open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орал облыстық қазақ комитеті

**Орал облыстық қазақ комитеті** - 1917-1918 жылдары Жайық өңірінің сол жақ жағалауын қоныстанған казак ауылдарын басқару мақсатында құрылған атқару органы. 

1917 жылы 19-22 сәуір аралығында Орал қаласында өткен Жайық сырты қазақтарының бірінші сьезінде бұрынғы Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі уақытша комитеттің орнына құрылды. Комитетке мүше болып Ж. Досмұхамедұлы, Ы.Тоқберлиев, Х.Тасымов, Т.Сарыбөпиев, Е.Мүқанов, Д.Сәрсшбаев, Ғ.Әлібеков, Д.Күсепқалиев, Б.Жанқадамов, Р.Қаржаубаев, Е.Әбшов, Д.Жұлдызов, Х.Досмұхамедұлы, Ы.Топаев, К.Жәлшов, Ғ.Есшғүлов, С.Қаратілов, Б.Жұмағалиев, С.Омаров және Б.Тілепин сайланды. Комитет бірінші Орал облыстық қазақ сьезінің Жайық сырты бөлігіндегі бұрынғы төрешіл-бюрократтық басқару жүйесін коллегиальды халықтық басқару жүйесіне ауыстыру жөніндегі шешімінш туындаған барлық қаулы-қарарды жүзеге асырумен шұғылданды. Орал қаласындағы, уездердегі қазақ қаржысына салынған жылжымайтын дүние-мүлікті есепке алып, қазақ пайдасына қызмет еткізу, елден ерікті жылу жинау, оқу орындарын ашу, жәрмеңкелер өткізу, азық-түлікпен қамтамасыз ету, басқа қоғамдық ұйым-мекемелермен байланыс жасау ісімен айналысты. 1917 жылы 1-5 маусымда Ойыл жәрмеңкесінде екінші Орал облыстық қазақ сьезін өткізді, осы сьез аясында бас қосқан комитет мүшелері жиналысында Жайық сырты бөлігінің жер басқармасын сайлады, сол жылы күзде Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы мүшелерін сайлау және екінші жер басқармасы құрамын сайлау науқанын өткізді. 1918 жылы 18 қаңтарда төртінші Орал облыстық қазақ сьезін шақырды. Соңғы сьезде таратылып, өз өкілеттілігін «Ойыл уәлаятының» Уақытша үкіметіне табыстады.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Разряд салмағы

’’’Разряд салмағы’’’ (; )—	санды позициялық бейнелеудегі разрядқа тағайындалған салмақ, ол бейнеленген санды есептеу барысында разряд мәніне сәйкес қойылған коэффициент ретінде қарастырылады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дария өзені

**Дария** (Дарья; парс, үлкен өзен) - өзен суының молдығы мен ұзындығын көрсететін термин, Қазақстан мен Орта Азияның кейбір өзендері атауларының құрамына енеді (мысалы, Сырдария, Әмудария).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Абылғазы

**Абылғазы**, Әуезовтің кейіпкері. Жігітектен шыққан қарашаның баласы. Қараша мен Қаумен бір туысады, Қауменнің балалары «Абай жолы» эпопеясынан аты мәлім - Балағаз, Базаралы, Қарашаның көп балаларынан Абылғазыдан басқасының аттары аталмайды. Құнанбай мен Бөжейдің арасының ушығуына Қараша мен оның сотқар балаларының Майбасар жіберген атшабарларды сабауы себеп болады. Әуезовтің ел аузынан жинаған деректерінің ішінде Абылғазының есімі алғаш Тоқпамбет, одан кейін Мұсақұл оқиғасының тұсында айтылады. Бұлардың барлығында оның ерлігі, өжеттігі, батылдығы көрінеді. Абылғазы бейнесі ұлы жазушының эпопеясында шынайы сомдалып, көркемдіктің тамаша үлгісіне көтерілген.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Талха Әйменов

**Талха Әйменов** (1922, Түркістан қаласы - 24.4.1998, Шымкент) — су шаруашылығы маманы. 

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

Түркістан ауданында Спатаев кеңшарының директоры (1962-68), KCPO Су шаруашылығы және мелиорация министрлігінің "Глав-риссовхозстрой" Басқармасы бастығының 1-орынбасары (1968—84) қызметтерін атқарған. "Құрмет белгісі", екі мәрте "Еңбек Қызыл Ту" ордендерімен марапатталған. Түркістан, Отырар, Қазығұрт, Шардара аудандарының "Құрметті азаматы".
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әдеби бірлестік

**Әдеби бірлестік**, М. Әуезов атындағы әдеби бірлестік, студент жастар ұйымы. 1941 ж. мамыр айында Қазақ Мемлекеттік университетінде ұлы жазушының өзі ұйымдастырған. Қайтыс болғаннан кейін, бірлестікке оның есімі берілді. Бірлестікке кезінде 3. Қабдолов, Б. Кенжебаев, Т. Нұртазин, С. Садырбаевтар жетекшілік етті. 1960 ж. 26 желтоқсанда Әуезов *«Жыл келгендей жаңалық сеземіз»* деген тақырып бойынша жастар алдында сөз сөйлеп, көркемдік мұраты мен мақсаты жөніндө мәнді, ғибратты сөздер айтты. Абай, Ақан, Біржандар жеткен ән дәстүрінің Л. Хамидидің *«Қазақ вальсі»*, Ш. Қалдаяқовтың *«Ақ маңдайлымы»* арқылы жалғасын тапқанына сүйініш білдірді. Бейнелеу өнерінде Ә. Қастеев, О. Таңсықбаевтардың өкшөсін баса шық қан М. Көнбаев, С. Мәмбетов, Қ. Телжанов сынды жас буынға үміт артты. Қазақ поэзиясын жанр жағынан дамытып, мазмұнын байыта түскен I. Мәмбетов, Т. Шопашев, Т. Молдағалиев, Қ. Мырзалиев, С. Жиенбаевтардың шығармашылық ерекшеліктерін жеке сөз етті. Алыс-жақын шетел әдебиет өкілдеріне тоқталып, көркемдік ізденістерінебарлау жасады. *«Жақсы жазғандарыңыз далаға кетпейді, ешбір қасиет бағаланбай қалмайды, алтының танылмай қалмайды. Жақсылық арта түседі»* деп түйіндеді ойын. Үлы ғұламаның бұл айтқандары бірлестіктің бағыт-бағдарына жөн сілтеп, арналы ағысын белгілеп берді. Бірлестікке мүше болғандардың, әсіресе жастардың шығармалары талқыланып, баспаларға жолдама алды. Жас талапкерлер жоғары оқу орындары арасында өтетін өнер-білім сайысына, ойын-сауыққа қатысып тұрады. Қазақ өдөбиетінің көрнекті өкілдерінің мерейтойларына байланысты ғылыми-теориялық конференциялар өткізілді. Мысалы, Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына орай, *«М. Әуезов және Қазақстан Жазушылар одағы», «М. Әуезов және халық мәдениеті»* деген тақырыптар бойынша кездесу кештері ұйымдастырылды. Мұндай сыр-сұхбат, сырласу жиындары жұртшылықтың, студент жастардың рухани көкжиектерін кеңейте түседі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дендриттік мұздық

**Дендриттік мұздық, ағаш тәріздес мұздық** - плаңда бұтақты ағаш пішінді болып келетін күрделі аңғарлық мұздық. Ол ірі аңғармен жылжитын бас мұздық пен одан едәуір төмен тұрған мұздық тіліне құятын, жеке цирктер мен қарларда қоректенетін бүйірлік мұздықтардан тұрады. Дендриттік мұздыққа Қарақорымдағы Сиачен, Памирдегі Федченко, Жаңа Зеландиядағы Тасман аса ірі тау мұздықтары жатады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Күшейткішті автоматты реттеу

**Күшейткішті автоматты реттеу** *(Автоматическая регулировка усиления, КАР; AGC (Automatic Gain Control))* — бір немесе бірнеше каскад кабылдағышын қамтитын кері байланыс тізбегінің кәмегімен қабылданатын сигнал деңгейінің автоматты түрде озгеру процесі. Реттеу құрылғысы сигнал деңгейін бақылайтын детектордан және озгергіш коэффиценті бар күшейткіш каскадтап тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Күшейткіштегі кері байланыстар

**Күшейткіштегі кері байланыстар** *(Обратная связь в усилителе)* — күшейткіш тізбектері (каскадтары) арасында күшейтілген кернеу (ток) бөлігінің күшейтілу бағытынан кері бағытта, яғни бір каскадының шығысынан сол каскадтың өзінің немесе оның алдындағы каскадтың кірісіне қайта берілуін қамтамасыз ететін байланыс.

Қайта берілетін кернеудің полярлығына қарай кері байланыс оң және теріс болуы мүмкін. Оң-кері байланыс күшейткіште автотербеліс қоздырып, оны автогенераторға айналдырады. Ал теріс кері байланыс күшейту коэффициентінің орнықтылығын арттырады, бұрмаланудың барлық түрінің шамасын төмендетеді. Орындалу түріне қарай параллель кері байланыс, тізбектік (токтық) кері байланыс және осы екі түрі бірдей қолданылатын — күрделі немесе аралас кері байланыс схемалары болады. Тізбектегі элементтердің сипаттарына қарай теріс кері байланыс жиілікке төуелі және жиілікке төуелсіз кері теріс байланыс болып бөлінеді. Схемаға арнайы енгізілетін кері байланыстан басқа күшейткіш элементтердің табиғи қасиетіне, монтаж сапасына қарай күшейткіш сапасына кері ықпал ететін ішкі кері байланыстар жөне паразиттік кері байланыстар болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дендрлік геоморфология

**Дендрлік геоморфология** - жер бетінің бедерін морфогендік және морфохронологиялық зерттеу кезінде өсімдік экологиясының және дендрохронологияның деректерін колданатын зерттеу әдісі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шаңбай Қасенұлы Тұрдығұл

**  Шаңбай Қасенұлы Тұрдығұл ** 1959 жылы ҚХР Шоғантоғай ауылында туған. Әдебиеттанушы, филология ғылымдарының кандидаты (1993).

Семей педагогикалық институтын бітірген (1984). 1984-1990 жылдары Алматы қаласында мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі болып қызмет атқарған. 1988-1990 жылдары Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер. 1994-2003 жылдары «Қазақ энциклопедиясының» әдебиеттану, өнер және тіл білімі редакциясының меңгерушісі болды. Қазір «Шәкәрімтану» орталығының директоры, Семей мемлекеттік педагогика институты қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми-зерттеу еңбектері, негізінен, әдебиет теориясы проблемаларына және Шәкәрім, Ахмет Байтұрсынұлы, М. Әуезов шығармашылығына арналған. Соңғы жылдары Шәкәрім шығармашылығына қатысты жинақтарды құрастырып, ұлы ақынның өмірі мен шығармашылығын кешенді түрде зерттеуге атсалысуда.

## Дереккөздер


Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Қытайда туғандар
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Күшейткіштің амплитудалық сипаттамасы

**Күшейткіштің амплитудалық сипаттамасы** *(Амплитудная характеристика усилителя)* —
күшейткіштің шығысындағы кернеу амплитудасының кіріс кернеу амплитудасына тәуелділігі, яғни күшейту коэффициентінің озгеру графигі: **U =f(v).**

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Программалаудағы тізім

**Программалаудағы тізім** (Список в программировании; the list in programming) — компьютердің жадында мәліметтердің реттелген жиынтығын сақтауды ұйымдастыру. Ол осы мәліметтер жиынтығын біртіндеп өндеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ, оның құрамы мен реттілігін жедел өзгертеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника

be-x-old:Сьпіс
Билингвизм

**Билингвизм** — қостілділік, дербес екі тілде бірдей ойлап, жаза білетін өнер адамдарының психологиясын зерттейтін тіл білімінің әлеуметтік саласы. Әсіресе екі тілді қатар пайдаланатын өнер қайраткерлерінің шығармашылығына ерекше назар аударатын ғылыми бағыт. Әуезов те сондай тұлғалардың санатына жатады. Ол «Абай» трагедиясын орыс және қазақ тілінде бір мезгілде жазды. «Қасеннің құбылыстары», «Қынаптан қылыш», «Бекет», «Райхан», «Қалқаман-Мамыр» т. б. шығармаларын өзі орыс тіліне аударды. Әдеби мақалалары мен зерттеулерін, публицистикалық очерктерін екі тілде бірдей жазды. Қостілді жазушыларды құрмет тұтқан: «Бауыржан Момышұлының қазақ тілін өте жақсы білсе де, орыс тілінде одан да тамаша жазады» деп баға берген. Әуезовтің өзі түркі тектес тілдердің барлығында да еркін сөйлейтін болған. Бұл оның әдебиет пен мәдениеттік даму жолы мен өзара байланысын терең біліп, бағалауына ықпал жасаған.
* **Жасанды билингвизм** - егде жаста екінші тілді бір тілдік ортада немесе екі тілдік ортада ұйрену мәтижесінде қос тілді бірдей жетік меңгеру.

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Дендрлік хронология

**Дендрлік хронология** - ағаш түрлерінде жылдық қабаттары түзілуінің заңдылықтары туралы ілім. Оның негізінде ареологиялық заттардың жасын анықтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Денудация

**Денудация** ( - жалаңаштану) — уатылған тау жыныстарының жер бетінің ойпаң бөліктеріне сырғу немесе тасымалдану (сумен, желмен, мұздықпен, ауырлық күшінің тікелей әсерімен) процестерінің жиынтығы. Денудацияның қарқыны мен сипатына тектоникалық қозғалыстардың тербелу шегі және жылдамдығы әсер етеді. Тектоникалық көтерілудің нәтижесінен Денудация басым болса, онда ер аймақтың абсолют және салыстырмалы биіктіктері ұдайы үгіліп, жер бедері біртіндеп төмендеп отырады. Соның нәтижесінде таулы аудандар белесті жазықтарға — пенепленге айналуы мүмкін. Денудацияның қарқындылығын өзендермен ағып келіп жиналған тосқындардың мөлшерінен көруге болады (мысалы, Амазонка өзенінің алабынан жылына 1 млрд т-дан астам тосын жиналады).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Байланыс жолдарын тығыздау

**Байланыс жолдарын тығыздау** (Уплотнение линии связи).
Байланыс желісінің ең қымбат бөлігі — байланыс жолы (кабельді байланыс жолдары, жарық сөулесін өткізу байланыс жолдары, толқын тарату байланыс жолдары, радиорелелі
байланыс жолдары, т.б.). Сондықтан
қымбат тұратын байланыс жолын
тек қана бір хабар көзінен шыққан
мәліметті ғана беруге емес, бірнеше
хабар көздерінен шық қан мәліметтерді бірден беруге пайдаланған
тиімді. Әр түрлі мәліметтерді беруге
арналған, тек байланыс арналарының бір байланыс жолымен
біріктіріп берілуін байланыс жолын
тығыздау дейді. Мұндай тығыздалған
байланыс жолымен берілетін мәліметтердің колемі сол байланыс
жолының өткізу қабілеттілігінен
артық болмауы керек.

Көпарналы байланыс жүйесінде
арналар өлшеміне дыбыстық жиіліктегі телефон арнасы алынады.
Осындай телефон арналарын топтап
(өдетте, 12-ден), көпарналы жүйе
жасайды. Он екі арнадан жиналған
топты одан өрі бес-бестен топтап,
60 арналы жүйе жасайды. Мұндай
тығыздау арқылы бірнеше жүздеген,
мыңдаған арналы жүйе жасайды.
Арналарды біріктіріп топтау және
қабылдау орнында оларды қайтадан
жекелеп айырып шығару әр түрлі
әдістермен, әр түрлі құрылғылармен жасалады. Ондай әдістерді
тығыздау әдістері, ал құрылғыларды
тығыздау құрылғылары деп атайды.
Мұндай жүйелерде әрбір арна өз
алдына бөлек орналасады. Арналарды болектеу жиілік бойынша
уақыттық, фазалық, бейнелік және
комбинациялық болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дендрлік климатология

**Дендрлік климатология** - ағаш діңіндегі сақиналардың өзгерістері бойынша ежелгі климат туралы қорытындылар.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ортан жілік

**Ортан жілік** (бедренная кость); (os femoris, лат. os — сүйек, femoris — ортан жілік) — жануарлар артқы аяғының еркін қозғалатын бөлімі жоғарғы (проксимальдық) бөлігінің қаңқасы. Ортан жіліктің дөңгелек ұршық басы жамбас сүйегінің ұршық шұңқырмен байланысып, жамбас-ортан жілік буынын түзеді. Төменгі жілік басы (дистальды эпифиз) асықты жіліктің жоғарғы басы және тобықпен байланысып, тобық буынын құрайды. Жұп тұяқты жануарлар ортан жілігінде үлкен және кіші ұршықтар, ал тақ тұяқты жануарларда үлкен, кіші, ортаңғы және үшінші ұршықтар болады.

Ортан жілік адам денесіндегі ең ірі сүйек. Оның жілік басы, денесі болады. Жілік басы мен денесінің арасында мойыны бар. Мойыны мен денесінің қосылатын жерінде бүдырлау орналасқан ұршықтары болады. Бала туғаннан кейін алғашқы 5 жылда ортан жілік тез өседі де, 5-9 жас арасында қыздардың ортан жілігі жылдан жылға баяулап, ер баланың жілігі бір қалыпта баяу өседі. Жілік басы мен мойыны 14-20 жаста бірігіп кетеді. Осы мерзімде ұршықтары, мойыны, денесі бір-бірімен жалғасады. Ортан жілік 18-20 жаста өсуін тоқтатады. Асықты жілік пен оның шыбығының сүйектері қыздарда 16-18, жігіттерде 19-20 жасқа дейін өсіп, одан әрі қарай   өсуін тоқтатады. Олар төмен қарай өседі, яғни үзарады. Асықты жіліктің шеміршектері бала неғүрлым тез жүріп кетсе, соғүрлым тез өседі.

## Дереккөздер


Санат:Сүйек жүйесі
Денудациялық бедер

**Денудациялық бедер** - денудациялық процестердің нәтижесінде түзілген бедер, *қ. Бедердің денудаңиялық пішіндері.*

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мәннан Тұрғанбаев

**Мәннан Тұрғанбайұлы Тұрғанбаев** (1886, Сарыапан ауылы, Абыралы болысы, Қарқаралы округі, Семей облысы - 20 тамыз 1937) Арғын тайпасының Қаракесек руының Қамбар бұтағынан шыққан. 
Алғашқыда Мәннан оқу іздеп, Семей қаласына барып, Кәмәлиден хазіреттен арабша дін оқуын оқиды. Алты жылдай Семейдегі медреседе оқиды. 1906-1910 жылдар аралығында туған ауылында ұстаздық қызмет атқарады. 1910 жылы Үфідегі Ғалия медресесіне түсіп, оны 1915 жылы бітіріп шығады. Ел ішіндегі 1916 жылғы жарлыққа қарсы дүрбелең мен күйзеліс күйлер Мәннанға өз ықпалын тигізбей қоймайды. Осы кездерде ол Орынборда Ахмет Байтұрсынұлының жетекшілігімен шыға бастаған «Қазақ» газетіне шақырылады.

Алаштың біртуар тұлғасы Әлихан Бөкейхановтың бастауымен Түркияға сапарлап, Каирдегі мұсылман рухани академиясы мен Стамбұлда қысқа мерзімді курстардан өтеді. 1917 жылы Орынбордан Семейге келіп, «Сарыарқа» газеті редакторының орынбасары ретінде Санкт-Петербургтегі екі жарым айлық курстан өтеді. 1917 жылғы сәуір айында өткен Семей облыстық қазақ сиезінде комитет мүшесі болып сайланады. «Айқап», «Абай» т.б. басылымдарда өзекті ой қозғаған мақалалары жарық көрді. «Абай» журналының 1918 жылғы 2 санында «Ұлтшылдық» мақаласы жарияланады. 1918 жылы Алашорданың атты әскер полкіне қабылданады.

1917-1919 жылдары Семейдегі (Алаш қаласындағы - Жаңасемей бөлігі) педагогикалық курстың меңгерушісі және осы курстың мұғалімі. 1919 жылдың маусым айында қайта Орынборға шақырылып, ондағы «Ұшқын» газетінде редакторлық қызмет атқарады. Мектеп оқулықтарын жазады. 1919 жылы «Қазақ тілі» газетінің жауапты редакторы, тұңғыш шығарушы болған. 1920 жылға дейін Ж.Ақпаевпен бірге халық соты кеңесінің мүшелігіне бекиді. Қазақ автономиясы жариялануына байланысты, 1920 жылы жалпы қазақ кеңестерінің бірінші сиезіне Семейден делегат болып сайланады. 1922 жылдан бастап халық соты төрағасының орынбасары, әрі қазақ ісі жөніндегі азаматтық бөлімнің меңгерушілік міндеттерін атқарады.
1926 жылдан Ә.Ермеков жетекшілік ететін Қарқаралы педучилищесінің оқу бөлімінде ұстаздық қызмет атқарған. 1928 жылы Мәннан Ә. Ермеков Семейге қайта оралды. Облыстық соттың орынбасары, қалалық оқу бөлімінің инспекторы болады. 1930 жылдың 4 сәуірінде ОГПУ сот коллегиясының үкімімен М.Тұрғанбаев Семейде қамауға алынып, Қапал түрмесіне айдалады. 1932 жылы айыптары дәлелденбегендіктен түрмеден босатылады. 1932-1936 жылдар аралығында Алтай өлкесіндегі Ойрат автономиялық облысының Усть-Кант аймағы Тұрата ауылындағы жеті жылдық мектепте оқытушы болып жұмыс істеген.

Жарық көрген еңбектері: «Пайғамбар заманы», «Тіл қүралы», «Есеп», «Этика» т.б. 1937 жылғы 20 тамызда ату жазасына кесіледі.

## Дереккөздер

Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Ғалия медресесі түлектері
Программалауды автоматтандыру

**Программалауды автоматтандыру** (Автоматизация программирования) — программаны жазу, құжаттанды ру жөне жұмыс істеуін қолдау процестерін автоматтандыру.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Күшейткіштің амплитудалық жиілік сипаттамасы

**Күшейткіштің амплитудалық жиілік сипаттамасы** *(Амплитудно-частотная характеристика усилителя)* — күшейткіштің күшейту коэффициенті модулінің жиілікке тәуелділігі. Тікбұрышты координаталар жүйесінің абсцисса осіне жиіліктің логарифмдік шамасы, ал ордината осіне — күшейту коэффициентінің шамасы салынатын схема арқылы бейнеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Департамент

**Департамент** (  — бөлім)
*1) Франциядағы және Оңтүстік және Орталық Американың көптеген мемлекеттеріндегі негізгі әкімшілікаумақтық бірлік; 
*2) кейбір халықаралық ұйымдардың (мысалы, Біріккен ұлттар ұйымының) аппаратындағы әкімшілік бөлімшелер;

*3) кейбір мемлекеттердегі (АҚШ-та, Швейцарияда) идаралар мен министрліктердің атаулары. ТМД елдеріндегі министрліктер мен комитеттер, квазимемлекеттік сектор ішіндегі бөлімшелер.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Саясат
Мұхтар Әуезовтің әдеби мектебі

**Мұхтар Әуезовтің әдеби мектебі** Әуезовтің алғаш білім алып, сауат ашқан мектебі - атасы Әуездің алды. Әуез немересі Мұхтардың сауатын ашуды Абайдың шығармаларын оқуға уйретуден бастайды. Аздап қара таныған соң, бала шәкірт Абайдың өлендерін бірінен соң бірінжаттауға көшеді, күні бойы жаттағанын кешке атасы мен әкесіне айтып береді. Әуезовтің алғаш сауатын ашқан Абайдың ақындық шығармашылығы оның өмір бойы уйренген, талмай оқыған басты әдеби мектебіне айналды. Абайдың өмірбаянын жасау (төрт нүсқасы), шығармашылық мұрасын зерттеу, ол туралы, оның заманы туралы роман-эпопея жазу осы мектеп берген білімінің, осы мектеп ашқан таланттың, осы мектеп қабырғасындағы ой бағу мен ойланудың, оқу мен тоқудың, еңбек пен бейнеттің нәтижесі еді. Семей мұғалімдер семинариясындағы, Ташкент Орта Азия мемлекеттік университетіндегі, Санкт-Петербург (Ленинград) мемлекеттік университетіндегі, одан кейін Ташкент аспирантурасындағы оқу Әуезовтің әдеби білімін одан әрі өлшеусіз дамытты. Шығыс халықтары мен орыс әдебиетін, әлем әдебиетінің асыл үлгілерін, халық (ауыз) әдебиетін оқып-біліп қана қоймай, олар туралы, жалпы әдебиет туралы ғылыми-зерттеу еңбектерді де зерделей игеру Әуезовтің әдеби білімі өз заманының қатарынан майталман әдебиетшісі ретінде қалыптастырған еді. Аталған оқу орындарында Ә. жалпы, қоғамдық-гуманитарлық біліммен қатар, терең әдеби білім алды, шығармашылық еңбек сырларына қанықты, жазушылық шеберліктің әлемдік әдебиеттегі асқан улгілерімен табысты. Әуезовтің үлгі алған, улағат тапқан әдеби мектебі әдебиеттің өзі болды. Осы ретте орыс әдебиетінің алатын орны зор. Бұл *«[[Абай жолы]]»* роман-эпопеясының жазылу тарихынан анық байқалады. Роман-эпопеяны жазуға қажетті материалдарды жинау мен сұрыптау үстінде жазушы М. Горькийдің: 
:*«Үндемей қалуға ықтиярың жоқ нәрсе жайында ғана жаз»* 
деген өсиетін іштей қайталап айта беруден танбаған. Л. Толстой, Ф. Достоевский, А. Толстой, Ю. Тынянов секілді ірі суреткерлердің шығармашылық тәжірибесінен «Абай жолы» роман-эпопеясын жазуда автор үлкен сабақ алады. Неміс, француз, ағылшын әдебиеті де жазушының ойына ой қосып, қиялын үштаған, адам жанының шындығын ашудың тиімді, үтымды тәсілдерін ұсынған. Сонымен бірге автор Абай білім алған әдеби мектептен де көп өнеге тапқан. Абайдың орыс әдебиетімен рухани үндестігінтаныту мақсаты М. Әуезовті А. Пушкин, М. Лермонтов, Салтыков-Щедрин, И. Крылов секілді суреткерлердің көркемдік-эстетикалық даралығы мен даналығын саралауға, зерттеп-зерделеуге алып келді. М. Әуезовтің үлгі алған әдеби мектебі, осылайша, бірнеше сатылы, бірнеше салалы: 
:а) Абайдың шығармашылық мүрасы; 
:ә) халық ауыз әдебиеті; 
:б) Шығыс халықтарының әдебиеті; 
:в) орыс әдебиеті;
:г) элем әдебиеті.
Жазушы өзі үлгі алған әдеби мектебінің барлық сатылары мен салаларын «Абай жолында» Абайдың шығармашылық мұрасының басты эстетикалық нысанасы тұрғысынан сараптады.

## Дереккөздер
Салынған жүктеме

‘’’Салынған жүктеме’’’ (Наложенная нагрузка; applied load) — бір уақыт бірлігінде барлық мәліметтер көздерінен туындайтын және жеткізу үшін желіге енгізілетін мәліметтер дестелерінің саны. Егер барлық мәліметтер есептеу желісі қабылдай алатын трафик көлемін қалыптастыратын болса, онда жүктеме салынған желі шектеусіз деп есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Күшейткіштің динамикалық диапазоны

**Күшейткіштің динамикалық диапазоны** * ()* — күшейткіштің белгіленген шамадан тыс бұрмалану мен тосқауылға ұшырамастан күшейте алатын кіріс кернеуінің максималды шамасының кіріс кернеуінің минималдық шамасына қатынасы: D=U /U. . ;** кір.max ' кір.mm'  £[</£] = 20 lgD.**

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сабыржан Шүкірұлы

**  Сабыржан Шүкірұлы ** - 1939 жылы 12 тамызда Қостанай облысының Әулиекөл ауданында дүниеге келген.

Қаламгерлік еңбек жолын осы облыстың Жангелдин аудандық «Социалистік ауыл», кейін «Жаңа өмір» - «Новая жизнь» газеттерінде әдеби қызметкер, аудармашы, бөлім меңгерушісі болып бастаған. Комсомол, партия қызметтерінде болған. ҚазҰУ-дің журналистика факультетін, Алматы жоғары партия мектебін бітірген. 1974-1991 жылдары «Социалистік Қазақстан» газетінің Торғай облысындағы меншікті тілшісі, бөлім меңгерушісі, Бас редактордың орынбасары, ал 1991 жылдан «Сұхбат» және «Позиция» хабаршыларының Бас редакторы, 1996-2006 жылдары «Ана тілі» ұлт газетінде Тіл және этнография бөлімінің редакторы болып қызмет атқарды. Қазақстан журналистер одағының, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. «Тамаша өмір», «Шақшақ Жәнібек», «Нақпа-нақ» т.б. кітаптардың және Алаш тұлғаларына қатысты мақалалардың авторы. Алматыдағы Ахмет Байтұрсынұлының мұражай - үйі ғылыми кеңесінің мүшесі.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Әулиекөл ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Алаштанушылар
Байланыс жолы

**Байланыс жолы** (Линия связи) — электр сигналының берушіге жеткізілуін қамтамасыз ететін
техникалық құрылғылар мен табиғи немесе жасанды
орта жиынтығы болып табылады. Байланыс жолы
электрлік, дыбыстық (акустикалық)
жөне оптикалық болуы мүмкін. Кең
таралган электрлік байланыс жолының қатарына: сымдық/өткізгіштік (өуе немесе
кабель), радио (радиорелейлік, жерсеріктік және т.б.), оптикалық (кабельдік) және атмосфералық жолдар жатады. Әуе байланыс жолы изоляторлар арқылы ағаш
немесе темір-бетон бағаналарға ілініп тартылған изоляцияланбаған
металл немесе биметалл сымдардан
тұрады. Кабельдік байланыс жолы
жер астына тікелей немесе канализация құбырлары арқылы төселіп
көміледі, су асты аркылы тартылады,
тіректерге де ілінеді, үй қабырғаларына бекітіліп те тартылады.
Қ. : Радиорелейлік байланыс, Спутниктік байланыс, Ғарыштық байланыс.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ортаңғы ұрық жапырақшасы

**Ортаңғы ұрық жапырақшасы** (мезодерма); (mesoderma, грек, mesos — ортаңғы, derma — тері) — сыртқы (эктодерма) және ішкі (энтодерма) ұрық жапырақшалары аралығында орналасқан ортаңғы ұрық жапырақшасы. Ұрықтық даму кезінде мезодермадан арқалық сегменттер (сомиттер), сегменттік аяқшалар (нефрогонадотом) және төменгі сегменттелмеген бөлік (спланхнотом) жетіледі. Сомиттер ұрықтың дене сегменттеріне сөйкес дамиды да, өз кезеңінде үш қабатқа (дерматом, миотом, скелетом) ажырайды. Дермотомнан нағыз тері қабаты - дерма қалыптасады. Миотомдардан дене (қаңқа бұлшықеттері, склеротомнан омыртқа бағанасы, ал нефрогонадотомнан жыныс және зәр бөлу мүшелерінің эпителий қабаттары мен бездері дамиды. Спланхнотомнан екінші дене қуыстарын (көкірек, Құрсақ, жамбас) астарлайтын сірлі қабықтардың сыртқы (париетальды) және ішкі астар (висцеральды) жапырақтары жетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Байланыс жолындағы қауіпті ток

**Байланыс жолындағы қауіпті ток** (Опасный ток в линии связи). Өндіріс жиілігі диапазондағы
электр тогының адам өміріне қауіптілігі оның мөлшеріне, токтың жүріп
өту уақытының ұзақтығына, адам
денесінің і ай жерімен өтетініне
жөне де әр адамның жеке ерекшеліктеріне байланысты болады. Егер адам
денесінен өтетін токтың шамасы 2 мА-
ден артык болмаса, ол адам өміріне
қауіп туғызбайды. Адам өміріне қауіп
туғызатын токтың шамасы ЮмА-ден
жоғары. Қауіпті кернеудің шамасы
оның туғызатын тогына, сым мен жер
арасындағы тізбек кедергісіне, адам
денесінің ерекшеліктеріне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Витерби алгоритмі

**Витерби алгоритмі бойынша декодалау** (*Viterbi decoding*) — шындыққа жақын максималды тәсіл бойынша тізбектелудің шығыстағы ықтималдық санын
декодалу. Келіп түскен эквивалент
салыстырудың барлық комбипацияларында декодалау процесі жүреді,
осындай типті кодалауды қолдану барысында қабылданған тізбектелу процесіне жақын декодалауды аламыз.

## Дереккөздер


Санат:Тиімділеу алгоритмдері
Санат:Кездейсоқ процесстер
Ғазиза Нұрғалиқызы Бисенова

**Бисенова Ғазиза Нұрғалиқызы** (1914-1987), стенографист-машинка басушы. 1953 ж. «Үгітші блокноты» журналында жұмыс істеп жүрген кезде Әуезов өзіне жұмысқа шақырады. Сол жылдық маусымынан бастап 1961 жылға дейін жазушы шығармаларын қағазға түсірді. Бұл кезеңде Әуезовтің «Абай» эпопеясының соңғы кітабын, «Қарагөз» трагедиясының жаңа редакциясын, «Төлеген Тоқтаров» операсының либреттосын, «Дос-Бедел дос» драмасын, «Үндістан очерктерін», «Әр жылдар ойларын», «Өскен өркен» романын т. б. кептеген шығармаларын машинкамен басып шықты. Өмірінің соңғы жылдарында уақыты аса тығыз болған жазушыға көп көмөк көрсетті. 1960 ж. ақпанда жазушы өз күнделігінде: Бүгін «Төлеген» операсының либреттосын жаздық. Ғазиза басты, мен ауызша айттым» депті. Бисенова «Шырқау биікке шыққан адам» деген естелігінде («Жулдыз», 1967, №8) ұлы жазушының жазу әдіс-тәсілдері, еңбекқорлығы, ұқыптылығы туралы қызықты ойларын ортаға салған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жалпы Сібір съезі

**Жалпы Сібір съезі** — 1917 жылдың 8-15 казанында Томск қаласында өткен саяси шара. 

Оған Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Орал облыстарынан және Бөкей ордасынан тоғыз адам қатысты. Қазақстаннан қатысушы өкілдер қазақтардың Сібір автономиясына уақытша түрде кіргісі келетіндігін айтты. Съездің шешімі бойынша Сібір кеңесі сайланып, оған Ә. Бөкейхан, М. Тынышбаев, Ғ. Ғаббасов, Е. Итбаев, С. Досжанов енді. Бұл автономияға енудің максатын Ә. Бөкейхан келесідей түсіндірді:

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:1917 жылғы оқиғалары
Санат:Томск тарихы
Күшейткіштің жиіліктер диапазоны немесе откізу жолағы

**Күшейткіштің жиіліктер диапазоны немесе откізу жолағы*** (Диапазон частот или полоса пропускания усилителя)* — күшейту коэффициенті белгілі бір шамадан ауытқымайтын жиілік аймағы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Виртуальды локальдық желі

**Виртуальдық локальдық желі**
(VLAN ). 
* Бір-бірімен жоғары жылдамдықты магистральдар және ATM
коммутатор көмегімен байланысқан
локальды желілердің жиынтығы.
Мұндай желідегі пайдаланушылар
жұмыс топтарына территориялық
белгі немесе әкімшілік иелігі бойынша біріктірілген. VLAN желісінде
трафиктің басты бөлігін кең хабар
тарататын таратқыш алады. VLAN-ның әр түрлі сегменттерінде ішкі
трафик толығымен оқшауланған,
сондықтан кең хабар тарататын ағын
желінің көрші сегментгерін бөлетін
шекарада сүзіледі.
* Жоғары жылдамдықты магистральдар және ATM коммутаторы
арқылы бір-бірімен байланысқан
локальды желілердің үйлесімділігі.
Мұндай желіні қолданушылар аймақтық белгілері немесе әкімшілік
құрылымы бойынша жұмыс топтарына біріктірілген. VLAN торабының маңызды трафигінің бөлігін кең хабарлы тарату алып жатыр. VLAN
торабының ішкі трафик сегменті
толық оқшауланған, сондықтан кең
хабарды тарату ағыны көрші сегмент
шекарасында сүзіледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ырғыз сиезі

**  Ырғыз сиезі.** 1917 жылдың желтоқсан айында өткен бұл сиездің негізгі мақсаты екінші жалпықазақ съезін және оның қаулыларын халыққа таныстыру болды. Сиез «Алаш туы» астында қазақ автономиясын құруға қаулы етті. Негізгі баяндаманы Ғ.Теміров жасады. Ол баяндамасында «Алашорданың» автономия болуына күмән келтіріп, Түркістан автономиясына қосылуды ұсынды. Оның бұл пікіріне жастар қарсы шығып, «Алашқа» қосылуды жақтады. Сиезде елдің бірлігі көбірек сөз болып, Алаш болып бірігу мәселесі басымдық алды.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:1917 жыл
В класты күшейткіш

**В класты күшейткіш**
().
Бұл күшейткіштегі жұмыс нүктесі
ығыстырылған және жүктеме сызықтың төменгі жағынан орын алады,
сондықтан сигналдың тек оң жарты
толқыны ғана күшейтіледі. Күшейтудің мұндай режімі энергетика
жағынан өте пайдалы, өйткені кіріс
сигналы жоқ кезде күшейткіштің
кірісіндегі тоқ нөлге тең. Берілген
кластың аса белгілі түрі — екі тактілі күшейткіш. Ол екі күшейткіш
каскадтарының кезекті жұмыстары
арқылы сызықты емес бұрмалануларды енгізеді. Тәжірибеде де АВ
класс деп аталатын күшейтудің аралық режімі қолданылады. Мұндай
күшейткіште тыныштық тогы максималды мәннің 2—10% құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Әдеби мұра және оны зерттеу

**«Әдеби мұра және оны зерттеу»**, жинақ. Қазақ әдебиетінің негізгі проблемаларына арналып өткізілген 1959 жылғы ғылыми-теориялық конференцияның материалдарынан құралған. Оған 8 баяндама, 9 қосымша баяндама, 29 жарыссөз, Әуезовтің қорытынды сөзі енгізілген. Кітапта қазақ әдебиетін зерттеудің келелі мәселелері, атап айтқанда, қазақ кеңес әдебиеттану ғылымының міндеттері, дөстүр мен жаңашылдық , қазақтың революцияға дейінгі және кеңес дәуіріндегі ауыз әдебиетін зерттеу 18 ғасырдан 20 ғасырдың бас кезіне дейінгі қазақ әдебиетінің даму үрдісі мен бағыты сөз болады. Баяндамашылар да, жарыссөзге шыққандар да Әуезовтің жазушылық шеберлігін, әдебиет туралы ой-пікірлерін мысалға келтіріп, улгі тұтқан. Ал ұлы жазушы конференцияның жұмысын қорытындылай келіп әрбір қаламгердің эстетикапық ерекшелікті, ұлттық характерді, сөз стилін, ең алдымен, өмірді тануды ескеру қажеттігіне тоқталған. Жинақ 1961 ж. *«Ғылым»* баспасынан жарық көрді. Көлемі 36 баспа табақ, таралымы 1800 дана.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Вольт-амперлік сипаттама

**Вольт-амперлік сипаттама** — электр тізбегіне косулы тұрған электрондык элемент (Шалаөткізгіш диодтың, транзистордың) тогының берілген кернеуге тәуелділігі. Транзистор
сызықты емес элемент болғандықтан, оның Вольт-амперлік сипаттамасы қисық сызық болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Мақсот Ізімұлы

**  Мақсот Ізімұлы ** 1960 жылы Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Жасқайрат ауылында туған. ҚазҰУ-ды бітірген. 1983-89 жылдары Батыс Қазақстан облысы «Орал өңірі» газетінде тілші, 1989-91 жылдары Республикалық «Зерде» журналында, «Ана тілі» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, 1991-97 жылдары «Теміржолшы-Железнодорожник», «Аруана» газеттерінде, «Жалын» журналында бас редактордың орынбасары, бас редактор, бөлім редакторы, 1997-2005 жылдары «Қазақстан энциклопедиясы» бас редакциясында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2008 жылдан «Астана ақшамы» газетінде әдеби редактор. Бірнеше кітаптардың авторы. Ол Алаш қайраткерлерінің өмірі мен шығармашылығына қатысты көптеген энциклопедиялық мақалалардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Алаштанушылар
Санат:1960 жылы туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Күшейкіштің кірістік қүрылысы

**Күшейкіштің кірістік қүрылысы*** (Входное устройство усилителя)* — дабыл кәзінің шығыс кедергісі мен күшейткіш элементтің кіріс кедергісін озара үйлестіретін элементтер тізбегі. Ондай тізбек трансформатордан немесе резисторлар мен конденсаторлардан түруы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Волюметр

**Волюметр** (). Қысқа уақыт (әдетте, 200 мс аралығында) дыбыс сигналының орташа мәнін бағалауға арналған құрал. 

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Күлпаш Мырзамұратқызы Ілиясова

**Күлпаш Мырзамұратқызы Ілиясова** (1966 жыл, Қызылорда облысы Жалағаш ауданы) - алаштанушы.

* 1989 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті тарих факультетін бітірген. 
* 1989-1995 жылдары В.Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтында тарихшы мамандығы бойынша оқытушы болып қызмет жасады. 
* 1996-1998 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттык университетінің аспирантурасын оқиды.
* 1999 жылы «Қазақ съездері: қаралған мәселелері, шешімдері және оның орындалуы. Тарихи талдау (1917-1919 жж)» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған. 
* 2007 жылы «Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы» көп томдық кітабының «Қазақ съездері» аталатын 4-томын құрастырған. XX ғасыр басындағы қазақ зиялыларының қызметі, Алаш автономиясы және Алашорда бағытында ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысады.

## Дереккөздер


Санат:1966 жылы туғандар
Санат:Жалағаш ауданында туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Алаштанушылар
Байланысқан контурлар

**Байланысқан контурлар** (Связанные контуры) — екі тербелмелі
контурдан тұратын жөне сыртқы
генераторга қосылган бірінші тербелмелі контурдан екіншісіне берілген энергияның нәтижесінде екінші
контурда тербеліс алу үшін қолданылатын схема. Мұндай Б.к-дың екі
байланыс түрі бар: трансформаторлық байланыста (L1 мен L2 орамалары
байланысқан) екінші контурдағы
тербелістер өзара индукция есебінен
L2 ораманың шыгысында пайда
болатын кернеумен қоздырылады, ал
автотрансформаторлық байланыста
екінші контурдағы тербелістер бірінші контурдың орамасының бір бөлігінен келіп түсетін кернеумен қоздырылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Биылғы мақсат (мақала)

**Биылғы мақсат** - жазушы М.Әуезовтің шағын мақаласы. «Қазақ әдебиеті» газетінің 1939 ж. 5 қаңтар күнгі санында жарияланған.

Онда М.Әуезовтің  жақында ғана бір пьесаны аяқтағанын, алдағы шығармашылық жоспары туралы айта келіп, алдағы уақытта мемлекеттік опера театрына арнап, азамат соғысы тақырыбы жөнінде бір пьеса жазатынын, онда Колчак, Анненков және «Алаш Орда» билеген қалада ақтарға қарсы астыртын әрекет етіп тартысқан большевиктер, еңбекшілер көрінулері керек дейді. Биылғы жылдық келемі мол міндетінің бірі - Абай жайы. «Абай» деген романының бір бөлімін бітіріп, бастыруға беру үлкен мақсатымның бірі екенін. Абай жайын академиялық театрға пьеса етіп ұсынбақ ойым да барын баяндаған. Жазушы «Ақ қайың» пьесасы мен «Абай» трагедиясын сол жылы жазып, айтқан үш мақсатының екеуіне жетті. Шағын шығармашылық есеп бұдан кейін қайталанып басылған жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Газоразрядты индикаторлар

thumb|150px
**Газоразрядты индикаторлар** —
ақпаратты бейне түрінде қалпына
келтіруге арналган газоразрядтық
аспаптар класы; ақпаратты бейнелеу
аспаптарының бір түрі. Газоразрядты индикаторлар автоматика құрылғыларында, бақылау өлшеу аспаптарында және т.б. кеңінен қолданылады. Газоразрядты индикаторларда катод
аймагындагы сәуле шығару немесе
солғын разряд пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Байланыс тізбегіндегі сигналдың таралу жылдамдығы

**Байланыс тізбегіндегі сигналдың таралу жылдамдығы** (Скорость распространения сигнала в цепи связи). Байланыс тізбегіндегі сигналдың таралу жылдамдығы тізбектің параметрлеріне және
онымен берілетін токтың жиілігіне
байланысты болады. Сигналдың таралу жылдамдығы тұрақты токта
10000 км/с шамасында болып, одан
әрі ток жиілігі өскенде ол да өсіп,
жарық жылдамдығына жақындайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Күшейткіштің номиналды шығыс қуаты

**Күшейткіштің номиналды шығыс қуаты***(Номинальная выходная мощность усилителя)* сигналдың ұрмалануын тұтынушыға алдын ала белгіленген шамадан асырмай бере алатын күшейткіштің қуаты.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Күшейткіштің өзіндік бөгеуілдері

**Күшейткіштің өзіндік бөгеуілдері** *(Собственные помехи усилителя)* — күшейткіштің кіріс тізбегіне басқа сигнал көздерінің әсері салдарынан пайда болатын электр қозғаушы күштері, сондай-ақ фон, схема элементтерінде жылу әсерінен қозғалатын электрондардың қозғалысынан туындайтын шуылдар, бөлшектік шуылдар.
Күшейткішті богеуіл көздерінен алыстату немесе күшейткіш тізбектерін экрандау арқылы бірінші аталған бөгеуілді жоюға болады. Фон айнымалы ток көзі кериеуін түзеткенде сүзгінің нашар болуынан туындайды. Бұл аталгандардан баска микрофондық құбылыс та күшейткіштің өзіндік бөгеуіліне жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Газоразрядты лазер

**Газоразрядты лазер**. Газоразрядты лазердін активті ортасы газды разряд
ішіндегі атомдардың немесе молекулалардың электрондармен немесе бір-бірімен соқтығысуы нәтижесінде
қозады. Мысалы, гелий-неоңды лазерде гелий атомдары электрондық
соқтығулардың нәтижесінде қозып,
олардың бір бөлігі метастабильді
күйге көшеді. Гелийдің метастабильді
деңгейлерінің энергиясы неонның
кейбір деңгейлерімен сәйкес келеді.
Нәтижесінде, гелийдің қозған атомдарынан қоныстану инверсиясының
артуымен қатар неон атомдарына
энергия беріледі. Гелий-неонды лазермен қатар иондық және молекулалық лазерлер кең тараған.

## Дереккөздер


Санат:Лазерлер
Газотрон

**Газотрон** — инертті газ, сутегі немесе сынап буларымен толтырылған, өзіндік емес доғалық немесе солғын разряды бар екі электродты, басқарылмайтын газоразрядты аспап.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Күшейткіштің сызықтық емес бұрмалануы

**Күшейткіштің сызықтық емес бұрмалануы** *(Нелинейное искажение усилителя)* — күшейткіштің схемасындағы элементтердің сызықтык емес қасиетгеріне байланысты оның шығысындағы сигнал пішінінің (формасының) өзгеруі. Күшейткіштің сызықтық емес бұрмалануы артқан сайын күшейтілген синусоидалық сигналдың жоғарғы гармоникаларының салыстырмалы амплитудалары арта түседі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Байланыс тізбегінің белсенді кедергісі

**Байланыс тізбегінің белсенді кедергісі** (Активное сопротивление цепи связи). Байланыс тізбегінің белсенді кедергісі таратылатын сигналдың шығынын сипаттайды.
Байланыс тізбегінің тұрақты токтағы
активті кедергісі тізбек ұзындығына
(тура пропорционал), тізбек сымы
материалының меншікті өзіндік кедергісіне (тура пропорционал) және
сол сымның көлденең қимасына (кері
пропорционал) тәуелді болады.

Айнымалы токтағы байланыс тізбегінің активті кедергісі токтың жиілік ауқымына байланысты бірнеше
өсерлер нәтижесінде өседі. Олар:
сыртқа тебу әсері, жақыннан эсер
ету, жылулық эсер.

Айнымалы электромагниттік
өрістің өсерінен сымдардың көлденең қимасындағы электр энергиясының тығыздығы әр түрлі болып
өзгереді. Мысалы, сымның ішіндегі
магнит өрісінің әсерінен онда қүйынды ток пайда болып, ол сымның
ішкі жағындағы токты азайтып,
сыртқы жағындағы токты көбейтеді.
Сыммен өтетін токтың жиілігі өскен
сайын құйынды ток өсіп, сыммен
жүретін ток сымның сырт жағымен
ғана өтетіп болады. Сондықтан
сымның көлденең қимасы түгел
пайдаланылмай, ол сым кедергісінің
өсуіне себеп болады. Оны кедергінің
сыртқа тебу әсерден көбеюі деп
атайды.

Екі сымның бірін қоршайтын
магнит өрісінің күш сызығы екінші
сымды қиып өткенде, екінші сымда
қүйынды ток пайда болып, ол сымның ішкі (жақын) жағындағы тогын
өсіріп, сыртқы (қашық) жағындағы
тогын азайтады. Соның салдарынан
сымның көлденең қимасы түгел пайдаланылмай, оның кедергісін кобейтеді. Сыммен жүретін токтың жиілігі
өскен сайын оның кедергісі көбейе
түседі. Осы құбылысты жақындық
әсері деп атайды.

Ток жүретін сымның сыртындағы
магнит өрісінің күш сызықтары сол
тізбек маңайындағы басқа сымдармен
және тізбек сыртындағы кабельдің
металл қабықтарымен қиылысқан
жерінде де қүйынды ток пайда болып,
сол жерде жылу бөледі. Осы қүйынды
токтың тізбек маңайындағы басқа
сымдармен кабельдің металл қабығын жылытуы негізгі тізбекпен таратылатын энергия шығыны болып
саналады, ол тізбек кедергісін өсірген
болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Гальваникалық байланыс

**Гальваникалық байланыс** — бір элементтен екінші элементке зарядтардың тікелей ағып өтуін қамтамасыз ететін электр тізбектеріндегі элементтердің электрлік жалғануы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Деревня

**Деревня** — ерте заманда бүкіл орыс жерінде көп тараған шаруалардың ауылдық мекендерінің тарихи түрі. Селомен салыстырғанда Деревняның мөлшері кіші болады. Кавказдағы бірқатар халықтар, сондай-ақ қазақтар, түркімендер және қарақалпақтар елді мекендердің осындай тарихи типін "ауыл", қырғыздар "айл" деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Елді мекендер
Медина Искандерқызы Богданова

**Богданова Медина Искандерқызы** (1908-1962), орыс әдебиет зерттеушісі. Орта Азия халықтары мен қазақ әдебиеттерінің маманы. Түркі хапықтарының жазбасын латын апфавитінен орыс алфавитіне кешіруге қатысқан. Түркі тілдес халықтардың эпосы, фольклоры жөнінде бірнеше мақала жазды. Мәскеу мемлекеттік университетінде КСРО халықтары әдебиеті кафедрасын басқарды. Сол кафедраға 1953-54 ж. Әуезов шақырылып, профессор ретінде КСРО халықтары әдебиетінен лекция оқыды. Лекция дайындауда, бағдарлама, оқулық жасауда материал жинап, басын қосып, бастырушы Богданов болды. Ұлттық ғылыми кадрларды осы университетте әзірлеуде үлкен еңбек сіңірді. Әуезовтің «КСРО мәдениет министріне» жазған хатында (жазушы мұрағаты, 192-папка) профессорлардың, ғалымдардың «осы кафедраны және КСРО халықтары әдебиеті белігін жаппай, қайта жоғары білімді студенттер, аспиранттар дайындауда ете керек, программалары, оқу жоспары бар екені, оқу құралдары, зерттеу еңбектері жазылып жатқаны» айтылады. Жазбаның бір шетіне жазушы қызыл қарындашпен сызып, «Богдановаға» деп белгі қойған. Сергей Даронянның естелігінде қазақ жазушысының Богдановамен бірге атқарған қомақты жұмысына баға берген. Жазушының мұрағатында оған  Богданованың жазған 10-нан аса хаты бар. 1956 ж. 10 ақпанда жазған бір хатында КСРО халықтарының әдебиеттері туралы оқулыққа енетін «Қазақ әдебиеті» тарауын тездетіп жазып беруін етінген («М. О. Әуезовтің өмірі мен шығармашылык, шежіресі», 1997, 533-бет). 1949 ж. 26 қаңтардағы хатында көңілдегі қобалжуын, Мәскеу жаққа бір үміт артатынын білдірген («Әуезов және архив», 1997, 43-бет). Ал КСРО халықтары әдебиетінің біріккен тарихын жасау қажеттігін Әуезов «Біздің ортақ ісіміз» деген мақаласында кейінірек айтқан (1954).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күшейткіштің тыныштық нүктeci

** Күшейткіштің тыныштық нүктeci** (*Точка покоя усилителя*) — күшейту элементінің кластары бойынша сигнал жұмыс  режімін белгілеуде дабыл жоқ кезде берілген ығыстыру кернеуі бойынша тұрақты ток жүктеме сызығының транизистордың статикалық шығыс сипаттамасымен қиылысу нүктесі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Полат Әйтменов

**Полат Әйтменов** *(1906, Арыс а. — 1975, Шәуілдір а.)* — қоғам қайраткері. Ташкент қаласындағы Орта Азиялық университетін бітірген. 1926 жылы Қызылорда қалалык кентінтінде нұсқаушы, 1929— 32 жылы Өзбекстан РК(б)П-нда хатшы, 1932—33 жылы Ташкент Орта Азиялык мақта механика техникумының, 1933—34 жылы № 68 мақта зауытының директоры. 1934—38 жылы Алматы қаласында мектеп басқармасының бастығы, ҚазАКСР Халық ағарту комиссариатының орынбасары, Алматы облысының халык ағарту бөліміңде меңгерушілік қызметтер атқарған. 1938 жылы тұтқынға алынып, 1943 жылға дейін Хабаровск өлкесінде қамауда болған. 1947 жылы ақталып, елге қайта оралған. 1948 жылдан Шәуілдір ауылдық ауруханасында және Жамбыл атындағы орта мектепте әр түрлі қызметтер атқарған. Шойманов атындағы орта мектепке Әйтменов есімі берілген (1992).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Салыстырмалы адрес

‘’’Салыстырмалы адрес’’’ (Относительный адрес; relative address) — базалық адрестің мәніне қатынасы бойынша айырманы өрнектейтін адрес. Объективтік модульдер командасының программа.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ортаңғы құлақ

**Ортаңғы құлақ** (среднее ухо); (auris media, —құлақ,  — ортаңғы) - самай сүйегінің дабыл қуысында орналасқан құлақ бөлігі. Ортаңғы құлақты бір-бірімен буындар және бұлшықеттер арқылы қозғалмалы байланысқан есту сүйекшелері (балғаша, төс, жасымықша, үзеңгіше) мен дабыл жарғағы құрайды. Қалындығы 0,1 мм дабыл жарғағы дабыл қуысын сыртқы құлақтан бөліп тұрады. Ол сыртынан көпқабатты жалпақ эпителиймен қапталған. Дабыл жарғағының негізін жұқа талшықты дәнекер ұлпасының қабаты (коллаген талшықтары пластинкасы) түзеді. Ішкі бетін жалаң қабат жалпақ эпителий астарлайды. Балғаша сүйекте: тұтқа, мойын және бас бөліктері болады. Балғаша тұтқасы дабыл жарғағына жалғасады. Балғашаның бас бөлігі буын арқылы төс сүйекшесімен байланысады. Төс сүйекшесі: денеден және екі аяқшадан құралған. Оның қысқа аяқшасы дабыл қуысының қабырғасына бекиді, ал ұзын аяқшасы жасымықша сүйекшеге, ол өз кезеңінде буын арқылы үзеңгіше сүйекшемен қозғалмалы байланысады. Үзеңгіше сүйек: бас бөлігінен, аяқшалардан және табаннан тұрады. Оның табаны ішкі құлақтың кіреберіс терезесіндегі жарғаққа жалғасады. Дабыл қуысы есту түтігі арқылы жұтқыншақ қуысымен қатысады. Ортаңғы құлақ сыртқы құлақтың есту жолы арқылы келген ауа толқындарын, дабыл жарғағы мен қозғалмалы есту сүйекшелерінің тербелмелі қозғалыстарының көмегімен, ішкі құлақтағы ұлудың кіреберіс бөлігіне жеткізеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ақайтөбе

**Ақайтөбе** (I-VIII ғғ.) – ежелгі қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Көкмардан шатқалында, Арыс өзенінің сол жағалауында, өзеннің Сырдарияға құяр тұсында орналасқан.

## Сипаты
1969-70 жылы Отырар археологиялық экспедицияны (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Қалашық цитадель, шахристан және рабад болып үшке белінеді. Цитаделі үйіндінің ортаңғы бөлігінде орналасқан, ол дөңгелек келген екі бөліктен тұратын диаметрі 25 м төбе. Оған оңтүстік жағынан сопақша төбе түріндегі шахристан жалғасады. Оның диаметрі 80 м-дей. Цитадель биіктігі 8 м, ал шахристанның биіктігі 4-5 м. Тік бұрышты келген рабад цитадель мен шахристанды жан-жағынан қоршай орналасқан. Оның солтүстік және оңтүстік жағы 150-160 м, батысы мен шығысы 200 м шамасында. Үйіндінің үстінен бірнеше қыш ыдыстарының және дәнүккіштер сынықтары, темір бұйымдар бөліктері жинастырылған. Қыш ыдыстар сынықтары (хум, ұстағышы бар құмыралар, т.б.) Қостөбенің (оңтүстік) жоғары мәдени кабаттарынан алынған материалдарға ұқсас. Зерттеу кезінде табылған қыш ыдыстардың біркатары шарықта жасалынған.
Алынған материалдарға қарағанда Ақайтөбені халық I-VIII ғасырлар аралығында мекен еткен. Олар мал өсірумен және егін егумен шұғылданған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Күшейткіштің шығыстық құрылғысы

**Күшейткіштің шығыстық құрылғысы** (*Выходное устройство усилителя*) — қуатты күшейту элементінің шығыс кедергісі мен жүктеменің кіріс кедергісін өзара үйлестіретін элементтер тізбегі. Ондай тізбек тансформатордан немесе резисторлар мен конденсаторлардан тұруы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Салыстырмалы координаттар

‘’’Салыстырмалы координаттар’’’ (Относительные координаты; relative coordinates) — санаудың бастапқы нүктесі ретінде, экранның бекітілген нүктесінен ерекшелігі, меңзердің ағымдағы жағдайы пайдаланатын координаттар жинағы (әдетте, бекітілген нүкте сол жақтағы төменгі бұрыш). Бұл графиктер үшін өте пайдалы. Бейсиктің кейбір диалектілері графикалық командаларды абсолюттік координаттар ретінде де, салыстырмалы координаттар ретінде де пайдаланады. Мысалы , Draw мен Drawr.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Джунгли

**Джунгли** (, хинди мен мартхиша джангал — орман, ну орман) — қалың, көбінесе шырмауықтармен шырмалған бамбуктер мен биік шөптер аралас өскен ағашты-бұталы (жыңғыл) ормандар. Тропиктердің, негізінен, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның ылғалды муссондық атыраптарына тән. Ылғалдылығы өте мол субтропиктік атыраптарда да кездеседі (мысалы, Қиыр Шығыста). Кең мағынада джунгли деп өтуі қиын, жиі өскен ормандар мен бұталарды да атайды.

## Дереккөздер


Санат:Тропиктер
Санат:Ормандар
Санат:Климаттық аймақтар