open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қошмәмбет

**Қошмәмбет** — Алматы облысы Қарасай ауданы, Жамбыл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Қаскелең қаласынан солтүстікке қарай 18 км-дей, округ орталығы Жібек жолы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-дей жерде, Қаскелең өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1959-1997 жылдары сүт-көкөніс бағытындағы “Ақсай” ұжымшары болып келді. Оның негізінде 1997 жылы Қошмәмбетте 40-тан аса шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Құрметті атақтар

**Құрметті атақтар**, Қазақстан Республикасының құрметті атақтары — қоғамдық айрықша қызметі, еңбектегі үздік жетістіктері мен жауынгерлік ерліктері үшін Қазақстан Республикасы азаматтарына, сондай-ақ шетел азаматтарына да берілетін атақтар.

## Дереккөздер
Максвелл үлестірілуі

**Максвелл үлестірілуі** — молекулаларының қозғалысы классикалық механика заңдарына (мысалы, классикалық идеал газ) бағынатын статистикалық тепе-теңдікте тұрған макроскопиялық физикалық жүйе молекулаларының жылдамдықтары бойынша үлестірілуі. Алғаш рет Джеймс Клерк Максвелл  дәлелдеген (1859). Максвелл үлестірілуі бойынша жылдамдық компоненттері х-тен х+dх-ке, у-тен у+dу-ке, және z-тен z+dz-ке дейінгі интервалдарда жататын f () бірлік көлеміндегі молекулалардың ықтимал саны Максвелдің үлестірілу функциясымен:
, (1)
анықталады, мұндағы m —  молекула массасы, n — бірлік көлемдегі молекулалар саны. Осы өрнектен жылдамдықтарының абсолюттік мәні -ден +d-ға дейінгі интервалда жататын молекула саны да Максвелл үлестірілуі деп аталады және ол мынадай түрде беріледі: dn=F()d= =     (2)
Ол ең ықтимал жылдамдық деп аталатын  жылдамдығы кезінде өзінің максимумына жетеді. Сутегі молекуласы үшін Т=273 К кезінде b=1506 м/с. Температура жоғарылаған сайын Максвелл үлестірілуінің максимумы (b) шамасы жоғарылау температураларға қарай ығысады. Максвелл үлестірілуі молекулалар арасындағы өзара әсерге тәуелді емес және классиклық сипаттама мүмкін болған жағдайда тек газдар үшін ғана емес, сұйықтықтар үшін де орындалады. Ол, сондай-ақ, сұйықтықтағы не газдағы (қалқыған) броундық бөлшектер (Броундық қозғалыс) үшін де орынды. Максвелл үлестірілуін 1920 жылы неміс физигі О.Штерн тәжірибе жүзінде растаған.

* 

## Пайдаланған әдебиет
Олжағұл

**Олжағұл**, *Олжакөл* – Торғай алабындағы тұйық тұщы көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Амангелді ауданының жерінде, Өтеміс және Ұзынқоға ауылдары аралығында орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 18,8 км2, теңіз деңгейінен 110,7 м биіктікте. Көлдің ұзындығы 7,2 км, ені 3,0 км, жағалауының ұзындығы 20,4 км. Шарасы жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көктемде қар суымен деңгейі көтеріледі де төңірегіндегі шағын көлдермен бірігіп кетеді. Жаздың ыстық айларында деңгейі төмендейді. 

## Жағалау сипаты
Жағалауы жайпақ, батысы және солтүстік-шығысы батпақты. Онда қамыс, қоға өскен. Көл жағалауы шабындық пен жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Гидрогеотермия

thumb|250px| right
**Гидрогеотермия** – гидрогеологияның тереңде жатқан сулы қабаттардағы жылы, ыстық жер асты суларының пайда болу және алмасу жағдайларын зерттейтін саласы. Жылы, ыстық жер асты суларында еріген газдар, сирек кездесетін химия элементтер, түрлі тұздар, шипалы қосындылар болады. Сондықтан бұл сулар емдеу орындарында қолданылады. Тұрғын және қоғамдық үйлерді, жылыжайларды жылытуға, электр энергиясын өндіруге, өнеркәсіп пен а. ш-на қажет химия элементтерді ажыратып алуға пайдаланылады. Қазақстанда пайдалануға болатын жоғары темп-ралы сулар (40–50оС-тан астам) Іле, Сырдария ойпаттарында, Үстірт пен Маңғыстауда көп.
## Дереккөздер



Санат:Гидрогеология
Сарышаған (кент)

**Сарышаған** (*дұрыс аты Сарышыған — қолайлы, балыққа бай деген ұғымды беретін шығанақтың атынан алынған*) — Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы кент (1956 жылдан).

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақтоғай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 350 км жерде, Балқаш көлінің батыс жағасында орналасқан. Сарышаған бұрын Сарымсақты елді мекені аталған. Сарышағанда пойыз депосы, т. ж. көлігіне қызмет көрсететін мекемелер орналасқан. Сарышаған арқылы Алматы — Астана т. ж. және автомобиль жолы өтеді.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Александр Юрьевич Якубовский

**Якубовский Александр Юрьевич** (20.01.1886, Санкт-Петербург – 21.3.1953, сонда) – шығыстанушы ғалым, археологиялық, тарих ғылымының докторы (1935), профессор (1949), КСРО ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1943), Тәжік КСР ғылым академиясының академигі (1951), КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1951). 1925 жылдан КСРО ғылым академиясының Орта Азия мен Кавказ бойынша ММТМА-сында (Материалдық мәдениет тарихының мемлекеттік академиясында) ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі, 1928 жылдан Мемлекеттік Эрмитаждың ғылыми қызметкері болды. 1946 жылдан бастап Тәжікстандағы соғды ескерткіштерін зерттеген археологиялық экспедицияны басқарды. Якубовский – Үргеніш, Самарқанд, Алтын Орда қалаларының тарихы мен сәулет өнері жөніндегі іргелі еңбектердің авторы. “Сығанақтың құландылары” (ММТМА хабарлары, т. 2, Л., 1929) атты еңбегінде қазақ тарихына, Сыр бойындағы қалалардың мәдениеті жөнінде құнды мәліметтер келтіріп, Сығанақ қаласының сәулет өнері ескерткіштері қалдықтарының фотосуреттерін жариялады. Бірнеше КСРО ордендерімен бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер:
Жер-қоныс құқығы

**Жер-қоныс құқығы** — азаматтар мен заңды тұлғалардың жер учаскелерін құрылыс құжаттамасына сәйкес заң бойынша белгіленген тәртіппен жергілікті атқару органдарының шешімі арқылы иелену құқығы. Жер учаскелері Қазақстан азаматтарының отбасына жеке меншікке мынадай мөлшерде тегін беріледі: 1) ауылдық жерлерде өзіндік үй шаруашылығын жүргізу үшін — суарылмайтын жерде 0,25 гектар және суарылатын жерде 0,15 гектар; 2) жеке тұрғын үй құрылымы үшін — 0,10 гектар; 3) бағбандық, сондай-ақ, саяжай құрылысы үшін — 0,12 гектар. Аталған мақсаттар үшін жер учаскелерін қайталап тегін беруге рұқсат етілмейді. Азаматтардың жеке меншігіндегі жер учаскесінде тұрғын үй құрылысын салуға, қалауынша сатуына, пайдалануына, мұраға қалдыруына құқы бар. Жеке меншіктегі жер учаскесі, сондай-ақ, тұрақты және ұзақ мерзімді уақытша жер пайдалану құқығы жеке және заңды тұлғалардың мүлкі құрамына кіреді, банкрот деп жарияланған жағдайларды олар өз міндеттемелері бойынша осы мүлікпен жауап беруге тиіс.

## Дереккөздер
 

Санат:Құқық
Қаден Балапанұлы Бопаев

**Қаден Балапанұлы Бопаев** *(17 маусым 1942 жылы, [[Қытай Халық Республикасы]], [[Құлжа|Құлжа қаласы]])* – физика-математика ғылымының докторы *(2000 жылы)*, профессор *(2000 жылы)*. Қазақ Педагогикалық Институтты *(1968 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті)* және аспирантурасын *(1973 жылы)* бітірген. *1973 жылдан* қазіргі Жетісу мемлекеттік университетінде жұмыс істейді, физика-математика факультетінің деканы. Негізгі ғылымының жұмысы айырымдық динамикалық жүйелердің дүдәмал жағдайындағы орнықтылығын зерттеуге арналған. 60-қа жуық еңбегі бірнеше шет ел тілдерінде жарияланған.

## Шығармалары

1. "Устойчивость разностно-динамических систем в критических и близких к критическим случаях. (При отсутствии и наличии резонанса)", (62 Бопаев Каден.Балапанович. Автореф. дисс. на соиск.учен. степ. докт.физ.-математ.наук: 01.01.02 - Дифференциальные интегралы.-Алматы,2000.-30 с.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Құрметті қараул

**Құрметті қараул** — гарнизон бастығының, құрама немесе жеке бөлім командирлерінің бұйрығымен әскери құрмет көрсету үшін тағайындалатын әскер (взводтан ротаға дейін). Ол мемлекеттік ескерткіштер ашу кезінде, мемлекет басшыларын күтіп алу немесе шығарып салу, мемлекеттік қызметте айрықша еңбек еткен азаматтарды жерлеу, т.б. аса маңызды мемлекеттік шаралар кезінде қызмет етеді.

## Дереккөздер
Сарыкөл (көл, Қостанай облысы)

**Сарыкөл** — Есіл алабындағы тұщы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Сарыкөл ауданы жерінде Сарыкөл кентінің шығысында орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 37,9 км2, ұзындығы 8,2 км, ені 6,2 км-ге жетеді. Жағалау сызығы 24,6 км. Орташа тереңдігі 1,6 м.

## Жағалау сипаты
Көл жағалауы жайпақ, жағасы құмайтты, биіктігі 0,5-1 м. Солтүстігі мен шығысындағы шығанақ жағалауында қамыс, құрақ өседі. Түбі тегіс, лайлы. Көл жағалауына салынған 2 бөгет бар. Суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Балық өсіріледі.

Санат:Сарыкөл ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Тассай (Түркістан облысы)

**Тассай** — Түркістан облысы Сайрам ауданы, Тассай ауылдық округі құрамында болған ауыл. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Қаратау ауданындағы тұрғын үй массиві.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2115 адам (1016 ер адам және 1099 әйел адам) болса, 2009 жылы 4786 адамды (2224 ер адам және 2562 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 20-жылдарының соңында артель болып қаланып, кейін ұжымшар болып ұйымдастырылған. 1957 жылы тәжірибе стансасы, 1970 жылы оның негізінде кеңшар-техникум ұйымдастырылды. Тассай 2000 жылға дейін Лапшино ауылы аталып келді. Ауыл арқылы Шымкент – Алматы автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданының таратылған елді мекендері
Сарыкеңгір

**Сарыкеңгір** – Сарысу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 143 км, су жиналатын алабы 3380 км2. 

## Бастауы
Сарыкеңгір Желдіадырдың оңтүстігіндегі Жақсы Сасықбастау, Арғанаты тауларының бөктерлеріндегі бұлақтардан басталып, Қотыржал тауының батысында Қаракеңгір өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жауын-шашын суымен толығады. Көктемде тасып, жазда қарасуларға бөлінеді. Жылдық орташа су ағымы Қаракеңгірге құяр жерінде 0,70 м³/с. Аңғары мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу су алабы
Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Қоштаев

ҚОШТАЕВ Құтлымбет (туған-өлген жылы белгісіз) – би, Әбілқайыр ханның 1730 ж. Санкт-Петербургке жіберген елшісі. Елшілік орыс патшасы Анна Иоанновнаға Әбілқайыр бастаған Кіші жүз қазақтарының арнаулы хатын жеткізді. Бұл кезде қазақтар жоңғар қалмақтарымен қатар көршілес башқұрттар тарапынан да шапқыншылыққа ұшырай бастаған. Елшілік егер патша өкіметі қазақтарды өз қорғауына алатын болса, жасақ беруге әзір екендіктерін мәлімдеді. Патша өкіметі бұл өтінішті қабылдап, 1731 ж. 19 ақпанда Кіші жүзді Ресейдің қол астына алатындығы жөніндегі грамотаны елшілікке табыс етті.

## Дереккөздер</span>
Басши

**Басши** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл, Басши ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 85 км-дей жерде, Түлкілі өзенінің жағалауында, Жетісу (Жоңғар) Алатауының батыс сілемдерінің бірі Алтынемел жотасының оңтүстігінде, боз және қызылқоңыр топырақты қуаң агроклиматтық белдемде орналасқан. Өңірінде бұта аралас селеу, көде, жусан, боз шөптесін өсімдіктер өседі.

## Халқы

Бұрынғы Басши қой кеңшары негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. Ауыл маңынан Сарыөзек — Жаркент автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Жерқорған

**Жерқорған** — орта ғасырлардан сақталған бекініс орны. 

Жамбыл облысы Тараз қаласынан шығысқа қарай 28 км жерде, Ақшолақ және Үшбұлақ стансалары арасында орналасқан. Ескерткішті 1940 жылы Г.И. Пацевич зерттеген. Бекініс орны солтүстіктен оңтүстікке қарай 70 м, батыстан шығысқа қарай 50 м жерді алып жатыр. Биіктігі 1 м-ге жуық топырақ үйіндісімен айнала қоршалған. Ортадағы алаңның биіктігі батыс жағында 3 м-ге жетеді. Шағын көлемде ғана жүргізілген қазба жұмыстары нәтижелерінде қыш ыдыс қалдықтары табылды. Ғалымдар Жерқорған бекінісін 7 — 12 ғасырларға жатқызады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Байзақ ауданы
Құрсақ

right|200px|Құрсақ**Құрсақ** (абдомен); ( — құрсақ) — ішкі мүшелер орналасқан дене қуысы. Құрсақтың сүйектік негізін бел омыртқалары құрайды. Оның алдыңғы жағын көкет (диафрагма) шектейді. Ал бүйір және төменгі қабырғаларын құрсақ бұлшықеттері мен тері құрайды. Құрсақтың артқы шекарасы жамбас сүйегінің алдыңғы жиегімен тұстас келеді. Құрсақтың ішкі бетін көлденең шандыр мен ішперде астарлайды. Құрсақта өңеш, қарын, ащы және жуан ішектер, бауыр, үйқы безі, көкбауыр, бүйрек, несепағар, жыныс мүшелері, қан және лимфа тамырлары, жүйкелер, жүйке тораптары орналасады.
thumb|200px

Құрсақ — құрсақ қабырғасынан және ішкі ағзалар орналасқан құрсақ қуысынан тұрады. Құрсақ қабырғасы — сырттан ішке қарай: тері, теріасты бұлшықетін қаптап жатқан екі қабат беткей шандыр (фасция), құрсақтың сыртқы қиғаш бүлшықеті, құрсақтың тік бұлшықеті (бұл бұлшықет адамда — құрсақтың алдыңғы жағында, жануарларда — құрсақтың төменгі жағыңда орналасады), құрсақтың ішкі қиғаш бүлшықеті, құрсақтың көлденең бүлшықеті, көлденең құрсақ шандыры және ішперде (сірлі қабық) қабаттарынан тұрады. Құрсақ қуысы (лат. cavum abdominis) — диафрагма (көкірек қуысы мен құрсақ қуысы шекарасындағы көкет) мен жамбас қуысы кіреберісіне дейінгі аралықтағы қуыс.

## Жәндіктерде
Құрсақ буынаяқтылар денесінің кеуде бөлігінен кейінгісі. Көбінде құрсақ бунақталған өрмекшілерде және кенелерде кеуде мен құрсақ біріккен. Көп аяқтыларда құрсақ жетілмеген. Жақсы бунақталған құрсақ сыртқы қаңкасының сегментінде әрбір тергит және стернит(вентрит) жақсы айқындалған. Құрсақ кеудемен кең (орнықты құрсақ) немесе тар (сабақталған құрсақ) алдынғы жағымен жалғаскан. Тек қана жоғары сатылы шаянтәрізділерде құрсақ жетілген аяқтары боладыал төменгі сатылы шаянтәрізділерде, өрмекшітәрізділерде және жәндіктердің көбінде құрсақ аяқ болмайды. Жәндіктердің жыныстық және құйрық (церки) қосындылары кейбір төменгі сатылы жәндіктерде грифелькилері, ал кейбір түрлердің ұрғашыларында жұмыртқа салғышы немесе шаншары болады.

## Дереккөздер

Санат:Құрсақ
Тауар биржасы

thumb|400px
**Тауар биржасы** – заңды тұлға құқығына ие ұйым. 

Ол күні бұрын белгіленген белгілі бір орында және белгілі бір уақытта өзі белгілеген ережелер бойынша көпшілік үшін өткізілетін жария сауда-саттық нысанындағы биржалық қызметті ұйымдастыру және реттеу жолымен көтерме сауда базарын қалыптастырады. Аталған белгілерге сай келмейтін ұйымдар өзінің атауында Тауар биржасы немесе “биржа” деген атауды пайдалана алмайды.

Тауар биржасы көпшілік қолды тауарлармен (астық, мақта, металл, т.б.) үлгілер және стандарттар бойынша ірі көлемдегі көтерме сауданы қамтамасыз етеді. Кейде биржалар тек бір топтағы тауарлармен ғана сауда жасауға маманданады. Мәміле мерзімдік сипатта болады (ең көп таралған мерзім – 6 ай), мұның өзі баға айырмасынан пайда табу мүмкіндігін туғызады. пайда табу мүмкіндігін туғызады. Биржалық баға туралы деректер биржалық бюллетеньдерде баға белгіленімі түрінде ұдайы жарияланып тұрады.

Алғаш рет 19 ғ-да пайда болды. Қазіргі кезде мамандандырылған биржалар ретінде кеңінен таралды. Биржадағы мәмілелер үш түрлі болып келеді, олар: 1) қолма-қол ақшалай төленетін мәміле, мұндай жағдайда тауардың дереу жеткізілуі көзделеді; 2) мерзімдік мәміле, мұнда тауар шартта көрсетілген белгілі бір мерзім өткеннен кейін жеткізілуге тиіс; 3) реттелмелі мәміле, яғни ерекше биржалық шарттарға негізделген мәміле. Қазіргі заманғы биржаларда негізінен стандартталған тауар сатылады, шындығында тауардың өзі емес, оны жеткізуге жасалған келісімшарт қана сатылады.

Аса ірі Тауар Биржасылары Нью-Йоркте (астық биржасы), Лондонда (металл биржасы) орналасқан. КСРО-да Тауар Биржасы 1921 – 30 ж. болды. 1985 жылдан бастап қайта жандана бастады. Қазақстанда Тауар Биржасы нарықтық қатынастарға көшу кезеңінде пайда болып, даму жолына түсті. Тауар Биржасыұйымдық жағынан пайда алуға ғана емес, сонымен қатар сауданы жеңілдетуге және арзандатуға мүдделі жеке меншікті тұлғалардың қауымдастықтары түрінде ресімделді. Ол нақты тауар базарынан мерзімді мәмілелер жасалатын, яғни тауар келешекте жеткізілетін базарға дейінгі, сонан соң қазіргі заманғы фьючерстік биржаға дейінгі даму жолынан өтті. Бастапқыда Тауар Биржасы тек сатушылар мен сатып алушылар арасындағы тұрақты байланысты ғана қамтамасыз еткен болса, кейін сауда ғұрыптарын тиянақтай бастады, баға белгіленімін жүзеге асырып, үлгілік келісімшарттарды әзірлей бастады, дауларды реттейтін болды, т.б.

Соңғы 100 жылда Тауар биржасының саны шамамен 60-қа дейін қысқарғанына, яғни 3 есе азайғанына қарамастан, олар халықар. саудаға әлі де күшті ықпал етуде: әлемдік тауар көлемінің 10%-ы осы Тауар Биржасы арқылы сатылады.

## Дереккөздер


Санат:Биржалар
Санат:Тауар биржасы
Бақытжан Фазылжанқызы Керімжанов

**Бақытжан Фазылжанқызы Керімжанов** (1947 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы) – ветеринария ғылымдарының докторы (1991), профессор (1997).

## Өмірбаяны
* 1971 - Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 
* 1972-1988 -Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер, 
* 1993 жылдан зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарады.

## Еңбектері
Керімжанов 80-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Тевтон ордені

**Тевтон ордені**, Неміс ордені, Крест тағушылар ордені – Шығыс Еуропада құрылған әскери-отарлық мемлекет (13 ғасыр – 1525). Оны құрған неміс католиктерінің діни-рыцарлық ордені. Орден крест жорықтары кезінде 1198 жылы Палестинада пайда болды. 1226 жылы Тевтон ордені күшейіп Польшаның біраз жерін жаулап алды және шығысқа жылжып, прустерді бағындырды. 1237 жылы Балтық теңізі жағалауы түгелдей Тевтон орденіне қарады, кейіннен оған Ливон ордені де бағынды. 1402 жылы Тевтон орденінің жері Висладан Нарваға дейін жетті. 1410 жылы Грюнвальд шайқасында жеңілген соң орден басқыншылық саясатын тоқтатты. 1456 – 1466 жылдардағы соғыстар барысында Тевтон ордені Польшаның вассалына айналды. 1618 жылдан бастап Балтық жағалауында Тевтон ордені мемлекет ретінде өзінің өмір сүруін тоқтатты. Наполеон I-нің 1809 жылы 24 сәуірдегі декреті бойынша Тевтон ордені жабылды. Орден католик шіркеуінің ықпалын Шығыс Еуропаға таратуға ұмтылды және 13 – 14 ғасырларда Солтүстік-Шығыс Руське үнемі қауіп төндірумен болды. Сондықтан орыс жерін өз боданындағы ел ретінде есептеген Алтын Орда мемлекетімен әскери қақтығыстарға барып отырды.
## Сілтемелер


Санат:Тарихи мемлекеттер
Балдақ (жүзік)

[thumb| alt=A.| ''[Балдақ*.]]
[[Сурет:Trouwringen tweekleur.JPG|thumb| alt=A.| *Балдақ*.]]
*'Балдақ''' — саусаққа салатын әшекей, жүзік, сақина. 

Палеолит дәуірінде сүйектен, неолит дәуірінде тастан, қола дәуірінде металдан жасалған. Ежелгі Мысырда мөрлі Балдақ кең тараған, оның көзінде оюлап салған сурет не жазу болған, қол қою орнына соны басқан. Мөрлі Балдақ бұдан кейін эгейліктерде, гректерде, этрускілерде, римдіктерде қолданылған. Мұндай Балдақтардың көзіне көбінесе тас орнатылған. Ежелгі Римде сенаторлар мен білікті азаматтар алтын Балдақ, қарапайым халық темір Балдақ салған. Империя тұсында бұл тәртіп өзгерген. Ежелгі Русьте қала әйелдері алтын, күміс Балдақ, шаруа әйелдер геометриялық өрнектері бар мыс Балдақ таққан. Бұдан кейінгі дәуірлерде Балдақ көбіне алтыннан, күмістен жасалып, көзіне кейде асыл тас орнатылған. Қазақ дәстүрінде алтын, күміс Балдақтарды қыз-келіншектер, бозбалалар, сал-серілер салған. Сондай-ақ, Балдақ ертеде мөр, қолтаңба орнына да қолданылған. Бұрынғы заманда би-болыстардың мөр қолтаңба орнына қолданған Балдақтары болған.

## Дереккөздер

Санат:Әшекейлер
Сарытікен

**Сарытікен**(*Horanіnovіa*) — алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда шөлді, шөлейтті жерлердегі құмдарда, тақырларда және құмдақ-саздақтарда өсетін 3 түрі: теріс Сарытікен (Н. anomala), кіші Сарытікен (Н. mіnor) және үлексетәрізді Сарытікен (Н. ulіcіna) бар. Солардың ішіндегі жиі кездесетіні — теріс Сарытікен Оның биікт. 10 — 30 см. Сабағы бұтақталып, тармақталып өседі, сыртын қысқа, қатты түк жапқан. Жапырақтары біз сияқты тікенек, сабаққа кезектесіп орналасады. Дара гүлдері жапырақ қолтығынан жетіледі, қос жынысты, тығыз шоқпарбас гүлшоғырына топталған. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі тегіс (ені 1 мм-дей) болады. 

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Оливин

**Оливин** (лат. olіva – зәйтүн), перидот, хризолит – силикаттар класының оқшауланған тетраэдрлі типіне жататын минерал. Химиялық формуласы (Mg, Fe)2[SіO4]. Оливин ромбылық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары жапырақ не призма, ал минералдық агрегаттары түйірлі масса түрінде болады. Түсі сарғылт жасыл, кейде түссіз. Шыныша жылтырайды, қаттылығы 6,5 – 7, тығыздығы 3,2 – 4,4 г/см3. Жаратылысы магмалық. Оливин негізді, ультранегізді жыныстарды (дунит, перидотит, оливинді габбро, диабаз, базальт, т.б.) құрайтын, табиғатта кең тараған минерал. Кендері Солтүстік және Орта Оралда, т.б. жерлерде кездеседі. Оливин химиялық өнеркәсіпте, құрылыста отқа төзімді материал ретінде қолданылады. 
## Ішкі сілтемелер
* Зәйтүн
         
## Дереккөздер


Санат:Химия
Тауар таңбасы

thumb|300px

**Тауар белгісі** – бір заңды немесе жеке тұлғаның тауарларын немесе көрсететін қызметтерін екінші бір заңды немесе жеке тұлғалардың осы тектес тауарларын немесе көрсететін қызметтерінен ажыратуға мүмкіндік беретін таңба.

Тауар белгісі өнімді дараландыру тәсілі болып табылады, бұл тәсілді меншіктену құқығы заң бойынша зияткерлік меншікке жатқызылады. Тіркелген тауар белгісіне куәлік беріледі. Тауар белгісі ретінде сөз, бейне, көлем және басқа таңбалар немесе олардың құрамдастырылған түрлері тіркелуі мүмкін. Мемлекеттік елтаңбаларды, тулар мен эмблемаларды, халықаралық ұйымдардың қысқартылған немесе толық атауларын; ресми бақылау таңбаларын, кепілдікті және сынамалық таңбаларды, мөрлерді, наградалар мен басқа да айырым белгілерін білдіретін таңбалар тауар белгісі ретінде тіркеуге алынбайды. Дегенмен, осы құзырлы органдардың немесе иелерінің келісімі болса, олардың тауар белгісіне қорғалмайтын нышандар ретінде енгізілуі мүмкін.

Тауар белгісі заңмен қорғалады және оны тауар үшін тауар белгісі ретінде тіркелген бүкіл тауарға немесе оның бір бөлігіне қатысты жасалған шарт бойынша басқа бір заңды және жеке тұлғаларға беруге болады. Сонымен бірге Тауар белгісінің иесі (лицензиар) тауар белгісін пайдалану құқығын лиценз. келісім бойынша басқа тұлғаға (лицензиатқа) беруі мүмкін. Тауар белгісімен қатар белгілі бір фирманың бір тауарын емес, барлық тауарларын таңбалау үшін символ-белгі түріндегі сауда таңбасы (кейде оны фирмалық белгі деп те атайды) мен шығарылатын өнімге емес, шығарушы фирмаға тиесілі сауда атауы да пайдаланылады. Заң жүзінде қорғалған тауар белгісі, әдетте дөңгелек сызықпен қоршалған латынша R әрпімен – таңбаланады. Тауар таңбасын иеленушінің оны пайдалануға заңмен қорғалған айрықша құқығы болады.

Тауар белгісі (сауда таңбалары) фирмалық тауарларға‚ орамаларға (тоғанақтарға)‚ сызбаларға‚ анықтамалықтарға‚ шоттарға‚ бланкілерге‚ затбелгілерге және тауарлармен‚ жұмыстармен‚ қызметтермен қоса жүретін басқа да құжаттамаларға соғылады. Тауар белгісі зияткерлік белгілерге жатады және негізгі құрал-жабдықты ақыға сатып алған жағдайда айналымнан тыс активтердің құрамында есептеледі. Егер тауар белгісін субъектінің өзі әзірлеген болса‚ онда мұның өзі оның өнімі‚ тауары деп саналады‚ оны өткізу сәтінде және тек оны сатып алған тарапта ғана оның бейматериалдық актив деп бағалануы мүмкін. Тауардың арналуы (жеке бастың пайдалануына немесе қайта сатуына арналуы)‚ ал статистика мақсаты үшін – есеп айырысу сипаты (қолма-қол есеп айырысу немесе қолма-қол ақшасыз есеп айырысу) заң жүзінде бөлшек сауданың басты белгісі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Маркетинг
Санат:Зияткерлік меншік құқығы
Санат:Таңбалар
Санат:Сауда белгілері
Жаттану

**Жаттану** — кейбір демократиялық емес қоғамдардағы адамдардың өздері жасаған, өз іс-әрекеті туындыларының өздеріне үстемдік етуін, өздеріне қарсы тұратын жат күшке айналуын білдіретін философиялық категория. Жаттану адамдардың қоғамдағы өзара қатынастарының, олардың практикалық қызметтерінің сол адамдардың өздерінің қатынастары емес, қоғамдағы заттардың қатынастары болып көрінуі. Жаттану — қоғамдағы еңбек бөлісінің қарама-қайшылықты дамуының нәтижесі. Қоғамдағы еңбек бөлісінің мұндай дамуы оның көптеген салаларын бір-бірінен алыстатып, тіпті әуел бастан бұл салалардың әрқайсысы дербес процестердей сипат иеленеді. Оқшауланған әрекеттер атқаратын адамдар да ортақ істерге өз ісіндей қарамайды. Ортақ істер әркімнің ұмтылатын мақсаты болудан қалып, адам әрекеті тек өзіндік, тек өзіне ғана керек мақсатқа жетудің құралына айналады. Яғни, мұндай қоғамдағы жалпы процесс адамдардың өз іс-әрекеттерінің жемісі болып көрінбей, керісінше, өз мүддесі үшін адамдарды пайдаланатын, оларға жат қозғалыс болады. Адамдар субъект емес, объектінің функциясын атқарады. Өзіне қызмет етуге жаратылған нәрсенің өзіне үстемдігін нығайтуды адамдар өз өмірінің түп мәніне айналдырады. Материалдық байлық адамға қызмет үшін емес, керісінше, байлық үшін өндіріле бастағанда кері айналу немесе “затқа айналу” процесі жүреді. Қоғамдағы субъектілерді дәнекерлеуші орган болып табылатын мемлекет те бәріне қызмет істейтін органнан енді бәрін өзіне қызмет еткізетін органға айналады. Ол енді адамдардың бәрінің ортақ ырқына бағынудан бәрін өзіне бағындыратын ырықтың өзіне, яғни ешкімнің ырқы емес ырық болып өзгеріп, бастапқы қатынас кері айналады. Адамдардың бәрінің ортақ ырқының орнына тек ырықтың өзінің ырқы шығады. Тарихтағы абсолюттік монархия, фашистік және кеңестік саяси құрылыстар осындай жаттанудың немесе адамның өзіне жат болған оның басқару функциясының түрлері болып саналады.
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Философия
Квазистатикалық процесс

***Квазистатикалық процесс***, ***тепе-тең процесс*** – термодинамикалық жүйенің бір тепе-тең күйден екінші (басқа) күйге шексіз баяу ауысуы. Мұндай кезде жүйенің кез келген кезеңдегі физикалық күйінің тепе-тең күйден шексіз аз айырмашылығы ғана болады.  Квазистатикалық процесс кезінде жүйедегі тепе-теңдік, жүйенің физикалық параметрлерінде болатын өзгерістерге қарағанда, әлдеқайда жылдам орнайды. Кез келген  *квазистатикалық процесс* – қайтымды процесс.  Квазистатикалық процесс термодинамикада үлкен рөл атқарады. Өйткені, құрамына квазистатикалық процесс енетін термодинамикалық циклдер ғана ең көп жұмыс өндіреді. *“ Квазистатикалық процесс”* терминін неміс математигі *[[К.Каратеодори]]* (*1873 – 1950*) ұсынған (*1909*). 
## Дереккөздер:



Санат:Термодинамикалық процестер
Санат:Термодинамика
Жер қоры

**Жер қоры** — мемлекеттің аумағындағы бүкіл жер құрамы. Қазақстан Республикасы “Жер туралы” (2001) заңына сәйкес жер қоры нысаналы мақсатына сәйкес мынадай санаттарға бөлінеді: 1) ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға жарамды жерлер; 2) елді мекендердің (қалалардың, кенттер мен ауылдық елді мекендердің) жері; 3) өнеркәсіп, көлік, байланыс, қорғаныс жері және өзге де ауыл шарушылығы мақсатына арналмаған жер; 4) ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жері, сауықтыру мақсатындағы, рекреациялық және тарихи-мәдени мақсаттағы жер; 5) орман қорының жері; 6) су қорының жері; 7) босалқы жер.

Қазақстанның “Жер туралы” заңы бойынша (1-бөлім, 1-бап) табиғи жағдайларға байланысты республика аумағындағы  жер қоры орманды дала, дала, қуаң дала, шөлейт, шөл, тау етегіндегі шөлді дала, субтропикалық шөлді дала, субтропикалық тау етегіндегі шөлді дала, ортаазиялық таулы, оңтүстік-сібірлік таулы жер болып жіктеледі.
## Тағы қараңыз
* Жер (территория)
* Мемлекеттік Жер Қоры 
## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Жер
Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тегене (өзен)

**Тегене** – Шалқартеңіз алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе мен Ұлытау облыстары жерімен ағады. Ұзындығы 117 км, су жиналатын алабы 2530 км2. 

## Бастауы
Машай кемері мен Сарыапанқұм құмды алабы аралығындағы бұлақтардан басталып, Шалқартеңіз сорына жетпей тартылып қалады. 

## Гидрологиясы
Қар суымен толығады. Көктемде ғана ағыны болады. Жылдық орташа су ағымы 0,16 м2/с, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Ырғыз ауданы өзендері
Санат:Шалқар су алабы
Сарыжал (жота, Қалба жотасы)

**Сарыжал** – Қалба жотасының оңтүстігіндегі таулы жота. 

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданы жерінде орналасқан. Зайсан көлінен солтүстік-батысқа қарай 160-180 км жерде. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 1008 м. Солтүстік-батыстан шығысқа қарай 35-40 км-ге созылып жатыр, ені 15-20 км. Баурайынан бірнеше бұлақ бастау алады. Шығыс етегімен Шар, батысымен Бөке өзендері ағып өтеді, тау беткейлері көлбеу.

## Геологиялық құрылымы
Негізінен орта және жоғарғы карбонның гранит, порфир жыныстарынан түзілген. Алтын кен орындары (Юбилейный, Ақдіңгек) бар.   

## Өсімдігі
Етегіндегі қуаң сұр топырақта қараған, тобылғы өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы таулары
Сарытүтік

**Сарытүтік** (*Cancrіnіella*), канкриниелла — күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Бетпақдалада, Шу-Іле Алатауының тастақты, тасты жерлерінде өсетін 1 түрі — Крашенинников Сарытүтікі (C. Krascenіnnіkovі) ғана кездеседі. Оның биікт. 3 — 10 см, тамыры жуан. Сабағы көп, тамырының түбінен шығады, сыртын тығыз түк жапқан. Саусақ салалы жапырақтары қауырсын тәрізді, ұзындығы 1,5, ені 0,5 см. Гүлі түтік тәрізді. Гүлсебеті дара гүлді, күлтесі сары түсті. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Тұқымдарының сырты жалаңаш, қырлы, айдаршасы бар. Крашенинников Сарытүтікі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Пайдаланылған cілтемелер
Тауар-ақша қатынастары

**Тауар-ақша қатынастары** – маркстік саяси экономияның нарықтық қатынастар деген ұғымды білдіретін термині. Мұнда оқшауланған тауар өндірушілер бір-бірімен қоғамдық еңбек бөлінісі арқылы байланысқа түседі. Бұл қатынастар нарық, тауарларды сатып алу-сату, айырбастау арқылы көрініс табады.

## Дереккөздер


Санат:Марксизм
Санат:Экономикалық теория
Ксантин

thumb
thumb
**Ксантин** (*2,6 – диоксипурин*) – тірі клеткалардағы пуриндік азотты негіздердің ыдырауының аралық өнімі. Химиялық формуласы C5H4N4O2. Ксинтин метаболизм процесінде гипоксантиннің (6-оксипурин) аэробты тотығуынан және гуаназа ферментінің әсерінен гуанин азот негізінің гидролиттік аминсізденуінің нәтижесінде пайда болады. Ксинтин бос күйінде өсімдіктердің, жануарлардың және адамның ұлпалары мен олардың сұйықтықтарында басқа да пуринді негіздермен бірге кездеседі. Кальций тұздарымен бірге зәр тастарының құрамына кіреді. Жануарлар және адам организмдерінде тамақпен бірге түскен нуклеин қышқылдарынан ксантиноксидаза ферментінің әсерінен ыдыраған пуриндік негіздердің көп бөлігі (ксантинді қосып есептегенде) несеп қышқылына айналады. Несеп қышқылы ішекте сіңіріліп, зәр арқылы сыртқа шығарылады. Ксантиноксидаза ферменті гиперуринемияда және подагра ауруында фармакологиялық әсер етудің негізгі нысаны болып табылады. Дені сау адамнан тәулігіне 400 – 600 мг несеп қышқылы бөлінеді. Подаграмен ауыратын организмде несеп қышқылы және оның натрий тұздарының мөлш. 4 г, ал подаграның ауыр формасында ол 31 г-ға жетеді. Төменгі сатыдағы приматтарда және басқа да сүтқоректілерде (адамды есептемегенде) несеп қышқылы уриназа ферменті арқылы суда жақсы еритін қосылыс – аллантоинға дейін гидролизденеді. Кофеин, теофиллин және теобромин алкалоидтары Ксинтиннің метилденген туындылары болып табылады..

## Дереккөздер </span>


Санат:Пуриндер
Санат:Гетероциклды қосылыстар
Құрсақ қуысы

**Құрсақ қуысы** (cavum abdomіnus) — омыртқалыларда бүйрек пен бауыр, сүтқоректілерде өкпеден басқа ішкі органдар орналасқан целомның бір бөлімі. Төменгі сатыдағы омыртқалыларда құрсақ қуысы мен кеуде қуысы арасында арналар болады. Көптеген балықтардың құрсақ қуысы сыртқы ортамен абдоминал саңылаулары арқылы қатысады. Дөңгелекауыздылар мен балықтарда құрсақ қуысының алдыңғы жағында кеуде қуысы орналасқан, ал құрлықта тіршілік ететін омыртқалыларда кеуде қуысы құрсақ қуысына қарай еніп жатады.

Адамның құрсақ қуысы — алдыңғы жағы мен екі бүйірінде қиғаш және көлденең құрсақ бұлшық еттері мен олардың жалпақ сіңірлері, артқы жағында бел омыртқалар, жоғарыда көк ет, төменде жамбас қуысымен жалғасатын мықын және шат сүйектерінің алдыңғы жиектерімен шектеледі. Құрсақ қуысын кеуде қуысынан көк ет бөліп тұрады, ішкі беті сірі қабықпен көмкерілген. Құстарда және төменгі сатыдағы cүтқоректі жануарларда көк ет болмайды. Құрсақ қуысында ішек-қарын, бауыр, ұйқы безі, көк бауыр, бүйрек үсті безі және несеп, жыныс органдары орналасқан.

## Дереккөздер
Сарыжал (ауыл)

**Сарыжал** — Абай облысы Абай ауданындағы ауыл, Сарыжал ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарауыл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 100 км жерде, Шаған өзенінің оң жағасында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашлығын ұжымдастыруға байланысты қаланған. 1963 жылы осы маңдағы ұсақ ұжымшарларды біріктіру негізінде Тельман атындағы қой өсіретін кеңшардың орталығына айналды. 1996 жылы ұжымшар таратылып, оның негізінде көптеген шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) елді мекендері
Жер құқығы

**Жер құқығы** — құқықтың мемлекеттегі жер қатынастарын реттейтін саласы. Жер құқығы Қазақстан Республикасында дербес құқық саласы болып табылады. Оның негізгі міндеттері: жер учаскесіне меншікті құқығы мен жер пайдалану құқығының пайда болуын анықтау және оның дамуына жағдай жасау; жер учаскесіне меншік құқығы мен жер пайдалану құқығының өзгертілуі мен тоқтатылуы негіздерін анықтау; жер учаскелерінің меншік иелері мен жер пайдаланушылардың құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыру тәртібін белгілеу; жерді ұтымды пайдалану мен қорғау; топырақ құнарлылығын ұдайы қалпына келтіру; табиғи ортаны сақтау мен жақсарту мақсатында жер қатынастарын реттеу; шаруашылық жүргізудің барлық нысандарын тең құқықпен дамыту үшін жағдайлар жасау; жеке және заңды тұлғалар мен мемлекеттің жерге тиісті құқықтарын қорғау; жерге байланысты жылжымайтын мүлік нарығын жасау және оны белгілі деңгейде дамыту; жер қатынастар саласында заңдылықты нығайту. Қазақстандағы барлық жерге байланысты мәселелер Қазақстан Республикасының “Жер туралы” (2001) Заңымен реттеледі.

## Тағы қараңыз
* Жер (территория)

## Сыртқы сілтемелер
Қазақстан Республикасының Жер кодексі

## Дереккөздер
 

*
Костюм

150px|thumb
**Костюм** (, ), театрда – режиссерлік ойға сәйкес актердің сахналық образ жасауда пайдаланатын киім-кешегі, түрлі әшекей, т.б. заттары; спектакльді көркемдеудің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі. 

Костюм – өткір әлеуметтік, сатиралық, гротескілік, трагедиялық, ертегілік, т.б. образдар дүниесін жасаудағы театр суретшісі шығармашылығының жеке бір саласы. Костюм сахналық образдың ұлттық, әлеуметтік ерекшелігі мен мінез-болмысын айқындай түседі. Суретшілер спектакльге қажетті киім үлгілерін жасайды. Мұндай шығармашылық процесс кезінде әрбір киімнің қандай матадан тігілетіндігі, өлшемі мен үлгісі қатаң ескеріледі. Костюм актерге сахна кейіпкерінің ішкі жан дүниесін ашуға көмектеседі. Костюмге қосымша қажеттілік ретінде бет-жүзді арнайы опалау (грим) мен шашты үлгілеу қолданылады.

Костюм әуелден дәстүрлі әдет-ғұрып пен ойын-сауықта, ежелгі дәуір мен орта ғасырлар театрларында, Шығыстың классиклық театрында (Жапония, Қытай, Үндістан, т.б.) пайдаланылған. Ежелгі дәуірдегі және одан кейінгі театр түрлерінде Костюм шартты немесе өз дәуіріне лайықты үлгіде болды. Француз драматургі Мольер өз пьесаларын қойғанда, сол заманындағы түрлі адамдар тобының киім үлгілерін пайдаланды. Вольтер Костюмнің тарихи дәлдігіне назар аударды, оны кезінде актриса Клерон (1723 – 1803) қолдады. Актер Ф.Ж. Тальманың киім-кешегі суретші Ж.Л. Давидтың эскизімен тігілді. 19 ғасырдың 2-жартысында немістің Мейнинген театры Костюм өнерінің дамуына едәуір ықпал етті. Пьесада бейнеленген заман мен ортаға, сахналық қаһарманның мінез-болмысына сай Костюм үлгілерін жасауда Мәскеу көркем академиялық театрының (МХАТ) қызметі зор ықпал жасады. В.М. Васнецов, А.Н. Бенуа (1870 – 1960), К.А. Коровин (1881 – 1939), М.А. Врубель, А.Я. Головин (1863 – 1930) сынды орыс суретшілері театр декорациясы өнеріне, оның ішінде Костюмге көп көңіл бөлді. Ал Шығыстағы дәстүрлі классикалық театрдың көркемдік тәсілдеріне орай әрбір Костюм символдық негізде жасалды (қараңыз Шығыс өркениеті). Спектакльге арнап Костюм дайындайтын және актердің киінуіне көмектесетін театр қызметкерін костюмер деп атайды. Кинода Костюм дайындағанда кинопленка мен материалдың ерекшелігі ескеріліп, оның ұсақ деталіне дейін дәл беру талап етіледі. Қазақстанда Костюм кәсіби театр мен кино өнерінің пайда болып, өркендеу тарихымен тығыз байланысты. Л.М. Қожықова, Қ.Қ. Қожықов, И.Б. Бальхозин, А.И. Ненашев, С.Романов, Э.В. Чарномский, Г.Исмайылова, Е.Тұяқов, т.б. көрнекті суретшілер қазақ театры мен кино өнері тарихында Костюм өнерінің дамуына да елеулі үлес қосты.

## Дереккөздер

Санат:Киім
Құрсақ той

**Құрсақ той**, Құрсақ шашу — ұлттық салт-дәстүр. 
"Құрсақ шашу" немесе "құрсақ тойы" - аяғы ауыр әйелге қатысты ертеден келе жатқан дәстүр. Түрлі салт-дәстүрлерді білетін ақ жаулықты аналарымыздың айтар өсиеті мол. Келін үйге түскеннен соң, ененің одан күтетін үміті зор. Сондықтан, аяғының ауырлағанын байқаған өнегелі ене құрсақ шашу деген кішігірім той думан ұйымдастырады. Оның мақсаты – қуанышты атап өту және жүкті әйелдің күтіміне аса назар аудару.
Бұл, біріншіден,ертеңгі күні дүниеге келер нәрестенің алғашқы тойы болса, екінші жағынан аяғы ауыр ананың да қамын ойлап, соған жағдай жасаудың амалы. Думанды дастарқан жайылып, үлкен әйелдер жағы жас келінге батасын береді, ал құрбылары, абысындары білгенін айтып, ақыл-кеңес беріп, келіннің көңілін аулайды. Бойына бала бітісімен-ақ кейбір ананың асқа тәбеті шаппай, жерік болады. Оны "итжерік" деп атайды. Тәбеті шабатын тамағын тауып беру де ененің мойнында. Өйткені ертеңгі күні жерігі қанбаса, баланың толыққанды болып жетілуі екіталай.
Егер жерігі қанбай жүрсе, кейін баланың аузынан сілекейі аға беретін болады деген ырым да бар. Сондықтан тойға келген әйелдер келінге арнап әр түрлі тағам әкеліп, дәм тигізеді. Жерік кезде жеген аста да көп мән бар. Тіпті баланың болашақта кім болатындығын соған қарап болжауға болатындығы ғылыми түрде дәлелденіп те отыр. Мысалы, анасы көкөніске жерік болса, бала ширақ, елгезек, өмірге құштар болады екен. Кесек көмірге жерік болса, бала болбыр, өмірге икемсіз болмақ. Ал, тек біреудің үйінің тамағын жегісі келіп тұрса, бала келешекте үйде тұрмайтын, үнемі түздің тірлігін тындыратын болып өседі екен...
Жерік ананың қалауын тауып тойдырған адам сауапқа қалады деген де ырым бар. Сондықтан тойға келгендер аяғы ауыр әйелдің көңілін табуға тырысады. Бұл не жерін білмей әр нәрсеге аңсары ауған болашақ анаға көп көмек. "Жерік асын жеген жетілер, жерік асын жемеген кетілер" деп те жатады халқымыз. Осылайша жерік астың әрбірі ана мен баланың қажеттілігін өтейді.

## Дереккөздер



Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Сарыжаз (Алматы облысы)

**Сарыжаз** — Алматы облысы Райымбек ауданындағы ауыл, Сарыжаз ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Нарынқол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 49 км-дей жерде, Лабасы тауының етегінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1953-1996 жылдары Калинин атындағы ұжымшардың орталығы болған. Оның негізінде шаруа қожалықтары, жол бөлімшесі, электр жүйесін тарату орталығы, т.б. құрылған. Округ аумағында Райымбек батырға орнатылған ескерткіш (1996), қарағайдан қиып тұрғызылған қос қабатты ағаш үйлер (1890), ежелгі қорған, обалар бар.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы елді мекендері
“Балдыз”

[thumb| alt=A.| ''[Би*.]]

*'“Балдыз”''' — қыздар биі. Құрманғазының “Қызыл қайың” күйінің сүйемелімен орындалады. Музыкалық өлшемі 4/4. Орташа екпінді “Балдыздың” мазмұны халықтың тұрмыс-салтынан алынған. “Балдыз” қыздардың тал шыбықтай майысып, сызылған ибалы жүріс-тұрысы мен сыпайы мінезін бейнелейтін музыкалы би. Биді қойған балетмейстер Д. Әбіров. 1953 жылы Алматы хореография училищесінің оқушылары Мәскеуде өткен бүкілодақтық би мектептерінің байқауында орындады. “Балдыз” биі көркемөнерпаздар үйірмесінің, би ансамбльдерінің репертуарынан тұрақты орын алды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Максиллоподалар

**Максиллоподалар**, жақ аяқтылар () – шаянтәрізділердің бір класс тармағы. Теңіздерде, тұщы суларда кең таралған. Максиллоподалар жеке немесе субстратқа жабысып, паразиттік тіршілік етеді.  Жақсы жетілген ауыз аяқтарын қорегін судан сүзу үшін пайдаланады. Көкірек бөлімі көбіне 6 (кейде 5 не 4) сегментті. Көкірек аяқтары қозғалыс қызметін атқарады. Құрсақ аяқтары жоқ. Максиллоподалардың ескекаяқты шаянтәрізділер, мистакокаридалар (Mystacocarіda), тұқыжегіштер (Branchіura), мұртаяқтылар (Currіpedіa), қапкеуделі шаяндар  (Ascothoracіda) деп аталатын 5 отряды бар. Ең жиі кездесетіндері: тұқыжегіштер — балықтардың терісінде тіршілік ететін эктопаразиттер. Олардың 130-дей түрі белгілі. Негізгі өкілі — тұқы биті (Argulus folіaceus). Паразитті тіршілік етуіне байланысты антеннулалары мен антенналары ұсақ ілмек тәрізді өсінділерге айналған. Түрленіп дамиды. Көбейіп кетсе, балық шаруашылығына зиян келтіреді; мұртаяқтылар теңіздерде тіршілік етуіне байланысты антенналары мен күрделі көздері дамымай, кеуде аяқтарының 6 жұбы қоректі аузына қарай әкелетін екі бұтақты ұзын “мұртшаларға” айналған (отрядтың аты осыған байланысты қойылған). Ересек түрлерінің денесі бақалшақпен қапталған. 1000-нан аса түрі бар. Негізгі туыстары — теңіз үйрекшесі мен теңіз жаңғағы. Соңғысының Каспий теңізінде кездесетін 2 түрі анықталған. Мұртаяқтылардың 1 түрі — саккулинаның (крабтың паразиті) денесі қап тәрізді, сабақшасының ұшынан тамыр сияқты бұтақтанып кететін жіңішке тармақтар тарайды. Олар крабтың денесіне еніп, сөлін сорады. Жыныс жүйесі гермафродитті. Саккулинаның жұмыртқаларынан науплиус шығып, циприс тәрізді дернәсілге айналады.

## Систематика

## Дереккөздер
Сарытұңғиық

thumb|250px|left**Сарытұңғиық**  (*Nuphar*) — тұңғиықтар тұқымдасына жататын көп жылдық су өсімдігі. Қазақстанның барлық су айдындарында (Арал т-нде ғана болмайды) кездеседі. Көлдерде, баяу ағатын өзендер мен тұйық суларда өсетін 2 түрі бар. Жиі тарағаны — кәдімгі Сарытұңғиық (N luteum), биікт. 1,5 — 2 м-дей. Тамыры жуан (диам. 10 см-дей), су астындағы жапырағы жіңішке, солғын; ал су бетіндегілері ірі, сопақ, пішіні жүрекке ұқсайды. Дара, сары түсті гүлдерінің ұзын гүлсағағы болады. 4 — 5 ірі тостағанша жапырақшалары, өте көп ұсақ күлтелері бар. Аталығы мен жеміс жапырақшаларының саны көп. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — етженді тұқымша. Сарытұңғиықтың тамырында алкалоид, крахмал, шайыр, илік заттар бар. Ол — дәрілік өсімдік. Емдік мақсатқа өсімдіктің сабағы мен тамырын, жемісін пайдаланады. Тұнбасын өкпе туберкулезіне, бүйрек пен қуықтың қабынуына қарсы ішеді. Сыраға қайнатылған тамырымен бас жуса шаш жақсы өседі. Гүлдері әдемі болғандықтан Сарытұңғиықтың 2 түрін де әсемдік үшін өсіреді.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тұңғиықтар
Котангенс

**Котангенс** [жаңа лат. cotangens, co(mplementі) tangens – қосымша тангенс] – 1) тригонометриялық функциялардың бірі. Белгіленуі: **ctg**; 2) тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының Котангенсы – сол бұрышқа іргелес жатқан катеттің сол бұрышқа қарсы жатқан катетке қатынасы. 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Тригонометрия
Санат:Элементар функциялар
Сарыжаз (қорған)

**Сарыжаз** — ежелгі қорғандар, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіштері.

## Орналасқан жері
Райымбек ауданы Кеген ауылы мен Лабасы тауының бөктеріне дейінгі аралықта орналасқан.

## Сипаты
Тарихи ескерткіштерді 1898 жылы В.Д. Городецкий, 1956 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген.
Сарыжаз қорғандарының барлығы тас үйіндісі болып қалған 46 қоныс, қорған, обалардан тұрады. Мұның ішінде екі қорған зерттелген:
Сарыжаз ауылынан 11 км, Қарқара ауылына баратын жолдың оң жағы. Аумағы 10,5х16,8 м, төрт бұрышты қорған; 
Сарыжаз ауылынан 9 км, жолдың сол жағында. Ол да төрт бұрышты, ұзындығы 10-16 м.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Қоянды

**Елді мекендер:**

* Қоянды – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл.
* Қоянды – Қарағанды облысы Абай ауданындағы ауыл.
* Қоянды – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.
* Қоянды – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Қоянды – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Таулар:**
 
* Қоянды – Жетісу Алатауының оңтүстік-батыс бөлігіндегі тау тізбектері.
* Қоянды – Тарбағатай жотасының солтүстігіндегі тау.
* Қоянды‎ – Желтау тауларының оңтүстігінде, Қарасу өзенінің оң жағалауындағы тау.
* Қоянды‎ – Сасықкөл көлінің солтүстік-батысындағы аласа тау.
* Қоянды‎ – Нияз тауларының батысындағы шоқы.
* Қоянды – Ақтау тауларының солтүстік-батысынлағы аласа тау
* Қоянды – Желдіадыр тауларының солтүтсік-шығыс бөлігіндегі аласа тау.
* Қоянды – Ақмола облысы Ерейментау ауданының шығысындағы тау.
Көгершін (ауыл)

**Көгершін** — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, Көгершін ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құлан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км жерде, жусан, баялыш, т.б. шөптесін өскен тауалдының қоңыр, ақшыл қоңыр топырақты шөлейтті белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1935 жылы Луговой асыл тұқымды жылқы зауыты ретінде қаланған. Оның негізінде Көгершінде және округке қарасты ауылдарда 1997 жылдан 2 өндірістік кооператив, 96 шаруа қожалықтары, 2 жауапкершілігі шектелген серіктестік жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Ауылдарда 4 орта, 1 орталау, 3 бастауыш мектеп, 3 кітапхана, 1 клуб, отбасылық дәрігерлік амбулатория мен 2 фельдшерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Сарысу-Теңіз көтерілімі

**Сарысу-теңіз көтерілімі**, солт-нде Теңіз ойысымен, батысында Ұлытау антиклинорийімен, шығысында Қарағанды алабымен және оңт-нде Жезқазған ойысымен шектеледі. Сарысу-теңіз көтерілімі Шығыс Сарысу-Теңіз және Батыс Сарысу-Теңіз құрылымдық-формац. белдемдері деп екіге бөлінеді. Шығыс Сарысу-Теңіз құрылымы шамамен ұз. 350 — 400 км, ені 100 — 125 км аралықты алып жатыр. Ол солт.-батысында Теңіз ойысының шекарасымен шектелсе, оңт.-шығысында герциндік Нұр-Айнасу құрылымымен, каледондық Жайылма мульдасымен және Атасу құрылымдық-формац. белдемімен терең жарылымдар арқылы жапсарласады. Көтерілімнің геол. қимасы кембрийге дейін тұрақтанған жаралымдардың біршама қалың қабатынан басталады. Бұл жаралымдардың жалпы қалыңд. 2000 — 4800 м аралығында. Жоғ. протерозойдың төм. бөлігін қамтитын (R1-2) мәрмәр тақтатастар, порфироидтар, кварциттер Қараменде және Қожамсейіт свиталарына біріктірілген (қалыңд. 3500 м-ге дейін). Кембрийге дейінгі жаралымдар қимасы венд жаралымдарының братолюбов сериясымен (қалыңд. 1000 м-ге жетеді) аяқталады. Төм.-ортаңғы кембрий жаралымдары (e1l–e2) Қарымбай свитасына топтастырылған. Андезиттерден, андезит-базальттардан, олардың туфтарынан тұратын бұл свитаның қалыңд. 1700 м-ге дейін жетеді. Ақкелін свитасына топтастырылған жоғ. кембрий (e3) терригендік шөгінді тау жыныстарынан тұратын түзілімдердің қалыңд. 1400 м-ге дейін жетеді. Ордовик түзілімдерінің қимасы шартты түрде екі бөліктен тұрады: төм. ордовик (О1) негізінен терригендік шөгінді тау жыныстарынан құралса (қалыңд. 2200 м-ге дейін), орт. және жоғ. ордовик (О2-3), керісінше, эффузиялар мен туфтардан құралады (қалыңд. 2500 м-ге дейін). Ордовик түзілімдерінің осы сипатты қимасы Батыс және Шығыс Сарысу-Теңіз құрылымдарының екеуіне де тән. Силур түзілімдері (S) Батыс Сарысу-Теңіз құрылымында ұшыраспайды, ал Шығыс Сарысу-Теңіз құрылымында бұл деңгей түзілімдері қимасының қалыңд. 3000 м-ге жетеді. Бұл қиманың жоғ. бөлігі андезиттерден, дациттерден, липариттерден (риолиттерден) және солардың туфтарынан құралса, ал төм. бөлігі терригендік тау жыныстарынан тұрады. Сарысу-теңіз көтерілімі. аумағының басым бөлігі континенттік саяз сулы алаптарда түзілген девон-карбон түзілімдерінің ашылымдарымен сипатталады. Девон-карбон түзілімдерінің қимасы Сарысу-теңіз көтерілімінің екі құрылымында да ұқсас болып келеді; девон түзілімдерін қызыл түсті жанартаутекті-шөгінді моласса формациясының өкілдері құрайды; төм. карбон түзілімдері (С1) карбонатты-терригендік құраммен сипатталады, тек Шығыс Сарысу-Теңіз құрылымы ауқымынан ғана көрініс беретін орт. және жоғ. карбон (С23) түзілімдері Тасқұдық пен Жезқазған свиталарына біріктірілген, олар қанық бояулы және қызғылт түсті терригендік тау жыныстарынан тұрады. Бұл түзілімдер қимасының қалыңд. 2700 — 3000 м-ге жетеді. Батыс Сарысу-Теңіз құрылымында төрт түрлі, Шығыс Сарысу-Теңіз құрылымында үш түрлі интруз. кешен оқшауланады. Сарысу-теңіз көтерілімі пайдалы қазба кенорындарына аса бай емес. 

## Пайдаланылған cілтемелер