МЕРКОСУР

**Меркосур** (сондай-ақ **Mercosur** немесе **Mercosul**; , , , ) — Оңтүстік Американың ортақ нарығы, Аргентина, Бразилия және Уругвай арасындағы экономикалық және саяси келісім. Парагвайдың мүшелігі 2012 жылғы 29 маусымдағы шартқа сәйкес 2012 жылғы маусымнан 2013 жылғы сәуірге дейін уақытша тоқтатылған. Боливия 2024 жылғы 8 шілдеде Меркосурдың толыққанды мүшесі атанды. Венесуэланың мүшелігі 2012 жылғы шілдеде қабылданып, 2017 жылғы 5 тамызда тоқтатылды. Меркосур 1991 жылы Асунсьон шарты негізінде құрылды. Кейін бұл шарт 1994 жылы Ору-Прету шартымен өзгертіліп, жаңартылды. Аталған құжат Меркосурдың институционалдық құрылымын айқындады.

Чили, Колумбия, Эквадор, Перу, Гайана, Панама (2024 жылғы желтоқсанда қауымдастырылған мүше мәртебесін алды) және Суринам қазіргі уақытта қауымдастырылған мүшелер болып табылады. Мексика мен Жаңа Зеландия ресми бақылаушы мәртебесіне ие.

Келісімнің мақсаты — еркін сауданы дамытуға, тауарлардың, халықтың және валюталардың мүше мемлекеттер арасында еркін әрі икемді қозғалысына жәрдемдесу. Ресми тілдер ретінде гуарани, португал және испан тілдері танылған (Боливия қосылғаннан кейін — сондай-ақ аймара мен кечуа тілдері). МЕРКОСУР мен Анд мемлекеттері қауымдастығы — Оңтүстік Америка ұлттар одағымен байланысты негізгі кедендік одақтар болып табылады және Оңтүстік Америкадағы экономикалық интеграция үдерістерін ілгерілетуге ықпал етеді.

МЕРКОСУР 1985 жылы Аргентина мен Бразилия президенттері Рауль Альфонсин мен Жозе Сарней Аргентина-Бразилия экономикалық интеграция және ынтымақтастық бағдарламасына немесе PICE-ке (, ) қол қойған кезде қалыптаса бастады. Бағдарламада сондай-ақ аймақтық сауда үшін «Гаучо» валютасын енгізу ұсынылды.

МЕРКОСУР құрамында Латын Америкасы мен Кариб бассейні елдері халқының 55,3 %-ы (300 миллионнан астам адам), өңірге тартылатын тікелей шетелдік инвестициялардың 40 %-ы, сондай-ақ өңір елдерінің сыртқы сауда айналымының 33 %-ы шоғырланған. Бірлестікке мүше мемлекеттердің жиынтық жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 3,3 трлн АҚШ долларына жетеді. Өз ауқымы мен экономикалық әлеуеті жағынан бұл бірлестік Еуропалық одақтан кейінгі екінші ірі кедендік одақ, әрі Еуропалық одақтан кейінгі үшінші ірі еркін сауда аймағы болып саналады.

2004 жылғы желтоқсанда МЕРКОСУР-ға мүше мемлекеттер басшыларының кездесуінде парламент құру туралы акт қабылданды. Осы келісімнің шарттарына сәйкес, халық санына қарамастан, 2010 жылға қарай әрбір мүше мемлекет парламентте 18 өкілден иеленуі тиіс болды.

## Тарихы
thumb|МЕРКОСУР 2005
Ұйым атауы испан тіліндегі Mercado Común del Sur сөз тіркесінен шыққан, оның мағынасы — «Оңтүстік ортақ нарық». Біріккен нарық құру жолындағы алғашқы қадам 1986 жылы Аргентина мен Бразилия арасында қол қойылған еркін сауда туралы келісім болды. 1990 жылы бұл келісімге Парагвай мен Уругвай қосылды.

Қазіргі түріндегі бірлестік 1991 жылғы 26 наурызда Аргентина, Бразилия, Парагвай және Уругвай президенттерінің Асунсьонда өткен алғашқы кездесуінің барысында құрылды. Кездесу қорытындысы бойынша Асунсьон шартына қол қойылды. Бұл құжат төрт мемлекеттің кеден одағы мен ортақ нарығының құрылымы мен жұмыс істеу тетіктерін, сондай-ақ оның негізгі мақсаттары мен міндеттерін айқындаған басты құқықтық негіз болып табылады.

Бірлестіктің негізгі әкімшілік органдарына Ортақ нарық кеңесі, Ортақ нарық тобы, Сауда комиссиясы, Бірлескен парламенттік комиссия, Әлеуметтік-экономикалық консультативтік форум және Әкімшілік хатшылық жатады. Алғашқы төрт органның қызметі үкіметаралық деңгейде жүзеге асырылады. Сонымен қатар Бразилия Орталық банкінің қолдауымен қаржылық келісімдер жөніндегі кіші топ жұмыс істейді. Оның аясында банктік қадағалау, банктік және қор нарығы заңнамасын біріздендіру, заңсыз кірістерді заңдастыруға қарсы күрес және өзге де қаржылық мәселелер бойынша үйлестіру жүргізіледі.

МЕРКОСУР-дың жоғарғы органдары қызметінің негізгі қағидаты — консенсус. Еуропалық одақ үлгісіндегі қандай да бір ұлтүстілік құрылым құру идеясы қолдау тапқан жоқ.

1995 жылғы 1 қаңтардан бастап 1994 жылы қол қойылған Оуро-Прету келісіміне сәйкес МЕРКОСУР интеграцияның неғұрлым жоғары деңгейіне өтті: еркін сауда аймағынан кедендік одаққа айналды. Одаққа мүше барлық елдер үшін үшінші мемлекеттерден әкелінетін өнімдерге бірыңғай сыртқы кедендік тариф (БСКТ) енгізілді (импорттық баж мөлшерлемелері тауар түріне қарай 0–20 % аралығында өзгереді).

2007 жылғы 18 желтоқсанда МЕРКОСУР Израильмен еркін сауда туралы сауда келісіміне қол қойды.

2011 жылғы 20 желтоқсанда Монтевидеода өткен жоғары деңгейдегі кездесуде МЕРКОСУР-дың төрт толық құқықты мүше мемлекетінің сыртқы істер министрлері Палестинаның сыртқы істер министрі Рияд әл-Маликимен бірлесіп Палестинамен еркін сауда туралы келісімге қол қойды.

2010 жылғы тамызда МЕРКОСУР-дың жоғары деңгейдегі 39-отырысында ортақ Кеден кодексі бекітілді, ол МЕРКОСУР шеңберінде Кеден одағын қалыптастыру үдерісін аяқтауға тиіс болды.

### Боливияның қосылуы
2012 жылғы 7 желтоқсанда Боливия президенті Эво Моралес МЕРКОСУР-ға толыққанды мүше ретінде қосылуға бағытталған хаттамаға қол қойды. 2015 жылғы 7 шілдеде МЕРКОСУР мемлекеттерінің басшылары Боливияның толық мүшелікке өтінішін мақұлдады. 2023 жылғы желтоқсанға қарай барлық мүше мемлекеттер Боливияның МЕРКОСУР-ға кіруі туралы хаттаманы ратификациялады. 2024 жылғы шілдеде Боливия қосылу жөніндегі құжаттарды ратификациялап, 2024 жылғы 8 шілдеде өткен МЕРКОСУР саммитінде ұйымның толыққанды мүшесіне айналды.

### Парагвай мүшелігінің тоқтатылуы
2012 жылғы 22 маусымда Парагвай президенті Фернандо Луго импичмент нәтижесінде қызметінен шеттетілді. Бұған жауап ретінде 2012 жылғы 29 маусымда Меркосурға мүше елдердің басшылары демократиялық құндылықтардың бұзылуына байланысты Парагвайдың мүшелігін 2013 жылғы сәуірде өтетін келесі президенттік сайлауларға дейін тоқтатты. Бұл шешім МЕРКОСУР-дағы демократияға адалдық туралы Монтевидео хаттамасында () бекітілген қағидаттарға негізделді.

### Венесуэланың қосылуы және Венесуэламен келісімнің қолданылуының тоқтатылуы
Венесуэланың ұйымға қосылу үдерісі алты жылға созылды. Алдын ала Венесуэла 2006 жылғы 17 маусымда мүшелік туралы келісімге қол қойған болатын, алайда оның қосылуын Парагвай сенаты бөгеді. 2011 жылғы желтоқсанда Уругвайда өткен МЕРКОСУР саммитінде де Каракастың блокқа қосылуы парагвай парламентінің ұстанымына байланысты жүзеге аспады. Парагвай депутаттары Венесуэла президенті Уго Чавестің Парагвай президенті Фернандо Луго тарапынан қолдау алуына қарамастан, Венесуэланың қосылуын бұғаттап отырды.

Парагвайдың мүшелігі 2012 жылғы 29 маусымда тоқтатылғаннан кейін, одақ Венесуэланың қосылуын мақұлдады. Аргентина президенті Кристина Фернандес де Киршнер 2012 жылғы маусымда өткен МЕРКОСУР саммитінде қатысушы елдердің президенттері Венесуэланың МЕРКОСУР-ға кіру күні ретінде 31 шілдені белгілеу жөнінде келісімге келгенін мәлімдеді. 2012 жылғы 31 шілдеде Венесуэла ұйымның толыққанды мүшесі болды.

2016 жылғы тамызда Бразилия, Аргентина және Парагвай президенттері Рио-де-Жанейрода өткен Олимпиада ойындары аясында кездесіп, Венесуэланың Меркосурдағы мүшелігін тоқтата тұру мәселесін талқылады. Аталған үш ел Венесуэланың одаққа толыққанды мүше болу талаптарын орындап отырғанына күмән келтірді, соның ішінде адам құқықтарының бұзылуын атап өтті. 2017 жылғы 5 тамызда Аргентина, Парагвай, Уругвай және Бразилияның сыртқы істер министрлері Венесуэлада «демократиялық тәртіптің бұзылуына» байланысты бұл елдің Меркосурдағы мүшелігі мерзімсіз тоқтатылғанын растады. Блоктың жарғысында мүшеліктен шығару тетігі көзделмеген. Алайда әлеуметтік дағдарыстың ушығып кетуіне жол бермеу мақсатында сауда және көші-қон саясаты өзгеріссіз қалдырылды.

## МЕРКОСУР мен Ресей қатынастары
1996 жылы ТМД Экономикалық одағының Үкіметаралық экономикалық комитеті мен Меркосурдың Жалпы нарық тобы арасында байланыстар орнатылды, тараптар делегацияларының үш жұмыс кездесуі өтті. Келесі төртінші кездесу ТМД Экономикалық одағының үйлестіруші органдарының қайта ұйымдастырылуына байланысты өткізілмеді.
2000 жылғы желтоқсанда Бразилиа қаласында Ресей делегациясы мен Меркосурдың Жалпы нарық тобы басшылығының алғашқы кездесуі өтті. Бұл кездесу Ресей мен интеграциялық бірлестік арасындағы тікелей диалогтың бастамасы болды. Кездесу қорытындысы бойынша тараптар осындай кездесулерді тұрақты түрде өткізуге және өзара байланыстарды дамытуға уағдаласқан бірлескен коммюнике қабылдады. 2001 жылы Меркосурдың Парламентаралық комиссиясы делегациясының Ресейге сапары өтті, оның барысында парламентаралық байланыстарды жалғастыру жөнінде уағдаластықтарға қол жеткізілді.
2003 жылғы желтоқсанда Ресейдің сыртқы істер министрі алғаш рет Монтевидеода өткен Оңтүстік конус елдерінің Жалпы нарығы саммитіне қатысты. Саммит қатысушыларына Ресейдің ынтымақтастықты дамытуға ұмтылысын растайтын Владимир Путиннің жолдауы табысталды. Ресей мен Меркосур арасындағы көпжақты саяси диалог тетігін қалыптастыру туралы Бірлескен мәлімдеме қабылданды.
2004 жылғы сәуірде Буэнос-Айрес қаласында екіжақты консультациялардың алғашқы раунды өтті.

## МЕРКОСУР мен ЕО қатынастары
2005–2011 жылдары Меркосур мен Еуропалық одақ арасындағы тауар айналымы 51,7 млрд АҚШ долларынан 97,0 млрд АҚШ долларына дейін өсті. 2011 жылы Меркосурдың Еуропалық одаққа экспорты 51,9 млрд АҚШ долларын құрады.

Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы сауда келісімі екі онжылдық бойы әзірленіп келеді. Келіссөздер баяу жүрді, себебі Меркосур тарапынан отаршылдық үшін ондаған миллиард доллар көлемінде өтемақы (репарациялар) төлеу туралы талаптар қойылған.

Келісім Еуропалық одақ тарихындағы ең ірі келісім болуы және 780 миллион тұтынушыны қамтитын интеграцияланған нарық құруы тиіс еді. Оған қол қойылған жағдайда, еуропалық экспорттаушылар импорттық баж салығынан шамамен 4 миллиард еуро үнемдеп, жасыл және цифрлық технологияларды дамыту үшін сыни маңызы бар материалдарды жеткізушілермен тұрақты байланыс орнатуы көзделген.

Алайда Хавьер Милей Аргентина президенті болып сайланғаннан кейін, ол сайлауалды науқаны барысында бұл келісімді сынға алғандықтан, келісімге қол қою кейінге қалдырылды.

## МЕРКОСУР және Оңтүстік америкалық ұлттар одағы (UNASUR)
2004 жылдан бастап МЕРКОСУР пен Анд қауымдастығы жаңа бірлестік — Оңтүстік америкалық ұлттар одағын (UNASUR — Unión de Naciones Suramericanas) құру жөнінде келіссөздер жүргізді. Жоба аясында ортақ орталық банк — Banco del Sur құру көзделді. Оңтүстік америкалық ұлттар одағы 2004 жылғы 9 желтоқсанда Перудің Куско қаласында өткен 12 мемлекеттің саммитінде құрылды. Алайда 2019 жылға қарай Оңтүстік Американың көптеген елдері бұл ұйымнан шығып кетті.

## Тағы қараңыз
* Оңтүстік америкалық ұлттар одағы

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Американың экономикасы