open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақ елі

**Қазақ елі** - "Қазақстан" сөзінің эндонимі, яғни түпкі жəне өздік атауы. Қазақ автоэтноним мен "Ел" деген мағына білдіретін парсы "-стан" жұрнағының қосындысы.
* Қазақ елі (газет)
* Қазақ елі (монумент)
* Қазақ елі (телесериал)
Әл-Гайба

**әл-ГАИБА** («*ғайып болу*», «*көзге
көрінбей өмір сүру*») - имамның «жасырын ахуалын» білдіретін шиит дог-
матикасының атауы. Имамның «ғайып
болуы» және оның қайта оралуы туралы
түсінік Әлгі әулетін жақтаушылардың
арасында тарады. Абдаллаһ Сабаның
жолын қуушылар, яғни сабаиттер Әлидің
өлімін жоққа шығарыл, оның «қайта оралар» сәтін күттірді. «Жасырын күйдегі»
имам туралы ілім кайсандықтар арасында
тарады. Олар өз имамдарының өлгеніне
сенбеді. Ол Мәһди ретінде қайтып оралып, әлемге әділдік орнықтыру үшін
бір жерде тығылып жатыр деп есептеді.
Кейінірек имамның «жасырын ахуалы»
туралы ілімді шииттік жолын қуушы басқа
да қауымдар қабылдады, 873 - 74 ж. ең
соңғы 12-имам «ғайып» болғаннан кейін имамның «жасырын ахуалы» туралы
ілім шииттер арасында өзекті мәнге ие
болып, «жасырынудан шағын» (әл-ғайба
ас-сағира) кезеңі басталды. Имамшылар «ғайып болған» имамды «жасырын»
имам және Мәһди деп жариялады. Имамның «ғайып болып кету» кезеңі күткен
Мәһдидің келуімен, оның Пайғамбар
ұрпақтарының құқықтарын қалпына
келтірумен, яғни билікті оның заңды несі
Әлиліктерге қайтарумен аяқталуға тиіс.
Шииттердің түсіндіруі бойынша «көзден
таса болу» мен «қайта оралу» аралығындағы кезеңде имам мен қауым аралығындағы байланысты сафилер жүзеге асырды.
Төртінші сафир қайтыс болған 840 жылдан
кейін «шағын жасырыну» кезеңі аяқталып,
бүгінгі күнге дейін ұласып келе жатқан
«үлкен жасырыну» кезеңі басталды. Шииттер қауымының басшылығы рухани
бедел мен жауапкершілікті өз мойындарына алды, олардың кейбіреулері, сондай-
ақ «дәуір әміршісі», «құпия» имаммен
ғазайып әңгіме-дүкен кұруға ұмтылды,
үміттенді. Имамның «құпия» тіршілігіне
және оның сөзсіз қайта оралатынына деген сенім шиит-имамшыларының ең басты
догмаларының біріне айналды. Олар бұл
түсінікті көзге көрінбейтін имам билігінің
«қасиетті, киелі» сипатымен, қауымның
күнделікті тіршілігіне «Құдайдың» кұдіреттілігімен байланыстырды.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Ойжайлау таңбалы тастары

thumb|right|300px|Ойжайлау петроглифтері. Түркі уақытының орталық композициясы.
**Ойжайлау таңбалы тастары** – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген қола дәуірінен орта ғасырға дейінгі аралықты қамтитын петроглифтері. 

## Орналасқан жері
Қордай ауданы, Кенен аулынан оңтүстік-батысқа қарай 27 км жердегі Кіндіктас тауының Ойжайлау шатқалында, теңіз деңгейінен 1200 биіктікте орналасқан.

## Зерттелуі
Ескерткішті XX ғасырдың 70-жылдары өлкетанушы Н.Д. Черкасов ашқан. Шатқалдың жартасқа салынған суреттерінің алғашқы көшірмесін А.Г. Медоев жариялады. XX ғасырдың 70-80-жылдары Абай атындағы ҚазПИ (А.Н. Марьяшев) мен Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының (Ю.А. Мотов) археологиялық экспедициясы мамандарының жоспарлы зерттеулерінің нәтижесінде шатқалдан ежелгі және ортағасырлық қорымдар мен қоныстарадың кешені табылды. Сонымен қатар қола дәуірінен бастап орта ғасырларға дейінгі кезеңді қамтитын петроглифтері бар 52 тау тақталары анықталған.

## Ескерткіштің киелілігі
Ескерткіштің киелілік маңызы шатқалдағы жартасқа салынған суреттердің барлық сюжеттерінің осы өңірде ежелгі заманнан орта ғасырға дейінгі аралықта мекендеген тұрғындардың діни танымдары мен ғұрыптық салт-жоралғыларға байланыстылығында жатыр. Петроглифтері бар төбелер мен оның алдындағы алаң өзіндік отбасы-рулық ғибадатхана рөлін атқарған. Осы ғибадатханадағы әртүрлі хронологиялық кезеңнің композициялары Қазақстанның ежелгі тасқа салынған өнерінің жауһары болып саналады.

## Петроглифтер сипаты
Ежелгі топ қола дәуіріне жататын көп композициялық бейнелермен белгілі. Олар сиырлар мен бұқаларды құрбандыққа шалу көрінісі, найза және шоқпармен қаруланған атты жауынгерлердің айқасы, сонымен қатар, бұқа, ешкі, ит, қолын жоғары көтерген ер кісі, жаяу садықшылар бейнеленген салттық көріністерден тұрады.
Сақ дәуірінің жартасқа салынған суреттерінің ішіндегі көрнектілер қатарында аржан-майемер дәстүріне жататын бұғылар бейнесі бар. Онда аяғының ұшымен тұрған екі бұғының ірі стильденген бейнесі көрсетілген. Бірінің соңынан бірі тізілген 3 ешкі мен бет перде (маска) бейнеленген композиция ежелгі халықтың діни дәстүріндегі жануарларға табыну ғұрпымен байланысты.
Түркі дәуіріне жататын ту ұстаған үш салт атты бейнесі әлемдік жартастағы өнердің жауһары болып табылады. Көрініс табақ тәрізді иілген көгілдір-сұр түстегі гранит тақтаның бетіне салынған. Бұл жерде ортағасырлық идеологияға сай бірінші салт атты жауынгердің ер тұлғасын сомдау көзделген болса керек. А.Г. Медоевтің пікірінше бұл бірегей кейіп "Ұлы түркілер жасасын" дегенді меңзейді.
Түркі дәуірі суреттерінің жекелеген топтары ешкілер, арқарлар, адамның жетегіндегі түйелер, садақшылардың аң аулауы, асатаяқ ұстаған антропоморфтық бейнелер берілген. Суреттердің жекелген бөліктерін беру әдістерінің алуан түрлілігі, мүйіздер, қоғзалыстар сол кездегі суретшілерге тамаша бейнелердің динамикасы мен экспрессивтілігін, сондай-ақ суреттердің қасиеттілік мазмұнын дәл ашуға мүмкіндік берген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан петроглифтері
Химия пәні. Заттар және олардың қасиеттері

thumb|right|350px
Химия осыған дейін өздерің оқып үйренген география, биология, физика сияқты жаратылыстану ғылымдарының бірі. Мұнан баска химия ғылымы геология, экология, т. б. ғылымдармен терең астасып жатады. Ғылым салаларының бұлай байланысып жатуы дүниенің біртұтастығынан, оны оқып білуге әр жағынан келуге болатындығын көрсетеді.
Химия ғылымының энергетикалық, экономиялық, экологиялық, ауыл шаруашылык, медициналық және тағам өндірісіндегі мәселелерді шешудегі маңызы да орасан зор.
*Химия - заттар және олардың өзгерістері туралы ғылым*. Заттар дегеніміз денелердің құраушылары, мысалы, күнделікті өмірде шыныдан, пластмассадан және металдан жасалған құйғыштар пайдаланылады (су, сүт, бензин құйғанда). Бір дене әр түрлі заттан жасалған. Физикалық денелер - бізді коршаған бұйымдар. Денелердің массасы мен көлемдері болады.
Ағаштан орындық үстел, төсек, т.б. үй жиһаздары жасалады. Бұл мысалда бір заттан әр түрлі денелер дайындалатынын көреміз. Заттардың өзара ұқсастығы мен айырмашылықтарын көрсететін белгілері олардың қасиеттері деп аталады. Оларға заттың агрегаттық күйі, түрі, түсі, тығыздығы, балқу және қайнау температуралары, жылу және электрөткізгіштктері, ерігіштіктері жатады. Мысалы, шыныдан, пластмассадан жасалған шөлмектер алып, оларды ұрып көрсек, шыны шөлмек оңай сынатынын, ал қыздырғанда пластмасса шөлмек оңай балқып, олардың пішіндерінің өзгеретінін байқаймыз. Мұндай өзгерістер физикалық құбылыстар деп аталады. thumb|right|350pxАл енді осы шөлмектерді жағып көрсек, ең оңай өзгеретіні - пластмасса шөлмек, ол алдымен балқып, сосын қара күйеленіп жанады, ал шыны мен металдан жасалғандары Мұндай езгеріске түсу үшін оларды өте жоғары температураға дейін қыздыру керек. Бір заттың екінші бір затқа айналуы химиялық құбылысқа жатады, мысалы, сүт тасып кеткенде ол күйіп, көмірленеді. Пластмасса жанғанда басқа заттар тұзіледі.
*Физикалық құбылыс* кезінде заттардың табиғаты өзгермейді, тек олардың агрегаттык күйі мен пішіні өзгереді, жаңа зат пайда болмайды.
*Химиялық құбылыс* кезінде бір зат басқа жаңа бір затқа айналады.
Заттардың химиялық қасиеттерін химия ғылымы зерттейді.
Осы кезде сан алуан заттар белгілі, олардың саны күн өткен сайын артып отыр, себебі тұрмыстық және өндірістік кажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қасиеттері әр түрлі заттар жасанды жолмен алынуда.
Заттардың қасиеттерін жете білу оларды саналы түрде колдана алуға мүмкіндік береді. «*Білмеген у ішеді*» деген мақалда халықтың көп жылғы бақылауынан түйген даналық ой айтылған. Шынында да қасиетін білмей тұрып кез келген затты иіскеп, колға алып уқалап немесе дәмін татып көруге болмайды: себебі күйіп, тіпті уланып қалу қаупі бар.
Химияның атқаратын көптеген маңызды міндеттері бар.
1.	Заттардың құрамы мен қасиеттерін зерттеу.
2.	Қоғамның кажеттілігіне карай жаңа сапалы заттар алу.
3.	Қоршаған ортаның байлығын тиімді пайдаланып, оларды корғау. 
Біздің киген киіміміз, ішкен асымыз, тұтынып отырған заттарымыз — бәрі де химиялық қосылыстар. Тіпті біздің өмір сүруіміздің өзі ағзаларда жүретін химиялық құбылыстарға негізделген.
## Дереккөздер


Санат:Химия
Джәһм ибн Сафуан

**Жахм б. Сафуан, Әбу Мухриз, Мәулабаяурасиб** (745 ж.ө.) - әйгілідіни уағыздаушы, хорасандық мурджжахмшілердің басшысы. Әл-Харис б. Сурайдждың хатшысы бола жүріп, Хорасанның Омейя әулетінің бастығы Наср б.
Саййарға қарсы көтеріліске қатысып, тұтқынға түсті де, Мервте өлім жазасына
кесілді. Ол мұсылман дәстүрі бойынша, тұңғыш рет Құранның жаратылғаны туралы
идеяны айтқан әл-Жад б. Жидхамның шәкірті. Шүбәсіз болжаудың уағыздаушысы,
антропоморфизмнің қарсыласы болып табылатын Жахм б. Сафуан Термез бен Мервте өзінің көзқарасын қолдамайтын мурджшіл
және мутазилашылдық уағыздаушылармен
қиян-кескі таластар жүргізді. Оның Хорасанда мутазиашылдық уағыздаушы Хафс б.
Сәліммен, мурдшіл дінгер-антропоморфисі
және Құранның түсініктемешісі, *«Аллаһтың да адам сияқты денесі, тәні мен қайы бар»* деп үйретуші Мукатил б.
Сүлейменмен (767 ж. ө.) жүргізген пікір
таластары белгілі. Ол бір шығармасын
Мукатилдің көзқарастарын «теріске шығаруға» арналы. Ортағасырлық мұсылман
доксографтары Жахм б. Сафуанға дінгерлердің
наразылықтарын тудырған пікірлерін теліді.
Бәрінен бұрын оны тәңірілік қасиеттерді
мойындамайды деп кінәлады. Ол Аллаһтың бойынан оған жаратылыстан берілген
(құдіреттілік, әрекетшілік, жаратушылық)
қасиеттерді ғана мойындады. Субстраттан тыс туындайтын білімдер Аллаһқа тән
деп түсінді. Ол адам әрекеттік қабілетке де,
қалауға да, таңдау еркіндігіне де ие емес деп
тұжырымдады, Аллаһадам бойына табиғатта
да жасап отыратындай әрекеттерді дарытады. Ол әрекет адамға тура табиғаттағы
секілді «ағаш жеміс береді», «су ағады» деген сияқты астармен жетелі. Адамның әрекет ету қабілетін және әрекет етуге талпынуын Аллаһ нақ оның терісінің түсі, оның
тұрқы, т. б. секілді жаратқан. Қылығына
қарай бағалау мен жазалау еріксіздік болып
табылады, яғни адам - өз әрекетінің жаратушысы емес. Жахм б. Сафуанша сенімді күшпен
бағындыруға болмайды, сөз бен іс, сенім
- бұл Аллаһ туралы білім, сенімсіздік -
ол туралы білмеу. Сенім (Аллаһ туралы
білім) барша жұрт үшін - Пайғамбардай
қатардағы мұсылманға дейін бірдей. Мутазилашылар тәрізді Жахм б. Сафуан Алланы көзбен
көру мүмкіндігін теріске шығарады, Құранның жаратылғанын және ақыл естің
тәңірі жібергенді тануға дейінгі қажеттігін
мойындайды.

Дінгерлер тарапынан Жахм б. Сафуанның Исламда
қабылданған пейіш пен тозақтың мәңгілігі
туралы пікірді теріске шығарғаны және оны
Аллаһ мүмкіндіктерінің шектеулі екендігі туралы эсхатол. түсінігі өткір сынға ұшырады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Ылғал өлшегіш

**Ылғал өлшегіш**- газдардың, сұйықтардың және қатты,соның ішінде суымалы заттардың ылғалдылығын өлшеуге арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Ылғалды айырғыш

**Ылғалды айырғыш** — әдетте термодинамиқалық немесе адсорбциялық тәсілдермен, мысалы,автомобильдің пневматикалық тежегіш жетегінде ауадан ылғалды жоюға арналған құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Түркістан Мақсатұлы Өзбеков

**Өзбеков Түркістан Мақсатұлы** (25.9.1924 ж.т., Түркістан облысы Түркістан қаласы) - музыкант (трубашы), Қазакстанның еңбек сіңірген  өнер қайраткері (1984). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. 1953 ж. Алматы консерваориясы (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) жанындағы арнаулы орта музыка мектебінің директоры, 1961 - 63 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің ғылым, мәдениет және оқу орындары бөлімінде нұсқаушы. 1963 - 64 ж. Алматы музыкалық училищесінің директоры, 1964 - 68 ж. Республикалық орта музыка мектеп-интернатының директоры, 1968 - 76 ж. Алматы консерваториясында декан әрі доңент, 1976 - 84 ж. Қазақ академиягі опера және балет театрының директоры. Ал 1984 жылдан Алматы консерваториясындапед. қызметпен (1988 жылдан проф.) айналысқан. Республикалық мәдениеттің дамуына елеулі үлес қосты. Португалияда (1979), Швейңарияда (1981) және Вьетнамда (1983) өнер көрсеткен. 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет "Құрмет белгісі" ордендерімен және медальдармен марапатталған 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1924 жылы туғандар
Джәһмия

Ислам

**Джаһмия** () — Джәһм ибн Сафуан жолын қуушылар. Ортағасырлық мұсылман Доксография
доксографтары джаһмияны біресе мурджииттерге, біресе джәбриттерге жатқызады. Джаһмияның діни мектебі ол қайтыс бола салысымен пайда болды. Джаһмилік көзқарасты алғашқы уағыздаушылардың бірі — Бишр әл-Мәриям (Бағдатта 833 ж.ө.). IX ғасырда джаһмия ілімін жоққа шығаратын, авторлары әрі сунниттік, әрі мутазилалық дінгерлер жазған көптеген «Жарияламалар» пайда болды. Олардың арасында Ахмад ибн Ханбал, Ибн Қутайба, әд-Дарими, т. б. бар еді. IX ғ-дың басында-ақ джаһмия Нахавендте де тіршілік етті. Олардың бір бөлігі әл-Ашғаридің ілімін қабылдауға мәжбүр болды.

## Дереккөздер
* Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1

Санат:Ислам ағымдары
Жаһаннам

**Жаһаннам** — Исламда тозақтың негізгі атауларының бірі.
Құранда және мұсылмандық ақырзаман
туралы ілімде адамдардың, дінсіздер мен
күнәһxарлардың жазаланатын орны. Жаһаннамның
синонимдері әннар (көбірек тарағаны), ниран, саир, лахаб, эл-жаһим (*«от»*, *«жалын»*) сақар, әл-хутама (*«қиратушы»*),
хауийа (*«түпсіз шыңырау»*). Дозақ азабын бейнелеу Құран уағызында маңызды
орын алып, тыңдаушыларды иландыру мен
үрейлендірудің басты тәсілінің бірі болды.
Жаһаннам құрбандары отқа жанады; *«Ал енді сорлылар, тозақта қатты азап шеғеді»*. *«Біз оларды жедел тозаққа саламыз да, олардың терілері жанған сайын азапты тартулары үшін, оны басқа терілерге ауыстырамыз»*.
«Олардың беттерін от шалып, онда күңгірт
болып көрінеді. Күнәһарлар онда шынжырмен бұғауланады. Олардың тамағы -
Жаһаннам түбінде өсетін заққұм ағашы - *«Оның
жемістері шайтанның басындай»*. *«Сусыны - «ішек-қарынды тілетін» қайнап тұрған су және сасық су»*. *«Оны жұтуға тырысады, бірақ тамағынан өткізе алмайды,
сонда оған әр тараптан ажал келеді. Ол өле
алмайды, оның артынан тағы ауыр азап
келеді»*. Жаһаннамның тағы бір азабы - ызғарлы
суық. Күнәһхарлардың әрқилысы Жаһаннамның
әр қабатына орналасады, оған әр түрлі
қақпалар арқылы кірелі. Жаһаннамды періште
сақшылар күзетеді. Оның бас сақшысы -
Мәлік есімді пері.

Құраннан кейінгі аңыздар Жаһаннамда болатын сасық және қайнап тұрған суы бар
тоғандарды, шыңырау құдықтарды, т.б.
суреттейді. Құранда Жаһаннамның бейнесі туралы екі түсінік белгілі. Біреуі - *«ашуы
сыртына тепкен»* қорқынышты, дүлей,
күнәкарларды жұтып қоятын аң кейпінде.
Бұл түсінік кейін қосымша түсініктермен,
әл-Ғазали ад-Дурр әл-Фа-хирдің трактатында сұрыпталған. Келесі бір түсінік
бойынша ол жеті қақпа арқылы кіретін
терең шыңырау. Бұл сипаттау біртіндеп
әрқилы күнәһхарларды бөліп тұратын айналма қабаттары бар жанартаудың түпсіз
тұңғиығы бейнесіне айналады. Төзақтың
бұл бейнесі көне Шығыс дәстүріне негізделеді. Мұсылмандық түрінде ол дозақтың құрылымы жөніндегі ортағасырлық
еуропалық түсінікке, соның ішінде Дантенің *«Құдіретті комедиясындағы»* сипаттауларға да әсер етті.

Жаһаннамның Құранда сипатталуы мұсылмандық
дін ілімінің алдында бірнеше мәселелерді
қойды. Бірі - күнәһхарлардың Жаһаннамда мүлдем қалуы. Құранның аяттары мәңгілікті
де, уақытша жазалауды да айтуға мүмкіндік береді. Екінші мәселе Жаһаннамның жаратылуы мен ғұмыры туралы. Бұлардың ішінде
ең көп тарағаны Жаһаннамның мутазилашылар
тұжырымдайтындай Қиямет күніне жасалынбайтыны, жәннат тектес жаратылғаны
жөніндегі көзқарас.

Сондай-ақ, Жаһаннамды сппаттауда рәміздік
түсіндіру мәселесі де әрдайым кездес у отырады. Мутазилашылар дәстүрлі
түсініктердің дөрекі келген айшықты
бейнелерін осылайша ұғындыруға тырысты: соның ішінде, олар Жаһаннам үстінде
қылкөпірдің бар екендігін жоққа шығарды. Жаһаннамның кейбір сынақтары мен
азаитарының рухани мінезін әртүрлі
бағыттағы дін ғұламалары, мәселен әлҒазали мен ибн Сина атап өтті. Жаһаннамның сипатталуын символдық түрде түсіндіруге
қазіргі мұсылман модернистері де ыңғай
танытыл отыр. Керісінше дәстүрді берік
ұстанушылар Жаһаннамның мұсылмандық бейнелеуін өздерінің жолын ұстаушыларға
әсер ету үшін табысты пайдаланып
келеді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Әли Төлемісұлы Құрманов

**Әли Төлемісұлы Құрманов** (1901, қазіргі Ақтөбе облысы Шалқар ауданы - 1968, Алматы) — әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1936). 1934 ж. Алматы қаласында өткен Бүкілқазақстандық халық өнерпаздарының 1-слетінде өнер көрсетті. Құрмановтың репертуарында халық әндері ("Әлди-ау", "Сусар-ай", "Молдабай", "Сүмбіл шаш", "Он алты қыз", т.б.), термелер, халық композиторларының әндері мен желдірмелері болды. Гастрольдік сапармен Қырғызстанда, Өзбекстанда, Түрікменстанда болған. Сарышолақ ақынның соңғы шәкірті.

Астана қаласының бір көшесі Әли Құрманов көшесі атына ие болды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ мәдениет саласының тұлғалары
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Ғазнауи әулеті

**Ғазнауи әулеті (сұлтандығы)** ( *ġaznaviyān*) қазіргі Ауғанстан, Хорасан, Солтүстік Үндістан
аумағында XI - XII ғ-ларда болған мемлекет. Самани әулеті дағдарысқа ұшыра-ғанын пайдаланып, түркілерден тұратын
әскери топ бар билікті өз қолдарына жинай
бастады. Олар 962 ж. көтеріліс жасап, Балтай, Кабул, Ғазна қалаларын басып алды. Бірақ көп ұзамай Самани әулеті билікті қайта
қалпына келтірді. Тек 15 жыл өткеннен кейін түрік ғұламалары өз адамдарын таққа
отырғызып,Ғазнауи әулетінің негізін қалады. Жаңа
мемлекет, әсіресе, Махмұт сұлтанның тұсында (998 - 1030) қатты күшейді. Бағдат
халифы оған сұлтан дәрежесімен бірге
«йемин әд-Даул уа амин әл-милла» (мемлекет және діни қауымның сенімді тұлғасы)
атағын берді. Оның тұсында мемлекет шекарасы солтүстікте Әмудария өз-не дейін
жетіп, Қарахандар әулеті мемлекетімен
шектесті. Батыста Бүйлер әулетіне қараған
Иранды қол астына қаратса, оңтүстік-шығыста
Солтүстік Үндістанды басып алды. Сұлтанның
қолында биліктің барлық түрі шоғырланды. Мемлекеттің экономикасы соғыстардан түскен олжа мен халықтан жиналған
алым-салықтан құралды.  Сұлтанның негізгі тірегі - тұрақты әскер тек түркі ғұламаларынан ғана емес, араб, хорасан, үнді,
дейлемит, тура, ауған жасақтарынан да
тұрды. Бұған қоса ғазауат соғысына қаты-
сушы ғазилер (дін үшін күресушілер) мен
еріктілер де әскери жорықтарға қатынаста.
Соғыс кезінде үйретілген пілдер, қамал бұзуға арналған тас лақтырғыш құралдар,
өзеннен өту үшін жүзбелі көпірлер пайдаланылды. Мемлекетте халықты бақылауда
ұстау үшін тыңшылардың қызметі кеңінен
жолға қойылды. Мұсылман дінбасыларына
үлкен құрмет көрсетіліп, үнемі сарай жұмыстарына қатыстырылды. Ақындар мен
тарихшыларға, ғалымдарға өнімді жұмыс
істеу үшін арнайы жағдай жасалынып, оқу
жүйесінде медреселер пайда болды, мешіт-
медресе, сарай құрылыстарын салуға үлкен
мән берілді.Ғазнауи әулетінің құлдырауы Масуд сұлтан (1031 -
41) тұсынан басталды. Осы кезде күшейген
Селжұқтар 1040 жылы ғазнауилерғе Данданекан
түбінде күйрете соққы берді. Осыдан соң екі
әулет арасындағы 100 жылдан аса уақытқа
созылған күрес кезінде Орталық Ауғанстанда
тұратын Тура билеушілері күшейіп, 1186 жылы
Пенжабта орналасқан Газнауи сұптандығының қалдығын түпкілікті жойды.ы

## Дереккөздер


Санат:Түркі әулеттері
*
Санат:Ғазнауи әулеті
Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Түрікменстан тарихы
Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Ауғанстан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Тарихи сұлтанаттар
Бүрку

**Бүрку** - өлшемі шектелген көлемде шашыратылған сұйықтықты айдау.
## Жанар-жағармайды тікелей бүрку
Жанар-жағармайды тікелей бүрку - жанар-жағармайды іштен қоспа жасау қозғағышының жану камерасына тікелей бүрку.
## Жанар-жағармайды бүрку
Жанар-жағармайды бүрку - іштен жану қозғағышының енгізу құбырына немесе цилиндріне форсунканың көмегімен жоғары қысыммен жанар-жағармайды бүрку.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Онекіліктер

**Он екіліктер** ( *әл-исна ′ашария*) — Әли ибн Әбу Талиб әулетінен тараған, бірін-бірі жалғастырған 12 шиит имамдардың атауы. 

Бұл атау ең соңғы 12 жас имам «ғайып» болып, шиит-имамилер таныған бірқатар имамдардың билік құруы аяқталған соң 873—874 жылдары пайда болды.

## Он екі имам
Әл-Исна Ашария шииттерінің он екі имамы:
# Әли ибн Әбу Талиб, шииттер оны «Мұртаза» атайды; 661 жылы қайтыс болған.
# Хасан ибн Әли ибн Әбу Талиб; шииттер оны «Муджтаба» атайды; Мединеде 669  жылы қайтыс болған.
# Хусәйн ибн Әли ибн ӘБу Талиб; шииттер оны «Шәһид» атайды; Кербалада 680  жылы қайтыс болған.
# Әли ибн әл-Хусәйн ибн Әли; шииттер оны «Зәйн әл-абидин» немесе «Сәджжад» атайды; Мединеде 713  жылы қайтыс болған.
# Мұхаммед ибн Әли ибн әл-Хусәйн; шииттер оны «Бақыр» атайды; Мединеде 732  жылы қайтыс болған.
# Джафар ибн Мұхаммед; шииттер оны «әс-Садиқ» атайды; 765 жылы Мединеде  жылы қайтыс болған.
# Мұса ибн Джафар әс-Садиқ; шииттер оны «Казым» атайды; Бағдатта абақтыда 799  жылы қайтыс болған.
# Әли ибн Мұса ибн Джафар әс-Садиқ; шиитер оны «Риза» атайды; Тус маңындағы Санабид мекенінде 818 жылы қайтыс болған.
# Мұхаммед ибн Әли ибн Мұса; шииитер оны «Тақий» немесе «Джәууад» атайды; Бағдатта 835  жылы қайтыс болған.
# Әли ибн Мұхаммед ибн Әли ибн Мұса; шииттер оны «Нақий» немесе «Һади» атайды; Самаррада 868  жылы қайтыс болған.
# Хасан ибн Әли ибн Мұхаммед; шиитер оны «Зәкий» немесе «Аскәри» атайды; Самаррада 873/874  жылы қайтыс болған.
# Мұхаммед ибн Хасан әл-Аскәри; шииттер оны «Мәһди» немесе «Худжжатул-қаим әл-Мунтазыр» атайды. Олардың сенімі бойынша ол һижри 256-шы жылы туылып, 260-шы жылы аспанға көтерілген. Содан кейін 329-шы жылы әкесінің үйіндегі жертөлеге кіріп, «ғайып» болып кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Ислам ағымдары
Санат:Шииттер
Ғайып

**Ғайып**, а л - Г а й б (араб. - «*жоқ болу*»,
«*жабық болу, көрінбеу*») - қымбатты,
қол жетпейтін тәңір құпиясы, тек Құдай
ғана ие бола алатын білім. Ғайып Құранда
және хадистерде осы мағынада қолда-
нылады. «Қымбаттылығы» мен «қол жет-
пейтіндігіне» қарамастан, Ғайып Құран мен
тәпсірге сәйкес діни тағзым етудің белгісі болып табылады және көктей Пайғамбарларға жіберіледі. «Аса қадірлі нәрсенің хабаршысы» ретінде Құранның өзі
де Ғайыптың белгілі-бір бөлшегін «ашуға»
көмектеседі. Хадис бойынша Ғайыпты білу
Құдай мен Пайғамбарлардың еншісіндегі
дүние. Құранға жазылған түсініктемелер
мен ескі дәстүрді ұстанушылардың айтқандарында осы жағдай атап көрсетіледі. Кейбір хадистер мен түсініктемелерде
Ғайып «Құдайдың кәсібіңе» теңестіріледі.
Ат-Тұстаридің сопылық тәпсірі бойынша
адамдардың Ғайыпты тануы, оның сырын
ашуы жарық дүниеге Құдай орнатқан
тәртіптің бұзылуына алып келеді. Алайда,
жалпы алғанда, Ғайып туралы сопылық түсінік
ол жөніндегі жалпылама ұғымнан ерекшелеу. Сопылық ойшылдар мәселен, сопы
«әулиелеріне» тән эзотерикалық білімнің
көмегімен Ғайыпқа қол жеткізуге болады деп
есептеді. Сөйтіп, әулиені Пайғамбарлар мен елшілердің қатарына қойды. Ал
мұның өзі ескі дәстүрді жақтаушылардың
наразылығын туғызды. Айталық, «дінсіз»
деген айып тағылып, дарға асылған Шайх
әл-Ишрак ас-Сухраварди «Ғайыптың құпиясы» - адамдарға олардың жаны күнделікті алаңдаулардан ада түнгі ұйқы кезінде
ашылады деп жорамалдады. Бұл құпиялар
Құдайға құлшылық етушілерге «жазылған
сөз», «жағымды немесе қорқынышты дау-
ыс», «сүйкімді бейне», т. б. түрде көрінеді.
Шииттер болса асыл ойға тек сопылардың имамдары ғана иелік етуге тиіс деп
есептеді. Бұған ескі дәстүршіл сунниттер қарсы шықты. Шолушылар Ғ-ты
көбіне «асылдың әдемі», «құдай құпиясы
сақталатын мекен» ретінде түсіндіріп,
адамдар өмір сүретін «Жарық дүние» оған
қарсы қойылды. Ислам дініне неоплатондық эмоциялық ілім енгеннен кейін Ғайыпты
тұтастығын әлдебір бастапқы бөлігі,
ғаламдағы тіршілік біткенге қуат беруші,
принципке жан бітіруші эмоцияның қайнар көзі ретінде бағалау орын ала бастады. Мұндай түсінік, мәселен, әлемнен тыс
өмір сүретін Құдайды «тәңір құпиясы»
деп атаған исмаилшылардың космогон.
ілімінде көрініс тапты. Ибн Араби және
оның мектебінен өткен сопылар үшін
«Абс. құпия» дегеніміз материалдық әлемде бірнеше дүркін манифестация жасаудың
нәтижесінде пайда болған Құдай бейнесі. Ғайып көзге көріну белгілеріне қарай таным мен тәуап ету объектісіне айналады.
Сопы иеархиясының көзге көрінбейтін
мүшелерін суфизмде көбіне «асыл қазынаның әкел ері» деп атады. Ғайыптың құпиясын білуге ұмтылушыларды кінәлау
барысында ескі дәстүршіл факиһтер сопылар мен шииттерді, сондай-ақ астрологтарды, сәуегейлер мен түрлі оккультатистерді айыптады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Жетпіс мақам

**Жетпіс мақам.** Негізінен, көптік мағына береді. 

Қожа Ахмет Иасауи тариқатында. 
Тариқатта - он, шариғатта - он, мағрифатта - он, хақиқатта - он мақамның бар екендігі белгілі. Мақамның біріншісі тәубе, соңы да құлдық (пақырлық) мақамы. Бұлар мақамның сапалық, моральдық категориясы тұрғысынан орынды тұжырым, ал мақамның соңы белгісіз, әрбір салиқ (құл) Аллаһқа ұласу жолында әртүрлі мақамдарға ұласуы мүмкін. Сондықтан Жетпіс мақам көптікті білдіреді дейміз. Өйткені, Түркілік сопылық мәдениетте де жетпіс, жетпіс екі сандары көптік мағыналарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Сопылық тариқаттар
Ғайып әлемі

**Ғайып әлемі** - Он сегіз мың ғаламның
бірі. Ол Аллаһқа ғана білінетін, адамға беймәлім қалатын малакут әдемі. Ғайып әлемінің мәнін
Аллаһтан басқасы білмес, сондықтан оның
мәні, өзі, сақтаулы, ақыл, көңіл көзінен де
жасырын болады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Қамысбек

**Қамысбек** - ортағасырлық қарауыл мұнарасы. Қамысбек Жамбыл облысы Шу ауданында орналасқан ортағасырлық Ақтөбеқаласынан оңтүстікте 5,5 км жерде. Оны 1980 жылы ҚазҰУ-дің археологиялық тобы (жетекшісі М.Елеуов) тауып, зерттеген. Қазіргі диаметрі 35 м, биіктігі 3 м. Айналасында ені 8 - 10 м, тереңдігі 0,3 - 0,5 м ор сақталған. Төбенің солтүстік-шығыс жағына таман ұзындығы 14 м, ені 8 м, тереңдігі 8 м шұңқыр орны бар. Жинастырылған құм, құмыра, т.б. ыдыс қалдықтары Қамысбектің 10 - 12 ғасырларда пайдаланылғанын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы тарих және мәдениет ескерткіштері
Речитатив

**Речитатив** (, reci-tate - тақпақтап айту немесе дауыстап оқу) – вокалдық музыканың әуенді тақпаққа ұқсас бір түрі. Речитатив сөйлеген кездегі бірде көтеріп, бірде баяулатып айтатын мәнерлі эмоциялық дауыс ырғағына негізделеді. Речитативтік мелодия өз алдына дербес музыкалық форма тудырмайды; ол мәтіннің синтаксистік бөлшектенуіне бағындырылған еркін ырғақта орындалады. Речитативтіктің негізгі үлгісі халықтың эпикалық, музыкалық-поэзиялық шығармаларын айтатын әнші-жыршылардың орындаушылық дәстүріне жақын келеді; оның мелодиялық қүрылысы да эпикалық шығармалардың музыкалық әуеніне ұқсайды. 16-17 ғасырларда Речитатив кәсіби музыкада опера жанрының тууымен байланысты дамыды. Речитативтің мәнерлі сазы классикалық операда да; қазіргі замандағы операда да кең өріс алды. Сондай-ақ, Речитатив романстар, т.б. вокалдық жанрларда колданылады.

## Речитатив қазақ халық поэзиясында
Қазақтың халық поэзиясында терме жырларда сөзді еркін айтылу қалпын сақтап, желдірмелі жеңіл әуенмен айту дәстүрі болған. Содан келіп жыр түріндегі туындыларды, өлең, дастан, поэмаларды әндете, нақтылы бір сарынмен айту немесе мақаммен оқу кең тараған. Егер ән өлеңде әуен күрделі түрде құрылса, көбіне созылтып, шырқап айтылса, термелеп айтылатын өлеңде мағынасын анық жеткізу үшін термелі әуен бас-аяғы жинақы, ықшамды келіп, сөйлеу ырғақ-интонациясына жақынырақ болып, сөздің табиғи айтылу қалпындағы дауыс толқынын сақтап, біркелкі сарынмен айтуға мүмкіндік береді. Жырды, өлеңді термелеп айту кейде тақпақтап айтуға жақындасатын тұстары болуы мүмкін. Бірақ, түгелдей алғанда, ол тақпақтап айтудан басқаша. Тақпақтап айту ауыз әдебиетінде нақыл сөздерді, шешендік сөздерді, мақал-мәтелдерді, шағын өлең-жырларды айтқанда қолданылған. Қазіргі кезде өлең сөзді мәнерлеп сөйлеу ырғағына келтіріп оқуды тақпақтап айту деп айтылып жүр.

## Әдебиеттер:
Доливо А., Речитливы в вокальном искусстве, в книге: Вопросы музыкально - исполнительского искусства, в. 3,М., 1962; Васина - Гроссман В., Музыка и поэтическое слово, часть 1, Ритмика, глава 2., М„ 1972.

## Дереккөздер

Санат:Музыка жанрлары
Санат:Терминология
Әл-Исра Уә-л-Мирадж

**Әл-Исра Уә-л-Мирадж** («*Түнгі серуен және көкке ұшу*») - Мұхаммедтің (с.а.у.) Иерусалимге түнгі сапары және оның көкке ұшуы мұсылман діни аңыздарының кең тараған түріне жатады. Құранда бірде Аллаһтың өзі Пайғамбарды (с.а.у.) оқшау мешітке, Аллаһтың нұры жауған жерге апарғаны айтылады.

Аңызға қарағанда, бірде Мұхаммед (с.а.у.) Қағба маңында ұйықтап жатқан кезінде, қасына қанатты ат мінген Жәбірейіл келіпті. Пайғамбар сол атпен Солтүстікке Хеброн мен Вифлеемге барып, одан соң Морпа тауындағы Иерусалимге келеді. Сол жерде Мұхаммед ертедегі Пайғамбарлар Ибраһим, Иса және Мұсамен кездеседі. Періштелер Мұхаммедтің кеудесін ашып, жүрегін жуады.

Содан соң, әл-Пырақты Иерусалимде қалдырып, Мұхаммед (с.а.у.) Жәбірейілмен бірге көкке ұшады, жеті қат көктің әрқайсысынан ол өзін құрметтеген Пайғамбарларды көреді, содан Аллаһтың алдына келеді, ол мұсылманның парызы - 5 уақыт намазды белгілеп береді. Мұхаммед (с.а.у) әлем шегін көмкерген ағашты, яғни «дүниенің ең шегін», көкке бой созған Қағбаны тамашалайды; пейіштегілердің жаңатта екенін, тозақтағылардың азап шеккенін көреді, бұдан соң ол Меккеге қайтарылады. Меккеліктер (с.а.у.) Мұхаммедтің айтқанын сенбейді, сол кезде Аллаһ Қағба қорғаныш шығып тұрған Пайғамбарға (с.а.у.) Иерусалимді қайта көз алдына алып келеді. Сөйтіп, Мұхаммед (с.а.у.) өз тайпаластарына Иерусалимді сипаттал, одан Хиджазға келе жатқан керуеннің санын айтып беруге дейін мүмкіндік алады. Мұхаммедтің (с.а.у.) кезімен көргендері жайындағы оқиға желісі Құраннан орын алған. Сопылар бұл аңызды жанның Құдаймен бірігіп, тазарып барып, қайтадан денеге оралғаны деп ұғынады. Шииттер бұл аңызға ерекше маңыз береді, сөйтіп, адам мен Құдайлық тікелей байланысы болғандығының нақты белгісі деп ұғынады. Мұхаммедтің (с.а.у.) көкке ұшу сапары Ислам дініндегілер арасында кең тараған. Орта ғасырларда Мұхаммедтің (с.а.у.) көкте көргендерін, әсіресе пейіш пен тозақта байқағандарын бейнелейтін ауызша да, жазбаша да көрсетілетін көркем әңгімелер мен жазбалар кең тараған. Орта ғасырдың соңында бұл халықтың бейнелеу және кескіндеме өнерінің бас тақырыбына айналды.

Осы аңыз жөніндегі әртүрлі ой-пікірлердің қалыптасуы діндарларды саяхат пен көкке ұшу сәттерін екі бөлуге немесе «көкке ұшу» үш рет, екеуі Иерусалим арқылы, біреуі Меккеден болған деп санауға мәжбүр етті. Ең көп тараған пікір бойынша, түнгі саяхат пен көкке ұшу 621 жылдың 27 Рамазанында болған. Сондықтан да көптеген мұсылман елдерінде бұл күн діни және мемлеекеттік мейрам болып саналады.

Шығыс ғылымында бұл аңызға негіз болған аят жөнінде әртүрлі пікір бар. Оның бірі, көктегі мешітке сапар деп есептеледі. Олар Иерусалимнің қосылуы кейінірек, VIII ғасырда жасақталған анықтама жемісі деп біледі. Екіншісі, бұл жерде Меккенің маңындағы бір жерге Мұхаммедтің (с.а.у.) құпия сапары жөнінде айтылады деп есептейді. Дегенмен, бірқатар діни ғалымдар Құранда әңгіме болатын «қасиетті жер» Иерусалим туралы айтылған деген тұжырым жасайды. Мұхаммедтің (с.а.у.) көкке ұшуы туралы аңыз, Пайғамбарлық өмірі жайындағы басқа діни аңыздарға да ұқсайды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Әл-Жилани

**әл-Жилани, ал-Джилани, Мухйиад - Дин Абд әл - Қадыр б. Әбу Салық Жанғидуст** (1077 -
1166) - ханбалшыл уағызшы әрі діндар
сопы шайқы. Ғилан уәлаятының (Иран)
Ниф (Найф) провинциясында туған, шыққан тегі парсы. Ол 18 жасыңда Бағдатқа
келіп, көптеген ғұламалардың дәрістеріне
қатысты. Әбу-л-Уаф ибн Акил (1119 ж.ө.)
мен Әбу-с-Саид әл Мүбәрак әл-Мұхаррими
қазыдан ханбалшыл құқық жөнінде дәріс
алды. Қажылыққа барып, одан кейінгі 25
жыл бойы Оңтүстік Ирак шөлін кезіп, тақуалық
ғұмыр кешті, сөйтіп, сопылармен қарымқатынасын үзді. 50 жасқа толғанда БағдатБағдатқа келіп, уағызшы қызметке кірісті. Оның
ханбалшыл уағызшы ретіндеғі даңқы тез
арада көпке тарады. Алты жылдан кейін
ол өз ұстазы әл-Мұхарримидің мектебін
басқарды. Көп ұзамай (1113) оған және
оның үй-ішіне арналып, медресесімен қоса
дербес жай (рибат) салынды. Медреседе
Құранның түсініктемешісі муфти ретінде
хадистер мен фикһ ілімі туралы дәріс берді,
сопылық тақырыптар мен атауларды қоспай
өзінің діни-этик. мазмұндағы уағыздарын
оқыды. Көпшілікке арналған бұл дәрістерді
халық ықылас қоя тыңдап, оған мұсылман
әлемінің әр шалғайынан шәкірттер көптеп
келе бастады. Өзінің бір уағызында ол мұсылмандардың әдеп салтының он ережесін
бекітті. Әл-Жилани өз дәуіріндегі *«әл-Ғуниа ли
тәліп тариж әл-хакһ»* атты еңбегінің екінші
бөлігінің жартысын арнаған мистикалық
мектептермен де таныс болғаны анық,
алайда, олардың қай көзқарасын қолдағанын айту қазір мүмкін емес. Ол мистик,
таным (тарика) жолындағы ерекше әдісті
де жасаған жоқ, осы бағытта біреулерғе
басшылық еткені де белгісіз. Әл-Жилани дәстүр
бойынша сопылық бауырластығының негізін салушы болды деп есептелгенімен,
іс жүзінде оның ізбасарларының күшімен
XIII ғ-дың ортасында негізделген еді. Оның
рухани ұрпақтастығының шынайылығы
да күмәнділеу, өйткені ол туралы басқа
бауырластықтардың бар екендігі сөз болмайды. Әл-Жиланиға оны құрметтеушілер мен
ізбасарлардың елеулі материалдық көмек беруі оның тәуелсіз болуына, кедейкепшіктерге көмектесуіне мүмкіндік
берді. Бұқара қауым оны әулие-көріпкел,
құдайдың жолын қуушы және жарлыжақыбайлардың жебеушісі ретінде қабылдады. Әл-Жилани жоғары дәрежелі әулие
атағынан үміткер болды, кейін ол *«ұлы
қолдаушы»* мен *«жебеуші-пірәдар»* атанды.
Бағдаттағы Әл-Жилани мазары ең белгілі мұсылман әулие орындарының бірі болып табылады. Бүкіл жыл бойына оған көп адам тәуап етуге келеді. Онда Әл-Жиланиға бағытталған жиындар өтіп тұрады. Әл-Жиланидың сақталған еңбектері *«әл-Гунийа ли тәліп тарих
әл-хакһ»* - әлеум. және этик. тақырыптарға, Исламдағы 73 қауымдастыққа және сол
заманғы мистикалық таным бағдары мектептеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Күш диапазоны

**Күш диапазоны** – күштік беріліс санының ең жоғарғысынан ең төмендігісіне катынасы.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Риддер жұмысшы жастар театры

**[[Риддер]] жұмысшы жастар театры** - 1932 жылы Қазақстанда алғаш қүрылған кәсіби ұлттық драма театрларының бірі. Мұнда актерлер О.Жұмағүлов, Қ.Қармысов, Ш.Мәрденов, Ж.Өгізбаев, М.Шамова және т.б. қызмет етті. Театр өнері көркем-өнерпаздық дәрежесінен аспады. Ол 1934 жылға дейін жүмыс істеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Таза заттар мен қоспалар

thumb|right|300px  
Заттар көбінесе таза күйінде болмайды, мысалы, табиғи минералдар әр түрлі құрамдас бөліктерден тұрады. Сондықтан табиғи минералдардан өндіріс орындарында бір ғана өнім алынбайды, қосымша заттар түзіледі.
Қоспалар құрамына қарай біртекті және әртекті болады.
Таза заттар бірдей молекулалардан, ал коспалар әр түрлі заттардың молекулаларынан тұрады.thumb|right|400px|Қоспалардың жіктелуі
Біртекті қоспалардың құраушыларының агрегаттық күйлері бірдей болады және оларды жай көзбен көруге болмайды, өйткені олар өте ұсақ күйде болады (газ қоспасы, тұздың, канттың судағы ерітінділері).

Ауа негізінен *[[оттегі]]* мен *[[азот]]* газдарының қоспасы. Ауада заттардың жануы ондағы оттегінің қасиетін сақтайтындығынан болады. Сендер таза судың түссіз, иіссіз, дәмсіз, 100°С-да қайнап, 0°С- да қататын сұйық зат екенін білесіңдер. Ал суға ас тұзын еріткенде, оған ащы дәм береді. Мынадай тәжірибе жасайық. Қайнап тұрған  суға тұз салғанда, оның қайнауы тоқтайды. Яғни тұз ерітіндісінің қайнау температурасы 100°С-дан жоғары болатынын байқаймыз. Тұз ерітіндісі қайнау үшін тағы қыздыру керек. Қыс мезгілінде көктайғақты болдырмау үшін жолдарға тұз шашады. Сонда судың қату температурасы төмендейді.

Әртекті қоспалардың кұраушылары әр түрлі болады, мысалы, *[[су]]* мен *[[саз]]* екіге бөлініп тұрады.
Қоспа кұрамындағы заттар өздерінің қасиеттерін сактайды. Мысалы, тұз бен құмның қоспасын суда ерітсек, тұз ериді де құм ерімей ыдыстың түбіне шөгіп қалады, сөйтіп бөліп алуға болады.

Таза заттардың қасиеттері тұрақты болады, ал қоспаның қасиеті өзгеріп отырады (ʈ° балқу, ʈ° қайнау т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Химия
Ғарайып-ғариб

**Ғарайып-ғариб** - *[[отан]]ынан жырақта
қалған, ешкімі жоқ бейшара*. Сопылар
отанын тастап ел-елді кезіп жүретіндіктен оларға Ғарайып-ғариб дейді. Адамның негізгі
отаны - рух әлемі. Адам дүниеге уақытша
қонақ ретінде келген. Ол бұл дүниеде
Ғарайып-ғариб. Сондықтан рух өзінің негізгі отаны«Рух әлемін» сағынумен, аңсаумен бола-
ды, оған қауышуды армандайды. Сонымен қатар өзін өзгелерге түсіндіре алмаған
адамдар да Ғарайып-ғариб тобына жатады. Мысалы, надандар арасындағы ғалымдар мен зиялылар; пасықтар мен бұзықтар арасындағы
әулиелер. Арифтің жеке басы, өзімен өзі
жалғыз қалуы да ғариптік. Ұлы Абайдың
«Моласындай бақсының жалғыз қалдым
тап шыным» - деуі, осы Ғарайып-ғариб құбылысына
мысал бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Серпімділік құрылғы

**Серпімділік [[құрылғы]]** - көліктің қасына немесе кузовына жолдан берілетін соққыларды жұмсартуға арналған аспаптың бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Исрафил

**Исрафил** — Аллаһқа жақын төрт періштенің бірі. Ол адамдар мен әлем жөніндегі Аллаһтың бұйрығын оқиды және оны орындау үшін періштелерге тапсырады. Діни әңгімелерде оның жанынан тастамайтын құралы — керней өлілер тірілетін күні ойналатыны, Иерусалимдегі қасиетті жартасқа шығып ойнаған сәтте адамдардың бәрі өліп, содан соң зираттарынан қайтадан жарық дүниеге шығады делінеді.

Кейбір аңыздарға қарағанда, Исрафил Мұхаммедке (с.а.у.) Аллаһ рахымын тұңғыш жеткізген періште және оны бірнеше жыл
желеп-жебеп жүрген, кейін оны Жәбрәйілге тапсырған.

Исрафил тұлғасы космостық өлшеммен суреттеледі, аяғы жердің төменгі қабатында, басы Аллаһтың тағы жанында деп және оның төрт қанаты барлығы айтылады. .

## Дереккөздер


Санат:Исламдағы періштелер
Құстұмсық (жүзік)

**Құстұмсық** - қыздар тағатын сақинаның бір түрі. Оның рәміздік мәні "құстай ерікті, өз еркі өзінде", яғни "қыздың басы бос" деген ұғымды білдіреді. Тұрмысқа шыққаннан кейін төркін жағы Құстұмсықты қыздың киімдеріне қосып жіберетін болған. Қыздың інілері, сіңлілері жағдайын білуге келгенде қыз жүзікті төркініне қайтарса, ол оның жағдайының жақсы болғаны. Қыздың шешесі қуанып, "құдағиыма рақмет, қызыма өз қызындай қарайды екен" деп ауыл-аймағын қонаққа шақырып, Құстұмсықты көрсеткен.

## Дереккөздер


Санат:Жүзіктер
Әл-Жуббай

**әл-Жуббай**, Әбу Әли Мұхаммед б. Абд әл - Уаһһаб (850, Джубба қаласы -
915) - басралық мутазилашылардың басшысы. Басрада Әбу Жақып аш-Шаххамнан тәлім алды. Ол қайтыс болғаннан кейін (880) соның орнын басып, мутазилашыл мектепке басшылық жасауды
қолға алды. Әл-Жуббай шығармалары қазірге
дейін жеткен. Оның көзқарасы, жалпы
алғанда мутазилашыл дәстүр арасында дамыды. Бұған ол өз тарапынан нақты
мән ретіндегі Құдайдың мәңгілігі туралы
тұжырымдама қосты. Дін мен тілдің арасындағы айырмашылықты бағамдағанда
ол мурджитықтар тәрізді ауыр күнә жасаған мұсылманды діни көзқарас тұрғысынан діндарлық пен дінсіздіктің екі ортасындағы ахуалда тұрған адам ретінде
бағалау керек болғанымен, тілдік тұрғыдан ол дінге сенуші деп есептелуге
жатады. Әл-Жуббай аш-Шаххам жасаған касба
тұжырымдамасын сол күйінде қабылдаған
санаулы мутазилашылардың бірі болды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Истибра

**Истибра** — кіші дәрет қалдықтарынан түгелдей арылу.  

Кіші дәретке Истибра жасау – сүннет. Истибра дәрет алмастан бұрын аздап күту, жүру, жөтелу арқылы жасалады. Бұл ер кісілерге байланысты іс. Истибраға мына хадис дәлел: 

«Аллаһ Елшісі (с.а.у.) екі қабірдің жанынан өтті де, былай деді: «Олар азап шегуде. Азабы үлкен бір іс үшін емес.
Кіші дәрет сындырғаннан кейін истибра жасамайтын».
 
– деп жазылған.

## Дереккөздер

Санат:Дін
Санат:Ислам
Бос жүрістің құрылғысы

**Бос жүрістің құрылғысы** - қозғауыштың бос жүрісінің тіртібін дозалау үшін арналған құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Оңғар Қажы Өмірбек

**Оңғар Қажы Өмірбек** (10.5.1942 жылы туған) - ҚМДБ-ның баспасөз хатшысы, әрі ҚМДБ жанынан шығатын «Иман» журналының Бас редакторы. Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. Бірқатар кітаптардың авторы. Баспасөз саласында 1965 жылдан үзбей қызмет етіп келеді. Қазақ радиосында редакция меңгерушісі, «Арай» және «Фемида» журналдарында Бас редакторлық орынбасары, «Егемен Қазақстан» газетінде саяси шолушы болған. Сондай-ақ, қазақ, орыс және ұйғыр тілдерінде жарық көретін «МГ» («Мусульманская газета») басылымына басшылық етеді. Тәуелсіз еліміздегі қалыптаса бастаған Ислами баспасөздіц негізін қадаған қарымды да тәжірибелі қаламгер. «Қазақстанның құрметті журналисі», «Шапағат» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:ҚМДБ
Санат:ҚМДБ бөлімдері
Истинжа

**Истинжа**- қан, мәни, үлкен дәрет, кіші дәрет сияқты ластықтардан тазалану. Су арқылы, Сақарада кішкене таспен де тазалауға болады. Пайғамбарымыздан сұрағанда: «Су мен тас арқылы» деп жауап берген. Бірақ көмір, сүйекпен тазалау - мәкрүһ. Арнайы жасалған әжетхана қағазы
жарамды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Әл-Джуәйни

**Әл-Джуәйни, Әбу-л-Маали Абд әл-Мәлік б. Абдаллаһ, Имам әл-Харамайн** (1028 - 1085) -ашариттік каламның көрнекті өкілі, әл-Ғазалидің ұстазы. Нишапурға таяу жердегі Джуузйн
округінің құрамына кіретін Азазуар елді
мекенінде дүниеге келген. Нишапурда
Әбу-л-Қасым әл-Исфараинидің (1059 ж.ө.)
жетекшілік ету імен қалам мен у сул ад-динді,
ал әкесінің басшылығымен фикһты үйренді.
Әкесі қайтыс болғаннан кейін 19 жасар
Әл-Жууйнәкесінің орнына шафиттік фикһы
бойынша оқытушы болды. Салжұқ уәзірі
әл-Кундури ұйымдастырған ашариттерді
қуғындау тұсында Әл-Жууйн Хиджазға қашып
барып, Мекке мен Мединеде (1058 - 1062)
өмір сүрді. Осында Имам әл-Харамайн құрметті атағына ие болды. аш-Шамил каламы
бойынша Әл-Жууйни жазған басты шығармаларының қазіргі кезге дейін үштен бірі жетті.
Оның сақталған, қысқартылған үлгісі - әл-Иршад - жаңадан бастаушыларға арналған
Құран болып табылады. Жалпы алғанда
Әл-Жууйн әл-Ашаридің, әл-Бакилланидің және
Әбу Исхақ әл-Исфараинидің (1027 ж.ө.)
идеясын дамытты. Кейін одан бас тартқан.
әл-Бакиллани тәрізді Құранның астарымен
сөз айшығының арасында айырмашылық
бар деп түсінген Әл-Жууйн Құран аяттары уақыт
аясында пайда болған деп жариялады және
Аллаһ Мұхаммедке Құран сөзінің «мәнін»
ғана жолдаған, ал оған сөз формасын Пайғамбардың өзі енгізген деп есептеді. Өтпелі кұбылыстан шектеусіз шегіністің пайда болуының мүмкін еместігін дәлелдеуді
Әл-Жууйни өз іліміндегі кайталанбас жағдай
деп есептеді. Бұл дәлел-мәлімет әлемнің
жаратылғандығы туралы мутакаллимдер
айғағының бөлінбес тұрпатты алғы шартына айналды.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Ислам тұлғалары
Истислах

**Истислах** ( — пайданы қамтамасыз ету) — қияс жолымен үкімін шығару мүмкін болмаған фиқһтык мәселенің үкімін шариғаттың мақсаттарына, фикһтың жалпы қағидаларына сай анықтау әдісі. Зиянның жойылуы да нәтижеде маслахат болып табылатындықтан, жалпы мағынада оның құрамына кірелі. Фақиһтер (мұсылман заңгерлер) Ислам дініндегі үкімдердің құлдардың осы және арғы дүниедегі мүддесі мен бақытқа жетуін қамтамасыз ету мақсатында бағытталғаны және Аллаһ пен Пайғамбар  бұйырған нәрселердің құлдардың пайдасына, ал тыйым салған нәрселердің залалына болғандығы турасында ортақ пікірге келген. Алайда барлық оқиғалардың үкімдері Құранда немесе сүннетте жеке-жеке көрсетілмегендіктен, кездесетін жаңа оқиғалардың мүмкін болса қияс жолымен, ал қияс мүмкін болмаған жағдайларда настардан, яғни аят және хадистерден шығарылған жалпы қағидаларға сай үкімін анықтау қажеттілігі туындаған.

## Дереккөздер


Санат:Фиқһ
Масқарапаз

**Масқарапаз** (тәжікше масхарабоз - сайқымазақ, масқарапаз) - тәжік халық театрының актері, күлдіргі қу. Масқарапаздар ән-билер мен ертегілерді қызықты етіп орыңдауымен ерекше көзге түседі. Әуесқойлық және кәсіби бағытта дамыған Масқарапаз өнері, негізінен, импровизациялық тапқырлыққа құрылды. Бұл жағынан олар қазақ қуларының өнерімен тамырлас болып келеді. Өздерінін ойын-сауығы арқылы шағын күлкілі, мазмұнды сатиралық көріністер жасайды. 19 ғ-дын аяғы мен 20 ғ-дын басындағы көрнекті Масқарапаздар катарына Хақберді, Холық, Жұма, Туда т.б. бар. 1920 жылдан бастап кәсіби театрдын тууына байланысты олардың саны азайып кетті.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Әл-Жунайд

**әл-Жунайд, Әбу- л -Қасымәл - Джунайд б. Мұхаммед әл- Каваририәл - Хаззазәл - Бағдади** (910 ж.ө.) - мұсылман мистицизміидегі «салауаттылық туралы ілім» және соның құрметіне джунайдийа деп аталған өзін-өзі толық бақылау тәрізді негізгі екі ағымның басшысы. 

Бағдадта дүниеге келіп, бүкіл ғұмырын сол жерде өткізіп, сонда қайтыс болған. Жастайынан жетім қалып, мистик Сари ас-Сакатидің (867 ж.ө.) үйінде тәрбиеленеді. Белгілі фикһ білгірі Әбу Саур Ибраһим әл-Бағдадиден (854 ж.ө.) шафиғалық құқық пен хадистерді үйренді. Әл-Жунайд суфизмді рухани тазару мен көзқарастар күресінің құралы деп таныды. Оның пайымдауы бойынша, мистиктің өмірі Құдайдың құдіретін тануға ұдайы күш салудан, оның алдында өзінің мәңгілік тәуелді екенін мойындаудан тұрады. Сопылық ілімнің қағидаларына сүйене отырып, Әл-Жунайд «салауаттылық туралы ілім» деген атқа ие болған ереже қалыптастырды.
Әл-Жунайд Әбу Йазид әл-Бистами жасаған фана ахуалы туралы ережені мойындай отырып, оны аралық мерзімнің ісін ғана атқарады деп есептеді. Оның пайымдауынша, жан-жақты жетілген мистик мұнымен шектеліп қалмауға тиіс, ол одан да әрі «салауаттылық» ахуалына ие болуы керек. Әл-Жунайд ілімі мұсылман мистиктерінің арасында жоғары беделге ие болды. Мұның өзі оның есімін одан кейін өмір сүрген көптеген сопы бауырластықтарының генеологиясына енгізуге түрткі болды. Өйткені, оның есімі бауырластықтың *«ұстамдылығы»* мен «діндарлығына» кепілдік қызметін атқарды. Әл-Жунайдтың *«Расаил»* атты шығармасы қазіргі заманға дейін жеткен. Бұл - жеке адамдарға арналған хаттар, суфизм тақырыбына трактат-сәлемдемелер. Бұлардың бір бөлігі Құранның жекелеген аяттарына түсіндіру түрінде жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Истихаб

**Истихаб**- бұдан бұрын болғандығы мәлім жағдайдың дәлелі болмаса, оның болғандығына үкім беру әдісі. Бұл әдіс
мұсылман құқығында «Күмән арқылы сенім жоғалмайды» деген жалпы қағидаға сүйенеді. Бұл қағиданың мағынасы мынадай: Сеніммен білінген нәрсе сол мәселедегі күмән арқылы жойылмайды. Яғни, күмән мәлімет өзгерте алмайды.
Мысалы, мұсылман құқығындағы «Негізгі нәрсе - бераат-и зиммет» қағидасы да осы қағидадан шығады. «Негізгі нәрсе -
бераат-и зиммет» қағидасының мағынасы мынадай: 

«Бір адамның қарыздар немесе кінәлі екендігіне дәлел болмаса, сол адамның қарыздар емес және кінәсіз деп
қабылдануы негізді болады».

-деп жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Истихара намазы

**Истихара намазы.** Бұл - бір нәрсенің жақсысын, қайырын, игілігін тілеу. Истихара намазы жақсы істердің қайсысы өз үшін қайырлы әрі жақсы болатынын рухани ишарат, білу мақсатымен оқылатын екі рәкат намаз. Алғашқы рәкатта - «Кафирун», екінші рәкатта - «Ықылас» сүресін оқу - мұстахап. Намаздан кейін «истихара» дұғасы оқылады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Шквореньді тіркес құрылғы

**Шквореньді тіркес құрылғы** - сүйреткіштің және тіркелетін қосылысы шкорень арқылы өтетін тарту тіркес құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Төлке

**Төлке** - жалғасушы бөлшекті өткізуге арналған өстік тесігі мен өстік симметриясы бар бөлшек.
## Артқы доңғалақтың тежегіш емес төлкесі
Артқы доңғалақтың тежегіш емес төлкесі - еркін жүрістің тетігімен қамсыздандырылған және баспаны (иінді) тура басу кезінде еріксіз айналымды және баспаны баспай еркін айналымды қамтамасыз ететін велосипедтің артқы доңғалағының төлкесі.
## Велосипед төлкесі
Велосипед төлкесі - цилиндірлік бөлшек, оның ішінде өс орналасқан, ал сыртында доңғалақ шеңберінің сым шабақтары ернемекке бекітіледі.
## Тұйық төлке
Тұйық төлке - еркін жүрісі жоқ артқы доңғалақтың төлкесін
қара.
## Еркін жүрісі жоқ артқы доңғалақтың төлкесі
Еркін жүрісі жоқ артқы доңғалақтың төлкесі -баспаны басу кезінде айналымның еріксіз тездету мен бәсеңдетуді қамтамасыз ететін велосипедтің артқы доңғалақғының төлкесі.
## Тежегіш төлке
Тежегіш төлке – тежелуге арналған жабдықпен және еркін жүрістің механизмімен қамсыздандарылған велосипедтің артқы доңғалағының төлкесі; баспаны тура басу кезінде еріксіз айналымды, педальды кері басқан кезінде тоқтауды және баспаны баспай еркін айналымды қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Санат:Машиналар мен механизмдер бөлшектері
Әл-Журджани

**әл-Журджани, Әли б. Мұхаммед , лақап аты ас -Саййид аш- Шариф** (1339 - 1413) - қалам өкілі.
Астрабад маңындағы Тату қаласында дүниеге
келген. Астрабадта білім алғаннан кейін
Әл-Журджани оқытушылық қызметпен айналысқан.
Орта Шығыстың қалаларын аралап, Кутб ад-Дин ар-Рази ат-Тахтани, әл-Фанари,
Мубаракшахтың жетекшілігімен білімін
жетілдірген. Шамамен 1374 ж. Ширазға
келеді. Қалайы Темір жаулап алғаннан кейін Самарқанға қоныс аударып, Темірдің
сарайында 20 жылдай тұрды. Темір қайтыс
болған соң Әл-Журджани Ширазға оралды. Әл-Журджани
Мауақиф әл-Иджиге түсіндірме жазған
және филос, терминдер сөздігін құраған
автор ретінде мәлім.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам