Ужгород

**Ужгород** (, , , , ) — Украинаның батысындағы қала. Закарпат облысы мен Ужгород ауданының әкімшілік орталығы. Халқы 115,6 мың адам. (2020).

## Географиясы
Ужгород қаласы Уж өзенінің бойында, Карпат тауының етегінде, Украина астанасы Киевтен 785 шақырым жерде орналасқан. Бұл Закарпат облысының, оның ішінде Ужгород ауданының әкімшілік орталығы. Қала Словакиямен шектеседі. Қала ауданы 41,56 шаршы метрді құрайды, солтүстіктен оңтүстікке қарай 5 км, шығыстан батысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр.
Қала көп бөлігін алып жатқан оң жағалауға (ескі қала) және сол жағалауға бөлінеді. Олар бір-бірімен 7 көпір арқылы жалғасады, оның ішінде біреуі темір жол, алтауы жаяу жүргіншілер мен қоғамдық көліктерге арналған.
нобай|солға|200px|Оңтүстік көлік көпірінен жоғары ағыстағы Уж өзенінің көрінісі

## Табиғаты
Закарпатияның табиғаты өзінің ерекше сұлулығымен таң қалдырады. Айбынды таулар көркем аңғарлармен қатар орналасқан. Ужгород маңында көптеген тау өзендері бар, олар биік жартастардан құлап, әдемі сарқырамаларды құрайды.

Ужгород қаласы барлық жағынан орманмен қоршалған, жасыл желектер мен екпелердің ауданы 1574 га. Орманда емен, граб, шамшат, шырша басым. Бұл ормандарды түлкі, борсық, қабан, марал, елік, сілеусін мекендейді. Тау өзендері өзен форельіне толы.

## Қала атының шығу тарихы
Ужгород қаласының пайда болуының ондаған нұсқалары бар. Ужгород сөзі «Уж» және «қала» сөздерінен тұрады. Атаудың астарында жатқан «Уж» сөзі қала орналасқан Уж (немесе Уг) өзенінен шыққан.
Унг өзені атауының шығу тегін қарастырсақ, Б
бірінші нұсқа бойынша – «Унг» өзенінің атауы көне болгар тіліндегі «көмір» сөзінен шыққан. Инь тілінде өзен атауы «Уж» өзенінің тар аңғарына қатысты «тар» сөзінен шыққан. Түрік нұсқасы бойынша, қала түріктің «Унг» немесе «Оң» сөздерінен атауын алды. Тіпті, олар өзен өз атауын өзен аңғарында кездесетін уж жыланнан алды деп есептейтін нұсқа бар.

Жергілікті тұрғындарға қала ескі Унгвар атымен танымал болды. 1860 жылдардың соңына дейін жергілікті интеллигенцияның кейбір өкілдері ғана қаланың жаңа атауын – «Ужгород» (мысалы, Александр Духнович, 1803-1865) қолданды.  Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана Ужгород атауы ресми түрде қолданыла бастады.

## Тарихы
Қала туралы ең көне деректердің бірі Араб саяхатшы географы Әл-Идрисидің еңбегінде жазылған, 1154 жылдан басталады. Бірақ археологтардың пікірінше, қала X ғасырдың аяғы мен XI ғасырдың басында қазіргі „Замковая гора“ төбесінің аумағында пайда болған
нобай|солға|200px|Қамал тау (Замковая гора) 1918
XIII ғасырдағы Венгрияның тарихи жазбалары туралы мәліметтер IX ғасырдың аяғындағы оқиғаларға, атап айтқанда Карпат бассейніне ежелгі угрлардың келуіне байланысты жергілікті қамал туралы айтады.

1317 жылы Ужгородты Венгрия королі Чарльз Роберттің әскерлері басып алды. XVI ғасыр - Ужгород тарихындағы 1526 жылғы Мохач шайқасынан кейін Венгрияның саяси ыдырауымен және діни алауыздықпен байланысты қиын кезең болды. 
Үздіксіз соғыстар, 1566 жылғы түріктердің шабуылдары, феодалдық және отбасы аралық тартыстар қаланың құлдырауына әкелді. 1567 жылы онда небәрі 34 шаруа және 4 шаруашылық қалды, ал тұрғындарының саны небәрі 200 адам болды.

1610 жылы Юрий Другет Ужгородтағы католиктік шіркеудің қайта жандануына кірісті. Оның жұмысын ұлы Янош пен әйелі Анна жалғастырды, олар 1641-1644 жылдары Ужгородта иезуит коллегиясын - қаладағы алғашқы орта оқу орнын құрды.
XVII ғасырдың ортасында Дьердь Другет Ужгород қамалының сыртқы бекіністерінің құрылысын аяқтап, оны қуатты бекініске айналдырды.

1692 жылдан 1711 жылға дейін қала граф Миклош Берчениге тиесілі болды, ол 1703-1711 жж. II Ференц Ракочи басқарған габсбургтерге қарсы венгр ұлт-азаттық соғысының жетекшілерінің бірі болды.
нобай|оңға|200px|Ужан комитетінің үкімет үйі
ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында қала қарқынды дамып, жаңара бастады.
1872 жылы Чоптан Ужгородқа темір жол жетті, 1902 жылы электр жарығы пайда болды, 1904 жылы телефон байланысы басталды. Қаланың оң жағалауы мен сол жағалауы темір көпір арқылы жалғасты (1898). Ужгородта жаңа зауыттар пайда болды. Қаланың келбеті де өзгеруді, бір қабатты үйлердің орнына әдемі екі және үш қабатты қатты үйлер, көптеген қоғамдық ғимараттар пайда болады. 1904 жылы Ужгородта тұрақты театр ашылды.

1919 жылдан 1938 жылдың қарашасына дейін Ужгород Подкарпат Русь автономиялық облысының астанасы болды. Бұл мәртебе қаланың кейінгі бүкіл тарихы үшін шешуші болды. Ужгород тілі мен мәдениеті жағынан Венгрияның провинциялық қаласынан заманауи көп мәдениетті еуропалық үлгідегі қалаға айналуда.

Кеңестік кезеңде Ужгород қайтадан қарқынды дами бастады, ескі инфрақұрылымдық базада жаңа (идеологиялық) оқу және мәдениет мекемелері ашылды: Ужгород мемлекеттік университеті, Закарпат өлкетану мұражайы, сурет галереясы, филармония, театр, музыка және өнер мектептері және т.б.

## Халқы
2023 жылға Украинаның Ужгород қаласының халқы 115 263 адамды құрады. Ужгород Украинадағы халық саны бойынша 425 қаланың ішінде 41-ші орында.

Ұлттық құрамы:
* украиндар - (80,5%);
* мажарлар - (12,1%); 
* румындар - (2,6%);
* орыстар - (2,5%).

## Климаты және ауа райы
Ужгородтың климаттық жағдайы қоңыржай континенттік. Қалада қыс жұмсақ, бірақ қарлы. Жазда қалыпты жылы ауа райы байқалады. Мұндай қолайлы климаттық жағдайлар қаланы Карпат тауларының қатты суық желдерден қорғайды.

Жазда ауаның орташа температурасы +20°С-тан асады. Ең суық айда, қаңтарда ауа +2°С дейін салқындайды. Ең көп жауын-шашын жазда (маусым және шілде) түседі.

Ужгородтағы ылғалдылық айға байланысты 62% -дан 86% -ға дейін өзгереді. Ең төменгі ылғалдылық сәуірде, ең жоғары ылғалдылық желтоқсанда байқалады.

## Экономикасы және өнеркәсібі
нобай|оңға|200px|Eurocar автомобиль зауыты
Ужгород – облыстың маңызды экономикалық орталығы, кәсіпкерлікті қолдау үшін дамыған бизнес инфрақұрылымы бар. EDRPOU мәліметтері бойынша қалада 4358 шаруашылық нысаны немесе облыстағы жалпы нысандардың 25,4 пайызы шоғырланған.
Заңды тұлғалардың кәсіпкерлік субъектілерінің ең көп саны сауда саласында – 525 бірлік, өнеркәсіпте – 453, құрылыста – 128, 327 жылжымайтын мүлікпен операциялармен айналысады, 79 кәсіпорын көлік қызметін көрсетеді. Қонақ үй және мейрамхана бизнесінде 69 шаруашылық субъектісі жұмыс істейді.
Соңғы жылдары шетел инвестициясы қарқын алды. Тікелей шетелдік инвестициялардың ағыны жаңа бірлескен кәсіпорындар құруға, жұмыс істеп тұрған бірқатар кәсіпорындарда өндірісті жаңғыртуға мүмкіндік берді. 

Өнеркәсіп жергілікті экономикада жетекші рөл атқарып келеді, бірақ одақтас өндірістік байланыстардың үзілуі және экономикалық дағдарыс саланың дамуына кері әсерін тигізді. Қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарының көпшілігі, атап айтқанда «Турбогаз» зауыты, «Ужгородприбор», «Большевик», «Электромотор», ПО «Тиса», Ужгород ФМК сияқты кәсіпорындар өндірістік әлеуетін жоғалтты. Өндіріс көлемі бойынша қаланың өнеркәсіп кешені 1990 жылғы деңгейге әлі жеткен жоқ (2004 жылы 75,7%). Салыстырмалы бағамен сату көлемі бойынша ең көп үлесті келесі салалар алады: электр машиналары мен жабдықтары (28,3%), машиналар мен жабдықтар (14,9%), жиһаз өндірісі (19,4%), жеңіл өнеркәсіп (17,8%). , тамақ өнеркәсібі (6,2%), ағаш және одан жасалған бұйымдар өндірісі (5,5%). Жеңіл және машина жасау өнеркәсіптері негізінен тапсырыс беруші беретін шикізатпен жұмыс істейді. Саланың негізгі проблемалары – ішкі нарықтың жоғалуы, құрал-жабдықтардың тозуы және моральдық ескіруі болып табылады.

## Транспорты
Қаланың басқа облыс орталықтарынан ерекшелігі мұнда электр көлігі жоқ. Ужгородта 1947 жылы негізі қаланған шағын Закарпат темір жолы жұмыс істейді. Ол қаланың орталық бөлігін Подзамковый саябағымен байланыстырады. Ужгородтағы – ең маңызды бағыттар – Е50, Е58, Е573, Н13 бағыттары өтетін негізгі көлік торабы. Украинаның және шетелдің қалалары теміржол вокзалы мен әуежай арқылы байланысады.
нобай|оңға|200px|Ужгород темір жол вокзалы
Қоғамдық ғимараттарды салу қарқыны Ужгородтағы жол желісі мен көлік қозғалысының дамуын айтарлықтай жеделдетті.

Темір жол қатынасы 19 ғасырдың 2-жартысында пайда болды. Алғашқы темір жол желісі Чопты байланыстырды.
Оның құрылысы 1870 жылы Ужгород – Ниредгаз бағыттарында басталды. 1872 жылы Ужгород-Чоп теміржолының алғашқы бөлігі іске қосылды. 1915-1916 жылдар аралығында Ужгород — Анталовцы бағытында алғашқы тар табанды теміржол салынды.

Қазіргі уақытта теміржол Ужгород пен еліміздің басқа аймақтарымен, сондай-ақ Ресеймен және Еуропалық Одақпен сенімді байланысты қамтамасыз етеді. Электрлендірілген желі оңтүстікке Чопқа шығады, оның бойымен жолаушылар пойыздары негізгі Карпат өткелі арқылы Львовқа, сондай-ақ Мукачевоға электр пойыздары және Королёво/Солотвынға дизельдік пойыздар жүреді. Сяньки/Самбор арқылы Львовқа электрлендірілген желі, сондай-ақ, Кошице шекарасы арқылы кең табанды электрлендірілген желі бар, бірақ ол тек жүк тасымалымен айналысады.

Бүгінде қалада Ужгород теміржол вокзалы, Үлкен және Кіші автовокзалдар, сондай-ақ халықаралық әуежай орналасқан.

## Мәдениеті
### Театрлары
Театр ұжымдары аймақта 19 ғасырда болған. 1921 жылы Ужгородқа қоғамның шақыруымен театр қайраткері Николай Садовский актерлермен, суретші Николай Кричевскиймен бірге келеді. Садовский театрынан кейін Юрий Шерегий жетекшілік ететін „Жаңа сахна“ (театр) кіреді, содан кейін фин-орыс театры пайда болады. Бұл театр ұжымдарының барлығы мемлекеттік театрдың болашақ әртістерін тәрбиелеуде үлкен еңбек сіңірді.
Осы театр ұжымдарының барлығы мемлекеттік театрдың болашақ актерлерін тәрбиелеуде үлкен жұмыс атқарды.
Ужгородта Закарпат облыстық украин музыкалық-драма театры, қуыршақ театры, облыстық филармония (бұрынғы синагога) т.б.бар.
нобай|оңға|200px|Закарпат облыстық академиялық қуыршақ театры
* **Закарпат облыстық академиялық қуыршақ театры** - қуыршақ театры 1980 жылы құрылған. Бастапқыда мекеменің шығармашылық ұжымы айтарлықтай қиындықтарға тап болды, сондықтан театр алғашында көшпелі спектакльдермен жұмыс істеді. Театрдың алғашқы әртістері Харьков өнер институтының арнайы шақырылған түлектері болды. 1988 жылы театр Ужгород орталығындағы тарихи функционалдық ғимаратта тұрақты ғимаратқа ие болды. Театрының ағымдағы (маусымдық) репертуарында – 30-дан астам спектакль бар.
* **Закарпат облыстық украин музыкалық-драма театры** - театр 1946 жылдың 1 қаңтарынан бастап Закарпат Украина Халық Комиссарлар Кеңесінің 1945 жылғы 12 қарашадағы шешімімен құрылып, 1946 жылы 7 қарашада К.Симоновтың «Праганың каштандары астында» спектакльімен жұмысын бастады.
* **Закарпат облыстық филармониясы** - 1957 жылдан қазіргі уақытқа дейін филармония 1904 жылы салынған бұрынғы синагоганың ғимаратында орналасқан. Филармонияның құрамына: еңбек сіңірген академиялық Закарпат халық хоры, үрмелі аспаптар оркестрі, «Гармония» солистер ансамблі, симфониялық оркестр, «Венгр әуендері» камералық-аспаптық ансамблі кіреді.

### Мұражайлар
Ужгород ежелгі тарихы бар өте көне қала болғандықтан, оны қалың жұртшылыққа таныстыру үшін әртүрлі бағыттағы көптеген мұражайлар құрылды.
нобай|оңға|200px|Закарпат өлкетану мұражайы'
* **Закарпат өлкетану мұражайы** -  1947 жылы қала аумағында жұмыс істей бастаған және 115 мыңнан астам экспонат жинақталған тарихи-өлкетану мұражайында бұл өлкенің тарихы туралы көбірек білуге ​​болады. Мұнда Украинадағы көне қола бұйымдарының ең үлкен коллекцияларының бірі орналасқан. Әр дәуірдегі қару-жарақ пен атыс қаруы (14 – 19 ғғ. басы), нумизматикалық коллекция, 14 – 17 ғасырлардағы сирек қолжазбалар, 18 – 19 ғасырлардағы жиһаз көрмесі, Закарпатияның халық киімдерін көруге болады.
* **Закарпатия халық сәулеті және тұрмыс мұражайы** - Ол 1970 жылы 27 маусымда ашылды және Закарпат аймағының рухани және материалдық мәдениетінің бірегей ескерткіштерін сақтайтын нағыз қазына болып саналады. Мұражайы шамамен 4 гектар аумақты алып жатыр. Мұнда ағаш сәулет өнерінің барлық шынайы үлгілері жинақталған, олар Карпат аймағында тұратын халықтардың  дәстүрлерін бейнелейді.
* **И.Бокшай атындағы Закарпатия облыстық өнер мұражайы** - мұражай 1948 жыл құрылған. Мұражай залдары ғимаратының барлық дерлік аумағын алып жатыр (бұл 1500 шаршы метрден асады). Оң қанатта тұрақты көрмені орналастырады, ал сол қанат пен орталық зал уақытша көрмелер үшін пайдаланылады (ай сайын өзгереді). Мұражай қорында 10 мыңнан астам экспонат бар: кескіндеме, графика, сәндік-қолданбалы өнер, мүсін.

## Білім беру ісі
нобай|оңға|200px|Ужгород ұлттық университеті
Ужгородта сапалы жоғары білім беретін бірнеше университет бар. Олардың кейбіреулері Украинадағы үздіктер тізіміне енгізілген. Ужгород университеттерінен кез келген мамандықты алуға болады.
* **Ужгород ұлттық университеті** - Университет білім беру, ғылыми, халықаралық, инновациялық және ақпараттық қызмет көрсеткіштері бойынша үздіктер тізіміне енгізілген, Webometrics рейтингісінде 11-ші орынды, SciVerse Scopus рейтингісінде 11-ші орынды, U-Multirank рейтингісінде 12-орында, QS EECA университеттер рейтингінде 13-ші және Украинаның ТОП-200 университетінде 11-ші орында. Украинадағы жоғары оқу орындарының арасында ғылыми дәрежесі бар оқытушылар саны бойынша УжНУ 5-ші орында.
* **Украина ҰҒА Электрондық физика институты** - Украина Ұлттық ғылым академиясының ғылыми мекемесі, онда физиканың және сабақтас ғылымдардың өзекті мәселелері, атом физикасының өзекті мәселелері, электронды және атомдық соқтығыстар физикасы, энергиясы аз ядролық физика, металл буларының лазерлері физикасы, оптикалық және лазерлік приборлар жасау бойынша ғылыми зерттеулер жүргізеді.

## Спорт
Соңғы жылдары Ужгород жалпыукраиналық, тіпті халықаралық деңгейдегі көптеген спорттық іс-шараларды өткізуде, қатысушылар саны көп ауқымды жарыстарды ұйымдастыру мен өткізуде оң тәжірибеге ие.

1919 жылдың көктемінде Ужгородта алғашқы Ужгород жұмысшы қоғамы құрылды, ондаған жылдарп бойы (1921-1941) Закарпатияның спорттық өмірінде маңызды орын алды.

Қалада «Ховерла-Закарпатья» футбол клубы өте танымал. Клуб жоғары лигада төрт рет ойнады. Бірінші лигада бірінші орын алып, 2009-2010 маусымында Украинаның жоғары дивизионы – Премьер-лигада өнер көрсетті. Клуб үйдегі матчтарын «Авангард» стадионында өткізеді.

Гандболдан Суперлигасында әйелдер "Карпаты" клубы жылдан жылға халықаралық аренада өнер көрсетуде.

## Дереккөздер

Санат:Закарпат облысы қалалары
Санат:Украина қалалары
Санат:Украина облыс орталықтары