open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абай (жинақ)

**«Абай»** - ақынның туғанына 95 жыл толуына орай Қазақ мемлекеттік баспасынан 1940 ж. қазақ тілінде жарық көрген әдеби-өмірбаяндық материалдар жинағы. Латын әрпімен басылған. Құрастырғандар - Е. Ысмайылов пен Қ. Бекхожин. Кітап 3 бөлімнен тұрады. 1-бөлімде Абайдың өмірбаяны ғылыми тұрғыдан баяндалып, өлеңдерінің көркемдік, жаңашылдық ерекшеліктері талданады. 2- бөлімге ақынның әр жылдары жазылған 16 өлеңі топтастырылған. Соңғы бөлімде Абай шығармалары басылымдарының, ақын жайындағы зерттеу еңбектер мен көркем туындылардың көрсеткіш библиографиясы ұсынылған. Жинақ әдебиет зерттеушілеріне, жалпы оқырман қауымға арналған. Көлемі 3 б. т., 10 мың дана болып басылған. 
**«Абай»** - Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1940 ж. орыс тілінде жарық көрген кітап. Ақынның туғанына 95 жыл толу мерекесіне арнап шығарылған. Құрастырғандар: Қ. Бекхожин, Ы. Дүйсенбаев, Е. Ысмайылов. Кітапқа көлемді сыни-өмірбаяндық мақала беріліп, Абайдың 16 өлеңі енгізілген. Аударғандар: М. Петровых, Л. Шифферс, Л. Руст, П. Шубин, Д. Бродский, А. Глоба, М. Тарловский, А. Штейнбергер. Жинақтың библиограф. 3-бөлімінде Абайдың өз шығармаларының, ақын шығармашылығына арналған зерттеу еңбектер мен күнделікті баспасөздегі материалдардың, Абай бейнесін жасаған көркем туындылардың тізімі, жарияланған уақыты көрсетілген. Кітап көлемі 3,5 б. т., 500 дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Абай (сюита)

**«Абай»** - Абай әндерінің әуені бойынша 1941 ж. А. Жұбанов жазған сюита, ақынның шығармашылық, күрескерлік қызметін музыка тілімен баяндайтын 5 бөлімді лирикалық-драмалық шығарма. Томп. сюита бөлімдеріне Абайдың *«Қор болды, жаным»* (1), *«Бойы бұлғаң»* (2), *«Мен көрдім ұзын қайың құлағанын»* (3), *«Біреуден біреу артылса»* (5) әндерін, сондай-ақ 4-бөлімге халық биінің әуенін алған. Сюита композициясындағы лирикалық саз бірде драмалық, кейде трагедиялық әуенге ұласып отырады. Композитор осы арқылы Абайдың ақындық, азаматтық ғұмырын жан-жақты аша білген. Сюита басындағы лирик, шуақты күй шығарма соңында трагедиялық шарықтаудан кейін қайта естіліп, Абай өмірінің, оның ой-арманының жарқын болашағынан хабар бергендей әсер тудырады.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Изотроп қима

**Изотроп қима** — кристалдың оптикалық индикатрисасының дөңгелек қимасына параллель кима. Изотроп қимаға перпендикуляр бағытта жарық сәулесі қосарлана сынбайды. Айқас никольде минералдар мұндай қимада үстелшені қанша айналдырса да, қараңғы күйде қалады. Текшелік сингония минералдарында кез келген қима изотропты, орта сингонияда L3, L4, L6 симетрия осьтеріне көлденең бір қима ғана, ал төмен сингония минералдарында екі қима изофопты болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Вакуум жүйе

**Вакуум жүйе** *([[латын тілі|латынша]]: vacuum — бос)* — сорғы корпустарын және сорғыш құбыр желісінің қуыс-қуыстарын суға толтыруды қамтамасыз ететін жүйе. Бос кеңістіктерді суға толтыру, ондағы қысымды сирету арқылы атқарылады. Ондай жүйелер вакуум сорғылармен, эжекторлармен, көтеріңкі сорғыш құбырлармен, шанақ-аккумуляторлармен жабдықталады. Орталықтан тепкіш сорғыға су құятын тетіктің деңгейі суару көзінен жоғары болу қажет. Вакуум сорғы, эжектор, су сорғыш құбыр білігі жоғары көтеріліп пайдаланылады. Вакуум сорғымен және вакуум қазандықпен жабдықталған вакуум жүйелер ең көп тараған түрге жатады. Вакуум сорғының құю шанағы қызметін атқаратын вакуум қазандықтың төменгі бөлігіне суды құбыр желісі арқылы кол сорғымен береді, ал сорғыш келте құбырлары толтыру шанағына және вакуум-қазандық қақпағына жалғасқан негізгі сорғылар корпусына су вакуум-сорғылармен беріледі. Вакуум сорғылар жұмыс атқара бастағанда, қазандықтың вакуумды бөлігінде қысым төмендей бастайды, сөйтіп су көзінен ауаүрлегіш арқылы негізгі сорғылар корпусына су сорыла бастайды. Вакуум-сорғының жұмысы вакуум қазандықтағы су деңгейі жоғарғы шегіне (↓-I) жеткенше жалғаса береді. Қазандықта судың үш бақылау деңгейі орнатылады: ↓III— екінші вакуум-сорғы апатты жағдайда іске қосылады, ↓II — бірінші вакуум-сорғы апатты жағдайда іске қосылады, ↓I— вакуум-сорғылардың жұмысы тоқтатылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Изохимиялық қатар

**Изохимиялық қатар** - өзгермелі тау жыныстарының бір ғана түрінен химиялық құрамбөліктердің нақтылы арақатынас ерекшеліктерімен сипатталатын өзгерген таужыныстар тобы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Файлдарды бүркемелеу

right
**Файлдарды бүркемелеу** (Кэширование файлов) — жиі пайдаланылатын файлдар мен программаларды файлдық сервердің жадында сақтауға мүмкіндік беретін әдіс. Файлға алғашқы рет сұрату болған кезде файл сервердің жадына көшіріледі. Содан кейін ғана сұрату жасаған жұмыс бекетіне жіберіледі. Осы файлға келген келесі сұратулар оның сервердегі көшірмесі арқылы қанағаттандырылады. Қатқыл дискідегі файлдарды оқығанға қарағанда бүркемеленген файлдарға қатынас кұру біршама тез орындалады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Вакуум өлшеуіш, вакуумметр

**Вакуум өлшеуіш, вакуумметр** *([[латын тілі|латынша]]: vacuum — бос қуыс, metron — өлшем)* — атмосфералық қысымнан төмен қысымды өлшейтін құрал. Вакуум сорғының су сорғыш келте құбырына орнатылады. Вакуум серіппелі және сұйықтықты болып бөлінеді: 1) сұйықтықты Вакуум қүрылымы жағынан әр алуан болады. Вакуумметрдің көп тарағаны V — бейнелі түтікше және тостақ тәріздісі. Вакууметрлер шкаласы көбінесе атмосфералық және абсолюттік қысымды тиісті сұйықтық бағанасы бойынша беретін вакууметрлік биіктіктің мәнін көрсетеді; 2) серіппелі Вакуум сұйыктық қысымын серпімді элементпен қабылдайды, ал оның деформациясы арнайы механизм арқылы, тиісті түрде градуирленген щеңберлі шкаланың алдындағы осьте айналып тұрған тіл көрсеткіші бойынша беріледі. Серпімді элементтердің түрі бойынша Вакуумметрлер: доға тәріздес құбырлы серіппе, бұрандалы құбырлы серіппе, тілімше серіппе, сифонды болып жіктеледі. Вакуум шкаласы атмосфералық кысымнан төмен қысымды көрсетеді. Вакуум циферблаты концентрлі және эксцентрлі шкалалы болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Хромшпинелидтер

**Хромшпинелидтер** (хромшпинелдер, хромиттер) - шпинелдер деп аталатын минералдар тобына кіретін, магнезиохромит (МgСr2O4) пен хромит (FеСr2O4) аралығындағы изоморфтық тізбек атауы; жалпы формуласы (МеҒе)Сг204; хромның бірден-бір кені.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жерді көлденең жырту

**Жерді көлденең жырту** — жерді жыртып айдау кезінде беткейлі жерді көлденең жырту тәсілі; беткейлі жердің жауын-шашын суын сіңіруіне байланысты жазықтық топырақ эрозиясына қарсы қолданылатын тиімді шара. Мұндай жер көбіне тіркемелі немесе аспалы соқамен жыртылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кацнельсон Абрам Исакович

**Кацнельсон Абрам Исакович** (1913 жылы туған) – украин халық ақыны, әдебиет зерттеуші, аудармашы. «Күн тамшысы», «Піскен жемістер», «Тіршілік үшін», «Ашық күндер», «Бұтадағы бұлбұлдар», «Боранда», «Достық әні» т. б. кітаптарымен украин оқырмандарына жақсы танымал. Кацнельсон поэзияның теориясына арналған «Өлең сөздің сұлулығы мен күші», «Прометей отының шыншылдығы», «Поэзия және ақындар туралы», «Поэзия- менің махаббатым» атты бірнеше кітаптар шығарған. «Еврей халық поэзиясы» атты аударма кітабы үшін М. Т. Рыльский атындағы сыйлық алған. Кацнельсон 1974 ж. «Дніпро» баспасынан шыққан «Абай Құнанбаев»жинағына енген ақынның «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...», «Байлар жүр жиған малын қорғаштап.. ,»атты өлеңдерін аударған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мәліметтердің қауіпсіздігі

**Мәліметтердің қауіпсіздігі** (безопасность данных; data security) — мәліметтерді ашып оқу, өзгерту немесе бүлдіру мақсатымен рұқсат етілмеген қатынас құрудан мәліметтер мен программаларды қорғау. Аппараттық, программалық және криптографикалық әдістер мен қорғаныс құралдарын, сондай-ақ ұйымдастыру шаралары кещендерін қодцану арқылы қауіпсіздікке қол жеткізуге болады. Мәліметтердің қауіпсіздік көрсеткіштерінің бірі қауіпсіз уақыт болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Вакуумды кәріз

**Вакуумды кәріз**  — көлденең немесе тігінен жасалған кәріз. Оның құбырындағы қысым атмосфералық кысымнан кем болады да, құбыр арқылы жер асты сулары өздігінен ағады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Күтудің қалып-күйі

**Күтудің қалып-күйі** (*Состояния ожидания; wait state*)

*команданы орындау тоқтатылған кездегі орталық процессордың қалыпкүйі, бірақ енгізу шығарудың сыртқы үзілуі қабылдаңуы және өнделуі мүмкін;

*өзіне керекті ресурстың бос болуын күтетін мөселенің қалыпкүйі.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Wait state: Definition from Answers.com

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтердің концепциялық моделі

**Мәліметтердің концепциялық моделі** (концептуальная модель данных; conceptual data model) — толық мәліметтер жинағы мен олардың арасында байланыстары бар нақты мәліметтер базасын басқару жүйесі терминдеріндегі пән саласының ақпараттық моделі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Вакуум сорғысы

thumb|right|150px
**Вакуум сорғысы** — вакуум жасау, оны жоғарылату және сақтау үшін қолданылатын құрылғы. Ол тұйық көлем (жүйе) ішінен газды немесе буды сорып шығару үшін қолданылады.

Өндірісте вакуум сорғысының су білезікті (ВВН), консоль (КВН), поршеньді, ротациялы, ағыншалық сорғы, жоғары вакуум алу үшін молекулалық және сынапты диффузиялық түрлері тараған. Мысалы, су білезікті вакуум сорғысының ПӘК-і 20—30 пайыздан аспағанымен, қажетті мезгілде аз уақытта ғана жұмыс істейтіндіктен жеткілікті болып саналады.

Вакуум сорғылардың ең көп өнімділігі минутына 25—150 м3. Жылжымалы станцияларда өнімділігі 4,2 м3/с және 11,5 м3/с вакуум сорғылары қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Құрылғылар
Мәліметтердің қызметтік блогы

**Мәліметтердің қызметтік блогы** (сервисный блок данных; servise data block) — есептеу желісінің программалық құрылымында — ақпарат жиымы. Оны қызмет етуді жасақтауға пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жерді пайдалану коэффициенті

**Жерді пайдалану коэффициенті**  — мелиоративтік жүйенің, шаруашылықтардың жерді пайдалану коэффициенті. Жер қорын пайдаланған кездегі тек дақылдар ғана егілген таза жер көлемінің мелиорациялық жүйенің барлық жер көлеміне қатынасымен белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Вакуумсыз суағар

**Вакуумсыз суағар**  — судың беті ашық езен арнасына орнатылған бөген табалдырығы арқылы бөгет денесінен асып ағуы. Суағар қырының пішіні Кригер-Офицеровтың координаты арқылы тұрғызылады. Жобаланатын вакуумсыз суағардьгң пішіні координатының схемалық мәні оны есептік арынына H көбейту арқылы, ал бөгет биіктігі сушаруашылық және гидро- техникалық есептеулер арқылы анықталады. Бөгеннің төменгі тұсындағы табалдырық биіктігі мен бөгет табаны аралығындағы айналма радиусын су энергиясының бәсеңдеуі мен су өтімі жағдайларын ескере отырып, есептеп шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Валдай деңгей өзіжазғышы

**Валдай деңгей өзіжазғышы**  — суқоймаларындағы, каналдардағы, арықтардағы су деңгейін тынымсыз автоматты турде жазып отыратын су өлшеуші өзі жазғыш құрал. Ағын сулардағы, Валдай деңгей өзіжазғышы су деңгейінің биіктігін уақыт функциясы ретінде жазуға мүмкіндік береді. Валдай деңгей өзіжазғыштың сағаттық механизмін бір тәулікке, бір аптаға немесе бір айға қоюға болады. Құралдың негізін қалтқы қүрайды. Қалтқы каналдағы су деңгейінің бетінде қалқып тұрады, су деңгейі төмендесе, калтқы темен түседі де, өзіне жалғанған қалам арқылы барабанда орналасқан арнайы қағазға сызық қалдырады, ал су деңгейі жоғарыласа, қалтқы көтеріледі де, сызықты жоғары сызады. Абсцисса есіне барабанның айналу жылдамдығы уақытпен көрсетілген, ордината су деңгей биіктігі (көтерілуін) белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мәліметтердің мәлімдемелік моделі

**Мәліметтердің мәлімдемелік моделі** (код моделі) (реляционная модель данных (модель кодда); relation data model) — мәлімдемелік алгебра операциясын қолдануға болатын тұрақтандырылған қатынастар жиыны. Қатынас қалыпты форманың бірінде тұрады: біріншіде (1қф), екіншіде (2қф), үшіншіде (зқф) немесе төртіншіде (4қф).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Күтудің нөлдік қалып-күйі бар компьютер

**Күтудің нөлдік қалыпкүйі бар компьютер** (*Компьютер с нулевым состоянием ожидания; zero wait state computer*) — жадтың жылдамдығы өңдеу операциялары орындалған кезде жадтан оқылатын мәліметтерді микропроцессор күтпейтіндей етіп оңтайландырылған ӀВМ үйлесімді есептеу машинасы. Тиімділеу бүркеме жадты, қабат-қабат жадты, беттік режімді жедел жадты немесе статикалық жедел жадтар микросхемаларын қолданып жүргізіледі.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*zero wait state - computer definition

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтердің міндетті жинағы

**Мәліметтердің міндетті жинағы** (обязательный набор данных; required data set) - операциялық жүйенің қалыптасқан нұсқасының құрамына кіретін мәліметтер жинағы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Вантуз

thumb|110px|right
**Вантуз** (лат: *ventosus*, фр: *ventouse* – желді, ауалы) — қысыммен жұмыс істеу процесінде су құбырында жиналған ауаны автоматты түрде шығарып тұратын реттеуші клапан. Сонымен қатар су құбырында гидравликалық дүмпуді болдырмау мақсатында аздаған ауа көлемін жіберуге де пайдаланылады. Мелиорациялық ғимаратта Вантузды суды суармалау объектілеріне тасымалдайтын су құбырларында және жабық суармалау желісіндегі су құбырларында қолданады. Әдетте, оны су құбыры сызығының ең жоғары нүктелеріне немесе су құбырының тура кеңістіктен кері кеңістікке өзгеру нүктелеріне орнатады.

Вантуз қазандық пен экономайзер аралығындағы құбыр желісіне орналастырылып, жекелеген жағдайда қазандыққа ауа енуінен сақтандырады.

**Вантуз** - су және жылу жүйелерінің ең жоғарғы нүктелерінде жиналған ауаның өздігінен (автоматты) түрде сыртқа шығатын қақпақшалы тесіктері (немесе ауашықтары).

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Санат:Механика
Интернатта оқып жүр...

**«Интернатта оқып жүр...»** - Абайдың 1886ж. жазған өлеңі. Көлемі 77 жол. Негізгі тақырыбы - қазақ балаларының азаматтық білім беретін мек- тептерде оқып, білім алуы, ғылымға, өнерге тартылуы, халқына адал қызмет етуі жайлы.19 ғ-дың 80 жыддарында оқу-ағарту ісін жүйелі түрде жүргізу мақсатымен әкімшілік орталықтарында әр түрлі дәрежеде орыс-қазақ мектептёрі ашылып, олардың жанынан интернаттар құрылғаны белгілі. Ақынның ағартушы-демократиялық көзқарастарының басты-басты принциптері бұл өлеңде барынша толық білдірілген. Өлеңнің алғашқы жолдарында жасөспірім қазақ балаларының оқуға көптеп тартылғанын қанағат сезімімен айта келіп, автор одан әрі осы оқудың әртүрлі көлеңкеліжақтарын сынайды, оның түпкі мақсатының тайыздығына өкініш білдіреді. Мысалы,ата-ана баласының үкімет орындарындағы ереже, заңдарды біліп шыққанына ырза. Ал шәкірттердің кейбіреулері орысша арыз жазып, сонымен күн көруді, әрі кеткенде не тілмаш, не адвокат болып, ел ішіндегі алауыздық арасынан жалған беделге ие болуды ғана арман етеді. Сол себептен де ақын: «Ойында жоқ бірінің Салтыков пен Толстой» деп,жас ұрпақтың үлкен адамгершілік мұраттарынан, рухани қазынадан қағыс қалатынына қынжылады. Өлеңнің 2-шумағында автор өзінің ағартушылық бағдарламасының негізгі тұғырларын өз тарапынан жастарға тікелей арнаған үндеу сөздерімен жеткізеді: Бас пайдаңды ойлама, ар-абыройды ойла; талмай талаптанып, ғылым ізде. Әскери қызмет қылып, шен алуды мақсат етпе, әкімшілік орындарына да қызмет істеп жағынба. Алыс та болса, асыл мақсаттарды көздеп, өмірден іргелі орын алуға үмтыл. Соның барлығында да тура жолдан тайма, адалдықтан айныма. Ақынның жас ұрпақты оқыту женіндегі талаптары осындай.

Кейбір деректерге қарағанда, Абай бұл өлеңді өз балалары - Әбдірахман, Мағауия, Гүлбаданды Семейге апарып, оқуға бергеннен кейін жазса керек. Демек, жаңағы ойлардың бәрі ақынның өмір көріністерінен алған тікелей әсерінен туған.

Өлең 7 буынды шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш 1909ж. С.-Петербургте жарық көрген«Қазақ ақыныИбраҺим Құнанбайүғылының өлеңі»атты жинақта жарияланған. Туындыда аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында өлеңнің 29-жолы «Я қазақтың баласы» деп келтірілсе, басылымдарда бұл жол 1909 жылғы жинақ бойынша «Я қазақтың аласы» ретінде алынған. Өлең белорус, қырғыз, орыс, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Мәліметтердің пішімі

**Мәліметтердің пішімі** (формат данных; data format) — мәліметтерді компьютердің жадына және одан тыс сақтауышқа ұсыну тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жайылма топырағы

**Жайылма топырағы** (*Пойменные почвы*) — аллювиальды топырақ, өзен суының жиі тасуы кезіндегі өзен аңғарындағы тұнба қалдықтар. Жер асты суының жақын орналасуына байланысты өзен аңғары топырағының саз балшыққа айналатын табиғи кұбылысы.

## Тағы қараңыз
* Жайылмалы экожүйелер;
* Жайылмалық аңғар;
* Жайылмалық батпақ;
* Жайылмалық көл;
* Жайылмалық көлтабан;
* Жайылмалық көптармақтық;
* Жайылмалық шөгінділер;
* Жайылманың шым топырағы;
* Жайылманың шым-батпақты топырағы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кідірту векторы

**Кідірту векторы** (*Вектор задержек; delay vector*) — дестелерді коммутация әдісі арқылы жеткізетін есептеу желілерінде — элементтері дестені желінің бір торабынан барлық басқа тораптарға жеткізу уақыттарын бағалайтын жиым. Тораптар Кідірту векторының көшірмесін көрші тораптарға жібереді, мүның өзі маршрутты адаптивті таңдау процедурасының бөлігі болып табылады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*What is delay vector? definition and meaning

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Вегетациялық суару

**Вегетациялық суару** — даму кезеңіндегі суару. Өсімдіктің өніп-өсу, дамуы топырақтың ауа мен ылғалға мұқтаж болу кезеңінде берілетін суару мөлшері. Суару мөлшері дақыл түріне байланысты әр түрлі болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жайылмалы экожүйелер

**Жайылмалы экожүйелер** (*Пойменные экосистемы*) — өзен бойындағы экожүйелер.

### Ерекшеліктері

Өзен бойында орналасқандықтан, сол өзендердің жылдық режімдеріне тікелей байланысты. Әдетте, көпшілік өзен бойындағы экожүйелер көктем, кейбір жылдары жаз айларында су тасыған кездерде су астында қалып, олардың бетіне сумен келген шөгінді жыныстар жиналады. Топырақтары әр түрлі қабатты, аллювийлі шымды-шалғынды. Ылғалмен жақсы қамтамасыз етілгендіктен, бұл экожүйелер жақсы өнім береді. Көбінде шабындық, ретінде, ал кейбір жағдайларда бақша егістері үшін пайдаланылады.

## Тағы қараңыз
* Жайылма топырағы;
* Жайылмалық аңғар;
* Жайылмалық батпақ;
* Жайылмалық көл;
* Жайылмалық көлтабан;
* Жайылмалық көптармақтық;
* Жайылмалық шөгінділер;
* Жайылманың шым топырағы;
* Жайылманың шым-батпақты топырағы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мәліметтердің разрядтылығы

**Мәліметтердің разрядтылығы** (разрядность данных; data capacity) — мәліметтің ұзындығы; мәліметтер орналасқан разрядтар мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Воклюз бұлақтар

**Воклюз бұлақтар** - жиі оқпаланған (карс) ок тастардан қүрылған таулы аймақтарда (мыс., Қаратауда) жер астындағы ірі қуыстар мен жарықтардың бойымен өзен секілді ағып, жер бетіне шығып жататын су көздері. Олардың суы мол (өтімі 3-10 м3/с дейін), ағыны қуаңшылық жылдары да тоқтамайды. Воклюз өз атын Францияның Воклюз департаментінен алған.
Воклюздер– Францияның оңтүстігіндегі Воклюз (Vaucluse) бұлағының аталуынан шыққан — шығымы үлкен әрі жиі-жиі өзгеріп тұратын бұлақтар. Оқпалы аймақтарға тән. Воклюз Абхазияда, түстік Ферғанада және т.б. жерлерде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Геология
Санат:Қазақстан табиғаты
Импактит

**Импактит** — жасынтастардың жер бетіне құлап жарылуы кезінде балқыған, негізінен шомбал немеес кесек табиғи шынылардан тұратын, алайда құрамына әр түрлі тау жынысытар мен минералдардың түйірлерін кіріктіретін тау жынысы; химиялық құрамы сан түрлі болуы ықтимал.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтердің резиденттік жинағы

**Мәліметтердің резиденттік жинағы** (*; *) — компьютердің негізгі (*жедел*) жадында тұрақты сақталатын мәліметтер жинағы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жайылмалық батпақ

**Жайылмалық батпақ** (*Пойменное болото*) — негізінен қамыс пен қоға басқан, жақсы дамыған жайылмаларда болатын евтрофтық (*ойпақдық*) батпақ түрі.

## Тағы қараңыз
* Жайылма топырағы;
* Жайылмалы экожүйелер;
* Жайылмалық аңғар;
* Жайылмалық көл;
* Жайылмалық көлтабан;
* Жайылмалық көптармақтық;
* Жайылмалық шөгінділер;
* Жайылманың шым топырағы;
* Жайылманың шым-батпақты топырағы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мәліметтердің сеанстық блогы

**Мәліметтердің сеанстық блогы** (сеансовый блок данных; session data block) — желілік байланыстар бойынша екі процестің арасында берілетін мәліметтер блогы. Оның мөлшері көліктік желінің мәліметтер блогының мөлшеріне тәуелсіз анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жайылмалық көл

**Жайылмалық көл** (*Пойменное озеро*) — негізгі арнадан бөлініп қалған өзен тармағы немесе саласы; бұрынғы өзен иінінің қалдығы, өзен жайылмасындағы көл. Пландағы көрінісі ұзынша келген ирек немесе тағаға ұқсас болып келеді.

## Тағы қараңыз
* Жайылма топырағы;
* Жайылмалы экожүйелер;
* Жайылмалық аңғар;
* Жайылмалық батпақ;
* Жайылмалық көлтабан;
* Жайылмалық көптармақтық;
* Жайылмалық шөгінділер;
* Жайылманың шым топырағы;
* Жайылманың шым-батпақты топырағы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Прогения

**Прогения** ( - алға +  - жақ ) — астыңғы жақтың алға қарай шығыңқы көрінуі, ілгері шығып тұруы. Прогения туа біткен, жалған, кәрілікпен байланысты және фроиталды, яғни маңдай алды прогениялары болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Break (перне)

**Pause/Break** ( «тоқтату»,  «үзу») немесе **кідірту пернесі** — кеңейтілген пернетақтаны (extended keyboard) басқаратын перне. Оны басқан уақытта кейбір операциялардың орындалуы тоқтатылады, мысалы, дисплейге шығару. Операцияны әрі қарай жалғастыру үшін Pause пернесінен басқа кез келген пернені басу керек.

Әдетте, бұл перне Print Screen және Scroll Lock пернелерімен қатар орналасады.

## Дереккөздер


Санат:Пернетақта
Ойылған жара

**Ойылған жара**. Сапасыз протез, пломба, жарақаттанған тіс тканьді қысады да, нәр, қоректің келуі бұзылып ауыз шырышты қабығында жара пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Дубровский диаграммасы

**Дубровский диаграммасы** --гранитоидтерді зерттеуге арналған барицентрлік диаграмма (Дубровский, 1969).Басты сандық сипаттамалар: А1 (нөл нүк-
тесі); Fe + Мg (нөлден төмен салынады);Na + Са (нөлден оңға салынады); К (нөлден солға салынады). Қосымша сипаттамалар f**=100Fe<sup>3+</sup>:
(Fe + Mg); f'' = 100Fe<sup>2+</sup>:(Fe + Mg); m = 100Mg : (Fe + Mg); pl = 100Ca : (Na + Ca); f'', f** диаграмманың сол  бөлігіне, Na мен Ca оң бөлігіне вектор түрінде салынады. Одан басқа нормативті кварц анықталады: Q= [Si - 60,06(Ғе3+ + Fe2+ + Mg + 2Ca + 3Na + 3K)] : 1000.Мұндағы элементтердің  мөлшері атом саны бойынша алынады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Мәліметтердің толымсыздығы

**Мәліметтердің толымсыздығы** (неполнота данных; data non-completeness) — ақпараттың қайсыбір мәселелерді шешуге жеткіліксіздігі. Сараптамалық жүйелер ақпараттар толық емес жағдайларда да жұмыс істеуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Индерит

**Индерит** — бораттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Mg(H2O)5[B3O3(OH)5] Сингониясы — моноклиндік, кристалдары ине, призма, тақта тәрізді, агегаттары бүйрек тәрізді, конкрециялар. Түссіз, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 3, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 1,86. Шөгінділерде гидроборацит, борацитпен бірге кездеседі, бордың кені.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жайылмалық көлтабан

**Жайылмалық көлтабан** (*Пойменный лиман*) — өзеннің ескі арна жағалауына орналасқан көлтабан. Мұндай көлтабан өзеннің кейде бір жағында, кейде екі жағында да болады, ол өзеннің тасқын суымен толып ағу кезінде, топырақтың терең қабатында ылғал жинайды.

## Тағы қараңыз
* Жайылма топырағы;
* Жайылмалы экожүйелер;
* Жайылмалық аңғар;
* Жайылмалық батпақ;
* Жайылмалық көл;
* Жайылмалық көптармақтық;
* Жайылмалық шөгінділер;
* Жайылманың шым топырағы;
* Жайылманың шым-батпақты топырағы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пролиферация

**Пролиферация** ( және ). Қабыну процесінің (гингивит, пародонтит және т. б.) салдарынан клеткалардың көбейіп тканьдердің ұлғаюы.

## Дереккөздер

Санат:Цитология
Сырқаттық сарын

**Сырқаттық сарын**. Организмнің, қорғаушы, бейімдеуші реакциялардың қатысуымен аурудың дамуы және бірте - бірте үдеуі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жайылмалық шөгінділер

**Жайылмалық шөгінділер** (*Пойменные отложения*) — жайылмадағы аллювийлік шөгінділер. Құмдақ алевритті, алевритті-пелитті болып келеді. Тасқын немесе су тасуы кезінде жайылмаға шыққан өзен ағысының қалдығы.

## Тағы қараңыз
* Жайылма топырағы;
* Жайылмалы экожүйелер;
* Жайылмалық аңғар;
* Жайылмалық батпақ;
* Жайылмалық көл;
* Жайылмалық көлтабан;
* Жайылмалық көптармақтық;
* Жайылманың шым топырағы;
* Жайылманың шым-батпақты топырағы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Радиометрлік талдау әдістері

**Радиометрлік талдау әдістері**— сынамалар мен тау жынысы үлгілерін олар таратқан радиоактивті сәулелер қарқыны түрғысынан талдау әдістері. Бұл  әдістердің өнімділігі мен танымдылыгы жоғары, мұнда қолданылатын зерттеу нысандары алдын ала химиялық дайындық шараларын керек қылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтердің тұтастығы

**Мәліметтердің тұтастығы** (целосность данных; data integrity) — компьютер жадында сақталатын мәліметтердің жүйелік қателерге тұрақтылығы. Мәліметтердің тұтастығы дегеніміз — мәліметтердің тек қана дұрыс және рұқсат етілген өзгеруі мүмкіндігін білдіреді. Бұл байқалмаған қателердің болмауы арқылы өрнектелген және магниттік тасуыштан оқылған мәліметтердің сенімділік критерийі. 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Альвеолярлық микролитиаз

**Альвеолярлық микролитиаз** — екі өкпеге, әсіресе олардың төменгі бөлімдеріне көптеген ұсақ бөлшектердің диффузиясымен сипатталатын, этиологиясы айқын емес туа пайда болатын ауру. Рентгенологиялық зерттеу кезінде өкпенің зақым көрген жерлерінің интенсивті күңгірттенуі арқылы анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Пульмонология
Профилактика

Профилактика-денсаулықты сақтауға және нығайтуға бағытталған және салауатты өмір салтын қалыптастыруды, аурулардың пайда болуының және (немесе) таралуының алдын алуды, оларды ерте анықтауды, олардың пайда болу және даму себептері мен жағдайларын анықтауды, сондай-ақ адамның денсаулығына, оның тіршілік ету ортасының факторларына зиянды әсерді жоюға бағытталған іс-шаралар кешені. 

Профилактика деңгейлері біріншілік, екіншілік және үшіншілік профилактика немесе оңалтуды қарастырады. 

Біріншілік профилактика, патогендерді жою арқылы немесе ағзаның ауруларға төзімділігін арттыру арқылы аурудың пайда болуын болдырмауға бағытталған әдістерді қамтиды. Мысал ретінде иммундау, дұрыс тамақтану, физикалық белсенділік және темекі шегуден бас тарту жатады.

Екіншілік профилактика, бар ауруды оның белгілері пайда болғанға дейін анықтауға және жоюға бағытталған әдістерді қамтиды. Мысалы, артериялық гипертензияны емдеу (көптеген жүрек-қан тамырлары ауруларының қауіп факторы), қатерлі ісікке скринингтік тексеру.

Үшіншілік профилактика, ауру, мүгедектік белгілерінің теріс әсерін азайтуға бағытталған оңалту және емдеу сияқты әдістерді қамтиды. Мысал аурудың таралуын немесе дамуын тоқтататын хирургиялық процедуралар болуы мүмкін.
* Профилактика - медицинада
* Профилактика - машина

## Дереккөздер


Санат:Омоним
Жайылманың шым топырағы

**Жайылманың шым топырағы** (*Пойменные дерновые почвы*) — өзен аңғарының топырағы, жыл сайын су тасыған кезде тұнба қалдықтарынан құралатын топырақ.

## Тағы қараңыз
* Жайылма топырағы;
* Жайылмалы экожүйелер;
* Жайылмалық аңғар;
* Жайылмалық батпақ;
* Жайылмалық көл;
* Жайылмалық көлтабан;
* Жайылмалық көптармақтық;
* Жайылмалық шөгінділер;
* Жайылманың шым-батпақты топырағы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Газсыздандыру

**Газсыздандыру** – су құрамын еріген газдардан арылту тәсілдері.

**Газсыздандыру** - материалдардан олар жұтқан газдарды
және буларды ажырату технологиялық операциясы.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мәліметтердің уақытша жинағы

**Мәліметтердің уақытша жинағы** (временный набор данных; temporary data set) — жеке тапсырманы орындау үшін әзірленетін және жүйеде оның аяқталуына дейін ғана бар болатын мәліметтер жинағы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтердің физикалық ұйымы

**Мәліметтердің физикалық ұйымы** (физическая организация данных, physical data organization) — сақтау ортасында мәліметтердің байланысы мен орналасуын ескеретін мәліметтер ұйымы. Ол сақтау құрылымын, мәліметтер жиынтығын, ұйымдастыру типін, мәліметтер сипаттамасын, қатынас құру әдістерін қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Радиохимиялық талдау әдістері

**Радиохимиялық талдау әдістері** — радиоактивті элементтер мен олардың жекелеген изотоптарының құрамы мен мөлшерлік катынастарын осы заттарға тән радиоактивті сәулелерді және ядролық өзгеріс өнімдерін зерттеу нәтижесінде анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Микротрахеостомия

**Микротрахеостомия** — кеңірдек пен Микротрахеостомия бар нәрсені эвакуациялауға немесе дәрілік емдеуге арналған, қалқан тәрізді шеміршек асты 
белгісі, қуыс домалаң ізі ауаны ішке жұтқанда тік созылмалы, сопақша түрге ие болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Дудка

**Дудка** — геологияда және тау-кен ісінде: тастақ таужыныстарды тік бағытта үңгіп жасалатын құдық тұрқылас тау-кен қазындысы; диаметрі 1,5 м-ге, тереңдігі 50 м-ге жетуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Мәліметтердің хабарламалық базасы

**Мәліметтердің хабарламалық базасы** (реляционная база данных; relational database) — мәліметтердің хабарламалық моделі бойынша ұйымдастырылған мәліметтер базасы. Мәліметтердің хабарламалық базасы кестелерден тұрады, олардың әрқайсысы құрылымы бірдей кортеждер жиыны болып саналады. Мұндай кестені кесте атрибуттарының арасындағы қатынас ретінде түсіндіруге болады. Осыдан мәліметтердің хабарламалық базасы атауы өрбиді. Мәліметтердің хабарламалық базасындағы әр түрлі кестенің кортеждерінің арасындағы байланыс әр түрлі кестелердегі атрибуттар мәндерінің үйлесуі бойынша айқын тағайындалмайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тіс протезі

**Тіс протезі** — жеке тіс сауытының ақауын немесе тіс қатарының кемістігін кетіретін ортопедиялық жабдық. Ол шайнау, сөйлеу қызметін дұрыстаумен бірге адам кескінін түзейді.

## Медицинада қолданылуы
* Винирлер — тістің тек алдыңғы бетін жабатын ультра-жұқа қабықшалар. Олар көбіне керамикадан немесе композиттен жасалады және эстетикалық мақсатта қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Протез

thumb|upright|Ежелгі Египеттің протездік саусақтары
thumb|upright|Протездік көз
**Протез** () — жасанды мүше. Жарақаттанған, зақым тиген, жетіспейтін органдарды жасапды бөлік мүше (тіс; таңдай, жақ) арқылы қызметі мен косметикасып ескере отырып, ез қалпына келтіру.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Цеолиттену

**Цеолиттену** — цеолит пайда болатын гидротермалық метасоматоз процесі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Пропедевтика

**Пропедевтика** ( – алдын ала үйретемін) — пропедевтика, клиникаға кіріспе — науқас. Адамды клиникалық зерттеу әдісімен оқытуды, осы пәнге қатысты ауру белгілерін қарастыратын және дәрігерлік деонтология негізінде дәрігердің жеке кәсіби қасиеттерін тәрбиелейтін клиникалық пәнге кіріспе курс.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Сусыма

**Сусыма** — біршама тік беткейлерге тән гравитациялық қозғалыстар түрі; беткей тау жыныстарының төмен қарай бірте-бірте сусуы не физикалық моруға ұшыраған жекелеген кесектердің қар көп жауғанда опырылуымен сипатталады; нөсер кезінде жиілейді, сейсмикалық дүмпулер кезінде опырылымға ұласу қаупі болады.

## Дереккөздер


Санат:Гравитация
Иә, құдай, бере көр...

**«Иә, құдай, бере көр...»** - Абайдың 1894 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 17 шумақтан тұрады. Сұйікті ұлы Әбдірахманның науқастанып, төсек тартып жатқанын естігенде туған. Өлең хаттағы ақынның айықпас дертке шалдыққан баласына арнаған сай-сүйекті сырқыратып, сергелдеңге тұскен шерлі көңіл күйін шертетін сөздері оқырман жадында бірден жатталып қалатыны хақ. Ақынның «бір үміт, бір қауіпке» толы жүрегінің жаратқан иеден жалғыз тілегі - ұлының тезірек айығып кетуі, Алладан жалбарынып сұрайтыны сол ғана. Өлең жолдарын үңіле оқыған кісі Абайдың Әбдірахманның ауырып қалғанын оқыс естіп, оған сенер-сенбесін білмей, бәлкім дәрігерлер жаңылған болар деген де ой барын аңғарады. Ақын « Балам, емдел, ақшаңды аяма» деген ақылын да айтқан. Әбдірахман Верный (қазіргі Алматы) қаласында - шалғайда жатқандықтан, оның көңілін сұрап өзі барып қайтуға жағдайы жоқтығын да хатында анық айтқан. Сөзінің соңында тезірек жазылып, кешікпей елге келуін бір құдайдан күні-түні тілеп жатқандығын айтады.
Өлең 6 буынды аралас ұйқас үлгісімен жазылған. Алғаш ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1933, 1945, 1954 жылғы жинақтарда 1-шумақтың 4-жолы «Шошынған жүректі» делінсе, 1957, 1977 жылғы басы- лымдарда Мүрсейіт қолжазбалары негізінде «Шошыған жүректі» болып берілген. 1933 жылғы басылымда 14-шумақтың 3-жолы «Сақайып сауық- саң» болып алынса, қалған жинақтарда Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Қатайып сауықсаң» деп басылған. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Вагосимпатиялық новокаин блокадасы

**Вагосимпатиялық новокаин блокадасы** — бұл жағдайда новокаин ерітіндісін мойын омыртқалардың алдыңғы бүйір бетіне жақындатады, мұның өзі кез келген жүйке пен симпатиялық тарам бойынша қозудың таралмауына тоқтау туғызады, мәселен, плевропульмональдік шок кезінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Птоз

**Птоз** ( – құлау) — үстіңгі қабықтың қәтеріп тұратын бұлшық еті салға ұшырағандықтан еріксіз салбырауы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Мәліметтердің хабарламалық моделі

**Мәліметтердің хабарламалық моделі** (реляционная модель данных; relational model data) — өзара байланысқан екі өлшемді кестенің — объектілер моделінің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гамада

**Гамада** — кең мағынада — кез келген тастақ шөлдердің арабша атауы. Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкада кеңінен тараған. Тар мағынада — Сахарадағы (Солтүстік Африка) тастақ шөлдер. Түпкілікті тығыз тау жыныстарынан (әктас, құмтас және т.б.) тұратын және ұсақ қиыршық тас жапқан үстірт.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Анд тобы

**Анд тобы** (Картахен келісімі) - Боливия, Колумбия, Перу, Чили, Эквадор арасында 1969 ж. латынамерикандық ортақ нарық орнату, ықпалдастық, сауданы либерализациялау, біркелкі кеден құнын белгілеу мақсатымен қол жеткізген келісім. Жұмыс барысында Венессуэла (1973 ж.) қосылып, Чили (1976 ж.) шығып кетті. Картахен келісімінің мәтініне Лим хаттамасымен (1976 ж.), Арекип хаттамасымен (1978 ж.), Кито хаттамасымен (1987 ж.) толықтырулар мен түзетулер енгізілді. Картахен келісімінің мүше мемлекеттері (1974 жылдан) шетел инвестицияларына және зияткерлік (интеллектуалдық) меншікке қатысты ортақ тәртіп; шетелдік компаниялар аралас болып қайта құрылуға, ал банк сақтандыру, ақпараттық, көлік, ішкі сауда салаларында - ұлттыққа айналуға міндеттелді; көп ұлтты аймақтық мекеме дәрежесін енгізді; жұмысшы күшінің еркін жүріп-тұру тәртібін қамтамасыз етті; мүше-мемлекеттер арасындағы өзара сауданы ымыраластырып, еркін сауда аймағын құруға жақындап, үшінші елдерге қатысты бірыңғай кеден салығын тағайындауға таяды; субаймақтың кенже дамыған елдері ретінде Боливия мен Эквадорға қатысты ерекше дәреже (қамқорлықты) енгізді; бірыңғай Андылық экономикалық кеңістікті дамыту міндетін қойды ("Андылық стратегия", Галапагос, 1990 ж.).

Мемлекеттердің ықпалдастық бірлестігінің негізгі органдары - Комиссия, Хунта, Андылық Сот, Андылық Парламент. Комиссия - заң шығарушы құзыр- ға ие жоғарғы орган. Үкімет өкілдерінен құралған: әр мүше-мемлекеттен бір өкіл мен өкілдің орынбасарынан тұрады. Комиссия сессиясы жылына үш мәрте өткізіледі. Хунта - "техникалық" орган, штаб-пәтері Лимада; үш мүшеден тұрады және бүкіл субаймақ мүддесіне сай қызмет етеді. Ықпалдасу мәселелері жөнінде ұсыныстар дайындайды. Анд Соты Кито қаласында орналасқан, 1985 жылдан бері 1978 жылғы соттың ішкі құрылымы мен құзырын белгілеген келісім-шарт негізінде қызмет етеді, 5 судьядан тұрады. Анд Парламенті 1979 жылғы арнайы Келісіммен құрылған, ол осы топқа кіретін мүше-мемлекеттердің кеңесші органы болып табылады. Ұлттық парламенттер депутаттарынан тұрады (әр мемлекеттен 5-тен артық емес).

## Дереккөздер


Санат:1969 жыл
Санат:Халықаралық конвенциялар
Күлбірек бөртпе

**Күлбірек бөртпе**. Тері мен ауыз шырышты қабығына шығатын сулы күлбірек бөртпе созылмалы дерматоз ауруына жатады. Бұл күлбіреуіктер тез жарылып ашық жараға айналады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Сутартқы

**Сутартқы**— гидроэнергетика, халықты сумен қамтамасыз ету, ирригация және  т.б. мақсаттар үшін суды өзеннен,көлден, бөгеннен, жер астынан және  т.б. алатын гидротехникалық қүрылыс. Ол алынған суды сутаратушыға (сужеткізгішке) берілген мөлшерде, тиісті сапамен және  сутұтыну кестесіне сәйкес жіберіп тұруға тиіс. Сутартқылар су көзіне байланысты ажыратылады. Өзендік сутартқылардың жағалаулық, арналық, жүзбе, шөмішті түрлері көп тараған. Ирригациялык сутартқы тоспалы:
* тоспалы(плотиналы) 
* тоспасыз (плотинасыз) болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Радиоэлементтеp

**Радиоэлементтеp (''радилактивті элементтер'')**– барлық изотоптары да радиоактивті табиғи және жасанды химиялық элементтер. 
*Табиғи радиоэлементтеpдің  қатарында Менделеев периодтық жүйесінің полонийден бастап (*рет саны 84*)  уранға дейінгі (*рет саны 92*) аралықтағы бүкіл элементтері жатады; 
**уран мен торий (*рет сандары 92 және 90*) радиоактивті тізбектердің көшбастаушы элементтері бола отырып, радиоактивті минералдар мен кендер түзеді; 
**өзге табиғи радиоэлементтендің барлығы да сол уран мен торийдің ыдырау өнімдері болып табылады; 
**бұлардың көпшілігі тез құритын изотоп болғандықтан (жартылай ыдырау мерзімі өте аз), олар табиғатга кездеспейді. 
*Жасанды радиоэлементтендің түрлері:технеций (*рет саны 43*), прометий (*рет саны 61*) және актинидтер. Радиоэлементтенді табиғи және жасанды деп екі түрге бөлу шартты түсінік екендігін ескерген жөн. Мысалы, астат элементінің біршама ұзак сақталатын 85-інші изотопы алғаш рет жасанды жолмен алына тұрса да, кейінірек оның тез кұритын изотопы уран мен торий тізбектерінен анықталды; плутоний де әуелі жасанды түрде алынып, кейінірек уран кендерінен табылды және тағы басқа

## Дереккөздер


Санат:Геология
Дюналар

**Дюналар** (кельт. duna) — теңіздің, көлдер мен өзендердің құмды жағаларында жел әрекетінен пайда болатын төбелер (дөңдер). Дюналардың бойлық пішіні асимметриялы: жел жағындағы беткейі 35°, жағындағысы 15°-тай. Дюналар жел бағытымен қозғалып отырады, теңіз жағалауында, әдетте, құрлық жаққа қозғалады, жел әкелген құмнан тұрады. Дюналар климаттық жағдайға байланыссыз, әр тұрлі ендіктердегі жағаларда қалыптаса береді (тек қана шөлде қалыптасатын шағылдан айырмашылығы осында).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Индикаторлар

**Индикаторлар** *([[латын тілі|латынша]]: indico – нұсқаймын, анықтаймын)* — 
# белгілі бір геологиялық, топырақтық, гидрологиялық, климаттық жағдайларға тән әр-текті табиғи объектілер (өсімдіктер, қазба организмдер, кейбір минералдар және т.б.). Көптеген индикаторлар нақты қарекетте қолданылады (мыс., кейбір өсімдік индикаторлары бойынша грунт суларының жаты тереңдігі мен минералдану дәрежесін білуге болады; бірқатар индикаторлар (өсімдіктер мен минералдар) пайдалы қазбалар қорларын, мыс, мырыш және т.б. кенорындарын іздестіруді жеңілдетеді.

# Зерттелуші ерітіндіге аз мөлшерде енгізіліп, сол ерітіндіде химиялық әрекеттердің толық аяқталғандығын көрсететін заттар: 
* әрекеттесу аяқталысымен ерітінді түсінің өзгеруі немесе сол ерітіндіге малынған арнаулы қағаз түсінің өзгеруі; 
* мөлдір ерітінділер түбінде тұнбалардың пайда болуы немесе, керісінше, көмескі ерітінділердің мөлдірленуі; 
* түсті тұнбалар қалыптасуы немесе олардың ғайып болуы; 
* әрекет кезінде тұнбаға түскен шөгінді түсінің өзгеруі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Пульпит

Пульпит — тіс ұлпасының қабынуы. Тіс жегісі асқынып, микробтардың ұлпаға енуінен болатын дерт. Тіс өте қатты ауырып, мазаны алып, кесел үшкіл жүйке, бойымен үдеп, бас, құлақ, самай тұстарын қақсатады, түнгі ұйқыдан қалдырады. Аурудың жедел, созылмалы және асқынған созылмалы түрі де кездеседі.

* Тіс ұлпасының жартылай жедел қабынуы. Тіс жегісі қуысына жақын жатқан ұлпалар қабынады. Науқастың тісі мезгіл-мезгіл себепсіз қатты ауырады. Тіс жегі қуысын зондпен тексергенде ұлпаға жақын тұсы өте ауырғыш келеді. Ал электр тогы арқылы ұлпаның өзгергенін байқаймыз.

* Тіс ұлпасының жедел толық қабынуы. Бұл жағдайда тіс тоқтамай ауырып, зардабы бас, құлақ, мойынға тарайды. Науқас қай тісінің ауырып тұрғанын дәл көрсете алмайды. Бұл жағдайда зонд және электр тогымен тексергенде тіс ұлпасының толық бүлінгенін көруге болады. 
* Тіс ұлпасының жедел іріңдеп қабынуы. Тіс солқылдатып, тоқтаусыз ауырып, самай және жақ тұстарына тарап, тек суық судан ғана сәл-пәл тынышталады. Тісті тықылдатып көргенде ауырғаны байқалады. Тіс қуысын ашып іріңін тазаласа, ауырғаны басылады. 
* Тіс ұлпасының фиброзды созылмалы қабынуы. Тексеріп қарағанда терең тіс жегі қуысы көрінеді. Беті ашылған ұлпаны зондпен шұқығанда ауруды сезеді. Кейде ұлпа жұмсарған дентин астынан көрінбейді. Мұндай **пульпит** салынған пломба астында да болып, суықтан гөрі ыстыққа төзімділігі өзгере түседі, яғни ауырғаны айқын біліне бастайды. Электрге сезімталдық әр алуан түрлі болады.

* Тіс ұлпасының ұлғайып созылмалы қабынуы. Тіс жегі қуысына ас қалдығының жиналуынан тіс ұлпасы ауырады. Байқап қарағанда ұлпа ерекше ұлғайып, томпайып кариес қуысын толтырады. Зондпен тексергенде ұлғайған ұлпа ауырған мен қоймай қанағыш келеді.

* Ұлпаның өлі еттеніп, шіріп созылмалы қабынуы. Кейде тіс ауырмай, кейде ыстық тамақ ішкенде ауырады. Тіс сауытының ұлпасын зондтап анықтағанда толық өлі еттенгені білінеді. Шіріген ұлпалардан жағымсыз иіс шығады. Тіс түбірінің ұлпасын зонд арқылы тексергенде аздап тіршілік белгісі білінеді.

* Ұлпаның созылмалы қабынуының асқынуы. Пульпиттің барлық түрлерінің асқынуы мүмкін. Ауру тіс сырқырап тоқтаусыз қатты ауырады. Сырқат адам ауру тісті дәл көрсете алмайды. Жақ, шүйде, самай тұстары сырқырап ауырады. Тіске тіс тигенде ауру үдей түсуі мүмкін. Егер тіс қуысы ашық болса диагноз қою қиындық келтірмейді ал егер ұлпа беті жабық болса сырқат жайында жиналған мәліметтерді ескеріп клиникалық зерттеу жүргізу қажет. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Гаруа

**Гаруа** (испанша: guara) — Эквадор, Перу және Чилидің Тынық мұхиттық шөл жағалауларында байқалатын тығыз сұр тұман. Бұл аудандағы топырақ пен өсімдіктердің ылғалдануы үшін маңызды көз. Гаруа қысқы-көктемгі уақытта, әсіресе шілде-қыркүйек айларында жерге өте жақын түсетін қатпарлы бұлттардан тұрады. Антициклонда төмендеуі кезінде, яғни Перу ағысының үстінде салқындауынан пайда болады. "Гаруа климаты" ұғымы суық теңіз ағысы өтетін кез келген жағалаулық шөлдердің климатын бейнелеу үшін қолданылады.

Гаруа — Оңтүстік Американың Тынық мұхиттық шөлді жағаларына (Эквадорға, Перуге, Чилиге) бризбен келетін сіркіреме қалың тұман. Бұл аудандағы топырақ пен өсімдіктің маңызды ылғал көзі. Негізінен, қыста және көктемде Перу суық ағысының үстінде мұхит ауасының суынуының нәтижесінде пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Тынық мұхит
Ұлпа жұлғыш

**Ұлпа жұлғыш**. Ұлпаны тіс каналынан (өзегінен) суырып, тартып алуға қолданылатын жіңішке болатын сымнан жасалған аспап. Көлеміне қарай ұзыны (150 мм) және қысқасы (30 мм) болады. Жуандығына (қалыңдығына) қарай өзара нөмірленеді: жіңішкелеу (№ 1 және № 2) орташалау (№ 3) және жуандауларға № 4; № 5 жатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Мәліметтердің хаттамалық блогы

**Мәліметтердің хаттамалық блогы** (протокольный блок данных; protocol data block) — басқарушы ақпараты бар мәліметтер жиымы. Пайдаланушының мәліметтері де бар бола алады. Оны хаттамаға сәйкес бір деңгейдегі екі немесе одан да көп объектілердің байланысы үшін пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Индикатрисаның басты қималары

**Индикатрисаның басты қималары** — оптикалық индикатрисаның осьтері арқылы өтетін жазықтықтар. Оптикалық бір осьті кристалдарда индикатрисаның басты қималары шексіз көп, олар оптикалық ось пен дөңгелек қиманың радиустары арқылы өтеді. Оптикалық екі осьті кристалдарда индикатрисаның басты қималары үшеу: **ng, np, nm, np, ng, nm.**
## Дереккөздер


Санат:Геология
Өкпе нокардиозы

**Өкпе нокардиозы** — өкпенің айрықша зақымдануымен болған күшті немесе созылмалы, кейде септикопиемикалық ауру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мәліметтердің шұғыл блогы

**Мәліметтердің шұғыл блогы** (срочный блок данных; expedited data block) — есептеу желілерінде — көліктік қосылу бойынша ақпаратты жеткізу асығыс түрде жүзеге асырылатын, яғни желіге келіп түскен дағдылы мәліметтер блогынан ерте жіберілетін мәліметтердің шағын блогы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бетон бөгет

[thumb|[Бөгет]]
**Бетон бөгет** - өзен суының деңгейін көтеру, имарат орнатылатын жерде арынды шоғырландыру үшін немесе су қоймасын жасау үшін өзенді (не басқадай ағын суды) бөгейтін гидротехникалық имарат. Бөгеттер технологиялық пайдаланылу мақсатына қарай төменгі бъефте су қашыртқысы болмайтын тұйық және өзінен төменгі бъефке су асыратын су қашыртқылы болып бөлінеді. Ысыру күшін тежеу сипатына қарай гравитациялық, аркалық және контрфорсты бөгеттер болады. Биіктігіне қатысты бетон бөгеттер төмен арынды (10 метрге дейін), орташа арынды (10 м-ден , 50 м-ге дейін) және жоғары арынды (50 м- ден артық) болып сараланады. Бөгет денесі мен табанынан су сүзілуге қарсы жүргізілетін шаралар: 1) сүзілуге қарсы жасалатын инъекциялы перде; 2) жұқа қабырға түріндегі перде; 3) шпунттар; 4) понурлар; , 5) табанын көріздеу.

## Дереккөздер


Бөгет

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тістердің өзара түйісуі

**Тістердің өзара түйісуі**. Тістердің бірі-бірімен түйіскен беттері тіс қатарын құрайды. Тіс қатарының бір жеріне түскен қысым тіс түйіскен нүкте арқылы тізбектен таралғандай басқа тістерге беріледі. адамның жасы ұлғайған сайын тістердің өзара түйіскен жерлері қажалып тіс аралары ажырай түседі. Сондықтан жоқ тістерді протездеу кезінде, құрт, кеген тістерді пломбалаған уақытта тістердің өзара түйіскен орнын (жерін) қалпына келтірген дұрыс. Әйтпесе ас қалдықтары тұрып, қалып қызыл иек етін тітіркендіріп, қабық шіруы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Стоматология
Кідіріс

**Кідіріс** (*Задержка; delay*)

*сұрату жасалғаннан бастап оның орындалуына (қанағаттандырылуына) дейінгі өткен уақыт;

*процестің тоқтап тұру уақыты; программалау тілдерінде келесі оператор дың орындалуын тоқтата тұру үшін қолданылатын процедура. Мысалы, Паскаль тілінде DELAY(n) процедурасы п миллисекундқа тоқтатады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Іріңді безеу

**Іріңді безеу**. Бет терісіне шығатын іріңді бөртпе.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Анатомия
Индикатрисаның басты осьтері (биссектрисалары) орнының дисперсиясы

**Индикатрисаның басты осьтері (биссектрисалары) орнының дисперсиясы** - жарық толқындарының ұзындығына байланысты индикатриса осьтерінің кристаллографиялық осьтерге қарғанда орнын өзгертуі. Мұндай жағдай моноклиндік және триклиндік кристалдарда байқалады. Моноклиндік кристалдарда индикатрисаның екі осінің, триклиндіктерге үш осінің орны өзгереді. Мұндай құбылысты минералдардың айқас никольде үстелшені айналдырғанда толық сөнбеуінен байқауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Егоров диаграммалары

**Егоров диаграммалары**-метасоматиттерді зерттеуге арналған тікбұрышты петрохимиялық диаграммалар. Онда таужыныстардың 100 см3-дегі құрамы атом сандарымен көрсетіледі. Абсцисса осіне ординатадан солға Si-дің,оңға АӀ-дің атом сандары, ал ордината бойынша абсциссадан төмен атомдардың жалпы саны салынады. Олардан басқа нүктелерден жүргізілген векторлар арқылы сол төменгі өрісте К мен Na-дің, оң төменгі өрісте Fе2+ мен Fе3+-дің, жоғарғы сол өрісте Мg мен Са-дің қатынастары көрстіледі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Пурпура

thumb**Пурпура**. Шырышты қабықта, теріде ұсақ қан тамырларының үзілуінен болатын қанталаған бөртпе.

## 


Санат:Қан аурулары