open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Руслан Тахирұлы Балтиев

**Руслан Тахирұлы** **Балтиев** (16 қыркүйек 1978) — қазақстандық футболшысы. Қазақстан  құрамасының экс-жартылай қорғаушысы.

## Карьерасы

### Клубтық
Руслан 1996 жылы қаңтар айында "Қайрат" мини-футбол клубында ойнап, Қазақстан чемпионы атанды. Сол жылы көктемде футболдан "Қайнар" сапында кәсіби карьерасын бастады. Кейін Ресейдің "Сокол", "Динамо", "Шинник", "Мәскеу" клубтарында бірнеше жыл ойнап, 2007 жылы Қазақстанға оралды. 2007 жылы жазда "Тобыл" клубымен бірге Интертото кубогын ұтып алды. 

2009 жылы "Тобыл" сапында тұңғыш рет Қазақстан чемпионы атанатын мүмкіндіктен айрылды да, маусым соңында клубтан кетті. 2010 жылы Ресейдің "Жемчужина" клубына ауысты. 2011 жылдың басында ол клубтан кетіп, "Қайратпен" келісім-шарт жасасты. Бірақ жиі жарақат алды да, 2012 жылы 34 жасында карьерасын аяқтауға мәжбүр болды. 

### Ұлттық құрама
Қазақстан құрама командасы сапында тұңғыш рет 1997 жылы қыркүйектің 2-сінде Қытайға қарсы жолдастық кездесуде алаңға шықты. Сол жылы 20 қыркүйек күні Алматыда Өзбекстан құрамасы қақпасына тұңғыш голын соқты. Бұл ойын 1:1 есебімен тең аяқталды. Бұл 1998 жылғы әлем чемпионаты іріктеу турнирінің екінші кезеңі болатын. 

Соңғы ойынын 2009 жылы 14 қазанда Хорватияға қарсы өткізді. 

Ұлттық құрама сапында 73 ойын өткізіп 13 гол соққан.

Құрама сапында 1997–2010 жылдары 73 кездесуде алаңға шықты. Бұл Самат Смақовтан кейінгі екінші нәтиже.
## Статистикасы

### Клубтық

## Жетістіктері

### Командалық
* Мини-футболдан Қазақстан чемпионы 1996
* Қазақстанның вице-чемпионы 2000, 2007, 2008
* Қазақстанның қола жүлдегері 1997
* Қазақстан кубогы 2007
* Интертото кубогы 2007
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Қазақстан футболшылары

Санат:Қазақстан ұйғырлары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Қызылжар ФК ойыншылары
Санат:ЦСКА Алматы ФК ойыншылары
Санат:Алфавит бойынша футзалшылар
Санат:Қазақстан мини-футболшылары
Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Бенәзир Бһутто

**Бһутто, Бенәзир** (; , ) (1953—2007) — Пәкістанның премьер-министрі, Пәкістан Халық Партиясының жетекшісі. Тек қана Пәкістанда ғана емес, мұсылман елдері арасында премьер-министрдің деңгейіне жеткен тұңғыш әйел.

## Өмірбаяны
1953 жылы Карачи қаласында дүниеге келді. Әкесі — саясатшы, мемлекеттік қайраткер, кейін Пәкістан Халық Партиясының ұйымдастырушы әрі тұңғыш жетекшісі, Пәкістанның премьер-министрі және президенті Зүлфікар Әли Бһутто еді, анасы Иранда туған, Пәкістанға көшкен күрт еді, оның аты Нусрат Бегум еді, кейін күйеуінің Бһутто тегін, өзінің тегі ретінде алды. Бенәзир деген есім араб тілінен аударғанда «аяусыз» деп аударылады. Шынында да, марқұм Бенәзир Бһутто адал, әділет жолынан бұрылмай, мақсатынан бас тартпай, құндылықтарды өзгермеуші еді.

Жекеменшік мектепте оқып, кейін батыс жоғары білімін алып, сауатты, оқымысты адам еді.

Әкесін жолын қуып саясатпен айналысты. 1977 жылы Зүлфікар-Әли Бһуттоны билігін құлатып, өлтіргеннен кейін, Бенәзир абақтыға түседі, бірнеше жыл үйінде қамаған еді. 1984 жылы елінен көшіп кетеді.

Бірақ, 1988 жылы Пәкістан жетекшісі Зия-үл-Хақ әуе апатында қаза тапқаннан кейін, Пәкістанға оралып, сайлауға қатысады. Бһуттоның партиясы жеңіп, Бенәзир премьер-министр болып кетеді.

1990 жылы Бенәзир Бһутто биліктен кетеді, бірақ 1993 жылы премьер-министрдің орнына оралады. Бенәзир Бһуттоның билігін Пәкістан Мұсылман Лигасының Наваз Шарифтің фракциясы құлатады, билікке Наваз Шариф келеді.

1999 жылы Пәкістанның жетекшісі Первез Мұшарраф болған соң, Бенәзир елінен тағы да көшіп кетеді.

Сегіз жылдан кейін, Бһутто өміріне қаупіне қарамастан Пәкістанға қайтып, сайлауға қатысқы келеді. Бірақ сайлау үрдісі өткен кезде, 2007 жылының желтоқсанның 27-інде Равальпинди қаласында Бһутто лаңкестік актінің құрбаны болып, қаза табады. Бенәзир Бһутто Пәкістанның демократизация үрдісіне, халықтың өмір деңгейін көтеруіне, сауатын ашуына үлкен үлес қосты.

## Дереккөздер

Санат:21 маусымда туғандар
Санат:Карачиде туғандар
Санат:27 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:Равалпиндиде қайтыс болғандар
Санат:Пәкістан премьер-министрлері
Санат:Гарвард университеті түлектері
Санат:Саясаткер эмигранттар
Санат:Пәкістан социалистері
Санат:Гиннесстің рекордтар кітабының рекордсмендері
Санат:Оксфорд университеті түлектері
Санат:Саяси қастандықтар құрбандары
Санат:Өлтірілген саясаткерлер
Санат:Пәкістандағы терактілер құрбандаы
Санат:Әл-Каида құрбандары
Санат:Пәкістан қорғаныс министрлері
Санат:Құрмет легионы ордені Үлкен крестінің иегерлері
Санат:Әйел-премьер-министрлер
Санат:Пәкістан әйел-саясаткерлері
Мақсат Дүйсенбекұлы Байжанов

**Мақсат Байжанов** (06.08.1984 ж.), - Қазақстанның футболшысы. Мақсат Байжанов 1984 жылы тамыз айының 6-сында дүниеге келген. Жартылай қорғаушы. Футболшылық карьерасын Қызылорданың Қайсар ФК-ында бастаған.  Қазақстанның құрама командасының экс-ойыншысы. Құрама команда сапындағы алғашқы ойыны 2005 жылы қаңтардың 29-ында Жапония командасына қарсы болған матчта өтті.

## Мансабы
### Клубтық
Мақсат Байжанов - Қызылорда футболының тәрбиеленушісі. 2002 және 2004 жылдар арасында "Қайсар" футбол клубында ойнады. Келесі маусымды Павлодарлық "Ертіс" командасында бастады. Одан кейін, қайтадан "Қайсар" клубына келіп, 2008 жылға дейін ойнады. 2009 жыл маусымын Астаналық "Локомотив" командасында өткізді. 2010 жылдың бірінші жартысын "Ақтөбе" клубында ойнады, содан кейін трансферге қойылды. Екінші жартысын "Жетісу" құрамасында өткізіп, 2011-2014 жылдар аралығында Қарағандылық "Шахтер" клубында ойнады. 2015 жылы "Атырау"-ға ауысып, 2016 жылы Қарағандылық "Шахтер" клубына қайтіп келді. 2017 жылдан бастап қазірге дейін Қызылордалық "Қайсар" футбол командасында өнер көрсетеді.

### Ұлттық құрама
Мақсат Байжанов ұлттық құрамадағы мансабын 29 қаңтар 2005 жылы Японияға қарсы матчында бастады.

## Статистика
### Клубтық
2002-2014 жж: 350 матчта 35 гол соққан.
### Ұлттық құрама
2002-2014 жж: 20 матчта гол соқпаған.

## Жетістіктер
### Клубтық
#### Локомотив
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлде иегері: 2009
#### Ақтөбе
* Достастық кубогінің финалисті: 2010
* Қазақстан суперкубок иегері: 2010
#### Шахтер
* Қазақстан чемпионы(2): 2011, 2012
* Қазақстан кубогінің иегері: 2013
* Қазақстан Суперкубок иегері: 2013
### Өзіндік
Қазақстан Премьер-лигасының үздік 22 ойыншыларының бірі(4): №1 (2006, 2008), №2 (2007, 2009) 
ҚФФ "Үздік жартылай қорғаушы" премиясының лауреаты: 2008
## Сілтемелер

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:1984 жылы туғандар
Санат:Қайсар ФК ойыншыларыСанат:Ақтөбе ФК ойыншыларыСанат:Жетісу ФК ойыншыларыСанат:Атырау ФК ойыншыларыСанат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншыларыСанат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Данияр Жексенұлы Мұқанов

**Данияр Жексенұлы Мұқанов** 1976 жылы қыркүйек айының 26-сында дүниеге келген. Бойы 1 метр 80 сантиметр. Салмағы 76 килограмм. Қорғаушы. Қазір Қостанайдағы "Тобыл ФК" клубында бапкер көмекшісі қызметін атқарады. Қазақстанның құрамасы командасының экс-ойыншысы. Құрамы командасында алғашқы ойыны 2002 жылы сәуірдің 17-інде Латвия командасына қарсы матчта өтті.

## Статистикасы

### Клубтық

## Жетістіктері

* Қазақстан Чемпионы : 1995
*Қазақстан Кубогының иегері : 1995, 2007
* Интертото Кубогының жеңімпазы : 2007

## Ұлттық құрама сапында
Ұлттық құрама сапында Дәнияр 12 кездесу өткізіп 1 доп соқты

## Сілтемелер
* «Тобыл» ФК сайтындағы профиль 

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Восток ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары
Санат:Мақтаарал ФК жаттықтырушылары
Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары
Санат:Жетісу ФК ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Атырау ФК ойыншылары
Александр Викторович Крохмаль

**Александр Викторович Крохмаль** (22 қараша 1981) — Қазақстанның футболшысы. Бойы 1 метр 80 сантиметр. Салмағы 80 килограмм. Шабуылшы. Қазақстанның құрамы командасының экс-ойыншысы. Құрама командадағы алғашқы ойыны 2005 жылы маусымның 4-інде Украина командасына қарсы матчта өтті.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Пахтакор ФК ойыншылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Жетісу ФК ойыншылары
Санат:Мегаспорт ФК ойыншылары
Санат:Түрікменстан футболшылары
Денис Александрович Родионов

**Денис Александрович Родионов** (26 шілде 1985 жыл, Гурьев, Гурьев облысы, Қазақ КСР) — Қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы.

Қазақстан құрама командасының экс-футболшысы. Құрама командасында алғашқы ойыны 2004 жылы қыркүйектің 8-інде Украина командасына қарсы өтті. Бұл 2006 жылғы әлем чемпионатының іріктеу ойыны болатын.

2005 жылы қыркүйекте Алматыдағы Грекияға қарсы ойында төрешімен тәжікелескені үшін алаңнан қуылып, кейін бір жыл ұлттық құрамадан шеттетілді де, 2006 жылы желтоқсанда ғана құрама сапында алаңға шықты.

Ұлттық құрама сапындағы жалғыз голын 2006 жылы желтоқсанда Таиланд құрамасының қақпасына енгізді, бұл жолдастық кездесу 2:2 есебімен тең аяқталды. Бірақ 2007 жылы құрама сапында бір ойын да өткізбеді. 2008 жылы екі рет жолдастық кездесуде  алаңға шықты. 

2010 жылы 3 қыркүйекте Астанада өткен Түркияға қарсы ойында (ЕУРО-2012 іріктеуі) соңғы рет құрама намысын қорғады. Ойынның 64-минутында ойынға тыңнан қосылды.
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:1985 жылы туғандар
Санат:26 шілдеде туғандарСанат:Атырау ФК ойыншыларыСанат:Алматы ФК ойыншыларыСанат:Ақтөбе ФК ойыншыларыСанат:Жетісу ФК ойыншылары
Александр Васильевич Кучма

**Александр Валерьевич Кучма** (9 желтоқсан 1980 жыл, Жамбыл, Қазақ КСР, КСРО) — қазақстандық футболшы, Қазақстан Ұлттық құрамасында ойнаған. 2006 жылғы Қазақстан чемпионы.

## Карьерасы
Тараз футболының түлегі. Карьерасында Қазақстан, Польша және Германия клубтарында ойнаған. 2005 жылы Польшаның "Рух" клубында ойнап жүріп ұлттық құрамаға шақырту алды. 17 тамызда Алматыда Грузиямен өткен 2006 жылғы әлем біріншілігінің іріктеуінде тұңғыш рет Қазақстан құрамасы сапында алаңға шықты. Сол жылы 12 қазанда Дания қақпасына тұңғыш голын соқты. Бұл екі кездесуде де Қазақстан 1:2 есебімен ұтылды.

2006 жылы Қазақстанға оралып, "Астана-1964" клубына ауысты. Сол жылдың соңында Қазақстан чемпионы атанды.

2006 жылы құрама тізгінін Арно Пайперс ұстаған соң жиі шақырылып, алаңға тұрақты түрде шығып жүрді. 2006 жылы 2 шілдеде Тәжікстанмен жолдастық кездесуде құрама сапындағы екінші голын соқты.

2008 жылы Арно Пайперс қызметтен кеткесін құрамаға шақырылған жоқ. Сол жылдың соңында "Астана-1964" клубы банкротқа ұшырады да, Кучма клубтан кетті. 

Кейінгі карьерасында бірнеше қазақстандық клубтарда ойнады да, 2014 жылы футбол ойнауды доғарды.

## Жетістіктері
*Қазақстан чемпионы (1): 2006 

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:9 желтоқсанда туғандар
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:ЦСКА Алматы ФК ойыншылары
Санат:Жеңіс ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары
Санат:Ертіс ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Андрей Владимирович Карпович

**Андрей Владимирович Карпович** (18 қаңтар 1981 жыл, Семей) — Қазақстанның футболшысы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. Қазақстан құрамасының экс-футболшысы.

## Мансап
Құрамадағы алғашқы ойыны 2000 жылы желтоқсанның 10-ында Біріккен Араб Әмірліктері командасына қарсы матчта өтті.

ӘЧ-2006 іріктеуінде Украина қақпасына бір гол соқты. Бұл Қазақстан құрамасының УЕФА туы астындағы тұңғыш ресми голы еді.

Карьерасында Ресей және Қазақстан клубтарында ойнады. 2016 жылы карьерасын аяқтады да, бапкерлікке кірісті. 2017 жылы "Қайрат" клуының бапкерлер штабына қосылды.

2018 жылы 15 қазанда "Қайрат" жаттықтырушысы испандық Карлос Алос қызметінен босады да, Андрей уақытша бапкерлік міндетін атқарушы боп тағайындалды.

2019 жылдың басында "Оқжетпес" клубының бапкері боп тағайындалды.

## Жетістіктері

### Командалық

* Қазақстан чемпионы: 1998, 2004
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2009, 2010
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2005
* Қазақстан кубогының финалисі: 2000/01, 2005
* Қазақстан суперкубогы: 2011, 2012
* Ресей чемпионатының қола жүлдегері: 2008
* Ресей кубогының финалисі: 2002/03

### Жеке

* Қазақстанның  үздік орталық жартылай қорғаушысы: 2004, 2005

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі (footballfacts.ru)

Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:18 қаңтарда туғандар
Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары
Санат:Ертіс ФК ойыншылары
Санат:Ростов ФК ойыншылары
Санат:Динамо Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Атырау ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Алтай Өскемен ФК ойыншылары
Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары
Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары
Санат:Оқжетпес ФК жаттықтырушылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Санат:Елім-ай-2022 ФК жаттықтырушылары
Данияр Мұратұлы Кенжеханов

**Данияр Мұратұлы Кенжеханов** (20 қаңтар 1983 жыл, Қазақ КСР, КСРО) — қазақ футболшысы, шабуылшы. Қазақстан Ұлттық футбол құрамасында ойнаған.

## Құрамадағы карьерасы
Ұлттық құрамадағы алғашқы ойынын 2005 жылы 17 тамыз күні Алматыда ӘЧ-2006 іріктеу турнирінде Грузияға қарсы өткізді. 20-минутта оң қапталдан Нұрбол Жұмасқалиевтың асырған добын дәл бағыттап, есеп ашты. Бірақ бұл ойында Қазақстан 1:2 есебімен ұтылып қалды. Осылайша өзінің дебютінде-ақ гол соқты. Алайда, бұдан кейін ұлттық құрама жейдесінде тағы да 5 рет алаңға шықты да, гол соға алмады.

Құрама сапындағы соңғы ойынын 2006 жылы 28 ақпан күні Финляндияға қарсы өткізді. 2006 жылдың басында құрама тізгінін ұстаған Арно Пайперс Даниярды құрамаға шақырмады.

## Клубтық карьерасы

## Ұлттық құрамадағы ойындары


## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Алматы ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Восток ФК ойыншылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Бәйтерек ФК ойыншылары
Санат:Каспий ФК ойыншылары
Санат:ЦСКА Алматы ФК ойыншылары
Санат:Сұңқар ФК ойыншылары
Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары
Дания футбол одағы

**Данияның Футбол Одағы** - Данияның футбол ұйымы, құрама командасы. 

## Тарихы мен жетістіктері
1899 жылы мамырдың 18-шы жұлдызында құрылған. 1904 жылынан бастап ФИФА (Халықаралық Футбол Ассоциацияларының Федерациясының) мүшесі. 

Президенті - Алан Хансен. 

Ұлттық құрама командасының  кездесу өткізетін стадионы - "Паркен", Копенгаген қаласында орналасқан. Бұл стадионда 42 мың 075 адам сияды. Құрама командасының түстері - қызыл/ақ/қызыл, Данияның жалауына сәйкес. Құрама команданың алғашқы матчы - Франция құрама командасымен 1908 жылы қазан айының 19-ыншы жұлдызында өтті. Бұл ойында Дания Францияны 9:0 есебімен жеңді. Жалпы 704 (+326=134-244, 1342-1020) ойын өткізді (2013 жылға дейін). 

Данияның құрама командасы 1992 жылғы Еуропаның чемпионы, Конфедерация Кубогының 1995 жылғы жеңімпазы. 

1908, 1912, 1960 жылғы Олимпиада ойындарының чемпионы. 1984 жылындағы Еуропаның чемпионатының қола жүлдегері. 1988, 1996, 2000, 2004, 2012, 2020 жылдары Еуропа чемпионаттарында қатысты. 1986, 1998, 2002, 2006, 2018 жылдарындағы Әлем чемпионаттарында қатысты. 

1948 жылғы Олимпиаданың қола жүлдегері.

Санат:Даниядағы футбол
Санат:Футбол ұйымдары
Насырұлла хан

**Насырұлла хан** (1874—1920) — 1919 жылы бір апта бойы Ауған тағын ұстаған Ауғанстан әмірі Әбдірахманның ұлы.

## Жас кезі
Насырұлла — Әбдірахманның үш ұлының екіншісі. Ол 1874 жылы әкесі Ресейлік Түркістан жерінде айдауда жүргенде Самарқанда дүниеге келген.

1880 жылы Әбдірахман ағылшын-ауған соғысын пайдаланып, Ауғанстандағы билікті басып алды және британдықтар оны Ауғанстан әмірі деп танып, нәтижесінде оның ұлдары Хабибұлла мен Насырұлла шаһзаде («тақ мұрагерлері») атанды.

## Еуропаға сапары

## Дереккөздер

Санат:Бұқар әміршілері
Санат:1860 жылы қайтыс болғандар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Шаһмұрат әмірші

**Шаһмұрат әмірші** — Бұқар әміршілігінің Маңғыт әулетіне шыққан үшінші билеушісі. Әмір Шаһмұрат 1785 жылынан бастап 1800 жылына шейін билеген.

Қолбасшы болғаны үшін және ислам дінің күшейткені үшін оған Ғазы деген атағын берген.

Түрікмендердің жерлеріне бірнеше шабуыл жасаған. Түрікмендер оған бетінің түсі сары болғандықтан Сарык деген лақап берді. Иранның шаһына қарсы соғысқан.

Санат:Бұқар әміршілері
Батдыев Мұстафа

**Батдыев, Мұстафа Әзірет-Әлиұлы** (1950), - Қарашай - Шеркеш Республикасының Президенті. Ұлты - қарашай. 
1950 жылы Қазақстанда шаруа отбасында дүниеге келген. 
1956 жылы Батдыевтың отбасы туған ауылы Эльтаркачқа,  Усть-Джегута ауданына,  Қарашай - Шеркешстанға қайтып оралды. 
5-ші -  10-шы сыныптарда Черкесск қаласында ұлттық мектеп-интернатта оқыған. 
1970 - 1972 жылдарында Кеңес Әскерінің қатарларында қызмет етті. 
1978 жылы  Мәскеу мемлекеттік университетінің экономикалық факультетін тамамдаса, 1981 жылында - сол университеттін аспирантурасын бітірді. Мәскеу ашық әлеуметтік университетінің профессорі, ардақты докторы,  Қарашай-Шеркеш мемлекеттік Технологиялық институтының профессоры. Мәскеуде оқу бітіріп, Қарашай-Шеркешстанға оралды. 
1981 - 1986 жылдары Прикубан(Қобан маңы) аудандағы "Родина" колхозында бас экономист болып жұмыс істеген. 
1986 жылынан бастап  партияның облыс комитетінің инструкторы, меңгерушінің орынбасары, әлеуметтік-экономикалық бөлімінің меңгерушісі . Ауылшаруашылық-өндіріс кешенінің өзін-өзі қаржыландыруға және өзін өзі өтеушілігіне көшірді. Нәтижесінде, Қарашай-Шеркешстанның ауылшаруашылық өндірістің көлемі бір жарым есе көбейді.
1992 жылынан бастап - Қарашай-Шеркешстанның Мемлекеттік коммуналдық мүліг  төрағасы, республиканың үкіметінің төрағасының орынбасары. 
1992 жылында қарашай халқының реабилитация бойынша комиссиясын басқарған. 
1994 жылынан бастап - экономика саласы бойынша Қарашай-Шеркеш Республикасының үкіметінің төрағасының орынбасары. 
1997 жылынан бастап 2003 жылының тамыз айының 31-ші жұлдызына Қарашай - Шеркеш Республикасының Ұлттық Банкінің төрағасы. Сол кезде республиканың банк жүйесі Ресейде үздіктерінің бірі болып қалды.
2000 жылы  Владимир Путинді Ресей Федерациясының Президентіне сайлау бойынша республикалық штабын басқарды. 
2003 жылының тамыз айының 31-ші жұлдызында Қарашай-Шеркеш республикасының Президенті болып сайланды.
Үйленген. Екі бала, төрт немере бар.

Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қарашай-Шеркеш республикасының президенттері
Ехметжан Қасыми

**Ехметжан Қасыми**  (кейде **Ехметжан Қасым**; ) (1914 ж. сәуірдің 15-і — 1949 ж. тамыздың 27-сі) — 1944 жылғы қарашаның 12-сінен 1949 жылғы қазанның 20-сына дейін болған екінші Шығыс Түркістан Республикасының саяси жетекшісі, ұйғыр саясатшысы. Бұл мемлекет 1949 жылғы қазанның 1-інде Бейжіңде Қытай Халық Республикасы жарияланғаннан кейін 19 күннен кейін таратылды.

Ехметжан Қасыми 1914 жылы Құлжада дүниеге келген.

1936 жылы Мәскеудегі Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде оқыған.

## Өлімі
1949 жылғы тамыздың 24-інде Ехметжан Қасыми, Абдұлкерім Аббас, Ысқақ Мүниев, Дәлелхан Сүгірбаев, Луо Жы және Шығыс Түркістан Республикасының тағы басқа ресми өкілдері, барлығы 11 адам Қазақ КСР-інің орталығы Алматы қаласында ұшаққа мініп, Бейжіңге қарай бет алды. Оларды Қытай Халық Республикасын жариялайын деп отырған Халық өкілдерінің бүкілқытайлық жиналысына қатысуға Мау Зыдоң шақырған болатын.

Бірақ ұшақ Мәскеуде қонды. Қыркүйектің 3-нде Кеңес Одағы Қытай үкіметіне ұшақ Байкал көлінің маңында апатқа ұшырады, ұшақтағылардың бәрі де қаза тапты деп хабарлады.

1991 жылы Кеңес Одағы құлағаннан кейін КГБ-ның бұрынғы жетекшілері Шығыс Түркістан Республикасының жетекшілері 1949 жылғы тамыздың аяғында Сталиннің бұйрығы бойынша өлтірілгенін жариялады.

Қаза боларынан сәл бұрын Ехметжан Қасыми былай деген болатын: «Шыңжаң міндетті түрде Ұйғырстанға айналуға тиіс. Бұны тек ұйғырлар ғана емес, Шығыс Түркістанда тұратын басқа барлық ұлттар мен тұрғындар қалайды».

## Түсініктемелер


## Әдебиет
* Зордун Сабир, *Анаюрт*, Алматы: «Наш Мир» (2006)
* Абдурахман Абай, *Ахметжан Қасыми хаққыда хикайылар*, Үрімші: Шинжәң Халық баспасы (1984)

Санат:Ұйғырлар
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:1949 жылы қайтыс болғандар
Жабығу

**Жабығу ауруы** () — сезімдік рухани аурудың (**бұқпа** деп те аталады) бір түрі. 

Жан дүниедегі дерт — бұл аурудың көрнекті белгісі боп есептеледі. Бұнда ауырған адамның әлі құриды, ұйқысы қашады, одан бара-бара тамаққа зауқы соқпайды, қарадай қайғырады, әрқандай бір іске көңілі тартпайды, үмітсізденеді, тіпті дұниеден торығады. 

Бұл сырқаттың ерекше белгісі: ауырған адамның ойламы азаяды, әрқандай бір істің талабынан шыға алмайды. Кейбір науқастар өзіндегі ауру белгілерінен уайымдап, шошынады да осы ауруға кіріптар болады. Кейбір адамдар бұғып жата береді, сөзі азайып мелшиіп отыра береді, көзіне елес қаптап, құлағы жаңғырып, елеңдейді. Адамдардан аластай түседі.

## Аурудың тамақтануы
Жағатын тағамдар
# калций құрамды жемектіктер: сиыр сүті, балық, қысқыш (рәк), ащы пияз, алқа, балдыркөк, сарымсақ көгі;
# амино қышқылы мол жемектіктер: банан, тауық еті.

Санат:Медицина
Мерез

**Мерез** (; ) — жұқпалы созылмалы ауру. Қоздырғышы — . 

Ол тек адамда ғана болады. Көбінесе жыныстық жақындасу арқылы жұғады. Кейде осы аурумен ауырып жүрген адаммен сүйіскенде, сол адам пайдаланған орамал, қасық, шанышқы, қылдырық (тіс шұқығыш), ерін бояуы, темекі арқылы да жұғуы мүмкін. Мерез қан берген адамның қаны, ананың емшек сүті арқылы да жұға береді.

Мерез ауруы үш кезеңге бөлінеді. Алғашқы жасырын кезеңде сырқаттың белгісі үш-төрт аптадан кейін ғана біліне бастайды. Бұл кезде оның диагнозын дөп басып тану қиын. Бозғылт спирохета () қан арқылы адам организміне толық тарайды. Бұл кезең үш-төрт аптаға, кейде үш айға дейін созылады.

Бұл кезеңде адам өзінің ауырғанын білмейді, сондықтан, тиісті ем-дом жасалмай, ауру асқына береді де, басқаларға жұғады.

Аурудың көзге көрінетін алғашқы белгісі — қатты шанкр. Бұл бозғылт спирохетаның адам организміне түскен жерінде пайда болатын, қатып қалған, ауырмайтын түймедей жалақ немесе сызат жара. Әдетте, мерезбен ауырған адамның жыныс мүшелерінде, ернінде, тілінде т.б жерлерінде кездеседі. Мерезбен ауырдым-ау деген күдігі бар адам мұндай жараны йод, көк дәрі арқылы емдемей, тезірек шипагерге қаралуы қажет.

Ауру белгісі пайда болғаннан кейінгі бір апта ішінде жара маңайындағы бездер үлкейіп ісе бастайды. Бірақ, ол жанға батып ауырмайтындықтан, сырқаттың оған көңіл аудармауы да мүмкін. Ауру жұққаннан кейін бір жарым-екі айдың ішінде де сырқаттың жалпы көңіл-күйі пәлендей өзгере қоймайды, бірақ, аздаған әлсіздік, буындардың сырқырауы, дене қызуының ептеп көтерілуі байқалады.

Ауру жұққаннан кейін екі-үш ай өткесін мерездің екінші кезеңі басталады. Бұл кезеңде теріге бөртпе қаптап кетеді, бірақ, ол теріні түсірмейді жане науқасқа да айтарлықтай әсер етпейді. Еріннің, ауыздың ішкі сілекей қабына ақ таңдақтар түседі. Кейде дауыс қарлығуы да мүмкін, сонымен қатар, теріде қызғылт түйіршіктер пайда болады. Жыныс мүшелеріне шыққан майда түйіндер бара-бара үлкейе түседі. Кейде біріне-бірі қосылып, үлкен жараға айналады. Осы жарадан аққан іріңде бозғылт спирохета көбейіп, дене қызуы көтеріледі. Бұл кездегі ауру адамның басқаларға мерез ауруын тарату мүмкіндігі ерекше күшті болады. Біраз уақыттан кейін алгі белгілер өзінен-өзі жоғалып кетеді. Ауру өзін жазылдым деп санайды. Оны бездерден, қаннан ғана табуға болады. Егер ауру адам емделмесе мерездің екінші кезеңі үш-төрт жылға созылады және әлсін-әлсін жоғарыда айтылған белгілер қайталап отырады.

Осыдан соң мерез үшінші кезеңге өтеді. Бұл кезеңде сырқат организмы мүлде әлсіреп, ми мен жұлын жүйелерінің жұмысы бұзылады, адам сал болып қалады, көзі көрмейді, жүкті әйелдер бала тастайды, жүрек, өкпе, бауыр қызметтеры нашарлайды. Мұрын кеңсірігі опырылып, адам пұшық болып қалады.

Мерез ауруы араққұмар, адамгершілік қағидаларына құлақ аспайтын жүгенсіз, бұзық адамдар арасында жиі кездеседі. Сондықтан, мерезді түбегейлі жою үшін ең алдымен жастарға берілетін тәрбиеге мән беру керек.

Мерез жазылмайтын ауру емес, одан айығудың кепілі — шипагерлерге уағында көрініп, жазылғанша үзбей емделу.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Санат:Жұқпалы жыныс аурулары
Трихомониаз

**Трихомониаз** () — жұқпалы жыныс ауруларының бірі. Бұл кеселге ерлерге қарағанда әйелдер көбірек шалдығады. Жыныс мүшелері қабынған әйелдерде трихомониаз ауруы жиі кездеседі. Оны қоздыратын трихомонада (*[[Trichomonas vaginalis]]*) микробы тек жыныс мүшелерінде ғана өмір сүре алады, басқа ортада ол тез өледі.

Бұл ауруды негізінен сырқат адам таратады. Ол басқаларға өзінің пайдаланған заттары арқылы да трихомониаз ауруын жұқтыруы мүмкін.

Бұл аурудың белгілері соз белгілеріне өте ұқсас, сол себепті науқасқа диагноз ауру қоздырғыш микроптарды табу арқылы ғана қойылады.

Трихомониазбен ауырған әйелдің жыныс мүшесінен ақшыл жалқаяқ ағады. Күнделікті күймең тіршіліктің ыңғайына қарай жалқаяқ бірде азайып, бірде көбейіп отырады. Ол жыныс мүшесінің айналасын, шап жағындағы теріні түршіктіреді. Терінің түсі қызарып, іседі, қышиды. Емделмеген жағдайда ол жазылмайтын жараға айналады.

Дер кезінде емделсе, трихомониаз ауруынан құлантаза айығуға болады. Сондықтан, секем алған жағдайда, дереу шипагерге көрінген жөн.

## Сыртқы сілтемелер
* Трихомониаз.ru 

Санат:Жұқпалы жыныс аурулары
Шолпан (айрық)

**Шолпан** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін:

* Шолпан (есім)&nbsp;— әйел есімі;
* Шолпан (ғаламшар);
* Шолпан (ауыл);
* Шолпан (журнал) - алғаш саны 1922 жылы Түркістан АКСР-де жарық көрген журнал.
Қазан (айрық)

**Елді мекендер:**

* Қазан – Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл.
* Қазан – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы ауыл.
* Қазан – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл.
* Қазан – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл.
* Қазан – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Қазан – ай аты.
* Қазан – Татарстан елордасы.
* Қазан – тұрмыста қолданылатын бұйым.
* Қазан – қазақтың ұлттық ойыны.
* Қазан – үлкен қысымды бу немесе ыстық су алуға арналған қондырғы.

Санат:Айрық беттер
Халықаралық валюта қоры

**Халықаралық пұл қоры** () — әлемдік қаржы жүйесінің тұрақтылығына қатысты туындайтын түйткілдерді зерттейтін және қажет болған жағдайда мүше елдерге қаржылық және техникалық қолдау ұсынатын халықаралық ұйым. Оның штаб-пәтері АҚШ астанасы Вашингтонда орналасқан. Құрамына 184 мемлекет кіреді.ХВҚ — мүше мемлекеттер арасындағы валюта несие қатынастарын реттейтін, төлем теңгерімінің тапшылығынан валюталық қиындықтар туындаған кезде оларға шет ел валютасымен қысқа және орта мерзімді несие беру жолымен қаржы көмегін көрсететін халықар. ұйым. Брет-Будстағы конференцияның (АҚШ‚ 1944) шешіміне сәйкес құрылған. Оған БҰҰ-ның мамандандырылған мекемесі мәртебесі берілген. Ресми мақсаты — валюта-қаржы саласындағы халықар. ынтымақтастыққа және дүниежүз. сауданы дамытуға жәрдемдесу. Қордың активтері, көбінесе қатысушы мемлекеттердің жарналары (үлестері) есебінен құралады

## Сыртқы сілтемелер
* Халықаралық Валюта Қоры торбеті
* Finance & Development - ХВҚ Тоқсандық журналы
* Annual Reports of the Executive Board
* World Economic Outlook Reports
* IMF Publications
* IMF Fiscal Affairs Department (FAD)
* August Review - Global Banking: The IMF
* Kenneth Rogoff - The sisters at 60
* How the IMF Props Up the Dollar System 
* ''IMF’s Origins as a Blueprint for Its Future'', Anna J. Schwartz, National Bureau of Economic Research 
* Center for International Finance & Development  University of Iowa research center, includes a 300 page E-book on the IMF and World Bank.
* Political Forecasting? The IMF’s Flawed Growth Projections for Argentina and Venezuela by David Rosnick and Mark Weisbrot, Center for Economic and Policy Research
* What's the difference between the IMF and the World Bank?  by economist Arthur MacEwan, in Dollars & Sense magazine
* ''"Monetary Freedom Act"'' HR 391, by Congressman Ron Paul, 1981

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық қаржы ұйымдары
Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемелері
Ли Бай

**Ли Бай** (немесе **Елдібай**, **Ілебай**; ) (701—762) — Қытайдың ұлы ақыны. Ол өз өмірінде тоғыз мың шумақ өлең жазған, «жыр періштесі» деген атаққа ие болған.

Ли Байдың туған жері туралы талас коп, бірақ Қытайдың деректері бойынша Сұяб қаласында туған, Сұябты қытайлар Шу өзені бойында болғаны үшін Шуйе деп атаған.

5 жасынан әкесіне ілесіп Қытайға келген Ли Бай ақындық өмірін Қытайда өткізді, тірісінде ат мініп, ел аралап, шарап ішуді ұнатар еді.

Ақыры Янцзы өзенінде қайықта мас болып, судағы айдың сәулесін құшамын деп суға ғарық болып өледі.

## Өлеңдері

## Ли Бай және Таң әулетінің поэзиясы
Феодалдық бөлінушілікті алмастырған Тан әулетінің біріккен империясы өзінің дәуіріндегі ең ірі мемлекеттердің біріне айналады. Экономикалық өрлеу Қытайды қайта жаңғыртады: қолөнер, сауда, ауыл шаруашылығы, қолданбалы өнер жанданады. Императорлық астана, Чанъань, әлемдегі ең үлкен қалаға айналып, халқы миллион адамға жетеді. Осы тұрғыда көркем шығармашылықтың да өрлеуі байқалады. Тан империясы әлемге көптеген талантты ақындар сыйлады және Қытай әдебиетінің өзіндік «алтын ғасырына» айналды. Мэн Хао-жань, Ван Вэй, Ду Фу, Бо Цзюйи және басқалар Қытай поэзиясына үлкен үлес қосты. 1708 жылы Император Канси «Тан дәуірінің толық поэзиялық жинағын» шығаруды бұйырды. Көп томды еңбек 50 мыңнан астам өлеңді қамтыды. Алайда сол дәуірдің екі мыңнан астам ақынының арасында, әртүрлі бағыттар мен дарындардағы адамдардың ішінде Ли Бо (және оның жақын досы Ду Фу) есімі ерекше аталады.

Ли Бо өз бейбітшілік пен шектелмеген қиялымен, ерекше мінез-құлқымен, терең философиясымен және даос суреттерін поэзиясында жарқын бейнелеуімен танымал. Оған қоса, аңыздар бойынша, ол ішімдікті сүйіп ішкен. Ду Фу сияқты, ол көп уақытын сапарларда өткізген. Көшпенділік оның сезімтал жүрегіне және ең ұсақ детальдарды байқап, оған үнемі жаңа әсерлер сыйлап отырды. Оның генийі көрген, қабылдаған және туындыларында көрсеткен барлық байлықты қайта өңдей отырып, оны терең түсініп, көркем түрде жеткізуді қабілетті болды. «Қытай әдебиетінің тарихы» авторлары Ли Бо өлеңдерінің мазмұны қытай қоғамының барлық өмір салаларын қамтығанын, сол замандағы ойшыл адамдардың кездескен мәселелерін қозғалғанын атап өткен. Академик Василий Алексеев ақын туралы былай деп жазған: «Ұлы және жарқын поэзия ағысында бұл гениалды қытай халқы өзінің халықтық рухының шексіз байлығын толықтай көрсетті».

## Дереккөздер

Санат:Қытай ақындары
Санат:701 жылы туғандар
Санат:762 жылы қайтыс болғандар
Барлас

**Барлас**&nbsp;— қазақ және өзбек халқының ішіне енетін, түркі тілдес тайпаларына жататын ежелгі тайпа. Қазақ арасында Найман тайпасы ішінде Дүрменнің Барласына кіреді.
Әмір Темірді Парсы шахы сарт дегенде Ақсақ Темір қатты жынданған сол сөзі Парсы джихадына алып барды, Парсы астанасы қиратылды, Әмір Темірдің Парсы шахына берген жауабы:

 
 

## Тарихы
Барластар Шыңғыс ханның жаулануы кезінде, 13 ғ. қазіргі Моңғолия жерлерінен Орта Азияға көшкен. Сол рудан Әмір Темір, Ұлықбек  дегендер шыққан.

Кейбіреулер, Барластың тегін көне түркілерінен шыққан есептесе, басқалар олардың моңғол тегін анықтап, бірақ кейін түркі тілдес болып кетіп, түркілермен аралысып, түркі тайпа болып кеткендігін айтады. Зерттеушілердің деректері бойынша, Барластар Шыңғыс хан шыққан Қияттарға жақын тайпа. Моңғолдың құпия шежіресіне сүйінсек, Барластар Бодончар қолбасшының ұрпақтары делінеді, ал Бодончар Шыңғыстың туысқаны еді. Қазіргі заман ағылшын, американ тарихшылары да Барласты Түркі - Моңғол тайпасы деп атайды.
## Барластар аймағы
[thumb|[Барлас өлкесі]]

## Дереккөздер


Санат:Түркі этникалық топтары
Санат:Өзбек рулары
Санат:Моңғолдар
Санат:Көшпенділер
Ампер

**Ампер** —бір-бірінен 1 метр қашықтықтағы өткізгіш сымдардың, яғни вакуумдардың 1 метрлік ұзындығы арасында тең әсерлесуді туғызытын ток күшімен сипатталады. 
* электр тогы күшінің Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) бірлігі. Француз физигі А.М. Ампердің (1775—1836) есімімен аталған. Белгіленуі: *А*. 1 *А* — бос кеңістікте (вакуумда) бір-бірінен 1 м қашықтықта параллель орналасқан, шексіз ұзын әрі өте жіңішке дөңгелек қималы, түзу екі өткізгіш бойымен өткенде, осы өткізгіш ұзындығы 1 м болатын бөлігінде 2*10−7 *Н*-ға тең өзара әсер күшін туғызатын, өзгермейтін ток күшіне тең. 1 *А*=3*109 СГСЭ бірлігі = 0.1 СГСМ бірлігі;
* магниттік қозғаушы күштің (ескі атауы — ампер-орам) Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі бірлігі. Бұл жерде 1 *А* — күші 1 *А* болатын тұрақты ток контурымен ілініскен тұйық контур бойындағы магниттік қозғаушы күшке тең. 1 А = 0.4 π гильберт = 4π * 3 *109 СГСЭ бірлігі.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Санат:Өлшем бірліктері
Ампер-сағат

**Ампер-сағат** – шамасы 3600 Кл-ға тең электр мөлшерінің жүйеден тыс өлшеу бірлігі. Ол **А*сағ** таңбасымен белгіленеді. Әдетте, аккумулятордың заряды да А*сағ-пен өрнектеледі.

Аккумулятор

Санат:Электр заряды өлшем бірліктері
Аркоз

**Аркоз**, **аркоз құмтасы** – гранит, кварцты монцанит, гнейс тау жыныстарының үгіліп, ұсатылуы нәтижесінде түзілетін шөгінді тау жынысы. Аркоз құмтастарында минералды түйіршіктер (кварц, дала шпаты, слюда, т.б.) мөлшері 60-90% болады, қалған 10-40%-і әр түрлі құрамды цементтен тұрады. Құрылымы псаммитті (түйіршектер өлшемі – 0.1-1 мм). Пішіні параллель, қисық, линза тәріздес және үзік-үзік қабат болып келеді. Түсі – қызғылт, сарғыш, сұр. Аркоз құмтастары терригенді құралымда жеке беткейлер мен қабаттар түзеді. Қабаттасқан жіктер және көлденең сызаттар арқылы бөлінген аркоз құмтастарының текшелері құрылыста пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Ампер (мағына)

**Ампер** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* **[[Андре-Мари Ампер]]** — оқымысты.
* **[[Ампер]]** — Электр тоқ күшінің СИ жүйесіндегі өлшем бірлігі.
Александр Невский

**Александр Невский**, князь Александр (шамамен 1220 – 14.11.1263 жылдары) – саяси қайраткер, қолбасшы, Новгород (1236 – 51 жылдары) пен Владимирдің (1252 – 63 жылдары) ұлы князі. Владимир ұлы князі Ярослав Всеволодовичтің ұлы. Шешесі қыпшақ билеушісінің қызы. Алтын Орда билеушісі Бату хан орыс княздіктерін бағындырғаннан кейін Владимирдің ұлы князі Ярослав өзінің бағынғанының белгісі ретінде ұлы Александрды аманатқа берген. Бату оны өз ордасында өкіл бала ретінде ұстады және үлкен ұлы Сартақпен анда қылды. Осы кезде Русьтің солтүстік - батыс жерлеріне шведтер мен немістер қауіп төндірді. Новгород халқы Батудан көмек сұрады. Бату оларға көмекке Александр бастаған жасақты аттандырды. Швед әскерлері Ижора өзенің Нева өзеніне құятын жеріне келіп түскеннен кейін Александр жасағы ладогалықтармен бірігіп, шведтерге тұтқиылдан шабуыл жасап, олардың саны басым әскерлерін талқандады. 1240 жылы өткен Нева шайқасы шведтердің солтүстіктен шабуыл жасау қаупін жойды. Осы шайқас үшін князь Александр “Невский” деген атақ алды. Жеңіс Александр Невскийдің саяси ықпалын күшейтіп, мұнымен бір мезгілде оның Новгород боярларымен қарым - қатынасын шиеленістірді. Нәтижесінде Александр Невский Новгородты тастап кетуге мәжбүр болды. Ливон рыцарьлары Руське баса - көктеп кіргеннен кейін новгородтықтар Бату ханға өз өкілдерін жіберіп, Александр Невскийді тағы да шақыртты. Александр Невский 1241 жылы көктемде қайтып оралып, тез арада әскер жасақтады. Орыс әскерлері Копорья мен Псковқа тіке шабуыл жасап, бұл қалаларды немістерден азат етті. 1242 жылы 5 сәуірде Чудь каласынде магистр басқарған орден әскерлерін тас - талқан етіп жеңді. Бұл шайқастағы жеңіс Александр Невскийді сол кездегі аса көрнекті қолбасшылардың қатарына қосты. Неміс рыцарьларының Руське шабуылы тоқтатылды. Александр Невский Русьтің солтүстік - батыс шекараларын нығайтуды жалғастырды. Норвегияға елшілік аттандырып, Русь пен Норвегия арасында бірінші рет бейбіт келісім жасалды (1251 жылы), Финляндиядағы шведтердің жаңа шабуылының бетін қайтарды (1256 жылы). Александр Невский өзін сақ әрі көреген саясаткер ретінде көрсетті. Ол папа куриясының Алтын Ордаға қарсы жорық жасау әрекетіне қарсы шықты. Александр Невский Алтын Ордаға бағыну арқылы Русьтің солтүстік - батыс шекарасын қорғап қалды. Бірақ осы саясаты үшін басқа орыс княздары мен боярлары тарапынан үлкен қарсылыққа ұшырады және 2 рет Новгородтан қуылды. Алтын Ордадан қайтып келе жатқанда Городец деген жерде қайтыс болды. Петр І-нің бұйрығы бойынша Александр Невскийдің мәйіті Санкт-Петербургке әкелінді. 1725 жылы 21 мамырда Александр Невский ордені тағайындалды. 1942 жылы 29 шілдеде мұндай әскери орденді кеңес өкіметі де белгіледі. 

## Дереккөздер

Санат:Новгород княздары
Санат:Орыс православ шіркеуінің әулиелері
Қыпшақ даласы

thumb|300px|Дешті Қыпшақ
**Қыпшақ даласы** немесе **Дешті Қыпшақ** () — Алтай тауларынан Дунай өзеніне дейін, Балқаш көлінен Қара теңіздің батыс жағасына дейін кең жайылған, бір жағынан славяндармен, бір жағынан қытайлықтармен, бір жағынан сібір тайпаларымен, бір жағынан Кавказ халықтарымен, бір жағынан тілдес оғыз және қарлұқ мемлекеттерімен шектесетін дала аумағындағы жерлерін атауы.

Бұл қазіргі Қазақстанның территориясына (негізінде Сарыарқа даласына), Еділ мен Донның арасындағы, Солтүстік Кавказдағы, оңтүстік Ресейдегі территориясына, Украинаның далаларына, Каспий менен Қара теңіз маңындағы жерлеріне, славяндармен шектесетін Днепр, Днестр, Дунай өзендерінің төменгі ағымдағы жағалауына, тіпті Венгрия (Мажарстан) даласына сәйкес жерлер.

Сол даласында тек қыпшақтар ғана тұрмаған, қыпшақтарға жақын басқа түркі тайпалары тұрған (негізінде көшпенділер болған, бірақ аз-кем отырақты мәдениеті, өркениеті де дамыған еді), бірақ қыпшақтар ең күшті және ең үлкен тайпасы болғандықтан сол далаларын «Қыпшақ даласы» деп атаған. Парсы жазбаларында «Қыпшақ даласын» — «Дешті Қыпшақ» деп атаған, Ресей және Қазақстан тарихшылары бұл терминді әлі де пайдаланады. Көне орыс жазбаларында «Қыпшақ даласын» — «Половецкое поле» деп атаған, ал қыпшақтарды да оларға жақын тайпаларын да «половцы» деп атаған. Тағы бір тайпасын «печенегтер» деп атаған. Печенегтер де Қыпшақ даласында тұрған, оғыздардың бір тармағы еді.

## Тағы қараңыз
* Дешті-қыпшақ мемлекеті

## Әдебиет
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Жуков

**Жуков** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* **Жу́ков** — орыс тегі (түбірі  — қоңыз):
** Георгий Константинович Жуков — кеңес қолбасшысы, Кеңес Одағының маршалы, төрт мәрте Кеңес Одағының Ері
** **[[Жуков (қала)|Жуков]]** — Калуга облысындағы қала.
Алексий (Кутепов)

200px|thumb
**Алексий** (шын аты-жөні Андрей Николаевич Кутепов, 10.5.1953 жылы туған, Мәскеу) — діни қайраткер, архиепсикоп. Жұмысшы отбасында дүниеге келген. Теология ғылымының (дін ілімінің) кандидаты. Ресейдің Подольск, Иркутск, Чита аймақтарында діни қызметтер атқарған. 1975 жылы 20 қарашада қасиетті әулие Алексийдің құрметіне Алексий деген есім мен архимандрит (діни миссия басшысы) атағы берілген. 1980 жылдан Ресейдегі Владимир, Суздаль, Муром, Троицк-Сергиев, Зарайск, Мәскеу шіркеулерінде басшы қызметтер атқарды. 1989 жылы архиепископ (аға епископ) дәрежесіне көтерілді. 1990 жылы 20 шілдеден Алматылық және қазақстандық архиепископ, ал 1991 жылдың ақпанында Алматы және Семей архиепископы болып тағайындалды. Алексий Қазақстанда ұлтаралық түсіністікті, рухани татулықты, ынтымақтастықты жақсарту жолында елеулі қызмет атқарып келеді. Сол еңбегі үшін Республика Президенті белгілеген Бейбітшілік және рухани ынтымақтастық сыйлығының 1995 жылғы иегері болды.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Епископтар
Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков

**Өмірзақ Өзбеков** (10 қараша, 1947, Алматы облысы, Балқаш ауданы, Бақанас) - Қазақстанның саясатшысы, дипломаты, саяси ғылымдардың кандидаты

## Өмірбаяны
* Алматы мал дәрігерлік институтын бітірген (1971), ветеринар дәрігер.
* Қорам темекі кеңшарында, "Авангард" кеңшарында мал дәрігері болып жұмыс істеген. 
* 1971 - 1985 жылдары "Таусүгір" кеңшарының компартия комитетінің хатшысы. 
* 1985 - 1990 жж. Т.Қабылов атындағы кеңшар директоры. 
* 1990 - 1991 жж. Шелек аудандық атқару комитетінің төрағасы. 
* 1991 - 1992 жж. Алматы облысының ауыл шаруашылық басқармасы төрағасының орынбасары. 
* 1992 - 1994 жылдары Алматы облысы әкімінің орынбасары
* 1994 ж. қазанынан - 1996 ж. наурызына дейін - Алматы облысының әкімі. 
* 1996 ж. наурызынан - 1997 ж. мамырына дейін - Талдықорған облысының (соңғы) әкімі. 
* 1997 жылдың маусымынан - 2003 жылдың шілдесіне дейін - Қазақстан Республикасының Өзбекстандағы Төтенше және Өкілетті елшісі болып тағайындалды. 
* 2003 жылдың шілдесінен 2008 жылғы қаңтарға дейін - Қазақстан Республикасының Қырғызстандағы Төтенше және Өкілетті елшісі.
* 2008 жылғы қаңтардан 2011 жылғы 13 қазанға дейін - Қазақстан Республикасының Жер ресурстарын басқару агенттігінің басшысы.
* 25 сәуір 2013 жылы - 10 жылға бас бостандығынан айырылды.

## Ғылыми еңбектері
Саяси ғылымдардың кандидаты, диссертация тақырыбы: "Қазақстан-Өзбек қатынастарының саяси аспектілері", (2000).

## Марапаттары
* "Құрмет" ордені (2003)
* "Астана" медалі (1998)
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001)
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005)
* «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006)
* «Астананың 10 жылдығы» (2008)

## Отбасы
* Әйелі: Өзбекова Гүлжазира Махмутқызы
* Балалары: қыздары - Әйгерім (1970), Ақмарал (1973), ұлдары - Дәуір (1975), Данияр (1979).

## Дереккөздер


Санат:10 қарашада туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Бақанаста туғандар
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Шелек аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Алматы облысының әкімдері
Санат:Талдықорған облысының әкімдері
Санат:Қазақстанның Өзбекстандағы елшілері
Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері
Санат:Саяси ғылымдардың кандидаттары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Астана медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Қиыр Шығыс республикасы

**Қиыр Шығыс республикасы**, () — уақытша ұйымдастырылған жасанды мемлекет. Байкөл маңындағы, Үркіт облысындағы және Ресейге қараған Қиыр Шығысындағы жерлерінде орналасқан еді. Бұл Кеңестік Ресей мен оған жау болған Жапонияның арасында «аралық мемлекеті» ретінде қиын әскери-саяси жағдайда құрылған еді.

ҚШР-ның ұйымдастырылуы РКФСР мен Жапония арасындағы қақтығыстарды тоқтатып, Қиыр Шығыста коммунисттерге қарсы соғысқан ақ әскерлерін жойып, азаматтық соғысында «қызыл» большевиктердің жеңісінде үлкен рөл ойнаған. 1920 жылының сәуірдің 6-сында жарияланған еді.

Астанасы — Верхнеудинск еді, қазір бұл Улан-Удэ қаласы, ал 1920 жылының қазан айынан бастап — астанасы Чита болып кетті. Қиыр Шығыс республикасының құрамында Байкөлден арғы, Амур, Приморье, Камчатка облыстары мен Солтүстік Сахалин еді, бірақ шынында ҚШР үкіметіне тек қана Байкөл маңындағы жерлері қараған.
1922 жылының қарашаның 15-інде жойылған еді, РКФСР-ға қайтадан қосылған еді.

Санат:Тарихи мемлекеттер
Ауғанстан әнұраны

**Бұл — батылдардың үйі** () — пушту тіліндегі нашид және 2021 жылы қабылданған Ауғанстан Ислам Әмірлігінің ұлттық әнұраны. Ол музыкалық аспаптарды қамтымайды, өйткені Ауғанстанның көптеген исламист ғалымдары оларды харам деп санайды.

## Сөзі

Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Ауғанстан мемлекеттік рәміздері
Пәкістан әнұраны

Транслитерация

Pāk sarzamīn shād bād 
Kishwar-e-hasīn shād bād 
Tū nishān-e-`azm-e-`alīshān 
Arz-e-Pākistān 
Markaz-e-yaqīn shād bād 

Pāk sarzamīn kā nizām 
Qūwat-e-ukhūwat-e-`awām 
Qaum, mulk, sultanat 
Pā-inda tābinda bād 
Shād bād manzil-e-murād 

Parcham-e-sitāra-o-hilāl 
Rahbar-e-tarraqqī-o-kamāl 
Tarjumān-e-māzī, shān-e-hāl 
Jān-e-istiqbāl 
Sāyah-e-Khudā-e-Zū-l-Jalāl


Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Пәкістан мемлекеттік рәміздері
Алматы хайуанаттар бағы

**Алматы хайуанаттар бағы** — Алматыдағы мемлекеттік хайуанаттар паркі. Қазақстанның ең алғашқы хайуанаттар бағы.

## Тағы қараңыз
* Қарағанды хайуанаттар бағы
* Шымкент хайуанаттар бағы

Санат:Алматының көрікті орындары
Санат:Қазақстан хайуанаттар бақтары
Құрманбек Сәлиұлы Бәкиев

**Құрманбек Сәлиұлы Бәкиев** (; 1 тамыз 1949 жыл, Жалалабат облысы) — қырғызстандық саясаткер, Қызғалдақ төңкерісі нәтижесінде билікке келген Қырғызстанның екінші президенті (2005–2010). 2010 жылғы сәуірдегі оппозицияның ірі наразылықтары үкімет мекемелерін басып алды да, Бәкиев елден кетуге мәжбүр болды.

## Өмірбаяны
1949 жылғы 1 тамызда қазіргі Жалалабат облысы, Масадан ауылында дүниеге келген.

Куйбышев (қазіргі Самара) қаласындағы политехникалық институтын бітірген, мамандығы бойынша инженер-электроник.

1976—1979 жылдары Куйбышевтағы (Самарадағы) Масленников атындағы зауытында мамандығы бойынша жұмыс істеді.

1979—1985 жылдары Жалалабат зауыттарының бірінде бас инженері болып істейді.

1985—1990 жылдары Көк-Жаңғақ қаласындағы «Профиль» зауытының бастығы.

1992—1994 жылдары Тоғыз-Тара аудан әкімшілігінің басшысы.

1994—1997 жылдары Жалалабат облысының әкімшілігінің басшысы.

1997—2000 жылдары Шу облысының губернаторы.

2000 жылғы 21 желтоқсаннан 2002 жылғы 22 мамырға дейін Қырғызстан премьер-министрі. Ақсы ауылындағы оқиғаларынан кейін орнынан өз еркімен бас тартып, халық мүддесін қорғап, Ақаевқа қарсы оппозицияға кетті. Оппозиция көшбасшысы болып, Қызғалдақ төңкерісінен кейін ел басшысы болды.

2005 жылдан бастап ол — Қырғызстан президентінің міндеттерін атқарды.

2005 жылы Қырғызстан Ақаевтың саясатына наразылық білдіріп, 24 наурызда Қызғалдақ төңкерісін жасаған. Осындай қиын саяси жағдайында, билікке Бәкиев келген. Біржолы ел басшысы және үкімет басшысы (премьер-министр) міндеттерін атқарып, кезектен тыс президенттік сайлауда өз кандидатурасын тапсырған. 10 шілдеде өткен сол сайлауда ол ресми деректер бойынша сайлаушылардың 88% алып, жеңіске жетті.

2005 жылғы 15 тамызда Бәкиевтің президент инаугурациясы өтті. 2009 жылы ол екінші мерзімге сайланған.

2010 жылғы 7 сәуірде пайда болған қанды оқиғалардан кейін елдік төңкерісінің барысында Қырғызстанның тұңғыш президенті Асқар Ақаев сияқты орнынан кетуге мәжбүр болды. Бішкектен қашып кеткен Бәкиев туған Жалалабат облысының Тейіт ауылына келіп, билігін сақтау үшін Қырғызстанның оңтүстігінде елдің қолдауын іздеді. 15 cәуірде Бәкиевті қолдайтын күштер Ош қаласында митинг ұйымдастырды. Алайда, жақтаушы мен қарсылас топтардың қақтығысынан кейін, митинг тарап кетті, ал мақсатына жете алмаған Бәкиев Қырғыз елінен кетуге мәжбүр болды. Тараз қаласында биліктен бас тартатын қағазға қол қойып, ары қарай Беларусьтің астанасы Минск қаласына ұшып кетіп, сол жақта пана тапты.

## Сыртқы сілтемелер
* Кұрманбек Бакиевтың ресми сайты 
* Лентапедиядағы Кұрманбек Бәкиев

## Дереккөздер


Санат:Жалалабат облысы тұлғалары
Санат:Қырғызстан президенттері
Санат:Қырғызстан премьер-министрлері
Санат:Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан) депутаттары
Санат:Эмигрант саясаткерлер
Санат:Тақтан тайдырылған президенттер
Санат:Самара мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Қырғызстан КП қалалық комитеттерінің бірінші хатшылары
Санат:Қырғыз КСР қалалық кеңестері депутаттары
Санат:Жалалабат облыстық кеңесінің депутаттары
Жалалабат облысы

**Жалалабат облысы** () — Қырғызстанның оңтүстік-батысында орналасқан облыс. Орталығы — Жалалабат қаласы.

Халық саны — 1 миллионға жуық адам. Ош және Баткен облыстарымен бірге Оңтүстік Қырғызстан деп аталады — бұл басқа өлкелермен салыстырғанда таулы-тасты жер, ауыл шаруашылығы кең таралса, өнеркәсіп нашар дамыған. Ош, Талас, Шу, Нарын облыстарымен және Өзбекстанмен шектеседі.

Халқының көпшілігі — қырғыздар, одан кейін халық саны бойынша өзбектер көп, орыстар мен орыс тілінде сөйлейтіндердің саны басқа облыстарға қарағанда азырақ. 1999 жылғы деректер бойынша, қырғыздар халықтың 69,9 %-ын құрап — 606 мың адам, өзбектер 24,4 % — 212 мың адам, орыстар 2,1 % — 18 мың адам, татарлар 0,8 % — 7 мың адам болды. Басқа ұлт өкілдері — 25 мың адам, негізгі бөлігі — тәжіктер, түріктер және күрттер. Қырғызстандағы қазақтардың 2,5%-ы Жалалабат облысында тұрады.

## Әкімшілік бөлінісі
Жалалабат облысы 8 ауданға бөлінеді:
* Ақсы ауданы (орталығы — Кербен)
* Алабұқа ауданы (орталығы — Алабұқа)
* Базарқорған ауданы (орталығы — Базарқорған)
* Наукен ауданы (орталығы — Масы)
* Созақ ауданы (орталығы — Созақ)
* Тоғызтарау ауданы (орталығы — Қазарман)
* Тоқтағұл ауданы (орталығы — Тоқтағұл)
* Шатқал ауданы (орталығы — Қанышқия)

Санат:Жалалабат облысы