open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жанғабыл Әтекеұлы

**Жанғабыл Әтекеұлы**, Жанғабыл шешен (1851 жылы Алматы облысы, Райымбек ауданы, Шәлкөде өзенінің бойы, Ақбастау өңірі - 1924 жыл Райымбек ауданы, Қарасаз аулы) - би шешен. 

Әкесі Әтеке да қажыға барған, ел ішіндегі беделді кісі болған. Жетісуда "Атекем айтты дегенше, Әтекең айтты десеңші" деген тәмсіл сақталған. Әке өнегесімен Жанғабыл 16 жасынан билік сөз айтып, ел ішіндегі дау-дамайларды  шешетін дәрежеге жеткен. Кейіннен елінің намысын қорғап, жылына бір рет Көкалы жардың көпірінде (Іле өзені) өтетін жиынға қатысып, әр алуан дауға билік айтқан, жөн - жосық көрсеткен. *Ұзақ, Жәмеңке, [[Диқанбай Қапсәлемұлы|Диқанбай]], Нөке, Жансерке* сияқты ел жақсыларымен араласып, ел бірлігін, ағайын татулығын сақтауды мұрат еткен.

## Дереккөздер


Санат:1851 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:1924 жылы қайтыс болғандар
Текодонтозавр

thumb|Текодонтозавр
thumb|left|Текодонтозавр
**Текодонтозавр** — кейінгі Триас кезеңінде өмір сүрген өте ежелгі динозавр. Ол кезде жердегі климат салыстырмалы түрде жылы және құрлықтың көп бөлігі құрғақ және шөлді болатын. Бұл динозаврлар мен сүтқоректілердің енді пайда болып келе жатқан кезі еді. Ерте замаңғы прозауроподпен бірге жыртқыш салтопус, пахизаурискус, палеозаурискус секілді динозаврлар өмір сүрді. Текодонтозаврдың ұзындығы — 2,5 метр. Басы — шағын, саусақтары  — ұзын, өткір тырнақты, мойыны — қысқа, аяқтары мен құйрығы да ұзын болған. Ол екі аяқпен де, төрт аяқпен де жүре алған. 
## Қызықты дерек
* Текодонтозаврдың сүйектері Англия мен Уэйлстен табылған. 
* Текодонтозавр өмір сүрген кезде бұл жерлер шөлейт болған деген болжам бар. 
* Текодонтозаврдың ауыз қуысы әр түрлі тістерге толы болды.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : белгісіз
*Тұқымдас : Текодонтозаврид
*Отряд тармағы : Зауроподоорф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Ысқақ Райымбергенов

**РАЙЫМБЕРГЕНОВ Ысқақ** /1929,Қарабұтақ ауд. Қосағаш а.-1988, Ақтөбе  қ./-күйші, сазгер , ұстаз, 

Қол өнері шебері, өнер зерттеуші. Ақтөбе  педагогика училищесінде 40 ж. жуық дәріс беріп, көптеген  шәкірттер дайындады. Құрманғазы, Қазанғап, Мүсірәлі күйлерін шебер орындап, қалың елге таратумен бірге өзі де “Жастар биі” , «Балдырған», жалпы сан 10 күй, «Егіншілер жыры» атты ән шығарған. Ж.Айпақов, Ә.Өтеғұлов, Жырау, Жүсіп Сейілов сынды өнер саңлақтарымен бірге туған өлкеде өнерді көтеруге салысқан. Қазақтың ұлттық ою- өнертектерін жинап, дамытып, оған жас ұрпақты баулуға күш салған. Домбыра,қобыз сынды ұлт-аспаптарын акустикалық түрде зерттеп, өзі де көптеген аспаптар жасай білген. Өзі жасаған қобызы Алматы өнер зерттеуші шеберлерінің жоғарғы бағасын алған, қазіргі облыстық мұражайда сақталып тұр. Р. «Қазақ әдебиеті», «Қазақстан мұғалімі», «Лениншілжас», облыстық «Коммунизм жолы » атты газеттерінде күй, айтыс өнері, қазақтың қолөнері мен саз аспаптары туралы ой толғап, көптеген мақалалар жазған. Өсімдікьердіңжәне жануарлардың қазақша атаулар жайлы қалдырған мұрасы өз кезегін күтіп жатқан үлкен жұмыс. «Қазақ КСР білім беру ісінің үздігі».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мәдениеті
Торозавр

thumb|Торозавр 
thumb|Торозавр 
thumb|left|upright|Торозавр
**Торозавр** — үлкен төрт аяқты, шөппен қоректенетін, үш мүйізді динозавр. Ол жұмыртқадан жарылып шығып, шөптердің арасында өмір сүрген. Біздің заманымыздан 70—60 миллион жыл бұрын көне Бор дәуірінде қазіргі Солтүстік Америка жерін мекендеген. Динозаврдың негізгі қорегі  — саговник, пальма секілді өсімдіктер. Оның азу тістері осындай қатты өсімдіктерді шайнауға арналғандай. Ірі денелі цератопсид тұқымдасына жататын динозаврдың ұзындығы — 7,5 метр, биіктігі — 2 метр. Бассүйегінің өзі 2,6 метр ұзын болды. ол бассүйегінің көлемі жағынан ежелгі жануарлар арасында екінші орында. ол бассүйегінің көлемі жағынан ежелгі жануарлар арасында екінші орында.
## Қызықты дерек
* Оғвн 1891 жылы палеонтолог Гофониил Чарльз Марш атау беріп, тоық сипаттаған.
* Торозаврдың бассүйегін алғаш болып қазба жұмыстарын жүргізуші Джон Бел Хаччер тапқан.
* Динозавр шөбі мол жерлерді мекендеген.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 4—6  тонна
*Тұқымдас : Құсжамбасты цератопсид
*Отряд тармағы : Цератоп 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Хаббс киті

**Тұмсықбетті Хаббс киті** тұмсықбетті Эндрю китінің бір түрі болып табылады. Бұл киттің терісінің түсі — қара, аппақ дақтары бар. Арқа жүзбеқанаты құйрығына таяу орналасқан. Тұмсығы қатты, ауызы өте үлкен.

Аталықтары қара сұр, ал аналықтары ақшыл сұр түсті болып келеді. Аталық киттерінің тістері үлкен, олар жартылай көрініп тұрады. Олардың тек бір ғана демалатын тесігі бар. Тұмсықбетті Хаббс китінің ұзындығы 5,5 метрге дейін жетеді. Ал салмағы — 1-1,5 тонна. Бұл киттер терең сүңги алады. Негізінен, асшаяндармен қоректенеді.
## Таралуы
Тұмсықбетті Хаббс киті Солтүстік Мұзды мұхитының жылы суын мекендейді. Тұмсықбетті Хаббс киттерін Солтүстік Тынық мұхитында, Жапония, Хонсю жағалауының солтүстік жағында және батыста Британдық Колумбия жағында, оңтүсікте Калифорния, Сан-Диего маңынан кездестіруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Тісті киттер
Қос жаппалы моллюскілер

## Қоректенуі
 
Қос жаппалы моллюскілердің  (қабыршақтары) денесі өзара симметриялы немесе симеттриялыға жуық екі жаппаның  (атауы осыдан шыққкан) арасына жасырылған.Қабыршақтардың жаппалары арқа жағынан серпімді сіңірімен жалғасқан әрі қабыстырғыш күшті бұлшықеттердің көмегімен тығыз жабылып қала алады. Қос жаппалы моллюскілер негізінен су түбінде өмір сүретін, аз қозғалатын жан иелері ( тұңғиықты мекендеушілерді бентос деп атайды). Олар енгішгіш сифон арқылы суды сорып алып, ұсақ планктондық организмдер мен органикалық бөлшектерді сүзіп алу жолымен қоректенеді. Оларды Әлемдік мұхиттың тазалықшылары деп атауға әбден болады. Мысалы, 1 м2 теңіз түбіне шоғырланған мидиялар бір тәулік ішінде 280 т суды тазалайды!
Көптеген қабыршақтар денесінің бұлшықетті бөлігі- аяғымен су түбіндегі лайға көміліп алады, мидиялар аяғының түбінен бөлініп шығатын биссустық жіптердің көмегімен қатты субстратқа ажырамастай жжабысып қалады.

## Қоғанысы және адамдардың оларды қолдануы
Бірақ қабыршақтардың арасында өте қозғалғыш түрлері де бар. Мысалы, теңіз айдаршасы қабыршағын сәл ашыңқырап, су түбінде еркін жатады, ал қауіп төне қалса, жаппаларын жылдам жаба қояды, сол кезде шапшыған су орнв бір жағына ыршытып жібереді. Айдарша жауының жақындап қалғанын мантиясының жиектерінде орналасқан жарық сезгіш мүшелері- көзшелердің көмегімен сезе  алады.
Адамдар устрицаларды, мидияларды, айдаршаларды және басқа қос жаппалы моллюскілерді ежелден тамаққа пайдаланып келеді. Мсыалы, Жапонияда қабыршақтардың 90-ға жуық түрін аулайды, ал 10-түрін жасанды жағдайда өсіреді, оның ішінде қымбат бағалы інжу алуды да көздейді. Қабршақтың ішкі беті мен оған төселген мантияның арасына құм қиыршығы түсіп кетсе, інжу пада болады. Құм мантияны тітіркендіріп, көмірқышқылды кальцийден және органикалық зат- конхолиннен тұратын жұқа седептің көп бөлініп шығуына әсер етеді, бөлініп шыққан зат бөтен дененің сыртына  қабат- қабат болып оралып қалады.

## Қос жаппалы моллюскілердің зияны
Қос жаппалы моллюскілердің кейбіреуі адамдарға әжептәуір зиянын тигізеді, мысалы тередо деген ағаш құрттары ағаштан жасалған заттарды (айлақтағы діңгектердің, кемелрдің су астындағы бөліктері) бүлдіреді. Сыртқы бейнесінің ерекшелігіне орай бұл қабыршақтарды кеме құрттары деп те атайды.Қос жаппалы кішкентай қабыршақ тередоның алдыңғы жағын ғана аздап жауып тұрады, жаппалары ағашты үңгитін құрал қыхзметін атқарады.
## Қызықты деректер
Інжуді інжу устрицаларынан және седеп қабты қалың өзге деп қабыршақтардан алады. Ең улкен інжуді Филиппиннен тауыпты: оның ұзындығы  24 cм, көлденең 14 см болған.
## Дерек көздер
*Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,ISBN 978-5-353-06046-8,УДК 087.5,ББК 92
*http://shkolo.ru/tip-mollyuski/
*https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D1%8E%D1%81%D0%BA%D0%B8
Қарғану

**Қарғану** (ғұрып). " - Қарғанбашы. Саған сенем ғой." (Ә. Нұрпейісов). Қазақ ғұрпында қарғыс та бар, қарғану да бар. Біреу жала жапқанда, нақақ күйдіргенде өзінің ақ - адалдығын дәлелдеу үшін қарғанады. Мысалы, "екі дүние де қызық көремін", "Құран ұстайын", "керегенің көгін жейін", мен сенің затыңды ұрлаған жоқпын" - дейді. Әрине, мұндай ауыр сөздерді адал, таза адамдар айта алған. Әдетте қарғану да өте ауыр сөз. Сондықтан оған жұрт көп бара бермеді.

## Дереккөздер
Өркешті кит

**Өркешті кит** () — мұртты киттердің бір түрі. Ол әр жылы Аустралияның шығыс және батыс жағалауларына көшіп-қонып жүреді.Олар жазды Антарктикада өткізеді.Солтүстікке тек көбею  үшін қоныс аударады.
## Сипаттамасы
* Өркешті кит шамамен 45-50 жыл өмір сүреді.
* Олардың ұзындығы 15 метрге жуық, ал салмағы 48 тоннаға дейін жетеді.
* Жаңа туған өркешті киттің ұзындығы 4-5 м болады.
* Өркешті кит сағатына 14,5 шақырым жүзеді.Егер олар қауіпті сезетін болса,онда сағатына 26 шақырым дейін жүзе алады.
* Өркешті кит мұхиттың бетін, ашық мұхиттарды,сондай-ақ өте терең емес жағалауларды мекендейді.

Өркешті киттің жүзбеқанаты денесінің төрттен біріне  тең болатындай өте үлкен. Денесінің ұзындығы – 5 м, кейде одан да ұзын болуы мүмкін. Өркешті киттің 400-ге жуық мұртшасы бар. Мұрттарының ұзындығы 80-85 см-ге дейін болса, ені 15 см-ге дейін жетеді. Оның денесі жұмыр, құйрық жағы жіңішкелеу, ал басы жалпағырақ  болып келеді. Бұл өте көпшіл кит. Олар кейде қорегін аулауға топтасып шығады. Олар судың бетін сабалап, суды көпіршітеді. Содан кейін ғана корегін аулайды. Өркешті киттер теңіздің үлкен толқындарында қиналмай жүзеді және судың өте тереңіне сүңги алады.

## Дереккөздер


Санат:Мұртты киттер
Қайыңдап бару

**Қайындап бару** (дәстүр) - күйеуді де, оның қайың жұртын да сынайтын үлкен жол.

Қыздың төркіндеп, оның күйеуі қайындап, жиен нағашылап барады. Қыз төркіндеп бара алмаса, өз жамандығы, жолынан жығылғаны деп біледі халық. Мұндайда жол - жоралғыдан сүрінетін ел - жұрт болмайды, оларды хандай көтеріп алады.

Сонымен "жігіттігі"  ұстап, маңыздана басып, маңғаз қарап, жарын ертіп, елге күйеу қайындап келе жатыр. Күні бұрын құлақтанған кайын жұрт оларды әдеппен, қуанышпен, құрметпен қарсы алады. Күйеуді де келін түсіргендей етіп әзіл - қалжыңмен күтедіб балдыздар оның құлағына жармасып жатады. Елге күйеудің осындай дәстүрмен келуі  - ауыл адамдары үшін бір мереке. Балалар қуанып, үлкендер шаттанып, үлкен мәжіліс құралады, кең дастарқан жайылып, сапырлаған сары қымыз, табақ - табақ ет қойылады, шашу шашлып, көңілді күлкі, сауық - сайран қайындап келген күйеудің ажар - беделін одан әрі көтере түседі.Төл сыбағасын - төсі мен асықты жілігін жеген күйеу де риза, оның жанындағы сол елдің қызы да риза.

## Дереккөздер
Торвозавр

thumb||Торвозавр
thumb|left|Торвозавр
thumb|left|Торвозавр
**Торвозавр** екі мықты әрі қысқа аяғымен қозғалған. Оның аяқтары артқы аяқтарынан екі есе қысқа болған. Ұзындығы — 10–12 метр, биіктігі – шамамен 2,5 метр. Салмағы 3 ионаға дейін жеткен. Сүйектерін 1972 жылы Джей Дженсен мен Кеннет Стадтман Колорадо тауларында орналасқан Драй–Меса  карьерінен тапқан. Оның қаңқалары сондай–ақ АҚШ-тың Колорадо, Юта, Вайоминг штаттарынан да табылған. Торвозар — өткір тісті, ұзын тырнақты,сүйегі ауыр, алдыңғы аяқтары қысқы динозавр.
## Қызықты дерек
* Торвозавр осыдан 144 миллион жыл бұрын ежелгі Юра дәуірінде тіршілік еткен.
* Торвозавр карнозавр тобының ішіндегі ең ақылдысы саналады.
* Латын тілінен аудырғанда «торвус» — «жабайы» деген  мағына береді.
## Мәліметтер
*Қорегі :  жануарлар 
*Салмағы : 2—5 тонна
*Тұқымдас : Құсжамбасты цератопсид
*Отряд тармағы : Цератоп 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Төрелік

**Төрелік** - дәстүрлі заң, қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан, билік жолымен бекітілген құқықтық тәртіп. Іс әділ шешілсе, оған әркім тоқтайды, ризалық білдіреді. Өмір болған соң ауыл арасында, ел ішінде, үй ішінде дау - жанжал, түсініспеушілік  болмай тұрмайды. Мұндай жағдайда аузы дуалы, қазақ заңын, істің жөн - жобасын білетін әділетті билер шиеленіскен істі шешіп, төрелігін айтып, дауды бітіреді. Төре, яғни билік айтушы, болған істі екі жақтың да даугерлерін қатыстыра отырып қарайды. Екі жақты да мұқият тыңдап, куәларды да қатыстырады., сөйтіп, ақ - қараны шешіп, төрелігін беріп, билігін айтады.  
Қазақ заңында дау - жанжалды ел ішінен шыққан билер мен қазылар шешеді. Қазақ қауымында бидің орны мүлде бөлек. Би - өзі сот, өзі прокурор, өзі тергеуші, әрі ақтаушы. Төле бидің: "Елге бай құт емес, би құт", - деуі, халықтың: "Әділ бидің елін дау араламайды", - дегені осыдан шыққан.

## Дереккөздер
Трицератопс

thumb|Трицераптор 
thumb|left|Трицераптор
thumb|Трицераптор 
**Трицераптор** — бұдан 72—65 миллион жыл бұрын Бор дәуірінде тіршілік еткен ірі денелі, шөппен қоректенетін динозавр. Олар Бор дәуірінің ушінші кезеңінді мүлде жойылып кеткен. Ұзындығы — 9 метр, биіктігі — 3 метр, ал салмағы он бір тоннаға дейін жеткен. Басы мен мойын желбіреуіктері бірігіп 1,8 метрді құраған. Трицераптордың жуздеген қаңқасы 21 ғасырда табыла бастаған. Сүйектерді алғаш болвп тапқан қазба жұмыстарымен айналысушы ғалымдар — Оснил марш пен Бамум Браун. Үш мүйізді бет деген мағына беретін атауын 1989 жылы Марш берген. Оның көп қаңқасы бір-біріне жақын аймақтардан теріп алынды. Бұл динозаврдың өсімдіктері мол жерлерде мекендегенін көрсетеді. Трицераптор бетіндегі үш мүйізін қорғаныс ретінде қолданған. Оның қатты сүйектен тұратын мойын желбіреуігі қосымша қорғаныш болды. Трицераптор динозаврының бізге мәдім он бес түрі зерттелген. Оның бірнешеуінің мойын желбіреуігінде сүйекті дөңестер болған. Трицерапторлардың бетіндегі мүйіздері мен мойын желбіреуіктері сының күйінде табылған. Зерттей келе, ғалымдар динозаврдың қазіргі бұғылар сияқты, шағылысқан кезде сүзісетінін анықтады. Ол мүйізін өзінің нағыз жауы саналған тироназавр – рекске қарсы қару ретінде қолданған болуы мүмкін.

## Қызықты дерек
* Трицераптордың  елуге жуық бассүйегі мен өзге де қаңқа бөлшектері табылған.
* Трицераптор — бетінде үш мүйізі бар үлкен динозавр
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 6—12 тонна
*Тұқымдас : Пахицефалозавр
*Отряд тармағы : Пахицефалозавр мен мүйізді цератоптардың буданы 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Теңіз құрттары, наутилус және аргонавт

Басаяқты моллюскілердің қызықты өкілдері- теңіз құрттары.Оларда да кальмарлар сияқты сегіз қолына қосымша ұзын әрі епті қалмауышы бар. Теңіз құрттарында қабыршақтың қалдықтары арқасындағы тері астында жасырылған әктасты пластина түрінде сақталған.Денелерін жиектей орналасқан жалпақ жүзбеқанаттары  жоғары-төмен, тіпті бір бүйірлей де қозғалып, өте икемді жүзуіне, сондай-ақ су түбіндегі құмға тез көміле қалуына мүмкіндік береді.
## Қорғану тәсілдері
Реңін әп-сәтте өзгерту қабілеті жағынан бұл басаяқтылар сегізаяқтан да асып түседі. Олар қиналмастан құмда сары, малтатас үстінде-алашұбар, қара тас үстінде- мүлде қара болып келеді, ал шағылысуға дайындалған еркегі мен ұрғашысы кемпірқосақтай алуан түске еніп, құлпырады.Моллюскілердің өздері түстерді ажырата алмайтынын ескерсек, бұл тіпті таңғаларлық.Теңіз құрттары қауіптен құтылу үшін, бааяқты моллюскілерге тән тағы бір тәсілді қолданажы: арнайы бехдерінен бөлінетін сия бұлтын -түтіндеген пердені айналасына тұтады Теңіз құрттының сия қапшығынан ерте заманда-ақ қоңыр бояуды -сепияны жасаған, оны суретшілер әлі күнге дейін жоғары бағалайды (оның атауы осы жануарлардың латынша атынан шыққан-  Sepia).

## Наутилус
Тынық мұхиттың батыс бөлігі мен Үнді мұхитының шығыс бөлігіндегі жлы суларда наутилус деген ғажайып жануарлар тіршілік етеді. Басаяқтылардың ішінде соларда ғана сыртқы қабыршақтың бір кереметі, оның қуысы көлденең тоспалар арқылы көптеген камераларға бөлінген, ал  наутилустың денесі солардың біреуінде, ең соңғы түзілгенінде ғана жатады. Қалған камералардың бәріне газ толып, бір-біріне шағын тесіктер арқылы жалғасады. Наутилус солардың ішіндегі газ қысымын реттей отырып. суға бату тереңдігін өзгерте алады.
## Аргонавт
Тропиктік теңіздердің беткі суларында басаяқты моллюск аргонавт тіршілік етеді, оның ұрғашысының қайықшаға ұқсайтын қабыршағы бар. Қабыршақ жарғақтай жұқа, қорғаныстан гөрі жұмыртқа басуға көбірек қызмет етеді.Аргонавттың ұрғашысының ұзындығы 45 см жәнеодан артық, ал еркегінің ұзындығы 2 см аспайды. Көбею кезеңінде еркегінің қармауыштарының бірі көлемін ұлғайтады, содан кейін еркектік жыныс жасушаларына толған сперматофор-қапшығын ұтсаған күйі бөлініп шығады да, ұрғашысын іздеп өз бетінше жүзіп кетеді. Тауып алған соң, қармауыш оның мантия  қуысына сүңгіп еніп кетеді. Сол жерде сперматофор ашылады да, ұрықтану жүзеге асады. 
## Қызықты деректер
Ежелгі теңіздерде аммонит деген басаяқты моллюскілер өте көп болған. Олардың наутилустардыкіне ұқсайтын қабыршақтарының диаметрі 2 метрге жеткен. Аммониттер динозаврлардан көп уақыт бұрын айда болса да, солармен бірге жойылып кеткен.
## Дерек көздер
*Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,ISBN 978-5-353-06046-8,УДК 087.5,ББК 92

Санат:Басаяқтылар‎
Туған жерге аунату

**Туған жерге аунату** (дәстүр). "Жас жігіттер Ғафу ақынды туған жерге аунатып, мәз - мейрам болысты" ("Жаңа өмір" газеті). Әдетте басқа жақта тұратын ер - азаматтарды туған жеріне келгенде, оны жерге аунатып алатын жақсы дәстүр бар. Мұның мән мағынасы көп. Біріншіден, "сен осы жерде тудың, ұмытпа, перзенттік қарызыңды өте" деген мағынада. Екінші, "туған жер  ата - анаң, отаның, оның жақсы қасиеттері бойыңда, ойыңда жүрсін" деген тәлім жатыр. Қалай дегенмен де халықтың осы бір әдемі дәстүрінде "Бәрібір сен туған жерге баласың" (Ш. Мұхамеджанов) деген ұлы ұғымды білдіретін, оның отаншылдық сезім - сенімін  арттыратын тәрбиелік қызметі өте зор екендігін көру қиын емес.

## Дереккөздер
Трудон

thumb|Трудон

thumb|Трудон
**Трудон** — ширақ денелі, ұзын екі аяқты динозавр. Ол 76—70 миллион жыл бұрын көне Бор дәуірінде тіршілік еткен жыртқыштар тобына жатады. Ұзындығы шамамен — 3,5 метр, биіктігі — 1 метр, салмағы — 45 келі. Ара тістері — етпен қоректенгенінің айғағы. Жақ сүйектері қозғалмалы болған. Дене тұрқы басқа динозаврлармен салыстырыла келе, әлемдегі ең кішкентай динозавр болуы мүмкін деген болжамдар айтылуда. Дегенмен дене салмағымен салыстырғанда ми көлемі әлдеқайда үлкен болып шықты. 
## Қызықты дерек
* Трудонның аяғының құрылысы, дене пішіні, миы оның құс тәрізді динозавр болғанын көрсетті.
* 1982 жылы палеонтолог Дейл Рассел трудонның эволюциясы жайлы «егер ол басқа динозаврлармен бірге қырылып қалмағанды, өзгерістерге бейімделіп, ақылдырақ болып, адам кейпіне енуі мүмкін» деген болжам жасаған. 
## Мәліметтер
*Қорегі :  ұсақ жануарлар мен өсімдіктер
*Салмағы : 50 келі
*Тұқымдас : Трудонтид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Тойхана

**Тойхана** (салт). Тойға әкелген сый - сияпатты қазақ **тойхана** деп атады. "Тойға шақырылған адамдардың барлығы тойхана алып келетін салт бар ғой". (Қазақтың би шешендері).  Оған әркім өз шамасына қарай кілем, мал, ақша да әкеле береді. Мұндай салт қазір де бар.

Тойдың да түрлері бар. Соған сәйкес оған әкелген сый - ескерткіштердің ат-атаулары бар. Мысалы, асқа - сауын, сойыс, тойға - тойхана, үйлену тойына - немеурін, бала сүндеттегенде - бәсіре, мүшелтойға - сыйлық т.б. Мұның мән - мәнісі осындай үлкен жиында жұмсалатын шығынды ел , туған - туыс, ағайын - ілік болып бірге көтеруінде жатыр. Демек, бірлігі, ынтымағы зор ел "жұмыла көтерген жүк жеңіл" , - деп біріге іс жасаған.

## Дереккөздер
Тодзянгозавр

thumb|Тодзянгозавр
thumb|left|Тодзянгозавр 
**Тодзянгозавр** — қалқанды динозавр немесе стегозаврлардың бір түрі. Атауы «Туо өзенінің кесірткесі» деген мағына береді. Ол бұдан 155 миллион жыл бұрын ежелгі Юра дәуірінде өмір сүрген. Тұмсығынан құйрығының ұшына дейінгі ұзындығы — 7 метр. Басқа стегозаврлар секілді оның арқасында сүйекті қалқаны болған. Динозаврдың қалқанының үстінде, мойнынан құйрығының орта тұсына дейін жайылған екі қатар әркелкі үшбұрыштар орналасқан. Олар жоғары қарап тұр. Сондай-ақ арқа омыртқасы үлкен. Оның стегозаврларға тән тіссіз тұмсықты және майда азу тісті жақ сүйегі бар төмен орналасқан басы, майысқан арқасы, икемсіз денесі және бағана тәріздес аяқтары болған.
## Қызықты дерек
* «Тодзянгозавр» атауы «Туо өзенінің кесірткесі» дегенді білдіреді
* Тодзянгозавр қорегін әуелі асықпай шайнап, содан соң жұтып, асқазанында қорытқан.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 4 тонна
*Тұқымдас : Стегозаврид
*Отряд тармағы : Тиреофор 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Оскар Уайлд

600 × 936px|нобай|оңға|Оскар Уайлд

**Оскар Уайлд **(ағылш. Oscar Wilde), толық аты О́скар Фи́нгал О’Фла́эрти Уи́ллс Уа́йльд (ағыл. Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde; 16 қазан 1854 — 30 қараша 1900) — ағылшын философы, эстеты, жазушысы, ирландық тегінен шыққан ақын. Бергі Викториандық кезеңнің ең танымал драматургы. Лондондық сәнқой, кейінірек "әдепсіз мінез-құлық" үшін сотталған (гомосексуалдық қатынас) екі жыл түрмеде содан соң Францияға түзетілу жұмыстарына кетіп, басқа атпен кедейлікте өмір сүрген. 
Өзінің парадокс пен афоризмдерге толы пьессаларымен танымал болған. 
Ирландия астанасы Дублинде дүниеге келген. Анасы Джейн Уайлд 1848 жылы «Жас ирландықтар» деп аталатын төңкерісшілер қозғалысына «Үміт» лақап атымен өлең жазып, ғұмыр бойы ұлтшылдық көзқарасынан танбаған. Анасының ықпалымен үлкен өмірге қадам басқан болашақ жазушының жолы даңғыл да соқпаққа толы.Ол проза саласының роман жанрында логикалық нақтылық пен қарапайымдылықты негіз етіп, табиғаттың өзара үйлесімділігін тіл байлығы арқылы жеткізе білген. 1890 жылы жарыққа шыққан «Дориан Грейдің портреті» атты романы, комедиялық драматургиядан «Мінсіз күйеу», «сабыр сақтаудың маңыздылығы» сынды шығармалары ешкімге ұқсамайтын ерекше стилбмен, ой өткірлігімен оқырман қауымның назарын өзіне аударды. Поэзия саласында адамдардың мінезін, лирикалық эмоциясын өлең жолдарына нақышпен енгізген шебер қаламгердің философиялық ой-тұжырымдары да бүгінгі күнге дейін маңызын жоғалтпаған.

## Дереккөздер
*http://adebiportal.kz/authors/uayld-oskar-/ 

## Тағы қараңыз
*http://adebiportal.kz/catalog/book/ay-men-araba-yr/ 
*http://adebiportal.kz/catalog/book/dorian-greyd-portret/ 

Санат:1854 жылы туғандар
Санат:1900 жылы қайтыс болғандар

Санат:Ақындар
Санат:Философтар
Санат:Тұлғалар
Құрсақаяқты моллюскілер

## Ұлулар

Құрсақаяқтылар немесе ұлулар - моллюскілердің ең мол класы. Олардың көпшілігінде көбінесе спираль тәрізді шиыршықталған қабыршақ болады. Олар бұлшықетті аяқтармен жылжиды, бұл аяқтар су ішінде жүзуге көшкен теңіз періштесі (клионе) сияқты моллюкілерде жүзбеқанатқа айналып кеткен. 
Құрсақаяқты моллюскілердің ауызында өздеріне тән радуда (үккіш) атты мүшесі бар, ол бейнелеп айтқанда тіл мен тістердің комбинациясы тәрізді. Өсімдікқоректі моллюскілер ұсақ тістері бар радуласымен өсімдіктерді қырып алады, ал жыртқыш түрлерінің тістері үлкенірек әрі көбінесе ілгекті таяқ немесе қанжар пішіндес. Теңіз ұлуларының арасында құйтақандайлары да, үлкен әрі ауыр қабыршақтарының әсемдігімен таңқалдыратындары да бар.

## Рапана
Қара теңізде демалушылардың көбі рапана өабыршақтарын кәдесый ретінде ала кетеді, бірақ бұл моллюскілердің отаны-Қиыр Шығыс теңіздері екенін, Қара теңізде олар 1940-шы жылдарда ғана пайда болғанын екінің бірі біле бермейді. Оның дернәсілдері бұл жаққа кеме түбіне жабысып келген сияқты. Рапана қос жаппалы тұқымдастарын қорек етеді және устрицалар мен мидялардың шоғырланған жерін жалмап, елеулі зиянкелтіреді. Қара теңізде жыртқыш моллюск орнығып алды да, табиғи жауларының жоқтығын шектен тыс көбейіп кетті, ал Қара теңіздің мидиялары  оның дәмді тағамына айналды.
Бір қызығы, рапана қызылкүрең ұлулар тұқымдасына жатады. Оның бойындағы бездерден ертедегі адамдар қызылкүрең бояғыш зат алуды үйренген. Безден алынған зат ақ түсті болады, бірақ күн сәулесінің әсерінен жасылданып, содан кейін  бірте-бірте күлгін-қызыл түске ене береді.Ежелгі римдік ақсүйектер тогасын дәл осы бояумен бояған.

## Харония
Харония (алып тритон)-қабыршағының ұзындығы  см жететін өте ірі теңіз моллюскісі. Бұл жыртқыш моллюскілердің сүйікті тағамы-теңіз жұлдыздары, олардың ішінде улы тікендермен қаруланған "тікенекті тәж" деп аталатын теңіз жұлдыздары. Харония бұлшықетті аяқтарымен  теңіз жұлдызын астыңғы жағынан іліп алады да, ұстарадай  өткір радуласымен оның тікендермен қорғалмаған құрсақ тұсын жарып жібереді. Жұқа, қампиған қабыршақтарының пішініне бола кеспек немесе тоннид деп аталатын жыртқыш моллюскілер де инетерілілерді (теңіз жұлдыздары, голотуриялар, теңіз кірпілері) аулайды, бірақ басқаша әрекет етеді. Олардың сілекей бездері күкірт және тұз қышқылынан тұратын сөл бөліп шығарады, сонымен құрбандығын қимылсыз қалдырып, әктасты жамылғысын бұзып жібереді.

## Қызықты деректер
Мұхит елдерінде, Африкада және Америкада кейбір моллюскілердің қабыршақтарын ғасырлар бойы ақша ретінде пайдаланып келген.Мысалы, " каури "  ақшасы белгілі, оның қызметін ципрея моллюскілерінің тегіс сопақша қабықшалары атқарған.
## Дерек көзі
*Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,ISBN 978-5-353-06046-8,УДК 087.5,ББК 92
*http://byaki.net/eto_interesno/13110-vsjo-vsjo-ob-ulitkakh.html
*http://dumskaya.net/news/rapana-otstupaet-pogiratel-midij-v-chernom-more--018363/
*https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BD
Отқа май құю

**Отқа май құю** — келін түскенде, келіншек босанғанды, жас отау шаңырағы көтерілгенде жасалатын жақсы ырымдарды бірі. От - халық зердесінде қасиетті ұғым. Отпен аластау; "от ана" , "отың өшпесін", "ошақтан от кетпесін" деген тілек пен ырым сабақтастығы ертеден келе жатқан ғұрып. Ежелгі түркілердің мифологиялық түсінігі бойыншы жақсылық жаршысы-отбасының қамқоршысы Ұмай Ана болған. Әулетке жаңа қосылған жан, жаңа түскен келінді ауылға шымылдықпен алып келіп, шашу шашады, бет-жүзін үлкендерге көрсетпей, қайын атасының үйіне алып кіргізеді. Келін үлкен шаңырақтың босағасын оң аяғымен аттай кіріп, тізе бүгіп сәлем береді. 3 рет иіліп сәлем берген келінге атасы: «Көп жаса қарағым, бақытты бол!» деп бата береді. Сонан кейін келінді от басына төселген тулаққа отырғызады. Ол «жаңа түскен жас келіннің мінезі иленген тулақтай (тері) жұмсақ, биязы болсын» деген ырым. Келіннің қолына әйелдердің біреуі ішінде май құйылған ыдысты ұсынып, отқа май құйғызады. «От-Ана, Май-Ана, шапағатыңды жаңа түскен жас келінге тигізе көр, жарылқа!» дегізеді. 

Бұл жөнiнде Ш. Уәлиханов өзінің мақаласында былай деген: "...От әулие (киелі) болып саналады... Қарғыс... Отқа түкіруге, ошақты басуға болмайды. Жаңа түскен келін (күйеуінің) әкесінің үйіне кіріп, сәлем жасап, «аруақ» разы болсын» деп тағзым етіп, отқа бір қасық май құю керек. Жас келін сәлем еткенде, аруақ разы болсын деп, тізе бүгіп, еңкейіп, маңдайын еденге тигізеді. Отқа тамызған май жанып жатқанда, жас келіннің енесі немесе әйелдердің бірі алақанын отқа қыздырып, келіннің бетін сипайды. Үлкен үйдің отының құрметіне деп, қалыңдық атасының иығына шапан жабады, отағасы жас келінді: «Иін қандырып илеген терідей, мінезің жұмсақ болсын, қарағым», - деп бата беріп, тулаққа, қой терісіне отырғызады. Жан беру (ант) беру үшін, екі жерден от жағып, адам сол екі оттың арасынан өтіп, кісі өлтірген мылтықтың ұңғысын сүюге тиіс.... Барлық шамандық салттың iшiнде отқа табыну қазақтарда әлi күшiнде. Қазақтар отты әулие деп санайды. Аса жоғары құрметтеудiң белгiсi ретiнде, қазақтар моңғолдар сияқты отты ана деп атайды. Отта тазартушы қасиет бар деп түсiнедi, екi оттың арасынан өткiзiп тазартады. Оны "аластау" дейдi. Қыстаудан көшкенде көштi екi оттың арасынан өткiзедi". 

Бұл дәстүр қазақ арасында бүгінгі күнге дейін сақталған. Жаңа түскен келіп табалдырықтан оң аяғымен аттап, сәлем салып, отқа май құяды. Отбасы-ошақ қасы деп өткен қазақтың әр салтының мәні мен мазмұны зор.    

## Дереккөздер
Кенжеахметұлы С. К – 30 Қазақ халқының салт – дәстүрлері. – Алматы: «Алматыкітап баспасы» ЖШС, 2010. – 312 бет, суретті.  ISBN 978 – 601 – 01 – 0374 – 0

http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=67812 

**Кенжеахметұлы, С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары-Алматы: Атамұра,2015.-224 б.**
Кришан Чандар

600 × 936px|нобай|оңға|Чандар Кришан

**Кришан Чандар** (1913 жылдың 19 қарашасы немесе 1914 жылдың 23 қарашасында дүниеге келген —1977 жылдың 8 наурызда дүниеден өткен) — үнді жазушысы, өз шығармаларында негізінде урду тілінде, одан кейінгі (Британдық Үндістан бөлімінен кейін) жазғандары хинди тілінде болған. Оның қаламынан 20 роман, 30 әңгімелер жинағы (негізінде жанр бойынша жұмыс істеген) және көптеген радиопьесалар, сонымен қатар бірнеше сатиралық шығармалар мен фильмдерге арналған сценариялар орын алған.

Вазирабаде, Гуджранвала провинциясын Британдық Үндістанда (бұрынғы Пәкістан) туған. Балалық шағы Пунча, Кашмирде жергілікті махараджада әкесі дәрігер болып жұмыс істеген жерде өткен. 1930 жылдардың бірінші жартысында 1934 жылы тәмамдаған Лахордағы фарман христиандық колледжінде оқиды. Ол колледжде ағылшын әдебиетімен қызыққан және жергілікті журналдың ағылшын бөлімі редакторы болған. Осы журналдың урду бөлімі редакторы 1932 жылы Кришанның алғашқы әңгімесі «Садху» жарияланған.

Әңгімелерінің тақырыбы қарапайым үнді қалаларының өміріндегі кедейшілік пен шаруалар, үндінің каста жүйесі сонымен қатар ол басқа тақырыптарда, оның ішінде үнді тарихынан да сөз қозғайды. Британдық Үндістан бөлімінен кейін Үнді одағы мен Пәкістан тақырыбына өзінің шығармаларында орын алғандай теріс бағасын берген. Чандардың кітаптары Үндістанның жергілікті 16 тіліне, көптеген шығармалары шет тілдеріне, оның ішінде ағылшын мен орыс тілдеріне аударылған. КСРО-да «Есектің бастан кешкен оқиғалары» сатиралық роман кітабы мен «Төңкерілген ағаш» философиялық ертегісі  ерекше танымал болған.

Ол Бомбейде 1977 жылдың 8 наурызында инфарктан қайтыс болған. Пунч қаласында бір саябақтың аты беріліп, оның ортасына ескерткіш орналасқан.

## Дереккөздер
*http://adebiportal.kz/authors/chandar-krishan/

## Тағы қараңыз
*http://adebiportal.kz/catalog/book/malgudige-layy-ty-zholbarys-men-estel-kter-mn-shynarlary-samskara/

Санат:1913 жылы туғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар

Санат:Тұлғалар
Доди Смит

600 × 936px|нобай|оңға|Смит Доди.jpg

**Доди Смит** (1896-1990) аралығында өмір сүрген жазушы.
Доди отбасында жалғыз бала болған, оның әкесі банкта менеджер болып қызмет істеген, 1898 жылы Дороти екі жасында  әкесінен айрылған. 1910 жылы Доудидың шешесі Эмма күйеуге шығып, 14 жасар қызымен Лондонға көшіп кетеді. 1914 жылы Доуди драмалық өнер академиясына оқуға түседі. Ол алғашқы рөлін Артур Пинеро "Ойыншылар" атты пьесасында ойнаған. Театрда бірнеше рөлдер ойнаған, актерлық мансабын жалғастырған, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде фронт бригадасына қатысқан, солдаттар алдында өнер көрсеткен.1939 жылы Смит күйеуге шығады, 1987 оның күйеуі дүниеден озады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде отбасысы АҚШ-та тұрған, бірақ Доуди Англияны сағынған. Алғашқы романын, "Мен құлып алдым" Пенсильванияда жазған.Ең көп әйгілік берген "101 далматинец" атты романы, одан әйгілі мультфильм "Уолт Дисней" студиясы түсірген.1990 жылы Смит қайтыс болған, оның денесі кремацияланған.  

## Дереккөздер
*http://adebiportal.kz/authors/smit-dodi-/ 

## Тағы қараңыз
*http://adebiportal.kz/catalog/book/101-dalmatin/ 

Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар

Санат:Тұлғалар
Хан сарқыты

**Хан сарқыты** (салт). "Хан сарқыты - сары бал, сұараусыз ішсем деп едім!" (Махамбет).

"Осы орайдағы басқа жұртта жоқ тағы бір рәсім - хан атқа мініп, ордаға түскен кезде әр тайпадан, әр тайпадан, әр тараптан арнайы іріктелген қаншама адам ханның өрістегі малын, қозы - лақ, құлын - тайына дейін түк қалдырмай бөліске салады. Бұлт рәсім **хан сарқыты** деп аталады. Ханға малдың керегі жоқ. Хан - ел иесі, жұрт тұлғасы, елде бар болса, ханда да бар, ханның халықтан бөтен тілегі болмауға тиіс деген сөз. Сонымен қатар жақсы ырым. Сайлауға келе алмаған жұрт тойдан дәм татады, хан малының тұқымы қалған елге құт әкеледі. Ырым, наным ғана емес, мақтан. Өзінің ұлттық мемлекетінің басында отырған, халық қалауымен көтерілген ханға деген биік құрмет белгісі. (Арада апта өтпей, бұл мал он есе көбейіп, кері қайтады, бірақ бұл ханның емес, қазынаның малы)" (М. Мағауин).

## Дереккөздер
Samsung Galaxy S4 Mini

thumb|
Samsung galaxy S4 mini — Android операциялық жүйесіне негізделген, Samsung Galaxy туысы, Samsung Electronics компаниясының әйгілі ұялы телефондарының бірі болып табылады. Samsung өзінің ең үздік смартфонының шағын нұсқасы - Galaxy S4 mini-ді шығарды. Аталған модель 4,3-дюймдік Super AMOLED экранымен, жиілігі 1,7 ГГц болатын 2-ядролық процессормен, негізгісі 8МП және телефон маңдайшасындағысы 1,9МП болатын екі камерамен жабдықталған. Galaxy S4 mini-де 1,5 ГБ-тық оперативті жа 8ГБ-тық кіріктірме жады, Bluetooth 4.0, Wi-Fi, GPS мен NFC, акселерометр бар. Жаңа смартфон техникалық сипаттамасынан жағынан Galaxy S4-ден едәуір төмен болғандығына қарамастан, бағдарламалық жаңалықтар дәл сол  күйі қалады. Galaxy S4 mini-дің көлемі 125×61×8,9 мм-ді құрайды, ал салмағы – 108 келі. Таратылу аймағына байланысты аппараттың LTE, 3G  және екі SIM-карталық нұсқасы да шыққан.

## Түсініктемелер
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
## Сыртқы сілтемелер

Санат: Samsung ұялы телефондары
Санат:Android негізіндегі құрылғылар
Василий Васильевич Докучаев

нобай|alt=Василий Докучаев|Василий Докучаев
**Докучаев Василий Васильевич** – топырақ зерттеуші орыс ғалымы, осы заманғы топырақ генезисі мен табиғатты комплексі зерттеудің негізін салушы. Ол 1846 жылы 17 ақпанда Смоленск губерниясында Милюково селосында дүниеге келген.

## Еңбек жолы

Докучаевтың есімін әлемге әйгілеген «Русский чернозем» атты монографиясы. Ол 1880-1896 жылдары Петербург университетінде минерология және кристаллография пәндерінен лекция оқыды. Ол 1871 жылы Петербург университетіндегі табиғаттану ғылымы бөлімінің физика-математика факультетін бітіріп, геология кабинетінде істеді, 1872 жылы Петербургтегі табиғат зерттеушілер қоғамының тұрақты мүшесі, 1873 жылы минерология қоғамының мүшесі, 1874 жылы жоғарыда аталған қоғамның геология және минерология бөлімшесінің секретары. Ол 1877 жылдан қара топырақты аймақтың топырағын зерттеуге кірісті. Ресейдің бірнеше губерниясының топырақ қыртысын зерттеуге экспедициялар ұйымдастырып, оған басшылық етті. Париждегі дүгие жүзілік көрмеде 1889 жылы орыс топырағының үлгісі мен Докучаевтың жарияланған еңбектері көрсетілді. Ресейде тұңғыш рет Ново-Александрийск институтында топырақ тану кафедрасын ашты.

Докучаев 1903 жылы 26 қазанда Петербург қаласында дүниеден озған.  КСРО-да Докучаевтың теориялық және практикалық еңбектері жоғары бағаланды. Оның 100 жылдығына орай топырақтану саласындағы үздік ғылыми еңбектерге Алтын медаль және В.В.Докучаев атындағы сыйлық берілді.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Қоржын сөгу

**Қоржын сөгу** – құдалық кезінде күйеу жігіт жақтың қалыңдық ауылына әкелген қоржынын ашу жоралғысы. 

## Жоралғы барысы
Күйеу жігіт жақтан дайындалып әкелінген қоржынның екі басын ашуға қалыңдық ауылының әйелдері жиналады. Жиналғандардың ішінен айналасына сыйлы, қадірлі, егделеу әйелдердің біріне қоржынды ашқызады. Қоржының арқалығына байланған матаны әдетте қоржын ашушы әйел алады. Жолы кесілмесін деп ырымдайтындықтан болар, қоржынының аузы байланған бауды қайшы, пышақпен кеспей, қолмен шешеді. 

Қоржынның бетінде бағалы шапан, қымбат кездеме, басқа да мата, тайтұяқ, қойтұяқ күміс, алтын жамбы салынады. Қоржын ішінде орамал, білезік, жүзік тәрізді буылып-түйілген сый кәделік заттар болады. Сондай-ақ, өрік, мейіз, қант, шай сияқты дастарқанға керек-жарақтар салынады.
 
Қоржын әкелген құдағи (жігіт шешесі) әкелген киіттерін кімдерге екенін атап-атап, жиналғандарға көрсетіп, құдағиға (қыз шешесіне) тапсырады. Қоржын ашу жоралғысына жиналған әйелдердің ішінен басалқалы біреуі қоржынға баға береді. Қоржын орта шықпай, олқы түспей ойдағыдай болса, «қоржын тоқ екен, жақсы екен» дейді. Бұдан соң дастарқан жайылып, шай жасалады. Қоржыннан шай жабдығына деп әкелінген өрік, мейіз, қант, шай, науат, жаңғақ дастарқанға қойылады. «Осындай тойға жете беріңдер» деп, жасы үлкен әйелдер тілек білдіреді. Қоржынның бір басындағы қант-шай, өрік-мейіз, орамал тәрізділерді қоржын ашуға келгендер тойбастар деп бөлісіп алады.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Жүнісов А. Фаниден бақиға дейін (қазақтың байырғы тұрмыс-салт, әдет-ғұрыптары). Алматы: Жазушы, 2001; 
* Тоқтабаева Ш. Қазақтардың қолөнерге байланысты әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет ғұрыптары. 1-том. Біртұтастығы және ерекшелігі. Алматы: Арыс, 2005. 126-138 бб.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Дольмен

нобай
**Дольмен** (бретонша *tol* – стол, *men* - тас) – өлікті жерлеуге арналған құрылыс; бірнеше тонналық жақпар тастар тігінен қаланып, төбесі жалпақ тақта тастармен жабылған. Бұл – мегалит құрылыстардың бірі. Кірер ауызды жапқан тақта таста кейде дөңгелек не сопақша тесік болады. Кейбір дольмен дәлізді, бөлмелі, күрделі болып келеді. Кірер аузы ғана ашық қалдырылып, қалған жағы сыртынан топырақпен жабылады. Кейде ішкі қабырғалары беджерлі әшекейлермен немесе бояумен безендіріледі. Дольмендер ру басшыларын, көсемдерді жерлеуге салынса керек. Дольмен әуелде ру, тайпаның ізгілікті орны болған, келе-келе өлік жерленетін қабірге айналған деген де жорамал бар. Әдетте дольмендерден отырғызып жерлеген бірнеше адамның сүйектері, тас, қола құралдар мен сәндік бұйымдары шығады. Кейбір елдерде дольмендер ондаған, жүздеген жылдар бойы өлік қоюға арналған. Дольмен көбінесе теңіз жағалауында тараған. Солтүстік Германия, Оңтүстік Дания, Оңтүстік Скандинавия, Голлндия, Англия, Шотландия, Ирландия, Франция, Испания, Португалия, Италия, Сирия, Солтүстік Африка, Палестина, Болгария, Солтүстік Иран, Үндістан, Корея, Жапонияда кездеседі. КСРО-да Қырымда, Кавказдың Қара теңіз жағалауында ұшырасады. Еуропа, Африка дольмендері қола дәуіріне, Үндістан, Жапониядағылары темір дәуіріне, Кавказдағылары қола, кейбірі темір дәуіріне жатады. Бір-бірімен байланысы жоқ тайпалар мен халықтардың діни наным-сеніміндегі, әлеуметтік-географиялық жағдайының ұқсастығы осы дольмендерді туғызған.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Дюрренматт Фридрих

нобай
**Дюрренматт Фридрих** – швейцар жазушысы. Ол 1924 жылы 5 қаңтарда Конольфингенде дүниеге келген.

## Шығармалары

Алғашқы пьесасы – «Лаухылда солай жазылған». Аталмыш пьеса 1947 жылы жарық көрген. Әсірелеу әдісімен жазылған басқа да драмалық шығармаларнда Дюрренматт буржуазиялық салт-сананы өткір сынайды. Мысалға, «Миссисипи мырзаның некесі», «Періште Вавилонға оралды», «Мосқал әйелдің тосын келісімі». Көпке танылған өзге шығармалары: «Апат» повесі, «Төреші мен жендет», «Уәде» атты романдары т.б. Соңғы еңбектерінде атом соғысынан үрейленушілік, буржуазиялық қоғамдағы жалғыздықтан, техника тегеурінінен туған сары уайымшылдық сарыны байқалады.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Дыбыс заңдары

**Дыбыс заңдары** – белгілі бір тілдегң фонетикалық құбылыстардың пайда болуы себебін, мезгілін, оның тілдегі орнын анықтайтын ережелер. Дыбыс заңдары жайында ғылыми пікірлер әр түрлі. Ол пікірлердің негізгі арқауы мынау: тілдегі бақалған фонетикалық құбылысты жан-жақты ешбір қалтқысыз түсіндіріп беретін таза дыбыс заңының болуын ғалымдардың бірқатары мойындады, бірақ басқалары бұл пікірмен келіспейді. Дегенмен дыбыс заңдарының тарихи фонетика үшін пайдалы екенін ешкім жоққа шығармайды. Сөз ішіндегі дыбыстық өзгерістерді түгелдей қамтып, сол өзгерістердің себебін, алғы шартын фонетикалық тұрғыдан түсіндіріп береліктей дыбыс заңы әлі жоқ. Мысалы, қазақ тілінде «қ,к,п дыбыстарының біріне біткен сөздерге жалғанатын өосымшаның бас дыбысы дауысты болса, бұл үшеуі ұяңдайды» деген ереже бар. Көп жағдайда бұл ереже дұрыс та, алайдда бұл ережеге бағынбайтын сөздерде баршылық. Мысалға, қазақы, еркі, қаупі т.б. Сингармонизмзаңына бағынбайтын фонетикалық өзгерістерді де кездестіреміз. Мысалы, арбакеш, сәқой, т.б. Дыбыс заңдары тек тілдің фонемалар құрамында болатын өзгерістерді ғана жан-жақты қамти алады.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Дон Кихот

**Дон Кихот** – испан жазушысы Мигель де Сервантестің «Ламанчтық айлакер идальго Дон Кихот» (1605-15) романының қаһарманы. 
Дон Кихот - дәулеті қайтқан ақ көңіл серінің бейнесі. 

Оның өмірден көрген бар қызығы серілер жайында жақылған романдар оқу болады. Бұл романдарда айдаһарлармен, жын-шайтандармен жекпе-жек алысқан адамдар, жиһан кезіп әлсіздер мен жәбір көрген жандарға көмектескен, зұлымдар мен қиянатшыларды жазалаған серілер суреттеледі.

Қарапайым адамдарға жаны ашып, бүйрегі бұрғанымен, ол шындыққа жанаспайтын серілік қиялдың шырмауында болады, зорлық-зомбылығы жоқ заман орнатуды арман етеді. Бірақ феодализмнің ыдырау дәуіріндегі нақты қоғамдық қатынастармен қақтығысқа түскенде, оның серілік бұлдыр арманы быт-шыт болып, күлкілі жағдайларға ұшырайды. Нақты өмірден түсінігі жоқ, қиял құшағындағы Дон Кихот есімі қазақ арасындағы Қожанасырға жақындайды. Осыдан шыққан «донкихотшылық» деген бейнелі сөз қолдан келмес іске ұмтылар көзсіз даңғойлықты танытады.

## Дереккөздер

Санат:Кейіпкерлер
Жанту

**Жанту** – Ұлы Жүз Дулат тайпасы құрамндағы Жаныс руының бір атасы. Шежіре деректері бойынша, Жантудан Жайлмыс, Ақберді, Өтеміс, Жаңабай, Қуажақ, Қожамберді, Құдайберді ұрпақтары тарайды. Олар социалистік революциясына дейін Әулиеата, Верный уездерін мекендеген.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Жанқылыш

**Жанқылыш** – Кіші жүз құрамындағы Әлім тайпасының Шекті руынан тараған атаның бірі. (Айт, Бұжыр, Жанқылыш, Жақайым) Ол Ақбансыр, Қазбансыр болып екіге бөлінеді. Қазан революциясынан бұрын Ембі уезінің Қошқарата болысымен Арал, Шалқарата және Қарақалпақстанның Шымбай, Қоңырат уездерін мекен еткен. Таңбасы Әлімұлы тайпасының таңбасымен бірдей. Ру тайпасы шамамен орта ғасырларда батыс Еуропадан шығыс Еуропаға (Батыс Қазақстанға) көшіп келген. Рудың адамдарының бет әлпеті батыс Еуропалықтарға және Солтүстік Еуропалықтарғада (көбінесе финно-угорларға) ұқсас болып келеді.
## Шежіре
* Әлімнен — Жаманақ (Шекті).
* Жаманақтан — Шыңғыс, Өріс, Бәубек.
* Бәубектен — Көкбөрі, Темірбақты, Жанқылыш.
* Жанқылыштан — Ақбансыр, Қазбансыр. 
* Ақбансырдан — Жайын, Қожай, Құлқара, Шожай.
* Қазбансырдан — Ұлтарақ, Құлтас (Соқыр), Қаналы.

## Дереккөздер

Санат:Кіші жүз рулары
Игнитрон

**Игнитрон**  - (лат.  Ignis- от және (электрон) –доғалық разрядпен басқарылып жұмыс істейтін жалғыз анодты, сынап катодты иондық прибор. Оның сынап катодына от алдырғыш қосымша анод батырылған. Бұл анод Игнитрон электродтарына параллель жалғасады. Анодқа оң кернеу түскен мезетте, катодтағы жарқырауық дақтан бөлініп шығатын электрондар әсерінен прибордың аноды мен катоды арасында негізгі доғалық разряд пайда болады. Катодтық дақты тудыратын басқа бір шағын электрлік разряд. Бұл разряд сынапқа батырылған анодтан белгілі шамадағы ток импульсі өткен кезде пайда болады. Осы разрядтың оталу мерзімін өзгерту арқылы негізгі доғалық разрядтың басталу мезеті реттеледі. Осылайша түзетілген (анодтық) ток алынады. И.қуатты түзеткіш құрылғыларда,электрлік пісіру құрылғысында, темір жолдық қосалқы электр ст-ларында т. б. қолданылады. Игнитрон шыны қорапты және сумен салқындатылатын тұтас металл қорапты болып жасалады.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Иверсен

**Феликс Христиан Херберт Иверсен** (*Felix Christian Herbert Iversen*; 22 қазан 1887 — 31 шілде 1973)  – фин қоғам қайраткері, бейбітшілік күрескері. 1909 жылы Хельсинки университетін бітірген. 1920—1954 жылдары сол университеттің математик профессоры болып тағайындалады.

## Еңбек жолы
Шешен және публицист пацифист ретінде Финляндия мен Скандинавия елдеріне аты мәшһүр болды. Ол еркіндікті жақтаушылар қозғалысына белсене қатысады. Иверсен 1949 жылдан Финляндиядағы бейбітшілікті жақтаушылар ұйымының вице президенті. 1950—1952 Солтүстік Еуропа елдері Бейбітшілік одағының председателі. 1950 жылдан Бүкіл дүние жүзілік Бейбітшілік Советінің мүшесі. 1955 жылы «Халықтар арасында бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Лениндік сыйлықтың лауреаты атанады.

Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Ибн Ияс

**Ибн Ияс** (1448-1524) – египет тарихшысы әрі географы. Шын аты – Мұхаммед ибн Ахмед ибн Ияс әл-Ханафи. Египетте ертеден қоныс тепкен шеркес мамлюктерінің тегінен шықты.

## Еңбектері

Осман  империясы дәуірінің бірден-бір  араб тарихшысы  әрі мамлюктер кезеңін жазған соңғы тарихшы болғандықтан, оның «Тарих бидай» («Бастапқы тарих») атты шығармасы бұл кезеңдерді зерттеушілер үшін айрықша маңызды. «Нашық әл-Азхар фи ғараиб әл ақтар» («Таңғажайып аймақтар гүлдерінің хош иісі») атты географичлық шығармасында Таяу және Орта Шығыс елдері сипатталып, жеке қалалар мен теңіздер, елдер, аралдар, өзендер, таулар жайы сһз болады, русьтар мен бұлғаралар туралы деректер келтірілді. Ибн Ияс өз шығармаларында деректерге тәуелді болғандықтан, көбінесе оның келтірген мәліметтері өз дәуіріне ғана емес, X  ғасырға да жатады. Сонымен бірге қазіргі Қазақстан жерін мекендеген түрік тайпалары: оғыздар, қимақтар туралы жазғанда, Ибн Ияс бұрынғы заманға жетпеген шығармаларды пайдалана отыра құнды мағлұматтар келтіреді. Ленинградтағы Шығыстану интернатында Иьн Иястың тарихи және географиялық шығармаларының тізімі бар.

## Дереккөздер

Крачковский И.Ю., Избраноое сочинение, т. 4, М.-Л., 1957; 
Агаджанов С.Г. Очерки  истории огузов и туркмен Средней Азии IX-XIII вв,. Аш,. 1969.
Имажинизм

**Имажинизм** – 20 жылдары Россияда болған әдеби топ. Имажинизмнің негізгі белгілері форманы мазмұннан бөліп қарау, мазмұнды елемеу, идеясыздық. Имажинизм орыс поэзиясында 20 ғасырдың жылдарында бой көрсетіп, Р.Ивнев, А.Марингов, М.Ройзман, В.Шершеньевич, А.Кусеков т.б. ақындар өлеңдерінен орын алды. Имажинизмді қолданушылар күні өтіп бара жатқан кулактардың тіршілігімен тұрмысын дәріптеді. Имажинистер «Имажинисты» баспасында бас қосып, 1922 -1924 жылдары «гостиница для путешествующих в прекрасном» журналын шығарып тұрды. Имажинизмнің творчестволық принциптерімен идеялық  дәрменсіздігі сыналып, 1927 жылы біржолата таратылды.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақ киносы

thumb|"Сын бойца" фильмінен кадр

Ұлы Отан соғысы жылдарында қазақ киносы ерекше жетістіктермен есте қалды. Бұл жылдары ұлттық фильмімізге енген жаңалықтар аз емес еді. Аталған кезеңде КСРО кинематографистері бастарынан біраз қиындықтарды өткергені анық. Атап айтсақ кеңестік алып киноиндустрия орталығы атанған "Ленфильм" мен "Мосфильм" өз орындарын соғыс салдарынан ауыстыруға тура келді.

Соғыс бастала салысымен кеңестік кино тақырыбы мен идеялары соғыс туралы болды. Сол жылдары шығарылған әрбір туынды фашизмге қарсы үгіт-насихат түрінде экрандалып отырды. Кеңес киносы өз әскеріне рух беру мақсатында аталмыш өнерді кеңінен пайдаланды. Әсіресе қысқа форматты фильмдер көптеп шығарылды.

1941 жылдың күзінде "Мосфильм", "Ленфильм" киностудиялары Алматы қаласына уақытша қоныс тебеді. Сонымен қатар Орталық деректі фильм студиясы мен Киевтің хроникалық студиясы да Алматы қаласына шоғырланады.

1941 жылы 12 қыркүйекте Алматы көркем фильмдер студиясы ұйымдастырылады. Ал 1941 жылдың 15-ші қарашасында "Мосфильм", "Ленфильм " студияларымен бірігіп Біріккен Киностудиялар Орталығының (ЦОКС) құрамына енеді. Сөйтіп БКО Алматы қаласында құрылған болатын. Мұнда орыстың атақты кино мамандары жұмыс жасады. Атап айтсақ : С.Эйзенштейн, И.Пырьев, Г.Александров, Г.Рошаль, В.Пудовкин, Г.Козинцев, ағайынды Васильевтер, Л.Трауберг, Э.Тиссэ, тағы басқа бірқатар белгілі кинематографистер бар.

Сонымен қатар Бүкілодақтық сценарий студиясы да Алматыға көшіріледі. Онда бүкіл елге танымал кинодраматургтер жұмыс істеді. Олардың ішінде М. Блейман, С. Ермолинский, А. Каплер, Н. Эрдман секілді өз саласының нағыз шеберлері бар еді. Осындай маманадардың келуі қазақ киносының дамуын ілгерлетті.

Орыс драматургтерімен қазақ жазушылар арасында жақын шығармашылық байланыс орнайды. Байланыс нәтижесінде соғыс жылдары көптеген фильмдер туылады. Соның бірі "Дала әндері" киноновелласы. Новелла құрамына 3 қысқаметражды фильм енгізілді. 1."Сын бойца", 1941 ж., реж: В.Строева, сц: Ғ.Мүсірепов, С.Михалков, И.Прут. 2. "Алыптың әні", 1942 ж., реж: В.Строева, сц: Ә.Тәжібаев, Л.Жежеленко. 3. "Ақ гүл", 1943 ж., реж: Е.Арон, сц: Қ.Сиранов, В.Морозов. "Ақ гүл" фильмі Қазақстан тақырыбындағы алғашқы кинокомедия болып есептеледі. Сюжетін жазған Қабыш Сиранов қазақтың алғаш кәсіпқой сценарийшісі ретінде белгілі.

## Дереккөздер

http://kinostan.kz/story/view?id=10