КСРО МҚК бірінші бас басқармасының «С» басқармасы

**КСРО МҚК бірінші бас басқармасының «С» басқармасы** () — заңсыз барлау қызметін атқарған КСРО МҚК бөлімшесі. 1954 жылдың шілдесіне дейін заңсыз барлау қызметін КСРО МҚК бірінші бас басқармасының 8-бөлімі атқарды.

## Құрылуы
1922 жылы 28 маусымда Бас саяси басқарманың алқасы сыртқы барлаумен айналысатын Шетел бөлімінің шетел бөлімшесі деп аталатын ережені бекітті. Бұл КСРО-ның әлемдегі саяси оқшаулануымен ақталды: көптеген шет елдермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатылмаған, сондықтан ол жерде дипломаттар да, сауда өкілдері де болмады. Шет мемлекеттердің жоспарлары мен ниеттері туралы ақпаратты заңсыз позициялардан барлау арқылы ғана алуға болатын еді.

## Құрылымы
КСРО МҚК БББ бұл атқарымдарды «С» бөлімі деген атаумен белгілі 8-бөлім атқарды. 1954 жылдың шілдесінде 8-бөлім «С» басқармасына айналды. «С» атауы оның негізін қалаушы және жетекшісі Павел Анатольевич Судоплатовтың фамилиясының бірінші әрпінен алынған деп саналады.

Генерал-майор әскери атағы бар «С» басқармасының басшысы бір мезгілде (лауазымы бойынша) бас басқарма басшысының орынбасары (КСРО МҚК БББ) болды. 1979 жылдың тамыз-қараша айларында басқарма жұмысына жетекшілік етуді БББ басшысының бірінші орынбасары атанған В.А. Кирпиченко жалғастырды.

КСРО МҚК «заңсыз» барлауындағы орталық аппараттың құрылымы ресми түрде жарияланбады. Алайда, 1963 жылға қарай «С» басқармасының құрылымы мынадай болғаны ашық баспасөзден белгілі:

* Жетекшілік (басшы, басшының орынбасарлары, партком)
* 1-бөлім
* 2-бөлім (аймақтық мәселелер бойынша құжаттар мен аңыздар)
* 3-бөлім (заңсыздарды іріктеу және даярлау)
* 4-бөлім
* 5-бөлім (қауіпсіздік)
* 6-бөлім (Солтүстік Африка, Орта Шығыс, Үндістан)
* …-бөлім (Батыс Еуропа)
* …-бөлім (Германия)

1969 жылы «Ф» бөлімі (қаржылық барлау, Сауда-өнеркәсіп палатасының пайдалануы) құрылды.

МҚК-нің 1976 жылғы 12 сәуірдегі № 0046 бұйрығымен жаңа құрылым жарияланып, МҚК Бірінші Бас басқармасының «В» бөлімі (тікелей әрекеттер – диверсия, іріткі) басқарма құрамына енгізілді:

* Жетекшілік (басшы, басшының орынбасарлары, партком)
* 1-бөлім (орталықтың заңсыздары) — 1979 жылдан бастап 1991 жылға дейін бөлімді Владимир Иосифович Лохов басқарды.
* 2-бөлім (аймақтық мәселелер бойынша құжаттар мен аңыздар)
* 3-бөлім (заңсыздарды іріктеу және даярлау)
* 4-бөлім (Солтүстік пен Оңтүстік Америка)
* 5-бөлім (Батыс Еуропа мен Британ достастық елдері)
* 6-бөлім (Қиыр Шығыс)
* 7-бөлім (Солтүстік Африка, Орта Шығыс, Үндістан)
* 8-бөлім (тікелей әрекеттер)
* 9-бөлім (қауіпсіздік)
* 10-бөлім (кеңес аумағындағы жұмыс)
* «Ф» бөлімі (қаржылық барлау, Сауда-өнеркәсіп палатасын пайдалану)
* 1-бөлімше (тіл)
* 2-бөлімше
* 3-бөлімше (жедел-шаруашылық)

1982 жылы 11-ші (стратегиялық байланыс) және 12-бөлімдер құрылды.

Географиялық тұрғыдан алғанда, КСРО МҚК БББ «С» басқармасы Ясеневодағы БББ штаб-пәтерінің аумағында (алыстан көрінетін көп қабатты ғимаратта) орналасты. Дегенмен, оның жалпы жұртшылық үшін құпия болып қалатын көптеген басқа нысандары болды.

КСРО МҚК Бірінші Бас басқармасының «С» басқармасы құрылымына (оның сегізінші бөлімі) «Вымпел» жедел жасағы (кейінірек ІІМ мен ФҚҚ қарамағына өтті) және Балашихадағы жеке арнайы оқу орталығы кірді.

## Жетекшілігі
### Басшылары
* Александр Михайлович Коротков (1946—1950)
* Арсений Васильевич Тишков (1950—1951)
* Александр Михайлович Коротков (1951—1953)

1953 жылдың қаңтарынан 1954 жылдың 13 наурызына дейін «С» басқармасы болған жоқ. 1954 жылы шілдеде 8-бөлім «С» басқармасына айналды.

* Александр Михайлович Коротков (1954—1956)
* Алексей Алексеевич Крохин (1956—1958)
* Виталий Григорьевич Павлов (1958—1961)
* Михаил Степанович Цымбал (1961—1966)
* Анатолий Иванович Лазарев (1966—1974)
* Вадим Алексеевич Кирпиченко (1974—1979)
* Юрий Иванович Дроздов (1979—1991)
* Юрий Иванович Журавлёв (1991 ж. маусымынан бастап)

### Басшының орынбасарлары
* Павлов Виталий Григорьевич (шілде 1954—1958 ж.)
* Горшков Николай Михайлович (1954 ж.)
* Агамалов Рубен Амбарцумович, полковник
* Соколов Георгий Александрович
* Барышников Владимир Яковлевич (маусым 1958 — қаңтар 1961 ж.), генерал-майор
* Корзников Николай Алексеевич (қыркүйек 1967—1982 ж.), полковник
* Стацкевич Николай Викторович
* Борзов Геннадий Федорович (1968 ж.)
* Красовский Владимир Григорьевич (70-жылдары)
* Юрий Иванович Дроздов (1970—1975 ж.)
* Юзбашян Мариус Арамович (1972—1978 ж.), полковник
* Лукьянов П. Н. (1976 ж.)
* Ефимов Николай Вячеславович (1981—1984 ж.)
* Журавлёв Юрий Иванович (1990 ж.)

## КСРО МҚК-нің «заңсыз» барлауының аумақтық органдары
1991 жылғы қазанда КСРО МҚК құрылымынан сыртқы барлауды бөлгенге дейін КСРО аумағынан заңсыз барлауды бірінші (барлау) басқармаларының немесе бөлімдерінің «Л» қатарындағы бөлімдер немесе бөлімшелер, не болмаса мемлекеттік қауіпсіздіктің аумақтық органдары құрамындағы бөлімдер жүргізді.

Олар орталық аппараттың бөлімдерімен – КСРО МҚК бірінші бас басқармасының «С» басқармасымен өзара әрекеттесті.

## КСРО МҚК-нің «заңсыз» барлау қызметінің шетел органдары
### Шетелдегі «заңды» МҚК резиденцияларының «Н» қатары
Ресми кеңестік шетел мекемелерінің (елшіліктер, консулдықтар, сауда өкілдіктері, КСРО-ның халықаралық ұйымдардағы өкілдіктері және т.б.) қорғауында («шатырда») жұмыс істейтін КСРО МҚК-нің «заңды» деп аталатын резиденцияларында «заңсыз» барлаумен «Н» қатары және онда жұмыс істейтін жедел қызметкерлер – «шатырдағылар» айналысты. «Н» қатарының басшысы резиденттің орынбасары болды.

### КСРО МҚК-нің ресми шетелдік өкілдіктеріндегі «Н» қатары
КСРО МҚК-нің социалистік елдердегі ресми өкілдіктерінде де «Н» қатары болды.

Мысалы, генерал-майор Юрий Иванович Дроздов өзінің барлаушы еңбек жолын ГДР-дағы МҚК өкілдігінің «Н» қатарының құрамында бастады.

### Шетелдегі «заңсыз» МҚК резидентуралары
«Заңсыз» резидентуралар - бұл терең жасырын жұмыс істейтін және шетелдік ресми мекемелермен көзге көрінетін байланысы жоқ автономды құрылымдық бірліктер.

Заңсыз тұлғалар кеңестік мекемелермен байланыссыз және дипломатиялық дербес құқықтығынсыз жалған құжаттармен және жеке куәліктермен шетелде жұмыс істеген мемлекеттік қауіпсіздік органдарының тұрақты қызметкерлері болды. Шетелге заңсыз шығаруғы дайындау бірнеше жылға созылуы мүмкін еді. Шығару МҚК төрағасының санкциясымен жүзеге асырылды. Көптеген жағдайларда заңсыздар болып ерлі-зайыптылар болды; кейбір жағдайларда (ерлі-зайыпты М. И. және А. Ф. Филоненколар) балалары да олармен бірге шығарылғаны белгілі.

## Кеңестік заңсыз резидентураларының жұмысы
Қазіргі уақытта 1960 жылдарға дейін шетелде жұмыс істеген заңсыз-барлаушылар мәлім. Кейінгі ақпарат негізінен құпия болып келеді.

### АҚШ
* Рудольф Абел («Марк», шын аты Вильям Генрихович Фишер, 1954—1957).
Резидентур қызметкерлері:
* Рейно Хейханен («Вик»).

;Вашингтон
Резиденттер:
* Борис Александрович Соломатин (1965—1968)

;Нью-Йорк
Резиденттер:
* Борис Александрович Соломатин (1971—1975)
* Юрий Иванович Дроздов (тамыз 1975 — қазан 1979)

### Канада
Оттавадағы резиденттер:
* Виталий Григорьевич Павлов (шілде 1942—1946 ж.)

### Оңтүстік Америка
Резидент:
* Иосиф Ромуальдович Григулевич (маусым 1941 жыл — қазан 1944 жыл)

;Аргентина
Резиденттер:
* Андраш Темпе (наурыз 1954–наурыз 1959 ж.), МХР полициясының генерал-майоры

Резидентур қызметкерлері:
* Эллит Темпе (А.Тёмпенің зайыбы)

;Бразилия
Резиденттер:
* Михаил Иванович Филоненко («Фирин», қаңтар 1955 — шілде 1960 ж.)
Резидентур қызметкерлері:
* Анна Федоровна Филоненко (М. И. Филоненконың зайыбы)

### Ұлыбритания
Резидентура 1954 жылдың қазан айында құрылды.

Резиденттер:
* Конон Трофимович Молодый («Бен», басқа аты Гордон Лонсдейл; қазан 1955 — 8 қаңтар 1961 ж.)

Резидентур қызметкерлері:
* Морис Коэн, басқа аты Питер Крогер және Леонтина Коэн, басқа аты Хелен Крогер («Дачники»)

Агенттер:
* Гарри Хоутон («Шах») және Этель Джи («Ася») — Портленддегі әскери-теңіз базасы (Британдық адмиралдықтың су астындағы қару әзірлеу орталығы).

Бесеуі де 1960 жылдың наурызынан бері британдық қарсы барлау қызметінің бақылауында болып, 1961 жылы 8 қаңтарда қамауға алынды. Басқа агенттер анықталмады және олар туралы ақпарат құпия болып қала берді.

### Италия
Римдегі резиденттер:
* Николай Михайлович Горшков (1944—1950 ж.)
* Григулевич Иосиф Ромуальдович («Макс», басқа аты Теодоро Б. Кастро, бір уақытта Коста-Риканың Италиядағы және Югославиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі; 1949—1953)
* Дмитрий Георгиевич Федичкин (шілде 1951 — ақпан 1955)
* Борис Александрович Соломатин (1975—? г.)
* Ашот Абгарович Акопян («Евфрат», 1949—1959 ж.)

Резидентура қызметкерлері:
* Александр Васильевич Субботин («Пик»)
* Кира Викторовна Акопян («Таня», А. А. Акопянның зайыбы)

Агенттер:
* «Демид», «Квестор», «Цензор» (Италии ІІМ)
* «Омар» (Италиядағы АҚШ елшілігі)

### Швейцария
Резиденттер:
* Николай Михайлович Горшков (1954—1955 ж.)

### Аустрия
Резиденттер:
* Виталий Григорьевич Павлов (наурыз 1966 — қазан 1970 ж.)

### Қытай
Резиденттер:
* Юрий Иванович Дроздов (тамыз 1964—1968 ж.)

### Жапония
Резиденттер:
* Шәміл Ғабдуллажанұлы Хамзин («Халеф», 1954—1966 ж.)

Резидентура қызметкерлері:
* Ирина Кәрімқызы Алимова («Бир», аңыз бойынша — «Халефаның» әйелі)

### Үндістан
Резиденты в Дели:
* Борис Александрович Соломатин (1960—1963 ж.)

### Алжир
Резиденттер:
* Николай Михайлович Горшков (1943—1944 ж.)

## Тағы қараңыз
* КСРО МҚК бірінші бас басқармасы

## Дереккөздер

Санат:КСРО МҚК бөлімшелері
Санат:КСРО барлау құрылымдары