open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хамаға шабуыл (2024)

**Хамаға шабуыл (2024)** — Азаматтық соғыс кезінде Сирияның солтүстік-батысында болған шабуыл аясында оппозициялық күштердің Хама қаласына жасаған шабуылы.

## Барысы
### Қараша
**30 қараша:** Көтерілісшілер бірнеше қалаларды басып алды, оның ішінде Тайбат әл-Имам, Кафр-Зита, Латамнех және Мөрек бар.

Шабуыл нәтижесінде сириялық оппозиция күштері тез арада Хаманың шетіне жақындады. Үкіметтік әскерлер қаладан, сондай-ақ қала маңындағы авиабазадан шегіне бастады.

### Желтоқсан
**1 желтоқсан:** Желіде расталмаған сурет пайда болды, онда көтерілісшілердің Хама қаласындағы әл-Арбаин ауданын басып алғаны көрінеді. «әл-Жазира телеарнасы» көтерілісшілердің Хама қаласына кіргені туралы хабарлады. Кейінірек үкіметтің көтерілісшілердің шабуылын тоқтату үшін көмек жібергені туралы хабарлар пайда болды.

Үкімет әскерлерінің контршабуылының нәтижесінде үкімет бақылауына территорияның бір бөлігі қайтарылып, оппозициялық күштердің шабуылы тоқтатылды. РФ ӘӘК үкімет әскерлеріне қолдау көрсетіп, көтерілісшілердің позицияларына соққылар жасады. Үкімет әскерлері Хаманың солтүстігінде қорғаныс шебін құрды.

**2 желтоқсан:** Сириялық оппозиция күштері дронмен Хаманың солтүстігіндегі Зайн әл-Абидин тауы маңында үкімет әскерлерінің әскери басшылары жиналған орынға соққы берді. Шабуылдың салдарынан көптеген әскери қызметкерлер қаза тауып, жарақат алды. Түске дейін Хама провинциясындағы оппозиция мен үкіметке жақын күштер арасындағы қақтығыстар күшейді, әсіресе Карназ және Суран қалалары маңында. Хама провинциясының шығыс бөлігінде оппозиция күштері алға жылжып, Каср-Абу-Самра қаласын басып алды. Кешке қарай оппозиция Хаманың маңындағы әл-Джубайн, Тель-Малах, Джаламах, әл-Джубайн, Брейдей, Карназ және әл-Каркат ауылдарын бақылауына алды. Қала ішінде үкімет әскерлерімен қиян-кескі ұрыстар жалғасуда.

**5 желтоқсан:** Үкіметке қарсы оппозиция күштері Хамаға кірді, содан кейін Сирия армиясының бөлімшелері қаладан кетіп қалды.

## Тағы қараңыз

* Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)

## Дереккөздер

Санат:Сирия тарихы
Санат:2024 жылдағы Сирия
Санат:2024 жылғы қақтығыстар
Санат:Сириядағы азаматтық соғыс
Заңсыз сыйақы алу

нобай|
**Заңсыз сыйақы алу** — экономикалық қызмет саласындағы қылмыс.

Мемлекеттік органның не ұйымның мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамы болып табылмайтын жұмыскерінің немесе оған теңестірілген адамның, сол сияқты мемлекеттік емес ұйымның басқару функцияларын орындамайтын жұмыскерінің өз міндеттері аясына кіретін жұмысты орындағаны немесе қызметтер көрсеткені үшін материалдық сыйақыны, жеңілдіктерді немесе мүліктік сипатта көрсетілетін қызметтерді заңсыз алуы осы қылмысқа жатқызылады.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 247-бабында келтірілген.

Кей деректер бойынша, сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарының арасындағы ең жоғары үлесі осы заңсыз сыйақы беруге тиесілі болып келеді.
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Пара

Санат:Қылмыс
Гүлжаһан Жақпарқызы Елікбаева

**Гүлжахан Жақпарқызы Елікбаева** – Қазақстанның мұнай-химия саласындағы беделді ғалымдарының бірі, химия ғылымдарының докторы, профессор. Оның ғылыми және педагогикалық қызметі химияның күрделі салаларын зерттеуге, мұнай және газ өндірісінің технологиялық процестерін жетілдіруге бағытталған. Қазіргі уақытта ол Satbayev University-дің Геология және мұнай-газ ісі институтындағы "Мұнай инженериясы" кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады. https://official.satbayev.university/ru

**Білімі мен ғылыми қызметі**

Гүлжахан Жақпарқызы химия ғылымына терең қызығушылық танытып, осы салада жоғары оқу орнын бітіргеннен кейін ғылыми зерттеулермен айналысты. Ол химия ғылымдары бойынша кандидаттық және докторлық диссертацияларын сәтті қорғады. Оның ғылыми еңбектері негізінен органикалық заттардың химиялық технологиясы мен мұнай-химия саласындағы зерттеулерге арналған. https://official.satbayev.university/ru/department/geologii-i-neftegazovogo-dela 

**Кәсіби мансабы**

Профессор Елікбаева Satbayev University-де көптеген жылдар бойы оқытушы және ғылыми жетекші ретінде қызмет атқаруда. Ол "Мұнай инженериясы" кафедрасын басқарумен қатар, университеттің этикалық комиссиясының төрағасы болып табылады. Бұл рөлде ол ғылыми зерттеулердің сапасы мен академиялық адалдықты қамтамасыз етуге атсалысады. **[https://official.satbayev.university/ru/about]**

**Атқарған лауазымдары мен қызметтері**

•Химия ғылымдарының докторы, профессор;

•Satbayev University-дің "Мұнай инженериясы" кафедрасының меңгерушісі;

•Университеттің этикалық комиссиясының төрағасы;

•Халықаралық және ұлттық ғылыми конференцияларға белсенді қатысушы.
Көлік құралын айдап әкету

нобай|
**Көлік құралын айдап әкету** — автомобильді немесе өзге де көлік құралын жымқыру мақсатынсыз құқыққа сыйымсыз иеленіп алу, меншікке қарсы қылмыстардың бірі.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 200-бабында келтірілген.

## Статистика

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Автомобильді сақтау
* Автодабыл

Санат:Қылмыс
Санат:Көліктер
Хабар алмасу құпиясын бұзу

нобай|
**Хабар алмасу құпиясын бұзу** — хат жазысу, телефонмен сөйлесу, пошта, телеграф хабарлары немесе өзге де хабарлар құпиясын заңсыз бұзуымен сипатталатын қылмыс.

Ондай қылмыс жасаған адам 2000 айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не 600 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не 2 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Қызмет бабын немесе арнайы техникалық құралдарды пайдаланып жасаған сол қылмысқа жаза күшейтіледі.
## Тағы қараңыз
* Жеке өмірге қолсұғылмаушылықты бұзу
* Ақпараттық қауіпсіздік
## Дереккөздер

Санат:Қылмыс
Харт Мемориал Трофи

**Харт Мемориал Трофи** (, ) — бастапқыда Харт Трофи деп аталған, Ұлттық Хоккей Лигасындағы өз командасы үшін ең пайдалы ойыншыға жыл сайын берілетін марапат. Бұл марапатты кәсіби хоккей жазушылары қауымдастығының мүшелері дауыс беру арқылы анықтайды. Алғашқы трофейді 1923 жылы лигаға Сесил Харттың, "Монреаль Канадиенс" командасының ұзақ уақыт бас бапкері болған, әкесі Дэвид Харт сыйға тартқан. Харт Трофи 1923–24 маусымынан бастап 99 рет 61 түрлі ойыншыға табысталған.

## Тарихы

Харт Мемориал Трофи канадалық дәрігер Дэвид Харттың құрметіне аталған. Доктор Харт бастапқы трофейді |ҰХЛ-ға сыйлаған және "Монреаль Канадиенс" командасының бұрынғы бапкері және бас менеджері болған Сесил Харттың әкесі еді. Бұл марапат алғаш рет 1923–24 маусымы аяқталғаннан кейін "Оттава Сенаторз" командасының ойыншысы Фрэнк Найборға табысталды. Бастапқы Харт Трофи 1960 жылы Хоккей даңқы залына қойылып, оның орнына ҰХЛ жаңа марапат – Харт Мемориал Трофиды ұсына бастады.

Уэйн Гретцки бұл марапатты мансабында рекордтық тоғыз рет жеңіп алды, оның сегізі қатарынан болды. Гретцки және оның "Эдмонтон Ойлерз" командасындағы әріптесі Марк Мессье – Харт Трофиды екі түрлі командамен жеңіп алған жалғыз ойыншылар.

## Жеңімпаздар
[thumb|150px|[Уэйн Гретцки Харт Трофи сыйлығын 9 рет, оның ішінде 8 рет қатарынан жеңіп алған.]]
[right|thumb|150px|[Марк Мессье Гретцки секілді Харт Трофи сыйлығын екі клуб сапында иеленген.]]
[right|thumb|150px|[Горди Хоу 11 маусымда Харт Трофи сыйлығын 6 мәрте жеңім алған (1952—1963).]]
[right|thumb|150px|[Эдди Шор — Тарихта алғаш рет Харт Трофи сыйлығын төрт рет иеленген.]]
[right|thumb|150px|[Хоуи Моренц — Харт Трофиды үш мәрте иеленген алғашқы хоккейші.]]
[right|thumb|150px|[Сергей Викторович Фёдоров — Харт Трофи сыйлығын алған алғашқы еуропалық.]]
[right|thumb|150px|[Мартин Сан-Луи]]
[right|thumb|150px|[Бобби Кларк — Харт Трофи сыйлығының үш дүркін иегері.]]
[right|thumb|150px|[Марио Лемье — Харт Трофи сыйлығының үш дүркін иегері.]]
[right|thumb|150px|[Александр Михайлович Овечкин — Харт Трофи сыйлығының үш дүркін иегері.]]
[right|thumb|150px|[Коннор Макдэвид — Харт Трофи сыйлығының үш дүркін иегері.]]

## Дереккөздер

Санат:Ұлттық Хоккей Лигасы
С. Сейфуллин атындағы мемлекеттік мұражай

**С. Сейфуллин атындағы мемлекеттік мұражай** – Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Астана қаласы, Әуезов көшесі, 20.

## Кезеңі
1846 жыл.

## Тарихи деректер
Ғимарат алғашында сауда ұйі тұрғызылған бір қабатты ағаш құрылыс болған. Қабырғалары бөренеден құрастырылған, төбесі шатыр асты кеңістігі бар қаптал шатырмен жабылған. Ғимараттың қасбетінде төрт қырлы тіреулер бар, олардың арасында қосақталған және жұпталған терезе ойықтары орналасқан.
XX ғасырдың басында ғимаратта «Зорька» балабақшасы, ал өткен ғасырдың 20-30 жылдарында Халық Комиссарлар Кеңесі орналасқан. Халық Комиссарлар Кеңесі 1988 жылдың 20 ақпанында Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің бұйрығымен ғимаратта Сәкен Сейфуллин мұражайы ашылады. 2008 жылы ғимаратта жөндеу және қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, оның барысында бөренелер ауыстырылды, жертөле жабдықталып, ойып жасалған ернеулер қалпына келтірілді. Ғимаратты қалпына келтіру жобасын «Қазқайтажобалау» сәулетшісі Сәния Ахметова әзірледі.
2009 жылы әйгілі жазушының туғанына 115 жыл толуына орай, Сәкен Сейфуллиннің елордада мұражайдың ресми ашылу салтанаты өтті. 

## Мұражай қоры
Қазіргі уақытта мұражайда 5000-ға жуық тарихи заттар сақталған. Жыл сайын мұражай құнды жәдігерлермен толықтырылады. Мұражай экспозициясы алты бөлмеде қойылған, олардың әрқайсысы жазушының өміріндегі 6елгілі бір кезеңді көрсетеді. Ерекше қызығушылыққа Сәкен Сейфуллиннің жеке заттары ие.
Бұл мұражай – ұлы жазушы, ақын, публицист, қоғам және мемлекет қайраткері туралы нағыз тарихи ескерткіш.

## Дереккөздер

Санат:Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Астана мұражайлары
Санат:Астана қаласы сәулеті
Константин-Елена шіркеуі

**Константин-Елена шіркеуі**  – Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Астана қаласы, Республика даңғылы, 12.

## Кезеңі
1854 жылы салныған; 1902 жылы көшірілген.

## Сипаты
Ескерткіш – XIX ғасырдан бері сақталған Астанадағы жалғыз православиелік діни ғимарат. Бес күмбезді шіркеу түзу крест түрінде салынған. Ғимараттың ұзындығы – 33 м, ені – 8 м. Храмының екі жағындағы 3,6 х 4 метр өлшемді екі кеңейтілім оны кірест тәрізді етеді. Ғибадатхананың жоғарыға ұмтылған сәулет тұрғысынан қатаң және әсем сызықтар ғимарат сыртының ақ түсімен үйлесіп, жеңілдік сезімін сыйлайды. Текше тәріздес негіздің үстінде сегіз қырлы терезелері бар барабан салынған, үсті күмбезбен аяқталатын жайпақ шатырмен жабылған. Кіреберістің үстінде төртбұрышты қоңыраухана бар. Сегізқырлы барабан және қоңырау ілетін мұнара жайпақ шатырмен жабылған және орталық күмбезбен бітеді. Қоңыраухана ғимараттың батыс жақ кіреберісінің үстінде орналасқан.
Қазіргі уақытта шіркеудің сырт келбеті сыланған және тас секілді. 

## Тарихи деректер
Ағаш шіркеуді салудың жоспары мен шығындары 1850 жылы жасалған. Құрылыс жұмыстарын инженер-лейтенант Г. А. Воротников жүргізді. Ғибадатхана әулие патшалар Константин мен Еленаның құрметіне 1854-1856 жылдары Сібір казак әскері қазынасының есебінен салынған. Кейінірек шіркеу қазіргі тұрған орнына көшірілген. Көшіру 1902 жылдың басына таман аяқталған.
1938 жылы Константин-Елена шіркеуі жабылды. Кірестер мен қоңыраулар алынып, қоңыраухана бұзылған.
1940 жылы ғимарат тарихи өлкетану музейіне берілді.
1942 жылы шіркеу діни қауым мүшелеріне қайтарылып, діни мекеме ретінде бүгінгі күнге дейін қызмет істеп келеді.
 
## Дереккөздер

Санат:Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Астана қаласы сәулеті
Санат:Шіркеулер
Астана сауда орталығы

**Астана сауда орталығы** – Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Астана қаласы, Кенесары көшесі, 37.

## Кезеңі
1905-1907 жылдар.

## Сипаты
Ескерткіш – Ақмоладағы Кубрин әулетінің ең қызықты ғимараттарының бірі – "Матвей Кубрин ұлдарымен бірге және Ко" сауда үйі. Мұндай ғимараттар мамандардың айтуынша "модерн" стиліне жатқызылады. Ғимараттың екі қанаты екі көшенің бойында орналасқан, олардың қиылысқан бұрышында үсті төртжақты күмбезбен жабылған басты кіреберіс есігі бар. Садақша арка тәріздес терезе ойықтарының арасында қойылған консольды тіректер, пішінделген жақтаулар мен бағаналар сауда үйінің қайталанбас бейнесін құрайды.
 
## Тарихи деректер
Әулеттің негізі салушы Константин Кубрин болған, оның ұлдары Адриан мен Матвей, кейінірек немерелері Степан мен Василий де ата ісін жалғастырып, атақты ақмолалық саудагерлер мен қайырымдылық жасаушылар ретінде танылған.
Тарихи деректерге сәйкес, 1913 жылы Матвей Кубрин компаниясы дәріханалық, мануфактуралық, галантереялық, зергерлік, кеңселік тауарлармен, сондай-ақ киім, аяқ киім, бас киім, сағат, шай және қант сияқты өнімдермен табысты сауда жүргізген. 1944 жылы болған өрт нәтижесінде ғимараттың ағаш құрылымдары өртеніп кетті. Қалпына келтіруден кейін ғимаратта «Радуга» атты аспазхана және азық-түлік дүкені ашылды. Қазір ол жерде "Астана" сауда орталығы орналасқан.
Кубриндер әулетінен заманауи Астанаға бірнеше ерекше құрылымдар мұраға қалды: сауда үйі, алғашқы аурухана ғимараты, Василий Кубриннің бау-бақшалы үйі және меценат саудагер 100 рубль қаражат бөлген М. Горький атындағы Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының ғимараты. Бұл ғимараттардың әрқайсысы біздің еліміздің елордасы Астанаға ерекше көрініс береді.

## Дереккөздер

Санат:Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Астана қаласы сәулеті
Қасиетті Успен кафедралды шіркеуі

**Қасиетті Успен кафедралды шіркеуі** – Астана қаласындағы діни мекеме, діни зиярат орны.

## Кезеңі
2005-2009 жылдар, сәулетшісі В. Г. Сергеев. 

## Сипаты
Ғибадатхананың іргетасын қалауда Астаналық және Алматылық Мефодий митрополиті бата берді.
Ғибадатханада төрт тақта бар: жоғарғы шіркеудің орталық тағы Әулие Құдай Анаға арналған; оңтүстік жағында - Құдайдың періштесі Михаилге және басқа да көк күштеріне; солтүстік жағында - қасиетті апостолдар Кирилл мен Мефодийге, славян ағартушыларына; төменгі шіркеудің Қазақстанның азап шегушілері мен тәубе етушілер шіркеуінің құрметіне арналды.

Шіркеудің іші 2000 шаршы м-ден асады және оның биіктігі 68 м-ге жетеді. Сыйымдылығы шамамен 4000 адам. Терезенің үлкен жақтаулары арқасында ғибадатхананың іші жарыққа толы. Төбесі көгілдір түске боялған темір шатырмен жабылған. Ғибадатханада бес алтын күмбез бар. Успен шіркеуі Орталық Азиядағы ең ірі шіркеу болып табылады. Ішкі интерьері ресейлік Палех суретшілерімен салынған.

Шіркеуде көптеген қасиетті және құнды иконалар сақтаулы: Киелі апостол Андрей Прозванныйдың бөліктері, Киево-Печорск лаврасының қасиетті әулиелерінің бөліктері, әулие Александр Свирскийдің бөліктері бар иконасы, қасиетті Мария Египетскаяның иконасы, Қазан Құдай Анасының иконасы.
 
## Дереккөздер

Санат:Астана қаласы сәулеті
Санат:Шіркеулер
Футболдан клубтар әлем біріншілігі 2025

**[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі]] 2025** () — турнирдің 21-ші және кеңейтілген форматтағы бірінші жарысы. Бұл жолы турнирге 32 команда қатысып, футболдан әлем чемпионаты жүйесімен өткізіледі. Турнир 15 маусым - 13 шілде аралығында АҚШ стадиондарында өтті.

Турнирдің жүлде қоры 1 млрд долларды құрады.

## Стадиондар

## Топтық турнир

### A тобы

----

----

### B тобы

----

----

### C тобы

----

----

### D тобы

----

----

### E тобы

----

----

### F тобы

----

----

### G тобы

----

----

### H тобы

----

----

## 1/8 финал

----

----

----

----

----

----

----

## Ширек финал

----

----

----

## Жартылай финал

----

## Финал

## Дереккөздер

Санат:Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі
Санат:АҚШ-тағы футбол
Санат:2025 жылғы футбол
ФИФА құрлықаралық кубогы

*1960-2004 жылдары өткізілген [[Футболдан құрлықаралық кубок]] турнирімен шатастырмаңыз*

**ФИФА құрлықаралық кубогы** () — 2024 жылдан бастап өткізілген футбол турнирі. Алты құрлықтың чемпиондар лигасы жеңімпаздары қатысады. 2023 жылға дейін өткізілген Клубтар әлем чемпионатының жалғасы.

## Жеңімпаздар

## Турнирге жолдама беретін жарыстар
*УЕФА Чемпиондар Лигасы
*КАФ Чемпиондар Лигасы
*КОНКАКАФ чемпиондары кубогы
*АФК чемпиондар лигасы элитасы
*Либертадорес кубогы
*ОФК Чемпиондар Лигасы

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Турнирдің ресми сайты

Санат:Футболдан халықаралық клубтық жарыстар
Санат:ФИФА құрлықаралық кубогы
Таптым-ау сені 2 (фильм, 2024)

**Таптым-ау сені 2** — Сәуле мен Жексеннің шаңырақ көтергеніне бірнеше жыл болды. Бір кезде ерлі-зайыптылар бала туралы ойлана бастайды. Осы кезде Жексенаның әпкесі Айнагүл ата-анасының үйіне келіп, Сәулені балалары жоқ деп сөге бастайды. Ерлі-зайыптылар дәрігерге қаралып, денсаулықтарының жақсы екенін біледі. Мәселені шешу үшін олар рәсімдер жасап, емшілерге барады. Отқа май тамыза берген Айнагүл екеуінің арасында жанжал шығады.

## Бәсеке
Актриса Дариға Бадықова «Моана 2» анимациясына барып жатқан қазақтарға «түсінбейтінін» айтады:

2024 жыл 3 желтоқсанда «Моана 2» «Таптым-ау сені 2» фильмінен касса жағына басып озды.

## Саундтрек
Таптым-ау сені 2 фильміне Дариға Бадыкова және Олжай Абай «Өзің барда» санундрекін орындады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми трейлер

Санат:2024 жылғы Қазақстан кинокомедиялары
Санат:Қазақ тіліндегі фильмдер
Санат:2024 жылғы Қазақстан фильмдері
Санат:Анвар Матжанов фильмдері
Санат:Қазақстан кинокомедиялары
Дамаскінің құлауы (2024)

**Дамаскінің құлауы** — 2024 жылы Сириядағы азаматтық соғыс барысындағы оппозицияның шабуылының соңғы кезеңі.

## Барысы
7 желтоқсанда Сириялық оппозициясының әскерлері көрші қалаларды басып алғаннан кейін Дамаскті қоршау басталғанын мәлімдеді. Көтерісшілердің жетекшісі Хасан Абдель Гани: «Біздің күштеріміз Дамаск астанасын қоршаудың соңғы кезеңін бастады», - деп мәлімдеді. Көтерісшілер Дамаскінің оңтүстік кіре берісінен 20 км қашықтықтағы Әл-Санамайнды басып алғаннан кейін елорданы қоршай бастады.

Дамаск маңындағы Риф-Дамаск аймағында үкімет әскерлері Ассаль-аль-Вард, Ябруд, Флита, Аль-Насерия және Артуз қалаларынан шегінді, ал көтерісшілер Дамаскқа 10 км қашықтыққа жақындады. Сирия үкіметі өз әскерінің қала маңындағы позицияларын тастап кеткені туралы мәлімдемелерді жоққа шығарды.

Кешке қарай үкімет күштері Дамаск маңындағы қалаларды, соның ішінде Джарамана, Катану, Муадамия-эль-Шам, Дарайя, Аль-Кисва, Аль-Думайр және Меззе әуе базасының маңындағы аудандардан шықты. Мысыр пен Иорданияның ресми тұлғалары Сирия оппозициясының жетістіктері және Дамасктің құлауы мүмкіндігі аясында Сирия президенті Башар Асадқа елден кетіп, сыртта үкімет құруды ұсынды.

Президент канцеляриясының хабарлауынша, Башар әл-Асад Дамаскта қалды. Оппозиция әскерлері Дамаск маңындағы қалаларға жетті. Джарамана қаласының орталық алаңында наразылық білдірушілер Хафез әл-Асадтың ескерткішін құлатты. Үкімет әскері наразылықтар өтіп жатқан қалалардан шықты. Бұл уақытта Азат Сирия армиясы солтүстік бағыттан Дамаскке қарсы шабуыл бастады.

8 желтоқсан түні Дамаск құлады, бұл Башар Асадтың елдегі билігінің аяқталғанын білдірді. Премьер-министр Мұхаммед Гази әл-Джалали халық сайлаған кез келген билікпен «әріптестік орнатуға дайын екенін» мәлімдеді.

## Дереккөздер

Санат:Сирия тарихы
Санат:2024 жылдағы Сирия
Санат:2024 жылғы қақтығыстар
Санат:Сириядағы азаматтық соғыс
Хомсқа шабуыл (2024)

**Хомсқа шабуыл** — азаматтық соғыс кезінде Сириялық оппозиция күштерінің елдің солтүстік-батысындағы шабуыл аясында Хомс қаласына жасаған шабуылы.

## Барысы
5 желтоқсанда Хама құлағанынан кейін, оппозициялық күштер Хомс қаласынан шамамен 40 км қашықтықта орналасқан еді. Хабарларға сәйкес, үкімет әскері әл-Растан қаласынан шегінген, ал оппозицияның шабуылдары салдарынан Тальбисе қаласы да үкімет бақылауынан шыққан. Оппозиция күштері Тир-Мала ауылында Сирия араб әскери күштерінің 27-ші дивизиясына ұшқышсыз аппараттармен соққы берген.

Жергілікті қарулы топтар САА инженерлік батальонының объектісін Эр-Растан қаласының шетінде басып алды. Олар әскери техника мен оқ-дәрілерді қолға түсірді. Ресей әуе күштері Эр-Растанның солтүстік шетіне және Хаманы Хомс қаласымен байланыстыратын басты көпір маңындағы аудандарға шамамен онға жуық соққы жасады. САА бірнеше жыл ішінде алғаш рет Тальбисе қаласындағы оппозиция позицияларына артиллериямен және зымырандармен соққылар жасады. САА билігі Тальбисе қаласына және Растанға Хомс қаласынан өту жолын бөліп, жермен жабылған бөгеттер орнатты. 200-ден астам әскери техника, қару-жарақ және оқ-дәрілер тиелген САА-ның үлкен колоннасы Хомс қаласына қайта бағытталды. Бұл күштер әл-Ваер ауданында және әскери оқу орындары маңындағы позицияларды нығайту үшін жіберілген.

6 желтоқсанда оппозициялық күштер әл-Растан және Тальбисе қалаларын басып алып, Хомс қаласының шетіне жетті.

Куәгерлер 7 желтоқсанда қала шетінде ұрыс қимылдары естілгенін хабарлады. Бақылау деректеріне сүйенсек, оппозициялық күштер Хомс қаласының ішінде де болған.

7 желтоқсан кешінде үкімет әскерінің қаладан шегінуі тіркелді.

8 желтоқсанда таңертең сириялық көтерілісшілер Хомс қаласын толықтай басып алғандарын мәлімдеді, бұл Латакия және Тартус провинцияларын ел астанасынан іс жүзінде бөліп тастады.

## Дереккөздер

Санат:Сирия тарихы
Санат:2024 жылдағы Сирия
Санат:2024 жылғы қақтығыстар
Санат:Сириядағы азаматтық соғыс
Афалия

**Афалия** () — фаллус (пенис немесе күйіттік) жоқ туа біткен ақау. Афалия интерсексуалдық вариация ретінде жіктеледі.

## Тарихы
Афалия — сирек кездесетін ауру, 1989 жылы тек 60 жағдай және 2005 жылы 75 жағдай тіркелген. Интерсексуалдық жағдайларды стигмалау және дәрігерлер арасында нақты статистика мен жазбаларды жүргізу мәселелеріне байланысты, хабарланғаннан көп жағдайлар болуы мүмкін.

## Себептері
Нақты себептері белгісіз. Афалия гормондардың жеткіліксіз мөлшерінен немесе әсерінен емес, жыныстық туберкулездің тұжырымдамадан кейін 3—6 апта аралығында қалыптаспауынан болады. Науқас баланың уретрасы перинэяға ашылады.

## Емі
Афалияда крипторхизм, бүйрек дисплазиясы, тірек-қимыл аппараты және жүрек-өкпе аномалиялары сияқты туа біткен ауытқулар да жиі кездеседі (жағдайлардың >50%), сондықтан науқасты ішкі аномалияларға бағалау міндетті болып табылады. Афалия дененің кез келген типінде пайда болуы мүмкін болса да, бұл аталық безі бар адамдар үшін айтарлықтай қиын мәселе болып саналады және бұрын кейде генетикалық ер нәрестені қыз ретінде белгілеу және тәрбиелеу үшін негіз болып саналды. 1950 жылдары гендер әлеуметтік құрылым ретінде тек білім беретін теория пайда болғаннан кейін, сондықтан генетика мен мидың химиясына қарамастан баланы кез келген таңдалған жыныста тәрбиелеуге болады. Дегенмен, интерсекс адамдар, әдетте, пациент тегін, мағыналы келісімін бере алатын және баланың өзінің гендерлік сәйкестігін құрметтейтін ата-ананы ынталандыратын жасқа дейін балаларға жыныстық органдарға мәжбүрлі хирургиялық араласуға үзілді-кесілді қарсы. Ата-ана тәрбиесінің теориясы негізінен қабылданбады және еріксіз жыныстық таңдау арқылы балаларды тәрбиелеу әрекеттері сәтті болмады.

Қазіргі консенсус бұл балаларды ерлерге емдеуді ұсынады.

Хирургиялық фаллопластика әдістеріндегі соңғы жетістіктер хирургиялық операцияға қызығушылық танытқандар үшін қосымша мүмкіндіктер берді.

## Дереккөздер

Санат:Сирек аурулар
Санат:Интерсекс-вариация
Сирияның бірінші өтпелі үкіметі

**Сирияның өтпелі үкіметі** () — 2024 жылғы 9 желтоқсанда, Башар әл-Асад басқаратын Баастық Сирияның құлауынан кейін бір күн өткен соң ел аумағында құрылған уақытша коалициялық үкімет.

Сириялық оппозициялық күштер коалициясының төрағасы Хади әл-Бахрдың мәлімдемесіне сәйкес, өтпелі үкімет мемлекеттік билік оппозиция қолына толық өткенге дейін 18 ай жұмыс істейтін болады.

## Құрылуы
Башар әл-Асад режимі құлағаннан кейін, 2024 жылдың 9 желтоқсанында, Хайят Тахрир аш-Шам ұйымының әмірі және «Сирияны құтқару үкіметінің» жетекшісі Әбу Мұхаммед әл-Джулани Telegram әлеуметтік желісінде Сирияның мемлекеттік мекемелері жаңа үкіметтің бақылауына бірден өтпейтінін, оның орнына елдегі толық саяси өтпелі кезең аяқталғанға дейін уақытша Сирия премьер-министрі Мұхаммед Гази әл-Джалали бағынатынын мәлімдеді.

Сондай-ақ 2024 жылғы 9 желтоқсанда Сирияның уақытша жаңа үкіметін «Сирияны құтқару үкіметінің» төрағасы Мұхаммед әл-Башир құратыны туралы ақпарат белгілі болды.

## Қызметтері
Уақытша үкіметтің қызметі басталған сәттен бастап Дамаск, Латакия және Тартус қалаларында 17.00-ден 5.00-ге дейін белгісіз мерзімге коменданттық сағат енгізілетіні туралы мәлімдеді.

Сириядағы уақытша үкімет әйелдерге хиджаб киюді міндеттеуге тыйым салатын бұйрық шығарды.

## Дереккөздер

Санат:Сирия тарихы
Санат:Сирия саясаты
Санат:Сирия үкіметі
Шәпек Күзембаев

**Шәпек Күзембаев** (1906-1985) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер, Социалистік еңбек ері.

## Өмірбаяны
1906 жылы Қазалы ауданындағы 12 ауылында туған. 1939 жылдан бастап КОКП мүшесі.

1922 жылы отбасымен Қарақалпақстанға қоныс аударған. 1926 жылдан бастап — шаруашылық, қоғамдық және саяси жұмыста істейді. 1926-1972 жылдары — Бұхара облысы, Қаракөл ауданының «Қаракөл» кеңшарындағы, Қашқадария облысы, Қасансай ауданы, «Мүбарак» кеңшарындағы ферманың шаруасы, меңгерушісі, «Мүбарак» кеңшары директорының орынбасары, Бұхара облысы Кенимех ауданы, «Кенимех» кеңшарындағы ферма меңгерушісі, директордың орынбасары, директоры болды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1958 жылғы 6 тамыздағы Жарлығымен Ленин орденімен және «Орақ пен Балға» алтын медалімен Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

КОКП XXII съезінің делегаты.

1985 жылы дүниеден өтті.

## Сілтеме
* Кузимбоев Шапек // Ўзбек Совет Энциклопедияси [Текст, 14 томлик]: 14 томлик./ ред. И. М. Муминов. — Тошкент : Ўзбек Совет энциклопедияси Бош редакцияси, 1977. — Т.14. — С. 270.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданында туғандар
Никара Бәкірқызы Абаева

**Никара Бәкірқызы Абаева** (30 тамыз 1936, Семей, Қазақ АКСР, РКФСР) — кеңестік және қазақстандық қоғамдық-саяси қайраткер, педагогика ғылымдарының кандидаты.

## Өмірбаяны
1936 жылы 30 тамызда Семей қаласында дүниеге келген. Семей педагогикалық институтын бітірген. Жоғарғы оқу орнын бітіргеннен соң мұғалім болып жұмыс істеді, содан кейін комсомолдық жұмысқа ауысып — Қазақстан ЛКЖО Семей облыстық комитетінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі, хатшысы, Қазақстан ЛКЖО ОК мектеп және студент жастар жөніндегі хатшысы қызметтерін атқарды.

1971-1975 жылдары — Семей облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары болды. 1975-1984 жылдары — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі төралқасының хатшысы, Қазақ КСР Білім министрінің орынбасары қызметін атқарды. 1984-1991 жылдары — Ыбырай Алтынсарин атындағы Педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институтының директоры болып істеді.

Қазақстан КП XIII съезінің делегаты. «Құрмет Белгісі» орденінің төрт мәрте иегері.

1991 жылдан бері зейнеткер болып келеді. Тәуелсіз Қазақстанда Алматы қалалық мәслихатында сарапшы, Республикалық әйелдер ұйымдары комитетінің төрағасы, Азия және Африка елдерімен ынтымақтастық республикалық комитетінің төрағасы болды.

## Отбасы
Күйеуі — Әшірбаев Болат Ғазизұлы. Қызы — Сәуле (1964 жылы туған), 2002 жылғы жағдай бойынша Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі бөлімінің басшысы болды. Ұлы — Тимур (1971 жылы туған).
## Еңбектері
* Абаева, Никара Бакировна. Салют, страна пионерия! / Н. Б. Абаева. — Алма-Ата : Мектеп, 1988. — 89,[2] с. : ил.; 16 см; ISBN 5-625-00226-6 : 10 к.
* Абаева, Никара Бакировна. Деятельность пионерской организации Казахстана по идейно-политическому воспитанию школьников (1962—1972 гг.) : диссертация …кандидата педагогических наук : 13.00.01. — Москва, 1985. — 170 с. (автореферат)

## Дереккөздер
Латвияның ұлттық ботаникалық бағы

**Ұлттық ботаникалық бақ** () — Латвияның Саласпилс қаласында орналасқан ботаникалық бақ. Бұл Балтық елдеріндегі ең үлкен бақтардың бірі.

## Тарихы
Ботаникалық бақтың пайда болуы 1836 жылдан бастау алады, Анна Гертруд Верманның шақыруымен Германияның Дессау қаласынан келген бағбан Кристиан Вильгельм Шох Ригада бағбандық компаниясын құрады, оның өсімдіктерді өсіру орны Риганың шетінде (қазіргі Ганибу Дамбис көшесі) орналасқан. Бау-бақша өскен кезде, 1898 жылы оны Саласпилске көшіру туралы шешім қабылданды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін бау-бақша бүкіл Балтық елдері ішіндегі ең үлкені болды.

1944 жылы Саласпилсте **жеміс ағаштары мен жидек бақтарының мемлекеттік бағы** ұйымдастырылды, онда сәндік өсімдіктер де кеңінен өсірілді. 1947 жылы **бау-бақша сынақ станциясы** деп аталды. Латвия ғалымдарының бастамасымен 1956 жылы 1 қыркүйекте жинақталған коллекциялар (2000-нан астам түрлер мен сорттар) және бау-бақша шаруашылығының бай дәстүрлері негізінде **Латвия КСР Ғылым академиясының ботаникалық бағы** құрылды. 1968 жылы бақшаға ғылыми-зерттеу институты мәртебесі берілді. Латвияның мемлекеттік тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін 1992 жылы ботаникалық баққа **Ұлттық ботаникалық бақ** мәртебесі берілді, осылайша республикалық маңызы бар білім, мәдени және ғылыми нысана ретінде танылды.

2015 жылғы 23 сәуірде Латвия Президенті Андрис Берзиньш пен Қоршаған ортаны қорғау және өңірлік даму министрі Каспарса Герхардса  қатысуымен ботаникалық бақта ауданы 3300 м² болатын жаңа жылыжайдың салтанатты ашылу рәсімі өтті. 2000-нан астам экзотикалық өсімдіктерді, сондай-ақ жабық және жылыжай өсімдіктерінің бағалы коллекцияларын орналастырды.

## Сипаттама
нобай|300x300 нүкте|Бақтағы үйшік
Ботаникалық бақ құрылған кезде оның негізгі міндеттері анықталды: ботаника, сәндік бау-бақша, көгалдандыру, интродукция, генетика және өсімдіктер селекциясы бойынша ғылыми зерттеулер жүргізу, сондай-ақ оларды танымал ету.

Қазіргі уақытта бақшаның жалпы ауданы 129 гектарды құрайды. Мұнда өсімдіктердің 14000-нан астам түрі мен сорттары ұсынылған, оның ішінде 5000-ға жуық ағаш және 1400-дей жылыжай өсімдіктері. Бақша маңызды ғылыми мақсатқа ие болумен қатар, ол азаматтардың танымал демалыс орны.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Латвия КСР Ғылым Академиясының ботаникалық бағы / жауапты ред. в. Озолин. — Рига: Зинатне, 1974. - 92 б. - 10 000 дана.
* Латвия КСР Ғылым Академиясының ботаникалық бағы / жауапты ред. Р. Циновскис. — Рига: Зинатне, 1983. - 320 б. - 2000 дана.

Санат:Латвия ботаникалық бақтары
Санат:Латвия бақтары және саябақтары
Бақтияр Қуанышұлы Төлегенов

**Бақтияр Қуанышұлы Төлегенов** (5 қаңтар 1976, Түлкібас ауданы, Шымкент облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық боксшы, жеңіл салмақ дәрежесінің өкілі. 1990 жылдардың екінші жартысында бокстан Қазақстан құрамасында өнер көрсетті, Азия чемпионы, халықаралық турнирлердің жеңімпазы мен жүлдегері, Атлантадағы Жазғы Олимпиада ойындарының қатысушысы.

## Өмірбаяны
Бақтияр Қуанышұлы 1976 жылы 5 қаңтарда Қазақ КСР Шымкент облысы Түлкібас ауданында дүниеге келген.

Ол халықаралық аренадағы дебютін 1994 жылғы маусымда Қазақстан құрамасына қабылданып, Ыстанбұлда өткен юниорлар арасындағы әлем чемпионатында бақ сынаған – мұнда жеңіл салмақ дәрежесінде 1/8 финалда болгариялық Димитр Штиляновтан жеңіліп қалды.

1995 жылы Ташкентте өткен Азия чемпионатында жеңіске жетіп, Берлинде өткен әлем чемпионатына қатысып, 1/16 финалда кубалық Арналдо Меса кедергі келтірді.

Бірқатар сәтті өнер көрсетуінің арқасында 1996 жылы Атлантадағы жазғы Олимпиада ойындарында ел намысын қорғау құқығына ие болды, бірақ 57 келіге дейінгі салмақтағы алғашқы жекпе-жегінде ол американдық Флойд Мейуезермен кездесіп, екінші раундта мерзімінен бұрын жеңіліс тапты — мұрнынан қан кетіп, дәрігерлер оған жекпе-жекті жалғастыруға тыйым салды.

Олимпиададан кейін Бақтияр бокстан Қазақстан құрамасының құрамында қалып, ірі халықаралық жарыстарға қатысуын жалғастырды. Сөйтіп, 1998 жылы Галледе өткен химия кубогында шешуші финалдық кездесуде украиналық Александр Луценкодан ұтылып, күміс жүлдегер атанды.

1999 жылы ол Неапольдегі «Trofeo Italia» халықаралық турнирінде үздік болды, Бангкоктағы Патша кубогының қола жүлдегері атанды, Хьюстонда өткен әлем чемпионатында — мұнда, жартылай жеңіл салмақтағы алдын ала кезеңінде америкалық Рикардо Хуарес жеңіліп, медальдар үшін күрестен бірден шығып қалды.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданында туғандар
Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Жартылай жеңіл салмақ боксшылары
Санат:1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы боксшылар
Санат:Бокстан Азия чемпиондары
Қадырберді қорымы

**Қадырберді қорымы** — 19 ғ.,(тарихи-архитектуралық). Сенек ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан. «Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989) зерттеген. Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан. Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан. Ескерткіш іргетассыз онша биік емес 2 сатылы төменгі қаланды үстіне орналаса, 1 бөлмелі, жоспарда тікбұрышты күмбезді келген. Кесененің қабырғалары үш қабатты қаландымен салынған. Ішкі қабатта тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғалары бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда келемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі 3,6м, материалы құмтас . Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан.Оңтүстікке бағыттала салынған. Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған. Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды. Шой тастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады. Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған. Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген. Материалы әкті-құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41м, биіктігі 2,35 м. Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған. Nº3 сағанатам алдыңғы (Nº2) сағанатаммен аналогиялық жағдайда, алайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады. Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған. Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі  бөлігі отырып қалған. О бөлігіндеполихромды бояумен бедерленген жазба сақталған. Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі 2,15м. Есік қуысы П тәрізді жиектелген. Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады. Материал-құмтас.

## Дереккөздер
Сириялық оппозиция

**Сириялық оппозиция** (, *әл-Муъарадат әс-Сурийә*) — Сириядағы Башар әл-Асадтың баастық үкіметіне қарсы топтарды сипаттайтын ортақ термин. Қуғындағы үкімет болған бұл бірнеше үкіметтен басқа әл-Асадқа қарсы тағы Рожава автономиясы мен Ислам мемлекеті жиһадистік ұйымы бар еді.

Сирия азаматтық соғысына дейін Сириядағы «оппозиция» (, *әл-Муъәрадат*) сөзі ресмилеу оппозиция жайлы, мәселең Демократиялық өзгерістер үшін ұлттық үйлестіру комитеті қолданылатын. 2011 жылдың соңына қарай Сирия оппозициялық топтары жаңа бағыт алып, Сирия ұлттық кеңесі (СҰлтКең) коалициясына бірікті, халықаралық қолдау көрді. СҰлтКеңді қолдаған, не нағыз үкімет ретінде таныған елдер арасында Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше 17 мемлекет, соның ішінде Қауіпсіздік Кеңесінің 3 тұрақты мүше-мемлекеті (Франция, Ұлыбритания, АҚШ) болды.

Кеңірек болған Сирия революциялық және оппозициялық күштерінің ұлттық коалициясы ортақ тобы 2012 жылғы қарашада құрылды. Парсы шығанағының араб әріптестік кеңесі оны «сириялық халықтың заңды өкілі» десе, Араб лигасы оны «сириялық халық ұмтылысының нағыз өкілі» деген. Сирия ұлттық коалициясының Араб лигасындағы Сирия орнын алғаны жайлы келіссөздер жүрген, алайда коалицияның Женевадағы конференциядан бас тартуына қарсы наразылық ретінде Ұлттық кеңес 2014 жылғы 20 қаңтарда коалициядан кетті. Араларындағы қысымға қарамастан Ұлттық кеңес пен өзге де оппозиция бір-бірімен араласа берді, 2015 жылғы қазанда Астана, Қазақстанда келіссөз жүргізді.

2018 жылғы наурызда ORB жүргізілген сауалнама бойынша Сирия халқының 40% Сирия үкіметін, 40% сириялық оппозицияны (жалпы), 15% Сириялық демократиялық күштерді, 10% ан-Нусра майданын және 4% Ислам мемлекетін қолдайды деді (бірнеше фракцияны да жақтайтындар саналады).

2024 жылғы желтоқсанда түрлі жақта болған оппозиция бірігіп үкіметке қарсы шабуылдар жасады, нәтижесінде Асад режимінің құлауы орын алды.

## Саяси топтары
Сириялық оппозицияның тұрақты, не ресми құрылымы жоқ. 2015 жылғы желтоқсанда оппозиция мүшелері Эр-Рияд, Сауд Арабиясында кездесті: кездесуге 34 топ келіп, үкіметке қарсы біртұтас оппозиция делегациясын құруды мақсат қылды. Айтып кетуге болатын топтар арасында:
* 2012 жылғы Женева келісімін және өтпелі үкімет құруды қолдайтын Сирия революциялық және оппозициялық күштерінің ұлттық коалициясы;
* биліктің бейбіт ауысуын қалаған Демократиялық өзгерістер үшін ұлттық үйлестіру комитеті;
* қарулы топтар:
** Джейш әл-Ислам
** Ахрар аш-Шам
** Оңтүстік майдан бар.

2015 жылғы желтоқсандағы кездесуде осы топтар болмады:
* Күрд ДОП партиясы мен оның одақтастары;
* Джебхат ан-Нусра сияқты сәләфи қарулы топтары.

## Тағы қараңыз
* Сирия азаматтық соғысы

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша ұйымдар
Санат:Сириялық оппозиция
Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев

**Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев** (8 наурыз 1970, Петропавл) — қазақстандық дипломат, елші, Дүниежүзілік туризм ұйымындағы өкіл (2012—2018), Чехиядағы елші (2023—). 1-сыныпты бірінші хатшы.

## Өмірбаяны
1970 жылы 8 наурызда Петропавлда дүниеге келді.

### Мансабы
* 1993—1994 — Қазақстан Сыртқы істер министрлігі Халықаралық экономикалық қатынастар басқармасының референті;
* 1994—1994 — Қазақстан Сыртқы істер министрлігі мемлекеттік протокол басқармасының референті, атташесі;
* 1994—1996 — Ресей СІМ Дипломатиялық академиясының тыңдаушысы;
* 1996—1997 — Қазақстанның Ресейдегі елшілігінің атташесі;
* 1997—1999 — Қазақстан Сыртқы істер министрлігі Үшінші департаменті Еуропа және Америка басқармасының екінші хатшысы;
* 1999—2003 — Қазақстанның Испаниядағы Елшілігінің екінші хатшысы, бірінші хатшысы;
* 2003—2004 — Қазақстан Сыртқы істер министрлігі Еуропа және Америка департаментінің басқарма бастығы, департамент директорының орынбасары, департамент директоры;
* 2004—2009 — Қазақстанның Испаниядағы Елшілігінің кеңесшісі, кеңесші-уәкілі;
* 2009—2012 — Қазақстан Сыртқы істер министрлігі Еуропа департаменті директорының орынбасары;
* 2012—2018 — Қазақстанның Испаниядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Дүниежүзілік турист ұйымы жанындағы Тұрақты өкілі;
* 2015—2018 — Қазақстанның Андоррадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі;
* 2018—2023 — Қазақстанның Корея Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі;
* 2023 — Қазақстанның Чехиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі.

### Білімі
1993 жылы Мәскеу мемлекеттік университетін “тарихшы” мамандығы бойыншп, 1996 жылы Ресей СІМ Дипломатиялық академиясын аяқтады.

### Жеке өмірі
Үйленген, 1 ұлы бар — Мәди (2002 туған).

Ағылшын және испан тілдерін меңгерген.

## Марапаттары мен атақтары
* Құрмет ордені;
* “1-сыныпты бірінші хатшы” дипломатиялық дәрежесі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның Чехиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Оңтүстік Кореядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Андорродағы елшілері
Санат:Қазақстан дипломаттары
Санат:Қазақстанның Испаниядағы елшілері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Өлеңті жазулары

thumb|right|250px|Өлеңті. Бұғы мен адам бейнесінің композициясы.
**Өлеңті жазулары** – Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты Тай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде Өлеңті өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Орналасу сипаты
Өлеңті жазулары Павлодардағы Ертіс маңындағы алғашқы қауым өнерінің ғажап ескерткіші болып табылады. Павлодар төңірегіндегі бұл аумақты жүйелі зертеу нәтижесінде неолит пен энеолит дәуірінің қоныстары, қола дәуірінің молалары және ерте темір ғасырындағы көшпенділер қорғаны сияқты түрлі кезеңдердегі көптеген археологиялық ескерткіштер табылған. Осы жерде өзен террасасының беткейлерінде жекелеген 17 жалпақ таста 50-ден астам петроглифтері бар ашық қоңыр палеогендік құмдақты ірі блоктар ашылып қалған. Сурет салынған, бетін мүк басқан тастардың барлығы террасаның тік беткейлерінде жатыр. Кейбір суреттер ойып салынған, бірақ салыстырмалы түрде тастың жұмсақ жынысы ежелгі суретшілерге басқа әдіс таңдауға мәжбүрледі.
Гравюраның көпшілігі тасты терең қашайтын техникамен жасалған, ал кей суреттер барельеф түрінде салынған. 

## Сурет бейнелері
Петроглифтер жануарлар мен адамдар бейнесінен тұратын шағын композиция құрайды. Суреттер жазықбеттің ортасын алып жатқан бір-екі суреттің маңайына жиі топтастырылады. Мысалы, тастардың біреуінің ортасына антропоморфтық бейне, ал оның айналасында қабыландар, өгіздер мен басқа нашар аңғарылатын суреттер орналасқан.
Жартас суреттерінің арасында еркек пен әйел денелерінің эротикалық суреттері көзге түседі. Зооморфтық бейнелер ұзын қайқы мүйіз өгіздер, маңдайында "кекілі" бар жылқылар, бұғылар, киіктер және т.б. аңдар түрінде берілген.
Өлеңті гравюрасы арасында стильдік ерекшеліктерімен иконографиясы жағынан екі негізгі бейнелеу дәстүрлері ерекшеленеді. Бірінші антропоморфтық бейнелердің өзгеше сериясымен (эротикалық жұптар, жүкті әйел, садақшылар, қайқы мүйіз өгіздер), екіншісі қола дәуірінің турбо-сейминдік дәстүрлеріне тән жылқылардың бейнеленуімен байланысты. Өлеңті горельефтері мен ертедегі гравюраларының уақыты шамамен энеолит – ерте қола дәуіріне жатады, бұл оларды Солтүстік Сарыарқа аумағындағы жартас сурет өнерінің ең ежелгі үлгілері деуге мүмкіндік береді.

## Өлеңті петроглифтері суреттері

Өлеңті. Бұғы мен адам бейнесінің композициясы.jpg|Өлеңті. Бұғы мен адам бейнесінің композициясы.
Өлеңті. Жабайы бұқа-турдың бейнесі.jpg|Өлеңті. Жабайы бұқа-турдың бейнесі.
Өлеңті петроглифтері.jpg|Өлеңті петроглифтері.
Өлеңті. Жабайы жылқылар мен садақшылар бейнесінің композициясы.jpg|Өлеңті. Жабайы жылқылар мен садақшылар бейнесінің композициясы.


## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан петроглифтері
Азық-түлік өнеркәсібі

**Азық-түлік өнеркәсібі** — бұл дайын тамақ өнімдерін немесе жартылай фабрикаттарды, сондай-ақ сусындар мен темекі өнімдерін өндіретін салалардың жиынтығы. Кейбір жіктеулерде бұл салаға май өндірісі негізінде сабын мен жуғыш заттар да кіреді. Бұл өнеркәсіп халықтың негізгі қажеттілігі – азық-түлікпен қамтамасыз етуді мақсат етеді. Азық-түлік өнеркәсібінің кәсіпорындары шикізатты жинау, оны өңдеу және тұтынушыға жеткізуді ыңғайлы ету үшін дайын өнім түрінде шығарумен айналысады.

Агроөнеркәсіп кешенінде азық-түлік өнеркәсібі ауыл шаруашылығымен тығыз байланыста, себебі ауыл шаруашылығы – шикізат жеткізушісі, ал сауда – дайын өнімді тарату жүйесі. Өнеркәсіптің кейбір салалары шикізат көздеріне жақын орналасса, басқалары тұтынушылар көп шоғырланған аймақтарға жақындайды.

Азық-түлік өнеркәсібі адамдар өмір сүретін барлық жерлерде кездеседі. Бұл шикізаттың кең таралуына және азық-түліктің тұрақты тұтынылуына байланысты. Дегенмен, бұл салада өзіндік ерекшеліктер мен заңдылықтар бар. Өнеркәсіп орындарын орналастыруда осы ерекшеліктер ескеріледі. Елдің жетекші ғылыми-зерттеу институттарының мамандарының баяндамаларына сәйкес, бұл салаға ауыл шаруашылығының дамуы үлкен ықпал етеді. Ол өңірдегі өнеркәсіп салаларының құрылымдық ерекшеліктерін, өндірістік қуатын және басқа да маңызды қасиеттерін анықтайды.

Азық-түлік өнеркәсібінің негізгі бағыттары:
* Ауыл шаруашылығы: егін өсіру, мал және теңіз өнімдерін өндіру, ауыл шаруашылығы экономикасы
* Өндіріс: агрохимия, ауыл шаруашылығы құрылыс технологиялары, ферма техникасы мен жабдықтары, тұқым өндіру
* Азық-түлікті өңдеу: нарыққа арналған жаңа өнімдерді дайындау, дайын өнім шығару
* Маркетинг: жалпы өнімдерді (мысалы, сүт) ілгерілету, жарнама, қаптама, PR және маркетингтік кампаниялар
* Көтерме сауда және тарату: логистика, көлік, қоймалау
* Қоғамдық тамақтану: қоғамдық тамақтану қызметтері мен мейрамханалар
* Бөлшек сауда: супермаркеттер, фермерлік базарлар және қоғамдық нарықтар
* Реттеу: жергілікті, аймақтық, ұлттық және халықаралық деңгейдегі азық-түлік өндірісі мен сатылымына қатысты ережелер (тамақ сапасы, қауіпсіздігі және қауіпсіздігі, жарнама және т.б.)
* Білім беру: академиялық, кәсіби және консалтингтік білім
* Зерттеу және даму: азық-түлік ғылымы, микробиология, технология, химия және инженерия
* Қаржылық қызметтер: несие, сақтандыру
* Азық-түліктің сапасын және оны сақтау әдістерін зерттейтін бағыттар (азық-түлікті сұрыптау, сақтау, реология) жоғарыда аталған процестермен тығыз байланысты.

Тек өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін азық-түлік өсіретін шаруалар мен аңшылыққа негізделген қауымдастықтар ғана заманауи азық-түлік өнеркәсібінен тыс деп есептеледі.

Азық-түлік өнеркәсібінің негізгі ойыншылары кейде "Big Food" деп аталады. Бұл терминді жазушы Нил Гамильтон енгізген.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Азық-түлік өнеркәсібі
Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Салалар бойынша өнеркәсіп
Игуасу (өзен)

**Игуасу** (, ) — Оңтүстік Америкадағы өзен. Парана өзенінің сол саласы. Бразилия және Аргентина жерімен ағады.

## Сипаттамасы
Өзеннің бастауы Бразилия орталығындағы таулы аудандарда орналасқан.

Игуасу өзені шығысқа қарай ағып, Парана өзеніне құяды. Өзен бойында Игуасу сарқырамасы орналасқан.

Өзеннің ұзындығы шамамен 1320 шақырым.

Жазықта ағып өтеді, сондықтан өзеннің ағыны біркелкі және баяу. Игуасу өзенінің су режимі маусымдық. Жанбырлы маусымда су деңгейі жоғары болып, сарқырамалардың су ағыны күшейеді.

Өзеннің су ағыны мен деңгейі жылына бірнеше рет өзгереді.

## Маңызы
Өзеннің бойындағы рельеф тропикалық ормандар мен шөптесін жерлерге бай. Өзен суы гидроэнергетикалық объектілер арқылы электр энергиясын өндіру үшін пайдаланылады. 

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Iguazú y la tierra del agua grande 

Санат:Аргентина өзендері
Санат:Бразилия өзендері
Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)

**Мүбарак Герей** (; 1632 қай.) — Қырым нұреддині (1631-1632), Қырым ханы I Саламат Герейдің ұлы (1608-1610).

## Өмірбаяны
1610 жылы әкесі I Саламат Герей қайтыс болғаннан кейін Мүбарак Герей ханзада аға-бауырларымен бірге Қырымды қалдырып, түрік иелігінде өмір сүрді. 1620-жылдары Мүбарак Герей және оның кейбір бауырлары Қырымға оралып, Жәнібек Герей ханның (1628-1635) сарайында тұрды.

1629 жылы Жәнібек Герей ханның бұйрығымен Мүбарак Герей ханзада Кіші Ноғай Ордасы мен Шеркестанға қарсы жазалау жорығын жүргізді. 1629 жылы Жәнібек Герейдің қарсыласы бұрынғы қалғай Шаһин Герей Орқапы шайқасында жеңіліп, Қобанға, Қазы ұлысына қашады. Қырым әскерін бастаған Мүбарак Герей Шаһин Герейді қолдағаны үшін жергілікті мырзаларды жазалау мақсатында Кіші Ноғай Ордасына келеді. Ноғай мырзаларының көпшілігі Мүбарак Герейге бағынып, Қырым ханына мойынсұнуға уәде берді. Мүбарак Герей ноғайлардан ең жақсы жылқыларды алып қанағаттанды. Қырымдықтар тек мойынсұнбаған Ноғай ханзадасы Азаматтың ұлыстарын қырып-жойып, өртеп жіберді. Қалғай Шаһин Герей Қазы ұлысынан Шеркестандағы туыстарына қашады. Оның соңынан Мүбарак Герей әскерімен жетіп келеді. Шеркес мырзалары Қырым ханының билігіне бағынуға мәжбүр болып, Шаһин Герейдің өз жерлерінде қалуына рұқсат бермеді. Мүбарак Герей олардан арғымақ, бадана (сауыт) және тұтқындар ретінде алым-салық алды.

1631 жылы күзде бауыры Дәулет Герей қайтыс болғаннан кейін Жәнібек Герей хан жаңа қалғай ретінде Мүбарак Герейдің үлкен ағасы бұрынғы нұреддин Азамат Герейді тағайындайды. Жаңа нұреддин Мүбарак Герей болды. Көп ұзамай хан мен жаңа қалғай арасында ашық алауыздық басталды.

1632 жылы маусымда Жәнібек Герей қалғай Азамат Герейді келіссөзге шақырып, сол кезде өлтірткізді. Содан кейін хан оның інілері Мүбарак Герей мен Сафа Герей ханзадаларды өлтіруге қызметшілерін жібереді. Уәли-мырза Дивеевтің алдын ала ескертуінің арқасында ағайынды Мүбарак пен Сафа Герейлер Орқапы мен Кефеге қашады. Тек Мүбарак Герейдің үш кішкентай ұлыдары ғана қырылды. Жәнібек Герей өзінің өгей інілерін Солтүстік Кавказда қайта пайда болған қашқын Шаһин Гереймен жасырын байланыста деп айыптады.

## Әдебиет
* *Новосельский А. А.* Борьба Московского государства с татарами в 17 веке. — —: Издательство Академии наук СССР,, 1948.
* *Гайворонский Олекса*. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бақшасарай, 2009. — ISBN 9789662260038

Санат:Қырым хандығының нұреддиндері