open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Декларация

**Декларация** ( - мәлімдеу, хабарлау) — мемлекеттер белгілі бір түрде әрекет етуге келіскен құжат. Егер бұзушылық болса, БҰҰ егер бұл декларация болса, мүше мемлекеттерге қарсы әрекет жасай алмайды. Декларацияның заңды күші болмайды.
# Мемлекеттік саясат пен құқықтық, халықаралық қарым-қатынастардың негізгі принциптерін салтанатты түрде жариялайтын құжат; 
# Елдің саяси-экономикалық даму принциптерін мәлімдейтін мемлекеттік құжат (Мысалы, 1990 жылы 25 қазанда жарияланған Қазақстанның мемлекеттік егемендігі туралы декларациясы); 
# Халықаралық саясаттың өзекті мәселелері бойынша бірнеше мемлекет немесе халықаралық ұйым қабылдайтын құжаттың түрі (мысалы,БҰҰ Бас Ассамблеясының 1948 жылы 10 желтоқсандағы Адам құқықтары туралы жалпыға бірдей Декларациясы);
# Заңдық мәні бар мәліметтерді хабарлайтын кейбір ресми құжаттар (мысалы, салық декларациясы, кеден декларациясы).
# жекелеген саяси-заңдық актілердің атауы, олардың мақсаты салтанатты сипат беру, актілердің сәйкес мемлекет тағдырындағы ерекше маңызы бар екендігін атап көрсету; 
# халықаралық құқықта жақтармен келісілген жалпы принциптер мен мақсаттарды құрайтын салтанатты акт, негізінен міндетті күші болмайды.

## Тағы қараңыз
* Экономика

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық құқық
Санат:Декларациялар
Декреттік уақыт

**Декреттік уақыт** (лат. *decretum* - жарғы, қаулы) — тәуліктің жарық бөлігін (күндізгі уақытын) халықтың нәтижелі пайдалануы үшін 1 сағатқа ілгері жылжытылған белдеулік уақыт. Бұрынғы КСРО-да 1930 жылы енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Уақыт белдеулері
Делбе

**Делбе**— арбаға не шанаға жегілген көлікті бұрып отыруға арналған әбзел. Оны қайыстан немесе есілген қылдан жасайды. **Делбенің** ат сулығына байланар екі ұшында ағаш тиегі, кейде темірден жасалған бекітпесі болады. 
* Ұзындығы шамамен 7—10 м.
## Дереккөздер</span>
Делимитация

**Делимитация**(лат. delіmіtatіo – шекараны анықтау) – іргелес мемлекеттер арасындағы келісім бойынша мемл. шекараның орналасуы мен бағытын анықтау. Ол бұрын қабылданған өзара келісімшарттар мен карталарда көрсетілген меже бойынша жүргізіледі. Д. негізінде шекара демарк
Демаркация

** Демаркация **-

* Медицинада: өлі еттенген жердің сау тканьдерден ажырап шектелуі. Осыған орай демаркациялық сызық гангрена, некроз кезінде байқалады.

* Әлеуметтануда: шекара делимитациясы туралы келісімге сәйкес және оған қосымша карталар мен суреттеуге байланысты мемлекеттік шекара сызығын анықтау және белгілеу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Дембет

**Дембет** () – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда шалғынды далаларда, тау баурайы мен тастақты жерлерде өсетін 4 түрі бар. Дембеттің биіктігі 10 – 40 см, сабағы жалаң, жапырағы жүрек пішінді болады. Гүлшоғыры сабақтың ұшында орналасады. Гүлі көк түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жаңғақшасы ақ түсті, сырты тегіс болады. Тарбағатай дембеті (M. tarbagataіca), жағастай дембеті (M. dshagastanіca) және Попов дембеті (M. popovіі) өте сирек кездесетін эндемикті түрлер болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Демилитаризация

**Демилитаризация** (- бөлінуді, алып тастауды, жоюды білдіретін қосымша және - әскери) - 
# қарусыздану, халықаралық келісіммен бекітілген белгілі бір мемлекетке қарулы күштерді ұстауға, әскери өндірістің болуына тиым салу; 
# бейбіт уақытта әскери мақсатта қолдануға тиым салынатын белгілі бір территорияның халықаралық құқықтар режимі.Әскери өндірісті, қарулы күштерді, әскери бекіністерді, құрылғыларды жартылай немесе толық жою, сондай-ақ нақтылы аумақты немесе ауданды әскери мақсатта қолдануға тыйым салу.'

## Дереккөздер

Санат:Қарулануға бақылау
Санат:Халықаралық құқық
Дене (айрық)

**Дене** — жалпы мағынада макроәлемдегі кеңістіктегі зат түрлерін білдіреді.

* Дене — ағзаның бүкіл тұлғасы
** Адам денесі — адам ағзасының тұтас құрылымы
** Өлі дене, мәйіт, өлік, өлген адамның денесі
* Физикалық дене — қандай да бір көлемге және массаға ие объект
* Аспан денесі — астрономиялық объект
* Геометриялық дене — барлық жағынан шектелген кеңістік бөлігі
* Кен денесі — жер қыртысындағы кен шоғыры
## Тағы қараңыз
* Тұлға (айрық)
* Тұрқы
* Корпус
* Объект
Денисовка (Қостанай облысы)

**Денисовка** — Қостанай облысы Денисов ауданының және Денисов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қостанай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 143 км-дей жерде. Солтүстігінде және батысында Челябі облысымен, оңтүстігінде Қамысты және Жітіқара аудандарымен, шығысында Қостанай облысының Бейімбет Майлин ауданымен шектеседі. Ауданы 6,8 мың шаршы шақырым.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 6611 адам (3209 ер адам және 3402 әйел адам) болса, 2009 жылы 5196 адамды (2465 ер адам және 2731 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1903 жылы қаланған. Май зауыты, тамақ комбинаты, элеватор, т. б. тұрмыстық, мәдени-ағарту мекемелері жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Денисов ауданы елді мекендері
Деноминация

**Деноминация** - 
* Деноминация (экономикада) - қағаз ақшаның бағалы кағазға өзгеруі; көбінесе елдің ақша бірлігінің іріленуі және ескі қағаз ақшаны белгілерінің ақша қатынасын реттеудің мақсатында жаңаға нақты сәйкестендіру бойынша ауыстыру.  
* Діндік деноминация  - шіркеу мен сектаның дәстүрлі түсініктеріне жатпайтын діни бірлестіктердің бір түрі;
Денонсация

**Денонсация** - ( - хабарлау, бұзу) — бір мемлекеттің екіншісіне екеуара уағдаласқан келісім-шарттың уақыт мерзімі аяқталып, тәртіп ережесіне сай өз күшін жойылғандығы туралы мәлімдеуі.
Денонсация — екі жақты халықаралық келісімнің әрекетінін немесе көп жақты халықаралық келісімнен ондағы жазылған тәртіп пен мерзімдерде жойылуы немесе шығуы. Денонсацияның жалпы ережесі болып әдетте келісімге қатысатын жақтардың біреуінің келісімді жоюы немесе одан шығуы туралы алдын ала хабарлауы табылады.
## Дереккөздер

Санат:Халықаралық конвенциялар
Санат:Халықаралық құқық
Депо

нобай|300px|
**Депо** — вагондарды, локомотивтерді, темір жол көтергіш крандарын, моторлы вагон секцияларын, өрт сөндіру машиналарын, т.б. пайдалануды және оларға жөндеу жұмыстарын жүргізуді қамтамасыз ететін кәсіпорын.
## Дереккөздер</span>


Санат:Қоғамдық көлік
Виктор Леонидович Демьяненко

**Виктор Леонидович Демьяненко** (26.08.1958 жыл, Алматы) - боксшы. Орыс.

Әкесі - Демьяненко Леонид Андреевич, ағаш ұстасы болып жұмыс істеген. Анасы - Демьяненко Надежда Кузьминична, дезинфектор болып жұмыс істеген.

Алматы жеңіл өнеркәсіп және тұрмыстық қызмет көрсету техникумын (1979) тұрмыстық аппаратура техник-технологы мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік дене шынықтыру институтын (1984), дене шынықтыру және спорт жаттықтырушысы мамандығы бойынша бітірген.

*1985 жылдан - «Динамо» Республикалық кеңесінің бокстан аға жаттықтырушысы. 
*1991 жылдан - Тунис құрама командасының бокстан аға жаттықтырушысы. 
*1993 жылдан - Қазақстандық кәсіпқой бокс федерациясының вице-президенті.
*2007 жылдан бері - Қазақстан республикалық кәсіпқой бокс федерациясының президенті.

КСРО-ның жасөспірімдер арасындағы біріншілігінің жеңімпазы (1975), КСРО жасөспірімдер арасындағы біріншілігінің жеңімпазы (1976, 1977), Э. Греемо кубогының иегері (Стамбул, 1978), екі мәрте Еуропа чемпионы (1976, 1979), Әлем кубогының иегері (1979), КСРО чемпионы (1979, 1980,
1983), үш мәрте КСРО Халықтары спартакиадасының чемпионы (1979, 1980, 1983), Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері (1980). «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен (1980), ҚазКСР Жоғарғы Кеңес Президиумының құрмет грамоталарымен (1979, 1983) марапатталған. КСРО көрнекті боксшысы. КСРО Еңбек сіңірген спорт шебері (1989).

*Үйленген. Жұбайы - Демьяненко Фатима Владимировна, аудармашы. 
*Ұлдары - Демьяненко Виталий, Демьяненко Сергей.

## Дереккөздер


Санат:26 тамызда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:1970 жж. боксшылары
Санат:1980 жж. боксшылары
Санат:Жеңіл салмақ боксшылары
Санат:Жеңіл салмақ санаты боксшылары
Санат:1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының боксшылары
Санат:1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Бокстан Еуропа чемпиондары
Санат:Бокстан КСРО чемпиондары
Санат:Алматы жеңіл өнеркәсіп және тұрмыстық қызмет көрсету техникумы түлектері
Санат:Қазақ спорт және туризм академиясы түлектері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Алфавит бойынша боксшылар
Санат:КСРО боксшылары
Санат:Қазақстан боксшылары
Демко Джордж

**Демко Джордж**– Америка түркітанушысы. 1969 ж. Орыстардың Қазақстанды отарлауы (1896 – 1916) атты ғыл.-зерт. еңбегі ағылшын тілінде жарық көрген. Еңбекте патшалық Ресейдің Қазақстандағы отарлау саясаты, оның әдіс-тәсілдері, империяның басқыншылық саясаты талданған.
Деполимерлену

**Деполимерлену**– мономер молекуласының негізгі тізбектің соңынан біртіндеп үзілуінен макромолекуланың ыдырауы. Полимерленуге кері реакция. Д. активті орт-тың табиғатына байланысты радикалдық және иондық болады.
Дератизация

‎
**Дератизация** (де... және лат.* rat* – егеуқұйрық) – індет ауруларын тарататын кеміргіштерге (егеуқұйрық, тышқан, т.б.) қарсы күрес. **Дератизация** кеміргіштер тарататын түрлі аурулардың (оба, туляремия, құтыру, сарып, күйдіргі, сальмонеллез, т.б.) қоздырғыштарын дер кезінде құрту, олардан сақтандыру үшін жүргізіледі. Сақтандыру үшін тұрғын үйлер мен ғимараттардың астындағы жертөлелерді, қоймаларды, мал мен құс қораларын таза ұстап, азықты тышқан кіре алмайтын қоймаларда сақтайды. Тышқан інін бітейді. Су кемелері тоқтайтын порттарда басқа шет елдерден ауру жұқтыру қаупі бар кеміргіштер тарап кетпеуі үшін халықар. тазалық ережелері мұқият сақталуы керек. Дератизация жүргізгенде механикалық (тор, тұзақ, қақпан қою, т.б.); биологиялық (ит, мысықпен ұстау, оларды қыратын микробтарды пайдалану); химиялық (улы зат, газдар пайдалану) әдістері қолданылады. Әдетте улы, еліктіргіш заттар ретінде крысид, цинкфосфид, зоокумарин, дифторан, стрихнин, фторацетамид, күкіртті ангидрид, т.б. пайдаланылады. Дератизация жұмыстарын қалалар мен жергілікті жерлерде Денсаулық сақтау ісі жөніндегі агенттіктің қызметкерлері, арнайы мед. мекемелер (СЭС, дезостанса), өсімдік қорғау мамандары мен агрономдар атқарады. **Дератизация** жасалған жерде темекі тартуға, тамақ ішуге болмайды.

**Дератизация** — егеуқұйрықтар мен тышқандарға, атжалмандар мен суырларға, сондай-ақ саршұнақтарға және т.б. зиянды кеміргіштерге қарсы қолданылатын алдын алу шараларының жүйесі. Алдын алу (профилактикалық) шаралары санитарлық-гигиеналық және санитарлық-техникалық болып бөлінеді. Санитарлық-гигиеналық шараларға: тұрғын үйлерді, қоймалар мен сауда саттық орындарын, мал қораларын және құрылыс маңындағы жер телімдерін таза ұстау, сондай-ақ тамақ өнімдерін кеміргіш зиянкестер тимейтін жерде сақтау, тағамның қалдықтары мен қоқыстарын мұқият жинап, тазарту (тағамның қалдықтары мен қоқыстарды беті жабық ыдысқа салу), тұрғын үйлер мен оның подвалдарын қоқырсытпау жатады. Ал санитарлық-техникалық шаралардың мақсаты — тұрғын үйлерде, қоймалар мен сауда орындарында, мал қораларында кеміргіштердің пайда болуына жол бермеу. Ол үшін подвалды үйлердің есіктері қиюына келтіріліп, тығыз жабылуы тиіс; сондай-ақ терезелер әйнектеліп, құбырлар енетін саңылаулары цементпен бітеліп, желдеткіштердің тесіктері де 5 мм-лік ұяшығы бар торлармен жабылуы қажет. Кеміргіштерді жою шаралары механикалық, химиялық және биологиялық тәсілдермен жүргізіледі. Механикалық шараларға әр түрлі қақпандар мен ұстағыштар жатады. Қақпандардың серіппелі үлкен (егеуқұйрықтарға арналған) және кішкене (тышқан қақпан) түрі коп қолданылады. Химиялық тәсілге уланған жемді пайдалану жатады; у ретінде көбіне зоокумарин қолданылады. Ал биологиялық тәсілмен кеміргіштерге қарсы күрес жүргізгенде олардың табиғи жаулары мысықтар мен егеуқұйрық ұстайтын иттерді пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Деректі әдебиет

**Деректі әдебиет**– танымдық-бағалау мәнерінде жазылған, мазмұн шынайы өмірде болған жеке тұлға, құбылыс, оқиғаны қамтитын очерк, басқа да жанрлар түріндегі шығармалар. 

Деректі әдебиет жанрындағы туындыларда мұрағат құжаттары, естеліктер, хаттар кеңінен пайдаланылады. Қазақ әдебиетінде деректі әдебиет үлгісінде жазылған шығармалар көп. Олар: 
* 3. Ақышевтің *"[[Жаяу Мұса (кітап)|Жаяу Мұса]]"*
* С.Бақбергеновтың *"Ақ боз атты ару"*
* С.Бегалиннің *"Шоқан асулары"*
* Ә.Нұршайықовтың *"[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)|Ақиқат пен аңыз]]"*
* С.Мұқановтың *"Балуан Шолақ"*
* Т.Кәкішевтің *"[[Сәкен Сейфуллин (кітап)|Сәкен Сейфуллин]]"*
* Ш.Мұртазаның *"[[Қызыл жебе (роман)|Қызыл жебе]]"*
* С.Жүнісовтің *"[[Ақан сері (кітап)|Ақан сері]]"*
* М.Сәрсекеевтің *"Қаныш Сәтбаев"*, т.б. 
Бұлардың ішінде Кәкішевтің *"Сәкен Сейфуллин"* мен Сәрсекеевтің *"Қаныш Сәтбаев"* кітаптары Мәскеуден *"Тамаша адамдар өмірі"* сериясымен орыс тілінде жарық көрді. Деректі әдебиет жанрында жазылған шығармаларда мұрағат құжаттары, естеліктер, хаттар пайдаланылып, әлеуметтік орта мен кейіпкердің табиғи болмысы, өмір материалы мен көркемдік шындық шебер ұштасқан. Мыс., Мұқанов *"Балуан Шолақ"* атты деректі повесінде халқымыздың ақын, әнші, батыр ұлы хақында ел аузындағы аңыз-әңгіме, шежірелік жазбаларды пайдалана отырып, басты тұлғаның бұрын-соңды беймәлім қырларын ашқан. Нұршайықовтың *"Ақиқат пен аңыз"* атты сұхбат-интервьюге құрылған романында өмір материалы мен көркемдік шындық сипаттары нактылы деректермен беріледі. Деректі әдебиет *"... жалықтырмайтын жанр"* (М.Горький), әрі уақыт шындығын, тарих пен тұлға тағылымын, ұрпақтар сабақтастығын нақтылы окиға, мұрағат құжаттарымен көркем суреттейтін сөз өнерінің іргелі салаларынын бірі.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет жанрлары
Деректі Кино

**Деректі Кино** – шынайы өмірлік деректерді, әр түрлі оқиғалар мен құбылыстарды баяндайтын кино өнерінің түрі. Кино өнерінің өзі де 1895 ж. Францияда ағайынды Луй Жан (1864 - 1948) және Огюст (1862-1954) Люмердің деректі фильмдер түсіруінен басталды. Алғашқы деректі фильмдер - 
*"Люмьер зауытынан жұмысшылардың шығуы", "Ла Сьота вокзалына пойыздың келуі"* тәрізді тікелей бол-мыстан түсірілген "жанды суреттер" болып табылады. 
Деректі фильмнің негізі - өмірде болған шынайы оқиғалар. Деректі кино киношежіре және құжаттық кино болып бөлінеді. Киношежіре материалдары негізінде киножурналдар кино өнерінің бір түрі ретіндегі деректі киноның қалыптасуына мүмкіндік жасады. Қазақстандағы алғашқы деректі фильмдер 1920 жылы түсіріле бастады. Орталық Мемлекеттік мұрағатта "Востоккиноның" Алматы бөлімінде 1925 жылы түсірілген "Қазақстанның бесжылдығы" атты шежірелі-деректі фильм сақталған. Аталмыш кезеңдегі деректі киноның ірі жетістігі - режиссер В.А. Туриннің "Түрксіб" (1929, операторлары Е.Славинский, Е.Франциссон) фильмі болды.

Сондай-ақ *"Ұлттық полк" (1930), "Қазақстан бойынша" (1935), "Хан Тәңірі" (1936), "Кеңестік өнер" (1937)* киношежірелері жарыққа шықты. 20 ғасырдың 40-жылдары Қазақстанның деректі киносы, негізінен, майданның мұқтаждарына бағытталды. Мысалы, 1942 жылдың барлық фильмдері* ("Тылдың гвардиящылары", "Отаншыл әйелдер", "Тарту", "Ең қымбатты", "Саған, майдан")* қазақ-стандықтардың тылдағы ерен еңбектеріне арналған. Сонымен қатар фильм-концерттер түсірілді. 1943 жылдың кино өнімдерінің дені Қазақстанның мәдени өмірін бейнелейді: *"Айтыс", "Балалар олимпиа-дасы"," Қазақкиноконцерт", "Домбыра үнімен";* өнеркәсіп саласындағы Қазақстанның жетістіқтері туралы "Теміртаудың тууы" (1947, режиссер Э.Файк), "Текелі" (1947, реж. С.Никитин), т.б. киноочерктер түсірілді. 1950 - 60 жылы Қазақстанның деректі киносы барған сайын экрандағы адамға баса назар аудара бастады. Киноочерктер жалаң мағлұматты суреттеушіліктен жеке тұлғаның тұлғалық-поэтик мінезін, әлеуметтік-психологиялық кескінін сомдауға ауысты, фильмдердегі әсіре салтанаттылық, пафостық әуендер азайды.

Осы кезеңде *"Біздің қалада" (1956), "Жұмыскер қыздар" (1964), "Апа" (1968), "Әлия", "Отанның шақы-руы бойынша" (1965), "Артымызда Мәсқеу болатын" (1966), "Өлмейтін өмір туралы аңыз"(1975)*, т.б. шежірелі-деректі кинолар түсірілді. Осы жылдары Қазақстанның фаунасы мен табиғаты туралы фильмдер түсіру қарқынды дамыды. 90-жылдары қазақ деректі киносы өткір әлеуметтік мәселелерге арналған публицистикалық фильмдер қәбейе бастады. Арал қасіреті туралы режиссер С.Әзімәвтің "Жоқтау: өлі теңіз шежіресі" (1989 -90 ) фильмі Болгария, Францияда өткен халықаралық фестивальдардың жүлдесін, Семей полигонындағы ядролық жарылысқа қарсы "Невада -Семей" қозғалысы туралы *"Полигон" (1990, режиссер В.Рерих, О.Рымжанов)* фильмі Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын (1992) алды. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы туралы "Жарияланбаған демонстрация шежіресі" (1991, авторы, режиссер А.Байғожин), т.б. фильмдер түсірілді. 20 ғасырдың 90-жылдарының 2-жартысында деректі бейнефильмдер түсіретін Қазақстан Президентінің Телерадио кешені, Гала-ТВ, "Хабар" телеагенттіктері, т.б. құрылды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Дернәсіл

200px|thumb‎
**Дернәсіл** (*larva*) – көптеген омыртқасыз жәндіктер мен кейбір омыртқалы жануарлардың (балық, қосмекенділер) ұрық қабығынан шыққаннан кейінгі жеке даму сатысы. Бұларда организмнің пішінін түрлендіруге жұмыртқадағы қоректік заттар қоры жетіспейді, сондықтан олардың пішіні ересек организмдерге ұқсамайды. Дернәсіл өз бетінше өмір сүреді, белсенді қоректенеді, өсіп дамиды, мезгіл-мезгіл түлейді, әр түрлі ортада тіршілік етеді. Мысалы, көпқылтанды құрттар мен моллюскілердің көпшілігі су түбінде, ал олардың дернәсілі – трохофора суда еркін жүзіп тіршілік етеді. Қосмекенділердің ересегі құрлықта, дернәсілі (итшабағы) суда өмір сүреді. Су түбінде тіршілік ететін, сондай-ақ қозғалатын жәндіктердің (мыс., губка, ішекқуыстылар) дернәсілі  – паренхимула, амфибластула,планула, диплеурула (тікентерілердің дернәсілі ) суда еркін жүзеді. Дернәсіл ересек түрге айналғанда (метаморфоз) құрылымы қайтадан өзгеріп, ересек организмнен мүлде ерекшеленеді. Әсіресе, бірқатар омыртқасыздардың (намертин, тікентерілілер, т.б.) метаморфозы кезінде дернәсіл тез өзгеріске ұшырайды. Мысалы, жоғары сатылы жәндіктерде дернәсілі сатысынан кейінгі қуыршақ сатысында дернәсілдік қалпы мүлдем өзгеріп, ерекше бастама – имаголық табақшадан жаңадан қалыптасады. Жануарлардың дернәсілідік кезеңдегі белсенді тіршілік ету ұзақтығы да әр түрлі болады, мысалы, шыбындар мен көбелектерде 1 ай шамасында, зауза қоңызынікі 3 – 4 жыл, ал жолақ амбистоманың дернәсілі ересек түрге қалыпты жағдайда мүлде айнала алмайды, бірақ көбеюге бейім келеді. Дернәсіл  даму кезінде ата-тегінің дамуында болған өзгерістердің барлығын қайталайды, мұның тірі организмдердің даму тарихын (филогенезін) зерттеуде маңызы зор. Осы заманғы жануарлардың кейбір топтарының дернәсілінде ата-тегінде болған құрылым ерекшеліктері сақталып қалған.

## Дереккөздер



Санат:Зоология
Санат:Эмбриология
Санат:Дернәсілдер
Десант

**Десант** () — қарсылас тылында соғыс қиимылдарын жүргізу үшін дайындалған немесе онын тылына түсірілген әскерлер. Десант алдына қойылған мақсатына және көлеміне қарай тактикалық, оперативтік, стратегиялық болып бөлінеді. Десантты қарсылас тылына түсіру әдісіне қарай **әуе десанты, теніз десанты, құрама десант** болып бөлінеді.
Егер десант өзен бойына түсірілсе, оны **өзен десанты** деп атайды. Әуе десанты ұшақ (тікұшақ) арқылы түсіріледі. Оған әскери техника, құрал-саймандар тиеліп, әскерлермен бірге карсылас тылына тасталады. Теңіз десантын келесі жағаға түсіру үшін — арнаулы десант кемелері пайдаланылады. Моторландырылған әскерлерді алып өтү үшін десант катері мен десант кемелерін, танктер мен әскери техниканы алып өтү үшін — танк-десанттык кемелер; көлікті, оқ-дәріні және т.б. жүктерді алып өтү үшін — сауытты амфибиялар қолданылады. Әскерлер мен техниканы үзақ жолга су арқылы алып жүру үшін десант көлігі пайдаланылады. Сонымен катар, судан өту үшін әзен кемелері, понтондар, паромдар, қайықтар қолданылады. Десант түскен жеріндегі белгіленген объектілерді басып алып, негізгі әскер күші келгенге дейін ұстап тұрады немесе өте кауіпті қаруларды жояды.
	
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Деструкция

**Деструкция**(лат. destructіo – бұзылу), бір нәрсенің қалыпты құрылымының бұзылуы (мысалы, полимер деструкциясы); Деструкция механикалық, радиациялық, жылулық, жылу тотықтырғыштық, фото тотықтырғыштық, химиялық болып бөлінеді.
## Дереккөздер</span>


Санат:Химия
Детектор

**Детектор** ( - ашқыш)
# Модуляцияланған жоғары жиілікті тербелістен төмен жиілікті тербелісті бөліп алуға арналған құрылғы. Тасымалдаушы жиіліктегі тербелістің модуляциялану (амплитудалық, жиіліктік, фазалық) түріне қарай детекторлар да амплитудалық, жиіліктік және фазалық детекторлар болып бөлінеді. 
# Қабылданатын сигналдарды белгілеуге арналған сызықты емес схема. 
# Белгілі бір алгоритммен жұмыс істейтін бөгеуілдер аясынан пайдалы сигналды бөліп алатын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Детерминизм

**Детерминизм** (  – анықтаймын) тұрмыс құбылыстарының жалпыға ортақ себепті-салдарлы анықтылығы жәніндегі ілім. **Детерминизм** идеясы ежелгі дүниеде пайда болып, одан бергі барлық жаратылыстанулық-ғылыми және философиялық оймен бірге келеді. Демокрит барлық нәрсе қажеттіліктен туындайды, осыны себептілік деп есептеді. Аристотель себептіліктің төрт түрін анықтады: 
* ресми
* материалдық 
* қозғалысты 
* мақсатты

Еуропалық жаратылыстанулық-ғылыми және философиялық ой (Ф. Бэкон, Г. Галилей, Р. Декарт, И. Ньютон, Б. Спиноза және т.б.) **детерминизм** тұжырымын одан әрі дамытуға септігін тигізді. Осы кезде классикалық механика жетістіктерінің ықпалымен механикалық **детерминизм** тұжырымы қалыптасты, оның мәнін Лаплас былай түсіндірді: *егер дәл қазір табиғат тылсым күшінің қолданылар нүктелері жайлы бәрін білетін ақыл болса, онда ол әлемнің әткені мен болашағы туралы да білер еді.*

**''Детерминизмнің** екі негізгі түрі бар:*
# *'Қатаң детерминизм;** 
**Қатаң детерминизм** оқиғалардың барлығы да олардың себебі тудырған салдары, яғни, барлық оқиғалар алдында болған жағдайлардан шығады. Осылайша, осы шақтағы және болашақтағы оқиғалар өткендегі оқиғалардай түрақты әрі әзгермейді. Бұл көзқарастың шеңберінде моральдық жауапкершілік жоқ, өйткені ол субъектінің еркін еркіне негізделген, ал **қатаң детерминизм** еркін іс-әрекеттің болуын жоққа шығарады. 
# **Жұмсақ** немесе **бірлескен детерминизм.**
**Жұмсақ детерминизм''' - детерминизмді ерік еркіндігімен үйлестіріп қарастыратын көзқарас. Осы тұрғыдан алғанда еркін іс-әрекет моральды жауапкершілікті жүзеге асыратын себептіліктің бір түрі болып табылады.

## Тағы қараныз
* Фатализм
* Психикалық детерминизм

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Онтология
Санат:Философия
Детонатор

**Детонатор** ( — жарылу) — бризанттық жарғыш заттар заряды; артиллериялық снарядтардың, миналардың, авиабомбалардың, ракетаның ұрыстык бәлігінің негізгі зарядын, сондай-ақ қопарғыш зарядты жару (оталдыру) үшін қолданылады. Әдетте, **детонатор** ретінде тетрилден, тротилден, флегматизацияланған гексогеннен, тэннен және капсюль-детонатордың алғашкы импульсіне аса сезімтал басқа да жарылғыш заттардан жасалған баспаланған цилиндр қопарғыш құты пайдаланылады. Детонатордың салмағы мен бітімі жарылыс кезінде оқ-дәрінің негізгі зарядының кедергісіз детонациясыл қаытамасыз ететін импульс құралатындай есеппен таңдалады. Кейбір оқ-дәрілерде детонатордың әсерін күшейту үшін косымша детонатор енгізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Бомбалар
Санат:Жарылғыш құрылғылар
Деркөл

**Деркөл**, *Деркүл* – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысының Бәйтерек ауданы жерінен ағып өтеді. Ұзындығы 176 км, су жиналатын алабы 2,25 мың км2.

## Бастауы
Жалпы Сырт жотасының Ешкітауынан басталады да, Жайық өзенінің сол саласы Шағанға оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Арнасы кең, жағасы жайпақ. Көктемгі су тасу кезінде Деркөлдің жайылмасын су басады. Өзеннің бірнеше кішігірім салалары бар. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Сағасындағы жылдық орташа су ағымы 2,4 м3/с. Тұздылығы 0,5 – 1,5 г/л, суы егін суғаруға, жайылмасы шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Дермене

**Елді мекен:**

* Дермене – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Дермене ауылдық округі
Детонация

**Детонация** — 
*1) жарғыш заттың химиялық өзгеруінің жедел өтетін процесі, энергияның бөлініп шығып жарғыш зат бойымен дыбыс жылдамдығынан артык шапшаңдықтағы толкын түрінде таралуыыен сипатталады (газ түріндегі жарғыш коспалардың детонация жылдамдығы **1000-3500 м/сек**, ал қатты және сұйық жарғыш заттарда 9000 м/секка жетеді). Детонация процесі кезінде жоғары кысымды (тротил үшін 20 ГПа) газдың көп мөлшері пайда болады. Сығылған заттар кеңіген сәтте жарылыс болады. 
*2) Ұшқын оталдырғыштары бар ішкі жану поршендік козғалтқыштардағы отындық коспаның жарылысқа жақын, тез жану процесі. Жалынның таралуының жоғары жылдамдығымен және соққылы толкындардың пайда болуымен сипатталады. Бензиннің детонацияға беріктігі антидетанатор колданғанда жоғарылайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Де-факто

**Де-факто** ( - *іс жүзінде; шын мәнінде бар бірақ заңды түрде бекітілмеген*) — бір мемлекетті немесе үкіметті мойындау түрі. Ол ресми түрде жүзеге асқанымен, уақытша сипат иеленеді, дипломатиялық қатынастар аясында кейбір байланыстары шектеулі болады. Ол жаңадан құрылған мемлекеттер мен үкіметтердің халықаралық құқықтарын иеленуіне, дипломатиялық жағдайын жақсартуына себепші болып, де-юре рәсіміне дейінгі үрдістерді атқарады.

## Тағы қараныз
* Статус-кво
* Де-юре
* Стандарт де-факто

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Санат:Дипломатия
Дефляция

**Дефляция** ( – үрлеу), геологияда – топырақ пен тау жыныстарының жел әсерінен үгілуі, үрленуі және олардың көшуі. Дефляция мен басқа үгілу процестерінің бірлескен әсерінен тау жыныстарында ғажайып пішіндегі табиғи мүсіндер пайда болады. Бұл көбінесе шөлді жерлерде байқалады.

Дефляция (экономикада) - белгілі бір уақыттан кейін бағаның жалпы деңгейінің экономикалық белсенділіктің, инвестициялардың, т.б. қысқаруымен бірге төмендеуі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Децибел

**Децибел** (). 
# Екі электрлік (ток, кернеу, уақыт) немесе оптикалық қуат шамасының логарифмдік қатынасы. Децибел өлшеусіз бірлік болып табылады. "ДБ" деп белгіленіп, инженерлік есептеулерді орындауда жиі қолданылады. 
# Таратқыштағы қуаттың өлшем бірлігі. Децибелде көрсетілген және 1 Вт көрсеткіште есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дециметр

**Дециметр**( – он және  – өлшем) – метрдің оннан бір бөлігі. 

 
## Дереккөздер


 

Санат:Ұзындық өлшем бірліктері
Дзюдо

[thumb|150px|right|Дзю-до [иероглифы]]
thumb|150px|left|Дзюдо (''тати вадза'')

**Дзюдо** (жапонша дзю – жұмсақ, до – жол) — спорт түрі, жапондардың ұлттық күрес өнері. XIX ғасырдың аяғында Жапонияда джиу-джицу күресі негізінде пайда болған. Олимпиада ойындарына 1964 жылдан енген. Қазақстанда ХХ ғасырдың 60-жылдарынан бері дамып келеді.
 
## Дереккөздер

Санат:Дзюдо
Диагноз

**Диагноз, ауруды анықтау** - тексерілетін адамның денсаулық жағдайын ауруын немесе өлімінің себептерін аурулардың атауларын, түрлері мен барысын, нұсқаларын медициналық терминдермен жазып көрсететін медициналық тұжырым.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Диагональ

**Диагональ**(,  – бұрыштан бұрышқа барушы) – көпбұрыштың немесе көпжақтың бір қабырғасында жатпайтын екі төбесін қосатын түзудің кесіндісі.

# көпбұрыштың диагоналі – бір қабырғаның бойында жатпайтын екі төбенің өзара қосатын түзу сызықтың кесіндісі әрі оның ұзындығы. Егер көпбұрыштың төбелерінің саны n болса, онда мұның  диагональдар санын n (n-3) /2-ге тең болады. 
# Көпжақтың диагоналі – біржақтың бойындда жатпайтын екі төбені өзара қосатын түзу сызықтың кесіндісі.
**Геометрияда оны табу формулалары:**

# Квадраттың диагоналі, оның бір қабырғасының түбір асты 2-ге көбейтіп, табуға болады. Бұл формула Пифагор теоремасынан шыққан.
# Ромбтың 2 диагональдың көбейтіндісін былайша табуға болады:

½ * d1 * d2 = a * h   ⇒ d1 * d2 = 2 * a * h

Төбеде 1-ші теңдеуде, ромб ауданның 2 формуласы теңестірілігінен бұндай формула шығады.

Және бұндай тағы басқа көптеген формулалар бар.

## Дереккөздер

Санат:Классикалық геометрия
Санат:Көбейту теориясы
Диазоқосылыстар

**Диазоқосылыстар**– көміртегінің бір атомымен байланысқан екі азот атомынан тұратын топтамасы бар органик. қосылыстар. Д. алифаттық және ароматты болып жіктеледі.

Санат:Азотты органикалық қосылыстар
Диалектика

**Диалектика** ( – пікірталас, әңгімелесу өнері) — табиғаттың, адамзат қоғамының және ойлаудың қозғалысы мен дамуынын жалпы зандылықтары туралы философиялық ғылым, бір қасиеттен екінші қасиетке секіріс түрінде ауысуына әкелетін ішкі қарама-қайшылықтарын және қарама-қарсылықтардың күресін ашу жолымен қоғам мен табиғаттың әрқашан қозғалыста болатын және өзгеріп отыратын құбылыстарын танудық ғылыми әдісі.

Диалектика ұғымын ежелгі грек философы Сократ енгізді. Ол диалектиканы - диалог, әңгімелесу кезіндегі қарама-қарсы көзқарастардың қақтығысы арқылы ақиқатқа жетудің ерекше әдісі деп түсіндірді. Диалектиканың нағыз атасы Эфестен шыққан Герклит болған. Ол объективті антологиялық диалектиканы ойлап тапты. Гераклит үшін бұл диалектиканың ұйытқысы мен нәтижесі қарама-қарсылықтар күресі арқылы әрекет ететін әлемдік парасапы балама "Логос" болды.

## Басқару диалектикасы
Басқару диалектикасы - әлсізірегі күштірегін белгілі бір дәрежеде бақылап отыратын басқару формасы ретіндегі биліктін екі жақты сипаты.

## Диалектикалық логика
Диалектикалық логика - диалектикалық материализмнің логикалық ілімі. Объективті әлемнің дамуы мен өзгеруінің бейнеленуі мен ақылға салынуының заңдары мен формалары туралы ғылым.

## Диалектикалық материализм
Диалектикалық материализм - Маркс пен Энгельстің негізгі идеяларының «*ғылыми философияға*» айналуы. Марксизмнің бұл ғылыми ағымы Гегельдің материализмге басты назар аударуын дамудың барлық формаларының: табиғаттың, қоғам мен ойлаудың негізінде жатқан маңызды «*жалпыға ортақ заң*» түрінде диалектиканы (қарама-қарсылық және шешу) бекітумен біріктірді.

## Тағы қараныз
* Диалект (Тіл бөлімі)
* Диолог
* Софистика
* Казуистика
* Схоластика
* Гносеология

## Дереккөздер


*
Санат:Философиялық терминдер
Диалектикалық логика

**Диалектикалық логика** — объективті шындықтың адам ойында тұтас бейнеленуі мен адам танымының жалпы заңдары мен пішімдері туралы ғылым. Ол заттың негізінен іс-әрекеттің анықтаушылық рөлі туралы принципке; тарихилық пен логикалықтың бірлігі, абстрактылықтан нақтылыққа қарай өрле

Санат:Логика
Санат:Диалектика
Джаз

thumb|Луи «Сэчмо» Армстронг
**Джаз** () — музыка жанры. XIX-XX ғасырлар шегінде еуропалық және африкалық музыканың тоғысуынан пайда болды. Джаз музыкасының түп негізі зәңгілердің тұрмыс-салт билерімен, еңбек әндерімен, спири-чуэл және блюздарымен (лирик, әндер) астасып жатады. Д. музыка-сындағы көп ырғақтылық, негізгі әуеннің сан рет қайталануы, вокалдық мәнерлілік, өрнектілік - африкалық халық музыкасына тән белгілер. Джаз музыкасының алғашқы орталығы - АҚШ-тың Нью-Орлеан қаласы. Мұнда 1910- 15 жылдары "джазбэнд" деген атпен зәңгілердің үрмелі аспаптар оркестрі ұйымдасып, орындаушылық өнердің өзгеше мәнері қалыптасты. XX ғасырдың 30-жылдарында джаз музыкасыңда сивинг стилі пайда болды. 1940 жылдары джаз музыкасының табиғатын өзгерткен би-поп атты жаңа стиль пайда болды. Бұл стиль негізгі әуенге байланысы жоқ диссонанстық тақырыптарға, даңғырлақ дыбыстарға бой ұрды. Қазіргі джаз музыкасы екі бағытта - жарнамалық жеңіл музыка және жаңа көркемдік бейнелеу құралдарын іздеуге ұмтылған шығарма бағытта өрістеуде. Джазда классик, және қазіргі заман музыкасының белгілерін пайдалана отырып, халықтық негіз бен дәстүрдің байланысын сақтауға ұмтылды.

*Д.Элингтон, Г.Шуллер, Дж.Льюис, М.Дейвис, Дж. Колтрейн*, т.б. музыканттар - XX ғ-дағы музыкалық өнерінің ірі шеберлері. Қазақстанда джаз өнері 1969 жылы Мемлекеттік радио және теледидар жанынан эстрадалық-симфониялық оркестрдің (*жетекшісі Я.Ткаченко, дирижері В.Лисица*) құрылуымен байланысты. Кейіннен Т.Ибрагимовтың басшылығымен джаздық "Бумеранг" тобы құрылды. Республикадағы кәсіби джаз өнерінің өкілдері: *М.Ермолов, Г.Метақс, Э.Пашаев, Я.Хан, Т.Зарипов, Н.Байгөзов, Ж.Серкебаева,* т.б.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Дзот

**Дзот**– шабуылдаушы жауға пулемет пен зеңбіректен оқ жаудыруға, әскерді снаряд, мина, авиация бомбасы жарықшақтарынан сақтауға арналған бекініс, далалық қорғаныс құрылысы. Ол ағаш, тас, топырақтан салынады.. Қабырғаларында оқ атылатын саңылау үңгірлері болады, есігі тыл жақтан шығарылады. Дзоттар 2-дүниежүзілік соғыс (1939-45) жылдарында жиі қолданылған. 
## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Диалектология

**Диалектология** ( – сөйлеу,  – білім) – тіл білімінің белгілі бір тілдегі диалектілік ерекшеліктерді, олардың шығу тегін, таралу сипатын, ұлттық және әдеби тілге қарым-қатынасын зерттейтін саласы.

Диалектілік жіктелісі айқын тілдердегі диалектілердің саны ең кем дегенде екеу болады. Халық тіліндегі диалектілердің жігі оларды бір-бірінен ажырататын белгілердің сипатына байланысты. Қазақ тіліндегі мұндай белгілер әр түрлі. Олар көбіне-көп тілдің дыбыс жүйесіне, грамматикалық құрамына, сөз құрамына қатысты болып келеді. Қазақ тұрмысына ең тән деген, ең дәстүрлі деген киіз үйдің өзін Жетісу өңірі қазақ үй, Сырдың төменгі бойы қара үй, Ойыл-Жайық жағы ағаш үй, Еділ маңы терме үй, Қазақстанның солтүстігі мен орталығы киіз үй деп атайды. Сол сияқты оңтүстік, оңтүстік-батыс қазақтарындағы етістіктің барың, келің секілді тұлғасы өзге өңірлерде ұшыраспайды. Халық тіліндегі осы секілді құбылыстарды жинап-теру, хат бетіне түсіру, олардың тілде өмір сүру тарихын, пайда болу жолдарын, таралу тегін анықтау – диалектологияның міндеті. Осыған орай диалектология ғылымы **сипаттама диалектология** және тарихи диалектология болып бөлінеді.

Дұрысында, бұлар бір ғылым нысанның екі түрлі әдіспен зерттелуі. 
* **Тарихи диалектологияның** міндеті – жазба ескерткіштердегі және этнография, т.б. тарихи мәліметтерге сүйене отырып, диалектілердің даму сипатын, қалыптасу тарихын ашу. 
* **Сипаттама диалектологияның** міндеті – диалектілер мен сөйленістердегі ерекшеліктердің қазіргі жайы мен таралған көлемін сипаттап түсіндіру, әдеби тілден қандай ерекшеліктері бар екенін анықтау.

Диалектологияға қажетті материал экспедициялық жолмен ел арасынан жинау нәтижесінде және лингвистикалық география әдістерін қолдану арқылы жасалады. Зерттеушілер бұл екі әдісті көбіне бірлікте, бір-бірімен сабақтастыра алып қарайды. Қазақ диалектологиясы жөніндегі алғашқы талпыныс 1937 жылы Нарынқол, Кеген, Мақтаарал, Нұра аудандары қазақтарының тілінен дерек жинаудан басталды. 1944 жылы Ж.Досқараевтың қорғаған кандидаттық, 1948 жылы С.Аманжоловтың докторлық диссертациясы қазақ диалектологиясының ғылым ретінде дүниеге келуінің басы болды. Қазір **қазақ диалектологиясы** тіл білімінің дербес саласына айналды.

## Тағы қараныз:
* Диалектизм
* Диалектография
* Диалект
* Диалог
* Лексика
* Сөйленіс
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Грамматика
Санат:Лексика
Диамагнетик

**Диамагнетик**– магниттік алғырлығы теріс шама болатын (10-6-10-5) зат.  Д-ке инерттік газдар, N2, H2, Sі, P, Bі, Zn, Cu, Au, Ag, т.б. көптеген элементтер, сондай-ақ, органик. және органик. емес қосылыстар жатады.
Санат:Магнетизм
Диамагниттік

**Диамагниттік**, диамагнетизм (грек. dіa – күш сызықтарының ажырауын көрсететін қосымша және магнетизм), диамагниттік – кейбір заттың сыртқы магниттеуші өріске қарсы бағытта магниттелу қасиеті. Д. тек магниттік моменті жоқ атомы бар денелерде байқалады.

Санат:Физика
Диаметр

thumb|Радиус (r) и диаметр (d) окружности
**Диаметр** ( — поперечник) — тұйық фигуралардың диаметрі, оның ең үлкен хордасы, яғни шеңбердің орталығы арқылы өтетін хорда.
Кейінірек диаметр ұғымы метрикалық кеңістіктегі нысандарға да қолданылатын болды. Осы кеңістікте диаметр деп оның кез келген екі элементінің арасы қашықтығының дәл жоғарғы шегін айтады.
Мысалы графтың диаметрі — оның бір бірінен ең алыс орналасқан төбелерінің ара қашықтығы.

**Диаметр**  ( грекше – көлденеңі) – шеңбердің немесе дөңгелектің ортасынанан өтетін хорда. Яғни, диаметрі ең ұзын хора болып есептеледі. Шеңбердің ортасынан өтетін хордда көп болғандықтан диаметрі де соншалықты көп болады.Диаметрінің ұзынддығы да (D), ке»де қысқаша күйде диаметр дейді. Диаметр ұзындығы екі радиустың ұзындығының қосындысына тең. Шеңбердің хордасына перпендикуляр диаметр хорданы тең екі бөлікке бөледі.

## Дереккөздер
Математика әлемі

## Дереккөздер


Санат:Метрикалық геометрия
Санат:Шеңберлер
Диатез

thumb|200px
**Диатез** ( – бейімділік) - организмнің әдеттегі тітіркендіргіштерге реакциясы немесе әйтеуір бір ауруға
бейімділік, организмнің тұқым қуалағыштық
немесе жүре пайда болған ерекшеліктеріне
байланысты реакция туғызу кабілетінің
бір формасы. Негізінен жас нәрестелерде
байқалады.

Ең көп таралған түрі экссудативті - катар диатез. Мұнда зат алмасуы бұзылады,
адам организмі кейбір тағамдарды (көбінесе
сүт, жұмыртқа, құлпынай, цитрустар, бал,
шоколад) қабылдамауы. Соның салдарынан
тізе мен қастық үстіңгі жағында сары дақтар
пайда болады, бет терісі қызарып түлейді,
бастық шашы қалың жері қайызғақтанады.
Мұндай балалар тұмауратады, коньюнктивит,
отитпен ауырады, олардың дәреті жиі бұзылады, организмдерінде судың жиналып қалуы
байқалады. Тері (экзема, нейродермит, қышыма) тыныс алу органдарының (бронхит,
демікпе) ауруларына бейім болады; балалар
инфекциясы ауыр өтеді және ұзаққа созылады. Диатез әдетте 3—5 жасқа келгенде бәсеңдейді немесе толық жойылып кетеді. Диатезді
емдеу тек қана дәрігердің бақылауымен
жүргізілуге тиіс. Ата-ананың өз бетінше ем
қолдана салуьі әсіресе дәрі-дәрмектерді
пайдалануы әдетте балалық жағдайының
нашарлауына әкеп соғады. Дәрігер әдетте
диатез тудыратын кейбір тағамдарға қарсы
диета белгілейді.

Тері қабынып суланған кезде дәрі-дәрмектер
қосылған ванна, ал нейродермиттер кезінде —
пасталар мен мазьдар (барлық жағдайда да
дәрігердің белгілеуі бойынша) қолданады.
Аурудың алдын алу үшін екіқабат әйелдер
мен бала емізіп жүрген аналардың диатез
тудыратын тағамдарды барынша шектеулері,
ішпеулері (немесе пайдалануды азайтуы)
қажет. Сондай-ақ 3 жасқа дейінгі балаларға
да мұндай тағамдарды берудің қажеті жоқ;
кейбір балаларға тамақты бөлек дайындауға
тура келеді. Аллергия деген мақаланы қараңыз. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Диацетилен

**Диацетилен** (сонымен қатар **бутадиин** деп те аталады) —  формуласы C4H2 болатын органикалық қосылыс. Бұл екі үштік байланысы бар ең қарапайым қосылыс. Ол полииндер тізбегіндегі бірінші қосылыс болып табылады, теориялық тұрғыдан қызықты, бірақ практикалық мәні аз. Оның қасиеттері ацетиленге ұқсайды.

## Қайда кездеседі
Диацетилен Титан атмосферасынан және протопланеталық тұмандық CRL 618 нүктесінен оның сипаттамалық тербелмелі спектрі арқылы анықталған. Ол ацетилен мен этинилді радикал (C2H) арасындағы реакция нәтижесінде пайда болады деп ұсынылады; радикал ацетилен фотолизге ұшыраған кезде түзіледі. Бұл радикал ацетилендегі үштік байланысқа шабуыл жасап, төмен температурада да тиімді түрде реакцияға түседі. Диацетилен Айда да кездеседі.

## Дайындау
Бұл қосылыс 1,4-дихлор-2-бутиннің дегалогендеу арқылы калий гидроксиді (спирттік ортада) көмегімен ~70°C-та дайындалуы мүмкін:
:Cl−CH2−C≡C−CH2−Cl + 2 KOH → H−C≡C−C≡C−H + 2 KCl + 2 H2O

Бис(триметилсилил)өқорғалған туындысы Хей қосылуы арқылы (триметилсилил)ацетилен-нен дайындалуы мүмкін:
:2 (CH3)3Si−C≡C−H → (CH3)3Si−C≡C−C≡C−Si(CH3) + H2

## Дереккөздер
Санат:Газдар
Дивиденд

**Дивиденд** () – акционерлерге акциясының құны мен мөлшеріне сәйкес акционерлік қоғам пайдасынан жыл сайын төленетін табыс.
Дивиденд құнын ационерлер жиналысы шешеді. Дивидендтер көбінесе жылына бір рет беріледі. Дивиденд төленуі жобаның капитализациясын азайтады. Қаржылық жылдың аяғына дейін төленетін аралық дивиденд деп аталады. Жыл соңындағы дивидендтер финалдық дивидендтер деп аталады. Көбінесе дивидендтер ақшалай төленеді.
**Маңызды даталар**
**Жариялау датасы**- директорлар кеңесі дивидендтер көлемін жариялайтын күн.
**Реестр жабылу күні**- Дивидендтерді алуға мүмкіндігі бар адамдар тізімін жасау күні
**Эксдевидендттік күн** - белгілі бір күннен кейін дивидендедтерді алуға мүмкіндік жоқ дата 
**Төлеу датасы**- бұл күні дивидендтер төленеді.

## Экономикада
Акционерлік қоғам пайдасының жыл сайын түрлі салықтарды төлегеннен, өндірісті кеңейтуге, резервтерді толықтыруға, облигациялар бойынша пайыздарды және
директорларға сыйақыны аударғаннан кейін акционерлер арасында үлестірілетін бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Дивизион

**Дивизион** () — 
*1) Ракеталық әскер мен артиллериялық және қазіргі заманғы армияның негізгі атыс және тактикалық бөлімшелері. Дивизион әскери бөлім (полк т.б.) құрамына енеді немесе өз алдына дербесте (бас командованиенің резервінде) болуы мүмкін. Ракеталық әскер мен артиллерия дивизионның әдеттегі құрамы 2-4 атыс батареясынан, басқару және жабдықтау бөлімшелерінен тұрады. 
*2) Флотта дивизион деп кемелік бригадалардың құрамына енетін 3-4 рангілі біртекті кемелердін тактнкалық құрамаларын атайды.

## Дивизиондық артиллерия
Дивизия командиріне тікелей бағынышты артиллериялық бөлімдер мен бөлімшелер. Өздігінен жүретін және тіркелетін зеңбіректермен (минаатарлар), реактивтік артиллерияның ұрыс машиналарымен, танкатқыш зеңбіректермен және танкіге қарсы басқарылатын ракеталармен каруланған. Дивизияның негізгі топтастығының мүддесінде атыс тапсырмаларын орындауға және негізгі бағыттардагы мотоатқыштық, танк полктарын (бригадаларын) күшейтуге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дивизия

**Дивизия** () — көптегeн мемлекеттердің қарулы күштері түрлерінің негізгі тактикалық бірлестігі. Дивизия Ресейде және Францияда 18 ғасырдың басында пайда болыл, 19 ғасырда көптеген мемлекеттерде түпкілікті орнады. Қарулы Күштер түрлеріне және әскер түрі ұйымдастырылуына, қарулануына байланысты Дивизия **жаяу әскер, атқыштар, мотоатқыштар, моторланған, механикалық, артиллериялық, танктік, атты [[әскер]], әуе, әуе-десанттық, [[десант]]-шабуылдаушы, әуе шабуылына қарсы қорғаныс, [[танк]]тік** т.б. түрлерге бөлінеді. Ірі құрылымдар құрамында (армия, қанат, эскадра және т.б.), ал кей жағдайларда жеке дара ұрыс қимыддарын жүргізу үшін тағайындалады. Дивизия жаңа түрлерінің калыптасуы қарулы күштер мен әскердін жана түрлерінің пайда болуына және әскери техниканың дамуына негізделеді.

## Дивизиялық артиллерия тобы
Қарсыластын тактикалық ядролық құралдарымен және артиллериясымен күресу үшін, оның резервтерін, радиоэлектрондық құралдарын және басқару пункттерін жою үшін, дивизия іс-әрекетінің негізгі бағытындағы полк артиллериялық тогітарының атысын күшейтуге арналған топ. Әдетте, дивизиялық артиллерия тобына бір немесе әр түрлі калибрлі бірнеше артиллериялық дивизион кіреді.

## Дивизиялық біріккен қойма
Материалдық құралдардың әр түрінен, заттық мүліктерді жөндеу шеберханасынан, далалық дивизиялық моншадан және күзет бөлімшесінен тұратын дивизияның тылдық жылжымалы мекемесі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұфтах Диаров

**Мұфтах Диаров** (9 тамыз 1933 жылы туған, Атырау облысы, Махамбет ауданы, Махамбет ауылы - 17.3.2021) – геология-минералогия ғылымының докторы (1972), профессор (1979), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003). Қазақ тау-кен металлургия институтын (1955, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Индер (Дендер) геологиялық барлау экспедициясында геолог, партия бастығы, бас геолог (1955–64), Қазақ мұнай барлау ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1964–78), Мұнай және табиғи тұздар химиясы институтында директордың орынбасары, директор, лаборатория меңгерушісі (1978–92), Қазақстан Ғылым Академиясы Батыс бөлімшесінің академик-хатшысының орынбасары (1992–97) қызметтерін атқарған. 1997 жылдан «Атырау–Ғылым» АҚ-ның вице-президенті. Негізгі ғылыми еңбектері Каспий ойпатындағы бор, борлы калий тұздары кендерін іздеу, барлау мәселелеріне арналған. Диаров Дендер күмбезі өңіріндегі ірі-ірі элювийлі борат кендерін, аса ірі Сәтимола борат кенін ашушылардың бірі. Оның зерттеулері негізінде Орталық Каспий калийлі-борлы аймағы жіктелді.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.on.kz/on/community/258/blogpost/3639/ 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Диаспора

**Диаспора** ( - шашыраңқы) - әлеуметтік ғылымдарда ұлттық ата-жұрты болып табылатын елден тысқары өмір сүретін халықтың бір бөлігі. 

Диаспора ұлттық шығарып жіберу, геноцид қаупі және т.б. факторлар әсерімен пайда болады.

Диаспора күштеп көшірудің, геноцид қатерінің, экономикалық және географиялық факторлардың әсері салдарынан пайда болды. Диаспора термині алгаш рет еврейлердің Палестинадан тысқары жерлерде тұруына қатысты, әсіресе, оларды б.з.б VI гасырдың басында Вавилон патшасы Навиходоносар ӀӀ-шінің, одан соң б.з Ӏ-ӀӀ ғасырларда римдіктердің қудалауына байланысты қоныс аударуынан кейін қолданыла бастаган. Кейінірек диаспора термині басқа этностық қауымдастықтар мен діни қауымдастықтар|діни қауымдастықтарға да қатысты қолданылатын болды. Диаспора өзі тұрып жатқан елде аз этностық топ болып табылады да, әрдайым өзінің тегі шыққан елмен рухани және шаруашылық байланыста болуға тырысады.

*Диаспоралардың *'бес түрі*' анықталган, олар мына жағдайлардың нәтижесінде қалыптасады:* 
# туған жерінде қудалауға ұшырап, күш қолданылуы салдарынан туған мәжбүрлік (еврей, армян, ирланд, ресей, қазақ, т.б.); 
# отарлық көші-қон салдары (британ, неміс, португал, испан, орыс); 
# еңбек миграциясы (қытай, итальян, үнді және т.б.); 
# кәсіби (бизнес, сауда), миграция (жапон, қытай, ливия және т.б.); 
# "мәдени" миграция (латынамерикандық, үнділік, қытай).

Бүгінгі таңда 40 мемлекетте 5 миллионға жуық қазақ диаспорасы тұрып жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Диаспоралар
Санат:Эмиграция
Диктофон

**Диктофон**(лат. dіcto – сөйлеймін, оқимын және ...фон) – сөзді дыбыс тасығышқа (магниттік таспаға) жазып алатын және оны қайта жаңғыртатын құрылғы. **Диктофон** магнитофон негізінде жасалған. Бұл тек қана адам дауысына арналған құрал. Көбінесе сұхбат жанрында пайдаланылады. Кей жағдайларда репортажға да қолданылады.
thumb
Репортаж кезінде диктофонмен жұмыс істеу үшін журналистің шеберлігі, ептілігі қажет. Өйткені, аудиторияның назары мен сөйлеушінің сөзін немесе қажетті дыбыстық детальдарды үйлестіре алу қажеттігі туады. Диктофонның магнитофоннан бір ерекшелігі - жазылған дыбысты қағазға түсіру үшін баяулату немесе тоқтату тетіктері бар. Яғни, фономашинисткаларға ыңғайлы етіп жасалған. Қазіргі кезде көлемі, сапасы, құны жағынан жаңартылған көптеген түрлері өндіріске енгізілуде. Диктофондармен жұмыс жасау журналист еңбегін ғылыми ұйымдастыруға көмек етеді. Журналист жұмысына жеңілдік бо-лады. Әрі фактілердің, деректердің бұрмаланбауына мүмкіндік жасалады. Бірақ кейбір, талаптарды орындау қажет: асықпай сөйлеу, сөздер мен сөйлемдерді, кейбір күрделі тіркестерді анықтап айту, ретіне қарай қайталап айту, тіпті болмаса әріптермен айту қажет. **Диктофон** еріннен бірқалыпты деңгейде ұсталуы керек.

## Тағы қараңыз
* Микрофон
## Дереккөздер</span>


Санат:Дыбыс жазу аппараттары
Динамика

**Динамика** ( – күш) – механиканың түсірілген күш әсерінен материалдық денелердің қозғалысын зерттейтін бөлімі. Динамиканың негізі – механиканың Ньютон заңдары. Классикалық механиканың бөлімі.

## Релятивистік динамика

Релятивистік динамика - механиканың, жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына жақын, дененің қозғалысын оқып- зерттейтін бөлімі.

## Кедейшілік динамикасы

Кедейшілік динамикасы - кедейшілік деңгейінің уақыт мерзімінде өзгеруі.

## Қоғамның динамикасы

Қоғамның динамикасы - үлкен әлеуметтік топтарды қамтитын және қоғамның әлеуметтік құрылымында немесе әлеуметтік жүйесінде бейнеленетін әртүрлі өзгерістер, айналулар, ауысулар, үрдістер және т.б.

## Әлеуметтік институттардың динамикасы

Әлеуметтік институттардың динамикасы - 
* а) туу сәтінен жоғалу сәтіне дейінгі институттың өмірлік циклы; 
* б) кемелденген институттың қызмет атқаруы, яғни анық және жасырын функциялардың орындалуы, дисфункциялардың пайда болуы және оларды жою; 
* в) институттың эволюциясы - тарихи мерзімдегі түрлер мен мазмұндардың өзгеруі, жаңа функциялардың пайда болуы және ескілердің жоғалуы.

## Музыкада
Музыкалық шығармадағы үннің күші мен қаттылығының әр түрлі деңгейі. Динамиканың түрлері италиялықтар тілінде белгіленеді. Дауыс күшінің бірте-бірте өрлеуі, бірте-бірте әлсіреуі - динамикаға акценттің түрлері де жатады.

## Тағы қараңыз

* Гидродинамика
* Газ динамикасы
* Термодинамика
* Аэродинамика
* Статика

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері