open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құтан тұқымдасы

нобай|Аrdеidае
Құтан тұқымдасы (Аrdеidае) - 62 түрден құралған 14 туысты дегелектәрізділер отрядына жататын құстар түқымдасы Қазақстанда 7 туыстан(көкбұқа туыстас, оқпан туыстас, құтан туыстас, сабалаққұтан туыстас, сарықұйрық құтан туыстас және аққұтан туыстас) 9 түрі кездеседі. Олардың дене мөлщері 150 грамнан(оқпан) 2 килоға дейін(көк құтан) болып келеді. Құтандар туысына тұмсығы тік, әрі ұзын болатын біршама ірі құстар жатады.
Тұмсығы екі жағынан қысыңқы және жиегінде ұсақ тісшелері болады. Көпшілігі топталып жүреді. Бұлар ұяларын ірі ағаштарға немесе қалың қамыстарға салады. Қоректері көбінесе балықтар, амфибилер, шаян тәрізділер және
жәндіктер. Оларды судан аулайды.
Кәдімгі көк құтан (Аrdеа cinerea ) біздің фаунамызда орта және оңтүстік облыстарда көбірек кездеседі.
Үлкен ақ құтан (Еgrеttа аІbа) біршама назар аударарлық. Оның түсі жынысына, жасына және жыл маусымына
қарамастан үнемі ақ түсті болады. Күй салтанаты кезінде арқасын қуалай құйрық қанатының үстіне дейін
жалданып ұзын қауырсындар “эгретка” немесе “эспри” пайда болады. Бұрынғы КСРО-ныӊ Европалық бөлімнің оңтүстігінде, Кавказда, оңтүстік-батыс Сібірде, бүкіл Орта Азия мен Қиыр Шығыстың қолайлы жерлерінде ұялайды.
Зиянды жәндіктерді құртып, ауыл шаруашылығына аздап пайдасын тигізеді. 
## Дереккөздер

Санат: Омыртқалылар
Цифрлық нотация

**Цифрлық нотация** — цифрлар көмегімен шахмат ойынын жазып алу тәсілі. Жазысуға негізделген халықаралық жарыстарда қолданылады.

Шахмат партиясы цифрлық кодпен келесі түрде жазылады. Жүріс төрт мәнді цифрмен жазылады: фигура жүрілген шаршы мен ол жылжытылған шаршы көрсетіледі. Фигуралар мен басқа таңбалар – шах, мат қалдырылып кетеді. Рокировка тек корольдың жүрісімен жазылады; ақтар үшін қысқасы- 5171, ұзыны – 5131; қаралар үшін сәйкес 5878 және5838.

8 немесе 1-деңгейлеске жеткен пешкалар фигураға айналған кезде ол айналған фигураны білдіретін цифр қосылады: 1-ферзь, 2-тура, 3-піл,4- ат.Испан партиясының ашық вариантының бастапқы жүрістерін жазу мысалы.

## Тағы қараңыз
*Алгебралық нотация
*Сипаттамалық нотация

## Дереккөздер


Санат:Шахмат
Диффузиялық тұмандықтар

**Диффузиялық тұмандықтар** – ыстық жұлдыздар маңайындағы газдардың иондалған бөлігі (әлем кеңістігіндегі ең ыстық жұлдыздар). Диффузиялық тұмандық ыстық газ қысымы әсерінен ұлғаяды. Аз ғана тығыздалған жұлдызаралық газдар мен тозаңдарға кездескен ұлғайған тұмандық оларды айналып өтеді. Осы тығыздалған бөліктердің ыстық газбен сығылуы болашақта жаңа буын жұлдыздарының «ұрығы» пайда болатындай салқын тозаңды газ бұлттың бөлініп шығуына көмектеседі.

Диффузиялық тұмандықтар аса жаңа жұлдыздардың тұтануы кезінде де пайда болуы мүмкін. Аса жаңа жұлдыздардың тұтануы жұлдыздар дамуында болатын апатты процесс, оның нәтижесінде орталық бөлігі сығылып, жұлдыздардың көлемді сыртқы қабығы бөлініп жоғары жылдамдықпен сыртқа лақтырылады. Жүздеген жылдардан кейін апат орнында жаңа тұмандық – заттың жарылуы кезінде жарықшақтың бастапқы қалдығы байқалады. 1054 жылы 4 шілдедегі аса жаңа Торпақ шоқжұлдызындағы тұтану қалдығы 23 күн бойы көрінген. Ол «Шаян пішінді» тұмандық деп аталады.
Яков Васильевич Ушанов

**Ушанов Яков Васильевич** (1894, Воронеж губерниясы,-7.11.1918)- Өскемен университетінде Совет өкіметін орнату және нығайту жолындағы күрескер, уездік Совет аткомының председателі, 1917 жылдан Компартия мүшесі. Ол 1-дүние жүзіндегі соғысқа қатынасып, 1917 жылы қарашада Өскеменге оралды. 1917 жылы желтоқсанның 1-жартысында оның баршылығымен большевиктердің Өскемен қ-лық дербес ұйымы құрылды. Өскемен большевиктері қалалық Советті келісімпаз, ұсақ буржуазияшыл партиялар өкілдерінен тазарту, еңбекшілер бұқарасын Совет өкіметі жағына тарту үшін қажырлы күрес жүргізді. Осы мақсатпен жұмысшылар мен қала гарнизоны солдаттары, қазақ ауылы мен қазақ станицасы еңбекшілерінің арасындағы рев. үгіт күшейтілді. Қала жұмысшыларынан Қызыл гвардия отрядын жасақтау ісі де қолға алынды. Осындай қиын да күрделі жұмыстарды Ушаков басқарды. Я.В.Ушаков басқарған большевиктердің жетекшілігімен 1918 жылы 28 ақпанда Өскеменде Совет өкіметі орнады. Совет өкіметі орнаған соң уездік Совет аткомының председателі болып сайланған ол Шығыс Қазақстанда Совет өкіметін нығайту ісіне және ол өңірдегі соц.құрылыстың алғашқы қадамдарына іскерлікпен басшылық етті. Алайда ол 1918 жылы 11 шілдегі контррев. төңкерісте ақ гвардияшылардың қолына түсіп, 1918 жылы 7 қарашада ақ гвардияшыл жендет-атаман Анненковтың бұйрығы бойынша Өскемен мен Семей аралығында, Ертіс ө.үстінде «Монғол» пароходының  пешіне тірідей тасталып, азапталып өлтірілді. Өскемен қаласында Ушановқа қойылған ескерткіш және оның атында көше бар.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Евгений Фёдорович Светланов

** Евгений Фёдорович Светланов** (1928–2002) — кеңес ресей дирижёрі, композитор және пианиношы. КСРО-ның халық әртісі (1968). Лениндік (1972) және КСРО-ның мемлекеттік (1983) сыйлықтарының лауреаты. Социалисттік Еңбек ері (1986).

=Өмірбаяны=

Е. Ф. Светланов1928 жылдың 6 қыркүйегінде Мәскеуде дүниеге келген.
Фортепиано классы бойынша Музыкалық-педагогикалық училищеде (1944—1946) оқып, кейін Гнессиных атындағы институтта Н. К. Метнердің тәрбиеленушісі Мария Абрамовна Гурвичтің қол астында оқыды. Кейін М. Ф. Гнесинде композицияны оқыды.  Институтты «фортепиано» мамандығы бойынша аяқтағаннан соң, 1951 жылы Светланов Мәскеу консерваториясының опералық-симфониялық дирижерлеу классына, профессор А. В. Гаука мен— Ю. А. Шапориннің композиция классында оқыды .

1954 жылы, консерваторияның 4-ші курс студенті бола тұра, Светланов Бүкіл Одақтық радионың Үлкен симфониялық оркестрінің дирижёр-ассистенті болып орналасты. 
1955 жылы дирижёр, 1963—1965 жылдары — Үлкен театрдың бас дирижёрі болды. 1955 жылы Үлкен театрдағы Н. Римский-Корсаковтың «Псковитянка» операсында дебютке шықты. Дәл осы опера 45 жыл өткен соң Светлановтың Үлкен таетрда жасаған соңғы жұмысына айналды.

1962 жылы Кремльдің съездер сарайының музыкалық басшысы болып тағайындалды.
1965 жылдан 2000 жылға дейін КСРО-ның мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің көркемөнелік басшысы және бас дирижері қызметін атқарды.  (1991 жылдан бастап — Ресейдің).

1992—2000 жылдары гаагалық Резиденц-оркестрдің бас дирижері болды (Нидерланд).
2000—2002 жылдары — қайтадан Үлкен театрда қызмет атқарды.
Светланов — бірнеше түпнұсқалық шығармалардың авторы: Симфония h-moll, «Даугава» және «Қызыл Калина» симфониялық поэмалары, Д. Ф. Ойстрах естелігіне арналған оркестрлік скрипкаға арналған поэмалары, виолончель ансамбльдеріне арналған ариялар және көптеген басқа да шығармалар. Светланов-композиторының стилі Сергей Рахманинов шығармашылығымен үйлеседі.

=Отбасы=

Оның әкесі мен шешесі Үлкен театрдың солисттері болған. Әкесі - Федор Петрович Светланов. Анасы - Татьяна Петровна Светланова (қыз күнінде Кругликова). Кіші қарындасы бар: Анна Федоровна Зубова (1933), Кемеровода тұрақтайды.
Оның әкесі Светлановтар отбасынан шыққан, анасы белгілі дворян отбасы Кругликовтерден шыққан екен.

=Естеліктер=
•	2006 жылы Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрге Евгений Светлановтың аты берілді.
•	Светлановтың құрметіне 2004 жылы ашылған Мәскеу халықаралық музыкалық үйінің үлкен залы аталды. 
•	Светлановтың аты кіші планетаға берілді № 4135.
•	2004 жылдан бастап Светланов атындағы халықаралық дирижерлер сайысы өтіп отырады. 
•	Е. Ф. Светлановтың аты «Аэрофлот» компаниясының Airbus A330 ұшағына берілді.

## Дереккөздер

•	Светланов. Кеше. Бүгін. Әрқашан: Евгений Светлановтың 80-жылдығына арналған (альбом).
•	Байқаусыздағы Светланов. Нина Николаева — Светланова
•	Светланов Е. Ф. Музыка бүгін. — М., 1976, 1979, 1986.
Сипаттамалық нотация

thumb|360px|Сипаттамалық нотацияның жазылу көрінісі
**Сипаттамалық нотация.** Мұндай жазудың бірнеше тәсілдері бар. Олардың біреуі ағылшын-испан-португал тілді елдерде қолданылады. Оның мәні. Сатыластар –латын әрпімен емес, бастапқы қалыпта тұрған фигураның бірінші әрпімен, деңгейлестері – 1 –ден -8 –ге дейінгі араб цифрларымен белгіленеді. Әр жақ өзінен бастап жүргізеді. Мысалы, е2-е4 пешка жүргісін жазу керек. Сипаттамалық нотацияда ол былай көрінеді.
*Р-К4(P-пешка, К4-бірінші әріп корольдың сатыласын;цифр-төртінші шаршыны білдіреді. Немесе d2-пешка жүргісін жазу керек. Р-Q4(P-пешка Q-ферзі сатыласы, 4-төртінші шаршыны білдіреді. Немесе d2-d4 пешка жүргісін жазу керек.
*P-Q4(P-пешка, Q-ферзі сатыласы, 4-төртінші ШАРШЫ. Q Queen-ағылшынша ферзь). Сипаттамалық нотация әмбебап болмайды. Күрделігі мен ыңғайсыздығынан ол есте сақтауда тәжірибе болмағандықтан, әсіресе ойынды енді бастап жүрген шахматшыларға қиындық келтіреді.
## Тағы қараңыз
*Алгебралық нотация
*Цифрлық нотация

## Дереккөздер


Санат:Шахмат
Павел Андреевич Федотов

thumb|П.А.Федотов

**Федотов Павел Андреевич**(4.7.1815, Мәскеу-26.11.1852,Петербург)-орыс кескіндемешісі, орыс бейнелеу өнеріндегі сыншыл реализмнің  негізін салушы. Академик (1849). Офицер болып жүріп, 1834 жылдан Петербург Көркемсурет академиясының сабақтарына қатысқан. Отставкаға шыққан соң(1834) сурет өнерімен біржола шұғылданды. Алғашқыда әскери өмірді, қатал тәртіпті сынаған суреттерден бастап,кейіннен сатиралық тақырыптарға ден қойды. Ол туындылары арқылы Петербург тұрмысының көлеңкелі тұстарын әшкерелеген бір тұтас суреттер галереясын жасады. Оның шығармаларына шыншылдық пен әлеуметтік әшкереушіліктің қуаттылығы, драма қақтығыстарды көрсетудегі жаңашылдық, мінез жасаудағы шеберлік тән. Чиновниктік өмірдің жұтаңдығы, көпестердің надандығы сияқты патшалық Рессейдің аянышты халі оның еңбектерінде жан-жақты бейнеленді ( «Майордың құда түсуі», 1848; «Ақсүйектің ертеңгі асы» 1849-1850, екеуі де, Третьяков галереясы; «Жесір», 1851, Иваново облыстық өлке тану музейі). Кейінгі творчество кезеңінде суретші шығармаларының бояу өңі ауырлай түсті әрі уытты мысқылдан қол үзді. П.А.Федотов  мұнымен қатар бірнеше әскери әндердің, романстардың авторы. Оның творчество мұрасы 19 ғасырдың 2-жартысындағы орыс кескіндемесінің дамуына игі әсерін тигізді.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Арам Ильич Хачатурян

нобай
**Арам Ильич Хачатурян** (1903 жылдың24 мамырында (6 маусымында) Тифлис (қазіргіТбилиси) қаласының маңындағы Коджоры ауылында дүниеге келіп —1978 жылдың 1 мамырында КСРО-ның Мәскеу қаласында қайтыс болды. Ереванда жерленген) — кеңес армян композиторы, дирижёр, педагог, музыкалық-қоғамдық қайраткер. КСРО-ның халық әртісі (1954). Социалисттік Еңбек ері (1973). Сталин сыйлықтарының лауреаты (1941, 1943, 1946, 1950), Лениндік (1959) және КСРО-ның мемлекеттік сыйлықтарының (1971) иесі. Армян КСР-нің (1944) мемлекеттік әнұранының авторы. АН Армян КСР-нің академигі (1963). Музыканың XX ғасырдағы белгілі қайраткері. 1943 жылдан бастапВКП(б) мүшесі.
=Өмірбаяны=

Арам Хачатурян Грузия мемлекетіндегі Гардабанс районының Коджоры ауылында дүниеге келген. Илья (Егия) Хачатурян және Кумаш Саркисовна отбасының төртінші баласы болды. Кішкентай кезінен музыканы жақсы көретін, мектеп кпелласында фортепианода, горна мен тубада ойнайды. Бірақ әке шешесі оның қызығушылығын құптамайды. Сол себепті музыкамен қатал түрде тек 19 жасынан бастап шұғылдана алды. 1921 жылы 18-жасар Хачатурян өзінің армян жастары тобымен бірге Мәскеуге келеді, бұл жерде оның туған ағасы, театрлық режиссёр Сурен Хачатурян тұратын, қызмет жасайтын. Ол Мәскеу университетінің дайындық курстарына оқуға түсіп, физика-математика факультетінің биология бөлімінің студенті болады; бірақ бір жыл өткен соң ол университетті тастап Гнесинск музыкалық училищесіне оқуға түседі, мұнда ол виолончель мен фортепианода ойнап, композиция сабақтарын алды. Михаил Гнесин дарынды балаға көңіл аударып, оған көмектесті. Училищені 1929 жылы аяқтады. 
Армения астанасы Еревандағы Комитас атындағы Пантонда жерленген.
А. И. Хачатуряннің шығармалары ол қайтыс болғаннан соң  Мәскеуде бірнеше томдық жинақ ретінде басылып шықты.

=Естеліктер=

•	Композитордың аты: Мәскеудің солтүстігіндегі көшеге, Симферополь мен Астана қалаларындағы көшелерге берілді.

•	2006 жылдың  31 қазанында Мәскеуде Арам Хачатурянға арналған ескерткіш қойылды. Скульптор Георгий Франгулян және архитектор Игорь Воскресенский оны музыкалық аспаптарымен бірге, шығармашылыққа бой салған күйінде суреттеді. Ашылу салтанатына Армения мемлекетінің президенті Роберт Кочарян, Мәскеу қаласының мэрі Юрий Лужков және ресей президентінің әйелі Людмила Путина қатысты. Мұндай ескерткіш Ереванның да орталығында, композитордың атымен аталатын Үлкен концерт залына қарама қарсы орнатылған.

=Негізгі шығармалары=

Балеттері
•	«Бақыт» (1939)

•	«Гаянэ» (1941, екінші басылым 1952)

•	«Спартак» (1956, екінші басылым — 1958, үшінші — 1962, төртінші — 1968)
Оркестрлік шығармалары
•	Үш симфония (1934, 1944, 1947)

•	Билік сюита (1933)

•	«Орыс фантазиясы» (1944)
=Дереккөздер=

•	Тигранов Г. Г. Арам Хачатурян. — Л.: Музыка, 1978.

•	Тигранова, И. Г. Лирические образы в творчестве Арама Хачатуряна. — Ер., 1973.

•	Хараджанян Р. Фортепианное творчество Арама Хачатуряна. — Ер.: Айастан, 1973.

Санат:1903 жылы туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сазгерлер
Санат:Педагогтар
Санат:Қоғам қайраткерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Ағылшын партиясы

**Ағылшын партиясы−**
**<br /> 1.е2-е4  е7 – е5<br /> 
<br /> 2.Кg1 Kb8-c6<br /> 
<br /> 3.c2-c3<br />** 
Партияның бастауын ХVIII ғасырдың теорияшылы Доминико Лоренцо Понциани (1719-96) әзірледі.Оның еңбектері Филидордың іліміне қарсы бағытталған итальян шахмат мектебінің негізін қалауға мүмкіндік туғызды.Басында дебютке Понциани есімі берілді.Одан  кейін ол Англияда мойындалды.Ол жаңа варианттармен күшейтілді.Стаунтон бағалы талдау жасады.Идеясы – ақ жағы  д2-д4 арқылы күшті орталық  құруғп ұмтылуд, бұл  тіпті дебютте басымдылыққа әкелуге тиіс.Бірақ та кемшіліктері де бар – аттан б1 шаршысы (3.c3 жұрісімен) тартып алынды.,ф ерзілік  қапталдағы фигуралардың дамуы баяулайды.Мұндай жағдай қара жағының өз еркімен әрекет  етуіне мүмкіндік береді.Негізгі жалғасулары:
**<br /> А) 3.d7-d5!<br /> 
<br /> 4.Фd1-a4   Kg8-f6<br /> 
<br /> 5.Kf3:e5    Cf8-d6<br /> 
<br /> 6.Ke5:с6    b7:c6<br /> 
<br /> 7.d2-d3       0-0<br /> 
<br /> 8.Cf1-e2     Лf8-e8<br /> 
<br /> 9.Сс1-е2     Сс8-d7<br /> **

**<br /> ә) 3.Kg8-f6<br />  
<br /> 4.d2-d4  Kf6:e4<br /> 
<br /> 5.d4-d5  Kc6-b8<br /> 
<br /> 6.Cf1-d3<br />**

## Дереккөздер


Санат:Шахмат
Санат:Дебюттер
Корольдік қарсы гамбит

**Корольдік қарсы гамбит.** Талдау жасауды өнертапқыш Фалькбердің есімімен белгілі болған Корольдік қарсы гамбитпен аяқтаймыз.Қарсы гамбит орталықтан соққы жасайды.Екі жақтың да пешкалары майдан даласындағы рыцарлар сияқты «Бетпе-бет шабсуда»кездеседі. **1.е2-е4 е7-е5 2.f2-f4 d7-d5** Қара жағы инициативаға ие болуға,ақ жағы фигуралардың дамуын тоқтатуға әрі орталықта тиімді айырбасты бастауға ұмтылуда.
**<br />3.e4:d5          e5-e4<br />
**4.d2-d3          kg8-f6
**<br />5.kb1-d2        e4:d3<br /> 
**6.Cf1:d3        Kf6:d5
**<br />7.Фd1-e2+     Cf8-e7<br />
**8.Kd2-e4        0-0 '''
Жайғасым тұрақтанды. Алда миттельшпильде шиеленіскен күрес күтіп тұр.

## Дереккөздер


Санат:Шахмат
Санат:Ашық дебюттер
Санат:Гамбиттер
Саусаққанаттылар

**Саусаққанаттылар** () — өте ескі, әрі толығынан дерлік құрып біткен балықтардың ерекше тобы. Девон мен карбон дәуірінде кеңінен таралып, мезозойда олардың түрлері азайып, тараған ауданы да қысқарған. 

## Кездескен жерлері
* Бұл таңғажайып балықты ең бірінші рет 1938 жылы 70 м тереңдіктен Үнді мұхитынан Африканың оңтүстік жағалауынан, Халумна өзенінің сағасына жақын жерден ұстады. Бұл ұзындығы 150 см, салмағы 57 кг болатын ірі түрі болатын. Оны латимерия (Lаtimегіа Сһаlиmпае) деп атады. 
* Екінші данасында 1952 ж. сол Үнді мұхитының Анжуан аралына жақын маңнан жағадан 200 метрдей қашықтықтан 15 м тереңдіктен ұстаған. Кейін де осы ауданнан бірнеше рет саусақ қанатты балықтар ауланған.

## Отрядтары
* Coelacanthiformes
* Osteolepidiformes - †
* Struniiformes - †

## Биологиялық сипаттамасы
Саусаққанаттылардың қос тынысты балықтар сияқты желбезектерімен қатар өкпелері де болған, бірақ олар өзгеріске ұшыраған ішкі танау тесіктері жоқ. Олардың мезозойда тіршілік еткен саусақ қанаттылардан айырмашылығы ауадағы оттегімен тыныс ала алмайды. Қос қанаттарының құрылысында өздеріне сәйкес өзгешеліктері бар. Олардың табан жағында етті жалпак қалақшасы болады, соның ішінде қанат қаңқасының негізгі бөлімдері жатады. Аяқтарының бұлшық еттері жер бетінде тіршілік ететін омыртқалылардікі сияқты, аяқтарының қозғалып тұратын бөлімдеріне бекіген. Кейбіреулерінің қанат қаңқалары бес саусақты алақан сияқты болып келеді. Қанат негізінің тіреуі бозлия болады және ол иық сүйегіне ұқсайды. Иық сүйегінен кейін базалияның екі элементтері тарайды, бұлар кәрі жілік пен шынтақ сүйектеріне ұқсайды, одан әрі қарай бірнеше саусақ сияқты қауырсындар тарайды. Сондықтан оларды саусаққанатты балықтар деп атайды. Дене пішіні ромб немесе дөңгелек келген қалың сүйек пластинкаларымен — космоидты қабыршақтармен қапталған. Пластинкалардың үстіңгі беті түрі өзгерген дентинмен, яғни косминмен және жұқа эмаль қабатымен жабылған. Терісінің мұндай сүйектенуі алғашқы кездегі амфибилерді еске түсіреді. Сонымен қатар, саусаққанатты балықтарда висцеральдық саңылаудың қалдығы бар, ол амфибилерде ортаңғы құлақ қуысына айналады. Саусақ қанаттылардьщ қос тынысты балықтарға жакын екенінде ешқандай күмән жоқ және олар бір түбірден тараған болуға тиіс. Олар алғашқы кезде тұщы суларда тіршілік еткен және онда әрдайым оттегі жеткіліксіз болған болу керек. Соның салдарынан қос тыныс жолы пайда болып, оттегі жетіспеген кезде бұл балықтар да қос тыныстылар сияқты әлсін-әлі су бетіне көтеріліп, атмосфералық ауамен өкпесі арқылы тыныс алған. Су өсімдіктерінің және олардың қалдықтарымен ластануы қанаттарының  жүзу қызметін атқарумен қатар денеге тірек болуына бейімделуіне себепші болған. Сондықтан бұл жүзу қанаттарының бессаусақты аяққа айналуына себепші болған факты болып саналады. Мезозойда саусаққанатты балықтар теңізде тіршілік етуге көшкен. Осындай саусаққанатты балықтар тобының қалдықтары осы кездегі латимериялар болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Қалаққанаттылар
Жұмсақ терілі тасбақалар

thumb|
**Жұмсақ терілі тасбақалар** (Тrionychoidea) — жұмсақ терілі тасбақалардың сауытында мүйізді пластинкалар болмайды. Дене жабындысы жұмсақ, қыртысты, немесе бұдырлы тері тәрізді болады. Тері астындағы сүйекті сауыты нашар жетілген. Тек қана арқасындағы сауытының ортаңғы бөлімінде шеті шеміршекпен көмкерілген сүйекті пластинкасы болады. Олардың ұзын қозғалғыш тұмсығының ұшынан танау тесігі ашылады. Аяқтарында жүзу жарғақтары болады.
Жұмсақ терілі тасбақалар Африканың, Оңтүстік Азияның және солтүстік Американың тұщы суларын мекендейді.
Қытайда және Қиыр Шығыста уссуридің жұмсақ терілі тасбақасы (Аmуdо sіnensіs) кездеседі 
## Дереккөздер

Санат:Тасбақалар
Жасырын мойын тасбақалар

**Жасырын мойын тасбақалар** () — отрядына жататын тасбақалар. Мойынын “S” тәрізді етіп сауытының ішіне жиырып алады. Осыған байланысты олардың мойын омыртқаларының көлденең қанаттары жойылып кеткен, немесе нұсқасы ғана сақталған. Жамбас сүйектері дене сауытымен бірігіп кетпеген. Құрлықта тіршілік ететін түрлерінің арқа жағы дөңес болады. Тасбақалар жер шарыныӊ барлық ыстық және қоңыржай ендіктеріне тараған. Шамамен 150-дей түрі бар.

Нағыз құрлықта тіршілік ететін түріне Орта Азия мен Қазақстанда кездесетін — дала тасбақасы (Теstudо һоrsfiеldі) жатады. Бұл тасбақа құмды және далалы, аласа таулы жерлерде және оазистерде кездеседі. Еркектері кішірек болады да ұрғашылары ірі, олардың сауытының ұзындығы 25 сантиметрге дейін жетеді. Тасбақалар қысқы ұйқыдан сәуір айының бас кезінде оянады. Ұрғашылары сәуір — мамыр айларында құмды шұқырлап 2-ден 5-ке дейін жұмыртқа салады да үстін құммен жауып тастайды. Жұмыртқаның дамуы 70—80 күнге созылады. Пайда болған жас тасбақалардың бірқатары осы орнында қалып қыстап шығады. Ересек тасбақалар шөлдегі өсімдіктер күйіп кетіп, қалыпты тіршілік етуіне мүмкіндік болмағандықтан маусым айында құмға еніп, қысқы ұйқыға кетеді. Көпшілік жағдайда жазғы ұйқы қысқы ұйқымен ұласып кетеді де құмды шөлдердегі тасбақалар 7-8 ай ұйықтайтын болады.

Батпақ тасбақасы (Еmуs orbicularis) ақпайтын, немесе жай ағатын суларда болады. Негізінен құрлықта тіршілік ететін омыртқасыздармен қоректенеді. Дем алуға ғана су жағалауларына шығады. Жұмыртқасын су жағалауларындағы құмға салады. Қысқы ұйқыға кетеді.

XIX ғасырда Үнді және Тынық мұхиттың аралдарында, әсіресе Галапагос аралында исполин тасбақалары тіршілік еткен.1835 жылы осы аралдарда болған кезінде Ч. Дарвин бұл тасбақаларды толық сипаттап жазған. Олар систематикалық жағынан құрлықта тіршілік ететін тасбақаларға (Теstudo) жақын болған. Көпшілікке белгілі піл тасбақасының (Теstudо plophantopus) ұзындығы 2 м болады да, салмағы 200 килограммға жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Тасбақалар
Санат:Жануарлар
Қарақобда

**Қарақобда** – Жайық алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Алға, Қобда аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 138 км, су жиналатын алабы 2610 км².

## Бастауы
Өзен Қарағантау тауының шығысындағы бұлақтардан бастау алып, Бұлақ ауылының шығысында Үлкен Қобда өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары сағасына қарай 2 км-ге дейін кеңейеді. Жайылмасы тек төменгі ағысында қалыптасқан. Арнасы жоғарғы  ағысында тік жарлы, төменгі ағысында жайпақ. Негізінен қар, жер асты суларымен толығады. Ағындысының басым бөлігі көктемгі қар еру кезінде өтеді. Көп жылдық орташа су ағымы Үлкен Қобда өзеніне құяр тұсында 1,95 м³/с. Минералдылығы көктемгі тасқын кезінде 200-400 мг/л-ден жазғы саба кезінде 1000 мг/л-ге дейін өзгереді. Суы егін суғаруға, жайылмасы шабындық, кей телімдері ауыз су ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алға ауданы өзендері
Санат:Қобда ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Джексон акуласы

## Таралуы
Оңтүстік Австралияда тіршілік ететін зянсыз акула. Оларды Тынық мұхитының батысы мен шығысынан, оңтүстік Уэльстен, Тасмания, Виктория, Шығыс және Батыс Австралиядан кездестіруге болады. Күндіз ұйықтап түнде қорегін аулауға шығады. Төрт желбезегі болады. Осы желбезектер арқылы денесіндегі артық суды шығарады. Арқа қанаттарында тікенегі болады.
## Биологиялық сипаттамасы
Арқасы ақшыл қоңыр түстен қою қоңыр түске дейін өзгеоеді. Тұмсығы шошқаның тұмсығына ұқсас болып келеді. Бүйіріндегі қара сызықтары құйрығына дейін созылған. Таяз сулардағы 170 метрде орналасқан жартастарды мекендейді.
Ең ірісінің дене тұрқы 1,7 метрге дейін өседі.
## Қорегі
**Джаксон акуласы** судың түбінде бунақденелілермен, ұлулармен, кішігірім жұмсақ құрттармен және өте ұсақ балықтармен қоректенеді. Олардың өз қорегін жейтін сойдақ тісі және басқа да өткір тістері бар.
## Көбеюі
Бұлар жұмыртқа салатын акулалар қатарына жатады. Олар ұзындығы 8- 15 см болатын 10-16 жұмыртқасын жартастар арасына салады.
## Тағы қараңыз
*Акула

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Бүйір мойын тасбақалар

thumb|  
**Бүйір мойын тасбақалар** () – мойынын сауытының ішіне жиырғанда, ол оң немесе сол бүйіріне қарай қисайып, басы қолтығына барып енеді. Сондықтан мойын омыртқаларының көлденең өсінділері және оған байланысты еттер жақсы дамыған. Екінші бір ерекшелігі — жамбасы құрсақ және арқа сауытымен қозғалмайтын болып бірігіп кеткен. Барлық түрлері Африкада, Австралияда және Оңтүстік Америкада суда тіршілік етеді. Ориноко мен Амазонка өзендерінде сауытының, ұзындығы 80 см болатын — аррау (Роdосnomis ехраnsа) тіршілік етеді. Мойыны ұзын, кейбір түрлерінде ол сауытының ішіне сыймайтын — жылан мойын (Chelidae) тасбақалар да кездеседі. Олар Оңтүстік Американың тұщы суларында, Австралияда және Жаңа Гвинейде кездеседі. Ірі формаларының ұзындығы 1 метрге жететін, жануар текті тамақпен қоректенетін ағзалар. 

## Дереккөздер


Санат:Тасбақалар
Еріннің обыр алды сүйелі

Сыртқы қартаюдың кейбір белгілері генетикалық бейімдеушілікке, сонымен бірге тұрмыстық жағдайларға тәуелді. Бет пен мойын терісіндегі қартаю өзгерістері айқынырақ болады. Қартаюдың негізгі және қосымша белгілерін ажыратады.
Еріннің обыр алды сүйелі де қатерлі ісіктің алғашқы белгісі болып табылады. Төменгі еріннің қызыл каймасында орналасады және оның түрі диаметрі 1 см-ге дейінгі тығыздау шар тәрізді шектелген, қоршап тұрған қызыл каймадан шығып тұратын түзіліс ретінде байқалады. Ошақтың түсі сұрғылт-қызыл, беткейінде кішірек сүйелді өсінділер көрінеді.
### Емі
Емі - хирургиялық.
Амфисбен

thumb|Amphisbaena alba thumb|Bipes biporus **Амфисбендердің** (Аmphisbaenidae) тіршілігі көбінесе жер астында өтеді. Денесі цилиндр тәрізді, қысқа моқал құйрыры болады. Амфисбен (Amphisbaena alba) деген түрінің аяқтары болмайды, ал хирот (Bipes) деген түрінде алдыңғы аяқтарының нұсқасы болады. Қабыршағы болмайды, денесі теңбілденген қатты терімен қапталған. Термиттир мен құмырсқалардың илеуін мекендейді. Амфисбендер тропикалық Америкада, Испанияда және Иранда кездеседі. 
## Дереккөздер

Санат:Қабыршақтылар
Лейкопения

Шеткі қанда лейкоциттердің саны 4 • 109/л-ден төмен азаюын *лейкопения* дейді.  

Пайда болу себептеріне қарай олар былай ажыратылады:

1. Инфекциялық (іш сүзегі, тұмау, қызылша, қызамық, туберкулез, мерез, созылмалы сепсис, сарып, безгек ж. б.) лейкопениялар;

2. Уыттық өндірістік (бензол, мұнай өнімдері, фторлық сутегі, күкірт ангидриді, үшнитротолуол, гидрохинон ж. б.) лейкопениялар;

3. Дәрі-дәрмектік (амидопирин, сульфамидтік дәрілер, синтомицин, сынаптық, мышьяктық дәрілер, адриамицин, 6-меркаптопурин, сарколизин, тиоТЭФ ж. б. ісіктерді емдейтін дәрілер) лейкопениялар;

4. Радиациялық (иондағыш сәулелер) лейкопениялар;

5. Қан аурулары (созылмалы анемиялар, лейкоздар) кездеріндегі лейкопениялар;

6. Кейбір эндокриндік аурулар (акромегалия, Аддисон ауруы) кездеріндегі лейкопениялар;

7. Жоғары нерв жүйесі әрекеттері бұзылғанда, шок пен коллапс кездеріндегі ж. б. лейкопениялар болады.

Олардың даму жолдарының негізінде мыналар болуы мүмкін:

1. Сүйек кемігінде лейкопоездың тежелуі және лейкоциттердің өндірілуі, жетілуі, шеткі қанға шығуы бұзылуы;

2. Антилейкоциттік антиденелердің түзілуіне және лейкоагглютинацияға, лейкоциттердің ыдырауына әкелетін аутоиммундық серпілістері;

3. Лейкоциттердің өндірілуіне қажетті заттардың, витаминдердің жеткіліксіздігінен олардың өндірілуінің бұзылуы;

4. Олардың өндірілуінің нервтік және гуморалдық реттелуінің бұзылуы.
Санат:Биология
Лейкоцитоз

***Лейкоцитоз*** — шеткі қанда лейкоциттердің 8х109/л-ден астам көбеюі. Лейкоцитоз физиологиялық және патологиялық болуы мүмкін. Физиологиялық лейкоцитоздар тамақ ішкеннен 2—3 сағат әткен соң дамитын — ауқаттық, ауыр қол жүмысын атқарғаннан кейін — миогендік, жаңа туған балаларда, жүкті әйелдерде болады. Патологиялық лейкоцитоз көптеген аурулар кездерінде дамиды, Бұл лейкоцитоз инфекциялық лейкоцитоз, қабынулық, қатерлі өспелер кездеріндегі және қансыраудан кейінгі лейкоцитоздар болып бөлінеді. Көбейген лейкоциттердің түрлеріне қарай нейтрофильдік (нейтрофилез), эозинофильдік (эозинофилия), базофильдік (базофилия), лимфоциттік (лимфоцитоз), моноциттік (*моноцитоз*) лейкоцитоздар болады.

#Нейтрофильды лейкоцитоз – іріңді қабынулар тудыратын инфекцияларда (стрептококк, стафилококк, менингококк т.б.), миокард инфарктында, жедел қан кешулерде байқалады.
#Эозинофильды лейкоцитоз (*эозинофилия*) – ішек құрты ауруларында, аллергиялық ауруларда және бүйрек үсті безінің қыртысының қызметі төмендегенде байқалады.
#Базофильды лейкоцитоз (*базофилия*) – қан жүйесі ауруларында – созылмалы миелоз.
#Лимфоцитоз – лимфолейкозда және созылмалы инфекциялық ауруларда (туберкулез, мерез (сифилис)) байқалады.
#Моноцитоз – вирусты инфекцияларда желшешек, қызамық, лимфогранулематозда байқалады.
Санат:Биология
Кәрілік кератома

Негізгі қартаю белгілеріне: жұмсақ тіндер серпімділігінің төмендеуі, құрғау, жұқару, терінің әжімденуі мен қатпарлануы, кәрілік деформация жатады. Қосымша белгілеріне: көз айналасындағы ісіну және борпылдақтың, телеангиэктазиялар, розацеа (қызғылт түйіршік), жұлдыз тәрізді ангиомалар, «румин денешіктері» гипертрихоз, гиперпигментация, себореялық кератоздар, ксантелазмалар жатады.
**Кәрілік кератома** (син: кәрілік кератоз, кәрілік кератопапиллома).  Терінің ашық беткейлерінде орналасатын, сұр түсті тығыз орналасқан қабықпен қапталған, диаметрі 1,5 см-ге дейін, домалақ пішінді, беткейі кедір-бұдырлы қатерлі емес түзіліс. Көптеген зақымдалу кезінде мардымсыз қышыма болуы мүмкін.
### Емі
Емі. Электро – және криодеструкция
Карл V

**Карл V** (Каrl V) (24. 2. 1500—21. 9. 1558) — «Қасиетті Рим империясының» императоры (1519—56); Испанияның королі (1516—56). Габсбургтер әулетінен шықты. Карл V державасына Нидерланд, Италия, Аме-рикадағы испан отарлары, Германия, Аустрия, Трансильванияның бір бөлігі кірді. Өз саясатының мақсаты «бүкіл дүние жүзілік христиандық монархия» орнату деп жариялап, Карл V Реформацияға қарсы күресті басқарды, Франциямен (Италия үшін), Осман империясымен соғыстар жүргізді. Аугсбург діни бітімінен  (1555) кейін император тағынан бас тартып, Испанияға кетті. Карл V империясы екіге бөлініп, императорлық тәж оның туысы Фердинанд І-ге, Нидерланд, Испания және Неаполь оның ұлы Филипп ІІ-ге берілді.
Жұлдызаралық тозаӊ

**Жұлдызаралық тозаң** — жұлдыздардың өмір сүру және олардың жұлдызаралық кеңістікте жинақталу процестері нәтижесінде көп мөлшердегі **жұлдызаралық тозаңдар** құралады. Тозаңдар органикалық молекулалардан және мұздан құралған қабықшалары бар графит және силикат бөлшектерінің қоспасынан тұрады. Тозаңның температурасы 15-25К-ге тең.

Күн жүйесі ішінде ғаламшараралық тозаң болады. Ғаламшараралық ортадағы тозаңның өлшемі 0,1-10 мкм. Жерден біршама қашықтықтағы ғаламшараралық заттың тығыздығы шамамен 10-22 г/см3, ал бұл газ – тозаңды жұлдызаралық бұлттар тығыздығынан 100-1000 есе жоғары. Жердің ішкі орбитасындағы тозаңдық заттың жалпы мөлшері 1018 кг болады. Ғаламшараралық тозаңға күн сәулесінің шашырауының жоғарғы деңгейлі Жердің экваторлық ендіктерінде Күннің батуынан кейін немесе Күннің шығар алдында зодиакалды жарық деп аталатын жарық аймағында байқалады.
Карл VII

**Карл VII** (22. 2. 1403—22. 7. 1461) -1422 жылдан француз королы. Валуа әулетінен. Труадағы келісім бойынша (1420) Луараныц оңтүстігіядегі аймақты ғана биледі, ал елдің солт. бө-лігі агылшындардың қол астында бол-ды. Халық бұқарасыныц патриоттық өрлеуіпе және Жанна Дарк бастаған француз әскерлерінің жеңісіне сүйен-геп ол. 1429 ж. Репмсте таққа отырды. 1437 ж. Парижге салтанатпен кірді. К. VII корольдық екіметтіц одан эрі пығаюына бағытталган бірқатар ре-формалар жүргізді.

## Дереккөздер
Себореялық кератоз

**Себореялық кератоз**  (син: кәрілік сүйелі, себореялы кератома). Ісік өте баяу өседі. Бастапқыда шектелген сарғыш немесе  қоңыр түсті дақ, кейін оның көлемі өсе келе диаметрі 4-6 см-ге дейін жетеді. Біртіндеп ісік беті сарғыш қабықпен қапталады, жарылады, түсі қою-қоңыр түске дейін өзгереді. Орналасу орны әртүрлі  болуы мүмкін, жиі терінің жабық беткейлерінде орналасады, бірақ бетте, мойында, бастың шашты бөлігінде де орналасуы мүмкін.
### Емі.
Емі. Кесіп алу, электро-криодеструкция, неодим лазерінің сәулелері, солкодерм, 10% салицил және сүт қышқылынан тұратын коллодий, А дәрумені бар жақпа майлар.
Карл Батыл

КАРЛ БАТЫЛ (10. 11. 1433-5. 1. 1477)—Бургундияныц соцғы герцогы (1467—77). Франц. королы Людовпк ХІ-нің Францпянът біріктіру саясаты-на қарсы ірі феодалдар жүргізген кү-реске қызу араласты. К. Б. Бургуид герцогтығының саяси тәуелсіздігі жә-не оныц франпуз королының жері есебінен улғаптылуы үшін күресті. Апглияға сүйену үшін Эдуард ІУ-ніц қарындасы Маргаритаға упленді. Эль-зас пен Лотарпнгпяны өзіне каратуға тырысты. К. Б. Нансп түбіндегі урыс-та каза тапты.

 
## Дереккөздер
Карл-Маркс-Штадт

**Карл-Маркс-Штадт** — [(1953 жылға дейін Хемниц] — Германия қаласы. Хемниц өзені бойында орналасқан. Аттас округтың әкімш. орталығы. Жол торабы. Халқы 299,3 мың (1970). Мата тоқудың және мата тоқитын станоктар жасаушы ірі орталық. Электрондық есентеу машиналары және электроприборлар жасау, химия т. б. кәсіпорындары машина жасау ин-ты, жоғары техникалық мектеп, архитектуралық ескерткіштері бар.
## Дереккөздер
Ғаламшарлық тұмандық

[нобай|[Мысық көзі тұмандығы]]
нобай|Батпантас тұмандығы
**Ғаламшарлық тұмандықтар** талшықты диффузиялық тұмандықтан басқа дөңгелек пішінді, өте шағын тұмандықтар. Олай аталуы телескоппен бақылағанда сыртқы пішіні ғаламшарға ұқсайтынына байланысты.

Әрбір ғаламшарлық тұмандықтың ортасында әлсіз, өте ыстық жұлдыз – ядро бар. Жайылу алдында сутегінің жанып бітуі кезінде қызыл алып газ сыртқа лақтырылады, олар жұлдызаралық кеңістікте 20-50 км/с жылдамдықпен үлкейетін қабықша құрайды. Жұлдыздың ыстық ішкі бөлігі сығылады және ғаламшарлық тұмандықтың ядросына айналады. Ядро біртіндеп суи отырып, кәдімгі ақ ергежейліге айналады, ал ғаламшарлық тұмандық кеңейеді және уақыт өткен сайын жұлдызаралық ортада тарайды.

Ғаламшарлық тұмандықтардың өмір циклы бірнеше онмыңдық жыл құрайды. Бұл астрономиялық тұрғыдан өте аз мерзім болып келеді.

Санат:Жұлдыздардың эволюциясы
Карл Альберт

**Карл Альберт** (2. 10. 1708 — 28. 7. 1849) — 1831 жылдан Пьемонт пен Сардиния королі. Италияда Пьемонттың гегемониясын орнату үшін ұлт-азаттық қозғалысты пайдалануға тырысты. 1848—49 жылдары революция кезінде либералдық конституция (Альберт статуты) қабылдады. Революцияның өршуінен түсуінен қауіптеніп, Карл Альберт ымырашылдық, келісімпаздық, опасыздық саясат жүргізді, сол үшін Италияда «толқымпаз король» атанды. Аустрияға карсы соғыста 1848 жылы Кустоцца, 1849 жылы Новар түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшыраған соң, Карл Альберт өз ұлы Виктор Эммануил II-нің пайдасына тақтан бас тартып, Португалияға қашты.
Антонов Ан-32

**Антонов Ан-32**   НАТО кодификациясы бойынша **Cline** — кеңестік көп мақсатты әскери-транспорттық ұшақ.

Әр түрлі климаттық жағдайлпрда қолдануға болады, сонымен бірге ыстық климатта (50&nbsp;°C-ға дейін) және биік таулы аэродромдарда (4500 метрға дейін) қолданылады. Осы ұшақтың негізгі қолдану мақсаты ол орташа және кіші қашықтардағы жүктерді тасу болып табылады. Сондай-ақ осы ұшақты жолаушыларды тасымалдау үшін, адамдардың және жүктердің парашюттік десанттау үшін және а Санитардық авиация мақсатында қолданыла алады.

## Сипаттамасы
* Қанат қарқыны (м) — 29,2
* Ұшақ ұзындығы (м) — 23,7
* Биіктігі (м) — 8,75
* Қанат ауданы (м²) — 74,98
* Крейсерлік жылдамдығы (км/сағ) — 470—530
* Крейсерлік биіктігі (м) — 8000
* Эксплуатациялық шегі (м) — 9400
* Максималды қону массасы (кг) — 27000
* Бос ұшақ массасы (кг) — 16800
* Толық ұшақ массасы (кг) — 17308
* Максималды жанармай массасы (кг) — 5500
* Максималды жүктеме (т) — 7,5
* Ұшу алыстығы (км):
** 7,5 т жүкпен  — 1050
** 5,0 т жұкпен  — 2000
** макс. жанармай қоры және 2,8 т жүкпен — 3200
* Керекті ұшып-қону жолағы (м) — 1800
* Қозғалтқыш типі — 2 × АИ-20Д-5М
* Қозғалтқыш қуаты, кВт (э.л.с.) — 2 × 3100 (4200)
* Экипаж — 3 — 4
* Жолаушылар саны:
** солдат — 50
** десантаушылар — 42
** жарақы алғандар (зембіл үстінде) — 24

## Құны
2007 жылы бір Ан-32П ұшағының модификациясының құны 43 млн гривна (8,5 млн доллар) болған.http://dn.kiev.ua/business/ukraine/potrebsam_24.html 

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ан-32 на сайте ГП АНТОНОВ
* Ан-32  на страницах Авиа-Мир.
* Авиационный портал «Сервис и технологии» 
* АҚШ поставили Афганистану украинские самолеты

## Тағы қараңыз
* Alenia C-27 Spartan
* EADS CASA C-295

Санат:Ұшақтар
Санат:КСРО ұшақтары
Санат:Украина ұшақтары
Санат:Антонов ұшақтары
Үлкенкөзді трешер акуласы

**Үлкенкөзді трешер акуласы** () – теңіз түлкісі тұқымына жататын акуланың бір түрі.

## Биологиялық сипаттамасы
Үлкенкөзді Трешер акуласының ұзындығы шамамен 4,8 метр, салмағы 364 келіні тартады. Оның басы алмұртқа ұқсайды. Трешер акуласының дене жылуын екі бүйірінде орналасқан ұсақ қан тамырлары сақтап тұрады. Үлкенкөзді Трешер акуласының дене жылуы өзі жүзетін судың температурасынан бірнеше градусқа (3- 8) жоғары болады. Трешер жыртқыш балықтар қатарына жатады. Ұсақ балықтармен және кальмарлармен қоректенеді.
### Ерекшелігі
Үлкенкөзді Трешер акуласының қорегін ұстауы басқа акулалардан ерекше. Себебі ол алдымен балықтарды ұзын құйрығымен сабап, есту қабілеттерінен айырады. Трешер акуласының көздері үлкен. Оның ұзын жоғарғы жүзбеқанаты, сонымен бірге кең және иілген кеуде жүзбеқанаты болады. Үлкенкөзді Трешер акуласының құйрығы денесіне қарағанда ерекше ұзын.
## Таралуы
Үлкенкөзді Трешер акуласы теңіздің терең суларында тіршілік етеді. Оларды Атлант, Үнді мұхитынан, Тынық мұхитынан кездестіруге болады.
## Тағы қараңыз
*Акула
*Бір тұқымдасқа жататын Трешер акуласы.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Карл Мартелл

**КАРЛ МАРТЕЛЛ** (соңғы  — балға) (688 ж. ш. т. — 22.10.741) — 715 жылдан Франк мемлекетінің билеушісі, кароланттер эулетінен шыққан майордом. Мемлекеттің бір орталыққа бағынуы және оның әскери қуатының нығайтылуы үшін ол жерді толық меншікке беріп келген бұрынғы тэртіпті жойып, енді белгілі бір шартпен беруді (бенефицияға) кеңінен қолданды. Бүл үшін ірі жер пеленушілер мен шіркеудің меншігіндегі жерлерді конфискациялады. К. М-дің әскерлері герман тайпаларына қарсы соғыс жүргізді, ал 732 ж. Пуатье түбіндегі үрыста арабтарға қатты соққы беріп, олардың Бат. Европаға одан әрі басып кіруін тоқтатты.

## Дереккөздер

Санат:688 жылы туғандар
Санат:741 жылы қайтыс болғандар
Санат:Франция монархтары
Ұн тарту-жарма өнеркәсібі

thumb|right|200px
thumb|right|200px
**Ұн тарту-жарма өнеркәсібі** – тамақ өнеркәсібінің саласы. Оған: ұннан жасалатын нан және макарон өнімдері, ұн, жарма жатады. Жан басына шаққандағы нан тағамдарын тұтынудың орташа көрсеткіші 120 кг-ды құрады. Бидайды тасымалдау ұнды тасымалдаудан анағұрлым тиімді. Сондықтан ұн тарту және жарма өнеркәсіптері аумақ бойынша тұтыну көздеріне жақын орналастырылады. Ұн тарту еліміздің астықты және индустриялы экономикалық аудандарында, яғни Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан облыстарында жақсы дамыған. Мысалы, қазіргі кезде Астана, Тараз, Қаптағай, Қостанай ұн тарту комбинаттары елімізді жоғары сапалы ұнмен қамтамасыз етуде.

Нан кәсіпорындары еліміздің барлық елді мекендерінде бар. Нан зауыттары жоғары сапалы технологиямен жабдықталған. Қазір шағын нан жабу кәсіпорындары ірі елді мекендердің бәрінде ұйымдастырылған. Макарон зауыттары Алматы, Қарағанды, Петропавл, Шымкент, Семей қалаларында орналасқан.

Қазіргі кезде тамақ өнеркәсібі салаларын дамыту үшін жетілдірілген технологиялар, шағын зауыттар және басқа құрал-жабдықтар сатып алу жөнінде Қазақстан Республикасы бірқатар мемлекеттермен келісімшарт жасады. Мысалы, Ақтөбе макарон фабрикасы Италияның макарон жасайтын технологиясымен жабдықталған.

Санат:Диірмен
Санат:Азық-түлік өнеркәсібі
Ұшқыш айдаһар

**Ұшқыш айдаһар** () – ешкіемерлер тұқымдасына жататын кесіртке. Екі бүйірінде болатын тері қатпарлары олардың ұшуына мүмкіндік береді. Ағаштан-ағашқа секіргенде тері қатпарларының және оның іш жағында болатын жалған қабырғаларының көмегімен 20 м қашықтыққа ұша алады. Денесініӊ ұзындығы шамамен 23 см, ал қанаттарыныӊ ұзындығы 8 см. Қанаттарыныӊ түсі қызыл-сары, көк және қызыл түсті жолақтары мен бұршақтары бар. Бұл айдаһарлар оңтүстік Азияның ормандарында таралған.

## Дереккөздер

Санат:Ешкіемерлер
Михаил Степанович Бейдеман

**Бейдеман Михаил Степанович** [10.(22).10.1839 – 15.(17).12.1887] – Орыс революционері. Бессарабия губернда дворян отбасынан шықты. 1860 жылы Петербургтегі Константиновск әскери училищесін бітірді. Сол жылы Батыс Европаға эмиграцияға кетті. Италиядағы Гарибальди отрядтарында шайқасты. Лондағы А.И.Герцен  баспаханасында (Дубровин) әріп теруші болып істеді. 1861 жылы шілде айында Шаруалар ревормасы (1861) жүргізілетінін және осыған байланысты саяси оқиғалар болып жатқанын естіп, Ресейге оралуға бел байлады. Шекарада «Константин Біріншінің» атынан халықты самодержавиені жоюға шақырған үндеу табылды. Содан қамауға алынып, Алексей равелинінде жеке адамдық камерада 20 жыл отырды. Қазанда ауруханада қайтыс болды. Бейдеманның өмір жолы О.Форштың «тас құрсану» атты романында сипатталады. 

## Дереккөздер

Санат:1839 жылы туғандар
Санат:1887 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Бевин Эрнест

Бевин Эрнест (9 наурыз, 1881- 14 сәуір, 1951) – ағылшын саяси қайраткері, Лейбористік партия мен тредюниондардың оңшыл басшыларының бірі. 1922-40 жылдары траспорт және мамандығы жоқ жұмысшылардың бірлескен кәсіподағының бас хатшысы. 1937 жылы Британ тредө юниондары конгресі Бас соетінің председателі. 1940- 1945 жылдары еңбек және ұлттық міндеткерлік министрі. 1945-1951 жылдары сыртқы істер министрі. Бевин «Қырғикабақ соғысты» өршіту, Совет өкіметіне қарсы соғыс блоктарын кұру, Германияны қайта қаруландыру саясатын қолдады.

## Дереккөздер


Санат:1881 жылы туғандар
Санат:1951 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлыбритания саясаткерлері
Партеногез

Партоногенез ( грек. Parthenos – ұрықтанбай даму және... генез) – организмдердің жыныстық көбеюінің ерекше бір түрі. Бұл ұрықтанбаған аналық клетканың дамуы. Партоногенез жануарлар мен өсімдіктер арасында едәуір кең тараған, мысалы кейбір балдырлар, саңырауқұлақ, тіпті гүлді өсімдіктердіде де кездеседі. Омыртқасыз жануарлардан құрттар мен буын аяқтыларда, омыртқалыларда кейбір бауырымен жорғаулаушыларда байқалады, құстар мен сүт қоректілерде де кездесуі мүмкін. Партоногенездің ерекшілігі соншалық, жәндіктердің кейбір түрінің және бауырымен жорғалаушылардың белгісіз, көбею процесі тек Партоногенез жолымен өтеді. Кейбір организмдерде аталық, аналықтары бар ұрпақтарымен және бен дамыған ұрпақтары кезек пайда болуы да кездеседі. 

## Дереккөздер
Қазақ совет энцклопедиясы
Партиялық мобилизация

**Партиялық мобилизация** – коммунистерді армияға немесе халық  шаруашылығының салаларына жаппай және арнайы шақыру, Компартияның саяси, соғыс немесе экономикалық қиын жағдайларда қолданатын ұйымдық жұмысының төтенше формасы. Жалпы партиялық мобилизация партия ОК-нің тиісті партия органдарының шешімдері бойынша жүргізіледі. Партиялық мобилизация Совет өкіметінің алғашқы кезінде көбірек жүргізілді. Қызыл Армия қатарына алғашқы жаппай Партиялық мобилизация Шығыс майдандағы ауыр жағдайға байланысты РК(б)П ОК-нің 1918 жылы шілдегі қаулысына сәйкес өткізілді. 1918 жылы жазы мен күзінде Партиялық мобилизация бойынша ондаған мың партия мүшелері, 1918 ж. желтоқсан мен 1919 ж. Ақпанында 2557 коммунист – тәжірибелі партия қызметкерлері майданға жіберілді. РК(б)П ОК Азамат соғысының қиын жағдайларында Колчак армиясының шабуылына байланысты Шығыс майданға, Юденич әскерлеріне қарсы Батыс майданға, Деникин армиясына қарсы Оңтүстік майданға Партиялық мобилизация жариялады. 1918–20 жылдары Азамат соғысы кезінде Партиялық армияға 200 мыңнан астам коммунист келіп қосылды.

## Дереккөздер
Қазақ совет энцклопедиясы

Санат:КОКП
Санат:КСРО ішкі саясаты
Санат:Ресейдегі азамат соғысы
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Әскери құқық
Санат:Әскери ғылым
Парфия патшалығы

**Парфия патшалығы** – Каспий теңізінің оңтүстік мен оңтүстік-шығысында б.з.б. 250 ж.ш. пайда болған ежелгі мемлекет; б.з. 3 ғасырдың 20 жылдарына дейін өмір сүрді.

Б.з.б. 250 ж.ш. сақтардың көшпелі парн (дах) тайпалары Парфияға басып кірді. Парндардың басшысы Аршақ (Аршақ әулетінің негізін қалаушы) Парфия патшалығының бірінші патшасы болды. 209 ж. Селевки патшасы Антиох ІІІ Парфияны өзіне бағындырды. Сыртқы саясатта Парфия патшалығы өзінің шекаралас көршілері батыста Селевки әулетімен және Риммен, шығыста Грекия-Бактриямен және көшпелі тайпалармен қарым-қатынас орнатты.

thumb|right|200px|Парфия жауынгері
Митридат І тұсында б.з.б. 170 ж.ш. — 138/137 ж. Парфия патшалығының шекарасы шығыста Бактрия және батыста Селевки әулетінің бұрынғы иелігіндегі жерлерде б.з.б. 2 ғасырда пайда болған ұсақ мемлекеттер есебінен ұлғая түсті. 161-155 ж. Мидияны, Месопотамияның батыс бөлегін, 141 жылы Селевкияны бағындырды, кейіннен Сузамен қоса Элимаиданы алды. Парфия патшалығы бүкіл Иран мен Месопотамияны түгел дерлік қамтыды. Парфия патшалығы сақтармен және өз үстемдігін қайта орнатуға соңғы рет әрекет еткен Селевки шығыста Парфияның солтүстік аймақтарын ойрандап, оңтүстікте Дранганды басып алды. Парфия патшалығы Қытаймен дипломатикалық қатынас орнатып отырды. Б.з.б. 40 жылдар қарсаңында Парфия патшалығы Кіші Азия мен Сирияны түгел жаулап алды, римдіктердің шығыс Жерорта теңізіндегі иелігіне қауіп төндірді. Парфия патшалығының мемлекет құрылымында парндардың рулық дәстүрлері мен Парфияның өзіндік басқару жүйесі ұштасып жатты. Парфия патшалығы Ардашир Папакан негізін қалаған Сасани әулеті төңірегіне топтасқан жаңа күштердің соққысы нәтижесінде 224 жылы құлады.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи мемлекеттер
Париж коммунасы (1871)

Париж коммунасы (1871) – тұңғыш пролетариялық революция және жұмысшы табының Парижде 71 күн (18 наурыздан- 28 маусымға дейін) өмір сүрген алғашқы өкіметі. Франция- Пруссия соғысы( 1870-71) Францияда таптық қайшылықтарды шиеленістіре түсті. 1870 жылы 4 қыркүйек айында парижде революция басталып, империя құлады. Франция қайтадан республика (қ.Үшінші республика) болып жарияланды. Бірақ жаңа үкімет наполеон 3-нің халыққа қарсы саясатын жалғастыра берді. Үкімет халық бұқарасының демократиялық және патриоттық талаптарын орындаудан бас тартты және неміс әскерлері қоршаған Париж қорғанысын бұзу жолына түсті. Бұл саясат париж еңбекшілерінің наразылығын туғызды. 1870 жылы 28 қаңтар айында Пруссия мен Франция арсында уақытша бітім жасалды. Ақпанда құрылған А. Тьер үкіметі Франция үшін ауыр шартқа қол қойды. Парижде және кейбір ірі провинциялық қалаларда (Леон, Бордо, Марсель) революциялық жағдай қалыптасты. Астананың пролетарлық аудындарын қарусыдандыру және үуіметтің реакцияшыл саясатына қарсы күресу үшін коммуналар құрған Ұлттық гвардия ОК мүшелерін тұтқынға алу үшін Тьер үкіметінің жасаған әрекеті ( 18 наурызға қараған түні) сәтсіздікке ұшырады. 

  
## Дереккөздер
Қазақ совет энцклопедиясы
Қара жүзбеқанатты риф акуласы

thumb|'''Күндіз демалып жатқан риф акулалары.'''
## Биологиялық сипаттамасы
**Қара жүзбеқанатты риф акуласы**- маржан жартастардың арасын мекендейтін балықтармен қоректенетін кішігірім акула. Олар күні бойы шағын топ болып жүзіп жүреді. Дене тұрқы 1,8 метрге жуық. Қысқа доға тәріздес тұмсығы, сопақ көзі және үшкір тістері бар. Олардың арқа жүзбеқанаты- екеу. Басқа акулаларға қарағанда су бетінде тез шоршиды. Мұны ғалымдар "мінез- құлық бұзушылық" деп атайды.
### Дамуы, көбеюі
Аталығы 8 жылдай дамып, 95- 105 см-ге дейін ұзарса, аналығы ұрпақ алып келуге 9 жылда дайын болады. Буаздық  мерзімі 16 айды құрайды. туған кезде ұрпақтарының ұзындығы 33- 52 см аралығында болады.
### Қорегі
Олар балықтармен, скаттармен, теңіз шаянымен, дәіт асшаянымен және басқа шаянтәрізділермен қоректенеді.
## Таралуы
*Үнді мұхитында, 
*Тынық мұхитында, 
*Қызыл теңіз бен Шығыс Африкадан Гавай және Туамоту аралдарына дейін тараған.
## Тағы қараңыз
*Акула
*Ақ ұшты риф акуласы

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Антонов Ан-34

**Антонов Ан-34** — әскери көліктік ұшақ, Антонов ЗЖБсонда жобаланған. Жүктерді, сарбаздарды, десантшыларды және жарақат алған адамдарды тасымалдау үшін жобаланған. Қосымша бомбалушы ретінде қолданыла алады.

## Жасалу тарихы және дамуы
1961 жылы Ан-24 ұшағы көліктік ұшаққа өзгертіліп жобдақталған. Жолаушылар салоны жүк тасылу үшін өзгертіліп жабдықталған. Оң жақ бортта қосымша есік қосылды. Ұшақ алғашқы ұшуын 1961 жылдың 4 қыркүйегінде жасады. 1962 жылда  ұшақ Мемлекеттік сынауларға өткізілді, бір қатар кемшіліктер табылды. 

Ұшақтың бас конструкторы Сумцов, Виктор Алексеевич.  'Ан-24РТ**.

== Модификациялары ==
* **Ан-24 «Троянда»** — әуе лаборотория
* **Ан-24РТ''' — қосымша қозғалтқышпен жабдықталған көліктік ұшақ.

## Сілтемелер
* Ан-34  на страницах портала Авиа-Мир
* Фотографии Ан-24Т с аэродрома Саки (Украина)
* АИ-24ВТ РУКОВОДСТВО по эксплуатации

Санат:КСРО ұшақтары
Санат:Украина ұшақтары
Тау саламандралары

Тау саламандралары (Sаlаmаndrа аtrа) дернәсілінің метаморфозы анасының ішінде аяқталады. Үңгір саламандраларымен (Sреlерrеs fusсus) кейбір аяқсыз қос мекенділердің түрлері толық дамып жетілген тірі бала
туады. 
Амфибилердің жоғарыда көрсетілген көбею тәсілдерінің әдеттегі көбеюден ерекше болуы, олардың әр түрлі тіршілік жағдайларына бейімделіп, өзінен кейінгі тұқымын сақтауға қам ету болып саналады. Амфибилердің өсімталдығы түрліше болады. Мысалы, қара саламандра 2 бала туады, ал теңбіл саламандра мен
терілі құртша бір ғана бала туады. Цейлонның жылан балығы 10—15 жұмыртқа, буылтық құртша 5—10, пипалар
50—100, Дарвин ринодермалары 20—30 жұмыртқа салады. Шөп бақасы 1500— 4000 жұмыртқа, жасыл бақа 3—8 мың, ал құрбақалар 10 мыңға дейін уылдырық салады. 
## Дереккөздер

Санат:Құйрықты қосмекенділер