open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рейно ауруы

**Рейно ауруы** - ұсақ артерия мен артериолалар зақымдалуымен жүретін ангиотрофоневроз негізінде жүретін дерт. Көп жағдайда жас әйелдерде кездесіп, айқын микроциркуляторлы бұзылыстармен көрінеді. Аяқтың бақай, табан, қолдың саусақ артериоллалары зақымдалады. Аурудың негізгі көрінісі болып соңғы бөлімдегі артериялардың генерализденген спазмы,  олардың дистрофиялық өзгерістері, тромбозбен көрінеді. Ауру саусақ және аяқ тамырларының спазм тудырып, сирек жағдайда құлақ пен мұрын тамырларында байқалады. Процесс басым көп жағдайда қолда кезесіп, екіжақты, симметриялы түрде көрінеді.
### Рейно ауруының негізгі себебтері:

Рейно ауруының негізгі себебі болып: ұзақ уақыттық тоңазыту (ознобления), саусақтардың созылмалы түрдегі травматизациясы, кейбір эндокринді бездердің функциясының бұзылуы (қалқанша без, жыныс бездері), ауыр психикалық ауру. Аурудың бастаушы факторы болып тамырлық иннервацияның бұзылуы жатады.
### Рейно ауруының үш сатысын ажыратады:

* 1 саты –ангиоспастикалық. 
Тамырлық тонустың айқын түрде жоғарылауымен көрінеді. Соңғы фалангалардың қысқа уақыттық спазмы пайда болады. Саусақтар (жиі 2- 3) өлі тәрізді суық, сезімталдығы бұзылған болып тұрады. Бірнеше минуттан кейін қантамырлар кеңеюімен спазм ауысады. Белсенді түрде гиперемия арқасында саусақтар қызарады, температура жоғарылайды. Науқастар осы кезде саусақта қатты ашу және ауырсынуды сезеді. Фаланга аралық буындардың ісінуі байқалады.Тамырлық тонус қалыпқа келгенде саусақ түсі орнына келіп, ауырсыну симптомдары кетеді.

* 2 саты –ангиопаралитикалық.
Боз түске ауысқан саусақ (өлі саусақ) симптомы бұл сатыда сирек кездеседі. Білек, саусақтар көкші түске енеді, әсіресе қолды төмен түсіріп жүргенде көкшіл түс күшейе түседі. Саусақтардың ісінуі әрдайым болады. Рейно ауруының 1 және 2 сатысы ұзақтығы шамамен 3-5 жылға созылады.

* 3 саты –трофопаралитикалық. 
Саусақтарда панариций және жаралар пайда болады. Некроз ошағы пайда болып, бірнеше саусақтардың жұмсақ тіндеріне таралады. Демаркация басталады.
### Рейно ауруы емі:

Ангиотроптық препараттармен және спазмолитиктер қолдану, физиотерапия, гипербариялық оксигенация қолданып емдеу қажет. Егер мұндай ем нәтижесіз болса, хирургиялық ем қолданылады. Хирургиялық ем мақсаты: кеуделік және белдік симпатэктомия немесе стеллэктомия (зақымдалу орнына байланысты) жасайды.

## Дереккөздер
Өлшеуіш көпір

**Өлшеуіш көпір** - кедергі, индуктивтілік, сыйымдылық т.б. электрлік шамаларды өлшеуге арналған электрлік прибор. Бұл прибордың жұмысы өлшенбекші шаманы эталон ретінде алынған шамамен салыстыратын электрлік көпір тізбегіне негізделген. Тұрақты токқа арналған төрт иінді электрлік көпір схемасы ромб және төрт бұрыш секілді болады.  

## Дереккөздер

Санат:Құралдар
Өлшеуіш құрылғы

**Өлшеуіш құрылғы** - автоматты басқару жүйелерінде пайдалануға ыңғайлы өлшеуіш информациялық сигналдар тудыруға арналған құрал. Бұл құрылғы өлшеуіш приборлар мен түрлендіргіштерді , күшейткіштер мен тетіктерді қамтитын құралдардың қатарына жатқызылады. Кейбір жағдайларда өлшеуіш құрылғы өлшеу нәтижесіне математикалық қарапайым амалдар қолданады. 

## Дереккөздер

Санат:Құралдар
Өлшеуіштер

**Өлшеуіштер** - берілген өлшемдегі физикалық шамаларды қайталап өлшеуге арналған құрал-жабдықтар.  Өлшеуіштерге масса өлшеуіші (гирлер) не сыйымдылық өлшеуіші (өлшеуіш стакандар, цилиндрлер т.б.) сияқты сияқты қарапайым өлшеуіштермен қатар, олардан гөрі күрделірек құрылғылар да жатады.  

## Дереккөздер

Санат:Құралдар
Өлікті тексеру

**Өлікті тексеру** - өліктің органдары мен жүйелері өзгерісін және өлім себебін анықтау. Өлікті тексерудің паталогия-анатомиялық түрі емханаларда аурудан қайтыс болған адам өлігін тексеруге қолданылады. Мұны клиника немесе емханалар қарамағында арнайлы паталогия-анатомия патологанатом дәрігер клиниялық өлім анықталғаннан кейін 2 сағат өткеннен соң жасайды. 

## Дереккөздер

Санат:Биология
Өндіріс уақыты

**Өндіріс уақыты** - капиталдың (капитализм тұсында) немесе кәсіпорын құрал-жабдығының (социализм тұсында) өндіріс саласында болатын уақыты. Ол құрал-жабдықтың кәсіпорынға келіп түсуінен дайын өнім болып шығуына дейінгі кезеңді қамтиды. 

## Дереккөздер

Санат:Әлеумет
Өнердегі ұлттық пен интернационалдық

**Өнердегі ұлттық пен интернационалдық** - ұлттық мәдениеттердің бір-бірімен байланыста, біріне-бірі ықпал етуі арқылы дамуынан туатын сапалық ерекшелікті бейнелейтін ұғым. Өнердегі ұлттық пен интернационалдық диалектикалық өзара байланысты ұғымдар. 

## Дереккөздер

Санат:Әлеумет
Гиперосмолярлы кома

**Гиперосмолярлы кома** — абсолютті инсулин тапшылығы көрінісінде айқын дегидратация мен гипергликемия нәтижесінде дамитын, жоғары өлім көрсеткішімен сипатталатын қант диабеті 2 түрінің сирек жедел асқынуы.

Гиперосмолярлы гипергликемиялық жағдай— қант диабетінің метоболитикалық декомпенсациясында пайда болады қандағы глюкоза (55,5 ммоль/л және одан да жоғары) гиперосмолярлық сәкестілік ( 330-550 мосмоль/л), кетоз және ацидоз болмайды, және айқын дегидратациямен қатар жүреді.

Гиперсмолярлы кома мен көбіне егде жастағы ІІ-типти диабетпен ауыратын науқастар ауырады.

### Гиперосмолярлы кома этиологиясы:

* Егде жастағы науқастарда қосалқы патология әсерінен дамыған ҚД- 2- нің айқын декомпенсациясы (инфаркт,инсульт,инфекциялар)
* Қант деңгейін түсіретін дәрілерді қабылдауды тоқтату
* Күтімнің болмауы
* Сұйықтықты қабылдауды шектеу
* Эндогенді немесе экзогенді инсулиннің жетіспеуі немесе мүлдем болмауы

### Науқастағы клиникалық көріністері:

*Науқаста декомпинсерленген ҚД белгілері өрши бастайды:*
* полиурия
* шөлдеу
* тері мен шырышты қабаттардың құрғауы
* дене массасының төмендеуі
* әлсіздік, адинамия

### Гиперосмолярлылық команың гипергликемиялық жағдайдан ажырату диогностикасы:

* Гипергликемия 30-35 ммоль/л жоғары
* Осмолялылық 320 мосмоль/л жоғары
* Гипернатриемия
* Кетономия жоқ
* Креатинин және мочевина жоғары
* Лейкоцитоз

### Емдеу:

* Регидратация (алғашқы 3 сағ. 2,5- 3 л жоғалтады)
* Инсулиндік терапия
* Электролитті бұзылыстарды реттеу
* Қосымша патологифяны емдеу
* Қандағы глюкозаға экспресс- анализ жасау (1 сағ. 1 рет)
* Қан сарысуындағы кетон денелерді қадағалау ( тәулігіне 2рет)
* Қандағы К, Na мөлшерін анықтау ( тәулігіне 3-4 рет)
* Қан мен зәрдің жалпы анализдерін жасап тұру ( 2-3 күнде 1 рет)

### Инсулинотерапия:
Тез арада диагноз қойғаннан соң қысқа мерзімді әсері бар инсулин көк тамырға немесе бұлшықетке еңгізеді.

# 1-ші дозасы 0,1 ӘБ инсулин көк тамырға бірден, 2 сағ соң инсулин гипотоникалық хлорлы натрий ерітіндісімен араластырып көк тамырға тамшылатып еңгізеді.
# Гликемия қанда 13,5 ммоль/л төмендегенде инсулин мөлшерін 2-есеге дейін азайтады 0,03-0,06 Ед кг/салмағына әрбір сағат сайын салады.
# Жүрек гликозидтері және қан тамырын кеңейтуші препараттар
# Егер АД төмен болса плазма ауыстырушы преапараттар (полиглюкин, плазма, қан құю, гидракартизон 250-300 мг.
# Ауыр жағдайларда (анурия)- гемодиализ

### Асқынулары:

* Эпилепсия ұстамалары
* Терең вена тромбоздары
* Панкреатит
* Бүйрек жетіспеушілігі
* Өкпе ісінуі

Қорыта айтқанда, гиперосмолярлы кома дегеніміз – әртүрлі этологиялық себептердің әсерінен айқын дегидратация мен гипергликемия дамуы нәтижесінде ауыр клиникалық көріністермен өтетін ҚД ІІ типінің өте ауыр асқынуы болып табылады. Гиперосмолярлы кома дамыған жағдайда тез арада дұрыс ем жүргізбесе летальды жағдайға әкеледі.
Футболдан Қазақстан Кубогы 2006

**2006 жылғы Футболдан Қазақстан кубогы** - кубоктың он бесінші мәрте ойнатылуы.

## Бірінші кезең

Бірінші кезең ойындары 2006 жылдың 17 сәуірінде өтті.

## 1/16 финал

1/16 финал ойындары 2006 жылдың 27 сәуірінде өтті.

## 1/8 финал

1/8 финал ойындары 2006 жылдың 10 - 11 мамыр аралығында өтті.

## 1/4 финал
1/8 финал ойындары 2006 жылдың 24 мамыр - 21 маусым аралығында өтті.

## 1/2 финал

## Финал

## Дереккөздер

Санат:Футболдан Қазақстан Кубогы
Санат:2006 жылғы футбол
Футболдан Қазақстан Кубогы 2007

**2007 жылғы Футболдан Қазақстан кубогы** - кубоктың он алтыншы мәрте ойнатылуы.
## Бірінші кезең

Бірінші кезең ойындары 2007 жылдың 21 наурыз - 14 сәуір аралығында өтті.

## 1/16 финал

1/16 финал ойындары 2007 жылдың 16 - 19 сәуір аралығында өтті.

## 1/8 финал

1/8 финал ойындары 2007 жылдың 8 - 9 мамыр аралығында өтті.

## 1/4 финал
1/4 финал ойындары 2007 жылдың 3 - 26 қыркүйек аралығында өтті.

## 1/2 финал

1/2 финал ойындары 2007 жылдың 23 қазан - 7 қараша аралығында нейтралды алаңдарда өтті.

## Финал

## Дереккөздер

Санат:2007 жылғы футбол
Санат:Футболдан Қазақстан Кубогы
Өнердің ерікті жеті саласы

[thumb|[Философия және өнердің ерікті жеті саласы. Геррада Ландсбергтің «Hortus Deliciarum» (1167—1185) кітабынан миниатюра]]
**Өнердің ерікті жеті саласы**  () — Эллинисттік Грекиядағы, ежелгі Римдегі және орта ғасырлардығы Батыс Еуропадағы оқу пәндері.

## Басқа терминдер мен аудармалары
Өнердің ерікті жеті саласы ұғымын латын тілінде басқаша да атаған:  «ерікті ғылымдар»,  «ерікті істер»,  «жақсы өнерлер»,  «сырбаз өнерлер». 

Өнердің ерікті жеті саласына тривиум: грамматика, риторика, диалектиканы, және квадривиум: арифметика, геометрия, астрономия, музыканы қамтитын циклдер енді. Бұл екі цикл антик дәуірінен қалған білім жүйесіне жатады. . Бұл оқу пәндер циклын философиямен айналысу алдындағы дайындық мектебі деп қабылданатын. Бұл оқу жүйесінің негіздеушісі болып дәстүрлі түрде софизм ілімінің уәкілі Гиппий болып есептеледі.  

## Дереккөздер

Санат:Өнер
Нефтчи (футбол клубы, Баку)

«**Нефтчи**» () — Әзірбайжан Премьер Лигасында ойнайтын қазақстандық футбол клубы. Баку қаласындағы "Баксель Арена" стадионы клубтың базасы боп саналады. Сыыйымдылығы 15 000 адам.

## Клубтың тарихы
«Нефтчи» футбол клубының ресми тарихы 1937 жылдан бастау алады. 1967 жылға дейін "Нефтяник" атауымен сынға түсті. Кеңес жылдарында Әзірбайжан КСР-інің атынан жоғары лигада ойнап жүрді.

1966 жылы КСРО чемпионатында күміс жүлдегер атанды, бұл КСРО чемпионаттарындағы ең жоғары нәтижжесі.

Еуропа лигасының топтық кезеңінде ойнаған тұңғыш әзірбайжандық клуб (2012/13).

## Жетістіктері

### КСРО дәуірінде

* КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (1966)
* КСРО кубогының жартылай финалисі (1967, 1968, 1970, 1971)
* КСРО футбол федерациялары кубогының финалисі (1988)

### Тәуелсіздік дәуірінде

* Әзірбайжан чемпионы (1992, 1995/96, 1996/97, 2003/04, 2004/05, 2010/2011, 2011/12, 2012/13, 2020/21)
** Әзірбайжан чемпионатының күміс жүлдегері (2000/01, 2006/07, 2018/2019)
** Әзірбайжан чемпионатының қола жүлдегері (1993, 1994/95, 1998/99, 1999/2000, 2005/2006, 2007/08, 2017/18)
* Әзірбайжан кубогы (1994/95, 1995/1996, 1998/1999, 2003/04, 2012/13, 2013/14)
** Әзірбайжан кубогының финалисі (2000/01, 2011/12, 2014/15, 2015/16)
* Әзірбайжан суперкубогы (1993, 1995)
* Интертото кубогының финалисі: 2008
* Достастық кубогы (2006)

## Сілтемелер
* Ресми сайт
* [ Профилі]
* SOCCERWAY
* FLASHSCORE
* Transfermarkt
* Globalsportsarchive

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан футбол клубтары
Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары
Санат:Нефтчи Баку ФК
Жалаңтөс батыр Құлықұлы

**Жалаңтөс батыр Құлықұлы**, Жалаңтөс батыр Жансарыұлы (1698-1771 ж.) (1696-1768) казіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде туып, сол өңірде өмір сүрген. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан.

## Биография
Жалаңтөс батыр — Балқаш көлінен бастап, Коңырат, Әулие ата, Тоқырауын мен Нұра бойын, Ұлытау мен Қарқаралы аралығындағы сайын даланы қалмақтардан азат етуге қатысады. Жалаңтөстің ерлігі мен шешендігін Қаз Дауысты Қазыбек ерекше бағалаған. Жалаңтөстің артына қалдырып кеткен ақыл-өсиет ізгі тілегі, батасы мол Айтулы ерге оқ тисе, қиналғанын білдірмес» (т. б.). 1996 ж. Ақтоғай ауданының жұртшылығы Жалаңтөстің 300 жылдығын атап өтті. 
## Мазары

Оның мазары Қарағанды қаласының оңтүстік-шығысындағы «Сарыарқа» әуежайына баратын үлкен даңғылдың оң жағында, Соқыр өзенінің жағасында Соқыр зиратында орналасқан.

## Отбасы
* 1 әйелі — Тобықты Жуантаяқ Шортан дегеннің қызы, есімі – Жібек.
* 2 әйелі — Қаз дауысты Қазыбек бидің қызы Маңқан,
* 3 әйелі — қалмақ батырының жалғыз қарындасы Ақсұлу.

### Балалары
* Жібектен – 
# Алтай, 
# Толыбай, 
# Әжібай,
* Маңқадан – 
# Бәйгел, 
# Берістен, 
# Болтай, 
# Сәрке, 
* Ақсұлудан – 
* ұлдары:
# Естай, 
# Көбен : Үйсінбай,
# Рүстем, 
# Бабатай, 
# Есет
*Қыздары: Санат, Шәйра.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж. 
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Ақтоғай ауданында туғандар
Муза Гавриловна Исаева

**Муза Гавриловна Исаева** (12.1.1929 жылы туған, Ресей, Краснодар өлкесі, Новосель ауданы, Троиц деревнясы) - ғалым, Қазақстанның еңбек сіңірген экономисі (1989), экономика ғылымының докторы (1973), профессор (1977). 1950 жылы Өзбекстандағы Самарқан халық шаруашылық институтын бітірген. 1963 жылы интитут директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары болып, 1977 жылдан сектор меңгерушісі, 1975 жылдан бөлім меңгерушісі, 1991 жылдан бас ғылыми қызметкер. Институтының негізгі зерттеулері шаруашылықты аумақтар бойынша ұйымдастыру проблемалары, аймақтық экономикада нарықтық қатынастардың қалыптасуы, облыстардың  әлеуметтік-экономикалық дамуын сан жағынан бағалауға арналқан.

## Дереккөздер
 Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 4 том. ISBN 5-89800-157-3

Санат:Ресей ғалымдары
Санат:1929 жылы туғандар
Eurovision ән байқауы 2016

**Eurovision ән байқауы 2016** (; ) — жыл сайын өткізілетін Eurovision ән байқауының 61-шығарылымы. Алдыңғы жылы өткен Eurovision 2015 ән байқауындағы «Heroes» әнімен Монс Сельмерлёв жеңісінен кейін 2016 жылғы Eurovision ән байқауы 2016 жылғы 10 мамыр мен 14 мамыр аралығында Швецияның Стокгольм қаласындағы «Авичи Аренада» өтті.

## Қатысушы елдер

## Сыртқы сілтемелер

*

Санат:Eurovision ән байқауы 2016
Санат:Eurovision ән байқауы
Санат:Жылдар бойынша Eurovision ән байқауы
Turkvizyon ән байқауы

**Turkvision ән байқауы** (; ) — түркі тілдес мемлекеттер арасындағы эстрадалық әндер байқауы.

## Тарихы

2013 жылдың 15-22 желтоқсаны аралығында осы жылы түркі әлемінің мәдени астанасы атанған Ескішеһир қаласында түркітілдес елдер үшін ең маңызды музыкалық жыл жаңалығы «Turkvizyon-2013» өткізілді. Бұл көптеген мемлекеттер үшін Eurovision ән байқауын алмастыра алатын халықаралық деңгейдегі жаңа ән байқауы болды. Әлемдік музыкалық өндірісте үлкен құбылыс болғалы тұрған байқау түркі музыкасының өкілдерін бір сахнада тоғыстыруды мақсат тұтады. Байқаудың аудиториясы үлкен – 300 миллион көрермен.

## Форматы
Türkvizyon - TÜRKSOY мен TMB TV ойлап тапқан әр жыл сайын өткізілетін ән байқауы. Türkvizyon ән байқауының форматы көбінесе Eurovisionның форматына ұқсас. Türkvizyon-да түркі тілдес мемлекеттер, түркі тілдес автономдық аудандар мен түркі тілдес халқының көпшілігі бар мемлекеттер ғана қатыса алады. Қатысушы елдер мен аудандар байқауды жартылай финалдан бастайды. Әр қатысушы мемлекетінің жюрилері өз мемлекетінен басқа қатысушыларға 1-ден 10-ға дейін балл бере алады. Жартылай финалдағы үздік 12 қатысушы финалға жолдама алды. TÜRKSOY одағы болашақта байқауда теледауыс енгізетінін мәлімдеді. Eurovisionға қарағанда келесі байқауды өткізу мәртебесін жеңген қатысушының мемлекетінде емес, түркі мәдениет астанасы саналатын мемлекетте өтеді.

## Қатысушы мемлекеттер
thumbnail|250px|right|2014 жылғы ән байқауына қатысқан мемлекеттер:
Turkvision 2013 жылғы ән бауқауына 24 мемлекет қатысты. Алғашқы байқауға қатысуға 24 мемлекеттен басқа Түрікменстан, Шыңжаң және Чувашия мемлекеттері ниет білдірген, бірақ кейінірек белгісіз себептермен бас тартқан.

## Жеңімпаздар

## Түсініктемелер

*
Семен Афанасьевич Чуйков

**Семен Афанасьевич Чуйков**(30.10.1902, Пішпек, қазіргі Фрунзе, - 1980) - орыс кеңес кескіндемешісі, КСРО халық суретшісі (1963), КСРО Көркемсурет академиясының толық мүшесі (1958). Алғаш Верныйда (қазіргі Алматы) Н.Г.Хлудовтан, 1921-30 жылдары Мәскеуде Вхутеин мен Вхутемаста оқыды. Мәскеудегі Көркемсурет академиясында (1930-32), В.И.Суриков атындағы Көркемсурет институтында (1947-48) сабақ берді. 1933-37 және 1941-43 жылдары Қырғызстан КСР Суретшілер одағы басқармасының председателі болды. Чуйков өнернамасынан Кеңестік Қырғызстанның жаңа тұрмысы басты орын алды. 
## Еңбектері
"Кеңестік Қырғызстан қызы" (1948,Мәскеу, Третьяков галереясы), "Отанымның бейбіт өңірінде" (1950,Ленинград, Орыс музейі) т.б. картиналарында бейбіт өмірдің қуанышын, халықтың рухани өсуін, Орта Азия табиғатының сұлу көрінісін шынайы бейнеледі. Үндістанға барған сапарында (1952,57) қарапайым үнді еңбеккерлерінің бейнесін ("Үндістанның қарапайым адамдары жайлы",триптих,1957-60) психологиялық тереңдікпен бейнеледі әрі көптеген пейзаждық полотнолар жазды. 
## Сыйлықтары
КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1949,1951) мен Қырғызстан КСР Мемлекеттік сыйлығының (1976) лауреаты. Ленин ордені және басқа 3 орден, медальдармен наградталған.
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 153 бет

Санат: 1902 жылы туғандар
Санат: 1980 жылы қайтыс болғандар
Николай Николаевич Чушкин

**Николай Николаевич Чушкин**(03.12.1906 жылы туған, Мәскеу) - орыс кеңес театр зерттеушісі, РСФСР -дің еңбек сіңірген өнер қайраткері,  өнер тану ғылымының докторы (1966).  
## Өмірбаяны
1931 жылы  Мәскеу университетінің әдебиетп пен өнер факультетін (театр зерттеу циклі бойынша) бітірді. 1937-41 жылдары МХАТ музейіндегі К.С.Станиславский кабинетінің аға ғылыми қызметкері әрі меңгерушісі болып қызмет етті. Ұлы Отан соғысына қатысты. 1942 - 51 жылдары КСРО Министр Кеңесі жанындағы Театрлар бас басқармасының аға инспекторы, 1951 жылдан К.С.Станиславский мен В.И.Немирович - Данченко еңбектерін зерттеу және жарыққа шығару жөніндегі  Мемлекеттік комиссияның аға ғылыми қызметкері болды. 1940 жылдан КСРО Мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі  комитетте референт, ал 1956 жылдан Лениндік сыйлықтар жөніндегі комитетте  театр мен кинематография бөлімігің меңгерушісі. Оның зерттеу еңбектері негізінен спектакльдерге, театр суретшілері мен актерлер өнернамасына арналды. 
## Сыйлықтары
Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 156 бет

Санат:1906 жылы туғандар
Николай Семёнович Чхеидзе

**Николай Семенович Чхеидзе**(1864, Тифлис қаласы, - 1926, Париж) - меньшевиктер партиясы басшыларының бірі, журналист. 3-,4- Мемлекеттік думаның депутаты, 1 - дүниежүзілік соғыс кезінде  - центрист. 1917 жылы Ақпан революциясынан соң Петроград Кеңесінің председателі, кейін 1 - шақырылған БОАК председателі. 1917 жылы тамыздағы Мәскеудегі мемлекеттік кеңесте буржуазиялық өкіметті нығайтуды қолдады. Қазан революциясынан кейін Грузиядағы Құрылтай жиналысының председателі. 1921 жылдан эмиграцияда болды, Парижде өзін - өзі өлтірді. 
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 156 бет

Санат: 1894 жылы туғандар
Санат: 1926 жылы қайтыс болғандар
Мәмбетбай Шабатов

**Мәмбетбай Шабатов**(1864, қазіргі Целиноград облысы, Атбасар ауданы, - 1916, Жезқазған облысы) - Орталық Қазақстандағы ұлт - азаттық қозғалысының күрескері. Қарсақбай , Байқоңыр, Жезқазған жұмысшыларынан, Қарақойын, Қашырлы бойындағы елдердің шаруаларынан құрылған отрядты бастап, Аманкелді қолына қосылды. Шабатов отряды ақ гвардияшылардың  Атбасардан шыққан жазалаушы отрядына Қаражарда, Қыпшақ өзені бойында соққы берді. Бірақ күші басым жауға төтеп бере алмай, Терісаққан бойында бірнеше жолдастарымен ерлікпен қаза тапты. 
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 158 бет

Санат: 1864 жылы туғандар
Санат: 1916 жылы қайтыс болғандар
Шабындық қоңырбас

**Шабындық қоңырбас** (шалғын қоңырбасы, Poa pratensis) - астық тұқымдасына жататын тамырсабақты, қалың шым түзетін, көп жылдық шөптесін өсімдік. 
## Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі 30-90 см, вегетативті өркендері көп және жақсы жапырақтанған. Жапырақтары ұсақ, жұмсақ. Гүл шоғыры - шашыраңқы сыпыртқы. 
## Таралуы
Жер шарының қоңыржай аймағында,  Еуропада, Кавказ, Орта Азия, Батыс және Шығыс Сібірде, Қиыр Шығыста, Қазақстанда шөлді жерден басқа жерде өзен аңғарлары, тау шабындықтарында өседі. 
## Сипаттамасы мен қолданылуы
Тұзға төзімсіз, қуаңшылыққа, суыққа төзімді. Көктемде ерте көктейді, тез дамиды, мал отағаннан кейін тез қалпына келеді. Сыпыртқы салғанға дейін барлық мал түлігі жақсы жейді. Гектарынан 25-28 центнер пішен түзеді, 100 кг пішенінде (екпе түрі) 54 азық өлшемі, 5,3 кг қорытылатын протеин, 100 кг көк шөбінде 24 - 25 азық өлшемі, 3,5 кг қорытылатын протеин болады. 
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 159 бет

Санат:Астық тұқымдасы
Николай Романович Шагов

**Николай Романович Шагов**(04.03.1882, Кострома губерниясы, - 09.06.1918, Кострома қаласы) - Ресейдегі революциялық қозғалысқа қатысушы. 1905 жылдан Компартия мүшесі. 
## Өмірбаяны
Жұмысшы - тоқымашы отбасысында туған. 1905 - 07 жылғы революцияға Иваново - Вознесенскіде қатысты. 1912 жылы Кострома губерниясы жұмысшыларының атынан Мемлекеттік 4 - думаға депутат болып сайланды. 1913 жылдан Мемлекеттік 4 - думадағы большевиктік фракцияның мүшесі. "Правдаға" мақала жазып тұрды. РСДЖП ОК-нің Краков пен Порониндағы кеңесіне қатысты (1913). 1914 жылы тұтқынға алынып, 1915 жылы Турухан өлкесіне жер аударылды. 1917 жылдан Ақпан революциясынан кейін ауыр науқастанып, Петроградқа қайтып оралды. 
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 160 бет

Санат: 1882 жылы туғандар
Санат: 1918 жылы қайтыс болғандар
Аполлон Иннокентьевич Шадаев

**Аполлон Иннокентьевич Шадаев**(15.12.1902, қазіргі Иркутск облысы,- 15.06.1969,Улан - Удэ) - бурят кеңес жазушысы. 1941 жылдан КПСС мүшесі. 
## Өмірбаяны
Шаруа отбасысында туған. Педагогикалық техникумды бітірді (1928). Улан - Удэде педагогикалық институтта оқыды (1934-35). Мұғалім болып жұмыс істеді. Шығармалары 1925 жылдан астап жарияланды. 
## Еңбектері
"Лимбе"(1935), "Баир" (Г. Цыдынжановпен бірігіп жазған, қойылуы 1938), "Көктемгі қуаныш" (1947), "Қанатты балық" (1956), "Эрхэт ұстаның қатесі" (1965) т.б. пьесаларын жазды. Бурятиядағы колхоз құрылысының қалыптасуы туралы жазылған "Мерген" комедиясы (1938) Шадаев есімін кең танымал етті. Ол бурят халық ертегілерін жинап бастыруда да еңбек сіңірді. "Будамшу" (1949), "Сиқырлы тас" (1958) т.б. ертегілер жинақтарын бастырып шығарды. 
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 163 бет

Санат: 1902 жылы туғандар
Санат: 1969 жылы қайтыс болғандар
Чалчик Анчинович Чуниженков

**Чалчик Анчинович Чуниженков**(10.11.1898 жылы туған, Куюм мекені, қазіргі Таулы Алтай,-1973, Таулы Алтай) - алтай кеңес  жазушысы. Шаруа отбасысында туған. 1926 жылы Таулы Алтайдағы кеңес - партия мектебінің даярлау бөлімін бітірді.  Селолық Кеңесте хатшы болды, кейіннен "Қызыл Ойрот"  газетінде  қызмет істеді. 1925 жылдан жаза бастады. 
## Еңбектері
Чуниженковтың  "Туды" (1947), "Менің сөзім"(1953),"Таңдамалы шығармалары"(1959), "Очерктер" (1960) т.б. кітаптары шықты. Чуниженковтың ең елеулі туындысы - "Мундузак" (1962, орыс тілінде 1964) атты өмірбаяндық повестінде Таулы Алтай өңірінде орнаған Кеңес өкіметінңі алғашқы жылдарындағы оқиғалар бейнеленді. 
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 155 бет

Санат:1898 жылы туғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Кемелхан Асламбекұлы Шайбеков

**Кемелхан Асламбекұлы Шайбеков** (24.09.1926 жылы туған, Жамбыл облысы,Жуалы ауданы, Боралдай селосы) - қазақ кеңес заңгері, заң ғылымының докторы (1969), профессор (1970). 1957 жылдан КПСС мүшесі. Алматы заң институтын (1948) бітірген. Мәскеу заң институтының аспирантурасын бітіріп (1951), кандидаттық диссертация қорғады. 1952 - 55 жылдары Алматы заң институтында, 1956 жылдан Қазақ мемлекеттік университетінің заң факультетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор. Шайбеков ауыл шаруашылығы құқығы және табиғат қорғау кафедрасының меңгерушісі болып істеді. 1969 жылы колхоз құқығы тақырыбына  докторлық диссертация қорғады. Ол колхоз, совхоз, жер және табиғат қорғау құқықтарының маманы және бұл мәселелер туралы заң жобаларын дайындауға қатысқан, осы тақырыптардан 100 - ден астам ғылыми еңбектің авторы. 
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 165 бет

Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Григорий Абрамович Шайн

**Григорий Абрамович Шайн** (07.04.1892, Одесса - 04.08.1956, Қырым) - кеңес астрономы, КСРО ҒА - ның академигі (1939). Пермь университетін бітірген (1919). 1921 - 25 жылдары Пулков обсерваториясында, 1925 -45 жылдары осы обсерваторияның Симеиз бөлімінде жұмыс істеді. 1945 - 52 жылдары КСРО ҒА -ның Қырым астрофизика обсерваториясының директоры болды. 
## Еңбектері
Шайнның ғылыми еңбектері негізінен жұлдыздық спектроскопия мен газ тұмандықтарының физикасына арналған. Ол В.А.Альбицкиймен біріге отырып, 800 - дей жұлдыздың сәулелік жылдамдығын анықтады. Ұзақ периодты айнымалы жұлдыздардың спектріндегі өзгерістерді зерттеп, олардан шығатын сәулелерді бақылады. Кейбір спектрлік кластағы жұлдыздардың шапшаң айналатындығын (американ астрономы О.Струвемен бірге) дәлелдеді. 150 - дей тұмандықты ашты. Жұлдыздар атмосферасындағы изотоптарды, кіші планеталарды, метеорлар ағынын, күн тажын зерттеді. Ол көптеген шетелдік ғылыми мекемелердің құрметті мүшесі. 
## Сыйлықтары
2 рет Ленин орденімен марапатталған. 
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 166-167 бет

Санат: 1892 жылы туғандар
Санат: 1956 жылы қайтыс болғандар
Қарасор (көл, Қорғалжын ауданы)

**Қарасор** — Нұра алабындағы ағынсыз көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданының шығысында орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 20 км2. Теңіз деңгейінен 322 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 5,6 км, енді жері 3,5 км, жағалау бойының ұзындығы 16,5 км. Су жиналатын алабы 276 км2. Жағалауы жайпақ, нашар тілімденген. Шығыс бөлігінде солтүстікке қарай бағытталған және суы мол жылдары Тұзащы көлімен қосылатын жіңішке шығанақ орналасқан. Табаны лайлы. Еріген қар суымен толысады. Суы ащы, мал суаруға жарамсыз, жазда кеуіп қалады.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Евгений Иванович Исаков

**Евгений Иванович Исаков** (14 ақпан 1937,  Рузановка ауылы, Сурское ауданы, Ульянов облысы, КСРО — 9 мамыр 2021) — әнші, Қазақстанның халық әртісі (1984; 1970 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі). Мәскеу консерваториясын бітірген (1964). 1964 жылдан Қазақ опера және балет театрының әншісі. Таңдаулы партиялыра: Борис (М. П. Мусоргскийдің "Борис Годуновында"), Рене (П. И. Чайковскийдің "Иолантасында"), Кончал, Галицкий (А. П. Бородиннің "Князь Игорінде"), Нокс (С. Слонимскийдің "Мария Стюартында"), Мельник (А. С. Даргомыжскийдің "Су перісінде"), Филипп ІІ (Дж. Вердидің "Дон Карлосында"), Мефистофель (Ш. Гуноның "Фаустында"), Базилио (Дж. Россинидің "Севиль шаштаразында"), т.б. Гастрольдік сапармен шет елдерде (Германияда, Въетнамда, Гвинеяда, Данияда, т.б.) болды. 1963 жылы Ивиккауда (Германия) өткен әншілердің Р. Шуман атындағы халықаралық конкурсының лауреаты болды. 1965 жылдан Қазақ ұлттық консерваториясында (1970 жылдан доцент) дәріс береді.

## Дереккөздер
 Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 4 том. ISBN 5-89800-157-3
Жалғау Шәкірұлы Исалиев

**Жалғау Шәкірұлы Исалиев** (21.6.1933 жылы туған. Батыс Қазақстан Облысы, Орал қаласы) - дәрігер, денсаулық сақтау ісінің ұйымдастурышысы, медицина ғылымының кандидаты (1972). 1957 жылы Қазақ мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ Ұлттық Медицина Университеті) бітірген. 1957 - 62 жылы Ақтөбе облысы Қарабұлақ ауданында туберкулез диспансерінің, аудан ауруханасының бас дәрігері, 1962 - 73 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Ұлттық Медицина Университеті) ассистент, 1973 - 76 жылы Қазақстан Денсаулық сақтау министірлігінің бас акушер-гинекологы, 1976 - 83 жылы Акушерлік-гинекология ғылыми-зерттеу институтының (қазіргі Ана мен бала Ғылыми-зерттеу орталығы) директоры, 1983 - 88 жылы Қазақстан Денсаулық сақтау министірлігінің орынбасары, 1988-93 жылы "Алматы" санаторийінің бас дәрігері қызметтерін атқарған. 1993 жылдан зейнеткерлік демалыста. Исалиев Жалғау Шәкірұлының негізгі ғылыми жұмыстары перинатальдік медецина проблемаларын шешуге арналған. Ол - ұрықтың перинатальдік кезеңдегі шетінеу себептерін анықтап, одан алдын-ала сақтандыру жолдарын негіздеген ғылыми-зерттеу бағдарламасы авторларының бірі.

## Дереккөздер
 Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 4 том. ISBN 5-89800-157-3
Ирек тігісті машина

**Ирек тігісті машина**, зигзаг-машина (франц. zigzag - сынық сызық) - ирек тігіс жасайтын тігін машинасы; тігін, аяқкиім және галантерея өндірісінде қолданылатын тігін машиналарының бір түрі. Маталарды бір-бірімен қабыстырып тігүде, шілтер, әйелдер пальтосы астарларының ішкі, төменгі жағын, т.б. тігуде жай ирек тігісті тігін машиналары (26, 1026 класты) қолданылады. Өңдеу жұмыстары барысында күрделі суреттерді тігіп салу операцияларын, ине ауытқу мен тігілетін заттың (дайындаманың) тура не белгілі бір бағыт бойынша жылжуын түрліше үйлестіре орнатады. Ирек тігісті машинада 13 түрлі өрнекті алу бір не екі инемен орындалады. Ирек тігісті тігінді орындауда ине екі түрлі қозғалыс: жоғары және төмен, сондай-ақ тігіс сызығына көлденең оңға және солға, машина платформасының бойымен тербеледі. Жоғары және төмен қозғалысты ине кривошипті-шатунды механизмнен алады, тербелісті қозғалыс - иненің ауытқу механизмі арқылы іске асырылады. 
## Дереккөздер
 Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 4 том. ISBN 5-89800-157-3
Turkvizyon ән байқауы 2013

**[[Turkvizyon ән байқауы]] 2013** (; ) Түркияның Ескішеһир қаласында 2013 жылдың 19-21 желтоқсан күндері аралығында өтті.Түркия байқауды өткізу құқығына Түрік тілдес мемлекеттер арасындағы мәдениет астанасы ретінде ие болды.

Әзірбайжандық әнші «Turkvizyon 2013» байқауының жеңімпазы атанды. Фарид Гасанов орындаған «Yaşa» әні кәсіби сарапшылардың ықыласын ерекше аударды.
 
Екінші орынды «Son Hatiralar» әнін шырқаған беларустық Гюнеш Абасова еншіледі. Үшінші орын украиналық өкілі Фазиле Ибраимоваға бұйырды. Келесі 2014 жылғы байқау Татарстан елінде өтті.

## Жартылай финал
thumb|"Turkvizyon-2013" байқауындағы жалаулар парады
thumb|"Turkvizyon-2013" байқауының ашылу салтанаты
Жартылай финал 19 желтоқсанда өтті. Финалға үздік 12 орындаушы жолдама алды.

**Кесте анықтауы:** 

}
| «Адам біздің атымыз»
|-bgcolor="#8BC0EA"
| 11
|  Қазақстан
| Қазақша
| Rin’Go
| «Бірлікпен алға»
| 
|-
| 12
| 20px Шория
| Шорша
| Чылтыс Таннагашева
| «Шориянын үнү»
| «Шорияның үні»
|-bgcolor="#8BC0EA"
| 13
|  Қырғызстан
| Қырғызша
| «Чоро»
| «Кайгырба»
| «Қайғырма»
|-
| 14
|  Қырым Автономиялық Республикасы
| Қырымтатарша
| Эльвира Сарыхалил
| «Dağların Elları»
| «Таудағы жол»
|-bgcolor="#8BC0EA"
| 15
|  Косово
| Түрікше
| Эргин Карахасан
| «Şu Prizen»
| «Шығуда»
|-bgcolor="#8BC0EA"
| 16
|  Солтүстік Кипр
| Түрікше
| «Gommalar»
| «Havalanıyor»
| «Ұшуда»
|-
| 17
|  Македония
| Түрікше
|  Икай Юсуф
| «Düşlerde Yaşamak»
| «Арман үшін өмір сүру»
|-bgcolor="#8BC0EA"
| 18
|  Өзбекстан
| Өзбекше
| Нилуфар Усманова
| «Unutgin»
| «Ұмытпа»
|-
| 19
|  Румыния
| Түрікше
| Дженгиз Эрхан Кутлуакай
| «Ay Ak Shatır»
| «Ақ шатыр»
|-
| 20
| 20px Саха Республикасы
| Саха
| Ольга Спиридонова (Ника)
| «Сулус уонна туун»
| «Ай мен жұлдыз»
|-bgcolor="#8BC0EA"
| 21
|  Татарстан
| Татарша
| Алина Шарипжанова
| «Үпкәләмим»
| «Өкпелемедім»
|-
| 22
|  Тыва Республикасы
| Тыва
| Сайлык Оммун
| «Чавыдак»
| «Отырықсыз»
|-bgcolor="#8BC0EA"
| 23
|  Түркия (қожайын-ел)
| Түрікше
| «Manevra»
| «Sen, Ben, Biz»
| «Сен, мен, біз»
|-bgcolor="#8BC0EA"
| 24
|  Украина
| Түрікше
| Фазиле Ибраимова
| «Elmalım»
| «Алмам»
|}

## Финал
Финал 2013 жылдың 21-ші желтоқсанда өтті.

**Кестеге түсініктеме:** , ,  және 

## Хабар таратқан арналар
Ресми сайт бойынша хабар таратқан арналар тізімі:

* 20px Алтай Республикасы СТРК "Алтайские горы" 
*  Azerbaijan&nbsp;– ATV Azerbaijan
*  Башқұртстан&nbsp;– Курай ТВ
*  Босния және Герцеговина&nbsp;– Hayat TV
*  Қырым&nbsp;– Крым ТВ
*  Гагаузия&nbsp;– GRT TV
*  Грузия&nbsp;– Төменгі Картлия телеарнасы
*  Ирак&nbsp;– Türkmeneli TV
*  Қазақстан&nbsp;– Astana TV
*  Косово&nbsp;– RTK TV
*  Қырғызстан&nbsp;– Piramida TV
*  Македония&nbsp;– MRT 2
*  Солтүстік Кипр&nbsp;– GENC TV
*  Румыния&nbsp;– Alpha TV Media 
*  Татарстан&nbsp;– Майдан ТВ
*  Түркия&nbsp;– TMB TV, TRT Muzik, TRT Avaz

## Дереккөздер

Санат:Turkvizyon
Иравади жазығы

**Иравади жазығы** - Оңтүстік-Шығыс Азияда, Мьянма еліндегі ірі жазық. Ол Иравади өзенінің орта және төменгі ағысы өтер аймақта орналасқан. Батысында оны Аракан-Йома (3053 м) тауы, шығысында Шан таулы қыраты (2519 м) шектеп жатыр. Жазықтың орташа биіктігі 200-300 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай еңістеніп 385 м-ден 100-50 метрге дейін төмендейді. Тектоникалық тұрғыдан, Иравади жазығы - төрттік кезеңнің аллювийлік және теңіз шөгіндерімен толтырылған ойыс. Жер бедері Иравади өзені және оның көптеген салаларының әрекетімен тілімденген. Жазықтың ұзындығы шамамен 600-800 км, ені 200-300 км. Климаты - муссонды, тропиктік. Жауын-шашыны мол. Оның орташа жылдық мөлшері 1000 мм-ден 300 мм-ге дейін. Жауынның ең көп мөлшері тамыз айында түседі. Иравади жазығы ауыл шаруашылық мақсатында кең пайдаланады. Жазықтың құнарлы топырағында күріш, жүгері, темекі, қос жарнақтылар, т.б. өсімдіктер өсіріледі. Жазықта орналасқан ірі қалалар: Янгон, Печу, Хензада, Мачве, Чаук, т.б.
## Дереккөздер
 Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 4 том. ISBN 5-89800-157-3
Қылыштасу

нобай|
**Қылыштасу** — қылыш қолдану өнері. Ұрыс кезінде қаруды ойнату, жарақаттау, қорғану тәсілдерін қамтиды.

Қылыштасудың сермеу, толғау, үйіру сияқты ойнату тәсілдері, кесу, шабу, түйреу сияқты жарақаттау тәсілдері, қарсыласының қаруын қағу, қармау, ілу, қайыру, жұлу сияқты қорғану тәсілдері бар. Қоян-қолтық айқастарда жеңіске жету үшін бұл тәсілдерді жауынгерлер жетік меңгеруге міндетті болды. Орта ғасырларда бұл өнерді шебер меңгерген жауынгерлер қылышкер атанып, олардан арнаулы қосындар құрылған.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
*Семсерлесу

Санат:Қарулар
Валькамоника петроглифтары

**Валькамоника петроглифтары** (, ) — 1979 жылдан бері Италиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұралар нысаны. Ломбардия провинциясының оңтүстік Альпы аймағындағы Валь-Камоника жазығындағ Брешия және Бергамо провинцияларының арасында орналасқан..

## Тағы қараңыз
* Италиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі
* Әлемдік мұра
* Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары
* ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері
* ЮНЕСКО

Санат:Әлемдік мұра
Санат:Италия
Turkvizyon ән байқауы 2015

**[[Turkvizyon ән байқауы]] 2015** (; ) - Түркияның Ыстанбұл қаласында 2015 жылғы 19 желтоқсанда өтті.

Қырғызстандық әнші «Turkvizyon 2015» байқауының жеңімпазы атанды. Жийдеш Ыдырысова орындаған «Ким билет» әні кәсіби сарапшылардың ықыласын ерекше аударды.
 
Екінші орынды «Олай емес» әнін шырқаған қазақстандық Орда тобы еншіледі. Үшінші орын түркиялық әнші Горкем Дурмазға бұйырды.

## Бұрын өнер көрсетіп көрген орындаушылар
* : Джоана Бейко (Turkvizyon 2014 — финалға өтпеді)
* : Исмаил Матев (Turkvizyon 2014 — финалға өтті, онда 10 орынға ие болды)
* : Каан Мазхар (Turkvizyon 2014 — финалға өтті, онда 14 орынға ие болды)
*  Солтүстік Кипр: Ипек Амбер (Turkvizyon 2014 —  саяси және құқықтық себептермен, Ресей бұл елді егемен мемлекет ретінде танымайтындықтан қатыса алмады.)
## Қатысудан бас тартқан елдер
*  Түрікменстан
Су-24 ұшағы инцидентінің кесірінен бас тартқан елдер:
* 20px Алтай Республикасы
* 20px Башқұртстан
* 20px Қабарда-Балқария
* 20px Қарашай-Черкесия
* 20px Қырым
* 20px Құмықия
* 20px Мəскеу
* 20px Ставрополь өлкесі 
* 20px Татарстан
* 20px Тыва
* 20px Хакасия
* 20px Саха Республикасы

## Финал
Финал 2015 жылғы 19 желтоқсанда өтті. Төменде финалға өнер көрсеткен 21 қатысушы көрсетілген.

**Кестеге түсініктеме**
:  *Жеңімпаз*
:  *Екінші орын*
:  *Үшінші орын*
:  *Соңғы орын*

## Жюрилер тізімі

*  - Авни Кахили
*  - Иса Меликов
*  - Волкан Гючер
*  - Ахмед Швракич
*  - Гюнеш Шингоз
*  - Эрхан Хусейн
*  Гагаузия - Петр Петкович
*  - Афик Новрузов
*  - Месут Бариш
*  - Ялман Хаджаров
*  - Болат Мажағұлов
*  - Қанатбек Құлтаев
*  Македония - Седат Азизоглу
*   Косово - Решид Исмет Кюрези
*  Солтүстік Кипр - Эртан Биринчи
*  - Ченгиз Эрдем
*  - Неджат Сали
*  - Чокай Кочир
*  - Маврич Дениз
*  Сирия - Омер Гуркан
*  - Надежда Маленкова

## Хабар таратқан арналар

*  – Tring TV
*  – ATV Azerbaijan
*  – Hayat TV
*  Гагаузия – ГРТ
*  – Marmueli Television
*  – Türkshow
*  – Turkmenli Television
*  – Хабар - 19 Желтоқсан сағат 21:00де (17:00 CET)
*  – КТРК
*  Македония  – МРТ 2
*  Солтүстік Кипр – Kibris Genc Television
*  – Alpha Media TV
*  – TMB TV, ATV, Ordu Boztepe TV, Kral TV
*  – ОДТРК Одесса, Южная Волна 

## Дереккөздер

Санат:Turkvizyon
Экономика саласында Нобель сыйлығы

thumb|320px|2008 жылғы Экономика саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаттарын хабарландыру
**Альфред Нобель құрметіне арналған экономика ғылымдарынан швед мемлекеттік банкінің сыйлығы** (), сондай-ақ, **[[Экономика саласында Нобель сыйлығы]]** () ретінде белгілі, — экономикалық ғылымдар саласындағы ең беделді марапат, 1968 жылғы Швецияның банкінің 300 жылдығына орай негізделген. Сыйлық бірінші рет 1969 жылы ұсынылды.

## Лауреаттар тізімі

## Дереккөздер

Санат:Нобель сыйлығы
Санат:1969 жылы пайда болғандар
Санат:Сыйлықтар
Иондауыш камера

**Иондауыш камера**, иондау камерасы - жұмыс әрекеті зарядталған бөлшектер ағынының газды иондауына негізделген бөлшектер детекторы. Иондауыш камера газбен не ауамен толтырылған электр конденсаторы түрінде құрастырылған. Оның электродтарына потенциалдар айырмасы түсіріледі. Электродтар арасындағы кеңістік Иондаушы камераның жұмыстық көлемі деп аталады. Жұмыстық көлемдегі газға иондауыш бөлшектер түсірілген кезде, электродтар арасындағы кеңістікте газдың электрондары мен иондары түзіледі. Олар электр өрісінде қозғала отырып, электродтарға жиналады. Сөйтіп камера тізбегінде электр тогы пайда болады және ол тіркегіш құрылғымен өлшенеді. Иондаушы камера ең көне едетектордың біріне жатады. Оны өз тәжірибесінде ағылшын физигі Э. Резерфорд да (1871-1973) қолданған. Әдетте, иондаушы камера екі электроды (жазық, сфера не цилиндр) бар, қандай да бір газбен толтырылған, герметикалы жабық ыдыс түрінде жасалып, оның электродтарына 100-1000 В кернеу түсіріледі. Иондаушы камераның көмегіне не иондалу нәтижесінде пайда болған электрондар мен иондардың жасайтын ток күші (токтық иондаушы камера) не иондау тогы өткен кезде омдық кедергісі жоғары резисторда пайда болатын кернеу ипульсі (импульстік иондаушы камера) өлшенеді. Бәріне де параллель жазық электродтары (дискілері бар) иондаушы камера қарапайым болып келеді.
## Цилиндрлі Иондаушы камера
Цилиндрлі Иондаушы камераның электродтары екі коаксиал цилиндрден тұрады. Онда электродтың біреуінің рөлін жермен жалғастырылған иондаушы камераның қорабы атқарады. Ал сфералық Иондаушы камера екі сферадан (ішкі электроды, кейде, стержнь түрінде болады) құралады.
## Иондаушы камераның қолданылуы
Иондаушы камера өзінің қарапайымдылығына байланысты, әсіресе, дозиметрияда, сондай-ақ, үдеткіштер мен ядролық реакторлардың жұмысын бақылауда, ғарыштық сәулелерді зерттеуде, т.б. әлі де қолданылып келеді.
## Дереккөздер
 

Санат:Радиобиология
Фарид Гасанов

**Фарид Гасанов** (; 1992 жылдың 9 сәуірінде Әзірбайжанның Баку қаласында туған) - әнші, бұрынғы гандбол ойыншысы.

## Биографиясы
Фарид Гасанов 1992 жылдың 9 сәуірінде Баку қаласында туған. 12 жастан бастап Гасанов вокал мектебіне барып жүрді. 10-сынып оқып жүргенде "Yeni Ulduz" музыкалық телепроектке қатысып, финалист атанды. Бұдан кейін Next тобына солист ретінде шақырылды. 2010 жылы мектепті бітіріп, Әзірбайжан мәдениет пен өнер университетінің эстрада шеберлігі факультетіне түсті. 2011 жылы жеке музыкалық карьерасын бастап, 2013 жылы "Eurovision" байқауының ұлттық іріктеу кезеңіне қатысты. Сол уақытта Гасанов гандболдан Әзірбайжан жастар құрамасына шақырылады. Бірақ музыкалық карьерасының кесірінен Гасанов кәсіпқой спортты тастайды. Қазіргі уақытта Гасанов университеттің 4 курс студенты.

## Дереккөздер

Санат:9 сәуірде туғандар
Санат:1992 жылы туғандар
Санат:Бакуде туғандар
Санат:Әзірбайжан әншілері
Санат:Әзірбайжан Turkvizyon ән байқауында
Санат:Turkvizyon ән байқауының жеңімпаздары
Фазиле Ибраимова

**Фазиле Ибраимова** (;;1994 жылдың 10 қыркүйегінде Украинаның Белогорск қаласында туған) - әнші.

## Биографиясы
Фазиле Ибраимова 1994 жылдың 10 қыркүйегінде Белогорск қаласында туылды.
5 жасынан бастап Фазиле музыкамен айналыса бастады. Әннен басқа Фазиле хореографиямен қызығады. Қазіргі уақытта "Джемиле" қырымтатар ансамблінің вокалисты.
2010 жылдан бастап Фазиле Қырым Мәдениет өнер және туризм университетінің студенті.
## Марапаттары
* "Южный экспресс" телеконкурсында дипломға ие кетті (Украина).
* "Юный виртуоз" конкурсында дипломға ие кетті (Украина). 
* "Юный дирижер" конкурсында дипломға ие кетті (Украина).
* "Turkvizyon 2013" ән байқауында 3-нші орынға ие кетті (Түркия).

Санат:Украина Turkvizyon ән байқауында
Санат:Украина әншілері
Айдар Сулейманов

**Айдар Сулейманов** (; ;1988 жылдың 15 наурызында Ресейдің Заинск қаласында туған) - әнші.

## Биографиясы
Айдар 1988 жылдың 15 наурызында Заинск қаласында туылды. 4 жасынан бастап вокалмен айналысып, балалар музыка мектебін үздік бітірді.

Заинск қаласында орналасқан «Сэлэт» республикалық интеллектуалдық лагерінің негізін салушылардың бірі.

Татар тіліндегі гимназияны бітірген соң И.В. Аухадеев атындағы Қазан музыкалық колледжіне түсті. 2008 – 2009 жж. аралығы Н.Г. Жиганов атындағы Қазан ұлттық консерваториясының вокал өнері факультетіне оқыды.

2009 жылдан бастап – Мәскеуде орналасқан Ресей театр өнері академиясының (РАТИ) эстрада факультетінің студенті.

## Марапаттары
*«Созвездие-Йолдызлык» конкурсының жеңімпазы («Вокал-соло» номинациясы, 2007 ж.).
*«Созвездие-Йолдызлык» конкурсының гран-при иегері (2009 ж.).
*«Turkvizyon» ән байқауының 2-нші орын (2014 ж.).

Санат:Татарстан Turkvizyon ән байқауында
Санат:Татарстан әншілері
Гюнеш Абасова

**Гюнеш Абасова** (;; 1979 жылдың 2 қыркүйегінде Беларусьтың Барановичи қаласында туған) - әнші.
## Биографиясы
Абасованың бала кезі Барановичи қаласында өтеді. Гюнеш бала кезінен музыкаға қызығады. Мектеп оқығанда мектеп хорының басты солисті болады. Абасованың алғашқы ұстазы боп Федор Жиляк саналады.
2000 жылы Минскідегі Мемлекеттік жастар эстрада театрында жұмыс жасауға шақырту алады. Ол жақта Абасова «Сябры» студиясында жұмыс жасайды.

2005 жылы Витебскте өткен "Славянский базар" байқауына қатысады. 2006 жылы белгілі беларусьтық авторлардың әні кірген алғашқы жеке альбомын шығарады. Сол жылы "Песня года" телепроектісіне қатысуға шақырту алады. Оның нәтижесінде көрермендер дауысымен "Үздік ән" номинациясына ие кетеді.

2005, 2006, 2008, 2009, 2010 және 2012 жылдары Абасова «ЕвроФест» ұлттық теледидарлық іріктеу проектіне қатысты. Ол сол проектілерде 2 (2009), 4 (2006) оынға және 4 рет финалист (2005, 2008, 2010, 2012) атанған.
## Марапаттары
* 2000 — "Мальва-2000" конкурсының көрермендер таңдауы жүлдесіне ие кетті (Польша).
* 2001 — "Море друзей" конкурсында дипломға ие кетті (Украина).
* 2001 — Ивасюк атындағы ән байқауында 1-інші орынға ие кетті (Украина).
* 2002 — "Золотой Скиф 2003" ән байқауында дипломға ие кетті (Украина). 
* 2003 — "Discovery 2003" ән байқауында дипломға ие кетті (Болгария).
* 2003 — "Янтарная звезда 2003" ән байқауында гран-приге ие кетті (Латвия).
* 2003 — "Ялта-2003" ән байқауында 1-інші орынға ие кетті (Украина).
* 2005 — "Славянский базар 2005" ән байқауында 2-нші орынға ие кетті (Беларусь).
* 2010 — "Istanbul Songs 2010" ән байқауында 2-нші орынға ие кетті (Түркия).
* 2013 — "Turkvizyon 2013" ән байқауында 2-нші орынға ие кетті (Түркия).
## Дереккөздер

Санат:Беларусь Turkvizyon ән байқауында
Санат:Беларусь әншілері
Заман тобы

**Заман (қаз. Заман)** — Башқұртстанда (Ресей) 2013 жылы құрылған этникалық топ.
## Тарихы
Башқұрт музыкасының ансамблі «Заман этно-проекты» атымен 2013 жылы құрылды. Коллектив басшысы боп Радмир Муфтахин саналады. Алғашқы әнін топ 2014 жылы «Тыуган Йер» (Туған жер) атымен шығарды.

Ансамбль 10 адамнан тұрады. Коллектив қатысушылары негізінен Башқұртстан музыкалық оқу орындарының түлектері. 

«Заман этно-проектының» басты мақсаты - башқұрт дәстүрлі музыкасын сақтау және оны әлемге таныту.
## Қатысқан фестивальдары
### 2014 жыл
*«Навруз – 2014» бүкілқалалық мерейтой.
*«Қазан – Азия» концерті.
*«Салават Низаметдинов атындағы башқұрт музыкасының фестивалі».
*«Сабантуй» халық мерейтойы.
*Малайзия мәдениетіне арналған фестиваль.
*«Октябрь – Этно» концерті.
*«Таткызы – 2014» бүкілресейлік конкурс.
*«Turkvizyon – 2014» ән байқауы.

## Дереккөздер

Санат:Башқұртстан Turkvizyon ән байқауында
Санат:Башқұртстан әншілері
Санат:2014 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Снеллиус заңы

**Снеллиус заңы** немесе **Снелль заңы** екі ортаның шекарасындағы жарық сәулесінің сынуын сипаттайды. Дыбыс толқындарының сынуын сипаттауға да қолданады.
### Тарихы
Снеллиус заңы Виллеброрд Снеллиус атты голландық математикпен XVII ғасырда ашылған. Кейін, Рене Декартпен қайта ашылған.
### Формуласы
Жарық сәулесінің құлау бұрышы жарық сәулесінің сыну бұрышымен осы арақатынаспен байланысты:
: n_1 \sin \theta_1 = n_2 \sin \theta_2\, 
Мұнда:
* n_1 — бөлу шекарасына жарық құлайтын ортаның жарық сәулесінің сыну көрсеткіші;
* \theta_1 — жарық сәулесінің құлау бұрышы;
* n_2 — бөлу шекарасын өтіп, жарық кіретін ортаның жарық сәулесінің сыну көрсеткіші;
* \theta_2— жарық сәулесінің сыну бұрышы;

### Қорытынды
Егер n_1 \sin \theta_1 > n_2\, болса, ішкі шағылуы байқалады (Сынық сәуле жоқ, құлайтын сәуле бөлу шекарасында шағылады).
### Векторлық формула

Егер \scriptstyle \vec v_1 мен \scriptstyle\vec v_2 құлайтын мен сынатын жарық сәулелерінің бағыттарын көрсететін және\scriptstyle |\vec v_1| = n_1 мен \scriptstyle |\vec v_2| = n_2 ұзындығы бар векторлар болса: \vec v_2 = \vec v_1 + \left(\sqrt{\frac{n_2^2-n_1^2}{(\vec v_1 \cdot \vec n)^2} +1} - 1 \right)(\vec v_1 \cdot \vec n)\vec n
### Сілтемелер
* Үлкен ғылым элементтері: Снеллиус заңы (орыс.)

Санат:Геометриялық оптика
Габдулла Рухулұлы Шамуков

**Габдулла Рухулұлы Шамуков** (24 желтоқсан 1909 жыл, Уфа - 1981) - татар, башқұрт кеңес актері. РСФСР халық әртісі (1957). 1944 жылдан КПСС мүшесі. 
## Өмірбаяны
1930 жылы Башқұрттың өнер техникумын, одан кейін Қазандағы педагогикалық институтты бітірді. 1930-46 жылдары Башқұрттың М.Н.Ғафури атындағы драма театрында актер болып, Тоқай (Файзидің осы аттас пьесасында) және Подколесин (Гогольдің "Үйленуінде") рөлін орындады. Ол башқұрт (1940) пен татар (1947) театрында тұңғыш рет В.И.Лениннің сахналық тұлғасын жасады. 1946 жылы Татар драма театрының труппасына ауысты. 
## Рөлдері
Балтаев (Исанбеттің "Зифасында"), Дормидонт, Телятев(А.Островскийдің "Кешіккен махаббаты" мен "Құтырған ақшасында), Труффальдино (Гольдонидың "Екі мырзаға бір қызметкерінде") т.б. 1933 жылдан педагогикалық қызметпен және көркем сөз оқумен шұғылданады. У.Шекспирдің, Ф.Шиллердің, Эсхилдің, А.С.Пушкиннің трагедияларын, А.С.Грибоедовтың комедиясын татар тіліне аударды. Балаларға арнап бірқатар пьесалар мен актерлер туралы мақалалар жазды. 1964 жылы және 1972 жылы гастрольдік сапармен Алматыда өнер көрсетті. 
## Сыйлықтары
1966 жылы Ленин ордені, 1957 жылы РСФСР Халық артисі,1980 жылы КСРО Халық артисі және басқа медальдармен марапатталған

## Дереккөздер

Санат: 1909 жылы туғандар
Санат: 1981 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО актерлері
Санат:Ресей халық әртістері
Санат:24 желтоқсанда туғандар
Санат:КОКП мүшелері
Мари Демаре

**Мари Демаре** (лақап аты *Шанмеле*) (18 ақпан 1642, Руан, - 15 мамыр 1698, Париж) - француз актрисасы. Сахналық өнер жолын Руан театрынан бастады. 1668 жылы Парижге қоныс аударды. 1669 жылдан осындағы  "Маре", "Бургундия отель" (1670-79) және "Комеди Франсез" (1680-97) театрларының труппасында қызмет етіп, Гермиона, Федра, Береника (Расиннің осы аттас трагедияларында), Ариадна (Корнельдің осы аттас трагедиясында) т.б. рөлдерді орындады. Шанмеле - Жан Расиннің шәкірті. Франция театры тарихында актриса есімі Расин трагедияларының басты  кейіпкерлерін тұңғыш орындаушы ретінде белгілі. Оның өнері сахналық шартты қимыл мен өлең жолдарын мәнерлеп оқу секілді класцистикалық ойын ережесін тұжырымдады. Сахна өнерінен 1697 жылы қол үзді.

## Дереккөздер

Санат: 1642 жылы туғандар
Санат: 1698 жылы қайтыс болғандар
Санат:Франция актрисалары
Санат:18 ақпанда туғандар
Санат:15 мамырда қайтыс болғандар
Санат:Парижде қайтыс болғандар