open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Газдық хроматографтар

**Газдық хроматографтар**. Газ хроматографиясына арналған приборларды құрылысында бірін-бірі алмастыратын тораптар мен тетіктердің қолданылуы қарастырылған. Мұндай приборлар негізінен дәл және көп бағыттағы зерттеулер үшін пайдаланылады. Мұндайда зерттеуші сан түрлі мәселелерді шешеді. Мысалы, бірін-бірі оңай ауыстыратын бағаналарды пайдаланған кезде, тиімді бағананы тез анықтап, онымен белгісіз қосылысты жедел талдайды. Нақ осылайша жазатын, өлшейтін жабдықтарды да ауыстырады.
Соңғы кездегі хроматографтар температураны реттейтін бағдарламалармен қамтамасыз етілген. Ол бағдарламаларды тікелей қолмен де, ЭЕМ көмегімен де береді. Ондағы өздігінен жазатын жабдық (принтер) бөлек орналасқан.

Қазіргі хроматографтардың басым көпшілігі қарапайымдалумен қатар пернетақтамен басқарылатын микропроцессормен, микрокомпьютермен жабдықталған. Олар нақтылы талдаудың жағдайын қалыптастырып, нәтижелерді есептегенде үлкен септігін тигізеді. Сол сияқты басқарылатын микрокомпьютер түрлі есепееулермен қатар график сала алады. Көптеген хроматографтар тек белгілі мәселені ғана шешуге арналған, атап айтқанда, лабораторияда өнім сапасын бақылау. Мұндай жағдайда бір ғана жазып, тіркейтін аспап жеткілікті, тіпті ол қолмен басқарылып, температураны да реттеуі мүмкін. Әрине, бұл завод өндіріс жағдайындағы бірнеше қайталана беретін талдауға бола береді. Оларды технологиялық желілерде оқулық лабораторияларда да қолдануға болады. Оларға ЛХМ-8МД, ЛХМ-72, J1XM-80 сиякты хроматографтар жатады. Ал, 3400 және Цвет-100
секілді түрлері жетілдірілген болса, цвет-500, цвет-1000 маркалалардың соңғы хроматографтарға жатады.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Сұйықтық хромагография

**Сұйықтық хромагография**. Жалпы хроматографиянын дамуы 1903 жылы М.С. Цвет ашқан
сұйықтық хроматографиядан басталады. Алайда жарты ғасыр бойы сұйықтық хроматографияның практикалық мәні мардымпаз болды, тек сезгіштігі жоғары детектордың, жаңа селективті адсорбенттер
мен принципті жағынан жаңа консфуктивті өңдеудің жасалуымен қайта қаркынды көтерілді. Сұйықтық хроматографиялардың ескі әдісінде іші қатты түйіршікті адсорбентпен өлшемі 1x30 толтырылған шыны бағаналар пайдаланады. Ол арқылы өтетін қоспа құрамдас бөліктерге жіктеледі. Бағананың өзінен өткізу жылдамдығын арттыру мақсатымен түрлі қысымдар мен сорғыштар пайдаланылады.
Бұл әдіспен жоғары қысымды ұстап тұрудың мүмкіндігі болмағандықтан, олар істен шықты. Сұйықтық хроматографияның газдыдан негізгі артықшылығы, оның жоғары температурада ыдырайтын
қосылыстарды төменгі температурада бөлуге мүмкіндік беретіні,
әдетте ол еріткіштің қайнау және қату температураларымен
анықталады.

Осылайша пигменттерді, белоктарды, ферменттерді және басқаларды тазалап, бөледі.
Қазіргі кездегі жоғары коэффициентті сұйықтық хроматографиялар (жоғарғы қысымдык, жылдамдықты, әсерлі болып келетін сұйыкты хроматографиялар) ғасырымыздың 70-жылдарында тең
дами бастайды. Бұл басқа әдістер көмегімен бөліне бермейтін, жоғары, айталық, 400°С қайнайтын, тұрақсыз қосылыстарды зерттеумен байланысты. Бұл мәселені шешу мақсатымен ішкі диаметрі
кіші бағаналар қолданды. Масса алмастыруды арттыру үшін сорбент бөлшектерінің диаметрін 5-50 мкм кішірейтті, бұл бағаналардын шыға берісіндегі қысымның артуына келтірді. Өндірістен шығарылатын хроматографтар аса сезімтал детекторлармен жабдықталған, олар 10 г грамға дейінгі затты анықтауға мүмкіндік береді.
 
## Дереккөздер

 Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Хроматография

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Славян қорғанысы

**Славян қорғанысы** — жабық шахмат дебюті, келесі жүрістермен басталады:  **1. d2-d4 d7-d5 <br /> 2. c2-c4 c7-c6**.  жабық  бастамаларға жатады.

## Сипаттау
ферзьдік  гамбиттың түрлі  құрастырулардың  арасында славян қорғанысының қазіргі тәжірибеде орны белгілі, онсыз бір де бір қазіргі супертурнир өткізілмейді. Және бұл кездейсоқ емес, өйткені оның  бір қарағанда қарапайым «қасбеті» артында көптеген терең стратегиялық және тактикалық ойлар жасырылу. с7-с6 жүрісінің негізгі идеясы- ақөрісті піл құнақылығын шектемей орталықты нығайту. Бірақ , с7-с6 жүрісі d5:c4, одан әрі b7-b5 арқылы ферзьдік флангта пешкалық шабуылдауды бастауға алғы шартты құрастыру жағдайы да өте маңызды, ал кей жағдайда қаралар с4 пешкасын ұстап қалуға ойнауы мүмкін. Дәл осы идеялар славян қорғанысы стратегиясының шын мәнін сипаттайды.

Славян қорғанысының пайда болып дамуына көп үлес қосқан поляк, орыс, чех және  югославиялық  теоретиктермен тәжірибешілері. Оның танымал аты осы арадан болады.

Славян қорғанысын  ойнауды Василий Смыслов пен Михаил Ботвинник ұнататын.
Құрамында c6мен қатар,  e6 (кездейсоқ ретпен) да бар нұсқалар кодтары D43 тен D49ға дейін аралықта және  ағылшынтілді әдебиетте the Semi-Slav Defense деген атау алған.

## Нұсқалар
* **3. Kg1-f3 Kg8-f6 4. Kb1-c3 d5:c4** – негізгі  нұсқасы
** **4... a7-a6** – Чебаненко жүйесі 
** **4... e7-e6 5. e2-e3 Кb8-d7 6. Сf1-d3 Сf8-d6** — Чигорин нұсқасы
*** **5. Сc1-g5 d5:c4** - Ботвинник жүйесі
**** **5... h7-h6** Мәскеу нұсқасы 
* **3. с4:d5 c6:d5**  —майда жүйесі
* **3. е2-е3 Kg8-f6 4. Kb1-c3 е7-e6 5. Kg1-f3 Kb8-d7** — Меранский нұсқасы

** **3...е7-e5** — Винавер контргамбиты
** **3...d5:c4 4. е2-e4** — Алехин нұсқасы
*** **4...a7-a6** — Чебаненко нұсқасы
*** **4...g7-g6** - Шлехтер нұсқасы 
**** **5. е2-е4 b7-b5 6. е4-e5** — Геллер гамбиты
**** **5. а2-а4** — Алапин нұсқасы

Санат:Жабық дебюттер
Демографиялық болжам

**Демографиялық болжам** — әлемдегі белгілі бір елдегі, облыстағы, аудандағы демографиялық болжам аумақтардағы халықтың, ұлт пен ұлыстың саны және құрамы туралы болжамдық есеп. Халықтың ұдайы өсуінің екі түрі - демографиялық дүмпу мен демографиялық дағдарыс және сол елдің демографиялык саясаты ескеріле отырып, демографиялық болжам қысқа (1 - 10 жылдық) және ұзақ (1 ғасырлық) уақытқа жасалынады. Адамзат тарихының бүкіл өн бойында дерлік Жер шарында халықтың саны өте баяу өсті. 
Оның жедел өсуі XX ғасырда басталды. 
*Соңғы мың жылда халық санының бірінші рет екі еселенуі үшін 600 жыл қажет болса
*екінші рет еселенуі үшін - 230 жыл керек.
*Үшінші рет еселенуі үшін шамамен 100 жыл,
*төртінші рет еселенуі үшін - 40 жылдан сол артық уақыт керек болды.

Дүниежүзі халқының саны 1000 жылы - 275 млн., 1500 жылы 450млн, 1900 жылы 1617 млн., 1950 жылы 2,5 млрд–қа. XX ғасырдың соңында 6,2 млрдқа жетті. Демографиялық болжам бойынша Жер бетіндегі халықтың саны XXI ғасырдың соңында 32 млрд-ка жетпек. Қазақ халқының саны 2015 жылға қарай (сыртқы көші-қонды есептегенде) 15 млн-ға, ал XXI ғасырдың соңында 30 млн-ға жетеді деп болжанып отыр. Қазақстанда 2015 жылы 13 млн. қазақ тұратын болады, ол еліміздің жалпы түрғыңдарының 65%-ын құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Демография
Демонология

**Демонология** - зұлымдық жасайтын жын-шайтан,
баска да күш туралы мифологиялық таным мен сенімнің жиынтық кешені, төменгі ілім. Төменгі сатыдағы "жағымсыз" о дүниемен байланысы бар пері-жындардың адаммен карым-катынасы демонологияда көрініс береді. Демонологияны зертгеудің негізгі бастауы халық фольклоры болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Қимыл-қозғалыстың механикасы

**Қимыл-қозғалыстың механикасы** - кеңістікте механикалық ауысу және уақыт бойынша күштің, сол секілді зат тепе-тендігінін орын өзгертуі дене жаттығуларында қимыл-қозғалыстың тек қарапайым түрлерін ғана қарастырады.

Санат: Спорт
Санат: Физика
Дербестік

**Дербестік** — жеке адамның қайталанбайтын, өзіндік болмысы, өзінің субъектісі түрінде оның мақсаты мен мән-мағынасы болатын іс-қимылы. Сыртқы мақсатқа қанықгьшық пен сыртқы қажеттілікке бағындырылған іс-әрекетке (жатсыну жүйесіндегі қызмет, сондай-ақ материалдық өндіріс саласындағы еңбек) кідірісі қойшады. Маркс адамның әлеуметтік жағынан азаттық алуын оның қандай да болсын іс-әрекетін шын мәніндегі дербестікке бағыттауымен байланыстырды. Алайда бүл әрекет табиғатқа жауапкершілікпен қарау қажетгілігінен адамды шет
қалдырмайды, адам іс-әрекетінің мүдделері оған қайшы келмеуі керек.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Телеөлшеуіштік түрлендіргіш

**Телеөлшеуіштік түрлендіргіш** () — телеөлшеуіш жүйесінің құрылғысы. Ол датчик сигналын байланыс арнасы бойымен жіберуге болатын сигналға түрлендіреді немесе қабылданған сигналды өлшеу нәтижесін қайта түрлендіретін аспап немесе индикатор әсер ете алатын сигналға (қабылдағыш т.б.) түрлендіреді.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Титрлеу негізі

Индикаторлық электродта алынған вольтамперлік (ток-потенциалдық) қисықта, айталық, берілген деполяризатордың тотықсыздану реакциясы үшін (суретті қара) 2 учаске алынады. Бірінде потенциалды теріс аймаққа қарай ығыстырғанда, ток айтарлықтай артады. Бұл аймақ тұрақсыз диффузияға жатады. Екіншісі - горизонталь ДШТ-қа сәйкес келеді, оның биіктігі деполяризатор концентрациясына пропорционал. 
450px|left

Амперметрлік титрлеу кезінде деполяризатор концентрациясы азая келіп, эквиваленттік нүктеде нөлге тенеледі, ал ДШ токта нөлге жақындайды. Титрлеу дәлдігіне титрлеу жүретін индикаторлық электродтағы потенциалды таңдап алу үлкен ықпал етеді. Әрине, ДШТ өзгеріссіз жағдайда болатын потенциал кезінде нақты нәтиже болады, мысалы,  а-суреттегі ф2 - бөлікте. Мұндайда Ij=k C Илькович тендеуіне бағынып, ток пен концентрация арасында түзу сызықты тәуелділік байқалады (б-суреттегі аа1 түзуі). Егер титрлеуді ДШ ток аймағынан шығып кететін потенциал кезінде жүргізсе, онда титрлеу кисығы түзу сызықтардан біршама өзгеше болуы мүмкін, мұндайда ток шамасынын да тұрақтылығы төмендеп, титрлеу дәлдігі азаяды (суреттегі вв1 қисығы). Ал енді титрлеуді жарты толқындық (ф1/2) потенциал кезінде жүргізсе, онда токтың шамасы диффузиялық емес кинетикалык учаскеге і = k (С - С0) сәйкес болатын теңдеумен анықталады, яғни ерітінді ішіндегі және электрод бетіндегі концентрация айырмасымен анықталады. Потенциалдың ф1/2-дан шамалы ғана екі жаққа ауытқуы деполяризатор концентрациясының өсуіне, токтың артуына келтіреді, бұл титрлеу дәлдігін қанағаттанарлық деңгейде жүргізіп, нақтылы нәтиже алуға іс жүзінде мүмкіндік береді. Амперметрлік титрлеуді жургізер алдында поляризациялық қисықты тәжірибе жүзінде жазып алу арқылы мұндай титрлеудің тиімді шартын анықтаған жөн. Индикаторлық электродтың белгілі бір шамадағы потенциалын таңдап алу үшін зерттелетін құрамдас бөлікке арналған электродтық реакцияны іске асырып, ерітіндінің өзін не ондағы затты анықтауға болады. Бұл жағдайда әр түрлі электродтарды пайдалануға болады: тамшылы сынап, қатты күмісті не платиналы, қалыпты да тұрақты және айналмалы. Амперметрлік титрлеудің сезімталдығы дәстүрлік тура полярографиялықтан бір шама артық. Онымен 10−6 моль/л-ге дейінгі концентрацияны талдауға болады, бұл потенциометрлік титрлеу әдісінен де жоғары. Сол сияқты мұнда да титрлеу кезінде дәстүрлі химиялық реакциялар кездеседі: тұнбалау, тотығу-тотықсыздану, кешенді қосылыс түзу, бейтараптау.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Қимыл-қозғалысты талдау

**Қимыл-қозғалысты талдау** - жаттығуларды орындаған кездегі адамның қимыл-қозғалыс бөліктері мен олардың өзара 
байланысынын заңдылықтарын зерттеу.

Санат: Спорт
Санат: Физика
Дескрипция

**Дескрипция** - жалқы нәрсені жалпы ұғымдар (көріністер) көмегімен суреттейтін және оның өзіндік төл немесе жалпы атауын алмастыратын логикалық (тілдік) қүрылым. Алуан
түрлі есептеулердің формалды жүйелерінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Телефотометр

**Телефотометр** — ( — алыс, *phos* - жарық және *metre* - өлшеймін) — геодезиялық жұмыс кезінде және жарық техникасында алыста орналасқан заттардың жарықтығын өлшеуге арналған аспап. Ол фотометрлік құрылғыдан (өлшеуіш бөлігі) және байқалатын нәрсе кескінін беретін оптикалық жүйеден тұрады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Тем

ТЕМ — МКГСС жүйесіндегі массаның көне бірлігі 1 тем = 1 кгс*с2/м = 9,80665 кг.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Бір индикаторлық электроды бар амперметрлік титрлеу әдістері

500px|leftМұндай қондырғының схемасы 13.2. және ІЗ.З.-суреттерде көрсетілген. Бұл - кәдімгі тұрақты токтың полярографы. Мұның құрамында индикаторлық электрод, салыстыру электроды, индикаторлық электродтың потенциалын реттейтін реахорды бар ток көзі, кернеуді өлшейтін милливольтметр және титрлеу барысында ток шамасын өлшеуге арналған гальванометр бар. Индикаторлық электрод ретінде не тамшыланатын сынапты (13.2-сурет), не айналатын платина электродын (13.3-сурет) пайдаланады. Салыстыру электроды ретінде 10-тарауда сипатталған электродтардын кез келгені: мысалы, каломельді электрод (13.2-сурет) немесе ыдыс түбіндегі сынап (13.3-сурет) пайдаланылады. Титрлеу кезінде жүретін химиялық реакция типіне және электрлік активті заттың табитаты мен қолданатын орнына қарай (индикаторлық электродтың потенциалын таңдап алғанда) таңдалатын зат, титрант, реакция өнімі немесе индикатор, амперметрлік титрлеу қисықтарының пішіні - бәрі де өзгереді. Жалпы түрдегі химиялық реакция теңдеуін мына түрде қарастырайық:

A + В ->ПӨнім (П - реакция өнімі)     (13.1.)

Erep А электрлік активті зат болса. яғни ол индикаторлық электродта тотығу не тотықсыздану құбылысына ұшыраса, ондайда титрлеу қисықтарының түрі 13.4, а-суреттегідей болып, келесі электрохимиялық реакция жүреді:

A - ё —> С,        (13.2.)

ал А заты тотықсызданса

A - е —>D,          (13.3.)

мұндайдатитрлеу қисықтарының түрі 13.4, б-суреттегідей болады. Шекті токтың шамасы мына теңдеу бойынша өрнектеледі;
iА = ± к [A] мұндағы к - электрохимиялық реакция тұрактылығы. Эквиваленттік нүктесі - (э.н.) титрлеу қисыктарының бастапқы және соңғы нүктелеріне сәйкес жүргізілген екі түзудің қиылысуы ретінде анықталынады. Бұл түзудің бірі э.н.-гe дейінгі, екіншісі одан кейінгі титрлеуді сипаттайды және олар үзікті сызықпен көрсетілген. Мұндай э.н. дәлдігі қиылысатын екі түзу немесе олардың түзу бөлігінен жүргізілген жанама арасындагы бұрышқа (13.4-сурет) тәуелді. Әдетте, тұнбаның нашар еритіндігіне, қосылыстың тұрақсыздығына қарай титрлеу қисықтарының арасында айқын бұрыш байқалмайды, сондықтан мұндайда сызбалық әдісті пайдаланады. Жоғарыдағы (13.3.) реакцияға мысал ретінде мынаны қарастырамыз:

SO42- + Pb2+ PbS04 ↓         (13.4)

Мұндағы электрлік белсенді зат қорғасын ионы, яғни жоғарыдағы тотығумен қатар электродта қорғасын иондарының тотықсыздану реакциясы да жүреді:

Pb2+ + 2e -> Pb            (13.5.)

Бұл реакция индикаторлық болып табылады, өйткені ДШ ток талданатын ерігіндіде кездесетін корғасын иондарының концентрациясына тәуелді. Ұяшық өтетін ток шамасының аз болуы салдарынан, титрлеу мерзімінің өте қысқа болуынан, индикаторлық реакцияға жұмсалатын иондармен анықталатын кателік тым аз, тіпті оны ескермеуге де болады.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Тензометр

**Тензометр** ( — кернеулі, керілген және  - өлшеймін) — машина тетіктерінің, құрастыру құрылымдарының тетіктерінде деформацияның үлестірілуін зерттеу үшін қолданылатын, сонымен қатар материалдарды механикалық тексеруде пайдаланылатын аспап. Өлшенетін шаманы тіркеуге және есептеуге ыңғайлы түрге келтіру тәсіліне қарай тензометрлер механикалық және электрлік болып бөлінеді. Механыкалық тензометр әртүрлі есептеу және тіркеу құрылғылары бар иінтіректі қиыстырулардан тұрады, негізінен алғанда серпімді материалдардың беріктік сипаттамаларын анықтау үшін қолданылады. Электрлік тензометр күрделі жағдайдағы (агрессивті ортадағы, жоғары немесе төмен температурадағы және қысымдағы және т.с.с) статикалық және динамикалық деформацияларды қашықтан өлшеуге мүмкіндік береді.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Талдаудың термиялық әдістері

**Талдаудың термиялық әдістерін** физикалық-химиялық процестердің термодинамикасына негіздей отырып, мына топтарға бөлуге болады:
* 1. Реакцияның жүруі барысындағы температураны өлшеуге негізделген әдістер (термометрлік титрлеу, калориметрия).
* 2. Термогравиметрлік (ТГТ), дифференциалды-термогравиметрлік (ДТГТ). дифференциалды-термиялық талдау (ДГТ).
* 3. Үлгінін температураға тәуелділікте болатын түзу сызықты өлшемін өлшеуге негізделген дилатометрия.
* 4. ЭҚК және электр өткізгіштіктің температураға тәуелділігін өлшеуге негізделген термоэлектрлік әдістер.
* 5. Ерітінді кұрамына тәуелділікте болатын еріткіштің қайнау немесе қатаю (мұздану, қиыршықтану, кристалдану) температурасындағы өзгерісті өлшеуге негізделген эбулиоскопия және криоскопия әдістері.
* 6. Заттарды бөліп алу және ыдырату үшін қайнатып айдау (ректификациялау) және қыздыра ыдырату (пиролиз) әдістері колданылады. Аналитикалык тәжірибеде алғашкы екі топтағы әдістер жиі қолданылады, олар сандық талдауда кездесетіндіктен. Нақтылы қарастырылады.

 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Леже-Мари Дешан

**Дешан Леже Мари** (176-74 жылдары) - материалист-философ, бенедиктшіл-монах. Басты еңбегі "Ақиқат, немесе Ақиқат жұйесі" тұңғыш рет орыс тілінде (1930) жарық көрді. Дешанның философиялық көзқарастары спинозизмге жақын рационалистік тенденциялар мен өзіндік ерекше диалектикалық идеялары ұштастырумен сипатталады. Дешан жүйесінің негізгі ұғымы барлық физикалық денелердің бірлігі ретінде "Әмбебап тұтастық"; ол сезімнен тысқары мәнде болып келеді және сеім түйсікке емес, параатқа ғана түсінікті. "Құдай" ұғымын адамдар ойап тапқан деп келіп Дешан атеизмді ағартушылардың шағын тобының игілігі          деп санады.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Тереңсуасты термометрі

**Тереңсуасты термометрі** () - мұхитта, теңізде, көлде және т.б су қоймасында әртүрлі тереңдіктегі су температурасын өлшеуге арналған аспап. *Тереңсуасты термометрі* жұмыс істеу принципі сынап бағанасының (оның ұзындығы су температурасына байланысты) термосұйыққойманы төңкергенде аспаптың капилляр табанынан үзілуіне негізделген. *Тереңсуасты термометрі* шынымен қапталған басты және қосымша термометрлерден тұрады. Су температурасы негізгі термометрмен анықталады, ал қосымша термометр көрсетулерді түзету үшін пайдаланылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Термометрлер
Диактикалық жүйе

**Диактикалық жүйе**- оқытудың мақсаттары, мазмұны формасы, әдістерінің және құралдарының реттелген жинағы. Диактикалық жүйе оқыту үрдісінде кызмет атқарады: оқытушы мен оқушының әрекеттестігінде білімдерді игеру жолдары және окушының даралық қабілеттіліктерін дамытуға бағытталган.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Қисындасқан соққы

**Қисындасқан соққы** (бокста) - шабуыл соққылары мен қорғану амалдарының бір-бірімен ретті байланысуы, белгілі бір мақсатты көздеп, белгілі бір екпінде
орындалуы.

Санат: Спорт
Санат: Физика
Николай Константинович Дмитриев

thumb|right|Николай Константинович Дмитриев**Николай Константинович Дмитриев** (9.9.1898 жылы туған, Москва - 22.12.1954, сонда) — түркітанушы. КСРО ғылым академиясының корр.-мүшесі (1943), КСРО Педагогикалық ғылыми академиясының акад. (1945), филология ғылыми докторы (1938), профессор (1930). Башқұрт АКСР-інің (1947), Түркімен КСР-інің (1950), Чуваш АКСР-інің (1953) еңбек сің. ғылым қайраткері. Москва мемлекеттік унивеситетін (1920), Москва шығыстану институтын (1922) бітірген. Араб, армян, герман, роман, славян, түрік тілдерін еркін меңгеріп, шығармаларын итальян, неміс, француз, орыс тілдерінде жазған. 1923 — 1925 жылдары Москва шығыстану инситутында кітапхана қызметкері. 1925 — 1954 жылдары Москва, Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университеттерінде, шығыс институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі болды. Негізгі еңбекгері түркітану мәселелеріне арналған. *"Түрік тілінің қүрылысы"* (1939), *"Құмық тілінің грамматикасы"* (1940), *"Башқұрт тілінің грамматикасы"* (1948), *"Түрік тілі"* (1963) т. б. еңбектері жарық керді. *"Хакас тілін және оның диалектілерін зерттеу мәселелері"* (1954, бірлесіп жазған), *"Түркі тілдерінің құрылысы"* (1962) атты монографиялардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Тереңдік манометрі

**Тереңдік манометрі** () — мұнай ұңғысындағы ішкі қысымды өлшейтін аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Термобатиграф

**Термобатиграф** ( — жылу, *bathys* — терең және *grapho* - жазамын) — теңіздің, көлдің, өзеннің және т.б. су қоймаларының әр түрлі тереңдігінен су алуға және судың температурасын өлшеуге арналған гидрологиялық автоматты аспап. Судың температурасы термаманометр бергішімен, ал тереңдігі қымталған сильфонмен өлшенеді.Судың температурасы мен баю тереңдігі арнайыландырылған құраммен қапталған шыныға жазылады. Суды 200 м тереңдікке дейін өлшей алады. Жылулықты - 2 ден 30° С-ге дейін өлшеуге болады. Оны кейде батитермограф деп те атайды.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Термограф

**Термограф** ( — жылулық және *grapho* — жазамын) — температураның өзгеруін автоматты түрде жазып отыратын метерологиялық аспап. Термографтың жұмыс істеу принципі сезгіш элементтің биметалдық тілімшенің ауа температурасы өзгергенде деформациялануына негізделген. Температура қағаздан жасалған таспаға өздігінен жазатын аспаппен жазылып отырады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Термотереңдік өлшер

**Термотереңдік өлшер** () - термометр тереңдік өлшер — мұхиттарда, теңіздерде және көлдерде гидрологиялық жұмыстар кезінде аспаптардың бату тереңдігін және теңіз тереңдігін өлшеу үшін қолданылатын аспап. *Термотереңдік өлшер* екі төңкерілейтін термометрден тұрады, олардың біреуі гидростатикалық қысымның әсерін қабылдайды, ал екіншісі ол қысымның әсерін қабылдамайды. Олардың көрсетулерінің айырмасы бойынша теңіз тереңдігі анықталады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Қисынды қорғаныс

**Қисынды қорғаныс** (қорғанудың аралас жүйесі) — спорт ойындарында қорғанудың аймақтық және дербес 2 негізгі жүйесінің бірге үйлестірілуі.

Санат: Спорт
Санат: Физика
Райхан Абдуғалиқызы Досжан

**Райхан Абдуғалиқызы Досжан** (15.3.1962 жылы туған, Талдықорған облысы, Гвардия ауданы, Доланалы ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1993). Талдықорған облысы, Жаркент қаласындағы педагогикалық училищені (1981), Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-ды (1986) бітірген. 1989 - 1992 жылдары осы университетте аспирант. 1992 жылдан аталмыш университеттің қазақ филология кафедрасында оқытушы. ҚР ҰҒА корр.-мүшесі, профессор М. Серғалиевтің жетекшілігімен "Ж. Аймауытов прозасындағы лексика-синтаксистік қайтапамалар" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады.

## Шығармалары

*Ж. Аймауытов прозасындағы лексика синтаксистік қайтамалар.* КДА., А., 1993; *Көркем шыгармалардағы лексика-синтаксистік кайталамалар*. А., 1997.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Тұлғалар
Тесла

**Тесла** () - (электротехника саласындағы өнертапқыш Tesla (1856-1943) құрметіне қойылған) — бірліктердің халықаралық жүйесіндегі магниттік индукция бірлігі. Белгілеуі — Т; 1 тесла көлденең қиманың ауданы 1 м2 арқылы өтетін 1 Вб магниттік ағынның магниттік индукциясына тең.
 
## Дереккөздер



Санат:Аспаптар
Владимир Иванович Добреньков

**Владимир Иванович Добреньков** (4.02.1939, Волгоград) - орыс
әлеуметтанушысы, Ресей Ғылым академиясының академигі. Ломоносов атындағы университеттің әлеуметтану факультетінің негізін қалаушы. Мәскеу мемлекеттік университетінің Вестник" журналының бас редакторы.

Салалық әлеуметтанудың базалық тақырыптарын зерттеуші. Әсіресе, таптар теориясына, орта тап феноменіне, кедейлік пен теңсіздікке, әлеуметтік мобильділік мәселелерін терең зерттеді. Дін әлеуметтануына
байланысты еңбектері бар.

## Дереккөздер


Санат:4 ақпанда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Волгоградта туғандар
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Ресей жоғарғы кәсіби білім берудің құрметті қызметкерлері
Санат:КСРО философтары
Санат:КСРО әлеуметтанушылары
Санат:Ресей әлеуметтанушылары
Санат:Ресей философтары
Санат:Дін әлеуметтанушылары
Санат:Протестантизм зерттеушілері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті декандары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Оқулықтар авторлары
Санат:Ресей ғылым академиясы академиктері
Термиялық титрлеу

**Термиялық титрлеу** - Химиялық реакция барысында оған қатынасқан 1 моль В затының энтальпиясы **ΔН кДж/мольге** өзгереді. Егер реакцияға Nв моль зат түссе, онда сәйкес **НкДж** бөлінеді. Бұл ерітінді мен оның өзі тұрған ыдыстың температурасын арттыруға әкеледі.
** - ΔТ = N<sub>b</sub> - ΔН/С<sub>n</sub>**
мұндағы **Сп** - жүйенің мольдік жылу сыйымдылығы.
Егер жүйенің жылу сыйымдылығы белгілі болса, ал жылу қоршаған ортамен жанасқаннан жоғалмайтын болса, онда реакция жүрген ортаның (жүйенің) температурасының өзгеруі бойынша ЛН мәнін табуға болады. Ал егер Nb белгілі болса, ΔН мәні табылады. Бұл әдіс теориялық тұрғыдан алынған көптеген жүйелерге қолданылады. Бұларды, яғни Nb - пен ΔН мәндерін анықтау үшін титриметрлік әдіс ұсынылған, ондағы қондырғының схемасы суретте келтірілген.
right|178px
Тәжірибені жүргізу үшін талданылатын ерітіндінің шамалы бір бөлігін алып, оқшауланған ыдысқа (Дьюар ыдысына) енгізіп, оның температурасын өлшейді, бұл қоршаған ортадағы жылудың жоғалу жылдамдығын бағалау үшін қажет. Содан кейін оган титрант ерітіндісін тұрақты жылдамдықпен қосады және оның концентрациясынан талданылатын ерітінді 1-2 реттілікке жоғары болуы керек.
Реакция жүрген кезде ерітіндінің температурасы не жоғарылауы не төмендеуі мүмкін. Мұндай температураның өзгеруі эквиваленттік нүктеге жеткенше байқалады. Егер қоспа температурасы титрант
температурасынан өзгеше болса, онда титрантты талданылатын ерітіндіге артық қосқан жағдайда температуранын шамалы өзгеруі мүмкін. 
left|165px
right|160px
*Титрлеу* нәтижесін өңдеген кезде туындайтын кейбір қиыншылықтар *титрленетін* ерітіндінің жалпы көлемін өзгертуге әкеледі. Жалпы жағдайда, ішінде белгілі көлемдегі суы бар. берілген не кажетті температураны барынша тұрақты ұстауға арналган қурылғыны колориметр дейді. Талданатын зат ерітіндісінің өлшендісін
колориметрдегі ұяшыққа енгізеді. Екінші кұрылымды да өзара араласпайтындай, алдын ала реакцияға түспейтіндей етіп осы ұяшыққа салады. 
Pеакция термиялық тепе-теңдік орнағаннан кейін басталады, судың температурасындағы өзгерісті асқан дәлдікпен өлшейді. Осы кезде қосалқы  реакцияның жүріп кетуіне орай пайда болатын және өлшеу, aлy, қосу сияқтылармен байланысты шамалы өзгерістерге түзету енгізеді. Мысалы, егер газ күйіндегі өнімдер сұиықта еритін болса, онда еру жылуын, концентрациясы жоғары ерітіндіні сұйылтқандағы сұйылту жылуын ескеру керек.

 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Ұзаққа беріктік

**Ұзаққа беріктік** () — нысанның (жабдықтың) қалыптасқан техникалық қадағалау, жөндеу жүйесін қолдану арқылы шекті жағдайға жеткенге дейін өзінің жұмыс істеу қалпын сақтау қасиеті. Шекті жағдайдан кейін нысанның қолдануы мүмкін болмағандықтан, оны пайдалануды тоқтату керек.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Толқын өлшер

**Толқын өлшер** () - толқынның ұзындығын немесе электромагниттік тербелістер жиілігін өлшеуге арналған радиотехникалық аспап. Өлшеу ауқымы 10 кГц ... 10 ГГц. *Толқын өлшер* резонансты және гетеродинді түрлері болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Термотүрлендіргіш

**Термотүрлендіргіш** () - жұмыс істеу принципі термоэлектрлік құбылыстарға негізделген. Ол айнымалы токты тұрақты токқа түрлендіретін құрылғы. Негізінде термоэлектрлік өлшеуіш аспаптарда пайдаланылады. Айнымалы токтың электрлік жылытқышынан және термоэлементтен (термопарадан) тұрады. *Термотүрлендіргіш* түйіспелі түрі болады. Онда термоэлемент жылытқышқа тікелей қосылады. Түйіспесіз түрі де болады. Онда термоэлементтің жұмыс қосылығы жылытқыштан бөлек орналасқан. Термотүрлендіргіштің крест тәріздісі де болады. Жылу шығынын азайту және сезімділігін жоғарылату мақсатпен термотүрлендіргіштер көпэлементті етіп жасалады да вакуум ішіне орналастырылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Термоэлектрлік өлшеуіш аспап

**Термоэлектрлік өлшеуіш аспап** () — магнитэлектрлік өлшеуіштен және бір немесе бірнеше термотүрлендіргіштен түратын аспап (қалқанды немесе тасымалды). Ол жиілік диапазоны кең (ондаған мГц дейін) тұрақты және айнымалы токтың (ЗОВ дейін) амперметрлері немесе вольтметрлері ретінде пайдаланылады. Термоэлектрлік өлшеуіш аспаптың көрсетулері ток күші қисығының түріне және электрлік кернеу қисығына байланысты емес. Т.ө.а. артықшылығы: жиілік диапазоны кең. Кемшіліктері: термотүрлендіргіштердің аса көп жүктемеге шыдау қабілеті төмен, термопарасының жұмыс істеу мерзімі аз, көрсетулерінің қоршаған ортаның температурасына байланыстылығы. Өлшеулер шегін кеңейту үшін шунттар және қосымша кедергілер пайдаланылады. Кейде ол үшін фотокүшейткіштер немесе токтың (ток күші 1А жоғары) арнайы жоғары жиілікті трансформаторы қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Владимир Дримба

**Владимир Дримба** (т. ж. б.) — румын ғалымы, көрнекті түркітанушы, ескі қыпшақ тілін зерттеуші. *"[[Кодекс куманикус]]"* тілінің синтаксисі туралы арнайы еңбек жазған (1973, Бухарест - Лейден). Онда 13 ғ-дағы куман (коман, қыпшақ) тілінің синтаксисі (сөйлем, сез тіркестері) жайында жазылған автордың ғыл.-теориялық тұжырымдарымен қатар *"Кодекс"* мәтінінің аудармасы бар. Бұл жұмысты *"Кодекстің"* француз тіліндегі жеке бір дербес басылымы деп есептеуге болады, бірақ ол ғыл. айналысқа түспей, осы уақытқа дейін қаптарыста қалып келеді. 1973 жылы француз тілінде *"Куманский синтаксис"* деген еңбегі жарық көрді.
## Дереккөздер


Санат:Тілтанушылар
Үш пышақты кесу машинасы

**Үш пышақты кесу машинасы** () - кітап блоктарын, журналдарды, кітапшаларды үш жағынан кесуге арналған машина. Үш пышақты бір позициялы, көп позицияды болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тонна

**Тонна** ( - күбі) - массаның жүйеден тыс бірлігі. Тоннаның келесі түрлері болады:
# метрлік тонна 1000 кг тең;
# британдық ұзын тонна  2240 британдық саудалық фунтқа тең = 1016,05 кг;
# британдық қысқа тонна 2000 британдық саудалық фунтқа тең = 907,185 кг;
# британдық пробиркалық тонна = 29, 1672 г.;
# регистрлік тонна = 2,83168 м3;
# Тонна — тринитротолуолдық ядролық эквиваленті. Ол 4,2 гДж тең.

## Тонна-күш
**Тонна-күш** () — күш пен салмақ бірлігі. Белгілеуі - мс. Оның бірнеше түрі болады:
# метрлік тонна-күш. = 1000 кг- к=9,80665 кН;
# британдық ұзын тонна-күш 2240 фунт-күшке немесе 9,96402 кН тең;
# британдық қысқа тонна-күш 2000 фунт-күшке немесе 8,89645 кН тең.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Физикалық баспа табақ

**Физикалық баспа табақ** бір жақ беті ғана басылған, кез келген стандартты қағаз табағына тең.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Төменжиілік

**Төменжиілік** () — 15000 Гц-тен төмен электр тербелісінің жиілігі. *Төменжиілік* дыбыс жиілігіне сәйкес келеді. *Төменжиілік* түрлендіруге арналған құрылғылар дыбыс генераторы деп аталады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Айгүл Есенғалиева

**Айгүл Есенғалиева** (1972 жылы) - социология ғылымдарының кандидаты, доцент, Жапон үкіметінің жөне қайта құру мен дамудың Еуропалық Банкісінің қолдауымен жүргізілетін іскерлік кеңес берулер бағдарламасының Батыс Қазақстан бойынша жобалардың . 2000 жылы әлеуметтану мамандығы бойынша "Этникалық топтардың нарық жағдайларына әлеуметгік бейімделуі" атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Қазақстан әлеуметтанушылары Ассоциациясының мүшесі.

## Дереккөздер


Санат:1972 жылы туғандар
Флексографиялық басу

**Флексографиялық басу** (,от  гибкий, эластичный - иілімді, от  — сгибание - ию... және графия) эластикалық резина, немесе серпінді (упругий) фотополимерлік материалдан жасалған басу формаларын және синтетикалық (анилинді) сұйық, тез кебетін бояуды пайдаланатын шығыңқы ротациялық басу тәсілі. Кез келген тегістікті (любой гладкости) материалдарда шағын қысыммен басуға болады. Кейде оны анилинді басу деп те атайды. Негізінен этикеткалық  орамалау-қаптау өнімдерін шығаруға қолданады. Машиналары секциялық және планетарлық типте құралады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Айгүл Бегенқызы Есімова

**Айгүл Бегенқызы Есімова** (1971 жылы) - тарих ғылымдарының кандидаты. 12-ден астам ғылыми еңбектердің авторы
Солардың ішінде:
*«Оңтүстік Қазақстан облысындағы тұрғындардың демография-мінез-кұлық ерекшеліктері" / / Қазақстандағы және оған жақын жерлердегі этнодемографиялық процестер, Өскемен, 2001.
*Оңтүстік Қазақстан облысының әйелдері: репродуктивтік және некелік мінез-кұлыққа байланысты социологиялық зерттеу// Қазақстандағы әйелдердің құқықтарын жүзеге асыру. 2001.
*Қазақстан қоғамындағы оралмандар (Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша жүргізілген социологиялық зерттеулердің нәтижелері бойынша). Шымкент, 2004.
*Оңтүстік Қазақстан облысының тұрғындарының демографиялық мінез-құлқы // Еуразиялық кеңістіктегі демографиялық дамудың бүгінгісі мен болжамдары. Алматы, 2005.
*Қазақстан әйелдерінің репродуктивтік мінез-құлқы және репродуктивтік құқықтарын жүзеге асыру ерекшеліктері. Шымкент, 2006.

Қазақстан әлеуметтанушылары Ассоциациясының, Ресей әлеуметтанушылары Қоғамының, Қазақстан демографтарының Ассоциациясының мүшесі.

## Дереккөздер


Санат:1971 жылы туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Будың негізгі көрсеткіштері

***Будың негізгі көрсеткіштері***
  Қаныққын будың қасиеті, екі негізгі көрсеткіштерімен сипатталады: қысым *Р* немесе температура *t<sub>н</sub>* және құрғақтық дәрежесі *х*. Қысым немесе оның температурасына сәйкес, құрғақ қаныққан бу көлемімен *V* анықталады. Белгілі құрғақтық  дәрежесі *х* бойынша, берілген қаныққан будың меншікті көлемін Vx табу үшін, ізделінетін меншікгі көлем, құрғақ будың меншікті көлемімен *xV* және қайнаған сұйықтың *(1-х) V*' меншікті көлемдерінен тұрады, яғни:
:*V<sub>x</sub>=(1-x) V'+xV*.* 
<p style="text-indent: 25px;">  Меншікті көлемдері *V** және ''V"'', сол белгілі қысымға арналғанын кестеден алады.
<p style="text-indent: 25px;">  Аз қысым кезінде және жоғарғы шамадағы құрғақтық дәрежесін х, сұйық орналасқан сұйықтың келемін есепке алмаса да болады. Онда шамамен былай анықтайды: 
:''V<sub>х</sub>+xV**'
немесе құрғақтық дәрежесін:
:*х = V<sub>х</sub>/V"*. 
  Сонымен, қаныққан будың жағдайы болып, берілген қысым бойынша, құрғақтық дәрежесі жатады, сонымен қатар, екі басқа бағынышсыз көрсеткіштердің ішіндегі өзгергіштер *р, t, v, х,* олардың бір біріне байланыстығыларынан басқа *р, t* жатады да олар анықталуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Мүлипа Дүйсебаева

**Мүлипа Дүйсебаева** (15.1.1923 жылы туған, Талдықорған облысы, Киров ауданы — 1995, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1966). Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1947). Алматыдағы Қыздар педагогика институтында оқытушы, доцент. ҚазКСР ғылым академиясының корр.-мүшесі, профессор А. Ысқақовтың жетекшілігімен *"Қазақ әдеби тілі орфоэпиясының негізгі мәселелері"* деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Қазақ тілін оқыту әдістемесі және қазақ әдеби тілінің орфоэпиясы мәселелерімен шұғылданды. Он шақты ғылыми еңбек жариялады.

## Шығармасы

*Основные вопросы орфоэпии казахского литературного языка*. АКД., А., 1966; 
*Қазақ тілі окулығы. 5 класс үшін.* А., 1969 (авт. бірі); *Қазақ әдеби тілі орфоэпиясының кейбір мәселелері*. А., 1973; *Жоғары оқу орындарының дайындау кұрстары үшін қазақ тілінен кәмекші құрал мен бақылау жұмыстарының тақырыптары*. А., 1971; *Әліппе сабағы*. А., 1979 (авт.бірі).

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Электроанализ

**Электроанализ**. Электроанализ негізіне электр тоғының әсерінен заттардың химиялық айырылысу реакциясы жатады. Сандық байланыстары мен заңдылықтарын Фарадей ашқан.
# Электролиз кезінде бөлінетін зат массасы ерітінді арқылы өткен электр зарядтарының мөлшеріне тура пропорционал.
# Ерітінді арқылы электр зарядының бірдей мөлшері өткенде, электродтарда заттың бірдей эквиваленттік мөлшері бөлінеді. Бұл зандылықтарды математикалық өрнек түрінде көрсетуте болады:

::m = \frac{M_e*Q}{F}

мұндағы m - электролиз кезінде бөлінген немесе электродта реакцияға түскен зат массасы, г; Mэ - талданушы заттың эквивалентік массасы Бұл молярлық массаның электродтық реакцияға қатысатын электродтар санына қатынасына тең, г/моль; Q = I*t - ерітінді арқылы өткен ток мөлшері, Кл; F - Фарадей саны (96500 Кл/моль).

Электрогравиметрия және кулонометрияны электроанализ тәжірибесінде электродтық механизмге тәуелділік реакциясы арқылы ажыратады.
Электрогравиметрияда анализденетін зат электродқа қатты түрде бөлінетін электродтық реакция қолданылады.

Мысалы:
 
Zn2+ + 2e → Zn0 (катодта тотықсызданады)

Pb2+ + 0H2O - 2e → PbO2 + 4H+ (анодта тотығады)

Мұнда аналитикалық сигнал - бөлінген заттың массасы болып табылады, оны электролизге дейінгі және кейінгі электрод массасының айырымымен анықтайды.
Кулонометрияда анализденетін зат процесіндегі электродтық реакция электродта қатты түрдегі бөлінбейді.

Мысалы:

Fe3+ + e → Fe2+ (катодта тотықсызданады)

2Cl- - 2e → Cl2 (анодта тотығады)

Бұнда аналитикалық сигнал анализденетін ерітінді арқылы өтетін ток мөлшері болып табылады, оны кулонометр немесе кулонометрлік титрлеу көмегі арқылы өлшейді.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Қиыстыру

**Қиыстыру (спортта)** — гимнастикада, акробатикада, көркем гимнастикада, конькиді мәнерлеп сырғанауда т.б. спорт түрлерінде — кейбір қимылдардың бірлерінен соң екіншілерінің тұтасып үйлесімді жалғасуы, олардың өзара қиысып жалпы бір көрініске бірігуі.

Санат:Спорт
Санат:Терминология
Еңбек әлеуметтануы

**Еңбек әлеуметтануы** - XX ғасырдың 50-60 жылдарындағы кейбір француз әлеуметтанушыларының еңбектерімен байланыстырылатын ұғым, олар индустрия өлеуметтануындағы зауытқа байланысты негізгі бағытты (негізінен ағылшын-саксондық) жаңа бір сын тезіне алды. Бұл әдебиетке К.Маркс бір жағынан жұмысты ұйыдастырудағы, технологиялардағы және өңдірістегі өзгерістер мен екінші жағынан жеке басты шеттету таптық жөне әлеуметтік-саяси қатынастар арасыңдағы байланысты табуға тырысқан байланыстар қалпына келтірілді. Ағымның негізгі өкілдері Жорж Фрэдман, Мишель Крозье, Пьер Навиль, Алан Турэн және Серж Малле, олардың еңбектерінің көпшілігі ағылшын тіліне аударылған. Малленің еңбектері жаңа жұмысшы табының дүниеге келгені туралы маңызды пікірталаска түрткі болды. Бірақ еңбек әлеуметтануында әдетте бола беретініндей, оның дәстүрлі ұстанымдар мен соқыр сенімдерге сыны техникалық және технологиялық детерминизммен шектелді. Олардың солшыл бағыттағы ағылшын зерттеулері мен ой ағымына ықпалын қазір біліктілік және білікті жұмысшылар санының қысқаруы, еңбек процесі, постфордизм және икемді жұмыспен қамту туралы кейініректегі айтыстармен тұмшаланды. Майкл Роуздың "Servants of Post-Industrial Power?" (1979) атты еңбегі осы ғылыми бағыттың тарихы мен теорияларын, жұмыстарын талдаудың ағылшын тілінде жазылған тамаша үлгісі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Қобалжу шағы

**Қобалжу шағы** — спортшыларда жарыс қарсаңында пайда болатын көңіл-күй жағдайы. Оның белгілері жарысқа дейінгі біраз күндері, тіпті бір айга жуық уақыт бұрын, ал дәл жарыстың алдында ерекше айқын байқалады.

Санат: Спорт
Санат: Психология
Органикалық қосындылар

**Органикалық қосындылар** - Органикалық қосындылардың түрлері едәуір көп. Жоғарыда
сипатталған минерал заттар ішінде де осы органикалық қосындыларға жататын түрлері бар, мысалы, карбонаттар қатарындағы органикалық кальцит түрлері (маржан, ынжу-меруерттер,
«ақтана» садап заттар т. б.). Олардың бәрін біз химиялық құрамына қарай басқа тиісті топтарына бөлдік.
Екінші жағынан органикалық қосындылар табиғи жағдайда
кебінесе күрделі түрде кездеседі, яғни олардың көбісі химиялық бір тектес болмайды. Сол себепті оларды минералдар қатарына қоспай, тау жыныстары қатарына қосқ ан дұрыс. Мысалы,
мұнайлар, көмірлер, бор сияқ ты заттар органикалық болғанымен олар жеке минералдар емес, тау жыныстары, сондықтан
оларды кейінгі петрография бөлімінде қарастырамыз.
Сонымен, органикалық қосындылар көи, бірақ олардық барлығы жеке минерал заттар қатарында емес, химиялық қосындылар мен тау жыныстары қатарында болады. Бұл жерде тек мысал үшін бірлі-жарым минералды сипаттай кетейік. Солардың бірі янтарь.
## Янтарь
Химиялық құрамы  орта мөлшермен алғанда C12H20O. Қаттылығы 2, меншікті салмағы 1. Түсі әдемі жылтыр
сары. Электр тогын өткізбейді.
Жаратылысы органикалық — үштік дәуірдің қылтанды ағаштарының шәйірінен пайда болған (топырақ астына түсіп нығыздалып қатайған).
Янтарь электротехникада изолятор ретінде, көркемдік әшекейге қолданылады.
Янтарь кені Балтық теңізі жағаларында кездеседі.

## Дереккөздер



Санат:Химия
Фотополимерлік басу формасы

**Фотополимерлік басу формасы** ФБФ () — фотополимерлік материалда (металл бетіне орналасқан қатты не сұйық композициялар қабаты) жасалған басу формасы. Ондай материал жарық сәулесі әсерінен өзінің химиялық және физикалық қалпын өзгертіп ерімейтін полимер қабатын (басу элементін) қалыптастырады. Полимерленбеген, өзінің алғашқы ерігіштік қабілетін сақтап қалған жерлерін жуып-еріту арқылы бедерлі басу формасы дайындалады. ФБФ-ның құнды артықшылықтары: жоғары айқындық қабілеті; басу элементтерінің орнықтылығы; жасалуының лездігі, оңайлығы; бояуды жақсы қабылдауы және беруі; бояудың ерітпесіне тұрақтығы; қалыңдығының біркелкілік дәлдігі; иілу қабілетінің жоғарылығы; форма жасау процесінің тұрақтылығы мен залалсыздығы және қандай да болса тиражға төзімділігі.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Фототехникалық пленка

**Фототехникалық пленка** жарықсезгіш қабаты — эмульсиямен жабылған полимерлік пленка. Қалыпты пішімдері қорапқа салынған табақты, не арнайы пеналда орама (рулон) түрінде жасалады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Фотоформа

**Фотоформа** басу формасын жасау үшін формалық материалға көшірмелеуге дайындалған диапозитив немесе негатив (мөлдір негізінде).
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Фронтиспис

**Фронтиспис** кітаптың титул беті берілген айқарманың (разворот) сол жақ бетіндегі бейнесурет.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Циклді қозғалыс

**Циклді қозғалыс** () — белгілі бір циклде не уақыт мерзімінде өзгеріссіз қайталанып отыратын қозғалыс.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Полиграфия
Еуроазияшылдық

**Еуроазияшылдық** — XX ғасырдың 20-жылдары ресейлік эмигранттар арасында пайда болған тарихи-мәдени концепция және оның негізінде қалыптасқан қоғамдық-саяси ағым. Еуроазияшылдық Ресей мәдениетінің өзіндік ерекшеліктеріне басты назар аударады. Оның басты өкіддері Л.П. Карсавин, Н.С. Трубецкой, П.Н. Савицкий, Н.А. Алексеев, Г.В. Флоровский.

Ресей болашағының даму жолдары мен сипаты жөнінде батысшылдармен және славянофильдермен пікірталас жүргізген (бағдарламалық жинақ: "Шығысқа ауысу. Сезімдер және жасалымдар. Еуроазияшылдық тұжырымдары"). Еуроазияшылдық  Ресей орыс этносының ерекшеліктерін славянофильдерден өзгеше дәлелдеген. Бұл ерекшелік, дейді олар, орыс этносының синтетикалық табиғатымен сипатталады. Ресей Батыстан да, Шығыстан да өзгеше, айрықша өркениет типі болып табылады. Бұл еуразиялық мәдени типке, Ресей тарихы мен орыс діліне шығыс "тұрандық", негізінен татар-моңғол жаугершілігінен қалған түркі-татарлық ықпал зор болған. Еуроазияшылдықтар азиялық мемлекеттермен тығыз қарым-қатынасты орнықтыруды жақтаған. Олар Батыс мәдениетіне еліктеуге қарсы шығып, оны "Еуропаға бас ию", "руханисыз штернационализм" деген. Кеңес Одағы тарағаннан кейін еуроазияшылдық идеясы кейбір жаңа тәуелсіз мемлекеттерде де қайтадан жанданды. Мұны бұрынғы тұтас өркениеттілік типке (Кеңес Одағы) тән құндылықтарды аңсау немесе ұлтаралық келісімді тұрақты етуге бағытталған саяси идея деп бағалауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Еуразия
Санат:Ресей Федерациясының саясаты
Цапфа

**Цапфа** біліктің немесе осьтің тірек бөлігі.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Полиграфия
Цифрлы басу

**Цифрлы басу** () — басу машинасында басу жүйесі кешенінің электронды-есептеу машинасының басқарумен өзгеріп отыратын басу формасын пайдалану арқылы өнім шығару технологиясы. Жарнамалық немесе коммерциялық басылымдар шығаруға қолданылады. Формаға өзгерістерді басу процесі кезінде де енгізуге болады, кейбір машиналарда бірінші данадан кейінде өзгертулер енгізіледі.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Полиграфия
Цифрлі басу машинасы

**Цифрлі басу машинасы** ( - digital color press) — компьютерлік ақпарат материалдарын қажетті таралымда басып шығара алатын цифрлі басу тәсілі негізінде жұмыс істейтін аппарат.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Полиграфия
Шмуцтитул

**Шмуцтитул** (қосымша титул), басылымның құрылымдық элементі. Жеке парақ не беттен тұрады. Онда шығарманың атауы ие көлемді айдары (рубрикасы) эпиграмма, бейнесурет, кітап өрнектері беріледі.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Экономикалық теорияның қалыптасуы және дамуы

Экономикалық теорияның құрылымында бұл тақырыптың алатын орны ерекше. Өйткені бұл тақырып біз зерттеп танысатын курс үшін ерекше методологиялық кіріспе болып табылады. Мұнда экономикалық теория нені зерттеп талдайды, бұл үшін қандай әдістер пайдаланылады, оның қоғам дамуында атқаратын рөлі қандай және т.б. маңызды мәселелер анықталады.

Бүгінгі адам, егер ол қоғамдық дамудың заңдарын зерттеп түсінбесе, экономикалық теорияны меңгермесе, ол адам өзін білім мен мәдениетке қол жеткіздім деп айта алмайды. 
Қандай ғылым болмасын, ол адамдардың табиғатпен, қоғаммен, бұлардың өзара әсер етуімен байланысты мәселелерді шешуге бейімделген мақсатты талаптарының (әрекеттерінің) нәтижесінде пайда болады. Бұны толығынан экономиканы зерттейтін ғылым кешеніне жатқызуға болады. Адамдар көне заманнан бастап адамзат қоғамының дамуы немен байланысты, экономика қандай заңдармен дамиды деген сұрақтарға жауап іздеген.

Адамдар өмірі құбылмалы, күрделі және қайшылығы мол өмір. Бұл өмір экономиканы, саясатты, мәдениетті және т.б. қамтиды. Қоғам өмірінің әр салаларын жекелеген ғылымдар зерттейді. Экономикалық ғылым осылардың біреуі болып табылады.
Тұңғыш экономикалық ой-пікірлер көне заманда пайда болған. Ертедегі Грекия, Рим, Қытай, Үндістан ғалым-философтары экономиканың жекелеген мәселелерін: бағанын негізінде не жатады, байлық қалай көбейеді, т.б. шешуге талаптанған.
Ксенофонт (б.д.д. 430—354 жж.), Платон (б.д.д. 427—347 жж.), Аристотель (б.д.д. 384—322 жж.) пайдалылық туралы экономикалық теорияның бастапқы принциптерін анықтаумен айналысқан.

Көне Рим ойшылдары Сенека (4—65 б.д.д. жж.), Лукреций Кар (39~55 б.д.д. жж.) құлиеленушіліктің құлдырап күйреуінің экономикалық себептерін зерттеген. Осының басты себебі материалдық ынтаның болмауы, дейді олар Сенеканың көзқарастары христианствоның экономикалық концепцияларының қалыптасуына ықпал еткен. Осы концепциялар соңынан адамзат дамуының тарихи процесінде шаруашылық өмірге көзқарасты мүлде өзгертеді. *"Егер кімде-кім еңбек еткісі келмесе, ол тамақ жемесін"* деп, христиандық ойшылдар және уағызшылар жабайы шаруашылық еңбекті қажетті және киелі іс деп жариялаған. Христиандық ілім әділетті баға белгілеу принципін дәлелдейді, еңбек шығындарымен есептесе отырып, мүліктер индивидуалдық емес, әлеуметтік бағаланғаны жөн дейді.

Бірақ ерте дүниеде, орта ғасырларда экономикалық ой-пікірлер ғылым болып қалыптаспаған болатын. Сол замандардың ойшылдары экономикалық құбылыстарды жалпы қоғам өмірінің процестерінен бөліп алып жеке талдаған жоқ, экономика туралы ілімді жүйеге келтіріп қалыптастыра алмаған.
Экономикалық теория қолданбалы ғылым болып шаруашылық жүргізуде құлиемдену құрылыста пайда болды. Экономикалық теория ғылым болып тек ХVІ-ХVІІ ғасырларда ғана қалыптасады. Алғаш бұл теория **"саяси экономия"** деген атқа ие болды (грекше: "политейя"— қоғам, "ойкос"— үй, шаруашылық, "номос" — заң). Сонымен. саяси экономия — қоғамдық шаруашылықтың заңдары туралы ғылым болып табылады. XVII ғ. басында саяси экономия дербес ғылымға айналды.

## Дереккөздер
Зәуре Жолдасбекқызы Жаназарова

**Зәуре Жолдасбекқызы Жаназарова** (1950 жылы ) -
социология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан
әлеуметтанушылары Ассоциациясының мүшесі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философия және саясаттану факультетінің әлеуметтану кафедрасының профессоры. 70-ден астам ғылыми еңбектердің авторы. Қазіргі отбасының заманына сәйкес
модельдерін зерттеп көрсеткен. Әлеуметтанулық зерттеулердің методологиясы, әлеуметтік жұмыс мәселелеріне, гендерлік әлеуметтану және әлеуметтік жұмысқа арналған 5-тен аса ғылыми жобаға катысты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Міндетті резервтер нормасы

**Міндетті резервтер нормасы** — коммерциялық банктің жалпы міндеттемелеріне (немесе банктің тартқан ақшалай қаражат сомасына) катысты белгіленетін, коммерциялық банктің
Орталық банкте міндтті түрде сактауға тиісті міндетті ақшалай резервтер сомасы. Міндетті резерв нормасы бұл коммерциялық банктердің клиенттер алдындағы міндеттемесін тұрақты орындауын қамтамасыз ететін кепіл қорының шамасын белгілейді. Мұндай норма Орталық банк тарапынан коммерциялық банктердің қызметін реттеу құралы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория