Шотландия патшалығы

**Шотландия патшалығы** (, ) — 854-тен 1707-ге дейін болған Солтүстік Еуропаның тәуелсіз мемлекеті. Оның шекаралары көп шылдар бойы өзгерді, бірақ кейінірек ол Ұлыбритания аралының солтүстік бөлігін алып, Англия патшалығымен ортақ шекаралары болды. 1603 жылы Шотландия королі Яков VI мемлекеттерді өзінің жеке униясына біріктіріп, Англияныңда патшасы болды. Олар ортақ монархы бар, біртұтас мемлекет болмады, тәуелсіз патшалықтар болып қала берді. 1707 жылы ағылшын және шотланд парламенттерінің Уния Актісін қабылдаумен екі патшалық бір - Ұлыбритания патшалығын құрды. 1482 жылы Англияның Берикті жаулап алғаннан кейін, Шотландия патшалығының аумағы қазіргі заманға сай бола бастады - шығыста Солтүстік теңіз, солтүстік пен батыста - Атлант мұхиты, оңтүстік-батыста - Солтүстік бұғаз бен Ирландық теңіз қоршап жатты. Ұлыбритания аралының солтүстігін есептемегенімен, Шотландия патшалығы 791 аралды қамтиды. 

Эдинбургқа дейін шотланд патшалығының астаналары Скун, Данфермлин және Стерлинг болды. 1701 жылы халық саны 1,1 миллион адамды құрады.

## Тарихы

thumb|left|200px|Шотландияның ежелгі астанасы Скунеде Александр III-нің тәж кигізу жорасы.

Шотландия патшалығының тарихы 843 жылы Кеннет I пикттер мен скоттарды біріктірген кезде басталды. Алба деп аталатын жаңа мемлекет, Клайд пен Форт өзендерінің солтүстігінде орналасқан. Жақын жердегі аймақтар Шотландиядан тәуелсіз болды, бриттердің Стратклайд патшалығы сияқты, ал қазіргі Лотиан мен Скоттиш-Бордерс, Эдинбургті қоса, алдымен Берниция англдеріне, сосын Нортубрияға, содан соң Англия патшалығының құрамында болды. Мальмсберилік Уильямның айтуынша, Бейбітшіл Эдгар Лотианды Кеннет II-ге берді, оған қоса, оған адал болуға ант береді деген шартпен. Бұл Кеннет II иелігін Туид өзеніне дейін кеңейтіп, Англия мен Шотландия арасындағы оңтүстік-батыс шекарасы болып қала береді.

### Норвегиямен қақтығыс
1263 жылы Шотландия мен Норвегия әскері Ларгс түбіндегі шайқаста кездесті. Шабуылдың нәтижесі екі жақ үшін айқын артықшылығы болмады, бірақ нәтижесі бойынша Шотландия қақтығыстың себебі болған Гебрид аралдарын өзіне қосып алды. 1266 жылы Норвегия патшасы Магнус VI Лагабете аралдарға Шотландияның билігін мойындайтын Перт келісіміне қол қойды. Осыған қарамастан Аралдар патшалығы іс жүзінде тәуелсіз болып қала берді.

### Ескі одақ
1295 жылы Филипп IV мен Иоанн I франко-шотландық қатынастарда үлкен рөл атқарған Ескі Одақтың басталуын белгілейтін шартқа қол қойды. Бастапқыда ол Эдуард I-нің жаулау жорықтарынан қорғауға арналған, бірақ содан кейін Англия Шотландияға да, Францияға да қауіп төндірді, сондықтан одақ ыдырамады. Ол Англия мен Шотландияны жақындастырған Эдинбургтық шартқа қол қойғанда аяқталды.

### Тәуілсіздік үшін соғыс
Шотландия Тәуелсіздігі үшін соғысы кезінде Стерлинг қорғаны стратегиялық маңызға ие болды. Оның аумағында Стерлинг көпіріндегі шайқас және Бэннокберн түбіндегі шайқас сияқты маңызды оқиғалар өтті. 1320 жылы папаға бағытталған шотланд ақсүйектердің наразылығы (Арброт декларациясы), Роберт Брюс пен оның жақтастарының шіркеуден аластауды жойып және шотланд королінің ағылшын короліне бағыну туралы кез келген актілердің күшін жоюге сендірді, сондықтан Шотландияның егемендігін басты еуропалық әулеттер қайтадан мойындау керек болды.

### Солтүстіктегі аралдар
1486 жылы Шотландия аумағы соңғы рет айтарлықтай өсті. Яков III Даниялық Маргариттаға үйленіп, жасау ретінде Оркней мен Шетланд аралдарын алды. Олардың ұлы Яков IV жалған тәуелсіз Аралдар патшалығын үзілді-кесілді бағындырып, олардың билеушісі Джон ІІ-ні биліктен және Гебрид аралдарынан бас тартуға мәжбүрледі.

thumb|right|200px|Эдинбург, шам. 1581 жыл

### Яков IV
Яков IV-нің басқаруы мәдени дамудың кезеңі болып саналады. Шотландия Ренессанс дәуіріне кірді. Оқу және білім беру шарттары айтарлықтай жақсарды, 1413 жылы Сент-Эндрюс университеті, 1450 жылы Глазго университеті және 1495 жылы Абердин университеттердің негізі қаланды, ал 1496 жылы білім туралы заң қабылданды.

Санат:Шотландия тарихы
Санат:Тарихи мемлекеттер

### XVI ғасыр
XVI ғасыр протестанттық реформалардың дәуірі болды. Ғасырдың бірінші жартысында Лютер мен Кальвиннің ілімдері Шотландияда үлкен әсер еткен жоқ және Яков V-мен қудаланды. Сонымен қатар, протестанттық уағызшылардың өлімі ұнамады, ал жұртшылық көңілі қайтыс болғандарға аууа бастады. Ең танымалысы лютерандық Патрик Гамильтон мен кальвинист Джордж Уишарттың 1527 және 1546 жылдардағы отта өртенуі. Гамильтон мен Уишарттың өлімдері оларды азап шегуші ретінде көрсетіп, олардың идеяларының таралуын тездетті. 1546 жылы екеуін соттаған кардинал Битон, радикалды протестанттардың қолынан көз жұмды.

Шотландия шіркеуін реформалау мәселесі бойынша Парламент дауыс беру өткізді, сонымен, олардың көпшілігі кальвинизмді таңдады, бірақ, дегенмен, римдік католицизм толықтай жойылмады, Шотландияның таулы бөлігінде күшін сақтап қалды.

### Жеке уния
1603 жылы Шотландық Яков VI Англиялық Яков I атанды. Осылайша, Шотландия, Ирландия және Англия жеке унияға бірікті.

XVII ғасыр - толқулар мен діни қарсыласу кезеңі. Карл I-нің абсолюттік саясаты Ұлттық ковенантке, Епископтық соғыстарға, Шотландиялық азаматтық соғысқа және Үш патшалық соғысына негіз болды.

1651-1660 жылдары Шотландия Джордж Монк басқарған Оливер Кромвелдің әскері басып алды.

### Монархияны қалпына келтіру. Ұлы революция. Якобиттер
Кромвель қайтыс болғаннан кейін монархия қалпына келтірілді және таққа Карл II отырды, ал қайтыс болғаннан кейін оның бауыры Яков VII келді. Екі патша да католик дінін қабылдады, сондықтан олар Шотландияда танылмады.

1689 жылы Ұлы революцияның нәтижесінде Орандық Вильгельм III мен Мария II билікке келді. Революция ең алдымен ағылшындық болғанына қарамастан, ол шотланд тарихына үлкен ықпал етті. Шотландиялық парламент Яков VII-нің якобиттер атанған көптеген жақтастары болғанына қарамастан, Вильгельм мен Марияны мойындады. Олар бірнеше көтерілістер жасады, тіпті, Килликранк түбіндегі шайқаста жеңіске жетті, бірақ көп ұзамай көтеріліс жетекшісі Джон Грэм шайқаста қаза тауып, оның әскері Данкелд түбіндегі шайқаста жеңілді. 1690 жылы Бойн өзеніндегі шайқаста Вильгельм Яков VII-ні толығымен жеңді, ал Гленкодегі қанды қырғыннан кейін тау кландарының қалған көсемдері Вильгельмді жақтырмаса да, адалдықпен ант берді.

### XVII ғасыр аяғы - XVIII ғасырдың басы
Бұл кезеңде Шотландияға экономика жағынан қиын болды. Құрғақшылық аштық пен депопуляцияға әкелді. Ағылшындық қолдампаздық шотланд саудагерлерді жаңа колонияларға жол бермеді, ал ағылшын сыртқы саясаты Франциямен сауда-саттықты бұзды. Нәтижесінде көптеген шотландықтар Олстерге көшіп кетті. Шотландия Парламенті экономиканың жағдайына байланысты бірқатар шұғыл шаралар қабылдады, оның ішінде Шотландия банкін құру, жаңа мектептің реттелетін заңды енгізді, халыққа білім берудің жаңа жүйесін енгізді, Шотланд шет елдік сауда компаниясы Африка және Үндістанмен сауда жасауға тырысты, бірақ XVIII ғасырдың басында ел әлі дағдарыс жағдайында еді. Экономика 1690-шы жылдардағы нашар өнімділікпен ғана емес, сондай-ақ «Дарьен» Жобасын икемсіз басқару, тауарларға сұраныстың болмауы, аурулардың эпидемиясы мен азаматтық соғыстар, сондай-ақ Ост-Үнді компаниясының қасақана іріткісі, король Вильгельм және Амстердамдағы халықаралық қаржы нарықтары әлсіретті. Бағалауы бойынша, мемлекеттік бюджеттің 25% -ы Дарьенды колонизациялауға жұмсалды.

## Мемлекеттік құрылыс
### Кельт кезеңі
Патшалықтың саяси құрылымы айтарлықтай күрделілігімен ерекшеленді. Патшалықта кландардың көсемдері мен әскери-әкімшілік аппаратқа сүйенген бір монарх - Шотландия королі танылды. Лауазымның басым бөлігі мұра арқылы немесе сол лауазымда әрекет етіп отырған тұлғаның өсиетімен ауыстырылды («Танистра» дәстүрі. Мұндай мұрагер «таниста» деп аталды, сөзбе-сөз аударғанда «Патшадан кейінгі екінші», шотл. «tànaiste»)

### Феодализм
Дәуіт I-нің билігі кезінде, нормандардың Шотландияға ықпалы күшейе түсті, бұл Шотландияда мұрагерлікті тұңғыш балаға қалдыру жүйесін қабылдауға әкелді. Шотландияның жазық жерлерінде феодалдық жүйе үстем болды, ал Шотландияның таулы аймақтарында ескі кельттік өмір салтын сақтап қалды.

Бастапқыда, шотландықтар, ең алдымен, өздерінің клан көсемдеріне немесе лэрдтерге адал болу керек еді, сондықтан Жоғарғы Патша олармен жақсы қарым-қатынасты ұстау керек еді, әйтпесе о да қарулы қақтығысты арандату қауіпі болды.

### Шотландия Парламенті

[thumb|right|Парламент ғимараты, [Эдинбург]]

Шотландия Парламентінің алғашқы жазбалары 1235 жылға жатады.

Шотландия парламенті - барлық дерлік тарих бойы үш сословиеден (дінбасылар, ақсүйектер және қала тұрғындары) құрылған заң шығарушы орган болып табылады.

Парламент әсіресе 1639-1651 және 1689-1707 жылдары өте ықпалды болды. Ковенанттар билікке келген кезінде парламент Еуропаның ең қуаттылардың біріне айналды. 1651 жылы Оливер Кромвелдің әскері елге басып кіргенде Шотландия Англиямен Достастыққа бірігіп, ал Шотландия парламенті таратылды, бірақ 1663 жылы Стюарттардың Реставрациясынан кейін қалпына келтірілді.

«Ұлы революция» парламентке бұрынғы ықпалын қайтарды.

Шотландия Парламентінің соңғы кездесуі 1707 жылы 25 мамырда өтті, содан кейін Уния Актісін қабылдауына байланысты Шотландия Парламенті таратылды.

## Англиямен бірігу
[thumb|left|200px|[Яков I (Англия королі)|Яков VI]]

Шотландық монарх Яков VI Елизавета I қайтыс болғаннан кейін 1603 жылы ағылшын тағына отырды. Жалпы монархтың болуына қарамастан, Англия мен Шотландия бөлек парламенттер мен әкімшіліктерді сақтап біртұтас мемлекет болмады.

Яков VI екі елді біріктіруді, сондай-ақ Шотланд таулы жерлерінде сақталған кельт дәстүрлерін жоюды жоспарлады (ол оны жүзеге асыра алмады). Тау кландары патшаға бағынды, Оркней аралдары автономиясы жойылды. Екі елдің Парламенті Англия мен Шотландияны біріктіруге үш рет әрекет жасады - 1606, 1667 және 1689 жылдары.

1702-1707 жылдардағы Британ саясатының басты мақсаты тақ мұрагерлігін Ганновер жағынан қамтамасыз еткізу болды. 1702 жылы Вильгельм қайтыс болғаннан кейін, Анна тақты иеленді. 1703 жылы Англия мен Шотландияның әулеттік одағына қауіп туындады - мұрагерлік тәртіптің өзгеруіне байланысты, шотландықтардың Англияның жаңа монархын мойындағысы келмеді, ал 1701 жылғы мұрагерлік актісіне жауап ретінде Шотландия парламенті 1704 жылғы Қауіпсіздік актісін шығарды, оған сәйкес Анна қайтыс болғаннан кейін, парламент Шотландияға басқа монархты сайлауға құқылы болды. Актіні Англия мен Шотландия үшін ортақ Карл I-ні шотландықтардың қатысуынсыз ағылшындар тарапынан жазалануына байланысты көпшілік мақұлдады. Ірі еуропалық соғыстарда тәуелсіз сыртқы саясат жүргізу - Испания мұрасы үшін соғысы пен Солтүстік соғысы Англияға якобиттердің шотланд тағына қайтадан отырғызуды мүмкін екендігін білдірді, сондай-ақ, Шотландияның Франция немесе Біріккен провинциялар республикасы сияқты Еуропа елдерімен әскери немесе сауда одақтастығы, шет елдегі мүдделерін зақымдауы мүмкін еді. Басқа жағынан, «Дарьен» жобасы шотланд экономикасын дағдарысқа апарып тастады және оған қолдау қажет болды. Осылайша, екі мемлекет де бірлестікке ұмтылды, бірақ түрлі себептермен.

1706 жылы 22 шілдеде Уния туралы шартқа (Treaty of Union) қол қойылғаннан кейін 1706 және 1707 жылдары Уния туралы актіні қабылдау, 1707 жылы 1 мамырда Англия мен Шотландия патшалықтары Ұлыбритания біртұтас патшалығын құрады. Одақ туралы шартқа сәйкес, Шотландияда арнайы құқықтық жүйе және мұрагерлік мемлекеттік және сот лауазымдары қалды, лордтар палатасында Шотландияны 16 пэрлер,ал қауым палатасында - 45 депутат өкілдік ету керек болды, Шотландияда үстемдік еткен пресвитериан шіркеуі тоқтатылды, тағы сонымен қоса кедендік және валюталық одақ құрылды.

## Туы

Шотландия қорғаушысы, Патра грек қаласында көлбеу крестке шегеленген - Бірінші шақырылған Андрей. Андрейлік крест алғаш 1286 жылы шотланд гвардиясының мөрінде пайда болады, ал тудың өзі 1542 жылы пайда болды.

1601 жылы Ұлыбритания туында Шотландия туы Англия туымен біріктірілді.


Flag of Scotland.svg|Шотландия туы
Union Jack 1606 Scotland.svg|Ұлыбритания туының шотландық нұсқасы. 1606-1707 жылдары шектеулі қолданылған.
Union flag 1606 (Kings Colors).svg|Ұлыбритания туының ағылшын нұсқасы. 1707-1800 жылдары қолданылды.
Royal Standard of Scotland.svg|Шотландияның патшалық байрағы


Санат:Шотландия тарихы
Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері