open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бақтыгерей Хайруллаұлы Шошаев

**Бақтыгерей Хайруллаұлы Шошаев ** (1937, Ресей, Саратов облысы Питер ауданы Малоузенский селосы) – ветеринария ғылымының докторы (1993), профессор (1996).

## Өмірбаяны
* Саратов зоотехника-малдәрігерлік институтын (1964) бітірген.
* Бүкілодақтық малдәрігерлік санитария ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1970, Мәскеу) бітірген. 
* Түркістан облысында бас мал дәрігері (1964–1966)
* 1970 жылдан Қазақ ветеринария ғылыми-зерттеу институтында аға, жетекші ғылыми қызметкер, зертхана  меңгерушісі, бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді.
## Еңбектері
* 50-ден астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Саратов облысында туғандар
Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Саратов зоотехника-малдәрігерлік институты түлектері
Санат:Бүкілодақтық малдәрігерлік санитария ғылыми-зерттеу институты түлектері
Санат:Қазақ ветеринария ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Мақтаның күйе көбелегі

**Мақтаның күйе көбелегі** (*Pectіnophora gossypіella*) — мақта дақылының қауіпті зиянкесі. 

Негізінен, мақта егетін Азия елдерінде кездеседі. Қанатының жайғандағы ұзындығы 12 — 16 мм, оның алдыңғы жағы қоңыр, ал артқы бөлігі сұр түсті, жалпақ шашақ түктері болады. Бір жылда 2 — 6 ұрпақ береді. Қуыршақтары тығыз өрмек пілләларының ішінде қыстап шығады. Көбелектер жұмыртқаларын (500-ге жуық) мақтаның сабағына, жапырағына, гүліне салады. Жұлдызқұрттары өсімдіктің генеративті (көбею) органдарын зақымдайды, соның салдарынан мақтаның гүл шанағы, гүлі түсіп, әлі пісіп жетілмеген қауашағы солып қалады. 

## Күресу шаралары
карантин қою шараларын жасау, жұлдызқұрттарды инсектицидтермен жою.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Санат:Мақта зиянкестері
Бейсенбай Сабаев

**Бейсенбай Сабаев** (1924 жылы туған, Жамбыл ауданы Шайқорық ауылы) – еңбек ардагері.
## Өмірбаяны
Жамбыл зоотехникалық техникумын, Шымкент мұғалімдер институтын, Абай атындағы Алматы педагогика институтын бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Жеңіс күнін Кенигсберг қаласында қарсы алады. 1946 – 55 жылы мектеп мұғалімі, директор, Жамбыл ауданы партия комитетінде парткабинет меңгерушісі, Шу ауданы партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі,1955 – 59 жылы Луговой ауданында колхоздың төрағасы, 1959 – 62 жылы Талас ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, 1962 – 64 жылы Жамбыл ауданы колхоз төрағасы, 1964 – 79 жылы «Қаракемер» кеңшарын басқарды. 1979 – 84 жылы Жамбыл ауданы инспекциясында қызмет істеді. Жамбыл ауданы соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы.
## Жетістіктері
Еңбек Қызыл Ту, Құрмет Белгісі, І және ІІ дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, көптеген медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы) туғандар
Санат:Жамбыл зоотехникалық техникумы түлектері
Санат:Шымкент мұғалімдер институты түлектері
Санат:Алматы педагогика институты түлектері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан КП Талас аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Сайма корпорациясы

**“Сайма” корпорациясы** — прибор жасау кәсіпорны. Алматы қаласында 1992 ж. құрылған. Дүниежүзүзілік деңгейдегі станоктармен, құрылымдық аппараттармен жабдықталған. “Сайма” корпорациясы бір және көп тарифті электр санауыштарын, газ есептеуіштерін, тұрмыстық және өндірістік энергия көлемін электрондық тәсілмен өлшеу құралдары мен приборларын, бағдаршамдар, ыстық және салқын судың жұмсалу көлемін өлшеу құралдарын, т.б. шығарады. Оның штамп, прессформа, гальваникалық өндірістермен жабдықталған цехтары, жеке конструкторлық бюросы, зертханасы бар. Республиканың облыс орталықтарында, Қырғызстанда, Өзбекстанда, Тәжікстанда өндірістік цехтары мен бөлімшелері жұмыс істейді. Сайма шығаратын “Номад”, “Жусан”, “Тұлпар”, “Отан”, “Алатау”, “Жарық”, “Астана”, “Алтай”, “Батыс”, “Дала” атты приборлар әлемнің 10 еліне сатылады. Оның өнімдері Франциядағы Өндіріске жәрдемдесу қауымдастықтарының “SPІ алтын медалін” (2002), Женевада өткен 26-Халықаралық конвенцияда “Сапа алтын медалін” (2003) жеңіп алды.

## Дереккөздер:
Арал кеме жөндеу зауыты

**Арал кеме жөндеу зауыты** - 1909 ж. ағайынды Лапшиндердің кеме кәсіпорындары негізінде механикалық шеберхана ретінде құрылған.

Шеберханада Арал теңізі мен Әмудария әскери флотилиясының және балық кәсіпшілігінің қайықтары жөнделді. Шеберханада 2 токарьлық бұрғылау станциясы болды, Төменгі Новгородтан келген 35 жұмысшы істеді. 1919 ж. басында Арал мемлекет пароходствосына берілді. 1923 ж. Орта Азия пароходствосы құрылып, оған Арал теңізі мен Әмудария өзені кірді. 
1925 ж. шеберхананың орнына жаңадан механикалық цех, ағаш жонатын цехтар үшін көлемді қосымша ғимарат  салынды. 1932 ж. шеберханада 300 аттық күші бар «КИМ» кемесі жасалды. 1936 ж. кеме жөндеу зауыты болып құрылды. 
1936 – 37 ж. зауытта 490 аттық күші бар «Киров» теплоходы, 550 т. жүк көтеретін жүк баржасы жасалды. 2-дүниежүзілік соғысы жылдары (1941 – 45) әскери қажеттілікке бейімделіп, «Барлығы майдан үшін, барлығы жеңіс үшін!» деген ұранмен жұмыс істеді. Соғыстан кейінгі жылдары Арал кеме жөндеу зауыты кемелер мен баржаларды жасауға қайта кірісті.

Арал теңізінің тартылуына байланысты балық аулау қысқарып, зауыт көтергіш көлік жабдықтары, кейін вагон жөндеу зауытына айналды. Қазір зауыт Көкарал бөгетінің құрылысы үшін арнайы тапсырыспен жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Арал
Санат:1909 жылы құрылған компаниялар
Санат:Қызылорда облысы кәсіпорындары
Киікбай Әлібекұлы

**Киікбай Әлібекұлы** (шамамен 1728, Ырғыз өңірі – 1798, сонда) – батыр. 

Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан. 

Киікбай батырдың есімі 1743 ж. мұрағат құжаттарында кездеседі. Онда Киікбайдың жасауыл шенінде болғаны айтылады. 1744 ж. Киікбай Қотыр батырмен бірге Ресей империясының саясатына өз пікірлерін білдірсе, 1749 ж. 4 қаңтарында Әбілқайырдың баласы Ерәлі сұлтанға қарсылық танытып, Ресей патшасына хат жазғандардың қатарында болған. Киікбай батыр, Қанжығалы Бөгембай, Қаракерей Қабанбай батырлармен бірге Абылайды хан сайлауға қатысқан. Ә.Кекілбаевтың “Үркер”, “Елең-алаң” романдарында Киікбай батыр тұлғасы сомдалған.

*[[Шежіре]]: Киікбай-Әлібек-Қалақ-Шобдар-Бекет-Сейін (Желдер)-Келдібай-Бозғұл-Шомекей*

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Тұлғалар
Саймасай

**Саймасай** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Саймасай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Есік қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде орналасқан. 

Ауыл 1995 жылға дейін “Александровка” деп аталған. Саймасайда Қазақ ұлттық аграрлық университетінің “Жаңашар” оқу-тәжірибе шаруашылығы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Киікбайтам

**Киікбайтам** – күмбез. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Қаракеңгір өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан. Киікбайтам күмбезін 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Марғұлан) зерттеген. Киікбайтам салыну пішініне және шикі кірпіштен қаланғанына қарағанда 18 – 19 ғасырдағы ескерткішке жатады. 

## Дереккөздер



Санат:География
Алтынсарин ауылдық әкімдігі

**Алтынсарин ауылдық әкімдігі** — Қостанай облысы Қамысты ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алтынсарин ауылы кіреді. Орталығы – Алтынсарин ауылы.

## Тарихы
Округ құрамында болған *Филипповка* ауылы 2009 жылы таратылған соң, Алтынсарин ауылдық округі ауылдық әкімдік болып қайта құрылды. 2019 жылы Свободный ауылдық әкімдігімен біріктіріліп, ауылдық округ болып құрылды. Сол жылы ''Свободное'' ауылы таратылып, ауылдық округ ауылдық әкімдік болып қайта құрылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1902 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы ауылдық округтері
Амангелді ауылдық округі (Қостанай облысы)

**Амангелді ауылдық округі** – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Амангелді, Ақкісі, Есір, Кемер, Қоғалыкөл ауылдары  кіреді. Орталығы – Амангелді ауылы.

## Тарихы
2013 жылы округке таратылған Есір ауылдық округі қосылды. Сол жылы *Мұқыр* ауылы таратылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 8752 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы ауылдық округтері
Мақташөп

**Мақташөп** (*Panderі*a) — алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның шөлді аймақтарында Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда өседі. Құмды, балшықты жерлерде, сексеуіл арасында, тақырларда өсетін 1 түрі — Түркістан мақташөбі (*Panderіa turkestanіca*) бар. Оның биіктігі 10 — 40 см, сабағы түбінен бастап бұтақталған, қалың түкті. Жапырақтары кезектесе орналасқан. Сопақша шеті тегіс. Қосжынысты гүлдері, 5 мүшелі, топталып, масақ тәрізді гүлшоғырын құрайды. Шілде — тамызда гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — тықыр тұқым.

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Сабыр (қоныс, Павлодар облысы)

**Сабыр** – ортағасырлық қоныс орны. Ақсу аулынан 3 км солтүстік-батыста, Ақсу өзенінің сол жағалауында. Алғаш 1941 жылы Жамбыл археологиялық пунктінің экспедиция (жетекшісі Г.И. Пацевич) ашып, зерттеді. 1989 жылы ҚазМУ (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті) археологиялық отряды (жетекшісі М.Елеуов) үстінен материалдар жинастырды. Қазіргі орны сопақша келген көлемі 170×115 м, биіктігі 2,5 м төбе болып табылады. Зерттеу барысында сырсыз құмыра, қақпақ, көзе, табақша секілді заттар жинастырылды. Бұларға қарағанда Сабырды халқы 10 – 12 ғасырларда мекен етіп, егін және мал шаруашылықтарымен айналысқан.

## Сілтемелер
* Қоныс
* Экспедиция
* Ақсу ауылы

## Дереккөздер


Санат:Павлодар облысы қоныстары
Процуденттер

**Процуденттер** (латын тілінде producens — өндіруші, түзуші) — фотосинтез немесе хемосинтез нәтижесінде бейорганикалық заттардан органикалық заттар түзетін автотрофты ағзалар. Процуденттер гетеротрофты ағзалар — консументтер мен редуценттерге қарама-қарсы қойылады. Судағы және жер бетіндегі экожүйелердегі негізгі процуденттер — жасыл өсімдіктер. Экожүйеде процуденттер бірінші трофик. деңгейді құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Шеген ауылдық әкімдігі

**Шеген ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2017 жылға дейін "Амангелді ауылдық округі" деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шеген ауылы кіреді. Орталығы – Шеген ауылы. Округ құрамында болған *Құмкөл* ауылы 2007 жылы , ''Қарғалы'' ауылы 2017 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 765 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы ауылдық округтері
Сайра

**Сайра** (Cololabіs saіra) — саргантәрізділер отрядының макрельшортандар тұқымдасына жататын теңіз балығы. Негізінен Тынық мұхиттың солтүстік бөлігі мен Жапон теңізінің ашық суларын мекендейді. Ұзындығы 36 см-дей, салмағы 200 г-дай, 5 — 6 жыл өмір сүреді. Жыныстық жағынан 3 — 4 жылда жетіледі. Уылдырығын Жапон теңізінің оңтүстігіне ақпан — маусым айларында (су температурасы 14 — 25оС болғанда) бөліп-бөліп шашады. Мөлшері 9 — 23 мыңдай уылдырығы су қабатында жабысқақ жіпшелермен балдырларға (әр түрлі қатты заттарға, тунец балығын аулайтын қабаттарға) бекиді. Үйір-үйір болып жүреді, планктонмен қоректенеді, жыл маусымына қарай өрістейді. Еті өте дәмді болғандықтан кәсіптік маңызы зор. Электр шамының жарығына жақсы жиналады, сондықтан сайраларды жарықты пайдаланып аулайды.

## Дереккөздер


Санат:Саргантәрізділер
Тұрдыбеков Қобыланды Мүбаракұлы

**Тұрдыбеков Қобыланды Мүбаракұлы** (2.1.1959 жылы туған, Ресей, Новосибирск облысы Чулым ауданы Преображенка селосы) – ғалым, химия ғылымының докторы (1999), профессор (2002). Е.А. Букетоватындағы Қарағанды мемлекеттік университетін (1981), КСРО ҒА Элементорганикалық қосылыстар институтының аспирантурасын (1992) бітірген. 1983 – 97 жылы Қазақ КСР-і ғылым академиясының Органикалық синтез және көмір химиясы институтында (Қарағанды қаласы) аға зертханашы, инженер, ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды, 1997 жылдан ҚР Білім және ғылым министрлігінің Фитохимия институтында зертхана меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері түрлі құрылымдық типтегі табиғи қосылыстардың стереохимиясын, кеңістіктік құрылысын, реакцияға қабілетін зерттеуге арналған. Оның жетекшілігімен литейлі эфедриндік алкалоидтардың конформациялық сипаттамасы нақты талданып, циклді өнім пайда болатын реакциялар кезіндегі стереоселективтіліктің себептері түсіндірілді және табиғи жолмен алынған фенолдық қосылыстардың кеңістіктік құрылысына және конформациялық  тәртібіне талдау жүргізілді. 190-ға жуық ғыл. еңбектің авторы. 3 химиялық ғылым кандидатын даярлаған. “Ерен еңбегі үшін” медалімен марапатталған. ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (2007).
## Дереккөздер


Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Лидия Георгиевна Савельева

**Лидия Георгиевна Савельева** (1939 жылы туған, Қордай ауданы) – ғалым, биология ғылымының докторы (1997), профессор 1961 жылы Абай атындағы КазПИ-ді бітірген.
## Өмірбаяны
1963 – 94 жылы Шығыс Қазақстан педагогикаллық институтында оқытушы, доцент, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі болып істеген. 1994 жылы Шығыс Қазақстан университетінде кафедра меңгерушісі. 60-тан аса ғылыми еңбектің, 1 кітаптың авторы.
## Шығармалары
Типологическая структура и некоторые показатели здоровья детей 7 – 16 лет г. Зыряновска.//В сб. Адаптационные и иммунные реакции организма человека и животных на воздействие различных факторов внешней среды. Усть-Каменогорск, 1996.; Современные подходы к интогротивной оценке здоровья растущего организма, М., 1997.
## Сілтемелер
* Биология
* Профессор
* ҚазПИ
## Дереккөздер


	

Санат:Тұлғалар
Аманқарағай ауылдық округі

**Аманқарағай ауылдық округі** – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аманқарағай, Лесное, Озёрное ауылдары кіреді. Орталығы – Аманқарағай ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 7770 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы ауылдық округтері
Кинопродюсер

[thumb|200px|right|[Джордж Лукас «Жұлдыздар шайқасы» және «Индиана Джонс» фильмдерінің продюссері]]
**Кинопродюсер** (, *produce* – өндіру) – кинематографияда фильм түсіру тобына ұйымдастырушылық әрі қаржылық жағынан бақылау жасайтын тұлға. Кино өндірісін коммерциялық мақсатқа жұмылдыруды көздеген продюсерлік жүйе 1910 ж. АҚШ-тың Голливуд қаласында пайда болды. 40-жылдардың соңына қарай АҚШ-та “тәуелсіз” поэтика бірлестігі ұйымдасып, оның құрамына режиссерлер мен драматургтер енді. 20 ғ-дың 60-жылдарынан бастап продюсерлік қызметті кино “жұлдыздары” (Р. Редфорд,  П.Ньюмен, Ж. Габен, Фернандель, А. Делон) мен режиссерлер де (К. Шаброль, К. Лелуш, Ф.Ф. Коппола) атқара бастады. 70-жылдары “тәуелсіз” продюсерлер кино туындысын жасайтындар мен қаржылық ұйымдардың (киномонополиялар мен банктер, т.б.) арасын өзара жалғастырып отыратын делдалдық қызметті жүргізді. Қазақстанда продюсерлер институты 90-жылдардың аяғына қарай қалыптаса бастады.

## Дереккөздер


Санат:Кинематограф
Санат:Мамандықтар
Кельт тілдері

**Кельт тілдері** — Үндіеуропа тілдері шоғырына жататын тілдердің бір тобы. Оған галлий және мэн (өлі тілдер), валлий (уэльс), ирланд, шотланд, бретон, корн тілдері жатады. Кельт тілдерінің біразы кейін өлі тілге айналған. Галль тілдерін б.з. 1-жүзжылдығында римдіктер жаулап алғаннан кейін латын тілі ығыстырған. Корн тілі 18 ғ-дың аяқ шешінде қолданылудан қалып, өлі тілдер қатарына қосылған. Кельт тілдерінің қалғандары қазір де бар. Ирланд тілі Ирландияның мемл. тілі болып (ағылшын тілімен қатар) есептеледі. Мэн тілі (Мэн аралында) Шотландияның таулы бөліктерінде, уэль тілі Ұлыбританияның Уэльс аралында, бретон тілі Францияда кездеседі. Кельт тілдері континенталь (галль, кельт), бритт (корн, бретон),гойдель (ирланд, гэль, мэн) делінетін 3 топқа бөлінеді. Мұның бритт тобындағыларының жеке-жеке тілге жіктелуі 6 – 8 ғ-ларда, гойдель тобындағыларынікі 12 – 13 ғ-ларда болған. Ирланд тілінде септік жалғауы жоққа тән. Қазіргі кельт тілдерінде баяндауыш бастауыштан бұрын, толықтауыш бастауыштан кейін айтылады. Ирланд тілінің ескі жазба нұсқаларында баяндауыштың кейде сөйлем соңында келетін жерлері де бар. Кейінгі кездегі зерттеушілер кельт тілдеріндегі бұрын субстрат есебінде танылып келген кейбір белгілердің архаизм екенін байқады. Екпін жүйесіндегі кейінірек болған өзгерістің нәтижесінде кельт тілдерінде сөздің басқы дауыссызы жиі алмасады. Бұл құбылыс кельт тілдерінде маңызды синтаксистік қызмет атқарады. Көне кельт тілдері флективті тілдер қатарына жатады.

## Дереккөздер:



Санат:Үнді-Еуропа тілдері
Автодабыл

**Автодабыл** — автомобильдерді бөгде адамдардың айдап кетуінен сақтайтын, арнайы дабыл беретін құрылғы.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Амантоғай ауылдық округі

**Амантоғай ауылдық округі** – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Амантоғай, Жалдама, Қарақұдық, Шақпақ ауылдары кіреді. Орталығы – Амантоғай ауылы. Округ құрамында болған *Қаражар* ауылы 2013 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1621 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы ауылдық округтері
Пайдалы әсер коэффициенті

**Пайдалы әсер коэффициенті** (ПӘК) – жүйенің (механизмнің) энергияны түрлендіру немесе басқа денеге беру тиімділігін сипаттайтын шама. Ол көбінесе грек әрпі **η** -мен (*[[этта]]*) белгіленіп, мына өрнек арқылы анықталады:** η =Wпайд./Wтол**, мұндағы **Wпайд., Wтол.** жүйенің жұмыс істеуі кезінде жұмсаған пайдалы және толық энергиялары. Орнықты режимде жұмыс істейтін механизмдерде сырттан келтірілген энергияның (**Wтол.**) бір бөлігі (**Wпайд**.) пайдалы кедергілерді (металл кесу, жүк көтеру, затты бөлшектеу, т.б.) жеңуге, ал қалған бөлігі (**Wшығ**.) зиянды кедергілерді (үйкеліс, денені қыздыру, гистерезис тұзағы, құйынды токтар) жеңуге жұмсалады. Бұл жағдайда** η =Wпайд./Wтол**. Немесе **η =1–Wшығ./Wтол.** арқылы анықталады. Кез келген механизмнің жұмыс істеуі кезінде міндетті түрде энергия шығындары болатындықтан барлық уақытта** η <1** болады. Ол ондық бөлшекпен немесе пайызбен (**%**) өрнектеледі. Мысалы, ЖЭС-тің **Пайдалы әсер коэффициенті 0,35 – 0,40 (35 – 40%)**, іштен жанатын қозғалтқыштарда **0,40 – 0,50 (40 – 50%)**, қуатты генераторларда **0,98 (98%)**; ал фотосинтез процесінің **Пайдалы әсер коэффициенті** **12 – 15%** шамасында. Термодинамиканың екінші заңына сәйкес жылу қозғалтқыштарының **Пайдалы әсер коэффициенттерінің** ең жоғарғы мәні Карно циклі бойынша анықталады. Машиналардың (әр түрлі қондырғылардың) Пайдалы әсер коэффициенті олардың әрбір элементтерінің жылулық, механикалық т.б. Пайдалы әсер коэффициенттері мен оның экономиялық, техникалық, т.б. Пайдалы әсер коэффициенттеріне ажыратылады. Жүйенің (механизмнің) толық Пайдалы әсер коэффициенті оның дербес элементтерінің Пайдалы әсер коэффициентінің көбейтіндісіне тең:

               η = (An+1)/A1 = η1ˑ η2 ˑ...ˑ ηn  = ηi

“ **Пайдалы әсер коэффициенті** ” ұғымы өзінің жалпылама қасиетіне байланысты әр түрлі қондырғыларды (*атомдық реакторлар, электр генераторлары, жылу қозғалтқыштары, жартылай өткізгіш құрылғылар, биологиялық объектілер, т.б.*) қуаты мен тиімділігіне қарай бір-бірімен салыстыруға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Физика
Александр Георгиевич Савченко

thumb|Александр Георгиевич Савченко
 **Александр Георгиевич Савченко** (30.3.1951 жылы туған, Тараз қаласы) – қоғам қайраткері. 

## Өмірбаяны
Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтын (1977), Алматы саясаттану және басқару институтын (1991) бітірген. 1971 – 81 жылы «Жамбыл былғары аяқ киім» бірлестігінде слесарь, 1981 – 85 жылы Жамбыл қаласы Орталық ауданы партия комитетінде нұсқаушы, 1985 – 89 жылы ауданы халықтық бақылау комитетінің төрағасы, 1989 – 91 жылы Жамбыл қаласы атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1991 – 92 жылы қалалық жоспарлау комиссиясының төрағасы, облыстық атқару комитетінің бас маманы, 1992 – 94 жылы облыстық әкімшілікте бөлім меңгерушісі, 1994 – 95 жылы «Коммунмаш» АҚ президенті, 1995 – 97 жылы Жамбыл қаласының әкімінің орынбасары, облысы әкімінің орынбасары, 1997 жылы наурыздан облысы әкімінің 1-орынбасары.

«Құрмет» орденімен (2003); «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Төтенше жағдайды алдын алу және жоюда үздік шыққан үшін» медальдарымен марапатталған.

Әскери атағы - запастағы полковник.

Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Хоббиі - балық аулау.

Үйленген. Жұбайы - Савченко Валентина Николаевна (1950 жылы туған), зейнеткер.  Қызы - Сарафинова Светлана (1969 жылы туған); ұлы - Савченко Владимир (1976 жылы туған).

## Сілтемелер
* Қайраткер
* Төраға

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:1951 жылы туғандар
Шөкин Әлихан Ризаұлы

**Шөкин Әлихан Ризаұлы** (25.10.1925 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауданы 10-ауыл – 1996, Алматы қаласы) – медицина ғылымының докторы (1968), профессор (1970).

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Айдабол бөлімінен шыққан.

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1950, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) және аспирантурасын (1953) бітірген. Осы оқу орнында ассистент (1952–1958), доцент (1958–1968), профессор (1968–1969) болып қызмет істеді. 1969 жылдан өмірінің соңына дейін кафедра меңгерушісі қызметін атқарған. Ғылыми еңбектері Қазақстанда медицина тарихы мен әлеуметтік гигиена мәселелеріне арналған. 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер:
Аңғар ауылдық округі

**Аңғар ауылдық округі** – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аңғар ауылы кіреді. Орталығы – Аңғар ауылы.  

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 455 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Сайрағыш құстар

**Сайрағыш құстар** () — торғайтәрізділердің отряд тармағы. Арғы тегі жоғарғы эоценнен, ал қазіргі туыстары жоғарғы олигоценнен белгілі. Сайрағыш құстардың морфологиялық белгілері жағынан айырмашылығы болғанымен, анатомиялық құрылымы жағынан бірдей. Бұлардың негізгі ерекшелігі — көмейінің төменгі бөлігінде дыбыс шығаратын органының құрылысы өте күрделі, сондықтан сан алуан үн шығарып, сайрайды. Сайрағыш құстар Жер шарында кең тараған (тек Антарктидада ғана кездеспейді), 57 тұқымдасы, 5 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстандағы 200-ден астам сайрағыш құстардың 190-ға жуық түрі республика жерінде ұя салады, бозторғай, қарлығаш, бұлбұл, мысықторғай, шөже шымшық, көктеке, сарыторғай, самырсын, қараторғай, шақшақай, т.б. құстар тобы белгілі. Сайрағыш құстардың көру мүшелері жақсы дамыған, жақсы естиді, бірақ иіс сезу мүшесі нашар дамыған. Әсіресе күрделі құрылысты ұя жасауы (мысалы, құрқылтайлар, айқабақтар, сандуғаштар, т.б.) назар аудартады. Сайрағыш құстардың өмір сүру ұзақтығы олардың дене мөлшеріне байланысты, мысалы, қарғалар орта есеппен 69 жыл, ал ұсақ торғайлар 11 — 25 жыл тіршілік етеді. Сайрағыш құстардың көптеген түрі ағаш зиянкестерін жеп пайда келтіреді, бақтарда әсемдік үшін жерсіндіріледі, қолда да ұсталады. Сондай-ақ, өсімдіктердің, әсіресе жеміс ағашының тұқымын таратудағы пайдасы ерекше.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Ерғали Сағат

**Ерғали Сағатұлы Сағат** (25 наурыз 1949 жыл, Жамбыл облысы Талас ауданы Ойық ауылы - 10 мамыр 2020 жыл, Алматы) — ҚазКСР және Қазақстан журналисті, жазушы. Қазақстан журналистер одағының, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі.

## Қызмет жолы
Ысты руынан шыққан. 1975 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен «Лениншіл жас» (Жас алаш) газетіне жұмысқа тұрды. Осында әдеби қызметкерден бастап бас редактордың бірінші орынбасары қызметінде 18 жыл жұмыс жасады. 1992—2005 жж. «Алматы ақшамы» газетінің Бас редакторы болды. 2008 жылдың қаңтарынан «Парасат» (Мәдениет және тұрмыс) журналының Бас редакторы.

1983 жылы «Жалын» баспасынан «Даладағы ұлы із» атты деректі повесі жарық көрді. Осы еңбегі үшін республикалық Баубек Бұлқышев атындағы сыйлыққа, 1988 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Ғимараттар биіктеп барады» публицистикалық кітабы үшін Журналистер одағының сыйлығына ие болды. Бұдан кейін «Келелі келешек», «Дін биігіндегі ел», «Ай нүрын төккен қала»,(сапарнама кітаптары) "Сайлау мен Татьяна", «Өмір-өсиет», «Ғасырдың бір жылы», «Жаны жарық Димекең», "Жан жылуы", атты деректі прозалық кітаптары оқырмандар қолына тиді.

Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі.
КСРО және Қазақстан Республикасының 8 мемлекеттік медальдарымен марапатталған. Қазақстан Жазушылары Одағының Деректі проза кеңесінің, Алматы қалалық сайлау комиссиясының мүшесі.

## Медальдары мен марапаттары
* «Әскери үздік қызметі үшін» (1970); 
* Астана"
* «Еңбектегі ерлігі үшін» (1981); 
* «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 10 жыл»; 
* «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл»;
* «10 жыл Астана»;
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»; 
* «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011);
* "Қазақстан Конституциясына 20 жыл" (2015);
*" Құрмет" ордені (2015);
* Бірнеше Құрмет грамоталарына ие. Қазақстан Журналистер Одағының Баубек Бұлқышев атындағы сыйлығының иегері.

## Семьясы
* Нұралиева Ұлбан - жұбайы;
* Сағатов Іңкар - ұлы, медицина ғылымдарының докторы, кәсіпкер;
* Сағатов Абзал - ұлы, кәсіпкер;
* Сағатов Асыл - ұлы, заңгер, PhD.
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан жазушылары
Арқа ауылдық округі

**Арқа ауылдық округі** — Қостанай облысы Қамысты ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Арқа, Красногорское ауылдары кіреді. Орталығы – Арқа ауылы.

## Тарихы
2022 жылы Арқа және Красногор ауылдық әкімдіктері біріктіріліп, Арқа ауылдық округі болып құрылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1930 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы ауылдық округтері
Архангель ауылдық округі (Денисов ауданы)

**Архангель ауылдық округі** — Қостанай облысы Денисов ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жалтыркөл, Архангельское ауылдары кіреді. Орталығы – Жалтыркөл ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1218 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Денисов ауданы ауылдық округтері
Киікші

**Киікші** – қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы қоңырат тайпасы, көтенші бірлестігі, Жаманбай бұтағынан тарайды. Көтенші ұрпағы Жаманбайдың баласы Құрбаннан – Киікші, Жары, Сасық, Тіней, Жартыбас, Көтен аталары тарайды. Олар өздерін “Құрбан балаларымыз” деп, бір-бірімен қыз алыспайды. Ел аузындағы әңгімелерде Құрбанның әулие кісі, ұрлық пен зорлыққа қарсы, адал жан болғаны, аң аулап, құс ұстап күн көргендігі айтылады. Киікші туғанда қақпанына киік түскен екен, бұл балам аңшы, киікші болады деп атын Киікші қойыпты делінеді. Киікші – Бекбаулы (Қожамберген, Бөлтек, Шуақ), Шегір (Қошқарбай, Жәдіке, Байсары, Башын) аталарына бөлінеді. Киікші руы өзбектердің маңғыт тайпасының, қарақалпақтың қоңырат арысының құрамында да кездеседі. 19 ғасырда өмір сүрген тарихшы Сайдаққожа Жүсіпұлының жазуынша, көне қарлұқтардан тарайтын Қотан тайпасы – Киікше, Биікше, Тіней, Жарық, Сасан руларына бөлінген. Бұл дерек қазақ шежіресінде “Құрбан балалары” делінетін аталар қауымының тарихы әріден бастау алатындығын көрсетеді. Ұраны – “Алатау”, “Мүлкаман”, таңбасы босаға. Киікшіден (шөбересі)атақты Бөлтекұлы Желкілдек батыр шыққан. Желкілдек батыр Ахмет Яссауи кесенесіне жерленген.Ахмет Яссау кесенесінде жерленге хан,сұлтан, батырлар тізімінде Желкілдек батырдың аты көк тасқа қашап жазылған. Қызылорда қаласында Желкілдек батыр атында көше бар.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том

Желкілдек батыр кітабы Адырбек Сопыбеков, Тарихтан тартқан тағылым кітабы Қаныбек Әбдуов, Желкілдек батыр поэмасы Ахмет Есіркепов

Санат:Қазақ рулары
Арал проблемасы жөніндегі бірлескен шешім

**Арал проблемасы жөніндегі бірлескен шешім** – Орталық Азия мемлекеттері мен Қазақстан басшыларының Ташкентте өткен кездесуінің шешіміне сәйкес Қызылордада шақырылған Арал проблемалары жөніндегі тұңғыш халықар. конференцияда қабылданған шешімі. 

Осы аймақтың республикаларымен қатар оған Ресей Федерациясы да қатысты. Конференцияда Арал теңізі айдынындағы дағдарысты жағдайға байланысты мәселелер қаралды. Арал айдыны мен Арал өңірінің проблемаларын шешу, Арал аймағын экологиялық сауықтыру, әлеуметтік-экономикалық дамыту жөнінде бірлескен іс-қимылдар туралы шешім конференцияға қатысушылар қабылдаған негізгі құжат болды. Келісімде Әмудария мен Сырдария атырауы аумағында, оған шектес теңіз түбінің құрғап бара жатқан телімдерінде бұзылған экологиялық жүйенің тепе-теңдігін қалпына келтіру, суды пайдалану тәртібін күшейтетін мемлекетаралық құқықтық және нормативтік актілерді әзірлеу, келтірілген залал мен зиянның орнын толтыру, жергілікті тұрғылықты халықтың санитарлық-гигиеналық және медицина-биологиялық жағдайын жақсарту мәселелері қаралды. Келісім 10 жылға арналып жасалынды және қатысушы мемлекеттердің бірде-біреуі оның күшін жоюды тілемесе, тағы да осынша мерзімге ұзартылды деп есептелетін болды. Конференция Аралды құтқару жөніндегі халықар. қор құру туралы ереже қабылдады. Арнаулы шешіммен оның президенті болып Қазақстанның Елбасы Н.Назарбаев сайланды.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі
Санат:Халықаралық конвенциялар
Киіккоты (көкемарал)

**Киіккоты**, **[[көкемарал]]** (Zіzіphora) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік немесе шала бұта. Қазақстанда Көкшетауда, Алтайда, Балқаш – Алакөл ойысында, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле Алатауларында, Қаратауда, көбінесе, тау беткейлерінде, сондай-ақ, далалық өңірлер мен шөлді жерлердегі аласа тау етектерінде өсетін 6 түрі бар. Олардың ішіндегі жиі кездесетіні – иісті Киіккоты. (Z. clіnopodіoіdes). Биікт. 8 – 50 см, жуан тамырлы, тік сабақты. Жапырағының ұзындығы 0,6 – 2,5 см, ені 0,3 – 1,2 см, түкті кейде түксіз болады. Гүлі сабақ ұшында топтасқан, түсі жасыл не күлгін, қос ерінді, жоғары ерні тұтас, төменгісі 3 айырымды. Тостағаншасы цилиндр пішінді, ұзындығы 5 – 7 мм. Күлтесінің ұзындығы 10 – 12 мм, 2 аталық гүлі аналық мойнымен бірге күлтеден шығып тұрады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Иісті Киіккотынан парфюмерияда пайдаланылатын эфир майы алынады. Киіккотының құрамында алкалоидтер, гликозидтер, органикалық қышқылдар бар. Бұлардың бәрі дерлік – балды өсімдіктер. Кейбір түрі (Бунге Киіккоты ) медицинада дәрі жасау үшін пайдаланылады. 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Еріндігүлділер
Сайрамсу

**Сайрамсу**, *Сайрам* – Арыс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Төле би, Сайрам аудандары жерімен ағады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 76 км, су жиналатын алабы 1060 км2. Мартөбе ауылы тұсында өзеннен Қызылсу суару жүйесі, каналдар тартылған. Бөріжар саласы Бадам өзеніне құяды. Арнасы тік жарлы. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Алабы жайылым. Суы егін, мал суаруға пайдаланылады. Өзен бойында Қасқасу, Тасарық, Көксәйек ауылдары орналасқан.

## Бастауы
Өгем жотасындағы мұздықтардан басталып, Шымкент қаласына жете бере Бадам өзеніне құяды.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы өзендері
Санат:Төле би ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Асенкритов ауылдық округі

**Асенкритов ауылдық округі** – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Асенкритовка, Баталы, Варваринка, Қызылжар, Николаевка, Майлин ауылдары кіреді. Орталығы – Асенкритовка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2659 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бейімбет Майлин ауданы ауылдық округтері
Шөлсай 1, 2, 3

**Шөлсай 1, 2, 3** – түркі дәуірінің ескерткіштері (6–9 ғасырлар). Жамбыл облысы Мерке ауданы Мерке ауылынан оңтүстікке қарай 22 км жерде орналасқан. 

1998 жылы Мерке кешенді археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Досымбаева) зерттеген. Шөлсай-1 диаметрі 9 м, биіктігі 1 м болып келген қорған тас үйіндіні құрайды. Қорғанға жақын жерден әйел мүсіні табылды. Граниттен дайындалған, көлемі 0,9 м×27 см×42 см×29 см болып келген мүсін бедерлеу әдісімен жасалған. Бас киімі, миндаль көзді бет-әлпеті, доғал қастарына жалғасқан күйдегі тік түскен мұрны мен ерні айқын түрде өңделген. Қыр бөлігінде доғал түрде тереңдей түсірілген құлақтары, мойнынан төмен алқасы мен көкірегі көрсетілген. Жартылай бүгілген қолымен бел тұсында жалпақ түпті ыдыс ұстаған күйде тұр. Шөлсай-2 оңтүстік-шығысқа қарай Шөлсай-1-ден 0,4 км жерде. Диаметрі 12 м, биіктігі 1,3 м болып келген тастан қаланған қорғандағы үйінді де әйел мүсіні бар. Көлемі 0,9 м×35–40 см×37 см мүсін қызыл граниттен жасалған. Мүсін бедерлеу әдісімен орындалған. Кеудесі, басы, бел тұсына ыдыс ұстаған қолдарымен бірге саусақтары да анық өңделген. Иілген қасына жалғасқан мұрны, терең ойылған көздері мен аузы түркілік бет-әлпетті танытады. Мүсіннің кеудесінде домалақ келген алқа әйел-ананың түркілік қоғамдағы орнын және қорған тастың үлкен ғұрыптық орын екендігін көрсетеді. Шөлсай-3 оңтүстік-батысқа қарай Шөлсай-2-ден 1 км жерде орналасқан. Ескерткіш 1996 жылы Мерке кешенді археологиялық экспедиция жүргізген зерттеу жұмыстары барысында ашылып, 2001 жылы зерттелді. Диаметрі 10 м, биіктігі 0,8 м болып келген қорған ортасында орналасқан екі тас мүсіні бар тас үйіндісінен тұрады. Мүсін бедерлеу әдісімен жасалған. Мүсіндер бір-біріне қаратылып, ер кісі мүсінінің жүзі оңтүстік-шығысқа, ал әйел мүсіннің жүзі солтүстік-батысқа қаратып қойылған. Түр-түсі бойынша мүсіндердің айырмашылығы бар. Әйел мүсіні қара түсті қиыршықты граниттен, ал ер адамдікі тегіс түйіршікті қызыл граниттен жасалған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Түркілер мәдениеті
Құрманбек Сағындықов

**Құрманбек Сағындықов**  (29.12.1910, Жуалы аудыны Қоңыртөбе ауылы – 17.6.1988, Алматы қаласы) – журналист. 

## Өмірбаяны
Дулат тайпасының Жаныс руынан.
Филология ғылымының кандидаты СОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген (1953). 1928 – 32 жылы орта мектеп мұғалімі, директоры, Жуалы ауданы «Тау сағыз» газетінің редакторы, 1933 – 41 жылы Қазақ кәсіподақтар Кеңесінің жауапты нұсқаушысы, бөлім меңгерушісінің орынбасары, 1941 – 45 жылы 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1945 – 46 жылы Кеңес Армиясы Саяси Бас Басқармасының қазақ тілінде шығатын басылымының редакторы, 1946 – 57 жылы Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы партия тарихы институтының аға ғылыми қызметкері, сектор меңгерушісі, 1957 – 59 жылы «Қазақстан коммунисі» журналының редакторы, 1959 – 62 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы телевизия және радиохабарлар тарату жөніндегі комитеттің төрағасы, 1962 – 65 жылы біріккен «Оңтүстік Қазақстан» – «Южный Казахстан» облысы газеттерінің бас редакторы, 1965 – 81 жылы «Қазақстан коммунисі» журналының бас редакторы.

## Жетістіктері
Қызыл Жұлдыз, Ұлы Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, Халықтар Достығы ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. «Қазақстанның мәдениетіне еңбек сіңірген қызметкер» атағына ие болған.
## Сілтемелер
* Журналист
* Редактор
* Қызыл Ту
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналистері
Ашутасты ауылдық округі

**Ашутасты ауылдық округі** – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ашутасты, Аққошқар ауылдары кіреді. Орталығы – Ашутасты ауылы.

## Тарихы
2019 жылы Ашутасты ауылы мен Аққошқар ауылынан Ашутасты ауылдық округі құрылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2543 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Кеманча

**Кеманча**, кяманча – ысқылы музыкалық аспап. Кавказда (Әзірбайжан, Армения, Грузия және т.б.), Орта және Таяу Шығыс елдерінде кең таралған. Кеманчаның шанағы кокос жаңғағына ұқсас (кейде осы материалдан жасалады да), үнтілшесі жіңішке жылан немесе балық терісінен, мойны ұзын ағаштан, аяғы металдан жасалады. Кеманча да ойнаушы аспаптың аяғын жерге немесе тізесіне тіреп отырады. Кеманча 2, 3 және 4 ішекті болып келеді. Кеманчаның жалпы ұзындығы 850 – 900 мм. Кеманча жеке орындайтын, сондай-ақ, ансамбльдік және оркестрлік аспап ретінде қолданылады.

## Дереккөздер:
Автожуу

thumb|Көлік жуу
**Автожуу**— автомобильдерді жууға арналған орын. Автокөлік жууды жүзеге асыратын және тиісті қызметтерді көрсететін ұйым (ішкі бөлмені тазалау, жылтырату, дақтарын кетіру, қозғалтқышты жуу және т.б.).

Көбінесе автокөлік жуу орындары жанармай құю станцияларында, автосалондар мен автокөліктерге қызмет көрсету станцияларының жанында орналасқан.

Сонымен қатар, автокөлік жуу машиналарын жуу үшін қолданылатын жоғары қысымды аппараттар (HPA) деп аталады. Сондай-ақ, көлік жуу орындары автокөліктерді жууға арналған ғимараттар мен құрылыстар деп аталады.

Көбінесе автокөлік жуу орындары жанармай құю станцияларында, автосалондар мен автокөліктерге қызмет көрсету станцияларының жанында орналасқан. Қолданылатын жуғыш заттардың едәуір мөлшеріне байланысты, автокөлік жуу орындары қоршаған ортаны ластаушы болып табылады. Осыған байланысты, әдетте, мемлекеттік органдар жабдықтауды талап етеді.

Санат:Автомобиль
Санат:Қызмет көрсету саласы
Аршалы ауылдық округі (Қостанай облысы)

**Аршалы ауылдық округі** – Қостанай облысы Денисов ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына қысқартылған "Комаров ауылдық округінен" 1 елді мекен қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аршалы, Георгиевка, Комаровка, Набережное ауылдары кіреді. Орталығы – Аршалы ауылы. Округ құрамында болған ''Алакөл'' және Комаров ауылдық округінің ''Первомайское'' ауылдары 2017 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1549 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Денисов ауданы ауылдық округтері
Кемалшылдар революциясы

**Кемалшылдар революциясы**– Түркияда 1918 – 23 ж. аралығында болған ұлт-азаттық қозғалыс. 1-дүниежүзілік соғыста Осман сұлтандығы күйрей жеңіліп, түрік мемлекетінің жойылып кету қаупі туды. 1918 жылдың аяғы мен 1919 жылдың бас кезінде Ұлыбритания, Франция, Италия мемлекеттері елдің көптеген жерін басып алуына байланысты, ол жерлерде ұлт-азаттық қозғалыстар стихиялы түрде пайда бола бастады. 1919 ж. мамырда Грекия Измир қаласын басып алысымен, халық жаппай көтерілді (қ. Грек-түрік соғысы). Көтеріліс орт. Анадолы болды, қозғалыс өз көсемі Мұстафа Кемал пашаның (қ. Ататүрік) атымен Кемалшылдар революциясы деп аталды. 1920 ж. 23 сәуірде Анкарада өткен Ұлы халық жиналысы Кемалшылдардың өкілдік к-тін Түркияның бірден-бір заңды үкіметі деп жариялап, тұрақты әскери күш жасақтауға кірісті. Жаңа әскер кемалшылардың басшылығымен 1922 ж. күзде Түркияны шет ел басқыншыларынан толық азат етті. Лозанна конференциясында (1922 – 23) Батыстың жетекші елдері Түркияның мемл. тәуелсіздігін толық мойындады. Кемалшылдар революциясы нәтижесінде елде сұлтандық жойылды (1922), халифат таратылды (1924), республика жарияланды (1923).

## Дереккөздер:
Әйет ауылдық округі

* Әйет ауылдық округі – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы  әкімшілік бірлік.
* Әйет ауылдық округі – Қостанай облысы Денисов ауданындағы  әкімшілік бірлік.
Құтб

**Құтб** — сопылық дәреже сатысындағы
ең жоғарғы «әулие», сопылық философияда «кемел адам» деген ұғымды береді.
Құтб жөніндегі Құдайдың жердегі күнәдан
пәк халифасы, оның адамдармен қарым-
қатынасындағы дәнекері, Пайғамбарлық
аяндардың «құпия» мағынасының білгірі деген түсінік шииттердің, әсіресе,
исмаилшылардың имам жөніндегі қағидасын еске түсіреді. Құтб және өзге де сопылық дәрежелер туралы тіпті ат-Тұстари
мен Әл-Хаким әт-Тирмизи (IX ғасырдың аяғы) шығармаларында аталып көрсетілген, X - XI ғасыр
да  Қажылықтың өмірдегі орнын сопы атаулы түгел
мойындаған. Бір мезгілде дүниеде бір ғана
Құтб болуға тиіс деп есептелген, сондықтан
оны, шииттердің имамдарын дәріптегені
сияқты, көбіне *«Уақыт темірқазық»*,
*«дәуір иесі»* *«заман азаматы»* деп атаған.
Ибн Араби Құтбты мезгілдік, мекендік, тектік
жағынан шек қойылған және оның бәрі
заңдар әліппесін бұзылмауын бақылауға
жұмылдырылған «ашық халафтық» және
«жасырын халафтық», яғни болмыстың
себепкері әрі қажетті шарты ретіндегі
адамзаттық бүкіл әлемдік рөлін атқарушы
деп бөліп қараған. Ибн Арабидің ойынша,
мұның мысалы - Адам, Дәуіт, Мұхаммед
(с.а.у.) Пайғамбарлар, Әбу Бәкір, Омар,
Осман, Әли халифалар, т.б. Құтбтар үнемі Аллаһ
назарында, жасырын дүниенің де, ашық
дүниенің де пенделері өз тіршіліктері үшін
соның алдында қарыздар, өйткені ол «Аллаһтың рақымын» соларға бөліп береді.
Құтб кеудедегі жан секілді көзге түспестен
тіршілік иелері бойында үнемі бірге жүреді. Құтб білімі тәңірінің өзінен ауысқан
және ол қоғамның төменгі сатыларындағы
мүшелер білімін түгел қамтиды. Оған
әлемнің тіршілігі түгел бағынады, тек
«бірлі-жарымдар» ғана - Құтбтың өзі сияқты
білімін тікелей тәңіріден алатын биік періштелер ғана бұған тәуелсіз. Ал олардың Құтбтан айырмасы - 
әлемге шексіз билік жүргізетіндей қасиет - «халифалық»
бұйырмаған. Өзге халықтардың Пайғамбарлары мен өкілдері де «темірқазық» аталады. 
Бірақ олар «Мұхаммедтік», яғни мұсылман Құтбтарға тең келмейді: Ибн Арабидің есебі бойынша, олардың саны - 12. 
Сопылардың көпшілігі Құтбты ерекше қабілетті
адам деп есептейді. Құран сүрелерінің
басында келетін кейбір араб әріптері мен
әріп тіркестерінің тылсым сырын білетін
қасиеттер таңады. Түптеп келгенде, соттардың ойынша, кімде-кім Құдай туралы «анық» және қанық білімдерді кемел
меңгерсе, сол ғана Құтб бола алмақ. Сопылық авторлар Құтбтың тұрақты жайғасқан
мекені деп Меккені есептеген. Сопылық
көзқарасқа жақын шиит ойшылдары сопылық Құтбтарды «жасырын имам» деп есептеп, «темірқазықтар темірқазығы», «күн
темірқазық», т. б. деп дәріптеген. Мұндай
көзқарасы қолдаушының бірі - шиит философы Хайдар Амули.

## Дереккөздер

Санат:Сопылық
Санат:Дін
Санат:Ислам
Автокар

**Автокар** -  қозғалтқышы және жүк платформасы бар рельссіз өзі жүретін арба. Тиеу-жүк түсіру жұмыстарын механикаландыру үшін пайдаланылады. Көтеру платформаларымен, жүккөтергіш крандармен және т.б. жиірек жабдықталады.

## Дереккөздер
Сайрам туралы рисала

**“Сайрам туралы рисала”** — тарихи шығарма.

Орта ғасырда жарық көрген, 1000 жылға жуық ұрпақтан-ұрпаққа өтіп, бірнеше рет басылып, көшіріліп келе жатқан көне кітап. “Сайрам туралы рисала” кітабында атақты діни қайраткерлердің, әулие-әнбиелердің, қолбасшылардың өмірбаяны, жерленген мазарлары жөнінде мағлұматтар берілген. *[[Сайрам]]* қаласының салынуы, қасиетті жерлердің тарихы, т.б. деректер кездеседі. *[[Қожа Ахмет Иасауи]], [[Ибраһим Ата]], [[Қарашаш ана]], [[Ләтіп ата]], [[Мұстафа-Құл Ата]]* туралы мәліметтер бар. “Сайрам туралы рисала” кітабының 3 нұсқасы Өзбекстан ғылым академиясының Шығыстану институтында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Тарихи еңбектер
Санат:Сайрам
Әулиекөл ауылдық округі

**Әулиекөл ауылдық округі** – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Әулиекөл ауылы кіреді. Орталығы – Әулиекөл ауылы.  

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 11692 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы ауылдық округтері
Сайсағыз

**Сайсағыз**() – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік, кейде жартылай бұта. 

## Өсу аймағы мен ботаникалық сипаты
Қазақстанда тау бөктерлерінде, өзен жағалауында, қау-бетегелі далалық алқаптарда өсетін 4 түрі бар. Жиі кездесетіні — Күмәнді сайсағыз (). Оның биіктігі 25-40 см, сабағы төрт қырлы, көп бұтақты. Жіңішке жапырағының шеті бүтін, таспа пішінді. Көк, көкшіл түсті гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырақшаларының ұзындығы 4-6 мм, күлтелерінің ұзындығы 1 см-дей. Аталығының саны – төртеу. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Тұқымы – үш қырлы жаңғақша. 

## Емдік қасиеті
Сайсағыз — дәрілік өсімдік, халық медицинасында оны қақырық түсіруге, тыныс жолдары қабынғанда, сондай-ақ, қолқа демікпесіне, неврозға, стенокардияға, ревматизмге қарсы қолданады. Құрамында эфир майы болғандықтан парфюмерияда пайдаланылады. Гүлінен ара бал жинайды. 

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Тұрысов Еркінбек

**Тұрысов Еркінбек** (12.10. 1927 жылы  туған, 03.01.2020 өлген Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Талдыбұлақ ауылы) – тарихшы, жазушы-драматург. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007). Лақап аты — Тауұлы.

“Оңтүстік Қазақстан” облысы газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, меншікті тілші, аудан “Алғабас” газетінің редакторы (1968 – 78) болды. 1991 жылдан өзі негізінен қалаған “Бәйдібек – Сыланды” қоғамдық қайрымдылық қорының президенті. Жазушының “Келіншектау”, “Ақбақай”, “Қыран тауы”, “Құралай жолы”, “Түндер сазы”, “Тұлпардың ізі”, “Нұржаудың нұрлы түндері”, “Темірлан” (қазақ, орыс тілдерінде), “Бәйдібек” (тарихи роман) кітаптары жарық көрген. “Көксеңгір”, “Қызыл қаршыға”, “Тау тәңірісі”, “Ақырғы айқас”, “Қайран Сәкен”, “Кемеңгердің керуені”, “Исаның домбырасы”, “Таңғы елес”, “Досовтың соңғы күндері”, “Темірқазық”, “Бұлантыдағы ұлы күн”, “Талдының тұнық сулары”, “Қош көгілдір Керулен”, “Сырлы Алтай”, “Алаш туы астында”, “Қасиеттің қорғаны”, т.б. тарихи-көркем повестер, хикаяттар мен эссе-естеліктері баспадан шықты. “Алыста қалған” повесі үшін (орыс тілінде) “Славян мәдениетінің мың жылдығы” халықар. байқауының алғашқы сыйл-ын (1995), “Шығыстың шоң ұлдары” шығармасы үшін халықар. “Алаш” сыйлығын (2005) алған. Оңтүстік Қазақстан облысы Бәйдібек ауданының құрметті азаматы. 

## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Марат Қапашұлы Шуақаев

**Шуақаев Марат Қапашұлы** (14.6.1950 жылы туған, Қостанай қаласы) – техника ғылымының докторы (1996). ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақ КСР-і Мемлекетік жоспарлау комитетінің есептеу орталығында (1974–1975), Ресей ғылым академиясының Жүйелік анализ институтында директордың орынбасары болған. 1994 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері басқару теориясы саласындағы есептерді шешуге арналған.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Санат:1950 жылы туғандар
Байғабыл ауылдық округі

**Байғабыл ауылдық округі** – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Байғабыл, Жаңатұрмыс, Жетібай ауылдары кіреді. Орталығы – Байғабыл ауылы. Округ құрамында болған *Көкпектікөл* ауылы 2013 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1047 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы ауылдық округтері
Құттыбай күмбезі

**Құттыбай күмбезі** – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген қала құрылысы және сәулет өнерінің ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қызылорда облысы Қазалы ауданы, Жанкент ауылынан 5 км жерде.

## Кезеңі
XVIII–XIX ғасырлар аралығы.

## Кесене сипаты
Кесене шаршы пішіндес, биік күмбезді құрылыс. Күмбез көлемді және барлық іргетасын жауып тұрады, сондықтан нысан қазақтың киіз үйіне қатты ұқсайды. Күмбездің ортасында тесік саңылау бар. Сыртқы ауданы 11x9 м, жалпы биіктігі 9 м. Үлкен бөлме (6x6 м) мен  дәліз ретінде соғылған шағын бөліктен тұрады. Орталық Азия аймағына кең тараған пештақты құрылыс үлгісіне ұқсағанмен, олардан өзіндік композициялық шешімімен ерекшеленеді. Есігінің екі жағы мен маңдайшасына үш қатар сәнді ойық түсірілген. Жоғарғы бөлігі өрнектеліп, үсті тік үш қатар ойық қуыспен және дөңгелек оюмен безендірілген. Қасбеті өрнекті кірпішпен әсемделген. Кесенеге кіретін жағы бүйір қасбетінде орналасқан. Кесененің сыртында әшекейлі кірпіш кеңінен қолданылған. Ал ішінде тас табыт бар.
Кесене 1982 жылдан мемлекеттік маңызды тарихи-мәдени мұралар тізіміне енгізілген.

## Тарихи деректер, аңыздар
Құттыбай Ақболбыұлы (1807-1900) – Кіші жүз Шектінің (Жаманақ) Әлімұлы Алшын тегінен шыққан. Халық есінде ол күшті және ержүрек жауынгер, шешендігімен, даналығымен ерекшеленетін би болып қалды. Құттыбай хиуа мен қоқандықтардың озбырлық әрекеттерінің алдында қазақтардың құқығын қорғайтыны, өзбектер мен қарақалпақтар арасындағы күрделі даулы мәселелерді шешетіні белгілі. Аңызға сүйенсек, Құттыбайға түсінде үш рет аян беріледі, түсінде оған жақсылықтың молшылық пен сәттіліктің әміршісі әулие Қыдыр ата келген.
Алғаш рет Құттыбай кесенесі 1991 жылы Е.М. Бәйтенов жетекшілік еткен Алматы экспедициясымен зерттелген.
2000-жылдары кесене жартылай қайта жаңартылды. Бүгінгі таңда ол атақты тәуап ететін нысанға айналды. Құттыбай ата адамдарға жақсылық пен сәттілік жібереді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті