open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кемелденген социализм тұжырымдамасы

**Кемелденген социализм тұжырымдамасы** - 1960 жылдардың екінші жартысында КСРО-да коммунизм құрудың негізгі үш мақсаты орындалмайтыны белгілі болды. Билік иелері халықтың көңілін енді басқа жаққа аударуға - қазірдің өзінде қол жеткенді асыра насихаттаумен алдандыруға тырысты. "Социализм кемелденіп, өзінің толық даму мүмкіндігін алды" деген түсінік алға тартылды. Л.И.Брежневтің 1967 жылы Қазан төңкерісінің 50 жылдығына арналған салтанатты мәжілісте "кеңес халқының өткен тарихи даму жолының басты қорытындысы кемелденген социалистік қоғам орнату болып табылады" деп жариялауы партия теорияшыларына коммунистік болашақты белгісіз мерзімге сырғыта салу мүмкіндігін ашып берді. Сонымен қоса бұл тұжырым социализмнің толық жеңіске жеткендігіне күмән тудырмай және партия бағдарламасының ұрандарын пішінді түрде сақтап қалуға да жағдай жасап берген болатын. 1960 жылдардың ішінде саяси салада демократияландыру азайтылып, экономикалық реформалар жүргізу әрекеттерін нәтиже шықпаған соң, қоғамның алға қарай даму қарқыны баяулап, бірқалыпты сылбыр ырғаққа көшті. Компартия дамудың шығармашылық жаңалықтан аулақ, үздіксіз қайталанып отыратын қарабайыр жолын қабылдағандығы партия съездері мен оларда қабылдаған шешімдерінен көрініс тауып жатты.

Санат:КСРО тарихы
Санат:Социализм
Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі

**«Қазақстан Республикасы Конституциясына 10 жыл» мерейтойлық медалі** — Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаты. Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылдың 20-сәуірінде жарияланған № 1555  бұйрығының негізінде, Қазақстан Республикасының конституциялық негіздерін  қалыптастыру және дамытуға айтулы үлес қосқан мемлекет азаматтары мен шет ел азаматтарына Қазақстан Республикасы Конституциясының мерейтой мерекесіне байланысты берілетін марапат тағайындалды.

## Сипаттамасы
«Қазақстан Республикасы Конституциясына 10 жыл» мерейтойлық медалі жезден жасалады, пішіні бойынша диаметрі 34 мм болатын шеңбер болып табылады.

Медальдің бет жағының центрінде,  күн үстінде Қазақстан Республикасының мемлекеттік гербі салынған. Шеңбер бойымен, күн шеңбері мен оның сәулелерінің арасында «Қазақстан Конституциясына» жазуы орналастырылған. Мемлекеттік герб астында Қазақстан Республикасы Конституциясының нышаны ретінде ашылған кітап бейнеленген, оның ішінде «10 жыл» деген жазу жазылған.

Медальдің артқы жағының ортасында екі жолға арасында тире қойылған «1995» және «2005» жазулары енгізілген. Медальдағы барлық суреттер мен жазулар рельефті, алтын түсті.

Медаль бүйірі жақтаушаланған.

Медаль арнайы сақина көмегімен ұзындығы 50 мм, ені 34 мм болатын жезден жасалған  алтыбұрышты қалыппен байланыстырылған. Қалып Қазақстан Республикасының мемлекеттік туы түстес, жоғарыдан төмен қарай созылған екі сызығы бар муар лентамен қапталған. Муар лентаның ені 34 мм, ұзындығы 50 мм. Қалыптың артқы жағында медальді киімге бекіту үшін қолданылатын түйреуіш орналастырылған. 

Медаль Өскемен қаласында орналасқан Қазақстан ақша сарайында жасалған.

## Тағы қараңыз
* Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі
* Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан медалдары
Төстабан

**Төстабан:**
# Төстабан — шөккен түйе төсінің жерге тиіп жататын жері. 
# Төстабан — теміржол рельсі сияқтылардың астына төсеу үшін қолдан үйілген топырақ жал.

Санат:Айрық беттер
Абдаллах хан (моғол ханы)

**Абдаллах-хан** (?—30.10.1675) — Турфана, Шалыш (1635-1668), Мамлакат-и Моголийе және Орталық Моғолстан ханы(1638-1668). Абдар-Рахим ханның баласы.Жеті жасында, мырза Абу-л-Хадидың тәрбиесінде өсті. Абдар-Рахим ханның өлімінен кейін, Абу-л-Хади оны Шалышқа әкелді. Ол жерде, барбилікті өзіне інісі Абу-л-Мухаммад алғысы келген. Бірақ, ол тақты туған ағасына бере салды да, Турфанаға хаким ретінде кетті. Біраз уақыттан соң, Абдаллах хан амирлерге, билікке қол жеткізгісі келген Абу-л-Хадині, оған 2 ұл тауып берген оның үлкен қызымен тұрмысына қарамастан оны өлтіруге ант берген. Аталық таққа отырға соң, ол тура сол 1634 жылы Ақсуды жаулап алды. Бұған қарамастан да, оның келесі Қашғаруға баратын жолын, Тұрғайдағы шайқаста Сұлтан-Ахмад II ханмен бұзылды. Ол сол жерде жеңіліс көрді.

1636 жылы, өзі мен інісі Абу-л-Мұхаммад ұйымдыстырған жорықтың нәтижесі Қашғар мен Хотанның жаулауын және Султан-Ахмад II ханның Мәуренахрға қашуына әкелді. Кейін, Абдаллах хан қайтадан Мамлакат-и Моголийе тағына отыруына 1638 жылы әкелді. Султан-Ахмад II ханның әскерінің жақындауын естіп, 200-дей  Қашғарда және100-дей Яркенде бай шенеуніктерді өлтірді.

Қазақ хандарымен достық қарым-қатынасты ұзақ уақыт бойы ұстап тұрды. 1640-41 жылдары Бадахшан мен Балорды жаулап алды. 1668 жылы тақтан бас тартып Үндістанға қашып, жеті жылдан кейін сонда қайтыс болды.

## Сыртқы сілтемелер
* *Акимушкин О. Ф.* Средневековый Иран: Культура, история, филология. — СПб.: Санкт-Петербург "Наука", 2004. — С. 230-264. — 403 с. — (Восток: Общество, культура, религия). — 1200 экз. — .
* Шах Махмуд ибн мирза Фазил Чурас. Хроника. М. Наука. 1976

Санат:Азия тарихы
Санат:1675 жылы қайтыс болғандар
Санат:Билеушілер
Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Адана)

250px|нобай|оңға‎
250px|нобай|оңға
**Назарбаев даңғылы** — өнеркәсіптік және ауылшаруашылық инфрақұрылымы дамыған Түркияның халқы саны бойынша алтыншы қаласы болып табылатын (2,2 млн. адам) Адана қаласындағы Н.Ә.Назарбаев атындағы даңғыл. Бұл ірі даңғылға Н.Ә.Назарбаевтың атын беру туралы шешім Адананың облыстық мәслихатының Қазақстанның Тұңғыш Президентінің құрметіне өткізілген отырысы барысында қабылданды. Даңғыл қаланың орталығында аймақ деңгейінде тарихи құндылығы бар Адананың ең көне колледжі тұрған жерінде орналасқан. Ашылу салтанаты барысында Адананың губернаторы Мұстафа Бүюк пен мэрі Хүсейін Сөзлю Қазақстан дамуының динамикалық дамуын, сондай-ақ Тұңғыш Президент Н.Ә.Назарбаевтың басшылығындағы еліміздің жетістіктерін жоғары бағалан. М.Бүюк пен Х.Сөзлю Қазақстан Елбасының қазақ-түрік қарым-қатынасы мен түркі интеграция төңірегіндегі зор үлесін атап өтті.

## Дереккөздер

Санат:Адана көшелері
Санат:Нұрсұлтан Назарбаев атындағы нысандар
Ұлықбек Пахритдинұлы Асанбаев

**Ұлықбек Асанбаев Пахритдинұлы** (*[[Өзбек тілі|өзб]]: Улуғбек Осонбоев;* 13 қыркүйек , 1979 жыл, Шымкент, КСРО) — қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы, Қазақстан құрамасының бұрынғы ойыншысы. 

## Мансабы
Шымкеннттік футболдың тәрбиеленушісі. 17 жасында Қазақстан чемпионатында дебютқа шыққан. Асанбаев сол кезде «СКИФ-Ордабасы» клубында болған. 

1997 жылы Өзбекстанға көшіп, МХСК клубымен келісімшартқа отырған. Бір жылдан кейін «Дустлик» клубына көшеді. 2000 жылы Пахтакор клубымен келісім-шартқа отырады. 5 маусым ойнағаннан кейін Қазақстанға қайтып келеді. 

2003-2006 жылдар аралығында Қайрат клубында ойнады. 2006 жылдың жазынан, 2009 жылдың қысына дейін «Ақтөбе» клубында ойнаған. 
2010-2011 жылдарда – шымкенттік «Ордабасы» клубының ойыншысы. 

2011 жылдың жазынан бастап «Ертіс» клубында ойнады. 

2012 жылы футболшының мансабын аяқтауы туралы жариялады. Қазіргі кезде футболшылардың жаттықтырушысы болып жүр. 2012 жылдың жазында «Шахтёр» клубының директоры болып тағайындалды. 

Қазақстан құрамасында 6 ойынға қатысты. Дебют 2006 жылдың 5 шілдесінде болды. Ойын Қырғызстан құрамасына қарсы өтті. Ойынды Қазақстан құрамасы жеңді (1:0).

## Стаистикасы

## Жетістіктері
* Қазақстан чемпионаты: 2004, 2007, 2008, 2009 жылдар. 
* Қазақстан жүлдесінің иегері: 2003, 2008 жылдар.

## Сыртқы сілтемелер
* Профиль игрока на сайте УЕФА
* Профиль на сайте fannet.org 
* Профиль на сайте soccer.ru

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Пахтакор ФК ойыншылары
Санат:Дустлик ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Қызылжар ФК ойыншылары
Санат:Жеңіс ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Ертіс ФК ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі

**«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерейтойлық медалі** — Қазақстан Республикасының Президентінің 2011 жылдың 17 мамырында жарияланған №83  бұйрығының негізінде бекітілген Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаты.

## Сипаттамасы
«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерейтойлық медалі жезден жасалады, пішіні бойынша диаметрі 34 мм болатын шеңбер болып табылады.

Медальдің бет жағының үстіңгі бөлігінде мерейтойдың эмблемасы бейнеленген – рельефті 20 саны, оның екінші цифры сәуле шашып тұрған күн бейнесінде көрсетілген. Күннің артында Қазақстан Республикасының мемлекеттік туы бейнелген. Төменгі бөлігінде Ақорданың рельефті суреті салынған. Мерейтойлық медальдің артқы бөлігінің ортасында «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» рельефті жазуы орналасқан. 

Медаль арнайы сақина көмегімен ұзындығы 50 мм, ені 34 мм болатын жезден жасалған  алтыбұрышты қалыппен байланыстырылған. Қалып әрқайсысы 16 мм болатын қызыл және көк түстес сызықтары бар муар лентамен қапталған. Лента ортасында жезден жасалған рельефті вертикаль лавр бұтағы орналасқан, ені 8 мм. Қалыптың артқы жағында медальді киімге бекіту үшін қолданылатын түйреуіш орналастырылған. 

Медаль Өскемен қаласында орналасқан Қазақстан теңге сарайында жасалған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан медалдары
Қазақстан Компартиясының басшылары (1920-1991)

Алғашқыда кеңес билігі болашақ Қазақ КСР-і жерін Қырғыз өлкесі ретінде қарастырды. 1920 жылы 26 тамыз күні Ресей КФСР құрамында Қырғыз АКСР-і (1925 жылдан бастап — Қазақ АКСР-і) құрылды, ол 1936 жылы 5 желтоқсан күні одақтас республикаға айналды.

## РКП(б) ОК Қырғыз облыстық бюросының хатшылары

## РКП(б) Қырғыз (Қазақ) облыстық комитетінің жауапты хатшылары

## БКП(б) Қазақстан өлкелік комитетінің хатшылары

## Қазақстан Компартиясының Бірінші хатшылары

## Дереккөздер

*
Ниджат Рахимов

**Ниджат Али оглы Рагимов**, **Нижат Рахимов** (; 13 тамыз 1993 жыл, Баку, Әзірбайжан) — қазақстандық зілтемірші.

## Карьерасы
2015 жылы Хьюстонда өткен  ауыр атлетикадан әлем чемпионы. 77 келі зілтемірші Ниджат Рихимов жалпы санағанда 372 келі салмақты көтерді. 22 жастағы зілтемірші үш мүмкіндігін де серпілісте қолданып, бірінші рет 155, екіншіде 160, үшіншіде 165 келі көтерді, бірақ басты қарсыластарынан кішкене болса да қалып қалды.

Итеру кезеңінде Рахимов бірінші мүмкіндігінде 195 келі салмақты көтеріп келесі жолға 200 келі берді. Бірақ  жаттықтырушылары бұл тапсырысын 207 келі салмаққа өзгертті, олар Ниджаттың бас жүлдеге қол жеткізуін қалады.

Ниджат Рахимов бұл салмақты алып, 5 секунд ұстап тұрды. Үшінші рет ол әлем рекордын 211 келіге жаңартпақшы болды. Бірақ бұл оның қолынан келмеді.

ХДР- дан келген азаматтың салмағы 1 келіге көп болғандықтан, Рахимов бас жүлдеге ие болды. Мысырдан келген Мохамад Ихаб Юсуф Ахмед 363 келі салмақты көтеріп, қола медаль иемденді.

Ниджат Рахимов — этникалық әзірбайжан. Ол 2010 жылы Әзірбайжан мемлекетінің атынан  Сингапурдегі олимпиадаға барып, алтын жүлдеге ие болды. 2013 жылы жасөспірімдер арасындағы чемпионатта ол күміс медаль алды. Ал 2014 жылы Әзірбайжан халқының ауыр атлетика федерациясы оны команда құрамасына кіргізбегеніне байланысты Ниджат Рахимов Қазақстан азаматтығын алып, Қазақстан атынан өнер көрсететін болды.
## Дереккөздер

Санат:13 тамызда туғандар
Санат:1993 жылы туғандар
Санат:Бакуде туғандар
Санат:Қазақстан ауыр атлеттері
Санат:Әзербайжан ауыр атлеттері
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Өзекжарды ойлар (кітап)

128 × 200px|нобай|оңға|Кітаптың мұқабасы
**Өзекжарды ойлар** — Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 1998 жылы шығарған кітабы. Бұл кітапқа Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың еңбектеріндегі, баяндамаларындағы, алқалы жиындар мен әр түрлі кездесулерде сөйлеген сөздеріндегі қанатты қағидалары қамтылып, пайымды пікірлері топтастырылған. Сондай-ақ бұл кітап 2001 жылы жарық көрген «Туған елім - тірегім» жинағының заңды жалғасы іспетті. Тың туынды Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірдің сан-саласын қамтитын ой тербеген орамдарымен толықтырылған.

## Дереккөздер

Санат:Нұрсұлтан Назарбаев
Жүсіп Қазанғапұлы Әлсейітов

**Жүсіп Қазағапұлы Әлсейітов** (8 қаңтар 1914 жыл, Мұғалжар ауданы Орқаш кеңшары бұрынғы Жұрын ауданы - ?) — КОКП, кеңес қызметкері. КСРО  Журналисттер Одағының мүшесі, Ұлы Отан соғысының ардагері. 

Ақтөбе мұғалімдер институтын, КОКП Орталық Коммунистер жанындағы яғни Мәскеудегі жоғарғы партия мектебін 953 жылы тәмәмдаған. 1931-1939 жылдары Темір облысы тәжірибе станциясында қой шаруашылығы жөніндегі техник, Жұрын ауданындағы шаруашылық комсомол ұйымдарындағы жетекші қызметтерін атқарған. 1939-1960 жылдары Ұлы Отан соғысы майдандарында, Ақтөбе облысы партия кеңес қызметтерінде жұмыс жасаған. Гурьев (қазіргі Ақтау) обкомының хатшысы болып 1954 жылдары қызмет етті. Орал облысы радио хабарландыру коммитетінің төрағасы, баспасөз жқніндегі Ақтөбе облысындағы басқарманың төрағасы Әлсейітоав Жүсіп бірқатар орыс тіліндегі саяси, көркем әдебиеттерді қазақ тіліне аудапрып, Құдайберген Жұбановтың, Ахмет Жұбановтың, Н. Байғаниннің, Ф.Оңғарсынованың өмірі мен қызметтеріне арналған очерктер жазды. Қызыл Жұлдыз, 1 және 2 дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесініңм Құрмет Грамотасымен марапатталған.

Санат:1914 жылы туғандар
Санат:8 қаңтарда туғандар
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Ақтөбе облысы тұлғалары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Отан соғысы орденінің иегерлері
Ақтөбедегі тұңғыш президент саябағы

**Тұңғыш Президент Ақтөбе саябағы** — саябақ Ақтөбе қаласының орталық бөлігінде Әбілқайыр көшесінің қиылысында орналасқан. Саябақтың жалпы ауданы 42 гектарды құрайды. КСРО уақытында бұл Ақтөбе саябағы В.И.Ленин атында болған. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздік алғаннан кейін Ақтөбе орталық саябағы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың атына жазылған.

## Тарихы
Бұл саябақтың құрылуына себеп болған профессор Закредтин Байдосов болған. Сонымен қатар Тәуелсіздік жылдарында атын толығымен өзгертуге профессор өз үлесін көп тигізді. Ресми мәлімдемеде бұл саябаққа 2010 жылы 1 млрд қаржы бөлінген. Саябаққа түрлі ағаштар, гүлдер және Қазақстандағы ең биік ту ілінген (91 м).

## Галерея

Сурет:First President of Kazakhstan Park 1.JPG
Сурет:First President of Kazakhstan Park 3.JPG
Сурет:First President of Kazakhstan Park 4.JPG


Санат:Ақтөбе парктері
Санат:Нұрсұлтан Назарбаев атындағы нысандар
Сауранбай Құлманұлы

Сауранбай  Құлманұлы (1847–1919) — қазақтың белгілі билерінің бірі. Бұрынғы Перовск уезіне қарасты Қараөзек болыстығында (қазіргі Қызылорда облысы) дүниеге келген. Басында Аббас бидің көмекшісі болды, орақ тілді Аббас бидің тәлім-тәрбиесін алған. Халық арасында өзінің шешендігімен, өткір тілімен, шешендігімен көзге түскен. Ел ішіндегі билік, әкімшілік жұмыстарына қатысқан, дау-шараларды шешу кезінде билік айтқан.Кейін 30 жыл бойы Перовск уезіне қарасты  Қараөзек болысын басқарған. 1870 жылы Сауранбай арық қаздырады, халық оны «Сауранбай арығы» деп атап кеткен.Ал осы арықтың үстінен 1904 жылы салынған темір жол көпірі «Сауранбай көпірі» аталған. 1902 жылы Орынбор - Ташкент темір жолын салуға белсенді қатысқан, , құрылысына көмек көрсеткен. 1901 жылы 22 наурызда күміс медальмен және Станиславский лентасымен марапатталған. Кете Жүсіп, Дүр Оңғар, Жарылқап ақындардың жырларында  Сауранбай би Құлманұлы туралы деректер кездеседі.
  
## Сілтеме
Қазақстан балалар энциклопедиясы "Империя құрамында", Қайрат Бегалин.

Санат:Тұлғалар
Бұлақты (Ақтөбе облысы)

**Бұлақты** (2008 жылға дейін – *Родники*) — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы ауыл, Егіндібұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Жем өзенінің оң жағасында, аудан орталығын - Қандыағаш қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 79 км-дей, облыс орталығы - Ақтөбеден 150 км-дей қашықтықта орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1199 адам (602 ер адам және 597 әйел адам) болса, 2009 жылы 678 адамды (333 ер адам және 345 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 390 адамды (218 ер адам және 172 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ілкіде мұнда №52 жылқы зауыты, Төлеубұлақ, Егіндібұлақ ұжымшалары болған. Жер көлемі - 384315 га, егістігі - 20000 га. Аудан орталық көтерме жол бар. 

Мұнда 1981 жылы 119 трактор, 65 машина, 53 комбайн, 523 жылқы, 2137 мүйізді ірі қара, 41424 қой болды. Негізгі бағыты - мал, егін шаруашылығы. 1981 жылы 100 сиырдан - 76 бұзау, 100 саулықтан - 87 қозы, 100 биеден - 100 құлын алынды. 219443 ц астық жиналған. Кезінде 23 адам КСРО ордендерімен, медальдарымен марапатталған. 

## Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы техника шеберханасы, типтік орта мектеп, интернат, клуб, кітапхана, аурхана, бала бақша болған. Жаңа экономикалық реформаға байланысты мұнда 3 АҚ серіктестігі, 4 шаруа қожалығы жұмыс істейді. 

## Ірі елді мекендері
Борлы, Былқылдақ, Миялыкөл, Қамыстыкөл.

## Өзендері
Жем, Жалаңаш, Құндызды, Ащысай, Әулие, Теректі, Жанай, Ақтікен, Қосымсай, Өтеміс, Борлы, Байбек, Шилі.

## Көлдер
Соркөл, Шыбындыкөл, Қаракөл, Жаркөл, Қамыстыкөл, Тұздыкөл.

## Биіктіктері
Жамантас, Майбұлақтау, Байнысай, Тымабұлақ, Ақтасты, Қаратау, Дәутау, Сүйіндіктай, Ипантау.

## Сирек кездесетін шөптер
Ауыспалы қау, ақ тұңғиық, борщов қызғалдағы, берік сүттіген, Талиев гүлкекіресі, комаров жоңышқасы, тегеурін гүл.

## Аң-құстар
Қарақұйрық, шұбар күзен, балықшы, дуадақ, сұңқылдақ аққу.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері
Бөрте (ауыл)

**Бөрте** (2009 жылға дейін - *Студенческое*) — Ақтөбе облысы Мәртөк ауданы, Қызылжар ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиясы
Ауданның солтүстік-шығысы, қиялы - Бөрте өзенінің бойында, аудан орталығынан - 76 км, Ақтөбеден -150 км қашықтықта орналасқан. 1986 жылы жер көлемі 19967 га, егістік 8446 га.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 768 адам (3794 ер адам және 394 әйел адам) болса, 2009 жылы 618 адамды (310 ер адам және 308 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 415 адамды (214 ер адам және 201 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ілкіде «Степной пахарь», «Сталин» ұжымшарлары болған.

## Инфрақұрылымы
Аудан аралық тас жолы бар. Кеңшарда 1990 ж. 56 трактор, 53 машина, 35 комбайн болды. Ұжымшарда а.ш. техникалық жөндеу шеберханасы, орта мектеп, интернат, клуб, кітапхана, фап, балабақша, телерадиоторабы, монша болған.  1990ж. Реформадан кейін «Бөрте» ө.к. құрылды. Онда 340 адам жұмыс істейді. Қарамағында 29 адам мүшесі бар «Бөрте» ЖШС. Және 2-6-ға дейін адамы бар «Еңбек», «Рассвет»,»еламан», «Мақсат», «Слава», «Виктория» шаура қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Мәртөк ауданы елді мекендері
Әмеди Хасенов

**Әмеди Хасенов** (19 қазан 1927 жыл, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы - 26 мамыр 1990 жыл, Алматы) – филолог, филиологиялық ғылым кандидадты (1955 жыл), профессор (1988 жыл). Қазақстан Педагогикалық Институтының (ҚазҰПУ)  филология факультетініңтін (1949), кейін осы институттың аспирантурасын (1952) бітірген. 1952-54 жылдары шет ел тілдері кафедрасының меңгерушісі, 1953-54 жылдары жоғары партия мектебінде, Ы.Алтынсарин атындағы ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, 1957 жылдан Мемлекеттік әлем тілдері университетінің (қазіргі Абылайхан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және тәлем тілдері университеті) қазақ-орыс тілдері және жалпы тіл білімінің кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Республикалық «Халық ағарту үздігі» атағы берілген. 

## Шығармашылығы
* *Имена числительные в современном казахском языке*, АКД., А., 1954;
* *Жай сөйлемдер синтаксисін оқытудың кейбір мәселелері*, А., 1957;
* *Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер*, А., 1957;
* *Синтаксис пен пунктуацияның кейбір мәселелері. Көмекші оқу құралы*, А., 1957;
* *Тіл білімінің теориялық және практикалық мәселелері. Оқу құралы*, А., 1958;
* *Тіл біліміне кіріспе.Оқу құралы*, А., 1990.

## Дереккөздер

Санат:1927 жылы туғандар
Санат:19 қазанда туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:26 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Ғафури Мәжит

нобай|оңға|Уфада. 1911
**Ғафури Мәжит** (, ), толық аты — *Ғабділмәжит Нұрғаниұлы Ғафуров* ({{lang-ba|Ғәбделмәжит Нурғәни улы Ғафуров, 20 шілде 1880 жыл, Башқұртстан, Ғафури ауданы – 28 қазан 1934 жыл, Уфа) – башқұрт, татар шағиры, башқұрт балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі, Башқортостанның халық шағиры(1923). 

Ата-анасынан жетім қалып, жалшылықта болады, алтын кенішінде жұмыс істейді. Өз бетімен сауат ашып, білім жинайды. Солтүстік Қазақстанның Жаманшұбар ауданында мұғалім болып, бала оқытады. 1902 жылдан бастап әдебиетке араласып, татар тілінде шығармалар жазады. Шығармалары сол кезеңнің тарихи оқиғаларымен үндес келеді. Ғафури Мәжит 1905 жылы Қазанда болып, студенттер толқуына қатысады. Ғафури Мәжиттің «Жоқшылықта өткен өмір» (1903), «Сібір темір жолы»(1904), «Өзім және халқым» (1912) атты шығармалары демократтық сарында жазылса, одан кейінгі «Жұмысшы» поэмасы (1912) мен «Қызыл жұлдыз» пьесасында (1926) Азамат соғысы, жаңа сипаттағы өмір ағымы жарланды. «Гүл бақшасында», «Нұр», «Қызыл ту», «Татар жігіт», т.б. өлеңдерінде сол кезеңдегі өмір шындығын өрнектеді. Ғафури Мәжиттің «Масқараланғандар» повесінде (1927) төңкеріске дейінгі әйелдер жағдайы шынай суреттеледі. Ғафури Мәжит «Ақынның алтын кенінде» өмірбаяндық шығармасында (1931) қазақ халқының тұрмысын бейнелейді. Оның бірқатар шығармалары қазақ тіліне аударылып, «Кедейлер» деген атпен жарық көрген (ауд. М.Жансаева, жекелеген өлеңдерін Ж.Сыздықов аударды).

## Дереккөздер

Санат:20 шілдеде туғандар
Санат:1880 жылы туғандар
Санат:28 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1934 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО ақындары
Санат:Башқұртстан тұлғалары
Санат:Татар ақындары
Санат:Татар жазушылары
Михаил Иванович Агошков

**Агошков Михаил Иванович** (30 қазан, 1905, Питер зауыты, Забайкальский облысы - 14 қазан, 1993, Мәскеу) - Ресей мен тау-кен саласындағы кеңестік ғалым, техника ғылымдарының докторы, профессор.

## Жарияланымдары
25 монографияның, 200-ден астам жұмыстардың авторы. 
*Кенішті кен орындарын әзірлеу
*Шахтаның өнімділігін анықтау

## Марапаттамалары
*Социалистік Еңбек Ері
*Ленин ордені
*Сталин сыйлығы

## Сыртқы сілтемелер
*Михаил Иванович Агошков

Санат:30 қазанда туғандар
Санат:14 қазанда қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тұйық оюы

thumb|right|200px|
**Тұйық оюы** — дәстүрлі талғам-танымымыз бойынша Шексіздіктің белгісін білдіреді. Еуропа жұртында шексіздік белгісі көлденең жатқан 8 саны түрінде берілсе, қазақта шексіздік белгісі тұйық ою түрінде беріледі. Оның бастауы да жоқ, аяқталар шегі де жоқ. Сол арқылы мәңгілік өмір-тіршілікті бейнелейді. Соңғы кезге дейін тұйық оюы баянды бақыт, ұзақ өмір белгісі ретінде ер адам киімінің жауырынына, батырдың қалқанына, ердің қасына, тұс киіздің маңдайына салынатын. Бұл оюды қазақ «тасбақа» деп те атайды. Тасбақаны ұзақ жасайтыны үшін, төзімділігі үшін бабаларымыз кие тұтқан. Көне түркінің тасқашау ескерткіштерінің тұғыры тасбақа болатын.

Санат:Қазақ өнері
Іле атырауы

**Іле атырауы** —  Алматы облысы Балқаш ауданындағы Іле, Жиделі өңірлерінің аралығындағы республикалық мәні бар мемлекеттік қорықша. 10 жылға арналып, 1968 жылы құрылған. 1978 жылы тағы он жылға ұзартылады. 

100 мың га жер алып жатыр. Жер бедеріне аталған өңірлердің алқабындағы ормандар мен шалғындар көрік береді. Ағаш пен бұта арасында, әсіресе боз жиде, тал, жаңғыл, шеңгел көп. Қорықшада жабайы шошқа, елік, ала аяқ мәлін, қырғауыл, су құстары мен батпақ құстары мекендейді. Бәрінен құндысы - қызғылт бірқазан мен бұйра бірқазан, олар Қызыл кітапқа енгізілгенді. Негізгі жұмыстармен қатар, қорықшада аң құс есепке алынып, күз бен қыста оларға қосымша жем беріледі, алайда қорықтағы жыртқыш аңдар жойылып кетті. 

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы географиясы
Санат:Қазақстан қорықтары
Шұбартау ауданы

**Шұбартау ауданы** — Семей облысының оңтүстік-батысында 1928—1963 және 1964—1997 жылдары болған ауданы. Орталығы — Баршатас ауылы.

## Тарихы
Шұбартау ауданы 1928 жылы Қарқаралы округінің құрамында құрылды. 1930 жылы Қазақ АКСР-нің тікелей қарамағына өтті. 1932 жылы аудан Алматы облысының құрамына енді.

1939 жылы 14 қазанда Шұбартау ауданы Семей облысына кірді. 1940 жылдың 15 наурызына қарай оның құрамына Бақанас, Бидайық, Қарабұжыр, Қосағаш, Мәдениет, Малгелді және Ұйымдас ауылдық кеңестері кірді.

1962 жылы Қарабұжыр ауылдық кеңесі жойылды.

1963 жылы 2 қаңтарда Шұбартау ауданы жойылып, оның аумағы Аягөз ауданына берілді.

1964 жылы 31 желтоқсанда Шұбартау ауданы қалпына келтірілді. Оған Аягөз ауданынан Айғыз, Бақанас, Бидайық, Қосағаш, Мәдениет, Малгелді және Ұйымдас ауылдық кеңестері берілді.

1967 жылы Жорға мен Емелтау ауылдық кеңестері, 1975 жылы Өркен ауылдық кеңесі құрылды.

1990 жылы Ұйымдас ауылдық кеңесі Байқошқар болып өзгертілді.

1997 жылы 3 мамырда Семей облысының таратылуына байланысты Шұбартау ауданы Шығыс Қазақстан облысына берілді.

1997 жылы 23 мамырда Шұбартау ауданы жойылып, оның аумағы Аягөз ауданына берілді.

## Әкімшілік бөлінісі
1986 жылғы мәлімет бойынша аудан құрамында 10 ауылдық кеңес пен 28 елді мекен болған:

## Өндірісі
Жері 30,7 мың км². Халқы 20,1 мың. Ауданда биязы жүнді қой, оған қосымша етті, сүтті мал, жылқы өсіруге, астық өндіруге маманданған 9 совхоз, бір мал бордақылау орталығы бар. Он ауылдық, округтік советке бөлінгенді. 

Аудан жері ұсақ шоқылы, төбелі, қырқалы жазық. Жер қойнауынан түсті металлдар, құрылыс материалдары барланған. Климаты тым континеттік, қысы суық, аязды, жазы ыстық, қуаң. Ауаның орташа температурасы қаңтарда 15-16°C, маусымда 21-23°C. Жауын шашынның орташа жылдық мөлшері 200-250 мм. Аудан жерінен Бақанас, Көксала, Айғыз өзендері ағып өтеді. Жері қызыл қоңыр, сор, сортаң топырақты. Боз, бетеге, жусан, сұлыбас, ши, еркекшөп,қияқ, изен, көкпек, тобылғы, қарағай, та, итмұрын, долана бұл аумақта көп кездеседі. Қасқыр, түлкі, қоян, қарсақ, борсық, ақбөкен, елік, арқар, сасық күзен, саршұнақ, аламан бұл аймақта көп кездеседі. Аудан көп ұлттан тұрады. Орташа тығыздығы 1 км². 

Ауданда екі құрылыс және автотранспорт мекемелері, баспахана жұмыс істейді. Аудан жерінен Қайнар тас жолы өтеді.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы
Санат:Қазақстанның 1997 жылы таратылған аудандары
Санат:1928 жылы пайда болғандар
Санат:1997 жылы ғайып болғандар
Галламды металлургия

**Галламды металлургия** – су ерітінділерінен галламдарды (галлийдің электрлік теріс зарядталған басқа металдармен сұйық қорытпасы) химиялық жолмен қалпына келтіру арқылы металдар мен олардың қосылыстарын алу процестерін зерттейді. Металлургияның бұл жаңа саласы дүние жүзінде алғаш рет Қазақстанда 1960 жылдары жасалды. Алюминий галламындағы сілтілі ерітінділерден алынған галлийдің цементтелуін зерттеу жөнінде үлкен ғылыми жұмыстар жүргізілді. Плазма металл бетін тазалауда және әр түрлі беттерді металмен қаптау технологиясында, термоядролық зерттеулерде, плазма химиясында, т.б. қолданылады. Плазма металлургияда қиын балқитын металдар мен олардың қосылыстарын алуда аса қажет.

Санат:Металлургия
Санат:Металдар қосылыстары
Әділеттің ақ жолы (кітап)

128 × 200px|нобай|оңға|Кітаптың мұқабасы
**Әділеттің ақ жолы** — Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 1991 жылы шығарған кітабы. Кітапта автордың өмірбаяндық очерк түріндегі естеліктері де, соңғы 20-30 жыл ішінде елімізде, соның ішінде әсіресе Қазақстанда болған саяси және экономикалық өзгерістер туралы оның жеке өзінің пікірлері де, белгілі саяси және қоғам қайраткерлеріне берген бағалары да бар. Мұның бәрі де туған республикамыздың өміріне, ондағы нақты жағдайлар мен проблемаларға, оларды шешуде кездескен қиындықтарға, қателіктерге, оларды жою жолындағы принципті күреске тікелей байланысты тартымды баяндалуы кітаптың әрбір қазақстандық үшін құндылығын арттыра түседі. 

## Дереккөздер

Санат:Нұрсұлтан Назарбаев
Ой бөлістім халқыммен (кітап)

128 × 200px|нобай|оңға|Кітаптың мұқабасы
**Ой бөлістім халқыммен** — Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2006 жылы шығарған кітабы. Бұл жинаққа Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың кітаптарындағы, баяндамалары мен басқа да еңбектеріндегі, алқалы жиындар мен ел аумағының алуан аймақтарындағы әр түрлі кездесулерде сөйлеген сөздеріндегі қанатты қағидалары қамтылып, терең ой-толғамдары мен тұжырымдары топтастырылған.
Сонымен қатар бұл кітап бұрындары жарық көрген «Туған елім - тірегім» (2001) және «Өзекжарды ойлар» (2003) жинақтарының заңды жалғасы. Басылым Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірдің сан-саласын қамтитын жаңа ой орамдарымен толықтырылған. 

## Дереккөздер

Санат:Нұрсұлтан Назарбаев
Орман байғыз туысы

**Орман байғыз туысы** () – Нағыз жапалақтар тұқымдасының туысы, ақ бет табағы бар ақ теңбілді күңгірт қоңыр реңді ұсақ (120-150 г) жапалақтар. 

Еуразия және Солтүстік Американың таулы және жазықтықтық қылқан жапырақты ормандарында мекендейді. Қазақстанда Тәңіртау, Алтай, Ертіс майының қылқанды ормандарында және Көкшетау көтерілімінің шыршалы ормандарында өмір сүреді. Қысты ұялау, кейде аздап оңтүстікке қарай ығысып тіршілік етеді. Сирек кездесетін бұл құстың жасырын өтетін түнгі тіршілігі оны бұрынғыдан да сиректесе түседі. Көбінесе үнсіз болғанымен бәбісектің үніне ұқсас. 

Ерекшелiгi - оның аяғына саусақтарына дейін қауырсын өскен. Тышқан тәріздес ұсақ кемірушілермен қоректенеді, ал қыста ұсақ құстарды да аулайды. Ұясын ағаштың қуысына салады, кейде арнайы жәшіктерге де орналастырады. Салындыда ақ түсті 4-8 жұмыртқа болады, оны аналығы басады. Балапандар айға жуық ұяда өмір сүреді. Оның аяғына саусақтарына дейін қауырсын өскен.

## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Ақторғайлар туысы

**Ақторғайлар** () – Қазақстандағы сұлыкеш тұқымдастардың үш туысының бірі Түрлері:
* *[[Plectrophenax hyperboreus]]* Ridgway, 1884 
* *[[Plectrophenax nivalis]]* Linnaeus, 1758 

## Дереккөздер

Санат:Сарыторғайлар
Аққұрлар туысы

**Аққұрлар туысы** () – үш түрі бар тауықтәріздестер отрядының Қырғауылдар тұқымдасына жататын 11 туыстың біреуі. Аққұрлар туысты құстар қыста ақ түспен жасануы арқылы ерекшеленеді. Жазғы жабын қауырсындары – алабажақ, сарғыштау сұр. Табаны саусақтарымен қоса толық қауырсынданған. 

## Дереккөздер

Санат:Тауықтәрізділер
Санат:Қырғауылдар
Умбра, пенумбра және антумбра

thumb|right|200px|Умбра, пенумбра және антумбра
**Умбра**, **пенумбра** және **антумбра** — аспан денелері сияқты үлкен өлшемді денелердің әсерінен пайда болған көлеңкелер және шалакөлеңкелер.

**Умбра** немесе *толық көлеңке* - бұл көлеңкенің ортасында орналасқан неғұрлым қараңғы бөлігі. Оның қараңғы болуының себебі бетке бағытталған  жарыққа дене толығымен бөгет жасайды.

**Пенумбра** немесе *шалакөлеңке* - бұл көлеңкенің жарығырақ бөлігі. Ол жарық бөгет болған денеден өтіп, бетке жеткенде пайда болады. Шалакөлеңкедегі адамды көруге болады. Сонымен қатар жарық көзі толық не жартылай жабылған кезбе ауданды шалакөлеңке деп атауға да болады. Яғни, толық көлеңке шала көлеңкенің түрі болып табылады. 

Кейде көлеңкенің үшінші бөлігін де байқауға болады. Оны **антумбра** деп атайды. Бұл бөгет жасайтын дене жарық көзінің центрінде орналасқан сияқты болып көрінетін аудан. Егер жарық жолына бөгет жасайтын денені жарық көзіне жақындатсақ, онда шалакөлеңкенің ауданында оның нақты өлшемін көруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Оптика
Санат:Фотография
Жарық көздері

**Жарық көздері** — қағида бойынша жарық 2 жолмен шығарылады. Көрінетін жарық сәулелері - ыстық заттардан таралатын жарық. Сәулелену - электрондар үлкен энергиялы күйден төмен энергиялы күйге орын ауыстырғанда шығарылатын жарық. Флуоресценциялы заттар тек энергия жұтқаннан кейін ғана жарқырайды. Атомдар жарық энергиясын жұтқанда не басқа бөлшекпен соқтығысқанда өздері жарық шығара бастайды. Мұндай атомдар қозған атомдар болып саналады. Қозған атомдар шығарған жарықтарды қосымша энергияны өзіне қарай тартады. Атомды қоздыру үшін қажетті энергия мөлшері мен сәулені шығаруға қажетті энергия мөлшері арасында қоздырылған атомдарға тәуелді айырмашылығы болады. Атом энергиясының немесе жарық толқының мөлшері жарық толқынының түсін анықтайды. Түрлі түсті жарық толқындары қабаттасқанда ақ жарықты береді.
Молекулалары мен атомдары көзге көрінетін сәулелер шығаратын денелердің барлығын жарық көздер деп атайды. Бұл денелерді жарық шығаратын бөлшектерінің қозу тәсілдері бойынша бірнеше топқа бөлуге болады. 
Бірінші топқа жарықтың температуралық көздері жатады, оларда жарық шығару жеткілікті жоғары температура кезінде дененің бөшектерінің хаостық қозғалысының  арқасында атомдар мен молекулалардың қозуының арқасында пайда болады. Мұндай жарық көздерінің сәулелену энергиясы олардың ішкі энергиясының есебінен болады. 
Жарық көздерінің екінші тобына люминесценттік жарық көздері жатады, олардың атом - молекулаларының қозуы жоғары температураның әсерінен емес,сыртқы электромагниттік сәулеленудің немесе химиялық реакцияның әсерінен заттың ұшып келе жатқан бөлшектері, мысалы, электрондары ағынының арқасында пайда болады. Осы кезде сәулелену энергиясы электр, химиялық немесе механикалық энергиялардың, яғни сыртқы көздердің энергиясының есебінен пайда болады.

## Дереккөздер
Шитары

**Шитары** немесе **Сіңірік**  () – астық тұқымдасына, соның ішінде қоңырбас тұқымдасына жататын бір жылдық, кейде көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Субтропик, тропик, аздап қоңыржай аймақта өсетін 500-ге жуық, бұдан КСРО-да 10-ға жуық, оның ішінде Қазақстанда 6 түрі бар. Саз, құм топырақты жерлерде, өзен, арық жағалауында, егістік пен бақшада арам шөп ретінде өседі. 

Шілде және тамыз айларында гүлдейді. Биіктігі 10-50 cм. Сабағы түбінен бастап бұтақтанған, тықыр, жылтыр, қалың шымға айналады. Жапырағы жайпақ. Гүлі күлгін не жасыл түсті, гүлшоғыры – жайқалған сыпыртқы. Жемісі – дәнек. Мал азығы: құрамының алтыдан бір бөлігін протеин және шамалы ғана бөлігін май құрайды. Соңғы кездері мәдени өсімдік ретінде де өсіріле бастады.

Кіші сіңірік (егістіктің, бау-бақшаның арам шөбі) пен Түкті сіңірікті мал жейді, пішенге шабылады. Шитары да мал азығы, биіктігі 1,5 м, көп жылдық, топырақ тұзына төзімді өсімдік. Сіңіріктің Теф деген түрі Эфиопия, Үндістан т. б. бірқатар елдерде астық және мал азығы ретінде өсіріледі. Сіңіріктің әсемдік үшін өсірілетін түрлері де бар. 

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Швиц сиыры

**Швиц сиыры** - сүт, ет өндіру бағытында өсірілетін ірі қара тұқымы. Жергілікті малды аса қолайды тау жағдайында ұзақ уақыт өсіріп, сұрыптау арқылы Швейцарияда шығарылған. Қазақстан жағдайына бейім, мығым денелі, сүйегі мен еті өзара жарасым тапқан көрікті малдың түрі. Сүттілігі де, еттілігі де қатара дамыған. Қазақстан республикасында осы тұқымға жататын асыл тұқымды бұқалардың ұрыған пайдалану арқылы алынған 80 мыңдай будан бар. Алғаш рет, яғни 30 жылдары Қазақстанға әлемнің еуропалық бөлігінен 3,5 мың швиц бұқашығы мен ұрғашы танасы әкелінген.Кезінде олар жаңа тұқым - алатау сиырын шығару үшін пайдаланғанды. Сиыры 520-580 кг тартады, одан жылына 3,5-3,7 мың кг сүт алынады. Сүтінің майлылығы 3,7-3,9%. Ет түсімі 50-60%.

## Дереккөздер

Санат:Қуысмүйізділер
Шатырақ

**Шатырақ** () — шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде шала бұта туысы болып та табыла береді. *[[The Plant List]]* мәліметі бойынша туысты 77 биологиялық түр құрайды, Қазақстанда 24 түрі бар. Олар республиканың Батыс шекарасынан Алтайға дейінгі кең байтақ жеріне, сондай ақ Тянь-Шаньға, Бетпақдалаға, Балқаш маңында тараған. Орман алқабында, бұталар арасында, тастақты тау бөктерінде, борпылдақ топырақты жерлерді, жартас жарықтарында өседі. Маусым мен шілде айларында гүлдейді. Биіктігі 10-120 см. Сабағы қырлы болып келген. Жапырағы қауырсын тәрізденіп, тілімденген. Гүлі ақ, сарғыштау, кейде сәл қызғылт тартқан, шатыршаға ұқсаған, шоқтанған. Жемісі - қос дәнек. Құрамында куарин, хромон, флавоноид бар, сондықтан медицинада қолданылады.

## Кең таралған түрлері
Кең таралған екі түрі бар:
* Көпгүлді шатырақ ()
* Өткірұшты шатырақ ()

## Дереккөздер

Санат:Шатыршагүлділер
Лесной (Коломна ауданы)

**Лесной** — Мәскеу облысы, Коломна ауданында орналасқан кент. Биорков ауылдық аймақтың құрамына кіреді. Тұрғыны – 1659 адам (2010).  1994-2003 жылдар арасында — Карасев ауылдық округінің орталығы.  

Теңіз деңгейінен 177 м биікте орналасқан. Леснойда «Карасев керамика зауыты» бар. Өнімі – кірпіш, керамика. 1960-шы жылға дейін зауыттың өзінің таржолақты темір жолы болған. 

## Халқы

## Көрікті жерлері
* Успен шіркеуі, Саргиев ағаш шіркеуі

Санат:Мәскеу облысы елді мекендері
Жетілмеген индустриялдық саяси жүйе

**Жетілмеген индустриялдық саяси жүйеге** көптеген Азия, Африка, Латын Америка елдері жатады. Бұл саяси жүйенің саяси мәдениеті аралас келеді, яғни батыс саяси мәдениетінің араласуымен қатар, этникалық, діни дәстүрлердің сақталуы. Бұл саяси жүйенің эклектикасы (бірліктің осалдығы) батыс елдеріндегі әртүрлілікке мүлде ұқсамайды, себебі әртүрлі дәстүрлердің бір-біріне қарама-қарсы болып келуі жиі кездеседі. Бұл саяси жүйедегі билік тармақтары ажыратылмаған, атқарушы билік пен әскер заң шығаруға кедергі келтіріп, заң шығарушы органдар сот істеріне әміршілдік жүргізеді.

Жетілмеген индустриалдық саяси жүйеге авторитаризм (жеке адамның билігіне негізделу) тән, көбіне билікте бір партияның үстемдігі орнатылады, қоғамда күшпен мәжбүр ету орын алады, көпшіліктің саясатқа қатысуы өте төмен деңгейде болады.
## Тағы қараңыз
* Тоталитарлық саяси жүйе

## Дереккөздер

Санат:Саясаттану
Континенталды-европалық саяси жүйе

**Континенталды-европалық саяси жүйеге** Франция, Германия, Италия, Испания және т.б. мемлекеттер жатады. Бұл саяси жүйенің элементтері оқшауланбаған. Әсіресе, саяси мәдениеттің қызметі заңдастырылмаған. Сол себептен саяси жүйенің басқа элементтерінің іс-қимылына саяси мәдениеттің әсері тұрақты болмайды. 

Мысалы, Францияда билік көбіне дәстүрлі сайлау арқылы, яғни, демократияның негізгі жолымен құрылады. Бірақ сонымен қатар, шешімді плебисцитарлық түрде қабылдау да жиі кездеседі. Плебисцитарлық деп халыққа тікелей үндеу арқылы шешім қабылдауды айтады. Францияның тарихында Наполеонның да, Шарль де Гольдің де плебисцитарлық демократияны пайдаланғаны белгілі.

І Наполеон 1799 жылы плебисцитарлық үндеу арқылы республиканың орнына монархияны қайтарып әкелді. Шарль де Голль осындай әрекет арқылы 1958 жылы парламенттік республиканың орнына президенттік республика орнатты. Бұл оқиғаларда үстемдік алған саяси жүйенің тек бір ғана элементі – саяси билік болды. Италияда, Испанияда, Германияда ХХ ғасырдың бірінші жартысында халықтың саяси мәдениеті фашистік режимнің келуіне тойтарыс бере алмады.

Бұл елдердің саяси өмірінде популистікке (яғни, бұқараға жағымпаздану) бейімделу кездеседі.

Континенталды-европалық саяси жүйеде әртүрлі идеология ұстанады. Егер ағылшын-американдық саяси жүйеде көбіне консерватизмді, либерализмді ұстаным ететін болса, континенталды-европалық жүйеде неолиберализм, неоконсерватизм, кейде тіпті маркстік, социалистік идеология да орын алады.

Бұл саяси жүйедегі саяси партиялардың мемлекеттегі ролінде де ерекшеліктер бар. Егер ағылшын-американдық жүйеде міндеті белгіленген, заңдастырылған екі партия болатын болса, континенталды-европалық саяси жүйе тарихи қалыптасқан дәстүрлі көппартиялықпен ерекшелінеді.

## Тағы қараңыз
* Жетілмеген индустриялдық саяси жүйе

## Дереккөздер

Санат:Саясаттану
Санат:Еуропа саясаты
Жоғарғы державалар

**Жоғарғы державалар** (**супердержавалар**) – халықаралық жүйеге және оның барлығы мүшелеріне сан және сапа жағынан ықпал етуге мүмкіндік беретін барлық ресурстарды (адами, экономикалық, дипломатиялық, жағырапиялық және әскери) иемденген мемлекеттер. Бұлар халықаралық саясатта жаһандық “күш орталықтары”, мысалы, “қырғи-қабақ соғыс” дәуіріндегі АҚШ пен КСРО.

## Дереккөздер

Санат:Саясаттану
Марксистік парадигма

**Марксистік парадигма** экономикалық детерминизм мен таптық көзқарас халықаралық қарым-қатынастардың, үстемдік пен бағынушылықтың, таптық күрес пен революциялардың теориялық алғы шарты ретінде түсіндірді.

Халықаралық қатынастар теориясының қазіргі кезеңі – ғылыми зерттеулердегі жаңа әдістемелердің пайда болуымен, бұрынғы концепциялық құрылымдарға тән кейбір ережелерді ревизиялау проблематикасының күрделенуімен сипатталады. Мысалы, “неомарксизмнің” өкілдері (П.Баран, П.Суизи, С.Амин, И.Валлерстайн және басқалары) осы замандық әлем тұтастығын халықаралық қатынастарда пайдалану мен бағыну элементтерін сақтауды, оның өзара байланыстарының симметриялық еместігін мойындайды.

## Дереккөздер

Санат:Саясаттану
Санат:Марксизм
Чуд қазбалары

**Чуд қазбалары** немесе **Көне қазбалар**  — қола ғасырыда қазылған кен қазбалары.

Чуд қазбалары Кенді Алтайда,  Қалбада, Сарыарқада, Жоңғар Алатауы аймағында, Жетісу және Қаратау өңірлерінде және т.б аймақтарда көптеп кездеседі. Жанында бөгде жыныстар үйінділерімен өңделген руда қалдықтары сақталған шағын құдықтар, апандар, жыралар, үңгірлер, қимасы шағын шахталар, кеніштер, штольяндар, еңіс қазбалар, руда желілерін қуалай жүргізілген саңылаулар т.б түрінде кездеседі. Көне заманның руда қазушылары ағаштан, тастан, темірден жасалған еңбек құралдарын, кейде қатты жыныстарды бұзу үшін отты да пайдаланған. Әбден қызған қатты жыныстарға суық су құйғанда бұлар шытынап сынуынан пайдалы минералдар бөгде жыныстардан бөлініп қалып отырған. Тотыққан мыс рудаларына белглі мөлшерде қалайы тасын, касситеритті қосып балқыту арқылы қоланы алған. Қазақстанның көне тұрғындары болып саналлатын чудь тайпаларының өкілдері рудаларды табады да, оларды жер қойнауынан ысырапсыз өндіруді дешберлікпен байытуды да және өңдеу кезінде пайдалы құраушыларды барынша толығынан бөліп алуды да тамаша меңгерген. Чуд қазбаларының қалдық үйінділерінен мысты, алтынды, қалайыны тек спектральдық анализбен анықтауға болады. Мыстың, полиметалдың, қалайының, алтынның қазір айдаланып жүрген ірі кендерінің басым көпшілігі аталмыш кен орындарынан алынған

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Бақтыбай Өтемісов

**Бақтыбай Өтемісов** - тарих ғылымдарының кандидаты, профессор. 

## Өмірбаяны
* 1960 жылы Орал мемлекеттік институтының тарихи-филологиялық факультетін бітірген.
* Б.Өтемісовтың еңбек жолы идеологиялық қызмет атқарудан басталды. 1960-1970 жылдары Ақтөбе, Алматы облыстық, республикалық комсомол, партия комитеттері арқылы идеологиялық, үгіт-насихат жұмысына белсенді қатысқан.
* 1974-1985 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жауапты қызметкер лауазымын атқарды.
* Кейінгі жылдары оның еңбек жолы жоғарғы оқу орындарында оқытушы, ғылыми жұмыстармен ұштасып Ақтөбе жоғары әскери авиация училищесінде кафедра меңгерушісі, Сақтаған Бәйішев атындағы Ақтөбе университетінде доцент, Ақтөбедегі Қазақ-орыс халықаралық университетінде ректор болып қызмет етті. 
* 2003 жылдан осы уақытқа дейін Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің доценті.

## Ғылыми еңбектері
Б.Өтемісовтың 100 баспа беттен астам еңбектері жарық көрген. Оның ішінде 1 оқулық, 3 оқу құралы.
* Саяси ғылымдар бойынша 20-дан астам оқу-әдістемелік құралдары мен кітапшалары бар.
* Автордың «Введение в политологию», «Основы политологии», «Саясаттану негіздері» еңбектері оқырмандар көңілінен шығып, үлкен сұранысқа ие.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Санат:Орал мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Ақтөбе жоғары әскери авиация училищесі оқытушылары
Санат:Сақтаған Бәйішев атындағы Ақтөбе университеті оқытушылары
Санат:Қазақ-орыс халықаралық университетінің ректорлары
Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Ақтөбе мемлекеттік университетінің профессорлары
Сарыайдар үйрек

**Сарыайдар үйрек** () –  тұқымдасына жататын Өзен үйректерінің суда жүзетін үйрегі.

Мойны біршама қысқа және басы онша үлкен емес, орташа денелі (0.5 -1 кг) үйрек. Аталығы күйттік жасану кезінде өте әдемі. Оның маңдайы және төбесі – бозғылт қызыл қошқыл, бастың қалған бөлігі және мойны – қызғылтсары қоңыр. Жемсауы және төсінің бір бөлігі – қызғылт сұр, бауыры – ақ, қалған жабын қауырсындары - сұрғылт. Көзтартары  - металөңдес жасыл, ал денені жабатын қанатта үлкен ақ теңбіл бар, оны ұшып жүргенде алыстан көруге болады. Аналығы – қарапайым реңді. Аталықтары екібуынды, қатты ысқырады, аналықтар құлақ тұндыратын «рерр» деген дыбыс шығарады.

Еуразияның солтүстік бөлігінде, Қазақстанда Жайық және Ертіс өзендерінің аңғарларында өмір сүреді. Алайда жазғы түлеу кезінде – көптеген жерлерде, ал қайтуға ұшқан кезде барлық жерлерде кездеседі. Ұясын жақсы жасырылған жерге салады. Салындыдағы 7 – 10 ақ түсті жұмыртқаларды аналығы 25 күндей босады. Балапандар бір жарым айда қанатына көтеріледі. Көктемде көптеген басқа үйректермен кейінірек – наурыз-сәуірде пайда болады, күзде қыркүйек қазанда ұшып кетеді.

Сарыайдар үйрек аң аулау нысаны ретінде өте құнды деп есептеледі

## Дереккөздер

Санат:Өзен үйректері
Ақжар (Жамбыл облысы)

**Ақжар** (1993 жылға дейін — *Жамбыл*) — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Түймекент ауылдық округі құрамында.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Сарыкемерден солтүстік-шығысқа қарай 19 км-дей жерде.
 
## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы елді мекендері
Чистов совхозы

**Чистов совхозы** - Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданында 1930 жылы құрылған совхоз. Орталық мекені - Чистов совхозы. Негізгі өндірісі: астық өсіру, оған қосымша сүт алу бағытындағы ірі қара шаруашылығымен айналысқан. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жер ауданы - 22393 га, оның 18601 га-сы жыртылған. Шаруашылықта 137 трактор, 48 астық комбайндары, 86 жүк машиналары т.б техника , 6422 ірі қара, оның ішінде 980-сі сауын сиыр, 160 жылқы қолданылады. 11 бесжылдыққа орта есеппен жылына 14,9 мың т астық, 2369 т сүт, 1036 т ет өндіріп, мемлекетке 8,2  мың т астық, 1782 т сүт, 459 т ет өткізді.Әр сауын сиырдан 2722 кг сүт алады. Ауыл шаруашылығының жалпы орташа өнім мөлшері 3,7 млн сом, өткізілген өнімдердің сомасы 4,8 млн соманы құраса, таза табысы 1,8 млн сом болды. Совхозда үш мектеп, төрт балалар бақшасы, үш клуб т.б мәдени тұрмыстық қызмет көрсету органдары болған. 87 адамы КСРО ордендеріне және медальдарына, ал олардың сегізі Ленин орденіне ие болған. Социалистік еңбек ерлері: А.Д.Боридинько, Куранов еңбек еткен. Совхоз бірінші дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ КСР-ы совхоздары
Ақжар (Хромтау ауданы)

**Ақжар** (1999 ж. дейін — *Новороссийское*) — Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл, Ақжар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Хромтаудан батысқа қарай 32 км жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2086 адам (1030 ер адам және 1056 әйел адам) болса, 2009 жылы 2097 адамды (1052 ер адам және 1045 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2270 адамды (1163 ер адам және 1107 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Хромтау ауданы елді мекендері
Черныхит

**Черныхит** — Ленинград тау кен профессоры В.В. Черныхиттің құрметіне аталған, тұңғыш рет Солтүстік Батыс Қаратаудағы Баласауысқандық ванадий кенінде 1955 жылы табылған ванадаттар класы ішіндегі ванадийлі слюдалар тобына жататын минерал. 

Моноклиндік сингонияда кристалданады. Түсі жасыл, жымдыстығы өте жетілген, жылтырауық келеді. Қаттылығы Мосс шкаласы бойынша 2,52-4,52 (жымдыстыққа перпендикуляр бағытта). Тығыздығы 3140-3160 кг/м³. Метаморфизмге шалынған ванадийлі тақтатастарды түзетін көмірлі сазды кварцты тақтатастардағы карбонатты жыныстардың қабаттарында кездеседі. Черныхиттің үлгілері Бүкілодақтық геологиялық ғылыми зерттеу институтының Минералогиялық музейінде, Ленинградта, Қазақ ССР ҒА-ның Геологиялық ғылымдар музейінде, Алматыда, Қазақ политехника институтының оқулық минералогиялық музейінде сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Минералдар
Ақжар (Қазығұрт ауданы)

**Акжар** — Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Шанақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қазығұрт ауылынан солтүстік-батысқа қарай 47 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

 

Санат:Қазығұрт ауданы елді мекендері
Чернорецкий совхозы

**Чернорецкий совхозы** - қазіргі Павлодар қаласында 1932 жылы құрылған. Орталық мекені - Набережное совхозы. Негізгі өндірісі - сүт өндіру, қосымша астық шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына пайдалы жерінің ауданы 43 642 га, оның 21 187 га-сы жыртылған. Шаруашылықта 135 трактор, 36 астық комбайны, 55 жүк автомомбилі, 5376 ірі қара, оның ішінді 1200 - і сауын сиыр, 322 жылқы бар. 11 бесжылдыққа орта есеппен жылына 3600 т сүт, 6368 т ет  өндіріп, мемлекетке 2,2 мың  т астық, 3327 т сүт, 536 т  ет өткізді. Әр сауын сиырдан 2250 кг сүт алынды. Ауыл шаруашылығының жалпы орташа жылдық өнім мөлшері - 4,1 млн сом болады. Совхозда орта мектеп, балалар бақшасы, клуб, асхана және т.б мәдени тұрмыстық қызмет көрсету органдары бар. 36 адамы СССР ордендерімен және медальдарымен, оның ішінде төртеуі Ленин орденімен марапатталған. Совхоз  1976 жылы Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ КСР-ы совхоздары
Ақжар (Келес ауданы)

**Ақжар** — Түркістан облысы Келес ауданы, Ақтөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 36 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы елді мекендері