open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хафиз әл-Асад

**Хафиз әл-А́сад** (, 6 қазан 1930 жыл, Латакия — 10 маусым 2000 жыл, Дамаск) — сириялық әскери және саясаткер, генерал, 1971–2000 жылдардағы Сирия президенті.

## Өмірбаяны
Хафиз Асад 1930 жылғы 6 қазанда Кардаха қаласында, Латакия портына жақын маңда, әл-Уахш, шаруа отбасында  дүниеге келді.. Дүниеге келгенде оған  Хафиз (арабшадан аударғанда «қорғаушы», «сақтаушы»)

Баас партиясының 1946 жылдан бері мүшесі.

1955 жылы Алеппода әуе күштері колледжін бітірді, кейін КСРОда әскери тәжірибеден өтті. Біріккен Араб Әмірлігінде жоғары білім алған соң Каирге жіберілді. Онда реактивті зымырандар эскадриля командирі болды. Мысырмен бірігуге қарсы шыққандығы себепті әскерден босатылды.

1963 жылғы әскері төңкеріске қатысты. 

1964–1970 жылдары Баастық Сирия әуе күштері мен жаяу әскерінің басқарушысы, 1966 жылдан бастап қорғаныс министрі.

1970 жылғы 16 қарашада мемлекеттік төңкеріс жасап, Салах Жадидті орнынан түсіріп, мемлекет басына келді.

2000 жылғы 10 маусымда Хафиз Асад қайтыс болды да, оның ізбасары ұлы Башар әл-Асад болды.

## Саяси қызметтері

|-

|-

|-

|-

## Тағыда қараңыз
*President Hafez Al-Assad CV 
* President Hafez Al-Assad Speeches & Interviews 
* President Hafez Al-Assad Pictures 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Лев Дамаска: Хафез Асад и современная Сирия 
*
*Hitti Philip K. (2002). *History of Syria Including Lebanon and Palestine, Vol. 2* (ISBN 1-931956-61-8)
*Firzli, Nicola Y. (1973). *Al-Baath wa-Lubnân* [Arabic only] ("The Baath and Lebanon"), Beirut: Dar-al-Tali'a Books.
*Firzli, Nicola Y. (1981). *The Iraq-Iran Conflict*. Paris: EMA. ISBN 2-86584-002-6
*Friedman, Thomas (1990, British edition). *From Beirut to Jerusalem*. HarperCollins Publishers. ISBN 0-00-653070-2 (pp.&nbsp;76–105)
*Sallam, Qasim (1980). *Al-Baath wal Watan Al-Arabi* [Arabic, with French translation] ("The Baath and the Arab Homeland"). Paris: EMA. ISBN 2-86584-003-4
*Seale, Patrick (1988). *Asad: The Struggle for the Middle East*. University of California Press. ISBN 0-520-06976-5

Санат:Сирия саясаткерлері
Санат:Сирия президенттері
Санат:Румыния Социалистік Республикасының Жұлдызы орденінің иегерлері
Санат:Сирия премьер-министрлері
Санат:Сирия қорғаныс министрлері
Санат:Бас штабтың Әскери академиясы түлектері
Санат:Башар Асад
Санат:Сирия генералдары
Уба

*Уба - Алтай Республикасы, Алтай өлкесіндегі өзен
*Уба (Илеть тармағы) - Марий Эл Республикасы, Чуваш Республикасы, Киров облысы, Татарстандағы өзен
*Уба (Бачата тармағы) - Новосибирск, Кемерево облыстарындағы өзен
Аға ұрпақ

**Аға ұрпақ** - ер адамдар қауымында жас айырмашылығына қарай бөлінетін генерациялық буынның белгілі бір тобы. Қазақ ұғымында салыстырмалы түрде алғанда бір-бірінен 20-25 жас айырмасы бар ер адамдар өзінен кейінгілерге *аға буын (ұрпақ)* болып саналады. Алайда нақты мәнге орта жастан асқан соң қазақы ортада жер ортасына келгенде деп айтылады, яғни аға ұрпақтың қоғамдағы орны нақтылана түседі. Осыған сәйкес *аға буынның* өзіне тән әлеуметтік міндеттері арта түседі. Бұл кезде көрген-түйгені молайып, тәжірибесі толығып, өмірдің мәніне тереңірек үңіледі, ұрпақтың болашағының баянды болуына қажетті шараларды берік ұстана отырып, оны жіті қадағалайды.

Қоғамдағы рөлі мен міндеті артқан сайын аға ұрпақ өзінен кейінгілерге үлгі-өнеге көрсетіп, өздерінің қадірін біліп, жастардың орынды істерін, оң пікірлерін қолдап-қуаттап, қателерін түзетіп, ақыл-кеңес беріп, жөн сілтейді. Кейінгі ұрпақ аға буынның озық өнегесін сақтап, одан ғибрат алып, өз өмір тәжірибесінде ілгері дамытып, өз кезегінде кейінгі буынға жеткізіп отыруға ерекше мән береді. Абайдың «Алдыңғы толқын ағалар, кейінгі толқын інілер» деген өлең жолдары аға ұрпақ пен жас ұрпақтың арасындағы мәдени сабақтастықтың этнос өміріндегі маңызын аңғартады. 

Сонымен, аға ұрпақ ұғымы дәстүрлі рулық-туыстық қатынастар жүйесінде үйлестіруші және реттеуші сияқты аса маңызды институционалдық функция атқарды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Салт-дәстүрлер
Санат:Этнография
Ірі гүлді шолпанкебіс

**Ірі гүлді шолпанкебіс** () — сүйсіндер тұқымдасының шолпанкебіс туысына жататын Қазақстанда сирек кездесетін, таралу аймағы тарылып бара жатқан түр. шағын топ болып анда-санда Солтүстік Қазақстан мен Алтайда кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Еуразия мен Азияның орманды аймақтарында, Қиыр Шығысқа дейін таралған. Жапырақты, сирек қарағайлы және аралас ормандарда, шалғынды алаңқай мен ылғал шабындықтарында өсетін тамыр сабақты ірі орхидея. Тұқымы арқылы көбейеді, қайта өсуі әлсіз. 

Алғашқы үш жылда жер астында тіршілік етеді. Тек төртінші жылы бір жасыл жапырағы бар жер беті өскені пайда болады. Көшеттің өскінінен алғашқы гүлденгенге дейін 15 жыл уақыт өтеді.

## Дереккөздер
*ISBN 9965-24-750-1
↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Санат:Сүйсіндер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Секпіл шолпанкебіс

**Секпіл шолпанкебіс** () – сүйсіндер тұқымдасының шолпанкебіс туысына жататын Қазақстанда сирек кездесетін түр. Солтүстік Қазақстан облысы мен Таулы Алтайдың екі жерінде (Марқакөл шұңқыры, Иван жотасындағы Широкий лог шатқалында) кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Еуропаның шығысындағы орманды аймақтарда, Оңтүстік Сібірде, Моңғолияда, Тибетте, Қытайда, сонымен қатар Қиыр Шығыс, Сахалин және Кореяда таралған. Жапырақты және қылқан жапырақты ірі күлгін – қызыл құлпыратын теңбілдерімен ерекшеленеді. Малды шектен тыс жаюдан, орман көлемінің қысқаруынан, тіршілік ортасының құрғауынан зардап шегеді. Аздаған популяциялары Марқакөл және Батыс-Алтай Қорықтарында қорғалады.
## Дереккөздер
*ISBN 9965-24-750-1
↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы

Санат:Сүйсіндер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Сары лапыз

**Сары лапыз** () – лапыздар тұқымдасына жататын Қазақстанда сирек кездесетін түр. Анда-санда тек Батыс Тянь-Шаньда (Талас Алатау, Қаржантау мен Угам жоталары) кездеседі, мұнда оның таралу аймағының солтүстік шекарасы өтеді. Оңтүстікке қарай Памир-Алай таулары, Ауғанстан, Қашқария, Тибет, Үндістанда таралған. Далалы және шалғынды беткейлерде, аршалы орман арасындағы алаңқайларда, ортаңғы және жоғарғы тау белдеулеріндегі еріп жатқан мұз маңында өседі. Өте ерте гүлдеуімен (мамыр соңында) ерекшеленеді. Өте улы. Барлық бөліктерінің құрамында алкалоидтар (колхицин, колхамин) бар. Оңтүстік Қазақстан облысының таулы аудандарында жылқылардың 87%-ы уланып өлгені жайлы мәліметтер бар. Мәдени түрде тұқымы арқылы жақсы өседі, көшеттері төртінші жылы гүлдейді. Табиғи популяцияларының тығыздығы кейде бір шаршы метрде 40 дараға дейін жетеді, бірақ тіршілік ортасының көлемі шектеулі. Ақсу-Жабағылы қорығында қорғалады.

## Дереккөздер
*

Санат:Лапыздар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Ағалап шығу

**Ағалап шығу** - ұлттық спорт түрлерінен өтетін жарыстарда ойыншының айқын басымдылықпен жеңіске жетуі, қарсыласын жығуы, озық шығуы, жас бәйгеге (жүлдеге) ие болуы.

Омбының циркінде өнер көрсеткен Қажымұқанның жұлдызды кезеңін «*Омбы циркінде ағалап келген алыптың бірі*» деп сипаттаған. Шетелдегі қазақтар арасында той, жарыстарда балуан күресі, сайыстарда бас жүлдеге ие болғандар жігіттерді «ағалаған балуан (жігіт)» атап, оған үлкен сый, құрмет көрсетеді.

М.Әуезов «Абай жолы» романында тоғыз құмалақшылардың өзара сайысын сипаттаған тұста үш-төрт ойыншының ағалап шыққанын (озғанын) айтады. Ағалау сөзі туыстық қатынасты білдірмейді. Жақсы киімдерін киіп шықса, бұл кісі көптің алдын ағалайды. Мұнда алға шығу, ерекшелену деген мағынада қолданылып тұр. *Ағалау* сөзі көбінесе жарыс, сайыста озып шыққандарға көрсететін құрметтің бір түрі ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Этнография
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ағартқы

**Ағартқы** - күмісті жылтыратуға арналған қоспа. Ағартқыны бұрынғы уақытта зергерлер суға ашудас салып, дайындаған. Күмістен жасалған бұйымды ағартқыға салып, бір қайнатып алып, ылғал киізге күл сеуіп, ол әбден жылтырағанша ысқылайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Зергерлік
Санат:Қоспа
Ағаш жығу

**Ағаш жығу** (*құлату*)  діңі жуан, бойлап биік өскен, ары қарай өсуге қауқары ағашты ерте көктемде бүр атпай, күн қызбай тұрып жығады. Ал отынға, құрылыс материалына пайдаланатын ағашты жазда немесе күзде кеседі. Жуандығы түйенің беліндей, адамның құшағындай болып өскен үлкен қарағайды өткір балтамен шауып құлатады. Ағашты адамға зақым келтірмейтіндей бағытқа немесе тасуға ыңғайлы жағына қарай құлату үшін сол жағының түбін жартысына дейін шауып алады да, онан екінші жағынан ақырындап шапқанда ол діттеген бағытқа қарай құлайды. 

Кейбір ағаш шеберлері биік өскен ағаштың ұшар басын шауып бөліп құлатады. Жығылған қарағайды көлікпен сүйреу, кептіру үшін алдымен «бұтақтап» (бұтақтарын шауып) сыртқы қабығын балтамен шауып не сыдырып алып тастаған соң қарағайды аршиды. Көлік тартардай етіп, жуан, жіңішкелігіне қарай ұзындығы 3-5 м етіп кеседі. Одан соң қарағай жыққан биік беттен төмен қарай сүйменмен екі жақтап, екі адам қозғап төмен қарай сырғытып жібереді, мұны қарағайды «ағызу» деп атайды. Тау етегіне түскен ол қарағайды көлікпен сүйреп тиісті жерге жеткізеді. Ағашты шабуға кіріскенде «*Бисмилла, Орманшы ата, қолдай гөр*» деп тілек тілейді. Ағашты шектен тыс көп шапса және сәтсіз күндері шықса балапан ағаштарға тиіссе ағаштың пірінің қаһарына ұшырайды, оны шапқан адамның өзіне, отбасы мүшелеріне жамандық келеді деп ырым еткен. Ағаш жығуға сәтсіз ауыр күн сейсенбі, жұма деп саналады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Кессельринг лапызы

**Кессельринг лапызы** () – лапыздар тұқымдасына жататын Қазақстанда сирек кездесетің түр, Қазақстан қызыл кітабынының екінші басылымына енгізу ұсынылған болатын. Алдынғы түрден де сирек кездеседі, бірақ республикадағы таралу аймағы кеңдеу, Батыс Тянь-Шань тау етегінен, Қаратау аласа тауынан және шу іле тауларынан басқа Памир - Алай тауында кездеседі.

## Дереккөздер

*ISBN 9965-24-750-1
↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Санат:Лапыздар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Ағаш майы

**Ағаш майы** - ағаштан арнайы тәсілмен алынған сығындысының атауы. Ағашты көмірге айналдыру, осы арқылы ағаш майын өндіру XIX ғасырдың екінші жартысында таулы және орманды өңірлерді мекендеген қазақтар үшін кәсіпке айналды. Ол көбіне қайыңнан алынатындықтан қайың майы деп те атаған. 

## Ағаш майын алудың жолы
Ұсақталған ағаш жаңқаларын түбі арнайы тесілген қазанға салады. Тесіктің астына ыдыс қойылады. Қазанның астына маздатып от жағады. Оттың қызуымен ағаш көмірге айналады. Ағаштың құрамындағы шайыр балқып, қазан түбіндегі тесік арқылы ыдысқа құйылады. Алынған ағаш майын малдың қотыры, қойдың көнтек тәрізді тері ауруларына қарсы қолданған. Сондай-ақ арбаның дөңгелегін бабында ұстап тұру үшін ағаш майын қолданылды. Сол сияқты тобылғыны жаққанда пайда болған майды ожау, қасыққа тосып жинап алып, жылы күйінде адамның тері ауруына қарсы пайдаланған, теміреткіге жағып, дауалаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Дәрумендер
Санат:Қолөнер
Санат:Сығынды
Ағаш тарақ

**Ағаш тарақ** - сабаға пісіп алынған майды қыл-қыбырдан тазарту үшін қолданылатын ағаштан жасалған тарақ тәрізді жіңішке дүзді арнаулы бұйым.

Ағаш тарақпен май «қылшықтайды», яғни дәстүрлі сарымай дайындау тәсілінде сабадан (күбіден) астауға немесе тегенеге қолмен алып жинаған майдан іркітті қолмен сығып, «шынықтырмай» тұрып, оның арасында кеткен қыл қыбырдан тазартады. 

Ағаш тарақты алдымен бір бағытта тарап, дүзіне ілінген қыл-қыбырды алып тастайды да, онан кейін оған көлденең бағытта тарайды. Ағаш тарақ болмаған жағдайда майды кішілеу пышақтың сыртымен, жетесімен (дүзімен емес) атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Абысын шай

**Абысын шәй** — ауылдың ерлері мен үлкендері жоқ кезде, ауыл әйелдерінің қолы босаған сәтте бір үйге жиналып, шай ішіп, өзара сырласуға мүмкіндік беретін кездейсоқ болатын басқосу. Оған белгілі ортада қауым болып өмір сүретін қазақ ауылдарының көбіне көңілжақын, сыйлас абысындар жиналатындықтан, бұл салт *абысын шай* деп аталған.

Оның қынамендеден өзгешелігі - әдетте күндізгі уақытта өтетін салт алдын ала жоспарланып, арнайы ұйымдастырылмайды және сауық құрып, өлең айтып, көңіл көтеруге уақыттың тарлығы мұрсат бермейді.

## Дереккөздер


Санат:Шай
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Мәдениет
Санат:Этнография
Ағайын-туыс

**Ағайын-туыс** - бір ауыл, қауым болып, шаруашылық қарекеттерін бірлесе жүргізетін, бір-біріне қолдау жасайтын, қандастық жағынан жақын туыс, аталас адамдар немесе солардан өрбіген ұрпақтар. 

Мұны «*Сыйласқанға жат жақсы, жылысқанға ағайын артық*» деген парема да айғақтайды. Қазақта екі туыстық байланыс бар: бірі «*бірге күліп, бірге жыласатын*» тіршіліктегі қуаныш пен қайғыны бірге көтерісетін әке жағынан туыстық, екіншісі материалдық қарым-қатынаспен байланысқан құдалар мен тамырлар деп бөледі A.M. Балаубаева-Голяховская еңбегінде ата туыстар қиын сәтте бір-біріне қол ұшын береді, сондай-ақ, жиын-тойларды, торқалы той, топырақты өлімді өткізуді бірге ұйымдастырады, ауыртпалығын бірге көтеріседі. 

Ағайын бір өліде, бір тіріде деген қағида осыны меңзейді. Әсіресе, адамның тіршілік циклына қатысты ғұрыптар мен салттардың атқарылуында бірлік пен ынтамақтастықтың орны ерекше. Туысы бірдің уысы бір, бөлінгенді бөрі жейді деп, арадағы ұсақ-түйек дау-шар, өкпе-назды елемеуді ескертеді. Қандастық жақындықты сезінуде ел бірлігін, қоғам тұтастығын сақтауда ағайын-туыстық ұғымының орны айрықша болған. Ағайын-туыстар жеті атаға дейін туыстықты үзбейді және қыз алыспайды. Қазақы ортадағы бұл қағиданың генетикалық жағынан алғанда дұрыстығы анықталып отыр. Жеті атаға толғаннан кейін ру ақсақалдары жиылып, жеті атаға толыстық, жеке ел болыстық деп боз бие шалып, баталасып, бәтуаласып қыз алысып, қыз беруге рұқсат етеді. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Этнография 
Санат:Салт-дәстүрлер
Ағаш оймыштау

**Ағаш оймыштау** (*ою*) - кәделік ағаштың бетін ұңғитын, оятын аспаптардың көмегімен ағашты кертіп, қырнап, ұңғып, өрнекті бедер салу тәсілі. Ағаш шеберлері сүргілеу, өңдеу, майдалау, тесу, қашау, ұңғуырлау және тағы басқа жолдармен ойып, оймыштап бедерлеген. Оймыштауда ағаштың сүрегі мен жылдық сақиналарының бағыты ескеріледі: егер оймыштау бағыты ағаш талшықтарымен бір бағытта болса ұзын сүрек түседі.

## Ағаш оймыштаудың түрлері
Оның бірі үш қырлы ою. Ағаш бетінде бірдей көлбеулікте, тігінен ойылады. Өрнектің нобайы белгіленгеннен кейін алдымен қырларының тұсынан тігінен кертіп тіледі де, өрнектің сыртқы контурының аралығы көлбеулей қырналады. Бұл тәсілмен кесеқап, сандық беттерін безендіруде көп қолданылады.

## Ағаш  оймыштаудың кең тараған түрі
Жазық бедерлі ою құрылымы күрделі болып келеді. Ағаш бетіне өрнек нобайы салынып, имекбас қашаумен ойылады да, өрнектердің аралығы фонға дейін қашаумен алынып тегістелінеді. Қиып салынған оймыштау тәсілінде ағаштың әр жерінен бәрбімен тесіп пышқымен аралап алады. Ондайды саптыаяқтың сабы, төсағаш, сандық, жүкаяқтың жақтауларынан көруге болады. Көбінесе кебеже, сандық пен абдыра беттерін екі көлбеу жақты оймыштау тәсілімен безендіреді. Ондайда өрнектің контурынан фонға, сонан кейін керісінше көлбеулеп ояды да қырын тегістейді. Бедер анық тереңірек шығады. Ағашты көркем өңдеу оймыштау тәсілдерінің бірнеше түрі қатар қолданылады. Әртүрлі әдістердің астасуы көркем форманы жандандыра отырып, композицияны байытады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ағашты бояу

**Ағашты бояу** - ағаштан жасалған затты ертеде қазақ шеберлері көбіне табиғи бояулармен сырлаған. Бояудың құрамында май болса ағашқа сіңіп, саз аспап дыбысына нұқсан келтіреді. Көбіне үй ағаштарын бояуға сарғыш түсті топырақтан алынған жосаны кең қолданған. Томар бояу, қына, рауғаш, сары ағаш, шырғанақ тағы басқа сол сияқты өсімдіктердің тамырын бояуға араластырған.
Емен, тал, терек ағашының қабығы, ермен мен жусанның бүрі, жеміс ағаштарының күзде түскен жапырақтары, пияздың қабығы да бояу әзірлеуге жарамды. Өсімдіктерден бояу алу үшін шеберлер олардың тамыры, қабығы, жапырағын кептіріп, ұсақтап алып қайнатады. Басытқы ретінде аздап ас тұзын ашудас қосып, ұзақ қайнаған соң ірімтігін үзіп алып, бояудың қанжылым кезінде ағашқа бұлғауышпен жағады. Бояу біркелкі сіңу үшін, боялатын ағаш бұйымды алдын-ала ылғалдап алады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат: зергерлік 
Санат: өнер 
Санат:бояу
Ағашат

**Ағашат** - қайтыс болған кісіні (мәйітті) бейіт басына дейін көтеріп апаруға арналған зембілге ұксас ағаштан жасалған ғұрыптық құрылғы. Ол ұзындығы екі кезге таяу ұзын екі сырықты арасынан қосып, оған төрт немесе алты аяқ орнатып жасалады. Екі ұзын сырықтың ортасын ағаш тақтайшалар шегеленеді. Ағашат  үстіне мәйітті жаназа шығарған кезде әкеліп қояды. Сырықтың екі басындағы төрт ұшы көтеруге лайықталып, жұмырлап жонылады. Сирағының биіктігі адам тізесінен жоғары келетіндей болады. Дүниеден озғаннан соң марқұм о дүниеге ат мініп барса жұмаққа тез жетеді деген түсінікпен байланысты (қазақта марқұмның науқанына арнап о дүниеде жаяу жүрмесін деген сеніммен ертеде міндетті түрде жылқы соятын ғұрыпты еске алуға болады. Құрылғының атауы атқа теңеуге байланысты қалыптасқанға ұқсайды. Ол туралы Ағаш атқа ағаш аттың басына мінгізді, ағаш аттың басына іліп әкетті деген тұрақты тіркес «қайтыс болды, бақилыққа аттанды» деген мағынада қолданылған. 

XVIII-XIX ғасырлар поэзиясында кездесетін: 
*Бұл Құданың құдіреті ағаш атқа мінгізді, 
*Кемеде жүрген жалғызға жеңсіз көгілек кигізді,
- деген жолдар осы мағынаны білдіреді.Ағаш атқа мінгізу тіркесі «*біреуді ыңғайсыз жағдайда қалдырды, біреуді өсек-аяңға іліктірді*» дегенді білдіреді. 

Ағашат кейінгі кезде ел арасында *табыт* деп аталады. Табыттың Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде кең таралған бұл түрі этномәдени байланыс барысында басқа жұрттардан ауысқан сияқты. Мәйітті молаға жеткізуге арналған Ағашаттың ерекше бір түрі *бесік* деп те аталады. Мұндай мәйіт бесігі ағашатқа ұқсас, сәл биіктеу және өзіндік құрылымдық бөлігімен ерекшеленеді. Ол ағашаттың үстінен жабылатын доғаланып иіліп келген беттақтайы бар. Ағашат бесік тәрізді ғұрыптық бұйымдар өлікті жөнелту науқаны атқарылғаннан кейін зират басында арнайы тұрғызылған лапас бастырмада қалдырылады. Кейбір жерлерде мешітте арнайы орындарда сақталады.
Дүниеден озғаннан соң марқұм о дүниеге ат мініп барса жұмаққа тез жетеді деген түсінікпен байланысты (қазақта марқұмның науқанына арнап о дүниеде жаяу жүрмесін деген сеніммен ертеде міндетті түрде жылқы соятын ғұрыпты еске алуға болады. Құрылғының атауы атқа теңеуге байланысты қалыптасқанға ұқсайды. Ол туралы Ағаш атқа ағаш аттың басына мінгізді, ағаш аттың басына іліп әкетті деген тұракты тіркес «қайтыс болды, бақилыққа аттанды» деген мағынада қолданылған. XVIII-XIX ғғ. поэзиясында кездесетін:

## Дереккөздер


Санат:Адам
Санат: этнография
Адал ас

**Адал ас** - шариғат заңдары бойынша адамның ішіп-жеуіне рұқсат етілген, бұйырылған және таза жарамды ас. Сонымен бірге, таза еңбекпен, маңдай термен келген асты, азық-түлікті де адал ас дейді. 

Дәстүрлі ортада арнайы семіртіп жетілген малды жініктірмей, қуып, қызылмай етпей, сою талаптары бойынша сойылған мал етін де адалға жатқызады. Мәселен, таңертең оріске шықпаған малды союға алып қалса, бауыздамас бұрын аузына су тамызып, жерден кок жұлып тістетіп, яғни дәстүрлі ұғымда «отқа іліндірген соң» ғана союға жарамды санаған. Сол тәрізді кешке өрістен қайтқан мал қорада жусаған соң күйіс қайтарып тұрса, дәстүрлі ырым-жора бойынша, «күйіске ілінгеннен» кейін оны союға болмайды. Сол тәрізді, қонақ сыбағасына шымқай баран түсті малды (қойды) сою адалға жатпайды. Ол дегеніміз қонаққа адал ниет, ақ пейіл таныту болып саналмайды. 

Адамды ақыл-естен айыратын арақ- шарап тектес ішімдіктер, доңыздың, арам өлген малдың еті, «бисмилла» айтып бауыздалмаған аң, құстың еті, сасып шіріген арам хайуандар мен жәндіктер аузын батырған тағамдар, қан, жын, дәрет тектес нәрселер тамған, ит жалап кеткен азық-түліктер арамға саналады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат: Дін 
Санат: Денсаулық
Адам құны

**Адам құны** - принциптік және нормалық мәнді әдеттік құқық санат болып табылады. 

Дәстүрлі ғұрыптық құқықта адамның жазым болған, мертіккен дене мүшелері немесе өлімге душар еткені үшін айып-кер тарапынан төленетін айып мөлшері. Оның мәні мен құқықтық механизмі әдет-ғұрып заңдар жинақтары - Жарғыларда негізделген. Академик Әлкей Хақанұлы Марғұланның пайымдауы бойынша, Қасым ханның қасқа жолында қылмыс пен әскери іске қатысты жақтарында құн мәселесі арнайы қарастырылған. Ол Есім хан заманында да шариғат қағидаларынан алшақ, билер дәстүрінде сақталған. Жоңғар шапқыншылығы заманында құн дауына қатысты баптар қосылған. Есім хан заманында ердің құны бай-кедей, жас-кәрісіне қарамастан жүз жылқы, алты жақсы деп белгіленген. Адам құнын төлеу кезінде алдымен күн төлетушінің жағынан бірнеше туысқандарын шақырып, оларды төленетін күнмен таныстырып, оны бір немесе бірнеше жылда алуға болатындығы айтылады, мұны *сүйек құн* деп атаған. Қайтыс болған адамның сүйегі туған-туысқандарының қолына тимесе, сүйек құны талап етілген. Ал, төбелес кезінде аты өлтірілсе, оның белгісі ретінде құн төлеушінің атының құйрығы кесіліп, шолақ ат мінгізілген. Көшпелі ортада, *Қара қанды шолақ ат* деп аталатын бұл жазаның түрінің құқықтық әсерінен көрі этикалық әсері салмақтырақ болды.

Сондай-ақ, ертеде адам өліміне байланысты қара нар, қара кілем төлемі құнға қосымша берілді. Оның атқарылу жосыны - қара кілем жабылған түйеге өлген адамның мәйіті артылып, жерлеуге апарылды, ал, қазаға жиылған туысқандары жыл бойы қара тон немесе қара киімдер киіп, қаза болған адамның әйелі сары жаулық тақты. Бұл рәсімнің де айыпкер мен оның ортасы үшін моральдық-этикалық ауыртпалығы үлкен болды. 
Орыс деректері бойынша 1865 жылы кіші жүзде ер адам құны - 1000 қой немесе 100 жылқы немесе 50 түйеге бағаланды. Бұл құнның түрі алтыжақсы деп аталды. Яғни бұл құнға кез келген мал емес, тек тандаулы мал ғана алынды. Ал, қара құн деп аталатын құнның өтеуіне мал арнайы таңдалмаған. Кейбір деректерде, қазақ қауымындағы айырықша беделді адамдардың құны өте жоғары бағаланды. Мысалы, бір фольклорлық дерек бойынша, Жәңгір ханның құны бір миллион мал басына теңестірілген (алайда, төленуге тиісті малдың түрі нақтыланбаған).
Әйел құнын ежелгі қазақтар ер құнының жартысына бағалады. Яғни әйелдің құны 500 қой, 50 жылқы, 25 түйеге тең болды. Сонымен бірге, айып пен құнның мөлшері қарсы жақтың тиісті адамдарының шеккен зардабының сипатына және мөлшеріне байланысты болды. Егер айыпкердің қандай да болсын құн немесе айып төлеуге шамасы келмесе, оны бүкіл ру-қауым болып көтеруге тиіс болды. Мұны ағайыншылық институтына негізделген «У ішсең руыңмен» деп келетін мәтел-принциптің құқықтық қатынас саласындағы көрінісі деуге болады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Бітімгершілік келісімдер
Адамдық келбет

**Адамдық келбет** - жалпы адам бойындағы ес, ақыл, рухани әлемі, жан дүние туралы көзқарастар жүйесі. 

Кез келген қоғамдық ортада адамдардың таным-түсінігі, ойлау, талдау жүйесі, ес, ақыл, рухани жан дүниесі және тәлім-тәрбие алу деңгейіне қарай адамдарды есі - ақылы бүтін, рухани жан дүниесі таза және ақыл-есі кембағал, рухани жан дүниесі кінәрәтті деп үлкен екі топқа бөлінді. 

Қазақы ортадағы түсінік бойынша, рухани жан дүниесі бүтін, ақылды адамдар - жақсы-жаманды, дұрыс пен бұрысты, араммен адалды, обал мен сауапты айқын айыра алатын, соған сай қарекет етіп, сын сағатта дұрыс шешім қабылдай алатын адамдар. Бұлар - кең пейіл, кешірімді, жанашыр, мейірімді, адал, ақкөңіл, әділетті, турашыл адам. Өз нәпсісі мен сезімін тежей алатын, атақ, даңқ, шен-шекпенге буланбай өмірге ой көзімен қарай алатын адам. Адам баласын жатсынбайтын, уәдеге берік, ата-ананы, үлкендер мен білім иелерін құрметтейтін, ел қамын өз қамындай ойлайтын, ләззаттана да, кектене де, кешіре білетін де, ауырғанын, сөйлегенін, ашыққан мен тойынғанын, істегенін айқын айыра алатын адам.

Қоғам дамуы мен заман ауқымына сай идеясы мен көзқарасын жаңалап, адамдық қасиеті мен ұлы идеясынан таймайтын өмірді терең түсінетін, (ерте ме, кеш пе) қара жер қойнына кіретінін анық білетін, жан баласына жамандық жасамайтын, ән-жырдан ләззат алатын, киімді таза, ретті киетін ердің ері, егеудің сынығы екендігін жақсы білетін адам. Өзінің ертеңін, ұрпағының болашағын, ел жұрттың тағдырын ойлайтын, әсемдік пен сұлулыққа жаны құштар, ар-намысты бәрінен жоғары қоятын адамдар.

Адамдық адамның азаматтығына сын деп есептелінді, яғни көшпелі ортадағы әрбір адамның азаматтығының этикалық өлшемі болды. Адамдық категориясы адамдық борыш ұғымымен астасады, әрі оның кепілі іспеттес болды. 

## Дереккөздер


Санат:Адам қасиеттері
Ажуа

**АЖУА**, **әжуа** - астарлай сөйлеп қалжыңдау, мысқылдау, күлкі ету. 

Ажуалау - бір зат немесе бір кісі туралы шын ойға қарама-қарсы астарлап пікір айту арқылы сөзді кері мағынасында қолданатын стиль-тәсіл. Бірақ, ажуа кекесіннен жеңіл, әзілден өткірлеу болып келеді. Қазақ халқының аңыз, әңгіме, айтыс, шешендік сөздерінде ажуа жиі қолданылады.
 
Жиренше шешен мен Аяз би туралы әңгімелердегі дана Қарашаш пен Меңдісұлу қатерін тіккен хан мен уәзірді әзіл, оспақ, өткір кекесін мен күлкіге айналдырады,ажуа етеді; 

### Өлең-жырларда қолданылуы

Біржанмен айтысында, Сара: *Көрінсін [[Біржан сал]]ға Ай секілді, Ақ құйрық көңіл ашар шай секілді*, - деп, Жиенқұлды жорта мақтаған болып бар мінін жұрт алдына жайып салады. Ажуа адам мінезіндегі кейбір оқшау, өрескел жақтар мен ұнамсыз әрекеттерді ашып, тезге салып түзеу мақсатында қолданылады. Демек, ертеде дәстүрлі ортадағы моральдық-этикалық нормалардың сақталуы мен қадағалануына ажуаның атқаратын өзіндік тәрбиелік мәні және реттеуші функциясы болды. Қазіргі көркем әдеби туындыларда ажуа-сықақ ерекше жанр түрінде қалыптасқан. Ажуаны дәстүрлі қоғамдық қатынастардың мәнді элементтердің бірі ретінде қарастыруға болады.

## Дереккөздер


Санат:мінез-құлық
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ажына

**Ажына** - демонологиялық кейіпкер. 

Орта Азия халықтарында (тәжік, өзбек, қарақалпақ, қырғызда) және оңтүстік Қазақстан өңірінде әңгімеленетін қаскөй рух-ие. 

Бұл түсінік ислам дініндегі жын ұғымымен жергілікті мифологиялық түсініктер (албасты, марту) араластығынан пайда болғаны байқалады. Қазақ наным-сенімінде көрінбейтін, адамдар мен жан-жануарларға қаскүнем күш иелеріне саналады.  

Ә.Диваев «Ажыналар бұлар да жындар, бірақ, әйел жыныстылар» деп жазады. Ажына әйел кейпінде көзге елестеп, біртіндеп құбылып алыпқа айналатын тылсым бейне, кейде иенде ешкі бейнесінде кездеседі. Тәжіктердің түсінігінде ол төккен күлдің арасында өмір сүреді. Түрікмендер мен түріктерде және қазақта ажына мен жын ұғымдарының пәлендей айырмасы жоқ деуге болады.
Қазақ бақсысы жын мен ажыналарды қойдың боялған бас сүйегіне магиялық «көшіру» рәсімін жасаған. Бұл туралы Ә.Диваев былай деп жазады: «Кейбір бақсылар айтып сойған малдың бас сүйегін алып, оны қара және қызыл түстерге бояйды, сонан соң ауырған адамның қойнына тығады да, оның астынан бас сүйекті алдап өткізген болып, бас сүйекті лақтырып жіберіп, ауруды сүйрелеп қаша жөнеледі. Ал, аурудың ішінде осы уақытқа дейін отырған жындар мен ажыналар әлгі бас сүйекке ұмтылып, оны кеміре бастайды, олар осы іспен айналысып, сол жерде қалады, ал бақсы сол сәтті пайдаланып, аурумен бірге тез кетіп қалады, жындар мен ажыналардан босаған ауру содан соң сауығып кетеді-мыс». Араб-парсы тілінде «жын» жалпы атау, ал «ажына» жындар деген ұғымды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Орталық Азия мәдениеті
Санат:Діни сенімдер мен доктриналар 
Санат:Этнография
Адастыру (наным-сенім)

**Адастыру** - дәстүрлі мифтік сенім бойынша малға, адамға келген індетке, ауруға қарсы жасалатын магиялық ырым, яғни мал емдеудің (сенім-нанымға негізделген емдеу шарасы) магиялық тәсілі.

Адастыру жоралғысы лаң, топалаң, кемелек, күл, секіртпе, желінсау тәрізді қауіпті індеттер мал арасында толастамаған кезде жасалады. Малға келген індетті адастырудың бір жолы ертедегі деректер мен ел аузындағы мәліметтер бойынша мынадай: бұл шара сәтсіз күн деп саналатын сейсенбі, жұмадан басқа күндердің бірінде жасалады. Қас қарайып, ай туар алдында қара бақанның ұшына май сіңген шүберекті байлап тұтатады да, бір адам қоралы қойдың алдында көтеріп жүреді. Ауылдың адамдарының көмегімен қорадан сыртқа айдалған қой әлгі тұтанған оттың артынан ілесіп отырады. Қойларға «аспандағы жұлдызды көрсету» үшін айды маңдайға алып, яғни оңтүстік-шығыс бағытқа қарай беттейді. Бірақ, адамдарға айға қарауға тыйым салынады. Ауыл адамдары түгелімен еріп, қойларды «тү, тфу, шү тү» десіп, малдың екі санын, сауырын, жіліншігін тоқпақтап, шықпырта ұрып, айқай-шу шығарып, азан-қазан етеді. Күншығысқа қарай қорадан шыққан қойларды күнбатыс жақтан қораға айдап қайту арқылы малды шырмаған ауру, індет біткен адасып кетеді-мыс.

Басқалары ауруды «адастырып» келгенше, қорада қалған бірнеше адам қотанды от тұтатып, арша түтінімен аластап тазартып қояды. Бұл ем-дом шарасы жасалған соң мал індеті толастайды-мыс. Сондай-ақ, сол түні мылтық атып, кесірлі жабысқан пәлені үркітетін ырым да болған.

**Адастырудың ертеде кең таралған түрі** - ауруды малдың бас сүйегіне «көшіру» жосын-жоралғысын жасап, әлгі бас сүйекті түрлі түске бояп, иен далаға төрт жолдың түйілісіне барады. Қарсы кездескен адамның аяғына қарай лақтыра салып қашады. Яғни мал ауруынан түрлі көшірме магиясы жәрдемімен құтылады.

## Дереккөздер

Санат:Діни сенімдер мен доктриналар
Санат:Аурулар
Закопане

**Закопане** - Польшадағы 28.000 мың адам тұратын қала. 

## Суреттер

Сурет:Zakopane at night.jpg
Сурет:CzarnyStawZakopane.jpg
Сурет:Zakopane harenda.jpg


Санат:Қалалар
Қысқы Универсиада 2013

**Қысқы Универсиада 2013** — Италияның Трентино қаласында өтетін **XXVI қысқы [[Универсиада]]**. Басында Универсиада Словенияның Марибор қаласында өтуі керек еді, бірақ қаржы қиындықтары артынан Словения үкіметі ойындарды өткізуден бас тартты. 2012 жылдың наурыз айында Студенттiк спорттың халықаралық федерациясы Универсиаданы басқа жерде өткізуге шешім қабылдады.

Кейінірек FISU Италиялық Трентино қаласын ұйымдастырушы ретінде таңдады.

## Қатысушы елдер

## Тағы қараңыз
* Универсиада

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* FISU ресми сайты
* Трентино 2013 - Қысқы Универсиада 
* - Trentino Universiade 2013 logo and identity designers 

Санат:Универсиада
Санат:Қысқы Универсиада
Талас бәрпісі

**Талас бәрпісі** (Aconitum talassicum) Сарғалдақтар тұқымдасы — Қазақстанда сирек кездесетін, саны қысқарып бара жатқан түр. Тек Батыс Тянь-Шаньда (Талас және Угам жоталары, Қырғыз Алатауының батыс бөлігі) кездеседі. Өзен жағалауында, аршалы ормандарда және шалғынды аланқайларда, көбіне субальпі белдеуінде өседі. Үш-төрт біріккен түйнек тізбегінен тұратын кішілеу томырсабағы мен биік сабағындағы көптеген көгілдір гүлдермен ерекшеленеді.Туыстың басқа өкілдері сияқты құрамында улы заттар - алколойдтар бар.

## Дереккөздер
*ISBN 9965-24-750-1
↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Қаршыл шүйгіншөп

**Қаршыл шүйгіншөп** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын түсініксіз түр (популяциясының саны мен жағдайы толық зерттелмеген). Қазақстан Қызыл кітабынің екінші басылымына енгізу ұсынылған болатын. Анда-санда, бірақ Солтүстік және Батыс Тянь-Шаньда, Қаратау, Шу-Шле тауларында және Бетпақдала шөлінің оңтүстігінде кең таралған. Қазақстан жерінен тыс Тянь-Шань тауынан басқа, Памир-Алай тауларында кездеседі. Ерте гүлдейтін сәнді түр, шағыл тасты және ұсақ топырақты беткейлерде жазықтықтан субальпі белдеуіне дейін өседі.

## Дереккөздер
*ISBN 9965-24-750-1
↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы

Санат:Ұшқаттар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
AIESEC

**AIESEC** () — халықаралық жастар бейкоммерциялық бейсаяси және тәуелсіз ұйым. Ұйымның басқару міндеттерін тек қана студенттер және жуырда оқуын бітірген студенттер атқарады. Бүгінгі күні AIESEC-тің әлемнің 100-ден астам елде өз өкілдері бар.

## AIESEC тарихы
Ұйымның құру тарихы 1946—1948 жылдары басталады, ал 1949 жылы Стокгольм қаласында өткен халықаралық конгрессте AIESEC-тің стратегиясы мен мақсаттары анық белгіленді.

Сол конгрессте AIESEC () ресми тіркелген. Оның мақсаты ретінде "елдер және халықтар арасындағы достық қарым-қатынастарды дамыту" болып белгіленді. Бұл мақсатты жету бірден-бір тәсілі болып студенттердің халықаралық айырбастауы болып табылады. Бельгия, Дания, Финляндия, Франция, Нидерланд, Норвегия және Швеция өкілдері Стокгольмдегі конгресс нәтижесі бойынша ұйымның халықаралық, бейкоммерциялық, мемлекеттік емес және бейсаяси статусын бекітті.

### AIESEC Қазақстанда
* 1969&nbsp;— AIESEC Халықаралық секретариаты 1969 КСРО студенттеріне өз өкілдігін ашуға бірінші ұсыныс еткен.
* 1989&nbsp;— Квебекте (Канада) өткен Халықаралық Конгрессте КСРО AIESEC мүшесі болып ресми тіркелді. Сол жылы AIESEC Алматы қаласында ашылады.
* 2007&nbsp;— AIESEC Қазақстан, Ресейден бөлініп, Халықаралық AIESEC ұйымында тәуелсіз мүше ретінде тіркеледі. 
* 2008&nbsp;— Қазақстан басқа қалаларында AIESEC өкілдіктері ашылды. Олардың ішінде Астана, Қостанай, Өскемен және Павлодар.
* 2009&nbsp;— AIESEC Қарағанды ашылды.
* 2010 — AIESEC Орал және Тараз қалаларында ашылды.

## Сілтемелер
* AIESEC ресми сайты
* AIESEC Қазақстан ресми сайты 

Санат:Халықаралық ұйымдар
Кәдімгі жүзім

**Кәдімгі жүзім** (Vitis vinifera) — Жүзім тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстанда сирек кездесетін түр. Жүзімнің шығу тегі туралы сұраққа Орта Азия ғалымдарының пікірі екіге бөлініп кетті. Біреулері оны олигоцен дәуірінің орманды ылғалды флорасының қалдығы десе, енді екіншілері ерте мәдени өсірілгеннен кейінгі жабайыланған түрі деп есептейді. Талас алатауының тау сайларында (Машат өзені арнасы), Қаратау (Берікқара,Боролдайтау) және Іле Алатауының шығыс бөлігінде (Жеті тау, Батыс Жіңішке өзені аңғары) кездеседі. Бұл лиана тәрәздә бұта көбіне ағаштарды орап, сирек шөгінді тастарға немесе төменгі белдеудегі шатқал астына төселіп өседі.

## Дереккөздер
*ISBN 9965-24-750-1
↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы

Санат:Жүзімдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Түркістан гүлкекіресі

**Түркістан гүлкекіресі ** (Centaurea turkestanica) Күрделігүлдер тұқымдасы — Қазақстанда сирек кездсетін түр. Қаратау,Қаржантау,ТАлас және Угам жоталарында кездеседі. Бұрын Батыс Тянь-Шань эндемигі болып есептелген, кейін Памир-Алай таулрынан табылды. Тасты беткейлерде, кейде төменгі және ортаңғы тау белдеулеріндегі сиретілген арша ормандар арасында өседі. Әдемі сәндік өсімдік, жапырақтары жылтыр терілі және гүл шоғыры ірі сары түсті. Жиі көп сабақты "бұта" түзеді, яғни 40-қа тейін жынысты жетілген өркендері болады. Мәдени түрде тұқымы арқылы жақсы өседі. Жекелеген көшеттері бірінші жалы гүлдейді. Малды шектен жаюдан және өрттен зардап шегеді. Ақсу-Жабағалы қорығында қорғалады.

## Дереккөздер
*ISBN 9965-24-750-1
↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы

Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Альпі дифазиструмы

**Альпі дифазиструмы** (Diphasiastrum alpinum) Шоқпарбастар тұқымдасы — сирек кездесетін, саны қысқарып бара жатқан түр. Тек Алтаймен Сауыр биік тауларында кездеседі. Жалпы таралу аймағы - Солтүстік Америка мен Еуразияның биік таулары мен тундралық аймақтары. Бұл мәңгі жасыл көпжылдық өсімдік-Жер бетінде тас көмір дәуірінде басым болған өсімдіктердің ежелгі қаласының өкілі. Үлкен ағаш тәрізді түрлері ертеде жоғаліп біткен. қазіргі кезде жер бетінде шөптесін шоқпарбастың 400 түрі, оның төртеуі қазақстанда кездеседі. Бұлардың көбі сирек кездесетің түрлер. Сипатталып отырған түр Ұсақ күрек тәрізді жапырақтармен ерекшеленеді, олар күлте басында 4 жапырақтан орналасқан. Споралы масақтары аласа тік тұратын бұтақтарының (15 см) ұшында ораласқан. Споралары арқылы көбейеді, және де спорасы болғанна жас ересек өсімдік пайда болғанға дейін 5 жылдан кем уақыт кетпейді. Саны ауа райының өзгеруі мен мал бағысының күшеюіне байланысты азайып отыр. Марқакөл мен Батыс Алтай қорықтарында, Қатонқарағай ұлттық паркінде қорғалады.

## Дереккөздер
*ISBN 9965-24-750-1
↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы

Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Талас қайыңы

**Талас қайыңы** (Betula talassica) Қайыңдар тұқымдасы — Сирек кездесетің, тар эндемиктік түр. Әзірге тек Ақсу Жабағалы қорығынан (Оңтүстік-Қазақстан облысы) белгілі, осынан 1950 жылы П.П.Поляков сипаттап жазды. Таулы өзен сайларында, жылғалар мен бұтақтар маңында (Ақсу және Кіші-Қайыңды өзен аңғарлары) кездесті. Аппақ қардай қабығы мен ірі тісті жиектелген жапыраұтары бар өте әдемі ағаш.
## Дереккөздер
*ISBN 9965-24-750-1
↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Санат:Қайың тұқымдасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Ярмоленко қайыңы

**Ярмоленко қайыңы** (Betula jarmolenkoana) Қайыңдар тұқымдасы — Сирек кездесетің, тар эндемиктік түр. Тек Теріскей Алатауында (Нарынқол, Көкпел және Текес өзендер аңғары) кездеседі. Тіршілік ету ортасының өзгешелігімен ерекшеленеді, яғни жер асты суы жақын шалғынды-сазды топырақта жайылма ормандар түзіп өседі. Мәдени түрде жақсы өседі. Мысалы: Алматы қаласындағы ботаника бағы. Нарынқол елді мекенін көгалдандыру үшін қолданылады. Мәдени түрде кең қолдану және Нарынқол өзені аңғарында ботаника қорықшысын ұйымдастыру ұсынылады.

## Дереккөздер
*ISBN 9965-24-750-1
↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы

Санат:Қайың тұқымдасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Микеланджело Антониони

**Микеланджело Антониони** (; 29 қыркүйек 1912, Феррара — 30 шілде 2007, Рим) — итальян кинорежиссері, кино өнеріндегі шығармашылығын сыншы, сценарист ретінде бастады.. Кейін кинорежиссурамен шұғылданады. "Бір махаббаттың хроникасы" (1950) - оның көркемсуретті фильм жасаудағы алғашқы қадамы. 

Антонионидің бұдан кейін қойған фильмдерінде ("Құрбы қыздар", "Айқай", "Таңғажайып оқиға", "Түн", "Тұтылу", "Қызыл шөл", "Блоу ап", 1955-67) қоғамның іріп-шіруі, өмірден түңілген жандардың тіршілік күйбені бейнеленген.

## Дереккөздер

Санат:Құрметті Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)
Полтавка

* Полтавка – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл.
* Полтавка – Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл.
* Полтавка – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл.
* Полтавка – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл.
* Полтавка – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы ауыл.
Азбан

Азбан () - бұрын үйірге, күйекке, келеге, шағылыстыруға түсіп жүрген, соңынан піштірілген еркек мал. Мұндай тәсіл, негізінен, аталық мал сапасы төмен тұқым бергенде немесе белсіздік ауруға шалдыққанда қолданылған. Адамға айбаттанатын бураларды да піштірген. Ал айғырды тек мініс көтеретін белді жылқы қажет болған жағдай ғана арнайы піштірген. Төрт түлікке ортақ атау, дегенмен, де түйе мен ешкіден гөрі азбан сөзі жылқыға, қойға және сиырға жиі қолданылады: азбан-қошқар, азбан- айғыр, азбан-өгіз.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Азық өлшемі

**Азық өлшемі** (кормовая единица) - мал азығының жалпы, яғни энергетикалық қоректілігінің өлшем бірлігі. Біздің елде а.ө. ретінде бордақылаудағы сақа өгіз тіршілігін қамтамасыз етуден тыс жегізген 1 кг сұлы дәнінің 150 г май байлайтын қуаттылығы алынған. Кез келген жемшөптің қоректілігін с.а.ө.- мен бағалау үшін, оның құрамындағы қоректік заттарынын мөлшерін өзіндік май байлау коэффициенттеріне көбейтіп, жалпы май байлау қуаттылығын граммен есептейді де, 1 кг сұлының май байлау қуаттылығына, яғни 150 граммға бөледі.
Осылай есептелінген клетчаткалы жемшөптің май байлау мөлшері малға жегізгендегі нақтылы май байланымынан кем түсетіндіктен, көк және ірі азықтың май байлауын белгілі көлемде "клетчаткаға шығару" арқылы кемітіп, ал басқа азықтардың есептеулі және нақтылы май байланымындағы алшақтықты - арнайы "құнарлылық" коэффициенттерін қолдану арқылы жояды. Азық қоректілігін бағалаудағы с.а.ө. бұл ақауларынан айырылу үшін өлшем бірлігі 2500 ккал немесе 10 Мдж алмасу энергиясына тең энергетикалық азық өлшемін қолдану мал азықтандыру практикасында онша өріс алмады, бүгінде тек құс азығының жалпы қоректілігін алмасу энергиясымен бағалайды.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Ақбоз ат

Ақбоз ат (сивка) - құйрық-жалы, бүкіл дене түгі біртегіс ақ болып келген ат. Мұндай түсті жылқыны «шаңқан бозаң, «қылаң жылқы» деп те айтады.
## Дереккөздер

Мал шаруашылығы:
Өзен алабұғасы

**Өзен алабұғасы** немесе **Кәдімгі алабұға** () — *[[Сүйекті балықтар]]дың* *[[Алабұға тәрізділер]]* отрядының алабұғалар тұқымдасына жататын *Тұщы сулы алабұғалар* тегінің жыртқыш балығы. 

Қазақстанның барлық су айдындарында тараған. Алабұға Ертіс бассейініндегі барлық өзендер мен көлдерде, су қоймаларында кездеседі.

Тұрқының ұзындығы — 40-50 см, салмағы — 2 кг-ға дейін. Сәуір — мамыр айларында судың жылуы 7-8'С-қа жетісімен өсімдіктердің үстіне уылдырық шашады. Балқаш пен Алакөлде жергілікті Балқаш алабұғасы өседі. Оның түсі ашықтау, арқасындағы қанаты аласалау, қабыршағы ірілеу болады. Жас шабақтарының жемі насекомдар личинкасы мен шаян тәрізділер, ересектері жас балықтарды жейді. Алабұғаың кәсіптік маңызы бар.

Алабұға 2-4 жылда уылдырық шашу үшін жетіледі. Өсімталдығы 300 мыңға дейін уылдырық шашады. Олар уылдырығын көктемнің ортасына қарай, су жылығанда барлығы бірге топтасып шашады. Уылдырығын былтырғы жылдан қалған шіріген түрлі өсімдіктердің қалдығына шашады. Кейде сол судың табанына да шаша береді. Уылдырығын лента тәріздес қылып шашады және уылдырықтар қоректік затқа батырылып бірге шығады. Бұндай лентаның ұзындығы аналығының дене бітіміне қатысты болады, әрі 12 метрлік ұзындыққа созылуы мүмкін. Алабұға – жыртқыш балық. Баяу өседі, бірақ көлдердегі өсіп-өнуі жылдамырақ. Алабұға жәндіктердің дернәсілімен, моллюскалармен, ұсақ балықтармен қоректенеді. Алабұғаны жергілікті тұрғындар кәсіптік және әуесқойлық мақсатпен аулайды.
thumb|left

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Алабұғатәрізділер
Санат:Африка балықтары
Санат:Еуразия балықтары
Аммиактық азот

Аммиактық азот (аммиачный азот) - күйісі малдың мес қарнында желінген азық азотты заттары ыдырағандағы аммиак
құрамыңда бөлініп шығатын азот. Ол аммиакты қарын микрофлорасы өз дене белогінің аминқышқылдарын түзуге игеріп, химус протеинін азықпен енбеген аминқышқылдарымен, оның ішіңде биологиялық тұрғыдан бағалы
ауыспайтын аминқышқылдарымен байытады. Бұл мал азығының протеиндік құнарлылығын арттырады. А.а.-ты жоғары деңгейде игеру үшін желінген азықта қарын микрофлорасын жігерлендіретін жеңіл қорытылатын энергия
көзі-қанттар қатарындағы көмірсулар жеткілікті болуға тиіс. Сондықтан, мал азығындағы қант-протеиндік қатынастың 0,8-1,2 : 1 аралығында болуын қадағалайды.
## Дереккөздер

Мал шаруашылығы:
Алай қойы

**Алай қойы** (Алайская порода овец) - ұяң жүңді, тегене құйрықты қой тұқымы. Жаңа қой тұқымы ретінде 1981 ж. қабылданды. Қырғызстанда Памир-Алай тау жүйесіндегі теңіз деңгейінен 2500-3200 м биіктікте тау аралық ойыста, Қырғыздың кошуық жүнді саулықтарын басында прекос, кейінірек сараджа тұқымының қошқарларымен күрделі будандастыру арқылы шығарылған. А. қойында сапалы ақ ұяң жүн мен тегене құйрық ұтымды ұштастырылған. Қошкарларының салмағы - 95-105 кг, саулықтарынікі - 55-60 кг тартады. Қошқар басынан - 4,5-5,5 кг, саулыктардыкінен - 2,5-3 кг таза түсімі 65-70% жүн қырқылады. Жүні ақ, жылтыр, негізінен түбіт пен ұзын аралық қылшықтан тұрады. Жыл бойы жайылымда бағып-күтуге жақсы бейімделген. Қазақстанда қазақы қой жүнінің түсін ағартып, сапасын жақсарту үшін пайдаланылады.
## Дереккөздер

Санат:Қой тұқымдары
Аналық бал ара

Аналық бал ара (пчелиная матка) - бір ұяда мекендейтін аралар тобы ішіндегі жалғыз ұрғашы ара. А.б.а. не бары 5-6 жыл емір сүреді. Тек омарташының балымен қоректенеді. Күн сайын 1000-2000 жұмыртқа салады. Жыл өткен сайын жұмыртқалауы кемиді. Сондықган 1-2 жылдан соң а.б.а. жас арамен алмастырып отырады.
## Дереккөздер

Санат:Аралар
Аналық бұғы

Аналық бұғы (оленуха) - Мөлшері орташа келген, дене ұзындығы174 см, шоқтығының биіктігі 112 см, салмағы 86 кг дейін. Буаздығы 7,5 ай шамасында. Негізгі бұзаулауы маусым айының ортасында өтеді. Бұзауының салмағы 4-7 кг, егіз бұзау табу өте сирек кездеседі.
## Дереккөздер
Аң шаруашылығы:
Аналық мал

Аналық мал (маточное поголовье) - табындағы санақ жүргізген мерзімдегі төл берген және төл беретін ұрғашы малдың жалпы саны. Ұрғашы төлді аналық мал саны қатарына жатқызу түліктің түріне байланысты. Аналық малға қойда - саулық және бір жастан асқан ұрғашы тоқты, мүйізді ірі қарада – сиыр және бір жастан асқан қашар, жылқыда - бие және екі жастан асқан құнажын байтал, түйеде - інген және үш жасар бұзбаша жатады.
## Дереккөздер
 

Санат:Мал шаруашылығы
Аналық ұя

Аналық ұя (семейство в животноводстве) - мал тұқымының құрылымдық тобына жатады. А.ұ. деп өнімі жоғары да сапалы ұрғашы малдан тараған енесіне ұқсас өнімді ұрғашы ұрпақтар
тобын атайды. Бұл топ өздеріне тән өнімділік, биологиялық ерекшеліктерін ұрпақтарына тұрақты бере алады. А.ұ. мақсатты жүргізілген мал тұқымын асылдандыру жұмыстары негізінде
калыптасады. А.ұ. мал тұқымын ұрпақтан ұрпаққа жетілдіріп отыру үшін қажет.
## Дереккөздер

Мал шаруашылығы:
Аң шаруашылығы

**Аң шаруашылығы** (ХХ ғасырдың аяғынан бастап «тері өнеркәсібі» сөз тіркесі де қолданыла бастады — ағылшын тілінен сөзбе-сөз аудармасы) тері алу үшін қамауда бағалы терісі бар жануарларды өсіруге арналған мал шаруашылығының саласы . Тері шаруашылығының объектілері күзен, көк түлкі, күміс-қара түлкі, нутрия, бұлғын, өзен құндызы, шиншилла және басқа жануарлар.

1960 жылдардан бастап бұл сала жануарлар құқығын қорғаушылар мен аң терісіне қарсылардың сынына ұшырады.
Санат:Жеңіл өнеркәсіп
Аңшылық шаруашылығы

**Аңшылық шаруашылығы** - жабайы андар мен құстарды қорғау, оларды өсіру, өндірістік және әуесқойлық бағыттарда аулаумен айналысатын шаруашылық саласы. 

Қазақстанда аңшылық шаруашылығына арнайы бөлінген 60 млн. гектарға жуық жер бар. Бұл жерде аңшылық шаруашылығының бірнеше түрі дамыған: мемлекеттік, тұтынушы одақтық және қоғамдық аңшылық шаруашылығында бағалы аң терілерін, ақбөкен, жабайы шошқа т. б. аң еті дайындалады.

Ауланатын аң мен құсты азайтпай, көбейте беруде мемлекеттік қорықтардың зор мәні бар. А.ш. арнайы егерлік қызмет жолға қойылған.
## Дереккөздер

Аң шаруашылығы:

Санат:Аңшылық
Асыл тұқымды аталық мал

Асыл тұқымды аталық мал (племенной производитель) - өнімдік және түқымдық қасиеттері жоғары ұрпақ беретін, жыныстық қуаты жетілген малдың еркегі (айғыр, бұқа, қошқар, бура, теке, қабан). А.т.а.м.-ың табыңды өз төлінен өсіріп, жақсартуда маңызы өте үлкен. Белгілі ғалым-селекционерлердің пікірінше, қазіргі ғылым жетістіктіріне сәйкес, селекциялық жолмен сиыр өнімділігін арттыру - 95 пайызға, қой өнімділігін арттыру - 80-90 пайызға тұқымдық бұқа мен қошқарды ұрпағының сапасы бойынша таңдап алып, ұтымды пайдалануға байланысты. А.т.а.м. пайдалану арқылы табынның сапасын ұрпақтан ұрпаққа жақсарту - барлық түліктерге ортақ негізгі селекциялық әдіс. Себебі еркек мал әруақытта қатаң сұрыпталады. Мысалы, қолдан ұрықтандыру жағдайында мүйізді ірі қара малда еркек бұзаудың жүзден бірі, қойда еркек
қозының бестен бірі ғана аталық мал үшін тандап алынады. Сонымен қатар бір аталық малдан алынатын ұрпақ саны аналыққа қарағанда анағұрлым көп.
## Дереккөздер
   Мал шаруашылығы:
Ат қора

**Ат қора** () - жылқы күтетін орын. Ат қораның еліміздің әр аймағының ерекшелігін ескерген, бірнеше қалыпты жобасы бар. Әр шаруашылық қора саларда жергілікті ауа-райын, өсіретін жылқы тұқымының ерекшеліктерін ескеріп, осы жобалардың лайықтысын пайдаланады. Ат қора су жинамайтын биіктеу, құрғақ жерге салынады. Қораның биіктігі, әр жылқыға қажетті орын аумағы, қора ішін бөлу тәртібі өсіріп отырған жылқының тұқымына, өнім бағытына, жасына қарай әр түрлі болады. Ат қораның жанында, не ішінде жем, ер-тұрман, жегу әбзелін сақтайтын қоймалар болады. Асыл тұқымды жылқылар қорадағы жеке-жеке үйшіктерде
ұсталады, ал саяқтарды топ-тобымен бос қамайды.

## Дереккөздер


Санат:Қоралар
Асыл тұқымды мал

Асыл тұқымды мал (племенные животные) - тұқымына және өзіне тән жағымды өнімдік және нәсілдік қасиеттерін ұрпағына тұрақты бере алатын мал. А.т.м.-ға әдетте таза
тұқымды малдың элита-рекорд, элита және бірінші кластары жатады. Малдың тұқымдық құндылығын оның тегіне (мал шежіресі арқылы), дене бітіміне, өніміне және ұрпағының сапасына қарап анықтайды. Аталған белгі-қасиеттер бойынша
малға баға бергенде нақтылы бір тұқымның ұнамды типіне лайықты деп бекітілген көрсеткіштерді басшылыққа алады.

## Дереккөздер
  Мал шаруашылығы:
Атырау қойы

**Атырау қойы** (атрауская порода овец) - тегене құйрықты елтірілік қой тұқымы. Әрі етті, әрі майлы, әрі елтірілік өнімімен ерекшелінетін дүние жүзінде теңдесі жоқ қой тұқымы. Жаңа тұқым ретінде 1998 ж. қабылданған. А.қ. қазақтың тегене құйрықты қылшық жүнді қойы мен еділбай қойының саулықтарын, қаракөл қойының сұрхандария және қарақалпақ сұрының қошқарларымен күрделі будандастыру жолымен шығарылған. А.қ. қазақы қойдың тегене құйрығы мен дене бітімін қаракөл қойдың елтірілік қасиетін үйлесімді берік ұштастыруы нәтижесінде, нарық сұранысының өзгеруіне сәйкес қажетті сапалы ет, жүн немесе жоғарғы сапалы көп түрлі-түсті сұр елтірі өндіруіне болады. А.қ.-ың жүні ақшыл сұр, әр түрлі түске бояуға келетіндіктен кілем тоқуға қолайлы. А.қ. Батыс және Оңтүстік Қазақстанның шөл және шөлейт
аймақтарында өсіруге жақсы бейімделген.   

## Дереккөздер

Санат:Қой тұқымдары