Риккардо Джаккони

**Риккардо Джаккони** ( (6 қазан 1931 жыл, Генуя, Италия – 9 желтоқсан 2018 жыл, Сан-Диего, Калифорния, АҚШ) — итальяндық американдық физик және АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1971). Ол физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (2002): сыйлықтың жартысын «ғарыштық рентген көздерін ашуға әкелген астрофизика саласындағы зерттеулері үшін» алды; екінші жартысы нейтрино астрономиясына қосқан үлестері үшін Раймонд Дэвис пен Масатоши Кошибаға берілді.

## Өмірбаян
Риккардо Джаккони шағын фирманың иесі Антонио Джаккони мен оның әйелі, физика және математика мұғалімі Эльза Канни Джакконидің отбасында дүниеге келген. Риккардо Джаккони сегіз жаста болғанда, ата-анасы ажырасып, Миланға анасымен бірге тұруға көшті. 1954 жылы  Милан университетінде диссертация қорғағаннан кейін, ол сол жерде физика бойынша доцент қызметін атқарды. 1956 жылы ол Блумингтондағы Индиана университетіне, ал 1958 жылы Принстон университетіне ауысты. 1959 жылдан бастап ол Бруно Росси үкімет қаражатымен зерттеу жүргізу үшін құрған Кембридждегі — Америка ғылым және технология корпорациясында (ACST) жұмыс істеді. 1966 жылы ол компанияның директорлар кеңесіне тағайындалды және 1969 жылдан вице-президент болды.

1973 жылы ол Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Гарвард-Смитсон астрофизика орталығының Жоғары энергиялы астрофизика бөлімінің директорының орынбасары қызметіне ауысты. 1981 жылдан бастап ол Ғарыштық телескоп ғылымы институтының директоры және Балтимордағы Джонс Хопкинс университетінің профессоры қызметін атқарды. 1991 жылдан 1999 жылға дейін Миланда физика және астрономия профессоры болды. 1993 жылдан 1999 жылға дейін Мюнхен маңындағы Гархингтегі Еуропалық Оңтүстік обсерваториясының бас директоры болды. 1999 жылы ол Америка Құрама Штаттарына оралды және содан бері Вашингтон Біріккен университеттерінің президенті және Балтимордағы Джонс Хопкинс университетінде зерттеуші профессор болып қызмет етті.

«Ғалымдардың адамзатқа ескертуіне» (1992) қол қойды.

Риккардо Джаккони мектептен білетін және MIT-те аудармашы болып жұмыс істеген Мирелла Джаккониге үйленген. Олардың Джина және Анна есімді екі қызы бар.

## Жетістіктер
Джаконидің 1959 жылға дейінгі мансабы бірқатар сәтсіздіктермен ерекшеленді. Өзінің айтуынша, ол *ACNT*-де жаңа бастама алды және корпорациядағы жылдары оның өміріндегі ең өнімді жылдар болды. 1959 жылдан 1962 жылға дейін ол 23 зерттеу зымыранының, алты спутниктің және бір ұшақ ұшуының пайдалы жүктемелерін әзірлеуге қатысты.

1962 жылы 12 маусымда бортында рентген детекторы бар Aerobee биіктіктегі зерттеу зымыраны ұшырылды. Мақсаты Айды рентген сәулелерімен суретке түсіру болды. Бұл мақсатқа қол жеткізілмегенімен — қазір, сол кездегі детекторлардың сезімталдығы үшін сәулелену қарқындылығының жеткіліксіз екені белгілі, ол Сарышаян шоқжұлдызындағы жарқын нысанды — Сарышаян X-1-ді анықтады. Джаконидің келесі жобасы 1970 жылы ұшырылған және аспанды рентген сәулелерімен алғашқы толық зерттеу үшін пайдаланылған Ухуру рентген спутнигі болды. 2-ден 6 кЭв-ке дейінгі диапазонда барлығы 339 нысан табылды. Келесі спутниктік жоба 1978 жылы 12 қарашада ұшырылған Эйнштейн обсерваториясы болды.

1981 жылдан 1993 жылға дейін Джаккони Хаббл ғарыштық телескопын жобалау мен салуға жауапты болды.

Джакони келесі рентгендік спутник ROSAT-ты әзірлеуге қатыспады, бірақ ол американдық қаржыландыруды тарту, соның ішінде тегін ұшыру арқылы айтарлықтай үлес қосты. Бұл ол белсенділігі өте пайдалы болды, себебі сол кездегі Германияның Зерттеу және технология министрлігі жобаларды қаржылық қолдаудың шарты ретінде кең ауқымды халықаралық ынтымақтастықты белгіледі.

Джаккони рентген астрономиясына қосқан үлесі, әсіресе Сарышаян X-1-ді ашқаны үшін 2002 жылы физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды.

## Марапаттар
* Фулбрайт шәкірақысы, 1956—1958
* Хелена Уорнер сыйлығы, Америка астрономиялық қоғамы, 1966
* Комо сыйлығы, Италия физикалық қоғамы, 1967
* Астрофизика саласындағы рентген сыйлығы, Вюрцбург физикалық-медициналық қоғамы, 1971
* NASA-ның ғылыми жетістіктері үшін медалі, 1971
* NASA-ның қоғамдық қызмет саласындағы жетістіктері үшін марапаты, 1972
* Рихтмерді еске алу сыйлығы, 1975
* NASA-ның ғылыми жетістіктері үшін медалі, 1980
* Эллиотт Крессон медалі, Франклин институты, Филадельфия, 1980 
* Кэтрин Брюс алтын медалі, Тынық мұхиты астрономиялық қоғамы, 1981
* Астрофизика саласындағы Дэнни Хайнеман сыйлығы, Америка астрономиялық қоғамы/Америка физика институты, 1981
* Генри Норрис Рассел сыйлығы, Америка астрономиялық қоғамы, 1981
* Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалі, 1982
* Нью-Йорк ғылым академиясының жаратылыстану ғылымдары саласындағы Кресси Моррисон сыйлығы, 1982
* Физика саласындағы Вульф сыйлығы, 1987
* Марсель Гроссман сыйлығы, 2000 ж. Физика бойынша Нобель сыйлығы, 2002
* Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін орденінің Үлкен кресі, 2002
* АҚШ Ұлттық ғылым медалі, 2003
* Германия астрономиялық қоғамының Карл Шварцшильд медалі, 2004
* «Мәдениет пен өнердің дамуына қосқан үлесі үшін» алтын медалі, 2005
* Американдық астронавтика қоғамының Карл Саган мемориалдық сыйлығы, 2012

## Әдебиет
*  Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-ші бас., өңд. және тол. — Киев: Наукова думка, 1986. — Б. 89. — 512 б.
* Fabbiano G. Riccardo Giacconi (1931-2018) (англ.) // Nature. — 2019. — Vol. 565. — P. 430. — doi:10.1038/d41586-019-00216-8.
* Rosati P. Riccardo Giacconi (1931-2018) (англ.) // Science. — 2019. — Vol. 363. — P. 349. — doi:10.1126/science.aaw5309.
* Schreier E.J., Tananbaum H., Tucker W. Riccardo Giacconi // Physics Today. — 2019. — Vol. 72, № 2. — P. 71. — doi:10.1063/PT.3.4149.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің веб-сайтынан алынған ақпарат
* Джиаккони Р. Рентген астрономиясының пайда болуы (Нобель дәрісі) (Орысша) // Физикалық ғылымдардағы жетістіктер . — Ресей ғылым академиясы, 2004. — 174-бет, № 4 . — 427—438 беттер . - doi : 10.3367/UFNr.0174.200404i.0427.

Санат:Фулбрайт стипендиясы иегерлері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Италия физиктері
Санат:АҚШ физиктері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар
Санат:Италия Республикасы алдындағы қызметі үшін ордені үлкен крестінің иегерлері
Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар
Санат:Физиктер