мазмұнына сай сөз саптауы салмақты, әр жолы орнықты. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген *«Абай Құнанбайұғылының өлеңі»* деген жинақта жарияланды. Өлең басылымдары текстол. өзгерістерге ұшырамаған. Туынды ағылшын, араб, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Сальтация

**Сальтация** — ағын судың өзен арнасының топырағы мен лайын, тұнбасын таяу тұсқа лықсыта-ырғыта айдап апару процесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Хабарлар буфері

**Хабарлар буфері** (Буфер сообщений; message buffer) — өзара байланыссыз программаларға хабарлар алмасуға мүмкіндік беретін XENIX операциялық жүйесінің қосалқы қызметтерінің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Төрттік геология

thumb**Төрттік геология** - Жер дамуының төрттік кезеңін (жүйесін) зерттейтін геологиялық пән.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Маржан кедертасы

**Маржан кедертасы** - шомбал биогендік әкті құрылыс, негізінен қазіргі маржан әктасынан тұрады, жоғары көтерілген беті саяз сулы бөлікшеге айналады (кейде құрғап кетеді). Маржан кедертасы тосқауыл, сақиналық (атоллдар), жағалық түрлерге жіктеледі. Тропик теңіздерінде кеңінен таралған, қалыпты тұздылық пен судың мөлдірлігі және температураның 20°С-тан түспейтін жағдайларында қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мальтузиандық

**Мальтузиандық** - ағылшын экономисі Т.Р.Мальтус (1766-1834) негізін қалаған, халықтың көзқарастар жүйесінің әлеуметтік-экономикалық тұжырымы. Мальтузиандықтардың көзқарасына сай барлық уақыттарда еңбекшілердің жағдайы мен мәдениеті өмірдің әлеуметтік-экономикалық жағдайымен емес, адам өміріне қажетті құралдар көлемінің халық өсіміне қарағанда әлдеқайда баяу өсетін тұрғын халықтың табиғи заңдылықтарымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси алаң

**Саяси алаң** - тарихи субъектілердің, кейіпкерлердің өмірі. Бұл тарихи кейіпкерлердің өмірі аренада, өркениет сахнасында ойналатын драмаық, ал кейде тіпті трагикалық-комедиялық сипаттағы өте күрделі саяси ойын болып шығады. Бүл ойынға жеке адамдар, әлеуметтік қауымдар, саяси институттар қатысады. Олардың барлық ойындары, барлық өзара қарым-қатынастары персонификаңияланған институттардың билікті пайдалану, ұстап түру жолындағы күресте атқаратын іс-әрекеттері, мемлекетті, қоғамдық істерді басқару, әр түрлі саяси кейіпкерлердің арасындағы консенсусты сақтау жөніндегі іс-әрекеті болады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мамандандырылған партиялар

**Мамандандырылған партиялар** - белгілі француз ғалымы М.Дюверженің анықтамасына сәйкес, сайлауға дайындық үшін, сайлау кампанияларын жүргізу, депутаттармен байланыс орнату мақсатында біріккен аса танымал адамдардың (нотабльдердің) тобы. Бұл партиялар қызметінің табысы оның белсенділерінің әрекеттеріне, олардың біліктілігіне, еңбек дағдысына, қабілетіне байланысты. Бұқаралық партиялар санмен қол жеткізетін табыстарға, мамандандырылған партиялар болашағы зор үміткерді тандаудан, оған тартымды имидж қалыптастырып, сайлау кампаниясын жүргізу техникасын жетік меңгеруінен, қаржылық қолдау табу мүмкіндігінен көрініс табады. Мамандаңдырылған партиялардың қызметі "мерзімдік" сипатта болады: сайлау кампаниялары тұсында аса белсенділік танытып, содан кейін тыншып қалады. Мамандандырылған партиялардың бұқаралық партиялардан ерекешеленетін тағы бір тұсымүшелік белгілері. "Егер мүшелік деп партияның алдындағы міндеттемелер мен тұрақты мүшелік жарнаны төлеп тұруды айтатын болсақ, онда мамандандырылған партиялардың мүшелері жоқ" - деп жазады француз саясаттанушысы. Мамандандырылған партияларда парламентарийлер басты әрекет етуші тұлғалар болып табылады. Белсенділердің бар жұмысы соларды сайлау төңірегінде жүргізіледі. Мұнда партияның негізгі тірегі болуға белсенділердің саны тым аз, олар игіліктер мен артықшылықтарды беретін үміткерлерге тікелей бағынышты.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Құсбек Тәукеұлы

**Құсбек Тәукеұлы** (1802- ө. ж. б.) - мемлекеттік қайраткер, Қарқаралы сыртқы округінің аға сұлтаны, Қара-Әйтімбет болысының билеушісі. 

## Өмірбаяны
1854 ж. дейін болыс, одан кейін қатарынан 2 рет (1849-53) Қарқаралы дуанына аға сұлтан болып сайланған. Санкт-Петербургте патша сарайында да болған. Талды, Жарма өзенінің бойын жайлап, Қараша тауы аймағында қыстаған. Қарқаралы дуанының аға сұлтаны болып тұрғанда Құрманғазы тобықты болысы Құнанбаймен талай рет кездесіп, әр түрлі істерді бірге шешіп отырған. 1845 ж. 12-қаңтарда Құнанбай өз аулыңда мұсылманша, орысша мектеп ашпақ болып, соған 2 тілді бірдей білетін мүғалім тауып беруін өтініп келген кезде, Құрманғазы шекара бастығына өзі қол қойып, хат жазған. Әйтседе, екеуінің келіспей қалған тұстары аз болмаған. Абай өзі болыс болып тұрған көздеріңце осы Құсбектің ел басқару ісіңдегі тиімді, пайдалы тәжірибелерін кеңінен пайдаланып отырған.

## Дереккөздер



Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Санат:Аға сұлтан
Мағрипа Сүлейменқызы

**Мағрипа Сүлейменқызы** (Мағыш) (1873-1896) - Абайдың сүйікті ұлы Әбдірахманның әйелі.
## Өмірбаяны
*1892 жылы жазда Түркістан аймағына қызметке ауысар алдында Әбдірахман елге демалысқа келген көзінде Мағрипаға үйленген. Абай өзі көп үміт күттірген сүйікті Ұлының оқу бітіріп, үй болғанына ризашылығын білдірген. Әбдірахман Алматыға қызметке кіріскенімен, бұрынғы ауруы қайта қозып, жазылмайтын дертке үшырайды. 
Жастай қосылған жарының сырқаты жанына батқан сағыныштан, уайымнан өзі де ауруға шалдығады. 
*1895 жылы қарашада Әбдірахман қайтыс болып, сүйегін Ақшоқыдағы атасы Құнанбай бейітіне әкеліп қояды. Сүйген жарын бір көруге зар болып, қайғы-шерден басын көтере алмаған Мағрипа бір жылға жетпей дүние салады. 
Абай Әбдірахман өлгенде сүйікті Ұлына арнап бірнеше жоқтау өлеңін шығарады, сонымен бірге келіні Мағрипаны жұбату ретінде* «Әбдірахманның әйелі Мағышқа Абайдың айтқан жұбатуы»*(«Жылағанды тоқтатып»), Мағрипаның атынан Абай шығарып берген жоқтау («*Айналайын, құдай-ау...*») өлеңдерін шығарған. 
Әбдірахманның Мағрипадан туған жалғыз қызы Рахима 1924 жылы қайтыс болған. Оның Инғам атты ұлы Отан соғысында қаза тауып, ИҺсан есімді екінші баласы соғыстан оралып, 1955 жылы дүние салған. 
Мағрипаның Марфуға деген қызы қазір Алматыда тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы

**Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы** — Семей қаласындағы мұражай.

## Тарихы
Облыстық тарихи-өлкетану мұражайының ғимараты XIX ғасырдың 50-жылдарында, шамамен, 1856 жылы генерал-губернатор Проценконың бұйрығымен салынған. Сәулетшісі белгісіз. Революцияға дейін бұл үйде әскери губернатор тұрған. Совет өкіметі орнағаннан кейін бұл ғимарат Бостандық үйі деп аталған. Мұнда Семей қаласының алғашқы Совдепі орналасқан. 1918 жылғы 11 маусымда Семейде контрреволюциялық бүлік шықты. Ақ гвардияшылардың терроры кезінде ғимаратта ақ гвардияшы әскерлер орналасты. Совет өкіметі қалпына келтірілгеннен кейін, бұл ғимаратта шаруалар корпусының саяси бөлімі, одан соң Семей әскерлер тобының штабы орналасты.

Музей 1883 ж. Абайдың жақын досы Е П. Михаэлистің бастамасымен Семей облысындағы статистика комитеті жанынан ұйымдастырылған. 1902 ж.  музей Орыс география қоғамы Батыс-Сібір бөлімі Семей бөлімшесінің қарамағына беріліп, жұмысы жандана түсті. Музейде құрылған күнінен бастап Семей облысы тарихын, әлеуметті-экономик , мәдени өмірін,тұрмы салтын, табиғатын жан жақты көрсеткен археолог. Тарих , этнография, тау кен өнеркәсібі палеонтология Қытай бөлімдері жұмыс істейді. Музейде, негізінен Семейге саяси жер аударылып келген адамдар қызмет атқарды. Музей құру ісіне А. А. Блэк, А. А. Леонтьев, Н. Я. Коншин, ағайынды Белослюдовтар, П. Р. Лобановский т. б. белсене қатысты. Археология бөлімінің ашылуына Михаэлистің улесі зор болған. Ол Семей облысында жүргізген қазба жұмыстарының бай археол. коллекциясын осы бөлімге табыс еткен. Музейдің этнография бөлімінің экспонаттары бірнеше рет Ресейдің үлкен қалаларына апарылып, көрмеге қойылған. Музей жұмысына Абай да белсене қатысып, өз тарапынан ақыл-кеңестерін беріп, қазақ халқының 50-ден астам тұрмыстық-ұлттық бұйымын тапсырған. 1885 ж. Сібірді зерттеу мақсатымен келген Американ саяхатшысы, журналист Дж. Кеннан мен суретші Фрост музейде болып, Абай тапсырған заттарды суретке түсіріп алған («Семипалатинские областные ведомости», 1908, № 19, 10 мамыр). Суретші Н. И. Крутильников 1924 ж. музейге өзі салған «Абай портретін» тарту еткен. Музейдің көрме залдарында Абайға арналған бұрыш жұмыс істейді.

## Негізгі тематикалық экскурсиялар
*Қазақ халқының этнографиясы;
*Семей қаласының тарихы;
*Мұражайдың палеонтологиялық жиынтығы;
*Аймақтың өсімдіктер және жануарлар әлемі;
*Ертістің мәдениеті.

## Сілтемелер
* Ресми сайты 

Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Қазақстан мұражайлары
Санат:Абай облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Семей сәулеті
Қаратай Сапақұлы

**Қаратай Сапақұлы** (1806-94) - Тобықты елінің Кекше руынан. Атқа мінер, би және ауыл старшинасы болған. Қаратай атжалын тартып мінген көзде Қүнанбайдың айтқанын істеп, оның ықпалында жүреді. Майбасар болыс, Құнанбай аға сұлтан болған көзден бастап аралары суысып, бір-бірімен жауығып өтеді. 1876-84ж. аралығында Үзікбай Бөрібайұлының Абайдың үстінен жоғарыға жазған арыздарында Абайды да іліктіріп, қара күйе жағып отырады. Қаратай Абаймен сөз де қағысқан. Әуөзов Абайдың 1940 ж. шыққан өлендер жинағында бірер мысалдар келтіріп етеді. Қаратай ақынға қарсы топ үйымдастырушылардың бірі ретінде көрсетілді. Дау үстінде «Менің заманым пайғамбарға жақын»деген Қаратайды Абай: «Алатаудың басы күнге жақын. Бірақбасында мәңгілік қаржатады. Төменде, сайында неше түрлі есімдік, неше алуан жеміс шығады. Рақым, жақсылыққа алыс жер, алыс заман жоқ, Қайда болса да жетеді. Сіз пайғамбарға Ғазірет елінің әкесінен жақын емессіз. Ол көпір болған»,- деп сөз тосқан.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Варвара Павловна Дернова

**Варвара Павловна Дернова**(1906-89) - музыка зерттеушісі, өнертану ғылым докторы, профессор Алғашқы ғылыми-зертеулік жолы қазақ музыка мәдениеті жайында басталып, «А. В. Затаевич және қазақтың халық музыкасы» тақырыбында каңц. диссертация қорғады. Кейін Затаевич кітаптарындағы Абайдың музыкалық мұрасына көңіл аударып, ондағы «*Қор болды жаным*» әнінің авторы Абай екендігін дәлелдеді. Ол кейінгі зерттеулерінде ақын-композитордың әндеріндегі өзіндік ырғақтарды, әсіресе «**Көзімнің қарасы**», «**Қараңғы түнде тау қалғып**» т. б. әндерін орыстың қалалық лирикалық музыкасы мен қазақтың дәстүрлі әуендері қосылысын, солардың бірігіп дамытылуынан туған, ән өнеріндегі жаңа жанр деп бағалады. Ол Абайдың ән мұрасындағы өзіндік әуезділік пен текстіне жаңа көзқарас тұрғысынан келіп, оның музыкалық-бейнелілік негізіне - ұйқастағы ырғақтық тепе-теңдікке назар аударып, оны «Сегіз аяқ» әні негізінде дәлелдеді. Зерттеуші Абайдың «**Мен көрдім ұзын қайың құлағанын**» әнінің халық орындаушылары арқылы аздаған өзгерістерге түскенін, оның Біржан сал Қожағұлұлы әндерімен сарындас екеніне көз жеткізді. Абайдың музыкалық мұрасы жөніндегі еңбектерінде Абайдың А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романынан аударған өлеңдеріне жазылған әндеріне салыстырмалы зерттеулер жүргізіп, оларды ақын-композитор әр түрлі кезеңдерде аударып, ән шығарғанын айтады. Абайдың «Татьянаның хаты» әнін және оның А. Бимбоэс, А. Затаевич, А. Жұбанов, Л. А. Хамиди жазып алған әуендік нұсқаларын зерттеп, оларда басқа әндермен үндестік тұстар барлығын, әсіресе, «**Ішім өлген, сыртым сау**» әнімен көп ұқсастығын жазады. Оның Абай туралы жазған: **Абай әндері** (Қазақстан, 1954, № 5; Советская музыка, 1954, N2 7; Музыкальная культура Казахстана. - А-А., 1954), **Абай әндері және орыс мәдениеті** (Музыкальное наследие Абая. - А.-А., 1954), **Абай әндері** (Советский Казахстан, 1954, № 9), **Абайдың музыкалық мұрасы** (Музыкальная культура Казахстана. - А,- А., 1955), **Абай Құнанбаев шығарған Татьянаның әні** (Советская музыка, 1960, № 1), **Затаевич жазып алған Абай әндері** (Народная музыка в Казахстане. - А.-А., 1967) т. б. еңбектері жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:КСРО музыкатанушылары
Санат:Қазақстан музыкатанушылары
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1989 жылы қайтыс болғандар
Ғалымнан надан артпас ұққанменен

**«Ғалымнан надан артпас ұққанменен...»** — Абайдың кейін табылған өлеңі. Оны 1940 ж. ақынның шөбере інісі Әрхам Кәкітайұлы Ысқақов Абай ауданында ел аузынан жазып алған. Көлемі 4 тармақты бір шумақ. Тобықты ішіңде Жуантаяқ атасына жататын Балқожа Бақанұлы деген кісі ақын ауылының молдасы Ғабитхан ноғаймен Мұқтасардың бір сөзіне таласып, жүгінуге Абайдың алдына келгенде қолма-қол шығарған. Әзіл аралас әңгіме үстінде айтылған төрелік болғанымен, Абайға тән ойлылық пен салиқалы салмақ айқын аңғарылады. Ақын ғылым-білім жолына тұсау болып келген надандыққа шамырқанып қалғандай. Түс-таңбасыз надандықтың қанша жасырсаң да көрініп, «менмұндалап» тұратынын Баққожаның бетіне басады. Өзінің бір жолы білгішсіп, қайта-қайта сөзін бөле берген жас саудагер Ғабидоллаға (Ғабитханның баласы) тоқтау салған «Жазғытұрым қылтиған бір жауқазын» деген мысал-өлеңіндегі ойын ілгері өрбітеді. Ақын қашаңда оқыған, білімді ғалым жағында. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен шығарылған. Алғаш рет ақынның 1945 жылғы жинағына енгізілді. Басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды. Қарақалпақ, қырғыз т. б. тілдерге аударылған.

## Өлеңі
Ғалымнан надан артпас ұққанменен,

Тағдыр көрмей қоймайды бұққанменен.

О-дағы қалыбынан аса алмайды,

Жауқазын ерте көктеп шыққанменен.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Хабарлар көзі

**Хабарлар көзі** (Источник сообщений; message source) — хабарды туындататын қарым-қатынастық жүйенің бөлігі; хабарды қалыптастыратын құрылғы, программа немесе жүйе.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ық беткей

**Ық беткей**— кез келген орографиялық кедергінің (мыс., тау жотасы, төбе) басым жел жақтағы беткейіне қарама-қарсы ық жақтағы беткейі. қ. Беткейлердің экспозициясы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Құтайба ибн Муслим

thumb|right|280px|Хорасан, Трансоксиана және Тохаристан картасы
**Құтайба ибн Муслим** (660-715) — Хорасан өлкесінің билеушісі, әскери қолбасшы. Ол 8 ғасырда қазіргі Шығыс Түркістанды мекендеген халықтар арасына ислам дінін таратушылардың бірі. Оның жорықтары туралы шығыс ғұламасы Мүхаммед Наршаһидің «Бұхара тарихында» толық жазылған. Абай Наршаһидің осы еңбегімен жақсы таныс болған сияқты. Өйткені ақын өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегіңде қазақтардың Алатау бөктеріне қалай келіп қоныстанғанын және олармен туыстас халықтар жайлы айта келіп, «Сол уақыттарда арабтан бұл Орта Азияға дін исламды үйретушілер көп әскермен келіп, халықты жаңа дінге қаратып жүргендерінде Құтайба атты кісі Қашқарға шейін келіп, халықты исламға көндіргенде, бұларда мұсылман болдық депті. Сөйтсе де бұрыннан бақсы-балгерге иланып, отқа-шыраққа табынатын әдеттерімен исламға тез түсініп кете алмапты...» деген аса құңды деректер келтіреді. Ақын ислам дінінің зорлықпен енгізіліп, жергілікті халықтардың бұрыннан қалыптасқан сенім-нанымдарын, тұрмыс-салтын өрескел бұзып жібергендігіне мегзейді. Сонымен қатар жаңа діннің артықшылықтарын да қолдайтынын танытады. Ол шаман дінінің халық арасында әлі де сақталып қалған белгілерін атай отырып: «Бұған ұқсаған көп еді, құдайға шүкір, бұл күңде жоғалып бара жатқанға ұқсайды» деп жазады.

## Тарихы
712 жылы Хорезмді араб қолбасшысы Құтайба ибн Муслим жаулап алып, Хорезм ақсүйектерін аяусыз қырғынға ұшыратты. Құтайба Хорезм ғалымдарын ерекше аяусыз қуғын-сүргінге ұшыратты. Әл-Бируни «Өткен ұрпақтар шежіресінде» жазғанындай, «және қалай болғанда да, Кутейба хорезмдіктердің жазуын білетін, олардың дәстүрін сақтаған, олардың арасында болған барлық ғалымдарды шашыратып, жойып жіберді, осылайша осының бәрі қараңғылықпен көмкерілген және ислам келген кезде олардың тарихынан белгілі болған нәрсе туралы нақты білім жоқ».

712-713 жылдардағы қыс тұрғындары өз билеушісінің сатқындығын кешірмеген Хорезмдегі оқиғалардың көлеңкесінде қалды. Бұл кезеңдегі оқиғалардың хронологиясы әлсіз — тіпті ат-Табари тек «Олар Ийасты әлсіз деп санап, оған қарсы әскер жинады» деп хабарлайды, ал хорезмшахқа адал күштермен шайқас туралы, тіпті бұл әскердің не екені туралы ештеңе айтылмайды. Жалғыз анық әл-Бируниден келеді, ол Кутайбаның жазалаушы әскері тірі қалған діни қызметкерлерді өлтіріп, кейбір кітаптарды өртеп жіберді, содан кейін «Хорезмде ғылым басылды» деп хабарлайды.

## Дереккөздер
* Абай. Энциклопедия. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9

Санат:Тұлғалар
Мұхтар Ысмайылұлы Құлмұхаметов

**Мұхтар Ысмайылұлы Құлмұхаметов** (1936 ж. т.) - суретші. Қондырғылы және монументті кескіндеме саласында жұмыс істейді. Дипломдық жұмысы ретінде «Абай» картинасын жазды (1957, кенеп, майлы бояу, суретшінің жеке қоры), кейінірек «Абай болған жерлерден» деген бірнеше этюд салды (1963, кенеп, майлы бояу, автордың жеке қоры). Осы ізденістердің негізінде суретшінің күрделі еңбегі - «Абай» картинасы дүниеге келді (1962-87, кенеп, майлы бояу, автордың жеке қоры). Суретші бұлардан басқа «Абай», «*Халқым надан болған соң қайда барып оңайын*» (1987, кенеп, майлы бояу) т. б. топтама суреттер салған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Хабарлар коммутациясы

**Хабарлар коммутациясы** (Коммутация сообщений; message switching) — мәліметтер хабарламаларының қабылдануын, олардың жинақталуы мен келесі компьютерлік түйінге жеткізілуін іске асыратын коммутация.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Саяси астрология

**Саяси астрология** - саяси құбылыстар мен саяси мінез-құлыққа космос, жүлдыздар шоқтығының орналасуы мен күн, ай фазаларының белсенділік ықпалын анықтайды. Бүл пәннің көптеген қорытындылары гипотезалық сипатта, бірақ оның кейбір жағдайлары көңіл аударуға түрарлық. Мысалы, күн белсенділігінің бүқаралық саяси мінез-құлыққа, саяси белсенділікке ықпалы сияқты қорытындыларын күнделікті саясатта есепке алу керек.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Салыстырмалы мөлдірлік

**Салыстырмалы мөлдірлік**  - суқойманың беткі қабаты суының мөлдірлігінің жанама сипаттамасы. Оның шамасы (метрге шаққанда) диаметрі 30 см, кеменің көлеңке жағынан батырылған ақ дискінің көзге көрінімділігіне қарай су қабатының қалыңдығымен өлшенеді.

Судың салыстырмалы мөлдірлігінің өлшенген шамасы (SD), әдетте, 1—2%-га дейінгі дәлдікпен жазылады. Мұндай өлшеу кезінде күннің биіктігіне, су бетінің жай-күйіне және өлшеушінің көзінің қарақтылығына қарай азды-көпті қателік болуы мүмкін. Дегенмен, барлық мұхиттық және лимнологиялық далалық зерттеулерде екі жүз жылдай уақыт ішінде жинақталған орасан мол мәліметтер гидросфераның әр түрлі объектілерінің мөлдірлігіндегі айырмашылыктарды, әр алуан сукоймалардағы тәуліктік, маусымдық, жылдық ауытқуларды, судың оптикалық қасиеттері мен тазалығына ластанудың әр түрлі нысандарының ықпалын, суқоймалардың антропогендік эвтрофтануының әсерін білуге мүмкіндік береді. SD шамасына карай эмпириялық формулалар арқылы суқоймалардың фоттық қабатының қалыңдығы, жарық жұту коэффициенті және тіпті көлдердің трофикалық статусы туралы мәліметтер алынады, бұл көрсеткіштер көлдер мен суқоймаларындағы өнімділік-дейрукциялық процестердің қарқындылығын сипатгайды. Осы себепті су объектілерінің экологиялық жай-күйін бағалау үшін SD шамасы бүкіл дүниежүзінде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Құтайба Мағауияұлы

**Құтайба Мағауияұлы** (1895-1919) - Абайдың немересі. Құтайбадан Берекехан туған. Ақшоқыдағы зиратқа жерленген.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Төрттік кезең

**Төрттік кезең** — Жер тарихының неоген кезеңіне ұштасқан ең соңғы кезеңі;
бір топ ғалымдар Т.к-ді соңғы 1 млн жылмен ғана шектесе, екіншілері бұл кезең бұдан 2,5-3 млн жыл бұрын басталған деп есептейді. Т.к-ге тән ең маңызды құбылыстардың бірі — адамдардың пайда бола бастауы болса керек. Т.к. терминінің шартты түрдегі синонимі: антропоген.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Материктік баурай

**Материктік баурай** - жербедердің ірі элементтерінің бірі, материктің мүхитқа ауысу белдеміне тән морфологиялық пішін; жоғарғы шекарасы қайраң жиегімен (150-200 м терендік) шектелетін Материктік баурайлардың төменгі жапсары мұхит төсенішіне (3—5 км терендік) ұласпақ; орташа еңістену бүрышы   3—5° аралығында, кейде 30—40°-қа дейін жетуі ықтимал. Материктік баурай ернеуінен оның табан жазықтығына дейінгі аралықтың нақты биіктігі бірнеше мың метрге жетеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Абрам Лейбович Мадиевский

**Мадиевский Абрам Лейбович** (1924) - режиссер, педагог. 
## Өмірбаяны
Қазақстан Республикасының еңбексіңірген өнер қайраткері. 
Ол 1968 жылы Алматыдағы орыс драма театрында М. О. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай» трагедиясын сахнаға шығарды. 
Спектакльде ақынның күрескерлік тағдыры, орыс халқының озық ойлы өкілдерімен достық қарымқатынасы көрініс тапқан.
## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Педагогтар
Хабарлар тақырыбы

**Хабарлар тақырыбы** (Заголовок сообщений; message header) — 1) компьютер желілерінде — хабарлама басында орналасқан мәліметтер (биттер не байттар) тізбегі, онда бұл хабардың жіберілген кезі, көлемі, жазылу пішімі және блоктың идентификациялық нөмірі тұрады; 2) электроңдық поштада — жіберілетін хабардың басында орналасқан адрестік және анықтамалық мәліметтер. Әдетте, мұндай маңдайшада Кімге (То), Кімнен (From),  Тақырыбы (Subject) деген қыскаша деректер болады. Олар электрондық пошта программасында хабарларды өңдеу үшін, мысалы, жіберілетін адрестерге байланысты сұрыптап реттеу мақсатында пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ығу

**Ығу** — түрлі заттардың (мұз сендері, кеме және т.б.) су бетімен желдің немесе ағыстың ықпалымен орын алмастыруы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ұлы Ойшыл

«**Ұлы Ойшыл**» - методикалық-библиографиялық көмекші құрал. Қазақ ССР кітапқұмарлар ерікті қоғамы 1985 ж. ақынның туғанына 140 жыл толу мерекесі қарсаңында шығарған. Құрастырған - Ж. Кәриева. Көмекші құралда Абай шығармаларының негізгі басылымдарының тізімі, ақын шығар машылығына арналған кітап көрмесінің, ауызша журналдың, ақынға арналған кештің, оқырмандар конференциясының, «Абай жолы» эпопеясы бойынша өткізілетін оқырмандар конференциясында талқыға түсетін сұрақтардың үлгі-жобалары берілген. Абай шығармаларын зерттеушілер ақын шығармашылығының басқа халықтар әдебиетімен байланысы, өлеңдерінің басқа ұлт тілдеріне аударылуы, аудармалары туралы, Абайдың қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі басылымдары, Абай мұрасын жинау және зерттеу, Абай өлендерінің тілі мен стилі, текстологиясы, көркем әдебиеттегі Абай бейнесі туралы кептеген құнды материалдармен танысады. Кітап көлемі 1, 2 б. т., 500 дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Каббала

right|thumb
left|thumb
**Каббала** - [ежелгі еврейше "дәстүр"] - II-V ғғасыр қалыптасып, XII-XV ғасыр Испания мен Палестинада дамыған еврейлік эзотерикалық философия. Бұл ілімнің ерекшелігі шығыстық аңыздар элементтерін эллинистік ғылым идеяларымен біріктіруінде. Каббаланы, кәбіне, негізінде әріптер мен сандардың сиқырлы әрекеті жатқан құпия ілім ретінде қарастырады. Алайда, Каббалада белгілер сиқыры тек бағыныңқы орында. Жалпы, бұл ілім - адамды "Құдайдың ілтипатына" бағыттайтын ашық, өмір сүйгіш философия. Бұл философияның басты міндеті - сыйыну және игілікті өмір арқылы адам жанын бастапқы тұтас қалпына келтіру.
Каббаланың негізгі көзқарастары Құдай - шексіз сәулелер (ежелгі еврейше Зогар немесе Зоар) жиынтығы, әлем осы сәулелер арқылы пайда болған. Каббаланың негізгі кітаптарының бірі Испанияда XII ғасырдың ортасында пайда болған "Зогарда" әлемнің жарық сәулелерден жаралғанын, олар бір қалыпты емес, әр жасалған күнге тән жарқылдаған сәулелер дүниені жарату процесі және Құдаймен өмір сүру процесі, Каббалада сөйлеу процесімен теңдестіріледі. Шынайы әлем - тіл әлемі (әріптер мен сандар сиқырының түп тамыры осында жатыр). Осы тұрғыдан қарағанда, адамдар тіл кеңістігінде өмір сүреді.
Философиялық Каббалланың аса маңызды тұсы тек әлемге тұтас көзқарас емес, субъекті мен объектінің принциптік тұрғыда теңдігі, сонымен қатар, рухани күш жұмсау арқылы (дұға оқу, арнайы салт-жоралғылар, ішкі ерік актілеріне сүйеніп) адам тарихтың құдайлық-ғарыштық процесіне белсенді түрде араласу қабілеті бар.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Салқындатқыш-бөгендер

**Салқындатқыш-бөгендер** — ЖЭС- тардың, металл қорытатын заводтардың пайдаланылған ыстық суларын салқындатып, қайта пайдалануға беретін бөгеттер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ғаруз рисаласы

**«Ғаруз рисаласы»** - Захир-ад дин Мухаммад Бабырдың аруз өлең карылысы жайында 16 ғ. басында жазған ғылыми еңбегі. 40 жылдары Париж қаласындағы Ұлттық кітапханадан түрік оқымыстысы М. Ф. Кепрюлю тапқан. 1972 ж. Мәскеуде «Ғаруз рисаласы» деген атпен жарияланған. Түркі тілді халықтар әдебиеті тарихында ғаруз уәзіні туралы ғылыми-теориялық  зерттеу еңбекті Ә.Науаи мен 3. Бабыр ғана жазған. Өлең құрылысы, оның табиғаты туралы мәселемен терең мәнде шұғылданған Абай араб, парсы, түрік поэзиясында орын тепкен ғаруз уәзініндегі өлең өрнектеріне көп назар аударған. Қазақ өлең құрылысына жаңалық ендіру жолында ізденіске түскен Абай мұсылман әдебиетінде ғаруз уәзіні жөнінде жазылған еңбектерді қарастыру үстінде Ә. Науаи, 3. Бабыр еңбектерімен де танысқаны: «Уәзінге өлшеп тізілген Қайран тіл, қайран сөз» деген пікірінен аңғарылады. Ғарузи уәзіні (мәт уәзіні) үш негізден (сабаб, ватад, фасила) құралған өлең өлшемі ретінде араб тілінің әуездік табиғатына байланысты дүниеге келуі себепті араби аруз деп аталып келді. Абайдың алғашқы ақындық тәжірибесінде мәт уәзінін де жағалап көргені «Иузи - рәушан, көзі - гәуһар» өлеңінде көрініс берген.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Төрттік петрохимиялық диаграммалар

**Төрттік петрохимиялық диаграммалар** — төбелері петрохимиялык параметрлерді көрсететін тетраэдрдің жазықтыққа салынған
проекциясы ретінде жасалған диаграмма.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Хабарларды ауыстырып қосу орталығы

**Хабарларды ауыстырып қосу орталығы** (Центр коммутации сообщений; message switching center) — хабарларды қабылдауды, сақтауды, сорттауды және жөнелтуді жүзеге асыратын есептеуіш құралдардың кешені.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ұяламын дегені көңіл үшін

«**Ұяламын дегені көңіл үшін**» — Абайдың 1901 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 4 шумақтан тұрады. Абайдың бірсыпыра өлеңдерінде өзі өмір сүрген дәуір болмысы, қазақ халқының сол кезеңдегі мінез-құлқы сипатталғаны белгілі. Абай мінезі арқылы қоғам, дәуір бейнесін беретін осындай өлеңдердің қатарына осы туындысы да жатады. Өлеңде армандап алысқа көз тастамай, жымысқылықпен бірін-бірі алдап, бір сәттік пендешілік құрбанына айналатын шәркең шерменделік сыналады. Не достыққа, не қастыққа жарамас ондай адамдар ар мен ұятты ұмытып, көрсе қызарлыққа берілетінін шенейді. Рухани қажеттілікті ойламаған жерде тән қажетін қанағат тұтар хайуанға бейім мінез бөлең алатынын ескертеді. Адамдардың «сүйсе» - өтірік сүйген сиетіні, сүймесе жұдырық жұмсайтын дөрекі мінезінен қоғам, заман қалпы құралатынын айтады. Ақын «*Бұл не деген заманға ісім түсті*?!» деп қынжылады. Ақын өлеңде болмашыға мәз, арзанға алданғыш, үлкен басын қор тұтқан қара халықты сынай келіп, «Әкесі ұрысса балаға, олда достық, баласы ұрысса әкеге жараса ма?» - деген риторикалық сауал тастайды. Ақынның будан халқының бала болмаса да, балаң мінезіне шарасыздығы сезіледі. Жеке адам кемшілігінен замана сырқаты құралатынын жан дауысымен айту бар. Осы тұрғыда алғанда, Абай өлеңде белгілі бір дәуірдегі қазақ ұлтының жиынтық портретін жасаған деуге болады. 

Өлең негізінен 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909ж. С.-Петербургтежарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Қунанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің кейбір басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер бар. Мыс. , 1909 жылғы жинақта 2-шумақтың 3-жолы «Ар мен ұят ойламай, тән асырап» делінсе, 1939, 1945, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Ар мен ұят ойланбай, тәнін асырап», болып алынған. Ал, 1939, 1945, 1947жылғыбасылымдардаЗ-шумақтың 1-жолы «Туысқаның, дос-жарың бәрі екі үшті» деп басылса, 1909,1957,1977жылғыбасылымдарда «Туысқаның, достарың - бәрі екі үшті» болып берілген. Өлең езбек, қырғыз, түрікмен, тәжік, ұйғыр, қарақалпақ тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Құтты болсын тойларың

**«Құтты болсын тойларың»** - «Өнер» баспасынан 1990 ж. жарық көрген той кітабы. Құрастырған - Б. Сапаралин. Кітапта шілдехана тойынан бастап, мектепке бару, әскерге шығарып салу, үйлену, мүшел, туған күн тойларын, жалпыхалықтық сабантой, шопандар тойын, наурыз тойын өткізуге байланысты ақыл-кеңестер. Той үлгілері, онда айтылатын тұрмыс-салт өлеңдері, ән-жырлар топтастырылған. Жинақтың «Дана ойдан шыққан сөз» деген бөлімінде Абайдың 12 нақыл сөзі келтіріліп, наурыз тойына байланысты тарауында 5 әнінің сөзі берілген. Көлемі 27,8 б. т., 60 000 дана болып басылған.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы