open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақмола облыстық мемлекеттік архиві

**Ақмола облыстық мемлекеттік архиві** — Ақмола облысының тарихына байланысты құжаттарды мемлекет сақтауға алған арнаулы мекеме. 1924 жылы қазан айында Ақмола уездік архиві болып құрылып, 1928 жылы округтік, 1932 жылы Ақмола ауданы 1939 жылы бастап Ақмола облыстық мемлекеттік архиві (1960 — 93 ж. Целиноград облыстық мемлекеттік архиві) аталды. Архивте облыстық, уездік, аудандық, болыстық ревкомдар мен Кеңестердің атқару к-ттерінің қызметін айғақтайтын 1917 жылдан бергі тарихи құжаттар жинақталған. Облыс жеріндегі кәсіпорындар мен ауыл шаруашылық халық ағарту, заң қорғау, денсаулық сақтау және мәдени ағарту орындарының жұмысын айғақтайтын құнды деректер сақталады. Тың өлкесі (1960 — 65) кезіндегі бүкіл Солтүстік Қазақстанның экономикасы мен мәдениетін сипаттайтын қорлар кешені бар. Архивтегі сақталған құжат саны *325 мыңға жуық (1998). *

## Сыртқы сілтеме
* МҰРАҒАТТЫҚ ІС 

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан мұрағаттары
Санат:Ақмола облысы
Ақтан Керейұлы

**Ақтан  Керейұлы** (1850 , қазіргі Ақтөбе облысы Байғанин ауданы — 1912, сонда, Шибұлақ мекені) — ақын. Байұлы тайпасы Адай руының Айтумыс бөлімінен шыққан.

Атасы Абдолла ел аузында аңыз болып қалған айтулы атбегі. Ақтан Абыл, Нұрым, Марабай дәстүрімен өлеңді қолма-қол шығарған. Ол Орынбор, Жайық, Ойыл, Қиыл, Жем, Сағыз, Маңғыстау алқабындағы елдерді аралап, ақын, жырлаулармен кездесіп, жиын-тойларда той бастап, жыр толғайды. Нұрым, Қашаған, Қоспақ, Жаскілең, Нұрпейіс сияқты ақын, жыраулармен бір жүріп, өнер таратады. 

Шығармалары — өмір мәні туралы филос., ақыл-нақылдық терме, толғаулар (“ Аяғына қан түссе”, “Біріншіден не жаман” т.б.), тұрмыс-салт тақырыбындағы жырлар (“Той бастар”, “Бата”). Ақтан адамгершілік пен адалдықты (“Біразырақ сөйлейін”, “Замана жайында”,“Тыңдасаңыз сөзімді”, “Қайыспас бұлан нар едім”) өз шығармаларына арқау етіп, ел мүддесі үшін күрескен батырларды (“Ерлік жыры”) жырлаған. “Қырымның қырық батыры” аталатын ерлік дастандардың бірқатары Атырау, Қарақалпақ аймағына Ақтан арқылы тараған. Қашаған, Нұрпейіс сынды ақындар бұл жырларды Ақтаннан үйренген. Ақтан жырлары ойнақы, ойлы да отты бейнелі сөздерге бай. Қазақстан, Орта Азия өңірлеріндегі жыршы, термешілер ақын жырларын “Ақтан сазы” дейтін өзіндік әуенмен орындайды.

Оның өлең, толғаулары “Ертедегі әдебиет нұсқалары” (1967), Ақберен”(1972), “Өсиет-нама” (1982), “Бес ғасыр жырлайды” (1985 — 1989), “Жыр-Дария” (1995), “Абыл, Нұрым, Ақтаным” (1997) жинақтарында жарық көрген. 

## Дереккөздер

Санат:1850 жылы туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Байғанин ауданында туғандар
Санат:1912 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ жыраулары
Әзімхан Шақабаев

**Әзімхан Шақабаев** (1.2. 1927, Мақтарал ауданы) – еңбек ардагері. КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты (1962). 

Еңбек жолын 1941 жылдан Киров ауданындағы Шымқорған кеңшарында шопан болып бастады. Қазақ КСР мал шаруашылығына еңбегі сіңген қайраткер атағына ие болды, СОКП ХХІІ съезінің делегаты. 

Қазіргі уақытта Өзбекстан Республикасында тұрады.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Немертиндер

**Немертиндер** () – омыртқасыздардың бір типі. Көпшілігі теңіз жағалауларында еркін тіршілік етеді, тек кейбір түрлері тұщы суларда және паразиттік тіршілік етуге бейім. Немертиндердің 1 класы, 1000-ға жуық түрі белгілі. Денесі құрт тәрізді созылыңқы, ұзындығы 2 – 20 см-ден 30 м-ге (Lіneus longіssіmus) жететін түрі де кездеседі. Денесін бір қабатты кірпікшелі эпителий (оның астында көп қабатты бұлшық еттер орналасқан) жауып тұрады. Мұнда көптеген кілегейлі бездері болады. Ішкі мүшелер арасын паренхима толтырып тұрады. Ас қорыту жүйесі жақсы жетілген. Ішегі ауыз тесігінен басталып, аналь тесігіне дейін созылған. Немертиндердің ерекше мүшесі – тұмсығы. Ол денесінің алдыңғы ұшында арнайы тұмсық қынабы – ринхоцелом деп аталатын қуыстың ішінде имек тәрізді оралып жатады. Тұмсығымен қорегін ұстайды және ол қорғаныш қызметін атқарады. Немертиндер – жыртқыштар. Ұсақ құрттармен, шаянтәрізділермен, моллюскалармен қоректенеді. Жүйке жүйесі бас түйіндерінен және денесінің ұзына бойына созылған бағаналардан (бүйірлік және арқалық) тұрады. Бұдан бір жұп күшті бүйір жүйке бағаналары басталады. Сезім органдарына: екі бүйір саңылауы, церебральды мүшелері және көздері кіреді. Қан айналу жүйесі негізінен үш қан тамырынан (арқа және екі бүйірлі) тұрады, олар қоректік заттарды тасымалдайды. Тыныс алу органы жоқ. Зәр шығару жүйесі протонефридиялы. Денесінің алдыңғы екі бүйірінде арнайы тесігі бар қос зәр шығару түтігі орналасқан. Немертиндер дара жыныстылар. Ұрықтануы сырттай. Жұмыртқадан пилидий деп аталатын еркін жүзетін планктонды дернәсіл (тұтас кірпікшелі эпителиймен қапталған) шығады. Пилидий эпителиясы уақытша ғана қызмет атқарып, дернәсіл ересек құртқа айналғанда түсіп қалады. Дернәсілден пайда болған жас құрт пилидий қабырғасын бұзып сыртқа шығады да, теңіздің түбіне түсіп, өз бетімен тіршілік етеді.
## Сілтемелер
*Сүтқоректілер
*Омыртқасыздар
*Жорғалаушылар
## Дереккөздер


Санат:Немертиндер
Ақтан Ақайұлы

**Ақтан Ақайұлы** (шамамен 1770, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Арықбалық ауылына қарасты Түлкіқашқан қонысы – 1854, Ақтөбе облысы) — халық батыры. Әлімұлы тайпасының Қаракесек бөлімінен. Жанқожа батырдың үзеңгілес серігі, оның Хиуа, Қоқан бекіністеріне жасаған жорықтарына қатысқан. 1842 жылдың қазан айында Хиуа хандығының Сыр бойы қазақтарынан ұшыр, зекет жинауға қойылған наибы Бабажан сарттың көне Жанкент шаһарының маңындағы бекінісі Бесқаланы аларда ерлік көрсеткен. Ақтан батыр бастаған қазақ сарбаздары қамалды қоршауға алып, Бабажанды қолға түсіріп, Жанқожа батырдың үкімімен жазалаған. Ақтан батырдың бейіті Ақтөбе облысы Берсүгір бекетінің батысына қарай 30–35 км қашықтықтағы Тебенсай деген жерде. Бұрынғы Арықбалық елді мекеніне Ақтан есімі берілген.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Шақпақ (Түркістан облысы)

**Шақпақ** — Түркістан облысы  Бәйдібек ауданындағы ауыл, Алғабас ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шаян ауылынан солтүстікке қарай 22 км жерде, Арыстанды өзенінің оң жағалауында, әйгілі Арыстанды-Қарабас желінің өтінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1950 жылдары Шымкент қорғасын зауытының қосалқы шаруашылығы болды. 1954 жылдан «Алғабас» қой кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде көкөніс, бау-бақша өсіретін шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Ғ. Мұратбаев атындағы орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, клуб, кітапхана жұмыс істейді. Ауылдың оңтүстік-батысындағы төбеде Шақпақ әулие кесенесі бар. Кесенені 1990 жылы ауылдан шыққан халық емшісі Шолпан өз қаржысына тұрғызған.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы елді мекендері
Темірхан Едіресұлы Хәкімжанов

**Темірхан Едіресұлы Хакімжанов** (*[[1936]] жылы туған, [[Алматы облысы]] Ақсу ауданы*) – техника ғылым докторы (1991), профессор (1992). Қазақтау-кен және металлургия институтын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) және аспирантурасын (1968) бітірген. *«Қарағанды көмір»* комтында (1960– 1965), Қазақ ұлттық техника университетінде (1968–1976), Қазақстан ғылым академиясының Кен ісі итында (1976–1979) директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, лаборатория меңгерушісі, 1997 жылдан бастап ғылым қызметкер болды. 130-дан астам ғылым жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1936 жылы туғандар
Бета-спектометр

**Бета-спектометр** — бета-ыдырау кезінде ұшып шыққан электрондар мен позитрондардың, сондай-ақ, гамма, рентгендік, т.б. сәулелердің заттармен әсерлесуі кезінде пайда болатын конверсиялық электрондар мен позитрондардың энергетикалық үлестірілуін (спектрін) өлшеуге арналған құрал. Оның негізгі сипаттамалары — ажыратқыштық шамасы және жарық күші. Бета-спектометрдің ажыратқыштық шамасы бета-спектометрде тіркеуге мүмкін болатын электрондар энергияларындағы ең аз айырмашылықты көрсетеді. Ал бета-спектометрдің жарық күші детекторға түскен электрондар санының электрондар көзінен шыққан сондай энергиясы бар толық электрондар санына қатынасына тең. Бета-спектометрдің екі түрі бар. 
*Біріншісі — электрондардың энергиясын олардың затқа әсері бойынша өлшейді. Оған иондау камерасы, сцинтилляциялық есептеуіш және шала өткізгішті детектор жатады. Олардың жұмыс әрекеті затқа түскен электрондар энергиясын электр импульсіне айналдыруға негізделген. 
*Бета-спектометрдің екінші түрі әр түрлі энергиясы бар электрондарды электр және магнит өрістерінде олардың энергия шамасы бойынша түрлі бағытта ажыратып, кейіннен тоғыстырады. Мұндай бета-спектометрдің ажыратқыштық шамасы жоғары әрі қолдану аясы кең болып келеді.

Алғашқы магниттік бета-спектометрді 1912 ж. поляк физигі Я. Даныш құрастырды. Ал 1946 ж. швед ғалымдары Н. Свартхольм мен [Сигбан|К. Сигбан екі рет тоғыстыратын магниттік бета-спектометрді құрастырып, оның ажыратқыштық мүмкіндігін (шамасын) жоғарылатты. Қазіргі кезде өте жай қозғалатын электрондар спектрін талдау үшін электрстатикалық бета-спектометр пайдаланылады. Қазақстанның Ядролық физика институтында бета-спектометрдің екі түрі де құрастырылған. Олардың ажыратқыштық шамасы 0,03 — 0,04%.

## Дереккөздер</span>


Санат:Физика
Шақпақ баба ауылы

**Шақпақ баба** (1993 жылға дейін – *Высокое*) — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Шақпақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан шығысқа қарай 18 км жерде, Боралдай, Кіші Ақсу тауларының аралығында, Арыс өзенінің басталар жерінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың аяғында қаланған. 1961 жылдан «Путь Ильича» ұжымшарының орталығы болып, Высокое аталып келді. Оның негізінде тері илейтін, май шығаратын, алма кептіретін цехтар жұмыс істеді. 

## Инфрақұрылымы
Мәдениет үйі, «Жас ұлан» балалар үрмелі аспаптар оркестрі, 2 мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, кітапхана бар. Ауылдан филология ғылымдарының докторы, профессор, академик, Қазақстан Республикасы мұсылмандар діни басқармасының Бас мүфтиі Ә.Дербісәлі шыққан. 

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Шығыс Гат

**Шығыс Гат**, **Шығыс Гхат** – Үндістан түбегіндегі Декан таулы үстіртінің шығысындағы тау жотасы. Биіктігі 1680 м-ге дейін (Деводи-Мунда тауы). Шығыс Гат жотасы негізінен гнейс, кристалды тақтатас және кварциттен түзілген. Биіктігі орташа, төбелері жазық, шойтасты, жекеленген Налламалай, Великонда, Палконда, Шығыс таулар және Шеварой тау жоталарынан тұрады. Батыс беткейі көлбеу еңістенген, Бенгал шығанағына қараған шығыс беткейі тіктеу. Жапырағы түсетін муссонды ормандар таралған. 

## Тағы қараңыз
*Батыс Гат
## Сілтемелер
*"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: География
Санат: Таулар
Жәкен Құсайынұлы Есенғартов

**Жәкен Құсайынұлы Есенғартов** (1951 жыл, бұрынғы Вишневский ауданы, Константиновка ауылы) — қоғам қызметкері. Механизаторлар курсын бітірген (1967). 1968 жылы механизатор, 1971 – 73 жылы Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1976 – 83 жылы Константиновка кеңшарында комсомол ұйымының хатшысы, 1983 – 90 жылы Константиновка аудандық халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1990 – 97 жылы сол кеңшарда аға заңгер қызметтерін атқарды. Қазір Константиновка ауылының әкімі. Медальдармен марапатталған.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Қырық Қыз

**Қырық Қыз** – көне тарихи, табиғи ескерткіш. Ескерткіш Қазығұрт аймағында екеу. Көп замандардан бері табиғаттың өзі жаратқан киелі ескерткіш болып саналады. Көнеден келе жатқан аңыз-әңгімелерге сүйенсек, бұрынғы жаугершілік заманда жау шапқыншылары елден тысқары Қарабау суына шомылып, алаңсыз серуендеп жатқан 40 қызды көріп, соңдарынан қуса керек. Сонда қыздар құдайға «Елімді, жерімді жауға таптатқанша, мына жауды да, бізді де тасқа айналдыр!» деп жалбарынған екен дейді. Қыздардың тілегі қабыл болып, жау әскері қара тасқа айналады. Ол жер қазір Қаратас деп аталады. Ал қыздар әсемдене тізілген қайталанбас ескерткішке айналған деседі. Бұл ескерткіш тасмүсіндер Тұрбат ауылының солтүстік-шығысындағы Аққұм өзенінің бастау алар жерінде. Ауылдан 5–6 шақырым жердегі сарқырама жардың қасында. «Қырық қыз» деп аталатын екінші тас мүсіндер Өгем қойнауына түсе беріс жерде – Қазығұрт тауының Шығыс мүйісінің («Орда қонған») оңтүстік-шығысында 4–5 шақырымдай қашықтықта. Етегінде Өгем өз. ағып жатқан Өгем қойнауына түсе беріс жер күрт ылдилап кететін бұралаң жолға айналады. Тас мүсіндер осы мүйістердің бірінде. Аңыз бойынша бұл тасқа айналған қырық қыздың бейнесі. Мұнда да жаугершілік заманы тілге тиек етіледі. Бір ерекшелік – осы тас мүсіндер маңында алшақтау тұрған жеке тас-мүсін бар. Оны жұрт «Күйеу тас» деп атайды. Осыған қарағанда бұл жолы қыздар күйеу жігітті ертіп барып, Қазығұртқа сыйынып келе жатқан болса керек. Олар көз ұшында көрініп тұрған етектегі ауылға жете алмай, тас мүсінге айналған. Ел осы араны қасиетті орынға санап, қастерлеп жүреді.

## Сілтемелер


## Тағы қараңыз
* Жиен жырау

Санат:Аңыздар
Санат:Түркістан облысы
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Шақпақты

**Шақпақты** – палеолит дәуірінің мустьер кезеңіне жататын аңшы тайпалардың мекені. 

Шымкент облысы, Алғабас аулында, Арыстанды өзенінің оң жағасында. 1959 жылы КСРО ғылым академиясының палеолит отряды (жетекшісі Қ.Алпысбаев) зерттеген. Жүргізілген барлау жұмыстары кезінде сан түрлі шақпақ тастар, өзек тастар (нуклеус), диск тәрізді өзек тастар мен құралдар, үшкір тас пен қырғыш, кескіш және өзге де құралдардың сынық бөлшектері табылған. Жасалуы мен ерекшеліктеріне қарағанда Шақпақтыны мекендеген байырғы адамдар мустье кезеңінде өмір сүрген. Олар аң аулап, терімшілікпен айналысқан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Қазақстандағы археология
Санат:Түркістан облысы географиясы
Халикотерий

**Халикотерий** (Chalіcotherіum) — тақтұяқтылар отрядына жататын, жойылып кеткен жануар. Халикотерий-лер Солт. Америкаға Қарағанда Шығыс жарты шарда көбірек тараған. Эоценнің соңынан плейстоценнің басына дейін (шамамен 1 — 40 млн. жыл бұрын) тіршілік еткен. Ең жақсы дамыған кезеңі — миоцен. Олигоценде Еуропа мен Азияда схизотерий (Schіzotherіum) деген түрі тіршілік еткен. Халикотерий-лердің эвол. даму барысында денесі ұлғайған, бас сүйегі көп өзгермегенімен, мойны және аяқтары (әсіресе алдыңғы аяқтары) едәуір ұзарған. Алдыңғы аяқ саусақтарының төрттен үштейі қысқарып, тұяқтары (тырнақтары) ілмекке айналған. Ал жүргенде дене салмағы артқы аяқтарына түсетін болғандықтан, олар жуан болған. Халикотерий-лер артқы аяқтарымен тік тұрып, алдыңғы аяқтарын ағашқа тіреген, мойындарын созып, ұзын тілімен жапырақтарды жұлып жеген. Халикотерий-лердің тістері өткір, әрі мықты болған. Миоценде тіршілік еткен бориссиакия (Borіssіakіa) деген түрі Қазақстанда Асқазансор қазба фаунасы орнынан табылып, зерттелді. Ал схизотерий олигоцен дәуірінің шөгінділерінен табылған.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Тақтұяқтылар
Күмісқорған

**Күмісқорған** – қоқандықтар қорғаны. Қоқандықтар мен хиуалықтар шекарасында 1818 жылы салынған. Күмісқорған қалдығы Сырдария ауданының Ақжарма мен Шаған ауылының шекарасындағы «Шіркейлі» каналының жағасында сақталған. Кезінде қабырғалары биік, төрт бұрышты, айналасында қарауыл мұнаралары болған. Мұнда зеңбіректері бар қарулы әскер тұрды. Күмісқорған Ақмешіт (қазіргі Қызылорда) пен Қуаңдария арасында қазақ ауылдарына билік жүргізу мақсатында салынған. Қорғанда орналасқан қоқан ханының өкілдері елден құшыр, зекет жинап және әрбір отбасынан 1,5 теңге күміс ақша салық алып отырды. Қорғанның Күмісқорған аталуы туралы түрлі аңыз әңгімелер сақталған. Соның бірі зорлықпен келген Күміс атты қазақ қызының қазақ ауылдарына астыртын көмектесуіне байланысты сол қыз есімімен аталған деседі. Бұқарбай, Тоғанас, Түлкібай батырлар 19 ғасырда Күмісқорғанды шапқан. 1852 жылдың 8 тамызында орыс армиясының полковнигі И.Ф.Бларамберг Күмісқорғанды басып алды. Оған қазақтар да көмектескен. Бұл жөнінде И.Ф.Бларамбергтің «Естеліктер» атты кітабында жан-жақты айтылады.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қызылорда облысы
Шығыс Гренландия ағысы

**Шығыс Гренландия ағысы** – Солтүстік Мұзды мұхиттағы суық беткі ағыс. Әрекет ету аймағы – Гренландияның шығыс жағалауы. Бүкіл жыл бойына арктикалық алаптың мұзын, жаз айларында мұзтауларды алып жүреді. 
*Солтүстіктен оңтүстікке қарай 0,9 км/сағ жылдамдықпен жылжиды. 
*Ені 350 – 400 км. 
*Гренландия жағалауындағы су температурасы 0°С-тан да төмен, жаз айларында шығыс жағалауында 2,4°С. 
*Тұздығы 32,0 – 33,0‰. 

## Тағы қараңыз
Батыс Гренландия ағысы

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: География
Санат: Ағыстар
Ғизатулла Хаймолдаұлы Халидуллин

**Ғизатулла Хаймолдаұлы Халидуллин** (30 қараша 1947 жылы туған, *[[Атырау облысы]] [[Балықшы ауданы]]*) – тарих ғылымдарының докторы (2003), профессор (2007). Қазақстан Республикасының Қоғамдық ғылымдар академиясының толық мүшесі (1994).

## Өмірбаяны
* *Гурьев педагогика институтын* (1970, қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) бітірген.
* тарих, археология және этнология институтының аспирантурасын (1985) бітірген. 
* Қазақ КСР-і ғылым академиясының тарих, археология және этнология институтында бөлім меңгерушісі (1978–1993)
* Қазақ мемлекеттік заң академиясында доцент, деканның орынбасары, проректор (1994–1998)
* Қазақ академиялық университетінде проректор (1998–2004) қызметтерін атқарды. 
* 2004 жылдан ҚазҰПУ-да профессор, кафедра меңгерушісі.

## Ғылыми еңбектері

* *«Қазақ шаруаларына қатысты кеңес үкіметінің Қазақстандағы аграрлық саясаты 1917–1940 жж.»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:30 қарашада туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Балықшы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары
Сайлаубек Шалқаров

**Сайлаубек Шалқаров** (1946 ж. т.) – ғалым, медициналық ғылым докторы (1993). Еңбек жолын 1964 ж. Созақ ауданында фельдшерлік жұмыстан бастаған. 1965 – 1968 ж. әскер қатарында болды. Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген (1975). 1975 – 1988 ж. осы институтта ассистент, доцент. 1989 – 1991 ж. Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі. 1991 – 1994 ж. Қ.А. Иасауи атындағы Халықараралық қазақ-түрік университетінің деканы. 1995 жылдан ішкі аурулар кафедрасында профессор, Түркістан медициналық колледжінің директоры. 130-дан аса ғылыми еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 12 оқу құралы бар. Негізгі еңбектерінде адамның ішкі мүшелерінің ауруы және оны емдеу жолдары мен әдістерін қамтыған. Шалқаров 1997 жылдан Кіндік Азия мемлекетінің медициналық қауымдастығының вице-президенті. 

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Тұлғалар
Санат: Медицина
Қайыржан Ескендірұлы Ескендіров

**Ескендіров Қайыржан Ескендірұлы** (1929 жылы туған, Бұланды ауданы Мат ауылы) – еңбек ардагері. Социалистік еңбек ері (1973). Еңбек жолын 1942 жылы малшы болып бастаған. Амангелді ұжымшарында мал бағушы, 1959 жылдан тракторлы-егістік жұмыстары бригадасының бригадирі болған. КСРО орден, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жанат Нығметқызы Шалқарова

**Жанат Нығметқызы Шалқарова** (1953 жылы туған) – ғалым, медициналық ғылым докторы (1997). Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген (1976). 1976 – 1977 жылдары Алматы орталық ауруханасында хирург-дәрігер. 1977 – 1992 жылдары Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институтында кіші, жетекші ғылым қызметкері. 1992 – 1998 жылдары Халықаралық қазақ-түрік университетінің биохимия, кейіннен теориялық пәндер кафедрасының меңгерушісі. 1998 жылдан Кентау, Түркістан қалаларындағы медициналық факультеті деканының орынбасары, 2003 жылдан декан. Жүрек, қан тамырлары ауруларын зерттеу жүйесінде биохимиялық себептерінің патогенезін анықтаушы маман.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Ақтаңдақ

**Ақтаңдақ** ( «тері ауруы»,  «кемшілік») — теріде туа болады, сондай-ақ ағза қызметіндегі әр түрлі ауытқуларға байланысты немесе сыртқы факторлардың (күюден, үсуден кейін) ықпалынан да болуы мүмкін. 

Әр түрлі ақтаңдақ бүйрек безі ауырған кезде (қола ауруы), организмге никотин қышқылы, сондай-ақ дәрумендердің В тобы (неллагрф күрт жекелей қалған жағдайда да пайда болады.

Ақтаңдақ пайда болуының бір түрі хлоазма деп аталатын — формасы әрқилы болып келетін сарғылт-қоңыр дақтар; әдетте олар маңдай, мұрын, жақ, мойында симметриялы түрде орналасады. Хлоазманың пайда болуы ішкі секреция бездері қызметінің бұзылуына (негізінен аналық бездердің), бауыр, ішекқарын жолдары органдарының ауруына, қанның азаюына, жөнді тамақтанбауға, ішек құрттарына және т. б. байланысты. Ақтаңдақ әйелдерде, көбінесе, екі қабат кезде пайда болып, босанғаннан кейін кейде кетпей
қалып қояды.

Бет жағы құрғақ қабыршақтанып тұратын сарғылт-қоңыр дақтардың шынтақ пен тізе айналасында шығуы тарамда А витаминінің жетіспеушілігінен болуы да мүмкін. Кейбір адамдарда мұндай дақтар мен теңбілдер белдіктің, әйелдердің көкірекшесінің (лифчик) қатты қысуынан да пайда болады. Теріге жайылған қара-сұрғылт теңбіл (өндірістік ақтаңдақ) фенолмен жұмыс істеген кезде, сондай-ақ кейбір көмірқышқыл буларымен
дем алғанда немесе құрамында күшәла бар препараттарды ішкенде пайда болуы ықтимал. Кейбір адамдардың терісі ультракүлгін сәулелерге өте сезімтал келеді де, көктемгі күннің әсерінен оларда пигменттік дақтар — секплідер пайда болады. Сыртқы факторлардың әсерінен пайда болған ақтаңдақ біраз уақыт өткен соң кетуі мүмкін.

## Емі
Ақтаңдақты тұрғылықты жерде дәрігерлік — косметологиялық мекемелерде емдейді. Үй жағдайында лақтың түсін аздап кетіру үшін теріні простоквашамен, ащы айранмен немесе сутегі тотығының 3 проценттік ерітіндісімен сүртуге болады. Хлоазма пайда болған кезде жазғы уақытта теріні қияр, қарақат шырынымен, асхана сірке суына салынған желкек тамырының тұнбасымен сүргеді. Ақтаңдықтың көзге айқын көрініп тұруын
Мелан, Ахромин, Молочай сияқты арнайы кремдермен басуға болады. Крем жағардың алдында бетті жуу немесе бет терісін лосьонмен тазалау керек. Кремді дақтың үстіне ғана жағады. Бір-екі сағаттап кейін кремнің
қалдығын сулы мақтамен сүртін тастаған жөн. Жуынудың қажеті жоқ. Жылтыратып тұратын кремдерді күндіз жағуға болмайды, өйткені күн сәулесінің әсерінен, бұл кремдер кейбір адамдардың терісін қатты
тітіркендіріп және ақтаңдақты күшейтіп жіберуі ықтимал. Үй жағдайында жаратын дәрі-дәрмекті адамдардың өздері дайындалала алады. Ол үшін бір қасық лимон шырыны мен асқа пайдаланатын сірке суын
араластырып, оған 2 шай қасық қайнаған су қосады. Мұндай қоспамен бетті күн сайын сүртіп тұру керек. Сондай-ақ бетті кесілген лимонмен, қиярмен, кефирмен, ашыған айранмен сүртіп, сонан соң жуады да, опа жағады. Ақтаңдақты толық кетіру үнемі мүмкін бола бермейді, дегенмен бір-екі ай бойы дәрі-дәрмекті үзбей жағып жүру айтарлықтай әсер етеді.

Күн сәулесіне әсерінен ақтаңдақ көбейіп кететіндіктен көктем және жаз айларында теріні қорғау үшін арнайы кремдерді пайдалануға кеңес беріледі..

## Дереккөздер

Санат:Тері аурулары
Хақаиқ әл-умур

**Хақаиқ әл-умур** (оқиғалар шындығы) — Мир Абд әл-Кәрім ибн Исмаил — Бухаридың парсы тілінде жазған тарихи шығармасы. Абд әл-Кәрім 1804 — 1815 ж. Бұхардың Ресейдегі елшісі Мир Ала әд-Диннің Санкт-Петербург, Мәскеу, Астраханға жасаған сапарында бірге болған. Бұқардың тағы бір елшісі 1807 ж. Ресей арқылы Стамбұлға сапар шеккенде Абд әл-Кәрім оның хатшысы міндетін атқарған. Хақаиқ әл-умур — Орт. Азияның 1747 — 1818 жылдардағы тарихынан мағлұмат беретін құнды еңбек.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Ислам
Санат:Ислам шығармалары
Сағила Әбдірахманқызы Есенжолова

**Есенжолова Сағила Әбдірахманқызы** - Социалистік Еңбек Ері (1981)  – еңбек ардагері, сауыншы.

## Өмірбаяны мен өмір жолдары
1942 жылы Ақмола облысы Целиноград ауданы Киров (қазіргі Көктал кенті) ауылында дүниеге келген.
Еңбекке ерте анасының жанында жүріп араласқан. 13 жастағы бойжеткеннің меншігінде 15 сиыр болды. Сол таңнан бала кездегі сауыншы болу арманы орындалады.
* 1959 – 1977 жылы сауыншы болды.
*1977 жылдан сырттай зооветеринарлық техникумын аяқтағаннан кейін, мал шаруашылығының (сүт фермасында) бригадирі болады. Басты назарды селекцияға бөледі.

## Жетістіктері
* Қазақстан Компартиясы Целиноград обкомының бюро мүшесі  
* Республиканың Жоғарғы Кеңесінің депутаты 
* Қазақстан Компартиясының  XV съезінің делегаты 
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі депутаты

## Наградалары
* Екі рет Ленин ордені
* "Еңбек Қызыл Ту" ордені
* Социалистік Еңбек Ері (1981)
* «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі
* «Еңбек ардагері» медалі
* «Қазақ КСР ауыл шаруашылығының еңбек сіңген қызметкері» атағы

## Дереккөздер

* ЕҢБЕГІМЕН ЕР АТАНҒАН 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Шақырық

**Шақырық** — Түркістан облысы Созақ ауданы, Созақ ауылдық округі құрамында болған  ауыл. 2017 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шолаққорған ауылынан солтүстік-батысқа қарай 75 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1959 жылы құрылған «Қаракөл» ғылыми-өндірістік бірлестігінің қаракөл қойын өсіретін «Созақ» кеңшарының бөлімшесі болып келді. Оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Мектеп, дәрігерлік пункт, тағы басқа мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданының таратылған елді мекендері
Хақ

**Хақ** — айтылған ойдың шындыққа сәйкес келуін білдіретін ұғым. Хақ ұғымымен қатар шындыққа сәйкестікті ойдың шын мәні мағынасындағы сидк терминімен де анықтайды. Бұл екі термин синоним болғанымен, сидк ой топшылау, пікірін білдіру сипатында қолданылады. Құдайдың негізгі мәні Хақ деп біледі және көркем есімдерінің бірі “Хақиқат” деп таниды. Ибн Арабидің сопылық ілімді баяндауында болмыстың абс. бірлігі мағынасында әл-хақ термині қолданылып, жаратылған әлем, сан алуан әлем мағынасындағы әл-халк терминімен салыстырыла отырып анықталады.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Ислам
Санат:Ислам ғылымы
Беташар жыры

**Беташар жыры** — келін түсіру тойында айтылатын ғұрыптық жырлардың бір түрі. “Беташар” ғұрпын, негізінен, жыршы-жыраулар мен ақындар, өлеңшілер атқарады. Өйткені ол өзіндік сазды әуені бар өлеңмен орындалады. Беташар екі түрлі мақсатты көздейді, оның бірі — келіннің бетін ашып елге таныстыру болса, екіншісі — түскен елін келінге таныстыру. Осыған орай, беташушы әрбір өлең шумағы аяқталған сайын қолындағы қамшының немесе домбыраның ұшымен ақ желекті көтеріп келіннің бетін жұртқа ашып көрсетіп отырады, келін де өз тарапынан ілтипат танытып, оң тізесін бүге сәлем етіп тұрады. Дәстүрлі “Беташарлар”:

:Айт, келін-ау, айт, келін, 
:Атыңның басын тарт келін. 
:Сауысқаннан сақ келін, 
:Жұмыртқадан ақ келін, 
:Атаң менен анаңның, 
Айтқызбай көңілін тап келін — сияқты дәстүрлі жолдармен басталып, инабатты, ибалы жақсы келін болуға үндейтін өсиеттермен, дәстүрлі қоғамның отбасылық қарым-қатынас тән әдеп негіздерін тәптіштеумен жалғасады. Одан әрі келінге жаңа жұрты ата-енесінен басталып рет-ретімен таныстырылады: 

:Келін, келін, көріңіз, 
:Көрімдігін беріңіз. 
:Ала-құла демеңіз, 
:Түсін айтып қойыңыз. 
:Жылқы берсең, көктен бер, 
:Өзі жорға беріктен бер. 
Қайын атаға бір сәлем, — деп әрқайсысына сәлем еткізіп, көрімдік сұралады. Мұндайда жеңіл әзіл, шымшыма мысқыл да араласып отырады. “Беташар” соңы келінге тату-тәтті, балалы-шағалы бақытты ғұмыр тілеумен аяқталады. Ақын-жыршылар “Беташар” мәтінін өздерінше түрлендіріп, жаңа әуенмен құлпырта айтады. Мұндай кезде келін түсірген ауыл адамдарының аттары аталып, жөндері түгелденіп, тыңдаушыларды ерекше әсерге бөлейді. Кейде “Беташарды” ақындарға арнайы жаздырып алып айту үрдісі де бар. Бұл дәстүр кейінгі жазба әдебиеттен де жарасымды жалғасын тауып келеді. Кеңес дәуірі кезінде көне салт ретінде ұмытыла бастаған “Беташар” ғұрпы соңғы кезеңде жаңаша жанданып, үйлену салтының қатарына берік орныға бастады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұрмыс-салт өлеңдері‎
Шалсай

**Шалсай** – төменгі палеолиттің аяқ кезінде өмір сүрген аңшы тайпалардың қонысы. Созақ ауданы Баба ата кентінің оңтүстік-батысынан 8 км жерде, Шалсай сайында. Зерттеу жұмысын 1959 жылы КСРО Геология миннистрінің Қаратау геологиялық экспедициясы (*жетекшісі Б.А. [[Волчков]]*), КСРО ғылым академиясының Тарих, археологиялық және этнография институтының Қаратау палеолит отряды (*жетекшісі Қ.[[Алпысбаев]]*) жүргізген. Қазбадан табылған тас пышақ, өзек тас, жаңқа сынықтары, тағы басқа заттар Шалсайдың мустьер кезеңінің қонысы екенін дәлелдейді.

## Сілтемелер
*Шабақты
*Неолит
*Мезолит
## Дереккөздер


Санат:Археология
Санат:Қазақстан қоныстары
Қайролла Ғазизұлы Ескендіров

**Ескендіров Қайролла Ғазизұлы** (1940 жылы туған, бұрынғы Көкшетау ауданы Биіктесін ауылы) – ҚР Парламент Сенатының депутаты (1995 – 2002). 

Арғын тайпасы Қарауыл руынан шыққан.

КСРО ІІМ-не қарасты Омбы Жоғары милиция мектебін, КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымиымдар академиясын бітірген. Бұрынғы Көкшетау облысы Ішкі істер органдарында, прокуратурада, партия ұйымдарында жұмыс істеген. ҚР Жоғарғы Соты Кеңесінің мүшесі. «Құрмет» орденімен, «Тың игеруге қатысқаны үшін», «Еңбек ардагері», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Астана», «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медальдарымен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:1940 жылы туғандар
Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті

**Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті**, РКФСР БОАК декреті бойынша 1921 ж. 21 сәуірде Мәскеу қаласында ашылған. Шығыс республикалары мен халықтары үшін кеңес қызметкерлерін дайындау мақсатында құрылған. ШЕКУ кейіннен БК(б)П ОК-нің қарамағында болды. Онда негізінен жергілікті ұлт өкілдері білім алды. Кейіннен бөлімшелері Ташкент, Баку, Иркутск қалаларында ашылды. Оқу бағдарламасы жалпы білім беру сипатында, оқу мерзімі 3 жыл болды. Негізгі бөлімшелерінде партия, комсомол, кәсіподақ қозғалысы қызметкерлері дайындалды. Университетте ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, Шығыстағы әлеуметтік-экономикалық мәселелерді зерттейтін ассоциация құрылды. 20 ғасырдың 30-жылдарының аяғында ұлттық республикаларда жоғары оқу орындары ашыла бастағаны себепті өз жұмысын тоқтатты. Бұл оқу орнында басқа шығыс халықтарының өкілдерімен бірге көптеген қазақ азаматтары білім алды. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Білім
Санат: Тарих
Мәриям Хакімжанова

thumb|right|200px
**Мәриям Хакімжанова** (16 қараша 1906, қазіргі Қостанай облысы Қостанай ауданы Қобыланды а. — 1995, Алматы) — ақын, ҚР-ның халық жазушысы (1986).

* Абай атынд. ҚазПИ жанынан ашылған жұмысшылар ф-тін бітірген (1934). 
* “Әйел теңдігі” журналында әдеби қызметкер (1929 — 1932), жауапты хатшы (1932), 
* Орынбор облысы Адамовка ауданы “Екпінді” газетінде бөлім меңгерушісі (1936 — 1937), 
* Қазақстан Жазушылар одағында халық ақындары бөлімінің меңгерушісі (1938 — 1944), 
* Тіл және әдебиет ин-тында кіші ғыл. қызметкер (1945 — 1947), 
* Респ. кітап палатасында (1947 — 1951), 
* “Жаңа өмір” журналында (1951 — 1956), 
* Қазақстан мемл. көркем әдебиет баспасында аға редактор (1956 — 1958) қызметтерін атқарды.

## Шығармалары

* Тұңғыш өлеңі “Женотдельге” 1929 ж. “Әйелдер теңдігі” журналында жарияланды. 
* Алғашқы жинағы “Жеңешем өлеңдері” 1935 ж. жарық көрді. 
* Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметованың өмірі мен Отан соғысындағы ерлігін жырлаған “Мәншүк” поэмасы (1945, орыс тілінде 1947), 
* “Ана махаббаты” (1953, таңдамалы), 
* “ Ана көктемі” (1963),
* “Гүл туралы аңыз” (1970), т.б. 30-ға тарта өлең, поэмалары, 
* балаларға арналған “Бөбегім менің — өлеңім менің” (1959),
* “Ана мейірімі” (1964) жыр жинақтары басылды.

Хакімжанова Мәриям өз жырларында Отан, өмір, бейбітшілік туралы үлкен азаматтық ой толғайды. Ол балалар жазушысы Т.Диктің “Отты бұлақ” повесін, қырғыз ақындары А.Тоқамбаевтың, Т.Сатылғановтың өлеңдерін қазақ тіліне аударды. Хакімжанова Мәриям-ның өлеңдері шет ел тілдеріне аударылған. 
## Марапаттары

* Еңбек Қызыл Ту
* 2 рет “Құрмет белгісі” ордендерімен 
* бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:15 қарашада туғандар
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Қостанай ауданында туғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан халық жазушылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Шолпан (ауыл)

**Шолпан** — Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл, Шолпан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Үржар ауылынан батысқа қарай 80 км жерде, Сасықкөлге Тарбағатай жотасына келіп құятын Қарақол өзенінің сол жақ сағасында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдарының бас кезінде ауыл шаруашылықты ұйымдастыруға сәйкес құрылған ұжымшардың орталығы есебінде қаланды. 1966 жылы ұжымшар негізінде “Шолпан” қой кеңшарының және онымен аттас ауылдық кеңестің орталығына айналды. 1996 жылы кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы елді мекендері
Сембек Есләмханов

**Есләмханов Сембек** (1921 – 1990, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы С.Мұқанов ауылы) – партия-кеңес қызметкері, финн және 2-дүниежүзілік соғыстарына қатысқан. Алматы Жоғары партия мектебін (1953), Абай атындағы ҚазҰПУ-ды бітірген. Еңбек жолын 1939  жылы бастауыш мектептің мұғалімі болып бастаған. 1940 жылы Кеңес армиясы қатарына алынып, соғысқа соңғы күндеріне дейін қатысқан. Армия қатарынан босатылғаннан кейін Көкшетау облысы комсомол комитетінің 2-хатшысы, Қазақстан КП Красноармейский ауданы комитетінің 2-хатшысы (1953 – 55), Көкшетау кітапханашылар техникумының басшысы (1955 – 58), облысы «Білім» қоғамының жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. 1963 жылдан зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін Алматы құрылыс техникумының сырттай оқу бөлімі бойынша директорының орынбасары болды. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Күнтуар Ерназарұлы

**Күнтуар** **Ерназарұлы** (шамамен 1730–1810) — би. Сырдарияның төменгі ағысы бойында туып-өскен. Кіші жүздің Шөмекей руы Бозғыл (Бозғұл) бөлімінен шыққан.

Атасы Тәтімбет Бұлғақұлы 1733 жылы қаңтар айында Әбілқайыр ханның Ресей империясына жіберген Ерәлі хан бастап барған елшілік құрамында болған. Әкесі Ерназар би ел бірлігін, тыныштығын сақтауға көп атсалысқан. Күнтуар би жөнінде ел аузында сақталған әңгімелер көп. Оның батырлығымен де даңқы шықты. Ру, тайпалар арасындағы жер, жесір дауына Күнтуар екі жаққа тиімді кесім айтқан. Қазақ пен қарақалпақ арасындағы жер дауын ұтымды сөздермен шешкені халық арасында әлі күнге дейін айтылады. Күнтуар би есімін Сыр бойының Б.Базар, Ш.Бектасұлы, Б.Құлымбайұлы, Т.Ізтілеуов секілді ақындары шығармаларында атап өткен.

## Шежіре
Күнтуар – Ерназар – Тәттімбет – Былғақ – Құттығай – Қожас – Қаратамыр – Бозғұл – Шөмекей

## Дереккөздер


Санат:1730 жылы туғандар
Санат:1810 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Хакимов

**Хакимов** Шамиль Рафакович (25.10.1957 ж. т., Ресей, Челябинск қ.) — әскери қайраткер, ген.-майор (2003). Алматы жалпы әскери командалық уч-щесін (1977, экстернмен), Қазақ политех. ин-тын (Қазақ ҰТУ) (1981), тыл және көлік академиясын (1993) бітірген. 1982 — 1992 ж. Орта Азия әскери окр-нде оқу взводының командирі, әскери автомобиль инспекциясында инспектор, аға инспектор, жол депосы батальонының командирі болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Қорғаныс мин-нің қару-жарақ басқармасында жауапты қызметкер, ҚР Қарулы Күштерінің әскери автомобиль инспекциясының бастығы (1992 — 1997), әскери полиция басқармасының бастығы (1997 — 1998), әскери полиция Бас басқармасының бастығы (1998 — 2004) қызметтерін атқарды. 2004 ж. запасқа шығарылды. Х. 2-дәрежелі “Айбын” орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Тұлғалар
Санат:Әскери іс
Хакім

**Хакім** () — әр түрлі ғылымды меңгерген, сол ілімімен адамға ізгі қызмет қылуды мақсат еткен ғұлама. 

Орта ғасырларда «хакім» атауы даулы мәселені шешуші тәуелсіз төреші мағынасында қолданылды. Абайдың отыз сегізінші қара сөзінде хакім ұғымын жан-жақты талдағандықтан, қазақ Философиясында хакім ізгілікті ғұлама адамның сипаты ретінде анықталады. Абай адам бойындағы ізгі қасиеттер — әділеттілік, шапағаттылық, ғылымды сүю болса, бұлар алдымен пайғамбарларға әулиелерге, хакімдерге және кәміл мұсылмандарға тән деп біледі. Құдайға құл болуды және ізгі қасиеттерді өз бойынан табуды пайғамбарлар өзгелерге үйретсе, солардың ішінде әулие мен Хакімге тән қасиеттердің өзіндік ерекшеліктері мен ортақтығы бар. Мәселен, әулиелер хаққа ғашықтықпен бұл дүниелік мақсаттан баз кешіп, ақиреттік мақсатты көздесе, хакім ғылымның бұл дүниедегі пайдасына көп көңіл бөлді. Бұл екеуі де адалдықты, ғылымды, мейірім шапағатты сүйетіндіктен, адамзатқа қызмет жасауда өз нәпсілерін пида қылып, шындықты тауып, осыдан ләззаттанады. Хакім ақиқатқа ізденіспен, ой-пікірмен жетсе, әулие сенімінің бекемдігімен, иман қуатының кәмелеттігімен жетеді, сондықтан Абай *«Әрбір ғалым — хакім емес, әрбір хакім — ғалым»* — деп түйіндейді. Абай түсінігінде хакім мұсылман сенімінде болсын, өзге дін өкілі болса да адамға қызмет етуді мақсат етіп еңбектенетіндігімен өнегелі.

## Дереккөздер


Санат:Гебернаторлық дәрежелер
Санат:Үкімет басшылары
Санат:Елбасылар
Санат:Ұлттық және ұлыстық көшбасшылық дәрежелер
Санат:Араб құрметті атақтары
Санат:Исламдық құрмет
Әмір Қанапин

**Әмір Қанапияұлы Қанапин** (31 желтоқсан 1913 жыл, Алпыс Үйқұтық ауылы Обаған ауданы Қостанай облысы – 21 қаңтар 1988 жыл, Алматы) – мемлекет және партия қайраткері, тарих ғылымдарының докторы (1966), профессор (1968), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері. 1956 – 1962 жылдар аралығында Қазақ КСР Мәдениет министрі қызметін атқарған.   

Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1938). «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде жауапты редактор, Қарағанды облысы партия комитетінде хатшы, Қазақстан ЛКЖО (комсомол) Орталық комитетінде 1-хатшы (1945 – 1951), Алматы облысы партия комитетінің 1-хатшысы (1951 – 1954), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық  институтында (1954 – 1955) проректор, Семей облысы партия комитетінің хатшысы (1955 – 1956), **Қазақ КСР-і Мәдениет министрі** (1956 – 1962), қазіргі Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде кафедра меңгерушісі (1962 – 1966) қызметтерін атқарған.  

1966 жылы «Развитие культуры в Казахстане на современном этапе» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.  

Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені, «Құрмет Белгісі» орденімен, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Кәлимолла Халиқов

**Кәлимолла Халиқов** (24 маусым 1938 жыл, *[[Батыс Қазақстан облысы]] [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңақала]] қаласы* – 18 қазан 2007, *[[Алматы]] қаласы*) – заң ғылымдарының докторы (1998), профессор (1997). ҚР Гуманитарлық (1998) және әлеуметтік (1999) ғылымдар академиясының академигі.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
* Қазақстан ғылым академиясының философия және құқық институтында аспирант, кіші ғылым қызметкер (1966–1970)
* ҚазМУ-да оқытушы, деканның орынбасары, декан, оқу ісі жөніндегі проректор, 1-проректор (1970–1996)
* Қазақ гуманитарлық заң институтында 1-проректор, ректор (1996–2000) болды. 
* 2001 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі қызметін атқарған.

## Ғылыми еңбектері
* *«Проблемы судебной власти в Республике Казахстан (теоретические и уголовно-процессуальные исследования)»* тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 
* 280-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 10 монографияның, бірнеше оқулықтар мен оқу құралдарының авторы.

## Марапаттары
«Құрмет» орденімен (2005) марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:24 маусымда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Жаңақалада туғандар
Санат:18 қазанда қайтыс болғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ гуманитарлық заң институтының профессорлары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Бүркіт Баймұқанов

**Бүркіт Баймұқанов** (13.10.1930 жылы туған, бұрынғы 12-ауылы, қазіргі Атырау облысы Махамбет ауданы) – педогокиа ғылымымдарының докторы (1992),профессор (1993). ҚазПИ-ді (1953, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Атырау педогогикалық институтында оқытушы (1953–1961), кафедра меңгерушісі (1961–1965), ҚазМУ-да (1965–1971, қазіргі ҚазҰУ) доцент қызметтерін атқарды. 1988 жылдан ҚазПИ-де доцент, профессор Баймұқанов бірнеше оқу құралдарының («Математика есептерін шығаруға үйрету», 1983; «Алгебра», 7-сынып, 1994) авторы.

## Дереккөздер


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Цинкит

thumb|right|200px|Цинкит
**Цинкит** — тотықтар класына жататын минерал. 
## Химикалық формуласы:
*ZnO 
## Изоморфты қоспалары:
*Mn (9%-ға дейін MnO), 
*Fe (1,5%-ға дейін FeO). 
## Физикалық қасиеттер
Гексагоналдық сингонияда кристалданады. Құрылымы вюртцют минералына ұқсас. Ұсақ түйірлі тығыз, түйіршікті, тақта тәрізді агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі қызғылт сарыдан қою қызылға дейін өзгереді. Призма бағытында жіктілігі жетілген, алмасша жылтыр, қатт. Моос шкаласы бойынша 4 — 5, тығызд. 5,6 — 5,7 г/см3, мортты. Қышқылдарда еріп, сілті әсерінен ыдырайды. Скарн типті кендерде франклинит және виллемитпен бірге кездеседі. Қорғасын-мырышты кендерде сфалерит бойынша псевдоморфоздар түзеді.

## Қолдану
Кей жерлерде мырыш кентастарының құраушыларының құрамына енеді. Шығыс және Оңт. Қазақстанның полиметалды кен орындарында ұшырасады. Қрі мөлдір кристалдары әшекейлеу материалы ретінде қолданылады.
## Ciлтемелер :
"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том

Санат:Кендер
Санат: Мырыш минералдары
Тұрпайы материализм

**Тұрпайы материализм** – 19 ғасырдың орта шенінде материализм идеясы негізінде пайда болып, кейіннен қайшылыққа ұшыраған ағым. Тұрпайы материализм өкілдері (К.Фогт, Л.Бюхнер, Я.Малешотт) жаратылыстану ғылымдарында ашылған жаңалықтарды негізге ала отырып, идеализм мен діни философияны мүлдем жоққа шығаруға тырысты. Бұл ағым өкілдері сананы астың құрамы, климаттық ерекшеліктер сияқты таза физиология факторлардың нәтижесі деп білді. Тұрпайы материализм өкілдерінің пайымдауынша, ой мидан бөлініп шыққандықтан ойдың өзі ерекше түрдегі зат деді. Демек, ой мен материя сапалық жағынан өзара тең ұғымдар деп білді. Сананың мидағы физиологиялық процестермен байланысты екенін пайымдай тұра, психикалық құбылыстарды физиологиялық құбылыспен, ойды затпен теңестіру арқылы материализмді идеализммен байланыстырды. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том”
Мұсатай Ғалымұлы Есмағанбет

**Есмағанбет Мұсатай Ғалымұлы** (1952 жылы туған, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Рузаев ауданы Шұқыркөл ауылы) – өлкетанушы, фольклортанушы ғалым, физикалық-математикалық ғылым кандидаты. (1985), Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің профессоры. Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1973). Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға  оқытушы, доцент (1989), ҚарМПИ, ҚЭУ, ММТУ-нде декан (1999 – 2007) болып жұмыс істеген. 150-ге тарта ғылыми-танымдық жұмыстардың, оның ішінде 7 оқулықтың, 2 монографияның авторы.

## Пайдаланылған cілтемелер


=Дереккөздер=
Қазақ энциклопедиясы
Асыл сөз
Алтынның сынығы
Құнды қазына

Санат:Ғылым
Василий Никифорович Лазарев

**Василий Никифорович Лазарев** – қоғам қайраткері. 1933–36 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы партия комитетінің бірінші хатшысы. Қазақ Өлкелік партия комитетінде хатшы болып істеген. 1936 жылы қыркүйекте басқа жұмысқа ауысты.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Актёр

**Актёр** (,  — *орындаушы* сөзінен) — драмалық спектакль мен кинофильмде рөл орындаушы. Балет, эстрада, цирк ойын-сауығы мен опералық спектакльдегі рөлдерді орындаушыны көбінесе әртіс немесе әнші-әртіс деп те атайды.

Актёрлік шеберлікке кең дамыған қиял, эмоционалды қабілет, физикалық экспрессия, вокалды проекциялау, сөйлеу айқындығы және драманы түсіндіру қабілеті кіреді. Актёрлік өнер де диалектілерді, акцентті, импровизацияны, байқау мен еліктеуді, пантомиманы және сахналық жекпе-жекті қолдану шеберлігін талап етеді. Көптеген актёрлер осы дағдыларды дамыту үшін арнайы бағдарламаларда немесе колледждерде ұзақ дайындықтан өтеді. Кәсіби актерлердің басым көпшілігі кең дайындықтан өтті. Актёрлер мен актрисаларда көбінесе әншілік, сахналық жұмыстар, кастингтер және камераға түсу сияқты толық оқу курсын аяқтайтын көптеген нұсқаушылары мен мұғалімдері болады.

## Тарихы
Актёрлік өнердің бастауы алғашқы қоғамның жаппай іс-әрекетіне барып тіреледі, дегенмен ол кезде актерлік өнер ондай болмаған. Адамдардың сол дәуірдегі аңғалдық дүниетанымы табиғат күштеріне әсер ете алатын, аң аулауға сәттілік әкелетін немесе дұшпанды қорқыта алатын осындай әрекеттерге сиқырлы мән береді.

## Галерея

Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 1.jpg
Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 2.jpg
Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 3.jpg
Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 4.jpg
Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 5.jpg
Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 6.jpg
Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 7.jpg
Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 8.jpg
Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 9.jpg


Санат:Театр
Үлкен Бұрылтау гипс кен орны

**Үлкен Бұрылтау гипс кен орны** - Жамбыл облысы Тараз қаласынан батысқа қарай 40 км, Аса темір жолы станциясынан оңтүстік-батыста 16 км жерде орналасқан. Оны 1904 жылы Ресей геологы В.Н. Вебер ашып, 1953-1989 жылдары Қазақстан геологтары С.Н. Кагнер, С.С. Бекетов, В.Н. Остапенко зерттеген. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны көлбеу қанатты ендік бағытта созылып жатқан Үлкен Бурылтау көтерілімінде орналасқан. Құрылым қанаттары флексура және сандық тәрізді қатпарлармен күрделіленген. Визе дәуірінде пайда болған кентасты қатқабат Үлкен Бурылтау көтерілімінің солтүстік беткейін бойлай 18-25 км-ге созылған сульфатты-карбонатты тау жыныстарынан тұрады. 

## Жатыс сипаты
Құлау бұрышы оңтүстік-батысқа қарай 3-12°. Кен орнында 5 телім барланып, ондағы гипс кенінің 4 қабаттан құралғандығы анықталған. Ол қабаттар қалыңдығы 0,2-1,3 м болатын әктасты және сазды тақтатасты қатшалармен бөлінген. Қиманың терең қабаттарында гипстің ангидридке айналғандығы байқалады. Гипсі ұсақ кристалды, ақ түсті, тығыз. Оның кентастағы мөлшері 92%-ға жетеді. Қоры А+В+С категориясы бойынша 50,4 млн. т. 1961 жылдан кен орнын “Жамбылгипс” ӨК игеруде. 

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Ақтас (Ұлытау облысы)

**Ақтас** — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұлытау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 81 км-дей жерде. Ең жақын темір жол бекеті — Жезқазған (135 км жерде).

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы қаланған.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 163 адам (83 ер адам және 80 әйел адам) болса, 2009 жылы 161 адамды (87 ер адам және 74 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 140 адамды (76 ер адам және 64 әйел адам) құрады.

Кентте пьезооптикалық шикізат пен желілі кварцты барлайтын және өндіретін ірі кешенді геологиялық барлау партиясы, наубайхана, дәрігерлік пункт, 8 жылдық мектеп, клуб, кітапхана бар.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Маралды (Ақмола облысы)

**Маралды** (2023 жылға дейін — *Мысок*) — Ақмола облысы Сандықтау ауданы, Ақсораң ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балкашино ауылынан солтүстік-батысқа қарай 32 км-дей жеде, Құмдыкөл көлінің оңтүстік-батыс жағасында орналасқан. 

## Халқы

Негізгі шаруашылық субъектісі – «Маралды орман шаруашылығы» мемлекеттік кәсіпорны.

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері