open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Асқарбек Қабыкенұлы Құсайынов

**Асқарбек Қабыкенұлы Құсайынов** (30.5.1951 жылы туған., қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы Қайнар ауылы) — ғалым, педагогика ғылымдарының докторы (1997), профессор (1998). Қазақстандағы салыстырмалы педагогика және оқулық сапасы мониторингі бағытының негізін салған. Қазақ ұлттық техникалық унститутынтін бітірген (1973). 1973 — 91 ж. ғылыми-педагогика жұмыстармен айналысты. 1976 — 79 ж. Германияда Жоғары техникалық мектепте оқып, неміс тілінде диссертация қорғады.

1991 — 97 ж. Қазақстан Республикасы Білім министрінің басқарма бастығы, департамент директоры, “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясының бас редакторының бірінші орынбасары, “Білім”, “Мектеп” баспаларының директоры, 2001 – 03 ж. Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясының президенті (1997 — 2001) қызметтерін атқарды. 2004 жылдан Қазақстанның Педагогика ұлттық Академияныңның президенті. Құсайынов салыстырмалы педагогика мәселелерін, оқулық жасау теориясын зерттеп, осы салада оқулықтар мен монография еңбектер жариялады. Оның ғылыми жетекшілігімен шетелдердің білім беру жүйелері зерттеліп, Қазақстанның білім беру саласын реформалау мен дамытудың жаңа үлгісі ұсынылды. Құсайынов 31 томдық қазақша-орысша, орысша-қазақша ғылыми салалық терминологиялық сөздіктерін және қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздіктер сериясын шығаруға басшылық етті. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2001).

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Құсаиния медресесі

**Хұсаиния медресесі** — жоғары дәрежелі оқу орны. 

Ресми түрде 1891 жылы Орынбор қаласында ағайынды Ахмед (1837 — 1906), Ғани (1839 — 1902) және Махмуд (1839 — 1910) Құсайыновтардың қаржысына ашылған. «Хұсаиния» медресесінің 10 жылға есептелген бастапқы оқу бағдарламасында дүнияуи пәндер басым болды. Кейін діни пәндер күшейтіліп, оқу бағдарламасы 14 жылға созылды. Алғашқы 3 сыныбы — бастауыш (ибтидаи), одан кейінгі 4 сынып — орта (рушди), кейінгі 4 сынып — жоғары дәрежелі білім алуға әзірлейтін (иғдадия) және соңғы 3 жыл — жоғары (ғалия) бөлімі болды. «Хұсаиния» медресесінде әр жылдары Р.Фахретдин, М.Бигей, З.Қадыри, Ф.Кәрими, Ж.Уәлиди, Қ.Сағди секілді түрік білімпаздары сабақ берді. Орта есеппен 120 — 130 шәкірт білім алды. Қазақ, татар, башқұрт, өзбек, қырғыз, құмық, қарақалпақ ұлтының өкілдері оқыған. 30 жыл ішінде 2 мыңнан аса мұғалім тәрбиелеп шығарды. Хұсаиния медресесі 1919 жылы Құсайыновтар атындағы Мұғалімдер институты болып қайта құрылды.

## Дереккөздер

Санат:1891 жылы пайда болғандар
Санат:Алфавит бойынша Ресей медреселері
Санат:Ресей мәдени мұра нысандары
Санат:Орынбор губерниясы
Құсмұрын (көл)

**Құсмұрын** — Тобыл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысының Қарасу, Әулиекөл аудандары аумағында.

## Гидрографикасы
Ауданы 400 – 415 км2, су жиналатын алабы 10,5  мың км2. Ұзындығы 60 км, ені 15 км. Ең терең жері 3,5 м. Көлді Обаған өзені жарып ағады. Суы жасыл сарғыш түсті, минералдылығы 1 – 25 г/л. Көл түбі тегіс, оны құмтас, лай шөгінділері жапқан.

## Жағалау сипаты
Көлге Қайып, Үшқарасу, Ащықарасу, т.б. өзендер құяды. Орта тұсының жағалаулары жарқабақты (5-7 м) келген. Оңтүстік-батысында Аманқарағай шоқ орманы орналасқан. Алабы негізінен жыртылған. Көлде құстар ұя салады.

## Дереккөздер

Санат:Тобыл су алабы
Санат:Қарасу ауданы көлдері
Санат:Әулиекөл ауданы көлдері
Құсмұрын округі

**Құсмұрын округі**– 1824 жылы құрылған әкімшілік-аумақтық бөлік. Обаған өзенінен Жаңғызтау тауына дейін Есіл өзенінің бойын қамтыған. Құсмұрын округіне 5 болыс, 63 ауыл, 4385 үй қараған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Әбжан Құрышжанұлы

**Әбжан Құрышжанұлы**(5.9.1930 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Ақүйік ауылы) — түркітанушы ғалым, филология ғылымдарының докторы (1973), профессор (1986). ҚазМУ-ді (1953), Қазақстан ұлттық Академисының Тіл және әдебиет институтының аспирантурасын (1956) бітірген.

Зерттеген  еңбектері негізінен тіл тарихы, көне түркі тілдері мен ежелгі қыпшақ жазба ескерткіштері мәселелеріне арналған. Ол 13 ғасырда жазылған “Кодекс Куманикус” жазба ескерткішін, қыпшақ тілдерінің қазіргі түркі тілдерімен, сондай-ақ қазіргі қазақ тілімен арадағы байланысын зерттеп, 8 — 11 ғасырдағы көне түркі тілі мен тарихы жөнінде, Орхон-Енисей жазба ескерткіштері туралы еңбектер жариялады, оқу құралдарын жазды. Ж. Баласағұни, М. Қашқари, А. Иассауи, А. Йүгінеки шығармаларын көне түркі тілінен қазақ тіліне аудару ісіне үлес қосты.

## Дереккөздер



## Шығармалары
1.Ескі түркі жазба ескерткіштері.Алматы 2001

Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:КСРО филологтары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:XXI ғасыр филологтары
Санат:Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Құтандар

**Құтандар** () – Ескекаяқты құстар отрядының бір тұқымдасы. 

* Ежелгі түрлері — олигоцен дәуірінен, ал осы күнгілері — орта миоценнен белгілі. Дүние жүзінде (Антарктидадан басқа) барлық материкте таралған, 32 туысы, 66 түрі бар.
* Қазақстанда 7 туысқа бірігетін 9 түрі кездеседі. Құтандардың тұмсығы ұзын, ұшы сүйірленіп келеді. Тұмсығының жиектерінде ұсақ “тісшелері” болады, сол арқылы су түбіндегі ұсақ омыртқасыздарды сүзіп алып қоректенеді. Құйымшақ бездері (қауырсындарын судан қорғайды), ұсақ мамықтары және кеуде-арқа тұсында өте майда мамықты қауырсындары болады.
* Топтанып тіршілік етеді. Қазақстанда Каспий теңізінің солтүстік жағалауында, Еділ мен Жайық өзендерінің бойында, Маңғыстау өңірінің сулы-батпақты жерлерінде кіші аққұтан (*Egretta garzetta*) мен сары Құтан (А. ralloіdes) кеңінен таралған. Бұлардың қанаттарының ұзындығы 23 — 30 см, салм. 345 — 500 г-дай. Кіші аққұтанның түсі ақ, ал сары Құтанның басы мен мойны сары, бауыры ақ түсті, басында ұзын қауырсындардан тұратын айдаршасы болады.
* Құтан — жыл құсы. Наурыздың аяғында ұшып келіп, ұяларына 4 — 6 жұмыртқа салып, оны мекиені мен қоразы кезектесіп 20 — 22 күндей басады.
* Сары Құтанның бір ерекшелігі — ұясына адамдардың келгенін көрсе, ұясын тастап басқа жерге ұшып кетеді. Ұсақ балық шабақтарымен, ұлулармен, су жәндіктері және ұсақ кемірушілермен қоректенеді. Соңғы мәлімет бойынша кіші аққұтанның саны 500, ал сары Құтан 1 мыңға жуық (2003). Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Ал Құтанның Корея мен Қытайда ғана кездесетін, тіршілігі әлі толық зерттелмеген — сарытұмсық Құтан — Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Ұялары
Құтандар үлкен топтармен өмір сүреді. Алайда кейбіреулері жалғыз тұрғанды да қалаулары мүмкін. Бір топ бірнеше жұптан немесе мыңға жуық құстан тұрады. Олар бұтақтар мен таяқшалардан ағаштардың, шатырлардың, мұнара-лардың және түтіндіктердің үстіне үлкен ұялар салады. Олардың ұясының неғұрлым үлкен болғаны олар үшін соғұрлым жақсы. Себебі биік ұядан айналасын жақсы көруге мүмкіндік болады. Сонымен қатар, кейбір құтандар жартастардың жанындағы қуыстарда да өмір сүреді.

## Құтандардың қорегі
Құтандар – етқоректі құстар. Әдетте, олар су бетімен ұшып, балық, бақа, шаян, су жәндігі және жылан секілді қорек тауып алады. Кейбір түрлері өлекселермен де қоректенеді.

## Түрлері
Құтандар құтан тұқымдасына жатады, сонымен қатар бұл топқа ашықауыз құтандар мен ябирулар да кіреді. Құтандар Антарктидадан басқа әлемнің барлық аймақтарында кездеседі. Әсіресе, әлемнің тропиктік аймақтарында көп болады. Құтандардың 18 түрі белгілі, олар – сұр құтан, Африка құтаны, үнді құтаны, Америка құтаны, үнді ашықауыз құтаны, ақбауыр құтан, түкті мойынды құтан, ақ мойынды құтан, Африка ашықауыз құтаны, магуари құтаны, азиаттық құтан, ақ құтан, қара құтан, қара тұмсықты құтан, көкқұтан, ябиру, ява марабуы, үлкен үнді марабуы және африкалық марабу.

## Дереккөздер

Санат:Ескекаяқты құстар
Санат:Құс түрлері
Құты

**Құты** — оқ-дәрі, шақпақ тас, темекі, т.б. заттар салатын ыдыс. Дәстүрлі қолданыстағы Құтылар сүйек пен мүйізден жасалып, былғарымен тысталып, кісе белдікке тағылған. Құтының түп жағы жарты ай тәрізді, екі шеті қайқы, қылқа мойын, екі бүйірі бедерлі болып келеді, күміс, асыл тастармен әшекейленіп жасалады. Құтыға шебердің талғамына қарай әр түрлі өрнектер салынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құсшы ата қорымы

**Құсшы ата қорымы** – бейіт орны, Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ескерткіш. 

## Тарихы
Құсшы ата аңыз бойынша құстардың қорғаушысы болған көрінеді. Бұл кешенде түрікмендер мен қазақтардың 17 — 20 ғасырлар аралығындағы 500-ге жуық ескерткіштері шоғырланған. 1982 жылы Ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясын (жетекшісі С.Әжіғалиев) зерттеген.

## Орналасуы
Үстірттің орталығы бөлігінде орналасқан.  17-18 ғасырларға жататын ескерткіштер зираттың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. 

## Қорым құрылымы
Ескерткіштер ішінде тас қоршаулар, түрлі “қойтастар”, сағана тамдар бар. Осы тарихи мұралардың арасында түрікмендердің салор, қожа, иомутбаға тәрізді тайпаларының, қазақтардың табын (шөмішті) және адай руларының таңбалары ұшырасады. Шөмішті-табын таңбасының 20 нұсқасы бар. Сондай-ақ тарақты-табын, шекті, тама, жаппас сияқты рулардың да таңбасы салынған ескерткіштер кездеседі. Мұның өзі Үстіртті қазақ тайпалары мен рулары орта ғасырлардан бастап қоныс еткендігін дәлелдейді. Бұл кешен тас қашау өнерінің қалыптасуын, дамуын ғана емес, оны жасаушы қазақ халқының рухани дүниетанымын да көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан обалары
Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Қыдырғали

**Қыдырғали (Қадырғали)** - қазақ ер есімі:
* Қадырғали Жалайыр
* Қадырғали Жәлелұлы Ахметов
* Қадырғали Қонысбайұлы Жаманбалин
Қыземшек мыс қорыту пункті

**Қыземшек Мыс Қорыту Пункті** — ежелгі кен орны. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы  Мыңарал бекетінен оңтүстік-батысқа қарай 48 км жерде.

Алғаш 1968 ж. геологтар В.А. Кастюшин, В.В. Волобуев анықтаған. Аңғарлы ауданы 70x150 м жазықтау далада ежелгі дәуір адамдары қалдырған қорытпалар, минералды мыс қалдықтарының шоғыры табылған. Одан батысқа қарай 1,5 — 2 км жерде байырғы адамдар кентас алған орын анықталған. ұалымдардың пікірінше, осы жерден Қыземшек Мыс Қорыту Пунктіне кентас тасымалданған. Оны осы арадан табылған кен өндіруге қажетті құрал-саймандар сынығы да растай түседі. Шығыс жағындағы Қарамыс орнында тереңд. 5 м вольфрам алынған қазаншұңқыр бар.

Қыземшек Мыс Қорыту Пунктінің айналасынан тағы да бірнеше кен орны анықталған. Археологиялық деректерге қарағанда Қыземшек Мыс Қорыту Пункті-н б.з.б. 2 мыңжылдықта қола дәуірі шеберлері пайдаланған.

## Дереккөздер
Қыздар Училищелері

**Қыздар Училищелері** — қыз балаларға кәсіптік білім беруге арналған оқу орындары. 

Қазақ қыздарына арналған Ырғыз қыздар училищесі 1887 ж. алғаш рет құрылды. Қазақ қыздарына білім беруді мақсат еткен Ы.Алтынсарин патша әкімшілігінен Торғай облысының барлық уездерінде Қыздар Училищелерін ашуды сұрады. Кейін осы үлгідегі оқу орындары Торғайда (1891), Қостанайда (1893), Қарабұтақта (1890), Ақтөбеде (1896) ашылды.

Бес қазақ-орыс Қыздар Училищелерінде оқушылардың жалпы саны 1896 ж. 211-ге жетті, олардың 141-і орыс, 70-і қазақ болды. Өлкедегі білім беру жүйесінің дамуымен Қыздар Училищелері іргелі қолөнер оқу орнына айналды. Онда қазақ қыздары қолөнер үлгілерін меңгеріп, кәсіптік білімдерін жетілдірді.

## Дереккөздер
Қызыл алтын кен орны

**Қызыл алтын кен орны** – Жетісу облысы Ақсу ауданы Қапал ауылынан солтүстікке қарай 8 км жерде.

## Геологиялық құрылымы
Кен орны кварцты құмтастар мен орта девон тақтатастарының қабатшаларымен жабылып, дайкалармен жанышталған.

## Жатыс сипаты
Кендену сатысының ұзындығы 270 м, созылымы субмеридианды бағытта (қалыңдығы 4,7 м, ұз 8-ден 36 м-ге дейін жететін алты кварц-желілі денелер орталығы бөлікшеге кіріктірілген).

## Құрамы
Кендердің құрамында халькопирит, пирит, алтын, галенит, кварц, малахит, ярозит, темір мен марганецтің гидрототықтары бар. Мұндағы сомтума алтынның мөлшері 0,05-0,4 мм, кен білінімдерде алтын 19,8 г/т,  күміс 0,1-149 г/т, ал мыс 3,6%, қорғасын 2,8%. Қызыл алтын кен орны есептелген қоры бойынша ұсақ кен орындарының қатарына кіреді. Оның  жоғары бөлігі ашық әдіспен игерілген.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Қызыларай тас мүсіндері

**Қызыларай тас мүсіндері** – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ортағасырлық археологиялық ескерткіштер. 

## Орналасқан жері
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қызыларай тау жоталарының аңғарларында орналасқан. 

## Сипаты
1991-92, 1997 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы экспедициясы (жетекшісі Ж. Құрманқұлов) зерттеген.
Мұндай ескерткіштер Беғазы, Ақсораң, Қарасораң тауларының шығыс беткейлері мен Қаратал, Жіңішке, Жыланды, Сарыөлең өзендері бойларында көп кездеседі.
Қызыларай тас түсіндері негізінен екі үлкен топқа бөлінеді. Бірінші топтағы мүсіндер түркі қағанаты кезеңіне (VI-X ғасырлар), екіншісі қыпшақ мемлекеті кезеңіне (VIII-XIII ғасыр басы) жатады. 

### VI-X ғасырлар тас мүсіндері
Алғашқы топта ер кісілер мүсіндері көп. Жартысынан көбі кеудеден жоғары бейнеленген. Бет әлпеті сұсты, қабағы түйілген ерлер — жауынгер, абыз, құсбегілер. Бірқатарының бас киімі, арқасына төгілген көп тарамды шаштары, белінде белбеуі, оған ілінген қылыш немесе семсер, оқшантай, т.б.  бұйымдары бар. Бір қолымен ыдыс, кейбірі құс ұстап тұрады. Мойнынан тұмар және жалпақ жағалы киім үлгілерін көруге болады. Бір құлағында кейде екі құлағында да сырға бар. Саны 50-60-қа жететін тас мүсіндер үлкен қақпақ тастардан төрт бұрыш, шаршы етіп салынған қоршаулардың шығыс жағына, тізбектеле тұрғызылған. Тізбектің ұзындығы 100-120 м. Қоршау ішіне тас үйілген, олардың арасында ақ шақпақ тастар кездеседі. Қазылған қоршаулардан ағаш баған, от орнындағы күл-көмір қалдықтары табылды.
 
### VIII-XIII ғасырлар тас мүсіндері
Екінші топтағы тас мүсіндерде әйелдер көп бейнеленген. Бұлардың басты ерекшелігі үйінді тас немесе арнайы салынған ғибадатханаларға бетін шығысқа қаратып қойылған. Ғибадатханалар екі түрлі: бірі – жеке, төрт бұрышты тастан қаланған, ортасына 2-5 мүсін тігінен көмілген; екінші түрі – қос қоршаулы. Мұнда тас мүсіндер шығыс жағындағы кіші қоршау ішіне қойылған.
Осы өңірде бірегей туынды болып саналатын тас мүсіндер, қоршаулар мен ғибадатханалар Қызыларай тауларының түркі-қыпшақ заманында киелі орын болғанын көрсетеді. Мұнда ғұрыптық, салттық жоралғылар өткізіліп тұрған. Қызыларай тас мүсіндері — Қазақстанды мекен еткен ортағасырлық тайпалардың мәдениетінен хабар беретін кешен.

## Әдебиет
* Ермоленко Л.Н., Средневековые каменные изваяния казахских степей, Новосибирск, 2004.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Қызылауыз мұздығы

**Қызылауыз мұздығы** – Жетісу Алатауының солтүстігі беткейіндегі аңғарлық мұздық. Лепсі алабындағы Сарымсақты өзенінің саласы Қызылауыздың бастауында. 

## Аумағы
Ауданы 4,8 км2, ұзындығы 3,3 км, ашық жері 2,7 км. Фирн (мұзқар) алаңы 2,6 км2, мұздық тілі 1,7 км2, борпылдақ жыныстар жапқан бөлігі 0,5 км2. Фирн (мұзқар) сызығы 3500 м биіктіктен өтеді. Мұздық екі камерадан тұратын цирктің солтүстігі және оңтүстігі беткейінен толығады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Қызылбастар

**Қызылбастар** — түркі тілдес ұлыс. Қазақтың батырлық жырында айтылатын Қызылбастар ұлысы 12 шиит имамының құрметіне тігілген 12 қызыл сәлде киюіне байланысты аталған. Қызылбастар Иран, Ирак, Сирия, Ауғанстан тағы басқа. Кіші Азия жерлерінде тайпалар бірлестігін құрған. 15 ғасырдың ортасына қарай осы түркі тайпаларының әскери әрі діни туыстығына айналған шииттік — Севефи әулетінен шыққан қызылбас билеушілері бүкіл парсы жерін өзіне қаратып, астананы Тебризден Исфаһанға көшірген. Саны 200 мыңдай Қызылбастар жеті тайпаға бөлінеді. Бұл тайпалар бір тілдің әр алуан диалектісінде сөйлейді. Діні, тұрмыс-тіршілігі мен салт-дәстүрі, мәдениеті мен өнері, наным-сенімі мен ұлттық танымы қашқайларға ұқсас.

## Дереккөздер

Санат:Түркі тайпалары
Қызыл Дала

**Қызыл Дала** — газет. 1930 ж. 21 қарашадан бастап Семей қаласында шығып тұрды. Газеттің бір беті “Жас большевик” деген атпен жастар өміріне арналды. 1931 ж. “Ет алыбы” атты қосымшасы шыға бастады. Газет ауыл жастарына тәлім-тәрбие берді, шаруалар одағын күшейтті. 1932 ж. ақпанда “Қызыл Дала” орнына “Социалды Шығыс” газеті шыға бастады. Кейін “Екпінд” (1935), “Семей правдасы” (1956), “Ертіс” (1963) деген атпен шықты. 1966 жылдан бастап “Семей таңы” аталды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Қызылеспе полиметалл кен орны

**Қызылеспе полиметалл кен орны** - Қарағанды облысындағы Мойынты темір жолы стансасының солтүстік-шығысында 45 км жерде. 1834-1918 жылдары шет елдік кәсіпорындар геологиялық қазу жұмыстарын жүргізген. Қызылеспе полиметалл кенінің геологиясы 1919-1950 жылдары зерттелген.

## Геологиялық құрылымы
Кен алаңы кембрий-ордовиктің карбонатты, силурдың жанартаутекті-шөгінді және девонның жанартаутекті жыныстарынан құралған. Мұнда Қызылеспе массивіне жататын жоғары карбонның аляскит граниті, ірі денелі калий шпатты гранит, дайкалар бар. Олардың жапсарындағы скарндарда мырыш-қорғасын кентастары көптеп кездеседі.

## Жатыс сипаты
Кен орнындағы минералдану процесі темірлі, сирек металды және полиметалды кендер болып бөлінеді. Мұндағы тотығу белдемін қайтадан байыған және алғашқы сульфидтік белдем деп екіге бөлуге болады. Кен денесінің сульфидтермен алғашқы және одан кейінгі баю белдемдері жер бетінен төмен қарай 20-30 м тереңдікке кетеді. Мұнда карбонат, қорғасын, мырыш және мыс карбонаттары, лимонит, псиломелан, вульфенит, хризоколла, опал, халцедон кездеседі.

## Минералдары, құрамы
Кенді құрайтын басты минералдар - церуссит және смитсионит. Сульфидтермен қайта байыған белдемде халькозин, ковеллин, борнит, халькопирит бар. Алғашқы сульфидті кенді ұсақ (0,2 — 2 мм) және ірі (1 см) агрегатты галенит, сфалерит, пирит, халькопирит, арсенопирит, құлпырмалы кендер, аргентит, висмутин, станнин, тетраэдрит, касситерит құрайды. Ал, желі минералдары: кварц, кальцит, серицит, хлорит, аксинит. Кендегі қосалқы элементтер — күміс, кадмий, индий, висмут, қалайы, галлий, германий.
	
## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Қызыл кенші

**Қызыл Кенші** — газет. Қарсақпай ауданы партия комитеті мен еңбекшілер депутаттары ауданы Кеңес атқару комитетінің органы болды. Алғашқы нөмірі 1931 ж. 7 қарашада жарық көріп, тұңғыш редакторы Әбділда Тәжібаев болды.

Газет Қазақстанда жұмысшылар қатарын қалыптастыруды, түсті металлургия өнеркәсібін және мал шаруашылығын өркендетуді насихаттады. 1940 ж. 3 маусымнан бастап Жезқазған ауданы газеті ретінде шықты. 1957 жылдан “Еңбек жолы”, 1962 жылдан “Октябрь туы” деп аталды. 1991 жылдан “Жезді өңірі” аталды. 1995 — 96 ж. Жезді ауданы Ұлытау ауданына қосылғаннан кейін газет шығуын тоқтатты.
	
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Қызыл Керуен

**Қызыл Керуен** — қазақтар арасында жүргізілген саяси науқан. 1921 ж. Орынбор губерниясының партия комитеті қазақтың көшпелі аудандарына тұңғыш губернияға Қызыл керуен жіберді. 1922 ж. Ә.Жангелдиннің  басшылығымен ҚазАКСР-інің Қызыл Керуені ұйымдастырылды. Бұл Қызыл Керуен 20 мамырдан 9 тамызға дейін Ор, Торғай, Атбасар, Ақмола, Петропавл, Павлодар, Қарқаралы арқылы Семейге дейін барды. Керуеншілер ауыл жұртшылығына Кеңес өкіметінің декреттерін түсіндірді, жергілікті кеңестер жұмысын жолға қоюға көмектесті және оны жақсарту шараларын белгілеп, ашыққандарға көмектесу, қазақ, орыс кедейлерін жерге орналастыру, оларды байлардың кіріптарлығынан қорғау, мекемелерде ана тілінде іс жүргізуді үйрету, бұқара арасында жұмыс жүргізу үлгісін көрсету, сот органдарының жұмысын ұйымдастыру, халыққа дәрігерлік көмек көрсету жұмыстарымен айналысты.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қызылқия мұнай-газ кен орны

**Қызылқия мұнай-газ кен орны** — Қарағанды облысында, Құмкөл мұнай-газ кен орнынан батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Құрылым 1984-1985 жылдары сейсмикалық барлау нәтижесінде анықталған. Алғашқы мұнай өнімі 1986 жылы (3-ұңғыма арқылы) алынды. 

## Геологиялық құрылымы
Газ-мұнай шоғыры төмен неокомның арысқұм горизонтының шөгінділерінен (тереңдік ара қашықтығы 1467- 1600 м) табылған. Сонымен қатар аздаған мұнай өнімі 5- және 18-ұңғымадағы іргетас жынысынан алынған. 

## Қанығу сипаты, тығыздығы, құрамы
Мұнайға қанығу коэффициенті 0,59, газға қанығу коэффициенті 0,57. Қабат қысымы 15,1 — 15,8 МПа, температурасы 61-70°С аралығында өзгереді. Мұнайы жеңіл, тығыздығы 0,797-0,805 г/см3, күкірті аз (0,017-0,33%), парафинді (0,6-36,0%) және онда 0,1- 8%-ға дейін шайыр, асфальтендер бар. Ашық түсті фракциялардың шығымы 300°С-қа дейін 57,5%-ды құрайды. Табан сулары хлоркальцийлі, тығыздығы 1,050 г/см3, минералдылығы 61,1 г/л. Судың тәуліктік өнімділігі 9,87 м3.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Қызылқорған

* Қызылқорған – Жамбыл облысы Талас ауданында орналасқан ортағасырлық бекініс орындары.
* Қызылқорған – Түркістан облысы Созақ ауданында орналасқан ортағасырлық бекініс орны. 
* Қызылқорған – Ақтау жотасындағы Жыңғылды аңғарының шығыс қапталындағы оқшау тау.
Қызылқұм артезиан алабы

**Қызылқұм Артезиан Алабы**– жер асты суы. Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстары аумағын, Қаратау мен Арал теңізі аралығын алып жатыр. Алап оңтүстігінің аздаған бөлігі Өзбекстан жеріне кіреді. Қазақстандағы бөлігінің ауданы 115 мың км². Грунт сулары тау етегіндегі ысырынды конустарда, ойпаттағы өзен арналарында, Қызылқұм өңіріндегі еспе құмдарда таралған. Бор кезеңінің сенон, тұран, сеномен, альб қабаттамаларымен тығыз байланысты. Бұлардың әрқайсысының құрамында бірнеше сулы құм, құмтас қабаттары кездеседі. Қалыңдылығы тау етегінен ойыс орталығына қарай 30 м-ден 300 м-ге, қалыптасқан тереңдігі 20–30 м-ден 1770 м-ге дейін өзгереді. Ойыс орталығында қазылған ұңғымалардан шығатын атқылама судың өнімділігі 2–70 л/с, температурасы 30–50С. Геотермиялық болжам бойынша Арыс ойысының ең терең бөлігінде судың ыстықтығы 100–110С-қа жетеді, ал олардың болжамдық пайдалану қоры 240 м³/с. Суларының химиялық құрамы, тұздылығы тау етектерінен алыстаған сайын өзгеріп отырады. Қаратау етегіне жақын аудандарда бор қабаттарында таралған сулар тұщы (0,2–0,4 г/л), құрамы гидрокарбонатты-кальцийлі. Арал теңізіне қарай судың тұздылығы арта түседі. Қызылорда қаласының тұсында минералдылығы 1–1,5 г/л, Арал теңізінің жағалауында 3–10 г/л, құрамы сульфатты, хлорлы-натрийлі. Түркістан, Шәуілдір, Арыс елді мекендерінде терең ұңғымалардан шыққан ыстық сулардың шипалық қасиеті бар. Бор, антропоген қабаттарындағы тұщы сулар ауыз су ретінде, егістік суаруға кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысы
Санат:Артезиан алабы
Санат:Арал теңізі
Қызылой газ кен орны

**Қызылой газ кен орны** – Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Байзақ газ кен орнынан батысқа қарай 35 км жерде орналасқан. Кен орны 1967 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Қызылой көтерілімінің аумағы 19Ө13,5 км, амплитудасы 100 м антиклиналь қатпар түрінде. Эоцен қимасынан (ақсазды және құм қабаттары) 3 газ шоғыры табылған.  

## Жатыс сипаты
Ақ сазды шөгінділердің ортаңғы бөлігінен тұратын негізгі газ горизонты 439 м тереңдікке жайылып, саз қабаттарымен кезектесе түзілген ұсақ түйіршікті сазды алевролиттерден құралған. Алевролитті жыныстың ашық кеуектігі 37,6%. Коллектордың  жалпы қалыңдығы 13,5-17,9 м. Тиімді газға қаныққан қалыңдығы 8,0 м, газға қанығу коэффиценті 0,65. Ақ сазды горизонттың қабат қысымы 4,8-5,0 МПа, температурасы 32°С. 15 мм диафрагмадағы газдың тәуліктік өнімділігі 93 мың м3. 

## Құрамы
Газ құрамында метан 84,5-95,5%, ауыр көмірсутек 0,4%, азот 8,3%, көмір қышқылы 1,5%, аргон 0,05%, гелий 0,015-0,031%. Құм горизонтындағы газ құрғақ, 92% метаннан, 0,7% этаннан, 0,9% ауыр гомологтардан, 6% сирек газды азоттан, 0,9% көмір қышқылынан тұрады.  Кен орны өндірістік игеруге дайындалған.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Санат:Қазақстан газ кен орындары
Қызылсай (Маңғыстау облысы)

**Қызылсай** — Маңғыстау облысы Жаңаөзен қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Қызылсай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Жаңаөзен қаласынан  солтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде, Маңғыстау үстіртінің шығыс жағында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1963 жылы Маңғыстау облысындағы Өзен мұнай-газ кенін игеруге байланысты қаланды. 1997 жылға дейін «Өзен» деп аталып келді. Қызылсай облыстағы ең ірі мұнай-газ өндіру орталықтарының бірі. Мұнда өндірілген мұнай мен газ Жаңаөзен қаласындағы Қазақ газ-мұнай өңдеу зауытына жіберіледі. 

## Өнеркәсібі және инфрақұрылымы
Өзен кенінен мұнай мен газ 1965 жылдан бастап өндіріле бастады. 1965–69 және 1974–78 жылдары Қызылсайды Ресейдің Самара қаласымен қосатын  ұзындығы 1232 км, Жетібай кентімен және Ақтау қаласымен қосатын  ұзындығы 141 км магистральды мұнай құбырлары салынып, іске қосылған. Қызылсайда орта мектеп, кітапхана, аурухана, клуб, цифрлі АТС,  тағы басқалар бар. Тұрғындар газ және электрмен толықтай қамтамасыз етілген.

## Ауыл шаруашылығы
2016 жылға қарай ауылда 4 шаруа қожалығы тіркелген. Ауыл бойынша мал саны – 2457 бас (мүйізді ірі қара- 61 бас, мүйізді ұсақ малдар - 1122 бас, жылқы- 320 бас, түйе - 494 бас, құс - 460).

## Дереккөздер

Санат:Жаңаөзен қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Қыземшек

**Қыземшек** сөздері мына мағыналарды білдіруі мүмкін:

**Елді мекендер:**

* Қыземшек – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл.
* Қыземшек – Түркістан облысы Созақ ауданындағы кент.

**Басқа мағыналар:**

* Қыземшек (тау, Күнгей Алатау)    
* Қыземшек (тау, Ұлытау таулары)   
* Қыземшек (тау, Мұңлы тауы)   
* Қыземшек (тау, Бетпақдала)    
* Қыземшек (тау, Қызбелтау таулары)  
* Қыземшек мыс қорыту пункті
* Қыземшек кенттік әкімдігі
* Қыземшек (тау, Батыс Қазақстан облысы)
Қызылтаң

**Елді мекендер:**
* Қызылтаң – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.
* Қызылтаң – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Қызылтаң – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы Әулиекөл ауылының бұрынғы атауы.
* ''Қызылтаң'' – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы таратылған ауыл.
* Қызылтаң – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл.
* Қызылтаң – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл.

**Тау:**
* Қызылтаң – Бетпақдаланың шығысында, Желтау тауларының солтүстік бөлігінде орналасқан оқшау төбе.
Қылқалам

**Қылқалам**— кескіндемеде, графикада, каллиграфияда негізге (кенеп, қағаз, т.б.) сырлы бояу қабатын жағу үшін қолданылатын құрал. Қылқаламды жануарлардың жүні немесе қылынан қаламсапқа бекітіп жасайды. Сырлы бояулы кескіндемеде Қылқаламның жаққышы (дөңгелек және жалпақ пішінді) қатты қылдан, желімді кескіндеме мен фрескада ұзынша қылдан жасалады.

Дөңгелек жаққышты, үшкір жаққышты жұмсақ Қылқаламдар (тиін, борсық жүнінен жасалады) акварель және графикада қолданылады.
Қылқалам (Кисть; ) - 
# сурет салу программасында () — таңдап алынған түспен және мәнермен сурет салуға немесе бояуға арналған аспап; 
# Windows жүйесіндегі графикалық редакторларда — әр түрлі фигуралармен және сызықтармен шектелген тұйық аудандарды бояу үшін немесе сурет салу үшін пайдаланылатын объект (аспап); пайдаланушыга графикалық бейнелерді бояуға мүмкіндік беретін графикалық редактордың () аспабы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Мәдениет
Санат:Компьютерлік техника
Қызылту (обалар)

**Қызылту I, II** - тас және топырақ үйінділерінен тұратын обалар. Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Қызылту ауылының жанында. 1950, 1952 - 53 жылдары Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (С.С. Черников) зерттеген. Қызылту I, ІІ-де барлығы 8 оба бар. Қызылту І-ден 4 оба қазылды. Оның екеуінде мүрделер солтүстік-шығысқа немесе оңтүстік-батысқа бағыттап қазылған ұзынша қабірде жалпақ тастардан жәшік секілді жасалған табыт ішіне шалқасынан жатқызып жерленген. Табыттан көзе, ағаш ыдыстар қалдығы, қой сүйектері табылды. Ал тек тастан тұрғызылған бір обадан айналасын ағашпен өріп шығарған қабір ішінен жанына екі жылқыны бірге көмген баланың сүйегі, қоладан және темірден жасалған ауыздықтар, сүйектен жасалған алқалар, тоқымның қалдықтары табылды. Бұлар - б.з.б. 5-3 ғасырлырда өмір сүрген сақтардың бұйымдары. Тастан үйілген екінші бір обаға өлген адамдар екі мезгілде жерленген. Үстіңгі қабаттағы қабірге басы солтүстікке қаратылып 4 адам қатар жерленген, мүрденің жанына қыш ыдыстар, қақталған алтын қола алқалардың сынықтары, темір ілгектер, сопақша моншақтар, қойдың сүйектері қойылған. Төменгі қабаттағы қабірге басын батысқа және оңтүстікке қаратып, сол жақ бүйірінен бір қырына жатқызылған үш адам жерленген. Мүрденің қасына қола айна мен алқалар, жұқа алтын сынықтары, екі темір қанжар, қыш ыдыстар, мүйізден жасалған біз, ақ моншақтар, алтынмен нақышталған т.б. заттар табылды. Бұл заттар - б.з.б. 3 - 1 ғасырларда өмір сүрген тайпалардікі. Қызылту II-дегі жерден казылған қабірлерге мүрделер басын батысқа қаратып, шалқасынан жатқызып жерленген. Қабірдің ішінен б.з. 9-12 ғасырларына жататын темір пышақ, үш қырлы жебе, ердің сынығы, сүйек алқалар, т.б. заттар табылды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Қын

нобай|оңға|Жапон қылышының бөліктерінің сызбасы
**Қын** — селебе, қанжар, кездік, пышақ қабы. Қанжар, селебелердің Қыны, негізінен, ағаштан жасалып, сырты матамен, металлмен, терімен қапталып, ою-өрнекпен әшекейленген. Ал пышақ қыны тек теріден жасалынған. Қын жалпақ қайысбау арқылы кісе белдікке тігінен тағылады.

## Дереккөздер
Қылыш

thumb|upright=0.5|Швейцариялық 15 немесе 16 ғасыр ұзын қылышы
**Қылыш** – қарудың бір түрі. Ол болат, темір т.б  түрлі қатты материалдан жасалады. Қылыш ат үстінде ұрыс жүргізу үшін жеңіл әрі кесіп түсер қару ретінде қолданылған. Көшпелі халықтарда 8 ғасырдан бастап семсерлер бір жүзді, қайқы етіп жасалып, қолданысқа енді. 10-ғасырда түркілер арқылы Батыс Еуропаға тарады. Кейіннен бұл қару жетілдіріліп, атты әскердің басты қаруы ретінде 20-ғасырға дейін қолданылды. Қазақтар қылышты бес қарудың біріне жатқызады. Қазақ қылыштары: алдаспан, наркескен, зұлпықар, жатаған қылыш, қайқы қылыш, т.б. болып бөлінеді. Олардың ұзындығы 90 – 95 см, ені 3 – 3,5 см. Атты әскер құрамаларының жойылуына байланысты (20-ғасыр), қылыш қазір тек кейбір әскери қызметкерлердің салтанатты рәсімдерде ұстайтын қаруы ретінде ғана қолданылады.

## Қолданыс уақыты
Алғашқы қола қылыштардың пайда болуы біздің дәуірімізге дейінгі 2 мыңжылдықтың басына жатады.

Қылыш VI-VII ғасырларда пайда болып, X ғасырда түркілер арқылы Батыс Еуропаға тарайды. "Қылыш"атауы VIII ғасырдағы "Күлтегін" жазбасында да, және Махмұт Қашғари сөздігінде де кездеседі. Тарта сермегенде сырғи тілетін имек қылыш терең жарақат салады. Қазақ батырлары "айбалта,семсер,шоқпар,найзалар бір сермегенде тиген жерін жаралайды, ал қылыш бір-ақ сермегенде, бастан қарай табанға дейін қақ жарып түсірмей ме?"-деп қылышты артық санаған.

Еуропа елдерінде қылыш 16 ғасырдың аяғына дейін белсенді түрде қолданылды, ал 17 ғасырда олар ақырында қылыштардың басқада түрлерімен ауыстырылды, бұл шын мәнінде оның ерекше, жоғары мамандандырылған түрлері болды.

## Дереккөздер

Санат:Қарулар
Лұқпан Қылышұлы Қылышев

**Лұқпан Қылышұлы Қылышев** (14.3.1909 жыл, Шыңғырлау ауданы - 1991 жыл, Алматы) — ғалым, Биология ғылымдарының докторы (1957), профессор (1959), Қазақстан FA-ның корреспондент-мүшесі (1959), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974). 

## Өмірбаяны
* ҚазПИ-ді бітірген (1935). 
* 1942 жылдан Қазақстан ҒА-да (1946 жылға дейін КСРО FA-ның Қазақ Филиалы)
* Ботаника институтының Биохимия зертханасын (1944-1952)
* 1952-1955 жылдары осы FA-ның Ботаника бағының директоры. 
* Молекулалық биология және биохимия институтының алколоидтар биохимиясы зертханасын (1983-1986) басқарды
* 1986 жылдан сонда ғылыми кеңесші. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылым еңбектері өсімдіктер биохимиясына арналған. 
* Алколоидтар (пиридин, хинолизидин, изохинолин) мен фенол қосылыстары биосинтезі саласында іргелі зерттеулер жүргізіп, олардың нәтижелерін өндіріске енгізді
* ғылымға беймәлім жаңа ферменттер (анабазиноксидаза, никотин және лупининдегидрогенеза) ашып, оларға сипаттама берді
* көміртегімен таңбаланған алколоидтер алу әдісін тапты; 
* республиканың оңтүстігінде өсетін иілік өсімдіктер мен құрамында аллколоидтары бар өсімдіктердің өнеркәсіптік қорын анықтап, оларды ғылыми тұрғыдан бағалады
* итсигек пен дәрмененің мәдени плантацияларын жасау әдістері
* Шымкент химия-фармацевтикалық зауытындағы өндірістік қалдықтарды органикалық тыңайтқыш және отын ретінде пайдалану жолдарын анықтады;  
* Өсімдіктерінің тұздан улануы механизмін ашты. 

## Марапаттары
* «Халықтар Достығы» орденімен 
* бірнеше медальмен марапатталған.
* БҚО Шыңғырлау ауданы, Шыңғырлау ауылында Лұқпан Қылышев атындағы ОЖББМ бар.

## Шығармалары
* Биология анабазиса безлистного, А.-А., 1961; 
* Микробиологические окисления анабазиса, А.-А., 1977; 
* Флавоноиды растений, А.-А., 1978 (авторларының бірі).

## Дереккөздер


Санат:14 мамырда туғандар
Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Шыңғырлау ауданында туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Профессорлар
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Қыпшақбаев Иса

**Қыпшақбаев Иса** (15.1. 1927 жылы туған, Қызылорда облысы Сырдария ауданы Абай ауылы) — ғалым, профессор (1993), Қазақстан Ғылым Академясының академигі (2003).

1948—1997 жылы Қазақ ауыл шаруалығы институтында, Қазақ ауыл шаруалығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зертеу институтындатында (1970—1978 жылдары директор), Қазақ ауыл шаруалығын механикаландыру ғылыми-өндірістік бірлестігінде (1978—1997 жылдары бас директор) ғылыми-педагогикалық, басшылық қызметтер атқарды. 1997 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ұстаз.

Негізгі ғылыми еңбектері ауыл шаруалығы техникасын механикаландыруға арналған. Қыпшақбаевтың басшылығымен жасалған ауыл шаруалығы дақылдарын егу және жинау, мал шаруашылығындағы қол еңбегі мен өндірістік процестерді кешенді электрмеханикаландыру, табиғи және мәдени жайылымдарды жақсарту, жем-шөп жинау және дайындау, сумен қамтамасыз ету, т.б. жұмыстарды механикаландыруға арналып жасалған құралдар мен техникалар, жел эрозиясына ұшыраған және суландырылатын жерлерге егілетін ауыл шаруашылығы дақылдарын өңдеу және жинау жұмыстарын кешенді механикаландыруға арналған технология республика шаруашылықтарында кеңінен қолданылды. Оның ішінде ауыл шаруалығы машиналарын жөндейтін және техникалық қызмет көрсететін жабдықтар, топырақ өңдейтін машиналар кешені, т.б. өндіріске енгізілді. Осы жеткен табыстары үшін 1970 — 90 ж. аралығында интститут пен Қыпшақбаев басшылық еткен бірлестік республиканың “Алтын кітабына” жазылды.

100-ден аса ғылыми еңбектің, 16 авторлық куәліктің иегері.

Құрмет белгісі, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қыпшақ Сейітқұл Маманұлы

**Қыпшақ Сейітқұл Маманұлы** (18 ғасырдың 70-жылдары, Сыр бойы — 19 ғасырдың 30-жылдары, қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы Қарабидайық мекені) — есімі аңызға айналған егінші. Орта жүздегі бес таңбалы қыпшақтың торы бірлестігінен тарайтын жеті арыс қитаба руынан шыққан. Сыр бойындағы иеліктері егін шаруашылығына тарлық ете бастаған соң Торғай өңіріне келіп, Қабырға өзені бойындағы Қарақоға деген жерге тұрақтаған. Өзен жағалауына шығыр орнатып, аяқ егін, атпа егін әдістерін пайдаланып, өзеннен арықтар тартып, бөгендер салып, суармалы егіншілікті қолға алған. Диқанның бұл еңбегі жемісті болып, 5 — 6 жылдың ішінде алғаш келіп қоныстанған 12 үй 400-ге жеткен. Қыпшақ Сейітқұлдың аса шығымды ақ тарысының тұқымы кейін бүкіл Торғай, Ақтөбе, Қостанай, Ақмола, Қарағанды, Қарқаралы өңірлеріне тарады. Диқанның барымташылардан сақтану үшін тұрғызған дуалы мен су тартқан арықтарының қалдықтары Көкалаат, Қызылоба, Қарақоға деген алқаптарда әлі күнге дейін сақталған. Қыпшақ Сейітқұл асқан шебер, сөзге шешен адам болған. Мұраптың егіншілік дәстүрін халық арасына кең таратып, насихаттау үшін ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин “Қыпшақ Сейітқұл” деген әңгіме жазып, оқулығына енгізген.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Қазақстан егіншілері
Қыпшақ тілдері

thumb|left|300px|
**Қыпшақ тілдері** — түркі тілдері  арасында тіл саны бойынша ең ірі топтардың бірі.  Қыпшақ тілі тармағын ғалымдар **Батыс-түркі тілдері**  (кейде **солтүстік-батыс тілдері **)  деп атайды. Қыпшақ тілдері орта ғасырда көне түркі тілдері негізінде қалыптасқан.

## Бөлікшелері
Географиясына және тілдің құрамына қарай қыпшақ тілдері келесі тармақтарға бөлінеді :
* Батыс қыпшақ тілдері - құман, яғни қарайым тілі, қарашай-балқар тілі, құмық тілі, қырымтатар тілі, армян-қыпшақ тілі, ұрым тілі; 
* Қыпшақ-бұлғар тілдері - башқұрт тілі, татар тілі; 
* Қыпшақ-ноғай тілдері - добруджа татар тілі, қазақ тілі, қарақалпақ тілі, ноғай тілі.
* Қырғыз-қыпшақ тілдері - алтай тілі, қырғыз тілі.

## Ерекшеліктер
Қыпшақ тілдері тобына басқа түркі тілдерінен айырмашылығы: 

* дауыстылар саны 8 — 9 болады, *ы, і, у, ү* ерекше дыбыстары қолданылады; 
* ерін үндестігі сирек кездеседі (құлұн — құлын); 
* созылыңқы дауыстылары жоқ; в) *ғ, г* дыбыстары мүлдем айтылмайды не *у, й* дыбыстарымен алмасады. (тағ>тау); 
* сөз басында ұяң *б*, қатаң *т, к, қ* дыбыстары болады (болат, тіл — полат, діл); 
* *б* дыбысының орнына *м* қолданылады (бен — мен); 
* сөз басында *й ~ ж ~ ж (дж)* дыбыстары тұрақсыз келеді (йол — жол (джол);
* кейбір қатаң дыбыстар ұяң айтылады: *п>б, қ>ғ, к>г* дауыстылар арасында спирант дыбыстарға айналады: *п>у; б>у; қ>ғ; к>г*.

## ''Көне қыпшақ ескерткіштерінің тілі''  (Қыпшақ жазба ескерткіштері)
Көне қыпшақ тілі Қимақтар мемлекеті тұсында туындап (9 — 11 ғасырлар), қазіргі тілдердің негізі болған.  Моңғолдар үстемдігі тұсында ол тілде сөйлейтін ру-тайпалар ыдырады, Алтын Орда кезінде (13 — 15 ғасырлар) әдеби, ресми тіл ретінде қолданылып, кейін тұтастығынан тағы да айрылды. Сөйтіп, қазіргі Қыпшақ Тілі Тармағы  пайда болды. Қыпшақ тілі Осман түріктері тілінің диалектілеріне айналған. 

## Дереккөздер

Санат:Түркі тілдері
Санат:Қыпшақ тілдері
Қыпшақхан

**Қыпшақхан**, Хожамқули-бек Балхи (17 ғ-дың 2-жартысы, Балх — ө.ж.б.) — ортағасырлық тарихшы. Әкесі Иманқұл Аштархан әулетінен шыққан Сұбханқұли хан сарайында (1630 — 1732) құшбегі деген жоғары қызмет орнына ие болды. Қыпшақханның өзі де хан сарайында әскери қызмет атқарған. 17 ғ-дың аяғында әкесімен бірге Меккеге қажылыққа барып, одан Үндістанға өтеді. Ол Пенджаб билеушісі Әбу ас-Самау ханның қол астында қызмет істеп, оның тапсырмасымен 1722 ж. өзінің белгілі тарихи шығармасы — “Тарих-и Қыпшақ ханиды” жазды. 1724 — 25 ж. шығармасын қайта қарап шығып, жаңа деректер қосып өңдеген. Парсы тілінде жазылған шығарма 5 бөлімнен тұрады. Соңғы екі бөлімі Шайбани және Аштархан әулеттеріне арналған. Онда Қазақстанның 15 — 17 ғ-лардағы тарихына байланысты деректер бар.

## Дереккөздер
Қазақстан Энциклопедиясы

Санат:Тарих
Қырғауылдар тұқымдасы

[thumb| alt=A.| ''[Қырғауылдар тұқымдасы*.]]
*'Қырғауылдар тұқымдасы** (''Phasіanіdae''), [[тауықтәрізділер]] отрядының бір тұқымдасы. 


Тұқымдастың ерекшелігі: танау тесігі қауырсынмен жабылмаған. Жіліншіктері түксіз, көпшілік түрлерінің қоразының жіліншіктерінде [[мүйіз]]ді өсіндісі бар. Танау тесігін тері қаптары жауып тұрады. Қазақстанда қырғауылдар тұқымдасының 6 туысқа бірігетін 8 түрі бар. Ең жиі кездесетін түрі — [[қырғауыл]] (Phasіanus colchіcus). Қазақстанда өзен жағалауындағы — тоғайлы, қамысты-қопалы жерлерді, [[Арал теңізі]]нен, [[Алакөл ойпаңы]]на дейінгі шөлді аймақтарды мекендейді. Олар тау беткейлерінде бұта өсімдігі жақсы өскен және алуан түрлі шөптесін өсімдіктер өскен жерлерде кездеседі. Қоразының құйрық қауырсындары өте ұзын, әрі қызғылт, қою жасыл, күлгін түсті. [[Мекиен]]і қоңыр сұрғылт түсті. Қанатының ұзындығы 245 мм, салмағы орта есеппен 1150 г-дай. Отырықшы құс. Жерде жүргенімен, ағаш басына қонақтайды. Шұңқырлап жасаған ұясын жерге салып, оның бетін жасырып бүркемелейді. Мекиені сәуірден шілдеге дейін 10 — 14 сарғыш-қоңыр жұмыртқа салып, 23 — 24 күндей басады. Өсімдіктермен және әр түрлі омыртқасыздармен қоректенеді. Қырғауылдың еті дәмді. Оның кәсіптік маңызы бар, әуесқойлық тұрғыда ауланады.


Антарктида мен Солтүстік жарты шардың биік ендіктерінен басқа барлық континенттерде кең тараған 175 түр жатады.
Құртектестерден ерекшілігі қырғауылтектестердің танау тесіктері қауырсынмен жабылмаған және жіліншігі жалаңаш. Қырғауылтектестерді орманда, далада, шөлде және таудың түрлі биігінде кездестіруге болады. Жерде тіршілік етуте бейімделгел; десе де ағашқа қонақтайды және оның сүлбесінде түнейді. Құртектестер сияқты, бұларға да күрделі құсойнақ тән. Біраз түрлері - моногамдар, басқалары - **полигамдар'''. 

Ұясы топырақтағы жай шұңқыр, ұяда түр ерекшеліктеріне байланысты 5-20 жұмыртқа болады, оларды әдетте мекиені шайқайды. 2,5-4 аптадан соң балапандары аздап ұша бастайды, ірі түрлерінің балапандары біршама кеш ұша бастайды және жыныстық жетілуі де кеш - 1-3 жылға созылады. Көп ұшпайды, бірақ жылдам жүгіреді және шөп пен бұта арасында жақсы жасырына алады, Көбеюден басқа кезде аздаған топ құрып, жерде қоректенеді. Өсімдік қоректі азықты - тұқым, жидекті ұнатады, құрттар, моллюскалар, насекомдардан да бас тартпайды. Қырғауылтектестерде 175 түр (48 туысқа бірігеді) бар, олар әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияда көп. ТМД елдерінде 7 туысқа жататын 12 түр ұялайды. Қазақстанда 8 түр кездеседі, ал 7-і: кәдімгі қырғауыл, сүр және сақалды шіл, гималай және алтай ұлары, бөдене (бытпылдақ) және кекілік мекендейді..Тұқымдас ішіндегі қатынас шат-шытырман, бірақ бірнеше топты:
# америкалық бөденелер;  
# ескі дүние бөденелері;  
# шілдер, кекіліктер,ұларлар;  
# аргустар, тауыстар (павлин); қырғауылдар, нағыз тауықтар,трогопандар топтарын ажыратуға болады.

Үй тауықтарының тұқымдары жабайы күйінде Оңтүстік-Шығыс Азияда мекендейтін банкив тауығын (Gallus gallus) қолға үйрету нәтижесінде пайда болған деп есептейді.

## Дереккөздер


Санат:Тауықтәрізділер
Санат:Қырғауылдар
Қырдың қызыл сиыры

**Қырдың қызыл сиыры** — сиырдың сүтті асыл тұқымы.
18 ғ-да Запорожье сұр сиырын остфрисландия бұқаларымен шағылыстыру арқылы алынған. 19 ғ-да Украина жерінде Қырдың қызыл сиырын өзара, кейін ангельн бұқаларымен асылдандырды. Қазақстанда жергілікті тұқымның сиырын қырдың қызыл асыл тұқымды бұқаларымен шағылыстыру арқылы жерсіндірілді. Асылдандыру тәсілі сиырдың сүттілігін, сүтінің майлылығын, экстерьерін (жануардың сыртқы дене бітімі) іріктеп таңдау жолымен жүргізілді.  

Қырдың Қызыл Сиыры құрғақ континентті ауа-райына бейім келеді. Малдың түсі қызыл, дене тұрқы созылыңқы және сүт бездері мен кеудесінің орта бөлігі, бөксесі едәуір жақсы дамыған, құйымшақы ұзын. Бұлшық еттері, кеудесі, тері асты клетчаткалары орташа дамыған. Артқы жағы жалпақтау әрі түзу және ұзын, ішті келеді. Сирақтары жіңішке, тұяқ бітісі мықты. Асыл тұқымды ш-тарда орташа сүт өнімд. 3000 — 4500 кг, сүтінің майлылығы 3,6 — 3,8%.  

Кейбір асыл тұқымдарының сүттілігі 9000-нан 12500 кг-ға дейін жетеді. Сиырының тірілей орташа салм. 445 — 550 кг, ал бұқалары — 800 — 1000 кг. Бордақыланған сиырдың үлес салмағы 50 — 56%. 

Қырдың қызыл асыл тұқымының бұқасы мен сиырын шағылыстыру арқылы Премьера 357-Н, Злодей 459-Н, Ахмет, Сұлтан 29-Н, Май 3108-Н, Пталина-ДН-709, т.б. линиялары шығарылған..

## Дереккөздер


Санат:Сиыр тұқымдары
Қырқынан шығару

**Қырқынан шығару**– сәби дүниеге келгеннен кейін қырық күн өткенде орындалатын ғұрып. Бұл ғұрыпты көбіне әділдігімен аты шыққан, көркем мінез-құлықты кісіге жасатады. Қалыптасқан дәстүр бойынша нәрестенің қарын шашын ер кісі алған, ұрпағы өсіп-өнген қария әже 40 қасық суды баланың үстіне құйып тұрып “30 омыртқаң жылдам бекісін, 40 қабырғаң жылдам қатсын” деп тілек айтқан. Баланы Қырқынан Шығару тойына жиналған адамдардың әрқайсысы нәрестені шомылдыратын ыдысқа ырымдап 40 қасық су құяды, шомылдырған ыдысқа “Күні күмістей жарқырап тұрсын” деп күміс сақина, жүзік сияқты әшекейлер салынады. Шомылдыруға көмектескен әйелдер сақиналарды өзара бөліседі. Қария анаға көйлектік мата, шашын алған ер кісіге тақия, т.б. сыйлықтар беріледі. Қарын шашты шүберекке түйіп, бөбек киімінің иығына қадап қояды. Өнерлі әйелдердің біріне “Он саусағы майысқан шебер, өнерлі болсын” деп баланың тырнағын алғызады. 

## Дереккөздер
Қырман

**Қырман**— комбайннан түскен дәнді кептіріп, құрғататын, тазартатын, ашық не қалқалы қарапайым алаң. Қырманды тегіс, құрғақ жерде жасайды. Ол жердің шөбін тазартып тегістейді, суғарады, 1 — 2 тәулік өтіп жер дегдіген соң таптайды, асфальт төсейді, айналасын қоршайды. Кептіріліп тазартылған дән, машинаға тиеліп, элеваторға немесе арнаулы астық қоймаларына жөнелтіледі. Қырман басында дән тиелген машиналарды өлшейтін таразы, дән тазалайтын, аударыстыратын, астық тиейтін конвейерлер, дәнді желдететін жабдықтар, құрал-саймандар, бункерлі агрегат, электр қозғалтқыш, жылжымалы электр ст. немесе үнемі ток беретін электр көзі болады, міндетті түрде өрт сөндіргіштермен жабдықталады.

## Дереккөздер
Қырық өтірік

**Қырық Өтірік**–қазақтың тұрмыс-салт ертегісі. “ ҚЫРЫҚ ӨТІРІК” ертегісінің ұқсас нұсқалары қарақалпақ, татар, өзбек, түрікмен, хакас және бурят халықтарының фольклорында кездеседі. Ертегінің негізгі сюжеті тазша баланың немесе тапқыр жігіттің қырық ауыз өтірікті табанда құрастырып, ханның қызына үйленуі туралы оқиғаға құрылған. Ертегінің әңгіме түрінде және өлеңмен жазылған нұсқалары бар. “ ҚЫРЫҚ ӨТІРІК ” қазақ ауыз әдебиетінде “Тазшаның қырық өтірігі”, “Тазша бала әңгімесі” деп те аталады.

##
Қырықтық

**Қырықтық** — қой қырқатын құрал (қайшы); айқастырылып, серіппелі етіп орнатылған қос пышағы болады. Олардың қолға ұстар жағы бір-бірімен иіліп жалғастырылады. Қол ҚЫРЫҚТЫҚ ғы, электр ҚЫРЫҚТЫҚ, күйдіргіш ҚЫРЫҚТЫҚ болып бөлінеді (ҚЫРЫҚТЫҚ Қой қырқу; Қырықтық агрегаты). Күйдіргіш ҚЫРЫҚТЫҚ  көп қолданылмайды. 

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қырым хандығы

**Қырым хандығы** (қырымтат. ***Qırım Hanlığı'', قرم خانلغى‎''' немесе ***Qırım Yurtu*, قرم يورتى*'‎) — Алтын Орда ыдырағаннан кейін Қырым түбегінде құрылған мемлекет (1430–1783). XIII ғасырдың аяғында Қырым түбегінде Алтын Ордаға тәуелді ерекше аймақ құрылды.  

Оның орталығы — Солхат қаласы болды.  

Алтын Орда билеушілерінің өзара күрес-тартыстарынан кейін Қажы Керей (1397–1466 жж.) мен оның ұлы Меңлі Гирей хан (1428–1515) 1443 жылы тәуелсіз Қырым хандығының негізін қалады. Оған Қырым түбегінен басқа Днепрдің төменгі бөлігі де кірді. Ол хандықтың астанасы Қажы Керейдің билігінен бастап Бақшасарайда болды. 1475 жылы Қырымға түрік әскерлері басып кіріп, хандық Түркияға тәуелді болды.  

Қырым хандығы Ресей, Украина жерлеріне бірнеше жорықтар жасады. Қырым әскерлерінің орыс жеріне жорықтары әсіресе Ливон соғысы (1558–83) кезінде жиіледі. 16–17 ғасырларда Ресей өкіметі оңтүстік шекарасын Қырым татарларынан қорғау үшін шекара бекініс шептерін құрды.  

Орыстардың 1687–89 жылдары Қырымға жасаған жорықтары нәтижесіз аяқталды. 18 ғасырдағы орыс-түрік соғысында Ресей жеңіске жетіп, Қырым хандығы әлсірей бастады.  
1774 жылы Күшік-Қайнарджа бітімі бойынша Қырым хандығы Түркияның қол астынан шығып, Ресейдің қарамағындағы тәуелсіз ел болып танылды. 1783 жылы Қырым хандығы Ресей империясының құрамына кірді. [thumb|left|210px|Қырым татар сарбаздары [польшалық сарбаздармен соғысуда.]]
[thumb|180px|right|[Mengli Giray at the court of Ottoman sultan Bayezid II]]

## Тағы қараңыз
* Қырым хандарының тізімі

## Дереккөздер

Санат:Қырым хандығы
Санат:1441 жылы пайда болғандар
Санат:1783 жылы таратылғандар
Қысқыш

150px|thumb
**Қысқыш**, қысқаш – 
# механикалық өңдеу немесе құрастыру жұмыстары кезінде бұйымды бекітіп қоюға арналған құрал. Қысқыш корпустан және екі жақтаудан тұрады. Станоктік және слесарлық болып ажыратылады; 
# қызған темір, шоқ ұстайтын құрал. Аузы жалпақ, сабы ұзын болады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері