open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аспан механикасы

**Аспан механикасы ** — астрономияның гравитациялық өрістегі Күн жүйесі денелерінің қозғалысын зерттейтін бөлімі. «Аспан механикасы» деген атауды ғылымға алғаш рет 1798 ж. француз ғалымы П. Лаплас енгізген. 1845 ж. ағылшын астрономы Джон Адамс (1819 – 1892) пен француз астрономы Урбен Леверьенің (1811 – 1877) Нептун планетасын ашуы классикалық теорияның аса маңызды жетістігі болды. Қазіргі замандағы ғарыштық ұшырулар планеталар қозғалысының теорияларының дәлдігіне жоғары талап қоюда. 2) Кіші планеталар (астероидтар) қозғалысының теориясы. 3) Кометалар қозғалысының теориясын жасау. 4) Планеталардың табиғи серіктерінің қозғалысы тура мәселе. 5) Үш дене мәселесі – Күн жүйесіндегі Жер – Ай жүйесіндегі ғарыштық аппараттардың қозғалысы. 6) Ай қозғалысының теориясы. 7) Күн жүйесінің орнықтылығының мәселесі. 8) Аспан механикасының резонанстық мәселелері. 9) Табиғи аспан денелерінің айналмалы қозғалысының мәселері т.б. 

Құйрықты жұлдыз, жасанды жер серіктері т.б. үшін гравитациялық күштен басқа реактивтік күш, сәуле қысымы, масса өзгерісі т. б. ескеріледі. Аспан механикасының зерттейтін проблемасына гравитациялық өрістегі аспан денелерінің жалпы мәселелері (n дене есебі, жеке жағдайда үш дене немесе екі дене есебі), нақты объектілердің (планеталар, жасанды жер серіктері т. б.) қозғалысы, астрономиялық тұрақтылардың мәндерін анықтау, эфемеридті құрастыру жатады. 20 ғасырдың ортасынан Аспан механикасының жаңа саласы — релятивистік Аспан механикасы дами бастады.

Аспан механикасы ең бастысы күн жүйесіндегі денелерді зерттейді — планеталардың күнді айналуы, спутниктердің планеталарды айналуы, кометалар және басқа да кішігірім аспан денелерінің қозғалысын бақылауға негізделген.

Санат:Аспан механикасы
Аспан параллелі

**Аспан параллелі** , тәуліктік параллель — жазықтығы аспан экваторына параллель орналасқан аспан сферасының кіші шеңбері. А.п. дүние осіне перпендикуляр болады.

Санат:Астрономия
Аспан координаттар жүйесі

**Аспан координаттары ** — аспан сферасындағы шырақтар мен қажетті нүктелердің орнын анықтауға қолданылатын сандар. Оларды анықтау үшін әр түрлі жүйе қолданылады. 
* Горизонтальдық жүйеде негізгі дөңгелекке шын горизонт SWNE (1-сурет), полюс үшін бақыланатын жердің зениті (Z) алынады. Сонда о шырағының биіктігі (h) мен азимуты (А) оның координаты болады. h биіктігі горизонттан шыраққа дейін осы шырақ вертикалының бойымен саналады (горизонт үстінде һ оң, оның астында теріс таңбамен алынады). А. азимуты оңтүстіктің S нүктесінен батысқа қарай шырақтың  вертикалына дейінгі горизонт  доғасымен саналады. Көбінесе һ биіктігінің орнына Z= 900 — һ зениттік қашықтық қолданылады. 
* Экваторлық жүйеде (1-және 2-жүйе) негізгі дөңгелек үшін аспан экваторы Q Q Q1 (2-сурет), полюс үшін дүниенің солтүстік полюсі (P) алынады. Осы 2 жүйеге ортақ координаттардың бірі — аспан шырағынан экваторға дейінгі бұрыштық қашықтық — еңісу ( ). Ол  аспан экваторынан  шыраққа дейін еңісу дөңгелегінің  бойымен саналады (аспанның  солтүстік жарты шарында ы оң, оңтүстігінде теріс таңбамен алынады). Экваторға перпендикуляр болып, дүние полюстерін басып өтетін үлкен дөңгелектер  еңісу дөңгелегі деп аталады. Кейде  -ның орнына P= 900-- полярлық қашықтық қолданылады. 1-экваторлық жүйенің екінші координаты үшін сағаттық бұрыш (t) алынады, ол горизонт аспан координаты мен экватордың қиылысу нүктесінен бастап, шырақтың еңісу  дөңгелегіне дейін экватордың бойымен саналады. 2-экваторлық жүйенің екінші координаты  үшін шарықтау (е) алынады, ол күн мен түннің көктемгі теңелу нүктесінен ( ) шырақтың еңісу дөңгелегіне дейін экватор доғасымен саналады. t аспан сферасының  көрінерлік тәуліктік  айналу бағытымен, ал ) оған қарама-қарсы  бағытпен саналады. 
* Эклиптикалық жүйеде негізгі дөңгелек — эклиптика EиE1( 3-сурет). E шырағының координаттары үшін эклиптикалық ендік ( ) пен эклиптикалық бойлық ()) алынады. ) эклиптикадан шыраққа дейінгі бойлық  дөңгелек бойымен, ал   күн мен түннің көктемгі теңелу нүктесінен  шырақтың бойлық дөңгелегіне дейін  Күннің көрінерлік жылдық қозғалысының бағытымен саналады. Бұлармен қатар  координаттары  шамамен анықталатын галактикалық жүйе де қолданылады.  Прецессия, нутация, жарық абберациясы, жарық рефракциясы және аспан шырағының меншікті қозғалысы салдарынан А. к. әр түрлі өткізгіштерге ұшырайды. Олар аспан шырағының орнын анықтағанда ескеріледі.

Санат:Астрометрия
Санат:Аспан координаттар жүйелері
Аспаптау

**Аспаптау** - музыкалық шығарманы үрмелі, ішекті халық аспаптары немесе симфониялық оркестрлердің құрамына сай лайықтап, әр аспапқа бөліп жазу. 

Бұл кезде композитор немесе аспаптаушы маман оркестр құрамындағы әр аспаптың дыбысталу ерекшеліктерін, диапазонын, үн-бояуын, орындау мүмкіндіктерін мұқият ескеруі қажет. Шығарманың оркестрде үйлесіп, жағымды естілуі ауылы шеберлігіне байланысты. Композиторлар тәжірибесінде шығарманы оркестрге арнай жазудың екі түрлі үлгісі қалыптасқан: бірінде фортепьяноға лайықталған клавирі жазылып, артынан оркестрге арналып аспапталса, екіншісінде жаңа шығарманың оркестрге арналған партитурасы жазылады. Белгілі бір музыкалық аспапқа арналып жазылған шығарманың оркестрге түсірілуі де мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Музыкалық терминдер
Біләл Аспандияров

**Аспандияров Біләл ** (22.03.1886, Қостанай облысы Қарабалық ауданы — 18.09.1958, Алматы) — оқу-ағарту ісін ұйымдастырушы. Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1945). Ы. Алтынсарин ұйымдастырған екі кластық және Орынбордағы мұғалімдер мектебін бітірген. Ауылдық мектеп мұғалімі, Қостанай техникумының ұйымдастырушысы, меңгерушісі (1909 — 25). Жетісу губ. оқу бөлімінің меңгерушісі (1925 — 30) қызметтерін атқарған. А. Абай атынд. Қазақ пед. ин-тын бітірген соң (1931) Ағарту ин-тының, жоғары оқу орындарының оқытушысы, Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археол., этногр. ин-тының аға ғыл. қызметкері болды. Қазақ мектептеріне арналған орыс тілі оқулықтары мен әдістемелік құралдарын, “Русская книга для казахских школ” (1931), “Учебник русского языка для начальной школы” (1934) т.б. кітаптар жазды. “Логика” оқулығын қазақ тіліне аударды. “Орысша-қазақша сөздік” (1946), “Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі” (1959 — 61) кітаптарының алғашқы нұсқаларын құрастырушылардың бірі. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған (1950).

Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:1886 жылы туғандар
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қарабалық ауданында туғандар
Аспара (өзен саласы)

**Аспара** – Жамбыл облысы Шу алабындағы Қорағаты өзенінің оң жақ саласы.

## Бастауы
Қырғыз Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтан (3940 м) бастау алады.

## Гидрологиясы
Аспара жоғарғы ағысында бірде кеңіп, бірде тарылып отыратын тау шатқалдарымен ағады. Төменгі ағысындағы аңғары кеңейіп, (800-1200 м) жазыққа айналады. Алабында шағын 5 көл бар. Жылдық орташа су ағынының мөлшері 103,14 млн. м³ (3,27 м³/сек.). Негізгі салалары: Мақанды, Игермен, Аршалы. Ұзындығы 109 км, су жинау алабының ауданы 1210 км². Аспара суы егін суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы өзендері
Санат:Қырғызстан өзендері
Санат:Шу су алабы
Аспаптық музыка

**Аспаптық музыка** - арнайы музыкалық аспаптарда орындау үшін
жазылған шығарма. Аспаптық музыка жеке аспаптық (сүйемелдеумен немесе
сүйемелдеусіз), ансамбльдік және
оркестрлік болып бөлінеді. Ол көлемі жағынан кішігірім музыкалық пьесадан ірі музыкалық формаларда 
(соната, концерт, симфония, т.б.) жазылады. Аспаптық музыка
қазақтың кәсіби музыкалық өнерінде екі
ішекті домбыра күйінен күрделі симфонияға дейін өсу жолынан өтті.
Қазақстан композиторлары халық
музыкасы негізінде аспаптық шығармалар жазу арқылы ұлттық рухани байлықты одан әрі дамытуда.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Аспар

**Аспар** , Флавий (Aspar, Flavіus) (т.ж.б. — 471, Константинополь) — алан (сармат) тайпасынан шыққан Рим армиясының генералы; негізінен императорлар Марсиан (450 — 457) және І Лев (457 — 474) армияларында қызмет етті. 431 ж. А. вандал тайпаларын ығыстырып шығару үшін Шығыс Рим әскеріне қолбасылық жасады, бірақ 434 ж. вандалдардан жеңіліс тапты. 441 ж. парсыларға қарсы шайқастарда талантымен танылғанымен, 443 ж. Константинополь түбінде Аттила (Еділ) басқарған ғұн әскерлерінен ойсырай жеңілді. Бұрын өзінің қызметінде болған Марсианның 450 ж. император болуына байланысты А-дың ықпалы қайта артты. Марсиан өлгеннен кейін А. готтар армиясына сүйене отырып, Шығыс Рим тағына І Левті отырғызды (457). Алайда жаңа император Оңт. Анадолыдағы Зено бастаған жақтастарына иек артып, тәуелсіз саясат жүргізуге, А-дың ықпалынан құтылуға ұмтылды. Шығыс Рим империясының тағы үшін бірнеше жылға созылған күрес 471 ж. А-дың өлтірілуімен аяқталды. Бұл Шығыс Рим империясында герман үстемдігінің жойылуына алып келді.Әдеб.: The New Encyclopaedіa Brіtannіca. Vol. 1. p. 636. Chіcago, Auckland (London) etc, 1994.

Санат:аландар
Санат:Сарматтар
Санат:400 жылдары туғандар
Санат:471 жылы қайтыс болғандар
Аспара (Меркі ауданы)

**Аспара** — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл, Аспара ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 33 км-дей жерде, боз жусан, қылқан, боз өскен, қызғылт, қоңыр топырақты далалық белдемде орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы - Меркі (43 км жерде). 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, емхана, кітапхана, сауда орны бар. Аспара арқылы Қордай - Шалдуар автомобиль жолы өтеді. Тұрғындары облыс орталығымен және елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Ауыл атауының тарихы
**Аспара** - адам аты. Ол батыр болған адам екен. Аспара батыр - Қордай батырдың замандасы болған. Аспара мен Қордай батырлар елін, жерін қорғаған. Екеуі де өз әскерлерімен, ел-жұртымен 20 жыл бойы жаудың бірде-бір әскерін өздері бекінген тау асуларынан бері қарай жібермеген. Олар бұл дүниеден өткен соң, олардың бекініс жасаңған тау асулары, оның арнасындағы өзен-сулардың атауы сол батырлардың есімімен аталып кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Аспара (өсімдік)

**Аспара  ** (Chesneуa) — бұршақ тұқымдасына жататын шөптесін өсімдіктер. Батыс Тянь-Шаньда қиыршық тасты, саз балшықты тау беткейлерінде кездеседі. Қазақстанда 3 түрі: үшқұлақ аспарасы (C.ternata), Борисова аспарасы (C.borіsovae), жоңғар аспарасы (C.dchungarіca) бар. Олар Жоңғар Алатауының оңтүстік-батыс жағында Моншасай шатқалында, Қызылауыз маңайы мен Шолақ тауының шөлді жерлерінде, жартасты беткейлерінде, жыралар бойында өседі. Биіктігі 8-15 см, ақжібек түсті, сабағы қысқа болады. Домалақша келген ұзынсағақты, түкті 3-4 жұптан тұрады. Жапырақтарының жоғарғы шеті ойма немесе дөңгелек келеді. Мамыр айында гүлдейді, шілдеде жеміс береді. Сопақша жеміс бұршағының ұзындығы 6-9 см. Аспара өте сирек кездесетін өсімдік түрі болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
## Сілтемелер
* Аспара
* Ас қызылшасы

## Сыртқы сілтемелер
* Шу ауданы 

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Астана (көне қала орны)

**Астана** — көне қала орны. Ақтөбе облысы Қобда ауданы Қарасу өз-нің Қобдаға құятын сағасында орналасқан. Дешті қыпшақ заманынан (12-15 ғ.) белгілі. 19 ғ-дың соңына дейін жерге қағылған тастан жасаған діңгектер орны, бұзылған қабырғалары сақталған. А. орнында сақталған ескерткіштер құрылысы жағынан Кеңгір бойындағы Домбауыл, Аягөз бойындағы “Қозы-Көрпеш — Баян сұлу” кешендеріне ұқсас. 

Санат:Қазақстан көне қалалары
Астана (зираттар)

**Астана ** — ерте орта ғ-лардағы Идиқұт қаласы тұрғындарының зираттары. ҚХР-дың Шыңжаң Ұйғыр автономиялы районындағы Тұрфан қ-нан оңт.-шығысқа қарай 40 км жердегі Астана және Қарақожа қыстағының жанында. Зират-қорымның оңт. жағында ежелгі Идиқұт (Гаочаң) қ-ның орны жатыр. А. қорымын ең алғаш 20 ғ-дың басында ағылшын археол. А.Стеин, ресейлік П.К. Козлов, неміс А. Фон. Лекок зерттеді. 1959 ж-дан бері қытай археологтары 13 рет қазба жұмысын жүргізіп, 400-ден астам зиратты ашып зерттеді. Ескерткіштер үш кезеңге бөлінеді: 1) б.з. 3-6 ғ. 2) 6 ғ-дың басы — 7 ғ-дың ортасы (Гаочаң мемлекеті кезеңі). 3) 7 ғ-дың ортасы — 8 ғ-дың ортасы. Мәйіттердің көпшілігі ағаш табыттармен жерленген. Кейбір қабірлердің қабырғаларына сурет салынған. Оның ішінде алуан түрлі әдемі жібек, мақта, жүн тоқыма бұйымдар, балшықтан және ағаштан ойылған мүсіндер, әсем фарфор ыдыстар, сәндік және діни-ғұрыптық заттар бар. Византияның, Қытайдың, Иран мен Орта Азияның, сондай-ақ көшпелілер мәдениетінің ескерткіштері де мол. Сонымен қатар қабірлерден жақсы сақталған жазба ескерткіштер — Қытай және Соғды әрпімен түрік тілінде қағазға және ағашқа жазылған мыңдаған жазбалар табылған. А. ескерткіштері Тұрфан алқабындағы жергілікті тұрғындардың жоғары дәрежеде дамыған материалдық және рухани мәдениетінің куәсі және Ұлы Жібек жолы бойындағы халықтардың ерте орта ғ-лардағы мәдени байланыстарын зерттеуге мүмкіндік береді.

Санат:Қытай зираттары
Астана моторс

**Астана моторс** (Astana Motors) — автомобиль және оның қосалқы  бөлшектерін сататын, автомашиналарды жөндеу мен күту қызметтерін атқаратын қазақстандық компания. Жапониядағы “Тойота Мотор Корпорейшн” (“Toyota Motors Corporatіon”) компаниясының ҚР-ндағы ресми делдалы (дилері) ретінде 1993 ж. Алматыда құрылған. Ол көптеген мамандандырылған кәсіпорындар ашуға ұйтқы болды. Соның ішінде 1995 ж. компаниядан бөлініп шыққан “Алматы Тойота орталығы” (“Toyota Center Almaty”) тех. қызмет көрсету ст. бар. Жеңіл автомобильдер, джиптер, шағын автобустар, “Тойота” автобустарын сатады. Стансадан сатып алынған әрбір автомобильге  “Toyota Motor Corporatіon” компаниясы 50 000 км қашықтыққа немесе 12 айға кепілдік береді. 1995 ж. “Астана моторс” компаниясынан оқшау отау тіккен “Астана секьюрити” (Astana Securіty — қауіпсіздік қызметі) жеке тұлғалар мен заңды тұлғаларды, объектілерді қорғайды, ҚР-да тасылатын жүктердің қауіпсіздігін қаматамасыз етумен айналысады. Астана, Қостанай, Ақтөбе қ-ларында компанияның филиалдары жұмыс істейді. 

Санат:Қазақстан компаниялары
Санат:1993 жылы құрылғандар
Астана уақыты

**Астана уақыты ** — Астана қ. орналасқан 6-сағаттық белдеудегі жергілікті уақыт. Жер шары бойынша шартты түрде 24-ке бөлінген сағаттық белдеу батыстан шығысқа қарай Гринвич меридианынан басталады. ҚР аумағы арқылы 5 және 6-сағаттық белдеу өтеді. Астана сондай-ақ Алматы, Жамбыл, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан облысытарының уақыты дүниежүзілік уақыттан 6 сағ., Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Қостанай, Қызылорда,Маңғыстау облысытарының уақыты дүниежүзілік уақыттан 5 сағ. алда жүреді. Кейінгі аталған облыстар уақыты Астана уақытынан 1 сағ. кейін жүреді.

Санат:Қазақстан географиясы
Санат:Уақыт белдеулері
Астасу белгілері

**Астасу белгілері ** — геологиялық денелердің жапсарласу ерекшеліктерін нақтылайтын мәліметтер жиынтығы. Олар тау жынысы қабатының, желінің, жарылым жігінің т.б. кеңістікте орналасуын анықтайды. А. б. созылу азимуты, еңістену азимуты және еңістену бұрышы деп аталатын үш түрлі өлшеммен сипатталады. С о з ы л у   а з и м у т ы — геол. дененің созылу бағыты (аа) мен бақылау нүктесі арқылы жүргізілген меридиан сызығының аралығындағы сағат тілі бағытымен өлшенетін бұрыш (суретті қ.) Е ң і с у   б ұ р ы ш ы — геол. дене бетінің көлбеу бағыттан (бв) еңісу бұрышы ((). Ол созылу сызығына перпендикуляр бағытта өлшенеді. Еңістену азимуты — бақылау нүктесі арқылы жүргізілген меридиан сызығы мен геол. дене бетінің еңістену бағытының (бб) аралығындағы сағат тілі бойынша өлшенген бұрыш. А. б. тау-кен компасы арқылы анықталады.

Санат:Геология
Астамшылық

**Астамшылық ** — философияда,  психологияда, этикада қолданылатын ұғым. А. — адамның өркөкіректігін, менмендігін, тәкаппарлығын, басқадан өзін жоғары ұстап, өзгені көзге ілмейтіндігін аңғартады. А.-тың негізінде рухани жұтаңдық, мәдениетсіздік, адамшылықтың мән-жайын айыра білмеу жатыр. Астамшыл адамға кішіпейілділік, қарапайымдылық жетпейді. Мұхаммед пайғамбардың бір хадисінде: “Адам өз бауырың ғой, оған жек көріп қарамағын, жер бетімен жүргенде тым шіренбегін; Алла тағала даңғойлар мен мансапқорларды жақтырмас….” — делінген. Астамшыл кісі адамның адамнан артықшылығын байлықтан, барлықтан, биліктен, атақ-даңқтан іздейді. Мұның бәрі өткінші, уақытша екенін түсінбейді. “Адам баласы, — дейді Абай, — адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады”. “Мен боламын демеңдер, Аяқты алшаң басқанға, Екі көзің аларып, Құр қарайсың аспанға, Үйткен адам жолығар, Кешікпей-ақ тосқанға” — міне, А-қа берер Абайдың жауабы осы. А-ты намысқойлықпен, ұлттық мақтанышпен, адамның өзіне өзі риза болуымен шатастыруға болмайды. Кант бір кезде мақтанышпен: “Мен философияда коперниктік төңкеріс жасадым” деп жариялады. Өте орынды еді. Ол филос-ға таным жөніндегі жаңа көзқарасты енгізді. Махамбеттің: “Мен, мен едім, мен едім. Мен Нарында жүргенде, Еңіреп жұрген ер едім… Қай қазақтан кем едім? Бір қазақпен тең едім” — деуінде ешқандай А. жоқ; мұнда өзін өзі тану, өзінің дүниедегі орнын білу бар. Адам кейде өзіне өзі ризашылық білдіріп, тындырған істерін құптап, қошеметтеп отыруы керек. Бұл оның ілгері басуына түрткі болады. Өзін өзі сыйламаған адамды ешкім де сыйламайды.

Санат:философия
Санат:психология
Санат:этика
Астеносфера

‎[right|thumb| alt=A.|270 px|["Астеносфера"]]

**Астеносфера ** ( — осал және  — шар) — Жер шарының жоғары мантиясындағы қаттылық, беріктік және тұтқырлық қасиеттері төмен қабаты, литосфера төсеніші.  Қатты заттан құралған астеносфераға кей жағдайда сұйықтық қасиеттер тән. Астеносфера аз ғана тектоникалық кернеулер әсерінен-ақ аққыштық қасиетке ие болады. Сөйтіп ол литосфера массасының гидростатикалық тепе-теңдік жағдайын сақтайды. Астеносфераның жоғарғы жапсары құрлықтарда орта есеппен 100 км тереңдікте, мұхит түбінде 50 км тереңдікте, ал төменгі шекарасы 250-350 км тереңдікте орналасқан. Астеносфера қабаты өзін көмкерген литосфера аумағындағы сан алуан эндогендік процестердің (тектоникалық қозғалыстар, магмалар әрекеті, метаморфтану т.б.) жүруіне әсерін тигізеді. Сондықтан Астеносфераның планетаның геологиялық даму тарихында алатын орны ерекше.

## Дереккөздер


Санат:Жер құрылысы
Астрограф

**Астрограф ** (грек. бstro және grбpho — жазамын) — аспан денелерін суретке түсіруге арналған астрономиялық құрал. Ол рефрактор, рефлектор не айналы-линзалы телескоп сұлбасы бойынша әүрастырылады. Окуляр орнатылған жағына фотопластинкасы бар кассета қойылады. А-тың аспан сферасының тәуліктік қозғалысына ілесе айналып отыруы дәл жүретін сағат механизмімен атәарылады және әондырғыдағы негізгі оптикалыә түтікке параллель орнатылған екінші оптикалық түтік арқылы тексеріледі. А-тың негізгі сипаттамасы — объективтің фокус аралығы. Жұлдыздар мен планеталардың қалпын, қозғалысын өлшеу үшін қарапайым А. (фокус аралығы 3,5 м), аймақтық А. (фокус аралығы 2,0 м) пайдаланылады. Ал жұлдыз параллаксін және қос жұлдыздарды анықтау үшін ұзын фокусты А. (фокус аралығы 10-15 м) қолданылады.Әдеб.: Дейч А.Н., Основы астрометрической астрометрии, в кн.: Курс астрофизики и звездной астрономии, т.1, М.-Л., 1951.

Санат:Телескоптар
Санат:Астрономиялық аспаптар
Астроида

[right|Астроиданы салу, [:Сурет:HypotrochoidOn4.gif|Балама суреті]]
right|thumb|Астроида
**Астроида ** ( — *жұлдыз* және  — *түр*, яғни жұлдыз тәрізді) — радиусы өз радиусынан төрт есе үлкен шеңбердің ішімен сырғанай дөңгелейтін кіші шеңбердің кез келген M нүктесі сызып шығатын қисық сызық. Астроида — гипоциклоиданың дербес түрі (қ. Циклоида). Егер декарттық координаталық осьтер астроиданың төбесі арқылы өтсе (сурет), онда оның теңдеуі: 
:x^{2/3}+y^{2/3}=R^{2/3}\,, 
параметрлік теңдеуі:  
:x = R\cos^3 t; \quad y = R\sin^3 t\,
Астроиданың төрт қайтымды нүктесі болады. Белгілі бір астроида нүктесінен басталатын доға ұзындығы:  Астроиданың барлық қисығының ұзындығы: 6R. Қисықтығының радиусы: 
::r(t)=\frac32R\sin2t. 
Астроида қисығымен қоршалған фигураның ауданы:
::S=\frac{3}{8} \pi R^2

Санат:Қисықтар
Астрономиялық-геодезиялық тор

**Астрономиялық-геодезиялық тор ** — орны астрономиялық-геодезиялық координаттар жүйесінде анықталатын аспан шырақтарының және жер бетіндегі тірек нүктелерінің жиынтығы. Торларды құру астрон. және геодезиялық әдістермен орындалады. Астрономиялық әдісте тірек нүктелерінің орнын аспан шырақтарын бағдарлау арқылы анықтайды; бұл әдісте нүктенің координаттары тәуелсіз анықталады, бірақ анықтау дәлдігі төмен болады. Геодезиялық әдісте тордың бастапқы нүктелерінің координаттарын астрон. әдіспен, қалған тірек торларының координаттарын жер бетіндегі геом. пішіндердің қабырғаларын және бұрыштарын өлшеу арқылы анықтайды. Тордың осылай құрылған сұлбасы өлшеу кезінде кететін қателердің жиналуына шек қояды және өлшеу процесіндегі бақылауды қамтамасыз етеді. А.-г. т. жазықтық және биіктік торларынан тұрады. Жазықтық тірек торлары триангуляция, полигонометрия және трилатерация әдістерімен, ал биіктік тірек торлары геометриялық, тригонометриялық нивелирлеу әдістерімен жасалынады. Биіктік А.-г. т-ның басты пункті — Кронштадт футштогының нөлі.

Санат:Аспан координаттар жүйелері
Санат:Геодезия
Санат:Астрономия
Астрономиялық таңбалар

**Астрономиялық таңбалар ** — астрономиялық әдебиеттер мен күнтізбесінде (календарьларда) қолданылатын шартты белгілер. А. т-дың көпшілігі ерте заманда-ақ шыққан. А. т. шоқжұлдыздардың, аспан денелерінің аттарын, ай және аптадағы күн аттарын т.б. белгілеуге пайдаланылады.

## Әр түрлі

## Ғаламшарлар таңбасы, Ай мен Плутон

Нептун таңбасы — үштісті, ал Плутондыкі Персиваль Ловелл атынан қысқартылып шыққан (PL).

Санат:Астрономия
Санат:Таңбалар
Ас тұзы

250px|нобай|оңға|Ас тұзы
**Ас тұзы (**натрий хлориді, NaCІ) — түссіз кристалды зат. Ол адамзат тарихындағы ең көне және ең кең таралған дәмдеуіштердің бірі болып табылады. Ас тұзы тағамның дәмін күшейтіп қана қоймай, оның сапасын сақтау мен қауіпсіздігін арттыруда маңызды рөл атқарады. 

## Өндіріс
Тұздың өндірісі ежелгі заманнан бері пайда болған. Сол кезде тұзды көбінесе теңіз суының булануымен тапты. Тағы да тұзды галит минералынан алады.

## Физикалық қасиеттері
* Балқу температурасы:  801 °С
* Қайнау температурасы: 1413 °С
* Тығыздығы: 2,161 г/см3 (200 °С)
* Суда, сұйық аммиакта, спирттерде, этиленгликолда, құмырсқа қышқылында ериді, ал тұз қышқылында ерімейді. 
* Судағы ерігіштігі: 100г суда ≈ 35.7 г (20 °С), қаныққан ерітіндісі 108.7 °С температурасында қайнайды
* А. т. табиғатта галит минералы (тас тұзы) түрінде, мұхиттар мен теңіз, сондай-ақ көл және жер асты суларының құрамында кездеседі

## Биологиялық рөлі
Тұз адам организміне маңызды. Ас тұзындағы хлор иондары адамға тұз қышқылын өндіру үшін керек. Егер адам ас тұзын аз жесе, адам әлсіз және ауру болуы мүмкін. Бірақ ас тұзын көп те жеуге болмайды.

## Қолданылуы
* Тағам өнеркәсібінде — дәмдеушіш ретінде (ас тұзы).
* Өндірісте — сода (Na₂CO₃), натрий гидроксиді (NaOH), хлор (Cl₂), тұз қышқылы (HCl) өндірісінде шикізат.
* Медицинада — физиологиялық ерітінді (0,9% NaCl) ретінде денедегі сұйықтықты толықтыру үшін.
* Жол қауісіздігі — жолдар мен тротуарларда мұзды еріту үшін пайдаланылады (мұзды тікелей ерітпейді, еруін жеңілдетеді. Қар тұзбен әрекеттескенде, оның балқу температурасы төмендетеді). 

## Қызық деректер
* Тұзды мөлшерінен артық пайдаланса кейбір ауруларға әкеледі: қан қысымының көтерілуіне, бүйрек ауруларына шалдықтыралы. 
* Жас нәрестелер тұзды анасының сүтінен алады. 
* Тұзды сумен тамақты шаю — тамаққа, тіске пайдалы.
* Мұрын қабынуы және гаймориттерге 0.9% тұзды сумен шайса өте пайдалы.

Санат:Натрий минералдары
Санат:Тағам қоспалары
Астигматтық (аберрация)

**Астигматтық ** (грек. а — сыз, сіз, емес қосымшасы және stіgm( — нүкте) — оптикалық жүйе аберраттануының бір түрі. 1) Физикада — жарық шоғының әртүрлі қималарында сәулелердің сынуы (не шағылуы) біркелкі болмауы салдарынан оптикалық жүйенің кескінді бұзып көрсетуі. Сфералық толқындық бет оптикалық жүйелерден өткенде деформацияға (пішінсізденуге) ұшырайды. Соның нәтижесінде жүйенің бас оптикалық осінен едәуір алшақ жатқан нүктенің кескіні нүкте болмай, әр түрлі жазықтықта орналасқан өзара перпендикуляр екі сызық түрінде болады. Осы жазықтықтар арасындағы қималарда нүкте кескіндерінің кейбіреуі эллипс тәріздес болса, енді біреуі  дөңгелек пішіндес болып көрінеді. А. оптикалық жүйеге түсетін жарық шоғы қимасының әр түрлі жазықтықтарындағы оптикалық бет қисықтығының бірдей еместігінен болады. А. оптикалық жүйенің асимметриялы болмауынан (цилиндрлік линзаларда) немесе сәуле шоқтары бас оптикалық оське үлкен бұрышпен көлбеу түсуінен (сфералық линзаларда) пайда болады. А-ты түзету үшін линзалардың біреуінің А-ы екіншісінікін теңгеретіндей етіп таңдалып алынады. Мұндай жүйелер анастигматтар деп аталады.

Санат:Геометриялық оптика
Санат:Телескоп
Астық қоймасы

**Астық қоймасы  ** — астық сақтауға арналған ғимарат. Ол астықты жауын-шашыннан, зиянды кеміргіштер мен құстардан қорғауға, астықты тиеп түсіруге ыңғайлы және бақылауға қолайлы болуы қажет. А. қ-ның еденді, қамбалы және сүрлемді түрлері бар. 
* Еденді А. қ. астық қабылдайтын, астық өндірілетін шаруашылықтарда салынады, астық еденде сақталады. 
* Қамбалы А. қ-нда мол астықты қамбаларға бөліп құйып сақтайды. Қамбалар едені астық өздігінен ағып шығу үшін көлбеу немесе конус тәрізді болып келеді. 
* Сүрлемді А. қ. биік етіліп, көлденең қимасы дөңгелек, төрт немесе көп бұрышты болып темірбетоннан немесе металдан салынады. Едені конус тәрізді немесе шұңқыр болады. А. қ-ның жетілдірілген түрі — элеватор да сүрлемді түрге жатады. Ол өңдеу орындарына (диірмен, зауыттар, астық қабылдайтын орындар, теңіз, өзен порттары, теміржол торабтары) таяу жерден салынады. қ. Элеватор.

Санат:Егін шаруашылығы
Санат:Қоймалар
Астық сұр көбелегі

**Астық сұр көбелегі**, дән сұр көбелегі (Apamea anceps) — дәнді дақылдар зиянкесі, қоңыр көбелектер тұқымдасына жатады. 

Қазақстанның барлық аймағында кең тараған. Олар бидайды, қара бидайды, аздап арпаны, кейде жүгеріні зақымдайды. Ұзындығы 15-18 мм,. 

## Дереккөздер

Санат:Егін шаруашылығы зиянкестері
Санат:Қоңыр көбелектер
Санат:Қабыршақ қанаттылар
Астық сүлікшесі

**Астық сүлікшесі** () – қатты қанаттылар сабының жапырақ жегілер тұқымдасына жататын қоңыз, дәнді дақылдар зиянкесі. Қазақстанның оңт. және оңт.-шығысындағы тау етектеріндегі аудандарда көптеп кездеседі. Даму кезеңі бір жылдық. Ұзындығы 4-6 мм, түсі көк жасыл, алдыңғы арқасының бунағы мен аяқтары қызыл-сары болады. Топырақ арасында қыстайды. Жұмыртқаларын жапырақ бетіне салады. Дернәсілі ақшыл-сары, денесінің орта бөлігі дөңестеу келеді, үстін тұтасымен қара-қоңыр шырыш жапқандықтан “сүлікше” деп атайды. Дернәсілдері де дәнді дақылдардың жапырақтарымен қоректенеді. А. с. түскен бидайдың өнімі 30-388-ке кемиді. А. с. бидайдан басқа арпаны, сұлыны, кейде жүгері мен тарыны да зақымдайды. А. с. көбейіп кеткен кезде егінді инсектицидтермен дәрілеу қажет.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Санат:Егін шаруашылығы зиянкестері
Асубұлақ

**Асубұлақ ** — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы кент, Асубұлақ кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Өскемен қаласынан 90 км-дей жерде, Қалба жотасының орталық бөлігінде, Асубұлақ өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі сирек металдар кенін өндіруге байланысты 1941 жылы қаланған. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Кен байыту фабрикасы, аудандық тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, спорт кешені, орта мектептер, кітапханалар, аурухана, дәріханалар, мәдениет үйі, бала бақшалар бар. Кент тұрғындары облыс, аудан орталықтарымен, елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер
 

 
Санат:Ұлан ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Асфальт

right|thumb|Асфальт жол құрылысы
**Асфальт ** (грек. (sphaltos — тау шайыры) — минералдық заттардың (әктас, құмтас т.б.) битуммен қоспасы. Ол табиғи және жасанды болып екі түрге бөлінеді. Асфальттың табиғи түрі мұнайдың қысым әсерінен жер бетіне шығуына және оның жеңіл бөлшектерінің ауаға ұшуына байланысты пайда болады. Ол әр түрлі (құм, топырақ т.б.) заттармен араласуынан қоюланып жер бетінде үлкен-кішілі төбешіктер күйінде кездесетін асфальтитке айналады. Асфальттың жасанды түрі — ұсақталған минералдық заттар мен битумның қоспасынан алынатын байланыстырғыш материал. Асфальтты  құм, қиыршық тас т.б. араластырып автомобиль жолдарына, еденге, шатырға төсейтін құрылыс материалы ретінде пайдаланады. Асфальт кен орындары Қазақстанның мұнайлы өңірлерінде (Атырау, Маңғыстау, Ақтөбе) кездеседі. Жалпы қоры 20 миллион метр кубтан астам (1997).
## Дереккөздер


Санат:Мұнай өнімдері
Асыл

**Асыл ** —  қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздегі Шапырашты тайпасынан таратылады. Бұрын Верный уезінің Түрген, Кіші және Үлкен Алматы, Шапырашты, Күрті, Шамалған, Мойынқұм, Сартауқұм болыстарын мекендеген. А-дың Көрпе, Өмір деген екі ұлы болған. Бұлар Теке (ру), Төлеміс, Әжіке, Орымбет, Кеней аталатын аталарға бөлінеді.

Санат:Шапырашты
Санат:Ұлы жүз

Санат:Қазақ рулары
Асылбек Көбешұлы

**Асылбек Көбешұлы** (1852, Алтай, Қобда өңірі — шамамен 1890, сонда) — батыр. Көбеш батырдың отбасында дүниеге келген. Қытай өкіметі Алтай қазақтарына “Шыдасаң осы, шыдамасаң өз обалың өзіңе” деген қатал саясатын қолдана отырып, 1890 ж. Қобда өңірі қазақтарына қысым көрсете бастады. Асылбек бастаған жергілікті қазақтар заңсыз салыққа қарсы шығып, өздері орын тепкен мекендерінен ешқайда көшпейтінін білдірді. 1890 ж. жазда Пекиннен қарулы әскер бастап келген Шаһадүр анбан “Империяның жарлығына қарсы шыққан жүгенсізді қолымызға салыңдар, әйтпесе ауылдарың мен мал-жандарыңызды шабамыз” деген талап қойды. Ел басына күн туған осы бір қысылтаяң сәтте Асылбек ұрпақтарының келешегі үшін жау қолына өзі барып, құрбан болды. Бұл оқиға Моңғолия қазақтарының жадында “Асылбектің басын алған жыл” деген атпен тарихта қалған. Асылбектің денесі Баянөлгий аймағындағы Дайынның Қу үйі деген жерде жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Қытай қазақтары
Санат:1852 жылы туғандар
Санат:1890 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков

**Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков** (1896-1938), журналист, жазушы және қоғам қайраткері.

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

*«Біздің де күніміз туды», «Октябрь күнінде»* атты деректі повестері 1921 ж. Орынбор қаласында жеке кітап болып басылып шықты. С. Сейфуллиннің *«[[Тар жол, тайғақ кешу]]»* атты романында Абдолла туралы толық мағлұмат берілген.

Турашыл, ер мінезді, ұлт мүддесін түсінетін азамат ретінде Асылбеков *«[[Алашорда]]»* үкіметі қайраткерлерінің оқу-ағарту, жерге қоныстандыру, дербес экономикалық бағытты ұстанужөніндегі көзқарастарына іштартты. Ол 1922 ж. қазақ қызметкерлерінің кеңесінде А. Байтұрсынов пен С. Сәдуақасовтың, Әуезовтің *«коммунистік-колонизаторлық саясатқа қарсы»* пікірлері мен ашаршылықтың зардаптарын жою туралы ұсыныстарын қолдады. 1921 жылы Әуезовпен бірге Қоянды жәрмеңкесінде қазақ автономиясының бір жылдық тойын өткізуге жетекшілік етті. Қажымұқан, Майра, Иса, Жынды Омар, Зәрубай, Әміре, Шашубай, Ғаббас, Қалибек сияқты ел өнерпаздарын жәрмеңкеге қатыстырып, ойын-сауық ұйымдастырды, М. Әуезовтің шығармашылығын жоғары бағалады. Ол 1932 жылғы ашаршылықты айыптап, үкіметтің алдына тиісті мәселе қойған. Асылбеков пен Әуезовтің арасындағы достық қарым-қатынас туралы деректер С. Бегалиннің, Қ. Қуанышбаевтың, Қ. Тоғызақовтың естеліктерінде баяндалған.

Мақалалары мен очерктері «Тіршілік», «Еңбекші Қазақ», «Советская степь» газеттері мен «Қызыл Қазақстан журналында»  жарияланып тұрды.

## Шығармалары
Біздің де күніміз туды. Повесть. Орынбор, 1921.

## Сыртқы сілтеме
* Асылбеков Абдолла Әбдірахманұлы

## Дереккөздер


Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақ КСР саясаткерлері
Санат:КСРО одақтас республикаларының халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Асыл тұқымдық мал шаруашылығы

**Асыл тұқымдық мал шаруашылығы ** — өнімді және таза тұқымдық мал тұқымы өсірілетін ауыл шаруашылығының бір саласы. Асыл тұқымдық мал шаруашылығының негізгі буыны — асыл тұқымды мал зауыты болып табылады. Онда мал тұқымының ең таңдаулылары өсіріледі. Мал зауыттарының міндеттері: өсіріп отырған мал тұқымын одан әрі жетілдіру, жаңа зауыттық тип, аталық іздер мен аналық ұялар құру арқылы тұқымның генетикалық мүмкіншілігін арттыру; өсірілген жоғары сапалы мал тұқымымен зауыттардың өздерін, мемлекеттік асылдандыру стансаларын және асыл тұқымды шаруашылықтарды қамтамасыз ету. Мал зауыттарында асылдандыру жұмысы ғылымы негізде жүргізіледі, тек таза тұқым өсіру жұмысы іске асырылады. Келесі буын — асыл тұқымды мал шаруашылықтары. Олардың міндеттері: өсіріп отырған малдың өнімдік және тұқымдық қасиеттерін жақсарту; мал төлдерімен асыл тұқымды фермаларды және өндірістік шаруашылықтарды қамтамасыз ету. Республикада мұндай шаруашылықтарға Жамбыл облысындағы Луговой жылқы зауыты, Алматы облысындағы Ақсай сиыр зауыты (Алатау сиыры), Қастек қой зауыты (Қазақтың биязы жүнді қойы), Атырау облысындағы қой зауыты  (қаракөл қойы) жатады.

## Сыртқы сілтемелер
* Асыл тастар
* Асыл металдар

## Сыртқы сілтемелер
* ОРТАЛЫҚ ТУРАЛЫ 

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Ауыл шаруашылығы
Омархан Асылұлы

** Омархан Асылұлы ** (1937 жылы туған, ҚХР, Шыңжан-Ұйғыр авт. районы, Тарбағатай аймағы) — ғалым. Шыңжан институтын бітірген (1957). 1957 — 1961 жылы осы институтта оқытушы қызметін атқарды. 1961 — 1980 жылы саяси науқандар кезінде “оңшыл”, “ұлтшыл” деген айыппен айдауда болды. 1980 жылдан Шыңжан тіл-жазу комитетінде қызмет істеп келеді. Қытай-түркі тілдерін зерттеу, Қытайдағы аз ұлттар әдебиетін зерттеу ғыл. қоғамдарының, Шыңжаң Жазушылар одағының мүшесі, Шыңжан Қазақ тілі мен мәдениеті ғыл. қоғамының бас хатшысы. Омархан Асылұлы — Қытайдағы қазақ тілі білімі мен әдебиет саласы бойынша бірнеше кітаптардың авторы. Қытайдағы қазақтардың жазу емлесін жүйеге түсіруде көп еңбек сіңірген.
## Шығармалары:
*Еміле туралы білім, Үрімжі, 1989; Шығарманың жаны — шындық, Үрімші, 1990; 
*Морфология, Үрімші, 1991; 
*Қазақ жазуының тыныс белгілері, Үрімші, 1992;  
*Қазақ тілі айтылымының негізгі ережелері, Үрімші, 1997.
## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақ тілі
Санат:Қытай қазақтары
Асысаға

**Асысаға ** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Аса ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласынан шығысқа қарай 99 км-дей жерде, Асы өзенiнің сол жағалауында, Бақай тауының қоңыржай-ылғалды агроклиматтық белдемінде орналасқан.

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, дәрігерлік пункт, клуб т.б. мәдени орындар бар. Тұрғындары аудан орталығы — Есік қаласымен және елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Ауылдың оңтүстік-шығысында Үлкен Алматы каналы бастау алатын Бартоғай бөгені салынған. 

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Асы-түрген обсерваториясы

**Асы-түрген обсерваториясы ** — Іле Алатауындағы Асы мен Түрген өзендері су айрығы маңындағы теңіз деңгейінен 2700 м биік жота үстіне салынған Қазақстан ҒМ ҒА Астрофизика институтының обсерваториясы. Ол Алматыдан күн шығысқа қарай 100 км қашықта.  Мұнара-күмбезге Германияда жасалған, айнасының диам. 1 м рефлектор орнатылған. Ол арқылы Күн мен Ай, Күн жүйесіндегі кіші планеталар мен метеорлық заттар, жасанды аспан денелері, галактикалардың құрылымдары мен динамикасы, жұлдызаралық орта, жарық және көмескі диффузиялық тұмандықтар мен оларға қатысты жұлдыздар т.б. зерттеледі. Обсерваторияда онға жуық ғылым докторлары, отыздан аса ғылым кандидаттары ғылым-зерттеу жұмыстарын жұргізеді. Асы-түрген обсерваториясы Қазақстандағы әзірге ең ірі, бақылау құралдары автоматтандырылған астрон. зерттеу орны болып табылады.

Санат:Қазақстан ғылым академиясы
Санат:Іле Алатауы
Санат:Қазақстан астрономиялық обсерваториялары
Ат

**Ат** — жылқының () көлік немесе жүк тасымал ретінде пайдалану үшін қолға үйретілген түрі. 

## Қазақ халқының тұрмысында
«Ат — ердің қанаты» дейді қазақ. Аттар кезінде елдің соғыс күші ретінде де бағаланды. «Аттан!» , «аттану», «атқа қону», «ат артына бөктеру», «ат жалын тартып міну», «ат жарату», «ат жарыс», «аттан аудару», «атқа шабу», «ат құлағында ойнау», «ат мінгізіп, шапан жабу» т.б. тұрақты тіркестер мен терминдер Аттың қазақ халқының тұрмысында, көшпенділер тіршілігінде қандай рөл атқарғандығын анық аңғартады. Қазақтың батырлар жырында жақсы аттар (Байшұбар, Тайбурыл, Тарлан, Қарақасқа) бейнесі батырлардан, арулардан кем сипатталмаған. 

Қазақтар баланы жастайынан атқа баулып, берік болып өсуіне аса көп көңіл бөлген. Жылқы малы қазақтың жеті қазынасының бірі болып табылады. Төрт түліктің біріне айналған бұл жануар көшпелі халық арасында көлік, сусын, тамақ, киім ретінде қолданылған.

Санат:Үй жануарлары
Санат:Жылқылар
Ата

**Ата ** — туыстық қатынасты білдіретін атау. 
# әкенің әкесі немесе ағасы; 
# ерлі-зайыптылардың қайын әкесі (қ. Қайын ата); 
# қадірлі қарт. Кіші ұрпақ үшін ол әрдайым А. дәрежесінде болады; 
# адамдардың туыстық, қандастық жігі; 
# ру тармақтары; 
# Ежелгі, байырғы деген сөздердің баламасы (Ата мекен, ата кәсіп).

**“Ата” ** — көне түркі дәуірлерінде әрі қолбасы, әрі елбасы болған кісілер есіміне жанама қосылатын атау. “Ата” сөзі тіркескен қасиетті орындардың бәрі де сондай адамдардың аттарымен байланысты болып келеді. “А.” — осындай жерді, мекенді киелі рухқа теңеуден шыққан. Демек, ол — ұран тектес сөз. Бұл, әсіресе, ежелден аталар рухына — аруаққа сыйынған түркі қауымдарына тән нәрсе. “А.” — көне замандарда ру, тайпа иелігіндегі белгілі-бір аймақ, өңір болса, бертін келе туған жер, Отан ұғымдарының баламасына айналған. Ол еліміздің, мемлекеттілігіміздің негізі. Аумалы-төкпелі заманда империялық отаршыл және кеңестік қызыл саясат салдарынан шетке ауып кеткен қандас бауырлар Қазақстанның егемендік алуына орай өз А-не қайтып оралуда. 

## Дереккөздер


Санат:Жеті ата
Санат:Ерлер
Ата-ана

нобай|К.В.Лемох. Ата-ана қуанышы
**Ата-ана** — отбасының негізгі діңгегі, бастапқы дәнекері. Дәстүрлі қазақ отбасында ата-ананың қадірі ерекше әспеттелген. Олардың тікелей үрім-бұтақтары, ата-аналарын қартайғанда қамқорлыққа алуға міндетті. ҚР-ның Конституциясында ата-аналар мен олардан тараған балалардың құқықтық қарым-қатынастары заң түрінде бекітіліп, өркениетті жолдармен қорғалады. Ата-ана балаларының тәлім-тәрбиесіне қаншалықты жауапты болса, балалар да кейін әке-шешелері қартайған шағында қамқорлық жасауға міндетті.

## Дереккөздер

Санат:Неке
Санат:Отбасы
Болат Манашұлы Атабаев

**Болат Манашұлы Атабаев** (*14 мамыр 1952 жылы туған, [[Алматы облысы]], [[Тентек ауылы]] *) — режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, "Ақсарай" театрының көркемдік жетекшісі. Алматы шет тілдер педагогикалық институтын (1974), Алматы мемлекеттік театр-көркемсурет институтын профессор Ә.Мәмбетов пен А.Пашковтың жетекшілігімен) бітірген (1983); 1990 жылы Мюнхен ұлттық театрында (Германия) стажировкада болды.

Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынас тілдері университетін (1974), театр және көркемсурет институтын (Ә.Мәмбетов пен А.Пашков шеберханасы бойынша) бітірген (1983). 1990 ж. Мюнхен (Германия) ұлттық театрынан тәлім алған. Қарағанды облысы Теміртау қаласындағы неміс драма театрында Ф.Шиллердің "Зұлымдық пен махаббатын", А.Закстың "Өз ошағың" драмаларын, В.Гейнцтің "Жүздеген жыл толқын дарын да", "Адамдар және тағдырлар" тарихи диологиясын сахнаға шығарды. 1990 ж. Қазақ академиясы драма театрына жұмысқа ауысып, Б.Римованың "Қос мұңлық", М.Мақатаевтың "Қош, махаббат", сондай-ақ, И.Оразбаевтың "Шыңғысхан", М.Метерлингтің "Соқырлар", Р.Мұқанованың "Мәңгілік бала бейне", А.П. Чеховтың "Шағала", Ә.Кекілбаевтің "Абылай хан", Б.Брехттің "Тоғышардың тойы", М.Әуезовтің "Қарагөз", т.б. спектакльдер қойды. Республикалық неміс театрының директоры болды.

Атабаев өзінің алғашқы режиссерлік өнер жолын Қарағанды облысының Теміртау қаласындағы Неміс драма театрында спектакльдер (Ф.Шиллердің "Зұлымдық пен махаббаты" т.б.) қоюмен бастады. 1990 жылы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрына ауысып, осында Б.Римованың "Қос мұнлық", М.Мақатаевтың "Қош, махаббат" (екеуі де 1991), И.Оразбаевтың "Шыңғыс хан" (1994), Қ.Ысқақтың "Жан қимақ" (1995), Р.Мұқанованың "Мәңгілік бала бейне" (1996), Ә.Кекілбаевтың "Абылай хан" (1998; спектакль премьерасы Астана қаласында өтті), А.Чеховтың "Шағала" (1998), М.Метерлинктің "Соқырлар" (1993), Б.Брехттің "Тоғышардьң тойы" (1999); сонымен қатар Р.Мұқанованың "Қаралы сұлу" (М.Әуезовтің шығармасы бойынша; 1997, Қазақ мемлекеттік академиялық жастар мен балалар театры), Р.Болгтың "Кішкене сері" (1981, Германиядағы Пархим театры) т.б. спектакльдерді қойып, ол батыл сахналық эксперименттерге баратын, спектакльдің көркемдік- эстетикалық мән-мазмұнын ашуға ден қоятын ізденімпаз режиссер екенін байқатты. 

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* http://www.zonakz.net/articles/?artid=28816
* http://www.nomad.su/?a=3-200408310008 
* http://www.geokz.tv/article.php?aid=4100
* http://www.kubkz.com/downloads/dvk-12-08-04.doc
* http://news.namba.kg/read.php?id=519881

Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан саяси тұтқындары
Атабаска (өзен)

**Атабаска ** (, ) — Канаданың батысындағы өзен. Ұзындығы 1231 км, су жинау алабының ауданы 153 мың км². Жылдық орташа су ағыны мөлшері 900 м³/с (сағасында). Сеңгір тауларының алдыңғы жоталарынан бастау алады. Ұлы жазықтың солтүстік бөлігін кесіп өтіп, Атабаска көлінің батыс жағалауына құяды. Өзен негізінен қар суымен толығады, көктемде тасиды. Желтоқсан – көкек айлары аралығында суы қатып жатады. Маусым айында ериді.

Санат:Канада өзендері
Атавизм

нобай|220x220 нүкте|Бұл дамып келе жатқан адам ұрығының фотосуретінде құйрық көрінеді; егер ұрық қалыпты дамып кетсе, ақырында жоғалып кетеді. Желбезек қапшықтары да көрінеді.
**Атавизм** ( — ертедегі тегі) — ағзаның жақын ата-тегінде жоқ, бірақ ертедегі ата-тегінде болған, алайда эволюция процесі барысында жойылып кеткен белгілердің ұрпақта кездейсоқ қайталануы. Мыс., ірі қара малдың және қойдың таза тұқымды мүйізсіз түрінен кейде мүйізі бар төл туады. Сол сияқты қазіргі жылқылардың ішінде үш ашатұяқты жылқы да болады. А-нің кейбір белгілері — денені қалың түк басу, қосалқы емшектер, құйыршық т.б. адамдарда да байқалады. А. белгілері организмдердің жоғарыда аталған белгілерін анықтайтын гендерде эволюция барысында толығымен сақталады. Олар қалыпты жағдайда репрессорлардың (реттеуші белок) әрекетіне байланысты бейтарап күйде болғанымен, қоршаған орта жағдайының әсерінен қайтадан белсенділік танытуы мүмкін. Адамда А. белгілерінің кездесуі, адамның шығуы мен тарихи дамуы жеке процесс емес екендігін, яғни органик. дүниенің дамуында жануарлар эволюциясымен тығыз байланысты болғанын көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Мүшелер (биология)
Санат:Морфологиялық эволюция
Санат:Рудименттік мүшелер
Атағозы Айтқұлұлы

**Атағозы Айтқұлұлы** (1704 – 1794) – Кіші жүзде аты аңызға айналған батыр. Ол сонымен қатар белгілі би, шешен кісі болған.
* Руы – адай. 40 мыңдай қазақ, қарақалпақ жастарының 1723  жылы қалмақтармен соғысында ерлігімен аты шыққан.
* 1726 жылы қалмақ ханы Цэрен Дондукке қарсы жорықтарда ерекше көзге түсті. Кейіннен Еділ, Жем, Үстірт, Маңғыстау жерлерінде басқыншылармен болған шайқастарға қатысқан. Халық аузында Атағозы  батыр туралы  және  батыр айтты деген көптеген қанатты сөздер сақталған. 
* Х.Досмұхамедов өзінің *«Аламан»* жинағында Атағозы есімін қазақтың атақты билері қатарында атайды. *[[Мұрат Мөңкеұлы]], Аралбай, Нұрым* сынды ақын-жыраулар Атағозыны жырға қосқан.
* Зираты Бейнеудегі Бекет ата мешітінің солтүстігінде 2 км жерде. 
* 2004 жылы батырдың 300 жылдығы облыста кең көлемде аталып өтті.

## Дереккөздер

Санат:1704 жылы туғандар
Санат:1794 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Астық бастыру

**Астық бастыру ** — дәнді-дақылдарды масағынан, собығынан, қауызынан ажырату. А. б. егіншіліктегі күрделі, ең жауапты да, кезек күттірмейтін жұмыстардың бірі болып саналады. Оның негізгі мақсаты — астықты төкпей-шашпай дер кезінде жинап, қамбаға құю. А. б. комбайндар (“Енисей”, “Дон”, СК-5 т. б.) арқылы жүзеге асырылады. Оның мезгілі егін орудың тәсіліне тікелей байланысты болады. Қазақстанда негізінен егін орудың екі тәсілі қолданылады. Егер өсімдік сирек, аласа, арамшөптер басым болса, астық дәнінің қамырланып пісу фазасында бөлектеп орылып дестеге түсіріледі. Бұл тәсіл еліміздің солт., орт. облыстарында қолданылады. Бітік, сабағы биік әрі дәні толық піскен кезде, арамшөптерден таза, күн жылы, ауа райы ашық болғанда егін тікелей орылады. Бұл жағдайда А. б. егін орумен бір мезгілде жүреді, яғни егін шабылып дән сабан мен топаннан ажыратылып, бірден бастырылады. Бұл тәсіл Қазақстанның оңт. облыстарына тән. Бастырылған астықтың сапасы дәннің жарылмауына, сабан-топан және дәннің қауызға араласып кетпеуіне қарай бағаланады. Ол үшін комбайндағы барабанның айналу жылдамдығын, оның декамен арасындағы саңылау мөлшерін дұрыс реттеу керек.

Санат:Егін шаруашылығы
Ата кегі

**Ата кегі ** — адамзат қоғамының белгілі бір даму сатысында болған кек алу ғұрпы. Қатты жәбірленген, жараланған, жақыны өлтірілген, мал-мүлкі таланған жеке адам, ата әулеті не бүкіл ру өштесіп, кек (“Қанға қан”) қайтарып отырған. Тәуке ханның жарлығымен (“Жеті жарғы”, 17-18 ғ.) қазақ арасында қанды қанмен жуып, зақымшылық жасау жойылып, кісі өлтірушіге құн төлету тәртібі енгізілді. Кек қайтару үшін қарадан шыққан ер адамды өлтірушіден бір мың қой, әйелді өлтірушіден жарты құн (500 қой), сұлтан мен қажыны өлтірушіден жеті адамның құнын төлеу талап етілген. Егер өлтірушінің құн төлеуге шамасы келмесе яки туыстары құн төлеуден бас тартса, оны өлген адамның туыстары өлтірілген не құлдыққа алынған. Ата кегі көптеген ұлттарда болған ғұрып.

## Дереккөздер

Санат:Этика
Атакент

**“Атакент” ** — Қазақстандағы іскерлік ынтымақтастық орталығы, акционерлік қоғам. 1992 ж. ҚР Министрлер Кабинетінің қаулысымен құрылған. Негізгі мақсаты — экон және өндірістік-коммерц. байланыстардың, іскерлік ынтымақтастықтың, кәсіпкерліктің, отандық экономиканың әлемдік экон. жүйемен интеграц байланысының дамуына ықпал жасау.  
нобай|Тимирязев-Манас қиылысындағы тақтайша.
Құрылтайшылары — республиканың ірі компаниялары, банктері және жеке кәсіпкерлер. Құрамында алты еншілес фирма мен компания бар. Олар “Атакент-Экспо”, “Көрме сервис”, халықар. “Атакент-Сауда” сауда үйі, “Атакент-Сақтық”, “Атакент-Отель”, “Атадан” Қазақстан-Германия бірлескен кәсіпорны. “Атакент-Экспо” халықаралық ұлттық арнайы көрмелер ұйымдастырады. Жәрмеңке, бизнес-байланыстар ұйымдастырып, конференциялар өткізеді, көрме стендтері құрылысы мен безендіру жұмыстарын жүргізеді. “Көрме-Сервис” коммуникац. қызметпен толық қамтамасыз етеді. Халықар. “Атакент-Сауда” сауда үйі халықар сауда жұмысын, тауарларды сату алдындағы дайындық және маркетинг, консигнация (тауарды сату үшін несиеге беру) жұмыстарын орындайды. “Атакент-Сақтық” коммерц. қаржыны сақтандырады. “Атакент-Отель” шетелдік фирмалар мен компаниялар өкілдерін қабылдау, орналастыру және сервистік қызмет көрсету ісімен шұғылданады. Ал, “Атадан” Қазақстан-германия бірлескен кәсіпорны шетелдік, отандық фирмалар ұйымдастырған жәрмеңкелер мен көрмелердің барлық түріне қызмет көрсетеді. “А.” акицон. қоғамының иелігінде 650 мың м2 жер бар, оның 15 мың м2-інде үйлер, ғимараттар және түрлі құрылыс объектілері орналасқан. Олардың көбісі көрме жұмысына лайықталып салынған ғимараттар, көрме алаңдары т.б. құрылыстар. 

## Галерея

Сурет:Atakent mall.jpg|alt=
Сурет:Atakent1.jpg
Сурет:Atakent2.jpg
Сурет:Atakent area.jpg

Санат:1992 жылы құрылғандар
Санат:акционерлік қоғамдар
Атақ

‎**Атақ ** — жеке тұлғаларға немесе ұжым, топтарға қандай да бір атқарған қызметі, сіңірген еңбегі үшін берілетін ресми баға.
Атақ тағайындау, оны беру және одан айыру тәртібі, сондай-ақ  әртүрлі атақ дәрежелеріне байланысты құқықтар мен міндеттер заң және нормативтік актілермен белгіленеді. 
Құрметті, әскери, ғылыми, арнаулы, жеке, кәсіби, спорттық, академиялық атақ, әртүрлі сыйлықтардың, конкурстардың лауреаттарына берілетін атақ, дипломатиялық атақ т.б. түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат: Білім
Атаққұмарлық

**Атаққұмарлық ** немесе **Амбиция**  — адам бойындағы мансапқа, даңққа қызығушылық, өркөкіректік пен өзімшілдік қасиет. Мансапқұмарлыққа ұқсас. Атаққұмарлыққа шалдыққан адам өз бойындағы іскерлік, білімділік, парасаттылық қабілеттерінің бар-жоғымен санаспай, қалайда жоғары атаққа, лауазымды қызметке қол жеткізуді мақсат тұтады. Ол қызметі мен беделі жоғары адамдар алдында өзін өзгелерден ерекше көрсету үшін жағымпаздық жасайды. Көңіліне ұнамаған адамдар жайында өтірік-өсек тарату арқылы күншілдік пен қызғаншақтық көрсетеді.

**Амбиция** - өзін-өзі сүю, өзіне сенушілік, басқа адамдарға деген жағымсыз қатынас, олардың күші мен жағдайларына сенбеушіліктің күшеюі. Амбиция адамдардың жанұяда, ұжымында қатынастарын қиындатады.
## Дереккөздер


Санат:Адам қасиеттері