open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Василий Васильевич Антонов

**Василий Васильевич Антонов ** (29.7.1923, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Лобанов ауылы — 11.6.1984, Алматы), жазушы, аудармашы.

Ұлы Отан соғысына қатысқан. ҚазМУ-ді бітірген (1951).

Алғашқы сатиралық әңгімелер жинағы “Шіркін, көпшілік-ай” деген атпен 1961 жылы жарық көрді. “Егер тірі қалсаңдар” (1961), “Таныс әйел” (1964), “Адассаң, артыңа зер сал”, “Ладоганың арғы жағында” (екеуі де 1966), “Соңғы сұрақ” (1967), “Тырналар” (1983) повестерінде Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жауынгерлік ерлік, тылдағы қажырлы еңбек, Отанға деген сүйіспеншілік суреттеледі, адамгершілік, бауырластық идеялары өзек болады. Ж.Тілековтің “Жоңғар даласында”, Ө.Қанахиннің “Дәмелі”, Ж.Босақовтың “Дүрбелең” романдарын орыс тіліне аударған.

2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
* Вот публика! Рассказы. А., ҚМКӨБ, 1961; 
* Если останетесь живы. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1962; 
* Знакомая женщина. Повесть А., «Жазушы», 1964; 
* Оглядись, если заблудился. Повесть. А., «Жазушы», 1966; 
* За Ладогой. Повесть. А., «Жазушы», 1966; 
* Последний вопрос. Повесть. А., «Жазушы», 1967; 
* Журавли. Повесть. Рассказы. А., «Жазушы», 1983.

## Дереккөздер


Санат:29 шілдеде туғандар
Санат:Айыртау ауданында туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:11 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Валентин Иосифович Антощенко-Оленев

**Антощенко-Оленев Валентин Иосифович ** (18.6.1900, Украинаның қазіргі Полтава облысы Зеньков ауданы — 11.6.1984, Алматы) суретші. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1965). 

1926 — 28 ж. Мәскеудегі жоғарғы тех. көркемсурет шеберханасында оқыған. 1928 ж. Қазақстанға келіп газет-журналдар (“Советская степь”, “Еңбекші қазақ”, “Жаршы” мен “Әйел теңдігі”) редакцияларында жұмыс істеді. 

А.-О-ның тарихи тақырыпқа жасалған “Әкелеріміздің жастық шағы” (1958), “Қамығу” (1959), “Бостандық және өлім” (1962) графикалары, “І.Жансүгіров” (1958), “П.Пикассо”, “О.Ренуар” (1962), “Ы.Жақаев” (1965), “А.-Х.Ярмухамедов” (1983) психол. портреттері және замандастар өмірінен алынған романтик. сипаттағы “Жарқырайды жаңа құрылыс оттары” (1960), “Мазар” (1964), “Қонаққа бару” (1964) атты линогравюр. шығармалары бар. Осы заманғы шығыс тақырыбына бірнеше топтама еңбектерін (“Хиуа”, 1965; “Ақындар”, 1969) арнаған.

## Дереккөздер


Санат:1900 жылы туғандар
Санат:Зеньков ауданында туғандар

Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері
Антракт

**Антракт ** (франц. entr Аacte — әрекет аралығы) 
1) Спектакль актісі немесе цирк, концерт бөлімі аралығындағы үзіліс. Антракт кезінде сахналық жиһаздарды ауыстырып қояды, әрі орындаушылар мен көрермендер тыныстап дем алады. 
2) Опера, балет т.б. өнер туындыларының бөлімі аралығында орындалатын музыкалық пьеса. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Антракноз

**Антрахноз ** — өсімдіктің саңырауқұлақтан пайда болатын ауруы. Ол өсімдіктің жапырағы мен гүл бүршіктерінде, жемісі мен сабағында қоңыр түсті, айналасы қызғылт немесе қара дақтар түрінде пайда болады. Соның негізінде өсімдік қарайып, қурайды. А. дәнді-дақылдарды, жеміс-жидектерді, бақша дақылдарын т.б. зақымдайды. Ауруды болдырмау шараларына жерді дұрыс жырту, ауруға төзімді сорттарын шығару, ауру өсімдіктерді жинап алып өртеу және инсектицидтермен дәрілеу т.б. жатады..

Санат:Өсімдік аурулары
Антрепренер

**Антрепренер ** (франц. entrepreneyr — иеленуші, кәсіп иесі) — жеке меншік театр иесі, жеке театр труппасын ұйымдастырып басқаратын жетекші. Антрепренерді Англияда менеджер, Италияда импрессарио, ал АҚШ-та продюссер деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Антропогендік жүйе

‎
## Антропогендік жүйе
**Антропогендік жүйе ** (кезең), антропоген — қ. Төрттік жүйе, төрттік кезең.

Антропоген, антропогендік жүйе - геологияда ұзақтығы 700 мың млн жылға жуық кайнозойдың қазіргі ең соңғы (төрттік) жүйесі (кезеңі). Плейстоцен және голоцен деп бөлінеді. Плейстоценде жоғары ендіктерде климаттың бірнеше рет суынуы мен жылынуының ауысымдары материктік мұз басу мен мұз- дықсыз атыраптарда ылғалды климаттың тұрақтануымен жалғасты. Бұл кездегі ең маңызды окиға — Жер бетінде адам пайда болды.

## Антропогендік аккумуляция
адамның қарекетінің салдарынан жер бедерінің үйінділерден және шайындылардан тұратын (корғандар, үйінділер, бөгеттер, қазындылар және тағы да басқалары) аккумуляциялық пішіндерінің түзілуі.

## Антропогендік бедер
адамның шаруашылық карекетінің әсерінен пайда болған немесе едәуір өзгерген бедер пішіндерінің жиынтығы. Бедердің антропогендік өзгеруі жерді мелиорациялау (террасалау, беткейлерді белестеу, суару және коріздеу торларын жасау) кезінде, құрылыстар (үйінділер, дамбалар, ойық- тар, каналдар) салған кезде, бұзылған ландшафтыларды қалпына келтіргенде қалыптасады.

## Антропогендік жүктеме
табиғи ортаның кейбір құрамдастарына (жер бедеріне, топыраққа, өсімдікке, жануарлар дүниесіне және тағы да басқалары) немесе тұтастай ландшафтыға тікелей және жанама антропогеңдік-техникалық әсерлердің дәрежесі.

## Антропогендік құрамдастар
адамның өндірістік және өндірістік емес қарекеттерінің ер түрлі "іздері" мен нысандары - ер текті құрылыстар мен плантациялар.

## Антропогендік ландшафт
адамның мақсатты қарекеті салдарынан, сондай-ақ табиғи ландшафтыны әдейілемей өзгертуі барысыңда пайда болған географиялық ландшафт.

## Антропогендік топырақтар
адамның қарекетінің нәтижесінде түзілген топырақтар. Мысалы, ауыл шаруашылығы жерлерінің, көшетханалар мен жылыжайлардың өте құнарлы топырақтары.

## Антропогендік факторлар
табиғаттың кейбір құрамдастары мен табиғи кешендеріне адамның әр түрлі қарекетінің әсерінен туындайтын факторлар.

## Антропогендік экожүйелер
Aдам өзгерткен немесе адам қолдан жасаған мәдени экожүйелер.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

* International Union for Quaternary Research (INQUA)
* Welcome to the XVIII INQUA-Congress! 

Санат:География және геодезия
Антропологиялық типтер

**Антропологиялық типтер ** — адамдардың екінші, үшінші дәрежелі морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктеріне, белгілі бір географиялық орталыққа таралу деңгейіне қарай жіктелуі. Өзара морфол. және тарихи жақындықтары бар топтар аймақтық көлемде қосылып, 2-қатардағы кіші раса тобын құрайды. Бұлардың антропол. бірлігі 1-қатардағы раса тобын құрайды. Адам баласы антропол. бөлініс бойынша үш үлкен расадан тұрады: монғолоид, еуропеоид және негроид. Бұлардың әрқайсысы бірнеше кіші нәсілдерге бөлінеді. Мыс., монголоидтар Орталық Азия өңірлеріндегілері — Орта Азия (өкілдерінің бірі — моңғолдар) және Байқал (өкілдері буряттар, тувалықтар) топтары болып ажыратылады. Сонымен қатар екі үлкен раса қосындысынан пайда болған кіші топтары да бірнеше А.т-ге бөлінеді. Солардың біріне көне еуропеоид пен ертедегі монғолоидтардың бірнеше ғасырлар бойы өзара араласуынан пайда болған метистік оңтүстік сібір — тұраноид расасы жатады. Оның өзі үш аумақтық А. т-ге немесе варианттарға жіктеледі: қазақстандық, тянь-шаньдық және алтай-саяндық. Негізгі өкілдері: қазақ, қырғыз, хақастар. Бұл А.т. арасындағы айырмашылықтар: қазақстандық типте осы метистік топтарды басқаларымен өзара салыстырғанда еуропеоидтық белгілері басым келеді, ал хақастарда керісінше монғолоид белгілері басым. Қырғыздар болса осы екі метистік топтың аралығына жатады. Былайша айтқанда, үшеуінің қайсысы болса да моңғолоидтық пен еуропеоидтық нәсілдер аралығындағы метистік А. т. өкілдері болып қала береді. Сөйтіп, А. т. — жүйедегі ең кішкентай ұсақ топтың құрылымы. Мұндай А. т-ге кейде бір немесе екі-үш этник. топтың өкілдері кіреді. А. т. сипаттамаларының негізінде гуманитарлық қауымдастық топтарының ортақ белгілері емес, морфол. ұқсастықтар заңдылықтары жатыр.

Санат:Нәсілдер
Антипротон

**Антипротон **  — протонға қатысты антибөлшек. А. мен протонның массасы мен спині бірдей, ал электр және бариондық заряды, магниттік моменті абсолют шамалары жағынан тең де, таңбалары жағынан қарама-қарсы болады. А-ды алғаш 1955 ж. америкалық физиктер О.Чемберлен, Э.Сегре, К.Виганд және Т.Ипсилантис тәжірибе жүзінде протондық үдеткіште (ең жоғ. энергиясы 6,3 Гэв) алды. А. зат ядросындағы протондармен және нейтрондармен соқтығысқанда аннигиляттанады. А. аннигиляттану нәтижесінде орта шамамен 4 — 5 м-мезон пайда болады. Қазіргі үдеткіштерде А-ның аса өткір шоғы алынады.

## Антипротон
Протон қарағанда қарсы бөлшек. Терiс электр заряды болады және терiс барион саны, қалған қасиеттер протонның қасиеттерiмен дәл келедi. Берклиге протондардың Калифорниялық университетiнде үдеткiште 1955 жылда тұңғыш рет ашылған. Нәтижелер Physтың журналында жариялаған. Rev.[1 ], өздiң жұмысы физика бойынша нобелдiк сыйлықты оның авторларына 1959 жылдар бойы әкелдi.
Қарсы протондар болды ендi биiк ықтималдығы бар нуклондардың энергетикалық соқтығысуларында дүниеге келе алады. Қарсы протондар дәл қазiр протон үшiн көп еселi алып қолданады - қарсы протон коллайдеровтары. Бұдан басқа, қарсы протондар ғарыштық сәулелерде де байқалады.

## Протондар мен қарсы протондардың әсерлесуi
Протондармен және қарсы протондардың арасындағы кулонның тартуы, негiзiнен, олардың сабақтас күйi, ұқсас позитрониюдың бiлiмiне алып келуге алар едi. Болғанша көп жылдық зерттеулер, бұл сабақтас күйдiң болудың сенiмдi айғақтары неткенмен алайда, жоқ. Пекиндегi BES-тың коллаборациясын 2009 жылда да қалай протонның сабақтас күйi және (бетте толықтықты қара) қарсы протонның әсер ету болғанын түсiндiрiп жата алған мәлiметтер көрсеттi. Болғанша бұл нәтижелер ғылыми бiрлестiктермен талқылануға жалғастырады.
Кез келген басқа қарсы бөлшек, қарсы протон қалай аннигиляциялай алады. Эксперименталдi зерттеулер энергетика протондар және қарсы протондардың аннигиляциясы 4-5 пи-мезон бiлiммен жүретiнiн көрсетедi. Протонның аннигиляциясы және қарсы протонның ықтималдығының биiк энергияларында төмендетедi, және бұл процесстiң қимасы протоны бар протонның соқтығысуын процесстiң қимасына, Померанчуктiң теоремасы бар келiсiмiнде жақындатылады.
Қарсы протон осылай аннигиляциялайды

Санат:Антизаттар
Санат:Қарапайым бөлшектер
Санат:Бариондар
Санат:1955 жыл
Төтенше жағдай

right|240px|
**Төтенше жағдай** — мемлекетке төнген түрлі қауіпке байланысты елбасы немесе парламент жариялайтын уақытша режим. Ол табиғат апаты, соғыс қаупі, техногендік апат, халық ішіндегі толқу, т.б. жағдайларда жарияланады.

Төтенше жағдай адамдардың қаза табуына әкеліп соққан немесе әкеліп соғуы мүмкін, олардың денсаулығына, қоршаған ортаға және шаруашылық жүргізуші объектілерге нұқсан келтірген немесе келтіруі мүмкін, халықты едәуір дәрежеде материалдық шығындарға ұшыратып, тіршілік жағдайын бұзған немесе бұзуы мүмкін авария, зілзала немесе апат салдарынан белгілі бір аумақта туындаған жағдай.

Пайда болу себептеріне қарай табиғи сипаттағы және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларға бөлінеді.

Таралу аумағына және келтірген нұқсанның көлеміне қарай объектілік, жергілікті, өңірлік және жаһандық төтенше жағдайлар болып бөлінеді.

## Табиғи сипаттағы төтенше жағдай
Табиғи сипаттағы төтенше жағдай — дүлей зілзала (жер сілкінуі, сел, көшкін, су тасқыны және басқалар), табиғи өрт, індеттер мен малдың жұқпалы аурулары, ауылшаруашылық өсімдіктерінің және ормандардың кеселдері мен зиянкестері арқылы зақымдануын туғызатын төтенше жағдайлар Рихтер шкаласымен есептелінеді.

## Техногендік сипаттағы төтенше жағдай
Техногендік сипаттағы төтенше жағдай — өнеркәсіп, көлік авариялары және басқа да авариялар, өрт (жарылыс), күшті әсер ететін улы, радиоактивті және биологиялық жағынан қауіпті заттарды тарататын (тарату қаупі бар) авария, үйлер мен ғимараттардың кенеттен қирауы, бөгендердің бұзылуы, тіршілікті қамтамасыз ететін электр-энергетика және коммуникация жүйелеріндегі, тазарту құрылыстарындағы авария туғызған төтенше жағдай.

## Заңға әсері
Төтенше жағдай кезінде азаматтардың құқықтары мен бостандықтары саналы түрде шектеледі, бейбіт кездегі заңдар күшін тоқтатып, төтенше заңдар шығарылады. Төтенше жағдай жариялай отырып мемлекет басшысы өзіне көптеген абсолютті өкілдіктер алады. Түрлі мемлекеттік органдар өз қызметтерін өзгертеді. Олар жаңа заңдық кеңістікте қатаң тәртіпке бағына отырып қызмет жасауға мәжбүр болады. Төтенше жағдай жариялау уақыты, мерзімі, сол кездегі билікке берілетін өкілеттіктер дәрежесі ел Конституциясында анықталады.

thumb|right|220px|2024 жылғы тасқын, Қазақстан

## Мысалдары
* Қазақстандағы су тасқыны (2024)‎
* 2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары
* Қазақстандағы COVID-19 пандемиясы

## Тағы қараңыз
* Авария
* Қауіпсіздік
* Биологиялық апат
* Экологиялық апат

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Төтенше жағдай не үшін жарияланады және ол адамдарға қандай құқықтар береді және міндеттер жүктейді

Санат:Қауіпсіздік
Санат:Азаматтық қорғаныс
Ант су ішу

**Ант су ішу ** — қазақ халқының дәстүрлі құқықтық мәдениетінде қалыптасқан, билер соты іс қарағанда пайдаланған рәсім. Билер сотына тартылған куәгер жауап берер алдында су ішіп, “өтірік”, “жалған” айтпауға ант берген. А. с. і. арқылы жауап беру, негізінен әйелдерге, малайларға, “сенімнен шыққан” адамдарға міндетті деп таныған. Ел арасында А. с. і. рәсімі бір-біріне уәде бергенде, серт еткенде де жиі қолданылған. Берген сөзін, антын орындамаған жағдайда “Ант ұрсын”, “Ант атсын” деп қарғаған.

Санат:Ант пен серт
Анттар

**Анттар ** (грек. Antaі) — тайпа атауы. 6-7 ғ-дағы Византия жазбаларында сақталған. А. туралы негізгі деректер 6-7 ғ. жазушылардың еңбектерінде (Прокопий, Йордан, Агафий, Менандр, Феофилакт т.б.) кездеседі. Днестр мен Днепр арасындағы орманды жерлерді, Днепрдің шығ. жағын мекендеген. Олар егіншілікпен, отырықшы мал ш-мен, қолөнермен айналысқан. Темір өндіру, қыш құмыра жасау, сүйек, тас өңдеу, зергерлік, тоқымашылық өнерін білген. Ауылдық қауымдастық, құл иелену өріс алған. А. 385 ж. гот королі Винитарды (Витимир) жеңді. 6 ғ-дан бастап өздеріне туыстас склавиналармен бірге Византияның Балқандағы жерлеріне шапқыншылық жасайды. 550 — 551 ж. соғыс кезінде А-дың жартысы — склавиндер Балқанда қалып қойды. А. атауы 7 ғ-дан бастап жазба естеліктерде кездеспейді.

Санат:Көне славяндар
Антуан Андре

thumb|right|163px|Антуан Андре
**Антуан  (Antoіne) Андре** (31.1.1858, Лимож, — 9.10.1943, Пулиген), француз режиссері, актер, театртанушы. Париждегі Бостандық театрын ұйымдастырып (1887), оның көркемдік жағын басқарды. А. сахна өнерінде актерлер ойынының өзара үйлесімін, ансамбль принципін жүзеге асырды. Қоғамдық мәселені қозғайтын пьесаларды франц. театрының репертуарына енгізе отырып, көркемдік дәрежесі төмен ортақол драматургиялық шығармаларға қарсы күресті. Ол Л.Н. Толстойдың “Қараңғылық патшалығы” (1888), Г.Ибсеннің “Елестері” мен “Жабайы үйрегін” (1890 — 91) және Г.Гауптманның “Тоқымашыларын” (1893) театр сахнасында қойып, шетел драматургиясының озық үлгілерін кеңінен насихаттап отырды. 1896 — 1906 ж. өзі ұйымдастырған Антуан театрын, 1906 — 14 ж. Одеон театрын басқарды. 1914 ж-дан кейін А. театрдан қол үзіп, кино өнері және театр сынымен шұғылданды. А-ның дүниежүзі театрына әсері мол болды. Оның Бостандық театры мәнерінде Берлинде Отто Брамның Бостандық сахнасы, Лондонда — Тәуелсіз театр дүниеге келді. А. тәжірибелері орыс театр реформаторлары К.Станиславский мен В.Немирович-Данченко үшін де маңызды болды. А-ның труппадағы амплуасы ансамбльдік принципін қазақ режиссерлері Р.Сейтметов, Ж.Хаджиевтер өз жұмыстарында пайдалануға тырысты. 
## Дереккөздер

Санат:Француз режиссерлері  
Санат:Франция актерлері
Санат:1858 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Франция тұлғалары
Антропометрия

**Антропометрия ** — адамның дене мүшелерін өлшеу арқылы оның дене құрылысына тән дене құрылысы, пропорциясы, физикалық дамуы, денсаулық жағдайы, эргономика үшін қолданылады. Антропометрия  тәсілінің негізін алғаш француз антропологтары (19 ғ.) қалаған. Антропометрия  өлшеу сандық  бағалар арқылы жүргізіледі. Этник. антропологияда тірі адамның бас, бет, дене салмағы, бойы т.б. түрлі өлшемдер бойынша анықталады. Сонымен қатар бассүйек, қаңқа сүйектерге, көз, шаш, тері түстеріне де сипаттау жұмыстары жүргізіледі. Сөйтіп, А-лық материалдарға жан-жақты статистик. сипаттамалар беріледі. А-ның қолдану салалары өте көп: адамға киім тігу, аяқ киімдерін, өндіріс станоктарын, жиһаздардың түрлерін т.б. адам денесіне ыңғайлы етіп жасау кезінде антропометриялық деректер ескеріледі. Криминалистикада антропометриялық деректер ДНҚ, саусақ ізі, бет биометриясы кең пайдаланылады.thumb|600px|center|Еркек тұлғаның антропометриялық  мiнездемелерi

#### Өлшем түрлері:

# Бойын өлшеу - баланың физикалық дамуын бағалауға, эндокринді патология кезінде көрініс табатын ергежейлік немесе гигантивизмді анықтуға мүмкіндік береді.
# Дене массасын өлшеу - салмақтың жетіспеушілігі немесе артық салмақты анықтауға, жүктілікті, ісінуді бақылауға, дәрілік препараттардың дозасын ақытауға мүмкіндік береді.
# Бас және кеуде шеңберін анықтау - неврологиялық және пульмонологиялық науқастарды тексеру кезінде баланың физикалық дамуын бағалау үшін қажет.
# Іштің шеңберін анықтау – жүкті әйелдерді,  құрсақ қуысындағы ісінуді (асцит) бақылау кезінде қажет.
# Спирометрия – өкпенің өмірлік қабілетін анықтау. Ол физикалық дамуды бағалау үшін пульмонологиялық тәжірибеде жүзеге асырылады.
# Динамометрия - бұлшықет күшін өлшеу. Ол физикалық дамуды бағалау үшін неврологиялық тәжірибеде жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Антропология
Санат:Антропометрия
Борис Владимирович Анненков

нобай|оңға
**Анненков Борис Владимирович ** (1889, Киев губерниясы. — 25.8.1927, Семей) — Сібір казак әскерінің атаманы. Шыққан тегі — дворян. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 

1918 — 20 ж. Кеңес өкіметіне қарсы ақ казактарды бастап соғыс жүргізді. 

1918 ж. Анненков тың құрама дивизиясы (10 мыңға жуық адам) Қазақстанның солтүстік., орталық аудандары мен Ертіс бойында, ал 1919 жылдың қаңтарынан Жетісуда әскери-соғыс диктатурасын орнатты. Жүріп өткен жерлерін қанға бояды. Қазақ ауылдарын, орыс селоларын қырғынға ұшыратты. Бесіктегі нәрестелерді найзаға ілді. Қарсыластарын атып-шауып, “Азап вагондарында” қинап, пароход пешіне жақты (өскемендік Я.Ушанов т.б.). Анненковшылдар Омбы мұражайынан тонап алған қанішер казак атаманы Ермак туының астында соғысты. 

1919 жылдың соңында Колчак Анненковты Жетісудағы ақтар армиясының қолбасшысы етіп тағайындады. 

1920 жылғы сәуірде Қытайға өтті. 

1926 ж. ұсталып, әскери трибуналдың үкімімен азамат соғысы жылдарындағы бейбіт халыққа жасаған қиянаты үшін атылды.

## Дереккөздер


Санат:Ресей генералдары
Санат:Казактар
Санат:1889 жылы туғандар
Санат:1927 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Әнуар Садат

**Мухаммад Анвар ас-Садаат** (; 25 желтоқсан 1918—6 қазан 1981) — Мысыр Араб Республикасының президенті (15.10.1970 — 6.10.1981), маршал (мушир; 1973).

25 желтоқсан 1918 жылы Каирдың сотүстік маңайындағы Мит-Абуль-Ком қалашығында көпбалалы шаруа отбасында туған. Әкесі - Мухаммада ас-Садат әскери госпиталда хатшы болған. Медреседе Құран үйреніп, орта мектепті Каирда бітірді.

1938 жылы - Әскери колледжін бітіргеннен кейін Египет әскеріне  қызмет етуге кетті. Сол жерде "Исаба" жасырын ұйымына кіріп, оның шараларына  белсене қатысты.

1942 жылы әскерден шығарылып, түрмеге отырды. 1944 жылы түрмеден қашып, 1946-48 жылдары қайтадан отырған.

1952 ж. Маусым төңкерісін жасаған "Ерікті офицерлер" құпия ұйымының мүшесі. Төңкерістен кейін елде өкімет билігін қолына алған Революциялық  советінің мүшесі. 

1957 ж. Египет Ұлттық жиналысының вице-председателі болып сайланады және бұқаралық саяси ұғым - Ұлттық одақтың (кейіннен Араб социалисттік одағы болып қайта құрылған) Бас  секретары  қызметіне тағайындалды. 

1960-64 жылдары  БАР Ұлттық жиналысының төрағасы болды. 

1964 ж.  науырызда елде жаңауақытша конституция қабылданғаннан кейін Ұлттық жиналыстың  төрағасы болып қайта сайланды. 
Садат Анвар 1964-68 және 1969-70 жылдары  БАР вице-президенті.

1970 ж. 13 қарашадан (Абдель Насер Гамаль  қайтыс болғаннан кейін)  Египет президенті.

[thumb|left|200px|Анвар Садат [АҚШ президенті Джимми Картермен]]
Израильмен соғысқанда СССРды аз көмек көрсеткен деп кінәләп, Садат 1972 жылы Кеңес Одағының әскери кеңесшілерін елден шығарып жіберді. 1976 жылы өз жағынан "Достық туралы шартты" денонсация жасады (бұзды).  Сонымен бірге АҚШ-пен жақындасып, қарым қатынасын нығайтып, нәтижесінде Египет - Таяу Шығыстағы америкадық әскери көмегін алатын елдерінің  санына кірді.

1978 жылдың қыркүйегінде Кэмп-Дэвидтағы саммитте (Джимми Катрердің төрағалығында) Садат пен Израильдің премьер-министрі Менахем Бегин бейбітшілік келісім шартқа және Синай  түбегін Египетке қайта оралу туралы қол қойды. Осы әрекеті үшін Садат пен Менахем Бегин Нобель Бейбітшілік сыйлығын алды.

1981 ж. 6 қазанда әскери парадта Садат міндеде отырған жеріне бомба лақтырылып, снайпер оғынан  Анвар ас-Садат қайтыс болады.

Садаттың мұрагері - Хосни Мубарак болды. 2011 жылдың 11 ақпанына дейін елді басқарды.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* 

Санат:Мысыр президенттері
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:1981 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығының иегерлері
Дмитрий Николаевич Анучин

**Анучин Дмитрий Николаевич** (27.8.1843, Санкт-Петербург — 4.6.1923, Мәскеу) — орыс антропологы, этнограф, археолог және географ. Ресей ғылым академиясының, Қазан ун-тінің, Лондон антропол. ин-тының құрметті мүшесі. 1875 жылдан Мәскеу археол. қоғамының жұмысына араласты. Мәскеу ун-тінің профессоры (1891), Ресей ғылым академиясының академигі (1896). 1880 ж. Мәскеу ун-тінің жанында тұңғыш құрылған антропология кафедрасын, 1885 жылдан өмірінің соңына дейін геогр. кафедрасын басқарды. Жаратылыстану, антропология және этногр. әуесқойлар қоғамының президенті болды. А-нің ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты — этник. антропол. мен адамдардың шығу тегін зерттеуге арналған. Оның зерттеулері түркі халықтарының, оның ішінде қазақ антропологиясының дамуына ықпал етті. Оның адам бас сүйегінің аномалиясы (1880), Ресейдегі еркектердің көбеюінің геогр. таралуы (1889) туралы зерттеулері ғыл. құндылығын жоғалтпаған. А. — геоморфол., гидрол. және ел тану саласында көптеген еңбектер жазды. А-нің тарихи еңбектерінің ішінде бастысы — “Ермаққа дейінгі Сібірді зерттеудің тарихы туралы” (1890) кітабы.
## Дереккөздер


Санат:Ресей антропологтары
Санат:Ресей саяхатшылары
Санат:Ресей географтары
Санат:Ресей этнографтары
Санат:Ресей археологтары
Санат:1843 жылы туғандар
Санат:1923 жылы қайтыс болғандар
Санат:Профессорлар
Ануша Абул-Мұзаффар Мұхаммед

**Ануша Абул-Мұзаффар Мұхаммед ** (т.ө.-ж.б.) — Хиуа ханы (1663 — 1687). Әбілғазы ханның мұрагері. Әкесінің саясатын жалғастырып, хан билігін күшейтуге ұмтылды. Бұхарға жорық жасап Самарқанды басып алды. Оның тұрғындары А-ны өзінің ханы деп жариялады. Бірақ Бұхар әскерлері хиуалықтарды Гиждуван түбінде талқандап, А. Самарқанды тастап шығуға мәжбүр болды. Ол Ресей мемл-мен сауда және диплом. қатынас орнату жөнінде 1668 ж. Алексей патшаға хат жолдады. 1675 — 76 ж. Ануша хан стратег. және шаруашылық мәні бар құрылыстар салғызды. Жаңа Қияттың іргесін көтеріп, Ярмыш каналын қаздырды. 1681 ж. Хиуа алқабындағы Шахабад каналын тарттырып, онда қамал орнатты. А-ның шапқыншылықтарын тойтара алмаған Бұхар ханы олардың ішіне іріткі салып, ақыры өз ұлы Еренге өлтіртеді. 

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Билеушілер
Санат:Өзбекстан тұлғалары
Авария

**Апат** - технологиялық үдерістің бұзылуы, механизмдердің, жабдықтар мен ғимараттардың бұзылуы. Апаттық ғимараттар бойынша зерттеу жұмыстарын апаттық ғимараттардың техникалық жағдайын зерттейтін тұрақты жұмыс атқару облыстық комиссиясы жүргізеді. Аталған комиссияның зерттеу жұмыстарының қорытындысы бойынша шешімді облыстық төтенше жағдайлардың алдын алу және жою жөніндегі комиссия төрағасы қабылдайды. Қауіпті өндірістік объектілердегі апаттардың себептерін тексеру тәртібін «Қауіпті өндірістік объектілердегі өнеркәсіптік қауіпсіздік туралы» ҚР 2002 ж. 3 сәуір күнгі Заңына сәйкес өнеркәсіптік саласындағы өкілетті мемлекеттік орган мүдделі орталық атқарушы органдармен бірлесіп өздерінің құзыреті шегінде белгілейді.

Санат:Қауіпсіздік
Аншлюс

**Аншлюс ** (немісше  — қосып алу) — Германияның өз құрамына Австрияны күштеп қосып алуын білдіретін термин. 30-ж. Гитлер мен Зейсс-Инкварт басқарған австриялық ұлтшыл-социалистер Австрияны Германияның құрамына қосып алуға тыйым салатын Версаль және Сен-Жермен бейбіт келісім шарттарына (1919) қарсы дайындықтар жүргізді. 1937 жылы Гитлер Италия диктаторы Муссолинидің келісімін алып, Австрияны жедел түрде басып алу туралы шешім қабылдады. 1938 жылы 12 наурызда Германия Австрия территориясына әскер кіргізіп, Аншлюсты жүзеге асырды. Австрия рейхтың құрамына кіретін “герман мемлекеті” деп жарияланды. Англия, Франция және АҚШ герман басқыншылығына ешқандай қарсылық білдірместен Аншлюсты мойындап, өздерінің Венадағы дипломат. өкілдіктерін кері шақырып алды. Австрияның тәуелсіздігі 1945 жылы сәуірде, Екінші Дүниежүзілік соғыс барысында азат етілген соң қалпына келтіріліп, Аншлюсқа тыйым салатын Мемлекеттік келісім шарт (1955) арқылы заңдастырылды.

## Дереккөздер


Санат:Аустрия тарихы
Анықталмаған интеграл

**Анықталмаған интеграл** - f(x) функциясының а

Санат:Интегралдар
Санат:Математикалық талдау

zh-yue:積分
Анықталмаған теңдеу

**Анықталмаған теңдеу ** — құрамында белгісіздер саны бірден артық болатын теңдеу. Ал белгісіздер саны теңдеулер санынан артық болып келетін теңдеулер жүйесі. А. т-лер жүйесі деп аталады. Әдетте А. т. мен А. т-лер жүйесінің шешімдері шексіз көп болады. “А. т.” термині сандар теориясында А. т-дің белгілі бір шарттарды қанағаттандыратын шешімдерін табу қажет болған кезде қолданылады (бұл орайда А. т-дің тек бүтін немесе рационал сандар болатын шешімдері ізделінеді). Мұндай шешімдер диофант теңдеулері теориясында зерттеледі.

Санат:Алгебра
Анықтамадағы шеңбер

**Анықтамадағы шеңбер** , логикада — анықтама ережесінің сақталмауынан туатын қисындық қателік. Ереже бойынша анықтама айналмалы болмауы керек, яғни анықталушы ұғымды өзі арқылы анықтауға болмайды. А. ш-дің айқын көрінісі — тавтология (грек. tauto+logos). Ол — анықталушы ұғымды дәлме-дәл өзі арқылы анықтау. Мыс., “Ұстаз — ол ұстаздық ететін адам”.

Санат:Логика
Аңғару

thumb|right|250px|"Сен жаны бар дене емессің, сен денесі бар жансың."
**Аңғару** () — әлдене туралы зерделі болу күйі. Нақтырақ айтсақ, аңғару дегеніміз оқиғаларды тікелей білу және түйсіну, сезіну, ұғу қабілеті. Басқаша айтсақ, ол ақпараттар іс-әрекетті бағыттауға тіке қолданылған кездегі субъекттің ақпараттарға назар аудару күйі. Бұл ұғым зерденің синонимі ретінде, немесе зерденің негізгі қасиеті ретінде қолданылуы мүмкін, мысалы, зерде дегеніміз адам санасының әлденені аңғару күйі.

Санадағы әлденені аңғару күйі тәжірибеге байланысты болады, яғни аңғаруда бейнеленген құрылым тәжірибе құрылымын бейнелейді. Дегенмен аңғарудың ең маңызды және ерекше түрі Мендік аңғару болып, ол адамның өз кісілігі мен даралығы туралы зерделік тәжірибесі болып, сана философиясында қарастырылады.

Адам өз ниетіне сай санасы мен іс-әрекеті үйлесімді болу үшін, түрлі ішкі-сыртқы феномендердің мәні мен себеп-салдар байланысын санада дұрыс бейнелеп қана қоймай, оларды бейнелегенін аңғарып, олардың мағынасын ұғуға тиіс. Аңғару процессі тек сезімдік түйсіну деңгейімен шектелмейді, ол пайымдау жүйесінде ұғынылып, ақыл арқылы түсінуге ұласады.
## Дереккөздер

Санат:Таным
Санат:Зерде
Санат:Психикалық процестер
Санат:Эпистемология
Санат:Философия
Аңкөс

**Аңкөс ** — аңдардың әдіс-айласын, сыры мен сипатын терең ажырата білетін және оларды шебер аулай білетін адам. А. адам аңның түріне және жылдың төрт мезгіліне сәйкес аң аулауға таяқ, тор, түтін, тұзақ, қақпан, садақ, мылтық сияқты құрал-жабдықтарды және ат пен итті өте ұтымды пайдаланады. А. тек құрал-жабдықтарды дәл таңдап пайдаланумен, аңның түсі мен сипатын білумен шектелмейді. Ол әрбір аңның тіршілік ету, өсіп-өрбу жолдарынан, аңдардың күндізгі және түнгі өріс-мекенін, олардың немен қоректенетінін, тіпті құмалағына қарап аш-тоқтығын айыра алады. А. сондай-ақ күн райын болжағыш, жер бедерін аңғарғыш келеді.

Санат:Аңшылық
Аңқа

**Аңқа ** — иран аңыздары бойынша Қап тауында жүретін алып құс. Оның екінші түрі — самұрық. Қазақ пен алтай халықтары ертегілерінде оған теңдестіріліп айтылатын ертегі құстар: қартлан, көкжөре, құмай.

Санат:Аңыздардағы құстар
Аңшы

**Аңшы ** — аң аулауды кәсіп еткен саятшы адам. Оны құсбегі, бапкер деп те атайды. Қазақ аңшылыққа: “Бүркітші үстіңді бүтіндейді, қыбыңды қандырады, қақпаншы қарныңды тойғызады, тұзақшы аш қалдырмайды...” деп тіршіліктің бір тұтқасы ретінде қараған. Кейде аңға көңіл көтеру үшін де шығады. Ит жүгіртіп, құс салу серілік салтанат деп саналған. Қазақ ішіндегі Аңшылар қолданған құралы, істеген амалына қарай былайша жіктеледі: 
# Саятшы — аңға мезгілімен қан сонарда саят құратын қазақтың дәстүрлі аңшысы. Қыран бүркіт, жүйрік ат, ұшқыр тазы баптап, түзу мылтық, бұзау тіс қамшы, сойылмен қатар т.б саятшы жабдықтары пайдаланады . 
# Мерген — садақпен, мылтықпен аң атады. Аю, қасқыр, бұғы, марал, арқар, елік, таутеке, қарақұйрық т.б. аң алады. 
# Қақпаншы — аңды қақпанмен аулайды. Түлкі, қасқыр, суыр секілді аңдардың ініне, жүретін жолына қақпан құрады. 
# Моршы — түлкі, күзен секілді аңдардың ініне түтін салып, іннен шыға қашқанда ұстайды.

## Дереккөздер

Санат:Аңшылық
Аңшы иттер

**Аңшы иттер ** — терісі мен еті үшін ауланатын жануарларды ұстауға баулынған ит тұқымдары. Оларға: тазы, иір құйрық аңшы иттер, іншіл иттер т. б. жатады. 

Тазылар аңды қуып жүріп ұстайды. Олар сағатына 90 км шапшаңдықпен жүгіреді. Тазыларды қоян мен түлкіге, ұсақ тұяқтыларға, кейде қасқырға да салады. Кейде ұсақ құстарды қалың шөп, бұта арасынан үркітіп, аңшыға жәрдем береді. Итті ауланатын аң-құсқа қарай таңдап алған жөн. Оны күшік кезінен үйретіп, баулу керек. 

Иттің бабы, күйі, сезгіштігі жоғалмау үшін ашық алаңға, бос жерлерге серуен жасаған абзал. Ересек итті тәулігіне екі рет, ал күшікті 2 айға дейін 5-6 рет тамақтандыру қажет. Аңшы иттерді таңдап алу үшін шығу тегі белгілі, шежіре куәлігі бар ит тұқымы ұсынылады. 
## Дереккөздер


Санат:Иттер
Санат:Аңшылық
Аңыздық дақыл

**Аңыздық дақыл ** — жазда және күзде негізгі дақылды жинап ала салысымен орнына сол жылы егіліп, өнім беретін дақыл. Ол қосымша өнім алу және топырақ құнарлылығын арттыру мақсатына сай егіледі. Ең тиімді А. д-дар қатарына жүгері, судан шөбі және жаздық рапс жатады. Оларды негізгі дақыл ретінде ерте жинап алынатын күздік бидай, қара бидай, арпа, асбұршақ сияқты дақылдар аңызына егеді. Сондай-ақ А. д-дар есебінде тары, қарақұмық, күнбағыс, асбұршақ пен сиыржоңышқа да егіледі. А. д-дарды себерде аудандастырылған сорттардың өнгіштігі ескеріледі және өсу қарқыны жоғары тұқымдары пайдаланылады. Топырақ дайындау мен себу жұмыстарының барынша қысқа мерзімде жүргізілуі қажет етіледі. Қазақстанда А. д-ды өсіруге Алматы, Жамбыл, Оңт. Қазақстан және Қызылорда облысының табиғаты аса қолайлы.

Санат:Дәнді дақылдар
Апа

**Апа ** — туыстық қарым-қатынасты білдіретін ұғым. Ағайынды немесе туысы жағынан жақын, жасы үлкен әйел өзінен кішілерге апа болады. Кей жерлерде апаны әпке немесе тәте деп атайды. Қазақстанның көптеген жерлерінде туған шешесін де апа дей береді. Себебі, ата-әжесінің көзі тірісінде бала өз әкесін аға, анасын апа деп, үлкендерді ізет тұтқан.

## Дереккөздер


Санат:Әйел
Санат:Отбасы
Апай

**Апай ** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша Орта жүздегі Арғын (Тарақты) тайпасынан таратылады. Ұраны — Жауқашар, таңбасы — үш тісті тарақ. А-дан — Орыс — Қошқар — Қазыбек, Байназар тарайды.

Санат:Орта жүз
Санат:Қазақ рулары
Апеннин таулары

**Апеннин таулары** — Италиядағы Апеннин түбегінің жерін алып жатқан тау сілемі.

Солтүстік-батысында Альпімен жалғасады, оңт-шығысында Калабрия тауына дейін созылған. Ұзындығы Калабрия тауын қоса есептегенде Массина бұғазына дейін 1100 км. Шығыс беткейлері жадағай, батысы тік келеді. Ең биік тауы — Корно (2914 м). Апеннин таулары  альпілік қатпарлану кезінде қалыптасқан, негізінен құмтас, саз және әктастан түзілген. Жер бедерінің қалыптасуына жанартаулық әрекеттер көп әсер еткен. Сөнбеген жанартаулар қатарына: Везувийді (1844 ж. атқылады) жатқызуға болады. Күшті жер сілкіну, тектоникалық қозғалыстар да қайталанып тұрады. Құрылыс материалдары, әшекей тастар, мәрмәр, қоңыр көмір, боксит кендері өндіріледі, минералды бұлақтар көптеп кездеседі. Қоңыр топырақты төменгі белдеулерде зәйтүн және жүзім ағаштары, биіктік тауларында мәңгі жасыл өсімдіктер, емендер, Жерорта теңізі қарағайы, альпілік белдемде жапырақты ормандар, құзды беткейлерде гарига өседі. Жері қоңыр топырақты.

## Дереккөздер

Санат:Италия таулары
Апеннин түбегі

**Апеннин түбегі** ( – Итальян түбегі; сонымен қатар *Penisola appenninica*) — Жерорта теңізінің орта бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 1100 км-ге созылып жатқан Оңтүстік Еуропадағы ірі түбектердің бірі. 

## Жер бедері
Ауданы 149 мың км², ені 130-300 км. Орталық Еуропадан Альпі тауы арқылы бөлінеді. Батысында Тиррен, шығысында Адриат, оңтүстігінде Ион теңіздерімен қоршалған. Жағасы көп тілімделген. Жер бедері таулы. Түбектегі тауларды Апеннин таулары және франциялық, италиялық Ривер бөледі. Апеннин түбегінің көпшілігі, кайнозойлық қатпарлану кезінде қалыптасқан жанартаулық аймақ. Кен байлықтарынан: қоңыр көмір, газ және аллюминий кентастары өндіріледі. 

## Климаты
Климаты – субтропиктік жерортатеңіздік. Қыс айларының орташа температурасы 12°C, жазда орташа температура 28°С. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 500 мм-ден 1500 мм-ге дейін жетеді. 

Ірі өзендері – Тибр, Арно, ірі көлдері – Траимек, Больсен. Таулы аудандарда етті-жүнді бағыттағы мал өсіріледі, жағалау маңында дәнді дақылдар, жүзім егіледі. Ірі қалалары — Неаполь, Рим, Ливорно, Флоренция. Апеннин түбегінде Италия, Ватикан, Сан-Марино, мемлекеттері орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Еуропа түбектері
Санат:Жерорта теңізі
Санат:Италия географиясы
Апертура

**Апертура** (лат. apertura — санылау) 1. Электронды сәулелік аспапта (ЭСА) Апертура-қабылдағыш ЭСА-тың (мысалы, кинескоптың) экранының немесе таратушы ЭСА-тың нысанасының жазықтығындағы электрондық сәуленің көлденең қимасы.

2. Радиотехникада беттік антенналардың радиотолқынды тарата алатын немесе қабылдай алатын беттік жазықтығы (ашасы).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Геометриялық оптика
Аподейктика

**Аподейктика ** (грек. apodektіkos — сенімді), логикада — дау-талассыз дәлелденетін, мейлінше нанымды, айқын білімді білдіретін термин. Аристотель А. деп ақиқаттылығы мен жалғандығы дедуктивті (қ. Дедуктивтік теория) тәсілмен тұжырымдалған дәлелдемені айтады. Аристотельше силлогизмнің өзі А-лық білім құралы. Пікір айтуда А. терминімен қатар, мағынасы тұрғысынан қарайлас аподиктика (қажеттілік) ұғымы кездеседі. Формальды логикада пайымдаулардың модалдылығына қарай олар проблемалық, ассерторлық және аподиктикалық болып бөледі. А-лық пайымдауда нәрсе мен оның қасиеті арасындағы заңды байланыс көрсетіледі. А-лық пайымдауды білдіру үшін “қажетті”, “болуы тиіс”, “міндетті түрде” т. с. с. сөздер қолданылады. Кейде мұндай сөздер жасырын тұруы да мүмкін. Мысалы: “Су 1000 температурада қайнайды”.

Санат:Логика
Апостол

[thumb|370px|12 апостол [Леонардо да Винчи көркемсуреті *«[[Жасырын кеш (Леонардо да Винчи)|Жасырын кеште]]»*]]
**Апостол ** (; *apostolos* — елші, уәкіл) — христиандықтың алғашқы кезеңдерінде бір қауымнан екінші қауымға жаяу жүріп жетіп, дін уағыздаған әулиелер. Олар осылайша христиан қауымының аумағын кеңейтті. Апостолдар бір-біріне және ұжымдарға әр түрлі діни сенім-наным мәселелері мен ішкі жұмыстар туралы үндеу хаттар жіберу арқылы өзара қарым-қатынас жасап тұрған. Інжілдің құрамына енетін бірсыпыра уағыздарға осы үндеухаттар негіз болған сияқты. Кейінірек Жаңа өсиеттің (Інжіл) түзілуіне байланысты шіркеу рәсімі А. атын Мәсіхтің — Иса Мәсіхтің 12 шәкіртіне ғана тән деп бекітті. Айса мен оның шәкірттері қызметі туралы қасиетті жазбаларда айтылатын бұл 12 әулие мыналар: Әндір, Барталмай, Жохан, Яһуда Исқариот, Матай, Петір, Шимон, Тадей, Філіп, Тома, Әлпейұлы Жақып пен Зейбедейұлы Жақып.

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:Христиан әулиелері
Апофиза

**Апофиза** (грек, *apophysis* — өскін) — магмалық (интрузиялық) таужыныстардан түратын негізгі шоғырдың осы шоғырды кіріктіруші таужыныстар өңіріне қарай желі тектес жарықтар бойымен шашақтала енетін тектестері.

**Апофиза** () — жердің терең қабаттарындағы балқыған магма қысымымен көгеріліп, пайда болған жыныс массивінің қоршаған тау жыныстарына желі тәрізді еніп, тарамдалуы..

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Физика
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Санат:Химия
Аппақ ишан сәулет кешені

**Аппақ ишан сәулет кешені ** – Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет ескерткіші. Қазақстанның жалпыұлттық қасиетті нысандар тізбесі қатарында.

## Орналасқан жері
Бәйдібек ауданы, Шаян ауылының батыс шеті.

## Кезеңі
XIX ғасыр.

## Тарихи деректер
Кешен үш ғимараттан тұрады: медресе, мешіт және дәрісхана (ханака). Мешіт ғимаратының жанында тұрған мұнара сақталмады. Кешеннің көлемді және жоспарлық композициясынң өңір бойынша тікелей аналогы жоқ.
Жалпы алғанда, медресе мен мешіт дәстүрлі Оңтүстік Қазақстан типологиялық сәулет схемаларын ескере отырып салынған. 1840 жылы Қасым-ишан мешіт-медресесін Бұхар сәулетшілерінің жобасы бойынша салды.
Мешіт өз атауын мешіттің алғашқы имамының құрметіне алды.
Қазан төңкерісінен кейін мешіт 1928 жылға дейін жұмыс істеді. Одан әрі ғимараттарда қоймалар, түрлі мекемелер және тіпті тұрғын үй-жайлар орналасқан.
Тек 1983 жылы ғана Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Қаулысымен кешен аумағы Аппақ ишан мұражайы болып қайта құрылды.
2000 жылдан бастап "Қазқайтажаңғырту" РМК Түркістан филиалының мамандары Өмірсерік Ахметовтің жобасы бойынша мешіт-медресені қайта жаңғыртумен айналысты. 2000 жылы кешеннің орталық қақпасы Аппақ ишанның тікелей ұрпақтарының қаражатына қайта салынды.
Бұл нысан аймақтың өзіндік және қызықты тарихи-мәдени нысандарының бірі болып табылады.

Аппақ Ишан медресесі діни оқу орыны ретінде 1927 жылға дейін, Қазақстанда ірі байларды конфискациялауға дейін өмір сүреді. 1926 жылы мешітте діни мектеппен қатар тұңғыш рет қазақ бастауыш мектебі ашылған. Мектептер 1933 жылы бастауыш, 1934 жылы жеті жылдық, 1937 жылдан орта мектепке айналып, кейін жаңа жайға көшіріледі. Ал, мешіт-медіресе Шаян ауылындағы тарихи жәдігер ретінде бүгінгі күнге жетті. 

## Кешен сипаты
Табанының аумағы 6,7 м х 6,6 м, ішкі көлемі 3,5х3,5 м, биіктігі 6 м. Қабырғаларының ішкі жағына әлемнің төрт жағына бағытталған тайыздау қуыс жасалған. Құрылысты күмбезбен жапқан. Аппақ ишан күмбезі пішімі жағынан Қазақстанның оңтүстігіне тән діни құрылыстарға жатады.  Күмбездің ішінде екі сағана бар. Оның бірі – Шаян ауылындағы мешіт-медресені салдырған Аппақ ишандікі, екіншісі — осы Аппақ ишан күмбезін салған шебердікі.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы сәулеті
Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Аппалач тау жүйесі

**Аппалач тау жүйесі ** — Солтүстік Американың оңт.-шығысында 2600 км-ге созыла орналасқан таулар. Ол бір-біріне пераллель орналасқан жоталардың, аңғарлардың, үстірттердің және таулы үстірттердің күрделі жүйесін құрайды. Ені 300-500 км., ең биік жері — Митчелл тауы (2037 м). Тау жүйесінің оңт.-шығысы мен солт. бөлігі кристалды жыныстардан (гнейс, кристалды тақтатас, кварцит) тұрады. Палеозойдың бас кезіндегі қатпарлану нәтижесінде көтерілген. А. т. ж-нің жалғасы Аппалачтың солтүстік-шығысындағы Ньюфауленд аралын алып жатыр. Таудың оңтүстік-батыс бөлігі палеозойдың соңғы кезеңіндегі шөгінді жыныстардың (әктас, құмтас, сазды тақтатас) қатпарлануы нәтижесінде пайда болған. Солт. Аппалачтың жер бедері таулы-үстіртті келеді, Оңт. Аппалачтың жер бедері күрделілігімен, ауа райының қолайлылығымен, жалпақ жапырақты ормандарымен ерекшеленеді. А. т. ж-нің қойнауы тас көмір мен жанғыш газға, темірге, мыс, күміс, кобальт кендеріне бай. Аппалачтың солт-нде климаты қоңыржай, оңт-нде субтропиктік. Дегенмен Атлант мұхитының ықпалымен біршама қолайлы ауа райы қалыптасады. Қаңтар айының орташа темп-сы (солтүстігінде) 12&nbsp;°C-дан +8°С-ға (оңтүстігінде) дейін, ал шілдеде 18-26°С-ға дейін өзгереді. Жылдық жауын-шашын мөлш. 1000-2300 мм. Жаз айлары ылғалды, бұлтты және жаңбырлы келеді. Өзендердің суы мол, су-электр стансаларын салуға қолайлы, әсіресе, Пидмонт үстіртінен өткен өзендер “сарқырамалар сызығын” құрайды. Теннеси өзенінде 40-қа жуық СЭС салынған. А. т. ж-нде Фанди, Грейт-Смоки-Маунтинс, Мамонт үңгірі, Шенандоа тәрізді бірнеше ұлттық саяжайлар орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:АҚШ таулары
Аппликата

right|thumb|150px
**Аппликатой**- үш өлшемді кеңістіктегі нүктенің үшінші декарт координатасы.
## Дереккөздер


Санат:Координаттар жүйесі
Ара (журнал)

**Ара** — сатиралық журнал. 1956 ж. наурыздан айына бір рет, 0,75 баспа табақ көлемімен шыға бастады. Алғашқы шығарушылары — Ғ. Мүсірепов, А. Тоқмағанбетов, Қ. Жармағанбетов. “А.” қоғам өміріндегі кемшіліктерді, шаруашылық салаларындағы қырсыздықтар мен жауапсыздықтарды, адам бойындағы жағымсыз қылықтарды батыл әшкереледі. 1995 жылдан бастап журнал А3 қалыптағы 4 беттік газет болып шығып тұрды. 1998 жылы шығуын тоқтатты. 
Санат:қазақстан журналдары
Санат:1956 жылы пайда болғандар
Санат:1998 жылы таратылғандар
Араағайындық

**Араағайындық** , бітімгершілік — бейбітшілік орнатуға, өзара жанжалды басуға ықпал ету, бітімге шақыру. А. дәстүрлі қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан ұғым. Көршілес екі ру арасында жер дауы, жесір дауы өршіп, қантөгіс қақтығысқа ұласар сәтте үшінші, бейтарап рудың беделді өкілдері басу айтқан: “Алтау ала болса ауыздағы кетеді, Төртеу түгел болса — төбедегі келеді” деген халықтық қағидаға жүгініп, А. жасауды, сол арқылы елдің бүтіндігін, жердің тұтастығын сақтауды парыз санаған. Қазіргі кезде А. нышандары бейбітшілік орнату, мемл-тер арасындағы ынтымақтастықты сақтау жолындағы азаматтық қозғалыстардың іс-әрекеттерінде айқын көрініс тапқан. Жалпы демокр. бағыттағы үрдістермен қатар таза кәсіби сипаттағы қозғалыстар (мыс., “Ғалымдар — бейбітшілік үшін”, “Дәрігерлер — бейбітшілік үшін”, “Генералдар — бейбітшілік үшін” т.б.) бар. А. нышандары азаматтық мойынсұнбау актілері мен жекелеген тұлғалар, әлеум. топтар тарапынан өткізілетін акциялар кезінде де ұшырасуы мүмкін. Теор. тұрғыдан А. пацифистік қозғалыс идеясында идеол. пішім ретінде негізделді. 19 ғ-дың соңында АҚШ-та, Англияда соғыс атаулыны, елдер мен халықтар арасындағы қарулы қақтығыс, жанжалдардың кез келген түрін адамгершілік аңсарға жат, тұрпайы құбылыс санайтын идея ретінде пайда болған бұл қозғалыс ауқымды халықар. демокр. күшке айналып, әлемнің көптеген елінің ішкі, сыртқы саясатына елеулі ықпал етіп отыр. Нақты мемл-тер өкілдері — мемл. қайраткерлері бейбітшілік пен татулық, ізгілік ұйытқысы ретінде А-ты сыртқы саясаттағы қызметінің басты міндеттерінің біріне балайды. Мыс., 1991 ж. 21-23 қыркүйекте ҚР Президенті Н. Назарбаев РФ Президенті Б. Ельцинмен бірге Әзірбайжан, Армения елдеріне барып, Таулы Қарабақ жанжалына А. болды. Соның нәтижесінде 4 жыл бойы соғысып, текке қан төккен екі ел ымыраға келіп, ел басшылары — А. Мүтәлибов пен Л. Тер-Петросян тұңғыш рет Железноводск қаласында (1991 ж. 23 қыркүйек) келіссөз үстеліне отырып, бірлескен мазмұндамаға қолдарын қойды.

## Тағы қараңыз
* Бітімгершілік
 

Санат:Қазақстан мәдениеті
Араб ата кесенесі

**Араб ата кесенесі ** — 977–978 ж.ш. Өзбекстан Респ. Самарқан облысы Тим макхаласында салынған. “Самани әулеті ғасыры” деп аталатын кезеңнің озық сәулет өнері ескерткіштері. А. А. к. П әрпі түрінде салынған. Кірер жақ беті кесененің басқа қабырғаларынан көтеріңкі келген. Өне бойы жазулармен әсемделген. Жан-жағы жапырақ тәріздес, жүрек іспетті өрнектермен көмкерілген. Күмбезге дейін екі қатарлы өру тәсілі қолданылған. Негізгі қабырғада үш күректі арка орналасқан. Екі жанындағы арка арнайы ашылып тұрған сияқты әсер қалдырады. Оның үстіне жалғыз арка орналасып, күмбезге жалғасқан арка бойына өрнектер салынған. Ескерткіш үлгісі Бұхарадағы Самани әулеті кесенесінің үшкір күмбезді, күйдірілген қышпен қаптау, бұрыштарына бағана орнату, кішігірім кірпіштермен тігінен не жатқызып өру тәсілдерімен әшекейлеу өнеріне ұқсас. А. А.к-не ұқсастық тек Орта Азияда емес, Қазақстан жеріндегі Айша бибі, Жошы хан сияқты ескерткішерінен де байқалады. Әдеб.: Пугаченкова Г.А., Ремпель Л.И., Очерки искусства Средней Азии, М., 1982.

Санат:Өзбекстандағы әлемдік мұра
Санат:Өзбекстан сәулеті
Арабия теңізі

**Арабия теңізі ** (, , , , , , , , ) — Үнді мұхитының солтүстік жағында Еуразия құрлығына сұғына еніп жатқан теңіз. Солтүстігінде Дживани, барысында Харун мүйістерімен, оңтүстігінде Адду топ аралымен, шығысында Лаккадив түбегімен шектеледі. Пәкістан, Үндістан, Иран, Оман, Йемен мемлекеттерінің шекараларымен астасқан.

## Гидрографиясы
Аумағы 4592 мың км2, орташа тереңдігі 3160 м, көлемі 14513 м3. Жағалаулары көбіне жазық, аз тілімденген. Ірі шығанақтары: Камбей, Кач, Масира, Саукира, Куриа-Муриа т.б. Ең үлкен аралдары: Сокатра, Масира, Абд-әл-Кури т.б. Теңізге құятын ірі өзендері: Инд, Нармада, Тапти, Махи, Дашт т.б. Теңіздің тереңдігі ортасына қарай арта түседі. Ең терең жері — Уитли шұңғымасы (5803 м). Ірі порттары: Бомбей (Үндістан), Карачи (Пәкістан), Окха (Үндістан), Аден (Йемен) т.б. 

## Климаты
Арабия теңізі жылы теңіздер қатарына жатады, өйткені ол бірін-бірі кезек алмастыратын үш климаттық белдеуде (тропиктік, субэкваторлық, экваторлық) орналасқан әрі муссон желдерінің өтінде жатыр. Қысқы муссондар солтүстік-шығыстан Арабия түбегінің жағалауымен және солтүстіктен теңіздің шығыс бөлігіне қарай соғады. Қаңтар айының орташа температурасы 200-2600С шамасында, шілде айының орташа температурасы 3000С. Жылдық жауын-шашынның мөлш. солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай (100-2000 мм) көбейеді. Теңіз суының тұздылығы Арабия және Үндістан жағалауында 35,5‰, солтүстік бөлігінде 36,5‰ болады. Теңіз бетінің булану мөлшері жоғары (2000 мм). 

## Теңіз байлығы, сауда қатынасы
Теңіз тіршілік дүниесіне өте бай. Онда дюгань, акула, сарданелла, майшабақ, тунец, семсер балық, рифті балық т.б. кездеседі. Арабия теңізінің әлемдік тауар айналымында, әсіресе жағалауында орналасқан мемлекеттердің сауда қатынасында атқаратын маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Арабия теңізі
Арабия шөлі

**Арабия шөлі ** —  Ніл өзені мен Қызыл теңіз арасын алып жатқан, Сахара шөлінің солт.-шығысындағы құмды алқап. Ол Мысыр Араб Республикасы жерінде орналасқан. Жер қыртысының негізін ежелгі кристалды, шөгінді тау жыныстары құраған. Жер бедері қиыршық құм, әктастардан құралған үстірттерден тұрады. Тек солт.-батысында ғана ежелгі кристалды іргетас жер бетіне шығып жатыр (Этбай жотасы). Ең биік жері — Гебел-Шаиб шыңы (2187 м). Батыс бөлігін қатты тілімделген, құрғақ өзен аңғарлары жүйесінен тұратын биік үстірт басқан. А.ш. минералды қазба байлықтарға мейлінше бай. Ертеде бұл өңірде алтын және бағалы тастармен қатар Мысыр пирамидалары мен мүсіндеріне керекті гранит, әктас өндірілген. Қызыл т. жағалауында мұнай, қалайы, фосфорит және әр түрлі құрылыс материалдары өндіріледі. Климаты  ыстық және құрғақ, толығымен тропикалық белдеуде орналасқан. Жазда ауаның орташа температурасы солтүстігінде 280С, оңтүстігінде 320С. Қыс айларында ауаның орташа температурасы біршама төмен, қаңтарда солтүстігінде 120С, оңтүстігінде 200С. Жауын-шашынның мөлш. 55 мм-ге дейін түседі, кей жылдары ол тіпті болмайды. Ніл өзеніне құятын бірнеше өзен арналары бар (Хоф, Хелуан т.б.). Өсімдіктерден: жыңғыл, сикимора, құрма пальмасы және пальма дум өседі. Жануарлар дүниесінен: антилопаның бірнеше түрі, шибөрі, қорқау түлкі, қаблан; құстардан: шөл қарғасы; бауырымен жорғалаушылардан: кесіртке, жылан, тасбақа кездеседі. Халқы негізінен шұратты жерлерде шоғырланған, тек кейбір тайпалар ғана шөлде көшіп жүреді. Ең байырғы және аса ірі шұраттар Ніл аңғары бойында орналасқан. Бұл жер егіншілік мәдениетінің ежелгі орталықтарының бірінен саналады.

Санат:Шөлдер
Санат:Мысыр географиясы