open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саяхат (мейманхана)

«**Саяхат**» — мейманхана, туристік кешен.

1975 жылы Орал қылының орталығында туристер үшін
салынған 5 қабатты ғимарат (247 орындық).

Мұнда туристер 5-10 күңдік бағдарламамен қабылданады. Бағдарламада Орал қалалық маңайындағы тарихи орындармен, Жайық өзеннің жағасындағы табиғи нысандармен таныстыру көзделеді. Мейманхана жа-
нында, буфет, дәріхана, халықар. телефон байланысы, т.б.
жұмыс істейді.

## Дереккөздер
Нуллисомалар

**Нуллисомалар** - жасушалар немесе ағзалар, диплоидтық кариотипінде гомологиялық хромосомалар жұптары болмайды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жалпақтал

**Жалпақтал** (1993 ж. дейін — *Фурманово*) — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Жалпақтал ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Казталовка аулынан шығысқа қарай 57 км-дей жерде, Қараөзеннің сол жағалауындағы бетеге, боз, селеу және әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өсетін шалғынды-қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 5242 адам (2631 ер адам және 2611 әйел адам) болса, 2009 жылы 4930 адамды (2448 ер адам және 2482 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4684 адамды (2367 ер адам және 2317 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл табанына алғаш көшіп келіп қоныстанған орыстар - Сламихиндер отбасы. Кейін отырықшылар саны көбейіп, елді мекен "Сламихин станицасы" аталған. Шіркеу, мешіт, бірнеше диірмен салынған. Станица тұрғындары — казак-орыстар, қазақтар, татарлар Қараөзен мен Сарыөзеннен балық аулап, мал өсіріп күнелткен. 2 бастауыш ұлдар және қыздар мектебі ашылған. Жылына бір рет үлкен жәрмеңке өткізіліп, Ресейдің ішкері қаларынан, шет елдерден саудагерлер келіп, айырбас сауда жасаған. Станицада бай-көпес Овчинниковтар отбасы да түрған. Оның 1904 жылы салдырған үйі әлі бар. 1919 жылы наурызда В.Чапаев, Д.Фурманов бастаған Қызыл армия станицаны ақ гвардияшылардан азат етіп, Кеңес үкіметін орнатқан. Сондықтан елді мекенге және ауданға Фурманов есімі берілді. 1993 жылы ауылдың тарихи — Жалпақтал атауы қайтарылып, ол 1997 жылға дейін аудан орталығы болды. 1997 жылдан Жалпақталда және әкімшілік округіндегі Құлан аулында 7 шаруа қожалығы, 4 ЖШС, 1 өндірістік кооператив және 4 акц. қоғам құрылды. Ірі кәсіпорындары: *«Жалпақтал агроремқамту»* және *«Семсер»* акционерлік қоғамдары.

## Инфрақұрылымы
2 орта мектеп, эстетикалық бағыттағы өнер мектебі, спорт Жалпақтал мектебі, 2 кітапхана, мәдениет үйі бар. Халыққа аурухана, емхана, тубдиспансер қызмет көрсетеді. Жалпақтал арқылы Орал-Казталовка автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Ғұбайдолла Жәңгірұлы Бөкеев

**Ғұбайдолла Жәңгірұлы Бөкеев**, Ғұбаш,Генерал Шыңғысхан (1840, Орда — 1909, Ялта қаласы) — қазақтан шыққан әскери қайраткер, Ресей армиясының генералы. Бөкей ордасын билеген Жәңгір ханның кіші баласы. Ата-анасынан жастай айрылып, Петербургтегі Императорлық паж корпусында оқыды. 1857 жылдан бастап Орынбор мен Самар генерал-губернаторы басқармасында лейб гвардиялық казак-орыс полкінің корнеті дережесінде әскери- әкімшілік қызметте болды. 1865 ж. князь лауазымы мен гвардия ротмистрі шенін алды. 1866 ж. Дон казак-орыс ескері қарамағына ауыстырылды. Әскери іске зеректігі арқасында 1868 ж. оған полковник атағы берілді. 1874 ж. II Александр патша жарлығымен Бөкеевке Петербуртте телеграф департаментін басқару жүктелді. Оған қоса Ішкі істер минститутгінде қазақ жүртын басқару мәселелеріне араласады. 1877-78 ж. флигель-адъютант Бөкеев Балқанға жіберіліп, орыс-түрік соғысына қатысты. Плевне қаласының түбінде ерекше қолбасшылық қабілет танытқаны үшін генерал-майор шені берілді, «Ерлігі үшін» алтын қылышымен, 1-дер. Анна орденінен бастап Ресейдің жоғары наградаларының түгелге жуығымен, шетел ордендерімен марапатталды. Соғыстан кейін Ішкі істер минститутгінде қазақтарды басқару бөлімінің меңгерушісі болды. 1888 ж. генерал-лейтенант, 1894 ж. инфантерия (жаяу әскер) генералы атақтары берілді. Петербургте жүріп қазақтың мұң-мұқтажына көп көмектесті. Университет пен гимназия бітірген жастардың қызметке орналасуын қадағалады. Жаламен қамалған Ақмолла ақынды ақтатты. Осы орайда Ақмолла оған «Кеп еді мұсылманға назарыңыз» деп толғау арнаған. Қазақ генералының соғыс кезіндегі, лауазымды қызметтегі үлгісі, бекзапығы мен қайырымдылығы, Петербургке оқуға келген қазақ жастарына көмегі жөнінде көп айтылады.
## Дереккөздер
Феромондар

**Феромондар** — жануарлар өндіретін химиялық заттектер. Фермомондар арқылы бір түр (түрішілік коммуникация) дарақтары арасында ақпарат алмасу іске асады. Фермомондар осы жануардың қандай түрге жататындығы, жынысы, жыныстық циклінің фазасы туралы ақпарат беруге, тіршілік ететін аумақтары мен азық көзіне апаратын жолдарын белгілеуге қолданылады. Мысалы, өрмек құрып жатқан өрмекшілерде аналығы мен аталығының кезде- суіне себепші болатын фермомондар бар екені бұрыннан белгілі. Олардың үш түрі бар: бүркеме фермомондар, өрмек торына байланысты фермомондар және ұшқыш фермомондар. Жуырда француз зоологтары өрмекшіні зерттеп, жамылғы фермомондар мен ұшқыш фермомондардың тек қана аналықтарында болатынын анықтады. Олардың көмегімен өрмекшілер бағытын, жылжитын және өрмек торына баратын жолын (өз түрінің аналығына) анықтайды.

## Дереккөздер

Санат:Феромондар
Санат:Эндокринология
Мизамғали Сәниев

## Өмірбаяны
Сәниев Мизамғали  - ғалым-маман, экономика ғылымының кандидаты (1970), проф. (1993), Қазақстанның еңбек сіңірген экономисі (1979).

1946 жылы Өлеңті 7 жылдық мектебін, 1949 жылы Алматы есеп-кредит техникумын, 1961 жылы ҚазМУ-ді бітірген.

Еңбек жолын Мемлекеттік банктің Қазақ республика кеңсесінде қатардағы кредит инспекторы ретінде бастаған ол банк басқарушысына дейінгі кәсіби қызмет мектебінен өтті.

1972 жылы Мемлекеттік банктің Жамбыл облысының кеңсесін.

1977 жылы КСРО Мемлекеттік банктің Қазақ республикасының кеңсесі басқарушысының орынбасары.

1986 жылы Алматы халық шаруашылығы институтында факультет деканы, кафедра меңгерушісі болды.

1993 жылы ҚР Банктер қауымдастығының президенті. Сәниев  — 10 кітаптың және 100 шақты ғылыми-теориялық мақаланың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жалпақтал кәсіптік мектебі

**Жалпақтал кәсіптік мектебі (№ 17)** - Казталов ауданындағы бастауыш кәсіптік білім беретін оқу орны. Жұлдыз аулында бұрынғы МТС орнында ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесі ретінде ашылған (алғашқы директоры — С. Сәлімгереев). 1965 ж. 126-Жұлдыз орта кәсіптік-техникалық училище, 1974 ж. 17-Фурманов (кейін Жалпақтал) орта кәсіптік-техникалық училище болды. Бастапқы кезде училищеде тракторшылар, шопан-механизаторлар мен кең профилді тракторшы-машинист даярланды. Қазір мұнда оқушылар құрылысшы, ауыл шаруашылығының мастері, тракторшы, арендатор фермер, кіші малдәрігер мамандықтарын меңгеріп шығады. Сондай-ақ соңғы жылдары аспаз, газбен дәнекерлеуші, «В», «С» және «Д» категориялы жүргізуші мамандықтарын оқыта бастады. Материалдық-оқыту базасы жақсы жабдықталған: 8 оқу кабинеті, 3 лабораториясы, спорт залы, информатика кластары, сонымен қатар 5000 га шабындық-жайылымдық жері, қосалқы ш. бар. Оқушыларға жоғарғы білімді, өндірістік тәжірибесі мол инженер-педагогтар сабақ береді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Сақыпкерей Жәңгірұлы Бөкеев

**Сақыпкерей Жәңгірұлы Бөкеев**, Князь Шыңғыс (1829, Орда - 11.5.1849, Таловка) - Бөкей Ордасын билеген Жәңгір ханның баласы, хан тағының занды мұрагері. Жәңгір қайтыс болғанда 16 жаста болған Бөкеев кәмелетке толып, оқуын бітір- генше ОрДаны басқару Уақытша кеңеске жүктелді. 1847 ж. 14 тамызда Петербург Императорлық паж корпусын бітіріп, лейб гвардиялық казак-орыс полкінің корнеті ретінде Орынбор әскери губернаторының қарамағына жіберілді. Оның алдында, 1847 ж. 25 маусымын- да I Николай патшаның басқарушы Сенатқа берген жарлығымен Бөкеевке Ресей империясының князьдік мәртебесі берілді. Орынборда губернатор Обручевтің ерекше тапсырмалары бойынша көмекшісі болып, Орданы басқаруға төжірибе жинақтады. Алайда көкірек ауруына шалдығып, 1849 ж. көктемде қымызбен емделуге Ішкі ордаға аттанды. Сырқаты меңдеп, Ордаға бара жатқан жолда, Таловка форпосты тұсында қайтыс болды.
## Дереккөздер
Топырақтың экологиялық функциялары

**Топырақтың экологиялық функциялары** — топырақ түрлерінің тұтас алғанда биосфераның және жекелеген ланшафтардың экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету қабілеті. Осыған орай топырақтың экологиялық функцияларын жалпы биосфералық және ландшафт сақтаушы деп саралауға болады. Жаратылыстық - тарихи дене ретінде қандай топырақтың болсын жалпы биосфералық экологиялық функциялары болады, биосферадағы заттектердің, энергия мен ақпараттың ғаламдық айналымына қатысып, ондаған жалпы ] биосфералық функциялар атқарады. Топырақ литосферадағы көптеген процестерді тікелей немесе жанама түрде бақылайды (мысалы, оның жоғарғы қабаттарындағы биохимиялық түрлендіру, томенгі қабаттарына күн энергиясының өтуі және тағы басқа), гидросферада (топырақ суларын түзу, жер үсті суларын грунттық суларға айналдыру, өзен ағысын қалыптастыру процестері және тағы басқа), атмосферада (жермен астасқан қабатында заттектер, жылу, ылғал және энергия ағындарын, оның химиялық құрамын реттеу), биосферада тұтас алғанда жануарлар мен өсімдіктердің мекен ортасы, қүрлык организмдерінің заттектері мен энергия-сының қайнар көзі жоне қорғаиыш бегесін міндетін атқарады. Накты бір ландшафта бүйір беттік жоне бет астындағы топырақ ішіндегі заттектер, энергия мен ақпарат ағындарының ерекшелігіне едоуір ықпалы болатын топырақтардың ғана ланшафт сақтайтын экологиялық функциялары болады. Мұндай топырақ- тардың ұтымсыз пайдаланылу салдарынан өз функцияларын атқаруы бұзылғандай өрді соғады. Топырақтың экологиялық функцияларын талдау жерді экологиялық тұрғыдан қауіпсіз пайдалану жоспарларын жасауда басшылыққа алынатын топырақтық-экологиялық аудандастыру теориясының негізі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ыбырайым (Ибраһим) Жәңгірұлы Бөкеев

**Ыбырайым (Ибраһим) Жәңгірұлы Бөкеев**, Князь Шыңғыс (1833 – 1865) - полковник, Жәңгір ханның баласы. 1852 ж. Петербурттегі Императорлық паж корпусын тамамдап, Орынбордағы лейб гвардиялық гусар полкіне жіберілді. 1853-60 ж. гвардия ротмистрі шенінде Орынбор генерал-губернаторының қарамағында қазақ жүртын басқару ісімен шұғылданды. 1853 ж. қаңтарда Бөкеевке князьдік мәртебе беру жөніндегі Ресей императорының жарлығы шықты. Ағасы, хан тағының мұрагері Сақыпкерей аз ғұмырында негізінен Бөкей Ордасын басқару мәселелеріне көңіл қойса, қызметі мен лауазымы онымен бірдей болған Бөкеев бүкіл Кіші жүздегі ел басқару ісіне араласты. Жұрт оның атына тікелей арыз-құжат жолдап, Жәңгір хан ісін жалғастырушы мирасқор ретінде үміт артты. 1863 ж. қазандағы құжатта оның лауазымы «гвардия полковнигі» деп көрсетілген.
## Дереккөздер
Америкалық жайралар

thumb|right|200px|
**Америкалық жайралар** () - кеміргіштер тұқымдасынан. 

Ұзындығы 64-103 см, құйрығы 1430 см, салмағы 18 кг. Денесінің үстіңгі жағы ұшы кертіктелген өткір инелермен ал бауыры қатты қылтанақпен қапталған. Аяқтары кейбір түрлерінің құйрықтары мықтап ұстауға икемделген. 

Солтүстік және Оңтүстік Американың тропик және субтропикалық ормандарында 3 туыстың 11-12 түрі таралған. Ағашта және жерде жекелей тіршілік етеді. Тауда 2000 м биіктікке көтеріледі. Ағаш қуыстарын тау үңгірлерін жартас жарықшақтарын паналайды. Ымыртта және түнде белсенділік көрсетеді. Өсімдікжегіштер. Жылына бір рет 1-4 Тұқым береді. Кейде орман зиянкестеріне айналады. 1 түрі ХТҚО Қызыл кітабында.

## Дереккөздер

Санат:Кеміргіштер
Санат:Сүтқоректілер
Санат:1845 жылы зерттелген жануарлар
Орал қақпалары

**Орал қақпалары** — Орал қаласындағы тарихи орындар. Олар
*Үлкен қақпа* (Самар қақпасы),
*Кіші қақпа* (Орынбор қақпасы)
және *қызыл қақпа* (Патша қақпасы) деп аталды. Үлкен қақпа мен Кіші қақпa бұрынғы Түркістан алаңына (қаз. Театр мен Красноармейск көшелерінің қиылысында) орналасқан.

Орал қақпалары бекініс ретінде пайдаланылған. Қақпалардың кірпіш мұнарасына зеңбірек орнатылып, оның қасында қарулы күзет тұрды. Күзет 19 ғасырдың ортасына дейін сақталды, кейін таратылды. Үлкен қақпадан Самараға қарай почта жолы, Кіші қақпадан Орынбор бағытына жол шыққан. Патша қақпасы 1919 жылдан бастап қызыл қақпа деп аталды. Ол қазіргі Ленин даңғылы мен Театр көшесінің қиылысында, облыс әкімшілінің үйінің қасында орналасқан. Қызыл қақпа «Жеңіс арқасы» қақпасы деген атпен Ресей патшасының құрметіне 19 ғасырдың 90-жылдары салынды. Ол 20-жылдары жергілікті өкіметтің шешімімен алынып тасталды.

## Дереккөздер
Тотықтырғыш

**Тотықтырғыш** (Оксидант, окислитель) — тотығу процесіне себепші болатын заттек (озон, азот қос тотығы, асқын тотықтар және тағы басқа). Тотықтырғыш ақаба судың тазаруына себепші болады, ксеполиотиктердің ыдырауын тездетеді.
* Zn + 4HNO3(конц.) = Zn(NO3)2 + 2NO2 + 2H2O
* 3Zn + 8HNO3(40 %) = 3Zn(NO3)2 + 2NO + 4H2O
* 4Zn + 10HNO3(20 %) = 4Zn(NO3)2 + N2O + 5H2O
* 5Zn + 12HNO3(6 %) = 5Zn(NO3)2 + N2 + 6H2O
* 4Zn + 10HNO3(0.5 %) = 4Zn(NO3)2 + NH4NO3 + 3H2O

**Тотықтырғыш** - тотығу-тотықсыздандыру үрдісі кезінде
электрондарды қабылдаушы зат.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Америка бұғылары

**Америка бұғылары** () — бұғылар тұқымдасына жататын сүтқоректілер.
Дене ұзындығы – 110-200 см, салмағы – 22-205 кг. Түсі сұрғылт-сарыдан коңыр-жиренге дейін өзгереді. Жазықта, орманда және Американың таулы аймақтарында 6 түрі таралған. Бірден төртке дейін төлдері болады. Үш түршесі ХТҚО Қызыл кітабында.

## Дереккөздер


Санат:Бұғылар
Динамикалық лингвистика

**Динамикалық лингвистика** - 
# бұл да тарихи лингвистика сиякты; 
# тілді оның нақты қолдануында, тілдің жан-жақтылығын көрсету және оның функциясын зерттейтін тіл білімі ретіндегі ғылым; статистикалық лингвистикамен салыстыр.

## Тағы қараңыз
* Дәстүрлі тіл білімі
* Статистикалық лингвистика

## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ауруды сездірмеу

**Ауруды сездірмеу** - сезуші нервтің қызметін бұзу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Бассыздандыру

**Бассыздандыру** - басы жоқ, бассыз, басын кесіп кою. Физиологиялық тәжірибелерде, бақа не басқа кейбір мақұлықтардың басын кесіп, сояды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Тыстаушы жасушалар

**Тыстаушы жасушалар** - қарынның түбінде орналасып, асқазанға тұз қышқылын шығарып беретін бездер жасушасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Американ сандуғаштары

thumb|right
**Америкалық сандуғаштары** — сайрағыш торғайлар тұқымдасына жатады. Ұзындығы 10-18 см. Тұмсығы жіңішке, өткір. Оның түбін қылтанақтар жапқан. Жалпы түсі сұрғылт бірақ оның арасында сары-қызыл қара және сұрғылт жасыл қауырсындар байқалады. Америкада Аляскадан Аргентинаға дейін 27 туыстың 124 түрі таралған. ТМД кеңістігінде түрі Чукот түбегінде кездеседі. Орман құстары. Жәндіктермен қоректенеді 2-5 жұмыртқа салады. Жақсы сайрайды. 3 түрі, 2 түршесі ХТҚО Қызыл кітабында.

## Дереккөздер


Санат:Сайрағыш торғай тәрізділер‎
Сүңгуір дауылпаздар

**Сүңгуір дауылпаздар** () - дауылпаздар тұқымдастары. Денесі 17-25 см. Құйрығы мен қанаттары қысқа, аяқтары екі жағынан сығыңкы. Жер шарының онтүстік бөлік теңіздерін мекендейді. Жақсы ұшады. Қорегін ұстауға ұшып жүріп бірден сүңгиді және су астында қанаттарымен есіп жүзеді. Жартас жарықшақтарында топталып ұялайды.

## Дереккөздер


Санат:Дауылпазтәрізділер
Жеңілдетілген диффузия

**Жеңілдетілген диффузия** - заттардың мембрана арқылы қосымша энергия жұмсамай өтуі. Әдетте бұл заттардың электрлік және химиялық градиенті бойынша жүретін процесс. Яғни, заттардың көптеп ағзаға қарай бағытта таралуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Орал Казактарының этнографиялық орталығы

**Орал Казактарының этнографиялық орталығы**, 1990 ж. наурызда Орал казактарының мәдениетін, салт-
дәстүрлері мен әдет-ғұрпын
қалпына келтіру мақсатында
құрылған. Орталық жанындағы
«Яикушка» балалар тобы,
«Уральские казаки», «Станичка» ансамбльдері мемлекеттік мерекелерге қатысып, өнер көрсетеді.
Сондай-ақ Орал (Жайық) казактарының ауызша поэтикалық шығармасы (2 томдық) кітабы шығарылды.

## Дереккөздер
Темірдің алмасуы

**Темірдің алмасуы** - Ол ағзада органикалық қоспа түрінде болады. Темір: гемоглобин, миоглобин, катапаз және пероксидаз ферменттерінің құрамына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Орал-2

**Орал-2** — Шаған өзенінің оң жағалауындағы, Деркөл кентіндегі
тауар темір жол бекеті. 1980 жылдың басында салынды. Бұған
дейін осы жерде 1894 жылы Рязань-Орал бөлігін салған кезде «Ақ казарма» деген тұйық жол бекеті болған.

## Дереккөздер
Майдың алмасуы

**Майдың алмасуы**, ағзада май дене салмағына байланысты 10-20% тен. Майдың алмасуы бұзылып, адамды май басқанда оның мөлшері 50%-ке жетеді. Май негізінен ішектен лимфаға және өте аз мөлшерде қанға да араласып, сінеді. Араласып сіңген май тікелей май ұлпасына барады. Май алмасуда бауырдың қызметі күшті. Ағзаға май жетіспеген жағдайда ол көмір сутегін түзілу арқылы майға айналдырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Минералды тұздардың алмасуы

Минеральды тұздардың алмасуы - Минеральды тұздардың алмасуы ағзанын өсіп дамуы үшін өте қажет.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Орал құрылыс материалдары өндірістік бірлестігі

**«Орал құрылыс материалдары өндірістік бірлестігі» («УПОСМ») ААҚ** -
әр алуан құрылыс материалдары: силикат кірпіштер, бор, әк,
құм-қиыршық тас қоспасын,
т.б. шығаратын кәсіпорын. Ол 1977 ж. қабырға материалдарын шығаратын бірлестік ретінде
құрылды. 1997 жылдан қазіргі атауымен аталады. Облыс орталығының маңындағы Зачаганск кентінде, бұрынғы Кірпіш зауытының солтүстік жағында орналасқан. Бірлестіктің арнаулы өндірістік
алаңдары, әкімшілік ғимараты және тұрмыстық-мәдени объектілері бар. Қазір мұнда 200 адам еңбек етеді.

## Дереккөздер
Күш-қуат алмасуы

**Күш-қуат алмасуы** - тағамнан пайда болатын күш-қуат: дене жылылығын сақтауға, зат алмасуға және ағзалардық қызметіне т. б. жұмсалады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Оралдағы шіркеулер мен соборлар

Алғашқы шіркеу Жайық қалашығының тұрғын үйлерімен қатар салына
бастады. Ол — Кирсанов шіркеуі (1613 не 1620 ж.). Кейін
қазан, қасиетті Алексей, Мәскеу митрополиті, Преображенский шіркеулері және Архистратиг Михаил соборлары пайда болды. Бірақ олардың барлығы да 18 ғ-дағы өрт кезінде жанып
кетті. 1846 ж. салынған Успен құдай Анасы православие шіркеуі әскери бөлімге қызмет епі.
1837-50 ж. қала орталығында қасиетті Александр Невский
(тастан салынған) православие шіркеуі бой көтерді. 1859 ж.
Никольск шіркеуі, 1891-07 ж.
құтқарушы Иса храмы, 1898 ж. Спасо-Преображенский шіркеуі салынды. 19 ғ-дың 30 ж. Қала сыртынан да шіркеулер (Введенский, Преображенский, Вознесенский, Успен, т.б.) салына бастады. 20 ғ-дың басында Орал
қаласында Александр Невский православие соборы, Казань-Богородицкий, Пантелеймонов және Введенский православие
шіркеулері, сондай-ақ қазан-Богородицкий, Петропавловск,
т.б. бір дінге сенушілер шіркеулері, Архангел Михаил бір дінге
сенушілер соборы, құтқарушы Иса храмы жұмыс істеп түрды.
Қазіргі кезде қалада Архангел Михаил православие шіркеуі,
құтқарушы Иса храмы, Спасо-Преображенский шіркеуі жұмыс
істеп түр. Басқа да шіркеулер
мен соборлар 20 ғ-дың 30-40-жылдары ішінара бұзылып не
түгелдей жойылып кетті.

## Дереккөздер
Иіс сезімі

**Иіс сезімі** - түрлі иісі бар заттардың майда бөлшектерін мұрын ішіндегі иіс нерв талшықтарының ұшы арқылы, (рецептор) тітіркендіруден пайда болатын сезім. Иіс сезімі жануарларда әсіресе иттерде, қасқырларда т.б. күшті дамыған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
База (Лингвистика)

**'
**База** - элементар [[ереже]]лердің тұрлі тілдерге жорамалды жақын жүйесі, шектелген күрделі құрылымдарды, болашақ [[сөйлем]]дердің [[прототип]]терін есептеп шығарады.

* **Аблауттық база** - берілген [[дауысты дыбыстар]]дың ауысу жүйесін іске асыратын негіз ().
* **Артикуляциялық база** - берілген тілде [[сөйлеуші]]лерге тэн сол тілдің [[дыбыс]]тарын айтуда [[сөйлеу]] органдары қозғалысының жүйесі мен жағдайы.
* **Виртуалды-морфологиялық база** - берілген [[морфология]]лық тізімнің басқа мүшелерімен тура [[ассоциация]] аркылы емес, жанамалы, яғни берілген [[сөз формасы]]ның басқа элементінің [[морфологизация]]сы нәтижесінде белгіленген негіз.
* **Түбір базасы** - [[түбір]]мен сәйкес келетін ''база''.
* **Суффикстік база*' - құрамында [[суффикс]] немесе тақырыптық элементі бар *база''.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Амилопласттар

thumb|right
**Амилопласттар** - жасушалардағы крахмал қорын жинайтын түссіз пластиналар. Амилопласттар крахмалдың синтезделуіне және келесi сақтауына жауап бередi.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер анатомиясы
Бейнелеуш лингвистика

**Бейнелеуш (синхроникалық, синхрондық) лингвистика**- берілген тілдің жағдайын зерттейтін тіл білімінің саласы. 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Жымпитыдағы шіркеу

**Жымпитыдағы шіркеу**— отарлық кезеңнің діни-архит. ескерткіші. 1909-13 ж. тұрғызылған. Шіркеу орыс сәулеткерлік мекгебінің псков-новгородтық дәстүрлері, сондай-ақ 19 ғ-дың соңы-20 ғ-дың басындағы «кірпішті стилі» қасбеттерді өңдеу негізінде салынған.Ғимараттың жобасы тікбұрышты (11,66 х 28,00 м), ш.-б. бағыты бойынша созылып, күйдірілген кірпіштен қаланған.
Үймеретгің негізгі нобайы ұзына бойына созылған өспен бөлінген үш бөліктен тұрады: орталық бөлме, батыс және шығыс жақта 8 қырлы, төбесі
шатырлы қоңырау бөлмелері(екеуі де бағанды-тақтайлы шатыр және шағын күмбездермен жабылған). Олардың жалпы биікт. 20,0 м. Ғимаратты қаптауға жапырақша темірлер қолданылған. Қасбеттері әртүрлі арка, қалақша, архивольт, шығыңқы бедерлі бағандар тізбегімен өңделген.Ескерткіш көпшілікке арналған шіркеу ретінде салынғанмен, оған келушілердің аздығынан көбінесе құлазып бос тұрған. Кеңес дәуірінде бүлін-шілікке ұшыраған ғимарат қазір авариялық жағдайда, жөндеу-қалпына келтіру жұмыстарына мұқтаж.

## Дереккөздер
Орал бонистикасы

**Орал бонистикасы** - Орал өңірінде шығарылған қағаз ақша белгілері. 1918 ж.
Г.М.Фомичевтің әскери үкіметі Орал қаласында 75 тиыннан 3000
сомға дейінгі құны бар 27 түрлі
қағаз ақша белгісін шығарған.
Қазір олар қолда сирек кездеседі.

## Дереккөздер
Иіс білу бөлігі

**Иіс білу бөлігі** (lobus olfactorius) - мидың иіс сезу бөлігі, иіс сезу анализаторының орталығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сифилидтер

**Сифилидтер** (*Syphilidum*) - Мерездің тері және кілегей қабықтарындағы белгілерінің жалпы аты. Мерездің бірінші кезеңінде - қатты шанкр, екінші кезеңінде - морфологиясы әртүрлі бөртпелер, үшінші кезеңінде - беткей не терең орналасқан түйіндер болады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Болат Жетекбай

**Болат Жетекбай** (4 мамыр, 1964 жыл, Түркменстан, Шағадам-Красноводск (қазіргі Түркменстанның уалаяты) өңірі, Қошоба ауылы) - ақын.

## Өмірбаяны
* 1987 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік Ұлттық университетінің журналистика факультетін тамамдаған.
* Әр жылдары «Алматы ақшамы», «Азия», «Қазақ әдебиеті», «Қазақ елі» сияқты республикалық газеттерде қызмет еткен.
* 1986—1990 жылдары Красноводск ауданында қазақ тілінде шығатын «Жұмысшы» газетінде қызмет етеді.
* 2000 жылдан Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ Білім Академиясында аға маман, ғылыми қызметкер болып қызмет еткен.
* Қазіргі кезде «Қазақфильм» киностудиясында еңбек етуде.

## Шығармалары
1996 жылы «Жазушы» баспасынан «Күндіз аққан жүлдыздар» атты жыр жинағы жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:4 мамырда туғандар
Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Шағадам-Красноводск уалаятында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Алматы ақшамы тұлғалары
Санат:Қазақ әдебиеті газеті қызметкерлері
Санат:Қазақфильм тұлғалары
Санат:Қазақстан ақындары
Иіс нерві

**Иіс нерві**, (nervus olfactorius), мидың иіс бөлігі, (орталығы) мен мұрындағы иіс қабылдағыш аралықты жалғастырып жатады. Ол иіс анализаторыныц бір бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Иіс эпителийі

**Иіс эпителийі** - Иіс эпителийі тыныс жолын жауып жатады. Иіс дем алғанда ауа арқылы өте баяу барады, иісті анық білу үшін тез-тез, келте-келте мұрынмен тыныс алады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Алфавиттік-пәндік көрсеткіштің жүйелік бақылау картотекасы. АПК.ЖБК

**Алфавиттік-пәндік көрсеткіштің жүйелік бақылау картотекасы. АПК.ЖБК** - алфавиттік-пәндік көрсеткіштің пәндік айдарлары, олардың жіктік нұсқа таңбаларының жүйелік тәртібінде ұйымдастырылып тіркелетін қызмет бабы сипатындағы көмекші картотека.
## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Оралға - 350 жыл кітабы

**«Оралға - 350 жыл»** - Н.Чесноковтың кітабы. Орал қаласының тарихы бойынша құжаттық мағлұматтарды жинақтаған очерк. Таралымы 9 мың дана.
Оқырман назарына тарихта із қалдырған оқиғалар — Е.И.Пугачев бастаған шаруалар көтерілісі (1773-75), қазан революциясы, Кеңес өкіметін орнату, Азамат соғысы, Ұлы Отан соғысы және т.б. берілген. Сонымен қатар Оралдың әлеуметтік-мәдени және экономикалық өмірі де қарастырылған.
Очерктің бірінші бөлімінде Орал казак-орыстарының әдет-ғұрпы, тұрмысы, салты, шаруашылығы сипатталады.

## Дереккөздер
Қоргану рефлекстері

Қорғану рефлекстері - шартсыз рефлекске жатады, туа пайда болған. Қорғану рефлекстері организмді ішкі және сыртқы ортадан келетін қауіп-қатер және зиянды заттардан сақтайды. Сондықтан оның биологиялық маңызы күшті.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Тұрдақын Жексенбай

**Тұрдақын Жексенбай** - 1938 жылы Қытайдың Іле аймағы, Текес ауданы, Шолақмыс деген елді мекенінде туған. 
*1956 жылы Ахметжан Қасыми атындағы Құлжа педучилищесін бітірген.
*1956—1961 жылдары сол училищеде тіл-әдебиеті пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеген. 
*1961 — 1962 жылдары Алматы облысы, Үйғыр ауданындағы Қырғызсай орта мектебінде ұстаздық қызмет атқарған. 
*1968 жылы Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультетін тамамдаған.
*1968 жылы «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде, 1968—1997 жылдар аралығында «Қазақ энциклопедиясы» бас редакциясында қызмет еткен. 
*1997 — 2006 жылдары «Атамүра» корпорациясында қазақ тіліндегі әдебиеттер редакциясын басқарған. 
*2006 жылдан еркін шығармашылық жұмыста.
## Шығармашылығы
«Аялы алақан», «Тау хикаялары», «Түлкі мен қоян», «Бүркіт», «Қоңыр қонжық», «Әліпби әңгімелері» сияқты прозалық кітаптардың авторы. «Арман-ай», «Сарбүлағым», «Алатауым» атты әндері бар. «Азулылар айқасы» атты тұңғыш әңгімелер жинағы 1985 жылы шыққан.
## Жетістіктері
Қазақстан Республикасының үздік баспагері. Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасымен және медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Санат:1938 жылы туғандар
Асқазан сөлінің жалпы қышқылдығы

**Асқазан сөлінің жалпы қышқылдығы** - Асқазан сөлінің жалпы қышқылдығының құрамында еркін және біріккен хлорид қышқылы, сүт қышқылы және сірке қышқылдары болады. Асқазан сөлінің жалпы қышқылдығы асқазан сөліндегі ферменттерді күшейтіп, асқазандағы тағамды зиянсыздандыруға қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Дем алудағы қосымша ауа көлемі

**Дем алудағы қосымша ауа көлемі** - адам терен дем алғанда тыныстаудын қалыпты қосымша, 2500 млн. ауа сияды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Амфилинидтер

**Амфилинидтер** (Amphilinida) жалпақ құрттар класы. Денесі жапырақ тәрізді, бөлшектенбеген 2-38 см. Ішегі мен сорғыштары жетілмеген. 1 тұқымдастың 6 туысы 8 түрі бар. Гермофродидтер. Даму ие ауыстыру арқылы өтеді. Жұмыртқада тірі табатын құрт. Дернәсілдері (ликофора) аралық иелері бүйірлеп жүзгіштердің организміне еніп дамып жетіледі. Негізгі иесінде толық жетіліп ересек құртка айналады. ТМД-да бекірелердің паразиті Amphilina foliacea таралған.

## Дереккөздер


Санат:Таспа құрттар‎
Күйге келу

**Күйге келу** - аналық жасушаның жетіліп, аналық безден бөлініп шығуы. Ол төрт кезеңге: етеккірдің келу кезіне, оның келген кезеңіне және етеккір келгеннен кейінгі, тыныштық кезіне бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Скрофулотуберкулез

**Скрофулотуберкулез** (*Scrofulotberculosis*) - Балаларда болатын бірінші ретті туберкулездің түрі, белгілері - блефарит, фликтенулезді кератоконъюнктивит, созылмалы ринит және лимфаденит. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қуаныш Жиенбай

**Қуаныш Жиенбай** - 1952 жылы Қызылорда облысы, Арал ауданы, Бөген ауылында дүниеге келген. 1976 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. «Жас Алаш», «Жетісу», «Қазақ әдебиеті», «Анатілі» газетте-рінде, «Таң-Шолпан» журналында қызмет істеген. Қазір «Нүр-Астана» газеті бас редакторының орынбасары. Шығармалары бірнеше тілге аударылған. «Жалын» баспасы жариялаған жабық бәйгенің бірнеше мәрте жүлдегері. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. Республикалық «Аста-на-Бәйтерек» әдеби шығармалар бәйгесінің бас жүлдегері.
## Шығармалары
*Жалғыз желкен. Әңгімелер. А., «Жалын», 1984; 
*Теңіздей бір тамшы. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1986; 
*Қулан жанарында-ғы ғұмыр. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1988; 
*«Жизнь в глазахкулана». Повестер мен әңгімелер. А., «Балауса», 1992; 
*«Жер сілкі иісі нен бір жұма бұрын». Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 1996; 
*Қателесесің, қымбаттым.... 2004. Елде жоқ ережелер. А., 2006; 
*Жиделі тоғай дағы жеті күн. А., 2007; 
*Сырдария сериясымен жарық көрген екі томдық шығармалар жинағы. 2008; 
*Ән салуға әлі ерте. 2008;
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызылорда облысы
Санат:1952 жылы туғандар
Кері транскриптаза

нобай|АИВ-1 кері транскриптаза
**Кері транскриптаза** (РНҚ байланысты, ДНҚ, полимераза ревертаза) - вирустан құралған РНҚ гендерімен кодталған фермент. РНҚ матрицасы бойынша ДНК синтезіндегі реакцияларды катализдейді.

## Тарихы
Кері транскриптазаларды Хоуард Темин Висконсин-Мэдисон университетінде *Роус саркомасының* вириондарында ашқан және Дейвид Балтимор 1970 жылы MIT-те екі РНҚ ісік вирусынан: тышқан лейкозы вирусынан және тағы да Роус саркома вирусынан тәуелсіз оқшауланған. Жетістіктері үшін олар физиология немесе медицина саласындағы 1975 жылғы Нобель сыйлығын бөлісті (Ренато Дульбеккомен бірге).

Жақсы зерттелген кері транскриптазаларға мыналар жатады:

* 1 типті адамның иммун тапшылығы вирусынан алынған АИВ-1 кері транскриптазасының (PDB: 1HMV​) сәйкес молекулалық салмағы 66 және 51 кДас болатын екі суббірлік бар.
* Молоней тышқан лейкозы вирусынан алынған M-MLV кері транскриптазасы 75 кДа бір мономер болып табылады.
* Құс миелобластозының вирусынан алынған AMV кері транскриптазасының да екі суббірлігі бар, 63 кДа суббірлігі және 95 кДа суббірлігі.
* Эукариоттық хромосомалардың теломерлерін ұстап тұратын теломераза кері транскриптазасы.
## Вирустардағы қызметі
[thumb|left|Кері транскриптаза саусақ, алақан және бас бармақ аймақтарымен көрсетілген. RNase H белсенді аймағының және полимераздың белсенді аймағының каталитикалық [Аминқышқылдар|аминқышқылдары шар тәрізді түрде көрсетілген.]]
Ферменттерді репликация процесінің қадамы ретінде кері транскрипцияны пайдаланатын вирустар кодтайды және пайдаланады. Кері транскрипцияланатын РНҚ вирустары, мысалы, ретровирустар, олардың РНҚ геномдарын ДНҚ-ға кері транскрипциялау үшін ферментті пайдаланады, содан кейін иесінің геномына біріктіріліп, онымен бірге репликацияланады. Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары, мысалы, гепаднавирустар, РНҚ-ға ДНҚ тізбектерін құрастыру және жасау үшін үлгі ретінде қызмет етуге мүмкіндік береді. АИТВ адамға осы ферментті қолдану арқылы жұқтырады. Кері транскриптаза болмаса, вирустық геном хост жасушасына қосыла алмайды, нәтижесінде репликация сәтсіз болады.

### Кері транскрипция немесе ретротранскрипция процесі

## Тағы қараңыз

* ДНК-полимераза
* Ретровирустар

## Дереккөздер

Санат:ЕС 2.7.7
Санат:Биологиялық зерттеу әдістері
Санат:Ферменттер
Санат:ДНҚ-полимераза
Қолданбалы лингвистика

**Қолданбалы лингвистика** – тілге қатысты нақты өмірлік мәселелерді анықтайтын, зерттейтін және шешімдерін ұсынатын пәнаралық сала. Қолданбалы лингвистика білім беру, психология, коммуникацияларды зерттеу, ақпараттану, табиғи тілді өңдеу, антропология және әлеуметтану т.б. академиялық салалармен тығыз байланысты. Қолданбалы лингвистика – тілдің практикалық қолданылуы.

Қолданбалы лингвистика – пәнаралық сала. Қолданбалы тіл білімінің негізгі салаларына қостілділік және көптілділік, әңгімені талдау, тілді бағалау, сауаттылық, дискурсты талдау, тіл педагогикасы, екінші тілді меңгеру, тілді жоспарлау және саясат, тіларалық лингвистика, стилистика, тіл мұғалімінің білімін жетілдіру, сот лингвистикасы, аударма ісі, табиғи тілді өңдеу т.б. салалар жатады. 

**Қолданбалы лингвистика**
# спецификалық казіргі практикалық міндеттерді зерттеу негізінде машиналық аударма, ақпаратты автоматты түрде іздеу және т.б. жалпы тіл білімінің тармағы;
# микролингвистикага кірмейтін тіл білімнің бөлімдері.
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология

Санат:Қолданбалы лингвистика тарихы
Амфимиксис

thumb|right
**Амфимиксис** ( - екі жағынан және mixis - араластыру) аталық және аналық гаметалар қосылу нәтижесінде жаңа ағза болатын жыныстық процесстің қарапайым түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Күйге келу кезеңі

**Күйге келу кезеңі** - етеккір келген кез, (oestrus), көпіршіктің жарылып аналық жасушаның шыққан кезі. Осы кезде жасуша жатыр түтігіне қарай жылжиды да, аналық жасуша ұрықтанып қалса, екіқабат болып перзент көтере бастайды. Сөйтіп жалпы цикл тоқталады, егер ұрықтанбаса, етеккірден кейінгі кезеңі қайта басталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Дара жиырылу

**Дара жиырылу** - бұлшықеттің қозғаушы жүйкесін электр тоғымен жеке бір рет тітіркендіргендегі жиырылуы. Дара жиырылу жиырылу және босау кезеңінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Біржынысты гүлдер

**Біржынысты гүлдер** - тек бір жыныстың мүшелері бар гүлдер. Аталық, (тек аталықтары бар) гүлдер және аналық, (тек аналықтары бар) гүлдерді ажыратады. Олар желмен тозаңдануға бейімделудің нәтижесінде, қос жынысты гүлдерден эволюция процессінде пайда болған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сүректену

**Сүректену** - лигнификация жасуша микрофибрилдердің арасындағы аралықтардың лигнинмен толуының нәтижесінде өсімдіктердің жасуша қабықшаларының өзгеруі.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер физиологиясы
Жүйелеу

**Жүйелеу** — кітапханалык-библиографиялық жіктеудің белгілі бір жүйе кестесі бойынша мазмұнына сәйкес баспасөз шығармасының немесе басқа кұжаттың жіктеу нусқау басын аныктау. Бұл термин ГОСТ 7.26-80 көп мағыналы «Жіктеу», «Жіктемелеу» терминдерінің орнына енгізілген.

## Жүйелендіруші
**Жүйелендіруші** — құжаттарды жүйелеуді, жүйелік каталог пен алфавиттік көрсеткішті ұйымдастырып жургізуді, редакциялауды (саралауды) жүзеге асыратын маман.

## Мақалалардың жүйелік картотекасы
МЖК — кітапхананың түрлі топтары оқырмандары мен абоненттері мүдделі болып отырған, кітапхана корында бар-жоғына қарамастан мерзімді және жалғасатын басылымдардан, жинақтардан материалдарды көрсететін библиографиялық картотека.

## Дереккөздер

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Бір бағытқа өткізу

**Бір бағытқа өткізу** - орталық жүйке жүйесі қозуды рецепторлық нейроннан аралық нейрон арқылы тек эффекторға қарай өткізеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Спленизация

**Спленизация** (*Splenisatio*) -  талақтану)- Өкпе тканінің өте қатты тығыздалуы мен біртұтас (гомогенизация) күйге көшуі, сол себепті кесінді беті талаққа ұқсас болады; мысалы, бөлікті немесе тұтас пневмонияда кездеседі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қанат Жойқынбаев

**Қанат Жойқынбаев** - 1937 жылы 2 желтоқсанда Қарағанды облысы, Нұра ауданы, Морозов ауылында дүниеге келген.

1961 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. «Жазушы» баспасында, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде жұмыс істеген. Кейін «Социалистік Қазақстанның» Целиноград облысындағы меншікті тілшісі болған.
## Шығармашылығы
«Махаббат әндері», «Азамат арманы», «Оралу», «Біздің ауылдың адамдары», «Замандастар», «Өз тағдырыңа қожа бол» атты прозалық кітаптардың, «Төрт бойдақ пен бір қыз», «Азамат болсаң» секілді пьесалардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қарағанды облысы
Санат:1937 жылы туғандар
Спленомегалия

thumb|right|200px | Талақ қалыпты жағдайда (сары түспен боялған)
**Спленомегалия** (*Splenomegalia*) - ұлғайған талақ) - Әр түрлі себепті талақтың ұлғаюы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тотығу жағдайы

**Тотығу жағдайы** (процесі) - органикалық заттардың оттегі ретінде тотығуы нәтижесінде күш-қуат, су және көмір-қышқыл газы пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Тотықтырғыш ферменттер

**Тотықтырғыш ферменттер** - тотығу жағдайына себепші болатын ферменттер. Мысалы: оксидаза ферменті.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Спонгиобластома

**Спонгиобластома** (*Spongipblastoma*) - Эмбриональдық клеткалар спингиобластардан (астроциттер олигодендроглиоциттердің ізашарлары) дамитын глиясының қатерлі ісігі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тотыққан гемоглобин

Тотыққан гемоглобин(oxygemoglobinum) - құрамына оттегі қосылған, оттегімен қаныққан гемоглобин, (Рв02), ондай қан ақшыл-қызыл түсті болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ұқсас мүшелер

thumb|right
**Ұқсас мүшелер** (  -сәйкес, ұқсастық) - бірдей қызмет атқаратын және сыртқы құрылымдары ұқсас, бірақ шығу тегі әртүрлі өсімдік мүшелері.(мысалы: бөрі каракатопунция кактусының тікенектері түрі өзгерген жапырақтар ал жиде мен долана түрі өзгерген өркендер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Оксиредуктазалар

**Оксиредуктазалар** - тотығу және тотықсыздану реакиияларын жүргізуші ферменттер тобы. Оларға көптеген дегидрогеназалар мен оксидазалар жатады. Класс ферменттерінің жүйелі атаулары «донор: акцептор+оксидоредуктаза» схемасы бойынша түзіледі. Дегенмен, басқа атау схемалары кеңінен қолданылады. Мүмкіндігінше, ферменттер "донор + дегидрогеназа" деп аталады, мысалы, жоғарыдағы екінші реакция үшін глицеральдегид-3-фосфатдегидрогеназа. Кейде атау «акцептор + редуктаза» деп жазылады, мысалы, NAD + -редуктаза. Нақты жағдайда, тотықтырғыш оттегі болған кезде, атау «донор + оксидаза» түрінде болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Тотықтырғыш алаптар

**Тотықтырғыш алаптар** (Окислительные бассейны) — жасанды экожүйе (негізінен өттекпен қанықтырылған белсенді тұнбаны немесе ауаны қолдану арқылы) жасалатын арнайы алаптар (немесе тоғандар). Бұл жерде ақаба суды тегер алдында олардың құрамындағы ластағыш органикалық заттектер тотығады (ьщырайды, шіриді).
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тотыға фосфорлану

**Тотыға фосфорлану** - көпсатылы күрделі процесс. Органикалық заттың тотығып ыдырауы кезінде бөлініп шығатын энергия, макроэртті фосфат күйінде АМФ немесе АДФ молекуласына қосылып, АТФ түзеді де, энергия осы молекулада сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Олигонуклеотидтер

нобай
**Олигонуклеотидтер** -бірнеше нуклеотидтерден тұратын кішігірім полинуклеотидтер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Олигопептидтер

**Олигопептидтер** - бірнеше амин қышқылдарынан тұратын кішігірім полипептидтер. Кейбір антибиотиктер мен гормондар олигопептидтер болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Олиготрофты бактериялар

**Олиготрофты бактериялар** - суларда, тіршілік ететін ортада органикалық заттардың концентрациясының аздығынан өзінде өсуге қабілеті бар прокариоттардың ерекше тобы. Егерде әдеттегі сапрфиттер қоректік заттардың мөлшері 10 г/л болғанда өсетін болса, олиготрофты микроағзалар үшін 1-1,5 мг/л көміртегі жеткілікті.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Спондилоартроз

**Спондилоартроз** (*Spondyloarthrosis* - омыртқа артрозы) - Омыртқа аралақ дискілердің гиалинді шеміршегін зақымдайтын, кейін омыртқа аралық буындардың қимылын шектейтін дистрофиялық процесс. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Төселмелі өсімдіктер

**Төселмелі өсімдіктер** (Стелющиеся растения) — көлденең өркендері төселіп, өсу процесінде тамырланатын өсімдіктер. Төселмелі өсімдіктерге полюстік тал, өлпеншек түрлері, жатаған сарғалдақ және тағы басқа жатады. Өсімдіктердің бұл тіршілік нысаны сырткы ортаның қолайсыз жағдайларына (төмен температураға, күшті желге, тоңға және тағы басқа) бейімделуінің нәтижесі болып табылады. Төселмелі өсімдіктер негізінен полюстік аймақтарда (арктикалық шөл, тундра) және биік таулы аудандарда кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Плазмолиз

нобай|Плазмолиз.
**Плазмолиз** - цитоплазманың қабырғаға жақын қабатының өсімдік жасушасының қатты қабықшасынан бөлінуі. Плазмолиз тургорға кері құбылыс. Жасуша сөліне қарағанда гипертоникалық болып табылатын ерітіндінің әсерінен протопласттың сығылуы нәтижесінде тек тірі жасушалар ғана болады. Ұзақ плазмолиз жасушаның өлуіне әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Қайсар Жорабеков

**Қайсар Жорабеков** - 1947 жылы 1 қаңтар да Түркістан облысы, Қазығұрт ауданының Жаңабазар ауылында туған.
*1963 жылдан 1964 жылға дейін «Коммунизм» кеңшарында жұмысшы болды. 
*ҚазМУ-дің филология факультетін 1969 жылы тамамдаған. 
*1971 жылдары 1973 жылға дейін Шымкент политехникалық техникумында, 
*1974—1991 жылдары Қазақстан жазушылар одағында, 
*1991 — 1995 жылдары халықаралық «Қазақ елі» газетінде, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығында, 
*1997 — 2000 жылдары «Дәнекер» халықаралық Құқық және бизнес институтында жауапты қызметтер атқарды.

2000 жылдан Қазақтың мәдениет және өнертану ғылыми-зерттеу институтында жұмыс істеуде.
## Шығармашылығы
Орыс жазушылары И.Буниннің, Д.Граниннің жекелеген әңгімелерін В.Поволяевтің «Естеліктен өскен леп» жинағын, «Теңіз беті боз тұман» жинағындағы әңгіме-повестерін, В.Протодьяковтің, С.Даниловтың (Саха Республикасы), Ата Каушутовтың (Түрікменстан) әңгімелерін, Прибалтика, Қырғыз, Татар, Башқұрт жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне, Ә.Ыдырысовтың «Таңшолпан» романын В.Буренковпен бірге 2001 жылы орыс тіліне аударған. Он бестен астам кинофильмдер және бес пьеса тәржімалаған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1947 жылы туғандар
Плакорлы өсімдіктер

**Плакорлы өсімдіктер** - жалпақ құрғатылған суайрықты жазықтардың табиғи белдемді өсімдіктері. Терминді 1927 ж. Г.Н. Высоцкий енгізді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Спру

**Спру** (*Sprue* - қатерлі ойық) - Себебі белгісіз созылмалы ауру, ішекте глюкоза, майлар мен витаминдердің сіңуі бұзылған, диарея, анемия, афтар (ойықтар) болады. Тропикалық субтропикалық елдерде кездеседі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Шәмшия Жұбатова

**Шәмшия Жұбатова** - 1958 жылы 27 сәуірде Қызылорда облысы, Қазалы стансасында туған.

ҚазМУ-дің журналистика факультетінде оқыған. Атырау облысы, Новобогат аудандық «Нарын таңыл газетінде, «Ана тілі» газетінде, «Жалын» альманахында қызмет еткен. «Бастау», «Балауса», «Жетіген» («Жалын») ұжымдық жинақтарына өлеңдері енген. 1995 жылы осы баспадан «Махаббат кітабы» атты жеке жинағы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызылорда облысы
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Споротрихоз

thumb|right|200px
**Споротрихоз** (*Sporotrichosis*) - шашыранды шаш - Тері мен кілегей қабықтардың саңырауқұлақ (гриб) себепті ауруы. 
## Дереккөздер


Санат:Таз аурулар
Жер асты сулардың басқыншылығы

**Жер асты сулардың басқыншылығы**- жер асты сулардың құрылыс конструкциялары, материалдарға және тау жыныстарға бұзымпаздық әрекеті.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Ұрпақжолдас

**Ұрпақжолдас** (латынша placenta, гректілінен places - табанан) - тұқымбүр, гүлді өсімдіктерде, түйінде тұқымбүршігінін негізі салынатын және бекінетін орны.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Оpaл округі және оның аудандары

**«Оpaл округі және оның аудандары»** - 1929 ж. Шыққан библиографиялық және өлкетанушылы анықтамалық. Авторы — Г.Н.Дроздов. Оның 1-бөлімінде Жайық өңірінің 1748-1929 жылдар
аралығындағы тарихына, этнографиясына, т.б. байланысты
жүргізілген зерттеу жұмыстарына қысқаша сипаттама беріледі.
Анықтамалықта 18-19 ғ-да Жайық өңіріне жасалған экспедициялар, жергілікті зерттеушілер, осы өлкеге келген орыс әдебиетінің өкілдері (И.А.Крылов, A.С.Пушкин, Л.Н.Толстой, B.Г.Короленко, т.б.) жөнінде, сондай-ақ жергілікті мерзімді баспасөз бен өлкетану ұйымдары жөнінде де деректер келтірілген. Анықтамалықтың 2-бөлімінде әдебиеттерге библиографиялық шолу жасалады. Анықтамалық 1762-1929 ж. аралығында Орал округі жөнінде шыққан ғылыми- зерттеу еңбектерді, әдебиетті және библиографияны қамтиды.

## Дереккөздер
Плацентация

**Плацентация** - гүлді өсімдіктердегі түйіндерде жеміс жапырақшасында тұқымбүршіктерінің, (тұқыммұрттарының) және плаценталардың орналасу әсердісі. Плацентацияның негізгі типтері: беттік, (ламинальды) және субмаргинальды немесе сутуральды.

## Дереккөздер


Санат:Гүлді өсімдіктер
Орал оқу-өндірістік кәсіпорны

**Opaл оқу-өндірістік кәсіпорны**, қазақ зағиптар қоғамы — көруқабілетінен айырылған мүгедектерді кәсіпке баулып, қоғамдық пайдалы еңбекке тартатын өндіріс орны. 1948 ж. Орал қаласында құрылды. Бастапқы кезде «қазақ зағиптар қоғамының тәжірибелік-өндірістік шеберханасы» деп аталды. Тігін өнімдерін (төсек-орын, жамылғы, төсем көрпе, қолғап, т.б.) және түрлі түкті ысқыш құралдар, т.б. шығарады. Қаланың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Opaл оқу-өндірістік кәсіпорнының құрамыңда 2 өндірістік цех, әкімшілік корпус, механикалық шеберхана, сондай-ақ клуб, асхана, т.б. бар. 100-ден аса адам еңбек етеді.

## Дереккөздер
Стеноз

thumb|right|200px**Стеноз** (*Stenosis* - тар) - стеноз, тарылу. Каналдың немесе тесіктің тарылуы. Мысалы: атриовентрикуляр тесігінің стенозы, асқазан қалтасының тарылуы, қолқаның тарылуы. 
## Дереккөздер


Стриктура

Санат:Медицина
Санат:Патология
Өсімдіктердің «жылауы»

Өсімдіктердің «жылауы» - тамыр қысымының әрекетінен кесілген немесе зақымдалған сабақтан сірненің бөлінуі. Сүректі өсімдіктерде көктемгі сөлдің қозғалысы кезінде, шөптесіндерде, вегетация бойы аңғарылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Қазақстандағы қоғамдық экологиялық қозғалыс

**Қазақстандағы қоғамдық экологиялық қозғалыс** - Мемлекеттік ұйымдармен қатар халықтың экологиялық сана-сезімін қалыптастыруда үкіметтік емес ұйымдар белсенділігін көрсетіп отыр. 1990 жылдардың аяғында жалпы саны 70-ке жуықтаған олардың басты мақсаты — нақты проблеманы оқшаулап алып шешу болып табылады. Мысалы, түйе өсіруді қолдаудың аймактық "CAMEL" қоры геңетикалық қорды дамыту негізінде түйе тұқымдарын жетілдірумен шұғылданады. "Көкшетау экологиялық қоры"  Көкшетау мемлекеттік ұлттық табиғат паркін дамытуға көмектесіп, тарих пен мәдениет ескерткіштерін қорғаумен шұғылданады. Қоғамдық антиядролық экологиялық ""Феникс" қоры өздерінің негізгі міндеті — Семей ядролық полигонында атом қаруын сынаулардан зардап шеккендерге жәрдемдесу деп біледі. "Дэкситинэйджер-центр" рухани экология және әлеуметтік бейімделу орталығы жеткіншектер мен жастардың білімділігі мен экологиялық мәдениеті деңгейін көтерумен шұғылданады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Орал-Орынбор

**«Орап-орынбор»** - туристік маршрут. Ұзындығы 294 км. Автобуспен саяхат жасалады. Маршрут мынадай елді мекендер арқылы
өтеді: Орал қаласы, Федоров ауылы (Теректі ауданының орталығы), Бөрлі кенті, Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орнының құрылысы, Елек қаласы, Красный Холм кенті, Орынбор қаласы.

## Дереккөздер