open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Терте

thumb| 1980 жылы ойынның біртүйменің терте
thumb| РУС және РУД тертелер
**Терте** немесе **джойстик** () — компьютерге қосылуға болатын және тиісті батырмаларды басу арқылы оған ақпаратты жіберетін құрылғы. Экран курсорымен басқарылатын және берілген тапсырманың графикалық жүйедегі координатын көрсетуге арналған иінді манипулятор. Компьютерлік ойындарда тінтуір орнына қолданылады.

Тік және көлденең қозғалу қабілеттілігінің арқасында ол компьютерге бір мезгідде екі мәнді енгізеді. Электрондық ойындарда, сондай-ақ графикалық кескіндерді салуда және ақыл-ойы кем балаларды оқыту кезінде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Компьютер құрылғылары
Цукэмоно

thumb|Цукэмоно
 — жапон аспаздығында қолданатын маринадталған көкөністер. 

## Цукэмоно түрлері
* Аса-дзукэ (қысқа мерзімде маринадталған көкөністер)
* Бэни-сёга (қызыл маринадталған жанжабіл)
* Бэттара-дзукэ (дайкон)
* Фукудзин-дзукэ (көкөністер қосындысы)
* Гари (жанжабіл)
* Касу-дзукэ
* Караси-дзукэ
* Мацумаэ-дзукэ
* Нара-дзукэ
* Нозавана-дзукэ
* Нука-дзукэ
* Сэнмай-дзукэ
* Сиба-дзукэ (мариндталған баялды)
* Такуан
* Васаби-дзукэ (васаби)
* Умэбоси (қараөрік)
* Раккё-дзукэ (шалот пиязы)
* Хакусай-дзуке (Қытай орамжапырағы)
* Кику суномоно (бақытгүл гүлдерінен жасалған маринад)

## Сыртқы сілтемелер
* Japanese Food / Tsukemono (pickles) 
* Shizuoka Tsukemono Federation 
* Жапон аспаздығы: цукэмоно

Санат: Аспаздық
Санат:Жапон асханасы
Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)

**Қарғалы**, *Жақсы Қарғалы* – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Алға ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 114 км, су жиналатын алабы 5130 км2.

## Бастауы
Қарғалы Жылантау етегіндегі бұлақтардан бастау алатын Қуағаш, Көкпекті өзендерінің қосылуынан пайда болған. Ақтөбе қаласы тұсында Елек өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары жоғарғы ағысында 0,2-0,3 км, қалған бөлігінде 1-1,2 км. Жайылмасының ені жоғарғы ағысында 10-15 м, орта ағысында 40-60 м, төменгі ағысында 60-100 м. Арнасы ирелең, айқын қалыптасқан, ені жоғарғы ағысында 20-50 м, төменгі ағысында 80-200 м, сағасына жақын жерде 40-60 м. Көп жылдық орташа су ағымы Жаман Қарғалы өзені сағасында 9,18 м3/с, Питомник ауылы тұсында 12,2 м3/с. 

## Шаруашылықтағы қолданысы
Өзен бойында бұталы шалғын, кей жерлдерде бау-бақша өсіріледі. Суы елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге, егін, бау-бақша, мал суаруға пайдаланылады. Өзен балыққа бай.

## Дереккөздер

Санат:Жайық су алабы өңірі
Санат:Алға ауданы өзендері
OSI моделі

**OSI** эталондық моделі. Желілік программалық жабдықтарды құруды реттеу мақсатында және кез келген есептеу жүйелерінің әрекеттесу мүмкіндіктерін қамтамасыз ету үшін Халықаралық стандарттау ұйымы (International Standart Organisation — ISO) ашық жүйелер әрекеттестігі эталондық моделін (Open System Interconnection - OSI) құрды. 

## Деңгейлері
* физикалық деңгей
* арналық деңгей
* желілік деңгей
* көліктік деңгей
* сеанстық деңгей
* көрсетімдік деңгей
* қолданбалы деңгей

Бұлардың алғашқы үшеуі (физикалық, арналық, желілік) мәліметтер жеткізу мен бағдарлауға, көліктік деңгей алғашқы үшеуі мен жоғарғы деңгейлер арасындағы байланысты жасақтауға, соңғы үш (сеанстық, көрсетімдік, қолданбалы) деңгейлер пайдаланушы қолданбаларына қызмет көрсетуге негізделген. әрбір деңгей салыстырмалы тәуелсіз, әрбір деңгей желілік құрылғылардың қатаң анықталған әрекеттесу функцияларын сипаттайды. Барлық деңгейлер иерархиялық құрылым құрады, мұнда қандай да бір деңгейде жасалған сұраныс орындалуға одан төмен деңгейге беріледі. Сұранысты өңдеу нәтижелері жоғарғы деңгейге қайтарылады. Деңгейлердің программалық және аппараттық әрекеттесуін сипаттау үшін интерфейстер және хаттамалар қолданылады. Екі көршілес деңгейлер арасындағы әрекеттесуді және олардың арасындағы берілетін мәліметтердің пішімін сипаттау үшін интерфейс (мысалы, Х.25 ) деп аталатын ережелер мен келісімдер орнатылады. Бір деңгейдегі объектілердің әрекеттесуінің, сонымен қатар бір деңгейдегі объектілер арасында берілетін хабарламалардың көрсетім пішімдерін бекітетін ережелер жиынтығы хаттамалар деп аталады.

**Ауқымды есептеу желілері** – бір-бірінен алыс орналасқан жергілікті желілер мен жеке компьютерлерді байланыстыратын есептеу желісі. Ауқымды есептеу желілері үш құрауыштан тұрады: желінің түйіні ретінде қарастырылатын жергілікті есептеу желілері; жергілікті есептеу желілерін байланыстыратын арналар; байланыс арналарына байланыс құруға мүмкіндік беретін жабдықтар мен программалар. Ең әйгілі ауқымды есептеу желісі – Internet.

**Internet** – түрлі хаттамалармен жұмыс істейтін, әр түрлі есептеу машиналарын байланыстыратын, мәліметтерді тасығыштардың (телефон сымдары, оптикалық талшық, радиомодемдер, т.б.) барлық түрлерімен тасымалдайтын компьютерлік желілердің бірлестігі. Оның өзінің атауы “желі арасында” мағынасын білдіреді. Желілерді біріктіру үлкен мүмкіндіктерге ие болады. Өз компьютерінен, гаджеттерінен кез келген Internet абоненті басқа қалаға мәліметтерді жібере алады, Вашингтондағы Конгрес кітапханасының каталогын көре алады, Нью–Йорктағы Метрополитен музейінің соңғы көрмесінің суреттерімен таныса алады, IEEE конференциясына және әр түрлі мемлекеттердің желі абоненттерімен ойындарға қатыса алады. Internet – тің аса маңызды ерекшелігі - оның әр түрлі желілерді біріктіре отыра ешқандай иерархияны құрмайтыны, желіге қосылған барлық компьютерлер тең құқықты.

## Тағы қараңыз
* Компьютерлік желі
* Internet

## Дереккөздер

Санат:OSI
Санат:Бағдарлама жасақтамалары
Гари

thumb|Гари
 — дәмдеуіш, жас жанжабілдің тамыр сабақтарын жұқа туралып, сірке су мен қантпен маринадталған цукэмоно. 

Өзгеше ащы дәмі болады, көбіне алғашқы рет дәмін татып көргендер парфюмерия хош иістеріне ұқсатады.

Әдетте Гариді суши мен роллдардың қасына васаби мен қытайбұршақ (соя) тұздығымен бірге дастарқанға қойылады. Сол себепті гариді кейде «*суши жанжабілі*» деп те атайды. Кейде гариді сушидың бетін соя тұздығымен майлау үшін қолданады. 

Жас жанжабілден жасалған гаридің түсі сірке суының әсерінен қызғылт болады. Былтырғы жанжабіл тамыр сабақтарынан жасалған гаридің түсі өзгермейді, сол себепті бұл жағдайда Е 124 жасанды бояғыш немесе қызылша шырынын қосады. 

Гариді бэни-сёга (жап. 紅生姜 ) дәмдеуішпен шатастырмау керек, бұл қызыл маринадталған жанжабіл.

## Дереккөздер

Санат: Аспаздық
Санат:Жапон асханасы
Ню

* Ню - адамның лыпасыз денесін кескіндейтін бейнелеу өнерінің бір жанры.
* Ню (әріп)|Ню (Ν, ν) — грек әліпбиінің әрпі.
Қарғалы

**Елді мекендер:**
* Қарғалы – Абай облысы Көкпекті ауданында болған ауыл, 2017 жылы таратылған.
* Қарғалы – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл.
* Қарғалы – Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Қарғалы – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы кент.
* Қарғалы – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл.
* Қарғалы – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл.
* Қарғалы – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл.
* Қарғалы – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы ауыл.
* Қарғалы – Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл.

**Өзендер:**
* Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)
* Қарғалы (өзен, Іле алабы)
* Қарғалы (Есіл алабындағы өзен)

**Басқа мағыналар:**
* Қарғалы бөгені
* Қарғалы қорықшасы
* Қарғалы ауданы
* Қарғалы Кеніші
* Қарғалы (шоқы)
* Қарғалы (тау)
* Қарғалы қойы
* Қарғалы аралы
Қарғалы (өзен, Іле алабы)

**Қарғалы**, *Көкөзек*, *Қарғалыбұлақ* – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Қарасай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 57 км, су жиналатын алабы 98 км2.

## Бастауы
Бастауын Іле Алатауындағы Алматы шыңының солтүстік беткейіндегі мұздықтардан алып, Қараой ауылынан төменде Қаскелең өзеніне оң жағынан құяды. Жалпы ұзындығы 27 км болатын шағын 15 саласы бар.

## Гидрологиясы
Өзен арнасының ені 5-10 м, тереңдігі 0,3-0,5 м, су тасу кезінде 1 м-ге жетеді. Көп жылдық орташа су ағымы Чапаев ауылы тұсында 0,65 м3/с. Өзен жоғарғы ағысында тау шатқалымен ағады. Жаңатұрмыс ауылынан бастап өзен арнасы кеңейеді және жағалауы жарлауытты келеді. Көкөзек ауылынан бастап жағалауы жазық болып дала өзеніне айналады. Өзеннің өн бойында елді мекендер көп орналасқан. Алабы толығымен дерлік игерілген.

## Дереккөздер

Санат:Іле су алабы
Санат:Қарасай ауданы өзендері
Қарғалы (Есіл алабындағы өзен)

**Қарғалы** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Осакаров ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 40 км, су жиналатын алабы 315 км2.

## Бастауы
Бастауын Нияз тауларының солтүстік-батысындағы бұлақтардан алып, Есіл ауылынан төменде Есіл өзеніне оң жағынан құяды. Жалпы ұзындығы 50 км болатын 30-дан астам саласы бар.

## Гидрологиясы
Өзен арнасы жағалауының басым бөлігі жарқабақты, төменгі ағысының сол жағалауы биіктігі 6-8 м, кейде жартасты келеді. Арнасында жыл бойы су болады. Қараша айының 2-бөлігінде суы қатып, сәуірдің 2-онкүндігінде ериді. Өзен бойында бірнеше елді мекендер, оқушылар лагері, қыстау, жайлаулар орналасқан. Алабының басым бөлігі жыртылған.

## Дереккөздер

Санат:Есіл су алабы
Санат:Осакаров ауданы өзендері
Стивен Арнольд Дуглас

Стивен Арнольд Дуглас (1813, 23 cәуір - 1861, 3 маусым) - американың реформаторы, негрлерді құлдықтан азат ету қозғалысының басшысы, қоғам қайраткері, жазушы. 1847 жылдан құлдықты айыптайтын газет шығара бастады. Дуглас АҚШ-тағы азамат соғысы (1861-1865) кезінде құлдарды азат ету ұраның көтерді,алғашқы негр полктерін ұйымдастырушылардың бірі. Өмір бойы езгімен әділетсіздікке қарсы күрескер болды. АҚШ-тың қоғамдық-саяси өмірін демократияландыруды жақтады.

## Дереккөздер

Санат:1813 жылы туғандар
Санат:1861 жылы қайтыс болғандар
Санат:АҚШ саясаткерлері
Фау-2

250px|нобай|оңға|Фау-2
**Фау-2** (неміс тілінен аударғанда кек алу қаруы дегенді білдіреді) - алыс қашықтыққа әрекет ететін әлемдегі алғашқы баллистикалық зымыран. Оны неміс конструкторы Вернер фон Браун жасап шығарады.

Екінші дүниежүзілік соғыстың Верхмат әскері қаруы қатарына қосылды.

1942 жылдың наурызында алғаш көкке көтерілді. Ал 1944 жылдың 8 қыркүйегінде бірінші рет қарсылыққа қарсы  шабул жасады.Зымыран 3225 рет шабуылдаған. Көбіне бейбіт тұрғындарды қорқыту, зақымдау мақсатында пайдаланады. Шамамен 2700 адам осы қарудан қаза тапты. Негізінен, Ұлыбритания аумағында атылады. Лонданға жиі шабуылдайды. Фау-2 зымыранының әскери маңызы айтарлықтай емес. Зымыран бір сатылы болатын. сұйық зымыран қозғалтқышымен жүретін, аспанға тік көтерілетін. Максимумды ұшу жылдамдығы-1700 м/с, ұшу қашықтығы 320 метрге дейін жететін. Траектрория биіктігі 100 шақырымды құрады. Орташа құны рейхсмарка 119600  болды. Соғыстан кейін АҚШ, КСРО және т.б. мемлекеттер алғашқы баллистикалық зымыранын жасау үшін Фау-2 зымыранын  үлгіге алды.

## Дереккөздер

Санат:Баллистикалық зымырандар
Кардис бітім шарты

**Кардис бітім шарты** - 1661 жылы 21 маусымда (кей жерлерде 1 шілдеде) Ресей мен Швеция арасында Дерпт (Тарту) маңындағы Кардис қаласында жасалған шарт. 1656-58 жылғы орыс-швед соғысын "мәңгілік бітіммен" аяқтаған келісім. Швед делегациясын Бенгт Горн, орыстар жағын И.С.Прозоровский басқарды. 1654-67 жылы орыс - поляк соғысында орыс әскерлерінің 1659-62 жылдары жеңілуі және Польша мен Швеция арасында 1660 жылы Олива бітім шартының жасалуы Ресейді қолайсыз жағдайға душар етті. Швециямен, Польшамен қатарынан соғыс жүргізуге шамасы келмеген орыс үкіметі 1661 жылы Кардис бітім шартына келісуге мәжбүр болды. 1658 жылғы Валиесар уақытша бітім шарты бойынша Ресейге қараған Эстляндия мен Лифляндия қалаларын Швецияға қайтарып берді. Орыстар үшін Стокгольм, Рига, Ревела және Нарва қалаларында, ал шведтер Мәскеу, Новгород, Псков және Переславл қалаларында сауда жасауға рұқсат етілді. Орыстар мен шведтер одақтас шекараларынан жеңіл өте алды. 1617 жылғы Столбово шарты бойынша белгіленген шекара қалпына келтірілді. Бұл шарт Укриана мен Белоруссия үшін Польшамен соғысты соза түсу жағдайын жеңілдетті. Швеция Польшаға көмек көрсетпеуге міндеттенді.

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық конвенциялар
Санат:1661 жыл
Санат:Бітімгершілік келісімдер
Санат:Орыс-швед соғысы
Бітікші

**Бітікші** – орта ғасырлардағы Орталық Азия мемлекеттерінде қолданылған көшірмеші, хатшы, іс жүргізуші қызметтерін атқарған адамның лауазымы. Кейде олар басшы қызмет те атқарған. Құжаттар көне түркі тілінде жүргізілді.

Бұл қызметке адамдар хандардың немесе жер иеленушілердің серіктері алынды. Орта ғасырларда өндіріс дамып, сауда жүйесі ілгері жылжығанда әрі жаугершілік соғыстар мен жорықтардағы шығын мен қолға түскен байлықты есептеу үшін бұл лауазымға сұраныс көбейген болатын. 

## Дереккөздер


Санат:Лауазымдар
Айғаным медресесі

**Айғаным медресесі** – 1834 жылы Сырымбет жеріндегі *[[Айғаным Сарғалдаққызы|Айғаным]] ханымның* мекен–жайына мешітпен бірге салынған медресе. 

Жалпы аумағы 200 шаршы метрден астам медреседе әрқайсысына 20 шәкірттен сыятын 5 бөлме болған. Медреседегі дін оқуына, мұсылманша хат тануға сол төңіректегі жас балалар көп тартылған. Шәкірттерге сабақ беруге таңдаулы ұстаздар шақырылған.

## Танымал шәкірттері
Айғаным медресесінде қазақтың көрнекті ғалымы Шоқан Уәлиханов мұсылманша алғаш сауатын ашқан. Сондай – ақ, оның талантты, өнерлі інілері Жақып, Махмет, Қозыке, Қоқыш және тағы да басқа көзі ашық жастар тәрбие алған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан медреселері
Санат:Шоқан Уәлиханов
Кәдімгі шағала

**Кәдімгі шағала** () - шағала отрядына жататын құс. Салмағы 190-300 грам. Ересек шағаланың басы қара қоңыр, арқасы ақшыл сұр, құйрығы мен бауыры ақ сұр, қанатының 1-2 үлкен желпуіш қауырсындарының ұшы қара. Кәдімгі шағала Батыс Еуропада, Моңғолияда, Солтүстік Қытайда таралған. Қазақстанда қамыс, қоға, тал қалың өскен өзен, көл жағасында, батпақты шалшық сулы жерледе кездеседі. 

Кәдімгі шағала 2-3 кейде 1-4 жұмыртқа салып, 22-24 күнде мамық қауырсынды, шұбар балапан шығарады. Кәдімгі шағала әр түрлі омытқасыздарды, ұсақ балықтарды, ұсақ кемірушілерді жейді. Кәдімгі шағала - жыл құсы. Ол Атлант мұхитының Еуропа жағалауынан Африкаға дейін, Жерорта теңізі, Қара теңіз, Каспий, Қызыл теңіз жағалауында, Оңтүстік-Шығыс Азияда қыстайды да, көктемде қайтып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Шағалалар
Санат:Еуразия құстары
Чехословакия коммунистік партиясы

**Чехословакия коммунистік партиясы** - *чех*, *словак*, *мажар* және *закарпат-украин* коммунистік топтары мен ұйымдарын біріктіру жолымен 1921 жылы мамыр айында құрылған Чехословакия социал-демократиялық партиясы.

## Құрылуы
Чехословакия коммунистік партиясын құру туралы шешім 1921 жылы 14 мамыр – 16 мамырда Прагада өткен Чехословак социал-демократиялық (солшыл) партиясы съезінде қабылданды. Бұл съезд тарихқа Чехословакия коммунистік партиясының Құрылтай съезі ретінде енді. Съезд Чехословакия коммунистік партиясының Коминтернге кіруі туралы шешім қабылдады. 1921 жылы 30 қазан – 4 қарашадағы Бірігу съезінде Чехословакия коммунистік партиясы елдегі неміс және поляк коммунистік ұйымдары қосылды. Чехословакия коммунистік партиясының жарғысы қабылданды. Оңшыл оппортунистер мен жойымпаздарға қарсы күресте Чехословакиялық коммунистік партиясы 5-съезінің (1929) айтарлықтай маңызы болды. Партияға К. Готвальд бастаған маркстік-лениндік қайраткерлік жетекшілік етті. 
## Социализм жеңісі
Чехословакия коммунистік партиясы 9-съезі (1949) елде социализм орнатудағы партияның сара жолын белгіледі. Коммунистік партияның 10-съезі (1954) партияның сара жолының дұрыстығын дәлелдеп, 1-бесжылдық жоспарды (1949 – 53) орындаудың нәтижесінде елде социалистік қоғамның берік негізі қаланғанын, елдің экономикасында социалистік сектор шешуші орын алатынын атап өтті. Съезд Чехословакиялық коммунистік партиясынің жаңа жарғысын бекітті. Социалистік құрылыс барысында ЧКСР еңбекшілері Чехословакиялық коммунистік партиясы басшылығымен үлкен жеңіске жетті.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша саяси партиялар
Санат:Чехословакия саяси партиялары
Санат:Елдер бойынша коммунистік партиялар
Жанжабілдер тұқымдасы

**Жанжабілдер тұқымдасы** () — дара жарнақты өсімдіктердің бір тұқымдасы. Тұқымдасқа 45 текке жіктелген 1300-дей биологиялық түрлері кіреді. 

## Таралуы
Жанжабілдер тұқымдасының өкілдері көбіне Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның тропикалық және субтропикалық аймақтарында кең таралған. Африкада және Американың кейбір аймақтарында да кездеседі. 

## Сипаттамасы
Жанжабілдер тұқымдасының өсімдіктерініңі барлығы — көпжылдық хош иісті шөптес өсімдіктер. Тамыр сабақтары ет-женді, жапырақтары екі қатар орналасқан, қынапты. Гүлдері әдетте масақ гүлшоғырына жиналған, кейде жеке орналасқан, көбіне қос жынысты. Жемісі көбіне қорапша түрінде, кейде етті жидек болады. Өсімдіктің барлық бөлшектерінде эфир майлары болады. 

## Таксономиясы
* Тұқымдас тармағы 
**  
*** 
* Тұқымдас тармағы 
**  
*** 
* Тұқымдас тармағы 
***  (Incertae Sedis)
** Триба 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
** Триба 
*** 
*** 
*** 
*** 
* Тұқымдас тармағы 
***  (Incertae Sedis)
** Триба 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** , 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
** Триба 
*** 
*** 
*** 

## Пайдалануы

Жанжабіл тұқымдасының өсімдіктердін құрамындағы эфир майларының хош иісті қасиетіне байланысты көбіне аспаздықта дәм-татымдылық ретінде қолданады:
* Аптекалық жанжабілдің тамыр сабақтарын (**) жанжабіл немесе зімбір, гари атты дәм-татымдылық жасайды
* Куркума цедоарияның () тамыр сабақтарынан  (*Rhizoma Zeodorariae*) куркума атты дәм-татымдылық және бояғыш жасалады. 
* Дәрілік альпинияның () тамырларынан *Rhizoma Galangae* атты дәм-татымдылық жасайды.
* *Elettaria cardamomum* атты түрінің жемістерінен «малабар кардамоны» атты татымдылық алады
* Ұзын куркумадан () сары түсті бояғыш жасалады. 
* *Curcuma angustifolia* және  *Curcuma leucorrhiza* тамыр сабақтарынан «ост-инд аррорут» атты крахмалды ұн жасалады. 

Тұқымдастың көп түрлері халық медицинасында және дәстүрлі медицинада (Аптекалық жанжабіл тамыр сабақтары) кең қолданады.

## Галерея

Curcuma longa (Haldi) Im IMG 2441.jpg|*[[Curcuma longa]]* 
Elettaria cardamomum flower & fruit in Goa W IMG 2466.jpg|*[[Elettaria cardamomum]]* 
Globba flowers.jpg|*[[Globba]]* 
Zingiber Beehive.jpg|*[[Zingiber spectabile]]* 
GingerPlant.JPG|Аптекалық жанжабіл
Alpinia oxyphylla01.JPG|*Alpinia oxyphylla*
Curcuma zedoaria (Scott Zona) 001.jpg|*Curcuma zedoaria*


## Дереккөздер

Санат:Жанжабілдер
Қарғалы (шоқы)

**Қарғалы** – Қызылтас тауларының оңтүстік-батысындағы шоқы.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Қарғалы ауылының оңтүстігінде 2 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1124 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 3,5 км шамасында.

## Сипаты
Беткейі тіктеу келген. Солтүстігінде Қаратоғанбай, шығысында Сұлушоқы таулары, батысында Боқайшілік, оңтүстігінде Нұрабек қыстаулары орналасқан. Баурайындағы бұлақтардан Қарасай, Мұқыр өзендерінің салалары бастау алады.

## Өсімдігі
Аласа таудың қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас жусан, боз, селеу, сұлыбас өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Санат:Қазақстан шоқылары
Қарғалы (тау)

**Қарғалы** – Қалба жотасының оңтүстік-батысындағы тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданы Жарық ауылының солтүстік-шығысында 18 км жерде, Көкпекті өзенінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1061 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 8 км-ге созылған, енді жері 5 км шамасында.

## Сипаты
Беткейлері көлбеуленіп, өзен аңғарларымен тілімделген. Солтүстігінде Котел, шығысында Қаражал, оңтүстік-батысында Әулиешоқы таулары олрналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір кезеңінің төменгі бөлімінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Аласа таудың қоңыр топырақ жамылғысында далаға тән өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы таулары
Сесилия Пейн-Гапошкин

**Сесилия Хелена Пейн-Гапошкина** (, 1900—1979) - ағылшындық және америкалық астроном. Ол - Гарвард университетінде астрономиядан PhD дәрежесін алған ең бірінші адам. Оның "Жұлдызды атмосфералар - Жұлдыздардың құбылмалы қабаттарындағы жоғары температураны обсерваториялық зерттеуге үлес" деген PhD тезисі астрономиядан жазылған тезистердің ішіндегі ең көрнектісі болып табылады. Ол өз тезисінде жұлдыздарда сутегі ең маңызды компонент екенін дәлелдейді.

## Дереккөздер

Санат:Гарвард университеті түлектері
Санат:АҚШ астрономдары
Санат:Англия астрономдары
Санат:Англия ғалымдары
Қарғалы аралы

**Қарғалы аралы** - Есіл өзенінің алғашқы жайлымасындағы террасада жатқан көне сай.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Аумағы 247,6 га, оның 153,2 га-сын орман алып жатыр.

## Өсімдігі
Орманда қарағай, қайың, бұталы өсімдіктер тұқымдасынан дала шиесі, мойыл, долана өседі. Реликт өсімдіктерден дөңгелек жапырақты нәк, саран лаласы, мысықтабан, т.б. кездеседі.

## Қолданысы
Есілдің көрікті қарағайлы-қайыңды орман өңірі жыл бойы дем алуға қолайлы. Қарғалы аралында оқушылар лагері мен демалыс орны бар.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Қазақстан облысы географиясы
Дэвид Кэмерон

**Дэвид Уильям Дональд Кэмерон** (**Камерон**) (; 9 қазан 1966, Лондон) — британдық саясаткер, Ұлыбритания консервативтік партиясының көшбасшы, Ұлыбританияның 2010 мен 2016 жылдар арасындағы Премьер-Министрі.

## Жастық шағы
thumb|left|Кэмерон руының елтаңбасы
Кэмерон ақсүйектер тұқымынан шыққан  брокер Ян Дональд Кэмерон және оның әйелі Мэри Флер отбасында, Лондон қаласында туған. Дэвид Кэмеронның ағасы  Алан Александр және екі әпкелері Таня-Рэйчелл  мен  Клэр-Луиз бар. Бала кезінен бастап өнерге қызығулышық танытты. 
Ол Итон колледжін және Оксфорд университетін (үздік) бітірген, сол жерде ол саясат, философия және экономикадан білім алды.

## Қызмет жолы
Институтты бітіргеннен кейін, консервативтік партиясының зерттеу бөлімінде жұмыс істей бастады. Ұлыбритания Қаржы Министрінің кеңесшісі болды. 1993 жылы Кэмерон Біріккен Патшалықтың Ішкі істер министрлігінде жұмысын бастады. 1997 жылы  Стаффорд округiнен сайлауға қатысты, бірақ жеңіліс тапты. Кейiн жеті жыл бойы Ұлыбританияның ең ірі медиа-компаниялардын бірінде басқарушылар кеңесінде қызмет iстейдi. 2001 жылы сайлауында Ұлыбритания Қауымдар палатасының мүшесі болып сайланды. 2005 жылы Майкл Говард отставкаға кеткеннен кейiн партия көшбасшысы сайланды. Оның басшылығы кезiнде сайлаушылар арасында партияның қолдау айтарлықтай өсуі байқалды.

## Үкімет басқаруы
2010 жылы 11 мамырда премьер-министр Гордон Браун Үкімет басшысы және Лейбористiк партия көшбасшысы ретінде оның орнынан түсуi туралы жариялады . Сол күні кешке патшайым II Елизавета Дэвид Кэмеронге үкімет қалыптастыру туралы ұсыныс жасаған. 6 мамырда Кэмерон Либералдық демократтармен  билеуші коалиция қалыптастыру ниеті бар туралы жариялады. 12 мамырда соғыстан кейінгі Британ тарихында тұңғыш рет, коалициялық үкімет құрылды, ал 43-жастағы Кэмерон 1812 жылдан бастап ең жас британдық премьер-министрі атанды.

[thumb|right|G20 саммитіндегі Дэвид Кэмерон мен [Барак Обама, Торонто, 2010]]2010 жылы маусым айында Кэмерон Ұлыбританияның экономикасы жайлы «ойлағанымыздан да нашар» деп атап, қиын шешімдердің жасалуы туралы мәлімдеген.

2010 жылы желтоқсанда ол ФИФА вице-президенті Чоң Моңджунмен кездесіп, 2018 әлем кубогының Англияда өткізілуі ұсынысын талқылады.

Кэмерон Шотландиядағы тәуелсіздік референдумын да қолдады және өткізуге рұқсат берді.

Өзінің партиясы мүшелерінің келіспегеніне қарамастан, Дэвид Кэмерон Ұлыбританиядағы бір жынысты некені қолдады. Парламенттің келіспеушілігінен бұл заң қабылдана алмады.

Халықаралық істе Кэмеронның үкіметі Ливия интервенциясына қатысты және Ислам мемлекетінің бомбалануын қолдады. 2015 жалпылама сайлауда консервативтік партияның жеңісінен кейін Дэвид Кэмерон қайта сайланды және премьер-министр болуын жалғастырды. Екінші мерзімінде ол Ұлыбританияның ЕуроОдақ құрамында болуын жалғастыру референдумын да өткізді, алайда бұл мәселе жайлы ол көпшіліктен қолдау көре алмады және Кэмеронның танымалдылығы түсті. Кейінірек ол отставкаға кетіп, Тереза Мэй премьер-министр орнын алды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми веб-сайт 
* 

Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері
Санат:Ұлыбритания саясаткерлері
Қарашоңғал тауы

**Қарашоңғал** – Оңтүстік Алтай жотасының солтүстік-шығысындағы тау.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Аршаты ауылының оңтүстік-шығысында 20 км-дей жерде, Бұқтырма өзенінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2875 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 12 км шамасында созылған, енді жері 6 км.

## Жер бедері
Беткейі тіктеу бірнеше шоқылардан тұрады. Таудың түпкі жыныстары жалаңаштанып, сай, өзен аңғарларымен тілімделген. Солтүстік-шығысында Бұқтырма көлі орналасқан. 

## Өсімдігі
Тауаралық аңғарда және беткейлерінде тау өсімдігі, одан жоғарыда қылқан жапырақты орман өседі.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы таулары
Санат:Алтай
Type 89 (миномёт)

200px|thumb|оңға|Тип 89
**Тип 89** (八九式重擲弾筒) - екінші дүниежүзілік соғысы кезінде қолданылған жапондық 50-мм миномет. 1929 жылы жасалған. Жапондардың өзі бұл қаруды граната атқыш ретінде қабылдады. 50-мм миномет деп олар "Тип 89" қаруын атады. "Тип 89" - құрылымы жағынан классикалық миномет. Бірақ оны миналы өрістер мен сым қоршауларды саперлер қолданды.

Бұған ұқсас алғашқы құрылғы - "Тип 10" қаруын жапондар 1921 жылы әмбебап 50-мм гранатамен қатар жасаған. Оны қолмен де, винтовкаға салып та атуға болады. Дегенмен граната атқыш минометтер винтовкалық граната атқыштарымен салыстырғанда барынша сапалы, болашағы зор саналды. 

Батыс елдерінде "Тип 89" қаруын "аяқ немесе тізе монометі" деп атайды. Ол минутына 25 оқ атады. "Тип 89" - аталатын қаруды дайындаудағы жаңа кезеңнің жемісі. Оның салмағы 2.6 келіден 4.7 келіге дейін артты. Қуаты күшейтіліп, алыс қашықтыққа атуға арналды. Оқпаны 240 мм-ден 248 мм дейін ұзартылды.

## Дереккөздер

Санат:Қарулар
Санат:Жапон қару-жарақтары
Нарын таңы

**«Нарын таңы»** — Атырау облысы, Исатай аудандық газеті. Алғашқы саны «Малшылар үні» деген атпен 1953 ж. 18 ақпанда жарық көрді. Новобогат (Исатай) ауданының осы кезең ішінде таратылып, қайта құрылуына байланысты газет те бірнеше рет жұмысын тоқтатты. 1991 жылдың 1 қаңтарынан тұрақты шыға бастаған «Нарын таңы» газеті аудан мұнайшыларының, Нарын құмы малшыларының, Теңіз жағалауын мекен еткен еңбеккер қауымның тыныс-тіршілігін кеңінен көрсетеді, жұртшылықты аудан алдындағы саяси-шаруашылық міндеттерді орындауға үндейді. Газет мәдени, рухани өмірге, халықтық салт-дәстүрлерді дәріптеуге ден қояды. Алғашқы жылдарда газетке Т. Сатқанбаев, М. Шәріпов, кейінірек Қ. Батыров басшы болды. Бас редакторы Аслан Мұратов. Таралымы 1000 дана (2000 ж.). 

Құрылтайшылары — аудандық әкімшілік, аудандық мәслихат және редакция ұжымы. Аптасына 1 рет шығады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Атырау облысы газеттері
Первомайка (Ақмола облысы)

**Первомайка** — Ақмола облысы Астрахан ауданындағы ауыл, Первомай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Астраханка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 21 км-дей, облыс орталығы – Көкшетау қаласынан 224 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы қаланған. Жақын жерден Алматы – Екатеринбург автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы – Жалтыр (60 км).

## Халқы

## Дереккөздер

 

Санат:Астрахан ауданы елді мекендері
Роке-де-лос-Мучачос обсерваториясы

250px|нобай|оңға|Обсерваторияның кейбір құрылғылары
**Роке-де-лос-Мучачос обсерваториясы** () — Канар аралдарының ла Пальма аралында орналасқан. Теңіз деңгейінен 7874 метр биіктікте орналасқан бұл обсерватория әлемдегі ең жақсы телескоптармен жабдықталған. Бұл – Гавай аралдарындағы Мауна – Кеадан кейінгі екінші ең жақсы орналасқан обсерватория.

Роке-де-лос-Мучачос обсерваториясында мынадай телескоптар бар:
*Исаак Ньютон телескоптар тобы
*Скандинавиялық оптикалық телескоп
*Швед күн телескопы
*Дат ашық телескопы
*Карлсберг Меридиан телескопы 
*Меркатор телескопы
*Ливерпуль телескопы
*Ұлы Канар телескопы
*Галилей ұлттық телескопы
*MAGIC телескопы
*SuperWASP – North телескопы

## Дереккөздер

Санат:Астрономиялық обсерваториялар
Санат:Испания ғылыми мекемелері
Чандра (телескоп)

250px|нобай|оңға|Чандра
**Чандра рентген сәулелер обсерваториясы** (ЧРО) атақты үнді-американдық физик Субрахманьян Чандрасекар есімімен аталған, бұл – ұшырылған төрт үлкен обсерваториялардың үшіншісі. Ол 1999 жылдың 23 шілдесінде STS-93 кемесінің бортында ұшырылған. Бұл – әлемдегі ең қуатты рентген сәулелері телескопы. Айналары – ғарыш зерттеу тарихындағы ең үлкен және тегіс айналар. Бұл обсерватория ЕМ спектрі арқылы қара құрдым, квазар және жоғары температуралы газдар секілді рентген сәулесінің көздерін анықтап, суретке түсіре алады.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш телескоптары
Санат:НАСА
Койпер белдеуі

250px|нобай|оңға|Койпер белдеуіндегі белгілі нысандар
**Койпер белдеуі** - Күн жүйесінің сырт жағында Нептуннан әрі орналасқан диск тәрізді аймақ, мұнда кемінде 70000 кішкентай ғарыштық нысан айналып жүреді. Ол Күннен шамамен 4,5-7,5 миллиард километр қашықтықта орналасқан. Бұл аймақ оның шынымен бар екенін 1951 жылы дәлелдеген Джерард Койпер атымен аталған.

Койпер белдеуін кейде Кеннет Эссекс Эджворт пен Джерард Петер Койпердің аттарымен Эджворт-Койпер белдеуі деп те атайды. Кеннет Эссекс Эджворт 1940 жылдары Нептун орбитасы сыртында мұздақты денелерден тұратын дисктің бар болуы мүмкін деген пікір айтқан, ал Джерард Койпер оның бар екенін дәлелдеген.

### Койпер белдеуі нысандары
Койпер белдеуі нысандары-Койпер белдеуіндегі ғарыштық нысандар (КЖН) деп атайды. Ең алғашқы КЖН (15760) 1992 QB1-ді 1992 жылы Гавай аралдарындағы Мауна Кеа обсерваториясында Дэвид С. Джеуит пен Джейн Лу деген астрономдар ашты. Ол Күннен 42 АБ қашықтықта орналасқан.

### Кьюбиванолар
**[[Кьюбиванолар]]** - Бірқатар КЖН-ның орбиталары Нептун орбитасымен кей жерлерде түйісуі мүмкін. Ал басқаларынікі Нептун орбитасынан алыс орналасқан. Мұндай КЖН-дарды кьюбиванорлар деп атайды. Макемаке, Квавар, Варуна, Хаос, Логос, Девкалион, Борасизи және Таронхайвагон секілді ергежейлі планеталар кьюбиваноларға жатады.

### Квавар (2002 LM60)
**[[Квавар]]** (2002 LM60) - осы күнге белгілі КЖН-ның ең үлкені. Мұны ең алғаш рет 1980 жылы суретке түсіріп, 2002 жылы астроном Майк Браун мен оның Калифорния технология институтындағы әріптестері оны КЖН ретінде таныды. Квавардың диаметрі шамамен 1287 км-ге тең және Күнді шамамен 288 жыл ішіндегі бір ай шығады.

### Койпер белдеуі қос нысандар
Койпер белдеуі қос нысандар - Койпер белдеуіндегі кейбір нысандар бір-бірін айналып жүреді. Мұндай КЖН-дар қос нысан деп аталады. "Хаббл" телескопы мен кейбір қуатты жерге орнатылған телескоптар Койпер белдеуіндегі бірнеше қос нысанды анықтайды.

### 1998 WW31
1998 WW31 - Койпер белдеуі бинары. Бұл S/2000(1998 WW31)1 деген өз айымен бірге бинар жүйесін түзеді. 1998 WW31 1998 жылы ашылып, мұның айы 2001 жылы байқалды.

### 90482 Оркус
**[[90482 Оркус]]** - Квавардан үлкенірек. Оны 2004 жылы Майкл Браун (Калифорния иехинституты), Чад Трухильо (Егіздер обсерваториясы) және Давид Рабинович (Йель университеті) ашты. Оркус Күннен шамамен 45 АБ қашықтықта орналасып, Күнді шамамен 247 жылда бір айналып шығады.

### Седна
Седнаны да Оркусты 2003 жылдың 14 қарашасында анықтаған астрономдар тобы (Браун, Трухильо және Рабинович) ашты. Седна - Күнді 135 миллиард (86 АБ) қашықтықта, Күн жүйесінің ең салқын аймағында айналып жүретін планета тәрізді нысан немесе планетоид. Седна планетоиды қызғылт түсті. Бұл - Күн жүйесіндегі Марстан кейінгі екінші ең қызыл нысан.

*28978 Иксон*- осы күнге белгілі ең үлкен КЖН-дарының бірі және болашақ ергежейлі планета. Ол 2001 жылы ашылды.

## Дереккөздер

Санат:Койпер белдеуі
Санат:Күн жүйесі
Санат:Планетология
Мария Митчелл

**Мария Митчелл** () - ең бірінші кәсіби америкалық әйел астроном. Ол Массачусетс штатының Нантукет қаласында кітапханашы болып істеп, кештерін әкесінің обсерваториясында аспанды бақылаумен өткізген болатын. Оның ең бірінші маңызды жетістігі 1847 жылдың қазанында жаңа комета орбитасын құжаттауы болды. Ол күндегі дақтардың бұлттар емес, айнамалы тіке ойыстар екендігін алғаш тапты. Сонымен қатар, ол каметаларды, тұмандықтарды, қос жұлдыздарды, күн тұтылуын және Сатурн мен Юпитер серіктерін зерттеген болатын.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ астрономдары
Кезеген торғай

**Кезеген торғай** () - торғайтәрізділер отрядына жататын құс. Тұрқы 150-180 мм, жайған қанаты 250-295 мм, құйрығы 75-80 мм, тұмсығы 12-13 мм, салмағы 19-25 грамм. Түсі жылтыр қара, сарғылт. Атлант теңізінен Тынық мұхитқа дейін, Еуропа мен Азияның орманды аймақтарына тараған. Ағашқа көбіне шырша мен аққайың басына ұялайды. 5-7 жұмыртқа салады. Әр түрлі өсімдік тұқымын, насекомдарды (қоңыз, жұлдыз құрт, жағақ қанаттылар, біті, өрмекшілер) жейді. Кезеген торғай - жыл құсы, наурыз - сәуір айларында келеді. Қазақстанда (оңтүстік, оңтүстік - шығыс аудандарда ) құс қайту кезінде 
кездедседі. Көлемі кәдімгі торғайдың көлемімен бірдей. Қысқы күндері еркек кезеген торғайдың басы, мойны және арқасының алдыңғы жағы қоңыр -сұр түсті болады. Жазда олар қара түске боялады. Кеудесі жыл бойы сарғылт түсті. Кезеген  торғайдың құйрығында ақ қауырсын бар. Ал ұрғашы кезеген торғайлардың түстері қарапайым. Олардың басы қоңыр түсті, жоғарғы жағында қара жолақтар бар. Арқасы да қоңыр түсті, ал кеудесі еркектікімен салыстырғанда азырақ сарғылт.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Кей-Кобад Шаһ

**Кей-Кобад-Шаһ** - көне қамал орны (б.з.б. 2 ғ.ш. - б.з. 2-3 ғасыр) Тәжікстандағы Кафирниган өңірінде. Оның қазіргі сілемдері 12 гектар аумақты алып жатыр. Жобасы тік төрт бұрышты. Қамал ішінде қосымша бекініс қабырғаларымен қоршалған бөлімше бар. Оның аумағы 285х375 м². Қабырғалардың әр жеріне қорғаныс мұнаралар әр қабырға сайын 5. Төрт бекініс қабырғаларының ортасынан қақпалар шығарылған. Осы төрт қақпадан басталған 4 көше қамал ортасынан бірін - бірі кесіп өтеді. Солтүстікке қараған қақпаның қарсысында жеке дара салынған мұнара болған. Қамал қабырғалары мен мұнаралары шикі кірпіштен қаланған. Қамалдың ішкі құрылсын салуда белгілі жүйе болғаны байқалады. Бекініс қабырғалары өзара 2,5 метр алшақ орналасқан, ірге тасы ортақ, екі қатардан тұрады.Төбесі жабық бұл коридорлар - қамалдың қорғаныс шебінің бір блігі. Қазба кезінде қызыл және сұр түсті қыш ыдыстар, терракота мүсіншелері табылды.

## Дереккөздер

Санат:Тәжікстан көне қалалары
Кекіребалық

**Кекіребалық** () - сүйекті балықтар классының тұқылар тұқымдасына жататын балық. 

## Таралуы
Еуропа, Шығыс Азия (Солтүстік Қытай, Корея, Амур, Сахалин өзендрінде) кең таралған. Кекіребалық көбінесе ағысы баяу өзенде не көл, тоғанда тіршілік етеді.

## Биологиялық сипаттамасы
Денесі биік, бүйірі қабысыңқы, тұрқы 9-сантиметрдей. Қабыршағы 30-40 қатар. 

Жыныстық жағынан 2-ші жылы жетіледі. Наурыз - тамызда 100 (кейде 224-290) уылдырық шашады. Бұл кезде кекіребалықтың ұрғашысында уылдырық салу түтігі өсіп шығады. Осы түтігі арқылы ол уылдырығын қос жақтаулы моллюскілердің желбезек қуысына салады. Кәсіптік маңызы онша болмағанымен басқа былқтарға жем болады. 

## Галерея

Rhodeus sericeus L.jpg
RhodeusAmarusBitterlingMale1.JPG
BittervoornRhodeusAmarusVrouwtje.JPG
RhodeusSericeusBitterlingMaleSpawningColors.jpg


## Дереккөздер

Санат:Тұқылар
Томагавк (зымыран)

270px|thumb|«Томагавк» зымыраны
**«Томагавк» зымыраны** () - кез-келген ауа райында, су астында немесе құрлықта шабуыл жасауға арналған қанатты *зымыран*. ымыран іске қосылғанан кейін турбовентиляторлық қозғалтқыш ұшу деңгейіне жеткенше қатты отын көмегімен қозғалады. Томагавк құрлықта бірнеше нысанды, қауіп қатер деңгейі жоғары аймақтардағы қорғаныс және байланыс орындарын жою мақсатында пайдаланылған. Зымыранның құрлықта шабуылдауда қолдаытылатын нұсқасында инерциялық және жергілікті аймақты бейімдеуге арналған радарлы бағыттағышы бар. Томагавк зымыраныныӊ тиімділігін тексеруге арналған зерттеу өте ұзаққа созылды. Зерттеу 1935 жылдан бастап бес жыл бойы жүргізілді.
## Қозғалуы
*Зымыран іске қосылғаннан кейін турбовентиляторлық қозғалтқыш *ұшу деңгейіне* жеткенше қатты отын көмегімен қозғалады.

*Зымыраның жылдамдығы дыбыс *жылдамдығынан* да төмен, сағатына небәрі 885 шақырым.

*Зымыранның құрлықта шабуылдауда қолданылатын нұсқасында инерциялық және жергілікті аймақты бейімдеуге арналған радарлы *бағыттағышы* барю
## Қолданылуы
*«Томагавк» құрлықта бірнеше нысанды, қауіп-қатер деңгейі жоғары аймақтардағы қорғаныс және *байланыс орындарын* жою мақсатында пайдаланылған.

*Алғашқыда «Томагавк» құрлықта шабуылдайтын зымыраны бекітілген нысандарға қарсы қолданылды. Мұның салдары ғаламдық ұрысқа алып келді.

## Дереккөздер

Санат:Зымырандар
Санат:Қарулар
Өсімдіктердің көбеюі

Гүлденетін өсімдіктер және бүршіктері бар өсімдіктер (мысалы, қылқанжапырақтылар) тұқымдық дәндерді өндіреді. Гүлденетін өсімдіктердің көпшілігі тұқымдық дәндер арқылы көбейеді, сонымен қатар вегетативті түрде өніп өседі. Тұқымдық дәндерді алу үшін, әуелі өсімдікті тозаңдандыру керек.

## Өсімдіктер қалай көбейеді
Гүлдер шырынға қызыққан жәндіктерді, құстарды және сүтқоректілерді өздеріне тартады. Аралар тозаңды жинақтайды. Өсімдік тозаңдатылғаннан кейін, гүл оған қажетсіз болады. Гүлдің жапырақтары солып, түсе бастайды. 
## Тұқымдық түрлердің таралуы
Көптеген өсімдіктер жемістерді өндіреді, оларды жануарлар жейді және олардың кейбір тұқымдық дәндерін тартады.

## Вегетативті түрде көбею
Кейбір гүлденетін өсімдіктер тұқымдық дәндер арқылы ұрықтанбайды. Оның орнына олар аналық өсімдікке генетикалық тұрғыдан туыстас болып келетін өсімдіктердің пайда болуына ықпал етеді. 

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктердің көбеюі
Честер Беннингтон

**Честер Чарльз Беннингтон**  (; 20 наурыз 1976, Финикс,  Аризона, АҚШ  — 20 шілде 2017)  — америкалық музыкант.  Linkin Park, Dead By Sunrise және  Stone Temple Pilots топтардың әншісі болған.

## Жастық шағы
Честер Беннингтон 1976 жылдың 20 наурыз күні Аризонаның Финикс қаласында дүниеге келді. Честердің әкесі  — жергілікті полицияда детектив болып жұмыс істеді, ал шешесі — медбике.  1987 жылы ата-анасы ажырасқаннан кейін оны әкесі тәрбиеледі. Честер бала кезінен музыкаға қызығушылығын танытқан. Depeche Mode және Stone Temple Pilots сияқты оның ең сүікті топтары оны музыкамен айналасуын шабыттандырды. Кезінде Depeche Modeтың мүшесі болуды армандаған.
## Жеке өмірі
Linkin Park-тегі карьерасының басында Честер денсаулығы жағынан қиыншылықтарға тап болды. Бірнеше рет ауруханаға жатуға мәжбүр болды. Ол көруден де қиыншылықтарға тап болды, тақпаса ештеңе көрмейтін көзілдірікті тағуға мәжбүр болды. 2004 жылы операциясын кейінге қалдырды. Бір кездері алкогольге тәуелді болуының кесірінен Честер топтан бөлек автобуспен жүрді.
Честер 1996 жылы 31 қазанда Самантаға үйленді. 2002 жылы 19 сәуірде тұнғышы Дрэйвен Себастьян дүниеге келді. 2005 жылы 29 сәуірде Саманта ажырасуға арыз берді. Ұлын өзімен бірге алып кетті, бірақ Честермен кездесіп тұруға рұқсатын берді. 2005 жылы 31 желтоқсанда Талинда Бентлиге үйленді. 2008 жылы 16 наурызда екінші ұлы Тайлер Ли дүниеге келді. Және олар тағы да екі бала асырап алды: Джейми (ағыл. Jaime)  және Исайо (ағыл. Isaiah). 2011 жылы 11 қарашада Талинда екі қыз туды: Лили және Лила.
2017 жылдың 20 шілдесінде, 41 жасында, Беннингтон Калифорниядағы Палос-Вердес Эстейтс қаласындағы үйінде өлі күйінде табылды.

## Дискографиясы
### Linkin Park
* 2000 — *[[Hybrid Theory]]*
* 2003 — *[[Meteora (альбом)|Meteora]]*
* 2007 — *[[Minutes to Midnight]]*
* 2010 — *[[A Thousand Suns]]*
* 2012 — *[[Living Things]]*
* 2014 — *[[The Hunting Party]]*
* 2017 — *[[One More Light]]*

### Dead By Sunrise
* 2009 — *[[Out of Ashes]]*

### Stone Temple Pilots
* 2013 — *[[High Rise]]*

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми веб-сайт 
*  
* 

Санат:АҚШ музыканттары
Брэд Дэлсон

**Брэдфорд Филип Делсон** (;  1 желтоқсан 1977, Агура Хиллз,  Калифорния, АҚШ)  — америкалық музыкант, Linkin Park тобының гитаристi және негізін қалаушылардың бірі 

## Дискографиясы
### Linkin Park
* 2000 — *[[Hybrid Theory]]*
* 2003 — *[[Meteora]]*
* 2007 — *[[Minutes to Midnight]]*
* 2010 — *[[A Thousand Suns]]*
* 2012 — *[[Living Things]]*
* 2014 — *[[The Hunting Party]]*

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Linkin Park ресми сайтындағы профилi 

Санат:АҚШ музыканттары
Билли Джо Армстронг

**Билли Джо Армстронг** (;17 ақпан 1972, Окленд,  Калифорния, АҚШ)  — америкалық музыкант, Green Day тобының әншіci, гитарашы, әндердің авторы және продюсерi.

## Дискографиясы
### Green Day
* 1990&nbsp;— *[[39/Smooth]]*
* 1992&nbsp;— *[[Kerplunk!]]*
* 1994 — *[[Dookie]]*
* 1995&nbsp;— *[[Insomniac (альбом Green Day)|Insomniac]]*
* 1997&nbsp;— *[[Nimrod.]]*
* 2000&nbsp;— **
* 2004&nbsp;— *[[American Idiot]]*
* 2009&nbsp;— *[[21st Century Breakdown]]*
* 2012&nbsp;— : *[[¡Uno!]]*
* 2012&nbsp;— :*[[¡Dos!]]*
* 2012&nbsp;— : *[[¡Tré!]]*
* 2016 — *[[Revolution Radio]]*
* 2020 — *[[Father of All Motherfuckers]]*
* 2024 — *[[Saviors]]*

### Pinhead Gunpowder
* 1995&nbsp;— *[[Jump Salty]]*
* 1995&nbsp;— *[[Carry the Banner]]*
* 1997 — *[[Goodbye Ellston Avenue]]*
* 1999&nbsp;— *[[Shoot the Moon EP]]*
* 2003&nbsp;— *[[Compulsive Disclosure]]*
* 2008&nbsp;— *[[West Side Highway 7» EP]]*

### The Network
* 2003&nbsp;— *[[Money Money 2020]]*

### Foxboro Hot Tubs
* 2008&nbsp;— *[[Stop Drop and Roll!!!]]*

### Нора Джонспен бiрге
* 2013&nbsp;— *[[Foreverly]]*

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Билли Джо Армстронг IMDB сайтында

Санат:АҚШ музыканттары
Санат:АҚШ әншілері
Санат:АҚШ продюсерлері
Санат:АҚШ сазгерлері
Ғарышқа ұшқан жануарлар

Жануарлар ғарышта болған алғашқы тірі жан иелері болды. Алғашында ғалымдар адам баласы ғарышта ұзақ уақыт бойы салмақсыздық күйінде өмір сүре алмайды деп ойлады. Сондықтан да салмақсыздықтың тірі жаратылысқа әсерін тексерту үшін олар алдымен жануарларды ғарышқа аттандырды.

### Жеміс шіркейлері
Ең алғашқы ғарышқа ұшырыған жәндіктерге жеміс шіркейлері жатады. Оларды 1947 жылы V-2 зымыраны бортында ұшырды. Зымыран шіркейлерді жүгерісі бар қораппен бірге алып ұшты. Бұл тәжірибенің мақсаты жоғары биіктіктегі радиацияның шіркейлерге әсерін тексеру болды.

### Альберт 1,2 және 3.
**Альберт 1 мен 2** – ғарышқа ұшырылған екі макака маймыл. Альберт1 1948 жылдың 11 маусымында ұшырылды. Ол Нью-Мехикодағы Аққұмадрдан "V-2 Блоссом" зымыраны бортында ұшырылды. Ол ұшу кезінде тірі қалып, Жерге түскенде соққы әсерінен өлді. Альберт-4 1949 жылдың 12 желтоқсанында ұшырылды. Бұл ең алғашқы сәтті ұшу болып, маймылға ешқандай зиян келген жоқ. Бірақ Альберт-4 соққы әсерінен өлді.

### Йорик
**Йорик**- ғарышқа ұшыру кезінде тірі қалған ең алғашқы маймыл. Йорик және оған қоса 11 тышқан ғарышқа 1951 жылдың 20 қыркүйегінде ұшырылды.

### Ғарыштағы өрмекші торлары
Алғашқы ғарыштағы өрмекші торлары 1973 жылы Скайлэб бортына соғылды. Бұл торды Арабелла және Анита деген екі еуропалық бақша өрмекшілері жасаған.

### Ғарыштағы алғашқы иттер
Ғарышқа **иттерді** алғаш рет Кеңес Одағы ұшырды. 1951 жыл мен 1952 жылдар арасында тоғыз ит жұптарымен ұшырылды. Үш ит екі реттен ұшқан. Иттер парашютпен қайта оралатын герметикпен бекітілген контейнерлергде болды.

### Лайка

**Лайка**- орбитаға жеткен ең алғашқы жануар. Оны 1957 жылдың 3 қарашасында Кеңес Одағы әлемнің екінші жасанды серігі – "Спутник-2"-нің бортында ұшырды. Лайка кабинасына телевизиялық камералар мен айналадағы температура мен қысымды өлшейтін сенсорлар орнатылды. Сенсорлар, сонымен қатар Лайканың қан қысымын, тыныс алу жиілігін және жүрек соғысын өлшеп, микрогравитация әсерін зерттеуге арналды.

### Сэм және Сэм ханшайым
**Сэм мен Сэм ханшайым** 1959 және 1960 жылдар ұшты. Сэм Меркурий бағдарламасы бойынша "Кіші Джо" бортында ұшып , 85 км биіктікке жетті. Ал Сэм ханшайым "Кіші Джо 1В" бортында ұшырылды. Оның ұшуы қысқа уақыттық болып, тек 13 км биіктікке ұшты.

### Эйбл және Бэйкер
**Эйбл және Бэйкер**- ғарыш снаряды бортындағы биокапсулада ұшырылған екі маймыл. Эйбл-американдық макака болса, Бэйкер перулік тиін тәрізді маймыл болды. Эйбл және Бэйкер – ғарышқа ұшуда тірі қалған ең бірінші маймылдар. Эйбл ұшудан төрт күннен соң медициналық операңия барысында өлді, ал Бэйкер Алабамадағы Ханствиллде АҚШ-тың Ғарыш және Зымыран орталығында өмір сүрді. Ол 1984 жылы өлді.

### Хэм-астрономиялық шимпанзе
**Хэм** ғарышқа ұшырылған алғашқы адам тәрізді маймыл болды. Ол ұшу үшін қысқа тізімге енгізілген 40 шимпанзе ішінен таңдалды. 1961 жылдың 31 қаңтарында ұшырылды. Ұшу 16 минут 39 секундқа созылып, капсула Атлант мұхитына құлады. Хэмді құтқару тобы судан табысты түрде шығарып алды. Хэмнің ұшуы кейін Енос шимпанзе жалғастырды. Енос Жерді сәтті айналып шықты.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыштану
Қараторғай (өзен)

**Қараторғай** – Торғай алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қостанай облысының Арқалық қалалық әкімдігі аумағы және Ұлытау облысының Ұлытау аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 284 км, су жиналатын алабы 15,5 мың км2.

## Бастауы
Бастауын Арғанаты (Дондығұл) тауының батыс беткейінен алып, Арал ауылы тұсында Торғай өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары жоғарғы арнасындағы аласа төбелер арасында 0,2-0,5 км, төменгі ағысында 1-2 км шамасында. Арнасында бірнеше шоңғал табандырық (терраса) бар. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Ағынының 90%-ы көктемгі қар еру кезінде қалыптасады. Негізгі салалары: Бөшке, Бозой, Үлкен Сабасалды, Қайыңды, Сарыторғай, Жыланды. Көп жылдық орташа су ағымы сағасынан 20 км-дей жоғары жерде 1,93 м3/с.

## Қолданысы
Арқалық қаласын және кеніштерді сумен қамтамасыз ету мақсатында өзенге су тартқыш орнатылған. Алабы - жайылым, аңғары - шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Торғай су алабы
Санат:Арқалық қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Қызылмақташы (көне қала)

**Қызылмақташы** – көне қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Талас ауданы, Бостандық ауылының оңтүстік шетінде орналасқан. 

## Сипаты
1980 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байбосынов) тауып, алғашқы зерттеу жұмыстарын жүргізген.
Көне қалашық X-XIII ғасырларға жатады. Орны биіктігі 3 м болатын төбешік пішіндес, аумағы 270х200 м. Топырақ үйінділерінен жасалған қоршау қамал рөлін атқарған. Қамалдың бұрыштарында күзет мұнаралары болған. Қалашықтың орнының оңтүстік-шығыс жағындағы цитадельдің аумағы 40х25 м. Цитадель қазір биіктігі 5 м болатын төбешік болып дараланып тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Қарасубұқты

**Қарасубұқты** – Сарықопа көлі алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Амангелді және Жангелді аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 34 км.

## Бастауы
Бастауын Аққошқарадыр (165 м) тауының батысындағы шағын көлдерден алып, Шолақ Қарасу қыстауы маңында Сарықопа көліне құяды.

## Гидрологиясы
Жағалауы жазық. Өзен суы ащы. Арнасында көктем айларында ғана су болады, басқа уақытта қарасуларға бөлініп қалады. Алабы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы өзендері
Санат:Жангелді ауданы өзендері
Санат:Сарықопа су алабы
Роберт Родригес

**Роберт Энтони Родригес** (; 20 маусым 1968, Сан-Антонио,  Техас, АҚШ)  — америкалық кинорежиссёр, сценарийші, кинооператор,  кинопродюсер және композитор.

## Фильмографиясы
**[[Эль Мариачи]]* (1992)
**[[Үмітсіз]]* (1995)
**[[Төрт бөлме]]* (1995)
**[[Күн батқаннан таң атқанша дейін]]* (1996)
**[[The Faculty]]* (1998)
**[[Spy Kids]]* (2001)
**[[Spy Kids 2: The Island of Lost Dreams]]* (2002)
**[[Бір жолы Мексикада]]* (2003)
**[[Spy Kids 3-D: Game Over]]* (2003)
**[[The Adventures of Sharkboy and Lavagirl in 3-D]]* (2005)
**[[Күнәлар қаласы]]* (2005)
**[[Қорқыныш планетасы]]* (2007)
**[[Shorts]]* (2009)
**[[Мачете]]* (2010)
**[[Spy Kids: All the Time in the World]]* (2011)
**[[Мачете өлтіреді]]* (2013)
**[[Күнәлар қаласы: Бұл әйел үшін өлтіруге де болады]]* (2014)

## Сыртқы сілтемелер
* 
* 
Санат:АҚШ кинорежиссёрлері
Санат:АҚШ сценарийшілері
Санат:АҚШ кинооператорлары
Санат:АҚШ сазгерлері
Мұстафа Ысмағұлов

**Мұстафа Ысмағұлов** (1914 жыл, БҚО, Жәнібек ауданы - 1987 жыл, Алматы) — халық мұраларын жинаушы, зерттеуші.

## Еңбек жолы
1930 жылы Қызылорда сауда техникумын бітірген. 1954 жылдан 1974 жылға дейін Қазақстан ҒА Философия және құқық институтында қызмет істеген. Ол Батыс Қазақстан өлкесінің өткен кезеңдері, тарихи тұлғалары туралы құнды деректер жинаған. Әсіресе *Боғда*, *Еспай*, *Сейтек*, *Зәмзәм Есжанова*, т.б. күйлерін таспаға жаздырған. 1982 жылдан Махамбеттің *«Шашақты найза, шалқар күй»* атты жинағын шығаруға ат салысты және оның домбырасын тауып, республикалық халық аспаптары музейіне тапсырды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Мұстафа Ысмағұлов – зерттеуші, ғалым 
* Мұстафаның ғасыры 
* Оралда белгілі ғалым Мұстафа Ысмағұловтың 100 жылдығына орай арнайы шара ұйымдастырылды 

Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан өнертанушылары