open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оптимум

**Оптимум** (*лат. optіmum – ең жақсы, тәуір*) – экономиканы математикалық талдаудың негізгі ұғымы. 
## Толығырақ
Мұнда экономикадық агенттер өзінің қызметінде белгілі бір мағынада ең тәуір және нақты ықтимал (*оңтайлы*) шешімдерді ұдайы қабылдауға мәжбүр болатыны ескеріледі. Бұл құбылыстарды ресімдеу шешілетін есептердің экономика-математикалық үлгілерін жасауға, демек, осы есептерді қазіргі заманғы экономика ғылымы және компьютерлендірілген бағдарларламалар тіліне аударуға мүмкіндік береді. Эконмикалық сипаттамалардың ең көп және ең аз мәнін (*мысалы, ең төмен мән шығынның көрсеткіші, ең көп мән пайданың көрсеткіші*) оңтайлы мән деп атайды. “Оптимум” термині үш мағынада қолданылады. Олар жүйенің ықтимал жай-күйінің ең жақсы нұсқасы; жүйе өзгерістерінің ең жақсы бағыты, даму мақсаты. “Оңтайлылық” термині қабылданатын шешімдер сапасының сипаттамасы (*міндеттердің оңтайлы шешімі, оңтайлы жоспар, оңтайлы басқару*), жүйенің немесе оның мінез-құлқының сипаттамасы (*оңтайлы [[траектория]], ресурстарды оңтайлы бөлу, жүйенің оңтайлы жұмыс істеуі*) деген мағынаны білдіреді. “Оңтайландыру” термині де екі мағынада: атқарымның ең көп және ең аз мәнін табу үдерісі, яғни көптеген ықтимал атқарымның ең тәуір нұсқасын таңдау, оңтайлы шешімдерді әзірлеу үдерісі ретінде; жүйені ең жақсы (*оңтайлы*) күйге келтіру үдерісі ретінде қолданылады. Ақыр соңында, қаралып отырған ұғымдардың шеңберінде “экономикалық жүйенің оңтайлы жұмыс істеуі” деген ұғым кеңінен пайдаланылады – жалпы экономикалық жүйенің жұмыс істеу режимі, мұнда қоғамның қажеттерін қанағаттандыру және оның мақсаттарына қол жеткізу мақсатымен қоғамның барлық ресурстары неғұрлым толық пайдаланылады.
## Сілтемелер
* Агенттік  
* Математика
* Комитет
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Бекзат Дүйсенов

**Бекзат Дүйсенов** (1938 – 1982, Қазығұрт ауданы Ынталы ауылы) – *озат шопан*. Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1979). Еңбек жолын Ынталы мал бордақылау бригадасының бригадирі болып бастады. Кейін шопан болып 100 саулықтан *180 қозы* алып, әр қойдан *5 кг жүн* қырықты. Социалистік жарыстардың бірнеше дүркін жеңімпазы. Еңбек Қызыл Ту орденімен, *медальдармен* марапатталған.
## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Баку мұнайлы-газды ауданы

[thumb| alt=A.| ''[Каспий теңізінің ғарыштан түсірілген суреті*.]]
[[Сурет:Oil Rocks near Baku.jpg|thumb| alt=A.| *Нефтяные камни*.]]
[[Сурет:Oil pump in Baku.jpg|thumb| alt=A.]]

*'Баку мұнайлы-газды ауданы''' — Әзербайжандағы мұнай мен газдың мол қоры және өндірісі бар аудан. Баку мұнайлы-газды ауданы Оңтүстік Каспий мұнай-газ аймағында, Апшерон түбегі мен Каспий теңізінің астында орналасқан. Мұнай кендері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа созылған, әр түрлі пішінді, созылыңқы кейде сақина тәрізді антиклинальдік қатпарлар мен күмбездерде орналасқан. Мұнайдың көбі плиоцен шөгінділерінде, біраз бөлігі одан да көне жыныстарда 4500 м-ге дейінгі тереңдікте кездеседі. Қалыңдығы 1000 м-ден 3400 м-ге дейін жететін құм, құмтас, алевролит және саздан тұратын қат-қабатта 40-қа жуық мұнай және газ қабаттары бар. Мұнда ертеде мұнай қарапайым әдіспен құдықтардан алынған болса, 1869 жылдан ұңғымалардан (Балаханда) алына бастады, 1873 жылы 35 м тереңдіктен мұнай фонтаны атқылады. Бұл ауданның кендерінен 1870 — 1990 жылдары аралығында 1 млрд. т-дан астам мұнай өндірілді. Бұрғылау тереңд. 7000 м-ден асты. Негізгі кен орындары: Нефтяные камни, Бахар, Сангачалы-Теңіз, Бибі-Эйбат, Сурахан, Қарашұқыр, Карадаг, т.б.

## Дереккөздер


Санат:География
Шаблан Ділдәбеков

**Шаблан Ділдәбеков** (1923 – 1987) – соғыс ардагері, білгір ұйымдастырушы. Еңбек жолын 1940 ж. жұмысшы  болып бастаған. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1962 – 1987 ж. Киров ауданындағы Большевик кеңшарының директоры болды. Екі мәрте *«Ленин»*, *«Октябрь революциясы»*, *Еңбек Қызыл Ту*, *«Құрмет белгісі»*, *«Қызыл жұлдыз»* ордендерімен, ондаған медальдармен марапатталды. 1970 ж. Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. СОКП ХХІV, ХХV съездерінің делегаты, Өзбек КСР және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Топалаң

**Топалаң** – жануарлар мен адамдарда болатын аса жұқпалы ауру. Ауыл шаруашылық малдарының барлығы және жабайы жануарлардың көптеген түрлері ауырады. Топалаңмен ауырған кезде көршиқандар шығады, түрлі ағзалары серроздық-геморрагиялық қабынады. Қоздырғышы капсула мен спора құратын Bacіllus anthracіs бацилласы жер қыртысында көбейеді және ондаған жылдар бойы сақталады. Сондай-ақ суыққа да төзімді болады. Ауру қоздырғыштарын таратудың негізгі көзі – сыртқы ортаға бөлініп шығатын ауру малдардың зәрі, сүті, сілекейі. Топалаңнан өліп, кезінде жиналмаған қой өлексесі өте қауіпті. Қоздырғыштары тері зауыттарының, мал көмген орындардың маңайында, жайылымдарда, мал су ішетін орындарда жиі кездеседі. Ауру көбіне жазда (шілде – тамыз айларында) байқалады. 
Ауырған мал жүріп келе жатып тоқтап қалады, мойнын соза береді, танауы делдиіп, аузын ашып, ауыр тыныс алады, кейбіреулері қанды зәр шығарады. 2 – 16 сағат ішінде мал жүре алмай, жығылып қалады, аяқтары тартылады, мұрны мен аузынан қанды көбік ағады. Өлексесі өте тез ыдырайды. Малдың іші кеуіп, ісінеді, көкбауыры тым үлкейіп, қанға толып тұрады. Күйіс қайыратын малдарда және жылқыда жүрек соғысы мен тыныс алуы жиілейді, сілекейлі қабығы көгереді, тәбеті нашарлайды, дірілдеп, денесінің әр жерінде жаралар пайда болады. Шошқалардың мойнында ісік пайда болып, тыныс алу мен жұтыну қызметі бұзылады. Топалаңның алдын алу үшін бүкіл малға СТИ-1 немесе ГНКИ вакцинасын егеді. Бұған қоса жайылымдар, қой суаратын орындар, үй маңындағы телімдер малдәрігерлік-санит. талаптарға сай болуы тиіс. Адамдарға Топалаң ауру малдарға күтім жасағанда, мал өнімдерін өңдеу кезінде, ауру малдардың сүті мен етін тағамға қолданғанда жұғады. Клиник. белгілері – көршиқандардың пайда болуы, ішектердің, кейде өкпенің зақымдануы.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Ветеринария
Санат:Аурулар
Санат:Ауыл шаруашылығы
Секьюриттеу

**Секьюриттеу** , Секьюритизация (ағылшынның securіtіzatіon) – капиталдар нарығында бағалы қағаздар нарығының және соның негізінде құралдар рөлінің артуы үрдісі; банк несиесін алу орнына борышқорлық бағалы қағаздар шығару жолымен қаржы қаражатын тарту. Секьюриттеу, бір жағынан, несие капиталы нарығымен салыстырғанда бағалы қағаздар нарығының үлес салмағын көбейтуден, екінші жағынан, бағалы қағаздардың түрлері мен құрамын күрт кеңейтуден, ең алдымен солардың негізінде туынды және будан құралдарды күрт кеңейтуден көрініс табады. Секьюриттеу үдерісін туғызатын басты себептер: борышқорлық міндеттемелерді арзандатуға, пайыздық мөлшерлеменің барған сайын үдей түсетін тұрақсыздығынан қорғауға ұмтылыс, салық салудағы және мемлекеттік реттеудегі өзгерістер. Телекоммуникация, байланыс және компьютерлендіру саласындағы революцилық өзгерістер Секьюриттеуді жедел қарқынмен дамытып отыр, бұл өзгерістер қарызгерлер мен инвесторларды әлемдік ауқымда біріктіруге және делдалдардың, әсіресе банк құрылымдары арқылы біріктіруге мүмкіндік береді.

## Сілтемелер
* СВОТ  
* Своп  
* Инвестор
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Мұхтархан Қабыланбекұлы Ділдәбеков

**Мұхтархан Қабыланбекұлы Ділдәбеков** (19.03.1976 жылы туған, Түркістан облысы, Жетісай ауданы, Абай ауылы) – *боксшы*, *Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері* (1997), аса  ауыр салмақта Олимпиада ойындарының (2000) және әуесқой бокстан әлем чемпионатының (1999) күміс жүлдегері, *«Парасат»* орденімен иегері (2000).

1994 ж. Шымкент гуманитарлық университетіне түскеннен кейін бокспен айналыса бастады. Алғашқы жаттықтырушысы – ҚР еңбек сіңірген жаттықтырушысы Нұрғали Сафиуллин. 1996 ж. Ташкент қаласында өткен С.Джексон атындағы халықаралық турнирде ауыр салмақта (91 кг-нан жоғары) жеңіс тұғырына көтеріліп, спорт шебері атанды. Үш рет Қазақстанның (1997, 1998, 1999), Бангкокте өткен XIII Азия ойындарының (1998) чемпионы, Қазақстан – Куба боксшыларының жолдастық кездесуінің (1998) және Варшавада (Польша) өткен Ф.Штамм атындағы халықаралық турнирдің (1999) жеңімпазы, дүниежүзілік чемпионаттың (1999, Хьюстон, АҚШ), XXVII Олимпия ойындарының (2000, Сидней, Австралия) күміс жүлдегері.  XVIII Олимпия ойындарына (2004, Афины, Грекия) қатысқан. 1999 жылдың ең үздік спортшысы 

## 1999 жылғы Әуесқой бокстан әлем чемпионаты

## Сидней Олимпиадасы

## Сілтемелер
* Мұхтархан алыптарды тәрбиелеуге көшті
* Спортқа чемпион Боламын деп кел 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның Олимпиада күміс жүлдегерлері
Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Бокстан Олимпиада жүлдегерлері
Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Санат:Бокстан Азия ойындары чемпиондары
Нәсіпқали Сейітов

**Нәсіпқали Сейітов** (13.6.1944 жылы туған, Атырау облысы Индер ауданы Көктоғай кенті) – ғалым, геология-минералогия ғылымдарының докторы (1991), профессор (2095), “ҚР Жер қойнауының құрметті барлаушысы”, геология терминдерінің тұңғыш түсіндірме сөздігінің авторы.

## Өмірбаяны
* Қазақ политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1968).
* 1970 – 96 жылдары Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Қ.И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтында аға инженер, кіші ғылыми қызметкер, ғалым-хатшы, жетекші ғылыми ғызметкер, лаборотория меңгерушісі, директордың ғылым жөніндегі орынбасары, бас ғылыми қызметкер
* 1996 – 2000 жылады Абай атындағы ҚазҰПУ-да, 2000 – 05 жылдары Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ-да кафедра меңгерушісі, 2005 жылдан – профессор.

1 ғылым докторы, 2 ғылым кандидатын даярлады.

## Шығармалары
Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның аймақтық геологиясы және геотектоникасы мәселелеріне арналған. Ол “Литосфералық тақталар тектоникасын” Қазақстан аумағы үшін жетілдірген. 
Сейітов 150-ден астам ғылыми, оқу-әдістемелік, ғылыми-танымдық, анықтамалық еңбектердің авторы, оның ішінде бірнеше монография, оқулық, түсіндірме сөздіктер, т.б. бар. 
* Тектоника плит и офиолитовые зоны Казахстана (принципы умеренного мобилизма), А.-А., 1988;
* Жұмыр Жердің тынысы, А., 1991;
* Тектоника плит: возможные истоки и особенности проявления, А., 1992;
* Геология терминдерінің сөздігі, А., 1996;
* Генетическая и геодинамическая модель геологического развития и становления палеозойских офиолитовых зон, А., 2006.

## Марапаттары
*“ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін” белгісімен және медальдармен марапатталған
* “ҚР жоғары оқу орнының үздік оқытушысы” грантының иегері (2005).

## Дереккөздер

Санат:13 маусымда туғандар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Индер ауданында туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан жер қойнауының құрметті барлаушылары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Геологиялық ғылымдар институты қызметкерлері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессорлары
Топан су

thumb|right
**Топан су** — 1) жер асты суы деңгейінің күрт көтерілуінен немесе өзен-көлдер суының (әсіресе көктем — жаз айларында) арнасынан асып кетуінің салдарынан болатын табиғи құбылыс. Оған қарсы қолданылатын шаралардың бірі — жер асты суының деңгейін түсіру (төмендету) мақсатымен ұңғымалар бұрғылап, олардан су тарту немесе жыралар мен қарықтар қазып, су астында қалған аумақтан суды кетіру; 2) өзеннің, көлдің немесе теңіздің су деңгейінің көтерілуі салдарынан аумақты су басу. Су деңгейінің көтерілуі өзен алабындағы қардың немесе мұздықтардың еруінен, жауын-шашынның мол жаууынан, мұзбөгет, желбөгет құбылысынан және т.б. туындайды. Топан су дүниежүзінің көптеген өзендерінде болып тұрады.

**Топан су** – діни аңыздардан белгілі Нұх пайғамбар (ғ.с.) заманында болған, адамзат баласына келген жойқын су апаты. Нұқ пайғамбар (ғ.с.) заманында өнер, ғылым, техника өркендеп дамыды, бірақ көпшілік қауым Нұқтың (ғ.с.) үш жүз жыл бойы тәубаға келіңдер деп жасаған насихатына құлақ аспайды, аз ғана топ иманға келеді. Құдайдың әмірімен жерден су шығады, аспаннан жаңбыр құяды. Т. с-дан тек Нұқ пайғамбардың (ғ.с.) кемесіне мінгендер ғана құтылады.

## Дереккөздер


Санат:Гидрология
Санат:Метеорологиялық құбылыстар
Санат:Табиғат апаттары
Ұлтай Ділдәбекова

**Ұлтай Ділдәбекова** (1929, Арыс ауданы Қызыл таң ұжымшары – 1984, Мақтаарал ауданы) – *Социалистік Еңбек Ері* (27.5. 1948). 1940 – 1959 ж. Мақтаарал кеңшарында жұмысшы, мақта өсірушілер звеносының жетекшісі, 1960 – 1964 ж. төраға орынбасары, 1965 жылдан төраға қызметтерін атқарды. *Ленин орденімен*, *медальдармен* марапатталған.
## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Картографиялық тор

:**Картографиялық тор** – қандай да бір картографиялық проекцияда түсірілген меридиандар мен параллельдердің карта бетіндегі графиктік кескіні. Картографиялық тордың түрі картографиялық проекцияларды пайдалануына байланысты өзгеріп отырады. Картографиялық тор картографиялық бейнелерді құрудың негізі болып табылады. Сонымен қатар, жер бетіндегі кез келген нүктенің координаттарын, сызықтардың азимуттарын, сондай-ақ картографиялық проекциялардың бұрмалану мөлшерін анықтауға көмектеседі

## Дереккөздер:


Санат:Картография
Жун

**Жун** – *кейбір [[қытай]] деректеріндегі [[Орталық Азия|Орталық Азияны]] қоныстанған түркі тайпалары мен [[Тибеттіктер|тибеттіктердің]] атауы.*

## Сілтеме


Санат: Тарих
Топар габбро-диорит кен орны

**Топар габбро-диорит кен орны** - Қарағанды облысы Абай ауданында, Қарағанды қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. Кен орны 1966 жылы ашылып, 1979 жылы барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Айнасу синклинорийімен ұштасып жатыр. Аплит дайкаларымен тілімделген гранодиорит шашылымдары сілемнің оңтүстік-батысына, ал габбродиорит шашылымдары солтүстік-шығысына шоғырланған. Линза тәрізді габбродиорит кен шоғырының ұзындығы 150 м, ені 115 м, қалыңдығы 35 м. 

## Құрамы
Химиялық құрамы: SіO2 (48,53 – 65,2%), TіO2 (0,5 – 1,5%), Al2O3 (12,93 – 15,55%), Fe2O3 (1,33 – 6,51%), FeO (3,06 – 6,61%), CaO (3,65 – 10,06), MgO (1,95 – 5,36%), MnO (0,08 – 0,2%), K2O (2,6 – 4,42%), P2O5 (0,16 – 0,32%), SO3 (0,02 – 0,06%), ұшқыш қоспалары (0,68 – 2,41%) болады. Физикалық-механикалық қасиеттері: көлемдік массасы – 3,06 г/см3, су сіңіруі – 0,4%, кеуектілігі – 0,53%, қысымға беріктілігі (кг/см2-пен): құрғақ күйінде – 2180, ал суға қаныққан түрінде – 2050, жұмсақтану коэффициенті – 0,94. Топар габбро-диорит кен орнының өнімдері қаптауыш әсем тастар, еденге төселетін материалдар ретінде және ескерткіш тастарын жасауға пайдаланылады. Анықталған қоры 529,4 мың м3. Кен орны толық зерттеліп, барланып болған жоқ. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Кеңесбай Үшбаев

**Кеңесбай Үшбаев**(2.7.1940 ж.т.,Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Асысаға ауылы) – фармацевтика ғылымының докторы (1983), профессор (1984), Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі, Қазақстан Республикасы Профилактика медицина академиясының академигі (1995). 
;1965 жылы: Алматы мемлекеттік медицина институтын ( қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген;
;1972 жылы: Львов мемлекеттік медицина институтының аспирантурасын бітірген;
;1969–72 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі;
;1980–89 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтының оқу ісі жөніндегі проректоры;
;1972–80 жылдары аралығында: Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің Бас дәріхана басқармасы бастығының орынбасары, бастығы;
;1989–91 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтының Шымкент қаласындағы бөлімшесінің ректоры;
;1991–92 жылдары аралығында: Шымкент фармацевтика институтының ректоры;
;1992–93 жылдары аралығында: «Қазфармбиоөнеркәсіп» концернінің президенті болып жұмыс істеді;
;1995 жылдан: «Фармация» өндірістік бірлестігінің президенті қызметін атқарады. 
***Кеңесбай Үшбаев:***
*«Химико-токсологическое исследование препаратов спазмолитического действия и их метаболизм» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады
*Негізгі ғылыми еңбектері фармация (сот ісіндегі химия) мәселелеріне арналған
*Қазақстанда фармация ісін ұйымдастыру мәселелерін зерттеп, бірқатар дәрілік өсімдіктердің химиялық құрамы мен емдік қасиеттерін анықтады
*150-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 кітаптың авторы
*12-сайл. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тарих
Санат:Қазақ ғалымдары
Бақтияр Мұстапаұлы Оразаев

**Бақтияр Мұстапаұлы Оразаев** (*16.7.1923, [[Қызылорда облысы]] [[Сырдария ауданы]] – 6.8.2001, [[Алматы]]*) – геофизик, ғалым, геология-минерал ғылымдарының доктары (*1970*), профессор(*1973*). 
## Толығырақ
Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (*1984*), 2-дүниежүзүлік соғысқа қатысқан. Ташкенттегі Орта Азия политехникалық институтын бітірген (*1950*). 1950 – 60 жылдары Орта Азия политехникалық институтында аспирант, оқытушы, кафедра меңгерушісі. 
*1960 – 80 жылдары Қазақ КСР-і ғылым академиясының Геология ғылымдар ин-тында бөлім меңгерушісі.
*1980 жылдан Қазақ политехникалық институтында (*ҚазҰТУ*) кафедра меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан тау жыныстарының физикалық қасиеттерін, жердің терең қабаттарының құрылысы мен сейсмикалығын зерттеуге арналған.
## Еңбектері
Ол 150-ден астам ғылыми еңбектің, 5 монографияның авторы. Бақтияр Мұстапаұлы Оразаев Қызыл жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
## Шығармалары:
*Физические свойства горных пород и геофизические поля, А.-А., 1971;
*Физические свойства горных пород в глубинных термодинамических условиях, А.-А., 1973 (*соавт.*);
*Сейсмические районирование Казахстана, А.-А., 1980.
## Сілтемелер
* Ғылым
* Монография
* Комитет
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Картодиаграмма

**Картодиаграмма**  – карта бетіндегі аумақтық бөліктің белгілі бір статистикалық көрсеткішінің жалпы жиынтығын (кейде құрылымы мен динамикасын) графикалық кескіндеме (диаграмма) көмегімен көрсететін карта. Мысалы, мемлекет, облыс, аудан бойынша халықтың саны және құрамы, өнеркәсіптің жалпы өнімі және құрамы, белгілі бір мерзім ішінде өсуі (төмендеуі), тағы басқа көрсетіледі. Мұндай Картодиаграмманы жасау үшін әр аумақтық бірлікке осы аумаққа қатысты көрсеткіш диаграммасын орналастырады. Картодиаграмма тұрғызу үшін кейде тұрақты аумақтық бөлініс торы да  пайдаланылады. Картодиаграммада салыстырмалы мөлшерді де, абсолютті мөлшерді де беруге болады. Картодиаграммада, негізінен, сызықтық диаграмма (бағаналар, жолақтар, тағы басқа) пайдаланылады. Олардың ұзындығы көрсетілетін шамаға пропорционал болады. Сондай-ақ, аудандық  диаграммалар (квадраттар, шеңберлер, үшбұрыштар, тағы басқа) мен көлемдік диаграммалар (кубтар, шарлар, тағы басқа) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:География
Сабалақ Оразалинов

**Сабалақ Оразалинов** (1925, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Көксала ауылы – 1988, Алматы) – Ұлы Отан соғысының қаһарманы. 

## Толығырақ

Ата-анасынан ерте айрылып, балалар үйінде тәрбиеленген. Соғысқа дейін Аягөз темір жол депосында жұмыс істеді. 1944 жылы 18 қарашада кеңес әскерлері немістердің қорғанысын бұзып өтіп, Эстонияның Моонзунд архипелагында шабуыл ұрыстарын жүргізді. Саарема аралының Каимри деревнясы маңында кеңес әскерлері жаудың күшті қарсылығына тап болды. Осы ұрыста 131-атқыштар дивизиясының 482-полкінің ефрейторы Сабалақ Оразалинов жау дзотын кеудесімен жауып, асқан ерлік жасады. Ленинград госпиталінде жылға жуық емделіп, еліне оралды. 
Сабалақ Оразалинов Ұлы Отан соғысы тарихындағы жау дзотын кеудесімен жауып, тірі қалған санаулы жауынгерлердің бірі. Жиырма жылдан астам уақыт бойы қаза болғандар қатарына жатқызылды және ерлік көрсеткен жерге ескерткіш-белгі орнатылып, онда қайтыс болған деп көрсетілді. 
Соғыстан кейін Аягөз депосында, кейіннен Алматы темір жолында, ұзақ жылдар бойы Алматы шай фабрикакасында жұмыс істеген. 
Көптеген орден, медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:Тарихи тұлғалар
Журавлёвка (Ақмола облысы)

**Журавлёвка** — Ақмола облысы Бұланды ауданындағы ауыл, Журавлёв ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Макинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 85 км-дей жерде, бұта аралас, сұлыбас, қызыл селеу және әр түрлі шөптер өскен карбонатты қара топырақты, тастақты далалық белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы “Журавлев” астық өсіру кеңшары ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылы “Журавлев” өндірістік кооперативі жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Бұланды ауданы елді мекендері
Жұнайыд хан

**Жунаид хан**, Мұхаммед Құрбан Сардар (1857 – 1938) – *Хорезм мен [[Түрікменстан|Түрікменстандағы]] басмашылар қозғалысы жетекшілерінің бірі.* 1918 жылдың қаңтар айында Жунаид хан 1600 атты әскерімен Хиуаға басып кіріп, қыркүйекте хандықтағы билік басына Исфандиардың орнына Сейид Абдулланы отырғызды. Жунаид ханның өзі Каспий маңындағы ақ гвардияшыл эсерлер үкіметімен одақтасып, кеңестік Түрікменстанмен күрес жүргізді. 1919 жылдың 2-жартысы мен 1920 жылдың басында Қызыл Армия әскерлері Бедеркенттегі ордасын басып алғаннан кейін, Жунаид хан Қарақұмды паналайды. 1920 жылы қазанда Қоңыратқа шабуыл жасап, Нүкісті қоршауға алды, бірақ 1921 жылы көктемде әскерлерімен қайтадан Қарақұмға оралды. Бұл кезде Жунаид хан әскерінің саны 9 мың адамға жетті. Олар Хазараспты бағындырды, Хиуа мен Жаңа Үргенішті қоршауға алды. 1924 – 27 жылы Жунаид хан әскерлері Түрікменстан аймағында, Қарақұмда соғыс жүргізді. 1925 жылы ақпанда кеңестердің 1-жалпытүрікмен съезінде Жунаид ханға кешірім жасалды. 1927 жылы 19 қыркүйекте Жунаид хан Кеңес үкіметіне қарсы тағы да көтеріліс жасап, көтеріліс жеңіліс тапқан соң өзі Ауғанстанға қашып кетті. 1929 жылы наурызда ағылшындар мен Бұхар әмірінің, тәжік, өзбек босқындары басшыларының қатысуымен өткен мәжілісте Кеңес үкіметіне қарсы күресті жалғастыру жөнінде шешім қабылданып, Түрікменстандағы соғыс қимылдарын жүргізу Жунаид ханға жүктелді. 1924 жылы Жунаид ханның баласы Ішік хан бастаған 700 адамы бар әскер тобы Түрікменстанға басып кірді. Жунаид ханға 1500 адамдық қазақ жасақтары (қазақ-иомуд жасақтары) көмектесті. 1932 – 33 жылы Жунаид ханның Түрікменстанның түкпір-түкпіріне жіберген жасақтары қызыл әскерлермен күресте жеңіліс тапты.

## Сілтеме


Санат: Тұлға, Тарих
Топохимиялық реакциялар

**Топохимиялық реакциялар** – қатты денелердің қатысуымен жүретін химиялық реакциялар. Топохимиялық реакцияларға негізінен қатты заттар, кейбір жағдайларда газдар мен сұйықтықтар қатысады. Топохимиялық реакциялардың мысалы, кристаллогидраттардың дегидраттануын, тотықтардың қалпына келтірілуін, ауыр металлдар азидтерінің ыдырауын, шалаөткізгіш кристалдарды синтездеу мен тазартуды, т.б. жатқызуға болады. Кольшуттер ұсынған “топохимиялық” термині кристалдың белгілі бір жерінде жүретін реакция деген мағына береді. Топохимиялық реакциялардың ерекшеліктері: 1) олар барлық көлемде іске аспай, қатты дененің реакцияға қабілетті жекелеген бөліктерінде басталады; 2) басталған реакцияның кристалдың көршілес бөліктеріне жайылуы. Топохимиялық реакциялардың жылдамдығы кристалдың ақауына, ондағы кристалдық торды түзетін бөлшектердің (ион, атом, молекула) инерттігіне тікелей байланысты. Топохимиялық реакциялардың практикада кеңінен пайдаланылатын маңызды түрлеріне: ауыр және түсті металдардың кендерін күйдіру, тотықсыздандыру мен хлорлау, ферриттер мен катализаторлар алу, т.б. жатады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Химия
Санат:Реакциялар
Болат Қаскенұлы Сембинов

**Болат Қаскенұлы Сембинов** (3.11.1958 жылы туған, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Қапланбек ауылы) – әскери қайраткер, генерал-лейтинант. Киев жоғары әскери-теңіз саяси училищесін (1980), Мәскеудегі Әскери-саяси академияны (1991) бітірген. Каспий флотилиясының (1980 – 88) және Тынық мұхит флотының (1991 – 92) күзет кемелерінде лауазымды қызметтерде болды. 1992 – 94 жылдары Алматы жоғары жалпы командалық әскери училищесі бастығының көмекшісі, аға оқытушы, 1994 – 97 жылдары ҚР Қорғаныс министрінде бөлім бастығы, іс басқармасының бастығы – әскери коллегияның хатшысы, 1997 – 2003 жылдары Қорғаныс министрінің көмекшісі, министр аппаратының бастығы қызметтерін атқарды. 2003 жылдың қыркүйегінен ҚР Қорғаныс министрінің орынбасары. 2-дәрежелі “Айбын” орденімен, медальдармен марапатталған.

Қазақ, орыс, ағылшын, неміс тілдерін жетік меңгерген. Әйелі Сембинова (Батькаева) Наиля Равильевна, балалары Темір және Руфат.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Топтық жылдамдық

**Топтық жылдамдық** – гармониялық емес толқындардың таралуын сипаттайтын жуық шама; кеңістікте уақыттың әрбір мезетінде белгілі бір көлемде шектелген толқындар түйдегін құратын толқындар тобының немесе тізбегінің қозғалыс жылдамдығы. Толқынның таралу кеңістігінің шашырату (дисперсия) қабілеті болмаса, барлық гармониялық толқындар біркелкі фазалық жылдамдыққа ие болып, толқындық түйдек стационарлық толқын қалпына енеді және оның Топтық жылдамдықы толқынның фазалық жылдамдығына сәйкес келеді. Егер кеңістік дисперс. орта болып саналса, ондай ортада әр түрлі жиіліктегі гармон. толқындар әр түрлі фазалық жылдамдықпен таралады, толқындық түйдек жайылып, оның түйдек формасы бұзылады. Орта дисперсиясының тек Топтық жылдамдық болып есептелетін толқындық түйдектерге ғана әсері болады. Топтық жылдамдық ұғымының физика мен техникада үлкен маңызы бар. Толқындардың таралу жылдамдықтарын өлшеу, энергияның тасымалдану шығыны, т.б. Топтық жылдамдық әдістерімен анықталады. Мысалы, гидрорадиолокация әдісі ионосфераны зерттеуде, ғарыштық нысандарды басқару жүйелерінде, т.б. қолданылады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Жылдамдық
Әлимарданбек Топчибашев

**Әлимардан бек Топчибашев**, **Әлимардан бей Топчубашов** (; 4.5.1865, Тифлис – 5.11.1934, Париж) – Әзірбайжан халқының көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, публицист. 1884 ж. Санкт-Петербург университетінің тарих және филология факультетіне оқуға түсіп, бір жыл өткен соң заң факультетіне ауысқан. 1887 ж. студенттердің революциялық ұйымына қатысқаны үшін университеттен шығарылып, оқытушыларының араласуымен қайта қабылданды. 1889 ж. университетті алтын медальмен бітіріп, сол университетте оқытушылық қызметте қалдырылды. 1894 ж. адвокаттық қызметке ауысып, Бакуге оралды. 1897 – 1917 ж. Баку қаласында орыс тілінде шығып тұрған “Каспий” газетінің және Әзірбайжан тіліндегі “Хаят” газетінің редакторы болды. 1905 ж. тамызда Нижний Новгород қаласында өткен бүкілресейлік мұсылмандардың бірінші съезіне қатысып, съезде “Ресей мұсылмандары одағы” ұйымының ОК-не сайланды. Бірінші Мемлекеттік Думаға мүше болып, онда мұсылман фракциясын құруға жетекшілік етті. Выборг үндеуіне қол қоюшылардың қатарында болды. 1917 ж. патша өкіметі құлатылғаннан кейін Бакудегі Мұсылман кеңесін басқарды. Уақытша үкіметтің тұсында 1917 ж. тамыз айында өткен Мемл. мәжіліске қатысып, сөз сөйледі. Ол өз сөзінде 1916 жылғы көтерілісті басу барысында Қытайға ауып кеткен 83 мың қазақ-қырғыз босқындарының оққа ұшқаны, аштан өлгені жайлы мәлімдеп, Уақытша үкіметтің ұлттық мәселені шеше алмай отырғанын сынға алды. 1918 ж. Әзірбайжан ұлттық тәуелсіздігін жариялағанда ұлттық парламенттің төрағасы болып сайланды. Әзірбайжан Демокр. Республикасы 1920 ж. сәуірде кеңес өкіметінің қарулы күшімен құлатылғаннан кейін Францияға эмиграцияға кетуге мәжбүр болды. Онда М.Шоқай секілді саяси эмиграция өкілдерімен тығыз қарым-қатынас орнатты. 1934 ж. Кавказды кеңестік бұғаудан азат етуді жақтаған эмиграцияда жүрген қайраткерлерді топтастырып, Кавказ конфедерациясы атты ұйым құруға ұйтқы болып, жетекшілік етті.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Тұлғалар
Санат:Саясат
Сенека

**Сенека Луций Анней** (біздің заманымыздан бұрын 5 жылы Кордуба, – біздің заманымыздың 65, Рим) – римдік философ, мемлекет қайраткері. Император Неронның тәрбиешісі және ел басшылығына ықпалын жүргізген кеңесшісі болған. Кейіннен императордың қаїарына ұшырап, өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Сенеканың көптеген еңбектері (“Луциге хаттар”, т.б.) бізге түпнұсқа түрінде жеткен. Өз дәуірінің шиеленісті мәселелерін бейнелеген Сенека ілімі өте қайшылықты болды. Грек философтарының ізімен, яғни дүниені материалдық бірлікте және зерделі тұтастықта қарастыра отырып, Сенека негізінен этикетика-ғибраттық мәселелермен шұғылданды. Егер олардың шешімдері дұрыс табылса, оның сөзімен айтқанда, рухтың тыныштығы мен тұнықтығына қол жетеді. Ол өзінің негізінен индивидуалистік этикасын қоғам және мемлекет міндеттерімен байланыстыруға тырысты. Сенека этикасы кейінен христиандық идеологияның дүниеге келуіне үлкен ықпалын тигізді.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Рим философтары
Бақажапырақ тұқымдасы

**Бақажапырақ тұқымдасы**, тартар тұқымдасы () – қос жарнақтыларға жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейбіреулері шала бұталар. 3 туысқа жататын 260-қа жуық түрі белгілі. Бақажапырақ тұқымдасы негізінен қоңыржай белдеулерде, ал кейбір түрлері тропикалық аймақтарда кездеседі. Қазақстанда оның 1 ғана бақажапырақ туысы бар. Олар өзен, көл жағаларында, шабындықтарда, шөлді, құмды, далалы жерлерде, жол бойында өседі. Гүлдері ұсақ, масақ тәрізді гүл шоғырына жиналады не шоқпарбас гүл құрап, жапырақ қолтықтарына орналасады. Қос кейде дара жынысты болады. Мамыр — қыркүйек айларында гүлдейді. Жемісі — екі ұялы қорапша. Олардың тұқымы мен жапырақ құрамында гликозид, каротин, С витамині, 4%-тей илік заттар бар. Бақажапырақ тұқымдасы дәрілік өсімдік, шырынын асқазан ауруларын емдеуге пайдаланады, кейбір түрлерінің жапырағы қан тоқтатуға, жараны емдеуге қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Бақажапырақтар
Сұлтан Оразалинов

**Сұлтан Оразалинов** (*30.4. 1941 жылы туған, [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Аягөз]] қаласы*) – журналист, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (*1981*).
## Толығырақ

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (*2001*), Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының және Абай атындағы Халықаралық әдеби сыйлықтың лауреаты (*1995*). Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық унверситетін бітірген (*1964*). Еңбек жолын Семей облысы Абай аудандық “Социалистік мал шаруашылығы” газетінде бастап, Қазақ радиосы мен телевидениесінде редактор, аға редактор, күнделікті хабарлар бағдарламасының Бас редакторы, Қазақ телевидениесінде Бас редактор (*1969 – 84*), Қазақстан КП ОК-де көркем әдебиет секторының меңгерушісі (*1984 – 86*), “Өнер” баспасының директоры (*1986 – 93*), Қазақстан Республикасы Тіл комитетінің төрағасы (*1993 – 95*), Ұлт саясаты жөніндегі мемлекеттік комиет төрағасының бірінші орынбасары (*1995 – 97*), Білім және мәдениет минстрлігінің Тіл саясатын үйлестіру департаментінің директоры (*1997 – 98*), Авторлық құқық жөніндегі агенттіктің төрағасы (*1998 – 2000*), ҚР Әділет министрлігінің Авторлық құқық жөніндегі комитетінің төрағасы болып қызмет атқарды (*2000 – 01*). 2001 жылдан ҚР Әділет министрлігінің Құқықтық насихат, мемл. тілді дамыту және көпшілікпен байланыс департаментінің директоры. Сұлтан Оразалинов “Сұхбат”, “Халық қазынасы”, “Шұғыла”, “Қымызхана”, “Кездесу”, “Айтыс” хабарларын алғаш ұйымдастырып, сценарийлерін жазып, эфирде жүргізген; 300-ге жуық әдеби сценарий мен 40 шақты ғылыми-зерттеу мақалалардың авторы. ҚР Президентінің “Алтын барыс” белгісімен марапатталған.
## Шығармалары:
*Шындық және көркемдік шешім. Монография, 1977; 
*Абай елі, 1995; 
*Тіл тағдыры – ел тағдыры, 1997; 
*Авторды қорғау – руханиятты қолдау, 2000; 
*Жүректің көзі ашылса. Монография, эссе, мақалалар, 2001. 
## Сілтемелер
* Журналистика  
* Саясат
* Комитет
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Журжан

**Журжан** – *[[Хорезмшах мемлекеті]]нің солтүстік аумағында болған көне [[қала]]; қысқаша [[Үргеніш]].*

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан көне қалалары
Басқарудың Автоматтандырылған Жүйесі

thumb|Сөйлейтін машина
**Басқарудың Автоматтандырылған Жүйесі** (БАЖ; Система автоматического управления; system of automatic control) — біртұтас “адам-машина” жүйесінің жұмыс істеу процесінде басқару шешімін қабылдау үшін қолданылатын әкімшілік, ұйымдастыру, экономика-математикалық тәсілдердің, есептеу техникасы мен ұйымдастыру техникасының, сондай-ақ, байланыс жабдықтарының жиынтығы. Ол жабдықтау (қамтамасыз етуші) және функционалдық жүйелерден тұрады. Жабдықтау жүйесіне: техникалық, математикалық, ақпараттық, ұйымдастыру жұмысы және мамандармен қамтамасыз ету жатады. Ал функционалдық жүйе есептеу, бақылау, жоспарлау және өндірістік шаруашылық қызметін басқару міндеттерін шешеді. БАЖ-дың негізгі буыны — цифрлы ЭЕМ (немесе есептеу орталығына біріккен ЭЕМ кешені). Ол жүйенің басқа буындарымен байланыс арнасы арқылы қосылады. Ақпарат бұл арнамен басқарудың төмегі сатысынан жоғарғы сатысына қарай, ал тапсырмалар, бұйрықтар (командалар), нұсқаулар мен түзетулер, керісінше, жоғарғы сатыдан төменгі сатыға қарай беріледі. Басқарудың стратегиясына не мақсатына әсер ету, жүйені дамыту және жетілдіру процестері адамның тәжірибесі мен интуициясына негізделген жағдайда ғана БАЖ тиімді болып есептеледі. БАЖ-дың автоматты басқару жүйесінен (АБЖ) ерекшелігі — БАЖ-да адам автоматтардың жұмысын бақылаумен қатар басқару процесіне де белсенді түрде араласатындығы. БАЖ: объектілер БАЖ-ы (мысалы, технологиялық процестер  БАЖ-ы, кәсіпорындар БАЖ-ы, т.б.) және функционалды автоматтандырылған жүйе (мысалы, автоматтандырылған жобалау жүйесі, материалдық-техникалық жабдықтауды автоматтандыру жүйесі, т.б.) болып ажыратылады. БАЖ негізін зауыттың не өндірістің ақпараттық есептеу орталығы құрайды. Қазақстанның көптеген институттарында ғылыми-зерттеу жұмыстарына арналған БАЖ-дар құрылған. Сондай-ақ, бұл жүйе қазіргі кезде байланыс пен телекоммуникация бағыттарында да қолданыла бастады. 

## Дереккөздер


*Справочник по теории автоматического управления, М., 1987;
*Бекбаев А., Автоматизированные технологии переработки зерна, А.-А., 1988.

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Әлім Байжанұлы Бижанов

**Әлім Байжанұлы Бижанов** *([[16 қаңтар]] [[1961 жыл]], [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]], [[Абай (Арал ауданы)|Абай ауылы]])* – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы *(1999 жыл)*, профессор *(2005 жыл)*.

* Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын *(1984 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті)* 
* Орта Азия мемлекеттік университетін *(2003 жылы)* бітірген. 
* *1984–86 жылдары* Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданында мал дәрігері
* *1986 жылдан* Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, кіші және аға ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі қызметінде. 
* Ғылыми еңбектері жылқы малының жұқпалы ауруларының таралуы және оған қарсы күрес шараларын зерттеуге арналған. 
* 157-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 17 патент пен 3 авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер


Санат:16 қаңтарда туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Арал ауданында туғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Тимирязево (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Тимирязево** — Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы ауыл, аудан және Тимирязев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Петропавл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 240 км, Сулы темір жолы стансасынан батысқа қарай 1,5 км жерде, Шағана көлінің жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 5592 адам (2751 ер адам және 2841 әйел адам) болса, 2009 жылы 4601 адамды (2224 ер адам және 2377 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде астық кеңшарын құруға байланысты қаланған. 1962 жылы Тимирязев ауданының орталығына айналды. 

## Инфрақұрылымы
Тимирязевкада әкімшілік мекемелер, телекоммуникациялық торап, аудан байланыс бөлімшесі, жалпы білім беретін орта мектеп-гимназия, 20-кәсіптік-техникалық мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аудандық аурухана мен емхана жұмыс істейді. Тимирязевка аудандағы автомобиль жолдарының ең ірі торабы. Одан Сулы темір жолы стансасы арқылы бес тарапқа автомобиль жолдары шығады.

## Дереккөздер

Санат:Тимирязев ауданы елді мекендері
Абылай Серғазиев

**Абылай Серғазиев** (1896, Самарқан губерниясы – 1937) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

Самарқандағы орыс-түзем мектебін бітірген. 1918 – 24 жылдары Түркістан АКСР-і Катта-Қорған уездік революциялық комитетінің төрағасы, Самарқан және Сырдария облыстарының атқару комитеттерінің төрағасы, 1922 жылы басмашылармен күрес жөніндегі Төтенше үштіктің төрағасы болды. 1924 – 25 жылдары Өзбек КСР Ішкі істер халық комиссары, 1925 – 27 жылдары Қазақ АКСР ХХК төрағасының 1-орынбасары, республика жоспарлау комиссиясының төрағасы, 1927 – 28 жылдары Қазақ АКСР Су шаруашылық басқармасының бастығы, 1928 – 35 жылдары Орта Азия Экономика кеңесі төрағасының 1-орынбасары, 1936 – 37 жылдары КСРО ХХК жанындағы Дайындау комитетінің Иванов облысы бойынша өкілі қызметтерін атқарған. 1937 жылы тамызда тұтқындалып, атылу жазасына кесілген. 1957 жылы қарашада ақталды.

## Дереккөздер


Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері
Санат:Өзбекстан министрлері
Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Жаңа өріс

“**ЖАҢА ӨРІС**” — *газет*. Түркістан атқару кеңесінің және Түркістан майданының саяси бөлімі атынан шығып тұрған. Алғашқы нөмірі 1920 жылы сәуір айында жарық көрді. Оның *“Шет елдерде”, “Ке-ңестер ішінде”, “Аймақ хабарлары”* деген бөлімдері болды. 1920 жылы 27 шілдеде шығуын тоқтатты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Secure Electronic Transaction

**Secure Electronіc Transactіon**, SET (қазақша баламасы қауіпсіз электронды трансакция) – Интернет арқылы төленетін электрондық төлемдердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету хаттамаларының (келісімдерінің) бірі (SET, SSL, SKІP және Іpsec хаттамаларының жиыны). 1996 жылы VІSA Іnternatіonal және MasterCard Іnternatіonal қауымдастықтары Интернетте (электрондық коммерция) әзірлеген төлем карталарының көмегімен есептесу операцияларын қауіпсіз жасау үшін бірлесіп әзірлеген хаттама. СЕТ хаттамасында асимметриялық кілттер – ашық және жабық кілттер негізінде мұқамдау көзделген, мұның тиісті кілт иесінен басқа біреудің өзі хабардың мұқамын ажыратуына мүмкіндік бермейді.

## Сілтемелер
* СВОТ  
* Своп  
* Свифт
## Дереккөздер


Санат:Төлем жүйелері
Карьер

:**Карьер** (французша carrière – тас алынатын шұңқыр) – кен байлықтарын ашық кен өндіру әдісімен алу кезінде пайда болатын тау-кен қазбаларының жиынтығы; кен байлықтарын ашық әдіспен өндіретін тау-кен кәсіпорны.
*Көмір өндірісінде карьер көмір қимасы деп аталады.
*Ашық әдіспен кен өндіру палеолит дәуірінен белгілі. Ең алғашқы ірі карьерлер ежелгі Египетте пирамидалар салуға байланысты пайда болған.
*Ауданы бірнеше км² , тереңд. 300 – 400 м-ге жететін, қабырғалары көлбей сатыланған өте үлкен шұңқыр түрінде қазылған.
*Кен қалыңдығы 10 – 20 м-лік қабаттармен сатылап қазылып алынды.
*Қазіргі карьерлерде жұмыс өнімділігі жоғары машиналар мен механизмдер жұмыс істейді. Қопару ұңғыларын бұрғылау үшін бұрғылау қондырғылары қолданылады. Аршу, өндіру жұмыстарында кентас, бос жыныстарды тасымалдау үшін жүк көтергіштігі 100 – 300 т карьерлік автокөліктер пайдаланылады. Сондай-ақ,  электрлендіру, желдету, судан құрғату жұмыстары жүргізіледі.
*Қазақстанда аса ірі Қоңырат, Соколов-Сарыбай кен орындарында, Екібастұзда (мысалы,  “Богатырь” көмір қимасы) көптеген карьерлер бар.

## Дереккөздер:


Санат:Ашық тау-кен ісі
Басқару еңбегі

thumb|Экономист
**Басқару еңбегі** — мекеменің, кәсіпорынның басқару жүйесінде қызмет атқаратын лауазымды адамдар еңбегінің жалпылама атауы. Басқару еңбегі басқаруды және оған дайындықты қамтиды. Басқару дұрыс шешім қабылдауға және оны жүзеге асыруға келіп саяды. Кадрлерді іріктеу, басқару аппараты не өндіріс бөлімшелерінің әр түрлі буындарының жұмысын үйлестіру, жұмыс барысын бақылау және реттеу, т.б. міндеттерді мекеме, кәсіпорын басшылары жүзеге асырады. Басқаруға дайындық жұмыстары басшылардың шешім қабылдауымен және оның орындалуын ұйымдастыруға қажетті мәліметтерді, деректерді қамтамасыз етумен шектеледі. Бұған басқаруға қажетті ақпараттарды бастапқы өңдеу, хабар беру мен қайта өңдеу жатады. Басқаруға дайындықты тиісті мамандар, экономистер, есепшілер, т.б. адамдар жүзеге асырады. Басқару еңбегін ғылыми тұрғыда ұйымдастыру қызметі басшы, инженер-техникалық қызметкерлердің, мамандардың еңбегін, олардың жұмыс күнін тиімді ұйымдастыру, жұмыс стиліне шұғыл басшылық ету тәсілдерін жақсарту, т.б. көрсеткіштер тұрғысынан мұқият зерттеуді талап етеді. Өнеркәсіп өндірісін басқарудың ғыл. негіздерінің қалыптасуы 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарында басталды. Өнеркәсіп өндірісін басқаруға байланысты алғашқы іргелі еңбектерді жазған америкалық ғалым Ф.У. Тейлор (1856—1915) болды. Оның шәкірті Р.А. Хойфе басқарудың, соның ішінде оның жоғары буындарындағы басқарудың басты принциптерін жасады.

## Дереккөздер



Санат:Саясат
Касаи

## Географиялық орны
**Касаи**– Африкада, Конго өзені алабында, Ангола мен Конго (Киншаса) мемлекеттері аумағында орналасқан өзен. Ұзындығы 2000 км, су жиналатын алабының аумағы 880,2 мың км². Ірі салалары: оң жағынан құятын Лулуа, Санкуру, Фими (Лукение), сол жағынан құятын Кванго. 

## Бастауы
Бастауын Лунда үстіртінен алып, оның солт. беткейлерінен ағып өтіп, Конго ойпатына шығады. Жоғасыр ағысында шоңғалдар мен сарқырамалар жиі кездеседі.

## Гидрологиясы
Су тасу қазаннан сәуірге дейін жүреді, жылдық орташа су ағымы 10 мың м3/с. Өзеннен балық ауланады. Сағасынан 790 км-ге дейін кеме қатынайды.
* Ірі су айлағы – Илебо (Конго). 

## Дереккөздер:


Санат:Ангола өзендері
Санат:Конго Демократиялық Республикасы өзендері
Тимор теңізі

**Тимор теңізі** (Tіmor Sea) – Үнді мұхитының жағалық теңізі. Австралия мен Тимор аралы аралығында жатыр. Аудандық 432 мың км², суының көлемі 188 мың км3. Су айдынының жартысынан астам бөлігінің тереңд. 200 м-ден аспайды, ең терең жері – Тимор шұңғымасы (3310 м). Қыста Батыс Австралия ағысының шығыс тармағы, жазда оған қарама-қарсы Оңтүстік экватор (пассат) ағысының ықпалы күшейеді. Беткі су температурасы ақпанда 29°С, тамызда 25°С, тұзд. 34 – 35‰. Толысу толқындары жарты тәуліктік, 3 – 4 м-ге дейін көтеріледі. Балықтардан сардинелла, теңіз алабұғасы, ханос, циклотон, ұшқыш балық, т.б. және акула, кашалот, көк кит бар. Маржанды рифтер (Ашмор, Хайберния т.б.) кездеседі. Қрі аралдары: Бонапарт топаралы, Батерст, Мелвилл аралдары. Оңтүстігінде Дарвин (Австралия) порты орналасқан. 

Санат:Тимор теңізі
Николай Александрович Скворцов

**Николай Александрович Скворцов** (14 қазан 1899, Астрахань облысы – 15 ақпан 1974, Мәскеу) – саяси қайраткер. Қазақстан Коммунистік партиясы ОК-нің 1-хатшысы.

## Өмірбаяны
* Мәскеу жоспарлау комитеті жанындағы жоғары экономиялық курсты бітірген (1959). 
* 1917 – 22 жылдары Қызыл гвардия қатарына кіріп, кеңес өкіметін орнатуға белсене қатысты. 
* 1922 – 33 жылдары Астрахань, Ростов облыстарында жауапты партия, кеңес қызметтерінде болды. 
* 1933 – 38 жылдары БК(б)П ОК аппаратында істеді. 
* 1938 – 45 жылдары Қазақстан Коммунистік партиясы ОК-нің 1-хатшысы болды. Скворцовтың билігі кезінде Қазақстанды кеңестендіру одан әрі күшейді. Соғыс басталысымен республикаға қуғынға ұшыраған ұлт өкілдері көшіріліп әкелінді (қысқаша Депортация). Мәдениет пен өнер саласында біраз шұғыл шаралар жүзеге асырылды. Қазақ әндері мен музыкасы түгелге жуық нотаға түсіріліп, Қазақ мемлекеттік филармонияда симфониялық оркестр, хор капелласы ашылды. Ұлттық музыканттарды Мәскеу, Ленинград консерваторияларында, ГИТИС-те оқыту ұйымдастырылды. Ұсақ елді мекендер ірілендіріліп, ұжымшарлар біріктірілді. 2047 км темір жол салынып, қысқа мерзімде Ақмола – Қарталы жолы іске қосылды. Соғыс кезінде ұрлыққа қарсы қатаң күрес жүргізілді. 
* 1945 – 53 жлдары КСРО техникалық дақылдар министрі, КСРО кеңшарлар министрі
* 1953 – 66 жылдары КСРО Тамақ өнеркәсібі минстрінің жауапты қызметкері болып істеді. 
* 1966 жылы зейнет демалысына шықты.

## Марапаттары
* 2 рет Ленин орденімен
* 1-дәрежелі Отан соғысы
* Еңбек Қызыл Ту
* “Құрмет белгісі” ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Володар ауданында (Астрахан облысы) туғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшылары
Санат:КСРО министрлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Каскад таулары

**Каскад таулары** () – Солтүстік Америкада, Кордильера тауларының батыс белдеміндегі жота. 

## Географиялық орны
thumb|left|120px|Каскад тауларының картасы
Негізінен АҚШ-та, солтүстік бөлігі Канадада орналасқан. Ұзындығы 1167 км-ге жуық. Солтүстік мен батысы жағалаулық жоталармен (Фрейзер өзеннен бастап), оңтүсітігінде Сьерра–Невада тауларымен шектелген. 

## Жер бедері
Таулардың шығыс беткейлері тік, құлама шатқал түзейді, батысы көлбеуленіп жағалаулық жоталарға ауысады.Тау өңірінде ұлттық саябақтар орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Кристалдық және жанартау жыныстарынан түзілген. Бірнеше сөнген және әрекетті жанартаулар (Рейнир, 4392 м, Шаста, 4317 м) бар. 

## Климаты
Климаты қоңыржай теңіздік. Қыс айларының жылдық орташа температурасы солтүстік бөлігінде –6°С, оңтүстігінде 6°С, жаз айларындағы орташа температура солтүстігінде 22°С, оңтүстігінде 26°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. жоталардың батыс беткейінде 2000 мм, шығысында 800 – 1000 мм. 

## Өсімдігі
Жота беткейлерінде шырша орманы, одан жоғарыда субальпілік және альпілік шалғын өседі. 

## Су торабы
Ірі өзендері: Фрейзер (солтүстігінде), Колумбия (орта бөлігінде) және Сакраменто (оңтүстігінде). Өзендер меридиандық бағытта орналасқан тау жоталарын тесіп кесе көлденең (әсіресе, Колумбия өзені) ағады және олар бірнеше саты құрайды. Таудың Карпат тауы аталуы да осыдан.  Кейбір жылдары мұз ерігенде қатерлі сел жүреді. Тауларда көптеген мұздық және жанартаулық көлдер бар. Шелан көлі (тереңдігі 500 м) маңында биіктігі  1000 м-ге дейінгі тік жартастар кездеседі. АҚШ-тағы ең терең көл – Орегон (тереңдігі 608 м) орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Каскад таулары
Ордер

**Ордер** (*нем. Order, фр. ordre‚ лат. ordo – қатар‚ рет‚ бұйрық*) – материалдық құндылықтарды‚ ақшалай қаражатты беру (*[[шығыс]]*) немесе алу (*[[кіріс]]*) жөніндегі жазбаша өкім.

**Ордер** - Әлденені (мысалы, пәтер алу ордері, тінту ордері, тұткындау ордері және т.б.) беруге, алуға, жүзеге асыруға берілетін жазбаша бұйрық., үйғарым, өкімші құжат.

## Толығырақ
Бухгалтерлік ресімдеу құжатының атауы (*мысалы‚ мемориалдық ордер*). Кіріс ордер және шығыс ордер(мысалы‚ кассалық ордер) өкімхаттық құжат (*ақша алу немесе беру жөнінде кассаға берілген [[бұйрық]]*) және ақтаушы (*ақшаның кірісін немесе шығысын растайтын*) құжат ретінде қолданылады. Ордер басқа құжаттардың атауына да қолданылады‚ мысалы‚ тұрғын алаңды иелену құқығына‚ тінтуге берілген құжат‚ сондай-ақ архитектурада (*баған-арқалық құралымдарының салмақ түсетін және салмақ түсіп тұрған бөліктерінің белгілі бір ұштасуы‚ олардың құрылымы және көркемдік өңделуі*) және басқа жағдайларда қолданылады.
## Сілтемелер
* Банк  
* Ақша
* Қаржы
* Қазақстан

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Құқық
Санат:Заң
Басқару құрылғысы

[thumb|[Компьютер]]
**Басқару құрылғысы** — компьютер (ЭЕМ) процессорының негізгі бөлігі. Ол орындалуға тиісті әрекеттерге байланысты ЭЕМ-нің барлық құрылғыларына басқару сигналдарын беріп отырады; атқарылатын амалдарға қатысты мәліметтердің жедел жад ұяларындағы адрестерін анықтайды; сыртқы құрылғылардың берілген командаларға сәйкес реттілікпен қызмет етуін қадағалайды; арифметикалық және логикалық операцияларды орындайды, т.б. Басқару құрылғысының құрамына тактілік импульс беретін генератор, өте шапшаң жұмыс атқара алатын ішкі жедел жад, арифметика-логикалық құрылғы, ЭЕМ блоктарын бір-бірімен байланыстыратын интерфейс жүйесі енеді. 

## Дереккөздер

 
*Информатика, М., 1997;
*Аладьев В.З., Хунт Ю.Я., Шишаков М.Л., Основы информатики, М., 1998.

Санат:Техника