open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қорда

**Қорда** - түрлі органикалық заттарды, өсімдік қалдықтары микроорганизмдердің тіршілік әрекеті әтижесінде шіріту арқылы алынатын өте құнарлы тыңайтқыш.
Қорда жасаудағы негізгі мақсат - тыңайтқыштағы көректік элементтер (азот, калий, фосфор т.б.) мөлшерін арттыру, өсімдік қалдықтарындағы целлюлоза, гемицеллюлоза, пекти мөлшерін кеміту және зиянды микробтар мен құрттарды өлтіру. бұл үшін оргаикалық қалдықты шірітетін микроорганизмге қолайлы жағдай (ылғал, жылу т.б.) туғызу керек. Қордаы шымтезек, садыра, көң, құс саңғырығы, зығыр, сора топаны, ағаш жапырағы, күнбағыс сабағы, жүгері собығы, шіріге шөпті т.б. араластырып әзірлейді. 
Қорданың шымтезек : көң, шымтезек : әк (5:1), шымтезек : фосфорит (20:1) жәе көң-суперфосфат түрлері кең қолданылады. Қорда сүдігер айдағанда, жерді қайта жыртқанда шашып, көшет отырғызғанда ұяға салады.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Тыңайтқыштар
Қоскіндік

**Қоскіндік** - жас төлдің түспеге кіндігіне микробтың енуіен пайда болатын ауру.
Бұл ауру төл лас орында күтіліп, тазалық шаралары сақталмаған шаруашылықта жиі кездеседі.
Әдетте төлдің кіндігінің қалдығы 4-8 күнде түсіп, орны тыртық болып жазылады. Қоскіндікте төлдің кіндік қалдығы дымқылданып, төңірегі іседі, дене температурасы көтеріледі, ауру асқығанда төл өліміне қауып туады.
Емі: Қоскіндікте төлдің зақымдалған кіндік қалдығын сылып тастап йод жағады, марганец қышқыл калий ертіндісімен күйдіреді, страптоцид себеді, құрсақтың көк етіне новокаи қосылған стрептоцид жіберіледі.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Санат:Ветеринария
Сары жайлау

**Сары жайлау** — Тәттімбет Қазанғапұлының күйі. Оны Майдасары жайлауына қоныстанған кезінде, күз мезгілінде шығарған. Мұнда табиғаттың әсем суреті, жаз-сайрандағы рахатты шақтар бейнеленеді. Күйдің ішкі философиясы табиғатты суреттеу арқылы жаз думанын бастан кешкен адам өмірінің қайта оралмас бұралаң жолдарын табиғат мезгілімен салыстыруды мегзейді. Күй табиғаты сыршыл, қиялшыл, мөлдір лиризмге толы. Нәзік нюанстар мен әсем ырғақты иірімдер тыңдаушысын бірде желпіндіріп, енді бірде тәтті мұң толқынымен тербетеді.

Санат:Тәттімбеттің шығармалары
Санат:Күйлер
Қоспақ үйрек

**Қоспақ үйрек** -  *(() ,  "anas"- үйрек, "acutus" — үшкір)* - дүниежүзінде ең көп таралған үйрек туысының бір түрі.

## Биологиялық сипаттама
Салмағы 0,7 кг-нан 1,15 кг-ға дейін болады.Тұмсығы 43-53 мм, жайғада қанаты 20-29 см.

Басы, мойны қара, жемсауы ақ, арқасы сұр, құйрығы сүйір, қара.

Құс жылдам ұшады, суда жақсы жүзеді, жыл құсы.

Ерте көктемде ұясын жерге жасап 6-11 жұмыртқа салады. 22-23 күнде балапан басып шығарады.

Қоспақ үйрек өсімдік жапырығы, бүршігі, тұқымыме, құрт-құмырсқаны, олардың личикаларымен көректенеді. Шарушылыққа зиянды құрт-құмырсқаларды жеп пайда келтіреді.

Дәмді еті үшін ауланады.

## Таралуы
Қоспақ үйрек Солтүстік Америка, Евразияда көп таралған. 
Қазақстанда Ақтөбе, Көкшетау, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облысыда көп кездеседі.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер
* http://animalbox.ru/birds/shiloxvost-anas-acuta|title=Шилохвость|publisher=Энциклопедия 
* http://www.webcitation.org/65t9bAYfC|archivedate=2012-03-03
* Позвоночные животные России: Шилохвость 
* Фото, видео и аудио файлы с участием шилохвости 

Санат:жануарлар
Санат:Үйректер
Қоңсы

**Қоңсы** - кедей ауыл, кірме.
Күнкөрісі нашарлау, ішіп-жемі жеткіліксіз, әл-ауқаты аз адамдар. Қоңсы бұрын бай, ауқатты адамдармен жанаса отырып, солардың қызметін істеп күн көретін. Тек аталас, рулас жақын адамдар ғана емес, туыстық жағынан алыстау кірме аталар да қоңсы бола алды. Қоңсы болуда туыстық жағынан гөрі, тұрмыстық жағы көбірек ескеріледі. О баста кедей, пақыр мағынасына пайдаланған. 
*Қоңсы* сөзі кәзіргі заманда қазақ ауылдары арасында көрші, ауылдас мағынасында қолдднылып кеткен.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
 Санат:Әлеуметтік топтар
Светлое (Айыртау ауданы)

**Светлое** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қамсақты ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстікке қарай 53 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 791 адам (393 ер адам және 398 әйел адам) болса, 2009 жылы 476 адамды (235 ер адам және 241 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Сұлукөл (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Сұлукөл** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Сырымбет ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 30 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 190 адам (101 ер адам және 89 әйел адам) болса, 2009 жылы 138 адамды (73 ер адам және 65 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Фотожурналистика

**Фотожурналистика** — фотосуретті негізгі ойды білдіру құралы ретінде қолданатын журналистиканың ерекше түрі. Фотожурналистика фотосуреттің басқа жанрларынан келесі қасиеттерімен ерекшеленеді: 
Уақыт — түсірілімдер оқиғаның даму контектісінде хронологиялық мәнге ие.  
Объективтілік — журналистің оқиғаны бүкпесіз, шынайы түсіруі шарт. 
Ақпараттылық - түсірілімдер мәтінмен қоса алғанда белгілі бір ақпарат беріп, оқырманға оқиға барысы туралы түсінік береді.

## Тарихы
## Фотожурналистика жанрлары
## Танымал фотожурналистер
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
Журналистика
## Сыртқы сілтемелер
#Фотоөнер қоғамдық бірлестігі
Медиа журналистика

## Медиа журналистика
**Медиа журналистика -** бірнеше мүмкіндіктерді біріктіретін, мәтіндік мазмұннан бөлек аудио, видео, фото және анимациялық қосымшалар негізінде ақпарат тарату. Қазір бұқаралық ақпарат құралдарын екіге бөліп қарастыруға болады. Олар:

#Дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдары
#Жаңа медиа
## Тағы қараңыз
## Дереккөздер
#Асхат Еркімбай. Жаңа медиа: монологтан диалогқа. Алматы, 2012  ж.
## Сыртқы сілтемелер
Графика өнері

Графика.

Бұл ұғым суретшілер іс-әрекетінің өте кең және сан алуан шеңберін қамтиды. Живописьтен ерекшелігі сол, графикамен біз барлық жерде кездесеміз. Кітаптағы иллюстрациялар, газеттегі суреттемелер мен карикатуралар, түрлі товарлардың орауыштарын безендіру, көшедегі плакаттар – осының бәрі графика неғұрлым шартты, ол түстер мен формалардың бүкіл байлығын бере алмайды, графика оларды жеңілдете отырып, ең негізгісін таңдап алады.
Графика өнерінің живописьпен кейбір белгілері ортақ: онда да жазықтық үстінде бейнелеу орын алады.

График,живописьші сияқты, перспективаны меңгеруге, анатомияны білуге, сурет сала білуге тиіс. Бірақ егер живописьте түс және ол жасаған колорит бірінші орында тұрса, ал сурет қажетті, бірақ әйтсе де көмекші роль атқарса, графикада суреттің рөлі шешуші, мұнда ол өнердің дербес түріне айналады. Графикада сызықтар, штрихтар, ашық және қара қоңыр дақтардың ара қатынасы жетекші маңызға ие болады. Рас, графика өнерінің кейбір түрлерінде түстер де пайдаланылады, бірақ оның рөлі, әдетте, шектеулі, қызметтік дәрежеде ғана болып қалады.

Ең сараң графика – заттардың тек нобайы ғана беретін сызықтық сурет бірақ мұндай сараң сурет те көп нәрсені – адамның типін, характерін, қимылын бере алады. Суретшінің көзбен дәл өлшеуі, мінсіз талғамы және сенімді қолдары сызықтарға болмашы ауытқулар бере отырып, оны аздап жіңішкерте немесе жуандата отырып, оған түрлі характер береді.
Форманы «пішіндеуге», жарық пен көлеңкені және бір жағынан заттың фактурасын беруге қабілетті штрихтық суреттің мүмкіндіктері үлкен.

Сурет түстермен боялуы да мүмкін әдетте бұл акварельмен немесе пастельмен жасалады. Бұл живопись емес, заттардың түстік сипаттамасына жасалған ишара ғана, басты міндет форманы беру болып қала береді.
Графикаға гравюралардың барлық түрлеріне жатады, суреттерден айырмашылығы сол, оларды көп дана етіп көбейтуге болады. Гравюралар сондай-ақ ақ-қара және түрлі-түсті болады. Түрлі-түсті гравюралар бірнеше тақталардан басылады.
Гравюралардан басқа, графика өнерінің тағы бір түрі – литография да көбейеді. Бұл – бетіне тікелей сурет салынған ерекше жалпақ тастан басып шығару. Литография ақ-қара және түрлі-түсті болады.

Графикалық өнердің ең көп тараған түрі – плакат. Оның түрлері аз емес, бірақ олардың ішіндегі ең бастысы – қоғамдық өмірде елеулі роль атқаратын саяси, үгіт плакаты. Плакаттың аса маңызды ерекшелігі суреттің қысқаша жазумен мағыналық және композициялық жағынан бірігуі болып табылады.

Сатиралық графика – карикатура да бүгінгі өмірде айтарлықтай роль атқарады. Олармен біз, газеттің немесе журналдың кезекті санын аша отырып, күн сайын ұшырасамыз.
Графика үшін тұтас алғанда қолданылған түстің шарттылығы, образдың жалпылығы, әсірелеу мен символика тән. Графика өнерінде живописьпен және скульптурамен салыстырғанда сыртқы ұқсастықтан едәуір ауытқуға жол беріледі

Санат:Графика
Қараөрік тұқымдас тармағы

**Қараөріктер тұқымдас  тармағы**. Ағаштар, бұталар. Гүл табаны ойыс, бірақ ол гүл түйінімен (жатынмен) бірікпеген.

Гинецейі бір ғана жеміс-жапырақшасынан тұрады, тұқымбүрі -2, оның тек біреуі ғана жетіледі. Гүлінің формуласы: * Са(5) Со5 Ам Ог.
Жемісі шырынды, сиректеу құрғақ, сүйекті.

## '''Шие туысы''' (вишня — Сегаті)

Бұл туыстың 150-дей түрі белгілі, бұрынғы БОР-ның флорасында 10 түрі, ал Қазақстанда 7 түрі кездеседі. Жемісті бақтарда бақ шиесін (вишня садовая) және құс шиесін (черешня — С.ауіит) кеңінен отырғызады. Бақ шиесі өсімдіктердің табиғи қауымдастықтарында мүлдем кездеспейді. Құс шиесі Украинаның Карпат тауларында, Кавказда, Молдовада табиғи жағдайда қалың тоғай түзеді. Шие ағашының биіктігі 30 м-ге дейін жетеді.

## Қараөрік туысы (слива, терн — Ргипиз)

Бұл туыста 35 түр бар. Кәдімгі қара өрік (слива домашняя — Р.ёотейіса). Қара өрік мәдени жағдайда көптеген аудандастырылған және жергілікті сорттардың арғы тегі ретіңде (исходная форма) кең таралған өсімдік. Табиғи жағдайда белгісіз. 

## Алша (алыча )

Алша - биіктігі 9—10 м болатын ағаш немесе бұта. Кавказда жөне Орта Азияда өседі. Осы жерлерде көп жағдайда тікенекті қара өрікті (терн — Р.зріпоза) отырғызады. Ол өте тікенекті бұта, көп жағдайда күн жақсы түсетін күнгей беткейлерде, орманның арасыңдағы ашық жерлерде, бұталы қопаларда және жыралар мен сайларда өседі (БОР-дың европалық бөліктерінің орталық жөне оңтүстік зоналарыңца, Кавказда, Батыс Сібірде).

## Дереккөздер

Санат:Қара өрік тұқымдасы
Ку-клукс-клан

thumb|Куклукскланшылар шеруі, 1922
**Ку-клукс-клан, ККК** (ағыл. Ku Klux Klan, KKK) — АҚШ-тағы нәсілшіл астыртын ұйым. Ұйымның атауы грек сөзі « κύκλος» — дөңгелек және ағылшын сөзі «*clan*» — рулық қауым деген сөздерде құралған. 
Алғашқы рет 1865 жылы Теннесси штатындағы Пьюласки қаласында құрылды. Ұйымның мақсаты: «негрлердің басқыншылығынан отанды құтқару, негрлер мен ақ расаның теңдігіне тыйым салу». Жылдар өте ККК-ның «жауларының» тізімі өсе берді, олардың арасында еврейлер, католиктер, коммунисттер, иммигранттар (әсіресе қытайлықтар), гомосексуалисттер.
1868 жылы Ұйымның бөлімшелері 11 штатта белсенді болып, оның қатарларын 600 мыңдай адам құраған. Көбінесе олар – бұрынғы солдаттар мен офицерлер. Әртүрлі мәлімет бойынша 1922 жылдың басында ұйымда 45 штатта 1500 бөлімше болған.
Прогресшіл ұйымдардың қысымымен американ үкіметі ХІХ ғасырдың 70-ші жылдарының басында бұл ұйымға тыйым салуға мәжбүр болды. Ку-клукс-клан астыртын жұмысқа көшті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1914-18 жылдары қара нәсілділердің азаттық қозғалысы өрлеген  кезеңде, 1929-33 жылдары дүниежүзілік экономикалық дағдарыс кезінде, Екінші дүниежүзілік соғыс (1939-1945) аяқталғаннан кейінгі алғашқы жылдары белсенділігі арттырды. 1960 жылдың аяқ кезінде – 1970 жылдардың басында іс-әрекетін қауырт күшейтті.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Санат:1865 жылы құрылған компаниялар
Санат:Расизм
Санат:АҚШ тарихы
Жеке тұлғаның психикалық қасиеттері мен процестері

Жеке тұлғаның психикалық қасиеттері мен процестері. Жеке түлғаның қасиеттері туралы әр түрлі ілімдер бар. Солардың ішінен шындыққа жақыны және бұл жөнінде арнайы тәжірибе арқылы зерттеп оның мәнісін анықтауға із салған неміс психолог К.Левин ілімі.

Бұл ғылыми тұжырым бойынша адамның әр қилы істері мен мінез-құлық ерекшеліктері оның мүддесі мен қажетгілігін анықтайды. Қасиеттілікті қанағаттардыру мен оған қатысты заттар арасындағы байланыс та өзгермелі сол байланысты адам өзінің іс-әрекеті арқылы өзгертеді. Адамды іс-әрекетке ұмтылдырушы – қажеттілік десек, қажеттілік – адам бойындағы күш-қуат. Дене күші қажеттілікке байланысты қозады.
К. Левин зерттеулерінде адамның қажеттілігін қанағаттандыру-дың екі тәсілі аталған. Біріншісі – адам басқа адамдармен салыстырғанда қандай да бір дәрежеге ие болғысы келетіндігі және өзін қоршаған ортада өзіндік орын алуға ұмтылуы. Екіншіде, адам бірсарынды іспен шұғылданса, онда оның қызығуы таусылады. Бұл тәсілдер адамның жеке басының қасиеттерін зерттеуге арналған.
Әлеуметтік қүбылыстарды зерттеу тәсілін “социометрия” – әлеуметтік өлшеу – деп атайды. Бұл тәсілдің негізін салушы психолог Дж. Морено. Бұл әдіс арқылы топтағы адамдардың өзара қатынасындағы наразылығын не татулығын тиісті әдістерге сүйене отырып өлшеуге болады. Мұндай қатынасты зерттеу үшін топтағы адамдарға сұрақ-жауап анкетасы даярланады. Анкетадағы қалауға байланысты мазмұн екі түрге бөлінеді: біреуі – сол кісі өзге кісімен қаншалықты дос, оны шынайы ұната ма, ұнатпай ма, соған байланысты келеді. Екінші түрі – өзге адамның жеке басының қасиеттерін қалайды.
Адамның психикалық қасиеттерін құрастыратын: 1) жеке тұлғаның бақыты; 2) темперамент; 3) мінез; 4) қабілет.
Әр адамның өзгешелігі көптеген себептерге байланысты – ең алдымен айналысқан іс-әрекетке, от басындағы тәрбиеге мектептегі тәрбиеге және басқа да өмірлік жағдайларға.
Ал психикалық процестерге жататын – түйсік, қабылдау, ес, қиял, ойлау, зейін.
Эмоциялық қасиеттер – сезімдер.
Жігерлік қасиеттер – ерік.
Нақты іс-әрекетте психикалық процестер тығыз байланысып жатады да оларға адамның психикалық қасиеттері нақты әсер етеді. Сол байланыстардың ішінде жеке тұлғаның бағыты ерекше маңызды орын алады.
Жеке тұлғаның бағыты – көзқарас, пікір, қажеттіліктер,
қызығулар, бейімділік, іс-әрекет пен тәртіптің негізін салатын себептер, әдет және дағдылардан құрастырылады да солардан көрінеді. Бұлар өмір бойы қалыптасатын болады.
Купфер жасушасы

thumb|Купфер клеткасы
**Купфер жасушасы**  -  қос мекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүт қоректілер мен адам бауырының капилляр тәрізді тамырларының ішкі бетіндегі ретикульды-эндотелий жүйесінің жасушалары.
Купфер жасушасын неміс ғалымы К.Купфер (K.Kupffer) 1878 жылы ашқан. Купфер жасушасы дифферециялабаған эндотелий жасушаларына қарағанда ірі болады. Орыс ғалымы В.К.Высокович алғаш рет (1886) Купфер жасушасының бактерия фагоцитозында маңызы бар екенін ашқан.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
 Санат:гепатология
Санат:Жасушалар
Санат:Иммунды жүйе
Құрастырмалы өрнек

## Құрастырмалы өрнек
Құрастырмалы өрнек. « Қазақ ою – өрнегі құрастырмалы өрнегігің орындалу жүйелілігі ».
Матадан жасалған құрастырмалы өрнекті орындаудың техникалық шарттарымен және дағдыларымен таныстыру.

Құрастырмалы өрнек, құрастырмалы өрнектің түрлері және оның технологиясы, матадан жасалған құрастырмалы өрнекті қолдану.
Сабақтың тәрбиелік мәні. Оқушыларды көркемдік танымға, жұмысты орындау кезінде ұқыптылық пен дәлдікке, жасалатын бұйымға ықтияттылықпен қарауға тәрбиелеу.
Инешаншымдардың көмегімен құрастырмалы өрнекті жасау дағдысын қалыптастыру, құрастырмалы өрнек үшін мата мен жіптерді таңдай білуге үйрету. Ойлау қызметін дамыту.
Құрастырмалы өрнек пайдаланған материалға байланысты мынадай топтарға бөлінеді:
- матадан жасалған құрастырмалы өрнек (өңдеу матасы ретінде атлас, жібек, барқыт, парча, трикотаж, тюльді пайдалануға болады);
- былғарыдан жасалған құрастырмалы өрнек (табиғи былғарыны да, жасанды былғарыны да пайдалануға болады);
- қағаздан, фольгадан жасалған құрастырмалы өрнек;
- үйреншікті емес материалдан жасалған аралас құрастырмалы өрнек (жіптер, өсімдік шемішкелері және т. б.).
матадағы құрастырмалы өрнектер жасалуына қарай мынадай топтарға бөлінеді:
- геометриялық және өсімдік тәрізді құрастыру өрнектері;
- ішкі құрастырмалы өрнек;
- жай беткі жағындағы құрастырмалы өрнек;
- түсіру құрастырмалы өрнегі;
- көлемді құрастырмалы өрнек.
## Гүлді шеңбер түсінігі
Гүлдер үйлесімдігі. Құрастыру кезінде гүлдердің ыңғайлы үйлесімділігін таңдай білу керек. Барлық гүлдерді охроматикалық (ақ, қара және қоңыр түстің барлық белгілері) хроматикалық (спектральдық, түссіз) түрлерге бөледі. Хроматикалық түрлерді жылы және суық түстерге ажыратады. Жылы түстерге: қызыл, сары, қызғылт сары түстер жатады. Суық түстерге: көгілдір, көк, жасыл түстер жатады
## Дереккөздер
Батима Хасенқызы Шмашева

**Шмашева Батима Хасенқызы** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Шу ауданы, Бірлік-Үстем колхозының звеношысы (1947). 1914 жылы Алматы қаласында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Бастауыш мектептің 5 класын бітіріп, 16 жасында, 1930 жылы Калинин атындағы колхозға жұмысқа кіреді. Бірнеше жылдан соң "Бірілік-Үстем колхозына ауысып, колхоз хатшысы болып еңбек етеді, қоғамдық және өндірістік жұмыстарға белсене араласады.
* 1947 жылы қызылшашылар тобын басқарып, колхозда алдыңғы қатарлы топтардың деңгейіне жетеді. 2 гектар жердің әр гектарынан 800 центнерден, өздеріне бекітілген алқаптың әр гектарынан 385 центнерден қант қызылшасын алып, межеленген жоспарды асыра орындап, табысқа жетеді.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Паразитті миногалар

Миногалар миксиндерге қарағанда паразиттік тіршілік етуге аз бейімделген. Ұрықтанған жұмыртқалардан, ересек миногаларға ұқсамай-тын құмқазғыш деп аталатын личинка шығады. Личинканың тұтасып жатқан жүзгіш қанаттары болады. Олардың арқасы-нан құрсақ бөліміне қарай қанаты бар екендігі байқалады. Ар-наулы тыныс түтігі жоқ.

Желбезек қапшықшалары жұтқыншақ ішіне ашылады. Жұтқыншағының құрсақ жағындағы бөлімінде безді түктермен қапталған ойысы бар, бұл ланцетниктегі эндостильдің қызметін атқарады. Бауырында өті болады, көзі терісінің астына жасырынған. Миы басқа органдарымен салыстырғанда үлкенірек деуге болады. Құмқазғыш кейбір белгілерінін, болуына қарағанда (эндостильдің болуы), тіршілік ету тәсілдері жағынан да жалпы алғанда ланцетниктерге ұқсайды. Құм-қазғыштар көпшілік уақытта топырақты қазып, сонын, ішінде жатады. Олар әдетте ересек миногаларға 2—5 жылдың ішінде айналады.
Бұл отряд бір тұқымдастан (реіготуzопісіае) және жеті туыстан құралады. Миногалар — барлық суларда тіршілік ететін-космополиттер.
## Теңіз миногасы
Теңіз миногасының (реtгоmуzоп maчiпиs) ұзындығы 50— 100 см. Бұлар Атлантика мүхитының теңіздерінде кездеседі. Теңізде тіршілік етеді, ал уылдырық шашу кезінде өзенге шығады. Олар теңіздің түрлі тереңдіктерінде тіршілік етеді, кейде олар-ды 500 м терендіктен де кездестіруге болады. Көпшілігінде балықтармен және су түбіндегі омыртқасыздармен қоректенеді. Теңіз миногалары уылдырығын көктемде шашады. Уылдырықтарын су түбін қазып, шұңқыр жасап салады. Кәсіптік маңызы аз. Өкілдері: Каспий (саsріотуzоп wаgпегі) және өзен (Іатреіга fһvіаtіlіs ) миногалары болып саналады. Каспий миногасы Каспий теңізінде тіршілік етеді де, уылдырық шашу үшін сен-тябрьден бастап желтоқсан айына дейін Еділ, Жайық, Кура, Терек өзендеріне шығады. Теңізден өзенге шыру кезінде үйір-үйір болып, өзен ағысына қарсы жоғары қарай, бірнеше жүз километр өрістеп көтеріледі. Уылдырық шашуы наурыз айында басталып, маусым айында аяқталады. Уылдырықтарын су түбіндегі топырақтан жасалған арнаулы шұңқырларға салады. Уылдырық шашуға шыққан миногалар қоректенбейді, ал уылдырық шашып болған соқ олардың барлығы қырылып қалады. Каспий миногасы-ның кәсіптік маңызы үлкен.
## Өзен миногасы
Өзен миногасының (Іаmреtга flиvіаtіlis) денесінің ұзындығы 40 см-дей болады. Бұлар Еуропа мен Азияның солтүстігінде жә-не Солтүстік Америка теңіздерінде кездеседі. Уылдырығын өзенге барып шашады. Олардың уылдырық шашу кезіндегі пайда болған тобы май айында теңізден шығып, Нева езеніне маусым айына дейін келіп жетеді, маусым айының аяғында уылдырық шашады. Уылдырық шашуға келе жатқан миногалар қоректенбейді, сондықтан олардың ішектері шөжіп кетеді. Көктемгі уылдырық шашу процесінен басқа, күзде де уылдырық шашу процесі байқалады. Бұл жағдайда миногалар өзенде қыстап шығады да, келесі жазда уылдырығын шашады. Өзен миногаларыньщ Каспий миногасына карағанда кәсіптік маңызы аз.
## Бұлақ миногасы
Бұлақ миногасы (Іаmреtга рlапегі) ұзындығы 30 см-ге жуық, Еуропа өзендерін мекендейтін, ешуақытта теңізде кездеспейтін жануар. Уылдырығын май айында шашады, уылдырығын шашып болғасын қырылып қалады. Кәсіптік маңызы жоқ.

Санат:Жақсүйексіздер
Телефонның ашылуы

## Телефон
(Сымтетік)- (гректің. τῆλε(теле) — ұзақ и φωνή(фон) — дыбыс, дауыс)- Дыбысты қабылдау және ұзаққа жіберу құрылғысы. Телефонның негізгі түрлері көп: электрсіз телефон, электрлі телефон, радио телефон, желісіз DECT телефон, ұялы телефон.
Электрсіз телефон - бұл ертеректе болған телефон түрі. Пекиндағы «Peking Gazette» газетінің айтуына қарағанда 968 жылы, қытый өнертапқышы Кунг-фу-винг труба арқылы дыбыс жеткізетін thumtsein-ті ойлап тапты. 
Электрлі телефон – шамамен 1000 жылдан кейін 1849—1854 жж. инжинер-механик Шарл Бурсел «телефания» идеясын қалыптастырды. Ең бірінші «телефон» терминін қолданған да Шарл Бурсел еді.
1860 жылы АҚШ-та итальяндық Антонио Меуччи желі арқылы дыбыс жеткізуге болатын құрал ойлаптапты және оның аты Telectrophon.
1891 жылы неміс физигі Иоганн Филипп Рейс Антонио Меуччи-дің құрылғысына ұқсаған, бірақ ол құрылғыда мирофон болған еді және ол қуат көзін гальваникалық батарейкадан алды. Рейс оны Telephon деп атады.
Алғашқы телефонның бір түрі 1876 жылы Александр Белл жағына АҚШ-та ойлап табылды. Оның аты «сөйлейтін телеграф» еді. Сөйлесу ұзақтығы 500метр.
1878 жылы орыс электротехнтгі П. M. Голубицкий телефон құрылысын өзгертіп нағыз орыс телефонын жасады.
1877-1878 жылдары Томас Эдисон телефондағы микрофонды өзгертті бұндай телефондар 1980 жылға дейін қолданылды. Қазір кейбір жерлерде қолданылады. 
Ең алғаш космостық сөйлесу Нью-Йорк пен Лондон арасында болды 1927 жылы.
Ұялы телефон- ең алғашқы ұялы телефондар 1946 жылы АҚШ-та және КСРО-да жасалды. Сөйлесу ұзақтығы 20 км.
Ал нағыз ұялы телефон 1958 жылы. — Л. И. Куприянович жағынан дасалды салмағы 500г. 
Қазіргі телефондар салмағы 80-100г.
Теледидардың ашылуы

*Теледидар(телевизор) –(латын тілінен аударғанда «алыстан көруші») сурет, дыбыс және видеоны желісіз көретін электронды құрылғы.  Ең алғаш теледидардың пайда болуына ХІХ ғасырда Паповтың жасаған радиосы себеп болды. Теледидар(телевизор)  бірден пайда бола қойған жоқ. Ең алдымен 1884 жылы неміс өнертапқышы  Пауль Нипков   «Нипков дискісін» ойлап тапты, бұл механикалық телевиденияның негізі болды. Кейін 1906 жылы 10 қазанда Карл Фердинанд  Браунның оқушысы өнертапқыш Макс Дикманн мен Г. Глаге сурет жіберетін Браун түтікшесін ойлап тапты. 1930 жылы А.П.Константинов  және 1931 жылы  С.И.Катаев сигналды видео сурет ойлап тапты.  Теледидардың негізін 1933 жылы АҚШ-та тұратын 11 сынып  оқитын Ресей инженері В.К.Зворыкин ең алғаш видеосигналды ойлап тапты.  1934 жылы дәл осындай түтікше КСРО-да Б.В.Круссер мен Н.М.Романовтардың арқасында пайда болды. Мұны да толық теледидардың пайда болуы деп айта алмаймыз. КСРО-дағы ең алғаш  теледидар «КВН-49» 1949 жылы ойлап табылды. 1947 жылы АҚШ-та 180 мыңға жуық теледидар болған. Ал 1953 жылы олардың саны 28 млн-ға жетті. Осылайша теледидар(телевизор)  жасалған.*
Битбокс

**Битбоксинг**- ритмикалық суреттердің (бит) және дыбыс аппараттарының, ауыз мүшелерінің көмегімен түрлі әуендерді шығару өнері. 

Көбінесе битбоксинг хип-хоп композицияларының аккомпаненттеуде пайдаланады. Хип-хоп мәдениетіндегі бесінші элемент.
Битбокс ерте кездерден бастап кең түрде қолданылған. (мысалы,1934 жылы КСРО -да "Весёлые ребята" фильмінде, 1968 жылы "Шпионские страсти" мульфильмінде)http://vk.com/wabb1 - вконтакте желісіндегі ең танымал бірлестіктердің бірі
нобай|Бұл схема кәсіпкой битбоксерлерде жақсы дамыған
"Битбоксинг" сөзі ағылшын тілінен аударылғанда «beatbox» яғни, драм-машина(ағыл.. drum machine) дегенді білдіреді.
нобай|Shlomo
## Тарихы
Битбоксинг Нью-Йоркте пайда болып, әлемге таныла бастады. Алғаш битбоксшілер *Doug E. Fresh, Biz Markie және Buffy* болды.
### 1980 жылдары
1980 жылдардағы ең алғашқы запись «La Di Da Di»(Doug E. Fresh және Slick Rick) болды. Сол кездегі жарқын орындаушылардың бірі Знамер Дэн.
## Битбокс ерекшеліктері
Битбоксинг ауыз мүшелерінің көмегімен шығарылатын мелодиялармен, биттермен, ритмдермен байланысты өнер. Сонымен қатар, ол вокалды скрэтчинг, ән айту, иммитация тағы басқаларын қосады.

## Дереккөздер

Санат:Битбокс
Созылмалы панкреатит

## Созылмалы панкератит
Соызлмалы панкератит полиэтиологичлвқ,негізінде қабынулық,фиброздық,склероздық өзгерістерге жататын және олардың біртіндеп ұйқы безінің  сыртқы және ішкі сұйықтық сөлінің жетіспеушілігін тудыратын ауру.
Этиологиясы мен патогонезі.Этиологиялық себептері алуан түрлі,олар көбінесее өт жолдарының аурулары,әсіресе өт тасы ауруы,жедел панкератит,арақ шарапты мөлшерден тыс көп қабылдау,он екі елі ішектің және асқазаннцың аурулары,ас қорыту ағзаларының паразиттері,тағамға аллергия,әр түрлі улы себеп-шарттардың әсері,ұйқы безінің жергілікті түйілуі,тромбоз,эмболияның әсерінен бұзылуы т.б.Кейбір жағдайларда ауру себебі анықталммай да қалады.
Клиникалық көрінісі.Негізгі клиникалық синдром ол ауыру сезімі.Ол ұстамалы не тұрақты түрде болады.Патологиялық ошақтың орналасуына байланысты ауыру сезімі эпигастрий тұсында не құрсақтың жоғарғы бөлімінде орналасады,кейде кіндік айналасы ауырады.Ауыру майлы тамақты,арақты қабылдауымен тікелей байланысты,сол жақ қарға,жауырын,мойын тұстарына және іштің сол жақ бөлімдеріне беріледі.Науқас тәбетінің нашарлауына,кекірікке,жүректің айнып,құсуына,іштің кебуіне және қтуіне сияқты жүдегеніне шағымданады.Созылмалы панкреатит кезінде науқас нәжістің өзгеруіне мән береді.
Науқасты көріп қараған кезде терісінің және көздің ақ қабатының сарғайғандығын байқаймыз.Пальпация әдісімен тексергенде ұйқы безі аумағы ауырады,кейбір жүдеу адамдарда ол қатайып,тығыз түрде анықталады.
Созылмалы панкреатиттің ауыр кезеңінде қандағы нейтрофилді лейкоцитозбен және ЭТЖ-ның көбеюімен сипатталады.Аурудың үдеу кезеңінде ұйқы безі ферменттерінің қандағы және зәрдегі мөлшері уақытша көтеріліп,кейінгі кезеңдерінде қайта қалпына келеді.Ал ол ұйқы ьезінің ауыр зақымдануында төмендейді.Бездің эндокриндік қызметінің нашарлауынан гипергликемия және глюкозурия дамиды.Копрологияда белоктар мен майлардың қорытылуының бұзылуының көрсететін белгілер пайда болуы мүмкін.
Рентгенограммадан ұйқы безінің кальцификаттарын көруге болады.Ультрадыбыстық зерттеу біздің орналасқан жері мен өлшемін ғана көрсетіп қоймай,ондағы өзгерістерді,жылауықтарды,псевдокисталарды,өзектердің кеңеюін не тарылуын анықтайды.Эндоскопиялық панкреатография кезінде биоптатты зерттеп,бездің морфологиялық сипаттамасын анықтауға болады.
Созылмалы панкреатит қантты диабет ауруына жиі ұшыратады.Науқас асқынбай,ұйқы безінің қызметі көп өзгермесе,ауру ұзақ уақыт бойы байқамай жүре береді.Бұл ауруда жүдеу мен уақытша оңалу кезеңдері алмасып отырады.
## Дерек көздер
Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Б.Н,Алматы-2009.
Ұнтақтар

Өндіріс пен ауыл шаруашылығында, сол секілді тамақ өнеркәсібі мен өндірісінде қолданылатын көптеген заттар мен шикізаттар, товарлар **ұнтақ** күйінде кездеседі, мысалы, ұнтақ отындар, күйе, ұн, крахмал, қүрғақ бояулар мен пигменттер, цемент, бор сияқты құрылыс материалдары, минералды және органикалық тыңайтқыштар, дәрі-дәрмектер мен иісті препараттар, тағам өнімдері және басқалар.

Ұнтақтар өзінің көптеген сипатына орай аэрозольдерге өте жақын, тіпті оны қатты дисперстік фазасы жинақталған аэрозоль ретінде қарастыруға да болады. Ұнтақтарға ірі дисперстік, седиментациялық тұрғыдан тұрақсыз системаларды да жатқызуға болады. 

Ұнтақ бөлшектерінің өлшемі және оған тікелей тәуелді болатын олардың меншікті беткі қабатының қолданбалы мәні зор/Айталық, баяу реңінің, ашықтығы мен бояғыштық қабілеті, тамақ өнімінде қолданылатын ұнтақтардың дәмділігі, тағы да басқалар олардың дисперстілік дәрежесіне байланысты. Ал ондағы бөлшек өлшемін микроскоптық, седиментациялық және елеу әдістерімен анықтауға болады. Ұнтақтағы бөлшектердің меншікті беткі қабатын, азоттың бөлшектерге адсорбциялануымен немесе ұнтау арқылы сүзілген сұйық мөлшерімен, сол сияқты ұнтақ арқылы сорылған ауа көмегімен анықтайды.

Бөлшектерден тұратын қабат бетін, осы қабаттағы кіші бөлшектердің қозғалуын қарастырудың мәні зор, өйткені олар ұнтақты тасымалдауға негіз болады. Бұл қозғалыстар үш түрлі тәсілмен жүзеге асуы мүмкін: 1. Бөлшектер ұнтақ бетінде домалап қозғалады. 2. Бөлшектер ұнтақ бетінен бөлініп көтеріледі және өте тез, сол сәтте-ақ төмен түседі, яғни бөлшек “секіре” қозғалады. 3. Бөлшектер аэрозоль күйінде қозғалады немесе ол жел ағымымен бірге жүреді. Бұл қозғалыстың үш түрін де түбіне қалып құм қабаты төселген аэродинамикалық трубадан байқауға болады. Ауа ағымының белгілі мәндегі жылдамдығы кезінде бөлшек домалай қозғалады. Ал егер олар кішігірім ойысқа кезіксе, тоқтап қалады. Егер ауа жылдамдығы бұдан біраз артық болса, онда бөлшектер тағы да домалай бастайды.

Ұнтақтарды да коллоидты системадағыдай конденсациялық және дисперсиялық әдістермен алады.
## Конденсациялық әдіс
Конденсациялық әдіс бойынша екі не одан да көп электролиттер ерітіндіде химиялық, реакцияласқанда және осы өнімнің бірі тұнбаға шөгінді күйінде түскенде қолданылады. Мысалы, Nа2СОз + СаС12 = СаСО3| + 2NаС1. Сондай-ақ, кейбір жоғары дисперстіліктегі ұнтақтарды өртеп, мысалы, мырыш оксидін алады. Бүл реакция 300°С-та жүреді. Ал газ және сұйық отындарды оттек жеткіліксіз жағдайда жаққанда күйе алынады. Егер конденсациялық әдіс кезінде алынған зат ірі болса, оны ұнтақтайды.

## Дисперсиялық әдіс
Бұл әдіс бұрында қарастырылған механикалық диірмен, коллоидты диірмен, ультрадыбысты аспаптармен берілген заттарды ұнтақтауға негізделген. Осында ұнтақталған заттарды електен өткізіп, оларды өлшеміне орай сұрыптайды. Қолданылатын диірменге орай түрлі ұнтақтар алынады. Ұнтақтардың өлшемін талдап бақылайды. Ол үшін електен өткізу, седиментациялық және адсорбцияны өлшеу сияқты тәсілдерді пайдаланады.

санат:Химия
Суспензия

thumb|right|200px|Судағы үнның суспензиясы
**Суспензия** — қатты дисперстік фазаның сұйық дисперстік ортада таралған микрогетерогенді система. Ондағы қатты бөлшектердің өлшемі 0,1 мкм<г<10 мкм. Егер бөлшектердің дисперстік дәрежесі төмен болса, онда оның радиусы үлкейіп, тұрақтылығы төмендейді де тез тұнбаға шөгеді. Суспензиялардың дисперстілігін микроскоп, электронды микроскоп сияқты оптикалық немесе седиментациялық анализ көмегімен анықтауға болады.

Суспензиялар да коллоидты ерітінділер сияқты конденсациялық немесе дисперсиялық тәсіл арқылы алынады. Осы процесс кезінде алынатын бөлшекті дисперстілік дәрежесі қажетті шекте болатындай етіп жүргізеді. Сондай-ақ, суспензиялар да коллоидты ерітінділер тәрізді өзінен өтетін жарықты шашыратады және жұтады, осы тұста ескертетін жай, жарық өткен коллоидты ерітінді мөлдір болып көрінеді. Оның электрокинетикалық қасиеттері коллоидты ерітіндінікіне ұқсас келеді. Сол секілді суспензиядағы бөлшектердің дзета-по-тенциалы зольдегімен шамалас. Егер суспензияға электролит енгізсе, онда онын ұю құбылысы байқалады. Кейбір жағдайда суспензияға беттік активті заттар немесе жоғары молекулалық қосылыстарды қосу арқылы оны тұрақтандыруга болады. Мұнда тиксотропия құбылысы коллоидты ерітіндідегіден гөрі артық.

Суспензиялардың табиғаттағы алар орны ерекше. Айталық гео-логиядағы және жер қыртысындағы көптеген процестер суспензия құбылысымен байланысты: седиментациялық құбылыс салдарынан таутастан түрлі жыныстардың пайда болуы, әзен сулары арнасы-нан асқанда олар өзімен бірге көптеген сазды балшық пен құмды, қоқысты сыртқа шығарады және олар қоюлана келіп, қатты дене-ге айналады. Сол сияқты суспензиялар техникада да үлкен роль атқарады. Мысалы, табиғи не синтетикалық каучуктен резина алу үшін әуелі күкірттің каучуктегі суспензиясын дайындау керек; түр-лі құрылыс және баспа бояулары олифа майында не органикалық еріткіштерде тұрақталған суспензия. Ал құрылыста жиі қолданы-латын цемент пен ізбестің судағы “ерітінділері” де суспензия; саз балшықтын судағы суспензиясы керамика өндірісінін, негізгі шикі-заты.

Санат:Коллоидты химия
Тұяқбай төбе

**Тұяқбай Төбе** - ортағасырлық қалашық орны. Тұяқбай құдығынан 2 км солтүстікте орналасқан. 2005 ж. "Көксарай барлау тобы " (жетек. Х.Айтқұл) зерттеген. Төбенің аумағы 47x40 м, биіктігі 2,10 м, нобайы сопақша келген. Үстін қалың шоп басқан. Қазіргі егістіктің жанында орналасқан. Зерттеу барысында ескерткіштің мерзімін дал анықтауға мүмкіндік беретін материалдар табылмады. Қазба жүргізілмеген, тік қазба (шурф) түсірілмеген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысы географиясы
Карл Крумбахер

**Крумбахер Карл**- *нем. Karl Krumbacher* - (23 құркүйек 1856, Кюрнах, Бавария — 12 желтоқсан 1909, Мюнхен) — Византия тарихын зерттеген  неміс ғалымы.

1892 жылдан Мюнхен университетідегі Византия және жаңа грек философиясының профессоры. Крумбахер Визатия әдебиеті өзіндік мәнін жойды, тек ежелгі әлементтері болғандықтан ғана бағалы деген ХІХ ғасырдағы  пікірге қарсы шықты. Крумбахердің "Византия әдебиетінің тарихы" күні бүгінге дейін негізгі анықтама болып есептеледі. Крумбахер - Мюнхендегі Византия тану гылымы семинарының (1892ж), тұнғыш Византия тану журналының (1892ж) негізін салушы.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:1856 жылы туғандар
Санат:1909 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия тұлғалары
Кронос

thumb|Кронос

**Кронос** (грек  "Κρόνος" - уақыт) - ежелгі грек мифологиясындағы Олимпке дейінгі ең ежелгі тәңірлердің бірі. 
Аңыз бойынша, Уран  мен Геяның (Жердің) баласы, алыптардың ең кенжесі. Әкесін тақтан түсіріп және мүгедек етіп, бүкіл әлемді өзі биледі. Өз әпкесі Реяның күйеуі, Гестанның, Деметраның, Гераның, Аидтың, Посейдонның, Зевстың және Хиронның әкесі. Кронос алғашында егіншілік құдайы болса керек. Оған табыну әсіресе Олимп пен Афиныда кеңінен тарады.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Мифология
Санат:Ежелгі грек мифологиясы
Креатин

thumb|Креатин  C<sub>4</sub>H<sub>9</sub>N<sub>3</sub>O<sub>2</sub>
thumb|2-(метилгуанидин)-сірке қышқылы,  M<sub>r</sub>=131.13 g/mol
**Креатин** (грек " κρέας - «ет») - *2-(метилгуанидин)-сірке қышқылы.* Молекуларлық салмағы 131,13;  балқу температурасы - 315° С(ыдырайды). 

Креатин ыстық суда жақсы ериді, спиртте аз, эфирде ерімейіді. Минерал қышқылдар әсерінен лактат-креатининге айналады және осы жолмен Креатиннің бары анықталады. Сілтігі ортада несеп зәріне және метилглицинге ыдырайды. Креатин  ағзада аминқышқылы глицин мен оргининнен түзеледі. Етте Креатин тұрақсыз креатинфосфор қышқылы түрінде кездеседі. Креатин барлық омыртқалылардың етінде, аздап нерв тканінде, қан, бауыр, бүйректе болады. Креатинді ет құрамынан жылы сумен айырып алуға болады. Креатин ет жиырылуы процесінде қатысады. Ал креатинның химиялық формуласы - C4H9N3O2.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
 
Санат:Аминқышқылдар
Кратер

thumb|Везувий вулканының кратері
**Кратер** - *(грек. κρατήρ — тостаған)* - вулкан басындағы  немесе беткейіндегі шұңқыр. Тостаған немесе шұңғыма тәрізді болады. Диаметрі бірнеше км-ге жетеді, тереңдігі жүздеген метрге жетеді. Кратер түбіндегі тесіктерден жер қойнауындағы магмалық жыныстар атқыланып шығады. Кейде  кратерде лавалық көлдер жатады.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
 Санат:терминология
Көксілдер

**"Көксілдер"** (толық аты - *"Көксілдер, яки бұрынғы мырза ұлы һам ноғайлы батырлары уә ғайри мағыналы жырлар"*) -  қазақ ақындарының жинағы. "Көксілдерді" 1911 жылы Ғабдолла Мұштақ жариялаған. Бастырушы "Көксілдерге"  жазған алғысөзінде өлең, жырларды жинап бастырған мақсатын баяндай келіп, бұл жинақты құрастырудағы мақсаты - ана тілін сақтау, ондағы коркем образдарды жоғалтпау, отаншылдыққа, адамгершілікке, өнер, ғылымға құмарлықты тәрбиелеу, қазақ тіліндегі кемел шығармаларды ұрпақ жадында қалдыру болғанын айтады. Жинаққа көне әпикалық жырлардың үзінділері, Ш.Бокеевтің, Ғ.Мұштақтың көркемдігі жоғары өлең, аудармалары, Шалкиіздің толғаулары енген. "Көксілдер" - әдебиет тарихын, әсіресе эпосты зерттеулершілер үшін бағалы еңбек.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Санат:Қазақ ақындары
Санат:1911 жыл
Ершов сары көбелегі

нобай
Желтушка Ершова Colias erschovi Alpheraky, 1881
Сирек кездесетін түр. Солтүстік-Шығыс Тянь-Шань жергілікті түрі. Биік таулы сары көбелектер ішіндегі ең ірі және нашар зерттелген түр. 1900–2800 м биіктіктегі субальпі және шыршалы орман белдеуінің оңтүстік және солтүстік баурайларында, түрлі шөпті шалғындарда тіршілік етеді. Бұл жерлер малды шектен тыс бағу әсерінен тез өзгереді. Сирек және анда-санда кездеседі. Жылына бір рет ұрпақ береді.
Көбелектер шілдеде ұшады. Олар екпіндеп тез ұшады. Ересек даралары (аталықтары) алысқа ұша алады.Жұлдызқұрты шөптесін астрагалда (Astragalus sp.) тіршілік етеді. Түрді қорғау үшін оның тіршілік ортасын,әсіресе қоректік өсімдігі бар жерлерді барынша қорғау керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Жұмамұрат Тұяқбаев

**Тұяқбаев Жұмамұрат** (Отырар ауданында, 10 қыркүйекте 1938 жылы дүниеге  келген) — жазушы. 1961 жылы ҚазмУ-ді бітірген. Еңбек жолын Ақмола облысы "Тың өлкесі" газетінен бастаған. 1975 жылдан "Оңтүстік Қазақстан" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың бірінші орынбасары қызметтерін атқарады. 1991 жылы Шымкент қалалық "Шымкент келбеті", "Понарама Шымкента" газеттерінің бас редакторы болды. Т-ның "Береке бастауы", "Шырай", "Күйреу" атты кітаптары, "Парыз" повесі мен "Иірім" романы жарық көрді. "Құрмет белгілері" орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Шымкент қалалық Мәслихатының депутаты, Шымкент қаласының "Құрметті азаматы".

## Дереккөздер

Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Моңғол барқыттүсті көбелегі

нобай
Моңғол барқыттүсті көбелегі — Сенница монгольская Coenonympha mongolica Alpheraky,1881. 
Барқыттүсті көбелектерге жатады. Сирек кездесетін түр. Жекелеген бөліктерге бөлінген таралу аймағы өте тар. Тянь-Шань жергілікті түрі. Туыстың бояуы өзгеше ең ірі түрі. Қазақстанның тек оңтүстік-шығыс бөлігінде (Iле өзені аңғары мен шекаралас аудандарда) кездеседі. Сонымен қатар Батыс Қытайда Құлжа қаласының маңынан белгілі. Таралу аймағының өзгеруі жайлы мәліметтер жоқ.Шөлді аймақтың өзен жайылмаларында тіршілік етеді. Кендір, жиде,бөріқарақат өскен астық тұқымдасты жерлерді ұнатады. Жылына бір рет ұрпақ береді.Көбелектер маусымда ұшады. Олар әдетте ұзын астық тұқымдастар арасына тығылады. Онша жақсы ұшпайды. Жұлдызқұрты шиде
(Achnatherum splendens Trіn.)тіршілік етеді. Қазіргі кезде Iле өзенінің жайылмасында адам тиіспеген тоғай қалмады және олардың өрт, ағаш кесу, су қоймасын құру жұмыстарынан бұзылуы одан әрі жалғасып жатыр. Түр Шарын өзенінің жайылмасында реликті шаған тоғайында қорғалады.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Поликсена көбелегі

нобай
**Поликсена көбелегі** — Поликсена Zerynthia polyxena Denis еt Schiffermuller, 1775. Саны азайып бара жатқан, бояуы ерекше түр. Батыс Еуропаның оңтүстігінде, ТМД-ның Еуропа бөлігінде, Кіші Азияда, Қазақстанда таралған. Оңтүстік Оралдан, Мұғалжардан табылған. Өзен мен жылға жайылмаларында, тік жарлы төбелерде, сирек ормандарда тіршілік етеді. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектер сәуір, мамырда ұшады. Жұлдызқұрттары кирказонда (Arіstolochіa) тіршілік етеді.Қуыршағы қыстайды. Саны барлық таралу аймағында азайып отыр. Бұл XX ғасырдың 50-жылдарында кәдімгі көбелек еді. Түрдің тіршілік ететін ортасын адамның кең игеруіне (жержырту, шөп шабу, малды шектен тысбағу, құрылыс, улы химикаттар пайдалануына) байланысты, түр азайып отыр. Сонымен қатар, монофаг болуы түрді осал етіп отыр. Тіршілік ортасын қорғау үшін — Мұғалжар аласа тау аймағын жете зерттеу қажет, сірә,түрдің биотобының табиғи мекендері әлі сақталған болса керек.
## Дереккөздер

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Вискотт сары көбелегі

нобай
**Вискотт сары көбелегі** — Желтушка Вискотта Colias wiscotti draconis Grum-Grzhimailo, 1890. Ақ көбелектерге жатады.Бөлектеніп кездесетін Батыс Тянь-Шянь түршесі,басты атаудағы түршеден едәуір ерекшеленеді. Тек Батыс Тянь-Шаньда тіршілік етеді.2500–3000 м биіктіктегі солтүстік баурайындағы түрлі шөпті-шалғынды жерлерде кездеседі. Бұл жерлер
үнемі малдың шектен тыс жайылуына ұшырап отырады. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектер шілдеде ұшады. Жұлдызқұрты мен қоректік өсімдігі белгісіз. Түршені қорғау үшін таралуын, тіршілік ортасын және биологиясын жете зерттеу қажет.Оның Ақсу-Жабағылы қорығында.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Бавия көгілдір көбелегі

**Бавия көгілдір көбелегі** () – Көккөбелек тұқымдасының Pseudophilotes туысына жататын саны азайып бара жатқан түр. 

Екі түршеден ғана тұратын, әбден оңашаланған туыстың сирек кездесетін өкілі. Оңтүстік Еуропада, Кіші Азияда, Кавказда таралған. Қазақстанның солтүстік-батыс бөлігінде, Еділ мен Жайық өзендерінің арасында тіршілік етеді. 

Жылына бір рет ұрпақ  береді. Көбелектер мамыр соңынан маусым ортасына дейін ұшады. Жұлдызқұрттары Батыс Еуропада сәлбенде тіршілік етеді. XX ғасырдың басы мен ортасында барлық жерде кәдімгі түр болған. Қазіргі кезде едәуір сирек кездеседі. Түрдің санының төмендеуіне далалы жерлерді жаппай игеру мен улы химикаттарды пайдалану әсер етіп отыр. Түрді қорғау үшін тіршілік ететін мекенін тауып, қорғау керек.

## Түршелері
# Pseudophilotes bavius bavius (оңтүстік Ресей, солтүстік Қазақстан)
# Pseudophilotes bavius casimiri Hemming, 1932 (Peloponnesus)
#  Pseudophilotes bavius hungarica (Dioszeghy, 1913) (Transylvania)
# Pseudophilotes bavius fatma (Oberthür, 1890) (Morocco: Middle Atlas, Algeria: Aures Mountains)
# Pseudophilotes bavius egea (Herrich-Schäffer, [1852]) (Caucasus)
# Pseudophilotes bavius macedonicus Schultze, 1958 (Macedonia)
# Pseudophilotes bavius eitschbergeri (Koçak, 1975)  (Turkey)
# Pseudophilotes bavius vanicola (Koçak, 1977)  (Turkey)

## Дереккөздер

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Татьяна көгілдір көбелегі

нобай
**Татьяна көгілдір көбелегі** () — жеке типті *[[Otnjukovіa]]* туысына жататын сирек кездесетін түр. Ол *[[Turanana]]* және *[[Phіlotes]]* туыстары арасындағы байланыстырушы эволюциялық топты құрайды. Iле Алатауынан, Жоңғар Алатауынан және Алтайдан (Күршім жотасынан) табылған. ТМД-дан тыс әлі табылмаған. Оңтүстік, оңтүстік-батыс, көбіне тасты беткейлерде 900–1100 м биіктіктегі бұта аралас түрлі шөпті жерлерде тіршілік етеді. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектердің ұшуы таралу аймағының оңтүстігінде мамырда,солтүстігінде маусымда байқалады. Жұлдызқұрты кермекте () тіршілік етеді. Солтүстік Тянь-Шаньның бар жерінде саны төмен, себебі тіршілік мекендерін малдың шектен тыс жайылып, тап-тап тастауынан болар. Түрді қорғау үшін ең алдымен, таралуын зерттеп, жиі кездесетін мекенін тауып, көрсетілген тау жоталарының бірінде шағын қорық ұйымдастыру керек.

## Дереккөздер

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Панопа көгілдір көбелегі

нобай
Панопа көгілдір көбелегі — Голубянка панопа Palaeophilotes panope Eversmann, 1851. Өте сирек кездесетін түр.Солтүстік Каспий маңы эндемигі сірә. Тек Атырау облысынан (бұрынғы Гурьев) табылған. Бояуы мен құрсақ бөлігінің құрылысы жағынан туыстың ең ерекше түрі. Далалы жерлерде тіршілік етеді. Жылына бір рет ұрпақ береді. Қазіргі кезде солтүстік-батыс Қазақстан даласының көп бөлігі игерілген, ол түр санына кері әсерін тигізіп отыр. Түрді қорғау үшін тіршілік ететін мекенін анықтап,қорғау шараларын ұйымдастыру керек.Ең алдымен тур популяциясын Индер көлі маңынан іздеп табу керек, түр сол жерден сипатталынып жазылған.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Абдолла Хұсайынұлы Темірбеков

**Темірбеков Абдолла Хұсайын ұлы** (28 қараша 1904, Көкшетау, Қаратал - 14 сəуір 1972, Алматы) - қазақ совет психологі. Педагогикалық ғылым кандидаты (1951), доцент (1953). 
1929 ж. - Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін  бітірді. 
1929 ж. - Еңбек жолын  мектепте психология пәнінен сабақ беруден бастады. 
1932-1937 ж. - Орал педогогикалық институты директорының сыртта оқу жөніндегі орынбасары. 
1939-1948 ж.- Қызылорда педогогикалық институты директорының ғылыми жұмысы жөнідегі орынбасары. 
1950-1955 ж.- Абай атындағы қазақ педагогикалық институтында декан  
1955-[1960|1960 ж.]] - Өскемен педагогикалық институтының ректоры 
1960-1962 ж. - Алматы қыздар педагогикалық институтының доценты  
1962-1972 ж. -  Шет тілдер институтының педагогика және психология кафедранысының менгерушісі қызметін атқарды. 
Темірбеков Абдолла Хұсайын ұлы 1962-1970 жылдары Қазақстан психологтар қоғамының төрағасы болды. Темірбеков Абдолла Хұсайын ұлы - жоғары оқу орындарына арналған психологиялық оқулықтарының, көптеген ғылыми еңбектердің авторы.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
 

Санат:1904 жылы туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат:Психология
Сырымбет (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Сырымбет** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл, Сырымбет ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 19 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 719 адам (371 ер адам және 348 әйел адам) болса, 2009 жылы 635 адамды (337 ер адам және 298 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Тораңғы филерема көбелегі

**Тораңғы филерема көбелегі** () – қабыршақ қанаттылар сабының жынды көбелектер тұқымдасына жататын көбелек.

Саны азайып бара жатқан түр.Орта Азия шөлдерінің жергілікті түрі, таралу аймағы жекелеген бөліктерге бөлінген,жер гілікті және сирек кездеседі. Қазақстанда нақты бір жерден ғана — Қапшағай су қоймасындағы Iле өзенінің жайылмасынан белгілі. Түрдің таралу аймағы тарылып барады. Тоғайлы жайылма ормандарда (теңіз деңгейінен 200–500 м биіктікте) тіршілік етеді. Жылына екі рет ұрпақ береді. Жұлдызқұрттары тораңғы жапырағымен қоректенеді.Қуыршағы топырақтың жоғарғы қабатында қыстап шығады. Бірінші ұрпақтың көбелектері сәуірдің соңы, мамырда, екінші ұрпақтың көбелектері маусымда, тамызда ұшады. Жайылма ормандардың кесілуіне, өрттерге және түрдің тіршілік ететін ортасында су қоймаларын жасауға байланысты түр саны тіпті жойылып барады. Тоғайлы ормандарды барынша қорғау қажет, өзен жайылмаларындағы тораңғыны кесуге мүлдем тыйым салып, қорықтар ұйымдастыру керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Жолақты тораңғы көбелегі

нобай
Саны қысқарып бара жатқан түр.

Шөлді жерлерде тіршілік ететін,жолақты тораңғы көбелектер шағын тобының ең сирек кездесетін өкілі. Тұран-иран жергілікті түрі. Таралу аймағы бірнеше ұсақ бөлшектерге бөлінген. Орта Азия мен Иран шөлдерінде кездеседі. Қазақстанда Iле және Сырдария өзендерінің тоғайлы ормандарынан нақты белгілі. Таралу аймағы қысқарып барады. Тоғайлы жайылма ормандар мен жекелеген тораңғы шағын тоғайларында тіршілік етеді. Соңғы екі онжылдықта мұндай ормандар көлемі күрт қысқарды. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектер маусымда ұшады. Жұлдызқұрттары тораңғы жапырақтарымен қоректенеді және көтерілген ағаш қабығының астында торға оранып, қуыршаққа айналады.Тораңғыны кесу, су қоймаларын құру,орман өрттері түр санының азаюына әсерін тигізіп отыр. Түрді қорғау үшін — ең алдымен, түрдің биологиясы мен таралуын зерттеу керек. Сонан кейін қорғалатын жерді анықтап, онда ағаш кесуді тоқтатып, тоғайлы ормандар мен тораңғы шағын тоғайларын құртуға тыйым салу керек.

## Дереккөздер

Санат:Қабыршақ қанаттылар