open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Консументтер

нобай|Қасқыр
**Консументтер** (лат. consumo – тұтынамын), тұтынушылар – қоректік тізбекте фотосинтез немесе хемосинтез жүргізетін өндіргіштер (продуценттер) түзетін дайын органикалық заттарды пайдаланатын организмдер. Барлық гетеротрофты организмдер Консументтер болып табылады. Олар өздері пайдаланған органикалық заттарды ақырғы өнімдерге дейін ыдыратпайды. Консументтер тобына барлық адам, жануарлар түрі, микроорганизмдердің біраз тобы, паразит және жәндік жегіш өсімдіктер жатады. Консументтер **алғашқы** (бірінші реттік) және **соңғы** (екінші реттік) болып жіктеледі. Алдыңғы топқа өсімдік тектес азықпен қоректенетіндер (өсімдік қоректі жануарлар, паразит өсімдіктер, кейбір “өсімдік қоректі” микроорганизмдер), ал соңғысына – жануар текті тамақпен қоректенетіндер жатады. “Консументтер” деген түсінік гетеротрофтар деген ұғымға жақын, бірақ олардың айырмашылығы Консументтер редуценттерге (органикалық қалдықтарды бейорганикалық заттарға айналдыратын организмдерге) жатпайды. Сонымен қатар Консументтер ұғымы автотроф-гетеротроф организмдерін жіктеуде емес, продуцент – консумент – редуцент қатарларын жіктеуде қолданылады. Экологиялық жүйеде Консументтер басқарушы, теңестіруші буын рөлін атқарады, сондықтан олар сан және түр жағынан продуценттерден де, редуценттерден де басым болады.

## Дереккөздер


Санат:Экожүйелер
Залалсыздандыру

thumb| alt=A.| ''Залалсыздандыру''. **Залалсыздандыру**, дезинфекция  – адам мен жануарларда, өсімдіктерде ауру қоздыратын микроорганизмдерді жоюға бағытталған шаралар жүйесі. Залалсыздандыру – жұқпалы аурулардың кең таралып кетуін болдырмау шараларының бірі. Қазақ халқы залалсыздандыру тәсілдерін ерте заманнан бері қолданып келген. Мысалы, ауырған адамның ыдыс-аяғын бөлек ұстап қайнату, науқастан түскен шашты, тырнақты көміп тастау немесе өртеп жіберу; мал шарушылығында – қораларды, көң-қоқысты тазалап отыру, дәнді дақылдарды күнге кептіріп алу, т.б. 
Қолдану мақсатына қарай залалсыздандыру екі түрге ажыратылады: сақтық (профилактикалық) залалсыздандыру және ошақтық залалсыздандыру (күнделікті немесе ағымдық және қорытынды).

**Сақтық залалсыздандыру* – алдын-ала тағамдық өнімдерді дайындайтын және сақтайтын жерлерді, малдан алынатын шикізат немесе тағамдық заттар сақтайтын мекемелерді, мал қораларын, астық қоймаларын, емхана және ауруханаларды, әжетханалар мен қоқыс жинайтын орындарды арнайы тәсілдер қолданып өңдеу. 
**Ошақтық залалсыздандыру* – ауырған адам мен малдың қасында болып, олар сауығып кеткенге дейін күнделікті бақылау жүргізіп отыру, ауруды емдеуге алып кете салысымен және аурудан жазылып кеткеннен кейін немесе ауру (адам не мал) өліп қалғаннан кейін бірден (көп кешікпей) ауру орнын толық өңдеуден өткізу.

## Залалсыздандырудың тәсілдері
# Механикалық залалсыздандыруда үй ішін шаңсорғышпен тазалап, сабындап жуып, желдетеді, мал қораны су шашып сыпырады, малдың тұрағының құрал-жабдығын тазартады. 
# Физикалық залалсыздандыруда ультракүлгін, радиациялық, лазерлік сәулелермен, ультрадыбыспен өңдейді, қайнату, өртеу, бумен немесе ыстық ауамен өңдеу, т.б. пайдаланылады. 
# Химиялық залалсыздандыруда қышқылдар мен сілтілер, формалин, хлор, хлорлы әк, натрий хлориді, хлорамин, фенол препараттары, тотықтырғыштар, т.б. қолданылады.

Мал шаруашылығында қораларды, топырақты, суды, жиналған садыраны, көңді; өсімдік шаруашылығында тұқымды, екпе көшеттерді, топырақты, қоймаларды, т.б. залалсыздандырады. Мал қораларын залалсыздандыру: 1) шаруашылық жұқпалы аурудан аман болған жағдайда – малды жайылымға шығарған соң, көктемде; 2) мал қолға қарайтын кезде – күзде жүргізіледі. Залалсыздандыру шараларының көлемі, қолдану тәсілдері және тиісті дезинфекциялық ерітінділерді таңдап алу жұқпалы аурудың берілу механизміне, қоздырғыштың төзімділігіне, өңдеуге алынған заттардың қасиетіне және санына, тұрғын үй мен мал қораның көлеміне қарай таңдап алынады. Залалсыздандыру жұмыстарын келісімшарт бойынша санитарлық-эпидемиологиялық немесе дезинфекциялық станциялардың қызметкерлері атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Биологиялық процестер
Соналы (өзен)

**Соналы** – Нұра алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын және Қарағанды облысы Нұра аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 106 км, су алабы 334 км2.

## Бастауы
Өзен бастауын Қазығұрт, Амантау, Ырғай тауларының беткейіндегі бұлақтардан алып, Соналы елді мекенінен 10 км-дей төменде Құланөтпес өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жазда өзен иірімдерге бөлініп қалады. Сағасының тұсындағы жылдық орташа су ағымы 0,32 м3/с-ке тең.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы өзендері
Санат:Нұра ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Тигр

**Тигр** – Түркия, Сирия және Ирак жеріндегі өзен. Ұзындығы 1850 км, су жиналатын алабы 375 мың км². Бастауын Армения таулы қыратынан алып, орта және төменгі ағысында Джезире үстірті мен Месопотамия ойпаты арқылы ағады. Әл-Құрна қаласы түбінде Евфрат өзенімен қосылып, Парсы шығанағына құятын Шатт-әл-Араб өзенін құрайды. Негізгі салалары – Үлкен және Кіші Заб, Дияла, Керхе. Жылдық орташа су ағымы Бағдат қаласы тұсында 1240 m³/с. Негізінен қар және жаңбыр суымен толығады. Өзен бойында Мосул бөгені салынған. Бағдатқа дейін (суы мол маусымда Мосул қаласына дейін) кеме қатынайды. Жағалауында Диярбақыр (Түркия), Мосул, Бағдат, Құт-әл-Амара, Амара, Әл-Құрна, (Ирак) т.б. қалалар орналасқан. Тигр мен Евфрат өзендері аралығы (Месопотамия)– әлемдегі ең көне өркениет орталық (Ассирия, Вавилон мемлекеттері) болған.

## Дереккөздер


Санат:Түркия өзендері
Санат:Сирия өзендері
Санат:Ирак өзендері
Сидоров Анатолий Константинович

**Сидоров Анатолий Константинович**(1922 жылы туылган, Ресей, Курск облысы, Щигровский ауданы, Репище селосы) – архитектура ғылымдарынның  докторы (1992), профессор (1996). Ленинград инжинер-құрылыс институтын (1948, қазіргі Санкт-Петербург) бітірген. Новосибирск инжинер-құрылыс институтында ассистент, доцент (1954–58), Өскемен құрылыс жолдары институтында проректор (1958–62), ректор (1962–86); 1986 жылдан Шығыс Қазақстан техникалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 70 ғылыми жарияланымның, 1 монографияның авторы.

Санат:Тұлғалар
Жел өрнегі

**Жел өрнегі** — көп жылдық бақылаулар нәтижесінде белгілі бір аймақтағы желдің басым бағытын көрнекі түрде көрсететін векторлық диаграмма. Әдетте, айлық, маусымдық және жылдық болып бөлінеді. Диаграмманың ортасынан түрлі бағытқа қарай тарайтын сәуле-сызық жүргізіледі. Сәуле-сызықтың ұзындығы желдің қайталану мөлшеріне пропорционал келеді. Әр кесіндінің ұштары түзу сызықтармен қосылады. Кейде, арнаулы жел өрнегі жасалады, мыс., сәуле-сызық бойына желмен бірге ауаның температурасы (термиялық жел өрнегі), жауын-шашын мөлшері түсіріледі.

Жел өрнегі, әдетте, көп жылдық деректер негізінде айлық, маусымдық немесе жылдық кезеңге арналып жасалады. Шеңбер ортасындағы нүктеден, көкжиектің негізгі тұстарына шашырай бағытталған сәулелерден тұрады. Сәулелердің ұзындығы берілген бағытта соғатын желдердің қайталану жиілігіне пропорционал болады. Сәулелердің ұштары түзу сызықтармен қосылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тұрғызба (Жем ауылдық округі)

**Тұрғызба** — Атырау облысы Жылыой ауданындағы ауыл, Жем ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құлсары қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде, Жем өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдарының бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты қаланып, ұжым мен ауылдық кеңестің орталығы болды. 1963 жылы осы маңдағы ұсақ ұжымшарлар негізінде “Ембі”(Жем) қаракөл қой кеңшары құрылды. 1996 жылдан кеңшар негізінде Тұрғызбада шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Алғашқыда кішігірім мекен болған бұл жерге кейін үйлер көптеп салынып, үлкен колхоз орталығына айналған 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2483 адам (1285 ер адам және 1198 әйел адам) болса, 2009 жылы 2892 адамды (1472 ер адам және 1420 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3397 адамды (1741 ер адам және 1656 әйел адам) құрады.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* №4 М.Әуезов атындағы орта мектеп — 1957 жылы Сталин атындағы сегіз жылдық мектеп, 1961 жылы мектепке М.Әуезов аты берілді. 1967 жылдан орта мектеп болып жұмыс жасап келеді.
* «Балауса» бөбекжай бақшасы
* Дәрігерлік амбулатория
* Жем балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2021 жылы ашылды. Екі қабаттан тұратын кешеннің аумағы 4000 шаршы метр. Дене шынықтыру-сауықтыру кешені күрес, бокс, футбол, воллейбол, баскетбол, үстел теннисі залдарымен қамтылған. Оған қоса сыртқы футбол, баскетбол алаңдары қарастырылған.
* Тұрғызба мәдениет үйі — 2024 жылы 1 наурыз күні ашылды. Мәдениет үйінің бірінші қабатында 200 орындық концерттік зал, киім бөлмесі, 16 орындық асхана және касса, жуынатын бөлме бар. Ал екінші қабатта қызметтік кабинеттер, үйірме және оқытушы бөлмелері, 12 орындық оқу залы бар кітапхана, 4 орындық медиатека, кітап сақтау бөлмелері қарастырылған.

## Кәсіпкерлік
Ауыл тұрғындарының аз бөлігі ғана ауыл шаруашылығмен күн көреді. Көпшілігі жақын маңда орналасқан ТШО компаниясында қызмет атқарады.

## Діни ұйымдар қызметі
* **Тұрғызба ауылдық мешіті** — 2002 жылы салынған. 50 адамға арналған. Жалпы көлемі 72 шаршы метр. Ғимараттың бас мұнарасының биіктігі 11 метр.

## Ауыл көшелері
* Азаттық көшесі
* Айранкөл көшесі
* Айтқұл Жолдыбаев көшесі
* Атырау көшесі
* Ахмет Жұбанов көшесі
* Әбілқайыр хан көшесі
* Бауыржан Момышұлы көшесі
* Бәйтерек көшесі
* Бейбітшілік көшесі
* Бимырза көшесі
* Боран Нысанбаев көшесі
* Бөкен би көшесі
* Бұхар жырау көшесі
* Ғабдол Сланов көшесі
* Ғабиден Мұстафин көшесі
* Дәулеталы көшесі
* Дінмұхамед Қонаев көшесі
* Жаңабай батыр көшесі
* Жастар көшесі
* Желтоқсан көшесі
* Жеңіс көшесі
* Қайнар көшесі
* Қанжыға көшесі
* Қияқ көшесі
* Қызыл ту көшесі
* Қызылжар көшесі
* Қызылқала көшесі
* Құмтоғай көшесі
* Махамбет Өтемісұлы көшесі
* Мақаш би көшесі
* Мәші көшесі
* Халел Досмұхамедов көшесі
* Хиуаз Доспанова көшесі

## Ауыл суреттері

## Дереккөздер

 

Санат:Жылыой ауданы елді мекендері
Хаджиева Леля

**Хаджиева Леля Әзретқызы** (15.10.1960 жылы туған, *Алматы қаласы*) – физика-математика ғылымдарының докторы (2007), профессор (2010). ҚазМУ-ды (1982, *қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]*) және аспирантурасын (1985) бітірген. Осы оқу орнында ғылым қызметкер, **ҚР ҰҒА**-ның Механика және машинатану институтында аға ғылым қызметкер (1992–2002), ҚазҰУ-да доцент болған. 2008 жылдан профессор қызметін атқарады. *«Механика мен машинаның деформацияланған элементтерінің геометриялық және физикалық сызықтық емес динамикасы»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 90-нан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Маккензи (тау)

**Макензи** — Канаданың солтүстік-батысындағы тау жүйесі. Солтүстік Америкадағы Шығыс Кордильера белдеуінің бөлігі. Солтүстігінденде Пил, оңтүстігінде Саут-Наханни өзендерімен шектеседі. Ұзындығы 700 км, ені 250 км. Биіктігі 2469 м (Сэр-Джеймс-Мак-Брайен тауы). Шөгінді жыныстардан түзілген. Мұз дәуірінің іздері сақталған, беткейлеріне шыршалы, сирек орман, тау тундрасы өскен. Мұнда Наханни ұлттық саябағы (1972 ж. іргесі қаланған, ауданы 476,5 мың га) ұйымдастырылған. Шотланд көпесі А.Макензидің (1764 — 1820) құрметіне аталған.




[thumb|Тау бөктеріндегі [Саранак көлі]]



[thumb|Тау бөктеріндегі [Саранак көлі]]



[thumb|[Армстронгжәне Готика қалалары тау бөктерінде]]


[thumb|[Палацид көлі таудың баурайында]]




## Дереккөздер


Санат:Канада таулары
Әбілқадыр Ібенұлы Нұрмағанбетов

**Әбілқадыр Ібенұлы Нұрмағанбетов** (1932 жылы туған, Жаңақорған ауданы Бірлік ауылы) – қоғамдық қызметкер. 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі (генерал-майор), Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген заңгері, КСРО прокуратурасының құрметті қызметкері. Алматы мемлекеттік заң университетін (1955), Шымкент педагогикалық институтын (1963), Свердловск қаласындағы КСРО Министрлік Кеңесіне қарасты Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің (МҚК) бір жылдық курсын бітірген. 1956 – 62 жылдары Шымкент (Түркістан облысы). Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті басқармасының тергеушісі, аға тергеушісі, тергеу бөлімінің бастығы, 1962 – 66 жылдары Қазақстан Компартиясы Оңтүстік Қазақстан өлкелік комитетінде әкімшілік сауда бөлімдерінің нұсқаушысы, жалпы бөлімнің меңгерушісі болды. 1966 – 73 жылдары Шымкент облысы Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті басқармасының аға оперативтік өкілі, Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің әкімшілік бөлімінің нұсқаушысы, 1973 – 77 жылдары Маңғыстау облысының прокуроры, 1977 – 85 жылдары  Алматы облысының прокуроры, 1985 – 94 жылдары Талдықорған облысының прокуроры қызметтерін атқарды. «*Құрмет белгісі*» орденімен, медальдармен марапатталған.                         
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Соналыкөл (көл, Батыс Қазақстан облысы)

**Соналыкөл** – Қалдығайты өзені алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы Соналы ауылынан солтүстікке қарай 2 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 4,1 км2. Көктемгі қар суымен көл айдыны ұлғайып (16,4 км2-ге дейін), жаз айларында суы тартылып, батпаққа айналады. Жағалауы жайпақ, батысындағы Орман құмына шектесетін кемері жарқабақты. Қарашада қатып, сәуірдің 1-жартысында мұзы ериді. Алабы – жайылым. Жағалауында қамыс, құрақ өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы көлдері
Мимоза

**Мимоза** (Mіmosa) – Бұршақ тұқымдасына жататын жапырақ тастайтын мәңгі жасыл бұталар. Ағаш, шырмауық, көп жылдық шөп түрінде кездесетін түрлері де бар. Негізінен тропиктік, субтропиктік аймақтарда өседі. Дүние жүзінде 400 – 500-дей түрі белгілі. Қазақстанда 1 түрі: ұялшақ мимоза – қолдан өсіріледі. Оның биіктігі 0,5 – 1 метрдей. Жапырағы күрделі құрылысты, оған қол тиіп кетсе, шыбын - шіркей қонса және қараңғы түскенде жиырылып, бір-біріне қабысып қалады. Өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған. Гүлі ұсақ, қызғылт түсті, олар масақ гүлшоғырына топталған. Ақпан – наурыз айларында гүлдейді. Жемісі – бұршақ. Мимозаны әсемдік үшін өсіреді, қабығынан бояу алынады.

## Сілтемелер
* Бұршақ  
* Ағаш  
* Шырмауық 
## Дереккөздер


Санат:Ағаштар
Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Карл Германович Залеман

thumb| 
alt=A.| ''Залеман Карл Германович''. **Залеман Карл Германович** (9.1.1850, Эстония, Таллин – 13.12.1916, Ресей, 
Санкт-Петербург) – орыс зерттеушісі, түркітанушы, шығыстанушы, 1882 
жылдан орыс археология қоғамының мүшесі, Санкт-Петербург ғылым академиясының 
академигі (1895). 1871 жылы Петербург университетінің шығыс тілдері факультетін (араб, парсы, түркі-татар бөлімі) бітірген. 1890 жылдан өмірінің соңына дейін Санкт-Петербург ғылым академиясының Азия музейінің 
директоры болды. Залеманның негізгі еңбектері парсы филологиясын, 
пехлеви, соғда тілдерінің лексикографиясын, осетин, шугнан және ягноб тілдерін зерттеуге арналған.

## Залеман еңбектері
*“Хакім ата туралы аңыз” (1898) 
*“Жаңа парсы тілінің қысқаша грамматикасы” (1890, В.А. Жуковскиймен бірге) 
*“Кодекс куманикус” (1910),
*“Манихей этюдтері” (1908 – 12), т.б. еңбектер жазды.  

Інжілдің кейбір тарауларын татар тіліне (1882, 1886) аударды. Оның еңбектерінің қазіргі түркі тілдері мен қазақ тілі тарихын зерттеуге көмегі мол.

## Дереккөздер
Кривичтер

**Кривичтер** – 6 – 8 ғ-дағы шығыс славян тайпаларының бірлестігі. Днепр, Еділ, Батыс Двина өзендерінің ағысындағы кең жер мен Чуд калабының оңт-н мекендеген. Археол. ескерткіштер ішінде мүрдені өртеп жерлеген ұзынша обалар, егіншілердің мекен жайының жұрты, ондағы темірші, зергер, ұсталық сияқты қолөнер кәсібінің заттай қалдықтары бар. Кривичтердің негізгі орталықтары Смоленск, Полоцк, Изборск және Псков өңірлері болған. Кривичтердің 9 – 10 ғ-дағы обаларында қару-жарақтарымен жерленген бай жасақшылардың сүйектері Гнездово, т.б. обаларда кездеседі. Киев мемлекетіне қосылғанға дейін Кривичтердің өз князьдігі болған. Кривичтер атауы соңғы рет *1162 ж.* қарсаңында аталады, бұл кезде Кривичтер жерінде Смоленск, Полоцк князьдіктері құрылған, Новгородтың қол астына қараған. Археологиялық деректерге қарағанда, Кривичтер Еділ – Клязьма аралығын отарлауда зор рөл атқарған. Орта ғасырларда Кривичтер орыс халқының негізін құрады..

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Әкімжан Назаров

**Назаров** Әкімжан (1891 – 1976) – облыс аумағында ұжымшар құрылысын ұйымдастырушы, Республикалық дәрежедегі зейнеткер. Еңбек жолын 1906 ж жалдамалы жұмысшы болып бастаған. 1919 ж партизан отрядын құрған. 1921 – 23 ж ауылдық кеңестің төрағасы, 1923 ж ауыл шаруашылық артелін ұйымдастырушы, 1961 жылға дейін артелдің, кейіннен «Красный флаг» ұжымшарының төрағасы болған. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Назаровтың басшылығымен ұжымшар тұрғындары танк колоннасын құруға қаражат жинау жөнінде бастама көтерген. Назаров жеке өзі 116 мың сом ақша қосқаны үшін Сталиннің алғысын алған. 1962 ж зейнеткерлік демалыста жүріп жайылымдарда жылқы өсіретін телімдер ұйымдастырды. Өсірілген жылқы малының саны үш жылдың ішінде үш есеге өсіп, мемлекетке өткізілді. Қызыл Жұлдыз, Ленин ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Тасаттық

**Тасаттық** – көпшілік жиылып атқаратын діни рәсім. 

Тасаттықта көпшілік қауым болып жиналып, құрбандық шалып, сауабын аруақтарға бағыштап, құран оқылып, құдайдан жаңбыр жаууын тілеп ниет қылады. Тасаттыққа жиналған қауым діни рәсімдерді атқарумен қатар жиынның соңын мереке сауыққа айналдырады.
Осындай шамандық мифологияда көктен жаңбыр тілеп жаудыратын сакралды салттар түркі халықтарында, оның ішінде қазақ халқында әлі күнге дейін өзінің маңыздылығын жоғалтқан жоқ. Тасаттық сөзі араб тілінде құрбандық деген мағынаны білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Дін
Санат:Ислам
Александр Владимирович Алтухов

**Александр Владимирович Алтухов** (26.5.1960 жылы, Түркістан облысы, Сайрам ауданы, Ақсу ауылы) – техника ғылым докторы (1999), профессор (2003), Халықаралық ақпараттану академиясының академигі Қазақ химия-технология институтын (1983, қазіргі Оңтүстік Қазақстан Мемлекттік Университеті) бітірген. Осы институтта комсомол к-ті хатшысының орынбасары (1983–1985), автоматика кафедрасының кіші, аға ғылыми қызметкері, зерттеуші-стажері (1985–1992) болды. Химия-технология және өнеркәсіптік экология ғылыми зерттеу институтында (1993–2001) ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысты. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Оңтүстік Қазақстан бөлімшесінің ғылыми-ұйымдастыру бөлімінде бас маман, бастықтың орынбасары, аға ғылыми қызметкер (1993–1997), «Мирас» университетінде (1999–2001), Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институтында информатика кафедрасының меңгерушісі (2001–2003) болды. 2003 жылдан осы институттың ғылыми жұмыстары бойынша проректоры қызметін атқарады. Александр 130 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*iLike: Энциклопедия: АЛТУХОВ Александр Владимирович 
*Кто есть кто 

Санат:Орыс ақындар
Кремний оксиді (IV)

**Кремний (ІV) оксиді**, кремний қышқылының ангидриді, кремнезем, SіO2 – кремнийдің оттекпен тұрақты қосылысы, ақ түсті қатты зат; балқу t 1728С, қайнау t 2590С. Қышқылдарға төзімді (*балқытқыш қышқылда ғана ериді*). Жоғары температурада оттек, хлор, сутек, көміртекпен реакцияға түседі. Табиғатта кристалды және аморфты түрінде кездеседі. Кристалды түрінің ең негізгісі – кварц минералы, оның түссіз мөлдір кристалдары тау хрусталі деп аталады. Тау хрусталі әр түрлі қоспаларға байланысты түрлі-түсті болады. Оның жасылдауы – аметист, күңгірттеуі топаз деп аталады. Аморфты Кремний (ІV) оксиді табиғатта аз таралған, ол трепел, инфузор топырағы деп аталатын *тау жыныстарының* құрамында болады. Химиялық қасиеттері бойынша Кремний (ІV) оксиді *қышқылдық оксидтерге* жатады. 
Қалыпты жағдайда сумен әрекеттеспейді. Қыздырғанда негіздік оксидтермен, сілтілермен, карбонаттармен әрекеттеседі. Кремний (ІV) оксиді таза кремний және оның қосылыстарын алу үшін, шыны, отқа төзімді бұйымдар жасауда, жасанды силикаттар дайындауда қолданылады..

## Дереккөздер </span>


Санат:Диэлектриктер
Санат:Оксидтер
Санат:Кремний қосылыстары
Жел өтіндегі аралдар

**Жел өтіндегі аралдар** — Вест-Үндістан аймағында орналасқан, жанартаулар әрекетінен пайда болған топаралдар. Кіші Антиль аралдарының шығыс бөлігін алып жатыр. Жалпы аумағы 6 мың км²-ге жуық. Халқының саны 1 млн-нан асады. 

## Ірі аралдары
* Гваделупа
* Мартиника
* Доминика
* Сент-Люсия
* Сент-Винсент
* Антигуа

Олар Ұлыбритания, Франция және Нидерланд мемлекеттерінің қарамағында. Жер бедері, негізінен, таулы. Ең биік жері Гваделупа аралында (1489 м). Аралдарда жанартаулық процестер дамыған. Климаты тропиктік. Адам әрекетінен табиғи өсімдіктер түгелімен дерлік жойылған. Олардың орнын қант құрағы, цитрусты өсімдіктер, мақта, какао, банан алқаптары алмастырған. Басты қалалары: Фор-де-Франс (Мартиника аралында), Бас-Тер (Гваделупа аралында).

Санат:Жел өтіндегі аралдар
Кривой рог темір кенді алабы

**Кривой рог темір кенді алабы** () — дүние жүзіндегі аса ірі темір кен орындарының бірі, Украина республикасында. Ол Украина кристалдық қалқанының протерозойлық Кривой Рог қабаты жыныстары арасында орналасқан. Қабат жыныстары батысы мен шығысында архейлік кристалдық тақтатас, гнейс және мигматит таралған *темірлі роговиктерден* тұрады. Кен алабы субмеридиандық бағытта шамамен *100 км-ге созылып (ені 6 – 7 км)* Кременчуг магнит аномалиясына, одан әрі Курск магнит аномалиясына ұласады. Құрылымдық тұрғыдан күрделі қатпарлы синклинальдік белдемге жатады. Мұндағы тау жыныстары ұзақ уақытқа созылған пәрменді дислокациялар мен метаморфизм әсерінен қатты өзгерген және деформацияланған. 

Алаптағы кен денелері жұтаң және бай болып бөлінеді. Жұтаң кен денелері *(темір мөлш. 25 – 43%)* қалыңд. жүздеген метрден ондаған км-ге созылған қабаттар сериясынан тұрады. Ол *кварц* пен *темір* минералдары (*магнетит, гематит, мартит*) қабатшаларының алмаса орналасуынан құралған. Бай кендер (*темір мөлш. 50%-дан астам*) тектоник. күштермен күрделенген флексураларда, қатпарлар топсасында және жарықшақтану белдеміндегі темірлі кварциттер арасында орналасқан. Бұларда темір мөлшерінің көп болуы эпигенетик. процестермен байланысты. Кен денелері *қабат, линза, таспа және діңгек* пішінді болып келеді. Негізгі минералдары: магнетит, мартит, гематит және гидрогематит, сондай-ақ, кварц, хлорит, биотит, карбонаттар, дала шпаттары кездеседі. Кен алабы аймақтық метаморфталған кен орындары типіне жатады. Кен алабынан темір *1887 жылдан* өндіріледі. Темір кентасының жалпы қоры *20 млрд. т-дан астам*..

## Дереккөздер

Санат:Украина кен орындары
Рахметолла Насыров

**Рахметолла Насыров** (22.4. 1948 ж.т., Атырау облысы Исатай ауданы. Ақарал аймағында) — химия ғылымының докторы (1993), профессор (2000). Гурьев педагогигалық институтын (1969, қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) және КСРО Ғылым Академиясының Органикалық қосылыстар институтының аспирантурасын (1973) бітірген. Қазақстанның әр түрлі ғылыми және жоғары оқу орындарында жұмыс істеді. Арқалық педагогигалық институттында оқытушы (1979–1987), Қазақстан Ғылым Академиясының Мұнай химиясы және табиғи тұздар институтында лаборатория меңгерушісі (1987–1996), Астрахан мемлекеттік техникалық университетінде (1997–1998) профессор, Атырау мұнай және  институтында (1998–2003) кафедра меңгерушісі болды. 2003 жылдан Атырау мемлекеттік унивеститетінде профессор қызметін атқарады. «Мұнай химиясы және табиғи байлықтарды тиімді пайдалану бағыттары» тақырыбында доктор диссертациясын қорғады. 250-ден астам ғылыми жарияланым мен 7 монографияның авторы.

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Сальдо

thumb|left|100px
**Сальдо** (*итал.* saldo — *есеп айырысу, төлем төлеу, қалдық, қорытынды*) — белгілі бір уақыт кезеңіндегі ақшалай қаражаттың немесе материалдық заттың түсімі мен шығысы арасындағы айырма. Бухгалтерлік есепте шоттардың дебет пен кредит бойынша жазбаларының жиыны (қорытындысы) арасындағы айырма. Экспорт пен импорт құнының арасындағы айырма — фирманың‚ корпорацияның‚ елдің сауда балансының Сальдосы; шетелге төленген төлемдер мен шетелден түскен түсімдер арасындағы айырма – төлем балансының]] Сальдосы; әкетілім көлемінің әкелімнен асып түсуі актив Сальдо, керісінше, әкелімнің әкетілімнен асып түсуі пассив Сальдо; шот дебеті бойынша қорытынды соманың кредитпен салыстырғанда асып түсуі — дебеттік Сальдо, бухгалтерлік баланстың активінде көрсетіледі; шот кредиті бойынша қорытынды соманың дебетпен салыстырғанда асып түсуі — кредиттік Сальдо, бухгалтерлік баланстың пассивінде көрсетіледі. Талдамалы есеп шоттарында Сальдо заттай және ақшалай тұлғада көрсетіледі. Сальдо әрбір есепті кезеңнің (тоқсанның, жылдың) басында айқындалады. Есепті кезеңнің басында оны бастапқы Сальдо, аяғында ақырғы Сальдо деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономикалық терминдер
Санат:Бухгалтерлік есеп
Жаңқадамов

**Жаңқадамов** Бижанғали Әбілқасұлы (23.12.1890, бұрынғы Орал облысы, Лбищенск уезі, Қалдығайты болысы, 10-а. — 02.12.1937, Орал қаласы) — Алашқозғалысының қайраткері. 1912 жылы Орал әскери-реалдық училищесін бітіріп, 1913 жылы Қазан ветеринария институтына оқуға түседі. Онда ол 3 жыл оқып, Ресей империясының 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығы бойынша майданға қара жұмысқа алынады. 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін еліне оралған соң ол Жымпиты уездік жер басқару мекемесінің төрағасы қызметін атқарып, саяси-әлеуметтік, қоғамдық өмірге белсене араласады. Алашорда жанындағы уездік жер басқармасының төрағасы, Орал облысы земство мүшелерінің бірі болады. Жалған саяси айыппен тұтқындалғанға (1937 ж.) дейін Батыс Қазақстан облысы Қазталовка ауданы жер бөлімі мекемесінде аға мал дәрігері болып қызмет істеген. 1937 жылғы 25 қарашадағы НКВД-ның Батыс Қазақстан облысы басқармасы үштігінің Жаңқадамовты ату жазасына кесу туралы үкімі шығып, 1937 жылы 2 желтоқсанда  Жаңқадамов атылған. 1992 жылы 16 қыркүйекте толық ақталды.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Жас Азамат газеті

**«Жас Азамат» газеті** - Петропавлда жарияланып тұрған алашшыл қазақ жастарының тұңғыш газеті. 1918 жылы 30 шілдеде 1-саны шыққан. Бізге белгілі 22-нөмірі 1919 жылы 8 ақпанда жарық көрген. Газетті шығарушы - «Алаш» серіктігі. Басылымның шығу тарихына келсек, 1918 жылы сәуірде Омбыда I жастар сиезі шақырылып, осында бүкіл қазақтың жастар ұйымы «Бірлік» ұйымының негізінде «Жас Азамат» ұйымы болып қайта құрылды. Оның төрағасы - М.Мырзаұлы, басқарма мүшелері - С.Садуақасұлы, М.Сейітұлы, Г.Досымбекқызы, Ә.Байділдаұлы. ұйым аттас газеттің редакторы - Қ.Кемеңгерұлы. «Жас Азаматтың» 1-11 -нөмірлерінің редакторы - осы Қошке. Ал 12-16 нөмірлерінің редакторы - Біләл Малдыбайұлы. 17-22-санының редакторы - қайтадан Қ.Кемеңгерұлы. Газет Алаш козғалысының тынысы ретінде елдік істі хаттауға, түсіндіруге, байыптауға көп жігер жұмсаған. Мұнда Қ.Кемеңгерұлы, С.Садуақасұлы, А.Жантәліұлы, М.Әуезов, Б.Серкебайұлы, Х.Ибраһимұлы т.б. айрықша бүркеншік атпен жазған авторлардың мақалалары жарияланған. Әр нөмірінде Алаш қозғалысының барысынан хабар беріп отырған.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Наурызшешек тұқымдасы

**Наурызшешек тұқымдасы**, қысқаша Примула тұқымдасы.

## Тектері
**[[Androsace]]* – тасшыгүл
**[[Bryocarpum]]* – 
**[[Cortusa]]* – еменжапырақ
**[[Dionysia]]* – 
**[[Dodecatheon]]* – 
**[[Hottonia]]* – 
**[[Kaufmannia semenovii]]* – Семенов лөңкесі
**[[Omphalogramma]]* – 
**[[Pomatosace]]* – 
**[[Primula]]* – наурызшешек (наурызгүл, қозыгүл), аюқұлақ
**[[Soldanella]]* – 
**[[Stimpsonia]]* – 
**[[Anagallis]]* – көзгүл
**[[Ardisiandra]]* – 
**[[Asterolinon]]* – 
**[[Badula]]* – 
**[[Samolus]]* – 
**[[Coris]]* – 
**[[Cyclamen]]* – цикламен
**[[Glaux]]* – етжапырақ
**[[Lysimachia]]* – талқурай (қызат)
**[[Pelletiera]]* – 
**[[Trientalis]]* – жылқышөп

## Дереккөздер


Санат:Наурызгүлдер
Бесік тойы

250px|нобай|Бесік
**Бесік тойы** (;  немесе *beşik töreni*) – нәрестені алғаш бесікке бөлеуге байланысты жасалатын ғұрыптық салтанат. Баланың кіндігі түсіп, кіндік жарасы жазылысымен бесікке салады. Бесік тойы, негізінен, тұңғыш балаға жасалынады. Одан кейінгі балаларға “бесікке салу” кәдесі ғана атқарылады. Бесіктің жасауын баланың нағашылары дайындайды және олар ана мен балаға киім-кешек әкеледі. Осы әкелінген дүние мен бесікті көрсету мақсатында ауылдың ұрпақ өсірген қадірменді әжелері, әйелдер шақырылады. Мал сойылады, бата беріледі. Тойдың соңына қарай жасы үлкен әже бесіктің жабдығын даярлап, шашуға әкелінген тәттіні, күміс теңгені түбек салатын тесік астына қолын тосқан әйелдерге үлестіреді де, бесікті отпен аластап, бесікке ыстық көсеумен кертпе түсіріп (көз тимес үшін) баланы бөлейді. Сонан соң бесіктің үстіне жеті не тоғыз нәрсе жабады. Әрбір жабылатын нәрсенің өзіндік мәні бар. Мысалы: көк шапан жабу – бала ержеткенде халықшыл болсын, дастарқан жабу — бай болсын, т.б. ырымды білдірген. Баланы бесікке салған әйелге көйлек кигізіп, қалғандарына білезік, сақина үлестіреді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Салт-дәстүрлер
Лақ

*Лақ* — алты айға дейінгі ешкі төлі (қ. Ешкі). Алты айға толған, бірақ тарттырылмаған еркек лақты *лақ теке*, ұрғашы лақтың алты айлығында ''қашып'', бір жасында лақтағанын ''шыбыш'' деп атайды.

Санат:уй жануарлары
Бесіктас

**Бесіктас**, тас жәшік — көне дәуірлерден сақталған қабірлердің бір түрі. Қола дәуірінің Андрон, Беғазы-Дәндібай мәдениеттерінің, сондай-ақ, сақ дәуірінің Тасмола мәдениетінің ескерткіштерінде (б.з.б. 2 — 1-мыңжылдықтар). Оңтүстік Орал, Батыс Сібір жерлерінде көптеп кездеседі. Қазақстанда ежелгі қабірлердің бұл түрін Ә.Марғұлан, Ақышев|К.Ақышев, Ә.Оразбаев, М. Қадырбаев, С. Черников, т.б. зерттеген. Қабірлердің қабырғалары тігінен қойылған төрт ірі тас плиталардан жасалады. Беті бір, кейде екі плитамен жабылады. Мүрделер қола дәуірінде бүгілген қалпында бүйірімен қойылса, сақ дәуірінде шалқасынан батыс, солтүстік-батысқа қаратылып жерленген. Қабір ішіне әр түрлі тағам құйылған *қыш ыдыстар, [[қару-жарақ]], [[әшекей]] бұйымдар* мүрдемен бірге қойылған. Андрон мәдениетіне жататын қабірлер, көбінесе, таяз қазылған, сырты дөңгелек қоршаумен қоршалған Беғазы — Дәндібай мәдениетіне жататын үлкен обаларда қабірлер терең, ал қарапайым қорымдарда жер бетіне тақау орналасқан. Тасмола мәдениетінің ескерткіштерінде мұндай қабірлер тас үйіндінің астында, едәуір терең, қола дәуіріне қарағанда қарапайым жасалған. Бесіктас қабірлерінің осындай сипатта болуының өзі археолгиялық ескерткіштердің мерзімдік және мәдени ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді.

## Әдебиеттер
1. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М., "Древняя культура Центрального Казахстана", А.-А., 1966;

2. Маргулан А.Х., "Беғазы – Дандыбаевская культура Центрального Казахстана", А.-А., 1979.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Археология
Мимомис

**Мимомис** (Mіmomуs) – кемірушілер отрядына жататын аламандар тұқымдасының бір туысы. Бұлар кайнозой эрасының соңында шамамен 1 – 4 миллион жыл бұрын Еуропа, Азия және Солтүстік Америка құрлықтарында тіршілік еткен. 20-ға жуық түрлері белгілі. Бұлар – тарамдалған тамырлы тістері бар дала тышқандары. Түрлері тістерінің ерекшеліктерімен анықталады. Жоғары жақ тістерінің түпкілері 2 – 3 тамырлы, ал төмен түпкі жақ тістерінің алдыңғы және артқы тамырлары бір-бірімен бірігіп кеткен. Қазақстанның солтүстік аудандарында (Ертіс, Бетеке, Сілеті, Иманбұрлық, Шар өзендерінің бойында) және оңтүстік - шығыс аудандарында (Киікбай, Адырған өзендерінің бойында) плиоцен кезеңінің шөгінді қабаттарынан табылған 10-нан астам түрлері анықталған.
## Сілтемелер
* Кайнозой  
* Ертіс  
* Сілеті
## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Жануар
Амантай Біртанов

**Амантай Бiртанов** (7.3.1945 жыл, Талас ауданы «Ойық» кеңшары - 07.12.2011) – дәрігер, қоғам қайраткері. Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1996). Қолданбалы экология, тіршілік қауіпсіздігі және тұрақтылығы академиясының академигі (1996).

## Өмірбаяны
* Ысты руынан шыққан.
* Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1970). 
* 1970–75 жылдары Алматы қаласындағы балалар ауруханасында хирург
* 1975 – 80 жылдары Жамбыл облысындағы 2-балалар емханасының бас дәрігері. 
* 1980 жылы қайта ашылған Алматы облысының ана мен балаға арналған республикалық «Көктем» санаториясының Бас дәрігері. Республикада алғаш рет диспансерлік тіркеуде тұратын науқастарды жыл сайын «Космон» автоматты жүйесі арқылы тексерістен өткізіп тұруды енгізді. 
* 1991 жылдан Алматы қалалық Жедел жәрдем клиникалық ауруханасының бас дәрігері. Бiртановтың басшылығымен Алматыда тұңғыш (ТМД елдері бойынша) ақпараттық-кеңестік токсикология орталығы құрылды. Бұл орталық телефакс, радиобайланыс, компьютерлік және электрон поштасымен, «Интернет» желісімен жабдықталып, ғылыми-медициналық ақпараттық оқыту мекемесіне айналдырылды.

## Жетістіктері
* Бiртанов 1993 жылы АҚШ-тың Тусон қаласында өзара түсіністік меморандумына қол қоюға қатысты. Соның нәтижесінде «Тусон – Алматы» әріптестік бағдарламасы жұмыс істейді. 
* Бiртанов АҚШ-тағы Денсаулықты басқару жөніндегі университет бағдарламалары ассосациясының мүшесі
* Алматы қалалық әкімшілігі алқасының мүшесі
* Алматы қаласы Мәслихатының депутаты болып қайта сайланды (2003).

## Марапаттары
* КСРО «Денсаулық сақтау үздігі» белгісімен марапатталған. 
* Жамбыл облысының құрметті азаматы.
* Талас ауданының құрметті азаматы.
* «Ойық» ауылының құрметті азаматы.

## Дереккөздер
 

Санат:7 наурызда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Талас ауданында туғандар
Санат:7 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:2011 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Жамбыл облысының құрметті азаматтары
Санат:Талас ауданының құрметті азаматтары
Тас Әулие

**Тас Әулие**, Әулие тас – киелі орын. Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Таскескен а-нан 8 км жерде Қарақол өз-нің жағасында орналасқан. Тас дәуірінің тарихи-мәдени ескерткіші. Биіктігі 60 – 70 м, алды тік, доғал жартастағы алты қанат киіз үй көлеміндей үңгір. Үңгірдің ішкі қабырғасында қашалған таутеке суреттері, түпкі іргесінде төсек тәрізді жалпақ тас, от жағатын орын, мөлдір тұмалы бұлақ көзі болған. Тас Әулиеге зиярат етіп келушілер кіре берісіндегі долана ағашына ырымдап шүберек байлап, ішіндегі қол жетер биіктегі кертіктерге тиын қалдырып түнеген. Осы маңнан өткен сауда керуендері аялдап, ем ретінде суын ішіп, мінәжат қылған. Тас Әулие үңгірі 1976 ж. Таскескен су қоймасын салу барысында арнайы шешімімен қопарылды. Қазірде тек орны ғана қалған. Үңгірді көзімен көрген музыкатанушы Ж.Шәкерім баспасөз беттерінде бірнеше зерттеу мақалаларын жазған.

## Дереккөздер
Оразкүл Нұрмағамбетова

**Оразгүл Нұрмағанбетова** (17.4.1923, Қызылорда қаласы – 2003, Алматы) – әдебиет зерттеуші, фольклортанушы-ғалым, филолология ғылыми доктор (1993). ҚазПИ-ді (*ҚазҰПУ*) бітірген (1943). 1944 жылы Қазақстан Республикасы Халық ағарту комитетінде, 1945 – 1992 жылдары КСРО *Ғылым Академиясы* Қазақ бөлімшесінде, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аспирант (1945), жоғары ғылыми қызметкер (1957), 1961 – 1975 жылдары директордың орынбасары, бөлім меңгерушісі (1975), 1993 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде қызмет істеді. Ғалымның негізгі еңбектері фольклортанудағы өзекті мәселе – ұлттық эпикалық дәстүрді зерттеуге арналған. Ол көптеген ғылыми-танымдық мақалалардың, бірнеше монография мен оқу құралдарының авторы.  Нұрмағанбетованың ***«Совет көп ұлтты әдебиет тарихы»***, ***«Қазақ әдебиеті»***, ***«Қазақ әдебиетінің тарихы»*** (1960, 1964, 1968) атты кітаптары бар.
## Дереккөздер
Теңесбаев Қайырлы Данабекұлы

**Теңесбаев** Қайырлы Данабекұлы (15.12.1953 ж.туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Рославль ауылы) – тарих ғылымының докторы (2007). Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері. ҚазМУ-ды (1982, қазіргі ҚазҰУ ) бітірген. Алматы облысында мектеп-интернатта меңгеруші (1990–91), Түркістан мемлекеттік университетінде оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент, деканның орынбасары, декан (1991–2008) болды. 2008 жылдан ҚазҰПУ-да доцент қызметін атқарады. «*[[Қазақстан]]дағы әкімшілік территориялық [[реформа]]лар тарихы* (1946–1991 жж.)» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 30-дан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы

## Сыртқы сілтемелер:
Қазақ ұлттық университеті  
Қазақ ұлттық педогогикалық университеті

Санат:Тарих
Еселік қатынас заңы

**Еселік қатынас заңы** — химияның негізгі заңдарының (стехиометрия заңдарының) бірі. Бұл заң бойынша екі элемент бір-бірімен бірнеше молекулалық қосылыс түзетін болса, онда бір элементтің екінші бір элементтің масса бірлігіне келетін массаларының қатынастары бүтін сандардың қатынасындай болады. Ал құрылымы молекула емес қосылыстар үшін олардың құрамына кіретін элементтердің бірінің екінші элементтің белгілі бір массалық бөлігіне келетін мөлшерінің өзара қатынасы бөлшек сандар қатынасындай болуы мүмкін. Соңғы кездері құрам тұрақтылық заңына бағынбайтын көптеген стехиометриялық емес қосылыстар белгілі болды. Мысалы, титанның құрамы алу жолына тәуелді болатын TіO0,58—1,33, TіO1,45—1,56 және TіO1,9—2,0 формулаларымен сипатталатын оксидтерінде eселік қатынас заңы сақталмайды. Тіпті құрамы молек. қосылыстар үшін де eселік қатынас заңы орындалмайды. Мысалы, азот қосылыстарындағы оттектің белгілі бір массасына келетін азот массасының қатынасы бүтін сандардың қатынасындай болмайды. Сол сияқты, көміртектің оксидтерінде де eселік қатынас заңы тек бір жақты орындалады. Дегенмен, eселік қатынас заңының тұжырымдалуы атом түсінігінің қалыптасуында үлкен рөл атқарды. Еселік қатынас заңын 1803 жылы ағылшын ғалымы Дж. Дальтон ашты.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат: Химия
Елжан Амантайұлы Біртанов

**Елжан Амантайұлы Бiртанов** (18.10.1971 жыл, Тараз) – Қазақстан денсаулық сақтау минстрі (25.01.2017 жылдан бастап), дәрігер, токсиколог, медицина ғылымдарының кандидаты (1998).

## Өмірбаяны
Ұлы жүздің Ысты тайпасының Ойық руынан шыққан.

* 1994 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ Ұлттық Медицина Университеті) бітірген соң, Алматы қалалық Жедел жәрдем ауруханасының токсикология бөлімінде дәрігер-реаниматолог болды. 
* 1994 ж. АҚШ-тағы Аризона штатының Токсикология орталығында клиникалық токсикологиядан іс-тәжірибесін жетілдіру мақсатында 4 айлық стажировкадан өтті. 
* 1996 жылдан Қазақстандағы ақпараттық-кеңес Токсикология орталығын басқарады. Орталық Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының химиялық қауіпсіздігі жөніндегі бағдарламаға енді. 
* 1998 жылдан Қазақ ұлттық медицина универститетінің кезек күттірмейтін медициналық кафедрасында ассистент. 
* 2000 жылдан Дәрігерлер білімін жетілдіру институтында «Клиникалық токсикология» курсының жетекшісі.

## Жетістіктері
* Тусон, Де-Моин (АҚШ), Эрфурт (Германия), Рио-де-Жанейро (Бразилия), Копенгаген (Дания) және Мәскеуде токсикология және улануды бақылау мәселелері жөніндегі халықаралық конференцияларда баяндама жасады. 
* Еуропа клиникалық токсикология ассоциациясының мүшесі (1997 жылдан).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан токсикологтары
Санат:Медицина ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау министрлері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Нұрбатыров Қанапия Ақпанұлы

**Нұрбатыров Қанапия Ақпанұлы** (4.12.1950 жылы туған, Астана) – ғалым, технология ғылым докторы (1997), профессор (1999). Целиноград инжинер-құрылыс институтын (қазіргі Еуразия ұлттық университеті) бітірген (1972). 1972 – 78 жылы аталған инситутта оқытушы, 1978 жылдан Алматы құрылыс материалдары ғылыми-зертерттеулер және жобалау институтында ғылыми қызметкер, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, бас директоры (2003 жылдан). Негізгі ғылыми еңбектері керамика технология мәселелеріне арналған. Нұрбатыровтың тікелей қатысуымен күл керамикасын кептірудің тиімділігі жоғары технология негіздері жасалды. Күл керамикасын кептірудің жаңа әдісі 1988 ж. Ақсу қаласында (Павлодар облысы) күл-керамикф зауытын іске қосқанда қолданыс тапты. Нұрбатыров Қазақстанда әлемдік практикада ең алғаш ойлап табылған жаңа керамик. “золокерам” материалдарының технологиясын жасаушы негізгі авторлардың бірі ретінде ҚР Мемлекет сыйлығын алған (2003). 100-ден аса ғылыми еңбектер мен өнертабыстардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері
Орлы

**Орлы** — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы ауыл, Орлы ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құрманғазы ауылынан батысқа қарай 5 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Ауыл 1962 – 96 ж. етті ірі қара мал өсіретін кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Орлыда және округке қарасты *[[Каспий (Атырау облысы)|Каспий]]* және *[[Шестой]]* ауылдарында ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауыл арқылы Атырау – Ганюшкин – Астрахан (Ресей) автомобиль жолы өтеді.

## Халқы
1989 жылы елді мекенде 1541 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1818 адам (913 ер адам және 905 әйел адам) болса, 2009 жылы 1838 адамды (933 ер адам және 905 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2113 адамды (1115 ер адам және 998 әйел адам) құрады.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* Н.С.Манаев атындағы орта мектеп — Алғашқыда Бостандық, Молотов, Макаренко, Орлы орта мектебі болып аталды.
* «Балдырған» бөбекжай-балабақшасы 
* "Өнерпаз“ ауылдық мәдениет үйі

## Ауыл суреттері

## Ауыл көшелері
* Бақыт Қарабалина көшесі
* Достық көшесі
* Жұмекен Нәжімеденов көшесі
* Қайырлы Құрманғалиев көшесі
* Құлагер көшесі
* Мұқат Мұсаев көшесі
* Нұғыман Манаев көшесі
* Тәуелсіздік көшесі
* Хиуаз Доспанова көшесі

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Полиэфирлер

**Полиэфирлер** — макромолекула тізбегінде жай және күрделі эфирлердің функционалды тобы кездесетін полимерлер. Полиэфирлер *[[жай полиэфирлер|жай]]*, *[[күрделі полиэфирлер|күрделі]]* және *[[қаныққан полиэфирлер|қаныққан]]*, *[[қанықпаған полиэфирлер|қанықпаған]]* болып бөлінеді. Жай полиэфирлер HO—[—R—O—]n—H, мұндағы R құрылысы әр түрлі көмірсутек радикалы (мысалы, полиоксиметилен, пентон, эпоксид шайырлары, полифениленоксид, т.б.). Бұл циклді оттекті қосылыстарды *полимерлену* және *гликольдерді поликонденсациялау* нәтижесінде алады. Қышқылдарда жеңіл гидролизденеді, сілтіге тұрақты. Күрделі полиэфирлер H—[—OAO—CO——A`—CO—]n—OH мұндағы А — көмірсутек радикалы, A` — органик. немесе бейорганикалық қышқылдардың қалдығы (мысалы, полиэтилентерефталат, нуклеин қышқылдары, даммар, янтарь, т.б.). Бұларды гликоль мен екі негізді немесе оттекті қышқылдарды поликонденсациялау, циклді эфирлерді гидролизді полимерлеу, т.б. жолдармен алады. Суда ерімейді, органикалық еріткіштерде ериді. Полиэфирлер желім, талшық (лавсан, терилен, дакрон), пленка, сыр-бояу, т.б. өндіруде қолданылады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Термопластар
Санат:Полимерлер
Санат:Синтетикалық талшықтар
Санат:Диэлектриктер
Субальпілік белдеу

thumb|right|200px|
**Субальпілік белдеу** – биік таулардағы альпілік белдеуден төмен, шалғынды орман белдеуінен жоғары орналасқан табиғи белдеу. 

Белдеудің қандай биіктікте орналасуы географиялық ендікке, беткей экспозициясына және климатының континенттілігіне байланысты. 
* Субальпілік белдеу Альпі тау жүйесі мен Кавказ тауының батысында 1700 – 2300 м, Гималайдың оңтүстік беткейлерінде 3200 – 4000 м, Алтайда 2000 – 2400 м, Іле Алатауы мен Жетісу Алатауында 2400 – 3200 м биіктікте орналасқан. Климаты континенттік, қысы суық, ұзақ (7 – 8 айға созылады); қаңтар айының орташа температурасы – 20 – 22С. Жазы салқын, қысқа (2 – 3 ай), шілденің орташа температурасы 5 – 8С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 700 – 800 мм.

* Нивальді, альпілік белдеулерден келетін еріген қар және мұздық суларының әсерінен субальпілік белдеудің ылғалдылығы жоғары болады. Қардың қалыңдығы 1 м-ге жетеді, жиі қар көшкіні болып тұрады. Субальпілік белдеуде субальпілік шалғын, аласа бұталар мен сирек ормандар; тау шалғындық қара топырағында бетеге, қазтабан, сұлыбас, арша, қараған өседі. Тау ешкісі, марал, қар барыстары, тундра ақ кекілігі, тағы басқа мекендейді. Қазақстан тауларындағы Субальпілік белдеулер мал жайылымы мен шабындық ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Климаттық аймақтар
Санат:Географиялық белдеулер
Санат:Ботаника
Александр Сергеевич Кривошейн

**Александр Сергеевич Кривошейн** (26 мамыр, 1925 жылы туған, Ресей, Воронеж) – театр суретшісі.

## Өмірбаяны
* 1958 ж. Санкт-Петербург көркемсурет академиясын бітірді. 
* 1958 – 69 жылдары Горький (қазіргі Нижний Новгород қаласы), Куйбышев (қазіргі Самара қаласы), Саратов, Волгоград және Краснодар театрларында суретші қызметін атқарды. 
* 1970 – 76 жылдары Мұхтар Әуезов атындағы қазақ академиялық драма театрының бас суретшісі болып, бірқатар спектакльдерді жасаулады.

## Сахналаған спектакльдері
* Қ.Аманжоловтың “*Досымның үйленуі*” (1970)
* Б.Майлин мен Ж.Шаниннің 'Неке қияр*
* *Торсықбай* (1971)
* Қ.Мұхамеджановтың “*Бөлтірік бөрік астында'” (1972)
* Ә.Таразидің *Жолы болғыш жігіт*(1973)
* О.Бөкеевтің 'Құлыным менің*
* Ә.Әбішевтің 'Мансап пен ұждан*(екеуі де 1974)
* Ғ.Мүсіреповтің Қозы Көрпеш - Баян Сұлу (1971)
* Ә.Нүрпейісовтің 'Қан мен тер*(1973; КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1974) спектакльдері бар. 
[[Сахна]]лық безендіру ісінде көркемдік тәсілдерді таңдаудағы талғампаздық пен жинақылық суретші шығармашылығының ерекшелігі болып табылады. Сондай-ақ: 
* Л.Г. Зориннің “*Варшава сазы*”
* Д.Файзидің “*Башмағым*” (екеуі де 1971)
* О.Ш. Иоселианидің “*Арбаң аман болсын*” (1972)
* В.Губаревтің “*Ұлы сиқыршы*” (1974)
* А.Н. Островскийдің “*Жазықсыз айыптылар*” (1973)
* Г.Лорканың “*Қасіретті қатындар''” (1974) спектакльдерін де көркемдеді.

## Марапаттары
* КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1974

## Дереккөздер

Санат:26 мамырда туғандар
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Воронежде туғандар
Санат:Қазақстан театр суретшілері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Тарас Шевченко атындағы Украина Ұлттық сыйлығының иегерлері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Репин атындағы институт түлектері
Василий Иванович Чапаев

right|200px|thumb|Чапаев Василий Иванович
**Чапаев Василий Иванович** (, қазіргі Чебоксары қаласының маңы — , қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Чапаев а.) — Азамат соғысының батыры. 1914 — 18 ж. 1-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Подпрапорщик атағын алып, 3 рет Георгиев кресімен, медальдармен марапатталған. 

## Өмірбаяны
1917 ж. кеңес өкіметі жағына шығып, 1918 жылғы қаңтардан Николаевск қаласындағы гарнизонның әскери комиссары, 1918 жылдың мамырынан оралдық ақ казактар мен ақ чехтарға қарсы соғыста бригада командирі, ал қыркүйектен 2-Николаевск дивизиясының командирі болды. 1918 жылғы қарашадан 1919 жылғы қаңтарға дейін Бас штаб академиясында оқыды. 1919 ж. наурыздан Ерекше Александров-Гай бригадасының, сәуір — маусымда 25-атқыштар дивизиясының командирі болып, Колчак армиясына қарсы ұрыстарға қатысты. Соғыс қимылдарына ойдағыдай басшылық еткені үшін Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1919 ж. 11 шілдеде 25-дивизия Орал қаласын азат етті. 1919 ж. 5 қыркүйектің түнінде ақ гвардияшылар Ілбішінде (қазіргі Чапаев а.) дивизия штабына кенеттен шабуыл жасады. Ч. өзінің серіктерімен күші басым жауға қарсы ерлікпен соғыс жүргізіп, осы шайқаста жау оғынан қаза тапты. 

## Ескерткіштер
Ч-тың аңызға айналған ерлігі Д.А. Фурмановтың “Чапаев” повесінде, осы аттас кинофильмінде, әдебиет пен өнердің, т.б. шығармаларында суреттелген. Чебоксары қ. және Чапаев а-нда оған ескерткіш орнатылған, музей ашылған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:28 қаңтарда туғандар
Санат:1887 жылы туғандар
Санат:Чебоксарыда туғандар
Санат:5 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1919 жылы қайтыс болғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында қайтыс болғандар
Санат:Азамат соғыстары батырлары
Санат:Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылар
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Хайруллин Гриф

**Хайруллин Гриф Тимурғазитұлы** (1.10.1937 жылы туған, *[[Башқортостан]], Дюртюлин ауданы*) – педагогика ғылымының докторы (1992), профессор (1994). *Халықаралық ақпараттандыру академиясының* академигі (1995). Татарстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі. Өзбекстан Республикасы Оқу-ағарту ісінің үздігі. *Бирск мемлекеттік педагогика институтын* (1960) және *Тула педагогика институтының аспирантурасын* (1966) бітірген. Ангрене қаласында (Өзбекстан) мектепте мұғалім, директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, директор; *[[Педагогика]] институдында* кафедра меңгерушісі, декан (1966–1976), Алматы қаласындағы мектепте директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, директор, мектеп-аралық оқу өндіріс комбинатының директоры, аудандық оқу бөлімінде инспектор (1976–1986) болды. 1986 жылдан ҚазҰПУ-да аға оқытушы, декан, доцент, профессор қызметтерін атқарды. *«Теория и практика становления и развития межшкольных УПК»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер
**[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]*

Санат:Профессорлар