open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Облыстық медицина орталығы

**Облыстық медицина орталығы** – медициналық қызмет көрсету мекемесі. Орталық Қызылорда қаласында 83,9 мың км² жерді қамтып, 15,5 га аумақта орналасқан. София (Болғария) жобалау институтының архитекторлары жасаған жобасымен, «Казахболгарстрой» мекемесі 1992 жылы салып бастаған. Оның құрамында 6 диагностикалық аурухана, 2 клиникалық кеңес беру бөлімі (ересектер мен балаларға арналған), ұйымдастыру, тексеру бөлімі, рентген сәулесімен анықтау және компьютерлік тамография бөлімі, т.б. жұмыс істейді. Орталықта 660 төсектік 1200-ге дейін қабылдау бөлімі, 250 орындық пансионат, емхана қызметкерлеріне арналған 400 баспана, 50 орынды балалар бақшасы, т.б. бар. Емхана құрылысына қажетті қаржы 1992 жылдың 25 наурызындағы ҚР Министрлер кабинетінің «Арал өңірінде тұратын тұрғындардың әлеуметтік-экономикалық және экологиялық жағдайын жақсарту шаралары туралы» 280-қаулысы мен 1995 жылғы 25 қаңтарындағы «Қызылорда қаласындағы көпсалалы аурухана құрылысына қаржы бөлу туралы» 78-қаулылары негізінде бөлінді. 1998 жылы 18 желтоқсанда Облыстық медицина орталығы ашылып, құрылысы 2001 жылы бітті. Жыл сайын аурухананың емдеу бөлімдерінде 24 – 25 мыңға жуық науқас емделіп, 8 – 9 мың адамға консультативтік көмек көрсетіледі. Орталықта 135 жоғарғы білімді (оның 78-і жоғары санатты) дәрігер, 355 медбикелер қызмет істеуде.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Медицина
Шыбыртқы

**Шыбыртқы** – көлік айдау құралы. Ол үш-төрт таспадан өте қарапайым етіп өріледі де, ұзын сабына бекітіледі. Қолдануына қарай (жазықтыларды жазалау, мал бағу, т.б.) таспалары көбеюі, сабы ұзаруы немесе қысқаруы мүмкін. Оның ұшына қарай бірте-бірте жіңішкеретін таспасы, қысқа саптылары, қайыстан өрілген түрлері де кездеседі. Бұл сөздің қысқаша түсінігі — мал айдауға арналған ұзын қамшы. «Қазтай қолына тобылғы сапты, бүлдіргі таққан шыбыртқысын алған» (3. Ақышев, Бұршақ.).
## Дереккөздер


## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Құралдар
Санат:Мал шаруашылығы
Батыс Сібір мұнай-газ алабы

[thumb|[Мұнайлы алқаптар]]
**Батыс Сібір мұнай-газ алабы** - Ресей Федерациясының Түмен, Томск, Новосибирск, Омбы облыстары мен Краснояр өлкесінде орналасқан. Дүние жүзіндегі аса ірі мұнайлы-газды аймақтарға жатады. Аумағы 1,6 млн. км². Барлау және өндірістік игеру XX ғасырдың 50-60 жылдары басталды. Мұнда мұнай мен газ Оралдан Енисейге, Мұзды мұхиттан Сарыарқаға және Алтай тауларына дейінгі аралықты алып жатқан Батыс Сібір платформасы бетіндегі шөгінділерде кездеседі. Ол платформаның герцинидтерден, каледонидтерден, байкалидтерден құралған іргетасы юра кезеңінен антропоген кезеңіне дейінгі платформалық қабат жыныстарымен жабылған (қалыңдығы 1 - 8 км). Бұлардың ішінде мұнай мен газ шоғырланған жыныстар - юра мен бор кезеңдерінің құмтастары мен алевролиттері. Қалыңдығы 1-45 м болатын мұнайлы, газды қабаттар 1500 - 3000 м тереңдікте кездеседі. Бұл аймақта барлығы 250-дей мұнай-газ кендері ашылған. Ең ірілері: Самотлор, Сургут, Уренгой, Ямбург, т.б.

Санат:География
Жапан мұз белдемелері

thumb
**Жапан мұз белдемелері** — құрлықтағы табиғи белдемдердің қиыр солтүстіктегі және қиыр оңтүстіктегі аймақтары. *Солтүстікте — [[Арктикада]]*, арктикалық белдеу шегінде, Атлант мұхиты маңындағы ылғалды аймақтың көбін (Элсмир аралынан Гренландия, Шпицберген, Франц-Иосиф Жері аралдары арқылы Жаңа Жерге дейін) байтақ мұз айдыны (жалпы ауданы 2 млн. км2 -ден астам) алып жатыр (қ. Арктика Жапан мұз белдемелеріне оңтүстікте *[[Антарктида]]* құрлығы және оған жақын аралдар кіреді (*қ. Антарктида*).
 
## Дереккөздер


Санат:Географиялық белдеулер
Торғай ісі

**Торғай ісі** – ашаршылыққа ұшыраған елге көмек ұйымдастырған ұлт зиялылары айыпталған тергеу-сот ісі (1922 – 1926). Ел шаруашылығын күйзелткен Азамат соғысы, “әскери коммунизм” саясаты 1921 жылғы құрғақшылыққа ұласты. Қазақ ауылы жұтқа ұшырап, мал саны күрт құлдырады. Қазақстанның бес губерниясы (Ақтөбе, Қостанай, Бөкей, Орал, Орынбор) және Адай уезі ашаршылыққа ұшыраған өлкелер қатарына жатқызылды. Кеңес өкіметі мен халықаралық ұйымдар тарапынан көрсетілген көмек шалғайдағы қазақ ауылдарына жетпеді. Аштық қырғынынан жұртын аман алып шығуды көздеген зиялы қауым “қазақты қазаққа жәрдем беруге кірістіруіміз керек” (М.Дулатов) деп шешті. Осы мақсатпен 1922 жылдың жазында Семей губерниясында Ж.Аймауытов, М.Әуезов, Дулатов, Ғ.Тоғжанов, Х.Ғаббасовтың жетекшілігімен уәкілдер елге шығып, халықтан жылу жинады. Жиналған 15 мың бас ірі қара малдың жартысына жуығын (7 мың) Аймауытов Қарқаралыдан бастап айдап Торғай уезіне жеткізеді де, ашыққан елге таратып береді. Артынша малдың бір бөлігі байлар мен байшыкештерге, орташаларға үлестірілді. Көп ұзамай тиісті құжаттар жасалынбаған деген айыппен Аймауытов бастаған зиялылар тобының үстінен қылмысты іс қозғалды. Үш жылға созылған тергеу шараларынан кейін 1926 ж. наурызда Қызылордада Торғай ісі бойынша РКФСР Жоғарғы соты Қазақ бөлімшесінің ашық сот мәжілісі болып өтті. Сотты ұйымдастырушылар аштыққа ұшыраған қазақтарға жәрдемдесуде ресми орындардың көрсеткен құлықсыздығы мен дәрменсіздігін жасыруға тырысып, ұлттық салт-дәстүрлерді ескішілдіктің сарқыншағы етіп көрсетуге ұмтылды. “Еңбекші қазақ” газеті 15 – 26 наурыз аралығында “Астанадағы сот” айдарымен сот мәжілісінен үздіксіз хабар беріп тұрды. Сотқа 37 адам тартылды. Сот (төрағасы – Н.Арықова, мүшелері – Н.Ашамаев, С.Бекбатыров) Қ.Бәйменов, А.Жүсіпов, Қ.Қарпықов, Ш.Құлжановтарды түрлі мерзімге бас бостандығынан айыруға үкім шығарды. Алайда Қазақ АКСР-і ОАК-нің (төрағасы – Ж.Мыңбаев) араша түсумен оларға кешірім жасалды.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Заң
Санат:Тарих
Қопарылғыш шаң

**Қопарылғыш шаң** - ауамен қоспасы жылу және толқындық соққы әсер еткен кезде тұтануға бейім шаң. Қопарылғыш шаң кен өнеркәсібі кәсіпорындарында кез келген маркалы (антрациттен басқа) көмір, жанатын тақтатас, күкірт және оның қосылыстарынан пайда болады. Шаңның қопарылғыштық дәрежесі қопарылғыш шаңды пайда болдыратын заттың түрлеріне, шаңның дисперсиялық құрамына, оны қыздыру кезіндегі ұшпа (жанатын) заттардың бөлінуіне, ылғалдылығына, күлдің үлестік мөлшеріне, т.б. байланысты. Қопарылғыш шаңның қопарылғыштығы дисперсиялық дәрежесінің көбеюінен арта түседі; қопарылғыштық қасиеттің негізгі тасушысы 0,075 миллиметрден төмен мөлшердегі фракциялар болып есептеледі. Қопрылғыш шаң бөлшегінің көлденең қимасының ең жоғары (максимал) мөлшері 0,75 – 1 миллиметр. Көмірдің қопарылғыш шаңының қопарылу температурасы 575 – 850 градус. Көмір шаңының 1 м3 ауадағы мөлшері 300 – 400 г/м3 болғанда ол ең жоғары қопарылғыштық мәніне жетеді. Қопарылғыш шаң концентрациясын әрі қарай 900 – 1000 г/м3-ге дейін жоғарылатқанмен қопарылғыштық айтарлықтай күшеймейді. Шаңның қопарылғыштық концентрациясы шахталарда қопарылыс жұмыстары кезінде және шаңды басатын құралдармен жабдықталмаған кен комбайндарының жұмыстары барысында пайда болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Жұбай Дәуітбаев

**Жұбай Дәуітбаев** (1893 жылы туған, Созақ ауданы Сызған ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (23 шілде 1948 жылы). 1920 – 1957 жылдары коммуна мүшесі, Қазмолдақ ұжымшарының шопаны, аға шопаны, 1957 – 1960 жылдары Сызған кеңшарында аға шопан болды. 1960 жылы зейнет демалысына шықты.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Дербес

**Дербес** — Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Бадам ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірланнан оңтүстікке қарай 25 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы «Қызылту» ұжымшары негізінде құрылған. 1935 жылы мақтадан мол өнім алып, Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіне қатысып, мақтау қағазымен марапатталды. Дербес 2001 жылға дейін "Қызылту" аталып келді, ұжымшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. 

## Инфрақұрылымы
Мектеп, клуб, дәрігерлік пункт, "Кептер Күміс" деген ескі әулие қорымы бар.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Хантағы

**Хантағы**, *Қантағы* — Түркістан облысы Кентау қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Хантағы ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Кентау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 6 км-дей жерде, Қаратаудың оңтүстік беткейіндегі Қарашық (Хантағы), Біресек өзенінің сағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ұжымдастыру жылдары Қызылқорған, Алмалық ұжымшарлары және каучук алатын өсімдік өсірумен айналысатын Каучуконс кеңшары құрылған. Мырғалымсай қорғасын мырыш кенінің қорына байланысты Хантағы кен байыту фабрикасы 1935-1965 жылдары Шымкенттегі қорғасын зауытын шикізатпен қамтамасыз етті. 1979 жылдан кент болған.

## Инфрақұрылымы
Хантағыда 2 орта мектеп, емхана, ӨК, «Тұлпар» ЖШС, шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Кентау қалалық әкімдігі елді мекендері
Дех Нави

** ДЕХ НАВИ **– Шу мен Талас өңіріндегі ортағасырлық қала. Ортағасырлық араб тарихшысы әл Мукаддасидің жасаған тізбесінде Д. Н. Құлан, Табакет, Сус, Шелжі қ-ларымен қатар көрсетілген. Зерттеушілер ДЕХ НАВИның орны Талас өз-нің жоғарғы ағысындағы Қасқантөбе болса керек деген пікір білдіреді.

## Дереккөздер


“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Қазақстан көне қалалары
Қызыл шие

230*300|thumb|Шие ағашы. Гүлденген ағаштың жалпы түрі
**Қызыл шие** (лат. Сerasus avіum) – раушан гүлділер тұқымдасына жататын жеміс ағашы. Ағаш бөрікбастарының биіктігі 4–8 м (кейде 10–20 м), орталығы діңгектің жуандығы 50–60 см. Гүлдері ірі, ақшыл-қызыл. Ағаштарының өмір сүру ұзақтығы 50 – 80 жыл. Өнімді тікпе көшеттері отырғызылғаннан кейін 4–6 жылдардан соң береді. Гектарынан орта есеппен 80–150 ц өнім алынады. Жемісі ерте піседі (15–25 мамыр аралығында). Жемісі етті, тәтті, ақшыл, ақшыл-қызыл, сары, кейде өте қызғылт, қарақошқыл түсті келеді. Жемісінде 7–15% қант (глюкоза, фруктоза), 0,36–1,13% түрлі қышқылдар, С витамині (дәрумені) болады. Жемістері жасаң күйінде және тосап, шарап, шырын ретінде пайдаланылады. Тұқымында 30%-ға дейін май болады, олар парфюмерияда қолданылады. Еуропа мен Азия елдерінде, оның ішінде Түркия, Иран, Ауғанстан, Қытай, Жапония, Әзірбайжан, Украина, Ресей, т.б. мемлекеттерде, облыс жерінде көп өсіріледі. Негізгі сорттары: Драгана желтая, Бахор, Айгерім, Ләззат, т.б.

## Сілтемелер


## Тағы қараңыз
* Шие

Санат:Биология
Замбези

**Замбези** - Оңтүстік Африкадағы өзен. Ұзындығы 2660 км, су жиналатын алабы 1330 мың км². Бастауын Конго-Замбези үстіртінен, 1100 м биіктіктен алады. Үнді мұхитының Мозамбик бұғазына құяды. 

## Географиясы
Бастауынан Виктория сарқырамасына дейін 1200 км бойы Баротсе жазығын бойлап ағады. Луангинга саласының құйылысынан төмен қарай көптеген сарқырамалар мен шоңғалдар кездеседі.

* Ең ірісі – дүние жүзіндегі аса ірі сарқырамалардың бірі Виктория. Төменгі ағысында аңғары мен арнасы барынша кеңейеді (арнаның ені 5 – 8 км-ге дейін). Шире өзеніне қосылғаннан кейін Мозамбик ойпатын басып ағады да, құйылысында аумағы 8,0 мың км² болатын атырау түзеді.

* Негізінен, жаңбыр суымен молығады. Жазда тасиды. Қыс айларында су деңгейі күрт төмендейді. Жылдық орташа су ағыны 16000 м3/с. Ең ірі салалары Кафуэ мен Луангва. Замбези алабына Ньяса көлі де кіреді.
Өзен су қуаты қорына өте бай, бірақ оның шағын ғана бөлігі пайдаланылады.

* Кариба шатқалында ірі СЭС пен бөгендер (Кариба, Кабора-Басса) салынған. Су мөлшерінің күрт ауытқып тұруы және шоңғалдар кеме қатынасына кедергі келтіреді. Ірі кемелер сағасынан 450 км-ге дейін ғана жүзе алады.
## Жағасындағы елді мекендер
* Монгу
* Лакалу
* Катима Мулило (Намибия), Сешеке (Замбия)
* Ливингстон (Замбия), Виктория Фолс (Зимбабве)
* Кариба
* Сонго
* Тете
* Лилуи (Замбия)
## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Үнді мұхитына құятын Африка өзендері
Санат:Ботсвана өзендері
Санат:Ангола өзендері
Санат:Мозамбик өзендері
Санат:Замбия өзендері
Санат:Зимбабве өзендері
Санат:Намибия өзендері
Санат:Шекаралық өзендер
Ақ құю

**Ақ құю** — ұлттық ырым. Негізі — жан-жануарды аялаудан, үйге кіргендерге зәбір жасамау сезімінен туған. Үйге не кірсе де нәр іздеп келеді деп түсініп, улы жыланның басына да ақ құйып шығаратын болған. Ақ (сүт) — қазақ ұғымында аса қасиетті тағам. Ырымның мәні өзіңе зиян жасамаса, сен де тиме, дұшпаның болса да дәміңді аяма, отбасының қасиеті осы дегенді білдіреді.
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Торғауыт сауыт

**Торғауыт сауыт** – бұрынғы батырлар киген сауыттың бір түрі. Моңғол тайпасы торғауыттың атымен аталып кеткен. Көшпелі түркі, моңғол халықтарында кең тараған. Моңғолдар арасында 12 – 15 ғасырларда кең қолданыста болған. Торғауыт, қалмақ тайпаларымен соғысқан қазақ батырлары да осы сауытты киген. Торғауыт сауыт қалың, тұтас тері таспаларды бір-біріне қайыс баумен байланыстыру арқылы жасалады. Кейде Торғауыт сауытта тері және металл таспалар аралас немесе екі түрлі металл қолданылады. Әр түрлі металл түрлі түске боялып, оюланып әшекейленген терілер қолданылатындықтан сыртқы түрі әдемі болып келеді. Сыртқы формасы жағынан Торғауыт сауыт қысқа жеңді, ұзын етекті “бешпент пішіндес” болып жасалады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Киім
Кеңесбек Мыңжасарұлы Демеш

**Кеңесбек Мыңжасарұлы ДЕМЕШ** (28.9.1957 ж.т., Талас ауданы Ерназар а.) – қоғам қарйтакері. 

Қазіргі әл-Фараби атынд.Қазақ ұлттық ун-тінің журналистика ф-тін (1979), Абай атынд. Алматы ун-тінің заң ф-тін (1999) бітірген. 1979 – 81 ж. Алматы облысы Қаратал аудандық «Путь к коммунизму» газетінің тілші, 1981 – 85 ж. КазТАГ-тың одақтық және шетелдік ақпараттар Бас редакциясында редактор, 1985 – 86 ж. Қазақстан ЛКЖО ОК насихат және үгіт бөлімінің баспасөз секторының меңгерушісі, 1986 – 90 ж. Алматы қ. партия к-тінің идеология бөлімінде лектор, нұсқаушы, 1990 – 91 ж. Қазақстан КП ОК-нде нұсқаушы, 1991 – 92 ж.Президент Аппаратында және Министрлер Кабинетінде референт, 1992 – 95 ж. Алматы қ. атқару к-тінде баспасөз және ақпарат бөлімінің, қ-лық әкімшіліктің баспасөзбен байланыс бөлімінің меңгерушісі, әкімшіліктің тілдер жөніндегі басқармасының бастығы, 1995 – 96 ж. Алматы қ-лық ұлт саясаты к-тінің төрағасы, 1996 – 99 ж. ҚР Парламенті Сенатының баспасөз хатшысы, 1999 жылы Жамбыл облысы әкімінің орынбасары.

«Беркут-медия» ЖШС директоры, «Дала мен қала» и «Страна и Мир» республикалық газетінінің редакциялық алқасының төрағасы, "председателем редакционного совета республиканских газет , Алматиы облысы әкімінің кеңесшісі. «Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері», «Қазақстан Республикасының спорт қайраткері», Қазақстан журналистер одағы сыйлығының лауреаты, ТАСС сыйлығыынң лауреаты. «Құрмет» орденімен, төрт медальмен марапатталған. 

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* ДЕМЕШ КЕҢЕСБЕК МЫҢЖАСАРҰЛЫ

Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Жамбыл облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Ибн Хаукал

**Хаукал**, ибн Хаукал (943-969) – белгілі тарихшы, «Китаб ал-массаллик ва-л-мамалик» атты еңбегін 951 – 952 ж. қайта өңдеп жазған. Бұл кісі Оңтүстік Қазақстан аймағын суреттегенде Исфиджаб округінің қалалары мен далаларын атайды. Осы кезде Сайрамның айналасы Исфиджаб округ деп біріксе керек. Ғалым өз еңбегінде сол тұста Фараб, Кенджид, Шаша арасында 1000 түтін түркілер ислам дінін қабылдағанын, яғни ислам діні қазақ даласына Қазығұрт арқылы келгеніне куәлік етеді.

## Дереккөздер

Санат:943 жылы туғандар
Санат:969 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мұсылман географтар
Санат:Ирак тарихшылары
Санат:Мұсылман жазушылар
Жалғызтам қонысы

**Жалғызтам қонысы** – 15 ғасырдан сақталған қоныс орны. Түркістанның батысында, Сауран қаласының оңтүстіу-батысында 4 – 5 км жерде. 

Жергілікті тұрғындардың айтуы бойынша, 20 ғасырдың 30–40 жылдары қоныстың керегелері көрініп тұрған. Төңірегінде ешбір құрылыс болмағандықтан «Жалғызтам» аталып кеткен. Археологиялық зерттеу жұмысы жүргізілген кезде қоныстың сыртқы көрінісі ортасы шұңқыр төртбұрышты жол болып жатқан. Қоныстың жалпы ауданы 45x50 м. 

Қазба жұмысы шығыс жағындағы дуалдың бойымен жүргізілген. Жұмыстың нәтижесі 4 бөлме ашты. Олар тұрғын үйлердің шығыс және батыс жағындағы дуалдың бойын жағалай ішкі жағынан салынғандығын дәлелдеді. Бөлмелердің ауд. әр түрлі: 2,5x3,5; 5x2;5,5x3,5 м. №3 бөлменің ішінен, есіктің кіре беріс оң жағындағы бұрышта тандыр ошағы бар. Ошақтың іші оюлап өрнектелген. Шығыс жағындағы қабырғаның екі жерінен ойық жасалған, біреуі шырақ тұратын, оған дәлел үстіңгі жағында жалынның ізі сақталған және осы жерден еден үстінен сынған шырақ табылған. Ал екінші ойық тұрмысқа қажетті ұсақ-түйек құрал-сайман қоятын орын болған. Мұндай көріністер қазақ қыстауларындағы тұрақжайларда жиі кездеседі. №3 бөлменің ішінен бір жерден астық сақтайтын ұра ашылған, оның іші лаймен сыланып күйдірілген (астықтың шірімеуі үшін). Ал екінші жерден қоқыс салатын ұра аршылып ішінен түрлі қыш ыдыстардың сынықтары, малдың сүйектері алынған. Бөлмелердің солтүстік батыс жағына, яғни алдына жүргізілген зерттеу жұмысы тұрғын үйлердің алдындағы жаздың күні пайдаланатын екі ошақтың орнын ашқан. Ал қоныстың дәл ортасына жүргізілген зерттеу жұмысы ешбір құрылыстың салынбағандығын, жер табанында малдың тапталған қиы жатқандығы анықталған. Бұл көріністен Ж. қ. тұрғындарының мал өсірумен де айналысқандарын байқатады.
Зерттеу жұмысының барысында Ж. қ-ның сыртқы дуалының астыңғы жағының қалыңд. 1,5 м болса, ол биіктеген сайын 0,80 м-ге дейін жұқарып отырған. Ал бөлмелердің қабырғалары осы сыртқы дуалға тіреп салынған, қалыңдықтары 0,50x0,80 м. Қоныстан бүтін, жартылай сынық, сырланған, сыры жоқ қыш ыдыстар, сүйектен, темірден жасалған тұрмыс бұйымдары көптеп табылған. Қыш ыдыстардың түрі, салынған ою-өрнектері Сауран, Созақ, Түркістан қалаларынан алынған ыдыстармен ұқсас. Әсіресе, ыдыс түбіндегі кейбір таңбалар қазақтардың керей, қыпшақ, қоңырат тайпаларының таңбаларымен ұқсастығын бірден байқауға болады. Олар Түркістан, Сауран қ-ларымен тығыз қарым-қатынас жасаған

## Дереккөздер

Санат:Түркістан
Санат:Қазақстандағы археология
Санат:Түркістан облысы қоныстары
Дербісек

**Дербісек** — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл, Дербісек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 16 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
1959–1994 жылдары мақта өсірумен айналысатын Ленин ұжымшарының орталығы болды. 1992 жылға дейін "Тоболино" ауылы аталып келген. Ауылда «Көктөбе», «Айнабек», «Аққұм» өндірістік кооперативтері мен шаруа қожалықтары құрылған. Мектептер, аурухана, тұрмыстық қызмет көрсету цехы, клуб, тағы басқа мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Диқан (Диқан ауылдық округі)

**Диқан** — Жамбыл облысы Байзақ ауданындығы ауыл, Диқан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан солтүстікке қарай 12 км жерде, Талас өзенінің сол жағалауында, боз жусан, баялыш, күйреуік, т.б. шөптесін өскен сұр, шалғынды сұр топырақты қуаң агроклиматтық белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Алғашында 1929 жылы "Диқан" колхозы болып ұйымдастырылған. Кейін "Ленин" атындағы колхоз атанған. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы мемлекеттік ономастикалық комиссиясының 27.01.1996 жылғы ұйғарымымен ауыл "Диқан" болып қайта аталды.
1983–1997 жылдары қант қызылшасының тұқымын өсіретін Киров атындағы кеңшардың бөлімшесі болып келді. Бұрын Диқанда сүйек ұны зауыты істеген. Қазір (1997 жылдан) кеңшар негізінде өндірістік кооператив және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшірлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы елді мекендері
Хафиз Таныш

**Хафиз Таныш, Хафиз Таныш Мир Мұхаммед Әл-Бухари** (1549/52 – өлген жылы белгісіз) – ақын, жылнамашы-тарихшы. 

Негізгі даңқын шығарған еңбегі «Шарафнаме-йи шахи» («Шах даңқы туралы кітап»). Еңбек ұйқасқа құрылған проза жанрында парсы тілінде жазылған. Автор осы кітапта шайбанид Абдаллах ханның жорықтарын жаза отырып, Келес өңірін көп суреттейді. Қазығұрт тауы туралы да көптеген сөздер айтады. Тек осы кітапта Шарапхана да өзен деп аталады. Сол өзеннің бойында өткен бір қайғылы оқиғаны айтқанда да Шарапхананы өзен деп көрсетеді. Бір жерінде хан Келес өзенінің Рабат-и Чагат маңындағы тұсына келіп, орда тікті деп көрсеткен. Осы Рабат-и Чагат Келестің қай тұсы екені белгісіз. Хан бұдан кейін Сайрамға аттанған. Соған қарағанда бұл қазіргі Рабат аулы да болуы мүмкін.

1583–85 жылдары Абдолла ІІ-нің сарайында тұрып, Абдолланаме атты еңбек жазған. Онда автор көзімен көрген оқиғаларды ресми деректермен толықтыра отырып, талдау жасайды.

## Дереккөздер

Санат:1549 жылы туғандар
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Өзбек ақындары
Санат:Өзбек тарихшылары
Торий кентастары

**Торий кентастары**– құрамында өндірісте бөліп алу экономикалық жағынан тиімді болатындай мөлшерде торийі бар минералды шикізаттар. Жер қыртысының жоғарғы бөлігіндегі торийдің кларкы 1,210–3%. Торийдің өз минералдары мен торийлі минералдардың жалпы саны 120-ға жуық. Оның ішінде өндіріс үшін маңыздылары: монацит, торит, ураноторит, ферриторит, торогуммит, торианит, ураноторианит, эвксенит, браннерит, уранинит, бреггерит, пирохлор, т.б. Жеке торий кен орындары кездеспейді, Th кешенді полиметалл кентастарынан (Nb, Ta, Zr, U, радиоактивті жер элементтерімен бірге, т.б.) бөліп алады. Торий кентастарының кендері магмалық, мигматиттік, пегматиттік, карбонатиттік, пневматолиттік-гидротермалдық, элювийлік, құрлықтық-шөгінділік, теңіздік-шөгінділік, көмілген қорымдық, метаморфогендік болып бөлінеді. Торий кентастарының басты көзі – теңіз жағалауының шөгінділері. Олардың мөлшері үлкен, ұзындығы жүздеген км-ге, ені бірнеше км-ге созылған болып келеді. Бұлар Торий кентастарының 20%-ын құрап,7 – 9,2% торийі бар қоры 4 млн. т-ға жетеді. Торий кентастарының екінші маңызды түрі – жұмырланған кварц сынықтарынан тұратын көне конгломераттар. Кентасты конгломераттар архей дәуірінде пайда болған тау жыныстары арасында қабаттар түзеді. Торий кентастарын өндірістік типтерге бөлу кезінде: карбонатиттерге – 40%, желілі кен орындарына – 31%, сілтілі интрузияларға – 4%, кварцты конгломераттарға – 4% және басқаларына – 2% үлестен келеді. Торий кентастары магн сепарация, флотац. әдістермен байытылып, ТїО2 концентраты алынады. Торий өндіруде аллювийлік, теңіз жағалық шашылымдардағы моноцитті құмдардың маңызы зор.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 8 том.

Санат: Химия
Санат: Өндіріс
Қопарылыс

150px|right|thumb
**Қопарылыс** - белгілі бір шектелген аумақта өте мол энергия бөліп шығаратын процесс.

Қопарғыш заттар қопарылы әсерінен лезде бір күйден екінші күйге ауысып, аса қызған жоғары қысымдағы газға айналады, әрі бастапқы көлемін мыңдаған есе ұлғайтып, айналасындағы заттарға кенеттен әсер етеді, қиратады немесе оларды қозғалысқа келтіреді. Қопарылыстың ең жиі қолданылатын түрі – химиялық қопарғыш заттар қопарылысы. Қопарғыш заттар сыртқы әсерлер (мыс, оттың, механикалық соққының, детонацияның, т.б.) нәтижесінде тез арада химиялық өзгеріске түсіп, молекулалардың арасындағы байланыс энергиясы жылу түрінде бөлінеді. Белгілі бір көлемдегі заттың кез келген нүктесіндегі химиялық өзгерістен туындаған жылу лезде қопарғыш заттан тысқары шығып үлгірмейтіндіктен, температура артады да, процесс үдеп жылулық қопарылыс пайда болады. Заттың соққы толқынымен сығылған қабаты химиялық ыдырауға бейім келеді.

Атом ядроларының бөлінуі кезінде ядролық қопарылыс туады. Мұнда бір атом ядросы бөлшектену арқылы екінші бір элементтердің ядросына айналады да, өте мол энергия бөлінеді. Ядролық қопарылыс уран мен плутоний изотоптары ядроларының бөлшектену әсерінен басқа жеңіл элемент ядроларын түзу құбылысына негізделген. Ядролық қопарылыстың екінші бір түрі – жеңіл ядроларды синтездеу реакциясы. Одан бөлінетін энергияның мөлшері ауыр ядролардың бөлшектенуінен туатын энергиядан әлде қайда көп болады.

Күннің хромосфералық жарқылдауы да қуатты қопарылыс болып есептелінеді. Ғарыш кеңістігінде жаңа жұлдыздардың пайда болуы және галактика ядроларының жарқылынан болған қопарылыс бірнеше сағат ішінде шамамен 1038 – 1050 Дж энергия бөледі. Қопарылыстардан бөлінетін энергия қоры қопарғыш заттың бойында молекулалық не ядролық байланыс ретінде ұшырасады. Сыртқы энергия әсерінен физикалық қопарылыстар туындайды. Оларға: 
#кез келген ортада өтетін қуатты электр разряды. Бұл разряд өзі өткен ортаны қыздырады әрі жоғары қысымды иондалған газға айналдырады; 
#металл өткізгіштерден өте күшті ток өткенде жоғарыдағыдай құбылыс (металл бірден буға айналады) байқалады; 
#жоғары қысымдағы газ баллондарының (жабулы қазандар, сұйық не балқыған зат құйылған түтіктер, т.б.) қопарылуы; 
#жоғары жылдамдықпен (ондаған км/с) қозғалған қатты денелердің соқтығысуы, т.б. мысалдар бола алады.

Табиғатта қопарылысты әр түрлі құбылыстар тудырады. Мыс, найзағай жарқылындағы қуатты электр разряды, жанартаудың кенет атқылауы, аспаннан Жер бетіне метеориттің құлап түсуі. Қопарылыстың қолдан жасалатын жасанды түрлері кен қазу мен барлау істерінде, құрылыс (үлкен су бөгеттерін, жолдар, туннельдер, т.б.) жұмыстарында кең қолданылады.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Химия
Санат:Механика
Сергей Григорьевич Хван

**Сергей Григорьевич Хван** (1916 ж. туған, Ресей, Приморье өлкесі) – Социал Еңбек Ері (8.6.1957). 1931 – 1944 ж. Приморье өлкесінде жұмыс істеді. 1944 – 1961 ж. Талдықорған облысында, Шымкент облысының Ильич (қазіргі Жетісай) ауданында ұжымшар басқармасының төрағасы, 1961 – 1965 ж. Алматы жеміс-жидек комбинатының, Талдықорған облысында ұжымшар басқармасының төрағасы болып істеді. 1966 жылдан Алматы облысының Бақбақты күріш кеңшарында директор қызметін атқарды. 2 рет Ленин, Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған, Болгарияның құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы тұлғалары
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қопарылыс толқыны

**Қопарылыс толқыны** - қопарылыс кезінде пайда болатын соққы толқын; қопарылыс көзінен таралып, ортаның (газ тәрізді, сұйық немесе қатты) тепе-теңдік күйінің аз уақыттық бұзылу процесі. Қопарылыстан пайда болған газдың қысымы қопарылыс болып өткен ортаны үлкен жылдамдықпен қозғалтады. Сондай-ақ, бұл қысым жан-жаққа лезде таралуынан, қопарылыс толқыны қамтитын кеңістік ұлғаяды. Қопарылыс толқыны қамтыған ортаның осылайша жылжуынан пайда болатын соққы толқын дыбыстың таралу жылдамдығынан шапшаң таралады.

Толқынның қарқынды шебі қопарылыс ошағынан біршама қашықтықта бәсеңдеп, оның таралу жылдамдығы дыбыстікіне теңеледі (кернеу толқыны), әрі қарай алыстаған сайын толқын гармониялық тербеліс (серпінді не сейсмикалық толқын) сипат алады. Егер қопарылыс жасалған орта біртекті болмаса, онда қопарылыс толқынының қалыптасуы мен таралуы қиындайды. Ортаның механикалық қасиеттері секірмелі түрде өзгеретін жағдайда, оларда қопарылыс толқынының шағылуы және сынуы болады. Қопарылыс толқыны бойынша атмосфера қабаты мен жер қыртысының құрылымы, қазба байлықтың түрі, орналасқан тереңдігі, алып жатқан көлемі, т.б. зерттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Механика
Торит

**Торит**, торий силикаты – силикаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: ThSіO4; құрамында 77%-ға дейін ТїО2 бар. Қоспалары U (10%-ға дейін), TR, Ca, Pb, Fe. Түрөзгерістеріне: оранжит, ураноторит (10%-ға дейін UO2 бар), торогуммит (15%-ға дейін Н2О), ферриторит (13%-ға дейін Fe2O3), кальциоторит және фосфорлы торит – ауэрлит жатады. Кейде Ториттің құрамындағы торий цериймен, ал кремний фосформен ауысып келеді. Тетрагондық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары призма, дипирамида, минералдық агрегаттары түйірлі; Ториттер көбінесе метамикті, аморфты. Шыныдай жылтыр, қара, қоңыр, сары, сарғылт қызыл түсті; жіктілігі анық, морт, сынығы бақалшақты, қаттылығы 4,5 – 5, тығызд. 4,1 – 6,7 г/см3, радиоактивтілігі күшті және парамагнитті. Акцессорлық минерал ретінде қалайылы, колумбитті граниттерде, сиениттерде, нефелинді сиениттерде, пегматиттерде, мигматиттерде шоғырланған. Ториттен торий алынады; қ. Торий кентастары.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Торит — силикаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы:
Тһ[SіO4]. Сингониясы — тетрагондық,кристалдары — дипирамида, призма,агрегаттары — тұтас масса, көбінесе сеппе күйінде кездеседі. Түсі — қара, қоңыр,сары, қызғылт; сызығы — күңгірт қоңырдан қызғылтқа дейін; жылтырлығы—шыныдай; қаттылығы — 4,5—5, жіктілігі жоқ, меншікті салмағы — 5,4. Т. қышқыл және сілтілі магматиттерде, пегматиттерде, кейде гидротермалық түзілімдерде кездеседі.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Хибат ул-Хақайық

**«Хибат ул-Хақайық»**, «Ақиқат сыйы» – есімі Қарахан мемлекеті түркілеріне мәшһүр болған ғұлама ақын Ахмет Жүйнекидің әр түрлі моральдық-этикалық мәселелерді жыр еткен дидактикалық-философиялық мазмұндағы жыр-дастаны. Бұл дастан моральдық-этикалық ұғымдар мен мінез-құлық нормаларының поэзия тілімен айтылған жиынтығы болып келеді. Сол кездегі Шығыстың классикалық әдеби дәстүріне сәйкес автор өз шығармасын Алланы, пайғамбарды және төрт сахабаны мадақтаудан бастайды.
«Ақиқат сыйы» дастанындағы ең басты мәселе – оқу мен білім мәселесі. Бұл кезде қыпшақ даласында адамның сана-сезіміне жарық сәуле құятын оқу-білімді, ғылымды көкке көтере мадақтап, білімді адамдарды, ғұлама ғалымдарды құрметтеп жырға қосудың өзі зор азаматтық ерлік іске тең еді. Ақын дастанда барша әлемнің сырын ашатын кілт – көкірек көзі ашық, оқыған, білімді адамдардың қолында деген пікір айтады. Автор ғылым мен ашу-ызаны бір-біріне қарсы қояды. Сөйтіп, ақын ғылым, бақыт жолын өнер-білімнен табады, ал ашу-ызаға тізгін берген кісі қашанда надандыққа, қараңғы түнекке душар болады деген пікірге келеді. Автор дастанның өзге тарауларындағы әдептілік, мейірімділік, жомарттық секілді басқа мәселелерді де осы оқу-білімнің құдіретті күшімен байланыстырып, кез келген түйінді оқу-білім арқылы шешуге әрекет жасайды.
«Ақиқат сыйы» дастанында мораль, әдептілік және мінез-құлық мәселелері зор білгірлікпен, жан-жақты, кең көлемде сөз болады. Автор оқушысын әрқашанда әдепті болуға, мағыналы сөйлей білуге, өтірік-өсек айтпауға, сыр сақтай білуге, мылжың болмауға шақырады. Ал әдептіліктің басы тілге сақ болу деп үйретеді.
Дастанның келесі тарауында жомарттық пен сараңдық туралы сөз қозғалады. Ақынның ойынша құрметке лайықты адамның бойындағы ең асыл қасиет – жомарттық. Жомарттық тұрған кезде алынбайтын асу жоқ, жылымайтын жүрек жоқ. Ақын ұдайы жомарттық пен сараңдықты бір-біріне қарсы қойып көрсетеді.
«Ақиқат сыйы» дастанында сондай-ақ тәкаппар, паң, өр көкірек жандарды жер-жебіріне жеткізе сынайды. Автор оқушысын қарапайым, момын болуға үндейді. Шығармада ақын тәкаппарлықты қарапайымдылыққа қарсы қойып суреттейді. Менмендік, өр көкіректік жақсы адамның табиғатына, мінез-құлқына мүлдем жат, адамды адамгершіліктен жұрдай қылатын қасиет деп көрсетеді. Ал қарапайымдылық – кез келген жанға жарасатын, оның бедел-мәртебесін асыра түсетін киелі қасиет ретінде бейнеленеді.
«Ақиқат сыйы» дастанын тіл, әдебиет, тарих ғылымдары тұрғысынан жан-жақты зерттеп, оны басқа тілдерге тәржіма жасаған белгілі түрколог-ғалымдар Нәжіп Асим, Арат Рахмат, Е.Э. Бертельс, С.Е. Малов, Қ.Махмудов, т.б. Ал Ә.Құрышжанов пен Б.Сағындықов дастанды қазақ тіл білімі тұрғысынан зерттеп әрі оның прозалық және поэтикалық аудармаларын жасап шықты.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Элдор Магаметұлы Оразбаев

**Элдор Магаметұлы Оразбаев** (*11.10.1940 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Отырар ауданы Шәуілдір селосында дүниеге келген*) – кинорежиссер.

## Өмірбаяны
*1963 ж*. Мәскеу мемлекеттік университетін, *1972 ж*. Мәскеу қаласындағы Жоғары режиссерлер курсын бітірді.

*1967* жылдан кино өнері саласында қызмет етеді, *“Қазақфильм”* киностудиясында кинорежиссердің ассистенті болды. Деректі кино мен телевизия саласында да еңбек етіп, **“Солдаттың ұлы”** (*1973, Ш.Айтматовтың шығармасы бойынша*) және **“Таңдау”** (1975) атты қысқа метражды телефильмдерді қойды. *1977 ж*. шырғалаң оқиғаға толы Транссібір экспресі (*Ереван қаласында 11-Бүкілодақтық кинофестиваль сыйлығының, Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының иегері, 1978*) фильмін жарыққа шығарды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей продюсерлері
Санат:Ресей қазақтары
Жейтін саңырауқұлақтар

Әлемде көптеген жейтін саңырауқұлақ түрлері бар. Саңырауқұлақтардың өздеріне ғана тән дәмі мен иісі болады, кейбірі деликатес саналып бағасы қымбат тұрады. 
Б. П. Васильков ұсынған классификация бойынша КСРО-дағы барлық жейтін саңырауқұлақтар тағамдық құндылығы жағынан 4 санатқа бөлінді:
I Ақсаңырауқұлақ, рыжик настоящий, груздь настоящий
II Подберёзовик, подосиновик, дубовик, маслёнок, волнушка розовая, белянка, груздь осиновый, шампиньоны
III Моховик зелёный, валуй, сыроежки, груздь чёрный, опёнок осенний, лисичка обыкновенная, сморчок
IV Моховик пёстрый, скрипица, опёнок луговой, қозықұйрық, гриб-зонтик, мокруха, рядовки, дождевики.
Қазақстанның Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстарында осылардың ішінде қозықұйрық деп аталатын түрі кең таралған.

Санат:Микология
Оғызнама

** Оғызнама ** – түркі халықтарының ежелгі шежіресін генеалогиялық аңыздар негізінде баяндайтын эпостық дастан. 

Шығарма алғаш ауызша туындап, бертін келе қағазға түсірілген. «Оғызнаманың» екі нұсқасы бар: *бірі – көне ұйғыр әрпімен* 13 – 14 ғасырларда көшірілген, Париждің Ұлттық кітапханасында сақтаулы. Оның көлемі небәрі 42 бет, әр беті 9 жолдан ғана тұрады. Бұл нұсқаны алғаш В.В. Радлов орыс тіліне аударған. Кейін А.М. Щербак тілдік тұрғыдан зерттеп, ғылыми түсініктерін жаза отырып, қайта аударған, ол қолжазбаны түпнұсқа деп танымай, оның көшірмесі деген пікірге келген. Екіншісі – *араб әрпімен жазылған*, тарихшы, Хиуа ханы Әбілғазы нұсқасы. Әбілғазыдан мұраға қалған екі еңбек бар, бірі – «Шежіре-и тарахима», («Түрікмен шежіресі, 1661), екіншісі – «Шежіре-и Түрк» («Түркі шежіресі»). Екі шығарма да Оғыз батырдың ерлік жорықтары, ұрпақтарының игілікті істері, оғыз тайпаларының шығу тегі, тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, т.б. жайлы жазылған. «Оғызнамада» батыр ұйықтап жатқанда шатырына көктен нұр сәулесінің түсуі, сәуле ішінен көкжал қасқыр шығып, оның қалың қолды бастап жүруі, аспаннан түскен сәуледен сұлу қыздың шығуы секілді діни-мифологиялық көріністер орын тепкен. «Оғызнаманы» ақиқат пен аңызға бірдей негізделген шығарма деп қарастыруға болады. Мұнда алғашқы қауымдық құрылыс кезінде, сақтар мен ғұндар дәуірінде, орта ғасырларда орын алған сан қилы тарихи оқиғалар өзара жалғаса мазмұндалған. Оғыз қағанды белгілі бір адам бейнесіне телу, яғни тарихтағы нақты тұлғасын тану мүмкін емес. Бірақ Оғыздың әдеби бейнесі белгілі тарихи тұлғалар іс-әрекетінің жиынтығы деуге негіз бар, себебі дастан тарихи оқиғалар желісі бойынша жазылған. Оғыз қағанның анасы Айқаған бейнесін ғалымдар отбасы қамқоршысы Ұмай-ана бейнесімен байланыста қарайды. Дастандағы мәліметтерді:
# Оғыз-түрікмен эпосына негізделген (Оғыз бен оның ұрпақтарының жорықтары туралы аңыздар);
# Тарихи негізі бар, бірақ бізге аңыз күйінде жеткен (оғыз тайпаларының көшіп-қонуы, қоғамдық-әлеум. өмірі туралы деректер);
# Оғыз елінің көрші тайпалармен, тайпа бірлестіктерімен қарым-қатынасы жайлы аңыздар деген топтарға бөлуге болады.

«Оғызнама» – тарихи әрі әдеби ескерткіш. Онда түркі халықтарының көптеген аңыз әңгімелері көрініс тапқан. Оғыз төңірегіндегі Қыпшақбек, Қалаш, Қанғалық, Қаңлы, Қарлық, Сақтаб тәрізді есімдердің қазақ ру-тайпа атауларымен сәйкестігі дастанның қазақ ертегілерімен, эпостық жырларымен этностық жағынан жақындығын айқындай түседі.

## Дереккөздер


Санат:Түркі тілдері
Санат:Эпикалық жырлар
Әбдірахман Досанов

**Досанов Әбдірахман**(1904, Тараз қ. – 30.10.1972, Алматы) – заңгер. 1921 ж. теміржол техникумын, Ташкентте ОГПУ-дың дайындық курстарын бітірген. 1921 – 29 ж. ОГПУ-дың Қарағанды облысындағы органдарында қызмет етті. 1937 – 39 ж. Ақтөбе облысы сотының судьясы, Родников ауданы атқару к-тінің хатшысы; 1939 – 40 ж. Шығыс Қазақстан облысы Қатон-Қарағай ауданы партия к-тінің бірінші хатшысы; 1940 – 42 ж. Қазақ КСР Әділет министрінің орынбасары, БК(б)П Алматы обкомының бірінші хатшысы; 1942 – 43 ж. Мәскеудегі Қызыл Армияның жоғары саяси мектебінде оқыды; 1944 – 45 ж. Белорус майданының 34-жеке саперлік-инженерлік бригадасының саяси жетекшісі; 1946 – 58 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Сотының төрағасы. Қызыл Ту, І және ІІ дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, Құрмет белгісі ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар

Санат:Заңгерлер
Питондар

**Питондар**, **торлы жыландар** () – жыландардың бір тұқымдасы. Кейде жалғанаяқты жыландарға қосылады

Шығыс Жарты шардың тропиктік және субтропиктік аймақтарын мекендейтін 6 туысы, 27 түрі бар. Денесінің ұзындығы 1,5 м-ден (патша жылан) 10 м-ге дейін (торлы питон, салмағы 100 кг) жетеді. Түсі бірыңғай қоңырдан қара шұбар түске дейін өзгеріп отырады. Негізінен тасты, қамысты және қант құрағы өскен жерлерді мекендейді. Суда жақсы жүзеді және сүңгиді, кейде биік ағаш басына өрмелеп шығады. Жоғарағы ерін қалқанында жылы қанды жануарлардың жақындап келе жатқанын сезетін 2 – 5 жылу сезгіш кішкене шұңқырлары болады. Торлы жылан негізінен сүтқоректілермен, бауырымен жорғалаушылармен және құстармен қоректенеді. Ірі питондар шиебөрі, жайра, қабан мен леопардтың балаларын тұтастай жұтады. Кейде адамға да шабуы мүмкін. Торы жылан жұмыртқа салып (ұзындығы 9 см, 107 жұмыртқа) көбейеді. Оларды біраз уақытқа дейін аналығы басады, себебі аналығының дене температурасы қоршаған орта температурасынан 12 – 15 С-қа жоғары болады, бұл жағдай жұмыртқадан ересек дарабастың тезірек жетілуіне жағдай жасайды және жыртқыштардан қорғайды. Табиғи жағдайда питондар 25 жылдай өмір сүреді. Оңтүстік­-шығыс Азияда кездесетін торлы анаконда – олардың ішіндегі ең үлкені. Кейбір елдерде Торлы жаланның еті мен майын тағамға, терісін түрлі әшекей мүліктерін жасауға пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Питондар
Санат:Бауырымен жорғалаушылар
Бейсенәлі Қырғызәлиев

**Бейсенәлі Қырғызәлиев** (1926 жылы туған, Түлкібас ауданы Белбұлақ ауылы) – ұстаз. Сарыағаш ауданының құрметті азаматы. КСРО және Қазақ КСР халыққа білім беру ісінің үздігі. 1948 жылы Семей қаласындағы Республикалық мәдени-ағарту техникумын, 1955 жылы Шымкент мұғалімдер институтын, 1959 жылы Ташкент қаласындағы Низами атындағы педагогикалық институтын бітірген. Еңбек жолын 1948 жылы Келес ауданы атқару комитетінің мәдени-ағарту бөлімінің меңгерушісі қызметінен бастаған. Келес ауданы халыққа білім беру бөлімінде инспектор, Чапаев атындағы жеті жылдық мектепте мұғалім, ауданы кәсіподақ к-тінің төрағасы қызметін атқарған. 1990 жылы Қазақ КСР депутаты болып сайланды. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған.

## Сілтемелер
Аққыштық

**Аққыштық** — денелердің кернеу (қысым) түсу әсерінен пластикалық түрде немесе тұтқырланып пішінсіздену қасиеті; тұтқырлыққа — кері шама. Тұтқыр денелерде (газдар, сұйықтар) аққыштық құбылысы кез келген кернеу әсерінен байқалады, ал пластикалық қатты денелерде аққыштық белгілі бір шектен асатын үлкен кернеу түскен кезде ғана байқалады.

**Аққыштық** - көлік құралының
маңдайға тиетін кедергісін азайтуға қажет қосалқы құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Санат:Физика
Ғани Қабылбекұлы Досаев

**Ғани Қабылбекұлы Досаев** (10.10.1973 ж. т., Жуалы ауданы, Тасбастау а.) – кикбоксшы, Қазақстанның еңб. сің. спорт шебері (1998). 

Спорттық жолын Б.Ізбасаровтың жетекшілігімен бокстан бастаған. 1992 жылдан бастап З.Насыровтың жетекшілігімен кикбокспен айналысады. 
* Кикбокстен Еуропа чемпионы (1996, Белград, Югославия)
* дүние жүзі чемпионы (1997, Лодзь, Польша)
* дүние жүзі Кубогінің иегері (1997, Бухарест, Румыния)
* Азия Кубогінің иегері (1997, Бішкек, Қырғызстан)
* Еуропа чемпионы (1998, Мюнхен, Германия) болды.
* Еліміздің бес дүркін чемпионы.

## Дереккөздер


Санат:10 қазанда туғандар
Санат:1973 жылы туғандар
Санат:Жуалы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан кикбоксшылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Торос

**Торос**, мұз сеңдер – теңіз, өзен, көл мұз жамылғыларындағы әр түрлі пішінді мұз сынақтарының ретсіз шоғыры. Мұз алаңдарының бүйірлік сығылысуынан және олардың жағалау мен судың таяз бөліктеріне түсірген қы-сымы салдарынан қалыптасады. Торос көбіне Солтүстік Мұзды мұхиттың ашық бөлігінде, Шығыс Сібір және Чукча теңіздерінде байқалады. Биіктігі кейде 10 м-ге (жағалық бөліктерінде 15 – 20 м) жетеді. Шоғырлану жағдайына қарай жалды Торос, тосқауыл Торос және қайраңдық Торос болып бөлінеді. Мұз жамылғысының беті бес балдық шкала бойынша (0 балл – мұз беті тегіс, 5 балл – мұз бетін жаппай Торос жапқан) бағаланады. Торос кеме қатынасына кедергі келтіреді.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:География
Санат:Терминология
Айтмағамбет Ойнарбаев

**Айтмағамбет Ойнарбаев** (7.11.1935, Қармақшы ауданы Жаңажол ауылы – 15.4.2005, Алматы қаласы) – ғалым, еңбек ардагері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1993). Ташкент Орта Азия политехникалық институтын бітірген (1958). 1958 – 83 жылдары *Челекен* (Түрікменстан) химия зауытында инженер, цех бастығы, директордың орынбасары, бас инженер, ал 1961 жылдан бас директоры қызметтерін атқарған. Бірнеше жаңашыл ұсыныстары өндіріске енгізіліп, ғылыми еңбектері жеке кітап болып жарық көрген. 1983 – 93 жылдары Қазақстан құрылыс материалдары министрлігіндегі тау-кен экспедициясының бастығы болды. «Құрмет белгісі» (1971), Еңбек Қызыл Ту (1974), «Халықтар достығы» (1981), «Октябрь революциясы» (1991) ордендері және бірнеше медальдармен марапатталған. Түрікменстан мемлекеттік сыйлығын алған (1979).
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Райхан Досова

**ДОСОВА Райхан **(1942 ж.т.) – дәрігер, денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы. Қарағанды мемл. мед. ин-тының емдеу ф-тін бітірген. 1965 ж. Қаратау қ-лық мед.-санитариялық бөлімінің акушер-гинекологі, 1967 – 87 ж. босандыру бөлімінің меңгерушісі, 1987 – 2001 ж. Қаратау қ-лық ауруханасының бас дәрігері. ДОСОВА басқаруымен іскер ұжым, жоғары тәртіптілікке негізделген жұмыс стилі қалыптасты, соның нәтижесінде Қаратау қ-сы мен Талас ауданының тұрғындарына сапалы дәрігерлік көмек көрсетіліп келеді. ДОСОВА негізгі қызметімен қоса қоғамдық жұмыстарды атқару барысында да белсенділік танытып отырады. Ленин, Құрмет Белгісі ордендерімен, «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Қозықұйрық

right|thumb|200px|Қозықұйрық
**Қозықұйрық** (*Agarіcus*) – агарикалар тұқымдасына жататын қалпақты саңырауқұлақ туысының бірі. Қозықұйрық жер шарының барлық жерінде кездеседі, әсіресе, Франция, Америка, Ресейде көп таралған. 60-тан астам түрі белгілі. Қазақстанда Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауында, Солтүстік Қазақстан және Алтайда, органикалық заттарға бай орман, шалғынды жерлерде өседі. Жиі кездесетін түрлері: екі споралы Қозықұйрық (A. bіsporus), кәдімгі Қозықұйрық  (A. campester) және далалық Қозықұйрық  (A. arvensіs). Бұлардың қалпағы ақ, ақшыл сары немесе қоңыр түсті, сырты ұсақ қабыршақ қабатты жарты шар тәрізді болады. Қалпағының диаметрі 3 – 25 см, оның төмен жағында жұқа жамылғысы орналасқан. Аяқшасы (түбіртегі) түзу, тығыз, кейде бос, қуыс болады; ұзындығы 10 см, диам. 3 – 5 см. Етті, ақ түсті, жемістік денесінің жағымды иісі бар. Қозықұйрық жылыжайда ауа температурасы 11 – 14°С, ылғалд. 80 – 90% болғанда 1,5 – 2 айда пісіп жетіледі. 300 жылдан бері қолдан өсіріледі. Екі споралы Қозықұйрық – жеуге жарамды, оның құрамында 45%-дай белок болады. Қозықұйрықтың 2 түрі (A. meleagrіs және A. xanthoderma) улы саңырауқұлақтың қатарына жатады.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Саңырауқұлақтар
Набат Ойнарова

**Набат Ойнарова** (13.3. 1947 жылы  туған, Арал ауданы Құмбазар ауылы) – әнші әрі жыршы. Қазалы ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1966). 1966 жылы Арал ауданы мәдениет үйінің жанынан құрылған «Қазанғап» атындағы домбыра оркестрінде Т. Ерғалиев, А. Мәдединов, Т. Қосановтармен бірге жұмыс істеген. 1966 жылы Қазақстан мәдениет министрі Қ.Омаровтың шақыртуымен Алматы эстрадалық студиясы жанындағы Ғ. Құрманғалиевтің әншілер класына алғашқылардың бірі болып қабылданды. Студия қабырғасында Қазақстанда тұңғыш құрылған «Гүлдер» ансамблінің құрамына алынды. Ол Сыр сүлейлері Базар, Нұртуған, Нұрмағамбет, Еспембеттердің терме-толғауларын республика жұртшылығына ғана емес шетел сахнасында да (Германия, Финляндия, Швеция) шырқаған. 1987 жылдан Алматы мемлекеттік Құрманғазы атындағы консерваториясының жанынан ашылған «Халық әні» кафедрасының «жыраулар класына» дәріс береді.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Арал ауданында туғандар

Санат:1947 жылы туғандар
Қора өзені

**Қора өзені** – Қаратал алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жетісу облысының Ескелді ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 90 километр. 

## Бастауы
Бастауын Жетісу Алатауының мұздықтарынан алады да, Мыңшұңқыр жотасының оңтүстік баурайымен ағып өтіп, Қаратал өзеніне оң жағынан құяды. Өзенге орта ағысында бірнеше шағын салалар қосылады.

## Гидрологиясы
Арнасы тік, тар шатқалды. Қар, мұздық суларымен толығады. Бұрқан саласы бойындағы құламасу (сарқырама) түбінде жатқан “Әулиетасты” жергілікті халық қасиетті санайды. Өзенде ұсақ  балықтар бар. 

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы өзендері
Санат:Қаратал су алабы
Аққыр

**Аққыр** (бұрынғы атауы *Көкшоқы*) — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Аққыр ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жалағаш кентінен оңтүстік-батысқа қарай 63 км-дей жерде, сексеуіл, селеу, жыңғыл, жантақ өскен шөлді белдемде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1964 жылы қаракөл қой кеңшары ретінде қаланды. Кеңшар 1997 жылы толық жекешелендіріліп, оның негізінде Аққыр серіктестігі құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, шағын аурухана, ауыл мешіті бар.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1386 адам (703 ер адам және 683 әйел адам) болса, 2009 жылы 1113 адамды (562 ер адам және 551 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
Достық алаңы ансамблі

** Достық алаңы ансамблі** – Жамбыл облысы орталығы Тараз қаласындағы 20-ғ-дың 50-жылдарының соңында құрылысы аяқталған сәулеткерлік кешен. 

Төле би көшелерінің Абай даңғылына келіп түйілісетін жеріндегі қоғамдық орталық аумақта орналасқан. 19 ғ-дың ортасынан бері бұл жер үлкен базардың орны болған, бірақ ол кезеңнің құрылыстары қазіргі кезде сақталмаған. 20-ғасырда бұзылып алынып тасталған екі православиелік шіркеудің орнына Жамбыл облыстық қазақ драма театры (1965) және қазіргі кезде М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті орналасқан Саяси-ағарту үйі (1974) салынды. 

Алаң ансамблі 50-жылдары әкімшілік, мәдени-тұрмыстық және оқу орындарының ғимараттарынан құралды (Құрылыстың жобасын жасаушы – Жамбыл облыстық құрылыс пен сәулет өнері жөніндегі бөлім, 1955, авторы К.Рахмати). Алаңның көлемі оның оңтүстік жағындағы Төле би көшесінің бірте-бірте кеңейтіле түсіп, бойына тарихи-өлкелік музейдің, қалалық АХАТ-тың (бұрынғы қалалық партия комитеті) және Байланыс үйінің құрылыстарын салу жүзеге асырылды. Төле би көшесімен қатарласа келетін Сүлейменов көшесі тірелетін алаңның солтүстік кенересі жардың табиғи орналасуына байланысты бірнеше қатар баспалдақтардан тұрады. Батыс жағын аспалы арка арқылы бір-бірімен жалғасқан үш қабатты екі үй (Гидромелиоративтік институт пен Тұрмыс қажетін өтеу үйі) қоршап тұр. Шығыс жағынан драма театрының үйі салынып біткеннен кейін, қала ортасындағы Достық деп аталған алаң көркімен де, сәнділігімен көз тартатын ортаға айналды. Алаңның ансамбліне 2002 ж. орнатылған Бәйдібек бабаның ескерткіші, гүлзарлар, сәндік ағаштар, атқылаған су фонтандары айрықша көрік беріп тұр.

## Дереккөздер


Санат:Тараз сәулеті
Шығанақ

thumb|200px|Шығанақ
**Шығанақ** – мұхит, теңіз, көлдің құрлыққа сұғына еніп жатқан және негізгі су айдынымен еркін, тұрақты су алмасатын бөлігі. Гидрологиялық және гидрохимиялық режимдері жағынан да шығанақ негізгі су айдынымен тығыз байланысты. Кей жағдайларда климаттың жергілікті ерекшеліктерінің және құрлықтық ағын әсерінен шығанақ суының беткі қабаттарында өзіндік гидрологиялық ерекшелік болуы мүмкін. 
thumb|200px|Бенгал шығанағы

### Дүние жүзіндегі ірі шығанақтар
* Аляска шығанағы
* Бенгал шығанағы
* Бискай шығанағы
* Үлкен Австралия шығанағы
* Гвинея шығанағы

Кейде Дүниежүзілік мұхиттың гидрологиялық режимдері жөнінен теңіз саналатын айдындары да шығанақ деп аталады; мысалы, Мексика шығанағы, Гудзон шығанағы, Парсы шығанағы, Калифорния шығанағы. 
Шығанақ түрлері: қойнау, фьорд, қайыр (лагуна), көлтабан, т.б. 


Санат:Мұхиттық және жағалаулық жер бедері формалары