open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шарбы бұлттар

**Шарбы бұлттар** (қазбауыр бұлттар)  — құрылымы талшық немесе қауырсын тәріздес болып келген мөлдір ақ түсті, жауын жаудырмайтын бұлттар. Олар ұлпа мұз түйіршіктерінен тұрады. Басқа бұлттармен салыстырғанда, шарбы бұлттар өте биікте орналасады (шамамен 6 және 10 км-лік биіктіктер арасында).

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Метеорология
Сейсмология

[thumb|right|300px|[Сейсмикалық толқын]]

**Сейсмология** — жер сілкінуді зерттейтін геофизикалық ғылымның бір саласы.

## Жалпы мәліметтер

Бұл жер сілкінудің пайда болуының себептері мен жағдайларын, олардың географиялық таралуын, жер сілкіну әсерінен пайда болған сейсмикалық (серпімділік) толқындарды және сол толқындардың жердің ішкі қабаттарында таралуын зерттейді. Жасанды жер сілкінуге негізделген экепериментті сейсмологияның әдістері пайдалы қазындыларды іздеу мен инженерлік-геологиялық зерттеуяерде қолданылады.

## Сейсмология

Жерсілкінулер жайлы ілім, геофизиканың бір саласы.

## Сейсмограмма

Бірнеше сейсмоқабылдағыштар тіркеген сейсмикалық толқындарды автоматы түрде жарық сезгіш қағазға жазып алу нәтижесінде алатын сызбалы кескін.

## Сейсмограф

"Сейсмоқабылдағыш" терминінің синонимі.

## Сейсмокаротаж

Бұрғылау ұңғымасы тесіп өткен қима арқылы сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдықтарын анықтау, сейсмикалық шекараларды стратиграфиялық тұрғыдан нақтылау, сейсмикалық толқын түрлерін танып-білу және зерттеу шараларын жүзеге асыру мақсатында сол ұңғыма қойнауларында арнаулы аспаптар көмегімен әдейі жүргізілетін сейсмикалық барлау тәсілі.

## Сейсмоқабылдағыш

Жердің механикалық дірілін электрлік тербелістерге айналдыру мақсатында қолданылатын электрлік-механикалық аспап. Синонимі — *сейсмограф*.

## Сейсмикалық барлау

Жер қыртысының құрылысын зерттеуге, мұнайлы-газды құрылымдарды іздестіруге және бұрғылауға дайындауға арналған геофизикалық барлау әдісі.

## Сейсмикалық бекет

Далалық сейсмикалық барлау жұмыстарын жүргізу барысында жасанды жарылыстар әсерінен туындаған серпінді толқындар легін қабылдау, күшейту және жазып алу мақсатында қолданылатын арнаулы жабдықтар жиынтығы.

## Дереккөздер



Санат:Сейсмология
Бөгет

***Бөгет** — өзеннің жоғарғы ағысы жағындағы су деңгейін көтеру және соның нәтижесінде суды шаруашылыққа кең пайдалану  (суэлектр станцияларын салу арқылы электр энергиясын өндіру, өзен көлігі қатынасын жақсарту, жер суару, тағы басқалар) мақсатында өзен арнасы мен аңғарларында кесе көлденең жасалған су бөгегіш құрылыс. Кішігірім өзен арналық бөгеттер мен плотиналар бегеме немесе жасанды шоңғалдар деп аталады. Совет үкіметі жылдарында жасалған Днепр, Волга, Цимлян, Өскемен, Бұқтарма, Новосибирь тағы басқа кептеген бегеттер су ағысын тәртіптеп, оларды жоғарғы айтылған мақсаттарға пайдалануға мүмкіндік беруде. Бөгеттер өзен ағысының режимін басқаруға, суды халық шаруашылығының талабына сай таратып, пайдалануға мүмкіндік береді.

:**Бөгет** — өзен арнасындағы судың деңгейін көтеру, су ағынын арттыру, бөген жасау, т.б. үшін ағынды суды кесе көлденеңдеп қоршай салынған гидротех. құрылыс. Ол ағынды суды бөгеуге арналған бітеу Бөгет және өзен арнасына жиналған артық суды (су қашыртқыны) реттеуге арналған Бөгет болып бөлінеді. Материалына қарай грунтты (топырақты) Бөгет, тас Бөгет, бетон Бөгет және темір-бетон Бөгет болып ажыратылады. Ығысу күшіне қарсылық көрсетуіне қарай гравитациялық Бөгет, аркалық Бөгет, контрфорстық Бөгет; биіктігіне қарай төм. арынды (10 м-ге дейін), орта арынды (10 м-ден 50 м-ге дейін) және жоғ. арынды (50 м-ден биік) болып жіктеледі. Дүние жүзіндегі ең биік Бөгет — Вахш өзендегі (Тәжікстан) Рагун Бөгеті (335 м).

***Бөгет** — темір дәуірінен сақталған обалар. Ақтөбе облысы Хромтау ауданы Бөгетсай ауылынан 1 км жерде, Ор өзеннің оң жағасында. 1955 жылы Батыс Қазақстан археологиялық тобы (жетекшісі В.С. Сорокин) зерттеген. 3 обаның орны қазылған. Тас обалардың астына жерленген мәйіттердің бастары шығысқа қаратылған. Қабірлердің көлемі 2х1 м, тереңдігі 1,5 м. Жанынан қыш-құмыра сынықтары, қойдың сүйектері, қола жебе, қайрақ тас, темір пышақ, т.б. табылды. Заттай деректер обалардың б.з.б. 4 — 3 ғасырларда үйілгенін көрсетеді.

***Бөгет** — қола дәуірінен сақталған қоныс. Ақтөбе облысы Хромтау ауданы Бөгетсай ауылының оңтүстік-шығысында 1,1 км жерде. Бөгет қонысының мәдени қабатынан сырты өрнектелген құмыраның сынықтары, мал сүйектері шықты. Қоныс жанындағы 18 тас қоршаудан тұратын зираттағы 3 қабірді қазғанда қола дәуіріне жататын құмыралар, қола моншақтар, ұлу бақалшағынан жасалған алқалар табылды. Қоныс б.з.б. 13 — 11 ғасырларға жатады.

***Бөгет** - карсыласты шығынға ұшырату. козғалысын тежеп тұру және киыншылық келтіру, маневрін тоқтату немесе өз әскерлері үшін тиімді бағытта козғалуға мәжбұр ету максатында онын жүру жолында жасалған жасанды кедергілер (құрылыстар мен киратулар). Әсер ету сипатына карай Бөгеттер жарылғыш (миналы жарылғыш және ядролық жарылғыш болуы мүмкін), жарылмайтын, аралас жарылғышты болып бөлінеді, колдану орнына байланысты — жер үсті (су кедергілері де), теңіз және әуе (ұшақтарға қарсы); ауқымы бойынша оперативтік және тактикалық болып бөлінеді. Бөгеттер жасау атыс жүйесі, ядролық соққылар және авиациялық соққылармен тығыз байланысты.

## Дереккөздер

Санат:Бөгеттер
Санат:География
Санат:Экономика
Санат:Қазақстан мәдениеті
Қамза

**Қамза** () — ұзындығы 15 см-ге дейін жететін, теңіздерде тіршілік ететін сельді тәріздес кішкене сарбас балық. Мұны кейде хамса деп те атайды. КСРО-да Азов және Қара теңіздерде тіршілік етеді.

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Балықтар
Таулы үстірт

thumb|300px|Анды таулары - әлемдегі ең ұзын таулы үстірттің жоғарыдан түсірілген бейнесі
**Таулы үстірт** — жер бедері үлгі немесе макрорельеф формасы. Таулы үстірттердің кепшілігі таулы қыраттардың ішкі беліктері болып табылады. Мысалы, Кіші Азия таулы қыратындағы Анатолий таулы үстірті, Памир таулы қыратындағы Шығыс Памир таулы үстірті тағы басқалар. Оларды соңғы уақыттардағы қозғалыстардың әсерінен жоғары деңгейге көтерілген таудың жазық бөліктері деуге болады. Таулы үстірттердің жиі сақталып қалуы, оның бетінде бұзылуға төзімді берік қабаттар мен лавалық жамылғылардың барлығына байланысты. Бұл жағдайда ол беті жазық үстіртке ұқсас келеді. Мысалы, Орта Сібір таулы үстірті осыған жатады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Торта балық

thumb|right|200px|
**Торта** (қаракөз) (Rutіlus rutіlus) – тұқытәрізділерге жататын жартылай өткінші балықтар. 

Торта Еуропада, Батыс және Солтүстік Азияда таралған. Қазақстанның су айдындарында кең тараған, негізінен тұщы суларда болады. 5 түр тармағы (кәдімгі, Сібір, Арал, Каспий және Шалқар торталары) бар. Соңғы деректер бойынша Каспий тортасы (R. caspіcus) жеке түр ретінде қарастырылады. 

Тортаның ұзындығы 50 см, салмағы 1500 г. Жыныстық жағынан 3 – 5 жасында жетіледі. Уылдырығын (2,5 – 147 мыңдай) сәуір – мамыр айларында шашады. Тұщы суда тіршілік ететіндері планктон және бентоспен, ал өткінші түрлері негізінен қосжақтаулы моллюскалармен және шаянтәрізділермен қоректенеді. 

Торта кәсіптік маңызы бар балық, әуесқойлық жолмен де ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Тұқылар
Санат:Кәсіптік балықтар
Санат:1870 жылы зерттелген жануарлар
Лақа

**Лақа балық** (Aspredo laevis)  — ерекше тәсілмен көбейетін балықтың бір түрі. Уылдырығы ұрықтанар кезде аналығының бауыр жағындағьг терісі қалындай келіп жұмсарады. Осы кезде ұрықтанған уылдырығының үстіне өз денесінің салмағын түсіре жатады. Жұмсарған теріге денесінің салмағынан уылдырықтары батып, ұя тәрізденеді, осында жатып уылдырықтары балыққа айналады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Жайынтәрізділер
Шегірбалық

**Шегірбалық** немесе **Ақкөз балық** немесе **Айнакөз** () – Тұқылар тұқымдасындағы табан балыққа ұқсас балықтың бір түрі. 

Ұзындығы 15—18 см, кейде — 33 сантиметрге дейін болады. Қара теңізде, Дунай, Днепр, Днестр, Дон, Еділ, Терек өзендерінде, ал Қазақстанда Каспий, Арал теңіздерінде және Жайық өзендерінде кездеседі. Тұщы су мен теңізді жайлайтын 2 түрі бар. Екеуі де уылдырығын тұщы суға шашады. Дене тұрқы 15-25 cм, кейде 33 см., салмағы 800 г-нан аспайды. Теңіз ақкөз балығы уылдырық шашу үшін күз бен қыста өзенге ауысады. Сәуір мен Май айларында судың температурасы 12-15˚C-қа жетісімен өзен арнасына уылдырық шаша бастайды. Қазіргі таңда бұл балық түрінің саны өте аз. Кәсіптік бизнес жасауға қолайсыз.

## Дереккөздер

Санат:Тұқылар
Қарақаптал балық

**Қарақаптал балық** (Caspialosa kessleri) — сельдь тұқымдастарына жататын балықтың бір түрі. Бұл ұзындығы 50 сантиметрге дейін баратын ірі балық.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Балықтар
Санат:Майшабақтәрізділер
Бүйір сызығы

**Бүйір сызығы** — балықтардағы, сондай-ақ қосмекенділер мен кейбір ересек қосмекенділердің (амфибиялардың) дернәсілдеріндегі сезім мүшесі, олар қоршаған судың қозғалысы мен тербелісін, су қысымының өзгеруін қабылдайды, су бағытын анықтайды, жемтік аулау үшін де қолданылады. Дененің екі жағында жіңішке сызық тәрізді, желбезек тіліктерінен құйрық негізіне дейін созылған. Кейбір түрлерде бүйір сызық рецепторларының бір бөлігі электрорецепторларға айналады және қоршаған ортаның электрлік тербелісін тіркейді. Кейбір шаян тәрізділер мен цефалоподтар ұқсас органдарға ие.

## Әдебиет
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Балықтар анатомиясы
Санат:Сезім мүшелері
Санат:Қосмекенділер
Салпыауыз

**Салпыауыз**, немесе бірқазан балық () – Атлантика мұхитының түбінде кездеседі, ірі балықтарды тірілей жұтады, денесі өте икемсіз дөрекі, балықтың бір. түрі. Денесі сапты шөміш тәрізді болады, ұзындығы 2 метрге дейін барады.

## Дереккөздер

*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Сүйекті балықтар
Құтырма қияр

**Құтырма қияр** (Ecballiura elaterium)  — асқабақ тұқымдастарына жататын, көпжылдық шөп өсімдігі. Піскен кезде бір нәрсе аздап тиіп кетсе, жемісі жұлынып түседі де, жеміс сағағындағы тесіктен оның ішіндегі тұқымдары ащы шырынына араласып сыртқа қарай шашылады. Сондықтан ел оны құтырма қияр деп атап кеткен. Ел арасында құтырма қияр іш жүргізуге қолданылады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Ботаника
Кәмшат

**Кәмшат** () — сусарлар тұқымдасына жататын, терісі өте құнды аң.

Кәмшат Аустралиядан басқа материктің бәрінде кездеседі. Суда жақсы жүзеді, шомылады. Камшаттың негізгі қорегі — балықтар мен бақалар. Кәмшатты кейде қазақша құндыз немесе қама деп те атайды. Мұның бірнеше түрлері бар, олардан жиі кездесетіндері: кәмшат құндызы, өзен кәмшаты.

Қазақстанның орманды, таулы аймақтарында кәдімгі кәмшат және Орта Азия кәмшаты кездеседі. Дене тұрқы 65 — 70, құйрығы 41 — 44 см, салмағы 5 — 8 кг. Кәмшаттың арқасы мен құйрығының түсі жылтыраған қара қоңыр. Бауыры ақшыл, төсі сарғыш қоңыр келеді. Саусақтарының арасы жүзу жарғақтарымен көмкерілген. Қазақстанның оңтүстік-шығысында таралған. Іле өзеніне құятын Шілік, Үсек, Құндызды сияқты таулы өзендерінің сағаларын және Көксу, Қара, Тентек өзендерінің жоғарғы жағалауларын мекендейді. Көбіне шабақтар мен балықтармен қоректенеді. Сондай-ақ, құстарды, сүтқоректілерден — қоян, су тышқаны мен ұсақ кеміргіштерді ұстап жейді. Кәмшат көбіне өзеннің тік жағасынан ін қазып, сонда паналайды. Інінің аузы су астында болады. Жатағын қыста қатпайтын, балығы бар ағын су бойына салады. Жылына 1 рет түлейді. Аналығы 2 — 4 құнай табады. Көп аулануына байланысты саны күрт азайып кеткен. Осы кезде тек кәдімгі кәмшатты ғана аулауға рұқсат етіледі. Орта Азия кәмшатыы өте сирек кездесетін болғандықтан Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Бұл аң Кирсанов қорықшасында арнайы қорғалып, өсіріледі. Жылына 100 — 150 кәмшат елтірісі дайындалады (2004).

## Дереккөздер

Санат:Сусарлар тұқымдасы
Санат:Кәмшаттар
Санат:Еуропа сүтқоректілері
Санат:Азия сүтқоректілері
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Майбауыр

**Майбауыр**, немесе білеубалық (Hemiculter 1еucisculus) — тұқы балықтар тұқымдасына жататын балықтардың бір түрі. Тамағынан бастап денесінің артқы тесігіне дейін білеуленіп созылған қыры болады, сондықтан да бұл білеу балық делінеді. Майбауыр Амур бассейндерінде, Қытайдың өзен суларында болады, ұзындығы — 8—18 см. Еті дәмді.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Балықтар
Сақбалық

thumb|right|250px|Сақбалық
**Сақбалық** (Rutilus frisii) — сазандар тұқымдасына жататын балық. Ұзындығы 75 см, салмағы 6 килограмға дейін келеді. Азов теңізі мен Қара теңізде және соларға құятын өзендерде болады. Өткір тісімен раковинасын уатып тастап, су түбіндегі ұлулармен қоректенеді. Өте сақ, сондықтан да сақ балық атанған болу керек.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Тұқылар
Африка тарысы

**Африка тарысы** () – астық тұқымдасына жататын, биіктігі 3 метрге дейін жететін біржылдық дәнді дақылдың бірі. 

Сабағы жуан, масағы қоғабас болып келеді. Қуаңшылыққа өте төзімді. Шөлейт жерлерде де жақсы өседі. Малға — жемшөп, адамға — азықтық мәні бар, тұқымы майлы келеді.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Дәнді дақылдар
Шырмабалықтар

thumb|250px|right|Misgurnus fossilis
**Шырмабалықтар** (Misgumus) — сазан тәрізділер отрядына жататын балықтардың бір туысы. Ш. Прибалтикада, Днепрде, Донда, Волгада және сонымен қатар Дунайдың сағасында болады. Денесінің ұзындығы — 60 см, қабыршақтары өте ұсақ, тұмсығында 10 тал мұрты бар. Еті дәмді.

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Тұқытәрізділер
Шұбарбалық

**Шұбарбалық** (Blicca bjoerkna) — тұқыбалықтар тұқымдасының бір түрі. Денесінің ұзындығы 16—19 см, салмағы 100 г, Балтық, Қара, Азов, Каспий теңіздерінде тіршілік етеді.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Тұқылар
Бамбук

**Бамбук** () – астық тұқымдасына жататын ағаш сабақты өсімдік. Мұның 47 туысы, 200-ден астам түрлері бар. Сабағының сырт түрі қамыстікі тәрізді, іші қуыс, ұзындығы — 40 м, жуандығы —130 сантиметрге дейін барады. КСРО-да Кауказда және Кырымның оңтүстік жағалауында өседі. Бамбук 30-120 жыл тіршілік ете алады. Бамбуктардың шөптекті және сүректі түрлері болады. Шөптектілері өзге астық тұқымдастар тәрізді жылма-жыл, ал жуан діңді бамбуктар тіршілігінің соңында бір-ақ рет гүлдейді.Бамбуктардың дәнегі өзге астық тұқымдастардың жемісінен ерекше-жидекке немесе жаңғаққа ұқсас болады.

БАМБУК (BAMBUSA) жібекшөптер тұқымдасына жатады. Австралия, Азия және Америкада таралған. Өз отанында ол табиғатта өссе, біздің елде тек бөлме өсімдігі ретінде өсіріледі. Оның жасыл және ала жапырақты түрлері бар. Жапырақтары ұзыншақ, сопақтау, ұзындығы шамамен 10-20 см-ге жетеді. Бойының биіктігі 40 см-ден 3,5 метрге дейін болады. Бамбук өмірінде бір рет – 33 жасында ғана гүлдейді екен. Гүлдері ұсақ, сабақ басында жинақталады. Гүлдегеннен кейін бамбук өсуін және өмір сүруін тоқтатады. Әрине, бөлме жағдайында оның гүлдеуі өте қиын. Бамбук жылдам өсетіндіктен жыл сайын оның топырағын ауыстырып, түбегін кеңейтіп тұру керек. Бірақ, бамбукты топыраққа егіп өсіргеннен гөрі, сабағын кесіп суға салып қояды. Фен-шуй ырымдарына сенген жандар оның сабақтарын тақ санда (1,2,3,5,7 сияқты) өсіреді. 
## Жарығы:
Бамбук жарық жерді ұнатады. Сондықтан оны терезе маңына орналастырған тиімді.

## Жылуы:
Жылы және ауасы алмасып тұратын жерде өсіру керек. Қыс кезінде бамбукты 12-16°С температурада ұстаған дұрыс.
## Суғарылуы:
Өсу процесі белсенді болатын жаз кезінде молынан суғару керек. Топырағының құрғамауын қадағалаған жөн. Ал, қыста суғаруды азайтады.
## Ылғалдылығы:
Ыстыққа төзімді, жиі су бүркудің қажеті жоқ.
## Қоректендірілуі:
Көктем мен жаз кездерінде арнайы тыңайтқышпен қоректендіріп тұрады. 
## Аурулары:
Ауруға көп шалдыға бермейді. Ең бастысы дұрыс күтім жасау керек. 
## Көбейтілуі:
Түбін бөлу арқылы және қалемшелеп те оңай көбейтіледі.

## Сілтемелер
* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер
"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Ағаштар
Ақшұнақ бетеге

**Ақшұнақ бетеге**, аққылтаң () – астық тұқымдасына жататын, тамырсабақты көпжылдық шөп өсімдігі, бұл малдың қай түрі болса да сүйсініп жейтін құнарлы шөптің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Дәнді дақылдар
Вермишель

**Вермишель** — И. Мичуриннің будандастыру арқылы өсіріп шығарған асқабағының бір түрі. Мұны И. Мичурин 1924 жылдың жазында қиярға теліп, оларды өзара вегетативтік жолмен жақындастырып өсірген.

Ұзындығы бойынша: қысқа (кемінде 1,5 см), ұзын және ұзын иілген (кемінде 20 см).

Диаметрі бойынша: тор (0,8 мм-ден аспайды), жұқа (1,2 мм), қарапайым (1,5 мм), әуесқой (3 мм). Вермишель өрмекші және жұқа салмағы 30 г аспайтын садақтарға немесе садақтарға салынуы мүмкін.

Сорт бойынша: қосымша (ұнтақталған ұннан), қосымша жұмыртқа (жұмыртқаның сарысы немесе Меланж қосылған ұнтақталған ұннан), жоғары (жоғары сұрыпты ұннан), жоғары жұмыртқа, бірінші (1-сұрыпты ұннан).

## Дереккөздер

Санат:Биология
Санат:Ботаника
Бөденешөп

**Бөденешөп** () – бақажапырақ тұқымдасына жататын далада, шабындықтарда өсетін бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Бөденешөп өзен жағаларында, далалы, шалғынды жерлерде, биік тауларда өседі. Қазақстанда *47 түрі* кездеседі. Сабақтары, көбінесе, тік өседі. Жай жапырақтары тілімденген немесе бүтін жиекті, қарама-қарсы, кейде кезектесіп орналасады. Кейбір түрлерінің жапырақтарының сыртын түк басқан. Гүлшоғыры шашақ, масақ, сыпырғыш тәрізді. Гүлдері алқызыл, көк, көгілдір, күлгін түсті болады. Тостағанша жапырағы 4, күлте жапырақтары 5, аталығы 2, аналығы біреу. Мамыр — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қазанда жемістенеді. Жемісі — қауашақ. Ұзына бойына қақырап ашылады. Тұқымдарының сырты тегіс, кейде қыртысты, түк басқан. Бөденешөптің пішенін мал жақсы жейді, кейбір түрінен алколоид, глюкозид алынады. Бөденешөптің Алатау бөденешөбі және киікшөптес Бөденешөп аталатын түрлері Қазақстанның ***“Қызыл кітабына”*** енгізілген. Киікшөптес бөденешөп (V. serpylloіdes) — көп жылдық шөптесін өсімдік, биіктігі 8 см-дей. Тарамдалған тамыры бар. Сабағы жіңішке, сыртын түк басқан. Жапырақтарының ұзындығы *8 мм*, ені *5 мм*, сағақсыз, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. Ақ, көк түсті гүлдері масақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Шілде — тамызда гүлдейді. Жемісі — қауашақ. Оның шағын ареалдары Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Сайрам өзендері бойында ғана кездеседі. Құрамында — *250—260 мг‰* витамин С, *8— 10 мг‰* провитамин А (каротин) бар. Мал мұны көк күйінде жемейді, кепкен шөбін жей береді.

## Түрлері
**Veronica alatavica* – Алатау бөденешөбі
**Veronica dillenii* – Көкжаулық
**Veronica serpylloides* – Киікшөптес бөденешөп

## Дереккөздер


Санат:Бақажапырақтар
Лимозалар

**Лимозалар** (Limosa) —  тауқұдіреттер тұқымдастарына жататын ірі құстардың бір туысы. Түсі сарғыш, аяғы мен тұмсығы ұзын, қоразынан мекиені ірі. Жер шарының солтүстік жартысында тіршілік етеді. Жер жүзіндегі белгілі түрлері — 4, оның екеуі — КСРО жерінде.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Татреңтәрізділер
Тентек

**Елді мекендер:**

* ''Тентек'' – Абай облысы Көкпекті ауданындағы таратылған ауыл.
* ''Тентек'' – Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданындағы таратылған ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Тентек немесе миқұрт – жас қойлардың ауруы.
* Тентек – Алматы облысындағы өзен.
Көк шағала

**Көк шағала** () — шағалалар тұқымдасына жататын құстардың бір түрі. Көбінесе Солтүстікте болады. Арқа жағы көгілдір келіп, денесінің қалған жерлері мен құйрығы ақ болады.

## Дереккөздер


Санат:Шағалалар
Санат:Еуразия құстары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Африка құстары
Дүпілдек

**Дүпілдек** () — тоқылдақтар отрядына жататын құстардың бірі. Түсі сұр-шұбар, тұмсығы үскі тәрізді, құйрық қауырсынының мамығы ұяң, аяқтарының екі саусағы алдына, екеуі — артына қарай біткен. Дүпілдек насекомдармен және олардың личинкасымен, жұмыртқаларымен қоректенеді. Дүпілдек Европаның, Азияның және солтүстік-батыс Африканың тоғайларында тіршілік етеді.

## Дереккөздер


Санат: Тоқылдақтәріздестер отряды
Қытай тарысы

**Қытай тарысы** () – астық тұқымдасының құмай туысына шөп өсімдігі. Бұл маньчжур тарысы деп те аталады. Қытай тарысының сабағының ұзындығы 4 метрге дейін болады. Бұл азық-түліктік, жемшөптік маңызы зор дақылдың бірі. Қытай тарысының вегетациялық мерзімі — 100 күн шамасы, күннің тым жылы болуын онша керек етпейді.
1 гектар жерге 16—25 кг тұқым себіледі де, одан 25—50 ц дән түседі. Мұның бірнеше сорты бар.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Дәнді дақылдар
Аален ярусы

**Аален ярусы**, Аален — юра жүйесінің ортаңғы бөлімінің төменнен санағанда бірінші ярусы. 1864 жылы Майер-Эймар бөліп шығарған. Кейбір зерттеушілер оны байос ярусының шағын ярусы ретінде қарастырады. Германиядағы Вюртемберг аймағындағы Аален қаласының атымен аталған.

## Дереккөздер



Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Ярустар
Абаксиальдық бет

**Абаксиальдық бет** — өсімдік өркенінің бүйіріне шыққан гүлінің жабын жапырағына қараған беті, ал оның екінші жақ бетін — өркен сабағына қараған бетін — адаксиальдық бет дейді.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Ботаника
Санат:Өсімдіктер анатомиясы
Уластыру

**Уластыру** — өсімдікті қолдан көбейткенде қолданылатын телу тәсілінің бірі. Уластыру қолданылғанда қатар өсірілген екі өсімдіктің беттесер жағындағы қабықтарын сылып тастап, екеуін біріне-бірін жабыстыра өсіреді.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Ботаника
Өрік

нобай|
нобай|
**Өрік** — кәдімгі өрік және оған туыстас ағаштардың жемістері. Сарғыш-қызыл, жұмсағы тығыз, ортасында сүйегі бар. Дәмді, тәтті.

## Өсімдік туралы
Өрік ағашы 100 жылға дейін өмір сүреді, 25-40 жыл жеміс береді. Жылда жеміс береді.

Жемісі шілде айында піседі, салмағы 20 – 70 г.

Отырғызғаннан кейін 3-4 жылы жеміс бере бастайды. 5-ші жылы 3-5 кг, 7-ші жылы 15-20 кг, ал 15-20 жылы 60-100 кг-ға дейін жеміс береді. Кавказда, Орта Азияда бір ағаштан 300-400 кг жеміс беретін сұрыптары бар.

## Құрамы
Жемісінің құрамында 4 – 20% қант, алма және лимон, т.б. қышқылдары, 10%-дай каротин, 0,4 – 1,3% пектин заттары, ал тұқымында 29 – 58% май болады.

Кептірілген өріктің құрамында калий мен қант көп болады.

## Қолданылуы
Жемісті кептірілген және өңделген күйінде пайдаланады.

Өріктен тосап, шырын, мармелад, персипан жасайды, десерт ретінде қолданады.

Өріктің жүрек, бүйрек ауырғанда, анемияға, жүйке ауруларына пайдасы бар. Кептірілген өрікті несеп айдағанға қолданады.

## Тағы қараңыз
* Алхоры

## Дереккөздер
Қ 74  Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жемістер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8 

* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев.

Санат:Жеміс-жидектер
Абсинтин

**Абсинтин** — кейбір өсімдіктердің құрамында болатын кермек дәмі бар химиялық зат.
## Дереккөздер


Санат:Химиялық заттар
Тырду

**Тырду** () — татреңтәрізділер отрядына жататын құстың бірі. Жәндіктерді, бақаны, кесірткені, тышқанды қорек етеді, түнде ұшады.
### Сипаттамасы
**Тырду** –  мөлшері орташа  (300-400г, қанат серпімді -90 см  дерлік), қауырсын жабыны қоңыр шұбар реңді құс. Ол бадырақ көзді ( сондықтан жемін түнде аулайды), кішкене дуадаққа ұқсайды. Көзі , аяғы- сары, тұмсығының түбі сары, ұшына қарай қошқыл түске ауысады.
Тынду Еуропаның оңтүстік бөлігінде, Солтүстік Африкада, ОңтүстікмБатыс Азияда мекендейді. Қазақстаның оңтүстік жартысында, шөл, шөлейт және құрғақ далада өмір сүреді. 
Негізінен алғанда бунақденелілермен қоректенеді, дегенмен кесірткелерді және шағын денелі кеміргіштерді де аулайды.
Суатқа ұдайы ұшып барады. Жеке жұп құрады, тек қана маусымдық жылыстау кезеңінен топтасып, жиналады.
Көбінесе шұңқырламай, топыраққа екі қоңыр шұбар жұмыртқа салады. Жұмыртқа басуға екі құс қатысады. 
Қазақстанда екі туыстан бес  түрдің  өкілдері кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Зәмбіл ағаш

**Зәмбіл ағаш** () – ерінгүлділер тұқымдасына жатады, ұзындығы 1—4 м бұта. Бұдан себет тоқылады.

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Бұзартүзер

**Бұзартүзер** , дәрілік авран () – бақажапырақ тұқымдасына жататын шабындықтарда, су жағаларында өсетін өте улы өсімдік. Шөбі кепсе де уы қайтпайды. Бұзартүзер жеген малдың іші өтіп, әлсірейді, кейде өліп қалады.
Ел арасында бұл дәрі-дәрмекке — іш айдатуға, ішек құрттарын, глистерді түсіруге, шеменге, бауыр ауруына ем ретінде қолданылады. 
## Тағы қараңыз

## Дереккөздер


Санат:Бақажапырақтар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Улы өсімдіктер
Аюқұлақ

**Аюқұлақ** (Primula auricula) — Батыс Европаның тауларында өсетін, хош иісті, ірі гүлді қызғалдақтың бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Наурызгүлдер
Австралопитек

thumb|right|Australopithecus
**Австралопитек** (лат. «*australis*» — оңтүстік, грек, «*pitekos*» — маймыл) —  жойылып кеткен, қаңқа қалдықтары Африканың шығысынан табылған ең ежелгі екі аяқты гомининдердің бірнеше түрі. Австралопитекдің қаңқалары алғаш 1924 ж. Оңтүстік Африкадағы Калахари шөлінде, Таунгс маңынан табылған. Кейін Шығыс және Ортлық Африканың басқа да жерлерінен бас сүйек қалдықтары табылды. Австралопитектерді ағылшын ғалымдары Р. Дарт (1924 ж.), М. Лики, Л. Лики (1959—1962 ж.), американ антропологтары Д. Джохансон, М. Иди (1959—1962 ж.) зерттеген. Австралопитектің бойлары аласа, бас сүйегі мен миы шағындау (500—600 см³), жақ сүйектері үлкен, көздерінің айналасы шұңқыр, мандайы кең, саусақтары ұстауға икемді болған.

Адам тәрізді маймылдарға салыстырғанда Австралопитектердің аяқтары қолдарынан ұзын, тік жүруге бейімделген. Ашық алқаптарды мекендеген, негізінде өсімдіктермен қоректенген. Өздеріне қажетті қарапайым еңбек құралдарын жасауға қабілеттері жеткен. Таяқтарды, жануарлар сүйектерін ұштап, өткірлеп, кару ретінде қолданған. Австралопитектер: Олдувайлық бойстық (зинд-жантроп), африкалық (Оңтүстік Африка), Шамбал (парантроп), «адам тектес» (Homo habilis) деген түрлерге бөлінеді. Бұлар "тік жүретін адам" - Һомо Еректустың (Homo erectus) арғы тегі болуы мүмкін.

Қазақстанда Австралопитектердің мекендері, құралдары, сүйек қалдықтары Қаратау, Жетісу, Сарыарқа, Балқаш, Маңғыстау, Мұғалжар өңірлерінен табылды.

Австралопитектер қоныстарын 1958—1959 ж. X. Алпысбаев, 1993 ж. Ж. Таймағамбетов зерттеді. Жиналған материалдар Австралопитекдің бұдан 2,5—4 млн жыл бұрын өмір сүргенін көрсетеді.

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, Орысша-қазақша түсіндірмелі биологиялық сөздік I-том қазақмемлекетбаспасы, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Адам эволюциясы
Санат:Антропогенез
Санат:Австралопитектер
Жақсүйексіздер

**Жақсүйексіздер** немесе **Агнаттар** () — суда тіршілік ететін төменгі сатыдағы хордалы жануарлардың бір тобы. Бұлар - иектері жоқ, танауы сыңар, төменгі сатыдағы омыртқалы жануар. Бұлар кебінесе силур және девон дәуірлерінде тіршілік еткен. Осы күні сақталып қалған түрлері — дөңгелекауызды балықтар тобындағы жылан балықтар мен миксин балықтар.
.

Жақсүйексіздерде ішкі қаңқаның тіректік қызметін атқаратын және өмір бойы сақталатын арқа желісі  болады. Жақсүйексіздердің жақ сүйектері мен жұп жүзбе қанаттары болмайды. Иіс сезу өзегі сыртқа бір ғана танау тесігі арқылы ашылады. Есту мүшесі тек ішкі құлақтан ғана тұрады, онда екі (кейде бір) жартылай иірімді өзектер болады. Желбезек тесіктерінің саны 7 — 20 жұп болып, олардың ішкі тесіктері тыныстық түтікке, ал сыртқы шеті тікелей жеке-жеке тесік болып денесінен сыртқа ашылады. Желбезек тесіктерінің арасында шеміршектен тұратын қаңқасы торланып жатады. Жақсүйексіздердің ертеде тіршілік еткен түрлерінің қазба қаңқа қалдықтары кембрийден девонның соңына дейінгі аралықта Ұлыбритания, Норвегия, Германия, АҚШ, Қытай, Аустралия, Ресей жерлерінен табылған. Дене тұрқы бірнеше см-ден 1 м-ге жеткен. Денесі ұршық тәрізді, кейбір түрлері жалпақ пішінді болған. Олар тұщы суда, теңіз жағалауында тіршілік еткен. Жақсүйексіздердің ертеде тіршілік еткен түрлерін бір танаулылар, қос танаулылар деп екі класқа топтастырады.

## Дереккөздер

Санат:Жақсүйексіздер
Суоты

**Суоты** () – астық тұқымдасына жататын, жабайы өсетін дәнді дақылдардың бірі, шөптесін өсімдік.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Дәнді дақылдар
Жанаргүл

**Жанаргүл** () – сарғалдақтар тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдік. Оның шалғында, далалық және таулы жерлерде өсетін 8 түрі бар. 

Ең көп тарағаны – көктем жанаргүлі (*A. vernalі*) биіктігі 10 – 40 сантиметр 3 – 4 сабағы болады, бұтақтары аз. Жапырағы жұмыртқа пішінді, бүтін жиекті. Ашық сары түсті дара гүлі сабағының ұшында жетіледі.

Тұқымынан және вегетативті (өсімді) жолмен, сондай-ақ, тамырсабағы арқылы да көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – тұқымша.

Көктем Жанаргүлі – дәрілік өсімдік, одан алынатын «Адонизид» препараты және сұйық тұнбасы жүрек ауырғанда, сондай-ақ тыныштандыратын дәрі ретінде қолданылады. Жылтыр жанаргүл (*A. chrysocyathus*) – биіктігі 15 – 45 см, өте сирек кездесетін реликт, бағалы дәрілік өсімдік. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Гүлі (жылтыр, сары түсті) әдемі болғандықтан сәндік үшін де өсіріледі. Тянь-Шаньжанаргүлі  (*A. tіan»chanіca*) – биіктігі 7 – 10 см, өте сирек кездесетін, сабағын түк басқан, дәрілік өсімдік. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. шілдедің бұл үш түрі таралу аймағының жылдан жылға азаюына байланысты, қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Азот жиғыш бактериялар

**Азот жиғыш бактериялар** — топырақты мекендеп, ауадағы молекульді азотты өзіне сіңіріп, оны тұзға айналдыратын бактериялар. Азот жиғыш бактерияға жататындар: топырақтағы азотобактер, түйнек бактериясы, топырақтағы анаэробты майқышқыл бактериясы.
Азотбактериялар – атмосферадағы азотты биологиялық жолмен топыраққа қайта сіңдіретін микроорганизмдердің бір тобы. Бұларды алғаш рет француз ғалымдары 1882 ж. М.Жоден, 1885 ж. М.Бертло анықтаған. 1893 ж. орыс ғалымы С.Н. Виноградский азот сіңіруші микроорганизмді таза күйінде бөліп алған, ал 1901 ж. Голландия ғалымы М.Бейеринк аэробты бактерияларды тапқан. А. 2 үлкен топқа бөлінеді: жоғ. сатыдағы өсімдіктердің тамырында түйнек түзетіндер (қ. Симбиоз); топырақта бос күйінде кездесетіндер. Қазіргі кезде соңғысының 30-дан астам түрі белгілі. А-дың пішіні таяқша тәрізді, ұзындығы 2 – 3 мкм, диам. 4 – 6 мкм. Сырты қабықшамен қоршалған. Кейде бұлардың сыртында қатты қалың қабығы (циста) болады. А-дың көпшілігі аэробты, яғни ауа бар жерде тіршілік етеді. Аммоний тұздарын, нитриттерді, нитраттарды, амин қышқылдарын қорек етеді. Ауадағы азотты бойына сіңіріп, оны өсімдік тамырларына қажет қосылыстарға айналдырады да, әр түрлі витаминдер, ауксиндер бөліп шығарып, өсімдіктің өсуін жақсартады. А-дың арасында спора түзетін бактериялар, яғни анаэробты бактериялар да кездеседі. Олардың ұзындығы 1,5 – 8 мкм. Бұлардың белсенділігі аэробты бактериялармен салыстырғанда төмендеу болады. Ауадағы молек. азоттың басқа хим. элементтермен әрекеттесуі А-дың клеткаларында ғана жүреді. Өсімдіктердің азотқа тапшылығын табиғи жолмен қамтамасыз ету үшін А-дан түрлі тыңайтқыштар алынады. Осы тыңайтқыштармен өсімдіктер тұқымын, ағаш қалемшелерін дәрілейді. Соның нәтижесінде өсімдіктер тез өсіп, өнімділігі артады.
## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Микробиология
Санат:Азоттың биологиялық циклы
Құтаншөп

**Құтаншөп** *(Erodіum)* — қазтамақтар тұқымдасының бір туысы. Ақтөбе облысының оңтүстігінде, Мойынқұмда, Шу — Іле таулары, Балқаш — Алакөл алабы мен Маңғыстау өңірінің тастақты, құмды беткейлері мен жыртылған жерлерде, сайларда, өзеннің құмды жағалауында өседі.

Құтаншөптің 4 түрі бар: үшкір Құтаншөп, Стефанов Құтаншөбі, Геффт Құтаншөбі және қатпарлы Құтаншөп. Бұлар  биіктігі 10 — 30 см-дей, бір, екі және көп жылдық тік сабақты (кей түрінің сабағы сәл жатыңқы) шөптесін өсімдіктер.

Тамыры жіңішке, жапырақтары түрлеріне байланысты жай және күрделі болады. Жай жапырақтарының тақтасы 3 — 5 салалы болып, жиектері терең ойықталып келген. Гүлдері қос жынысты, жеке гүлі 5 тостағанша жапырақшадан, қызғылт, күлгін түсті 5 күлтеден, 10 аталықтан, 5 жеміс жапырақшасынан құрылған.

Аналықтың жатыны 5 ұялы, әр ұясында бір тұқым болады. Жеміс пайда болған кезде жеміс жақтауы (аналықтың мойны) құтанның тұмсығы тәрізді өте ұзын болады. Сәуір айынан маусымға дейін гүлдейді. Жемісі — қауашақ. Құтаншөптің бір ерекшелігі — пісіп жетілген жемісі үшкір жағымен бұранда тәрізді өздігінен топыраққа енеді де көктемде өскін береді.

## Дереккөздер


Санат:Қазтамақтар
Ацетилхолин

thumb|Ацетилхолин
thumb|Ацетилхолин
**Ацетилхолин** () немесе **N,N,N-триметил-2-аминоэтанол ацетаты** — холинның сіркеқышкыл эфирі, бұл түссіз кристалл. Адамның және басқа да омыртқалы, омыртқасыз жәндіктердің тканьдарында кездеседі.

Химиялық формуласы: СH3CO2CH2CH2N(СH3)3

Эмперикалық формуласы: C7H16NO2

молярлық массасы 146.21  г/моль

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, I.Орысша-қазақша түсіндірмелі биологиялық сөздік І-том Қазақ Мемлекет баспасы, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Биохимия
Вентиляциялық тамырлар

**Вентиляциялық тамырлар** — шалшықты немесе оттегі аз болатын топырақтарда өсетін кейбір өсімдіктердің тамырынан немесе тамыр сабағынан шығып, ұшы топырақтан жоғары кетеріліп тұратын тамырлар. Вентиляциялық тамырлар арқылы өсімдік тыныс алады. Мұндай тамырлар мангро ағашы мен Американың шалшық кипарысында болады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Ботаника
Санат:Өсімдіктер анатомиясы
Су қарамығы

**Су қарамығы** (Polygonum amphibium)  — 
қарамықтар тұқымдасына жататын көпжылдык шөп өсімдігі. КСРО-ның Қырымнан басқа жерлеріндегі жылып ағатын өзендерде, тұмаларда, көл суларының 
жиегінде өседі. Су қарамығының тамыры мен сабағынан тері илейтін және бояйтын зат шығады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том 
ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология 
ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Ботаника
Арктикалық шөл зонасы

нобай|
**Арктикалық шөл зонасы** — жер шарындағы табиғи зоналардың ішіндегі солтүстікке ең таяу жатқаны. Мұздықтың молдығына қарай оны мұз зонасы деп жиі атайды және Бұл Арктиканың жоғарғы ендігіндегі құрлық кеңістігін қамтиды. Оны ұдайы немесе жылдың көбінде қар басып жатады; ал мұнда өсімдік пен жануарлар өте сирек кездеседі.

**Арктикалық шөлдер зонасы** — Гренландияның көпшілік бөлігін, Солтүстік Мұзды мұхит аралдарын және көп жылдық тоңды тау жыныстары бар материктік құрлықтың солтүстігін қамтыған арктикалық белдеу шегіндегі табиғи зона.

## Дереккөздер

Санат:Климаттық аймақтар
Санат:Арктика
Аңғарлар асимметриясы

**Аңғарлар асимметриясы** — жазық жердегі үлкен қашықтыққа созылатын аңғарлар беткейінің бірдей болмауы.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Арктика белдеуі

**Арктика белдеуі** — Арктиканың солтүстік үлкен бөлігін қамтып жатқан жердің солтүстік географиялық белдеуі. Арктикалық белдеудің шекарасы әдетте Арктиканың материктік құрлығы мен аралдарындағы арктикалық шөл және тундра зоналары шекарасымен сәйкес келетін ең жылы айдың —5° изотермасы бойынша белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Белдеулер
Санат:Арктика
Батиаль

нобай|150px|
**Батиаль**, батиаль зона — мұхиттар мен теңіздердің 200—2000 м арасындағы терең шені. Батиаль зонаға күндізгі жарық түспейді, сондықтан ол үнемі қараңғы болып тұрады және өсімдік мұнда сирек өседі. Жануарлардың тек тереңдікте өмір сүруге бейімдері ғана кездеседі. Өсімдік әлемі біршама аз.

**Батиаль** ( — терең) — мұхит тереңдігінің бір зонасы. Батиаль бүкіл құрлықтарды қоршап, мұхит түбінің 15 пайыз көлемін қамтиды. Батиаль әдетте, су бетінен 200—500 метрден 1—3 мың метрге дейін қамтиды. Жарық түспейді, сондықтан өсімдіктер өспейді, жануарлар дүниесі біршама бар.

## Дереккөздер


Санат:Мұхиттану
Жағалық сызық

**Жағалық сызық** — құрлық пен су аралығындағы жиек сызық немесе теңіз немесе көл алабы және құрлық арасын ажырататын шартты шекара сызық.

Көптеген суқоймаларының деңгейі тұрақсыз болғандықтан Жағалық сызық алаптағы судың лықсуы мен қайтуы, желқума-желбөгет кұбылыстарының және т.б. әсерінен, сонымен қатар судың ауытқымалылығы салдарынан әр уақытта үздіксіз өзгерісте болады, ірі суқоймалардың (*көл, теңіз*) деңгейінің тұрақсыз болуы себепті Жағалық сызық белгілі бір мөлшерде шартты түсінік. Бұл термин суқойманың көпжылдық орташа деңгейіне қатысты қолданылады. Су деңгейі үнемі өзгеріп отыратындықтан, жағалық сызық та өз деңгейін сақтамайды.

## Дереккөздер

Санат:Жағалаулар
Қойтастар

thumb|right|200px|Тау суынан жұмырланған гранитті қойтастар
**Қойтастар** — мұздықтардың және тасқын судың тасымалдау әсерінен тегістеле жұмырланған ірі тау жыныстарының сынықтары немесе жақпарлары.

## Түрлері
Пайда болуына байланысты қойтастар мұздықтық, делювийлі, пролювийлі және аллювийлі деп бөлінеді.

## Сипаты
Көлемдері әр түрлі, көлденеңі 50 см-ден асқандары ірі қойтастар қатарына жатады. Қойтастар көлемінен басқа құрылымы, түсі және түзілген жынысына да байланысты ерекшеленеді. Құрамы көбінде кварц, гранит және құмнан тұрады. Түстері жасыл, ақ, қызғылт, сонымен қатар қара жолақты болуы мүмкін. Пішіні де қалыптасу барысы мен құрамына байланысты болады. Мұздықтардан пайда болған қойтастар түзілген жынысына қарамастан жиектері біркелкі болмай, үсті майысқан, шұңқырлы болып келеді. Тау суындағы қойтастардың пішіні түзілген жынысына байланысты әр түрлі - құрамы гранитті жыныстан тұратындары біртіндеп үгітіліп біртегіс жұмырланады, ал метаморфтық жыныстар кесектерге опырылып, пішіні ақауланып, әр түрлі болып қырланады. Пішінге, сонымен қатар суда жату ұзақтығы да әсер етеді, аралас және шөгінді жыныстардан тұратын қойтастар ғажайып пішінге ие болады. 

## Шаруашылықтағы маңызы
Қойтастар құрылыста кеңінен пайдаланылады: құрылыстың іргетасын көтеруге, ғимарттың сыртқы және ішкі қабырғаларын қаптауға, жер құламасын бекітуге, бөген салуға, сонымен қатар ұсақталған қиыршық тастар алынады. Алаңдарды, жүзу бассейнін, тоған жиегін, бақша және т.б. ландшафтарды әрлендіруге және саябақ, гүлзарларға және т.б. көрікті жерлерге декорация жасауға да қолданылады. 

## Галерея

Қойтастармен тоғандарды көмкеру.jpg|Тоғандар жиегін көмкеру.
Қойтастармен ландшафты әрлендіру.jpg|Қойтастарды ландшафта пайдалану.

Қойтастарды бөгендерге пайдалану.jpg|Қойтастарды бөгендерге пайдалану.
Қойтастрар - көпір құрылысында.jpg|Қойтастар - көпір құрылысында.


## Дереккөздер

Санат:Геология
Санат:Құрылыс материалдары
Тау жыныстарының су өткізгіштігі

**Тау жыныстарының су өткізгіштігі** — тау жыныстарының су өткізу қасиеті. Олардың су өткізгіштігі қуыс ерекшелігіне, кеуек мөлшеріне байланысты болады. Су өткізгіштік дәрежесіне қарай барлық тау жыныстары мына төмендегі үш топқа бөлінеді: 1) су өткізгіш; 2) жартылай су өткізгіш; 3) су еткізбейтін. Біріншісіне — малта тастар, қиыршық тастар, құм және жарықшақты тығыз жыныстар; екіншісіне — құмайт лёс, балшықты құм, нашар жарықшақты тасты жыныстар, үшіншісіне — су өткізбейтін балшық, тұтас тас жыныстар жатады.

Топырақтың және тау жыныстарының су өткізгіштік қасиеті — топырақтың және тау жыныстарының өз қабаттарынан су өткізгіштік қасиеті; бұл қасиет топырақ пен тау жыныстарының тығыздығы мен механикалық құрамына, құрылысына қарай аныкталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қырат

**Қырат** — жер бетінің төңірегімен салыстырғандағы көтеріңкі бөлігі. Қыраттың абсолюттік биіктігі 200 м, немесе одан да жоғары болады. Қазақстанда Көкшетау, Мұзбел, т.б. көптеген ірі қыраттар бар. Қазақ даласындағы қыратты кейде қырқа деп те атайды.

## Тағы қараңыз
* Қырқалар

* Қырқа

## Дереккөздер


Санат:Географиялық терминдер
Соңғы жабындылар

**Соңғы жабындылар** (Metachlaraydeae)  — қосжарнақты өсімдіктер класының бір тармағы. Негізгі белгілері: күлтелері мен тостағаншаларының жапырақшалары бір-бірімен кіріккен болады. Бұған жататындар:
#верескігулдестер (Ericales)
#ебеналықтар (Ebenales)
#примулалықтар (Primulales)
#қуысгүлділер (Tubiflore)
#бирючиналықтар (Ligustrales)
#тартарлықтар (Plantaginales)
#асқабақтар (Cucurbitales)
#ойраншөптер (Rubinales) және т. б. .

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Қос жарнақтылар
Үйір

right|thumb|300px|Үйір
**Үйір** — жылқы тобы. 

Бұл топқа саны әр түрлі жылқы топталып, бие үйірі, қысырақ үйірі, айғыр үйірі деп аталады. Бие үйірі жасына, жынысына қарай буаз биелер, құлынды биелер болып бөлінеді. Бие үйірі 100 — 150 биеден, қысырақ үйірі 140 — 160 қысырақтан құралады. Үйірдегі жылқы саны ең көп дегенде 250-ден аспау керек. Одан көбейсе жаю, суару қиындайды. Үйірде жас, кәрі, ауру, арық және өте семіз жылқыларды бірге ұстауға болмайды. Шағылысу кезінде әр айғырға жеке үйір белгілеу керек. Жас айғырға 15 — 20 бие, сақа айғырға 20 — 30 биеден үйір құрайды. Олар екі апта бойы үйірін меңгеріп, басқа айғырды жолатпағанша бақылауда болады. Үйірге салынатын айғыр мал дәрігерлік тексеруден өтіп, зоотехникалық талаптарға сай іріктеліп алынады. Айғырды үйірге салу кезінде жылқылардың өнімділік қасиеттері, тұқымдық ерекшеліктері мен шығу тегі және алдағы уақыттағы асылдандыру-сұрыптау жұмыстарының бағыты, т.б. ескеріледі. Кейбір шаруашылықта көктемнен күзге дейін жеке байтал үйірі құралып, оған күйлеген байталдарды шашау шығармай ие болу үшін азбан айғыр немесе ақта ат қосылады.

## Дереккөздер

Санат: Ауыл шаруашылығы
Санат: Жануарлар
Жұмыртқа басу

**Жұмыртқа басу** — құстардың мекиенінің, кейде қоразының өз денелерінің қызуымен жұмыртқаларын басып балапан шығаруы. 

Жұмыртқа басу үшін көптеген құстардың бауырындағы мамық түгі түсіп, оның орны тақырланады, бұл басу дағы делінеді

## Дереккөздер

Санат:Орнитология
Шегіршін

## Шегіршін
thumb|right|300px|Шегіршін
**Шегіршін** (Ulmus) — шегіршіндер тұқымдасына жататын, жапырақтары маусым сайын жаңарып тұратын сүректі өсімдіктердің бір туысы. Шегіршіннің 30 шақты түрі бар, олардың КСРО жерінде 12 түрі өседі. Бұлардың ішіндегі көрнектілері: шөл шегіршін (Ulmus pinnatoramosa) — мұның қасиеті — шөлге төзімді; бал шегіршін (Ulmus effusa) — ірі ағаш, жапырақтары шықпастан бұрын — сәуір және май айларында гүлдейді, ерте бастан нектарын, гүл тозаңын және желімін беретін өсімдік болғандықтан бал шегіршін баларасы омартасының айналасына көбірек егіледі. Мүның ұзындығы 20—30 метрден асатын үлкен ағаш, 400 жылға дейін өеіп тұрады. Құм шегіршін.

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Қарағаштар
Қоян беде

**Қоян беде** () — бұршақтар тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. 

Қоян беде біржылдық және көпжылдық шөп болып та, сонымен қатар бұта түрінде де өседі. Жапырақтары — парсыз қауырсынкүрделі. Мұның белгілі түрлері — 20 шақты, онан КСРО жерінде өсетіндері — 9. Бұлардың ішінен біздегі көп кездесетін ала қоян беде (С. varia) — ақ күлгін түсті гүлі бар, улы өсімдік. Көк күйінде оны мал жемейді. Басқа өсімдікке араласқан шөбінің жылқыдан басқа малға зарары жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Шегіршіндер

**Шегіршіндер** — Urticales ретіне жататын өсімдіктердін бір тұқымдасы. Мұның негізгі туысы — шегіршін.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Қарағаштар
Талғаусыздар

**Талғаусыздар** — қорек боларлықтай заттардың барлығын талғамастан ішіп-жей беретін жан-жануарлар (қарға, тауық, шошқа сияқтылар).

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Зоология
Жалдас құмайлар

**Жалдас құмайлар** (Sarcorhamphus) — американ құмайларының тұқымдасына жататын күндізгі жыртқыш құстардың бір тобы. Жалдас құмайдың денесі ұзын, бүйірі қысыңқы, тұмсығы имек, аяғы мен саусақтары салалы, құйрығы мен қанаттары да ұзын; басы мен мойны тықыр болады. Бұл топқа жататын құмайлардың өкілі — кондор.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Сұңқартәрізділер