open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жүсіп Бисариев

‘’’Бисариев Жүсіп‘’’ (5.5.1913, бұрынғы Сырдария ауданы  Қостам елді мекеніне қарасты 17 ауылы  – 18.3.1978, Қызылорда қаласы) – қызметкер. Қазақ КСР-на еңбек сіңірген қайраткер. Тараз теміржолшылар училищесін (1933), Алматыдағы жоғары партия мектебін (1951)  бітірген 1928 – 41  жылы  Перовск теміржолындағы депода слесарь, паровоз машинисінің көмекшісі болды. 1941 – 43  жылы  2- дүниежүзілік соғысқа қатысады. 1943 – 46  жылы  облыстық партия комитеті әскери бөлімінің нұсқаушысы, 1946 – 49  жылы  Қазалы, Арал аудан партия  комитетінің екінші хатшысы, Арал аудан комитетінің 1-хатшысы (1951 – 53), 1953 – 69  жылы  Сырдария аудан атқару комитетіті төрағасының орынбасары, «Коммунизм», «1 май» ұжымшарларының төрағасы, Жалағаш ауданы «Жаңадария» кеңшарының директоры қызметтерін атқарды.  1969  жылы  республика дәрежедегі зейнеткерлікке шығып, облыс саңыраулар қоғамының оқу-өндірістік кәсіпорнының директоры болып істеді. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Исатай Ақайұлы Нұрейісов

**Исатай Ақайұлы Нұрейісов** (18.4.1950 жылы туған, Алматы облысы  Жамбыл ауданы Талап ауылы) – биология ғылымының докторы (2003). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және Қазақстан Ғылым Академиясының Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1980) бітірген соң осында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1974–1994) және осы институттың Талдықорған бөлімшесінде директордың орынбасары (1994–1995), бөлім меңгерушісі (1995–2002) қызметтерін атқарды. 2002жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде кафедра меңгерушісі қызметінде.
## Ғылыми еңбектер
**«Генетико-селекционные основы продуктивности озимой пшеницы»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
80-нен астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар

Санат:1950 жылы туғандар
Ермахан Әбдіұлы Биманов

**Ермахан Әбдіұлы Биманов** (1949 – 1997) — мүсінші. 

## Өмірбаяны
* Түрікмен мемлекеттік көркемсурет училищесінің мүсінші бөлімін бітірген (1976).
* 1976 жылдан өмірінің соңына дейін өз мамандығы бойынша еңбек етті. 1986–89 жылы Рига қаласының түбіндегі Юрмалада жұмыс істеген. 

## Қоғамдық қызметі
* Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1985).
* 1987 жылы Бүкілодақтық мүсіншілердің Атырау қаласында болған симпозиумына қатысқан.

## Монументалды еңбектері
* 1990 жылы Нартай Бекежанов мүсінін;
* 1989 жылы «Балаға араша» жұмысын жасаған.

## Дереккөздер

Санат:18 қыркүйекте туғандар
Санат:25 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:Түрікмен мемлекеттік көркемсурет училищесі түлектері
Санат:Қазақстан суретшілер одағы мүшелері
Санат:Қазақстан мүсіншілері
Өндірістік инфрақұрылым

**Өндірістік инфрақұрылым** – өндірістің жалпы жағдайын қалыптастырушы шаруашылық салаларының жиынтығы. Өндірістік инфрақұрылым қоғам мен адам факторларын ескере отырып, әлеуметтік жағдайды жақсартуға, халықты жұмыспен, материалдық және рухани қажеттілікпен қамтамасыз етуге әсерін тигізеді. Мемлекет өндірістік инфрақұрылымды дамыта отырып, өндірістік үдерістердің ұтымды жұмыс істеуіне экономикалық, өндірістік және технологиялық жағдайлар тудырады. Халықаралық өндірістік инфрақұрылым – ұлттық көлік жүйесі, байланыс және ақпарат таратушы жүйе элементтерінің жиынтығы. Ол халықаралық қарым-қатынасқа, ішкі экономикалық байланыстарға қызмет етеді. Табиғат ресурстарын тиімді пайдалануға, қоршаған ортаны қорғауға бағытталған. Өндірістік инфрақұрылымды жетілдіру және дамыту аймақтың еңбек бөлінісінің дамуына қолайлы жағдайлар туғызады және екі жаққа тиімді халықаралық шаруашылық байланыстарын қалыптастырады. Эконикалық жаһандану дәуірінде өндірістік инфрақұрылым халықаралық аумақтық еңбек бөлінісінде дүниежүзілік шаруашылық байланыстарын күшейтуге өзіндік септігін тигізетін элемент; қысқышы *Инфрақұрылым*.

 
## Дереккөздер


Санат:Өндіріс факторлары
Санат:Экономика
Шайқорық

**Шайқорық** — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Жамбыл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аса ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км жерде, баялыш, күйреуік, тағы басқа шөптесін өскен сұр, шалғынды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың 2-жартысында қаланған. 1929 жылы Шайқорық ауылында Шайқорық ұжымшары ұйымдасты. 1953 жылы Шайқорық “Бесжылдық” ұжымшарына қосылды. 1961 жылы Шайқорық ауылы негізінде Жамбыл жеміс-жүзім кеңшары құрылды. Оның негізінде Шайқорықта 1997 жылдан “Шербет” ЖШС, “Шайқорық”, тағы басқа шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

Ертеде қазіргі Шайқорық ауылында шай шөбі өскен. Оны жергілікті тұрғындар қорып, күткен. Шайқорық деген атау содан қалған. Ауа райының, экологоияның бұзылуына байланысты шай шөбі қазіргі кезде өспейді. 

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Жылу тасымалдағыш

**Жылу тасымалдағыш**, **жылу тасығыш** – жылу алмасу процесін іске асыру үшін қолданылатын, қозғалыста болатын сұйық немесе газ тәрізді орта. Жылу тасымалдағыш ретінде су, су буы, газдар, сұйық металдар, хладондар қолданылады. Жылу тасымалдағыштар жылу беру процесінде өздерінің агрегаттық күйін өзгертуі (қайнайтын сұйықтықтар, конденсацияланатын бу) немесе өзгертпей сақтауы (қайнамайтын сұйықтықтар, конденсацияланбайтын газдар) мүмкін. Бірінші жағдайда жылу тасымалдағыш температурасы өзгермейді, ал екіншісінде өзгереді (төмендейді немесе жоғарылайды). Ядролық реактордағы жылу тасымалдағыш – ядролар бөліну реакциясы нәтижесінде бөлінетін жылуды активті зонадан шығаратын сұйық немесе газ тәріздес заттар. Жылулық реакторларда кең тараған жылу тасымалдағыш: кәдімгі су мен ауыр су, су буы, газдар (сутек, көміртек диоксиді), органик. сұйықтықтар. Шапшаң реакторларда жылу тасымалдағыш ретінде сұйық металдар мен газдар пайдаланылады.

## Сілтемелер
*
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жылу техникасы

**Жылу техникасы** — жылу энергиясын алу мен оны пайдалану әдістерін қамтитын ғылым мен техника саласы. Адамзат қоғамы пайдаланатын жылудың негізгі көзі — жанған кезде жылу бөлетін табиғи органикалық отындар. Ол қатты, сұйық және газ тәрізді отын болып бөлінеді. Отын сапасы 1 кг отын толық жанғанда бөлінетін жылу мөлшерімен анықталады. 

Қазақстанда пайдаланылатын энергияның 95%-тен астам бөлігі органик. отын (негізінен көмір) жағу арқылы өндіріледі. Жылу энергиясының табиғи көздеріне — Күн энергиясы мен геотермиялық энергия (Жер қойнауының жылуы, жер асты ыстық сулары, вулкандық жылу) жатады. Органик. отынмен қатар, 20 ғ-дың ортасынан бастап жылу энергиясын алу үшін ядр. отын пайдаланылады. Ядр. отынның негізгі түрі –  уран изотопы. 1 кг уран ыдырағанда 84109 кДж (20109 ккал) энергия бөлінеді. Бұл энергия ядр. реакторда жылуға айналады. Ақтау қ-нда қуаты 150 МВт атом электр ст. (Маңғыстау энергокомбинаты) жұмыс істеді. Жылуды электр энергиясына түрлендіру арқылы да алуға болады. Өндірілген жылуды пайдалану Жылу техникасында екі басты бағытта жүргізіледі. Біріншісі – әр түрлі өндірістік пештер (қыздыру, күйдіру, балқыту және электрдоғалық, индустриялық, т.б. пештер) мен әр түрлі жылу алмасу аппараттарында жылуды пайдалану болса, екіншісі – күш қондырғылары (компрессор, т.б.) мен жылу қозғалтқыштарында (бу машинасы, іштен жанатын қозғалтқыш, т.б.) жылуды энергияға (мех., электрлік, т.б.) түрлендіріп пайдаланатын жылу энергетикасы. Жылу техникасының теориялық негізі – термодинамика, жану және жылу мен зат алмасу заңдылықтары. Жылу техникасы төменгі темп-ра алу мәселесімен де шұғылданады.

## Дереккөздер
Көпей Бимағанбетов

‘’’Бимағанбетов Көпей‘’’  (1890, Шиелі ауданы  «Шал шұңқыры» елді мекені – 1968, сонда) – қайраткер. Перовск (қазіргі Қызылорда) қаласындағы қазақ-орыс мектебінде оқыған. 1918  жылы  Шиелі ауданда қазіргі «Бидайкөл» ұжымдық шаруашылығы орналасқан елді мекеннен алғаш мұсылман жастарына арналған мектеп ашуды ұйымдастырып, кейін оның директорлығына тағайындалды. 1923 – 25  жылы  Ақмешіт уезіне қарасты «Қосшы» одағы уездік-қалалық комитетінің мүшесі, жауапты хатшысы, 1925 – 26  жылы  Шиелі атқару комитетінің төрағасы болды. 1929 – 31  жылы  Қызылорда уезі 27-телімінің халық соты, Қазалы, Қармақшы аудандарында халық соты, 1931 – 36  жылы   оңтүстік  Қазақстан  облысының Сайрам, Леңгір, Шаян, Келес аудандарында халық соты,  ауданы  ұжымшарлар одағы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарады. 1936 – 38  жылы  қуғын-сүргін кезеңінде туған ауылына оралып, сонда қызмет істеді.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Жылу торабы

## Қысқаша мәлімет
**Жылу торабы **– орталықтандырылған жылумен қамтамасыз ету жүйесінің жылу тасымалдағышпен (ыстық сумен не бумен) жылу көзінен тұтынушыларға жылу жеткізіп беретін, жылулық оқшауламамен қапталған құбырлар жүйесі. Ж. т. тасымалдағыштың түріне қарай сулы Ж. т. және булы Ж. т. болып ажыратылады. Ыстық сумен қамтамасыз етілетін тұтынушыларды Ж. т-на қосу сұлбасына қарай сулы Ж. т. жабық және ашық түрлерге бөлінеді. Жабық жүйеде жылу тасымалдағыш (су) Ж. т-нда тұйық айналымда болады (су жылу көзіне қайтарылады), мұндай жүйеден суды бөліп алуға болмайды. Тұтынушыларды ыстық сумен қамтамасыз ету екінші реттік контурдан іске асырылады. Оған су қаланың (елді мекеннің, кәсіпорынның) суық су құбырынан беріліп, су жылытқыштарда Ж. т-ның ыстық суымен қыздырылады. Ашық жүйеде Ж. т-нан судың бір бөлігін тұтынушылар пайдаланады. Қатар тартылған жылу құбырларының саны 1-ден 4-ке дейін болады. Екі құбырлы Ж. т. жиі қолданылады. Бұл құбырлардың бірі арқылы ысытылған су тұтынушылардың абоненттік түйіндеріне келіп түседі. Екінші құбыр арқылы жылыту аспаптарында салқындаған су жылу көзіне қайтарылады. Бір құбырлы жүйелерде тораптық су жылыту жүйесінде салқындағаннан кейін ыстық су түрінде толық пайдаланылады да, жылу көзіне қайтарылмайды. Осындай жүйе Алматы қ-ндағы №2 жылу электр орталығында жүзеге асырылған. Потенциалы жоғары технол. ыстық суды бөлек беруге үш құбырлы Ж. т., ал жылытуда және ыстық сумен қамтамасыз етуде пайдаланылатын жылу тасымалдағыштарды бөлек беру үшін төрт құбырлы Ж. т. қолданылады. Өндіріс орындарын технол. бумен жабдықтауда буды беру құбырлары мен технол. процестерде будың салқындауынан кейін алынған конденсат толығымен немесе ішінара жылу көзіне қайтарылатын конденсат құбырларынан тұратын жүйелер қолданылады. Кейбір технол. процестер конденсатты жылу көзіне қайтармай жұмыс істейді. Барлық жүйелерде жылу көзіне қайтарылмаған жылу тасымалдағыш мөлшері арнайы құрылғылар арқылы тазартылған, хим. өңдеуден өткізілген сумен толықтырылып отырылады. Ж. т. төсеу тәсілі бойынша жер астылық (арналар немесе грунттар арқылы тартылған) және жер үстілік (эстакадалар немесе арнайы тіректер арқылы тартылған) болып бөлінеді.
## Сілтемелер
*
## Дереккөздер


Санат:Жылу энергетикасы
Маржан Байсанқызы Нұрпейісова

**Маржан Байсанқызы Нұрпейісова** (1937 жылы туған, Ақмола облысы  Біржан сал ауданы Казгородок ауылы) – техникалық ғылымының докторы (1996), профессор (1997).
## Оқу жолы
ҚР Қолданбалы экология академиясының академигі Қазақ таукен және металлургия институтын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) және аспирантурасын (1963) бітірген.
## Жұмыс жолы
Қазақ ұлттық техникалық университетінде аға оқытушы, доцент, профессор (1963) қызметтерін атқарған. 1995 жылы 
## Ғылыми еңбектер
*«Жартасты-жарықшақты Қаратау бассейні тау жыныстарының жылжу процесін геомеханикалық тұрғыдан негіздеу және болжау» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
*100-ден астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Профессорлар
Жылу экваторы

**Жылу экваторы**, термиялық экватор — Жер бетіне таяу орналасқан ауаның ең жоғары температуралық көрсеткіштерін біріктіретін ендік бағыттағы жолақ. Қаңтарда Ж. э. геогр. экваторға (0 параллель) сәйкес келеді (орташа температурасы 26 С), шілдеде Солт. ендікке (20 – 25 с.е.) қарай ығысады, ондағы жылдық орташа температура 28 С-қа жуық. Көктем мен күзде Ж. э. 10  с. е-тен өтеді (осы ендікпен Ж. э-ның жылдық орташа орналасу сызығы да өтеді). Ж. э-ның экватордан солт-ке қарай ауытқуы Солт. жарты шардағы үлкен аумақты алып жатқан құрлықтың мұхит суына қарағанда көбірек жылынуына байланысты. 

## Дереккөздер


Санат:География
Шайқурай тұқымдасы

**Шайқурай тұқымдасы**(Hyperіcaceae) — қос жарнақты өсімдіктердің бір тобы. Ағаш, бұта, шала бұта, шөптесін өсімдіктер, кейде шырмауық түрінде де өседі. Жер шарында қоңыржай, тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсетін 8 туысы, 400-ге жуық түрі кездеседі. Қазақстанның барлық аймақтарында өсетін 1 туысы — шайқурай бар. Шайқурай тұқымдасының жапырақтары қарама-қарсы, сирек шоғырланып орналасады, жиектері біркелкі бүтін, шеттерінде жапырақ жүйкелері көрініп тұрады. Гүлдері қос жынысты, сары түсті, 4 не 5-тен тостағаншасы мен күлтесі болады. Аталығы көп, жіп тәрізді бірігіп өседі, аналығы 3 не 5 ұялы. Жемісі құрғақ қауашақ не шырынды жидек тәрізді, тұқымы эндоспермсіз (ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше ұлпа болмайды). Шайқурай тұқымдасына жататын өсімдіктердің көпшілігін медицинада пайдаланады, кейбір түрінен бояу алынады, араларында улы түрлері де бар.

## Сілтемелер
*Шайқурай
*Гүлдер
*Өсімдіктер
## Дереккөздер


Санат:Шайқурайлар
Орынбай Бидашев

**Бидашев Орынбай** (1923-2003)– шопан, Социалистік Еңбек Ері (1976). 1923 жылы Қызылорда облысы,  Жаңақорған ауданы, Төменарық ауылында туған.

## Еңбек жолы
1940 жылдан 1983-ші жылға дейін  «Төменарық» кеңшарында шопан болып, жоспарды абыроймен орындап отырған:
* осы жылдар ішінде кеңшарға 103280 сом таза пайда келтірген; 
* 1975  жылы  қарауындағы отардың әр 100 саулығынан 220-ға дейін төл алып, 400 қозыны өсімге қалдырған.

## Марапаттары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1976)

## Тағы қараңыз
* Социалистік еңбек ерлері

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жылу энергетикасы

**Жылу энергетикасы** — жылудың энергияның басқа түрлеріне (мех., электрлік, гидравликалық, т.б.) түрленуін зерттейтін жылу техникасының саласы. Жылуды электр энергиясына түрлендіру жылу электр стансасында жүзеге асырылады. Ол үшін бұларда отын жанғанда немесе ядр. отын ыдырағанда бөлінетін энергия, сондай-ақ, Жер қойнауының қызуы мен Күн радиациясы энергиясы пайдаланылады. Жылу энергиясынан мех. жұмыс алу үшін қолданылатын негізгі энергет. агрегат – жылу қозғалтқышы.

## Жылу энергетикасы энергетиканың құрамдас бөлігі ретінде
Жылу энергиясы дүниежүзілік ауқымда дәстүрлі түрлер арасында басым, дүние жүзіндегі электр энергиясының 46%-ы көмірден, 18%-ы газдан, тағы 3%-ы биомассаның жануынан алынады, 0,2%-ы мұнай пайдаланылады. Жалпы алғанда, жылу станциялары әлемдегі барлық электр станцияларының жалпы өнімінің шамамен 80% қамтамасыз етеді.

2013 жылғы жағдай бойынша жылу электр станцияларының орташа ПӘК 34% құрады, ең тиімді көмір электр станцияларының ПӘК 46%, ал ең тиімді газ электр станцияларының ПӘК 61% болды.

Ресейде 2009 жылы электр энергиясының 47%-ы газды жағу арқылы, 18%-ы көмір жағу арқылы өндірілген. Гидроэнергетика және атом электр станциялары сәйкесінше 17 және 16% өндірді.

Қазақстанда өндірілетін электр және жылу энергиясының 88%-ы жылу электр станцияларының үлесіне тиеді. Қалған 9% су электр энергиясы және 3% жаңартылатын энергия (жел және күн). Қазақстандағы көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларының үлесі 74%, табиғи газбен жұмыс істейтін электр станциялары - 11% және сұйық отынмен (мазут, дизельдік отын) - 4%. Қазақстанда барлығы 69 жылу электр станциясы бар: 8 республикалық және 61 жекеменшік.

Польша және Оңтүстік Африка сияқты елдердің энергиясы толығымен дерлік көмірді, ал Нидерланд - газды пайдалануға негізделген. Қытайда, Аустралияда және Мексикада жылу энергетикасының үлесі өте үлкен.

Еуропалық электр және жылу энергиясын өндіру қауымдастығының (VGB Power Tech. E.V.) болжамы бойынша 2030 жылға дейін энергия өндірісі ЕО үшін жыл сайын 1,3%-ға және басқа елдер үшін 2,5%-ға өседі , электр энергиясына сұраныс. ЕО елдерінде 2002 жылы 3,0 ТВт-тан 2020 жылы 4,4 ТВт-қа дейін өседі.

## Дереккөздер
Өндірістік қатынастар

**Өндірістік қатынастар** — өндіріс, бөліс, айырбас, тұрмыстық игіліктерді тұтыну үдерісінде адамдар арасында объективті түрде қалыптасатын қатынастар. Өндірістік қатынастар қоғамдық дамудың бір сатысын екінші сатысына шектеуде объективті өлшемдерді құрайды, мұның өзі қоғамның бірін-бірі кезекпен алмастырушы тарихи тұрпаттарын – қоғамдық-экономикалық формацияларды бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Қоғамның экономикалық құрылымы, заңи және саяси қондырма икемделетін және қоғамдық сананың белгілі бір нысандары сай келетін нақты базис өндірістік қатынастардың жиынтығын құрайды. Өндірістік қатынастардың екі жағы бар. Бірінші жағы – тікелей материалдық-өндіргіш күштермен айқындалатын өндірістік-техникалық қатынастар; олар технологиямен және өндірісті ұйымдастырумен байланысты туындайды, мысалы, түрлі мамандықтағы жұмысшылар арасындағы, ұйымдастырушылар мен орындаушылар арасындағы қатынастар, бұлар кәсіпорын ішіндегі немесе қоғам ауқымындағы технологиялық еңбек бөлінісімен байланысты туындайды, Екінші жағы – өндірістік-экономикалық қатынастар; олар өндірістік-техникалық қатынастардан өзгеше түрде адамдардың өндіріс құрал-жабдығына қатынастарын, яғни меншік қатынастарын білдіреді. Өндірістік қатынастардың бұл жағы мен меншік қатынастары мағыналас ұғымдар.

## Дереккөздер


Санат:Марксизм
Тіректі геодезиялық тор

**Тіректі геодезиялық тор** – жер бетінде топографиялық түсірімдер мен геодезиялық өлшеулер жүргізу негізінде тірек пунктінің қызметін атқаратын нүктелер жүйесі. Тіректі геодезиялық тор пландық немесе биіктіктік болып ажыратылады. Пландық тіректі геодезиялық тор триангуляция (немесе полигонометрия) тәсілімен жасалады. Олардағы пункттердің өзара орналасу қалпы геодезиялық координаттармен (көбінесе тікбұрышты координаттармен) анықталады. Ал биіктіктік тіректі геодезиялық тор (нивелирлік тор) геометриялық нивелирлеу тәсілімен жасалады. Мұның көмегімен пункттердің теңіз деңгейінен бастап есептелген биіктіктері анықталады. Тіректі геодезиялық тордың топографиялық карталар жасау, Жердің пішінін және оның мөлшерін анықтау үшін маңызы зор.
## Сілтемелер
Өндірістік қуат

**Өндірістік қуат** — барынша ықтимал өнім шығару (бір жылда, тәулікте, ауысымда) мүмкіндігі немесе өндірістің озық технологиясын және еңбекті ғылыми жолмен ұйымдастыру шараларын ескере отырып, өндірістік жабдық пен өндірістік алаңдардың белгіленген режимге сәйкес жұмыс істеуін толық пайдалану кезінде шикізатты жоспарда көзделген номеклатурада және сұрыпталымда өндіру және өңдеу көлемі.

## Дереккөздер


Санат:Өнеркәсіп
Бесарық жырасындағы петроглифтер

‘’’Бесарық жырасындағы петроглифтер‘’’  Сырдария ауданы, Бесарық ауылы маңындағы ауыл  Петроглифтер бірнеше топтан тұрады. Бір тобы үңгірдің төмен  жағында орналасқан. Онда арқарлардың суреті бейнеленген  Жыраның орта шеніндегі Кішкентай жартасындағы өзеннен 7 – 10  метр  биіктікте жылқы, өгіз, жүгірген түйе, адам, арқарлардың бейнелері қашалған. Бейнелердің кейбірі өзінің орындалу айқындығымен ерекшеленеді. Стиліне және осыған ұқсас Майдамтал үңгіріндегі петроглифтерді зерттеу барысында бұл жазулардың ертедегі көшпенділер дәуіріне жататыны анықталды.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Қазақстан ескерткіштері
Маврлар

**Маврлар** (*мавритания арабтары*, *бейдан*) — Мавританияның негізхі халқы (2,7 млн ​​адам; 2010, бағалау). Олар сондай-ақ Батыс Сахарада (400 мың адам), Марокконың оңтүстігінде (1 миллион адамға дейін), Малидің солтүстігінде (360 мың адам), Сенегалда (130 мың адам), Гамбияда (25 мың адам) тұрады.

## Тілі
Олар араб тілінің диалектісінде сөйлейді (хасания).
Француз тілі де кең тараған.

## Діні
Сенушілер – сүнниттік мұсылмандар.

## Тарихы
Қазіргі маврлардың ата-бабаларына гетулдар мен санхадждар кіретін берберлер жатады. Бұл тайпалар жиі қоныс аударды, бұл олардың Солтүстік-Батыс Африкаға таралуына ықпал етті. Олар соғысқұмар болғандықтан, бейбіт халықты оңай басып алды. Әскери жорықтар ұзақ уақыт бойы жалғасты және 11 ғасырда берберлерге Альморавид патшалығын құруға мүмкіндік берді. Ол жалпы исламданумен сипатталды, 14 ғасырда осында келген араб тайпаларының енуімен айтарлықтай күшейді.
Соның нәтижесінде аумақты толық арабтандыру орын алды.

## Кәсібі
Маврлар көшпелі мал шаруашылығымен, егіншілікпен айналысады. Сұраныспен жұмыс істейтін немесе өнімін саудаға шығаратын қолөнершілер касталары (маллемин, игауэн) қалыптасқан.

## Өмір салты
Гриоттар (гауэн) мен қолөнершілердің (маллемин) жабық касталары бар. Туыстық есеп матрилиндікболып табылады. Некені ата-аналары атастырады, төлемге мал береді.

Үйлері тастан немесе саздан қаланады, қабырғалары бітеу және ішкі ауласы бар. Батыс Мавританияда үй қабырғасын бедерлі таспен қалау қалыптасқан. 

Ер адамдары буфалы шалбар, сандалдар киеді, мойындарына терімен қапталған тұмар тағады, ал әйелдерінің киімдері басы мен денесін тұтастай жабатын мата, сондай-ақ олар әр түрлі әшекейлер тағады.

## Дереккөздер

 
Санат:Мавритания халықтары
Санат:Батыс Сахара халықтары
Санат:Марокко халықтары
Санат:Мали халықтары
Санат:Сенегал халықтары
Санат:Гамбия халықтары
Тіркеме

**Тіркеме** – (ағыл. trailer) ауыр жүк тартатын автомобильге, тракторға тіркелетін бір, екі немесе көп осьті дөңгелекті, моторсыз көліктік құрал.

Кәдімгі тіркеме жабық шанақпен немесе борттық платформамен жабдықталады, арнаулы тіркемелерге белгілі бір жүкті тасымалдауға арналған шанақ орнатылады. Өлшемі ұзын жүктерді тасымалдау үшін тартқышқа жүктің өзімен қосылатын бір (сирек жағдайда екі) осьті шағын тіркеме қолданылады. Онда шанақтың орнында жүкті бекітуге арналған арнайы бұрылмалы тетік болады.

Тіркемеге сондай-ақ әр түрлі машиналар, аппараттар немесе құрал-жабдықтар (мыс., компрессорлық станция, тіркеме шеберхана, автодүкен, т.б.) орнатылады. Бір осьтік тіркемелердің жүк көтергіштігі әдетте 2 т-дан, екі осьтік тіркемелерде 8 т-дан аспаса, аса ірі, бөлінбейтін жүктерді тасымалдауға арналған көп осьті тіркемелерде 20 – 50 т және одан да жоғары болады. Тіркемені тартатын көлікке жалғастыру үшін терте қолданылады.

Жүк тиеу биіктігін төмендету және тіркеменің орнықтылығын жақсарту үшін кейде тіркеменің қаңқасын аласа етіп жасайды. Тіркеме жарық беретін аспаптармен жабдықталады.

##### Тіркеме түрлері
* *Белсенді тіркеме* - доңғалақтары жетекші тіркеме.
* *Мотоциклдің бүйірлік тіркемесі* - екі доңғалакты мотоциклдің бір жағында доңғалағы екінші жағында мотоцикл бүйіріне бекітетін құрылғысы бар адам немесе жүк таситын тіркеме.
* *Веломобиль тіркемесі* - веломобильге тіркелетін техникалық талаптарга сай заводта немесе ез қолымен жасалатын тіркемебірөсті немесе косарланған есті толық салмағы автовелосипед салмағынан аспауы керек, ал тіркемеде тежегіш болмаса толық салмактан екі есе аз болуы қажет.
* *Жүк тіркемесі*- жүк тасуға арналған тіркеме.
* *Тұрғын үйлі тіркеме* - арнайы құралдармен жабдықталған тоқтап түрғанда адамдар түру ына арналған тіркеме.
* *Жеңіл автомобиль тіркемесі* - жеңіл көлікте тіркелетін техникалық талаптарға сай заводта немесе өз қолымен жасалатын тіркеме - бір өсті немесе қосалқы өсті толық салмағы жеңіл көлік салмағынан аспауы керек, ал тіркемеде тежегіш болмаса толық салмактан екі есе аз болуы қажет.
* *Көп өсті тіркеме* - екі есті доңғалақтан кеп есі бар тіркеме.
* *Аласа аспалы тіркеме* - аса ауыр жүк тасуға арналған доңғалақ өсінен қаңқасы төмен орналасқан тіркеме.
* *Жалпы пайдалануға арналған тіркеме* - жалпы пайдалануға арналған жүк тіркемесі.
* *Бір өсті тіркеме* - доңғалақты бір тірек өсті тіркеме.
* *Жолаушыларға арналған тіркеме* - жолаушылар тасуға арналған тіркеме.
* *Белсенді емес тіркеме* - доңғалақтары жетекші емес тіркеме.
* *Ауыл шаруашылық тіркемесі* - ауыл шаруышылық өнімдері мен тыңайтқыштарын тасуға арналған тіркеме.
* *Жиналатын тіркеме* - автопоезд олшемдерін кішірейту үшін жұмыс істемей тұрганда жиналатын тіркеме.
* *Арнайы тіркеме* - арнайы жабдықталған (цистерналы фургон) жүк тіркемесі.
* *Трактор тіркемесі* - тракторға тіркеуге арналған тіркеме, сондай-ақ жыртылған жерде жүре алатын тіркеме.
* *Контейнер тасушы тіркеме* - жүк және контейнерлер тасуға арналған аласа каңкалы тіркеме.
* *Жазылатын тіркеме* - ұзындығы өзгермелі, ілмегі және конигі бар тіркеме.
* *Ауыр жүк тасушы тіркеме* - аса ауыр жүктерді тасуға арналған төмен рамалы тіркеме.

## Дереккөздер


Санат:Жүк автомобилі
Өндірістік құрылым

**Өндірістік құрылым** — технологиялық және біріктірілу тұрғысынан өзара байланысты басқару объектісі (телімдер, цехтар, т.б.), өндірістік жүйе ретіндегі басқарушылық буындар құрамы.

## Дереккөздер


Санат:Өндіріс
Жылысай

**Жылысай** — Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл, Жылысай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Кеген ауылынан солтүстік-батысқа қарай 32 км-дей жерде, Қулықтаудың солтүстік баурайындағы тарғақшөп, бидайық, т.б. әр түрлі астық тұқымдас шөптер өскен таудың қызыл қоңыр, қара топырақты қоңыржай-ылғалды агроклиматтық белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы кішігірім ұжымшарлар орталығы ретінде қаланып, кейін олар біріктіріліп (1970), қой кеңшары болып қайта құрылды. Оның негізінде 1997 жылдан серіктестік пен шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы елді мекендері
Шаймалану суы

**Шаймалану суы** — химиялық құрамы әр түрлі тау жыныстары мен минералдардың жер қойнауынан сүзілуі нәтижесінде пайда болған жер асты сулары. Бұл сулардың құрамындағы әр элементтің мөлшері мен түрлері сүзіліп өтетін тау жыныстары мен минералдардың физикалық-химиялық қасиеттеріне, түйіршіктік құрылымына, кристалдық тордың алып жатқан орнына, су температурасы мен қысым шамасына және осы судың әсер ету уақытына байланысты. Осы процестер жер асты суларының химиялық құрамы әр түрлі металдар мен басқа да қоспалары бар гидрокарбонатты силикатты, [кальцийкальцийліден бастап сульфатты және хлорлы натрийліге дейінгі түрлерінде болады.
## Сілтемелер
*Химия
*Сутегі
*Сульфид
## Дереккөздер


Санат:Су
Өндірістік тұтыну

**Өндірістік тұтыну**, қысқаша *Тұтыну*. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Экономика
Беркімбай Бекниязұлы

**Беркімбай Бекниязұлы** (1909, қазіргі Жалағаш ауданы, Ақсу ауылы – 1977, Жалағаш кенті) – қалпе, әулие, бақсы, халық емшісі. 

Алла тағаланың құдіретімен жас кезінен-ақ бойына ерекше қасиет дарып, ел-жұртқа таныла бастаған. Бабалар аруағы оның жігіт шағында өз шаңырағында отбасымен тіршілік етуіне мүмкіндік бермей ел кезіп, таза аруақ жолымен өмір сүруге мәжбүр еткен. 6 – 7 жылдай жыраққа кеткен әулие туған ауылына оралған шақта арқасында салмағы 3 пұттай (48 кг) тас болған. Ол діннің ордасы болып табылатын Бұхара, Самарқан, Ташкент шаһарларында және көптеген әулиелі жерлерде осы тасты төсімен қағып, көкке лақтырып, керемет өнерін көрсеткен. 1975 жылы дарияның суы тасып, сең буып, Жалағаш қыстағын су алатын қауіп төнгенде, Беркімбай қатарынан дарияға жиырма рет сүңгіп шыққанда, сең бұзылып, мұз еріп, су өзен арнасына түседі. Ол сондай-ақ ұстамалы дертке шалдыққан, жын иектеген науқастарды, бала көтермеген бедеу әйелдерді емдеп, шоққа қыздырылған қып-қызыл кетпенді тілімен жалап, аузымен су бүркіп, буымен дерттіні ұшықтаған. Ішкі ағзасы ауыратын науқасқа азанғы аш қарынға ерітілген бір немесе екі сапар кесе сары май ішкізіп, емдеп «Май әулие, майсыз жарылқайтын қай әулие» деп мақалдап отырады екен. Алақанымен сипап та, қамшымен дүрелеп те, назарын салып та емдейтін қасиеті болған. Зікір салып, науқас адамның иығында жүгіріп жүргенде салмағы емделушіге білінбейді екен. Қайнап тұрған суға қолын малып, қазандағы буы бұрқыраған ыстық палауды, сорпасы бүлкілдеп пісіп тұрған етті қолымен араластырады екен. Әулиенің бұл кереметтерін Мәскеуден, Алматыдан келген ғылыми.-этнография экспедициялар теледидарға түсіріп алған.

Беркімбай Қалпе мазары Ақсу ауылының шығыс жақ шетінде. Басында түнеухана салынған, шырақшысы (үлкен қызы Сәрсенкүл) бар.«

## Дереккөздер

Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Жалағаш ауданында туғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жалағашта қайтыс болғандар
Санат:Әулиелер
Санат:Бақсылар
Санат:Халық емшілері
Санат:Қазақстан қалпелері
Өндірісті орналастыру

**Өндірісті орналастыру** – 1) шаруашылықтың түрлі салаларының өндірістік объектілерін өңірлер бойынша бөлуді сипаттайтын экономикалық география термині; 2) түрлі кәсіпорындарда күрделі бұйымдарды өндіруге берілген тапсырысты бөлу; 3) ірі саланың, концерннің, трестің көп қырлы өндірісінің құрылымы.

## Өндірісті орналастыру инерциясы
Өндірісті орналастыру инерциясы ( — әрекетсіз) – өндіргіш күштердің ғимараттар мен құрылыстар сияқты элементтерінің бір орында болуына байланысты өндірісті орналастырудың қалыптасқан күйін сақтау тенденциясы. Өндірісті орналастыру инерциясына басқа да себептер: табиғи-климаттық жағдайлар, жұмыс күші жұмылғыштығының аздығы, өндірістік-экономикалық байланыстар жүйесінің тарихи қалыптасқан жүйесі және т.б. әсер етеді.

## Өндірісті орналастыру қағидалары
Өндірісті орналастыру қағидалары - "өндірісті орналастыру туралы шешім қабылдаудың" негізі, ал түгелдей алғанда — аймақтық саясаттың негізі болып табылатын өндірісті орналастырудың тарихи тұрғыда өзгеріп отыратын мақсаттары мен бағыттары. Өндірісті орналастыру инерциясының ең маңыздылары: елдің және оның экономикалық аудандарының әлеуметтік-экономикалық дамуының оңтайлы үйлесімін қамтамасыз ету; олардың бірыңғай шаруашылық саласы бірлігіңде өзара әрекеттестігін жақсарту; экономикалық аудандардың экономикалық, әлеуметтік және табиғи жағдайларының аумақтық ерекшеліктерін, энергияны көп қажет ететін өндірісті өзінің отын-энергетикалық базасына, ал шикізат өңдеуді (егер ол тиімді болса) - оның шығарылатын жеріне жақындатудың қажеттілігін толық ескеру; экономикалық аудандар арасы мен олардың өз іштеріндегі аумақтық еңбек бөлінісінің негізінде өндірістік-аумақтық байланыстарды оңтайлы ұйымдастыру; аумақтық-өндірістік кешендер мен өнеркәсіп түйіндерінің қалыптасуын ұлғайту мен жетілдіру; ірі қалаларда ірі кәсіпорындардың шоғырлануын шектеу.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Өндіріс факторлары
Санат:Экономика
Тіркеу

**Тіркеу**, құқықта – өкілетті субъектінің (мысалы, мемлекеттік тіркеуде – тиісті орган арқылы мемлекеттің) есепке алынуға және тіркелуге тиіс ақиқатты, тіркеу объектісіне заңдылық беретін, оны заңи мәнді ететін оқиғаларды немесе құбылыстарды заң жүзінде тану және қуаттау әрекеті. Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркеу осы субъектілерде өздерінің құқықтық қабілеті шегінде азаматтық айналымға қатысу үшін қажетті әрі жеткілікті тиісті мәртебенің бар екенін куәландырады. Жылжымайтын мүлікті мемлекеттік тіркеу объектінің түріне қарай жылжымайтын мүлікке зат құқығының ауысқандығын немесе жылжымайтын мүлікпен тиісті мәміленің заңдылығын қуаттайды; кең мағынада алғанда ақиқатты, оқиғаларды немесе құбылыстарды қайсыбір тізімде, тізілімде, есеп кітабында, т.б. көрсету; тізбе, хаттама жасау.
## Сілтемелер
Мейрам Жүнісұлы Бүркеев

**Мейрам Жүнісұлы Бүркеев** (1962 жылы) – химия ғылымдарының докторы (2003 жылы), профессор (2006 жылы), Нью-Йорк Ғылым академиясының академигі (1995 жылы). 
Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1988 жылы). 1988–2001 жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде инженер, оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған, 2002–05 жылдары факультет деканы, 2005 жылдан сол университеттің ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры. 130-дан астам ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Мақсұт Жылысбаев

** Мақсұт Жылысбаев** (*[[1894]], бұрынғы [[Әулиеата уезі]], Аспара болысының №7 ауылы – 26.2.1938, [[Алматы]] маңы*) – қоғам қайраткері. 
## Қысқаша мәлімет
* 1911–13 жылдары Меркедегі орыс-қазақ мектебінде
* 1913–15 жылдары Пішпектегі ауыл шаруашылығы техникумында Т.Рысқұлов, Қ.Сарымолдаевтармен бірге оқыған. 
* 1915 жылы Меркеде учаскелік агроном болып жұмыс істеген. 
* 1916 жылы Меркедегі батыр Ақкөз Қосанұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісіне қатысты. 
* 1917 жылы Рысқұловпен бірге Қырғыз (*қазақ*) жастарының революциялық одағын құруға ат салысты. 
* 1919–21 жылдары Әулиеата уездік төтенше комиссия төрағасы болып сайланды. 
* 1921–22 жылдары Сырдария болыстық жер ш. бөлімі бастығының орынбасары
* 1922–24 жылдары Түркістан Республикасы ОАК төрағасының орынбасары
* 1924–27 жылдары Қазақ АКСР-і сауда халкомының орынбасары болған. 
* 1927–29 жылдары Астрахань облысының Қазақстанға қосылуына байланысты туындаған бірқатар таласты мәселелерді (*Қазақ АКСР-і құрылған кезде халық санағының дұрыс жүргізілмеуіне, Астраханьның Қазақстанға қосылмауы заңсыз деп танылуына қатысты, тағы басқа*) тексеруге Астраханьға жіберілді. Бірақ бұл мәселе Ресейдің пайдасына шешілді. 
* 1929 жылы Талдықорған облысы Ақсу ауданы, 1930 жылы Мерке ауданы партия комитетінің 1-хатшысы болған. 
* 1934–37 жылдары Алматыда ішкі істер органдарында басшы қызметтер атқарған. 
* 1937 жылы *“халық жауы”* деген жалған жаламен қамауға алынып, ату жазасына кесілді. 
* 1961 жылы 22 тамызда КСРО Жоғарғы соты әскери алқасының шешімімен ақталды. 
* Тараз қаласы мен Мерке ауданы орталығындағы көшелерге Жылысбаев есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:1894 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Камал Бердәулетов

‘’’Бердәулетов Камал‘’’ (1923  жылы туған, Жалағаш ауданы , Қалжан ахун мешітінің маңы)  – соғыс және еңбек ардагері, шаруашылық ұйымдастырушысы. Қызылорда педагогикалық институтының (қазіргі Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетті) тарих факультетін, Алматы зоовет институтын (ҚазҰАУ)  бітірген 1945 жылдан ұжымшар басшысы. 1954–61  жылы  Жалағаш ауданы  ауыл  шаруа  инспекциясының бастығы. 1961–63  жылы  Жалағаш, Қармақшы  ауданы  атком төрағасының орынбасары, Қармақшы өндірістік басқарма бастығының мал  шаруа  жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. 1963  жылы  Жалағаш ауданда қой өсіретін «Аққыр» кеңшарының директоры, 1973 жылдан жаңадан ұйымдасқан облыс қой кеңшарлары басқармасының бастығы, 1976–86  жылы  облыстық мал бордақылау және дайындау жөніндегі мамандандырылған бірлестіктің бас директоры болған. 1993 жылдан облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы. «Іздегенге резерв көп немесе «Аққыр» ақиқаты» (1976), «Бұқарбай батыр» (1993), «Ата жұрт» (1998) атты кітаптары жарық көр генерал  Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том	

Санат:Тұлғалар
Жылыту

## Қысқаша мәлімет
**ЖЫЛЫТУ** – үй-жайдың температурасын адамға жайлы, кейде технологиялық процестің талаптарына сай деңгейде ұстап тұру үшін жүргізілетін жасанды жылыту процесі. Негізінен, сумен Ж. кең таралған. Мұнда жылу ыстық сумен жылыту құралдары арқылы беріледі. Сумен Ж. жүйесінің құрамына су қыздырғыштар, жылыту құралдары (радиаторлар, конвекторлар, панельдер, т.б.); су құбырлары, су қызған кезде оның артық көлемін қабылдайтын ыдыс, бекітіп реттеу арматурасы кіреді. Сумен Ж. жүйесі табиғи айналымға түсетін және мех. тәсілмен айналымға түсірілетін түрлерге бөлінеді. Біріншісінде су қыздырғышта ысытылған су және жылыту құралдары мен құбырларда салқындаған судың темп-раларының, тығыздықтарының айырымдары есебінен айналымға түседі. Екіншісінде су, негізінен, салқындаған суды қыздырғышқа беретін түтік құбырға орнатылатын циркуляциялық сорғының әрекеті есебінен жүреді. Бумен Ж-да жылу тасымалдағыш су буы бөлмелерде орнатылған жылыту құралдарына бу құбырлары арқылы беріледі. Бумен жылыту жүйелерінде будың жылыту құралдарында конденсациялануы кезінде бу түзіп жылу бөліп шығару қасиеті пайдаланылады. Бұл кезде пайда болған конденсат құбыр арқылы бір орталықтан жылумен қамтамасыз ету торабына немесе жылытылатын үй-жайдағы қазандыққа қайтып оралады. Ж. мақсатында бу машиналарынан, турбиналарынан, т.б. шығатын бу да қолданылуы мүмкін.

Ауамен Ж. кезінде үй-жай, олардың температурасынан жоғары ауамен жылытылады. Ауамен Ж. жүйесі рециркуляциялық және желдетумен біріктірілген түрлерге бөлінеді. Біріншісінде ауа қыздырғышқа берілетін ауа толығымен жылытылатын бөлме ішінен алынады, ал екіншісінде ауа ішінара жылытылатын бөлмеден, ішінара сырттан алынады. Ауамен Ж. жүйелерінде ауаның қозғалысқа түсуі табиғи (ауаның температурасы мен тығыздығының айырмасы есебінен) немесе күштеп (желдеткіштер көмегімен) жүруі мүмкін. Ауамен Ж. жылытылатын үй-жайда орнатылатын жергілікті Ж. және жылыту-желдету агрегаттарымен және бір орталықтан (бір агрегат бірнеше бөлмені жылытады) іске асырылады. Жылыту-желдету агрегаты (ауамен рециркуляциялық Ж-ға және желдетумен біріктірілген ауамен Ж-ға арналған агрегат) желдеткіштен, калориферден және кейде ауаны шаң-тозаңнан тазалауға арналған сүзгіден тұрады. Электрмен Ж. жүйелерінде электр энергиясы электрлік Ж. құралдарында жылу энергиясына айналдырылады. Электрлік Ж. құралдары құрамындағы қыздыру сымдары ашық (электр камині, электр рефлекторы) және жабық орналасқан, соның ішінде айналымда болатын суды не майды қыздыратын (фарфор не болат радиаторлар); қыздыру сымдары құрылыс құралымдарының (мыс., еден, қабырға, т.б.) ішіне салынып жабық орналасқан; шала өткізгіштерден жасалған түрлерге ажыратылады. Жылу жинау шамасы жоғарылатылған Ж. құралдары да бар. Олар түнде электр энергиясын тұтынып, жиналған жылу энергиясын басқа уақытта жылытылатын бөлмеге береді.

## Дереккөздер


Санат:Жылу энергетикасы
Жымқыру

нобай|
**Жымқыру**, қылмыстық құқықта – мемлекеттік немесе қоғамдық мүлікті, сондай-ақ, бөтен біреудің мүлкін пайдакүнемдік мақсатпен немесе басқалай жеке мүддені қаузап, өзінің не басқа адамның пайдасына бола заңсыз алу, қайтарымсыз иелену, өзінің меншігіне айналдыру немесе өзінің меншігі ретінде билеу. 

Кез келген материалдық құндылықтар (ақша, зат, тауар, шикізат, т.б.) жымқыру заты болуы мүмкін. Тәсілдеріне қарай жымқыру Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінде мынадай түрлерге бөлінеді: 
# ұрлық – біреудің мүлкін көрсетпей жымқыру,
# алаяқтық – алдау, сенімге ену жолымен біреудің мүлкін жымқыру, 
# тонау – біреудің мүлкін ашық жымқыру, иемденіп кету немесе талан-таражға салу – біреудің өзіне сеніп тапсырылған мүлкін жымқыру, 
# қарақшылық – біреудің мүлкін жымқыру мақсатында адамның өмірі мен денсаулығына қауіпті зорлық-зомбылықпен шабуыл жасап тартып алу, 
# қорқыту – біреудің мүлкін оған қоқан-лоққы жасау жолымен жымқыру. 
# Сондай-ақ, билігін немесе қызмет бабын асыра пайдалану, 
# бопсалау арқылы жымқыру түрлері де ұшырасады.

## Дереккөздер


Санат:Қылмыс
Өндірісті ұйымдастыру

**Өндірісті ұйымдастыру**, Өнеркәсіп өндірісін ұйымдастыру – өндірістің үйлесімді дамуын, жаңа өнімнің тез енгізіліп, игерілуін, еңбек ресурстары мен материалдық ресурстардың, қолданыстағы техниканың неғұрлым толық пайдаланылуын және осы негізде өндіріс нышандарын оңтайлы ұштастыру, өнімнің кеңістік пен уақыт ішінде барлық дайындалу сатыларын келісіп алу жолымен өндірістің тиімділігін арттыруды қамтамасыз ететін шаралар жүйесі. Өндірісті ұйымдастыру үйлесімділік, ырғақтылық және өндірістің үздіксіздігі қағидаттарына негізделеді. Ол түрлі әдістермен жүзеге асырылады, олардың ең бастылары: тасқынды, топтамалық және жеке-дара әдістер. Өндірісті ұйымдастыру элементтік (атқарымдық), кеңістіктік, уақыттық бөліктерге ажыратылады. Ол өнеркәсіп өндірісінің барлық буындарын – салалық және ішкі салалық экономикадан бастап жұмыс орнына дейін қамтиды. Өндірісті ұйымдастыру қоғамдық және жекеше нысандарға бөлінеді. Қоғамдық нысан қоғамдық еңбек бөлінісінен туындайды және өндірістің мамандануы мен кәсіпорындардың мамандануын, кәсіпорынның ұтымды мөлшерін таңдауды және негіздеуді, өндірістің құрамдастырылуын, кәсіпорындардың кооперациялануын қамтиды. Өндірісті жекеше ұйымдастыру бірыңғай еңбек бөлінісінен туындайды, ол еңбектің кәсіпорын ішіндегі бөлінісі мен ұштастырылуын қамтиды. Өнеркәсіп өндірісін кеңістікте ұйымдастыру өнімді дайындау үдерісінің жеке үдерістерге бөлшектелуінен және кәсіпорынның жекелеген өндірістік буынынан тұрады. Осы деңгейде өндірісті ұйымдастырудың үш түрін бөліп алуға болады, олар: үдерісті жұмыс орнында, цех ішінде және цехтардың арасында ұйымдастыру. Негізгі өндірісті ұйымдастырумен қатар көмекші және қызмет көрсетуші үдерістерді ұйымдастырудың да зор маңызы бар. Олардың атқарымдық міндеті – машиналар мен жабдықтардың қалыпты жұмыс жағдайында болуын қолдау, энергиямен, еңбек заттарымен, құрал-саймандармен, аспаптармен, бейімдемелермен қамтамасыз ету. Көмекші және қызмет көрсетуші үдерістерді ұйымдастыруда кәсіпорын мен басқа да бөлімшелердің аспаптық және жөндеу өндірісінің, көлік және энергетикалық шаруашылықтарының жұмысын ұйымдастыру қамтылады. Өндірістің оңтайлы ұйымдастырылуы тиісті сапада өнім өндіру көлемінің ұлғайтылуын, бұйымдардың жетілдірілуін, еңбек өнімділігінің арттырылуын, өндіріс шығынының азайтылуын, еңбек жағдайының жақсартылуын, кадрлардың мәдени-техникалдық деңгейінің көтерілуін қамтамасыз етеді.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Экономика
Жын

thumb|right|200px|Жын-пері маскасы
[thumb|right|200px|Жын [Мүсіндеме|мүсіні]]

**Жын** (арабтық рухани, қазақ тілінде **жын-пері**, **сайтан** деп те айтылады) — дін мен көркем әдебиетте кездесетін табиғаттан тыс мифологиялық тіршілік. 

Табиғат заңынан тыс көзге көрінбейтін құпия жаратылысқа, жаман рухқа байланысты түсінік адамзат қоғамында өте ерте замандарда қалыптасқан. Ассириялықтар, вавилондықтар, мысырлықтар жынға сеніп, одан сақтанған. Ежелгі үнділер, қытайлар, гректер, парсылар сияқты көне түріктердің де "жаман рухтарға" сенгені мәлім. Дәстүрлі қазақ қоғамында қалыптасқан күл-қоқыс баспау, иесіз жұртқа түнемеу тәрізді, тағы басқа ырымдар ол орындарды "жындар жайлаған" деген сенімге байланысты туындаған. Есінен адасқан адамды "жын соқты", "сайтан шалды", "албасты басты" (Жынның бір түрі) деп есептеп, бақсы ойнатыпн, дұға оқытқан, ұшықтап емдеткен. Ақыл- есі дұрыс емес адамды "жынды" деп атаған. 

Жын кейде адамдардың көзіне әр түрлі құбылыс (ешкі, ит, қыз, тағы басқа) кейпінде көрінеді депі санаған. Рухы биік адамдарға жынның шамасы келмейді делініп, әлсіз адамдар үшін өте қауіпті болып есептелген. Соған байланысты жыннан қорғану әдіс-тәсілдері мен ғұрыптар жиынтығы қалыптасқан. Бұл, әсіресе, қазақ ауыз әдебиетіндегі "қамшы" мен "қамшыгер" бейнесіне байланысты оқиғаларда көбірек көрініс тапқан. Сондай-ақ, қазақ ертегілері мен аңыздарында жындарға қатысты көптеген сюжеттер кездеседі. Қазақ мифологиясы бойынша, жындардың көптеген ерекшеліктері бар. Мысалы, алыс жерге бір сәтте барып келе алады. Адам баласы оларды көрмесе де олар адамдарды көріп қарап отыра алды. 

Адам үшін тылсым құпия саналатын кейбір жайттарды біледі. Ұзақ өмір сүргендіктен тәжірибелері мол. Алайда жындар да ғайыпты біле алмайды. Жын түтінсіз оттан жаралғандықтан әр түрлі бейнеге ауысуға бейім. Әйтсе де ақыл-ой тұрғысынан адамнан кейін тұрады. Жындар ерікті және саналы тіршілік иесі, үйленіп ұрпақ жаяды. Адам жаратылмай тұрып, жер бетінің билеушілері солар болған. Жындар туралы Құран Кәрімде Алла тағаланың жындарды және адамзат баласын тек өзіне құлшылық ету үшін жаратқандығы айтылады. Сол үшін жындарға пайғамбарлар жіберілген. Сүлеймен пайғамбар жындарды бағындырып, олардың қабілетін пайдаланып, жұмысқа жекті, түрлі құрылыстар салғызды. Мұхаммед пайғамбар жындардың да пайғамбары. Жындардың бір тобы Мұхаммед пайғамбарды тындап, оған иманетті. Мұсылман және кәпір болып екіге бөлінетін жындардың гүл, ифрит сияқты бірнеше түрі бар. Ібілісте жындардың қатарына жатады. Сондай-ақ, жындардың арасында олардың көптеген көмекшілері бар. 

Құран Кәрімде "жын-шайтандар" деп аталатын (әл-Әнғам сүресі, 112 аят) жындар адамдарды қорқытады, бойына үрей туғызып, көңіліне күдік ұялатады. Адамдарды адастырып, аздырып, иманның жолынан тайдыруға әрекет жасайды. Тың тыңдап, аспан әлемінен "сыр" ұрлап, естіген сөздерін жалғанмен араластырып, сиқыршылардың, балшы-бақсылардың және көріпкел тәуіптердің құлағына сыбырлайды. Мұндай жындар Құран оқылған жерден аулақ жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Мифология
Сиқуатұлы Нұрсұлтан Оңдағанов

**Оңдаған Сиқуатұлы Нұрсұлтан** (1942 жылы туған, Атырау облысы Махамбет ауданы Бақсай ауылы) – химия ғылымының докторы (1997), профессор Гурьев педагогикалық институтын (1965

## Оқу жолы
қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) бітірген. Осы институтта бөлім меңгерушісі, Мұнай химиясы және табиғи тұздар институтында ғылыми қызметкер, Жамбыл (Тараз), Арқалық, Ақмола қалаларындағы оқу орындарында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, декан, Атырау мемлекеттік университетінде оқу ісі жөніндегі проректор (1967–1998) болған. 1998 жылдан Атырау мұнай және газ институтында 1-проректор қызметін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
***«Плазмохимический метод получения непредельных мономеров и синтез газа в турбулентных потоках из газообразных жидких углеводородов горючего сланца – илигнина»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.
*4 патент пен 4 авторлық куәліктің иегері.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Магеллан бұғазы

**Магеллан бұғазы** () — Оңтүстік Америка құрлығы мен Отты Жер архипелагінің аралығында. Атлант және Тынық мұхиттарын жалғастырады. Өзен 575 км, ең енсіз жері — 2,2 км, фарватерінің тереңдігі 31 — 33 метр. Солтүстік-батысы тар, құзды, терең. Солтүстік-шығысы енді, саяз. Магеллан бұғазына Отты Жерден мұздықтар жүзіп өтеді. Ірі порты — Пунта-Аренас (Чили). Бұғазды 1520 жылы португалдық теңіз саяхатшысы Фернан Магеллан алғаш рет жүзіп өткендіктен соның құрметіне «Магеллан бұғазы» деп аталған.

## Тарихы
1520 жылы португал теңізшісі Фернандо Магеллан бұл бұғазды кесіп өтіп, Тынық мұхитына шықты. Ол бұл бұғазды алғаш рет кесіп өткен еуропалық болды және осылайша оған “Магеллан бұғазы” деген ат берілді. Магеллан бұғазын кесіп өту қауіпті және қиын саяхат болды. Бұғаздың тар жерлері, қатты желдер және ағыстардың күші теңізшілерді қиындатты. 16 ғасырда испандықтар Магеллан бұғазын Американың батыс жағалауындағы колонияларына бару үшін пайдаланды. 17-18 ғасырларда бұғаз Американы айналып өтудің маңызды жолы ретінде пайдаланылды. 19 ғасырда Панам каналы ашылғаннан кейін Магеллан бұғазының маңызы төмендеді, өйткені Панам каналы Атлантика мұхитын Тынық мұхитымен жалғастыратын қысқа жол болды.

## Климаты
Климаты салқын және ылғалды. Оңтүстік полюс жағынан соғатын суық ауа массалары Магеллан бұғазының климатына едәуір әсер етеді. Температурасы жыл бойы салқын. Жылдық орташа температура 6°C (43°F) шамасында. Қыста температура -10°C (14°F) -қа дейін төмендеуі мүмкін, ал жазда 15°C (59°F) -қа дейін көтеріледі. Қатты және тұрақты желдер, орташа жылдамдығы 30-50 км/сағ. Кейде 100 км/сағ-тан асатын желдер соғады.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*
*
*The First Map of the Strait of Magellan, 1520 
*Map of the Strait of Magellan and Part of the Land of Fire, Prepared in 1786 
*Satellite image, Strait of Magellan via Google Maps
*United States Hydrographic Office, South America Pilot (1916)

Санат:Тынық мұхит бұғаздары
Санат:Атлант мұхиты бұғаздары
Санат:Аргентина бұғаздары
Санат:Чили бұғаздары