Ежелгі Афина

**Афина қаласы** (Ежелгі грекше: Ἀθῆναι, Athênai [atʰɛ̂ːnai̯]; Қазіргі грекше: Αθήναι, Athine [aˈθine]) — ежелгі Грекияның классикалық кезеңінде (б.з.д. 480–323 жж.) өзімен аттас әйгілі полистің (қала-мемлекеттің) ірі қалалық орталығы болған. Бұл қала Грекияның Аттика аймағында орналасқан және Пелопоннес соғысы кезінде Делос одағына жетекшілік етіп, Спарта мен Пелопоннес одағына қарсы тұрған.

Афиналық демократия б.з.д. 508 жылы Исагордың тираниясы аяқталғаннан кейін Клисфен бастамасымен орнаған. Бұл жүйе біршама тұрақты болған және бірнеше қысқа үзілістерді есепке алмағанда, 180 жыл бойы, яғни б.з.д. 322 жылға дейін (Ламия соғысынан кейін) сақталып келген. Афинаның гегемониясының шарықтау кезеңі б.з.д. 440–430 жылдарына сәйкес келеді және бұл кезең Перикл дәуірі деп аталады.

Классикалық кезеңде Афина өнер, білім және философияның орталығына айналған. Мұнда Платонның Академиясы мен Аристотельдің Ликейі орналасқан. Сондай-ақ, бұл қала ежелгі дүниенің ұлы ойшылдары мен тұлғалары — Сократ, Платон, Перикл, Аристофан, Софокл және басқа да көрнекті философтар мен жазушылардың отаны болған. Афинаны жиі «Батыс өркениетінің бесігі» және «демократияның отаны» деп атайды, бұл атақтар оның б.з.д. V–IV ғасырлардағы мәдени және саяси жетістіктерінің Еуропа құрлығының сол кездегі белгілі бөліктеріне жасаған әсеріне байланысты берілген. Бүгінгі күнге дейін сақталған әдеби деректер мен археологиялық материалдар афина полисінің тарихын қайта қалпына келтіруге көмектеседі. Афина мемлекетінің қалыптасу кезеңінің тарихына қатысты негізгі әдеби дерек — Аристотельдің «Афиналық полития» (б.з.д. IV ғасыр).

## Тарихы
Энгельс жазғандай, Ежелгі Афинаның пайда болуы — мемлекеттің қалыптасуының айқын үлгісі, ол сыртқы немесе ішкі зорлықтың әсерінсіз, тікелей рулық қоғамның ішкі эволюциясынан туындаған. Эллиндік дәстүр бойынша, афина полисі синойкизм деп аталатын бірігу нәтижесінде пайда болған — бұл Аттикадағы жеке тұрған рулық қауымдардың Афина акрополінің айналасына бірігуі. Ежелгі грек аңыздарында синойкизмді Эгей патшаның ұлы, жартылай мифтік Тесей жүзеге асырған делінеді (дәстүр бойынша — б.з.д. XIII ғасырда, бірақ шын мәнінде бұл үрдіс б.з.д. I мыңжылдықтың басында бірнеше ғасыр бойы жүрген).

Тесейге афина қауымының ең көне құрылымын енгізу, яғни халықты эупатридтерге, геоморларға және демиургтерге бөлу ісі де телінеді. Уақыт өте келе рулық ақсүйектердің (эупатридтердің) қолына ірі жер иеліктері шоғырлана бастады, ал ұсақ жер иеленушілерден тұратын халықтың көп бөлігі оларға тәуелділікке түсіп қалды; қарыз тәуелділігі күшейе түсті. Қарызын қайтара алмаған адамдар өз мүлкімен ғана емес, сонымен бірге өзінің және отбасы мүшелерінің жеке бас бостандығымен де жауап беруге мәжбүр болды. Қарыз тәуелділігі құлдықтың бір көзіне айналды, ал құл иелену барған сайын кең өріс алды. Құлдар мен еркін азаматтармен қатар Афинада аралық әлеуметтік топ — метектер де болған. Олар жеке бастары жағынан еркін болса да, саяси және кейбір экономикалық құқықтардан айырылған.

Халықтың бұрынғы филаларға, фратрияларға және руларға бөлінуі сақталып қалды. Афинаны басқару ісі тоғыз архонттың қолында болған, олар жыл сайын ақсүйектер арасынан сайланып отырған. Сонымен қатар, өкілеттік мерзімін аяқтаған архонттардан құралған ақсақалдар кеңесі — ареопаг та мемлекеттік басқаруда маңызды рөл атқарған.

### Алғашқы реформалар. Солон дәуірі

Мүлік теңсіздігінің өсуімен бірге әлеуметтік-экономикалық қайшылықтар тереңдей түсті, және ру ақсүйектері мен құқық теңдігін, жерді қайта бөлуді, қарыздардың күшін жоюды және қарыз тәуелділігін жоюды талап еткен демос арасындағы күрес шиеленісе түсті. Б.з.д. VII ғасырдың ортасында ақсүйек Килон билікті басып алуға сәтсіз әрекет жасады. Шамамен б.з.д. 621 жылы архонт Драконт кезінде заңдық әдет-ғұрыптар алғаш рет жазбаша түрде рәсімделді, бұл ақсүйек-төрешілердің еркіндігін белгілі бір дәрежеде шектеді.

Б.з.д. 594–593 жылдары демостың қысымымен Солон реформалар жүргізді. Бұл реформалар Афинадағы әлеуметтік-саяси құрылымды түбегейлі өзгертті: қарыз тәуелділігі жойылды, азаматтарды қарыз үшін құлдыққа сатуға тыйым салынды, ұсақ жер иеленушілерге ауыртпалық болып келген жер қарыздары жойылды. Сондай-ақ мұрагерлік еркіндігі енгізілді, бұл жекеменшік дамуына ықпал етті; жаңа мемлекеттік орган — Төртжүздер кеңесі құрылды, қолөнер мен сауданы ынталандыратын шаралар қабылданды.

Солонға барлық азаматтарды мүлік бойынша төрт топқа бөлу жүйесі де телінеді: пентакосиомедимндер, гиппейлер, зеугиттер және феттер. Бұл бөлініс енді олардың мемлекет алдындағы құқықтары мен міндеттерін анықтайтын негізге айналды. Сонымен қатар, Солон аттикалық күнтізбені реформалап, октаэтерид жүйесін енгізген.

Алайда әлеуметтік-саяси күрес тоқтаған жоқ. Реформаларға жерді қайта бөле алмаған шаруалар да, бұрынғы артықшылықтарынан айырылған ру ақсүйектері де наразы болды.

### Билікке көтерілу кезеңі (б.з.д. 508–448 жж.)
Писистраттың ұлы Гиппий шамамен б.з.д. 527 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ағасы Гиппархпен бірге Афинаны бірлесіп басқарды. Шамамен б.з.д. 514 жылы Гиппарх өлтірілгеннен кейін, Гиппий билікті толықтай өз қолына алып, бауырынан айырылғанына байланысты бұрынғыдан да қатал әрі халыққа ұнамайтын басшыға айналды. Ол Афинаның 700 ақсүйек отбасын жер аударды, олардың ішінде Клисфеннің әулеті — Алкмеонидтер де болды.

Жер аударылғаннан кейін олар Дельфыға кетіп, Геродоттың айтуынша, Пифияны (Дельфы сәуегейі) пара беріп, спарталықтарға барған сайын «Аттикаға басып кіріп, Гиппийді тақтан тайдыру керек» деп айтуын сұраған. Бұл әрекет біраз қайталанғаннан кейін нәтиже берген, және Спарта патшасы Клеомен І әскери күшпен Гиппийді биліктен құлатып, Афинада олигархиялық басқару орнатқан.

Клисфен бұл спартандық билікке, өзге афиналықтар секілді, қарсы болды және билікке өзі ұмтылды. Нәтижесінде Афинада демократия орнады. Бірақ Клисфеннің халықты тек билікке жету үшін пайдаланғаны ескерілсе, бұл демократияның пайда болуы оны орнатқан адамға үлкен пайда әкелгені жағынан көлеңкелі болуы мүмкін.

Клисфеннің реформалары бойынша дәстүрлі төрт иониялық «тайпа» (фила) жойылып, орнына Грекияның аңызға айналған қаһармандарының есімімен аталған, әлеуметтік таптарға байланысты емес он жаңа фила құрылды. Бұл филалар сайлау округтері қызметін атқарды. Әр фила үш триттияға бөлінді: біреуі теңіз жағалауынан, біреуі қаладан, біреуі ішкі аймақтардан. Ал әрбір триттия халық санына байланысты бір немесе бірнеше демнен құралды. Демдер жергілікті басқарудың негізіне айналды.

Әр фила жеребе арқылы булеге — Афинаны күнделікті басқарумен айналысатын кеңеске — елу мүшеден таңдаған. Дауыс берушілердің қоғамдағы пікірі қала театрларында қойылған сатиралық комедиялар арқылы әсерге ұшырауы мүмкін болған, оларды сол дәуірдің комедия ақындары жазған. Жиналыс немесе экклесия барлық толық құқықты азаматтарға ашық болған және ол әрі заң шығарушы орган, әрі жоғарғы сот қызметін атқарған. Тек кісі өлтіру және діни істер ғана Ареопагтың құзырында қалған. Көптеген лауазымдарға жеребе арқылы адамдар тағайындалған, дегенмен он стратег (әскербасылар) сайлау арқылы таңдалған.

Лауриондағы күміс кеніштері б.з.д. V ғасырда Афинаның дамуына айтарлықтай үлес қосты. Сол кезде афиналықтар кенді іздеп табуды, өңдеуді және тазартуды үйреніп, түскен табысты Фемистоклдың бастамасымен қуатты флот салуға жұмсаған.

Б.з.д. 499 жылы Афина Кіші Азиядағы Иония гректеріне көмек ретінде әскер жіберді, олар сол кезде Парсы империясына қарсы көтеріліс бастаған еді (қараңыз: Иониялық көтеріліс). Бұл әрекет парсылардың Грекияға екі рет басып кіруіне себеп болды, бірақ екеуі де әскербасшы-мемлекет қайраткерлері Мильтиад пен Фемистоклдың басшылығымен тойтарылды (қараңыз: Грек-парсы соғыстары).

Б.з.д. 490 жылы афиналықтар Мильтиадтың басқаруымен I Дарий патшаның басшылығындағы парсылардың алғашқы шабуылын Марафон шайқасында тоқтатты. Б.з.д. 480 жылы парсылар жаңа патша — Ксеркс I басқаруымен қайта оралды. Бұл кезде Спарта патшасы Леонид басқарған Эллиндер лигасы 7 000 адамдық әскермен Фермопил өткелінде 100 000–250 000 шамасындағы парсы әскерін бөгеп ұстауға тырысты, осы шайқаста Леонид пен 300 спарталық жауынгер қаза тапты. Сол уақытта Афина флоты Артемисий маңында шешуші емес теңіз шайқасына қатысты. Алайда бұл бөгеліс парсы әскерінің алға жылжуына тосқауыл бола алмады. Олар Беотия арқылы өтіп, Фивыны операциялық база ретінде пайдаланып, Грекияның оңтүстігіне кірді. Бұл жағдай Афина тұрғындарын қаладан қауіпсіз жерге шығарып, флоттың қорғауына жүгінуге мәжбүр етті. Кейіннен афиналықтар мен олардың одақтастары Фемистоклдың басшылығымен парсы флотын Саламин шайқасында жеңді. Ксеркс гректердің жеңілуін көру үшін жағалауға өзіне арнап тақ орнатқан болатын, бірақ оның орнына парсы әскері күйрей жеңілді.

Осы оқиғалардан кейін Спартаның гегемониясы әлсіреп, оның орнына Афина жетекші күшке айналды. Афина соғысты Кіші Азияға көшірді. Бұл жеңістер Афинаға Эгей теңізі аймағындағы көптеген аймақтар мен басқа да грек жерлерін біріктіріп, Афина басшылық еткен Делос одағын құруға мүмкіндік берді.

### Афинаның гегемониясы (б.з.д. 448–430 жж.)
Перикл — афиналық қолбасшы, саясаткер және шешен — өз дәуірінің саясат, философия, сәулет, мүсін, тарих және әдебиет салаларында дараланған көптеген тұлғаларынан ерекше көзге түсті. Ол өнер мен әдебиетті қолдап, Афинаға өз тарихында қайтып оралмас жарқыраған дәуір сыйлады. Перикл көптеген қоғамдық құрылыс жобаларын жүзеге асырып, азаматтардың өмір сүру деңгейін жақсартты. Сондықтан бұл кезең жиі «Перикл дәуірі» деп аталады.

Аттиканың оңтүстік-шығысындағы Лаурионда өндірілген күміс осы Афинаның Алтын Ғасырының өркендеуіне айтарлықтай үлес қосты.

Перикл демократиялық бағыттағы партияны басқарған Эфиальт билігі кезінде оның орынбасары болған. Эфиальт жеке дұшпандарының қолынан қаза тапқаннан кейін, Перикл оның орнына келіп, б.з.д. 445 жылы стратег (қолбасшы) болып сайланды; бұл лауазымды ол үнемі Афина экклесиясы арқылы сайланып, б.з.д. 429 жылы қайтыс болғанға дейін үздіксіз атқарды.

Афина құдайына арналған сән-салтанатты Парфенон ғибадатханасы Периклдің басшылығы кезінде салынды.

### Пелопоннес соғысы (б.з.д. 431–404 жж.)

Афинаның гегемониясына басқа қалалардың наразылығы б.з.д. 431 жылы Пелопоннес соғысының басталуына алып келді. Бұл соғыста Афина мен оның теңіздегі империясы, ол кезде барған сайын көтеріліске бет алған, Спарта бастаған құрлықтық мемлекеттер коалициясына қарсы тұрды. Бұл қақтығыс Афинаның теңіз үстемдігінің аяқталуына әкелді. Афина мен Спарта қала-мемлекеті арасындағы соғыс Спартаның өз флотын құруынан кейін Афинаның жеңілісімен аяқталды.

Соғыс барысындағы сәтсіз басқарудың салдарынан 411 жылы Афина демократиясы уақытша төңкеріспен құлатылды, бірақ ол тез арада қайта қалпына келтірілді. Соғыс 404 жылы Афинаның толық жеңілісімен аяқталды. Бұл жеңіліс көбіне Клеон мен Клеофонт сияқты демократиялық саясаткерлердің кінәсі деп есептеліп, демократияға қарсы қысқа мерзімді реакция басталды. Бұл кезеңде Спарта әскерінің қолдауымен «Отыз тиранның билігі» орнады. Алайда 403 жылы Фрасибул демократияны қайта қалпына келтіріп, жалпы рақымшылық жарияланды.

### Коринф соғысы және Екінші Афина одағы (б.з.д. 395–355 жж.)

Спартаның бұрынғы одақтастары оның үстемдікке ұмтылған саясатынан көңілі қалып, оған қарсы шықты, ал Афинаның бұрынғы жаулары — Фивы мен Коринф — оның одақтастарына айналды. Аргос, Фивы және Коринф Афинамен одақтаса отырып, б.з.д. 395–387 жылдар аралығында өткен Коринф соғысында Спартаға қарсы күресті.

Б.з.д. 378 жылы Спарта қолбасшысы Сфодрий Пирейді тұтқиылдан басып алмақ болған әрекеті Афинаны Екінші Афина одағын құруға итермеледі.

Соңында Фивы Спартаны б.з.д. 371 жылы Левктра шайқасында жеңді. Алайда басқа грек қалалары, соның ішінде Афина да, Фивыға қарсы шығып, олардың үстемдігін б.з.д. 362 жылы Мантинея шайқасында тоқтатты. Бұл шайқаста Фивының әскери данышпаны әрі көсемі Эпаминонд қаза тапты.

### Афина мен Македония (б.з.д. 355–322 жж.)

Алайда ғасырдың ортасына қарай Грекияның солтүстігіндегі Македония патшалығы Афина істерінде үстемдік ете бастады. Б.з.д. 338 жылы II Филипп басқарған македон әскері Херония шайқасында Афинаны жеңіп, оның тәуелсіздігін едәуір шектеді. Б.з.д. 338–337 жылдардың қысында Македония, Афина және басқа грек қалалары Коринф одағына бірікті.

Кейін оның ұлы — Ұлы Александрдың жорықтары грек көкжиегін кеңейтіп, дәстүрлі грек қала-мемлекетінің маңызын жойды. Б.з.д. 322 жылы Антипатр Афина үкіметін таратып, орнына плутократиялық жүйе орнатты (қараңыз: Ламия соғысы және Деметрий Фалерлік). Афина мәдени өмірі жарқын әрі қалталы қала ретінде қала берді, бірақ енді тәуелсіз дербес күш болудан қалды.

### Эллинистік дәуір кезеңі

Эллинизм дәуірінде, Грекия ірі эллинистік мемлекеттер арасындағы күрес алаңына айналған кезде, Афинаның жағдайы бірнеше рет өзгеріске ұшырады. Кейбір қысқа кезеңдерде оларға салыстырмалы тәуелсіздікке қол жеткізу мүмкін болғанымен, басқа жағдайларда Афинаға македониялық гарнизондар кіргізілген. Сол кезеңдегі Афина үшін ең ауыр соққы, шамасы, македония патшасы Антигон II-ден Хремонид соғысында жеңілуі болған. Б.з.д. 146 жылы Афина бүкіл Грекиямен бірге Римнің билігіне өтті. Олар латынша *civitas foederata* — одақтас қала мәртебесінде болғанымен, тек номиналды еркіндікке ие болды.

Б.з.д. 88 жылы Афина понт патшасы Митридат VI Еупатор бастаған Римге қарсы қозғалысқа қосылды. Б.з.д. 86 жылы Луций Корнелий Сулланың әскері қаланы шабуылмен алып, тонады. Алайда Афинаның ұлы өткеніне деген құрметпен Сулла оларға ресми түрде еркіндік мәртебесін қалдырды. Б.з.д. 27 жылы Рим провинциясы Ахайя құрылғаннан кейін, Афина оның құрамына кірді. Ал біздің заманымыздың III ғасырында Балқан Грекиясына варварлар шапқыншылық жасай бастаған кезде, Афина толықтай құлдырауға ұшырады.

## Қала жоспарлануы және сәулеті
Афина Аттика аймағында, теңізден шамамен 30 стадий (шамамен 5,5 км) қашықтықта, Ликавит тауының оңтүстік-батыс баурайында орналасқан. Қала батыстағы Кефис, оңтүстіктегі Илисос және солтүстіктегі Эридан өзендерінің арасында жатқан, соңғысы қаланың ішінен ағып өткен. Қамалмен қоршалған қаланың диаметрі шамамен 1,5 км болғанымен, өзінің шарықтау кезеңінде қала шекаралары қабырғадан әлдеқайда тысқа созылып жатқан маңайдағы елді мекендерді де қамтыған.

Акрополь — бұл қабырғамен қоршалған аумақтың орталығына жақын оңтүстігінде орналасқан. Қала б.з.д. 480 жылы Ксеркс әскерлері тарапынан өртелген, бірақ көп ұзамай Фемистоклдың басқаруымен қайта қалпына келтірілді. Кейіннен Кимон мен, әсіресе, Периклдің тұсында (б.з.д. 461–429 жж.) қала қоғамдық ғимараттармен безендіріліп, өзінің ең үлкен гүлдену кезеңіне жетті.

Қаланың сұлулығы, негізінен, оның қоғамдық ғимараттарының арқасында болған, өйткені жеке тұрғын үйлердің көпшілігі көзге түсетіндей емес еді, ал көшелер тар және жүйесіз салынған. Пелопоннес соғысының соңына қарай қалада 10 000-нан астам үй болған, егер әр үйде орташа есеппен 12 адам тұрса, онда жалпы халық саны 120 000 адамға жеткен. Кейбір авторлар тұрғындар санын 180 000-ға дейін деп есептейді.

Афина екі негізгі бөліктен тұрған:
# ***Негізгі қала*** — бұл өз кезегінде Жоғарғы қала (Акрополь) мен Төменгі қалаға бөлінген. Екеуі де Фемистоклдың кезінде қабырғалармен қоршалған.
# ***Портты қала*** — Пирей. Бұл да Фемистоклдың кезінде қорғаныс қабырғасымен қоршалған және кейін Конон мен Периклдің басшылығымен салынған Ұзын қабырғалар арқылы Афинамен қосылған.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Грекия
Санат:Ежелгі қалалар
Санат:Қалалар тарихы
Санат:Ежелгі Грекия қала-мемлекеттері