open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құдыри Арынбеков

**Құдыри Арынбеков** (т.-ө. ж. б.), немере інісі, Әуезұлы Арынбектен туады. В. Н. Әуезова: *«Әуез ата»* Мұхтар мен Ахметке «*[[Құран]]ның» «Құдіри» деген аятын оқытып жатқанында туған Арынбектің ұлының атын Құдіри деп қойыпты»* деп жазады. Құдыри Ұлы Отан соғысына қатысып, жарақаттанып келіп Алматыда емделгөн. Мұхтар немере інісін ерекше қамқорлыққа алады. 40-жылдардың аяғында Құдыри ағасына еркелеп отырып:* «Қашанға тар үйде қысылып отырасың. Өз қаражатың өзіңе жетеді. Бау-бақшалы жеке үй неге салып алмайсың»* деген екен әзіл-шыны аралас.* «Ойланатын іс екен»* деп пікірін ішіне сақтап қалады. Қазіргі мүражай-ұйді салуға Құдыридің сол сөзі қозғау болса керек. Құдыриді Кеген ауданындағы Жалаңаш ауылына мал маманы етіп орналастырған. Аталас ағайындарының ішінде ерекше ықыласпен бауырына тартқан інісінің бірі - осы Құдыри.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Халықаралық қатынастар жөнiндегi кеңес

thumb|CFR Headquarters located in the former
**Халықаралық қатынастар жөнiндегiкеңес (CFR)** - 1921 жылы Рокфеллерлер қаржы топтарының өкілдерімен қүрылған, АҚШ-тағы өте ықпалды қоғамдық-саяси қүрылым. Қүрылғаннан әлемдік саясатқа бүкіл мондиалистік көзқарасты уақыздаушы үйымның міндетіне АҚШ-тың саяси элитасына мамандар дайындау кірді. 1922 жылдан Кеңестің "Foreign Affairs" ықпалды журналы үздіксіз шығып тұрады. CFR-дің бастамасымен Бильдерберг клубы және Үшжақты комиссия сияқты үйымдар қүрылды. Кеңес XX ғасырдағы ғаламдық үйымдардың алғашқы қарлығашы болды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси плюрализм

**Саяси плюрализм** - (* - көпшілік*) - билікке қатысты қатынастар жүйесіндегі өзара байланысты элементтердің сан алуандылығы. *Саяси плюрализмнің тарихи келесі түрлері қалыптасқан:* Пікірсайыс, билеуші және оппозициядағы партиялардың өкімет билігін іске асыруға қатысуға жағдай жасайтын, демократиялық қоғамда қолданылатын ұғым.
Әртұрлі, жан-жақты көзқарастар дегенді білдіреді.
:*әртүрлі қоғамдық күштердің қарсы тұруына негізделген саяси плюрализм. Қоғамдық жүйедегі ішкі тепе-теңдікті зорлық, күштеу арқылы ұстау. Тәуелді топтарға қатысты үстемдік құрушы топтың зорлау тетіктерін қолдану басым; 
:*компромисс, келісімге негізделген саяси плюрализм. Үстемдік құрушы топ пайдасына, бірақ уақытша болса да мүдделер тепе-теңдігі қамтамасыз етіледі. Тепе-теңдікті қамтамасыз ету мақсатында күштеу, зорлау тетіктері жасырын түрде қолданылады; 
:*әлеуметтік топтар мен олардың институттарының ерікті, саналы ынтымақтастығына негізделген саяси плюрализм. Қарама-қайшылықтан арылу олардың мүдделерін келістіру мен сәйкестендіруге жағдай жасайды. Сонда жүйедегі тепе-теңдікті, тұрақтылықты қамтамасыз етуге жағдай туындайды. Бұл саяси плюрализмнің ең жоғары түрі болып табылады.

"Саяси партиялар туралы" Қазақстан Республикасының заңы - 2002 жылғы 15 шілдеде № 344-ӀӀ Қаулысымен қабылданған. Азаматтардың, әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін мемлекеттік биліктің өкілді және атқарушы, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында білдіру және оларды қалыптастыру ісіне қатысу мақсатында олардың саяси еркін білдіретін Қазақстан Республикасы азаматтарының ерікті бірлестігі саяси партия деп танылады. Осы Заңға сәйкес: Қазақстан Республикасының саяси партиялар туралы заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді, осы Заңнан және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік-құқықтық актерлерінен тұрады. Саяси партиялар заң алдында бірдей. Қазақстан Республикасы азаматтарының саяси партияларға бірлесу бостандығына құқығы бар. Қазақстан Республикасының азаматы тек бір саяси партияға мүше бола алады. Саяси партияға мүше болу Қазақстан Республикасы азаматының құқықтары мен бостандықтарын шектеуге негіз бола алмайды. Әркім өзінің қандай партияға жататынын көрсетуге немесе көрсетпеуге құқылы. Мемлекет саяси партиялардың құқықтары мен заңды мүдделерінің сақталуын қамтамасыз етеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Рәпила Жағыпарқызы

**Рәпила Жағыпарқызы** (1919-38) - Абайдың шөбересі, Мағауияның немересі. 1936 ж. Алматыдағы деп. училищені бітірген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саяси принцип

**Саяси принцип** - *[лат. principium - негіз, 
бастау]* - бастау, жетекші идея, басты мінез-құлық ережесі; 
саяси ұйымның, теорияның, ілімнің, 
ғылымның, дүинетанымның және т.б. басты 
қағидасы; сонымен бірге бұл адамның саяси шындыққа қатынасын, мінез-құлық пен қызмет ережелерін анықтайтын ішкі сенімі.

Логикалық тұрғыдан алғанда принцип орталық ұғым, жүйе 
негізі, қандай да бір қағиданың саяси саладағы құбылыстарға таралуы. 
Саяси принцип - саяси жүйе элементі және оның нормативтік негізін құрайды. Саяси тәртіптер (мысалы, тоталитарлық және демократиялық) сияқты саяси жүйенің қызмет ету 
негізін құрайтын саяси принцип бір-бірінен айырмашылықтары 
бар.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Серпімді шеміршек

thumb
**Серпімді шеміршек (эластический хрящ)**; (*cartilagineus elasticus*, лат. *cartilago* — шеміршек,* elastic* — серпімді) — қаңқа дәнекер ұлпаларының түрі.

**Серпімді шеміршек** сары түсті, жасушааралық заты мөлдір емес, өте серпімді, майыстырғаннан кейін жедел алғашқы калпына келетін иілгіш шеміршек. **Серпімді шеміршек** құлақ қалқанының есту түтігі қабырғасының, көмекей бөбешегінің (тілшік) негізін құрайды.

**Серпімді шеміршек** жасушалардан және жасушааралық заттан тұрады. Ол сыртынан шеміршекқаппен (перихондриймен) қапталған. Перихондрийдің сыртқы қабатғы қан тамырларына бай талшықты дәнекер ұлпадан, ішкі қабаты шеміршек ұлпасын түзетін жас жасушалар — хондробласттардан құралған. Перихондрийдің астында серпімді шеміршек ұлпасы орналасады. **Серпімді шеміршек** шеміршек жасушаларынан (хондроциттерден), олардың біртекті (изогенді) топтарынан, жасушааралық заттан және ондағы эластин талшықтарынан тұрады. Шеміршекқап серпімді шеміршекті қоректендіреді және оның өсуін қамтамасыз етеді. 
Қаңқа дәнекер ұлпасының өкілі ретінде серпімді шеміршек адам мен жануарлар организмдерінде механикалық және тіректік қызметтер атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси процесс

**Саяси процесс** 
:1) қоғамның саяси жүйесінің, құбылыстарының уақыт пен кеңістікте даму барысы, өзгеруі; 
:2) түпкілікті нақты нәтижеге жеткен белгілі бір көлемдегі процесс. Мысалы, қайсыбір партия не қозғалыстың қалыптасуы, сайлаудың өткізілуі, т.с.с.
**Саяси процесс** - күрделі құбылыс. Ол күнделікті озгерістерден бастап, қоғамның саяси жүйесінің түбегейлі өзгерісіне дейінгі аралықты қамтиды. әлеуметтік субъектілер (топтар, таптар, жеке адамдар, т.б.) қызметінің жиынтығы. Осыған байланысты қоғамда әртұрлі өзгерістер болып отырады. Саяси жүйені тұтас алсақ, оның даму процесін 4 сатыға, кезеңге белуге болады: 
:1. Саяси жүйені конституциялық тұрғыдан айқындау. Ескі саяси жүйенің орнына жаңасы келгенде, ол бұрынғы мемлекеттік билікті ауыстыруы немесе оған дейінгі саяси-құқықтық құрылымды жаңарған жағдайға бейімдеуі мүмкін; 
:2. Саяси жүйенің өзін-өзі жаңартуы. Жеңіске жектен жүйе, бір жағынан, ескінің орныққан элементтерін, ұйымдарын қайта жұмыс істетеді, екінші жағынан, жаңартып, өзгертеді; 
:3. Саяси-басқарушылық шешімдерді қабылдау және жүзеге асыру. Билеуші элиталар, партиялар өздерінің оппозициялық қарсыластарымен тіл табысып, бұл қайшылықтарды дер кезінде байқап, асқындырмай, реттеп, халықтың талап-тілектері мен мүдделерін үйлестіріп, қоғамның тұтастығын, тыныштығын, тұрақтылығын сақтап, соған жағдай жасауы керек; 
:4. Саяси жүйенің жағдайы мен іс-әрекетін бақылау. Оған саяси жүйе мен саяси процеске қатысушылардың, элиталардың жүмысында алға қойған бағдар, мақсат-мүддеден ауытқушылықты түзету, қорытынды жасау кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Жасушаіштік асқорыту

**Жасушаіштік асқорыту**,**Жасуша ішінде ас қорыту** (*внутриклеточное пищеварение*) — жасушаның вакуоля деп аталатын қуысындағы ас қорыту процесі. Бұл процесс бір жасушалы жабайы организмдерде, ішекқуыстыларда, кірпікшелі құрттарда, кейбір моллюскаларда болады. Сүтқоректі хайуандар мен адамның да қанының және дәнекер ұлпасынын кейбір жасушалары асты өз ішінде қорытады.жасуша плазмолеммасы арқылы қатты, тығыз және cұйық заттардың жасуша ішіне еніп қорытылуы. Жасушаға қоректік заттардың плазмолемма арқылы өтуін эндоцитоз, ал, керісінше, жасуша ішінен ьщырау өнімдері мен тағы басқа заттардың сыртқа бөлініп шығуын экзоцитоз деп атайды. Жасушаға өтетін заттардың табиғатына байланысты эндоцитоздың өзі: *[[пиноцитоз]]* және *[[фагоцитоз]]* болып екі түрге бөлінеді. Пиноцитоз (жүту, сіміру) арқылы жасушаға Сұйықта еріген заттар сіміріледі, ал фагоцитозбен (обыру, жеміру) тығыз қатты заттар қабылданады. Цитоплазмаға енген қоректік заттар лизосомалардың құрамындағы гидролаза (ас қорыту) ферменттерінің әсерінен ыдырап, жасуша ішіндегі асқорыту процесі жұреді. Ас қорытуға керекті энергия АТФ-тың ыдырауы кезінде босайды. Жасушаіштік ас қорыту біржасушалы қарапайым жәндіктерде басымырақ кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Асқорыту жүйесі
Санат:Цитология
Мишық қыртысы

**Мишық қыртысы** (кора мозжечка); (cortex cerebelli,  —қыртыс, cerebellum — мишық) — мишықтың сыртқы бетіндегі қатпарлы сұр заты. Мишық қыртысы үш қабаттан: молекулалы, ганглионды және дәнше қабаттардан қүралған. Сыртқы — молекулалы қабатты мидың басқа бөлімдерінен келетін жүйке толқынын (импульс) тежейтін, жұлдызша және себетше нейроциттер, олардың өсінділері мен ганглионды нейроциттердің тарамдалған дендриттері құрайды. Ортаңғы—ганглионды қабат мишықтың негізгі қызметін атқаратын алмұртша нейроциттерден тұрады. ішкі — дәнше қабат майда нейроциттерден және импульстерді тежеуші ірі жұлдызша нейроциттерден құралған. Орталыққа тепкіш (афферентті) жүйке толқындары мидың төменгі бөліктерінен мишық қыртысына мүк тәрізді және өрмелегіш жүйке талшықтары арқылы келеді. Мүк тәрізді жүйке талшықтары жүйке толқынын алмұртша нейроциттерге дәнше нейроциттер арқылы, ал өрмелегіш жүйке талшықтары жүйке импульстерін оларға тікелей жеткізеді. Мишық қыртысының қалыңдығы әртүрлі жануарларда түрліше. Орта есеппен молекулалы қабаттың үлесі 55%, ганглионды қабаттың — 5%, дәнше қабаттың — 40% болады. Мишық қыртысы адам мен жануарлар организмдерінде дене тепе-тендігін реттеу және қимыл-қозғалыстарды үйлестіру қызметтерін атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси психология

**Саяси психология** — *біріншіден,* саяси өмір жағдайының ортақтығы негізінде адамдар ұжымдарында, әлеуметтік топтар, таптарда, жеке адамдарда туындайтын сезімдердің, көңіл-күйдің, әдет-ғүрыптардың, мінездің ерекше белгілерінің жиынтығы жатады. Ол қарапайым саяси сана сияқты саяси өмірдің тікелей тәжірибесінен туындайды. Бірақ қарапайым саяси санада өмірді танып-білуіне, хабардарлығына көңіл бөлінсе, мұнда сол жағдайларда адамның қатынасуына, өмірді бағалауына баса назар аударылады. Қандай болсын саяси идея адамдардың белгілі бір сезімін тудырып, көңіл-күйіне әсер етпей қоймайды. Мұның бәрі саяси психологияға жатады.

Саяси психология әр түрлі іс-әрекеттерге соған сәйкес сезімін оятып, қоғамдық қозғалыстарда маңызды рөл атқарады. Сондықтан саяси бағытты жоспарлап, оны жүзеге асыруда халықтың саяси психологиясын ескерудің маңызы зор.

*Екіншіден*, саяси психология ғылыми пән ретінде ұлттар, таптар, әлеуметтік топтар саяси санасында қалыптасып, көрініс табатын, әрі саяси үрдіске қатысушылардың нақты іс-әрекеттерінде жүзеге асатын қоғамның саяси өмірінің психологиялық бөліктерін зерттейді. Саяси психология саяси мінез-құлық туралы ғылыми пән ретінде II дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ- та қалыптасқан.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Азу тістер

thumb|200px
**Азу тістер** — тістің шығып тісеуі мен пішініне байланысты: алдыңғы азу тістер (премолярлар) және нағыз азу тістер (молярлар) болып екіге бөлінеді. Алдыңғы азу тістер (*dentes praemolares*;  — тіс;  - алдыңғы азу) адам мен жануарлардың жоғарғы және төменгі тіс доғаларында (аркадаларында) күрек тістерден кейін орналасады. Нағыз азу тістер () алдыңғы азу тістерден кейін, тіс аркадаларының шетіне қарай орналасады. Азу тістер тамақты (азықты) шайнап үсақтауға арналған, өте берік те, қатты ас қорыту мүшелері. Алдыңғы азу тістер адам мен жануарларда алдымен сүт тістері ретінде шығып, нәрестелер мен төлдерде біраз қызмет атқарып тісейді де, түрақты тіспен алмасады. Ал нағыз азу тістер түрақты тіс ретінде тек бір рет ғана шығады. Жыртқыштар мен талғаусыз (шошқа) жануарларда азу тістер — қысқасауытты, тақтұяқты және жұптұяқты жануарларда — ұзынсауытты тістерге, ал пішініне байланысты олар жыртқыштарда - тісше, талғаусыздарда - бұдырлы, тақ тұяқтыларда — қатпарлы, жұптұяқтыларда — айшықты тістерге жатады. Алдыңғы азу тістердің саны жануарлардың түрлеріне байланысты түрліше болып келеді. Ал нағыз азу тістер жануарлар жоғарғы және төменгі тіс доғаларының оң және сол жағында үш-үштен орналасады, тек жыртқыштарда ғана екі-екіден ғана болады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Бұқаралық саяси қозғалыстар

**Бұқаралық  саяси қозғалыстар** - тап, топ, жік немесе тұтас қоғамның алдында тұрған әлеуметтік саяси мәселені түсінетін, осы мәселенің шешімін табатын жолдарға ортақ көзқарастағы және өмірге қажетті өзгерістерді енгізу үшін ерікті түрде бірігетін тұрақты, көпшілік адамдар қауымдастығы. Бұқаралық  саяси қозғалыстар қоғамдағы алатын орнына қарай нақтылы бағаланады. Сырттай көзқарас бойынша, Бұқаралықсаяси қозғалыстар төрт бөліктен құралады: біріншіден, бұқаралық негізі - Бұқаралық  саяси қозғалыстар сүйенетін үлкен топ (жік, страта, тап) немесе қалың көпшілік. Бұл негіз әртүрлі белгілермен анықталады. Таза әлеуметтіктен басқа, жыныс, жас, ұлттық ерекшеліктері, кәсібі, діни сенімі негізінде бірігулер болады. Екіншіден, Бұқаралық  саяси қозғалыстар мақсаты және күш жұмсау салалары. Мақсаты тек саяси емес, таза кәсіби, мәдени, рухани, экологиялық және т.б. болуы мүмкін. Олар тіпті, жыныстық (әйелдерді азат ету, сек суалдық азшылықтардың құқы), демографиялық (зейнеткерлер, жастар қозғалыстары) немесе т.б. болуы мүмкін. Бірақ, қашан да олар әлеуметтік сипатта болады, өйткені олардың басты мақсаты мүшелерінің санын көбейту және күш жұмсау салаларын кеңейту. Үшіншіден, Бұқаралық саяси қозғалыстар ұйымдасу деңгейімен сипатталады. Олар сырттың әсерісіз, ішкі себептермен пайда болған және әдейі қолдан ұйымдастырылған болуы мүмкін. Жаңа мүшелер өздігінен қосылып, мақсатты түрде іріктеліп алынуы ықтимал. Төртіншіден, Бұқаралықсаяси қозғалыстар идеологиялық бағытымен сипатталады.
Бұқаралық  саяси қозғалыстар пайда болу тетіктері адамдардың саяси, экономикалық, мәдени және басқа да қажеттіліктерін қанағаттандыра алмауымен байланысты. Қанағаттанбаған қажеттіліктер қашан да наразылықтар туғызады, фрустрацияға, күштің басқа арнаға бұрылуына әкеледі. Сезім әрекетіне бой алдырғыш ширығушылық, алаңдаушылық, қобалжушылық күй қалыптасады. Осы күйде адамдар араласу, пікір алмасу арқылы жағдайларының ортақтығын түсінеді. Осындай қобалжулар нәтижесінде тұтас қауымдастықтар қамтылады.
Әдетте, Бұқаралық  саяси қозғалыстар саяси партиялармен тығыз байланысты. Партия үгіт-насихаттың күштілігімен және нақтылы немесе виртуалды мысалдар күшімен ерекшеленеді. Партиялық ұйым тұйық "діңгек", оның міндеті - бұқараны жұмылдыру.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Саяси қозғалыстар
Саяси рақымшылық

**Саяси рақымшылық** - саяси амнистияның бір түрі. Жеке адамға немесе нақты адамдар тобына қатысты мемлекет басшысының, жоғары сот немесе өкілетті билік органдарының үкімді жұмсартуы немесе қабылданған жазалау мерзімін қысқарту.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси реализм

**Саяси реализм -** қоғамдағы объективті жағдайға сай саяси курсты қалыптастыру және оны жүзеге асыру.Жағдайды объективті тұрғыдан саралап, күштердің арасалмағын есепке алып қарастыру арқылы
саясатта қимыл жасау. Тек осы жағдай ғана мақсатқа жетуге
мүмкіндік жасайды Саяси реализм келесі міндеттерді шешу арқылы қамтамасыз етіледі: 
:1) қоғамның экономикалық жағдайын қатаң есепке алу. Егер саясат экономикадан бөлінсе, онда ол нәтижесіз болады; 
:2) саяси шешімдер мен іс-әрекеттерді бұқара халықтың қолдауы. Мұндай қолдау саясат халық мүддесін білдірген жағдайда ғана мүмкін; 
:3) саяси курсты жан-жақты ғылыми тұрғыдан негіздеу. Ол дәл осы курстың қажеттігін экономикалық, әлеуметтік, саяси, рухани қатынастар дамуының объективті заңдарына, объективті және субъективті факторлар қарым-қатынасын, ел ішіндегі және халықаралық аренадағы саяси күштер ара салмағын бағалауға сүйене отырып негіздеу; 
:4) ғылыми негіздел¬ген саяси курсты дайындауға қабілетті және оны жүзеге асыруға басшылық жасай алатын кәшбасшының болуы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Абай Құнанбаев шығармашылығын зерттеудің маңызды мәселелері (мақала)

**«Абай Құнанбаев творчествосын зерттеудің маңызды мәселелері»**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет 1954 жылы «Қазақстан мұғалімі» газетінің 1 шілдедегі санында жарияланды. Мақа­ла ұлы ақынның кайтыс болғанына жарты ғасыр толуына орай жазылған. Абайды тану жолындағы елу жыл ішінде басылым көрген ғылыми-зерттеу жұмыстарына кеңіл беле отырып, алдағы кезенде абайтану саласындағы ғылыми проблемаларды анықтауды мақсат еткен. Өйткені ақын қайтыс болғаннан кейінгі кезенде абайтану саласында жа­зылған әдеби-ғылыми еңбектер де молыға бастаған. Абай мұрасы жөніндегі тұңғыш библиографиялық көрсеткіш те осы тұста жарық керіп, онда мыңға жуық макала, зерттеу жүмыстары мен жекелеген кітаптар, арнау өлендер тақырыптық жуйемен топтастырылған. Мұхтар Әуезов осы мақаласында Абай мұрасының рухани нәр алған көздері туралы бұрынғы танымына кайта оралып, жаңа ой, соны пікірлер айтқан. Сол тұстағы саяси-әлеуметтіқ идеологиялық келеңсіз жағдайларға орай өз басында бо­лып еткен кейбір танымдық өзгерістердің себебін де жасырмай, КОКП Орталық Комитетінің космо­политизм туралы 1949 жылғы арнайы қаулысының талабына сәйкес Абайдың Шығысқа қатысын тек Орта Азия классиктерімен шектеп қараған. Өйткені орталықтың саяси ызғарынан сырт айналып, космополиттік айыптаудан бой тасалаудың ұрымтал бір тәсілі ретінде ертеде айтылған пікірінен шегінген. Мұхтар Әуезов Абайдың шығармашылық жолын «реформадан кейінгі дәуір шындығының тарихи жағдайлары анықтады» деген іргелі пікір ұсынады. Абайтану саласында жүргізілген келешек жұмыстарының нысанасын осы таным тұрғысынан сөз етіп, алдымен Абай мұрасының халықтығын зерт­теу мәселесіне айрықша мән берген. Екіншіден, Абай мен орыс әдебиеті туралы проблеманы орыс философиясына, мәдениетіне, публицистикасы мен эстетикасына катысты қарастырып, ақынның орыс достарының ықпалын асыра бағалаудан арылу жолын меңзейді. Үшіншіден, Абайдың исламиятқа қарым-қатысын зерттеу жолындағы ұстанар бағыт-бағдарын сын көзімен карай отырып зерттеуді алға қойған. төртіншіден, Абайдың шығысқа қарым-қатысы аз зерттелгендіктен, бұл салада нысанаға алынар мәселелердің молдығына назар аударған. Акырында, автордың ерекше мен бер­ген мәселесі Абайдың әдеби мектебі, бұл дәстүрдің қазақ әдебиетінде жалғастык тауып, даму жолында қандай мәселелерді қамту керек екеніне ден қойған.

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Жасушадан тыс асқорыту

**Жасушадан тыс асқорыту** (*внеклеточное пищеварение*) — қоректік заттардың жасушалардан тыс қорытудың өзі екі тұрлі болады. Олар: *қуыстық ас қорыту* және *жарғақтық (мембраналық) асқорыту*.
*Қуыстық асқорытуға қарын (асқазан) мен ішектің қуысындағы жын құрамындағы қоректік заттардың қарын мен ішек сөлдері ферменттерінің әсерінен ыдырауын жатқызады. 
*Жарғақтық асқорыту — жасуша плазмолеммасына (мембранасына) жабысқан немесе жарғақ құрамындағы ферменттер әсерінен астың қорытылуы. Аталған ферменттер жасуша бетіне жанасқан қоректік заттарға ғана эсер етеді. Сондықтан, асқорытудың Бұл түрін жанаспалы *[[ас қорыту]]* деп те атайды. Асқорыту процесі кезінде ас құрамындағы күрделі органикалық заттар (протеиндер, майлар, көмірсулар) өздерінің қарапайым құрамына — мономерлеріне (амин қышқылдарына, май қышқылдары мен глицеринге, глюкозаға, фруктозаға) ыдырап сіңіріледі. Жасушадан тыс асқорыту ішекте аяқталады.
## Дереккөздер


Санат:Асқорыту жүйесі
Ұлттық апат

**Ұлттық апат** - жекелеген елдің аумағын қамтитын апат; мерзімділігі 15-20 жыл, құрбандар мен зардап шеккендер саны 10 мың адамнан кем емес, ал экономикалық шығын 10 млрд. доллар, кейде одан да асады. Мүндай апаттар азаматтық және әскери мәндегі ядролық реакторларда, ядролық циклдағы мекемелерде, атом сүңгуір қайықтарында, химиялық қару сақталатын қоймаларда, қатты эсер ететін ұлы заттар бар аса ірі химиялық мекемелерде, қатерлі жүк пен көп адамдарды тасымалдауда, құбыр тасымалдаушы тораптарда, ірі өнеркәсіп және азаматтық кешендердегі өрт, ұшақтардың аса қауіпті нысандарга құлауы, ірі су бөгеттерінің (плотина) бұзылуы және тағы басқа болуы мүмкін. Ұлттық ауқымда залалын тигізетін қауіпті табиги процестерге жер сілкінісі, сүрапыл дауылдар, су тасқыны, орман өрттері, сел ағындары және тағы басқалары жатады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Өркениеттер диалогы және ислам факторы

**Өркениеттер диалогы және ислам факторы** - бүгінгі исламның аса көрнекті ерекшеліктерінің бірі оның диалогқа ашықтығы. Сөз өркениеттердің диалогы, Шығыс пен Батыстың арасындағы диалог, мәдениеттер арасындағы өзара түсіністік қарым- қатынас жайлы болып отыр. Өркениеттер диалогына шақырушы мұсылмандар дамыған өркениеттің және бай мәдениеттің иесі болып табылады. Олар адамдар арасындағы қатынастарды күшке немесе зорлық-зомбылыққа емес, саналы түсіністік пен диалогқа негізделетінін түсінеді. Өркениеттер диалоги - мемлекеттер мен халықтардың теңдігін білдіреді. Дін әлемі мен өнер әлемі- бұл адамға қаратылатын әлемдер. Құдай адамның шынайы жеке мәніне назар аударады, сондықтан да Құдайдан түскен діндердің барлығы да бір-бірінен аса алшақтамайды. Шығыс дәстүрі адамның мәнінің "шығыстық қырын" ашады, Батыс болса "батыстық қырына" мән береді. Алайда, іс жүзінде адам - Шығыс жаны мен Батыс санасының кездесетін тұсы.
Өркениеттер жаңа мәселелерге жауап беріп, үнемі өзгерістегі адам қажеттіліктерін қаншалықты қамтамасыз етеді, соған дейін өмір сүреді. Батые өркениетін тозығы жеткен, ескірген деп айтуға болады. Төрт ғасыр - өркениет үшін өте ұзақ уақыт, алайда, бүған дейінгі өркениеттердің біразы бұдан да көп өмір сүрді. Бірақ, ғылым, техника және электронды құралдар бұрынғыға қарағанда өзгеріс қарқынын едәуір үдетті. Батыс өркениетінің Қайта Өрлеу дәуірінен бүгінгі күнге дейінгісін өткінші деуге келмейді, сонымен қатар, батыс өркениетін көнерген деп айтса да артық болмайды.
Халықаралық қатынастар бүгінгі күні бұрынғы екі полярлы әлемнен тарихтың жаңа кезеңіне аяқ басты. Әлемде плюрализмге негізделген жаңа әлемдік тәртіп орнауда.
Өркениеттер диалогы идеясы әлемдік тәртіптегі қарым-қатынастардың басты факторы ретінде осы мәселені естен шығармауы керек. Өркениеттер диалогын орнатудың екі жолы бар:
Ұзақ мерзім бойына олардың өзара әрекеттесуі; бұл процесс жағдайдың табиғи жолмен, географиялық немесе тарихи себептермен дамуына негізделген. Осыған ұқсас өзара ықпал ету ғасырлар бойы ежелгі дәуірде ирандықтар мен гректердің арасында, кейінірек Ұлы Жібек жолы бойымен Еуропа мен Азияның арасында орнаған.
Өркениеттер және мәдениеттер олардың өкілдері арасындағы диалог арқылы жүзеге асады. Диалогтың мұндай түрі - тарихи немесе географиялық факторлармен маталмаған, саналы, мақсатты іс-әрекет. Мәдениеттер диалогы көпполюсті әлемді жақтайды және тұтынудың көлемді нарығын құруға және ұлттық мәдени ерекшеліктерді жойып, бір үстем мәдениетпен қалуды көздейтін жаһанданудың салдарынан әлемнің өзгеруін қолдамайды.
Өркениеттер диалогы әлемдегі бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтаудың бірден-бір мүмкін және қажетті тетігі: ол саясатта, дінде және мәдениетте монологқа, біржақты тәсілдерге жол бермейді, этносаралық және халықаралық қақтығыстар мен кикілжіңдерді күш қолдану арқылы шешуді қоғамдық айыптайды, халықаралық қатынастарды сауықтырудың әмбебап үлгісін жасауға ынталы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси рөлдердің жіктелуі

**Саяси рөлдердің жіктелуі** - қоғамда мойындалған нақты жағдайлардағы индивид мінез-құлқы. Кез келген жүйеде тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін рөлдерді бөлу қажет. Саяси рөлдер формальды (ресми лауазымдық сатыларға байланысты) және формальды емес (жеке индивид қасиеттеріне және сіңірген еңбегіне байланысты) болып жіктеледі. Саяси рөлдер өзара қарым-қатынаста болады. Ол ынтымақтастық, қатар өмір сүруге мәжбүрлік түрінде болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Құтыша экзокриноцит

**Құтыша экзокриноцит** (бокаловидный экзокриноцит);
(exocrinocytus caliciformis,  — неден, қайдан; kxino
— болемін, kytos - жасуша; calyx — құтыша, formis —
тәрізді) - тыныс алу жолдары мүшелері мен ішекті астарлайтын эпителий жасушалары аралықтарында орналасқан, кілегей бөлетін біржасушалы без.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Халықаралық қақтығыстар

thumb|Карта мира с участниками Первой мировой войны.Антанта изображена зелёным цветом, Четверной союз оранжевым, нейтральные страны — серым.
thumb|Карта мира с участниками Второй мировой войны.Антигитлеровская коалиция изображена зелёным цветом (страны, обозначенные светло-зелёным, вошли в войну после нападения на Пёрл-Харбор), страны нацистского блока голубым, нейтральные страны — серым.
thumb|left|Советские войска
**Халықаралық қақтығыстар** - XX ғасыр халықаралық қақтығыстарға толы болды. Адамзат тарихында аса зардапты із қалдырған екі дүниежүзілік соғыс болды. Отарлық жүйелердің қирауы нәтижесінде пайда болған жаңа мемлекеттер арасында этноконфессионалды және әлеуметтік-экономикалық негізде қақтығыстар туа бастады. Американдық ғалым Ф.Фукуяманың "Тарихтың ақыры" еңбегіндегі идеялар бәсекелестігі дәуірінің аяқталғанын, адам қоғамын үйымдастыруда либералды принциптердің орнауы мүмкін деген болжамы орындалмады. Шағын және аймақтық қақтығыстардың саны артып, күрделене түсті. Кәптеген қақтығыстар дамушы елдер мен бұрынғы социалистік достастық елдеріне тиесілі еді ішкі және халықаралық деңгейдегі қақтығыстардың ара айырмашылығы бол май қалды. Жаһандану жағдайында қақтығыстар кеңейіп кету мүмкіндігімен, экологиялық және әскери апаттар қаупімен әлемдік қауымдастыққа қатер тәндіреді. Сондықтан қазіргі кезеңдегі қақтығыстардың шығу тегін, өту барысын, шешу жолдарын анықтау аса маңызды.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Қақтығыстар
Дәйектеме

**Дәйектеме**, *ц и т а т а* -  белгілі бір шығармадан сөзбе-сөз алынған үзінді. Әуезов өзінің сан-сала зерттеу еңбектерінде, сөйлеген сөздерінде, айтпақ пікіріне бірде негіз-тірек, енді бірде өріс ретінде дәйектемені жиі әрі ұтымды қолданып отырған. Ол дәйектемені сөз талғап алу (цитирование) деп атаған. Мәселенің маңыздылығын терең сезінген жазушы Қазақстан Оқу комиссариатының білім кеңесі шешімімен 1930 жылы Қызылорда қаласында жарық көрген өзінің «Қазақ шаруа жастар мектебіне арналған программасы және түсінік хаттың» қазақ әдебиеті пәніне арналған «Суретті әдебиет туралы» деп аталатын бөлімнің «Жазу тіліне жаттығу» атты тарауында оқушылардың кітаппен жұмыс істеуінің бір түрі ретінде дәйектемеге, оның қажеттілігі мен меніне арнайы тоқталып өткен. Бұл мәселеге ол екінші рет «Тағы да көркем әдебиет тілі турапы» деген пікір тапастырған мақаласында оралып, тілшінің өзі келтірген цитата сөздерін кітаптардың бірде-бір беттерін көрсетпей пайдаланғанына қынжылыс білдіреді. «Өзің талдап отырған еңбектің ішінен сынға апып отырған жерлерің болса, оны нақтылап атап, көздеп беру әрбір айтыстың әділ шарты еді» деп, дәйектемені пайдапануды жазу, сынау мәдениетінің көрінісі ретінде бағалайды. Әуезовтің пайымдауынша, цитата ретінде пайдаланылған сөйлемдер, пікірлер тырнақшаға алынуы, соңынан олардың қай шығарманың қандай беттерінен алынғаны, авторы немесе кімнің пікірі, қай еңбегі екені бері анық, дәл керсетіліп отырылуы керек екендігі айтылады.
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Асауға тұсау

нобай|300px|
**«Асауға тұсау»** — Мұхтар Әуезов қазақшаға аударған Уильям Шекспирдің комедиясы.

1943 ж. О. И. Пыжова мен Б. В. Бибиковтың қойылымымен сахнаға шыққан спектакль халықтық ойын-сауық дәстүрінде шешілген. Қойылым өзінің көркемдік ерекшелігі жағынан қазақ ғана емес, әлемдік театр жемісі дәрежесіне көтерілді. 1958 ж. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде бұл спектакль аса жоғары бағалаңцы. 60 жылдай сахнада жүріп келе жатқан комедияда қазақ актерлерінің барлық буындары түгел өнер көрсетіп, актерлік шеберліктерін ұштады. Бұған алғаш қатысқан сахна шебөрі Қ. Қуанышбаевтың сөзімен айтқанда, *«аударма деуге аузың бармайды». «Асауға тұсау»* деген атының өзі қандай! Мұндағы өзіміздің күлдіргі шығармалардағыдай өткір қалжың, жарасымды әзіл-оспақ, әжуа-мысқыл - бәрі де улттық көрермен мен актерлерге етене жақын, халықтық сипатымен, баурап алатын көркемдік құдіретімен қымбат. Қойылымның сахналық шешімі кезбе труппалардың импровизация (суырыпсалма) тәсілін негізге алған. Бұл шешім комедияның халықтық сипатына сай, актерлердің емін-еркін қимыл-әрекет жасауына жол ашқан. Қойылымның осы сахналық тұрпаты қазақ актерлерінің өнер ерекшеліктеріне деп келген. Халық ойындары мен баяғы Қоянды жәрмөңкесіндегі кезбе труппаның орындаушылық тәсілі жаңаша тіріліп келгендей. Өздерімен біте қайнасқан бұл тәсіл қазақ актерлеріне қанат бітіріп, ерекше шабытқа бөледі. Шекспир комедиясын жан-тәнімен, отты қызулықпен беріле ойнауынан көрермен қауым оны өзінің ұлттық туындысындай қабылдады. Мұндағы актерлік табыстар сайдың тасындай, ақаусыз, сирөк кездесетін сахналық ансамбльдің өзі болып шыққан. Ш. Айманов (*Петручио*), X. Бөкеева (*Катарина*), Қ. Қуанышбаев (*Баптиста*), Е. Өмірзақов (*Гремио*), М. Суртібаев (*Слай*) т. б. актерлердің ойындары - орындаушылық өнердің шырқау биігі. Бұлардан кейін Петручио мен Катарина рөлдеріне келген Ы. Ноғайбаев пен Ф. Шәріпова ойындары қойылымға бірін-бірі шабыттандыратын жастық қызулық , сахнаны жайнатып, қ ұлпыртып жіберетін сымбаттылық әкелді. Ә. аудармасы арқылы қазақ халқына жеткен* «Отелло»* мен *«Асауға тұсау»* уақыт сынынан мүдірмей өтіп, үлттық драматургия мен театрымыздың төлтуындысына, халқымыздың асыл рухани қазынасына айналды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Мұхтар Әуезовтің аудармалары

Санат:Шекспир шығармалары
Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Пьесалар
Айырша без

thumb|200px
**Айырша без** немесе **тимус** — омыртқалы жануарлар мен адам ағзаларындағы иммунды жүйенің қалыптасуы мен оның қызметінің толық атқарылуын қамтамасыз ететін без. Айырша без иммунды жүйенің орталық мүшесіне жатады. Ол көкірек қуысында орналасқан тақ көкірек бөлігінен және кеңірдектің екі қапталында жатқан жұп мойын бөлігінен тұрады. Адам мен жануарлар ағзаларындағы жасушалық және гуморальдық (сұйықтық) иммунитеттердің қалыптасуында маңызды рөл атқаратын Т-лимфоциттердің түрліше популяцияларын түзу арқылы айырша без денедегі иммуногендік қызметті реттеуге қатысады. Ол гуморальды фактор — тимозинді организмнің ішкі сұйық ортасына (қан, лимфа, ұлпа сұйығы) бөліп, шеткі лимфоидты мүшелер — лимфа түйіндері мен көкбауырдағы лимфоциттердің көбейіп жетіліп, әсерлі (эффекторлы) жасушаларға айналуын қамтамасыз етеді. Құрылысы жағынан айырша без лимфоидты-эпителиальды мүшелерге жатады.

Тимус кеуде қуысында кеңірдектің жоғарғы ұшын жауып тұрады. Адамның балалық шағында ірі  (30грамм) толады.  Жыныстық жетілуден кейін кішірейеді (20грамм).
## Қызметі
Бұл без тимозин гормонын бөледі және тимозин гормоны ағзада иммундық жүйенің орталық жүйесі болып саналады.т
Тимозин гормоны денеге жетіспесе, ағзаның иммундық қасиеті төмендейді. 
. Ал егер бұл гормон жеткілікті мөлшерде бөлінсе, көкбауырдың мөлшері кішірейіп, қандағы лимфоцит жасушалары азайып, қарсы дене түзілмейді.

## Дереккөздер

Санат:Иммунология
Санат:Эндокриндік жүйе
Моноцит

**Моноцит** (monocytus,  - бір, kytos - жасуша) — қандағы дәншесіз лейкоциттердің бір түрі. Моноцит ядросының пішіні бұршақ, таға тәрізді, кейде бөлікшелі (сегментті) болып келеді. Моноцит — макрофагия (мононуклеарлық, фагоцитарлық) жүйесіне жатады. Моноцит сүйектің қызыл кемігі майындағы бірмүмкіндікті монобластардан дамып жетіліп, қанға өтеді де, одан ұлпалар макрофагтарына айналып, организмдегі қорғаныс қызметін атқарады.

Моноциттер - саны жағынан аз, бірақ көлемі үлкен иммунды жасушалар. Бұл лейкоциттер ағза үшін бөгде, бөтен заттарды тануға және басқа лейкоциттерді оны тануға үйрететін жасушалар.
Моноциттер қандағы лейкоциттердің 4%-ын құрайды. Олар жілік майында түзіледі және ядролары бұршықпішінді ірі жасуша. Қанда 30-40 сағат шамасында болады, кейін ұлпаға өтіп, макрофагтарға айналады.

## Дереккөздер


Санат:Лейкоциттер
Санат:Гематология
Бұқаралық тәртіпсіздіктері

**Бұқаралық тәртіпсіздіктері** - қоғамдық өмірдің қалыпты ағымын бұзуға бағытталған (қоғамдық және жеке меншік мекемелер мен ғимараттарды қиратуға ұласатын) және күш қолданатын (адам өліміне әкелетін), жекеменшікке қол сұғумен (дүкендерді талқандап, автомобильдерді өртеу) сипатталатын, ұйымдаспаған, дайындық деңгейінің төмендігіне қарамай бірнеше мыңдаған адам қатысатын қоғамдық толқулар. Шыққан орындарына қарай олар қоғамдық орындардағы, түрмелердегі, әскерилер арасындағы толқулар мен билік органдарындағы тәртіпсіздіктер болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Абай Құнанбаевтың 100 жылдық мерейтойына әзірлік жөніндегі ойлар

**«Абай Құнанбаевтың 100 жылдық мерейтойына әзірлік жөніндегі ойлар»**
(«Соображения по поводу подготовки к 100-летнему юбилею Абая Кунанба­ева»), Мұхтар Әуезовтің 1940 ж. жазған мақаласы Ә. Тәжібаевпен біріге). Онда Абайдың 100 жылдық мерейтойына әзірлік және ақын есімін мәңгі есте қалдыру жөнінде 3 түрлі шараны жүзеге асыру ұсынылған. Біріншіден, Абайдың өмірі мен қызметіне қатысты орындарды каппына келтіріп, жаңаларын салу; екіншіден, акынның өмір сүрген дәуірі мен коғамдық-шығармашылық қызметін сипаттайтын мәдени-ғылыми мекемелер, мәдени көркем өнер ғимараттарын салу, ғылыми-көркем фильмдер мен опералық-музыкалық туындылар жасау; үшіншіден, Абай мұраларын игеру мен насихаттау жөніндегі ғылыми-зерттеу, әдеби-сын жұмыстарын жүзеге асыру. Авторлар ұлы акынның академиялық толық жинағын шығаруға ерекше көңіл белген. Бұл ұсыныс ресми орынға тапсыру үшін әзірленген. Макала Мұхтар Әуезовтің қолжазба қорында сипатталып, «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» жинағында тұңғыш рет жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Анаболия

**Анаболия** ( — көтеру, көтерілу) — организмде немесе оның мүшелерінде эмбриондық дамудың соңғы сатыларында пайда болатын құрылымдық өзгерістер. Бүл құрылымдық өзгерістер организмге, оның есеюі кезінде тұрақты белгілер ретінде беріледі. Анаболия — филэмбриогенездің бір түрі. Филэмбриогенез теориясын А.Н. Северцов ашқан.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Халықаралық тәртiптер

**Халықаралық тәртiптер** () — халықаралық қатынастардың қандай да бір саласында әлемдік қауымдастық мүшелерінің талап-тілектеріне сәйкес келетін принциптер, ережелер, нормалар, процедуралар жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Абай мерейтойы туралы (мақала)

thumb|Мұхтар Әуезов, мақаланың авторы
**«Абай мерейтойы туралы»**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. «*Қазақ әдебиеті*» газетінің 1940 жылғы 5 қаңтардағы санында жарияланған. Абайдың туғанына 95 жыл толуы қарсаңындағы мерейтой шараларын ұйымдастыруға байланысты ұсыныстар айтылады. Сонымен бірге мерейтой деңгейіндегі жазушы қауымы мен ғылым орындары атқаратын міндеттерге байланысты өз ойын ортаға салады. Бұл ретте ең алдымен Абайдың Семей қаласында келіп-кетіп жүрген екі үйімен қатар, ақын оқыған Ахмет Риза медресесінің ғимаратын еске салып, оған бір белгі қою керектігін, ақын зираты тұрған Жидебай қыстауын мұражайға айналдырып, Ақшоқыдағы қыстауын да сақтау қажеттігін, Абай қабіріне мрамор тас қойып, ерекше қамқорлыққа алуды мәселе етіп керсетеді. Осы шаралармен бірге Абайдың өмірі мен шығармашылығын зерттеу ісіндегі тың жүмыстардың ең ауқымды бөлігі ретінде Семейдің архивін, жандарал, ояз кеңселерінің, облыстық, ояздық соттар архивін тексеру Абай туралы көп мағлұматтар беретіндігіне, Дала генерал-губернаторының орналасқан орталығы - Омбы қаласының мұрағатын да зерттеуге зор үлкен мән берген. Мұрағаттардағы Абай туралы мәліметтерді іздестіргенде, жалғыз ғана «*Құнанбаев*» деген фамилияны ғана қарастырмай, ақынның *Өскенбаев* болып жазылуы да мүмкін екендігін еске сала кетеді. Ибраһим Құнанбаев жайындағы істі зерттей отырып, Абайдың туыстарымен дос та, қас та болған адамдардың істерін қарастырудың ақын өмірбаянын жете білуге көмегін тигізетіндігін ескертеді.

Абайдың Е.Михаэлис, Н. Долгополов, Гросс сияқты орыс достарының да істерін, Семей облыстық, қалалық анықтамалықтары мен тағы басқа түрлі баспасөз және статистика материалдарын зерттеуді, бұларда Абай атының әбден кездесіп қалу мүмкіндігін баса айтады. Осы ұсыныстарынан басқа Семей қаласы мен ауыл-ауылда Абайды көрген замандастарынан ақын жайлы білгендерін сол қалпында жазып алудың үлкен септігі тиетіндігін еске салады. Бул жұмыстарды Семей облысы ғана емес, бүкіл ғылыми және әдеби қауым жұмыла істегенде ғана, мерейтойдың нәтижелі өтетіндігін пайымдайды. Мақала Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 15-томында жарық көрді.
## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Қызыл иек

**Қызыл иек** (десна); ( — қызьш иек) - жақ
сүйектерінің тіс жиектерін қаптап жатқан кілегейлі
қабық. Қызыл иек тіс ұяшықтарындагы сүйекқаппен
(периостпен) бірігіп, тісті тіс ұяшықтарына бекітіп тұрады. Қызыл иекте сезімтал жүйке талшықтары аздау келеді, бірақ ол қан тамырларына өте бай болады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жасушалар дифференциясы

**Жасушалар дифференциясы** (*дифференциация клеток*); ( — ерекшелік, айырмашылық, өзгешелік, ) - біркелкі (индефферентті) жасушалардан, даму және жетілу процесі нәтижесінде маманданған әркелкі жасушалардың түзілу процесі.

***Жасушалар жіктелуі*** - жасушалардың интерфазалық кезеңінде жүзеге асады. Жасуша ядросының генетикалық аппаратында әртүрлі сыртқы және ішкі факторлардың әсер етуі нәтижесінде түрліше өзгерістер жүреді. Осындай пайда болған жаңа айырмашылықтарға сәйкес, биохимиялық жолдармен тек осы жасушаларға тән арнайы протеиндер синтезделіп, жалпы органеллалардан басқа кейбір жасушаларда белгілі бір қызметтер атқаратын арнайы органеллалар (тонофибрилла, миофибрилла, нейрофибрилла, кірпікшелер, микробүрлер және т. б.) түзіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Борис Владимирович Асафьев

**Борис Владимирович Асафьев** (лақап аты - Игорь Глебов; 1884-1949), музыка зерттеуші, композитор, педагог, қоғам, музыка қайраткері. КСРО халық артисі (1946), КСРО ғылым академиясының академигі (1943), КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1943, 1948). Ленинград консерваториясының профессоры (1925). Әуезов пен С. Мұқановтың либреттосына жазылған *«Ақан-Зайра» («Дала дастаны»)* операсының авторы (аяқталмаған). «1935 ж. 20 қарашада М. Әуезов пен С. Мұқанов бірлесіп Қазақ АКСР Оқу халық комиссары Т. Жүргеновке *«Композитор Б. Асафьевтің қазақ операсын жазуға кірісуі жөнінде және оған біздің қарым-қатынасымыз жайындағы пікірлеріміз» атты хат жазды»*. *«Казахстанская правда»* газетінің арнайы тілшісімен сұхбатында өзін қазақ жазушылары С. Мұқанов пен М. Әуезовтің жазған либреттосы, сондай-ақ либреттоны аударған ақын Всеволод Рождественскийдің шеберлігі тәнті етті деп, қатты қуантқанын атап өтсе (1936), Әуезовке арналған хатында сюжеттік драманың негізі мен лиризмі, іс-әрекет дамуының сезім байлығы мен поэзиялық тереңдігі менің көңіліме өте жақты. Мунда музыкаға деген мол еркіндік, сондай-ақ әдемі образдар мен айқын характерлер бар. Бір сөзбен айтқанда, опералық материалды мен басқадан іздемеймін деген еді (1935).

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1884 жылы туғандар
Санат:1949 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО музыкатанушылары
Аккомодациялық аппарат

**Аккомодациялық аппарат** ( — бейімделу) — әртүрлі қашықтықтағы заттарды көздің анық көруіне көмектесетін бейімделу аппараты. Аккомодациялық аппарат — биологияда, медицинада, ветеринарияда кору мүшелеріне байланысты қолданылатын термин. Заттарды анық көру көз бұршағының пішіні мен оның жарық сәулелерін сындыру күшіне тікелей байланысты. Аккомодациялық аппаратқа: көз бүршағы мен оның пішінін (бетінің дөңестенуі мен жалпақтануын) өзгертіп отыратын кірпікті дененің бұлшық еттері жатады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси сайлау технологиялары

[thumb| 200px| Саяси сайлау технологиясы - [телефон]]
**Саяси сайлау технологиялары** - сайлау науқанын басқару және сайлаушылар таңдауына ықпал ету технологияларының жиынтығы. Сайлау технологияларының негізгі блоктары: науқанның стратегиясын қалыптастыру, сайлау штабтарын құру және оны басқару, бұқаралық акцияларды өткізу, белсенділермен жұмыс жүргізу әдістері, үміткердің негізгі бейнесін (имиджін) қалыптастыру. Науқанды жүргізу дегеніміз: thumb| 200px| Саяси сайлау технологиясы - БАҚ
:1) саяси хал-ахуалды бағалау, үміткер мен қарсыластың әлді және әлсіз жақтарын, саяси кеңістік құрылымын талдау; 
:2) округтың электоралдық паспортын жасау (дауыс беру тарихын, негізгі аймақтық және әлеуметтік ерекшеліктерін, сауалнама нәтижелерін есепке ала отырып); 
:3) науқанның негізгі мақсаттарын анықтау; 
:4) электораттың мақсаттық топтарын анықтау және оларға талдау жасау; 
:5) науқанның негізгі идеяларын, тұжырымдарын дайындау: 
:6) сайлаушыларды негізгі идеялармен таныстыру әдістерін таңдау, үміткермен және оның өкілдерімен кездесулер, телефон, БАҚ, көшедегі жарнама, пикеттер ұйымдастыру, хат жіберу арқылы үгіт; 
:7) саяси жоспарлау - сайлау алдындағы белсенділіктің сызба-жоспарын құрастыру; 8) сайлау науқанының штабын құрып, бюджетін және т.б. жоспарлау.
## Дереккөздер


Санат:Сайлау
Моноцитопоэз

нобай|Қан түзілудің сатылары
**Моноцитопоэз** (monocytopoesis,  - бір, *kytos* — жасуша, *poesis* — түзілу, даму) — моноциттің түзілү процесі. Моноцитопоэз процесі сүйектің қызыл кемігі майында жүреді. Көпмүмкіндікті (полипотентті) діңгекті жасушалардан көпмүмкіндікті жартылай діңгекті жасушалар, олардан бірмүмкіндікті (унипотентті) моноциттер бастамасы — монобласт, одан промоноцит дамып жетіліп моноцитке айналады. Жетілген моноциттер сүйектің қызыл кемігі майынан қанға өтіп, қан ағысымен организм мүшелеріне таралады. Қантамырларының қабырғалары арқылы қаннан ұлпаларға шығып, сол ұлпалардың макрофагтарына айналады. Макрофагтар қорғаныс қызметін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Қан
Санат:Биология
Ұлт қалыптасуы

**Ұлт қалыптасуы** - адамдар қауымдастығының ерекше түрі ретіндегі ұлт-мемлекеттің пайда болуымен және дамуымен байланысты тарихи процесс. Бұл процесс бірнеше кезеңді басынан өткереді: қандай да бір адамдар тобында (мысалы, этникалық қауымдастықта) ұлт болып бірігу идеясының пайда болуы және оны қауымдастық санасына сіңіруі; осы қауымдастықтың өзіндік аумағына ие болуы және дербес саяси институттар құруы; халықаралық-құқықтық мойындау. Сондай-ақ бүл процесс қауымдастықтың өзін ұлт ретінде сезінуімен шектеліп қалуы мүмкін. Пайда болған ұлт-мемлекеттер ішкі ұйысуын күшейтуге талпынып, тұтастығын "қызғыштай" қориды, оның негізінде басқадай ұлт-мемлекеттердің пайда болуына жол бермейді. Ұлт-мемлекеттің қалыптасуы, сақталуы бірнеше факторларға байланысты, оның шешуші факторы өзіндік дербес ұлт болу талпынысынан туындайды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жасушалар жіктелуі

**Жасушалар жіктелуі** — онтогенездің ұрыққа дейінгі жыныс жасушаларында, ұрықтық және ұлпалық даму кезеңдерінде жүреді. Зат алмасу, құрылысы мен қызметі жағынан тек өздеріне тән ерекшеліктері болатын жасушалар, жіктелу барысында белгілі бір ұлпаға тән қасиеттерге ие болады. Бұдан соң, маманданған жасушалар басқа ұлпа жасушаларына айналу қабілеттілігін жоғалтады. Жетілген және маманданған жасушалар, сол ұлпалардың тіршілік жағдайына бейімделу (адаптация)сатысынан өтіп, туыстас жасушалар топтары (популяциялары) бірігіп (интеграцияланып), күрделі құрылымдық жүйелер (ұлпалар, мүшелер, мүшелер жүйелері) түзіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Акробласт

**Акробласт** (*akroblastus*; грек, *akros* — төбесі, ұшы; *blastos* — өскін, ұрық) — аталық жыныс жасушалары - сперматозоидтар басындағы сопақша ядронын алдыңғы жағында орналасқан, тығыз дәншелер (гранулалар) жиынтығынан құралған Гольджи кешенінің туынды құрылымы. Акробласт — еннің ирек тұқымдык өзекшелерінде жүретін сперматозоидтардың даму процесі — сперматогенездің қалыптасу кезеңіндегі сперматидаларда түзіледі. Сперматозоид басының қалыптасу кезеңі барысында акробласт мөлшері жағынан ұлғайып, сперматида ядросының алдыңғы жағын оймақ тәрізді қаптайды. Акробласттың орталық аймағында еріту ферменттеріне (гиалуронидаза, протеаза) бай тығыз денешік —  акросома орналасады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Анаген

**Анаген** (anagenus,  - қайтадан, кері  - шығу) — жануарлардың тері түктері өсу айналымының (циклының) алғашқы кезеңі. Анаген баданасының эпителиоциттері митоздық бөліну жолымен белсенді көбейіп, тері түктерінің жедел өсуіне ықпалын тигізеді. Анаген жануарлардың мезгілдік түлеуінен кейінгі жаңа тері түктерінің өсу кезеңі деп те аталады. Қалыпты жағдайда адам түктерінің 90%-ы анаген кезеңінде болады. Түк өсуінің орташа жылдамдығы 1 см/ 28 күн. Адам шашы осы белсенді деңгейде генетикалық себептерге байланысты 2-7 жылға дейін созылады.

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси салт-жоралар

**Саяси салт-жоралар** - әлеуметтік санкцияланған тәртіптелген символикалық мінез-құлық түрі; тұрақты әрекеттер мен олардың қалыптасқан тәртібінің жиынтығы; саяси өмірдің мазмұндық және эмоциялық саласы, оны реттеуші жән ұйымдастырушы бастауы, саяси әрекет тәртібін анықтау. Тармағынада бұқаралық салт-жоралар "саяси хаттама", "этикет", "церемониал" түсініктеріне жақын. Кең мағынада бұқаралық салт-жоралар церемониялар, саяси ойын-сауықпен байланысты. Саяси салт-жоралар тұрмыстық және ресми қатынастарда коммуникативтік және символикалық рөл, ал саяси әлеуметтендіру мен бақылауда, билікті жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Вителлогенез

**Вителлогенез** (*сарыуыздану*) — жұмыртқа жасушасы (овоцит) сарыуыздануының (қоректік затпен қорлануының) екінші (үлкен өсу) кезеңі, яғни сарыуыздану кезеңі.

*Вителлогенез* кезеңінде овоциттің сыртқы қабығын құрайтын фолликулалық жасушалар митоз арқылы көбейіп, көпқабатты фолликулалы қабыққа айналады.

*Фолликулалық жасушалар* сарыуыздың қорлануына қажет қоректік заттарды овоцитке үздіксіз тасымалдайды. Дамып жетілген овоцит органеллалары белсенді қызмет атқарып, жасуша цитоплазмасында сарыуыз қорланады да, органеллалар ядро маңынан цитоплазманың шетіне қарай орын ауыстырады. 
Осының нәтижесінде жұмыртқа жасушасының қыртысты қабаты түзіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жанат Асанбайқызы Асқарова

**Жанат Асанбайқызы Асқарова** (1955 ж. т.), әдебиет зерттеуші, Мұхтар Әуезовтің жиен келіні. Филология ғылымының кандидаты (1984). ҚазМУ-ды бітірген (1977). 1979-86 ж. Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, 1986 жылдан ҚазМУ-да оқытушы. 1999 жылдан бері Қонаевтың халықаралық қорының бас директоры. Ғылыми еңбектері қазақ әдебиетінің басқа елдер әдебиетімен байланыстарына арналған. «*М. О. Әуезов және тәжік әдебиеті»* деген мақаласында (1982) ұлы жазушының Фирдауси, Сағди, Хафиз, С. Айни, Ә. Лахути, Үлуғ-заде, Турсын-заде, Миршакар, Ж. Икрами сынды тәжік ақын-жазушыларымен рухани байланысы, бір-біріне *«Асауға түсау»* спектаклі. Катарина рөлінде Х. Бөкеева, Петручио рөлінде Ш. Айманов. 1942. шығармашылық әсері, типологиялық ұқсастығы т. б. баяндалған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қызылтамырша немесе артериола

**Қызылтамырша немесе артериола** (артериола); (arteriola,
— aya, terein — ішіндегі) — қызылтамырлар
(артериялар) мен қылтамырларды (капиллярлар) жалғастырып тұратын жіңішке артерия қан тамыры. Қызылтамырша — микроойналым арнасының бастама қан
тамырларына жатады. Жіңішке етті артериялар — қабықтары жұқарып, диаметрі тарылып, қызылтамыршаға айналады. Оның арнасының диаметрі 50-100 мкм.
Олар тарамдалып, диаметрі жіңішкеріп, қабырғалары
жұқарып қан капиллярларына ауысады. Қызылтамыршаның қабырғасы үш қабықтан құралған. Ішкі қабығы
— интима өз кезегінде үш: эндотелий, эндотелийасты
және ішкі эластинді жарғақ (мембрана) қабаттарынан
тұрады. Ортаңғы қабығы - медианы 1-2 қабатта жатқан бірыңғай салалы ет ұлпасы миоциттері құрайды.
Миоциттердің аралықтарында аздаған эластин талшықтары болады. Медиа мен адвентиция қабықтарының
аралықтарында сыртқы эластинлі жарғақ болмайды.
Сыртқы қабығы — адвентиция талшықты борпылдақ
дәнекер ұлпасынан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология