open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қылмыстылық индексі

**Қылмыстылық индексі**-жасалған және тіркелген қылмыстар санының, белгілі бір адамдар санына қатынасын көрсететін, қоғамдағы
қылмыс қөлемінің статистикалық,
көрсеткіші. Көбінесе қылмыстылық
индексі *қылмыстылық деңгейі* деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Коннекстер

**Коннекстер** (Коннексы) (латынша con - бірге және грекше nekros — өлі) — шіріген ағаштарда, жануарлардың өлексесінде, экскременттерінде тіршілік етуге бейімделген организмдер тобы. Коннекстерге микроценоздар мен микропроценоздар жатады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жалпыға бірдей әскери міндеттілік

Қарулы Күштерді, Ұлттық қауіпсіздік комитетін шекаралық және ішкі әскерлерді, Республикалық гвардияны, басқару органдары мен Азаматтық қорғаныс бөлімдерін және Қазақстан Республикасының басқа әскери құрамаларын, сонымен қатар тұрғындарды Республиканы қорғауға дайындауды кешенді түрде жабдықтау мақсатында Қазақстан Республикасының Конституциясы тағайындайтын міндет.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Септеулік шылаулар

**Септеулік [[жалғау]]лар**  — толық мағыналы сөздерге тіркесіп, әр түрлі грамматика/грамматикалық қатынасты білдіретін шылаулар. **Септеулік шылаулар** белгілі бір септік жалғаулы сөздерді меңгеріп, оларға бағыттық, мақсаттық, мезгілдік, үдету, ұқсату, қайталау т.б. грамматикалық мағыналар үстеп тұрады. Мысалы: *Ол қалаға оқу үшін келді. Ауылға қарай аяңдады.*

Ондай септік қатынастар мыналар:
#Атау септігіне қатысты: арқылы, жайында, үшін, туралы, сайын, тәрізді, сияқты
#Барыс септігіне қатысты: дейін, шейін, таман, қарай, салым, жуық, тарта
#Шығыс септігіне қатысты: кейін, соң, гөрі, бері, бұрын, әрі
#Көмектес септігіне қатысты: қатар, қабат, бірге, қоса.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Андрей Фёдорович Дубицкий

**Андрей Дубицкий** - 1915 жылы 30 қазанда Ақмола стансасында туған. 2005 жылы Астанада дүниеден озған. Омбы көркемсурет училищесінде білім алған. 1936 жылдан мектептерде сурет және сызу пәндерінен сабақ берді. Ұлы Отан соғысына қатысқан.

1938 жылдан жаза бастады. Оның алғашқы әңгімелері, өлеңдері мен очерктері Ақмолада шығатын аудандық газетте басылды. Кейін облыстық «Акмолинская правда», «Целинный край», «Целиноградская правда» газеттерінде қызмет істеген. Бірнеше кітабы жарық көрген.

ІІ дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін», «Еңбекте үздік шыққаны үшін», т.б орден-медальдармен марапатталған. Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағы берілген.
Лақап аты – А. Федоров.

## Шығармалары
*Донин Садик. Рассказы. А., ҚМ КӨБ, 1958;
*Кованый шлем. Рассказы. А., ҚМ КӨБ, 1959, 
*Улыбка. Рассказы. А., .»Жазушы», 1965 
*Где течет Ишим. А., «Казахстан», 1965, 
*На грозовом ветру. А., «Казахстан», 1970; 
*Знойные междуречье. Рассказы. А., «Жазушы», 1978; 
*Малиновый благосвет. Рассказы. А., «Жалын», 1982; 
*Заслон. Повести и рассказы. А., «Жазушы», 1985.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ақмола
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Халықтың табысын индекстеу

**Халықтың табысын индекстеу**-бағаның көтерілуі тудырған халықтын ақшалай жоғалтуларын өтеудің бір түрі. Зейнетақы, стипендия,
жәрдемақы және тұрғындардың басқа тіркелген табыстарын, соның ішінде кесімді жалақы мен тарифтік ставка,
бөлшек баға (олардың өзгеруінің
қатысты көрсеткіші) индекстерін
қайта есептеу.

Баға индексі, ең төменгі
тұтыну бюджеті немесе ең төмен
күнкөріс деңгейі анықталатын тауарлар мен қызметтер жинағы бойынша
бекітіледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сауда үстемесі

**Сауда үстемесі** халыққа тауарды (*өнімді*) өткізу кезінде сауда кәсіпорындары немесе басқа кәсіпорындар белгілейтін үстеме. Олардың тауарды сатумен және операциялардан пайда алумен байланысты жұмсаған шығынның өтеу үшін қосылады. Оның мөлшері үкіметтің немесе бағалау органдарының шешімімен белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Сауда
Санат:Қаржы
Коннекторлар

**Коннекторлар** (лат. *connecto* – байланыстыру) — вегетативті көбею арқылы биоценоз қабатын түзетін басым түрлер. Коннекторларға мезофилдер (55%), сусүйгіштер немесе гигрофилдер жатады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Соттың үйғарымы

**Соттың үйғарымы**-істі қарау кейінге калдырылғанда, іс бойынша сот өндірісі тоқтатыла тұрғанда, тоқтатылғанда, қуынымды қараусыз қалдырғанда, сондай-ақ, заңмен қарастырылған басқа жағдайларға, бірінші сатыдағы сот шығаратын сотактісі. Үйғарым қабылданғаннан кейін, дереу жариялануға жатады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Валюта монополиясы

**Валюта монополиясы** / **Валюталық монополия** — мемлекеттің өз органдары арқылы валюта операцияларына және экономикалық агенттер табатын бүкіл валютаға үстемдік жасауы. Мұнда мемлекет валюталық құндылықтармен белгілі бір операциялар жасау немесе мұндай операцияларды кәсіпорындар мен жеке тұлғалардың жүргізуіне рұқсат беру, сондай-ақ валюта қаражатын пайдалану тәртібін белгілеу жөнінде айрықша құқыққа ие болады. Валюта монополиясы шарттарын қамтамасыз етудің нақты міндеттері орталық (ұлттық) банкіге және уәкілетті коммерциялық банкілерге жүктеледі.
## Дереккөздер


Санат:Банк терминдері
Санат:Экономика
Николай Константинович Михайловский

**Николай Константинович Михайловский** (15 (27 қараша) қараша 1842, Мещовск, Калуж губерниясы, қазіргі Калуж облысы — 28 қаңтар (10 ақпан) 1904, Санкт-Петербург)  — әдеби сыншы және көсемсөзші, халықшылдық теоретигі, әлеуметтануда субъективтік әдістің негізін салушысы.

## Өмірбаяны

Петербург тау инженерлері институтында оқыды. Әдеби қызметін 1860 жылы «Рассвет» журналында бастаған. Әр түрлі басылымдармен қызметтес болды («Книжный вестник», «Гласный суд», «Неделя», «Современное обозрение»). 1867 жылы Прудонның «Француз демократия» кітабын аударған болатын (Санкт-Петербург).

## Дереккөздер


Санат:1842 жылы туғандар
Санат:1904 жылы қайтыс болғандар
Тіркес

thumb
*Ікі делегейлі **тіркес** -екі жетекші делегейлі бар фрикциялык тіркес.

*Диафрагмалы тіркес  -қысқыш серппенннің функциясын және ажыраткыш иіннің рөлін іс-петті жапырак серіппе атқаратын фрикциялы тіркес.

*Делегейлі тіркес - жазык ұйкіліс беті бар фрикциялы тіркес.

*Көпделегейлі тіркес  - бірнеше жетекші, жетектегі делегейі бар фрикциялы тіркес.

*Майлы тіркес -үйкілу беті маймен жұмыс істейтін фрикциялы тіркес.

*Бірделегейлі тіркес -жетектегі делегей біреу болатын фрикциялы тіркес.

*Ұнтақты тіркес - жетекші және жетектегі бөліктерінің арасындағы саңылауга, электромагниттік тәіслмен басқаруга ыңғайлы, металл ұнтактары толтырылған тіркес.

*Қурғақ тіркес  - ұйкелу беті майланбайтын фрикциялы тіркес.

*Фрикциялы тіркес -айналдырушы иінді күш үйкеліс күштер арқылы берілетін тіркес.

*Ортадан тепкіш тіркес - үйкелістеге беттері ортадан тепкіш күштердің әсерімен кысылатын тіркес.

*Электромагниттік тіркес  - үйкеліс беттері электромагниттік күштер аркылы кысылатын фрикциялы тіркес.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Әзербайжан ұлттық мәдениет орталығы

**Әзірбайжан ұлттық мәдениет орталығы Гобустан** — қоғамдық ұйым. 1989 жылы Көксу ауданының Теректі ауылында құрылған. Бағдарламасында ұлттық тілді, мәдениетті дамыту, салт-дәстүрлерін жаңғырту көзделген. Облыста 16073 (2002) Әзірбайжан ұлтының өкілдері тұрады.

## Дереккөздер
Консервационизм

**Консервационизм** - 
1) биосфера мен оның барлық бөліктерін өзгермеген, "жабайы", алғашқы күйінде толық және сөзсіз сақтауға шақыратын батыстық экологисттік ағын; 
2) табиғатты бастапқы күйінде сақтау (немесе сол күйге қайтару) мүмкін дейтін утопиялық экологиялық түсінік. Консервационизм элементтеріне егіншіліктің биологиялық жүйесі, депопуляция, экожүйе тұжырымдамасы жатады. Консервационизм идеясы тек ерекше сақталатын табиғи аумаққа тән.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ленинизм

**Ленинизм** В.И.Ленин мен оның ізбасарларының ілімі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Валюталық ескертпе

**Валюталық ескертпе** - несиегер мен экспортшыны өзара шарт жасасылған сәттен бастап оның төленген сәтіне дейін төлем валютасы бағамының құлдырауы қатерінен сақтандыру үшін халықаралық өзара шарттардың (несие, төлем, сауда шарттарының) міндетті талабы. Валюталық ескертпе - валюталық тәуекелді шектеудің және алдын алудың неғұрлым кең тараған формаларының бірі,
оны қолданғанда келісім-шартқа уағдаласқан төлем валютасы басқа, әдетте, салыстырмалы түрде тұрақты валютаға тәуелді жағдайға
қойылады. Валюталық ескертпенің екі түрі қолданылады: тауардың бағасы (несиенің сомасы) туралы келісімге мәмілелік валюта ретінде тұрақты валютаны енгізу (бағам төмендеген кезде төлем валютасымен есептелетін жалпы құн тиісінше артады); төлем валютасының бағамы мәміле валютасының бағамымен салыстырғанда қалай өзгерсе, тауар бағасының (несие сомасының) өзгеруі туралы талап та сондай үйлесімде енгізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Азаматтық жауапкершілікті сақтандыру

**Азаматтық жауапкершілікті сақтандыру** — жауапкершілікті сақтандырудың ішкі саласы. Объектісі: сақтанушынын заң бойынша зиян келтірілуі мүмкін үшінші тұлғанын алдындағы жауапкершілігі. Азаматтық жауапкершілікті сақтандыру бойынша зардап шегушілерге (жеке және заңды тұлғаларға) сақтанушының кінәсынан болған жазатайым оқиғадан олар мертіккен немесе қаза тапқан, опат болған мүлкіне зақым келтірілген жағдайда азаматтық құқық бойынша өндіріп алынған ақшалай сома мөлшерінде зардап шегушілердің (Немесе олардың құқықтық мирасқорларының) пайдасына төлем төлеуге тиіс. Азаматтық жауапкершілікті сақтандыру автокөлік құралдарының иелеріне, өнеркәсіп орындары мен қауіптілігі жоғары басқа да көздерге, сондай-ақ айналасына зиян келтіруі мүмкін белгілі бір кәсіптермен айналысушы адамдарға қолданылады. Көптеген елдердің заңнамасында көлік құралдары иелерінің азаматтық жауапкершілігін міндетті түрде сақтандыру көзделген. Бұл сақтандыруды сондай-ақ үйлердің, ойын-сауық мекемелерінің, сауда кәсіпорындарының, құрылыс ұйымдарының иелері, жеке кәсіппен айналысушы адамдар - дәрігерлер, заңгерлер, бухгалтерлер де (Мысалы, кәсіби қателіктер жағдайына) пайдаланады. Жазатайым оқиға еңсерілмейтін күш салдарынан болса немесе сақтанушының қасақана әрекеттерінен туындаса, Азаматтық жауапкершілікті сақтандырудың күші қолданылмайды.

## Дереккөздер

Санат:Сақтандыру түрлері
Айырбас шарты

**Айырбас шарты** (;)
Тараптардың әрқайсысының екінші тарапқа бір тауарды екінші тауарға айырбастауға міндеттенетін азаматтық-құқықтық шарт. Егер бұл тәртіптерге және айырбас мәніне
қайшы келмесе, айырбас шартына сатып алу-сату тәртібі қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Заң
Вагус- пневмония

**Вагус- пневмония** (*Vagus* )- Кезбе жүйке зақымдануы нәтижесінде өкпе желденуінің бұзылуына байланысты дамитын өкпенің кабынуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Энергия ағыны

**Энергия ағыны** — қандай да бір беттен толқын тасымалдайтын қуат.
Формуласы: \Pi = \frac{dW}{dt}
## Дереккөздер


Санат:Физика
Консорбенттер

**Консорбенттер** (Консорбенты) (латынша consortio — ортақтық) — консорцияның едәуір көп мүшелері, ценотиптің бір түрі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тоқмақ уезі

**Тоқмақ уезі** — 19 ғасырда Жетісу облысына қараған әкімшілік бөлік. Облыстың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Уездің негізгі халқы — қырғыздар мен қазақтар. Олардың жалпы саны 1870 жылдары 126632 адам, уезде 1870 ж. 19 болыс, 128 ауылда 24070 түтін болған. Бұлар негізінен егіншілікті кәсіп еткен. 1869 жылы мұнда 94699 жылқы, 282 мың ipi кара, 556656 қой, 13971 түйе өсірген. 1891 жылы далалық әкімшіліктің жағдайына байланысты уездер қайта құрылып, Тоқмақ уезі Пішпек ауылы деп аталды.

## Дереккөздер


Санат:Уезд
Леонтьев Константин Николаевич

thumb| '''Леонтьев Константин Николаевич'''
**Леонтьев Константин Николаевич** (1831-1891) консервативті бағыттағы әйгілі орыс ойшылы. Леонтьевтің әдебиеттегі бағалары: «кылышсыз Кромвель», «диктатурасыз диктатор», «саяси Торквемада», «Ницшенің өзінен карағанда көбірек Ницше», XIX ғасырда орыс мәдениетінен жаралған ең өткір ойшыл.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Валюта жайғасымы

**Валюта жайғасымы** / **Валюталық жаиғасым** — банкінің шетел валютасы түріндегі активтері мен міндеттемелерінің ара салмағы. Олар теңбе-тең болған жағдайда валюта жайғасымы жaбық, ал үйлеспегенде ашық деп саналады. Ашық жайғасым өз кезегінде қысқа және ұзын болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Үстелме баға / Баға үстелмесі

**Үстелме баға / Баға үстелмесі** тауардың бөлшек сауда бағасы- кәсіпорын бөлімі ол ағымдағы шығындардың өтелуін және сауда орындарының пайда алуын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Заңдылық

**Заңдылық** () — демократиялық саяси жүйенің жалпы принциптері. Заңның бірлігі мен үстемдігімен, мемлекеттік органдардың, лауазымды адамдар мен жеке азаматтардың оны дәл, барлық жерде және бұлжытпай орындауы, құқық бұзушылықтың жолын кесу, құқықтық жауапкершіліктің болмай қоймайтындығы және адамның құқы мен бостандықтарының кепілдігі түрінде көрінеді.

## Дереккөздер

Санат:Құқық
Санат:Заң
Есептеуіш

thumb
**Есептеуіш** - кез келген нәрсені санауға арналған құрал.
*Мотосағаттың есептеуіші- қозғауыштың жұмыс сағатының есептеулерін тіркеуге арналған кұрал.
*Жол есептеуіші- көлік құралының жүріп өткен кашықтығын өсу ретімен көрсететін үнемі іске қосылып тұрған цифрлі кұрал - ол спидометрде немесе бөлек кұралады.
*Тәуліктік жүрісті есептеуіш - жүргізушінің талабы бойынша өткен қашықты өлшейтін цифрлі құрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Өлікті жару

[thumb|280px|[Рембрандт. «Доктор Тульпа анатомиясының сабағы» (1632)]]

**Өлікті жару немесе аутопсия** - Өлімнің себептері мен жүзеге асқан уақытын дәл анықтау үшін өлікті (аутопсия) соттық-медициналық жару; бұл шара өлім қылмыстық салдардан пайда болды деген күдік туғанда немесе өлімнің себептері түсініксіз болған кезде жасалады және ол бас сүйек куысы мен кеуде және ішек-қарын қуыстарын ашу шаралары арқылы жасалады; судьяның немесе прокурордың қаулысы бойынша жүргізіледі.
thumb|right|300px|Аутопсия жасау

**Аутопсия** (*Autopsia*-  жарып өз көзімен көру) - жарып көру, аутопсия - секция. Клиника-анатомиялық диагноздарды салыстыру мақсатында мүрдені жару, ашып көру- морфологиялық әдіс. Осы арқылы мүшелердегі өзгерістерді анықтау, емнің дұрыстығына көз жеткізу, өлім себебін анықтау, диагнозды салыстыру аркылы, алға койған мақсаттарға жету.thumb|right|200px|Миға аутопсия жасау

## Дереккөздер


Санат:Өлім
Санат:Патологиялық анатомия
Санат:Сот медицинасы
Санат:Патология
Түсіру ауданы

**Түсіру ауданы** () — темір жолмен немесе су жолдарымен тасымаддау кезінде әскер мен материалдық заттарды түсіру жұмыстары жүргізілетін аудан. Әр Түсіру ауданында бірнеше станция мен кеметұрақтар болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түсіністік жайлы меморандум

**Түсіністік жайлы меморандум** () — келісімді қамтамасыз ету үшін қажетті қосымша ақпараттар беретін немесе келіссөздің түсініктілігі мен ұғындырылуын нақтылайтын халықаралық келісімге тіркелген құжат.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түтін айдау камерасы

**Түтін айдау камерасы** () — әскери қызметшілерге газ тұмылдырықтың сенімділігіне көз жеткізу үшін және оларды уланған ауада (уз-пен уландырылган) қолдана білу дағдысын тексеру үшін бөлімшелердің жеке құрамын уландырғыш заттардың әлсіз концентрациясымен сынайтын арнайы герметикалық жабылатьін бөлме.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түтіндейтін заттар

**Түтіндейтін заттар** () — аэрозоль жағдайында улағыш қасиеті жоқ түтіндеткіш құралдарды жабдықтау үшін қолданылатын аэрозольды заттар. Оған фосфор, пиротехникалық өздігінен түтіндейтін кұрамдар және мұнай өнімдері негізіндегі құрамдар жатады. Олар оқ-дәрілерде, түтіндеткіш құтыда, гранатта, түтіндеткіш аппаратурада қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түтіндеткіш құралдар

**Түтіндеткіш құралдар** () — түтін түтететін оқ-дәрілер, машиналар, аппаратуралар мен аспаптар. Түтін түзу тәсілі бойынша Түтіндеткіш құралдар жарылғыш әрекетті (түтіндеткіш авиациялық бомба, түтіндеткіш снаряд (белгі беретін) сигналды түтіндеткіш ракета), түтіндейтін сұйық заттарды тозандатуға негізделген (түтіндеткіш машина, түтіндеткіш аппаратура, түтіндететін авиа аспап), термиялық (түтіндеткіш машина, тасымалы генератор, түтіндеткіш аппаратура), түтіндететін (түтіндеткіш құты, түтіндеткіш гранат) болып бөлінеді. Түтіндеткіш құралдармен құрлықтағы әскерлер, Әскери-әуе күштері және әскери-теңіз флоты қаруланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сауда либерализациясы

**Сауда либерализациясы** — сауда саясаты аумағында мемлекетаралық қалыпқа келтіруді қамтамасыз етуге талпынатын негізгі мағынасы бар дамыған капиталистік елдердің концепциясы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Абайсыздық

**Абайсыздық** (ағылш. *carelessness*; *negligence*; нем. *Fahrliissigkeitf*; *UnvorsichtigkeitJ*)

Құқықта — қылмыс құрамының субъективті жағы ретіндегі кінә нысанының бірі. Құқық теориясы абайсыздықты екі нысанға — менмендік пен немқұрайдылыққа бөледі.

Егер адам өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіп туғызуы мүмкін екенін алдын ала білсе, бірақ бұл зардаптарды жеткілікті негіздерсіз жеңілтектікпен болғызбау мүмкіндігіне сенсе, қылмыс менмендікпен жасалған қылмыс деп танылады.

Егер адам кажетті ұқыптылық пен сақтық болғанда ол зардаптарды болжап білуге тиіс және болжап біле алатын бола тұра өз іс-әрекетінін (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіпті зардаптарынын болуы мүмкін екенін болжап білмесе, қылмыс немқұрайдылықпен жасалған қылмыс деп танылады.

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Тұрғын үй-жай жалдау (жалға беру) шарты

**Тұрғын үй-жай жалдау (жалға беру) шарты** (;)
Жалға беруші, жалға алушы мен
оның отбасына тұрғын үй саласындағы
жылжымайтын мүлікті, келісім ақысы
үшін тұрғын үй-жай мөлшеріне шектеу қоюсыз уақытша иеленуге және
пайдалануға беретін, ал жалға алушы
оны шартқа сәйкес жалдау ақысын
уакытында төлеп тұруды міндетіне
алатын шарт.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Радиациялық белдеу

thumb|300px|
**Радиациялық белдеу** — зарядталған бөлшектерді (протондарды, электрондарды, альфа-бөлшектерді және едәуір ауыр химиялық элементтердің ядроларын) ұстайтын планета магнитосферасының ішкі аймағы.

Жерде радиациялық белдеудің барын америкалық ғалым Джеймс Ван Аллен 1958 жылдың ақпанында, Explorer 1 жасанды серігі ұшырылғанда анықтап шықты. Сондықтан бұны тағы **Ван Аллен белдеуі** деп те атайды.

## Сілтемелер

* The Exploration of the Earth’s Magnetosphere: Explorers 1 and 3 

Санат:Астрофизика
Санат:Планетология
Түтін қалқа

**Түтін қалқа** () жасанды жолмен жасалған аэрозоль (түтін немесе түман) бұлты. Қарсыласты жаңылыстыру, өз әскерлерінің қимылдарын және объектілерін бүркемелеу үшін қолданылады. Түтін қалқа түтіндеткіш құты, гранаттар, миналар, снарядтар, бомбалар, түтіндеткіш аппараттар арқылы жасалады. Түтін қалқа орналасуы бойынша — жаппай, қаптал, тылдық, жалған бағытта; қойылу тәсілі бойынша — жылжымалы және жылжымайтын; мақсаты бойынша — жаңылыстыру және бүркемелеу болып бөлінеді. Бүркемелейтін Түтін қалқа үлкен көлемде (түтіндету) тығыз, жартылай тұнық немесе төмен тығыздықта болуы мүмкін. Әскери мақсатта тұңғыш рет Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Валюталық алып-сатарлық

**Валюталық алып-сатарлық** / **валютамен алыпсатарлық** - банкілердің, дилерлердің, кәсіпкерлердің, азаматтардың валюта нарығында валюта бағамын өзгертуден пайда алуды көздейтін қызметі; валюта тәуекелін әдейі қабылдау. He ашық валюта жайғасымының пайда болуына апарып соқтыратын валюта операцияларын жасау жолымен (мысалы, мерзімдік мәміле, форвардтық өтеусіз пайыздық арбитраж), не валюта тәуекелін сақтандыру жөніндегі валюта операцияларын қасақана жасамау жолымен (мысалы, сауда фирмасының хеджирлеуден бас тартуы, т. б.) жүзеге асырылады. Валюталық алып-сатарлық түрі — валюта бағамы төмендейді деген үмітпен оның төмендеуіне ойнау және валюта бағамының жоғарылауы үрдісі кезінде оның жоғарылауына ойнау. Төмендетушілер ("аюлар") бағам төмендеген жағдайда алып-сатарлық пайда алуға үміттеніп, валю- таны ағымдағы бағаммен сатады. Жоғарылатушылар ("бұқалар") бағам жоғарылайды деген болжаммен валютаны неғұрлым жоғары бағамен сату жолымен бағамдық айырмадан пайда алуға үміттеніп, оны сатып алады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Кәсіпорынның есеп-ақысы

**Кәсіпорынның есеп- ақысы** - кәсіпорын (*[[фирма]],[[цех]], телім*) қызметінің өткен  жағдайы мен нәтижелерін сипаттайтын мәліметтердің жиынтығы өзара байланысты көрсеткіштердің жүйесі. Оперативтік, бухгалтерлік есептеме түрлеріне бөлінеді. Оперативтік есеп-қисап негізінен ағымдағы бақылауға  жекелеген кәсіпорынның ішіндегі оперативтік басқаруға жаналады, онда өндірістік-шаруашылық қызметтің барысы, шарттық міндеттемелердің орындалуы, қаржы туралы деректер баяндалады Статистикалық есеп-қисапта техникалық- экономикалық деректердің белгілі бір жүйесі қамтылады және қатаң тәртіптемемен, салыстырмалы тұрақтылықпен сипатталады. Бухгалтерлік есеп-қисап өндіріспен, жабдықтаумен, өнімді өткізумен, тауар айналымымен, шығынмен, қаржы нәтижелерімен, кәсіпорындағы есеп айырысу-несие қатынастарымен байланысты растаушы бухгалтерлік құжаттарға негізделеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жеке зейнетақы шоты

**Жеке зейнетақы шоты **- cалымшылардың зейнетақылық жарналар, инвестициялық табыстары түсіп, есепке алынатын және одан жеке зейнетақы шотының иесіне зейнетақы төлемдері төленетін, жинақтаушы зейнетақы қорларындағы алушының өзіндік атаулы шоты.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Автокөлік құралдары иелерінің азаматтық жауапкершілікті сақтандыру

**Автокөлік құралдары иелерінің азаматтық жауапкершілікті сақтандыру**  — жауапкершілікті сақтандыру түрі. Объектісі — заң бойынша автокөлік иелерінің қауіптілігі жоғары көздің иесі ретінде үшінші тұлғалар (жеке және заңи тұлғалар) алдындағы азаматтық жауапкершілігі. Зардап шегушілерге (жеке және заңи тұлғаларға) сақтанушының кінәсынан болған апаттан немесе басқада жол- көлік оқиғаларынан олар мертіккен немесе қаза тапқан, опат болған, мүлкіне зиян келтірілген жағдайда азаматтық қуыным бойынша автокөлік иесінен өндіріп алынатын ақшалай сома мөлшерінде зардап шегушілердің (немесе олардың құқықтық мирасқорларының) пайдасына өтем төленеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мастық

**Мастық**-алкогольді ішімдікті ішу тудырған және өз әрекеттеріне есеп беру, оның зардаптарын көзге елестету қабілетінің төмендеуі аркылы көрінетін психикалық жағдай. Мастық- біркатар қылмыстарды, бәрінен бұрын жеке адамға карсы: дене жарақаттарын салу, өлтіру, ұрып-соғу, сондай-ақ. бұзақылық және т.б. жасау шарты.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Валюталық реттеу

**Валюталық реттеу** - мемлекеттің халықаралық есеп айырысу және валюталық құндылықтармен байланысты мәміле жасасу тәртібін реттеуге бағытталған қызметі. Нормативтік актілермен және халықаралық валюталық келісімдермен реттеледі. Сондай-ақ ұлттық заңдар негізінде елдің аумағында шетел валютасының пайдаланылуын тәртіптеуде валюталық реттеуге жатады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Кепілзат туралы шарт

нобай
**Кепілзат туралы шарт** (;)
Кепілзатпен камтамасыз етілетін,
кепілзат пен оның бағасы, мөлшері мен
міндеттемені орындау мерзімі
көрсетілетін шарт. Онда салынған
кепілзат, екі тараптың қайсысында
болатыны көрсетілуі қажет. Кепілзат
туралы шарт жазбаша пішімде жасалып, нотариалды түрде куәландырылуы қажет.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Валюталық заңдар

**Валюталық заңдар** / **валюталық заңнама** — валюталық реттеу мен валюталық бақылау саласында қолданылатын құқықтық актілердің жиынтығы. Валюталық қатынастарды реттейтін құқықтық актілерде валютамен және валюталық құндылықтармен жасалатын операцияларға тыйым салумен, оларды шектеумен және тәртіптеумен байланысты әкімшілік, конституциялық, қаржылық және азаматтық құқық нормалары баяндалады, олардың көбісі өктемдік жасау сипатында болады, оларда баяндалған құқықтық қатынас субъектілерінің мінез-құлық ережелерінен ешқандай шегінуге жол бермейді, қатынастарды реттеудің екіметтік әдістеріне негізделген. Қазақстанның валюталық заңнамасы жүйесінде ҚР Конституциясы, ҚР Азаматтық кодексі (1994), ҚР Кеден кодексі (2003), "Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы" ҚР Заңы (1996) басым орын алады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Сауда шегерімі

**Сауда шегерімі** көтере сатумен және белгілі бір тауар түрлерін аймақтардағы нарықтар іріктеуінің тұрақты көтере сатып алушылары болып табылатын бөлім саудажасаушыларға өткізумен айналысатын фирма ұсынатын өнімнің немесе көрсетілетін қызметтің бағасын төмендету; тауар бөлшек сауда бағасының айналыс шығынын өтеу жәке пайда алуы үшін сауда ұйымдары мен кәсіпорындарының қарамағында қалған бөлігі; тауарлар саудаға түсетін бөлшек сауда бағасы мең көтерме сауда бағасының арасындағы айырма. Кейде ол көтерме сауда бағасына қосылатын үстеме баға болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Депозиттерді сақтандыру

**Депозиттерді сақтандыру** — банк жүзеге асыратын мүліктік сақтандыру түрі, бұл сақтандыру бойынша коммерциялық банк жұтаған (банкрот болған) жағдайда салымшыларға өз салымдарының қайтарылуына ілдік беріледі. Депозиттерді сақтандыру іс жүзіңде экономикасы нарықтық қатынастарға негізделген барлық елдерде бар.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Құқық
Санат:Заң
Қарсы талап арыз

Әуелде қуынушының (талапкердің) жауапкерге қарсы жазған талап арызын біріктіре отырып қарау үшін жауапкердің қуынушы үстінен беретін өзіндік қуыным талабы. Қарсы талап (қуыным) соттарда да, сонымен қатар әр түрлі төрелік сот түрлерінде де қарала береді. Жауапкердің қарсы талап арыз ұсыну құқығы азаматтық істі қараудағы тараптардың теңдік принциптерін көрсетудің бір үлгісі болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Оң қол ережесі

**Оң қол ережесі**  -   егер оң қолдың бас бармағын өткізгіштегі ток бағытымен бағыттаса, онда өткізгішті орай ұстаған 4 саусақтың бағыты магнит өрісінің күш сызықтарының бағытын көрсетеді

Оң қол ережесі  электромагниттік	индукция құбылысының салдарынан пайда болған магнит өрісінде қозғалған түзу сызықты өткізгіштегі электр өрісінің бағытын анықтайтын ереже.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Валюталық сақтық қорлар

**Валюталық сақтық қорлар** - халықаралық есеп айырысу бойынша төлем төлеу үшін белгілі бір елдің үкімет органдарының немесе орталық банкісінің (ұлттық банкісінің) билігіндегі шетелдік валютаның, сондай-ақ алтынның босалқы қорлары. Әдетте банкілердің, халықаралық валюта-несие және қаржы ұйымдарының, кәсіпорындардың, фирмалардың, халықтың иелігінде болады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Септік

**Септік** — сөйлемдегі сөздерді бір-бірімен байланыстырып, олардың арасындағы синтаксистік қатынастарды көрсетіп, өзі жалғанған сөзге заттық ұғымға қатысты грамматикалық мағына үстейтін қосымша. **Септік** тікелей өзі немесе басқа Формалармен бірлесіп келіп, зат пен қимыл я зат пен зат арасындағы субъектілік (субъектілік-предикаттық), тұра және жанама объектілік, меншіктік-қатыстык, мекендік, мезгілдік құралдық, көлемдік сияқты қатынастарды білдіреді. Септіктер зат есімге тән түрлену формасы болып табылады. Септіктің мағынасы да қызметі де, формалық ерекшеліктері де заттық ұғыммен байланысты. Сын есім, сан есім, етістіктің кейбір формалары (есімше, тұйық етістік) септелгенде, заттанып зат есім орнына жұмсалады.

## Қазақ тіліндегі септіктер
Қазақ тілінде 7 түрлі септік бар:


Олардың әрқайсысына тән тұлғалық, мағыналық ерекшеліктері бар. Септік жалғаулары, негізінде, зат есімдерді және зат есім қызметін атқаратын өзге сөздерді сөйлемдегі етістік мүшелермен байланыстырады. Септіктің ішінде етістік мүшемен тікелей байланыспай, тәуелдік жалғаулы есім сөзбен байланысатыны — тек ілік септігі. Сөздердің  Септікті қабылдап өзгеруі сөздердің септелуі не септелу деп аталады.
 
Зат есімдер және олардың қызметін атқаратын баска есім сөздер тәуелденбей де, тәуелденіп те қолданылады. Осыған байланысты **Септік** — **жай септеу**, **тәуелдік септеу** болып екіге бөлінеді. 
* **Жай септеу** — **септік** қосымшаларының тікелей зат есімдердің және зат есім қызметін атқаратын басқа сөздердің тұра түрлеріне жалғануы (баланың, балаға, баладан).
* **Тәуелді септеу** — **септік** жалғауларының зат есім немесе оның қызметін атқаратын басқа сөздердің тәуелді түрлеріне жалғануы (баламның, балама, баламнан).

## Тағы қараныз:
* Септеулік шылаулар
* Септеу
* Септік жалғау
* Септік жалғауларының тізілісі
* Грамматика
* Морфология
* Қазақ тілі

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Аударым

**Аударым** - кәсіпорын, фирма төлейтін төлем, жұмсайтын шығын. Аударым негізінен табыстан алынып, мемлекеттік және жергілікті бюджеттерге түседі. Тозымпұлдық аударым, әлеуметтік сақтандыруға аударым, пайдадан сақтық қорына аударым т. б. түрлерге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Сәулелену реакциясы

**Сәулелену реакциясы** — зарядталған бөлшекке өзі жасаған электромагниттік сәулелену өрісі әсер етуші күш.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Валюталық шектеулер

**Валюталық шектеулер** / **Валютаны шектеу** - шетелдік валюталармен жасалатын барлық операцияларға қатаң бақылау орнатуға, валюталық ресурстарды мемлекеттің өкіміне шоғырландыруға бағытталған үкімет шараларының жүйесі. Валюталық ресурстарды мемлекеттің қолына шоғырландырып қана қоймай немесе оны бақылауда ұстап қана қоймай, сонымен бірге оны елдің төлем теңгерімін теңестіру, валюта бағамын калаған деңгейде ұстау мақсатында валютамен жасалатын белгілі бір операцияларға тыйым салу, оларды лимиттеу мен тәртіптемелеу шараларын қамтиды. Олар сыртқы саудамен, капиталдың қозғалысымен, несиемен, туризммен, т. б. байланысты операцияларға да қолданылуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Консорция

**Консорция** (латынша consortium қатысу) — өзара тығыз байланысқан және қауымдастықтың орталық мүшесіне немесе ядросына тәуелді әр текті организмдер жиынтығы. Консорцияның орталық мүшесі рөлін эдификатор түрлер атқарады. Шындығында, кез келген дарақ жеке консорция болып табылады. Өйткені, таза ортада селбеспелерсіз тіршілік ете алмайды. Консорция мүшелері консорбенттер деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Заңнамалық акт

**Заңнамалық акт** () - Конституциялық заң, Қазақстан Республикасы Президентінің Конституциялық заң күші бар Жарлығы, Кодекс, Заң, Қазақстан Республикасы
Президентінің Заң күші бар Жарлығы, Қазақстан Республикасы
Парламентінің қаулысы, Сенат пен
Мәжілістің қаулылары.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сатарман

**Сатарман** қысқа мерзімді пайда алу үшін өзінің есебінен немесе қаржы органдарының есебінен бағалы қағаздарды сатып алушы немесе сатушы адам, сондай-ақ, фирма немесе оның алармандары үшін бағалы қағаздар сатып алу және сату жөніндегі тапсырмаларды орындаушы делдалдық фирмалардың қызметшілері.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Валюта мәмілесі

**Валюта мәмілесі** / **Валюталық мәлімдеме** — валюта құндылықтарына меншік құқығы мен өзге де құқықтардың ауысуына байланысты мәміле; валюта құндылықтарын кез келген тәсілмен елге әкелу және қайта жіберу, сондай-ақ елден әкету және қайта жіберу. Валюта мәмілесі ағымдағы мәмілеге және капитал қозғалысымен байланысты мәмілеге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жылжымайтын мүлікті сату шарты

**Жылжымайтын мүлікті сату шарты** (;)
Сатушы, сатып алушының меншігіне жертелімін, ғимарат, құрылыс,
пәтер немесе басқа қозғалмайтын
мүлікті беруге міндеттенетін азаматтық-құқықтық шарт. Сатушының коз-
ғалмайтын мүлікті өткізуі және сатып
алушының оны кабылдап алуы, тараптар қол қойған өткізу актісі бойынша
жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Пайда алушы

Шарт немесе міндетті сақтандыру туралы заңнамаға сәйкес, сақтандыру өтемін алатын адам болып саналады. Пайданы алушы заңды тұлға да, азаматта бола алады; ол өз кезегінде жеке тұрғыда да, мүлікті сақтандырушы бойынша да тағайындала алады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Валюталық фьючерстер

**Валюталық фьючерстер** -нақты валютаның стандарттық санын шарт жасасылған кезде белгіленген бағам бойынша белгілі бір күні (келешекте) сату немесе сатып алу туралы келісім (міндеттеме). Валюталық фьюче көптеген елдердің өзгермелі валюталық бағамға көшуіне байланысты дамыды. Валюталық фьючеге қатысушылар - банкілер, корпорациялар, жеке инвесторлар — әдетте бірін-бірі білмей, мамандандырылған фьючерстік биржаларда брокерлер арқылы әрекет етеді. Жетекші фьючерстік биржалар: Чикаго (СМЕ), Нью-Йорк (СОМЕХ), Лондон (LIҒҒЕ,"лайф" дегі айтылады) биржалары, Сингапурдың (SIMEX) биржасы, Еуропаның деривативтер биржасы (EUREX, 1998 ж. немістің DTB және Швейцарияның SOFFEX биржаларының қосылуы нәтижесінде құрылған), Париждің (MATIF) биржалары.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Гиббс фаза ережесі

**Гиббс фаза ережесі** — термодинамикалық тепе-теңдіктегі гетерогендік жүйедегі фаза саны қоспалар санынан екеуден артық болуы мүмкін еместігі туралы заң.
:\,\!G = \mu_1 N_1 + \mu_2 N_2,
## Дереккөздер


Санат:Физикалық химия
Әлеуметтік мұқтаждарға аударым

**Әлеуметтік мұқтаждарға аударым** - өнім өндіретін, бейөндірістік аяда жұмыстарды орындайтын, қызметтер көрсететін қызметкерлердің еңбекақысына жұмсалатын шығыннан ұйымның заңнамада белгіленген тәртіпке сәйкес мемлекеттік сақтандыру органдарына, зейнетақы қорына, медициналық сақтандыру қорына міндетті және ерікті жарналар бойынша аударатын шығыны. Осы қаражат есебінен ұйым науқастығына, науқасты күтуге, құрсақ көтеруге және бала тууға байланысты еңбекке жарамсыздық парағы бойынша ақы төлейді; сәбиді 3 жасқа толғанға дейін күтуге жәрдемақы, төлеу үшін жәрдемақы, шипажайлар мен демалыс үйлеріне жолдар, диеталық тағамның, басқа да сауықтыру шараларының  зейнетақы төлемін төлейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Констелляция

**Констелляция** (ағылшынша constellation — шоқжұлдыз) — ортаның бірнеше факторларының жиынтық әрекеті.
## Дереккөздер


Санат:Психоталдау
Әкетілімдік баждары

Тауарды экспорттау кезінде мемлекеттің пайдасына алынатын кедендік баж салығының түрі; бұл елдің ішінде үлкен сұранысқа ие өнімнің дефициті (жетіспеушілігі) туындамауының алдын алу мақсатында тағайындалады. Баж салығының мұндай түрінің мөлшерін белгілеу кезінде, ертеде сатылу кезінде түскен салықтар мен акциялық алымдардын мөлшерлері есепке алынады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Суррогат aнa шарты

**Суррогат aнa шарты** (;  - поставленный взамен)
Балалы болуды қалайтын адамдар
мен бойға бала бітірудің жасанды
әдісін немесе оны ықтимал ата-ана
үшін кәтеру және туу мақсатында эмбрион имплантациясын қолдануға
келісімін берген әйелдің арасындағы
келісім.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Индоссамент

**Индоссамент** - басқа адамға берген кезде, вексельдің немесе атаулы бағалы қағаздың сыртқы бетіне жазылатын табыстама жазба. Бағалы қағаздың, вексельдің, чектің, коносаменттің және т.б. сыртындағы олардың басқа біреуге тиесілі болуы мүмкін екендігі жөніндегі жазба.
## Дереккөздер

 

Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Төлем кабілетсіздігі

**Төлем кабілетсіздігі** (ағыл. *insolvency*; *unsoundness*; нем. *Zalilungsunsfiiliigkeitf*, *Insolvenzf*) - Борышкердің орындау мерзімі жеткен ақшалай міндеттемелерін және басқа ақшалай сипаттағы талаптарды
орындауға кабілетсіздігі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Галлилей түрлендірулері

**Галлилей түрлендірулері** - бір-біріне қатысты қозғалатын санақ жүйесінде қозғалатын материалдық нуктенің координатасы мен уақытын байланыстыратын классикалық механиканың теңдеуі.

XIX ғасырдың аяғында физиктерде Ньютонның классикалық механика заңдарының немесе Максвеллдің электродинамика заңдарының, не Галилейдің салыстырмалылық принципінің дұрыстығына күмән туды. Осы қиындықтың дұрыс шешімін XX ғасырдың ұлы физигі А.Эйнштейн тапты. Талдау логикасы төмендегідей:

# Көптеген тәжірибелермен тексерілген электродинамика заңдарын дұрыс емес деп санауға негіз жок.
# Қозғалыстың салыстырмалылығы табиғат зандарын өзгертуге тиіс емес, себебі егер бір
санақ жүйесінен екіншісіне ауысқанда табиғат
заңдары өзгерсе, онда олардың объективтік
шындығына күдік келер еді. Эйнштейн бір
санақ жүйесінен екіншісіне көшкенде табиғат
зандарының бүзылмайтыньш біздің санамызға
жеткізе дөлелдейтін жолды тандаган. Барлык
жинақталган білімді қорыта келе, Эйнштейн
екінші постулатты түжырымдады. Шынында
да, Галилейдің механикалық салыстырмалылық принципін қорытындылайтын екінші постулат былай окылады: кез келген инерциялық жүйеде барлық физикалық құбылыстар (тек механикалық
қана емес) бірдей жағдайларда бірдей өтеді, яғни таңдап алынған инерциялық санақ жүйесіне қатысты физикалық заңдар инвариантты.

Көптеген инерциялық санак жүйелерінің ішінен біреуін ("абсолюттік"),табиғат заңдарына қатысты алсақ, басқа жүйелерден артық деуге болмайды. Шындығында Эйнштейннің осы постулатында табиғат
заңдарын танып-білу мен зерттеудегі цивилизацияның философиялық принциптері жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Линч соты

«**Линч соты**» ақ нәсілді елдің озық бағытталған өкілдері сотсыз және тергеусіз қара нәсілділерге заңсыз хайуандық істеу. АҚШ-та өзіндік сот.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Темп

**Темп**- термоэлектрлік қозғалыс күшінің пайда болуынан қандай да бір параметр немесе көріністің өзгеру жылдамдығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жер учаскесі мен жерді пайдалану құқығын кепілге салу

**Жер учаскесі мен жерді пайдалану құқығын кепілге салу** ()

1. Кепіл берушіге жеке меншік
құқығымен немесе жер пайдалану
құқығымен тиесілі жер учаскесі кепіл
болуы мүмкін.

2. Егер Қазақстан Республикасының заңдарында өзгеше белгіленбесе,
жер учаскесінің және жер пайдалану
құқығының кепіліне жылжымайтын
мүлік ипотекасы туралы ережелер
қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Анықтау (заң)

**Анықтау** () - заң саласындағы термин болып, Қылмыстық іс жүргізу кодексінде белгіленген окілеттік шегінде істін мән-жайын анықтау, белгілеу, бекіту, сондай-ақ қылмыс жасаған адам/адамдарды қылмыстық жауапка тарту үшін оның қылмысты анықтауды көздеген, сотқа дейінгі зерттеу, ізденіс әрекеттері.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Липсет сеймур

**Липсет сеймур** (1922) американдық элеуметтанушы және саясаттанушы, саяси әлеуметтану мен салыстырмалы саясаттану саласындағы маман.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Несиені сақтандыру

**Несиені сақтандыру**  - сақтандыру түрлерінің жиынтығы. Мұнда сақтанушының контрагенттері берілген несиені қайтару немесе сақтандыру шартында ескертілген себептер бойынша несиені пайдаланғаны үшін пайыз төлеу жөніндегі міндеттемелерін орындамаған жағдайда сақтандырушының сақтандыру өтемін төлеуі көзделеді. Несиені сақтандырудың мақсаты - сақтанушылар үшін несие тәуекелін азайту немесе жою, борышқор төлем төлеуге қабілетсіз болған немесе өзге себептермен борышты өтемеген жағдайда несиегерлерге несиенің уағдаласылған уақытта қайтарылуына сақтандыру кепілдігін беру. Бірнеше түрге бөлінеді: объектілер бойынша — жеткізушінің сатып алушыға беретін коммерциялық несиені сақтандыруы және банк несиесін сақтандыру; сақтандыру тәуекелінің сипатына қарай — экономикалық (коммерциялық) қатерден және саяси қатерден сақтандыру; сақтандырылған несиенің сипатына қарай несиені сақтандыру сақтанушының резиденттеріне берілген несиеге қатысты жасасылған шарт және бейрезиденттерге берілген несиеге қатысты жасасылған шарт.
## Дереккөздер


Санат:Несие
Санат:Сақтандыру
Төре тоғаны

**Төре тоғаны** -  Ескелді ауданындағы суландыру жуйесі. 1930 жылы салынған. Жалпы ұзындығы 24,5 км. Бегенсіз су қоймасы бар. Су жіберу ағымы 15 м/сек. Жалпы көлемі 8146 га жерді суарады. 

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Мұхамеджан Дүзенов

**Мұхамеджан Дүзенов**- 1924 жылы 18 қазанда қазіргі Қостанай облысының Жангелдин ауданында туған.

1942 жылы Амангелді орта мектебін бітірген. 1947 жылы Қостанай қаласына барып, облыстық газетке қызметке түрған. 1952 жылы М.Горький атындағы Әдебиет институтын (Мәскеу) тамамдаған соң, Қазақ радиосында істеген. [Абай атындағы академиялық [опера және балет театры|Абай атындағы академиялық опера және балет театрының]] әдебиет бөлімін басқарған, Қостанай облыстық газетінің меншікті тілшісі, мәдениет бөлімінің меңгерушісі болған. 1960 жылы Қазақстан жазушылар одағының аппаратына ауысып, әдеби кеңесші болып істеген. Қазақ радиосы комитетінде Бас редактор, Қазақ КСР Мәдениет министрлігі репертуар-редакция арқасында Бас редактор секілді жауапты қызметтерде болған.
## Шығармашылығы
Алғашқы өлеңдері мен әңгімелері 1949 жылдан баспа бетінде жарық көре бастаған. Бірнеше повесть, роман кітаптары, драмалық шығармалары дүниеге келді. Бір актілі пьесалар конкурсында «Аралдың алтын балығы» атты туындысы екінші бәйге алды (1967). Прозалық шығармалары бірнеше дүркін «Советский писатель» баспасынан шықты. Ол В.Васильевскаяның «Пламя на болотах» романын, С.Маршактың «Умные вещи» пьесасы, Л.Кассильдің «Ход белой королевы» туындысын қазақшаға аударған.

*Ақ әже. Повесть. А., «Жазушы», 1968; 
*Ұзақтың жолы. Повесть. А., «Жазушы», 1971; 
*Әке болғым келеді. Роман. А., «Жазушы», 1971; 
*Сын Тлектеса. Повесть. М., «Советский писатель», 1974; 
*Ант. Роман. А., «Жазушы», 1975; Шығармаларының екі томдығы. І-ІІ том, А., «Жазушы», 1985.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қостанай облысы
Санат:1924 жылы туғандар
Әлеуметтік ая

**Әлеуметтік ая** - адамның тіршілік етуі мен іс-әрекеті үшін оны қоршаған қоғамдық, материалдық, рухани жағдайлар. Ол кең мағынада  (макроорта) жалпы Қоғамдық-экономикалық жүйені — өндіргіш күштерді, қоғамдық қатынастар мен институттардың жиынтығын, қоғамдық сананы, қоғамның мәдениетін қамтиды. Tap мағынада (микроорта) жалпы Әлеуметтік аяның элементі бола тұрып, адамның тікелей әлеуметтік ортасын - отбасын, ұжымын (еңбек, оқу ұжымын) және адамдардың топтарын қамтиды. Әлеуметтік ая жеке адамның қалыптасуы мен дамуына шешуші ықпал етеді, сондай-ақ адамның шығармашылық белсенділігінің, қызметінің әсерімен Әлеуметтік аяның өзі де түрленеді, соған орай адамдар да өзгеріп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Адамды кепілге алу

**Адамды кепілге алу** (аманат алу) — адамның азат етілуіне мүдделі тұлғаларды әлдебір талаптарды орындауға көндіру мақсатымен, күш қолдану арқылы сол адамды ұстап тұру.

Мемлекетті, ұйымды немесе азаматты
мәжбүрлеу мақсатында жасалып, аманат ретінде адамды ұстап алу мен ұстау немесе аманат адамды азат етудің шарты ретінде қандай да бір әрекетті жасаудан өзін тежеу, қылмыстық заңнама бойынша қоғамдық қауіпсіздікке
қарсы қылмыс болып табылады.

## Дереккөздер


 

Санат:Қылмыстық құқық
Көндіктіру

**Көндіктіру** (Акклиматизация) - табиғи қауымдастықты адамға пайдалы түрлермен байыту мақсатымен жануарларды немесе өсімдіктерді жаңа аудандарға көшіру процесі немесе организмнің тіршілік етудің жаңа немесе өзгерген жағдайларына бейімделуі (бұл кезде олар барлық сатыларын өтеді, тіршілікке тұрақты ұрпақ береді). Өсімдіктерді көндіктіру кезінде абиоталық (температура және ауа ылғалдылығы, жауын-шашын мөлшері, топырақ типі және т.б.), жануарларда биоталық (жауларының болуы, мекен ету орны мен азыққа бәсекелестер) факторлардың маңызы зор. Біздің елімізде қымбат терілі аңдардан ондатра (Солтүстік Америкадан), сазкомшат (Оңтүстік Америкадан), америкалық су күзені және т.б. көндіктірілген. Өсімдіктерден америка үйеңкісі, Канада шыршасы; Еуропада — талшын және ақ акация көндіктірілген. Алайда, жаңа түрді орналастыру, әдетте, экологиялық тепе-теңдікті бұзады, қалыптасқан қоректік тізбекті өзгертеді, жергілікті түрлерді ығыстырып шығарады. Сондықтан көндіктіру мақсатымен түрлерді жаңа мекен ету орнына орнықтыру сак болуды, көндіктірілген түрлердің ғана емес, олар үшін жаңа табиғи ортаның да мүмкін болатын салдарын есептеуді қажет етеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Инжиниринг

**Инженерлік**-ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды
өндірістік деңгейге дейін жеткізетін,
өндірістік, коммерциялық және ғылыми-техникалық сипаттағы кешенді қызметтер көрсету бойынша қызмет
түрі; нысанды пайдалануға қосу мен
тапсырысшыға «кілтін» табыстау, нысанды тапсырғаннан кейін бақылау және кеңестер беру және т.б.  Ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу,
техникалық тапсырмаларды жобалау жөніндегі
үсыныстарды және өнеркәсіптік, басқа да нысандар
құрылысының техникалық-экономикалық негіздемелерін жасау, техникалық құжаттарды әзірлеу,
техника және технология нысандарын жобалау және конструкторлық талдау, монтаждау, іске қосу-реттеу жұмыстары кезінде кеңес беру және авторлық бақылау орнату, экономикалық, қаржы және басқа сипаттағы ақыл-кеңес беру.

## Методологиясы

Инженерлер бүгінде физика және математика ғылымдарын есеп шешу мәселелеріне және даму үдерісін ары қарай жалғастыру үшін қолданады. Бүгінгі күні инженерлер өз атқаратын жұмыс бабына сәйкес білімдерін арттыру талабы тұр, сондықтан мамандығына сай жаңа ақпарат-материалдарын меңгеру олардың өмірінің соңына дейін жалғаса беретін үрдіске айналды.

### Мәселе шешу (Problem solving)
Инженерлер бүгінде математика, логика, экономика. эмпирикалық білім, және өзге де білім салаларын мәселе шешу жолында қолдануда. Мәселе доменін анықтауда сәйкесінше жанасымды компьютерлік модельдер есепті анализдеуге және потенциялды есеп шешімдерін тестілеуге мүмкіндік береді.

### Компьютерді қолдану

Заман талабына сай ғылыми және технологиялық күш салулар, компьютерлер және бағдарламалық жасақтамалар бүгінгі күні маңызды рөл атқаруда. Әдеттегі бизнес қолданбалы бағдарламалық жасақтама және компьютер көмегімен жұмыс істейтін технологиялар инженерліктің дамуына үлкен септігін тигізуде. (Computer-aided technologies). Компьютерлер фундаменталды физикалық процесстердің модельдерін жасауға септігін тигізеді, бұл өз кезегінде нумералды методтарды қолданып есеп шығаруды оңайлатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Құқық
Санат:Заң
Лозунг

**Лозунг** үндеу, қысқа мерзімді ұсыныстың қысқа формасын білдіреді. Лозунг ең көп тараған саяси, үндеудің, жолдаудың бір формасы.

## Дереккөздер



Санат:Саясат әлеуметтануы
Локальды

**Локальды** - белгілі бір шектен шықпаған, жергілікті.

## Дереккөздер


Санат:Саясат әлеуметтануы
Жеке табыс салығы

**Жеке табыс салығы** бойынша қаражаттардың түсімі (2001 жылға дейін - жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы) мемлекеттік бюджеттің барлық кірістерінің 6,6%-на жуығын алады.
Салық объектілері бар жеке тұлғалар жеке табыс салығын төлеушілер болып есептеледі. Салық салу объектілері төлем көзінен салық салынатын та- быстар және төлем көзінен салық салынбайтын табыстар түріндегі табыстары болып табылады.
Салық салу объектілері Салықтық кодексте көзделген түзетулер ескеріле отырып, салық салуға жататын табыстар мен онда көзделген тәртіппен және мөлшердегі жағдайларда салық шегерімдері арасындағы айырма ретінде анықталады. Салық салынатын объект болып табылатын табыстардың сомасы салық салынуға жатпайтын табыстардың сомасына кемітіледі.
Cалық төлеушінің төлем көзінен салық салынатын табыстарына мыналар жатады: жұмыскердің табысы; жеке тұлғалардың салық агентінен түсетін табыстары; жинақтаушы зейнетақы қорларынан төленетін зейнетақылық төлемдер; дивидендтер, сыйақылар, ұтыстар түріндегі табыс; стипендиялар; жинақтаушы сақтандыру келісімшарттары бойынша табыс.
Жеке табыс салығын есептеуді салық агенті төлем көзінен салық салынатын табыстар бойынша,салық салуға жататын табысты есебіне жазу кезінде жүргізеді,ал табыс салығын ұстауды төлем көзінен салық салынатын табысты төлеу күнінен кешіктірмей жүргізеді. Салық агенті салық төленген табыстар бойынша салықты аударуды телем айынан кейінгі айдың 25-іне дейін өзі орналасқан жері бойынша жүзеге асырады. Салықтық кодексте көрсетілген қызмет түрлері бойынша арнаулы салық режімдерін қолданатын салық агенттерінің жеке табыс салығын төлеудің тәртібі мен мерзімдері белгіленген.
Салық төлеушінің төлем көзінен салық салынбайтын табыстарына мүліктік табыс, дара кәсіпкердің табысы, адвокаттар мен жекеше нотариустардың табысы және басқадай табыстар жатады. Төлем көзінен салық салынбайтын табыстар бойынша жеке табыс салығын есептеуді салық төлеуші салық кезеңі үшін төлем көзінен салық салынбайтын табыс сомасына белгіленген мөлшерлемені колдану жолымен дербес жүргізеді. 
2006 жылдың ортасына дейін жеке табыс салығының мөлшерлемесі баспалдақты үдеме бойынша жылдық есептік көрсеткішпен анықталатын табыстың мөлшеріне қарай 5 пайыздан 20 пайызға дейін белгіленген мөлшерлеме жұмыс істеді.
2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап салық төлеушінің табыстарына 10 пайыздық мөлшерлеме белгіленген. Қазақстан Республикасындағы көздерден және одан тысқары жерлергі көздерден алынған дивидендтер түріндегі табыстарға 5 пайыздық мөлшерлеме бойынша салық салынады.2006 жылдан Қазақстанда қолданылып келе жатқан практика жеке табыс салығын үйлесімді салуға жеткізді.
«*Қазақстан Республикасының сайлау туралы*» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына және «*Сыбайлас жемқорлықка қарсы күрес туралы*» Қазақстан Республикасы Заңында көзделген жағдайларды қоспағанда, жеке табыс салығы бойынша мағлұмдама тұрғылықты жердегі салық органына есепті салық кезеңінен кейінгі жылдың 31 наурызынан кешіктірілмей табыс етіледі.
## Дереккөздер


Санат:Салықтар