open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Курск магнит аномалиясы

**Курск магнит аномалиясы** — жер шарындағы ең күшті магниттік аномалия; тараған жері — Курск облысы мен оның таяу аудандары. Курскінің магниттік аномалиясының кейбір жерінде компастың магниттік тілі багдарсыз кез келген азимутта тоқтап қалады. Магниттік аномалияның болу себебі осы аранық жер қойнауында темір кенінің (магниттік теміртас) керемет үлкен қоры жатуына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ксерофиттер

**Ксерофиттер** — топырақ пен ауаның құрғақшылығына бейімделген, құмды, шөлді, тастақ далаларда кең тараған селеу, жусан, сексеуіл секілді өсімдіктер. Олар 50% суын уақытша жоғалтса да, тіршілігін жоя қоймайтын өсімдіктер қатарына жатады. К-дің тамыры өте тереңге бойлап, жер асты суларына жетеді. Жапырақтары ұсақ балауыз қабатпен қапталған немесе олар тікенге айналған күйде болады. К-ді үш топқа бөледі: 1) гемиксерофиттер немесе суккуленттер – ұзақ құрғақшылыққа шыдай алмайтын болғандықтан тамырларын өте тереңге, жер асты суларына дейін жеткізетін өсімдіктер (мыс., сәлбен, жантақ); 2) эвксерофиттер – ыстыққа төзімді және бойындағы суды едәуір жоғалтса да, тіршілігін жоймайтын өсімдіктер (мыс., жусандар); 3) пойкилоксерофиттер – су тапшылығына байланысты тіршілігін уақытша тежей тұратын, анабиозға ауысатын өсімдіктер (мыс., мүктәрізділер,мүктер).

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Санат:Өсімдіктер экологиясы
Санат:Шөл өсімдіктері
Қызыл түсті шөгінділер

[thumb|right|200px|Шөгінді жыныстар ([АҚШ, Юта)]]
**Қызыл түсті шөгінділер** - қызыл немесе қызғылт қоңыр түсті шөгінді тау жыныстарының (конгломерат, құмтас, алевролит, аргиллит, мергель, т.б.) қабаты.  

## Қалыптасуы
Қызыл түсті шөгінділердің жер асты суымен араласқан аймақтарында темір және басқа элементтердің қайта қалыптасуына байланысты жасыл горизонттар пайда болған. Көгілдір, сарғыш, сұрғылт түсті жыныстар аралас келген қызыл түсті шөгінділер шұбар түсті шөгінділер деп аталады.

Қызыл түсті шөгінділер негізінен тау етегіндегі жазықтарда, тау арасындағы ойпаттарда, өзендердің сағалары мен атырауларында, көлдерде, кейде теңіздердің таяз аумақтарында қалыптасады. Бұлар геология жүйесінде кембрийге дейінгі кезеңнен басталып неогенге дейін қалыптасқан.

## Таралу аймағы
Қазақстан жерінде қызыл түсті шөгінділер ордовиктен бергі барлық жүйелерде кеңінен таралған. Олар Солтүстік Тянь-Шань мен Шу-Іле тауларында, Торғай қолаты мен Жезқазған аймағында, Жетісу Алатауы жотасында кездеседі. Шөгінділерде мыс, уран, ванадий, флюорит, целестин, гипс, тұз, мұнай кен орындары жиі кездеседі.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестерСанат:Тау жыныстары
Фотосфера

thumb|300 px|Фотосфера - Күннің дискі
**Фотосфера** — телескоп (немесе фотография) арңылы қарағанда ұсаң және аса жарық «түйіршіктерден» тұратын Күннің жарық беретін беті. Фотосферада даңтар, ал даңтар төңірегінде «жалындар» байқалады. Күннің толық тұтылған уақытында байқалатын ең сыртңы сұйьің, жарықты нашарлау беретін қабаты хромосфера мен өте сирек газдардан, тозаңдардан тұратын Күн тажын құрайды.

## Сілтемелер
*"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Астрономия
Санат:Күн
Эрратикалық қойтастар

**Эрратикалық қойтастар** — өзінің тараған жеріндегі байырғы жыныстармен байланысы жоқ және өзен ағынының қатысынсыз пайда болған тау жыныстарынан тұратын кесек тастар жиынтығы. Олар мұздық ағындарымен келіп, мұздық ерігеннен кейін сол келген жерінде шөгіп қалған тастар болып табылады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Құм қайыр

**Құм қайыр** — теңіз, көл, өзен жағалауын бойлай созылып, бір жағы жағаға тіреліп жататын енсіз, аласа таспа тәрізді өңір. Ол құмнан, малта тастан, ұсақ қабыршақтардан тұрады. Толқындар мен ағындардың алып келген тосқындарының жиналуының салдарынан жаға бойында пайда болады. Көбінесе қара, Азов, Балтық теңіздерінің ойпатты жағаларында пайда болады да, ұзындығы ондаған, тіпті жүэдеген километрге жетеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Корразия

**Корразия** — (лат. corrado – қайраймын, қырнаймын, үшкірлеймін) – әр түрлі көшкін орта (су, жел, мұз, т.б.) тасымалдап әкелетін кесек жыныстардың жер бетіндегі түрлі тау жыныстарын үйкеуі, үңгуі, мүжуі және өздерінің қайралу, қажалу процесі. Шөлдердегі тау жыныстарын күшті соққан жел көшірген құм, т.б. ұсақ жыныстар мүжіп тілгілейді, қуыстар мен үңгірлер жасайды. Мұздықтар табанын мұзбен бірге көшкен дөңбек тастар, ал өзен аңғарлары мен теңіз жағалауындағы жартастарды сумен бірге ағатын кесек жыныстар қырнап үшкірлейді. Тау беткейлеріндегі Корразия өз салмағының әсерінен жылжып көшкен жыныстардан пайда болады.
## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Географиялық координаттар

нобай|331x331 нүкте|Бойлық сызықтар перпендикуляр, ал ендік сызықтар экваторға параллель.

**Географиялық координаттар** (лат. *со* – бірге, *ordinatus* – реттелген) — жер бетіндегі экваторға және нөлдік меридианға қатысты нүктенің орнын көрсететін мөлшер. Олар географиялық ендік және географиялық бойлық болып ажыратылады. Географиялық ендік жер бетінің кез келген нүктесіне түсірілген тік сызық пен экватор жазықтығы арасындағы бұрышпен өлшенсе, географиялық бойлық нүктеден өтетін меридиан мен бастапқы меридиан арасындағы бұрыш арқылы анықталады. 

Бастапқы (нөлдік немесе бірінші) меридиан ретінде халықаралық келісім бойынша Лондон қаласы маңындағы Гринвич обсерваториясы арқылы өтетін меридиан алынған. Географиялық ендік экватордан 0°-тан басталып солтүстік және оңтүстік полюстерге қарай 90°-қа дейін өзгереді.

Солтүстік жарты шарда – оң, оңтүстік жарты шарда – теріс болып есептеледі. Бойлық бастапқы меридиандағы 0°-тан басталып 360°-қа дейін өзгереді. Ол шығысқа немесе батысқа қарай өлшенуіне сәйкес, шығыстық немесе батыстық бойлық деп аталады. Бойлықтың 0°-тан 180°-қа дейінгі санау әдістері де қолданылады. Географиялық координаттар бұрышты өлшегіш аспаптардың көмегімен (теодолит, секстант, т.б.), астрономиялық бақылаулар арқылы анықталады.

## Дереккөздер

Санат:Картография
Санат:Геокодтар
Контракциялық теория

**Контракциялық теория** — жер шарының суынуына байланысты оның біртіндеп сығылысуы туралы теория. Кант-Лаплас гипотезасы бойынша, жердің орталық ядросының жоғары температурасы бар. Орталық ядроның сәуле таратып тұруы арқылы үздіксіз суынуы оның көлемінің кішіреюіне әкеп соғады. Осының салдарынан жердің қабығы үздіксіз кішіреюі керек, Жер бетінің үздіксіз кішіреюі қатпарлану, жоталар жасалу, жоғары ығысу, жабылу, қайтадан басылып қалу тағы басқалар. осындай құбылыстар тудыратын жер қабығындагы тангенңиальдық (бүйірлік) күштерді тудырады. Жер беті қатпарлар пайда болганда қысқарады; кейбір ғалымдардың есептеуі бойынша, Жер радиусі Альпы пайда болганда — 9 %-ке, Орал пайда болғанда — 12%-ке қысқарған. Қазіргі кезде тау жасалу процесі геосинклиналь теориясымен түсіндіріледі.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Континенттік климат

**Континенттік климат** — құрлықтың үлкен кеңістігінің атмосфераға тигізетін әсері басымырақ болатын, мұхит пен теңізден қашық орналасқан аймақтардың климаты. Бұл мына ерекшеліктермен анықталады: температураның тәуліктік, жылдық ауытқуының көп алшақтығымен, температураның бір күннен екінші күнге, жылдан жылға мезгілсіз өте күрт ауысуымен, берілген ендіктің жауын-шашын мөлшерінің азаюымен, жылдан жылға олардың күрт ауысуымен, желдің орташа жылдамдығының теңіздік климаты бар облыстардан баяулығымен; тынық күндердің жиі байқалуымен ерекшеленеді. Күн инсоляңиясы мен оның түндегі сәуле таратуы күшті болады, жазда түн салқын және ашық болады, күндіз ыстық болып, түске таман жел, түстен кейін нажағай ойнап қатты жаңбыр жауатын орасан зор қара будақ бұлттар пайда болады; қыста, керісінше, ашық күндер, немесе барлық аспанды бұлттар жауып тұратын күндер басым болады. Континенттік климат теңіздік климатқа қарама-қарсы.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Климат
Космополиттер

**Космополиттер** (биогеографиядағы) — барлық құрлықтарда немесе мұхиттарда өмір сүретін өсімдіктер мен жануарлардың түрі. Космополит өсімдіктерге жататындар, мысалы, көптеген төменгі сатыдагы организмдер (бактериялар, саңырауқұлақтар) және бірқатар су өсімдіктері (шалаңдар, қамыстар тағы басқалар.). Космополит жануарларга жататындар — теңіз жануарлары (мидин ұлуы), сондайақ жер бетіндеғі жануарлар, мысалы, жағалық қарлығаштар т. б.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Биология
Санат:Биогеография
Конденсациялық теория

**Конденсациялық теория** — бұл теория бойынша барлық жер асты сулары, олардың белгілі бөлігі будың суға айналуынан пайда болады. Бұл тау жыныстары бөлшектерінің арасындағы жарықшалар мен бос орындарды ауаның толтыруына және қысымдар айырмашылығының әсерінен әр бағытта қозғалатын су буының қоюлануына байланысты.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Конгломерат

**Конгломерат** — құрамында үлкендігі әр қилы және түрлі жолмен пайда болған құм, жұмырланған қиыршық тас, қой тас сияқты қоспалары бар цементтелген малта тас түрінде кездесетін кесек тау жынысы.

## Конгломерат-брекчиялар
Құрамындағы тасмалталар (жұмырлана өңделген кесектер) мен үшкір кесектердің мөлшері бір-бірімен қарайлас, сондықтанда конгломераттар мен брекчиялардың аралығына сәйкес келетін ірі кесекті шөгінді тау жынысы.

## Дереккөздер


*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алматы, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Альтипланация

**Альтипланация** — тау жоталарындағы шыңды рельефтің тегістелуі; альтипланация әсіресе қоңыржай, суық климаттық белдеулерде аяз әсерінен үгілудің тағы басқалардың нәтижесінде пайда болады.

**Альтипланация** (лат. аііих - биік, ріапо — тегістеймін) — солифлюкция, аяздық үгілу және нивация процестерінің біріккен әсерінен биіктаулық және субполюстік алқаптарда жер бедерінін тегістелуі.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.



Санат:География және геодезия
Санат:География
Санат:Геология
Аллювий суы

**Аллювий суы** — өзен аңғарларының аллювий шөгінділері қабатындағы жер асты суы.

Су тұтқыш қабаттың қалыңдығы аллювий шөгінділерінің қалыңдығына байланысты жазықтағы ірі өзендерде *15 м*-ге, кей жерлерінде *30—50 м*-ге жетеді. Аллювий суы жер бетіндегі сулардан, атмосфералық ылғалдан, кейде тектоникалық жыра-жарықтар бойымен тереңде жатқан арынды су қабаттарынан келіп қүйылатын сумен толысады. Жер бетіне жақын әрі минералдылығы — төмен (*1—3 г/л-ге дейі*н) болуы себепті Аллювий суы елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Тұщы аллювий суының мол қорлары Қазақстанның оңтүстігі мен шығысындағы өзен аңғарларында кездеседі. Соңғы жылдардағы жер беті суларының ластануы аллювий суына да кері әсерін тигізуде.

**Аллювий суы** — осы кездегі және ескі өзен арналарындагы аллювий шөгіндісінде болатын жер асты суы. Су тұтқыш қабаттың қалыңдығы аллювий шөгінділерінің қалыңдығына байланысты жазықтағы ірі өзендерде *15 м*-ге, кей жерлерінде *30 – 50* м-ге жетеді. Аллювий суы жер бетіндегі сулардан, атмосфералық ылғалдан, кейде тектоникалық жарылымдар бойымен тереңде жатқан су қабаттарынан толысады. Жер бетіне жақын жатқандықтан және минералдылығы төмен (1 – 3 г/л-ге дейін) болғандықтан аллювий суы елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Тұщы аллювий суының мол қорлары Оңтүстік, Орталық Қазақстанның және Шығыс Қазақстанның өзен аңғарларында кездеседі. Соңғы кездері жер беті суларының ластануы аллювий суына да кері әсерін тигізуде.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Аллохтон

**Аллохтон** (грекше allos — өзге және chthуn — жер), геологияда — тектоникалық күштердің әсерінен өзінің алғаш түзілу аймағынан көлбеу беткей бойымен жазық бағытта жылжып кеткен тау жыныстарының кешені. Аллохондар тектоникалық жабындар деп аталатын құрылымдардың басты бөлігі болып табылады. Олардың жазық бағытта жылжу қашықтығы ондаған км-мен өлшенеді, тіпті жүздеген км-ге жетеді. Аллохонды құрайтын тау жыныстарының құрамы өзі төсеніші рөлін атқаратын автохтонға тән тау жыныстарынан мүлдем өзгеше келеді.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Геология
Аккумуляция

**Аккумуляция**
— геоморфологияда: құрлық бетінде немесе су алабында, өзенде минералдық заттардың немесе органикалық қалдықтардың жиналуы. Аккреция — денудацияға кері және онымен байланысты процесс.

Аккреция алқабы — негізінен төмен орналасқан, көбінесе тектоникалық (ойыс, синеклиза, синклин, [ойпаң]), сонымен қатар денудациялық (аңғар, қазаншұңқыр) жаралымды кеңістіктер. Аккумуляциялық қат-қабаттардың қалыңдығы денудацияның қарқындылығы мен ойысудың белсенділігіне, тасымалданатын қопсық шөгінділердің мөлшері мен ойысудың арасындағы теңдестікке байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геоморфология
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Азия антициклоны

**Азия антициклоны**, Сібір максимумы — Азия материгінің орта шенінде қарашадан наурыз айына дейін болатын атмосфера әсерінің қысқы климаттық орталығы, жоғарғы қысымның тұрақты аймағы.
Азия антициклоны, Орталық Азия антициклоны, моңғолиялық антициклон, сібірлік антициклон – қыс айларының көп жылдық орта карталарындағы Азия үстінде болатын атмосфералық қысымы жоғары аймақ, маусымдық атмосфера әрекеті орталықтарының бірі.

Азия антициклонының ортасында қаңтардың орта қысымы 1030 мбар (0,103 Мн/м2). 
Азия антициклоны қыста өте суыған Азия құрлығының үстінде жиі пайда болып тұратын антициклонның үдей түсуі салдарынан болады. Мұндай жекеленген антициклондарда атмосфералық қысым 1050 мбарға (0,105 Мн/м2) жетеді.

Азия антициклонының режиміне байланысты Азияның ішкі аудандарындағы қысқы ауа райы (жер бетіне таяу қабатта) өте суық, тынық, бұлтсыз және қары аз болады.

Жазда азия антициклоны азиялық депрессияға ауысады. Қазақстан аумағына қыс айларының климатын қалыптастырады.

## Дереккөздер


Санат:Климат
Агроорман мелиорациясы

**Агроорман мелиорациясы** — егістік жерлердің, бау-бақшалардың, табиғи жайылымдардың кемістіктерін жойып, өнімділігін арттыру үшін, сол сияқты ауыл шаруашылық дақылдарын табиғаттың кеселді жағдайларынан (мыс: қуаңшылық, топырақты эрозиядан, су шайып немесе жел ұшырып кетуден тағы басқалар) сақтау үшін қолданылатын мелиорация шараларының бір саласы.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Орман шаруашылығы
Материктік қайраң

**Материктік қайраң**, шельф — теңіздер мен мұхиттардың жағаларын жиектеп жататын, су астындағы саяз жазың. Ені — бірнеше километрден 1300 км-ге жетеді, ауданы — Дүние жүзілік мұхит түбінің жалпы ауданының 8 %-індей. Бұл 130—140 м (орташа есеппен) тереңдікте материктік беткейге айналады.

Материктік қайраң — ені құбылмалы (1—2 км-ден 1200—1500 км-ге дейін) материктердің
су басқан жиектерінің жоғарғы таяз бөлігі (терендігі орта есеппен 200 м-ге, кейде
400 м-ге дейін). Материктік қайраңның ең енді болігі Еуразияның Солтүстік жағалауымен шектелген, мұнда оның сыртқы шекарасы Солтүстік Мұзды мұхитқа жүздеген км-ге суғына еніп жатыр. Ол Атлантиканың Еуропа мен Америка жағалаулары мен Патагонияда өте енді болып келеді. Материктік қайраңның ең енсіз бөлігі Тынық Мұхитта Солтүстік және Оңтүстік Американың батыс жағалауы бойын тұтастай алып жатыр. М.қ. шегінде мұнай, газ өңдіріледі
және бұдан баска да біркатар пайдалы қазбалар өндіру мүмкіндіктері зерттелуде.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Желайдар

**Желайдар** () — сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Желайдардың бұрынғы КСРО аумағында 46 түрі өседі, олардың көпшілігі улы келеді. **Негізгілері**:
* **Емен желайдар** (А. nemorosa) гүлі ақ немесе қызғыл түсті болады. Бұрынғы КСРО-ның Еуропалық бөлімінің көлеңкелі ормандарында өседі. 
* **Орман желайдар** (А. silvestris) — өте улы өсімдік. Ақ күлтелі, ірі гүлі болады. Көбінесе селдір тоғайдың және бұталардың арасында өседі, кейде шабындықта да кездеседі. 
* **Сарғалдақ желайдар** (А. ranunculoides) гүлінің көлемі ұсақ, түсі сары болады. Сирек тоғайдың ішінде өседі.
Дүние жүзінде кең тараған, 150-дей түрі белгілі. Қазақстанның барлық жерлерінде өсетін 11 түрі бар. Биіктігі 10 – 50 см-дей, сабағы тік өседі; сыртын түк басқан. Тамырына жақын жерінде жапырағы болмайды. Жапырағы сүйір, сағағы қысқа болады. Ірі гүлдері ақ сары, көгілдір түсті, олар сабақтың ұшында дара немесе шатырша гүлшоғырына топтасады. Ерте көктемде гүлдейді. Жемісі – тұмсығы иілген қысқа ұрық. Желайдардың жапырағының құрамында дәмі ащы анемонол болады. Одан ауруды бәсеңдететін және жүрекке әсер ететін анимонин бөліп алады. Тамырынан алынатын улы шырынды кейде сүйелді кетіру үшін пайдаланады. Желайдарды пайдаланған кезде өте сақ болған жөн, өйткені ол улы өсімдік. Сондай-ақ желайдар өте әдемі өсімдік болғандықтан, сәндік үшін де өсіріледі.

Желайдар – көпжылдық, шөптесін өсімдік.Оның табиғи 120-дан аса түрі болса,сұрыпталған 150-ге жуық түрі көгалдандырудакең қолданыста.Грек тілінен аударғанда “ желдің қызы” деген мағына береді.Себебіоның гүлдері желді алдын ала сезеді.Жел болардың алдына гүл күлтелерін жинап,қауызын жаба бастайды. Табиғатта көк түсті гүл жаратын бірден–бір өсімдік осы желайдар.Сонымен қатар ақ, қызыл, күлгін, сия көктүстері де бар. Бойының биіктігі 15-60см.Топырағы жеңіл болса  мол гүл жарады.Солүшін аптасына бір рет түбін қопсытып тұрады.“нәзік гүлді желайдар” деп аталатын түрініңкүзде бетін топырақпен жауып қояды. Ал,басқа желайдарлар қысқы суыққа шыдамдыкеледі. Аналық көшеттердің түбін бөлуарқылы көбейтеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Улы өсімдіктер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Антарктикалық аймақ

**Антарктикалық аймақ** — 
# құрлықтың зоогеографиялық аймағы. Оған мұхиттың оңтүстік шеткі бөліктеріндегі аралдар мен Антарктида материгінің жағалары жатады. Жануарлар онда мүлде аз кездеседі. Омыртқалылардан тек тюлень (ит балық), құстардан пингвин мен дауылпаз кездеседі; 
# құрлықтың флоралық аймағы. Ол Оңтүстік Американың Оңтүстік Батысын, Отты жер, Фолкленд, Оңтүстік Георгий, Кергелен, Окленд тағы басқа аралдарды қамтиды.

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Антарктика
Синклинорий

**Синклинорий** (*грекше sinklino — еңкейемін, оrоs — тау*) — жалпылама құрылысы синклиндік пішінге сәйкес келетін, ұсақ қатпарлардың күрделі жүйесінен тұратын біршама ірі тектоникалық құрылым; 
*әдетте, геосинклиндік жүйенің немесе оның жекелеген бөліктерінің жаппай қатпарлануымен сипатталатын инверсия (*көтерілу*) процесі нәтижесінде қалыптасады.
## Дереккөздер

*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Синоптикалық метеорология

**Синоптикалық метеорология** (немесе синоптика) ( - жаппай шола алатын) - метеорологияның ауа райы өзгерістеріне себепші болатын атмосфералық процестерді зерттейтін бөлімі. Ауа райын болжау проблемаларымен де айналысады. синоптикалық метеорологияның негізгі әдісі — синоптикалық карталарды талдау арқылы атмосферада орын алуы мүмкін процестердің бағыты мен сипатын анықтау. синоптикалық метеорология, әсіресе XX ғасырдың екінші жартысынан бастап Жер серіктері мен ғарыш кемелері арқылы атмосфера жайында жаңа мағлұматтар көптеп жиналуына байланысты қарқынды дамыды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Синоптикалық карталар

**Синоптикалық карталар** (немесе ауа райының карталары) — мұндай карталарды жасауға метеорологиялық станциялар торларының тәулігіне төрт рет жүргізген бақылаулары бойынша алынған мәліметтер пайдаланылады. Радиотелеграф арқылы әр станңиядан алынған ауа массасының қысымы, температурасы мен салыстырмалы ылғалдығы, бұлт формалары, жауын-шашын келемі, желдердің бағыты мен күші және тағы басқалар. ауа құбылыстары туралы мәліметтер синоптикалық карталарға түсіріліп, берілген ауаның немесе үлкен алаптың ауа райын алдын ала хабарлауға болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Метеорология
Өтпелі аңғар

**Өтпелі аңғар** — тау жоталарын немесе қыратты алаптарды кесе көлденең қиып өтетін аңғар. Ол өзен торабының көнелігін көрсетеді, өйткені аңғары бар алаптарда тау құрылу процестері кешірек болады. Өтпелі аңғар жер асты үңгірлер төбелерінің құлауы мен ағыссыз суы мол көлдердің өзінің табиғи бөгетін бұзу әсерінен жасалады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Скарндар

**Скарндар** — ыстық ерітінділердің әсері бойынша магма мен ізбестастардың қабысқан жерлерінде пайда болған ізбестісиликатты жыныстар. Мұнымен көптеген бағалы рудалардың орындары байланысты келеді. Қазаңстандағы Қостанай облысының магнитті темір рудалары осы скарндарда пайда болған.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Қатпарлы-жақпарлы таулар

**Қатпарлы-жақпарлы таулар** — қатпарлы бөліктерімен бірге орқашты бөліктері де көп кездесетін тау жүйелері. Мұндай таулардың жоталары мен массивтері (алабы) горстар түрінде, ал ойыстары опырықтар түрінде кездеседі: мысалы, Балқан түбегіндегі таулардың кепшілігі, Орта Германия таулары, Алтай және тағы басқалар. таулар.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Беткейлік эрозия

**Беткейлік эрозия** — беткейлік егістік жерлерде көп тараған жазықтық денудация мен сызықтың эрозия арасындағы эрозиялық процесс. Оның бірінші фазасьша беткей бетін түгелдей қамтыған жазықтық шаю жатады. Бұл жағдайда топырақ ағын сулармен бірге ағып кетеді де, беткейдегі топырақтың бір бөлігі немесе оның бүкіл қара шірінді қабаты шайылып, топырақ құнарлығын жоғалтады. Беткейлік эрозия күшейген жағдайда өзінің екінші фазасы — шайылуға өтіп, егістік жерлерді өңдеуді қиындататын кішігірім қолаттар жасайды. Процестің одан өрі өрістеуі нәтижесінде жырмалар арқылы ақпа шаңылулар пайда болып, ол эрозияның сызықтық формасына — жырмалар мен сайларға — ауысады. Беткейлік эрозия агротехнйкалық шаралардың дұрыс жүргізілмеуінен — беткейді қуалай жырту мен өте тік беткейлерді (5—6 үлкен) егістікке пайдалану салдарынан пайда болады. Онымен күрес жүргізу үшін, егістік жерді дұрыс бөліп, беткейді көлденең жырту қажет, осы бағытта орман алқаптарын отырғызу, су шайған егістік аумақты тыңайтуға қалдыру немесе мал азықтық егістер егу керек.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Эрозия
Рельефтің скульптуралы формалары

**Рельефтің скульптуралы формалары** — әдеміленіп мүжілген рельеф формалары. Бұл экзогендік күштердің жер қабығының бөліктерін үзіп Және сыдырып алып кетуінен пайда болады. Скульптуралы формаларға өзен аңғарлары, абразиялық террасалар, карсты үңгірлер, қоймаңдайлар, тау жұрнақтары және тағы басқалар. жатады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Өзен ағысының жылдамдығы

**Өзен ағысының жылдамдығы** — өзен тасқыны арқылы белгілі бір уақытта өтетін су бөлшектерінің жылдамдығы. Өзен ағысының жылдамдығы оның табанының еңістігіне тәуелді болып, су массасына тура қатынаста, арна еніне кері қатынаста болады. Ол тасқынның ортасынан жаға мен түбіне қарай азайып, бетінен кейбір тереңдіктерге қарай күшейеді. Өзен бойында әрбір көлденең қималарда кездесетін ең қатты жылдамдықты қосатын сызыңты өзеннің динамикалық осі дейді. Көбінесе өзен ағысының жылдамдығын орта есеппен шығарады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Гидрология
Қатпарлар түйіні

**Қатпарлар түйіні** — қатпарлар қатарының тоғысуы, немесе бірнеше тау жоталарының бір жерде түйісуі. Бұған Памир мен Армян таулы қыратын жатқызуға болады. Мысалы, Памирға бңтүстікбатыстан Гиндукуш, Оңтүстік-шығыстан Қарақұрым мен Куньлунь, ал солтүстігінен Тянь-Шань таулары келіп түйіседі де, оны жалпы түйінге айналдырады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі

Мемлекеттiк ұлттық табиғи парк — ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық құндылығы бар мемлекеттiк табиғи-қорық қорының бiрегей табиғи кешендерi мен объектiлерiнiң биологиялық және ландшафтық саналуандығын сақтауға, оларды табиғат қорғау, экологиялық-ағартушылық, ғылыми, туристiк және рекреациялық мақсаттарда пайдалануға арналған табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесi бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Қазақстанда қазіргі уақытта 14 ұлттық парк ұйымдастырылған.

## Ұлттық парктер тізімі
Кестеде ұлттық парктер құрылған уақытына сәйкес келтірілген.

## Ұлттық парктер орналасуы картасы

## Сыртқы сілтемелер
* «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы 

Санат:Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары

Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Ешкісабақ

**Ешкісабақ** (Amygdalus nana) — раушангүлділер тұқымдасына жататын, ұзындығы 1 метрдей бұта. Жаңа сорттар шығаруда И. Мичурин бұл бұтаны көп пайдаланған.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер


Санат:Раушангүлділер
Гемпшир қойы

**Гемпшир қойы** — қысқа жүнді, тез жетілгіш қойдың бір тұқымы. Гемпшир қойы XIX ғасырдың орта шенінде Англияның Гемпшир деген жерінде өсіріліп шығарылған; саулығының тірілей салмағы 65—80 кг, қошқардың салмағы — 95—100 кг. Гемпшир қойының 100 саулығы 115—120 қозы туады. Гемпшир қойы КСРО-ның Европалық бөлегінің орталық және батыс аудандарында өсіріліп, қылшық жүнді қойлармен будандастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Галловей сиыры

**Галловей сиыры** етті тұқым. Шотландияның Галлоуей ауд-нан таралған. Галловей сиыры мүйізсіз, түсі қара, қара қоңыр, ішінде қара аласы да кездеседі. Жүні ұзын, бұйра және тығыз, сиырдың басқа тұқымдарымен будандастырғанда да осы ерекшелігін сақтайды. Мойны жуан, кеудесі кең, аяғы қысқа. Дене тұрқы 150 см, биікт. 120 см, кеуде орамы 190 см, жіліншік орамы 20 см-дей, бұқасы 700 – 800 кг (кейде 1000 кг-дай), сиыры 450 – 500 кг тартады. Өгізшелері тәулігіне орта есеппен 900 г-дай қосады. Сойыс шығымы 60%. Еті дәмді, сүттілігі 1500 кг-дай. 1962 – 65 ж. Қазақстанға (Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарына) 200 бас Галловей сиыры әкелінді. 1994 ж. Қазақстанда 21425, оның ішінде 3758 таза қанды Галловей сиыры болды. Галловей сиыры мен Алатау сиырының арасынан алынған будандар мықты да төзімді келеді. Галловей сиыры Қазақстанда ет бағытындағы жаңа тұқым алуда кеңінен қолданылады. Галловей сиыры тұқымын жақсарту жұмысымен Қазақ мал ш. технологиялық ғылыми-зерттеу институты шұғылданады.

Галловей сиыры - етті мал тұқымы. Шотландияның Галлоуей ауданынан таралған. Галловей сиыры мүйізсіз, түсі қара, қара қоңыр, ішінде қара аласы да кездеседі. Жүні ұзын, бұйра және тығыз, сиырдың басқа тұқымдарымен будандастырғанда да осы ерекшелігін сақтайды. Мойны жуан, кеудесі кең, аяғы қысқа. Дене тұрқы 150 см, биіктігі 120 см, кеуде орамы 190 см, жіліншік орамы 20 см-дей, бұқасы 700-800 кг (кейде 1000 кг-дай), сиыры 450-500 кг тартады. Өгізшелері төулігіне орта есеппен 900 г-дай салмақ қосады. Сойыс шығымы 60%. Еті дәмді, сүттілігі 1500 кг-дай. 6-7 айға дейін (180-200 кг) бұзау енесінің бауырында болады. 1962-65 ж. Қазақстанға (Шығыс Қазақстан және Алматы облысына) 200 бас Галловей сиыры әкелінді. 1994 ж. Қазақстанда 21425, оның ішінде 3758 таза қанды галловей сиыры болды. Галловей сиыры мен Алатау сиырының арасынан алынған будандар мықты да төзімді келеді. Галловей сиыры Қазақстанда ет бағытындағы жаңа тұқым алуда кеңінен қолданылды.

## Дереккөздер


Санат:Сиыр тұқымдары
Қазақстан қорықтарының тізімі

Мемлекеттiк табиғи қорық — табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесi бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ, оның қызметiнiң мақсаты өзiнiң аумағындағы табиғи процестер мен құбылыстардың табиғи барысын, өсiмдiктер мен жануарлар дүниесi объектiлерiн, өсiмдiктер мен жануарлардың жекелеген түрлерi мен қауымдастықтарын, әдеттегi және бiрегей экологиялық жүйелердi сақтау мен зерделеу және оларды қалпына келтiру болып табылады.

Қазақстанда қазіргі уақытта 10 қорық ұйымдастырылған. Қазақстандағы қорықтардың барлық ауданы 1 610 973 га.

## Қорықтар тізімі
Кестеде қорықтар құрылған уақытына сәйкес келтірілген.

## Қорықтар орналасуы картасы

## Сыртқы сілтемелер
* «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы 

Санат:Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары

Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Сүмбіл бұршақ

**Сүмбіл бұршақ** — бұршақ тұқымдасына жататын шөп өсімдіктерінің бір туысы. Мұның 30-дан астам түрі бар. С. б.тың түрлері біржылдық, екіжылдық және көпжылдық болып өседі. Бұлар көбінесе тропикалық және субтропикалық жақтарда болады. Мұның КСРО-да екпе 2 түрі өсіріледі, олар: қосгүлді С. б., лобия.

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Ауыл шаруашылығы
Секірмелі қабат

**Секірмелі қабат** — көлдің едәуір тереңдігінде кездесетін су қабаты. Одан әрі қарайғы тереңдікте су температурасы жедел төмендеп кетеді. Бұл қабат көл суының үстіңгі қабаттарында жылылықтың тәуліктік алмасу процесінің әсерінен пайда болады; жазда күндіз жылыған судың үстіңгі қабаты түнде суынады да, одан кейін өзімен тығыздығы бірдей төменгі су қабатына дейін төмен түседі. Төмен түскен бұл суық су қабатының орынын көл түбінен көтерілгең жылы су қабаты басады. Ол көктемде және жазда пайда болып, күзді күні көлдің ысуы әлсіреген уақытта төмендеп жоғалады. Ашық ауа райы секірмелі қабаттың тереңдеуін туғызады, өйткені бұл уақытта көлдің суынуы әдеттегіден қарқындылау болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Лимнология
Адвентив өсімдіктер

**Адвентив өсімдіктер** — белгілі аймаққа адамның әдейілеп алып келуіне немесе басқа бір кездейсоқ жағдайға байланысты әкелінген өсімдік.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер
Санат:Ботаника
Жетектеме қазындылар

**Жетектеме қазындылар** — геологиялық кесінділердің вертикалды бағытында аз, ал горизонтальды бағытында кең тараған қазынды организмдердің қалдықтары. Бірінші территорияның жер қабатында кездескен жетектеме қазындылар екінші территорияның жер қабатында кездесуіне сәйкес олардың бір заманға жататынын білуге болады. Жетектеме қазындылардың қазіргі уақытта вертнкаль бойынша аз кездесуі, олардың бұрынғы замандарда аз тарағанының себебі болып табылады. Бұл жағдай организмдердің әр түрінің белгілі бір уақытта пайда болды және соған ғана тән деп қарауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Палеонтология
Санат:Геология
Борпылдақ шөгінділер

**Борпылдақ шөгінділер** — тосқын шөгінділер; байырғы жыныстармен салыстырғанда шөгінді жыныстар бірікпеген, шала біріккен, ал кейде бірігу қасиетін жоғалтқан бөлшектерден тұрады. Өзінің шығу тегі бойынша борпылдақ шөгінділер мынадай түрге бөлінеді: элювий, аллювий, делювий, пролювий, атыраулық, көлдік, лагуналық (таяз шығанақтық), жағалық (көлдің немесе теңіздердің), флювиогляциальдық және мореналық. Пайдалы қазындылары бар борпылдақ шөгінділер минералогияда қорымдар деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геология
Тұз байланатын көлдер

**Тұз байланатын көлдер** — судың құрамында кездесетін әр түрлі тұздары қатты күйінде бөлініп шығатын көлдер. Бұрынғы КСРО-да олар Каспий маңы ойпатында (Эльтон, Басқұншақ), Батыс Сибирьдің оңтүстігінде (оның ішінде қазақстанның солтүстік облыстарында), қырымда және тағы басқалар. жерлерде тараған. Кейбір көлдерде тұз құрамының көптігі сондай (280‰), тіпті 30° аяздарда оның суы қатпайды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Адвекция

**Адвекция** — ауаның горизонталь ығысуы; жер бетіндегі әр түрлі аймақтарда жылудың, ылғалдың өз ара алмасуы; ауа райының өзгеруі негізінен осыған байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Метеорология
Санат:Мұхиттану
Санат:Векторлық талдау
Санат:Жылу алмасу
Солтүстік-батыс өткел

**Солтүстік-батыс өткел** — Солтүстік Америка материгінің солтүстік жағасын бойлап Атлант мұхитынан Тынық мұхитқа өтетін теңіз жолы. Онымен бірінші рет (1903 — 1906 жж.) Руаль Амундсен өтті.

## Дереккөздер

Санат:География
Кезең

**Кезең** — тау жотасы қырқаларының биік бөліктері мен кейбір төбелердің аралығында орналасқая ояң бөліктер. Олардың едәуір белігі тау жоталарының бір жағынан екінші жағына өтуге мүмкіндік туғызады.

Кезең — 
# тектоникалық немесе эрозиялық-денудациялық генезисті тау жотасы төбелерінің аралығындағы қырқалар; 
# бар өрісіндегі жоғары қысымды екі атырап пен төмен кысымды екі атыраптың арасындағы кеңістік.

## Геологияда
Жер планетасы дамуының және ондағы тіршілік эволюциясының біршама ұзақ нақтылы мерзіміне сәйкес келетін бірегей жержылнамалық (геотарихи) шкала бірлігі; геологиялық эраның құрамбөлігі болып табылады, жекелеген геологиялық жүйенің түзіліп үлгеру уақытына сәйкес келеді. Геологиялық кезең, ұзақтығы, әдетте, ондаған миллион жылдармен өлшенеді төрттік кезеңнен өзгесі), әрбір кезең екі немесе үш геологиялық дәуірге жіктеледі.

## Тарихи геологияда

Жер дамуының және ондағы тіршілік эволюциясының біршама ірі де нақтылы мерзіміне сәйкес келетін салыстырмалы жержылнамалық шкала бірлігі. Геологиялық эраның бір бөлігі болып табылады, жеке геологиялық жүйенің қалыптасу мерзіміне сәйкес келеді. Геологиялық кезең ұзақтығы әдетте ондаған миллион жылмен өлшенеді (*шамамен 1-2 млн. жыл дан аспайтын төрттік кезең ғана*).

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Сейсмикалық толқындар

**Сейсмикалық толқындар** — жер сілкінудің немесе жарылулардың, желдің, теңіз соқпа толқындарының және кез келген машина мен транспорттың әсерлерінің нәтижесінде таралатын жер қабығындағы серпімді толқындар. Басқа да серпімді толқындар сияқты сейсмикалық толқындарды да бойлама (жылдамдығы 7-ден 14 км/сек), көлденең (4-тен 10 км/сек) және беткі деп үш түрге бөлуге болады. Бұл толқын пайдалы қазындыларды геофизикалық әдіспен (сейсмикалық әдіс) іздегенде пайдаланылады.
Сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы - ортаның тығыздығына және 
серпімділігіне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геология
Сейсмограф

**Сейсмограф** — жер қабығының тербелуін жазатын аспап. Сейсмограф өзінің өте сезімталдығының нәтижесінде бірнеше мың километр қашықтықта болған жер сілкінуін жазып алады. Бұрынғы КСРО-да Голицин мен Никифоров сейсмографтары тараған. Онда ілулі заттың тербелуі электрлік тербелуге айналып, жазуды алыстан түсіруге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Сейштер

**Сейштер** (тұрақты толқындар) — көлдердің және теңіздердің оқшауланған бір бөлігінде атмосфера қысымының кілт өзгеруінің өрекетінен (тау жақтан кенет соққан желдердің, дауылдардың және тағы басқалардың әсерінен) су деңгейінің көтерілуі. Бұл құбылыстың ұдайы қайталанылып тұруы салдарынан су деңгейінің тербелме қозғалыстары пайда болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Метеорология
Селдер

**Селдер** — таулы аудандарда жиі болып тұратын лайлы немесе тасты-лайлы тасқындар. Олар жазғы күшті жаңбырлардан түзілген ағын судың тік тау беткейлерінен тастопырақтарды өзен арнасына ағызып әкеп, одан әрі арна арқылы тасқын құрауынан пайда болады. Селдерде кесек тастардың үлесі 75%-ке дейін барады. Селдер орасан күшпен және жылдамдықпен ағады да көбінесе жолындағы елді мекендерді, көпірлерді, жолдарды бұзып, егістіктер мен бау-бақшаларды басып, аса зор апатқа ұшыратады (Мыс.: 1963 жылғы 7 июльдегі Есік көлінде болған сел). Селді тасқындармсн күресу үшін олардың ағатын жолдарындағы қалтарыстардан дамбалар, бөгеулер жасап, өзен бассейнінде ағаштар отырғызылады. қазақстанда сел Іле Алатауы мен Жоңғар Алатауынан ағатын өзендерде жиі кездеседі.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Табиғат апаттары
Санат:Геология
Сельвастар

**Сельвастар** — Оңтүстік Америкада, көбінесе Батыс Амазон ойпатында және ылгалды тау беткейлерінде өсетін тропиктік мәңгі жасыл ормандар. Олар ылғалды (жылдық жауын-шашын көлемі 2—4 мың мм-ге дейінгі) және ыстық климат жағдайында дамиды, климаты құрғақ саванналарда тек өзен бойларында ғана кездеседі. Сельвастар өте қалың, көп ярусты және түрге бай келеді; құрамында пальма, каучукті ағаш (оның ішінде гевея), какао, ал тауларда хина және тағы басқалар. Сол сияқты көптеген бағалы ағаштар болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Ормандар
Санат:Оңтүстік Америка географиясы
Плутониялық теория

**Плутониялық теория** (Тау құрылудың плутониялық теориясы)— тау құрылу процестері балқыған жер қойнауындағы массалардың әсерінен деп қарайтын теория. Бұл теория бойынша, әлгі массалар жоғары көтеріле отырып, жер қабығына радиус бағыты бойынша қысым жасайды да, горизонталь жаткан жыныстарды көтереді. Тау құрылудың плутониялық теориясы лакколиттердің пайда болуына қолдануға жарайтын болса да, кейін оның жер бетінің құрылысын түсіндіру үшін қолдануға жарамайтындығы дәлелденді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Ғылым тарихы
Санат:Геология
Теңіз суының тығыздығы

**Теңіз суының тығыздығы** — теңіз суының сыбағалы салмағы, басқаша айтқанда бұл судың белгілі салмағының температурасы бірдей (4°С) сондай көлемді суға қатынасы. Теңіз суының тығыздығы теңіз бетінде 1,0275-тен 1,0220-ға дейін өзгереді. Оның ең аз тығыздығы тропиктерде де, ал ең күшті тығыздығы — поляр маңы аймақтарында.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Сүмбіл

* **Сүмбіл** () – қасқыржемдер тұқымдасына жататын әдемі өсімдіктерінің бір туысы. 

Мұның жабайы түрлері Үндістанда, Сирияда, Кіші Азияда, Месопотамияда өседі. Сүмбілдің воронка тәрізді, хошиісті гүлінен кейде эфир майы алынады. Сүмбіл желтоқсан-қаңтар айларында гүлдейді. Мұның бағбандар өсіріп шығарған бірнеше сорттары бар, олар: *шығыс сүмбіл*, *көрмелік сүмбіл*, *нәзік сүмбіл*.

* **Сүмбіл** (Adіanthum) – қырыққұлақтәрізділер тұқымдасына жататын көп жылдық споралы шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларындағы, Батыс Тянь-Шаньдағы тасты жерлерде, өзен, бұлақтар жағалауларында, сарқырама астында өсетін 1 түрі – шолпаншаш сүмбіл (А. *capіllus venerіs*) бар. Оның биіктігі 10 – 30 см. Қара түсті қабыршақпен қапталған тамыр сабағы төселмелі. Жапырақтары (вайя) жұқа, екі не үш-үштен бірігіп, қауырсын тәрізді тілімделген. Жапырақ сағағы жіңішке, қара қоңыр, жылтырап тұрады. Спора арқылы немесе тамырының кесіндісімен көбейеді, үш жолақты спорасы шілде – тамыз айларында жетіледі. Шолпаншаш сүмбілді әсемдік өсімдік ретінде гүлзарларда өсіреді және дәрілік қасиеті бар, сондықтан медицинада тыныс жолдарын емдеуге пайдаланылады. Сүмбіл Ақсу – Жабағылы қорығында қорғауға алынған. Сирек кездесетін өсімдік ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қасқыржемдер
Қайраңдар

**Қайраңдар** — жазық өзендердің таяз сулы бөліктері. Олар — өзендердің бұрылыс араларында, арналардың кеңейген тұсында және оның салалары сағасына жақын жерлерде пайда болады. Өйткені қайраңды жерлерде өзен ағысы бұрынғы жылдамдығын баяулатып, тасымал тосқындардың шөгуіне жағдай туғызады. Қайраңдар өзеннің иірім (қарасу) деп аталатын терең сулы бөліктерімен кезектесіп отырады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Жағалық шөгінділердің алмасуы

**Жағалық шөгінділердің алмасуы** — ұсақ тас материалдардың (қойтас, қиыршық тастардың, құмдардың) су алабы жағасының бойымен жылжуы. Олардың орын ауыстыруы судың желмен пайда болған ағыстарының әсерінен, сол ағыстардың бағыты мен күшінен, толқын әрекетінен, жағаның еңістігі мен пішінінен болып тұрады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология