3-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары

**3-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары** () — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік органдарындағы жоғарғы басқарушы құрамның арнаулы атағы.

Бұдан кейінгі төменгі шен: Мемлекеттік қауіпсіздік аға майоры (1935-1943 ж.ж.), Мемлекеттік қауіпсіздік комиссары (1943-1945 ж.ж.). Келесі жоғарғы атақ: 2-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары.

## Тарихы
КСРО ОАК мен КСРО ХКК 07.10.1935 жылғы қаулысымен енгізілген, КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 06.07.1945 жылғы Жарлығымен жойылған. Корком және оған теңестірілген әскери атаққа сәйкес келді.

Бұл арнаулы атаққа ие болған адамдардың көпшілігі сталиндік жаппай қуғын-сүргін жылдарында және И. В. Сталин қайтыс болған соң ату жазасына кесілген немесе зардап шекті.

1945 жылы 6 шілдеде КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының «КСРО ішкі істер халық комиссариаты мен мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты қолбасшылық құрамының шендері, киім түрі және айырым белгілері туралы» жарлығымен МҚХК және ІІХК басқарушы құрамының арнайы атақтары жалпыәскерлік әскери атақтарымен ауыстырылды.

## Айырым белгілері

1935 жылдан бері белгісі — жеңінде алтын жиегі бар үш қызыл жібек жұлдыз. 1936 жылы ілгектерге алтын металдан жасалған жұлдыздар, сондай-ақ сол жақ жеңге мемлекеттік қауіпсіздіктің танымбелгісі орнатылды.

Қорғаныс халық комиссариаты мен ІІХК арасындағы келісімдерге байланысты арнайы бөлімдердегі айырым белгілері туралы мәселе біраз уақыт ашық қалды. ҚХК/ІІХК 23.05.1936 жылғы № 91/183 бірлескен бұйрығымен «КСРО ІІХК МҚББ арнаулы органдары туралы ереже» жарияланды, оған сәйкес жасырын әрекет мақсатында ІІХК жеке бөлімдерінің қызметкерлері үшін әскери-саяси қызметкерлердің нысанды киімдері мен айырым белгілері белгіленді.

1937 жылдан бастап — ілгектердегі үш «ромбы», екі жеңде МҚ танымбелгілері. ІІХК 15.06.1937 жылғы №278 бұйрығымен айырым белгілерінің жүйесі өзгертілді. Жеңдік белгілер жойылып, ілгектерінің әрленімі өзгертілді. Ілгектер екі түрде орнатылды: гимнастерка немесе бешпентше үшін және шинел үшін. Гимнастеркадағы ілгектер бастапқы пішіні мен өлшемін сақтап қалды. Шинелдегі ілгектер ромбы тәрізді, үстіңгі жақтары дөңгеленген, ойыс болған. Ілгектердің биіктігі 11 см, ені — 8,5 см болды. Ілгектердің түсі өзгеріссіз қалды: қанық қызыл жиегі бар қалақай түсті. ЖШҚӘ қабылданған белгілерге ұқсас айырым белгілері белгіленді.

ІІХК 18.02.1943 жылғы № 126 бұйрығымен КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 09.02.1943 жылғы «ІІХК органдары мен әскерлерінің жеке құрамы үшін жаңа айырым белгілерін енгізу туралы» қаулысына сәйкес, ілгектердің орнына жаңа айырым белгілерін — иық белгілерін енгізу, сондай-ақ КСРО ІІХК органдары мен әскерлерінің жеке құрамының нысанды киім кию ережелері бекітілді.

## 3-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссарларының тізімі
# 29.11.1935 — Борис Аркадьевич Бак (1897—1938), Мәскеу облысы бойынша ІІХКБ басшысының 1-орынбасары
# 29.11.1935 — Матвей Давыдович Берман (1898—1939), КСРО ГУЛАГ ІІХК басшысы
# 29.11.1935 — Глеб Иванович Бокий (1879—1937), КСРО ІІХК МҚББ арнайы бөлімінің басшысы
# 29.11.1935 — Израиль Яковлевич Дагин (1895—1940), Солтүстік Кавказ өлкесі бойынша ІІХКБ басшысы
# 29.11.1935 — Яков Абрамович Дейч (1898—1938), Калинин облысы бойынша ІІХКБ басшысы
# 29.11.1935 — Семен Израилевич Западный (1899—1938), Хабаровск облысы бойынша ІІХКБ басшысы
# 29.11.1935 — Ян Петрович Зирнис (1894—1939), Шығыс Сібір өлкесі бойынша ІІХКБ басшысы
# 29.11.1935 — Василий Абрамович Каруцкий (1900—1938), Батыс Сібір өлкесі бойынша ІІХКБ басшысы
# 29.11.1935 — Генрих Самойлович Люшков (1900—1945), КСРО ІІХК МҚББ саяси-құпия бөлімі басшысының орынбасары
# 29.11.1935 — Соломон Самойлович Мазо (1900—1937), Украина КСР ІІХК МҚБ экономикалық бөлімінің басшысы
# 29.11.1935 — Николай Галактионович Николаев-Журид (1897—1940),  Ленинград облысы бойынша ІІХКБ басшысының орынбасары
# 29.11.1935 — Матвей Самойлович Погребинский (1895—1937), Горький өлкесі бойынша ІІХКБ басшысы
# 29.11.1935 — Сергей Васильевич Пузицкий (1895—1937), Дмитровский ЕТЛ басшысының орынбасары
# 29.11.1935 — Григорий Яковлевич Рапопорт (1890—1938), Сталинград өлкесі бойынша ІІХКБ басшысы
# 29.11.1935 — Илья Федорович Решетов (1894—1937), Свердлов облысы бойынша ІІХКБ басшысы
# 29.11.1935 — Петр Гаврилович Рудь (1896—1937), Азов-Қара теңіз өлкесі бойынша ІІХКБ басшысы
# 29.11.1935 — Игнатий Игнатьевич Сосновский (1897—1937), Сарытау облысы бойынша ІІХКБ басшысының 1-орынбасары
# 29.11.1935 — Владимир Андреевич Стырне (1897—1937), Иванов облысы бойынша ІІХКБ басшысы
# 29.11.1935 — Ювельян Давидович Сумбатов (1889—1960), Әзербайжан КСР ІІХКБ басшысы
# 11.12.1935 — Николай Михайлович Быстрых (1893—1939), КСРО ішкі істер халық комиссары жанындағы шекара, ішкі әскерлер мен милицияның бас қадағалаушысы
# 01.10.1936 — Дмитрий Матвеевич Дмитриев (1901—1939), КСРО ІІХК тас жолдары бас басқармасының басшысы
# 13.12.1936 — Владимир Михайлович Курский (1897—1937), КСРО ІІХК МҚББ саяси-құпия бөлімінің басшысы
# 14.03.1937 — Борис Давыдович Берман (1901—1939), Беларус КСР ішкі істер халық комиссары
# 14.03.1937 — Сергей Наумович Миронов (1894—1940), Батыс Сібір өлкесі бойынша ІІХКБ басшысы
# 03.04.1937 — Василий Тимофеевич Иванов (1894—1938), Украин КСР ішкі істер халық комиссары орынбасары
# 03.04.1937 — Александр Матвеевич Минаев-Цикановский (1888—1939), Сталинград облысы бойынша ІІХКБ басшысы
# 20.01.1938 — Михаил Иосифович Литвин (1892—1938), Ленинград облысы бойынша ІІХКБ басшысы
# 25.01.1938 — Александр Иванович Успенский (1902—1940), Украин КСР ішкі істер халық комиссары
# 11.09.1938 — Всеволод Николаевич Меркулов (1895—1953), КСРО ішкі істер халық комиссарының қарамағында
# 02.12.1938 — Владимир Георгиевич Деканозов (1898—1953), КСРО ІІХК МҚББ 5-бөлімінің басшысы
# 28.12.1938 — Николай Сидорович Власик (1896—1967), КСРО ІІХК МҚББ 1-бөлімінің басшысы
# 28.12.1938 — Богдан Захарович Кобулов (1904—1953), КСРО ІІХК МҚББ басшысының орынбасары
# 19.02.1939 — Иван Федорович Никишов (1894—1958), Хабаровск өлкесі бойынша ІІХКБ басшысы
# 04.09.1939 — Сергей Никифорович Круглов (1907—1977), КСРО ішкі істер халық комиссарының кадр жөніндегі орынбасары
# 04.09.1939 — Иван Александрович Серов (1905—1990), Украин КСР ішкі істер халық комиссары
# 14.03.1940 — Виктор Михайлович Бочков (1900—1981), КСРО ІІХК МҚББ 4-бөлімінің басшысы
# 14.03.1940 — Петр Николаевич Кубаткин (1907—1950), Мәскеу облысы бойынша ІІХКБ басшысы
# 14.03.1940 — Соломон Рафаилович Мильштейн (1899—1955), КСРО ІІХК бас көлік басқармасының басшысы
# 14.03.1940 — Авксентий Нарикиевич Рапава (1899—1955), Грузин КСР ішкі істер халық комиссары
# 14.03.1940 — Алексей Николаевич Саджая (1898—1942), Өзбек КСР ішкі істер халық комиссары
# 14.03.1940 — Петр Васильевич Федотов (1900—1963), КСРО ІІХК МҚББ 2-бөлімінің басшысы
# 14.03.1940 — Лаврентий Фомич Цанава (1900—1955), Беларус КСР ішкі істер халық комиссары
# 09.07.1941 — Виктор Семенович Абакумов (1908—1954), КСРО ішкі істер халық комиссарының орынбасары
# 09.07.1941 — Василий Васильевич Чернышев (1896—1952), КСРО ішкі істер халық комиссарының орынбасары
# 19.07.1941 — Александр Михайлович Белянов (1903—1994), майдан резерві әскеріндегі ІІХК арнайы бөлімінің басшысы
# 19.07.1941 — Павел Тихонович Куприн (1908—1942), Солтүстік майдан ІІХК арнайы бөлімінің басшысы
# 19.07.1941 — Анатолий Николаевич Михеев (1911—1941), Оңтүстік-Батыс майдан ІІХК арнайы бөлімінің басшысы
# 19.07.1941 — Николай Степанович Сазыкин (1910—1985), Оңтүстік майдан ІІХК арнайы бөлімінің басшысы
# 29.08.1941 — Василий Тимофеевич Сергиенко (1903—1982), Украин КСР ішкі істер халық комиссары
# 14.02.1943 — Алексей Никитич Бабкин (1906—1950), Қазақ КСР ішкі істер халық комиссары
# 14.02.1943 — Афанасий Сергеевич Блинов (1904—1961), КСРО ІІХК 3-басқарма басшысы
# 14.02.1943 — Тимофей Михайлович Борщев (1901—1956), Свердлов облысы бойынша ІІХКБ басшысы
# 14.02.1943 — Александр Иванович Воронин (1908—1990), Сталинград облысы бойынша ІІХКБ басшысы
# 14.02.1943 — Михаил Максимович Гвишиани (1905—1966), Теңізмаңы өлкесі бойынша ІІХКБ басшысы
# 14.02.1943 — Михаил Иванович Журавлев (1911—1976), Мәскеу облысы бойынша ІІХКБ басшысы
# 14.02.1943 — Авраамий Павлович Завенягин (1901—1956), КСРО ішкі істер халық комиссарының орынбасары
# 14.02.1943 — Амаяк Захарович Кобулов (1906—1955), Өзбек КСР ішкі істер халық комиссары
# 14.02.1943 — Степан Соломонович Мамулов (1902—1976), КСРО ІІХК хатшылығының басшысы
# 14.02.1943 — Павел Яковлевич Мешик (1910—1953), КСРО ІІХК Экономика басқармасының басшысы
# 14.02.1943 — Борис Павлович Обручников (1905—1988), КСРО ішкі істер халық комиссарының кадр жөніндегі орынбасары
# 14.02.1943 — Сергей Иванович Огольцов (1900—1977), Куйбышев облысы бойынша ІІХКБ басшысы
# 14.02.1943 — Василий Иванович Румянцев (1896—1960), КСРО ІІХК 1-бөлімнің 1-бөлімше басшысы
# 14.02.1943 — Леон Богданович Сафразьян (1893—1954), КСРО ІІХК әуеайлақ құрылысы бас басқармасының басшысы
# 14.02.1943 — Николай Николаевич Селивановский (1901—1997), Оңтүстік майдан ІІХК арнайы бөлімінің басшысы
# 14.02.1943 — Павел Анатольевич Судоплатов (1907—1996), КСРО ІІХК 4-басқарма басшысы
# 14.02.1943 — Павел Михайлович Фитин (1907—1971), КСРО ІІХК 1-басқарма басшысы
# 14.02.1943 — Шалва Отарович Церетели (1894—1955),Грузин КСР ішкі істер халық комиссарының 1-орынбасары
# 14.02.1943 — Петр Афанасьевич Шария (1902—1983), КСРО ІІХК 1-басқарма басшысының орынбасары
# 14.12.1943 — Виктор Григорьевич Наседкин (1905—1950), КСРО ГУЛАГ ІІХК басшысы
# 02.01.1944 — Василий Степанович Рясной (1904—1995), Украин КСР ішкі істер халық комиссары
# 18.03.1944 — Сергей Романович Савченко (1904—1966), Украин КСР мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары
# 29.03.1944 — Георгий Сергеевич Жуков (1907—1978), КСРО МҚХК 2-басқармасының 7-бөлім басшысы
# 10.04.1944 — Александр Яковлевич Егнаташвили (1887—1948), КСРО МҚХК 6-басқарма басшысының орынбасары
# 16.05.1944 — Александр Михайлович Леонтьев (1902—1960), КСРО ІІХК бандитизммен күрес басқармасының басшысы
# 14.12.1944 — Григорий Теофилович Каранадзе (1902—1970), Украин КСР ішкі істер халық комиссары
# 14.12.1944 — Мир Теймур Мир Алекпер оглы Якубов (1904—1970), Әзербайжан КСР ішкі істер халық комиссары
# 11.01.1945 — Рубен Амбарцумович Маркарян (1896—1956), Дағыстан АКСР ішкі істер халық комиссары
# 29.03.1945 — Николай Кузьмич Богданов (1907—1972), Қазақ КСР ішкі істер халық комиссары
# 14.04.1945 — Семен Николаевич Бурдаков (1901—1978), ІІХК Ухто-Ижма ЕТЛ және Ухто-Ижма комбинатының басшысы
# 09.06.1945 — Сергей Саввич Бельченко (1902—2002), Беларус КСР ішкі істер халық комиссары
# 02.07.1945 — Лев Емельянович Влодзимирский (1903—1953), КСРО МҚХК аса маңызды істер жөніндегі тергеу бөлімінің басшысы
# 02.07.1945 — Николай Дмитриевич Горлинский (1907—1965), Краснодар өлкесі бойынша МҚХКБ басшысы
# 02.07.1945 — Иван Ильич Долгих (1904—1961), Хабаровск өлкесі бойынша МҚХКБ басшысы
# 02.07.1945 — Павел Гаврилович Дроздецкий (1903—1979), Украина КСР мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарының орынбасары
# 02.07.1945 — Александр Иванович Лангфанг (1907—1990), КСРО МҚХК 1-басқармасының 4-бөлім басшысы
# 02.07.1945 — Евгений Петрович Лапшин (1900—1956), КСРО МҚХК «Б» бөлімінің басшысы
# 02.07.1945 — Леонид Федорович Райхман (1908—1990), КСРО МҚХК 2-басқарма басшысының орынбасары
# 02.07.1945 — Дмитрий Гаврилович Родионов (1906—1972), КСРО МҚХК 2-басқарма басшысының орынбасары
# 02.07.1945 — Иван Максимович Ткаченко (1910—1955), Литва КСР бойынша КСРО ІІХК-МҚХК уәкілі
# 02.07.1945 — Петр Максимович Фокин (1900—1979), Қырым АКСР мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары
# 02.07.1945 — Федор Петрович Харитонов (1907—1991), Түрікмен КСР ішкі істер халық комиссары
# 02.07.1945 — Иван Григорьевич Шевелев (1904—1998), КСРО МҚХК 5-басқармасының басшысы
# 02.07.1945 — Иван Сергеевич Шикторов (1908—1978), Ленинград облысы бойынша ІІХКБ басшысы

1945 жылы 6 шілдеде КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының «КСРО ішкі істер халық комиссариаты мен мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты қолбасшылық құрамының шендері, киім түрі және айырым белгілері туралы» жарлығымен МҚХК және ІІХК басқарушы құрамының арнайы атақтары жалпыәскерлік атақтармен ауыстырылды.

Осыған байланысты қайта куәландыру жүргізілді, оның қорытындысы бойынша КСРО ХКК 09.07.1945 жылғы № 1663 қаулысымен генерал-лейтенант әскери атағы келесі 3-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссарларына берілді:

# БАБКИН Алексей Никитичке — Латыш КСР бойынша ІІХК-МҚХК уәкіліне;
# БЕЛЬЧЕНКО Сергей Саввичке — Беларус КСР Ішкі істер халық комиссарына;
# БЛИНОВ Афанасию Сергеевичке — Мәскеу облысы бойынша МҚХКБ басшысына;
# БОГДАНОВ Николай Кузьмичке — Қазақ КСР Ішкі істер халық комиссарына;
# БОРЩЕВ Тимофею Михайловичке — Свердлов облысы бойынша МҚХКБ басшысына;
# БУРДАКОВ Семен Николаевичке — ІІХК Ухто-Ижма ЕТЛ және Ухто-Ижма комбинатының басшысына;
# ВЛАСИК Николай Сидоровичке — КСРО МҚХК 6-басқармасы басшысының 1-орынбасарына;
# ВЛОДЗИМИРСКИЙ Лев Емельяновичке — КСРО МҚХК аса маңызды істер жөніндегі тергеу бөлімінің басшысына;
# ВОРОНИНУ Александр Ивановичке — Львов облысы бойынша МҚХКБ басшысына;
# ГВИШИАНИ Михаил Максимовичке — Приморский өлкесі бойынша МҚХКБ басшысына;
# ГОРЛИНСКИЙ Николай Дмитриевичке — Краснодар өлкесі бойынша МҚХКБ басшысына;
# ДОЛГИХ Иван Ильичке — Хабаровск өлкесі бойынша МҚХКБ басшысына;
# ДРОЗДЕЦКИЙ Петр Гавриловичке — Украина КСР Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарының орынбасарына;
# 3ЕГНАТАШВИЛИ Александр Яковлевичке — КСРО ІІХК Қырымдағы арнайы нысандар басқармасының басшысына;
# ЖУКОВ Георгий Сергеевичке — Жаңасібір облысы бойынша ІІХКБ арнайы елді мекендер бөлімінің басшысына;
# ЖУРАВЛЕВ Михаил Ивановичке — Мәскеу облысы бойынша ІІХКБ басшысына;
# ЗАВЕНЯГИН Авраамий Павловичке —КСРО Ішкі істер халық комиссарының орынбасарына;
# КАРАНАДЗЕ Григорий Теофиловичке — Грузин КСР Ішкі істер халық комиссарына;
# КОБУЛОВ Амаяк Захаровичке — Жедел бөлімінің басшысына - КСРО ІІХК Әскери тұтқындар мен бейтараптанғандар ісі жөніндегі бас басқармасы бастығының 1-орынбасарына;
# КУБАТКИН Петр Николаевичке — Ленинград облысы бойынша МҚХКБ басшысына;
# ЛАПШИН Евгений Петровичке — КСРО МҚХК «Б» бөлімінің басшысына;
# ЛЕОНТЬЕВ Александр Михайловичке — КСРО ІІХК бандитизммен күрес жөніндегі бас басқармасының басшысына;
# МАМУЛОВ Степан Соломоновичке — КСРО ІІХК хатшылығының басшысына;
# МАРКАРЯН Рубен Амбарцумовичке — Дағыстан АКСР Ішкі істер халық комиссарына;
# МИЛЬШТЕЙН Соломон Рафаиловичке — КСРО МҚХК 3-басқармасының басшысына;
# НАСЕДКИН Виктор Григорьевичке — КСРО ІІХК ЕТЛ және колониялар бас басқармасының басшысына;
# НИКИШОВ Иван Федоровичке — КСРО ІІХК Дальстрой бойынша уәкіліне;
# ОБРУЧНИКОВ Борис Павловичке — КСРО Ішкі істер халық комиссарының кадр жөніндегі орынбасарына – КСРО ІІХК кадр бөлімінің басшысына;
# ОГОЛЬЦОВ Сергей Ивановичке — Қазақ КСР Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарына;
# РАЙХМАН Леонид Федоровичке — КСРО МҚХК 2-басқарма басшысының орынбасарына;
# РАПАВА Авксентий Нарикиевичке — Грузин КСР Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарына;
# РОДИОНОВ Дмитрий Гавриловичке — КСРО МҚХК 1-бөлім басшысына және 2-басқарма басшысының орынбасарына;
# РУМЯНЦЕВ Василий Ивановичке — КСРО МҚХК 6-басқармасының 4-бөлімі бастығының орынбасарына;
# РЯСНОМ Василий Степановичке — Украин КСР Ішкі істер халық комиссарына;
# САВЧЕНКО Сергей Романовичке — Украин КСР Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарына;
# САЗЫКИН Николай Степановичке — Эстония бойынша ІІХК-МҚХК уәкіліне;
# САФРАЗЬЯН Леон Богдановичке — КСРО Ішкі істер халық комиссарының орынбасарына және КСРО ІІХК аэродром құрылысы бас басқармасының басшысына;
# СЕРГИЕНКО Василий Тимофеевичке — Қырым облысы бойынша ІІХКБ басшысына;
# СУДОПЛАТОВ Павел Анатольевичке — КСРО МҚХК 4-басқармасының, КСРО ІІХК «Ф» бөлімі менен «С» тобының басшысына;
# СУМБАТОВ (ТОПУРИДЗЕ) Ювельян Давидовичке — КСРО ІІХК шаруашылық басқармасының басшысына;
# ТКАЧЕНКО Иван Максимовичке — Литва КСР бойынша КСРО ІІХК-МҚХК уәкілі;
# ФЕДОТОВ Павел Васильевичке — КСРО МҚХК 2-басқармасының басшысына;
# ФИТИН Павел Михайловичке — КСРО МҚХК 1-басқармасының басшысына;
# ФОКИН Петр Максимовичке — Қырым облысы бойынша МҚХКБ басшысына;
# ХАРИТОНОВ Федор Петровичке — Түрікмен КСР Ішкі істер халық комиссарына;
# ЦАНАВА Лаврентий Фомичке — Беларус КСР Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарына;
# ЦЕРЕТЕЛИ Шалва Отаровичке — Грузин КСР Мемлекеттік қауіпсіздік комиссарының 1-орынбасарына;
# ШЕВЕЛЕВ Иван Григорьевичке — КСРО МҚХК 5-басқармасының басшысына;
# ШИКТОРОВ Иван Сергеевичке — Ленинград облысы бойынша ІІХКБ басшысына;
# ЯКУБОВ Міртеймур Мірәлікпероғлы — Әзірбайжан КСР Ішкі істер халық комиссарына;

Бұдан былай 1954 жылға дейін ІІМ мен МҚМ қызметкерлеріне генералдық атақ берілмеген.

## Сілтеме
* Список присвоения спецзваний ГУГБ и РКМ 1935—1943 гг.
* Справочник «Кто руководил НКВД. 1934—1941»
* Биографический справочник сотрудников правоохранительных органов и органов безопасности (сайт «История отечественных спецслужб и правоохранительных органов»)

## Дереккөздер

Санат:Мемлекеттік қауіпсіздік комиссарлары
Санат:КСРО мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлерінің шендері