open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аккомодация (биология)

**Аккомодация** немесе **көзикем** — ағзалардың, ұлпалардың және оның жеке бөліктерінің өзгерген жағдайларға бейімделуі. Мысалы: көздің әртүрлі қашықтықта орналастырылған заттарды көруге бейімделуі көз бұршағының дөңестенушінің ұлғайып кішіреюі арқылы реттеледі – ал қараңғыда көруге бейімделуі көз қарашығының диаметірінің үлкеюі арқылы орындалады.

## Дереккөздер


Санат:Биологиялық процестер
Холестерик

right|200px
**Холестерик** — нематиктен оның ұзын осіне перпендикуляр бағытта молекуланы қосымша бұрауымен ерекшеленетін сұйық кристалдың әр түрлілігі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Сұйық кристалдар
Оңтүстік кит

**Оңтүстік кит** () – тегіс киттер тұқымдасына жататын кит туысы. Дене ұзындығы 17,5 м, (жапондық түр тармағы, 21 м) дейін жетеді. Түсі сүр - қара, кейде құрсағында ақ дағы болады. Басы денесінен 3/1 ұзынырақ. Кеуде жүзбе канаттары жалпақ, төртсаусақты. Тұмсығының жоғары жағында мүйізді өсіндісі бар, оның үстінде көптеген мұртаяқты шаянтәрізділер мекендейді, кит биттері. Кит мұртының тақтайшалары биіктігі 2,6 м дейін, 260 жұпқа дейін жетеді. Төменгі жактың жиектері толкын тәрізді. 3 түр тармағы: бискай, (Атлант мұхитының солтүстік бөлімінде), жапон, (Тынық мұхиттың солтүстік бөлімінде) және австралиялық, (Оңтүстік жартышарлар). 1946 жылдан бастап аулауға тыйм салынған. ХТҚО мен КСРО-ның «Қызыл кітабына» тіркелген.

## Таралуы
Оңтүстік киттер Оңтүстік мұхиттың субполярлы және қоңыржай ендіктерінде, әдетте 30° мен 50° аралығында тұрады. Оңтүстік китті үнемі бақылау Оңтүстік Америка, Оңтүстік Африка, Австралия, Жаңа Зеландия және кіші субантарктикалық аралдар жағалауларынан жүзеге асырылады.
## Дереккөздер

нобай|солға|220px|Фарерлік пошта маркасында

Санат:Тегіс киттер
Қанның бояғыш заты

thumb|right|200px|Гемоглобин молекуласы
[thumb|200px|[Гемоглабиннің ақуызсыз бөлігі]]
**Қанның бояғыш заты** (гемоглобин,  — қан және  — шар) - қызыл теміртұқымдас пигментті қан және қанды сөлдер - оттегі молекулаларымен қайтымды байланысты - күрделі ақуыздар - темірпородинді простетикалық топтардан және глобин ақуызынан турады.

Дем алу мүшелерінен ұлпаға немесе ұлпаларға және көмірқышқылдардың ұлпалардан демалу мүшелеріне алмасуын қамтамасыз етеді - қанның рН ұстауда қатысады. Барлық омыртқалыларда бар, ал ерекше кейбір антарктикалық белоктар, көптеген омыртқасыздарда қан жоқ.

Қанда эритроциттер бар, *([[Омыртқалылар|омыртқалы]] және кейбір [[омыртқасыздар]]да)* немесе плазмаларда еріген, *(көптеген омыртқасыздарда)*.

Гемоглобиндер молекуласы көптеген жоғары омыртқалылардың компоненттік тізбектерден құралған, олардың әркайсысына гем косылған, ол валенттер атомын өзгертеді, Ғе(ІІ), қосады және 02 , алады. Тетрамерге жинақталған гемоглобин молекулалары орналасқан 4 қалдық гемі жоғары орналасқан және 02 жеңіл қолайлы. Әр секунд сайын 650-1012 гемоглобин молекулалары пайда болады, (әр эритроцитте 265-106 гемоглобин молекуласы).

Гемоглобиннің молекулаларының бәрін «*жинақтау*» 90 секундка жетеді. Бұлшық еттер бұлшық гемоглобиндерден тұрады, миоглобин. Ұқсас гемоглобиндер, мысалы: мегоглобин, кейбір өсімдіктерде табылған.

## Дереккөздер



Гемоглобин

Санат:Ғылым
Санат:Биология
Фок

Тек қана бір рет жағдайға қатысты
ұсынатын немесе сұрататын нұсқау
беретін брокердің тапсырмасына қосылған өкім. Егер тапсырма шұғыл
түрде орындалмаса, автоматты түрде
оның күші жойылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Мабуя

**Мабуи** () – сцинковыйлар тұқымдасы кесірткелері. Дене ұзындығы 22 см., түсі қоңыр, дене ұзындығын бойлай орналасқан ақ жолақтарымен қара дақтары бар. Өте жылдам, жартастар мен ағаштарға жақсы өрмелеп шыға алады. 90 жуық түрі белгілі. Олар Африкада, Азияда, орталық және Оңтүстік Америкада таралған. Жұмыртқа салып тірі табатын кесірткелер. ТМД-да алтынтүсті Мабуи, (Mabuja aurata) тоғайлы, шілікті, қалың шөгіті мекендейді. 3-5 ұрпақ береді.

## Дереккөздер


Санат:Сцинктер
Сот тергеуі

**Coт тергеуі** - сот тергеуі отырысы залында айып таушының сотталушыға таққан айыбының мәнісін баяндаудан, ал жеке
айыптау істері бойынша — арыз берген адамның немесе оның өкілінің, ал
олар болмағанда - сот отырысы хатшысының шағымды баяндауынан басталады.
Айыптау ауырлығы төмендеу түріне өзгертілген жағдайда немесе айыптаудың бір бөлігінен бас тартылған
кезде айыптаушы сотка айыптаудың
жаңа негізделген тұжырымын жазбаша түрде баяндауға міндетті.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Мұздатқыш

right|200px
**Мұздатқыш** - қарастырылып отырған термодинамикалық жүйеден энергияны жылу түрінде алатын дене.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Техника
Мазамалар

**Мазамалар** () – бұғылар тұқымдасына жататын сүтқоректілер. 

Дене ұзындығы 72-90 см, салмағы 8-25 кг. Құйрығы ұзын. Аталықтарының мүйіздері қысқа. Басында бір шоқ ұзын түктері бар. 

Тринидад және Тобаго аралдарымен орталық және оңтүстік Американың таулы аймақтарында, 3000 м биіктіке, орманды, шілікті жерлерінде олардың 10-11 түрі таралған. Аңшылық объекттері.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Америка сүтқоректілері
Санат:Солтүстік Америка сүтқоректілері
Санат:1817 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Мазамалар
Компоненттік талдау

**Компоненттік талдау** – тілдік бірліктерді басқа тілдік бірліктердің дәрежесін бір-бірінен ажырататын дифференциалдық белгілері арқылы ұсақ құрастырушыларға бөлудегі зерттеу мен сипаттау тэсілі.

## Тағы қараныз:
* Грамматикалық талдау
* Ассоциативтік талдау
* Морфемдік талдау
* Қосарлы талдау
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Аксолотль

thumb|right
**Аксолотль** - жолбарысты амбистоманың балаңқұрты. Ол өсіп көбейе алады(неотония). Аксолотль көптеген биологиялық эксперименттерге қолайлы нысандардын бірі. Аксолотльдің ересек сатысына (өкіліне) айналуын оған тамақпен қалқан безінің гармонын берсе немесе инъекция жасау арқылы тудыруға болады.
## Ерекшеліктері
Аксолотльдің айрықша ерекшелігі, ол жыныстық қатынасқа жетпейтін және метаморфозға жол берместен ересек нысаны болмай-ақ көбейтуге қабілетті болады. Бұлардың уылдырықтарында жақсы дамыған қалқанша безі болып табылады, ол әдетте жеткілікті мөлшерде метаморфоз-ингредиент гормонының тироксинді шығарады. Алайда, егер сіз Аксолотлды құрғақ және суық ортада жылжытсаңыз немесе үйдегі судың деңгейін төмендетсеңіз, ол ересек амбистанға айналады. Аксолотлдың амбистоға айналуы тамаққа немесе гормонды енгізу үшін тироксинді қосу арқылы туындауы мүмкін. Трансформация бірнеше апта ішінде пайда болуы мүмкін, сыртқы аколотты глиттер жоғалып, бояу, дене пішіні өзгереді. Бірақ акколотты метаморфозға ананың қолдауы жоқтығын енгізу жануардың өміріне қауіпті. Әдетте, үйде 99% жағдайда акболотты амбистаға айналдыру әрекеттері уылдырықтар өліміне әкеледі.

## Дереккөздер


Санат:Құйрықты қосмекенділер‎
Сот-психиатриялық сараптамасы

**Сот-психиатриялық сараптамасы** - басты міндеті — айыпталушының
немесе сезіктінің (егер олардың есі
дұрыстығына күмән туса), куәгерлердің, жәбірленушілердің, талапкерлердің және жауапкерлердің (олардың әрекет қабілеттілігі туралы мәселені шешу үшін) психикалық халін
анықтайтын сот сараптамасының түрі.
Сот-психиатриялық сараптама
нәтижесінде жасалған қорытындылар
жөнінде сотка шағым жасауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сот орындаушысы

**Coт орындаушысы** - сотпен бекітіліп, нотариалды органдардың атқарушылық жазбасы заңмен қарастырылған жағдайда төрелік соттардың шешімі негізінде, мүлікті өндіріп алу, бітімгершілік келісім бөлігіндегі қылмыстық істер бойынша соттардың шешімдерін, ұйғаруларын
және қаулыларын мәжбүрлеу түрінде жүзеге асыратын лауазымды тұлға.

## Дереккөздер


Санат:Лауазымдар
Санат:Мамандықтар
Актиномициттер

thumb|right
**Актиномициттер**  - сәулелі саңыраукұлақтар бактериялардың және сілбілі саңырауқұлақтардың қасиеттерін үйлестіруші бір жасушалы микроорганизмдер. Актиномициттер микроорганизмдердің шынайы бактериялар және саңырауқүлақтар арасындағы өтпелі топты кұрайды. Актиномициттер қатарында адам-жануарлар және өсімдіктер үшін зиянды түрлері бар, сонымен қатар белсенді дамушы антибиотиктер (стрептомицин тетрациклин және т.б.) В тобынын витаминдері никотин қышқылы.

## Дереккөздер


Санат:Бактериялар
Майкалар

**Майкалар** () – қатты қанаттылар сабының алагүліктер тұқымдасына жататын қоңыздары. Денесі 7-42 мм, түсі күңгірт, көк, үстіңгі қанаттары қысқа, қанаттары жетілмеген, құрсақтары керілген. 130 түрі белгілі. Еуропа мен Сібірде көкшілтім Майка таралған. Ұрғашылары жерге мыңдап жұмыртқа салады, одан шыққан дернәсілдері, (триунгулиндер) өсімдік гүлдеріне шоғырланып, аралары жабысып, олардың ұясында қоректеніп, өсіп жетіледі. Ересектері егіндікке, дернәсілдері араларға зиян келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Инерция орталығы

**Инерция орталығы** - инерциалды емес санақ жүйесінің инерциалдыға қатысты үдемелі ілгерілемелі қозғалысы кезіндегі механикалық жүйеге әсер етуші инерцияның тең әсерлі барлық күштерінің түсу нүктесі; масса орталығымен сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Фоноскопия

**Фоноскопия** — Кримипалистикада дыбыс іздерін зерттейтін арнайы зерттеу түрі. Адамның дауыс фоноскопиясы сөйлеушінің (білімі, кәсібі, мәдениет деңгейі) әлеуметтік сипаттамасын, көңіл күйінің жағдайын (сабырлы, қозбалы,сүлесоқ) анықтауға мүмкіндік береді; ауызша сөзді құрау аймағы (диалект, акцент), физикалық (биологиялық) сипаттамасы (жынысы, жасы, бойы) психикалық-физиологиялық ерекшеліктері (түрліше аурулар кезінде нормадан ауытқуы) және сөзді сөйлеу тәсілі (оқу, декламация, қалыпты сейлеу),сондай-ақ сөйлеушінің мысалға алынатын түрі. Мұндай зерттеулер жеке бастың өзіне тән қасиеттерін ашуға көмектеседі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі(Орал қаласы)

**Балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі(Орал қаласы)** - республикадағы алғашқы спорт мектептерінің бірі. Орал қаласында 1956 ж. ашылды. Онда балалар мен жасөспірімдер спорттың жеңіл атлетика, велосипед, қайық есу, гимнастика, волейбол, футбол және баскетбол сияқты түрлеріне үйретілді. Қазіргі кезде облыста 18 спорт мектебі бар, онда балалар мен жасөспірімдер спорттың 20 түрі бойынша жаттығады. Оларда 130 жаттықтырушы жұмыс істейді. Мектеп түлектерінің арасынан бірнеше КСРО спорт шеберлері, сондай-ақ әлемдік, одақтық (қазіргі ТМД) және республикалық жарыстарда жоғары нәтиже көрсеткен спортшылар шықты (мысалы, қайық есуден А. Акунишников — 1982 ж. КСРО халықтары спартакиадасының жүлдегері, 1984 ж. әлем чемпионы; кәгалдағы хоккейден М. Мангубаев — Еуропа чемпионаты кубогының жүлдегері; допты хоккейден П. Савченко, М. Киікбаев, О. Чернов - КСРО чемпионы; волейболдан В. Козик -  әлем чемпионатының жүлдегері, т.б.).
## Дереккөздер
Қанды сөл

**Қанды сөл** - түссіз немесе жасыл сұйық - омыртқасыздар тамырлары мен жасушааралық қуыстарында айналуы - (буынаяқтылар - онихофорлар - моллюскалар және т.б.) - олар қан айналымының тұйықталмаған жүйесі.

Гемолимфа сол қызметті орындай жануарлардың қаны мен лимфасы тұйықталмаған қантамырларының жүйесі. 02 мен С02 тасылымы жүзеге асырылады - (жәндіктердің қанды сөл газ тасылымының трахейлік жүйесі дамуына қатыспайды) қоректілік заттар мен өнім бөлушілері ағзаның сақтау қызметін орындайды - осмостық реттеу және т.б. - көбінесе демалу пигменттерін ұстайды - *([[гемоцианиндер]] және [[гемоглобиндер]])*.

Гемолимфа құрамына жасушалық элементтер де кіреді: амебоциттер-экстреторлық; жасушалар - эритроциттер сирек. Жәндіктердің гемолимфалар қатарының күшті әсерлі улары бар - (мысалы: қантаридиндар іріңділерде - олар жыртқыштарға жеуге келмейтін білдіреді. Кейбір жәндіктер өздерін сақтандыру үшін гемолимфа тамшылары саңылауларын төмен жібереді немесе бөліп шығарады - (ханқызы - шпандық шіркейлер - кейбір иіегірткелер).

## Дереккөздер



Гемолимфа

Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сот сарапшысы

**Coт сарапшысы** - сот сараптамасының белгілі бір түрі саласында жоғары білімі және арнаулы ғылыми білігі ілімі болуы тиіс, сот-сараптамалық қызметін жүргізу құқығына лицензиясы болуы тиіс. Адамды сот сарапшысы етіп тағайындау рәсімі 
Қазақстан Республикасының заңдарымен айқындалады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Майна

**Майна**, **үнді қараторғайы** () - қараторғайлар тұқымдасына жатады. Дене ұзындығы 25 см, қоңыр, көкшіл-сұр, ақ қауырсынды; тұмсығы мен аяқтары сары. Негізгі мекені Оңтүстік Азия. 20 ғ. 30-шы жылдары Орта Азияда өзен бойында және жаңадан игеріліп жаткан шөл аудандарда, Сырдарияның төменгі жағалауларына және Батыс Түрікменияға жеткен, Ташкентке, Алматыға және басқада қалаларға жеткізілген. Отырықшыл өмір сүреді, көбіне елді-мекендерде. Ұяларын үй шатырлары, қабырғаларына, ағаш кәуектеріне және жыраларға да салуы сиректе болса кездеседі. Жазда жебір шегірткелерді көп жейді (осыдан оның тағы бір аталуы, жебір шегірткелік қараторгай)  Майна көбіне торларда ұстайды, себебі жас құстар сөздерді және тұтас сөйлемдерді айтуды тез ұйренеді.

## Дереккөздер


Санат:Қараторғайлар
Судья мантиясы

**Судья мантиясы** - Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына сәйкес барлық
соттардың судьялары сот отырыстарын өткізу кезінде судья мантиясын
киюі кажет.

**Мантия** — *енді ұзын киім; мұндай салтанатты киімді патшалар, рим папалары, православие шіркеуінің жоғары қызметшілері киген. Бүгін күне қызметтік міндеттерін орындаған кезде, судьялар мен [[адвокат]]тар, салтанатты жағдайларда — ғылыми қоғамдастық пен академия мүшелері мантияны киеді.*

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Педосфера

thumb
**Педосфера** ( — топырақ және  — шар) — планетаның, атыраптың топырақ жамылғысы, топырақтың түзілу процесінің өтуі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ластағыштар

**Ластағыштар** (Загрязнители) - қоршаған ортаға енген немесе шектен тыс мөлшерде пайда болған және ортаны ластайтын кез келген физикалық агенттер, химиялық заттектер немесе биологиялык түрлер (негізінен микроорганизмдер). Ластағыштар табиғи және антропогендік бірінші реттік ластану көздерінен тікелей және екінші реттік (бірінші реттік химиялық реакция кезінде түзілетін) болып бөлінеді. Сондай- ақ қөректік тізбекте жинақталатын түрақты (ыдырамайтын) Ластағыштарды бөліп көрсетеді. Ластағыштардың көбі (пестицидтер, полихлордифенилдер, пластмассалар) табиғи жайдайда өте баяу ыдырайды, ал улы қосылыстар (сынап, қорғасын) мүлде залалсыздандырылмайды. Әр түрлі ластағыштардың табиғи ортаға түсуі бірқатар зардаптарға ұшыратады: өсімдіктер мен жануарлар әлеміне зиян келтіреді (ормандар мен мәдени өсімдіктердің өнімділігі азаяды, жануарлар қырылады және т.б.); табиғи биогеоценоздың түрақтылығы бүзылады; металдар коррозияға ұшырайды, соулет имаратгары бүлінеді; адам денсаулығына зиян келеді жоне т.б. 1940 жылдары табиғи өнімдер (мақта, жібек, жүн, сабын, қоспасыз азық-түлік, көксағыз) басым болса, қазіргі кезде олар өнеркәсібі дамыған мемлекеттерде қоршаған ортаны ластайтын, қиын синтетикалық өнімдермен алмастырылған. Олар — синтетикалық талшықтар, жуғыш түрлі заттектер, ағартқыштар, жасанды азық- түлік, минерал тыңайтқыштар, синтетикалық көксағыз және т.б. Әсіресе қазба отынды энергия алу мақсатында пайдаланғанда қоршаған ортаға көп ластағыштар түседі. Өндіріс қалдықтары мен атмосфераны ластағыштар (көміртек оксидтері, азот оксидтері, көмірсутектер, қатты бөлшектер және т.б.) көміртектің табиғи айналымын бүзады. Соның салдарынан көшетхана эффектісі, фотохимиялық у тутін пайда болады. Онеркосіптің түрлі салаларыластағыштар көзі болып табылады. Әсіресе дүние жүзіндегі металлургиялық кәсіпорындар атмосфераға жыл сайын 150 мың т-дан астам мыс., шамамен 120 мың т мырыш, 90 мың т никель, кобальт, сынап және т.б. ластағыштарды шығарады. Олардан шығатын зиянды қалдықтар өсімдіктер мен тірі организмдердің қырылуына себепші болады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Базар Қабдошұлы Дамитов

**Базар Қабдошұлы Дамитов** (17.3.1944 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Үлкен-Нарын (қазіргі Қатон-қарағай) ауданы, Көктерек ауылы) — ғалым, физика-математика ғылым кандитаты, профессор (1990). 1967 ж. Мәскеу инженер-физика институтын, 1971 ж. И.Курчатов атындағы ATOM энергетикасы институтының аспирантурасын бітірген. 1971-86 ж. Қазақ радиолакация және онкология ғылым-зерттеу институтыңда, Талдықорған педогогика институтында, Қазақстан Білім министрлігінде қызмет істеді. 1986-97 ж. Жамбыл педогогика институтының ректоры, ҚР Президенті аппараты мен Министр каб-нде бөлім меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары, ҚР Білім министрлігі басқармасының бастығы. 1997-99 ж. ҚР Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі комитеті төрағасының орынбасары, 1999 ж. ҚР ғылым және жоғары білім министрінің орынбасары болған. 2001 ж. наурыз айынан Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің ректоры. Дамитов басқа авторлармен бірлесіп Физика есептері және оларды шешудің тәсілдері (1987),Студенттік контигентті қалыптастырудың моделдері (1999) атты кітаптар жазған.

## Дереккөздер
Саяси қуғын-сүргін

Кеңестік билік жергілікті тұрғындардың ұлттық ерекшеліктері мен мүдделерін қорғаушыларға, ұлттық автономия құру идеясын қолдаушыларға «тап жаулары», «ұлтшылдар», «жат пікірдегілер», «әлеуметтік қауіпті элементтер» деген жала жауып, халықтың да оларға деген теріс көзқарастарын қалыптастыруға жағдай жасады. Халықтың қамын жеген ұлт қайраткерлерінен сескенген тоталитарлық билік өкілдері тығырықтан шығар жолды іздеді. 1925 жылы қыркүйекте Қазақстанға басшылық қызметке Ф.И.Голощекиннің келуі елде орын алып отырған жағдайды одан бетер ушықтырды. Ол Қазақстанды кеңестік өзгерістерден тыс қалған деп санап, онда «Кіші Қазан» төңкерісін жүргізу саясатын ұстанды. Оның жүргізген саясаты ұлт зиялыларын жаппай қуғындауға ұласты. Голощекин өзіне қарсы шыққандарды қызметтерінен алып, республикадан қуды, олардың көзін жоюды қолға алды.

Саяси қуғын-сүргін Қазақстанда 1928 жылдың ортасынан Алаш қозғалысына қатысқан қайраткерлерді тұтқындаудан басталды. Оларға «буржуазияшыл-ұлтшыл» деген айып тағылды. Олар әртүрлі мерзімге түрмеге қамалды, ату жазасына кесілді, еріксіз жер аударылды. Ұлт қайраткерлеріне негізінен КСРО-ны құлату үшін жасырын контрреволюциялық ұйымдар құрды деген заңсыз жала жабылды. Сонымен қатар молдалар мен діндарларды «басқаша, бөтен ойлайтындар» деп айыптады.

## Дереккөздер
АЛАШТЫҢ АРДАҒЫ:(елтанымдық және тілтанымдық жинақ).
Құрастырған Е.Е.Тілешов, Г.П.Әріпбек. Астана:"Руханият", 2010ж - 264 бет.
ISBN 978-601-80133-1-7

Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Фонография

**Фонография** - жүрек соғуын кардиофонографпен жазып алу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Қайыпқали Баламұратов

**Баламұратов Қайыпқали** (1881, Бөкей ордасы ауданы — өлген жылы белгісіз) - Социалистік Еңбек Ері (1948). 1937 жылдан бастап шопан болған. 1947 ж. қарамағындағы отарын шығынсыз бағып, төл алуда жоғары көрсеткіштерге жеткені үшін сол кездегі ең мәртебелі атаққа ие болды.

## Дереккөздер

* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.
* Государственный архив Западно-Казахстанской области 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мұса Бөкенбайұлы Дінішев

**Дінішев Мұса Бөкенбайұлы** (5.5.1912 жылы туған, Қазталов ауданы) - белгілі журналист, баспагер. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1985). 1930 ж. Ақтөбе қаласындағы педагогикалық техникумды бітірген. 1934 ж. «Лениншіл жас» газеті редакциясының бөлім меңгерушісі, 1937-41 ж. Қазақ республикалық радиокомитетінің редакторы. 1941-45 ж. майдандық газеттерде тілші. Қазақ біріккен мемлекеттік баспасында редактор (1947-50), «Қазақфильм» кино студиясы сценариялық бөлімінің бастығы (1950-51), оқу педагогикалық мемлекеттік баспасының директоры (1951-53), Баспалар ісі жөніндегі бас басқарма бастығының орынбасары (1953-54), Мәдениет министірлігінің сценарийлер бойынша бас редакторы (1955-58) болып қызмет атқарды. Дінішев «Мәдениет және тұрмыс» журналының алғашқы редакторларының бірі (1958-61), бас редакторы (1965-76), Қазақстан мәдениет министрінің орынбасары (1961-64). 1976-87 ж. «Біздің Отан» газетінің редакторы. 1987 жылдан Дінішев — республикалық дәрежеде дербес зейнеткер. Қызыл жұлдыз, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат: 1912 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Соққы центрі

**Соққы центрі** - дененің айналу осі мен масса орталығы арқылы өтетін жазықтыққа перпендикуляр қозғалмайтын айналу осіне бағытталған соққы оське берілмейтін және ол бекітілген подшипниктерге соққы әсерін тигізе алмайтын қасиеті бар дене нүктесі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Балдин Виктор Иванович

**Балдин Виктор Иванович** (25.6.1947, Приурал ауданы, Чапов ауылы - 19.2.1998, Ақмола) - қоғам қайраткері. Орал құрылыс техникумында оқып, Орал электр желісі кәсіпорындарында еңбек етті. Саратов политехникалық институтын бітірген. 1983-85 ж. облыстық партия комитетінің меңгерушісінің орынбасары, содан кейін облыстық агро-өнеркәсіп комитеті төрағасының орынбасары, 1985 ж. Приурал ауданы партия комитетінің 1-хатшысы болған. 1990-91 ж. облысы партия комитетінің 2-хатшысы. Бұдан кейін Приурал ауданы кеңесінің төрағасы, аудан әкімі болды. 1995 ж-дан емірінің соңына дейін ҚР Сенатының депутаты ретінде қоғамдық емірге белсене араласты.
## Дереккөздер
Гемоцит

**Гемоцит** *(гемо және цит сөзінен)* - қанның толық қалыптасқан кез-келген жасушасы эритроцит - лейкоциттің барлық түрі- тромбоцит-амебоцит. Омыртқасыздардың қанында *(гемолимфесінде)* гемоцит тек 1 ғана түрі жиі болады; Омыртқалылардың қанында гемоцит мамандандырылған түрлі жиынтығы болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Қылмыстық іс жүргізу құқығы

**Қылмыстық іс жүргізу құқығы** (;) - Қылмыстық істер  (қылмыстық іс жүргізу) бойынша және анықтау органының, алдын ала тергеудін, істі қозғау бойынша прокуратура мен соттын, қылмыстық істерді соттық қарау мен тексеру, үкімді орындаудың іс жүргізу мәселелерін шешу бойынша
қызметін реттейтін іс жүргізу тәртібін тағайындайтын құқықтық нормалар жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Макроглия

**Макроглия** (макро... және - глия сөзінен) - нейроглияның негізгі түрі, онымен жиі теңдестіріледі. Үш түрде берілген, олар: астроглия және эпендима, (ОЖЖ құрамында) және олигодендроглия, (шеткі жүйке жүйесі). Макроглия жасушалары нейрондарға қарағанда ересек ағзада проилиферациялауға қабілетті, сондықтанда оларды қартайғанда ұлғаятындар қатарына жатқызады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Константин Васильевич Данилевский

**Данилевский Константин Васильевич** (1864 - 1938) - жергілікті өлкетанушы, педагог, саяси репрессия құрбаны. 1888 ж. діни академияны бітірген. Орал діни училещесінде география пәнінен сабақ берген. Кеңес дәуірінде 2- дәрігерлік мектептің, кейін 5-мектептің мұғалімі болды. 1927 ж. Жайық, Каспий өлкесі атты өлкетану анықтамалығын шығарды. Қазақстанды зерттеу қоғамының Оралдық бөлімінде істеді. 1938 ж.  Кеңестерге қарсы шпиондық-террористік әрекеті үшін деген жаламен ұсталып, ату жазасына кесілген. 1973 ж. ақталды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Центрден тепкіш күш

**Центрден тепкіш күш** - 1. центрге	тартқыш тасымал үдеумен шартталған, инерциалды санақ жүйесіне салыстырмалы қозғалатын материалдық нүктеге әсер ететін инерция күші; 2. нүкте козғалысының траеториясына бас нормаль бойымен бағытталған, Даламбер принципін қолданған кездегі, инерция күшінің құраушысы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Күш
Сот ісін жүргізу

**Coт ісін жүргізу** — cот билігін жүзеге асыру нысаны.
Барынша тар мағынада — бұл соттардың істі қарау тәртібі. Сот билігі конституциялық, азаматтық, әкімшілік және қылмыстық сот ісін жүргізудін
көмегімен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Балхия қорғаны

**Балхия қорғаны** - Тасқала ауданы Шежін ауылының аумағына орналасқан қорғандар тобы. Ол 6 қорғаннан тұрады. Олардың диаметрі 16-36 м., биіктігі 0,3-1 м. Топырақ үйіндісі түрінде кездесетін қорғандарды Орал облысы музейінің археологиялық экспедициясы (жетекшісі — Б.Т.Райымқұлов) ашқан."Қазба жұмыстары жүргізілмеген. Ғалымдардың болжауынша, қорған ерте темір дәуіріне жатады.
## Дереккөздер
Морфемдік талдау

**Морфемдік талдау** - тілдің элементтерін табуды мақсат өтетін лингвистикалық зерттеу әдістерінің бірі.
* Грамматикалық талдау
* Ассоциативтік талдау
* Компоненттік талдау
* Қосарлы талдау
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Тозаңның генеративтік жасушасы

**Тозаңның генеративтік жасушасы** *( - туамын)*- екі кішкентай тозаңнан, екі спермия түзіледі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Еврей мәдени-ағарту қоғамы

**Еврей мәдени-ағарту қоғамы** — облыстағы еврей диаспорасының ұйымы. Ол
Орал қаласында 1989 ж. құрылды.
Қоғам балалар мен ересектерге иврит тілін үйрететін жексенбілік мектеп (директоры — М.Н.Панкина) ұйымдастырып, еврей және қазақ халқының мәдениеті мен тарихын оқыту ісін қолға алды. Жыл сайын «Пасех», «Ханука», «Пурим» атты ұлттық мейрамдар өткізіледі. Қоғам мүшелері облыс
көлеміндегі, Орал қаласындағы мәдени-әлеуметтік шараларға белсене
қатысады. 2002 жылы облыста 140 еврей ұлтының өкілі (1999) тұрады.

## Дереккөздер
Фонокармиография

**Фонокармиография** - жүрек қызметі нәтижесінде туындайтын дыбыс тербелістерін сызба бейнеде тіркеу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Шынтақтірек

**Шынтақтірек** - көлік жүргізушісінің немесе жолаушысының қолын тіреп отыруға арналған орындықтын қозғалмайтын немесе кетермелі бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Ерлі-зайыпты

**Ерлі-зайыпты** - Өзара некеге тұрған адамдар. Ерлі-зайыптылардың және және мүліктік құқықтары мен міндеттері отбасы заңнамасымен айкындалады.
Ерлі-зайыптылар тен құқықтарды
пайдаланады және тең міндеттер атқарады.
Ерлі-зайыптылардың әрқайсысы
қызмет, кәсіп түрін, тұрғылықты
жерді таңдауда ерікті.
Ана, әке болу, балаларды тәрбиелеу, оларға білім беру мәселелері мен
отбасы өмірінін баска да мәселелерін
ерлі-зайыптылар бірлесіп шешеді.
Ерлі-зайыптылар отбасындағы өз
қатынастарын өзара сыйластық және
өзара көмек негізінде құруға, отбасының игілігі мен нығаюына жәрдемдесуге, өз балаларының денсаулығына,
өсіп-жетілуіне және олардың әл-ауқаты жағдайына қамкорлық жасауға
міндетті.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Макроподтар

**Макроподтар** () – балықтар. Денесі 7-9 см, сопақтау. Арқа, құрсақ, құйрық асты жүзбеқанаттары аталықтарында ұзын, құйрық жүзбеқанаттары перде тәрізді. Денесі алқызыл, қоңыр, көк-жасыл көлденең жолақтарымен боялған. Шығыс, оңтүстік-шығыс және оңтүстік Азияның таяз тұщы суларында 3 түрі таралған. Безгек масаларының дернәсілдерімен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Генеративтік мүше

**Генеративтік мүше** ( - туамын) - жыныстық көбеюді атқаратын мүше. Жыныссыз және вегетативтік көбею-репродуктивтік мүшеге жатады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Шот (чек)

**Шот (чек)** – 
*1. Көрсетілген қызмет, орындалған жұмыс үшін ақша алуға арналған құжат.
*2. Сауда қатынастарында, сатушының сатып алушының атына жазатын кұжаты.
*3. Бухгалтерлік есепте - ақша қаражатының козғалысын ізге салып отыратын жазбалардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Алейродидовылар

**Алейродидовылар** - аққанаттылар (Aleyrodibea) отряды тармағы теңқанатты жәндіктер. Ұзындығы 1-2 мм. Денесі сарғылт, кейде ақшыл (осыдан аталуы да  - ұн). Аяғы ұзын екі аққанаттарының ұзындығы бірдей қанат талшықтары жойылған, кейде қара дақтары болады. 200-ден аса түрлері бар, көпшілігі тропикада кездеседі, бұрынғы КСРО жерінде 25 түрі кездеседі. Шыққан мекені Орталық Америка. Өсімдіктермен жер шарының барлық жерлеріне таралған. Өсімдік жапырақтарының төменгі жағына жабысып олардың шырынымен қоректенеді, сол жерде жұмыртқа салады. Жылына бірнеше тұқым береді. Қуыршақ сатысында қыстайды. Қалың жылдары цитрустарға, жеміс-жидек ағаштарына зиян келтіреді, вирус ауруларының қоздырғыштарын тасымалдайды.

## Дереккөздер


Санат:Аққанаттылар
Санат:Жәндіктер
Қылмыстық іс жүргізу кодексі

**Қылмыстық іс жүргізу кодексі** () - Қылмыстық істер бойынша, қылмыстық іс жүргізудін жекелеген сатылары, соттық іс жүргізуді жүзеге асыратын органдардың құқықтары мен міндеттері мен іс жүргізушіге қатысушылардың соттық іс жүргізу тәртібі мен мазмұның рәсімдейтін заңнамалық акт.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Спектралды сөйлеуді талдау

**Спектралды сөйлеуді талдау** - бұл талдауда графикалық бейнелер мен тілдің жиілілігін құрастыратын кесінділерге жіктеу.

## Тағы қараныз:
* Грамматикалық талдау
* Ассоциативтік талдау
* Морфемдік талдау
* Компоненттік талдау
* Қосарлы талдау
* Синтаксистік талдау

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Генеративтік мүшелер

**Генеративтік мүшелер** — жыныстық көбею қызметін орындайтын мүшелер. Өсімдіктерде вегетативтік көбею мүшелерімен бірге репродуктивтік мүшелерге жатады. Әр түрлі систематикалық топтардың генеративтік мүшелері әр түрлі болады, сондықтан генеративтік мүшелер туралы толығырақ деректер әрбір топта жеке түсіндірілген.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер
Максилярлық бездер

**Максилярлық бездер**(glandulae maxillares) - төменгі сатыдағы шаян тәрізділер, жоғарғы сатыдағы шаяндар дернәсілдерінің жұп зәр шығару бездері, екінші жұп жақ сүйектерінің түбінде ашылған.

## Дереккөздер


Санат:Зоология бойынша аяқталмаған мақалалар
Санат:Жануарлар анатомиясы
Санат:Зәр шығару жүйесі
Санат:Буынаяқтылар
Басқыш

**Басқыш** - жолаушы тасымалдаушы автомобиль салонына немесе жүк автомобилінің кабинасына кіруді қамтамасыз - өтетін тірек бөлігі.

## Тау-кен ісіндегі басқыш
**Басқыш** — флотациялау процесінде минерал бетіне адсорбцияланып, оның сулануын арттыратын, соның нәтижесінде флотациялануын басатын реагенттер басқыштар деп аталады. Олардың көпшілігі анорганикалық химиялық қосылыстар (тұздар, сілтілер және қышқылдар)..

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Санат:Химия
Синтаксистік талдау

**Синтаксистік талдау** - оқу және ғылыми мақсатында сөйлемді, оның мүшелерін, түрлерін, құрмалас сөйлемнің құрамындағы жай сөйлемдерді анықтау.

## Тағы қараныз:
* Грамматикалық талдау
* Ассоциативтік талдау
* Морфемдік талдау
* Компоненттік талдау
* Сөзжасамдық талдау
* Қосарлы талдау

## Дереккөздер


Санат:Синтаксис
Қылмыстық кодекс

**Қылмыстық кодекс** (, , ) — бірыңғай, жүйеленген заңнамалық акт, қылмыстық заң.

Қандай қоғамдық қауіпті әрекеттер қылмыс болып есептелетінін анықтайтын және оларды жасағаны үшін жазалауды тағайындайтын қылмыстық заңнамалық акт болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Функциогенез

**Функциогенез** - бүкіл ағзаның немесе оның жеке мүшелері қызметтерін зерделеу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Ауа жастықшасы

**Ауа жастықшасы** - көлік құралын әдетте 600 мм биіктікке көтеріп, ол қозғалысқа түскен кезде де осы биіктікте ұстап тұратын, көлік астындағы жоғары қысымды ауа кабаты.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Малай аюы

**Малай аюы** немесе **Бируанг** () — аюлар тұқымдасының сүтқоректі жануары. 

Денесі 1,4 м, шоқтығының биіктігі, 0,5-0,7 м, салмағы 60 кг. Бас сүйегі жалпақ, қысқа, азу тістері кішкентай. Жүні қысқа, қатты, қара. Тұмсығы сары, кеудесінде таға тәрізді ақ немесе қызғылтым дақ болады. Үндіқытай, Суматра, Калимантанның жазық және таулы аймақтарында орманды жерлерді мекендейді. Түнгі жануар. Қорегі - талғамсыз.

## Дереккөздер


Санат:Аюлар
Макула

**Макула** - омыртқалылардың ішкі есту жолдарында орналасқан бір топ сезімтал жасушалар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Фумиганттар

**Фумиганттар** - ыстау әдісімен, дезинсекциялау (бұкырлау) және дератизациялау үшін қолданылатын химиялық заттар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Қорқау ит

200px|thumb|left
**Қорқау ит** () - қасқырлар сүтқоректілер тұқымдасы. Туыстың жалғыз түрі.

## Сипаттама
Дене пішіні жеңіл, басы ірі, құйрығы үлпілдек. Денесінің ұзындығы 76-100 см, кұйрығы, 30-40 см, биіктігі, 60 см. Жабылған түгі сирек. Реңі шұбар, ақ, қара, күрең дақтар. Аяқтары жіңішке, алдыңғы және артқы аяқтарында 4 саусақтан болады.

## Таралуы
Африканың жазық дала мен субэкватор, субтропикалық өсімдіктер өсетін далада мекендейді. 6-8 балалы. Күн бойында белсенді.

## Қоректенуі
Киіктерге, қойларға және басқа тұяқтыларға аңшылық жасайды. ХТҚО Қызыл кітабына еңгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Иттер тұқымдасы
Санат:Африка сүтқоректілері
Санат:1820 жылы зерттелген жануарлар
Майбалықтылар

thumb|200px
**Майбалықтылар** - сарышаянтәрізділер отрядының балықтары туысына жатады майбалықтар. Ұзындығы 13-23 см, салмағы 15-64 гр, денесі жартылай күңгірт, басы айдарсыз және тікенексіз. Кеуде жүзбеқанатттары ұзын, құрсақ жүбеқанаттары жоқ. 2 түрі бар: үлкен майбалықтар мен кіші майбалықтар, Байкал өзенінің эндемикі Пелагикалық балықтар 100-300 м тереңдікте мекендейді. Тірі табатындар. Кіші майбалықтардың жұптасуы қыста немесе көктемде (үлкен майбалықтар) шабақтары көктемде және жаздың басында пайда болады. Үлкен майбалықтар 1,3-4,7 мың шабақтар, кіші майбалықтар 0,4-3,9 мыңшабақ табады. Шаянтәрізділер мен жас балықтар шабақтарымен қоректенеді. 4-7 жыл өмір сүреді. Екі түрі де, Байкал итбалықтарының қорегі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Қосымша фар

**Қосымша фар** - түнгі уақытта автомобиль сыртындағы жүргіншіге автомобиль габаритін көрсетуге арналған шағын габаритті шам.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Неврома

**Неврома** (*Neuroma* - жүйке ісігі) - Нерв талшықтарынан немесе ганглий клеткаларынан тұратын ісік. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Александр Александрович Алябьев

**Александр Александрович Алябьев** (15.8.1787, Тобын, — 6.3.1851, Мәскеу) — орыс композиторы. 1812 ж. Отан соғысына қатысқан. 1825 ж. жаламен айыпталып, 1828 ж. Сібірге (кейін Оңтүстік Орал, Орынбор мен Кавказға) жер аударылды. Орыс романсының шебері (әйгілі «Бұлбұл» өнінің авторы). Александр айдауда жүрген кезінде (1834-35) өзінің «Азиялықтар әндері» атты вокальдық циклін жазады. Мұнда қазақ, башқұрт, татар, түрікмен халықтарының ұлттық әуендерін пайдаланды, ал «Қияның жас қыраны неге болмадым» әнін Александр «Қазақ әні» деп көрсеткен. Орынбор маңындағы қазақтар мен башқұрттардың ән-күйлеріне құлақ түріп, оған этнографиялық тұрғыда зер салды. Александрдың аяқталмаған «Аммалат-Бек» операсының қолжазбасында қазақ әнінің екі нұсқасы бар. Александр 1834 ж. Орал қаласында үрмелі оркестр ұйымдастырды. 
## Пайдаланған әдебиттер
Аллелопатия

**Аллелопатия** ( - қайтару, patos- әрекет) өсімдіктің әртүрлі биологиялық белсенді зат бөліну арқылы бір-біріне әсер етуі (фитонцидтер-колиндер-антибиотиктер т.б.).Бұл организмдердің денесінен өзіне тән химиялық өнімдер шығару арқылы қарым-қатынас жасау жолы. Өсімдіктерден бөлінетін кейбір заттар жануарларға жағымсыз немесе жағымды әсерін тигізетін қасиетке ие болады. Мысалы, кәдімгі жусан иісі көптеген өсімдіктерге ( жүгері, картоп, қызан, т.б.) жағымсыз әсерін тигізеді, сүмбілбұршақ пен бидайдың өсуі тежеледі.

Өсімдіктерден бөлінетін заттар жануарларға еліктіргіш (аттрактанты) немесе үркіткіш (репелленты) түрінде әсер етеді. Бұл қасиеттер, әсіресе біртекті қоректілер паразиттер үшін өте маңызды. Жануарлар да өздерінен жағымды, кейде жағымсыз әртүрлі белсенді заттар бөліп, өзінің жауына қарсы немесе еліктіргіш белгі беру сипатына ие бола алады. 

## Дереккөздер

Санат:Экология
Санат:Микробиология
Санат:Геоботаника
Санат:Өсімдіктер физиологиясы
Мойынтірек

240px|right|thumb|Мойынтірек
**Мойынтірек** - білік жүктемесін қабылдап, оның айналуын қамтамасыз ететін білік (немесе өс) тірегінің белігі.
* *Тіркестің ажырату мойынтірегі* - көлік құралы ілінісінің айналмалы бөлшегіне тербелмелі ашадан осьтік күш беретін мойынтірек.
* *Түпкі мойынтірек* - іштен жану козғалтқышының иінді білігінің түп мойнағына орнатылған мойынтірек.
* *Үлестіруші білік мойынтірегі*- іштен жану қозғалтқышының үйлестіруші білігінің тірек мойнағына орнатылған мойынтірек.
* *Бұлғақ мойынтірегі* - іштен жану қозғалғышының иінді білігінің бұлғақ мойнағына орнатылған мойынтірек.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Пиролиз

thumb
**Пиролиз** ( — от,  — еріту, ажырату) — қатты қалдықтарды, бірінші кезекте тұрмыстық қоқысқалдықтарды 400°С-тан 700°С-қа дейінгі температурада ауасыз термиялық ыдырату жолымен өңдеу әдісі. Пиролиз кезінде энергия көзі ретінде пайдалануға болатын жанғыш газ — швельгаз бөлінеді (құрамында едәуір мөлшерде метан бар). Қоқыстарды қоқыс жағатын заводтарда жағумен салыстырғанда Пиролиз тұрмыстық қалдықтарды толығымен өңдеуге мүмкіндік береді. Бұл жағдайда атмосфераға қауіпті заттектер аз шығарылады және олардың күлде аз ғана мөлшері қалады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Перцентиль

**Перцентиль** () - есептеу үшін қабылданған экологиялық нормативтің шамасы тұсында талданып отырған жағымсыз фактордың әсерінен қорғалмайтын экожүйелер ауданының үлесі (%-ға шағылған). Термин экожүйелердің қорғалу жүйесін есептеу кезінде халықаралық практикада көп қолданылады (атап айтқанда, ауаның шалғай қашықтықтарға шекарааралық ластануы туралы конвенция шеңберінде). Мысалы, 5- персентильдік карта дегеннің мәнісі онда келтірілген ақпарат экожүйе аумағының 95%-ының қорғалуын қамтамасыз етеді деген сөз.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Аллель

нобай|
**Аллель** ( өз ара) — ұқсас хромосомалардың сәйкес локустарына (ген орны) орналасқан және тек бір белгінің дамуына әсер ететін гендер.

Хромосомадағы барлық локустардың құрылысы бірдей емес, олардың әрқайсысына әртүрлі гендер орналасады. Әрбір ген құрылысына байланысты екі аллель түрінде болады, оның бірінің басымдылық қасиеті болып белгілі бір белгіні дамытады (мысалы, гүлдің түсі), ал екіншісі осы әсерді жартылай не тіпті түгелдей жояды (мысалы, реңсіз гүл). Аллель гендер саны екіден артық болуы да жиі кездеседі, сондықтан үштен жиырмаға дейін әртүрлі фенотиптер пайда болуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Генетика
Невропатия

**Невропатия** (*Neuropathia* - нерв ауруы) - Әр түрлі себептерге (интоксикация, витамин жетіспеушілігі, аутоиммундық процестер, ісіктер және т.б.) байланысты туындайтын шеткі нервтер дистрофиясының жалпы аты Клиникалық көрінісі алуан түрлі (қозғалыстың бұзылуы, сезімталдықтың бұзылуы, бұлшық ет гипотониясы және т.б,) болады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Сөзжасамдық талдау

**Сөзжасамдық талдау** - қазіргі сөзжасамдық жүйе көз-қарасымен сөз құрылысын анықтау, оны құрайтын морфемалардың, олардың бір-бірінің, сонымен бірге туынды мен түбір негіздерінің байланысы мен ара қатынасының сипатын және мағынасын белгілеу.

## Тағы қараныз:
* Грамматикалық талдау
* Ассоциативтік талдау
* Морфемдік талдау
* Компоненттік талдау
* Қосарлы талдау
* Синтаксистік талдау

## Дереккөздер


Санат:Синтаксис
Ерғали Дауымов

**Дауымов Ерғали** (1911-1997) — шаруашылық басшысы, Социалистік Еңбек Ері (1957). 15 қазан 1911 жылы Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданы, Шідерті aуылында туған.

## Еңбек жолы
* 1927 жылы Жымпиты орыс мектебін, 1937 жылы Алматы зоотехникалық-мал әрігерлік институтын бітірген. 
* 1937 жылы жолдамамен Батыс Қазақстан облысының бұрынғы Фурманов ауданындағы «Қызыл партизан» кеңшарында аға зоотехник қызметіне кіріседі. 
* Ұлы Отан соғысы жылдары майданда болып, елін қорғайды.
* 1946-1952 жылдары Батыс Қазақстан облысы шаруашылық білім беру саласында қызмет етті. 
* 1953 жылы Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтының оқытушылары құрамына қабылданды. 
* 1954 жылы артта қалған шаруашылықтарды көтеруге үн қосқан отыз мыңдықтар сапында Жамбыл облысының Мерке ауданындағы «Қазақстан» ұжымшарына басқарма бастығы болып барады. Осы шаруашылықты озат еңбек ұжымы қатарына қосады.
  
## Марапаттары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
*  Социалистік Еңбек Ері (1957)

## Тағы қараңыз
* Социалистік еңбек ерлері

## Дереккөздер

* Ғайсағали СЕЙТАҚ,  Қос  майданның  қаһарманы, Орал ѳнiрi, 12 наурыз 2015 жыл №29 (20110), стр. 9
* Батыс Қазақстан облысы бойынша 2016 жылы аталып өтілетін және еске алынатын күндер тізбегі , стр. 10

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жәкеев Сапиолла

**Жәкеев Сапиолла Молдағалиұлы**  — педагог-музыкант,
ҚазКСР Халық ағарту ісінің
үздігі (1966), «Еңбек ардагері»
(1987). Орал музыкалық училищесін
(1954), Алматы консерваториясын тәмамдаған (1959). Қазақ
мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры оркестрінде, К. Байсейітова атындағы музыкалық мектепте
қызмет атқарған. 1964 ж. А.Жүбанов атындағы республикалық музыкалық мектебі ұйымдастырылған кезде Жәкеев сонда қызметке шақырылып,
20 жылдан астам уақыт бойы
виолончель және контрабас аспаптары сыныбында дәріс берді. Көптеген дарынды шәкірттер, республикалық, халықаралық байқаулардың лауреаттарын тәрбиелеп шығарды.

## Дереккөздер


Санат:1931 жылы туғандар
Амангелді (Тасқала ауданы)

**Амангелді** — Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл, Амангелді ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тасқала ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км-дей жерде, 1-ші Шежін өзенінің бетеге, боз, сұлыбас өскен шалғынды қоңыр, қызылқоңыр топырақты, белесті-төбелі, орманды дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1171 адам (575 ер адам және 596 әйел адам) болса, 2009 жылы 1165 адамды (567 ер адам және 598 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1226 адамды (606 ер адам және 620 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1969 жылы Амангелді атындағы астық өсіру кеңшары ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан әр түрлі меншіктегі 3 серіктестік, өндіріс кооператив және 18 шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
Амангелдіде және округке қарасты Беленькое, Ермольчево және 1-Шежін ауылдарында 3 бастауыш, 1 орта мектеп, 4 фельдшерлік-акушерлік пункт қызмет көрсетеді.

## Ауыл көшелері
* Абай көшесі
* Амангелді көшесі
* Астана (Ленин) көшесі
* Бейбітшілік (Мир) көшесі
* Жамбыл көшесі
* Жуков көшесі
* И. Мәжитов көшесі
* С. Жақсығұлов (Центральная) көшесі
* С. Лұқпанов (Чапаев) көшесі
* Сарайшық (60 лет Октября) көшесі
* Саржайлау (Степная) көшесі
* Т. Бигелдинов көшесі
* Т. Рысқұлов (Гагарин) көшесі
* Таңшолпан (Юбилейная) көшесі
* Х. Есенжанов (Газовиков) көшесі

## Дереккөздер

Санат:Тасқала ауданы елді мекендері
Қылмысты іздестіру

**Қылмысты іздестіру** (; ) - Полицияның ең бір маңызды қызметі.

Қылмысты іздестіруге жедел-іздестіру және қылмыс пен оны жасаған адамдарды анықтау мақсатындағы басқа заңмен қарастырылған шаралары, сондай-ақ тергеу мен соттан жасырынып жүрген қылмыскерлерді іздестіру жүктеледі.

Қылмысты іздестіруге қылмыстық алдын алу мен сақтандыру үшін барлық шараларды қабылдау міндеті
жүктеледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Дауыс сіңірлері

**Дауыс сіңірлері** - кілегей қабықшасының жұпты эластикалық қатпарынан, көмекей қуысына дейін созылған және дыбыс саңылауларын шектеген сіңір. Ол көптеген құрлық омыртқалыларында, құйрықсыз және кейбір құйрықты қос-мекенділерде, кейбір бауырмен жорғалаушыларда, (хамелиондар, геккондар), көптеген сүт-қоректілерде, (киттәрізділермен маймылдарда жетілмеген) және адамда бар. Дыбыстың қалыптасуына қатысады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сатыбалды Дауымов

**Сатыбалды Дауымов** (15 қаңтар 1935 жылы туған, Бөкей ордасы ауданы) — ақын, журналист, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1990), Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері.

## Өмірбаяны
* 1953 ж. Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы Азғыр орта мектебін бітірген.
* 1959 ж. ҚазМУ-дің филология факультетін бітірді. 
* 1959-95 ж. Қазақстанның ауыл шаруашылығы журналында тілші, бөлім меңгерушісі
* Еңбек таңы журналында бас редактор. 
## Шығармашылығы
* Жалын ғұмыр (А., 1990) атты өлең жинағы 
* «Тауқыметті тағдыр» (А., 2000) атты деректі-эссе кітабы шықты. 
* Бөкей ордасының тарихы, танымал тұлғалары туралы көптеген танымдық мақалалар мен очерктердің авторы.
* Алғашқы өлеңдер топтамасы "Жайық жырлары" деген тақырыппен 1955 ж. Батыс Қазақстан облысы "Екпінді құрылыс" газетінде жарияланған. 
* "Сатыбалды" (өлеңдер мен поэмалар)
* "Сонау бір тұрған Нарында" кітаптары жарық көрген. 
* "Ғасыр, саған айтам"
* "Елестер мен белестер"
* "Аспан асты, жер үсті" поэмалары, зерттеу мақалалары, очерктері әр түрлі мерзімдік ба­сылым беттерінде жарияланды. 
## Марапаттары
* Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамоталарымен
* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:15 қаңтарда туғандар
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Бөкей ордасы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Мамбалар

**Мамбалар** () — аспид тұқымдасының жыландары. Ұзындығы 2-4 м. Түсі жасыл, теңбіл немесе қара. Африканың ылғалды ормандарында 5 түрі кездеседі. Ағашта тіршілік етуге бейімделген. Кейде адамдар тұрағына келеді. Қорегі құстар, кесірткелер, кемірушілер. Жұмыртқа салып көбейеді. Улы жылан. Адам жылан шақса жарты сағаттан соң өледі.

Қара мамбаның ұзындығы 4,2 метрге дейін жетеді. Түрлері жастарына қарай өзгеріп отырады. Көмескі сұр, жасыл-сұрғылт, қара түсті боп. Ұсақ аңдармен қоректенеді. 

Мамба шабуыл жасағанда қарсыласының басынан немесе көкірек тұсынан тістейді. Уы өмірге аса қауіпті. Жасыл мамбаның ұзындығы 2,7 метр. Ол көбінде  ағашта жорғалап жүреді. Басқалармен салыстырғанда адамға көп шабуыл жасамайды.

## Дереккөздер


Санат:Аспидтер
Жол төсемесі жабыны

**Жол төсемесі жабыны** - көлік құралдарының доңғалағына табиғи факторлардың әсеріне жақсы қарсы тұра алатын жол төсемесінің жоғарғы беті (мысалы, асфальт-бетон, цемент-бетон).
## Дереккөздер


Санат:Физика
Амангелді қорықшасы

**Амангелді** – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы қорықша.

## Географиялық орны
Орал қаласынан (оңтүстік-шығыс бағытында) 50 км қашықтықта Жайық өзенінің сол жақ бетіне орналасқан.

## Флорасы мен фаунасы
Қорық орманында емен, орман жаңғағы, ешкітал, ырғай, көктерек, ақ терек, қара терек, т.б. сирек кездесетін бұта, ағаштар мен есімдіктер еседі, сондай-ақ қасқыр, түлкі, т.б. жануарлар тіршілік етеді. Тың игеруге байланысты қорықша жанындағы селеулі даланың топырағы құнарсызданып, есімдігі мен жануарлары күрт азайып кетті. Бұл жағдай оның іргесіне орналасқан қорықшадағы есімдіктер мен жануарларға зиянын тигізді. Олар 1981 жылы Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілгеннен кейін Амангелдінің аумағы қоршалып, бақылауға алынды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Аса ірі акула

**Аса ірі акула** *()* - ламнотектес балықтар отряды, *(Cetorhinidae)* тұқымдасынын жалғыз өкілі.

## Сипаттама
Сигаратәрізді, денесінің ұзындығы 14-15 м-ге дейін, ұзындығы 9 м дейінгінің салмағы 4 т-ға дейін. Желбезек саңылаулары үлкен, әр желбезек доғасында 1300-ге дейін аталық қысаң қабықтары сүзгілі аппараттар құрайды. Жақ тістері ұсақ, ұзындықтары 5мм-ден артық емес, 4-7 қатарлы, үккішке ұқсайды. Екі жақ жарты шарлардың бір - келкі жылы сулардың пелагиалилерінде мекендейді, көктемде және жазда судың жоғары бетінде жүзеді.

## Кездесуі
ТМД-да Мурманск жағалауларында сирек кездеседі.

Салыстырғанда аз қозғалмалы. Аталық жыныстығын жойып, тереңдікте қыстайды.

## Көбеюі
Мүмкін тірі туушы.

## Қоректенуі
Планктофаг, тамақтану жолы мұртты киттерді еске түсіреді, (суды желбезек аталығынан сүзеді).

Қалқыма су ағзалардың топталуы 20-30 тұратын даралықтар тобырын құрайды. Гиганттық акуланың бауырының салмағында 60% май, ол денесінің 20% салмағы. Адамға қауіпті емес.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Алушының жинақталған зейнетақы қаражатының құпиясы

**Алушының жинақталған зейнетақы қаражатының құпиясы** - жинақталған зейнетақы қаражаттарының құпиясы салымшылар (алушылар) туралы, салымшылардың (алушылардың) жеке зейнетакы шоттарындағы қалдықтар және ақша қозғалысы туралы мәлімеггерді камтиды.
Жинақтаушы зейнетақы қорлары
жинақталған зейнетакы қаражатының
құпиялылығына кепілдік береді. Жинақталған зейнетақы каражатының
құпиясы зейнетакылық жарна төлеуші
салымшыға, алушыға, алушының
Қазақстан Республикасы заңдарынын
талаптарынасәйкес ресімделген жазбаша келісімі негізінде кез келген
үшінші адамға ашылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Химотрипсин

**Химотрипсин** - ішекте асқорытылу жағдайында, аминқышкылдарының.	ақуыздарының, пептидтерінің, амидтерінің және күрделі эфирлерінің ыдырауын шапшандататын, я баяулататын ұйқыбез сөлдері ферменті.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Байланысу құпиясы

**Байланысу құпиясы** **(хат жазысу, телефонмен сөйлесу және өзге хабарлар құпиясы)** - хат жазысу, телефонмен сөйлесу,
почта, телеграф және өзге хабарлары
құпиясын құрайтын азаматтардың
конституциялық құқықтары. Почта
жөнелтімдері, телеграф және өзге
хабарламалар туралы ақпарат, сондай-ақ осы жөнелтімдердін өздері
(хабарламалар) тек жөнелтушілер мен
алушыларға немесе олардың заңды
өкілдеріне ғана берілуі мүмкін.
Почталық жөнелтілімдер мен құжаттық корреспонденцияларды ұстап
қалу, көру және алу, телефонмен
сөйлесулерді тындау мен электрбайланыс хабарларымен танысу, сондай-ақ басқа шектеулер мен жәнет.б. тек сот шешімінің негізінде ғана жол беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң