open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юрий Сергеевич Гуров

**Юрий Сергеевич Гуров** (28 5.1924, Ақмола қаласы - 17.4.1945. Венгрия, Дьёр қаласы) - 2-дүннежүзілік соғысқа қатысушы, рота командирі, кіші лейтенант.Мәскеу қаласында тұрып, сонда кәсіптік училищеде оқыды. Оны бітіргеннен кейін Мәскеу поштасында токарь болып жұмыс істеді. 1942 жылдың наурызында Кеңес әскері қатарына шақырылып, сол жылы Мәскеу жаяу әскер училищесінде оқыды. 1942 жылдың қазанынан Ұлы Отан соғысына қатысып, Сталинград, Дон, Оңтүстік- Батыс, 3-Украина майдандарында атқыштар взводын, кейін рота басқарған. 1944 жылы 13 сәуірге қараған түні 429-ат- қыштар полкіне қарасты Гуровтың ротасы алғашқылардың қатарында Днестр (Молдова) өзенінін Григориополь ауданы маңынан өтіп, жау плацдармын басып алды. Оны қолдан шығармау үшін рота жауынгерлері жаудың 22 карсы шабуылын тойтарды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Гуровқа батылдығы үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (9.1944). 1945 жылы 8 сәуірде Югославияны азат етуде ауыр жараланып, госпитальда қайтыс болды. Будапешт қаласында жерленген. Ленин, 2-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Александр Семенович Гуцало

**Александр Семенович Гуцало** (20.3.1917, Ақтөбе қаласы - 28.1.1946, Ресей) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, әскери ұшқыш, капитан. Украинаның Тихорецк қаласындағы ФЗО мектебін (Ресей, Краснодар өлкесі) бітіргеннен кейін токарь болып жұмыс істеген. Әскер қатарында жүргенде әуе мектебінде оқи жүріп, бомбалаушы-атқыш (1937) және ұшқыш (1941) мамандықтарын игерген. 2-Беларусь майданы 4-әуе армиясы 269-жойғыш авиация дивизиясы 845-жойғыш авиация полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 494 рет әуеге көтеріліп, 52 әуе ұрыстарында болды. Жеке өзі жаудың 18, ал топпен 3 ұшағын атып түсірген. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен 1946 жылдың 15 мамырында Гуцалоға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Тихорецк қаласындағы №12 кәсіптік-техникалық училище ғимаратында мемориалдық тақта орнатылған. Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ғани батыр

**Ғани батыр**, **Әбуғани** (1902, Қытай, Іле аймағы, Нылқы ауданы, Қарабақ қыстағы — 19N4, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Ж. Қайыпов ауылы) - Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі, халық батыры. Гоминьдан өкіметінің езгісіне қарсы шыққаны үшін 1941 жылы Үрімжі абақтысына қамалған. 1944 жылы қамаудан қашып шығып, Іле аймағының Нылқы ауданында Әкбар Есбосынұлымен бірге Гоминьдан өкіметінің қыспағына қарсы ұлт-азаттық қозғалысын ұйымдастырды. Азаттық күресінің барысында партизан отрядын басқарды. Ғани батыр Нылқы ауданын, Құлжа қаласын, Бұратала, Іле аймақтарын жаудан азат етуге белсене қатысты. Шығыс Түркістан Халық Республикасының үкіметі оның ерлігін жоғары бағалап, **«Халық батыры»**деген құрметті атақ берді, бірнеше орден, медальдермен марапаттады. Ғани батыр кейін Қазақстанға келіп қоныстанды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Иван Тихонович Гулькин

**Иван Тихонович Гулькин** (23.6.1923, Шығыс Қазақстан облысы Алексеевка селосы - 13.1945, Германия) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, ұшқыш, эскадрилья командирі, гвардия капитаны. Морав ауылы Барнаулдағы (Ресей, Алтай өлкесі) орта мектепте, сонымен қатар қаладағы аэроклубта оқыған. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы 4 қаңтарда Барнаул қаласы эскери комиссариатынан шақырылған. 1942 жылы Майкоп (Ресей, Краснодар өлкесі) Әскери-әуе училищесін бітірді. 1942 жылдың мамырынан Дала майданының 5-әуе күштері армиясы 1-штурмдық авиация корпусы 292-штурмдық авиация дивизиясы 667-штурмдық авиация полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. 1943 жылдың қыркүйегіне карай Гулькин 93 жауынгерлік тапсырмамен әуеге көтеріліп, жау техникасымен әскерін жойды әрі әуеде өз тобымен 3 жау ұшағын атып түсірді. КСРО Жоғарғы Кеңес Төралқасының Жарлығымен Гулькинге жауынгерлік тапсырмаларды үздік орындағаны үшін Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп (4.2.1944), Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі тапсырылды. 1945 жылы 4 наурызда Германия жерінде кезекті тапсырмадан оралмаған. Барнаул қаласындағы көшеге батырдың есімі беріліп, сондағы №25 орта мектеп пен өзі тұрған үйге мемориалдық тақта орнатылды.Ленин, Қызыл Ту, Александр Невский, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Сергей Гаврилович Гуденко

**Сергей Гаврилович Гуденко** (1915, Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданы Қалдыаман қонысы - 23 маусым 1941, Украина) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, взвод командирі, лейтенант.

## Өмірбаяны
Украинаға Кеңес әскері қатарына 1936 жылдың қарашасында шақырылған. Қиыр Шығыс майданының 1-Приморье армиясына қарасты 39-атқыштар корпусы 40-атқыштар дивизиясы 120-атқыштар полкінің пулеметшісі Гуденкоға Хасан көлі (1938 жылы 29 шілде - 11 тамыз) жанындағы әскери кақтығыстарда көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (25.10. 1938). 

Киев жаяу әскер училищесін бітірген (1940). 

Ұлы Отан соғысының алғашқы кезеңінде Владимир-Волынский (Украина) қаласындағы жеке пулемет батальонының құрамындағы Гуденконың взводы немістің бірнеше шабуылын тойтарып, өзі осы ұрыстарда ерлікпен қаза тапты.

## Естелік және марапаттары
Мамлют ауданындағы Дубровное селосындағы мектеп пен көшеге батырдың есімі берілген. 

Ленин, Қызыл Ту ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Ғұндардың аландарды талқандауы

**Ғұндардың аландарды талқандауы**, 4 ғасырдың 2-жартысында Еділ - Жайық өңіріндегі ғұндар Қара теңіздің Солтүстік жағалауын жаулап алып, сарматтарды бағындырған кезде аландар ғана табан тіресе қарсылық көрсетті. Бірақ ғұндар 370-72 жылы аландарға ойсырата соққы беріп, жеңіске жетті. Аландардың бір бөлігі ғұндарға бағынғанымен, бір бөлігі Рим империясының жеріне өтіп кетті. Сондықтан олар кейіннен Батыс Рим империясына қызмет етуге мәжбүр болды. Батыс Рим императоры Грациан өзінің әскери жасақтарын осы аландардан құраған. Батыс Римге қызмет еткен аландардың басшысы Сангибан 451 жылы Аттилаға қарсы соғысудан сескеніп, оган өз еркімен берілмекші болды. Дегенмен Сангибан Рим императорының ықпалынан шыға алмай, өз әскерімен Каталаун шайқасына қатысты. **«Каталаун қырғыны»** атанған осы шайқаста аландардың әскери күші толығымен талқандалды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар
Искандер Садыкович Даутов

**Искандер Садыкович Даутов** (2.9.1923, Ресей, Омбы облысы,Есілкөл қаласы - 26.9.1943, Украина, Чернигов облысы,Репки ауданы,Неданчичи селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, қатардағы гвардия жауынгері. Татарстаннан 1927 жылы Даутов Петропавл  қаласына (Солтүстік Қазақстан облысы) қоныс аударды. Осы жерден мектепті бітіріп, Петропавл ауылының техникумына оқуға түсті. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың 23 карашасында Петропавл қаласы әскери комиссариатынан шақырылды. Даутов қызмет ат- қарған 16-гвардиялық атты әскер дивизиясы жауды қуа отырып, 1943 жылдың күзінде Днепр өзеніне жетті. Даутов алғашқылардың қатарында өзеннен өтіп, қоян-қолтық ұрыста жаудың бірнеше әскерін жойды. Даутов ауыр жараланса да, жауға пулеметінен оқ жаудырып, Кеңес бөлімшелерінің Днепр өзенінен өтуін қамтамасыз етті. 1943 жылы 26 қыркүйекте Нивки деревнясы (Беларусь, Гомель облысы Брагин ауданы) үшін болған ұрыста Даутов ерлікпен қаза тапты. Даутовқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.1.1944). Петропавл қаласында батырға бюст орнатылды. Қаладағы №26-кәсіптік-техникалық училище Даутовтың есімімен аталған. 

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Дәлелхан Сүгірбайұлы

thumb|right|200px|Дәлелхан Сүгірбайұлы
**Дәлелхан Сүгірбайұлы** (1906 жыл, Қытай, Алтай аймағы, Сарысүмбе ауданы, Көксу қонысы -1949) - Қытайдың Шыңжаң өлкесінде болған ұлт-азаттық қозғалысының көрнекті қайраткері, генерал-майор. 

Керей тайпасының Абақ руының Шеруші бөлімінен шыққан. 
1933 жылғы Қытай қазақтарының көтерілісіне белсене қатынасқан. Өлкедегі ел басшыларын жаппай тұтқынға алып жатқан кезде Дәлелхан 1941 жылы Қазақстанға өтіп кетті. Кейін аймаққа қайта оралып (1944), Гоминьдан үкіметіне қарсы Үш аймақ көтерілісі басшыларының бірі болды. 1945 жылы Алтай аймағы Гоминьдан үкіметі ықпалынан азат етілгеннен кейін, Алтай аймағы генерал-губернаторының бірінші орынбасары әрі аймақтың әскери округінің қолбасшысы болып тағайындалды. Іле, Тарбағатай аймақтары да азат етіліп, үш аймақтың негізінде Шығыс Түркістан Республикасы құрылған кезде (1946) Дәлелхан үкімет мүшесі және Шығыс Түркістан ұлттық армиясы қолбасшысының бірінші орынбасары, кейін (1946) Алтай аймағының генерал-губернаторы болды және денсаулық сақтау министрі қызметін қоса атқарды. 

Ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысқаны үшін Дәлелханға «Алтын жұлдыз» ордені тапсырылды, «Халық қаһарманы» деген құрметті атақ және генерал-майор әскери шені берілді. 

Дәлелхан Шығыс Түркістан Республикасының өзге де басшыларымен бірге белгісіз жағдайда ұшақ апатынан қайтыс болды.
## Отбасы
* Ұлы: Фатхан (Пәтіхан) Дәлелханұлы Сүгірбаев Іле Қазақ автономиялық облысының уәлиі (1954 жылдың қарашасы – 1955 жыл, маусым) болды
* Ұлы: Шыңғысхан Сүгірбаев (1937-06.05.2020)
* Ұлы: Зуреш Дәлелхан
* Ұлы: Мәлен Дәлелханұлы

## Дереккөздер


Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1949 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Шыңжаң саясаткерлері
Санат:Шыңжаң тарихы
Санат:КСРО-дағы авиациялық оқиғалар және инцинденттер құрбандары
Санат:Қытай - КСРО қарым-қатынастары
Санат:Алтай аймағының генерал-губернаторлары
Дәуқара Қарақожаұлы

**Дәуқара Қарақожаұлы** (шамамен 17 ғасырдың соңы - 18 ғасырдың ортасы) - батыр, би. Есімі байұлы тайпасы құрамындағы байбақты руының ұранына айналған. 

Дәуқара Еділ бойындағы қалмақтарға қарсы шайқастарға қатысқан. Ел арасындағы бір аңыздарда дене бітіміне қарай Дәуқара аталыпты делінсе, енді бірінде қарақалпақтар қоныстанған Шымбай - Дәуқара маңында көшіп-қонып жүргенде Дәуқара есімі қойылған дейді. Дәуқара батыр есімі батыс өңірінің ақын, жыраулары шығармаларында жиі айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Дәулен Таузарұлы

**Дәулен Таузарұлы** (16 ғасырдың 2-жартысы, қазіргі Ресей, Омбы қаласы орнындағы Керейтоғай қонысы - 17 ғасырдың басы) -батыр. Орта жүз құрамындағы ашамайлы керей руынан шыкқан. Жас кезінде ауыл молдасынан оқып, діни білім алған. Ермактың басқыншы отрядына қарсы күресте Көшім хан әскеріне көмектескен. Дәуленнің Жалаңтөс баһадүрдің апасы Жамалдан туған он бес ұлы болған. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Мүслім Қаділбекұлы Даиров

**Мүслім Қаділбекұлы Даиров** (19.01. 1959 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы,Зырян қаласы) - қазақ, генерал-майор (12.24.2002), 1976 жылы орта мектептен кейін Тюмень жоғары әскери-инженерлік командалық училищесін (1980), В.В.Куйбышев атындағы Әскери-инженерлік академиясын (1991), РФ ҚК Бас штаб Әскери академиясының жоғары академиялық курсын бітірген (2011). Тюмень жоғары әскери- инженерлік командалық училищесінің курсанты, инженерлік-саперлік батальон инженерлік-саперлік взводының командиpi, 40 OA мотоатқыштар дивизиясы мотоатқыштар полкі инженерлік-техникалық взводының командирі, МСД 40 ОА инженерлік-саперлік батальон инженерлік-саперлік ротасының және жеке ротасының командирі, Орал ӘО МСП ииженерлік кадр қызметінің бастығы, аймақтық оқу орталығы резерв дайындау және кару-жарақ пен техника сақтау (мотоатқыштар әскері) жеке мотоатқыштар бөлімі инженерлік қызметінің бастығы (1976-88), В.В.Куйбышев атындағы Әскери-инженерлік академиясының тыңдаушысы, жеке инженерлік-саперлік батальонының командирі, ҚР ҚМ инженерлік әскерлері басқармасы бөлімінің аға офицері, ҚР ҚМ арнайы әскерлер департаменті инженерлік әскерлер басқармасы бөлімінің аға офицері, басқарма бастығының орынбасары - штаб бастығы, бас штаб жедел қамсыздандыру департаменті инженерлік әскерлер басқармасы бастығының орынбасары, Бас штаб инженерлік әскерлерінің бастығы - инженерлік әскерлер басқармасының бастығы, ҚР ҚК инженерлік әскерлер Бас басқармасының бастығы, арсеналдар мен қаруқоры базасы Бас басқармасы бастығының орынбасары, ҚР ҚМ ШБК арнайы әскерлер департаментінің бастығы (1988-2007), ҚР ҚМ арнайы әскерлер Бас басқармасының бастығы (2007 жылы маусымынан). Қызыл Жұлдыз, 2-дәрежелі «Айбын» ордендері, «Ерлігі үшін» медалі, басқа да медельдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Әскери іс
Дәулеткерей сұлтан

**Дәулеткерей** (кейбір деректерде Даулеткеле, Довлет-Керей)(туған-өлген жылы белгісіз) - сұлтан. 

Қытайда білім алған, қытай тілін жақсы меңгерген. Дәулеткерей дипломатиялық тапсырмалармен бірнеше рет Пекинде болған. 1760 жылы Жолбарыс сұлтанмен бірге Абылайдың Қытайға жіберген елшілігін бастап барды. Елшіліктің басты міндеті - кезінде ойраттар басып алған қазақ жерлерінің босауына байланысты, мұнда қазақтардың еркін көшіп-қонуына қатысты мәселелерді шешу болды. Сонымен қатар қазақтарға тұтқынға түскен Цинь императорының қол астына қарайтын ұранқайлықтарды қайтару осы елшілікке тапсырылды. Пекинде бұл елшілікке барлық сый-құрмет көрсетілді. 

Қазақ-Қоқан қарым-қатынастарының шиеленісуіне байланысты Дәулеткерей Абылайдың тапсыруы бойынша 1767 жылы Қытайға (әскери көмек сұрау мәселесімен) қазақ елшілігін бастап барды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Қазақ хандығы қайраткерлері
Санат:Төрелер
Дәуіт Асауұлы

**Дәуіт Асауұлы** (1787 ж. *Үстірт*-1874 ж. *Қоныра́т*) — Жетіру тайпасының Табын руынан шыққан батыр. 19 ғасырдың 50-жылдарында Орынбор ведомствосына қарайтын табын руының қарақойлы бөлімшесінің басқарушысы болған. 

19 ғасырдың 40-50-жылдарында Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы Кіші жүз қазақтарының көтерілістеріне Есет Көтібарұлымен бірге жетекшілік жасағандардың бірі. 1855 жылы Орынбор өлкесінде Есет Көтібарұлы мен Дәуіт бастаған шектілер мен табындардың наразылығы болды. Көтерілісшілер қазақ даласына жазалау отрядтарын жіберуді тыюды, қазақ қауымынан түйе жинауды тоқтатуды, түтін салығын жоюды, Жем, Елек, Қобда, Жайық өзендерінің бойларына көшіп-қонуға мүмкіндік жасап, шаруаларға жайылымдық жерлерге еркіндік беруді талап етті. 
Қазақтардың Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсылығы кейін де жалғасты. Дәуіт Ресей үкіметінің 1867-68 жылы жүргізген әкімшілік және сот реформаларына наразылық білдіріп, 1869 жылы Орал мен Торғай облыстары қазақтарының көтерілісіне басшылық жасағандардың бірі болды.

## Тағы қараңыз
* Дәуіт ата қорымы

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Арсенал (футбол клубы, Лондон) басты бапкерлер тізімі

Астыда Арсенал футбол клубының 1897 жылдан бастап осы күнге дейінгі басты бапкерлер тізімі келтірілген. Арсенал тарихында клубты 18 жаттықтырушы баптаған (бұл тізімге міндет атқарушылар жатқызылмаған). 

Арсен Венгер клуб тарихында бапкер ретінде ең көп уақыт өткізген және ең танымал бапкер болып саналады.

[thumb|right|140px|[Герберт Чепмен — «Арсеналды» чемпион жасаған алған бапкер]]
[thumb|right|140px|[Арсен Венгер, 1996-2018 жылдан бері «Арсенал» бапкері]]

## Статистика
"Ақпарат 2008 жылдың 4 қазанына сәйкес. Статистикаға ресми ойындар ғана енгізілген. Пенальти соғу нәтижелері саналмады."

;Нұсқама
: Бас жаттықтырушы мiндетiн атқарушы болды.
: Ресми тағайындалғанға дейін бас жаттықтырушы мiндетiн атқарушы болды

;Түсініктер

:**A** Макивен ресми басты бапкер болып тағайындалмаған, бірақ іс жүзінде бас бапкер міндеттерін атқарған.
:**B** Джо Шоу бас жаттықтырушы мiндетiн атқарушы, ал Джон Питерс хатшы мiндетiн атқарушы болды. Бұл жаттықтырушы және хатшы міндеттерін екі адамға бөлген алғаш жағдай болып табылады.
:**C** Уиттакер 1956 жылы науқасқа шалдыққан. Ресми қайтыс болғанға дейін бас бапкер ретінде қалғанымен, іс жүзінде бапкерлік жұмыстарды Джек Крэйстон атқарды. Сол уақытқа Крэйстон статистикасы: 14 ойын, 7 жеңіс, тең түсу, 6 жеңіліс, 31 гол соғылды, 25 жіберілді.
:**D** Венгер статистикасы 1999 жылдың 13 ақпанында ойналған Шеффилд Юнайтедке қарсы Англия Кубогы ойының да қосады, матч 2-1 Арсенал жеңісімен аяқталады. Алайда Венгер матчтың қайта ойналуын қалайды, өйткені өз командасының соңғы голы Fair Play принциптерін бұзу салдарынан соғылды.

## Дереккөздер

Санат:Арсенал ФК (Лондон) бапкерлері
Дәуітбай Жәнібекұлы

**Дәуітбай Жәнібекұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) - батыр. Орта жүз кұрамындағы арғын тайпасынан шыққан. 

Әкесі Жәнібек Қошқарұлы сияқты қол бастаған Дәуітбай 18 ғасырдың ортасындағы жоңғарларға қарсы күресте ерлігімен көзге түскен. Оның баласы Мұса да батырлығымен елге танылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Николай Куприянович Делегей

**Николай Куприянович Делегей** (24.10.1911, Украина, Хмельницкий облысы,Изяслав ауданы,Комыны селосы - 3.10.1945) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия майоры, ұшқыш-шабуылдаушылар тобының командирі. Украинадан Кеңес әскері қатарына 1932 жылы шақырылып, 1933 жылы шекарашылар училищесіне түсті. Харьков шекарашылар училищесінің авиация бөлімін бітіріп, 1940 жылға дейін Алматы қаласындағы шекара округінің 3-дербес авиация эскадрильясында қызмет атқарды. Соғыстың алғашқы күндерінен бастап майданға келді. Ол неміс ұшақтарын алғаш 1941 жылдың 17 желтоқсанында атып түсірген. Гвардия майоры Делегей бастаған топ өзінің әскерлерін әуеде қорғауға шыққан кезде, жетекші ұшақ 2 «Мессершмитті» атып түсірді. Осы сәтте командирдің тобына жаудың алты «Ме-109» ұшағы жақындап қалғанын байқаған Делегей жау ұшағына қарсы шабуылға шықты. Делегей жақындап келіп соңғы «Ме-109» ұшағын жерге қарай құлдыратты. Ол 200-ге жуық жауынгерлік тапсырмамен 30-дан аса әуе шайқасына қатысты. 1944 жылдың ақпан айына дейін 172 рет әскери тапсырмамен Делегей жеке өзі 15, топтың кұрамында 3 ұшағын атып тұсірді. Әуе ұрыстарында көрсеткен ерлігі үшін Делегейге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (1.7. 1944). Подполковник Делегей қызмет бабында тапсырма орындау кезінде қаза тапты. Ленин, 2 рет Қызыл Ту, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Демежан Кешубайұлы

**Демежан Кешубайұлы** (1860, Қытай, Шыңжаң өлкесі, Тарбағатай аймағы - 1906, Шәуешек қаласы) - Қытайдағы қазақ диаспорасы арасынан шыққан қоғам қайраткері. 

Найман тайпасы Төртуыл руынан шыққан.

Бала кезінде Тарбағатай аймағының губернаторы Ши амбының қолында бірнеше жыл аманатта болады. Сонда жүріп ақсүйектер мектебінде оқиды, манжұр, қытай тілдерін меңгереді. Кейін губернаторға көмекші әрі тілмаштық қызмет атқарады. 1884 жылы Шәуешек хаттамасы бойынша Ресей мен Қытай империясы өзара шекара бөліскенде жергілікті әкімшілік атынан аймақ шекарасын белгілеу ісіне қатысқан. 1895 жылы төрт ауыл руының екінші үкірдайы болып сайланады. Демежан ел ішінде мешіт, медресе, мектеп салу, жергілікті халықтың егіншілікпен айналысу ісін ұйымдастырады. Абдыра, Қараүңгір өзендерінен тоған шығарту жөнінде жоғарғы ұлықтың рұқсатын алуға күш салады. Бірақ оның бұл игілікті ісіне халдайлар (ішкі өлкеден шекара күзетіне келген сібе-солаң жұртының атамандары) қарсылық білдіреді. Қалыптасқан тәртіп бойынша таудан аққан ірі өзендер тек халдайлардың меншігі саналатын. Абдыра аңғарында өткен кезекті су таласы кезінде Демежан қазақтан қол жинап, халдайлардың бетін қайтарады. 

Демежан Ши амбының орнына Тарбағатай аймағының губернаторы болып сайланған, Құлжадан келген Мәтен амбының да қарсылығына ұшырайды. Ол ру арасындағы алауыздықты қоздырып, Демежанды қазақтар арасынан шыққан бүлікші етіп көрсетуге тырысады. Демежанды жалған айыппен қамауға алып, 1906 жылы жазда Шәуешек қаласында дарға асып өлтіреді. Демежан – Қ.Жұмаділовтың «Тағдыр» романының басты кейіпкері.

## Дереккөздер


Санат:1860 жылы туғандар
Санат:Шыңжаңда туғандар
Санат:1906 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Қытай қоғам қайраткерлері
Демежан батыр

**«Демежан батыр»** - тарихи жыр. 

Шығыс Түркістан және Моңғолия қазақтарына кеңінен тараған. Жырдың үш нұсқасы белгілі. Бүл нұсқалардың мазмүны бір-біріне жақын. Жырға Тарбағатай аймағының орталығы Шәуешек қаласынан шыққан зиялы азамат, халық перзенті Демежан Кешубайұлының ел қорғаудағы ерлік істері арқау болған. Жырдың үш нұсқасының бірі - Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында сақтаулы. Жырлаушы – Нұрсапа. Екінші бір нұсқа «Тарбағатай» журналында жарияланған (1983, № 1). Жырлаушы - Тұрсынғазы. Ал үшінші нұсқа «Мұра» журналында жарияланған (1983, №1). Жырлаушы - Әнуар Қоңқаұлы.
	
## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары
Иван Федорович Денисов

**Иван Федорович Денисов** (19 желтоқсан 1924, Лениногорск қаласы Татарстан, 14 мамыр 1995, Алматы, Қазақстан) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия лейтенанты, взвод командирі.Соғысқа дейін Ақмола облысының Ақкөл ауданындағы «Кеңес» ұжымшарында жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы шақырылды. 1943 жылы пулеметшілер училищесін бітірген. Генерал Чуйковтың әскері 1944 жылдың шілде айының соңғы күндері Висла өзеніне (Польша) шықты. 102- гвардиялық атқыштар полкіне өзеннен өтіп, Руда Тарновская елді мекені жанында плацдармды қолға түсіру міндеті жүктелді. Өзеннің оң жағалауына 5-атқыштар ротасы өтті. Оның өзеннен сәтті өтуі гвардия лейтенанты. Денисовтың взводының батыл қимылдауына жағдай туғызды. Жаудың негізгі оқ ататын ұяларын бөліп тастап, рота бүкіл полктің өзеннен өтуін қамтамасыз етті. Плацдарм қолға түсті. Келесі күні (1944 жылдың 2 тамызы) 35-гвардиялық атқыштар дивизиясына бағынышты атқыштар полкі Мангушев үшін ұрыс жүргізді. Мұнда Денисов бастаған взвод бөлімшелермен өзара тығыз байланыста болып, немістің өздігінен жүретін зеңбірегінің сүйемелдеуімен ұрысқа шыққан жаяу әскерінің екі шабуылына тойтарыс берді. 3 тамызда Тшебень селосының оңтүстігінде болған шайқаста Денисов пен оның жауынгерлері жаудың барлық соққыларын табандылықпен тойтарып, оны үлкен шығынға ұшыратты. Осындай ерен ерлігін бағалап, Денисовке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Денисов 1966 жылдан Алматы қаласында тұрып, сонда еңбек етті.
	
## Дереккөздер


Санат:19 желтоқсанда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:14 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1995 жылы туғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері
Диқанбай Қапсәлемұлы

**Диқанбай Қапсәлемұлы**, Диқанбай Қапсалаңұлы (шамамен 1800 - 1876, Жетісу өңірі) - батыр, би. Ұлы жүз құрамындағы дулат тайпасының ботбай руынан шыққан. 

Әкесі Қапсәлем, арғы атасымен ел қорғаған, аты ұранға айналған батырлар болған. Диқанбай ерлік істерімен аты қалған батыр ғана емес, ел арасындағы түйіні қиын мәселелерді шешуге араласқан би ретінде белгілі адам. Қазақ халқының тарихынан мол мағлұмат беретін орыс түркітанушысы Н. Аристов жазып алып жариялаған Диқанбай батыр шежіресі күні бүгінге дейін өз құндылығын жоғалтқан жоқ.
	
## Дереккөздер


Санат:1800 жылы туғандар
Санат:1876 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақстан шежірешілері
Алексей Федорович Дмитриев

**Алексей Федорович Дмитриев** (25.2.1919, Солтүстік Қазақстан облысы,Айыртау ауданы,Карасевка селосы - 17.10.1944, Литва,Кудиркос-Науместис қаласы) - 2- дүниежүзілік соғысқа қатысушы, капитан, артиллерияшылар командирі.Кеңес әскері қатарына 1938 жылы шақырылды. Дмитриев Брянск (1941), Беларусь (1944) майдандарында шайқасты. 1944 жылдың 7 тамызында Дмитриев басқарған 214-гвардиялық гаубица артиллерия полкінің (3-Беларусь майданы, 5-армия, 5-артиллериялық корпус, 3-гвардиялық артиллериялық дивизия, 8-гвардиялық гаубица артиллериялық бригадасы) 2-дивизионы 1944 жылы 7 тамызда Францкабуда елді мекені (Литва, Шакяй ауданы) маңында жау шабуылына тойтарыс беріп, 5 танкісін жойды. Жау танкісі мен жаяу әскердің жартысы Кеңес әскерінің бақылау пунктінің қорғанысын ұйымдастырды. Осындай қауіпті сәтте Дмитриев жау оғын өзіне қарай аударды. Жаяу әскер мен танкінің арасын алшақтатып, взвод әскерлерін жинап, жауға қарсы тойтарыс берді. 1944 жылдың 21 тамызында қарсыластарының 8 танкісін жойды. 1944 жылдың 17 қазанында ұрыста қаза тапты. Ұрыста көрсеткен ерліктері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Дмитриевке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Ленин, «Қызыл Жұлдыз», 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дмитриев оқыған мектепке есімі берілген.
	
## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Виктор Михайлович Довженко

**Виктор Михайлович Довженко** (3.3.1920, Ресей, Орынбор облысы, Ташлин ауданы, Ташла селосы - 4.3.1945, Польша) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, взвод командирі.

Соғысқа дейін Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы,Симаки селосына қоныс аударды. 1940 жылы қыркүйекте Кеңес әскері қатарына шакырылған. 1942 жылы кіші лейтенанттар курсын бітіріп, 1943 жылдың ақпанынан бастап майданға жіберілді. 1281-атқыштар полкінің (1 -Беларусь майданы, 47-армия, 60-атқыштар дивизиясы) автоматшылар ротасының командирі аға лейтенант. Довженко 1945 жылы 15 каңтарда Калушин елді мекені (Варшава қаласынан Солтүстік-батысқа карай 25 шақырым) маңындағы шабуыл кезінде автоматшылар тобымен жау тылына өтіп, бірнеше әскерін жойды. 16 қаңтар күні Нова-Двур қаласы жанында алғашқылардың бірі болып Висла өзенінен өтті де, өздігінен жүретін артиллериялық кондырғыны істен шығарып, жаудың 4 әскерін жер жастандырды.

Ерліктері үшін Довженкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.2.1945).

Ұрыста қаза тауып, Варшавада жерленген. Орынбор облысы Ташла селосындағы бір көшеге есімі беріліп, орта мектептің ғимаратына мемориалдық тақта орнатылған.
	
## Дереккөздер


Санат:3 наурызда туғандар
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Ташлин ауданында туғандар
Санат:4 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Польшада қайтыс болғандар
Санат:КСРО аға лейтенанттары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысындағы рота командирлері
Санат:Курск шайқасы қатысушылары
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Варшавада жерленгендер
Доғал оқ

**Доғал оқ** - адамды, аңды атқанда өлтірмей, соғып кұлату үшін ұшы сүйектен не ағаштан жасалынатын жебенің бір түрі. Мысалы, «Ер Тарғын» жырында Қартқожақ Ер Тарғынның қорамсақтағы оқтарын Доғал оқпен атып, күлпара етіп уатып кетеді. Пішімі жағынан Доғал оқ темір жебелерге ұқсас болады.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Дозор

**Дозор**, *[[шолғыншы]] топ*-соғыс жағдайында 
әскери бөлімнен барлау немесе күзет мақсатында арнайы бөлінетін топ. 
Мақсаты: негізгі әскери бөлімді жаудың тұтқиыл шабуылынан қорғау, жау әскерлері, табиғи бөгеттер, радиациялық және химиялық жағдайлар туралы мәліметтер жинау, т.б. тапсырмалар орындау. Егер әскери бөлім машиналар колоннасынан тұрса, Дозорға бір танкіден (бронетранспортер, әскери машина) бір взводқа дейін, ал жаяу 
әскерлер болса, 2-3 солдаттан бөлімше немесе мото-атқыштар взводына дейін бөлінеді. Әскери теңіз флотында Дозорлар жау әскері пайда болуы мүмкін бағытқа арнайы жіберілетін кемеден немесе ұшақтан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Николай Иванович Должанский

**Николай Иванович Должанский** (1917, Ақмола облысы,Зеренді ауданы,Зеренді ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, ұшқыштардың звено командирі.Мектепті бітіргеннен кейін Алматыдағы жол басқармасында техник болып жұмыс істеді және аэроклубта оқыды. 1940 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, Чкалов әскери авиациялық училищесін (Орынбор облысы) тәмамдады. Одан кейін 165-гвардиялық штурмдық авиаполкінде ұрыстарға қатысты. Должанский алғашқы ұшу тапсырмасын 1943 жылдың 5 шілдесінде бастады. Белгород-Курск бағытында шабуыл жасап келе жатқан неміс танкілері мен жаяу әскерлеріне Томаровка ауданынан 12 «Ил» ұшағы жаудың 10-ға жуық жойғыш ұшақтарымен кездесті. Жетекші ұшқыш Должанскийдің тәжірибесі мен бүкіл топтың батыл қимыл көрсетуі арқасында жаудың «Мессершмитт» пен «Фокке-Вульф» шабуылына тойтарыс берілді. 1943 жылдың 18 қыркүйегінде Орел мен Белгород түбінде вермахтың тандаулы дивизиясын талқандап, Днепр өзеніне шығып, Киев қаласының солтүстігінде шайқас басталды. Осы күні 18 «Ил» ұшағы жаудың Качев, Калееница аудандарындағы бекіністеріне тыл жағынан шабуыл жасады. Должанский осы ұрыста жаудың 3 зенитті зеңбірегін, дзотын және 20-ға жуық әскерін жойды. Днепр мен Киевті азат ету үшін болған шайқастар кезінде Должанский жауынгерлік тапсырмамен 54 peт ұшты. Оның ұрпағы *Букрин, Черныш, Пищальник, Пивца, Липовый Рог, Пуща Водица* және *Васильков* елді мекендерінен өтті. 1944 жылдың күзінде Должанский 113 рет жауға қарсы аттанды. Ұрыстарда корсеткен ерлігі үшін Должанскийге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (26.10.1944), сонымен қоса Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі тапсырылды. Кейіннен Должанский екі рет Қызыл Ту, l-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Досалы сұлтан

**Досалы сұлтан Бұлқайырұлы** (туған – 1795) - Қобда және Елек өзендері маңындағы қазақ руларының басшысы, Нұралы ханның немере інісі. 

Е.И.Пугачев бастаған шаруалар соғысына (1773- 75) қатысып, олардың Орынбор, Жайық қалаларын қоршауға алуына атсалысты. 1775 жылы Пугачев көтерілісі жеңілгеннен кейін «көрінбес адам» қозғалысына қатысты. Бірақ кейін өзінің ұстанған бағытынан ауытқып, қозғалысқа қарсы шықты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Төрелер
Досқара батыр Байкісіұлы

**Досқара батыр Байкісіұлы** (18 ғасырдың ортасы, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Марқаш соры көлінің жағалауы - 19 ғасырдың 30- жылдары) - батыр. Орта жүз құрамындағы ашамайлы керей тайпасының көшебе руынан шыққан. 

Оның «қос батыр» атанған *Есқара, Досқара* есімді екі ұлы да 1770-71 жылы болған соңғы қазақ-қалмақ соғыстарына қатысқан Досқара батыр сондай-ақ 18 ғасырдың соңғы ширегінде Батыс Сібірде Ресей отаршылдарына қарсы күреске белсене қатысып, ерлігімен көзге түскен. Досқара батырдың ерлігін *[[Жанкісі жырау|Жанкісі]], [[Шал ақын]], Жанақ ақын, [[Көтеш Райымбекұлы|Көтеш]], [[Салғара Жанкісіұлы|Салғара]]*, т.б. өз жырларына арқау еткен. Досқара батырмен замандас Көшен Бауыржанұлы «Досқара батыр» жырында оның батырлыгымен қатар күйшілік өнері болғанын да айтады. 

«Кер жорға», «Қызыл нар», «Жаралының зары» атты күйлері жазып алынбағандықтан, халық арасына көп таралмаған.
	
## Дереккөздер


Санат:XVIII ғасырда туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:1830 жж. қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Әбу Досмұхамбетов

**Әбу Досмұхамбетов** (1920, Солтүстік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданы, Үшкөл ауылы - 05.10.1943, Украина, Киев облысы, Чернобыль қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, ага лейтенант, атқыштар ротасының командирі. Қазақстанда 7-сыныпты бітірген соң Қорған облысы,Петухов ауданы,Чебачье селосында тұрған. «Жаңа жол» мал фермасының меңгерушісі болды. 1939 жылдың қыркүйегінде Досмұхамбетов Кеңес әскері қатарына шақырылып, ондағы полк мектебін үздік бітіріп, лейтенант атағын алды. Досмұхамбетов Киев қаласынан (Украина) солтүстікке қарай Днепр өзенінен өту кезінде айрықша көзге түсті. 1943 жылғы қыркүйек айының соңында 8-атқыштар дивизиясының 1-атқыштар ротасы Припять сағасынан солтүстікке қарай Днепрге жеткен. Досмұхамбетов ротасымен шабуылға шығып, жауды кері шегінуге мәжбүр етті. Досмұхамбетов 5 қазанда ерлікпен қаза тапты. Көрсеткен батылдығы үшін Досмұхамбетовке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (16.10.1943). Чернобыль қаласының саябағында Досмұхамбетовке бюст орнатылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Қайрат Қуатұлы Әбусейітов

**Қайрат Қуатұлы Әбусейітов** - Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері, дипломат.

Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан.
## Өмірбаяны
Әбусейітов Қайрат Қуатұлы 1955 жылғы 20 қазанда Алматы қаласында туған. С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетін, М.В.Ломоносов атындағы ММУ аспирантурасын бітірді. Тарих ғылымдарының кандидаты. Доцент .

1985 - 1989 жылдары - ҚазМУ ассистенті, аға оқытушысы, декан орынбасары.

1989 - 1992 жылдары  - Алматылық жоғарғы партиялық мектеп, кейін Алматы политология және басқару институты әлемдік саясат және халықаралық қатынастар кафедрасының доценті.

1992 - 1993 жылдары  - Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Қазақ менеджмент, экономика және болжау институты Стратегиялық зерттеулер орталығы сыртқы саясат және ұлттық қауіпсіздік бойынша бағдарламасының басшысы.

1993 - 1996 жылдары - ҚР СІМ Орталық аппаратында жауапты дипломатиялық лауазымдарда қызмет атқарды.

1996 - 1998 жылдары  - Қазақстан Республикасының АҚШ-тағы Елшілігінің кеңесшісі.

1998 - 1999 жылдары  - ҚР СІМ Бірінші департамент директорының орынбасары, Бірінші департаменттің директоры, Жан жақты ынтымақтастық департаментінің директоры.

1999 - 2002 жылдары  - Қазақстан Республикасы Сыртқы істер вице-министрі.

2002 - 2004 жылдары  - Қазақстан Республикасының Сыртқы істер 1-вице-министрі.

2004 - 2008 жылдары - Қазақстан Республикасының Швейцар Конфедерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, ҚР Үкіметінің БҰҰ Бөлімшесі және Женева қаласында орналасқан басқа халықаралық ұйымдар жаңындағы тұрақты өкілі қызметін қоса атқарушы.

2008 жылдың қаңтарынан бастап - Қазақстан Республикасының Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Құрама Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі.

2014 жылғы 17 қыркүйектен бастап Қазақстанның Норвегиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазақстанның Швейцариядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Ұлыбританиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Ирландиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Исландиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Швециядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Норвегиядағы елшілері
Дәуімшар батыр Қуатұлы

**Дәуімшар батыр Қуатұлы** (1770–1810) — Байұлы тайпасы Адай руының Қырықмылтық бөлімінен шыққан батыр. Ресей отаршылдығына қарсы күресте қазақ жерінің тұтастығын сақтауда көрсеткен ерлігімен, табандылығымен танылған.

Әкесі Құттықадам Тікенекұлы (1705–1798) қалмақтармен шайқасқа қатысқан. Орталық Үстіртте, Білеулі керуен сарайынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 шақырым жерде жерленген. 

Дәуімшар батыр жөнінде нақты деректер аз. Х.Досмұхамедов өз еңбегінде оны *Атағозы, Сүйінқара, Өтен, Нарынбай, Қүлбарақ, Жапарберді, Мыңбай*, т.б. атақты батырлармен тең қояды. Халық арасында Дәуімшар батыр туралы Жемнің сол жақ жағалауында зерттеу жұмыстарын жүргізген экспедициялық отрядпен (кейбір мәліметтерде орыстар, енді бірінде ағылшындар) болған ұрыста қаза тапты деген аңыз бар. Шайқаста қаза тапқандардың барлығы, соның ішінде қарсыластарының басым күшінен сескеніп, шайқасқа қатысудан бас тартқаны үшін Дәуімшардың өз қолынан қаза тапқан. Құдабай батыр да сол жерге жерленіп, ол жер Дәуімшар қорымы аталып кеткен. Батырдың бейітіне қару мен ат бейнеленген құлпытас орнатылған. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:1770 жылы туғандар
Санат:1810 жылы қайтыс болғандар
Санат:Байғанин ауданында қайтыс болғандар
Петр Данилович Дутов

**Петр Данилович Дутов** (6 тамыз 1916, Алматы облысы, Кербұлақ ауданы, Шаған ауылы - 16 қараша 1941, Ресей, Мәскеу облысы, Волоколам ауданы, Дубосеково темір жол айырмасы) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер.

## Өмірбаяны
Дутов соғысқа дейін eгic бригадасында есепші болып жұмыс істеген. 1937 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, Қиыр Шығыста әскери борышын өтеді. 1939 жылы әскер қатарынан босап, туған ауылына оралды. 

Ұлы Отан соғысының алғашқы күндері Дутов үш аға-інісімен бірге майданға аттанды. 1075- атқыштар полкінің (Батыс майдан, 16-армия, 316-атқыштар дивизиясы) қатардағы жауынгері Дутов 1941 жылы 16 қарашада Мәскеу облысы Волоколам ауданы Дубосеково темір жол айырмасында танкіге қарсы шайқасатын топтың құрамында (саяси жетекші В.Г.Клочков бастаған) жаудың бірнеше шабуылына тойтарыс беруге және 18 танкісін жоюға қатысты. Осы шайқаста Дутов ерлікпен қаза тапты. Волоколам ауданының Нелидово деревнясындағы бауырластар зиратына жерленді. Бұл ерлік 28 батыр-панфиловшылар ерлігі деген атпен тарихқа енді. 

## Естелік пен марапаттары
КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Дутовқа Кеңес Одағының Батыры атағы, Ленин ордені және «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (21.7.1942). 

Олардың құрметіне Мәскеу қаласының Северное Тушино ауданындағы бір көшеге Батыр-панфиловшылар есімі беріліп, онда мемориал тақта орнатылған. 1975 жылы Дубосековода мемориал, Нелидово деревнясында (Дубосеково темір жол айырмасынан 1,5 шақырым жерде) батыр-панфиловшыларға ескерткіш орнатылып, мұражай ашылды. Алматы қаласында 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақ және монумент қойылған. Туған ауылында көшеге және мектепке есімі беріліп, мектеп ауласында Дутовқа бюст орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Панфиловшылар
Мұқан Естайұлы Дүйсекеев

**Мұқан Естайұлы Дүйсекеев** (25 қаңтар 1957, Павлодар) - Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері жоғары қолбасшылығының өкілі.  Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Штабтар бастықтары комитеті төрағасының орынбасары (2009-2018), генерал-майор (2008).,

Алматы жоғары жалпыәскери командалық училищесін (1978.), 

Мәскеу қаласы М.В.Фрунзе атындағы Әскери академиясын (1993).

РФ ҚК Бас штаб Әскери академиясын бітірген (1999).

1974-78 жылы Алматы жоғары жалпы әскери командалық училищесінің курсанты, Орта Азия ӘО әскерлері мотоатқыштар дивизиясы мотоатқыштар полкі мотоатқыштар взводының командирі, 55712 әскери бөлімі арнайы мақсаттағы бөлімшесінің топ командирі, Түркістан ӘО 43151 әскери бөлімі арнайы мақсаттағы бөлімшесінің арнайы жасак топ командирі, Орта Азия ӘО әскерлері жеке гвардиялық десант-шабуыл бригадасы парашют-десант ротасының командирі, батальон командирдің орынбасары - штаб бастығы, батальон командирі, Түркістан ӘО Қолбасшысының қарамағында, М.В.Фрунзе атындағы Әскери академиясының тыңдаушысы (1978-93),

ҚР ҚМ карамағында жеке гвардиялық десант-шабуыл бригадасы командирінің орынбасары, бригада командирі, РФ ҚК Бас штаб Әскери академиясының тыццаушысы, механикаландырылған дивизия командирдің орынбасары - штаб бастығы, Ұтқыр күштер Қолбасшысының орынбасары, бірінші орынбасары - штаб бастығы (1993-2003),

ҚР ҚМ ШБК арнайы әскери департаменті бастығының бірінші орынбасары - штаб бастығы міндетін уақытша атқарушы (2003-05),

Ұйымдастыру-жұмылдыру департамент бастығының міндетін уақытша атқарушы (2005-08), «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - Басқарма штабының бастығы, ҚР ҚМ ШБК төрағасының бірінші орынбасары (2008-11),

2011 жылы ақпанынан-орынбасары. 

«Қызыл жұлдыз» ордені (1982),

3-дәрежелі «За службу Родине в СССР» (1984),

2-дәрежелі «Айбын» ордені(2010), 

медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Ауған соғысының (1979-1989) қатысушылары
Санат:Бас штабтың Әскери академиясы түлектері
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Иван Михайлович Дьяченко

Иван Михайлович Дьяченко(1921, Ақмола облысы, Атбасар ауданы,Новопетропавл селосы - 1962, Ресей, Мәскеу қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, капитан, звено, кейіннен командирі, подполковник, кейіннен полковник.1940 жылғы тамызда Орск аэроклубының оқуын бітірген соң Кеңес әскері қатарына шақырылып, Чкалов авиация училищесіне, 1942 жылдың тамыз айында штурман қызметінде Батыс майданға жіберілді. Кейін звено және эскадрилья командирі болып, Оңтүстік-Батыс, З-Украина және З-Прибалтика майдандары әскерлерінің қатарында шайқасты.1943 жылы 6 шілдеде Дьяченко басқарған «Ил» ұшақтары Харьков Белгород тас жолындағы неміс автоколоннасын жоюга бұйрық алды. Колоннаны зениттік қарудың корғауына қарамай бомбалап, тапсырманы ойдағыдай орындап шьщты. Дьяченко жаудың Бондаревка елді мекені жанындағы аэродромына карай бет алып, «Хейнкель-ІІІ» ұшағын құлатып, қонып тұрған екі ұшағын жойды. 1943 жылы 9 қыркүйегіндегі Барвенково Близнецы жолы бойындағы Дьяченко жаудың 4 паровоз, вагон және 2 автокөлігін жойды. Дьяченко 1944 жылдың карашасына дейін ұрысқа 100 рет шығып, жаудың 3 ұшағын, 6 танкісін, 5 дала зеңбірегін, бензин, оқ-дәрі коймасын, согыс техникасын және 1 ротаға жуық әскерін жойды. Эскадрильяны шебер басқарғаны және ерлігі үшін Дьяченкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағыныц Батыры атағы берілді (18.8.1945). Сондай-ақ ол Ленин ордені, Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы, Александр Невский ордендерімен және медальдармен марапатталған. Соғыс аяқталған соң Әскери академияда оқып, оқытушы қызметін атқарды. 1962 жылы полковник Дьяченко запасқа шықты.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Алексей Семенович Егоров

**Алексей Семенович Егоров**(22.11.1914, Өзбекстан, Әндіжан қаласы - 16.4.1970, Украина, Кировоград қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, подполковник, партизан құрамасы командирінің орынбасары. Соғысқа дейін Алматы қаласында жұмыс істеген. 1942 жылы Чернигов- Волынь партизан құрамасында диверсиялық жұмыстар жөніндегі командирдің орынбасары болды. Құрама партизандары 1944 жылы наурызына қарай жаудың 683 эшелонын, 47 көпірін, 35 шақырымдық темір жол бойын жойып жіберген. 1944 жылы тамыз айында Словакия тауларында 22 адамнан кұралған топ 3 мың адамнан тұратын партизандар бригадасын құрды. Егоровтың басшылығындағы I-бригада 57 әскери жорық ұйымдастырып, жаудың 44 танкісін, 20 эшелонын жарып жіберді. Егоровқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (2.5.1945). 1945 жылы запасқа шықты. Кировоград қаласында ескерткіш, мемориалдық тақта орнатылып, №9 орта мектеп пен бір көшеге есімі берілген. 2 Ленин, 2 Қызыл Ту, 2 Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және көптеген шетелдік медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Едіге Танашұлы

**Едіге Танашұлы** (XIV ғасыр) — қазақ батыры. Ресейдің қазіргі Омбы қаласы орнындағы «Керей тоғайы» деген мекенде дүниеге келген. Орта жүз Найман руының Балталы тармағынан. Едіге ағалары Балға, Балта батырлар сияқты Алтын Орда хандарының әскербасы болған. Кейін Әмір Темірге қызмет етіп, оның әскерімен бірге ауыр шайқастарға қатысқан. Сол шайқастардың бірінде Едіге ауыр жараланып, қасындағы серіктері Самарқанға жеткізбек болып әкеле жатқан жолда, Ұлытау бөктерінде қайтыс болады.

## Дереккөздер

 
Санат:Қазақ батырлары
Елтебер

**Елтебер** - Түрік қағанаты тұсындағы 28 дәрежелі әскери-әкімшілік шеннің ең төменгі лауазымы. Елтебер сөзінің этимологиясы жөнінде нақты дерек жоқтың қасы. Ол ел және тебер (немесе табар) создерінің бірігуінен жасалған туынды сөз болса керек. Қытай тарихшыларының пайымдауынша, елтебер, негізінен, қағанат аумағындағы ең шет аймақтарды билеуге жіберілген тұтықтардың қарамағындағы руларды басқаруға қойған әскери адамға берген шені. Елу жылдай Таң патшалығына бодан болған түріктердіңбасын қайта қосып, 682 жылы Екінші Шығыс Түрік қағанатын құрған Құтлұқтың қаған атағы елтеріс елді теру, жинау, басын құрау, нақтырақ айтқанда, елді ел етуші Құтлұқ қаған дегенді білдіреді. Осыған қарағанда, елтебердің дұрыс оқылуы - елтабар болса керек. Елтебер,негізінен, Түрік қағанаты тұсында қолданылған шен атауы. Түркеш, Қарлұқ, Қарахан, Қимақ, Қыпшақ және одан кейінгі мемлекеттік бірлестіктер тұсында кездеспейді.
	
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Еменәлі Жалбырұлы

**Еменәлі Жалбырұлы** - батыр. 15 ғасырдың 2-жартысында өмір сүрген. Орта жүз құрамындағы ашамайлы керей тайпасынан шыққан. Өзінің аталас туысы Жаңбыршы биден тәлім-тәрбие алған. Бұрындық ханмен, Жаңбыршы бимен бірге қазақ жұртын сыртқы жаулардан қорғап, ел тыныштығын сақтауға атсалысқан батырдың Сырлыбай, Күнту есімді ұлдарынан тараған ұрпақтар кейіннен бір руға айналған. Еменәліден тараған ұрпақтар қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Ресейдің Түмен, Омбы облыстарында тұрады.
	
## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Петр Кузьмич Емцов

**Петр Кузьмич Емцов** (16 мамыр 1909, Ресей, Алтай өлкесі, Рубцовск ауданы, Георгиевка селосы - 16 қараша 1941, Мәскеу облысы, Волоколам ауданы, Дубосеково айырмасы) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер.

## Өмірбаяны
Алтай темір жолы желісінде Новосібір станциясында, 1936 жылы есепшілер курсын бітіріп, Алматыда есепші болып жұмыс істеген. 

1941 жылдың шілде айында Кеңес әскері қатарына шақырылып, майданға аттанды. Сол жылы 16 қарашада Мәскеу облысы ,Волоколам ауданы, Дубосеково темір жолы айырмасында танкіге қарсы шайқасатын топтың құрамында (саяси жетекші В.Г.Клочков бастаған) жаудың бірнеше шабуылына тойтарыс беруге және 18 танкісін жоюға қатысты. Осы шайқаста Емцов ерлікпен каза тапты. Волоколам ауданыны Нелидово деревнясындағы бауырластар зиратына жерленді. Бұл ерлік 28 батыр-панфиловшылар ерлігі деген атпен тарихқа енді. 

## Марапаттары мен естелік
КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Емцовқа Кеңес Одағының Батыры атағы, Ленин ордені және «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (21.7.1942). 

Батырдың құрметіне Мәскеу қаласы Северное Тушино ауданындағы бір көше Батыр-панфиловшылар көшесі аталып,мемориал орнатылған. Дубосековода мемориал, Нелидово деревнясында (Дубосеково темір жол айырмасынан 1,5 шақырым жерде) батыр-панфиловшыларға еекерткіш орнатылып, мұражай ашылды. Алматы қаласында 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақ бар, онда оларға арналып монумент қойылған. Туған жеріне Емцовтың есімімен бюст орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Қызыләскерлер
Санат:Панфиловшылар
Ер Қабанбай (жыр)

**«Ер Қабанбай»** — тарихи жыр.

Қазақ халқының дарабоз батыры Қаракерей Қабанбай (шын аты — Ерасыл) туралы жырлар 18 ғасырда туып, 19 ғасырда хатқа түсе бастаған. «Ер Қабанбай» жырының ертеректегі қолжазбалары Санкт-Петербург (Березин мұрағаты), Омбы (Потанин мұрағаты), Қазан (Қазан университеті қоры, Б. Тәуекелұлы өткізген) қалаларында сақталған. Қабанбай батыр туралы жырлардың кейінірек жазылып алынған мәтіндерінің саны оннан асады.

Жырларды сақтап жеткізушілер: Қ. Әбжанұлы, Қ. Омарұлы, Н. Байматайұлы, Мергенбаев, Ә. Құрманов, Е. Ахметбеков, Қ. Әділбеков, Т. Магзиев, т. б. Қабанбай батыр туралы жырлардың көлемділері — «Қабанбай батыр», «Қаракерей Қабанбай батырдың әңгімесі», «Қисса Қабанбай», «Ер Қабанбай» жырлары.

«Ер Қабанбай» жырының Нұғыман нұсқасы (1936), Потанин нұсқасы (1972) жарық көрсе, Қ.Әділбеков нұсқасы (1976) күйтабаққа жазылған. Жырдағы оқиғалар үш ірі қақтығыс төңірегінде шоғырланған: Қабанбай мен жоңғар батырларының жекпе-жегі, Қабанбай мен Дәулетбай, Қабанбайдың қайта айналып шапқан жаумен шайқасы. «Ер Қабанбай» жыры Қабанбай батырдың туысы Дәулетбайға жорықта алып жүретін ақ туын тапсырып тұрып, «еліңе ие бол, жауыңнан сақтан, Қабанбай өлді дегізбе» деп айтқан өсиетімен тү- йінделеді. Қабанбай батырдың өлімі жырдың шарықтау шегі болып табылады. Жыр Қабанбай сүйегінің моладан ұшып кетуі сияқты аңыздық-мифтік сарынмен аяқталады. Жырда тарихта болған адамдар есімі мен географиялық атаулар да кездеседі. Бұл жырдың нақты тарихи деректерге негізделгенін дәлелдейді. Жырдың негізгі идеясы — атажұртының бостандығын ардақ тұту, туған жердің тыныштығын қорғау. Қабанбай батыр туралы дастан-жырлардың нұсқалары Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы тұр.
	
## Дереккөздер

 Санат:Қазақ жырлары
Ер Қосай (ру)

**Ер Қосай** - қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы уақ тайпасынан таратылады. Ер Қосай-тарихта болған адам есімі. Ол Ер Көкше батырдың баласы. Ер Қосай *Қаракөз, Көкшекоз, Қарабас, Қаракерей, Шоқа, Әжібек, Абрай, Бидалы, Жансары, Баржақсы, Шайкөз, Есен, Қазы, Жауқашар* аталарына болінеді. Ұраны - Жаубасар. Таңбасы-*бақан, ашамай*

## Дереккөздер


 Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақ рулары