open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр

**Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр** (1691, қазіргі Талас ауданы Үшарал ауылы маңындағы «Ағыбай қыстауы» – 1740, Арыстан баб кесенесі маңы) – жоңғар басқыншылығына қарсы күрестегі атақты батыр, қолбасшы.

## Өмірбаяны
Ұлы жүздің Ошақты тайпасының тасжүрек руынан. Әкесі – Тоқтабай да батыр болған. Ол кісі кезінде батырлығымен бірге, таймас турашылдығымен, ауытқымас әділдігімен де елге танылып, аты шыққан. Әкенің осы қасиеті балаларына да беріліп, Саңырақтың ағасы Дәнен де, інісі Сарымерген де батыр болған. Саңырақтыңтың ерекше қасиеті – құралайды көзге атқан мергендігі. Алғашқыда атағы осы мергендігімен шыққан. Ошақтының атақты бір байы той жасап, сонда мергендер жарысын өткізіп, бас бәйгеге қалы кілем жабылған қара нар бастаған тоғыз және сүйектен жасап, алтынмен аптап, күміспен күптеген керемет садақты тігеді. Осы сайыста 16 жасар Саңырақ бас жүлдені жеңіп алады. Кейін «Саңырықтың сарнауығы» деп аталып кеткен осы садақ Саңырақ батырдың жоңғармен соғыстағы бес қаруының бірі болған. Саңырақтың батырлық жолы әйгілі «Ақтабан шұбырындыдан» кейін басталады. Бұланты – Білеуті шайқасында Саңырақ Кіші жүздің Тайлақ батырымен тізе қосып жоңғарлардың қалың қолын ойсырата жеңді. Саңырақ пен Тайлақ батыр осыдан кейін де жұп жазбай Аңырақай шайқасында да бірге болды. Бұл қос батырдың ерлігі Қожаберген жыраудың «Елім-ай» дастанында, жазушы Ә.Әлімжановтың «Жаушы», С.Сматаевтың «Елім-ай» романында кеңінен суреттелген. Саңырақ батыр әсіресе, Талас өңірін жаулап алып, Ақкесене мен Көккесенені әскери қосынға айналдырған, жоңғарларға жиі-жиі шабуыл жасап, қолбасылық шеберлігін танытқан. Оның Ақкесене, Көккесене деп аталатын екі мұнара түбіндегі шайқастағы ерлігі ел аузында аңызға, жыр-дастанға айналған. Саңырақ батырдың ерлігіне ризашылық танытқан Төле би оған арнайы кісі жіберіп, дарынды қолбасыларға ғана тиесілі сый – кеудеге тағатын айрықша белгі тартып, батасын берген. Батырға Сандалкөк атты ат мінгізіп, беліне таңдаулы шеберлер соққан Исфаһан қылышын байлайды. 1740 жылдың соңына қарай жаумен болған шайқаста Саңырақбатыр ауыр жарақат алып, соның салдарынан көз жұмады. Төле бидің жарлығымен Саңырақ батырдың денесі қасиетті Түркістанға жеткізіліп, сонда жерленеді. 

## Сыртқы сілтеме
* Саңырақ Тоқтыбайұлы 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Салалышөп

**Салалышөп** () – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік.

## Өсу аймағы мен ботаникалық сипаты
Қазақстанда Түркістан өңірі мен Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Сортаңды жерлер мен егістіктерде өсетін 1 түрі – жұлдызқұрт салалышөбі (Brachіarіa erucіformіs) бар. Оның биіктігі 15-30 см, сабақтары бұтақтанған, тамыр түйіндерінен өседі. Жапырақтары жіңішке, қандауыр тәрізді (ені 4 мм-дей), сыртын түк басқан. Масақтары жұмыртқа тәрізді, доғал (ұзындығы 2 мм-дей), шашақ гүлшоғырына топталып сабақтың ұшында орналасады. Тамыз – қыркүйек айларында гүлдеп, масақтары піседі. Салалышөптің гүлшашағы әдемі, сондықтан одан сәндік гүлшоғын (букет) жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Рибосома

**Рибосома** (лат.* rіbes* — ағыс және грек. *some* — дене) — ақуыз синтезін жүзеге асыратын жасуша-ішілік органоид.

Рибосомалар - екі орташа: үлкен және кіші өлшем бірлігінен тұрады.
thumb|right|Рибосома

## Рибосоманың құрылысы
Рибосома тірі организмдердің барлығынан дерлік табылған. Әр жасушада шамамен 1000-нан 10000-ға дейін Рибосомалар болады. Шамамен диам. 20 нм-дей. Рибосомалар екі класқа бөлінеді: 70S және 80S (S-седиментация коэфф., Сведберг бірлігі). 70S Рибосома ядросы жоқ прокариоттар жасушаларында, ал 80S Р-лар эукариоттардың цитоплазмасында болады. Химиялық құрамы жағынан Р-лар РНІ-нан және ақуыздардан тұратын нуклеопротеид болып саналады. 70S Рибосомасының 60 — 65%-ы РНҚ және 35 — 40%-ы ақуыздан, ал 80S Рибосомасының 50%-ы РНҚ-дан, 50%-ы ақуыздан құралады. Құрылымы жағынан Рибосомалар үлкен және кіші суббөліктерден тұрады. Рибосомалар цитоплазмада топтасып (5-70-тен) орналасып, полисомалар (полирибосома) түзеді. Рибонуклеопротеидтен құралған ( пен РНҚ) рибосомалар жасуша цитоплазмасында базофилді боялады, олардың құрамында ферменттер де кездеседі. 
## Негізгі қызметтері
Олар жасуша цитоплазмасындағы магний иондарының концентрациясына байланысты диссоциацияланып (молек. ыдырауы) және реассоциацияланып (молекулалардың қайта бірігуі) отырады. Рибосомалар жасушада ақуыз синтезіне қатысатын құраушыларды ұстап тұру, оларды бір-бірімен байланыстыру қызметін атқарады. Эндоплазмалық тордың жарғақшасындағы рибосомалардың бірнешеуі бірігіп полирибосома құрайды.  Олар жасуша жасуша тіршілігіне қажетті ақуызды синтездейді.  Рибосомадағы ферменттер, магний мен кальцийдің тұздары зат айналым өзгерістеріне қатысады. Рибосомада минералдық элементтерден азот,фосфор, темір және мыс кездеседі. Эндоплазмалық торда және оның жасушаларында орналасқан биосинтез бен ақуызды тасымалдайтын бірыңғай жүйе болып саналады.Рибосома митохондриялар құрамында да болады. Бос рибосомалар жасушаның өзіне керекті протеиндерді, ал эндоплазмалық тор қабырғасындағы рибосомалар жасушадан сыртқа шығарылатын протеиндерді түзуге қатысады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/home.html

Санат:Ақуыз биосинтезі
Санат:РНҚ
Санат:Органеллалар
Тобыл өңірі

**Тобыл өңірі** – Батыс Сібір жазығының оңтүстік бөлігін алып жатқан дала белдеміндегі жазық. Батысында Орал сырты үстірті, оңтүстігінде Торғай үстірті, шығысында Есілдің сол жағалауы аралығында орналасқан. Палеозой іргетасы оңтүстігінде 100 м, солтүстік-шығысында 200 – 400 м тереңдікте жатыр. Қатпарлық іргетастың бойлама жарылыстары мен көне интрузияларына Соколов – Сарыбай тобының темір кентасы шоғырланған. Тобыл өңірі жеріне Обаған қоңыр көмір алабының солтүстік бөлігі кіреді. Батыс бөлігінде Қостанай көлбеу жазығы орналасқан. Өзен аңғарлары саяз (30 м-ге дейін). Мұздану дәуірлерінде көне Тобыл – Обаған қолаты мен Тұран ойпатына қарай су аққандығын дәлелдейтін терраса кең тараған. Өңір кәдімгі қара топырақ жамылғысы үстінде дамыған әр түрлі шөп, астық тұқымдас өсімдікті далаға және оңтүстіктің қара топырағы үстіндегі әр түрлі шөп, астық тұқымдас өсімдікті далаға ажыратылады. Тобыл өңірі Қазақстанның етті-сүтті ірі қара мал, астық өсіретін негізгі аймақтарының бірі.
## Дереккөздер
Жәрдемақы

**Жәрдемақы** — азаматтарды әлеуметтік қорғаудың бір түрі. 

Қазақстан Республикасында мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақының 3 түрі бар. Олар:
* ***мүгедектігі бойынша*** 
* ***асыраушысынан айырылуына байланысты***
* ***жасына байланысты берілетін жәрдемақы***

Бұл жәрдемақыларды Қазақстанның әрбір азаматы, сондай-ақ, азаматтығы жоқ адамдардың алуға құқығы бар. Бір мезгілде әр түрлі мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы алуға құқығы бар адамдарға, олардың таңдауы бойынша бір ғана жәрдемақы тағайындалады..

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Саламандра

thumb|Саламандра
**Саламандра** (, ) — құйрықты қосмекенділердің өкілі. Дене пішіндері кесірткеге ұқсайды. Ұзындығы 18-28 см. Дымқыл, қараңғы тоғайларда, тау өзендерінің және бұлақтардың жағаларында (3000 м биіктікке дейін) тіршілік етеді. Дернәсілдерінің метаморфозы, (түрленіп дамуы) суда өтеді. Сондықтан дернәсерсілдері сыртқы желбезекпен тыныс алады, ал ересек дарақтарында желбезек болмайды, өкпе және терісі тыныс алу мүшелері болып енеді. Саламандра зертханалық жануар ретінде пайдаланылады.

## Мекен ету орталары
Әдетте саламандралар дымқыл орманды аймақтарды мекендейді. Көп жағдайда оларды шіріген бөренелерден, таяз індерден және ормандардағы жапырақ қабаттарының астынан кездестіруге болады. Кейбір саламандралар суда өмір сүрсе, кейбіреулер қараңғы жерасты үңгірлерінде тұрады.  

## Қорегі
Саламандралардың көбі – етқоректі. Олар кішкене бақалармен, омыртқасыз жануарлармен, ұлулармен және құрттармен қоректенеді. Сонымен қатар, олар балықты да жей алады. Құрғақта жүргенде жәндіктермен, шырышты ұлулармен және құрттармен қоректенеді. Құрғақта өмір сүретін саламандралардың көбінің жәндіктерді ұстайтын ұзын жабысқақ тілдері болады. Кейбір саламандралар жәндіктерді ұстау үшін хамелеондар секілді тілдерін бірнеше сантиметр қашықтыққа соза алады.

## Тағы қараңыз
*Саламандралар тұқымдасы

## Дереккөздер

Санат:Нағыз саламандралар
Рига шығанағы

**Рига шығанағы** (* — Рига теңіз шығанағы*, * — Лив шығанағы,* поль. *Zatoka Ryska*) — Балтық теңізінің Эстония мен Латвия жағалауларында. 

Теңізден Моонзунд топаралы (Батыс Эстон) арқылы бөлінген және Ирбен, Сур-Вяйн, Вяйке-Вяйн, Муху, Соэла-Вяйн бұғаздарымен байланысқан. Ұзындығы 174 км, тереңдігі 67 м-ге дейін жетеді. Суының орташа температурасы жазда 18ӘС, қыста 0 — 1ӘС. Тұздылығы 3,5 — 6‰. Суы желтоқсаннан сәуірге дейін қатады. Рига шығанағына Даугава (Батыс Двина), Лиелупе, Гауя өзендері құяды. Жағалауы жазық, құмды келеді. 

Ірі порты — Рига (Даугава сағасында). Шығанақта Рухну, Кихну аралдары; жағалауында Юрмала, Пярну шипажай қалалары орналасқан.

Санат:Балтық теңізі шығанақтары
Санат:Латвия шығанақтары
Санат:Эстония шығанақтары
Резерфорд

**Резерфорд**, *Рд* (*Rd*) — нуклидтер (радиоактивтік изотоптар) активтілігінің жүйеден тыс өлшем бірлігі. Бірліктің бұл атауы Э.Резерфордтың құрметіне қойылған. 1 Резерфорд нуклидтің 1 с ішінде 106 ыдырау актісіне тең болатын активтілігі ретінде анықталады. *1 кюри (Ки)= =3,7*10<sup>4</sup> Рд.* Резерфорд бірлігі 1946 ж. жалпы қолданысқа ұсынылғанымен, іс жүзінде қолданылмайды.
## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Бірлік
Жұмабек Сапаралиев

**Жұмабек Сапаралиев** (20.9. 1940, Жамбыл облысы Байзақ ауданы Сухамбаев атындағы ұжымшар – 8.12.2002, Тараз қаласы) – қоғам қайраткері, экономист, ауыл шаруашылығы өндірісінің ұйымдастырушысы.
## Өмірбаяны
Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Жамбыл есеп-статистика техникумын (1959), Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1977). 1959 – 63 жылы Жамбыл облыстық кинофильмдерді прокаттау кеңесінде бағдарлама құрастырушы, Свердлов ауданы мемлекеттік статистика бөлімінің инспекторы, 1963 – 66 жылы әскер қатарында қызмет етті, 1966 – 77 жылы Жамбыл облыстық статистика басқармасында ауыл шаруашылығы статистикасы бөлімінің экономигі, аға экономисті, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығының орынбасары, 1978 – 82 жылы Свердлов ауданы «Ровненский» кеңшарының бас экономисі, 1982 – 86 жылы облыстық ауыл шаруашылығы басқармасы бастығының орынбасары, 1986 – 93 жылы Жамбыл облыстық агроөнеркәсіп комитеті төрағасының орынбасары, бірінші орынбасары, 1993 – 94 жылы облыстық қаржы басқармасының бастығы, 1994 – 2002 жылы Жамбыл облысы әкімінің орынбасары. Ж.Сапаралиев Жамбыл облысының ауыл шаруашылығы экономикасын өркендетуге үлкен еңбек сіңірді.
## Жетістіктері
«Құрмет Белгісі» орденімен (1971), медальдармен марапатталған.
## Сілтемелер
* Экономист
* Ауыл шаруашылығы

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Салауат

**Салауат** — Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) есімі аталған кезде арнайы айтылатын дұға атауы. Салауат Құран Кәрімдегі бұйрық бойынша пайғамбарға жарылқау, құрмет, мадақтау, дұға тілеу мағынасында арнайы жасалатын құлшылық түрі. Ислам ғұламалары салауат айтуды шариаттың шарты ретінде бекіткен. Әбу Ханифа мазхабында әр намаз оқылғанда пайғамбарға салауат айтуды сүннет үкіміне жатқызады. Жазба әдебиетте “с.ғ.с.”, “ғ.с.”, “с.а.у.” түрінде салауаттың қысқарған сөз түріндегі қалпын пайдалану дәстүрі бар. Қазақ дәстүрлі қоғамында пайғамбарға құрмет иманның басты негізі ретінде танылғандығын жыраулар мұрасынан анық көреміз. Қашаған жырау, Әбубәкір Кердері, Ақтай Керейұлы, т.б. қазақ шайырларының шығармашылығында да салауаттың, мадақтың мәні көрсетілген.

## Дереккөздер:


Санат:Дін
Салаубас

**Салаубас**, шөпшай  () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның жазық, тастақты жерлерінде, құм топырақты қуаң далаларында және теңіз деңгейінен 600 — 2500 м биіктікте өсетін 2 түрі: құм салаубасы (Helіchrysum arenarіum) және Самарқан салаубасы (Helіchrysum maracandіcum) бар. Бұлардың биіктігі 15 — 50 см. Ағаш тамырлы өсімдіктің бірнеше сабағы болады. Тамырына жақын орналасқан жапырақтары ұзынша, жұмыртқа пішіндес сопақ, ал жоғарғылары қияқ тәрізді, бүтін жиекті болады. Өсімдіктің сыртын түгелдей түк жапқандықтан сұрғылт болып көрінеді. Сары не қызғылт-сары түсті ұсақ гүлдері шар тәрізді, жеке-жеке өсіп,  себет гүлшоғырына топталған. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қазанда жемісі піседі. Жемісі — тұқымша. Салаубастың құрамында флавондар, флавон глюкозидтері, эфир майы, стеарин қосындылары, илік және бояғыш заттар, шайыр мен каротин бар. Салаубастың гүлдері халық медицинасында ертеден дәрілік мақсатта қолданылып келеді. Оны шетенмен, шайқураймен, күнбағар гүлімен, жүгерімен қосып, бауыр және өт жолдарының ауруларын (холециститті) емдейді, асқазан қышқылы азайған жағдайда ішеді. Сондай-ақ, салаубастың гүлін кептіріп, гүлшоғын (букет) жасайды, олардың гүлі ұзақ уақыт солмай, жақсы сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Төлеуғали Ибраимұлы Сарбасов

**Төлеуғали Ибраимұлы Сарбасов**  (1934 жылы туған, Жамбыл ауданы Бектөбе ауылы) – ғалым, ауыл шаруашылығының ғылым докторы (1984), профессор Қазақстан ҒА-сы корреспондент-мүшесі. Алматы зооветеренарлық институтын бітірген. 1956 – 58 жылы ұжымшарда зоотехник, 1958 – 61 жылы Мәскеудегі КСРО ҒА мал шаруашылығы институтында аспирант, 1961 – 64 жылы осы институтта аға ғылыми қызметкер, забтық меңгерушісі, 1964 жылы Қазақстан ҒА қой шаруашылығы ғылым-зерттеу институтында ғылыми хатшы, бөлім бастығы, директордың ғылым жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарған.
## Шығармалары
3 ғылым докторы мен 20 ғылым кандидатын тәрбиелеп шығарған. Қазақстан Республикасының ғылым мен техника саласы бойынша Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. 190-нан аса ғылыми еңбек, соның ішінде 7 монография жазған.
## Сілтемелер
* Аспирант
* Институт
## Дереккөздер


	

Санат:Тұлғалар
Сансызбай Сарғасқаев

right|200px**Сансызбай Сарғасқаев** (29.4. 1925, Қордай, Сұлутөр ауылы – 25.7.1995, Алматы) – жазушы. 

## Өмірбаяны
Дулат тайпасының Жаныс руынан.
* 1955 жылыАбай атындағы ҚазПИ-ді бітірген. 
* 1942 – 1945 жылы 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.
* 1946 – 1949 жылы ауданы «Красногоршы» газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшы, 1949 – 1960 жылы «Қазақстан пионері» газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактор, 1960 – 68 жылы «Лениншіл жас» газетінде, «Жұлдыз» журналында жауапты хатшы болды.

## Шығармалары
*Достар. Повестер мен әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1953; Бір отрядта. Повестер, әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1956; Сәуленің жаңа достары. Достар. Повестер мен әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1959; Ақиқат. Әңгіме, повес-тер. А., ҚМКӘБ, 1963; Көңілді балалар. Повестер. А., «Жазушы», 1966; Бір көшен ің балалары. А., «Жазушы», 1970; Биіктен биікке. Повесть, әңгімелер. А., «Жазушы», 1972; Тәмпіш танау. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1974; Алғашқы асулар. Повестер, әңгімелер. А., «Жазушы», 1975; Ұстаз. Роман. А., «Жазушы», 1979; Сулутөр. Роман. А., «Жазушы», 1983.*

## Сілтемелер
* Қордай
* ҚазПИ
* Достар

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Сарғау

**Сарғау** – көне қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы, Шу ауданы Оразалы батыр ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км қашықтықта орналасқан. 

## Сипаты
1986 жылы ҚазМУ археологиялық отряды (жетекшісі М. Елеуов) ашып, алғаш зерттеу жұмысын жүргізген.
Қазіргі орны төрткүл түріндегі бұрыштары әлемнің төрт бұрышына қараған көлемі 35х45 метр тікбұрышты келген төбешік. Оның айналасында ені 6-7 м, биіктігі 1 м шамасында мұнара қалдықтары бар үйінді жал орналасқан. Жинастырылған материалдар: сырланбаған құм, құмыра, көзе, тостаған, т.б.
Зерттеу жұмыстары кезінде табылған заттар қалашық X-XII ғасырда көркейгендігін айғақтайды. Оны мекендеген халық егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Қалқабай Сартбаев

**Қалқабай Сартбаев** (29.5.1911, Жамбыл ауданы, Сымтас мекені – 20.10.1988, Бішкек қаласы) – түркітанушы, филология ғылымының докторы (1954), профессор (1951), Қырғыз КСР Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (1951), «Халық ағарту ісінің үздігі» (1945), Қырғыз мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген (1939).
## Өмірбаяны
Еңбек жолын 1929 жылы Байзақ ауданында мұғалім болудан бастады. 1939 – 50 жылы Бішкек қаласындағы мектептерде, жоғары оқу орындарында қызмет істеді. 1950 – 51 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінде оқытушы, 1960 – 75 жылы кафедра меңгерушісі болды. Сартбаев – «Қырғыз тілін оқытудың методикасы» (1951), «Қазіргі қырғыз тіліндегі құрмалас сөйлемдердің синтаксисі» (1957), «Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы» (1962), т.б. ғылыми еңбектердің, қырғыз мектебінің 5 – 6 сыныптары үшін жазылған орыс тілі оқулығының (1974 жылы Н.А. Әлпиевпен бірге) авторы. Жамбыл ауданындағы бұрынғы «Пионер» орта мектебіне Қ. Сартбаев есімі берілген (1993).
## Сілтемелер
* Бішкек
* Философия

## Дереккөздер


	

Санат:Тұлғалар
Резольвента

**Резольвента** (лат. resolvens, resolventіs — шешетін, шешуші) — шешуші теңдеу, шешуші функция (ядро), 
*шешуші операторлар — көп мағыналы термин. n-дәрежелі алгебр. f(x)=0 теңдеуін шешу үшін f(x) коэффициенттерінен рационал тәуелді болатын, дәрежесі n-нен төмен және түбірлері осы теңдеумен бірдей g(x)=0 теңдеуін *Резольвента* деп атайды. 
*Интегралдық теңдеулер теориясында теңдеуінің Резольвентасы деп арнайы анықталған s, t айнымалылары мен ʎ параметрінің Г (s, t, ʎ) функциясын айтады және оның шешімін түрінде жазады, мұндағы ʎ — теңдеудің меншікті мәні емес. 
*Сызықтық операторлар теориясында А операторының Резольвентасы деп Ζ комплекс параметрі А операторының спектріне тиісті болмағанда RΖ=(A-ΖE)−1 операторларының үйірін айтады. 
## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Математика
Риддер-Сокольный полиметалл кен орны

**Риддер-Сокольный полиметалл кен орны** - Шығыс Қазақстан облысында, Өскемен қаласынан солтүстікке қарай 100 километр жерде. 1784 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны қалыңдығы 700 метрден асатын күрделі дислокацияланған және күшті метаморфтанған тақтатастардан тұратын Лениногор грабенінің көтерілген бөлігінде орналасқан. Өнеркәсіптік кенденуі жағынан: Лениногор (D2e11n) мен Крюковский (D2e1kr) свиталарының шекарасында жатқан төменгі мыс-мырышты және крюковский свитасының ортаңғы және жоғарғы бөлігіндегі қорғасын-мырышты горизонтқа бөлінеді. Олар 20 км2 ауданды алып, 19 кенді шоғырларда жинақталған. Кенді шоғырлар мыс-колчеданды, мыс-мырышты, полиметалды, баритполиметалды болып бөлінеді.

## Минералдануы, құрамы
Минералдар саны 100-ге дейін жетеді. Кенді минералдану ерте девонның метаморфты тақтатастарымен қоса барлық свиталарда анықталған. Жоғары горизонттарда сыйыстырушы горизонттармен үйлесімді жатқан жазық қабат тәрізді дене, ол тереңдеген сайын қысылып, штокверк типті кенге ауысады. Заттық құрамы жағынан кен полиметалдық, ондағы қорғасын, мырыш, мыстың арақатынасы 1:2,1:0,2, ал мыс-мырыштыда 1:4,3:8,1 болады. Негізгі өнеркәсіптік құраушыларға қорғасын, мырыш, мыс және серіктестеріне алтын, күміс, кадмий, т.б. жатады. Өндірілетін кендер “Қазмырыш” акционерлік қоғамы кәсіпорнының маңызды шикізат базасы болып есептеледі.

## Дереккөздер
 

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Сал ауруы

**Сал ауруы**, паралич (грек. paralіgsіs — әлсіреу) — орталық не шеткі жүйке жүйесі қозғалыс орталығының зақымдануынан қимыл, қозғалыс органдары қызметінің толықтай жойылуы. Ал парез (грек. paresіs — әлсіреу) кезінде органдардың қимыл-қозғалысы толықтай жойылмайды, сондықтан бұл жағдайды жартылай салдану деп атайды. Толықтай және жартылай салдану организмде қан айналымының бұзылуынан, ми мен жұлынның қабынуынан не жарақатынан болса, оны орталық салдану; шеткі жүйке жүйесінің немесе жұлынның және шоғырланған жүйке талшықтарының (мойын, иық, бел-омыртқа, сегізкөз) қабынуынан, жарақатынан, улануынан болса, оны перифериялық салдану деп атайды. Бұл кезде бұлшық ет босаңсып, әлсізденеді, салданған қол-аяқты қозғалысқа келтіру мүмкін болмай қалады. Егер мұндай салдану сәбилік кезеңнен басталса (қ. *[[Полиомиелит]]*), онда баланың қолы не аяғы өспей қалуы мүмкін. Бас сүйек-ми жүйкелерінің зақымдануынан (қабыну, жарақаттану, миға қан құйылу) бет, тіл, өңеш, көмей бұлшық еттері С7 f-yf шалдығады. Қорқудан, шаршаудан пайда болған cал ауруынан науқас тез айығады. Егер жүйке тіндерінің өзгеруінен болса, ондай сырқаттан сауығу ұзаққа созылады. Ем невропатолог-дәрігердің бақылауымен сал ауруының түріне қарай қолданылады. Емі: электртерапия, психотерапия, емдік гимнастика, жылы ванна, массаж.

## Дереккөздер:
Салгир

**Салгир**, салғыр (араб., парс. және түрікше — салғұр, сарвур, салур, саллар, ұйғырша — салғар, қыт. сала-эр, т.б.) — ежелгі түркі-оғыз тайпасы. Алғашқы деректер 5 ғасырда Арал теңізінен Дунайға дейінгі аралықты мекендеген көшпелі халықтар ішіндегі “сарағұр” деген атпен грек-византия жылнамашылары мен саяхатшыларының еңбектерінде ұшырасады. Салгирлер *[[халық]]тардың ұлы қоныс аударуына* қатысқан тайпа ретінде аталады. 6 ғасыр деректерінде салгирлер (саху) Әмударияның төменгі сағасын мекендейтін халықтар қатарында аталса, Махмұт Қашқари (11 ғ.) оларды оғыз тайпалары одағына жатқызады. Рашид әд-Дин (13 ғ.) Оғыз ханның кейінгі ұрпақтарының қатарында салырды атайды. Осы автордың мәлімдеуіне қарағанда, салгирлер ұзақ уақыт бойы “мәлік” (билеуші) дәрежесіне ие болып, Ирандағы атабектер әулетінің (1148 — 1247) негізін салған. Ал “Шайбанинамада” (16 ғ-дың басы) Түркістанды мекендеген салур-қазақ руының болғаны айтылады. Ежелгі салгирлер ұрпақтарының бір бөлігі қазіргі уақытта ҚХР-де тұрады. Салгир атауының шығу тегі жайында көптеген болжамдар бар. 1245 ж. шыққан араб-түрік-моңғол сөздігінде салгир парсы тілінен аударғанда “қолбасшы” мағынасын береді.

## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Жәрмеңке думаншылары

**Жәрмеңке думаншылары** — жәрмеңкелерде ойын-сауық көрсетуші өнерпаздар. Олар өз өнерлерін табыс түсіру үшін емес, халықтың көңілін көтеру, қабілеттерін паш ету мақсатымен көрсеткен. 

Репертуарларынан, негізінен, тапқырлық пен төзімділік, мергендік пен батырлық, саятшылдық басты орын алған. Атаннан қарғу, арқан үстінде билеу, ауыр салмақ көтеру секілді спорттың цирктік түрлерінің қазақ топырағындағы негізін ең алғаш Жәрмеңке думаншылары салды. Сонымен қатар жаяу жарыс, палуан күрес, қыз қуу, теңге ілдіру, жорға салыстыру, ат жарыстыру, бүркітке түлкі алдыру, сұңқарға қу ілдіру, тазы жүгіртудің озық үлгілерін Жәрмеңке думаншылары көрсететін болған. Шешендік айтыстарда ел мүддесін қорғап, би-болыстарды шенеген, ер даңқы мен ел салтын мадақтаған. Ақан сері, Біржан сал, Балуан Шолақ, Қажымұқан, Үкілі Ыбырай, Әсет ақын, Иманжүсіп, Мәди, Ағашаяқ, Кемпірбай, Шөкей қыз, Майра Шамсутдинова және т. б-лар 19 ғасырда Жәрмеңке думаншыларының ішінен үздік өнерімен халық құрметіне ие болды. Жәрмеңке думаншыларының көрсеткен ойын-сауықтары — сол заманғы халықтың мұң-мүддесімен біте қайнасқан өнер түрі ретінде тарихта қалды.

## Дереккөздер

Санат:Өнер
Резонатор

thumb|'''Резонатор'''
**Резонатор** ( — жауап қайтарамын, үн қосамын) — резонанстық қасиеті айқын байқалатын тербелмелі жүйе; белгілі бір жиіліктегі сыртқы күштердің әсері кезінде максималь амплитудалы тербеліс жасауға қабілетті тербелмелі жүйе. Бұл резонаторды алғаш рет екі жазық параллел айна түрінде жасауды 1958 ж. орыс физигі Александр Прохоров (1916 – 2002) және сол ж. американ физиктері Роберт Дикке (1916 – ?), Артур Шавлов(1921 – ?) және Чарльз Таунс (1915 – ?) ұсынған.

Сыртқы гармониялық (синусоидалық) әсерлер жиілігі Резонатордың меншікті жиілігіне сәйкес келгенде резонанс пайда болады. Синусоидалық емес күрделі әсерлердің ықпалымен Резонатор күрделі тербелістер жасайды. Бірақ оның спектрінде меншікті тербеліс жиіліктеріне жақын келетін жиіліктердің тербелістері ерекше ажыратылады. Резонаторға тербелмелі контур, көлемдік, оптик., ашық, акустик. Резонатор мысал бола алады.

## Дереккөздер

Санат:Механика
Санат:Лингвистика
Жәуке

**Жәуке** — ертедегі түркілер әскерлерінің жорықтарда алды-артын күзетіп жүретін әскери топ басшысы. Ол қауіп туған жағдайда жоғарыдан бұйрық күтпей-ақ дабыл қағуға, аттан салуға ерікті болған. Қазіргі қазақ тіліндегі “жәукемдеу” деген ұғым сол замандардан сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Әскери тарих
Санат:Әскери құралымдар
Резус-фактор

**Резус-фактор** (*rhesus*) — адамдар мен макака-резус маймылының (аталуы осыған байланысты) эритроциттерінің құрамында болатын антиген. Резус-факторды 1940 ж. австриялық иммунолог К.Ландштейнер (1868 — 1943) мен америкалық ғалым А.Винер (1907 — 78) ашты. Адамдардың 85%-нда эритроцит құрамында оң Резус-фактор, ал 15%-нда теріс Резус-фактор. болады. Резус-фактор жүйесінде бірнеше әр түрлі антигендер, сондай-ақ *Hr *тобы болады. Осы топ пен резус (*Rh*) қосылып, ортақ жүйе *Rh — Hr* құрады. *Rh*-тің құрамында *Д, С, Е*, ал *Hr*-те *д, с, е* агглютиногені бар. *Hr* агглютиногені адамдардың 83%-нда эритроцит құрамында кездеседі. Резус-фактор тұқым қуалайды және өмір бойына өзгермейді. Қан құйғанда қан топтары сияқты Резус-фактор да қатаң есепке алынады, себебі, бұл кезде *Rh — Hr* агглютиногендер жүйесінде арнайы антидене түзіледі; организмге антигенді қайталап құйғанда, “антиген — антидене” реакциясы пайда болуы мүмкін, ал бұл организмнің қалыпты қызметін бұзады. Мыс., қанының *Rh*-ы оң реципиентке теріс *Rh*-ы бар қан құйылса, гемотрансфуз. реакция (*адамның денесі қалтырайды, температурасы көтеріледі, белі ауырады*) жүреді. Ал жүктілік жағдайында, ананың *Rh*-ы теріс болып, құрсақтағы нәрестенің *Rh*-ы оң болса, иммундық өзгеріс болуы мүмкін. Бұл құрсақтағы нәрестенің өліміне әкеліп, әйел түсік тастайды, мұны *Rh*-конфликт деп атайды. Егер мұндай жағдайда әйел аман-есен босанса да, кейін жаңа туған сәби тұқым қуалайтын қан ауруына шалдығады. Жүкті әйелдерде *Rh*-конфликт болмау үшін оларға антирезус-гамма-глобулин егіледі.
Ананың денесі ұрық қанының резус-факторына қарсы антиденелер шығарады. Ана мен баланың резус-факторының сәйкес келмеуі жаңа туған нәрестенің гемолитикалық ауруына ұласуы мүмкін. Баланың эритроциттері ананың денесі жасаған антидененің әсерінен бір-біріне жабысады.

Санат:Қан
Санат:Гематология
Салдуар

**Салдуар** — балық аулағанда аудың астыңғы жағын суға батырып ұстау үшін байлаған тас, темір, қармаққа байлаған қорғасын.

## Дереккөздер:
Лықсу

## '''Лықсу'''
Лықсу — тектоникалық қозғалыстардан жаралған тау жыныстарының бастапқы күйін өзгертіп, жарықтар бойымен ығысуы. Лықсу жылжытушысы лықсытушы деп аталады. Ол еңіс (45Ә-тан аз болмайды) және тік орналасады. Қатпарлардың созылымына қатысты бойлық, қиғаш (диагональ) және көлденең Лықсу болып бөлінеді. Бойлық Лықсу қатпар бойымен созылады, қиғаш Лықсу қатпарды сүйір бұрыш жасап, ал көлденең Лықсу тік бұрыш жасап қияды. Қабаттардың еңістігіне қатысты Лықсу үйлесімді (лықсытушы мен қабаттар бір бағытта құлайтын) және үйлесімсіз (лықсытушы мен қабаттар бір-біріне қарама-қарсы бағытта құлайтын) болып жіктеледі. Созылымы бойынша Лықсу өлшемі өте кең ауқымда [км-ден (қысқа Лықсу) жүздеген км-ге (үлкен Лықсу) дейін] өзгереді. 
Лықсу амплитудасы әр түрлі: 
*тік бағыттағы (тік амплитудасы, биіктігі) — а; 
*лықсытушының жазықтығындағы (еңіс амплитуда) — А; 
*жарылған қабаттардың бірінің екі қанатындағы ең жақын аралығы (стратигр. амплитуда) — а; 
*жарылған қабаттардың көлбеу бағыт бойынша жылжып, ажырауы (лықсыманың үңіреюі) — b. 
Табиғатта таза Лықсу сирек кездеседі. Көбінесе жарылым қанаттары қиғаш бағытта жылжып, лықсыма-ығыспа немесе лықсыма-қаусырма түрінде дамиды. Жер қыртысындағы созу күштері әсерінен жарылымдар ажырау немесе кесілу жарықшақтары бойынша жаралады. Бұл күрделі жарылымдар бірлестігі өлшемдері әр түрлі горст немесе грабенді қалыптастырады. Лықсу барлық жағдайда өзі кездескен жерде және геологиялық картада жарылым сызығы бойынша жасы әр түрлі тау жыныстарының түйісуі арқылы анықталады. Лықсытушы әрдайым төмен түскен блок бағытында, яғни жастау тау жыныстарына қарай еңіс орналасады. Жер бедерінде Лықсу бойымен жылжыған тау жынысы блоктары кертпештене текшеленіп орналасуы арқылы байқалады.

## Пайдаланған әдебиет
*Қазақ энциклопедиясы
Салжұқ

**Салжұқ** (902 - 1009) — түрік-оғыздардың қынық тайпасының басшысы, *[[Салжұқ әулеті]]*нің негізін салушы. 

Салжұқ әкесі сияқты түркі-оғыздар билеушісіне (жағбу) қызмет атқарды. Кейін Салжұқ билеушімен келіспей, жақтастарымен бірге Сырдарияның төменгі ағысындағы Жентке қоныс аударды. 10 ғасырдың аяқ шенінде ислам дінін қабылдады. Салжұқ ұрпақтары оғыз-салжұқтар қозғалысына басшылық етті. Бұл қозғалыс нәтижесінде *[[Салжұқ сұлтандығы]]* қалыптасты.

## Дереккөздер

Санат:Селжұқ әулеті
Санат:902 жылы туғандар
Санат:1009 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркия тарихы
Санат:Түрікменстан тарихы
Санат:Хазар қағанаты
Рүстем Қабидоллаұлы Жоламан

**Рүстем Қабидоллаұлы Жоламан** – экономика ғылымдарының докторы (1997). 1961 жылы 12 сәуірде Алматы қаласында туған. Қазақ.
* Әкесі - Жоламан Қабидолла Досмағанбетұлы (1926-2008).
* Анасы - Жоламан Зүбәйда Қыбырқызы (1931 ж. т.), зейнеткер.
* Уақ тайпасынан шыққан.

* С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеттің философия және экономика факультетін (1983) экономист мамандығы бойынша; ҚазКСР Ғылым академиясының аспирантурасын бітірген.
## Қысқаша өмірбаяны

1983 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
1983–84 Жамбыл технология институтында оқытушы;
1984–91 Қазақстан Ғылым Академиясының Стратегиялық және болжау секторында стажер, аспирант, кіші ғыл. қызметкер;
1991–92 Қазақстан Ғылым Академиясының Экономика институтында ғылыми хатшы; 
1992–94  ҚР Президенті жанындағы стратегиялық зерттеу институтында жауапты координатор, бөлім меңгерушісі;
1994–97 «Повышение конкурентоспособности национальной экономики в переходный период» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазақстан даму институтының бірінші вице-президенті  қызметін атқарды. 
1997 жылдан осы институттың президенті. Рүстем Қабидоллаұлы Жоламан 38 ғылыми жарияланымның авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1961 жылы туғандар
Лысенко

## '''Лысенко''' Иван Захарович
Лысенко Иван Захарович [20(7).9.1907, Украина, Днепропетровск облысы Кривой Рог ауданы — 28.5.1975, Алматы] — 
*ғалым; 
*техникалық ғылыми доктор (1962);
*профессор (1963).
*Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1964). 
*Кривой Рог тау-кен институтын бітірген (1930). 
*Қазақ тау-кен-металлургия институтында [қазіргі Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті (1936 — 41)], Қазақстан ұА Кен ісі институтында (1945 — 49 және 1971 — 75) ғылыми-педагогикалық және басшылық қызметтер атқарған. 
*1943 ж. КСРО ұА Қазақ бөлімшесінің кен ісі секторын, 1945 ж. Кен ісі институтын ұйымдастырған. 
*Негізгі ғылыми еңбектері биік таудағы жер асты кендерін қазып алу жүйелеріне арналған. 
*Жезқазған, Текелі, Лениногор кеніштерінде жоғары еңбек өнімділігін және қауіпсіздігін қамтамасыз ететін, кен массасын тиеу және тасымалдау үшін қажет машиналар кешенін жасап өндіріске енгізді. 
*Лениногор және Текелі комб-тарында кенді блоктап құлатудың жаңа тәсілдерін тапты. 
*100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 өнертабыс және 6 монографияның авторы. 
*Ленин орденімен, 2 рет **“Құрмет белгісі”** ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
*Система подэтажной выемки, А., 1948;
*Разработка высокогорных месторождений, А., 1958;
*Разработка рудных месторождений, М., 1963; 
*Будущее методов добычи руд., А., 1971.
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Рейн

**Рейн** (нем. *Rheіn*, франц. *Rhіn*) — Батыс Еуропадағы ірі өзендердің бірі.

Ұзындығы 1320 км, су жиналатын алабының аум. 224,4 мың км2. Өзен Швейцария Альпісінен Алдыңғы Рейн және Соңғы Рейн бастауларынан басталып, Швейцария, Лихтенштейн, Австрия, Германия, Нидерланд, Франция жерлерімен ағып өтіп, Солтүстік т-ге құяды. Негізгі салалары — Ааре, Мозель, Маас (сол), Неккар, Майн, Рур (оң). Орташа су ағымы 2500 м3/с, жылдық ағын мөлшері 79 км3. Ағысының сипатына, аңғарларының морфологиясына байланысты өзен: таулы, жоғарғы, ортаңғы Рейн және төменгі Рейн болып бөлінеді.

Рейн — Батыс Еуропадағы халықар. маңызы бар су жолы, төм. ағысында жылына 100 млн. т-дай жүк тасымалданады (күніне 650 — 700 кеме). Базель қ-на дейін (атырауынан 886 км) және Боден к-нде (66 км) кеме қатынасы бар. Рейн өз. алабындағы су жолының жалпы ұзындығы 3000 км-дей; Рона, Марна, Везер, Эмс, Эльба өзендерімен каналдар арқылы жалғасқан. Швейцария, Франция, Германия жерлерінде СЭС-тер салынған. Рейн бойында Базель (Швейцария), Страсбур (Франция), Мангейм, Майнц, Бонн, Кельн, Дюссельдорф, Дуйсбург (Германия) қ-лары; атырауында — Роттердам (Нидерланд) теңіз порты орналасқан. 
## Дереккөздер



Санат:Өзендер
Санат:Рейн
Өсімдіктер анатомиясы

**Өсімдіктер анатомиясы** (грек. anatom – кесу, бөлу) — өсімдік органдары мен ұлпаларының ішкі құрылысы туралы ғылым; ботаника саласы. 

## Ғылым тарихы
Өсімдіктер анатомиясының дамуы микроскоптың пайда болуымен тығыз байланысты. 17 ғасырда итальян биологы Марчелло Мальпиги (1628 – 1694) мен ағылшын ботанигі Неемия Грюдің (1641 – 1712) микроскоппен өсімдіктердің ішкі құрылымын зерттеуінің нәтижесінде өсімдіктер анатомиясының негізі қаланды. 

19 ғасырда неміс биологы Теодор Шванн (1810 – 1882) микроскоп арқылы жануарлар мен өсімдіктер жасушасының құрылымын зерттеп, жасуша теориясын ашты. 20 ғ-дың басында өсімдік ұлпасы жасушалары мен органоидтарын зерттеу негізінде өсімдіктер анатомиясынан жасуша туралы ғылым – цитология бөлініп шықты. 

Өсімдіктер анатомиясын зерттеуде жаңа әдістер – электрондық микроскоп, сол сияқты гистохимиялық зерттеулер, т.б. қолданылады. Анатомиялық зерттеулер көмегімен өсімдіктердің тегі, егістік дақылдарының түрлі сорттары, өсімдіктің сыртқы орта әсеріне төзімділігі анықталады. 

Қазақстанда өсімдіктер анатомиясы жөніндегі зерттеулер 1930 – 1932 жылдары КСРО ға (Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы) Қазақстандық базасының Ботаника секторында (қазіргі ҚР Білім және ғылым министірлігінің ботаника және фитоинтродукция институты) басталды. Зерттеу жұмыстары, сондай-ақ Бас ботаник. бақта, ҚазҰУ-де (Қазақ Ұлттық Университеті), ҚазҰАУ-дың (Қазақ Ұлттық Аграрлық Университеті) арнаулы кафедралары мен ауыл шаруашылығы министірінің қармағындағы бірқатар ғылыми-зерттеу институттарында жүргізіледі. Алынған ғылыми мәліметтер биологияда, агрономияда, дендрохронологияда, фармацевтикада, тамақ және ағаш өңдеу, т.б. шаруашылықтарда пайдаланылады.

## Ботаника бөліміндегі өсімдіктер анатомиясының орны
Өсімдіктер анатомиясы Өсімдіктер морфологиясы кең мағынада қарастырылған (морфология тар мағынада макроскопиялық (негізінен организмдік) деңгейде өсімдіктердің құрылымы мен қалыптасуын зерттеумен айналысады.

Өсімдік анатомиясы өсімдік физиологиясымен — ботаниканың өсімдік организмдерінде болатын тіршілік процестерінің заңдылықтарын зерттейтін бөлімімен тығыз байланысты>.

Өсімдік жасушалары құрылымын зерттеу уақыт өте келе ботаниканың тәуелсіз бөліміне айналды — өсімдік цитологиясы.

Бастапқыда өсімдіктер анатомиясы өсімдіктер морфологиясы — өсімдіктердің физикалық формалары мен сыртқы құрылымын сипаттаумен сәйкес келді, бірақ ХХ ғасырдың ортасынан бастап өсімдіктер анатомиясындағы зерттеулер ең алдымен ішкі, микроскопиялық құрылымды зерттеуге байланысты жеке сала ретінде қарастырылды.

## Тағы қараңыз
* Өсімдік зиянкестері
* Өсімдік аурулары

Санат:Өсімдіктер
Селжүк әулеті

[thumb|right|400px|1092 жылғы [Ұлы Салжұқ империясы, Мәлік шах I өлгеннен соң]]
**Салжұқ әулеті** ( *Āl-e Saljuq*; 1038 — 1194) — түркі-оғыз әскерінің сол қанатын құраған қынық тайпасынан шыққан әулет. Әулеттің негізін қалаушы *[[Салжұқ]]*. Олардың әуел бастағы атамекені Оңтүстік-батыс Қазақстан аймағы мен Сырдарияның орта саласы болған. Кейбір топтары Сығанақ пен Қаратауды мекендеген. 10 ғасырдың орта шенінде басқа оғыз тайпаларымен қақтығысып қалған салжұқтар Сырдарияның төменгі саласына қоныс аударып, ислам дінін қабылдады. Олар 1010 — 32 ж. Зарафшан мен Нұрата тауларына қарай ойысты, 1038 — 40 ж. *[[Ғазнауи сұлтандығы]]нан* Хорасанды (Иранның солтүстік-шығыс облысы) тартып алып, *[[Салжұқ сұлтандығы]]н* құрды. Салжұқтардың алғашқы билеушілері ағайынды Тоғрылбек (1038 — 63) пен Шағрыбек (1038 — 59) болды. Салжұқ әулетінің белгілі сұлтандары: Алып-Арслан (1063 — 72), Мәлік шах I (1072 — 92), Санжар сұлтан (1118 — 57). 11 ғасырдың аяғына қарай Салжұқ әулеті билеген мемлекет әлсіреп, ұсақ иеліктерге бөліне бастады. 12 ғасырдың аяғына қарай Салжұқ әулетінің билігі мүлдем жойылды.

## Галерея

Сурет:Borj-toghrul.jpg|Тұғрыл мұнарасы, Тегерандағы 12 ғ. ескерткіші.
Сурет:Ewer from Herat, Khorasan, dated 1180-1210 CE.jpg|
Сурет:Male_royal_figure,_12-13th_century,_from_Iran.jpg|Салжұқ ақсүйек бас мүсіні, 12–13 ғасырлар, Иран. Нью Йорк өнер мұражайы.
Сурет:Shatranj.jpg|


## Дереккөздер

Санат:Селжұқ әулеті
Букетов Мұражайы

**Букетов Мұражайы** - 1996 жылдан Қарағанды облысы ғылыми-техникалық кітапханасы жанынан қоғамдық негізде құрылды. Бөлмежайдың ауданы 50 м2. Химия-металлургия институты Қарағанды қаласындағы және Қарағанды мемлекеттік университетінің көмегімен академик Букетов туралы бай материалдар жиналды. Мұражайда Букетовтың ғылыми кітаптары, шығармалары, аудармалары, мақалалары, сондай-ақ ғылыми патенттері, ашқан жаңалықтары орналастырылған. Мұнда кездесулер, дәрістер, конференциялар, т.б. шаралар өткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы мұражайлары
Амангелді Тахиұлы Назыров

**Амангелді Тахиұлы Назыров** (1941, Ресей, Астрахан облысы – 1.8.2007, Алматы қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1986), профессор (1995). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Педиатрия институтында аға ғылыми қызметкер (1970–75), Республикалық ана мен баланы қорғау ғылыми-зерттеу орталығында аға, жетекші ғылыми қызметкер, профессор, лаборатория меңгерушісі (1976–2007) қызметтерін атқарды. «Приспособительные механизмы метаболизма углеводов в плаценте» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы, 10 өнертабыстың иегері.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Биология
*Метаболизм

Санат:Ғылым
Рейнольдс саны

**Рейнольдс саны** (Re) — инерциялық күш пен тұтқырлық күш арасындағы қатынасты өлшеу арқылы сұйықтық ағысысын болжауға көмектесетін өлшемсіз шама:
: \mathrm{Re}=\frac{\rho vD_\Gamma}{\eta}  Мұндағы, \rho — тығыздық, кг/м3; v — ағынның жылдамдығы, м/с; D_\Gamma — ағынның ұзындығы, м; \eta — газ немесе сұйықтық тұтқырлығының динамикалық коэффиценті, Н·с/м2. 

## Рейнольдс санының кризистік мәні
: Әр ағыстың түрінде өзінің жеке Рейнольдс кризистік мәні бар. Рейнольдс кризистік мәні ағыстың ламинарлы не турбулентті екенін анықтауға көмектеседі. Егер Рейнольдс саны өзінің кризистік мәнінен кем болса (*Re < Re<sub>к</sub>*), онда сұйықтық ағысы ламинарлы ағынға, үлкен болса (*Re > Re<sub>к</sub>*) - турбуленттік ағысқа жатады. Рейнольдс санының кризистік мәні тікелей ағыстың түріне (мысалы, пуазейль ағысы), ағыс жылдамдығының бағытының өзгеруіне және тағы басқа факторларға байланысты.
: сүрмесіз|415x415 нүкте
: Ламинарлы ағын (сол) мен турбулентті ағыс (оң)

## Дереккөздер

Санат:Аэродинамика
Санат:Сұйықтар динамикасы
Әмина Сыздыққызы Жолбосынова

**Әмина Сыздыққызы Жолбосынова** – химия ғылымдарының докторы (1992), професор (1995). 
## Қысқаша өмірбаяны

1968 Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген. 
1958–60 Петропавл медицина училищесінде оқытушы; 
1960–62Петропавл ауыр машина жасау зауытында инженер-технолог;
1962–64 Қазақстан ғылым академиясының Химия институтында кіші ғылыми қызметкер;
1968–70 ҚазМУ-да аға оқытушы;
1970 жылдан Солтүстік Қазақстан университетінде доцент;
1995 жылдан професор.
## Еңбектері
Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – жоғары молекула қосылыстар саласын зерттеуге арналған.Әмина Сыздыққызы Жолбосынова желатиннің, поливинил спиртінің, казеиннің ауыл шаруашылығында қолданылу мүмкіндіктерін тапты. Жұмысының нәтижелері облыстың шаруашылықтарында өндіріске енгізілген. 100-ден аса ғылыми жарияланымның авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1935 жылы туғандар
Львовтық - Варшавалық мектеп

## '''Львовтық - Варшавалық мектеп'''
Львовтық - Варшавалық мектеп — 1-ші және 2-дүниежүзілік соғыстар аралығында Варшава, Львов және Краков қалаларында жұмыс істеген поляк логиктері мен философтар  тобы. *Негізін қалаушы* — К.Твардовский, өкілдерінің қатарында Я. Лукасевич, Т. Котарбиньский, К. Айдукевич, С. Лесьневский, Л. Хвистек, А. Тарский, т.б. болды. Львовтық - Варшавалық мектепте филосфия жағынан алуан түрлі бағыттар (Т.Котарбиньскийдің материализмінен Я.Саламухи мен Ю.Бохеньскийдің неотомизміне дейін) қамтылды.

Львовтық - Варшавалық мектеп өкілдерінің көпшілігіне ортақ нәрсе: 
*Иррационализмді жоққа шығару, математикалық логика аппаратының көмегімен дәстүрлі рационализмнің негізгі идеялары мен принциптерін анықтау; 
*Ғылыми пікірлер логикасын дәл зерттеуге ұмтылу; 
*Логикалық семантикаға ден қою. 
Львовтық - Варшавалық мектеп өкілдері математикалық логиканы, математика негіздерін, дедуктивтік ғылымдар методологиясын, логика тарихы мен логикалық семантиканы дамытуға айтарлықтай үлес қосты. Мысалы, Лукасевич, М.Байсберг, Я.Слупецкий, т.б. алғашқылардың бірі болып көп мәнді логика мен модальдық логиканы талдады, ал Хвистек, Лесьневский, В.Собоцинский, Тарский, т.б. металогиканың негізгі ұғымдарын зерттеді. Львовтық - Варшавалық мектеп өкілдері қатынастар логикасы мәселелерімен, жиындар теориясын аксиомалаумен, атауларды есептеумен, т.б. шұғылданды.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
Ұзынтам мұнарасы

**Ұзынтам мұнарасы** — сәулет өнері ескерткіші. Ұ. м. қазіргі  Қазалы қ-ның (Қызылорда облысы) батыс жағынан 55 км жерде орналасқан. Шамамен 11 — 12 ғ-ларда салынған. Цилиндр тәрізді жасалып, шикі және күйдірілген кірпіштен тұрғызылған мұнараның биікт. 10 м,  диам. 7 м, көлемі шамамен 300 м3.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Ескерткіштер
Санат:Тарих
Зинулла Айдарұлы Назаров

**Зинулла Айдарұлы Назаров** (1 мамыр 1949, Ақтөбе облысы, Алға ауданы, Шыбаевка ауылы – 29 қараша 2013, Алматы) — кеңес және қазақстандық психиатр-дәрігер, медицина ғылымдарының докторы (1995), профессор, педагог, ұйымдастырушы. Қазақстандағы психиатрия және наркология ғылымының дамуына елеулі үлес қосқан ғалым, 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Өмірбаяны
Зинулла Назаров 1949 жылы 1 мамырда Ақтөбе облысы Алға ауданы Шыбаевка ауылында дүниеге келген.

1973 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина университеті) тәмамдады.

1973–1975 жылдары интернатурадан өтіп, кейін Рудный қаласында (Қостанай облысы) дәрігер-психиатр болып еңбек етті.

1980 жылдан бастап Ақтөбе облыстық ауруханасында психиатриялық бөлімшенің меңгерушісі болды.

1990–2007 жылдары Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина университетінде доцент, кейін профессор қызметтерін атқарды.

1995 жылы Мәскеуде докторлық диссертация қорғап, медицина ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды.

2007–2009 жылдары С. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінде профессор болып еңбек етіп, халықаралық байланыстарды дамыту ісіне жетекшілік етті.

2009–2011 жылдары осы университеттің психиатрия кафедрасының профессоры болды.

2011 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің тәуелсіз сарапшысы қызметін атқарды.

## Ғылыми және педагогикалық қызметі
Назаров психиатрия мен наркология саласында беделді маман болды. Қазақстан халқының әртүрлі этникалық топтарындағы алкоголизмнің әлеуметтік және биологиялық факторларын зерттеп, осы тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

50-ден астам ғылыми еңбектің авторы, республикалық және халықаралық ғылыми конференцияларға, соның ішінде Мәскеудегі ғылыми форумдарға қатысқан.

Ол дарынды педагог ретінде талапшылдығымен қатар, студенттер мен жас мамандарға қамқор бола білді. Дәрістері терең талдауымен, ғылыми негізділігімен және түсініктілігімен ерекшеленді.

## Естелік
Зинулла Айдарұлы Назаров артында көптеген шәкірт қалдырды. Оның ғылыми еңбектері мен дәрігерлік жолы Қазақстан психиатриясы мен наркологиясының дамуына зор үлес болып табылады.

## Еңбек жолының хронологиясы

## Дереккөздер

Санат:КСРО дәрігерлері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Салық (пайғамбар)

**Салық** немесе **Салих** () — Самуд халқына Алла тарапынан жіберілген, Құранда аты аталатын пайғамбар. Құран Кәрімде баяндалғандай ол халқын бір Аллаға сыйынуға, өзін оның өкілі деп тануға шақырды. Самудтықтардың азғантай тобы ғана оның айтқанына сенді. Ал пұтқа табынатын көпшілік оның үндеуіне құлақ аспай, алған беттерінен қайтпады. Өз сеніміне берік Салих пайғамбар оларды пұтқа табынудан тыйылып, Алла тағаланың барлығы мен жалғыздығын танып, тәубаға келуге шақырудан танбады. Алла тағала Салих пайғамбарлығының дәлелі ретінде тастан буаз інген жаратады. 

Салихтың соңынан ерушілердің қатары көбейе түсуінен сескенген қарсы топ айғақ түйені өлтіртеді. Түйеге қастандық жасаудан алдын ала сақтандырып, үлкен жаза тарту мүмкіндігін ескерткен Салих енді үш күннен соң олардың ауыр жазаға, құдайдың қаһарына ұшырайтындықтарын айтады. Олар тәубаға келудің орнына оны келеке етіп, тіптен түнде Салих пайғамбарды өлтіруге бел буады. 
Кесімді үш күнде де райынан қайтпаған самуд халқы аспаннан түскен жайдан, күннің күркіреуінен ауыр апатқа ұшырайды. Тек Салих пайғамбарға ерген топ қана аман қалады. Құдайға сенбей, пайғамбарға қарсы келген қауымның тартар жазасын ескерту ретінде келген Салих пайғамбар мен Мұхаммед пайғамбар өмірі арасында ұқсастықтар бар.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тұлғалар
Санат:Пайғамбарлар
Николай Садвокасович Буктуков

**Николай Садвокасович Буктуков** *(10 маусым 1948 жылы, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Күршім ауданы]], [[Ұраңқай ауылы]]нда туған)* – техника ғылымының докторы,  профессор *(1992 жылы)*.
## Биографиясы
Қазақ политехникалық институтын *(1971 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті)* бітірген. *1972–95 жылдары* ҚР Ғылым Академиясы  Тау-кен ісі ғылыми-зерттеу институтының аға инженер, кіші, аға ғылыми қызметкері, лаборатория меңгерушісі, бас ғылыми қызметкері, Қазақ ұлттық техника университетінің профессор,  ҚР Ұлттық Ғылым Академиясы  Төралқасының патенттік-лицензиялық және маркетинг бөлімінің бастығы, ҚР Ұлттық Ғылым Академиясы  президентінің орынбасары *(1995–96 жылдары)*. *1994 жылдан* Ғылым Академиясы  «Қазғылым» АҚ Басқармасының төрағасы қызметтерін атқарады. 60-тан астам ғылыми еңбек пен 2 монографияның авторы.

## Шығармалары

1. "Формирование однородности качества угля в потоке", Алматы, 1981;

2. “Технология открытой разработкой глубоких горизонтов“, Алматы, 1992;

## Сілтемелер

1. «Ветер перемен» Буктуковтан алынған интервью 

2. «АЛЬТЕРНАТИВНАЯ ЭНЕРГЕТИКА В КАЗАХСТАНЕ»

3. "Наука без имиджа или ноу-хау без производства"

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Reuters

**Рейтер** (*Reuters* *Ltd*) — ағылшын ақпарат агенттігі. Лондонда 1851 ж. құрылған. Ресми түрде Ұлыбритания телеграф агенттігінің қызметін атқарады. Әлемдегі 5 үздік ақпарат агенттігі қатарына кіреді. 12 мыңдай адам, оның ішінде 1400 журналист қызмет атқарады. 1994 ж. Алматыда 11 адамнан тұратын Қазақстан бөлімі ашылған.

240px|нобай|оңға|Лондондағы орталық офисі

## Тағы қараңыз

* Thomson Reuters
* The Thomson Corporation

## Сілтемелер
* Рейтер агенттігінің ресми торабы
* Рейтер агенттігінің ресми торабы (Ресей мен ТМД елдері) <sup>(орысша)</sup>  

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттық жүйелер
Санат:Ұлыбритания бұқаралық ақпарат құралдары
Салқынкөл

**Елді мекен:**
* Салқынкөл — Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл.

**Көл:**
* Салқынкөл – Есіл алабындағы көл.
Малайсары (Павлодар облысы)

**Малайсары** — Павлодар облысы Май ауданындағы ауыл, Малайсары ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Көктөбе ауылынан оңтүстікке қарай 13 км жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1993—96 жылдары асыл тұқымды қой өсіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Малайсарыда және округке қарасты 3-фермада “Малайсары” ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Май ауданы елді мекендері