open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өкпе сыйымдылықтары

**Өкпенің тіршілік немесе өмірлік сыйымдылығы** - ішке дем толық тартқаннан кейін тыныс жолдарынан толығымен шығатын ауа көлемін сипаттайтын сыртқы дем алу көрсеткіші. Яғни адам терең тыныс алып, терең тыныс шығарғанда ауаның көп мөлшерін айтады. Әйел адамдарда шамамен 3000-3500 мл құраса, ер адамдарда 3500-4800 мл құрайды. 

**Өкпенің жеделдетілген өмірлік сыйымдылығы** — максимальдық жылдам дем алу кезінде анықталатын өкпенің өмірлік сыйымдылығының қалыпты жағдайда 90—92% құрайды.
**Өкпенің тиісті өмірлік сыйымдылығы** — арнайы формулалар көмегімен зерттелетін адамның жасы мен бойы туралы мәліметтер бойынша анықтайтын өкпенің іс жүзіндеғі өмірлік сыйымдылығын бағалауға арналған есептік көрсеткіш.
Өкпенің тіршілік сыйымдылығы деп адам терең тыныс алып, терең тыныс шығарғандағы ауаның ең көп мөлшерін айтады. Әйелдер өкпесінің тіршілік сыйымдылығын орташа есеппен алғанда 3000-3500 мл, ер адамдарда 3500-4800 мл болады. Дене еңбегімен шыныққан адамдарда өкпенің тіршілік сыйымдылығы 6000—7500 мл-ге дейін жетеді.

Өкпенің тіршілік сыйымдылығы (ӨТС) 3 құрамды бөліктен тұрады. Адам тыныштық қалыпта әрбір тыныс алғанда жөне әрбір тыныс шығарғанда шамамен 500 мл ауаны жұтады, әрі шығарады. Бұл ауа мөлшері тыныстық сыйымдылық деп аталады.

Адам қалыпты тыныс алып, артынша терең тыныс алғанда тағы да қосымша 1500 мл ауаны жұтады. Бұл жұтылған ауа мөлшерін тыныс алудың қосымша сыйымдылығы дейді.

Адам қалыпты тыныс шығарып, артынша терең тыныс шығарғанда тағы да қосымша 1500 мл ауаны шығарады. Бұл ауа мөлшері тынысшығарудың қосымша сыйымдылығы деп аталады.

Өкпенің тіршілік сыйымдылығы  —> тыныстық сыйымдылық (500 мл) + тыныс алудың қосымша сыйымдылығы  (1500 мл)+ тыныс шығарудың қосымша сыйымдылығы  (1500 мл). ӨТС=500 мл+1500 мл+1500 мл=3500 мл! 

Қаншама терең тыныс шығарғанмен де өкпеде 1200 мл ауа қалып қояды. Оны қалдық ауа сыйымдылыгы деп атайды. Сондықтан да өкпе еш уақытта қабысып қалмайды.

Өкпенің тіршілік сыйымдылығын өлшейтін (анықтайтын) арнайы құралды спирометр дейді. Неғұрлым өкпенің тіршілік сыйымдылығының көлемі көбірек болса, соғұрлым адамның денсаулығы күшті болады.

## Дереккөздер


Санат:Пульмонология
Санат:Тыныс алу жүйесі
Померанц

**Померанц** — піскен кезде жасылдау қабығы болатын, апельсин сияқты домалақ, лимон сияқты цитрус. Қабығын кептіріп майдалап көптеген кондитер өнімдеріне және тәтті тағамдарға хош иіс беру үшін қосады.

## Дереккөздер
Дидактикалық қағидалар

**Дидактикалық қағидалар** - оқу процесінің мазмұнын, ұйымдастыру түрлері мен әдістерін оның жалпы мақсаттары мен заңдылыктарына сәйкес анықтайтын негізгі ережелер.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Пралин

**Пралин  немесе пралиндеу**  — жаңғақ салмасын және оны дайындауды білдіретін кондитер термині. Пралиндеу деген сөз жаңғақты ұнға айналдырып ысқылау, қант ұнтағы мен бұлғанған жұмыртқамен араластыру және осы салманы камырға қосуды білдіреді.

## Дереккөздер
Шағыну

**Шағыну** — істі шындап қайта қарауға құқылы жоғары орынға әлдебір қаулы жөнінде шағым жолдау.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Дидактикалық қабілеттер

**Дидактикалық қабілеттер** - оқыту қабілеттері.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сыну бұрышы

**Сыну бұрышы** - сынған толкынның таралу бағыты мен толкынның сынуы өтетін екі орта бөлігінін бетіне перпендикуляр, арасындағы бұрыш.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Алажиде

**Алажиде** — Жетісу облысы Ақсу ауданы, Үштөбе-Талдықорған темір жолы бойындағы темір жол бекеті, Молалы ауылдық округі құрамында.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жансүгіров ауылынан батысқа қарай 87 км-дей жерде, Молалы-Егінсу бекеттерінің аралығында, облыс орталығы - Талдықорғаннан солтүстікке қарай 45 км-дей жерде орналасқан. 

## Тарихы
Алажиде 1958 жылға дейін "44 разъезд" деп аталған. Стансада Ақсу, Сарқан аудандарынан жеткізілген астық қабылданады және мекемелерге тапсырыспен келген жүкті түсіріп беру жүзеге асырылады.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Шәкен Күмісбайұлы

**Шәкен Күмiсбайұлы** (1943 жылы 17 қазанда туған, Алматы облысы, Ақсу ауданы, Қаракөз ауылы — 28 сәуір 2022 жыл) — балалар жазушысы, “Құрмет” орденінің, Халықаралық “Алаш” әдеби сыйлығының лауреаты, Ақсу ауданының Құрметті азаматы.

1965 жылы Алматы педагогикалық шет тілдер институтының неміс тілі факультетін бітірген. Өз ауылында мұғалім, республикалық «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналында, «Қазақ елі», «Ана тілі» газеттерінде әдеби қызметкер, республикалық «Бала Би», «Айгөлек» журналдарында жауапты хатшы, Сәбит Мұқанов пен Ғабит Мүсірепов мұражайында бөлім меңгерушісі болып қызмет еткен. «Балалар әдебиеті» баспасында Бас редактор болып қызмет атқарады. Алғашқы әңгімесі «Жеңеше» деген атпен 1965 жылы Алматы облыстық газетінде жарияланған. 1971 жылы, 1975 жылы екі мәрте балалар мен жасөспірімдерге арналған шығармалардың республикалық жабық бәйгесінде жүлдегер болған. 2008 жылы «Солақай» кітабы үшін Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты атанған. «Қазақстан Республикасына 20 жыл» медалімен марапатталған.

«Ақсақ шал» (1972), «Тау жолдары» (1977), «Соқ, барабан» (1979), «Таудағы жазу» (1983), «Кішкене шал» (1986), «Қаладағы келін» (1989), «Қарақуыстың желі» (1991), «Атамның аманаты» (2001), «Қайсар бала», «Бір арқа отын», «Айдын көлдің аққулары», «Жапандағы жалғыз», «Солақай», «Итталас», «Жүз он бір жұмбақ», «Түңғыштар», «Шатақ шырпы», «Қалам мен дәптер», «Бейтаныс заттар дауы», «Табиғат — Ана», «Қазақтың нобелі», «Шапағатты шырақ», «Мамания», «Түнгі текетірес» кітаптарының авторы. Балаларға арналып жазылған «Қаракерей Қабанбай», «Қанжығалы Бөгенбай», «Шақшақ Жәнібек», «Райымбек батыр», «Әлемді әнімен асқақтатқан «Дос-Мұқасан» атты кітаптары бар. Мектеп бағдарламасын арнап «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр», «Қозы Көрпеш — Баян Сұлу», «Ер Тарғын» эпостарын поэзиядан қара сөзге айналдырған, 2008 жылы қазақтың балалар жазушыларының «Балалар бағының бағбандары» атты анықтамалық жинағыш құрастырған.

2022 жылы 28 сәуірде жазушы Шәкен Күмісбайұлы қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан балалар жазушылары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Қоспалық өткізгіштік

**Қоспалық өткізгіштік** -жартылай өткізгіште акцепторлық немесе донорлык қоспаның болуымен шартталған электр өткізгіштік.
## Қоспалық жартылай өткізгіш
Қоспалық жартылай өткізгіш - жасанды енгізілген қоспалы жартылай өткізгіш.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Гиперқамқорлық

**Гиперқамқорлық**  - ата-аналар мен тәрбиешілердің балаға асыра қамқорлық жасауында көрінетін позициясы. Мұның салдарында бала қиындыкты жеңу мүмкіндігінен, ал кейін қабілетінен айырылады. Ұзаққа созылған гиперқамкорлық нәтижесінде бала қажет болған уақытта өз қорын жұмылдыра алмайды, үлкендерден көмек күтеді; жаттанды дәрменсіздігі - яғни кез келген бөгетті жеңу мүмкін емес деп қабылдауы дамиды.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Лицензиялық келісім

**Лицензиялық келісім** лицензияларды, "ноу-хауды", тауар белгілерін, т. б. пайдалану құқығын беру туралы келісім.

Бұл келісімде патенттік лицензия беру; бірнеше патентті және олармен байланысты "ноу-хауды" кешенді түрде беру көзделуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Бағдарлама жасақтамасы
Пряник

нобай|Пряниктер
**Пряник** — татымды-тәтті, жұмсақ ежелгі орыс өнімі. Пряниктің құрамында қант және су мөлшері көп, май аз немесе мүлде жоқ және татымдықтар қосылған. Пряник қамырына ұн мен қанттан басқа инвертті сироп, бал, меланж, химиялық қопсытқыштар, татымдықтар (корица, қалампыр, мускат жаңғағы, кардомон, бадьян, анис, тмин, имбирь, кориандр жөне т.б.), хош иісті эссенциялар, мақта майын қосады. Қамырын дайындау әдісіне байланысты пряниктер шикізатты және қайнатылған болып бөлінеді. Шикізатты пряниктер үшін қамырды ұнын қайнатпай алады, яғни рецептура компоненттерін белгілі бір ретпен мұздай қант немесе қант сірне сиропында илейді. Пряник өнімдері пішініне, өлшеміне және салмасының болуына байланысты: әр түрлі пішінді салмасыз пряниктер, әр түрлі пішінді салмалы пряниктер, коврижка типті пряниктер (салмамен және салмасыз) болады. Сыртын өңдеуіне байланысты пряниктер қант сиропымен глазурленген, қоспасы бар қант сиропымен глазурленген, шоколадты немесе май глазурлі қант себілген және т.б. болады.

## Дереккөздер


Санат:Кондитер өнімдері
Санат:Орыс асханасы
Жіп тәріздес кристалл

**Жіп тәріздес кристалл** - бір бағыттағы өлшемдері қалған бағыттағыларға қарағанда бірнешесе үлкен монокристалл.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Шиш

**Шиш** — осы ағылшынның  ескі үнді тіліндегі "панч" бес деген сөзден шыкқан. Құрамында бес түрлі қоспалар: шарап, ром, жеміс шырыны, кант (немесе бал), дәмқосарлар. Спирттің мөлшері 15—30%, ал қанттың мөлшері — 30—40%. Пунштер салқын немесе ыстық болады. Кейде алкогольсіз пунштер дайындалынады. Оларды салқын немесе ыстық тәтті жеміс-жидек сусындардан және консервіленген немесе балғын жидектер мен жемістерден дайындайды.

## Дереккөздер
Арбитражер

**Арбитражер** (франц. arbitrageur - дел- дал) — сатып алу-сату операцияларымен айналысушы саудагер. Биржалардағы алтын, күміс, валюта бағасы арасында болатын мезеттік айырманы қалт жібермейді. Белгілі бір тауарды арзанға сатып алып, қымбатқа сатады. Баға теңескенде аңысын аңдып, қолайлы сәтті күтеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Бастион

**Бастион** — соғыстық маңызы бар бес бұрышты бекініс, әскери қамал. Қамалды коршаған керегелер бойында оқ ататын орындары бар. Бүгінде ол ескі бекініс болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көзаралық принцип

200px|thumbКөзаралық принцип - екі көзбен және көздердің орналаскан жеріндегі олардың жасаған өрісі арасындағы, киылысушы байланысты тағайындайтын физиканың әр түрлі облыстарындағы теоремалардың жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Равиоли

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Равиоли"]]

**Равиоли** — тұшпара тәрізді итальян тағамы.Италияның әр облысында равиоли салмасы әр түрлі (еттен, балықтан, құс етінен, көкөністен, ет турамаларынан) өнімдерден дайындалады. Соның халықаралық мейрамханаларда кең тараған түрі тауық етінің турамасына шабылған тауық етін араластырып, дәмін келтіру үшін үстіне пармезан сыры мен шпинат, петрушка қосып жасалған салмалы равиоли. Равиоли суда қайнатылып, майда қуырылып, фритюрде өңделініп пісіріледі. Равиоли қамыры тұшпара немесе қол кеспесі сияқты дайындалады, бірақ оған 1—2 шай қасық май салады.

## Дереккөздер


Санат:Макарондар
Дыбыстанба

**Дыбыстанба** ( - қайта жазу, )  — тіл білімінде ғылыми мақсатта қолданылатын арнайы жазу. **Дыбыстанба** графикалық, орфографиялық нормаларға байланыссыз сөйлеудін ен нәзік ренктерін мүмкіндігінше дәл беруді көздейді. Мысалы:* қуруқ (қурық), таңэртэң (таңертең), жаңасқан (жаңаасқан)*. Қолданылу мақсатына қарай **Дыбыстанба** ***фонетикалық*** (к. фонетикалық әліпби), ***фонематикалық*** (к. фонология) болып бөлінеді.

## Тағы қараныз:
* Фонетика
* Орфография
* Практикалық дыбыстанба, транскрипция
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Фонетика
Санат:Орфография
Жалгерлік ақы

**Жалгерлік ақы** / Жалдау Ақысы - жалгерлік тәртібімен берілген мүлік үшін заттай, ақшалай не аралас нысандарда төленетін ақы. Оның мөлшері, дүркінділігі мен мерзімі жалгерлік шартта айқындалады. Жалгерлік ақы өнімді өткізуден (қызмет көрсетуден) түскен ақшаның бір бөлігі болып табылады, жалгер оны жалға алынған мүлікті пайдалану құқығы үшін шарт талабына сәйкес жалға берушіге табыстауға (аударуға) тиіс. Жалға беруші мүлікті жалға бермей алуы мүмкін таза табыстың деңгейі оны анықтау үшін негіз болып табылады. Оның шамасы мүліктің тозу дәрежесіне, тараптардың қаржы жағдайына, олардың қай салаға жататынына, бюджетпен есеп айырысудың белгіленген тәртібіне, басқа да факторларға байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Глоссарий

**Глосарий** — белгілі бір шығармада кездесетін, сирек қолданылатын сөздердің түсіндірме сөздігі.  .

Глосарий де қазіргі кезде түсініксіз көне сөздер (архаизмдер, диалектизмдер, поэтикалық ескі формалардың үлгілері) мен сөз тіркестеріне, көне жазу ескерткіштерінің тіліне т.б. түсінік беріледі. 

Сирек кездесетін кейбір аударма сөздіктер де Глосарийге жатады. Мыс., 1245 жылы жазылған "Түрікше-арабша сөздік" осындай сөздіктердің бірі. Жеке тілдердің тарихын зерттеуде Глосарий дің мәні зор.
## Дереккөздер

Санат:Журналистика
Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Дидактикалық (оқу) материал

**Дидактикалық  материал** - сыныпта немесе үйде өздігінен жұмыс істеу үшін оқушыларға таратылатын немесе бүкіл сынып алдында мұғалімнін көрсететін көрнекі оқу құралының ерекше үлгісі (көп жағдайда карталар, кестелер, мәтіндері, цифрлары және суреттері бар карточкалар, реактивтер, өсімдіктер, жануарлар және т.б.).
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Асқарбек Кіребайұлы

right|thumb
**Асқарбек Кіребайұлы**(1946-2008) - Наурызда Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Аққошқар ауылында туған. Еңбек жолын жұмысшы болып бастаған. 1980 жылы ҚазМУ-дың журналистика факультетін бітірген. Аудандық «Сырдария», облыстық «Ленин жолы», аудандық «Жаңадария» газеттерінде, Қызылорда облыстық драма театрында, республикалық «Ауыл» газетінде жауапты қызметтер атқарған. 1975 жылы «Көктем тынысы» («Жалын») ұжымдық жинағына өлеңдері енген.
## Шығармалары
*Миллиард. Өлеңдер. А., «Қайнар», 1977; 
*Дала туысқандық. Өлеңдер (қарақалпақ тілінде). 1978; 
*Сыршыл көңіл. А., «Жалын», 1979; 
*Алғашқы бәйге. Өлеңдер. А., «Жалын», 1988.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Қалыпты атмосфера

**Қалыпты атмосфера** - *101325 Па* немесе *760 мм сын. бағ.* тең жүйеден тыс кысым бірлігі.

## Дереккөздер

Санат:Физика
Жер үшін жалгерлік ақы

**Жер үшін жалгерлік ақы** — 1) мемлекет уақытша өтемдік пайдалануға (жалға) берген жер үшін алынатын жалгерлік ақы, ол жергілікті бюджетке аударылады; 2) ел аумағында басқа мемлекеттерге берілген жер төлімі үшін алынатын ақы. Жалгерлік ақы бекітілген халықаралық шарттармен белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Демаркетинг

**Демаркетинг**(латын. *de*... күшін жою + ағыл. *marketing* — нарық, өткізу) — жағдайлы маркетинг, мұнда тауарға сұраным өндірістік қуаттардан асып түседі және тауар ресурстары шектен тыс сұранымға ие болады; бағаны көтеру немесе жарнама мен қызмет көрсетуге қаражатты қысқарту арқылы тапшы тауарға сатып алушылардың сұранымын төмендету.
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Рагу

right|thumb| alt=A.|270 px|Рагу

**Рагу** — балғын жас малдың етін майдалап турап, майға қуырады, содан соң тұм-шапеште қалдырады да пияз, сәбіз, тарна, ет шырынынан дайындалған соус пен ұн қосып бұқтырады. Қоғамдық тамақтандыру орындарында рагу деп майда шабылған  сүйегі бар еттерден дайындалған тағамды айтады. Мұның рагуге ешқандай қатысы жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Халықаралық кітапханалық ұйым

**Халықаралық кітапханалық ұйым** — түрлі елдердің кітапханалары арасындағы ынтымақтастықты дамытуды, халықаралық стандартты әзірлеуді, бірлесіп зерттеулер жүргізуді, тәжірибе алмасуды көздеген халықаралық ұйым мәртебесі бар бірнеше (*бірталай*) мемлекет өкілдерінің бірлестігі. Ең ірі коғамдық халықаралық кітапхана ұйымдары ИФЛА (*Кітапханалар ассоциациясы мен мекемелерінің халықаралық федерациясы*); МФД (*Құжаттаудың халықаралық федерациясы*) тағы басқа саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Жалгерлік мердігерлік

**Жалгерлік мердігерлік** - бөлімшелердің, кәсіпорындар мен ұйымдардың жекелеген қызметкерлерінің (қызметкерлер топтарының), ұжымдарының еңбегін ұйымдастыру және еңбекақысын төлеу нысаны. Жалгерлік мердігерлік шартына сәйкес жалгерлік ұжым шартта көзделген өнімді өндіруге (жұмысты орындауға, қызметті көрсетуге), кәсіпорынға табыстауға не оның нүсқауы бойынша сатуға міндеттенеді. Жалгерлер (ұжым, жекелеген қызметкерлер, т. б.) шартта көрсетілген көлемнен тыс өндірілген өнімді (орындалған жұмысты, көрсетілген қызметті), өзгедей шарт белгіленбесе, өз қалауынша жұмсауға құқылы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Дидактогения

**Дидактогения** *()* - оқушының мұғалім, тәрбиеші, ата-ана, жаттықтырушы т.б. тарапынан педагогикалық тактиканың бұзылуына байланысты негативтік психикалық жағдайы. Қорқынышпен, фрустрациямен керінетін т.б. дидактогения оқушының қызметіне және оның қоршаған ортамен қарым-қатынасына кері әсерін тигізеді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жалға беруші

**Жалға беруші** - табиғат және мүлік объектілерін (жылжымайтын мүлікті) немесе басқа да мүлікті уақытша иеленуге және пайдалануға беретін заңды немесе жеке тұлға.

## Дереккөздер


Санат:Меншік құқығы
Раушан суы

thumb|right|Ирандағы шағын раушан суы зауыты
**Раушан суы** — айдалған таза суда тұндырылып ерітілген раушан гүлдерінің жапырақтарының эссенциясы. Десерттер мен сусындарды хош иістендіру үшін пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Иран тарихы
Бейсебай Кірісбаев

right|thumb
**Бейсебай Кірісбаев** (12 қыркүйек, 1955-2003) - ақын.

1974— 1975 жылдары Ақсу аудандық (Талдықорған облысы) «Өмір нұры» газетінде әдеби қызметкер болды. 1980 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. 1980—1982 жылдары республикалық «Білім» қоғамының баспа бөлімінде кіші редактор қызметін атқарды. 1982—1985 жылдары «Қазақстан пионері» («Ұлан») газетінің әдебиет және өнер бөлімінде жұмыс істеді. 1985—1992 жылдары «Балдырған» журналының бөлім редакторы, 1992 — 2003 жылдары бас редактордың орынбасары қызметін атқарды.

«Тамшы» атты алғашқы жинағы 1979 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрген. 1982 жылы «Алты әзілкеш» («Жалын», 1982) атты ұжымдық жинаққа топтама өлеңдері енген. «Аппақ бақ-бақ» («Жалын», 1984), «Адамша кел» (топтама, «Жалын», 1991), «Кілтипан» («Жалын», 1992), «Ықылық» («Жазушы», 1998), «Жаңылтпаштар» («Балауса», 1998) кітаптарының авторы.

## Дереккөздер

Санат:12 қыркүйекте туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Қаражаттандыру

**Қаражаттандыру** / Қаражат бөлу- белгілі бір мұқтажға, мақсатқа немесе белгілі бір ұйымдарға, тұлғаларға мемлекеттік және басқа көздерден бөлінген ақшалай қаражат.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Қалыпты дисперсия

**Қалыпты дисперсия** - заттың сыну көрсеткішінің жарыктың толкын ұзындығының кемуімен арта түсуі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Реин шараптары

**Реин шараптары** - Рейнгоу, Рейнхессене, Рейнфальце және Палантинде дайындалатын ақ неміс шарабы. Жартылай құрғақ, жеміс хош иісі бар, ауыр консистенциялы.

## Дереккөздер
Логицизм

**Логицизм** - Лейбництің ұсынған «математиканың логикаға жанамалығы» туралы тезисінен туындайтын, осыған сәйкес математика аналитикалық шыңдық, бекітімдер, «болуы мүмкін әлемдердегі шынайылықтар», математикалық логика-философиялық негізіндегі бағыт. Лейбництің доктринасы жүйелі түрде Фрегенің "Основных законах арифметики" еңбегінде берілген мұнда математика үшін негізгі натурал сандар туралы түсінік түсініктердің көлемінде, ал арифметика теоремалары кейбір логикалық жүйе құралдарымен дәлелденді.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Гюйгенс принципі

200px|thumb|rightГюйгенс принципі - екінші ретті көздерден таралған айналып өтуші толқындарды тұрғызу жолы мен қандай да бір уакыт мезетіндегі толқын майданын табу тәсілі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Сұрыпталым

**Сұрыпталым** (франц. assortment - жиынтық) -  бір атаудағы өнімнің (қызметтердің) жиынтығы (іріктемесі), түр-түрі. Ол атаулары, түрлері, сұрыптары, таңбалары, мөлшерлері, артикулдары т. б. бойынша нақтыланады.
## Дереккөздер


Санат:Экономикалық терминдер
Дидактология

**Дидактология** - мұғалім туралы ғылым. XX ғасыр 1910-1930 жылдары аралығында өмір сүрді. Негізін салған - Т.Г. Маркирьян.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Соққылы адиабата

**Соққылы адиабата** -соккылы толкындағы кысымнын газ көлеміне тәуелділігі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Басты бағыт

**Басты бағыт** ()
*1) кеменің шығу пунктінен жету пунктіне дейінгі бағыты;
*2) тура бағыт, мұнда кеме сүңгуір қайыққа қарсы немесе артиллерияға қарсы (ирек) бұлталақ жүріс (маневрлеу) жасайды.

## Басты жасақ
Авангардтан (басты күштен) бөлінген жорық күзету органы. Ол қарсыластың жер үстіндегі тұтқиыл шабуылына, сондай-ақ оның барлауының күзетілетін әскерлерге кіруіне жол бермей, өз әскерлерінің жайылуына және ұрысқа кірісуіне қолайлы жағдай жасау мақсатында қолданылады. Ұлы Отан соғысы кезінде атқыштар полкінен алдыңғы жасақ батальон құрамына дейін жіберілді. Қазіргі жағдайда алдыңғы жасақ міндетін авангард немесе алдыңғы жорық заставасы орындайды.

## Басты күштер
Басты тапсырмаларды орындауға арналған бірлестіктердің (бөлім, құрама) негізгі күштері мен құралдарының топтастығы. Басты күштер құрамы қойынған тапсырмалардың және операцияның (ұрыстық) мәнімен анықталады. Әскер (күштер) түрлерінің және арнайы әскерлердің штаттық, коса берілген және қолдаушы бөлімдердің күштері мен құралдары кіреді.

## Басты соққы
Операцияда (ұрыста) қойылған тапсырманы орындауда және қарсыласты жоюда шешуші мәні бар тандалған бағыттағы әскер (флот) күштері топтастығының соккысы. Басты соққы бағытында қарсыластың күштері мен құралдарынан басым түсетін әскери топтастық құрылады. Командирдің ұрысты ұйымдастыруында басты соққының бағытын таңдаудың және оны жүзеге асыру үшін қажет күш пен құралдарды анықтаудың шешуші мәні болады.

## Басты соққы бағыты
Шабуыл кезінде бөлім командирі негізгі күшті шоғырландыратын жергілікті жер аймағы. Басты соққы бағытын таңдау командирдің шешіміне тікелей байланысты. Ұрыс міндетін айқын түсініп, жағдайды жіті бағамдау қарсыластың негізгі топтамалары мен маңызды обьектілерін жоюға бағыттайды және өз бөлімшелері мен көршілерінің тегеурінді шабуыл жасауына мүмкіндік береді. Басты соққы бағытында бөлім командирі қарсыластар корғанысының неғұрлым маңызды тірек пункттерін анықтайды; оларды жою немесе басып тастау қарсыластың қорғаныс жүйесін тез бұзып етіп, ұрыс мақсатына қол жеткізуге мүмкіндік береді.

## Басты топтастық
Бірлестіктер мен құрамалардың күштері енгізілетін және басты соққы бағытында қимыл жасау үшін топтастырылатын топтастық.

## Басты шайқас
Соғысушы жақтардың негізгі күштерінің қарулы кақтығысы. Ол соғыс барысын түбегейлі өзгертіп, соғыстың аяқталуына шешуші ықпал жасайды. Басты шайқас оған соғысушы жақтардың армиясының бүкіл құрамының қатысуымен ерекшеленеді, ал жойылған әскерді қысқа мерзім ішінде кайта құру мүмкіндігі болмайды. Өткен ғасырдың соңында Еуропа елдерінде жаппай әскер қатарына шакырылу енгізілген кейін қарулы күшті қайта калпына келтіру мүмкіндігі сол үйретілген резерв (күш) есебінен толтыру арқылы жүзеге асты. Осының нәтижесінде соғыс барысы басты шайқаспен ғана емес, баска да шайқастар арқылы шешілетін болды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дербес шот

**Дербес шот**
# дебитормен және кредиторлармен: жеке тұлғалармен және қаржы, несие мекемелерін, сондай-ақ мемлекеттік билік органдарын қоса, заңды тұлғалармен есеп айырысуға арналған бухгалтерлік шот. Банкілерде Дербес шот клиенттердің несие және есептесу операцияларыныд есебі үшін қолданылады. Сақтандыру ұйымдарында Дербес шот әрбір сақтанушы және сақтандыру түрі бойынша жүргізіледі. Салық инспекцияларында Дербес шот әрбір төлемшіге және салықтардыд әрбір түріне ашылады. Коммуналдық кәсіпорындарда коммуналдық төлемдерді, пәтерақыны, т. б. есептеу және бақылау үшін ашылады; 
# тізілімдегі тіркелген тұлға, бағалы қағаздар шығарылымының түрі, саны, санаты (тұрпаты), шығарылымның мемлекеттік тіркеу нөмірі, атаулы құны, бағалы қағаздар сертификатының нөмірі мен мөлшері, олар бойынша операциялар туралы деректердің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Дыбыстардың акустикалық жіктелуі

**Дыбыстардың акустикалық жіктелуі**  — дауыс қатысына қарай дыбыстар үнді, салдыр болып екіге бөлінеді. Дауыстыларда үн басым, сондықтан олар анық, айқын естіледі. Дауыссыздардың айтылуында салдыр басым болады. Салдырға үн катысатын болса — ұян, ал тек салдыр қатысатын болса — қатан, салдырға қарағанда үн басым болса, үнді дауыссыздар жасалады.

## Тағы қараныз:
* Дауыссыз дыбыстар
* Музыка
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Ризотто

right|thumb| alt=A.|250 px|Саңырауқұлақпен жасалған ризотта

**Ризотто**  - Солтүстік Италияда (Ломбардия, Венеция, Лигурия, Фриули- Джулия, Эмилии-Романья) кеңінен тараған күріштен дайындалған тағам. Көбіне буда пісірілген күрішке әр түрлі дәмдік қоспалар (үгітілген ет, тауық еті, бұзау еті, пармезан сыры және көкөністер) және май мен татымдықтар қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Рилетты

**Рилетты** — етті консервілеу үшін езілтіп пісіріп, ысқылап, қыш құмыраға салып үстінен май құятын тәсіл. Құрамында майы көп, хош иісті, жақсы дәмді етті сақтауға қолайлы тәсіл. Осы тәсілдің арқасында ет ұзақ уақытқа сақталады және дәмінде ешқандай өзгеріс байқалмайды. Алайда майлылығы жоғары болады, сол себепті бүкіл адамның организмі осындай тәсілмен сақталған етті жей алмайды.

## Дереккөздер
Госпитализм

**Госпитализм**  - адамның ауруханалық стационарда немесе жабық мекемеде (Бөбек үйі, балалар үйі) жақын адамдардан бөлек ұзақ болуымен және жеке тұлғалык эмоционалдық қарым-қатынастың тапшылығымен шартталған психикалық және соматикалық бұзылулардың жиынтығы. Терминді австроамер. психоаналитик Р.Спите қолданысқа енгізді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Демпинг

**Демпинг** ( - сөзбе-сөз мағынасы: лақтырып тастау)
#тауарлардың сыртқа едәуір төмен бағамен (кейде оны "тастанды" баға деп атайды) шығарылуы; 
#тауарлардың ішкі нарықтағы бағаға қарағанда сыртқы нарықта неғұрлым төмен бағамен сатылуы. Мазмұнына қарай екі нысанға бөлінеді: тауар демпингі - тауарларды басқа елдің нарықтарында төмендетілген бағамен сату, яғни ол дағдылы коммерциялық операцияларда қолданылады; валюта демпингі, мұнда валютамен неғүрлым қамтамасыз етілген елден валютасының тұрақтылығы жоғары елге тауарлар төмен бағамен шығарылады.

**Демпинг** – экспортер-өндірушілердің сыртқы рынокта тауарларын ішкі бағадан төмен бағамен сатуы. Демпингтің тұрақты жəне уақытша түрлері болады. Тұрақты демпинг-фирмалардың сыртқы рынокта монополиялық пайда табуы үшін ұзақ бойы тауарларын əлемдік рынокта төмен бағамен сату. Уақытша демпинг – тауарларды сыртқы рынокта өзіндік құнынан төмен бағамен сату. Демпингтің бұл түрі бəсекелесін рыноктан ығыстырып, монополиялық билік орнату үшін уақытша қолданылады.

Демпинг әдетте мынадай нысандарда болады: стихиялық (жекелеген) демпинг — тауарды шетелде өткізу оның болжанбаған жағдайда мол болып шығуына апарып соқтырады (құбылыс ретінде жекелеген сипатта болады); тонаушылық демпинг - шетелдік жеткізушілердің олардың өз нарықтарындағы жағдайына нұқсан келтіру ниетімен (сыртқы нарықтағы бәсекені жою және монополия құру мақсатымен) тауарды шетелге ішкі нарықтағыңан төмен бағамен саналы түрде, әдейі шығару; орнықты демпингі — ішкі нарықпен салыстырғанда баға жөнінен неғұрлым икемді сыртқы нарықта бәсекелесуге қабілетті шепті жеңіп алу мақсатымен демпингсаясатын іске асыру жөніндегі ұзақ уақытқа созылған тұрақты демпинг.

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық сауда
Санат:Экономикалық терминдер
Қалыпты шарттар

**Қалыпты шарттар** - идеал газдың 1 молінің көлемі V0=2,24136*102m3болғандағы Р=1325 Па (калыпты атмосфера) кысымымен және 273,15 К (0° С) температурамен аныкталатын физикалык шарттар.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Лицензиялық жүйе

**Лицензиялық жүйе** тауарлардың әкелімі мен әкетілімін ұйымдастыру нысандарының бірі. Мұнда импортшы немесе экспортшы өзінің тауарларының әкелімі немесе әкетілімі құқығын сатып алу үшін жазбаша рұқсат (лицензия) алуға тиіс, бұл орайда, лицензиялық алым алынатын болса, осы алымды төлейді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Дәмеш Берсүгірова

**Дәмеш Берсүгірова** (15 наурыз 1905 жыл, Жетісу губерниясы, Лепсі уезі Мұқаншы Садыр болысы (қазіргі Алматы облысы, Сарқан ауданы, Бақалы ауылы - 1984 жыл) - ақын.

* Жеті жасыңда атасынан ескіше сауат ашып, арабша хат таныған.
* 1920 жылы Алматы қаласында қазақ-қырғыз жастарынан оқытушылар даярлайтын курста оқыған.
* 1921 жылдан бастап ауылдағы мәдени-ағарту жұмысына белсене қатынасады, комсомол ұйымының хатшысы, әйелдер бөлімінің жетекшісі сияқты қоғамдық қызметтер атқарады.
* Көп жылдар бойы мектептерде ұстаздық қызметте болған.
* Тұңғыш ақындық қадамын өзі жетекші болған көркемөнерпаздар үйірмесінде ұсақ тақпақтар, шағын пьесалар, «Тілші» газетіне мақалалар жазудан бастаған.
## Шығармалары
* «*Қоңыр жорға*» (1929)
* «*Меңді-қыз*»
* «*Жауынгер ұлыма*» (1942) атты көлемді туындылары бар.
* Қоңыр жорға. А., «Жазушы», 1961; 
* Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1974; 
* Ағады Ақсу. Өлеңдер мен поэма. А., «Жазушы», 1979]

## Дереккөздер


Санат:15 наурызда туғандар
Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Сарқан ауданында туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан әйелдері
ISSN

**ISSN**. 
**Сериялы басылымның халықаралық стандарт нөмірі** - оларды сайма-сайлауды көздеп сериялы басылымдарды кодтау үшін тіркеу сипатындағы әріп сан коды; бас әрпімен әдетте сегіз санды қамтиды; бірыңғай әдістеме бойынша халықаралық және ұлттық ISSN агенттіктері сериялы басылымның түпкі бас тақырыбына береді, әрбір кезекті шығарылымға, нөмірге, томға қойылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Гюйгенс — Френель принципі

200px|thumb|right
**Гюйгенс — Френель принципі** - екінші ретті қөздерден таралған толқын интерференциясын есептеу жолымен дифракциялық суреттің интенсивтілігін табудың жуық тәсілі.

## Дереккөздер

Санат:Толқындық физика
Санат:Дифракция
Соққы тұтқырлық

**Соққы тұтқырлық**- қатты дененің соққы жүктеме әсерінен деформациялануы және қирауы процесінде механикалық энергияны жұтуы. Материалдың механикалық
сипаттамасы, ал **a = W/A**  мұндағы **W** - қирау
кезінде жұмсалған энергия, **A** - қирау болған
жердегі қиманың ауданы.

## Дереккөздер


Санат:Физика

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Дыбыстық ерекшеліктер

**Дыбыстык ерекшеліктер**  — белгілі бір тілдік өзіне ғана тән **Дыбыстык ерекшеліктер** Олардан эр тілдің өзіндік табиғаты танылады. Мысалы, сөз ішіндегі дауыстылардың үндесіп, әуендесуі, ерін үндестігінің екінші буыннан ары аспайтыны т.б. қазақ тіліне тән **дыбыстық ерекшеліктерге** жатады.

## Тағы қараныз:
* Дыбыстық жазу
* Дыбыстық символизм
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Рисолли

**Рисолли** — фритюрде қуырылатын жұмыртқа пішінді пирожки. Салмасы: бауыр немесе ет және картоп езбесі, шырын пайда болады. Ары қарай шырын сүзіледі. Содан кейін құрамындағы артық судан арылу үшін және микробтарды жою үшін вакуум аппаратта қайнатылады. Мұның нөтижесінде шырын қою массаға айналады да ашытылады. Ол үшін арнаулы ыдысқа салынған шырын, ашытқы және жұмсартылған ыстық су құйылады. Ашытылу мерзімі 20—25 тәулікке созылады. Бұдан рисолли  спирті фракциялық аппарат арқылы бөлініп шығарылады. Бөлініп шыққан сұйықтың күштілігі 60%-дан төмен болмауға тиіс. Сапасы жоғары болу үшін спиртті еменнен жасалған ыдыста кемінде бір жыл сақтайды. Сақталу мерзімінен кейін оған арнайы дәм беру үшін күйдірілген қант қосады.

## Дереккөздер
Қаржы есеп-қисабының аудиті

**Қаржы есеп-қисабының аудиті** — берілетін есеп-қисап ақпаратының толықтығы мен сапасының мемлекетте қабылданған бухгалтерлік есеп қағидаты мен стандарттары негізінде бухгалтерлік есеп деректеріне сай келуін тексеру.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Бастық

**Бастық** (начальник) 
*1) бағыныштыларына қатысты белгілі бір құқықтары мен міндеттері бар лауазымды адам. Бастықтың қол астындағыларға бұйрық беруге және оның орындалуын тексеруге құқығы бар. Бастық  тікелей болуы да (қызмет жағдайына байланысты), әскери атағына қарай да болуы мүмкін. Әскери қызметшілер уақытша болса да қызмет жағынан бағынышты болатын бастықтар тікелей бастықтар деп аталады. Өзінің әскери атағына, шеніне қарай бастықтар деп әскери қызметте тұрақты тұратындар танылады: маршалдар, адмиралдар барлық офицерлер, сержанттар, сарбаздар мен матростар үшін; армия генералдары, адмиралдар, полковниктер мен 1-рангілі капитандар барлық кіші офицерлер, сержанттар, сарбаздар, матростар үшін; офицерлер — барлық сержанттар, старшиналар мен сарбаз, матростар үшін; сержанттар мен старшиналар — бір бөлімдегі сарбаздар мен матростар үшін бастық  болады.
*2)  арнаулы әскерді, қызметті, әскери-оку орнын, әскери мекемені және т.б. басқаратын адам.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұлт меншігінен алу

**Ұлт меншігінен алу** (франц. *denationalisation*) *Денационализация* — мемлекет меншігінен алу немесе мемлекеттің өзі құрған мемлекеттік меншікті (өнеркәсіп орындарын, банкілерді, жер телімдерін, көлікті, акцияларды, т.б.) жеке, ұжымдық меншікке немесе қоғамдық ұйымдардың меншігіне айналдыруы. Тарихи дәуірге және оны кімнің жүргізетініне, қай таптың мүдделеріне бола жүргізілетініне қарай түрлі әлеуметтік-экономикалық және саяси мазмұны болады. Нарықтық экономикаға көшу кезінде денационализация мемлекеттік меншік монополиясын жою, оның жекеше нысандарын дамыту, тауар өндірушілердің дербестігін нығайту, өндірістің тиімділігін арттыру мақсатында пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Іскерлік ынтымақтастық қауымдастығы

**Іскерлік ынтымақтастық қауымдастығы** - кейбір елдердің немесе елдер топтарының ынтымақтастығын жолға қою үшін үлестік негізде құрылатын және мемлекеттік, кооперативтік және басқа кәсіпорындар мен ұйымдарды біріктіретін ұйымдар. Мұндай кез келген қауымдастық толық коммуналдық шаруашылық есеп, өзін-өзі қаржыландыру және валютамен өзін-өзі өтеу қағидаты негізінде жұмыс істейді, заңи тұлға болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Лицензиялық сауда

**Лицензиялық сауда** технологиямен халықаралық сауда жасаудың, бұған қоса "ноу-хаумен" өнертабыс патенттерімен және лицензияларымен мәміле жасаудың негізгі нысаны.

## Дереккөздер


Санат:Лицензиялар
Санат:Азаматтық құқық
Санат:Сауда
Ғаббас Қабышұлы

200px|оңға
**Ғаббас Қабышұлы** (Ш. Ұланов) — қазақстандық жазушы, публицист, аудармашы, сыншы, журналист. 1935 жылы 9 сәуірде Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Ұранқай ауылында дүниеге келген. 1968 жылы ҚазМУ-дың (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) журналистика факультетін сырттай аяқтайды. 1955–1966 жылдары облыстық «Алтай большевигі» (қазіргі «Дидар») газетінде корректор, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, 1966–1974 жылдары республикалық «Қазақ әдебиеті» газетінде жауапты хатшының орынбасары, көркем әдебиет, әдеби сын бөлімдерінде меңгеруші болып істеді. 1974 жылдан КСРО Әдеби қоры Қазақ филиалының директоры, 1983 жылы республикалық «Ара-Шмель» сатира журналының бас редакторы, 1989 жылы Қазақстан Жазушылар одағы құзырындағы Көркем аударма және әдеби байланыс Бас редакциясы алқасының бөлім меңгерушісі, 1994–1996 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының екінші хатшысы болған.	

Әзіл-сықақ әңгімелер, новеллалар, сын, көркем очерк, көсемсөз, түрлі тақырыпқа мақала жазды.

«Мінездеме», «Мысықта сақал неге жоқ?», «Күлеміз бе, қайтеміз?», «Тарихта қалғың келе ме?», «Бұл әлгі кім ғой...», «Халіңіз қалай?» «Кадр мәселесін... мәселе шешеді», «Жетім жиналыс», «Екі хикая», «Көлденең кітап», «Сағыныш сазы», «Адамның кейбір кездері», «Жолаушылар», «Төрт хат», «Тарғыл тағдыр» т.б. кітаптардың авторы.

А. Чехов, С. Михалковтың, украин, серб, түрік, молдован жазушылары шығармаларын қазақ тіліне аударған.

Автордың сатиралық көріністері «Қымызхана», «Тамаша» театрлары сахнасында қойылған.

«Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты (2005).

## Дереккөздер

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:9 сәуірде туғандар
Санат:Ұлан ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Заряд тасымалдаушылар

**Заряд тасымалдаушылар** - электр зарядын тасушы және электр тоғының зат арқылы өтуін қамтамасыз етуге қабілетгі қозғалғыш бөлшектердің жалпы аты.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Бастырмалатқан қарсы соққы

**Бастырмалатқан қарсы соққы** — агрессияның кез келген түріне бастырмалатқан қарсы соққымен жауап берілетіндігін атап көрсеткен Эйзенхауэр (АҚШ) әкімшілігінің тұжырымдаған ядролық доктринасы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аудиторлық қызмет

**Аудиторлық қызмет** — шаруашылық жүргізуші субъектілердің бухгалтерлік (қаржылық) есептемесі мен басқа да құжаттарын жасалған қаржы және шаруашылық операцияларының дұрыс болуы және қолданыстағы заңдарға сай келуі түрғысынан баға беру мақсатымен аудиторлар мен аудиторлық ұйымдардың (фирмалардың) тәуелсіз тексеруі. Меншік иелерінің мүдделерін қорғауға, кәсіпорындарға көмек көрсетуге, олардың бюджетпен дұрыс есеп айырысуына, қызметінің тиімділігін арттыруына жәрдемдесуге бағытталған.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Соққы генераторы

**Соққы генераторы** - кысқа түйыкталу режимінідегі қыска уакыттык жұмыска арналған синхронды генератор.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Лицензиялық төлемақы

**Лицензиялық төлемақы** заңды немесе жеке тұлғаның меншік иесіне немесе бір нәрсені жасаушыға (авторына) осы меншікті коммерциялық мақсатта пайдалану құқығы үшін ақы төлеуі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Логикалық атомизм

**Логикалық атомизм** - 20 ғасырдың 10-20 жылдарында Рассел және Витгенштейннің ұсынған шындық туралы номилалистік және плюралистік ілімі. Логикалық атомизм бағдарламасында үлгісі логикалық тіл болып енетін, логикалық жетілдірілген тілдің құрылуы қарастырылған. Логикалық атомизмнің негізгі бір жорамалдарының бірі - тілді шындыктың бейнесі ретінде мойындау.
#### 


Санат:Философия
Ростбиф

thumb
**Ростбиф** — ірі қара етінің тұтас кесегінен әзірленеді.
Етті сіңірлерінен, артық майынан арылтады, тұздай, бұрыштайды, майы қызған табаға 25—30 минут қуырады. Содан кейін бу пешіне қойып, 10—15 минут сайын еттің қуырғанда шыққан май ын үстіне құйып отырады. Ол сырты қызарып қабыршақтайғайша (30 минут және еттің мөлшеріне қарай одан да астам) қуырылады. Етті тым күйдіріп қуыруға болмайды. Өйткені ет қатты болып піседі. **Ростбифті** дастарқанға ыстық күйінде де, салқын күйінде де қоюға болады. Дайын болған **ростбифті** дастарқанға қоярда жұқалан турап, ыдысқа салады да, қуырған кезде шыққан сөлін өзіне құнды. Егер **ростбиф**
салқын күйінде басытқы ретінде қажет болса — әуелі суырылып, содан кейін ғана жұқалан кесіледі. 
Ыстық ростбифке гарнир ретінде піскен немесе қуырылған картоп, пісіріп үстіне сары май құйылған көкөністер, макарон т. б.; ал салқын ростбифке жаңа
жиналған қияр, қызанақ, қызыл қауданды қырыққабат салаты пайдаланылады. Ақжелкен мен майонез бөлек беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Д’Аламбер принципі

**Д’Аламбер принципі** - динамиканың есебін статика есебіне келтіруге мүмкіндік беретін тәсіл.

**Д'Аламбер принципі**, қағидасы - динамиканың
негізгі қағидаларының бірі. Бұл қағида
бойынша қозғалыстағы кез келген дене сыртқы
инерция күштерінің (Д'Аламбер инерция
күштерінің) әсерінен қандай да бір мезетте
лездік тепе-теңдікте болады деп
қарастырылады. Еркін материалдық нүктеге
әсер етуші күштер жөне нүктенің инерция күші
үнемі тепе-теңдік жүйені құрады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Физика
Санат:Лингвистика
Дәурен Берікқажыұлы

**Дәурен Берікқажыұлы** (15.05.1974 жыл, Семей облысы, Мақаншы ауданы, Қарабұта ауылы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы) - ақын.

* Қазақ мемлекеттік әлем тілдері университетінің (қазіргі Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) түлегі. 
*1996 — 1999 жылдары орта мектепте ағылшын тілінен дәріс берді. 
*1999 — 2002 жылдары әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-да ағылшын тілінен дәріс берді. 
*Қазір «Қазақстан» телерадио компаниясының аударма және дубляж бөлімінде қызмет етеді.
## Шығармалары
Өлеңдері 1994 жылдан бастап республикалық газет-журналдарда жарияланып келеді. Шығармалары 2000 жылы жарық көрген «*Сборник. Избранное» («Қазақ университеті») , «Жас ақындар жырларының антологиясы» («Өлке»)* жинақтарына енген. 1996 жылы жарық көрген «*Оттегім менің, от демім менің — жырларым»* («Жазушы») және 2001 жылы «Отырар кітапханасы» сериясымен шыққан «Апіе тегісііет» жыр жинақтарының авторы. 2008 жылы «Гүл мен қылыш жырлары» атты жинағы жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:15 мамырда туғандар
Санат:1974 жылы туғандар
Санат:Үржар ауданында туғандар
Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан ақындары
Басу әрекетіне негізделген инженерлік мина

**Басу әрекетіне негізделген инженерлік мина** () — үстінен шынжыр табан танк, автомобильдің, БТР дөңгелегімен және т.б. өткенде (танкіге қарсы мина) немесе адам аяғымен басқанда (жаяу әскерге қарсы мина) жарылатын мина. Мұндай миналардың жарғыш тетігі әдетте басқыш қалқан, айқастырылған табан ағаш түрінде жасалады және т.б. Жаяу әскерге қарсы кейбір миналар сұйықтық немесе иницирланған жарылғыш заттармен толтырылады. Оның пластмассадан немесе металдан жасалған корпусы жару тетігі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Розмарин

**Розмарин** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. 

## Розмарин туралы
**Розмарин** — (*rosmarinus officinalis*) еріндігүлділер тұқымдасына жататын эфир майлы, мәңгі жасыл бұта. Биіктігі 2 метр. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, ұзындығы 3 - 3,5 см, ені 2-4 мм. Жапырағының астыңғы бетінде эфир майы түзілетін көптеген бездер болады. Гүлі 5 - 
10-нан шоқталып орналасқан, күлтесі ақ не күлгін түсті. Жемісі қоңыр 4 жаңғақты. Розмарин ерте көктемде және күзде гүлдейдi, ал жабайы түрі Жерорта теңізі өңірінде тараған. Қырымның оңтүстік жағасында, Кавказдың Қара теңіз жағалауында ботаника бағында, паркте өсіріледі.

## Розмарин құрамы

Розмарин қаламшалау арқылы көбейтіледі. Тұқымынан сирек өседі. Жас бұтақтараын күзде қаламшалап, жалға отырғызады, 2 - 3 жылдығанда ботаника бағына, паркке көшіріліп отырғызылады да арам шөбі оталып культиваторланады. Орта есеппен 1*га*дан 1 - 3 тонна құрғақ жапырақ жиналады.Эфир майы жас кепкен жас жапырақтарынан гүл шоғырынан алынады. 
Құрамында:
* 30٪ пинен
* 20٪ камфен
* 10٪ цинеол 
* 7٪ камфора
тағы да басқа элементтер болады.
## Қолданылуы
Жалпы розмаринды қолдану парфюмерия мен медицинада қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Тағамдар
Басшылық

**Басшылық**
*1) әскери бөлімді (құраманы) басқаратын басшы офицерлік құрам тұлғалары. Құрамына бөлім (құрама) командирі, оның орынбасарлары және штаб бастығы кіреді. Өзінің қызмет жағдайына байланысты басшылықка бағынышты күштер мен құралдарды баскаруға өкілеттілік берілген.
*2) Қарулы Күштер ұйымдарының бір түрі. Басшылық Қарулы Күштердің ұйымдық құрылымы ретінде, әдетте, оперативтік және стратегиялық аукымда құрылады, туракты және уақытша болып белінеді. Оперативтік міндеттерді орындайтын басшылық,
әдетте Қарулы Күштердің бір немесе әр түріндегі бөлімдер мен құрамалардан тұрады. Стратегиялық міндеттерді орындайтын басшылық құрамына қарулы кұштердің барлық түрлерінің құрамалары кіруі мүмкін. Алғаш рет басшылық ұйымдық құрылым ретінде 1936 жылы Ұлыбритания Әскери-әуе күштерінде пайда болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде басшылық Ұлыбритания қарулы күштерінің басқа да түрлерінде, Америка Құрама Штаттарының қарулы күштерінде пайда бола бастаған. Соғыстан кейін олар көптеген мемлекеттердің, оның ішінде НАТО әскери блогына кіретін елдердін қарулы күштерінде құрылды. 1970 жылдары Америка Құрама Штаттары мен Францияда стратегиялық авиациялық басшылық (САБ), тактикалық авиациялық (ТАБ), Ұлыбританияда соққы беруші авиациялық басшылық болды. Кейбір мемлекеттерде көліктік авиациялық басшылық, тылдың авиациялық басшылығы және т.б. бар. 
*3) Басшылық құрам тұлғаларының әскерлерді басқару бойынша қызметтерді орындауы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нуклетоптау

**Нуклетоптау** - жеңілдеу атом ядроларынан ауырлардың құралуына әкелетін ядролық реакциялардың тізбекшесі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Айсұлу Қадырбаева

right|thumb
**Айсұлу Қадырбаева**1950 жылы 2 қарашада Орал (қазіргі Батыс Қазақстан) облысы, Қаратөбе ауданы, Қоскөл деген жерде дүниеге келген. Қаратөбе орта мектебін бітірген соң, 1968 — 1972 жылдары Абай атындағы ҚазПИ-де оқып, қазақ тілі мен әдебиетінің мұғалімі мамандығын алады. Жетпісінші жылдары «Жазушы» баспасында корректор, кіші редактор, редактор, 1984— 1990 жылдары Қазақ радиосының редакторы, оның Орал облысындағы меншікті тілшісі, 1990—1993 жылдары Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы Орал облыстық бөлімшесінің төрағасы болып жұмыс істейді. 1993 жылдан бері шығармашылық қызметпен айналысады.

Көптеген өлең, дастан, толғаулары түрлі газет-журналдарда (соның ішінде Түркияда), ұжымдық жинақтарда 1979 жылдан бастап жарық көрген. «Айту — парыз» (1996), «Ақ мама» (1997), «Барып қайт, балам, ауылға» (1998), «Иманға жүгін, ей, пенде!» (2000) жыр кітаптарының авторы.

1990—1994 жылдары Қазақстанның азаматтық «Азат» қозғалысы басқармасының мүшесі, Орал облыстық бөлімшесінің тең төрағасы болған, 1991 жылдың қыркүйек айында Орал қаласында жергілікті казактардың Ресей казак әскерлері басшылығымен бірігіп, «Орал казактарының патша ағзамға қызмет етуінің 400 жылдық мерекесін тойлау» жөніндегі отаршылдық арандату әрекетіне қарсы тойтарыс акциясын ұйымдастырушылардың бірі. Дүниежүзі түркі халықтарының I қүрылтайының (1994, Измир қаласы, Түркия) делегаты.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Лицензиялау

**Лицензиялау** заңды тұлғалардың шаруашылық кызметін әкімшілік реттеу әдісі, ол тізбесі заңмен айқындалатын қызметтің жекелеген түрлерімен айналысу үшін арнаулы рұқсат (лицензия) алуды көздейді.

## Дереккөздер


Санат:Лицензиялар
Санат:Азаматтық құқық
Ром

**Ром** — ром спиртінен әзірленетін күшті ішімдік. Ром спирті қант қамысының (тростник) ашытылған шырынынан алынады. Ромды өндіру процесі қамыстың сабағын тураудан басталады.
thumb|240px|1941жылғы Кариб ромы
## Дереккөздер


Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Аудиторлық құжаттама

**Аудиторлық құжаттама** — аудитор, тексерілетін экономикалық субъект қызметкерлері және аудитордың аудиторлық тексеру басталғанға дейін, тексеру барысында, тексеру аяқталғаннан кейін сұратуы бойынша үшінші тұлғалар әзірлейтін, аудитордың рас есептемесі мен қорытындысын дайындау үшін, сондай-ақ аудиттің сапасын ағымдағы және кейінгі бақылау үшін қажетті мәліметтерден тұратын ақпараттың жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Баланың мектепке дайындығы

**Баланың мектепке дайындығы**  - кұрамына тұлғалық және интеллектуалдық дайындық, сондай-ақ көру-моторлық координациясы дамуының жеткілікті деңгейі кіретін кешенді ұғым. Тұлғалык дайындық - оқу іс-әрекетінің мотивтерінің бар болуы (мектепке баруды ғана емес, сонымен қатар оқуды, оқуға байланысты белгілі міндеттерді орын- дауды қалаудың болуы), сыртқы әлемге танымдық көзқараспен қарау, коммуникативтік дағдылардың, қарым-қатынасқа түсу қалауының қалыптасқандығы; психиканың эмоциялық және еріктік дамуының жеткілікті деңгейі. Интеллектуалдык дайындық - жүйелі оқуды бастау үшін жеткілікті танымдық процестердің (қабылдаудың, естің, ойлаудың, қиялдың, сөйлеудің) қалыптасу деңгейіне жету, баланың балабақшаның стандартты бағдарламасының көлеміндегі білімдерді, біліктер мен дағдылары меңгеруі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Д'Аламбер – Лагранж принципі

**Д'Аламбер – Лагранж принципі** - мүмкін орын ауыстырулар мен Д’Аламбер принципін біріктіретін динамика мен статиканың есептерін шығарудың жалпы тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Статика
Санат:Динамика
Басып кіру

**Басып кіру** () - мемлекеттің келісімінсіз оның аумағына құрлықтан, әуеден немесе теңізден бір немесе бірнеше мемлекеттің қарулы күштерінің кіруі. Басып алу  ұғымына, сонымен қатар бір мемлекеттің шекарасын (әуе кеңістігін, аумақтық суларын) барлау, диверсия үшін басқа елдің әскери бөлімшелерімен (патрульдерімен), жеке ұшақтарымен немесе кемелерімен бұзу жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сабайон

thumb|Сабайон, құлпынаймен сервирленген
**Сабайон**— десертті тағам-сусын. Араластырылып бұлғанған жұмыртқа мен қант қоспасына күшті шарап (мадера, ром және т.б.) және татымдықтар (ваниль, корица) қосып дайындалады. Шоколад және сүт қосып та дайындауға болады. Алты жұмыртқа сарысына 300 г қант, 3 стақан қант шырынында ерітілген шарап немесе ром қажет. Жылытып немесе ыстық фарфор ыдыстарға құйып береді.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар