open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мыңғытөбе

**Мыңғытөбе** — бірнеше жүз қорғандардан тұратын обалар. Түркістан облысы Шардара қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде. Обаларды 1950 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Е.И. Агеева және Г.И. Пацевич) зерттеген. Обалар отыз-қырықтан топ-топ болып бір-бірімен жалғаса үйілген. Үш обаға мүрдені өртеп барып қойғандығы анықталды. Өліктерді өртеп жерлеу салты мен обаларды жасау әдісі олардың біздің заман VII–IX ғасырларында өмір сүрген тайпалардың қорымы екенін дәлелдейді.

## Дереккөздер

Санат:Археологиялық ескерткіштер
Санат:Түркістан облысы
Жиробұйрық

**Жиробұйрық** – төлемшінің шотынан алушының шотына жирошот бойынша төлеу тәртібімен ақша аудару туралы жазбаша өкім. Көптеген елдердің коммерциялық банкілері мен жинақ банкілері азаматтар арасында қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жөніндегі операцияларда пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Қолма-қол ақшасыз есеп
Сүндет күмбезі

**Сүндет күмбезі** – Ақтөбе облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші, сәулет өнері. 

## Орналасқан жері
Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Жарқамыс ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 68 км, Жем өзенінің сол жақ жағасында орналасқан. 

## Кезеңі, авторы
XIX ғасырдың екінші жартысы, авторы – халық шебері Дәулетнияз.

## Тарихи деректер
Сүндет мазары – орталық күмбезді ерекше архитектуралық жоспары бар құрылыс. Сегіз қырлы қабырғаның үстіне 6 м биіктікте тұрған барабанды күмбез орнатылған. Қабырғалары баспалдақты ірге үстіне тұрғызылған, конструкцияға сәйкес қабырғалары екі қабатты әктас опиталармен жабылып, шой таспен толтырылған. Мазардың сыртқы қырларында кішігірім төртбұрышты ойықтар жасалған, жазық жерлері сұлбалы оюлармен жабылған. Оңтүстік батыс қасбетінің жақтау фризі жайпақ бедерлі түйетабан ою-өрнегімен әшекейленген. Құрылыстың ішкі жағы түрлі-түсті безендірудің жарқындығымен таң қалдырады.
Мазарды бірқатар салттық нысандар қоршап тұр – сандықтастар, жиырма шақты өңделмеген тас қабірүсті дуалдар және алты құлпытас.
Қазіргі уақытқа дейін Сүндет туралы сенімді деректер сақталмаған. Дегенмен, риза болған ұрпақтары алып мазар тұрғызғанына қарағанда, ол халық арасында аса құрметке ие тұлға болғаны белгілі.
Күмбезге құрылыс материалы ретінде Маңғыстауда жиі кездесетін ұлутас қолданылған. Сүндет күмбезі композициясының жинақы әрі беріктігімен ерекшеленеді.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Ақмола жүк тасу бөлімшесі

**АҚМОЛА ЖҮК ТАСУ БӨЛІМШЕСІ** — **«Қазақстан темір жолы»** ұлттық компаниясы АҚ-ның бөлімшесі; Көкшетау және Целина т.ж. базасында құрылған (1994). Бөлім Солт. Қазақстанның 3 аймағына көлік пен жүк тасымалдау қызметін көрсетеді. Т.ж-ның жалпы ұзындығы *1569,9 км. АЖТБ құрамына 65 жекеленген пункттер кіреді: 36 ст. — Ақмола облысында, 25-і — Солтүстік Қазақстан облысында.*

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Ақмола облысы
Райымқұл Қарақұлов

**Райымқұл Қарақұлов** (13.8. 1942 жылы туған, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы) – медицина ғылым доктор (1986), профессор (2001). КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1986), КСРО өнертапқышы (1986). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1967, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетті) бітірген. Атырау қаласындағы облыстық балалар ауруханасында хирург (1967–68), Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент (1968–69), Байкал әскери округінде аға дәрігер (1969–71) болып жұмыс істеді. 1983 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. 1985 жылы «Радиационная реакция опухолей и биологические факторы ее повышения» тақырыбында докторская диссертация қорғады. 220-дан астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы.
## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Қазақстан ғалымдары
Заряд

**Заряд** - әр түрлі мақсаттарға арналған қопарғыш заттардың белгілі бір мөлшері. Ол қолданылу мақсатына, жасалыну тегіне және қолданылу тәсіліне байланысты бірнеше түрлерге бөлінеді:

: 1) *[[тау-кен]]* өндірісінде заряд тұтасып жатқан қатты кенді (кентас, көмір, т.б.) шетінен ұсатуға пайдаланылады. Мұнда заряд массасы мен пішіні алдын-ала қопарылысқа есептеліп арнайы заряд  қуысына салынады; 
: 2) *жарғыш заряд* – снаряд корпусын жару немесе оның ішіндегі жарақаттағыш заттарды жан-жаққа шашырату үшін снаряд ішіне салынатын қопарғыш зат; 
: 3) *[[атом]]дық заряд* – ядролық қаруда (ракета, снаряд, бомба) қопарылыс тудыру үшін қолданылатын зат; 
: 4) *қопарғыш заряд* -  әскерлердің қозғалысына тосқауыл келтіретін құрылыстарды жою үшін пайдаланылады; 
: 5) *қатты [[ракеталық отын]] заряды* – белгілі бір пішінде бір немесе бірнеше блок етіп жасалып, ракеталық қозғалтқыштың камерасына салынған қатты отын; 
: 6) *[[термоядролық заряд]]* – ядролық синтез реакциясына бейім әрі орасан көп энергия бөліп шығаратын сутек изотоптарының қоспасы.

## Дереккөздер


Санат:Көп мағыналы терминдер
Нығымет Мыңжани

**Нығымет Мыңжани** (22. 3.1922, Тарбағатай аймағы Толы ауданы – 22.6.1993, сонда) – тарихшы, этнограф, әдебиет зерттеушісі. 1941 жылы Үрімжідегі Моңғол-қазақ училищесін және полиция училищесін бітірді. 1945–49 жылы Шыңжаң өлкелік Қаржы департаментінің бас хатшысы, 1949–50 жылы өлкелік үкімет бас хатшысының орынбасары, 1950–52 жылы ҚКП ОК Шыңжаң басқармасының бастығы, 1952–58 жылы Бейжің ұлттар баспасы қазақ редакциясының бөлім меңгерушісі болды. 1958 жылы “оңшыл” ретінде тұтқындалып, 1976 жылға дейін түрмеде отырды. 1978 жылы толық ақталып, аз санды ұлттар тілін зерттеу институтында ғылыми жұмыстармен айналысты. Мыңжани қазақ, ұйғыр, ескі түркі тілдерін білумен қатар қытай, орыс, араб тілдерін де меңгерді. 1980 жылдан қазақ тарихымен айналысып, “Шыңжаң қазақтары” (1981), “Қазақ ру-тайпалары мен ұрандары” (1982) және мемлекеттік тапсырыс бойынша “Қазақтың қысқаша тарихы” атты еңбектер жазды. Ол “Тіл – әдебиет” (1942), “Қазақ тарихының дерегі” (1949), “Қазақ хандығының ауыз әдебиеті” (1980), “Қазақ әдебиетінің қалыптасу және даму дәуірлері” (1981), “Қазақ қиссасы”, “Бақтияр және оның қырық бұтағы” (1982), “Қазақ әдебиетіндегі қисса-дастан жанры” (1982), “Қазақ халық дастандарының тарихына тән кейбір деректер жайында” (1982), “Қорқыт ата кітабы және қазақтың Қорқыт жыры жайында” (1984), “Қазақтың мифтік аңыздары” (1986) атты көптеген зерттеу еңбектер жазды. Ғалымның 1987 жылы “Қазақтың қысқаша тарихы” және “Қазақтың мифтік аңыздары” атты монографиялары жарық көрді. Сондай-ақ Мыңжанидың “Тұрмыс тілшісі” повесі (1948) мен өлеңмен жазылған “Қарлығаш” романы қытай қазақтары әдебиетінің өсу жолындағы елеулі шығармалар болды. Мыңжани аударма саласына да үлкен еңбек сіңірді. Ол “Сәлиха-Сәмен” дастанын, Шәкәрімнің “Қазақ шежіресін”, Абайдың “Қазақтың түбі қайдан шыққандығы туралы” атты еңбектерін қытай тіліне аударды. Сондай-ақ қытайдың ескі әдеби тілінде жазылған “Су бойында” (3-томын), “Қызыл сарай түсі” (4, 6-томдарын) сияқты классикалық шығармаларды қазақ тіліне аударды.

## Дереккөздер



Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Толы ауданында туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Сыпатай Қарамендин

**Сыпатай Қарамендин Ыдырысұлы** (19.12.1922, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Әтей ауылы – өлген жылы белгісіз) – экономика ғылым доктор (1980), профессор (1981). Алматы заң институтын бітірген (1951). Алматы мемлекеттік консерваториясында аға оқытушы (1953–62, қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогически институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогически университеті) доцент, кафедра меңгерушісі, проректор (1962–64), Қазақ педагогически а.ш. институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) доцент, профессор (1965–74), декан, 1975 жылдан кафедра меңгерушісі қызметтерінде болды. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.
## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Қазақстан ғалымдары
Мыңжасаркөл

**Мыңжасаркөл** – Жем алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Жарқамыс ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 46 км жерде, теңіз деңгейінен 149,7 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Ауданы 9,30 км2, ұзындығы 6,0 км, ені 3,1 км-ге жетеді. Жағалау сызығы 18,2 км. Жағалауы тік жарлы. Жауын-шашын суымен толығады. Суы тұзды. Кей жылдары құрғап қалады.

Санат:Байғанин ауданы көлдері
Санат:Жем су алабы
Мұхаммед Құл Ата

**Мұстафа Құл Ата**, Мұстафақұлы Қожа – діни ғұлама, Қожа Ахмет Иасауидың нағашы немере інісі. Сайрам қаласында өмір сүрген. Мұстафа Құл Ата ауылы Оны Сүзік ата деп атаған. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, ол бала кезінде момындығымен ерекшеленеді, Иасауи бабасы оның ұяңдығына, ілтипатына риза болып, «кел шырағым, менің сүзігім» дейді екен, содан «Сүзік ата» аталып кетеді. Мұстафа Құл Ата ауылы ислам дінінің қазақ топырағына тарауына үлкен еңбек сіңірді. Сайрамның оңтүстікнде Сүзік ата кесенесі (12–14 ғасырлар) орналасқан, 18 ғасыр шамасында қираған кесене ғимараты 1996 жылы қайта тұрғызылды.  

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Текей Қарамұрзиев

**Текей Қарамұрзиев** (1930 жылы туған, Атырау облысы, Жылыой ауданы) — экономика ғылым доктор (1992), Мәскеу мұнай институтын бітірген (1956). «Құлсарымұнай» кәсіпшілігінде (1956–1957), Атырау халық шаруа кеңесінде инженер-экономист (1957–1960), «Қазақстан мұнай геофизикасы» тресі жоспарлау бөлімінің бастығы (1960–1964), ҚР ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында жетекші маман, лаборатория меңгерушісі (1964–1993), ҚР Ұлттық ғылым академиясының Батыс бөлімшесінде (Атырау) Аймақтық экономиканы зерттеу орт-ның директоры (1993–1996) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Атырау мемлекеттік университетінің профессор «Экономическая оценка подземных вод Казахстана (теоретические, методические и практические проблемы)» тақырыбында докторская диссертация қорғады. 40-тан астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. 1 авторлық куәліктің иегері. 
## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Қазақстан ғалымдары
Мыңжылқы (шатқал)

**Мыңжылқы** – Кіші Алматы өзенінің бастауында орналасқан шатқал. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 28 км қашықтықта, теңіз деңгейінен 3000–3300 м биіктікте. Екі жағы тік жартасты, ұзындығы 4 км. Шатқалды Тұйықсу мұздығы қоршап жатыр.

## Галерея

Minjilky gorge 2.jpg
Minjilky gorge 3.jpg
Minjilky gorge 1.jpg


## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы географиясы
Санат:Қазақстан шатқалдары
Жироесептесу

**Жироесептесу** – банкілер мен жинақ кассалары соманы бір шоттан екінші шотқа аудару арқылы жүргізетін қолма-қол ақшасыз есеп айырысу түрі. Жай шоттардан өзгеше түрде жироесепшоттардағы сома нақты ақшаға айналдырылмайды. Жироесептесуге вексельдер, чек арқылы есеп айырысу жатады. *“Жироесептесу”* термині кең мағынада – қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың бүкіл жүйесін таңбалау үшін қолданылады.

## Сілтемелер
*Банк кредиттері
*Жироесеп туралы реферат
*Жироесеп

## Дереккөздер


Санат:Банк ісі
Санат:Қолма-қол ақшасыз есеп
Сүңгу жабдығы

**Сүңгу жабдығы** – адамның су астында жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін әр түрлі құрылғылар жиынтығы. Ол тыныс алуға қажет газ қоспасын беру тәсіліне қарай автономды және автономды емес сүңгу жабдығы, сүңгушінің тыныс алу тәсілі бойынша желдеткішті, ашық, жартылай тұйық және тұйық сүңгу жабдығы; газ қоспасының құрамына сәйкес ауалы, оттекті, азот-оттекті, гелий-оттекті сүңгу жабдығы болып ажыратылады. Сүңгу жабдығының құрамында сүңгушіні сыртқы ортадан оқшаулап, газ бен су өтпейтін қабат жасайтын су асты скафандры болады. Шланг арқылы берілетін сығылған ауамен тыныс ала отырып, сүңгуші су астына 60 м-лік тереңдікке дейін бата алады. 100 м тереңдікке дейін ауалы-оттекті сүңгу жабдығын, 300 м-ден астам тереңдікке бату үшін гелийлі-оттекті сүңгу жабдығын пайдаланылады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығы

**Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығы** — ҚР Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты ғылыми-зерттеу мекемесі. 
***1932 жылы** Алматы қаласында құрылған. 
***1972 жылға** дейін Аналар мен сәбилер денсаулығын қорғау ғылыми-зерттеу институты болып
***1980 жылдан** Алматы мед. институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) балалар хирургиясы кафедрасымен біріктіріліп, қазіргі атымен аталады. 
***1992 жылы** кандидаттық
***1993 жылы** докторлық жұмыстар жөнінде Диссертациялық Кеңес ашылды.

Орталықтың құрамында ***200 орынға*** есептелген: 
*мерзімінен бұрын және жаңа туған нәрестелер
* хирургия
*урология
*реанимация және интенсивті терапия
*онкогематология
* кардиоревматология
* гастроэнтерология
* пульмонологиялық консультативті-диагностикалық бөлімдер жұмыс істейді. Сондай-ақ, бірнеше ***лаборатория бөлімшелер***: микробиология, патоморфология, генетика, ағынды *цитофлюориметр*, полимерлі-тізбекті реакция, биохимиялық анализаторлар, компьютерлік томография, ультрадыбыстық сканир, т.б. бар.

**Негізгі ғылым бағыттары**: 
*бала ауруы мен мүгедектігінің алдын алу және емдеу әдістерін жасау
*балалардағы гематология
* жүрек-қан тамырлары аурулары, бронх-өкпе және гастроэнтерология аурулардың клиникалық-эпидемиялық ерекшеліктерін айқындап, олардың терапия және реабилитация әдістемелерін жасау;
* балалардың туа және жүре пайда болатын хирургиялық ауруларының емдеу-диагностикалық тәсілдерін қалыптастыру;  Арал өңіріндегі балалар денсаулығын зерттеу және оларды емдеу жөнінде ғылым негізделген бағдарламалар жасау.
## Жетістіктер
Ғылыми-техникалық жетістіктері үшін орталық **'110 патент**' алған. 25 монография шығарып, 70-тен астам әдістемелік ұсыныстар жасады. Орталық “Халықтар достығы” орденімен марапатталған (**1983**).
## Тағы қараңыз
* Педиатрия
## Дереккөздер</span>


Санат:Медицина
Мыңжылқы құдығы

**Мыңжылқы құдығы** – гидротехникалық құрылыс. Шамамен 18 ғасырда қазылған. Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы  Тарбағатай ауданы Құрайлы даласында. Мыңжылқы құдығы – қазақ даласындағы теңдесі жоқ гидротехникалық құрылыс үлгісі. Мыңжылқы құдығының кіре берісі кеңдігі 20 – 25 м арық ретінде қазылып, әр метр сайын 10 см-ге тереңдей беретін каналға айналған. Өзен 400 м жерді төмендете қаза келіп, 40 м тереңдегенде жер асты суына жетеді. Құдықтың айналасын кірген мал су ішіп, айналып шығатындай кеңейте қазып, түбін тереңдете тазартып, кішкене көлшік жасаған. Суға баратын канал жолы кең, 5 – 6 жылқы жоғары-төмен қатарынан еркін түсіп, көтеріліп, өз бетімен су ішіп, кіріп-шығып жүреді. Күні бойы мыңдаған жылқы ілгерілі-кейінді су ішіп шыға алады. Ел аузындағы аңыздарда бұл құдықты Қабанбай батырдың жасағы жорық алдында аялдау үшін қаздырғандығы туралы айтылады. Осы шөл даладағы құдықтан түз тағылары мен жыртқыш аңдар да бір-біріне зиян тигізбей, шөлдерін қандырады-мыс. Айналасы 30 – 40 км жерде өзен, су, елді мекен жоқ шөлді сары даладағы құдықтың шаруашылық және әскери-стратегиялық маңызы зор болған.

## Дереккөздер

"Қазақ энцикопедиясы VI-том"

Санат:Сулар
Қараспантөбе

thumb|Қараспантөбе
**Қараспантөбе-І** – ортағасырлық қалашық орны. Түркістан облысы Ордабасы ауданы Ынталы елді мекенінің оңтүстік шетінде орналасқан. Оны 1960, 1972 жылы бұрынғы Шымкент педагогика институты (қазіргі Халықар. қазақ-түрік университетінің Шымкент институты) археол. экспедагогика тобы (жетекшісі Н.П.Подушкин) зерттеген. Ескерткіштің Оңтүстік-шығыс бөлігін өзен суы шайып кеткен. Қазіргі орны аумағы 3 га, биіктігі 3–3,5 м рабадтан, диам. 70–75 м, биіктігі 7 м қамал төбелерден тұрады. Қаланы қоршай салынған қабырғаларының орны қазір биіктігі 1,5 м төбешік. Оның батыс және шығыс жақтарынан кіретін қақпалары болған. Жинастырылған материалдар: қыш ыдыстар, дән үккіш, қайрақ тастар, т.б. Алынған заттарға қарағанда, тұрғындар қалашықты 10–17 ғасырларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан.
Кейбір зерттеушілер (Е.И.Агеева, Г.И.Пацевич) Қараспантөбе қалажұртын ортағасырлық Қарасаман қаласымен бір деп қарастырып жүр. 
Мұнда Низамаддин Шами мен Шараф-ад-дин Йездидің дерегі бойынша 1392 жылы әмір Темір Тоқтамыс ханның елшілерін қабылдаған. Ал, Хафиз Таныштың айтуынша, 1581 жылы Абдаллах ханның әскерінің бір бөлігі мен арбалы керуендері осы жерде болған.



## Дереккөздер:

Санат:Қазақстан көне қалалары
Жиро

**Жиро - жиро** ( – айналым‚ айналыс) – 
#Көптеген елдерде қолма-қол ақшасыз есеп айырысу түрі; 
#Вексельдің, чектің және басқа несиелік айналыс құралдарының сыртқы бетіне жазылған табыстау жазбасы; 
#вексельдің, чектің және т.б. сыртындағы оларды басқаға аударып беру жөніндегі жазба.

Жиро атаулы және ұсынушыға арналған жиро болуы мүмкін.

## Сілтемелер
*ЖИРО
*ЖИРО-БАНК
*Жиро Уикипедияда

## Дереккөздер


Санат:Қаржылық қызметтер
Санат:Қолма-қол ақшасыз есеп
Санат:Банк ісі
Қарауылтас

**Қарауылтас** – ортағасырлық мұнара, Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ұлытау ауданы, Жезді кентінен солтүстікке қарай 17 км жерде, Есқұлы тауының басында. Оның биіктігі 1,5 м-дей ғана. 

## Сипаты
Алғаш Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) зерттеген. Қарауылтас тың жобасы төрт қырлы қалпаққа ұқсас: табаны жалпақ келгенмен, қабырғалары биіктеген сайын сүйірлене түседі. Ол төрт бұрышты тақтатаспен тұрғызылған. Қарауылтас қазіргі уақытта қирап қалған. Зерттеушілердің пікірінше Қ. Басқамыр қалашығының қарауыл мұнарасы болған. Ол арқылы қарауылдар төңіректі шолып, айналаны бақылап отырғанға ұқсайды. Қарауылтас орта ғасырларда Орталық Қазақстанды мекен еткен оғыз-қыпшақ заманындағы бірегей ескерткіш туындыларының қатарына жатады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
СИФ

**СИФ** (,  — құн,  — сақтандыру,  — фрахт) — сыртқы саудадағы сатып алу-сату шартының түрі; шеттен әкелінетін тауардың шекаралық бағасы, онда шетелден сатып алуға жұмсалатын шығын, тауарды келетін портына жеткізу, кеме бортынан айлаққа түсіру үшін қажетті халықаралық тасымал мен сақтандыру төлемі қамтылады. 

Тауарды СИФ шартымен жеткізу кезінде оның шартта көрсетілген сату бағасына тауардың құны, сақтандыруға және апарылатын портқа дейін тасымалдауға жұмсалатын шығын кіреді. Мұндай жағдайда сатушы тауарды өзінің есебінен жөнелтілетін портқа (бекетке) жеткізуге, кемені (немесе ондағы орынды) жалдауға, тауарды әкетумен байланысты барлық алымдарды, салықтарды, баждарды төлеуге, оны сақтандыруға, сатып алушыға тауар құжаттарын тапсыруға міндетті. Тауар кеме бортына тиелген сәттен бастап оның бүліну немесе кездейсоқ опат болу қатері сатып алушыға көшеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мыңқайнар

**Мыңқайнар** – ежелгі қорымдар, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Тұрар Рысқұлов ауданы Жақсылық ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 24,5 км жерде, Қырғыз Алатауы қырқасындағы Шұңқыр шатқалында. 

## Зерттелуі
1988 жылы Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтының археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.М. Досымбаева) зерттеген.
Бұл жерден ара қашықтығы 0,5-1 км келетін Мыңқайнар-1, Мыңқайнар-2, Мыңқайнар-3, Мыңқайнар-4, Мыңқайнар-5, Мыңқайнар-6 обалары аршылды. 
* Мыңқайнар-1-дің қазіргі орны топырақ үйіндісіне айналған, диаметрі 5 м-ден 22 м-ге, биіктігі 0,3-1,5 м-ге жететін 3 обадан тұрады. Жергілікті жердің топографиялық жағдайына байланысты обалар шағын қырқаның үстіне шоғырланған. Олардың ара қашықтығы 60-320 м-ге дейін жетеді. 
* Мыңқайнар-2 оңтүстікке қарай тізбектеле созылған 8 обадан тұрады. Топырақ үйіндісіне айналған обалардың диаметрі 6 м-ден 20 м-ге дейін жетеді, биіктігі 0,5-тен 1,2 м-ге жуық. Оба диаметрі 6 м, оңтүстік бөлігінде табанының диаметрі 8 м шеңбер тас бар. 
* Мыңқайнар-3 оңтүстікке қарай тізбектелген 5 обадан тұрады. Бұл обалардың диаметрі 7 м-ден 18 м-ге, биіктігі 0,5-1,3 м-ге дейін жетеді. Обалардың біреуінің үйіндісі сопақтау. Батыстан шығысқа қарай созылған, ауданы 22x15 м, биіктігі 1,2 м.
* Мыңқайнар-4-де солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай тізбектеле созылған топырақ үйінділерінен тұратын 8 оба бар. Үйінділердің диаметрі 18 м-ден 32 м-ге, биіктігі 1,2-1,5 м-ге дейін жетеді. 
* Мыңқайнар-5 қорым қырқаның үстіне жүйесіз шоғырланған 15 обадан тұрады. Обалардың топырақ үйінділерінің диаметрі 6 м-ден 22 м-ге дейін жетеді, биіктігі 0,3-2,1 м. 
* Мыңқайнар-6 қорым таулы қырқаның үстіне тізбектеле орналасқан 16 обадан тұрады. Топырақ үйінділерінің диаметрі 8 м-ден 22 м-ге дейін жетеді, биіктігі 0,3-2 м аралығында.
Зерттеу барысында барлық обалар ерте темір дәуірінде өмір сүрген тайпалардікі екендігі анықталды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Желмая

**Желмая** - бір өркешті, жылдам, өзінің қажымастығымен белгілі түйенің бір түрі. 

"Желмая" сөзі қазақтың аңыз, ертегілерінде кеңінен қолданылады. Мысалы, Асан қайғы жайлы аңыз.

## Дереккөздер

Санат:Түйелер
Мыңжылқы (тау сілемі)

**Мыңжылқы**, *Бессаз* – Қаратау жотасының солтүстік-батыс бөлігіндегі тау басы.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Абсолюттік биіктігі 2176 м. Протерозойдың метаморфтанған жыныстарынан түзілген. Беткейлерінен бірнеше шағын өзендер (Байылдыр, Біресік, тағы басқа) бастау алады.

## Өсімдігі
Оңтүстік етегінде бұта аралас әр түрлі астық тұқымдасты шөптесіндер, ал солтүстігінде баялыш, сұр жусан аралас эфемерлі өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы таулары
Қарғалы обасы

**Қарғалы Обасы** – Қазақстандағы тас, топырақ үйіндісінен тұратын көне зират. Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарғалы ауылында орналасқан. 1939 жылы Жетісу археолог экспедагогика (жетекшісі А.Н.Бернштам) зерттеген. Зерттеу нәтижесінде зираттан қыш ыдыстар, жапырақ тәрізді қола пышақтар, біздер, дән үккіштер табылды. Тас табытқа салынып жерленген адамдардың сүйегі аршылды. Қарғалы обасынан табылған заттар Жетісуда б.з.б. 8–7 ғасырларда сақ мәдениетінің қалыптасу кезеңін көрсетеді. 
## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Қазақстандағы ғылым
Желек

**Желек**.
* Сәукеле мақаласын қараңыз.
* Геологияда: өз тектестерімен қалыпты яки стратиграфиялық тұрғыдан астасқан тау жыныстары қабатының беткі жазықтығы. 
* Тау-кен өндірісінде: пайдалы қазба қабатшасының (желісінің, шоғырының т.с.с.) үстіңгі жапсарындағы пайдасыз жыныстар. Желек терминінің осы мағынасына синоним ретінде кейде қақпақ сөзі қолданылады.

## Дереккөздер
Сихотэ-Алинь

thumb|230px|right

**Сихотэ-Алинь** — Ресейдің оңтүстік-шығысындағы таулы аймақ.

Жапон түбегі, Татар бұғазы және Амур, Уссури өзен алабының суайрық жотасы. Ұзындығы 1200 км-дей, ені 200 — 250 км. Орташа биіктігі  800 — 1000 м, ең биік жері 2077 м (Тордоки-Янги тауы). Сихотэ-Алинь өзендердің терең аңғарларымен бөлінген жоталар мен үстірттерден тұрады. Тынық мұхиттық белдеудің мезозой қатпарлық облысының эпиплатформалық таулары. Тектоникалық ойыстарда тас көмір және қоңыр көмір қабаттары орналасқан. Интрузияға байланысты алтын, қалайы, полиметалл кентастары таралған. Климаты қоңыржай муссондық. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы батыс бөлігінде –22 — 26С, шығысында –10 — 12С. Шілде айының орташа температурасы батыс беткейінде 21С, шығысында 19С. Жылдық жауын-шашын мөлш. орталығында 1000 мм, батысында 600 — 800 мм, Сихотэ-Алиньнен Уссури, Иман, Бикин, Хор, Самарга, т.б. өзендер басталады. Өзендерінің суы мол.

Орталық және оңтүстігінің 500 м биіктікке дейінгі бөлігінде қылқанды — жалпақ жапырақты (самырсын, үйеңкі, терек, жөке) ормандар, тік беткейлерінде еменнің шоқ тоғайы өседі. Солтүстігінде аян шыршасы, ақ қабықты самырсыннан тұратын қылқан жапырақты орман, жоғары белдеуді тау тундрасы алып жатыр. Жануарлардан уссурий жолбарысы, қабан, қоңыр, қара аю, құстардың көптеген түрі мекендейді. Сихотэ-Алинь аум-нда Сихотэ-Алинь қорығы орналасқан.
## Суреттер

Г. Облачная(Приморский край, Сихотэ-Алинь) 02.jpg|Сихотэ-Алинь, Облачная тауы
Г. Облачная(Приморский край, Сихотэ-Алинь) 01.jpg|Сихотэ-Алинь, Облачная тауы
Сихотэ-Алинь метеориттік жауыны сынықтарының бірі.tif|Сихотэ-Алинь метеориттік жауыны сынықтарының бірі
Autumn in South Sikhote-Alin.jpg|Оңтүстік Сихотэ-Алиньдегі күздің шуақыт күні
Дальнегорский перевал.JPG|Дальнегорск қаласы маңындағы Сихотэ-Алинь арқылы өтетін асу  
Oak with Yellow Leaves in Sikhote-Alin.jpg|Сихотэ-Алинь тауларындағы күзді күнгі емен


## Дереккөздер

Санат:Хабаровск өлкесі таулары
Санат:Азия тау жүйелері
Санат:Сихотэ-Алинь
Санат:Приморье өлкесі таулары
Сицзян

220px|right**Сицязн**, Чжуцзян, Інжулі — Қытайдың оңтүстік-шығысындағы өзен. Ұзындығы 2130 км, су жиналатын алабы 437 мың км2. Юньань таулы үстіртінде Юцзян (солтүстік) және Цзоцзян (оңтүстік) бастауларының бірігуінен басталады. Наньлин тауының оңтүстігіндегі шатқалдар арқылы ағып, Аомынь қаласы маңында Қытайтеңізіне атырау (аум. 16,9 мың км2) жасап құяды. Салалары: Хэцхян, Цяньцзян, Гуйцзян, т.б. Жылдық орташа су ағымы Учжоу қаласы маңында 8 мың м3/с, жазғы муссондық тасқындар кезінде — 58 мың м3/с. Су деңгейінің жылдық ауытқуы 15 — 20 м. Жиі су тасқындары болып тұрады, алабында ұзындығы 2 мың км-дей дамбалар салынған. Суы егін суаруға пайдаланылады. Төменгі ағысында інжу бақалшақтары жиналады. Учжоу қаласына дейін кеме жүзеді. Сицязн атырауында Гуанчжоу (Кантон) теңіз порты орналасқан.
220px|left
## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қытай өзендері
Сицилия (арал)

**Сицилия** () — Жерорта теңізіндегі ең үлкен арал. 9 провинциядан тұратын Италияның әкімшілік облысы. Сицилия аралы Апеннин түбегінен жіңішке (енсіз жері 3,5 км) Мессина бұғазы арқылы бөлінген. Аумағы 25,7 мың км2. Тұрғыны 5 млн. адам (2000). Жер бедері таулы-төбелі. Солтүстік жағалауын бойлай кристалды тақта тас, әк тастардан тұратын тау жоталары (Пелоритан, Неброди, Ле-Мадоние таулары) алып жатыр. Шығысында Еуропадағы ең биік әрекетті жанартау — Этна (3340 м) орналасқан. Шығыс және батыс жағалауларын аккумулятты жазықтары алып жатыр. Жиі жер сілкінулер болып тұрады. Күкірттің, мұнайдың, газдың кен орындары бар. Климаты субтропиктік жерортатеңіздік. Қаңтардың орташа температурасырасы жағалық бөлігінде 11 — 12oС, таулы аудандарда 4 — 8oС, шілдеде жағалауда 27 — 28oС, тауда 20 — 24oС. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері жазықта 400 — 600 мм, таулы бөлігінде 1200 — 1400 мм. Жазық бөлігінде жерортатеңіздік бұталар — маквис, гариг және дала өсімдіктері өседі. Өзен аңғарлары мен жазық жерлерде субтропиктік дақылдар, жүзімдіктер, бау-бақша өсіріледі. Ірі қалалары: әкімшілік орталық және ірі порт — Палермо, Мессина, Катания.

Санат:Жерорта теңізі аралдары
Санат:Италия аралдары
Пейджер

**Пейджер** ( — парақ) — сөзбен берілген ақпаратты қабылдап, оны экранында (таблосында) әріп-цифрлардан тұратын мәтін түрінде көрсететін шағын радиоқабылдағыш. Байланысты пейджерлік орталық операторы жүзеге асырады. Әр пейджердің өз номері, жады бар. Пейджерлік орталық операторы абонентке түскен ақпаратты оның номеріне жібереді. Пейджер хабар түскенін білдіретін сигнал береді де, ол хабарды жадында сақтайды. Абонент хабарды сол сәтте немесе кейін қарай алады.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Телекоммуникация жабдықтары
Санат:Ескірген технологиялар
Мұратбек Мұханбекұлы

**Мұратбек Мұханбекұлы**  (1948 жылы туған, Асықата ауылы) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы. Ауыл шаруашылығы институтының орман шаруашылығы факультетін бітірген. 1978–88 жылдары Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында бөлім бастығы, бас инженер, 1979 жылдан аудандық атқару комитетінде халықтық бақылау комитеті төрағасының орынбасары, ал 1988 жылдан Ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі болған. 1991–92 жылдары Сызғанов атындағы хирургиялық ғылыми-зерттеу институтында директордың экономика жөніндегі орынбасары болды. 4 кітаптың авторы.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
* экономика
* Сызғанов

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тұлғалар

Санат:1948 жылы туғандар
Мыңсуалмас

**Мыңсуалмас** – Үстірттің солтүстік-батыс бөлігіндегі ойысты мекен. Маңғыстау облысы Бейнеу ауданында орналасқан. Сарматтың әктасы, мергель, құм сазынан түзілген. Батысы кемермен шектелген, биіктігі 152 метр. Батыстан шығысқа қарай 90 км-ге созылған, енді жері 30 – 55 км. Кемерді бойлай бұлақтар (Қараңғыбұлақ, Молақұдық, тағы басқа) кездеседі, суы тұзды. Жер асты суы 1 – 5 метр тереңдіктен шығады; минералды, кермек татиды. Сұрғылт топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, баялыш, қара жусан өседі.

Атау қазақтың маңы суалмас, суы арылмас деген идиома тіркесінен шыққан. Ертеде бұлақтар сайлармен ағып ұзындығы 4 км-ге жететін. Бұлақтардың сағасында қамыс өскен. Олардан 1 км жерде төртбұрыш тәрізді ұзындығы 2 сажын, бұрыштарының қиылысқан жерінде жартылай шеңбер тәрізді оқ атар саңылауы бар көне қамал бар. Қамалдың қабырғалары сыртынан өңделген тау тасынан қаланған, іші күйдірілген кірпіштен өрілген. Әскер үйлері қамалдың солтүстік, батыс және оңтүстік бөлігінде 8 кіші бөлмеден тұрады. Батыс бөлігінде 4 бөлме бар. Қамал 1850 жылы дейін жақсы сақталғанымен, кейіннен қирап қалған. Қамалдан 1 км жерде Мыңсуалмас атты 2 мола орналасқан. Олар кезінде киелі орын саналған.

## Дереккөздер



Санат:География
Санат:Тұлғалар
Фаррух Кәрімұлы Зәкіров

**Зәкіров Фаррух Кәрімұлы** (өзбек. *Farrux Zokirov*; , Өзбекстан, Ташкент) – өзбекстандық  композитор. «Ялла» ансамблінің жетекшісі ретінде әлемге танылған өнерпаз.

## Өмірбаяны

### Әнші туралы фактілер
Өзбекстанның (1987), Қазақстанның (1995), Қырғызстанның (1996) халық артісі Ташкент консерваториясын бітірген (1969). 1969–71 жылы Өзбекстан эстрада оркестрінің әншісі болды. 

1971 жылдан «Ялла» ансамблінің әншісі, 1976 жылдан көркемдік жетекшісі. «Ялла» ансамблінің дүние жүзіне танылуы Зәкіровтің шығарм-мен тығыз байланысты. «Түнгі жұлдыз», «Сен болмасаң жанымда», «Бәйшешек», «Көңілді шайхана», «Ләйлі – Мәжнүн», «Лола», «Үшқұдық», «Шахрисабз», «Өзбекстан Отаным», т. б. әндердің авторы, әрі орындаушысы. 

Өзбекстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1989), бірнеше медальдермен марапатталған.

2002-2004 жылдары Өзбекстан мәдениет министрі қызметін атқарды.

Ағасы Батыр Закиров та әйгілі әнші.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* http://www.kultura.uz/view_8_r_742.html

Санат:Өзбекстан әншілері
Санат:КСРО әншілері
Шотқара

**Шотқара** – ортағасырлық қала жұрты.

Ұлытау облысы Ұлытау ауданында, Жезқазған қаласынан солтүстікке қарай 40 км, атақты Жошы хан кесенесінен оңтүстік-батысқа қарай 9 км жерде, Қаракеңгір өзенінің алабында орналасқан.

Орталық Қазақстандағы ортағасырлық қалалары мәселесін арнайы ғылыми бағыт ретінде қалыптастырған Ә.Марғұлан ізденістері барысында белгілі болды. Кейіннен С.Жолдасбаев осы төңіректе зерттеулер жүргізді. 1980 – 1990 жылдары Ж.Смайылов басқарған экспедиция Орталық Қазақстандағы көптеген басқа да қалалармен бірге осы ескерткішке де арнайы археологиялық қазбалар жасап, оның деректерін жазба еңбектердегі мәліметтермен салыстыра отырып, кешенді түрде зерттеді. Шотқара Кеңгір өзеніне шағын жылғаның құяр тұсындағы жазыңқы төбешік іспеттес алаңқайда орналасқан. Ол айналасын ор және бұрыштарында қарауыл мұнараларының шөккен қирандылары бар жалдар қоршаған, бұрыштары әлемнің 4 тарапына қаратылған тікбұрыш пішіндес құрылыс түрінде салынған. Қабырғаларының ұзындығы шамамен 28 – 32 м. Оңтүстік-шығыс жағында қазіргі құрылыстармен бүлінген, ал қалған үш жағында жақсы сақталған ордың жалпақтығы 2,5 – 6,5 м, тереңдігі 0,5 м (қазіргі өлшемдер). Жалдардың жалпақтығы 5 – 8 м, биіктігі 0,75 – 1,2 м. Қарауыл мұнараларының төбешік-үйінді тәрізді орындарының диаметрі 12 – 14,5 м, биіктігі 0,9 – 1,7 м. Ескерткіштің оңтүстік-батыс шетіне салынған ауданы 200 m² қазбаның нәтижесінде қаланың балшықпен бойлай отырып, тастан қаланған қабырғалары мен тас балшықтан тұрғызылған жалдың, бір қарауыл мұнарасының құрылымы анықталды. Қазба деректеріне қарағанда, қабырғалардың сол кездегі жалпақтығы 3 – 3,5 м болған, ал мұнара қабырға бойынан 1,8 – 2,2 м-ге сыртқа қарай шығандау етіп салынған да, тұрғындар ішкі жақтан бұл мұнараның үстіне тас баспалдақпен көтерілген. Аз мөлшерде ғана табылған заттай деректерді қолдан иленген және құмырашы дөңгелегінде жасалған қыш ыдыс бөлшектері құрайды. Қазбаның табанын тазалау барысында оңтүстік-батыс қабырға іргесінен байқалған ұзындығы 2,45 м, ені 0,5 м қарайған дақтың астынан атымен бірге жерленген жауынгер қабірі табылды. Ғалымдардың пайымдауынша, 10 – 11 ғасырларға мерзімделетін бұл қабір қала өмір сүрген уақытқа емес, оның алдындағы кезеңге жатады. Кезінде Марғұлан кеңінен пайдаланған жазба деректердің бірінде, яғни Хафиз Таныштың Бұқар әмірі Абдаллах ІІ туралы жазбаларында Орталық Қазақстан өлкелеріне жорыққа шыққан осы билеушінің Жошы хан мазарының алдында орналасқан Сарай бекінісінің жанында болғанын атап өтеді. Марғұланмен келісе отырып, Смайылов осы жазба деректерде аты сақталған Сарай бекінісінің қазіргі Шотқара қалашығы болуы мүмкін деп есептейді. Типологиялық тұрғыдан күшейтілген бекініске жататын Шотқара қалашығы Алтын Орда дәуірінде, атап айтқанда 13 – 14 ғасырларда салынған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Ұлытау ауданы географиясы
Санат:Ортағасыр мәдениеті
Жобалық-сметалық құжаттама

**Жобалық-сметалық құжаттама** – жаңа кәсіпорындарды, үйлер мен ғимараттарды салудың, кеңейтудің, жаңғыртудың немесе техникалық жағынан қайта жарақтандырудың технологиялық, көлемдік-жоспарламалық, құ-растырымдық (конструкциялық), ұйымдық шешімдері, техникалық-экономикалық және құндық көрсеткіштері баяндалатын құжаттар кешені. Онда болашақ нысанның салынатын (жаңғыртылатын) жері, оның архитектурлық, аумақтық, құрастырымдық шешімдері, кадрларға, құрылым материалдарына, машиналар мен жабдықтарға, ақшалай қаражатқа мұқтаждығы айқындалады. Ондағы техника-экономика негіздеме кәсіпорынды жобалау мен салудың (жаңғыртудың) тиімділігін және шаруашылық мақсаттағы қажеттілігін қуаттайтын жоба алдындағы құжат болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Құжат
Сиырбұршақ

**Сиырбұршақ**, лобия () — бұршақ тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Қазақстанда суармалы жерлерде өсетін 1 түрі — қытай сиырбұршағы (V. sіnensіs) бар, оны көбіне Сиырбұршақ деп атайды. Сабағы тік не төсемелі, ұзындығы 20 — 200 см, жапырақтары ірі. Тостағанша жапырақшалары қоңырау тәрізді, 4 — 5 қалақты, қос ерінді. Гүлі ақ не күлгін түсті, сыртынан қарағанда сарғылт жасыл болып көрінеді, олар 2 — 8-ден бірігіп, ұзын гүлсидамында шашақ тәрізді гүлшоғырын құрайды. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — бұршаққап. Сиырбұршақтың дәні дәмді, қоректілігі жоғары (құрамында 24 — 28% белок, 2%-дай май болады), тағамға, жемге қосылады, көк балаусасы пішенге, сүрлемге салуға және тыңайтқыш ретінде пайдаланылады. Сиырбұршақты жылқыдан басқа мал түлігінің бәрі жейді.
thumb|right|''Сиырбұршақ''

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Ерғали Мұхитдинов

**Ерғали Мұхитдинов** (1.7.1950 жылы туған, Ордабасы ауданы Қарааспан кеңшары, Жамбыл бөлімшесі) – Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1984), профессор (2001). 

## Өмірбаяны
* Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі институтын бітірген (1978). 1978–96 жылы институтта аға оқытушы.
* Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтының дене тәрбиесі кафедрасының меңгерушісі.
* 1996 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінің кафедра меңгерушісі.
* 2005 жылдан Көлік және коммуникация академиясының дене тәрбиесі кафедрасының меңгерушісі.

## Қоғамдық қызметі
* ҚР қазақша күрес федерациясының төрағасы, президенті (1981–96).

## Шығармашылығы
* 30 ғылыми еңбегі жарияланған, 7 оқу құралы шыққан. 

## Дереккөздер
 

Санат:1 шілдеде туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Ордабасы ауданында туғандар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Қазақ спорт және туризм академиясы түлектері
Санат:Қазақ спорт және туризм академиясы оқытушылары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Санат:Көлік және коммуникация академиясы оқытушылары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Жанымхан Тілеубайұлы

**Жанымхан Тілеубайұлы** (1888, Қытай, Алтай аймағы — 1951) — Қытайда тұратын қазақтар арасынан шыққан қоғам қайраткері. Әкесі абақ керейдің шақабай руының тәйжісі болған. Жанымхан 23 жасында әке орнын басып, ел басқару ісіне араласады. 1937 жылы қажылық парызын өтеп қайтқан. Ел ішінде мешіт, медресе салдырып, оқу-ағарту ісіне ат салысқан. Жанымхан 20 ғасырдың басында Алтай аймағындағы халықты Қытай мен Ресей империяларының екі жақты қысымынан азат ету жолындағы күреске араласады. 1930 — 1940 жылдардағы аймақтағы ұлт-азаттық қозғалыстар тұсында Гоминьдан әкімшілік Жанымханды халық өкілі ретінде өз тарапында ұстауға тырысады. Жанымхан алғашында Алтай аймағы үкіметінің орынбасары, кейін өлкелік үкімет құрамында қазына министрі қызметін атқарады. Жанымхан Оспан батыр Исламұлымен бірлесіп ел арасында мұсылман дінін тұншықтырмақ болған коммунизм идеяларына қарсы шығады. Ел еркіндігін, дінді насихаттайтын “Алтай” журналын шығаруға қатысады. 1950 жылы Шығыс Түркістанда коммунистік билік орнағанда Ж. ұлт-азаттық күреске қатысушылардың бір тобын бастап шет елге қашып бара жатқан жолда ұсталады. 1951 жылы Оспан батырмен бірге атылады. Жанымханның артында қалған балалары — Дәлелхан мен Мәжит Үндістан арқылы Түркияға барып тұрақтайды. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Сүңгуір үйректер

**Сүңгуір үйректер** () – қазтәрізділер отрядының үйрек тұқымдасына жататын құс. 

Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай және суық белдемдерін мекендейтін 7 түрі бар. Қазақстанда 4 түрі: 
# алакөз сүңгуір үйрек. (*A. nyroca*) – Зайсанда, Іле – Шу атырабында, Сырдария өзендерінің аңғарларында; 
# көк сүңгуір үйрек (*A. ferina*) (дене тұрқы 50 см-дей, салмағы 0,7 – 1,1 кг, қоразының басы және мойны жирен, арқасы көгілдір сұр түсті) негізінен республикамыздың солтүстік бөлігінде, Алакөл ойысында;
# айдарлы сүңгуір үйрек (*A. fuligula*) – Қазақстанның солтүстігінен оңтүстік-шығысына дейінгі жерлерде;
# теңіз сүңгуір үйрек (*A. marila*) кездеседі.

Сүңгуір үйрек – жыл құсы. Ұяларын тайыз суға, бөген не көл жағалауларына салады. Сәуір – мамыр айларында 5 – 14 жұмыртқа салып, оларды мекиені 4 аптадай басады. Балапаны 1,5 – 2 айда қанаттанып, өздігінен ұша алады. Сүңгуір үйрек су өсімдіктері және омыртқасыздармен қоректенеді. Әуесқойлық және кәсіптік жолмен ауланады.

Сүңгуір үйректер - су кұстарының туыс тобы, үйрек тұқымдастарына жатады. Артқы саусақтарында тері қалақтары болады, үйректің сүңгуіне мүмкіндік береді. Қызыл сүңгуір, қара тұрпаң кең таралған.

## Дереккөздер

Санат:Сүңгуір үйректер
Санат:1822 жылы зерттелген жануарлар
Наштай Мұхитдинов

**Наштай Мұхитдинов** (30.8.1941 жылы туған, Ордабасы ауданы Қарааспан ауылы) – ғалым, биология ғылымдарының докторы (1996), профессор (1997).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-дің (қазіргі ҚазҰУ) биология факультетін бітірген (1966).
* 1970 жылы осы оқу орнында ассистент, ал 1971 жылдан бастап оқытушы болды.  1980–83 жылы биология факультеті деканының орынбасары, 1983–88 жылдары ғылыми жұмыстар жөніндегі проректордың орынбасары қызметін атқарды. 1988 жылдан кафедра меңгерушісі, 1995–2000 жылдары биология факультетінің деканы.

## Ғылыми жұмыстары
Қазақстанның әр түрлі экология жағдайларында – сор және сортаң топырақта, Іле Алатауының альпі, субальпі, бұталы, шөптесін өсімдікті белдеулерінде өсетін доминантты өсімдіктердің тамыр жүйесінің морфоқұрылымына алғаш рет талдау жасады. Табиғи флорадағы және мәдени өсімдіктердің 50 түрінің тамыр жүйесінің ерекшеліктерін және басқа да экологиялық жағдайларда өсетін 110 өсімдік түрлерінің тамыр жүйесін зерттеді. Бұл зерттеулер тамыр жүйесінің экологиялық бейімделу дәрежесін анықтауға әрі салыстырмалы талдау жасауға мүмкіндік берді. Академик И.О. Байтулинмен бірге өсімдіктердің ерекше экологиялық түрін – факультативті және облигатты галоидофиттерді анықтады. Кейінгі жылдары ғалым факмокопеялық және болашағы бар дәрілік өсімдіктердің биол. ерекшеліктерін зерттеуде.

## Шығармашылығы
* Геоботаника негіздері (оқу құралы), А., 1992;
* Экологоморфологические особенности корневой системы растений солонцов и солонцеватых почв, А., 1996;
* Өсімдіктер морфологиясы мен анатомиясы (оқулық), өңделген екінші басылымы, А., 2001;
* Лекарственные растения (учебное пособие), А., 2002.
## Марапаттары
* ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің мақтау қағазын (1984)
* «Үздік еңбегі үшін» (2003) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:30 тамызда туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Ордабасы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті декандары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Мыңшұңқыр (қоныс)

**Мыңшұңқыр** – Балқаш көлінің солтүстік-батысында, Мойынты өзенінің сағасынан оңтүстікке қарай орналасқан қоныс. Солтүстігін Жуантөбе тауы, оңтүстігін Балқаш көлі, батысын Мойынты – Шу темір жолы, шығысын Ақирек тауы қоршап тұр. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 65 км-ге созылып жатыр, ені 25 – 30 км. Төрттік дәуірдің аллювийлік-делювийлік борпылдақ шөгінділері жауып жатқан карбон жыныстарынан түзілген. Сұр, сұр құба, сортаң топырағында түрлі жусан, баялыш, бұйырғын, тағы басқа шөлдік өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер



Санат:География
Қызмет қөрсету тарифі мен бағасы

**Қызмет қөрсету тарифі мен бағасы** – халықтан, кәсіпорындар мен ұйымдардан көрсетілетін қызметтерді пайдаланғаны үшін алынаты ақы. 
## Түрлері
Түрлері: жүк және жолаушы көлігінің тарифі – жүктер мен жолаушылардың тасымалдағаны үшін көлік ұйымдары жүктерді жөнелтушілерден және халықтан алатын ақы (қ. Тариф); коммуналдық қызметтер көрсету тарифі – суды, газды, жылу және электр энергиясын пайдаланғаны үшін төленетін ақы.Пәтерақы тұрғын жайларды пайдаланғаны үшін ай сайын алынатын ақы, оның шамасы белгілі бір қала үшін тұрғын алаңның 1 м2 үшін белгіленген ақы мөлшерлемесін, тұрғын үйдің пәтерақы бағасын ескере отырып белгіленеді. Халыққа тұрмыстық қызмет көрсететін кәсіпорындардың тұрмыстық қызметтер көрсету бағасы еркін болады, яғни сұраныс пен ұсыныстың ықпалымен қалыптасады. Қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары өнімінің бағасы тағам мен аспаздық мәзірді дайындайтын осы кәсіпорындар қызметінің ерекшелігімен айқындалады. Байланыс (пошта, телефон, телеграф) қызметін көрсету тарифінде қызмет көрсету шығыны ғана емес, сонымен бірге жекелеген қызметтердің әлеуметтік мәні де ескеріледі. Пошта байланысы көрсететін қызметтің тарифі бірқатар өлшемдерді ескере отырып сараланған, олар: жөнелтімнің (хаттың, сәлем-сауқаттың) салмағы, жөнелтім түрі (жай, тапсырысты, бағалы), жеткізілетін жердің қашықтығы. Сәлем-сауқат жөнелтуге арналған қызмет қөрсету тарифі мен бағасы қашықтық белдеуі бойынша 1 кг салмақ үшін белгіленген. Ақша аударымы үшін ақы аударылатын сомаға және аудару тәсіліне (пошталық, телеграфтық) қарай айқындалған. Телеграмма тарифі сөз санына қарай белгіленген және жеткізудің жеделдігіне (жай, жедел) қарай сараланған. Халықаррлық телефонмен сөйлесу тарифі сөйлескен минутқа қарай белгіленген және тарифтік белдеу бойынша сараланған. Жергілікті телефон желісі көрсететін қызмет үшін ақы абоненттердің санаттары бойынша сараланған: жеке пайдаланудағы пәтер телефондарының абоненттері және телефонды ұжымдық пайдалану абоненттері (мекемелер, кәсіпорындар, ұйымдар). Сымсыз байланысты (интернетті, ұялы телефондарды) пайдалану үшін бағаны қызмет көрсетуші компаниялар белгілейді. 
## Сілтемелер
* Ғаламтор  
* Қазателеқом
* Мегалайн
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Зәңгі

**Зәңгі** – Қытайда тұратын қазақтар арасында қолданылған ең төменгі әкімшілік лауазым. Ресей империясы кезіндегі “старшын” лауазымымен дәрежелес. “Зәңгі” сөзі қытай тіліне тунгус-маньчжур халықтарының құрамындағы сібе-солақ тайпасының диалектісінен ауысқан. Шағын руды билеген Зәңгі лауазымы Цинь империясы кезеңінен (1616 – 1911) бастап қолданыла бастаған. Алғашқыда жоғарыдан тағайындалып қойылған. 20 ғ-дың басында шар тастау жолымен сайланатын болды. Қытайдағы Іле аймағында тұратын қазақтар болысты ақалақшы деп атаса, Шәуешек пен Алтай аймағында тұратын қазақтар үкірдай деп атаған. Бір ақалақшы немесе бір үкірдай қарамағында адам санына қарай бірнеше Зәңгі болған.

## Дереккөздер


Санат:Қытай тарихы
Санат:Лауазымдар
Жаныс сұлтан

**Жаныш сұлтан** (*15 ғасырдың орта тұсы — ө.ж.б*.) — 16 ғасырдың басындағы ірі қазақ ұлыстарының бірінің билеушісі, Қазақ хандығының негізін қалаған ханның бірі Жәнібектің бесінші ұлы. 

Оның қол астында жүз мыңға жуық халық болған. Жаныш сұлтанның есімі Фазаллах ибн Рузбихан Исфаханидің “Михман наме-йи Бұхара” атты еңбегінде кездеседі. Онда өзбек ханы Мұхаммед Шайбанидің 1509 жылы қазақтарға жасаған жорықтары кезінде Жаныш сұлтанның ұлыстарымен де ірі шайқастар болып, Шайбани әскерлері жеңіске жеткені туралы баяндалады. Жаныш сұлтанның ұлы, белгілі қазақ сұлтандарының бірі Ахмет сұлтан тұтқынға түседі. Хамза сұлтан өзбектерге 1508 жылы Ахмет сұлтанның Мауераннахрға жасаған жорықтары кезінде мерт болған бауырының кегін қайтару үшін Ахмет сұлтанды өлтіруге бұйырады. Олар Ахмет сұлтанның басын кесіп алып, Мұхаммед Шайбани ханға апарады. Жаныш сұлтан өзінің қол астындағы халықтың бір бөлігімен Бұрындық ханға барып паналайды. Жаныш сұлтан туралы екінші дерек — Мұхаммед Хайдар Дулатидің “Тарих- и Рашиди” атты еңбегінде Қасым хан мен Моғолстан ханы Сұлтан Саидтың 1513 жылғы кездесуіне байланысты айтылады. Онда Қасым хан Жаныш сұлтанды басшы етіп, 30 — 40 адамды құрметті қонақ Сұлтан Саидты күтіп алуға жібереді. Бұл Жаныш сұлтанның 60 жасқа қараған шағы екен. 

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Зәңгі (басқыш)

thumb|Басқыш траекториясы
**Басқыш** — 1) биікке көтерілу үшін қолданылатын құрал. Кей жерлерде оны саты, зәңгі (биік дегенді білдіреді) деп те атайды. Басқышты ағаштан, металдан жасайды. Оның биік сөрелердегі затты алу, т.б. үшін үйде, мекемелерде қолданылатын және жеміс теруге арналған қос аяқты түрлері де бар. Ертеректе ұзын ағаш және арқаннан түйіп жасалған Басқыштарды жауынгерлер жау қамалына ену үшін пайдаланған; 2) көп қабатты үйлерде, ғимараттарда жоғарғы қабатқа көтерілу үшін салынатын архитектуралық бөлік.

## Дереккөздер



Санат:Сәулет өнері
Нина Николаевна Гаврилова

**Нина Николаевна Гаврилова** (4.8.1941 ж.т.) – биология ғылым доктыры (1994). ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген соң осы институтта ғылым қызметпен айналысып, 1975–2007 ж. лаборатория меңгерушісі қызметін атқарды. «Бактериялардың негізінде жаңа пробиотиктерді дайындау және оны өндіру» деген тақырыпта доктлық диссертация қорғады. Г. 200-ден астам ғылым жарияланымның, 13 авторлық куәлік және 16 патенттің авторы.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Қосжан Мүсірепов

**Қосжан Мүсірепов** (9.1.1932, Арыс ауданы Бірлік ауылы – 1967) – ақын. Еңбек жолын 1949 жылы бастаған. Ауыл мектебінің мұғалімі, аудандық оқу бөлімінің инспекторы, аудандық газеттің жауапты хатшысы, редакторы қызметтерін атқарған. ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген (1959). «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «Жетісу» газеттерінде, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналында қызмет істеген. Алғашқы өлеңдері облысы «Оңтүстік Қазақстан» газетінде, «Әдебиет және искусство» (қазіргі «Жұлдыз») журналында жарияланған. Алғашқы жинағы «Менің қарындасым» деген атпен 1959 жылы шыққан. Кейін бірнеше жыр жинағы, новеллалар жинағы жарық көрді. 

## Шығармашылығы
* Менің қарындасым. Өлеңдер, А., 1959;
* Дос жүрегі. Өлеңдер, А., 1963; Жалын. Өлеңдер, А., 1966;
* Гүлжазирауылы Новеллалар, А., 1968;
* Арманым едің. Бір томдық өлеңдер мен поэмалар, А., 1983.

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Лаж

**Лаж** ( – көбею) – бағалы қағаздардың‚ ақша белгілерінің‚ вексельдердің‚ т.б. атаулы құнынан олардың нарықтық бағамының асып түсуі.
## Сілтемелер
* Ғаламтор  
* Биржа
* Акция
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Франц Антонович Галицкий

**Франц Антонович Галицкий** (1958 ж.т., қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы Ясная поляна а.) – мед. ғылым доктыры (1995). Целиноград мед. институтын (1981, қазіргі Астана мемлекеттік мед. академиясын) бітірген. 1981–1983 ж. сот мед. сараптамасы  бойынша клиник. ординатор, сот мед. сараптамасы бюросы облысы бөлімшесінің меңгерушісі (1983–1985ж.), Целиноград мед. институтының сот мед. сараптамасы кафедрасының ассистенті (1985–1989жж), аға оқытушысы (1989–1992жж), доценті (1992–1996ж) болды. 1996 жылдан Астана мемлекеттік мед. академиясында кафедра меңгерушісі. 50 ғылыми мақала, 1 монографияның авторы. 

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар