open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бермеген құлға қайтесің...

«**Бермеген құлға қайтесің...**» — Абайдың 1895 жылы жазған өлеңі. Көлемі 40 жол. Сүйікті ұлы Әбдірахман дүние салғаннан кейін ақынның өзін-өзі жұбатуы, ағайын-туғанға, ел-жұртына тоқтау айтуы. Жер бетіндегі әлемге аты мәшһүр болған кейбір ғұлама данышпандардың, дүниені тітіреткен Ескендір Зұлқарнайын, Ақсақ Темір, Шыңғыстың да ажалдан да қашып құтылмағанын, ең бергісі құдай жолына дәулетін шашып, Меккеден үй салдырған өз әкесі Құнанбайдың дүниеден өткенін баяндай келе, тумақ болған соң, өлмек бар екенін, сабырмен санаға жеткізіп, у жұтқан жүректі сәл де болса сабасына түсірмек болады. Опасыз жалғанның жалт беріп, бір күні «аһ» ұрғызып кетерін мойындайды. Өлең 7, 8 буыңды аралас ұйқаспен жазылған. Алғаш ақынның 1933 жылы жарық көрген толық жинағыңда жарияланған. Басылымдарыңда текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Туыңды орыс тіліне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай шығармалары
Артур Семенович Бергер

**Артур Семенович Бергер** (1892-1981) - график-кескіндемеші, театр және кино суретшісі. Портрет, кітап безендіру саласында жұмыс істеді. Абайдың туғанына 100 жыл толу мерекесіне орай «Абай улы Мағауиямен бірге» атты картинасын (1944; кенеп, майлы бояу, Қазақстан Республикасының мемл. өнер музейі) жазды. Картинада бейнеленген кейіпкерлердің бір-біріне имандылық, рухани және шығармашылық жақындығы айқын аңғарылады.
## Дереккөздер


Санат:1892 жылы туғандар
Халықты сумен орталықтандырылмаған жабдықтау

**Халықты сумен орталықтандырылмаған жабдықтау** — сутоғандарын халықтың ауыз су, тұрмыстық және өзге де мұқтаждары үшін орталықтандырылмаған сумен жабдықтау тәртібінде пайдаланған кезде заңды ұйымдар мен азаматтардың жалпы және арнайы су пайдалану талаптарын сақтай отырып, суды тікелей жер бетіндегі немесе жер астындағы су көздерінен алу қақы. Осы мақсаттарға арналған бас саға құрылыстарын пайдалану су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органмен келісім бойынша аумағында бас саға құрылыстары орналасқан атқарушы органдар белгілеген ережелерге сәйкес жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Юрий Вильгельмович Гуммель

**Гуммель Юрий Вильгельмович** (1927 ж. т.) - мүсінші. Қолданбалы және монументті-мүсін саласында жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері. 

Гуммель 1979 ж. «Абай Құнанбаев» (гипс, Қарағанды облысы Абай қаласыңдағы Абай музейінің қоры), 1981 ж. «Абай» (қақталған мыс, автордың қоры) мүсіндерін жасады. Соңғы шығармада егде жастағы Абай төңірегіне зер сала қарап түр. Сәл алға ұмтылған басы ақынның жан толқынысын танытады. Иығына желбегей жамылған сырмалы шапаны алабұртқан көңіл-күйін аша түскен.

## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Мұхит шөгінділері

**Мұхит шөгінділері** (*Океанические осадки*) — қазіргі мұхит түбіндегі елі тау жынысына айнала қоймаған шөгінді және жанартаулық-шөгінді құрылымдар.

## Жалпы мәліметтер

Теңіз шөгінділерінен өзгешелігі - терригендік материалдың қатысы аз, биогендік процестердің рөлі басым және шөгінді жиналу процесі баяу. Терригендік мұхит шөгінділеріне құрлықтың шайылу өнімдері - өзендер ағызып әкелген жүзбе тасындылар, мұхит жағалауының бұзылуынан пайда болған өнімдер (*абразия*) жатады. Органогенді (*биогенді*) Мұхит шөгінділері суда тіршілік ететін планктон ағзаларының өлген қалдықтарынан (*қаңқалары, қабықтары және т.б.*) құралады. Бұлармен қатар Мұхит шөгінділері құрамына (*аз мөлшерде*) эолдық (*құрлықтан желмен әкелінген*), пирокластикалык (*жанартаулық*), хемогендік әр түрлі тасберіштер (*конкрециялар*) және мұхитқа ғарыш кеңістігінен келіп түскен шаңтозаң мен магниттік түйірлерден тұратын ғарыштық материалдар кіреді. Дүниежүзілік мұхитқа өзендер арқылы әр жыл сайын шамамен *16 млрд* тонна тасынды әкелінеді. Желдер мен жанартаудан болатын шөгінділер шамамен *2 млрд* тонна, ал ғарыштық материалдардан болатын шөгінділер жылына *10 млн* тонна болады.

## Тағы қараңыз
* Мұхит.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Альберт Анатольевич Гурьев

**Альберт Анатольевич Гурьев** (1937 ж. т.) - суретші. Қолданбалы және графика, экслибрис саласында жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері.

Абайдың 125 жылдық мерейтойына арналған альбомға ақынның «Жастықтың оты жалындап...» өлеңі бойынша салған суреті (1971, қағаз, линогравюра, Қазақтың мемлекеттік өнер мұражайы қоры) терең ақындық сезімталдықпен, астарлы әуенмен орындалған. Гурьев сол жылы ақынның балаларға арналып, «Менің алғашқы кітабым» топтамасымен жарық көрген «Жаз» деген кітабын көркемдеген (1971, «Жазушы» баспасы, суреттердің тұпнұсқасы автордың өзінде). Кітаптағы суреттерде ақын өлеңіндегі қазақ ауылының жазғы тұрмысы қанық бояулармен өрнектелген. Суретші комп. А. Жұбанов пен Л.Хамидидің «Абай» операсы үшін ақынның портреті салынған жарнама әзірледі (1973).

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Александр Михайлович Гурьевич

**Гурьевич Александр Михайлович** (1905- 66) - композитор, пианист. 1941 жылдан Қазақстанда тұрып, Семей, Алматы театрлары мен мәдениет мекемелерінде қызмет істеді. Композитор Абай шығармаларына ерекше ықыласпен қарап, ақынның «Жарқ етпес қара көңлім не қылса да...», «Ойға түстім, толғандым...», «Қор болды жаным...», Құлақтан кіріп, бойды алар...», «Қыз сөзі», «Өлең - сездің патшасы, сөз сарасы...», «Сұр бұлт, түсі суық, қаптайды аспан...» деген өлеңдеріне ән-романстар жазған.
## Дереккөздер
Халықтың ауызсу, тұрмыстық және өзге де мұқтаждары үшін берілетін суторғандары

**Халықтың ауызсу, тұрмыстық және өзге де мұқтаждары үшін берілетін суторғандары** — суының сапасы белгіленген мемлекеттік стандарттарға сәйкес келетін сутоғандарының ауыз сумен және тұрмыстық сумен жабдықтау үшін, сондай-ақ халықтың өзге де мұқтаждары үшін беру.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Белгілі сөз:өлді, өлді...

«**белгілі сөз:өлді, өлді...**» - Абайдың 1898 жылы шығарған өлеңі. Көлемі 4 тармақтан тұратын бір шумақ. Ақын өзінің Жаманбала деген көршісінің 3 жасар баласы шетінегені жайлы қаралы хабарды естігенде күңіреніп отырып, табан астында ауызша айтқан. Өлім-жітімді көп көріп, қасірет шеккен көңілдің азалы сарыны байқалады. Үміт артқан сүйікті ұлы Әбдірахман қазасының арылмас қайғысы еске түсіп, ақынның жаралы жүрегін тағы да бір тырнап, қажытып кеткендей. Осындай күйінішті сетте тілге оралған аз сөзде үлкен ой, ақынды толғантып жүрген философиялық тұжырым аңғарылады. Өлең 8 буынды шалыс ұйқаспен шығарылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы толық жинағына енгізілді. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс кездеспейді. Қырғыз, орыс тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Өлеңдер
Бақыт Ғабдуллин

**Бақыт Ғабдуллин ** (1923 жылы т.) - философия ғылымдарының кандидаты (1960), доцент.

## Ғылыми еңбектері
* 1950 жылдардан бастапАбайдың философиялық, әлеуметтік, адамгершілік, этика, таным-толғамдары, дінге көзқарасы мәселелерін зерттеумен айналысып, оннан астам ғылыми мақала жариялады.
* «Абайдың Сократтың этикалық көзқарасына сыны туралы бірер сөз» («Научные доклады высшей школы». Философские науки. 1960, № 2).
* «Абай және Сократ» (Абай тағлымы, А., 1986).
* «Абайдың Сократ шығармаларымен таныстығы туралы» (Қазақстан мектебі, 1960, № 1).
* «Абайдың дін туралы түсініктері» («Қазақстан коммунисі», 1960, № 8) т. б. мақалаларында ақынның дінге көзқарасына жан-жақты талдау жасап, тәңірі мен адамның арақатысы, иман туралы ақын тұжырымдарын ашып көрсетті, оның көне заман философы Сократпен ақыл, білім туралы ортақ ойларын салыстыра зерттеді.
* «Абайдың этикалық көзқарасы» (1970)
* «Шоқан, Ыбырай және Абай дін туралы» (1988) деген арнаулы монографиялық зерттеулерін шығарды.
* 1960 ж. ақынның этикалық көзқарасы тақырыбына кандидаттық диссертация қорғады.

## Дереккөздер

Санат:Абайтанушылар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Философия ғылымдарының кандидаттары
Ғазел Жағыпарқызы Мағауина

**Ғазел Жағыпарқызы Мағауина**(1927 ж. т.) - Абайдың шөбересі. Мағауияның баласы Жағыпардан туған. Семей, Шымкент, Арыс, Алматы қалаларында мектеп-интернатта оқыған. Кино саласына мамандар даярлайтын училищені бітіргеннен кейін Қазақ мемлекеттік университетіне қабылданып, қоғамдық ғылымдар факультетін бітірген. Ол алғашқыда мұғалім, кейіннен «Қазақфильм» киностудиясында қазақ киносы тарихы мұражайының бөлім меңгерушісі болды. Абай мұрасын зерттеушілерге мағлұматтар берген.  Қазір Алматыда тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шабындық жерді түбегейлі мелиорациялау

**Шабындық жерді түбегейлі мелиорациялау** — жер қыртысын бұзып, жыртып өңдеу арқылы жердің отын (шөптің қалыңдығын) арттыру шаралары. Бұл орайда алдымен берілетін су режімі гидротехникалық тұрғыдан реттеледі; одан әрі жыртылып өңделетін жер қатты өсімдіктерден, бұта, талшыбықтардан, ағаш түбірлерінен тазартылып, жер тегістеу жұмыстары жүргізіледі, ең соңында агротехникалық тыңайтқыштар сіңіріліп, шабындық құнарландырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шайма суды бұрып әкету

**Шайма суды бұрып әкету** — сүзгіден шыққан шайынды суды үш құрылымды індік құрамалы құбырмен, сутартқышпен немесе аспалы науа көмегімен бұрып әкету.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Нивелирлік биіктік

**Нивелирлік биіктік** (*Нивелирная высота*) — жер беті нүктесінің нивелирлеу әдісімен анықталатын биіктігі. Геометриялық нивелирлеу нәтижесінде нивелир сызығының бойымен алынған бір-біріне жақын орналасқан екі нүкте арасындағы биіктіктер айырымымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Санат:Геология
Шайып суару

**Шайып суару** — 1) жердің тұзды сортаңдылыгын шайып кетіру, шайылатын аймақтың топырағын белгілі су көлемімен қанықтыра суды жаю аркылы, өсімдік тамыры өсетін белсенді қабаттан тұз ерітіндісін әкету процесі, оны 0,6 : 1,5 м тереңдікте жургізеді; 2) топырақты сордан тазарту үшін берілетін су көлемі, жоғарғы қалыпты сумен тазартылған тұзды, сортаңды жердің шайынды суының жер асты суына сіңуі (инфильтрация), яғни бұл да жерді тұз бен сордан арылтудың тиімді тәсілінің бірінен саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шалаң

**Шалаң** — тамыры дамыған, суға батып өсетін көпжылдық өсімдік. Масақшаға жинақталған болып келетін гүлдері су бетінен жоғары шығып тұрады. Масақша тығыз, ұзындығы 3 см-ге дейін болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шар бөгені

‎
**Шар бөгені**  — Абай облысы Жарма ауданының жеріндегі бөген. Шар өзенінің бойында. 1977 жылы пайдалануға берілген. 

## Гидрологиялық сипаты
Ауданы – 11,9 км2, ұзындығы – 6,5 км, ені – 2,5 км, ең терең жері – 23,3 м, сыйымдылығы – 80,0 млн. м3, су жинау алабы – 1900 км2, жағасының ұзындығы – 21,6 км. Негізінен етті-сүтті ірі қара мен қой өсіруші аудан шаруашылықтарының 29,5 мың га егістігі мен шабындығын суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы гидрографиясы
Шаруашылықаралық мелиорациялық жүйе

**Шаруашылықаралық мелиорациялық жүйе** — екі және одан көп шаруашылықтың суармалы жерлерін сумен қамтамасыз ететін жүйе. Шаруашылықтардың жүйелері толығымен осы жуйенің құрамына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Нөсер ағындысы

**Нөсер ағындысы** (*Ливневой сток*) —

# қарқынды жауын-шашын (нөсер) нәтижесінде пайда болған ағынды; 
# жауын-шашын ағынынын қалыптасу процесінің жалпы атауы; 
# қарастырылатын тұстама арқылы ағатын судың жиынтық мөлшері (көлемі); 
# нөсерлік канализациямен қабылданатын су мөлшері.

Нөсерлік ағын - нөсер жаңбыр жауғанда пайда болатын өзендер мен ағын сулардың ағыны. Көктемгі су тасумен салыстырғанда өзен мен ағын сулар деңгейлерінің тез көтерілуімен сипатталады.

## Тағы қараңыз
* Нөсер;
* Жаңбыр.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шаруашылықішілік бақылау желісі

**Шаруашылықішілік бақылау желісі** — жеке-жеке бақылау құдықтары мен ұңғымаларының жүйесі; жер асты сулары жүргісінің жер құрғатуға тигізетін әсерін және оның тұзды-минералдылығын, сонымен бірге жер асты суларының деңгейін бақылайтын құрылыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шаруашылықішілік мелиорациялық желі

**Шаруашылықішілік мелиорациялық желі** — бір шаруашылық аймағындағы және сол шаруашылықтың жерін сумен қамтамасыз ететін суландыру желілері. Оған — реттеуші (ашық және жабық), сондай-ақ су жүргізгіш желілер, су жинағыш және т.б. каналдар мен пайдалану жолдары жатады. Бұлардың барлығы шаруашылық қарамағындағы теңдестікте болып, сол шаруашылық арқылы қаржыландырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шартты таза су

**Шартты таза су** — тазартылғаннан кейін не тазаланбаған күйінде су объектісіне жіберілгенде ондағы су сапасының нормаларын бұзуға тиіс емес ақаба сулар. Мұндай суларға, әдетте, суармаланатьш аумақтардан келетін кәріз суларын жатқызады. Бірақ ақаба суларда ондағы бар заттектердің бәрінің концентрациясы өлшенген деуге әсте келмейтіндіктен, әдетте, Ш.т.с. табиғи су объектілерін ластағыш негіз болып шығады. Мұндай суларды оларда бар заттектер концентрацияларын азайтып, нормаға келтіру үшін 10—15 есе су қосу керек болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шаруашылық канал

**Шаруашылық канал** — шаруашылық-аралық каналдан суды шаруашылыққа тасымалдау үшін салынатын каналдар жуйесі. Ол суды шаруашылықтың бір ауыспалы егістігіне немесе бригадасына жеткізгеннен кейін, суды бөліп таратады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шаруашылықаралық коллектор

**Шаруашылықаралық коллектор** — бір топ шаруашылықтан суару кезіндегі ағынды суларды жинап, сыртқа алып кететін жүйе. Ол суармалы жердің ең төменгі еңістігі деңгейімен жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Нұра

**Нұра** өзені– Теңіз көлі алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды және Ақмола облыстарының жерімен ағатын өзен. Ұзындығы - 978 км, су жинау алқабы - 60,8 мың км2. Нұра Қарқаралы тауының батыс сілемдеріндегі бұлақтардан басталып, Теңіз көліне құяды. Ұзындығы 10 км-ден астам 200-дей саласы бар. 

## Бастауы
Нұра Қызылтас тауының батыс сілемдеріндегі бұлақтардан басталып, Теңіз көліне кұяды.

## Этимологиясы
Бұл атаудың шығу төркіні жайлы пікірлер әр қилы. Зерттеушілер монғол тіліндегі нураа, нуруу және нур сөздерін бір қатарға қойып, осы сөздердің бәрін нұра сөзінен өрбіген немесе өзгерген түрі деп жаңылыс талдайды. Бұл сөздердің монғол тілінде жеке-жеке мағынаға ие, дербес лексема екендігінде мән бере қарастырғанымыз жөн. Монғол тіліндегі норах - "опырылыс", "құлау"; бурят. нуралта - "құлау, жылжу", монғол тілінен эквенк.тіліне енген "нура" - "жар" деген мағынаны білдірген. Е.Қойшыбаев Нұра атауын талдай келіп, "нұра тұлғасы жер бетінің рельефімен (биіктікпен) байланысты айтылған көне тілдердің қалдығы болуы тиіс" деген пікірге келеді. Ғ.Қоңқашбаев "Нұра — еңіс жерлердегі созыла жатқан жыра, қолат" деп түсіндіреді. Бұл сөздің монғол Нуруу 1.жон, арқа; 2. дөң, жота сөзімен тікелей байланысты екені белгілі.

## Гидрологиясы
Нұра жоғарғы ағысында аласа таулардың арасымен, орта тұсында ұсақ шоқылар бойымен және төменгі ағысында төбелі жазықпен ағады. Өзен аңғары жоғары және орта бөлігінде қатты кристалды шөгінді жыныстардан (ені — 2-10 км) түзілген, төменгі жағында аңғары 25 км-ге дейін ұлғаяды. Жайылмасы кең (кейде 15 км-ге дейін) келеді. Тереңдігі 1-4 м. Жылдық орташа су шығыны 19,5 м3/с (сағасынан 369 км жерде). Негізінен қар және жер асты суымен толығады. Жылдық ағынының 92,1%-ы сәуір-мамырда, 7%-ы маусым-қазанда, ал 0,9%-ы қыста өтеді. Жылдық ағынының орташа көп жылдық көлемі (Романовское селосы тұсында) — 473 млн. м3. Өзен қарашаның басында қатып, сәуірде мұзы ериді. Ірі салалары: Ақбастау, Алтынсу, Байғожа, Есен, Ұзынбұлақ, Құланөтпес, Матақ, Ащысу, Үлкен Құндызды, Көкпекті, Шерубайнұра (ең ірісі, 268 км).

## Шаруашылық маңызы
Суға тапшы Орталық Қазақстан жағдайында Нұраның шаруашылық маңызы өте зор. Өзен бойында Самарқан, Самар және Шерубайнұра бөгендері салынған. Нұра су құбыры іске қосылған. Сағасында Қорғалжын мемлекеттік қорығы ұйымдастырылған. 

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Бұқар жырау ауданы өзендері
Санат:Қарқаралы ауданы өзендері
Санат:Қорғалжын ауданы өзендері
Санат:Нұра ауданы өзендері
Санат:Целиноград ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Шаруашылықаралық канал

**Шаруашылықаралық канал** — суды бас каналдан алып, жақын орналасқан бір топ шаруашылыққа тасымалдау үшін салынатын жүйе, одан бөліп таратушы каналдар бірнеше шаруашылықтьі сумен қамтамасыздандырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шекаралық суда су пайдалану

**Шекаралық суда су пайдалану** — шекаралық суда су пайдалану, су шаруашылық және су қорғау шараларын жүргізу мен дауларды шешу тәртібі халықаралық шарттар негізінде жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шектелген рауалы төгінді

**Шектелген рауалы төгінді** — бақылау пунктіндегі судың сапасын қамтамасыз ету мақсатында белгілі су объектісі пунктінде, кесімді уақыт ішінде, бекітілген режім бойынша барынша жоғары рауалы жіберілімді ағынды судағы заттек массасы. Ш.р.т. жергілікті су пайдалану жүйесіндегі заттектің шекті рауалы концентрациясы, су объектісінің ассимиляциялық мүмкіндігі және су пайдаланушылар арасында бөлінді заттек массасының оңтайлы болінуі ескеріле отырып жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шекті рауалы шығарынды

**Шекті рауалы шығарынды** - жермен астасқан ауа қабатындағы негізден немесе негіздер тобынан түскен ластағыш заттектің шамасы тұрғындарға, жануарлар мен өсімдіктер өлеміне арналған сапасының нормативінен аспайтындай етіп белгіленген ғылыми-техникалық нормативі. Есепке алынған негіздің шекті рауалы шығарындысын анықтағанда атмосферадағы баска негіздердің шығарындыларынан түзілген шаманы ескеру керек.

Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес құжат пайдалануда стационарлық шығарындылар көздері бар ұйымдарға қажет.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шекті морена

**Шекті морена** — шептік морена, аңғарлық мұздық тілінің шетіне шөккен бір немесе бірнеше доғалық тізбектен тұратын, аңғарды көлденең алып жатқан белдем түріндегі үйінді тау жыныстары. Ш.м. мұздықтың ұзақ уақыт тұрақты жағдайда болған кезінде шөгеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шектік мореналық көлдер

**Шектік мореналық көлдер** — шептік мореналар тізбектерінің арасындағы ойыстарда немесе мұздыққа дейінгі аңғарларды шептік-мореналық жалдардың бөгеуі нәтижесінде қалыптасатын көлдер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шекті теңіз

**Шекті теңіз** - мұхиттың аралдар арқылы немесе құрлыққа сұғына кіріп орналасқан және мұхитпен еркін жалғасатын бөлігі. Мыс., Баренц, Чукот, Норвегия теңіздері.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шлангалы тереңдік сорғы

**Шлангалы тереңдік сорғы** — бұрғылау ұңғымаларынан сұйықтықтарды тартуға арналған тікелей іс-әрекетті, өтпе плунжерлік сорғы. Ш.т.с. ұңгымада орнатылуына және құрастырылу қағидасына қарай: құбырлы сорғылар және батырылған сорғылар болып бөлінеді. Құбырлы сорғылардағы жұмыс цилиндрі — сорғы құбырлары бағанасымен тікелей жалғасады. Сорғыны алмастырғанда құбырлар бағанасының бәрі бірге көтеріледі. Қарнақтағы плунжер мен сорғы клапандары бөлек-бөлек түсіріледі және осылайша шығарылады. Батырылған сорғыларда түсіру және көтеру жұмыстары қарнақтар бағанасымен атқарылса, құбырлар бағанасы тұрақты ілінген. Бұл жағдайда сорғы цилиндрі сорғы құбырының төменгі тұсына арнайы серіппелі құлып құрылғысы арқылы бекітіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шлюз камерасы

**Шлюз камерасы**— кемелерді бір су деңгейінен екіншісіне көтеріп немесе су деңгейімен төмен түсіріп (камераға су жинап немесе суды ағызып) бір бъефтен екінші бъефке көтеріп-түсіруге арналған гидротехникалық кеме тасымалдаушы құрылыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шөмішті тегістеуштер

**Шөмішті тегістеуштер** — суармалы жердің дөңестеу тұсының топырағын сыдырып, ойпаң жеріне жеткізіп тегістейтін машиналар. Шөмішті тегістеуіш машиналар механикалық, гидравликалық және электрлі жетек жүргізгіш механизмді болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шахталы су қашырты

**Шахталы су қашырты** — суқашыртқының бір түрі. Ш.с.қ. мынадай құрамнан тұрады: жазық беттік суағар, тік (вертикалды) немесе көлбеулеу шахта және туннель түріндегі су әкеткіш. Доңғалақ пішінді көлденең қимадағы су қашыртқының шахтасы, көп ретте жартасты жерді тесіп орналастырылады. Жекелеғен геологиялық және топографиялық жер жағдайына байланысты шахталы су қашыртқының жоғары бөлігін мұнара түрінде жасайды. Шахтадан судың әкетілуіне байланысты құрылыс туннелі немесе галереясымен бір деңгейде жалғастырылады. Шахталы су қашыртқысын көп жағдайда орташа және өте жоғары тегеурінді су тораптары үшін пайдаланады. Осы түрдегі су қашыртқының су өтімі 5000 м3/сек-қа дейін жетеді. Ш.с.қ. жұмыс істеу ыңғайына қарай: басқарушы (қырындағы жапқыш) және автоматты жұмыс істеуші болып бөлінеді. Басқарылатын шахталы су қашыртқының жоғары бъефіндегі қалыпты тірелу деңейін (ҚТД) жапқыштың көмегімен ұстайды. Басқарылатың шахталы су қашыртқының су өтімі 600-700 м3/сек-тан артпауы тиіс және суағар қырындағы арын 5-6 м-ге дейін болады. Ш.с.қ. қырының жер жағдайында, орналасу пішініне қарай: доңғалақты, жартылай доңғалақты және жапырақ пішінді болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шығарылған мұздық

**Шығарылған мұздық** — аңғарлық мұздыққа ұқсас және қозғалыс жылдамдығының шапшаңдығынан мұздық қалқанның беткейінде бөлектеніп қалған мұздық. Мұз "жағалардың" ортасында аққан өзенге ұқсайды. Мұз асты бедерінің бөлшектену сипатына (мыс., мұз асты аңғарының болуы) немесе еру температурасына орай қалыптасады. Антарктида мен Гренландияда кеңінен таралған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шығынның өтелімділігі

**Шығынның өтелімділігі** - белгілі бір уақыт ішінде шыққан шығынның өтелуі — гидротехникалық құрылысты салу кезіндегі жұмсалған қаржының орнын белгіленген уақытта толтырып, алғаш шығарылған шығындарды өтеу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шөпті гидроегу машиналары

**Шөпті гидроегу машиналары** - гидросепкіш, каналдардың, бөгеттердің және топырақтан жасалған басқа құрылыстардың құлама жар қабаттарына шөпті гидравликалық әдіспен егіп, оның беріктігін нығайту үшін қолданьшады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Оспан Құнанбайұлы

**  Оспан Құнанбайұлы ** (1852-1891) - Құнанбайдың Ұлжаннан туған баласы. Абайдың өзіне тетелес інісі. 

Оспан ауыл молдасынан сауатын ашып, ескіше хат таныған. Зейнеп, Торымбала, Еркежан деген әйелдері болған. Өзінен бала болмай, Абайдың Әубәкір, Бәкизат деген ұлы мен қызын тәрбиелеп есірген. Оспан ақ пейіл де жомарт, ісіне тыңғылықты, дұшпанына мейірімсіз, досына құшағы ашық, алған бетінен қайтпайтын қайсар, балуан тұлғалы, батыр мінезді кісі болған. Абайды ерекше құрмет тұтып, оның дұшпандарымен жағаласып өткен. Оспан туған жері Жидебайда қайтыс болды. Семейдегі Абайдың әдеби-мемориалдық музейінде Оспанның өмірі мен қоғамдық қызметі туралы деректер сақтаулы. М. Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясында Оспан бейнесі шынайы сомдалған. Абай Оспанға арнап: «Жайнаған туың жығылмай», «Кешегі Оспан», «Кешегі Оспан ағасы» атты өлеңдер жазған.

## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Судың минералдылығы

**Судың минералдылығы**— су құрамындағы минерал заттардың, яғни химиялық элементтердің иондар немесе коллоид (қойыртпақ) түріндегі қосындысы. Сулардың жалпы минералдылығы бойынша (г/дм3) бөлінуі төмендегідей: өте тұщы (1,0), аз тұзды (1-3), тұздылау (3—5), тұзды (5—10).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Олег Леонидович Островский

**  Олег Леонидович Островский **,(1916-81) - суретші. Қолданбалы сәндік және монументті өнер саласында жұмыс істеді. Ол «Абай портреті» (1957, ағаш, оюлы бөзек, Қазақстанның мемлекеттік орталық мұражайы қоры), «Абай портреті» (1958, ағаш, оюлы бөзек, Абайдың мемлекеттік қорық мұражайы қоры) еңбегінің авторы. Екі шығармада да жеңіл де жылы бояулар техникалық талаптар мен кейіпкер кескінінің дәлдігіне сай сәтті үндестік тапқан.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Судың органолептикалық қасиеттері

**Судың органолептикалық қасиеттері** — судың иісінің, дәмінің және ондағы тасынды қоспалардың сипаттамалары. Олар адамға жағымсыз әсер етеді. Бұл қасиеттер баллмен бағаланады. Су пайдаланудың тұрмыстық жағдайда судың иісі 2 баллдан аспауы қажет. Судың дәмін анықтау үшін де осыған ұқсас көрсеткіш қолданылады. Әдетте, судың дәмдік қасиеттері оның иістік қасиеттерінің шегінен асқанда көрініс береді. Ауыз су ретінде пайдаланылатын су көздері үшін судың түсі 20 см түтікшеде, ал басқа жағдайлардың бәрінде — 10 см түтікшеде байқалмауы шарт.

## Судың оттекпен байытылуы

**Судың оттекпен байытылуы** — оттектің атмосферадан және өсімдіктердің фотосинтез процесінде бөлінуі арқылы судың оттекпен байытылуы. Судағы оттектің азаюы органикалык заттардың тотығуына жұмсалуынан (су ағзаларының тыныстауы, ашуы, органикалық қалдықтардың шіруі) болады. Су үздіксіз қозғалыста бола отырып, жер бетінде өтіп жатқан барлық процестерге қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Судың сапалылығы

**Судың сапасы** — судың әртүрлі пайдалану түрлеріне (ауыз су, тұрмыстық, ауылшаруашылық және өнеркәсіптік) жарамдылығын анықтайтын судың физикалық, химиялық және биологиялық қасиеттерінің жиынтығы. Республиканың су объектілерінің басым көпшілігінің сапалық деңгейі төмен, мысалы, Жайық, Ертіс, Нұра және Сырдария өзендері неғүрлым ластанған өзендерге жатады. Ластану негізінен өнеркәсіптік, коммуналдық-тұрмыстық, кәрізді және басқа да ақаба сулардың шығарындылары есебінен болады. Бұған қоса, жер асты сулары да ластануда, олардың сапасының ңашарлауы көптеген кен орындарында байқалуда.

## Дереккөздер

Санат:Су шаруашылығы
Осы қымыз қазаққа

** «Осы қымыз қазаққа»** — Абайдың 1901 ж. жазған өлеңі. Көлемі 24 жол. Қазақ арасына сіңген ноғай Ысқақ Махмұтовтың немерелері Абай аулына қонаққа келіп жатқанда бас қосып, қымыз ішіп, қызара бөртіп отырғандарға қарап сөз арасында айтылған екен. Бұл туындыда үлкен әлеуметтік салмақ бар. Асылы, Абай төрт түліктің ішінде жылқы малын жиі де қызыға жырлаған. Оның көшпелі қазақтың ең қастерлі түлігі, мінсе - көлігі, жесе - еті, ішсе - сусыны, әрі сұлулықтың символы екенін еске салып отырған. «Қар тепкенге қажымас қайран жылқы», «Жақсы ат пен тату жолдас - бір ғанибет» деп мадақтаған. Ал мынау өлеңінде осыған қайшылау пікір айтқан. Бірақ мұнда да жылқыны даттамаған, тек семіз қазы, уыз қымызға құлшылық қыла беруден сақтандырған. Негізінен мұнда ақын қымыз құмарлыққа, қымыз көрсе, қызыл көрген қара құстай қаптайтын қазақ әдетіне сынай қараған. Қымыз қуып кететін қызбалықты борыш деп санама, жылқы жиып қымыз ішуді мансап көріп әр нәрсеге шатылма, жылқының жауы көп, оны әр төбенің тасасында ұры-қары аңдып жүр. «Мақтан қума, керек қу», «жуасты мін де, айран іш», қой өсір, қойдан жылқы асыл емес. Қой – қойныңдағы ақша, бағуы да, күзетуі де оңай» деп ақыл береді.

Өлең шұбыртпалы ұйқаспен, жыр үлгісінде жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің басылуларында кейбір өзгерістер бар. Мысалы, 1945, 1948 жылғы жинақтарда 23-, 24-жолдар «Қойныңда ақша, қолда қой, Күзетке оңай шошынба», ал 1954 жылғы жинақта «Қойыңды ақша, қолда қой, Күзетке оңай шошыма» - деп берілді. Кейінгі басылымдарда бұл жолдар Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы жинақ негізі бойынша «Қойыңда ақша, қолда қой, Күзетке оңай шошынба»түрінде алынып жүр. Өлең орыс, өзбек, қырғыз, тәжік, түрікмен, татар, ұйғыр тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Судың ластануы мен былғануын анықтайтын органдар

**Судың ластануы мен былғануын анықтайтын органдар**— судың ластануы мен былғануын табиғатты және жер қойнауын қорғайтын, су ресурстарын басқаратын, денсаулық сақтайтын, гидрометеорологиялық мемлекеттік органдардың анықтауы. Физикалық, химиялық немесе биологиялық сипаттағы өзгерістер судың ластануы деп танылады, осылардың салдарынан су коммуналдық, өнеркәсіптік, ауыл шаруашылық, балық шаруашылық және басқа мақсаттарға ойдағыдай пайдалану үшін жарамсыз болып қалады. Суға қатты, өндірістік, тұрмыстық қалдықтардың енуі судың былғануы деп саналады, осылардың салдарынан су объектісінің гидрологиялық жай-күйі нашарлайды және суды пайдалануға кедергі келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Инфократия

**Инфократия** - тікелей мағынасы ақпараттың билігі; ауыспалы мағынада бейнелі түрде "төртінші билік" аталатын бұқаралық ақпарат құралдары мен оның өкілдерінің билігі. Бұқаралық ақпарат құралдарын орталықтандырған және салыстырмалы монополиялық бақылау орнатқан жағдайда саяси билікке қол жеткізу мүмкін. Осылайша "ақпараттық магнат" Берлускони (Италияда) саяси партиясының көшбасшысына айналып, премьер-министр лауазымын иеленді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Өзгеге, көңлім, тоярсың...

** «Өзгеге, көңлім, тоярсың...»**  - Абайдың 1890 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 9 шумақтан тұрады. Ақынның өлең сөздің, поэзияның зор қоғамдық мәнін ашып көрсететін шығармаларының бірі. Ақындық өнердің, өлең жырлардың, ән мен күйдің халық өмірінде алатын орнын Абай өте жоғары бағалады. Поэзиялық шығармадан, өлең-жырдан, әннен халықтың арман- тілек, қуаныш-қайғысы айқын көрініс беретініне айрықша мән береді. Сондықтан ақындарға, өлеңді, әнді айтушыларға биік талап қояды. Өлеңнен Абайдың поэзиялық шығарма нағыз әмірлік қажеттіктен туатын, үлкен мақсатқа жұмсалатын сөз деп қарайтыны анық байқалады. Ол өлеңді өлең ететін айтпауға болмайтын, қанша айтса да тоймайтын қасиеті, адамды қайғы- мұңнан, дертінен айықтыратын қуаты деп есептейді. «Оны айтқанда толғанып, Іштегі дертті жоярсың...» - дейді. Абай өзінің өлеңін көзден жас ағып отырып айтылатын, жүректі жарып шығатын зарлы сөз деп сипаттайтыны назар аударады. Ақын өзінің тебіреніп, іштегі сырын ақтара айтқан сөзін тыңдаушылар бар ықыласымен, бар санасымен қабылдар деп аңсайды. Олар айтылған сөздің мән- мағынасын, ой-пікір тереңдігін толық түсініп, көркемдік қуаттылығын терең сезінсе екен дейді. 
«Қара басқан, қаңғыған 
Қас надан нені ұға алсын? 
Көкірегіңде оты бар
Құлағын ойлы ер салсын... 
Не пайда бар - мың надан 
Сыртын естіп таңдансын.
 Онан дағы бір есті 
Ішкі сырын аңғарсын...» 
Бұл сөздерден ақынның осы өлеңінің соңғы жағын тыңдаушыларға өкпе-наз айтқандай болып, сөзді құр құлақпен қармамай, жүрегіңмен тыңда деп ақыл беруін зор үміт екені байқалады. Тағы бір көңіл аударарлық жай - Абай өлең туралы айтқанда жазып шығарылып, оқып айтылатын өлең мен әнге салып айтылатын өлеңнің арасына шек қоймайды.
«Әуелесін, калқысын, 
От жалын боп шалқысын. 
Жылай-жырлай келгеңде, 
Арттағыға сөз калсын. ...
Қабыл көрсе сөзімді, 
Кім таныса, сол алсын...» - 
дегенінен біз Абайдың «өлең» деген сөздің қазақ тілінде қалыптасқан мағынасы кең екенін ескеріп, оқылатын өлең және әндетіп айтатын өлең деп екі мағынада бірдей қолданғанын көреміз.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Сары топырақ

**Сары топырақ** () - қоңыр- сары немесе күңгірт түсті борпылдақ шөгінді, құрамының 60—80 пайызы диаметрі — 0,05—0,005 миллиметр түйіршіктер болады.
Сары топырақтар — ылғалды субтропик ормандарда пайда болатын топырақ. Реакциясы қышқыл, гумусы шамалы болып келеді. Сары топырақ Қытайдың (Янцзы бассейні), АҚШ-тың, Австралияның, Жаңа Зеландияның едәуір келемін алып жатады. Ол бұрынғы КСРО-да батыс Закавказ бен Ленкоранда таралған. Сары топырақты көп жылдық субтропиктік (цитрустік шай тағы басқалар) дақылдар мен овощь, дәнді дақылдар тағы басқалар өсіруге пайдаланады. Оларда қоректік заттар аз, сондықтан тыңайтуды көп керек етеді.


Сурет:ArgentinaLoess.JPG
Сурет:Loess landscape china.jpg|Шаньси, Китай


## Дереккөздер


*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Топырақтану
Санат:Су шаруашылығы
Тіл саясаты

thumb
**Тіл саясаты** - тіл тағдырын белгілейтін мемлекеттік шаралар жүйесі. "Тіл саясаты" үғымы алғашында "ұлттық саясат", "шаруашылық саясат" терминдерімен қатар пайда болып, өзінің мазмұны жағынан партиялық және мемлекеттік саясаттың ұлт мәселесіндегі тілге қатысты жағын білдірген. Ал, кейінірек бұл терминнің мазмұны кеңейтіліп, әлеуметтік сөйлеу дәстүрін саналы бағытта басқару деп түсіндірілді. Басқаша айтқанда, тілдік даму процесін және оны басқарудың стихиялығына жол бермеуді көздеген саясат болды. Тіл саясаты - тілдік дамуға қоғамның саналы ықпал етуінің теориясы мен тәжірибесі, яғни, қолданыстағы тілдерді белгілі бір мақсатта және ғылыми негізде басқару және тілдік жаңа қарым-қатынас қүралдарын жасау бо¬лып табылады.
Қазіргі кезде ұлт тілдері мәселесі өзекті мәселе болып отыр. Адамзат тарихында жүздеген тілдер жойылып, "өлі тілдерге" айналып кетті. Бәрінің де жойылу себебі - одан зор тілдің шығуы. Ал, оның өзі әділетсіз тіл саясатының салдары болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Тіл саясаты
Судың сарқылуы

**Судың сарқылуы** - адамдар әрекетінің әсерінен су мөлшерінің тұрақты сипатта кемуі. Су көздерінің ластану дәрежесі судағы зиянды қоспалардың шоғырлануымен анықталады және халық шаруашылығы салаларының талаптарына сәйкес бағаланады. Ең қатаң талаптар су пайдаланудың шаруашылық — ауыз су және мәдени-тұрмыстық салаларына қойылады. Себебі ластануды бірінші кезекте адамдардың денсаулығына катерлі екендігінде және олардың өмірлерінің санитариялық жағдайының нашарлауына әкеліп соғуының мүмкін болуында. Төмендегі көрсеткіштер судың жай-күйінің ең маңыздылары болып саналады. Денсаулық сақтау министрлігі енгізген судағы зиянды заттардың шоғырлануының мүмкіндік шегі (ШМШ) қазіргі кездегі су- санитариялық заңның негізі болып табылатын негізгі гигиеналық шама. ШМШ-ның шамалары (мг/л) су көздеріне түсуі мүмкін барлық заттар үшін жасалған. Мысалы, бензол үшін ШМШ 0,5 мг/л-ге тең, қорғасын үшін — 0,1, сынап үшін — 0,05, темір үшін — 0,5, бензин үшін — 0,1 мг/л-ге тең. Ластану дәрежесі ШМШ- дан жоғары ақаба суларды су көздеріне құюға қатаң тыйым салынған.

### Судың сарқылуын анықтау

**Судың сарқылуын анықтау**.Белгілі бір аймақ шегінде жер беті су ағысының ең төмен шегінің азаюы немесе жер асты су қорларының қысқаруы судың сарқылуы болып табылады. Су тоғанының сарқылуын су ресурстарын басқаратын, геология және жер қойнауын қорғайтын мемлекеттік органдар белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өкінішті көп өмір кеткен өтіп...

**«Өкінішті көп өмір кеткен өтіп...»** — Абайдың 1886 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 8 шумақтан тұрады, көлемі 32 жол. Әлеуметтік-психологиялық лирика. Зерттеушілердің пікірінше, өлеңнің тууына 1884-86 ж. Тобықты ішіндегі партиягершілік көріністер, алауыздықтар себеп болған. Лирикалық қаһарман өміріне шолу жасайды. Осы өмірдегі өзін, өзінің айналасын сынға алып, өкінішін білдіреді. Ойшылсып жүріп, құр мақтаншылыққа ұрынғанына, қызық қуып «ыржаң- қылжаң ит мінезге» тап болғанына, дос-жарандықтың жәдігөйлік пен жалғандыққа ұласқанына күңіренеді. Сеніскен досының болмағанын, өмірінің көбі өкінішпен өтіп кеткенін, ақыры оны жазып өлең қылғанын толғайды. Мақсатсыз бос бесу, ойсыз, арсыз күлкі адал достыққа ақау түсірер, шын жолдастықты жоғалтар әзіл екенін айтады. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Түпнұсқасы Мүрсейіт қолжазбаларынан (1907, 1910) алынып, алғаш рет ақынның 1939 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Өлеңнің басылымдарында аз-кем текстологиялық өзгеріс кездеседі. 1939 жылғы жинақта 4-шумақтың 3-жолы «Қылт етпеген көңілдің кешуі жоқ» түрінде берілсе, бұл жол кейінгі басылымдарда «Қылт етпеге көңілдің кешуі жоқ» делінген. Туынды ағылшын, башқүрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Шығыс тасымалы

**Шығыс тасымалы** — 1) тропиктердегі немесе полярлық ендіктердегі түрақты антициклондардың шетімен ауа массаларының шығыстан батысбатысқа қарай едәуір түрақты турде тасымалдануының жалпы аты. Тропосфера мен төменгі стратосфераға тән құбылыс; 2) барлық "жазғы" жарты шар үстінде, стратосферадағы 20 км-ден жоғары биіктіктегі ауа массаларының шығыстан батысқа қарай тасымалдануы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
FTP станциясы

**FTP станциясы** (Станция FTP; FTP site) — FTP хаттамасы бойынша файл алу мақсатында байланысуды жүзеге асыра алатын компьютер. Жеке меншіктегі FTP станциялары үшін алдын ала жазылу керек те, ал жалпы мақсаттағы FTP станцияларымен кез келген тұтынушы оңай байланыса алады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Магмалық диапирлер

**Магмалық диапирлер ** - беткі жазықтығы жер бетіне жақын орналасқан, сырт пішіні тамшыға үқсайтын магмалық денелер. Мүндай денелердің жер қыртысының беткі қабаттарына кірігу процесі магма шогырының кіріктіруші таужыныстарға сығымдала енуі нәтижесінде жүзеге асатын болса керек.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Шаудырбай Қазақбайұлы Сейітов

**Шаудырбай Қазақбайұлы Сейітов** (1937 ж. т.) - қарақалпақ ақыны, жазушы, аудармашы.

Ол 1985 ж. Абайдың «Таңдамалы өлеңдері мен поэмаларын» аударып, жеке кітап етіп шығарды. **Сейітов** жетекшілік етуімен ұлы ақынның туғанына *145 ж.* толуы құрметіне, бұл кітап толықтырылып қайта басылды. Сейітов Республикалық Бердақ атыңдағы сыйлығы лауреаты. Қ. Жұмажанов.

Семей облысының орталығы. Қазіргі **Сейітовтің** тұрған жері ерте заманнан-ақ ежелгі тайпаларға тұрақ болған. Бұл елді мекен кезінде Доржынкит, Жеті шатыр атанған. Қала 1776 ж. жаңадан тұрғызыла бастады. Ежелгі **Сейітов** тарихы хақында Г. Ф. Миллер, Г. П. Спасский, Ф. М. Достоевский,А. Е. Врангель, В. В. Радлов, ағайынды  және В. Н Белослюдовтар, И. А. Армстронг т. б. зерттеулер жүргізген. Бекініс іргесі 1718 ж. қаланған. 1782 жылдан уездік қапа. Абай заманында Сейітов бірнеше заводы, сауда және мәдени ағарту ошақтары, жәрмеңкесі бар орталық болатын. АқынСемейдежиі болып, кітапханасында жұмыс істеген, балаларын қаладағы училищелерде оқытқан. Сонымен қатар осындағы Семей облыстық статистикалық комитеттің толық мүшесі болған. Өзінің *«Интернатта оқып жүр...»* деген өлеңінде оқыған жас жігіттердің қараңғы халқына қызмет етудің орнына қулық-сұмдық қуып, ел арасындағы жиіркенішті дау-дамайдан күн көріп, ынсапсыз болып бара жатқанын айта келіп, сол айла-шарғыға кім кінәлі, *«Я Семейдің қаласы? Я қазақтың аласы?»* деп сұрайды. Мұндағы ақынның Сейітов деп отырғаны қазақ даласына билік жүргізудің жаңа тәртібін кіргізіп, момын елді жік-жікке бөліп, апатайдай бүлдіріп қойған патша әкімшілігі. Абай *«Тұлпардан тұғыр озбас шабылса да...»* деген өлеңінде *«Қуды ұнатты-ау Семейдің бүл қаласы»* деп жоғарыдағы ойын анықтай түседі, әділ төрелік айтудың орнына арызшы, жалақорларды қолдап отырған әкімдерге наразылығын ашық білдіреді. **Сейітовде** Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайы, ақын атында театр, көше, мектеп бар.
## Дереккөздер


Санат:Қарақалпақ әдебиеті
Иренология

**Иренология** - [грекше Еірһnһ - әлем] - әлем туралы ғылым XX ғасыр 60-70 жылдары өріс алған шетел саясатының, ең алдымен, Батыс Еуропа (Скандинавия елдері, Англия, Германия), одан кейін АҚШ-тағы бағыты.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Революцияға дейінгі қазақ әдебиеті

** «Революцияға дейінгі қазақ әдебиеті»**
(«Дореволюционная казахская литература») - 3 томдық «Қазақ әдебиеті тарихының» 2-кітабы, «Ғылым» баспасынан 1979 ж. орыс тілінде жарық көрген. Еңбекті Ы. Т. Дүйсенбаевтың жалпы редакциясымен Қаз. ССР ҒА дайындаған. Кітаптың «Реализмнің қалыптасуы» тарауында: «Абай Құнанбаев», «Ақылбай Құнанбаев», «Мағауия Құнанбаев» туралы арнаулы мақалалар берілген. М. О. Әуезов мақаласында Абайдың өмірі мен шығармашылығы жан-жақты қамтылады. Абайтанушы ғалым ақынның өмірбаяны туралы мол мәліметтер беріп, алғашқы шығармаларына, елеңдері мен дастандарына, аудармалары мен ғақлияларына егжей-тегжейлі талдау жасайды. Кітап көлемі 24,9 б. т., 3 мың 850 дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Магмалық жапсар

**Магмалық жапсар** — магмалық денелер (интрузиялар, кірінділер және т.б.) есебінен қалыптасқан таужыныстардың кіріктіруші таужыныстармен жапсарласу өңірі. Бүл өңірлерге әдетте шымырлану белдемі айырықша тон.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Әуелде бір суық мұз ақыл зерек...

**«Әуелде бір суық мұз ақыл зерек...»** — Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Адамгершілік жайындағы философиялық ой толғауға негізделген. Онда ақын шын мәнінде жақсы адам болу үшін ақыл, қайрат, жүрек үшеуін тең ұстау керек. Бұл жерде жүрек - қағілез, сергек сезімді, ал қайрат - байсалды сабырлылық пен табанды төзімділікті тудыратын қасиет. Егер адам бойында осы үш ерекшелік табиғи тұтастық тапса, нағыз мінсіз мінез сонда ғана қалыптаспақ дегенді айтады.* «Біреуінің күні жоқ біреуінсіз, ғылым сол үшеуінің жөнін білмек»* деп қорытады. Өлең 11 буыңды. 1-шумағы қара өлең үлгісімен өрнектелген де, кейінгі 2 шумағының 2-жолдары шұбыртпалы ұйқас түрінде тізбектеліп отырады. Түпнұсқасы Мүрсейіт қолжазбаларынан алынып, алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық керген *«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі»* атты жинақта жарияланды. 1909, 1939, 1945 жылғы басылымдарда жеке ажыратылмай, *«Ғашықтық, құмарлық пен ол екі жол»* атты өлеңмен бірге, бір туынды ретінде берілген. Өлең ағылшын, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, тәжік, түрікмен тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Әуелде бір суық мұз – ақыл зерек / Абай институты 

Санат:Абай шығармалары
Мысқыл

**Мысқыл** - жанр емес, болмыс, құбылысты бағалаудың, оғандеген эстетикалық  қатысты біддірудің әдісі, тілдік, стильдік құрал. Нысананы іш тарта, жеңіл әзіл-оспақ пен сынау мінеу жеткіліксіз болғанда мысқылға көзек тиеді. Сықақшыл Абай өз шығармаларыңа бұл әдісті жиі пайдаланған. Мысалы, Абыралының намаз білмейтінін, басын сәждеге дұрыс қойып, дұрыс тұра алмайтынын «*Намазшамның артынан құржаң-құржаң етеді. Жерұшық берген кісідей тоң қаңдайма, не етеді*» деп мысқыддаған. Екінші бір өлеңінде ақын кейбір сидаң жігіттерді «*Мүшесінен буынып, басады алшақ, Ақтымақтың құлағы салтақ-салтақ*», «*Керегеге сабауды шаншып қойып, Беркін іліп қарайды жалтақ-жалтақ*», «*Бет аузын сөз сейлерде жүз құбылтып, қаскермек, мойын бұрмақ, қоразданбақ*» деп мінездейді. Бұл да әлгі парықсыз жігіттердің мінез-психологиясын мысқылдап бағалау. Абайдың Күлембай сияқты болыстар жөніндегі «*үйіңде мықтымсып отырасың, ояз үшкіріп жіберсе, орныңнан ұшып кетесің, үстіңнен арыз кебейсе, бексең шемейеді. Елдің аузын алуға әрлі-берлі далпыдап шабасың, ат көтіне етегің жайылып жалпылдап кетеді*» деген пікірлеріңде де мысқыл жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Семейдегі бастауыш білім беру қоғамы

**Семейдегі бастауыш білім беру қоғамы** - мәдени мекеме.

1888 ж. құрылған. 1892-1893 ж.қоғамның есебінде 9 құрметті мүшесі, *204* нақтылы мүшесі болған. Қоғам кедей балаларына киім, оқу құралдарын сатып әперді, қамқорлық жасап отырған. Қоғам қаражатының біраз бөлігі қаладағы қоғамдық кітапхана мен облысы музейді жабдықтауға жұмсалған.

1893-1894 ж. қоғамға Абай Құнанбаев, Ақылбай, Мағауия Ибраһимовтар мүше болып, жарна төлеп көмектесіп отырған. Сол жылы Абай *3 сом*, Ақылбай *З сом*, Мағауия *І сом* жарна өткізген.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Шайықзада Мұхаметзакирұлы Бабич

**Шейхзада Бабич** (1895-1919) - башқұрт-татар жазушысы. Жастайынан қазақ арасында болып, мұғалімдік қызмет атқарған. Қазақ халқының ауыз әдебиетімен, Абай өлеңдерімен жақсы таныс болған. Бұл жөніңде филологиялық ғылымының докторы, профессор Хатип Усманов былай дейді: *«Татар-башқұрт ақыны Ш. Бабич жас шағында қазақ арасында болып, 1913 жылғы бір жазбасында: «Мен Құнанбаев жырларынан керім әсемдікті, абзал сұлулықты көрем де, рахат сезімге бөленем, мен оның орнын татар ақыны Тоқай мен араб ақыны Имраилкаис тұрған биікке апарып қойдым» деген екен. Сөйтіп Бабич те Абайды таңырқай оқыған. Дала ақындарының өлеңін балқи тыңдаған, мақал, мәтелдерін құмарта жинаған»*
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Башқұрт ақындары
Санат:Татар ақындары
Магмалық кешен

**Магмалық кешен** - уақыт пен кеңістікте өзіндік орындары бар, бір-бірімен парагендік тұрғыдан тығыз байланысты, жаралу жағдайлары және геологиялық көнелігі жағынан да сабақтас болып келетін әр түрлі магмалық таужыныстардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Томита диаграммасы

**Томита диаграммасы** – CIPW   жүйесіндеғі нормативтік параметрлер көрсетілген үшбұрышты петрохимиялық диаграммалар. Бұл диаграмма бойынша табиғи базальттық магманың кристалдану ретін анықтауға және оны эксперименттік деректермен салыстыруға болады.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Магмалық процестер

**Магмалық процестер** - магма мен магмалық таужыныстар қалыптасатын, сол сияқты магма әрекеттерінің барша қүбылыстарын қамтитын процестер жиынтығы; жанартаулық (вулканизм) жоне плутондық (интрузиялық) процестер болып екі түрге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Тоңаралық су

**Тоңаралық су** - көпжылдық тоңданған таужыныстардың ішінде жататын сұйық күйдегі жер асты суы.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Судың температурасын бақылау

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Су"]]

**Судың температурасын бақылау** — көл мен бөгендердегі судың температурасын бақылау материалдары. Әдетте, олар температуралық және мұздық режімдерді болжау және есептеулер кезінде, су және жылу теңдестіктерін түзу және басқа бірқатар тәжірибелік және ғылыми мақсаттарда пайдаланылады. Қазаншұңқырдағы су қабатының жылуы су бетіне жеткен күн радиациясына тәуелді және су қабатының температурасы күн радиациясының жылдық құбылмалылығына байланысты өзгеріске ұшырап отырады. Көлдердің әр бөлігіндегі температуралық жағдай біркелкі емес, негізінен оның мөлшеріне, ақпалығына және терендігіне төуелді. Осы жағдайға байланысты судың температурасына бақылау жағалауға жақын маң мен оның айдынында да жүргізіледі. 

## Судың толысуы мен қайтуы

**Судың толысуы мен қайтуы**— Ай мен күннің тарту күштерінің әсерінен мұхит суы деңгейінің оқтын-оқтын артуы және кемуі. Су деңгейінің тәулігіне екі рет артуын судың толысуы дейміз және екі рет кемуін — судың қайтуы деп атайды. Судың толысуы мен қайтуы арасындағы уакыт 6 сағат 12,5 минут. Мұхиттың орта тұсында судың деңгейі 0,9 м-дей көтерілсе, жағалауда орта есеппен 2 метрге жетеді. Судың қайтуы кезінде мұхит түбінің едәуір бөлігі жалаңаштанып қалатындықтан, жағалау тұрғындары бүл уақытты теңіз өсімдіктері мен жәндіктерін дер кезінде жинап алу үшін пайдаланады. Су деңгейі көтерілген кезде кемелер өзенді бойлап, ондаған километр ілгерілей алады. Су толысуының кеме қатынасы үшін маңызы зор.

## Судың тұздануы

**Судың тұздануы**- табиғи немесе антропогендік себептерден судағы тұз концентраңиясының артуы. Тұщы су үшін — 1 ғ/л-ден артық, тұздырақ су үшін — 10 г/л жоне одан да көбірек, тұзды су үшін — тұздың судағы табиғи концентрациясынан 50 г/л-ден көп.Судың тұздануы далалық белдемдегі суы тұзды, кейде өте түзды, хлоридтерге, карбонаттарға және сульфаттарға бай ағынсыз таяз көлдерғе тән. Кейбір өте түзды (гипер- галинді деп аталатын) көлдерде тұздардың концентраңиясы 60, кейде 270 г/л-ге жетеді. Бүл кезде тұздар тұнбаға түсіп, кейде шаруашылық мүқтажға пайдалану | үшін алынуы мүмкін. Мұндай көлдердің биотасы кейде тіршіліксіз болады. Судың тұздануы антропогендік әсерлерден де болады. Бүл грунт суына және су қоймаға мұнай өндіру кезінде және бүл суларды ұңғымаларда қабат ішіндегі қысымды көтеру үшін қайтадан шайқағанда мұнайға серік газдар түсуіне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Олесь Васильевич Лупий

**Лупий Олесь Васильевич** (1939) - украин жазушысы. 
## Шығармашылығы
*«Жастық гүлдестесі», 
*«Махаббат пен адалдық», 
*«Ешкімге сені қимай- мын», 
*«Адамдар ауырлықты сөзбейді», 
*«Ескі станцияның күйреуі», 
*«Ойна, сырнай», 
*«Көңілді әуен», 
*«Қызыл жағалау» 
### Аудармалары
1974 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген «Абай Құнанбаев» жинағына енген 
*«Ғашықтың тілі - тілсіз тіл...», 
*«Жастықтың оты жалындап», 
*«Көзімнің қарасы...»
өлеңдерін украин тіліне аударған.
## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Украина жазушылары
Санат:Абай энциклопедиясы