Ботсвана

**Ботсвана** (), толық ресми атауы **Ботсвана Республикасы** () — Оңтүстік Африкада орналасқан мемлекет. Жері — 600,4 мың км². Халқы — 2,3 млн. Астанасы — Габороне (139 мың). Ресми тілдері — ағылшын, сетсвана тілдері. Тұрғындары христиан және жергілікті діни нанымдарын ұстанады. Байырғы халқы: тсвана, бушмен, бегуан, хереро, т.б. тайпалар. Мемлекет басшысы — президент. Заң шығарушы органы — бір палаталы Ұлттық жиналыс. Кеңесші орган ретінде көсемдер палатасы жұмыс істейді. 

Ботсвана жерінің 80%-ін ойысты келген Калахари шөлі алып жатыр. Климаты субтропиктік. Солт. жағы тропиктік. Жылдық орташа жауын-шашын мөлш. 500 — 600 мм. Жануарлар әлеміне өте бай. Арыстан, қабылан, шибөрі, піл, крокодил, түйеқұс кездеседі. Ботсвана жерінде ертеде бушмендер қоныстанған, кейін оңтүстіктен келген бечуандар оларды ығыстырып шығарды. Елге еуропалықтар 19 ғасырдан бастап келе бастады. 1885 ж. бечуан тайпаларын ағылшындар басып алып, Бечуанланд протекторатын орнатты. 2-дүниежүз. соғыс кезінде қазіргі Ботсвананың 10 мыңдай азаматы ағылшын әскерлері қатарында соғысты. Соғыс аяқталғаннан кейін елде ұлт-азаттық қозғалыс кең өріс алды. 1960 ж. саяси партиялардың құрылуына байланысты тәуелсіздік жолындағы күрес қатты күшейді. 1965 ж. ағылшын үкіметі елге ішкі билігін өзі жүргізуге құқық берді. Ал 1966 ж. Ботсвана Республикасы өз тәуелсіздігін жариялады. 1980 жылдан бері елді Квет Кетумиле Джони Масире басқарып келеді. 1994 ж. сайлауда ол тағы да жеңіске жетті. Ботсвана БҰҰ-ның, Африка бірлігі ұйымының және Британия Достастығының мүшесі болып табылады. Экономикасының 42%-і тау-кен өндірісінен тұрады. Алмас өндіруден дүние жүзінде 3-орын алады. Халықтың 75%-і аesk шаруашылығмен айналысады. 2,8 млн. ірі қара, 2,6 млн. қой өсіріледі, астық өнімдерінен тары, жүгері, бидай егіледі. Экспортқа алмас, түсті металдар шығарылып, сырттан машина, құрал-жабдықтар, тамақ өнімдері әкелінеді. Соңғы жылдары туризм кең қарқынмен дамуда. Негізгі сауда серіктестері: Оңтүстік Африка Республикасы, АҚШ, Ұлыбритания.

## Этимология
Отаршылдық кезінде бұл ел «Бечуаналенд» («Бечуаналар елі») деп аталатын британдық протекторат болды — бечуаналардың (елдің басым халқы болып табылатын Цвана халқының ескірген атауы) және жердің (ағылшынша) тамырынан. жер) — «ел». 1966 жылы 30 қыркүйекте Бечуаналанд Ұлттар Достастығы аясында тәуелсіздігін жариялады және оның атауын «Ботсвана» — «Тсвана елі» деп өзгертті (bo- объектілер класының префиксі, Tswana — этноним) . Өз кезегінде «Батсвана» сөзі «адамдар» дегенді білдіреді .

## Физиографиялық сипаттамалары

### Географиялық орналасуы
Ботсвана Оңтүстік Африкада орналасқан. Ел аумағы 581 730 км², оның жер көлемі 566 730 км² . Ботсвананың солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай ұзындығы 1110 км, оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай — 960 км . Елдің оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында Оңтүстік Африкамен (1840 км), солтүстігінде және батысында — Намибиямен (1360 км), солтүстік-шығыста — Замбиямен (1 км-ден аз) және Зимбабвемен (813 км) ортақ шекаралары бар. 2] . Шекаралардың жалпы ұзындығы 4013 км .

### Климат
Ел аумағының басым бөлігі айқын континенттік ерекшеліктері бар субтропиктік климаттық белдеуде орналасқан . Қаңтардың орташа максималды температурасы 33 °С, шілдеде — 22 °C, орташа ең төменгісі қаңтарда 18 °C, шілдеде 5 °C . Қаңтардың орташа температурасы 22-ден 27 °C-қа дейін, шілдеде — 14-тен 16 °C-қа дейін, тәуліктік температура диапазоны 22 °C-қа жетеді, қыста (маусымнан қыркүйекке дейін) аяз болады. Көптеген аудандарда ең ыстық ай қазан айы болып табылады және жаңбырлы маусымның басталуымен, ол көптеген аймақтарда қараша мен наурыз айларына келеді, орташа температура 1,5–2 °C төмендейді.

Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 460 мм, оңтүстік-батыста 127 мм-ден солтүстік-шығыста 635 мм-ге дейін жетеді. Жауын-шашынның барлығы дерлік жаз айларында (желтоқсан-наурыз) түседі . Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы жаз айларында таңертең 60-80% және түсте 30-40%, қыста таңертең 40-70%, түскі уақытта 20-30% құрайды . Тамызда маусымдық батыс желдері басталады, көбінесе құмды дауылға айналады .

### Рельеф
Ботсвананың 70% жай еңісті Калахари бассейнінің аумағында орналасқан. Ең биік нүктесі Цодило төбелерінде (1489 м), ең төменгісі Лимпопо мен Шаше өзендерінің қосылуында (513 м) .

Каньенің солтүстігінен Зимбабве шекарасына дейін созылып жатқан орташа биіктігі 1200 м кең қырат елді екі топографиялық аймаққа бөледі. Шығыс аймақ — бұталар мен шөптер басым болатын таулы аймақ. Үстірттің батысында Окаванго батпағы мен Калахари шөлі жатыр .

### Топырақтар
Елдің шығыс және орталық бөліктерінің топырағы жазықтарда кездесетін құрғақ, қызыл сазды моката топырақтарынан немесе төбелер мен оның маңайында кездесетін қоңыр түсті тасты селоко топырақтары бар аралас бор және құмды саван топырақтарынан тұрады. Селоко топырақтары дәнді дақылдарды өсіру үшін Ботсванада ең жақсы болып табылады. Топырақтың құнарлылығы жауын-шашынның аз болуымен шектеледі. Ежелгі көл орнындағы аллювийлік топырақтарға сулы-батпақты алқаптардағы сұр-жасыл сортаң топырақтар, сулы-батпақты жерлердегі сұр-жасыл сортаң топырақтар, сулы-батпақты жерлердің айналасындағы сұр сазды топырақтардан сарғыш құмды топырақтарға дейін, больсондар айналасындағы борлы ашық сұр топырақтар жатады. Бұрын ылғалды жерлерде сұр және қара саз топырақты аймақтар да кездеседі .

### Су ресурстары
Ботсванадағы ең үлкен өзен — Окаванго. Елдің солтүстік-батысында оның төменгі ағысы мен аумағы шамамен 16 мың км² (төгілген кезде 22 мың км²-ге дейін) болатын үлкен ішкі атырауы бар. Окаванго атырауы көлдерге толы, олардың ішіндегі ең үлкені — тұщы Нгами көлі. Атыраудан құрғап бара жатқан Бөтеті өзені (Шөлмек) бойымен Цкау тұзды көлі арқылы әлемдегі ең үлкен сортаңдардың бірі — Мақғадықғадиге (ауданы шамамен 40 мың км²) біркелкі ағып жатыр. Ең ылғалды жылдары Окаванго атырауынан Замбези өзеніне ағын да бар.

Елдің оңтүстік-шығысында Оңтүстік Африкамен шекаралас ағып жатқан Лимпопо өзенінің сол жақ салалары бар; солтүстік-шығысында солтүстік шекараны бойлай ағып жатқан Чобе өзенінің оң жақ салалары орналасқан. Қалған аумақта тек жаңбырлы маусымда ғана суға толы құрғап жатқан өзендер, сондай-ақ ағынсыз тұзды көлдер бар. Ботсванадағы өзендердің көпшілігінің бастауы Оңтүстік Африкада немесе Анголада .

Елде 2,9 км³ жаңартылатын су көздері бар, оның 46% ауыл шаруашылығы мақсатында пайдаланылады. Қала тұрғындарының барлығы дерлік және ауыл тұрғындарының 90%-ы таза суға қол жеткізеді .

### Пайдалы қазбалар
Елдің тереңдігінде пайдалы қазбалардың көп мөлшері бар; алмаз, алтын, мұнай, никель, мыс, марганец, кобальт, қорғасын, мырыш, көмір, асбест, күкірт, тальк, бром кен орындары ашылды. Сондай-ақ кальцийленген сода мен күйдіргіш сода, платина, уран, ас тұзы, күміс және хром кен орындары бар .

Алмаз — экономика үшін ең маңызды минералды ресурс. 1967 жылы Франсистаун қаласынан 240 км қашықтықтағы Орапа ауылының маңында бірінші кимберлит құбыры табылды, содан кейін құбырлар Летлхакан және Цваненга аудандарында табылды. Ботсвана гауһарлары өзінің жоғары сапасымен танымал, оның 30% зергерлік бұйымдарды өндіру үшін пайдаланылады .

Басқа да ірі пайдалы қазбалардың кен орындарына Селеби-Пикве қаласының маңындағы мыс-никель рудасының кен орындары мен Ммамабула ауылының маңындағы жоғары сортты көмір жатады .

### Флора мен фауна
Елдің көп бөлігін шөлді ағаштар мен бұталы саванналар алып жатыр. Елдің оңтүстік-батысында шырынды бұталар мен бұталар өсетін құмды жартылай шөлдер жиі кездеседі. Оңтүстік Африкамен шекараға жақын жерде «тірі тастар», суперсуккулентті Lithops тұқымының өкілдері бар. Ботсвананың шығыс және солтүстік бөліктерінде шөпті саванналар дамыған, ішінара мал жаюға және егіншілікке пайдаланылады. Бұл аймақтар топырақ эрозиясы мен сортаңдануының кері әсеріне ұшырайды. Елдің қиыр солтүстігін орманды алқаптар мен саябақ саванналары алып жатыр, оларда акация, баобаб, марула, коммифора, нан жемісі және т.б. Мұнда да, бірақ аз дәрежеде, өзен аңғарларының бойындағы галереялық ормандар ұсынылған. Окаванго атырауына қамыс, папирус және піл шөптерінің тропикалық батпақтары тән .

Елдің фаунасы Эфиопия аймағының Оңтүстік Африка субрегионына жатады. Ол бай және алуан түрлі: пілдер (әлемдегі ең үлкен популяция[19]), арыстандар, қабыландар, гепардтар, шақалдар, гиеналар (қоңыр және дақты), зебралар, буйволдар, жирафтар, әртүрлі бөкендер (жабайы, эланд, конгоны) , орикс, үлкен құду , көктембок, стенбок, дуикерлер және т.б.) .

Мұнда көптеген құстар (африкалық түйеқұс, қара торғай және басқалар), кесірткелер, жыландар (питондар, қалқан кобралар, қара мамбалар және т.б.) кездеседі. Буынаяқтылар арасында шаяндар жиі кездеседі .

Ботсвана өзендері мен көлдерінде көптеген балық түрлері мекендейді — атап айтқанда, жолбарыс балықтары, тилапия, африкалық мөлдір сом, таяқшалар және басқалар кең таралған  . Эндемические Ботсвана — балық Petrocephalus magnitrunci, мүшесі Mormyridae тұқымдасы және тек Боро өзенінде, Окаванго атырауының бөлігі . Сондай-ақ, Ботсвана өзендеріне тұқы, бас балық және Ніл тілапиясы енгізілген  .

Окаванго атырауының ең бай фаунасы гиппопотамдардың, ситатунга бөкендерінің және қызыл личилердің, су бақтарының, африкалық балық аулайтын батпырауқұлақтардың, африкалық балық үкілерінің, бал құстарының, корольдік балықтардың, қоқиқаздардың, ләйлектердің, ибистердің, құтандардың, үйректердің, жарқыраған ақжелкендердің, бірнеше түрлерінің отаны болып табылады. . Жалпы өзен атырауында құстардың 500, балықтың 89, сүтқоректілердің 128, бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділердің 150 түрі тіркелген .

### Қорғалатын аумақтар
Мал шаруашылығын дамытудың өсу қарқынына және өсімдіктер мен жабайы жануарларға қауіп төндіретін бірқатар антропогендік факторлардың теріс әсерлеріне байланысты Ботсванада қоршаған ортаны қорғау үшін бірқатар қорықтар мен ұлттық парктер құрылды, олар жалпы көлемнің шамамен 18% алады. елдің аумағы . Олардың ең ірілері:

* Орталық Калахари қорығы (ауданы 52 800 км²) ауданы бойынша әлемдегі ең ірі қорық болып табылады . Ол 1961 жылы еліміздің орталығында бойында ерекше фаунасы бар саванналар мен шөлдердің табиғи кешендерін қорғайтын жерде құрылған. Сонымен қатар, қорық аумағында көшпелі сан тайпасы (бушмендер) тұрады ;
* Чобе ұлттық паркі (ауданы 10 566 км²) 1967 жылы ұлттық парк болып жарияланды (бұрын ол қорық мәртебесіне ие болған). Саябақ өзінің биоәртүрлілігімен танымал, төрт түрлі экожүйесі және әлемдегі ең үлкен піл популяциясы бар ;
* Мореми қорығы, Окаванго атырауының шығыс бөлігінде орналасқан және 4871 км² аумақты қамтиды ;
* Солтүстік-Батыс округінің аумағында орналасқан Гчвихаба үңгірлері .

### Қалалар
Ел урбанизацияның өте жоғары қарқынын бастан кешуде: егер 1981 жылы қала халқы халықтың 18% ғана құраса , 2005 жылы ол қазірдің өзінде 53,6% болды . Біріккен Ұлттар Ұйымының бағалауы бойынша 2000–2005 жылдары қала халқының өсімі 2,2% құрады . Елдің ең үлкен қаласы — оның астанасы Габороне, 199 600 тұрғыны бар (2004) . Басқа ірі қалалар (2004 жылғы халық жақшадағы): Фрэнсистаун (89 100 тұрғын), Молеполол (58 600 тұрғын), Селеби-Пикве (53 500 тұрғын), Маун (47 000 тұрғын) .

## Әкімшілік бөлініс
Әкімшілік жағынан Ботсвана аумағы 9 ауданға бөлінеді :

* Орталық аудан;
* Ганзи;
* Кгалагади;
* Кгатленг;
* Квененг;
* Солтүстік-Шығыс ауданы;
* Солтүстік-Батыс ауданы;
* Оңтүстік-Шығыс ауданы;
* Оңтүстік аудан.

Өз кезегінде олар 28 шағын ауданға бөлінеді .

## Халық
Ботсванада соңғы халық санағы 2011 жылдың 9-18 тамызы аралығында жүргізілді . Ел халқының саны 2011 жылы 2 024 904  адамды құрады.

### Демография
Ел халқының ұлттық құрамында цвана халқы (80%) басым, одан кейін: шона (10%), ндебеле (1,7%), гереро (1,4%), бушмендер (1,3%), африкандықтар (1,3) %) және т.б. Халық тығыздығы 3,2 адам/км². Ел халқының 53,6%-ы қалаларда тұрады (2005 ж.) .

Гендерлік жағынан әйелдердің ерлерге (49,93%) қарағанда (50,07%) шамалы басымдығы байқалады (2007 ж.) . Халықтың 35,8%-ы 15 жасқа дейінгі, 33,7%-ы 15-тен 29 жасқа дейін, 16,3%-ы 30-дан 44 жасқа дейін, 8,7%-ы 45-тен 59 жасқа дейін, 3,9%-ы 60-тан 74 жасқа дейінгілер. кәрі, 1,2% — 75 жастан 84 жасқа дейін, 0,4% — 85 жас және одан жоғары (2007 ж.) . Орташа өмір сүру ұзақтығы (2007 ж.): 51,6 жас (ерлер), 49,6 жас (әйелдер) .

Туу — 1000 тұрғынға шаққанда 23,2 (2007), өлім — 13,6 (2007). Табиғи өсім 1000 тұрғынға 9,6 (2007). Туудың жалпы коэффициенті (2007 ж.) бір әйелге 2,73 баладан келеді. 2007 жылғы бағалау бойынша, ересек халықтың 23,9% (15-49 жас) иммун тапшылығы вирусын жұқтырған .

Экономикалық белсенді халық саны 587882 адам (2001), яғни жалпы халықтың 35,0%. Экономикалық белсенді халықтың 57,6%-ы 15 пен 64 жас аралығындағы жұмысшылар, әйелдер саны экономикалық белсенді халықтың 43,8%-ын құрайды. Жұмыссыздық 20%-дан астам (2004 ж.) .

### Дін
Ел халқының шамамен 70%-ы христиан , олардың ең көп тарағандары англикандар, әдіскерлер және Оңтүстік Африканың Біріккен қауымдық шіркеуінің жақтаушылары.[46] Сондай-ақ лютерандар, католиктер, мормондар, жетінші күн адвентистері, Иегова куәгерлері, баптистер, голландиялық реформаторлық шіркеу, меннониттер және басқа да христиандық конфессиялар ұсынылған .

Елуіншіліктер (43 мың ) Пентекосталдық протестанттық шіркеуге (36 мың ), Елуінші күндік қасиетті шіркеуге , Құдайдың ассамблеяларына , Христостағы Құдай шіркеуіне , біріктірілген.

2001 жылғы халық санағы бойынша Ботсванада исламды 5000-ға жуық адам ұстанады — негізінен Оңтүстік Азиядан, 3000-ы индуизмді, 700-ге жуық — бахаи дінін ұстанады . Халықтың 6% бадимо — жергілікті дәстүрлі наным-сенімдермен айналысады. Халықтың шамамен 20% ешбір дінді ұстанбайды .

### Тілдер
Елдің ресми тілдері — ағылшын және тсвана. Халық басқа тілдерде де сөйлейді, олардың ең көп тарағаны :

* Қалаңға — 150 мың ана тілінде сөйлейтіндер (2004) Солтүстік-Шығыс ауданында, Орталық округтің шығыс бөлігінде, ең көп таралған диалект — лилим;
* Кгалагади — 40 мың адам. (2004);
* Гереро — Солтүстік-Батыс ауданында, Орталық ауданда, Ганзи ауданында, Кгалагади ауданында, Кгатленг ауданында 31 мың ана тілінде сөйлейтіндер (2006);
* Африкаандықтар — 20 мың адам. (2006) Ганзи ауданында, Кгалагади ауданының оңтүстік бөлігінде (әсіресе Оңтүстік Африка шекарасына жақын), Такатокванедегі Квененг ауданында;
* Мбукушю — 20 мың адам. (2004) Солтүстік-Батыс ауданында;
* Йейи — Солтүстік-Батыс және Орталық аудандарда 20 мың ана тілінде сөйлейтіндер (2004);
* Ндебеле — 17 мың адам. (2006 ж.) Солтүстік-Шығыс ауданында;
* Бирва — 15 мың адам. (2004) Орталық округтің Бобононг округінде;
* Намбия — 15 мың адам. (2004);
* Лози — 14 мың адам (2004);
* Дзезуру — 11 мың адам. (2004);
* Адам — 10 мың адам. (2004) Ганзи ауданында.

## Дереккөздер

*