open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қасым хандығы

**Қасым хандығы** (, *Qasím xanlığı*, *قاسم خانليغى*) – Мәскеу патшасының бодандығында болған мемлекеттік бірлестік.

## Тарихы
Алтын Орда ханы Ұлығ-Мұхаммедтің ұлдарының бірі Қасымға қызметі үшін оған ұлы князь Иван ІІІ 1452 ж. шамасында өз атымен аталатын қала салуға рұқсат берді. Қасым өз иелігінде мешіт пен тас қамал тұрғызды. 1469 жылы Қасым қайтыс болғаннан кейін, иелігі ұлы Даниярға (1469-86) өтгі. 1486-1512 жылдар аралығында Қасым хандығын Гирей әулетінен шыққан, Мәскеу билеушілеріне қызметке тұрған Нүр-Дәулет пен оның ұлдары Сатылған мен Жанай басқарды. 1512-16 жылдары хандықты Алтын Орданың екінші бір ханы болған Кіші-Мұхаммедтің немересі Шейх-Аллиар, 1616— 67 жылы оның кәмелетке толмаған ұлы Шейх-Әли (Шах-Әли, орыс құжаттарында Шигалей) билік құрды. Мәскеу билеушілері оны бірнеше рет Қазан хандығы тағына отырғызды. Ол Қазанда билік жүргізген уақытта Қасым хандығын інісі Жан-Әли басқарды. Шейх-Әлидің ұлы болған жоқ, сондықтан таққа Алтын Орданың соңғы ханы Ахмедтің шөбересі Саин-Болат отырды (1567-73 ж.). 1573 жылы ол шоқынып, Симеон деген атпен Мәскеуге келіп Иван Грозныйдан «Бүкіл Ресей патшасы» деген атақ алды. Қасым хандығына уақытша ешкім бекітілмей, 1585 жылы Ахмед ханның тағы бір шөбересі Мұстафа- Әли келді. 1600 жылы ол қайтыс болғаннан кейін таққа қазақ ханзадасы Ораз-Мұхаммед отырды. Ол біршама тәуелсіз саясат жүргізіп, 1605-10 жылы Қасым хандығын жеке мемлекет етуге ұмтылды. Бірақ 1610 жылы өлтірілді. Ораз- Мұхаммед өлтірілгеннен кейін биілікке Көшім ханның немересі Арслан (1610-27) және оның ұлы Сейт-Бұрхан (1627-78) келді. Сейт-Бұрхан 1653-55 жылдары шоқынып Василий деген ат алды, бірақ тақтан түскен жоқ. Қасым хандығы халықты күштеп шоқындыра бастады. Жергілікті халық шоқынудан бас тартып, миссионерлерді өлтірді. Бірақ соңғы ханның тұсынан бастап бүкіл билік орыс воеводаларының қолына көше бастады. Василий (Сейіт-Бұрхан) хан өлгеннен кейін Қасым хандығын 1681 жылға дейін ханның шешесі Фатима-Сұлтан басқарды. Осыдан кейін хандық жойылып, воеводаға айнылдырылды, 1708 жылы Қазан, 1767 жылы Рязань губернияларына қарайтын уезге айналды. Хандықтың орталығы - Қасым қаласы болды. Ол үлкен гас қорғанмен қоршалды. Қалада Қасым сарайы, мешіт (1700 жылы дейін сақталған), 2 кесене (мазар) болған. Оның біріншісін 1555 жылы Шах-Әли, екіншісін 1616 жылы Арслан патша салдырған. Сейіт-Бұрхан сарайы 19 ғасырға дейін сақталды. Қасым хандығы құрамындағы халық орыс деректерінде қасым татарлары деп жазылған. 19 ғасырда орыс тарихшылары олардың өздерін қазақпыз деп атағанын айтады. Олар Қасым хандығы халкының өздерін қазақ деп те атауы этникалық ұғым емес, әскери тап, яғни қазақ атауынан шыққан деп түсіндіреді. Олардың кұрамында басты 4 тайпа (арғын, қыпшақ, жалайыр, маңғыт) болған. Қалған ру-тайпалар қағазға түспеген. Жалпы Қасым хандығы әскерлері Ресейдің ішкі соғыстарына және сырткы жорықтарына (Польшаға, Швецияға, Ливонияға, т.б.) белсене араласып отырған.

## Дереккөздер


 Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қасым хандығы
Қауақ

**Қауақ**– шөміш, ожау секілді ыдыс. Асқабақ тұқымдас қауақша деген өсімдіктен жасалады.

## Дереккөздер
Қауға

**Қауға**– құдықтан су тартатын көншелек. Оқпан мен шурфтарды үңгу, оқпанды тереңдету кезінде қопарылған тау жыныстарын шығару, материалдарды, адамдарды түсіріп, көтеру үшін қолданатын ыдыс. Қатерлі жағдайда оқпанның тарлығына байланысты арнайы көтергіш қондырғының орнына қауғаны пайдаланады. Көтергіш қондырғыға бір немесе екі қауға тіркелуі мүмкін. Көтеріп-түсіру барысында қауға оқпан қабырғаларына соғылмау үшін оған бағыттағыш қондырғы орнатылады. Қауғалар өздігінен аударылмалы және аударылмайтын болып бөлінеді. Қауғаны жүктен босататын арнайы кешенді жабдықтар болады. .

## Дереккөздер


Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Қауыншы мәдениеті

**Қауыншы мәдениеті** - Ташкент өңірі мен оған көршілес Сыр алқаптарын мекендеген тайпалардың көне мәдениеті (б.з.б. 1 ғ. — б.з. 7 ғ.), Қауыншы, Ақтөбе-1,-2, Шәушіқұмтөбе, Мингурюк, Әлімбайтепе, Кугайтепе, Чаштепе, Ақтепе, Шұралысай және т.б. қалалары мен қоныстары, Шәушіқұм, Жамантоғай, Төребай-тұмсық, Тайтөбе, Пәскент, Тұябугуз, Бешбай, Ахангеран сияқты зираттары белгілі. 

19 ғ. соңы — 20 ғасырдың басында зираттары қазыла бастады (Н.А.Остроумова, М.Е.Массон). Мәдениеттің толығынан ашылуына 1930 ж. Г.В.Григорьевтің қалалардан алған тың деректері негіз болды. Алғаш 1933 ж. зерттелген. Қауыншы қаласы Ташкенттен 17 км жердегі Күркілдек арығы бойында, осы күнгі Қауыншы қалсының ортасындағы төбе. Қалындығы 6,5 м қабырғамен қоршалған каланың үйлері шикі кірпіштен қаланғаны, мәдени қабаттың 6 м болғаны анықталды. Басқа ескерткіштерін А.Г.Максимова, Г.И.Пацевич, Т.Н.Сенигова, Л.М.Левина, М.С.Мерщиев, А.И.Тереножкин, М.Э.Воронец, т.б. зерттеді. Шардара алқабында, Сырдың оң жағасында орналасқан Ақтөбе-2 қаласы үш жағынан топырақ жалмен, өзен жағынан пахса қабырғамен коршалған. Жалпы қаланың аумағы 325x115 м. Ортада биіктігі 20 м дөңгелек төбе бар. Қала үйлері төбе үстінде және оны айнала қоршай салынған. Төртбұрышты, аумағы 28x18,5 м сарайға жүргізілген қазба жұмыстар оның айшық үлгісімен орналасқан 5 бөлмеден, кіре берістегі құрылыстардан және ғимараттың шығыс, батыс жағын айнала өтетін дәлізден тұратынын көрсетті. Ортада салынған шаршы пішіндес қонақ қабылдайтын жай (3,6x3,6 м) ішінен құдык пен камин пеш табылды. Төртбұрышты, шаршы пішіндес шикі кірпіштен қаланған сарайдың кезінде салтанатты ғимарат болғанын көптеп табылған сәнді қыш ыдыс, қару түрлері, әшекей бұйымдар дәлелдейді. Қаланың оңтүстігін ала аумағы 75x90 м үлкен цитадель орналасқан. Шәушіқұмтөбе қаласына шаршы пішіндес жоба тән (250x250 м). Төбенің биіктігі 4—5 м, құрылыстар цитадель және кала үйлері болып екіге бөлінеді. Қауыншының айнала сырты да, цитадельдің өзі де қабырғамен коршалған. 
Ерте сатының саны мен орта сатының бас кезінен бастап ғұн ықпалдары күшейеді. Ақтөбе-2 қаласы сарайының ашылған бөлмелерінің бірінен ғұн жауынгерінің мүрдесі табылды. Ғұн сарбазы ағаштан торкөз үлгісімен жасалған табытта жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Археологиялық мәдениеттер
Қауым

**Қауым** – 1) рулық-туыстық байланыстар негізінде пайда болған әлеуметтік ұйымдастық. Қауым ортақ мүдделер, ортақ құқықтар мен міндеттері біріктірген әрі бірыңғай заңдарға бағынатын адамдардан құралады. Рулық, отбасылық, көршілік болып жіктеледі. 2) Белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатымен орындалатын іс-әрекеттер негізінде пайда болатын адамдардың күнделікті өмірінің әлеуметтік ұйымдастырылуы түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қауымдастық

**Қауымдастық** ( - құрама) - бірлестік, одақ; ортақ шаруашылық мақсатқа жету үшін (мысалы, пайда үлесін, салынған капиталға дивиденд алу үшін), сондай-ақ саяси, ғылыми, мәдени немесе өзгедей мақсаттарға жету үшін ұйымдардың (кәсіпорындардың, мекемелердің) немесе жеке тұлғалардың шарт негізінде бірігуі; нақты шекаралар, тұрғылықты жерлер немесе территориялар ішінде әрекет ететін әлеуметтік байланыстар жиынтығы. Термин кең таралған мағынада да, академиялық тұрғыдан да бейнелеуші және алғышарттық сипатка ие болады. Ол географиялық анықталған облыстар немесе аудандардағы, немесе жеке емес, абстрактылы, идеологиялық аумақтардағы әлеуметтік байланыстарға да жатуы мүмкін.

Халық шаруашылығының бір немесе бірнеше саласының кәсіпорындары жұмыс істеп тұрған қауымдастықтардың құрамына дербес кіре алады немесе жаңа қауымдастықтар — өнім өндіру, жұмыстарды орындау, қызметтер көрсету және қатысушыларға (Қауымдастық субъектілеріне) қызмет жасау, өндірісті дамытуға және әлеуметтік салаға бірлескен күрделі қаржы жұмсау, ғылыми зерттеулер мен тәжірибелік-құрастырымдық жұмыстар жүргізу, жабдықтау мен өткізуді, сыртқы экономикалық қызмет пен басқа да қызмет түрлерін ұйымдастыру жөніндегі ерікті бірлестіктер құра алады.

Бір немесе бірнеше өндірістік-шаруашылық қызметтерді бірігіп жүзеге асыру мақсатында құрылған кәсіпорындардың шарттық бірігуі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Қауіпсіздік техникасы

**Қауіпсіздік техникасы** — еңбекті қорғаудың бір түрі; жұмыс атқарушыларға қауіпті өндірістік факторлардың әсер етуіне жол бермейтін ұйымдастырушылық және техникалық шаралар мен құралдардың жүйесі; еңбекті қорғау қағидаларының кұрамдас бөлігі. 

Жұмыскерлердің денсаулығы мен өміріне қауіп төндіретін өндіріс жағдайларының алдын алудың ұйымдастырушылық-техникалық шаралары мен құралдарының жүйесі.

Қауіпсіздік техникасы жөніндегі шаралардың жүзеге асырылуы, сондай-ақ қауіпсіздік техникасы техникалық құрамдарының жасалуы мен қолданылуы нормативтік-техникалық құжаттаманың — стандарттардың, ережелердің, нормалардың, нұсқаулардың негізінде жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Қауіпсіздік техникасы
Қашау

**Қашау**

– 1) темір кесуге арналған, жүзі бар құрал. Қол қашау және механикаландырылған қашаулар бар; Адам баласы бұл құралды ертеден бері қолданыл келеді. Шақпақтастан жасалған Қашау жоғары палеолит дөуірінен белгілі. Қашау тісті немесе өткір жүзді болып келеді. Қола дәуірінде қола Қашау темір дәуірінде темір Қашау, орта ғасырларда болат Қашау қолданылып, көптеген халықтардың қолөнерін дамытуға септігін тигізғен.

– 2) ағаш тесуге арналған құрал; басы қатты темірден жасалып, бір ұшынан қиялап жонып жүз шығарылады. **Қашау** жұмыр ағашпен сапталады. Қашаудың мөлшері қолданылатын орнына байланысты әр түрлі болып келеді.

– 3) () — ағаш материалдарда тесіктерді, ұяларды, ойықтарды шағып тастайтын қол немесе машина құралы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Құралдар
Қашау Бұрғы

**Бұрғы қашау** — айналып тұратын бұрғы колонкасынын ұшына орналасқан, негізгі ұңғылау процесін атқаратын кұрал. Бұрғы қашау конструкциясы тау жыныстарының литологиялык құрамына, механикалық, және қажағыштық (жемірлік) қасиетіне сәйкес жасалынады. .

## Дереккөздер


Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Қашқар

**Қашқар**, Қашғария — Батыс Қытайдағы Тянь-Шань, Памир, Кунь-лунь және Бэйшань тауларымен шектелетін өлке. Ұйғыр халқының ежелгі мекені. Қашқар халқы қазақтармен ертеден араласып тұрған. Қазақтар оның Қашғар, Тұрпан, Жаркент, Ақсу қалаларына барып, сауда-саттықпен айналысқан. Сондықтан Қашқар қазақтар тарихымен тығыз байланысты. Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде уақытша ұйғыр ханына қараған, Аңқара, Енисейден келген халықтар (қазақ болуы мүмкін) хақында айта келіп: «Сол уақыттарда арабтан бұл Орта Азияға дін исламды үйретушілер көп әскермен келіп, халықты жаңа дінге қаратып жүргендерінде Құтайба атты кісі Қашқарға шейін келіп, халықты исламға көндіргенде, бұлар да мұсылман болдық депті» деген дерек береді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Қашқындық

thumb
Әскери қызметтен жалтару мақсатында әскери бөлімді немесе қызмет орнын тастап кету, сол сияқты осындай мақсатпен қызметке келмеу.
**Ескерту.** *Қашқындықты жасаған
әскери қызметші, егер қашқындық ауыр
жағдайлардың себептерінен болса және
егер ол [[әскери қызмет]]ті одан әрі өткеру үшін өз еркімен келген болса, [[coт]] оны
қылмыстық жауаптылықтан босатуы
мүмкін.*
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қимақи Жанах Ибн Хақан

**Қимақи Жанах Ибн Хақан**, Жанах ибн Хакан әл-Кимеки (т.-ө.ж.б.) – ежелгі қимақтар туралы еңбектің авторы. Оның өмірі мен қызметі жайында нақты деректер сақталмаған. Қ. кітабында қимақтардың қалалары мен қамалдары, сауда жолдары, қолөнері, егін ш. мен діні жөнінде аса сирек құнды
Қимақтар

**Қимақтар**, кимектер, имектер — түркі тайпасы. 

Қимақ (кимек) этнонимі алғаш рет 8 ғасырда аталады. Худуд әл-аламда қимақтардың астанасы Имақия деп, ал басқа бір деректерде Кимекия (Қимақия) деп аталады. 

Қыпшақтар 8 ғ-дың ортасындағы руналық жазбаларда қимақтарға туыс деп көрсетіледі.
## Гардизи қимақтар туралы
...Бұдан әрі Ертіс өзені жатыр.Ол жерден қимақ елі басталады. өзеннің екі жағалауыңда да жайылып жүрген жылқы үйірлері ,олар кейде мыңнан екі мыңға дейін жетеді. Бұл жылқыларды ұстау қиын. Кейде арқанмен ұстап, үстіне мініп, бас білдіреді. Сонда ,ана қолға үйренеді. Ертіс үлкен өзен, бір жағында тұрған адам ,арғы жағадағы адамды тани алмайды...Өзеннің суы қап-қара. Ертістен өтсең қимақтардың шатырларына барасың...Барлығында да табын-табын сиыр, қора-қора қой бар. Түйелері болмайды. Егер саудагер түйе алып келе қалса, ол түйе бір жылдан артық тұра алмайды. Себебі  шөптің тұзы жоқ. Егер біреу тұз алып келетін болсы, ол үшін бұлғының терісін алады. Жазда бұлар бие сүтін ішеді, оны "қымыз" деп атайды. Қысқа қойдың ,жылқының,сиырдың етін кептіріп сақтап, сүр етіп жейді.Бұл елге қар көп жауады, тіпті кейде найза бойына жетеді. Қыста жылқыларын алыстағы жер асты суы сақталатын жерге айдап барады. Ол Оқ-тагдеп аталады...Ағаштан жасалған астауға су сақтайды.Қар қалың жауғанда осы суды ішеді,өйткені қалың қар жылқының суатқа түсуіне жол бермейді.Қимақтар бұлғын мен мумарды аулайды.

## Тағы қараңыз
* Қимақ қағанаты
* Қимақ жолы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Түркі халықтары
Санат:Моңғол халықтары
Санат:Моңғолдар
Санат:Жойылып кеткен халықтар
Қима мәдениеті

**Қима мәдениеті**, қола дәуірінде б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысынан бастап, б.з.б. 1-мыңжылдықтың басында шығысы Жайық өз., батысы Днестр өз., оңт. Қара теңізге, солт. Кама өз-нің сол жағалауына дейінгі аймақты мекендеген тайпалар қалдырған.

Санат:Қима мәдениеті
Қисса

**Қисса** ( - әңгіме, аңыз) - ауыз әдебиетіне тән эпикалық жанр, сюжетті жыр, дастан, кітаби эпос. Мазмұны, құрылысы жағынан лиро-эпосқа жақын. Махаббатты, пәктік пен тазалықты, ізгілікті, адамгершілікті жырлайтын шытырман оқиғалы поэтикалық жанр ретінде Қисса араб, парсы, әдебиетінде кең дамыған. Түркі тілдес халықтарға араб әдебиеті арқылы енген. Көне дәуірдегі қиссаларға Әлидің "*Кисса Нүсүф*", Рабғузидің "*Қиссасул-әнбиясын*" жатқызуға болады. 19 ғ-да қазақ даласына Қазан, Уфа. Омбы, Ташкент қиссаларында басылған "*Бозжігіт*", "*Жүсіп-Зылиха*", "*Сейфілмәлік-Бадиғұлжамал*", "*Мұңлық-Зарлық*" сияқты қиссалар тарала бастады. Сонымен қатар қазақ халқының лиро-эпостық жырлары "*Айман-Шолпан*", "*Қыз Жібек*" жеке кітап болып шықты. Шығыс аңыз-ертегілерінің сюжетін назира дәстүрімен жырлау 18-19 ғасылардағы қазақ ақындарына тән болған. А.Құнанбайұлы шығыс сюжеті бойынша "*Масғұт*", "*Ескендір*", "*Әзім*" дастандарын ал Түрмағамбет Ізтілеуов "*Ескендір хикаясы*", "*Мәрді дихан*", "*Рауа бану*", т.б. дастандарын жазған. Қиссаларды араб-парсы тілінен аударуға, өңдеп бастыруға еңб. сің. ақындар - Ш.Жәңгіров, А.Сабаұлы, Ж.Шайхысыламұлы, М-Ж. Көпеев, Ә.Тәңірбергенов, т.б. Қиссаны айтушыны қазақтарда қиссашы деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Қирағат

**Қирағат ** (Оқу) - Құран оқу ережелері. Құран Қирағаттының қалыптасу тарихы Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбардың Меккеден Мединеге көшкен кезінен (һижрат етуінен) бастау алады. Осы кезден бастап Құранды адамдарға жеткізу, оларға Құран талаптарын таныстыру ісі өзекті мәселеге айналған. Бұл кезеңде араб халқының тұрмысы тайпалық жүйеге негізделіп, әр тайпаның өзіне тән диалектісі болған. Бұл диалектілер осы күнге дейін сақталған. Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбар Құранды барлығы жеті түрлі қырағатта (Хамза, Қиса'и, Ғасым, Хафса, Уарш, т.б.) оқуға рұқсат еткен. Ислам дініндегі «жеті қирағат» ұғымы осыдан қалыптасқан. Қасиетті Құран Кәрімді жеті қырағатта оқу шариат үрдісі десе де болады. Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбар заманында қалыптасқан бұл үрдіс қазіргі күнге дейін жалғасып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тарих
Қашар темір кен орны

**Қашар темір кен орны** - Қостанай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 45 км жерде орналасқан. Бұл аймақта Қашар антиклинорийнің шығыс қанатындағы визе-серпухов ярусының жанартаутекті шөгінді жыныстары мен қышқыл құрамды интрузиялар түйіскен. Кен орны 1950 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Қашар темір кен орны - мезозой-кайнозой қабаттарындағы (қалыңдығы 114-170 м) төменгі визенің гранит-порфирлері мен төменгі тас көмірдің шөгінді-жанартаутекті жыныстарының түйісуінен және тектоникалық жарылым белдеміне магма ерітінділерінің әсер етуінен түзілген жапсарлық-метасоматоздық кен. Метасоматозхға ұшыраған Қоржынкөл шоғыры кен аумағы базальтты-порфиритті туфтар вулканомиктілі құмтастар, әктастар және доломиттер арасында орналасқөан. Кен денелері қабат, линза, штокверк, діңгек пішінді, ұзындығы 7000 км-ге, қалыңдығы 300 м-ге жетеді. 

## Құрамы
Мұндағы кентас минералдары, негізінен, магнетиттен тұрады. Сонымен қатар мартит, борнит, пирротин, халькозин, галенит, металсыз минералдардан скаполит, кейде гранат, кальцит, эпидот, актинолит кездеседі. Темірдің мөлшері 30-72%, титан 0,6 – 1,5%, фосфор 0,3%, күкірт 0,15%. Барланған қоры 1,4-1,6 млрд.т. Қазіргі кезде карьерлік әдіспен игерілуде. Соның негізінде Қашар кен байыту фабрикасы жұмыс істейді.   

## Дереккөздер
 

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Санат:SSGPO
Қиянат

**Қиянат**– адамға жасалған зорлық-зомбылықты, әділетсіздікті, өктемдік пен озбырлықты білдіретін ұғым. Ол жеке адамның мақсат-мүддесін жүзеге асыруға, рухани қажеттерін қанағаттандыруға кедергі жасайды. Қиянат жасаған адамның адамгершілік қасиеттері жойылады.

## Дереккөздер
Қияттар

**Қият**– ежелгі ру. Қият этнонимі XI-XIII ғасырларда пайда болған. Қамағ Моңғол одағына кіреді. Арғы тегі Нүкүс (Нүкіс), Нирун, Қиян тайпалары. Қият-Бөржігін (Бөрі-Жиен), Қият-құралас, Қият-йүркін деген үш атаға бөлінген. XV-XVI ғасырларда Қазақ, Қарақалпақ және Өзбек халықтарына құрамына енген.

Хуян (қытайша: 呼延) Алтай тауындағы шайқастан кейінгі екінші ғасырда Солтүстік Ғұндардың соңғы қалдықтарын қазіргі Солтүстік Шыңжаңға алып келген асыл отбасы. Хуян әулеті Мөде Қаған тұсында Ғұндардың шыңына жеткен саяси ұйым кезінде пайда болды. Қиян/Қият руының аты Хуяннан шыққан.

Рашид әд-Диннің «Жамиғ ат-Тауарих» (Шежірелер жинағы) Қияттар Моңғолдардың аңызға айналған ата қонысы Ергенеқоннан шыққан тайпалардың ішінде аталады. Қият есімі ХІІ ғасырдағы Қамағ Моңғол мемлекетінің бірінші ханы Қабыл ханның руының аты екені белгілі. Алтын Ордада қалған Қияттар мыңдаған Көке-Ноян мен Мүгеді-Қияннан шыққан Моңғолдардың ұрпақтары. Нояндар Көке-Ноян мен Мүгеді Жесікей (Есүкей) Баһадүрдің інісі Мәңгіту-Қиянның (Мүңгіту) ұлдары еді. Жошы Ханның Қият нояндарымен тығыз қарым-қатынасы олардың ең жақын кеңесшілері және аға әскери басшылары мәртебесін айқындады.

Қият тайпасының шығу тегі туралы аңыз Әбiлғазы Баһадүр Ханның XVII ғасырдағы «Шежіре-и Түрк» (Түрік шежіресі) еңбегінде де бар. Бұл аңыз толығымен және сөзбе-сөз дерлік Рашид әд-Диннен алынған деген болжам бар. Әбiлғазы аты аңызға айналған Оғыз Хан мен Моңғол Ханының тікелей ұрпақтарының ішінде Қиян тайпасының негізін салушыны атайды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://serke.org/news/kazaktyn-kiyat-ruy-prezident%D1%96n-sailady 
* http://kerekinfo.kz/blog/13548.html

Санат:Қазақ рулары
Қобда ауданы

**Қобда ауданы** — Ақтөбе облысының солтүстік-батысындағы әкімшілік-аумақтық бөлініс. 1929 жылы құрылған. Жер аумағы 14 мың км². Аудан орталығы – Қобда ауылы.

## Географиялық орны
Аудан оңтүстігінде Ойыл, Темір, шығысында Мәртөк, Алға, батысында Батыс Қазақстан облысының Шыңғырлау, Қаратөбе аудандарымен, солтүстігінде Ресей Федерациясымен шектеседі.

## Жер бедері
Қобда ауданының жерінің басым бөлігі үстіртті жазық, оңтүстік-батыс бөлігі төбелі-белесті, мұнда әктас, сазды тақтатастан құралған Ақшатау тауы (абсолюттік биіктігі 245 м), оңтүстігінде Әбді тауы (304 м) орналасқан. Ауданның ең биік жері - Құмсай ауылынан оңтүстік-батыста орналасқан тау (324 м). Шығысы мен оңтүстігі бұйратты. Жер қойнауынан құрылыс материалдары барланған.

## Климаты
Климаты тым континеттік, қаңтар айының жылдық орташа температурасы -14-16°С, шілдеде 22-24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250-300 мм.

## Топырағы, өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
Жері негізінен карбонатты қызғылт қоңыр топырақты, оңтүстігінде қиыршықты бозғылт қоңыр топырақты. Үлкен Қобда өзенінің аңғарында шалғынды қоңыр топырақ қалыптасқан. Өсімдік жамылғысы қара жусан аралас бетеге, қызғылт қау, боз, т.б. әр түрлі ксерофитті шөптерден тұрады. Жануарлардан - қасқыр, түлкі, қоян, борсық, қарсақ, сарышұнақ, суыр; құстардан - дуадақ, тырна т.б. мекендейді.

## Халқы

Тұрғындар саны 18623 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (81,92%), орыстар (10,53%), басқалары (7,55%).

## Әкімшілік бөлінісі
Аудан аумағындағы 31 елді мекен 16 ауылдық әкімшілік округке біріктірілген: 

## Ірі елді мекендері

## Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығына жарамды жерінің аумағы 1,357 млн га, егістік 67,5 мың га, шабындық 18 мың га, жайылым 119,6 мың га (2009). Аудан жерімен Орал-Ақтөбе, Мәртөк-Ойыл автомобиль жолдары өтеді.

## Дереккөздер

 

Санат:Қобда ауданы
Қобди

thumb|250px|Піл сүйегінен жасалынған шкатулка, кесілген декорациялы ағаш және күмістен жасалған күміс.
**Қобди** — ұсақ-түйек салатын кішкене сандықша. Бітеу ағаштың ішін текшелеп немесе сопақшалап қобылап, ойып алады. Бетіне қайыс топсалы немесе суырмалы қақпақ орнатады.

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыстық заттар
Қоғалы артезиан алабы

**Қоғалы Артезиан Алабы**, Жетісу Алатауының оңт.-батысындағы Алтынемел мен Қотырқайың жоталарының аралығындағы ойыста, Талдықорған қ-нан оңт.-шығысқа қарай 60 – 80 км жерде. Жалпы аумағы 700 км². 50 – 200 м тереңдікте таралған неогендік құм, конгломерат қабаттарының қалыңд. 7 – 48

Санат:Артезиан алабы
Қоғамдық Еңбек

**Қоғамдық Еңбек**– адамдардың қоғамның экономикалық қажеттерін қанағаттандыруға бағытталған қызметі. Еңбектің қоғамдық сипаты мен нәтижесі өндіріс барысында тікелей бірлескен еңбек нысанында көрініс табады. Оның нәтижесі – қоғамдық жиынтық өнім. Қ. е-тің жұмсалатын аясы –
Қоға тұқымдасы

**Қоға тұқымдасы**  () – дара жарнақтыларға жататын көп жылдық өсімдіктер.  
 
## Ботаникалық сипаты
[thumb|left|150px|[Тік кірпібас (*Sparganium erectum*)]]
[thumb|left|150px|[Жалпақжапырақты қоға (*Typha latifolia* )]]
thumb|right|150px|
* Қоға тұқымдасы сулы және батпақты жерде өседі, ұзын әрі көлденең төсемді тамыры бар.
* Биіктігі 30-100 см, кейде одан да биік.
* Сабақтары цилиндр немесе білік тәрізді.
* Жапырақтары сабақ бойында (кірпібас) немесе төменгі бөлігінде жерге жақын (қоға) орналасады. Жапырақтары ұзынша, кейде таспа тәрізді, сыртында қабықшасы бар, қатты (сирек жұмасқ), жиегі тегіс, түбінде қынабы болады, ұшынан бастап қурайды. Тыныc cаңлаулары өзгермелі.
* Ұсақ гүлдері актиноморфты, бір үйлі және дара жынысты. Гүлі шар тәрізді гүлшоғырға (кірпібас) немесе цилиндр тәрізді собыққа (қоға) топталған. Гүлшоғырының жоғарғы бөлігі аталығы (3, кейде 1-8), төменгі бөлігі аналығы. Гүлсерігі қарапайым, кейде сыртында қабыршағы немесе түгі болады.
* Кірпібастың сабағы қысқа, 1 немесе 2 ұзын аналық тармақтардан тұрады, жемісі сүйекті, сыртқы құрғақ қабаты және ішкі қатты қабаты болады.
* Қоғаның сабағы ұзын, сыңар жақты қалақ тәрізді немесе ұзынша аналығы бар, жемісі - жаңғақ тәрізді. Олар маусым-шілдеде гүлдесе, кірпібастардың кейбір түрі тамыз-қыркүйек айларында гүлдейді. Жемісі су бетіне түсіп, 1-4 күнге дейін (кей түрлері 4 аптаға дейін) сыртындағы түгінің арқасында су бетінде қалықтап жүреді де, су түбіне түсіп ашылады және тұқымын шашады. Алғашқы жапырақтары 1-1,5 айдан кейін пайда болады. Үш жылдан кейін өсімдік толық жетіліп, өнім беретін өскіндері шыға бастайды.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қоға тұқымдасы негізінен дүние жүзіне кең тараған, көбінесе Солтүстік жарты шардың сулы және батпақты жерлерінде өседі. Бұл тұқымдасқа жататын 2 туысы (кірпібас, қоға), 40-қа жуық түрі бар. Қазақстанда Тобыл-Есіл жазығында, Ертіс өзені аңғарында, Зайсан, Балқаш-Алакөл ойысында, Қызылорда, Ақтөбе облыстарында өсетін 7 түрі бар.

## Қолданылуы
Қоға тұқымдасының тамырын халық медицинасында емге пайдаланады.

Жас өркендері мен тамыр сабақтары кеміргіштер мен басқа да жануарлардың  (аю, қабан, т.б.) азығы, сонымен қатар кірпібаспен теңбіл бұғы мен жабайы  үйректер қоректенеді.

## Дереккөздер

Санат:Қоғалар
Санат:Қазақстан флорасы
Қожабай Тоқсанбайұлы

***Қожабай Тоқсанбайұлы*** (1841, Қарағанды облысы Жезді ауданы - 1918, сонда) - ақын.

Найман тайпасының Бағаналы (ру) руынан шыққан.

*"Балапан қанат бітіп ол ер жетер, Кедейді байлар бақтым деген ол бекер. Ешкімді асырамас ешкім бағып, Әр адам мұратына іздеп жетер"*, *"Кел, Қожабай, сөз сөйле"*, *"Қазақ баласына"* өлеңдері, *"Төлен сөзі"* дастаны сақталған. Қожабай Шығыс әдебиетіндегі дәстүрді сақтай отырып (бір ұйқаспен бастап, сонымен аяқтау, өз атын жырға қосу, т.б.) сондай аңыз-дастандар мазмұнын еркін пайдаланған. Бір топ жырлары Қожа Ахмет Иасауи хикметтерімен үндесіп, дін тақырыбына да жүйрік екенін аңғартады. Қожабай қысқа лирика өлеңдерімен қатар, кең тынысты эпикалық туындылар да шығарған.

**Қожабай** Тоқсанбайұлы (1841, қазіргі Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Балажезді мекені – 1918, сонда) – ақын. 
Бауырына басқан Тайлақбай атасынан ерте айрылған бала Қожабай 6 – 7 жасында-ақ ауызша мұңлы өлеңдер шығара бастаған.  Ауыл молдасынан сауат ашқан. Баршылық пен жоқшылық, қоғамдағы әлеуметтік әділетсіздіктер Қожабай жырларының өзекті тақырыбына айналды. Ол “Бай болмақ, кедей болмақ – бір Алладан” деген қалыптасқан қағидаға адал еңбек пен қажымас талапты қосады. Алла “Кел, Қожабай, сөз сөйле заманыңның зарынан” деген толғауында қоғамдағы кереғар құбылыстарға көзқарасын айқын танытса, “Қазақ баласына” атты жырында Сыр бойын жайлаған елдің кәсіп-тіршілігін салыстыра отырып ой түйеді, ел бастаған жақсылардың игі істеріне ризашылығын білдіріп, кейінгілерге үлгі етіп ұсынады. 
Қожабайдың Амангелді Имановқа хат ретінде жазған жыры болашаққа деген үміт пен жақсы тілекке толы. Ақынның “Ортадан асып барады менің жасым” деген ұзақ толғауы өмір мен өлім, баршылық пен жоқшылық, әділдік пен зұлымдық туралы философиялық ой түйетін күрделі туынды. Шығармадан Қожабайдың Шығыстың классикалық әдебиетімен жақсы таныс болғаны аңғарылады. Ақын шығармалары хақында ғалым М.Жармұхамедов жүйелі зерттеулер жүргізген.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Қожасай мұнай-газ конденсат кен орны

**Қожасай мұнай-газ конденсат кен орны** — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Ақтөбе қаласынан оңтүстікке қарай 240 километр жерде. 

Батысында Жаңажол мұнай-газ конденсат кен орнымен түйіседі. Кен орны 1962-1963 жылдары сейсмикалық зерттеу нәтижесінде анықталған. Іздеу-барлау жұмыстары 1979 жылы басталды. 

## Геологиялық құрылымы
Тектоникалық жағынан кен құрылымы өлшемдері 184,5 километр, ендік бағытта созылған брахиантиклинальдік қатпарлы. 

## Жатыс сипаты
Коллекторы кеуекті-жарықшақты, карбонатты жыныстардан (әктас, доломиттенген әктас) құралған. Ашық кеуектілігі 9-дан 9,6%-ға дейін өзгереді, өткізгіштігі 0,173 мкм2. Бастапқы қабаттық қысымы 37,3 МПа, темпетаратурасы 73°С. Бастапқы шығымы: мұнай 39,2 м3/тәулік, газ 28,2 мың м3/тәулік. Тұрақты конденсат мөлшері 345 г/м3. Мұнайы жеңіл және ауыр (0,827 – 0,886 г/см3). Газ құрамы бойынша ауыр, құрамында этан, ауыр көмірсутек (20,5 – 31,8%), метан (55,5 – 72,8%) бар. Конденсаттың тығыздығы 0,753 г/см3. Кен орны өндірістік игеруге дайын. 

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары 
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Санат:1979 жылы пайда болғандар
Қожебеков Зайнолла Камалейұлы

**Қожебеков Зайнолла Камалейұлы**(1929 ж.т.) –биология ғылылымының докторы, профессор (1981), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1996), Қазақстанның еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1971). Қожебеков Қазақстанда алғаш рет қойдың онтогенезінің әр кезеңіне физиолия және биохимия сипаттамалар берген. Қожебековтың басшылығымен малдың жұқпалы ауруларының Қазақстан жерінде пайда болуы және таралуы туралы ақпараттар жиынтығы және “Ветинформ” атты автоматты ақпараттар жүйесі жасалды. 1990 – 93 жылғы ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды, Еңбек Қызыл Ту және “Халықтар достығы” ордендерімен марапатталған. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Қиямет

**Қиямет күні** (; **яум әл-Қиямаһ** немесе қиямет-қайым – тік тұру) немесе **Ақірет күні** (; **яум әл-Ахири**) немесе **Есеп күні** (; **яум әл-Хисаб**) – Ислам дініндегі о дүние туралы ұғым. Діни наным бойынша Қ. күні күллі  әлем астан-кестең болады, өлгендер қайта тіріліп, махшарға қарай жүреді және барлық адам баласы түрегеліп тұрады.

## Қиямет күні Құран Кәрімде

## Қиямет қайым хадисте
Одан бері 1400 жыл өтті, қайда сол уәде?
Абдуллаһ ибн Омар айтады:
Аллаһтың Елшісі өмірінің соңғы күндерінің бірінде кешкі намазды оқып болып, екі жағына сәлем берді де, бізге бұрылып:
"Бүгін қандай түн екенін білесіңдер ме? Шын мәнінде тура 100 жылдан кейін жер бетінде тірі жан қалмайды", - деді.

Бұл хадисті былай тәпсірлеп алған:
Яғни сол кезде өмір сүріп жатқан адамдардан ешкім 100 жылдан кейін жер бетінде болмайды деп елді алдағысы келеді.

Бірақ бұл хадисте "сол кездегі адамдардың ішінен"  деген сөз жоқ. Бұл хадисте жалпы 100 жылдан кейін жер бетінде тіршілік иесі қалмайтынын айтып тұр.
сосын алдыңғы хадисте көп ұзамай қиямет қайым болады дейді:

Әнәс ибн Мәлик риуаят етеді:
"Бірде бір адам Алланың Елшісінен сұрады: "Қиямет қашан келеді?" 
Бұл кезде пайғамбарымыз   менің жанымда тұрған баланы нұсқады да, былай деді:
"Егер бұл баланың өмір сүрсе, Қиямет-қайым бұл бала қартаймай тұрып болады", - деді.
Хадисті имам Муслим 5249 жеткізген.
## Ақырет

**Áхира** немесе **Ахірет** () Ислам дінінің алты негізгі сенімінің бірі. Ақирет күніне иман келтіру үш нәрсені қамтиды:
# Қайта тірілуге сену
# Есеп–хисап және оның нәтижесіне сену
# Жаннат пен тозаққа сену

### Этимологиясы

Арабтың әл-Ахира сөзінің мәні — соңы, аяғы, Ислам дінінде — мәңгілік өмір, ахирет, о дүниедегі өмір, бақи өмір, яғни “осы өмірдің” кері мағынасы. Ақыреттің синонимі — миъад (қайта тірілу). Ақырет күні адамдар қайта тіріліп, мәңгі өмір сүреді, сол күні жақсы-жаман іс-әрекеттер таразыланып, әділ жаза беріледі. Ақырет ұғымы — ислам дүниетанымындағы басты ұғымдардың бірі.

### Ақыреттің белгілері
Ақыреттің белгілеріне болып өткен немесе болашақта болуы тиіс Құран мен Сүннетте айтылған оқиғалар жатады:
* Мұхаммедтің   пайғамбарлығы Ақыреттің белгісі болып есептеледі;
* «Қамар» сүресінде баяндалған айдың қақ айырылуы;
* Хиджаздан шыққан жалын (бұл жалын шынымен һижри 654-ші жылы шығып, алауы Шам өлкесіне шейін көрінген);
* Күң әйелдің өз қожайынын тууы;
* Аяқ киімі жоқ, жалаңаш, кедей қой бағатын адамдардың үй салып жарысуы;
* 30 шақты өтірік пайғамбарлардың пайда болуы;
* Евфраттағы су деңгейі түсіп, оның орнында алтын таудың пайда болуы;

Ең ұлы белгілер:
* Түтіннің шығуы;
* Дәжжәлдің келуі;
* Жерден жануардың шығуы;
* Күннің батыстан шығу;
* Иса пайғамбардың түсуі;
* Йәджудж бен Маджудждің шығуы;
* Шығыста, батыста және Араб түбегіндегі жердің опырылуы;
* Қағбаның қирауы;
* Құранның аспанға көтерілуі;
* Мәһдидің келуі;
* Йеменнен шығатын от;

## Дереккөздер

Қазақ ұлттық энциклопедиясы

## Сыртқы сілттемелер
* Reward for woman in Akhirat.
* AKHIRAT -Shaykh Ul Islam Dr Muhammad Tahir Ul Qadri

Санат:Иман
Санат:Ислам
Қожахмет Қоңырқожаұлы Қожықов

**Қожықов Қожахмет Қоңырқожаұлы** (1910, Қызылорда қаласы – 10.9. 1953, Алматы) – қазақтың ұлттық бейнелеу өнерінің негізін салушысы, тұңғыш кәсіби суретшілердің бірі, кескіндемеші, карикатурашы, графикик. 

## Өмірбаяны
Қорасан қожа руынан шыққан.
Әкесі Қоңғыр-Қожа Қожықов ғалым-ағартушы, ал анасы Ләтипа Хожықова костюмер.

1926 – 28 жылы Мәскеудегі мемлекеттік жоғары көркемөнер техникалық шеберханасында оқыған. Оның 30-жылдары салынған “Егін орағы”, “Газет оқу” атты ұжымшар тыныс-тіршілігін көрсететін туындылары, “Алқызыл моншақты келіншек”, “Ақын толғанысы” (Жамбыл бейнесі) атты картиналары ұлттық бейнелеу өнерінің алғашқы қарлығаштары саналады. Қожықов Қазақ мемл. драма және опера театрлары спектакльдерінің алғашқы суретші-безендірушісі болды. 1938 жылы қуғынға ұшырап, ұзақ жылдар лагерь азабын тартты. Айдаудан оралған соң, шығармашылық және ұстаздық жұмыстармен айналысты. 1944–53 жылы “Қазақфильм” киностудиясының декораторы болды. 

Заманауи өзекті тақырыптарды қамтыған жүзден астам сатиралық линогравюралар жазды. Нәзік сыршылдыққа тұнған “Жайлауда” (1948), “Кешқұрым” (1949), “Қызыл көш” (1950), “Шабындық” (1950), “Асы жайлауына барарда” (1952), “Құлынды бие” (1952) атты акварельмен орындалған туындыларды өмірге әкелді. “Мың бір түн”, тағы да басқа кітаптарды көркемдеді. Қожықов туындылары Ә.Қастеев атындағы өнер мұражайында, ҚР Орталық мұражайында, Қарақалпақстанның бейнелеу өнері мұражайында (Нөкіс), сондай-ақ, С.Қожықовтың жеке қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1910 жылы туғандар
Санат:1953 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Сұлтанахмет Қоңырқожаұлы Қожықов

**Сұлтанахмет Қоңырқожаұлы Қожықов** (1923 жылы 10 наурызда Таразда - 1988 жылы 11 наурызда Алматыда) — кеңестік танымал кинорежиссер. Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1970). Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының иегері (1972).

## Өмірбаяны
* Сұлтанахмет Қоңырқожаұлы 1923 жылы 10 наурызда Таразда дүниеге келген. Қорасан қожа руынан шыққан.
* Соғыстан оралғаннан кейін мерзімді басылымдарда карикатуралары мен саяси тақырыптағы суреттерін жариялай бастады. 
* Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының режиссер факултетін (А.Довженко шеберханасында) бітірген.
* 1952 жылдан “Қазақфильм” киностудиясында режиссер.
* 1974 жылдан көркемдік жетекші болып істеді. Осында өз сценарийі бойынша, жас ұрпақ тәрбиесі мәселесін қозғайтын “Ана мен бала” атты тұңғыш көркем фильм түсірді (1955). Тарихи және заманауи тақырыптарда “Біз Жетісуданбыз” (1958), “Егер біздің әрқайсымыз” (1961, екеуінің де сценарийін жазуға қатысқан), “Шыңдағы шынар” (1965) фильмдерін қойды. 1970 жылы Қожықов өзінің басты жұмысы – “Қыз Жібек” фильмін қойды. 1985 ж. Қажымұқан жайлы “Бізді танып қойыңдар” көркем фильмін түсірді.

## Фильмографиясы
### Режиссер ретінде
*1955 -  *[[Ана мен бала]]*
*1958 -  *[[Біз Жетісуданбыз]]* 
*1961 -  *[[Егер біздің әрқайсымыз...]]*
*1965 -  *[[Шыңдағы шынарда]]* 
*1969-1970 -  *[[Қыз Жібек (фильм)|Қыз Жібек]]* 
*1985 -  *[[Біздікілерді біл!]]*

### Сценарист ретінде
*1955 -  *[[Ана мен бала]]*
*1961 -  *[[Егер біздің әрқайсымыз...]]*
*1965 -  *[[Шыңдағы шынарда]]* 
*1985 -  *[[Біздікілерді біл!]]*

## Марапаттары
* 1970 жылы Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атағы берілді. 
* 1972 жылы “Қыз Жібек” фильмі үшін Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды.
* “Қызыл Жұлдыз” орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:10 наурызда туғандар
Санат:11 наурызда қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты түлектері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қожеке Назарұлы

**Қожеке Назарұлы**(1828 – 1881) – күйші-сазгер.

## Өмірбаяны

Жетісудың төрі болып есептелетін Қарқарада дүниеге келген. Қожекенің әкесі Назар сөзге шешен, төңірегіне ықпалды адам болған. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Қожекенің ел ісіне ерте араласуына әке тәрбиесі ықпал еткен. XIX ғасырдың екінші жартысынан Жетісуға тізе батыра бастаған Ресейдің отаршыл саясатына бас имеген Қожеке 1862 жылы төрт жүздей үйді бастап, үдере көшкен беті Текес өзенінің бойына келеді. Қожеке бастаған рулы елдің көшіп келуіне Қытай өкіметі де бейтарап қарамаған. Алғашқыда Қожекеге шен-шекпен беріп, өздерінің арам пиғылдарын жүзеге асыруға қолданбақ болады. Қожеке сияқты біртуар тұлға халқының қамына қиянат іске бармайды. Ақыры тәкаппар күйшіні айтқанына көндіре алмаған Қытай өкіметі оны азаптап өлтіреді.

Қожеке өзі куә болған, өзін толғандырған өмір құбылыстарының баршасын күй тілінде баяндап отырған. Бұл күнге дейін Қожекенің жүзге тарта күйлері жеткен. Оның күйлері күні бүгінге дейін Жетісу, Алтай, Ертіс, Тарбағатай, Бұратала, Іле өңірлерінде тартылады.

## Шығармалары

Назарұлы Қожекенің күйлері: "Ағарсынның ақ толқыны", "Аққу", "Арман", "Байекенің естіртуі", "Балаларыма", "Балам-ау", "Бозжігіт", "Бөлтірік", "Біржан сал", "Жиренше", "Қарашаштың қазасын естірту", "Жиреншенің Қарашашты жоқтауы", "Кертолғау", "Көрұғлы сұлтан", "Күй бастар", "Күй шақыртқы", "Қамбархан", "Қолға алынар алдында", "Қос келіншек", "Қинау", "Құл пенде", "Мұңдық", "Өз қолым", "Рабат төренің естіртуі", "Раушан", "Сайрам көл", "Сарбарпы бұлбұл", "Тарту", "Тоқтарым", "Түрмедегі қинау", "Шалқайма" тағы басқалар.

## Дереккөздер


Санат:1828 жылы туғандар
Санат:1881 жылы қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Қойбағар (Обаған алабындағы көл)

**Қойбағар** — Обаған алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қарасу ауданының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан.

## Сипаты, өсімдігі
Аумағы 96 км2, ұзындығы 17,8 км, ені 9,1 км, жағасының ұзындығы 49 км, ең терең жері 1,6 м, суының мөлшері 20 млн. м3-ге жуық. Жағасы жайпақ. Солтүстік жағалауында қалың қамыс өскен. Көл алабының 70%-ға жуығы егістік, қалған тың бөлігі бозды-бетегелі жусанды жазық.

## Гидрологиясы
Көлге Шолақ және Қарасу өзендері құяды. Көктемгі қар, жауын-шашын суымен толығады. Суы ащылау. Шортан, алабұға, т.б. балықтар бар.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы көлдері
Санат:Обаған су алабы
Мәмбет Құлжабайұлы Қойгелдиев

**Мәмбет Құлжабайұлы Қойгелдиев** (18 тамыз 1946 жылы туған, Төле би ауылы, Шу ауданы, Жамбыл облысы) – қазақстандық тарихшы ғалым, тарих ғылымының докторы (1994), профессор (1995), ҚР ҰҒА академигі (2017). Мәмбет Қойгелдиев алаштанушы ретінде кеңінен танымал.

## Өмірбаяны
Мәмбет Қойгелдиев 1946 жылдың 18 тамызында Жамбыл облысы, Шу ауданының Төле би ауылында дүниеге келген. Шыққан руы жалайыр.

Мәмбет Қойгелдиев 1968 жылы Қырғыз мемлекеттік университетін бітірген. 
### Еңбек жолы
*Ауыл мектебінде мұғалім, Жамбыл облыстық мұрағатының ғылыми қызметкері (1968-1971);
*Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) доценті (1971-1989);
*Қазақстан Компартиясы Орталық комитеті жанындағы Партия тарихы институтының аға ғылыми қызметкері (1989-1991);
*Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Қазақстанның жаңа тарихы кафедрасының меңгерушісі, аталған университет жанындағы Біліктілікті арттыру институтының директоры, тарих факультетінің деканы (1991-2001);
*ҚР БҒМ Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры қызметтерін атқарған (2002-2006).
*Бүгінде академик Т.С. Садыков атындағы Қазақстан тарихы кафедрасыыны меңгерушісі.

## Отбасы
Жұбайы – Сәуле Жүсіпқызы. Үш ұлы бар.

## Шығармалары
* "Движение Алаш" (2008)  
* "Жетысу-Иссыккульская трагедия" (2008) 
* "Байзак Мамбетулы и его современники" (2009) 
* "Сталинизм и репрессии в Казахстане. 1920-1940 жж." (2009) 
* Главное историческое событие XX века: (К 73-й годовщине Великой Октябрьской революции) / М. Койгелдиев ; Алма-Ата: О-во "Знание" КазССР, 1990. - 18 с. 
* Сборник летописей Кадыргали би Косумулы / Р. Сыздыкова, М. Койгелдиев. - Алма-Ата: Каз. ун-т, 1991. - 269, 2 стр.

## Дереккөздер

Санат:18 тамызда туғандар
Санат:Шу ауданында туғандар
Санат:Алаштанушылар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Қой жылы

нобай|
**Қой жылы** — жылқы жылынан кейін, мешін жылынан бұрын келетін мүшел есебінің 8-ші жылы. Қой жылы Азия халықтарының көпшілігінің күнтізбелерінде қолданылады. Григориан күнтізбесі бойынша 2003 жылдың 22 наурызы мен 2004 жылдың 21 наурызы аралығына сай келеді, одан кейін 2015 – 2016, 2027 – 2028, 2039 – 2040, т.с.с. жылдары қайталанады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Мүшел жылдар
Қойтас

*палеолит тас дәуірінің қоныс орны. Ертіс өзенінің сол жақ жағалауындағы Қойтас мекенінде орналасқан. Қойтастан жиналған тас құралдар ежелгі адамдар Сарыарқаны палеолит дәуірінде мекендегенін айғақтайды.

*дәстүрлі діни қабірүсті ескерткіштерінің бір түрі. Қойтастар діни сәулет өнерінде ең көп тараған ескерткіштер түріне жатады. Әдетте Қойтас табантасқа орнатылады, оның тұрқы жұмыр, төртбұрышты, ер сияқты және *«желкен тәрізді»* түрлері болады. Қойтастарға ою-өрнектер сызық жүргізу немесе қашалып түсірілу арқылы жүзеге асырылады. Қойтастың дене-тұрқына араб әрпімен эпитафиялар мен рулық таңбалар жазылып, кейбірі үштас, бестас, сандықтасқа орнатылады. Орта ғасырларда қойылған Қойтастардың алдыңғы жағынан біртұтас тастан ойылып жасалған шырағдан орнататын болған.
## Дереккөздер


## Қойтастан жиналған тас құралдар
**1962 ж. геолог** В.С. Тапцырев тапқан. Жинастырылған **86** тас құралдар **сары**, **қоңырқай**, **ашық-сұр** түсті халцедоннан дайындалған. Жинақтамадағы (коллекциядағы) өзектастар өзіндік бірегейлігімен ерекшеленеді. Оларды өңдеу дайындаманың екі жағынан жүргізілген.

thumb|150px|left|Қойтастан табылған қол шапқылар.jpg

Қойлықтан жиналған тас құралдар ежелгі адамдар Сарыарқаны палеолит дәуірінде мекендегенін айғактайды.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Археология
Қозыбай Нәупілұлы

**Қозыбай Нәупілұлы** (1822, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Маманай мекені – 1914, Көлденең Есіл бойы) – шешен. Шақшақ батырдың ұрпағы, әкесі Нәупіл Сегіз Серінің ағасы. Тура айтатын әділ билігі үшін ел арасында есімі аңызға айналып, “Арқаның арыстаны” атанған. Он жасында Болатнайдағы (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Новорыбинка ауылы) медреседе оқып (1832), оны 1835 жылы бітіріп шыққан. 1853 – 58 жылы Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы Есет Көтібарұлы бастаған шаруалар көтерілісіне қатысқан. Қартайған шағында тоғыз ұлының көмегімен 150 адам еңбек ететін шеберхана ашқан. Онда зергерлікпен, ұсталықпен, тігіншілікпен айналысқан, сондай-ақ жұмысшылар аңшылықты, егіншілікті, балық аулауды да кәсіп еткен. Патша өкіметі саясатына қарсы адам ретінде 12 жылға Семей у-не жер аударылған (1898). Нақақтан жапа шеккен шешенді Абай Құнанбайұлы, Түсіп Алшынбайұлы бастаған Семей өңірінің адамдары құрметпен қарсы алған. Ол Ысқақ Құнанбайұлы, қаракесек Ақайдың Хасені сияқты болыстарға кеңесші болған. Қозыбай өмірінің бұл кезеңі туралы ел аузында сақталған аңыз әңгімелер өте көп. Айдауда жүрген Қозыбай Абайдың көмегімен уезд бастығынан мерзімінен бұрын кешірім алып, үш жылдан соң еліне оралған. Оның нақыл сөздері ел арасына кең тараған. Қозыбай мұрасы жайлы әдебиетші ғалымдар Б.Адамбаев, Т.Сүлейменовтер зерттеді.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Қолданбалы математика институты

**Қолданбалы математика институты**, 1991 жылы Қарағанды қаласында ұйымдастырылған. 
1999 жылдан Республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорын. Институт математика, механика, информатиканың негізгі бағыттары бойынша зерттеулер жүргізу, оларды аймақтық түйінді мәселелерді шешуге қолдану және жоғары білікті ғылыми кадрлар дайындауды қамтамасыз ету мақсатында құрылған. Құрамында дифференциалдық теңдеулер лабораториясы, механика және экология есептерін математикалық модельдеу лабораториясы, ағымдық технологиялар мен аппараттар бөлімі бар. 
Негізгі ғылыми бағыттары цифрлық ақпараттардың компьютерлік көрінісі және пайдалы қазбалар орнын жер асты өндіруде тау-кен қысымын басқарудың математикалық ілімін, ағымдық аппараттарды және құбыр арқылы материалдардың тасымалдануын есептеу алгоритмін, көп өлшемді жүйесіз дифференциалдық теңдеулер жүйесінің және дифференциалдық операторлардың спектрлік қасиеттерін зерттеуге арналған. Институтты ұйымдастыруға және оның қалыптасуына ҚР Ұлттық ғылым академиясының мүшесі М.Өтелбаев, профессор Т.Мұстафин, профессор Х.Халманов, т.б. ғалымдар көп еңбек сіңірді. Институт отыздан астам шығармашылық куәліктерге және Қазақстан Республикасының 5 патентіне ие.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Қазақстанның ғылыми мекемелері
Қолтық

**Қолтық**– теңіз және көл жағалауларындағы жіңішке шығанақтар. Мыс, Каспий, Арал теңіздері және Байкал көлі жағалауында ұшырасады. Су көтерілгенде қолтықты су басып кетеді. 

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:География
Қолғап

thumb|right
**Қолғап**– қолға киетін киім. Ол қолды суықтау жұмыс кезінде жаракаттанудан сақтайды. Қолғап тігілу, тоқылу үлгісіне қарай бес саусақты, үш саусақты, тұйықбас деп, ал тігілетін материалына қарай тері қолғап, жарғақ қолғап, тоқыма қолғап, брезент қолғап болып бөлінеді. Тері қолғап қойдың боялған терісінен тігіледі. Егер тері боялмаса, онда оның сыртын матамен тыстайды. Тері қолғапты көбінесе тұйықбас етіп, жарғақ қолғап тықыр теріден астар салып, көбіне бес саусақ түрінде тігіледі. Тоқыма қолғап түйенің, қойдың жүнінен, ешкінің түбітінен тоқылады. Тоқыма қолғап бес саусақты да, үш саусақты да (бас бармақ пен сұқ саусақ жеке), тұйықбас та болады. Қатты қайырым жұмыс істейтін адамдарға брезент қолғап керек. Ол тұйықбас болады. Қазіргі кезде жеңіл өнеркәсіп орындары қолғаптың алуан түрін шығарады. Қолғаптың ең байырғы түрінің бірі — құс-бегілер қолына киетін «Биялай». Биялай түйенің мойнақ терісінен, бұғы, бұлан секілді аңдардың, өгіздің қалың мойын терісінен сірідей тігіледі. Бүркіттің тегеуіріні басқа теріні тесіл кетеді. Биялай да қолғаптың тұйықбас түріне жатады. 

## Тарихы
Бірінші колғаптар Ежелгі Мысырда Туттанхомон қабырында табылды. Басында колғаптардың саусақ жақтары ашық болды, өйткені осылайша садақтан ату оңайлырақ болып келетін.

12 ғасырда алдымен Италияда, содан кейін Францияда қолғап шеберлерінің гильдиялары пайда болды, олардың қолөнері өте құрметті болды, қолғап - сәнді бұйымдардың біріне айналды.

16 ғасырда қолғап шынтаққа дейін ұзарып, алғаш рет 1566 жылы ағылшын патшайымы Елизавета I Оксфордтағы қабылдауда осындай қолғапты киген болатын.

16-17 ғасырларда Ресейдің садақ ату әскерінде «бастапқы адамдар» (офицерлер) қарапайым садақшылардан киім-кешек, қару-жарақ кесуімен ерекшеленді, сонымен қатар таяқ пен қолғап немесе білезік қолғап киген.

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыс
Қом

**Қом**  
1. түйе өркешінің түп жағын ала тұтаса біткен май. Арық түйеге қом бітпей, өркеші жығылып жатады; 
2. түйеге жүк артқанда, оның өркешіне жотасын орай салынатын қабат-қабат киіз.

## Дереккөздер:


Санат:Мал шаруашылығы
Асқар Меңдіахметұлы Қонаев

thumb|right|200px|
**Асқар Меңдіахметұлы Қонаев** (14 шілде 1929, Алматы – 31 наурыз 1999 жыл, Алматы) – ғалым-металлург, техника ғылымдарының докторы (1970), профессор (1972), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1981) және президенті (1974–1986), Қазақ КСР Еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1976). 

## Өмірбаяны
* Ысты руынан шыққан.
* Мәскеу болат және қорытпалар институтын бітірген (1951).
* 1951 – 53 жылдары Теміртау металлургия зауытында болат қорытушы
* 1953 – 88 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Металлургия және кен байыту институтында ғылыми қызметкер, институт директоры (1970 – 72)
* 1972 – 74 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының вице-президенті
* 1974 – 86 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Президенті.
* 1996 – 99 жылдары Қазақстан Ғылым Акадкмиясының Металлургия және кен байыту институтының құрметті директоры болды.
## Ғылыми еңбектері
* Негізгі ғылыми еңбектері кен өңдеудің физика-химия кешенді технологиясын дамытуға арналған. 
* кремнийге бай сирек кездесетін металл кендері мен фосфориттердің тотығуын және қалпына келуінің жаңа заңдылықтарын тапты;
* қорғасын өндірісі қалдықтарын электротермиялық жолмен қайта өңдеу әдісін металлургия өнеркәсібіне енгізді (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1972); 
* басқа ғалымдармен бірлесіп, мыс, қорғасын және мырыш алудың КИВЦЭТ-тік технологиясын жасады (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1978); 
* қатарынан фосфор мен кешенді легирлеуші қорытпалар алудың жаңа технологиясын жасады (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1982);
* өнеркәсіптік көлемде фосфорлы темір кенін өңдеу технологиясын жасап өндіріске енгізді (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1984). 
## Жетістіктері
* 9 – 10-сайлауда КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. 
## Марапаттары
* Ленин ордені
* Қазан төңкерісі ордені;
* Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:14 шілдеде туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:31 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан металтанушылары
Санат:КСРО металтанушылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институтының профессорлары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Қонақ Кәде

**Қонақ кәде** – қонақтың өнерін ортаға салуын сұрайтын салт. Дәстүрлі қазақ қоғамында қонақасы берілгеннен кейін үйге жиналған қауым әңгіме-дүкен құрып, шағын сауық кешін ұйымдастырады. Сол кезде мейманнан қонақ кәде жасауын өтінеді. Келген қонақ аса сыйлы әсіресе әнші, жыршы, шежіре айтатын қарт, сал-сері болса, ауыл адамдары оларға қонақжайлық көрсетіп, бірнеше күн қонақ етіп, ән-жырын тыңдаған.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Мәдениет