open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәбіш Молда

200px|thumb|Бәбіш молда кешенінен табылған зергерлік бүйымдар. Б.з.б. 4-2 ғасырлар
**Бәбіш Молда** — б.з.б. 4-2 ғасырдардай сақталған археологиялық ескерткіштер кешені. Сырдарияның көке арнасында (Жаңадария) орналасқан. 1950 ж. Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедиция (жетекш. С.П.Толстов) зерттеген. Ескерткіштер тобына қала-бекіністер, жерлеу құрылыстары, бірнеше қоныстар және суландыру жүйелерінің қалдықтары жатады. Бәбіш Молда ескерткіштер кешеніңдегі бекікіс-қала қалашығы пахсалы қолдан үйілғен төбеле орналасқан, күйдірілмеген кірпіштен қаланған қамалмен (қалыңд. 5,3 м-ге жуық) қоршалған. Қаланың төртбұрышты қорғанының (100x100 м) өн бойында мұнаралары, ішінде төртбұрышты (44x44) сарай ғимараты болған. Батыс жағындағы күрделі құрамды пасхалы алаңдары (биікт. 3,5 м, аум. 30x30 м) төртбұрышты жерлеу ғимараты (21x21 м, биікт. 7 м) 4 бөліктен тұрады. Өзара қиылысқан екі дәлізбен бөлінген. Қабырғалары қүйдірілмеген үлкен (40x40x10 ем) кірпіштерден қаланған. Дәліз бен қабірхананың төбесі трапеция пішінді кірпіштерді қисайта қалау тәсілімен қүмбезделіп жабылған. Мүрделер қабірхананың еденіне жөне оссуарийларға (арнаулы қыш табыттарға) жерленғен. Бәбіш Молда кешенінің құрамындағы басқа да кішігірім ежелгі қоныстар тобы суландыру каналының бойына орналасқан.

## Дереккөздер

Толстов С.П., Воробье-ва М.Г., Раппопорт Ю.А., Работы Хорезмской археолого-этнографической экс.педиции в 1957 г., Полевые исследо-вания Хорезмской экспедиции в 1957 ж., М„ 1960; Толстов С.П., Подрев-нпм дельтам Окса и Яксарта, М., 1962.

Санат:Археология
Санат:Тарих
Хлороз

**Хлороз** — өсімдіктерде болатын ауру түрі. Хлороз кезінде өсімдіктерде хлорофилдің түзілуі бұзылып, фотосинтездің белсенділігі төмендейді. Хлорозды потогендік микроорганизмдер, топырақта темір және басқа микроэлементтердің жетіспеуі, шамадан тыс артық ылғалдылық тудырады. Көбіне хлорозға жеміс ағаштары мен әсемдік дақылдар ұшырайды. Негізгі белгілері: жапырақтың ерте сарғаюы мен түсуі, сирек жапырақтылық, өркен ұштарының солуы, тамыр жүйесіндегі белсенді бөліктердің өлуі, т.б. хлороздың жұқпалы және жұқпалы емес немесе әрекеттегі және тұқым қуалағыш (алажапырақтылық, күлжапырақтылық) түрлерін ажыратады. Күресу шаралары: тыңайтқыш қолдану, карбонатты топырақты қышқылдандыру, инфекция жұқтырғыштарымен күрес, топыраққа жетіспейтін элементтерді енгізу, ауру өсімдіктерді отау, т.б.
## Дереккөздер
Эмиссиялық банк

**Эмиссиялық банк** – ақша белгілерін шығаруға құқығы бар несие ұйымдары. 

Олар ұлттық банк жүйесіндегі басты буын, мемлекеттік бюджетке қызмет көрсету жөніндегі агент, экономиканы мемлекеттік реттеу құралы болып табылады. Қазақстан Республикасында ақша шығару құқығы Қазақстан Ұлттық банкіне тиесілі.

## Дереккөздер


Санат:Несие ұйымдары
Сарбас Майкөтұлы

**Сарбас Майкөтұлы** (1846, Қордай ауданы Мәтібұлақ маңы – 1914, сонда) — қазақ айтыскер ақыны. 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Ол Ұлы жүз ақындарының ұстазы іспетті болған. Қабан жыраудың жиені, Жетісу атырабына аты мәшһүр Кебекбай шешеннің жақын туысы. Ақындық қуаты жағынан Сарбас өз тұсындағы майталман сөз шеберлерінің көбінен басым болған. Оның өлеңдері өткір, батылдығымен қатар өрнек-айшығымен де, тапқырлық-ұтқырлығымен де ерекшеленген. «Сарбас ақынның байларды мазақтауы», «Сарбастың сайлау туралы айтқаны», «Сарбастың өлердегі қоштасуы» сияқты шығармалары соны дәлелдейді. Бізге оның Қуандық ақынмен, қырғыз ақыны Қалмырзамен, Жамбылмен айтысы жеткен. қырғыз ақыны Қалмырза мен Сарбас айтысы жұмбақ айтыс түрінде өткен. Айтыс Сарбастың жеңісімен аяқталған. Оның Жамбылмен айтысы 1895 жылы Верныйда (Алматы) өткен. Сарбас ұрпақтары Отар бекетінде тұрады.
## Сілтемелер
* Қордай
* Жетісу
* Отар

## Дереккөздер
 
	

Санат:Тарих
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақ ақындары
Эмиссиялық салық

**Эмиссиялық салық** –
# алтын стандарты жағдайында банк билеттерінің алтынмен өтелмеген, белгіленген лимиттен асып түскен эмиссиясына салынған салық;
# ақшаның шектен тыс шығарылуы салдарынан оның құнсыздануы себепті халық көтеретін шығын;
# нақты тікелей салық түрлерінің бірі.

**Салық салу объектісі** – бағалы қағаздар шығарылымы. Эмиссиялық салық кәсіпорындардың акциялануы үдерісінің кеңейтілуіне және қор нарығының дамуына байланысты пайда болды. Салықтың мөлшерлемесі шығарылымның атаулы сомасына пайыз түрінде белгіленеді, кейде шығарылатын бағалы қағаздардың түріне қарай сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Салықтар
Перу ағысы

**Перу ағысы** (*Гумбольд ағысы*) — Тынық мұхиттың суық беткі ағысы, Батыс Желдер ағысының бір тармағы. Судың температурасы 15 — 20оС, жылдамдығы шамамен 0,9 км/сағ. Су ағымы 15 — 20 млн. м3/с. Перу мен Чилидің батыс жағалауларын бойлай 45o және 4o о. е. аралығында оңтүстіктен солтүстік бағытқа қарай қозғалып, қоңыржай белдеу суын экваторға дейін алып барады. Перу ағысы мұхиттық, жағалық және олардың аралығынан оңтүстікке бағытталған Перу — Чили қарсы ағыстарынан тұрады; 4o о. е. маңында батысқа бұрылып, Оңтүстік Пассат ағысына қосылады. Перу ағысы құрлық жағалауында ауа температурасының төмендеуіне және жауын-шашынның аз түсуіне (Атакама шөлі) әсер етеді.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Мұхит ағыстары
Санат:Тынық мұхит ағыстары
Әлия Қажымұратқызы Әбішева

**Әлия Қажымұратқызы Әбішева**(13.6.1963 жылы туған, Алматы қаласы) – философия ғылымның докторы (2005), профессор (2007). ҚазМУ-дың (1985, қазіргі ҚазҰУ) биология факультетін және аспирантурасын (1995) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Молекулярлық биология институтында (1985–1987), ҚазПИ-де (1987–2006, қазіргі ҚазҰПУ) оқытушы, аға оқытушы, ал 2007 жылдан осы университтің профессоры қызметін атқарады. «Психоанализдің антропологиялық концепциясы және философиядағы құндылық мәнінің проблемасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – мәдениет философиясы, философия антропология, дінтану, ғылыми тарихы мен философиясы. Әбішева 44 ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер<nowiki/>


Санат:Тұлғалар
Нигер (өзен)

**Нигер** (Nіger) – Батыс Африкадағы өзен; алабы мен ұзындығы жөнінен Конго мен Нілден кейін үшінші орында. Гвинея, Мали, Нигер, Нигерия мемлекеттерінің аумағы арқылы ағып өтеді. 
## Қысқаша мәлімет
[thumb|300px|Нигер арқылы [Бамакоға өтетін көпір]]
thumb|right|300px|Геродот бойынша Нигер Нілдің құрамдас бөлігі болған.
Ұзындағы 4160 км, алабының аумағы 2,1 млн. км². Жылдық орташа су ағымы 12000 м³/с. Солтүстік Гвинея қыратынан басталып, Атлант мұхитындағы Гвинея шығанағына атырау жасап құяды. Басты салалары: Бани (оң), Сокото, Кадуна және Бенуэ (сол). Жоғары және төменгі ағысы тұсында жауын-шашын мол, орта ағысы климаты құрғақ аймақта. Өзенде Каинджи СЭС-і мен бөген салынған. Жеке бөліктерінде кеме жүзеді. Балық ауланады. Сахарамен іргелес өңірде кең көлемде жер суаруға пайдаланылады.

"Нигер" бұл атауының ең ерте қолданылуы 1550 жылы итальян тілінде жарияланған "Африка сипаттамасы (рамусио кітабы)" кітабында Лео Африкаға тиесілі. Бұл атау бербердің сөз тіркесінен "өзендер өзені" дегенді білдіретін "ger-ger" сөзінен шыққан болуы мүмкін. Тимбукту Жерорта теңізінің батысындағы негізгі транссахара сауда жолының оңтүстік шеті болғандықтан, бұл аймақ туралы Еуропалық білімнің қайнар көзі болды.

## Порттары және қалалары
Нигер бойындағы ірі қалалар: Куруса, Бамако, Томбукту, Ниамей, Джебба, Локоджа. Атырауында Порт-Харкорт теңіз порты бар.
## Сілтемелер
*Нигерия
*Атлант мұхиты
*Гвинея
## Дереккөздер


Санат:Гвинея өзендері
Санат:Мали өзендері
Санат:Нигер өзендері
Санат:Нигерия өзендері
Байқоныс (Павлодар облысы)

**Байқоныс** — Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл, Байқоныс ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тереңкөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде, Ертістің оң жағасына таяу, Павлодар-Омбы автомобиль жолы бойында, бетеге мен селеу өскен қоңыр қызғылт топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1912 жылы қаланған. 1930 жылдан ет-сүт бағытындағы кеңшардың орталығы болды. Кеңшар негізінде кооператив шаруашылық, жөндеу шеберханасы, шаруа (фермер) қожалықтары ұйымдастырылған.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Тереңкөл ауданы елді мекендері
Эмпириялық және теориялық

**Эмпириялық және теориялық** – ғылыми танымның негізгі формаларын, сондай-ақ ғылыми білімнің құрылымдық компоненттері мен деңгейлерін сипаттайтын категориялар. Ғылыми таным эмпириялық және теориялық зерттеулерге бөлінеді. Зерттеу тікелей объектіге бағытталып, бақылау мен тәжірибе деректеріне сүйенеді. Теориялық зерттеу ғылымының түсінік аппаратын жетілдірумен және дамытумен байланысты және объективті ақиқаттың нақты байланыстары мен заңдылықтары тұрғысынан алғанда оны жан-жақты танып-білуге бағытталған. Зерттеудің екі түрі де бір-бірімен табиғи байланыста және бірін-бірі ғылыми танымның біртұтас құрылымында деп біледі. Эмпириялық зерттеу бақылау мен тәжірибенің жаңа деректерін анықтай отырып, теориялық зерттеудің дамуына жәрдемдеседі, оның алдына жаңа міндеттер қояды. Екінші жағынан, теориялық зерттеу ғылымның мазмұнын байытып, оған нақты сипат бере отырып, фактілерді түсіндіру мен көріп-білудің жаңа перспективаларын ашады, эмпириялық зерттеуді бағдарлап, оған жөн сілтеп отырады. Ғылым жаңа эмпириялық деректермен толыға отырып дамиды. Өмірде ғана көрінетін қозғалысты шын мәніндегі ішкі қозғалысқа айналдыруды көздеген ғылым міндетін эмпириялық таныммен тығыз байланысты теориялық ойлау жүйесі шешеді. Эмпириялық және теориялық мәселесінің диалект.-материалистік шешімі гносеологияның, методологияның және ғылыми логиканың болжамдарды тексерудің ғылым заңдарын білдіретін білімнің және бақылау мен тәжірибе деректерін қалыптастыратын білімнің арақатынасын, идеализацияның, типологияның, түсіндірудің табиғаты, т.б. маңызды мәселелерді пысықтау негізі болып табылады.
Т. Ғабитов
## Дереккөздер
Тілеуова Тыныскүл Сүлейменқызы

**Тілеуова Тыныскүл Сүлейменқызы** (1943 ж.т., Қызылорда облысы Сырдария ауданы) – медицина ғылымдарының докторы (1995). Алматы мемлекеттік медициналық институтын (1967, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетін) бітірген. Қызылорда облысы Сырдария ауданы ауруханасында дәрігер (1967–70), Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер (1970–96); 1996 жылдан бас ғылыми қызметкері. 160-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Жорамал сан

**Жорамал сан** – нақты бөлігі нөлге тең комплекс сан, яғни іy түріндегі сан (мұндағы y – нақты сандар). Ғылымда “Жорамал сан” термині бұл сандардың нақты мәні әлі ашылмаған кезде-ақ қолданыла бастады.

## Сілтеме


Санат:Кешендік талдау
Генрик Ибсен

**Генрик Юхан Ибсен** (норв. *Henrik Johan Ibsen;* 20 наурыз 1828 жыл, Шиен, Норвегия – 23 мамыр 1906 жыл, Осло, Норвегия) — норвег драматургы, ақын, жазушы және публицист.

Алғашқы драмасы – “*Катилина*” (1950). Мұнда Ибсен Еуропадағы 1848 жылғы халық қозғалыстары кезінде болған оқиғаларды көрсетті. 1850 жылы “*Қаһарман қорған*” атты бір актілі лирикалық драмасы сахнада қойылған. 1852 – 57 жылдары Берген қаласында елдегі тұңғыш ұлт театрын, 1857 – 62 жылдары Кристиансанндағы норвег театрын басқарды. Оның осы кезде жазған және сахнаға қойылған пьесаларының ішінде “Эстроттен шыққан Фру Ингер” (1855 – 57) тарихи драмасы мен “Сульхаугедегі той” (1856) лирикалық драмасының орны өзгеше. Ибсен 1864 жылы Италияға қоныстанды. Онда “Бранд” (1866), “Пер Гюнт” (1867) драммалық поэмаларын аяқтады. 

Саяси және тарихи-философиялық өлеңдер, “Кесарь мен галилеяндық” (1873), “Қуыршақ үй” (1879), “Құрылысшы Сольнес” (1892), т.б. драмалар жазды. Ибсен драматургиясы – 19 ғасырдың 70 – 80-жылдардағы Батыс Еуропа әдебиетінің биік шыңдарының бірі. Ол өзінен кейінгі драматургия мен театр өнерінің дамуына үлкен ықпал жасады. Б.Шоу, Г.Гауптман, т.б. драматургтер Ибсен тәжірибесінен үйренді. Ибсеннің “Қуыршақ үй”, “Елестер”, т.б. пьесаларын А.Тоқпанов, Қ.Ысқақов, т.б. қазақ тіліне аударған. Ибсеннің бірнеше шығармалары республика театрларының сахналарында қойылған.

## Дереккөздер

Санат:Генрик Ибсен
Санат:20 наурызда туғандар
Санат:1828 жылы туғандар
Санат:Шиенде туғандар
Санат:23 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1906 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ослода қайтыс болғандар
Санат:Норвегия ақындары
Санат:XIX ғасыр драматургтері
Санат:Норвегия драматургтері
Санат:Әулие Олав орденінің Үлкен крест иегерлері
Санат:Данеброг орденінің Үлкен крест иегерлері
Санат:Поляр жұлдызы орденінің Үлкен крест иегерлері
Санат:Норвегия жазушылары
Санат:Спасск зиратында (Осло) жерленгендер
Виктор Алексеевич Радус-Зенькович

**Виктор Алексеевич Радус-Зенькович**  (31.12.1877, Архангельск – 4.10.1976, Мәскеу қаласы) – кеңестік мемлекет қайраткері, Қазақ АКСР-інің алғашқы басшыларының бірі.

## Өмірбаяны
* Мәскеу университетінде оқыған; 
* 1902 жылы – Иркутск губерниясына жер аударылып, шет елге қашады; 
* 1903 жылдан РСДЖП мүшесі ретінде партияның әскери ұйымдарында (Николаев, Баку, Мәскеу қалалары) жұмыс істейді; 
* 1908 жылы – каторгага жіберіліп, 1913 жылы Иркутск губерниясына жер аударылады;
* 1917 жылы – Саратов атқару комитетінің мүшесі, “Социал-демократ”, “Известия Саратовского Совета” газеттерінің редакторы; 
* 1918 жылы – РКФСР еңбек халық комиссарының орынбасары; 
* 1920 жылы – Қырғыз (Қазақ) Революциялық комитетінің төрағасы, ҚАКСР Халкомкеңесінің төрағасы;
* 1921–22 жылдар – РК(б)П ОК Кирбюросының хатшысы;
* 1925–27 жылдар – БК(б)П Орталық бақылау комиссиясының төрағасы (Минск қаласы);
* 1930–33 жылдар – РКФСР еңбек халкомының орынбасары;
* 1933–37 жылдар – байланыс қызметкерлері одағы ОК төрағасы; 
* 1940 жылдан КОКП ОК жанындағы марксизм-ленинизм институтында жұмыс істеді; 
* 1956 жылы зейнетке шықты.

## Марапаттары
* "Ленин ордені". 
* “Құрмет белгісі” ордені.

## Дереккөздер

Санат:Архангельскде туғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан билеушілері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Тесімкарта

**Перфокарта, перфорациялық карта **( — тесемін және карта) — белгілі тәртіп бойынша тесіктер (перфорация) тесу арқылы әр түрлі ақпарат түсіруге арналған қалың қағаз (пластмасса). Перфокартаның бетіне вертикаль бағаналар мен горизонталь қатарларға бөлінетін цифрлық тор түсірілген. Перфокарта ЭЕМ-ларда, сандық (цифрлық) басқару пульті бар стандарда ақпарат енгізу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Карталар
Байқоңыр (өзен)

**Байқоңыр** – Торғай алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы арқылы өтеді. Ұзындығы 235 км, алабының ауданы 4940 км². 

## Бастауы
Ұлытау жотасынан бастау алатын Құрамбай және Ақтас өзендері қосылған жерінен Байқоңыр деп аталады. Бас жағында төбелер арасымен, Қурайлы өзенінің құйылысынан төмен белесті жазықпен ағып, Шұбартеңіз көліне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғарының ені 50 м-ден 2 км-ге дейін жетеді, орташа су ағыны 0,85 м³/с. Байқоңырға ұзындығы 10 км-ден астам 77 сала құяды. Өзен жер асты және қар суымен толығады. Наурыз, сәуір айларында тасиды. Суы тұщы, ал жазда суы тартылған кезде сортаң тартып, ащыланады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Эндемик

[thumb|[Көкқұс Қазақстанда Талас Алатауынан Іле Алатауына дейінгі аймақта кездеседі]]

**Эндемик** ( – жергілікті) – жер шарының шағын аймақтарына ғана таралған өсімдіктер мен жануарлар.

Эндемик ұғымы түр, туыс, тұқымдас, т.б. жүйелік топтарды қамтиды. Эндемиктік түрлердің пайда болуы мен дамуына оқшаулану, климаттық, т.б. сыртқы орта жағдайлары және биотик. факторлар (қ. Фактор) әсер етеді. Мысалы, Әулие Елена аралында кездесетін өсімдік түрінің 85%-ы Кавказ тауының өсімдіктерінің 20%-ын құрайды.

Эндемик түрлер ежелгі замандардан сақталып келе жатқан (палеоэндемиктер) және соңғы геол. замандарда пайда болған (неоэндемиктер) деп бөлінеді. Палеоэндемиктерге: екіқалақты гинго ағашы (Шығыс Қытайда ғана кездесетін), мәңгі жасыл секвойя ағашы (Батыс Орегон мен Калифорния тауларында өсетін), латимирия балығы (Комор аралдарының маңында кездесетін) мен үйректұмсық (Тасмания аралында ғана таралған) жатады. Ал неоэндемиктерге: Қырымда кездесетін кейбір өсімдік пен жануар түрлері, Британ аралдарында таралған кейбір жануарлар жатады.

Қазақстанда өсімдіктердің 730-дан астам түрі Эндемикге жатады. Олардың 175 түрі далалық алқаптарда, ал 540 – 570 түрі таулы өңірлерде таралған. Тек Қазақстанның оңт-нде өсетін өсімдіктердің 165 – 170-тей түрі Эндемиктер болып саналады. Мысалы; Қаратау қауы, Қаратау маралтамыры, Іле ұшқаты, Алатау бөденешөбі, Бетпақдала сылдыршөбі, Қарқаралы бөріқарақаты, Тарбағатай кемпіршөбі, т.б.

Тек республика аумағында ғана кездесетін жануарлардың Эндемик түрлеріне – Түркістан шаяны, Балқаш алабұғасы, Жетісу бақатісі, Қарабалық, Іле жорға торғайы, Көкқұс, Арал қаязы, Шу сүйрік қанаты,Тарғақ, Жұпар, Қаратау арқары, Жалман, т.б. жатады. Эндемик түрлердің көпшілігі сирек кездесетіндіктен, әрі ғылыми тұрғыдан толық зерттелмегендіктен Қазақстанның “Қызыл кітабына” (1981, 1996, 2006) енгізілген. Мұндай Эндемик түрлер қатаң қорғауды қажет етеді. Р. Сәтімбекұлы

## Дереккөздер


Санат:Эндемиктер
Саргасс теңізі

thumb|200px|right**Саргасс теңізі** (,  — саргассо балдырларының атынан қойылған) — Атлант мұхитының солт.-батысындағы 25 — 35 с. е. және 30 — 70 б. б. аралығындағы бөлігі. Субтропиктік теңіздерге тән антициклондық беткі айналыс орт-нда, Гольфстрим, Солт. Атлант, Лабрадор, Канар және Солт. Пассат ағыстарының аралығында орналасқан. Аум. 6 — 7 млн. км2 (ағыстардың шекарасы маусым бойынша өзгеріп тұратындықтан шекарасы тұрақсыз). Тереңд. 7110 м. Суының темп-расы қыста 18 — 23Саргасс теңізітан, жазда 26 — 28С-қа дейін өзгереді. Тұзд. 36,5 — 37‰ шамасында. Суы өте таза (мөлдірлігі 60 м-ге жетеді). Саргасс теңізінде көптеген әр түрлі теңіз жануарлары мекендейді, оның негізгі бөлігін макрельдік және ұшқыш балықтар, теңіз шаяндары, теңіз тасбақалары, т.б. құрайды. С. т-нде Бермуда аралдары орналасқан. Теңізді 1492 ж. Х.Колумб (1451 — 1506) өзінің бірінші саяхаты кезінде ашқан. 

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Теңіздер
Қызылмия

**Қызылмия** () – бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px
* Биіктігі 30 – 80 см.   
* Жапырақтарының көбі қауырсын пішінді.  
* Гүлі ақшыл күлгін түсті. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады.   
* Жемісі бұршақ.

## Өсетін жері
Қызылмия Қазақстанның далалы және шөлді аймақтарында, Жайық, Шу, Іле, Сырдария өзендерінің жағаларында өседі. 
 
## Құрамы
Тамырында глюкоза (0,6 – 15,2%); фруктоза (0,3 – 4,1%); сахароза (0,3 – 20,3%); мальтоза (0,1 – 0,6%); крахмал (34%) бар, сонымен қатар органикалық қышқылдар, эфир майлары, глицирризин қышқылы, фенолкарбон қышқылдары және олардың туындылары (кумарин, флавоноид, тері илегіш заттар, жоғарғы алифатты көмірсутектер және спирттер) болады.

## Емдік қасиеті және қолданысы
Қызылмия дүниежүзілік және отандық фармакологияға енген. 

Медицинада қызылмия препараттарын эликсир, сығынды, ұнтақ және қою шырын түрінде қақырық түсіретін және іш өткізетін дәрі ретінде пайдаланады. Тибет медицинасында қызылмия препараттарын өкпе туберкулезін емдеуге, артериосклерозға, т.б. қарсы, ал Батыс Еуропа медицинасында семіздіктен арылу үшін қосынды жасап қолданады. 
## Таралу аймағы

Қызыл мия Іле өзендерінің аңғары, Түркістан облысының далалы аймақтарында көп кездеседі.

## Экологиясы

Далалық аймақта, шөл және шөлейтте , тоғайда жақсы өсіп-өнеді. Тұқымынан және тамыр сабақ арқылы көбейеді.

## Қоры

Республикамыздағы ең ірі өзендерінің бойындағы Батыс Қазақстан, Қызылорда, Түркістан облысында қызыл мияның қоры зерттелген.

## Халық шаруашылығындағы маңызы

Мия ертеден қолданылатын дәрілік өсімдік. Мия тамыры дәмінің ерекше тәтті болуына байланысты ерекше ат беріп, дәрі ретінде қолданған. Грецияда –«Тәтті тамыр», Қытайда "ганьцао" - «тәтті шөп», Моңғолияда хунчир – «тәтті тамыр» деп аталған. Мияның тамыры, тамырсабағы біздің дәуірімізге дейін 2800 жыл бұрын Қытай, Тибет, Индия, Жапония медицинасында пайдаланылған.

Ертеде Грек дәрігері Гиппократтың еңбектерінде мияның тамырының емдік қасиеттерін жазылған.

Гректің атақты дәрігері Диоскорид өзінің еңбектерінде мияның сөлі өкпе, бауыр ауруларына және шөлді басатын дәрі екенін сипаттап жазған.

## Дереккөздер

Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Зейнеш Садырқызы Әбішева

**Зейнеш Садырқызы Әбішева** (23 қаңтар 1947 жыл, Сырдария ауданы, Тереңөзек кенті – 3 мамыр 2021 жыл, Алматы қаласы) — қазақстандық ғалым, металлургия саласының маманы, техника ғылымдарының докторы, профессор, академик. 

Ол қазақ қыздары арасынан шыққан металлургия мамандығы бойынша тұңғыш техника ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997). Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі (2017), Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2008).

Мәскеу талшықты химия-технологиялық институтын (1971) және осы оқу орнының аспирантурасын (1974) тәмамдаған. 1974–1987 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында кіші және аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1987–2010 жылдары зертхана меңгерушісі, 1998–1999 жылдары институт директорының орынбасары қызметтерін атқарды.

2011–2016 жылдары «Жер туралы ғылымдар, металлургия және кен байыту» ғылыми орталығы акционерлік қоғамының президенті болды. 2016–2019 жылдары Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университетінде институт директоры, 2019–2021 жылдары профессор-зерттеуші қызметін атқарды.

Зейнеш Әбішева сирек кездесетін микроэлементтер металлургиясы саласында ғылыми мектеп қалыптастырған көрнекті ғалым. Ол 640-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның, 86 КСРО және Қазақстан Республикасының авторлық куәлігі мен патентінің авторы. 10 ғылым кандидатын және 2 PhD докторын дайындаған.

Ғалым ғылым мен техниканың дамуына қосқан ерекше үлесі үшін мемлекеттік ғылыми стипендия иегері (2000–2002),       Қ.И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты (2011). КСРО өнертапқышы (1987), Қазақстан Республикасының үздік өнертапқышы (2011), Қазақстан Республикасының атом өнеркәсібі саласының құрметті қызметкері (2019) атақтарына ие болған. «Құрмет» орденімен (2019) және бірнеше медальмен марапатталған. 

## Шығармалары:
* Металлургия осмия, А., 1981;
* Процессы экстракции и сорбации в химической технологии галлия, А., 1985.

## Дереккөздер

Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Мәскеу мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері
Санат:КСРО металлургтері
Санат:Қазақстан металлургтері
Санат:Қазақстан Республикасының Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер
Перфоратор

**Перфоратор** (лат. perforo — тесемін)
#әріптік немесе цифрлық ақпараттарды перфокартада, перфотаспада тесік жасау арқылы жазатын құрылғы. Тесік жасаушы тетік және жетектен тұрады. Жетектің типіне байланысты Перфоратор механикалық, электрикалық, электрикалық-магниттік, пневматикалық немесе гидравликалық; басқару әдісіне қарай қолдық, жартылай автоматты, автоматты; мағлұмат тасушының түріне қарай таспалық және карталық болып бөлінеді. Перфоратор байланыс техникасында, ЭЕМ-дарда сандық немесе әліпбилік-сандық ақпаратар енгізу немесе алу үшін қолданылады. 
#Кинотаспаның, диаграммалық қағаздардың шеттерін тесуге арналған машина. 
#Бұрғылаушы балға.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Құралдар
Рамон

**Рамон** – Қазақстанның әр түрлі қымыздық өсімдіктерінің тамырларынан алынатын дәрілік зат; метилоксиантрахинонның тотыққан және тотықсызданған түрлерінің қоспасы. Бұл препарат 1978 – 94 жылдары КСРО-ның, одан кейін ТМД мемлекеттерінің 11 жетекші медициналық орталықтарында сынақтан өтті. Рамонның авторы – ҚазҰУ-дың профессоры, химия ғылыми докторы Р.А. Музычкина. Рамонды Ресейдің (1994) және Қазақстанның (1995) Денсаулық сақтау министрліктері өндірістік шығаруға, ересектер мен жас балаларда болатын ұшық, теңге қотыр, терінің созылмалы аурулары, шаш себореясын емдеуде қолдануға рұқсат берген. Сынақ барысында, 1 – 3 рет жаққаннан кейін жарақат ошақтарда қышымаға қарсы әсер, ал 2 – 4-күндері қан қысымының азаюы, инфильтраттардың таралуы байқалды. Рамонның басқа препараттардан артықшылығы: аллергия тудырмайды, кумулятивтік қасиеттері бар, адамның қан жасау және ферменттік жүйелеріндегі тежелуді болдырмайды. Рамон және оның 2%-дық жағар майы Қазақстанның мемл. реестрінде тіркелген (1997). Рамон Шымкент қаласында өндіріледі (“Химфарм” АҚ).

## Сілтемелер
* Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігі  
* Р.А. Музычкина  
* Химфарм
## Дереккөздер


Санат:Дәрілік заттар
Қазақстан республикасы президентінің актілер

Заң күші бар құжаттар. Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына сәйкес Қазақстан Республикасы Президентінің актілері жарлық, қаулы, өкім болып бөлінеді. Жарлықтар Қазақстан Республиасының конституциясы мен заңдары негізінде және соларды орындау үшін шығарылады; қаулылар Қазақстан Републикасының конституциясы мен заңдары және Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтары негізінде және соларды орындау үшін шығарылады; өкімдер Қазақстан Республикасының конституциясы мен заңдары, Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтары мен қаулылары негізінде және соларды орындау үшін шығарылады. Өзге мемлекет органдар мен лауазымды адамдардың актілерінен айырмашылығы – Қазақстан Республикасы Президентінің актілеріне Қазақстан Республикасы конституциясы мен заңдарына сай келуі, заң ережелерінің сақталуы, олардың әлеуметтік-экономикалық және саяси жағынан негізделуі, тұрғысынан қойылатын  талаптар өте жоғары болады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер

Санат:Саясат
Сарғалдақ

thumb|250px|right
**Сарғалдақ** () — сарғалдақтар тұқымдасына жататын бір не көп жылдық өсімдіктердің үлкен тегі. Текте 360-тай биологиялық түрлер бар.

## Таралуы
Солтүстік жартышардың қоңыржай белдеуіндегі аймақтарда кең таралған. Суда өсетін түрлері бар. Қазақстанның барлық өңірінде кездеседі. Өзен, жылға жағалауларындағы ылғалды жерлерде, батпақты ағынсыз шалшық суда, құрғақ және батпақты шалғында өсетін 55 түрі белгілі. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Өсімдіктің биіктігі көбіне 5 — 150 см аралығында болады. Сабағы тықыр не түкті. Жапырағының жиектері бүтін не қауырсын тәрізді тілімденген. Гүлі ақ (суда өсетіндерінде) және сары (құрлықта өсетіндерінде) түсті, бір-бірден, кейде топтанып орналасады. Жәндіктермен, сондай-ақ өздігінен де тозаңданады, жемісі — көп жаңғақша. 

## Химиялық құрамы
Сарғалдақтардың көптеген түрлерінің құрамында протоанемонин және ранункулин глюкозиді болғандықтан улы, бірақ кептіргенде уыттылығы жойылады. Жатаған Сарғалдақ — дәрілік өсімдік. Сарғалдақтардың әсемдік үшін өсірілетін түрлері де бар.

## Түрлері
* Ranunculus aconitifolius 
* Ranunculus acris, L. - Ащы сарғалдақ
* Ranunculus aduncus 
* Ranunculus alpestris 
* Ranunculus aquatilis 
* Ranunculus arvensis 
* Ranunculus asiaticus 
* Ranunculus auricomus, L. 
* Ranunculus baudotii 
* Ranunculus breyninus 
* Ranunculus bulbosus,L. 
* Ranunculus carinthiacus 
* Ranunculus cassubicus,L. 
* Ranunculus circinatus,Sibth. 
* Ranunculus ficaria 
* Ranunculus flammula,L. 
* Ranunculus fluitans 
* Ranunculus glacialis 
* Ranunculus gmelinii,DC. 
* Ranunculus hederaceus 
* Ranunculus hybridus 
* Ranunculus illyricus,L. 
* Ranunculus lanuginosus 
* Ranunculus lingua,L. 
* Ranunculus lyallii,Hook.f. 
* Ranunculus monophyllus 
* Ranunculus montanus 
* Ranunculus nemorosus 
* Ranunculus nivalis 
* Ranunculus ololeucos 
* Ranunculus pallasii 
* Ranunculus parnassiifolius 
* Ranunculus peltatus 
* Ranunculus penicillatus 
* Ranunculus platanifolius 
* Ranunculus polyanthemos 
* Ranunculus polyanthemoides 
* Ranunculus polyanthemophyllus 
* Ranunculus ponticus 
* Ranunculus repens 
* Ranunculus reptans 
* Ranunculus rionii 
* Ranunculus sardous 
* Ranunculus sceleratus 
* Ranunculus seguieri 
* Ranunculus thora 
* Ranunculus trichophyllus 
* Ranunculus tripartitus

## Дереккөздер


Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Жармыш

**Жармыш** — Маңғыстау облысының Маңғыстау ауданындағы ауыл, Жармыш ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орналасуы
Аудан орталығы — Шетпе ауылынан шығысқа қарай 25 км жерде, Маңғыстау тауларының солтүстік-шығыс баурайында, боз жусан аралас астық тұқымдас шөптесін өскен сұр, сортаң сұр топырақты шөлдік белдемде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1930 жылдардың бас кезінде ауыл шаруашылығы ұжымдастыруға байланысты “*Бозащы*” ұжымшарының орталығы болып қаланды. 1969 жылдан қаракөл қой кеңшарының орталығы болды. 1997 жылдан кеңшар негізінде 19 шаруа қожалықтары құрылды. 

## Халқы

## Ауыл шаруашылығы
Ауыл бойынша құрылған 25 қожалықтың 8-і  және «Жармыш»  ЖШС мал шаруашылығымен айналысуда. Шаруа қожалықтарында  2015 жылғы қаңтардың 1-ндегі  есеп бойынша  41 бас сиыр,  982 бас қой,  420 бас ешкі, 889 бас жылқы, 230 бас түйе малдары  болса, сол жылы «Жармыш» ЖШС-нде 461 бас қой, 9 бас жылқы  малдары бар. Ауылдағы жеке тұрғындар есебінде 1 қаңтар 2015 жылғы жағдай бойынша қой-ешкі 5273 бас, сиыр 520 бас, жылқы 1269 бас, түйе 1203 басты құрады.

## Инфрақұрылымы
Жармыш орта мектебінде 2014-2015 оқу жылына 1-11 сыныптардағы оқушылар саны - 383 құрады. Маңғыстау ауданы әкімінің  2013 жылғы №181 қаулысына сәйкес селода 80 орындық  «Еркетай балабақшасы» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны құрылып, жұмысын бастады. 2013 жылы жаңа  амбулатория пайдалануға берілді. Ауылдғы орта мектепте 1 спорт залы, 1 шағын спорт алаңы бар. Жанашыр кәсіпкерлер көмегімен күрес залы жасақталып, пайдалануға берілді

## Транспорты
Ауылдың солтүстік жағынан Сайөтеш — Бозащы су құбыры өтеді. Одан Жармышқа су құбыры тартылған. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Ауыл суреттері

Сурет:Жармыш.jpg|Жармыш
Жармыш. Шайхана 20210407 162757.jpg |Шайхана
Жармыш 1.jpg|Жармыш 
Жармыш 4.jpg|Жармыш 
Жармыш 3.jpg|Жармыш 


## Дереккөздер
 

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Қорғанбек Ғалымтайұлы Аманжол

**Қорғанбек Ғалымтайұлы Аманжол** (1953 ж.т., Зеренді ауданы Көктерек а.) — *журналист, жазушы, ақын.*

ҚазМУ-ды бітірген. 1974 — 2007 ж. Зеренді ауданы **«Коммунизм таңы»**, облысы  «Көкшетау правдасы» газеттерінде, респ. басылымдарда —  «Жұлдыз» журналында  бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, «Дала дидары» газеті бас редакторының орынбасары, «Хабар» агенттігінде жұмыс істеген. Респ. «Егемен Қазақстан» газетінің Алматы бөлімінде шолушы.

А. өлең жазумен ерте айналысқан, ең алғашқы өлеңдері 1967 ж. ауданы, облысы газеттерде басылған. Кейіннен өлеңдері «Лениншіл жас», «Қазақ әдебиеті» газеттерінде және *«Жалын», «Жұлдыз», «[[Қазақстан әйелдері]]»* журналдарында басылып  тұрды.

10 ақындық, әдеби-публицистик., аудармалық кітаптардың авторы. Сонымен қатар Г. Меллвилдің «Моби Дик или Белый кит» романын, О.Жанайдаровтың *«Мифы древнего Казахстана»,  «Предания древнего Казахстана» және  «Легенды древнего Казахстана» тарихи-танымдық   кітаптарын қазақ тіліне аударған.*

## Дереккөздер

Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Зеренді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Жұлдыз журналы қызметкерлері
Санат:Дала дидары газеті қызметкерлері
Санат:Егемен Қазақстан қызметкерлері
Энергетизм

**Энергетизм**– 19 ғ-дың аяқ кезінде жаратылыстану зерттеушілерінің белгілі бір топтарының арасында тараған филос. тұжырым. Энергетизмнің жақтастары табиғаттағы құбылыстардың барлығы тек қана энергияның өзгеруіне байланысты болады, оларда ешқандай материалдық негіз жоқ деп есептеді. Энергетизмнің негізін салушылар В.Ф. Оствальд, Мах, т.б. жаратылыстанушы ғалымдар энергет. түсініктемені дамыта отырып, атомдық теорияның ғыл. маңызын жоққа шығарды. Бірақ олардың шәкірттері кейіннен, 20 ғ-дағы атомастика жетістіктерінің ықпалымен атомдардың бар екендігін мойындауға мәжбүр болды.Осыған байланысты атомизм идеялары энергия туралы физ. ілімнің өзіне дендеп еніп, энергияның дискреттік үлес – кванттар түрінде өзгеріп отыратындығы ашылды. Сөйтіп Энергетизм идеялары ядр. физ. мен элементар бөлшектер физикасында анықталған жаңа деректерге байланысты біршама жүйеге келтірілген формада қайта жаңғырды. Сайып келгенде, массаның ақауы мен бөлшектің өріске және кері ауысу ықтималдығының ашылуы материяның энергияға және энергияның қайта материяға ауысу мүмкіндігі түрінде түсіндіріледі. Бұл тұжырымдар масса мен энергияның өзара байланыстары туралы заңға арқа сүйей отырып беки түсті және жоғарыда келтірілген мүмкіндікті теорияның негізі ретінде қарастырды. Энергетизмнің гносеол. бастауы бір жағынан жаратылыс туралы ғылымның табыстарында жатса, екінші жағынан “материя құрылысының жаңаша” теориясын жасаудың шындығында жатыр. Ғылым алдында материяның ішкі құрылымын ашу міндеті тұрған кезде Энергетизм филос. бағыт ретінде қайта түлейді.
М. Сәбитов
## Дереккөздер
Сәуле Жүнісқызы Әбішева

**Сәуле Жүнісқызы Әбішева** (27 наурыз 1955, Алматы) —филология ғылымның докторы (2003), профессор (2005).  

1976 жылы ҚазПИ бітіріп, 1987 жылы сонда аспирантурасын тамамдады. Алматы қаласындағы орта мектепте мұғалім (1976–1983), 1987 жылдан бері ҚазПИ-де оқытушы, диссертациялық кеңестің ғалым-хатшысы (1993–1998, 2002–2005), ал 2006 жылдан осы университте кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Табиғат әлемінің» поэтикалық жүйесі: құрылымы мен семантикасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми-зертеу жұмыстарының негізгі бағыты – ХХ ғасырдағы қазақ және орыс поэзиясын қарастыру, өлеңтану, поэтикалық мәтін жүйелілігінің теориялық мәселелері. Әбішева 130 ғылыми жұмыстың, оның ішінде 1 монография авторы. 
## Шығармалары:
* «Табиғат әлемінің» поэтикалық жүйесі: құрылымы мен семантикасы», 2002;
* «Табиғаттану жүйелері эстетикасы», 2004
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.kaznpu.kz/kz/?lnk=ling

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Профессорлар
Операция

**Операция** ( іс, әрекет) — қандай да мақсатқа жету үшін жасалатын әрекеттер жиынтығы. Келесідей мағыналарға қарасты болуы мүмкін:

* Операция (программалау)
* Операция (медицина)
* Операция (әскери іс)
* Операция (әлеуметтану)

Санат:Айрық беттер
Сарғалдақтар тұқымдасы

**Сарғалдақтар тұқымдасы** (*Ranunculaceae*) — қос жарнақтыларға жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктердің тұқымдасы. Кейде бұта және шырмауық түрінде де кездеседі. 

## Таралуы
Жер шарында кең тараған 50-ден астам туысы, 1200-ге жуық (кей мәліметтерде 2000) түрі негізінен қоңыржай белдеулерде, салқын жерлерде және суда өседі. Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 29 туысы, 185 түрі бар. Ішінде жиі кездесетіндері: сарғалдақ, бәрпі, тегеурінгүл, жанаргүл, т.б. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Жапырақтары бүтін жиекті не тілімденген, жапырақ серіктері болмайды. Гүлі қос жынысты (сирек жағдайда дара жынысты) болады. Аталығы өте көп, гинецейі апокарпты (гүлдегі өзара тұтаспаған аналықтар жиынтығы). Жемісі — көп тұқымды жапырақша немесе көп жаңғақша. Тұқымы майлы. 

## Химиялық құрамы
Көп жылдық Сарғалдақтар тұқымдасының құрамында алкалоид және глюкозид болғандықтан улы келеді. Сарғалдақтар тұқымдасының көпшілік түрі дәрілік өсімдіктер (жанаргүл, бәрпі, т.б.); әсемдік үшін де өсіріледі (шөмісгүл, тегеурінгүл, жібілген, т.б.). 

## Тұқымдас тектері
GRIN мәліметі бойынша, сарғалдақ тұқымдасына кіретін тектер:
* Aconitum
* Actaea
* Adonis
* Anemone
* Anemonopsis
* Aphanostemma
* Aquilegia 
* Archiclematis 
* Arcteranthis 
* Asteropyrum 
* Barneoudia 
* Beesia 
* Calathodes 
* Callianthemoides 
* Каллиантемум 
* Caltha 
* Ceratocephala 
* Clematis 
* Consolida 
* Coptis 
* Delphinium 
* Dichocarpum 
* Enemion 
* Eranthis 
* Garidella 
* Glaucidium 
* Hamadryas 
* Helleborus 
* Hydrastis 
* Isopyrum 
* Knowltonia 
* Komaroffia 
* Krapfia 
* Kumlienia 
* Laccopetalum 
*  Leptopyrum 
* Megaleranthis 
* Metanomone 
* Myosurus 
* Naravelia 
* Nigella 
* Oreithales 
* Paraquilegia 
* Paroxygraphis 
* Peltocalathos 
* Ranunculus 
* Semiaquilegia 
* Thalictrum 
* Trautvetteria 
* Trollius 
* Urophysa 
* Xanthorhiza

## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Тінәсілі Мұхтар

**Тінәсілі Мұхтар Дөңбайұлы** (25.12.1944 ж.т., Жамбыл облысы Жуалы ауданы Ынтымақ а.) – экономика ғылымының докторы (2000), профессор (2007). ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылым академиясының академигі (2008). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты (1967, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті ) және КСРО Халық шаруалар академиясын (1990, Мәскеу) бітірген. Тараз қаласындағы Су шаруашылығы институтында кіші ғылыми қызметкер, Арыс-Түркістан каналы және Бөген суқоймасы құрылыс басқармасында бас инженер (1967–75), Балқаш ауданы су жүйелерін пайдалану басқармасының бастығы (1975–79), «Бақбақты» кеңшарының директоры (1979–85), Алматы облысы күріш кеңшарлары басқармасының бастығы (1985–87), Қазақ КСР-і Су шаруашылығы министрлігінің бас басқармасының бастығы, Жоспарлау комитетінде бөлім меңгерушісі, Орта Азиялық даму және ынтымақтастық банкінде департамент директоры (1987–2002), Қазақ ұлттық аграрлық университеті  нде кафедра меңгерушісі (2002–08) болды. 2008 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 1999 ж. «Проблемы экономической интеграции стран Центральной Азии в условиях переходной экономики» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 120-дан астам ғылыми жарияланымның, оқулықтар мен оқу құралдарының авторы.

## Сілтемелер
*Тараз мемлекеттік университеті 
*Қазақ ұлттық аграрлық университеті 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Владимир Петрович Амбицкий

**Владимир Петрович Амбицкий** (1940, Украина, Херсон облысы, Нововоронцовка ауданы, с.Фирсовка — 1985) — еңбек ардагері, механизатор. Соц. Еңбек Ері (1973).

Еңбек жолын 1954 ж. Қостанай облысы Жітіқара ауданы Комсомол а-нда жұмысшы болып бастаған. Херсон облысы Каховский ауданы Крупская атынд. ұжымшарда, «Красный партизан» кеңшары Нижнесерогозкий ауданында жұмысшы болып еңбек еткен (1955 — 61). 1961 жылдан бұрынғы Көкшетау облысы Уалиханов ауданы «Черниговский» кеңшарында трактор-комбайн жүргізушісі болып жұмыс жасаған.  

Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Нововоронцовка ауданында туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Тың жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері
Санат:Механизаторлар
Санат:Жітіқара ауданы тұлғалары
Санат:Уәлиханов ауданы тұлғалары
Энтазис

**Энтазис**, энтасис (; бұл жерде ұлғайту деген ұғымды білдіреді) – сәулет өнерінде ғимарат-құрылыстарға арнайы тұрғызылатын тіреу-бағаналардың төменгі жағының жуандануы, “ісінуі”. 

Энтазис негізінен бағаналар тізбегінің мығым тірек рөлін атқарып тұрғандығын аңғартады әрі  алыстан қарағанда түзу болып көрінуін қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Колонналар
Николай Иванович Ананьев

**Николай Иванович Ананьев** (1933 жыл) — *гигиенист-ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1984), профессор (1986).* 

* Омбы медицина институтын бітірген (1957). 

* Облыстық санитарлық үйдің бас дәрігері (1957 — 58)

* Солтүстік Қазақстан облысы санитарлық-эпидемиологиялық станциясының бас дәрігері *(1958 — 66)

* 1966 жылдан Ақмола медицина институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі болды*. 

* Еңбектерінің негізгі бағыты — бейімделу мен психофизиология, студенттердің жұмыс істеу қабілеттілігін  арттыру және оқу-тәрбие процесін тиімді жоғарылату.

## Дереккөздер

Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Қазақстан гигиенистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Ақмола медициналық институтының профессорлары
Перітіс

**Перітіс**, ритиспермум () – айлауыктар тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер. Қазақстанның батыс, орталық және оңтүстік өңірлеріндегі таулы жерлерде, далалық алқаптарда, өзендердің жағалауларында, тың және тыңайған жерлерде, жол жиектері мен үй маңында өсетін 2 түрі: жіңішкегүлді Перітіс (Rhytіspermum tenuіfolіrum) және егістік Перітіс (Rhytіspermum arvense) бар. Бұлардың биікт. 5(10) — 20(40) см-дей. Дара сабағының жоғары жағы бұтақталып келеді, сыртын аздаған түк жапқан. Жапырақтары ұзынша (ені 4 — 8 мм, ұзындығы 1 — 3 см). Күлтесі ақ не сары түсті, желектері жұмырланған, созылыңқы келеді. Тостағанша жапырақшалары дән салар кезінде жаңғақтарын жаппайды. Сәуір — маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — қоңыр не сары-сұр түсті жылтыр жаңғақша.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Айлауықтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Рентинг

**Рентинг** (ағылшынның rentіng – жалгерлік) – жалгердің машиналар мен жабдықты, механизмдерді кейіннен сатып алу құқығынсыз қысқа мерзімге жалдауы. Рентинг бойынша жалгерлік төлемі лизинг бойынша жалгерлік төлемнен жоғары.
Иеленушісі – жалға беруші ретінде әрекет ететін және жалға берілетін құндылықты жалгерлік туралы шарттың қолданылу мерзімі бойына меншіктену құқығын сақтайтын рентингілік компания. Пайдаланушысы – заңды және жеке тұлға. Оның лизингіге ұқсастығы да, одан айырмашылығы да бар.
ref> Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Иеленуші 
* Пайдаланушы  
* Лизинг

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Банк терминдері
Анар (станция)

**Анар** — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы темір жол бекеті, Анар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аршалы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 24 км, Анаркөл көліне жақын жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы қаланды. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, клуб, дәрігерлік амбулатория, «ХПП - Анар» ЖШС бар. Ауыл маңынан Алматы — Екатеринбург автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Хлоропласт

thumb|Клетка ішіндегі хлоропласт
thumb|Хлоропласт моделі
**Хлоропласт** (грек. chloros — жасыл және plastos — соғып жасау) — фотосинтез процесін жүзеге асыратын өсімдіктердің жасуша ішкілік органоиды. Жарықсыз өсірген өсімдіктерде болатын этиопласттар жарықтың әсерінен жасыл түске боялып, хлоропластқа айналады. Осы айналу барысында ішкі мембрана қатпарлана өсіп тилакоид (бір қабат мембранадан тұратын жұқа құты-қапшық) түзеді. Тилакоидтар өзара топтасып граналар пайда болады. Тилакоидты граналар жуып, дестелеп қойған тостаған-табақшаны елестетеді. Онда пигменттер, электрон тасымалдағыш тізбек және ферменттер шоғырланады. Тилакоидты граналардан бос кеңістікті строма деп атайды. Хлоропласт тилакоидты граналардың саны бірнешеу. Оларды өзара стромалық тилакоид жалғастырып тұрады. Стромада фотосинтездің биохимиялық реакциялары жүреді. Жоғары сатыдағы өсімдіктерде хлоропласт сопақша, линза тәрізді. Оның ұзындығы 5 — 10 мкм, ені 2 — 3 мкм. Әр жасушада шамамен 20 — 30-дай хлоропласт болса, балдырларда мөлшері өте үлкен, формасыз 1 — 2 данасы ғана болады. Хлоропласт жартылай дербес (автономды) құрылым, себебі онда мембраналық тилакоидты жүйеден басқа меншікті ақуыз синтездегіш тетіктер бар. Оларға сақина тәрізді ДНҚ молекуласы мен РНҚ және рибосомалар жатады. Бұлардың көмегімен хлоропласт кейбір өзіне қажетті ақуыздарды синтездей алады. Хлоропласта сонымен қатар май түйіршіктері мен крахмал дәндері кездеседі. Жасушада хлоропласт бөліну арқылы көбейеді, бірақ оның жасуша ядросының бөлінуімен сәйкес келуі шарт емес. Хлоропластты цианобактериялардың ежелгі ядролы гетеротрофты балдырлармен немесе қарапайымдармен симбиогенез нәтижесінде пайда болған деп жорамалдайды.

Биологиядағы барлық органоидтар сияқты, хлоропластың құрамы оның қызметіне сай күрделі болады. Хлорофилдер көк және қызыл түсті сәулелерді жұтып, жасылды шағылыстырады. Ол сәуле *хлоропласт* жасушасын жасыл етіп көрсетеді. Хлоропластарда хлорофилдерден басқа сары, қоңыр, қызғылт сары түсті каротиноидтар болады. Ол пигменттер ұзындығы басқа толқындағы сәулелерді шағылыстырып, өз энергиясын хлорофилдерге беріп, фотосинтездің жүрісін тездетеді. Каротиноидтар жасыл хлорофилдермен бүркеніп, көрінбейді, бірақ күзде, хлорофилдер бұзылғаннан кейін, оның жарқыраған түсі көрінеді. Сондықтан да күзде жапырақтардың түсі сары және қызғылт көрініс береді.

## Дереккөздер

Санат:Фотосинтез
Анаркөл

**Анаркөл** — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы көл, Анар темір жол стансасынан және Анаркөл ауылынан батысқа қарай 2 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,25 км2, көлемі 15,75 млн. м3, орташа тереңдігі 3 м. Көл табаны сазды-тұнбалы. Жағалауында қамыс өседі. Су құстарынан аққу, үйрек, қаз, қасқалдақ, т.б. құстар мекендейді. Суында оңғақ, мөңке балықтары тіршілік етеді. 

Санат:Аршалы ауданы көлдері
Желеу Жақыпұлы

**Желеу Жақыпұлы** (1904, Ащысай ауылы – 1970, Кентау қаласы) – ақын, әнші, жыршы. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

Қаратаудың теріскейі мен күнгейін, Сыр бойын көп аралап, ел аузындағы жыр-дастандарды жаттаған. Нұралы Нысанбайұлы, Мұса Байзақұлы (Молда Мұса), Сұлтанбек Аққожаевтан көптеген эпостық шығармалар үйренген, оны кейін қағазға түсіріп, Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорына өткізген. Ж. жинақтаған «Алпамыс батыр» жыры көптеген ғылыми жұмысқа негіз болды. Ақын өз өлеңдеріне Кентау, Ащысай еңбеккерлерінің өмірін, туған жер табиғатын арқау еткен. Облыстық, республикалық ақындар айтысына қатысқан.

## Дереккөздер

Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Кентауда туғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Санат:Кентауда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан жыршылары
Санат:Айтыс ақындары
Эоцен кезеңі

**Эоцен кезені** – палеоген немесе үштік кезеңнің 35 – 56 млн. жылдар аралығын алып жатқан бөлігі. Эоцен кезенінде құрлықтардың көп жерін басып жатқан теңіз суы азайып, континенттік құрғақ, ыстық климат орын ала бастады. Тетис теңізінің деңгейі төмендеуінен Қазақстанның солт.-батысында Азия мен Еуропаны жалғастырған “Торғай көпірі” пайда болды. Осы кезде Азия мен Еуропа арасында жануарлардың алмасуына мүмкіндік туды. Қазақстан жерінің көпшілігін субтропик. ормандар алып жатты. Эоцен кезені жануарлар арасынан сүтқоректілерге қолайлы заман болды. Мезозой дәуірінің соңында және кайнозойдың басында пайда болған алғашқы сүтқоректілердің кейбір топтары даму шегіне жетіп, біразы жойылып кетті. Қазіргі кезде көп таралған дара және жұп тұяқты жануарлардың арғы тегі осы Эоцен кезенінде дамыды. Қазақстанда Эоцен кезенінде тіршілік еткен жануарлардың қалдықтары Зайсан ойпатының қазба қалдықтарынан, Қабанбай а. маңындағы Шынжылы өз-нің бойынан және Жаркенттің батысындағы Ақтау шатқалынан табылған. Бұл кезеңдегі мүйізтұмсықтардың, тапирлердің, хеликотерилердің, бронтотерилердің, т.б. тұяқты жануарлардың көптеген түрлері Қазақстан жерінен табылып зерттелген.
Б. Байшашов
## Дереккөздер


Санат:Палеоген
Бекмұрат Уақатов

**Уақатов Бекмұрат** (29.11.1932, Павлодар облысы Лебяжье ауданы Қорт а. – 20.12.1984, Алматы қ.) – әдебиеттанушы, филология ғылымдарының докторы (1975).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1954, қазіргі ҚазҰУ) және осы университеттің аспирантурасын (1957) бітірген.
* «Қазақ әдебиеті» газеті редакциясында (1957–58)
* Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында ғылыми, аға ғылыми қызметкер (1958–82), бөлім меңгерушісі (1982–84) қызметтерін атқарған.

## Ғылыми еңбектері
* «Қазақтың халық өлеңдері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Уақатовтың ғылыми еңбектерінің негізгі тақырыбы  қазақ фольклорының мәселелеріне («Жоғары кластарда көркем шығарманы талдау», 1965; «Таланттар, туындылар», 1969; «Қазақтың халық өлеңдері», 1974; «Қазақтың тұрмыс-салт жырларының типологиясы», 1983, т.б.) арналған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Қазақ фольклорының тарихы және оның зерттелуі

Санат:29 қарашада туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Аққулы ауданында туғандар
Санат:20 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақ әдебиеті газеті қызметкерлері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты қызметкерлері