open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нұрмолда Алдабергенов

**Нұрмолда Алдабергенов** (20 желтоқсан 1906, Желдіқора қыстауы, Қараағаш, Кербұлақ ауданы, Алматы облысы – 17 қараша 1967) — қоғам қайраткері, екі мәрте Социалистік еңбек ері (1948, 1958), Қазақстандағы колхоз құрылысын алғаш ұйымдастырушылардың бірі. 

## Жетістіктері
* 1927–1930 жж.  Түркістан–Сібір темір жолын салуға қатысқан.
* 1930–1933 жж. Талдықорған облысы “Жаңа талап” ұжымшарында колхозшы, бригадир.
* 1942 жылы ол басқарған ұжымшар еңбеккерлері қант қызылшасының әр гектардан 365 ц, астықтың әр гектардан 13,7 ц өнім жинады. Ал қант қызылшасы егілген жеке тәжірибе учаскесінің (10 га) әр гектардан 834 ц түсім алды.
* 1942–1945 жж. Ұлы Отан соғысына қатысқан.
* 1947 ж. Алдабергеновтің басқаруымен Жетісу өңірінде тұңғыш су электр станциясы салынды. Мұқыры ауылында тұрғын үйлер, орталық мәдениет үйі, тұрмыс қажетін өтейтін орталық, сауда орталығы, балалар бақшасы, орта мектеп, аурухана құрылысы салынып, пайдалануға берілді. Ол ауыл шаруашылығында егіншілік мәдениетін арттыру және мал тұқымын асылдандыру ісінде ғылым жаңалықтары мен озат тәжірибені өндіріске батыл енгізіп, жоғары өнімге қол жеткізді, сөйтіп ұжым экономикасын күрт жоғары көтерді. Ұжымшарда озат тәжірибе мектебі тұрақты жұмыс істеді, асыл тұқымды мал фермалары құрылды, ауылда қала үлгісінде құрылыс салу тұңғыш жүзеге асырылды.
* 1945 – 1950 жж. Талдықорған облысы "Жаңа талап" колхозының төрағасы.
* 1950–1961 жж. Сталин атындағы (кейін Н.Алдабергенов атындағы) іріленген ұжымшардың төрағасы.
* 1965–1967 жж. Карл Маркс атындағы ұжымшардың төрағасы болып істеді.
* Үшінші және төртінші сайлауда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.
* Бесінші сайлауда КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты.
* Қазақстан КП-ның жетінші, сегізінші, оныншы съездерінде ОК мүшесі болып сайланды.

## Есімі берілген жерлер
* Жетісу облысы, Ескелді ауданында Алдабергенов ауылы;
* Талдықорған қаласы мен Қарабұлақ ауылында орталық көше;
* Шұбар мектебіне Алдабергенов есімі берілген.

## Наградалары
* Екі мәрте Социалистік Еңбек Ері (1948, 1958);
* Екі мәрте Ленин ордені (1948, 1958);
* Екі мәрте Еңбек Қызыл Ту ордені;
* 6 рет Халық шаруашылығының жетістіктері көрмесінің (ВДНХ) үлкен Алтын медалімен марапатталған.
* Медальдар

## Көркем әдебиетте
* Жазушы Ұзақбай Доспанбетов Нұрмолда Алдабергенов өміріне арналған «Шың мен шыңырау» атты 2 томдық роман жазды. Прототипі – Хақназар Халықбергенов.

## Дереккөздер

Санат:Екі мәрте Социалистік еңбек ерлері‎
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі алтын медалінің иегерлері
Ванкевич шендеуіші

** Ванкевич шендеуіші **. Сүйек сынығын көлбеу жазықтық арқылы ұстап тұратын аспаптың бірі. Шендеуіш астыңғы жақ сүйек ақауларын, кемістігін орнына, қалпына келтіру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Гипогендік

**Гипогендік**— терең, эндогендік, яғни жер қыртысы қойнауларындағы процестермен байланысты деген үғымды білдіретін термин.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Виртуаль аймак

**Виртуаль аймак**, (Виртуальная зона; virtual region) — тапсырманың немесе жүйелік есептің бір қадамына бөлінетін динамикалық аймақтың ішкі бөлігі. Магниттік таспа аймагы (Зона магнитной ленты; tape zone) - файл жазбаларын орналастыруға арналған магниттік таспаның бөлігі. Аймақтар өзара аймақтық аралықпен бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Озокеритпен емдеу

**Озокеритпен емдеу** ( — иіс және  — балауыз) — құрамында церезин, парафин, шайыр (нұм) және асфальтендер бар озокерит ұлпалардың қабынуын бәсеңдету үшін пайдаланатын процедура. Қанжел ауруруын емдеуде де кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жүктеу режімі

**Жүктеу режімі** (Режим нагрузки; load mode) — машиналық сөзінің ұзындығы айнымалы компьютерлерде — мәліметтермен бірге кейбір шектеуіштері қоса берілетін мәліметтерді жеткізу режімі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дайджест

**ДАЙДЖЕСТ** (Digest) - бірнеше хабарламаларды біріктіріп тұратын пошта тізімі (mailing list) хабарламасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Толеранттылық аймак

**Толеранттылық аймак**, (Зона толе-рантности; pick aperture) — дисплей экранындағы объект меңзердің сол аймағына түскенде, объект көрсетілген деп есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүктеуіш

**Жүктеуіш **(Загрузчик; loader) - жүктеу программасы; байланыстарды редакциялайтын және объектілік программаны негізгі жадқа жүктейтін өңдеуіш программа; дискідегі (сыртқы жад) мәліметтерді компьютердің жедел жадына жүктеу программасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
ФиБС

**ФиБС** — академик В. П. Филатов әдісімен дайындалған препарат. Организмнің зат алмасуын реттеп, қуат беріп, қарсыласу күшін арттырады. Жара беті кілегейленіп жазылуы тездейді. Жойылған ткань бөлігі қайтадан қалпына келеді. Пародонт және басқа да стоматология ауруларын емдеуде көп қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Әкті шөгінділер

**Әкті шөгінділер** — негізінен немесе 30%-дан астам кальцит карбо- натынан (кальцит, арагонит) түратын биогендік, хемогендік, кейде терригендік шөгінділер. СаСО. мөлшері бойынша шамалы окті (30-50%), окті (50-70%) жоне жоғары окті (>70%) болып жіктеледі. Қазіргі Ә.ш-де СаС03 мөлшері 99%-ға жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мағлұматты қорыту

**Мағлұматты қорыту** (Обобщение понятия; concept generalization) — тек қорытылған мағлұмат көлеміне кіретін нысандарға жататын нышандарды алып тастау жолымен аз көлемді мағлұматтан үлкен көлемді мағлұматқа өтуге мүмкіндік беретін логикалық операция.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Аймақ биті

**Аймақ биті** (Бит зоны; zone bit) - екілік разрядтар тобындағы кез келген екілік сан. Оны мәліметтер элементтерінің белгілі бір топтамаға (мысалы, сандық немесе оріптік) жататындығын көрсету үшін пайдаланады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көпплоидтық

**Көпплоидтық**— бір не одан көп геном болуы. Көпплоидтық вирустарда да кездеседі, ол көбінесе вирус бөлшектерінің толық вирион болып жиналу сатысындағы қателіктерден туады. Атап айтканда вирионға бірнеше геном көшірмелері кіреді де, өте үлкен ұзынша құрам пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Іш шеменінің сары суы

250 px|thumb

**Іш шеменінің сары суы**— іш қуысының шемені (қабыну) кезінде пайда болатын сары сұйықтық. Құрамында 2,5% дейін сарысу белогы болады, бейтарапты немесе әлсіз сілтілік қасиеті бар. Белгілі бір антигенмен егілген, Раус қатерлі ісігімен ауыратын құйрықтың ішіне жиналатын- сарысуы көптеген ауру қоздырғыш вирустардың түрін анықтауға қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гипогендік ерітінділер

**Гипогендік ерітінділер** - магманың кристалдануы барысында бөлініп, жер қойнауларынан көтерілетін ерітінділер атауы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Аймақтық аралық

**Аймақтық аралық** (Зонный интервал; interblock space (gap) — магнитгік таспадағы аймақтар (блоктар) арасындағы аралық. Ол аралық "баста-тоқта" режімінде жұмыс істеген кезде мәліметтерді санаудың сенімділігін жасақтауға қалдырылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Викасол

** Викасол **. Хирургиялық стоматологияда операциядан кейін тіс ұяшығынан қан кеткенде, сол сияқты қан ұюы төмен науқастарды операцияға дайындар алдында қолданылады. Гингивит, пародонтит ауруында қан ағуын тоқтату үшін пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Абсолютті жүктеуіш

**Абсолютті жүктеуіш** (Абсолютный загрузчик; absolute loader) — объектілік модульді негізгі жадқа белгіленген адрестермен орналастыратын жүктеуіш. Байланыстырушы жуктеуіш (Компонующий (связывающий) загрузчик; linking loader) — сәйкес сыртқы сілтемелерді есептеп, объектілік модульдерден біртұтас жүктеуіш модульді қалыптастыратын жүктеуіш. Мұнда программаны жадтың кез келген аймағына жүктеуге мүмкіндік беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Әр тастары

**Эр тастары** — өнер туындылары (қүмыра, сандықша, жозылау жоне т.б.) мен ошекейлер (сақина, танамоншақ жоне т.б.) жасау үшін пайдаланылатын, түрі одемі минералдар мен таужыныстардың аталымы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бластез

**Бластез** – өзгермелі тау жынысытың қатты күйін сақтай отырып қайтадан кристалдануы нәтижесінде екінші тау жынысы түрінің, яғни өзгерген тау жынысытың пайда болуы. Өзгерудің әрбір сәтінде жаңа минералдардың түзілу процесі өзгеретін тау жынысытың шағын бөлігінде ғана жүзеге асады, сөйтіп тау жынысы әбден өзгеріп болғанға шейін өзінің катты күйін сақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Автометасоматоз

*'Автометасоматоз* - магмалық таужыныстардың өзіндік өзгерістерімен байланысты түпнегіз таужыныстар есебінен жаңа таужыныстардың пайда болу процесі. Автометасоматоз магмалық және магма ағымынан кейін өтетін процестерге тәуелді, соның нәтижесінде толық қалыптасқан магмалық таужыныстардың кварцтану, карбонатгану, пропилиттену, грейзендену және т.б. процестері жүзеге асады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Винилин. Шостаков бальзамы

** Винилин. Шостаков бальзамы**. — жараны тазалап, қабынуды тоқтатып, бактерияның өсуін тежейтін, регенерацияны тездететін қасиеттері бар дәрі. Ол әр түрлі жараларды, үсік, күйік және шырышты қабықтың қабынуын емдеуде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Генетикалық тип

**Генетикалық тип** – қалыптасу жағдайының ортақтығымен сипатталатын геологиялық түзілімдер жиынтығы.
## Дереккөздер
Флеботромбоз

**Флеботромбоз** — ұйыған қанмен бiтелу. Көк тамырда қанның ұюынан тромбоз пайда болады. Бұл көк тамырдың жартылай немесе толық бітелуіне душар етеді. Бұдан қан айналысы бұзылып, көк тамыр қабырғалары домбығып қабынады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Виртуалды мәліметтер базасы

**Виртуалды мәліметтер базасы** (*Виртуальная база данных; virtual database*) — мәліметтер базасын басқарудың еркін жүйесінің әрбір интегралданатын мәліметтер базасынан түрдендіріліп алынуы мүмкін болатын мәліметтердің елестелетін ұсынымы.

## Ішкі сілтемелер
*Мәліметтер базасы

## Сыртқы сілтемелер
*Database 
*Virtual database 
*База данных 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дайындау фазасы

**ДАЙЫНДАУ ФАЗАСЫ** (Фаза подготовки; processing phase) — тапсырманы өндеудің алғашқы кезеңі. Осы кезенде тапсырмаға қажетті ресурстар бөлінеді жоне ол ресурстарды жұмысқа дайындау жүзеге асырылады. Фаза проблемалық мәселені даярлаумен аяқталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Атопикалық реакция

**Атопикалық реакция**— цитотропты антидене (І&Е) мен антиген (аллерген) арасында болған реакция нәтижесінде медиаторлардың бөлініп шығуы. Торша бетіндегі көршілес екі антидене екі валентті антигеннің бір молекуласымен байланысқанда медиаторлар түзіледІ және олар торшадан шығарылады. Медиаторлар әрекетіне аллергиялық (түршігу) аурулардың өте жіті түрінің белгілері пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гипогендік кенорындары

**Гипогендік кенорындары**- Жердің терең қойнауларында магмалық балқымалардан не күшті қысым мен жоғары температура жағдайындағы ыстық
су ерітінділерінен пайда болған пайдалы қазбалар шоғырлары. Бұларға түсті, сирек, асыл және радиоактивті металл рудаларының кенорындары жатады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Баптаушы жүктеуіш

**Баптаушы жүктеуіш**
 (**'; **') — объектілік немесе жүктеуіш модулінде оны белгілі адреске орналастыруда адрестерді өзгертуге арналған жүктеуіш. 
*Екілік жүктеуіш (*; *) — абсолюттік жүктеуішпен пара-пар.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Матрица теориясы

**Қалып** (матрицалық) теориясы''' — Брейнл мен Гауровитц (1930) ұсынған. Бұл теория бойынша әрбір иммунды жауапты торша антидене
молекуласын кұрау үшін антигеннен арнайы мәлімет алады. Сондықтан антидене түзілу үшін антиген матрица болып табылады. Матрицалар теориясы ретінде белгілі болған бұл көзқарас бойынша кез келген антидене әрбір иммунды жауапты торшада түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Мағлұматты шектеу

**Мағлұматты шектеу** (Ограничение понятия; concept restriction) — алғашқы мағлұматтың көлеміне кіретін объектінің бөлігіне жататын алғашқы мағлұматқа жаңа нышандарды үстемелеу жолымен үлкен көлемді мағлұматтан кіші көлемді мағлұматқа ауысуға мүмкіндік беретін логикалық операция.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Адрес регистрі

**Адрес регистрі** (Регистр адреса; address register) — 1) сақтау қүрылғысындағы немесе басқару құрылғысының командалар регистріндегі керек мәліметтерді табуда қажет адрестің шарттаңбасын сақтауға арналған регистр; 2) адрестерді уақытша сақтауға арналған процессордың ішкі мәліметтер тіркеуіш регистрі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Виноксол

** Виноксол ** - уақытша қойылатын пломба материалы. Тіс ауруларын емдегенде, тіс қуысына уақытша қойылатын дәрі-дәрмектің бет жағына қойылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Дамп

**ДАМП** (Dump) — 1) компьютер жадындағы ақпаратты бір сақтау құрылғысынан екінші сақтау құрылғысына немесе жадтың бір бөлігінен екінші бөлігіне көшіру; 2) жадтың немесе файлдың басылмасы. Бақылаулық нукте дампы (Дамп контрольной точки; rescue dump) — жүйенің жаңылысуы салдарынан процесті қайта іске қосу үшін жасалынған, осы процестің жүргізілуіне байланысты жұмыстық кеңістіктің көшірмесі, Динамикалық, таңдама дамп (Выборочный динамический; snapshot dump) — программаның орындалуының белгілі бір сотіндегі қалып-күйін көрсететін жад дампысы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аймақтық есептеу орталығы

**Аймақтық есептеу орталығы** (Региональный вычислительный центр; regional computer center) — әкімшілік басқару жүйесінің иерархиялық құрылымындағы аралық деңгейдің біріндегі есептеу орталығы. Ол бас есептеу орталығын секциялық (төменгі деңгейдегі) есептеу орталығымен байланыстырады.
## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Антиклиндік аңғарлар

**Антиклиндік аңғарлар** - антиклин қатпарларының дөңестерін бойлай созылатын аңғарлар. Олардың екі беткейінде де таужыныстар аңғардан кері бағытта қүлайды. Антиклиндік аңғарлар антиклиннің дөңесі керілу салдарынан жарықшақтанып, эрозияның қарқынды дамуынан жаралады. Ол антиклиннің ядросында орнықтылығы төмен таужыныстар орналасуына байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Беттер кестесі

**Беттер кестесі** (таблица страниц; page table) — виртуаль жадтың қадағалауышы (виртуаль адрестерді физикалық адрестерге немесе дискідегі адрестерге бейнелеу үшін) пайдаланатын кесте. Әрбір процестің осындай ерекше кестесі болады.
## Дереккөздер

*page table

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мононуклеотидтер

** Мононуклеотидтер(нуклеозидмонофосфаттар ) ** - азот негізінен (пуриндік немесе пиримидиндік), углеводтан (рибозалар немесе дезоксирибозалар) және фосфор қышқылының бір калдығынан тұратын құрам. Нуклеин қышқылының құрылымдық элементі. Гендегі мәліметтерді сақтауда өте маңызды орын алады, зат және энергия алмасуына катысады, коферменттердің құрамына кіреді, энергия жинайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Аймақтық желі

**Аймақтық желі** (Региональная сеть; regional computer network) — алдын ала анықталған әкімшілік-экономикалық (географиялық) аудандағы абоненттерді немесе осы аудандағы белгілі бір санаттағы абоненттер ауқымын қамтитын есептеу желісі. Егер желі тұтас қаланы немесе қала ішіндегі бірнеше ғимаратты қамтитын болса, онда оны кейде аймақтық есептеу желісі деп атайды. Аймақтық пен жергілікті есептеу желісінің біраз ортақтығы бар. Бірақ аймақтық есептеу желісінің көп параметрі күрделірек. Ол жергілікті есептеу желісіне қараганда үлкен қашықтықтарда қолдану үшін жасалған. Аймақтық желі бірнеше жергілікті есептеу желілерін жоғары жылдамдықты желілік жүйелерге біріктіру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Мазмұн

**Мазмұн** (Оглавление; table of Contents) — 1) мәтіндік құжаттың құрылымдық элементі. Беттердің нөмірі көрсетілген тақырыптардың тізімінен тұрады; 2) объектілердің атауы мен беттік нөмірі тұратын кесте.

Мазмұн - басылып жатқан басылымдағы (жинақтағы, шығармалар жинағындағы, журналдағы т.б.) шығармалардың бас тақырып тізбесі немесе авторлардың аты-жөні мен жарияланатын шығармалардың бас тақырыптары, сондай-ақ, шығарма немесе тармақ басталатын беттері керсетіліп, топтастырылған шығармалардың тармақ бас тақырыптары болып келетін басылым аппаратының элементі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гипостратотип

**Гипостратотип** — екінші немесе қосымша стратотип, яғни бұыннан белгілі стратиграфиялық бөлімше қимасының мейлінше толық, барынша анық және палеонтологиялық тұрғыдан да толығырақ сипатталған жаңа түрі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жад дампы

**Жад дампы** (Дамп памяти; memory element) — программаның апаттық жағдаймен тоқтауына байланысты және тағы да басқа жағдайларда жасалатын негізгі жадтағы ақпараттар дампы. Апаттық тоқтау себептерін анықтау үшін қолданылады. Өзгеріс дампы (Дамп изменений; change dump) — белгілі бір оқиганың салдарынан, әдетте, көмекші жөндеуіш программаның орындалу нәтижесінде, өзгерген жад ұяшықтарындағы ақпараттарды шығару. Периодты дамп (Дамп периодический; periodic dump) — белгілі бір уақыт сайын жасалатын негізгі жадтағы ақпараттар дампы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бағанжарғыш

**Бағанжарғыш** — бұрғылау тасбағандары есебінен сынамалар, үлгілер және таскертпелер алу мақсатында оны әдейілеп жаруға арналған құрал.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Тау-кен ісі
Гликозидтер

нобай|200 px|Гликозидтер

**Гликозидтер** — бірқатар моно- немесе олигосахаридтердің спирттермен, аминдермен, фенолдармен, меркаптандармен қосындысынан туатын зат. Түзілуі гликозилтрансферазалардың, ал ыдырауы — гликозидазалар әсерімен өтеді.Гликозидтердің бір түрі — нуклеозидтер. Олар гетероциклді азот негізі бар рибозалар мен дезоксирибозалардан тұрады. Нуклеин қышқылдарының құрамына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Биохимия
Санат:Молекулалық биология
Самай-шықшыт буыны

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.| '''''Самай-шықшыт буыны'''''.
** Самай-шықшыт буыны ** — самай сүйегіндегі кішкене шұңқырдан және астыңғы жақ сүйегінің буын басынан тұрады. Әрбір буын құрамында: буын қалтасы, шырышы, буын арасындағы дөңгелек шеміршегі және буын сіңірі бар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Флюктуоризация

**Флюктуоризация** — синусоидалы айнымалы токты емдік мақсатқа қолдану. Жараның жазылуын тездетіп ауыртпайды, қан және лимфа айналысын жылдамдатады, фермент қызметін күшейтеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Бағдарлы реакция

**Бағдарлы реакция** — бір бағытта ғана жүретін химиялық реакция.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Антиклиндік көтерілім

**Антиклиндік көтерілім** - геосинклиннің ішкі өңірінде немесе оның геоантиклиндермен жапсарласу аймағында көрініс беретін антиклин пішінді тектоникалық қүрылым. Мөлшері, сырт пішіні, амплитудасы, өзін қүрайтын шөгінді және жанартаутекті таужыныстар түрі түрғысынан сан алуан болуы ықтимал. Бүлар геосинклиндік жүйені әр түрлі ойысымдар мен ойпаттарға оқшаулайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Айналдыру сызғышы

**Айналдыру сызғышы** (Линейка прокрутки; scroll bar) — Windows жүйесінің графикалық интерфейсінде — экрандағы құжат беттерін, бейнелерді жоғары-төмен немесе оңға-солға жылжытуга мүмкіндік беретін терезенің шет жақтарына орналасқан басқару элементі.
## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Таңдамалы дамп

**Таңдамалы дамп** (Дамп избирательный; selective dump) - қолданбалы немесе жүйелік программалар сұранысына байланысты жасалатын негізгі жадтың кейбір аймағының дампы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бласто

**БЛАСТО** (грек. *blastos* — өскін) — кейбір геологиялық терминдерге қосылғанда таужыныстардың қатты күйін сақтай отырып, қайта кристалдану процесі жүзеге асқандығын көрсететін сөз.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Терминатор (генетика)

**Терминатор** — геннің немесе оперонның транскрипциясына шек қоятын нуклеин қышқылының бөлігі.

Прокариоттарда және эукариоттарда терминация түрліше жүреді.
## Дереккөздер

Санат:Генетикалық код
Гиппабиссалдық таужыныс

**Гиппабиссалдық тау жынысы**— Жер қыртысының онша терең емес өңірлерінде қалыптасқан магмалық тау жынысы; түзілу жағдайы және құрылым ерекшеліктері түрғысынан гиппабиссалдық тау жынысы  абиссалдық тау жынысытар мен төгілген (эффузиялық) тау жынысытардың аралығына сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Енгізуге дейінгі жүктеуіш

**Енгізуге дейінгі жүктеуіш** (Загрузчик предввода; bootstrap loader) — енгізуге дейінгі программаларын жүктеуге қолданылатын машиналық амалдарды қамтитын стандарттық программа. Жүйелік жүктеуіш (Системный загрузчик; system loader) — бастапқы жүктеуіш программасы ұғымымен пара-пар. Жылжытқыш жүктеуіш (Перемещающий загрузчик; relocatable loader) — программаны жүктеумен қатар компьютер жадында оны басқа орынға ауыстыруды орындайтын жүктеуіш. Операциялык, жүйені жүктеуіш (Загрузчик операционной системы; operating system loader) — системалық дискінің boot- секторында орналасқан операциялык жүйені жүктеу программасы. Семантикалық жүктеуіш (Семантический загрузчик; semantic loader) — кіру тілінің семантикасы сипаттамасын семантикалық кестеге түрлендіруге арналған гипотетикалық әмбебап компилятордың компоненты.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Висфат

**«Висфат»**. Тұрақты пломба материалы. Ұнтақ құрамына 3% висмут тотығы кіретін үш түсті материал. Жасанды тіс сауытын, фасетканы, қосымшаны, өзекті тістерді, көпірлі тіс протезін отырғызу үшін тіс түтіктерін пломбаларда және тұрақты пломба астына бәлетін төсеніш ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Кәмшат Байғазықызы Дөненбаева

**Кәмшат Байғазықызы Дөненбаева** (1943 жылы 15 қыркүйек Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы Ленин совхозы - 2017 жылы 9 қараша Қостанай) — ауыл шаруашылығын дамытуға үлес қосқан атақты механизатор, тың игеруші, еңбек ардагері, қоғам қайраткері. Социалистік Еңбек Ері (1975). КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері (1976). Қазақстан Республикасының Құрметті азаматы.  
 
## Толығырақ
* Руы — Уақ.
* Камшат Байғазықызы 1943 жылы 15 қыркүйекте Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы Ленин совхозында дүниеге келген.
* Еңбек жолын Ұзынкөл элеваторында жұмыс істеуден бастаған.
* 1961 жылдан Қостанай облысы, Боровский ауданы "Харьковский" совхозында механизатор болып еңбек еткен. Қостанай облысының Меңдіқара ауданындағы "Каменьск-Уральский" кеңшарында механизаторлар дайындайтын курсты, Қостанай ауыл шаруашылык техникумын сырттай оқып бітірген. 
* 1972 жылы қайырмасыз соқамен жер жыртуда әйел механизаторлар арасында өткізілген облыстық жарыста бірінші орынға, республикалық жарыста үшінші орынға, 1973 жылы Ростов облысындағы Зерноградта бүкілодақтық жарыста жүлделі орынға ие болған.
* 1973 жылы 26579 га, 1974 жылы 38158 га, 1975 жылы 37199 га жер жыртып, жылдық міндеттемелерін асыра орындаған.
* Қазақ қыздарының ауыл шаруашылық техникаларын меңгеруіне үлгі өнеге болды. 
* Камшат Дөненбаеваға Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің Құрмет дипломы жөне "Москвич" автомашинасы берілді. 
* СОКП XXV съезінің делегаты, IX сайланған КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты (1974).
* 1990-1993 жылдары осы кеңшарда қауіпсіздік техникасының инженері
* 1993 жылдан шаруа қожалығын басқарады. 
* 1980-1985 жылдары КСРО Жоғарығы Кеңесінің Ұлттар Кеңесі төрағасының орынбасары болды.
* 2017 жылы 9 қарашада Қостанайда дүниеден озды.

## Марапаттары
* **[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]**
* 1975 - Социалистік Еңбек Ері алтын жұлдызымен жоғарғы "Ленин" Орденімен марапатталған.
* 1976 - КСРОның Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
* КСРОның екі мәрте жоғарғы "Ленин" ордені, "Құрмет Белгісі" ордендерімен марапатталған.
* КСРОның "Еңбек ардагері" (2 мәрте), "Тың жерлерді игергені үшін" және т.б көптеген медалдармен құрмет грамоталарымен марапатталған.
* **[[Қазақстан]]**
* 2001 - "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі
* 2008 - "Астанаға 10 жыл" медалі
* 2011 - "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі
* 2016 - "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі
* ҚР "Еңбек ардагері" медалі
* Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы саласының үздігі (атағы);
* Қазақстан Республикасының Құрметті азаматы
* Қостанай облысының Құрметті азаматы

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстанның Құрметті азаматтары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Бадампішіндер

**Бадампішіндер** - эффузиялық таужыныстардағы шағын (бадам доні шамалас) кеуектерді толтыратын минерал- дық агрегаттар; бүл қуыстар кейде гидро- термалық минералдармен — циолиттер- мен, хлоритпен, опалмен, халцедонмен, кальцитпен жоне т.б. бітелген күйде де үшырасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Дара арналы есептеу желісі

**ДАРА АРНАЛЫ ЕСЕПТЕУ ЖЕЛІСІ ** (Моноканальная вычислительная сеть; the monochannel computer network) — ақпаратты сұрыптау параллель жүзеге асырылатын есептеу желісі, яғни бір мезгілде барлық қолданбалы жүйелерде жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Айналық жинақтауыш контроллер

**Айналық жинақтауыш контроллер** (Контроллер зеркального накопителя; micrroring disk controller) — екі жинақтауышта дискілік операцияларды орындауды жасақтайтын контроллер. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Айналық жиынтық

**Айналық жиынтық** (Зеркальный набор; mirror set) — әр түрлі дискідегі екі бөлік. Файлдық жүйе оның біреуін екінішсінің айнасы ретінде пайдаланады. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Витафтор

** Витафтор **. Тіс және сүйек тканьдерінің дұрыс дамуына, тіс жегісіне қарсы қолданылатын кұрамында фтор, ретинол және эргокальциферол бар препарат.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Бластолит

**Бластолит** (грек. blastos — өскін) - толық қайта кристалданған бластық құрылымды метаморфтық тау жынысы. Гнейстерден айырмашылығы — бітімінде жолақтық пен тақтатастық болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Айнымалы

**Айнымалы** — 

* әріп түрінде немесе әріптер тобы түрінде программаға енгізілетін және уақыт, ұзындық, баға, түс және т.б. әр түрлі мәндерді қабылдайтын программадагы сандық шама;
* белгілі бір мәліметтер типін сақтай алатын және программаны атқару барысында мәнін өзгертуге болатын атауы белгілі объект.

* Айнымалылар әдетте кіші латын немесе грек әріптерімен (индекстерімен болуы мүмкін) белгіленеді: x,~y,~\varepsilon.
* Өзгеру облысы айнымалылардың сәйкес әріптермен, бірақ ирек жақшамен алынып белгіленеді: \left\{ x \right\}, ~ \left\{ y \right\},~ \left\{ \varepsilon \right\}.
## Айнымалы және тұрақты шама
Айнымалы  шама — әр түрлі сан мәндерін қабылдайтын шама. Ал сан мәні өзгеріссіз қалатын шама тұрақты  шама деп аталады. Дегенмен айнымалы шама мен тұрақты шаманың арасындағы айырмашылық салыстырмалы түрде болады. Өйткені кейбір мәселедегі тұрақты шама, басқа бір жағдайда айнымалы шама болуы мүмкін.Айнымалы шаманы математикаға енгізіп, оны жүйелі түрде зерттеуді бастаған француз ғалымы Рене Декарт (1596 — 1650) болды. Айнымалы шаманың негізінде өзгеріс пен қозғалыс жатыр. Сондықтан тұрақты шама математикасынан айнымалы шама математикасына көшу ғылыми ойлаудағы үлкен төңкеріс болды. Сөйтіп, интегралдық және дифференциалдық есептеу әдістері арқылы процестер мен өзгерістерді зерттеуге мүмкіндік жасалды. Кейде айнымалы шамалар арасындағы байланысты функция деп те атайды. Математика онан әрі дамыған сайын зерттелетін функциялар саны да көбеюде.

## Тәуелсіз және тәуелді
Зерттелетін мәселелерде бірден артық айнымалылар болса тәуелсіз және тәуелді айнымалыларға ажыратылады.Тәуелді айнымалылар тәуелсіз айнымалылардың(аргументтердің) функциясы ретінде қарастырылады.Жоғарыда мысалға келтірілген қозғалыста, егер h биіктіктің t уақытқа тәуелділігі зерттелетін болса, онда тәуелсіз айнымалы - t уақыт болып есептеледі, ал тәуелді айнымалы t-ның функциясы - h биіктік болады; егер жылдамдықтың биіктікке тәуелділігі зерттелетін болса, онда биіктік тәуелсіз айнымалы, ал жылдамдық h-тың функциясы болады.Сонымен, айнымалы тек бір-біріне ғана қатысты тәуелді немесе тәуелсіз болады, бұлардың айырмашылығы есептің шарттарында анықталады 

## Дереккөздер


Санат:Айрық беттер
Санат:Математика
Геогенерация

**Геогенерация**   - ортақ климат жағдайымен және ұқсас тектоникалық белсенділігімен сипатталатын нақты геологиялық құрылым дамуының нақтылы сатысында қалыптасқан, құрамдық, құрылымдық және таралу ерекшеліктері де ортақ бір свитадан тұратын немесе бірнеше свиталар жиынтығын құрайтын таужыныстар бірлестігі. f>
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Термостат

thumb|300px|right|Термостат FLZ 541
**Термостат** — белгілі бір қалыпты жылулықты ұстап тұратын аппарат. Вирусологияда торша өсіндісін, тауық эмбриондарын өсіру, биохимиялық және иммунологиялық реакцияларды қою үшін пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Флюороз

thumb|200px
**Флюороз**. Организмде фтор қосылыстарының қалыптан тыс көбеюінен болатын созылмалы ауру. Оның негізгі белгілері остеосклероз бен тіс эмалінің жетіспеуі. Әсіресе, тіс тканьдері түзілер кезде фтордың әсерінен тіс беті әр түрлі өзгеріске ұшырайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Бадамтасты тау жынысы

**Бадамтасты тау жынысы** - бадампішіндерді кіріктіретін эффузиялық тау жыныстарының жалпылама атауы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Синтактикалық жүктеуіш

**Синтактикалық жүктеуіш** (Синтактический загрузчик; syntactic loader) — кірісте кіру тілі синтаксисінің сипаттамасын белгілі бір стандарт™ пішімде алып, оны синтаксистік кестеге түрлендіретін гипотетикалық әмбебап компилятордың компоненті.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гликолипидтер

[right|thumb| alt=A.|220 px|["Гликолипидтер"]]

**Гликолипидтер** — Гликолипидтер - бұл липидтердің көмірсулармен қосылуы нәтижесінде пайда болатын күрделі липидтер түрі. Гликолипидтердің полярлы бастары және полярлы емес құйрықтары болады. Осыған байланысты гликолипидтер жасуша мембраналарының бөлігі болып табылады. Гликолипидтер-жүйке ұлпасының құрамында көптеп кездседі 
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Айнымалы макрокоманда

**Айнымалы макрокоманда** (Переменная макрокоманда; variable macro instruction) — кірістік параметрлерге тәуелді микропрограммалы макро-команда. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Дара (жеке, дербес, жекеше) байланыс желісі

**ДАРА (ЖЕКЕ, ДЕРБЕС, ЖЕКЕШЕ) БАЙЛАНЫС ЖЕЛІСІ** (Индивидуальная (отдельная, персональная, частная) линия связи; private line) — пайдаланушы терминалын компьютермен жалғастыратын жөне оған дара пайдалануға бөлінген, ауыстырылмайтын байланыс желісі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Атрибут (объетінің қасиеті)

**Атрибут** немесе  объектінің қасиеті () — объект белгілерінің бірін (мысалы: көлемі, түсі, жасалған мерзімі) немесе жұмыс істеу ерекшеліктерін анықтайтын сол объект элементінің сипаты, яғни атрибуты. Мысалы, Windows жүйесінде — терезе тақырыбы жолының түсін немесе модемнің қалып-күйін сипаттай алады. Windows ортасында — объект сипаттарын көру үшін тышқанның оң жақ батырмасын басып, атрибуттар жолын тандау қажет.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Макроанықтама

**Макроанықтама** (Макроопределение; macro model) — басқаруымен макрогенератор макрокоманданың макро кеңеюін тудыратын программа.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Визуалдық бағдарламалау

**Визуалдық бағдарламалау** (ООП, *Визуальное программирование; visual programming, латынша visualis — көрнекі*) — көрнекі құралдар арқылы қолданбалы бағдарламалар жазылатын бағдарламалау саласы. Мұндай жағдайда бағдарламашы бағдарлама мәтінін жазбайды, тек қана нәтижесінде не шығу қажеттігін көрсетеді. Бағдарлама мәтіні визуалды прототип көмегімен автоматты түрде құрастырылып шығады. Визуалдық бағдарламалау объектілік икемделген бағдарламалауға және OLE-технологияға немесе осыған ұқсас технологияларға негізделеді. Визуалдық бағдарламалау элементтері Visual С++, Delphi сияқты нақтылы бағдарламалау тілдерінде және қолданбалы бағдарламалар жасау құралдарында кеңінен пайдаланылады.

## Ішкі сілтемелер
*Бағдарламалау

## Сыртқы сілтемелер

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Вкладка

**Вкладка**. Әр алуан себептермен бұзылған тістердітіс сауытының анатомиялық пішінін қалпына келтіру үшін тістердіпломба орнына қолданылатын тістердімикропротез. Оны  металдан, пластмассадан істеуге болады. Вкладканы дайындау үшін тістің ішіне қабырғалары бірімен-бірі толық бұрышпен түйісетін қуыс жасайды. Дайындалған вкладканы цементпен бекітеді. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Флюктуация

**Флюктуация** () — қабырғасы жұмсақ, иілмелі қуыстағы сүйек тербелісінен болатын қозғалыс.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Айнымалы (өзгеретін) өріс

**Айнымалы (өзгеретін) өріс** (Переменное (изменяемое) поле; variable field) — мәні тұрақты емес мәліметтер қүрылымының элементі. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Батамшатастық бітім

**Бадамшатастық бітім** - эффузиялық таужыныстағы кеуектер мен қуыстардың гидротермалық минералдары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бластомилонт

**Бластомилонт** (blastos, грек. mylon — диірмен) — тектоникалық жанышталулар нәтижесінде, бір жағынан, пішін өзгерістеріне ұшыраған, яки уатыла-ұсақталған, ал екінші жағынан, қайтадан кристалдану және түзілімдер қалыптасу процестерімен сипатталатын тектоно-бластикалық немесе өзгерген тау жынысы. Сөз болған өте күрделі процестер жиынтығы нәтижесінде уатылмалы тау жынысытарға тән милонитті құрылымдар осы тау жынысытардың түгелімен қайта кристалдану процесіне ұшырағандығын дәлелдейтін бластомилонитті құрылымдарға ауысады.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Формодент

**Формодент** — икемді форма мен құйма балауыздан тұратын, модель жасауға арналған материал. Доғы тәрізді протездердің балауыз элементтерін дайындауға қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Айнымалы операнд

**Айнымалы операнд** (Операнд переменный) - программаның орындалу барысында анықталатын және өзгеруі мән белгілейтін, бірақ өрнектің есептелуіне дейін оның мәні белгілі болатын операнд. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Автохтондық гранитоидтер

**Автохтондық гранитоидтер** - жатқан жерінде қалыптасқан гранитоидтер. Автохтондық гранитоидтерге *метасоматоздық*, *палингендік-метасоматоздық*, *анатексистік*, *палингендік*, *метаморфогендік генетикалық* типтер жатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қабыну

**Қабыну ** (талаурау). Ағзалар мен ұлпаларда болған зақымға ұлпа-қан тамырларының қорғанысын көрсететін реакциясы. Негізгі белгілері: ісіну, қызу, қызару, ауыру және т. б.

Қабыну деп ағзаның эволюция барысынада толық дамыған, патогенді әсерлерді жоюға және зақымдалған ағзалардың, тіндердің, жасушалардың құрылымдық өзгерістерін қайта қалыптастыруға бағытталған, қан айналымының ерекше бұзылуымен, қан тамырлары өткізгіштігінің асып кетуімен және жасушалардың пролиферациясымен (көбею) сипатталатын жергелікті реакциясын айтады.
Гипсометрия

**Гипсометрия**
*жер бетінің нақты және салыстырмалы биіктіктерін өлшеумен, анықталған деректерді карталар мен сызбалар бетінде өрнектеумен
айналысатын геодезия тарауы; 
*нақтылы аймақтың биіктік көрсеткіштерін салыстыра саралау.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Айнымалы пішім

**Айнымалы пішім** (Переменная форма; variable format) — ұзындығы айнымалы жазба форматы (V типіндегі жазбалар). Жазба ұзындығы оның ең басында көрсетіледі. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Макроанықтамалар кітапханасы

**Макроанықтамалар кітапханасы** (Библиотека макроопределений; macrodefinition library) — макроанықтамалары бар кітапхана.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Баз

**Баз	** (халцедон, опал, кварц, хлорит, кальцит, эпидот, цеолиттер жоне т.б.) толуымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Айнымалы-кортеждері бар хабарлamалық есептеу

**Айнымалы-кортеждері бар хабарлamалық есептеу** (Реляционное исчисление с переменными-кортежами; relation calculus on tuples) — формулаларында айнымалылар ретінде қатынастар кортежі пайдаланылатын хабарламалық есептеу. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Гликопротеидтер

[right|thumb| alt=A.|160 px|["Гликопротеидтер"]]

**Гликопротеидтер** — құрамында көмірсутегі бар белоктар. Күрделі құрылысты вирустардың ең маңызды құрамдары. Вириондардың торша рецепторларымен байланысып, екеуінің сырт қабықтарының қосылуына қатынасады. Вирустардың антигендерінің қатарына жатқандықтан, вируспен зақымдалған организмде вирус байлайтын антиденелер туғызады. Антиденелермен қарым-қатынасқа түседі.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Бластық құрылым

**Бластық құрылым** — бластездің (қайта кристалданудың) нәтижесінде қалыптасқан барлық құрылымдардың жалпы атауы. Синонимі: кристаллобластық құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Айнымалыларды нөлге келтіру

**Айнымалыларды нөлге келтіру** (Обнуление переменных; clear variable) — айнымалыға нөл мәнін беру. Компьютердің қалыпты жұмыс істеуі кезінде барлық айнымалылар программаны іске қосуда нөлдік мәнді қабылдайды. Осындай программаларды орындау кезінде, тізбектік іздестіру сияқты, айнымалылар мәні басқа программага өткенде нөлденбейді, өйткені бұл программа олардың мәнін пайдалана алады. Осындай программаны жүктеу кезінде айнымалылардың алдыңғы программада тағайындалған мәндері қалып қояды. Тек бағыныңқы программаларда ғана пайдаланылатын жергілікті айнымалылар бұл ережеге бағынбайды, бағыныңқы программалардың орындалуы аяқталысымен айнымалылар бірден нөлдік мәнді қабылдайды. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Датафакс

**Датафакс** — ақпаратты мәліметтерді жеткізу желісімен жіберуге арналған абоненттік жүйе.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Айнымалы шекаралары бар жиым

**Айнымалы шекаралары бар жиым** (Массив с переменными границами) — индекстерді өзгерту шекаралары алдын ала анықталмаган және программада өрнекпен берілген жиым. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Ысқылап сылау

** Ысқылап сылау **. Белгілі бір дәріні тіс кіреукесіне ысқылап сылау. Тісжегі ауруына қарсы фторид натрий осындай әдіспен енгізіледі, фторлак жалпы тістің шектен тыс сезімталдығын төмендетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Формалит

**Формалит** — құрамына кварц тозаңы, этилсиликат, бор қышқылы және құмы бар қалып құюға арналған материал. Болат тістерді және тотықпайтын болат бөлшектерін құюға қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Макропараметр

**Макропараметр** (Macro parameter) — макрокоманданы пайдалану кезінде мәнін программист телитін макрокоманда операнды өрісіндегі символдык параметр.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аты бойынша мәлімдеу

**Аты бойынша мәлімдеу** (Объявление по имени) — әдетте "алғашқы" әріп ережесі бойынша идентификатормен қызмет ететін литерлік тізбекшенің құрамындағы тілдің процессорымен колданылатын мәлімдеме.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Айнымалыны сипаттау

**Айнымалыны сипаттау** (Описание переменной; variable declaration) - айнымалының атауы мен атрибуттарын анықтау. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Дауысты тану

**ДАУЫСТЫ ТАНУ **(СӨЗ ЕНГІЗУ) (Распознавание голоса (речевой ввод); voice recognition) — сөз құрылымын ажырату мақсатымен компьютердің  кіру тетігінде дыбыстауды талдау; сөзді синтездеуден өлдеқайда күрделі процесс.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Вакцина егілгеннен кейінгі реакциялар

**Вакцина егілгеннен кейінгі реакциялар** — егуге байланысты организмнің жергілікті немесе жалпы реакциялары. 

Бұл құбылыс вакцина әсерлілігіне байланысты, бірақ оның иммуногендік қасиетімен байланысты емес, сондықтан бұл реакция бойынша вакцинаның әсерлігін бағалауға болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Емделу
Жүргізу

**Жүргізу** (*Ведение*; *maintenance*) — дұрыс жұмыс істеуді сүйемелдеу. Мысалы, мәліметтер қорын жүргізу, классификаторларды жүргізу, тезаурусты жүргізу, файлды жүргізу. 

**Жүргізу** - көліктік құралды жұргізу.
## Қала қозғалысы жағдайында жүргізу
Қала қозғалысы жағдайында жүргізу - қала қозғалысы жағдайында маршрут бойынша жұру дәлдігіне арналған автомобиль жарысы.
## Мәнерлі жүргізу
Мәнерлі жүргізу - күрделілігі әртүрлі мәнерлерді орындау үшін жабдықталған трассаларда автомобильмен немесе мотоциклмен тез жылдамдықпен жүріп өту дәлдігіне арналған жарыс.
## Үнемді жүргізу
Үнемді жүргізу - жанар-жағар майдың ең аз шығыны сынакты нәтижені анықтайтын негізгі фактор болып табылатын автомобиль жарысы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Көліктер
Айнымалының өрісі

**Айнымалының өрісі** (Поле переменной; variable field) — айнымалының атауын жазуға арналған ассемблер тіліндегі команда бөлігі. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Беттер супервизоры

**Беттер супервизоры** *(беттік алмасу) (супервизор страниц (страничного обмена); supervisor of pages (page exchange)* — сыртқы беттер мен компьютердің негізгі жадының арасында мәліметтердің беттік алмасуын үйымдастыратын операциялық жүйені басқаратын бағдарлама.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Супервизор страниц - Схемотехника, электроника и электротехника

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Окклюдатор

**Окклюдатор**  — жақ сүйектің гипстегі моделін ашып - жабуға арналған жай аппарат. Толық
алмалы-салмалы және жартылай протез тістерін дайындарда пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Атрибуттар контроллері

**Атрибуттар контроллері** (Контроллер атрибутов; attribute contraller) - пиксельдер экранына шығарылатын атрибуттарды түс, жарықтық және жыпылықтау арқылы анықтайтын дисплейлік адаптердің құрауышы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Айрықша кілт

**Айрықша кілт** (Сверхключ; superkey) — қатынастық мәліметтер базасында — ең болмағанда бір кілті бар қатынас атрибуттарының жиынтығы. 

## Дереккөздер


Санат:Дерекқор
Базальт ағымы

**Базальт ағымы** — жанартау әре кеті барысында ағымдар түрінде дараланатын базальт лаваларының жалпылама массасы; үзындығы, пішіні мен қалыңдығы лаваның түтқырлығы мен аққыштығына жоне жанартау беткейінің еңістігіне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жылжу

**Жылжу** (*Смещение*; *displacement*, *offset*) — базалық адреске салыстырмалы түрде компьютердің жадындағы мәліметтің орнын нұсқайтын және нақты адресті есептеуге пайдаланылатын сан.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Макропрограмма

**Макропрограмма** (Macro program) — макроанықтамалар, макрошақырулар немесе шартты макрооперациялау құралдары қолданылатын программа.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Антраксолиттер

**Антраксолиттер** — ең жоғары дәрежеде метаморфталған антрацит тәрізді битумдардың топтастырылған жіктеулік атауы. 

Терминді канадалық ғалым Э.Чэпмен (1871) енгізген. Антраксолиттер майда желіше қоспалар мен ұяшықтар түрінде кездеседі; төменгі және жоғарғы дәрежелі болып ажыратылады. Антраксолиттердің айрықша топтарына кискеиттер мен тухолиттер кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Айтылым

**Айтылым** (Высказывание; proposi¬tion) — 1) кейбір пікірлер жүйесінде — тек ақиқаттығына ғана байланысты қарастырылатын, бірақ осы жүйеден тыс тағайындалған пайымдау. Пайымдау ақиқат та, жалған да болуы мүмкін; 2) айтылымды білдіретін сөйлем.  

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Ақиқат айтылым

**Ақиқат айтылым** (Истинное высказывание; true proposition) — мәні ақиқат болып табылатын айтылым. Құрамды (күрделі) айтылым (Составное (сложное) высказывание; compound proposition) — логикалық операторлармен (байламмен) қосылған бірнеше қарапайым айтылымдардан тұратын айтылым. 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Даярлықтың қалып-күйі

‘’’ДАЯРЛЫҚТЫҢ ҚАЛЫП-КҮЙІ’’’ (Состояние готовности; ready condition) 1.мәселені активті қалып-күйге ауыстыру талабы қанағаттандырылғанда орталық процессордың пайдалануына даярлығы мен сипатталатын мәселенің қалып-күйі;  2.өз міндетін орындауға дайын болған кездегі құрылғының қалып-күйі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фотоплетизмография

**Фотоплетизмография** — қан айналысының өзгеруін, тканьдердің оптикалық жарық өткізуінің, сондай-ақ жарық шыгарудың ауытқуына қарай белгілі бір қорытынды жасауга негіз болатын тәсіл. Тіс ұлпасында, қызыл иекте, Филатов бұтақшасында (пластикалық операция кезіпде болатын) пайда болатын функционалдық қызметті бақылауга мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Айтылымдарды есептеу

**Айтылымдарды есептеу** (Исчисление высказываний; propositional calculus) — шығарылатын объектілері айтылымдар болатын есептеулерге арналған жалпы атау. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Макропрограммалау

**G коды** немесе **Макропрограммалау** (Макропрограммирование; Macroprogramming) — макроқұралдарды қолдана отырып программалау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Винчестер

**Винчестер, винчестерлік диск** (Винчестерский диск, винчестер; Winchester disk) — қатты магниттік дискідегі десте; бастиектер мен жетектер бөлігі және дискілер дестесі бірігіп біртұтас (ауа кірмейтіндей етіліп) жабылған модуль құрайтын сақтау құрылғысы. Дербес компьютердің сыртқы жады болып табылады. Атау винчестерді жасаған Винчестер қаласындағы IBM фирмасы филиалының шарт белгісінен туындайды.

## Ішкі сілтемелер
*Диск

## Сыртқы сілтемелер
*[Winchester (disambiguation)](http://en.wikipedia.org/wiki/Winchester_(disambiguation)) 
*Винчестер 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жылжымалы желі

**Жылжымалы желі** (Сеть мобильная) — сөзбе-сөз айтса — қозғала білетін желі. Әдетте, ол ашық ортада жеткізу техникасын қолдана отырып бір-бірімен немесе орталық (қозғалмайтын) компьютермен әрекеттесе алатын жылжымалы станциялардан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Айыру қабілеті (экранның, принтердің)

**Айыру қабілеті** (экранның, принтердің) (Разрешающая способность (экрана, принтера); resolutin) — 1) экрандағы бейненің көрсетілу сапасын санмен сипаттау тәсілі; ол M*N өрнегімен беріледі, мүндағы: М — экранның көлденең жолындағы нүктелер (пиксельдер) саны, N — экранның тік жолындағы нүктелер (пиксельдер) саны; 2) нүктелі-матрицалық және лазерлік принтерлердің қағазға басу жолының ұзындық бірлігіне түсетін нүктелер саны. 

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Дәл келу схемасы

**ДӘЛ КЕЛУ СХЕМАСЫ** (Схема совпадения; the circuit of concurrence) — логикалық операцияны жүзеге асыратын логикалық элемент. Дәл келу схемасы барлық кіріске бір мезгілде сигнал берген жағдайда шығысқа сигнал беріледі. Егер кірістерінің ең болмағанда бірі жұмыс бабында болмаса, онда шығыстық сигнал берілмейді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Окклюзия

**Окклюзия** ( жабылу; )  — тіс қатарының немесе жеке тістердің бір-бірмен қабысуы. Төменгі жақты қозғалту арқылы қабысудың бірнеше түрлерін көруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Глицин

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Глицин"]]
**Глицин** — амин сірке қышқылы, ең қарапайым алмасатын амин қышқылы. Барлық ақуыздардың құрамына кіреді, тірі организмде боста кездеседі. Глицин — көптеген протеиндер мен биологиялық белсенді қосылыстардың (глутатион, креатин т.б.) құрамына кіреді. Тірі жасушаларда глициннен порфириндер және пурин негіздері түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:Аминқышқылдар
Санат:Дәрілік заттар
Санат:Тағам қоспалары
Праймирлеу әсері

**Праймирлеу әсері** — иммунитет туғыза алмайтын антиген мөлшерінің әсерін ұлғайту. Ол үшін алдымен организмге алдын ала иммундық жауап туғызбайтын пептид антигенін егеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Дәлдік

**Дәлдік ** (Точность; precision) — жылжымалы нүктелі санның машиналық түрінің разрядтылық сипаттамасы;
**Дәлдік** (Точность) — процестің, бұйымның және заттың қарастырылған параметрлерінің ақиқат мендерінің олардың теориялық номиналдық мәндеріне жақындық дәрежесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника