open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Амангелді бокситті кен орны

‎**Амангелді бокситті кен орны** – Қостанай облысы, Арқалық қалалық әкімдігі аумағында орналасқан. 1932 жылы ашылған. Кенді аймақта 5 кен орны орналасқан. Олар негізінен Торғай ойысының (қолатының) шығысында, Терісаққан және Қараторғай өзендері суайрығында жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Кен денелері тез бұзылатын палеозой тау жыныстарындағы негізі мезозойдың борпылдақ шөгінділері мен палеоген-неоген шөгінділерінде шоғырланған. Кентасты қабаттар сазбалшықтан, оолиттен және бокситтерден тұрады (қалыңдығы 20 м). Тез бұзылатын қабыршақтар астында жоғары девонның фран ярусының терригенді шөгінділері мен фабен ярусының карбонатты қабаты жатыр. Кен қабаттарын синклинальды жазықтықтағы төбешік қабаттар жапқан эрозиялық-карсты депрессиясы алып жатыр. Олар көрші белдемдегі ярустармен (Арқалық, Ашұт, Терісаққан) жалғасқан.

## Жатыс сипаты
Беткейлік кентасты қабаттың қалыңдығы әр түрлі пішінді келеді. Олардың мөлшері 125 м-ден 3547 м аралығында. Өндіруге болатын кен қабатының литологиялық құрамы тастан, борпылдақтан, сынып-уатылатын сазбалшықтан тұрады. Олардың қалыңдығы 1-6 м-дей. 

## Минералдары
Негізгі минералдары: гиббсит, каолинит, гематит. Кендердегі алюминий оксидінің (Al2O3) мөлшері – 41,1-50,3%, кремний диоксиді зиянды қосылысының (SіO2) мөлшері – 8,22-16,2%. Кен денелері бір-біріне жақын жатыр. Мұнда еліміздегі ең сапалы деген алюминий кентастары шоғырланған. Кентастар карьерлік әдіспен өндіріледі. Өнімі Павлодар алюминий зауытының шикізаты болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Амангелді бөгені

‎
**Амангелді бөгені** — Қостанай облысы, Қостанай ауданы, Тобыл өзенінің сол жағында орналасқан. 

## Гидрологиялық сипаты
Теңіз деңгейінен 131,5 м биіктікте жатқан бөгеннің аумағы — 4,2 км², көлемі — 8,1 млн м³, ең терең жері — 13 м. Бөген суын ауыл шаруашылығында, т.б. салаларда пайдаланады. Балықтардан шортан, алабұға, тыран, шабақ, т.б. кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы гидрографиясы
Амангелді газ конденсаты кен орны

‎**Амангелді газ конденсаты кен орны** – Шу-Сарысу шөгінді алабының Мойынқұм ойысындағы газ кен орны. Құрылым 1974 жылы сейсмобарлаумен іздестіру бұрғылауын жүргізуге дайындалды. 1975 жылы газ бұрқағы атқылап, кен орны ашылған. 

2003 жылы 23 қазанда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев қатысуымен Жамбыл облысын Амангелді кен орнынан газбен қамтамасыз ету мақсатында Амангелді - КС-5 орталық газ құбырының ашылуы өтті.

## Географиялық орны
Жамбыл облысында, Тараз қаласының солтүстігінде 165 км жерде орналасқан.

## Геологиялық құрылымы, жатыс сипаты
Кен сыйыстырушы құрылым оңтүстік-шығыс қанаты біршама тікшіл келген брахиантиклиналь қатпар болып табылады. Өлшемдері (-1920 м-лік изогипса бойынша) 7x3 км, амплитудасы 240 м-ге жуық. Өнеркәсіптік газдылығы жоғарғы турне, төменгі визе, төменгі Серпухов жікқабаттарының және төменгі пермь бөлімінің шөгінділерімен байланысқан. Қойнауқаттық күмбездік типтегі жоғарғы турне жатынының биіктігі 12,5 м. Газ су жапсары шартты түрде -1776,5 м-лік белгіде қабылданған. Газды горизонттың жалпы қалыңдығы 50 м, оның тиімдісі 5,6 м. Қойнауқаттың күмбезді литологиялық қалқаланған төменгі турне жатынының шартты түрде қабылданған газ-су жапсары -1939 м-лік аюсолют белгіде, биіктігі 236 м. Газды горизонттың жалпы қалыңдығы 30 м, оның тиімдісі 19 м. Жинауыштар кеуекті және жарықшақты-кеуекті типтес. 11,5 мм-лік шайбадағы газдың алғашқы шығымы 213,4 мың м3/тәу болды. Қойнауқаттың қалыңдығы 6-8 м. Серпухов әктастарындағы қойнауқаттық-күмбездік, литологиялық тұрғыдан қалқаланған газ жатынының күмбездегі ең аз тереңдігі 1722 м, биіктігі 120 м. Газ-су жапсары шартты түрде - 1426 м-лік белгіде қабылданған. Екі-төрт қойнауқаттан тұратын газ горизонтының жалпы қалыңдығы 20 м-ден 26 м-ге дейін жетеді, оның тиімдісі 10,4 м. Кеуекті және ұралы-кеуекті типтердегі жинауыштары бар. Төменгі пермнің сульфатты-галогендік, терригендік шөгінділеріндегі жатын қойнауқаттық-күмбездік, литологиялық тұрғыдан қалқаланған типке жатады. Күмбездегі оның жатыс тереңдігі 850 м. Газ-су жапсары -782 м-лік белгіде қабылданған. 

## Құрамы
Жоғарғы турне-төменгі визе шөгінділеріндегі газдардың құрамы мен мөлшері мынадай (%-бен): метан - 67,25-86,2, этан - 4,52-10,53, пропан - 2,86-5,2, изобутан - 0,42-0,57, н-бутан - 0,82-0,95, т.б., 30 г/м3 дейінгі мөлшерде конденсат бар екендігі анықталды. Серпухов жікқабатына тиесілі жатында 81 - 0,45% метан, 9,99% этан, 3,0% пропан, 0,38% изобутан, 0,54% н-бутан т.б. бар. Конденсат мөлшері 12,85 г/м3. Конденсатта 0,016%-ға дейін күкірт бар. Төменгі пермь жатындарындағы газдар құрамы мен мөлшері былайша сипатталады (%-бен): метан - 9,47-26,05, этан - 0,21-1,97, пропан - 0,02-0,49, изобутан - 0,03-0,05, н-бутан - 0,07-0,09 т.б. Жатындардың режимі серпінді газарынды болып келген. Кенорын 2003 жылдан игерілуде.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газ кен орындары
Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Амангелді жер асты су кен орны

**Амангелді жер асты су кен орны** – Қостанай облысы Амангелді ауданында, Жалдама және Қараторғай өзендерінің құйылысында орналасқан.

## Геологиялық құрылымы мен сипаты
Сулы қабат орта төрттік кезеңінің аллювийлі құмдарындағы террасасында, қалыңдығы 6-23 м. Тәуліктік сүзілу коэффициенті  9-65 м, қайтарымдылығы 0,18. Ұңғыманың тәуліктік дебиті 15,3 л/с. Суы тұщы (0,3-1 г/дм3). Бекітілген тәуліктік қорының мөлшері 5,8 мың м3. Суы Амангелді ауылын ауыз сумен қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Амангелді шыңы

‎ 

**Амангелді шыңы ** – Іле Алатауының Кіші Алматы сілеміндегі Тұйықсу мен Богданович мұздықтары алабын бөліп тұрған шың. Биіктігі - 4010 м. Алматы қаласына таяу жердегі Абай шыңымен қатарлас. 

## Жер бедері
Амангелді шыңы – әсем гранит жартас. Алғашқы рет шыңға 1939 жылы В.И.Зимин бастаған Алматы альпинистері шыққан. Шыңның төбесінен Абай мен Мәншүк Мәметова шыңдарының, Богданович, Тұйықсу мұздақтарының, оңтүстік пен батыс жартасты  тау бөктерінің  және солтүстік пен шығыс кішкене мұз басқан тау бөктерінің  керемет көрінісі бейнеленеді.

## Альпинстік жорықтар
Қазіргі таңда  Амангелді шыңы – альпинистердің арасында ең танымал «1 Б» маршрут. Жылы бойы бұл маршрут ашық болады.1999 жылдан бастап әр желтоқсан айында Амангелді шыңында альпинистер арасында жарыс ұйымдастырылады. Жарыс қазақстандық белгілі альпинист Букреев Анатолий Николаевичтің  құрметіне арналған. Жүгіріс «Тауларда қайтыс болғандарға» деген мемориалдан басталып (Тұйықсу) Амангелді шыңының 3970 метр биіктігіне дейін болады. Ең жоғары рекорд – 1 сағат 15 минут 42 секунд – Қазақстанның аты шыққан альпинисті – Денис Урубкода. Осы жетістіктен асырған адамға ұйымдастырушылар сыйлық  белгіленген.

## Сілтеме

* Описание маршрута восхождения
* Схема забега на пик Амангельды 

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Іле Алатауы
Аманғали

**Аманғали ** – Атырау облысы, Махамбет ауданы, Томан ауылының оңтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан қыстау. Оңтүстік-батысында мұнай кен орындары мен Қызылбалық, Шалық, т.б. қыстаулар бар. Солтүстігінен 5 км жерде Астрахан – Атырау темір жолы өтеді. 

## Сілтеме


Санат:Қыстаулар
Санат:Атырау облысы қыстаулары
Санат:Махамбет ауданы географиясы
Аманжол асуы

‎

**Аманжол асуы** – Іле Алатауындағы асу. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 3115 м биіктікте орналасқан. Іле Алатауының солтүстігіндегі Кіші Түрген өзенінің жоғарғы ағысы Аманжол өзені аңғарымен Асы жайлауын басып өтіп, альпілік шалғын арқылы асуға көтеріледі. Іле Алатауының оңтүстігінен – асу маңынан Шілік өзенінің сол салалары Аманжол, Жіңішке өзендері ағып өтеді.

## Дереккөздер

 
Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Іле Алатауы
Амантау

**Амантау ** – Ерейментау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде орналасқан тау, Қарсақпай мен Тенек өзендерінің аралығында. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданында. Абсолюттік биіктігі 373 м. Ұзындығы мен ені 2,5 – 3 км.

## Жер бедері
Шығыс беткейінің баурайын көптеген көлдер, батысын сор алып жатыр. Беткейі жазық, жыралармен тілімденген. 

## Өсімдігі
Қара қоңыр топырағында қараған, сұлыбас, қылқанбоз, т.б. шөптесін өсімдіктер өскен. 
 
## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Амариллистер тұқымдасы

**Амариллистер тұқымдасы** () – дара жарнақты, көп жылдық жуашықты, тамырсабақты, баданалы шөптесін өсімдіктер. Тропиктік, субтропиктік, кейде қоңыржай аймақтарда, негізінен, Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Америкада кездесетін 85 туысы, 1100 түрі белгілі. Қазақстанда 2 туысы, 2 түрі бар, олар табиғи жағдайда өспейді, жылыжайларда қолдан өсіріледі. Жапырақтары көп жағдайда ұзын болады. Ірі гүлдері шатыр құрайды. Жемісі – қорапша, сиректеу жидек. Амариллистер тұқымдасына жататын өсімдіктердің көпшілігі дәрілік және әсемдік өсімдіктер.


file:AmaryllisVittata5.jpg|Гиппеаструм
file:Clivia miniata (BG Zurich)-02.JPG|Кливия
file:Worsleya1.jpg|Ворслея
file:Narcissus pseudonarcissus flower – side.jpg|Нәркес
file:Eucharis amazonica.jpg|Эухарис


## Сілтеме


Санат:Амариллистер
Амбистомалар

**Амбистомалар ** () – құйрықты қосмекенділердің тұқымдасы.

Саламандраға ұқсас 4 туыс 35 түрі Солтүстік Америкада кездеседі. Ересектері су жағалауында ылғалды ормандарда кейбір өкілдері топырақта және ағаштарды мекендейді. Қоректері омыртқасыз жануарлар. Ұрықтануы іштей. Аналықтары 50-500 жұмыртқа салады, көбінде суға. Дернәсілдерінің денесінің сыртында тарам-тарам болып желбезектері орналасқан суда өсіп жетіледі, жыныс кемеліне құрғақта жетеді. Көп кездесетін түрлері жолбарыс амбистомасы (A. tigrium) ұзындығы 28 см балаңқұрты аксолотль деп аталады және ол өсіп өне алады(неотония). Неотония басқа түрлерінде де кездеседі. 5 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

Кейде Амбистомаларды жеке отряд ретінде қарастырады. Солтүстік және Орталық Американың су айдындарында тіршілік ететін 30-ға жуық түрі белгілі. Жиі кездесетін түрі – жолбарыс амбистомасы (Ambіstoma tіgrіnum). Амбистомалардың денесі ұзындығы 15 – 23 см, терісі жылтыр, терісінде денесін тігінен бірнеше буылтықтарға бөліп тұратын сайшалар кездеседі. Құйрығы жуан әрі құйрығында терілі өскіндер болмайды. Денесінің түсі қоңырқай әрі онда ұсақ ашық түсті дақтар бар. Амбистомалардың дернәсілін аксостиль (жәндіктердің бүкіл денесін бойлай өтетін тығыз, майысқақ арқау) деп атайды. Бұларда неотения құбылысы (кейбір омыртқасыздардың дернәсілдік даму сатысында жыныстық жағынан ерте жетіліп көбеюі) байқалады. Мұндай дернәсілдер ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі нысаны болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Құйрықты қосмекенділер‎
Аммиакты су

NH3·H2O (NH4OH)
 

**Аммиакты су ** – тас көмірді кокске айналдыруда кокс пештерінде түзілетін аммиактың судағы ерітіндісі. 

Аммиакты су арқылы аммиак алуға болады. Ол негізінен аммоний сульфатын өндіруге жұмсалады. Осы мақсатпен кокстеу кезінде түзілген аммиакты ішінде күкірт қышқылы бар сатураторға жібереді. Мұнда түзілген аммоний сульфаты (2NH3+H2SO4(NH4)2SO4) біртіндеп кристалданады. Аммиакты су сұйық тыңайтқыш ретінде сода өндіруде, органикалық синтезде қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Химия
Аммониттер

**Аммониттер** - негізінен құрамында аммоний нитраты және белгілі бір органикалық нитроқоспалар, мыс., тротил және т.б. бар аммиакты-селитралы жарылғыш қоспа. Аммониттер престелген брикет түрінде ашық және жабық қопару жұмыстарында, сондай-ақ танкіге қарсы мина мен фугастың әр түрлі текті құрылғыларын жабдықтау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Амилопектин

thumb
**Амилопектин ** – крахмал құрамындағы тарамдалған глюкоза тізбектерінен тұратын полисахаридтің бірі. Йод әсерінен көкшіл қызғылт түске боялады. Суық суда аз ериді, ыстық суда крахмал дәні бөрткенде, оның Амилопектині ұйыған желім тәрізді затқа (клейстерге) айналады. Амилопектиннің молекуласы мыңдаған глюкоза қалдығынан құралған. Олардың өзара химиялық байланысы 1 – 4 және 1 – 6 көміртек атомы арасында орналасқан. Өсімдік крахмалының 70 – 90%-ы, әсіресе, күріш, жүгері, арпа дәндерінің крахмалы 76 – 81%-ы Амилопектиннен құралған. Амилопектин организмде γ, β амилаза және фосфорилаза ферменттерінің әсерінен ажырап қантқа айналады.

## Сілтеме


Санат:Полисахаридтер
Аммиак селитрасы

**Аммиак селитрасы**, аммоний селитрасы, аммоний нитраты – NH4NO3, құрамында азот бар, түссіз, суда жақсы еритін, түйіршікті, қышқыл тыңайтқыш. Оны 56 – 60% азот қышқылын газ күйіндегі аммиакпен бейтараптап алады. Түйіршіктері бірігіп қалмау үшін фосфорит ұны, гипс, каолинит қосады. Жоғары сапалы Аммиак селитрасы алу үшін құрамындағы азот 34,6%, ылғал 0,4%, суда ерімейтін қоспа 0,1% болуы тиіс. *Аммиак селитрасы* тиімділігі жағынан азот тыңайтқыштарының арасында 1-орын алады. Құрамындағы нитрат ионы шайылып кететіндіктен, *аммиак селитрасын* күзде пайдалану тиімсіз. Ал жауын-шашын аз жауатын тәлімі аймақта күзде себіледі. Суғармалы аймақта *аммиак селитрасы* басқа тыңайтқыштармен бірге қолданылады. Аммиак селитрасының өсімдікке әсері қолдану әдісіне, мерзіміне, мөлшеріне байланысты болады. Ол дақыл түріне, топырақ құрамына, климат жағдайына қарай өзгереді. *Аммиак селитрасын* егістікке шашар алдында ұнтақтайды, тор көзінің диам. 2 – 3 мм електен өткізеді.

## Сілтеме


Санат:Тыңайтқыштар
Санат:Минералдар
Санат:Азот қосылыстары
Амфиумдар

**Амфиумдар** () – құйрықты қосмекенділердің монотипті тұқымдасы. Солтүстік Американың оңтүстік-шығыс өңіріндегі көлдер мен батпақты жерлерде тіршілік ететін 3 түрі белгілі. Жиі кездесетін түрі – амфиум (Amphіuma means). Амфиумдардың денесінің ұзындығы 70 – 100 см, жыланға ұқсайды. Аяқтары өте нашар жетілген, сондықтан жүре алмайды. Тіршілігінің көпшілігін суда өткізеді. Жұмыртқаларын құрлықтағы су жағалауына жақын ылғалды жерлерге салады. Аналықтары жұмыртқаларының шоғырын ұрық дамып жетілгенше денесімен шиыршықтап орап жатады. Амфиумдардың дернәсілдік ерекшеліктері өмір бойы сақталады. Көздері тері жабынымен қапталған. Өкпесімен бірге бір жұп ішкі желбезектері арқылы да тыныс алады. Амфиумдардың көптеген ерекшеліктері нағыз саламандра тұқымдасына ұқсас болғандықтан, кейбір ғалымдар Амфиумдарды саламандралар отряд тармағына жатқызады.

## Дереккөздер


Санат:Құйрықты қосмекенділер‎
Анабазин

‎

**Анабазин ** C10H14N2  – жапырақсыз бүлдіргенде және темекіде кездесетін алкалоид. Изомері – никотин. Суда, жарықта сарғаятын түссіз тұтқыр сұйық, қайнау температурасы 276°С. Суда, органикалық ерітінділерде жақсы ериді, тұздар түзеді. Анабазин – улы зат, улылығы 5,0 – 10,2 мг/кг. Оның организмге әсері никотиндей ганглионарлы. Аз мөлшерде орталық жүйке жүйесін қоздырады. Нәтижесінде тыныс алуды жиілетіп, артериялық қан қысымын көбейтеді. Тері арқылы денеге жеңіл сіңіп, уландырады. Анабазиннің хлор-сутекті тұзы темекі тарту әдетін қойдыруға жақсы әсер етеді. Анабазин сульфатты инсектицид ретінде, сондай-ақ малдарды емдеуге қолданылады. Бірақ Анабазиннің улылығы жоғары болғандықтан өндіруге тыйым салынған.  

## Сілтеме


Санат:Алкалоидтар
Санат:Дәрілік заттар
Санат:Инсектицидтер
Санат:Пиридиндер
Анабиоз

**Анабиоз ** ( – жандану, қайта тірілу) – қолайсыз жағдайда организмнің тіршілік қабілетінің уақытша жойылып, не мүлдем әлсіреп кету құбылысы немесе эволюциялық даму жолында организмнің тіршілік ортасына физиологиялық бейімделуі; уақытша күй, мұнда өміршендік процесстердің баяулатылғандығы соншалық тіршіліктің барлық құбылыстары толығымен байқалмайды.

Анабиозға түсу мүмкіншілігі, ағзаның өмірдің күрт келеңсіз жағдайында тіршілік етуіне ықпал етеді. Анабиоз өсімдіктердің және жануарлардың микроағзаларында таралған. Өмір сүру үшін қолайлы жағдай туганда анабиозға түскен ағзалар белсенді өмірге қайта оралады.

Анабиоз құбылысы омыртқасыз жануарларда, әсіресе, микроорганизмдер арасында жиі байқалады, сондай-ақ омыртқалы жануарлар мен өсімдіктер арасында да кездеседі. Кептіру, мұздату, қыздыру сияқты әсерлерге спора түзетін бактериялар, көзге көрінбейтін саңырауқұлақтар, қабықтанғыш қарапайымдар (циста түзетіндер) өте төзімді келеді. Анабиоз құбылысына мысал ретінде көптеген өсімдік тұқымдарының кептіргеннен соң ұзақ уақытқа өзінің өну қасиетін сақтап қалуын келтіруге болады. Жануарлар арасындағы Анабиоз құбылысын 1701 жылы голланд ғалымы А.Левенгуг ашқан. Гидра, құрт, моллюска, қосмекенділер және бауырымен жорғалаушылар Анабиоз құбылысы кезінде денесіндегі судың 1/2, кейде 3/4 бөлігін жоғалтады. Анабиоз қоршаған орта температурасы 0°С-қа төмендеген кезде қысқы ұйқыға кететін сүтқоректілерде де байқалады. Жасанды Анабиоз кезінде жануарлардың организміндегі тін аралық сұйық мұзға айналмай, тек тоңазыған қалпында болса ғана ол қайта тіріледі. Ал жасуша және белок молекулаларының]] құрам құрылымын бұзатын мұз кристалдары пайда болса, жануар қайта тірілмейді. Сүтқоректілердің қысқы ұйқысы мен тоңазу салдарынан болатын Анабиоз олардың жазғы ұйқысы мен құрғақшылық салдарынан болатын Анабиозға ұқсас. Анабиоз құбылысын кептіру, тоңазыту арқылы қолдан жасап, оны құрғақ тірі вакцина, бактериялар, вирустар, ісік жасушаларын, адам организміне қайта отырғызылатын түрлі тін және мүшелерді ұзақ уақыт сақтау кезінде қолданады. Жүректі, өкпені, миды хирург. жолмен емдегенде адам денесін тоңазыту, сондай-ақ ғарышқа ұшқан ғарышкер организмінің зиянды әсерлерге төзімділігін арттыру үшін де Анабиоз құбылысының маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Метаболизм
Анартастар

**Анартастар ** – силикаттар класына жататын минералдар тобы. Ортақ химиялық формуласы: A3B2[SіO4]3, мұндағы A=Mg, Fe2+, Mn2+, Ca; B=Al, Fe3+, Cr3+, Mn3+, Tі. Химиялық құрамы А және В топтарындағы элементтердің изоморфты орын алмастыруымен анықталады. Анартастар құрамында қоспа түрінде өте аз мөлшерде калий, фосфор, ванадий, бериллий оксидтері кездеседі. Кубтық сингонияда кристалданады. Анартастар  тұтас дәнді агрегаттарды жиі түзейді. Түсі қызыл, сары, жасыл. Шыныдай, кейде алмастай жылтыр. Қаттылығы 6,5 – 7,5; меншікті салмағы 3,5 – 4,2 г/см3. Анартастар  кристалдық тақтатастардың тау жынысын құраушы минералы болып табылады. Негізгі бөлігі жапсарлы-метасоматиттік жағдайда қышқыл магма мен карбонатты жыныстардың жапсарында түзіледі. Бояуы қанық, мөлдір түрлері зергерлік істе, сапасы төмендері абразивті материал ретінде ағаш өңдеу, т.б. өндірісте қолданылады.

## Сілтеме


Санат:Минералдар
Ангрен қалпақбасы

**Ангрен қалпақбасы ** (Ugamіa angrenіca) – күрделігүлділер тұқымдасы, қалпақбас туысына жататын шала бұта. Қазақстанда Талас Алатауы мен Қаратауда, Өгем жотасында кездеседі. Қиыршықтасты беткейлерде, жартасты қырқаларда, 3000 м-ден жоғары тау қияларында өседі. Биіктігі 2 – 8 см, қалың түк басқан түбінен бұтақталған. Сабағы әбден сүректеніп кеткен. Жапырақтары ұсақ, қысқа сағақты. Ақшыл сары түсті, қос жынысты гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жеміс береді. Тұқымынан көбейеді. Жемісі – қатпарлы, қалың түк басқан тұқымша. Ангрен қалпақбасы Ақсу-Жабағылы қорығында қорғауға алынған. Өте сирек кездесетін өсімдік түр болғандықтан, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. 
## Сілтемелер


Санат:Гүлдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Андағұл

‎
**Андағұл ** – Бетпақдаланың оңтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 330 м. Тау батыстан шығысқа қарай 20 – 22 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 км. 

## Геологиялық орны
Жер қыртысы жоғарғы ордовик жыныстарынан түзілген. Аласа келген таудың салыстырмалы биіктігі 90 – 95 м. Беткейлері жайдақ келген. 

## Өсімдігі
Беткейлерінде боз жусан, ақселеу, теріскен, т.б. шөлдің сораң шөптесіндері өскен. Баурайы жыл бойғы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы таулары
Санат:Бетпақдала
Андалузит

‎нобай|Андалузит

**Андалузит ** – силикаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Al2[SіO4]О. Кристалдары ромбылық сингонияда ірі призма немесе бағана тәрізді болып қалыптасады. Сұр, сары, қоңыр, қызғылт, қызыл, жасыл түсті әрі шыныдай жылтыр болады. Қаттылығы 7 – 7,5; меншікті салмағы 3,1 – 3,2 г/см3. Андалузит негізінен жапсарлы метаморфтану әсерінен түзіледі. Сазды тақтатастар, қайталама кварциттер арасында кездеседі. Орталық Қазақстанда жиі тараған. Андалузит құрамды тау жыныстарынан муллит және кристобалитті шыны өндіріледі.

Санат:Алюминий минералдары
Санат:Силикат минералдар
Ангидрит

‎**Ангидрит ** – сульфаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы СаSО4. Гипстің сусыз түрі. Құрамында 41,2% СаО, 58,8% SО3 бар, стронций қоспа ретінде жиі кездеседі. Суды сіңіргенде көл. 30%-ға дейін ұлғайып, гипске айналады. Ромбылық сингонияда кристалданады. Түсі ақ, кейде көгілдір, сұр, қызғылт болып келеді, түссіз мөлдір түрлері сирек кездеседі, шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3 – 3,5, меншікті салмағы 2,8 – 3,0 г/см3. Климаты құрғақ аймақтарда суы тартылып келе жатқан көлдерде, тұз кендерінде химиялық шөгінді түрінде түзіледі. Құнды кристалдарынан ұсақ әшекейлі бұйымдар жасалынады. Негізінен цемент өндірісінде пайдаланылады.

**Ангидрит** - 
#Минерал, СаSO4. Каттылығы 3-3,5. Сулы ерітінділердің тұнбаға түсуі немесе гипстің сусыздануы нәтижесінде қалыптасады. Беткейлік жағдайда оп-оңай-ақ сумен қанығады, сөйтіп әуелі жартылай гидратқа (СаSO4 х Н2O) , кейінірек гипске (СаSO4 х 2Н2O) айналады. Бұл процесс нәтижесінде оның көлемі 30-40 % (пайызға) ұлғаяды.
#Көлемінің 50 %-ы немесе одан да көп мөлшері аттас минералдан тұратын тау жынысы. Әдетте тұз түзетін алаптарда қалыптасады. Тұзды қабаттар мен күмбездер қимасында ізбестастармен, доломиттермен және тұздармен алмасқан күйде ұшырасады. Мұнай — және газкіріктіруші қабаттарда екі ұдай рөл атқарады: қуыстылығы және өтімділігі қанағаттанарлық жағдайда олар жинауыш (коллектор) рөлін атқаратын болса, аталған сипаттардың төмен дәрежесінде қақпақ (флюидоупор) рөлін атқарады.
*Жаратылысы. Ангидрит шөгінді тау жыныстарының арасында кездеседі. Сирек те болса гидротермалық Ангидрит цемент өндірісінде, басқа құрылыс істерінде гипспен қатар қолданылады.

*Кендері. Ангидрит біздің елімізде Батыс Уралда, Архангельск, Вологодск, Куйбышев облыстарында, Донбаста кездеседі.
 
## Дереккөздер


Санат:Минералогия
Санат:Геология
Санат:Минералдар
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Ангор ешкісі

**Ангор ешкісі ** – ежелден келе жатқан, жүні аса бағалы ешкі тұқымының бірі. Орта ғасырда Түркияның Анкара (Анкора) уәлаятында өсірілгендіктен осылай аталған. 19 ғасырда АҚШ, Африка, Австралияға тараған. Қазақстанға алғаш 1929 жылы АҚШ-тан әкелінген. Ешкісі 30 – 35 кг, текесі 45 – 50 кг тартады. Түбіті өте берік, біркелкі, жылтылдаған ақ майда биязы қылшықты. Қылшығының ұзындығы 35 – 40 см. Текесінен 4 – 7 кг, ешкісінен 2 – 4 кг түбіт алынады. Таза түбіт түсімі 65 – 80%. Сауын маусымында 60 – 100 л сүт береді, сүтінің майл. 4,4%, 5 – 10%-ы егіз туады. Ангор ешкісі негізінде кеңестік түбітті ешкі тұқымы шығарылды. Ангор ешкісінің будандары Шығыс Қазақстан, Алматы облыстарында өсіріледі. Ол өзге ешкі тұқымын асылдандыру үшін пайдаланылады. Еті сапалы, дәмді келеді, терісінен қымбат бағалы былғары дайындалады. Түбітінен мата, кілем, мақпал тоқылады.

## Сілтеме


Санат:Ешкі тұқымдары
Андезин

‎

**Андезин ** (Формуласы (Na,Ca)Al(Si,Al)3O8) – силикаттар класы, плагиоклаздар тобына жататын минерал. Альбит (50 – 70%) пен анортиттің (30 – 50%) изоморфты қосылысынан тұрады. Триклиндік сингония түрінде кристалданады. Кристалдары жапырақша, призма тәрізді болып, ұсақ түйірлі масса құрайды. Андезиннің түсі ақ, сұрғылт ақ, кейде қызғылт, көгілдір болады. Шыны тәрізді жылтыр; Моос шкаласы бойынша қаттылығы 6; меншікті салмағы 2680 кг/м3, жымдастығы жақсы жетілген. Орташа қышқыл құрамды интрузивті және эффузивті жыныстарда тау жыныстарын құраушы минерал ретінде кең тараған. 

## Сілтеме


Санат:Алюминий минералдары
Санат:Натрий минералдары
Санат:Кальций минералдары
Анкерит

**Анкерит ** – карбонаттар класының минералы. Химиялық формуласы: Са(MgFe)(CO3)2. Құрамында әр түрлі арақатынастағы темір мен магний бар, қоспа ретінде марганец кездеседі. Анкериттің құрамында магний аз түрі сидеронит, ал темір аз түрі қоңыр шпат деп аталады. Әдетте сопақ ромбоэдр кристалдар, тығыз ұсақ дәнді агрегаттар түзеді. Түсі ақ, сұр, қоңырқай сары. Шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3,5 – 4,5, сынғыш, меншікті салмағы 3,9 г/см3. Орал мен Алтайдың гидротермаль ды кварцты желілерінде сульфидті және сидеритті кентастармен бірге кездеседі.  

## Сілтеме


Санат:Карбонат минералдар
Андрадит

thumb
**Андрадит ** – силикаттар класының гранаттар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: Ca3Fe2[SіO4]3. 1800 жылы құрамын анықтаған португал минералогы д′Андраданың есімімен аталған. Кубтық сингонияда ромбылық додекаэдр кристалдарын түзеді. Түсіне байланысты бірнеше түрлері бар: демантоид – шөптей жасыл, сарғылт жасыл; желлетит – ашық жасыл; топазолит – жасыл сары; аллохроит – қоңыр қызыл; меланит – қара түсті. Қаттылығы 6,5 – 7; меншікті салмағы 3,75 г/см3. Мөлдір, шыныдай жылтыр. Жаралуы жапсарлы метасоматитті – жоғары температуралық жағдайда қышқыл магма мен карбонат құрамды шөгінділер арасындағы реакция нәтижесінде түзіледі. Кристалдық тақтатастарда, скарндерде кездеседі. Қайраң кендері де ұшырасады. Андрадит негізінен абразив материал ретінде қолданылады. Мөлдір әрі сәнді түсті түрлерінен зергерлік бұйымдар жасалынады.

## Сілтеме


Санат:асыл тастар
Санат:Кальций минералдары
Санат:Темір минералдары
Санат:Силикат минералдар
Анкилозаврлар

**Анкилозаврлар ** (Ankylosaurіa) – бауырымен жорғалаушылардың құсжамбасты динозаврлар отрядының жойылып кеткен бір тармағы. Анкилозаврларды кейде сауытты динозаврлар деп атайды. Олардың қазба қаңқа қалдықтары Батыс Еуропадағы юра, Солтүстік Америка мен Австралияның бор кезеңдерінің шөгінді жыныстарының құрамынан табылған. 2 тұқымдасы, 25-ке жуық туысы, 40 түрі анықталған. Дене тұрқы 10 – 15 м, денесі мен басы сауытты тақташалармен және қалқаншалармен қапталған. Анкилозаврлардың шат сүйектері екіге тармақталып бір-бірімен байланыспайтын ерекшелігіне қарап, ашық құсжамбастылар деп атаған. Жақ сүйектерінің алдыңғы шетінде тістері болмайды, тек мүйізді тұмсық пішінде сақталып қалған. Олар төрт аяқтарымен жүріп тіршілік еткен. Өсімдіктермен қоректенген. Қазақстанда Анкилозаврлардың қазба қалдықтары Орталық Қазақстан мен Қызылқұм өңірлерінен табылған.

## Сілтеме


Санат:Динозаврлар
Санат:Зоология
Анортит

**Анортит ** – силикаттар класының минералы. Изоморфты қосылыс, плагиоклаздардың кальцийлі мүшесі. Химиялық формуласы Ca[Al2Sі2O8], триклин сингония түрінде кристалданады, кристалдары пластинка, призма тәрізді болады, көбіне ұсақ түйіршік масса құрайды. Түсі ақ, сарғылт, сұрғылт; шыныдай жылтыр, Мосс шкаласы бойынша қаттылығы 6, меншікті салмағы 2760 кг/м3; жымдастығы екі бағытта жақсы білінеді. Анортит – негіз құрамды магмалық жыныстардың басты бөлігі.

## Сілтеме


Санат:Силикат минералдар
Санат:Кальций минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Антрацит

‎thumb|Көмір-антрацит
**Антрацит ** – көмірленудің ең жоғарғы дәрежесіне жеткен көмір. Сыртқы белгілері: түсі қара сұр немесе сұр қара, металдай жылтыр, құрылымы әр түрлі, қолға жұқпайды. Эндогенді жіктер мен сызаттарының арасы 2 – 20 мм, кейде 80 мм болып келеді. Меншікті салмағы 1,37 – 1,68 г/см3, органикалық массасының меншікті салмағы 1,5 – 1,8 г/см3, ылғалдылығы 1 – 3%, газ бөлінуі 2 – 4%. Химиялық құрамында 94 – 97% көміртек; 1 – 3%-дай сутек пен оттек; 1 – 2%-дай күкірт пен азот бар. Жылу қуаты 8,1 – 8,2 мың ккал/кг, кокстегенде түйіршіктері бірікпейді. Антрацит жақсы электр өткізгіш, өздігінен тұтанбайды, қасиетін өзгертпейді, ұзақ уақыт сақталады. Каротаж диаграммаларында антрацит қабаттары электр өткізгіштігімен ерекшеленеді. Антрацит домна пештерінде пайдаланылады, жіксіз таза кесектерінен ток өткізгіш электрод жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Пайдалы қазбалар
Санат:Көмір
Санат:Отын
Антропогендік жер бедері

**Антропогендік жер бедері ** – адамның іс-әрекеті нәтижесінде өзгерген жер бедерінің пішіні.

Оған палеолит, мезолит дәуіріндегі адамдардың тұрақтары, шеберханалары, аңшылық кәсібі кезінде қалдырған апандары, шұңқырлары мен үңгірлері, т.б. жатады. Қазіргі кезде Жер шарындағы құрлықтың 46 – 50%-ынан Антропогендік жер бедері байқалады. Мұндай жер бедері бейберекет және жоспарлы түрде қалыптасады. Бейберекет Антропогендік жер бедері адамдардың ауыл шаруашылығын, орман шаруашылығын игеру, тау-кен өндірісі, жол салу әрекеттері, сондай-ақ әскери іс-қимылдарының беталды жүргізілуі нәтижесінде пайда болса, ал жоспарлы Антропогендік жер бедері қоғамның мақсатына сәйкес, шаруашылық және әлеуметтік-тұрмыстық (азаматтық, өнеркәсіптік, әскери және инженерлік құрылыстар, т.б.) қажетінен пайда болады. Антропогендік жер бедері оң (үйінді, дамба, бөгет, т.б. жасау) және теріс (каналдар, ойыстар мен ұңғымалар, бөгендер, суландыру жүйесі, карьерлер, т.б.) болып бөлінеді. Мұндай жер бедерлері табиғи ландшафтты бұзады. Қазақстанның басым бөлігінде Антропогендік жер бедері байқалады. Оған мыңдаған км-ге созылған темір жол бойындағы үйінділер, тереңд. 700 м-ге жететін (Сарыбай, Қашар, т.б.) және аумағындағы ондаған км² болатын (Богатырь, Северный, т.б.) ірі карьерлер жатады. Антропогендік әрекеттер келешекте Каспий теңізінің су асты бедеріне әсерін тигізуі мүмкін. Теңізде аумағы 5 – 7 мың м2 болатын жасанды аралдар жасау жоспары осыны аңғартады.

## Дереккөздер

Санат:Антропогендік жер бедері
Антимонит

‎нобай|Антимонит
**Антимонит** , стибнит, сүрме жылтыры – сульфидтер класының минералы. Химиялық формуласы: Sb2S3. Ромбылық сингонияда призма, бағана, ине тәрізді болып кристалданады. Агрегаттары тығыз, ұсақ дәнді, шашыраған сәуле және шатысқан талшық тәрізді болып, ал кейде кварцтың ішінде сеппе түрінде кездеседі. Түсі – қорғасындай сұр, металша жылтыр. Қатт. 2 – 2,5; морт сынғыш, меншікті салмағы 4,5 – 4,6 г/см3. Негізінен гидротермальдық кендерде кездеседі. Гипергендік алаптарда жылдам ыдырап сүрменің сары және қызғылт түсті оксидтеріне (валентинит, сервантит, сенармонтит, т.б.) айналады. Антимонит Қазақстанда кең таралған. Антимонит кентасынан сүрме металы өндіріледі. Оны үйкеліске төзімді қасиеті бар заттар жасауға пайдаланады. Сонымен қатар сүрме қоспалары резеңке өндірісінде, жеңіл өнеркәсіпте, медицинада, шыны өндірісінде қолданылады.

## Сілтеме


Санат:Минералдар
Антракотерийлер

**Антракотерий ** () – шошқатәрізділер отряд тармағына жататын қазбадан табылған сүтқоректі жануарлар тұқымдасы.

25 туысы анықталған. Антракотерийдің қаңқа сүйектері Еуропа мен Азия, Солтүстік Америкада эоцен – плиоцен дәуірінен, Солтүстік Африкада олигоцен, Қазақстанда Торғай қолатында орта олигоценнен, Асқазансор қазба фаунасы маңында жоғарғы олигоцен дәуірінің шөгінді қабаттарынан табылған. Антракотерийлердің үлкендігі кішкене доңыздан бегемоттың дене мөлшеріне дейін болған. Аяғы 4 саусақты, ит тісі ірі, жоғ. азу тістері бес бұдырлы. Негізінен суда да, жерде де тіршілік еткен. Антракотерийлерден бегемоттар шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Жұптұяқтылар
Санат:Эоцен дәуірі сүтқоректілері
Санат:Миоцен дәуірі сүтқоректілері
Санат:Олигоцен дәуірі сүтқоректілері
Санат:Плиоцен дәуірі сүтқоректілері
Санат:Жойылып кеткен жануарлар
Санат:Сүтқоректілер
Аңқал

**Аңқал ** (Clіnopodіum) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауларының беткейлеріндегі жапырақты ормандарында, өзен бойларында өсетін 1 түрі – тегісжиек А. (С. іntegerrіmum) бар. Биікт. 30 – 40 см. Сабақтары түкті, төрт қырлы. Жапырақтары ұзынша, сыртын түк басқан. Гүлшоғыры көп гүлді, қалың. Гүлжапырағы көп, тостағаншасы түкті, кейде тықыр. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, маусым – тамызда жемістенеді.  .

## Сыртқы сілтемелер
*  Тұяқты жабайы жануарлардың сирек кездесетiн және жойылып бара жатқан түрлері мен киiктерді сақтаудың және қалпына келтiрудiң 2005 - 2007 жылдарға арналған бағдарламасын бекiту туралы 
* Аңшылық

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Аң өсіру

**Аң өсіру ** – құнды терісі, шипалы мүйізі үшін аңды көбейту; мал шарушылығының бір саласы. Құнды аң терісін дайындап, өткізуде республикамыз бұрынғы Одақ көлемінде 2-орынды иемденген. Аң өсірудің үш түрі бар: 1) торда өсіру. Мұнда әр аң жеке не үйірімен торда ұсталады; 2) еркіне жіберіп өсіру. Мұнда аң еркімен жүреді, бірақ телім қоршаулы болады; 3) азды-көпті еркімен жіберіп өсіру. Мұнда аңның ересегі торда ұсталады да, күшігі қоршалған телімге жіберіліп, үнемі қосымша жем беріледі. Еркіне жіберіп өсірілген аңның терісі сапалы болады. Аңды дұрыс қоректендірудің айрықша маңызы бар. Азықта А т.б. витаминдер (құрғақ ірімшік, балық қалдықтары, итбалық еті, т.б.) мол болуға тиіс. Аң шаруашылықтары мен қожалықтарында жыл маусымына қарай әр түрлі жұмыстар жүргізіледі: аңды шағылыстыру, буаз кезінде күту, күшігін өсіру, бонитировкалау, сою, т.б. Терісі құнды қара және көк түлкі, полярлық ақ түлкі, қара күзен, бұлғын, қама, т.б. көбінесе көктемде немесе жазғытұрым күшіктейді. Қазақстанда марал, теңбіл бұғы, қара түлкі өсіретін шаруашылықтар да бар. 

## Сыртқы сілтемелер
* Аң өсіру және аң шаруашылығы
* Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің бұйрығы 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Зоология
Аңтәрізділер

**Аңтәрізділер** немесе **Тероморфтар** (, ,  - «жануар» және  - «форма» — «аң тәрізді») — немесе **Синапсидтер** () — 320 млн жыл бұрын тіршілік еткен, қазбадан табылған жануарлардың таксономиялық тобы, ерте заманның аңтәрізді бауырымен жорғалаушылары. Бұларға  пелткозаврлар, дромозаврлар, дейноцефальдар, аномодонттар және аң тістілер жатады.

Синапсидтер тас көмір дәуірінің аяқ кезінде котилозаврлардан пайда болып, триас дәуірінде өліп біткен. Бұл жануарлардың арасында тышқандай ұсақ, керіатей ірі түрлері болған. Синапсидтердің көбісі жыртқыштар, бірақ өсімдік және бұнақденелермен көректілері де болған. Эволюциялық даму нәтижесінде оларда сүт көректілерге тән екі желке төмпешігі т.б. белгілер болған.

Аңтәрізділердің сүйектері алғаш рет Батыс Оралда пермь кезеңінің мыс құмдарының арасынан табылған. Олардың сүйек қалдықтары Азия, Еуропа, Солтүстік Америка, Африка құрлықтарының тас көмір дәуірінен бастап, юраның ортасына дейінгі геологикалық тұнба қабаттарында кездескен. Аңтәрізділер бұл дәуірде котилозавралардан бастап, жоғары сатыдағы териодонттарға дейін дамыған. Көпшілігі жыртқыш (горгонопсий тұқымдастары) болған. Пеликозаврлар сияқты түрлері өсімдіктермен, ал кейбір түрлері ұлулармен, жәндіктермен қоректенген. Бұл жануарлардың арасында қазіргі кемірушілердей ұсақ, мүйізтұмсықтардай ірі түрлері де болған. Негізінен құрлықта, кейбір түрі (офиаконодонттар, дейноцефалдар, листрозаврлар) тұщы көлдердің бойында, батпақты жерлерде тіршілік еткен. Дицинодонт сияқты түрлерінің саусақтары жер қазуға бейім келген. Аңтәрізділердің 60-қа жуық тұқымдасы, мыңнан аса түрлері болған. Бұлардың синопсидтер деп аталатын түрі сүтқоректілердің арғы тегі болып саналады.


Сурет:Archaeothyris BW.jpg|Археотирис
Сурет:Skull synapsida 1.png|Бас сүйегінің құрылысы.
Сурет:EdaphosaurusDB.jpg|*Edaphosaurus*
Сурет:Sphenacodon222.jpg|*Sphenacodon* - жыртқыш болған.
Сурет:Moschops BW.jpg|*Moschops* - Оңтүстік Африкадан табылған.
Сурет:Nikkasaurus1DB.jpg|*Nikkasaurus* 
Сурет:Lystr georg1DB.jpg|*Lystrosaurus* - ең кең тараған синапсид.
Сурет:Cynognathus BW.jpg|*Cynognathus* - триаста ең ірі жыртқыш болған.
Сурет:Repenomamus BW.jpg|*Repenomamus* - мезозойдағы ең ірі аң.
Сурет:Tritylodon BW.jpg|*Tritylodon* 


## Классификациясы
Топтың құрамына екі жасақ кіреді: 
* Pelycosauria (*пеликозаврлер*) 
* Therapsida (*терапсидтер*)

Терапсидтер - 
::* Biarmosuchia (*биармозухиялар*), 
::* Dinocephalia (*дейноцефалдар*), 
::* Anomodontia (*аномодонттар*)
::* Theriodontia (*териодонттар*).

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Synapsida — Pelycosauria  
* Transitional Vertebrate Fossils 
* Synapsidomorpha in Wikispecies directory 

Санат:Омыртқалылар
Санат:Құрып біткен жануарлар
Санат:Динозаврлар
Аңырақай (тау)

**Аңырақай ** – Жамбыл облысы Шу ауданы жеріндегі тау сілемі. Шу-Іле тауларының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тарихи жер аты. Абсолюттік биіктігі 1295 м. Ұзындығы 75 км, ені 5 км. 

## Геологиялық құрылымы
Архей гнейстері мен кристалды тақтатастардан түзілген. 

## Жер бедері
Беткейлерінің оңтүстік-батысы жазық, солтүстік-шығысы құлама жар, қорым тасты, шыңды келеді. 

## Өсімдігі
Қиыршықтас араласқан қоңыр топырағында жусан, бетеге, селеу, қараған, тобылғы, ал тау аңғарларында бұта аралас қау өседі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық күресі

Санат:Шу ауданы таулары
Апан шынытас кен орны

**Апан шынытас кен орны** - Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы жерінде орналасқан.

## Жатыс сипаты
Әйнек өндіруге арналған құм құрамындағы темір қышқылының мөлшері 0,78%-ды құрайды. А+В+С, категориялы шикізат қорының мөлшері 18,6 млн. т. Кен орны ірі саналады. Әйнек өндіру үшін шикізатты байытудың флотациялық және сепарациялық тәсілдері қажет.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Аңдасай қорықшасы

**Аңдасай қорықшасы** – зоологиялық қорықша. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының солтүстік бөлігі мен Бетпақдаланың оңтүстігінде орналасқан. 

## Құрылуы
Мойынқұм, Бетпақдала шөлдеріндегі, Шу-Іле тауларындағы арқар, құлан, таутеке, елік, жабайы шошқа, ақ бөкен, қарақұйрық, дуадақ, безгелдек, қырғауыл, т.б. пайдалы аңдар мен құстарды және ойпаң дала көлдеріндегі балықтарды қорғау, көбейту мақсаттарымен 1966 жылы құрылған. Аумағы 1 млн. га. 

## Фаунасы
Жер бедері [қ сексеуіл өскен тоғайлы төбешік пен құмды қырқалар, беті тегіс аумақты тақырлар болғандықтан жануарлар үшін өте қолайлы келеді. Қорықшада балық пен бауырымен жорғалаушылардың 10-нан, құстардың 200-ден, сүтқоректілердің 40-тан астам түрлері (кірпі, қоян, сарышұнақ, борсық, қасқыр, қарсақ, түлкі, елік т.б.) тіршілік етеді. Аңдасай қорықшасы Оңтүстік Қазақстандағы ақ бөкендердің қыстап шығатын қонысы болып есептеледі. Ондағы бірқатар аң-құстар (қарақұйрық, шұбар күзен, қалбағай, жалман, арқар, аққу, т.б.) мен өсімдіктер (Альберт қызғалдағы, Бетпақдала сылдыршөбі) Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Қорықша аумағында аң-құстарды аулауға тыйым салынған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Аңқаты

**Аңқаты ** – Есенаңқаты өзенінің саласы.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 29 км.

## Бастауы
Бастауын Бөрлі ауданындағы Қарақұдық ауылының батысынан алып, Күтіраңқаты  өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғары арнасы жарлы, ортаңғы және төменгі ағысында аңғары кеңейіп жайыла ағады. Қарашада суы қатып, сәуірдің ортасында мұзы ериді. Суы тұщы. Аңғары жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Апикомплексалар

thumb| right| alt=A.| '''''Апикомплексалар'''''
**Апикомплексалар ** (Apіcomplexa) – *бір [[клетка]]лы қарапайымдылардың типі*. 2 класы (перксеялар, споровиктер), 4800-ге жуық түрі бар. Қазіргі жүйеленім бойынша олардың әрқайсысының спораларының құрылысы, көбеюі және тіршілік әрекеттері бір-бірінен айтарлықтай айырмашылығы болғандықтан Апикомплексалар  жеке тип ретінде қарастырылады. Апикомплексалардың паразитті тіршілік етуіне байланысты олардың қозғалыс органоиды болмайды. Гаметалық даму кезеңінде ғана талшықтары болады. Апикомплексалардың тіршілік әрекетінде жыныссыз (агамогония) және жынысты (гамогония) жолмен көбею алмасып отырады. Олардың тіршілік әрекеттері мынадай кезеңдерден тұрады:А-дың ішінде адам мен жануарлар үшін қауіпті түрлер бар. Олар споралық даму кезеңі арқылы сыртқы ортаға шығып бір иесінен екінші иесіне таралады. 

## Дереккөздер


Санат:Биология
Аппендикуляриялар

**Аппендикуляриялар ** (Appendіcularіae) – хордалылар типі, қабықтылар тип тармағына жататын класс. 60-қа жуық (кейбір мәліметтерде 100-дей) түрі белгілі. Дүние жүзіндегі барлық мұхиттар мен теңіздерде кездеседі. Денесінің ұзындығы бірнеше мм-ден ең ірілері 1 – 2 см-ге жетеді. Олардың сыртқы түрі мен құрылысы асцидиялардың дернәсіліне ұқсас. Денесі тұлға және құйрық бөлімдерінен тұрады. Құйрық бөлімі ұзынша әрі екі бүйірінен қысыңқы. Онда хорда, жүйке бағанасы және көлденең жолақты бұлшық еттер айқын байқалады. Денесінің сыртын мөлдір әрі қоймалжың туника қабығы қаптап тұрады. Қысқа түтік пішінді бір жұп желбезек тесігі тікелей сыртқа ашылады. Ауыз тесігі көлемді жұтқыншақпен байланысады. Жұтқыншағының құрсақ тұсында айқын көрінетін сайшасы (эндостиль) болады. Жұтқыншақ қысқа өңешпен, ол едәуір көлемді қарынға жалғасады. Қысқа ішегі құрсақ жағында аналь тесігі түрінде сыртқа ашылады. Қарынның астыңғы жағында түтік пішінді кішкене жүрегі орналасқан. Аппендикулярияларда жұтқыншақ маңы мен клоака болмайды. Құйрығында орналасқан хорда ұзынша іші қуысты түтік пішінді, оның іші клеткалық емес затпен толы болады. Хорданың сыртын дәнекер ұлпалы қабық қаптап тұрады. Аппендикуляриялар қос жынысты. Олар өзін-өзі ұрықтандырады. Ұрық жетілген соң ересектері тіршілігін жояды. Аппендикулярияларда жыныссыз жолмен көбею және дернәсілдік даму кезеңі болмайды. Аппендикуляриялар көбіне судың беткі қабаттарында таралған. Балықтардың негізгі қорегі болып саналады. 

## Дереккөздер


Санат:Қабықтылар‎
Ара-балықтар

**Ара-балықтар** , аратұмсықты скаттар (*Pristiformes*) – шеміршекті балықтардың бір отряды. Тропиктік және субтропиктік аймақтардағы теңіздерде және барлық мұхиттардың тұзды суларында, тропиктік тұщы тоғандарда кездесетін 1 тұқымдасы, 1 туысы, 7 түрі белгілі. Су түбінде тіршілік ететін балықтар. Денесінің ұзындығы 6 м, салмағы 2400 кг. Денесі қысыңқы, кеуде жүзбеқанаттарының шеті басымен бірігіп кеткен, желбезек саңылаулары бауыр жағында орналасқан. Тұмсығы ұзын, екі қырында ара тәрізді жалпақ тістері бар. Балықтың аты осыған байланысты қойылған. Мұрты болмайды. Қорегі – омыртқасыз жануарлар, қорегін ара тәрізді тістерімен ұстайды, кейде ұсақ балықтармен қоректенеді. Ара-Балық әдетте тірідей не жұмыртқалап туады. Жергілікті кәсіптік маңызы бар балықтар, адамға қауіп төндірмейді. 
thumb|right|250px|Ара-балық

## Дереккөздер


Санат:Шеміршекті балықтар
Араб жылқысы

thumb|220px|Әдеттегідей құйрығы көтеріңкі араб жылқысы
**Араб жылқысы ** (  , DMG *ḥiṣān ʿarabī*)  – *ертеден белгілі [[жылқы]] тұқымының бірі*. Оны қазақтар «араби жылқы» деп атаған. Араб жылқысы  7 ғ-дан белгілі. Ол 15 ғ-дан бастап Еуропада көптеген жаңа жылқы тұқымдарының (таза мініс жылқысы, тракенеп, венгр жылқысы, орлов желгіші, т.б.) өсірілуіне себеп болды. Оның айғырларын қазақ халқы өзінің жылқы тұқымдарын жақсартуға пайдаланды.Араб жылқысы ірі емес, шоқтығына дейінгі биікт. 151,9 см, тұрқы 149,3 см, кеуде орамы 175 см, жіліншігінің орамы 19,2 см. Тұяғы берік, өте сымбатты, ұзақ жүріске төзімді әрі жүрдек келеді. Араб жылқысының тірідей салмағы 420 кг, сойғанда 54 – 56% таза ет береді, биелерінен 11 – 15 л сүт сауылады. Шөлге шыдамды, күтім таңдамайды. Қазақстанда таза Араб жылқысы  өсірілмейді. Түпкі нәсіліне тән қасиеттерін сақтаған Араб жылқысы  Каспий теңізі өңіріндегі елді мекендерде кездеседі.
thumb|upleft=1|Бұл жылқылар ақылдылығымен және рухтылығымен ерекшеленеді
[thumb|200px|left|<small>Араб жылқысы[КСРО пошта маркасында (1968)]]

## Сыртқы сілтемелер
* Қазақтың Құлагері мен Тайбурылының тұқымдары қайда?

## Дереккөздер


Санат:Жылқы тұқымдары
Арагонит

**Арагонит ** – карбонаттар класындағы минерал. Химиялық формуласы: CaCO3. Ромбылық сингонияда кристалдары призма және ине тәріздес болып түзіледі. Агрегаттары шыбықша немесе шоқ сәулеше тарамдалады, тамшы тәрізді және оолитше бөлшектенеді. Арагонит ақ, кейде сарғыш, жасыл және күлгін түстес әрі шыныдай жылтыр болып келеді. Қаттлығы 3,5 – 4,0, сынғыш, меншікті салмағы 2,9 – 3,0 г/см3,қаттылығы — 3,5—4 жіктілігі (010) жетілген, (011), (ПО)жетілмеген. Төменгі температуралы минерал болғандықтан гидротермальды процестің соңғы сатыларында түрлі экзогендік процестер әсерінен түзіледі.Арагонит төмен температуралы гидротермалық процестер мен моруға үшыраған ультранегізді және негізді жыныстарда, әкті туфтарда, гипсті қаткабаттар мен күкірт кендерінде кездеседі. Түсі әдемі түрлері әшекейтас ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Кальций минералдары
Санат:Карбонат минералдар
Аражегіш

**Аражегіш** () – сұңқартәрізділер отряды, қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. 

Қазақстанның батыс аудандарында, Тянь-Шань тауларында кездеседі. 

Дене тұрқы 45 – 62 см, қанатының ұзындығы 37 – 47 см, салмағы 500 – 800 г-дай. Тұмсығы онша биік емес, танау тесігі саңылауланған және көлбеу орналасқан. Езуі мен маңдайы бірін-бірі бастыра өскен қысқа қауырсыншалармен тығыз жабылған. Сондықтан оны ара шаға алмайды. Тырнақтары үшкір болғанымен әлсіз, арқа жоны қоңырқай, мойны ақшыл, бауыры қошқыл қоңыр не шұбар болады. Жеңіл ғана қалықтап ұшады. Ұясын ағаш басына салады, кейде құзғын, қарға, т.б. құстардың ұяларын пайдаланады. Мекиені 2 – 4 жұмыртқаны 34 күндей басады, балапандары 40 – 45 күнде ұядан ұшады. Негізгі қорегі – ұсақ жәндіктер және шоғырланып тіршілік ететін аралар. 

Аражегіш қаршыға – жыл құсы. Сәуірде ұшып келіп, қыркүйекте қоныс аударып, Оңтүстік Африкада қыстайды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Құстардың аттары 

Санат:Сұңқартәрізділер
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Ара зиянкестері

**Ара зиянкестері ** – *[[ара]] және оның өнімдерімен қоректеніп, ара шаруашылығына орасан зиян келтіретін әр түрлі [[жануар]]лар тобы*. Олар паразиттер (ара үйірінде бірге тіршілік етіп олардың өнімдерін жейтіндер) және жыртқыштар (ара омарталары мен араларға қауіп төндіретін аңдар мен құстар) болып екі топқа бөлінеді.   
## Паразиттер
**Паразиттер** (күйе көбелегі, кенелер, қоңыздар, т.б.) ішіндегі ең қауіптісі – *[[балауыз]] күйесі*. Олар Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Көбінесе түнде ұшып, араның ұясына кіреді де, жұмыртқасын салып кетеді. 8 – 10 күннен соң жұмыртқадан дернәсілдер шығып, қуыршаққа айналады да, көбелек болып ұшып шығады. Сөйтіп, ара ұяшықтарын ойып жеп қояды. Оларды құрту үшін ұяға күкіртті газ жібереді. 
## Жыртқыштар
**Жыртқыштар** жәндік жегіш құстар, кейбір аңдар (сусар, аю), етпен қоректенетін жәндіктер (аражегіш, инелік, есекара, сона тектес әрене – филант, т.б.), тобырымен ұшатын тағанақ тәрізді құстар, т.б. ара омарталарын бұзып, ара балын ғана емес, араны дернәсілдерімен қосып жейді. Олардан қорғау үшін аңдарды ұстап, құстарды үркітіп, омарта орналасқан жерді мұқият қадағалап отыру қажет. Араның ең қауіпті зиянкестерініңбірі – сона тектес әрене (филант) пен есекара. Олар ұшып жүрген араны өлтіріп, жинаған балын сорып жейді. Соналарды құрту үшін әр түрлі инсектицидтер бүркіледі. Инеліктер омарта үстінен топталып ұшқанда араларды жаппай құртады. Олардан қорғау үшін омарта төңірегіне ұшып келген инеліктерді үркітеді немесе омартаны басқа жаққа көшіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Зоология
Арал албырты

**Арал албырты ** (Salmo trutta aralensіs) – *[[албырт тұқымдасы]]на жататын жыртқыш [[балық]]*. Арал теңізінде тіршілік еткен. Соңғы 30-40 жылда ол туралы ешқандай дерек кездеспеген, жойылып кетуі де мүмкін. Дене тұрқы 100 см, салмағы 13 – 14 кг. Денесі жұмыр, арқасы қара қоңыр, күмістей аппақ бүйірінде х тәрізді қара дақтары бар, май қанаты бауырында орналасқан. Жақтары мен ауыз қуысында майда тістері болады. Осы белгілері Арал албыртын Арал суындағы басқа түрлерден ерекшелендіреді. Арал албырты – өткінші балық. Уылдырығын қараша-желтоқсан айларында Әмударияға шашады. Майшабақтары теңізге шыққанша 2 жылдай өзендерде тіршілік етеді. Бұрын Арал теңізінде бірен-саран ауланатын, Әмударияда да кездесетін, осы өзенмен Кафирниган және Вахш салаларына дейін өрістейтін. Осы маңайда Әмудария бахтағымен будандасуы мүмкін болатын. Қолдан өсірілмеген, бұл түрдің қалпына қайта келуін Әмудариядағы жергілікті бахтахты пайдаланып іске асыру мүмкін сияқты, бірақ оның да әуесқойлық аулануын шектеу қажет. 

Арал албырты майда балықтармен және ірі шаянтәрізділермен қоректенеді. Ол өте дәмді балық, бірақ кәсіптік маңызы жоқ. Саны аз, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. 

## Дереккөздер


 

Санат:Арал теңізі
Санат:Албырт тұқымдасы
Санат:Жыртқыш балықтар
Аралқұм (құм, Ақсу ауданы)

**Аралқұм ** – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі Лепсі мен Басқан өзендері аралығында орналасқан қырқалы төбешікті құм. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу ауданы жерінде.  

## Жер бедері
Солтүстік−батыстан оңтүстік−шығысқа қарай 45 км-ге созылып жатыр. Енді жері 18 км. Төбешікті құмдардың биіктігі 15–20 м-ге жетеді.  

## Өсімдігі
Өзен аңғарымен ұласқан жерлерінде жыңғыл, баялыш, бұйырғын, құрақ, жүзгін, қоянсүйек, жусан, селеу, т.б. өседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Жетісу облысы құмдары
Аралқұм (құм, Алакөл ауданы)

**Аралқұм** – Афон тауының оңтүстік-батысындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Алакөл ауданында орналасқан. Аралқұмның шығысынан Шынжылы өзені ағады. Солтүстік-батысында Тасқарақұм құмды алқабы жатыр. Қырқалы-төбешікті келген құмның биіктігі 5–7 м-ге жетеді.  
 
Санат:Алматы облысы
Санат:География