open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Спиннер дельфині

**Спиннер дельфині** немесе **Ұзынтұмсықты дельфин** () — шағын тропикалық дельфин. Бұл дельфиндердің дәл осылай аталуына оның ауада арқасымен секіре алатын қасиеті себепші болған. Ұзынтұмсықты дельфин тек Тайланд маңындағы жағаға жақын суасты маржанды жартастарда кездесетін дельфиндердің бір түрі. Дельфиннің бұл түрін 1828 жылы ағылшын ғалымы  Джон Грэй тапты.

## Жалпы сипаттама
Бұлар алып дельфин емес, орташа ұзындығы - шамамен 1,8 м, ал салмағы - 75 кг. Ең ұзын спиннер дельфині - 12 м, ал салмағы 95 кг. Денесі жуан емес. Тұмсығының үстіңгі жағы - қара, ал төменгі жағы ақ түсті болып келеді. Денесінің үстіңгі жағы- сұр, бүйірі мен кеудесі аппақ болады. Тістері басқа дельфиндерге қарағанда көп, 45-65- ке жуық өткір тістері бар.

Спиннер дельфиндері қорегін  түнде аулайды. Олардың негізгі қорегі - ұсақ балықтар мен асшаяндар. Бұлар көбінесе Тарғыл дельфиндер мен Гавай бүкір киттерімен бірігіп жүзгенді жақсы көреді. Олардың негізгі жауы - жыртқыш акулалар, касаткалар, және Пигмей киттері.

Аналық спиннер дельфині 4-7 жылда, ал аталығы 7-10 жылда жетіледі. Аналық 2-3 жылда бір рет балалайды. Ол 10 ай буаз болады. Жаңа туған спиннердің ұзындығы - 80 см. Ұрпағы 1-2 жыл анасының қасында өседі.

Спиннер дельфиндер күндіз жағалауға жақын таз суда тынығады, ал түнде қорегін табу үшін жортуылға шығады. Басқа дельфиндермен де бірге жүре береді. Мұндай дельфиндерге көбінесе акула сияқты жыртқыштар қауіп төндіреді. Ұзынтұмсықты дельфиндер тобы бір жерде бірнеше жыл тұрақтайды.

## Суреттер

Сурет:Spinners.png|
Сурет:A_pod_of_spinner_dolphins_in_the_Red_Sea.jpg|
Сурет:SpinnerDolphinsoffKauai 1999-03-15.jpg|
Сурет:Stenella longirostris Lanai Hawaii.jpg|
Сурет:Spinner Dolphin at midway.jpg|


## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Тікенек акула

Тікенек акуланың ұзындығы 3-4 метрді құрайды. Түсі сұр,  жерлерінде ақ дақтары бар. Ал құрсағы ақшылдау болып келетін орташа акула. Тікенек акула-  қомағай жыртқыш. 
## Тіршілік әрекеттері:
Ол шаян, криль, қатпарлы құрт, медуза, сегізаяқ сияқты омыртқасыздармен қоректенеді. 
*Тарғыл түсті бұл акула «катран», «тырнақты» деген аттарымен де танымал. Тікенек акула қысты температурасы 7-8 с° суда тіршілік етсе, ал жазда температурасы 14-15 с° суды мекендейді. Акуланың бұл түрі судың терең жерінде өмір сүреді. Олар 731 метрге дейінгі тереңдікте тіршілік етеді. Тікенекті акула әлемнің барлық субарктикалық суларында, Тынық және Атлант мұхитында дейінгі белдеулерде кездеседі. Тікенек акула- катран акуласы тобының ішіндегі ең мықтысы. 100-225 см және салмағы 8-28 келіге дейін жетуі мүмкін. 
*Тікенек акула шамамен 20 жылда ұзындығы 90 см болғанда, 22-27 см болатын 15 ұрпақты өмірге алып келеді. Олардың буаздық кезеңі басқа акулалардан ұзақ. Буаздық кезеңі 22-24 айға дейін созылады.

Санат:Акулалар
Соверби тұмсықбетті киті

**Тұмсықбетті Соверби киті** Солтүстік  Атлант және Солтүстік теңіз тұмсықбетті киті ретінде танылған.  1804 жылы белгілі болған киттердің ішіндегі ең алғашқысы. Тұмсықбетті Соверби киті Шығыс Атлантикадағы Нантаккеттен Лабрадорға және Батыс Атлантикадағы Малеирадан Норвегия көліне дейін таралған. Ұзындығы - 4-5 м, ал салмағы 1 тоннаға жуық болады. Аталық киттердің астыңғы жағындағы тістері бір- бірінен алшақ орналасқан. Ал аналықтарының тістері өте ұсақ немесе көрінбейді.  Арқа жағы – көк сұр түсті, ал астыңғы жүзбеқанаттары аппақ немесе күміс сияқты жылтырап тұрады. Тұмсығы ұзындау, ал басы томпақ келеді. Тереңдігі 200-1500 метрлік суға сүңгиді. Бунақденелерімен, кальмармен және ұлулармен қоректенеді. Буаздық кезеңі 12 ай және дүниеге  жаңа келген ұрпағының  ұзындығы 2 метрден асады, ал салмағы 170-185 кг болады.
## Дереккөздер


Санат:Тісті киттер
Семсер акула

**Семсер акула** - шағын таза суларда тіршілік ететін акула. Ол «реквием» деген атпен танымал.Үстіңгі тістері ұзын, үлкен, жалпақ әрі өткір. Төменгі тістері жіңішке және сәл майсыңқы. Бұл акуланың үстіңгі бөлігі көк сұр болса,  астыңғы бөлігінің түсі аппақ. Тұмсығы доғал. Көздері кішкентай.

Басқа реквием акулалармен салыстырғанда бұл акулада 54 тіс кем. Жағының көлемі де екі түрлі. Олар үлкен тропикалық өзендерде тіршілік етеді. Бұл акула ұрпағын тірі туады және олар өсіп- жетілгенше, қасынан алыстамайды. Олар тынық мұхитының батысында, Борнео, Жаңа Гвинея, және Австралияның таза суларында тіршілік етеді. Қазіргі кезде семсер акулалардың саны азайып кеткен. Сол себепті олар 1999 жылы Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілді. Ересек акулаларының ұзындығы 3 метрге дейін жетеді, оның екінші жүзбеқанаты- бірінші жүзбеқанатына қарағанда шамамен 1,5 метрге ұзын. Семсер акулалар табанбалықтармен, асшаяндармен, шабақтармен т.б. қоректенеді.
## Дереккөздер

Санат:Акулалар
Н (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Н**, **н** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл ұшының үстінгі қызыл иекке нық тиюінен жасалатын мұрын жолды дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Ол дайыс қатынасына қарай үнді, жасалу орнына қарай тіл алды, жасалу тәсіліне қарай шұғыл дауыссыздар тобына жатады. Сөз ішінде орын талғамай, сөздің басында (нар, неше), сөз ортасында (ана, кене) кездесе береді .

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Н»-ны &amp;#1053; немесе &amp;#x41D;, ал кіші «н» әріпін - &amp;#1085; немесе &amp;#x43D; деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Оңтүстік киттәрізді дельфин

Кит тәрізді Оңтүстік дельфиндер салқын, терең температурасы 1-20° С суда мекен етеді. Оның ұзындығы -17 метр, салмағы 80-90 тоннадай болады. Арқа жүзбеқанаты жоқ жалғыз кит болып табылады. Жүзбеқанаттары ақ және майысыңқы болып келеді. Олардың әрбір жағында 43-49 тісі бар. Тек 3-5 жылда ғана ұрпағын дүниеге алып келеді. Дүниеге алып келген соң, 12 ай өткеннен кейін омырау безі сүтінен айырады. Жаңа туған ұрпағының түс қара сұр болады, бір жылдан кейін басқа түске өзгереді. Киттәріздес Оңтүстік дельфинінің ұзындығы -3 м, салмағы – 116 кг. Су бетіне шорши алады. Осы қасиетінің арқасында олар алыс жерлерге жылдам жетеді. Шағылысу кезінде Австралия, Оңтүстік Америка және Африканың оңтүстік бөлігіне қарай,  яғни суы жылы аймаққа қарай қоныс аударады. 200-2000- ға дейін топтасып жүзеді. Түрлі дыбыстар шығару арқылы бір- бірімен тілдесе алады.

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Балғабасты акулалар

**Балға акулалар** немесе **Балғабасты акулалар** () — Шеміршекті балықтар класының Кархаринтәрізділер сабының тұқымдасы. Жұмыр денелі балға акуласын басқа акулалардан айыру оңай. Себебі оның басы – үлкен және бас сүйегі жалпақ.

## Биологиялық сипаттамасы
Дене ұзындығы 3,5-4м, салмағы 450 кг дейін, Алып балғабас акула () 6 м-ге дейін. Басы жайпақ, екі жақ жанында ірі өсінділері бар, олардың шетінде көздері мен өте үлкен тыныс тесіктері орналасқан. Мұхиттардың тропикалық теңіздерінде 7 түрі таралған. Кәдімгі балғабас акула () қоңыржай аймағының сулары мен Жапон теңізінде кездеседі. Тұздылау суларды мекендейді. Тірі туатындары және жұмыртқа салатындары да бар. Қорегі, ірі омыртқасыздар, кальмарлар және балықтар. Кәсіпшілік жануарлары

Көбіне бұл акуланың ақ түсі денесінің төменгі бөлігіне қарай қоңыр сұр түске немесе қою сары түске өзгереді. Күңгірт немесе қара ұшты кеуде жүзбеқанаттары да болады. Тегіс жалпақ басы оған жүзу кезінде тік бұрылыстар жасауға көмектеседі. Басының ортасында демтігі болмайды. 

20-40 дейінгі аралықта ұрпақтарын тірідей өмірге әкелетін акула түрі болып саналады. Кішігірім акулалармен және тұтас қанаттылармен, сүйекті балықтармен, асшаяндар және ұлулармен қоректенеді

## Таралуы
Барлық жылы суларда кездеседі, бірақ тропикалық суларда сирек кездеседі. 20 метрден терең емес жағалау суларын ұнатады. Қоныс аудару кезінде ашық мұхит бетіне шығып, үлкен топтар құрады. Атлант мұхитының батыс және шығыс бөліктерінде, Үнді мұхитында кездеседі.

## Жіктелуі
**Eusphyra**  тегі:
* 
**Sphyrna** тегі:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Галерея

Сурет:Sphyrna corona-zygaena compare.jpg|
Сурет:Sphyrnalewini.jpg|*[[Sphyrna lewini]]*
Сурет:Bonnet Head Shark.jpg|*[[Sphyrna tiburo]]*
Сурет:Hammer Head.jpg
Сурет:Sphyrna lewini underside.jpg

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Жібек акула

**Жібек акуласы** () – тропикалық және бірқалыпты жылы судың акуласы. Олар 4000 метрге дейінгі тереңдікте  жүзеді. Жіңішке, жібектей терісі бар, ол-үлкен днелі қарапайым акула. Дақтар болмайды, арқа жағы сұр қоңыр және төменгі жағы-ақ түсті. Денесі жіңішкелеу болып келеді. Су астында жылтыраған терісіне қарап ажыратуға болады.  Жібек акула өзінің «тегіс» терісіне байланысты солай аталады. Жағалаудың және теңіздің сүйекті балықтарымен, кальмар, теңіз шаяндарымен қоректенеді. Көбіне теңіз тауларынан қорегін тауып жейді. 2-14 ұрпағын тірідей өмірге алып келеді. Олардың ұзындығы шамамен 80 см-ге дейін жетеді. Тропикалық және кейбір жылы суларда кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Ң

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Ң**, **ң** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл артының жұмсақ таңдайға нық тиюінен жасалатын мұрын жолды дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Ол дауыс қатысына қарай үнді, жасалу орнына қарай тіл арты, жасалу тәсіліне қарай шұғыл дауыссыздар тобына жатады. Сөз басында кездеспейді, ал сөздің ортасы (жаңа, кеңес) мен сөздің соңында (таң, желең) кездесе береді. Халықаралық алаңда ng - деп те жазылады(song - соң - ән), ағылшын тілінде ng арқылы белгіленеді, кейбір еуропа тілдерінде сөз барысында ng әріптер байланысқанда ңг болып оқылады.

## Басқа тілдердің әліпбилерінде қолдануы

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
Ө (кирил)

thumb|left|110px

thumb|right|400px
**Ө**, **ө** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Жіңішке, еріндік, ашық дауысты дыбысты таңбалайтын әріп.  Көбінесе сөздің бірінші буынында кездеседі.  Ал, "көген", "әнер" тәрізді сөздердің айтылуында  "көгөн", "өнөр" болып дыбысталғанымен, екінші буында "е" әрпі жазылады .

## Басқа тілдердің әліпбилерінде қолдануы

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Мәтіндік редактор

**Мәтіндік редактор**- бұл мәтіндік құжаттар құруға ,оларды түзетуге , құжаттың мазмұнын экранда қарауға ,оны басып шығаруға мүмкіндік беретін қолданбалы бағдарлама.
Мәтінді форматтау , графика енгізу,дұрыс жазылуын тексеру үшін кең мүмкіндіктері бар мәтіндік редакторларға қатысты жиі **мәтіндік процессор** атауы қолданылады.
## Мәтіндік құрылымдық бірліктері
Мәтіндік редакторлар жұмыс істейтін деректер-бұл символдық ақпарат.
Мәтіннің ең кіші элементі бір символ болып табылады.Сөздер -бұл бір-бірінен ара қашықтықпен немесе тыныс белгілермен ажыратылған символдық тізбектер.Мәтіннің құрылымдық бірліктері:символ,сөз,жол,азат жолы,парақ,тізбектер.Осы бірліктердің әрбірімен жұмыс істеудің белгілі әдісі бар.
### Мәтіндік редактор ортасы
Пайдаланушы пернетақтада терген мәтін экранда редактордың жұмыс аймағында көрсетіледі.Жұмыс аймағына әсер ету орны меңзермен белгіленеді.Меңзер таяқша немесе тіктөртбұрыш түрінде болады.
Әдетте мәтіннің көлемі экранда көрсетілгеннен гөрі үлкен болады.Бұл жағдайда жұмыс аймағы шегінде мәтіннің бөлігі ғана орналасады.Экран-мәтінді қарауға мүмкін болатын өзіндік терезе болып табылады.Бұл терезені мәтін бойынша жылжыту үшін жылжыту пернелері немесе тінтуірдің көмегімен жүзеге асырылатын айналдыру жолақтары қолданылады.
Көптеген мәтіндік редакторлардың экранында олардың ағымдағы жағдайы туралы ақпарат болады-қалып күй жолы.Мұнда меңзердің координаттары ,парақ нөмірі,мәтін форматы,ағымдағы қаріп және басқа ақпарат көрсетіледі.
Әрбір МР редактормен басқару командалар мәзірінің болуы тән.Бұл жұмыс тәртібін,файлдық операцияларды,басып шығару,мәтінді пішімдеу,анықтамаға жүгіну және өзге командаларды өзгерту командалары.Мәзір мәтіндік түрмен қатар,пиктографиялық түрде болуы мүмкін.
## Дереккөздер
*Информатика
 Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық
Көкшетау
Келешек-2030*
''
Мако акуласы

**Мако акуласы** () -  Майшабақты акулалар тұқымдасының ірі уәкілі. Акулалардың ең агрессивті түрлерінің бірі. Адам үшін қауыпты:  «International Shark Attack File» тізімінде 1980 жылдан  2010 жылға дейін Мако акулалардың адамға 42 шабуыл, оның 3-уі адам өлімімен аяқталған және  20 рет қайыққа шабуыл жасаған..

## Биологиялық сипаттамасы
Мако қысқа жүзбеқанатты акуласының дене пішіні тегіс, ұршық тәрізді және ұзын тұмсықты болып келеді. Кеуде жүзбеқанаты қысқа, арқа жүзбеқанаты орақ тәрізді иілген. Бір жүзбеқанаты екіншісіне қарағанда, қасқалау болып келеді. Тістері жіңішке, аздап қайырылған. Мако қысқа жүзбеқанатты акуласының ұзындығы 3,9 метрге дейін өседі, шамамен 11-25 жыл өмір сүреді.  Сүйекті балықтармен, макрель бекіре, қылыш балықтармен, акуланың кейбір түрлерімен т.б қоректенеді. Бес желбезек тілігі болады, көзі жақсы дамыған және пышақ тәрізді тістері анық білініп тұрады. Сағатына 50 шақырым қашықтықты жүзеді және теңіз деңгейінен ауаға 9 метр биіктікке секіре алады. Әлемде кеңінен таралған. Жағы мен тістері әшекей немесе сән бұйымы ретінде жиі сатылады. Аналықтары 3 метрге жеткенде, жыныстық жағынан жетіледі.

## Таралуы
thumb|left|180px|Мако акуласының таралу ареалы
Мако акуласы тропикалық және қоңыржай теңіздерде кең таралған. Мако акуласын мекендеген аймағына байланысты үш түрге жіктейді: 
* атлантикалық, 
* тынық мұхиттік (немесе солтүстік-шығыс)  
* үнді-тынық мұхиттық.

## Галерея

Isurus oxyrinchus Machoire.jpg|Маконың жақсүйегі
Marrazo-hortzak.jpg|Акуланың тістері
Close up of mako shark head.jpg|Акуланың басы
N14302946 32259287 3729.jpg

мини

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Николай Ильич Потанин

**Николай Ильич Потанин** (1801, Преснов ст. - 19 ғасырдың ортасы) - 19 ғасырдың  басында Қазақстан мен Орта Азияны зерттеуші.

Атасы Андрей екі ағасымен бірге "Горькая желісінің" алғашқы қоныстанушыларының бірі болған. 1816 жылы Сібір жауынгерлерінің әскери училищесінен казак жауынгері ретінде бригадаға жіберілген. 1821 жылы казак унтер-офицері болған. 1822 жылы атты әскер полкына ауыстырылып, 1828 жылы, хорунжийлік шенге ие болған. 1829 жылы Санкт-Петербургтен ханға берілген сыйлықпен қайта оралып келе жатқан қоқан елшісін қазақ даласы арқылы алып өтіп, бағыттарды жаттап алуға және тұрғылықты ауылдар мен жолдарды, хандықтың әскери және экономиклық жағдайын суретттеп-баяндап келуге тапсырма алады. Тоғыз айға созылған саяхаттан оралған соң Әскери басқармаға бағыттардың картасын, саяхат күнделігін және нақты мәліметтер, қысқаша баяндалған жазбалар тапсырады. Мәліметтердің біразы сол кезде "Әскери журналда" жарияланады. Көп кешікпей оған Санкт-Петербургте патшаға ішінде түйе малы бар сыйлық апара жатқан Қоқан елшілігін шығарып салу тапсырылады. 1834 жылы Потанин Баянауыл округінің бастығы болып сайланады, бірақ көп кешікпей қызметінен шеттетіледі. 1840 жылы 5 жасар ұлы болашақ ғалым Г.Н.Потанинмен Пресновқа оралады. 1916 жылы Орыс география қоғамы Батыс Сібір бөлімшесінің еңбектері жарияланатын 38-шығаралымы Г.Н. Потанинге арналып,онда "Хорунжий Н.И.Потаниннің Қоқан хандығы туралы жазбалары" (1829-30) толығымен жарияланады.

## Дереккөздер

Санат:1801 жылы туғандар
Санат:Ресей саяхатшылары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы тұлғалары
Санат:Ресей географтары
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Гаушан

**Гаушан** — Қытайдың Тайуан өлкесіндегі аз ұлттарды жалпылай атауы, бұл ұлттың төркіні алуан түрлі, бірақ басым бөлігі құрлықтық Қытайдың Шығыс-Оңтүстігіндегі теңіз жағаларында мекен еткен ежелгі въеттердің бір бұтағы болып келеді.

## Тарихы
Тарихта гаушан ұлты деген жоқ болатын. Қытайлар Тайуанға келіп қоныстана бастаған соң онда жасаған байырғы ұлт екіге бөлінді: Бір бөлігі жазық өлкелерді мекендеп, Қытайлармен сіңісіп кетті. Енді біреулері бұрынғыдай таулы жерде  өмір  сүріп Қытайлардан  алшақ  қалды.  Олар байырғы ұлттың  дінін, тілін, салт-санасын күні бүгінге дейін сақтап отыр. Гаушандардың жалпы саны 400 мыңдай, 1990 жылғы санақ бойынша Қытай жерінде шашырай қоныстанған гаушандар саны 2909.

## Дереккөздер

Санат:Халықтар
Жалпақ тұмсықты акула тұқымдасы

Осы кездегі тіршілік ететін бір-ақ түрі бар. Олардың дене тұрқы ұзын болады және 6-7 жұп желбезек саңылаулары бар. Рострумы жоқ, арқа қанаты біреу ғана болады. Жалпақ тұмсықтылар Атлантика мен Тынық мұхиттардың терең жерлерін мекендейді. Кәдімгі акула тұқымдарына 60-қа жуық түрлері жатады. Бұлардың басты өкілдері жерорта теңіздерінің көк акуласы мен кунья акуласы болып есептеледі. Ара тұмсықты акула рострумы ұзын және жалпақ сияқты бұдырлары бар. Теңіз періштесі —акулалар мен скаттардың арасындағы аралық форма болып есептеледі. Денесі жалпақтау, көкірек және құрсақ қанаттары үлкен, құйрық қанаты кішірек болады. Бір ғана түрі Атлантика мен Тынық мұхиттың қоңыржай және тропикалық суларында мекендейді. Тіршіліктің көпшілігін судың түбінде өткізеді деуге болады. Судың беткі және терең қабатын мекендейтін акулалардың барлығы да жақсы жүзеді. Кейбір жерлерде акулаларды балық шегрені деген терісі және құрамында Д витамині болатын майын пайдалану үшін аулайды.
## Тағы қараңыз
*Ақ ұшты риф акуласы
*Кит тәрізді акула
*Жолбарыс акула
*Балға акуласы 

## Дереккөздер

Санат:Акулалар
Құймалардың кристалдық құрылысы

**Құймалар**сұйық күйден қатты күйге көшкен кезде кристалдық тор түзеді. Осы қату кезінде құйма құрамындағы компоненттерінен бір-бірімен әрекеттесуін негізгі үш түрге бөледі механикалық қосылыс, қатты ерітінді және химиялық қосылыс.
## Механикалық қосылыс
Құйманың бұл түріне бір-бірінде ерімейтін металл қосылыстарын жатқызады. Бұндай қосылыс ретінде, мысалы қорғасын, висмут және кадмий қосылыстарын жатқызуға болады. Құйманың әрбір компоненті өзіне тән кристалдық торын сақтайды және қасиеттері негізінен құрамдық бөліктерінің қатынастарына байланысты. Компоненттерінің өзара әлсіз байланысы бұл құймаларды тез балқығыш жасағанымен қолдану үшін олардың беріктігі жеткілікті.
## Қатты ерітінді
Бұл топқа жататын құймалардың элементтері өзара сұйық күйде де қатты күйде де бір бірінде ерігіштік көрсетеді. Қатты ерітінді деп негізгі еріткіштің металл торларына еріген заттың атомдары кірген біркелкі кристалдардын тұратын денені айтамыз.  Рентгеналогиялық тексерулердің нәтижесі қатты ерітіндінің бір ғана торы болатындығын анықтап отыр. Қатты ерітіндіде бір заттың атомы екінші бір заттың кристалдық торындағы атомдардың орнын басуы мүмкін, ал атом аралық кеңістіктерде металл емес заттар орналасады. Осы қосылыстарға мысал ретінде ортопедиялық стоматолгияда кеңінен қолданылып жүрген хром – никель, хром – кобальт құймаларын жатқызуға болады. 
Метал коррозиясы Коррозия деп металдардың сыртқы ортамен химиялық және электрохимиялық әрекеттесулерінің  нәтижесінде болатын бұзылуын айтамыз.
## Дереккөздер
Хром - колбальт құймасы.

Салмағы жағынан 85% кобальт, хром және никельден тұрады. ХКҚ қасиетің молибден никель, темір, ваннадий, кремний, магний, мыс, берилий қосып жақсартуға болады. Құйманың тұрақтылығы оның құрамындағы хромның көптілігіне байланысты, ол металл бетінде әрекетке түспейтін қабат түзеді. Кобальт құймаға жоғары температурада қаттылық береді. Металл құрылысының ұсақ кристалды болуы және байланыстарының бекімділігі оның құрамына кіретін молибденге байланысты. Құймада көміртегі мөлшері өте аз. Металдың қасиетін сақтау үшін көміртегінің бір тұрақты саны қажет. Карбит түзгіш зат ретінде вольфрам қосады. Мырыш, кремний және темір қоспаның құйылғыштығын арттырады.
*ХКҚ балқу температурана байланысты 2-ге бөлінеді
1. Балқу температурасы 1316°С-ге дейінгі
2. Балқу температурасы 1316°С жоғары
ХКҚ сүйек ткандеріне енгізіп тіс протездеріне тірек ретінде қолданады. Себебі оның коррозияға тұрақтылығы жоғары және аустостотикалық қасиеті жоқ ХҚҚ көлемі күйғаннан кейін 1,8-2 %  дейін кішірейеді. Алынған заттың құрылысы ұсақ түйіршікті болу үшін балқу температурасына жақын температурада құю керек.
## Дереккөздер
Күміс – палладий құймалары

**Күміс – палладий құймалары.** Бұл құймалар қасиеті жағынан алтынның құймаларына жақын. Құймалардың түсі ақ, серпімділігі жоғары. Балқу температурасы: 1100-1200 Сº. Бұл құйманың құрамында күміс 75%, палладий 10%, алтын 15%, бриннельдің көрсеткіші бойынша қаттылығы 30. Құйманың құрамында палладийдің мөлшері жоғарылатылса онда балқу температурасы да көтеріліп, қатты және жыртылуға мықты болады. Күміс құйманың негізі болып қаттылығын жоғарылатады, ал алтын болса құйылу сапасын жақсартып құймаға алтынның түсін береді.  Ауыз қуысында бұл құймалар басқа металдармен қосылып микроток туғызбайды. Күміс паладий құймалары қондырғылармен бірге тот баспайтын болатты қосуға  болмайды, өйткені ауыз қуысында гальваникалық элемент пайда болып, ол созылмалы интоксикацияға алып келеді. Қолданылуы: тіс протездерінің штампты бөліктерін дайындайды (қаптамалар, алынбалы протездің негіздері). Алтыннан және күміс құймаларынан қондырғыларды өңдегенде зиянды қоспалардың араласпағанын қадағалайды (қорғасын, қалайы, сурьма, күкірт, сынап, висмут), олар металдың ішіне оңай еніп оның химико – физхикалық қасиетін төмендетеді.Мұндай құймаларды алтын дәнекерлерімен дәнкерлейді.
## Дереккөздер
Салма тістер

Салма  – тістің жартылай бұзылған тіндерін қалпына келтіруге пайдалынатын протез. Олар сау ұлпасы бар тістерде және ұлпасы алынған тістерде дайындалады, егерде тістің сауытты бөлгі көп сақталса.  Салмаларды көпірлі және доғалы протездердің тіреуші бөлігі ретінде де қолданылады. 

Тістерді салмалармен протездеу бірқатар қлиникалық және зертханалық кезендерден тұрады: 

# Тіс сауытында қуыс қалыптастыру,
# Салманы дайындау,
# Балауыз репродукцияның металға немесе пластмассаға ауыстыру,
# Салма дәлдігін тексеру және оны тіс қуысында бекіту.

## Салманың қолдану көрсеткіштері:

# Тіс сауытының  әр түрлі ақаулары, егерде тіс бітемемен жабылмаса.
# Бүйір тістегі салмалар мұқалудан сақтайды.
# Пародонтит кезінде тістерді салмамен шеңдеу.

Кері көрсеткіштер :

# Қызылиек астында орналасқан өте терең қуыстар.
# Сауытты бөлігі төмен тістердегі ақаулар.

## Салмалардың топтастырылуы:
1.Тістерде орналасуы бойынша:

а) Inlay – пішіні жәшік тәрізді, тістің ішінде орналасып оның анатомиялық пішіні және окклюзиялық бетін қайталайды;

б) Onlay – фальці сыртында.

в) Overlay – тістің бір қабырғасы сақталған, басқа жері салма.

г) Pinlay – қосымша қуысы бар салма немесе бекітуге арналған штифті қосымшасы бар. 

2. Материал бойынша:

а) Металды (алтын, КХҚ, күміс паладий құймасы) ;

б) Пластмассалы;

в) Керамикалы (IPS жүйесі = Empress, Cerec)

г) Аралас (металл+пластмасса, метал + керамика)

3. Жасалуы бойынша :

а) Тура әдіс 

б) Жанама әдіс. 

## Дереккөздер
Мыс негізіндегі құймалар

**Мыс негізіндегі құймалар.** 
## Рандоль – мыс мырыш құймасы.
Сыртқы түсі алтынға ұқсас. Ауыз қуысында тотығып, бұзылады. Бірақ жылтыры кетпейді. Осыдан металл өзгермейді деген ұғым қалыптасқан. Ас тұзының ертіндісінен металдың бұзылуына әкеліп соғады. Ал органикалық қышқылдар мыс пен улы қосылыс түзіліп, қанға сіңеді және организмге зиянды әсерін тигізеді. Құймаға қажетті дәнекер. Бір бөлік күміс және бір бөлік латон.
## Мыс – аллюминий құймасы.
Балқу температурасы 1030 Сº. Құрамында 9 бөлік мыс және 1 бөлік аллюминий бар. Құйманың түсі алтынның түсіне ұқсас. Ауыз қуысы ішінде қараймайды. Бірақ тотығу реакциясы тез болады. Бұл құйма ортодонтиямен бет жақ ортопедиясын байлам (сым) ретінде қолданылады.
## Мыс - мырыш - никель құймасы.
Балқу температурасы – 1024 Сº. Құйманың құрамы – 30 бөлігі мыс, 22 бөлігі мырыш, 15 бөлігі никель. Никельді марганецпен ауыстыруға болады. Металл күміс түстес, ауыз қуысында тотықты қабатпен тез жабылады. Организм үшін құйма зиянсыз. Дәнекерлегіш – күміс дәнекері қолданылады.
## Дереккөздер
Аллюминий негізіндегі құймалар

## Дюрь аллюминий құймасы.
Балқу температурасы – 605 Сº. Құйманың құрамы аллюминий, 0,5% магний бар. Дюрь аллюминий құймасы ауыз қуысында тотықпайды. Қалайы арқылы дәнекерленеді. Болмаса, дәнекерлеуді ультрадыбыс арқылы жүргізуге болады.
## Аллюминий – магний құймасы (магналий).
Балқу температурасы – 657 Сº. Құрамы 9 бөлігі алюминий, 1 бөлігі магний. Құйманың түсі ақ күміс тәріздес. Алюминий қатты қышқылға төзімді, күкірт қышқылы және көптеген органикалық қышқылдар құймаға әсер етпейді. Дәнекері қалайы. Дәнекерлеуді ультрадыбыспен жүргізуге болады.
## Дереккөздер

Санат:Алюминий қорытпалары
Кумаражива

**Кумаражива** (; ) (б.з. 344-413 жж.) — Қытайдың әйгілі аудармашысы.
нобай|солға|

## Өмірі
Батыс өңірдегі Күсән мемлекетінде дүниеге келген. Оның әкесі Комоян әсілі, Димду (қазіргі Үнді жерінде) елінен болатын. Уәзір әулетінен шыққан ол өте зерек, әрі діндар болып өседі. Мұрагерлік орнынан бас тартқан соң, Памир асып, Күсәнге келеді. Күсән ханы оған абыздыққа ұсыныс жасап, өз қарындасы Кер ханымды оған атастырады. Жеті жасында, тақыр бас монаққа айналған шешесіне ереді. Күн сайын  дұға оқып, 32 мың үзік жаттайды. Тоғыз жасында анасына еріп киелі жерлерді аралайды. Көптеген кітаптарды аяқтап ел саяхаттады. Ол кейіннен махаяна тұғырнамасын зерттеп, таратып, Қытай ғұламаларының осы тағлымның ақиқат мәнін түсінуге жол ашты. Сонымен  қатар  көптеген білімпаздарды жетілдіріп кетті, мысалы неруана ғұламасы атанып кеткен Даушы, буддизмдік ағымның атасы атанған Сың Жау секілді ғұламалар Кумараживаның шәкірттері болатын.

## Дереккөздер

Санат:Қытай
Ақсорпа

Бұрынғы кезде семіз жылқы, сиыр сойған қазақ үйі соғым сүйектерін далаға тастамай, бір ыдысқа салып жинап қоятын болған. Ет азайып, қараөзек шақта әлгі сүйектерді қазанға салып, су құйып қайта қайнатады. Майлы сүйектер қайнаған кезде одан кәдімгі майлы сорпа болады. Түсі ақшыл болғандықтан оны "ақ сорпа" деп атайды. Мұндай сорпаны суықта жүрген жұмысшылар мен малшылар терлеп ішеді. Бұдан шығатын қорытынды, қазақ халқы тамақты ысыраптамай, оның түрлі көзін тауып, барынша үнемді әрі оңтайлы кездерде пайдаланып отырған.

### Дереккөз
 •	

Санат:Қазақ асханасы
Гипотония ауруы

## Гипотония ауруы туралы түсінік
Гипотония деп артерия қан тамырының қысымы шамадан тыс төмендеуін айтамыз. Гипотония ауруы гипертония ауруына қарағанда жиірек кездеседі. Артерия қан қысымы қалыптан төмен болған жағдайда қан айналымы баяулап, ағзаларға және олардың әрбір жасушасына жеткізіліп тұратын заттар қажетті мөлшерден аз болады да ағзадағы зат алмасу бұзылады.
Артерия қан қысымы негізінен екі көрсеткішпен белгіленеді. Біріншісі – жүрек жиырылып қызыл қанды серпіп тастаған сәттегі қысымның деңгейі, оны систола қысымы дейді. Екіншісі – жүрек босаңсыған сәттегі қысым деңгейін диастола қысымы дейді. Сау адамдардың систола қысымы 100-140 мм сынап бағанасына, ал диастола қысымы 60-80 мм сынап бағанасына тең. Систола қысым мен диастола қысымның айырмашылығын тамырлық қысым дейді. Гипотония физиологиялық және патологиялық деп екіге бөлінеді. Физиологиялық гипотония денесі қатты шыныққан адамдарда, мысалы спортшылар арасында 2,5-3,5 пайыз кездеседі, оларды медициналық тексеруден өткізгенде денсаулығында ешқандай өзгеріс табылмайды.
## Аурудың себептері
Патологиялық гипотония деп қан қысымының төмендеуінен әртүрлі мүшелер мен тән жүйелерінде ауытқулардың пайда болуы. Артерия қан қысымы адам түрлі науқаспен сырқаттанғанда, жарақаттанып қансыраған кезде, сондай-ақ ұзаққа созылған туберкулез, асқазан жарасы, обыр секілді ауру науқастардың әсерінен төмендейді. Мұндайда жүрек нашарлап, қан тамырының серпімділік қызметі әлсірейді.
## Аурудың белгілері
Ауру адамның басы ауырады, басы айналады, жүрек түсінің ауруы, бастың ауруы бірден сақина секілді қысып, кенеттен басталады, кейде біртіндеп дамиды. Біреудің самай тұсі, қарақұсы не төбесі солқылдап ауруы мүмкін. Бас айналу кезінде көз қарауытып, қол-аяқ мұздап, кейде естен танып, талып қалады. Бұл әсіресе отырған орнынан немесе төсектен атып тұрған кезде де жиі байқалады. Артерия қан қысымы төмендегендіктен жүректің тынбастан жұмыс істеп тұрған бұлшық еттіне оттегі жетпейді де инфаркт басталуы мүмкін.
Артерия қан қысымы төмендеуінен, жағдайдың өте ауыр күйге түсуін гипотониялық криз дейді. Мұндай кезде адамның құлағы бітіп, басы айналып, құсқысы келеді, қол-аяғы ұйып, бөзарған терісін мұздай тер басады.
## Гипотониялық криз болған кездегі жедел - жәрдем
*Ауру адамды жатқызып, түймесін босатып алады да аяғын сәл жоғары көтеріп қояды;
*Бетіне мұздай су бүркіп, алақанмен шапалақтайды, сонда жүйкелер тітіркеніп, мидың қан айналысы жақсарады;
*Мүсәтір спиртін иіскетеді.
Дәрігер келгенше кофеин, цитрамон, аскофен, қою шай немесе кофе беруге болады.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Құйымшақ

нобай
**Құйымшақ** — омыртқа бағанасының төменгі бөлігі.

Адам денесінің жамбас бөлігінде орналасқан құйымшақ арқадағы омыртқа бағанының ең ұшында, сегізкөзден төмен орналасқан. Оны ғалымдар эволюциялық дамудан қалған белгі деп таниды. Құйымшақтың алдыңғы бөлігі жамбас сүйегінің көптеген функциялары үшін маңызды қызмет атқаратын бұлшық еттер тобымен біріккен. Құйымшақты жаралап алған кезде жамбас  сүйегі аумағы ауырып, жағымсыз әсер тудырады. Бұндай жарақаттар құйымшақты соғып алғанда, шығарып алғанда туындайды.
## Дереккөздер


Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Адам анатомиясы
Брахиозавр

## Брахиозавр динозавры
Брахиозавр ең ұзын  динозавр болып есептелген. Ол біздің заманымызға дейін 160-145 миллион жыл бұрын Юра дәуірінің соңында өмір сүрген. Қаңқасы қазіргі Солтүстік Америка және Африка аумағынан табылған. 1903 жылы брахиозаврды осы қаңқасына қарап бейнелеген Элмер С.Риггз атты ғалым болатын. Брахиозаврлардың тістері- мықты, маңдайында орналасқан мұрнының үлкен саңылаулары иіс сезу қабілетінің жақсы дамығанын көрсетеді. Ұзын мойны, кішкентай басы, қысқа әрі жуан құйрығы болған. Алдыңғы аяқтарының артқы аяқтарына қарағанда ұзынырақ болуы оны өзге динозаврлардан ерекшеленген.
‎
## Қызықты деректер
*Ұзындығы: 26 м, салмағы:30-80 тонна, қорегі: шөппен қоректенген.
*Брахиозаврдың:50  тісі болған.
*Брахиозаврдың ең мықты қорғанысы – оның үлкен денесі.
*Брахиозавр” сөзі “иықты кесіртке” деген мағынанаы білдіреді.
*Ол биік ағаштардың жапырақтарымен және бұтақтарымен қоректенген.
*Өмір сүру жасы – шамамен 100 жыл.
## Дереккөздер


Санат:Динозаврлар
Кіші жыныстық ерін

**Кіші жыныстық ерін** - әйел жыныс мүшесінің бір бөлігі, ол екі жұқа тері қатпарынан тұрады, үлкен жыныстық еріндердің астында ұзынынан созыла орналасқан. Оның қатпарлары жыныс мүшесінің саңылауынан сәл ғана шығып тұрады. Кіші жыныстық ерін қан тамырларына бай, байланыстырғыш ұлпалардан құралған, сондықтан түсі алқызыл болып көрінеді.
Кішкентай жыныстық еріннің екі ұзын, қатпарлы терісі әйел адамның сарпайында (вульвасында) орналасады. Көптеген лимфалық бездер түйiні - фолликулдар кіші жыныстық еріннің сыртқы қабатына қарсы орналасқан. Кіші жыныстық ерінде қуысты денеге ұқсайтын күре тамырлар мен қан тамырлары, жүйке талшықтары бар. Тері қабатында май бездері орналасқан.
## Дереккөздер


Санат:Адам анатомиясы
Санат:Жыныстық мүшелер
Диплодок

**Диплодок** – мойыны ұзын, құйрығы жіңішке шөпқоректі динозавр. Ол 154 – 150 миллион жыл бұрын ежелгі Юра дәуірінде өмір сүрген. Мұрыны маңдайында орналасқан, алдыңғы жақ сүйектерінде имек тістері болған. Алдыңғы аяқтары артқыларына қарағанда – қысқа. Жауларынан ұзын тырнақтарымен қорғанған. Бел омыртқаларының астында аяқтарын алға – артқа қозғауға мүмкіндік беретін шығыңқы сүйектері бар. Бұл сүйектер динозаврдың мойыны мен құйрығын еркін қимылдатып, жылдам қозғалуына көмектескен. Ол жапырақтарды шайнамай жұтатын болған.
‎
## Қызықты деректер
*Ұзындығы – 28 м, салмағы – 2,5 т, қорегі – шөп болған.
*Диплодоктың 14 метрге жуық құйрығы жер бетіндегі жануарлардың бәрінің құйрықтарынан ұзын болды.
*Диплодок – ең ұзын динозавр.
*Артқы аяқтары өте мықты болған.
*Диплодоктың қалдықтары алғаш рет 1878 жылы АҚШ – тың Комо Блаф жотасынан табылған.
*Құрылысы басқа көптеген алып зауроподтарға қарағанда әлдеқайда қарапайым.
*Диплодоктың тістері ерекше болған.

## Дереккөздер

Санат:Динозаврлар
Камптозавр

## Камптозавр динозавры
Камптозавр – игуанодонға ұқсас, сүйегі ауыр орнитопод. Тұмсығы – тіссіз, ас шайнайтын жүзге жуық тісі ауыз қуысының түп жағында орналасқан. Орманда тіршілік еткен болуы мүмкін. Екі аяғымен де, төрт аяғымен де қозғалған. Төмен өскен, жатаған шөптерді жұлып жейтін кезде төрт аяғымен жүрген. Артқы аяқтары алдыңғыларына қарағанда ұзындау. Алдыңғы аяқтарында бес саусағы, тырнағы, артқы аяқтарында төрт саусағы және тұяққа ұқсас тырнақтары болған. Қалдықтары Еуропа мен Солтүстік Америкадан табылды. Оны алғаш рет динозаврлар коллекционері Ерл Дуглас АҚШ – тың Юта штатынан тапқан. Қазып алынған динозаврға “камптозавр” атауын 1885 жылы палеонтолог Ч.Марш берген.
‎
## Қызықты деректер
*Камптозавр артқы аяқтарымен көбірек жүрген. 
*156 – 145 миллион жыл бұрын Юра дәуірінде тіршілік еткен.
*Камптозаврдың тұмсығы – тіссіз, ал мықты тістері ауыз қуысының түбінде орналасқан. Осы тістері арқылы тағамын оңай қорытқан.
*Өзенге жақын жердегі қалың ормандарды мекендеген.
## Дереккөздер


Санат:Динозаврлар
Көнтабандылар

[thumb|left|150px| [Protoceras скелеті]]
[thumb|left|150px|[Stenomylus hitchcocki скелеті ]]
**Көнтабандылар** немесе **Сірі табандылар** () - көп уақытқа дейін бұл отрядтың өкілдерін жұпаяқтыларға жатқызып келді.  Бұл жасаққа қазіргі заманда сақталған *Түйелер* (*[[Camelidae]]*) атты бір-ақ тұқымдас жатады. Тұқымдасқа 2 туыс: Африка мен Азияда кең тараған түйелер мен Оңтүстік Америкадағы өркешсіз түйелер - ламалар жатады. Жеті тұқымдас қазіргі заманда құрып біткен.

Құрып біткен тұқымдастар:

* † 
* † 
* † 
* † 
* † 
* † 
* † 

Сірі табандылардың аяқтары ұзын, аша тұяқты, табаны қалың сірілі («Сірі табандылар» деп аталуы да осыдан). Сірі табандылар Азия мен Оңтүстік Америкада таралған. Жабайы қос өркешті түйе тек Орталық Азияда Монғолиядағы шөлді аймақта (Гобиде), ал гуанако мен викунья Оңтүстік Америкадағы таулы жерді мекендейді. Сірі табандылардың Америкадағы екі түрі (лама және альпака) қолға үйретілген. Бұларды да түйе сияқты көлік есебінде және жүні мен еті үшін ұстайды. Америкада кездесетін Сірі табандылардың өркеші болмайды. Сірі табандылардан тек айыр өркеш түйе мен нар көбінесе Африкада және Оңтүстік Азияда кездеседі. КСРО-да сірі табандылардың  жабайы түрі жоқ, бірақ қазба қалдықтарына қарағанда бұрын өткен геологиялық дәуірлерде тіршілік еткен. Елімізде сірі табандылардан тек айыр өркеш түйе мен нар өсіріледі. Қазақстанда көбірек өсірілетіні айыр өркеш түйе, ал нар Түрікменияда көбірек өсіріледі.

## Биологиялық сипаттамасы
Мойны ұзын ірі жануарлар. Аяғы жұпаяқты, үшінші және төртінші саусақтары сақталған, көнді жалпақ табанына денесінің салмағын салып қозғалады. Қарны үш бөлімнен тұрады: үлкен қарын, жұмыршақ, ұлтабар. Қазір Орталық Азияның даласында жабайы түйенің бір түрі — қос өркешті түйе сақталған. Бір өркешті түйенің, нардың тек қана қолға үйретілген бір түрі белгілі.Түйелер шөлді жерлерге бейімделген, ұзақ уақыт су ішпей жүре береді. Түйелерде май қоры өркешіне жиналады. Май қоры өз тарапынан артық су қоры болып есептеледі. Сондықтан өркешінде май көп түйелер шөлге шыңамды келеді. Қолға үйретілген қос өркешті түйелер Монголия мен Қытайда, ТМД-да Әзірбайжанда, Қазақстанда, Орта Азия елдерінде бар. Оларды жүк көлігі ретінде пайдаланады. Ламалар тек кана Оңтүстік Америкада тіршілік етеді. Олардың жабайы екі түрі - гуанока және викунья белгілі

## Дереккөздер


Санат:Сірітабандылар
Дисперсия құбылысы

## Дисперсия құбылысы
Күн жарығының құрама бөліктерге жіктелу құбылысын дисперсия деп атаймыз. Мысал үшін, кемпірқосақты алуға болады. Кемпірқосақ дегеніміз - жарықтың жаңбыр тамшыларында призмадағыдай жіктелуі нәтижесінде пайда болған күрделі күн жарығының үздіксіз спектрі. Күн жарығы 7 түстен тұрады. Атап айтсақ олар, қызыл, қызғылт сары, сары, жасыл. көгілдір, көк, күлгін.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Желкенді кемелер

## Тұңғыш желкенді қайық
Техниканың өнермен ең жақын жанасатын жері осы желкен болса керек. Тарихшылар алғашқы желкенді кемелердің шамамен 2 – 3 мың жыл бұрын Қытай мен Мысырда пайда болғанын айтады. Шынында солай ма екен... 

Тұңғыш желкенді қайықты алғашқы қауымдық құрылыстағы аңшы жасаған шыған, қайығына айыр таяғын байлап, оған аң терісін керіп қойған болар. Алғашқы желкендер төртбұрышты әрі жалпақ болған. Желкенді кенеп деген қалың матаның бірнеше кесегінен тіккен бертін келек кенептің жан–жағын бұрыштап тіге бастады. Желкен қампиып тұратын болды. Мұндай желкен желді жақсы “ұстаған”. Сонымен қатар қампиған ойыс желкен өзінің бетіндегі ауа ағындарының жылдамдығындағы айырмашылық есебінен қосымша күш тудырады. 
## Желкен түрлері

Ауа ағынының жылдамдықтары арасындағы айырмашылықтың ең үлкен шамасы үшбұрышты желкендердің бетінде пайда болды. Оларды латын желкендері деп атайды. Бұл желкендер ежелден белгілі, қиғаш желкен деп те аталады.. Қиғаш желкендердің түзулерден айырмашылығы, оларды кеменің көлденең бойына бұрыш жасай орналастырады. Қиғаш желкендерге бирмудтықтар, люгерлер, гафельділер, кливерлер, стаксельдер де жатады. Желкендерді реяға, ал реяларды діңгектреге бекітеді. Діңгектер мен реялар рангоут деп аталады. Көне желкенді кемелерде рангоутты ағаштан, ал қазіргілерде – металл мен пластиктен жасайды. Желкендерді рангоутқа бекіту үшін арқандар мен блоктардың күрделі жүйесі – такелаж пайдаланылады.  

Такелажды рангоутке әйгілі теңіз түйіндерімен байлайды. Желкенді кеменің жылдамдығы көбінесе желкеннің ауданымен анықталады. Ауданы үлкен болса, жылдамдық та артады. Ал енді бұрылу, бұлтару қасиеттері желкендердің түрі мен орналасуына тәуелді. Түзу желкендермен ғана қамтамасыз етілген кеме желге қарсы жүзе алмайды. Бұған қиғаш желкендер қажет. Ірі кемелерге әдетте түзу желкендерді де, қиғаш желкендерді де орнатқан. 

## Желкенді кемелердің түрлері
Желкенді кемелерді желкендерінің көлемі мен пішініне қарай түрлерге бөледі. Түзу желкенділері – кемелер, фрегаттар, баркалар. Қиғаш желкендермен бригантиналар, шхуналар, яхаталар жүреді. Желкенді кемелердің даму шыңы клиперлер болды. Клиперлер заманы ұзаққа бармады, XIX–ғасырдың бірнеше ондаған жылы ғана. Олар желкендерінің ауданы үлкен рі кемелер болатын. Корпусының сүйірлене қапталуының арқасында олар қатты жылдамдықпен жүзе алған. Жақсы клиперлер пароходты да басып озған. “Сарк”және  ”Фермопилы” “шай клиперлеріне” жатады: олар Үндістаннан Англияға шай жеткізіп тұрған. Екі кеме бәсекеге түскен. Әйгілі клипер “Катти Сарк” – клиперлердің символы ғана емес, желкенді кеменің мінсіз үлгісі. Қазір “Катти Сарк” Лондонда мәңгілікке аялдап тұр. Ең жүйрік клипер атану құрметі “Фермопилыға” тиесілі, оның желкенді кемелер арасындағы жылдамдық рекорды әлі күнге дейін жаңарған жоқ. 

“Мұхиттың тазы иттері” – клиперлерді осылай атаған. Оларды жасаушылар конструкцияның техникалық жетілгендігі мен сыртқы көріністің керемет әсемдігін ұштастыра білген.
## Дереккөздер
*Техника,"Балалар энциклопедиясы Росмэн",Мәскеу 2012,ISBN 978-5-353-06042-0,УДК 087.5,ББК 92
*http://lifeglobe.net/blogs/details?id=688
*http://massaget.kz/bilim/bilesiz-be/1589

Санат:Кемелер
Бояу (матаны бояу)

**Бояу (матаны бояу)**. Бояуды дұрыс таңдап алу үшін матаның қандай талшықтан жасалғанын анықтау керек. Бұл үшін матаның ұзыны мен енінен бір-бір жіп суырып алып, оларды сіріңке талымен абайлап күйдіреді. Егер жіп тез, бірқалыпты, жарық жалынмен, күйген қағаздың иісі шығып, күлі тез үгітілетін болса, онда бұл өсімдіктен алынған немесе вискозды талшық. Ацетатты жібек те тез жанады, бірақ жіптің ұшында қоңыр-қошқыл түсті түйнек пайда болып, жанып біткен кезде сірке қышқылының иісі сезіледі. Капрон мен нейлон жанбайды, жұмсақ түйнек түзік балқиды. Малдан өндірілетін талшықтардан жасалған жіптер нашар жанып, ұшында қол тигенде үгітіліп кететін түйнек пайда болады: жанған кезде күйген сүйектің иісі шығады. Турлі материялдарды бояғанда түстер араласатын болғандықтан алынған түс басқа болады, (мысалы, көк бояумен боялған сары түсті мата жасыл тусті болып шығады).
## Тағы қараңыз
*Бояу үшін су мен ыдыс дайындау‎
*Бояуға дайындау‎
*Бояуғыш ерітінді даярлау
*Жүн және жүннен жасалған бұйымдар‎
*Бір орам жіпті 3-4 түске бояу
*Табиғи жібектен жасалған және жартылай жібек маталар‎
*Боялған маталар мен бұйымдарды өңдеу‎
*Бояудың ойдағыдай шықпау себептері және оны жөндеу жолдары‎
## Дереккөздер
П

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**П**, **п** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Қос еріндік, қатаң, шұғыл дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Сөздің басында да, ортасында да, соңында да, сөздің барлық шенінде кездеседі (пісір, пысық, епті, қапы, доп, жап). Қазақ тілінде жиі қолданылатын әріп. Қазақ тілінде кей жағдайларда "П" дыбысына аяқталған  сөзге дауыстыдан  басталған қосымша жалғанса, ол ұяң "б" ( көп - көбей) не үнді "у" дыбысымен ( сеп - сеуіп) алмасады .

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «П»-ны &amp;#1055; немесе &amp;#x41F;, ал кіші «п» әріпін - &amp;#1087; немесе &amp;#x43F; деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Р (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Р**, **р** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл алды, діріл, үнді дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Латынша романдалуы: "R, r".  Қазақ тілінде сөздің барлық шенінде кездесетін дыбыс(рахмет, рет, рай, жарлық, бекер, отыр) .

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Р»-ны &amp;#1056;  немесе &amp;#x420;, ал кіші «р» әріпін - &amp;#1088;  немесе &amp;#x440; деп белгілейді.

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
Мако

**Мако:**

* Мако — майшабақты акулалар тұқымдасының ірі уәкілі.
* Мако —  Франциядағы коммуна. 
* Мако — актёр
* Мако — Венгриядағы қала.
* Мако (Final Fantasy VII)
С (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**С**, **с** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл алды, қатаң, ызың дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Бұл дыбыс орын талғамай сөздің, жұрнақ пен жалғаудың кез келген жерінде қолданыла береді. Көрші дыбыстың  ықпалымен "с" дыбысынан кейінгі ш ассимиляцалау нәтижесінде "ш" болып айтылатын сәттері де бар: мысалы, шашса - шашша, жұмысшы - жұмышшы т.б. .

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «С»-ны &amp;#1057; немесе &amp;#x421;, ал кіші «с» әріпін - &amp;#1089; немесе &amp;#x441; деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Т (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Т**, **т** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Шұғыл, тіл алды, қатаң дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. "Т" дыбысы орын талғамай, сөздің кез келген жерінде кездесе береді. Дауыстының ықпалымен ықпалымен ұяңдамайды. Бұл - қазақ тіліне тән дыбыстық ерекшеліктерінің бірі .

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Т»-ны &amp;#1058; немесе &amp;#x422;, ал кіші «т» әріпін - &amp;#1090; немесе &amp;#x442; деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Шыж-мыж

Жылқы сойылып жатқанда соғымшыларға "қолы қимылдағанның аузы да қимылдайды" деп қуырдаққа дейін ауызға салып жіберетін жедел тағам дайындалады. Соғымның бүйрегі мен шарбы майын отқа қақтап шала пісіреді де асатып жібереді. Бұл да жедел пісіру амалы. Қазақта "мың сіз-бізден бір шыж-мыж артық" деген сөз бар. Бұл - сырттай жай сыйласқаннан гөрі бір рет дәм тартысқаннан артығы жоқ дегенді білдіреді. Дәм татысу - аралас-құраластың басы және тамаққа тойғызу емес, ата дәстүрдің жолы әрі ықылас, достық белгісі.
Казактың дарқан дастарқаны "Алматы кітап баспасы", 2010
Шеркес хан

**Шеркес хан** – 1374-1375 жылдардағы Алтын Орда ханы. Ол 1361 жылы Қажы Тарханда тархан ретінде билік құрған. Кейбір қолжазбаларда оның есімі 1372 жылдан бастап шеркес хан ретінде көрсетіледі. Сол жылы Шеркес Мамайдан Қажы Тархан мен Сарай-Беркені тартып алған болатын.  Шеркес ханның шыққан тегі анық емес, бірақ Тоқа Темірдің ұрпағы болуы мүмкін деген болжам бар.

## Дереккөздер
 
Бегалин Қайрат. Алтын Орда хандары. – Алматы: «Адамар» ЖШС, 2007. – 272 бет.

## Дереккөздер

ru.wikipedia.org Черкес(хан Золотой Орды)
## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Егіндік жер

thumb|right|250px|Қопсытылған егістік

**Егіндік жер**, **егістік** - ауыл шаруашылығында дәнді дақылдарды өсіру үшін қолданылатын егін алқабы. Ол жыл сайын күтіліп, бапталып, суарылып тұрады. Күзде шабылады. Егін жиналады. Егін әр түрлі болуы мүмкін: бидай, арпа, сұлы, көкөністер және т.б. 

Дүние жүзі бойынша егіндік жер алқабының аумағы 1,3 млрд га. Бұл құрлықтың 10% құрайды. Аталмыш көрсеткіш тұрақты. 1,3 млрд га жердің басым бөлігі бидай шаруашылығына тиесілі.
Камаразавр

**Камаразавр** - ұзын мойынды, ұзын құйрықты, алып зауропод динозавр. Ол шөппен қоректенген. Ұзындығы - 23 метр, биіктігі - 4,5 м, салмағы - 20 тонна. Өзге зауроподтармен салыстырғанда, денесі кішкентай. Басы сопақша келген, тұмсығы доғал, тістері қасықтай, құйрығы мен мойыны қысқа, аяқтары жіңішке. Алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан сәл қысқа. Динозавр артқы аяқтарымен жүрген. Камаразаврдың омыртқалары қуысты болғандықтан салмағы жеңіл. Сондықтан да динозаврлдың атауы "қуыс сүйекті кесіртке" деген мағынаны білдіреді. Камаразаврдың табылған қалдықтарының арасында жас және ересек динозаврлардың сүйектері болды. Олар үйірмен өмір сұріп, кішкентай балаларына қамқорлық корсеткен. Камаразаврлар жұмыртқадан жарылқан. Алайда олардың жұмыртқалары ұядан емес, жерден табылды. Камаразавр жүріп келе жатып жұмыртқа салған болуы мүмкін. Сол себепті олар жұмыртқасын қараусыз қалдырған. Бұл зауроподтың өмір ұзақтығы 100 жылға дейін созылған. 19 см-ге дейін қашау пішіндес тістері болған
 Динозаврлар энциклопедиясы - Алматы "Аруна" 

Санат:Динозаврлар
Лимбикалық жүйе

**Лимбикалық жүйе** - сезім, қозу және еске байланысты сезімталдыққа қатысатын адамның ми құрылымы деп аталатын ұғым.
Лимбикалық жүйе көптеген ми қыртыстары мен мидың астыңғы қабаты сияқты құрылымнан тұрады. Лимбикалық жүйе эндокрин жүйесіне әсер ету арқылы жұмыс істейді. Әдетте, лимбикалық жүйе мидың рахат орталығы деп аталатын ми ядросының құрылымымен өзара байланысты. Лимбикалық жүйе сонымен қатар префронталды ми қартысымен де тығыз байланысты.
Лоботомия психо-хирургияның бір түрі, ол лимбикалық лейкотомия деген атпен де белгілі. Эмоциональді реакциялар лимбикалық жүйе арқылы іске асады. Ол вегетативтік рефлекстерді реттеуге де қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Адам анатомиясы
Людовик Галеви

**Людовик Галеви (Алеви)** - драматург және романист, ол 1834 жылы Францияның Париж қаласында дүниеге келген. Ол Мельяка деген жақсы серік тауып, **оперетка ** деген жаңа жанр ойлап тапты. Оның  «Тозақтағы Орфей», «Керемет Елена», «Көк сақал», «Ұлы герцогиня Герольштейндық» атты жаңа жанрдағы шығармалары бар. Негізінде оперетка жанры қоғамдық сатира түріне жатады.
 
Галеви Мельякамен бірге бірнеше ойластырылған салмақты комедиялар жазған болатын. Олардың ең ірісі «Frou-Frou» (1869) болып табылады. Галеви мен Мельяканың ең танымал пьесалары болып: «Fanny Lear» (1868), «Tricoche et Cacolet», «La Cigale», «Sonnettes» танылады.
Осыдан басқа галеви бірнеше романдардың авторы болды: «Fanny Lear» (1868), «Tricoche et Cacolet», «La Cigale», «Sonnettes».

Галеви «Invasion» аталатын бірнеше франко-орыстық соғыс жайлы әңгімелер жазды

Санат:1834 жылы туғандар
Кархародонтозавр

Кархародонтозавр - әлемдегі ең алып жыртқыш динозавр. Ол табылғанға дейін адамзат тек тиранозавр-рексті ең ірі деп білген. Алайда кархародонтозаврдың өлшемі одан асып түсті. Оның құйрығы мен денесі - ірі, сүйегі - ауыр. Қысқа алдыңғы аяқтарында үшкір тырнақты үш саусақтан болған. Кархародонтозаврдың ұзындығы - 13 метр, басының ұзындығы - 1,8 метр, алмағы - 6 - 8 тонна. Оның 20 см-ге дейін созылған үшкір тістері болған. Кархародонтозавр мен гигантозавр бір-біріне қатты ұқсаған. Соңғы зерттеулер бойынша екеуі бір динозавр болуы мүмкін деген болжам айтылған. Кархародонтозавр 98 - 93 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. Ол - кархародонтозаурид тұқымдасынан тараған ірі жыртқыш. Атауы "кархародон" - "үшкір", "заурос" - "кесіртке" деген сөздерден құралып, ""үшкір тісті кесіртке" деген мағынаны білдіреді. Динозавр етпен қоректенеді.

1927 жылы Алжирдегі бор дәуіріндегі екі тістен Megalosaurus saharicus ретінде сипатталған. 1931 жылы Э.Штремер оны Египеттік Бахария формациисының толық емес қаңқасы негізінде жеке тұқымдасы ретінде анықтады.

Бұл тұқым 1996 жылы П.Серено Марокко дағы Кем Кем формациисының толық емес бас сүйегінің суреттелгеніне дейін белгілі болған жоқ. Одан кейін Солтүстік Африкада (Алжир, Тунис, Ливия, Египет, Нигер, Марокко) альбиялық - сеномандықтардың көптеген олжалары (негізінен тістері мен омыртқалары) пайда болды. Оңтүстік Америкадағы гигантозаврдың және басқа да соған байланысты жыртқыш динозаврлардың табылуы Стром анықтаған Carcharodontosauridae тұқымдасының құрамын нақтылауға және кеңейтуге мүмкіндікк берді.

Өзінің туыстары сияқты, Кархародонтозаврдың салыстырмалы түрде қысқа және тік мойыны, үлкен басы және қысқа алдыңғы аяқтары болды. Оңтүстік Американың кархародонтозаврдтерімен салыстырғанда, Кархародонтозаврдың өзі салыстырмалы түрде аз белгілі. Дегенмен, ол ең ірі этқоректі динозаврлардың бірі болды (бас сүйегінің ұзындығы шамамен 160 см-ге дейін). Жалпы ұзындығы әртүрлі бағалаулар бойынша 12-13,3 метрге, ал салмағы 6,2 және 15,1 тоннаға дейін жетуі мүмкін. Грегори Поль Кархародонтозаврдың ұзындығын 10 метрге, салмағын 4 тоннаға бағалады.

Бас сүйегі салыстырмалы түрде аласа, тар, жақтары біршама қайшы тәрізді. Гиганотозаврмен салыстырғанда бас сүйегінің ою-өрнегі онша айқын емес, тұмсығы салыстырмалы түрде төмен және жеңіл, ал тістердің ұзындығы шамамен 20 см жетеді . 2001 жылы Кархародонтозаврдың ми қуысын зерттеу Кархародонтозаврдың миы (сонымен қатар басқа жыртқыш динозаврлардың миы) құс емес сауропсидтердің миына ұқсас екенін көрсетті.

Түр түрлерінен басқа, Тунис пен Нигерден, мүмкін Зимбаб бірнеше түр-анықталмаған кархародонтозавр үлгілері бар. 2007 жылы нигериялық түр Carcharodontosaurus iguidensis деп аталды. Кархародонтозаврдың бұл түрі көлемі жағынан Carcharodontosaurus saharicus түрімен салыстыруға болатын.