open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақаулықтарды тіркеу

**Ақаулықтарды тіркеу** (Регистрация неисправностей; failure logging) — қателер байқалған және жаңылыстар туындаған кезде машиналық бақылау сигналы бойынша есептеу жүйесінің қалып-күйін автоматтық жазу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Макрокоманда, Макрос, Макроанықтама

**Макрокоманда, Макрос, Макроанықтама** (Макрокоманда, макрос, макроопределение; macro instruc-tion, macro) — 1) программа құрамындағы жиі пайдаланылатын командалар, процедуралар блогын ұсынатын команда. Компилятор макрокомандалардың орнына осы блокқа кіретін командаларды орналастырады. Ал ассемблерлік программаларда — орындалуға тиіс команда тізбегі жазылған және алғашқы программада сол тізбекті алмастыратын символикалық атау; 2) шартты түрдегі бір жаңа команда рөлін атқаратын және сақталатын бірнеше пернелер комбинациясы. Ол бекітілгеннен кейін, пернені бір ғана басумен орындалатын командалар тізбегі. Қолданбалы программалар үшін Visual Basic тілінің командасы түрінде жазуға болатын операциялар тізбегі де макрос болып саналады. Макросты іске қосқан кезде жазылған әрекеттер тізбекті күйде қайтадан орындалады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Болжам картасы

**БОЛЖАМ КАРТАСЫ** — әзір табылмаған, бірақ табылып қалуы әбден мүмкін кенді алаптар мен аудандарды нақтылай отырып, уақыт бойындағы не кеңістіктегі құбылыстар мен процестерді болжаудың нәтижелерін, сондай-ақ кеңістіктік-уақыттық болжамдарды бейнелейтін карталар. Аумақтарды қамтуы, арналу тақырыбы, анықтығы, болжамдардың дер мезгілділігі бойынша сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тістің қатты тканьдерінің аса сезгіштігі

** Тістің қатты тканьдерінің аса сезгіштігі **. Дентиннің өте сезгіштігі — тіс жегісінде сына тәрізді ақау пайда болғанда, катты қажалғанда және қанжел ауруынан тістерді тіс түбірі жалаңаштанғанда білінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Зақымдалған файл

**Зақымдалған файл** (Инфицированный файл; infected file) — компьютерлік вирус жұқтырған файл.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Макрокоманданы кеңейту

**Макрокоманданы кеңейту** (Расширение макрокоманды; macro instruction extension) — команданы оның мнемоникалық кодтық жазбасына дейін ассемблермен кеңейту.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дербес жүйе

**ДЕРБЕС ЖҮЙЕ** (Персональная система; personal system) — қызметтік сипаттамасы бір адамға ғана арналған қолданбалы жүйелерді құруды жасақтайтын дербес компьютер.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сынама

**Сынама**— 
# лабораториялық зерттеулерге арналган материал. Сырткы орта объектілерінен (топырақ, су, тамақ және т. б.) немесе субстраттардан және организмнің тканьдерінен алынады.
# зерттелмек нысаннан нақтылы ережелерге сәйкес түрлі-түрлі талдауларды жүзеге асыру үшін алына отырып, сол нысанның сыр-сипатын ашып беруге көмектесетін материал; Сынамаларды алудың түрлі-түрлі әдіс-тәсілдері бар.
## Сынама түрлері
* *Газ сынамасы.* Белгілі бір шарттарды қамтамасыз ете отырып қойнаулардан алынған (атмосфералық ауаның кірігуін болдырмайтын "аспиратор" көмегімен алынады), толығымен тұмшаланған ыдыста сақталған, сондықтан  арнаулы саралау жұмыстарын жүргізуге жарамды болып табылатын қойнауқаттық газ үлгісі.
* *Мұнайдың қойнауқаттық сынамасы.* Тереңдіктердегі қойнауқаттардан сынама алатын жабдықтар көмегімен ұңғыма оқпаны арқылы көтеріліп алынған мұнай сынамасы. Мұндай сынамаларды зертханалық жағдайда зерттеу нәтижесінде мұнайдың қойнауқаттық жағдайдағы кейбір қасиеттерін — тығыздығын, меншікті көлемін, газбен қанығу қысымын, тұтқырлығын, жекелену құрамын және топтық құрамын т.б. — анықтауға мүмкіндік туады. Мұнайдың тығыздық және меншікті көлем көрсеткіштерін пайдалана отырып, оның көлемдік коэффиценті мен сему дәрежесі анықталады. Мұнайдың тұтқырлығы, қанығу қысымы және көлемдік коэффиценті оның қойнауқаттық сипатын кескіндейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Гиперсаливация

**Гиперсаливация** — сілекейдің шамадан тыс артық бөлінуі. Сілекей пульпит, периодонтит, әсіресе жара, стоматит кезінде көбірек бөлінеді. Сондай- ақ тісті бор машинасымен бұрғылағанда, жүйке ауруы (истерия), әйелдердің жерік кезінде сілекей көп бөлінетіні табиғи нәрсе.

## Пайда болу себептері

* патологиялармен байланысты емес ішкі себептер — бұл жағдайда біз белгілі бір адамның табиғи физиологиялық күйі туралы айтып отырмыз;
* дәрі қабылдау (шамадан тыс сілекей — бұл жанама әсер);
* ауыз қуысында бөлінген сілекейдің қозғалысын бақылайтын күрделі механизмдердің үйлестірілген жұмысын бұзу;
* жұтылу процесінің бұзылуы.

Церебральды сал ауруында сиалорея бұлшықеттер мен нервтердің үйлестірілген және реттелетін жұмысының бұзылуы нәтижесінде дамиды.

## Терминологиясы
«Сиалорея» термині әдетте церебральды сал ауруы және басқа неврологиялық аурулар диагнозы бар балалардағы шамадан тыс сілекейдің ағуы симптомына сілтеме жасау үшін қолданылады.

Церебральды сал ауруы диагнозы қойылған кезде, әртүрлі дереккөздерге сәйкес, 10-38% жағдайда сиалорея (шамадан тыс сілекей бөлінуі) диагнозы қойылады. Басқаша айтқанда, дәрігерлер церебральды сал ауруы диагнозы қойылған әрбір үшінші адамда шамадан тыс сілекей ағуын байқайды. Басқа деректерге сәйкес, церебральды сал ауруы диагнозы қойылған адамдарда сиалорея ауруы 50% жетеді.

## Асқынулары
Балалардағы шамадан тыс сілекейдің ағуы көптеген асқынулардың дамуымен сипатталады. Сиалорея үнемі болған кезде дамитындардың бірі — сұйықтықтың, электролиттердің және сілекеймен ақуыздың жоғалуына байланысты сусызданумен байланысты су-электролиттік бұзылулар. Кейбір жағдайларда бұл шығындар өте маңызды, сондықтан олардың орнын толтыру қажет. Периоральды дерматиттің дамуы да өте тез жүреді, ауыр сиалорея кезінде қол, мойын және кеуде терісінің зақымдалуы жиі байқалады. Егер науқаста жүйке-бұлшықет реттелуінің бұзылуына және жұтылу рефлекторлық актісінің жетілмегендігіне байланысты жұтқыншақтың артқы қабырғасына сілекей ағып жатқанда артқы сиалорея деп аталатын болса, онда жиі тұншығуды бастан кешіреді. Мұндай жағдайда сілекейдің қайталанатын аспирациясы аспирациялық пневмонияның дамуымен мүмкін.

Сиалорея пациенттердің және олардың отбасыларының өмірінің әлеуметтік аспектілеріне де теріс әсер етеді. Баланың әлеуметтік байланыстары шектеледі, өзін-өзі бағалауы төмендейді, бейімделушілік дамиды. Мұның бәрі баланың өзінің де, оның отбасы мен достарының да өмір сүру сапасының нашарлауына әкеледі.

## Емі

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Жүйке жүйесі аурулары
Ақпарат алмасуға арналған америкалық стандартты код

**Ақпарат алмасуға арналған америкалық стандартты код** (Американский стандартный код для информационного обмена; american stan- dart code for information interchange) — мәтіндік ақпараттарды (латын алфавиті, цифрлар жәнет.б.) кодтаудың америкалық 7 биттік (жұптауға 1 бит қосылған) стандарты. Оның дербес компьютерлерде кеңейтілген ASCII коды деп аталатын алғашқы 128 биттік комбинациясы осы стандартпен анықталған, ал қалған бөлігі үлттық алфавиттерге, псевдографиктік және арнайы символдарға арналған кодтау кестесі ретінде қосымша пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гипосаливация

** Гипосаливация  **. Сілекейдің аз бөлінуі Жедел инфекция, жүйке, ішкі секреция органдарының аурулары сілекей бездерінің қызметін бұзады, сілекей безі түтігін бітеп, сілекейдің аз шығуына әкеліп соқтырады. Кариес, қанжел т. б. ауруларда сілекей бөліну азаяды, оның бактерия жойғыш қасиеті төмендейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жіктеу

***Жіктеу*** *(Классификация; classification)* — объектілерді (заттарды, құбылыстарды, процестерді, мәліметтерді) нақты бір белгілеріне сәйкес, топтама бойынша үлестіру жүйесі.

***Жіктеу формуласы** - аналитикалық синтездік жіктеудің синтездеу кезіндегі толық нұсқа таңба элементтер орналасуының бірізділігін білдіретін формула.

***Жіктеуді бөлу** - жіктеу нұсқа таңбасынан, сөздік тұжырымынан, меңзеу-анықтама аппаратынан және әдістемелік көрсеткіштерден тұратын жіктеу кестелерінің элементі. Негізгі кестелерде бөліктеу деңгейіне қарай тиісті атаулар (топ, топша, тармақ-тармақша т.б.) алады.

***Жіктеу шешімі** - құжаттарды жүйелік жайғастыру кезіндегі кітапхана қорында жүйелік каталог көрсеткіші бөліміне және орналастыру көрсеткішіне сәйкес көрсету туралы шешім.

***Жіктеу нұсқа таңбасы** - кітапханалық-библиографиялық жіктеудегі әрбір айдарға берілген шартты белгі. Нұсқа таңбаның қосақталған резерві, альтернативті түрлері берілуі мүмкін.

*«**АҚШ Конгресі кітапханасындағы жіктеу**» - 1901-1941 жылдары жасалынған кітапхана-библиографиялық жіктеудің жүйесі. Бұл жүйе АҚШ үшін ұлттық жүйе болып саналады, сондай-ақ Конгресс кітапханасы каталогын ұйымдастыру және орталықтанған жүйелендіру үшін пайдаланылады.

*«**Қос нүктелі жіктеу**» - 20 жылдардың аяқ шені мен 30-жылдардың бас кезінде көрнекті үнді кітап танушысы 111.Р. Ранганатан (1892-1972) кітапханалық-библиографиялық жіктеудің аналитикалық синтез жүйесін жасап шығарған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Макроқұрал

**Макроқұрал** (Макросредства; macro facility) — макротіл құралдары жөне макроөндіруді жасақтайтын кез келген құралдар.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алға жылжыған атырау

[thumb|Alt=A||[Жайық (*Урал*) атырауы]]

**Алға жылжыған атырау** (*Выдвинутая дельта, дельта выдвижения*) — жағаның жалпы сызығынан аса, ашық теңізге (*көлге*) сұғына орналасқан атырау. Өзеннің мол, Қатты ағысы және ашық жағалауға құйған кезінде қалыптасады. Атыраудың ашық теңізге (*көлге*) қарай жылжуы кең шепте: не азды-көпті біркелкі (*[[Еділ]], [[Жайық]], [[Нигер]] өзендерінің атыраулары*), не тек атыраудың жекелеген тармақтарының сағалық телімдерінде (*[[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің атырауы*) жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ақпарат беруші

**Ақпарат беруші** (Информатор; informator) — 1) қандай да бір білім немесе өндіріс саласында ақпараттық қызмет атқаратын маман; 2) пайдаланушыға автоматтық түрде хабар жеткізетін жүйе; 3) қолданбалы программалар дестесінің қүрауышы. Берілген кестемен мәселені шешу барысы туралы хабар беруге арналған.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дербес компьютер архитектурасы

**ДЕРБЕС КОМПЬЮТЕР АРХИТЕКТУРАСЫ** (Архитектура персонального компыотера; personal computer architecture)-	дербес компьютерді құрастырудың жалпы принципі; командалар жүйесі мен мәлімет сақтауды ұйымдастыру, басқа жерге ақпарат жөнелту, енгізу-шығару, басқару құрылгыларын, пайдаланылатын интерфейс құралдарын сипаттау жүйелерінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ағынсыз алап

**Ағынсыз алап**,  (тұйық алап) - мұхитпен байланысы жоқ ағынсыз тұйық аймақта орналасқан өзен немесе көл алабы. Мысалы, Арал-Каспий аймағындағы Сырдария және Әмудария өзендерінің алабы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тогавирустар

**Тогавирустар** — құрамында РНҚ бар вирустар тұқымдастығы. Үш түрлі туысқа альфа-, руби- және пестивирустарға бөлінеді. Вирионның диаметрі 40—70 нм, пішіні шар тәріздес, липопротеид қабыкка оралған нуклеокапсиды бар. Бір тізбекті шұбырынды РНҚ-лы, инфекция туғыза алады, молекулалық салмағы 4 000 000. Альфавирус туысшғы арбовирустарға жатады. Рубивируc туыстығына қызамық вирусы- пестивирус туыстығына мал обасының вирусы жатады. Тогавирустар торшаның цитоплазмасында өсіп-өнеді.

## Дереккөздер


Санат:Тогавирустар
Санат:Вирустар
Химопсин

**Химопсин** — биологиялық қасиеті химотрипсин және трипсинге жақып, бір-ақ тек жергілікті сырқаттық процестерді емдеуде қолданатын фермент. Іріңді жара, ойық жара, күйік, пародоптит, ауыз шырышты қабығындағы әр алуан жалақ-жараны бастырма (аппликация) әдісін қолданып емдеуде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ақпарат көлемі

**Ақпарат көлемі** (Объем информации; information volume, information quantity) - ақпаратгық-іздестіру жүйесіне, сақтауыш құрылғыға және т.б. енгізілетін немесе шығарылатын ақпараттың салыстырмалы сандық сипаттамасы. Ақпарат мөлшерінің өлшем бірлігімен, сондай-ақ енгізілетін таңбалармен, сөздермен, сөйлем үзінділерімен, жеке мәтіндермен және т.б. өлшенеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Биакс (ВІАХ)

**Биакс (''ВІАХ'')** — қайта магниттеусіз ақпаратты шығарып оқуға мүмкіндік беретін екі ортогональ ойығы бар магниттік элемент.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Денсовирустар

[right|thumb| alt=A.|250 px|["Денсовирустар"]]

**Денсовирустар**— парво- вирустар тұқымдастығына жататын жәндіктер вирустарының туыстығы. Тік қанаттылар мен қабыршақ қанаттылардан бөлініп алынған. Вирус кұрамында әр түрлі полярлы ДНҚ бар. Көмекші вируссыз өсіп-өне алады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Глауконитті шөгінділер

**Глауконитті шөгінділер** - негізінен (70-80%-ға дейін) глауконитген түратын шөгінділер. 
*Түсі жасыл немесе сұрғылт-жасыл. 
*Глауконит түйірлерінің өлшемі қүмнан (кейде гравий) лайға дейін. Қазіргі глауконитті шөгінділер Солтүстік және Оңтүстік Америка, Оңтүстік Африка, Жапония жағалауларының маңында және тағы басқа өңірлерде дамыған.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мамандандырылған компьютер

**Мамандандырылған компьютер** (Специализированный компьютер; dedicated computer) — бір ғана нақты мәселені орындауға арналған компьютер. 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Крэкер (ақпарат қауіпсіздігін бұзушы)

**Ақпарат қауіпсіздігін бұзушы** () — ақпаратты техникалық құралдар арқылы өңдеген кезде оның қауіпсізігінің бұзылуына әкелетін кездейсоқ немесе әдейі әрекет жасайтын жеке тұлға.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттық қауіпсіздік
Санат:Бағдарламалық жасақтама
Бор (жазу боры)

**БОР**(жазу боры) — кокколито- форидтер деп аталатын планктонды теңіз балдырларына тән кальцитті қаңқалар есебінен қалыптасқан ақ түсті шөгінді тау жынысы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Байланысқан су

**Байланысқан су** - таужыныстардың ұсақ бөлшектерінің сыртына жабысқан, олармен химиялық не физикалық жағынан байланысқан жер асты суларының түрі. Ол берік жоне іркілдек байланысқан болып ажыратылады. Берік байланысқан немесе жұтылған су таужыныстардың су буын көбінесе топырақ ауасынан жұтуынан пайда болады. Мүндай сумен грунт түйірлерінің байланыс күші өте зор (10000 кг/см2-ге жуық). Өзінің физикалық қасиеттері жағынан әдеттегі сұйық судан оның айырмашылығы көп: су тығыздығы орташа алғанда екі еседей артық, тұтқырлығы жоғары, қату температурасы нөлден әлдеқайда төмен (-78 °С-қа дейін). Таужыныстардағы іркілдек байланысқан су топырақтағы су буының конденсациялануынан (қоюлануынан) пайда болады, немесе таужыныстардың қуыстарындағы тамшылы-сұйық су ағып кеткеннен кейін түйірлердің сыртында жабысып қалады. Мұндай су таужыныстардың (грунттардың) ұсақ бөлшектеріне жұтылған суға қарағанда әлдеқайда аз күшпен тартылып тұрады, ол бөлшектердің сыртындағы берік байланысқан (гигроскоптық) су үстінде екінші жұқа қабық құрайды. Осындай қабықтың қалыңдығы мен тоңазытудың ұзақтығына байланысты іркілдек су нөлден төмен температурада қатады. Берік және іркілдек байланысқан сулар таужыныстарды 105- 110 С температураға дейін қыздырумен немесе зор қысым күшімен ғана ажыратылып алынады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жылжыту

**Жылжыту** (*Подкачка*; *paging*,* swapping*) — виртуальдық жадтың беттерін немесе сегменттерін ауыстыру; осы сәтте жедел жадқа қажетті ақпаратты орналастыруды жасақтайтын жедел жад пен сыртқы жад арасындағы мәселелер тіркесін ауыстыру.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Медициналық ғаныш

** Медициналық ғаныш **. Әр алуан протез жасау үшін ортопедиялық стоматологияда кең қолданылып келеді. Ақ түсті, жартылай гидрат ұнтағынан тұрады. Ылғалды жерде сақталса сапасы тез төмендеп іске жарамай қалады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Толероген

**Толероген** — тәнді иммуноген. Өзіне тән жағдайда иммунологиялық төзімділік (толеранттық) туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Ақпарат қорғау

**Ақпарат қорғау (защита информации)** —
# қорғалатын ақпараттың сыртқа шығуын, оған рұқсат етілмеген және кездейсоқ әсерлерді болдырмауға бағытталған іс-әрекет;
# ақпараттың сыртқа шығуын, оның ұрлануын, жоғалуын, рұқсатсыз жойылуын, өзгертілуін, рұқсатсыз көшірмесінің алынуын болдырмау үшін жүргізілетін шаралар кешені;
# мәліметтерді өңдеу жүйесінде — мәліметтер үшін белгіленген шектеулерді қанағаттандыруға бағытталған ұйымдастырушылық, бағдарламалық және техникалық әдістер мен құралдар.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аударғышты басқару байты

**Аударғышты басқару байты** (Байт управления транслятором; translator control byte) — аударғыштың стандартты емес жұмыс режімдерін көрсетуге пайдаланылатын ауыстырып-қосқыштар жинағы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Хлорамин

**Хлорамин** — антисептикалық, иіс кетіргіш қасиеттері жоғары, тканьдерге зиян келтірмей микробтарды жояды. Асқынған кариес кезіндс тіс түбірі каналдарын тазалау үшін, ауыз шырышты қабыгының ауруларын емдеуде, пародонтит қалталарын жою мақсатында және залалсыздандыру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ағыстық бiтiм

**Ағыстық бiтiм** — граниттенуден пластикалық ағын белгілері сақталған мигматиттер мен гнейстердің бітімі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ақпарат қоймасы

**Ақпарат қоймасы** (Информационный склад; data warehouse) — есептеуіш машиналар желісінде ең жаңа, тиімді ұйымдастырылған, қолдануға ыңғайлы түрде берілген және пайдалануға дайын мәліметтерді кез келген пайдаланушы тауып, шығара алуға мүмкіндік беретін әдейі бөлінген белгілі орын.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дербес компьютерлердің үйлесімділігі

**ДЕРБЕС КОМПЬЮТЕРЛЕРДІҢ ҮЙЛЕСІМДІЛІГІ** (Совместимость персо-нальных компьютеров) белгілі бір есептеу машинасында басқа текті компьютерлерге арналып жазылған, сол машиналарда қолданылып жүрген программаларды пайдалану мүмкіндігі. Үйлесімділікті жасақтаудың алпараттық және программалық деп аталатын екі тәсілі бар. Аппараттық үйлесімділік шалғай және орталық құрылғылар деңгейінде ұйымдастырылады. Программалық үйлесімділік, ең алдымен, бірдей операциялық жүйені немесе біртекті операциялык жүйелерді қолдану арқылы жасақталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Байос жікқабаты, байос

**Байос жікқабаты, байос** — юра жүйесінің орта бөліміне қатысты төменнен санағанда екінші жікқабаты

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тілдің ашып ауруы

** Тілдің ашып ауруы ** (аурушаң тіл). Бұл жүйке жүйесі және асқазан ауруымен байланысты. Науқас адам тілінің дуылдап ашып тызылдайтынын, күйіп қалғандай әсер ететінін айтып шағынады. Тілінде көзге айқын көрінер өзгеріс байқалмағанымен, науқас мазасыздана береді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ақпарат қорғау жүйесі

**Ақпарат қорғау жүйесі** (Система защиты информации; secret informarion security system) — ақпарат қорғау бойынша тиісті құқықтық, ұйымдастырушы-жарлықшы және нормативтік құжаттарға сәйкес тағайындалған ережелер бойынша ұйымдастырылған және жұмыс істейтін органдардың және/немесе атқарушылардың жиынтығы, олардың пайдаланатын ақпарат қорғау техникасы, сондай-ақ қорғаныш объектілері.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дербес қорғаныш картасы

**ДЕРБЕС ҚОРҒАНЫШ КАРТАСЫ** (Карта персональной защиты; personal security card) — дербес компьюртеге рұқсатсыз қатынас құрудан қорғаудың аппараттық жүйесі. Ол иесінің кодын танып білетін, шығарып оқитын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақпарат қорғау құралдары

**Ақпарат қорғау құралдары** (*Средства защиты информации*) — мемлекеттік құпия болып табылатын мәліметтерді қорғауға арналған техникалық, криптографикалық, программалық және басқа құралдар. Олар жүзеге асырылған құралдар, сондай-ақ ақпарат қорғаудың тиімділігін бақылау құралдары.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аттенуация

**Аттенуация** — вирустардың ауру қоздырғыш қасиеттерін әлсірету. Бұл үшін вирустардың өсіп-өнуіне қолайсыз жағдайлар жасалады. Мысалы, оларды иммунды немесе вирусты қабылдаушылығы өте төмен организмдерде өсіру, УФ-және Рентген сәулелеріне түсіру, төменгі және жоғарғы температурада өсіру. Аттенуацияланған вирустар—айтылған әсерлердің салдарынан геномына өзгеріс жинап, сұрыпталған вирустар. Бұлардың ішінде иммуногендік қасиетін сақтай алған вирустар тірі вакцина жасау үшін қолданылады.  

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Библиографиялық іздеу

**Библиографиялық (құжаттық) Ӏздеу** (құжаттарды Ӏздестіру)* (*библиографический (документальный) поиск (поиск документов); bibliographical (documentary) retrieval'') — берілген нышандарға ие құжаттарды табу және беру процесі. Процесті құжаттық ақпараттық іздестіру жүйесі арқылы автоматгандыруға болады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Словарь - Библиографический поиск

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Адамеллит

**Адамеллит** — граниттердің бір түрі. Әдетте гранит құрамындағы дала шпаттары мен плагиоклаздардың мөлшерлері бір-біріне шамамен тепе-тең болған жағдайда оларды адамеллит деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Минералдар
Алғы бөлмешік

**Алғы болмешік** (*Аванкамера*;  — тоғыспа, бөлме) — сорғы станциясы ғимаратының алдында орнатылып, оны жеткізуші каналмен жабық түрде қиюластырушы камера.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Манчестерлік код

**Манчестерлік код** (Манчестерский код) — бұл әдіс сигналдардың деңгейі бойынша «1» мен «0»-ді ажырату үшін уақыт үйлестіру сигналдарын жеткізуді қажет етпейді. Бір бит (ақпар) жеткізу периоды екі бірдей аралыққа бөлінеді. «1 кезінде жоғарғы деңгейлі сигнал — бірінші, ал төменгі деңгейлі — екінші аралықта; «О» кезінде — барлығы керісінше.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Глоссит

нобай
** Глоссит **. Тілдің қабынуы. Ауыз ішінің зақымданып қабынуынан тілге түскен инфекция. Тез емделмесе абсцесс және тісте флегмонаға айналатын қауіпті дерт.

Аурудың ағымының сипатына байланысты жедел және созылмалы глоссит бөлінеді. Аурудың созылмалы ағымына жарақаттық фактордың ұзақ әсер етуі, дисбактериоз және организмнің жалпы төзімділігінің төмендеуі ықпал етеді.

Катаральды глосситпен қабыну процесі тілдің шырышты қабатының беткі қабаттарында локализацияланған. Қабыну сонымен қатар абсцесс немесе флегмонаның (флегмонозды глоссит) дамуымен жүретін эрозиялар мен жаралардың пайда болуымен терең бөлімдерге таралуы мүмкін.

Глосситтің десквамативтік түрі де ерекшеленеді - географиялық тіл.

## Дереккөздер


Санат:Ауыз қуысындағы аурулар
Маңызды ақпараттық база

**Маңызды ақпараттық база** (Актуальная информационная база; urgent information base) — ақпараттық базаның ағымдағы қалып-күйі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тілдің түлеп қабынуы

** Тілдің түлеп қабынуы **. Тілдің жіңішке бүртіктерінің гелий қабаты десквамацияға душар болып, яғни түлеп түсіп қалған соң орны мүйізденеді. Уақыт өте мүйізденген жер қайтадан түлеп, эпителий қабаты үгіліп түседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Байығыштық

**Байығыштық** - пайдалы қазбаның өзге қоспалардан арылу қасиеті; үш түрлі көрсеткіш мөлшерімен анықталады: 1) пайдалы қүрамбөлікті кеннен ажыратып алу коэффициенті; 2) концентраттағы пайдалы қүрамбөлік мөлшері; 3) 1 т кенді байыту қүны. Ажыратып алу коэффициенті мен пайдалы қүрамбөлік мөлшері неғүрлым жоғары, ал оны байыту қүны неғүрлым төмен кеннің Б. қасиеті де соғүрлым жоғары болмақ.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Глаукофан

**Глаукофан** (*грекше glaukophan - көгілдір болып көріну*) — силикаттар класы тізбекті типінің амфиболдар тобына жататын минерал.
*Химиялық формуласы: *Nа<sub>2</sub>(Мg, Ғе)<sub>3</sub>А1<sub>2</sub>[Sі<sub>4</sub>О11</sub>]<sub>2</sub>(ОН,Ғ)<sub>2</sub>*. 
*Сингониясы — моноклиндік, ұзын кристалл, сояу, соуле, талшық агрегаттар күрайды. Түсі — ашық көктен көгілдір қараға дейін, сызығы көгілдір сұр, жылтырлығы шыныдай, қаттылығы — 6— 6,5, жіктілігі (110) жетілген, меншікті сал- мағы — 3,1—3,2. Жоғары қысым тақтатастарына тон минерал.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Депендовирустар

[right|thumb| alt=A.|120 px|["Депендовирустар"]]

**Депендовирустар** —парвовирустар тұқымдастығына жататын адено-ассоцияланған ақаулы вирустар туыстығы. Олар өсіп-өну үшін торшаға кемекші вирустар болып табылатын аденовирус немесе герпесвируспен бірге кіруі керек.

## Дереккөздер


Санат:Вирустар
Дербес мәліметтер базасы

**ДЕРБЕС МӘЛІМЕТТЕР БАЗАСЫ** (Персональная база данных; perconal (pri-vate) database) — бір ғана пайдаланушы әрекеттесетін мәліметтер базасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақпарат қорғау шаралары

**Ақпарат қорғау шаралары** (Мероприятия по защите информации) — ақпарат қорғау тәсілдері мен құралдарын әзірлеуге және(немесе) практикада пайдалануға бағытталған іс-әрекеттер жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Транзиция

**Транзиция** — нуклеин кышқылындағы азот негіздерініц алмасуынан туатын мутация. Транзицияда бір пурин негізі екінші пурин негізімен, бір пиримидин екінші пиримидин негізімен алмасады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Тілдің салбырауы

** Тілдің салбырауы **. Туа біткен кемістіктерге жатады. Тіл толық жетілмегендіктен, кейін артқа қарай салбырайды. Бірақ өсе келе баланың тілі жетіліп кетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Адиагноздық құрылым

*'Адиагноздық құрылым* - кейбір эффузиялық және метаморфтық таужыныстардың құрылымы. Олардың арқауларының минералдық құрамы микроскоппен де ажыратылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қошанкөл

**Қошанкөл** — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Қошанкөл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Казталовка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 40 км-дей жерде, Сарыөзеннің оң жағалық аңғарындағы бетеге, боз, көкпек өскен сортаңды, бозғылт қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1619 адам (836 ер адам және 783 әйел адам) болса, 2009 жылы 1473 адамды (777 ер адам және 696 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1017 адамды (545 ер адам және 472 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1963-1997 жылдары «Қошанкөл» қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қошанкөлде және округтегі Бөгет, Ордабай ауылдарында «Мерей» ЖШС және 4 шаруа қожалығы құрылған. 

## Инфрақұрылымы
Орта, бастауыш мектептер, мәдениет үйі, кітапхана, емхана, дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобильдік жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы елді мекендері
Кешеуілдеген хлороз

**Кешеуілдеген хлороз** — қан құрамында темірдің жетіспеуінен болатын қаны аздық. Тіс эмалініц жылтырлығының болмауы, тістің қажалғыштығы, тіске құрт түсуі, тілдің күйдіріп ауруы, ауыздың құргауы, дәмнің өзгеруі — осы ауруға тән белгілер.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Беттің үсуі

thumb| Қол үсігі**Беттің үсуі ()**. Қатты аяз әсерінен терінің бүлінуі күнделікті өмірде құлақ , мұрын, **беттің үсуі** жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ақпарат қорғаудың физикалық құралдары

**Ақпарат қорғаудың физикалық құралдары** (Физические средства защиты информации) — қорғалатын ақпаратқа қатынас құрылатындай орындарға ықтимал бұзушылардың жетуін қиындататын немесе жол бермейтін техникалық құралдар, инженерлік қүрылғылар және ұйымдастырушылық шаралар. Оған мыналар жатады: ғимараттар мен үйлерді физикалық түрде оңашалау, аппаратураның электрмагниттік сәуле шығаруын ұтымды түрде тіркеуін болдырмайтындай етіп аумақты кеңінен қоршау; қатынас құруды басқару жүйелерін қорғалатын үйге орналастыру; арнайы жабылатын қүрылғыларды пайдалану; күзетілетін объектілердің соңынан бақылау жүргізу және күзеттік сигналдау жүйесін орналастыру.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гнатодинамометрия

** Гнатодинамометрия **. Тіс қатарының белгілі бір жеріне тамақ шайнаған кезде түсетін қысымды өлшеу, сондай-ақ шайнау күшіне пародонттың төзімділігін анықтау тәсілі. Бұл аспап — гнатодинамометр деп аталады. Аспапты алғаш 1893 жылы Блек ұсынған. Бұдан басқа Габер, Тесенбаум, Қонюшко, Перзашкевич гнатодинамометрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Байкалдық қатпарлық

**Байкалдық қатпарлық** - Жер шарының түрлі-түрлі ауқымды аймақтын өте үсақ дөмалақ түйіршіктерден тұрады.

## Дереккөздер
Аңғар зандлары

**Аңғар зандлары** - мүздықтық аңғарлардағы жоғарғы терраса беттері, мүздық сулары ағысының соңғы фазасында жаралады. Аңғар зандлары флювиогляциялық құмнан тұрады. Мүздық шетінен 100-150 м қашықтықта біртіндеп аллювийлік террасаға өтеді. Аңғар зандларының бетінде континенттік дюналардың дамуы жиі кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ақпарат құндылығы

**Ақпарат құндылығы** (Ценность информации; information balue) — ақпараттың адамның көздеген қызметінің алуан түрлі саласында пайдалануға жарамдылық қасиеті.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бинарлы, екілік

**Бинарлы, екілік** (*бинарный, двоичный; binary*). Көп жағдайда файлдарға немесе хаттамаларға ақпараттардың толық берілуі үшін барлық 8 битті (7 битті мәтіндік файлдармен және хаттамалардан ерекшелігі) пайдалану тиімді. Барлық пайдаланылатын файлдар, арнайы юағдарламалар арқылы дайындалған графика, дыбыстар мен файлдар (мысалы, мәліметтер базасы немесе электрондық кесте) желі арқылы жеткізілуге тиісті болса, онда олар екілікті болып табылады.
## Дереккөздер

*Бинарный

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Деривативтік индекстеу

**ДЕРИВАТИВТІК ИНДЕКСТЕУ**(ШЫҒАРЫП АЛУМЕН ИНДЕКСТЕУ) (Деривативное индексирование (индексирование извлечением); context — sensitire indexing) — құжаттарды автоматтық түрде индекстеу әдісі. Жүйе мәтіндердің логикалық құрамын талдайды және олардан берілген критерийлерді қанағаттандыратын сөздер мен олардың тіркестерін тандайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гнатостат

** Гнатостат  ** — Ортодонтиядағы диагностикалық аспап. Өлшем алар кезде бас сүйек пен франкфурт көлденеңіне қарап тістеу күйін есепке алуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ақпарат объектісі

**Ақпараттың нысаны**  (Объект информации; object of information) — берілген ақпарат тікелей немесе жанама түрде қатысты болатын зат немесе құбылыс.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Трансверсия

**Трансверсия** — пурин негізі пиримидин негізімен алмасуынан туатын мутация.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Ақпарат өңдеу

**Ақпарат өңдеу** (Обработка информации; information processing) — алдын ала анықталған мақсатқа жету үшін берілген мәліметтерді (бір ережеге жинастырылған нұсқаулар бойынша) түрлендіру әдісі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Адсорбциялық су

**Адсорбциялық су** — топырақ немесе тау жынысы бөлшектерінің ерітіндіден өздеріне қосып алатын (сіңіріп, жүтып алатын) су. Адсорбциялық су грунт бөлшектерінің төңірегінде гидраттық қабықтар түзеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ақпаратты басқару тілі

**Ақпаратты басқару тілі** (Язык управления информацией; control language information) — ақпараттық базаға қатынас құруды және мәліметтерді іздестіру мен өңдеуге байланысты операцияларды орындауды жасақтайтын ақпараттық іздестіру тілі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дескриптор, сипаттауыш

**ДЕСКРИПТОР, СИПАТТАУЫШ **(Дескриптор, описатель; descriptor) — 1) құжаттарды, ақпараттық жиымдарды және т.б. іздестіру кезінде оларды топтарға бөлу, жіктеу, индекстеу үшін пайдаланылатын пароль, түйінді сөз немесе сөз тіркесі. Оның құрамына файл, программа атауы, оған коса, файл коды түрінде пайдаланылатын сан не сөз кіруі мүмкін; 2) программалауда — оның объектілерін сипаттау, басқару мақсатында колданылатын ақпарат бөлігі, мысалы, файл дескрипторында оның көлемі, жазылған мерзімі туралы мәліметтер болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Міңгірлеу, мұрнынан сөйлеу

** Міңгірлеу, мұрнынан сөйлеу ** — балалардың зиянды әдеттерінің бірі. Тіл мүкістігіне байланысты дыбыс шығар кезде мұрын мен ауыз қуысының қалыпты қарым-қатынасы бұзылады да дауыс тембрі өзгеріп, дыбыс дұрыс айтылмайды. Ауруға тіс-жақ жүйесінің және сөйлеу мүшелерінің ауытқуы себеп болады. Емі: дыбыс шығаруға кедергі келтіретін себептердің алдын алу, болдыртпау. Мысалы, тілдің қысқалығын тілу, ұлғайған тамақ-мұрын бездерін алып тастау. Асқынған жағдайда уранопластика жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Балшықты жанартау

**Балшықты жанартау** — жалпақ конус пішінді, толығымен немесе беткі жағы ғана төбелік түзілімдерден тұратын  үлкен төбе. Төбесінде шұңғыл тәрізді кратері бар, ол тереңге қарай канал болып кетеді де, одан мезгіл-мезгіл немесе үздіксіз газ бен су кейде мұнай жарғағымен, таужыныстар сынықтарымен және төбелік балшықпен қоса шығады. Балшық беткейлермен ағып, төбені ұлғайта береді. Атқыламалар біршама биіктікке көтеріледі. Шағын Б.ж. балшықты төбелер деп аталады. Синонимі: вулканоид.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бинарлық модель

**Бинарлық модель** (*бинарная модель; binary model*) — әрбір қатынастағы атрибуты жүп болатын мәліметтердің мөлімдемелік моделі.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*BaseGroup.ru :: Бинарная классификация, Binary classification

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иерархиялық декомпозиция

**Иерархиялық декомпозиция** (*Иерархическая декомпозиция*; *decompose hierarchy*) — жүйе «жоғарыдан төмен стилінде бірнеше рет анықтау арқылы құрауыштар иерархиясына жіктелетін жүйенің модульдік декомпозиция типі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақпаратты бейнелеу жүйесі

**Ақпаратты бейнелеу жүйесі** (Система отображения информации; dis-play (image) information system) — ақпаратты адамның үғынуына ыңғайлы түрде ұсынылуын жасақтайтын техникалық құралдар жиынтығы (мысалы, технологиялық процестердің барысы, транспорт құралдарының қозғалысы, компьютерде мәліметтерді өңдеудің нәтижесі). Ақпаратты бейнелеу жүйелерінің мысалдарына индикаторлар, мнемосхемалар, дисплей, оптикалық және проекциялық жүйелер жатады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақпаратты бұрмалау

**Ақпаратты бұрмалау** (Искажение информации) — ақпарат өндейтін техникалық құралдарда жалған ақпарат құруға Әдейі бағытталған әрекет.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алдын-ала құрғату

**Алдын-ала құрғату** (*Предварительное осушение*) — жер асты суының деңгейін томендете отырып, машина, трактор жүруі үшін қүрғатылатын алаптың бетін нығыздау жөне қазылған ордың ішіне жабық кәріз төсеу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Аударғыштың стандартты режімдерінің байты

**Аударғыштың стандартты режімдерінің байты** (Байт стандартных режимов транслятора) — ол аударғыш үшін енгізу-шығарудың стандартты режімдерін анықтайтын ауыстырып-қосқыштар жинағы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дескрипторлық- ақпараттық іздестіру жүйесі

**ДЕСКРИПТОРЛЫҚ- АҚПАРАТТЫҚ ІЗДЕСТІРУ ЖҮЙЕСІ** (Дескрипторная информационно-поисковая система; de-scriptive information storage,and retrieval sys-tem) — құжаттарды тандап алу құралы ретінде дескрипторлық ақпараттық іздестіру тілін пайдалануға негізделген информациялық жүйе.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақпаратты бүлдірмей шығарып оқу

**Ақпаратты бүлдірмей шығарып оқу** (Считывание без разрушения информации; reading without destruction of the information) — сақтауыш құрылғыда сақталған ақпаратты сақтауыш ортаның қалып-күйіне өзгеріс енгізбей жаңғырту.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Грануляция, грануляциялық (бүршікті) ткань

** Грануляция, грануляциялық (бүршікті) ұлпа **  . Жас, жетілмеген дәнекер ткань, жазылайын деп тұрған жара бетінде түйір тәрізді болып көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Дімкәстік кезең

**Дімкәстік кезең** - аурудың алғашқы белгілерінің пайда болуынан бастап оның клиникалық белгілерінің толық дамуына дейінгі кезең.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Балшықты жанартау, шоқы

**Балшықты жанартау, шоқы** - нағыз жанартау торізді, үстіңгі жағында пайда болған шүңқырдан оқтын-оқтын немесе үздіксіз газ, кейде аздап мүнай араласқан су, таужыныстар кесектері, не сұйық лай атқылап түратын жайпақ конус пішінді үлкен төбе. Лай балшық төбенің беткейіне жайылып, оның конусын өсіріп, өзгертіп отырады. Б.ж-лар екі түрге бөлі¬неді, біріншілері мүнай кенорындарымен, басқалары кодімгі жанартаулармен байланысты. Балшықпен араласқан судың қүрамында йод, бром жоне бор болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Аутоантигендер

**Аутоантигендер** организмнің өз тканьдеріне тән антигендер. Әдетте оларға аутоиммунды толеранттылық (төзімділік, шыдамдылық) болады. Қолайсыз жағдайларда Аутоантигендер организмде аутоиммундық патология күйі пайда болуына себепші антиденелер туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Бинарлық оператор

**Бинарлық оператор** (*бинарный оператор; binary operator*) — логикалық немесе арифметикалық өрнекте екі атауды байланыстыратын операция символы.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*бинарный оператор
*Binary Operator -- from Wolfram MathWorld

Санат:Ақпараттану
Санат:Бинарлық операциялар
Ақпаратты жеткізу саражолы

**Ақпаратты жеткізу саражолы** (Тракт передачи информации; data transmission path) — тығыздау аппаратураларының, сигналдарды түрлендіру құрылғыларының (модемдердің) және дұрыстығын арттыру құрылғыларының көмегімен әр түрлі байланыс жолдарында ұйымдастырылған байланыс арналары жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Маркерлік әдіс

**Маркерлік әдіс** (Маркерный метод) — мәліметтер жеткізу ортасына қатынас құру әдісі. Бұл әдіс маркер деп аталатын арнаулы объектінің көмегімен таратушы станцияға өкілеттікті беру негізінде жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақпаратты жария ету

**Ақпаратты жария ету** (Разглашение информации) — қатынас құруға құқығы жоқ тұтынушыларға қорғалған ақпаратты рүқсатсыз жеткізу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Маркілеу

**Маркілеу** (Маркирование; labeling) — шартбелгілік таңбаны түсіру; ентаңбаны телу және жазу; белгілеулерді телу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иерархиялық модельдеу

**Иерархиялық модельдеу** (Иерархическое моделирование; design hierarchy) — компьютер өнімділігін бағалау кезінде қолданылатын және компьютерлік жүйені ішкі жүйелердің өнімділік сипаттамасының сараптамасында және жалпы өнімділікті бағалау үшін осы сараптаманың нәтижелерін қолдануда ішкі жүйенің иерархиясы ретінде көрсетуге негізделген әдіс.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Десенсибилизация

**Десенсибилизация** —қайталап егілетін белгілі бір аллергенге сезімділік жауапты бәсеңдету. Ол үшін аллергеннің толық дозасын егу алдында оның ең аз мөлшерін егеді. Әдетте тәнді десенсибилизация қосалқы дәрігерлік әдістерімен (антигистаминндік препараттар, бүйрек безінің гармоны) аралас қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Бояулану

**Бояулану** — анизотропты денелердің, мыс., кристалдардың ақ жарықта әр бағыттан қарағанда әр түрлі түсте көрінуі. Заттың бағыты мен үйектелуі әр түрлі сәулелерді сіңіру спектрлерінің айырмашылығына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ақпаратты жолдан ұстап алу

**Ақпаратты жолдан ұстап алу** (Перехват информации) — жасырын ақпаратты рұқсатсыз иелену тәсілі. Жолдан үстап алудың тікелей және электрмағниттік деп аталатын түрлері болады. Бірінші түрі телефон арналарына тікелей қосылу немесе білдірмей тындау арқылы, ал екінші түрі таралған электр-магниттік энергияны қабылдайтын I радиобарлау құралдары арқылы жүзеге 1 асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мутагендер

** Мутагендер ** - физикалық және химиялық факторлар. Олардық әсерінен организмде пайда болатын мутациялар саны табиғи мутациялар санынан көп жоғарылайды. Физикалық мутагендерге иондайтын сэулелердіқ барлық түрлері, УФ-сәулесі, жоғары және төмен температура жатады. Химиялық мутагендерге кептеген алкилдейтін заттар, азот негіздерінін егіздері, кейбір биополпмерлер (нуклеин қышқылдары), алкалоидтар т. б. жатады. Мутациялар санын жүздеген есе үлкейте алатын мутагендерді супермутагендер деп атайды. Көбіне М. концерогенді және тератогенді болады. Көп елдерде жаңадан түзілетін химиялық қосылыстардық мутагендік касиетін тексеретін арнайы орындар құрылған.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Балшықты конус

**Балшықты конус** — балшықты жанартау лақтырындыларының қатаюынан (төбе брекчиясынан) жаралады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Адырлар

**Адырлар**
— тау қапталдарында немесе тауаралық ойпаттар өңірінде ұшырасатын қыраттар шоғыры. Адырларды ажырама — қапталдарының бір- біріне қарама-қарсы бағытта жылжуынан жарық кеңейе түсетін жыртылу пішіні. Шағын-шағын адырларлар біршама аққыш қабаттармен астаса өрілген қатты қабаттар өңірінен жиі-жиі көрініс береді, ал осы қабаптарды кіріктіруші ақпа таужыныстар өз тұтастығын сақтай алатын болса керек. Өз болмысы өзге таужыныстармен дәнекерленген адырлар (мұндай пішіндер желілер деп аталатыны белгілі) кейбір өңірлерде жиі ұшырасатындығы соншалық, олардың ендік көрсеткіштерін бір-біріне қосу арқылы сол аймаққа тиесілі жер қыртысының өте қарқынды созылуларға ұшырағандығын анықтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Жер бедері
Дарсонвализация

**Дарсонвализация **. Жиілігі, кернеуі жоғары, бірақ күші болмашы физиотерапевтік электрмен емдеу тәсілдерінің бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Физиотерапия
Санат:Электрлік
Дестеленген пішім

**ДЕСТЕЛЕНГЕН ПІШІМ** (Упакованный формат; packed format) — ондық сандарды компьютердің жадына ұсыну тәсілі. Мүнда бірінші байттан басқасының әрқайсысында екі ондық цифр болады, ал ең бірінші байтта бір цифр мен санның таңбасы жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Проиммунитет

**Проиммунитет** — қан сарысуымен немесе торшамен берілмейтін, жұқпалы аурудың бастапқы кезеңімен бірге басталатын суперинфекциядан қорғайтын тәнсіз қорғаныс.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Иерархиялық нейрондық желі

**Иерархиялық нейрондық желі** (*Иерархическая нейронная сеть*; *hierarchical neural network*) — өңдеу кезіндегі қабаттар арасын жалғастыру кезең-кезең бойынша (иерархиялық) пайдаланылатын мультиқабатталған желі; иерархиялық желіде кері байланысы бар немесе жоқ жалғастыру қолданылуы мүмкін; әрбір кезеңде оқытудың әр түрлі алгоритмінің комбинациясы пайдаланылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аутосеротерапия

**Аутосеротерапия** — ауру организмді өз қанының сарысуын қолданып емдеу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Ажыратқыш (призма)

**Ажыратқыш** — ажыратқыш микроскоптағы тастілім тұғыры астына орнатылған, жарықтың ажыраған сәулесін түзейтін николь призмасы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Биологиялық кибернетика

**Биологиялық кибернетика** (*биологическая кибернетика; biological cybernetics*) — биологиялық жүйелерді зерттеу мен модельдеу мәселелерін қарастыратын кибернетика тарауы.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Кибернетика биологическая

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Хонсурид

**Хонсурид** — биологиялық қуаттандырғыш. Дәнекер тканінің негізгі затын құрарда зор роль атқарады. Жара бетінің жазылуын тездетіп, тканьнің жойылған бөлігін калпына келтіре алатын қасиеті бар препарат. Ауыз, ерің жалақтанып қызарғанда, тілінгенде, ауыз уылғанда, қызыл жалпақ теміреткі, лейкоплакияларды емдеуде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ақпаратты криптографиялық қорғау құралы

**Ақпаратты криптографиялық қорғау құралы** (Средство криптографической защиты информации; cryptographic information protection facility) — ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін оның криптографиялық түрлендірілуін жүзеге асыратын есептеуіш техника құралы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Глобулдар

**Глобулдар**— сферолиттермен, аксиолиттермен немесе пизолиттермен салыстырғанда ішкі құрылысы мүлдем қарапайым болып келетін өте ұсақ
домалақ пішінді (диаметрі 1-2 мм-ден аспайды) тасберіш түрлері.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Банка

**Банка**
— 
# *палеозоологияда*: су жәндіктерінің белгілі бір аймаққа шоғырлануы нәтижесінде сол жәндік бақалшықтарының есебінен су түбінде пайда болатын үйінділер;
# *[[мұхиттану]]да*: мұхит(теңіз) түбінің кенет көтерілген аймақтары есебінен пайда болатын қайраң.
**Банка** (немісше: Bank немесе голландша: Bank) — теңіз табанының дөңес, маңайына Караганда тайыз телімі. Тасындылардың шөгуінен, жаңартау әрекетінен, маржан түзілімдері қызметінен, тектоникалық әрекеттерден және т.б. пайда болуы мүмкін. Б. кемелердің жүзуіне өте қауіпті.

**Банка** — теңіз түбінің таяз сулы телімі. Банканы тосқындық, жанартаулық, тектоникалық, інжулік және тағы да басқалары деп бөледі. Банка, әдетте, балық аулау кәсіпшілігінің ауданы болып табылады, бірақ кеме жүзуіне қауіпті.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Ақпаратты өңдеу

**Ақпаратты өңдеу** () — 
# берілген программа бойынша мәліметтермен белгілі бір әрекеттерді орындау. Мұндай әрекетгерге мәліметтерді іздестіру, мәліметтерді сорттау, оларды талдау және біріктіру жатады. Экономикалық және инженерлік есеп-қисаптар, ғылыми-техникалық мәселелерді шешу және өндірісті басқару мәселелері де мәліметтерді өңдеу процесі болып саналады. Ондағы алғашқы мәліметтер есептеулер жолымен соңғы нәтижеге айналады; 
# алдын ала анықталған мақсатқа жету үшін берілген мәліметтерді (бір ережеге жинастырылған нұсқаулар бойынша) түрлендіру әдісі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақпаратты өңдеу жүйесі

**Ақпаратты өңдеу жүйесі** (Система обработки информации; informa¬tion processing system) — ақпаратты автоматты түрде өңдеудің аппараттық программалық құралдары мен әдістерінің жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дестелерді коммутациялау

нобай|300px|
**Дестелерді коммутациялау** (Коммутация пакетов; packet switching) — мәліметтерді жеткізу тәсілі; бұл жағдайда хабарлар желі бойынша берілетін дестелерге бөлінеді. Әрбір десте байланыс желілерінің жүктелуі ескеріле отырып, кейбір бағдарлар бойынша жіберіледі. Алушы дестелерді келуіне қарай қабылдайды да, ішкі нөмірі бойынша оларды алғашқы хабарға жинайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Декальцификация

** Декальцификация **— ұлпа, ағза немесе организмде кальцийдің кемуі. Мәселен, сүйек ауруларында (остеодистрофия, пародонтит) кездесетін құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Созылмалы

**Созылмалы** — бұл бірден жазылып кете коймайтын, емдік шараларды қолданып үнемі сақталып жүруді қажет ететін ауруларға қолданылатын термин.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Идеограмма

**Идеограмма** (*Ideogram*) - қандай да бір тілдің дыбысы емес, әріптен айырмасын көрсететін жазба таңба. Программалау тілінде идеограмма цифр да, математикалық операция таңбасы да, шектеулер таңбасы да және т.б. болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Афтовирустар

250 px|thumb

**Афтовирустар** — пикорнавирустар түқымдастығына жататын туыстық. Бұл туыстыққа аусыл вирусының 7 серотипі кіреді. Афтовирустар ірі қара малдардың тілін, шырышты қабықтарын және тұяқтарын зақымдайтын жұқпалы ауру туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Ақпаратты рұқсатсыз қатынас құрудан қорғау

**Ақпаратты рүқсатсыз қатынас құрудан қорғау** (Защита информации от несанкционированного доступа; protection from unauthorized access to information) — құқықтық құжаттары немесе меншік иесі (ақпарат иесі) орнатқан қорғалатын ақпаратқа қатынас құру қүқықтары мен ережелерін бұзу арқылы мүдделі субъектінің қорғалған ақпаратты иеленуінің алдын алуға бағытталған іс-өрекет.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника