open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Инсульттер

Инсульт - ми қанайналымының жіті бұзылысы, яғни ми қантамырларының бірінің үзілуі, түйілуі немесе тығындалуы. Инсульт геморрагиялық (миға қан құйылу) және ишемиялық инсульт (ми инфарктісі) болып бөлінеді.
Инсульттің келесідей түрлері бар:
1) Геморрагиялық инсульт. Бұл артериялық гипертонияның асқынуы болып табылады. Жоғары қысымды көтере алмаған қан тамыры жарылады да, қан ми заттегіне келіп түседі. Құйылған қан миды басып, оны ісіндіреді және мидың бір бөлігі өледі. Мұндай инсульт көбінесе ауыр, күйзеліске толы күннен соң туындайды. Кешке қарай бас жарылып кетердей қатты ауырады. Заттардың барлығы қызыл түсті болып көріне бастайды, жүрек айнып, құсады, бас ауруы күшейеді  - соққының алғашқы белгісі осындай. Сонан соң қимыл-қозғалыс, сөйлеу, сезгіштік қабілеттері бұзылады, құлақ естімеуден бастап, естен тануға, тіпті кома жағдайына дейін барады - ал бұл инсульттің өзі.
2) Ишемиялық инсульт.
Бұл жағдайда тамыр өз қабырғасының тұтастығын сақтап қалады, алайда қанның ағымы тромбымен түйілуіне немесе тығындалуына байланысты тоқтап қалады. Тромбылар - қантамыр қабырғасының жас ерекшелігіне қарай өзгерістері - кез келген ағзадағы қантамырды бітеп, жүрек, бүйрек, ми инфарктісіне алып келеді.  Қантамырлар жалпы қан ағысына келіп түсетін май тіндерінен де тығындалуы мүмкін, мысалы, бұл жағдай ұзын түтікше тәрізді сүйектер сынғанда немесе толық адамдардың қуыстық операциялар кезінде орын алуы ықтимал. Газды эмболия - тамырлардың газ көпіршіктерімен тығындалуы - өкпеге операция кезінде туындауы мүмкін. Жеке бастың шаруалары мен стресстер, ауа қысымының құбылмалылығы, қажу, шаршау, зиянды әдеттер – ішімдік пен темекі, артық салмақ, қандағы қант деңгейінің күрт өзгеруі – ми қантамырларының ұзақ уақыт түйіліп, ишемиялық инсульт белгілерінің туындауына ықпал ететін факторлар. Көбінесе ишемиялық инсульт - қарт адамдарға тән. Ол көбінесе түнде немесе таңға қарай туындайды, бірнеше күн ағымында бірте-бірте дамуы мүмкін, ауыспалы сипатқа да ие бола алады (шағын инсульт).

## Дереккөздер

Санат: Медицина
Санат: Геронтология
Малярия плазмодия

Тіршілік циклі
Малярия ауруының қоздырушысы. Адам мен құстардың кейбір түрлерінде паразиттік тіршілік етеді. Тіршілік циклінің жартысын олардың қанында, жартысын малярия масасында өткізеді.
#  Адам  қаны эритроциттерінде шизогония жолымен жыныссыз көбейетін амеба тәріздес паразиттерді байқауға болады. 
#  Есейген соң олар(шизонттар) ұсақ мерозоидтарға бөлінеді. Саны 1мм3 қанда 100ге дейін жетеді. 
#  Маляриямен ауырған адамды маса шағып, ол қанмен бірге оның(масаның) асқазанына  түсіп, гамета түрінде дамиды. 
#  Копуляция жолмен зигота(оокинета) түзіледі.
#  Масаның ішегінің қабырғасына еніп, біренше рет бөлініп, мыңдаған қозғалмалы спорозоидтар түзеді. 
#  Маса сілекейінде мыңдаған спорозоидтар жиналып, қайта адамға түседі. 
#  Адамның эритроциттерінде бөлінген кезде адамда лихорадка болады.

Дереккөздер:
Темірдің қайта таралу анемиясы

Темірдің қайта таралу анемиясы (темірдің қайта қолданылуы бұзылған анемия) – темірдің қордан плазмаға және кейін эритрокариоциттерге жеткізілуінің бұзылысынан туындайтын анемия. Осы жағдайда темірдің өзіндік қайта таралуы болады: ол қорда – темірдің сақталу орындарында шоғырланады.
Ағзаның қалыпты гемопоэзі үшін тәулігіне 25 мг темір керек. Ішектен күніне тек қана 1-1,5 мг сіңіріледі. Қалыпты эритропоэзге қажет темірдің қалған мөлшері бұзылып жатқан эритроциттерден темірдің қайталап қолданылуы (реутилизациясы) қамтамасыз етеді.
Темірдің қайта таралу анемиясы кезінде темірдің реутилизация механизмі бұзылып, қордың макрофаг жасушалары темірді мықтап ұстап алып, оны эритроциттегі гемоглобин синтезі үшін қолдануға мүмкіндік бермейді. Темір макрофаг жүйесінің жасушаларында ферритин мен гемосидерин түрінде қорда сақталып, ағзаның шынайы емес темір тапшылығын туындатады.
Темірдің қайта таралу анемиясы барлық анемиялар арасында ТТА кейінгі екінші орында кездеседі. Ол өкпе, бүйрек, несеп шығару жүйесі, жыныс мүшелері, сүйек (остеомиелиттер), өт шығару жүйесінің жедел және созылмалы инфекциялық-қабыну (әсіресе іріңмен жүретін) аурулары, сепсис, инфекциялық эндокардит, әр жерде орналасқан туберкулез, саркоидоз, созылмалы лейкоздар, ревматоидты артрит, серонегативті артрит, гепатит, қатерлі ісік аурулары (анық және жасырын қан кетулер, сүйек миына метастазы, гемолизі жоқ жағдайларда), бауырдың алкогольдік ауруларында дамуы мүмкін. Аталған аурулар кезінде «макрофаг жүйесінің жасушалары едәуір белсендікке ие болып, темірдің қорда жиналуына өз үлесін қосады»,- деген болжам бар.
Темірдің қайта таралу анемиясының диагноздық критерийлері 
•	орташа гипохромды анемия, реңдік көрсеткіші төмен. Салыстырмалы түрде нормохромды анемия сирек кездеседі. Гемоглобин деңгейі орташа дәрежеде  төмендейді (80 г/л төмендеуі сирек);
•	сарысулы темір деңгейі қалыпты, кейде ол аздап кемуі мүмкін;
•	сарысулы трансферрин төмендейді, кейбір жағдайда қалыпты;
•	сарысулы  ферритин жоғарылайды;
•	сүйек миында сидеробластар саны кемиді;
•	белсенді қабыну (инфекциялық және инфекциялық емес) үрдістердің клиникалық-зертханалық белгілері болады.
Емі
Негізгі ауруды емдеу. Темірі бар дәрілер тағайындалмайды. 
## Дереккөздер

Санат: Медицина
Дәріарша

**Дәріарша** – кипарис тұқымдас, биіктігі 5 метрге дейін жететін ірі бұта, немесе шағындау келген ағаш. Гүлдерінің аталықтары да, аналықтары да жапырақ қойнауында өседі. Аталығы ұзынша келген сырға тәрізді, аналығы жасыл бүрлі, ұсақ шар тәрізді. Гұлдерінің төменгі жағы жасырынып жатқан қабықшасы бар өзектен тұрады. Жемісі сағағы қысқа етті келеді де екінші жылдың күзінде пісіп жетіледі. 
## Химиялық құрамы
Миуасында 0,5-1,5 процент эфир майы болады. Ол кристалдаған дәріарша камфорасынан, кадиненнен, сесквиктерпеннен және пенинне құралады. 
## Қолданылуы
Дәрі мақсатында дәріаршаның миуасы пайдаланылады.  **Дәріарша миуасы** – шемен, асцит, безгек, нерв ауруларына, ревматизмге, әйелдер ауруларыны, сондай-ақ қышыма қотырға, ұшық секілді басқада ауруларға қарсы қолданылатын өте ертеден келе жатқан дәрі.

## Дереккөздер

«Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Ненец Ұлт Округы

**Ненец Ұлт Округы** – РКФСР-дің Архангельск обл-ның құрамындағы ұлттық әкімш. бөлік. 1929 ж. 15 маусымда құрылған. Жері 176,7 мың км². Халқы 39 мың (1973). Орталығы – Нарьян-Мар қаласы. Халықтар достығы орденімен марапатталған. (1972)

## Табиғаты

Ненец Ұлт Округы Шығыс Еуропа жазығының солт.-шығыс шетінде орналасқан. Жері негізінен жазық; Канин Камень, Тиман бұйраттары, Пай-Хой жотасы (300-400 м) сияқты әбден мүжілген таулы өлкелер кездеседі. Батыс бөлігін Канин және Кіші жер тундрасы, шығысын Үлкен жер тундрасы алып жатыр. Климаты қатаң, қаңтардың орташа температурасы -120С, -220С, маусымда 60С, 130С. Жылдық жауын-шашын 280-420 мм. Ірі өзені – Печора (облыс шегіндегі   ұз. 220 км). Тундралық глейлі және шымтезекті глейлі топырақ түрлері тараған. Территориясының ¾  бөлігі тундра зонасында орналасқан. Ақ түлкі, құр, қаз, үйрек кездеседі. Өзен, көлдері балыққа бай.

## Халқы

Ненец Ұлт Округында ненец, коми, орыс, украиндар тұрады. Орташа тығыздығы 1 км²-ге 0,2 адамнан. Қала халқы 56%. 1 қала (Нарьян-Мар.), 1 қ.т. поселкесі (Амдерма) бар.

## Тарихы

Ненецтер жөнінде Нестор шежіресінде (11ғ.) тұңғыш жазылған.  16-17 ғ-да Мәскеу мемлекетінің қол астында болды.  Көшпелі ненецтер бұғы өсіру, балық, аң аулаумен шұғылданады.  Совет өкіметі 1921 жылдың жазында орнады.  1929 жылдың наурызында алғаш бұғы өсіру к-зы құрылды. Шаруашылықтың жаңа саласы – сүтті мал шаруашылығы мен егіншілік дами бастады.  Ұлы Отан соғысы жылдары (1941-1945) ненец халқының ұлдары неміс-фашист басқыншыларына қарсы күресті, майдан қажетіне  округ 73 мың бұғы өткізді.

## Шаруашылығы

Ненец Ұлт Округы – КСРО-дағы бұғы өсіретін басты аудандардың бірі (1973 ж. 178,9 мың бұғы болды). 1972 ж. бұғы өсіруші 2 совхоз, 8 колхоз болды ( әр шаруашылық жайылымы 1,2 млн. Га).  Балық, аң және теңіз жануарларын аулау дамыған. 1973 ж. қоғамдық мүйізді ірі қара саны 6,8 мыңға жетті. Картоп егу дұрыс жолға қойылған. Балық және ет комбинаттары, май зауыды (Нарьян-Мар.), Печораның төм. ағысында ағаш өңдеу з-ды бар. Соғыстан кейінгі жылдары жанғыш газ бен мұнайдың бай қорлары табылды. 1973/74 оқу жылдарында 45 мектеп, мал дәрігерлік техникум, пед. училище және 1973 ж. 35 кітапхана, 52 клуб, 69 кино қондырғы, өлке тану музейі болды. “Нарьяна вындер” (1929 жылдан) округтық газеті шығарылады.

## Дереккөздер

Қазақ совет энцеклопедиясы

Санат:РКФСР
Опалина

Опалинаның тіршілік циклі
Оплиналар-жануар текес талшықты біржасушалылар. Дене пішіні жапырақ тәрізді, 1мм. Денесінде мыңдаған қысқа талшықтары бар, көп ядролы. Қазіргі кезде 100 түрі белгілі. Қосмекенділердің ішегінің паразиті. Тіршілік циклі иесінің көбеюіне тәуелді. 
#  Иесінің бөліну уақытында өте тез бөлінеді. Бұл үрдіс бақаның ішегнде болады.
#  Иесі уылдырық шашқанда, олар суға шығып, итшабақтармен қайта жұтылады.
#  Итшабактардың ішінде  копуляция жолымен микро-макро гаметалар түзеді.
#  Түзілген зиготалар қайта суға түсіп, итщабақтрмен қайта жұтылады
#  Олардың ішектерінде цистадан ұсақ дарақтар шығады.

Дереккөз:
Гүлшетен

**Гүлшетен** (лат. *Rosmarínus officinális*) – биіктігі 3-6  метрге дейін жететін майшетен тұқымдас бұта. Қарама-қарсы орналасқан жапырақтары жоғарғы жағында ұзындау үшкір, түп жағы жүрекше тәрізді, шеті тегіс, шағақты келеді. Гүлдері лалалы, ақ, жасыл немесе басқа түсті болып келеді. 

## Химиялық құрамы
Гүлдерінде сирингин, сирингопикрик фенилглюкозидтері, эфир майы, фарнезол, қабығында – сирингин, эфир майы болады. 
## Қолданылуы
Дәрі мақсатында гүлдері, жапырақтары, бүрлері пайдаланылады. Белорус халық медицинасында гүлдерін шай сияқты қайнатады да қарын жарасына, жөтелге, ентіккенге ем үшін ішеді. 
## Дереккөздер

«Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Дәрілік купен

**Дәрілік купен** – лалагүл тұқымдас көпжылдық өсімдік, оның көлбей өсетін түйіншекті тамыры жуын болып келеді. Сабағы майысқақ, бұл өсімдіктің биіктігі 30-75 см-дей болады. Жапырақтары кезекті келіп, дені өсімдік сабағының бір жағында шоқтала өседі. Шоғыр-шоғыр боп өсетін гүлдері солғын ақ. **Жемісі** – көшіл қара миуа. Май-маусым айларында гүлдейді. Дәрілік купен қайыңды және қылқанды ормандарда өседі.
## Химиялық құрамы
Купен жемісінде де інжігүл сияқты глюкозидтер, конвалярин мен конваламарин болады. Купен жапырақтарына жасалған соңғы зерттеулер кезінде онда 330 мг процентті С витамині бар екені анықталды. Тамыр сабағынан алкалоидтар табылды.
## Қолданылуы
Дәрі мақсатында бұл өсімдіктің жер бетінде бөлігі пайдаланылады. Көп жылдық тәжірибиелердің деректері бойынша бұл өсімдіктің кептірілген шөптерінен жасалған ұнтақпен кейбір құтырып ауырғандар бір аптаға жетпейтін уақыт ішінде айығып отырған.

## Дереккөздер
«Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Неогегельшілдік

**Неогегельшілдік** – 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Гегель философиясын қайта жаңғырту негізінде қалыптасқан идеалистік  философиядағы ағым. Н. Бүкіл Еуропа елдерінде, АҚШ-та таралып, саяси әлеуметтік жағдайлармен байланысты  әр түрлі сипатта болды. Ұлыбританияда Н-тің (19 ғ-дың 80 жылдары) өкілдері Э. және П.Кердтер, Ф.Брэдли, Р.Холдейн, Д.Бейли болды. АҚШ-та гегельшілдік У.Т. Харрис бастаған Сент-Луи мектебі арқылы дамыды. Нидерландыда гегель ілімін таратқан Г.Болланд  Гегельді И.Кантқа қарсы қоюдан бас тартып, олардың ілімін ойлаудың классикалық кезеңінің бастамасы мен соңы деп, ал Гегель логикасы Канттың ақылды сынауының жалғасы деп есепткді. Италияда Неогегельшілдік 19-20 ғ-дың аралығында пайда болды. Неогегельшілдіктің негізін салушы Б.Кроче мен Дж.Джентиле ұзақ жылдар бойы өзара айтысумен болды. Итальян Неогегельшілдігінің іштей жікке бөлінуі әлеуметтік мәселелерді шешуде Б.Кроченің бурж. либералдық, ал Джентиленің тоталитарлық (жаппайлық) бағытты ұстауымен байланысты. Итальян Неогегельшілдігінің алғашқы кезеңі (Неогегельшілдіг шығуынан бастап 1-дүниежүзілік соғыстың аяқталуына дейін) – Кроче мен Джентиленің бірігіп марксизмге және позитивизмге қарсы шығуы. Екінші кезеңде 1-дүниежүзілік жүзілік соғыстан 2-дүниежүзілік соғысқа дейін екі жіктің арасындағы философиялық және саяси келіспеушіліктің тереңдей түсуі нәтижесінде екі ағымға бөлінді. Кроче фаш. режимге қарсы болса, ал Джентиле фашизм пидеологтарының бірі болды. 19-20 ғ-дың аралығында Неогегельшілдікке жақын қорытындыларға келген неокантшылдықтың теоретиктері Марбург мектебі (Г. Коген, П. Наторп, Э. Кассирер)және Баден мектебі (В. Виндельбанд пен Г.Риккерт Германияда  бірінші болып “гегельшілдіктің қайта өріс ала бастағанын” жариялады). 1905 ж. жас Гегель жөнінде кітап шығарған В.Дильтей Германияда  Неогегельшілдіктің  қалыптасуына елеулі ықпал етті.  Гегель еңбектерін бастырып шығарушы Дильтейдің шәкірті неміс Неогегельшілдіктің жетекшісі Г.Глокнер таным теориясын  эстетика мәселелеріне ирроционалдық бағытта телумен шұғылданды.  Неміс Н-і тарих философиясы мен мәдениет философиясы, әсіресе мемлекет пен құқық мәселелері елеулі орын алды (Т.Геринг, Т. Литт, Ю. Биндер т.б.).  Жалпы адамзат пен жеке адам мәселесін шешуде бурж. даралықты сынап, жалпы адамзаттықты  (ұлт, мемлекет)  дәріптеді. Неміс Неогегельшілдіктің өрістеуінің ең шыңы Гегельдің  өлуіне 100 жыл (1931) толуына байланысты халықар. Гегельдік одақтың құрылуы болды. Соғыстан кейінгі  дәуірде Неогегельшілдікті  қалпына келтіруге әрекеттенгендер  (ФРГ-де)  Т.Литт, Г. Вейн т.б. болды. Россиядағы Неогегельшілдігтің ірі өкілі И.А.Ильин Гегель ілімін діни-философиялық дәстүрмен ұштастыруға тырысты. Францияда Неогегельшілдік (30 жылдары) экзистенциализммен ұштасып  тарала бастады. Арнайы философиялық бағыт ретінде  Неогегельшілдік 30 жылдармен аяқталады.

## Дереккөздер

Қазақ совет энцеклопедиясы
Интегриметр

**Интегриметр** (латынша integer – тұтас және... метр) – график түрінде берілген функцияны есептеуге арналған аналогты механикалық прибор. Интегриметрдің бірнеше түрі бар. Соның бірі полярлы Интегриметр өзара топсамен байланысқан полярлы және айнымалы рычагтан құрылған. Полярлы рычаг топса төңірегінде айналады. Интегралдауыш ролик санауыш механизммен бірге рычагты бойлай қозғала алатын болып бекітіледі. Бұл Интегриметр график түрінде берілген физикалық шамаларды және аудан есептеу үшін пайдаланылады. Есептеу кезінде санауыш механизмнің өлшеу бірлігі белгіленеді де ине сызықтың бойымен жүргізіледі. Санауыш механизм көрсеткен шама бойынша есептеу жұмысы орындалады. Бұл прибордың дәлдігі 0,1% шамасы.

## Дереккөздер

Қазақ совет энцеклопедиясы
Құрттардың класстары

Жалпақ құрттардың 3 классы белгілі:
#Кірпікшелі құрттар
#Сорғыш:моногенетикалық, дигенетикалық
#Таспа құрттар
Олар:
*Көпжасушалы
*Билатериальді симетриалы
*Дене қуысы жоқ
*Экто және энто дерма арасында мезодермалы дәнекер ұлпасымен(мезенхималы немесе паренхималы) толтырылған
*Паренхима-қоректік заттар жиналатын орын(и-жасуша)

Дереккөз:
*https://ru.wikipedia.org 

Санат:Жалпақ құрттар‎
Владимир Георгиевич Гельфрейх

thumb|Гельфрейх Владимир Георгиевич

**Гельфрейх Владимир Георгиевич** (24.3.1885, Петербург-7.8.1967, Мәскеу) -совет архитекторы,Соц.Еңбек Ері (1965), КСРО Құрылыс және архитектура академиясының толық мүшесі, профессор (1956). 1906-1914 жылдары Петербург Көркемсурет академиясын Л.Н.Бенуадан оқыған. Архетиктура В.А.Щукомен бірлесе отырып бірқатар монументті, қоғамдық ғимараттарды: Ленинградта-Смольный қақпасын (1923-1925),Мәскеуде-В.И.Ленин атындағы кітапхананы (1928-1940),Дондағы Ростовта-М.Горький атындағы драма театрды (1930-1935) жобалады. Ол Мәскеудегі метрополитен ст-ларының архитектура И.Е.Рожинмен бірге  зәулім үйлердің жобасын жасады, Смоленск алаңындағы,Кутузов проспектісіндегі,Кунцеводағы архитектура ансамбльдердің жасауға басшылық етті. Ол Ленинград Көркемсурет академиясы (1918-1935) мен Мәскеу Жоғары көркемсурет-өнеркәс. училищесінің (1959-1967) профессоры. 2 рет Ленин орденімен, басқа 5 орденмен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энцкилопедиясы
Кипрас Петраускас

**Петраускас Кипрас** (23.11.1885, Цейкиняй ауылы-17.1.1968, Вильнюс)- литван совет әншісі, музыкақайраткері,КСРО халық әртісі (1950). 1911 жылы Петербург консерваториясын бітірді. 1951 жылдан Литван консерваториясының профессоры. Литван опера және балет театрының негізін қалаушылардың бірі. Әнші ретінде алғаш 1906 жылы ағасы М.Петраускастың "Бируте" операсына қатысты. Басты партиялары: Григорий ( Дзержинскийдің "Тынық Донында"), Самозванец (Мусоргскийдің "Борис Годуновында") т.б. 2 және 4-сайлау КСРО ЖОғары Советінің депутаты. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1951). Ленин ордені, Еібек Қызыл Ту ордені және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Борис Яковлевич Петкер

**Петкер Борис Яковлевич **(28.10.1902,Харьков)- совет актері, КСРО халық әртісі (1963). 1945 жылдан КОКП мүшесі. 1918-1919 жылдары Харьковтың драма мектебінде оқып, М.М.Тархановтан сабақ алды. осындағы Н.Н.Синельников театрында (1919-1920) қызмет етті. 1922 жылы Корш театрының драма студиясын бітіргеннен кейін, осы театрдың негізгі құрамына қабылданды. 1933 жылдан Мәскеудің театрының актері. Негізгі рольдері: Плюшкин (Гогольдің "Өлі жандары" бойынша), Василий Шуйский (А.К.Толстойдың "Патша Федор Иоанновичында"), Адвокат (Л.Н.Толстойдың "Анна Каренинасы" бойынша) т.б. киноға түскен. Сахналық тапқырлық мен тұрмыстық детальдардың шебері, өткір мінезді актер. 1961 жылы гастрольдік сапармен Алматыда өнер көрсетті. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Орыс ханның Темірге қарсы соғыстары

**Орыс ханның Темірге қарсы соғыстары** (14 ғ.).   Орыс ханның  (1361-80 ж. билік құрды) сыртқы саясаты негізінен әмір Темірдің басқыншылық жорығына тойтарыс беруге бағытталды. Өйткені Темір өз мемлекетімен көрші екі ел – Ақ Орда мен Моғолстанның шаруашылық және әскери-саяси тәуелсіздік жағынан нығайуына бөгет жасамақ болды.  Темірдің 14 ғ-дың соңғы ширегінде  Шығ. Дешті Қыпшақ пен Жетісу жерлеріне басып кіріп, талап-тонау әрекетіне жергілікті халық,  Ақ Орда билеушісі Орыс хан, феод. билеушілер: Тоқтамыс (1381-95 ж. билік етті), Дулат әмірі Қамараддин (Қамар ад-Дин) және Моғолстан ханы Қызыр Қожа (1389-99 ж. биледі) қарсы шықты. Ақ Орданың  күшеюіне сескенген Темір Орыс ханға Ақ Ордадағы өз қолшоқпары Тоқтамысты айдап салды. Темірдің әскери көмегіне сүйенген Тоқтамыс 1374-75 ж. Орыс ханға қарсы жорыққа аттанды. Соғыста Орыс ханның баласы Құтлұғ-Бұқа өлді, бірақ Тоқтамыс әскері талқандалды. Темірден жаңа әскер алған Тоқтамыстың екінші жорығы да Орыс ханныңұлы Тоқтақия басқарған Ақ Орда әскерінен жеңілді.  1375-76 ж. қыста Орыс хан темір мен оның қолшоқпарының арандатушылық қимылдарына қарсы өзі жорыққа шықты. Екі жақ Сығанақ  түбінде кездескенімен, күннің тым суып кетуіне байланысты ұрыс болмады. Келесі жылы Орыс хан тағы да Темірге қарсы аттанды. Бірақ бұл соғыстың нәтижесі беймәлім., өйткені  Темір әулетінің шежірешілері Низам ад-Дин Шами мен Шараф ад-Дин Әли Йезди Орыс хан осы жорық кезінде өліпті-міс (1376-77) деп жазады, ал басқа деректер бойынша 1380-81 ж. қайтыс болған. Аса қауіпті дұшпанынан құтылған Тоқтамыс  Ақ Ордаға қысымын күшейтіп, 1377 жылдың ақырында Ақ Орданың Сығанақ, Сауран қалаларын басып алды (Низам ад-Дин Шамидің  мәліметіне қарағанда Сығанақ 1378-79 ж. алынды). 1377-78 ж. Тоқтамыс Сарай-Берке мен Еділ маңындағы  басқа да  қалаларды бағындырды. Ақ Орда мен Алтын Орданы билігіне алған Тоқтамыс бұрынғы жебеушісі Темірдің енді өз қарамағындағы Ақ Орданы әлсіретпек болған әрекеттеріне қарсы шықты.

## Дереккөздер

Қазақ энцеклопедиясы
Нарынқол ауданы

**Нарынқол ауданы** – Алматы облысының құрамында болған әкімшілік аудан, қазір Райымбек ауданы құрамында. Жері 7,2 мың км2.  Халқы 43,6 мың (1974). Құрамында 8 сельсовет, 10 колхоз бар. Орталығы – Нарынқол селосы.

## Табиғаты

Нарынқол  ауданының оңтүстік-батыс бөлігін Тянь-Шянь тау жүйесіне кіретін Теріскей Алатауының көптеген тау жоталары алып жатыр. Солтүстігінде Кетпен жотасының оңт. беткейімен қоршалады. Оның оңтүстігінде теңіз деңгейінен биіктігі  3700 м-ден астам Қаратау т.б. кездеседі.  Одан кейін биіктігі 1000-2000 м-ге жететін Текес тау аңғары бар. Пайдалы қазбалардан құрылысқа жарамды тас, әк тас, балшық, құм кездеседі. Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы онша ыстық емес. Қаңтардың орташа температурасы  – 14,50С, шілдеде 15,30С . Жауын-шашынның жылдық мөлшері  400-500 мм,  биік таулы бөлікте одан да жоғары. Жерінен бірнеше тау өзендері ағады, олардың Текес, Баянқол, Шалкөдесу және Тұзкөл, Ақкөл, Қаракөл т.б. ірі айдындары бар. Жері тау шалғынды, күлгіндеу, қызыл қоңыр, сортаңдау топырақты келеді. Өсімдіктерден шырша, қарағай, арша, қайың, тал, бұталар, әр түрлі шөпті шалғын, қамыс  т.б. өседі. Биік таулы бөлігінде арқар, барыс, сілеусін, тау теке, ақ тышқан; орманды жерде аю, марал, елік, жабайы шошқа, суыр, бүркіт, ұлар, кекілік, бөдене; далалы бөлігінде қасқыр, түлкі, қоян, борсық, сартышқан, қосаяқ; сулы өңірде ондатра, үйрек т.б. мекендейді.

## Халқы

Негізгі халқы – қазақтар (95%); сонымен бірге орыс (2,5%), ұйғыр (2,0%) т.б. ұлттардың өкілдері тұрады. Халықтың орташа тығыздығы 1 км²-ге 6 адамнан.  Тұрмыс қажетін өтейтін комбинат, орман шаруашылығы, баспахана, кірпіш заводтары, колхоз орталықтарында а.ш. машиналарын жөндейтін шеберханалар, электр станциялары т.б. бар.

## Шаруашылығы

Нарынқол ауданы – облыстағы ірі ауыл шаруашылығы аудандардың бірі. Мұнда әсіресе қой шаруашылығы  дамыған. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жері 515,3 мың га (1974), оның ішінде егістігі 70 мың, тыңайған жері 0,8 мың, шабындығы 21,2 мың, жайылымы 428,0 мың га. Орман 27,2 мың га. Егіс көлемі 70 мың га(1974), оның 55 мыңы дәнді, 15 мыңы жем-шөп дақылдар.  1974 жылдың басында 8,2 мың мүйізді ірі қара, 475,5 мың қой мен ешкі, 9,7 мың жылқы болды. Автомобиль транспортының  үлесі басым.

## Оқу ағарту ісі мен денсаулық сақтау

Нарынқол  ауданында 3 бастауыш, 5 сегіз жылдық, 10 орта мектеп, 2 кәсіптік-тех. уч-ще, 32 клуб, 21 кітапхана, 21 кино қондырғы, 9 денсаулық сақтау мекемелері бар(1974). 1936 жылдан “Советтік шекара” газеті шығады.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев. Қазақ совет энцеклопедиясы

Санат:Райымбек ауданы
Латифундизм

**Латифундизм** (лат. latifundium – латифундия, latus – байтақ, fundus – жер иелігі) – ірі помещиктік имениеге – латифундияға негізделген жер иемдену жүйесі. Латифундизм алғашқы рет Ежелгі Римде пайда болды. Рим шонжарлары жеңіп алған тайпаларының байтақ жерлерін иемденді. Латифундиз біздің заманымыздың 1 ғасырында барлық жерге тарады. Құл иеленушілік құрылыстың ыдырауына байланысты латифундия ұсақталып, колондарға жалға берілді. Феодализм тұсында Латифундизм шаруашылық жүргізудің негізіне айналып, крепостной шаруаның еңбегін пайдаланды. 17-18 ғасырдағы Америкадағы құл иеленушілік плантациялар Латифундизмнің өзінше бір түрі еді. «Америкадағы мысал латифундияларды ірі капиталистік егіншілікпен шатастыру соншалықты ұшқарылық болатындығын, латифундиялардың капитализммен бұрынғы құлдық, феодалдық немесе патриархтық қатынастардың қалдығы болатын реттерді жиі болып отыратынын бізге айқын көрсетеді» . Орта ғасырлық жер иеленушіліктің сарқыншағы – Латифундизмнің сақталуы капитализмнің ауыл шаруашылығында баяу дамуын, яғни ауыл шаруашылығының пруссиялық (қ. Аграрлық мәселе) жолмен дамуын тудырды. Батыс Еуропадағы буржуазиялық революция (16-18 ғасыр) Латифундизмге соққы болып тиді. 20 ғасырда ауыл шаруашылығында капитализмнің дамуы бірқатар елдерде (Португалия, Испания, Түркия, Родезия, Латын Америкасының  көпшілік елдерінде т.б.) кәсіпкерлік – помещиктік латифундиямен қатар өрістеді. Помещик-латифундистер жалдамалы теңбекті кеңінен пайдаланады және жерінің бір бөлігін арендаға береді. Шаруалар мен жұмысшылардың помещиктік қанаушылыққа қарсы күресі бірқатар елдердің билеуші топтарын латифундизм негізін шайқалтатын реформалар жүргізуге мәжбүр етті.

Санат:Ежелгі Рим экономикасы
Санат:Жер құқығы
Екатерина Васильевна Гельцер

thumb|Екатерина Гельцер

**Гельцер Екатерина Васильевна** (14.11.1876,Мәскеу-12.12.1962,сонда)-орыс совет балет әртісі, РКФСР халық әртісі (1925). 1894 жылы Мәскеудің театр училищесін бітірді. 1894-1896 жылдары Үлкен театрда , 1896-1898 жылдары Мариин театрында,1898-1935 жылдары қайтадан Үлкен театрда биледі. Өнерлігі арқылы орыс балет өнерінің реалистік дәстүрін дамытты. Би өнерінде сахналық тұлғалардың ішкі сезімі мен жан дүниесіне терең бойлай отырып, психолгиялық шыдыққа жетті. Революцияға дейін Одетта мен Аврорпны ( Чайковскийдің "Аққу көлі" мен "Ұйқыдағы аруында"), Эсмеральданы (Пунидің осы аттас балетінде) билеген. Гастрольдік-концерттік жұмыстарға қызу лауреаты. КСРО Мемелкет сыйлығының лауреаты (1943). Ленин ордені және Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Канберра

**Канберра** (, айтылуы или ) — Аустралияның астанасы, мәдени, ғылыми және сауда орталығы, жол торабы. Елдің оңтүстік-шығыс бөлігінде. Халқы 141,2 мың (1971). Канберрада негізінен тамақ және жеңіл өнеркәсібі дамыған. Қала атырабында ауыл шаруашылық фермалары (Канберраны тамақ өнімдерімен қамтамасыз етеді) шоғырланған. Аустралияның ұлттық университетті, Ғылым Академиясы осында. Ұлттық кітапхана, астрономиялық расытхана (Маунт-Стромло тауында), «Альберт – холл» концерттік залы т.б. мәдени-ағарту орындары бар. Аустралия парламентінің шешімі бойынша, федералдық астана ретінде қала іргесі 1913 жылы қалана бастады.

## Дереккөздер

Санат:Аустралия қалалары
Санат:Канберра
Санат:Океания астаналары
Лафарг Поль

нобай
**Лафарг Поль** – француз және халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері. Ол 1842 жылы 15 қаңтарда Куба мемлекеті Сантьяго қаласында дүниеге келген. Революциялық-социалистік қозғалысқа студент шағынан араласты. 1866 жылы Лондонға келіп, І-Интернационалға өтті, оның Бас советінің мүшесі атанда. Карл Маркспен танысып, 1868 жылы оның қызы Лаураға үйленді. Осы жылдардан бастап, түбегейлі марксист болды. Интернационалдың Париж федерациясының, Бордо, Испания секцияларының жұмысына белсене араласты. Карл Маркс пен Ф. Энгельстің қолдауымен Гедпен бірге жұмысшы партиясының программасын дайындады. 1889 жылы Жұмысшы партиясының халықаралық істер жөніндегі секретары, ІІ-Интернационалдың негізін қалаған Париж конгресін ұйымдастырушылардың бірі. Лафарг Марксизмнің теориялық асыл қазынасына, маркстік ілімнің жаппай таралуына, оны ұсақ буржуазиялық реформистік бұрмалаушылықтан қорғау ісіне орасан зор үлес қосты. Лафарг ревизионизмге, оның Франция топырағында туған түрі – мильеранизмге батыл қарсылық білдірді. Ол әдебиет, фольклор және тіл саласында бірқатар еңбектер жазды. 80-90 жылдары әдебиет туралы жазған мақалаларында адам санасының әлеуметтік – экономикалық жүйелілігі, капитализм қоғамындағы және адам мінез құлқы әңгіме болды.  «Романтизмнің тууы» деген еңбегінде Ф.Шатобрианның романдарында суреттелген романтизмді Лафарг дворяндық және буржуазиялық сипаттағы романтизм деп таныды. Екінші кезеңдегі «1830 жылғы романтизмде» В.Гюгоның шығармашылығына ерекше мән берді. Бірақ Лафаргтың романтизм туралы тұжырымның қай-қайсысы болса да романтизмнің эстетикалық күрделілігін және тарихи қыры мен сырын ашып бере алмайды. Лафаргтың реализм және натурализм жөніндегі «Золяның «Ақшалар» деген және А.Доде туралы «Сафо», «дарвинизм француз сахнасында» атты мақалалары біршама объективті еңбектер болды. 80 жылдары Лафарг «Карл Маркстің экономикалық детерминизм» (1909) деген кітабына негіз болған теориялық және тарихи этюдтерінде лингвистикалық талдауларды жиі қолданды. Лафарг «үйлену тойына арналған өлеңдер мен дәчтүрлер»(1886), «Адам және Хауа жайлы аңыз»(1891), «Прометей жайлы аңыз»(1904) т.б. мифтер мен фольклорды тарихи-материалистік тұрғыдан зерттеуге арналған еңбектеріне негіз болған көптеген этюдтар жазды. Лафаргтың лингвистикалық көзқарасы, әсіресе «Революцияға дйінгі және одан кейінгі француз тілі» (1888) деген еңбегінде біршама толық беріледі. Бұл – тарихи материализм деректерін тіл тарихын таңдауға пайдалану жөніндегі ұмтылыс еді.

Лафарг қаламынан туған публицистикалық тамаша памфлеттер көп. Солардың бірі фантастикалық памфлет – повесть «Сатылған тәбет». Лафаргтың әдеби-сын еңбектері маркстік сын мұрасының өте бағалы бір бөлігі болып табылады.

Ол 1911 жылы 25 қарашада Парижде дүниден озды.

## Дереккөздер

* Маркс К. и Энгельс Ф., Соч., 2 изд., т. 31-36 ;
* 
* Момджян Х.Н., Лафарг и некоторые вопросы марксистской теории, Ер., 1954.
Оңтүстік қазақтарының Қоқан хандығына қарсы көтерілісі

**Оңтүстік қазақтарының Қоқан хандығына қарсы көтерілісі **(1821) – Қоқан билеушілерінің басқыншылық саясаты мен езгісіне қарсы көтеріліс. Әлім (1801-1804 жылдары билік етті) және Омар (1809-1822 жылдары билік етті) хандардың тұсында қоқандықтардың басқыншылық саясаты күшейе түсті. Ұлы жүз жерінің батыс бөлігіне (Ұзынағашқа дейін), Талас алабына, Орта  жүздің Ташкент пен Арыс өзені аралығындағы, Түркістан маңындағы жерлерге және Сыр бойындағы (Қазалыға дейін) Кіші жүз қазақтарына Қоқан билеушілері үстемдік жүргізді. Олар Қазақстанның оңтүстігіндегі Сайрам, Шымкент, Түркістан, Әулиеата қалаларын жаулап алып, қазақтарды сауда және қолөнер орталықтарынан айырды. Халықтан алатын алым-салық мөлшерін ұлғайтты. Ауыр салық пен қисапсыз көп міндетті жұмыстардан бас тартқан қазақ ауылдары шапқыншылыққа ұшырап, мал-мүлкі тоналды. Бұл саяси және әлеуметтік езгіге шыдамаған Сайрам, Шымкент және Түркістан қалаларының маңындағы қазақ рулары 1821 жылы Қоқан билеушілеріне қарсы көтеріліске шықты. Аз уақытта көтерілісшілер саны 12 мыңға жетті. Олар Шымкент пен Сайрамды алып, Қоқан ханының бекініс-қамалдарын қоршады. Бірақ көтерілісшілердің қару-жарақтары жеткіліксіз, әскери қуаты әлсіз еді, көтерілістің айқын мақсаты, жан-жақты ойластырылған жоспары болмады. Оның үстіне көтерілістің ырықтан шығып кетуінен қорыққан қазақ билеушілері Қоқан ханымен келісіп, көтеріліс басшысы Тентек төре Қоқанға мойын ұсынды. Көтеріліс қаталдықпен басылып, мыңдаған қазақ өлтірілді, тірі қалғандары құлға айналдырылды. Бірақ, бұл халықтың азаттық күресін тоқтата алмады. Жетісу өлкесінде де, Сыр бойында да халықтың басқыншыларға қарсы бітіспес күресі қанат жайды (қараңыз: Ұзынағаш көтерілісі).

## Пайдаланған  әдебиет

Санат:Көтерілістер
Сүйінші Сандықбаев

**СүйіншітСандықбаев** (1885, қазіргі Алматы облысы Іле ауданы Шилікемер (қазіргі Нұрғиса Тілендиев ауылы) ауылы - 1946, Жамбыл облысы, Шу ауданы, Мойынқұм ауылы) – қоғам қайраткері. Тегі дулат руының Ботбай тармағындағы Шағай атасынан шыққан. 

1900 жылы ауыл молдасынан хат таныған. 1916 жылы ол Үлкен Алматы болысының басқарушысы әрі биі Байбосын Тамабаевтың бастауымен «*патшаның маусым жарлығына»* қарсы шығып, елді қарулы көтеріліске үндеген (ҚР ОМА, 51-қ., 1-т.). 1918 жылы өз еркімен қызылдар жасағына қосылып, О. Жандосов, О. Исаев, Т. Бокинмен бірге қазақ ауылдарын Азамат соғысының бүліншілігінен қорғап қалуға қатысқан. (ОМА, 361-к., 1-т., 170-іс). 1920 жылы Өлкелік оқу-ағарту комиссарының нұсқауы бойынша Верный қаласында ашылған облыстық қазақ педагогтарын даярлайтын 6 айлық курста оқыған. 1920 жылдан Үлкен Алматы болысының түркі бастауыш мектебінің меңгерушісі болған. 1922 жылы қыркүйек айында Алматы болыстық атком мүшелігіне кіріп, қосшы одағының төрағалығына сайланады. 1923 жылы Үлкен Алматы болысының атқару комитеті төрағасының орынбасары бола жүріп, жергілікті органдарда мектеп ашуға, мектеп комитеттерін құруға басшылық жасайды. Сондай-ақ патшалық Ресейдің отаршылық саясатымен қуаң далаға – Қараой, Жаманқұм адырына ығыстырылған қазақ ауылдарын тарихи мекендері - бұрынғы Осташкин селосына көшіреді. 1924 жылы шілде айынан бастап бұл село «*Сандықбаев сләні*» деп аталған. 1925 жылы мұнда жатақханасы бар үлкен қазақ мектебі ашылып, 1950 жылға дейін «*Сандықбаев мектебі»* деп аталып келді. Іле ауданының балалары білім алу мүмкіндігіне ие болған. 1941 жылы Жамбыл облысы Шу ауданының жергілікті ұйымдарында жауапты қызмет істей жүріп, Белбасар, Еңбек ауылдарының мектептерінде ұстаздық еткен. 2000 жылы Іле ауданындағы Шилікемер ауылындағы көшеге Сандықбаевтың есімі берілген. 

## Пайдаланған әдебиет


Санат:1885 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1946 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Христо Стефанов Кабакчиев

**Кабакчиев Христо Стефанов** (02. 01. 1878, Галац, — 06. 10. 1940, Москва) — болгар және халықар. жұмысшы қозғалысының қайраткері, журналист, публицист. 1897 жылдан Болгар.с.-д. жұмысшы партиясының (БСДЖП) мүшесi, кейін «топтасқан социалистер» жағына шықты, 1905—1928 жылдары БСДЖП ОК-нiң, кейін (1919 жылдан)БКП OK-нiң мүшесi. 1910—1923 жылдары партияның орталық органы — «Работнически вествик» газетiнiң редакторы. 2-Интернационалдың Штутгарттағы (1907), Копенгагендегi (1910), Базельдегi (1912) және 2-(1920), 3-( 1921), 4-(1922), 5-(1924), 6-(1928) конгрестеріне қатысты. 1920 жылдары В. И. Ленинмен жүзбе-жүз танысты. 
## Дереккөздер


Санат:1878 жылы туғандар
Санат:1940 жылы қайтыс болғандар
Сатрапия

**Сатрапия** — Ахемен әулеті мемлекетіндегі сатыраптар басқарған әскери-әкімшілік аймақтар. Сатрапияға бөлінуді алғаш II Кир енгізді. Б.з.б 518 ж. шамасында I Дарий мемлекетті 20 Сатрапияға бөлді, олардың шекаралары көбіне жекелеген мемлекеттердің (Вавилон, Египет, Үндістан т.б ) шекараларымен сәйкес келді. Сатрапияның саны мен шекарасы ауысып отырды, олардың әрқайсысы белгіленген мөлшерде салық төледі, өз заңдары мен дәстүрлерін, тілдерін сақтады. Сатрапияға бөліну Ахемен әулеті аймағын Ескендір Зұлқарнайын жаулап алғаннан кейін де (б.з.б. 330), Селевки әулеті және Сасани әулеті мен парфия патшалығында сақталды.
## Дереккөздер

Санат:Тарихи мемлекеттер
Сатуратор

Сатуратор ( толтыру, қанықтыру ) – сұйықты көмір қышқыл газымен қанықтыратын (мысалы, салқын сусындарды) аппарат.

Оның қозғалмайтын, жылжымалы, қолмен іске қосылатын, жетекті, периодты және үздіксіз әрекетті түрлері бар. Қозғалмайтын әрі жетекті сатуратор ішінде суды көмірқышқыл шазымен араластырып отыратын қалақшалы білігі бар цилиндрден тұрады. Цилиндрге фарфор сақиналары бар вертикал бағана бекітіледі. Үздіксіз әрекетті сатураторға су насостың көмегімен цилиндрдің жоғары жағынан, ал көмірқышқыл газы оның төменгі жағынан беріледі. Іс жүзінде периодты әрекетті сатуратор  кеңінен таралған. Мұнда қанықтыру процесі су мен газды сатуратор цилиндрінде араластыру және суыту нәтижесінде жүреді.   

## Дереккөздер


Санат:Аспаздық 
Санат:Түрлер бойынша технологиялар
Саумалдық тұқымдасы

## '''Саумалдық тұқымдасы'''
### Кездесетін аймақтары
Саумалдық тұқымдасы ( Oxalidaceae)- қос жарнақты өсімдіктер класының бір тобы. Әдетте ет-женді, тамыртүйнекті не баданалы шөптесін, кейде шала бұта немесе кейде бұта не аласа ағаш түрінде кздесетін өсідіктер. Гүлді жеке-жеке не топтанып орналасқан, аталығы 10, аналығы 5, туысқа жататын 900-ден астам түрі тропик пен субтропикте, әсіресе Оңтүстік Африка және Мексикада кең таралған. КСРО-да 1 ғана туысқа жататын  6 түрі кездеседі. Бұдан Қазақстанда 3 түрі Қызылқұмда, Қостанай маңында бау-бақшаларда, арық және өзен бойларында, егістікте арам шөп ретінде, Алтайда қылқан жапырақты орман арасында өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Саумалдықтар
Саурықсай мұздығы

**Саурықсай** –  Теріскей Алатауының сілемі, Меридиан жотасының батыс беткейіндегі күрделі
аңғарлық мұздық. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданында орналасқан. Мұздықты 1915 жылы геолог В.В.Резниченко ашқан. Мұздықтан Байынқол өзенінің сол саласы – Саурықсай өзені бастау алады.

## Сипаты
Ұзындығы 5,1 км, оның ішінде ашық жері 4,8 км. Жалпы ауданы 7,9 км², мұзқар (фирн) алаңы 4,2 км², ашық жатқан тілі
3,5 км², борпылдақ жыныстар жапқан бөлігі 0,2 км². Мұзқар сызығы 3920 м биіктікте, мұздықтың ашық жатқан
тілі 3480 м биіктікте аяқталады. Орташа қалыңдығы 76 м, көлемі 0,6 км³.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Теріскей Алатауы
Сәтимолит

## '''Сәтимолит'''
### Қолданылуы
Сәтимолит, сатимолит (satimolite, аты Сәтимола тұз кенінде табылуына байланысты қойылған) – бораттар класының минералы. Химиялық формуласы: KNa2Al4 [B2O5]3*Cl3*13H2O. Құрамында (%-пен): Na2O- 4.976 K2O-4186 MgO-8.39, B2O3-35.80, Al2O3-16.62, Fe2O3-1.78, H2O-19.33, Cl-11.48. Ромбылық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары ромб тәрізді, пластинка түрінде келеді. Бұрыс пішінді түйірлер түріндегі минералдық агрегат құрайды, түсі ақ, тығыздығы 1700 кг/м³. Сәтимола кенінің сазды, борацитті, полигалитті, сазды-полигалитті-галитті жыныстарында кездеседі. Сәтимолит бор рудасының құрамына кіреді.  

## Дереккөздер
Себептілік принципі

## '''Себептілік принципі'''
### Мағынасы
Себептілік принципі - физикалық оқиғалардың бір-біріне әсерінің шегін межелейтін (тағайындайтын), яғни берілген оқиғаның одан бұрынғы оқиғаларға әсері болмайтындығын  («себепші оқиға уақыт бойынша салдар оқиғадан бұрын болады», келер шақ өткен уақытқа әсерін тигізбейді») көрсететін жалпылама принцип. Салыстырмалық теориясына сәйкес бір-біріне себеп-салдар оқиғалар жарық жылдамдығынан артпайтын сигналдар арқылы байланысады. Себептілік принципі бойынша физикалық теория құру кезінде одан шығатын салдарды тәжиірбемен тексеру арқылы табиғат заңдылықтарын алдын ала болжауға болады. Себептілік принципінің мазмұнының көлемі философиядағы себептілік ұғымынан тар болып келеді. Себептілік принципінің дұрыстығына Максвелл теңдеулеріндегі кешігу потенциалының, Фейнман диаграммасының, күшті әсерлесетін бөлшектер арасындағы дипрессиялық қатынастардың т.б бір мәнді шешім болу дәлел. Дегенмен Себептілік принципіне байланысы бар көптеген физикалық проблемалар әлі түбегейлі шешілген жоқ. 

## Дереккөздер
Сатани-дар

## '''Сатани-дар'''
### Мағынасы
Сатани-дар ( « Шайтан төбе» )- Арменияның Талин ауданы Арагац тауы  бөктеріндегі ежелгі палеолиттік мекен. Оны 1945-49 ж. С. А. Сардарян, С. Н. Замятнин және М. З. Паничкина зерттеді. Төбеден обсидиан мен базальттан жасалған көптеген қарапайым құралдар, қол шапқылар, чопперлер, куб формалы, әрі ірі дискілі нуклеустар табылған. Оларды пішіні, дайындау техникасы және сақталуы жөнінен  2 топқа бөлуге болады: кейінгі шелль дәуіріне жататын көне заттар; кейінгі ашель дәуіріне жататын заттар. 

## Дереккөздер
Шамәлі Тынық

**Шамәлі Тынық** (, , Птолемейде *Танаид, Танаис*, Геродотта *Сиргис*)- РКФСР-дің Белгород және Ростов, УССР-дің Харьков, Донецк және Варашиловград облыстары жеріндегі өзен, Донның оң саласы. Ұзындығы 1053 км, алабы 98,9 мың км². Жоғарғы ағысы бөгеттер және бөгендермен реттелген, төменірек кең аңғармен ағады. Донец маңында өзен тар аңғармен өтеді. Ірі салалары: Оскол, Айдар, Калитва. Негізінен қар суымен қоректенеді. Суы наурыз- сәуір айларында тасиды. Орташа су шығыны 160м³/сек. Желтоқсан айында қатып, наурыз айында мұзы кете бастайды. Донецк қаласына дейін (222 км) кеме жүзеді. Волга-Дон қаласының салынуына байланысты атырауында Усть- Донецк порты салынған. Өзеннен Северский Донец – Донбасс каналы басталады. Жағасында Белгород, Чугуев, Изюм, Лисичанск, Счастье, Донецк, Каменск-Шахтинский, Ақ Калитва қалалары орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Украина өзендері
Санат:Ресей өзендері
Парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемия

Парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемия (қызыл жасушалық аплазия, эритробластофтиз) – салыстырмалы түрде лейко- және тромбоцитопоэз сақталып, тек қана 
эритропоэз бұзылатын гипопластикалық анемияның бір түрі.
Парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемия жеке дерт (біріншілік) немесе басқа аурудың көрінісі (екіншілік) ретінде бола алады.
## Этиологиясы
Басым көп жағдайларда парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемияның этиологиясы анықталмайды. Сирек жағдайда оны гипопластикалық анемияның этиологиялық  факторлары туындатуы мүмкін.
Екіншілік парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемияның даму себептері: тимома, орақтәрізді жасушалы анемия, паротит, бейспецификалық жаралы колит, белсенді гепатит, жүйелі қызыл жегі, созылмалы бүйрек жетіспеушілігі, фосфорорганикалық қосылыстармен улану, рибофлавин тапшылығы.
Жедел қайтымды қызыл жасушалы аплазия әр түрлі вирустық инфекциялар кезінде байқалуы мүмкін.
Екіншілік парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемия кезінде негізгі дертті емдеу науқастың жалпы жағдайын жақсартады. 
Патогенезі
Парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемияның патогенезі соңына дейін анықталмаған, бірақ иммундық механизмге назар аудартады, яғни қызыл қан өндірілу өскіншесін белсендіретін эритропоэтинге қарсы антиденелер түзіледі.
## Клиникалық көрінісі
Науқас анемиялық синдромға тән жалпы әлсіздікке, жұмыс істеу қабілетінің төмендеуіне, ұйқышылдыққа, бас айналуына, құлақ шулауына, көздің қарауытуына, физикалық күштемелерде жүрек қағуына, ентігуіне шағымданады.
Қарағанда тері мен көзге көрінетін сілемей қабаттардың боздығы өзіне назар аудартады. Геморрагиялық көріністер болмайды. Жүрек-тамыр жүйесін зерттеген кезде жүрек шектерінің кеңеюі, тондарының тұйықталуы, жүрек ұшында систолалық шудың естілуі, кейде жүректің шалыс қағуы байқалады. Асқорыту жүйесінде ешқандай да өзгерістер табылмайды, бауыр мен көкбауыр ұлғаймайды.
## Зертханалық зерттеулер
Гемограммада: нормохромды анемия, ретикулоциттер өте төмен не мүлдем  болмайды, лейкоциттер мен тромбоциттер саны, ЭТЖ қалыпты, лейкоформулада өзгерістер табылмайды.
Миелограммада: қан өндірілудің қызыл өскіншесінің күрт жойылуы және гранулоцитарлық пен мегакариоциттарлық өскіншкелердің сақталуы тән.
Сүйек миының трепанобиопсиясы: қан өндірілудің қызыл өскіншесі  күрт жойылған және гранулоцитарлық пен мегакариоциттарлық өскіншкелер сақталған, сүйек миының маймен алмасу белгілері болмайды. 
## Емі
Емі соңына дейін өнделмеген. Бірінші кезекте преднизолон қолданады. Ол нәтиже бермесе, онда спленэктомия және иммунодепрессанттар не антилимфоцитарлық глобулин тағайындалады. Симптомдық емге жуылған эритроциттерді құю жатады.
## Дереккөздер

Санат: Медицина
Сезімсіздендіру

## '''Сезімсіздендіру'''
### Жүру процесі
Сезімсіздендіру - хирургиялық операция кезінде, ауыр жарақат және кейбір патологиялық жағдайларда, сондай-ақ ем, диагностикалық процедуралар кезінде пайда болатын ауру сезімін қолдан жою. Сезімсіздендірудің қарапайым әдістері, дәрі-дәрмектерді пайдалану, дәрілік өсімдіктерді пайдалану өте ертеден белгілі. Сезімсіздендіруге 19 ғасырда морфин кең қолданылған. Сезімсіздендірудің 2 түрі бар. Оның бірі белгілі бір жерді сезімсіздендіру, екіншісі жалпы сезімсіздендіру. Белгілі бір жерді сезімсіздендіргенде нервтің сезім қабылдайтын ұштарының, нерв жүйесі шетінен оның орталығына баратын нерв жолдарының сезімталдылығы жойылады. Сезімсіздендірудің тағы бір әдісіне А. В. Вишневский тәсілімен 0,25% -тік новокаин ерітіндісі жай жылжитын инфильтрат түрінде организмге енгізіледі. Сезімсіздендірудің дәріні (хлорэтил, кокаин) ағза немесе жасуша бетіне жағатын әдісі де бар. Жалпы сезімсіздендіру әдістерін наркоздау процесі арқылы жүргізеді. 

## Дереккөздер
Сілдірек

**Сілдірек** (селдірек, deschampsia caespitosa) – астық тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 40-125 см, қалың шым түзеді, сабағы тік, беті тегіс, жапырағы жіңішке, жоғарғы жапырақтарының шеті өткір, бұдырлы, төменгілері қысқалау, жалпақтау, аздап ширатылған, сыпыртқысы шашыраңқы біткен, масағы сарғылт- қоңыр не күлгін түсті, кейде ақшыл, ұзындығы 3,5-5 мм. Маусым шілде айларында гүлдейді. Солтүстік Америка, Монғолия, Үндістан, Иран, Батыс Еуропа, КСРО-нің Еуропа бөлігінде, Кавказда, Орта Азия, Батыс Шығыс Сібірде, таралған. Қазақстанда Зайсан, Балқаш- Алакөл атырабында, Түркістан маңы, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле, Күнгей Алатауларында, Батыс Тянь-Шаньның шабындықтарында, өзен, көл бойында, тауда альпілік белдеуге дейінгі батпақты жерлерде, ылғалды ормандарда, таралған. Сілдіректі гүлдегенге дейін мал жақсы жейді.   

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Селемджа

## '''Селемджа'''
### Өзен жайлы жалпы анықтама
Селемджа – РСФР-дің Аур облысындағы өзен, Зеяның ірі сол саласы. Ұзындығы 647 км, алабы 68,6 мың км². Ям-Алинь және Эзоп жоталарының тоғысар жерінен басталып, жоғарғы ағысында тау арасымен (Экимчан поснен төмен аңғары кеңейеді),  төменгі ағысы Зея- Бурея жазығының солтүстік етегін басып ағады . Негізгі салалары: Ульма (сол), Нора (оң). Негізінен жаңбыр суымен қоректенеді. Орташа су шығыны 715 м³/сек, ең көбі (маусым) 10300 м³/сек, ең азы (наурыз) 5 м³/сек. Өзен қараша айында қатып, мамыр айында мұзы кетеді. Кеме жүзеді және Селемджа алабының жоғарғы бөлігінде алтын кен орны бар. 

## Дереккөздер


Санат:Амур облысы өзендері
Говард Селзам

## '''Селзам Говард'''
### Биографиясы
Селзам Говард (28. 6. 1903 ж. т., Харисберг, Пенсильвания)- американ философ- марксисі. Философия ғылымдарының докторы (1930); 1963 ж. АҚШ-тың басқа прогресшіл қайраткерлерімен бірге Американың маркстік зерттеу институтын ұйымдастырады. Қазір Селзам Говард- маркстік (Science and Society) журналы редколлегия мүшелерінің бірі Селзам- марксизм- ленинизмді насихаттай отырып, бейбітшілік пен социализм идеяларын қорғап, реакцияшыл идеологияны сынайды. Селзамның «Философия дегеніміз не? Маркстік кіріспе» деген еңбегі АҚШ-та бірінші рет басылып, көптеген шетел тілдеріне аударылды. Бұл еңбегінде диалект, және тарихи матерализмнің негіздері баяндалды. Тарихты материалистік категория тұрғысынан қарағанда бостандық, мәселесіне ерекше көңіл аударды. «Марксизм және Мораль», «Этика және прогресс» атты еңбектерінде мораль, этика мәселелеріне маркстік талдау жасап, буржуазиялық, эмпирикалық социологияның ғылыми жағынан дәрменсіздігін, қазіргі кездегі прагматизмнің реакцияшыл сипатын ашып береді.   

## Дереккөздер
Пьер Семар

## '''Семар Пьер'''
### Еңбектері
Семар Пьер - (15. 2. 1887, Верден-сюр-ле-Ду, - 7. 3. 1942, Эвре)- француз жұмысшы қозғалысының қайраткері. Мамандығы жөнінен теміржолшы- жұмысшы. 1916 жылдан Социалистік партия мүшесі. Француз Компартисын ( ФКП, 1920ж. негізі қаланған) құрушылардың және оның басшыларының бірі. 1922ж. Мәскеуде болып, В. И. Ленинмен кездесті. 1924 жылдан ФКП ОК-нің және ОҚ Саяси бюросының мүшесі, 1924-30ж. ФКП бас секретары және Коминтерн Аткомының мүшесі. 1921-22ж. теміржолшылар кәсіподағының, 1933-36 ж. теміржолшылардың унитарлық кәсіподағының бас секретары. 1936 жылдан Франция және  Алжир теміржолшылары біріккен федерациясының мүшесі. 1939 ж. қазанда тұтқындалып, 3 жыл түрмеде отыру жазасына кесілді. «Виши» үкімет орындары неміс- фашист басқыншыларының қолына беріп, олар Семарды атып өлтірді.    

## Дереккөздер
Солипсизм

Солипсизм (Лат.solus – жалғыз,ipse – өзім) –  дүниеде тек адам және оның санасы ғана бар,ал басқаларының барлығы жеке адамның санасында ғана өмір сүреді деп санайтын субьективтік идеалистік бағыт. Солипсизмше, дүниеде мен ғана бармын, дейді. Кезінде А.Шопенгауэр нағыз солинсистерді тек жындыханада жататындар арасынан табуға болады деп тегін айтпаған.Тарихта  солипсистер аз кездеседі.Бірақ субьетивтік идеалистік философияның барлық түрінде де солипистік нышан бар, Дж Берклидің,И.Фихтенің, имманенттердің философиясынан солипсизм айқынырақ байқалды. Беркли мен Фихтенің солипсизмге соғудан тайқпастап  обьективтік идеализмге бой ұрунуда үлкен мәні бар. Солипсизмнің гиосеол,негізгі түйісікті адам танымның қайнар көзі деп асыра дәріптеуінде.  Сондықтан  да В.И.Ленин өзінің «Материализім және эмпириокритицизм» атты ұлы еңбегінде Солипсизмді кесапатты жалған теория деп сынға алған болатын. Солипсизм қазіргі бурж философиясының әр түрлі бағыттарында,жиі кездеседі.

## Дереккөздер
Балашау

**Балашау** - Ресейдегі Саратов облысындағы қала. Хопёр өзені бойында. Темір жол және тас жолдар торабы. Халқы - 80 668 адам (2013 ж.санағы бойынша). Жеңіл және тамақ өнеркәсісібінің ірі орталығы. Педагогикалық институт, ауыл шаруашылығын механикаландыру, аң  тірісі  мамандарының колледжі, музыкалық колледж, т.б. бар .

## Географиясы
### Климаты




## Галерея

Balashov. Church of an icon of Divine Mother.jpg
Собор Архангела Михаила (Балашов) 2.jpg
Балашов-Здание Станционное.jpg
BF SGU2002.jpg
Ильюшин Ил-14, Балашов - БВВАУЛ RP773.jpg
BalashovMuzeum.jpg


## Дереккөздер


Санат:Ресей қалалары
Eurovision ән байқауы 2015

**Eurovision ән байқауы 2015** (; ; ) — жыл сайын өткізілетін Eurovision ән байқауының 60-шығарылымы. Алдыңғы жылы өткен Eurovision 2014 ән байқауындағы «Rise Like a Phoenix» әнімен Кончита Вурст жеңісінен кейін 2015 жылғы Eurovision ән байқауы 2015 жылғы 19 мамыр мен 23 мамыр аралығында Аустрияның Вена қаласындағы «Wiener Stadthalle» ғимаратында өтті.

Байқауға Кипр, Чехия және Сербия қайта оралды. Сонымен қатар, байқауда еуропалық ел болып табылмайтын Аустралия алғаш рет қатысты. Орыс-украин соғысының басталуына байланысты және содан туындаған экономикалық, саяси дағдарыстың кесірінен Украина 2015 жылы Eurovision ән байқауына қатысудан бас тартты.

## Қатысушы елдер

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* 
* Eurovision ән байқауына 60 жыл

Санат:Eurovision ән байқауы 2015
Санат:Eurovision ән байқауы
Санат:Жылдар бойынша Eurovision ән байқауы