Романштар

**Романштар** (өз атауы: rumantschs, rumàntschs, romauntschs, romontschs) — Швейцарияның оңтүстік-шығысындағы роман халықтарының тобы. Кантонның батысында (Сурсельва және Имбоден округтары), орталық бөлігінде (Гинтеррейн және Альбула округтары) және шығысында (Малажа және Инн округтары) тұрады (36 мыңнан астам адам – 2013, ресми есеп).
Сонымен қатар Италияның солтүстігінде де (23 000) тұрады.

## Этнонимі
Олар романизацияланған реттардан шыққан. Ежелгі уақытта Реттар кім екені белгісіз болды. Бір нұсқа бойынша - бұл аралас кельт-иллирия тайпалары, екіншісі - оңтүстіктен келген этрускилер. Романштың өзін – өзі атауы-rumantschs. Бұл этноним ежелгі римдіктерден алынған.

## Тілі
Олар үнді-еуропалық отбасының роман тобына жататын ретороман тілінде сөйлейді. Бес диалектісі бар: сурсельв (немесе обвальд), Сутсельв, Сурмиран, жоғарғы энгадин (немесе пушер), төменгі энгадин (немесе вальдер). Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Неміс және итальян тілдері де кеңінен таралған.

## Діні
Романштар арасындағы негізгі христиандық ағым – католицизм. Бұл аймақта католицизм орта ғасырларда қабылданып, романштардың мәдениеті мен әлеуметтік өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Шіркеу және христиандық мораль романштардың әлеуметтік құндылықтары мен моральдық қасиеттерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

## Кәсібі
Негізгі кәсіптері: жайылымдық мал шаруашылығы және егіншілік, бұл таулы жер бедері мен климатының ерекшеліктеріне байланысты. Олар қой, ешкі, сиыр өсіреді, сонымен қатар сүт, ірімшік, ет өндіреді. Жайылымдар мен альпі шалғындары романштар өмірінде маңызды рөл атқарады, оларды азық-түлікпен және материалдық әл-ауқатпен қамтамасыз етеді.
Туристерге қызмет көрсетумен байланысты салалар үлкен маңызға ие. 

Романш халқының кең тараған халық қолөнерінің бірі – ірімшік жасау. Бри, Грюйер, Эмменталь және басқа ірімшіктер альпілік шалғындарда жайылатын қой, ешкі және сиырлардың сүтінен жасалады. 
Тағы бір маңызды халық кәсіпі - тоқымашылық. Бүгінгі күні тоқымашылар дәстүрлі техника мен өрнектерді пайдалана отырып, киім-кешек, төсек жапқыш, дастархан және басқа да бұйымдар сияқты түрлі тоқыма бұйымдарын жасайды.
Сонымен қатар, романштар өздерінің мәдени мұрасы мен дәстүрін көрсететін тері бұйымдарын, керамикалық бұйымдарды, зергерлік бұйымдарды және басқа да қолөнер бұйымдарын шығарады.

## Тұрмыс салты

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Романш халқының үйлерінің дәстүрлі сәулеті де олардың мәдени ерекшеліктерін көрсетеді. Төбесі саманмен жабылған ағаш үйлер немесе альпі элементтері бар тас ғимараттар бұл аймаққа тән. Бұл үйлер романштардың дәстүрлі құндылықтары мен өмір салтын көрсететін функционалдылықты, жайлылық пен сұлулықты біріктіреді.

### Дәстүрлі киімдері
Романш халқының ұлттық киімінің ең танымал элементі - «plattan» деп аталатын кең жиекті қалпақ. Бұл қалпақтың күн мен жаңбырдан қорғайтын ұзын кең қалқасы бар, сонымен қатар әртүрлі кестелермен, таспалармен және гүлдермен безендірілген. Платтандық қалпақ - мәртебенің және белгілі бір қауымдастыққа немесе аймаққа тиесіліліктің маңызды белгісі.

Әйелдер костюміне түпнұсқа кесте, аппликация және әшекейлер салынған дәстүрлі ұзын киім кіреді. Ерлер костюмі кең шалбардан, кеудешеден, жейдеден және плащтан тұрады, сонымен қатар ұлттық өрнектермен және ою-өрнектермен безендірілген. Ұлттық киіміндегі аяқ киімге де ерекше көңіл бөлінеді. Дәстүрлі етіктер шынайы былғарыдан тігілген және кесте немесе оюмен безендірілген. 
Сонымен қатар, романш халқының ұлттық киімдері жиі белбеу, шарф, брошь және күмістен немесе алтыннан жасалған зергерлік бұйымдар сияқты әртүрлі аксессуарлармен толықтырылады.

### Дәстүрлі тағамдары
Романш халқының дәстүрлі асханасындағы ең танымал тағамдардың бірі - «Пизокель». Бұл дәстүрлі тағам ұн, су, жұмыртқа және тұздан жасалған тұшпара немесе кеспе түрі. Пизокелдер жиі ірімшік, бекон немесе көкөністермен бірге беріледі.

Романш халқының дәстүрлі асханасындағы тағы бір танымал тағам - «Капун». Бұл дәстүрлі тағам пісірілген тауық етінен немесе түрлі дәмдеуіштермен, көкөністермен және шөптермен пісірілген күркетауықтан тұрады. Капун жиі мерекелер мен отбасылық мерекелерде беріледі.

Сонымен қатар, романш халқының дәстүрлі тағамдары ірімшіктер (Бунш, Сервелат және Томм), шұжықтар, бал, жұмыртқа, көкөністер мен жемістер сияқты жергілікті өнімдерді кеңінен пайдаланады. Бұл өнімдер тағамдарға ерекше дәм мен түпнұсқалық береді.

### Фольклоры
Романш халқының ең әйгілі аңыздарының бірі – «Таранта қоңырауы» туралы аңыз. Бұл аңыз бойынша, Таранта алқабында әр түнде таңдаулылар ғана ести алатын қоңырау соғылады. Адамдар бұл қоңырау бақытсыздықты немесе қуанышты болжайды деп сенеді және көптеген адамдар бұл аңызды әлі күнге дейін қасиетті және жұмбақ деп санайды.
Тағы бір әйгілі аңызы – «Қар ханшайымы» туралы аңыз. Бұл аңыз бойынша, Швейцарияның суық тауларында мұздай жүрегін шынайы махаббат ғана ерітетін сұлу патшайым өмір сүреді. Көптеген адамдар Қар ханшайымын көрсеңіз, ең асыл арманыңыз орындалады деп сенеді.

Сонымен қатар, романш фольклорында таулар мен ормандардың рухтары, жұмбақ жаратылыстар мен сиқырлы заттар туралы көптеген мифтер бар. Бұл әңгімелер әндер, әңгімелер, билер және басқа да халық өнерінің түрлері арқылы беріліп, осы адамдар үшін өзінің бірегейлігін және маңыздылығын сақтайды.

## Дереккөздер

Санат:Швейцария халықтары
Санат:Роман халықтары