open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мамықты хаймоптена көбелегі

нобай
Көбелектердің сирек кездесетін түрі. Орта Азия мен Қазақстан шөлдерінің жергілікті түрі.Қарақұмнан (Репетектен),Мойынқұмнан (Шу өзенінің орта ағысынан), Сарыесік-Атырау шөлінен (Iле өзенінің ескі жырасынан) табылған. Сонымен қатар оның солтүстік-шығысқа қарай Зайсан көлінен табылуы мүмкін. Ақ сексеуіл өскен құмдарда тіршілік етеді, көбіне сусымалы құм белестері арасындағы сайларда түрлішөптесінді өсімдік терде кездеседі. Кей жерлерде кәдімгі түр, бірақ дараланып кездеседі. Жылына бір рет ұрпақ береді.Қуыршақтары көктемде шығады, ол ақ сексеуіл бұтағында қоректеніп,сонда тіршілік етеді. Қуыршақтары келер қыстың ортасы немесе аяғына дейін үзілісте болады. Түрдің өсіп-өркендеуі ақ сексеуіл өркеніне байланысты. Түр Репетек қорығында қорғалады. Оңтүстік Балқаш маңында сексеуілді орман қорығын ұйымдастырса дұрыс болар еді.Ол үшін, ең алдымен, бұл түрдің солтүстік шөл жағдайындағы биологиясы мен экологиясын зерттеу қажет, республикадағы таралуын анықтау керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Тоғай айдарлы көбелегі

нобай
Саны азайып бара жатқан түр.Орта Азия жергілікті түрі. Таралу аймағы үзік. Жергілікті жерде ғана кездеседі. Солтүстік Ауғанстаннан табылуы мүмкін. Қазақстанда Сырдария өзенінің жайылмасынан нақты белгілі. Тораңғы,жиде, жыңғыл, кендір және әр түрлі шөптесін өсімдіктер өсетін тоғайлы ормандарда тіршілік етеді. Соңғы жылдары мұндай жерлер өрт пен кесуге байланысты түрін тез өзгертіп отыр. Қазақстанда екі рет ұрпақ береді. Көбелектердің ұшу уақыты өте қатты созылған, сәуірден тамызға дейін байқалады. Түрдің санының қысқаруына жайылма тоғай ормандарының жойылуы әсер етіп отыр.Қазіргі таралуын анықтап, биологиясын жете зерттеу керек, сонан кейін түрдің тіршілік ететін мекендеріндегі тоғайлы жайылма ормандарын қорғауды ұйымдастыру керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Түркімен ала көбелегі

нобай
Cаны азайып бара жатқан ала көбелек түрі. Барлық жағынан аз зерттелген, Zy gae na алдыңғы азиялық туыс өкілі. Иран мен Ауғанстанда кездеседі. Қазақстанда Сырдария өзенінің орта және төменгі ағыстарында тіршілік етеді. Шөлдің әртүрлі биотоптарында, шұрайлы
жерлерінде де кез деседі. Тоғайлы ормандардың алаңқайларында кәдімгі түр. Жұлдызқұрты сәуір ден бастап, маусым басына дейін жантақпен,жүзгінмен, шеңгелмен, жыңғылмен,сексеуілмен қоректенеді. Жұлдызқұрты қыстайды. Ересектерінің ұшу және жұмыртқа салу мезгілі бір жердің өзінде ауытқиды. Көбіне ұшуы мамыр соңынан шілдеге дейін созылады. Қазіргі кезде саны туралы нақты мәліметтер жоқ, бұрын ала көбелек тоғайдың кәдімгі түрі болатын. Өзен жайылымдарының кебуі,тоғай өсімдіктерінің кесілуі, өрттер түр санына кері әсерін тигізіп отыр. Жайылма биотоптарын қорғау керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Түрлімүйізді псектросема

нобай
Сирек кездесетін түр. Үш жерден: Түркіменстаннан (Мары облысы,Акибай орман шаруашылығынан), Оңтүстік Қазақстаннан (Сырдария өзенінің оң жағалауынан, Балтакөл елді мекенінен,Шардара су қоймасы маңынан),Оңтүстік-Шығыс Қазақстаннан (Iле өзенінің атырауынан, Қарой елді мекеніне жақын жерден) белгілі. Тоғайлы ормандарда тіршілік етеді. Монофаг,тікентүкті жыңғылда (Tamarіx hіspіda) өсіп дамиды, бұл өсімдік тоғайлы ормандарда сирек кездеседі. Жылына екі рет ұрпақ береді. Ересектері сәуір соңы мен мамыр ба-
сында, сонымен қатар шілде ортасында ұшады. Жұмыртқасы қыстайды. Санының азаюына өрттер қатты әсер етіп отыр. Түрді қорғау
үшін — тікентүкті жыңғылдары бар тоғайларды қорғау қажет. Тоғайлы ормандарда шағын қорықтар ұйымдастырған жөн.

Сурет:Түрлімүйізді псектросема.jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Сарықанаттты сфекс

нобай
Сирек кездесетін түр. Қазақстандағы қазғыш аралардың ежелгі туысының ең ірі және ашық боялған өкілдерінің бірі болып табылады. Оңтүстік Еуропа, Солтүстік Африка,Оңтүстік-Батыс Азия, Орта Азия,Оңтүстік Қазақстанда таралған. Қазақстанда сазды және тасты шөлдерде, тау етегі далаларында, сазды және тасты топырақты аласа тауларда тіршілік етеді. Аналықтары ұясын жерге салады. Қор ретінде ірі шегірткелерді (Tettіgonіdae тұқымдасы), мысалы,Dectіcus туысы түрлерін немесе шілделік қара шегірткелерді (Gryllіdae тұқымдасы) ұстайды. Бір ұяшыққа 3–4 шегірткені қор ретінде жинайды. Санының азаюына, сірә, ұяларын мал мен автокөліктердің бұзуы,
табиғи биоценозды адамдардың шаруашылық жұмыстары бүлдіруі әсер етеді. Мүмкін, әуесқойлардың ұстауы немесе шершеньге ұқсас
болғандықтан, оларды өлтіру де әсер етеді. Ең алдымен ұяларын және ересек араларды шағын қорықтарда қорғауды ұйымдастыру керек.

Сурет:Сарықанаттты сфекс.jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Нүктелі қанқызы

Кокцинеллидтердің ерекше трибасының өкілі ханқыз, өсімдік қоректі кенелермен қоректенуге бейімделген. Осы зиянкестердің санын бірден-бір негізгі реттеуші болып табылады. Түр Еуропа, Сібір, Орта Азия, Қазақстанда кең таралған,бірақ оның жекелеген популяциялары жоғалып кету қаупінде тұр. Негізінен егішілікпен айналысатын аудандарда тіршілік етеді,бақтарда және егістіктерде, сонымен қатар, таулы жемісті ормандарда ағаштарда да,шөптесін өсімдіктерде де кездеседі.Қазіргі уақытта еліміздің оңтүстік аудандарындағы бақтар мен егістіктерді химиялық өңдеулер жүргізуіне байланысты, таралу аймағының жекелеген бөліктерінде жоғалып кету қаупін тудырып отыр. Түрді сақтау үшін лабораториялық жағдайда өсіру және таралу аймақ аралық жерсіндірулер жүргізу керек. Жекелеген популяцияларды қалпына келтіру үшін сұрыпталған улы химикаттарды пайдалану олардың мөлшерін азайту немесе химиялық өңдеулерді мүлдем тоқтату керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қатты қанаттылар
Үлкен тораңғы қоңызы

**Үлкен тораңғы қоңызы** () – қатты қанаттылар сабының златкалар тұқымдасына жататын, оқта-текте және жеке дара сирек кездесетін ірі қоңыз.Табиғат әшекейі. Иран, Орта Азия, Оңтүстік Қазақстан және Синь-Цзян провинциясы (ҚХР) шөлді аймақтарындағы өзен аңғарындағы тораңғы орман алқаптарында тіршілік етеді. Дернәсілдері ағаш діңінің түбінде, ағашты кеміріп жеп дамиды. Ересектері мамыр-маусымда белсенді, қосымша жапырақтармен қоректенеді. Әлсіреген және қураған ағаштарды қоныстанады. Саны барлық жерде төмен. Қазақстанда түр нақты Сырдария өзенінің орта ағысында (Түркістан орман шаруашылығы) және Iле өзенінің орта ағысында (Үлкен Қалқан, Айдарлы елді мекені маңында) кездеседі. Қоныстануға ыңғайлы ағаштың жетіспеушілігінен саны қысқарып отыр. Сонымен қатар, дернәсілдерін тоқылдақ жейді. Түр Ұлттық табиғи бақ «Алтынемелде» қорғалады. Дегенмен, барлық жерде тораңғы орман алқаптарын қорғауды ұйымдастыру қажет және бұл сирек кездесетін әдемі қоңызды жасанды жолмен өсіруді қолға алу керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қатты қанаттылар
Шестаков сцелифроны

нобай
Сирек кездесетін түр. Қазғыш аралардың ежелгі туысы өкілінің бірі. Оның ұрпағына деген қамқорлығы күрделі, ұя салуы қызық та өзгеше. Орта Азиялық жергілікті түр. Түркіменстаннан (Мары),Өзбекстаннан (Самарқан,Түркістан жотасының тау етегінен,Сиджак,Қар жантау жотасының аласа тауларынан); Оңтүстік Қазақстаннан (Леңгірден оңтүстікке қарай 30 ша-қырым, Қаржантау жотасының аласа тауларынан) табылған. Тау етегі және жазықтықтың ылғалды алқаптарында, шөлді аймақтың аласа тау белдеуіндегі тау сайларында тіршілік етеді. Аналықтары,сірә, (Scelіphron-ның басқа түрлері сияқты) ұяшықтарын ылғал топырақ түйіршіктерін жапсырып салады да, онда өз ұрпағы үшін жан сыздандырылған өрмекшілерді қор ретінде жинайды. Түрді қорғау үшін саны едәуір жоғары жерді тауып, қорғау шараларын ұйымдастыру керек.

Сурет:Шестаков сцелифроны.jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Оразгүл Бектұрғанова

**Бектұрғанова Оразгүл** - Социалистік Еңбек Ері (1948), мақта өсіруші, Шымкент облысы (қазіргі Түркістан облысы), Келес (қазіргі Сарыағаш ауданы) ауданы, "Социалистік Қазақстан" колхозының звеношысы (1940). 1919 жылы Шымкент облысы, Келес ауданы, "Социалистік Қазақстан" ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1938 жылы "Социалистік Қазақстан" колхозына мақта өсіруші болып жұмысқа кіреді.
* 1940 жылы мақташылар тобының звеношысы болады.
** 1942 жылдан бастап оның тобы әр гектардан 18-20 центнерден мақта-шикізатын алып, колхоздағы алдыңғы топтардың қатарына кіреді.
** 1946 жылы өздеріне бекітілген 7 гектар жердің әр гектарынан 40 центнерден мақта жинайды.
** 1947 жылы 3 гектар жердің әр гектарынан 88 центнерден, ал 2 гектар жерден 22 центнерден мақта шикізатын алып, жоспарды артығымен орындайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қоснүктелі қанқызы

Шоғырланып кездесетін, кең таралған түр, саны күрт төмендеп барады. Диаспин сымырларымен қоректенеді, олардың санын реттейді, осы зиянкестермен күресуде маңызы зор. Еуропа, Орта Азия, Қазақстан, Сібір, Қиыр Шығыста таралған. Әртүрлі ормандарда, орман алқаптарында, бақтарда тіршілік етеді. Ересегі мен дернәсілдері әртүрлі сымыр түрімен қоректенеді.Сонымен қатар Iле Алатауында алейродидтермен қоректенеді. Осыдан аз уақыт бұрын түр саны едәуір көп болған. Қазіргі кезде бақтар мен орман алқаптарында химиялық өңдеулерді кең жүргізуге және түрдің шоғырланып таралуына байланысты,жекелеген аймақтарда түр саны тіпті қысқарып кетті. Бұл түрдің жекелеген популяциялары жоғалып кету қаупінде тұрған еліміздің оңтүстік аймақтарында орман алқаптарын, тау бақтары мен ормандарды химиялық өңдеу жүргізуге тыйым салу керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қатты қанаттылар
Тоётоми Хидэёси

**Тоётоми Хидэёси** -  - (1536-1598) - феодалдық Жапонияның қолбасшысы және мемлекеттік қайраткері. Бір орталыққа бағынған мемлекеттік құру жөніндегі соғыстарда Нобунага Оданың жақын көмекшілерінің бірі болды.

## Өмірбаяны
1536 жылы Овари аймағының Накамура ауылында дүние келдi. 1551 ж. бақытын iздеп үйден жыраққа кетедi. 

1554 ж. Ода Нобунаганың қызметiне кiредi. 

1560 ж. Окэхадзама жанында Нобунагаға Имагаву Ёси-мотоны жеңуге көмектеседі. 1561 жылы Нэнэмен отау құрады. 

1566 ж. Суноматада бекiнiс тұрғызады.

1567 ж. Нобунагаға Инабаяма қамалын алуға көмектеседі. 1568 ж. Нобунагамен бiрге Киотоға келедi; Асикага Ёсиаки сёгун қызметін қайта атқарады. 

1573 ж. Оми және Этидзэн аймақтарынан жер алады; Ёсиаки сёгун орнынан алынды. 1574 жылы Хидэëси Омиде жер алып, Нагахама қамалын тұрғызады. 

1575 ж. Нобунага үш мың бiлтелі мылтықпен (аркабузир) бұрын соңғы қолданылмаған тактиканы пайдаланған Нагасинодағы шайқасқа қатысады. 

1580 ж. Микки, 1581 ж. Тоттори қамалдарын басып алады. 

1582 ж. Такамацу қамалын қоршауды басқарады; Муцихидэ Нобунаганы өлтiредi; Хидэëси Мицухидэ әскерiн Ямадзаки маңында тас-талқан етедi. 
1582 ж. өкімет билігін іс  жүзінде өз қолына алды. Феодалдық құрылысты нығайтуға бағытталған бірқатар реформалар жүргізді. 

1583 ж. Сидзугатакэ маңындағы шайқаста Ода кланы бойынша қарсыласы Сибато Кацуиэнi жеңеді; Осакадағы қамалды құруга кiрiседi; кунивакэ (феодал иелiктерiн қайта бөлу) және сировари (бекiтiлген қамалдардың санын азайту) саясаттарын жүргізедi; жер кадастрын енгiзедi. 

1584 ж. Комаки мен Нагакутэ маңында Иэясуды жеңедi. 

1585 ж. Нигора, Кумано және Коясан жерлерiндегi бүлікші монахтардың қонысын қиратады. 

1587 ж. Кюсюді басып алады; Дзюракутэй сарайының кұрылысын аяқтайды; иезуиттердi қуу туралы жарлық шығарады. 

1588 ж. «Қылыш тәркiлеу» науқанын жүргiзедi. 

1589 ж. сүйiктi күңi Ёдо ханымнан туған баласын (ол баланың әкесi екенi күмән бар) бауырына басады; Го-Ходзё кланына қарсы соғыс ашады.

1589-1895 ж. басыбайлылық  тәртіпті  жаңғырту мақсатымен бірсыпыра  шараларды жүзеге асырды.

1592-98 ж. жапон феодалдары Тоётоми Хидэёсинің басшылығымен Кореяны басып алу үшін соғыс жүргізді.

## Сілтеме
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Жапония саясаткерлері
Тодзио Хидэки

**Тодзио Хидэки** - *жап.* 東條 英機 *То:дзё: Хидэки* — (30-шы желтоқсан 1884 жыл – 23-ші желтоқсан 1948 жыл) - жапон саясаткер және әскербасы, генерал. 
Хидэки Тодзио 1884-ші жылы Кодзимати қаласында Жапония Император әскерінің генерал-лейтенанты Хидэнори Тодзё-ның отбасында үшінші ұлы болып туған. 
1937–1938-ші жылы Кватун армиясы штабының бастығы.
1938–1939-шы жылы әскери министрдің орынбасары.
1940-шы жылы шілде – 1941-ші жылы қазан — әскери министрі.
1941-ші жылы қазан – 1944-ші жылы шілде — премьер-министр әрі әскери министр. Фашисттік Германия КСРО-ға қарсы соғыс ашқан кезде, Германияға барынша көмектесу саясатын жүргізді.
1941-ші жылы Тынық мұхитта соғыс ашуда зор роль атқарды. Қиыр Шығысқа арналған Халықаралық соғыс трибуналының үкімімен дарға асылды.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Жапония тұлғалары
Санат:Жапония тарихы
Санат:1884 жылы туғандар
Санат:1948 жылы қайтыс болғандар
Пілтән Мəміров

**Пілтән Мəміров** - Социалистік Еңбек Ері (1948), мақта өсіруші, Шымкент облысы (қазіргі Түркістан облысы), Келес ауданы (қазіргі Сарыағаш ауданы), "Қызыл-Әскер" колхозының звеношысы (1947). 1929 жылы Шымкент облысы, Келес ауданы, "Қызыл-Әскер" ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1944 жылы жетіжілдық мектепті бітірген соң 2 жыл мал дәрігерлік бөлімшеде жұмыс істейді.
* 1946 жылы "Қызыл-Әскер" колхозына жұмысқа кіріп, мақташылар бригадасында мақташы болады. Таңнан күн батқанға дейін жұмыс істеген ол мақта жинау мөлшерін 160 кг-ға дейін жеткізеді. 1946 жылы күзгі маусымда жеке өзі 11 тонна шиітті мақта жинаған.
* 1947 жылы колхоз басқармасы оны жоғары түсімді 4-ші мақташылар тобының звеношысы етіп тағайындайды. Осы жылы қажырлы еңбектерінің арқасында 3 гектардан 85,8 центнерден және 6 гектардан 25 центнерден шиітті мақта жинап, жоғары өнім алады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тоқыма кәсібі

thumb
**Тоқыма кәсібі** - неолит заманында пайда болған кәсіптердің бірі. Ол алғаш әйелдердің өсімдік талшықтары мен жүннен тұрпайы киім тоқуынан басталады. Тоқыма кәсібі алғашқы қауым адамдарының қарым-қатынасы мен еңбек тәсілдері негізінде бірте-бірте дамыды. 
Қазақстан жерінде Тоқыма кәсібі VI-XII ғасырларда өріс алған. Бұл көбінесе Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың қалалық қоныстарында дамыған.  Мақта-мата тоқымаларын бата, боз, тор, шыт деп атайтын. Мал жүнінен сырт киім (шекпен) үшін жүн мата тоқыды. 
Жібек мата Қытайдан, Ферганадан және Самарқаннан тарады. Ол кездегі жіп иіру-тоқу құралдары мен тоқыма станогының (тоқуш) қалдықтары археологиялық қазбаларда да кездеседі.  
Өрмек тоқу, ши тоқу, жас шыбықтан ыдыс, құрал жабдық тоқу, өру - Тоқыма кәсібінің ежелгі түрлері. Қазір Тоқыма кәсібі дамығын Тоқыма өнеркәсібіне айналды.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Мамандықтар
Тоқты (мал)

thumb|Тоқты
**Тоқты** - 6 айдан асқан қозы. Еркек тоқтыны қошқарлыққа жарайтындарын бөліп алады да қалғанын піштіреді. Піштірілмеген тоқтыны қошқар  деп атайды.
Ұрғашы тоқтылардан және піштірілген еркек тоқтылардан жеке отар құрады. Ал тоқты қошқарларды  бөлек күтімге алады. Тоқты қошқарлар зоотехникалық ерекше бақылауға алынады.
Тоқтыларды қысқа дейін жақсы жайылымда бақса, тез жетіліп жақсы семіреді.
## Тағы қараңыз
#Қой
#Қозы
## Сыртқы сілтемелер
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Мал шаруашылығы
Рыскүл Мақатова

**Мақатова Рыскүл** - Социалистік Еңбек Ері (1948), мақта өсіруші, Шымкент облысы (қазіргі Түркістан облысы), Келес ауданы (қазіргі Сарыағаш ауданы), "Қызыл-Әскер" колхозының звеношысы (1941). 1921 жылы Шымкент облысы, Келес ауданында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1939 жылдан " 15 лет Казахстан" колхозында мақта өсіруші болып істейді.
* 1941 жылы мақташылар тобының звеношысы болады. Жұмыстарын жігерлене бастаған 4 адамнан тұрған оның тобы 4 гектар және 5 гектар жердің әр гектарына 25 центнерден мақта өсіріп, жыл сайын оның мөлшерін көтеріп отырды:
** 1942 жылы - 30 центнерге;
** 1943 жылы - 35 центнерге;
** 1944 жылы - 93 центнерге;
** 1945 жылы - 111,5 центнерге көтеріп, осы еңбегі үшін Ленин орденімен наградталады.
* 1947 жылы "Қызыл-Әскер" колхозына ауысып, 3 гектар жерден 86,1 центнерден, қалған 2 гектардан 50 центнерден мақта алады.
* 1948 жылы оның мақта өсіру тәжірибесі кітапқа шығады.

## Наградалары
* 2 рет Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
*Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Үлкен тамыржегіш қоңыз

**Үлкен тамыржегіш қоңыз** () – қатты қанаттылар сабының сүген қоңыздар тұқымдасына жататын қоңыз. Саны төмендеп, таралу аймағы қысқарып бара жатқан, сирек кездесетін, таралу аймағы тар түр. Туыстағы ең ірі өкіл, жүйеде жеке түр. Қаскелең-Есік өзен аралығындағы Iле Алатауының орталық бөлігінде таралған.Аздаған жерде ғана сақталған, анда-санда кездеседі. Алматы маңынан толық жоғалып біткен. Тау етегінен теңіз деңгейінен 1500–1800 м биіктікке дейінгі түрлі шөпті далалы жерлерде кездеседі. Астық тұқымдастары басым тек тың жерлерде тіршілік етеді, мұнда ересек қоңыздар қоректенеді. Дернәсілдері көпжылдық астық тұқымдастардың тамырын кеміреді. Дамуы екі жылға созылады. Теңіз деңгейінен қандай биіктікте орналасқанына байланысты, ересектері мамыр-маусымда белсенді. Түрдің санының азаюына тың жерді игеру мен өрттер әсер етті, сондықтан түрдің сақталған
тіршілік орталарында кез келген шаруашылық жұмыстарына тыйым салу керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қатты қанаттылар
Гангльбауэр тамыржегіш қоңызы

**Гангльбауэр тамыржегіш қоңызы** () – қатты қанаттылар сабының сүген қоңыздар тұқымдасына жататын қоңыз.Табиғатқа сән беретін, саны аз,таралу аймағы тарылып бара жатқан, сирек кездесетін ірі қоңыз. Туыс жүйесінде жеке тұр. Арыс өзені маңында таралған, Қаратау тауында да жекелеп кездеседі. Биік шөпті далалы жерлерде тіршілік етеді.Тауға теңіз деңгейінен 1100 м биіктікке дейін көтеріледі. Дернәсілі көпжылдық астық тұқымдастар тамырымен қоректенеді. Дамуы белгісіз. Ересектері мамырда белсенді, жекелеген даралары маусымда да кездеседі. Қоңыздар қосымша қорек үшін астық тұқымдастар мен қияқөлең жапырақтарын кеміреді. Түрдің тіршілік ету ортасында белсенді шаруашылық жұмыстарына (жер жырту, малды шектен тыс бағу,өрттер) тыйым салу керек, өйткені
түрдің мүлдем жойылып кетуі мүмкін.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қатты қанаттылар
Чичерин летрус қоңызы

**Чичерин летрус қоңызы** () – қатты қанаттылар сабының қиқоңыздар тұқымдасына жататын, cаны азайып бара жатқан түр. Жоңғар Алатауының оңтүстік-шығысының жергілікті түрі. Батыста Жаркент ауданынан шығыста Құлжа ауданына дейін (ҚХР жерінде) Iле өзенінің оң жағалауынан табылған. Қазақстанда таралу аймағының тек шеті ғана орналасқан. Қоңыз далалы тау етегі мен аласа тауларда тіршілік етеді.Қоңыздар жұптасып, өздері қазған індерде тіршілік етеді. Жапырақтармен және өсімдіктің жас өркендерімен қоректенеді. Көктемнің ортасынан жаздың басына дейін белсенді.Дернәсілдері ересектерінің қор ретінде жинаған өсімдіктерімен қоректенеді. Дамуы бір жылға созылады. Бұл әзірге салыстырмалы кәдімгі түр, бірақ оның саны малды шектен тыс бағу мен жер жыртудан төмендеп барады. Түрді ауыл шаруашылығына қолайkы жерлерде (мысалы тік жарлы беткейлерде) сақтаған жөн болар еді.Түр эфэмерлі жер жағдайының көрсеткіші болып табылады.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қатты қанаттылар
Тоңғыс-маньчжур тілдері

**Тунгус-маньчжур тілдері** - ежелден Шығыс Сібір ме Қиыр Шығысты мекендейтін эвек (тұнғыс), эвен (ламут), негидаль, ороч, удэгей, орок, ульчи, нанай халықтары тілдері. Тунгус-маньчжур тілдерінде сөйлейтіндер Қытайда (Солтүстік-Шығыс Қытай, Шынжаң) және Моголияда (Барги ауд.) кездеседі.
2002 жылғы санақтың нәтижесінде Сібірде Тунгус-маньчжур тобында  72 058 адам  анықталды:
эвенк — 34 989 адам
эвен — 18 886 адам
нанайлар — 11 947 адам
ульчи — 2852 адам
удэгей — 1622 адам
орочтер — 644 адам
негидаль — 527 адам
орок — 327 адам
тазы — 276 адам
Бірақ осылардың арасыда Тунгус-маньчжур тілдерінде  сөйлейтіндері көп есе аз. Көбінесе қариялар сөйлей алады. Оның үстіне Тунгус-маньчжур тілдері орыс, бурят, якут тілдерінің әсеріне ұшыраған. 
Тунгус-маньчжур тілдері мынадай тармақтарға бөлінеді:
# маньчжур тілі және оның сібір т.б. диалекті, бұл топқа олі тіл чжурчжен де енеді
# тунгус тармағы, ол өз ішінен эвенкі, нанай тобына жіктеледі.
Маньчжурлар 16-шы ғасырдың аяқ кезінде монгол жазуын қолданатын. КСРО-дегі эвек, эвен, нанай, удэгейлердің жазуы 1920 жылдардың аяғында латын алфавитіне негізделді. Ал 1936 ж. олар орыс алфавитін қабылдады.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тілдер тобы бойынша санаттар
Жабайы өгіз

**† Жабайы өгіз** немесе **Тур** - (, немесе  )  -  атропоген дәуірінің екінші жартысыда тіршілік етіп құрып кеткен жабайы сиыр, мүйізді ірі қараның тегі.

## Таралуы
Жабайы өгіз Шығыс жарты шарда кең тарап орманды дала, далалық аймақты мекендеген.

## Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі (шоқтығынан) - 2м, шонданай тұсынан 1,8 м. Салмағы - 800кг-ға дейін.

Маңдай сүйегі жалпақ, аздап ойысты. Сиырдың басқа түріне қарағанда аяғы ұзындау, мүйізі ұзын, алшақ және алдына қарай имек біткен.

Әртүрлі сүйек қалдықтары Қазақстанның көбінесе орталық және солтүстік облыстарында  бірнеше жерден табылған.

Ең соңғы  тур Польшада 1627 ж. ауланған.

## Тағы қараңыз
#Сиыр
#[Тур (млекопитающее)](https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D1%80_(%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B5))

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.eurowildlife.org/news/the-aurochs-is-about-to-return-to-the-mountains-of-central-europe/|title
* http://www.webcitation.org/6IEa5k1bj}}
* http://www.naukawpolsce.pap.pl/en/news/news,68335,polish

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Қуысмүйізділер
Санат:Антропогенез
Санат:Құрып біткен жануарлар
Турин шарты

**Турин шарты** (1860ж) - Савойя провинциясы мен Ницца округын Францияға беру жөнінде Сардиния корольдығы мен Франция арасында жасалға шарт. 
1860 ж. 24 наурызда Туриде қол қойылды. Пломбьер келісімі (1858ж) бойынша Франция Сардиния корольдығы жағында Австрияға қарсы соғысқа қатысуға,  сол үшін Савойя провинциясы мен Ницца округын алуға тиісті болды. Франция келісімді бұзып, Автриямен уақытша бітім жасады. Уақытша бітім негізінде Сардиния корольдығы тек Ломбардияны алды және оған Орталық Италия мемлекеттері қосылды. 
Савойя провинциясы мен Ниццада  плебисцит жүргізілді, содан кейін бұл аймақ Францияға қосылды.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:1860 жыл
Санат:Францияның халықаралық келісімдері
Турнир

**Турнир** - (нем. tournier) - 
# Орта ғасырлық Батыс Еуропа елдері рыцарьларының әскери сайысы. Турнир көп елдерде 16 ғасырда тоқтатылды.
# Спорт жарысын өткізудің бір түрі; мұнда екі жақ  бір-біріне қарсы тікелей  бәсекеге (күрес, бокс, шахмат, дойбы т.б.) түседі

### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Терминология
Түп тұлға

**Түп тұлға** - әдеби бейнеге негіз болған ақиқат өмірде жасаушы адам. Мысалы, Сабит Мұқановтың "Ботакөз" романындағы Асқар мен Амантай образының Түп тұлғасы Ә.Жанкелдин ме Аманкелді Иманов болды.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Терминология
Түркістан кедейлері (газет)

**"Түркістан кедейлері"** - Түркістан армиясы саяси басқармасының апталық газеті. 
Ташкентте біраз уақыт шығып тұрды. Газетте Совет  Республикасын қорғау, еңбекшілерге интерационалдық, патриоттық тәрбие беру мәселелері, Қызыл армия бөлімдерінің  майдандық хабарлары, ішкі-сыртқы жаңалықтар жазылды.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Газеттер
Турфан қазаншұңқыры

thumb|right
**Турфан қазан шұңқыры** немесе **Турфан ойпаты** - *қыт. 吐魯番盆地, уйғырша تۇرپان ئويمانلىغى, Турпан ойманлиғи* -  Батыс Қытайдағы Шығыс Тянь-Шань сілемдерінің тектоникалық ойпаты.

## Сипаттамасы
Қытайдың оңтүстік-батысында жатыр. Мұнда Орталық Азиядағы ең төмен ойыс (–154 м) орналасқан. Тұрфан қазаншұңқырының ұзындығы 200 км, ені 70 км.

Мезокайнозойдың құм-сазынан түзілген. Түбі - сор.

## Климаты
thumb|left|160px| Турфан қазаншұңқырының касындағы қалыпты көрініс
Климаты - тым континентті. Жазы ыстық, шілдеде орташа температура 33 °С, ең жоғарысы 47,6 °С. Қысы суық, қаңтардың орташа температурасы -9,6 °С. Жылдық жауын-шашыны 20 мм.

Өсімдік жамылғысы өте кедей: шөл мен сорда өсетін өсімдіктер құрайды. Шеткі жақтарында шұраттар (оазистер) кездеседі.

Турфан қаласы бар.

## Тарихы

Ежелгі Гаочан қаласы Ұлы Жібек жолының маңызды бекеті болған. Қала тарихы б.з.д. 1 ғасырдан басталады. 14 ғасырларды қала соғыстың нәтижесінде өртке салынып жойылған.

Турфан қаласынан 30 км қашықтықта орналасқан *Безеклік Мың Будда тау үңгірінің* қабырғаларында Тан әулетінен Юань әулетіне дейінгі кезеңде салынған көптеген фрескалардың тарихшылар үшін маңызы зор. 77 белгілі тау үңгірлерінен 40-нда фрескалар табылған.

Гаочан қаласынан 6 км қашықтық шамасында ақсүйектер, мемлекет қайраткерлерін жерлеген мазар табылған. Мазарат шамасымен Цзинь әулеті тұсынан Тан әулетінің билігінің ортасына дейін болған.

## Тағы қараңыз
#Депрессия (география)

## Дереккөздер
* Hill, John E. 2003. «Annotated Translation of the Chapter on the Western Regions according to the *Hou Hanshu*.» 2nd Draft Edition. ссылка
* Hill, John E. 2004. *The Peoples of the West from the Weilue* 魏略 *by Yu Huan* 魚豢*: A Third Century Chinese Account Composed between 239 and 265 CE.* Draft annotated English translation. ссылка
* Hulsewé A. F. P. and Loewe M. A. N. 1979. *China in Central Asia: The Early Stage 125 BC — AD 23: an annotated translation of chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty*. E. J. Brill, Leiden.
* Puri, B. N. *Buddhism in Central Asia*, Motilal Banarsidass Publishers Private Limited, Delhi, 1987. (2000 reprint).
* Stein, Aurel M. 1912. *Ruins of Desert Cathay: Personal narrative of explorations in Central Asia and westernmost China*, 2 vols. Reprint: Delhi. Low Price Publications. 1990.
* Stein, Aurel M. 1921. *Serindia: Detailed report of explorations in Central Asia and westernmost China*, 5 vols. London & Oxford. Clarendon Press. Reprint: Delhi. Motilal Banarsidass. 1980. ссылка 
* Stein Aurel M. 1928. *Innermost Asia: Detailed report of explorations in Central Asia, Kan-su and Eastern Iran*, 5 vols. Clarendon Press. Reprint: New Delhi. Cosmo Publications. 1981.
* Yu, Taishan. 2004. *A History of the Relationships between the Western and Eastern Han, Wei, Jin, Northern and Southern Dynasties and the Western Regions*. Sino-Platonic Papers No. 131 наурыз, 2004. Dept. of East Asian Languages and Civilizations, University of Pennsylvania.

Санат:Қытай географиясы
Санат:Қазаншұңқырлар
Түркі-араб сөздігі

**Түркі-араб сөздігі** ("Китаб маджму тарджуман туркий уа аджамий уа маголий" - "Түркі, парсы және моңғол тілдерінің тәржімасы") - мамлюк қыпшақтарының сөйлеу тілін оқып үйрену үшін араб тілінде жазылған сөздік. Авторы белгісіз. Кейде "Хоутсма (осы сөздікті 1894 ж. неміс тілінде тұңғыш бастырушы) сөздігі" деп те атайды.
Қолжазба не 1245ж (Хоутсма), не 1343 ж. (Флемминг) жазылып біткен. Көлемі 76 бет, түркше бөлімі 62 бет. 
"Түркі-араб сөздігі" - қазіргі қыпшақ тілдерінің тарихын зерттеп білу үшін құнды еңбек.

## Тағы қараңыз
## Сыртқы сілтемелер
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы, “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Босаға (астеризм)

Босаға — Егіздер шоқжұлдызындағы (Кастор мен Поллукс) және Жетекші шоқжұлдызындағы (Капелла мен Менкалинан) жарық жұлдыздарынан құралған астеризм. Қыс бойы аспанда жайнап тұратын Үркер, Таразы (Мизам), Сүмбіле сияқты жарық жұлдыздар мамыр айының ортасынан бастап батады. Бірақ Күннің батқан тұсында есіктің екі босағасы сияқты орналасқан 4 жұлдыз батпай жарқырап көзге түседі. Қазақ халқы оларды жыл мезгілдері мен түннің ұзақтығын айыру, дүние тараптарын бағдарлау үшін бақылап, есеп жүргізіп отырған.

## Дереккөздер


Санат:Босаға (астеризм)
Дала сколиясы

нобай
Саны қысқарып бара жатқан түр.Солтүстік Африка, Оңтүстік және Орталық Еуропа, Оңтүстік-Батыс Азия, Орта Азия, Қазақстан,Орталық Азиядан Байкалға дейін таралған. Жыра бұталарында, өзен аңғарларында, орман аралдарында,далалы жерлерде кездеседі. Арнайы биотопқа бейімделмеген. Соңғы даму сатысындағы дернәсілдері жібек пілләда топырақта қыстайды. Олар шілде басында (оңтүстікте ертерек) қуыршаққа айналады, одан шілденің екінші жартысында ересек аралар шығады. Ересек аралар әртүрлі өсімдіктер гүлдерінің тозаңы және шырынымен қоректенеді. Аналықтары жұмыртқаларын тақта мұртты қоңыздың дернәсіліне (қола қоңыз,балауса бұғы қоңыз және т. б.) салады, оларды топырақтың беткі қабатынан тауып алады. Жерді жырту түр санының азаюына әкеледі.Сондықтан түр санының көп шоғырланған жерін тауып, ол жерлерді қорғауды ұйымдастыру керек.

Сурет:Дала сколиясы.jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Жарғақ қанаттылар
Босаға (киіз үй)

Босаға — үй есігінің екі жақтауы. Киіз үйдің де, басқа үйлердің де босағалары  бұрын ағаштан жасалып, қолдан құрастырылған. Қазіргі кезде Босаға есікпен бірге зауытта ағаштан, металдан, темір-бетоннан әзірленеді. Қазақтар Босағаны қасиетті санаған. “Босағаны керме” (немесе Босағаға керілме) деген тыйым осыдан туған. Сондай-ақ, Босаға майлау ырымы да бар. Жастар жеке отау құрғанда немесе біреу жаңа үй алғанда жақын-жуықтары келіп, жаңа үйдің босағасына май жағады. Бұл осы үй берекелі, майдай жұғымды болсын деген ұғымды білдіреді. Сондықтан да қазақ халқы жаңа түскен келінге босаға аттаттырып, сәлем еткізіп, үлкендер бата берген; 

Босаға — Маңдайша мен табалдырық арасын белгілі қашықтықта ұстап тұратын, кереге бекітілетін, адамдардың үйге кіріп-шығуы үшін арнайы жасалған, екі жаққа ашылатын есіктің айналмалылығын (шарнирлігін) қамтамасыз ететін мүшесі.

## Тағы қараңыз
Есік (қазақ үй)
Босаға_майлау
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Киіз үй
Жирен гоплит

нобай
Саны азайып бара жатқан, жеке тіршілік ететін жабайы аралардың бір түрі. Таралу аймағы — шөлейтті-далалы жерлер. Таралу аймағының орталығы — Қазақстан жері. Венгер далаларынан басталған Еуропаның оңтүстік-шығысындағы жіңішке жолақта, түр бір-келкі орналаспаған және сирек. Сонымен қатар,Кіші Азия мен Күнгей Кавказда да кездеседі.Түр негізінен құмды топырақпен тығыз байланысты. Ұшу уақыты — маусым басы мен шілде соңы. Бұршақ тұқымдастары гүлдерін тозаңдандырады. Тапталған немесе сары топырақпен араласқан құмды тік жарларда топтанып ұялайды. Саны адамның шаруашылық әсерінен (малды шектен тыс бағу, құмды топырақтың өзгеріске ұшырауы,құмды тік жарлардың бұзылуы) азайып отыр. Түрді қорғау үшін олардың тіршілік мекендерінде мал бағуды тоқтату, құмды бекіту, қорықтар мен шағын қорықтар ұйымдастыру керек.

Сурет:Жирен гоплит.jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Балауса барылдауық қоңыз

**Балауса барылдауық қоңыз** () – қатты қанаттылар сабының барылдауық қоңыздар тұқымдасына жататын қоңыз. Аз зерттелген түр. Солтүстік,Орталық және Шығыс Тянь-Шань жоталарының жергілікті түрі. Батыста Сонкуль мен Токмак көлінде, шығыста Кіші Юлдус аңғарына дейін таралған.Қазақстанда Iле Алатауының шығыс бөлігін (батысқа шамамен Түрген сайына дейін), сонымен қатар Кетпен, Күнгей және Теріскей Алатау жоталарын қоныстайды. Теңіз деңгейінен 1800–3500 м биіктіктегі шыршалар мен альпі шалғындары белдеуінде тіршілік етеді. Кейде далалы беткейге шығып, 1000 метрге дейін төмен түседі. Қоңыздар жыл бойы белсенді. Ұсақ моллюскалардың бақалшағын кеміріп қоректенеді.Солтүстік Тянь-Шаньда сирек. Биологиясын зерттеу және қолдан өсіру керек.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Семенов барылдауық қоңызы

нобай
**Семенов барылдауық қоңызы** () – барылдауық қоңыздар тұқымдасының биологиялық түрі. Саны кәдімгідей қысқарып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Iле Алатауы жергілікті түрі.Республика фаунасындағы ең әдемі қоңыздың бірі. Теңіз деңгейінен 500–1800 м биіктікте кездеседі. Далалы өсімдіктері бар жерлерде тіршілік етеді. Ересегінің белсенділігінің шарықтау шегі көктемде (сәуір-маусым басы). Бұл — күндізгі жыртқыш,ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді.Түрдің тіршілік ету ортасын өндірістік және ауыл шаруашылық игеруінен, улы химикаттарды пайдаланудан, әуесқойлардың шектен тыс көп ұстауынан қазіргі кезде Алматы маңынан тек жекелеген дараларын кездестіруге болады.Қорғалатын жерлерді ұйымдастырса (бірнеше қорықшалар,мүмкіндігінше, Шарын өзені аңғарында қорық құру), тіршілік ету орталарында жаппай химиялық өңдеуді тоқтатса, әуесқойлардың жинауын қысқартса, түрдің сақталуы мүмкін.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қатты қанаттылар
Сольский барылдауық қоңызы

нобай
**Сольский барылдауық қоңызы** () – барылдауық қоңыздар тұқымдасының биологиялық түрі. Саны мен таралу аймағы шағын,табиғатқа сән беретін ірі қоңыз түрі.Қазақстанда Жоңғар Алатауының оңтүстік-шығысындағы Тышқантау тауынан, Кетпен жотасынан, Теріскей Алатау жотасының шығыс бөлігінен, батысқа Қарқараға дейін, Iле мен Баянқол өзендерінің тоғайларынан белгілі. Қытайда Боро-Хоро жотасы, Қандалақ аңғары,Үлкен және Кіші Юлдуста кездескен.Теңіз деңгейінен 2600 м биіктіктегі шалғынды жерлерде тіршілік етеді, жазықтықта тоғайлы ормандарды қоныстайды. Ересектері сәуір соңынан шілде басына дейін белсенді. Моллюскалардың бақалшақтарын кеміріп, қоректенеді.Түр Кетпен жотасында салыстырмалы сирек, қалған жерлерде саны аз. Iле өзенінің аңғарларындағы тоғайларда саны едәуір төмендеп барады. Оған тоғайлы ормандардың бүлінуі және таулы жерлерде малды шектен тыс бағу әсер етіп отыр. Кетпен жотасының адам аз баратын бір сайында шағын қорық ұйымдастыру керек. Сонымен қатар Iле өзенінің төменгі ағысындағы тоғайларда қорық пен қорықша ұйымдастыру қажет.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қатты қанаттылар
Саяқ кенді ауданы

**Саяқ кенді ауданы** – Қарағанды облысында Балқаш қаласынан шығысқа қарай 200 км жерде, 
Балқаш – Саяқ – Ақтоғай темір жолының бойында орналасқан кенді өңір. Кен орны 1930 жылы ашылып, кен өндіру жұмыстары 1970 жылы басталған.

## Геологиялық құрылымы
Саяқ кенді ауданы батыс, солтүстік-батыс бағытта 60 км-ге созылған, ені 40 км болатын Саяқ грабен-синклин құрылымында орналасқан. Кенді өңір тас көмірдің карбонатты-терригендік шөгінділерінен құралған, олардың ұзындығы 30 – 40 км-дей, қалыңдығы 4000 м. Кентас денелері интрузивтер мен карбонатты шөгінділер жапсарындағы әктастар есебінен түзілген скарндармен байланысады. Олар қабатты, линза, баған және күрделі пішінді келеді.

## Сипаты
Саяқ кенді ауданы бір-бірінен алшақ орналасқан Саяқ І, ІІ, ІІІ, ІV, Тастау, Молдыбай, Жамбас, Берқара, Жұмбақ, Үміт, т.б. кен орындарын біріктіреді. Кентасының сапасы жоғары. Кен орындарының негізгі өнеркәсіптік құндылығы скарндағы алтын-молибден-мыс ассоциациясымен байланысты. 

## Минералдары
Басты минералдары: борнит, халькопирит, буланжерит, арсенопирит, кобальтин, молибденит, т.б. Өндірістік мәні бар металдары: мыс (10 – 15%), молибден (0,01 – 1%), кобальт (0,151%), алтын (орташа 7,8 г/т), т.б. Кентас ашық кеніш арқылы өндіріледі. Ауданның кен орындары «Балқашмыс» кәсіпорнының шикізат базасы болып табылады. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Керемет барылдауық қоңыз

нобай
нобай
Аз зерттелген, сирек кездесетін,табиғатты әшекейлейтін түр.Алтайдың бірнеше жерінені.Барнаул, Өскемен, Жаңа Бұқтырма, Рахман бұлақтары,Қалбы жотасы, Шығыс Қазақстан облысының Ұлан және Алтай аудандарынан табылған. Бәлкім, орман түрі. Қоңыздар жаз бойы кездеседі. Түрдің кездескен жерінде қорық немесе қорықшалар ұйымдастыру қажет. Мысалы, Рахман бұлақтары маңында ұстауға тыйым салу керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қатты қанаттылар
Ақтөбе ауылдық округі (Жуалы ауданы)

**Ақтөбе ауылдық округі** — Жамбыл облысы, Жуалы ауданы құрамындағы ауылдық әкімшілік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтоған, Бәйтерек, Жаңаталап ауылдары, Күркіреусу темір жол бекеті кіреді. Орталығы - Бәйтерек ауылы. Ауылдық округ оңтүстік-шығысында Қырғызстан Республикасымен шектеседі, батысында Қызыларық ауылдық округімен шектеседі. Ауданның басқа аймақтарына қарағанда қысы жылы, көктем ерте шығады.

## Жер көлемі
Жер көлемі 12880 га. 111 шаруа қожалығы, 1 ЖШС жұмыс істейді. Егіншілік пен мал шаруашылығы дамыған. Картоптың элиталық тұқымын өсірумен айналысады. Егіншілікке Көксай өзенінің суы пайдаланылады.

## Инфрақұрылымы
Округте 2 орта, бастауыш мектеп, балабақша, мәдениет үйі, 2 кітапхана, фельдшерлік пункт, ауылдық амбулатория жұмыс істейді.

## Дереккөздер
 

Санат:Жуалы ауданы ауылдық округтері
Ұзынша сымыр

нобай
Тар эндемикті түр жоғалып бара жатқан түр. Палеарктика фаунасының Parafaіrmaіrіa туысының төрт түрінің бірі. Зайсан шұңқырынан (Қара Ертістің сол жағалауынан, Боран елді мекенінің маңынан) жиналған бір жиынтықтан белгілі. Жағалаулық бекінген құмнан жиналған.Қияқөлең (Carexsp.) жапырағымен қоректенеді, ересек аналықтары шілденің ортасында пайда болады. Малды шектен тыс жаю нәтижесінде пайда болатын құм көшкінінен түр саны кеміп отыр. Түрдің тіршілік ететін ортасында малды шектен тыс жаймаса,түрді қорғап қалуға болады.

Сурет:Ұзынша сымыр  .jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Сервилдің Севчугі

нобай
Қазақстан жеріндегі таралу аймағы шектеулі, саны азайып бара жатқан, сирек кездесетін шегіртке түрі. ТМД фаунасындағы Onconotus F. d. W. туысының екі түрінің бірі. Бұл — мығым, ірі қанатсыз шегіртке қара қоңыр түсті,аталығының алдыңғы кеудесі мен құрсағында сары суреттері бар. Далалы жерлерде оңтүстік-шығыс Сібірге дейін таралған. Бұталы өсімдікті түрлі шөпті-астық тұқымдасты далаларда тіршілік етеді. Аналығы әдетте жерде жүгіріп жүреді, аталығы көбіне биік шөптің сабақтары мен бұталарда кездеседі. Көбею кезінде аталықтары аналықтарын еліктіру үшін қатты шырылдайды.Өсімдіктермен қоректенеді. Ауыл шаруашылығында далалы жерлерді қарқынды игеру түрдің тіршілік ортасын қатты қысқартты. Түрді қорғау үшін кездесетін жерлерін тауып, мүмкіндігінше қорғалатын жерге айналдыру керек.

Сурет:Сервилдің Севчугі  .jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Ісік түзгіш сымыр

нобай
Мүмкін, Қазақстанда жоғалып біткен түр. Оның Солтүстік-Батыс Қытайда тіршілік етуі мүмкін. Бұл солтүстік жартышардағы ісік түзгіш сымырдың жалғыз өкілі. Үштік дәуір қалдығы. Іле өзенінің орта ағысындағы Үлкен Қалқан маңынан жиналған бір жиынтықтан белгілі. Жиналған жері Қапшағай су қоймасының астында қалып қойған. Тоғайлы ормандарда тіршілік етеді. Жыңғылдың (Tamarіx spp.) жасыл бұтақшаларының түбіндегі түйіндер арасында қоректенеді. Түйіндер арасына орналасқан дернәсілдер жасыл етті қабықпен бірігіп өсіп, ісік түзеді. Iсік қуысы тегіс,пішінсіз. Дернәсілдің одан арғы дамуы ісік ішінде өтеді. Пайда болған аналық күз басында ашылған ісіктен шығады. Қалған ісіктер қурап түсіп қалады. Бір өркенде 1–2 ісік дамиды. Өзен суы ағысын реттеу түр санына зиянды әсер етеді.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Сымырлар
Қоңырқанатты шегіртке

нобай
Сирек кездесетін түр, Орта Азия мен Қазақстан жергілікті түрі.Бұл ірі шегіртке сары сұр немесе қоңыр түсті, қанаттары жақсы жетілген. Орта Азия мен Қазақстанда таралған. Жазықтықта су жағалауы ландшафтында, аласа тау сайларында және үстіртте мезофильді және
гигрофильді өсімдіктер арасында кездеседі.Таулы аудандарда негізінен ұсақ өзендердің жоғарғы жағында тіршілік етеді.Тауда ағашты-бұталы өсімдіктер (бадам, баялыш және т. б.) арасында кездеседі. Өсімдіктермен де (итмұрын гүл күлтелерімен, югана және андыз жапырақтарымен),жануарлармен де (Conophyma туысы шегірткелерімен) қоректенеді. Таралу аймағының жазықтық бөлігінде саны төмен (жинау кезінде 1–2 дана), тауда шамалы жоғары (5 данаға дейін).Түрдің санының азаюына жердің шөлге айналуы, яғни мезофильді өсімдікті жерлердің азаюы әсер етеді.

Сурет:Қоңырқанатты шегіртке  .jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Санат:Турақанаттылар
Қысқақанатты боливария дәуіті

Саны азайып бара жатқан дәуіт түрі. Қырымда, оңтүстік далалы аймақта (Поволжьеден Ертіске дейін), Кавказда, Күнгей Кавказда, Орта Азияда, Батыс және Оңтүстік Қазақстанда,Кіші Азияда, Сирия, Иран, Крит аралында, шығыста Оңтүстік-Батыс Моңғолияға дейін таралған. Жусанды-астық тұқымдасты, сортаңды шөлдер мен шөлейттер, сирек ксерофитті өсімдіктері бар құрғақтау етегінде тіршілік етеді. Тұран ойпатының оңтүстігіндегі тоғайдан белгілі. Бұл жыртқыш, жемтігін іздеп сирек өсімдіктер арасымен жерде белсенді қозғалады. Дамуы және қорек құрамы туралы мәліметтер жоқ. Кең көлемді жусанды жазықтықтарда сирек кездеседі.Тау баурайында 1 сағаттық жолда 3 данадан артық кездеспейді.Малды шектен тыс бағатын жерлерде саны азайып отыр.Қазақстанда түрдің таралған жерлеріне онша қатты әсер
етпесе, онда ерекше шаралар қолдану керек емес.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Дәуіттер
Әдемі қыз инелік

нобай
Таралу аймағының едәуір бөлігінде саны азайып бара жатқан түр. Ежелгі тұқымдас өкілі, бұған кіретін көпшілік түрлердің алшақ «қалдық» таралу аймақтары бар. Зоологиялық зерттеуде — қызықты нысана. Таралу аймағы Еуропа,Солтүстік Африка,ТМД-ның Еуропа бөлігі (солтүстік-шығыссыз), Қазақстан,Орта Азия,Оңтүстік Сібір мен Жапонияны қамтиды. Түбі құмды және ұсақ тасты өзендер мен жылғаларда тіршілік етеді, сирек терең ағын көлдерде кездеседі. Ересектерінің ұшуы маусым басынан тамыз соңына дейін созылады. Дамуы екі жылға созылады.Ересегі үнемі су маңында болады. Таралу аймағының көп жерінде ұсақ өзендердің ластануы мен ағысын реттеуге байланысты саны қысқарып отыр. Жарқыраған метал түсті ашық бояуына байланысты оңай ұсталады.Оқу коллекциясына жинау нысанасынан тез арада алып тастау керек.

Сурет:Әдемі қыз инелік.jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л.

Санат:Инеліктер
Арал жіңішкеқұйрықты инелігі

нобай
Таралу аймағы шектелген, сирек кездесетін инелік түрі. ТМД-дағы жалғыз туыстың өкілі,түрге ашық полиморфизм тән. Түр Оңтүстік Жайықтағы жайылым көл дерінен және Сырдария өзені жайылымдарынан табылған бірлі-жарымды данасы арқылы белгілі.Қазақстандағы таралу аймағында Сырдария өзенінің тасуынан пайда болатын жайылма көлдердің тоғайларында тіршілік етеді. Қазіргі уақытта өзен суы ағысын реттеуге және суару үшін алынған судың нәтижесінде жайылма көлдер саны күрт қысқарып кетті. Тіршілік ететін ортасының азаюына байланысты түрдің мүлдем жойылып кету қаупі бар. Түрді айналасындағы бірлестігімен түгел қорғау үшін Сырдария өзенінің орта және төменгі ағысында қорық ұйымдастыру,жайылма көлдерге арық арқылы өзеннен су жіберу тоғай фаунасын қорғауға мүмкіншілік береді.

Сурет:Арал жіңішкеқұйрықты инелігі .jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Инеліктер
Түркістан туркомилаксы

**Түркістан туркомилаксы** () – Саны азайып бара жатқан түр.Солтүстік және Орталық Тянь-Шань тау жүйесі жергілікті түрі. Неоген дәуірінен Тянь-Шань тау жүйесінде қалыптасып сақталған ежелгі фауна қалдығы.Теңіз деңгейінен 900–3200 м биіктікте тау етегінен Альпі шабындықтарына дейін кең таралған. Turcomіlax turkestanus тау етегіндегі жемісті бақтар мен көкөністі егістіктерден де табылған. Тау өзені мен жылғаларының жағасындағы шыршалы ормандарда өте көп кездеседі. Көбею кезеңі — маусым-шілде айлары. Ересек даралары жылдың жылы мезгілінде ұзағынан кездеседі. Ағаштар мен бұталарды кесу,тау жазықтығындағы тыңайған жерлерді жырту, малды шектен тыс ұзақ бағу, дала және орман өрттері түрдің санын қысқартады. Түрді сақтау үшін саны салыстырмалы көп кездесетін жерлерді өрт пен малды шектен тыс бағудан қорғау керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Ұлулар‎
Цветков туркомилаксы

нобай
Саны қысқарып бара жатқан түр.Iле Алатауы жергілікті түрі. Неогенде Тянь-Шань тауларында қалыптасқан ежелгі фауна қалдығы. Негізінен теңіз деңгейінен 900–1600 м биіктікте тау етегі мен орман-шалғын-далалы белдеуде кездеседі. Дала, шалғынды-дала өсімдіктерімен және тяньшань шыршасынан тұратын аралас және қылқан жапырақты ормандардан тұратын тау баурайлары мен сайла-
рында тіршілік етеді.Көбеюі және жұмыртқа салуы — маусым-шілде ай ларында өтеді. Ұрпақтары 20–24 күннен кейін шығады. Ересек даралары күзде де кездеседі.Тау етегі жазықтығындағы тың жерлерді игеру, бұталар мен шөпті өртеу, малды шектен тыс бағу түрдің санын
қысқартуға кәдімгідей әсер етеді.Түрді қорғау үшін тау етегіндегі дала өрттерімен күресу және тауда малды шектен тыс бағуды тоқтату керек.

Сурет:Цветков туркомилаксы .jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Шнитников псеудонапеусы

Саны қысқарып бара жатқан түр.Iле Алатауы жергілікті түрі. Неоген дәуірінде Iле Алатауында қалыптасқан ежелгі фауна өкілі.Алматы маңынан, Алматы мемлекеттік қорығынан, Солтүстік Талғар сайынан табылған. Негізінен орманды-шалғынды-далалы бел деуде,орман алаңқайында және теңіз деңгейінен 900–1500 м биіктіктегі шалғынды өсімдікті тау беткейлерінде тіршілік етеді.Саны аз.Тау баурайларындағы түр саны 1 шаршы метрде 8–12 данадан артпайды.Жұмыртқа салатын түр.Маусымда көбейеді. Осы уақытта сперматогенез кезеңі өтеді.Өсімдіктердің жасыл бөліктерімен қоректенеді.Түрді сақтау үшін мына шараларды қолдану керек: таралу аймақ
аралық жерсіндіру, популяцияның тіршілік ететін жерін қоршау,орманды және шабындық өрттерін болдырмау,ағаштар мен бұталарды кескізбеу.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Сол бұрандалы брадибена

нобай
Саны азайып бара жатқан түр. Ежелгі фауна өкілі, неоген дәуірінен Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс тауларында сақталған.Iле және Жоңғар Алатауларында шеңбер шегінен шықпайтын жергілікті түр.Тау беткейлерінде, ағаш, бұта және далалы-шабындық өсімдіктерімен жабылған тау өзені жайылымдарында тіршілік етеді. Жайылым ормандарында тығыз орналасқан.Теңіз деңгейінен
1000–2500 м биіктікте кездеседі.Осыдан 40–50 жыл бұрын түр таралу аймағынан басқа жерлерде кең таралған болатын. Адам әрекетінің жағымсыз жағдайынан (орманды кесу, малды шектен тыс ұзақ жаю,топырақты таптау) соңғы жылдары таралу аймағының жағдайы өзгеріп,түрдің саны қысқарды. Түрді қорғау үшін түр популяцияларын таралу аймақ аралық жерсіндіру жүргізу керек. Тау етегі мен сайларында малды шектен тыс ұзақ жаюды қысқарту керек.

Сурет:Сол бұрандалы брадибена .jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казена