open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жылуы жоқ бойының...

**«Жылуы жоқ бойының...»** — Абайдың 1899 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 6 шумақтан тұрады. 

Тобықты ішінде Көкше руынан шыққан Дүтбай Уандықұлына (1850–1915) арнаған. Дүтбай әуелі Абайдың қызы Гүлбаданды інісі Дүйсекеге
алып береді де, Дүйсеке қайтыс болған соң Гүлбаданға өзі үйленеді. Гүлбаданнан Дүтбайдың: Мүкен, Мұхтар, Мүштар, Мәкен, Қадиша деген балалары туған. Дүтбай Мұқыр болысына бірнеше рет болыс болып сайланған. 1898 ж. Көшбике деген жерде өтетін Мұқыр сайлауыңда Абайдың күйеу баласы тағы да болыстыққа сайланып кетеді деп қауіптенген Бұғылы, Мұқыр болыстарының Оразбай Аққұлұлы, Мұсажан Әкімғожаұлы, Әбен Бітімбайұлы сияқты байлары ақын өміріне қастандық ұйымдастырып, жанжал шығарып, сайлауды таратып жібереді. Дүтбай туралы Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық музейіңде сақталған мәліметтер ішіңде оның Абаймен сөз қақтығыстары да сақтаулы. Абай бұл өлеңіңде Дүтбайдың екі жүзді мінезін шенеп, парақорлығын өткір сынға алады. Ақын өз заманындағы айлакер де жемқор ел пысықтарының ортақ бейнесін жасаған. Өлең 7 буынды, шалыс ұйқаспен жазылған. 
Алғаш рет 1933 ж. Қызылордада жарық көрген толық жинағыңда жарияланған. Өлең басылымдарыңда көп текстологиялық өзгерістер жоқ. Тек төртінші шумақтың алғашқы екі жолы ақынның 1961 жылғы толық жинағынан бастап Мүрсейіт қолжазбалары негізінде: «Сенен аяр түгі жоқ, Бүгін сыйлас көрініп» болып  өзгертідді.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Ореол

**Ореол** — 1) петрографияда: таужыныстың негізгі массасы арасындагы жекедара порфирлі сеппелерді сол массаға тиесілі тектестері есебінен жиектей отырып, одан орі даралай түсетін жолақша; 2) металлогенияда: кен шоғырын кіріктіретін таужыныстардың кен түзуші процестер әсерінен, немесе морылу процесі барысында кентүзуші немесе басқа да элементтермен қаныға түсуі нәтижесінде қалыптасатын, кенорынға шендес өңірлердеи көрініс беретін арнаулы белдем; бұл белдемдер белгілі дәрежеде кенорындарды іздестіру сілтемелері рөлін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Шала кристалдық құрылым

**Шала кристалдық құрылым** – кристалл түйірлері мен шыныдан тұратын таужыныстың құрылымы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сферолиттік құрылым

**Сферолиттік құрылым** - радиал-сәулелі құрылысты сферолиттері бар таужыныстың құрылымы. Сферолиттер толық домалақ пішінді немесе толық емес желпуіш пішінді болады. Сферолиттердің ірілігі бірнеше мм-ден бірнеше см-ге дейін болады. Сферолиттік құрылым. шөгінді кремнийлі, карбонатты таужыныстарға, қышқыл эффузиялық таужыныстардың арқауына тән.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ореолдық сулар

**Ореолдық сулар** — сулы шашырау ореолдарының сыртқы бөлігі. Мұндай сулардың химиялық құрамы рудалық сулардың фондық сулармен және кенсыйыстырушы таужыныстармен әрекеттескенде жайылуы салдарынан, сондай-ақ жайылатын рудалық және фондық сулардың таужыныстардағы кен орындарының алғашқы және қайта түзілген ореолдарымен әрекеттесуі есебінен қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәселелер тіркесі

**Мәселелер тіркесі** (образ задачи; task image) — 1) сыртқы жадқа жазылған жедел жадтың мәселелерінің қалып-күйі. Мәселелер тіркесі программаға бөлінген жад аймағындағы барды, жұмыстық аймақтар мен онымен байланысты басқару блоктарын, сондай-ақ программамен пайдаланылатын регистрлерді қамтиды. Көп мақсатты операциялық жүйе басымдылыгы айтар- лықтай жоғары мәселелерге жедел жадтан орын босату мақсатымен мәселелер тіркесін қалыптастырады. Мүмкіндік туған кезде, мәселелер тіркесі қайтадан жедел жадқа жүктеледі де, мәселелерді орындау жалғасады. Сонымен бірге машиналық жаңылысу, жабдықтың істен шығуы немесе программаны басқарудың диалогтық режімінде пайдаланушының қате әрекеттері жағдайында есептеу процесін қалпына келтіру мақсатымен мәселер тіркесі операциялық жүйемен периодты түрде қалыптастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Шат

**Шат** — беткейлері тік құлайтын, түпкі жазықтығы түгелімен сумен тоғытылған, көбінесе терең де енсіз болып келетін өзен аңғары; әдетте өзен аңғарларының бір шама берік таужыныстармен (мыс., базальттар, кедертасты октастар) тоқайласқан өңірлерінде болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Георгиевка суармалау жүйесі

**Георгиевка суармалау жүйесі**  Жамбыл облысының Қордай, Сүлутөр аудандары жерінде орналасқан қүрьшысы 1931 жылы басталып, 1935 жылы пайдалануға берілген суармалау жүйесі. Георгиевка суармалау жүйесінің қүрамына: Георгиевка магистральды каналы, шаруашылық-аралық каналдың сол және оң жак тармағы, ішкі шаруашылық жүйесі кіреді. Суару каналының жалпы ұзындығы — 689,9 км, оның ішінде шаруашылықаралық жүйенің ұзындығы — 132,4 км. Жүйеде 1300 реттегіш және құрастырмалы құрылыстар бар. Автоматика және телемеханика желілері жұмыс істейді. Георгиевка суармалау жүйесі төңірегіндегі шаруашылықтардың 28933 га жерін суландырады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Файлдарды жеткізу хаттамасы

right
**Файлдарды жеткізу хаттамасы** (Протокол передачи файлов; File Transfer Protocol (FTP) — желідегі басқа компьютерлермен байланыстыратын TCP/ IP хаттамасы; ол тұтынушы сұранысы бойынша каталог мазмұндарын және файл көшірмелерін алу үшін қажет. Бұл хаттама файлдарды жеткізу программасы деп те айтылады. FTP сөз тіркесі осы хаттаманы пайдалануды көрсететін етістік түрінде жиі қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Орогенді атырап

**Орогенді атырап** - платформалар мен геосинклиндер дамуының ерекше сатысын көрсететін, тау жүйесінің кеңінен таралуымен сипатталатын дербес ірі құрылымдық элементтердің бірі. **Орогенді атырап** Геосинклиндік қатпарлы атырап қалыптасуының ең соңғы сатысында көрініс беретін күрделі тектоникалық режім нәтижесінде немесе платформалардың шытынай жарылуы нәтижесінде қалыптасқан белсенді аймақтар өңіріндегі ауқымды қозғалыстар салдарынан түзілетін болса керек.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Еңістену сызығы

**Еңістену сызығы** — таужыныстарға тән қойнауқат (қабат, желі) жазықтығының еңістену бағыты; созылу сызығына перпендикуляр болуы, яғни бұлардың азимуттық көрсеткіштері 90°-қа айырма беруі шарт.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Геология
Шахталық геология

**Шахталық геология** – кендерді игеру барысында шахталар мен қималарды геологиялык тұрғыдан қамтамасыз ету; кеніштік геологияның бір тармағы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәселелерді басқару блогы

**Мәселелерді басқару блогы** (блок управления задачей; task control block) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінің операциялық жүйесінде — нақты мәселе туралы ақпараты бар және мәселенің орындалу барысын бақылауға жүйені пайдаланатын кесте. Онда ақпарат регистрлеріндегі мәліметтер мен мәселеге бөлінген жад аймағы туралы мағлұматтар да болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Заман ақыр жастары...

**«Заман ақыр жастары...»** — Абайдың 1891 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 4 шумақтан тұрады, көлемі 16 жол. Өлеңде Абайдың өз тұсын- дағы қазақ жастарына берген сипаттамасы, мінездемесі өрнектелген. Кезінде ақын қоғам дамуындағы жастар роліне, күш-жігеріне ерекше мән беріп, оларды оқытып, тәрбиелеуге зор көңіл бөлген. Сондықтан ақын өлендерінде жастар тақырыбы кең жырланып, мол орын алған. Туынды солардың іс- қылығына, тіршілік сыңайына реніш білдіре, сынай жазылған. Жанры жағынан өлеңді сол кездегі қазақ жастарының жинақталған образын жасаған сати- ралық портреттік суреттеме деуге болады. Абай мұнда салмақпен, зіл тастай отырып, жастар арасындағы өршіген алауыздықты, өзара өшпенділікті, мәнсіз керісті, яғни бірліктің жоқтығын бір түйіп тастайды. Одан соң жастардың не боларын білмей жүргенін, еңбекке икемсіздігін, дау-дамай, айтыс- таласқа тым төселіп алғандығын сынайды. Ел қамы, жұрт жоғы үшін әлеумет ісіне араласудың орнына, топанға тойып, өреге сүйкенген сиырдай әркімге бір ұрынатынын беттеріне басады. Ақын мұндай жастардың ішкі психологиясына, мінез дағдысына үңіледі, өтірік күліп тұратынын, қалжыңбас, қылжақ келетінін, ауыздарына «ақ ит кіріп, қара ит шығып» жататынын ашына айтады.

Шығарма 7-8 буынды, а-, а-, б-, а ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Қунанбайүғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің тексі Мүрсейіт қолжазбаларында бар. Текстологиялық зерттеулер бойынша 1909 жылғы жинақтағы 1-шу- мақтың 2-жолы «Қосылмас еш бастары», 2-шумақтың4-жолы «Құр тілменен жиғаны» Мүрсейіт қолжазбаларында «Қосылмас ешбір бастары», «Қүр тілменен жиғалы» деп берілген. Ал 1933 жылғы басылымда «Қүр тілмен малды жиғалы» делінген. 1939, 1945, 1957, 1977 жылғы басылым- дарда Мүрсейіт қолжазбаларындағы шумақтар негізге алынды. Өлең ағылшын, орыс, өзбек, қырғыз, тәжік, түрікмен, ұйғыр, қарақалпақ, татар, азербай- жан тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Беттік керілу

thumb|250px|Беттік керіліс
**Беттік керіліс** — екі фазаның (дененің) бөліну бетінің термодинамикалық сипаттамасы. Өлшем бірліктері Дж/м² немесе Н/м. Беттік керілісті бөліну беті сұйықтық болған жағдайда, бет нобайының ұзындық бірлігіне әсер ететін және фазалардың берілген көлемдерінде бетті ең кіші шамаға (минимумға) дейін жиыруға ұмтылатын күш ретінде де қарастыруға болады. Конденсацияланған екі фазаның шекарасындағы беттік керілу, әдетте, фазааралық керіліс деп аталады. Жаңа бетті түзетін жұмыс заты молекулалары дене көлемінен беттік қабатқа ауысу кезіндегі молекулааралық ілініс күшін жеңуге жұмсалады. Беттік қабаттағы молекулааралық күштердің тең әсерлі күшінің шамасы дене көлеміндегідей нөлге тең болмайды әрі ол ілініс күштері көбірек болатын фаза ішіне қарай бағытталады. Демек, беттік керілу беттік (фазааралық) қабаттағы молекулааралық күштердің теңгерілмеуінің өлшемі болады. Жылжымалы Б.к. — еркін беттік энергияға тепе-тең шама. Сыртқы әсер болмаған жағдайда сұйықтық беттік керілістің салдарынан шар пішіндес (бет мейлінше кіші және еркін беттік энергияның мәні барынша аз) болады. Егер фазалардың көлемдері молекулалардың өлшемдерімен салыстырғанда неғұрлым үлкен болса, онда беттік керілу беттің шамасы мен пішініне тәуелді болмайды. беттік керілу температураның жоғарылауынан, сондай-ақ беттік белсенді заттардың әсерінен азаяды. Сұйықтық пен газдың (будың) немесе сұйықтық пен сұйықтықтың жылдам жылжымалы шегіндегі беттік керілісті әр түрлі жолмен анықтау оңай. Молекулалары (атомдары) еркін орын ауыстыра алмайтындықтан, қатты дененің беттік керілісін тәжірибе арқылы анықтау қиын. Анизотропия салдарынан кристалдың әр қырындағы беттік керілу әр түрлі болып келеді. Қатты дене үшін беттік керілу және беттік энергия ұғымдарының мәні бірдей емес. Өйткені оған кристалдың әсері тиеді. Қатты дененің беттік керілісін, әдетте, молекулааралық және атомаралық өзара әсерлерді негізге ала отырып, жанама жолмен есептейді. Беттік керілістердің шамасы мен өзгерісі көптеген беттік құбылыстарға байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Анизотропия
Орталық жанартау

**Орталық жанартау** - әрдайым құбыр пішінді каналдан (таскөмейден) атқылайтын жанартау. Таскөмей маңында лава мен сынықтардың жиналуынан шошағында кратер бар кырат жаралады. Қыраттың пішіні атқылау типіне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Геострофиялық ағыс

**Геострофиялық ағыс**  — қысым градиенті мен Кариолис күшінің теңестіру орекетінен болатын теңіз суларының козғалысы. Геострофиялық ағыс мұхит бетінің су температурасы мен тұздылығын бақылау нәтижесінде түзілген динамикалық топография карталары арқылы анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Орталық массив

**Орталық массив** — геосинклин жүйелерді бөліп тұратын жер қыртысының геосинклин белдеуі ішіндегі біршама орнықты ауқымды телімі. Геосинклин жүйелерден ерекшелігі қозғалмалығы аз және неғүрлым көне (негізінен докембрийлік) жасы. Палегеографиялық және палеотектоникалық мағынада орталық массив микроконтиненттерге — геосинклин белдеулер қалыптасып, олардың мұхиттық табаны ұлғайған кезде бөлектенген ежелгі континенттер сынықтарына сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Сферолоидтер

**Сферолоидтер** — қышқыл лавалар арасындағы домалақ не шар тұрқылас түзілімдер. Сферолиттерден айырмашылығы – ішкі құрылысында тарамдала шашыраған талшықтар жүйесі ұшыраспайды. Жекелеген сферолоид диаметрі бірнеше см-ден 70-80 см-ге шейін жетуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәселені енгізу-шығару блогы

**Мәселені енгізу-шығару блогы** (блок ввода-вывода задачи; task input-output block) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінде — әрбір мәселеге құрылғыны үлестіру туралы ақпаратты сақтайтын кесте.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Шахталық су

**Шахталық су** — көмір өндірілетін жерлерде таукен қазындыларының ішіне ағып кіретін (енетін) және пайдалы қазбалар кен орындарының үстін ашу және ормен қарай қазу жағдайларына әсер ететін жер асты (кейде жер үсті) суы. Пиритпен байыған сульфидті кен денелер мен көмір қабаттарын ашатын таукен қазындыларының шахталық суы көбінесе қышқыл (рН3-ден астам) болады. Рудалық кен орындарын  игергенде жер асты сулары кеніштік сулар деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Беттік морена

**Беттік морена** — қоршаған тау беткейлерінен құлаған мұздық бетіндегі тау жыныстарының сынықтары мен желмен әкелінген шаң-тозаңдардың жиынтығы. Беттік мореналардың орталық, капталдық түрлері бар. Әдетте, беттік морена тау жыныстарының үшкіл пішіндегі сұрыпталмаған әрі өнделмеген сынықтарынан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Геотермалдық энергетика

[thumb|300px|Геотермалдық электр станция, [Исландия]]
**Геотермалдық энергетика** — энергияны Жердің ішкі жылуынан алу. Геотермалды энергетика табиғи және жасанды болып бөлінеді. Алғашқысы табиғи жылы көздерден алынса, екіншісі жер қабатына суды және басқа сұйықтарды және газ тәрізді заттарды айдап сіңіруден алынады. Геотермалды энергетика тұрмыстық және жылыту қондырғыларында кең қолданылады. Кем тұсы — жылы сулардың жоғарғы улылығы және сұйықтар мен газдардың химиялық зиянды реакциялары.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Санат:Энергетика
Санат:Жаңартылатын энергия
Орталық-мұхиттық қозғалмалы белдеу

**Орталық-мұхиттық қозғалмалы белдеу** — жалпы ұзындығы шамамен 60 000 км-ден асатын, бүкіл жер шарын белдеулей созылған жалпыпланеталық жолақ түрінде сағаланатын, мұхиттар түбіне ғана тән біршама енді (жүздеген километрден 1000 км-ге шейін) құрылымдар жүйесі. Бұл жүйеге, әсіресе аталмыш белдеудің нақ орта тұсына тектоникалық белсенділіктің биік дәрежелері тән екендігі анықталды; осы белсенділікті сипаттайтын басты-басты ерекшеліктер: а) жылу ағымының биік дәрежесі (мұхиттык орталық жотаның орта түстарына тән өңіріндегі жылу ағымы мұхиттардың өзге өңірлеріндегі жылу ағымдарымен салыстырғанда 5-8 есе артық); ә) жоғары сейсмикалық белсенділік (жер шарының саяз фокусты жерсілкінулерінің басым көпшілігі нақ осы жоталар жүйесіне шоғырланған); б) суасты жанартауларының әрекеті; в) жоғарғы мантия заттарының босаңсыған (тығыздығы кеміген) түрде ұшырасуы, осы заттардың мұхит түбінен көрініс беруі; г) жербедер өзгешелігі (мұхиттық орталық жоталардың нақ орта тұстарында биік шыңдар мен құлама құздардың жиі алмасуы; осы өңірдегі жербедер амплитудасының орташа көрсеткіші 2-4 км және одан да жоғары болуы).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәселені шешу ұқсастырғышы

**Мәселені шешу ұқсастырғышы** (''; ) — орындалатын немесе орындалуға дайын мәселеге тіркелетін символдық код.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кілт аймағы

**Кілт аймағы** (*Область ключа; key area*) — кілт өрісіне бөлінетін жад аймағы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гигроскопиялық су

**Гигроскопиялық су**— топырақ бетінің бөлшектерімен молекулалық күш арқылы берік байланысқан су. Гигроскопиялық суды өсімдіктерді суаруға қолдануға болмайды. Тау жыныстарының жігін жоғарғы қысым немесе құрғатып-кептіру арқылы ажыратады. Қысымы 1000 г/см2 мен килограмға жететін үлкен тереңдікте болатын гигроскопиялық су тау жынысынан сығылып, еркін күйге көше алады. Гигроскопиялық су "байланысқан" су тобына жатады. Оның тау жынысы бөлшектерімен берік байланысқандығы сондай, ол тау жынысы мыстарында ауырлық күшінің ықпалымен қозғала да алмайды. Гигроскоптық суды тау жынысынан бөліп алу үшін, оны су тэрізді фазаға өтетін 100°С-тан жоғары температураға дейін қыздыру керек.

## Дереккөздер

География

Санат:Су
Шашылымдар белдемі

**Шашылымдар белдемі** – бұл белдемге тән сипаттар: 1) эрозиялық циклдер ағымында ұқсас жергілікті процестерінің тұрақтылығы; 3) сипатының, түзілу реттілігі мен қопсық түзілімдер қалыңдығы ретінің тұрақтылығы; 4) шашылымдардың бір-екі типінің және олардың белгілі бір түрлерінің ғана дамуы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Каскад

250 px|thumb
**Каскад** *([[француз тілі|французша]]: cascade — төмен қарай екпіндеп құлау)* — табиғи және жасанды шоңғалдармен төмен қүлдилайтын су құламалары. Мысалы, АҚШ-тың Йосемити- Крик өзеніндегі жалпы биіктігі 727 м-лік Йосемит су құламалары.

Каскад  — 
# кертпештермен сатылана құлап отыратын табиғи немесе жасанды су құламасы. Каскад саябақтық архитектурада су ағатын әр түрлі деңгейде орналасқан суқоймалармен, баспалдақтармен жасалады; 
# су ағынының ағыс бағыты бойынша бір- бірінен қандай да бір қашықтықта орналасқан және өзара жалпылама режім бойынша байланысқан су энергетикалық станциялары топтамасы (әдетте, энергия жүйесінің құрамында болады). Өзен арнасындағы осындай табиғи немесе жасанды су құламаларынан су арынмен сатылы түрде ағады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Санат:Геодезия
Резекция

**Резекция** ( - кесіп алу, ). Белгілі бір ағзаның немесе мүшенің зақымдалған бөлігін операциялық жолмен жартылай алып тастау. Мәселен, қабынған тіс түбірін, жарақаттапған жақ сүйектерін кесіп алу.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Шашылымдар ауданы

** Шашылымдар ауданы** - аумақтар: 1) дамудың ұқсастығы; 2) мору және денудация процестерінің дамуы мен сипатының бірдейлігі; 3) шашылым типтерінің тұрақтылығы және санының аздығы бойынша сипатталады. Шашылымдар ауданы кенділігі бойынша — аймақтық, ал қарқындылығы бойынша кеңістікте — бытыраңқы болады; олар байыған белдемдерге, түйіндерге, бөлікшелеге бөлінеді, олардың арасында өнеркәсіптік кенорындар орналасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Редукция (медицина)

***Редукция*** () — шөгіп, (кері) дамуы. Мысалы: тіс альвеолаларының қабынудан немесе қорек жетіспеушіліктен, яғни атрофияға ұшырауы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Мәселенің (процестің) қалып-күйі

**Мәселенің (процестің) қалып-күйі** (состояние задачи; task state) — көп мақсатты жүйеде — мәселенің (процестің) түра алатын төрт күйінің бірі: активті мәселе; жалғастыруға дайын мәселе; оқиғаны күтетін мәселе; тоқтатылған мәселе.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Шашылымдар торабы

**Шашылымдар торабы** - шашылым аймағында түп таужыныстардың және олармен тектік байланыстағы шашылымды кенорындардың мол ұшырасатын өңірлері.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сцинтилляциялық радиометр

**Сцинтилляциялық радиометр**— геологиялық зерттеулерде радиоактивті сәулелер өрісін саралау мақсатында қолданылатын аспап; сәуле қабылдағыш ретінде бейнеэлектронды көбейткішпен орайластырылған спинтилляциялаушы дене қолданылады; гамма-сәулелерді тіркеуде әдетте  бұл дене рөлін таллиймен қанықтырылған иодты натрий монокристалы атқарады, ал бета-сәулелерді зерттеу барысында көбінесе сцинтилляциялаушы пластамасса пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Радиометрия
Ортит

**Ортит** (грекше *ortos* — тура) — силикаттар класына жататын минерал.
Химиялық формуласы:
(Са, Се)2(АӀ, Ғе)3
[SiO4][Si2O7]O(O,OH)
Сингониясы — моноклиндік, кристалдары қалың тақта, сояу тәрізді, агрегаттары түйірлі. Түсі — қызылдан қараға дейін, кейде сары, жылтырлығы — шыныдай, каттылығы — 6, жіктілігі жоқ, меншікті салмағы — 4,1. Ортит гранитоидтерде, пегматиттерде, грейзендерде кездеседі. Синонимі: алланит.

## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Кендер
Санат:Кальций минералдары
Санат:Цезий минералдары
Санат:Лантан минералдары
Санат:Иттрий минералдары
Еркін суалмасу белдемі

**Еркін суалмасу белдемі** - гидрогеологиялық қиманың жер асты сулары шоғырланған аралығының (сулы горизонттар, кешендер және т.б.) жердің
үстіңгі жағымен тікелей еркін байланыста болатын бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Гигрофилдер

**Гигрофилдер** ( грекше: hygros — сулы, ылғалды, phyleo — ұнатамын) — ылғалды орындарда (суқойманың, өзеннің ылғалды жағасы, ылғалды ормандардың төменгі белдеуі, үңгірлер батпақты жерлер де және т.б.) тіршілік ететін организмдер. Гигрофильдерге көптеген бақалар, құрбақалар, шырыштар, шылаушын және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мәселенің қойылысы

**Мәселенің қойылысы** (постановка задачи; problem definition) — шешілуге тиіс мәселенің дәлме-дәл, анық өрнектелуі. Мәселенің, есептің шығару жолын, оның математикалық моделін анықтап, оған керекті бастапқы мәліметтерді айқындау. Математикалық және логикалық өрнектер көмегімен жазылып, алғашқы мәліметтер мен алынатын нәтижелердің, бастапқы шарттардың және т.б. тізімін анықтау арқылы мәселені формалды түрде теңдеу, теңсіздік түрінде жазу процедурасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кілт бойынша сұрыптау

**Кілт бойынша сұрыптау** (*Сортировка по ключу; key sorting*) — сұрыптау кілті адресімен бірге орналасатьш адрестер кестесі бойынша сұрыптау.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*сортировка по ключу в одномерном массиве - С/С++ для начинающих ...
*Sorting - Wikipedia, the free encyclopedia

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жалпы ластану

**Жалпы ластану** (*Общее загрязнение*) — өсімдік шаруашылығында, химиялық мелиоранттар мен егіншілікте органикалық және бейорганикалық тыңайтқыштар қолдану, төгінді сумен суармалау кезінде, сонымен катар өндірістің, көліктің жөне т.б. залалды қалдықтарының ауаға таралуынан атмосфералық ауа мен жердің ластануы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жеткізуші канал

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Жеткізуші канал"]]

**Жеткізуші канал**— суқашыртқы немесе су жіберуші имаратқа, сорғы станцияларына және басқа да құрылымдарға су жеткізуші ашық канал. Мелиорациялық жүйелерде суару телімдеріне тікелей су беру үшін қолданылады. Өздігінен реттелетін және өздігінен реттелмейтін деп бөлінеді. Ойық, жартылай ойық — жартылай үйме түрінде, табаны тура, нөлдік жөне кері еңістікті болып келеді. Жеткізуші каналдың конструкциясы, ұзындығы және көлденең өлшемдері каналдың гидравликалық жүргісіне, оның қызметіне, қызмет ететін имараттың типіне төуелді. Трасса тік сызықты, қисық сызықты немесе құрамдас болады жөне қалыпты пайдалану жағдайын қамтамасыз ету кезінде ең аз қаржы шығыны бойынша қабылданады. Тасты грунтта каналдың беткейімен табанын бекітпейді, табаны тассыз жөне бекітілмеген грунттың мүмкін болған жылдамдығы суағар құрылысына құйылар сағасында артық болған жағдайда канал арнасын су өткізбейтін материалдармен қаптайды. Көлденең қимыл қимасы трапециялы жеткізуші каналдың жасалу беткейі тассыз грунтта 1,5-2,5, ал грунт тасты болса — 0,5 деген өлшеммен алынады. Каналдың су ағынының жылдамдығы орташа болуы шарт. Жеткізуші каналдың есебін жүргізген кезде олардың тиімді тереңдігімен коса, лай-шөгіндісіз жылдамдығымен және арнаны шайып кетпейтін жылдамдығын да есепке алады. Мелиорациялық жүйеде осы каналдар мен тоғандар арқылы суармалы алаптарға су жеткізіледі. Ағынды өзі реттегіш және реттейтін каналдар болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шашылымдардың болжамдық картасы

**Шашылымдардың болжамдық картасы** — перспективалылығына қарай шашылымдарға іздеу-барлау жұмыстары жүргізілетін аудандары көрсетілген карта. Мұндай картаны жасауға әр түрлі масштабты палеогеоморфологиялық, геоморфологиялық, палеогеографиялық карталар пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ортотектиттік таужыныс

**Ортотектиттік тау жынысы** - алғашқы магмалық жыныстың балқуынан пайда болған балқымадан қалыптасқан тау жынысы. Синонимі: регенерациялық тау жынысы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Биологиялық мелиорация

**Биологиялық мелиорация** — дұрыс пайдаланбаудан бүлінген жердің қүнарлылығын үдемелі түрде арттыруға, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділін молайтуға бағытталған агротехникалык және мелиорациялық шаралар. Биологиялық мелиорацияға органикалық және минерал тыңайтқыштарды пайдалану, жер өндеу, көпжылдық бұршақ тұқымдас дақылдар егу, ағаштар мен бұталар өсіру және т.б. шаралар қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сүзілген су

**Сүзілген су**— ұсақ кеуекті таужыныстардың ішіне сүзілу (сіңу) жолымен кіретін жер асты суы. Таужыныстарға үңірейген ашық жарықшақтар мен қуыстар арқылы енетін (құйылатын) суларды флюациялық жер асты суы деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шашылымның сызықтық қоры

**Шашылымның сызықтық қоры** — кен қабатын ені 1 м сызық бойымен қиып өткендегі қазба байлықтық мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ортофирлік құрылым

**Ортофирлік құрылым** - порфирлі трахиггердің (ортофирлердің) арқауының құрылымы. Ол шаршы, төртбүрыш пішінді сілтілі далашпаттың микролиттерінен тұрады, аралығында аздап жанартаулық шыны, кварц болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гигрофиттер

200px|right
**Гигрофиттер**(грекше: hygros — ылғалды, phyton — өсімдік) — ылғалды жерлерде өсетін өсімдіктер (мыс., ылғалды шабындық өсімдіктері, суқоймалар жағасындағы өсімдіктер және т.б). Мұндай өсімдіктердің жапырақтары үлкен, сабағы ұзын, тамыр жүйесі әлсіз болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Инициалдық магматизм

**Инициалдық магматизм** - геосинклиндік кұрылым дамуының алғашқы сатысын, яғни оның нақты геосинклиндік даму сатысын сипаттайтын, негізінен сималық магматизм жиынтығы; көбінесе су түбіне төгілген жанартаутекті таужыныстарды (спилиттер, диабаздар, андезиттер, кератофирлер және т.б.) және әр түрлі интрузиялық пішіндерді біріктіреді. Синонимі: бастапқы магматизм.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жалпы су пайдалану

**Жалпы су пайдалану** (*Общее водопользование*) — су ресурстарын жекелеген азаматтарға бекітіп бермей және судың жай-күйіне әсер ететін құрылыстарды немесе техникалық құрылғыларды қолданбай халықтың ауыз суға және өзге де мұқтажын қанағаттандыру үшін жүзеге асыратын су пайдалану. Жалпы су пайдалануды жүзеге асыру үшін арнайы рұқсаттар алудың қажеті жоқ. Жалпы су пайдалануға экологиялық, техникалық және санитариялық қауіпсіздік мақсатында шек қойылуы немесе тыйым салынуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ортштейндер

**Ортштейндер** - гумидтік белдемдердің сазды топырақтарындағы темірлі жиырылымдар (тасберіштер). Нағыз ортштейндер жалбырша пішінді келеді, көбінесе жақпар түрпатты өскіндер құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Шашылымның тік бағыттағы қоры

**Шашылымның тік бағыттағы қоры** — кен шоғырының немесе шашылымның бар қалыңдығы бойымен ауданы 1 м2 болып бойлаған тік діңгегіндегі пайдалы қазбаның мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәселенің сипаттамасы

**Мәселенің сипаттамасы** (описание задачи; problem description) — мәселенің қойылысы мен оны шешу жолын, алғашқы мәліметтерді анықтауды, нәтижелерді беру формаларын тағайындауды, алгоритмдер мен программаларға қойылатын талаптарды көрсетуді қамтитын мәселелерді шешу мақсаты мен тәсілдері сипаттамасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Беттік сіңірумен тазалау

**Беттік сіңірумен тазалау** — қатты дененің беткі қабатының ерітіндіден немесе ауа ортасынан әр түрлі заттектерді сіңіруі. Бұл сіңіру молекулалық күш арқылы жүзеге асады. Осындай сіңіру қасиеті бар заттектерді бүлінген ауаны немесе ерітіндіні тазарту үшін пайдалануға болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Остракодермалар

**Остракодермалар** — палеонтологияда: денесі бүркеме сүйекшелерден тұратын қатты сауытшамен көмкерілген қарапайым жақсыз омыртқалы жәндіктердің жалпылама атауы; бұрын бұлар балықтар класына жатқызылатын, сондықтан да күні бүгінге шейін остракодермаларды кейде *сауытты балықтар* деп атайды; соңғы ордовик — девон аралығында тіршілік еткен.

## Дереккөздер


Санат:Жақсүйексіздер
Сүйрелену белгілері

**Сүйрелену белгілері**- әртүрлі күштер әсерінен козғалыстарға ұшыраған денелердің су айдыны түбіндегі ұйық тұнбаларының бетінде шимай немесе сызат түрінде қалдыратын іздері.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәтін

**Мәтін (текст; text)** — 1) баспаға шығаруға арналған пішімді немесе бастапқы түрдегі бедер белгілік мәліметтер бөлшегі; 2) хабардың алмастыру хаттамасының ерекшеліктерімен байланысы жоқ ақпарат бөлігі; 3) бастапқы программаның жазбасы. Объектілік немесе жүктемеленетін модульдің бөлігі.

**Мәтін** — бұл жалпы (бір) тақырып төңірегіндегі біріккен, сабақтастық пен тұтастық тән, ақпаратты жеткізетін мазмұнды (мәнді) сөйлемдердің тізбегі. Мәтін сөзінің этимологиясы семантикалық құрылымдардан тұрады; адамның жасаған нәрсесі, осы істелген нәрсе әлементтерінің ішкі байланыстылығы, істелген нәрсенің шеберлілігі және осы аталған үш семантикалық құрылымдарға сай оны үш пән — мәтінтану, герменевтика және поэтика зерттейді. Мәтінтану қарастырылып отырған мәтіннің қай дәуірге немесе авторға тиесілі екендігін анықтайды. Герменевтика мәтінді түсіндірумен айналысады. Киелі мәтіндер герменевтикасы экзегетика деп аталады. Мәтінді қарастыру шеберлігін поэтика зерттейді. Ол Мәтіннің қалай құрылғанын, оның құрылымы мен композициясын зерттейді (формальды мектеп, құрылымдық поэтика, генеративті поэтика). Мәтінді қазіргі семиотика (мәдениет мәтін ретінде) мен мәтін философиясындағыдай тым кең мағынада түсінуге болады. В. Рудневтің жасаған мәтін тұжырымы жеті баптан тұрады.

1) мәтіннің барлық элементтері өзара байланысты (өзара байланысқан) (құрылымдық поэтика тезисі).

2) мәтін элементтерінің арасындағы байланыс қайталанып, өзгеріп отыратын бірліктер мотивтер ретінде айқындалады. (Мотивті талдау тезисі);

З) мәтінде кездейсоқ ештеңе жоқ (психоталдау);

4) мәтіннің әрбір жекеленген және үстірт кәрінісінің (мәнінің) астында мифологиялық сипаттағы терең, әмбебап заңдылықтар жатыр (К.Т. Юнгтің аналитикалық психологиясы);

5) мәтін шындықты суреттемейді, ол онымен өзара күрделі қарым-қатынасқа түседі (аналитикалық философия және тілдік актілер теориясы);

6) бір мәтіндегі ақиқат нәрсе, басқасында жалған болып шығуы мүмкін ( мүмкін дүние (нәрсе) семантикасы);

7) мәтін — қатып-семіп қалған мән емес, ол автор мен оқырман және мәдени контекст арасындағы сұхбат (Бахтин поэтикасы).

## Мәтін түрлері
* Әңгімелеу мәтіні - оқиғаны ретімен баяндайтын мәтін түрі. Сұрақтары: Не істеді? Қайтеді?
* Сипаттау мәтіні - белгілі бір нәрсенің құбылыстың сын сипатын егжей тегжейлі сипаттайтын мәтін түрі. Сипаттау мәтінің басқа мәтіндерден айырмашылығы: етістіктері өткен немесе осы шақта қолданылады; сипаттама тілі (сын есімдер, үстеулер); көңіл күй етістіктері мен нақты зат есімдер; сенсорлық елестетуді қолданады; сипаттау үшін салыстыруды қолданады. Сипаттау мәтінін табиғат көріністерін, адам портреті бейнесі т.б. сын есімдер, үстеу түрлерін қолданылып, заттар салыстырмалы түрде сипатталуында көре аламыз.
* Пайымдау мәтіні белгілі бір пікірді түсіндіреді, дәлелдейді және не үшін? сұрағына жауап береді.  

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инклюздер

**Инклюздер** — мөлдір минералдармен (мыс., галит, гипс т.б.) қапталған, тұтас таскертпе сыртынан анық көрінетін органикалық калдықтар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Отты кесектер көшкіні

**Отты кесектер көшкіні** - жанартау күлдерінің, газ аралас ыстық лава кесектері мен жақпартастарының жанартау етегіне қарай жаппай құлдилауынан туындайтын көшкін. Отты кесектер көшкіні әдетте жанартау көмейінен сығыла көтерілген тұтқыр лава денелерінің бірте-бірте биіктеп барып, құлауы нәтижесінде қалыптасады. Синонимі: ладу (ладус).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жаға аккумуляциясы

**Жаға аккумуляциясы** - толқындар мен олар туындататын ағыстардың әрекетінен толқын алаңында тасындылардың жиналуы. Тасындылардың жаға бойлык аккумуляциясы немесе су астындағы жаға беткейінің шайылу процесінде су түбінен шығарылуы нәтижесінде пайда болады. Жаға аккумуляциясы су үстілік жоне су астылық (түбілік) турлеріне бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Сығылма

**Сығылма** (ағыл. dike немесе dyke сөзбе-сөз: бөгесін) — бір-біріне параллель қос қабырғасы жер қойнауларына қарай тік немесе әнтек еңістене құлайтын, онша қалың емес, алайда біршама ұзақ қашықтыктарға сағаланатын тақташа тұрқылас геологиялык дене. Эндогендік (жарықшақтардың магмалық балқымалармен).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шашыранды металдар

**Шаю (жуу) гидролизі **- силикаттар мен алюмосиликаттардың саз минералдарына дейін ыдырауы. Осыдан кейін еритін құрамбөліктердің кремнийсіз шайма сумен жуылып кетуі нәтижесінде алюминийдің, темірдің, титанның және баска гидролизатор элементтердің бос тотықтары мен гидрототықтарына дейін ыдырайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Инкорпорациялық құрылым

**Инкорпорациялық құрылым** — бір сынық түйірдің екіншіге жаншылуынан калыптасатын құрылым. Жаншылу көбінесе екінші түйірдің ерігіштігіне байланысты. Мүндай құрылым құрамы әр түрлі сынықты тау жыныстарға (құмтастарға, гравелиттерге, конгломераттарға) тән, кейде бір құрамды таужыныстарда да кездеседі. Синонимі: жаншылулық кұрылым.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Беттік шайылу

**Беттік шайылу** — ұсақ атыздар мен жырашалар арқылы тұтас су үлдірі түрінде аққан жаңбыр мен еріген қар суларының ұсақ минерал бөлшектерді жер бетімен ағыза тасымалдауы. Сызықтық жуып-шаюға (эрозия) қарсы мағынада қолданылады.

## Дереккөздер


Абляция

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Резорбция

**Резорбция** ( — сорып аламын) —қайта сорылу, қайта сіңірілу. Сырқаттық сүйықтардың тартылуы, дәрі-дәрмектердің ауыз шырышты қабықтары арқылы бойға сіңуі, тіс, сүйек тіндерінің әр түрлі себептермен сорылуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Острокодтар

**Острокодтар** — палеонтологияда: бақалшақты шаяншалардың қосалқы класы. Бұл шаяншалар — өте ұсақ, кейде тіпті микроскоппен ғана көруге болатын жәндіктер; мүйіз тектес заттардан немесе әктастардан тұратын косжармалы бақалшақтармен қапталған; теңіз суында және тұщы сулы алаптарда тіршілік еткен; ерте силур кезеңінен бері белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәтіндерді өңдеу

**Мәтіндерді өңдеу** (обработка текстов; text processing, word processing) — дербес компьютердегі мәтіндік процессор (редактор) көмегімен символдық мәліметтермен (мәтіндік құжаттармен) орындалатын амалдарды — символдар енгізу, редакциялау, пішімдеу және басып шығару  әрекеттерін атқару істері.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жинақталған гидромодуль сызба-кестесі

**Жинақталған гидромодуль сызба-кестесі**  — агроэкономикалық есептеумен сәйкес әр дақылдың суару нормасы мен суару мерзімін шартты түрде сақтайтын гидромодульдің сызба-кестесі. Суару күндерінің орташа есепті  ауытқуы 2—3 күннен артпауы тиіс. Жинақтау тәсілі бойынша ең жоғарғы ордината көрсеткішін 20—30 және одан да жоғарғы пайызға кемітуге болады, сонымен қатар жинақталған гидромодуль сызба-кестесімен су жеткізуші каналдың негізгі көрсеткіштері анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жалпы су пайдалануды жүзеге асыру

**Жалпы су пайдалануды жүзеге асыру** (*Осуществление общего водопользования*) — жалпы су пайдалану кезінде табиғатты қорғайтын, су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органның және мемлекеттік санитариялық қадағалауды, жер қойнауын, балық қорларын қорғауды жүзеге асыратын, кеме қатынастары мен ағаш ағызуды реттейтін органдардың талаптарын, сондай-ақ суда адамдардың өмірін қорғау ережелерін міндетті түрде сақтау шаралары. Жергілікті өкілді және атқарушы органдар азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғау, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында шомылуға, қайықпен жүзуге, ауыз су мен тұрмыс мұқтаждары үшін су алуға, мал суаруға тыйым салынатын жерлерді белгілейді, сондай-ақ өздерінің әкімшілік шекаралары шегінде орналасқан сутоғандарда жалпы су пайдаланудың басқа да шарттарын анықтайды. Жалпы су пайдалану шарттары туралы ұсыныстарды табиғатты қорғайтын, су ресурстарын басқаратын, санитариялық қадағалау жасайтын мемлекеттік органдар және басқа да мүдделі органдар енгізеді. Жергілікті өкілді және атқарушы органдар өздері белгілеген жалпы су пайдалану шарттары туралы күнілгері хабарландыруға міндетті.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сызықты кристаллографиялық проекция

**Сызықты кристаллографиялық проекция**— солтүстік полюске жанама проекциялық жазықтыққа жақтардың өзінің проекциясы; жақтардың жазықтықтары проекциялардың жазықтықтарымен қиылысқанша жүргізіледі; сондықтан жақтардың проекциялары түзу сызық болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Офиолиттер

**Офиолиттер** — ультранегізді-негізді интрузиялық (периодиттер, серпентиниттер, габбролар және т.б.), негізді эффузиялық (базальттар, диабаздар, спилиттер; некен-саяқ және аз мөлшерде кератофирлер ұшырасады) және пелагиалдық шөгінді таужыныстардың ұдайы бір-бірімен орайлас ұшырасатын кешені. Соңғы жылдары жүргізілген геологиялық зерттеулерде мұхиттық жер қыртысының өткен геологиялык замандарда материктер өңіріне шығып қалған жұрнақтары деп қарастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәтінді айырып тану

**Мәтінді айырып тану** (распознавание текста; text recognition) — топтастырудың қабылданған жүйесіне сәйкес мәтін таңбаларын оқитын құрылғымен түсінілетін топтастыру және әрбір түсінілген таңбаның атауын анықтау процесі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инкрустациялық (қаптаулық) құрылым

**Инкрустациялық (қаптаулық) құрылым** — сынықтардың, бақалшақтардың, қуыстардың беттеріне карбонатты немесе кремнийлі, кейде темірлі, фосфатты материалдардың қаптап өсуінен пайда болған құрылым. Көбінесе мұндай қабыкшаларда минералдардың кристалл түйірлері сынық беттеріне радиалды өсіп, крустификациялық құрылым береді. Кейде қабықшалар жасырын кристалды немесе аморфты құрылымды болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кілт өрісі

**Кілт өрісі** (*кілттік өріс*) (*Поле ключа (ключевое поле); key field*) — файл кілті орналасатын оның жазбасындағы өріс.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Определение ключевых полей - RealCoding

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Офиолитті белдеулер

**Офиолитті белдеулер** - қатпарлы атыраптың сағалануына сәйкес бағытталған тектоникалық блоктар мен линза тізбектерін құрайтын, ультранегізді және негізді құрамды плутонды, жанартаутекті және тереңсулы шөгінді таужыныстардың ассоциацияларымен сипатталатын белдеулер.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сызықты ұялы типті жанартаулар

**Сызықты ұялы типті жанартаулар**— жекелеген эрупциялық орталықтары тығыз "ұяларға" топтасып, бір-бірімен біршама қашықтықта жанартау жотасының созылымы бойынша орналасқан жанартаулар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидравликалық байланыс

**Гидравликалық байланыс** — жер асты суы мен жер беті суының гидравликалық байланысы, топырақ қабатындағы су мен артезиан суының және жер бетінің суларының су алмасу процестерінің әрекеттестігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шаю (жуу) гидролизі

**Шаю (жуу) гидролизі** - силикаттар мен алюмосиликаттардың саз минералдарына дейін ыдырауы. Осыдан кейін еритін құрамбөліктердің кремнийсіз шайма сумен жуылып кетуі нәтижесінде алюминийдің, темірдің, титанның және баска гидролизатор элементтердің бос тотықтары мен гидрототықтарына дейін ыдырайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жағалаулық шөгінділер

**Жағалаулық шөгінділер** - жаға белдемінде жаралатын, фациялары әркелкі, қабаттылығы әр түрлі аккумуляциялық жиылымдар. Бастапқы материалының жаралу тегіне қарай 2 топқа бөлінеді: 1) теңізге өзендер әкеліп, толқындар қайта түзетін шөгінділер; 2) жағалар мен сутүбі абразиясының нәтижесінде жаралатын шөгінділер. Жағалаулық шөгінділердің көпшілігін ірі түйірлі материал құрайды, сонымен бірге олардың құрамында лагуналық майда түйірлі түзілімдер де кездеседі. Құрамына әр түрлі фациялық типті: жағажайлық, атыраулық, лагуналық, суасты беткейінің марштық шөгінділері, теңіз аккумуляциялық түзілімдері мен теңіз аккумуляциялық пішіндері және т.б. кіреді. Жағалаулық шөгінділердің геологиялық қимасына линза тәрізді жатыс тән.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Каскадтық реттеу

250 px|thumb

**Каскадтық реттеу**  — каскадты қондырғылардың жұмыс істеу процесін реттеу шараларының жиынтығы. Каскадты қондырғылардың жұмыс істеу шарты жеке орналасқан қондырғылардың жұмысынан өзгеше. Ол өзгешелік  төменде орналасқан әрбір қондырғының жоғарыда орналасқан қондырғьшан өткен суды пайдалануында. Соның нәтижесінде, біріншіден, оларда пайдаланылған қосынды ағынды әр түрлі шаруашылық салаларының су алуына және булануға орай азаяды, екіншіден, ағынды уақыт мерзімі бойыныша артық таратылымға ұшырайды. настарына байланысты болады. Каскадтық
реттеуді екі түрге бөледі. 

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидравликалық беріліс

**Гидравликалық беріліс**— механикалық энергияны және қозғалысты сұйықтық арқылы жетекші біліктен жетектелуші білікке жеткізетін құрылғы. Ол теплоходта, тепловозда, автомобильде, ұшақта, станоктарда, желдеткіш және сорғы жетектерінде қолданылады. Жұмыс қағидасына қарай гидравликалық беріліс көлемдік (гидростатикалық) және гидродинамикалық болып бөлінеді. Көлемдік берілісте энергия жетекші біліктен жетектелуші білікке гидростатикалық қысым көмегімен, ал гидродинамикалық берілісте гидродинамикалық қысым арқылы беріледі. Көлемдік беріліс гидроқозғалтқыштан, гидросорғыдан және оны айналдыратын қозғалтқыштан тұрады. Сұйықтық гидросорғыдан қысыммен гидромоторға беріледі, ал гидроқозғалтқыш жетектік механизмді қозғалысқа түеіреді. Сүйықтықтың ағыс бағытын және мөлшерін реттей отырып, гидроқозғалтқыштың жылдамдығы мен айналу бағытын өзгертуге болады. Гидродинамикалық беріліс гидромуфта және гидротрансформатор ретінде машина трансмиссияларында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өзен террасаларының жіктемесі

**Өзен террасаларының жіктемесі** — С. Шульц бойынша мынадай  өзен террасалары бөлінеді: I. Эрозиялық циклдің қалыпты (төмен бағытталған) дамуы туындатқан: 1) өзен деңгейінің маусымдық ауытқуларына байланысты; 2) атыраулардағы террасалар; 3) өсу террасалары. II. Аңғардың болу жағдайларының түбегейлі өзгеруі бойынша: 1) эрозия базисінің өзгеруіне байланысты; 2) ең жаңа тектоникалык қозғалыстар туындатқан өзен еңісінің өзгеруімен байланысты; 3)өзен сулары мөлшерінің өзгеруімен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәтіндік ақпарат

**Мәтіндік ақпарат** (текстовая информация; text information) — алфавиттік, цифрлық және басқа арнайы символдар жиыны. Мәлімет сақтайтын физикалық құрылғыларда ақпарат осы символдар тізбегімен беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өзен торабының жиілігі

**Өзен торабының жиілігі** - жер бетінің эрозиялық процестермен тілімдену дәрежесі. Бедерді морфологиялық талдаудың негізгі элементтерінің бірі. Өзен торабының жиілігі бедерге, таужыныстардың суөтімділігіне, климатқа байланысты. Оны сандық өрнектеудің әдістері көп, олардың ең көп колданылатыны — белгілі аумақтағы барлық өзендердің жиынтық ұзындығының 1км² ауданына қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидравликалық дүмпу фазасы

**Гидравликалық дүмпу фазасы**— оң және кері ағынды толқынның лықсып жетуі уақытының гидравликалық дүмпудің фазасын құрауы немесе құбырдағы сұйықтық қысымының қалыпты жағдайдан — Р+∆P-ге дейін артуы және қалыпты деңгейге дейін кемуі Гидравликалық дүмпу фазасы мына формуламен анықталады:
τ= 2L/C
то =- мүндағы L — құбырдың толық ұзындығы; Р — құбырдағы су қысымы; ∆Р — арынды сұйықтык кұбырындағы қосымша қысым, кг/м2; С — дүмпу толқынның таралу жылдамдығы, м/сек.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Командалық жолдың кілті

**Командалық жолдың кілті** (ключ командной строки; commandline switch) - программаға іске қосылатын командамен берілетін міндетті емес параметр.

Санат:Тұлғалар
Өзендердің жерастылық қоректенуін бағалаудың гидрологиялық-гидрогеологиялық әдісі

**Өзендердің жерастылық қоректенуін бағалаудың гидрологиялық-гидрогеологиялық әдісі** — өзен ағынының оның арнасына жер асты суларының қаралып отырған тұстаманың жоғары жағынан келіп қосылуы есебінен қалыптасатын бөлігін анықтау. Ол өзеннің жалпы ағынының гидрографын (графигін) генетикалық жағынан бөлшектегенде гидрологиялық мәліметтерді пайдаланумен қатар, өзенге сулы горизонттардан келетін жер асты суларының режімі мен қарқындылығын сипатгайтын гидрогеологиялық деректерді де пайдалануға негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жинақталмаған гидромодуль сызба-кестесі

**Жинақталмаған гидромодуль сызба-кестесі**  — ауыл шаруашылығы дақылдарын суару кезінде берілген су көлемін суландыру режімімен және суару мерзімімен байланыстырып және ауыспалы егістердің ерекшеліктерін есепке ала отырып түзілетін реттелінбеген гидромодуль сызба-кестесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сынамалау

**Сынамалау** — пайдалы қазбаның химиялық, минералдық, петрографиялық құрамын, технологиялық не физикалық-техникалық қасиеттерін және  т.б. анықтау үшін барлау қазбаларының өнімінен не омырма кен массаларынан алынған сынамаларды өңдеу мен зерттеуді қамтиды. Кейде сынама алынбай геофизикалық әдістермен жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жағалаулық-теңіз шашылымдары

**Жағалаулық-теңіз шашылымдары** — жаға белдемінде жағалаулық-теңіз түзілімдерінің толқын немесе ағыс осерінен ауыр минералдармен баюы нәтижесінде пайда болады. Жекелеген Жағалаулық-теңіз шашылымдарында көптеген сирек элементтердің (Zr, Th, Ті, Au, алмас) ірі кенорындары орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Карпов Александр Федорович

**Карпов Александр Федорович** (туған- өлген жылы белгісіз) - Семейдегі әскери-губернатор. 1898 ж. Мұқыр сайлауында Абайға қастандық жасалып, Мұқыр сайлауы өтпей қалады да, ел тарап кетеді. Абайға қатысты оқиғаны жақсы білетін Карпов Батыс Сібір генерал-губернаторы барон М. А. Таубеге болыс бастығын сайлау арқылы емес, тағайындау жолымен бекітуін өтініп, телеграмма жібереді. Карпов рұқсат алысымен Мұқыр болысына басқа болыстың адамы Қаратай Жалбинді тағайындайды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Палеогеографиялық карта

**Палеогеографиялық карта** -жердің өткен геологиялық замандардағы физикалық- географиялық жағдайларымен келбетін бейнелейтін карталар. Оларда палеоматериктер мен мухиттардың сүлбалары, геологиялық процестер, климатпен мұз басу, ежелгі ландшафтар, топырақ және өсімдік жамылғысы, табиғи ортаның басқа да құрамбөліктері көрсетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Карталар
Мәтіндік процессор

**Мәтіндік процессор** (мәтіндер даярлау жүйесі) (текстовый процессор (система подготовки текстов); word processor) — мәтіндерді енгізу, сақтау, қарап шығу, түзету, пішімдеу және қағазға басып шығаруды қамтамасыз ететін программалық құралдар. Баспа машинкасында орындалатын мүмкіндіктерден басқа мұнда қате тексеру; тезаурус (синоним сөздер) табу; сөз тіркесін іздеп тауып, оны басқаға өзгерту; «қиып алып желімдеу»; бірнеше терезедегі мәтіндермен катар жұмыс істеу тәрізді көптеген қосымша  әрекеттер орындалады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидравликалық дүмпу

**Гидравликалық дүмпу** — ағын жылдамдығының күрт өзгеруі салдарынан құбырдағы сұйықтық қысымыньщ тез өзгеруі. Бұл құбылыс құбырмен ағып тұрған сұйықтықтың жолын кенет жапқанда, турбина немесе сорғы кенет тоқтағанда және т.б. жағдайларда пайда болады. Ысырма не шүмек жабылғанда ағыс жылдамдығы күрт тежеледі. Осының нәтижесінде лезде инерциялық қысым күші пайда болып, сұйықтық қысымы артады. Жоғары қысым кұбырды бойлай ағысқа қарсы 1000 м/сек. және одан да артық жыддамдықпен ұрма толқын болып таралады. Гидравликалық дүмпу толық немесе ең күшті (кері кайтқан толқын шүмек немесе жапқыш толық жабылған сәтке дейін жетіп үлгермейді), жартылай (шүмекті жабу уақыты оған дейін кері қайтқан толқынның уакытынан көп), кері қайтарылған (кері немесе дұрыс толқын қандай бір кедергіге соғылудан пайда болады) және бастапқы (толқын пайда болған орыннан кері қайтарылу орнына дейін қозғалады) гидравликалық дүмпулер болып жіктеледі. Гидравликалық дүмпулер құбыр жүйесі, машина бөлшектері және сұйықтық жолына қойылған аспаптар үшін зиянды. Гидравликалық жүйелерді бұл зияннан сақтау үшін сақтағыш кұрылғылар (клапан, диафрагма, теңгергіш мұнара, кері клапан және т.б.) пайдаланылады. Гидравликалық дүмпу теориясын алғаш жасаған және одан сақтану шараларын көрсеткен Н.Е. Жуковский (1898 жылы). Девипу қысымы D сұйықтық режімдерінің тұрақты және тұрақты емес қысымдарының айырмасы арқылы анықталады. D>0 жағдайдағы дүмпу — оң, ал бұған керісінше: D

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сындарлы күй

**Сындарлы күй** — тепе-теңдікте болатын екі фазаның фазалар соған жеткенде қасиеттері жағынан барабар болып шығатын күйі. Сындарлы күй температураның, қысымның және  үлестік көлемнің сындарлы мәндерімен сипатталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология