Дүйсен Мырзағалиев

**Дүйсен Мырзағалиұлы Мырзағалиев** (8 наурыз, 1937 Жаңабазар ауылы, Плотвин ауылдық кеңесі, Гурьев облысы - 25 наурыз, 2018, Гурьев облысы) — кеңестік және қазақстандық геолог, Геологиялық-минералогия ғылымдарының докторы, профессор, КСРО жер қойнауын барлау үздігі, Қазақстан мұнайшы-геологтар қоғамының құрметті мүшесі. Қазақстанның мұнай-газ геологиясы саласының көрнекті ғалымы. «Қондыбай», «Уаз» сияқты кен орындарының алғашқы ашушыларының бірі. 

## Өмірбаяны
Дүйсен Мырзағалиев 1937 жылы 8 наурызда Плотвин ауылдық кеңесінде (кәзірге Еркінқала ауылдық округі) Гурьев облысында қарапайым балықшы отбасында дүниеге келген. Руы Жетіру Табын, Кіші жүз.

1951 жылы Еркінқала ауылындағы қазақ жетіжылдық мектебін үздік бітіріп, емтихан тапсырмай-ақ Гурьев мұнай техникумының геология-барлау факультетіне оқуға түсті. 

1955 жылы техникумды тәмамдаған соң еңбек жолын «Қазақмұнай-геофизика» мекемесінде бастап, далалық геофизикадағы алғашқы тәжірибесін жинақтады. Ол Новобогат – Құлсары – Есекжал бағыты бойынша маршруттық геодезиялық түсірімге қатысып, сондай-ақ Арал теңізінің батыс жағалауында радиометриялық профильдік түсірістер жүргізді. Осы кезеңде ол болашақ геофизик мамандығына алғашқы қадамдарын жасады.

1956–1958 жылдары Сахалин аралында Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді, полктің комсомол ұйымын басқарды, партия қатарына қабылданды. Қиын климаттық жағдайда өткен әскери қызмет геолог ретінде болашақ еңбегіне үлкен шынығу мектебі болды.

1958 жылдан бастап Маңғыстау өңірін игеру жұмыстарына қатысып, Өзен, Теңге, Қарамандыбас, Жетібай, Асар және Түркменой алаңдарында мұнай-газға іздестіру жүргізді. Оның нәтижесінде Қазақстандағы алғашқы ірі мұнай-газ кен орындары ашылды.

1965 жылы Мәскеудегі академик И.М. Губкин атындағы мұнай институтын сырттай тәмамдап, тау-кен инженері-геолог мамандығын алды. 

1970 жылдары Алматыдағы Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ политехникалық институтының аспирантурасында білімін жалғастырды. Кешенді геофизикалық партияның бастығы ретінде Үстіртте аймақтық сейсмикалық зерттеулерді басқарды. Сол зерттеулердің нәтижесінде алынған материалдар «Солтүстік Үстірт ойысының құрылысы мен мұнай-газдылығы» тақырыбындағы диссертациясының негізін қалап, ол 1975 жылы Өзбек КСР Ғылым академиясының диссертациялық кеңесінде геология-минералогия ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін қорғады.

1965–1972 жылдары — геофизикалық экспедицияның дала сейсмикалық партиясының және өндірістік-техникалық бөлімінің бастығы. Осы жылдары Маңғыстау мен Үстіртте аймақтық сейсмикалық зерттеулер жүргізіп, сейсморазведканың жаңа әдістерін алғаш енгізді.

1973–1986 жылдары Қазақ мұнай-геологиялық барлау ғылыми-зерттеу институтында (ҚазНИГРИ) мұнай мен газды іздестіру әдістемесі зертханасының меңгерушісі әрі бас геолог қызметін атқарды. Осы кезеңде ол КСРО Мингео бағдарламалары аясында болжамдық мұнай-газ қорларын бағалау жұмыстарына қатысып, сейсмоақпаратты өңдеудің жаңа тәсілдерін енгізді. Сонымен қатар алғаш рет электродинамикалық жарылыссыз серпімді толқын көздері мен жоғары жиілікті сейсморазведка технологияларын тәжірибеге қосты. Дәл осы жылдары ол ғылыми-профессионалдық шыңдалудан өтіп, танымал ғалымдармен – геология-минералогия ғылымдарының кандидаты, Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Т.Н. Жұмағалиевпен; ҚР ҰҒА академигі М.Д. Диаровпен; геология-минералогия ғылымдарының докторы Э.С. Воцалевскиймен; геология-минералогия ғылымдарының докторы С.У. Өтегеновпен және басқа да көрнекті ғалымдармен бірлесе еңбек етті. 

1986–1998 жылдары Гурьев геофизикалық экспедициясының геология бөлімінің бастығы әрі бас геологы қызметін атқарды. Бұл кезеңде барлық партиялар заманауи цифрлық сейсмостанциялармен жабдықталды, тұзүсті қабаттардың құрылысы зерттеліп, ірі карбонатты резервуарлар анықталды. Оның тікелей қатысуымен Сазанқұрақ, Забұрын, Солтүстік Қотыртас және Имашев кен орындары ашылды.

1999–2001 жылдары - «Қазахойл-Эмба» акционерлік қоғамының далалық геофизика секторының меңгерушісі болды. Осы кезеңде ол мұнай-газға перспективалы құрылымдарды қайта талдап, Кондыбай мен Уаз құрылымдарында алғашқы іздестіру ұңғымаларын бұрғылауды ғылыми негіздеп, нәтижесінде жаңа кен орындарының ашылуына ықпал етті. Осылайша «Тайсойған» әскери полигоны аумағында жаңа мұнай-газ кен орындары ашылып, бұл өңірдің мұнай-газ әлеуетін дамытуға елеулі үлес қосылды .

2001 жылдан - Атырау мұнай және газ институтында «Геология» кафедрасының доценті.

2004 жылы Алматы қаласында ҚР Білім және ғылым министрлігінің Қ.И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының диссертациялық кеңесінде «Каспий маңы аймағының рифтогендік құрылымдары және олардың мұнай-газдылығы» тақырыбында докторлық диссертация қорғап, геология-минералогия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы – мұнай-газ генерация ошақтарымен қабаттасқан немесе тоғысқан мұнай-газ жиналу аймақтарында ірі көмірсутек шоғырларының орналасу заңдылығын анықтау болды.

2005 жылдан - геология-минералогия ғылымдарының докторы, Атырау мұнай және газ институтының "мұнай және газ геологиясы" кафедрасының профессоры.

## Ғылыми қызметі
Мырзағалиев өндіріске инновациялық технологияларды енгізудің, еңбек өнімділігін арттырудың және ғылым мен тәжірибені ұштастырудың маңыздылығын атап өтті. «Жаңалық енгізуге жатырқай қараймыз» деген сөздері ғылым мен өндірістің арасындағы алшақтықты сынау ретінде танылды.

Ол өндірістік қондырғыларды жаңғырту, инновациялық белсенділікті арттыру және жас мамандарды тәжірибемен ұштастыра оқыту қажеттігін бірнеше рет көтерген.
* 1975 жылы «Солтүстік Үстірт ойысымының құрылысы мен мұнай-газдылығы» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. 
* 2004 жылы «Каспий маңы рифтогендік құрылымдарының мұнай-газдылығы» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. 
* Ғылыми қызығушылығы: аймақтық геология, геодинамика, геотектоника және Қазақстан мен Ресейдің мұнай-газ аймақтарының геоэкологиясы.
* «Қазақстан мұнай геофизикасы» атты энциклопедиялық еңбектің авторы.

200-ден астам ғылыми-өндірістік есеп пен 190 ғылыми мақала авторы. 10 оқу құралының авторы (оның ішінде 4-і мемлекеттік тілде). 

Мұнай-газ кен орындарын іздеу мен болжау әдістеріне қатысты 3 патент иегері - Мұнай-газ көкжиегіне жақындауды болжау тәсілі (2010), Мұнай кен орындарын іздеу әдісі (2011), Тұзақтардың газдылығын болжау әдісі (2013).

2014 жылдың сәуір айында Қазақстан Республикасының Индустрия және жаңа технологиялар министрлігіне қарасты Геология және жер қойнауын пайдалану комитетінің шешімімен Уаз және Кондыбай кен орындарын ашуға тікелей қатысқан мамандар тобы — Махамбет Батырбаев, Рамазан Саргунанов, Ғалия Ерниязова, Дүйсен Мырзагалиев және Мақаш Рахметов — «кен орындарының алғашқы ашушылары» атағымен марапатталды.

## Негізгі жарияланымдары
Мырзағалиев Д.М. «Континенттік рифтогенез бен Каспий маңы аймағындағы көмірсутек шоғырларының байланысы» // ҚР ҰҒА Хабарлары. Геология сериясы, 2003, №5.

Мырзағалиев Д.М. «Рифтогенез және Батыс Қазақстанның мұнай-газдылығы» // 35-ші Халықаралық геологиялық конгресс, Кейптаун, 2015.

## Марапаттары мен атақтары
1967 — «Жер қойнауын барлау үздігі» (КСРО Геология министрлігі және кәсіподақ шешімімен).

1970 — «Ерен еңбегі үшін» мерейтойлық медалі (В.И. Лениннің туғанына 100 жыл).

1975 — "Геология-минералогия ғылымдарының кандидаты" ғылыми дәрежесі - шешіммен берілді 1975 жылғы 5 ақпандағы Өзбек КСР Ғылым академиясының геологиялық ғылымдар кеңесі.

1985 — "Жер қойнауын барлаудағы еңбегі үшін" медалі - Білім берудің 100 жылдығына орай геологиялық қызмет. 1985 жылы КСРО Геология министрлігімен марапатталған.

1985 — "Аға ғылыми қызметкер" ғылыми атағы-Кеңес жанындағы ЖАК шешімімен берілді 1985 жылғы 2 қазандағы КСРО министрлері.

1996 — Табиғи ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі.

1997 — «Еңбек ардагері» медалі.

2001 — «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі.

2002 — ҚР Минералдық ресурстар академиясының корреспондент-мүшесі.

2005 — "Геология-минералогия ғылымдарының докторы" ғылыми дәрежесі берілді.

2010 — "Геология және минералогия профессоры" ЖАК ғылыми атағы.

2011 — «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі.

2012 — «Қазақстан Республикасының инновациялық дамуына қосқан үлесі үшін» дипломы.

2014 — «Қазақстан Республикасының кен орнын алғашқы ашушы» төсбелгісі.

## Әдебиеттер
* Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
* «Жаңалық енгізуге жатырқай қараймыз» — сұхбат, ҚазАқпарат / «Атырау» газеті, 2016.
* Атырау мұнай және газ университетінің ресми сайты. Геология кафедрасы.
* Қазақстан Республикасы Патенттер базасы (2010–2013).

## Дереккөздер

Санат:Профессорлар
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Атырау мұнай және газ институтының профессоралары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары