open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Патенттік-лицензиялық келісім

**Патенттік-лицензиялық келісім** - ұлттық ғылыми-тезникалық ынтымақтастықтың бір бөлігі, ол ұлттық ғылыми-техникалық әлеуеттердің мамандандырылуын және біріктірілуін дамытуға, зерттеулер мен талдамаларда орынсыз қосарлануды болдырмауға, ғылыми-техникалық прогресті жеделдетуге септігін тигізеді.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Аққанатты қайшыауыз

**Аққанатты қайшыауыз** () — қайшыауыздар туыстастардың бір түрі. Ол шыршашыл қайшыауыздан қанатындағы екі ашық ақ көзтартарымен және «биб... биб» дейтін күңгірт бәсең даусымен ерекшеленеді. Сібірден Қазақстанға бір-ақ рет ұшып келіп, Семей аймағында ұсталды. 

## Дереккөздер

Санат:Қайшыауыздар
Сигналдық су шаяны

**Сигналдық су шаяны** () —  Шаянтәрізділер отрядының Жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділерге жататын Онаяқты шаянтәрізділер‎дің Astacidae тұқымдасының Pacifastacus туысының биологиялық түрі. Сигналдық су шаяны кузде шағылысқаннан кейін,шамамен 200-400 жұмыртқа салады. 

Санат:Онаяқты шаяндар
Қазүйректер туысы

**Қазүйректер туысы** немесе **Италақаздар** () – Қазтәрізділер отрядының үйрек тұқымдасы тармағына жататын 35 туыстың біреуі. Қазүйрек туысты құстар – қаздармен ортақтығы бар ірі денелі (1-1,5 кг) үйректер, бәлкім бұл екі тұқымдас тармақтар арасында өтпелі буын болуы да мүмкін. Жерде жүру сипаты және қанатын сирек қағып қаз типтес көптеген мөлшерлестіктері үйректерге жақын. Туыс атауы ұялардың орналасу типтеріне байланысты аталған, олар жерден қазылған жерде және қуыстарда ұя салады. Өсімдіктекті және жануартекті азықтармен қоректенеді. Негізгі қорегі – сораңның өркендері мен тұқымдары, астық жиналғаннан кейінгі егістікте қалған дәндер, су өсімдіктері, сондай-ақ шегіртке тұқымдастар, шаянтәріздестер, бунақденелілердің дернәсілдері. Қазүйрек туыстыларда жеті түр бар, Қазақстанда солардың екі түрі – сарыалақаз және қызылүйрек ұялайды

## Дереккөздер

Санат:Италақаздар
Құз қарлығаштар туысы

**Құз қарлығаштар туысы** () — Passerіformes отрядының Қарлығаштар тұқымдасына жататын кішкене туыс. Құз қарлығаш туысының Қазақстандағы жалғыз түрі - P. rupestris.

## Дереккөздер

Санат:Қарлығаштар
Қасқалдақ туысы

**Қасқалдақ туысы** () — Сутартар тұқымдасының 9 түрден тұратын туыстас құстар. Бұлардың барлығы маңдайында шытырасы бар, түсі және безенуі ерекше көрінетін күңгірт реңді құстар. Саусақтары әдіптеліп көмкерілгендіктен, олар суда жүзе алады. Жақсы жүзеді және сүңгиді. Жұптасып ұялайды және шоғырлары бытыраңқы болады, ал ұяламаған кезде үлкен топ түзеді. Қазақстанда жалғыз ғана түр өмір сүреді. 

## Дереккөздер

Санат:Сутартарлар
Қылаң қарлығаш

**Қылаң қарлығаш** () — Торғайтәрізділер отрядының Қарлығаштар тұқымдасының *Riparia* туысының құсы, жар қарлығаштан жон жабын қауырсынының бозалаңдығымен ерекшеленетін қарлығаш түрі. Қылаң қарлығаш ресми түр ретінде таяуда ғана сипатталады. Құстың бұл түріне Қазақстанның оңтүстік аудандарына қоныстанатын жар қарлығаштар жатқызылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарлығаштар
Қоқиқазтәріздестер

**Қоқиқазтәріздестер** () - құрамында бір тұқымдас (Қоқиқаздар тұқымдасы ()), 6 түр болатын саны аз құстар отряды. 

Бұлардың барлығы қызғылт немесе қызыл реңді, ұзын мойын және ұзын сирақты әрі денелі құстар. Бұлардың өте ерекше үлкен, имек тұмсығы бар. Ортасынан опырылғандай жалпақ тұмсығы лайланған тұнбадан қорегін сүзіп алуға арналған тамаша құрал сияқты. Қоқиқаздар осы тұмсығымен тұзды суқоймалардан шаянтәрізділерді және ұлуларды, ұсақ өсімдіктерді, олардың тұқымдарын аулайды.

## Дереккөздер

Санат:Қоқиқазтәрізділер
Қайта бағалау

**Қайта бағалау** — бағаның салыстырымдылығына қол жеткізу және теңгерімдік құнды ағымдағы құнға келтіру мақсатымен негізгі құрал-жабдықтың, тауарлардың, тауар-материалдық негізгі құрал-жабдықтардың, инвестициялардың, т.б. құнын бағалауды белгілі бір әредістермен өзгерту. Негізгі құрал-жабдықтың, тауар-материалдық босалқы қорлар, қаржы инвестициялары қайта бағалануға тартылады.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Жар қарлығаштар туысы

**Жар қарлығаштар туысы** () – торғайтәріздестер отрядының қарлығаштар тұқымдасқа жататын туысы. Қазақстанда екі түрі ғана – жар және қылаң қарлығаштар бар. Бұлардың екеуі де тұмсығымен және аяғымен топырақты ойып, жардағы інінде өмір сүреді. Жүз немесе одан көп жұптардан шоғыр түзіп, орнығады.

Санат:Қарлығаштар
Қарақас тұқымдастар

**Қарақас тұқымдастар** () – 7 туыс және 15 түрі бар Татреңтәрізділер отрядына жататын тұқымдастардың бірі. Сыртқы көрінісі және биологиялық ерекшеліктері ерекше болғанымен, тұмсық құрылысы ортақ болып келетін құстар – жүрдектер де қарақастарға біріктіріледі. Қарақастардың тұмсығы қысқа, аузы – кең, тұмсықүсті – дөңес, пішіні бойынша қарлығаштың тұмсығына ұқсас болып келеді. Тек қана шығыс жарты шарда таралған. Қазақстанда екі туысы: қарақас туыстас және жүрдек туыстастардың өкілдері кездеседі. Бұл құстар көп ұшады және тек қана сыртқы көрінісі емес, қылығы да, кейде ұшып жүріп бунақдене аулайтын қарлығашқа ұқсайды. Жыныстық диформизмі жоқ. Шоғыр түзетін құстар, жерге ұялайды. 

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Аустралия құстары
Қыстау қарлығаштар туысы

**Қыстау қарлығаштар туысы** () — Passerіformes отрядының қарлығаштар тұқымдастарға жататын құстар туысы. 
 
## Түрлері:
* Қыстау қарлығашы - 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Қыстау қарлығаш туысының Қазақстанда 2 түрі:
* қыстау немесе бұрым қарлығаш және
* секпілді қарлығаш түрлері бар.

## Дереккөздер

Санат:Қарлығаштар
Қызыл қунақ

**Қызыл қунақ** () — Қунақ тұқымдасының Құралайлар туысының ірі денелі (50-65г) құсы. 

Ересек аталықтың басы басы және төсі-күмістей жылтыр қызғылт қауырсынды ашық қызыл, ал құйрықүсті-ашық қызғылт. Аналығының реңі - қошқыл үзбе сызықтар бойлай созылған сұрғылт қоңыр, құйрықүсті-жасылдау сары. Орталық Азияның биік тауларында ғана мекендейді. Қазақстанда бұл сирек кездесетін және зерттелмеген қунақ, тек қана мынадай үш жерден: Батыс және Солтүстік Тәңіртауда және Жоңғар Алатауында кездескен. Оның Қазақстандағы ең анық ұялау орны - Іле Алатауының Үлкен Алматы шатқалы. Бұл қунақтың бұған дейін дүние жүзіндегі әзірше жалғыз ұясы 1967 жылы шілдеде ең алғаш  осы орыннан  табылған.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Азия құстары
Қараторғайлар

**Қараторғайлар туысы** () — торғайтәрізділер отрядының қараторғай тұқымдастарының негізгі туысы. Бұл туыста барлығы он алты түр бар, олардың екеуі (кәдімгі қараторғай және алаторғай) Қазақстанда тіршілік етеді.

## Түрлері
* 
* 
* 
*  - Кәдімгі қараторғай
* 
*  - Ала қараторғай
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Дереккөздер

Санат:Қараторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Қарғалар тұқымдасы

**Қарға тұқымдастар** () – Торғайтәрізділер отрядының ең ірі өкілдері жиналған торғай тәріздестер отрядына жататын 73 тұқымдастардың біреуі. Бұлар – басы біршама үлкен, дене бітімімығым және әмбебап үлкен тұмсығы, құрлықта да, ағаш бұтақтарымен де жүруге бірдей бейімделген күшті аяғы бар құстар. Тығыз жабын қауырсынының реңі онша ашық емес, олардың арасында көбінесе жылтыр қара түс жиі кездеседі, Аталығы мен аналығының реңі бірдей. Қара тұқымдастар сайрағыш құстар отряд тармағына жатқанмен де, олардың арасында нағыз сайрағыштар жоқ, олардың дауысы дөрекі және ащы. Көбінесе қарқылдаған дыбыс шығарады. Сондай-ақ бұл құстар сыртқы орта жағдайына тез бейімделеді. Сондықтан бұлар құстар арасындағы қазіргі ең өркендеп бара жатқан құстар тобы болып есептеледі. Қарға тұқымдастардың саны ұдайы өсе түсуде, сондықтан оларды ретке келтірудің ғылыми әдістерін жетілдіру уақыты басталады.

## Дереккөздер

Санат:Қарғалар
Ақдала (Отырар ауданы)

**Ақдала** - Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 99 км жерде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Аққұм (Жамбыл облысы)

**Аққұм** — Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл, Аққұм ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 85 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы елді мекендері
Көкқұстар туысы

**Көкқұстар туысы** () — Қазақстан фаунасындағы  торғайтәріздес отрядының Шыбыншылар тұқымдасы құстарға жататын 13 туыстың бірі. Дене мөлшері және сыртқы кейпі нағыз сайрақтарды еске түсіреді. Тұмсығы- биік және күшті, тұмсығының ұшы ілмекті. Сайрақтарға қарағанда аяғы ұзындау. Аталықтары мен аналықтарының реңі бірдей. Оңтүстік Азиядан шығатын күшті ағысты жартасты тау шатқалдарын мекендейді. Қазақстанда бұл туысқа жататын бірнеше түрлердің бірі - көкқұс.

## Дереккөздер

Санат:Сайрағыш торғай тәрізділер
Ақдала

**Елді мекендер:**

* Ақдала – Алматы облысы Балқаш ауданы, Ақдала ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Ақдала – Алматы облысы Балқаш ауданы, Балатопар ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Ақдала – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Ақдала – Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл.
* Ақдала – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Ақдала – Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:** 

* Ақдала – құмды алқап.
Бойлық толқын

thumb|right|200px|
**Бойлық толқын** () — бөлшектерінің тербелісі толқынның таралуы бойында жүзеге асатын толқын. Бұл толқынның пайда болуын бір ұшы тірекке бекітілген серіппенің көмегімен бақылауға болады. Егер серіппенің юос ұшы жағынан соғатын болсақ, онда серіппе бойымен сиреулер мен шоғырланулардан тұратын толқын жүгіріп өтеді.

Санат:Физикалық процестер
Санат:Тербеліс
Міндеттеме-хат

**Міндеттеме-хат** - аудиторлық тексеру жүргізуге шарт жасасудың алдындағы құжат, экономикалық субъектінің аудиторлық тексеру жүргізу жөніндегі ресми ұсынысына аудитордың жауабы. Онда аудиторлық тексерудің шарттары, тараптардың міндеттері, аудиторлық тексерудің нәтижелері бойынша аудитор есептемесінің құрамы, көрсетілетін қызмет үшін жауапкершілік, коммерциялық құпияны сақтау міндеттемесі айқындалады. 

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Миозин

**Миозин** — бұлшық ет талшықтарының нәруызы; актинмен бұлшық еттің негізгі жиырылғыш элементін - актомиозин түзеді. Жалпы бұлшық еттің 40-60% құрайды. Миозиннің тағы бір маңызды қасиеті - аденозинтрифосфор(АТФ) қышқылын бөледі. Миозиндер - микрофиламенттер жүйесіндегі ақуыздар тұқымдасына жататын цитоскелетті қозғалтқыш болып табылады. Миозиндер ауыр (Н) және жеңіл (L) шынжырлардан тұрады. Н- шынжырында бас және құйрығы болады.

## Дереккөздер

Санат:Ақуыздар
Кекіліктер туысы

**Кекіліктер туысы** () – тауықтәрізділер отряды қырғауыл тұқымдастарға жататын 48 түрдің бірі. Кекілік туыстастар реңі құм реңктес шағын денелі (300-700 г), құстардың 7 түрін қамтиды. Аталығы мен аналығының түсі бірдей. Өте бөлшектенген релифті, көбінесе қуаң жерлерде мекендейді. Тіршілігі үшін міндетті түрде суат болуы қажет. Кекіліктер туысынан Қазастанда жалғыз өкіл- кекілік өмір сүреді.

## Түрлері
* *Alectoris melanocephala*  
* *Alectoris magna*  
* *Alectoris graeca*  
* *Alectoris chukar* – Кекілік
* *Alectoris philbyi*  
* *Alectoris barbara*  
* *Alectoris rufa* 

## Дереккөздер

Санат:Тауықтәрізділер
Ақдала (Арыс қалалық әкімдігі)

**Ақдала** — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Ақдала ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Арыс қаласынан шығысқа қарай 6 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері
Көкқарғалар туысы

**Көкқарғалар туысы** () — сегіз туысы бар Көкқарғатәрізділер отрядына жататын құстардың негізгі туысы. Көкқарға туыстылардың біреуі - көкқарға Қазақстанда өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Көкқарғатәрізділер
Башар Абдулла Салем

**Башар Абдулла Салем** (12 қазан 1977 жыл) — Кувейт футболшысы. 

## Карьерасы

### Клубтық
Ұзақ жылдар бойы *Әл-Сальмия СК*  () клубында ойнаған шаубылшы. 1995, 1998, 2000 жылдары Кувейт кубогынын иегерi болған. 2004 жылғы БАӘ чемпионы. 

### Ұлттық құрама
Карьерасында Ұлттық құрама сапында 134 матч өткізіп, 76 гол салған. 2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына қатысқан.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Bashar Abdullah at National-Football-Teams.com

Санат:Кувейт футболшылары
Санат:Кувейт Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Зымырандар туысы

**Зымырандар туысы** () — ашық өңді, шағын денелі 9 түрден құралған құстар туысы. Африкада, Оңтүстік Еуропада,  Оңтүстік Азияда таралған. Зымыран туыстарының барлығы су маңайында өмір сүреді. Балықтармен және ұсақ су жәндіктерімен қоректенеді. Қазақстанда бір түрі бар.

## Түрлері
*  - Зымыран
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Дереккөздер

Санат:Көкқарғатәрізділер
Көкектер туысы

**Көкектер туысы** () - Көкектер тұқымдасына жататын құстардың негізгі туысы (16 туыс 47 түрді қамтитын нағыз көкек тұқымдас тармағы). Орташа және шағын денелі құстар, ұяға масылдық қасиеті бар.
  
Көкек туыстас құстар 12 түрден құралады, олар бүкіл жер жүзіне таралған. Қазақстанда 2 түрі - кәдімгі көкек және меңіреу көкек өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Көкектәрізділер
Жылқышылар туысы

**Жылқышылар туысы** ( ) — Татреңтәрізділер отрядынын тауқұдірет тұқымдастарға жататын 24-26 туыстың біреуі. Жылқышы туыстар өзге туыстардың өкілдерінен айтарлықтай ірі. Қанаты дөңгеленген және едәуір жалпақ. Жылқышы туыстарда 5 түр бар, солардың біреуі Қазақстанда өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Жекдуадақтар туысы

**Жекдуадақтар туысы** () - Дуадақтар тұқымдасының 11 туыстарының бір түрден тұратын туысының бірі. Орнитологтар соңғы кезде бұл туысты екіге бөлуге көңіл аударуда.

## Дереккөздер

Санат:Дуадақтар
Мерзімдік еңбекақы

**Мерзімдік еңбекақы** - жұмыс істелген уақытқа және қызметтердің біліктілігіне және еңбектің сапасына қарай еңбекақы төлеу нысаны. 

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Маубас жапалақшалар туысы

**Маубас жапалақшалар туысы** () - бет табағы - жартыкеш, құлағы кішкене, жеңіл және бітімі сымбатты ұсақ (100 г) жапалақтар туысы. Қанаты ұзын және жіңішке. Құйрығы қысқа әрі аздап доғалданған. Негізгі қорегі - бунақденелілер, кейде ұсақ омыртқалыларды жейді. Ағаш-бұталы биотопты қоныстанады.

## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Маубас жапалақша

**Маубас жапалақша** () - шағын денелі (80 г шамасында), блойлай созылған алабажақ реңі бар сұр түсті нақышты жапалақша. Кейде негізгі сұр аяда қызғылт сары реңк те кездеседі. Құлағы айқын көрінеді. Аталықтың күйттеу кезінде мұңды дауыспен "сплю... сплю" яғни орыс тілінен «ұйқыдамын» деп қайталанатын үніне байланысты "маубас жапалақша" деп аталған.

## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Кинотүсіруші аппарат

thumb|right|200px|
**Кинотүсіргіш аппарат**, **Кинотүсіргіш камера** немесе **Кинокамера** — әуесқойлық мақсатта көрнекті, хроникалы, көркем және мультипликациялық фильмдерді түсіруге пайдаланылады. Ол шағын, жеңіл, конструкциясы қарапайым әрі ыңғайлы болып келеді. Бұлардың ішінде 8 мм-лік және 16 мм-лік кинопленкаларға түсіруге арналған әуесқойлық кинотүсіргіш аппараты көбірек тараған. 8 мм-лік кинопленканың 16 және 35 мм-лік кинопленкалардан артықшылығы бар: 35 мм-лік кинопленкада фильмнің бір бөлігі орташа ұзындығ 300 м, 16 мм-лік кинопленкада - 120 м, ал 8мм-лік пленкада 60 м-ге жетеді. 35 м-лік пленканың бір метріне 52 кадр, 16 мм-лікте 131 кадр, ал 8 мм-лік пленкаға 262 кадр сияды, 35 мм-лік пленкада түсірілген фильмнің бір бөлігінің массасы 16 мм-ліктен 5,5 есе, ал 8 мм-лік пленкамен салыстырғанда 22 есе салмақты болады. 8 мм-лік пленкаға түсірілген фильмнің негізгі кемшілігі кинокадрдың шағындығы болып табылады. Ол 16 мм-лік фильм кинокадры ауданынан 4 есе , 35 мм-ліктен 20 есе кіші болады. Сол себепті үлкен  кинокадрда жақсы байқалатын детальдар, кіші кинокадрда байқалмауы мүмкін. Бұл әуесқойлық киноның мүмкіндігін шектеп, киноны қашан да жақыннан түсіруге мәжбүр етеді.

Санат:Кинематограф
Жұмыссыздық жәрдемақы

**Жұмыссыздық жәрдемақы** - еңбекшілерді жұмысынан айырылуына байланысты әлеуметтік қорғау нысандарынығң бірі. Жұмыссыздық бойынша жәрдемақы төлеу, әдетте, жұмыспен қамту қызметіне жүктеледі.

## Дереккөздер

Санат:Еңбек
Санат:Әлеуметтік қорғау
Жеткізілім

**Жеткізілім** - 
* сатып алу-сату шартының қорытынды кезеңі. Мұнда сатушы тауарды сатып алушыға ақысына табыстайды.
* сатып алу-сату шартының түрі, бұл шарт бойынша жеткізуші шартта белгіленген мерзімде тұтынушыға оның шаруашылық қызметіне арналған өнімді табыстайды;
* фьючерстік биржада - фьючерстік келісімшарт бойынша міндеттемелердің нақты тауар ұсыну арқылы тоқтатылуы. 

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Жеткізуші

**Жеткізуші** - өнеркәсіптік, инфрақұрылымдық және басқа объектілерді салғанда машиналарды, жабдықты, жиынтықтаушы бұйымдарды құрылыс алаңына жеткізуші кәсіпорын.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Жасымыққұстар туысы

**Жасымыққұстар туысы** () - Қазақстандағы Қунақ тұқымдасына жататын 18 туыстың біреуі. Жасымыққұс туысты құстар бір ғана туыстан- жасымыққұстан құралады.

## Дереккөздер

Санат:Таушымшықтар
Санат:Еуразия құстары
Мердігерлік құрылыс тәсілі

**Мердігерлік құрылыс тәсілі** - құрылыс-құрастыру жұмыстарын жүргізудің ұйымдық нысаны. Тапсырыс беруші мердігерлік құрылыс ұйымымен күрделі құрылысқа мердігерлік шарт жасасады, онда уағдаласушы тараптардың нақты жұмыстарды жүргізу жөніндегі құқықтары мен міндеттері айқындалады.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Нағыз жапалақтар тұқымдасы

**Нағыз жапалақтар тұқымдасы** () - 133 түрді біріктіретін 28 туыстан тұратын Жапалақтәрізділер құстар тұқымдасы. Бұлардың қырылдауық тұқымдастардан айырмашылығы - бет табағы сопақтау келген жүрек сияқты емес, дөңгелек пішінді және аяғы қысқа. Қазақстанда бұлардың 13 түрден құралған 10 туысы кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Құлақты жапалақтар туысы

**Құлақты жапалақтар туысы** (Asio) — 6 түрді біріктіретін туыс. Бұлар - тұмсығы және аяқтары нашар жетілген, қанаты және құйрығы ұзын, дене бітімі сымбатты, орташа денелі жапалақтар. Барлығының қауырсыннан түзілген "құлағы" бар, құлақ бір түрде ұзын, енді бір түрде қысқа болады. Қазақстанда екі түрдің өкілдері - құлақты жапалақ және саз жапалақ өмір сүреді.

## Түрлері:
6 түрі белгілі:
* Asio otus
* Asio flammeus
* Asio stygius
* Asio abyssinicus
* Asio capensis
* Asio madagascariensis

## Галерея

File:Asio-flammeus-001.jpg|Саз жапалағы
File:Long_ear_owl_shandong.jpg|Құлақты жапалақ
File:20100216-mocho-diabo-hgfischer.jpg| Asio stygius
File:Marsh owl (Asio capensis).jpg|Asio capensis
File:Madagascan_owl_(Asio_madagascariensis).jpg|Asio madagascariensis


## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Тұтынушылар кооперативі

**Тұтынушылар кооперативі** - қатысушылардың материалдық және өзге қажеттерін қанағаттандыру үшін өз мүдделерінің мүліктік жарналарын біріктіру арқылы жүзеге асырылатын азаматтардың мүшелік негіздегі ерікті бірлестігі; бейкоммерциялық ұйымдар болып табылады және кәсіпкерлік қызметпен өздерінің жарғылық мақсаттарына сай келетіндей дәрежеде ғана айналыса алады.

## Дереккөздер

Санат:Кооперативтер
Санат:Азаматтық құқық
Санат:Заңды тұлғалар
Тұтынушылар нарығы

**Тұтынушылар нарығы** - жекелеген адамдар мен үй қожалықтары тұтыну тауарлары мен қызметтерін сататын және сатып алатын нарық.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Тауардың тұтынылу қасиеті

**Тауардың тұтынылу қасиеті** - тауардың сатып алушы қажеттерін неғұрлым көп қанағаттандыратын техникалық, экономикалық және эстетикалық қасиеттерінің жиынтығы. Ол сенімділік, беріктік, сыртқы безендірілуі, көріктелуі, пішілімнің жаңалығы, сәнге сай болуы т.б. сияқты сипаттамаларынан қалыптасады, мұның өзі тауарды басқа тауардан өзгеше етеді.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Қарабайлар

**Қарабайлар** () –  Threskiornithidae тұқымдасының үш түрден тұратын тырнақұтандар туыстас құстар. Қошқыл реңі, төмен иілген ұзын тұмсығымен ерекшеленеді. Қазақстанда жалғыз ғана түрі тіршілік етеді.

## Түрлері
Туыста 3 түр бар :
* *Plegadis falcinellus*
* *Plegadis chihi*
* *Plegadis ridgwayi*
## Дереккөздер

Санат:Дегелектәрізділер
Қарғалар туысы

**Қарғалар туысы** () – торғайтәрізділер отрядының қарғалар тұқымдасының негізгі туысы. Мұнда қарға ұрпақтарының ең танымал және өте ірі денелі өкілдері жиналған. Бұл құстардың қалың және тығыз жабын қауырсыны негізінде қара реңді. Әмбебап типті мықты тұмсығы талғаусыз қоректенуге жақсы бейімделген. Бүкіл дүние жүзіне таралған құстар көбінесе отырықшы өмір сүреді. Олар тек қана нағыз солтүстік аудандарында аздап оңтүстікке қарай жылыстайды. Бұлар – психикалық даму деңгейі жоғары және қоршаған ортаның кез келген өзгерістерін, соның ішінде антропогенді факторға мол мүмкіндікпен көндіге алатын құстар тобы. Сондықтан бұл туыс түрлерінің саны үздіксіз арта түсуде. Қарға туыстарда 30ға жуық түр бар. Қазақстанда солардың алтауы кездеседі. Олар: құзғын, шөл құзғын, қара қарға, ала қарға, ұзақ, шауқарға.

## Дереккөздер

Санат:Қарғалар
Қала қарлығаштары

**Қала немесе кент қарлығаштар туысы** () — торғайтәрізділер отрядының қарлығаш тұқымдасына жататын туыс. Қала қарлығаштар Қазақстанда бір ғана түрі – қала қарлығашы бар.

## Дереккөздер

Санат:Қарлығаштар
Иелену құқығы

**Иелену құқығы** — мүлікті нақты иеленудің заң жүзінде қамтамасыз етілген мүмкіндігі.

## Дереккөздер

Санат:Азаматтық құқық
Санат:Меншік
Дауыс құқығы

**Дауыс құқығы** - компания капиталындағы өзінің үлесін ескере отырып, компания істері мәселелері бойынша дауыс беруге жай ацияларды ұстаушылардың қатысу құқығы. Акцияларды ұстаушылар дауыс беру құқығын басқа адамға табыстау мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Адам құқығы
Санат:Сайлау
Санат:Конституциялық құқық
Пошта-жинақ кассалары

**Пошта-жинақ касалары** — ұйымдық жағынан поштамен біріктірілген жинақ мекемелері. Пошта-жинақ кассалары халықтың салымын пошта мекемелері арқылы шоғырландырылады, олардың рөлі қаражатты тартумен және берумен шектеледі, коммерциялық банкілер жоқ жерлерде халыққа қызмет көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Санат:Пошта
Санат:1861 жылы пайда болғандар
Шекті пайдалылық

**Шекті пайдалылық** - өнімнің әрбір қосымша өлшемін өндіру үшін қажетті ең жоғары ауыспалы шығын; бір өлшем бірлігіне шаққанда өндіріс көлемін ұлғайтумен байланысты жиынтық шығындарының өсу шамасы.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Шекті өзіндік құн

**Шекті өзіндік құн** - өнімнің бір өлшеміне шаққанда өндіріс көлемін ұлғайту немесе азайту кезінде жұмсалатын толық шығынның көбеюі немесе азаюы.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Кеңес

**Негізгі ұғым:**

* Кеңес – бір істі көпшілік болып ақылдасып, бас қосып шешу.

**Елді мекендер**:

* Кеңес – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл.
* Кеңес – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл.
* Кеңес – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл.
* Кеңес – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл.
* Кеңес – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы ауыл.
* Кеңес – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Кеңес – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл.
* Кеңес – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл.
Шекті табыс

**Шекті табыс** - өнімнің қосымша өлшемін сатудан алынған ең жоғары табыс. Шекті шығын мен шекті табысты салыстыру керек. Тауарды шекті шығын шекті табыстан төмен болғанда өндірген тиімді.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Қызылтөс жадырақ

**Қызылтөс жадырақ** () - Торғайтәрізділер отрядының Шақшақай тұқымдасына жататын Жадырақтар туысының құсы. Бұл құс Қазақстан арқылы, оның үстіне Жайық өзенінің аңғарын бойлап, үнемі дерлік ұшып өтеді және басқа жерлерде өте сирек кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Жадырақтар
Санат:Еуразия құстары
Пұрсаттылық

**Пұрсаттылық** немесе **Преференция** ( — «қолдау») — бір немесе бірнеше мемлекеттер үшін импортталатын тауарлардың барлық немесе жекелеген топтарын әкелу кезінде ерекше қолайлы режим жасайтын артықшылықтар. Қоғамдық мәні бар проблемаларды шешу мүддесін көздеп, қайсыбір үдерістерге, құбылыстарға, кәсіпорындар мен ұйымдарға мемлекеттің қолдау көрсетуі қажет болғанда қолданылады. Пұрсаттылықта салық жеңілдіктері, жеңілдікті несие, жеделдетілген тозымпұл нормалары т.б. қамтылады.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Нұрулла Зейнурович Юсупов

**Нұрулла Зейнурович Юсупов** (1 қаңтар 1902 жыл, Баку - 24 шілде 1974 жыл, Алматы) — Қазақстан ауыл шаруашылығының құрылысын ұйымдастырушылардың бірі. КПСС мүшесі. 

Бакуде Жоғары партия мектебін , БКП ОК жанындағы марксизм-ленинизм курстарын бітіреді. Еңбек жолын 1916 жылы Баку мұнай кәсіпшіліктерінде слесарлықтан бастайды. 1923 жылдан партия жұмысында: Баку ауданында партия кеңесінің, Карабах округтік партия кеңесінің секратары, Закавказье өлкелік партия кеңеснің ұйымдастыру бөлімі меңгерушісінің орынбасары. Жолдама арқылы Қазақстанға келіп, 1932-34 жылдары Қоғалы МТС саяси бөлімінің бастығы болып тағайындалады. Ал кейін Қазақстан КП ОК-нің бөлім меңгерушісі, кейіннен Алматы қалалық және аудандық партия кадеттерінің секретары болған. 1956-69 жылдары Алматы мебель фирмасының бас директоры болып қызмет атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Аршашыл ементұмсықтар туысы

**Аршашыл туысы** () — Қазақстандағы қунақ туысы құстарға жататын 18 туыстың бірі. Бұлар - Орталық Азияның биік тауларында мекендейтін ірі денелі (50 - 70 г) қунақтар. Кәдімгі қунақтардан айырмашылығы - денесі созылыңқы, құйрығы айтарлықтай ұзын, ал аталықтарының реңі аналықтарынан өзгеше болып келеді. Қоректкенуі биік таулардағы қылқанды бұталарға тәуелді. 
 
;Бар болғаны тұқымдаста 4 түрі болады. Қазақстанда солардың біреуі ғана кездеседі. 
* *[[Mycerobas affinis]]* (Blyth, 1855)
* *[[Mycerobas carnipes]]* Hodgson, 1836
* *[[Mycerobas icterioides]]* Vigors, 1831
* *[[Mycerobas melanozanthos]]* Hodgson, 1836

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Таушымшықтар
Дүпілдектер туысы

**Дүпілдектер туысы** () —  Тоқылдақтәріздестер отряды нағыз Тоқылдақ тұқымдастардың 36-45 туыстарының біреуі. Бұларды кейде дүпілдек тұқымдастар тармағына жеке бөледі. Туыстың екі ғана түрі бар, оның біреуі - Африкада, екіншісі - Еуразияда өмір сүреді:
* Кәдімгі дүпілдек () — Еуразия
*  — Африка

Санат: Тоқылдақтәріздестер отряды
Жекешелендіру қоры

**Жекешелендіру қоры** - жекешелендіруді қаржыландырудың мақсатты көзі, ол мемлекеттік және муниципалдық кәсіпорындарда құрылып, қызметкерлердің жеке бетесептері бойынша бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Дуадақтар тұқымдасы

**Дуадақтар тұқымдасы** () —  мамандардың бірі жеке отряд қатарына, екіншілері - тырналармен бірге отряд тармағына жатқызған тырнатәріздес құстар тұқымдасы. Бұл тұқымдаста 8 немесе 11 туыс, 22 түр бар. Нағыз құрлықта өмір сүретін орташа және ірі денелі өте алуан түрлі құстар. Аталықтары басы мен мойны әр түрлі әшекейлейтін қауырсындардың дамуымен ерекшеленеді,оны олар құсойнақ кезінде  көрнекі көрсетуге пайдаланылады. Аталықтары аналықтарынан едәуір үлкен. Дене бітімі тығыз, күшті және ұзын аяғында тек қана 3 саусақ болады. Қанаты - үлкен және жалпақ . Ұзындау келген мойнында шағын ғана жалпиған басы бар. Тұмсығының түп жағы жалпақ. Жақсы жүреді және жүгіреді, ашық биотопты ұнатады, ұшуы қиынға соғады. Талғаусыз қоректенеді. Соңғы уақытта бұл тұымдас  құстардың саны негізгі биотоптың бұзылуымен азайып кетті. Дуадақ тұқымдастардың Қазақстанда 3 түрі өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Дуадақтар
Жағалау маңындағы сауда

**Жағалау маңындағы сауда** - іргелес мемлекеттердің шекара маңындағы аудандарда орналасқан кәсіпорындары мен ұйымдары осы мемлекеттердің арасындағы сауданы мемлекеттік реттеудің ерекше жеңілдікті режимін беру туралы келісімдер негізінде жүргізілетін сауда.

## Дереккөз

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Жекешелендіру чегі

**Жекешелендіру чегі** - иеленушінің өтеусіз бөлінетін меншіктегі үлеске құқығы туралы мемлекеттік куәлік.

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Аққұм (Төле би ауданы)

**Аққұм** — Түркістан облысы Төле би ауданы, Аққұм ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Леңгір қаласының шығысында 2 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы елді мекендері
Дарбаза (Арыс қалалық әкімдігі)

**Дарбаза** — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі, Қожатоғай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Арыс қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 49 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері
Бүркіттер туысы

**Бүркіттер туысы** () – жыртқыштар отрядының  қаршыға тұқымдастарға жататын 63 туысының бір туысына жататын құстар. Бұлар – қуқыл қызыл сарыдан қара түске дейін едәуір біркелкі реңді, көптеген түрлері – қошқыл қоңыр, негізінде ірі денелі құстар. Түрлер арасындағы айырмашылықтар онша байқалмайды, сондықтан әр алуан бүркіттерді ажырату үшін жақсы дағды қажет. Орталық және Оңтүстік Америкадан басқа бүкіл әлемде дерлік таралған. Негізгі қоректері – сүтқоректілер. Қазақстанда 4 түрі – бүркіт, қарақұс, шаңқылдақ қыранша және дала қыран кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Құстар
Бұлбұлшалар туысы

**Бұлбұлшалар туысы** () — Қазақстандағы сандуғаштар тұқымдас құстардың 8 туысының біреуі. Бұл бір түрден – бұлбұлшадан тұратын бір типке жататын құстар туысы.

## Дереккөздер

Санат:Сандуғаштар
Шалғындық бозторғайлар туысы

**Шалғындық бозторғайлар туысы** ()— бозторғайлар тұқымдастардың ең танымал туысы. Бозторғайлар туралы сөз болғанда шалғындық бозторғайлар негізге алынады. Қазақстанда шалғындық бозторғайлар туысының екі түрі кең таралған:
* шалғындық бозторғай
* үнділік бозторғай.

## Дереккөздер

Санат:Бозторғайлар
Дегелек тұқымдастар

**Дегелек тұқымдастар** () – Дегелектәрізділер отрядының 10 туысқа біріктіріліп, 17 туыстан құралған, конус пішінді ұзын, тік тұмсықты, ірі денелі құстар. Олардың тырнаққұтандардан айырмашылығы – тұмсығы тік, ал құтандардан айырмашылығы – мойны едәуір қысқа (17 омыртқалы). Қазақстанда дегелектердің бір туысының өкілдері кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Дегелектер
Бөденелер

**Бөденелер** () — құрамында отрядтың ең кішкене түрі бар тауықтәріздестер отряды Қырғауылдар тұқымдасына жататын 48 түрдің біреуі. Бөдене тұқымдастардың көптеген өкілдерінен айырмашылығы бұлар анғыз жыл құстары болып табылады. Олар - біршама үшкір қанат және қоңырқай реңкті көркімен ерекшеленеді. Қазақстанда бұл туыстың жалғыз түрі өмір сүреді. 

## Дереккөздер

Санат:Қырғауыл тәрізділер
Кіші бозторғайлар туысы

**Кіші бозтоғайлар туысы** () — Торғайтәрізділер отрядының Бозторғайлар тұқымдасына жататын құстар туысы. Кіші бозторғайлар туысына жататын бозторғайлардың дене мөлшері кіші, салмағы бар болғаны 15-25 г болады. Қазақстандағы болардың 4 түрі: кіші, нәзік-тұмсық, сұр және сор боторғайлары кездеседі. Қыста ұшып кетеді, дегенмен қыс жылы болса, кейбір түрлер Қазақстанның оңтүстігі және оңтүстік-шығысында, Өзбекстанда, Қырғыстанда кездеседі.

## Түрлері
* *Calandrella blanfordi* (Shelley, 1902) 
* *Calandrella erlangeri* (Neumann, 1906)  
* Кіші бозторғай - *Calandrella cinerea* (Gmelin, 1789)  
* Нәзік-тұмсық бозторғай - *Calandrella acutirostris* Hume, 1873  
* Сұр бозторғай *Calandrella rufescens* (Vieillot, 1820) 
* Сор боторғай *Calandrella cheleensis* (Swinhoe, 1871)  
* *Calandrella raytal* (Blyth, 1845)  
* *Calandrella somalica* (Sharpe, 1895)  
* *Calandrella athensis* (Sharpe, 1900)

## Дереккөздер

Санат:Бозторғайлар
Секпілтөс бейнарық

**Секпілтөс бейнарық** — үлкен бейнарықтан кішілеу, реңі соған ұқсас үйрек. Айырмашылығы - тұмсығы едәуір ұзын, бөтегесі  және төсі қызғылтсары түсті. Басында айдары бар. Еуразия және Солтүстік Американың тундралық және орманды зонасында мекендейді. Қазақстанда Көкшетау және Қостанай облыстарының солтүстік аудандарында, Балқаш маңының солтүстігінде және Оңтүстік Алтайда өмір сүреді. Биологиясы аз зерттелген. 

Қазақстанда сәуір-мамыр айларында кездеседі, жеке дарақтары қыста да байқалуы мүмкін.  

## Дереккөздер

Санат:Үйректер
Көк бұлбұл

**Көк бұлбұл** () –  Торғайтәрізділер отрядына жататын Сайрақ тұқымдасының Бұлбұлдар туысының сібірлік-қиыршығыстық түрі. Оның жоны – көк, бауыры – ақ; таяуда ғана Алтайдан – республиканың дәл шығыс шетінен, Қазақстанда табылған. Өзге жерлерде тіпті ұшып өткені де кездеспейді. Оның қысқа сайраған әуені кәдімгі қызылқұйрықтың сйрағанына ұқсастау болып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Бұлбұлдар
Қызылжемсаулы маймаққаз

**Қызылжемсаулы гагара** немесе **қызылжемсаулы маймаққаз** () – Маймаққаздар отряд өкілдерінің ең ұсағы, салмағы 1-2,5 кило болады. Күйттеу кезеңінде тармағында қызыл дақ дамиды, құстың атауы осыған байланысты аталған. Алайда күзгі түлеу соңынан ол дақ жойылады. Қазақстанда тек қана жылыстау мезгілінде (сәуірдің аяғында және қыркүйек – қазанның аяғында) кезедеседі, кейде Каспий маңында қыстайды.

## Дереккөздер

Санат:Маймаққазтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Солтүстік Америка құстары
Шиаяқ жадырақ

**Шиаяқ жадырақ** () —  Торғайтәрізділер отрядының Шақшақай тұқымдастарға жататын Жадырақтар туысының Құсы. Тек қана ұшып өткенде кездесетін және алыстан қарағанда орман жадыраққа өте ұқсас-тек қана ұшып өткенде кездеседі де, алыстан қарағанда орман жадырақтан ажырату қиынға соғады.

## Дереккөздер

Санат:Шақшақайлар
Жалбағайлар туысы

**Жалбағайлар туысы** () — 6 түрді біріктіретін сирақтылар отрядының тырнаққұтан тұқымдасына () жататын 19 туыстың біреуі. Жалғабай туыстас құстар өкілдерінің қалған құстардан айырмашылығы -тұмсығы түзу, ұзын және тұмсық ұшының жалпақ болуы. Қазақстанда бір ғана түрі бар. 

## Дереккөздер

Санат:Дегелектәрізділер
Жасыл жадырақ

**Жасыл жадырақ** () — Шақшақай тұқымдастарына жататын Жадырақтар тегінің Құсы. орман жадыраққа өте ұқсас, бірақ жонының қауырсын жабыны жасылдау реңкті құс. Сібірде өмір сүреді, ал Қазақстанда анда-санда ұшып өткенде кездеседі. Оны қазанда Балқаш көлінің солтүстік жағасынан, ал сәуірде Еділ мен Жайық аралығынан көргендер бар. Бәлкім басқа жерлерден де кездесуі мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Жадырақтар
Дала бозторғайлар туысы

**Дала бозторғайлар туысы** () - торғайтәріздестер отрядының бозторғайлар тұқымдасына жататын бозторғайлар туысы. Дала бозторғайлары туысы дене мөлшері ең ірі (35-75 г) бозторғайларды қамтиды. Қазақстанда бұл туыстас құстардың 4 түрі: дала, қостеңбілді, аққанат және қара бозторғайлар кездеседі. Бұлардың барлығы көбінесе нағыз даланы мекен етушілер, тек қана қостеңбілді бозторғай бұдан өзге әр алуан типті шөл және шөлейтте өмір сүреді. Бұл туыстың екі түрі - қара және аққанат бозторғайлар Қазақстандық даланы кейіптейді, өйткені оның шегінен тысқары кездеспейді десе де болады. Бозторғайлардың барлық 4 түрі жақсы сайрайды.

## Дереккөздер

Санат:Бозторғайлар
Акрил талшығы

**Акрил талшығы** — бұл мұнай-химия өндірісінің өнімі - акрилонитрилдан жасалатын синтетикалық немесе өнеркәсіп талшығы. Акрил талшығын жіп түрінде жасап, содан кейін кішкентай тілімдерге бөледі де, иірілген жіпке тоқиды. Акрил талшығын свитердегі жүннің орнына, спорттық киімдер, аяқ киім мен қолғаптардың астарында, үй жабдықтары мен кілемдерге қолданылады.

Санат:Полимерлер
Боракс

thumb|right|200px|
**Боракс** немесе **Натрий тетрабораты** (Na2B4O7) — бұл негіз де, сілті де, әдетте жердің астында табылатын иіссіз ақ кристалды, табиғи минералды қосылыс. Бораксты өндірісте де, тұрмыста да, фунгицидтер, консерванттар, инсектицидтер, гербицидтер мен залалсыздандырушы дәрілер даярлау кезінде қолданылады.

## Тағы қараңыз
* Бура (минерал)

Санат:Борат минералдар
Бақылдақтар туысы

**Бақылдақтар туысы** () - құтан тұқымдастарға жататын қысқа аяқты, қысқа мойын, онша үлкен емес тығыршықтай, 6 түрден тұратын құстар туысы. 

Қазақстанда солардың бір түрі - кәдімгі бақылдақ өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Дегелектәрізділер
Метеор жауындары

thumb|right|200px|Леонид метеор жауыны, 1966 жыл
Жыл сайын белгілі бір уақытта метеориттардың кішкене топтары Жер атмосферасына еніп, жанып кетеді. Оның нәтижесінде жарқылдар жауыны орын алады. Бұлар **метеор жауыны** деп аталады. Леонид және Персеид метеор жауындары - екі танымал жауын. Персеид жауыны жыл сайын 12 тамызға қарай, ал Леонид жауыны қараша айында көрінеді.

Санат:Астрономиялық нысандар
Арасақ тұқымдастар

**Арасақ тұқымдасы** () - 3 туысқа жататын 25 түрі бар     Көкқарғатәрізділер құстардың тұқымдасы. Шағын денелі (25-200 г ) әдемі құстар. Олардың тұмсығы сәл имектеу келген ұзын және жіңішке болып келеді. Ұзын, үшкір қанатты және құйрығы ұзын, құйрғынан негізгі ұзарған қауырсындар жұбы әдетте шығып тұрады. Аяғы - қысқа және әлсіз. Арасақтар жерге жатады, бірақ жүрмейді. Әдетте жоны көк, жасыл, сары түстерге боялып, кейде қызыл реңк те байқалады . Бунақденелілермен қоректенеді, жарғаққанаттыларды  - балара, әренелерді ерекше ұнатады. 
Негізінен алғанда тропик және субтропиктерде қоныстанады, тек аздаған бөлігі қоңыржай ендікке өтіп кетеді. Қазақстанда бір туыстастан бар болғаны 2 өкілі өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Көкқарғатәрізділер
Байғыздар туысы

**Байғыздар туысы** () — Нақтылы жапалақ тұқымдасының құлақ сияқты қауырсындары жоқ, бет табағы айқын көрінетін шағын денелі жапалақтар туысы. Туыстың 4 түрі бар (олардың біреуі Қазақстанда өмір сүреді):
* *Athene brama*
* *Athene noctua*
* *Athene blewitti* 
* * Athene cunicularia* 

## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Торғайдай байғызшалар туысы

**Торғайдай байғызшалар туысы** () —  Жапалақтәрізділер отрядының Нағыз жапалақтар тұқымдасына жататын жартылай бет табаңғы бар, қанатты "құлақсыз" ең ұсақ жапалақтар туысы. 

## Түрлері
Туыс 30 түрден құралады, олардың біреуі Қазақстанда кездеседі.:

* *[[Glaucidium albertinum]]* 
* *[[Glaucidium bolivianum]] * 
* *[[Glaucidium brasilianum]]* 
* *[[Glaucidium brodiei]]* 
* *[[Glaucidium californicum]]* 
* *[[Glaucidium capense]]*
* *[[Glaucidium castanopterum]]* 
* *[[Glaucidium castanotum]]* 
* *[[Glaucidium cobanense]]*
* *[[Glaucidium costaricanum]]* 
* *[[Glaucidium cuculoides]]* 
* *[[Glaucidium gnoma]]* 
* *[[Glaucidium griseiceps]]* 
* *[[Glaucidium hardyi]]*
* *[[Glaucidium hoskinsii]]* 
* *[[Glaucidium jardinii]]* 
* *[[Glaucidium minutissimum]]* 
* *[[Glaucidium mooreorum]]*
* *[[Glaucidium nana]]* 
* *[[Glaucidium nubicola]]* 
* *[[Glaucidium palmarum]]*
* *[[Glaucidium parkeri]]* 
* *[[Glaucidium passerinum]]*
* *[[Glaucidium perlatum]]*
* *[[Glaucidium peruanum]]* 
* *[[Glaucidium radiatum]]* 
* *[[Glaucidium sanchezi]]* 
* *[[Glaucidium siju]]* 
* *[[Glaucidium sjostedti]]* 
* *[[Glaucidium tephronotum]]* 

## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Экономикалық эксперимент

**Экономикалық эксперимент** - ірі саяси экономикалық міндет, қоғамдық өндіргіш күштерін сапалық тұрғыдан неғұрлым жоғары дәрежеде дамыту үшін шаруашылықты жүргізудің жаңа формалары мен әдістерін жасауды мақсат етеді. Экономикалық эксперименттің шаруашылық механизмін жетілдіру мақсатын көздейтіндігі экономикалық заңдардың әрекет етуі мен пайдаланылу механизмі жөніндегі қоғамдық білімнің қолдану процесін бейнелейді. 

Экономикалық экспериментті ұйымдастыру мынадай негізгі кезеңдерді көздейді:
* халық шаруашылығының дамуын талдау мен шаруашылық механизмді жетілдіру жөніндегі ғылыми және практикалық ұсыныстарды әзірлеу; 
* экономикалық экспериментті методикалық және ұйымдық тұрғыда дайындау;
* экономикалық экспериментті жүзеге асыру және оның барысын бақылау;
* қорытындылар жасау;
* ұсынынстар әзірлеу;
* экономикалық эксперименттің дұрыстығы дәлелденген қағидаларын басқару мен шаруашылықты жүргізу практикасына енгізу.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Экономикалық өзара көмек советі

thumb|right|200px|ЭӨКС эмблемасы
**Экономикалық өзара көмек советі (ЭӨКС)** - 1949—1991 жылдары социалистік елдердің үкімет аралық экономикалық ұйымы. 1949 жылдың 8 қаңтарында құрылған. Социализмнің дүниежүзілік жүйесінің қалыптасуы кезеңінде - социалистік елдердің коммунистік және жұмысшы партияларының осы елдер халықтарын жақындастыра түсуіне, социализм мен коммунизмді ойдағыдай орнатуға және дүние жүзінде баянды бейбітшілікті  қамтамасыз етуге зор ықпал жасады. 1990 жылғы санақ бойынша ЭӨКС құрамына: Болгария, Венгрия, ГДР,Куба,Моңғолия,Польша, Румыния, Чехословакия, КСРО, Вьетнам кіреді. ЭӨКС уставындағы кез келген міндеттемелер мен принциптерді қабылдай латын кез келген ел бұл советке мүше бола алады. ЭӨКС қызметі 1959 жылы желтоқсанда басталады.

[thumb|right|200px|[Мәскеудегі ЭӨКС ғимараты]]
## Мақсаттары
* Советке мүше елдердің күш жігерін біріктіру және үйлестіру
* Ынтымақтастықты тереңдету
* Социалистік экономикалық интеграцияны дамыту
* Халық шаруашылығыгын жоспарлы өркендету
* Индустрияландыру
* Еңбек өнімділігін көтеру

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық ұйымдар
Санат:Әлемдік экономика
Экономикалық-математикалық модельдендіру

**Экономикалық-математикалық модельдендіру** - экономикалық объектілердің сипаттамаларын математикалық формулалар арқылы жаңғырту. Бұл модельдендіру әдісінің мазмұны - объектіні алдын ала зерттеу негізінде математикалық модельдерді жасау және оның елеулі сипаттамаларын бөліп шығару, алынған нәтижелерге эксперименттік және теориялық талдау жасау, оларды объект туралы деректермен салыстыру, модельдерге түзетулер енгізу т.б. Бұл әдіс күрделі құбылыстар  мен процестеріне тә ішкі заідылықтарды танып білудің негізгі құралы. 

## Топтау
Экономикалық-математикалық модельдендіру негізгі үш топқа бөлінеді:
* теориялық топтар - социализмнің саяси экономия проблемаларын және математикалық модельдендіруді пайдалана отырып, социалистік экономиканы жоспарлы басқарудың теориялық әдістік мәселелерін зерттеу
* қолданбалы топтар - жоспарлаудың және халық шаруашылығын басқарудың практикалық міндеттерін шешу
* аспаптық топтар - экономикалық зерттеулер үшінжаңа аспаптар жасау.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Інжугүл

**Інжугүл** () – қасқыржемдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда емен ормандарында, Жайық өзенінің аңғарында өсетін бір ғана түрі - меруертгүл () бар. Мамыр, маусым айларында гүлдейді. Биіктігі 40 см-дей, тамырсабағы бар өсімдік. Жапырағы түбіне, жер бетіне тақау өскен , қандауыр пішіндес, не сопақтау келген. Гүлі ақ, хош  иісті, қоңырау тәрізді болып топтанған. Жемісі: жидек, қызыл кейде сары түсті. Бұл өсімдік дәрілік өсімдік, құрамында жүрек етін сергітетін гликозидтер бар. Гүлдей сатысында жиналады. Әсемдік өсімдік, қыста да өсіруге болады. Қызыл кітапқа енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қасқыржемдер
Санат:Монотипті өсімдіктер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Табан

thumb|right|200px|

**Табан ** ()&nbsp;— бір-бірімен буындасып жалғасқан сүйектерден тұратын аяқтың төменгі бөлігі. 

Табан сүйектері өкше, бақайшақ және аяқ саусақтарының сүйектерінен құралған. Өкше сүйектеріне нағыз өкше сүйегі, тепкіш, қайық, сына, куб тәрізді сүйектер жатады. Бұлардың өсуі бойжеткендерде 16-18, жігіттерде 18-20 жасқа дейін байқалады.

Бақайшақтар бес ұсақ жұмыр пішінді әртүрлі сүйектерден тұрады. Қыздарда — 17, жігіттерде — 20 жасқа дейін өседі.

Бес саусақ сүйектерінің төртеуі 3 сүйектен, ал бас бармағы 2 сүйектен қүралған, бір-бірімен буындасқан сүйектерден тұрады. Ең алдымен І-саусақтардың сүйектері өсе бастайды да кейіннен IV-V саусақтар сүйектері жетіледі. Барлығының өсуі 15-20 жаста аяқталады.

Табан сүйектері бір-бірімен буын арқылы күмбезденіп қосылған. Табан күмбезі баланың аяғын басу барысында толық қалыптасады. Табан күмбезі сүйектерді мықтап бекітіп тұратын тарамыстардың даму барысында пайда болып, табанға күш түскенде оның күмбезі төмендейді. Табан күмбезінің дұрыс қалыптасуына тар аяқ киім, ауыр жүк тасу, ұзақ уақыт табанға күш түсіріп, кішкентай баланың түрегеліп тұруы, сол сияқты мешел ауруында да кері әсер етеді. Мұндай да жалпақ табан пайда болады. Жалпақ табанда баланың сымбаты бұзылады, қан айналысы нашарлап аяқ тез шаршайды. Жалаңаяқ жер басып жүру, бұлшық еттерді күшейтетін түрлі жаттығулар, спорт ойындары жалпақ табанның алдын алады, яғни оны болдырмайды, табан күмбезін дұрыс қалыптастырады.

Табан күмбезі 13-17 жасқа дейін қалыптасады. Сондықтан бойжеткендерге 17-18 жасқа дейін биік өкшелі аяқ киімді киюге болмайды. Себебі ондай аяқ киімдер табан күмбезінің дұрыс  қалыптаспауына байланысты аяқты тез шаршатады. Балалар мен жастардың аяқ киімдерінің өкшесі 1,5-2 см болғанда табан күмбезі жақсы болып, табан еттері мен сіңірлері жақсы дамиды.

## Дереккөздер

Санат:Анатомия
Қызылқала

**Қызылқала** – ортағасырлық қалашық орны. Шиелі ауданы Бәйгеқұм станциясынан 17 км жерде орналасқан. 

20 ғасырдың басында Қызылқаланы зеттеген И.А. Кастанье «Мертвые города» деген мақаласында құнды деректер келтіреді. Қалашықта күйдірілген кірпіштен, балшықтан тұрғызылған түрлі ғимарат орындары сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Шиелі ауданы географиясы
Сақы

**Сақы** — қолы ашық, ешкімнен ештеңесін аямайтын жомарт жан иесі. Дарқан, береген, жомарт, шығымды сөздері сақы сөзіне синонимдік қатар бола алады. Шүлен тарқатқан адамдар, қолы ашық, дүниесін бере жүріп, дүниені таба білетін жанды сақы десек болады. Бұған байланысты қазақта мынандай мақалдар бар: 

Санат:Мінез-құлық
Шитұмсық айқабақ

**Шитұмсық айқабақ** () — Торғайтәрізділер отрядына жататын Acrocephalidae тұқымдасының құсы. 

Үстіңгі жағы қошқыл, астыңғы жағы ақшыл, шағын денелі (12-15 г) айқабақ. Ерекшелігі: денесінің үстіңгі жағы қошқыл басын бойлай созылған жолақтары бар және "қабағы" айқын ақ түсті. Мінез-қылығы кейде шілделікті еске түсіреді: қалың қопада ұзақ еркінсейді, қауіп төнеген кезде, мылтық атқан дауыс естілсе, көпке дейін жасырынып қалады. 

Қазақстанда жазықтық су қойма жағалауында, қамыс, құрақ немесе қалың бұта өскен жерлерде ұялайды. Ұшып өткен кезде барлық жерден кездесуі мүмкін, бірақ биік таулы жерлерге ешқашан ұшып бармайды.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті саябағы

**Қазақстан  Республикасының Тұңғыш Президенті саябағы** (Дендросаябақ) – Алматы қаласының бірегей табиғи көрінісін және ХХI ғасырдың ғылыми жетістіктерін біріктіру мақсатында құрылған саябақ. Саябақ жобасын жетілдіру барысында халықтың таза ауада демалуы үшін жайлы жағдай жасау мақсатында ұйымдастырылған табиғи (жер бедері, өсімдіктер, су) және жасанды сәулет-инженерлік құрылыстардың жиынтығын қамтитын жасыл көшеттер жүйесін құру принциптері негізге алынған. 

## Географиялық орны
Алматы қаласының Бостандық ауданында, Науаи көшесі мен Әл-Фараби даңғылы қиылысында  орналасқан. Кіреберісі жарты дөңгелек аркадасымен айқындалады.

## Тарихы және сипаты
Дендросаябақтың жалпы ауданы – 73 га. Саябақ құрылысы 2001 жылдан басталған. Сол жылдан бастап негізгі жобалық элементтер, яғни саяжолдар, көшелер мен дендрологиялық учаскелері құрылған, дендрологиялық жобасы бойынша жасыл көшеттер отырғызылған. Алғашқы ағаштардың бірін (емен) Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2001 жылы өзі отырғызған. Алматы қаласының «Пекин 2008» акциясының шеңберінде олимпиада жалынының эстафетасына қатысуының құрметіне жүзден астам атаулы ақ қайың мен шырша, 2011 жылы 100 тянь-шань шыршалары отырғызылды. Саябақ 2010 жылдың шілдесінен бастап жұмыс жасайды. Сол уақыттан бастап Алматы қаласы бойынша ең ірі бас бұрқақ (сыйымдылығы 2820 кубты құрайды) жұмыс істейді. 

Бұрқақтың жоғарғы жағында 2011 жылы 11 қарашада Республика тәуелсіздігінің 20 жылдығына орайластырылып «Қазақстан» атты монументалды-мүсінді композиция орнатылды. Композиция қола, гранит және мәрмәрден салынған бүркіт түрінде дайындалып, ортасына Тұңғыш Президенттің мүсіні орнатылған. Бүркіттің қанаттарында Алматы мен Астана қалаларының нышандары және Қазақстанның көптеген басты сәулет пен тарихи нысандарының үлгілері бейнеленген.

Саябақ іші мен сыртының жабдықталуы қазірзгі таңда да жүру үстінде. Саябақтың негізгі жоспарына 9,5 га су құрылыстарының кешені  және 4,8 га тау сілемінің аймақтары енгізілген.
Қазіргі таңда болашақ саябақ құрылысында климатрондар мен алты каскадты бұрқақтар жанында гүлбақшалар, демалу алаңдары, жүруге арналған жолдар және т.б. орналасқан. 12 м-лік тау етегінде орналасқан бақылау алаңы да саябақ ішіне кіреді.

## Галерея

Парк.jpg
Парк2.jpg
Парк3.jpg
Парк32.jpg
Парк4.jpg
Парк31.jpg
Парк5.jpg
Парк6.jpg
Парк8.jpg
Парк9а.jpg|Басты бұрқақ.
Парк10.jpg
Парк30.jpg |2001 жылы Президент отырғызған емен ағашы.
Парк35.jpg|"Қазақстан" атты монументалды-мүсінді композиция.
Парк12.jpg
Парк14.jpg
Парк16.jpg
Парк17.jpg
Парк18.jpg
Парк19.jpg
Парк20.jpg
Парк21.jpg
Парк22.jpg
Парк34.jpg
Парк27.jpg
Парк29.jpg


Санат:Алматы парктері мен бақтары
Санат:Қазақстан парктері
Санат:Нұрсұлтан Назарбаев атындағы нысандар
Сақа

thumb|right|200px|
**Сақа** -  асықтың бір түрі. 

Сақа болатын асық салмақты, ірі болуға тиіс. Ол көбінесе еркек қойлардың, не қошқарлардың асығы болып келеді. Асық ойынында тігілген асықтарды атуға жарамды сақа таңдап алынады. «Алшы ойыны» сақаның салмақты да алшы тұрғыштығына байланысты. Бұл ұту үшін өте қажет. Ойыншы сақаны өзі жасап алады немесе жақсысын таңдауы керек.

Өзге сақаларға қарағанда ірі болып келетін үлкен қошқардың асығын қойлақ деп атаған. Ірі әрі салмақтырақ болатын арқардың асығын да сақа ретінде пайдаланған. Мұндай сақаны құлжа деп атаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақтың ұлттық ойындары