open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қаралы Үй

**Қаралы Үй**– адамы өлген, азалы отбасы. Дәстүрлі қазақ қоғамында кісісі өмірден өткен үйдің түндігі түріліп, үй ішінен найза шаншылады да оның сыртқа шығып тұрған ұшына қарала ту тігіледі. Дүние салған адам жас болса қызыл, қарт болса ақ, орта жастағы адам болса бір
Қарам

**Қарам**, һарам, арам – мұсылмандық құқықта – Алла тағала атынан пенделерінің ішіп-жеуіне және істеуіне тыйым салынған нәрселер. Мыс., қылмыстық іс-әрекеттер жасау, доңыз етін жеу, арақ-шарап ішу, құмар ойындар ойнау, өсімқорлықпен пайда табу, зина жасау, т.б.
Қарама-Қарсылық

**Қарама-Қарсылық**– заттардың, нәрселердің ішкі айырмашылығынан туындайтын, бірін-бірі жоққа шығаратын, сонымен қатар бірімен-бірі байланыстылығын көрсететін философиялық категория. Қ.-қ-тардың бірлігі шартты, өткінші, уақытша, ал күресі мәңгі. Бұл – дамудың мәңгілігін көр
Қараман ата қорымы

thumb|Жер асты мешіті
thumb|Қараман ата қорымы
**Қараман ата қорымы** – ескі зират орны.

## Тарихы
Осындағы сәулет өнерінің үлкен үрдісі саналатын атақты Шойынбай күмбезі әкелі-балалы Өмір Қараұлы мен Назар Өмірұлының қолымен тұрғызылған. 

### Меңдіқұлов экспедициясы
Маңғыстау түбегінің орталық  бөлігіндегі Қандыбас қонысынан 5 км батыстауылы 1973 жылы Республикалық тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының экспедициясы (*жетек. М.Меңдіқұлов*) зерттеген. Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде қорымнан 473 ескерткіштер есепке алынған. Бұған ортағасырлар дәуіріне жататын құлпытастар, тас қоршаулар, 19  ғасырмен 20 ғасырдың басындағы адайлық шеберлердің қолымен тұрғызылған күмбезтамдар, сағанатамдар, күрделі ою-өрнектермен өрнектелген құлпытастар, қойтастар, тас қоршаулар мен тас белгілер кіреді. 

## Орналасуы мен архитектурасы
Қорымның батыс жағында Қараман ата жер асты мешіті, құлпытастар және жартылай қираған алты қырлы кесене бар. Қорымның солтүстік-шығыс және ортуылған бөлігінде 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың бас кезінде салынған адай тайпасының адамдары жерленген көптеген күмбезді не күмбезсіз кесене, сағанатамдар, құлпытастар орналасқан. Жалпы Қараман ата қорымы құмтастан салынған архитектуралық құрылыстардың (*мазарлар, сағанатам, сандықтас, құлпытас, қабір үстіндегі қойтас және тағы басқа*) әрқайсысы өзінің саналуандығымен ерекшеленеді. Олар халық архитектурасын айғақтайтын ашық аспан астындағы мұражай іспеттес.

## Қорғалу статусы
Қорым жер асты мешітімен бірге 1982 жылы республикалық  дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Қарамеңді

**Қарамеңді** (1998 жылға дейін – *Докучаевка*) — Қостанай облысы Науырзым ауданындағы ауыл, аудан (1965 жылдан) және Қарамеңді ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қостанай қаласынан оңтүстікке қарай 200 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 5326 адам (2637 ер адам және 2689 әйел адам) болса, 2009 жылы 4694 адамды (2239 ер адам, 2455 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1914 жылы қаланған. 1940 жылға дейін Қарамеңде, 1941–96 жылдары Докучаевка аталды.

## Дереккөздер

Санат:Науырзым ауданы елді мекендері
Қара Металл

**Қара Металл**–  темір және оның қорытпаларының өндірістік атауы. Кең тараған түрлері – темір мен көміртектің біріккен қорытпалары – шойын мен болат және ферроқорытпалар.
Қара найза жазасы

thumb|right|200px|Бекежан қара найзаға тартылды
**Қара найза жазасы** - қазақ елінде ежелде қолданылған жаза түрі.

Соғыста опасыздық жасағандарға, жаудан қашып, жауынгерлерді дүрліктіргендерге қолданылған. Қылмыстыны ұстап алып, халық алдында үш қара найзаны жерге қадап, жазалыны астына отырғызып, үш найзаның сабымен мойнынан қысып өлтірген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Қылмыстық құқық
Санат:Жазалар
Қараноғай

**Қараноғай**– ноғай халқының бір бөлігі. Орта ғасырлардан Солт. Кавказды мекендеп келеді. 16 ғ-дың 2-жартысында Орыс мемлекеті Қазан мен Астрахан хандықтарын жаулап алғаннан кейін, Ноғай Ордасы ыдырап кетті. Ноғайлардың Солт. Кавказды мекендеген кейбір тайпалары ғана
Қараоба вольфрам-молибден кен орны

**Қараоба вольфрам-молибден кен орны** — Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданында, Қаражал қаласынан оңтүстікке қарай 100 км жерде орналасқан. Кен орны 1946 жылы ашылған. Кен орны орташа масштабты, терең қабаттары жер асты тәсілімен игеріледі.

## Геолгогиялық құрылымы мен сипаты
Кенді алаң девон кезеңінің қызыл түсті құмтасы, конгломераты және әктасынан, оларды жапқан таскөмір кезеңінің терригендік-карбонат қабаттарынан тұрады. Оларды диабаз-порфирит, флюидтік дацит-риолит сығылмалары мен силл тәрізді денелері кесіп өткен, кейіннен Қараоба лакколитінің көп фазалы граниттері қалыптасқан. Өлшемі 6х12 км.  

## Минералдары
thumb|left|150px|Вольфрамит пен кварц
thumb|left||150px|Молибденит
Кен орнының минералдық құрамы әр түрлі, 100-ден астам минералдар белгілі. Негізгі өнеркәсіптік минералдары — вольфрамит пен молибденит, олардан кейінгі маңыздылары: касситерит, топаз, козалит, берилл және флюорит, сондай-ақ кварц, микроклин, мусковит, серицит кездеседі.

## Өнеркәсіптік маңызы
50 грейзен кен денелерінің 10-нан астамының өнеркәсіптік маңызы бар. Олардың ұзындығы ондаған метрден 800 м-ге дейін, қалыңдығы 1-2 м. Олардан кейінгі кварц-вольфрамит желілерінің (саны 100-ге жуық) орташа ұзындығы 600-900 м, қалыңдығы 0,5-0,7 м-ден 2 м-ге дейін, тік бағытта 500 м аралықта таралған. Екі типті - желілік және штокверктік кентастар ажыратылады.

## Құрамы
Желілік типті кентаста вольфрам 0,735%, висмут 0,101%, молибден 0,03%. Штокверкте вольфрам 0,115%, висмут 0,014%, милибден 0,015%. Кентас құрамында сонымен қатар қалайы, бериллий, күміс, тантал, ниобий, скандий, селен және теллур бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Қараоба, Қазақстан

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Қара Сиырға Теріс Мінгізу

**Қара Сиырға Теріс Мінгізу**– ата-анасын ренжіткендерге қолданылатын әдет-ғұрыптық жаза. Қ. с. т. м-зіп, мойнына құрым киіз іліп, білегіне күйе жағып, бүкіл ауылды айналдырып, масқаралаған.
Қарасор

**Елді мекендер:** 
* Қарасор – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл.
* Қарасор – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарайтын ауыл.

**Көлдер**:
* Қарасор – Ақмола облысы Біржан сал ауданының батысындағы көл.
* Қарасор – Сілеті алабындағы көл. Ақмола облысы Ерейментау ауданында орналасқан.
* Қарасор – Нұра алабындағы ағынсыз көл. Ақмола облысы Қорғалжын ауданында орналасқан.
* Қарасор – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы көл.
* Қарасор – Теңіз алабындағы көл. Қарағанды облысы Нұра ауданында орналасқан. 
* Қарасор – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы тұзды көл. 
* Қарасор – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы көл.
* Қарасор – Өлеңті алабындағы көл. Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы көл.
* Қарасор – Ертіс алабындағы тұйық көл. Павлодар облысы Май ауданында орналасқан.
* Қарасор – Сілетітеңіз алабындағы көл. Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданында орналасқан.
* Қарасор – Шағалалы алабындағы көл. Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданында орналасқан.
* Қарасор – Тобыл алабындағы көл. Қостанай облысы Әулиекөл ауданында орналасқан.
* Қарасор – Торғай алабындағы көл. Қостанай облысы Жангелді ауданында орналасқан.
* Қарасор – Тобыл алабындағы көл. Қостанай облысы Қамысты ауданында орналасқан.
* Қарасор – Тобыл алабындағы көл. Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында орналасқан.
* Қарасор – Обаған алабындағы көл. Қостанай облысы Ұзынкөл ауданында орналасқан.
* Қарасор — Атырау облысы Индер ауданындағы көл.

Санат:Айрық беттер
Қарасу

**Қарасу**:

**Елді мекендер:**

* ''Қарасу'' – Абай облысы Аягөз ауданы, Қопа ауылдық округіндегі таратылған ауыл.
* Қарасу – Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл.
* Қарасу – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы, Көптоғай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Қарасу – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы, Шығанақ Берсиев атындағы ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* ''Қарасу'' – Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы таратылған ауыл.
* Қарасу – Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл.
* Қарасу – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы Қосы батыр ауылының бұрынғы атауы.
* Қарасу – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл.
* Қарасу – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл.
* Қарасу – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл.
* Қарасу – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ауыл.
* Қарасу – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл.
* Қарасу – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл.
* Қарасу – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл.
* Қарасу – Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл.
* Қарасу – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл.
* Қарасу – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл.

**Қырғызстан:**
* Қарасу — Баткен облысы Лейлек ауданындағы айыл.
* Қарасу — Жалалабат облысы Ақсы ауданындағы айыл.
* Қарасу — Жалалабат облысы Тоғызтарау ауданындағы айыл.
* Қарасу — Жалалабат облысы Тоқтағұл ауданындағы айыл.
* Қарасу — Жалалабат облысы Шатқал ауданындағы айыл.
* Қарасу — Нарын облысы Атбасы ауданындағы айыл.
* Қарасу — Нарын облысы Қошқар ауданындағы айыл.
* Қарасу — Ош облысы Алай ауданындағы айыл.
* Қарасу — Талас облысы Айтматов ауданындағы айыл.
* Қарасу — Талас облысы Талас ауданындағы айыл.
* Қарасу — Шу облысы Жайыл ауданындағы айыл.

**Өзбекстан:**
* Қарасу — Әндіжан облысы Қорғантепе ауданындағы қала.

**Өзендер:**
* Қарасу (Іле алабындағы өзен)
* Қарасу (Ойыл алабындағы өзен)‎
* Қарасу (Ойыл алабындағы өзен)‎
* Қарасу (Ащысу алабындағы өзен)
* Қарасу (Бүйен алабындағы өзен)‎
* Қарасу (Қойбағар көлі алабындағы өзен)‎
* Қарасу (Күрті алабы)
* Қарасу (Шідерті алабы)
* Қарасу (Аягөздің сол саласы)
* Қарасу (Аягөздің оң саласы)
* Қарасу (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)

**Басқа мағыналар:**

* Қарасу көшесі (Астана);
* Қарасу ауданы;

**Таулар:**
* Қарасу – Тарбағатай жотасының солтүстік-батыс бөлігіндегі тау.
Қарар

**Қарар**– 1) конституциялық құқықта – парламент палаталарының бірі қабылдайтын құжаттардың атауы. Қ. заң жобаларынан гөрі басқаша тәртіппен талқыланады және мемлекет басшысының қол қоюына берілмейді; 2) алқалы орган мәжілісінде немесе қоғамдық бірлестіктер  мүшел
Қарасай (Хорашай)

**Қарасай**, Хорашай (т.-ө.ж.б.) – 16 ғ-да өмір сүрген ноғай мырзасы. Едіге бидің ұрпағы. 1550 ж. кіші Ноғай немесе Қази ұлысының негізін қалаған Қазидың туған бауыры. Қарасай туралы тек Қарасай-Қази жырында баяндалады.

## Дереккөздер
Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев

thumb|right|200px|Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев
**Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев** (1860, Қаратөбе ауданы, Ақбақай ауылы — 26 тамыз 1934, Ақтөбе қаласы) — қоғам қайраткері, заңгер, ағартушы-демократ. Қазақтардың арасындағы саяси және ұйымдастырушылық жұмыстарға белсенді араласты. 1919 жылы мамыр және шілде айларында қазақ атты бригадасы саяси бөлімінің меңгерушісі, 1921-1924 жылдары Ақтөбе губерниялық алқаның төрағасы болып тағайындалды. Одан кейінгі жылдары Қазақ КСР Мемлекеттік мұрағатына жұмыс істеді. 1926 жылы партиялық тәртіпті бұзғаны үшін Ақтөбе қалалық партия комитетінің шешімімен партия қатарынан шығарылды. Қазақ АКСР Кеңестерінің 1-2 съездерінің делегаты болды. 

* Орынбор гимназиясын бітіргеннен кейін Санкт-Петербург университетінің заң факультетіне түседі. 
* 1890 ж. оны 2-дәрежелі алтын медальмен үздік бітіреді. 
* Петербургта, Кутаисида, Орынборда тергеуші болып істейді. 1897 жылдан Оралда, Қаратөбеде, Жымпитыда адвокат болды. 
* 1907 ж. 2-Мемлекеттік Думаға кадеттер тобынан Орал облысынан депутат болып қатысып, жер-су мәселесі бойынша қазақ халқының мүддесін қорғап сөз сөйлеген. 
* Ол өзін большевиктер партиясының қатарындамын деп есептеді. 
* 1907-16 жылдары ағартушылық жұмыстармен айналысып, «Қазақстан» газетін, «Айқап» журналын шығаруға көмектеседі. 
* 1918 ж. Орал облыстық атқару комитетінің мүшелігіне сайланды. 
* 1918 ж. наурызда *«әскери үкімет»* бүлік ұйымдастырып, облыстық кеңес мүшелерін, (ішінде Қ. та бар) тұтқынға алды. 
* 1919 жылы 24 қаңтарда Чапаев дивизиясы босатып, кейін ол Орал облысы ревкомның қүрамында ұлттар коллегиясын басқарды. 
* 1919 ж. 24 шілдеде Қазәсревкомның мүшелігіне тағайыңдалды. 
* 1920 ж. 4-12 қазанда Орынборда өткен Кеңестердің Бүкілқазақстандық 1-съезіне делегат болды. Мұнда қабылдаған Қазақ АКСР-і еңбекшілерінің құқығы туралы декларацияның жобасын дайындауға қатысқан. 
* Қазақ АКСР-інің заң комиссары болды. Кеңестердің 2-Бүкілқазақстандық съезіне де делегат болып қатысты.
* 1927 жылы діни көзқарастары үшін большевиктер партиясының қатарынан шығарылған. Өмірінің соңына дейін ғылыми - зертханалық жұмыстармен шұғылданған.

## Дереккөздер

Санат:1860 жылы туғандар
Санат:Қаратөбе ауданында туғандар
Санат:26 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1934 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан әділет министрлері
Санат:Ресей Мемлекеттік Думасының депутаттары
Санат:Төрелер
Қаратал

**Қаратал:**

## Елді мекендер
### Абай облысы
* Қаратал – Мақаншы ауданындағы ауыл.

### Ақмола облысы
* Қаратал – Біржан сал ауданындағы ауыл.
* Қаратал – Ерейментау ауданындағы ауыл.

### Ақтөбе облысы
* Қаратал – Ойыл ауданындағы ауыл.
* Қаратал – Шалқар ауданындағы ауыл.

### Жетісу облысы
* Қаратал – Ескелді ауданындағы ауыл.
* Қаратал – Көксу ауданындағы ауыл.

### Қарағанды облысы
* Қаратал – Ақтоғай ауданындағы ауыл.

### Павлодар облысы
* Қаратал – Тереңкөл ауданындағы ауыл.

### Солтүстік Қазақстан облысы
* Қаратал – Айыртау ауданындағы ауыл.
* Қаратал – Есіл ауданындағы ауыл.
* Қаратал – Уәлиханов ауданындағы ауыл.
* Қаратал – Шал ақын ауданындағы ауыл.

### Түркістан облысы
* Қаратал – Келес ауданындағы ауыл.

### Шығыс Қазақстан облысы
* Қаратал – Зайсан ауданындағы ауыл.

## Өзендер
* Қаратал – Балқаш алабындағы өзен.
* Қаратал – Торғай алабындағы өзен.
* Қаратал – Тоқырау алабындағы өзен.
Қаратау ванадийлі алабы

**Қаратау ванадийлі алабы** - Түркістан облысында, Қаратау жотасының солтүстік-батыс бөлігіндегі ванадийлі кендері шоғырланған өңір. Мұнда алғашқы бақылау жұмыстары 1941 жылы, ал зерттеулер 1943-1951 жылдары жүргізілген.

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Қаратау ванадийлі алабының барлық кендері кембрийдің кремнийлі-ванадийлі формациясында шоғырланған. 100 км-ге созылған ванадий кентасы бар қабатта Баласауысқандық және Қорамсақ сияқты ірі, Талдық, Жоғары Ран және Қоскөл-Жанжек сияқты кіші кен алаңдары орналасқан. Баласауысқандық кенді алаңында шамасы мен тереңдігі бойынша әр түрлі ванадийлі будалар бар. Синклинальдік және антиклинальдік қатпарлардың кезектесе орналасуы, ванадийлі буданың қатпар қанаттарында 14 рет жер бетіне шығуына әкелген. Қатпарлардың қанаттары күрт еңіс, оңтүстік-батысқа қарай 50-85°, ал солтүстік-шығысқа 80-81°. Алаңда бойлық, көлденең лықсыма және бастырма типті жарылымдар дамыған. Қорамсақ кенді алаңы Баласауысқандық алаңының оңтүстік-шығысқа қарай тікелей жалғасы болып табылады. Қорамсақ тобы қатты сығылған бес синклинальден тұрады, олар антиклиналь қатпарларымен бөлінген. Қатпарлар осы солтүстік-батыс бағытында созылып, параллель орналасқан, қанаттарының еңістігі 70-80°. Мұнда да бастырма, лықсыма және лықсыма-ығыспа типті жарылымдар дамыған. Кремнийлі, көмірлі-кремнийлі, сазды-көмірлі-кремнийлі, сазды-серицитті тақтатастардан құралған төм. кембрийдің қорамсақ свитасында ванадий мөлшері біршама көп. Қалыңдығы 0,2-3 м-дей ванадий кентасты горизонт будалар мен шағын қабатшалардан тұрады. Қалыңдығы біршама тұрақты болып келетін ванадийлі горизонттардың қатпарлануы және түрлі метаморфтық өзгерістерге ұшырауы ванадий кентастарының шөгінді тау жыныстармен бір мезгілде түзілгендігін көрсетеді.

## Минералдары, құрамы
Бастапқы кентастарда антраксолит, роскоэлит, сульванит, ал тотыққан кентастарда узбекит, хьюэттит, коловратит, корамсакит минералдары бар. Кентастағы ванадий (V) оксидінің (V2O5) мөлшері 0,96-1,0% шамасында. Қоспа ретінде мыс (0,03%), қорғасын (0,001%), мырыш (0,5%), күміс, молибден, никель, кобальт, т.б. элементтер бар.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы кен орындары
Қаратау Қамалдары

**Қаратау қамалдары**– ортағасырлық бекініс орындары. Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстары аумағында моңғол (13 ғасыр) және Жоңғар қалмақтары (18 ғасыр) шапқыншылығынан қорғану мақсатында салынған. Қазақстан археологиясында белгілі болған Қаратау қамалдарының саны әзірге 50-ге жуық.
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:География
Қаратау полиметалл белдеуі

**Қаратау полиметалл белдеуі** - Түркістан облысында, Үлкен Қаратау жотасында орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Кен орындары мен кенбілінімдер карбонат тау жыныстарында шоғырланған, бір-бірімен үйлесе астасқан кен денелерінен тұрады. Кендену жоғары девон мен төмен карбон тау жыныстарымен байланысты. Қорғасын-мырыш кенденуі литологиялық ерекшеліктерімен айқындалады. Ондағы фамен түзілімдері үш фациядан тұрады: 
* Қызылтас – солтүстік-батыс және орталығы Қаратау бөліктерінде;  
* Тұрлан – оңтүстік-шығыс бөлігінде;  
* Ақсораң-Байжансай кенді ауданында таралған. 
Төмен турне карбонат тау жыныстары орталығы және оңтүстік-шығыс Қаратауда дамыған.

### Қорғасын-мырыш кенденуі
Қорғасын-мырыш кенденуінің орналасуында құрылымдық  элементтердің маңызы үлкен. Басты Қаратау жарылымы кенді фациялардың орналасуын ғана анықтап қоймайды, ол сондай-ақ, әр түрлі металлогениялық белдемдердің шекарасы. Барлық кен орындары және кенбілінімдердің басым көпшілігі осы жарылымның оңтүстік-батыс жағында орналасқан. Кендену қатпарлы құрылымдарда, негізінен, брахиформды герциндік қатпарлықтарының тұйықталған бөліктерінде байқалады. Герцин тектогенезі кезінде тектоникалық қозғалыстар кен түзілгенге дейін басталып, онымен қатар жүрген және кейін де жалғасқан. Солтүстік-батыс Қаратау бөлігіндегі төмен палеозой мен прекембрий түзілімдерінде жекелеген ұсақ қорғасын-мырыш кенбілінімдері кездеседі.

### Полиметалл кенденуі
Полиметалл кенденуі Аққұз, Жарықтас және Көксеңгір кенбілінімдерінде анықталған. Оларда қорғасын, мырыш, мыстың мөлшері жоғары. Бұл ауданда өнеркәсіптік Шалқия полиметалл кен орны бар. Орталығы Қаратау кенді ауданының тектоникалық уатылу белдемдері мен фамен және төмен турне әктастары мен доломиттерінде қорғасын-мырышты формация дамыған. Кендену ірі брахисинклиналь қатпарларының жақтаулары мен олардың аралығындағы ұсақ қатпарлы белдемдерде байқалады. Бұл ауданда Хантағы-Баялдыр кенді алаңы, Баялдыр-Аққолпын кенді белдемі мен Бересек кенді түйіні, өнеркәсіптік Мырғалымсай, Хантағы (Қантағы), Ащысай қорғасын-мырыш кен орны, Қарасай, Смена кен орындары мен ондаған кенбілінімдері бар. Байжансай кенді ауданында қорғасын-мырыш минералдануы өте көп шоғырланған. Оның аумағында өнеркәсіптік Ақсораң, Байжансай қорғасын кен орны, Аралтау, Дарбаза кен орындары және көптеген кен білінімдер орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысы кен орындары
Қаратау шимайлы тастары

нобай|
**Қаратау шимайлы тастары**, **Қаратау петроглифтері** – қола дәуірі мен орта ғасыр аралығында тастарға шекілген суреттер.

Қаратаудың шатқалдары мен сайларында (Қойбағар, Арпаөзен, Майдамтал, Үлкентұра, Қысан, Жыңғылшақ, Ақсу-Жабағылы қорығы, Қошқарата, Габаевка, Ранг, Сүйіндіксай, т.б.) көптеп ұшырасады. 20 ғасырдың басында Түркістан археология әуесқойлары үйірмесінің мүшелері бастаған зерттеу жұмыстары әлі күнге дейін жалғасын тауып келеді. Оларды зерттеуге М.Қадырбаев, А.Н. Марьяшев, З.Самашев, т.б. археологтар көп үлес қосты. Ғылым айналымға енген суреттер саны бірнеше мың. Мысалы, Түркістан облысы Созақ ауданы ауданы Абай қыстағының оңтүстік-батысындағы 7 км жердегі Арпаөзен таңбалы тастарындағы суреттердің саны 3,5 мың. Осы аудандағы Сызған елді мекенінен 8 км оңтүстік-батыстағы Қойбағар таңбалы тастарындағы суреттер саны да осындай. Созақ а-нан 30 км оңтүстікте орналасқан Қошқарата шимайлы тастарындағы, Бурное станциясынан 27 км солтүстік-шығыстағы Габаевка петроглифтері де бірнеше жүз сюжеттерден тұрады. Қаратау шимайлы тастары тік, қия жартастар мен ірілі-ұсақты қой тастарға қашап салынған. Олар көшпелі тайпалардың салт-санасын, діни түсініктері мен ырымдарын, әдет-ғұрпын білдіреді. Қаратау шимайлы тастарында аңдар мен хайуанаттардың нобайлары, байлық пен күштің символын білдіретін түйе кескіні, аңшылық көріністері (таутекеге ит қосу, садақпен аңға шығу, құс аулау), батырлар жекпе-жегі (қылыштасу, сойылдасу) басты орын алған. Қола дәуірі петроглифтерінің арасында соғыс арбасын бейнелеу де кеңінен таралған. Қаратау шимайлы тастарындағы суреттерде соғыс арбалары 49 жерде кездеседі. Мұндай бедерлер Жетісудағы Таңбалы, Ешкіөлмес, т.б. жерлерде де ұшырасады. Олардың бәрі бір мәнерде, арба бөлшектеліп, доңғалақтары алынып, оның екі жағына қойылған тәрізді етіп салынған. Оларға жегілген – аттар, түйелер сирек ұшырасады. Қаратауды мекендеген көшпелі тайпалар аң мен хайуанаттарды ерекше қадір тұтып, оларды киелі деп, тәңірі, пір санағандығын да аңғаруға болады. Қазақ халқының төрт түлік мал иелерін (Шопан ата, Зеңгі Баба, т.б.) пір тұтуы да ежелден келе жатқан наным-сенім екені мәлім. Бұл өлкеде кездесетін көптеген суреттер мал өсірумен тығыз байланысты. Қаратау шимайлы тастары жергілікті халықтың ежелгі рухани өмірін көрсететін ерекше мәдени ескерткіштер ретінде бағаланады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстандағы археология
Санат:Қазақстан петроглифтері
Қаратомар бөгені

**Қаратомар бөгені** — Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында орналасқан. 

## Тарихы
Бөген Соколов, Сарыбай, Қашар, т.б. темір кентас орындарын игеру кезінде іргесі қаланған. Рудный қаласын сумен қамтамасыз ету мақсатында 1966 жылы Тобыл өзені бойында салынған. 

## Гидрологиясы
Бөген көлемі – 0,791 млн. м³, пайдалы көлемі – 562 млн. м³, ауданы – 93,7 км², ұзындығы – 72 м, енді жері – 4 м, тереңдігі – 19,8 м. Бөгенге батыс жағынан Әйет өзені құяды.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы гидрографиясы
Қаратас мыс-молибден кен орны

**Қаратас мыс-молибден кен орны** - Қарағанды облысы Шет ауданы, Мойынты темір жол стансасының оңтүстік-батысында орналасқан. Кен орнындағы алғашқы геологиялық барлау жұмыстары (И.П.Русаков) 1930-1952 жылдары жүргізіліп, оның өндірістік маңызы бары анықталды. 1958 жылы жүргізілген кешенді геофизикалық-геологиялық іздеу-барлау жұмыстарының нәтижесінде бұл кентасты ауданда мыс, қорғасын, мырыш, молибденнің бірқатар жаңа кен орындары ашылды. Олардың ішінде мыс және молибденді Қаратас І кен орнының өндірістік маңызы ерекше екендігі анықталды.

## Геологиялық құрылысы
Қаратас мыс-молибден кен орны әр түрлі геологиялық мезгілде пайда болған екі жарылым жүйелерінің қиылысқан түйінінде, интрузия мен кентасты метасоматиттер қалыптасқан алаңда орналасқан. Жыныстар кембрий дәуіріне дейінгі брекчияланған, калийшпаттанған биотитті гнейсті граниттерден, гранодиориттерден түзілген. Олардың бөлшектеніп-үгілген жарылым белдеміне мыс және молибден кентастары шоғырланған. Кен денесі сызбада доға түрінде иіліп, солтүстік-батыстан оңтүстік-батысқа қарай үзіліс жасай созылады. Тік қимасында оның негізгі қалың линзалары (5-45 м) солтүстік-батыс бағытта 400 м тереңдікке дейін күрт (65-85°) құлайды. Мыстың және молибденнің аса бай кен денелері массив, желі және штокверк пішінінде сеппелі кентас линзаларының орталығынлда шоғырланған.

## Құрамы
Кен орнының кентас құрайтын басты минералдары: халькопирит, молибденит, пирит, аз мөлшерде магнетит, гематит, сфалерит, галенит. Серіктес элементтері: висмут, рений, селен, теллур, осмий, қорғасын.
 
## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Шет ауданы географиясы
Жаңа Қаратон

**Жаңа Қаратон** – Атырау облысы Жылыой ауданындағы мұнайшылар кенті, Жаңа Қаратон кенттік әкімдігі орталығы,  аудан орталығы Құлсары қаласынан 12 шақырым жерде. Аумағы 8973 га.

## Тарихы
Қаратон мұнайшылар қалашығын Теңіз кеніші маңынан қауіпсіз аймаққа көшіруге байланысты  2000 жылы құрылды.
 
1993-1995 жылдар аралығында чехословак құрылысшылары екі қабатты 63 коттедж үй салып, пайдалануға берілді. Бұл үйлерге, Қаратон елді мекенінде тұратын көпбалалы отбасылар көшірілді. 

1999-2000 жыл аралығында "Қазақойл-Ембі" АҚ қаражат бөліп, 622 тұрғын үй салынып, Қаратон елді мекенінің тұрғындары түгел көшірілді.

2000 жылы облыс әкімінің шешіміне сәйкес Жаңа Қаратон поселке болып құрылды.

2002 жылы "Қазақойл-Ембі" АҚ 90 үй құрылысын салып, бұл үйлерге Сарықамыс поселкесінің тұрғындары көшірілді. 2004 жылы поселкеде Сарықамыс және Кеңарал елді мекен тұрғындарына арнап тұрғын үйлер құрылысы басталды..

## Халқы

## Климаты
Климаты қуаң, континенттік, жазы ыстық, қысы суық. Солтүстігінде -14°С, кейде -30°С дейінгі аязды күндер болады. Шілденің орташа температурасы +30-31°С аралығында. Кент көлемі негізінен шөл-шөлейт аймақ зонасына жататындықтан ылғалы аз, жері ащы, сорлы жерлерге тән өсімдіктер өседі. Кент аумағындағы жануарлар дүниесінде негізінен кемірушілер, бауырымен жорғалаушылардың үлесі басым. Кездесетін негізгі жануарлар: қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, күзен, т.б.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* №22 орта мектеп — бұрынғы №8 мектеп, Қаратон поселкесінде 1947 ж. бастауыш мектеп, кейін 7 жылдық болды. 1999 жылы Жаңа Қаратон ауылындағы мектеп №22 орта мектепке айналды.
* №23 орта мектеп
* «Шапағат» бөбекжай бақшасы
* «Балдырған» бөбекжай бақшасы
* №4 Жылыой аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2017 жылы ашылды.

## Шаруа қожалықтары мен кәсіпкерлік
Кентте  32 дүкен, 4 тойхана, 2 дәріхана, 2 шаштараз, пошта бөлімшесі, көлік жуу стансасы, ағаш шеберханасы және  төсем тас шығаратын цех жұмыс жасайды.
Кент көлемінде 4 шаруа қожалығы бар. Аталған қожалықтарда және жеке тұрғындарда барлығы 1107 ірі қара, 1318 қой-ешкі, 295 түйе, 154 жылқы, 133 құс бар.

## Діни ұйымдар қызметі
* **Нұрқас-Сатыбалды мешіті** — Мешіт құрылысы 2004 жылы басталып, 2006 жылы ашылды. Мешіт ғимаратының жалпы алаңы 278,3м2, жер учаскісінің жалпы алаңы 0,612 га, мұнараның жалпы алаңы 7,5м2. 2 қабатты, биіктігі 6,15 м, төбесі плита, сыртқы қабырғасы ракуша тастан салынған.

## Дереккөздер

 

Санат:Жылыой ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Қаратон-Көшкімбет мұнай-газ кен орны

**Қаратон-Көшкімбет мұнай-газ кен орны** — Атырау облысының Жылыой ауданында, Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде орналасқан. Құрылым сейсмикалық барлау арқылы шағылысу толқындары әдісімен 1931 жылы анықталды. Барлау-бұрғылау жұмыстары 1934 жылы жүргізіліп, мұнай кені 1937 жылы ашылды. Кен орны 1949 жылдан пайдаланылуда.

## Гелогиялық құрылымы мен сипаты
Кен орны тектоникалық тұрғыда қос қанатты тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Мұндағы палеоген, жоғарғы және төменгі бор, ортаңғы юра шөгінділері мұнайлы. Палеоген шөгінділерінде бір мұнайлы, жоғарғы борда - 2 мұнайлы, альбте (жоғарғы ярус) - 4 мұнайлы және бір газды, неоком (төменгі ярус) мен ортаңғы юрада - бір-бірден мұнайлы қабаттар орналасқан. Олардың орналасу тереңдігі палеогенде 70-169 м, жоғарғы борда 236 м, альбте 665-864 м, неокомда 670-930 м, ортаңғы юрада 1122-1168 м.

Өнімді қабаттар терригендік таужыныстардан түзілген. Коллекторлары кеуекті. Палеоген - жоғарғы бор қабаттарының ашық кеуектілігі 18%, орта юра төменгі бор қабатында 30-32%-ға тең. 

Өткізгіштігі 0,12-0,723 мкм² аралығында. 

Мұнайға қанығу коэффициенті 0,65 – 0,8. Бастапқы қабаттық қысым 3,5 – 9,2 МПа , температурасы 19 – 50°С. Мұнайдың тығызд. 0,885 – 0,918 г/см³.

## Құрамы
* Мұнайдың тығыздығы 0,885-0,918 г/см³. Мұнайы күкіртті және аз күкіртті (0-32-1,29%), парафині 0,28-4,23%, асфальтендері 0,4-0,6%, силикогельді шайырлары 3-7,2%.
* Газдың құрамы:
** 96,2% метан;
** 0,5% этан;
** 0,9% пропан;
** 1,4% азотты сирек газдар;
** 0,7% көмір қышқыл газы.
* Хлоркальций типті суларының тығыздығы 1,045-1,122 г/см³, минералдығы 67,2-177,8 г/л.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Қаратөбе мұнай кен орны

**Қаратөбе мұнай кен орны** — Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. Сейсмикалық барлау жұмыстары 1967 жылы жүргізілген. Бірінші өндірістік мұнай 1966 жылы алынған. Кен орны негізінен пайдалануға дайын, жоғарғы пермь шоғырларында барлау жұмыстары жалғасуда.

## Геологиялық құырылымы мен сипаты
Тектоникалық тұрғыда үш қанатты күрделі күмбезді құрылым]ан орын алған. Пермь-юра кезеңінің шөгінділерінен барлығы 6 мұнай қабаттары анықталған. Кен орындағы құмтас, алевролит, саздан құралған өнімді қима 200-2650 м тереңдікті қамтиды. Мұнай шоғырлары коллектор типі бойынша қабаттық, дөңес және тектоникалық болып ажыратылады. Олардың қалыңдығы 300 м-ге жетеді. Коллекторлардың кеуектілігі 15-354,8%, өткізгіштігі 0,001-3,64 мкм2. Мұнайға қанығу коэффициенті 0,56-0,75. Ең ауыр мұнай (тығыздығы 0,92-0,97 г/см3) төменгі бор түзілімдерінде анықталған. Тығыздығы 0,852-0,862 г/см3 жеңіл мұнайлар жоғарғы пермь және төменгі триас қималарына сәйкес.

## Құрамы
Мұнай құрамында 0,17 – 0,72% күкірт, 1,5 – 5% парафин, 21 – 40,5% шайырлар бар. Бастапқы қабаттық қысым 2-29,2 МПа. Өнімді қиманың төменгі бөліктеріндегі хлоркальцийлі қабат суларының минералдары 150-230 г/л және ол йодқа, бромға, борға бай; апт жікқабаты және баррем қабаттарында олардың құрамы гидрокарбонатты-натрийлі және сульфатты-натрийлі.

## Дереккөздер

 
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Қаратөрткүлтөбе

**Қаратөрткүлтөбе ** – ортағасырлық қала орны. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Байзақ ауданы Жетібай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
Қаланы 1936 жылы КСРО ҒА-ның Қазақ бөлімшесі мен КСРО ҒА Материалдық мәдениет тарихы институтының археологиялық экспедициясының (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байбосынов), 1985 жылы Тараз археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байпақов) зерттеген.

## Сипаты
Қазіргі орны солтүстіктен оңтүстікке қарай 270 м-ге, оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 200 м-ге созылып жатқан дөңес тұрпатты төбешік. Оның ең биік бөліктері: солтүстік-батысы 5 м, оңтүстік-шығысы 4,4 м. Қала периметр бойынша мұнаралардың іздері сақталған қабырғалармен қоршалған. Кірер жері қабырғаның оңтүстік бөлігінен аңғарылады. Орталық бөлігі ұзындығы 7,5 км-ге жуық қабырғамен қоршалған аумақ ішінде орналасқан. Оның солтүстік бөлігі ортасынан 1 км, оңтүстік бөлігі 0,55 км, оңтүстік-шығысы – 0,45 км алшақтықта жатыр. Қабырғаларының ені 10–15 м, биіктігі 0,8–1 м.
Қала орнынан саптыаяқ, қазан, тостаған, көзе, т.б. қыш сырлы және сырсыз ыдыстар табылды. Ыдыстарға түрлі ою-өрнектер салынған. Алынған материалдарға қарағанда Қаратөрткүлтөбені тұрғындар VI-XIII ғасырларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіші
Қарауыл

**Қарауыл**– қару-жарақ қоймасын, әскери техниканы және т.б. әскери объектілерді күзететін және қорғайтын бөлім. Гарнизондық Қ-ға және күзет
кызметтеріне әскери округ көлемінде әскери округтің қолбасшысы, ал гарнизон көлемінде гарнизон бастығьі басшылык етеді. Соғыс кезінде гарнизондық Қарауыл  мен күзет қызметтеріне майдан (армия) көлемінде майдан (армия) қолбасшысы басшылық етеді. Гарнизондық қарауыл  мен күзет қызметтеріне карулы күштердің әскер түрлерінің барлығы да қатыстырылады. Бүл қызметтерге қатыстырылмайтын әскери бөлімдерді әскери округтің қолбасшысы белгілейді. Мемлекеттік кауіпсіздік комитетінің әскери бөлімдері гарнизонның қарауыл қызметіне қойылмайды. Гарнизондағы әскери бөлімдердің гарнизондык қызмет атқаратын мерзімі мен тәртібін гарнизон бастығы бөлімдердің құрамы мен атқаратын қызметіне қарай белгілейді.
## Қарауыл қызметті
Қару-жарақ пен ұрыс техникасы қоймаларын қорғау мен берік күзетуге, сондай-ақ гауптвахтада жатқан адамдарды күзетуге арналған ерекше қызмет. Қарауыл кызметін атқару жауынгерлік міндетті орындау болып табылады және ол жеке кұрамнан жарғылық міндеттерін бұлжытпай орындауды, батыл шешімділікті, барынша қырағылық пен бастамашылдықты талап етеді. Қарауыл қызметін атқару үшін қарауылдар жасақталады. Олар Қарулы Күштердің гарнизон және қарауыл кызметтері жарғысында белгіленген қызмет адамына бағынады.
## Қарауылды тарату
Қарауылдық қызметін бастар алдында қарауылдарды күн сайынғы тексеру. Қарулы Күштерде қарауылды тарату кезінде карауылдың қызметке даярлығы тексеріледі де, олар қарауылдар бойынша (бөлім бойынша) кезекшінің бағынышына өтіп, бұрынғы қарауылдармен алмасу құқығын алады. Қарауылды тарату 40 минуттан аспауы керек. Гарнизон қарауылдарын тарату орны мен уақытын гарнизон бастығы, ал ішкі карауылдар үшін бөлім командирі белгілейді, мұнда карауылдардың тарату орнына жету үшін кететін уақыты мен тарату орнынан қарауыл орнына жету уақыты бір жарым сағаттан аспауы керек. Гарнизон қарауылдарын таратуды қарауылдар бойынша кезекші, ал ішкі (кемедегі) қарауылдарды таратуды бөлім (кеме) кезекшісі жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қарауылтөбе

**Елді мекендер:**
* Қарауылтөбе – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл.
* Қарауылтөбе – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл. 
* Қарауылтөбе – Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Басқа мағыналар:** 
* Қарауылтөбе – Ақшатау жотасының оңтүстік-шығысындағы оқшау тау.
* Қарауылтөбе – Қалба жотасының батыс бөлігіндегі шоқы.
* Қарауылтөбе – Сасықкөл көлінің солтүстік-батысындағы төбе. 
* Қарауылтөбе – Тарбағатай жотасының оңтүстік-батыс сілемі.
* Қарауылтөбе – ежелгі оба (б.з.б. 5 ғ. — б.з. 1 ғ.).
Қараша (қорым)

**Қараша-1** – көне қорым, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жамбыл ауданы, Ақшолақ бекетінен оңтүстік-шығысқа қарай 8 км жерде.

## Сипаты
Қараша-1 қорымы 95 обадан тұрады. Қорым ежелгі үйсіндердің (усундер) тұрмыстық мәдениетінен, дүниетанымынан мол хабар береді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Шолпан Жанболатқызы Қараторғай

**Қараторғай**, Шолпан Жанболатқызы (1880, қазіргі Шиелі ауданы Телікөл ауылы – 1923, Шымкент) – ақын, әнші. 

Жасынан ақындық, әншілігімен аты шыққан. Қараторғай өнерінің ұшталуына Тайжан, Үкілі Ыбырай секілді атақты әншілер ықпал еткен. 1911 жылы Ташкент қаласында өткен Түркістан өлкесінің ақын әншілерінің жиынында Қараторғай өнерпаздығымен танылды. Сол жолы өзінің орындауында «Қараторғай», «Айгөк», «Ахау Семей», т.б. әндерін қазақ ән-күйінің тарихында тұңғыш рет граммофон күйтабағына жаздырған. Қараторғай туралы жазушы Айтбай Хангелдин «Қараторғай» атты повесть (1970) жазды.

## Дереккөздер

Санат:1880 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1923 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан әншілері
Қара топырақ

thumb|right|250px|Қара топырақты жер
**Қара топырақ**– орманды-дала және дала белдемдерінде көп жылдық шөпті өсімдіктер астында, негізінен, лессті борпылдақ жыныстарда түзілген аса құнарлы топырақ.

## Құрамы
Қара топырақ қабаты қалың (20 – 40 см), оның құрамындағы қара шірінді 4 – 12%, кейде одан да көп болады. Құрамындағы қара шіріндінің мөлшеріне қарай қара топырақтар үшке бөлінеді:
* қара шіріндісі аз қара топырақ - 5%-дан кем;
* қара шіріндісі орташа қара топырақ - 5-9%;
* қара шіріндісі мол - 9%-дан көп.

## Қабаттары
Қара топырақ қара шірінді қабатының (А+В¹) қалыңдығына қарай үшке бөлінеді:
* жұқа қабатты - 60 см-ден көп;
* орташа қабатты - 60-80 см;
* мол қабатты - 80-120 см.

## Қара топырақтың түзілуі мен таралуы
Орманды-дала және дала белдемдерінде көп жылдық шөпті өсімдіктер астында, негізінен, лессті борпылдақ жыныстарда түзілетін аса құнарлы топырақ. Бұл белдемдердің табиғи ерекшелігі- климатының қоңыржайлылығы. Ауадан түсетін ылғал мөлшері мен жер бетінен буланатын ылғал мөлшері бір-бірімен тең. Мұндай жағдайда топырақтағы өсімдіктерге қажетті қоректік заттар солтүстіктегі белдемдердегідей ауадан түскен артық ылғалмен жуылып-шайылып кетпейді. Ал оңтүстіктегі құрғақ шөлді-шөлейтті белдемдерге тән сораң, сор топырақтар бұл жерлерде кездеспейді.
Қара топырақтар құрлықтың 6%-ға жуық жерін алып жатыр. Қазақстанның солтүстігінде 6 млн. га жерді, яғни республика жерінің 9,3%-ын қара топырақты белдем алып жатыр. Қара топырақтардың біршама бөлігі Қазақстанның оңтүстік-шығысында, Алтай, Тянь-Шань тауларының орманды дала және дала белдеулерінде орын алған. Бұл жерлерде картоп, бау отырғызылады, тәлімі егін егуге пайдаланылады.
Қара топырақты жерлерді жақсарту үшін оның жыртылған қабатын тереңдетіп, көң, т.б. тыңайтқыштар шашады.

## Тағы қараңыз
* Топырақ
* Қазақстанның топырағы

## Дереккөздер


Санат:ТопырақтануСанат:Климат
Қарашоқы

**Қарашоқы** сөздері мына мағыналарды білдіруі мүмкін:

**Ауылдар**:

* Қарашоқы — Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл.
* Қарашоқы — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл.
* Қарашоқы — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.
* Қарашоқы — Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы ауыл.

**Таулар**:

* Қарашоқы обалары
* Қарашоқы – Қыземшек тауларының солтүстік-шығысындағы тау сілемі.  
* Қарашоқы – Көкжота тауының солтүстік-батысындағы тау массиві.   
* Қарашоқы – Күршім жотасының орта бөлігіндегі тау. 
* Қарашоқы – Тарбағатай жотасының шығыс бөлігіндегі тау.
* Қарашоқы – Алмалытау тауларының солтүстік-шығыс бөлігіндегі тау массиві.
* Қарашоқы – Бала Қосмұрын жотасының оңтүстік-батысындағы тау.
* Қарашоқы  – Ақшатау жотасының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тау.
* Қарашоқы – Қоңыртемірші тауларының оңтүстік-шығысындағы тау массиві.
* Қарашоқы – Қараүңгір тауларының солтүстік-батысындағы тау.
* Қарашоқы – Айғыз өзенінің аңғарындағы оқшауланған шоқылы тау.
* Қарашоқы – Қаратөбе тауының солтүстік-батысындағы шоқылы тау.
* Қарашоқы – Бектауата тауларының батысындағы шоқылы тау.
* Қарашоқы – Жақсыбұталы тауының солтүстік-шығысындағы тау.
* Қарашоқы – Үстірт жазығының солтүстік бөлігіндегі төбе.
* Қарашоқы – Желтау тауларының оңтүстік-шығысындағы төбе.
* Қарашоқы – Доңызтау кемерінің солтүстігіндегі төбе.
* Қарашоқы – Балқаш көлінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі шоқылы таулар.
* Қарашоқы – Күмісқазық тауының оңтүстік-шығысындағы шоқылы тау.
Қарашығын

**Қарашығын**– патшалық Ресей тұсында қазақтардан жиналған жанама алым түрі. 1868 ж. Уақытша ережеде патша үкіметі қазақ билеушілеріне игілікті істерді жүргізу үшін халықтан жанама алым жинауға ерік берді.
Қаргормаш

**Қаргормаш** – машина жасау кәсіпорны. 1972 ж. құрылған. 1997 жылдың 3 қарашасынан жеке меншік нысандағы жабық АҚ. 2002 жылдан Алаш ЖАҚ-ның басқаруына көшті. Негізінен кен-шахта, металлургия құралдарын, коммуналдық, энергет. және а. ш., құс фермалары өнімдерін, тракто
Қарғажанов Зада Қарғажанұлы

**Қарғажанов Зада Қарғажанұлы**(1932 – 2002) – экон. ғыл. докт. (1982), проф. (1996). Кен өнеркәсібі экономикасы, табиғатты пайдалану, минералдық қорлар саласында 20-дан астам моногр. жариялады. Успенск тектоникалық аймағының геология мен металлогениясы деген еңбегі үшін бір топ ғалымд
Қарғалы (Түркістан облысы)

**Қарғалы** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Қарғалы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан солтүстікке қарай 9 км-дей жерде, Шәуілдір каналының бойында, жазықта орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Негізі 20-ғасырдың 60-жылдарының басында қаланды. 1996 жылға дейін "Қазақ КСР-нің 30 жылдығы атындағы ауыл" деп аталып келген.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Қарғалы ауданы

**Қарғалы ауданы** — Ақтөбе облысының солтүстігіндегі әкімшілік бөлік. Орталығы – Бадамша ауылы. Жер аумағы 5,0 мың км².

## Географиялық орны мен жер бедері
Аудан батысында Мәртөк ауданымен, оңтүстігінде Ақтөбе қаласы және Хромтау ауданымен, солтүстігінде Ресейдің Орынбор облысымен шектеседі. Аудан жерінің басым бөлігі жазық, төбелі-бөктерлі жерлер де кездеседі. Солтүстігінде Орал тауларының оңтүстік сілемдері бар. Аймақта тұщы жер асты сулары мен минералды сулардың үлкен қоры бар. Аудан экономикасы - ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына негізделген.

## Климаты
Аймақтың климаты күрт континенталды. Қаңтардың орташа температурасы -20 -25°С, шілде айында +25-27°С. Жауын-шашынның орташа жылдық түсімі 125-250 мм.

## Тарихы
1935 жылы 16 ақпанда Степной ауданы болып құрылды. Орталығы Қосестек ауылы болды.

1957 жылы 26 қыркүйекте таратылған Родников ауданының бір бөлігі Степной ауданына қосылды.

1962 жылы 11 қазанда Ақтөбе облыстық атқару комитетінің шешімімен Степной ауданы таратылып, жері Новороссия және Мәртөк аудандарына берілді.

1966 жылы 31 қаңтарда бұрынғы Степной ауданының аумағында Ленин ауданы құрылды. Орталығы Қосестек (кейін Ленинское) ауылы болды.

1967 жылы 18 наурызда Ленин ауданының орталығы Ленинское ауылынан Бадамша кентіне көшірілді.

1997 жылы 17 маусымда Президенттің Жарлығымен Ленин ауданы Қарғалы ауданы болып аталды.

## Халқы

Тұрғындар саны 17107 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (62,23%), орыстар (19,02%), украиндар (9,99%), немістер (4,45%), татарлар (1,36%), басқалары (2,95%).

## Әкімшілік бөлінісі
Аудандағы 15 елді мекен 8 ауылдық округ пен 1 ауылдық әкімдікке біріктірілген:  

## Ірі елді мекендері

## Дереккөздер

 

Санат:Қарғалы ауданы
Қарғалы бөгені

‎
**Қарғалы бөгені** — Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігі жерінде, Қарғалы өзені бойында орналасқан. 1975 жылы пайдалануға берілді. 

## ГШидрологиялық сипаты
Ауданы 28,5 км2, ұзындығы 13,7 км, енді жері 3,0 км, орташа тереңдігі 10,0 м, ең терең жері 31,8 м, шарасының сыйымдылығы 280 млн. м3. Су жиналатын алабы 2220 км2. Жағасының ұзындығы 45 км. 

## Шаруашылықтағы маңыздылығы
Жылына 9,4 мың га егістік жер суғарылады, сонымен бірге шабындық және жайылым суландырылады. Суы мал суаруға, ауыз су үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы гидрографиясы
Қарғалы қойы

**Қарғалы қойы** – биязылау жүнді қой тұқымы. Құйрықты қазақы қой мен еділбай қойының будан саулықтарын сараджа, дегерес қойларымен будандастырып, алынған ұрпақты одан әрі сұрыптау арқылы 1931 жылдан бастап шығарылды. 

## Биологиялық сипаты
Қошқары 90 – 100 кг, саулығы 58 – 62 кг. Қозысы енесінен айырарда 33-37 кг тартады. Қошқарынан 4,5 – 5,7 кг, саулығынан 2,2 – 2,5 кг жүн қырқылады. Таза жүн түсімі 70%, жүн талшығының ұзындығы қошқарында 25,5 см, ал саулығында  - 23 см. 100 саулықтан 105-112 қозы алынады.

## Таралу аймағы
Қарғалы қойы Қазақстанның оңтүстік-шығыс, орталық, шөл және шөлейт аймақтарының табиғи жағдайына көнбіс. Қарағанды, Алматы облыстарында өсіріледі.

## Шаруашылықтағы қолданысы
Қарғалы қойының жүні кілем, тоқыма бұйымдарын тоқуға пайдаланылады. Тұқым жақсарту жұмысымен Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу технологиялық институты шұғылданады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Қой тұқымдары
Қарғалытау

**Қарғалытау** – Торғай үстіртінің орталық бөлігінде орналасқан төрткілді-үстіртті таулар. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жангелді ауданының солтүстік бөлігін және Науырзым ауданының оңтүстік-батыс бөлігін алып жатыр. Ол батысында Қабырға (Өлкейек өзенінің саласы) және Қарасу, шығысында Теке және Үлкен Қаражылға өзендерінің суайрығы болып табылады. Қарғалытаудың жалпы ұзындығы 140 км шамасында.

## Жер бедері
Теңіз бетінен ең биік жері (308 м) орталық бөлігінде орналасқан. Оңтүстік жағында теңіз деңгейінен биіктігі 219 м Қостөбе шоқысы оқшауланып тұрады. Қарғалытаудың батыс беткейінен Қабырға өзенінің салалары, шығыс беткейінен Теке мен Үлкен Қаражылға өзендерінің салалары бастау алады. Оның солтүстік-шығыс баурайынан Мұзбұлақ бұлағы басталады. Мал жайылымы және егістік есебінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы таулары
Санат:Науырзым ауданы таулары
Қар және мұз көшкіні

[thumb|right|300px| [Джомолунгма шыңы маңындағы қар көшкіні.]]
[thumb|right|300px|[Аляска тауларындағы көшкін.]]
thumb|right|300px|Қар көшкіні
**Қар және мұз көшкіні**– тау шыңдары мен құлама беткейлеріндегі қозғалысқа түскен және төмен қарай құлаған қар массасы. Қар көшкінінің құлау себебі беткейдің қарға аса толып кетуінен, беткейде жатқан қар алаңының температуралық қысылуынан және қар қайтадан кристалданғанда, қар кабатының ішінде қиыршық горизонттың пайда болуынан туады.     

## Түрлері
* Қар және мұз көшкіні беткейлермен сырғанау сипатына қарай 4 түрге бөлінеді:
** беткейдің бетін түгелдей ала арнасыз сырғитын қар сырғымалар;
** жыра, жылғалармен қозғалатын астаулы қар және мұз көшкіні;
** ақпа, яғни еркін құлайтын қар және мұз көшкіні;
** тау беткейінен құлайтын немесе сырғитын, жолында тұрған кез келген нысандарды өзімен бірге ала кететін қар массасы.
* Құрамындағы материалдардың сипатына қарай екіге бөлінеді:
** ұсақ кристалды шашпа қардан тұратын немесе шаң сипатты қар және мұз көшкіні (әдетте, қыста болады);
** тығыз әрі ауыр жабысқақ қардан тұратын, тұтас тақта түрінде төмен құлайтын жылбысқы қар және мұз көшкіні (әдетте, көктемде болады).

## Сипаты
* Қар және мұз көшкіні қозғалысының орташа жылдамдығы 20-30 м/с.
* Қар көшкіні көлемі бірнеше млн.м³-ге, соққы күші 1м²-ге 60— 100 тоннаға жетіп, жойқын апаттарға әкеліп соқтырады.
* Құрғақ (қыстағы) қар және мұз көшкінінің жылдамдығы 80-100 м/с.
* Ылғал (көктемде) қар және мұз көшкінінің 10-20 м/с.

## Зерттеу және қорғану шаралары
* Қар және мұз көшкінін бақылайтын арнаулы стансалар жұмыс істейді, онда қар және мұз көшкіні үнемі зерттеледі:
** қар және мұз көшкінінің қалыптасу жағдайы мен олардың таралуының негізгі заңдылықтары, қар жамылғысының режимі мен физикалық-механикалық қасиеттерінің құбылу ерекшеліктері анықталады;
** қар қатқабаты күйінің алмағайып жағдайлары анықталып, көшкінді болжаудың тәсілдері жасалады;
** қар көшкіндерінің гидрологиялық мәнінің есептік сипаттамалары жасалады;
** көшкіндердің тасқын сулар мен селдердің қалыптасу режиміне тигізетін әсері анықталады;
** қар өлшеу маршруттары бойынша қар және мұз көшкіндері картаға түсіріледі.
* Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде халық шаруашылық нысандарын қар және мұз көшкіндерінен дер кезінде қорғау шаралары жасалынып, сел мен көшкінге қарсы ғимараттар тұрғызылады.

## Тағы қараңыз
* Қар жамылғысы
 
## Дереккөздер

 
Санат:Табиғат апаттары
Санат:Су күйлері
Қаржы тұрақтылығы

**Қаржы тұрақтылығы** - мемлекеттік бюджеттің тапшылығын, жоғары инфляция мен асқын инфляцияны еңсеруге бағытталған қаржы саясатының кешенді шарасы. Қаржы тұрақтылығына қол жеткізу үшін қаржы саясаты несие-ақша саясатымен тығыз байланысты болуы тиіс. Қаржы тұрақтылығы - ел экономикасының тұрақты дамуы шарттарының бірі, ол өндірістің өсуі, бейөндірістік аяның дамуы, халықтың әлеуметтік-экономикалық тұрмыс жағдайының жақсаруы үшін алғышарттар жасайды. Ұзақ мерзімді Қаржы тұрақтылығы отандық және шетелдік инвестициялардың құйылуы үшін, сайып келгенде, ұлғаймалы ұдайы өндіріс үшін неғұрлым қолайлы жағдайды қамтамасыз етеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Қаржы қоры

**Қаржы Қоры**– экономикалық және қаржы қызметі нәтижесінде, жалпы ұлттық өнімнің жасалуы мен бөлінуі барысында құралатын ақшалай қаражат. Мемл. және шаруашылық жүргізуші субъектілер шоғырландырады және өндірісті қолдап, дамытады, халықтың әлеум. қажеттерін қанағаттандырады.

Санат:Қорлар
Санат:Қаржы
Қари

**Қари**– Құранды  оқу ережелеріне (тәжуидке) сай оқитын діни қызметкер. Қариға қойылатын шарттар: Құранды бастан аяқ жатқа білу, тәжуид ғылымын жан-жақты меңгеру, жеті қирағаттың мәні мен ерекшеліктерін, аяттардың тафсирі (тәпсірі, мағынасы) мен түсірілу тарихын, толық білу. 

Санат:Ислам
Санат:Араб дін терминдері
Қарқара

**Елді мекендер:**

* Қарқара – Алматы облысы Кеген ауданы, Қарқара ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Қарқара – Алматы облысы Кеген ауданы, Шырғанақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Қарқара – қазақ әйелдерінің бас киімі.
* Қарқара – көш кезінде бас түйенің үстіне орналастырылатын, ғұрыптық мәні бар құрылғы.
* Қарқара – Іле алабындағы өзен.
Қаржы Капиталы

**Қаржы Капиталы**– өнеркәсіп капиталымен немесе экономиканың басқа салаларымен шоғырланатын банк капиталы және бейбанктік қаржы-несие ин-ттарының капиталы.
Қарқаралы тас мүсіндері

**Қарқаралы тас мүсіндері**– түрік қағандығы (VI-VIII ғасырлар) мен қышлақ заманында (VIII - XIII ғасырлар) жасалған тас мүсіндер.

Қарқаралының шығысындағы Ақбастау мен оңтустігіндегі Қызыларай маңынан жиі ұшырасады.

Орналасуына қарай тас мүсіндердің екі түрі кездеседі: түрік қағандығы кезіндегілері тас шарбақтардың күншығыс жиегінде, қыпшақ заманында жасалғандары тас обалардың күнгей етегінде. Түркі кезеңіндегі тас мүсіндер, негізінен, батырларды, қолбасшы-көсемдерді, тақты билер мен абыздарды, жыршылар мен бақташыларды бейнелейді.

Батырлар мен бақташылар мүсіндері жанынан балбалдар тізбегі (200-ге дейін) кездеседі. Бұл мүсіндерде асынған қару-жарағы (қылыш, қанжар, т.б.) мен қолына ұстағанқұты-сауыты бірге қашалған. Хан мен билерге тұрғызылған тас мүсіндердің қолындағы аса таяғы, беліндегі кісесі (кейде айдар) қоса бедерленген. Қышлақ заманындағы тас мүсіндердің жанында балбалдар тізбегі жоқ, әрі ер кісілердің мүсіні қару-жарақпен безендірілмейді. Олар қызтас, қеліншектас, кемпір-тас түрінде де ұшырасады. Көнек не құты ұстаған бақташы мүсіндері кемпіртастармен қатар тұр. Қарқаралы тас мүсіндерінің бет әлпеті, дене мүшелері, асынған қару-жарағы, қолындағы заттары Жылысай тас мүсіндері мен Ерейментау тас мүсіндеріне қарағанда анығырақ жасалған. Қарқаралы маңында кездесетін тарихи ескерткіштер қазақтың ежелгі мүсін өнерінің озық үлгілерінің біріне саналады.

## Дереккөздер


Санат:Археология