open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хелен Шармен

**Хелен Патрисия Шармен** () — Ұлыбританияның алғашқы ғарышкері, Батыс Еуропа елдерінен ғарышқа ұшқан алғашқы әйел, сондай-ақ Мир станциясына ұшқан алғашқы әйел.

## Өмірбаяны
Хелен Шармен туған қаласындағы Шеффилд университетін 1984 жылы бітіріп, химия маманы атанады. Үш жылдан соң ол Лондондағы Биркбек университетінен докторлық дәрежені алады.

Жұмыс жолын Лондондағы General Electric Company мекемесінен бастайды. Кейін АҚШ-тағы Mars кондитерлік фирмасына түсіп, шоколадтың жұпарын зерттеумен айналысады. Кейін бұған байланысты оны прессада «The Girl from Mars» *(Марстан келген қыз)* деп атап та кеткен.

1989 жылдың маусымында ол радиодан келесі жарнаманы естиді: «Astronaut wanted — no experience necessary» *(Астронавтты іздейміз — тәжірибе маңызды емес)*. Бұл оның ғұмырын жер мен көктей өзгертіп жіберген мезет болды. 13 мың адам ішінен таңдалған төрт тұлғаның бірі Хелен болды. Бірнеше айға созылған жаттығулардан соң бірінші британ ғарышкері болуға оны лайық деп таныды.

1991 жылдың 18 мамырында ол және Кеңестердің екі ғарышкері Союз аппаратында ғарышқа ұшырылады. Шармен Мир станциясында сегіз күндей болып, миссиясы аясында медициналық және тағамдық зерттеулерді өткізді, сондай-ақ британ оқушыларымен радиобайланысқа шықты.

Ғарышқа ұшқанда Хелен Шармен 28-ге таяған еді. Ол барлық ғарышкерлердің ішінде ең жас тұлғалардың бірі болып келеді.

1992 жылы оған Британ империясының ордені табысталды, сондай-ақ Патшалық химиялық қоғамның құрметті мүшесі атағы берілді.

Кейінгі жылдары Хелен Шармен ғылыми жұмыстармен айналысуды жалғастырды.

## Кітаптары
**Seize the Moment: Autobiography of Britain's First Astronaut* — Кристофер Пристпен бірге жазған автобиографиясы, алғысөз авторы Артур Чарльз Кларк (London: Gollancz, 1993 – ISBN 0-575-05819-6)
**The Space Place (Making Sense of Science)* — балаларға арналған кітап, суреттердің авторы Мик Рольф (Portland Press, 1997. ISBN 1-85578-092-5)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Хелен Шарменнің ресми сайты
*Балаларға оқыған лекциясы (видео)
*

Санат:Ұлыбритания химиктері
Санат:Ұлыбритания ғарышкерлері
Санат:Әйел ғарышкерлер
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Лариса Асатуровна Алавердян

**Лариса Асатуровна Алавердян ** ( 21 қыркүйек 1943 жыл, Баку, Әзірбайжан КСР, КСРО — Арменияның мемлекет, қоғам және саяси қайраткері. Арменияның бірінші адам құқықтарын қорғаушысы (Омбудсмен) болған армян ағартушысы және саясаткері, 2007-2012 жылдар аралығында Ұлттық ассамблеяның депутаты және 2009-2012 жылдар аралығында Парламенттің Құрылтайшы партия фракциясының жетекшісі.

## Білімі
1966 жылы Әзербайжан мемлекеттік педагогикалық институтын, 2005 жылы Мәскеу мемлекеттік кәсіптік қайта даярлау және Ресей Федерациясының менеджерлердің біліктілігін арттыру академиясын бітірген. Математика және сызу пәнінің мұғалімі. Заң маманы.

## Өмірбаяны
1943 жылы 21 қыркүйекте Бакуде дүниеге келген.

1988-1991 жж - «Арцах» жерлестер одағының құрылтайшы мүшесі және жауапты хатшысы.

1991-1995 жылдары Армения Жоғарғы Кеңесінің Таулы Қарабақ мәселесі бойынша арнайы комиссиясының бас сарапшысы, 2006 жылдан бастап «Қылмысқа қарсы» қоғамдық ұйымының атқарушы директоры болды.

1995-2004 жж және 2006-2007 жж. – «Заңды озбырлыққа қарсы» қоғамдық ұйымының атқарушы директоры.

2004-2006 - АР құқық қорғаушысы.

2002 жылдан бері сабақ беріп келе жатқан Ресей-Армян университетінің Құқық және саясат институтының директоры.

Арменияның құқық қорғаушысы немесе омбудсмені лауазымы заң бойынша 2003 жылдың қазанында құрылды, ал 2004 жылғы 19 ақпанда президент жарлығымен бұл лауазымға Лариса Алавердян тағайындалып, 2004 жылғы 1 наурызда қызметіне кірісті.

Республикалық әйелдер кеңесінің мүшесі, Армения Республикасы Президенті жанындағы сыртқы байланыстар және адам құқықтарын қорғау мәселелері жөніндегі, АР Қорғаныс министрлігі жанындағы хабар-ошарсыз кеткендер, кепілге алынғандар және әскери тұтқындар мәселелері жөніндегі жұмыс топтарының мүшесі. Армения Республикасы, Көші-қон және босқындар ісі жөніндегі дирекция жанындағы Сараптамалық кеңес, Кедейшіліктен шығудың стратегиялық бағдарламасын әзірлеу жөніндегі кеңесінің мүшесі.

2007 жылғы 12 мамыр «Жарангутюн» (Мұра) партиясынан пропорционалды сайлау жүйесі бойынша Ұлттық жиналысқа сайланды.

2008 жылғы 24-26 қараша аралығында Еуропалық Одақ-Армения Парламенттік кооперативтік комитетінің 10-шы отырысына қатысты.

## Марапаттары
2-дәрежелі «Отанға сіңірген еңбегі үшін» медалімен марапатталған (2016).

## Дереккөздер

Санат:Армения қоғам қайраткерлері
Санат:Армения омбудсмендері
Мандалорлық

**«Мандалорлық»** () — америкалық ғылыми фантастикалық телесериал.

«Жұлдызды соғыстар» хронологиясына кіргізілген бірінші сериал, «Джедайдың оралуында» оқиғалардан кейін бес жыл өткенде оқиғалар көрсетіледі.

## Рөлдерде
### Басты рөлдерде
* Педро Паскаль — Мандалориан / Дин Джарин, жалғыз атқыш және бас аулаушы. Оны балалық шағында мандалориандар құтқарып қалды.
* Грогу — ұсақ жасыл жәндік, Күшке ие; ұлы магистр Йоданың расасына жатады. Мандалориан оны тауып, қорғайды.
* Кэти Сакхофф — Бо-Катан Крайз, Мандалордың бұрынғы билеуші және «Түнгі үкілер» атты мандалориандардың топтың лидері.

### Көмекші рөлдерде
* Карл Уэзерс — Гриф Карга, бас аулаушылар Гильдиясының лидері.
* Вернер Херцог — Клиент, Мандалорианға құнды жүкті жеткізуге бұйрық береді.
* Омид Абтахи — доктор Першинг, Клиентке істейтін ғалым.
* Ник Нолти — угнот Куиилдің дауысы, ылғал табатын фермер.
* Тайка Вайтити — дроид IG-11 дауысы.
* Эмили Суоллоу — қару жасаушы, Неварродағы мандалор жауынгерлердің лидері.
* Джина Карано — Карасинтия («Кара») Дюн, бұрынғы штурмовик.
* Эми Седарис — Пелли Мотто, механик.
* Минг-На Вен — Феннек Шэнд, жалдамалы жұмыскер.
* Джанкарло Эспозито — мофф Гидеон, бұрынғы офицер.
* Темуэра Моррисон — Боба Фетт.

## Маусымдар

## Дереккөздер

Санат:2019 жылы шыққан АҚШ телесериалдары
Санат:АҚШ ғылыми-фантастикалық телесериалдары
Санат:Disney+ телебағдарламалары
Санат:Lucasfilm фильмдері
Экстракорпоральді ұрықтандыру

**Экстракорпоральді ұрықтандыру** - бедеулік кезінде тиімді және өте жиі пайдаланатын қосалқы репродуктивті технология әдісі.
## Кіріспе
Бедеулік деп 12 ай және одан да көп уақыт бойы тұрақты қорғалмаған жыныстық қатынастан кейін жүктіліктің болмауын айтады. Бедеулік себебіне қарай ерлер бедеулігі және әйел бедеулігі болып бөлінеді. Бақытты отбасын құру мақсатын медицина саласында экстракорпоралді ұрықтандыру (ЭКҰ) жүйесі қазақ елімізге енгізілді. Сондай-ақ мемлекеттік тұрғыдан квоталар бөлініп жатыр. ЭКҰ жетісітігі– бұл түрлі мамандандыру дәрігерлер командасының бірлескен жұмыс нәтижесі, сондықтан да таңдалған клиника түрлі мамандандырылған білікті дәрігерлермен штаттың толтырылуы маңызды.
## Бедеулік себептері
Әйел бедеулік себептері: эндокринді, генетикалық, психикалық, түтікшелік, жатырлық, иммунологиялық.
Еркек бедеулік себептері: иммунды, эндокринді, обтурационды. Жұп отбасы алдын ала тексерулерден өтіп себепті нақтылап алдын ала профилактикалық емдер қабылдайды. ЭКҰ жасауға көрсеткішін анықтаған жақтайда квота кезегінде тұрып қызметті қолдана алады.
## ЭКҰ процедурасының жүргізу кезеңдері
* ЭКҰ дайындау
* аналық жасушаларды алу (пункция)
* шәует жасушаларын алу
* in-vitro ұрықтандыру
* эмбриондарды өсіру
* жатыр қуысына эмбрионды ауыстыру
ЭКҰ жасау клиникалары Қазақстанның қалаларында жүргізіледі. Алыс аудан, ауылды жерлерге репродуктолог дәрігерлері келіп кеңестер жүргізумен іске асады.
## Жүктілік аясы
ЭКҰ жасалғаннан кейінгі жүктілік пен босануды жүргізу әдетте физиологиялық жүктіліктен  ерекшеленбейді. Негізінен әйелдің орташа жасының жоғарылауы және  жиі көп  ұрықты дамуының факторлары әсер етеді.
Вайсензее (көл)

**Вайсензее** () — Аустриядағы көл, Гайлталь Альпі тау жотасындағы Каринтия федералдық жерінде орналасқан.

## Морфометрия
*Ауданы - 6,5 км2		
*Тереңдігі - 97 м.
*Ені - 900 м.
*Ұзындығы - 11,6 км.

Вайсензее көлі Австрия Каринтиясында, Галиталер Альпінің етегінде, теңіз деңгейінен 930 м биіктікте орналасқан. 23 шақырымдық жағалаудың үштен бір бөлігі ғана салынды, жағалаудың қалған бөлігі ерекше қорғалатын аумақ болып жарияланып, мемлекет қорғауында. Ең тар жерінде көлді ұзындығы 120 метрлік көпір кесіп өтеді.

## Сипаттама
Көл құрамындағы судың ерекше түсімен танымал. Оның ортасы көгілдір болып, жағаға жақындағанда сүттей ақ түске айналады. Бұл құбылыс су түбінің жағалау қабатындағы бор шөгінділерінен туындайды. Неміс тілінен аударғанда «Weiss» «ақ» дегенді білдіргендіктен ақ көл деп атайды.

Вайсензее Аустриядағы ең таза тау көлі болып саналады. Көктемде және жазда жаңбыр мен тозаңның әсерінен су аздап бұлыңғыр болады. Желтоқсан айының ортасынан наурыздың ортасына дейін Вайсензее көлі 50 сантиметрлік мұз қабатымен жабылып, оның беті үлкен мұз айдынына айналады.
Жазда көлдегі су 24°C дейін қызады.

Су тазалығын сақтау үшін көлде моторлы қайықтарға, серуендеу пароходтарына тыйым салынған. Таза ауа, мөлдір су (көл ішуге жарамды) отбасылық демалыс орны үшін қолайлы. Мұнда жүзуге, сүңгуге, серфингке, қалақшамен сырғанау, шаңғымен сырғанау, аквалангпен жүзуге болады.
Көлде форель мен көксеркеден бастап шортан мен сазанға дейін балықтың 22 түрі белгілі. Балық аулау маусымы 10 мамырдан 20 қазанға дейін.

## Вайсензее көлінің көрнекі жерлері
Жаяу саяхаттауды ұнататындар үшін 930-2300 м биіктікте белгіленген маршруттар бар, олардың 140 шақырымы тау арқылы өтеді. Кәдімгі немесе тау велосипедімен жүруді ұнататындар осында жақсы демалуға болады. Тау велосипедтері үшін барлық қиындықтағы 80 км жақсы белгіленген жолдар бар. Орманда және көл жағасында ұзындығы 3-тен 9 км-ге дейін әртүрлі қиындық дәрежесіндегі 12 жүгіру жолы бар.

Альпі шалғындары мен ормандарында табиғи сұлулық пен ғажайыптарды кқруге болады. Мұнда балалар ойын алаңдары мен бөлмелері, қуыршақ театры және сиқырлы трюктар, ертегіге саяхат, «Kinderkapitaen» кемесімен көлді аралау мүмкіндіктері бар. 200-ден астам түрлі іс-шаралар: көл мен шалғындағы мерекелер, концерттер, балалар мен отбасылық бағдарламалар, концерттер мен ән кештері, экскурсиялар бар.

## Дереккөздер

Санат:Аустрия көлдері
Подгорица—Шкодер темір жолы

**Подгорица — Шкодер темір жолы** () — Албания мен Черногорияны байланыстыратын темір жол, тек жүк тасымалы үшін пайдаланылады. Бұл Албанияның жалғыз халықаралық теміржол байланысы. Бастапқыда 1984—1985 жылдар аралығында салынғанымен, ол 1991 жылы қолданыстан шығып, кейін 2003 жылы толығымен қайта ашылды.

Теміржол инфрақұрылымын Черногория аумағында Черногория ŽICG және Албания аумағында Hekurudha Shqiptare (Албан темір жолдары) басқарады. Соған қарамастан, пойыз қызметтерін әдетте Черногория операторы ŽPCG Подгорица мен Албанияның Байзе станциясы арасында және тек Бажзе мен Шкодер арасында Хекурудха Шкиптаре басқарады.

Бұл желі Белград — Бар теміржолымен және Подгорицадағы Никшич — Подгорица теміржолымен және Шкодердегі Шкодер — Воре теміржолымен жалғасады.

## Шолу
Подгорица — Шкодер — ұзындығы 63,5 км (39 миль) стандартты теміржол, оның 34 км (21 миль) Албания арқылы, ал қалған 29,5 км (18 миль) Черногория арқылы өтеді. Бүкіл Албаниядағы басқа темір жолдар сияқты, теміржол да электрлендірілмеген. Албаниядағы желінің соңғы станциясы - Бажзе теміржол вокзалы.

## Тарихы
1984—1985 жылдар аралығында салынған Подгорица — Шкодер жүк желісі Албанияның алғашқы халықаралық темір жолы болды. 1985 жылдың 11 қаңтарында жұмысын бастады, тұрақты қозғалыс 1986 жылдың 6 тамызынан басталды. Бұл желі Югославиядағы сауда санкцияларына байланысты 1991 жылы пайдаланылмай қалды. Бажзе — Шкодер желісі 1996 жылдың ақпанында пайдалану үшін қайта ашылды. Хани и Хотит — Бажзе желісін қайта ашу 1996 жылдың 15 қарашасына жоспарланған, бірақ тоқтатылды. Кейінірек 1997 жылғы азаматтық толқулар салдарынан трек қатты зақымдалды.

2002 жылдың сәуірінде Хани и Хотит — Бажзедегі Черногория шекарасы арасындағы сызықты қайта құру аяқталды. 2003 жылдың наурызында Бажзе мен Шкодер арасындағы желі Албания үкіметі қаржыландырған 365 миллион лекпен аяқталды. 2003 жылы 6 наурызда өткен салтанатты рәсім Байзе — Шкодердің ресми ашылуын атап өтті. Өзара ынтымақтастықтың белгісі ретінде сол кездегі Албанияның премьер-министрі Фатос Нано мен Черногория премьер-министрінің орынбасары осы желіде жұмыс істейтін арнайы пойызбен Черногориядағы Тузи қаласына барды.

## Болашақ жоспарлар
Қазіргі уақытта осы теміржолда жолаушыларға қызмет көрсетуді құру және пайдалану бойынша ұзақ мерзімді жоспарлар бар.

Подгорица мен Шкодер арасында жаңа жүрдек теміржол желісін салуға қатысты басқа да жоспарлар бар.

## Дереккөздер

Санат:Албаниядағы темір жол желілері
Санат:Черногориядағы темір жол желілері
Санат:1985 жылда ашылған темір жол желілері
Санат:Албания – Черногория қатынастары
Санат:Халықаралық темір жол желілері
Терминатор (фильм)

**«Терминатор»** () — 1984 жылы Джеймс Кэмерон түсірген америкалық ғылыми фантастикалық экшн-фильм. Шығарылым алдындағы төмен күтулерді жоққа шығара отырып, «Терминатор» Америка Құрама Штаттарының прокатында екі апта бойы бірінші орында болды, ақырында фильм 6,4 миллион долларлық бюджетке қарсы 78,3 миллион доллар жинады. Фильм Кэмеронның кинодағы мансабын сәтті бастап, Шварценеггердің басты рөлді орындаушы ретіндегі мәртебесін  нығайтты. Фильмнің сәттілігі бірнеше сиквелдерден, телехикаялардан, комикстерден, романдардан және бейне ойындардан тұратын франшизаға әкелді. 2008 жылы «Терминатор» фильмін Конгресс кітапханасы Америка Құрама Штаттарының Ұлттық фильмдер тізілімінде сақтау үшін таңдады.

## Сюжет
Сюжет Әлемді өлтіруші машиналар басқаратын және адамзат жойылу алдында тұрған постапокалиптикалық болашақтан 1984 жылға келген сарбаз Кайл Риз және киборг Терминатор арасындағы  қақтығысқа бағытталған. Терминатордың мақсаты: Сара Коннорды өлтіру, оның туылмаған ұлы болашақта адамзат пен машиналар арасындағы соғыста жеңуі мүмкін. 
Сараға ғашық болған сарбаз Кайл Риз Терминаторды тоқтатуға тырысады. Фильмде уақыт саяхаты, тағдыр, жасанды интеллект қаупі, төтенше жағдайларда адамдардың мінез-құлқы мәселелері көтеріледі.

## Рөлдерде

## Жүлделер

Фильм сонымен қатар Авориазде (Франция) өткен Халықаралық фантастикалық кинофестивалінде бас жүлдеге ие болды.

2005 жылы «Total Film»  оны осы уақытқа дейін түсірілген 72-ші үздік фильм деп атады. 

2008 жылы Конгресс кітапханасы *мәдени, тарихи және эстетикалық құндылығы бар фильм* ретінде Американың Ұлттық фильмдер реестріне енгізді.

2008 жылы «Empire» журналы Терминаторды барлық уақыттағы ең керемет 500 фильмнің бірі ретінде таңдады. «Empire» Сонымен қатар Т-800-ді 100 ең ұлы кино кейіпкерлерінің тізімінде 14-ші орынға қойды.  

2010 жылы Independent Film & Television Alliance фильмді соңғы 30 жылдағы ең маңызды 30 тәуелсіз фильмнің бірі ретінде таңдады. 

2015 жылы «Терминатор» «Өлер алдында көру керек 1001 фильм» кітабына енгізілген фильмдердің қатарында болды.

Шварцнеггердің «**I’ll be back**» (Мен қайтып ораламын) деген сөзі таңқаларлық фразаға айналды және AFI бойынша ең ұлы фильм цитаталары рейтингінде 37-ші орынға ие болды.

## Музыка
1984 жылы стерео форматта фильмдер түсіру мүмкін болса да, бюджеттік шектеулерге байланысты «Терминатор» моно дыбысты қолдану арқылы түсірілді.

Музыка жасау үшін Брэд Фидель 1980 жылдан кейін өндірістен шыққан он дауысты «Prophet 10» синтезаторын, сондай — ақ алғашқы сэмплеррдің бірі — Fairlight CMI музыкалық компьютерін пайдаланды. «Терминатор» саундтрегі сол жылдардағы ең озық дыбыс жазу студиясында, ардагер дыбыс инженері Глен Гленн негізін қалаған «Glen Glenn Sound»-да жазылған.

Фидель музыкалық мотивті «механикалық адам және оның жүрек соғысы» туралы әңгіме ретінде сипаттады.

## Дереккөздер

Санат:Джеймс Кэмерон фильмдері
Санат:АҚШ ғылыми-фантастикалық фильмдері
Санат:1984 жылғы АҚШ фильмдері
Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер
Санат:Orion Pictures фильмдері
Санат:Жасанды интеллект туралы фильмдер
Санат:Технологиялық әсер туралы фильмдер
Singin' in the Rain

[нобай|237px|[Джин Келлидің осы әнді сол аттас фильмде орындауы]]
**«Singin' in the Rain»** () — 1929 жылы шыққан америкалық ән. Композиторы Насио Херб Браун, мәтіннің авторы Артур Фрид болып келеді.

1952 жылы сол аттас фильм-мюзикл шыққанда, бұл ән ерекше танымалдыққа ие болады.

2004 жылы Америкалық кино институты бұл әнді өзінің «100 жыл... 100 ән» тізіміне енгізіп, оны фильмдерде ойнайтын әйгілі әндердің ішінде үшінші орынға орналастырды.

## Ән кірістірілген фильмдер
* Ажырасу (1930)
* Ескі қараңғы үй (1932)
* Ботақан Нелли Келли (1940)
* Жаңбыр астында әндеткендер (1952)
* Солтүстік-батыс арқылы солтүстікке қарай (1959)
* Бұрамалы апельсин (1971)
* Долтондар туралы баллада (анимациялық) (1978)
* Қатты жаңғақша (1988)
* Боб ше? (1991)
* Дживс және Вустер (телесериал) (1991)
* Леон (1994)
* Годзилла (1998)
* Шанхай рыцарьлары (2003)
* Роботтар (мультфильм) (2005)
* Хор (телесериал), эпизод The Substitute (2010)
* Тағылымгер (2015)
* Вавилон (2022)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Мюзиклдердегі әндер
Санат:1929 жылғы әндер
Санат:Артур Фрид жазған әндер
Санат:Насио Херб Браун жазған әндер
Санат:Поп-стандарттар
Червона рута

**«Червона рута»** — украиналық сазгер әрі ақын Владимир Ивасюк жазған эстрадалық ән.

«Песня-71» атты алғаш рет өткізілген Бүкілодақтық кеңестік әннің телефестивалінде бұл туынды лауреат атанды.

Ән бүкіл әлемге таралып, соңғы қырық жылда супер-хит болып айтыла берді.

«Червона рута» София Ротаруның репертуарындағы таңдамалы әндердің бірі. Оның 1972 жылы шыққан тұңғыш альбомындағы алғашқы композиция.

## Тарихы
Владимир Ивасюк бұл әнді 1970 жылы, Черновцы медициналық институтында студент болып жүрген кезінде шығарды. Өлеңде жігіт қызын аңыздық червона рута шөбін іздемеуді сұрайды, себебі оның күшінсіз-ақ ол оған ғашық болғанын айтады.

Тұсаукесері «Жақсы көңіл-күйдің камертоны» деген бағдарламада өтті. Әнді автордың өзі орындады, қайырмасында музыка педагогы Елена Кузнецова қосылып айтты. Сондай-ақ студияға Валерий Громцев басқаруындағы «Карпаты» инструменталды ансамблі шақырылды.

Кейін әнді ВИА «Смеричка» орындай бастады. «Песня-71» телевизиялық фестивалінің финалында оны Владимир Ивасюк және «Смеричканың» солистері Василий Зинкевич пен Назарий Яремчук орындады. Сүйемелін Юрий Силантьев басқаруындағы Бүкілодақтық радионың және КСРО Орталық телевидениесінің Эстрадалық-симфониялық оркестрі ойнап шықты.

1971 жылы «Укртелефильм» студиясы «Червона рута» атты қысқаметражды телефильм түсірді. Онда басты рөлдерде София Ротару мен Василий Зинкевич ойнады. Сол жылы Черновцы облысының филармониясы қарамағында «Червона рута» атты вокалды-инструменталдық ансамбль құрылды. Осы ансамбльмен бірге София Ротару өзінің алғашқы бүкілодақтық гастрольдерін бастады.

1972 жылы «Мелодия» бүкілодақтық күйтабақ шығаратын фирмасы Ротарудың орындауындағы 13 әнді қамтитын «Червона рута» атты альбомды шығарды.

## Танымал орындаушылар
* Владимир Ивасюк және Е. Кузнецова һәм ВИА «Карпаты»
* ВИА «Смеричка»
* София Михайловна Ротару
* Ярослав Александрович Евдокимов
* Вахтанг Константинович Кикабидзе
* Богдан Косопуд
* Олег Ухналёв
* Богдан Титомир «Басты нәрсе туралы ескі әндер» телефильмінде
* «Танок на Майдані Конго» тобы және Ротару
* Руслана «Славян базарында»
* Таисия Повалий
* Ани Лорак
* Тарас Чубай
* ВИА «Самоцветы»
* Захар Май
* ВИА «No-To-Co», Польша
* Анна Седокова
* Бьянка
* «Golem» тобы, Нью-Йорк
* Турецкий хоры
* Тото Кутуньо

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ивасюк сайтындағы ақпарат

Санат:София Ротаруның әндері
Санат:Владимир Ивасюк жазған әндер
Санат:1970 жылғы әндер
Санат:1972 жылғы әндер
Лаванда (ән)

**«Лаванда»** — София Ротаруның репертуарындағы әйгілі әндердің бірі.

Ән екі орындаушыға арналып жазылған. Бастапқыда оны Ротару және Яак Йоала орындады. Тұсаукесері 1985 жылы жаңажылдық телекөрсетілімде өтті.

Композиторы Владимир Матецкий, мәтіннің авторы Михаил Шабров болды. Ротаруның осы авторлармен көпжылдық сәтті әріптестігі осы әннен бастауын алады.

Осы ән кірген сол аттас альбом миллионнан аса көшірмемен сатылды, бұған байланысты «Мелодия» фирмасы әншіге платиналық диск сыйлады.

## Негізгі дуэттер
* София Ротару және Яак Йоала (1985, КСРО)
* Райнер Фриман және Хирвиярви Минна (1986, Финляндия)
* Milk and Coffee – Mi Manchi (1986, Италия)
* София Ротару және Филипп Киркоров (2001, Ресей)
* София Ротару және Николай Басков (2007, Ресей)
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:София Ротаруның әндері
Санат:1985 жылғы әндер
Санат:Михаил Шабров жазған әндер
Санат:Владимир Матецкий жазған әндер
Гендерлект

**Гендерлект **  (ағыл. gender жыныс (dia) lektos диалект) ағыл. genderlect – бір этникалық тіл, ұлттық тіл, социолект көлемінде ер адамдар тілдерімен салыстырғанда əйелдер тілінің лексикалық, эмоциялы-экспрессиялы, грамматикалық, стильдік жəне басқа да ерекшеліктері  
Бір тіл аумағында əлеуметтік жынысқа – əйелдер мен
ерлерге байланысты, олардың əрқайсысының сөз саптауында
кездесетін тілдік бірліктер (сөз, сөйлем, сөйлемдер мен сөз тіркесі,
фразеологизм, мақал-мəтелдер) гендерлект болып аталады.
Гендерлект терминін ғылыми қолданысқа алғаш енгізген –
лингвист Дебора Таннен. Бұл термин алғашқыда еркектер мен
əйелдердің сөйлеу іс-əрекетіне тəн үнемі болып тұратын, үздіксіз
белгілердің жиынтығы ретінде түсіндірілді.  
Қазақ тіліндегі гендерлік аталымдардың көпшілігі тіркескен я
қосарланған сөздер түрінде келеді. Атап айтсақ:

а) əйел гендерлектілері (аталымдары): əйел заты, жесір
дауы, жүкті əйел, кіндік шеше, қалың мал, қайын сіңлі, салпы
етек, ұзатылған қыз тəрізді тіркесті сөздер, апалы-сіңлілі, бəйбішетоқал, келін-кепшік, кемпір-сампыр, қатын-қыз, қыз-қырқын
сияқты қос сөздер;

ə) еркек гендерлектілері (аталымдары): жез мұрт, жігіт
ағасы, ер азамат, еркек кіндік, нағашы аға, немере іні, шал адам,
аға-іні, əкелі-балалы, жігіт-желең, т.б.

## Дереккөздер
Роберто Бениньи

**Роберто Бениньи** – италиялық актер, кинорежиссер, сценарийші.

Әсіресе «Көркем тіршілік» фильмін түсіргенімен және басты рөлді ойнағанымен көрерменнің ерекше ықыласына бөленіп, екі Оскар және басқа да көптеген халықаралық сыйлықтарға қол жеткізе алған.

1991 жылы ол көп жыл бойы таныс болған актриса Николетта Браскимен жанұя құрады. Кейін Николетта күйеуімен бірге «Монстр», «Көркем тіршілік», «Жолбарыс және Қар» фильмдерінде түседі.

## Фильмография

## Дереккөздер

Санат:Сезар сыйлығының иегерлері
Санат:BAFTA марапаты иегерлері
Санат:Алтын таңқурай сыйлығының иегерлері
Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері
Санат:Үздік шет тіліндегі фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)
Санат:Үздік актер үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Логой кратері

**Логой кратері** — Беларусьтегі Логойск қаласының маңындағы метеорит кратері. Оның диаметрі 15 километр және жасы 42,3 ± 1,1 миллион жыл (эоцен) деп есептеледі.

## Сипаттама
Минск облысында Логойск қаласынан 7 шақырым жерде жұмбақ қос кратер бар, оны ғылыми ортада Логоиск астроблемасы деп атайды. Астроблема – үлкен астероидтардың құлауы нәтижесінде пайда болған кратер. Бұл нысан сонау 1973 жылы жер бетіне ғарыштық зерттеулер кезінде табылған және оның ашылуын кездейсоқ деп атауға болады.

Кратер кішірек өлшемі 12 км, үлкенірегі - 15 км, тереңдігі 500 м. Бірінші кратер аспан денесінің құлауынан, ал екіншісі - жарылыс толқынынан пайда болды. Ғалымдардың есептеулері бойынша, Логоиск астроблемасы 42 миллион жыл бұрын, қазіргі Беларусь аумағында әлі де көне мұхит болған кезде пайда болған.

Мұндай өлшемдегі шұңқырдың пайда болуы үшін астероидтың өлшемі 600 метрге дейін, салмағы бір жарым миллиард тоннаға дейін болуы керек, ал планетамызға құлау жылдамдығы сағатына 60 мың/км жетуі керек еді. Жарылыстың күші Хиросимада қолданылған бірнеше мың атом бомбасына тең болды. Жарылыс толқыны мыңдаған шақырым айналасындағы барлық тіршілікті жойып жіберді.

Ғалымдар он шақты ұңғымаларды бұрғылау және осы шұңқырдан алынған тау жыныстары мен пайдалы қазбаларды зерттеу арқылы кратердің жасын анықтады. Ішкі кратерде вендия дәуіріндегі тау жыныстары, ал сыртқы кратерде девон дәуіріндегі тау жыныстары бар. Миллиондаған жылдар бойы бұл аймақтан бірнеше мұздық өткеннен кейін кратер тегістелді, бірақ оның негізгі контурлары қалды, оның контурлары аэрофототүсірілім кезінде ғана көрінеді.

Үлкен ғарыштық объектілер планетамызға құлаған кезде, олардың орасан зор әсер ету күші мен жоғары температурасы әсерінен жер қойнауында гауһар тастар жиі пайда болады. Көптеген зерттеулер жүргізгеннен кейін геологтар Логойск кратерінде гауһар тастарды тапты, тек олар шаң түрінде және ешқандай құндылығы жоқ болды. Бұл аймақтың құмынан да алтын табылған, бірақ аз мөлшерде, өнеркәсіптік өндіруге жарамсыз.

Миллиондаған жылдар бұрын кратер суға толған және бұл жерде көл болуы мүмкін. Қазіргі уақытта Логойск кратерінің орталығында сәл батпақты ауданы бар, онда Кузевичи ауылы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Беларусь геологиясы
Төлегетай-Қылышты ата кешені

**Төлегетай-Қылышты ата кешені** – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген орта ғасырлық ескерткіш. Қазақстанның жалпыұлттық сакралды нысандар тізімінде.

## Орналасқан жері
Жаңақорған ауданы, Әбдіғаппар ауылынан оңтүстікке қарай 7-8 км жерде орналасқан. 

## Кезеңі
ХІ-ХІІ ғғ.

## Кесене сипаты
Төлегетай бабаның бұрынғы кесенесі құлап, ұрпақтары 1992 жылы ақ қыштан өріп, темір қаңылтырлы кесене тұрғызған. Кесененің ауданы 6х6 м, биіктігі 4 м болған. Кешен танымал батырлар Төлегетай-Қылышты ата жерленген жерде 1992 жылы тұрғызылған. Авторы – сәулетші Б Ибраев.
2005-2008 жылдары ұрпақтарының демеушілігімен 2 күмбезді, 4 мұнаралы, 8 сынтасты керемет кесене қайта тұрғызылды. Кешен күйдірілген кірпіштен қаланып, ішкі құрылысы мрамордан жасалған. Қазіргі жағдайы өте жақсы, зиярат етушілерге жағдай жасалынған, айналасы абаттандырылып, гүл егілген. Қорғау тақтасы орнатылған.

## Тарихи деректер мен аңыздар
Төлегетай баба туралы ең алғаш қалам тербеген адам – кезінде Орта Азия халықтарына танымал, Қазан төңкерісінің алғашқы жылдарында Түркістан автономиясының бас министрі болған Мұхаметжан Тынышбаев. Төлегетай Сүйінішұлы  (шамамен XV ғасырда өмір сүрген) тарихи тұлға. Найманның шөбересі (Найманнан – Белгібай,  одан – Сүйініш, одан – Төлегетай). Төлегетай  баба өз заманында қол бастаған батыр, елдің  қамын жеп, бірлігін ойлаған қайраткер болған. Қазақ даласында жеке ұлыс болып қалыптасқан наймандарды Төлегетай батыр билеген. Кейіннен кіші ата ру атынан шыққан Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл – Төлегетайдың немерелері.
Үзінді деректерге сәйкес, Төлегетай баба – найманның ақсүйектер әулетінен шыққан. Наймандар жерді бөліп алғаннан кейін, Төлегетайдың үлесіне Сырдарияның сол жағалауындағы Өзкент қаласы тиеді. Бұл аймақтарда Төлегетай дана атанып, Қылышты батырмен танысады. Олардың достығы, құрметі мен бір-біріне деген сыйластығы ұрпақтарына үлгі боп қалды.
Қылыштың әкесі – атақты қажы Камаладдин, ал анасы – Қырөзкент қаласының билеушісінің қызы. Қылышты жігіт болғанда, оған көктен аян беріледі – көктен қылыш пен жылқы түседі. Сол кезден бастап Қылышты жылқысы желден де жүйрік, ал қылышы күннің сәулесіндей өткір жеңілмейтін жауынгер атанды.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Жалалабат мемлекеттік университеті

**Бекмамат Осмонов атындағы Жалал-Абад мемлекеттік университеті** (, ) — Қырғызстандағы Жалалабат қаласында 1993 жылы 2 сәуірде құрылған мемлекеттік университет.

Бұл мемлекеттік мекеме келесі салалар бойынша жоғары білім беруге арналған: медицина, электроника, энергетика, құрылыс және агроөнеркәсіптік кешен.

## ЖАМУ туралы
ЖАМУ-да 10 000-ға жуық студент оқыды және 700-ден астам оқытушы, оның ішінде 100 ғылым докторы мен профессорлар, сонымен қатар 216 ғылым кандидаты мен доценті бар. Университетте Үндістан, Иран, Израиль, Қазақстан, Непал, Пәкістан, Палестина, Сирия, Түркия, Түркіменстан, АҚШ, Өзбекстан сияқты елдерден 3000-ға жуық студент білім алуда. Университет 54 сала бойынша жоғары сапалы білім мен 12 сала бойынша орта кәсіптік білімі бар мамандарды шығарады. Б.Осмонов атындағы Жалал-Абад мемлекеттік университетінің медицина факультеті денсаулық сақтау және ғылым білім министрлігіне қарасты. Б.Осмонов атындағы Жалал-Абад мемлекеттік университеті медицина факультеті 1993 жылы 2 сәуірде Қырғызстан президентінің жарлығымен электроника, энергетика, медицина, білім беру, құрылыс сияқты негізгі және толық жоғары білімі бар мамандарды даярлауға арналған мемлекеттік оқу орны ретінде ашылды.

## Тарихы
* Б. Осмонов атындағы Жалалабат мемлекеттік университетінің медицина факультеті (JaSU) 1993 жылы 2 сәуірде жұмыс істеп тұрған оқу орындарының негізінде құрылды.
* Педагогикалық факультет 1926 жылы, ал хайуанаттар бағының ветеринарлық техникумы 1947 жылы Жалалабатта құрылды.
* Фрунзе политехникалық институтының филиалдары 1963 жылы Қарақұлжада және 1990 жылы Таскөмірде құрылды.
* Инженерлік-техникалық факультет 1981 жылы Қошқарата қаласында құрылды.
* 1965 жылы Майлысай қаласында электромеханикалық техникалық факультет құрылды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 
* 
* 
* 
* uniRank
* Jalalabat State University at World Higher Education Database

Санат:Қырғызстан университеттері
Санат:1993 жылы Қырғызстандағы мекемелер
Санат:1993 жылы құрылған оқу орындары
Санат:Жалалабат
Сыева-Дупка

**Сыева-Дупка** () — Болгарияның солтүстігіндегі үңгір, Брестница ауылының жанында (Ловеч облысы).

## Тарихы
Атауы Осман билігі кезінде үңгірді кездейсоқ тауып жасырынған, көрші ауылдан шыққан екі ағайынды малшы жігіттер - Сюйу мен Сейюдің атынан алады.
Алғашқы зерттеулерді 1883 жылы профессор Златаров, ал бірнеше жылдан кейін ағайынды Шкорпильдер жүргізді. Зерттеу барысында жануарлардың сүйектері, қыш ыдыстар және Рим империясының бірнеше тиындары табылды. 1963 жылы Сыева-Дупка үңгірі табиғат ескерткіші болып жарияланды, ал 1967 жылы ол салынып, электрлендірілді. Ол 1990 жылдан ұзақ уақыт бойы жабылып, тек 2004 жылы ғана қайтадан қалпына келтірілді.

## Сипаттама
Сыева-Дупка үңгірі Болгарияның Ловеч аймағындағы Брестница ауылына жақын жерде орналасқан. Үңгір Болгариядағы жүз ұлттық туристік орындардың бірі болып табылады. Бұл әлемдегі ең әдемі үңгірлердің бірі және ондағы ең үлкен сталактиттің шеңбері 60 метрді құрайды.

Үңгір теңіз деңгейінен 520 метр биіктікте орналасқан, ұзындығы 205 метр, жасы 3 миллион жыл, «төбенің» қалыңдығы 12 метр, үңгірдің астында тағы 70 метр тереңдікте өзен ағып жатыр. Мұндай үңгірлердің арнайы ауасы бар, олар өкпе ауруларының алдын алу үшін тыныс алу пайдалы екенін айтады. Мұнда тұрақты ауа температурасы 7°-11°, ылғалдылық 90 және 98% аралығында.

## Үңгір бөлімдері
Үңгірде бес зал және бірнеше галерея бар.

1-зал - қопаға ұқсайтындықтан «Купена» деп аталады. Залдың күмбездері шағын сталактиттермен қапталған.

2-зал - «Срутиште». Ол күшті жер сілкінісі нәтижесінде пайда болды. Болгар тілінен аударғанда «опырушылық» дегенді білдіреді. 1893 жылғы жер сілкінісі кезінде бұл залдағы барлық сталактиттер жұлынып, үңгірдің түбіне құлаған. Олардың орнында біз енді жаңаларының қалыптасуын көруге болады.

3-зал - «Хармана», керемет акустикасы бар, ол жерде концерттер беруге мүмкіндік береді. Мұнда Эмиль Димитров, Йорданка Христова және Лили Иванова ән шырқады. Үйлену тойлары да өткізіледі. Онда Донбасс кеншілерінің хоры, Болгар ұлттық радиосының балалар хоры және т.б. Мұнда бірнеше фильмдер түсірілді.

4-зал - «Космос», ұшатын зымыранға ұқсайтын карст шөгінділеріне байланысты аталады.

5-зал - «Белый замок». Бұл құлып тәрізді сталактонның атымен аталған.

## Дереккөздер

Санат:Болгария үңгірлері
Барреттік өңеш

**Барреттік өңеш** — өңештің клегей қабатының көпқабатты жалпақ эпителийінің кейбір ошақты аймақтарда бірқабатты цилиндрлі эпителиге айналуымен, жүре пайда болған  созылмалы метапластикалық жағдайы.
Барреттік өңеш ГЭРА-мен ауратындардың 10-20% ішектік метаплазиямен жүреді. Барреттік өңеш кезінде жылына 200-400 науқастардың біреуінде аденокарциноманың даму кездеседі.  

## Этиологиясы және патогенезі
Барреттік өңешпен науқастардың арасында еуропалық нәсілдегі ер адамдардың жиі кездесуі, аурудың дамуында генетикалық бейімділік бар екенін дәлелдейді. Асқазан-өңеш рефлюксі кезінде агрессиялық ортаның әсерінен өңештің кілегей қабатының физиологиялық регенерациясының ауытқуы салдарынан, көпқабатты жалпақ эпителийдің, бірқабатты цилиндрлі эпителиге айналуы дамиды. 

## Клинткалық көрінісі
ГЭРА-ң клиникалық көрінісінен айырмашылығы жоқ. Сондықтан, ГЭРА-мен ұзақ уақыт (анамнезінде >5 артық ГЭРА болса) ауырған науқастардың барлығында Барреттік өңешті жоққа шығару қажет.

### Диагностика
Эндоскопиялық зерттегенде өңештің бозғылт, жылтыр, жұқа беткейлі эпителиіне қарағанда  маңайында орналасқан цилиндрлі эпителий өзіне тән қызғылт түсті және барқыт тәрізді болып көрінеді. Диагнозды нақтылау үшін және эпителидің дисплазиясының дәрежесін анықтау үшін өңештің айналасынан 4 нүктеден әрбір 2 см сайын өңеш-асқазан өтпелік аймағынан тісшелі сызыққа дейінгі аймақтарға биопсия (4-квадратты биопсия) жасайды. Дисплазия анықталмаған жағдайда зерттеуді әрбір 2-3 жылда қайталап отырған дұрыс.

## Емі
Барреттік өңештің емдеу әдістеріне жатады:
* протонды насостың ингибиторларымен стандартты және екі еселенген дәрілік терапия (өмір бойы жүргізіледі);
* антирефлюкстік хирургия;
* эндоскопиялық әдістер (метаплазияға ұшыраған клегей қабаттың мультиполярлы электрокоагуляциясы, фотодинамикалық терапия, лазерлік деструкция, аргонды плазмамен коагуляция жасау, клегей қабатты эндоскопиялық резекциялау).
Дисплазия дәрежесі шамалы болған жағдайда 6 айда бір рет биопсиялы ЭГДС жасайды (әрбір 1 см сайын 4 квадратты биопсия). Егерде дисплазия үдемелі дамымаған болса гистологиялық зерттеуді бақылау түрінде жылына бір рет жасайды. 
Егерде ауыр дәрежедегі дисплазия анықталса биопсиялы ЭГДС (әрбір 1 см сайын 4 квадратты биопсия) 3-6 айда бір рет жасайды және эндоскопиялық немесе хирургиялық емдеу әдісін қолдану туралы шешім жасалуы тиіс.
Ыстықкөл халықаралық әуежайы

**Ыстықкөл халықаралық әуежайы** (; ) — Қырғызстанның Ыстықкөл облысы Ыстықкөл ауданындағы Тамшы ауылына жақын орналасқан халықаралық әуежай. Ыстықкөл халықаралық әуежайының ресейлік IATA коды — ИКУ.

## Қызметі
Бұрын Тамшы әуежайы ретінде белгілі болған Ыстықкөл халықаралық әуежайы 1975 жылы жақын жердегі Шолпаната қаласындағы әуежайының резервтік әуежайы ретінде жұмысын бастады. Қазіргі ұшу-қону жолағы мен терминал 2003 жылы салынған. Сол жылы Қырғызстан үкіметі Тамшы әуежайының атауын Ыстықкөл халықаралық әуежайы деп өзгертті. Бұл CAT I аспаптарының қону құрылғылары, ұшу-қону жолағында жарықтандыруы және түнде жұмыс істеуге арналған тіректері бар 4D класындағы әуежай.

Ыстықкөл халықаралық әуежайы кедендік және шекаралық бақылауға ие және ішкі рейстерге де, халықаралық рейстерге де қызмет көрсетеді. Ұшу жолағын тағы 500 метрге ұзарту жоспарлануда.

## Әуекомпаниялар және олардың бағыттары

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан әуежайлары
Нино Хурцидзе

**Нино Хурцидзе** (28 қыркүйек 1975 жыл – 22 сәуір 2018 жыл) — грузин шахматшысы. Ол 1993 жылы FIDE әйел гроссмейстері (WGM) және 1999 жылы халықаралық шебер (IM) атақтарына ие болды. Ол 1993 және 1995 жылдары 20 жасқа дейінгі қыздар арасындағы шахматтан әлем чемпионатында жеңіске жетті. Хурцидзе сонымен қатар 1991 жылы Гуарапуавада (Бразилия) өткен 16 жасқа дейінгі қыздар арасындағы шахматтан әлем чемпионатында, 1992 жылы 20 жасқа дейінгі қыздар арасындағы Еуропа чемпионатында, 1998 жылы шахматтан ерлер арасындағы Грузия чемпионатында (осылай жасаған жалғыз грузиялық әйел ойыншы) және әйелдер арасындағы Грузия чемпионатында бес рет (1989, 1993, 2005, 2006 және 2013 жылдары) жеңімпаз атанды.

Ол 1993 жылы Индонезияның Джакарта қаласында және 1995 жылы Молдованың Кишинев қаласында өткен әйелдер арасындағы аймақаралық турнирге қатысты. Бұл оқиғалар тиісінше 1996 және 1999 жылдардағы әйелдер арасындағы шахматтан әлем чемпионаты циклінің бөлігі болды.

1998 жылы ол Роттердамда FISU ұйымдастырған университеттер арасындағы әйелдер чемпионатында жеңіске жетті.

Хурцидзе 2000, 2001, 2004, 2006, 2008, 2012, 2015 және 2017 жылдары нокаутпен өткен әйелдер арасындағы әлем чемпионатында өнер көрсетті. Оның ең жақсы нәтижелері 2001 жылы Мәскеуде (8 финалға жету, онда ол соңғы жеңімпаз Чжу Ченнен жеңілді), 2006 жылы Екатеринбургте (финалда - Алиса Галлиамовадан жеңілді) және 2017 жылы Тегеранда (16 финалда - Антоанетадан жеңілді) Стефанова ).

Хурцидзе 1998, 2000, 2002, 2006 және 2012 жылдардағы әйелдер шахмат олимпиадасында командалық жарыстарда, 2007, 2011 жылдары шахматтан әйелдер командалық әлем чемпионатында қола медаль жеңіп алып, 2013 жылы Еуропа әйелдер құрамасында Грузия үшін бақ сынады. Шахматтан әлем чемпионатында  1999, 2003, 2005, 2007, 2009, 2011 және 2013 жылдары өнер көрсетті. Ол 1997 жылы Швейцарияның Люцерн қаласында өткен 4-ші шахматтан әлем чемпионатында Грузия әйелдер құрамасында болды. Хурцидзе сонымен қатар әйелдер арасындағы клубтық Еуропа Кубогына  1996, 1999, 2001, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009 және 2010 жылдары бес түрлі командамен қатысты.

2004 жылы Essen Open турнирінде Евгений Шапошниковтан кейін екінші орынға ие болды. 2005 жылы ол FIDE рейтингі бойынша 2420 ұпаймен Грузиядағы рейтингтік екінші әйел шахматшы болды. 2012 жылы Хурцидзе Арменияның Джермук қаласында өткен әйелдер арасындағы ФИДЕ Гран-при турниріне қатысты. 

Ол Тбилисиде тұрды және ұзақ жылдар бойы ГМ Константин Асеевты жаттықтырды. 

Хурцидзе 2018 жылдың сәуір айында қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:Шахмат гроссмейстерлері
Санат:Грузия шахматшылары
Қазавиақұтқару

**Қазавиақұтқару** — Қазақстанның Астана қаласында орналасқан әуе компаниясы. Ол Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің авиациялық бөлімі ретінде әрекет етеді.

## Флот
Қазавиақұтқару флоты келесі ұшақтардан тұрады (қазан 2018):

Сонымен қатар, жеке тікұшақтар пайдаланылады: Mi-26, Ka-32, EC145, Mi8, Mi-171.

## Жазатайым және оқыс оқиғалар
2023 жылдың 23 ақпанында Қазақстанның Батыс Қазақстан облысы, Бәйтерек ауданы, Шапероне ауылының маңында Kazaviaspas Mi-8AMT тікұшағы апатқа ұшырады. Алты жолаушының төртеуі қаза тапты.

## Дереккөздер

 

Санат:Қазақстан әуе компаниялары
Санат:2003 жылы құрылған әуе компаниялар
Санат:Тікұшақ әуе компаниялары
Нино Шалвовна Рамишвили

**Нино Шалвовна Рамишвили** (; 19 қаңтар 1910 жыл – 6 қыркүйек 2000 жыл) — кеңестік және грузин балет әртісі, балетмейстер, хореограф және Сухишвили атындағы Грузия ұлттық балетінің негізін қалаушы. КСРО халық әртісі (1963) және Социалистік Еңбек Ері (1990). Бірінші дәрежелі Сталиндік сыйлықтың (1949) және Грузин КСР Мемлекеттік сыйлығының (1974) лауреаты.

## Мансабы
1922-1927 жылдары Тбилиси опера және балет театры жанындағы Мемлекеттік балет мектебінде (Қазіргі Тбилиси хореографиялық училищесі) М.И. Периниде оқыды. Мектепті бітіргеннен кейін театр труппасына қабылданды, кордебалетте биледі, содан кейін жеке би партияларын орындады.

1937 жылы ол опера және балет театрынан кетуге мәжбүр болды. Мұның себебі жетекші балериналардың бірі Ниноны улауға ұмтылды деп айыптады.

1927 жылдан 1936 жылға дейін Палиашвили балет театрының солисті болды, онда ол *Абесалом мен Этери*, *Даиси*, *[[Шота Руставели]] туралы хикая*, *Кето мен Коте* және *Цисананың* қойылымдарында өнер көрсетті.

1945 жылы Рамишвили күйеуі Илико Сухишвилимен бірге Грузияның мемлекеттік би компаниясы деп аталатын Сухишвили атындағы грузин ұлттық балетінің негізін қалады, онда 1972 жылға дейін солист және би мұғалімі болды.

1972 жылы Сухишвили атындағы грузин ұлттық балетінің бас балетмейстеры болды.

Грузияның ұлттық балетін әлемнің көптеген танымал импресариолары мен труппалары ұсынды. Грузин ұлттық балеті Альберт холлда, Колизейде, Метрополитен операсында, Мэдисон алаңында және ондаған танымал орындарда өнер көрсетті. 1967 жылы оларды Ла Скала қарсы алды — бұл фольклорлық топ сол жерде өнер көрсетуге бірінші және жалғыз рет мүмкіндік алды. Перде 14 рет көтеріліп рекорд орнатылды. Костюмдерді Симон (Солико) Вирсаладзе (1908-1989) жасаған.

Оның ең жақсы қойылымдары («Хоруми»,«Колхоз биі»,«Нарнари»,«Самая»,«Сванский биі» және т.б.) Грузияның би фольклорын шебер қолдана отырып, икемділік пен графикалық дәлдікпен ерекшеленді. Өз жұмысымен Грузия мәдениетіне баға жетпес үлес қосты. 

Ансамбльмен бірге ол Венгрияда, Австрияда, Данияда, Италияда, АҚШ-та және т. б. гастрольдік сапармен болды.

2000 жылы 6 қыркүйекте Тбилисиде қайтыс болды. Дидубиялық пантеонда жерленген.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Судьба красоты  С Нино Рамишвили 

Санат:КСРО хореографтары
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Тбилисиде туғандар
Санат:Тбилисиде қайтыс болғандар
Санат:КСРО бишілері
Санат:Грузия бишілері
Санат:ХХ ғасыр бишілері
Санат:КСРО балеринашылары
Санат:Грузия балеринашылары
Санат:ХХ ғасыр балеринашылары
Санат:КСРО балетмейстерлері
Санат:Грузия балетмейстерлері
Санат:ХХ ғасыр балетмейстерлері
Санат:Грузия хореографтары
Санат:ХХ ғасыр хореографтары
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Тбилиси хореография училищесінің түлектері
Санат:Грузин КСР халық әртістері
Санат:Тбилисидің құрметті азаматтары
Санат:Әйел-хореографтар
Тамара Сипрашвили

**Тамара Сипрашвили** (; ,  ) — грузин-американдық пианист.

## Өмірбаяны
Ол үш жасында фортепианода ойнай бастады. Бес жасында ол өзінің туған қаласы Тбилисидегі дарынды балаларға арналған арнайы музыка мектебіне (сол кездегі Кеңес Одағындағы осындай төрт мектептің бірі) оқуға түсті. Онда ол 17 жасында Мәскеу консерваториясына концерттік пианистке қабылданғанға дейін оқуын жалғастырды. 1985 жылы ол музыкатану және фортепиано докторы дәрежесін алды.

Мәскеу консерваториясын ( 1985 ж. ) Михаил Воскресенскийдің класында бітірді, сол жылы Роберт Шуман атындағы халықаралық конкурстың жеңімпазы атанды.

Тамрико — Steinway музыкасы мен фортепианоға деген сүйіспеншілігін бөлетін Steinway әртісі.

Бірінші сыйлықты алғаннан кейін Тамрико Еуропаны, Америка Құрама Штаттарын және Аргентинаны аралап, Берлин Концертхаусы сияқты танымал оркестрлермен; Гевандхаус Лейпциг оркестрі ; Италияның Парма қаласындағы Артуро Тосканини филармониялық оркестрі; және Окленд симфониялық оркестрімен бірге солист ретінде өнер көрсетті. Гастрольдік сапарларда ол аты аңызға айналған дирижерлер Курт Мазур , Джейсон Кахидзе және Майкл Морганмен бірге өнер көрсету құрметіне ие болды.

1990 жылы Лидс халықаралық фортепиано байқауына қатысу кезінде ол американдық пианист Марк Андерсонмен танысып, 1993 жылы оған тұрмысқа шықты; 1997 жылға дейін ерлі-зайыптылар Лондонда тұрды, содан кейін Калифорниядағы Плезантон қаласына көшті .

1995 жылы Тамрико Солтүстік Калифорнияға көшіп, 2009 жылдың басында Калифорния штатының Плезантон қаласында Inspire Academy of Music and Arts музыка академиясын ашты. Ол академияны ашудағы мақсаты — өзінің музыкаға деген сүйіспеншілігімен бөлісу және жас балаларға музыкалық білім беруді жалғастыру.

1994 жылдан бастап 2009 жылы ажырасқанға дейін Сипрашвили мен Андерсон фортепианомен дуэт ретінде өнер көрсетті, сонымен қатар Модест Мусоргскийдің « Көрмедегі суреттері» және Игорь Стравинскийдің «Көктем ырымы» әндерін екі пианиноға арнап жазды.

Тамриконың көптеген шәкірттері өздерінің жеке жетістіктеріне қол жеткізді. Оларға Халықаралық сыйлықтарына және Истман музыкалық мектебі сияқты; Техас университеті, Остин; Нью-Йорк университеті; Калифорния университеті, Лос-Анджелес; және Манхэттен музыка мектебі сияқты құрметті музыкалық университеттерге түсу мүмкіндіктеріне ие болған.

## Дереккөздер

Санат:Тбилисиде туғандар
Санат:Тірі тұлғалар
Санат:1963 жылы туғандар
Санат:2 қаңтарда туғандар
Елена Вахтанговна Дзамашвили

**Елена Вахтанговна Дзамашвили** ( , 16 ақпан 1942, Тбилиси — 21 шілде 2020, Каир) — грузин- кеңес пианист және педагогы, Грузин КСР-нің еңбек сіңірген әртісі (1990), Каир консерваториясының профессоры.

## Өмірбаяны
нобай|280x280 нүкте
Тарихшы Вахтанг Дзамашвили мен пианист Нино Дзамашвилидің отбасында дүниеге келген.

1961 жылы 2-ші музыка мектебін бітіріп, Люсия Исаянның сыныбында оқыды. Сол жылы ол Тбилиси мемлекеттік консерваториясына Татьяна Голдфарбтың сыныбына оқуға түсіп, одан кейін оқытушы Тенгиз Әміреджибте оқуын жалғастырды.

1971 жылдан 1990 жылға дейін вокалдық ансамбль сыныбында концертмейстер, оқытушы болып жұмыс істеді. Ол симфониялық оркестрмен және теледидар және радио комитетімен серіктесіп жұмыс істеді.

Каир консерваториясының шақыруымен 1991 жылы қыркүйекте Египетке көшті. Дзамашвили консерваторияда пианист болып жұмыс істеді; Каир опера театрының таланттарды дамыту орталығында; Каир Америка университетінің музыка факультетінде вокал, фортепиано және ішекті аспаптар бөлімдерінің студенттеріне фортепиано және камералық музыкадан сабақ берді. Елена жыл сайын жеке концерттер ұйымдастырды, сонымен қатар жергілікті және шақырылған музыканттармен бірге өнер көрсетті. Ол консерватория деканы, скрипкашы Хасан Шарарамен шығармашылық дуэт жасап, Каир фортепианолық квартетіне қатысты.

Елена Дзамашвили 2020 жылы 21 шілдеде Каирде қайтыс болды. Ол қаланың Мар Гиргис ауданындағы грек православие зиратында, Әулие Георгий шіркеуінің жанында жерленген.

## Сілтемелер

* Елена Дзамашвили 2017 жылы Грузияның қоғамдық радиосына берген сұхбаты
* ლეკა ძამაშვილი
* Елена Дзамашвили: Мен он рет дүниеге келсем, әр жолы мен пианист боламын

## Дереккөздер
Санат:2020 жылы қайтыс болғандар
Санат:21 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:Тбилисиде туғандар
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:16 ақпанда туғандар
Санат:Pages with unreviewed translations
Марина Викторовна Мдивани

**Марина Викторовна Мдивани** ( , 6 қазан 1936 ж., Тбилиси ) — грузин пианиcті. Бірінші грузин шахмат шебері Виктор Гоглидзенің қызы. Грузин КСР халық әртісі ( 1976 ).

## Өмірбаяны
Евгения Чернявскаяның жетекшілігімен Тбилиси консерваториясының жанындағы он жылдық музыка мектебін ( 1955 ), кейін Мәскеу консерваториясын және Яков Милштейн мен Эмиль Гилельс оқытқан аспирантураны бітірді.

1957 жылы Мәскеуде өткен жастар мен студенттер фестивалі аясында өткен жас орындаушылар байқауында екінші орынды иеленді. 1960 жылы ол Брюссельдегі Елизавета патшайымының байқауына қатысуы керек еді, бірақ пианистің ресми сайтының хабарлауынша, оған саяси себептермен байқауға қатысуға баруға тыйым салынған. 1961 жылы Парижде өткен Маргарита Лонг халықаралық фортепиано байқауында жеңімпаз атанды.

1962 жылы Мәскеуде өткен Чайковский атындағы халықаралық конкурста төртінші сыйлыққа ие болды. 1963 жылы ол Нью-Йорктегі Карнеги Холлда дебют жасады (Мдиванидің Солтүстік Америкаға сапарында Сол Юрок продюсер болды); New York Times шолушысы концертті тамаша деп, ал Мдиванидің өзін үлкен шығармалары бар орындаушы ретінде бағалады( ).

Одан кейінгі жылдары ол бүкіл әлем бойынша гастрольдік сапармен болды (АҚШ, Канада, Франция, Германия, Түркия, Финляндия, Чехословакия, Венгрия, Марокко, Чили, Перу, Ямайка, Мексика). 1986 жылы 24 қаңтарда Мәскеу консерваториясының үлкен залында бір бағдарламада Сергей Прокофьевтің бес фортепианолық концертін орындады.

1991 жылдан бастап Канадада тұрып, жұмыс істейді, Макгилл университетінің профессоры. Баспасөз оның канадалық жас пианист Джереми Томпсонмен жұмысын өте сәтті деп бағалады. Ол сондай-ақ Владимир Спиваковтың қайырымдылық қорымен ынтымақтаса отырып, грузин жас музыканттарына көмектесуде.

Мдиванидің репертуарында Иоганн Себастьян Бахтан бастап Пол Хиндемит пен Альфред Шниткеге дейін кең ауқымды жұмыстар бар. София Губайдулинаның фортепианоға арналған "Ерте Чаконнасы" (1963) Марина Мдиваниге арналған және Мдивани оны алғаш рет 1966 жылы 13 наурызда орындады.

## Жазбалары
Мдивани жазбаларының арасында 

* Пьер Дерво басқарған Чайковскийдің Колонна оркестрімен бірінші концерті ( 1962 ),
* Прокофьевтің Үшінші концерті ( 1963, Геннадий Рождественский дирижері), 
* Отар Тактакишвилидің бірінші концерті ( 19 авторы), т.б.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер

* Грузин совет энциклопедиясы. 1975—1987 жж. 12 томдық
* «Disques» журналы N127 Fevrier 1962 ж
* Эрик Маклин. Марина Мдиванидің күшті рециталы (Монреаль Срар, 18 ақпан 1967 ж.)
* Кэтрин Сайер. Кеңестік пианист MAC («Гамильтон Көрермені» 1993 ж.).
* В. Рейше. Кеңестік пианистке дөрекі қол соғу. Sachsische Zeitung. 1968

## Сілтемелер

* Ресми сайт
* Людвиг ван Бетховен. Фортепиано мен оркестрге арналған №2 концерт, финал (дирижер Юрий Симонов )
* Пол Хиндемит. Людус Тоналис
Санат:КСРО академиялық музыканттары
Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері
Санат:Алфавит бойынша музыканттар
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:Тбилисиде туғандар
Санат:Тірі тұлғалар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:6 қазанда туғандар
Санат:Pages with unreviewed translations