open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Авторланған программа

**Авторланған программа** (Авторизованная программа; authorized program) — басқа пайдаланушылардың рұқсат етілмеген қатынас құруынан қорғалған пайдаланушы программасы.
## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аален жікқабаты

**Аален жікқабаты** - юра жүйесінің орта бөліміне катысты ең төменгі жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Жікқабаттар
Авторландыру

Авторландыру(Авторизация;) — тұтынушыға компьютерлік желідегі қорлармен қатынас құруға рүқсат беру.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Анықтаманың метамәліметтері

** Анықтаманың метамәліметтері ** (Метаданные справочника) — мәліметтердің орнын, олардың ішкі ұсынылуын және оған қатынас құру тәсілін бейнелейтін мәліметтердің анықтамалық сөздігіндегі мәліметтер.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Атқылама таужыныстардығы тұрақсыз ассоциациялар

**Атқылама таужыныстардағы тұрақты ассоциациялар** - түрақтылыгы шектеулі және шамалы сыртқы әсерден түрақтыға айналатын ассоциациялар. Мысалы: жанартаулық шынының ыдырауы, лаваның тез сууынан альбит пен ортоклаздың орнына анорто- клаз бен санидиннің пайда болуы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Андезиттік құрылым

**Андезиттік құрылым** - гиалопилиттік қүрылым терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бөлгіш

**Бөлгіш**(*Разделитель; separator*) -1) қандай да бір бағдарламалық құрылымның басын немесе соңын белгілейтін символ. Мысалы, Алгол тіліндегі операторларды бөліп тұратын — үтірлі нүкте, Коболде сөйлемнің соңын білдіретін нүкте, Фортранның 77 тілінде 1Р операторының соңын білдіретін ЕН01Р символы; берілген сөзді бөле алатын таңбалар. Мысалы, сөздерден бөлек жазылатын /, \, сызықша және т.б. Кез келген мәліметтер құрылымын даярлау кезінде алдымен мәліметтер элементтерін өзара бөлу және қажетті элементті табу мәселелері шешіледі. Мыс., сынып журналында бұл былай шешіледі: әр жаңа элемент жаңа жолдан еңгізіледі, яғни бұл жерде бөлгіш жолдың соңы болып саналады. Сонда керек элементті жолдың нөмірі бойынша табуға болады.

№ Аты-жөні
1. Аскаров Болат
2. Бекетов Қанат

27. Уланов Әділет. Бөлгіш ретінде басқа да бір арнайы символдарды алуға болады. Бізге белгілі сөздердің арасындағы бөлгіш — бос орын. Орыс тілінде және көптеген басқа еуропалық тілдерде шартты түрде сөйлемдердің бөлгішіне нүктені алады. Біз қарастырған сынып журналында бөлгіш ретінде кез келген таңбаны алуға болады, бірақ бұл таңба мәліметтердің өздерінде таңбасы кездеспеуі керек, мысалы, онда біздің тізіміміз мынадай болар еді: Асқаров Болат * Бекетов Қанат * ,.., * Уланов Әділет. Бөлгіш адрестерді бөлгіш, өрістерді бөлгіш, беттерді бөлгіш, ресурстарды бөлгіш деп аталады.

## Сыртқы сілтемелер
*Разделитель
*Separator 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Антигендердің тәнділігі

**Антигендердің тәнділігі** — антигендер ерекшелігі. Антигендерді сипаттайды, олардың ұқастықтары мен ерекшеліктерін көрсетеді. Антигендердің тәнділігі көп факторлармен байланысты. Сондыктан оларды түрлік, топтык, қызметтік, ауытқулық деп бөледі. Тағы бөтен тәнділік, сатылытәнділік және гаптентәнділік деген ұғымдар бар.

## Түрлік тәнділік
Бір түрге жататын организмдер антигендерінің үқсастығы. Серологиялық реакцияларда әр түрге жататын тканьдерді бір-бірінен ажырату үшін колданылады.

## Топтык тәнділік
Жеке организм тканьдеріне немесе түр ішіндегі олардың тобына тән. Гисто-сәйкестікті зерттеу және серологиялық әдістерді қолдану арқылы анықталады.

## Кызметтік тәнділік
Антигендер ұқсастығымен сипатталады. Көптеген жануарларда ұқсас антигендер болады. Мысалы, қан сарысуының және көз жанарының белоктары, ферменттер т. б.

## Ауыткулық тәнділік
Ағзалар мен тканьдер зақымдалған жағдайда пайда болатын Т-тің өзгерген түрі. Белгілі бір таксондарда көбіне ортақ антигендер
болады. Оны бөтентәнділік дейді, мысалы эритроциттердің Форсман антигені. Ол жылқыда, тауықта, тышқанда, мысықта, қойда, итте болады, ал адамдарда, маймылдарда, егеу-құйрықта, үй қоянында және үйректе болмайды. Эмбриогенездің кейбір сатыларында бұрын болмаған және ересектерде жоқ құрылымдық белоктар пайда болады. Ол сатылытәнділіктің керсеткіші. Кейбір белоктар гаптендермен байланыса отырып, жаца антиген туғызады
(гаптентәнділік). Мысалы: кейбір химиялык заттар мен дәрілерге қарсы аллергиялық жауап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Анықтық (айқындық)

** Анықтық (айқындық) ** (Четкость; high definition) — экрандағы шет сызықтары баттаспаған, түстер бірін-бірі жаппаған өте айқын кескін. Сонда экрандағы кескін анық және жеңіл оқылады әрі көзді талдырмайды.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Альфагерпесвирустар

**Альфагерпесвирустар**—герпесвирустар тұқымдасыныц бір тармағы. Оларға үшық, желшешек, белдеме теміреткі және жалған қүтыру (Ауеск ауруы) вирустары енеді. Олардың ерекшеліктеріне иелерінің көптігі мен жасырын өмір сүру, бөліну кезеңінің қысқалығы жатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Апатты сигнал беру

** Апатты сигнал беру ** (Аварийная сигнализация; the alarm system) — ақаулық бар жерді іздестіру үшін желілерде қолданылатын әдіс; бекет тұрақты істен шығудың пайда болғандығын анықтаған кезде, мысалы, белгілі бір уақыт аралығында кадрлар алмаған кезде, ол алдыңғы бекеттен сол тектес кадр алмайынша, апаттық сигналдарды бере бастайды. Бекет сигналдық кадрды алысымен оны әрі қарай сақина бойынша жібереді. Нәтижесінде сигналдық кадрларды тек бір ғана бекет алмайды. Бұл сақина тұтастығының бұзылуы тікелей осы бекеттің алдында болғандығын білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Авторлық құқық

**Авторлық құқық** — программалық бұйымды әзірлеуге қатысты автордың құқықтық жағдайын анықтайтын заң шығаратын нормалар жиынтығы.
Авторлық құқық ғылым, әдебиет, өнер шығармаларын шығару және пайдалануға байланысты қатынасты реттейтін азаматтық құкық тарауы; ол ұлттық құқық пен авторлық құқықты қорғау жөніндегі халықаралық конвенциялармен реттеледі.

Ғылым, әдебиет және өнер шығармаларын жасаумен және пайдаланумен (басып шығару,орындау және т.б.) байланысты қатынастарды реттейтін азаматтық құқық бөлімі. Авторлық құқықты қорғау жөніндегі ұлттық құқықпен және халықаралық конвенциялармен реттеледі. Құқықты калпына келтіру, сондай-ақ келтірілген залалды өтеу туралы талап арыздың көмегімен, бұзылған құқықтарды қорғау, сотта істі қарау тәртібімен жүзеге асырылады.

**Авторлық шарт**
Автор(немесе оның мұрагерлері) мен баспа, театр, киностудия және т.б. арасында әдебиет, ғылым немесе өнер шығармаларын қолдану жөніндегі шарт. Авторлық шарт жағдайы азаматтық заңнамалармен айқындалады.

## Дереккөздер

Санат:Авторлық құқық
Тигерштедт шендеуіші

**Тигерштедт шендеуіші**. Сүйек сынықтарын қимылдамайтын жағдайға келтіру үшін алюминийден жасалған тістің иілген шендеуіші. Әр науқасқа жеке-жеке дайындалады. Оны жасауға алюминий және қола-алюминийлі сымдар, резеңке сақиналар қажет.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Автоматтық іздеу

**Автоматтық іздеу** (Автоматический поиск; automatic search) — мәліметті автоматтық қүрылғының көмегімен (адамның қатысуынсыз) ақпараттық жиымда іздестіру.
## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Генетикалық реактивация

**Генетикалық реактивация**— генетикалық будандастырудың бір түрі. Өз беттерімен инфекция туғыза алмайтын екі вирус бір торшаны аралас зақымдаса, онда будандасып, жаңа ұрпақ құрады. Буданда екі вирустың де қасиеті болады, өйткені зақымдалған геннің орнын екінші вирустың сау гені алады. Егер екі вирус та залалсыз болса, онда генетикалық реактивацияны «көптеген реактивация» деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Апаттық аяқталу

** Апаттық аяқталу ** ( ) — әрі қарай жалғастыруға мүмкіндік бермейтін жағдайлар туғанда бағдарламаның орындалу барысын тоқтатуы. 

Мұндай жағдайларға машинаның жаңылысуы, бағдарламадағы өрескел қателер және тағы да басқалар жатады. 
Тоқтату мақсаттары:
* апаттық жағдайлар туралы мәлімет алу
* есепте қолданылған ресурстарды босату
* есептеу жүйесінің жұмыс қабілетін сақтау
* басқа мәселелерді шешуді жалғастыру.

## Дереккөздер


Санат:Компьютер қателігі
Санат:Бағдарламалық жасақтама
Санат:IBM мэйнфремдерінің операциялық жүйелері
Санат:Компьютерлік терминология
Санат:Дыбыс тұншықтыру бағдарламалық жасақтамасын дайындау
Генетикалық ақпарат

right|thumb| alt=A.|250 px|Генетикалық ақпарат
**Генетикалық ақпарат** — организмдердің ұрпаққа беретін қасиеттері жөніндегі ақпарат. Генетикалық  ақпарат нуклеин қышқылында оның негіздерінің кезегі түрінде жазылған. Ой жүзінде бұл әдіспен белок молекуласының шексіз көп түрінің кодын жазуға болады. Генетикалық ақпарат бір ұрпақтан екінші ұрпаққа нуклеин қышқылының транскрипциясы арқылы беріледі. Генетикалық ақпарат өзгерісті, не өзгеріссіз түзетіліп сақталуы мүмкін. Бұған репарация, рестрикция, рекомбинация т. б. қатынасады. Генетикалық ақпаратты "Тұқымқуалау ақпараты" деп те атайды. Яғни мәлім ағзаның барлық нәруыздарындағы аминқышқылдардың ретін көрсету. Құрамында жүздеген аминқышқылдары бар нәруыздағы бір ғана аминқышқылдың өзгеруінен нәруыз қалыпты қызмет істей алмай қалады. Нәруыз молекуласының құрылысы және құрылымы аминқышқылдың құрылысына тәуелді. Тұқымқуалау ақпараты дегеніміз - бұл ДНҚ-дағы аминқышқылдар ретін жазу. Бір нәруыз аминқышқылдарының реті жазылған ДНҚ молекулаларының үлескісі *ген* деп аталады. 

## Генетикалық код

**Генетикалық код** дегеніміз - бұл ДНҚ нуклеотидтерінің көмегімен нәруыздар туралы тұқымқуалау ақпараттарын жазу амалы. Белок мономерлерінің - аминқышқылдарының сан алуан 20 түрлері болады.  Ал ДНҚ-дағы нуклеотидтердің түрі 4-еу-ақ, олар: аденин, гуанин, тимин және цитозин нуклеотидтері.  Антикодондар т-РНҚ-ға ДНҚ триплетін толық көшірмелей алмайды. Алайда екі бірінші негіз біріне-бір сөзсіз сәйкес келуі керек. Триплеттердің бірнеше нұсқалары бар аминқышқылдардың триплеттері тек қана жалғыз үшінші негізі бойынша жиі ерекшеленеді. Мысалы фенилаланин былай кодталады: ААА, ААГ, ААТ, ААЦ.

Барлық нұсқалары: АА, ТГ, ГГ, ЦЦ, АТ, АГ, АЦ, ТА, ТГ, ТЦ, ЦА, ЦГ, ЦТ, ГА, ГТ. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Автотерім

**Автотерім** (Автонабор; auto-dialing) — компьютерлік желіге қосылған модемнің керекті телефон нөмірін автоматты түрде теру мүмкіндігі.
## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Трихомоноз

thumb
**Трихомоноз** – адамның, малдың, құстың жұқпалы ауруы. Қоздырғышы – қарапайым трохомонада. Мүйізді ірі қара малда жиі кездеседі. Трихомоноз сау малға шағылыс не қолдан ұрықтандыру кезінде жұғады. Трихомонозбен ауырған сиыр мен бұзаудың қынабы қабынып, сілекейлі қабатында түйіндер пайда болады. Ауруға шалдыққан мал қысыр қалып, буаз мал ерте іш тастайды. Бұқалардың жыныс мүшесі мен жыныс безі қабынады, жыныстық белсенділігі төмендейді. Емі: ауырған малдың жатынына аммарген, фурацилин, трихопол, фурамон, т.б. ерітінділерін тері астына, нитрофуран, т.б. дәрілерді ішіне егеді. Аурудың алдын алу үшін ауруға шалдыққан малдарды оңашалап, ауру таратушы малды анықтайды.

## Дереккөздер

Трихомониаз

Санат:Жұқпалы жыныс аурулары
Апаттық тоқтату

** Апаттық тоқтату ** (Аварийное прекращение) — процесті оның орындалып бітуіне жетпей тоқтату.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Конгенді жануарлар

**Конгенді (коизогенді) жануарлар** — генетикалық жақын жануарлар линиясы. Мұндай малдардың тек бір локусындағы аллельде ғана айырмашылық болуы мүмкін, әдетте гистосәйкестік локусында.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Автошақыру кітапханасы

**Автошақыру кітапханасы** (Библиотека автовызова; auto-call library) — байланыстар редакторы үшін мәліметтердің кірістік жинағы болып саналатын және объективтік модельдері мен басқарушы сөйлемі немесе жүктейтін модулі бар кітапхана. Егер сыртқы сілтемелердің автоматтық шешімі қарастырылса, онда тапсырмада сипатталады, ал қалған шешімі жоқтары жүктейтін модульдің қалыптасуының соңында сипатталады.
## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Альфа-ингибитор

**Альфа-ингибитор** (Жылылыққа төзімділігі бәсең ингибитор, Френсис ингибиторы) —
жылуға төзімді мукопротеид, мысалы Э7000. Бірқатар ортомиксовирустардың гемагглютинация туғызуын тежейді, бірақ олардың инфекциялық қасиетіне әсер етпейді. Адам_ және жануар қан сарысуынан нейраминидазаның және риванолдың көмегімен шығарылады. Альфа-ингибитор өз қасиетін 75° ыстықта 30 мин. ішінде жояды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Плазмидтер

нобай|Бактериядағы хромосомдық ДНҚ (1) және плазмидтер (2)
**Плазмидтер** — хромосомадан тыс тұқымқуалаушылык қасиеттер иесі. Торша хромосомасымен байланыспай өз алдына сақтала алатын генетикалық элементтер. Оларға торша органоидтарының генетикалық аппараттары және торша тіршілігіне катынасы жоқ тіркемдер топтары жатады. Қейінгілердің ішінде көбірек зерттелгендері бактерия Плазмидтер, мысалы, антибиотиктер мен сульфаниламидтерге төзімділік факторы. Плазмидтер капшілігі сақиналы қостізбекті ДНҚ молекуласы түрінде болады м. с. 106—108. Плазмидтер тірі торшаларда көп тараған,олар генетикалық зерттеулерде қолданылады, мысалы олардың көмегімен кейбір гендер мен белоктар түзілуін бақылауға болады. Кейінгі жылдары гендік инженерияда бөтен ДНК тасымалдаушысы ретінде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:ДНҚ
Санат:Гендік инженерия
Автоіскеқосу файлы

**Автоіскеқосу файлы** (Файл автозапуска; autoexec file) — операциялық жүйені жүктеу кезінде автоматты түрде орындалатын және программаны пайдаланушының жұмысы басталғанға дейін бірқатар операцияларды орындауға арналған файл.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Атқылау күші

**Атқылау күші** — жанартаулардың эрупциялық, негізінен жарылыстық білінімдерінің қарқындылық дәрежесі. Ол магманың мөлшері мен түтқырлығына және оның ішіндегі газдардың қысымына байланысты. А.к-н жанартау материалы лақтырылган қашықтыққа, атқылама орталықтарының саны мен өлшеміне қарап біледі. Олардың түрі: 1) әлсіз атқылаулар — шағын атындылар; 2) күшті атқылаулар — материал біршама биіктікке көтеріледі, бірақ кратердің түбі толық ашылмайды; 3) өте күшті немесе параксиз мал атқылаулар — газдар мен магма массалары барлық кратер бойынша шыгып, өте үлкен биіктікке көтеріледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Триэдр

**ТРИЭДР** (грек. *trі* – күрделі сөздерде – үш,* hedra* – негіз, табан, жақ) – бір нүктеден шығатын өзара перпендикуляр үш бірлік векторлардың жүйесі. Триэдр механикада (салыстырмалы қозғалысты зерттеу кезінде), қисық сызықтар мен беттердің дифференциялық геометриясында маңызды рөл атқарады. Кеңістіктік қисық сызықтар теориясында жылжымалы Триэдрдің маңызы зор. Мұндай Триэдрдің бір векторы (t) қисық сызықтың жанамасы, екінші векторы (n) бас нормаль, үшіншісі (b) бинормаль бойымен бағытталады. “риэдр” түсінігін Л.Эйлер (1736) енгізген.

## Сілтеме


Санат:Математика
Ағымдағы (активті) каталог

**Ағымдағы (активті) каталог** (Текущий (активный) каталог; current directory) — компьютерді пайдалану кезіндегі жұмыс істеп тұрған активті каталог, яғни жұмыс істеп отырған адамға (пайдаланушыға) осы сотте файлдарды жазу/оқу арқылы тікелей қатынас құру үшін ашық тұрған каталог (бума); қазіргі уақытта жұмыс істеліп жатқан каталог.
## Дереккөздер

Cанат: А

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Троебратский

**Троебратский** — Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Троебрат ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ұзынкөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 75 км жерде,  Алабұға көлінің оңтүстік бөлігінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 2634 адам (1248 ер адам және 1386 әйел адам) болса, 2009 жылы 2413 адамды (1171 ер адам және 1242 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1958 жылы Қорған (Ресей) – Новоишим темір жолын салуға байланысты қаланған. Троебратскийде темір жолға қызмет көрсететін мекемелер, шағын кәсіпорындар, байланыс бөлімшесі, астық қоймасы, тұрмыс қажетін өтейтін мекеме, т.б. жұмыс істейді. Ауыл арқылы республикалық маңызы бар Қостанай – Петропавл автомагистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ұзынкөл ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Конглютинин

**Конглютинин** — қан торшалары мен бактерияларды бір-біріне желімдейтін қабілеті бар зат.

Конглютинин антиген бола алмайды. Конглютинин ретінде кейбір химиялык зат- тарды (гуммиарабик, макродекс, декстран, альбумин, пектин) және жануарлардың (ірі қара мал, жылқы, қоян, теңіз шошқасы) қан сарысулары қолданылады.

Конглютинин  Са2+  иондарының қатынасуымен үшінші компоненттің углеводтарымен байланысып, комплементпен қапталған бөлшектердің түйіршіктерін құрайды. Ірі қара және жылқы қанында конглютинин мөлшері өте жоғары. Сондықтанда ол конглютинация реакциясында антиген-антидене комплексімен жанасатын комплементті анықтауға қолданылады. Бұл раекция арқылы маңқа және бруцелез аурулары анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Биметасоматоз

**Биметасоматоз** ( – екі рет,  — ауысу,  — дене) — жапсарлас жатқан химиялық тепе-теңдіксіз екі таужыныстың өзара метасоматоздық әрекет процесі. Б. постмагмалық не қуыстық ертінділердің қатысуымен ғана жүреді. Осы ерітінділер арқылы екі таужыныстағы құрам бөліктер бір-біріне қарсы бағытта жүреді. Б. процесі қатты күйде жүреді, себебі бір минералдың еріп, екіншісінің пайда болуы қатар жүріп отырады. Биметасоматоздық түзілімдерге скарндар, корунд, флогопит, лазурит, вермикулит, амфибол-асбест кендері жатады.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Ашық дебюттер

right|thumb
**Ашық дебюттер** — ақтардың бастапқы **1. e2-e4** жүрісімен және қаралардың сәйкес  **1. … e7-e5** жауабымен сипатталады. Ақтар: **2. f2-f4** жолымен (патшалық гамбит) немесе  **2. d2-d4** (орталық  дебют) белсенді фигуралық ойынымен бірден орталықты басып алуға ұмтылуы мүмкін, немесе  тынышты даму жоспарын ұстануы мүмкін — **2. Кg1-f3 d7-d6** (Филидор қорғанысы); **2. Кb1-c3 Кg8-f6 3. Кg1-f3 Кb8-c6** (төрт  ат дебюті); **2. Кg1-f3 Kg8-f6** (орыс партиясы); **2. Кg1-f3 Кb8-c6 3.Сf1-c4 Сf8-c5** (итальян партиясы) және  т. б. 
Қаралардың белсенді қорғаныс жү»елерінде d7-d5 өтуі де маңызды рөл атқарады, мысалы  **2. Кg1-f3 Кb8-c6 3. Сf1-c4 Кg8-f6 4. Кf3-g5 d7-d5** (екі ат қорғанысы); **2. d2-d4 e5:d4 3. c2-c3 d7-d5** (орталық гамбит); **2. Кg1-f3 Кb8-c6 3. c2-c3 d7-d5** (Понциани дебюты); **2. Сf1-c4 Кg8-f6 3. d2-d3 d7-d6** одан әрі **d7-d5** (піл дебюті) және т. б.

## Тағы қараңыз
* Кодтар шахмат дебюттардың
* шахмат дебюттер энциклопедиясы

## Әдебиет

* «Шағын дебюттік энциклопедия», құрастырушы Яков Эстрин, «Физкультура и спорт», 1985 ж.
Үштік

**Қасиетті Үштік** – Құдай үш бейнеде (ипостасияда) деген сенімге негізделген христиан догматы. 

Қасиетті Үштік догматы бойынша Құдай әке, Құдай ұл, киелі рух Құдайы бар. Осы үшеуі Қасиетті Үштікті құрайды деп біледі. 
Христиандық Қасиетті Үштік сенімі бойынша: 
* Құдай әке – тумаған да, туылмаған да. Ол көзге көрінетін, көрінбейтін әлемді жоқтан жаратып, Адам мен Еваны жаратты. 
* Құдай ұл – Қасиетті Үштіктің Иисус Христос адам бейнесіндегі екінші тұлғасы. 
* Үшінші ипостасиясы – Киелі рух, ол алдыңғы екеуімен бірге адам баласының рухани өмірін туғызды, даналық пен таным дарытты деп білді.

## Дереккөздер

Санат:Христиандық
Санат:Құдайлар
Троицк (Челябі облысы)

thumb
**Троицк, Мұнанай** – Ресей Федерациясындағы қала. Челябі облысындағы Троицк ауданының орталығы Үй өзені мен Увелька өзенінің тоғысқан жерінде орналасқан. Троицк жылы торабы. Тұрғыны 86 мың (2002). Малдәрігерлік интернаты, машина жасау, станок жасау, газ тазарту қондырғыларын жасау заттары, тері өңдеу, аяқ киім фабрикалары, сүт комбинаторлары бар.

## Тарихы
Негізі 1743 жылы бекініс ретінде қаланған. Онда 1750 жылы орталығы Азиямен және Шығыс Түркістанмен сауда жүргізу мақсатында жәрмеңке ашылды. Орта және Кіші жүз қазақтары жәрмеңкеге жылқы айдап әкеліп, оны өзге тауарларға айырбастап отырған. Осы жылқы саудасынан патша өкіметі жыл сайын 9 мың сом көлемінде кіріс түсірді. Ташкент пен Бұхарадан келген көпестердің қауіпсіздігі қазақ билеушілері тарапынан қамтамасыз етілген. 19 ғасырдан бастап, Троицк қаласы қазақтардың мәдени өмірінде елеулі рөл атқара бастады. Мұнда татар зиялыларының ат салысуымен “Расулия”, “Уазифа” атты медреселер ашылды. Бұл медреселерге қазақ балалары көптеп қабылданды. 20 ғасырдың басына қарай аталмыш медреселер жәдидтік оқу тәсіліне көшті. Алғашқы қазақ баспасөздері де осы қалада жарық көрді. 1907 жылы “Қазақ” газеті атты басылым шығарылса, 1911 – 15 жылы “Айқап” журналы шығып тұрды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей қалалары
Санат:Челябі облысы
Макроглоссия

**Макроглоссия**( - "үлкен" және ) - "тіл") — макроглоссия. Тілдің ұлғайып, ауызға симауы. Ісінген тілдің ұшында немесе қапталында тістің орны қалады. Сөйлеу қиындап, тіс-жақ жүйесінің қалпы өзгереді. Бұл организмде киста, флегмона, лимфангиома пайда болғанын білдіреді. Емі — хирургиялық тәсіл.

Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Ауыз қуысындағы аурулар
Бинарлық петрохимиялық диаграммалар

**Бинарлық петрохимиялық диаграммалар** - тікбұрышты жүйе бойынша жасалған вариациялық және нүктелік петрохимиялық диаграммалар. Олардың осьтеріне химиялық құрамбөліктердің мөлшері салынады. Абсциссаға негізінен басты, таужынысқа тән құрамбөлік, ал ординатаға басқа құрамбөліктер көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Троицкое (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Троицкое** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Троицк ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 39 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1180 адам (582 ер адам және 598 әйел адам) болса, 2009 жылы 722 адамды (360 ер адам және 362 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1895 жылы қаланған. Троицкоеде 1929 жылы “Жизнь” ұжымшары ұйымдастырылып, 1963 жылы кеңшар болып өзгертілді. 1976 жылы Жамбыл ауданы мамандандырылған шаруашылық бірлестігі болып қайта құрылды. 1993 жылы ауыл аумағынан ет өнімін өндіретін бірлескен ресейлік-қазақстандық кәсіпорын салынды. Троицкоеде 1995 жылы шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Абиссаль атырап

**Абиссаль атырап** - мұхиттар мен теңіздердің абиссальдық фауна тіршілік ететін терең атыраптары; батиаль (3000, кейде 4000 м-ге дейін) және ультраабиссаль (6000 м-ден терең) тереңдіктер аралығына сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Биология
Троицкое (Ақмола облысы)

**Троицкое** — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл, Троицк ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зеренді ауылынан солтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде, Шағалалы және Зеренді өзендері аралығындағы шоқ орманды өңірде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1961 – 96 жылдары шошқа өсірумен айналысатын Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 20-съезі атындағы кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Троицкоеде және округтегі Ермаковка, Кеңөткел, Қарсақ ауылдарында шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Абиссаль пелиттері

**Абиссаль пелиттері** - терең сулы (түңғиықты) ұйық түнбалары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Антигендер бәсекелігі

**Антигендер бәсекелігі** — екі жоғары молекулалық құрама антигендердің өзара байланысу түрі. Екі антигенді бір уақытта немесе бірінен соң бірін енгізгенде иммундық жауаптың басылуынан туады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Тромбоз

**Тромбоз** (*thrombosіs*;  – ұйыған қан) – тірі организмнің қан тамыры қуыстарында қанның ұюы. Ұйыған қан (тромб) тамыр арқылы қанның қалыпты ағуын баяулатады немесе толық тоқтауына әкеледі. Тромбоздың даму патогенезіне: 
*қан тамырлары қабырғаларындағы (әсіресе оның ішкі қабатындағы) әр түрлі аурулардың салдарынан (атеросклероз, тромбофлевит, т.б.) болатын өзгерістер; 
*қан ағымының баяулауы, яғни қан тамырларының кеңеюінен болатын аурулар (аневризма, варикоз); 
* тромбоциттердің адгезиялық-агрегациялық белсенділігінің артуы;
* ұюға қарсы факторлардың тапшылығы немесе белсенділігінің төмен болуы;
* қан ұю факторларының белсенділігінің артып кетуі;
* фибринолизді күшейтетін ықпалдардың азаюы;

## Тромбоздың даму сатылары
Тромбоздың дамуы үш сатыда өтеді:
# Тромбоциттердің эндотелий жасушалары бүлінген жерге жабысуы (адгезия);
# Тромбоциттердің өзара бір-бірімен жабысуы (агрегация);
# Плазмалық қан ұю факторларының қатысуымен қанның ұюы (коагуляция);

## Тромбоздың дамуының салдарлары мен ақыры
Пайда болған тромбтың клиникасы әр түрлі. Ол жұмсарып, біртіндеп еруі мүмкін, ал екінші бір жағдайда іріңдейді. Тромб немесе оның бір бөлігі өзінің бастапқы пайда болған жерінен үзіліп, қанмен жылжи отырып, ол жерден алшақ орналасқан қан тамырларын бітеп тастауы (эмболия) мүмкін. Бұл жағдай, сол органды қанмен қамтамасыз ету қызметінің бұзылып, тіндердің өліеттенуіне (миокард инфарктысы, гангрена, ішек некрозы, т.б.) әкеледі. Кей жағдайда Тромбоздың пайдалы жағы да бар. Мысалы, әр түрлі себептермен организмнен қан кетудің тоқтауына әсер етіп, қан жоғалту доғарылады.
Қан қатпасының өзі бірнеше өзгерістергі ұшырауы ықтимал:
* бактериялардың қатысуынсыз (асептикалық), фибринолиздік т.б. гидролиздік ферменттердің әсерінен қан қатпасының ыдырауы;
* бактериялардың әсерінен қан қатпасының ыдырауы бүкіл денеге іріңді ошақтың тарап кетуіне әкелуі мүмкін;
* қан қатпасының дәнекер тіні өсіп-өніп, оның беріштеніп қалуы тромбтың организациясы делінеді;
* беріштенген қан қатпасының талшықты тіндері қысқарып жиырылуынан оның ішінде жаңа өзектер ашылуы (реканализация) болып, қанайналым қалпына келуі мүмкін;
* қан қастпасында кальций тұздарының жиналуынан (кальцификация) ол қатайып қалуы мүмкін;
* қан қатпасының бір бөлшегі үзіліп кетіп, жалпы қанайналымға түсуінен тромбоэмболия дамуы мүмкін;

## Дереккөздер

Санат:Гематология
Санат:Гомеостаз
Тромбон

thumb|250px
**Тромбон** ( – үлкейту,  – труба) – үрлемелі музыкалық аспап. 15 ғасырдың басында Еуропада сэкват деген атпен пайда болған; содан бері оның қарапайым құрылымы онша көп өзгеріске ұшыраған жоқ. Әдетте Тромбон жезден жасалады. Жалпы тұрқы 1200 мм-ге жуық. Ойнауға ыңғайлы болу үшін Тромбонның түтігін екіге майыстырып жасаған. Дыбысын мундштук арқылы үрлеп шығарады. Тромбонның сопранодан контрабасқа дейін 6 түрі бар. Ең көп пайдаланылатыны – тенор мен бас. Тромбон негізінен оркестрде және әртүрлі ансамбльдерде кеңінен қолданылады, жеке де ойналады. 20 ғасырдың ортасынан Қазақстанда да кең тарала бастады.

## Дереккөздер




Санат:Саз аспаптары
Конканавалин А

thumb|right
**Конканавалин А** — (Кон А) *Canalia ensiformis*-тен бөлініп алынған лектин.

Глобулярлы белоктарға жатады, құрамында углеводтар болмайды. Суббірлігі 238 аминқышқылы қалдығынан тұрады. Құрамында темір иондары байланыстыратын екі байлам мен углеводтарды байланыстыратын бір байлам орталығы бар. Ерімейтін биологиялық белсенді Кон А иммуноглобулиндерді, қанның топтық антигендерін, ферменттерді және гормондарды тазарту үшін қолданады. Кон А митоген болып есептелінеді. Ол терінің сезімталдық факторының пайда болуына қатынасады, иммунодепрессия туғызады, IgM түзілуін күшейтеді, вирустарды ұрық торшаларын бір-біріне жабыстырады. Кон А торша мембранасының химиялық құрылысын зерттеуде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Тромбофлебит

**Тромбофлебит** (*thrombophlebіtіs*; грек.* thrombos* – ұйыған қан, *phleps, phlebos* – көктамыр (вена) және іtіs – қабыну) – көктамыр қабынуы ауруы.

## Пайда болуы
Тромбофлебит бастапқыда көктамыр қантамырларының қабынуы (қ. Флебит.), одан кейін тромбоздың пайда болуымен сипатталады. Сонымен қатар тромбофлебит әр түрлі хирургиялық операциялардан кейін, әйелдерде жүктіліктің соңғы кезеңінде немесе кейбір жұқпалы аурулардың (бөртпе, іш сүзегі) асқынуынан пайда болады. Тромбофлебит, көбінесе, аяқтың венасында кездеседі. Тромбофлебит асқынғанда әр түрлі қауіпті ауруларға әкеледі. Әсіресе, бетте болатын Тромбофлебит өте қауіпті, себебі бұл миға келетін вена қан тамыры қабынуының дамуына жағдай жасайды.

## Түрлері
Тромбофлебиттің жедел және созылмалы түрлері, сондай-ақ көктамырда ұйыған қанның орналасуына қарай бөлінеді:
# тереңдегі тромбофлебитКөктамырдың терең жерінде орналасқан жедел тромбофлебит аяқ астынан дамып, бірнеше сағатқа созылады. Бұл кезде аяқтың көктамыры өтетін бұлшық ет қатты ауырып, аяқ ісінеді, науқастың жалпы жағдайы нашарлайды. Дене қызуы 39 градус С-қа дейін көтеріліп, адам қалшылдай бастайды. Дерттің жедел түрі бәсеңсігенде созылмалы түріне ауысуы мүмкін.
# беткі тромбофлебитКөктамырдың беткі қабатында орналасқан созылмалы тромбофлебит өте баяу дамиды. Аурудың бұл түрінде күш түскен кезде аяқ ісінеді де, адам демалған кезде ісік азаяды немесе қайтады. Пайда болған ұйыған қан түйіндерінің даму барысы әр түрлі болуы мүмкін. Бір жағдайда ол емдеу барысында біртіндеп кішірейіп, жоғалады; екінші бір жағдайда дәнекер тінмен араласып, қан тамыры қуысын бітейді, ал кейде ұйыған қан түйіні іріңдеп, оның айналасында іріңді қабыну процесін тудырады.

## Емі
Тромбофлебиттің жедел түрімен ауырған адамды ауруханада емдейді, ұйыған қан түйіндерін ерітетін антибиотиктер береді. Іріңдеп кеткен Тромбофлебитке операция жасалынады. Тромбофлебиттің кейбір созылмалы түрінде аяққа эластик шұлық кигізіп не емдік бинтпен байлап тастайды, емдік гимнастика жасап, физиотерапевтік ем тағайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Гематология
Тұрақты аймақ

**Тұрақты аймақ** (*C-аймақ*) — L және Н-тізбектердің — СООН шеті. Аминқышқылдар құрамы тұрақты. Н-тізбектің С-аймағы иммуноглобулиндердің қай топқа жататындығын анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Абиссопелагиаль

**Абиссопелагиаль** - мұхит суларының 4000-6000 м тереңдіктер аралығын қамтитын қабатының жалпылама атауы. Терең сулы пелагиальдық организмдер тіршілік ететін бүл деңгейдегі тау жынысы түзуші организмдердің бірі — радиолярийлер.Абиссопелагиаль (грек. abyssos—теңіз тереңдігі, pelagos — теңіз) — пелагиалдың терең қабаты (2000-2500 м-ден терең). Афотикалық зона деп те аталады. Биосфера құрылымының жіктелімінде Мұхит атмосферасы болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Экология
Троп

**Троп** ( – айналым, тіл оралымы, иін, иірім, сөз қолданысы) немесе **құбылту** – атаудың немесе мағынаның ауыспалы түрде қолдану тәсілі. Сөздерді тура мағынасында емес, бұрма мағынасында қолдану, шындықты бейнелеп, кейде тіпті перделеп жеткізу тәсілі болып табылады.  Әдеби тілдің әсемдігі ғана емес, әсерлігі үшін де орасан қажет.

Заттар мен құбылыстардың алуан түрлі өзгеріс-күйлері, қимыл қозғалыстары, реңктері болады. Троп солардың бәрін біршама дәл бейнелеуге қызмет етеді. Риторика мен стилистикада троп түрлері ежелден қарастырылып келеді. Квинтилиан оның 7 түрін атап көрсетсе, М.В. Ломоносов 11 үлгісін ұсынған, ал А.А. Потебня 3 түрі бар екенін айтады. А.Байтұрсынов троп түрлері туралы: “Тіл көрнекі болу үшін дерексіз нәрсе деректі нәрседей, жансыз нәрсе жанды нәрседей суреттеліп, адамның сана-саңлауына келіп түсерлік дәрежеге жетуі керек. 
Қалыпты түріндегі сөз ондай дәрежеге жету үшін түрлі әдістер істеледі. Ол әдістер негізгі түріне қарай үш топқа бөлінеді:
#көріктеу, 
#меңзеу, 
#әсерлеу дейді.

Троп түрлеріне көріктеу, меңзеу, теңеу, ауыстыру, бейнелеу, алмастыру, кейіптеу, бернелеу, әсірелеу, арнау, қайталақтау, шендестіру, дамыту, түйдектеу, бүкпелеу, кекесіндеу, т.б. жатқызылады. Троп сөздің нәзік иірімінің күш-қуатын ажарландырып, эмоционалды-экспрессивті мәнін бейнелі жеткізеді. Сөз бір мезгілде тура және астарлы мағынада қолданылады, бұлардың бір-бірімен байланысының өзі заттар мен құбылыстардың ұқсастығына қатысты келеді. Тілде троп түрлері өте көп, ол екі нәрсенің, не құбылыстың бір-бірімен сабақтастығы мен арақатынасын ашу негізінде жасалады (метонимия, синекдоха), не сипатталатын құбылыстың белгілерін екінші бір құбылыс ерекшеліктеріне ұқсату, ауыстыру тәсілі негізінде туындайды (метафора, теңеу), сондай-ақ троп бір нәрсені үлкейту не кішірейту, не сықақтау яки қарсы мағынада сипаттаумен, әсірелеу сарынымен де шендеседі (гипербола, литота, кейіптеу, ирония). Троп көркем әдебиет стилінде, публицистика мен ауызекі сөйлеуде жиі қолданыс тапқанымен, ғылыми-техникалық мәтіндерде, ресми іс қағаздарында қолданылмайды. Көркем мәтінде троптың бірнеше түрі бір мезгілде қатар қолданыла береді. Мысалы, Жарқ етпес қара көңілім не қылса да, Аспанда ай менен күн шағылса да (Абай).

## Дереккөздер


Санат:Тіл мәдениеті
Тропизмдер

**Тропизмдер** ( – бұрылыс, бағыт) – өсімдік органдары өскенде бір жақты әсер ететін тітіркендіргіштердің (жер тартылысы, химиялық зат, жарық, т.б.) қимыл бағытының өзгеруі. 

Өсімдік жасушаларының созыла өсуіне ондағы фитогормондардың (индолил сірке қышқылы, абсцизин қышқылы, т.б.) түзілуі, тасымалы мен таралуы ықпал етеді. Әсер ететін факторлардың (тітіркендіргіш) табиғатына байланысты тропизмдердің бірнеше түрі ажыратылады. Егер өсу қозғалысы тітіркендіргіш факторға бағытталса – оң тропизмдер, ал егер қарама-қарсы бағытта болса – теріс тропизмдер деп аталады. 
* Геотропизм – өсімдіктердің жердің гравитациялық алаңына сай келуі. Тамырдың жер қыртысына ене өсуі оң геотропизм болса, сабақтың қарама-қарсы бағыттағы өсуі теріс геотропизм болады. 
* Фототропизм – жарықтың бір жақты әсерінен өсімдік органдарының қисая түсуі. Өскіндердің жарыққа қарай өсуі оң, ал қарама-қарсы бағытта өсуі теріс фототропизм мысалы, күнбағыстың өсуі) болып саналады. 
* Тигмотропизм – өсімдіктің механикалық әсерге жауап ретінде өсу қозғалысы. Тұрақты түрде өсу аймағына механикалық әсер ету нәтижесінде өсімдіктің кері бағытта өсу қозғалысын байқауға болады. Бұл теріс тропизмдерге жатса, басқа өсімдікке жанаса, өрмелеп өсетін өсімдіктер (шырмауық) оң тигмотропизмнің мысалы бола алады. 
* Хемотропизм – өсімдіктердің химиялық қосылыстар градиентіне әсерлене өсуі. Улы химиялық заттан алшақтау (теріс) немесе қоректік заттар бағытына қарай (оң) өсу қозғалыстарын жатқызуға болады. 
* Гидротропизм – өсімдік тамыр жүйесінің топырақ ылғалы бағытына қарай өсуі оң гидротропизм, ал шамадан тыс ылғалды (батпақты) топырақтағы тамырдың көлбей, жер бетіне жақын өсе орналасуы теріс гидротропизм. Осылайша тамыр өзінің тыныс алуын реттейді. 
* Термотропизм – температураның өсімдіктің өсуіне бір жақты әсері. Көптеген өсімдіктер белгілі бір температураға дейін қарқынды өсіп, оның шамасы күрт төмендегенде немесе артқанда өсу қарқынын баяулатады. 
* Электртропизм – өсімдіктердің электр өрісіне жауап ретіндегі өсу қозғалысы. Өскіндер сабағының оң, ал тамырдың теріс зарядқа бағыттала өсуін байқауға болады. Өсімдіктерде тропизмдерден басқа да өсу қоғалыстары кездеседі. Мысалы, таксистік, настиялық, нутац., т.б. қозғалыстар.
* Таксис () – бір жақты тітіркендіргіштермен (**жарық, ылғал, электр тогы**, т.б.) тітіркендіргенде еркін қозғала алатын төменгі сатылы өсімдіктер мен жануарлардың, сондай-ақ жеке жасушалар мен органоидтардың (спора, гамета, сперматозоид, т.б.) және жасуша бөліктерінің (ядро, пластид) қозғалу реакциясы. 
* Настия () – өсімдік органдарының төменгі немесе Жоғарғы ұшындағы жасушалардың біркелкі өспегенінен не осы жасушаларда тургор қысымының бірдей болмауынан болатын құбылыс. Мысалы, көптеген өсімдік гүлшоғырының таңертең ашылып, кешке қарай жабылып қалуы. 
* Нутация () – өсімдік органдарының тербеле қозғалуының нәтижесінде белгілі бір тірекке орала өсуі. Бұл өрмелеп өсетін лиана өсімдіктеріне тән.

## Дереккөздер

Санат:Биология
Санат:Өсімдіктер физиологиясы
Антиденелер тәнділігі

**Антиденелер тәнділігі** — антиденелер мен иммундығы жетік торшалардыц тек өзіне тән немесе туыстас антигендермен байланысуы және оларды басқа антигендік құрылымдардан ажырату қасиеттері.

Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Консерванттар

**Консерванттар** — органикалық құрамдардың ыдырауына кедергі жасайтын заттар.

Лабораторияда консерванттар қан сарысуларына, агарға, агарозаға, сефадекстерге, ион алмастырғыш майларға қосылады. Консерванттар ретінде натрий азид, бор қышқылы, фенол, мертиолят, тимол қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Тағам қоспалары
Тропиктер

thumb|250px
**Тропиктер** ( - бұрылыс шеңбері)  – Жер шарының экваторынан солтүстікке және оңтүстікке қарай 23`27` қашықтықта орналасқан жер бетіндегі екі жорымал параллель шеңбер. Экватордың Солтүстігіндегі Тропиктер солтүстік немесе Шаян тропигі, ал оңтүстігіндегі Тропиктер Оңтүстік немесе Тауешкі тропигі деп аталады. Жазғы күн тоқырауы кезінде (21 – 22 маусымда) Күн көзі өзінің көрінерлік жолының ең шеткі солтүстік нүктесінен өтеді, сол күні түс мезгілінде солтүстік тропиктің бойындағы жерлерде Күн көзі дәл төбеге шығады. Бұл кезде Жер шарының солтүстік жартысындағы ең ұзақ күн, ал Оңтүстік жартысында ең ұзақ түн болады. Қысқы күн тоқырауы кезінде (21 – 22 желтоқсанда) Оңтүстік тропиктің бойындағы жерлерде түс мезгілінде Күн көзі тас төбеде тұрады. Бұл кезде Жер шарының солтүстік жартысында ең қысқа күн, Оңтүстік жартысында ең ұзақ күн болады. Тропиктер аралығындағы елдерде Күн көзі жылына 2 рет дәл төбеге көтеріледі.

## Дереккөздер


Санат:Тропиктер
Тропиктік ауа

thumb
**ТРОПИКТІК АУА** – тропиктік және субтропиктік ендіктерде жыл бойына, қоңыржай ендіктің оңтүстігінде тек жазда қалыптасатын ауа массасы. Тропиктік ауа полюстік шептегі полюс ауасымен өзара әрекеттеседі. Циклондарда пайда болған Тропиктік ауа кейде субполюстік ендіктерге де кіріп кетеді. Тропиктік ауаның теңіздік және континенттік түрлері болады. Теңіздік Тропиктік ауаға біршама Жоғарғы температура, салыстырмалы ылғалдылық, тұрақты стратификация және сіркіремелі жауын-шашын; континенттік Тропиктік ауаға өте Жоғарғы температура, төменгі салыстырмалы ылғалдылық, шамадан тыс шаң-тозаң, жазғы нөсерлі жауын-шашын тән.

## Сілтеме


Санат:География
Жұқпалылық

**Жұқпалылық** — жұқпалы ауру қоздырғышының бір ағзадан екінші ағзаға тізбектеліп және тармақталып таралу қабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Жұқпалы аурулар
Тропиктік белдеу

thumb|right|300px
**Тропиктік белдеулер** – Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардағы, субтропиктік және субэкваторлық белдеулер аралығындағы табиғи географиялық белдеулер. Негізінен 20` – 30` солтүстік ендік және оңтүстік ендік аралығында жатыр. Тропиктік белдеулерде құрғақ және ыстық тропиктік климатты қалыптастыратын пассаттық айналым басым; жер шарындағы ауаның ең Жоғарғы температура көрсеткіші байқалады. Құрлықтардың (әсіресе Африка мен Азияда) батыс және орталығы бөліктеріндегі өте үлкен кеңістікті алып жатқан ландшафттың шөлдік және шөлейт түрлері кең таралған. Үлкен аумақтарда беткі ағын жоқтың қасы, өзендерінің көбі құрғап қалады. Шөлдерде көбіне топырақ жамылғысы болмайды, өсімдіктері сирек. Құрлықтардың шығыс шетіндегі (әсіресе Оңтүстік және Шығыс Азия, орталығы Америка) Тропиктік белдеулер аймағында мұхиттардан келетін муссондар мен пассаттар әсерінен ылғалдылық өте жоғары. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 – 2000 мм, өзендерінің суы мол. Шөлейттер мен шөлдер саванналарға, жапырағын тастайтын және мәңгі жасыл ормандарға ауысады. Құрлықтардың батыс және орталығы бөліктері көбіне жайылымды мал шаруашылығы мен суармалы егістік орталығы, шығысында суармалы (сонымен қатар террасалы) және тәлімі жер, плантациялық шаруашылығы (күріш, батат, цитрус, құрма, банан, ананас, т.б. тропиктік және субтропиктік дақылдар) дамыған. Тропиктік белдеулер мұхит суының температурасы мен тұздылығының жоғары болуымен сипатталады.

## Сілтеме


Санат: Географиялық белдеулер
Нәжіс антиденелері

**Нәжіс антиденелері** — ИГА тобына жататын антиденелер.

Ішек және нәжісте болады. Нәжіс құрамындағы зардапты микроорганизмдер мен вирустардың өсіп-өнуіне кедергі жасап, адам мен жануарлар организмін ішек ауруларынан қорғайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Астасқан адаптер

**Астасқан адаптер** (Интегрированный адаптер; integrated adapter) — жеке контроллерді пайдаланбастан процессорды нақты құрылғымен қосуды жасақтайтын процессордың құрамды бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Абразиялық-аккумуляциялық жаға

**Абразиялық-аккумуляциялық жаға** — өзара генетикалық байланыстағы аккумуляциялық және абразиялық жаға пішіндерінің жиынтығы; теңіз жағасының кемелденген сатысын білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Сплайсинг

**Сплайсинг** — мРНҚ-ң жетілген түрінің жасалуы. Ол иРНҚ-ның алғашқы транскриптынан белгілі гендермен кодталған белок түзілуі туралы мәлімет әкелетін участогін (интрондарды) алып тастағанда пайда болады. Бұл жұмысқа екі класты ферменттер—рестриктазалар және лигазалар қатынасады. Рестриктазалар РНҚ алғашқы көшірмелерін кеседі, аллигазалар қалған кесінділерді (экзондарды) бір-біріне жалғайды, сөйтіп РНҚ-ның жетілген түрі пайда болады.

## Сплайсинг процесінің механизмі'''

Ядродағы РНҚ-лар сплайсигті жүргізетін ферменттерге көмектесіп, коферменттер қызметін атқарады. Осы кофермент қызметін атқаратын РНҚ-лар экзондардың ұшын ұстап тұрады. Бұдан кейін фермент интронды тастап, экзондарды бір-бірімен жалғайды. Осы кезде аРНҚ ешбір ферменттің көмегінсіз өзіне-өзі сплайсинг жүргізе алатындығы тәжірибе жүзінде дәлелденді. Мысалы, ол үшін аРНҚ-ның генін бактерия плазмидасының құрамына, ал плазмианы бактерия жасушасына енгізген. Нәтижесінде бактерия жасушасында ешбір ферменттер болмаса да, аРНҚ өздігінен сплайсинг жүргізген. Бұдан біз РНҚ-ның ферменттік те қасиет көрсететінін білеміз.Осындай өзіне-өзі ферменттік *[[катализ]]* жүргізетін аРНҚ *рибозим*  деп аталады. *Рибо*-РНҚ, ал *зим*-фермент дегенді білдіреді.Ж

## Дереккөздер

Санат:РНҚ

Санат:Молекулалық-генетикалық процесстер

Санат:Биология
Сүйек майы

thumb|right
**Сүйек майы** — қан және сүйек құрайтын ағза.

Сүйектің кемік қуыстарында орналасқан. Иммундық жауапқа, эритроциттердің ыдырауына, темір қалдықтарын қайта іске асыруға, гемоглобин түзуге қатынасады және қосалқы липидтер жинайтын жер. Сүйек майы қызыл және сары болып бөлінеді. Кызылы (миелоидты) қан құрайды. Онда эритроциттер, гранулоциттер, лимфоциттер, моноциттер, тромбоциттер құралады. Сарысы май торшаларынан тұрады. Ол ешқандай қызмет атқармайды.

Сүйек майы тканінде көптеген қан тамырлары және синусоидты капиллярлар бар. Ол мононуклеарлы фагоциттерге бай. Қызыл және сары cүйек майы ара қатынасы адам мен малдың жасына және түрлі факторлардың әсеріне байланысты әртүрлі болады. Сүйек майы салмағы: жаңа туған балада 40 г. (дене салмағының 1,4%), үлкен адамда 2600—3000 г. (дене салмағының 4,6%).

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар майы
Санат:Иммунология
Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Эндокриндік жүйе
Абсолют көнелікті анықтаудың альфа қорғасындық әдісі

**Абсолют көнелікті анықтаудың альфа қорғасындық әдісі** — циркондардың көнелігін анықтау әдісі. Циркондарға кіріккен қорғасын атомдары радиогендік болуға тиіс деген алғышартқа сүйене отырып, көнелікті анықтау ісі сол циркондағы қорғасын мөлшерінің бүкіл белсенділікке қатынасын анықтау шараларымен орайласады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Абсолют көнелiктi анықтау әдістері
Астасқан жүйе

**Астасқан жүйе** (*; *) — пайдаланушының әp түрлі ақпараттық және есептеу тұрғысындағы қажетсінулерін қамтамасыз ететін және құрауыштарымен пайдаланушы әрекетінің бірыңғай тәсілін қолдайтын жүйе әрі мәліметтерді ұсынудың бірыңғай тәсілі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Коронавирустар

thumb|right
**Коронавирустар** — вирустардың отбасы, оның ішінде 2020 жылдың қаңтарында адамдарға және жануарларға әсер ететін екі субфамилияға біріктірілген, құрамында РНҚ бар вирустың 40 түрі бар. Атауы вирустың құрылымымен байланысты, оның омыртқа тәрізді процестері күн коронасына ұқсайды.

4 антигендік топтан тұрады. Адам, құстар мен үй малдарында ауру туғызады. Тыныс және асқазан жолдары торшаларының цитоплазмасында өсіп-өнеді. Вириондарының көлденеңі 80—120 нм, бір тізбекті, инфекциялы РНҚ-лы, шиыршықты нуклеокапсид липопротеид қабықпен оралған. Тауықтың жұқпалы бронхиты, шошқа гастроэнтериті, тышқанның гепатит вирустары көбірек зерттелген.

## Эпидемиология
Коронавирустар сүтқоректілерде (адамдар, жаралар, мысықтар, иттер, шошқалар, ірі қара) және құстарда ауру тудырады. Адамның коронавирусы алғаш рет 1965 жылы жедел респираторлы вирустық инфекциялардан оқшауланған. Кейіннен, коронавирустар зерттеушілердің назарын аударған жоқ, 2002-2003 жылдары Қытайда SARS немесе қатты жедел респираторлық синдром (SARS) анықталғанша. Ауру SARS-CoV вирусымен туындаған. Нәтижесінде ауру басқа елдерге таралды, барлығы 8 273 адам ауырып, 775 адам қайтыс болды (өлім 9,6%).

MERS-CoV вирусы Таяу Шығыстағы респираторлық синдромның қоздырғышы (MERS) болып табылады, оның алғашқы оқиғалары 2012 жылы тіркелген. 2015 жылы Оңтүстік Кореяда Таяу Шығыстағы тыныс алу синдромының өршуі болды, оның барысында 183 адам ауырып, 33 адам қайтыс болды.

2019 жылы желтоқсанда Қытайда жаңадан табылған 2019-nCoV вирусының әсерінен пневмонияның өршуі басталды. Көп ұзамай ол басқа елдерге таралды. Коронавирустық инфекциялардың көзі ауру адам, жануарлар болуы мүмкін. Мүмкін берілу механизмдері: ауамен, ауамен, фекальді-ауызша, байланыс. Ауру қыс пен көктемнің басында жоғарылайды. Ауруханаға жатқызылған науқастардың жедел респираторлы вирустық инфекцияларының құрылымында коронавирустық инфекция орташа алғанда 12% құрайды. Қысқа аурудан кейін иммунитет, әдетте, қайта инфекциядан қорғамайды. Коронавирустардың кең таралуы адамдардың 80% -ында кездесетін нақты антиденелермен анықталады.

## Дереккөздер

Санат:РНҚ вирустары
Абсолют көнелікті анықтаудың альфа аргондық әдісі

**Абсолют көнелікті анықтаудың альфа аргондық әдісі** - құрамында калий бар минералдар мен таужыныстарда калийдің қырқыншы изотопы есебінен (К40) аргонның қырқыншы изотопы (Аг40) қалыптасуына негізделген таужыныстардың абсолют көнелігін анықтау әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Абсолют көнелiктi анықтау әдістері
Абсолют көнелікті анықтаудың альфа бериллийлік әдісі

**Абсолют көнелікті анықтаудың альфа бериллийлік әдісі** - атмосфераның беткі қабаттарыңдағы азот ядроларының ғарыштық сәулелер әсерінен бериллийдің оныншы (Ве10) изотопына айналатындығына байланысты, осы изотоптың теңіз шөгінділерінде таралуын анықтауға негізделген таужыныстардың абсолют көнелігін анықтау әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Абсолют көнелiктi анықтау әдістері
Спленоциттер

**Спленоциттер** (талақ торшалары) — талақта орналасатын пішіні мен қызметі әртүрлі торшалар. Бұлар — лимфоциттер, макрофагтар және мүше қуыстарыныц ішкі кабатын астарлап жататын эпителий торшалары.

Талақ торша өсінділері (көбінесе тышқандікі) иммунология саласында арнайы зерттеулерде (іn virto егу) колданылады. Сонымен бірге спленоциттер көмегімен антидене құраушы және антиген байланыстырушы торшаларыныц сандық есебі жургізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Астасқан қолданбалы жүйелер

**Астасқан қолданбалы жүйелер** (Интегрированные прикладные системы) — өз құрамында мәтіндік редакторлары, электрондық кестелері, мәліметтер базасын басқару жүйелері бар ақпаратты өндеудің әмбебап мүмкіңдіктерін қамтитын қолданбалы программалардың кешенді дестелері.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кофактор

**Кофактор** — қан сарысуындағы тәнсіз дербес кұрам.

Вирусқа қарсы антиденелердің күшін арттырады. Кофактор қатысуымен антиденелермен вирус қатынасының беріктігі мен жылдамдығы артады, гетерогендік вирустармен айқас реакциялардың жүруі күшейеді. Кофактор гамма-глобулиндердің 19S тобының α<sub>2</sub>-макроглобулиндеріне жатады. Кофактор жылулыққа тым төзімсіз, суықта ұзақ уақыт сақталады, трипсиннің, зимозанның және инсулиннің әсеріне төзімді. Бұл ұғымды алғаш рет 1958 ж. чехословакия ғалымы Стык т. б. енгізген.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология