open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тарумаэ

**Тарумаэ** тауы Томакомай және Читоуз қалаларына таяу орналасқан. Оны аталған қалалардан анық көруге болады. Тау Жапониядағы батыс Хоккайдодағы Шикотсу көлінің жағалауында орналасқан.

Мәліметтерге сүйенсек, 1667 және 1739 жылғы болған атқылаулар кезіндегі пирокластикалық материалдар қоршаған орманды тугелдей өртеп жіберген. Сол кезде тау етегінің шығыс бөлігі күндіз де қараңғы болып турған екен.

Бул тау саяхатшылар арасында кең танылған. Себебі оған шығу оңай. Тарумаэ Хоккайдо аралының табиғи ескерткіші болып саналатын лава күмбезі бар, Насу жанартаулы аймағына жатады. Тау шыңында түрып төменде жатқан Шикотсу көлің қашықтағы Хидака тау тізбектерін жәнө Хоккайдо аралының басқа да тамаша көріністерін тамашалауға болады.

Тарумаэ тауының биіктігі 1041 м-ді құрайды. Тарумаэ тауының етегінде көптеген ыстық булақтар, демалыс орындары мен гольф алаңдары бар.

Тарумаэ тауы белсенді андезитті стратожанартау болып саналады. Онда жанартаулық белсенділік 9000 жыл бурын басталған болатын. Тарумаэ соңғы рет 1982 жылы атқылаған.
Ол фреатикалық сипатта болатын. Фреатикалық атқылау магманың топырақпен немесе сумен түйісуі нәтижесінде орын алады. Тауда ірі атқылаулар 1667, 1739, 1909 жылдары болған. 1667 және 1739 жылғы болған атқылаулар таудың қазіргі түрін қалыптастырған.

## Дереккөздер

Санат:Жапония жанартаулары
Дженсен Эклс

**Дженсен Росс Эклс** (; , Даллас, Техас, АҚШ) – америкалық актер және режисер, әнші. «Дни нашей жизни», «Түнек періште», «Смолвиль құпиялары» және «Табиғаттан тыс» сериалдарында басты рөлдерді ойнаған.

## Биография
Дженсен Эклс 1978 жылы 1 наурызда Далласта (Техас штаты, АҚШ) Алана Роджера Эклса және Донны Джоан Шеффер секілді актерлардің отбасында дүниеге келген. Дженсен есімі жиі кездесе бермегендіктен ата-анасы оның атын Дженсен деп қойған. Дженсеннің ағасы Джошуа (1975 жылғы) және қарындасы Маккензи (1985 жылғы) бар.

Дженсен Эклс 1990 жылы бастауыш сыныбын Ричардсондағы Дартмут мектебінде, содан кейін Аполло мектебіне ауысты да 1993 жылы ол мектептен кетіп қалды, мектепті 1996 жылы Беркнерда бітірген. Дженсон Техасстағы университетке физиотерапев мамандығымен тапсырмақшы болған бірақ аяқ астынан актер болуға шешім қабылдап Лос-Анджелесқа жол тартады

## Жеке өмірі
Үш жыл бойғы кездесулерден кейін Дженсен 2009 жыл қарашада американдық актриса, фотомодель және гимнаст қыз Дэннил Харриспен атасып қояды. 2010 жылы 15 маусымда Далласта, Техас штатында үйленеді.

## Фильмография
### Кино

### Телевидение

### Видео ойындар

## Жүлделері мен номинациялары

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Jensen Ackles   TV.com  сайтында
*
Муландже

300px|нобай|оңға

**Муландже** массиві немесе Муландже тауы қоршап тұрған Чирадзулу жазықтары	
мен Муландже күріш алқаптарында орналасқан. Ол Балантаер қаласына таяу турған Маливидің оңтүстік бөлігіндегі ірі таулы тізбек болып табылады. Муландже саяхатшылар мен альпинистерге кеңінеч танымал.

Ол 130 миллион жыл бурын жер қыртысындағы магманың экструзиясы20 нәтижесінде пайда болды. Муландже массиві 13x16 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Биіктігі 3002 м-ді қурайтын Сапитва шыңы Муландже массивінің ең биік нүктесі болып саналады. Сапитва шыңына альпинистер алғаш рет 1894 жылы көтерілген.

Муландже — оңтүстік-орталық Африкадағы ең биік тау. Муландже массиві 750 шақырымды алып жатқан әлемдегі ең ірі инзельбөргтердің бірі. 1927 жылы Муландже таулары қоғамдық жер деп жарияланып, қорық деп танылды. Бул тау сейниттең кварт-сейнит пен гранит жартастарынан тұрады. Тау халық тығыз қоныстанғаң теңіз деңгейінен 600-700 м биіктіктегі жазықтар ортасында орналасқан. 

Тау жазықтардан оның максималды биіктігіне 300 м қосатын жартастар мен 1800-1900 м биіктіктегі бассейндерге дейін көтерілген. Муландженің жан-жағында бірнеше таулар бар.

## Дереккөздер

Санат:Африка таулары
Нандадеви

350px|нобай|оңға|Нанда-Деви шыңы
**Нандадеви** шыңын Ұлттық саябақ қоршап тұр. Нандадеви Ұлттық саябағы
солтүстік Үндістандағы Ут-Нанда-Деви үнді тілінен аударғанда «Баталы әйел Құдай» деген мағынаны білдіреді. Ол Үндістанда биіктігі бойынша екінші орынды иеленеді.
Бұл - қасиетті Гарвал аймағында орналасқан екі жақты алып ақ пирамида. Нандадеви таулары батыста Ришиганга шығыста Гориганга далаларының арасындағы Утаркханд штатында орналасқан.

Нандадеви өзара біріге отырып ұзындығы 2 шақырым, шығыстан батысқа қарай бағытталған үшкір шыңды екі массивтен тұрады. Нандадевидің батыс шыңы биіктеу. Ол «Нандадеви шығыс» деп аталады. Нандадеви — әлемдегі ең биік 23-ші шың.

Таркханд штатында орналасқан. Шыңның биіктігі - 7817 м. Нандадеви шығыс шыңына алғаш рет Адам Карпинский басқарған төрт адамнан құралған поляк командасы шыққан болатын.
Нандадеви Шығыс Чамоли, Питорагар мен Вагешвар аймақтарының шекарасында орналасқан.
Нандадеви Ұлттық саябағы 1988 жылы ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мүра тізіміне енгізілді.

Бул тау биіктігі 6400 м болатын шыңдардың қоршауында орналасқан. Сол себепті оған жету қиындай түседі. Нандадеви Ұлттық саябағынан жануарлар мен өсімдіктер әлемін тамашалауға болады. Нандадеви Үндістандағы Уттаркханд штатында орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Үндістан географиясы
Санат:Таулы шыңдар
Наркондам

350px|нобай|оңға|Наркондам жанартауы
Наркондам - жанартаулық сипаттағы арал. Ол Андаман теңізінде орналасқан.
Бұл жанартау аралының орталық шыңы теңіз деңгейінен 710 м биіктікте орналасқан.
Наркондамның негізгі шыңы батыста 114 шақырым қашықтықта орналасқан.

Бүл жанартау соңғы уақыттарда ғана белсенді болған. Аралда бірнеше белгісіз жанартаулар бар.
2005 жылы 8 маусымда жанартаудан «балшық пен түтін шығып жатыр» деген хабарламалар болды.
Аралдың атауы «тозақ шұңқыры» дегенді білдіреді. Алайда бұл атау көне заманда белсенді болған Баррен Айлэнд жанартау атауынан шыққан деген болжамдар бар.

Баррен Айлэнд соңғы рет 1803 жылы атқылаған болатын. Бұл жанартаудан шағын күкіртті ағымдар және лаваның соңғы рет теңізге төгілген жерінен ыстық бұлақ көздерін кездестіруге болады.
Наркондам аралы Андаман және Никобар аралдарының орталығы болып табылады. Ол Блэр портынан 160 шақырым қашықтықта орналасқан.

Баррен Айлэнд пен Наркондам суда тіршілік ететін жануарларға бай. Мұнда түрлі балықтар, акулалар, т.б. су жануарларын кездестіруге болады. Сонымен қатар осы маңда мөп- мөлдір бұлақтар бар.
Наркондамда мүйізтұмсықты құс тіршілік етеді. Ол жойылып бара жатқан құстардың қатарына кіреді.
Наркондам - ұйқыдағы жанартау.
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Үнді мұхиты аралдары
Санат:Үндістан географиясы
Пакайя

Пакайя Гватемаладағы
күрделі
құрылысты
жанартаулар-
дың бірі болып
табылады.
Ол алғаш рет 23000 жыл бұрын атқылаған болатын. Гватемаладағы испан басқыншылығынан бастап кемінде 23 рет атқылаған.
Пакайя жанартауы Гватемала қаласының оңтүстігінде 25-30 шақырым қашықтықта орналасқан.
Пакайяға Антигуа Гватемала немесе Гватемала қаласының өзінен-ақ оңай жетуге болады.

Пакайя жанартауы Тынық мұхиты жағалауын бойлай орналасқан жанартаулар тізбегіне жетеді. Ол Орталық Америка жанартаулар доғасының бір бөлігі болып табылады.
Оның қазіргі уақыттағы белсенді фазасы 1965 жылы басталған болатын. Сол уақыттан бері жанартау үнемі атқылауда.
Пакайя жанартауының маңы қазіргі уақытта Пакайя Ұлттық саябағы деп аталады.

Пакайя белсенді жанартау болғандықтаң оған саяхатшылар көп келеді.
Пакайяның үш шыңы бар, олар: Серро-де-Агуа,
СерроЧино және Пико Маккиней. Жанартау кратері Пико Маккиней шыңында орналасқан.
Пакайя жанартауының биіктігі 2552 м-ді қурайды. Жанартаудың атқылауы кезінде үнемі күд
су буы мен майда тастар сыртқа атқылап шығады.

Аталған жанартаудың жанартаулық белсенділігі шағын газ атқылау мен бу бөлуден бастап, химиялық заттарды аспанға 12 шақырымға дейін лақтыруға жететіндей қуатты атқылаулармен сипатталады.
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Жанартаулар
Пику (жанартау)

350px|нобай|оңға|Пику жанартауы
**Пику** стратожанартау болып табылады. Қыс мезгілінде оның шыңын қар басып жатады. Көптеген жанартау шашыла орналасқан. Көптеген биік жартастар теңізді жағалай орын алған.

Пику аралы Азор аралдарында орналасқан және ол өзінің Пику тауымен танымал.
Бұл Азор аралдарындағы ең биік тау болып саналады. Ол сонымен қатар Орталық Атлантика тізбегіндегі ең биік тау деп табылған. 1562-1564 жылдары оңтүстік-шығыс қапталда болған атқылау кезінде лава ағындары теңізге дейін жеткен болатын. Бұл Атлант теңізіндегі португалиялық архипелагы- Азор аралдарындағы кез келген шыңмен салыстырғанда екі есе биік.

Пику жанартауының биіктігі 7713 м-ді құрайды. Пикудың қапталдарында радиалды жарықшақтарды бойлай орналасқан лава және шашыратушы конустар бар.

Пикудың тарихи атқылаулары шыңдағы кратерден емес, оның қапталдарындағы саңылауларында орын алған болатын. Пику соңғы рет 1720 жылы атқылады.
## Галерея

File:PicoIsland-Azores.jpg|Ұшақтан қарағандағы көрінісі
File:Pico100.jpg|Мадалена (Азор аралдары) және Пику
File:Pico.jpg|Вид с острова Файял (Азор аралдары)
File:Landscape_of_the_Pico_Island_Vineyard_Culture.jpg|Жүзім өскен алқап, Криасан-Велья


Санат:Португалия
Санат:Жанартаулар
Пиц Бернина

350px|нобай|Пиц Бернина

Пиц Бернина Шығыс Альпідегі ең биік тау болып табылады.
Ол шығыс Швейцария мен солтүстік Италияда орналасқан Альпі тау тізбектеріндегі Бернина тізбегіндегі ең биік нүкте болып саналады.
Бұл - Альпідегі төртмыңдықтардың бірі.
Пиц Бернина - Альпідегі ең атақты бес шыңның бірі.

Бұл тау Швейцария Альпісіндегі ең атақты саяжайлардың бірі Санкт-Морицқа таяу орналасқан.
Пиц Бернина ірі екі мұздықты: батыстағы Чиевара мен шығыстағы Моотерачты қақ жарып тұр.

Пиц Бернинаға алғаш рет 1850 жылы 28 жастағы топограф Иохан Коац пен оның көмекшісі батыс қыры арқылы шыққан болатын.
Пиц Бернина Швейцарияның Граубюнден кантонындағы ең биік шың болып саналады.
Бұл шың Швейцарияның Граубюнден кантонындағы Альпі тауында орналасқан.

Тау тізбектеріндегі ең биік асу - Бернина асуы деп аталады.
1850 жылы Иохан Коац асуды осылай атаған болатын.
Пиц Бернина диорит және габбро деп аталатын тау жыныстарынан тұрады.

## Панорама

## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Пунчак-Джая

**Джая** () — Жаңа Гвинея аралындағы шың, Маоке тау жоталарында орналасқан. Биіктігі 4884 метр.

Пунчак-Джая тауын кейде Карстенз немесе Карстенс пирамидасы деп те атайды.	
Пунчак-Джая Индонезиядаеы ең биік тау болып саналады.	 		
Бұл тау Индонезиядағы Папуа таулы провинциясының орталық батысындағы Судирман тау тізбектерінде орналасқан.
Оның биіктігі 4884 м-ді құрайды.

Пунчак-Джая Жаңа Гвинея аралының батыс бөлігіндегі Папуа провинциясында орналасқан. Ол Индонезиядағы ең биік тау болып саналады.
Жаңа Гвинея тропикалық аралында 5000 м-ден астам биіктікте бой көтерген. Пунчак-Джая - Анд таулары мен Гималай тауларының арасындағы ең биік шың.
Бул шың Индонезияда көбіне Пунчак-Джая, ал альпинистер арасында Карстенз пирамидасы деген атпен белгілі.

Ол аралдың оңтүстік жағалауынан небәрі 76 шақырым қашықтықта, Ириан Джая даласы мен Судирман тауларында орналасқан. Бұл тізбектің көп бөлігі ірі жартастармен қоршалған шағын террассалармен сипатталады.
Пунчак-Джая -әлемдегі басты шыңдардың бірі.

Пунчак-Джая тауына алғаш рет 1962 жылы австриялық альпинист Генрих Харрер басшылық еткен топ шыққан болатын.
Джаяның солтүстік беткейі алып мұздықты қоршап түратын 10000-нан астам
Пунчак «шың немесе тау» және Джая «жеңіс немесе жарқын» деген мағынаны білдіреді.

1623 жылы голланд
зерттеушісі Ян Карстенз аталған тау басындағы мұздықтарды байқаған болатын. Сол уақыттан бастап ол «Карстенз пирамидасы» деген атқа ие болды.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Индонезия таулары
Санат:Жаңа Гвинея географиясы
Ракапоши

350px|нобай|оңға|Ракапоши
Бұл тау К-2 шыңындағы Хунзы алқабында тұр. Оның мұз басқан тік шыңдары жартастар ортасында бой көтерген.
Ракапошиді Думани деп те атайды.
Ракапоши өзінің тамаша табиғатымен танымал.

Ракопошидің климаты Гималаймен салыстырғанда анағұрлым жайлы.
Екі аттас Ракапоши мен Харамош шыңдары өте төмен алқаптарда бой көтергендіктең олар әлемдегі ең күрделі шыңдар қатарына кіреді.
Ракапоши тізбектің батыс бөлігін қалыптастыра отырып, Хунза өзенінің тіке бұрылысында бой көтерген.

Нагар халқы Ракапоши таулар тізбегін қоғамдық саябақ деп жариялады.
Ракапоши әлемдегі ең көрікті таулардың қатарына кіреді
Ракапоши - бұл Пәкістандағы Қарақорым биік тау тізбегі.
Ракапоши - әлемдегі ең биік 27-ші тау.

Ракапошидің атауы жергілікті тілде «жарқыраған дуалдар» деген мағына береді. Ол Ракапоши «Пик» деген
атпен де белгілі.
Ракапоши таулар тізбегі жоғалуға айналған Марко Поло қойы, қасқыр, қоңыр аю және басқа да жануарлардың мекеніне айналған.

Ракапоши Пәкістан- дағы Жилджит қаласы- ның солтүстігінде шама- мен алғанда 100 шақырым қашықтықта орналасқан Нагар алқабында бой көтерген.
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Азия таулары
Рон (тау)

350px|нобай|оңға|Рон тауы
Рон таулары орталық Германиядағы биік емес таулар тобы болып табылады.
Аталған таулар Гессең Бавария және Тюринги штаттарында орналасқан.

Бұл таулар ежелгі жанартаулық белсенділіктің нәтижесінде пайда болған. Ол Фогельсберг тауларынан Фульда өзені арқылы бөлініп жатыр.
Вассеркупе - Германиядағы Рон тауларының ең биік шыңы.

Рон тауларын оның тамаша табиғатының арқасында 1991 жылы ЮНЕСКО биосфералық қорық деп жариялады.
Рон тауы Германияның дәл ортасында орналасқан. Аталған тау жаяу серуен мен жорық жасауға таптырмас орын болып табылады.
Рон тауларында танымал шыңдар бар. Олар: Вассеркупе, Кройцберг, Швабенхиммель, Хейдельштайң Химмельдунк және т.б.

Рон таулары өсімдіктер әлеміне бай.
Рон тауларында серуендеу мен жаяу жорыққа шығу жолдары бар. Олар Рон жаяу серуендеу клубының меншігінде.
Көптеген өзендер Рон
таулары арқылы ағып өтеді.

Олардың кейбіреулері: Франкон Заале, Стреу, Бренд, Келлерсба, Тульба, Скондра, Синң Фульдра және т.б.
Аталған тауда елік, түлкі, борсық, қояң жабайы қабаң қарақас, су жертесері мен Миллер жер есері кездеседі.
Мұнда құр, саңырау құр, қара құтаң үкі, шәукілдек, және қисық мойын сияқты құстар мекендейді.
Рон таулары саяхатшылареа кеңінен танымал.
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Таулар
Санта-Томас

Санта-Томас Гватемаланың оңтүстік бөлігінде, Санта-Мария жанартауына таяу орналасқан.
Санта-Томас Пекул Вулкан деген атпен белгілі.
Бұл - ірі, сөнген жанартау.
Санта-Томас жанартауы бірнеше дацитті-риолиттік лава күмбездері бар Зуниль жанартауының солтүстік-батыс қапталында, кальдераның солтүстік жағында орналасқан. Зуниль жанартауының ені - 4 шақырым, тереңдігі - 6 шақырым.

СантоТомас пен Зуниль жанартауын солтүстік-шығысқа қарай қосып жататын жота 4,5 шақырымға созылып жатыр Оның биіктігі - 3542 м. Бұл жанартау Санто-Томастың ең биік шыңы болып табылады. Ол «Зуниль кешені» деп аталады.
Санто-Томас - көптеген жанартаулық саңылаулары мен жарықшақтары бар стратожанартау.
Санто-Томас жанартауы Гватемаланың 37 жанартау шыңдарының қурамына кіреді

Санто-Томас өзінің геотермалдық белсенділігіне байланысты әлемнің белсенді жанартаулар тізіміне енгізілген.
1641 жылы 4 қаңтарда Санто-Томастың атқылағаны және «орын ауыстырғаны» туралы ақпарат болған.
Жанартауда су атқылаған сайын жер сілкінісі қоса жүрді деп жазылған.

Бу бөлетін сольфатарлар мен термалдық бұлақтар Санто- Томас пен Зунилдің арасында, тізбектің батыс бөлігінде орналасқан.
Бұл жанартаудың шыңы ширекті андезиттік тефрамен күмбезделген.
СантоТомасқа оның кез келген қырынан шығуға болады.
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Сараграр

Сараграр шыңы Гиндукуш тау тізбектеріндегі Терич Мир, Ношак және Истор-оНал шыңдарынан кейін төртінші орынды иеленеді.
Гиндукуш тау тізбегі солтүстік- батыс Пәкістан мен шығыс және орталық Ауғанстанның арасында 762 шақырымға созылып жатыр.
Оның биіктігі 7349 м-ді құрайды.
Бүкіл Сараграр ірі массив болып табылады. Ол - 7349 м биіктіктегі біртүтас созылып жатқан үстірт.

Аталған таудың негізгі шыңдары: Бас Сараграр, Орталық Сараграр, солтүстік-батыс Сараграр шыңы, оңтүстік-батыс Сараграр шыңы, оңтүстік Сараграр шыңы және оңтүстік- шығыс Сараграр.
1958 жылы Тед Норриш басқарған британдық экспедиция Басты шыңға шығуға талпыныс жасады. Алайда бұл жорық команда мүшесі П.С.Нельсонның қазасымен аяқталды.
Оның Солтүстік және Басты шыңына 1959 жылы Фоско
Сараграр Пәкістандаеы Гиндукуштың бір бөлігі болып табылады.

Фоско басқарған топ Сараграр массивіне көтерілу кезінде таудың солтүстік- шығысындағы Нироги мұздығы арқылы өткен болатын.
Марейни басқарған итальяндық экспедиция шыққан болатын.
Сарагрардың дөңестігі 1979 м-ді құрайды.

1967 жылы 24 тамызда жапондық экспедиция мүшелері Сато Юкитоши мен Хара Хиросада таудың оңтүстік шыңына Роше-Голе мүздығы арқылы алғаш рет шыққан болатын.
1971 жылы 29 шілдеде жапон экспедициясының мүшесі Нагано таудың оңтүстік-батыс шыңына көтерілді.
Сараграр әлемдегі ең биік шыңдардың арасында 78-ші орынды иеленеді.

## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Шиша тауы

нобай|350px|Шиша тауы
Шиша немесе Шишабангма әлемдегі ең биік таулардың арасында 14-ші орынды иеленеді.
Ал сегізмыңдықтардың арасында Шиша ең соңғы орында.
Ол Непал шекарасынан бірнеше шақырым қашықтықта, оңтүстік-орталық Тибетте орналасқан.
Аталған тау Лангтанг биік шыңдарының маңында, Тибетте орналасқан.
Аталған тау толығымен Тибетте орналасқан. Ол сол аймақтағы биіктігі 8000 м болатын жалғыз шың болып табылады.
Бұл - оңтүстік беткейі ұзын тік әрі жартасты болып келген массивті шың.
Шишаны көптеген альпинистер биіктігі 8000 м шыңдар арасындағы көтерілуге ең оңайы дөп бағалаған.
Шиша шыңының биіктігі - 8027 м
Шишаны Тибетте «жайылымдар құдайы» деп атайды.
Шыңның Госайтан деген үнді-непалдық атауы «киелі орын» дегенді білдіреді.
Оған 1964 жылы 2 мамырда Сюй Цзин басқарған қытай экспедициясы алғаш рет шыққан болатын.
1999 жылы 5 қазанда Американың ең әйгілі альпинистерінің бірі - Алекс Лоу Шишада қар көшкіні кезінде қаза тапты. Сонымен қатар тауға шығу барысын деректі фильм үшін камераға түсіріп жүрген оператор Дэвид Бриджес те осы қар көшкіні кезінде жан тапсырды.
Шишаның дөңестігі 2897 м-ді құрайды.
## Шыңдары

## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Таулар
Софи Жермен сандары

Сандар теориясындағы Софи Жерменнің жай сандары () — бұл 2*p* + 1 теңдігі орындағанда, шешімі жай сан болатын *p* жай саны.

Софи Жермен сандарының саны шексіз болып есептеледі, алайда бұл дәлелденбеген.

## Мысалдар
Мысалы, 23 саны Софи Жермен саны болып табылады, себебі 2\cdot23 + 1 = 47 саны жай сан.

Софи Жермен сандарының алғашқылары:
: 2, 3, 5, 11, 23, 29, 41, 53, 83, 89, 113, 131, 173, 179, 191, 233, 239, 251, 281, 293, 359, ... ().

## Тағы қараңыз
* Прот саны
* Жай сандар

## Сыртқы сілтемелер
* The Top Twenty Sophie Germain Primes — .
Шовашинзан

350px|нобай|оңға|Шовашинзан жанартауы

Шовашинзан - лава күмбезді жанартау. 
Ол Жапониядағы ең жастау болып саналады.
Шовашинзан
Усу тауының маңында, Жапонияның Хоккайдо аралындағы Шикотсу-Тоя Ұлттық саябағында орналасқан.

Лава жер қыртысын жарып, сыртқы ақтарыла төгілді. Осының нәтижесінде Шовашинзан тауы пайда болыпты.
Жанартау алғаш рет 4 ай бойы үздіксіз атқылаған екен. Осы кезде аралда үнемі жер сілкіністері болып тұрған.
Шовашинзан атауының тікелей мағынасы «Шова жаңа тау» дегенді білдіреді. Себебі жанартаудың алғаш атқылауы кезінде сол маңда Сева атты император билік құрған екен. Кейінірек таудың аты императордың есімімен байланыстырылып аталып кетіпті.

Тау алғаш рет пайда болған сәтте жапондықтар мүны сәтсіз әскери сынақ деп үрейленді. Оның пайда болуы құпия түрде сақталған.
Шовашинзан алғаш рет 1943 жылы атқылаған
Шовашинзан Усу стратожанартауының шығыс қапталында тұр.
Тау шыңының қалыптасуы жайлы ақпараттың көп бөлігін жергілікті пошташы Масао Миматсу ұсынған.

Шовашинзаннің биіктігі қазіргі уақытта 398 м-ді құрайды. Таудан үнемі бу шығып тұрады.
Шовашинзан күріш алқабының дәл ортасында қалыптасқан.
Шовашинзан тауының дөңестігі 211 м-ді құрайды
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Соккоро (арал)

350px|нобай|оңға|Соккоро аралы. НАСА суреті
Соккоро аралы Ревилладжигедо аралдарының бір бөлігі болып табылады.
Ол Мансанильоның батысында 716 шақырым және Төменгі Калифорния шетінің оңтүстігінде 480 шақырым қашықтықта орналасқан.
Соккоро аумағы 132 шақырымды құрайды.

Соккоро аралындағы тау басында пост-кальдера тефрасы күмбездері бар. Аралдағы тау ірі қалқанды жанартау болып табылады.
Бұл жанартау аралы 1848 жылдан бастап, 1993 жылға дейінгі аралықта 5 рет атқылаған.
Арал өзін қоршап түрған мұхиттан 4000 м биіктікте орналасқан. Онда әртүрлі жанартаулар бар.

Жанартауда терең сызаттар, шағын кратерлер мен жыралар кездеседі. Әрі оның бедерін лава күмбездері, лава ағындары мен жарылыс қалдықтары басып жатыр.
Соккоро аралын испан зерттеушісі Эрнандо де Грижавала 1533 жылы Рождество қарсаңында тапқан болатын.
Соккоро аралындагы ең биік тау - Еверман тауы
Соккоро бірқатар құстардың тіршілігіне жайлы мекен болып табылады.

1608 жылы оны зерттеуші Мартин Янез де Армида аралға Исла Соккоро деген ат берді. Ол «Көмек аралы» деген мағынаны білдіреді.
Қазірде Соккоро аралы сол маңдағы халықтар арасында өте танымал.
Соккоро аралында 1957 жылы құрылған әскери әуе базасы бар.
Аралдағы жанартаудың биіктігі 1150 м-ді құрайды.
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Мексика географиясы
Таал

350px|нобай|солға|Таал жанартауы (өзімен аттас көл жақтан түсірілген суреті)
Таал немесе Тааль жанартауы Филиппин астанасы Манила қаласының оңтүстігінде, Лусон аралында орналасқан.
Ол 15 декада жанартауларының бірі болып табылады.
Аралдың дәл ортасында күкіртті көлі бар кратер орналасқан.
Таал күрделі жанартау түріне жатады.

Жанартау бірнеше рет қатты атқылаған болатын.
Осы атқылаулар нәтижесінде көл маңайындағы елді мекендердегі адамдар қаза тапқан. Бұл жанартау - Еуразия плитасының Филиппин қозғалмалы белдеуінің астына қарай орналасқан.
Таал жанартауы Лусон аралдарының батыс бөлігін бойлай орналасқан жанартаулар тізбегінің бір бөлігі болып табылады.
Филиппиндегі Таал жанартауы әлемдегі ең кішкентай белсенді жанартау деген атаққа ие болды.

1572 жылдан бері Таал 33 рет атқылаған.
Таал жанартауы Маниланың оңтүстігінде 70 шақырым қашықтықта,
Таал көлінің маңында орналасқан.
Көптеген зерттеушілер жанартауда кратер не-
месе жанартау аузы болды деп сендіреді. Осылайша, ол «жанар- тау ішіндегі жанартау» деген атқа ие болды.

Таал жанартауы соңғы рет 1977 жылы атқылаған болатын. Оның ең алапат атқылауы 1965 жылы орын алды.
Таал көлі 500 000 және 100 000 жыл бұрын төрт мәрте атқылаудан пайда болған 25-30 шақырым кальдераның ішінде орналасқан.
Таал жанартауының биіктігі 400 м-ді құрайды.
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Тривор

**Тривор** теңіз деңгейінен 7577 м биіктікте орналасқан. Тривор тауы ПОК-тағы (Пәкістан-Оккупацияланған Кашмир) Гилгит ауданында орналасқан. Бұл тау Қарақорым тізбегіндегі Хиспар Музтагтың бөлігі болып табылады. 

Таудың географиялық координаталары: 36 ° 17 ‘15 “С, 75 ° 05’10” Ш. Тау шыңына алғаш рет 1960 жылы америкалық топ шыққан болатын.
Тривордың оңтүстік беткейі Кунианг мұздығынан Хиспар мұздығына бағытталған өткелдің шығысында орналасқан Битанмалдан басталады.

Тривор биіктігі 7200 м-ді құрайтын Буларунг Сардың батысында және Хиспар Музтагтың шығыс шетіндегі биіктігі 7343 м-ді құрайтын Момил Сардың оңтүстігінде орналасқан.

Тривор тауының дөңестігі 980 м-ді құрайды. Тривор тауына альпинистер тек екі рет сәтті көтерілген болатын. Триворға алғаш көтерілген Уилфрид Нойс басқарған британ-америкалық командасының құрамында бес ағылшын және бір америкалық болған. Уилфрид Нойс 1953 жылы Эверест тауына ең алғашқы болып шыққан британ экспедициясының құрамында болған. Тривор тауы Дистагил Сардан бастау алады.

## Дереккөздер


Санат:Пәкістан таулары
Нангапарбат

350px|нобай|оңға|Нангапарбат
Нангапарбат әлемдегі ең биік тоғызыншы тау.
Оның қар басқан бет- кейлерін ба- тыс жақта орналасқан құрғақ Инда жазығынан тамашалап, керемет әсер алуға болады.
Нангапарбат Пәкістанның солтүстік аймақтары мен Гималай тауларының батыс жағында орналасқан.

Нангапарбат атауы «Жалаңаш тау» деген мағынаны білдіреді.
Бұл таудың негізгі бөлігі оңтүстік-батыстан солтүстік- шығысқа созылып жататын узын жота болып табылады. Жота мұз бен тастан құралған ірі бөлік болып табылады.

Нангапарбатқа алғаш рет 1953 жылы 3 шілдеде герман- австриялық команда мүшесі, австриялық альпинист Герман Буль көтерілген болатын.
1984 жылы Нангапарбатқа француз альпинисті Лилиян Баррард өзінің жұбайы Морис Баррардпен бірге шықты. Морис Баррард аталған тауға алғаш көтерілген әйел ретінде тарихта қалды.
Нангапарбаттың үш беткейі бар.

Нангапарбат «кісі өлтіруші» деген атпен де белгілі. Себебі ол өлім қаупі жо ғары таулар қатарына кіреді.
Нангапарбаттың негізгі шыңының биіктігі 8126 м-ді құрайды.

Нангапарбат тауы жергілікті түрғындар үшін қайғы мен сәт- сіздіктің белгісіндей еді. Себебі 1895 жыл- дан бастап аталған тауға шығу кезінде талай
альпинист қаза тауыпты. Тек 1953 жылы ғана альпинистер Нангапарбатқа сәтті көтерілген екен..
Нангапарбат көлемі бойынша Пәкістандағы К-2 шыңынан кейін екінші орында. 
## Шыңдары

## Панорама

## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Винсон (массив)

350px|нобай|оңға|Винсон массиві (ғарыштан түсірілген сурет)
Винсон массиві Оңтүстік полюстен 1200
шақырым қашықтықта орналасқан Антарктидадағы биік тау болып табылады.
Бұл массивті таудың ұзындығы 20 шақырым және ені 12 шақырымды құрайды.
Винсон массиві Антарктидадағы ең биік тау болып саналады.

Ол Антарктидадағы ең биік шыңдардың қатарынан орын алатын Эсуорс тауларындағы Сентинель тізбегінде орналасқан.
Винсон тауына шығу техникалық жағынан айтарлықтай қиын емес. Бірақ Антарктиданың қолайсыз климаты Винсонға шығуға біраз кедергі болады.
Винсон массивіндегі климат, әдетте, поляр мұздарының жоғарғы қысымды жүйесімен реттеледі. Аталған жүйе мұндағы климатты тұрақты, суық әрі желсіз етеді.

Винсон массивін 1957 жылы АҚШ Теңіз-әуе күштерінің ұшағындағылар ашқан болатын. Оған америкалық саяхатшы Карл Винсонның аты берілген.
Массив солтүстік-батысқа қарай еңістеле орналасқан
Қарашадан қаңтарға дейін созылатын жаз мезгілі кезінде Винсонда 24 сағат бойы күн шығып
тұрады.

Карл Винсон Антаркти- дадағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын қызу қолдағандардың бірі болатын.
1966 жылы Николай
Синч пен оның командасы шыққан болатын.
Винсон тауына оның шығыс жағынан алғаш рет 2001 жылы қаңтарда сегіз адамнан қуралған команда шықты.
Винсон таулары теңіз деңгейінен 4892 м биіктікте тұр.
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Жердің экстремалды нүктелері
Санат:Алфавит бойынша тау жоталары
Санат:Антарктида географиясы
Бару (жанартау)

350px|нобай|оңға|Бару жанартауы
Бару жанартауы - Коста-Рика шекарасынан 35 шақырым қашықтық- та орналасқан батыс Панамадағы жанартау.
Бұл тау - өзініңатауымен аталатын Ұлттық саябақ аумағында орналасқан Панамадағы жалғыз жанартау.
Бару жанартауы уйқыдағы жанартау болғанымең кез келген сәтте атқылауы ықтимал.

Бару жанартауы Ұлттық саябағы таулы аймақтағы тропикалық ормандарымен көрікті. Мунда миллион жылдар бурын орын алған жарылыс нышандарын да тамашалауға болады.
Бару жанартауының ірі атқылау жағдайы 500 жыл бұрын болған екен.

2006 жылы болған жер сілкіністері аталған жанартаудың болашақта қарқынды күшпен атқылауы мүмкін деген үрей туындатты.
Бару жанартауы шыңындағы температура 0°С-тан төмен болып тұрады
Бару жанартауынан шығып, Тынық мұхиты мен Кариб теңіздерін тамашалауға болады.
Жанартау айналасында Чирику және Кальдера
өзендерімен суарылатын алқаптар бар.

Кейбір мәліметтерде тау шыңына қар жауғаны туралы жазылған.
Биіктігі 3474 м-ді құрайтын Бару жанартауы Панамадағы ең биік тау болып саналады.
Жанартауға шығу кезінде апельсин бақшаларың жеті жа- нартау кратерлерінің бірнешеуін кездестіруге болады. Сондай-ақ онда кетсаль құсы мекендейді.
Бару жанартауы соңғы 1600 жылда төрт рет атқылаған.
## Галерея

Image:VolcanBaru 0354.jpg|Бару жанартауының шыңы
Image:VolcanBaru Pacific.jpg|Бару жанартауынан қарағандағы Тынық мұхиты.
Image:Caribbean_view_visible_from_the_summit_of_Volcan_Baru.jpg|Бару жанартауынан қарағандағы Кариб теңізі.

## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Жанартаулар
Пифагор үштігі

Математикада **пифагор үштігі** деп 
: x^2 + y^2 = z^2. \, 
квадрат теңдеуін қанағаттандыратын натурал сандарды (x,\;y,\;z) атаймыз.
Сонымен қатар, пифагор үштігін құрайтын сандар **пифагор сандар** деп атайды. Олар бұдан ертерек ашылғанымен Пифагор Самосский құрметіне солай аталған.

 x^2 + y^2 = z^2  \,  теңдеуі біріңғай көпмүше болғандықтан x \,, y \, және z \, сандарын қандайда-бір басқа санға көйбейткенде басқа пифагор үштігі құралады.
Джем-сейшн

thumb|247x247px|2001 жылғы Джем-сейшннің 30-жылдығы
**Джем-сешн**, немесе **джем-се́йшен**, немесе **джем-се́шен** (ағыл. jam session) — термин, бірлескен суреттеуші, осыған қарамастан жеке дәйекті жалпы берілген тақырыпқа байланысты  импровизация . Музыканттар ешқандай келісімсіз және дайындықсыз немесе әрбір шараға қатысқан адамдардың кез-келгені қолына аспап алып ойнаған кездегі музыкалық іс-әрекет.

Негізінде әрдайым концерт өткізіліп біткеннен кейін, көптеген музыкалық коллективтердің гострольдағы кездесулерінде, концерт аяқталғаннан кейін музыканттар жиналып өз өнерлерін еркін стилде көрсетуі. Осылай істеу арқылы  олар бір-бірін профессионал ретінде анық тануға, өз өнерлерін шыңдауға мүмкіншілік алады.

## Дереккөздер

Санат:Өнер жанрлары
Санат:Импровизация
Санат:Терминология
Шайда Мұхаммед

**Шайда Мұхаммед Қазым** (1727, Аф-залабад, қазіргі Пәкістан,—1780, Рампур, казіргі Үндістан) — ауғанстан ақыны. Жас кезіндө жан-жақты білім алды, араб, парсы, урду тілдерін білді, музыка және сурет салу өнерімен шұғылданды. Шайда шығармашылығына суфизм идеясы көп әсер етті. Әсіресе Шайда поэзиясына «үнді стилінде» жазылған шығармалардың және Мырза Абдулкадыр Бедиль шығармашылығының ықпалы мол болды. Ауғанстан поэзиясы тарихында «үнді стилінде» жазылған шығармалар дәстүрін тұңғыш Шайда қалыптастырды. Оның бұл саладағы еңбегі 1767 ж. Рампурда жазылған өлеңдер жинағында кең көрініс тапты. Шайда шығармаларының түр құрылысы күрделі, оның өлеңдеріне классикалық парсы-тәжік поэзиясынан енген лексикалық нұсқалар мол ұшырасады.

## Дереккөздер

Санат:1727 жылы туғандар
Санат:1780 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ауғанстан тұлғалары
Санат:Ақындар
Есім Шайкеұлы Шайкин

**Шайкин Есім Шайкеұлы** (10. 3. 1926 ж. т., Солтүстік Қазақстан облысы, Преснов ауданы, Үлгі аулы) — Қазақстан партия және совет қызметкері. Социалистік Еңбек Ері (1976).

1949 жылдан КОКП мүшесі. Ұлы Отан соғысына қатысқан (1941—45). Целиноград ауыл шаруашылығы институтының агрономия факультетін бітірген (1970). 1955 ж. партия шақыруы бойынша отыз мыңдықтар қатарында Преснов ауд. комсомол комитетінің 1-секретарлығынан колхоз председательдігіне сайланды. 1962—70 ж. Солтүстік Қазақстан обл., Ленин ауданының «Заградовка», «Торанғұл» совхоздарының директоры. 1970—72 ж. Соколов ауд. атқару комитетінің председателі. 1972—75 ж. Москва ауданы партия комитетінің, 1975 жылдан Сергеев ауданы партия комитетінің 1-секретары. Қазақстан Компартиясының 14-съезінде ОК мүшелігіне сайланды. 2 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

### Дереккөздер


Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Сабыржан Шакирзянов

**ШАКИРЗЯНОВ Сабыржан** (30. 11. 1880, Уфа губ., Мензеляй , Ахмет болысы, Мұсабай дер.—1. 4. 1970, Алматы) — Жетісуда Совет өкіметін орнатуға және нығайтуға қатысушы, журналист, педагог. 
### Биографиясы
Мензеляй уезіндегі Тіленшітамақ медресесін бітірген (1893—1902). 1903 ж. әскерге алынып, орыс-жапон соғысына қатысты. 1906—07 ж. Тіленшітамақ медресесінің мұғалімі. Сол кезде оқушылардың «Ояту» атты қолжазба журналын шығарды. Патша саясатына жат үндеу-хатты аударып, журнал бетінде жариялағаны үшін қуғынға ұшырады. 1907 ж. Верныйға (Алматыға) келіп, орыс-қазақ мектебінде, 1911 ж. татар мектебінде оқытушы болды. 1917 ж. фельдшер ретінде әскер қатарына алынып, Ташкенттегі І-Сібір полкінде қызмет істеді. Верныйда Совет өкіметі орнаған соң. Жетісу облысы аткомының ұлт істері жөніндегі комитетінің баспасөз бөлімін басқарды. 1918 ж. 21 июньнен бастап шыққан Жетісу ревкомы мен ұлттар жөніндегі облыс комиссариат органы — «Жетісу ісші халық мұхбыры» атты газеттің редакторы болды. 1920 жылдан бастап Сабыржан ұстаздық жұмысқа ауысты. Жаңадан ашылған қазақ, ұйғыр, дүнген, қырғыз мектептерінде сабак берді. 1940—55 ж. Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтында оқытушы бола жүріп, қазақ, ұйғыр фольклорын жинаумен шұғылданды. Ол баспасөзге үнемі араласып, өдебиет, тарих, төрбие тақырыптарына көнермеген мақалалар жаздьі. 1928—36 ж. Алматы қалалық Советінің мүшөсі болды. Шакирнязов «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1880 жылы туғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Башқұрттар
Николай Захарович Шамота

**Шамота Николай Захарович** (17.12.1916 ж. т., Полтава) - украин әдебиет зерттеушісі, сыншы, философия ғылымының докторы (1961), профессор (1962), УКСР ғылым академиясының академигі (1967) және оның төралқа мүшесі, Әдебиет, тіл және өнер тану бөлімшесінің академик-хатшысы (1966—71).

Ұлы Отан соғысына қатысқан. Нежинск педагогикалық институтын (1939), Украин КП ОК жанындағы партия мектебін (1948), КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясын (1953) бітірді. Республикалық «Литературная газетаның» бас редакторы (1948—50), УКСР ғылым академиясының Т. Г. Шевченко атындағы Әдебиет институтының директоры (1961 жылдан). 

Еңбектері 1947 жылдан жариялана бастады. Шамота туындылары қоғамдық реализм теориясы мәселелеріне, қазіргі әдебиеттің идеялылығы мен халықтығына, көркемдігі мен партиялылығына, әдебиеттің коммунистік құрылықтағы рөліне арналған. Ол — жеке жазушылардың шығармашылығы жайлы моногр. еңбектердің де авторы. Шамота кітаптары КСРО халықтары мен шетелдердің көптеген тілдеріне аударылды. 

8—9-сайлау КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

### Дереккөздер


Санат:17 желтоқсанда туғандар
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Полтавада туғандар
Санат:Украина жазушылары
Санат:Украин философтары
Санат:Профессорлар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:УКСР ғылым академиясының академиктері
Санат:Нежинск педагогикалық институты түлектері
Санат:Украин КП ОК жанындағы партия мектебі түлектері
Санат:КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясы түлектері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары
Керейттер

**Керейт тайпасы** - 9-12 ғасырларда Моңғолия жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керейт ханы Тұғырыл ханға (Тогорил) "ван хан" ("ұлыс ханы") деген атақ берген. Оның үстіне керейт ханы батыс елдері үшін рухани күш берер "Иоан патша" деген аңыз атқа да ие болған. Керейт хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар : керейт, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керейт тайпасын "бұйрық" лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген "әдет" заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида "ата жауына сатылу " ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде тұрған. Керейттердің 12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда керейт пен моңғол тайпасының басшы көсемі танылған Шыңғыс хан мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған "Жигжер өндер" шайқасынан соң, керейт елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керейт елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.

## Дереккөздер

Санат:Түркі этникалық топтары
Санат:Жойылып кеткен халықтар
Айымхан Тұрымбетқызы Шамұратова

**Шамұратова Айымхан Тұрымбетқызы** (5.06.1917 зк. Көңлікөл аулы, қазіргі Қанлыкөл ауданы) — қарақалпақ кеңес актрисасы, әнші, КСРО халық әртісі (1968). 

Мәскеу консерваториясында оқыған. Сахналық қызметін 1930 жылы Қоңыраттағы көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады. 1932–1939 жылдары және 1956 жылдан Қарақалпақтың К.С. Станиславский атындағы драма және музыкалы комедия театрында актриса. Оның репертуарында қарақалпақ, өзбек т.б. халық әндері бар. Ойнаған негізгі рольдері: Айсара (Яшен мен Мұхаммедовтің «Гүлсарасында»), Раушан (Аймұрзаев пен Алланазаровтың осы аттас пьесасында), Айбике (Ходжаниязовтың «Талуасында»), Толғанай (Айтматовтың «Ана—Жер-Анасында») т. б. 4- және 7-сайл. Қарақалпақ АССР Жоғарғы Советінің депутаты. 2 орденмен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1917 жылы туғандар
Санат:Қарақалпақстан әншілері
Санат:КСРО халық әртістері
Шастри Лал Бахадур

**ШАСТРИ Лал Бахадур** (2. 10. 1904, Мугхалсарай, Уттар-Прадеш штаты—11. 1. 1966, Ташкент қ., Үндістанда жерленді) — үнді мемлекет және саяси қайраткері. Ұлт-азаттық күресіне белсене қатысты. М.Гандидің ісін жалғастырушы және Дж. Нерудің шәкірті ретінде, Шастри Үндістан ұлттық конгресі (ҮҰК) партиясы басшыларының қатарына тез қосылды. 1951 ж. Шастри ҮҰК партиясының бас секретары болды. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін (1947), Шастри Үндістанның орталығының үкіметінде жауапты қызметтер істеді. 1952—56 ж. темір жол және транспорт, 1957—58 ж. транспорт және коммуникациялар министрі, 1958—63 ж. т. б. министрліктерді басқарды. Дж. Неру өлгеннен кейін, 1964 ж. июньде 1 парламент фракциясының басшысы, премьер-мйнистр, атом энергиясы мәселесі жөніндегі министр және Жоспарлау комиссиясының председателі болды. 1966 ж. Үндістан мен Пакистан арасындағы қарулы қақтығысты реттеу мақсатымен Ташкент кездесуіне қатысты. 
### Дереккөздер


Санат:Үндістан саясаткерлері
Шараф Ад-Дин Әли Йезди

**ШАРАФ АД-ДИН ӘЛИ Иезди** (т. ж. белгісіз —1454 ж. ө.) —15 ғасырдағы тарихшы әрі ақын. Иезді деген жерден шыққан. Әдеби лақап аты — **Шараф**. Ол Шахрух пен оның баласы Ибрагим сұлтанның сарайында қызмет атқарды. Әмір Темірдің ресми өмір тарихын баяндайтын «Зафарнама-йи Тимури» («Темірдің жеңістері туралы кітап») және «Мукаддима-ий Зафар-нама») («Жеңіс кітабына алғы сөз») атты еңбектердің авторы. «Зафарна-ма-ий Тимури» 14 ғасырдың аяғы мен 15 ғасырдың бас кезіндегі Орта Азия, Иран және Ауғанстан тарихын қамтитын негізгі еңбектердің бірі. Лирикалық өлеңдер жазумен қатар жұмбақтар жинағын, араб және парсы өлеңдері антологиясын құрастырды. Еңбектерінің негізгі бөлігі парсы тілінде Калькуттада (1887—88), Тегеранда (1957), Ташкентте (1972) жарық көрді.
### Дереккөздер


Санат:Азия ақындары
Жақсықылыш (тау)

**Жақсықылыш** – Солтүстік Арал маңында, Жақсықылыш көлінің батыс, солтүстік-батысындағы қыратты тау жұрнағы. Абсолюттік биіктігі 110 м. Ұзындығы 28 км, ені 5-10 км. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Оңтүстік-шығыс беткейі тік жартасты, сай-жыралармен тілімденген, етегінде үйінділер кездеседі. Эоценнің гипс негізді саз балшығы мен құмынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қоңыр сортаң топырағында жусанды-сортаңды шөптер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы таулары
Жақсықылыш

**Жақсықылыш** сөзі мынадай мағыналар білдіреді:

**Елді мекен:**
 
* Жақсықылыш – Қызылорда облысы Арал ауданындағы кент.

**Басқа мағыналар:**

* Жақсықылыш – Сырдария өзенінің сағалық алабындағы көл. Қызылорда облысының, Арал ауданы жерінде.
* Жақсықылыш – Солтүстік Арал маңында, Жақсықылыш көлінің батыс, солтүстік-батысындағы қыратты тау жұрнағы.
* Жақсықылыш – ас тұзы мен натрий сульфаты өндірілетін тұзды көлдер тобы. Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде.
Жақсықылыш (кент)

**Жақсықылыш ** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы кент, Жақсықылыш кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Арал қаласынан шығысқа қарай 25 км жерде, Жақсықылыш көлінің оңтүстік жағалауындағы қаражусан аралас көкпек, дегелең өскен құмайтты сор топырақты шөлдік белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 4549 адам (2324 ер адам және 2225 әйел адам) болса, 2009 жылы 4847 адамды (2468 ер адам және 2379 әйел адам) құрады.

## Өндірісі, инфрақұрылымы
Жақсықылышта Аралтұз акционерлік қоғамы, өндірістік кооператив, 5 серіктестік және 9 шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Кентте орта және бастауыш мектеп, кітапхана, мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория мен фельдшілік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобильді және темір жолмен қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Нерчинск каторгасы

## Нерчинск каторгасы

Нерчинск каторгасы – патшалық Ресейдің Сібірдегі бас каторгасы,ол Забайкальенің Нерчинск таулы округына орналасқан.XVIII ғасырдың бас кезінде пайда болды.Қылмыстылар қорғасын – күміс кен орындарында,тұз зауыдтарында жұмыс атқарды.1869 жылы Ішкі министрлігіне қарайтын басқарма құрылды.Саяси қылмыстардың алғашқы тобы 1826–1828 жылы әкелінді.1831–1840 жылдары мұнда 1830–1831 жылғы Польша көтерілісіне қатысушылар,1850–1856 жылы петрашевшілер, Н.Г Чернышевский және басқа революционерлер болды.1917 жылы Қазан революциясының нәтижесінде саяси қылмыстылар босатылды.

## Дереккөздер

Қазақ Совет Энциклопедиясы
Ай-ай

**Ай-ай лемуры** немесе **Мадагаскар [[лемур]]ы** –  тек Мадагаскар аралдарында кездесетін, Малагаси туристеріне күлкілі көрінгенімен, жергілікті тұрғындардың шырқын бұзатын жануар. Мадагаскар аралының көне тұрғындары аталған жануарды "адам өлімін болжаушы" деп білген. Оның бір саусағы басқаларына қарағанда біршама ұзындау келеді. Ай-ай ұзын саусағының көмегімен ағаштың бос қуыстарынан азығын тауып жейді.

## Тарихы
Маймыл тектес жануарларды зерттеумен айналысқан  француз зерттеушісі Пьер Соннер аталған лемурдың түрін 1780 жылы Мадагаскардың батыс бөлігінде анықтаған болатын. Бір қызығы ғалымдар орынсыз орналасқан тістеріне қарап атын «Ай-ай» деп қойыпты. Пьер Соннер басында ай-айды көміргіштер тобына жатқызады. Кейіннен толық зерттеу нәтижесі оны лемурдың бір түрі деп тапты. 

## Жалпы анықтама
Оның бойы тік, ұзындығы 44 см-ге дейін болады. Кеміргіштер секілді терімен қапталған, ұзын құйрығы 60 см-ден асады.

## Сілтемелер
* Страница на www.arkive.org (фото, видео) 
* youtube.com сайтында видео
* Ай-ай
* Мадагаскарская руконожка Ай-ай

* 
## Дереккөздер

Санат:Приматтар
Қурайлы (Аягөз алабындағы өзен)

**Қурайлы** – Аягөз өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 66 км, су жиналатын алабы 643 км2.

## Бастауы
Ақшатау жотасының қиыр оңтүстік-шығысындағы Қарашоқы тауынан басталып, Қурайлы ауылынан 10 км-дей төменде Аягөз өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ірі саласы: Ақбастау. Арнасы жоғарғы ағысында тар, көбіне тік жарлы, орта ағысының ені 200-300 м, ол сайлы-жыралы жермен ағады. Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 1,86 м3/с. Жайылмасы - шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы өзендері
Санат:Аягөз су алабы
Қурайлы (көл)

**Қурайлы**, *Құрала* — Қорғалжын алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Үшсарт ауылынан солтүстік-шығыста 15 км жерде, теңіз деңгейінен 337 м биіктікте жатыр. 

## Сипаты
Аумағы 4 км², су жиналатын алабы 65 км². Күрделі пішінді көлдің ұзындығы 7 км, енді жері 1,2 км, жағалау бойының ұзындығы 18,5 км. Батыс жағалауы жарқабақты, қамыс басқан басқа жағалаулары жазық келген.

## Өсімдігі
Оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймағында қайың, терек шоқ ормандары кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Қурайлы (Шалқар алабындағы өзен)

**Қурайлы** – Торғай алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданында. Ұзындығы 56 км, су жиналатын алабы 421 км2 .

## Бастауы
Бастауын Жетісеңгір тауының шығысындағы бұлақтардан алып, Құйған ауылының тұсында Байқоңыр өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, тік жарлы. Жер асты, қар суларымен толығады. Әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайтын 28 саласы бар. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Алабы - жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Қурайлы

* Қурайлы (көл)
* Қурайлы (Зайсан алабындағы өзен)
* Қурайлы (Аягөз алабындағы өзен)
* Қурайлы (Шалқар алабындағы өзен)
* Қурайлы (сілем)

Санат:Айрық беттер
Қурайлы (сілем)

**Қурайлы** – Кетпен (Ұзынқара) жотасының оңтүстік-батыс сілемі, Темірлік тауларының бір бөлігі.

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданы Тұйық ауылының оңтүстігінде 5 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2862 м. Батыстан шығысқа қарай 2,5 км-ге созылған, енді жері 1 км шамасында. Солтүстігінен Темірлік, оңтүстік беткейлерінен Кеген өзендерінің салалары бастау алады.

## Геологиясы
Беткейі тік жарқабақты, өзен, жыралармен тілімделген. Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Тау етегінде таудың орманды-дала, таулы-орман топырағында Тянь-Шань шыршасынан тұратын қылқанды орман белдеуі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы таулары
Қопасай

**Қопасай**, *Қоныссай*, *Садырбай* – Ырғыз алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 34 км, ұзындығы 11 км болатын шағын 4 саласы бар.

## Бастауы
Бастауын Қамыстыкөл көлінің шығысындағы бұлақтардан алып, Аралтоғай ауылынан жоғарыда (4 км) Ырғыз өзеніне оң жағынан құяды. Сағасында көктемде шағын жайылма түзіледі. Арнасының басым бөлігі жазық өңірмен өтеді.

## Гидрологиясы
Көктем айларында 15-20 күн ішінде негізгі ағыны өтеді. Жылдың басқа мезгілінде құрғап қалады. Сағасының оң алқабында Ащысай батпағы жатыр. Алабы мал жайылымына, шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы өзендері
Қопалтайөзек

**Қопалтайөзек** – Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 42 км.

## Бастауы
Бастауын Бектауата, Сарықұлжа беткейінденгі бұлақтардан алып, Қоңырат кентінен солтүстікке қарай 20 км жерде құмға сіңіп кетеді. Өзен жағасы жоғарғы ағысында биік, жарқабақты, төменгі ағысында жайпақ, құмдауытты келген.

## Гидрологиясы
Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасиды, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Қурайлы (Зайсан алабындағы өзен)

**Қурайлы** – Зайсан алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Көкпекті ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 85 км, су жинайтын алабы 2220 км².

## Бастауы
Тарбағатай жотасының солтүстігіндегі Сағымжамал тауынан басталып, Зайсан көліне 16 км жетпей жерге сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 2,14 м³/с. Жайылмасы шабындыққа, суы егін, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы өзендері
Әжуан

**Әжуан**, жасыл Әжуан немесе таңқурайшыл Әжуан (Hippolais icterina) - жоны жасылдау қоңыр және бауыры жасылдау сары, сарықасқаға ұқсас шағын денелі(12-15 г) құс. 

Алайда тұмсығының түбі айқабақтікі тәрізді жалпақтау, тұмсықасты - ақшыл. Өте ширақ құс - ағаштың бөрікбасында үнемі ұшып-қонып жүреді, ал кейде шыбыншы сияқты тік аспандап жүреді. Өзге құстардың жағымды және алуан түрлі әуезін қосып, әдемі үн шығарып ысқырады. Аталықтары күні бойы сайрайды, ал маусым қызғанда - түнімен де сайрайды. Жасыл Әжуан Қазақстан аумағы арқылы Жайықты бойлай, Шығыс Каспий маңымен үнемі ұшып өтеді. Әзірге  анықталмағанымен, жасыл әжуанның Көкшетау көтерілімінің орманды үлескілерінде ұялайтыны туралы болжам бар. Қазақстаннан оның ұясы табылмаған.

**Шөл әжуан** (Hippolis languida)- қашықтан қарағанда өзге меңгірлектен ажыратуы қиынырақ болатын құс. Шөл әжуан тау тауларына дейін шөл және шөлдік төбешіктердің бұталы үлескілерінде мекендейді. Барылдауық міңгірлеуікке қарағанда әлі де аз зерттелген.

## Дереккөздер
Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Қазақстан құстары
Ырғайты

* Ырғайты – Алакөл алабындағы өзен.
* Ырғайты – Шу алабындағы өзен.
Ырғайты (өзен, Жамбыл облысы)

**Ырғайты** – Шу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Қордай ауданы жерімен ағып өтеді. Атжайлау тауынан басталады. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 58 км, әрқайсысының ұзындығы 10 – 20 км болатын 41 жылға келіп құяды. Олардың жалпы ұзындығы 60 км-ге жуық. Қар, жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Жоғары ағысындағы аңғары тар, жартасты. Ақтерек ауылы тұсында өзен суын шаруашылықтар егін суаруға бөліп әкетеді.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы