Элефсин мистериялары

**Элефсин мистериялары** (грек.: Ἐλευσίνια Μυστήρια) — ежелгі Грекияда Элефсиндегі панэллиндік қасиетті орында Деметра мен Персефона культіне арналған жыл сайын өткізілетін арнау рәсімдері болды. Олар «ежелгі Грекияның ең атақты құпия діни ғұрыптары» деп саналады. Негізі қола дәуіріндегі аграрлық культке барып тірелед, әрі оларды Микен дәуіріндегі діни тәжірибелерден шыққан деген деректер бар. Мистериялар Персефонаның жерасты патшалығының әміршісі Аид тарапынан анасынан, Деметрадан, ұрлануын бейнелейтін мифке негізделген. Бұл цикл үш кезеңнен тұрды: төмен түсу (жоғалту), іздеу және жоғары шығу, оның басты тақырыбы — Персефонаның қайта көтерілуі (*ἄνοδος*) және анасымен қауышуы. Бұл эллин дәуіріндегі ең ірі мейрамдардың бірі болып, кейін Римге де таралды.

Рәсімдер, салт-жоралар мен сенімдер құпия сақталып, көне заманнан бері ұдайы жалғасып келді. Арнау рәсімінен өткендер үшін Персефонаның қайта тууы ұрпақтан-ұрпаққа үздіксіз жалғасатын өмірдің мәңгілігін бейнеледі және олар о дүниеде сый алатынына сенді. Көптеген суреттер мен керамика бұйымдары Мистериялардың әртүрлі қырларын бейнелейді. Мистерияларда аян көру және о дүниені шақыру болғандықтан, кейбір зерттеушілер Элефсин мистерияларының күші мен екі мың жылға жуық уақытқа созылған өміршеңдігі арнаулы психоактивті заттарды қолданудан шыққан болуы мүмкін деп санайды. Элефсин қаласының атауы грекке дейінгі болуы ықтимал және Элизий мен құдайы Илифиямен байланысты болуы мүмкін.

## Деметра және Персефона
Мистериялар шамамен б.з.д. 650 жылға жататын Гомер әнұранының бірінде баяндалған, ауыл шаруашылығы мен құнарлылық құдайы Деметраға қатысты мифке негізделген. Әнұранға сәйкес, Деметраны қызы Персефонаға (Коре — «қыз» деп те аталады) жер бетіндегі барлық гүлдерді бояу міндеті жүктелген. Бірақ бұл ісін аяқтамай тұрып, оны жерасты әлемінің құдайы Аид ұстап алып, өз патшалығына әкетеді. Қатты қайғыға түскен Деметра қызын жер-жерден іздейді. Оның қайғысы соншалық, Зевсті қызын қайтаруға мәжбүрлеу үшін ол сұмдық қуаңшылық туғызады: адамдар қиналып, аштан қырыла бастайды, ал құдайлар болса құрбандық пен ғибадаттан айырылады. Ақыры Зевс райынан қайтып, Персефонаның анасымен қайта қауышуына рұқсат етеді.

Мифке сәйкес, қызын іздеу барысында Деметра алыс жол жүріп, көптеген ұсақ оқиғаларды бастан кешті. Солардың бірінде ол Триптолемге егіншілік құпияларын үйретті. Ақырында, Зевске жүгіну арқылы Деметра қызымен қайта қауышып, жер бұрынғы көктемгі көктеуіне мен гүлденуіне қайта оралды: алғашқы көктем пайда болды.

Ашыққан халықтың айқайынан және олардың қайғысын естіген басқа құдайлардың қысымымен Зевс Аидты Персефонаны қайтаруға мәжбүрледі. Алайда тағдыр ережесіне сәйкес, егер біреу жерасты патшалығында тамақ не сусын тұтынса, ол мәңгілікке сол жерде қалуға тиіс еді. Персефонаға оны қайтару үшін жіберілген Гермеске тапсырылмай тұрып, Аид оны алдап, анардың дәндерін жегізіп қойды (аңызға байланысты не алты, не төрт дән). Соның нәтижесінде Персефона жыл сайын бірнеше айға жерасты патшалығына қайта оралуға мәжбүр болды. Ол Аидпен алты немесе төрт ай (әр дәнге бір айдан) тұруға міндеттелді де, жылдың қалған уақытын анасының қасында, жер бетінде өткізді. Осылайша, Персефона жоқ кезде Деметра қайғыға батып, жерді өңдеуді тоқтатты. Ал Персефона қайта оралғанда Деметра қуанып, жерге қамқорлық жасай бастады.

Мистериялардың негізгі іргелі құжаты болып саналатын Гомерлік Деметраға арналған әнұранының 415-жолында Персефона қыста Аидпен бірге болып, көктемде анасына оралады деп айтылған: *«Бұл күн [Персефонаның оралған күні], мол көктемнің басы еді»*.

Персефонаның қайта тууы — бүкіл өсімдік өмірінің қайта жаңғыруының және ұрпақтан ұрпаққа үздіксіз жалғасып отыратын өмірдің мәңгілігінің символы болды.

Алайда бір ғалым басқа нұсқаны ұсынды. Оған сәйкес, Персефона Аидпен өткізетін төрт ай гректердегі қуаңшылық қаупі басым құрғақ жазға сәйкес келеді.

## Мистериялар

Элефсин мистерияларының ежелгі бастаулары болған деп есептеледі. Аттикадағы Элефсинион ғибадатханасынан табылған кейбір олжалар олардың негізінде көне аграрлық культ жатқанын көрсетеді. Мистериялардың кейбір ғұрыптары Микен дәуіріндегі діни тәжірибелердің ықпалына ұқсайды, демек олар Грек Қараңғылық дәуірінен бұрын пайда болған. Қазбалар Микен дәуірінде Телестерионның астында жеке ғимарат болғанын көрсетті, әрі бастапқыда Деметра культі жеке сипатта болған сияқты. Гомерлік әнұранда патша Келейдің сарайы аталады.

Қазіргі заманғы ғалымдардың бір тобының ойынша, мистериялардың мақсаты — «адамды адамдық деңгейден жоғары көтеріп, құдайлыққа жеткізу және оны құдайға айналдыру арқылы құтқаруды қамтамасыз ету, сөйтіп оған өлмес өмір сыйлау» болған.

Кейбір зерттеушілер Элефсин культі Минойлық культтің жалғасы болды деп пайымдады, сондай-ақ Деметра көкнәр құдайы болған, ол көкнәрді Криттен Элефсинге әкелген дейді. Микен дәуіріне қатысты пайдалы деректерді Персефонаның архаикалық бейнесі саналатын Деспина культін және босану құдайы Илифия культін зерттеуден алуға болады. Ликосурадағы Деспинаның мегароны Элефсиндегі Телестерионға ұқсас, ал Деметра құдай Посейдонмен қосылып, есімі аталмайтын қызды — «Деспинаны» («қожайын әйелді») дүниеге әкеледі. Криттегі Амнис үңгірінде Илифия құдайы құдайи баланың жыл сайынғы тууымен байланыстырылады және ол Жерді шайқаушы Энесидаонмен (Посейдонның хтондық қыры) сабақтасады.

Элефсинде табылған жазбаларда «Құдайлар» (Деметра мен Персефона) және оларға серік болған аграрлық құдай Триптолем (мүмкін Гея мен Океанның ұлы) аталады. Сондай-ақ «Құдай мен Құдайша» (Персефона мен Плутон) және оларға серік Эубулей аталады, ол, шамасы, жерасты дүниесінен қайта шығуға жол бастаған. Бұл миф үш кезеңдік циклде бейнеленді: «түсу», «іздеу» және «көтерілу», мұнда қайғыдан қуанышқа дейінгі қарама-қайшы сезімдер мистерияға қатысушыларды рухани шаттыққа бөледі.

Негізгі тақырып Персефонаның қайта көтерілуі мен оның анасы Деметрамен қауышуы болды. Мейрамның басында абыздар екі арнайы ыдысты толтырып, бірін батысқа, екіншісін шығысқа қарай төгетін. Халық аспан мен жерге қараған күйі магиялық ұранды дауыстайтын: «Жау, әрі ұрықтан!». Рәсімде ошақтан (құдайи оттан) балаға арнау жасалатын. Pais («бала») сөзі Микен жазбаларында кездеседі; бұл бастапқыда Плутос болған «құдайи баланың» ғұрпы еді. Гомерлік әнұранда бұл ғұрып аграрлық құдай Триптолем мифімен байланыстырылған.

Табиғат құдайшасы мистерияларда мынадай сөздер арқылы сақталды: *«Құдіретті Потния ұлы ұл туды»*. Потния (сызықты B жазуында *po-ti-ni-ja* : «ханым» немесе «қожайын әйел») — құдайшаларға қатысты Микен дәуіріндегі атақ, әрі, шамасы, грекке дейінгі дәуірден шыққан ұқсас атаудың аудармасы болуы мүмкін. Мерекенің шарықтау шегі — «үнсіздікпен қиылған бидай масағы» еді, ол жаңа өмірдің күшін бейнелейтін. Бастапқыда мистерияларда өлмес өмір идеясы болған жоқ, бірақ арнаудан өткендер жерасты дүниесінде өздеріне жақсы тағдыр бұйырады деп сенді. Өлім шынайы құбылыс болып қала берді, бірақ сонымен қатар жерге көмілген дәннен өсіп шығатын өсімдік секілді жаңа бастау ретінде қабылданды. Фесттегі көне сарайдағы бір бейнелеу Персефонаның *anodos* (қайта көтерілу) көрінісіне өте ұқсас. Жерден қол-аяғы жоқ құдайша өсіп шығады да, оның басы үлкен гүлге айналады.

Джордж Милонастың айтуынша, кіші мистериялар әдетте жылына бір рет көктемнің басында, гүлдер айы — Анфестерион айында өткізілген, ал ұлы мистериялар жылына бір рет өткізілген және әр төрт жыл сайын ерекше салтанатпен атап өтілген, бұл пентетерис деп аталған. Кереньи бұл пікірді қуаттайды: *«Кіші мистериялар Анфестерион айында (біздің ақпан айымыз) Аграйда өткізілген... Қатысушылар сол жылы емес, тек келесі жылдың қыркүйегінде ғана эпоптеяға [Ұлы мистерияларға] қабылданған»*. Бұл цикл шамамен екі мың жылға созылды. Деметраға арналған Гомерлік әнұранда патша Келей оның культіндегі құпия ғұрыптар мен мистерияларды үйренген алғашқы адамдардың бірі болғаны айтылады. Ол сондай-ақ алғашқы абыздардың бірі еді, олармен бірге Диокл, Еумолп, Поликсен және Келейдің ұлы Триптолем болды, ол, аңыз бойынша, егіншілікті Деметрадан үйренген.

Афиналық Писистрат тұсында Элефсин мистериялары бүкілгректік сипатқа ие болды, және оларға қатысу үшін Грекияның түкпір-түкпірінен әрі шетелден қажылар ағылды. Б.з.д. шамамен 300 жылдары мемлекет мистерияларды өз бақылауына алды; оларды екі әулет — Еумолпидтер мен Кериктер басқарды. Бұл бастамашылар санының күрт өсуіне әкелді. Қатысуға қойылған жалғыз талаптар — «қанды кінәдан» (яғни кісі өлтірмеу) таза болу және «варвар» болмау (грекше сөйлей алмау). Ерлер де, әйелдер де, тіпті құлдар да арнауға қабылдана алатын.

### Қатысушылар
Бұл мистерияларға қатысу үшін адам құпияны сақтаймын деп ант ішуге тиіс еді.

Элефсин мистерияларына төрт санаттағы адамдар қатысты:

# Дінбасылар, абыз әйелдер және иерофанттар.
# Эпоптеяға (грек.: ἐποπτεία — «ой жүгірту», яғни «құпиялардың мәнін толық көру») жеткендер — Деметраны арнаудың ең ұлы құпияларын үйренгендер.
# Бұған дейін кем дегенде бір рет қатысқандар — олар эпоптеяға жетуге құқылы болды.
# Неофиттер (жаңадан қатысушылар) — алғаш рет арнау рәсімінен өтушілер.

### Дінбасылық
Элефсин мистерияларында және қасиетті орында қызмет еткен дінбасылар бірнеше міндеттері бар лауазымдарға бөлінген.

Элефсин мистерияларында қызмет еткен дінбасылардың алты санаты болды:

# Иерофант — ер дінбасылардың жоғарғысы, лауазым Филеидтер немесе Еумолпидтер әулеттерінде мұрагерлікпен берілді.
# Деметраның жоғарғы абыз әйелі немесе Деметра мен Коре абыз әйелі — сондай-ақ Филеидтер немесе Еумолпидтер әулеттерінде мұрагерлікпен берілетін лауазым.
# Дадух — алау ұстаушы ерлер, иерофанттан кейінгі екінші маңызды ер рөл.
# Дадух-абыз әйел — Дадухқа көмекші әйел абыз, лауазым да Филеидтер немесе Еумолпидтер әулеттерінде мұрагерлікпен берілді.
# Иерофантидтер — екі тұрмыстағы әйел абыз: біреуі Деметраға, екіншісі Персефонаға қызмет етті.
# Панагис («қасиеттілер») немесе Мелиссалар («аралар») — ерлерден оқшауланған өмір сүрген абыз әйелдер тобы.

Иерофант, жоғарғы абыз әйел және дадух-абыз әйелдің лауазымдары тек Филеидтер немесе Еумолпидтер әулеттерінде мұрагерлікпен берілді, ал иерофант пен жоғарғы абыз әйел тең мәртебеге ие болды. Жоғарғы абыз әйелдің міндеті мистериялар кезіндегі қойылымда Деметра мен Персефонаның рөлдерін бейнелеу болды, әрі Элефсиндегі оқиғалар билік жүргізіп тұрған жоғарғы абыз әйелдің атымен даталанатын еді.

### Құпиялар
Төмендегі мазмұн тек қысқаша шолу ғана; Элефсин мистериялары туралы нақты ақпараттың көп бөлігі ешқашан жазылмаған. Мысалы, қасиетті сандық кисте мен қақпақты себет калафтың ішінде не болғанын тек арнаудан өткендер ғана білген.

Римдік Ипполит, б.з. III ғасырдың басында жазған шіркеу әкелерінің бірі, өзінің *«[[Философумена|Барлық ересейлерді теріске шығару]]<nowiki/>»* еңбегінде былай дейді: *«Афиналықтар Элефсин ғұрыптарына арнап адамдарды арнау кезінде, ең жоғарғы сатыдағы мистерияларға қабылданғандарға құдіретті, ғажайып және ең кемел құпияны көрсетеді: ол — үнсіздікпен орылған бидай масағы»*.

### Кіші Мистериялар
Элефсинде екі түрлі мистерия болған: Ұлы мистериялар және Кіші мистериялар. Томас Тейлордың айтуынша: *«Кіші мистериялардың драмалық көріністері жанның тәнге тәуелді күйіндегі азаптарын жасырын білдірсе, Ұлы мистериялар мистикалық әрі ғажайып аяндар арқылы жанның бұл дүниедегі де, о дүниедегі де бақытын тұспалдады, бірақ ол тек жан материалдық табиғаттың кірінен тазарып, рухани шындыққа үнемі көтерілгенде ғана мүмкін болды»*. Платонның сөзіне сүйенсек: *«Мистериялардың түпкі мақсаты — біз түскен бастауларға қайтару, яғни рухани игіліктің толық рақатын көру еді»*.

Кіші мистериялар Аттика күнтізбесінің сегізінші айы — Анфестерион айында (шамамен ақпан-наурыз айлары, қыс ортасы) Афина архонт-басилейінің басқаруымен өткізілді. Арнауға қатысуға дайындалғандар Деметра мен Персефонаға торайды құрбандыққа шалып, содан кейін өздерін Иллисос өзенінде ғұрыптық тазарудан өткізетін. Кіші мистерияларды аяқтаған соң қатысушылар мистай (арнаудан өткендер) саналып, Ұлы мистерияларды көруге лайық деп танылды.

### Ұлы Мистериялар
Ұлы мистериялар Аттика күнтізбесінің үшінші айы — Боэдромионда (жаздың соңы, шамамен қыркүйек немесе қазан айлары) өткізіліп, он күнге созылды.

* 14 Боэдромионда алғашқы іс-шара өтті: қасиетті заттарды Элефсиннен Афина Акрополінің етегіндегі Элефсинион ғибадатханасына әкелу.
* 15 Боэдромионда, «Жиналыс» (*Агирмос*) күні, абыздар (*иерофанттар*, яғни «қасиеттілерді көрсетушілер») ғұрыптардың басталғанын жариялады (*проррэсис*) және құрбандық шалды (*hiereía deúro*, «бұл жаққа құрбандар»).
* 16 Боэдромионда «теңізге бет алған мистайлар» (*halade mystai*) Афинадан шығып, Фалерде теңізде жуыну арқылы тазарудан өтті.
* 17 Боэдромионда қатысушылар Эпидаурияны бастады — ол Асклепийге арналған мейрам, оның басты қасиетті орны Эпидауроста орналасқан. Бұл «мейрам ішіндегі мейрам» емшінің қызы Гигиеямен бірге Афинаға келуін тойлады және оған Элефсинионға баратын шеру, үлкен құрбандық және түн бойы жалғасқан қонақасы (*паннихис*) кірді. Ал мистайлардың бұл күні үйде қалатыны айтылған.
18 күні Элефсинге шеру Афинадағы зират — Керамиктен басталды. Сол жерден халық Қасиетті жол  (*Ἱερὰ Ὁδός, Hierá Hodós*) бойымен Элефсинге қарай жүрді, қолдарында *[[бакхой]]* деп аталатын бұтақтарды бұлғап. Жолдың белгілі бір жерінде олар әдепсіз сөздер айтып айқайлады — бұл, қызының жоғалғанына қайғырған Деметраны әдепсіз қалжыңдарымен күлдірген қарт әйел Ямбаны (немесе Баубоны) еске алу еді. Шерушілер сонымен қатар *«Иакх, о, Иакхе!»* деп айқайлады; бұл, мүмкін, Дионисқа қатысты эпитет немесе жеке құдай — Персефона не Деметрдың ұлы Иакх болуы ықтимал.

Элефсинге жеткенде, Милонас пен Кереньидің айтуынша, түнгі бойы ғибадат (*паннихис*) өткізілді, бәлкім, бұл Деметраны Персефонаны іздеуді еске алу еді. Белгілі бір сәтте арнаушылар кикеон атты арнайы сусынды ішкен — ол арпа мен пени-роял (жалбыз тектес шөп) қоспасынан жасалған. Бұл сусынның құрамында галлюциногендік әсері бар эргот (арпада өсетін, LSD-ге ұқсас алкалоидтары бар саңырауқұлақ) болуы мүмкін деген болжам бар.

Испаниядағы Мас Кастеллар (Жирона) қазбаларында Элефсиндік құдайшаларға арналған ғибадатханада эргот қалдықтарының табылуы осы теорияны заңды етті. Эргот қалдықтары құмыра ішінде және 25 жастағы ер адамның тіс тасының ішінде анықталған (Juan-Stresserras, 2002). Бұл жаңалық Элефсиндік кикеонның құрамында эргот болғаны жөніндегі гипотезаны қуаттайды.

### Телестерион ішіндегі рәсім
19 Боэдромион күні арнаушылар Телестерион деп аталатын үлкен залға кірді; оның ортасында тек иерофанттар ғана кіре алатын, қасиетті заттар сақталған Анакторон («Сарай») тұрды, ол Микен дәуірінен қалған қирандылардың негізінде салынған. Телестерионға кірер алдында мистайлар мына сөздерді айтатын: *«Мен ораза ұстадым, мен кикеон ішіп қойдым, мен кистеден (сандық) алып, оны өңдеген соң қайтадан калатусқа (ашық себетке) салдым»*.

Кеңінен қабылданған пікір бойынша, Телестерион ішіндегі ғұрыптар үш элементтен тұрған:

# Дромена (*«істелгендер»*) — Деметра мен Персефона мифінің драмалық қойылымы.
# Дейкнумена (*«көрсетілгендер»*) — қасиетті заттарды көрсету, мұнда иерофант басты рөл атқарған.
# Легомена (*«айтылғандар»*) — көрсетілімдерді сүйемелдейтін түсіндірмелер.

Осы үш элемент бірігіп апоррета (*«айтылмайтын құпиялар»*) деп аталды; оларды жариялағандардың жазасы — өлім болды.

Афиналық Афинагор, Цицерон және басқа да көне авторлардың айтуынша, дәл осы (басқа айыптармен бірге) қылмыс үшін Диагор Афинада өлім жазасына кесілген; ал трагедия авторы Эсхил кейбір пьесаларында мистериялардың құпияларын әшкереледі деп айыпталып, сотқа тартылғанымен, ақталып шыққан. Мистериялардың басты ғұрыптарын жария етуге тыйым абсолютті болды, сондықтан да ол жерде нақты не болғаны туралы деректердің өте аз болуы мүмкін.

### Шарықтау шегі
Мистериялардың шарықтау шегіне қатысты екі заманауи теория бар.

Бірқатары абыздар қасиетті түнде көріністерді көрсеткен деп есептейді: онда от (өлгеннен кейінгі өмір мүмкіндігін білдіретін) және әртүрлі қасиетті заттар болған. Басқалары бұл түсіндірме мистериялардың қуаты мен екі мың жылға жуық өміршеңдігін жеткілікті түсіндіре алмайды деп санайды; олардың пікірінше, тәжірибелер ішкі сипатта болып, кикеон сусынында болған қуатты психоактивті ингредиент арқылы дәнекерленген. Бұл гипотеза әлі де назар аударғанымен, классиктер тарапынан жылы қабылданбады.

Мистериялардың осы бөлігі аяқталғаннан кейін түнгі бойы қонақасы — Паннихис өтті, ол би мен көңілді мерекемен сүйемелденді. Бұл бөлімі көпшілікке ашық болатын. Билер Рарий алқабында өтті, ол — бидай алғаш өскен орын деп саналған жер. Сол түні кешке немесе келесі күні таңертең бұқа құрбандығы жасалды. Сол күні (Боэдромионның 22-сі) арнаушылар өлгендерді құрметтеп, арнайы ыдыстардан құрбандық шараптарын төккен. 23 Боэдромионда мистериялар аяқталып, барлығы үйлеріне оралды.

### Жойылуы
Б.з. 170 жылы сарматтар Деметра ғибадатханасын тонап қиратып, кейін ол Марк Аурелийдің бастамасымен қайта салынды. Аурелийге содан кейін тарихта бірінші және жалғыз рет қарапайым адам ретінде Анакторонға кіруге рұқсат берілді. IV–V ғасырларда христиандық кеңінен тарай бастаған кезде Элефсиннің абырой-беделі төмендеді. Римнің соңғы пұтқа табынушы императоры Юлиан (361–363) шамамен елу жылдық христиан билігінен кейін таққа отырды. Ол Элефсин мистерияларын қайта қалпына келтіруге тырысты және оларға арнаудан өткен соңғы император болды.

Элефсин мистерияларының жабылуы 392 жылы император Феодосий I-мен байланыстырылады, бұл туралы грек философтарының тарихшысы әрі өмірбаянын жазушы Еунапий хабарлайды. Еунапий соңғы заңды иерофанттан арнаудан өткен, ол император Юлианның тапсырмасымен мистерияларды қайта тірілтуге әрекеттенген, бірақ ол кезде ғұрыптар әлсіреп қалған еді. Еунапийдің айтуынша, соңғы иерофант заңсыз болған: «Феспиядан шыққан, Митра мистерияларында «Әке» атағын ұстаған адам». Ал 396 жылы готтардың патшасы Аларих I Аттикаға жасаған шапқыншылық кезінде ғибадатханалардың қалдықтарын тонаған.

Тарихшы Ханс Клофттың пікірінше, Элефсин мистерияларының жойылуына қарамастан, культтің кейбір элементтері грек ауылдарында сақталды. Онда жергілікті шаруалар мен бақташылар Деметра ғұрыптарының және діни міндеттерінің бір бөлігін біртіндеп Фессалоникилік әулие Димитрийге ауыстырған, сөйтіп ол уақыт өте келе ауыл шаруашылығының жергілікті қамқоршысы әрі пұтқа табынушы ана-құдайдың «мұрагері» болып кетті.

## Дереккөздер

Санат:Политеизм
Санат:Ежелгі Грекия
Санат:Эзотерика