open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қараадыр (Ұлытау тау)

**Қараадыр** – Ұлытау тауларының солтүстік-шығысындағы шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Жезді кентінің солтүстік-батысында 31 км жерде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 674 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5 – 3 км шамасында. 

## Жер бедері
Солтүстік беткейі тіктеу, қалған бөліктері көлбеуленіп, сай-жыралармен тілімденген. Бөктеріндегі бұлақтардан Бала Жезді өзенінің салалары бастау алады.

## Геологиялық орны
Протерозойдың метаморфталған және дислокацияға ұшыраған жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Ашық қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас астық тұқымдас шалғын өседі.

## Дереккөздер
 
 
Санат:Ұлытау ауданы таулары
Қараадыр (тау, Жарқайың ауданы Ақмола облысы)

**Қараадыр** – Ақмола облысы Жарқайың ауданының орта тұсындағы тау.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 330 м. Есіл өзенінің оң жағалық аңғарынан 6 км жерде, батыстан шығысқа қарай 4 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай 2,5 км-ге созылып жатыр. Есілге қараған оңтүстік, оңтүстік-шығыс беткейлері тіктеу келген, қалған бөлігі көлбеулеу.  Оңтүстігінде 6 км жерде Тассуат елді мекені орналасқан.‎

## Өсімдігі
Беткейлерінде құрғақ далаға тән бетеге, көкпек, баялыш, т.б. шөптесіндер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы таулары
Қараадыр (қоныс)

**ҚАРААДЫР**– Қалмаққырылған өз-нің оң жағалауындағы шалғынды сор жазықтағы қоныс. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында, Қарсақпай а-нан оңт-ке қарай 80 км жерде орналасқан. Оңт.-батыстан солт.-шығысқа қарай 60 км-ге созылған, ені 5 км-ге жуық. Дүйсембай және Шолақсай өзендерінің суайрығы саналатын жазықтағы қоныс теңіз деңгейінен 300 м-ге жуық биіктікте жатыр. Қалмаққырылған өз-не сәл еңкіш келген қоныс аллювийлі құмдақты-саздақты және қиыршықтасты тасындыдан түзілген. Сор даланың шалғынды сор, сортаң топырағында көкпек, бұйырғын, қара жусан, тасбұйырғын және бүртікті сораң (тытыр), т.б. сораң шөптесіндер өседі.‎

Санат:Қазақстан қоныстары
Қараайғыркөл

**Қараайғыркөл** – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы көл. Ряжское ауылының шығысында 1 км жерде, теңіз деңгейінен 168 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 6,1 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 2,6 км, жағалау бойының ұзындығы 11,8 км. Көл түбі тегіс, 0,1 м тұнба шөккен. Қар және жер асты суымен толығады. Қарашаның ортасында суы қатып, сәуірдің ортасында ериді.

## Жағалау сипаты
Жазық жағалауында қамыс, құрақ өскен. Аңғары шабындық және жайылым.

Санат:Ұзынкөл ауданы көлдері
Қараағаш орман алқабы

**Қараағаш орман алқабы** – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданында орналасқан. 

## Флорасы мен фаунасы
Жер көлемі 18 га. Құмды алқап шұрат тәріздес. Мұнда қарағаш, емен, қайың, қарағай, шырша, құм шағылдарында арша, шілік, қараған өседі. Орман алқабында аң шаруашылығы бар. Онда жабайы шошқа, қасқыр, түлкі, бұлан, қарақұйрық кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Санат:Қазақстан орман шаруашылығы
Қараала

**Қараала** – Қайындышоқ орманды алқабының солтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Манат ауылының оңтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан.  

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1181 м. Батыстан шығысқа қарай 6 км-ге созылған, енді жері 2-2,5 км шамасында. Беткейі көлбеуленіп өзен арналарына тіреледі. Батыс бөлігінен Манат өзенінің салалары бастау алады. 

## Өсімдігі
Таудың жонды белестерінде далаға тән өсімдіктер, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы таулары
Қараағаш қорықшасы

**Қараағаш қорықшасы** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданында орналасқан кешенді қорықша. 1986 жылы ұйымдастырылған. Аумағы 68 км². 

## Флорасы
Алқапта қайың, көктерек, тал, долана, мойыл, шілік және қарағаш ағаштары өседі. Қараағаш қорықшасының жер бедері – аласа таулы алқап. Жалды-қырқалы жазықтар да кездеседі. Тау жоталарының арасындағы аласа жерлерде астық тұқымдас шөптесін өсімдіктерден бетеге, бидайық, селеу, еркек қоңырбас, жусан, құмсағыз, ши, ойдым-ойдым жерлерде жеміс-жидекті бұталар кездеседі. Топырағы қызғылт, қызғылт қоңыр, құм араласқан. Жануарлардан жабайы шошқа, елік, ақ бөкен, ал құстардан құр, ақ шіл, т.б. кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Ұлытау облысы географиясы
Қара алма

**Қара Алма** немесе **Қырғыз алмасы** (Malus kіrghіsorum) – алманың бір түрі. Биіктігі 8 – 10 м-дей, діңінің жуанд. 50 – 65 см, қабығы сұр түсті. Өркендері ұзын, жіңішке тікенексіз болады. Жапырақтары ірі, ұзындығы 5 – 10 см, ені 5 – 6 см, шеті иректелген, сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлі шатыр тәрізді топталған қос жынысты, ақшыл не қызғылт түсті. Жеміс сағағы қысқа болады. Жемісі – 5 ұялы, 1 – 2 тұқымды, ұзындығы 3 – 8 см, ақшыл, сары, жасыл не қызыл түсті, жеуге жарамды. Жемісінде 10 – 12%-дай қант болады. Бір ағаштан алынатын орташа өнім 50 кг-ға дейін жетеді. Ерте тікпе көшеттерін отырғызғаннан кейін 3 – 5 жылда өнім бере бастайды. Қара Алма тамыр атпа сабақтары арқылы көбейеді, сондай-ақ жас өркендері де тамырлана алады. Қара Алма Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында, 1400 – 1800, кейде 2000 м биіктікке дейін жаңғақ, үйеңкі және шетен ормандарында өседі. Әсемдік үшін саябақта, көшеге қолдан да егеді. 

## Сілтемелер


Санат: Алма
Санат:Раушангүлділер
Қараалып

**Қараалып** – Арал теңізінің солтүстік-шығысындағы төбе. Қызылорда облысы Арал ауданы Сексеуілді кентінің оңтүстік-батысында 60 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 180 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 3 км-ге созылып жатыр. Енді жері 1 км шамасында. Көлбеу беткейі жонды-адырлы жазыққа ұласады. Солтүстігінде Бестөбе төбесі, шығысында Кіші Борсық құмы, оңтүстігінде Шот, батысында Шаршаған (Соршаған) төбелері орналасқан. Аллювийлі жазығындағы сортаңды қоңыр топырағында қара жусан, сұр жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, т.б. өседі. 

## Сілтемелер


Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Арал теңізі
Қараапан

**Қараапан** – Павлодар облысы Успен ауданының оңтүстігіндегі қыстау. Аудан орталығы Успенка ауылынан оңтүстікке қарай 8 км жерде, Тобылжан көлдерінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Қыстаудың оңтүстігінде Сусар көлі жатыр. Тегіс жер бедерінің карбонатты қара топырағында бетеге, боз, жусан, т.б. шөптесіндер өскен. Қыстау арқылы Успенка – Ульяновка қара жолы өтеді. 

## Сілтемелер


Санат: География
Санат: Павлодар облысы
Санат: Қыстаулар
Қара андыз

**Қара Андыз** (биік андыз, Іnula grandіs) – күрделігүлділер тұқымдасына, андыз туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық таулы аймақтарындағы дымқыл жерлерде, ормандағы шабындықтардың ішінде, таулардың, тасты жерлердің қара топырақты беткейлерінде өседі. Биіктігі 60 см-ден 2,5 м-ге дейін жетеді. Сабағы тік, қырлы, бұтақтары жуан, жапырақтары ірі, көбінесе түп жағына орналасқандары ұзынша, жиегі ирек, сопақша келеді. Сабағындағы жапырақтары жүрек немесе жұмыртқа тәрізді. Сабағы мен тамырының дәмі ащы, ерекше иісі бар. Гүлдері сары, гүл себетінің диаметрі 7 – 10 см-ге дейін жетеді. Жемісі – цилиндр тәрізді, 4 қырлы, тықыр дәнек. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте дән салады. Сабағы мен тамырының құрамында – инулин, инуленин полисахаридтері, сапониндер, аздаған алкалоидтар, Е витамині және эфир майы бар, жапырағында ащы зат болады. Медицинада емдік мақсатта гүлі мен тамыры пайдаланылады. Халық медицинасында тұнбасын тыныс жолдары, асқазан, ішек аурулары кезінде, сондай-ақ өкпе туберкулезіне, ревматизмге қарсы ішеді. Қара Андыз гүлі мен тамырының спиртке ашытылған тұнбасымен безгекті емдейді. Қара Андыздың тұнбасын қақырық түсіру үшін ішеді.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Қара арша

**Қара Арша** (Junіperus pseudosabіna) – кипарис тұқымдасы, арша туысына жататын мәңгі жасыл қылқан жапырақты бұта. Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейін созылған кең алқапта, Батыс және Орталық Қазақстанда таралған. Таулы аймақтардағы тау шатқалдары мен тасты жерлерде өседі. Биіктігі 1 – 3 м-дей, жатаған не тік сабақты, қызыл сұр қабықты, мәңгі жасыл ағаш не бұта. Қылқан қабыршақты не қысқа инелі, тікенекті болып келеді. Бүрі жидек пішіндес, қара қоңырқай түсті, көкшіл болады. 4 – 6 қауашақтан тұрады. Шілде – тамызда гүлдеп, келесі жылы тамызда жемістенеді. Қара Арша – екі үйлі ағаш. Тұқымы сопақша. Қала ауданының көшеттерін көгалдандыру үшін қолданады. Шөлге төзімді өсімдік. Шөлейт және далалық аудандарда су мен топырақ қорғауда маңызы зор. Жапырағында эфир майы көп. Құмды, сортаң топырақты жерде, тау беткейінде өседі. Сібір, Қырым, Кавказ, Европа, Қазақстанның барлық облысында кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қылқан жапырақтылар
Қарабақыр бөгені

‎
**Қарабақыр бөгені** — Жамбыл облысы Байзақ ауданында орналасқан. 1948 жылы салынды. 1973 – 75 жылдары қайта жөнделді. 

## Гидрологиялық сипаты
Су сыйымдылығы 1,2 млн. м³. Бөген суымен ауданның Қапал, Төңкеріс, т.б. елді мекендерінің 1 мың га егістігі суғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы географиясы
Қарабайыр жылқы

300px|thumb 
**Қарабайыр жылқы** – Орта Азиядағы жергілікті жылқы тұқымының бірі. Орта Азия арғымағын моңғол, түрікмен, араб жылқыларымен будандастыру арқылы Өзбекстанда шығарылған. Қарабайыр жылқы онша ірі емес, еті тығыз, кеуделі. Мойны ұзын әрі етті, сауыры жалпақ, сирағы етсіз, жалқұйрығы селдір, желісті, жорғаға тез машықтандыруға болады. Бұл тұқымды арбаға жегеді, салт мінеді және жүк тасу көлігі ретінде пайдаланады. Қарабайыр жылқысының ірі әрі жақсысы Самарқанд облысында өсіріледі. Айғырларының орташа өлшемдері: шоқтығына дейін биіктігі 153,3 см; көкірек орамы 175,3 см; жіліншік орамы 19,6 см. Жайып бағуға төзімді. Шөлейт аймақтарда жүк тасуға көнбіс. Қарабайыр жылқы 115 – 120 кг жүкпен тәулігіне 100 – 125 км жол жүре алады.

## Дереккөздер


Санат:Жылқы тұқымдары
Қарабарақ

[300x200px|thumb|''[Қарабарақ*]]  
*'Қарабарақ''' (Halostachys) – алабұталар тұқымдасына жататын бұта немесе ағаш. 

Еуропаның, Алдыңғы, Орта және Орталық Азияның сазды жерлерінде кездесетін 1 түрі белгілі. Қазақстанда Каспий маңы ойпаты, Сарыарқа, Үстірттің солтүстік және оңтүстік бөлігі, Зайсан алабы, Бетпақдала, Арал маңы, Мойынқұм, Балқаш-Алакөл ойысының сортаңды жерлері мен тұзды көлдердің жағалаулары, сондай-ақ өзен бойларында өсетін – төбесораң қарабарағы (H. belangeriana) бар. 

Қарабарақты кейде түйесораң деп те атайды. Оның биіктігі 3,5 м-дей, көп бұтақты өсімдік. Ұсақ жапырақтары үш бұрышты, сабаққа қарама-қарсы орналасқан. Гүлі қос жынысты, аталығы – 1, аналығы – екеу. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы майда (0,75 мм). Қарабарақтан негізінен сақар алынады. Өсімдіктің құрамында алкалоид бар (итсигектің құрамындағы алкалоидқа ұқсас), одан өсімдік зиянкестеріне қарсы қолданылатын заттар алынады. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Алабұталар
Санат:Еуразия флорасы
Қарабарғы

**Қарабарғы** – Жаңаасу тауының оңтүстік-шығысындағы шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Көкпекті ауданы Үлкен Бөкен ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде орналасқан. Үлкен Бөкен өзенінің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 973 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км шамасында созылған, енді жері 10 км.

## Жер бедері
Өзен аңғарларымен, сай-жыралармен тілімденген. Беткейлері көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Оңтүстігінен Бектемір, Еспе өзендері бастау алады.

## Өсімдігі
Таудың қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, жұздызшөп аралас астық тұқымдас өсімдіктер, көк терек, бұталар өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

 
Санат:Көкпекті ауданы таулары
Қарабас (Сырдария алабы)

**Қарабас**, *Досан,* *Қарабассай*, *Қарабассу* – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысының Бәйдібек ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Қаратау жотасының солтүстік беткейінен алып, Бөген өзеніне жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 71 км (салаларын қосқанда). Аңғары тік жарлы. Жауын-шашын суымен толығады. Ағыны ақпан – наурыз айларында болады. Жылдық орташа су ағымы 0,23 м3/с. Суы егін суғаруға пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Қарабасқұм

**Қарабасқұм** – Іле өзенінің сол жағалауындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Ұйғыр ауданының солтүстігінде жатыр. 

## Жер бедері
Ең биік жері 533 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 46 км-ге созылып жатыр, енді жері 23 км шамасында. Іле өзенінің әсерінен пайда болған аллювийлі жыныстардан тұрады. Құм шағылдардың биіктігі 20 – 22 м. 

## Өсімдігі
Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында жүзгін, сарсазан, қарабарақ, ақ сексеуіл, жыңғыл, етегінде қамыс, тораңғыл өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы құмдары
Қараатозған

**Қараатозған** – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданында орналасқан қоныс. Торғай өзенінің аңғарында. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта шамамен 15 км-ге созылған, енді жері 8 км. Қоныстың солтүстігінде Шөжекөл көлі, шығысында Нұра төбесі, басқа бөліктерін құмды төбешіктер қоршап жатыр. Ойысты келген қоныс жері мал жайылымына пайдаланылады. 

## Сілтемелер


Санат: Ақтөбе облысы
Санат:Қазақстан қоныстары
Қарабастұз

**Қарабастұз** – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы тұзды көл. Шаған кентінен оңтүстікке қарай 15 км жерде, теңіз деңгейінен 219 м биіктікте жатыр.

## Аумағы
Аумағы 7,5 км2, ұзындығы 5,2 км, енді жері 2,3 км, жағалау бойының ұзындығы 12 км, ең терең жері 0,3 м, су жиналатын алабы 94 км2.

## Жер бедері
Көл жағалауы жазық, онда қамыс, құрақ өседі. Түбіне тұнба шөккен. Негізінен қар суымен толысады, жазда құрғап қалады. Суы шаруашылыққа, мал суаруға жарамсыз.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Қарабастау (тау)

**Қарабастау** – Жарлы мен Жарым өзендерінің аралығындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстігінде, Қарқаралы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі батыс бөлігінде 727 м, шығысында 797 м. Батыстан шығысқа қарай 11 км-ге созылып жатыр, ені 1 – 3 км. 

## Геологиялық құрылымы
Девон және пермь жыныстарынан түзілген.  

## Жер бедері
Беткейлері эрозиялық процестерге ұшыраған, түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатады. Солтүстігінде Жантөлекөл, шығысында Байтаркөл, оңтүстігінде Қойтас тұзды көлдерімен қоршалған. Солтүстік беткейінен бұлақтар бастау алады.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында әр түрлі дала өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Қарабасшөп

[200x300px|thumb|''[Қарабасшөп*]]  
*'Қарабасшөп''' (Poterium) – раушангүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуропада, Орта Азияда, Батыс Сібір мен Кавказда кездесетін 5 түрі белгілі. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Алатауының жоталарында, Батыс Тянь-Шань тауларының тасты, құрғақ беткейлерінде, өзен бойларында өсетін 2 түрі (жемісті Қарабасшөп, қойоты Қарабасшөбі) бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – қойоты Қарабасшөбі (Р. polgamum). Биіктігі 25 – 80 см, тамырлары сүректеніп келген. Сабағы тік, жалаң немесе төм. бөлігі түктенген, жоғарғы жағы бұтақтанып келеді. Жапырақтары күрделі, жұп қауырсынды емес, олардың 15 – 20 ұсақ жапырақшалары болады. Тамыр түбінен шығатын жапырақтары ұзын сағақты. Ұсақ гүлдері жасыл түсті, қалқанша гүлшоғырына топталған, пішіні эллипс тәрізді, ұзындығы 2 см-дей. Қос жынысты. Аталығының саны 10 – 30, аналығы – екеу. Тұқымынан көбейеді. Мамырдан тамызға дейін гүлдеп, тамыз – қыркүйек айларында жеміс береді. Жемісі – қос тұқымды жаңғақша. Қойоты Қарабасшөбі – илік өсімдік, сондықтан оны тері илеуде пайдаланады. Өсімдіктің құрамында 17% протеин, 4% май, 40%-дай азотсыз өте белсенді заттар бар. Жапырағы С витаминіне бай, оны салат ретінде пайдаланып, сорпаға және балыққа дәм-татымдық ретінде қосады. Өте жақсы мал азықтық шөп болғандықтан, оны қой сүйсініп жейді. Гүлінен аралар бал жинайды. 

## Сілтемелер


Санат:Раушангүлділер
Қарабауыр

**Елді мекен:**
* Қарабауыр – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Қарабауыр – Қазақстан және Қарақалпақстан жеріндегі қыратты жон.
* Қарабауыр – Қарабауыр жонындағы төбе.
Қарабау (өзен)

**Қарабау** – Ойыл өзенінің тармағы.

## Географиялық орны
Атырау облысы Қызылқоға ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 47 км.

## Бастауы
Бастауын Ойыл өзенінің тармағы – Жарыпшыққан өзенінің Қарабау ауылы тұсынан алып Айғыркөл көліне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары сор, сортаңды өңірмен өтеді. Орта ағысындағы (Қошқар, Жалын қыстаулары) енсіз алабы шалшықты-батпақты келген. Онда шөлді, шөлейтті сораң шөптер өседі. Өзенге Қарабау ауылынан жоғарыда Шеткөл саласы құяды. Алабы жайылымға және шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылқоға ауданы өзендері
Санат:Ойыл су алабы өзендері
Қарабауыр (жон)

**Қарабауыр Жоны** – Қазақстан және Қарақалпақстан жеріндегі қыратты жон. Үстірттің оңтүстік-шығысында, Мұзбел жонына іргелес. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Биік жері – Ақмешіт тауы (290 м). Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 125 км-ге созылып жатыр. Жон сармат, әсіресе, тұзды мергель мен саз кезектесіп жататын жоғ. миоценнің ашық түсті әктастарынан түзілген. Карстық жемірілу кездеседі. Беткейінде жусан аралас бұйырғын өседі. Оңтүстік-батыс беткейінде көптеген құдықтар бар. Маусымдық жайылым. 

## Сілтемелер


Санат: География
Санат: Қазақстан Қыраттары
Қарабаян

**Қарабаян** – Қарадүлей сор алқабының оңтүстік-батысындағы төбе. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Төлеп темір жол станциясының оңтүстік-шығысында 50 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 129 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км-ге созылған, енді жері 1,5 км шамасында. Беткейлері жайпақ, пішіні доға тәрізді келген. Солтүстігінде Қарадүлей қонысы, шығысында Қызыластау, Қызылгүл құдықтары, оңтүстігінде Ердалы төбесі, батысында Айдарқарабас, Жасаған қоныстары орналасқан. 

## Өсімдігі
Сортаңды сұр және тақыр тәрізді топырақ жамылғысында жусан аралас шөл өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Бейнеу ауданы таулары
Санат:Төбелер
Қарабек

**Қарабек** – Арқарлы тауларының оңтүстік-батысындағы шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Шалқия молибден кен орнынан оңтүстік-батысқа қарай 52 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 450 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км шамасында. Оқшауланған шоқылы таудың беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады.

## Өсімдігі
Ашық қоңыр, сұр топырақ жамылғысында боз жусан, қара жусан, баялыш, бұйырғын, сораң, т.б. шөптесіндер өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Қараберік

**Қараберік** – Күршім жотасының оңтүстік-батысындағы шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Қалжыр ауылының оңтүстік-батысында 37 км жерде орналасқан. Қара Ертіс өзенінің аңғарында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 691 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 12 км-ге созылып жатыр, енді жері 6 км шамасында. Беткейі көлбеуленіп, жазыққа ұласады. Солтүстігінде Ақжал, шығысында Үшқара тауларымен, оңтүстігінде Төрткүл төбесі, батысында Зайсан көлімен шектеседі. 

## Өсімдігі
Сортаңды сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында сарсазан, қарабарақ, сексеуіл, т.б. шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы таулары
Қарабалық ауданы

**Қарабалық ауданы** (1997 жылғы 17 маусымға дейін **Комсомол ауданы** деп аталды) — Қостанай облысының солтүстік-батысындағы әкімшілік бөлініс. 1928 жылы құрылған. Жер аумағы 6,9 мың км². Орталығы — Қарабалық кенті.

## Географиясы
Қарабалық ауданы шығысында Фёдоров ауданымен, солтүстігі мен батысында Ресеймен шектеседі.

Ауданның географиялық орны қолайлы, теңіз деңгейінен 200–260 метр биіктікте. Орал сырты үстіртінің орта жазық бөлігін алып жатыр. Жер бедері беті көл қазаншұңқырларымен, Үй, Тоғызақ өзендерінің аңғарларымен, сай-жыралармен тілімденген. Кен байлықтарынан аздаған мөлшерде темір кентасы, алтын, отқа төзімді саз, т.б. кездеседі.

## Су торабы
Аудан жерімен Үй өзені және оның саласы Тоғызақ өзенінен ағып өтеді. Аудан көлге бай. Мұнда 90-нан астам ірілі-ұсақты көлдер бар, олардың 75%-ының суы тұщы. Ірі көлдері: Шұбар, Сасықкөл, Қарасор, Үлкен Бөрілі, Өлеңді, Аршалы, Өрнек, Қулықкеткен, т.б.. Жер асты суы негізінде Смирнов су жүйесі жұмыс істейді. Одан тартылған су құбырлары Қарабалық кентін, Бөрілі, Смирнов, Станционный, Михайлов округтерінің елді мекендерін сумен қамтамасыз етеді. Бөгендерінде мөңке, шортан, таутан, алабұға, табан, тұқа, оңғақ және аққайран, т.б. балықтар мекендейді.

## Флорасы және фаунасы
Астық тұқымдас түрлі шөптесіндер (селеу, бетеге, т.б.) басым өскен. Ауданның оңтүстік-шығысында қайың, терек, итмұрын, шие бұтасы аралас шоқ ормандар кездеседі. Айтарлықтай жерді қолдан егілген қарағай, қараағаш, үйеңкі, терек, қараған ормандары алып жатыр. Ормандарында жидектер мен саңырауқұлақтар көптеп өседі. Жануарлар дүниесінен бұлан, елік, жабайы шошқа, қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, сарышұнақ, қоян мекендейді. Құстардан қаз, үйрек, аққу, бүркіт, кезқұйрық, тырна, құтан, т.б. кездеседі.

## Шаруашылығы
Ауыл шаруашылығына жарамды жер аумағы 602 мың гектар (2008), оның 33 мың гектары егістік жер, 3,5 мың гектары шабындық, 234,6 мың гектар жайылым. Аудан орталығы Қарабалық кентінен солтүстікке қарай 17 километр жердегі Научное ауылында Қарабалық ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы орналасқан. Аудан бойынша 5 темір жол станциясы және Еманкин темір жол айырмасы бар.

## Климаты және ауа-райы
Қарабалық ауданының климаты тым континенттік. Қысы суық, бұрқасынды. Қар жамылғысы әдетте қарашаның 2-онкүндігінде қалыптасады, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –18°С. Жазы қоңыржай жылы, ең ыстық айы — шілде. Шілденің орташа температурасы 18°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 300–350 мм. Жер қыртысы кәдімгі құнарлы қара топырақтан тұрады. Тоғызақ пен Үй өзендерінің бойында шалғынды құмдақ топырақ таралған.

## Халқы

Тұрғындар саны – 27 534 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 29,47%, орыстар – 43,46%, украиндар – 12,90%, немістер – 5,24%, беларустар – 1,73%, татарлар – 3,38%, башқұрттар – 0,97%, армяндар – 0,50%, басқа ұлт өкілдері – 2,35%.

## Әкімшілік бөлінісі
35 елді мекен 4 ауылдық, 1 кенттік әкімдік пен 8 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданы
Мәдени қарабидай

**Мәдени қарабидай** () – астық тұқымдасының қарабидай туысына жататын бір түрі және тағамдық дақыл.Құнарлы мал азығы ретінде де пайдаланылады. Республикада негізінен күздік Қарабидай Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қостанай, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында өсіріледі.  

## Ботаникалық сипаттамасы
Сабағы – қуыс сабан, биіктігі 110 – 180 см. Жапырағы таспа пішіндес. Тамыр жүйесі – шашақты, топыраққа 2 м-дей тереңдейді. Гүлшоғыры – күрделі масақ. Гүлінің 2 гүл қауызы бар. Жемісі – дәнек. 1000 түйір дәні 15 – 37 г тартады. Қарабидай жел арқылы тозаңданады. Ол күздік дәнді дақылдардың ең суыққа төзімдісі, тұқымы 1 – 2°С жылылықта өніп, 9 – 14°С жылылықта көктейді. Көктегеннен кейін 12 – 16 күн өтісімен түптенеді. Көктемде 5°С жылылықта (кейде одан да жоғары) арамшөптерді басып өсе бастайды. Оңтүстікте вегетац. кезеңі 257 – 272 күн, солтүстікте 345 – 375 күн. Қарабидай сондай-ақ ауыспалы егісте де өсіріледі. Қарабидай егісіне түйіршіктелген суперфосфат, азотты, фосфорлы тыңайтқыштар, калий тыңайтқыштары беріледі. Қосымша қорек ретінде әр га жерге 0,75 – 1,0 ц аммиакты селитра және 1,5 – 2,0 ц суперфосфат шашылады. Республиканың солтүстік батыс және шығыс облыстарында қарабидай әдетте, тамыздың 10 – 25-інде қатарлап себіледі; бөлектеп ору әдісімен 4 – 6 күн ішінде жинап алынады. Қазақстанда күздік қарабидайдың егіс көлемі 49,3 га (2008). 1 га-дан ортa есеппен 14,0 ц өнім алынады. Аудандастырылған сорттары: Шолпан, Саратовская 4, Долинская, Харьковская 55, т.б. Негізгі зиянкестері – күздік шыбын, күздік көбелек, астық қандаласы т.б.; аурулары – қастауыш, қатты және сабақ қаракүйесі, қара зең және склеротиниоз. 
Сурет:Roggenkoerner.jpg|Қарабидай дәндері
Сурет:Secale cereale.jpg|Қарабидай
Сурет:Seigle 01.JPG|Қарабидай Егістігі
Сурет:Secale cereale MHNT.BOT.2015.2.40.jpg|*Secale cereale* - Museum specimen


## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Дәнді дақылдар
Санат:Ауыл шаруашылығы
Қарабидайық (көл)

**Қарабидайық** – Ертіс алабындағы тұзды көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағында, теңіз деңгейінен 192 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 6,7 км2, ұзындығы 3,4 км, енді жері 3 км, жағалау бойының ұзындығы 10,2 км. Жағалауында қамыс шоғырлары кездеседі. Көл түбіне тұз тұнбалары шөккен. Қар және жер асты суларымен толысады. Суы шаруашылыққа жарамсыз.

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Қарабиік

**Қарабиік** – Бауырлыөзек пен Балатүндік өзендерінің аралығындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылынан солтүстікке қарай 35 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 476 м. 

## Геологиялық құрылымы
Ордовик жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері, өсімдігі
Беткейлері сай-жыралармен тілімденген. Қызғылт қоңыр топырағында дала мен тау өсімдіктері өседі. Солтүстік беткейлерінде бұта, оңтүстігінде шалғын кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Қара бозторғай

**Қара бозторғай** () – торғайтәрізділер отряды бозторғай тұқымдасына жататын құс. 

Қазақстанның жусанды-бозды далалы алқаптарында кездеседі. Қара бозторғай торғайдан ірі, оның тұрқы 20 см, қанатының өрісі 14 см, құйрығының ұзындығы 8 см, салмағы 60 г. Мекиенінің реңі өзге бозторғайларға ұқсас болады, ал қоразы жазда – қара, қыста жотасы бозғылттанып, қара түс бауырында ғана сақталады. Оның сирағы да қара түсті, ал тұмсығы сарғыштау болып келеді. Бұлар жазда жұптасып жүреді де, ұя салмаған кезде топтасып ұшады. Жерде жорғалап жылдам жүре алады, ұзақ шырылдап, тез ұшады. Қара бозторғайлар жазда және күзде өсімдік тұқымдарымен, ал көктемде шекшектерді, шегірткелерді, қоңыздарды қорек етеді. Астық тұқымдастарының дәнін де теріп жейді. Су маңындағы жерді шұңқырлап, ұя жасайды. Кейде қазылған шұңқырларды да ұяға пайдаланады. Сәуірдің ортасынан бастап мекиені ұясына 5 – 6 жұмыртқа салып, 15 – 16 күн шайқап, балапан шығарады. Балапандарын қоразы мен мекиені бірігіп қоректендіреді. Қара бозторғайлар жаз айында 2 рет балапан өргізеді.
нобай|солға|150px|

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Қауіптен тыс түрлер
Санат:Бозторғайлар
Санат:1768 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Қарабұға

**Қарабұға**, *Қарабұғы* – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Қарабұға Тарбағатай жотасының орта бөлігіндегі Тастау, Жалаулы тауларының солтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Қараой ауылынан батыста 7 км жерде Базар өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 128 км, су жиналатын алабы 2660 км2. Аңғары жоғарғы бөлігінде тар, шатқалды, төменгі ағысында кеңейеді. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Қызылқайың ауылына 25 км жетпей, Жылытау тауы тұсында 3,70 м3/с. Суымен егін суғарылады. Жайылмасы шабындық. Өзен бойында Ақсуат және Қаратал ауылдары орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Қарабұдыр

**Қарабұдыр** – Нарын құмының оңтүстік-батысындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Бисен ауылының оңтүстік-шығысында 55 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен ең биік жері 11 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 30 км-ге созылып жатыр, енді жері 8 км шамасында. Тізбекті төбешіктердің бойында бірнеше қыстаулар орналасқан. Солтүстік-батысында Қызыл, Мешітқұм, Қарағали құмдары, оңтүстік-батысында Тұздықақ соры жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Неоген мен ортаңғы және жоғарғы төрттік кезеңінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңды сұр, ашық қоңыр топырақ жамылғысында қияқ, құмаршық, жүзгін, еркек шөп, жусан, етектерінде бұталар өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы құмдары
Қарабұжыр (тау, Қарағанды облысы)

**Қарабұжыр** – Желдіадыр тауларының солтүстік-шығысындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Шұбаркөл кентінің солтүстік-батысында 58 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 592 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта шамамен 7 км-ге созылған, енді жері 5 км. Беткейі көлбеу, солтүстік, оңтүстік бөктеріндегі таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Қарабұжыр тауының баурайындағы бұлақтардан Керей өзенінің салалары Барақбай, т.б. бастау алады.

## Өсімдігі
Карбонатты бозғылт қоңыр топырағында бетеге, селеу, боз, жусан, аңғарларда тал, көктерек, қараған аралас бұта өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Қарабұлақ өзені

**Қарабұлақ**, *Байпақ* – Өлеңті алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 49 км. 

## Бастауы
Бастауын Ерейментаудың тауаралық аңғарынан алып, Қоржынкөл көліне құяды. 

## Гидрологиясы
Жалпы ұзындығы 25 км болатын ұсақ 9 саласы бар. Алабының жоғарғы бөлігіндегі жер бедері тектониктік эрозиялық қырқалардан, жалдар мен жондардан тұрады, төменгі бөлігі делювийлі-пролювийлі жазық. Түпкі жыныстары кейбір жерлерінде жер бетіне шығып жатыр. Қар суымен толығады. Жер асты суы шығып жатқан жоғарғы бөлігінде ғана ағын суы тұрақты болып тұрады. Жазық бөлігі жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында бұта аралас сұлыбасты шөптесіндер өскен. Жақын жатқан елді мекендердің жайылымдық жерлерін суландыруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Ерейментау ауданы өзендері
Қара бұрыш

**Қара бұрыш** () – бұрыш тұқымдасына жататын көп жылдық шырмауық тәрізді өсімдік. 

Биіктігі 12 – 15 м-дей. Гүлі ұсақ, сары түсті, көп жемісті болады. Жемісі сүйекті бір тұқымды. Табиғи күйде Үндістанда және Оңтүстік-шығыс Азия елдерінде кездеседі. 25 – 30 жыл бойына жылына екі реттен жеміс береді. Қара Бұрыш Үндістанда, Үнді-Қытайда, Индонезияда, тропиктік Африкада, Бразилияда, т.б. ауа райы, ыстық және ылғалды елдерде өсіріледі. Қара Бұрыш жемісінде пиперин, пипериден алкалоидтары, эфир майы және камедь болады. Тамаққа пайдаланатын Қара Бұрыш жемісінің дәмі құрамындағы осы заттарға байланысты. Қара Бұрышты құнарлы топыраққа егеді. Ол көбіне қалемшелеу тәсілмен өсіріледі. Отырғызылған жас өсімдіктер 3 – 5 жылдан кейін жеміс бере бастайды. Жақсы бапталған бір өсімдіктен 0,6 – 1,5 кг өнім алуға болады. Қара Бұрыш Қазақстанда орманды жерлерде ғана өсіріледі. 


  
300x200px|thumb|''Қара бұрыш дақылдары''
 
 
300x200px|thumb|''Қара бұрыш түрлері'' 
 
 
300x200px|thumb|''Ақ және қара бұрыш'' 
 



## Дереккөздер

Санат:Қос жарнақтылар
Санат:Дәмдеуіштер
Санат:Азия флорасы
Қарағай газ кен орны

**Қарағай газ кен орны** — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданында орналасқан. Кен орны 1968 жылы ашылған. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Аумағы 2 – 4 км. Газдылығы 910 – 915 м тереңдікте саз бен құмайт аралас жатқан ярустың жоғарғы құмды қабатымен байланысты. Қабатының қалыңдығы 5 м, өндірістік газ қоры 924 м тереңдікте. Шоғырдың биіктігі 12 м. Коллекторлары сұр құмды, ұсақ түйіршікті. Кеуектері 18 – 35,5% аралығында. Қабат қысымының мөлшері 10,9 МПа, қабаттағы температура 36°С. Газдың ауаға қатысты тығыздығы 0,546. Ол негізінен аздаған азоты бар метаннан тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Қазақстан газ кен орындары
Санат:Жаңақала ауданы географиясы
Санат:1968 жылы пайда болғандар
Қарағайлар тұқымдасы

[180x250px|thumb|"[Қарағайлар Тұқымдасы"]]
**Қарағайлар Тұқымдасы** (Pіnaceae) – мәңгі жасыл, бір үйлі, қылқан жапырақты өсімдіктер. Негізінен Солтүстік жарты шарда өсетін 10 – 11 туысы, 250-дей түрі бар. Қазақстанда 4 туысы (самырсын, шырша, балқарағай, қарағай) 6 түрі кездеседі. Қарағайлар Тұқымдасының биіктігі 50 – 65 м-дей. Қылқан жапырақтары ине немесе қауырсын тәрізді, бұлар ұзын өркендерінде жеке-жеке, ал қысқа өркендерінде шоғырланып орналасады. Қарағайлар Тұқымдасының аталықтары – масақша, көп жағдайда дара болады, әр аталығында 2-ден тозаңдық бар. Аналығында 2 тұқым бүрі болады, оның ұзындығы 1,5 – 50 см, ол негізінен бірінші жылы піседі (мыс., балқарағайда, т.б.) ұрықтанғаннан кейін осы тұқым бүршіктері тұқымға айналады. Тұқымының қанатты қабыршақтары қалың, бос жатады. Тамыр жүйесі өте жақсы жетілген, олар көп жағдайда қалпақты саңырауқұлақтардың жіпшумағымен селбесіп (микориза) өседі. Қарағайлар Тұқымдасынан құрылыста, темір жолда, жиһаз жасауда қолданылатын өте бағалы сүрек алынады. Қылқан жапырағының шипалық қасиеті бар.

## Сілтемелер


Санат:Қарағайлар тұқымдастары
Қарағайлыкөл

**Қарағайлыкөл** – Ақмола облысы Жарқайың ауданы Тасөткел ауылдық округі аумағындағы көл. Тасөткел ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 16 км жерде, теңіз деңгейінен 283 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 2,3 км 2, ұзындығы 2,6 км, енді жері 1,3 км, жағалау бойының ұзындығы 6,2 км. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірде ериді.

## Су байлығы
Суында қарабалық, табан балық, кейде шортан кездеседі. Қаз, үйрек, аққу, тырна, т.б. жыл құстары ұя салады. Жағалауының топырағы қызғылт қоңыр. Көл аңғарының басым бөлігі жыртылған, кейбір жерлерінде қайыңды шоқ орманы мен шабындық жерлер кездеседі. Жағалауында биіктігі 2,5 м болатын қамыс, құрақ өседі. Оларды үй салуға пайдаланады. 

Санат:Жарқайың ауданы көлдері
Қарағайлы қорғасын-барит кен орны

**Қарағайлы қорғасын-барит кен орны** - Қарағанды облысы Қарқаралы қаласының оңтүстік-шығысындағы кен орны. 

19 ғасырдан белгілі, 1950–1960 жылдары жүйелі зерттеліп барланды. Кен орнын М.П. Русаков, М.П. Ваганов, Ж.Айталиев, т.б. зерттеген. Ол «Бас», «Қиыр» және «Оңтүстік» телімдерінен тұрады. Өнеркәсіптік мәні бары – «Бас» телімі, ол Үлкен және Кіші кентас линзаларын қамтиды. Оңтүстік телім қоры бойынша шағын.

## Геологиялық құрылымы
Кенді алаң девон кезеңінің шөгінді тау жыныстарынан тұрады, олар құрамы бойынша төменгі және жоғарғы қат-қабаттарға жіктеледі. Төменгі қат-қабат (төменнен жоғары қарай) ұсақ малтатасты конгломерат пен полимиктілі құмтастардан тұрады, олардың үстінде полимиктілі құмтас пен кремнийлі-сазды тақтатастар қабаттасқан жоғарғы қат-қабат үйлесімді жатыр. Қима бойынша жоғары қарай, негізінен, кремнийлі-сазды және құмайт құрамды, туф пен әктас қабатшалары бар тау жыныстары орналасады. Девон түзілімдерін төменгі тас көмірдің габбро-пироксенит, гранодиорит және гранит құрамды шағын интрузиялары жарып өткен. Жасы әр түрлі диабаз және диорит-порфирит, гранит-порфир мен альбитофир сығылмалары кең тараған. Кен орны Успен тектоникалық белдемінде, солтүстік-батысқа созылған Қарағайлы синклиналінің қанаттарында орналасқан. Әр түрлі жарылымдармен қиылған. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Кен денелері өздерін сыйыстырушы тау жыныстармен үйлесімді және соған жуық синклиналь қанаттарына сәйкес әр түрлі бағытта күрт еңіс (60 – 85°) жатыр. Кен денелерінің пішіні линза және қабат тәрізді. Ұзындығы 990 м-ге жетеді, ені 500 м-ден асады, қалыңдығы 130 м-ге дейін. Қорғасын мен мырыштың мөлшері Бас телімінде 1,36 – 1,67%; Қиыр телімінде 0,95 – 1,25%; Оңтүстік телімінде 0,81 – 2,04%. Кеннің құрамында мыс, күміс және алтын кездеседі. Кен баритке бай, оның мөлшері «Бас» телімде 42,53%, ал «Қиыр» телімінде 13,81%.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Қазақстан қорғасын кен орындары
Санат:Қазақстан барит кен орындары
Қара бүлдірген

нобай
**Қара бүлдірген** – раушангүлділер тұқымдасы, рубус туысына жататын бұталардың ортақ атауы. 

Солтүстік Америка мен Еуропада 400-ден астам түрі белгілі. Жиі кездесетіні – Rubus caesius. Көп жылдық тамыр сабақтары және жер бетінде екі жылдық тікенекті өркендері болады. Саусақ салалы жапырақтарының шеті иректелген. Гүлі қос жынысты, негізінен, ақ кейде қызғылт түсті, шашақ гүлшоғырына топталған. Жемісі – ұсақ, шырынды, сүйекті, қара немесе қызыл қара түсті. Жемісінің құрамында 4 – 8% қант, 0,8 – 1,4% органикалық қышқыл, С витамині және каротин бар. Жемісі – жеуге жарамды және одан тосап, джем қайнатады. Қара бүлдірген – суыққа төзімді, топырақ талғамайтын өсімдік. Қара бүлдіргеннің өзара оңай будандасып жаңа сорттар беретін 300-ге жуық түрі Америка және Еуропада мәдени түрде өсіріледі. Қара Бүлдіргенді көбеюіне қарай тік сабақты Қара бүлдірген (негізінен атпа тамырларымен көбейеді) және жатаған сабақты Қара бүлдірген (сабақ бүршігімен көбейетін) деп бөледі. Қара бүлдірген Қазақстанның солтүстік облыстарында, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының таулы аудандарында, орман алаңқайлары мен бұталы қопаларда және өзен жағалауларында өседі. Сондай-ақ саяжайларда қолдан өсіріледі.


  
300x200px|thumb|''Қара бүлдіргеннің гүлдеуі''
 
 
[300x200px|thumb|''[Қара бүлдірген жемісі'']] 
 



Жабайы түрінде барлық жерде кездеседі, әсіресе Кавказда кең тараған. Қазақстанның солтүстік облыстарында, Талдықорған, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының таулы аудандарында өседі. Жемісі шырынды, түсі қара немесе қара қошқыл, қара қоңыр болып келеді. Формасы жағынан таңқурайға ұқсас. Дәмі тіл үйіретін қышқылтым-тәтті, кейде қышқылтым болады. Қара бүлдірген құрамында қант, органикалық қышқылдар, азотты заттар, пектинді минералды тұтқыр заттар, 22 мг % С витамині каротин (А провитамині) бар. Шілдеде піседі, ауа райының құрғақ кезінде жинайды. Ең жақсы сорттары: Кавказская, Длинноплодная, Сизая. Қара бүлдірген өте нәзік жидек, қалыпты жағдайда 1—2 күн, ал температура 0ᵒС болғанда бір апта сақталады. Қара бүлдіргеннен қайнатпа (дайындау әдісі таңқурай мен қой бүлдірген қайнатқандағыдай), джем, шырын, кисель дайындайды.

## Қара бүлдірген киселі
Таңдап алып, тазартылып жуылған жидекті езіп електен өткізеді. Су құйылған кастрюльге қант салып ысытады да, картоп ұнын қосып (аз мөлшерде суық сумен арал асырылған) қайнатады. Үстіне езілген пюре салып әбден араластырады.

1 стакан қара бүлдіргенге: 3/4 стакан қант, 2 стакан су, әркім өз қалауынша картоп крахмалын қосады.

## Дереккөздер


Санат:Раушангүлділер
Қарағайлы орман

**Қарағайлы Орман**, қарағайлы тоғай – қарағай өсетін мәңгі жасыл қылқан жапырақты орман алқабы. Негізінен солтүстік жарты шарда өседі: Солтүстік Америка жерінде қарағайдың бірнеше түрі бірігіп, тоғай құрайды немесе секвойя ағашымен бірігіп аралас орман түрінде кездеседі; Канадада Веймутов қарағайы басым; Мексикада қарағай аршамен бірігіп өседі; бұрынғы КСРО жерінде орманды және орманды-далалы белдемдерде тараған. Жалпы қылқан жапырақты ормандар суыққа төзімді. Таулы аймақтарда Қарағайлы Ормандар таулардың орта биіктік белдеулерінде өседі. Қазақстанда Қарағайлы Ормандардың басым бөлігі Қазақстанның шығысында Алтай таулары, Сауыр жотасы қойнауларында (371 мың га) орналасқан. Қостанай облысының Торғай қолатында Қарағайлы Ормандар біраз алқапты алып жатыр. Бұл жерлерде бірнеше орман шаруашылықтары (Аманқарағай, Бурабай, Әулиекөл, Басаман) және Наурызым қорығы орналасқан. Қарағайлы Ормандардың біраз бөліктері Шығыс Қазақстан облысының Ертіс бойындағы құмды алқаптарда, Баянаула, Қарқаралы және Көкшетау, Ақмола аймақтарында орын алса, біраз бөлігі Орталық Қазақстанның солтүстігіндегі майда шоқылар арасындағы ойпаңды жерлерде кездеседі. Жер шарында қарағайдың 100-ге жуық түрлері бар. Қарағай ағашы орман түзуші негізгі ағаш бола тұрып, ол сонымен қатар аса бағалы құрылыс материалы (қ. Қарағай). Қарағайлы Орман тез буланғыш заттар бөліп шығарады, олар ауадағы зиянды, әсіресе, туберкулез бактериясын жояды. Шығыс Қазақстан облысындағы Березовка, Көкшетаудағы Бурабай, Қостанайдағы Боровское санаторийлері Қарағайлы Орманды жерге салынған. 

## Сілтемелер


Санат:Ормандар
Санат:Қарағайлар тұқымдастары
Қарағали

**Қарағали** – Мешітқұм құмының оңтүстік-шығысындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Хан Ордасы ауылының оңтүстік-шығысында 31 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Ортаңғы және жоғарғы төрттік кезеңі мен неоген жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 11 м биіктікте жатыр. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 13 км-ге созылған, енді жері 5 – 6 км шамасында. Қырқалы құм төбелер бойында Сырға, т.б. қыстаулар бар. Құмның ойысты-сайлы жерлері мен етектерінде тұщы грунт судың тереңдігі 2 м. 

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр, сортаң топырақ жамылғысында еркек шөп, жүзгін, қияқ, құмаршық, ойыстау жерлерінде жыңғыл, қандыағаш, т.б. бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы құмдары
Қарағанды (өзен, Ұлы Жыланшық алабы)

**Қарағанды** – Ұлы Жыланшық алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағып өтеді. 

## Бастауы
Бастауын Кішітау тауларының батысындағы Қарағандысай қонысындағы бұлақтардан алып, Қосшоқы тауының батысында Шағырлы өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 43 км. Жаз айларында ағыны тоқтап, қарасуларға бөлініп қалады. Негізінен қар, жер асты суларымен толығады.‎

## Өсімдігі
Алабында құрғақ далаға тән бетеге, көкпек, жусан, баялыш, т.б. шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Қарағанды артезиан алабы

**Қарағанды артезиан алабы**, Сарыарқаның орталығында жатқан жер асты суы бар өңір. Ауданы 1200 км²-дей. Қарағанды артезиан алабы гидрогеология құрылымы жағынан өте күрделі екі қабатты синклинальдық құрылымнан тұратын қазаншұңқырда орналасқан. Қазаншұңқыр девон, тас көмір әктастары мен құмтастарынан құралған. Жер асты суы арынды. Ұңғымалардың шығымы 0,5 – 2 л/с, суының орташа минералдары 3 г/л. Алаптың шет жақтарында су жер бетіне өздігінен шығып жатыр. Су арыны қазаншұңқыр ортасына қарай арта береді. Сулы қабаттардың жату тереңд. 50 – 100 м-ге жетеді. Конгломерат, құмды конгломерат, ұсақ түйірлі құмды борпылдақ жыныстардан құралған, қалыңд. 500 м-дей юра жүйесі жыныстарындағы сулы қабаттар Қарағанды Артезианы ауылының орталық, шығыс бөліктерін алып жатыр. Қазаншұңқырдың ортасына қарай бұл жыныстар антропоген, неоген, палеоген жүйелерінің аргиллиттері, алевролиттері, ұсақ түйірлі құмтастарымен жабылған. Юраның сулы қабаттарындағы ұңғымалардың су өнімд. 1 – 3 л/с-тан 20 – 25 л/с-қа дейін жетеді. Су құрамы натрий-кальцийлі хлорлы және гидрокарбонатты-сульфатты. Суының минералдылығы алап шетінде 0,7 – 1,0 г/л, өйткені мұнда жер асты суларының қоры жауын-шашын, еріген қар, тасыған өзен суларының жерге сіңуінен молаяды. Алаптың ортасына қарай 1,5 – 2,0 г/л-ге дейін артады. Қарағанды артезианы алабының жер асты сулары көптеген ұңғымалар арқылы Қарағанды өнеркәсіп торабында пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Артезиан алабы
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Қарағанды ботаника бағы

**Қарағанды Ботаника Бағы**  – ғылыми-зерттеу мекемесі. ҚР Білім және ғылым министрлігінің Фитохимия институты қарамағында. 1939 ж. Қарағандыда ауа райы құрғақ, шөлейтті аймақ – Орталық Қазақстан жағдайында көгалдандырудың ғыл. негізін жасау мақсатында КСРО ҒА Қазақстан бөлімшесінің ботаника секторының зерттеу станциясы болып ашылды. 1940 ж. интродукция жөнінде зерттеу және тәжірибелік жұмыстар жүргізу үшін қаланың оңтүстік-батыс шетінен аумағы 32 га жер бөлінді. 1948 ж. ботан. бақтың аумағы 50 га-ға жеткізілді. Дендрология, өсімдік қорлары, жеміс-жидек өсімдіктері, сәндік-гүл өсіру шаруашылық лабораториясы жұмыс істеді. Осы жылдары бақта арборетум, табиғи флора өсімдіктерінің және көп жылдық сәндік өсімдіктер коллекциясын, жеміс-жидек өсімдіктері бағын отырғызу және гербарий қорын қалыптастыру мақсатында ғылыми жұмыстар жүргізілді. 1965 ж. жаңа лабораториясы-әкімшілік ғимараты мен қор оранжереясы салынды. Аумағы 18 га болатын дендрология саябақ егілді. 1990 жылдан бақта ағаштар мен бұталардың 1300-ден астам, гүлді сәндік өсімдіктердің 2000-ға жуық түрлері мен сорттары, жеміс-жидектің 600-ден астам сорттары, тропиктік және субтропиктік өсімдіктердің 700-ге жуық түрлері мен табиғи флора өсімдіктерінің 400-ден астам түрі (оның ішінде «Қызыл кітапқа» кірген 14 түрі бар) сынақтан өтті. Бақтың гербарий қоры 15 мыңнан астам беттен тұрады. 1995 жылдан бері осы аймақта өсетін өсімдіктің 3 жаңа түрі анықталды. Раушан гүлінің 40-тан астам сорты Орталық Сібір ботаника бағынан (Ресей, Новосибирск қ.) және бір жылдық гүлді өсімдіктер Норфолк (АҚШ) ботаника бағынан әкелініп, бақтың гүлді сәндік өсімдіктер қоры толықтырылды. 70 тұқымдас 256 туысқа жататын келешекте мәні бар 494 түрлі дәрілік өсімдіктердің, 23 мың гербарий парағына жазылған коллекциясы жиналды. 1999 жылдан Қарағанды Ботаника Бағы өсімдік қорғау жөніндегі Халықаралық ботаника бақтар кеңесінің құрамына кірді. 100-ге жуық мемлекеттің ботаника бақтарымен әріптестік байланыс жасайды.

## Сілтемелер


Санат:Ботаникалық бақтар
Қарағандысай өзегі

**Қарағандысай**– Ойыл өзенінің аңғарындағы өзек. Ақтөбе облысының Темір ауданы Шұбарқұдық кентінің оңтүстігінде 10 км жерде орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 28 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 – 3 км шамасында. Сайдың екі беткейі көктемгі еріген қар және бұлақтардың жылғаларымен тілімденген. Қарағандысайдың бойында Қарағанды, Бесқарағансай қыстаулары бар. Солтүстігінде Қаратөбе, батысында Құмбауыроба, оңтүстігінде Төрткіл, оңтүстік-шығысында Қарағанды төбелері орналасқан. 

## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Қарағаштар тұқымдасы

**Қарағаштар тұқымдасы** (Ulmaceae) – қос жарнақты гүлді өсімдіктер негізінен ағаш, сирек бұталарда кездеседі. 

Жер шарында Қарағаштар Тұқымдасының 6 туысы 50-дей түрі белгілі. Қазақстанда 2 туысы (қарағаш, таудаған), 7 түрі өседі. Қарағаштар өзен жағаларында, сортаң топырақты жерлер мен шөлде, қорымтасты беткейлерде, құмда, жартастарда, жыраларда қаптап өседі. Діңдері жуан, қабығы қара сұр түсті, жыл өткен сайын қалыңдай береді. Тамыр жүйесі топыраққа терең енеді және біраз бөлігі топырақ бетіне жайылып өседі. Бұлардың Биіктігі 10 – 35 м-дей, жапырақтары жай, қауырсын жүйкелі, өркенге кезектесіп орналасады. Жапырағының ерекшелігі – бір бұтақта өскен жапырақ тақтасының мөлшері әр түрлі болуында. Қоңыржай климатта өсетін Қарағаштар Тұқымдасының жапырақтары жыл сайын түседі. Субтропиктік, тропиктік аймақтарда Қарағаштар Тұқымдасының жапырақтары жартылай түседі, араларында мәңгі жасыл түрлері де кездеседі. Қоңыржай аймақта қарағаштың гүлі бүршікте жаздың басында дамығанымен, келесі жылы ғана гүлдейді, бүршікте бітеугүлі 10 ай сақталады. Орта Азия, Жерорта теңізінде өсетін қарағаштар қаңтар мен ақпанда; субтропиктік аймақта өсетін түрлерінде сол жылдың күзінде гүлдейді. Бұлардың гүлдері бүршікте 3 – 4 ай ғана сақталады. Гүлшоғыры күзде жапырақтарының көбі түспей тұрғанда дамиды. Гүлдері жай гүлсерікті, дара және қос жынысты. Гүлінде 4 – 8 тостағанша жапырақшасы, 4 – 8 аталығы, бір аналығы болады. Аналық жатыны бір ұялы, аузы қос тілімді. Жемісі – қанатшалы жаңғақша. Қарағаштар Тұқымдасы 500 жылға дейін өсіп тұрады. Қарағаштар Тұқымдасына жататын ағаштардың тінінен бөлінетін шырышты сұйықтықтың зиянды бактерияларды жоятын қасиеті болғандықтан халық медицинасында қолданылады. Тұқымынан бағалы техникалық май алынады. Сүрегі шірімейтіндіктен кеме, көпір құрылысында кеңінен қолданылады. Мәдени түрлерімен көшелерді, аулаларды, саябақтарды көгалдандырады. 

## Дереккөздер


Санат:Қарағаштар
Қаражан

**Қаражан** – Солтүстік Балқаш алабындағы Қусақ өзенінің саласы.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы, Ақтоғай ауданындары жерімен ағатын өзен. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алкабы 480 км2.

## Бастауы
Қоңыртемірші тауының солтүстік-шығысынан басталып, Татан ауылы тұсында Қусақ өзеніне құяды.

## Гидрографикасы
Арнасы тік жарлы. Жер асты, жауын-шашын суымен қоректенеді. Ағын көктемде 10-12 күндей болады, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су шығыны 0,06 м3/сек. Жайылмасы — шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш су алабы
Санат:Қарқаралы ауданы өзендері
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Қаражар арнасы

**Қаражар**– Шығыс Каспий алабындағы құрғақ арна. Маңғыстау облысының Құрық ауданы жерімен ағады. Қарынжарық сорының солтүстігінде. Ұзындығы 127 км. Су жиналатын алабы 2260 км². Суы көктемде 4 – 5 күндей ғана болады. Жауын-шашын, қар аз жылдары суы болмайды. Көктемде мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Арналар
Қаражиде (төбе)

**Қаражиде** – Кіші Арал теңізінің оңтүстік-батысындағы төбе.

## Географиялық орны
Қызылорда облысының Арал ауданы Ақбасты ауылының оңтүстігінде 6 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 148 м. Батыстан шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км шамасында. Оңтүстік бөлігі тік жарлы, қалған беткейлері жайпақ. 

## Өсімдігі
Құмайтты топырағында шөл өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы таулары
Санат:Төбелер
Қаракешу

**Қаракешу** – Бозащы түбегінің оңтүстік-шығысындағы сор. 

Маңғыстау ауданы жерінде. Қаракешу Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінде 1941 жылы пайда болған шығанақтың орны. Каспий теңізі деңгейінен 3 м төмен. Қайдақ сорының батыс бөлігінен (Қошақ мүйісіне қарай) солтүстік-батысқа қарай 50 км-ге созылып жатыр, ені 20 км шамасында. Ауданы 900 км²-дей. Сор табанына шөккен құмды-саздақтың үстін тұз қабыршақ жауып жатады. Орта тұсында сазды-батпақты бірнеше аралдар бар. Ең ірісі – Ақшығанақ аралы. Жайпақ жағасында сораң өсімдіктер өседі. Сордың солтүстік-шығысында өзімен аттас тұзды көл жатыр. Оның ұзындығы 16 км, ені 6 км. Бұл жерден ас тұзы өндіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Санат:Сорлар