open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Еңкіш түйетікен

**Еңкіш түйетікен** () – астралылар тұқымдасының түйетікен туысына жататын өсімдік. Қазақстанда кездесетін 6 түрдің ішіндегі ең қарапайымы. Дала шабындықтарында, жайылымдарда, егістіктерде, жол бойларында, Маңғыстау облысынан басқа барлық облыстарында өседі. Көбінесе 2 жылдық, кейде көпжылдық. Сабағы 100 см, жай немесе бұтақталған, жапырағы тікенді, қанат тәрізді тілімделген, түкті және тікенді. Гүлшоғыры 6 см, себеттері еңкіш, сыртқы бөліктері еңкіш тікенді айыл жапырақтардан тұрады, қою күлгін. Ашық сұр түсті тұқымдарын ақ түсті түк қаптайды. Бұл парашютке ұқсайды. Осы арқылы тұқым желге таралады. Өсімдік барлық бөлімінде биологиялық белсенді заттар болғандықтан әртүрлі ауруларға ем: ісіктер, өкпе, асқазан және т.б. Бұл түрдің ұзақ гүлденуіне байланысты омарталық қасиеті мен хош иісі жоғары бағаланады.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Атласкопкозавр

thumb|Атласкопкозавр
**Атласкопкозавр** — ерте Бор дәуірінде Австралияның оңтүстік-шығысын мекендеген кішкентай динозавр. Ол өмір сүрген дәуірде Австралия мен Антарктида құрлығы арасында ажырау үдерісі басталған болатын. 1989 жылы динозаврға атау берген — Т. Рич және П. Рич атты ерлі-зайыпты ғалымдар. Ұзындығы — 2-3 метр, ал салмағы шамамен — 125 келі. Атласкопкозавр екі аяқты, ширақ жүретін, шөппен қоректенетін динозавр болған. Үстіңгі тістері АҚШ-тың Монтана штатынан табылған зефирозаврдың тістеріне ұқсайды. Бірақ зефирозавр одан әлдеқайда кіші, тістерінің альвеолалары әлсіз болған. 
## Қызықты дерек
* Динозаврдың атауы 1980 жылдардың аяғында Виктория шөліндегі динозавр үңгірінде жасалған қазба жұмыстар үшін перфораторлар мен компрессорлар берген компанияның құрметіне қойылды.
* Атласкопкозаврдың жақ сүйектері мен тістері 1989 жылы табылған.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 125 келі
*Тұқымдас : Гипсилофодонтид
*Отряд тармағы : Церапод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Борнео акуласы

**Борнео акуласы** () – Кархарин тобына жататын сұр акула. Борнео акуласы әлі толық зерттелмеген. 

Борнео акуласы- ұзынше әрі жіңішке. Бұл акуланың ұзын өткір тұмсығы және тұмсығының ұшында үлкен тісігі болады. Ұзындығы 2 метр. Оның кеуде мен жамбас жүзбеқанаты кішкентай ораққа ұқсайды. Бірінші арқа қанаты- үлкен әрі үшбұрышты. Борнео акуласының жота жағы қара көк түсті болса, қарын тұсы аппақ болып келеді. Үстіңгі арқа қанаты, жүзбеқанаты және құйрығының ұштары- күңгірт түсті. Бұл акулалардың көпшілігі Тынық мұхитының батысында тұрақтанған. Борнеолар сондай-ақ Борнео, Қытай, Филиппин және Ява аралында тіршілік етеді. Оның негізгі қорегі- ұсақ шеміршекті балықтар. Ұрпағын тірідей туады. Жойылып бара жатқан балық болғандықтан Халықаралық табиғатты қорғау ұйымының "Қызыл кітабына" енгізілген. Борнео акуласының саны өте аз. Оны тіпті Борнео аралын мекендейтін жергілікті тұрғындар да өте сирек көреді. Тіпті зерттеушілердің өздері бұл акуланы әрең табады. Борнео акуласын бірінші Голландиялық ихтиолог Питер Бликер 1859 жылы шығыс Сабах теңіз жағалауының Сандахан аймағында тіркелгенін баяндады.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Джэксонвилл

Санат:АҚШ қалалары
Санат:Флорида қалалары

thumb|Jacksonville Riverwalks жағажайы мен Jacksonville Landing кешені 
**Джэксонвилл** ( Jacksonville ) — АҚШ-тағы Флорида штатының солтүстік-шығысында орналасқан қала. 

## Географиялық көрсеткіштер
Ауданы 2264 шаршы км. Бұл көрсеткіш арқылы Джэксонвилл АҚШ-ның  құрлығындағы ең үлкен қала екенін біле аламыз. Халық саны 821 784 адам. 

## Тарихы
1513 жылы Испан халқының осы аймаққа тұрақтанған. Әйтсе де, адам саны аз болған. Тек 1564 жылы Француздар келіп Кэролайн фортын ашқан соң, адам саны көбейе бастады. Алайда, ол форт көпке шыдамады. Себебі, сол аймақта тұрған испандықтар оны бұзып тастаған. 1859 жылы Джэксонвилл ҚАЛА статусын алған болатын. Дәл осы уақытта қалада Флорида штатындағы ең ірі форт құрылып, мақта мен ағаш тасуға арналған болатын. 

## Назар аударарлық жерлері
thumb|Jacksonville's Main Street Bridge көпірі
"Jacksonville's Main Street Bridge" көпірі көтермелі көпір. Қала дәл орталығында орналасқан. Қаланың мақтанышы деуге болады.  

thumb|Jacksonville Zoo and Gardens хайуанаттар бағы
"Jacksonville Zoo and Gardens" хайуанаттар бағы қаланың солтүстігінде орналасқан. Осында 2000 жануарлар мен 1500-ден астам сирек өсімдіктер жиналған.

## Дереккөздер
http://www.americancities.ru/index.php/jacksonville

http://www.visitjacksonville.com/
Авацератопс

thumb|Авацератопс
**Авацератопс**. Авацератопстың қаңқасы 1861 жылы АҚШ-тың Мантана штатынан табылады. Атауы «Аваның мүйіз бетті динозавры» деген мағынаны білдіреді. Бұл есім оған денесінің ерекшеліктеріне байланысты берілген. Авацератопстың ұзындығы — 2,5 метр, салмағы шамамен — 181 келі. Мойында қысқа сүйек «жағасы», тұмсығында жалғыз ғана қысқа мүйізі болған. Динозавр төрт аяғымен жүрді. 
## Қызықты дерек
* Ол бұдан 80—75 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрді. 
* Динозавр папоротник, саго сияқты жатаған өсімдіктер мен қалқанжапырақты ағаштарды қорек қалған. 
* Қысқа тұмсықты динозаврдың жақ сүйегі үлкен болған.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 181 келі
*Тұқымдас : Цератопсид
*Отряд тармағы : Маргиноцефалия 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Кәдімгі мыңжапырақ

**Кәдімгі мыңжапырақ** , ақбас жусан () – астралылар тұқымдасы, мыңжапырақ туысына жататын, көп жылдық шөп тектес өсімдік. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
thumb|left|150px|Гүлі
* Биіктігі 70 см болатын сабағы біреу немесе бірнеше, қатты.   
* Тамыр сабағы көлбеу өседі, оның жоғарғы жағынан бір топ тамыр жапырақтары мен сабағы өсіп шығады.  
* Жапырағы көп ланцет тәрізді, 2-3 қауырсынды салаланған. Әр саласы бірнеше жүздеген сегменттерге бөлінеді, сол себептен „мыңжапырақ“ есімі берілген. Күрделі қылқанды, ұсақ себетті.   
* Сыртқы гүлдері 5 дара жынысты, күлгін, қызыл түсті. Ішкі гүлдері қосжынысты, түтік тәрізді, 5 аналық, 5 тікшелі.   
* Тозаңқабы — сары.   
* Жемісі ұсақ тұқымша, жәндіктермен тозаңданады. Тұқым төгілу арқылы таралады. Шілдеден күзге дейін гүлдейді.

## Өсетін жері
Қазақстандағы 12 түрдің арасында кең таралған түрі, орманды дала мен далаларда және құрғақ шабындықтарда өседі. 

## Құрамы
Құрамында ахиллеин алкалоиді, эфир майлары, камфора, туйон және құмырсқа, сірке, валериан, аконит, аскорбин қышқылдары, С,К дәрумендері, фитоцидтер, спориттер бар.

## Емдік қасиеті және қолданысы
Кәдімгі мыңжапырақтың қан тоқтататын, қабынуға, аллергияға қарсы әсер ететін, жарақаттардың жазылуын тездететін, қан тамырларын кеңейтетін, ауырған жерлерді тыныштандыратын қасиеттері бар. Осыған байланысты өсімдікті жатырдан, өкпеден, ішектен, мұрыннан, геморрой түйіндерінен қан кеткенде және асқазанға жара түскенде пайдаланады. Сонымен қатар дене сыртындағы жараларға да тұнбасын жағады және жапырақтарын таңып қояды. Халық медицинасында өт қалтасына тас байланғанда және бауыр ауруларын, бронхтың қабынуын, геморройды емдеу үшін қолданады.
 
## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат: Дәрілік өсімдіктер
Санат: Қазақстан флорасы
Поляр киті

**Поляр китін** тек Солтүстік жартышарда, Арктикалық суларда кездестіруге болады. Басы денесінің 40 пайызын құрайды. Поляр китінің терісі қара, көк түсті. Тұмсығының төменгі бөлігінде ақ дақтары болады. Жаңа туған ұрпағының түсі - көк сұр. Ересек аталықтарының салмағы - 60 т, ұзындығы 18 метрге дейін жетеді, ал аналықтарының ұзындығы 20 метрді құрайды.

Поляр китін кейде **Гренландия киті**, кейде **Артика киті** деп те атайды. Гренландия китінің ұртында салбыраған күміс түсті мұртшасы және 350 жұп қара ұрт тілімшелері бар. Олар жұмсақ денелі омыртқасыздармен қоректенеді. Поляр киті аузын ашып жүзеді. Сумен бірге кірген ұсақ жәндіктер ұрт тілімшелері арқылы сүзіліп, асқазанына түседі. Шағылысу кезеңі көктемде, яғни сәуір мен маусым айларының аралығында өтеді. Олар шамамен 3 жыл сайын өмірге ұрпақ алып келеді. Ал буаздық кезеңі 10 айға созылады. Поляр киті бір сүңгігенде 200 метр тереңдікте сүңгиді. Бұл кит сағатына 20 шақырым жүзеді. Өздерінен өте нәзік ультрадыбысты толқындар шығарады. Поляр киті шағын топ болып тіршілік етеді. Поляр киті шамамен 40 жыл өмір сүреді.
## Дереккөздер


Санат:Мұртты киттер
Гинекологиядағы физикалық емдеу әдістері

***'''Гинекология тәжірибедегі физикалық емдеу әдістері*****.
 <big>**Гинекологиялық ауруларды емдеу**</big> - күрделі процесс, ол бір-бірімен тығыз байланысқан үш звенодан тұрады - екіншілік алдын алу (аурудың үдеуінің және рецидивтерінің алдын алу), емнің өзі (патологиялық процесті жою немесе әлсірету) және медициналық реаблитация (ауру нәтижесінде бұзылған организмнің барлық қызметін қалпына келтіру). Емдік шаралардың нәтижесі қолайлы болу үшін келесі ережелерді қатаң сақтау керек.

* Аурудың клиникалық түрін, сатысын асқынуы бар жоқтығын көрсете отырып дұрыс, толық, нақты диагнозын өрнектеу.
* Науқастың психологиялық ерекшелігін аурудың ағымы премороидты фонының ерекшелігін ескеру, емдік шаралардың жоспарлығы және этаптылығы.
* Емнің нәтижесін динамикалық бақылау және оның нәтижесіздігінің немесе клиникалық нәтижесінің жетіспеушілігінің себебін міндетті түрде бағалау; онкологиялық қауіптіліктің алдын алу.
* Таңдалған емдік заттардың этиологиялық, патогенетикалық және симптоматикалық негізделген болуы; емдік шаралардың комплексті болуы.
* Егер құрамында әртүрлі емдік заттардың түрі кіретін болса. Дәрілік заттар оперативті (хирургиялық) ол комплексті деп саналады және оперативті емес (консервативті), медикаментозды (дәрілік) және медикаментозды емес болып бөлінеді.
**Физикалық емдеу әдістері.'''
* Физикалық факторлардың емдік әсерінен механизм негізінде жергілікті әсермен қатар, адам оргаанизмінің клеткалық және тұтастай деңгейіндегі патологиялық процестерді белсенді өзіндік реттеу түрідегі нейрогуморалды жолмен жүретін организмнің рефлекторлы реакциясы жатыр. Гинекологияда емдік мақсатта қолданылатын көптеген физикалық факторларды негізгі екі топқа жинақтайды:
Физикалық факторларды:
* табиғи факторлар: климатотерапиялық, гидротерапиялық, бальнеотерапиялық (минералды, радонды су, пелоидтар, пелоид тәрізді заттар);
* жасанды факторлар: арнайы аппараттар (аппаратты физиотерапия) көмегімен бір энергияны екінші өзгерте отырып алынады.

## Дереккөздер

Санат:Гинекология
Ақбасжусан

**Ақбасжусан** (Күрделігүлділер тұқымдасы) — Қазақстандағы 12 түрдің арасында кең таралған түрі, орманды дала мен далаларда және құрғақ шабындықтарда өседі. 70 см сабағы біреу немесе бірнеше, қатты. Жапырағы көп ланцет тәрізді, 2-3 қауырсынды салаланған. Әр саласы бірнеше жүздеген сегменттерге бөлінеді. Күрделі қылқанды, ұсақ себетті. Сыртқы гүлдері 5 дара жынысты, күлгін, қызыл түсті. Ішкі гүлдері қосжынысты, түтік тәрізді, 5 аналық, 5 тікшелі. Тозаңқабы — сары. Жемісі ұсақ тұқымша, насекомдармен тозаңданады. Тұқым төгілу арқылы таралады. Шілдеден қыркүйекке дейін гүлдейді. Пайдалы қасиеттері көп: қан тоқтату, тәбет ашу және т.б. Мал сүйсініп жейді. Эфир майы косметикаға қолданылады. Әсіресе күлгін түстісі сәндік өсімдік ретінде қолданылады.
## Тағы қараңыз
Өсімдіктер
## Дереккөздер

«Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.
Санат:Күрделігүлділер
Авимим

thumb|Авимим
**Авимим** — биіктігі — 45 см, ұзындығы 1,5 м болатын шағын денелі динозавр. Бір қызығы, оның бассүйегі денесіне қарағанда кішкентай, есесіне, миы мен көздері үлкен болған екен. Тістері мүлдем болмаған. Тек қана тотықұстікіне ұқсайтын үшкіл жақ сүйектері мен тіссіз тұрмығына қарап авимим шөппен қоректенген немесе тамақ талғамаған деген болжам жасай аламыз. Курзанов есімді палеонтолог авимимді бунақденелі жәндіктермен қоректенді деп есептейді. 
## Қызықты дерек
* «Авимим» атауы «құсқа еліктегіш» деген мағынаны білдіреді. 
* Ол — сағатына 64 шақырым жылдамдықпен жүгіре алатын, түйеқұс секілді жүйрік динозавр. 
* Авимим — жетілген теропод, оның ақылы басқа динозаврларға қарағанда жоғары болған.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 15 келі
*Тұқымдас : Авимимид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Павлова Анна Павловна (Матвеевна)

**Павлова Анна Павловна** (Матвеевна) (12.2.1881, Петербург,-23.1.1931, Гаага)- орыстың балет артисткасы. Солдат пен кір жуушы әйелдің қызы. 1899ж.Петербург театр училищесін П.А. Гердттің класы бойынша бітіргеннен кейін Мариин театрына қабылданды. 1906ж. балерина атағына ие болды. 1914 жылдан шетелде тұрды. Таңдаулы партиялары: Жизель Пахита(Адан және Дельдевездің осы аттас балеттерінде), Никия Китри(Минкустың "Баядеркасы" мен "Дон Кихотында") т.б. Творчествосы арқылы балет өнерінде жүргізген М.М. Фокиннің реформасында зор игі әсер етті. Ол қойған балет премьераларында Павлова негізгі партияларды биледі. Биінің музыкалық және психологилық тұрғыдан мазмұнды, эмоциялық бояуға толы әрі алуан жанрлы болып келуі оның өнеріне тән қасиет. 1910 жылы өз тобын ұйымдастырып, гастрольдік сапармен Еуропа, Америка және Азия елдерінде өнер көрсетті.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Партенокарпия

Партенокарпия (грек. parthenos- ұрықтанбай даму, karpos-жеміс) -жемістің ұрықтанбай дамуы. Партенокарпия жолымен дамыған жемістің тұқымы болмайды немесе тұқым нәзік, ұрықсыз болады.  Партенокарпия  кейде басқа тозаңмен тозаңданудан немесе тіпті тозаңданбай-ақ пайда болады.  Партенокарпия жабық тұқымды жабайы және екпе өсімдіктер арасында(алмұрт,алма,жүзім, мандарин,лимон,апельсин,банан,ананас,құрма,інжір,асқабақ,қияр,томат т.б.) жиі кездеседі. Өсімдіктің барлық гүлі тұқымсыз жеміс берсе,ол толық  партенокарпия деп аталады. Тұқымсыз жеміс беретін сорттар вегетативтік жолмен көбейтіледі. Партенокарпияның маңызы - өсімдік гүлі ұрықтанбаса да жеміс алынады және олар етженді, шырынды, дәмі жақсы келеді. Партенокарпияның түрлі химикалық заттар бүрку арқылы қолдан да тудырады. Мысалы: томат, қияр, жүзім т.б. екпе өсімдіктердің партенокарпия түрлері бар. 

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Паровоз

**Паровоз** — қозғалтқыш ретінде бу машинасы пайданылған локомотивтің бір түрі. Онда бу қазаны, бу машинасы және экипаждық бөлік болады. Паровоз өзіне қажет отын, су және жағар май қорларын тіркеме тендермен сүйретіп жүреді. Егер бұлар паровоздың өзінде болса, ол паровоз-танк деп аталады. Паровозға арналған бу машинасы жылу энергиясын шатунды- кривошипті механизм арқылы доңғалақтарды қозғалысқа келтіретін мех. энергияға түрлендіреді. Рама, доңғалақтар жұбы, жүгірме және сүйеме арбалар (бір не екі доңғалақ жұпты), рессора,, сондай-ақ ілінісу тетіктері паровоздың экипаждық бөлігіне жатады. Алғашқы паровоз 1803 жылы (Ричард Тревитик) және 1814 ж. (Джордж Стефенсон) Ұлыбританияда жасалды. Ресейде тұңғыш паровозды әкелі-балалы Е.А және М.Е. Черепановтар жасады. Біздің елде паровоз шығару 1956 жылы тоқтатылды.

## Дереккөздер

Санат:Паровоздар
Параметрон

Параметрон- автоматика мен есептеу техникасының электрлік тербелістердің параметрлік қоздырылуы мен күшеюіне негізделіп жасалған элементі. Белгілі жиілікке бапталған тербелмелі контур қарапайым параметронға мысал бола алады. Парамтрон логикалық элемент немесе еске сақтау құрылғысының ұяшығы ретінде 1954ж. Жапонияада (Э. Гото) панеттелді. Параметрон негізінде электронды есептеуіш машинаның басқару жүйесі, еске сақтау құрылғысы, қосындылауыш, тіркеуіш және санауыштары жасалды. Сызықтық емес элементтерінің түріне сәйкес, параметрон индуктивті (феррит өзекшелі,магнит пленкалы), сыйымдылықты (жартылай өткізгішті диодтар мен сегнетоэлектрлік конденсатор түрінде) және резисторлы (туннельді т.б. жартылай өткізгішті диодтар түрінде) түрлерге ажыратылады. Жарық генераторлары мен параметрлік күшейткітердің жасалуына байланысты оптикалық диапазон жиілігін пайдалану мүмкіндігі туып отыр.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Чарльз Стюарт Парнелл

**Чарльз Стюарт Парнелл** [27.6.1846, Эйвондейл, Уиклоу,- 6.10.1891, Брайтон, Суссекс]- ирланд саяси қайраткері, гомруль (өзін-өзі басқару, автономия) қозғалысының (1877 жылдан) басшысы. 1875 жылдан ағылшын парламентінің мүшесі. Британ империясы құрамында Ирландияға өзін-өзі басқару правосын, кең автономия беру программасын қолдады. Ирланд қозғалысының радикал қанатының (Дж. Девой, М. Девитт т.б.) қолдауына сүйенді.  1879ж. Жер лигасын құруға қатысып, кейін оның председателі болды. 1881 ж. 13 октябрьде. 1882 май айында Килмейнхем түрмесіне қамалып, осында либералдық ағылшын үкіметімен ымырашыл Килмейнхем келісімін жасасты, агр. талаптардан бас тартты. Ағылшын реакционерлерінің арандату саясаты салдарынан 1890 жылдың аяғында гомруль басшылығынан кетті.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Парафинмен емдеу

**Парафинмен емдеу** - парафинді емге пайдалану. 

Парафин мұнайдан, көмірден алынатын ақ түсті, иісі, дәмі жоқ, балауыз тәрізді ерігіш зат. Оны меге қыздырып не ерітіп қолданады. Ол үшін парафинді ыстық суға қойып, 100-200°С-та қыздырып ерітеді де, оған дәке не шүберек малып, организмнің ауырған жеріне басады, сыртын кленкамен, одна соң мақтамен орап 30-60 мин ұстайды. Ол денені қыздырып, қан тамырларын кеңітеді. Ауырған жердің қан айналысын қалпына келтіріп, ауырғанын басады, ісігін қайтарады. Парафинмен емдеу жедел және созылмалы буын сырқаттарында, жарақаттанғанда, ревматизм, бруцеллез, құяң т.б. ауруларымен сырқаттанғанда қолданылады. 
Туберкулез, әр түрлі ісік ауруы адамды емдеуге парафинмен болмайды.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Бактрозавр

thumb|Бактрозавр
**Бактрозавр** атауы «бактерия кесірткесі» деген мағына береді. Динозавр бұдан 97-85 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде Шығыс Азия жерінде өмір сүрген. Бактрозавр шөппен қоректенген. Динозаврдың көлемі ерекше кішкентай. Бактрозаврлар қорғану мақсатында топтасып өмір сүрген. Жыртқыш динозаврлардан құтылу үшін қалың ағаштардың арасын тығылатын болған. Оның қаңқаларындағы маңызды сипаттары гадрозавр тұқымдасына жататын дәлелдейді.
## Қызықты дерек
* Бактозаврдың алғашқы сүйектері Моңғолия мен Қытай жерінде Гоби шөлінен табылды.
* Бактозавр ауыруға бейім динозавр болған деген болжам бар.
* Жамбас сүйегінің ұзындығы — 80 см.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 1,5 тоннаға жуық
*Тұқымдас : Гадрозаврид
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Дала жоңышқасы

**Дала жоңышқасы** — жоңышқа туысына жататын шөптесін өсімдік. Солтүстік Каспийден Зайсан ойпатына дейін және Тарбағатайдан Қырғыз Алатауына дейін таралған. Бұталы жерде, орман алаңқайында, құрғақ беткейлерде өседі. Мықты кіндік тамыры құрғақшылыққа төзімді. Көп сабақты, тік, 50-100 см. Жапырағы таспа тәрізді, 3 бөлікті. Гүлшоғыры қою шашақ тәрізді, тостағаншасы түтік тәрізді, өткір тісшелері бар. Гүл тәжі ұсақ, сары. Шілде-тамызда гүлдейді.
Қазақстандағы басқа 13 түрден ерекшелігі жеміс түзулігі. Малдың азығы. Сұрыптауға қолайлы: суық пен ыстыққа төзімділігі жоғары. Бағалы омарталық өсімдік. Жабайы аралармен тозаңданады.
## Тағы қараңыз
Қызыл Кітап
## Дереккөздер

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Парвин Этесами

Парвин Этесами (1907, Тербиз- 1941, Тегеран)- иран ақыны. 1925ж. тегерандағы американдық әйелдер мектебін бітірді. Парвин Этесами поэзиясында қанаушылық пен зорлық-зомбылыққа, қиянат пен адам еңбегін қанаушылыққа, үстем тап өкілдері мен дін басыларына қарсылық ("Мас пен сау адам", "Жарамсақ пен ұры", "Еңбеккер" т.б. өлеңдері) басым жырланды. ол өмірінің соңғы кезіндегі шығармаларында адамның жеке басының азаттығы үшін күрес идеясын ("Байлардың езгісі- біздер үшін зіл салмақ " т.б. жырлары) басты нысана етті. парвин Этесами бірқатар шығармаларында негізгі ойын тұспалдап айту әдісін қолданды. 

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Багацератопс

thumb|Багацератопс
**Багацератопс** — Моңғолияны мекендеген қарапайым протоцератопсид тұқымдасының өкілі. Төрт аяқты, шөппен қоректенген динозавр көлемі жағынан протоцератопсидтің ішіндегі ең кішкентайы. Басының артқы жағында жіңішке желбіршегі, ал мұрнында шағын мүйізі болған. Осы сияқты мүйіз кейіннен Солтүстік Американың әлдеқайда жетілген, алып, мүйізді церотопсиддинозаврларынан да кездеседі. 
## Қызықты дерек
* Багацератопс — тотықұс тұмсықты цератопс тобына жататын динозавр
* «Багацератопс» «кішкентай мүйізді динозавр» деген мағынаны білдіреді. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 29 келі
*Тұқымдас : Протоцератопсид
*Отряд тармағы : Церапод 

## Дереккөздер

Санат:Динозаврлар
Суық примула

**Суық примула** () – наурызшешек тұқымдасына жататын, орман алаңқайларында, арша және шырша түбінде, альпі, субальпі белдеулеріндегі шалғынды беткейлерде Батыс Тянь-Шаньның барлық биік тауларында өседі. Түркістан примуласымен салыстырғанда бөлімдері ұсақтау, жапырақ тақталары дөңгелетеу, бозғылт-күлгін гүлді, желбірінің ойықты бөліктерімен ерекшеленеді. Маусым-шілдеде гүлдейді. Шілде-тамызда жеміс салады. Барлық бөлімдері әсер етуші зат бөледі. Бірақ медицинада қолданылмайды.

## Дереккөздер

«Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.

Санат:Наурызгүлдер
Бамбираптор

thumb|Бамбираптор
**Бамбираптор**. Бамбираптордың сүек қалдықтары Солтүстік Америкадан табылған. Кішкентай денелі, құсқа ұқсайтын динозавр шапшаң жүгірген. Оның аталған шапшандығы құсқа айналу эволюциясындағы маңызды қадам болып табылады. Ғалымдар «динозаврдың денесінде қауырсыны мен үлпілдек мамығы болған» деп жорамалдайды. Бамбираптор құс секілді динозавр болған. 
## Қызықты дерек
* 1995 жылы 14 жасар Уэс Листер ата-анасымен бірге Мантана штатындағы Глейшер ұлттық саябағының маңайынан динозавр сүйектерін іздеп жүріп, бамбираптордың қаңқасын тапты.
* Динозаврдың ми көлемі бүгінгі күнгі құстардікімен бірдей.
## Мәліметтер
*Қорегі : ұсақ жануарлар
*Салмағы : 3 келіге дейін
*Тұқымдас : Дромеозаврид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Сөз байлығы

**Сөз байлығы** – оралымды тілге қойылар талаптың бірі. Айтушының сөзі тыңдарман қауымға тартымды болуы үшін сөз байлығы жақсы, сөздік қоры мол болуы тиіс. Адамдар сөйлегенде бос қайталауларға бой алдырып, сөз жұтаңдығын танытады, тілдің коммуникациялық сапасын күрт төмендетіп жібереді. Әрбір айтылған сөздің салмақты болғаны жөн. Құр бос ауаға айтылған сөздің еш қадірі жоқ. Ол айтушының сөз байлығының төмендігін көрсетеді. Әдемі сөйлеуді, дұрыс сөйлеуді тіл мәдениетін үйрену арқылы жетілдіруге болады. Сөздік қорын молайту үшін кітапты көбірек оқу керек, аса көрнекті қаламгерлерден, тіл нақышы келісті сөз зергерлерінен үйрену керек.

Сөздің аса мол кені көркем әдебиетте жинақталған. Мысалы, М.Әуезовтің 20 томдық шығармаларында сөздің саны 30 мыңнан астам. Қара сөздің қас шебері М.Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясында 16983 сөз қолданған. Мұндай деректі өзге де әйгілі қаламгерле тілі жайындағы статистикалық деректермен салыстырсақ, цифр сыры ашыла түседі. А.С.Пушкин өз шығармаларында 21197, У. Шекспир 15000 сөз қолданған. «Абай жолы» эпопеясында 1 және 2 рет қолданылған сөз саны – 8698, Пушкин шығармаларында мұндай жиіліктегі сөздің саны – 9301, Мамин-Сибиряктың «Приваловтар миллионы» романында 11283 сөз қолданыс бар. 1,2 рет қолданылатын сөз саны – 7312.\

Әрбір тіл сөзге бай. Сөздердің санын математикалық тұрғыдан санап, санын дәл айту мүмкін емес. Қазір ғалымдар тіллің сөдік қорын жуықтап айтады. Тіл байлығын олардың құрамында сөз саны емес, олардың қолданысы анықтайды.

## Әдебиеттер
* Уәли Н., Қыдырбаев. Қазақ тілі: Сөз мәдениеті. - Алматы:"Мектеп" баспасы, 2006.

Санат:Лексикография
Тарим тас жолы

**Қытайдағы Такламакан шөлінде жатқан Тарим тас жолы Лантай және Линьфэнь қалаларын байланыстырады. Жолдың жалпы ұзындығы 552 шақырым екен. Оның 446 шақырымға жуығы адам аяғын баспаған аймақтарға төселген. Бастапқыда бұл жерлерде биіктігі 20 метрге жететін құм төбелер болған.**

Биік құм қыраттарды басу үшін жолдың екі жағы да тегістеліп, жасыл өсімдіктер отырғызылады. Егілген өсімдіктерді сақтап тұру үшін әрбір төрт шақырым сайын арнайы қызметкерлер қойылған. Өсімдіктер суарылатын су 100 метр тереңдікке дейін қазылған құдықтардан алынады. Судың тұздылығының жоғарылығына қарамастан, жасыл белдеулер жайқалып тұр.

Үкімет құмды жердің тәртібіне көнетін өсімдіктерді таңдау үшін бес жыл бойы тәжірибелік жұмыстар жасаған. Ең алғаш рет 1999 жылы 6 шақырым аймақ жасылдандырылады.

2001 жылы бұл мөлшер 30 шақырымға дейін ұзартылады. Нәтижені байқаған үкімет 2003 жылы жобаға қолдау білдіреді.

Шөлдегі Тарим тас жолының экономикалық маңызы зор. Өзіңіз де "мына жолға неге осындай жағдай жасалады, соншама қаржыны жұмсаудағы мақсат не?" деп ойлап отырған боларсыз. Тас жол ең алғаш рет 1995 жылы Такламакан шөліндегі мұнайды тасымалдау үшін төселген. Содан бері оны сақтап қалу үшін түрлі іс-шаралар жүргізіліп келеді.

Бұл жол табиғи байлықты тікелей тасымалдауға мүмкіндік береді. Адам тұрмайтын аймақ болғандықтан, саяхатшылар мен қонақтарды күту үшін жол бойына мейрамханалар, май құю бекеттері тұрғызылған.
Қой терісіне түсіру

## Халық емі. Қой терісіне түсіру

**Көшпенді қазақ өмірі табиғаттың әр алуан құбылыстарын басынан өткізген. Жатын орынның ылғал болуынан, қысқы суықтың ызғарынан және осы табиғи ортаның қысымынан қорғану жабдықтарының аз болуынан жасы егде тартқан адамдар жел-құз, құяң сынды ауруларға душар болып жатады. Қазақ емшілері осы науқастарды ауруынан айықтыру үшін түрлі ем жасаған. Солардың бірі – қойдың терісіне түсіру.

Ем жасау барысында семірген еркек қойды немесе ту қойды таңдап алып, терісін бітеу сояды. Сосын, күзде піскен ерменді бүрімен қоса қайнатып, оның нілін терінің ішіне құятын болған. Кезегімен науқас адамды шешіндіріп, мойнынан бастап, аяғына дейін қой терісімен орап, жылы жауып, 2-3 сағат жатқызады. Уақыты болған соң адамды тазалап жуындырады. Қой терісіне түскен адам өзін жылы ұстап, сорпаланып, бірнеше күн күтінуі керек болған. Бұл қара емнің адам денесіндегі, буындардағы желді, сарсуды алуда, буындардың қақсауы мен сырқырап ауруын емдеп жазудағы өнімі айрықша болған.**
Шәует шығаратын өзек

**Шәует шығарушы өзек** — ұзындығы **40-50** см болатын жұп түтік. Ол аталық жыныс безі, қосалқысымен ұмада орналасқан. Пайда болған шәует сұйықтығын сыртқа шығарады. Шәует шығарушы өзек аталық жыныс безі қосалқысының ұшынан басталып, шәует бауының құрамында жоғары кетеріледі. Шәует бауы жоғары кетеріліп, шат езегінен іш қуысына кіреді. Осы жерде өзек тамырлар мен жүйкеден бөлініп, төмен қарай бағытталып, кіші жамбас қуысына өтеді. Жамбас қуысының бүйірдегі қабырғасы арқылы қуық асты безіне, қуыққа бағытталады. Осы жерде шәует көпіршіктерінің өзегімен бірігеді.
Шәует шығарушы езек қуыққа жақындағанда кеңейіп, жыныс жасушаларының қоймасы пайда болады.
Шәует шығарушы түтіктің қабырғасы үш қабаттан тұрады: ішкі - шырышты, ортадағы - бұлшық ет, сыртқы дәнекер ұлпалы қабат. Шәует шығарушы өзек қуықасты безінің артынан кіріп, зәр шығару түтігінің басталар жеріне ашылады.

## Дереккөздер

А 24 Адам анатомиясы. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-610-2
Железное (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Железное** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Преснов ауылдық округі құрамындағы ауыл, 2013 жылға дейін қысқарған "Железин ауылдық округі" орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 761 адам (379 ер адам және 382 әйел адам) болса, 2009 жылы 570 адамды (287 ер адам және 283 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Бүйрек артериясы

Бүйрек артериясы іштік қолқадан басталады. Ол бүйректі қанмен қамтамасыз етеді.
Оң бүйрек артериясы
сол бүйрек артериясына қарағанда жуандау болады. Бұл артериялардан несепағарға, бүйрек қапшығына тармақтар тарайды.
Бүйрек қанды бүйрек артериясынан алады.
Бүйрек қақпасынан кіргеннен кейін артерия қантамыры майда артерияларға	
тармақталады.
Артериялар Шумлянский-Боумен денешесіне кіріп, капилляр торы түзіледі. Капилляр торынан шыққан соң түтікшелерге қарай бағыт алады, ол жерде екінші майда артерия торына айналады. Сөйтіп, бүйректе екі артериолалардың торы пайда болады.
Бүйректің артерия тамыры көктамырлар бірігіп, ол төменгі қуыс венаға құяды.
Денедегі барлық қан бүйректен өтеді. Тәулігіне бүйректен 150-180 л қан ағып өтеді. Бүйректе қан сарысуынан зәр пайда болады.
Зәрдің пайда болуы екі сатыдан тұрады: капилляр шумағында сүзілу (фильтрация) және түтікшелерде қайта сорылу (реабсорбция).
## Дереккөздер

А 24 Адам анатомиясы. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-610-2
Он екі елі ішек

## Ұлтабар
**Ұлтабар** - ұзындығы ересек адамдарда **20-30** ге дейін жететін ащы (аш) ішектің бір бөлімі, ұлтабар ұшы.
Ұлтабар - асқазан мен ащы ішекті жалғастырады.
**«Ұлтабар»** атауы латын тілінің **«duodenum digitorum»**, яғни **«он екі саусақ ені»** деген сөзінен шыққан.
Ұлтабар ішкі
қабырғасы адамның бет терісі сияқты жылтыр, тегіс болады.
Ұлтабар бұлшық етінің жиырылуы нәтижесінде
тамақ ішектің ішімен алға қарай жылжиды.
Емізікше ампуласы он екі елі ішектің қабырғасында орналасқан.
Ұлтабар төрт бөлікке бөлінген.
Ұлтабар ащы ішектегі астың қорытылуына жауапты. Ұлтабар ащы ішектің бөлігі болғанымен ол тамақтың қорытылуына белсенді қатысады. Ұлтабарда ұлтабар ұшы бездері бар. Ол пайдалы заттардың сіңірілуі кезінде ішек  ферменттерін сақтап тұруға қажетті сілтілі  шырыш бөледі.

## Дереккөздер
А 24 Адам анатомиясы. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-610-2
Жіңішке ішек

## Жіңішке ішек
**Жіңішке ішек** — ас қорыту жолының бір бөлігі, ол асқазан мен тоқ ішекті жалғап тұрады.
Жіңішке ішек - ас қорыту жолының ұзын бөлігі.
**Жіңішке ішек он екі елі**
ішек, аш ішек, мықын ішек деп аталатын үш бөліктен тұрады.
Жіңішке ішек толығымен сір қабықшасымен қоршалып жатады. Сір қабықшасы қабат - талған жерге шажырқай түзіледі, құрсақ қуысының арқа бөлігінде ішек иірімдерін жасайды.
Жіңішке ішектің шажырқайлы бөлігі жоғарғы (проксимальды) және төменгі (дистальды) мықын ішек болып бөлінеді.
Шажырқай аралығынан қан тамырлары және жүйкелер ішекке жалғасады. Шажырқайда лимфа түйіндері көп болады.
Аш ішек мықын маңында мықын ішекке жалғасады. Мықын ішек жамбас астауында орналасқан.
Жіңішке ішек ас қорыту жолының **70 пайыз** ұзындығын және 90 пайыз беткі қабатын алып жатыр.
Ересек адамда оның ұзындығы шамамен **5 метрге** жетеді. Ал дүние салған адамның ішегі босайтындықтан шамамен 50 пайызға ұлғайып, 7 метрге дейін барады.
Жіңішке ішектің бірыңғай 
салалы бұлшық ет қабатының
жиырылуынаң ол құрт және маятник тәрізді қимылдайды. Оны ішектің перистальтикасы деп атайды.
## Дереккөздер

А 24 Адам анатомиясы. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-610-2
Панет жасушалары

## Панет жасушалары
**Панет жасушалары** - бактерияға қарсы қорғанысты қамтамасыз ететін аш ішек жасушалары.
Жасушаның бұл түрі австриялық дәрігер Джозеф Панеттің құрметіне аталған. Оларды алғаш рет егеуқұйрықтың аш ішегінен анықтаған болатын.
Панет жасушалары біраз уақыт бойы медицинада Давыдов  жасушалары деп
Аталып келді.
Бұл жасушалар лизоцим мен криптдин  секрециясы арқасында бактерияларға қолайсыз жағдай туғызады.
Аш ішектің эпителийлі жасушалары көптеген омыртқалы жануарлардың аш ішегінде бар.
Атқаратын қызметі тұрғысынан нейтрофилдерге ұқсайды. Бактериялармен кездескен сәтте микробқа қарсы зат - криптдиндерді бөледі.
Панет жасушалары ішектің түрлі жұқпалы ауруларға қарсы төтеп беруіне жағдай жасайды.
## Дереккөздер

А 24 Адам анатомиясы. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-610-2

Санат:Жасушалар
Лапушки (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Лапушки** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, қысқарған "Железин ауылдық округі" құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 125 адам (59 ер адам және 66 әйел адам) болса, 2009 жылы 58 адамды (26 ер адам және 32 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Бойкүйездік

***Бойкүйездік*** (лат. negativus – жоққа шығарамын) – айтқан ақыл-кеңеске құлақ аспай, өз бетінше жүріп-тұрудан көрінетін мінездің жағымсыз жағы. Бойкүйездік белсенді және енжар болып екіге бөлінеді. Бірінші жағдайдағы бойкүйездік орынды талап-тілекті орындаудан бас тартудан, тыңдамай жүре беруден көрінеді. Мұндай адамның іс-әрекетінде дәйекті пікір, қисынды мотив болмайды, ол тек «өзімдікі ғана жөн» деп ешкімнің ырқына көнбей жүре береді. Белсенді бойкүйездікке салынған бала үлкендердің айтқанына қасарысып қарсы шығады. Мінездің жағымсыз қасиетіне айналған тұрақты бойкүйездіктен ауру-сырқау кезінде пайда болатын кейбір өткінші бойкүйездікті, сондай-ақ  жүйке жүйесінің зақымдануынан туындайтын патологиялық бойкүйездікті (шизофрения) ажырата білу керек. Қолайлы психологиялық жағдай орнату – бала бойкүйездігінің өріс алмауының басты шарты. 

=Дереккөз=

Психология Энциклопедиялық Сөздік (Алматы 2011ж.)
ІІ Густав Адольф

## II Густав Адольф
II Густав Адольф **1594 - 1632** жылдар аралығында өмір сүрген.
Васа әулетінен шыққан Швецияның патшасы - '''IX Карл''' мен оның екінші әйелі - **Кристина Гольштейн**- Готторнскаяның үлкен ұлы. Ол Стокгольмде дүниеге келді.
Ол 1611 жылы, бар болғаны 16 жасында
таққа отырды.
Густав Адольф
соғыс алаңында генерал ретінде зеңбірікте оңтайлы қалдана алуымен және басқыншылық тәсіл жүргізгендігімен әйгілі.

Густав өз заманының білімді билеушілерінің бірі болған. Ол неміс, голланд, француз, итальян және латын тілдерінде
еркін сөйлеген. Сондай-ақ орыс және поляк тілінен де хабары болды. Ғылым саласында математика мен тарихқа ынтамен ден қойды. Семсерлесу және атпен шабу әдіс- тәсілдерімен де әуестенді.
**1618-1648** жылдар аралығында болған отыз жылдық
Бүкілеуропалық соғыста Густав Адольф ерлік көрсетіп, жеңіске жетті. Осы соғыстан кейін оны бәрі **«Солтүстік арыстаны», «Қарлы патша»** деп атап кетті.

Густав Адольфтың жаяу әскер, атты әскер, зеңбіректі жасақтардағы жаңашыл тәртібі оған **«заманауи соғыстың әкесі»** деген атақ әкелді.
**Густав Адольф Люцен** деген жердегі қанды шайқаста, өз әскерінен дараланып кеткен кезде, шведтердің қолынан қаза тапты.
**Густав Адольф** абырой-ынсапқа, жұмысқа, парыз бен тағдырға өте қатты сенді. Сонымен бірге ол дін іліміне қызығушылық танытып, барлық өнер мен ғылымды сүюші адамға айналды.
## Дереккөздер
Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-591-4

Санат:Швед монархтары
Санат:Васа әулеті
Елизавета

**Елизавета** немесе **Елизабет** (, ) атты тұлғалар:
* Йорктік Елизабет — Англия патшайым-консорты
* I Елизабет — Англия билеушісі, Тюдорлар әулетінің мүшесі
* I Елизавета Петровна — ресейлік императрица.
* II Елизабет — Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығының патшайымы, әлем тарихындағы екінші ең ұзақ билік еткен монарх.
Тиберий

**Тиберий Юлий Цезарь Август** (лат. *Tiberius Iulius Caesar Augustus*; дүниеге келген кезде Тибе́рий Кла́вдий Неро́н, лат. *Tiberius Claudius Nero)* - б.з. 14 жылдары Августтың өлімінөн кейінгі Римнің екінші императоры. Юлий-Клавдий әулетінен шыққан.
Ол Римнің ұлы генералдарының бірі болып саналады.
Паннония, Иллирия және Германиямен бірігіп солтүстік шекараның салынуына үлес қосқан.
Ішкі саясатта **Тиберий Августтың** жолымен жүрді. **Тиберий** билік еткен тұста мемлекеттік қазына молайып, провинцияларды басқару жақсарды. Ал ең басты нәтиже император билігінің күшейтілуі болатын.
Сондай-ақ Тиберийдің сараңдығының арқасында елдің
экономикасы нығайды. Оның тұсында мемлекеттің қаржысына құрылыс жұмыстарын жүргізу тоқтатылды. Тек ғибадатханалар мен әскери маңызы бар жолдар ғана салынды.

**Б.з. 16 және 22** жылдары сенат сән-салтанат пен есім алушылыққа қарсы заң қабылдады. Сонымен қатар Тиберийдің бастамасымен қазынадан ойындарға қаржы бөлу тоқтатылды. Дегенмен Тиберий кезек күттірмейтін жағдайларда қаржыға сараңдық танытқан жоқ. **Б.з. 12** жылы жер сілкінісінен зардап шеккен қалаларды қалпына келтіру үшін ол 10 миллион сестерций (рим ақшасы) қаржы бөліп, сол қалаларды бес жыл салықтан босатты.
Өзі билік еткен жылдары Тиберий империя қазынасын асыра толтырып, өзінен кейін үш миллиардқа жуық сестерций қалдырды.
Біздің заманымыздың басында
негізі қаланған Израильдің Тверия қаласы **Тиберийдің**
құрметіне осылай аталған.
Тиберий өз билігі тұсында тапсырыспен өзі және анасы Ливияның суреті бейнеленген ақшалар шығарды.
## Дереккөздер

Санат:Рим императорлары
ІІІ Стефан

## III Стефан
**ІІІ Стефан** немесе Ұлы Стефан – Молдавия княздігін **1457-1504** жылдар аралығында, яғни 47 жыл басқарған көрнекті билеушілердің бірі.

Ол Молдавия князьдігінің тәуелсіздігі үшін күресті. Елін берік мемлекетке айналдырып, орталық билікті нығайту саясатын үстанды. Осман империясы, Польша, Венгрия
сияқты өзінен әлдеқайда күшті бәсекелестеріне батыл қарсылас бола білді. Ол өзінің басқаруымен болған **36** шабуылдың 34-інде жеңіске жетті.

Стефанның қолбасшы, дипломат және саясаткер ретіндегі талантының арқасында Молдавия князьдігі Шығыс Еуропада елеулі саяси күшке ие болды.
Беделді көршілерінен келер қауіпке қарамастан Стефан 1467 жылы орын алған Байи шайқасында Матвей Корвин билік еткен венгер патшалығын басып алды.
Стефан билігінің үзаққа созылуы ел мәдениетінің біршама гүлденуіне әкелді. Көптеген шіркеу мен монастырь ашылды, жаңа құрылыс нысандары салынды. II Стефан Сучава қаласында қайтыс болды. Денесі Путна монастыріне қойылды.

Молдованың Кобыльня селосындағы Капрянский монастыріне жақын жерде **«Стефан емені»** деп аталып кеткен емен ағашы өсіп тұр. Аңызға сенсек, Стефан кезекті бір шайқастан кейін осы еменнің түбінде отырып тыныққан екен.

III Стефан немесе Ұлы Стефан – Молдавия князьдігін 1457-1504 жылдар аралығында, яғни 47 жыл басқарған көрнекті билеушілердің бірі. Стефанның іскер билігінің арқасында Молдавия, үздіксіз жүрген соғыстарда қарамастан, экономикалық жағынан барынша гүлденді. 
## Өмірбаяны
Стефан Молдавия князьдігінің тәуелсіздігі үшін күресті. Елін берік мемлекетке айналдырып, орталық билікті нығайту саясаиын ұстанды. Осман империясы, Польша, Венгрия сияқты өзінен әлдеқайда күшті бәсекелер»не батыл қарсылас бола білді. Ол өзінің басқаруымен болған 36 шабуылдың 34-інде жеңіске жетті.Стефанның қолбасшы, дипломат және саясаткер ретіндегі талантының арқасында Молдавия князьдігі Шығыс Еуропада елеулі саяси күшке ие болды.Беделді көршілерінен келер қауіпке қарамастан Стефан 1467 жылы орын алған Байи шайқасында Матвей Корвин билік өткен венгер патшалығын басып алды.Стефан билігінің ұзаққа созылуы ел мәдиниетіннің біршама гүлденуіне әкелді. Көптеген шіркеу мен монастырь ашылды, жаңа құрылыс нысандары салынды.Кейбір құрылыс жұмыстарында Стефанның өзі басшылық етті. Ол Сороки, Орхей, Хотин және Четатя-Албэ тәрізді жаңа қамалдар салдырды.III Стефан Сучава қаласында қайтыс болды. Денесі Путна монастырінде қойылды. Молдованның Кобыльня селосындағы Капрянский монастырінде жақын жерде «Стефан емені» деп аталып кеткен емен ағашы өсіп түр. Аңызға сенсек, Стефан кезекті бір шайқастан кейін осы еменнің түбінде отырып тыныққан екен.

## Дереккөздер
Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-591-4

Санат:Молдова басшылары
Санат:Монархтар
Санат:1504 жылы қайтыс болғандар
І Ұлы Оттон

## I Ұлы Оттон
I Ұлы Оттон 912 жылы Саксонияға қарасты Валлхаузен деген жерде дүниеге келген. Ол Саксония герцогы **(936 - 961 жж),** Германия патшасы (936 ж), Италияның патшасы (961 ж), Қасиетті Рим  империясының императоры (962 ж) болған.
Герман мемлекетінің
тағына отырған кезде Оттон 24 жаста болатын.
Ол іскер адам еді.
Өмірінің көп бөлігін үнемі жорықта жүрумен
өткізгендіктен, ел оны «көшпенді патша» атап кеткен
Билікке келгеннен бастап Оттон Германияның Лотарингия  Бавария және Франкония  аймақтарындағы герцогтер бастаған бүлікшілермен күресте жеңіске жетіп, өзіне қарасты аймақтарға өз отбасының адамдарын отырғызды.
Ол венгерлермен, славяндармен арадағы соғыста үлкен табысқа жетті. Солтүстік Италияға екі рет жорық жасады. Екінші жорығында Ломбардия патшасын жеңіп, өзін сол жердің патшасы деп жариялады. Сөйтіп, Рим папасынан император тәжін алды.
Осылайша, Оттон үш рет тәж киді. Оның алғашқысы - Аахенде киген күміс тәж, екіншісі - ломбардтық темір тәж, ал үшіншісі - Римде киген императорлық алтын тәж. Деректерге қарағанда, Оттон діндар, жомарт, орнымен қатал көбіне көңілді жүретің аз ұйықтап, көп еңбек етенетін алғыр да зерек патша, шебер саясаткер болған.
Ол үнемі ұлттық киім киіп жүрген, езге елдің киімін ешқашан кимеген.
Оттон Галледен **40** шақырым жердегі Мемлебенде **973 жылы 7 мамырда** қайтыс болды.
## Дереккөздер
Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-591-4

Санат:Герман патшалары
I Паракрамабаху

## Паракрамабаху
**| Паракрамабаху Шри-Ланка** мемлекетінің **1153-1186** жылдардағы билеушісі.
Өзі патшалық құрған кезеңде Шри-Ланка аралындағы үш хандықтың басын қосты.
**1156-1157, 1160- 1161** жылдары феодалдардың сепаратистік қозғалыстарын және ханзадалардың көтерілістерін басты.1164-1165 жылдары Пегудегі,
     	
**1167-68, 1175-76, 1181-82** жылдары Үндістанда чолаларға қарсы соғысты басқарды.
Паракрамабаху елін біртұтас мемлекетке біріктіріп, бірнеше
маңызды әкімшілік реформа жүргізді. Жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін жойып, басқару ісін орталықтандырды, әскерді қайта құрды. Буддизмде дінбұзарлармен күрес жүргізді.

**I Паракрамабахудың** тұсында бүкіл елде суландыру жүйесі
іске қосылды, орасан үлкен ғибадатханалар салынды.
Өзінің қалың жасағымен Мьянма елін шабуылдап,
Үндістанның оңтүстігінде жатқан Чола императорлығына
қарсы соғыста Пандья халқына көмек берді. Ария-Калинга азаматтық соғысы аяқталған соң, Рухуна жеріндегі Шри-Валлабха  ғибадатханасын тастап, астанасы Санхаттали болып табылатын Даккинадеса жеріне қайтып келді.
Ол қалың жасағымен солтүстікте орналасқан
Гаджабаху тайпасына үлкен қауіп төндірді. 1150 жылдары алғашқы соғыста-ақ Паракрамабаху жасағы Малайя жерін басып алды. 1153 жылдан бастап Полоннарува қамалына орналасып, Шри- Ланка жерінде тағы да 33 жыл билік жүргізді.
## Дереккөздер
Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-591-4
Рамсес ІІ

**ІІ Рамсес** немесе **Ұлы ІІ Рамсес** (б.з.б. 1290 — 1224) - Ежелгі Мысырдың XIX әулеттен шыққан  фараоны. 
I Сети мен Туйи ханшайымның ұлы.
Ол Ежелгі
Египеттің аса ұлы
фараондарының бірі болған.
Б.з.д. **1303**  жылы дүниеге келген.
Шамамен
**14** жасында таққа отырды. II Рамсес оңтүстіктен бастапЖерорта теңізіне дейін және Нубияның оңтүстігіне жорықтар жасады.
Билік еткен алғашқы жылдары қалалар, ғибадатханалар мен ескерткіштер салдырды.
Хеттермен арадағы соғыстан кейін оған өзінің
резиденциясын Дельтаның солтүстік-шығыс бөлігіне ауыстыру туралы ой келді. Сөйтіп, Дельтада жаңа Пер-Рамсес қаласы бой көтерді.
Пер-Ремсес ғажайып ғибадатханалары бар үлкен де әсем
қалаға айналды.
Патшалығының екінші жылында Жерорта теңізінің Египетке
қарасты жағалауындағы «шардана» немесе «шердан» деген атпен белгілі теңіз қарақшыларының көзін жойды.

II Рамсес патшалардың мәйіті қойылған «К\/7»
мазарында жерленген. Оның мумиясы Кайродағы Египет  мұражайына қойылды.
Өмірінің соңғы кезеңінде ол тіс ауруына шалдығып, буын қабынуынан зардап шекті.

Хеттермен ұзақ уақыт соғыс жүргізіп, соның нәтижесінде Палестина мен Оңт. Сирия Египеттің қарамағына түсті. Ел астанасы Танис қ. болды. Р. ІІ Абидос, Фива, Карнак, Луксор және Абу-Симбелде, т.б. өңірлерде ғибадатханалар салдырды.

## Дереккөздер
Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-591-4

Санат:Перғауындар
І Селевк Никатор

**Селевк Никатор I** (; шамамен б.д.б. 358 — 281) - орестийлік Антиохтың ұлы. Ол Македонияның солтүстік аймағындағы Европос деген жерде дүниеге келген. Ол туылардан бір жыл бұрын олардың жерін пеонийліктер басып кірген болатын.
Сол тұстағы билеуші
II Филипп  пеонийліктерді жеңіп, бірнеше жылдан кейін олар Македония билігіне бағынышты болып қалды.
I Селевк Никатор Ұлы
Александрдың **диадох**ы, яғни қолбасшысы болған.
I Селевк - Селевкидтер әулетінің негізін қалаушы.
Ұлы Александрдың өзге қолбасшыларының арасында Селевк табанды, батыл мінезімен, ерекше күш-қайратымен, сирек кездесетін сұңғыла ақылымен, сақтығымен және пайымдылығымен ерекшеленген.
« Александрдың өлімінен кейін Селевк оның империясындағы билікке басты үміткерлердің бірі болды. Александрдың қазасы диадохтардың бір-бірімен соғысына алып келді. Осыдан соң Селевк Селевкидтер мемлекетінің негізін қалады.
I Селевк өз қол астындағы бірнеше қаланы ата-анасының есімдерімен атады.
«Никатор» деген құрметті лақап атты ол Гидаспа түбінде үнділермен арада болған шайқастан кейін алды.
Никатор қайтыс болғаннан кейін Селевкидтер әулеті Грецияның шығысынан басталатын үлкен патшалықты **б.з.д. 64** жылға дейің яғни екі ғасырға жуық уақыт бойы биледі. Дегенмен І Селевктің бірде- бір мұрагері онымен теңесе алмады. Сөйтіп, Селевкидтер біртіндеп күш- қуаты мен билігін жоғалтты. 
## Дереккөздер
Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-591-4

Санат:Сирия билеушілері
Санат:Диадохтар
Қызылқұрсақ жайынауыз

Қызылқұрсақ  жайынауыз
Қызылқұрсақ жайынауыз - құйрықсыз қосмекенді, бақаның бір түрі.
Кореяда, Солтүстік-Шығыс Қытайда және Ресейдің кейбір аймақтарында тараған. **Дене тұрқы - 4,5 см, салмағы - 28 - 56 грамм**. Тілдері жуан әрі домалақ келеді.Орташа өмір сүру үзақтығы - 20 жыл, 30 жыл
өмір сүретіндері де бар.
Жақсы жугіре алмайды. Басын топыраққа тығып алып, өте жай шыққан дыбыстарды да естіп жатады. Су бетінде де, су астында да дауыс шығарып, «ән» айта алады.
Қызылқұрсақ жайынауыздар - негізінен, жасыл түсті. Қара дақтары болады. Бірақ қоршаған ортасына байланысты қоңыр, қара түстілері де кездеседі.
Қызылқұрсақ жайынауыздар суда тіршілік ететін майда
буынаяқтылармен қоректенеді. Бұл оның денесіне каротиннің көп еніп, құрсағының қызыл туске боялуына себепкер болады
Жылы, ылғалы мол орманды аймақтарда тараған.
Қызылқұрсақ жайынауыз қауіп таянған кезде денесін керіп ; шалқасынан жата қалады. Сол кезде қарынындағы алқызыл дақтары айқын көрінеді. Бұл бақаның дауысы - кішкентай қоңыраудың дауысындай, муңды, сазды.
Қызылқұрсақ жайынауызды қолда асырайтын болсаңыз, оған жасырынатын жерді көптеп дайындаңыз.
Сонда бақаңыз өзін қауіпсіз сезінеді.
Теңіз деңгейінен **1700 - 3000** метр биіктіктегі көлдер мен тоғандарды мекендейді. Көктем, жаз кезінде суда тіршілік етіп, қысқа қарай жұмсақ топырақты жерге өзін-өзі көміп тастайды.

## Дереккөздер
Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-546-4

Санат:Құйрықсыз қосмекенділер
Оңтүстікамерикалық тырбанақ

**Оңтүстікамерикалық тырбанақ** - құйрықсыз қосмекенді, құрбақаның бір түрі. Оңтүстікамерикалық тырбанақтың жүзден астам түрі бар. Олар бір-бірінен түр- түсі мен денесіндегі дақтары арқылы ажыратылады.

Қара және жасыл түсті тырбанақтардың терісінде қара дақтары бар. **«Құлпынай»** немесе **«көк джинси»** деп аталатын тырбанақтың үстіңгі жағы қып-қызыл да, аяқтары көкпеңбек. Терісінен шырыш бөлініп, үнемі дымқыл болып тұратындықтан бақаларға микробтар үйірсек келеді. Микробтардан қорғану үшін тырбанақтың тері бездерінен улы зат бөлінеді.
Әдемі ашық түсті тері тек улы жәндіктерде болатыны белгілі, тырбанақтар осы ашық түр- түсі арқылы жыртқыштардан қорғанады. Оңтүстікамерикалық тырбанақтың ең ірі түрі - голиаф.

## Сипаттамасы
Оның дене тұрқы - **30 см**; ең кішкентайы - «псилофрайн дидактила» (*Psyllophryne didactyla*), оның дене тұрқы - 1 см.
Оңтүстікамерикалық тырбанақтың жалғыз жауы - «леймадофис епинефелус» жыланы. Бүл жыланда тырбанақтың уына қарсы иммунитет қалыптасқан. Ол Орталық Америкажәне Оңтүстік Американың тропиктік ормандары мен Гавай аралдарында тіршілік етеді. Оңтүстікамерикалық тырбанақтың қабырға сүйектері жоқ, артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан ұзын. Артқы аяқтарында бес саусағы болады. Алдыңғы аяқтарында «қар», **«білек»** және «алақан» бөліктері бар, саусағы төртеу. Негізінен өрмекші, майда жәндіктер, қүмырсқалар және термиттермен қоректенеді. Жемтігін ұзын да жабысқақ тілімен аулайды. Өте улы жәндік. Медицинада оның уына қарсы вакцина әлі жасалмаған.

## Дереккөздер
Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-546-4

Санат:Қосмекенділер