open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бекет операсы

**«Бекет»** — Мұхтар Әуезов авторлығындағы пьеса, опера.

Пьесаның түпнұсқасы мұражай-үйдің қолжазба қорында сақтаулы, көлемі- 79 бет. Соңына «1938 жыл» деп белгі қойылған. «Төрт актілі, бес суретті күйлі (музыкалық) пьеса» алғаш рет «Әдебиет және искусство» журналының 1939 жылғы N 2 санында жарияланған. Әуезовтің таңдамалы шығармаларының 6 томдық жинағының 5-томында (1956), 12 томдық  шығармалар жинағының 10-томында (1982) қайталанып басылды. Пьеса ақ өлеңмен жазылған. Оқиға 19 ғасырдың ортасында Жем өзенінің бойында өтеді.

Бекет пен Зеренің үйлену тойы үстінде Арыстан сұлтан келіп, елдің шырқын бұзады. Оларды туған жерінен көшугө бұйырады. Батыр Бекет қарсылық көрсетіп, ақыры итжеккенге жер аударылады. Одан достарының көмегінің арқасында қашып шығып, дұшпанынан кегін алады. «Бекет» операсы 1940ж. 29 ақпан күні Абай атындағы мемлекеттік академиялық  опера және балет театрының сахнасында қойылды. Композиторы - А. Зильбер, оркестрге түсірген - Р. Глиэр, режиссері - Қ. Байсейітов, дирижері - Ф. Кузьмич (кейіннен Б. Врана), суретшісі - А. Ненашев, биді қойған - Ю.Ковалев, хордың жетекшісі - Г. Петров. Би көріністерінде Шара Жандарбекова мен Е. Лифанова өнер көрсетті.

Музыкалық шығарманың бұл қойылымы мамандардың арасында екі ұдай пікір тудырды. «Бекет» операсы туралы: «Қазақ операсының ұйымшыл ұжымы табанды ізденістің нәтижесінде қызықты спектакльді сахнаға шығарды. «Бекет» операсы, әрине, қазақ опера өнерінің шыңы емес, алайда бұл оның даму жолындағы ілгері басқан қадамы» (Ғ. Шарипова, «Бекет»); «Театр ұжымы үлкен жеңіске жетті» (Д. Прянишников, «қазақтың жаңа операсы «Бекет»); «Бекеттегі» мәніссіз, мазмұнсыз айғайдың мұнда да жүргенін көреміз» (А. Жұбанов, «Тұтқын қыз») - деген қарама-қарсы пікірлер білдірілді. Әсіресе, қазақтың халық әндерін өндеусіз пайдаланған композитор А. Зильбердің атына көптеге ескертулер мен сын айтылды. Қалай дегенмен «Бекет» операсы өзінің тарихи міндетін орындаған сахналық музыкалық қойылым болып табылады. Мұнда тұңғыш рет орыс әншілері (С. Колтон, О. Хан) қазақ операсында өнер көрсетті.
## Дереккөздер


Санат:Қазақша опералар
Санат:Пьесалар
Соқыр дақ

нобай|Оң көз түбінің фотографиясында ''соқыр дақ'' — оң жақтағы ақшыл дақ.
**Соқыр дақ** () — торлы қабықтағы жарықты сезбейтін көз түбі аймағы.

Көз алмасының соқыр дақ аймағындағы торлы қабықта жарық сезгіш фоторецепторлы нейроциттер болмайды. Бұл аймақты торлы қабықтың мультиполярлы ганглионды қабатағы нейроциттер аксондарынан түзілген жүйке талшықтарының қабаты құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Көз
Жауырын

**Жауырын** () — пішіні үшбұрышты сүйек, оның бұрыштарын, сыртқы және ішкі беттерін ажыратады. Жауырынның жоғарғы жалпақ табанына жауырын шеміршегі байланысып тұрады. Жоғарыдан төмен қарай өтетін жауырын қыры — жауырынның сыртқы бетін - кішілеу келген алдыңғы қыралды шұңқырына және жалпақтау келген артқы қырарты шұңқырына бөледі. Жауырын қыры жоғарыдан темен қарай созылып, кейбір жануарларда акромион өсіндісімен аяқталады. Ал басқаларында жауырын қырының орта тұсында жауырын қырының төмпегі болады. Жауырынның төменгі вентральды бұрышына жақын жіңішкеріп келген жауырын ойығы орналасқан жерін *[[жауырын мойыны]]* деп атайды. Жауырынның алдыңғы сыртқы жағында, жауырын мойынынан сәл төменірек, оның буын үсті төмпегі орналасады. Тоқпан жілік басымен буынды байланыс түзетін жауырынның төменгі бұрышының гиалин шеміршегімен қапталған жағы, жауырынның буын беті деп аталады. Жауырынның қабырға жағындағы ішкі бетінің жоғарғы жағында төменгі (адамда — алдыңғы) тісше Бұлшық ет бекитін жауырынның тісше беттері мен тісше сызықтары болады. Бұлардан сәл төменірек жауырынасты шұңқыры орналасады. Буынүсті төмпегінің медиальды жағында құстұмсықша өсінді шығып тұрады.


Scapula ant.jpg|Сол жақ жауырын *алдынан*
Scapula post.jpg|Сол жақ жауырын *артынан*
Image:Scapula - animation.gif|Анимация


## Дереккөздер


Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Биоморфология
Мүйіз

**Мүйіз** (рог); (лат. cornu — мүйіз) — мүйізді жануарларда болатын, маңдай сүйегінің мүйіз өсіндісін қаптап тұрған тері туындысы. Мүйіздің терісі екі қабаттан: сыртқы тері эпидермисінен және оның астындағы дерма (нағыз тері) қабатынан тұрады. Дерманың торлы қабаты мүйіз өсіндісінің сүйекқабымен берік байланысқан. Мүйіз эпидермисі түтікше мүйізден түзілген. Мүйіз мүйіз түбірінен, мүйіз денесінен және мүйіз ұшынан тұрады. Мүйіз сақиналары арқылы жануарлардың жасын анықтауға болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Мүйізді жасуша

**Мүйізді жасуша** (кератиноцит) — тері эпидермисінің жоғарғы мүйізді қабатын құрайтын мүйізделген эпителий жасушаларыкератиноциттерге айналады да, тері эпидермисінің қалың мүйізді қабатын құрайды.  Эпителиоциттер көпқабатты жалпақ мүйізделген тері эпителийінің төменгі қабатынан жоғарғы қабаттарына жылжыған сайын, қатты мүйізді зат — кератинмен қорланып, мүйізделген жасушалар кератиноциттерге айналады да, тері эпидермисінің қалың мүйізді қабатын құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Соқаша сүйек

thumb
**Соқаша сүйек** () — бас сүйектің бет бөліміне жататын пішіні жебе тәрізді ұзынша келген, жұқа сүйек. Ол сынаша сүйектің денесін мұрын қуысы түбіндегі қырмен жалғастырып, мұрын қуысының шыға беріс (хоана) тесігін тең екіге бөледі.
## Дереккөздер


Санат:Бассүйек
Глицеридтер

**Глицеридтер** — глицерин мен органикалық немесе бейорганикалық қышқылдардың күрделі эфирі. Глицеридтер — моноглицеридтер,диглицеридтер және триглицеридтер болып үш топқа бөлінеді. Олардың молекулалары құрамында аттарына сәйкес: бір, екі және үш қышқылдық қалдық болады. Глицеридтер майдың құрамына кіреді. Азот қышқылының триглицериді — нитроглицерин медицинада қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Липидтер
Санат:Эфирлер
Сомиттер

**Сомиттер (сомиты);** (лат. *soma* — дене) — ортаңғы үрық жапырақшасы мезодерманың жоғарғы (дорсальдық) бөлігі.

**Сомиттер** ұрық денесінің сегменттеріне сәйкес сегменттеледі. Ол өз кезегінде үш қабаттан:
* дерматом
* миотом 
*склеротом
қабаттарынан тұрады. Дерматомнан терінің нағыз тері (дерма) қабаты, миотомнан дененің қаңқа бұлшықеттері, склеротомнан омыртқа бағанының сүйектік негізі (омыртқалар) дамиды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Соңғы ми

нобай|Үлкен ми қызылмен белгіленген
**Соңғы ми** ( немесе ) — сүйелді, күсті дене арқылы байланысқан екі жартышардан немесе үлкен ми сыңарларынан тұратын үлкен ми бөлігі. Әрбір үлкен ми бөлігі өз кезегінде: ми жабынынан, иіс миынан және олардың арасындағы жолақты денеден, ішіндегі бүйірлік ми қарыншасынан тұрады.

Ми жабыны жоғарғы сатыдағы сүтқоректі жануарларда, әсіресе адамда өте жақсы жетілген. Онда организмнің барлық тіршілік әрекетін реттейтін жоғарғы дәрежелі жүйке орталықтары орналасады. Ми жабыны милық сұрзаттан және ақзаттан тұрады. Сүрзат ми жабынының сыртында орналасып, үлкен ми қыртысын, ал ақзат оның ішкі жағында орын теуіп, өткізгіш 
жолдарды түзеді. Ми қыртысы сыртынан ішіне қарай алты қабаттан:
* молекулалы
* сыртқы дәнше
*пирами- далы
* ішкі дәнше
* ганглионды 
* полиморфты нейроциггер қабаттарынан тұрады.

Ми қыртысының ақзаты миелинді жүйке талшықтарынан және олардың аралықтарындағы нейроглиядан құралған. Олар қызметі әр түрлі өткізгіш жолдарды (ассоциативтік, комиссуральды) түзеді. Жолақты денеде жоғарғы қыртысасты орта- лықтар орналасқан, бүйірлік ми қарыншалары қуыстарында ми сұйығы болады. Соңғы мидын иіс миы бөлігіне мүрын қуысынан иіс жүйкесі енеді.

## Дереккөздер


Санат:Бас миы
Санат:Неврология
Мүше, ағза

**Мүше, ағза** (орган); (organum, грек, organon — құрал, орган) — өзіне тән пішіні мен құрылысы және организмде алатын орны бар, белгілі бір қызмет атқаруға бейімделген, бір-бірімен заңды түрде өзара байланысқан түрлі ұлпалардан (тканьдерден) құралған организмнің бір бөлігі. Адам мен жануарлар организмдерінде құрылысына сәйкес мүшелер: паренхималы, түтікше және қабатты мүшелер болып бөлінеді. Паренхималы мүшелерге — қомақты мүшелер, бездер және бұлшықеттер жатады. Олар екі бөліктен: паренхимадан және стромадан құралған. Паренхима — мүшенің негізгі қызметін атқаратын жұмысшы бөлігі. Оны бездерде безді эпителий ұлпасы, ал бұлшықеттерде — бұлшықет ұлпасы құрайды. Строма—мүше паренхимасы бөліктерін бір-бірімен байланыстырып, біртұтас ететін және мүшені қоректендіретін тамырлар мен оның жұмысын реттейтін жүйкелер өтетін дәнекер ұлпалық аралықтар. Паренхималы мүшелерге: өкпе, бауыр, бүйрек, бездер, көкбауыр, лимфа түйіндері т.б. жатады. Түтікше мүшелердің қабырғасы және ішінде қуысы болады. Олардың қабырғасы үш қабықтан: ішкі — кілегейлі қабықтан, ортаңғы - етті қабықтан немесе шеміршекті-талшықты қабықтан (тыныс жолдарының мүшелері — мұрын қуысы, көмекей, кеңірдек, бронхтар) және сыртқы - сірлі қабық немесе адвентициядан (ас қорыту, зәр бөлу, аталық және аналық көбею мүшелер жүйелерінің түтікше ағзалары) құралған. Түтікше мүшелерге қан және лимфа тамырлары да жатады. Олардың қабырғалары: ішкі - интимадан, ортаңғы — медиадан және сыртқы — адвентициядан тұрады. Түтікше мүшелер қабықтары өз кезегінде әртүрлі ұлпалардан құралған қабаттардан тұрады. Қабатты мүшелерге тері, көз қабықтары (қасаң қабық, торлы қабық, ақ қабық, та-мырлы қабық) жатады. Тері эпидермис, дерма және шел қабаттарынан құралған.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Халықаралық ұйымдар

**Халықаралық ұйымдар** - мемлекеттердің немесе олардың құрылымдарының, сондай-ақ қоғамдық ұйымдардың, ұлттық қоғамдардың, үкіметтік емес сипаттағы қауымдастықтардың, әртүрлі мемлекеттердің атынан жүретін жеке мүшелердің бірлесуі; қоғамдық өмірдің әртүрлі (саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени, ғылыми-техникалық және т.б.) салаларында ортақ мақсаттарға жету үшін құрылады және халықаралық әріптестіктің аса маңызды түрі болып табылады.

Халықаралық ұйымдар XIX ғ. екінші жартысында пайда болды, ол ұлттық мемлекет шеңберінен шыққан дамыған экономикалық және әлеуметтік-саяси қатынастардың түбегейлі жаңа мәселелердің, трансұлттық міндеттердің шешімін табуда бірлесудің, халықарaлық күшті жұмылдырудың объективті қажеттілігінен туды. Алғашқы бұқаралық халықаралық ұйымдар - 1863 ж. швейцарлық Анри Дюнан негізін қалаған Қызыл Крест және Бірінші интернационал - 1864 ж. Лондонда К. Маркс пен Ф. Энгельс негізін қалаған Халықаралық жұмысшылар жолдастығы. Алғашқы Халықаралық үкіметаралық ұйым -1874 ж. қүрылған Жалпы пошталық одақ. Халықаралық ұйымдардың құрылуына түрткі болған I және II дүниежүзілік соғыстар. Олар аяқталғаннан кейін әлем оның зардабын талқылап, енді болдырмау үшін тиімді, оңтайлы халықаралық қауіпсіздік жүйесін қүруға талпыныс жасады. Осылайша, 1919 ж. Ұлттар Лигасы қүрылды. 1945 ж. Сан-Францискода Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы қабылданды. XX ғасырдың екінші жартысында күрт күшейген жаһандану процестері, оған сәйкес әртүрлі елдер мен халықтардың өзара қарым-қатынасының дамуы жаңа халықаралық ұйымдардың қүрылуына септігін тигізді.
XXI ғ. басында әлемде қызметі, мақсат-міндеттері, бірлесу түрі, қатысушылар саны, өкілеттігі алуан түрлі ондаған мың халықаралық ұйым бар. Бірлесу түріне байланысты халықаралық ұйымдар үкіметаралық және үкіметтік емес болып бөлінеді. Үкіметаралық халықаралық ұйымдар мемлекеттер арасындағы келісімдер мен шарттардың негізінде құрылып, қызмет етеді.

Олар:
***[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]** (1945),
***[[Халықаралық валюта қоры]]** (1945), 
***[[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]** (1995), 
***[[Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы]]** (НАТО, 1949), 
***'Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы ([[ОПЕК]]**, 1960) және т.б.
Үкіметтік емес халықаралық ұйымдар қоғамдық құрылымдар мен ғылыми қауымдастықтарды, жеке компанияларды, мекемелерді, мемлекеттің атынан кіретін жеке тұлғаларды біріктіреді, үкіметаралық ұйымдарға қарағанда, халықаралық құқық субъектісі болып танылмайды. Олардың ішіндегі ықпалдылары: ***[[Парламент аралық одақ]]**  (1889),
***[[Халықаралық Олимпиада комитеті]]**  (1894),
***[[Рим клубы]]** (1968), 
***[[Гринпис]]**  (1971) және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық ұйымдар
Сопақша ми

thumb
**Сопақша ми** (лат. *medulla oblongata*; *medulla* — ми,* oblongata* — сопақша) — мидың жұлынмен шекарасыз жалғасатын, пішіні сопақша келген артқы бөлігі. Оның алдыңғы жағы ми көпірімен жалғасады. Сопақша мидың төменгі бетінде вентральды орталық саңылау (лат. *fissura mediana ventralis*) мен оның екі бүйіріндегі латеральды вентральды сайлар (лат.* sulcus lateralis ventralis*) арқылы бөлінген: оң және сол сопақша ми пирамидалары (лат.* piramis medullae oblongatae*) білеуленіп көрініп тұрады.

**Сопақша ми** пирамидалары үлкен ми қыртысын жұлынның қозғалтқыш орталықтарымен байланыстыратын пирамидалы жүйке талшықтары  аларынан (лат.* fasciculus cerebro-spinalis*) құралған. ( *Сопақша ми* пирамидаларының пирамидалы жүйке тал тары будаларынан құралған өткізгіш жолдары - жұлынның бүйір арқаншаларына өтер алдында, оң ми пирамидасының жүйке талшықтары жұлынның сол жақтағы бүйір арқаншасына, ал сол ми пирамидасының жүйке талшықтары жұлынның оң жақтағы бүйір арқаншасына бағытталып, жүйке талшықтарымен алмасады да, пирамидалар айқасын (лат. decussacio pyramidum) жасайды.

Сопақша мидың құрылысы біршама жүлынның құрылысына ұқсас, яғни сыртқы жағында — ақ зат, ішкі жағында — сұр зат орналасады. Ол ақ заттық аралықтар арқылы көптеген сұр заттық аралшықтарға, яғни сопақша мидың сұр заттық орталықтарына (ядроларына) бөлінеді.

Бұлар организмнің тіршілігіне тым қажет вегетативтік орталықтар құрайтын нейроцитгер ядролары. Аталган вегетативтік ядроларга: 
*жүрек соғу
* тыныс алу
*тер бөлу
*сілекей бөлу
*шайнау
*жұту, сору
*көз жасын бөлу
*ас қорыту сөлдерін бөлу
*құсу, 
*кекіру
*күйіс қайтару
*тұшкіру
*жөтелу
*көз жыпылықтау орталықтары жатады.

**Сопақша мидың сұр заты** — вегетативтік ядролардан басқа, қызметіне сәйкес топтасқан нейроциттер перикариондарынан (нейроциттер денелерінен) құралған ми жүйкелерінің сезімтал және қозғалтқыш сүрзаттық ядроларын түзеді. Бұлардың араларында бір-бірімен жалгасып жатқан пішіні әр түрлі нейроциттерден және олардың жүйке талшықтарынан құралған торлы құрылым (лат. formatio reticularis) болады. Бұл құрьшым сопақша мидан ортаңғы миға, одан әрі аралық миға дейін созылып жатады. Торлы құрылым — аталған ми бөлімдері орталықта- рын өзара байланыстырып, үйлестіру қызметін атқарады. Бұған коса, ол тыныс алу және жүрек-тамырлар жүйесінің орталығы қызметін де атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Нейроанатомия
Санат:Нейробиология
Санат:Сопақша ми
Хамас

нобай|Хамас палестиналық ұйымының туы
нобай|2001 жылы 1 шілдеде болған Тель-Авив дискотекасындағы лаңкестік әрекет кесірінен қаза тапқандарға арналған ескерткіш

**Хамас** (, толық атауы — , «**Ислам қарсыласу қозғалысы**») — Израиль оккупациясынан Палестинаны азат ету және исламдық Палестина мемлекетін құруды мақсат тұтатын радикалды ислам ұйымы. 

1988 жылы шейх Ахмед Яссин (1938–2004) құрды. Негізгі күрес әдістері — террорист-жанкештілердің көмегімен ұйымдастырылатын лаңкестік актілер. Сонымен қатар ұйым Палестина аумағындағы халықтың арасында белсенді әлеуметтік жұмыстар жүргізеді.

## Дереккөздер

Санат:Палестина лаңкестік ұйымдары
Сперматогенез

thumb||350px

**Сперматогенез** (грек, *sperma* — шәует, *genesis* — шығу тек) — еркек жануарлардың жыныс безінде жүреді. Бұл процесс кезегімен өтетін төрт кезеңнен: көбею, өсу, жетілу және қалыптасу кезеңдерінен тұрады.

**Сперматогенездің** көбею кезеңінде гаметобласттардан жетілген жас жыныс жасушалары — **сперматогониялар** еннің ирек тұқымдық өзекшелері қабырғаларында, өздерін қоршаған тіректік торшалардан (сустентоциттерден) тиісті қоректік заттарды қабылдап, митоз арқылы бөлініп үздіксіз көбейеді.

Олар дөңгелекше келген ұсақ ядролы шағын жасушалар. Сперматогония ядросында хроматинге бай хромосомалардың дигогоидты (2п) жиынтығы болады.** Сперматогенездің** өсу кезеңінде сперматогониялар өсіп, терфазаның S кезеңіндегі қорлану процесіне сәйкес ДНК, мен протеиндердің мөлшері екі есе көбейіп, олар көлемі жағынан ұлғаяды. **Сперматогониялардың** біріншілік сперматоциттерге айналуы кезінде, олардың ядроларындағы хромосомалар мейоздың ең ұзак бірінші кезеңі — профазадағы лептотен, зиготен, пахитен және диплотен сатылардан өтіп, олардың құрылысында күрделі кұрылымдық өзгерістер жүреді.

**Сперматогенездің** жетілу кезеңінде — диакинездің нәтижесінде әрбір біріншілік сперматоцит екіге бөлініп, олардың әрқайсысынан екі екіншілік сперматоцит пайда болады. Олар жедел бөлінеді де, нәтижесінде бір екіншілік сперматоциттен екі сперматидалар пайда болады. **Сперматидалардың ядроларында** хромосомалардың гаплоидты (п) жиынтығы болады. Сперматогенездің қалыптасу кезеңінде сперматидалардан сперматозоидтар калыптасып жетіледі.

Шәуеттүзілу (сперматогенез); (spermatogenesis, грек, sperma — ұрық, genesis — даму, түзілу) аталық жыныс жасушаларының еннің ирек тұқымдық өзекшелері қабырғаларындағы даму процесі. Сперматогенез көбею, өсу, жетілу және қалыптасу кезеңдерінен тұрады.

**Сперматогенез қалыптасу процесі** - кезеңімен немесе спермиогенезбен аякталады. Хромосомалардың жылдам ширатылуының нәтижесінде сперматид ядролары тығыздалады, олар функционалды енжар болады. Пластинкалы кешен ядроның бір полюсіне орын алмастырып, акро- сомды аппарат түзеді. Ол сперматозоидтің   жасушасына енуінде үлкен рөл атқарады. Центриольдер ядроның карама-қарсы полюсінде орналасады және олардың біреуінен талшық  өсіп шығады, оның түбіне митохондрия орамдалған қапшық түрінде шоғырланады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Лёрнфер

**Лёрнфер** - әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіндегі балаларының мектептен қалмай, сабаққа үзбей қатысуының нәтижесінде отбасыларға тағайындалған әлеуметтік жәрдемақы бағдарламасы (АҚШ). Бала себепсізден-себепсіз бірнеше мәрте сабақтан қалса отбасы жәрдемақының бір бөлігінен қағылады, ол бала қайтадан үзбей сабаққа бара бастағанда орны толып, қайтадан беріле бастайды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жебір лизосома

**Жебір лизосома **(*аутофагосома*); ( *autos* — өзі, өзім; *phagein* - обу, жалмау; латынша *soma* — дене) — құрамында қызметін тоқтатып істен шыққан жасуша органеллалары (митохондрия, эндоплазмалық тор элементтері, рибосомалар), гликоген гранулалары және т.б. қалдық денешіктер болатын лизосома. Жебір лизосома — жасушаны зақымданған әртүрлі жасуша денешіктері қалдықтарынан тазартады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси стереотиптер

**Саяси стереотиптер** - саяси психологияда қандай да бір саяси объектінің қарапайым, эмоциялық боялған бейнесі. Стереотиптер дәл емес, жалпылама түсініктер. Стереотип ұғымын ғылыми айналымға 1922 ж. У.Липпман енгізді. Ол қоғамдық пікірде қалыптасқан әр түрлі ұлттық-этникалық, әлеуметтік-саяси және кәсіби топтар туралы түсініктерді білдіру үшін қолданған.

Саяси стереотиптер позитивті және теріс рөл атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Бірегейлендіру

**Бірегейлендіру** - [ , ) - біреумен немесе бір нәрсемен ұқсастыру; жеке тұлғаның өзін басқа субъектілермен, топпен, бейнемен теңдестіруі. Әлеуметтендіру тетіктерінің бірі бола тұрып, бірегейлендіру субъектіге қандай да бір таңдау жасарда ол тек саналы түрде шешім қабылдап қана қоймай, сол мәдениеттің талаптарына қарай әлеуметтік бейнеге сай болуы қадағаланады, салаларға (жеке, жыныстық, ұлттық, таптық бірегейлену, топпен немесе жеке субъектімен теңдесуі және т.б. ) бөлініп, саналы түрде де, санасыз түрде жүзеге асырылады.
Жаһандану дәстүрге сай қалыптасқан өзіндік субъективті сезінуге күмән туғызып, әсіресе, этникалық, діни, мәдени және өзге де аз топтарға қатысты бірегейленудің дәстүрлі түрлерін бұзады.
Бірегейленудің негізгі нәтижесі жеке тұлғаның осы әлеуметтік топқа тән мінез-құлықтарды, стереотиптерді сіңіруі, игеруі, топтық ережелерді, ұстанымдарды, мақсаттарды, идеалдардың әлеуметтік рөлдерін өзінікі ретінде қабылдауы.
## Дереккөздер



Санат:Саясат
Саяси субмәдениет

**Саяси субмәдениет** - қоғамда үстемдік ететін мәдени бағыттан айтарлықтай ерекшеленетін саяси бағдар. Ол қоғамдық топтардың экономикалық, әлеуметтік жағдайларына, этникалық, діни, нәсілдік, білімдік, жыныстық, жас ерекшеліктеріне және т.с.с. белгілеріне байланысты болады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Спланхнология

**Спланхнология** (splanchnologia; лат. *viscera*, грек, *splanchnos* — ішкі мүшелер; logos — ілім) — ішкі мүшелер жүйелері құрылысын зерттейтін ілім. ішкі мүшелер жүйелеріне — ас (азық) қорыту, тыныс алу, зәр бөлу және көбею (аталық және аналық) мүшелері жатады.

Бұлар негізінен дененің көкірек, құрсақ және жамбас қуыстарында орналасып, қоршаған сыртқы ортамен денедегі табиғи тесіктер арқылы қатысады. *ішкі мүшелер* — адам мен жануарлар организмдері мен қоршаған сыртқы орта арасындағы зат алмасу және көбею процестерін іс жүзіне асырады.
Ас (азық) қорыту аппараты (*apparatus digestorius*) — организмді қоректік заттар және сумен, тыныс алу аппараты (apparatus res- piratorius) — оттегпен қамтамасыз етеді.

Зат алмасу нәтижесінде қалдық және пайда болған ыдырау өнімдері:
* азық қалдығы — азық қорыту
*көмірқышқыл газ — тыныс алу
*протеиндік және азоттық асмасу өнімдері
*артық су
* керексіз тұздар
*дәрі-дәрмектер
*улы заттар зәр болу мүшелері (organa uropoetica) арқылы сыртқа шығарылады. Аталық және аналық көбею мүшелері (*organa genitalia masculina et feminina*) жануарлар түрлері ұрпақтарының сақталуы мен ұдайы көбеюін қамтамасыз етеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси талдау

**Саяси талдау** - өзіндік мәні мен ерекшеліктері бар қолданбалы пән. Кең мағынада саяси талдау ұғымы саясатты ғылыми зерттеу, ал тар мағынада саяси талдау ұғымы қолданбалы пән ретінде пайдаланылады. Саяси талдау қолданбалы пән ретінде нақты мәселелерді зерттеудің негізгі талаптарын, ыңғайлы шешімдерді іздеу мен сол үшін қажетті технологиялық құралдар мен тәсілдерді қалыптастырады. Саяси талдау нақты мәселелерді зерттеуге бағытталады. Саяси талдау құрылымы мен мазмұны "тапсырыс берушінің" ықпалымен қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Дәрмен

**Дәрмен** - жазушы М.О.Әуезовтің кейіпкері. 

Дәрмен - типтік жиынтық бейне. Автордың шығармашылық нысанасы мен көркемдік шешіміне қызмет ететін, бір кітаптан екінші кітапқа ауысып отыратын Абайдың образын ашып, оның жан дүние толғанысын тереңдете жеткізу үшін ойдан жасалған көркем тұлға. Дәрмен деген адам өмірде болмаған. Бірақ жазушы оның көркем өмірбаянына - Қиясбай мен Шәкәрімнің тағдырын негіз етіп алған. “Абай жолы“ романының 1 және 2-кітабында Дәрмен Қодардың немересі, бір көзінің доғалы бар Қиясбай ретінде таныстырылған.Қиясбай өмірде болған, Абайдың қамқорлығын көрген, сыбызғышы, палуан, шайқы мінезді, жарлы адам екен. Жазушы романды жазар алдында жасаған жоба-жоспарында, эпопея аяқталғаннан кейінгі оның жазылу тарихына байланысты мақаласында Қиясбайдың бейнесін Дәрмен образына пайдаланғандығы туралы ескертпелер жасап отырған. Ал «Абай жолының» 3 және 4-кітабында Дәрменнің басынан кешірген оқиғалары мен рухани тағдыры Шәкәрімнің өмірінен алынған. Абайдың тікелей шәкірті Шәкәрімнің атын атап, жағымды кейіпкер ретінде сомдауға кеңес саясаты мүмкіндік бермегендіктен еріксіз ойдан шығарылған көркем бейне ретінде суреттелген. Демек “Абай жолы“ эпопеясындағы Дәрмен - тарихи шындыққа негізделген типтік образдардың қатарына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов
Санат:Кейіпкерлер
Падуанский Марсилий

**Падуанский Марсилий**(1275-1343) - "Әлем қорғаушысы" атты танымал еңбегі бар. Әлемдегі барлық бақытсыздықтар мен кедейшіліктердің жауапкершілігі шіркеуде жатыр, шіркеуліктер тек адамдардың рухани өміріне араласса ғана, бұлардан құтыламыз деп есептеді. Сондықтан шіркеу мемлекеттен бөлінуі тиіс. Кез келген биліктің көзі - халық. Бірақ Марсилий Падуанский халық деп қоғамның тек ең жақсы бөлігін ғана есептейді.
Мемлекеттік билік заң шығару арқылы қызмет жасайды. Жазалау мен құрметтеу бұл заңдарды құдай заңынан ерекшелендіреді. М. Падуанский заң шығарушы және орындаушы билік арасындағы айырмашылықты ажыратып көрсетті.
Сайлау принципіне көп көңіл бөлді. Билікке сайланған монарх мұрагерлік арқылы келген монархтан жоғары, әрі тәуір деді ол. Биліктің көзі халық дей келе, мемлекетте барлық адамдардың заңға бағынуын негіздеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Стериндер

**Стериндер (стерины)** - стероидтар 
Стериндер стероидты гормондар мен D тобының дәрмендәрілерін (витаминдерін) өндірістік жолмен алуға пайдаланылады. Адам мен жануарлар организмдерінде кездесетін **стериндерге** холестерин жатады. Бұларды стеролдар деп те атайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси таңдау

**Саяси таңдау** - шешімдерді қабылдау тәсілі, нәтижесінде барлық нсқалардан бас тартып, бір ғана вариант таңдау. Саясатта ешқашан басым вариант болмайды. Көбінесе нұсқаны таңдауда басқа вариант шешімдері көңіл толмаушылық тудырады. Дәл осы тетік саяси бейтарап тұрғындар үшін электоралдық тандауда қызмет жасайды.

Саяси таңдаудың ерекше жағдайы - саяси ерік шешуші рөл атқаратын ақпарат тапшылығы жағдайында шешімдерді қабылдау. Ал қажетті ақпарат жеткілікті болған жағдайда таңдау бар ақпараттарды логикалық талдау негізінде қажетті қорытындыға жеткізеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси тактика

**Саяси тактика** - саяси стратегиялық мақсатты жүзеге асыру жолында нақтылы жағдайдағы партияның іс-әрекеті, оның таяудағы мүддесін орындаудың әдіс-тәсілдері кіреді. Саяси жағдайларға байланысты тактика жиі өзгеріп отырады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ұлттық діл

**Ұлттық діл** - этностың, ұлттың жалпы рухани мінез-құлқы. Сондай-ақ діл халықтың этникалық бірлігі мен оның басқа ұлттық құрылымдардан ерекшелігін тану болып табылады. Сол арқылы адамдардың жалпылама және нақты баға-беруі,әлеуметтік позициясы өзінің әлеуметтік бірлігіне және басқа да қауымдастықтарға белсенді қарым-қатынасы пайда болады. Діл, менталитет - адамдардың белгілі бір қоғамдастығына тән, нақтылы тарихи-мәдени ортада қалыптасқан мінез-құлықтарының және іс-әрекеттерінің біркелкі сипатын білдіретін үғым. Діл мәдени бірегейленуімен және тұлғаның өзін-өзі белгілі бір мәдени ортада сезіну деңгейімен байланысты. Адам баласы тумысынан құндылықтар жүйесін (отбасылық, топтық, этностық, өркениеттік, тағы басқалар), көбінесе, бәз қалпында, дайын күйінде қабылдайды. Еркін тандау қабілеті негізінен, шығармашылық қарымы, жасампаздық дарыны мол тұлғаларға тән. Осыған орай, ең алдымен, этностық сананың тұрақтылығын, дүниетанымының әмбебапты болатындығын ескерген жөн. Діл "біз және біз емес" деген ажыратушы оппозицияға негізделеді. Ділді оған табиғаты ұқсастау мәдени архетип пен ұлттық мінезқұлықтан ажырата білген жөн. Өзгермелі ортада тұлғалық тұрақтылықты жүзеге асыратын мәдени архетип тылсымдық, бейсаналы сипат иеленеді, ал таңбалардың, рәміздердің, мағыналардың пайымдалған жүйесін құрайтын діл саналы талқыға түсіп отырады. Ұлттық мінез-құлық мәдени архетиптермен бірге адамдардың қайталанбалы, табиғи, этнопсихолдық ерекшеліктері арқылы көрініс табады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ұлттық егемендік

**Ұлттық егемендік** - ұлттың әлеуметтік және саяси құрылымын таңдау еркіндігіне, аумақтық тұтастығына, экономикалық тәуелсіздігіне, тілін, мәдениетін дамытуына және тағы баскалар ажыратылмайтын құқы, өз еркімен өз тағдырын анықтау құқы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси тарих

**Саяси тарих** - саяси теорияларды, көзқарастарды, институттар мен оқиғаларды олардың хронологиялық тізбегінде және бір-бірімен байланысты уақыт ауқымында қарастыру. Адамзат тарихы белгілі бір мағынада - өткен саясат. Сондықтан саяси зерттеулер белгілі бір деңгейде саяси тарихқа көңіл бөледі.

Саяси тарих пән ретінде - қоғам дамуынан көрініс табатын таптар, әртүрлі әлеуметтік топтар қатынастарын әлеуметтік-саяси мәселелерді, үрдістер мен тенденцияларды олардың тарихи дамуында зерттейтін қоғамдық ғылым.

## Дереккөздер


Санат:Саяси тарих
Стероидтар

оңға|300px
**Стероидтар** — химия табиғаты жағынан изоприноидтарға жататын органикалық қосылыстар классының стероид микроағзаларында, өсімдіктерде және жануарларда гормондар, немесе тағыда басқа биологиялық реттеуші заттар түрінде кездеседі.

Стероидтардың барлық түрі дерлік кристалл заттар, оптикалық активті және органикалық ертінділерде жақсы ериді. Стероидтарды химиялық құрылысына, физиологиялық әсеріне немесе атқаратын қызметіне қарай бірнеше топқа бөлінеді. Стериндер өсімдік, жануарлар лепидтері құрамында болады. Мұндағы ең маңыздысы - *хлоестерин* стероиды гармондар биосинтезіне қатысады. D витаминдер тобы кальций алмасу процессін реттейді және омыртқалылардың сүйек қаңқасының құрылу процесіне қатысы бар. Өт спирттері мен өрт қышқылдары, омыртқалы ішегіндегі тағам, жем қортуына әсер етеді. Стероид сапониндері мен стероид гликоалкалоидтарының агликондары, лалагүл, сабынкөк алқа тұқымдастарына тән және бұлар гликозидтер түрінде әсер етеді. Стероидтардың медецинада, ветеринарияда, мал шаруашылығында маңызы үлкен болғандықтан, ол кең зерттелуде стероид горомндарды өнеркәсіп жағдайында синтез жолымен алудың химиялық және микробиологиялық әдістері иегерленеді.

Санат:Стероидтар
Санат:Эндокринология
Асыл қорытпа

**«Асыл қорытпа» («Благородный сплав»)** — Мұхтар Әуезовтың шағын мақаласы. 1957 ж. 6 қарашада *«Известия»* газетінде шыққан. Әуезов мақаланы Октябрь революциясының 40 жылдығына орай жазған. Әдеттегі сарынмен революция әкелген жаңалықтар мен жақсылықтарды дәріптеп, жаңа адам қалыптасқаны жайында айтады. *«Асыл қорытпа» («Благородный сплав»)* деп отырғаны - осы революциядан кейін қалыптасқан жаңа адам. Мақалада 
:*«Өзімнің қоғамдық қызметімді кеңес аппаратының қызметкері, кейінірек КазЦИК-тің мүшесі ретінде бастағанмен қазақтың патриархалдық-феодалдық қоғамы жағдайында біздің өкіметтің кедей-кепшіктерді, езілгендерді қалай қорғағанын жақсы білемін»* 
деген сөздер М. Әуезов өмірінің кей жылдарынан көрініс береді. Мұнда 1919-1921 ж. Семей губерниялық атқару комитетінде инародчески (буратана) бөлімді (кейін қазақ бөлімі) басқарып, губком төрағасына дейін қызмет атқарғаны, 1921-22 ж. Орынборға ауысып КирЦИК-тің жауапты хатшысы болған кездері айтылады. Мақалада Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі депутаттарының саны мен сапалық қурамы көрсетілген. Қоғамдағы барлық жетістіктерге жеткізуші күш - совет үкіметінің В. И. Ленин идеяларымен қаруланған дана басқарушылығы деген ойлармен мақала аяқталады.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Харизма

**Харизма** ( - шапағаттылық, құдай берген дарын) — аса дарындылық; қандай да бір тұлғаның қисынмен түсіндіруге келмейтін, айналадағыларға қатты ықпал ету, әсер ету мүмкіндігі. "Харизма" ұғымы харизмалық үстемдік, харизмалық көшбасшылық сияқты саяси түсініктердің негізі болып табылады. Ұғымды әлеуметтік-саяси ғылымға енгізген Эрнст Трельч (1865- 1923) және Макс Вебер (1864-1920). Вебер харизмалық үстемдіктің ерекше түрін анықтап, оны дәстүрлі және заңды үстемдікке қарсы қойды. Оның пікірінше, харизмалық үстемдік - айтқанын екі етпей, бұлтақсыз көнетін, ерікті түрде бағынатын, харизмалық билеушінің таңдаулы екендігіне сенетіндер қолдайтын "көсемнің билігі".

**Харизма** — жеке тұлғада оған бас игізгендей және оның мүмкіндіктеріне сөзсіз сенетіндей қасиеттер бар деп білу. Бұл феномен топтасу процесінде өз мұраттарын жеке бір адамға түгелдей дарыған деуге бейім шағын және әсіресе үлкен топтарға тән. Харизма көбіне экстремальды тарихи жағдайларда пайда болады. Харизмалық лидерге оның жақтастарының барлық жетістіктері байланыстырылады, тіпті оның көріну кемшіліктері дәріптелуге дейін барады. Харизмалық лидердің діни немесе саяси аренадағы қабілеттері тылсым мәнде ұғынылып, құтқарушы деп табыну шығады. Харизма оған сәйкес әлеуметтік-психологиялық қажетсіну болғанда қалыптасады. Топтық психологияның феномені ретінде Харизма, әдетте, өңінің айналдырылған түрінде қабылданады: барлық назар харизманы жасаушы ізбасарларға аумай, лидерде болады. Харизмаға өтпелі сипат берушілік, оның мұрагерлеріне тарату, иерархиялық тұрғыдан орнықтыру әрекеттері болады.

## Дереккөздер

Санат:Теология
Санат:Адам қасиеттері
Санат:Діни терминдер
Санат:Әлеуметтік концепциялар
Ұлттық жиналыс

**Ұлттық жиналыс** - бірқатар елдерде заңшығарушы орган - Парламенттің атауы. Мысалы, Беларусьда.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Абайдың ата тегі туралы (мақала)

**«Абайдың ата тегі туралы»**, Мұхтар Әуезовтың мақаласы. 

Абайдың туғанына 95 жыл толуына орай КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық бөлімі Абайдың екі томдык толық шығармалар жинағын бастырып шығарды. 1-томы 1939 жылы С.Мұқановтың, 2-томы 1940 жылы Әуезовтің алғы сөздерімен және ғылыми түсініктемелерімен жарық көрді. Алматы, Семей мұрағаттарындағы құжаттарымен таныса отырып, Семей өңірінде болып қайтқан ғылыми экспедицияның жиған деректерінің нәтижесінде Абай шығармаларының ғылыми толық басылымын тұңғыш рет жүзеге асырды. Бұл ғылыми түсініктер бұдан кейін жарық көрген Абай шығармаларының толық немесе академиялық басылымдарының барлығына ғылыми негіз болды. Түсініктеме мақалада Абайдың өмірбаяны мен шығармашылық жолын ғылыми негізге түсіру, муражайлардағы құжаттық деректерді жинастыру, ел аузынан жазып алынған мағлұматтарды, естеліктерді бір жүйеге келтіру, ақынның шәкірттері, сол кезде өмір сүрген белгілі тарихи адамдар мен өнер иелері жөніндегі мәліметтерді іздестіру бағытындағы жүргізілген КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық бөлімшесінің Жамбыл атындағы әдебиет және халық шығармашылығы секторы ғалымдарының жұмысына тоқтала келіп, Абайдың ата тегі туралы мұрағаттан табылған құжаттарға шолу жасайды. Кеңгірбай, Ырғызбай, Әскенбай, Құнанбай, Серікбай, Бөжей, Айпара, Қожамберді ақын, Құсбек, Жамантай төре, Байсал, Қисық би іспетті тарихи адамдардың өмірі мен іс-әрекеттері және олардың арасындағы дау-шар, билік таласының түпкі себептері туралы егжей-тегжейлі баяндап, түйінді пікір түйеді. Соның ішінде Омбы облыстық соты қараған Аякөз сыртқы округі приказындағы «*Бостанбек Өскенбайулының қазасы*» туралы тергеу ісіне ерекше тоқталған. Іс барысында екі жақтың да кінәсі анықталмайды. Барымта дауы қазақтың билік жолымен шешімін тапқан көрінеді. Мақалада Қожамбердінің өлеңдері келтірілген. Құнанбайдың старшын, болыс, аға султан сайлануы, ел ішіндегі жургізген биліктері, Қодар мен Қамқа оқиғасы, Құнанбай мен Бөжей арасындағы қақтығыстың себептері, Құнанбайдың аға султан кезінде Омбы түрмесіне қамалуы, кейінгі қажылық өмірі, жеке басының әр турлі қасиеттері кеңінен қамтылған. Кеңестік әсіре солшыл сыншылардың тарапынан мақала қатты сынға ұшырады.

1943, 1947, 1949, 1951-1953 жылдары саяси қысым тұсында жазушының бұл мақаладағы тұжырымдары қате, Кеңес өкіметіне жат көзқарас, Құнанбайды ақтайды, оның қатал биліктерін іштей жақтап отыр, феодализмді көксейді деген жалған айыптар тағылады. 1953 жылы 18 мамырда «Литературная газетаға» жазған ашық хатында жазушы өзінің осы мақаладағы пікірлерінің қате екенін мойындап, одан бас тартуға мәжбур болды. Мақала 1984 жылы ғана жазушының 20 томдық шығармалар жинағының 15-томында қайтадан басылды.

## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Легализация

**Легализация** (латын. legalis заңды) - қандай да бір ұйым қызметіне, оны заңдастырылуына рұқсат беру, қандай да бір актіге, іс-әрекетке заңдық күш беру; құжаттардағы қойылған қолдардың нақтылығын бекіту. Әдетте легализацияға шетелдерде жасалып, басқа елде қызмет етуге бағытталған келісім-шарттар, т.б. құжаттар жатқызылады. Сондай-ақ мемлекеттің өз ішіндегі қүжаттарды, мал-мүліктерді, қаржыны заңдастыру да жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Экономика
Хартия

**Хартия** - [грек, chartes - папирустан жасалған қағаз, папирусқа жазылған қолтаңба] - грамота, көпшілік халық қозғалысының негізгі талаптарын білдіретін саяси қүжат. Кейде жекелеген халықаралық актілер мен келісімдер Хартия деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ұлттық идея

**Ұлттық идея** - ұлттың сол тарихи кезеңде өзін-өзі тануынан көрініс табатын ұлттық санада басымдыққа ие көзқарастар. Зерттеушілер бұл үғымның екі қырына баса маңыз береді. Бір жағынан, қауымдастықтың өзін-өзі ұлт деп танып, түйсінуі, екінші жағынан оның ерекше тарихи адамдар қауымдастығы ретіндегі өз көзқарастары, ұстанымдары, құндылықтары жайлы жалпақ әлемге жар салуы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жүйкелік глия

**Жүйкелік глия** (*нейроглия*) - нейроциттер үшін тіректік, қоректендіру, оқшаулау, бөлінділер бөлу және қорғаныс қызметтерін атқаратын жүйке ұлпасының маманданған жасушалары. Жүйкелік глия өз кезегінде ***макроглия*** және ***микроглия*** болып екі топқа бөлінеді. 
*Макроглия жасушалары (глиоциттері) жүйке түтігі нейроциттерімен қатар дамиды. Макроглияға эпендимоциттер, астроциттер және олигодендроциттер жатады.
*Микроглия - жүйке ұлпасында қорғаныс қызметін атқаратын макрофагтар. Ол мезенхимадан дамып жетілетін ішкі орта ұлпасының өкілі.

***Эпендимоциттер*** — жүйке жүйесі мүшелерінде шекаралық орын алып, ми қарыншалары мен жұлын өзегінің ішкі бетін астарлайтын жүйкелік глия жасушалары. Олардың пішіні текше немесе призма тәрізді болып келеді. Эпендимоциттің ми және жұлын қуыстарына қараған бетінде кірпікшелері болады, ал оның қарама-қарсы жүйке ұлпасына қараған жағындағы бетінен шығатын ұзын өсінділері — нейроциттер үшін тіректік қызмет атқарады. Сонымен қатар, аталған өсінділер жүйке жүйесі мүшелерінің қан тамырлары маңында және жүйке мүшелерінің сыртқы бетінде, жүйке ұлпасын басқа ұлпалардан оқшаулайтын шекаралық жарғақтарды түзуге қатысады. Эпендимоглиоциттер жүйке мүшелері қуыстарына немесе қанға әртүрлі белсенді заттар бөлу арқылы секреторлық қызмет те атқарады. Астроциттер құрылысына байланысты ***протоплазмалық (қысқа сәулелі)*** және ***талшықты (ұзын сәулелі)*** болып екі топқа бөлінеді.

*Протоплазмалық астроциттердің* өсінділері қысқа және тармақталып жатады. Ядроларының хроматины аз, цитоплазмасында митохондриялар көптеп кездеседі. Бірақ, эндоплазмалық тор мен рибосомалар нашар жетілген. Протоплазмалық астроциттер негізінен орталық жүйке жүйесі мүшелерінің сұрзатында орналасып, олардағы зат алмасуға қатысады және шекаралық оқшаулау қызметін атқарады. Талшықты астроциттердің мөлдір цито- плазмасында диаметрі 8-9 нм көптеген жіңішке жіпшелер (фибриллалар) кездеседі.

*Талшықты астроглиоциттер* денелерінен 30-40 ұзын жіңішке өсінділер шығады. Талшықты астроциттер орталық жүйке жүйесінің ақзатында, жүйке талшықтарының аралығында орналасып, тіректік қызмет атқарумен қатар, мүшелердің қан тамырлары маңы мен сыртқы бетіндегі шекаралық жарғақтарды түзуге қатысады.

*Олигодендроциттер* — өсінділері аз, пішіні әртүрлі келген жасушалар. Олар жүйке жүйесінің орталық және шеткі бөлімдеріне орналасып, нейроцит денелері мен жүйке талшықтарының қабықтарын (неврилеммаларды, леммоциттерді) құрауға және олардағы зат алмасуға қатысады. Микроглиялар немесе глиялық макрофаггар — ішкі орта ұлпасының маманданған ядроларының пішіні әртүрлі болып келеді. Микроглиялар жалғанаяқтарымен қозғалып, жүйке ұлпасына сырттан түскен бөгде заттарды немесе қызметін тоқтатып істен шыққан жүйке ұлпасының құрылымдарын қа мап жояды. Бұлар фагоцитозды іс жүзіне асыру арқылы жүйке жүйесі мүшелері мен ұлпаларында қорғаныс қызметін атқарады. Глиялық макрофаггар — мезенхимадан жетілген моноциттер туындылары.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Строма

**Строма** (stroma, грек. — төсеніш) — қомақты паренхималы мүшелер паренхимасын байланыстырып біртұтас ететін дәнекер ұлпалық құрылым.

**Строма** талшықты борпылдақ дәнекер және тығыз дәнекер ұлпаларынан тұрады. Ол паренхималы мүшелердің сыртқы қапшығын және мүшелер паренхимасын бөлікшелерге бөлетін перделіктерді түзеді, қомақты мүшелердің негізін құрап, тіректік қызмет атқарады.

**Строма** арқылы қомақты мүшелер паренхимасын қоректендіретін қан және лифма тамырлары мен мүшелердің жұмысын реттейтін жүйкелер өтеді. Қантұзу мүшелерінің** стромасын** ретикулалы ұлпа және ретикуло-эпителиоциттер құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси тәртіп

**Саяси тәртіп** - саяси билікті жүзеге асырудың, қоғамды басқарудың әдіс-тәсілдер жиынтығы. Оған демократиялық құқық пен еркіндіктің жағдайын білдіретін саяси тәртіп жатады. Зерттеушілердің көбі бұл тәртіпті айқындағанда оның көрсеткіші, өлшеуіші ретінде демократиялық даму деңгейін, қоғам мүшелерінің белсенділігін айтады. Осыған байланысты қазіргі саяси тәртіптерді демократиялық және демократияға қарсы деп екіге бөледі.

Авторитаризм – саяси тәртіп, бұнда бір түрдің немесе топтың өз басшысымен билікке ұмтылысы.    Авторитаризм қоғамдық құрылысы ауысып жатқан елдерде, тағы да ұзақ дағдарыста болып жатқан қоғамда пайда болады. Берілген шарттар, авторитарлық саяси режимнің орнату факторы болады.

Өз сипаттаумен ол тоталитаризммен демократияның арасында орналасады. Тоталитаризммен оның автократиялық заң мен шектелмейтін билік сипаттамасы демократиямен – автономия бар болуы, мемлекет пен басқарылмайтын қоғам салаларымен ұқсайды.

Мысалға XX ғасырда көп авторитарлық мемлекеттерде легитимация мақсатымен ұлттық идеология және формальды билік бақылайтын сайлау көп қолданған. Көптеген Азиядағы, Африкадағы және Латын Америкадағы болған авторитарлық режим өзін өмір сүруін ұлттық босатумен және туумен ақтайды.

Соңғы онжылдықта авторитарлық жүйелер жиі кейбір демократиялық институттармен пайдаланған – олар сайлау, плебисцит т.б. Мысалы, конкуренті емес немесе жарты конкуренті сайлаулар: авторитарлы немесе жарты авторитарлы режиммен Мексикада, Бразилияда, Оңтүстік Кореяда, Ресейде, Қазақстанда және басқа мемлекеттерде пайдаланған.
Жалпы зерттеушілер авторитаризмнің айыратын белгілерін береді, олар:
* күшті орталықтанған билік
* бір топтың немесе партияның билікке монополиясы
* элитаның қалыптасуы
* оппозицияға толық немесе толық емес тиым салуы
* билік өзгеруінің күштеу мінезі
* шектелген плюрализм
* билікті ұстап қалу үшін күш құрылымын кең қолдануы
* өкіметтік билік органдарының, салмаудың және оппозицияның бар болуы. Бірақ оларды жұмыс істеуі шектелген тек формальды түрінде ғана.
* халықты билікке жібермеуі
* қоғам мен жеке адамның үстінен тотальды бақылаудан бас тарту.
Қазіргі әлемде авторизмнің сақталып қалуына көп жағдайлар себеп болып келеді.
Мысалы:
* Азаматтық қоғамның дамымағандығы
* Экономиканың артта қалуы
* Дамушы қоғамдарда шиеленістің  биік тәсілі
Қазіргі уақытта тоталитарлық саяси жүйенің ыдырауымен көптеген әлемнің коммунистік мемлекеттерінің ғылыми және саяси қызығушылығы авторитаризмге көбейді. 80-90 жылдары авторитарлық мемлекеттер, олар (Оңтүстік Корея,Чили, Китай, Въетнам және т.б.). Өзінің экономикалық және әлеуметтік күштілігін көрсетті және экономикалық гүлденудің саяси тұрақтылығымен күшті биліктің – бостандық экономикамен және қауіпсіздікпен дамыған әлеуметтік плюрализммен дамығандығын дәлелдейді. Сондықтан авторитаризмнің реформаторлық мүмкіншіліктері бар екен деп ғалымдардың пікірлерімен келісуге болады (В.П. Пугачев). Бірақ демократияға көзделген авторитарлық тәртіп көпке шыдамайды. Бұнда қазіргі жағдайда тұрақты саяси жүйенің бір типі – ол демократия.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Левеллерлер

**Левеллерлер** - (теңдестірушілер) - XVII ғ. Ағылшын төңкерісі тұсындағы радикалды саяси партия, 1645-1649 жж. белсенді қызмет етті. Азаматтық соғыс тұсында кейбір ағылшын радикалдары жауынгерлер құқын қорғайтын памфлеттер жазып, тарата бастады. Олар жауынгерлердің парламент үшін қан төгіс жүріп, көпшілігінің оны сайлау құқының жоқ екенін алға тартты, әрбір ересек еркектің сайлау құқы болуын, сайлаудың жыл сайын өткізілуін талап етті.
1645 ж. Джон Лилберн (1614-1657), Джон Уалдман (1621-1693), Ричард Овертон (1625-1663) және Уильям Уолвин (1600-1680) левеллерлердің жаңа саяси партиясын құрды. Олардың саяси бағдарламасы: барлық ересек еркектерге сайлау құқын беру, қауымдастар палатасына жыл сайын сайлау жүргізу, толық дін еркіндігін, кітаптар мен газеттерге цензураны тыю, монархияның, лордтар палатасының ұнамсыз әдеттерін жою, жылдық табыстары 30 фунт стерлингтен аспайтындарды салықтан босату. Кромвелдің саясатын басында қолдағандарымен, талаптары мен реформаларын орындамағаннан кейін одан бас тартты. Есесіне партияның көсемдері дарға асылып, түрмеге қамалды. Левеллерлердің идеялары өз замандастары Томас Гоббс, Джеймс Харрингтон, Джон Локк сынды философтарға ықпал етті. Олардың ұсыныстары 1688 ж. төңкеріс кезінде қайта жанданды, 1689 ж. ағылшындық құқықтар туралы Бильде бекітілді. Сондай-ақ АҚШ Конституңиясының мәтінінде, құқықтар туралы Бильде левеллерлердің көптеген идеялары енді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси төңкеріс

**Саяси төңкеріс** - қоғамның саяси өмірін түбірімен өзгерту, билік жүйесін құлату немесе саяси көшбасшыны, мемлекет басшысын ауыстыру. Саяси төңкеріс себептері сан алуан болуы мүмкін, бірақ ортақ алғышарт - қоғамдағы бірліктің болмауы, белгілі бір әлеуметтік топтың көңіл толмаушылығы. Сонымен бірге саяси жүйенің әлсіздігі.

Саяси төңкеріс билік легитимділігінің әлсіреуінен болады. Яғни, адамдардың тәртіп заңдылығына күмән тудыруы және оған бағынбауы. Биліктің легитимділік деңгейі жоғары болса, онда төңкеріс қаупі де болмайды. Негізінен саяси төңкеріс саяси және экономикалық түрақсыздық белең алған елдерге тән. Себебі, саяси және экономикалық тұрақсыздық азаматтардың билікке деген сенімін жоғалтады.
Ұзаққа созылған соғыс та төңкеріске себеп болуы мүмкін. Бұл жағдайда саяси төңкеріс революцияға ұласады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Суперовуляция

**Суперовуляция** (*superovulatio*, лат. super — үстінде, жоғарыда, ovum - жұмыртқа) - аналық жыныс безі — жұмыртқалықтан оңдаған көпіршікті* фолликулдың* бір мезгілде жарылу процесі.

**Суперовуляцияны** жасау үшін ұрғашы жануарларға жандаңдырушы жыныс (гонадотропты) гормондарын енгізеді. Нәтижесінде бір мезгілде ондаған* фолликулдар* пісіпжетіліп жарылып, олардағы овоциттер жатыр түтігінде ұрықтану процесіне қатысады да, бір уақытта көптеген бірклеткалы ұрықтар (зиготалар) түзіледі. **Суперовуляцияны** мал тұқымдарын асылдандырудың жаңа әдісі — биотехнологияда қолданады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Хартленд

**Хартленд** - [ағылш. Heartland - жер кіндігі] - геосаясатта жер шарының бір құрлығы, оны ашып, билік жүргізген бүкіл әлемге үстемдік ететін "орталық жер" ұғымы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси теория

**Саяси теория** - қандай да бір автордың болашаққа бағытталған оңтайлы жолды көрсетуі, тәжірибелік ойы, идеясы. Саяси теория - ұсыныстар мен өлшемдерді ұсынатын зерттеу түрі. Кез келген теорияның мақсаты - "шындықты" түсіндіру, түсіну және үғындыру. Саяси теория келесі қызметтерді орындайды: дескриптивті - саяси құбылыстарды немесе саяси әлемді сипаттау; түсіндіру - белгілі салдардың себептерін іздеу; болжаушылық - оқиғалардың болашақта даму мүмкіндігі туралы гипотеза құру; құралдық - мінез-құлықтың нақты ережелерін үсынады; идеологиялық - зерттеу нәтижелері негізделген саяси мақсаттар мен құндылықтар болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Сурфактант

**Сурфактант** (лат. surphaktant — протеинді зат) — өкпе көпіршіктерінің (альвеолалар) ішкі бетін сынап, олардың қабырғаларының жабыспауын қамтамасыз ететін зат. Сурфактантты өкпе көпіршіктерінің қабырғасындағы ірі альвеолоциттер бөледі.

**Сурфактант** — фосфолипидтен, протеиннен және гликопротеидтен тұрады. **Сурфактант** жарғағын (биологиялық жарғаққа ұқсас) фосфолипид пен протеин, ал оның сұйық кабатын (гипофазасын) гликопротеид құрайды. **Сурфактант** аэрогемалық тосқауылдың маңызды құрамын құрайды. Дем шығару кезінде сурфактант өкпе көпіршіктері қабырғаларының қабысып қалмауын және көпіршіктер қабырғасы арқылы ауадағы микроорганизмдердің өкпе паренхимасына өтпеуін қамтамасыз етіп, қорғаныс қызметін атқарады, көпіршіктер қуысының әрқашанда ашық болуына мүмкіндік тудырады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Глобула

**Глобула** (лат. globulus - дөңгелекше) — пішіні шар тәрізді дөңгелекше келген макромолекула немесе коллоид ерітіндісінің бөлшектері. Глобулаға, мысалы, молекулалары дөңгелекше келген протеиндерді жатқызады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Легальдылық

**Легальдылық** - [лат. legalis - заңды] - қандай да бір саяси ұйымның, институттың іс-әрекетінің заңдастырылуы, қоғамдық құрылыстың, саяси қызметтің конституциялылығының міндетті шартты талабы.
Легальдылық - демократиялық өркениетті қоғамда және мемлекеттегі әлеуметтік-саяси өмірінде субъектілердің қалыпты дамуы, қызмет етуінің аса қажетті элементі. Сонымен қатар қазіргі мемлекеттердің шынайы өмірінде қоғамды және билікті тұрақсыздандыруға бағытталған, әлеуметтік, экономикалық, саяси, өнегелік залал тигізетін жартылай легальды, көлеңкелі, заңсыз, астыртын әрекет ететін (мафиялық, лаң- кестік және т.б.) ұйымдар да кездесіп жатады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат