Марракеш келісімі

**Марракеш келісімі** (ресми түрде **Зағиптар, көру қабілеті бұзылған немесе баспа басылымында басқа да мүгедектер үшін жарияланған шығармаларға қол жеткізуді жеңілдету туралы Марракеш шарты**) —  Марракеште, Мароккода, 2013 жылдың 27 маусымында қабылданған Авторлық құқық туралы келісім. Ол 2016 жылдың 30 маусымында күшіне енуі үшін қажетті ратификациялау немесе қосылу туралы 20 құжатты сақтауға тапсыруды қамтамасыз етті және үш айдан кейін, 2016 жылдың 30 қыркүйегінде күшіне енді. 2023 жылғы ақпандағы жағдай бойынша Шартта ДЗМҰ-ға мүше 119 мемлекетті қамтитын 93 Уағдаласушы Тарап бар, өйткені Еуропалық Одақ блок ретінде қосылды.

## Тарихы
нобай|250x250 нүкте|DAISY форматындағы аудиокітаптары бар кітап сөресі
Халықаралық шарт стандартты баспа материалдарына қол жеткізе алмайтын адамдар үшін "кітап аштығын" жеңуге бағытталған. Дүниежүзілік зағиптар одағының бағалауы бойынша, Келісім күшіне енгенге дейін авторлық құқықпен қорғалған туындылардың 90%-дан астамы қол жетімді форматта жасалмаған; дамушы елдерде бұл сан жарияланған материалдардың шамамен 1%-на дейін төмендейді.

Шартқа қол қойылғанға дейін елдердің үштен бірінен азы авторлық құқық иелерінің рұқсатынсыз мүмкіндігі шектеулі адамдардың туындыларды ортақ пайдалануына рұқсат беретін авторлық құқықтан шығаруды қарастырған. Алайда, авторлық құқықтан осы ерекшеліктер болған кезде де, жекелеген елдер бір-бірімен материал алмаса алмады. Мысал ретінде Дүниежүзілік соқырлар одағы "мысалы, Испанияда 100000-ға жуық кітап бар, ал Аргентинада 25000-ға жуық кітап бар. Алайда Испанияның қол жетімді кітаптарын Аргентинаға немесе басқа испан тілді елдерге заңды түрде экспорттау мүмкін емес." Сонымен қатар, авторлық құқықтан ерекшеліктер болған жерде, олар әрқашан табиғатта біркелкі бола бермейді. Америка Құрама Штаттарында чафи түзетуі бұрыннан бар, ол басқа нәрселермен қатар Зағиптар мен баспа мүмкіндіктері шектеулі адамдарға арналған ұлттық кітапхана қызметінің болуына мүмкіндік береді. Алайда, бұл Келісім күшіне енгенге дейін авторлық құқықтан босату бұрын жарияланған драмалық емес әдеби шығармаларға ғана қатысты болды. Керісінше, Аустралияда келісімшартқа дейін барлық әдеби және драмалық шығармаларға қолданылатын авторлық құқықтардан ерекшеліктер болған. Халықаралық шартты жасасудың мақсаты халықаралық шекаралар арқылы туындылардың барлық түрлерін бірлесіп пайдалануға ықпал ететін бірыңғай ережелер жиынтығын құру болды.

## Келісім
Келісім көру қабілеті бұзылған адамдар үшін кітаптардың және басқа да авторлық құқықпен қорғалған туындылардың қол жетімді нұсқаларын жасауды жеңілдету үшін авторлық құқықты алып тастауға мүмкіндік береді. Ол осы қызмет түрлерін қамтитын және осындай материалдардың импорты мен экспортына рұқсат беретін авторлық құқықтан ішкі алып тастауды көздейтін шартты ратификациялайтын елдер үшін норманы белгілейді.

Марракештегі дипломатиялық конференцияның жабылуындағы жағдай бойынша алпыс үш ел келісімге қол қойды. Шарттың күшіне енуі үшін 20 мемлекет ратификациялауды талап етті; 20-шы ратификация 2016 жылдың 30 маусымында алынды және шарт 2016 жылдың 30 қыркүйегінде күшіне енді.

### Ратификация
Үндістан бұл келісімді 2014 жылдың 24 шілдесінде ратификациялаған алғашқы ел болды. 2018 жылдың 15 қазанындағы жағдай бойынша 80 ел шартқа қол қойды және 117 мемлекет оны ратификациялады.

Еуропалық Одақ 2018 жылдың 1 қазанында барлық 28 мүшеге арналған шартты ратификациялады. Шарттың ережелері 2019 жылдың 1 қаңтарында бүкіл ЕО аумағында (Ұлыбританияны қоса алғанда) күшіне енді.

Ұлыбритания ЕО-дан 2020 жылдың 31 қаңтарында кетті. Бірақ 2020 жылдың 31 желтоқсанына дейін ЕО шартын ратификациялаумен қамтылды. Ұлыбритания өзінің ратификациялау грамотасын 2020 жылдың 1 қазанында сақтауға тапсырды. Бұл 2021 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ұлыбританияның өзі Уағдаласушы Тарап болғанын білдірді.

2017 жылдың 20 қыркүйегінде ЕО комиссиясы Марракеш келісімі туралы директива мен қаулы шығарды, ол барлық 28 мүше мемлекеттің ұлттық заңнамасына енгізілуі керек еді; өзгерістер енгізу мерзімі-2018 жылдың 11 қазаны. Мүше мемлекеттер 2018 жылдың соңында Шарт талаптарын орындау үшін өздерінің ұлттық заңдарын жаңартуы керек еді. Бұл келісімшарт алғашқы қабылданғаннан кейін көп ұзамай басталған ұзақ және кейде қарама-қайшы процестен кейін болды. 2015 жылдың наурызында Еуропалық Одақ Кеңесі Еуропалық комиссияны ЕО шартын қабылдауды кешіктірді деп айыптады және комиссияны "қажетті заңнамалық ұсынысты дереу ұсынуға" шақырды.

2019 жылдың 8 ақпанында Америка Құрама Штаттары келісімге ресми түрде қосылды.

### Шартты ратификациялаған елдер
2023 жылдың 8 маусымына қарай дүние жүзіндегі 93 Уағдаласушы Тарап (119 ел) Марракеш келісімін ратификациялады немесе оған қосылды.

## Қазақстан
2023 жылдың 10 шілдесінде Қазақстан Марракеш шартына және Өнеркәсіптік үлгілерді халықаралық тіркеу туралы Гаага келісіміне қосылу жөніндегі жұмыс бастады.

2023 жылдың 11 қыркүйегінде ҚР Әділет министрі Азамат Есқараев Қазақстанның Марракеш шартына қосылуы зағиптар мен көру қабілеті бұзылған адамдардың кітаптарға, журналдарға, оқу материалдарына қолжетімділігін кеңейтетінін, олардың қоғамның мәдени және әлеуметтік өміріне тең қолжетімділікті қамтамасыз ететінін атап өтті. Сондай-ақ қол жетімді форматтарда жасалған жұмыстардың көшірмелерін халықаралық алмасуға мүмкіндік беретінін айтты.

2023 жылдың 8 қарашасында Әділет министрлігінің баспасөз хатшысы Талғат Уәли 2024 жылы Қазақстандағы көру қабілеті бұзылған жандардың жарияланған туындыларға қол жеткізуін жеңілдету жөніндегі Марракеш келісіміне қосылатыны туралы хабарлады. Зияткерлік меншікті қорғауға қатысты министрлік ресми өкілінің айтуынша биылғы жылдың басынан бері әділет органдары тауар белгілерін заңсыз пайдаланудың 92 фактісі тіркеліп, жалпы құны 45 миллион теңгеден асатын 24 мың контрафактілік өнім анықталғанын атап өтті. Министрлік тарапынан зияткерлік меншік құқықтарын қорғау және қамтамасыз ету бойынша уәкілетті орган ретінде осы саладағы құқық бұзушылықтардың жолын кесу бойынша жұмыстарды жалғастыра беретінін айтты.

## Бастамалар
2014 жылы құрылған қол жетімді кітаптар консорциумы (ABC) "Марракеш келісімінің мақсаттарына нақты қол жеткізу үшін мүмкін болатын бастамалардың бірі"ретінде ойластырылған. ABC бүкіл әлем бойынша қол жетімді форматтағы кітаптардың санын көбейтуге тырысады – мысалы, Брайль, аудио және үлкен шрифт – және оларды зағиптарға, нашар көретіндерге немесе теруге қабілетсіз басқа себептерге қол жетімді етеді.

## Сыртқы сілтемелер
* Марракеш келісімі 
* Уағдаласушы Тараптар > Марракеш шарты 
## Дереккөздер

Санат:Зияткерлік меншік құқығы
Санат:Халықаралық шарттар