open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көміртек монооксиді

thumb|right
thumb|right
**Иіс газы,** CO – түссіз, иіссіз улы газ. Тығыздығы 1,25 кг/м3; қайнау t 191,50С; балқу t 2050С. Суда нашар ериді. Ауада үлкен мөлшерде жылу шығарып жанады. Иіс газын өндірісте қатты отынды газификациялау арқылы алады (жанғыш, генераторлық, су, жарық газдар). Бұл газдар [жоғары [калориялы отын ретінде, спиртті, көмірсутектерді, альдегидтерді, синтететикалық бензинді, т.б. заттарды синтездеуде қолданылады. Иіс газы көміртектің немесе оның қоспаларының ауа жеткіліксіз болған жағдайда жану кезінде (әдетте, пештің жаппасын ертерек жауып қойғанда, т.б. жағдайларда) пайда болады. Иіс газымен уланудың алғашқы белгісі – бас ауырады және айналады, одан кейін адам есінен танады. Мұндай жағдайда таза ауа қажет. Өндірістік бөлмелерде иіс газының концентрациясы 30 мг/м3-ден аспауы керек.
## Физиологиялық әсері
**Физиологиялық әсері** CO газын ИІС ГАЗЫ деп те атайды. Оның ауада 0,2% көп болуы өмірге қауіпті. Өмірде көміртегі оксидімен уланғанда иіс тиді дейді. Оның улы болу себебі, СО-мен тыныс алғанда қандағы гемоглобинмен оттекке қарағанда СО газы берік байланыс түзіп оттектің организмге келуін қыиындатады. Иіс газымен уланған адамда қанның түсі ашық қызыл, басы ауырып есінен танып қалады. Ондай жағдайда адамды тез арада таза ауаға шығарып, алғашқы көмек көрсету қажет.

***Улану гемоглобин мөлшерінне байланысты 3-ке бөлінеді.***

*Жеңіл, 20% белгі:бас ауыру,*

*Жүйелі, 20-40% белгі:тез шаршағыштық, жынданғыштық, жүрек айну,*

*Ауыр, 40-60% белгілері: кома,галлюуцинациалар,шатасушылық(спутанность) атаксия.*

**Емдеу**: (трахеобранхиальный туалет)трахеобранхиальды дәретхана, механикалық вентиляция және бронходилататорларды қолдану,гипербарикалық оттегі терапиясы.

## Химиялық қасиеттері
1. Көміртек оксиді ауада көп жылу бөле отырып жанады. Осы қасиетіне қарай көміртек монооксиді СО газ тектес отын ретінде пайдалынады.

2. Көміртек монооксиді СО жоғары температурада метал оксидтерін тотықсындырып, бос металды бөліп шығарады.

## Тағы қараңыз
*Иіс
*Иіссіздендіру
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Химия
Иісгүл

thumb|200px|Иісгүл
**Иісгүл**, кодонопсис () – қоңыраугүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда, Тянь-Шань, Жетісу Жоңғар Алатауындағы өзендер мен бұлақтардың жағасында, орман алаңқайлары мен шалғындықтарында кездесетін 1 түрі – жібілген иісгүлі (С. clemaidea) бар. Оның биіктігі 1 м, сабағы бұтақты, сақина тәрізді дискімен қоршалған. Жапырақтары жұмсақ, қысқа сағақты және жұмыртқа тәрізді қарама-қарсы орналасқан. Тостағаншасы 5 жіңішке тісшеге бөлініп, гүлдеу мерзімі аяқталған соң шалқайып кетеді. Қоңыраулы күлте жапырақтарының биіктігі 3 см, үшкірлеу 5 бөлікке тілімденген. Аталығы 3 бөлікке бөлінген. Тұқымынан көбейеді. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, тамызда жемісі піседі. Жемісі – құрғақ қорапша. Алғаш бұл мәдени өсімдік 19 ғасырдың аяғында Санк-Петербургте тәжірибеден өтті. Ол Алматыдағы Бас ботаникалық бағында тұқымынан өсіріледі. Жіпілген Иісгүлдің құрамында эфир майы, С витамині, илік заттар бар. Дәрілік өсімдік, одан алынған дәрілік препараттар адам ағзасын әлдендіру және қан қысымын төмендету үшін қолданылады.

## Суреттер

Сурет:Codonopsis lanceolata1.jpg|Гулі
Сурет:Codonopsis pilosula 1.jpg|Жапырағы


## Сілтемелер


Санат:Қоңыраугүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Иіселді

**Иіселді** – Ұлытау тауының оңтүстік-шығысындағы оқшауланған тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Ұлытау ауылының оңтүстік-шығысында 7 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 854 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. 

## Геологиялық құрылымы
Тау жыныстары жоғары протерозой мен төменгі палеозойдың шөгінділерінен түзілген. 

## Жер бедері
Беткейі көлбеу, пішіні доғал тәрізді. Баурайында бірнеше бұлақтардан бастау алған құрғақ арналар бар. Маңында өзімен аттас және Саламатсай, Аққора қыстаулары орналасқан. 

## Өсімдігі
Тауалдының бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, бетеге, бұталар, тағы басқа өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. 

## Дереккөздер

 
Санат:Ұлытау ауданы таулары
Иістішөп

**Иістішөп** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Жер шарында кең тараған 45-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтар мен тыңайған жерлерде, тау бөктерлері мен егістік алқаптарында, жол шетінде өсетін 1 түрі – жалғанхиос иістішөбі (Ajuga pseudochia) бар. Оның биіктігі 8 – 30 (37) см. Сабағы тік, жапырақтары үш қалақты (ұзындығы 15 – 30, ені 1,5 – 3 мм). Тостағанша жапырақшалары қоңырау тәрізді, бес тісшелі. Гүлдері қос ерінді, үстіңгі ерні өте қысқа, екі қалақты, төменгісі – ұзын, үш қалақты, ашық сары түсті, жүйкелерінде қошқыл түсті жолақтар мен төменгі ернінде қошқыл дақтары болады. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – ұзынша жаңғақша. Сәндік үшін өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Павел Николаевич Дерябин

**Дерябин Павел Николаевич** (1956 жылы туған, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994). 

Алматы мемлекеттік медицина институты (1979, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің ғылым-зерттеу институтында кіші ғылым қызметкер (1979–86), 1986 ж. лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған. Дерябин 87 ғылыми мақала мен 1 монографияның авторы.

## Сыртқы сілтемелер
http://kaz.komsomol-museum.ru/kniga/laureatk.htm 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Дерматология

thumb|Адамның терісі
**Дерматология** (грек. *derma* – тері және *logos* – ілім) – терінің анатомиясын, гистологиясын, физиологиясын, тері ауруларының себептерін, оларды анықтау, емдеу және алдын алу тәсілдерін зерттейтін медицинаның бір бөлімі. 

Сондай-ақ, дерматология құрамына медицина микология да кіреді, ол адам мен жануарларға ауру жұқтыратын саңырауқұлақтарды және олар тудыратын ауру түрлерін анықтайды. Қазақстанда дерматология саласындағы ғылыми зерттеулер Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің 1931 ж. Тері-венерология ғылыми-зерттеу институты мен 1934 ж. Қазақ медицина институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) жанынан кең профилді дерматология-венерология кафедрасының ашылуымен байланысты дамыды. Емдеу жұмысында Қазақстанның минералды және радонды суы мен шипалы балшықтарын пайдалану, олардың теріге тигізетін әсері зерттеліп, тері ауруларын емдеу әдістері табылды (С.А.Поплавский, Р.Г.Акимочкина, т.б.). 

Саңырауқұлақтар тудыратын аурулардың белгілерін, таралу жолдарын анықтап, оларды емдеу, алдын алу әдістерін белгіледі (О.Бердібаев, Г.Қарсыбекова, т.б.). Таз, ақтаңдақ ауруларынан болатын терідегі патогистологиялық өзгерістерге сипаттама берілді (Бердібаев). Тері зақымдалған кезде қан тамырлары мен жүйке жүйелерінде болатын өзгерістер, өнеркәсіпте қызмет істейтін жұмысшылардың экзема, нейродерматоз, түрлі ірің ауруларына шалдығу себептері, аурудың дамуы тәжірибе жүзінде анықталды (Р.Мақашева, А.И.Мартынова, т.б.). Тері физиологиясына, оның патологиялық морфологиясына арналған зерттеу жұмыстары аяқталды (К.А.Калантаевская). Стафилококкты дерматиттер, қызылжалпақ теміреткі, қабыршақты теміреткі ауруларының патогенезі мен белгілері зерттеліп, оларды емдеу әдістері табылды (М.Шәкіров, т.б.). Түрлі тері ауруларын шоғырландырылған күн сәулесімен және энергиясы аз лазер сәулесімен емдеудің тиімділігі дәлелденді (Э.И.Штейккель, В.В.Калугин).

## Дерматологтар
### Бөлінетін мамандықтары
* дерматолог;
* дерматовенеролог;
* дерматолог-косметолог;
* трихолог.

### Әйгілі дерматологтар
* Капоши, Мориц;
* Никольский, Петр Васильевич;
* Поспелов, Александр Иванович;
* Фордайс, Джон Аддисон.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.derma.kz/ru/kagazy.html 

## Тағы қараңыз
*  Тері аурулары
*  Тері

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Дерматология
Йод

thumb|100px|Йод ''I''|солға
**Йод** (латын. *Iodum*; **I**) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІ тобындағы химиялық элемент. Галогендер тобына жатады, ат. м. 126,9; ат. н. 53; тығыздығы 4,93 г/см³; балқу t 113,6 °С; қайнау t 184,35 °С. 

## Тарихы
Йодты 1811 ж. француз химигі Б.Куртуа ашқан. 

## Қасиеттері
Табиғатта тұрақты бір изотопы бар (¹²⁷I), бос күйінде кездеспейді. Қара сұр түсті, күлгін жылтыр, өткір иісті. Лаутарит, дитцент минералдарында, мұхит суы, мұнай кендеріндегі ілеспе суда, балдырларда кездеседі. Суда нашар, органикалық еріткіште (спирт, эфир, күкірткөміртек, хлороформ) жақсы ериді. 

Көптеген металдармен және сутекпен жоғары температурада әрекеттеседі. Сілтімен әрекеттесіп йодатты тұз түзеді, тотықтырғыш, тотықсыздандырғыш сипат көрсетеді. Йод мұнайдағы ілеспе судан хлормен, натрий нитратымен немесе қышқыл қатынасатын марганец қос тотығымен тотықтыру арқылы өндіреді. 

## Биологиялық рөлі
Йод адам және басқа тірі организмдер үшін маңызды микроэлемент болып саналады. Ал кейбір суда өмір сүретін балдырлар ішінде көп йод сақтайды. Қалыпты ересек адам үшін йодтың керек күндік дозасы шамамен 0,15 мг болып саналады.

## Қолданылуы
* Йод және оның қосылыстары медицинада теріні дезинфекциялау үшін қолданылады;
* металл өндіруде (титан, циркон, гафний);
* фотосурет өңдейтін химиялық реактив жасауда;
* органикалық синтезде қолданылады;
* Йодтың кейбір радиоактивтік изотоптары медицинада қалқанша безінің ауруларын емдеуде қолданылады;

Адам организмінде Йодтың жетіспеушілігі қалқанша бездің ұлғаюына, бұғақ ауруына шалдықтырады.

## Қауыптілігі
Йод жәй түрінде у болып саналады.Йодтың жартылай өлетін дозасы - 3 грамм. Егер адам иодпен тыныс алса бас ауруы, жөтелуі, тағыда өкпе ісінуі болуы мүмкін. Ал егер йод адам организмінің ішіне кірсе, одна синдромдар одан әрі қаттырақ болуы мүмкін, егер сол кезде адамды емдемесе, онда адам өлуі мүмкін.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Иод
Йод қосылыстары

**Йод қосылыстары** – йод элементі түзетін тұрақты химиялық қосылыстар. Йод қосылыстарында йод –1, +1, +3, +5 және +7 валентті. Йод көміртек, азот, оттек, күкірт, т.б. элементтермен тікелей әрекеттеспейді. Көптеген металдармен және сутекпен жоғары температурада ғана әрекеттеседі. Йодтың практикалық маңызды қосылысы йодтау ангидриді (І2O5) – түссіз кристалл, судағы ерітіндісін йодтау қышқылы (HІO3), мұның тұздарын йодаттар деп атайды. Мысалы, калий йодаты (KІO3) – суда еритін кристалды зат, оны химиялық талдауда тотықтырғыш ретінде қолданады.

## Сілтемелер


Санат:Иод қосылыстары
Кавказ қойы

**Кавказ қойы** – биязы жүнді қой тұқымы. Жүн, ет өндіру мақсатымен өсіріледі. Жаңа кавказ биязы жүнді қойын америкалық рамбулье қойының қошқарымен будандастыру арқылы 1921 – 36 ж. Ресейдің асыл тұқымды қой зауыттарында шығарылған. Дене бітімі шымыр, кеудесі көлемді, тұрқы ұзын, сүйегі берік, аяқтары мықты келеді. Терісі тығыз, жақсы жетілген, мойнында 1 – 3 қатпары, денесінде ұсақ дене қыртыстары болады. Орта есеппен қошқарлары 10 – 12 кг (таңдаулылары 25 кг), саулықтары 5,8 – 6,5 кг (таңдаулылары 13 кг) жүн береді. Жүнінің ұзындығы 7,5 – 8,5 см. Таза жүн шығымы 38 – 43%. Қошқарының тірідей салмағы орта есеппен 90 – 100 кг, саулығынікі 50 – 60 кг, өсімтал тұқым. Әр жүз саулықтан 140 – 150 қозы алынады. Қозылары тез жетіледі. Бұл тұқым құрғақ далалы аймақтың жер жағдайына жақсы бейімделген. Кавказ қойы Батыс Қазақстан облысының көптеген аудандарында жергілікті қой тұқымын жақсартуға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Айғыришан

**Айғыришан** – Түркістан облысы, Отырар ауданындағы тау. Ызақұдық құмының солтүстік-шығыс бөлігінде, Сырдария өзенінің оң аңғарында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 448 м. Тау баурайында көптеген қыстаулар бар.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы таулары
Кадмий

thumb|100px|Кадмий ''Cd''|солға
**Кадмий** (лат. *Cadmium*; **Cd**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІ тобындағы химиялық элемент, ат. н. 48; ат. м. 112,41; балқу t 321,1°С; қайнау t 766,5°С; тығызд. 8,65 г/см3. Кадмийді 1817 жылы неміс химигі Ф.Штромейер ашқан. Кадмий күмістей ақ, жұмсақ металл. Табиғатта тұрақты 8 изотопы бар. 

Негізгі минералдары: гринокит, отавит, монтепонит. Изоморфты қоспа ретінде мырыш, көбінесе сфалерит минералдарының құрамына кіреді. Құрғақ ауада Кадмий тұрақты, дымқыл ауада оның бетіне оксидтің жұқа қабыршағы түзіліп, әрі қарай тотығуын тежейді. Кадмий буы су буымен әрекеттесіп сутек бөледі. Минералдық қышқылдармен өзара әрекеттесіп тұздар түзеді. 

Оның тұздарының ерітінділері гидролиздің нәтижесінде әлсіз қышқылдық қасиет көрсетеді. Балқу температурасынан жоғары температурада Кадмий галогендермен әрекеттесіп, галогенидтер түзеді. Кадмийді қорғасын-мырыш, мыс кентастарын өңдеу кезінде өндіріп алады. 

Кадмий металл бетін коррозиядан қорғау үшін (кадмийлеу), аккумулятор жасауда, пегмент, шала өткізгіш материалды дайындауда, ядролық энергетикада, т.б. қолданылады. Кадмийдің буы және оның қосылыстары улы. Бұл қосылыстармен демалған жағдайда олар қанға сіңіп орта жүйке жүйесін, бүйрек, бауырды жарақаттап, фосфор-кальций алмасуын бұзады.

Кадмий алуға қызығушылық тудыратын жалғыз минерал-гринокит, "кадмий алдау"деп аталады. Оны мырыш кендерін өңдеу кезінде сфалеритпен бірге өндіреді. Қайта өңдеу барысында кадмий процестің жанама өнімдерінде шоғырланады, одан кейін оны алады. Қазіргі уақытта жылына 20000 тоннаға жуық кадмий өндіріледі.

## Физикалық қасиеті
Кадмий – алтыбұрышты торы бар күмістей ақ жұмсақ металл. Балқу температурасы - 321 ° C, қайнау температурасы - 770 ° C. Егер кадмий таяқшасы майысқан болса, онда сіз әлсіз сықырлауды естисіз - бұл бір-біріне үйкеліс металл микрокристалдары (қаңылтыр жолағы да жарылып кетеді); металдағы кез келген қоспалар бұл әсерді бұзады. Кадмий қалайыдан қаттырақ, бірақ мырыштан жұмсақ - оны пышақпен кесуге болады. 80°С-тан жоғары қыздырғанда кадмий икемділігін жоғалтып, ұнтақты ұнтақтай алатындай дәрежеге жетеді.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Жеңіл металдар
Санат:Радиоактивті элементтер
*
Казачка

**Казачка** – Қаскелең алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Қарасай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 33 км, су жиналатын алабы 94 км2.

## Бастауы
Бастауын Іле Алатауының солтүстік баурайынан алып, Жауғашты ауылының шығысында Ақсай өзеніне сол жағынан құяды.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Қойбағар

**Елді мекен:**

* Қойбағар – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Қойбағар (Обаған алабындағы көл)
* Қойбағар (тұзды көл)
* Қойбағар (өзен)
* Қойбағар (тау)
* Қойбағар (қыстау)
Қанапия Қойдасов

**Қойдасов Қанапия** (1895 – 1925) – қоғам қайраткері. 
Торғайдың 2 кластық училищесін бітірген соң, уездік сотта аудармашы болды. Қойдасовтың саяси көзқарасының қалыптасуына Амангелді Иманов, Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин әсер етті. 
1916 жылы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысын ашық жақтаған. Сол үшін тұтқынға алынды. Қазан төңкерісінен кейін Торғайда Кеңес өкіметін орнатуға қатысты. Торғай уездік Төтенше комиссияның төрағасы болды. Азамат соғысы аяқталған соң халық шаруасын қалпына келтіру ісіне араласты.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Тарих
Кавказ таудағаны

**Кавказ таудағаны** (Celtis саuсаsіcа) – кенепшөп тұқымдасы, таудаған туысына жататын көп жылдық ағаш. Орта Азия, Иран және Кавказдың таулы аймақтарында кездеседі. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар Алатауының оңтүстік сілемінен Батыс Тянь-Шаньға дейінгі (Жамбыл, Түркістан облыстары) төменгі және орта белдеудегі құрғақ тау беткейлері мен шатқалдарында өседі. Биіктігі 4 – 8 метрдей, тегіс, сұр қабықты, жас бұтақтары қызғылт қоңыр түсті, ұшар басы шоқтанып тұрады. Өте қатты, қысқа сағақты, талшықтанған торы айқын көрінетін жапырақтары өркенге кезектесе орналасқан. Жапырақ тақташалары ұзынша қандауыр тәрізді, жиектері үшкір тісті болып келеді. Гүлдері қос жынысты, олар ұзындығы 2 см-дей болатын гүлтабанымен жапырақтың қуысында орналасқан. Гүлсерігі қарапайым ұсак төрт бөліктен тұрады, аталығы төртеу, жатыны бір ұялы. Тұқымынан және вегетативті жолмен көбейеді. Жапырақ жара бастаған кезде жел арқылы тозаңданады. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – тәтті, жұмсақ, шар тәрізді сүйекше. Құрғақшылыққа төзімді ағаш. Жетіліп піскен кезінде (қыркүйек) жемісі қызғылт сары түсті әрі көкшіл қатпарлы рең алады. Кавказ таудағаның сүрегі ауыр және мықты болады, балтамен жарудың өзі қиынға соғады, сондықтан да оны көбіне «тас» немесе «темір» ағаш деп атайды. Қабығын тері, жүн және жібек бұйымдарын сарғыш қоңыр түске бояу үшін қолданады. Халық медицинасында жапырағы мен жемісін асқынған асқазан, ішектің жұқпалы ауруларын емдеуде және терлеу үшін қолданылады. Ал құрамында 48%-ға дейін қою майы бар жемісін тағамға пайдаланады. Жемісі шикі күйінде де жеуге жарамды. Кавказ таудағаны шірнелік және сәндік өсімдік. Табиғи ортада тік беткейлер мен шөгінділерді орнықтырып, топырақты шайылып, тастарды жылжып кетуден сақтайды. Кавказ таудағаны өзінің таралу аймағы бойынша солтүстік-шығыста ең сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Сілтемелер


Санат:Кенепшөптер
Санат:Қазақстан табиғаты
Киселев Юрий Павлович

**КИСЕЛЕВ Юрий Павлович** (1930 жылы туған, Жамбыл облысы қазіргі Тараз қаласы) – тарих ғылым доктор (1990), профессор ҚазПИ-ді (1952, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Жамбыл педагогика училищесінде оқытушы, Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтында доцент, оқу ісі жөніндегі проректор, Жамбыл педагогика институтында (қазіргі Тараз мемлекет унниверситеті) доцент, профессор қызметтерін атқарады. Киселев 60-қа жуық ғылым жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.
## Шағармалары
Воспитывает коллектив, А.-А., 1976.
Развитие народного образования в Казахстане в послевоенные годы, М., 1991. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қойжелкек

**Қойжелкек** () – астралылар тұқымдасына жататын екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Қазақстанда олардың 26 түрі кездеседі. Көбірек кездесетін түрі – шалғындық қойжелкек (T. pratensіs), тау беткейлерінде, өзен жағаларында өседі. Биіктігі 25 – 140 сантиметр. Сабағы тік, бұтақтанып біткен. Жапырақтары ұзынша, жиектері тегіс. Гүлдері қос жынысты, сары, қарақошқыл, көкшіл, қызыл түсті. Гүл себеттерінің ұзындығы 1,5 – 9 сантиметр, сабақ, бұтақтарының ұшына жеке орналасады. Көп гүлді болады. Орамасы бір қатарлы, тегіс, бір-біріне жабысқан немесе қатарлас орналасқан жіңішке жапырақшалардан (5 – 14) тұрады. Гүл шоғыры жалаң, қабыршақсыз. Барлық гүлдері тілшелі, бес тісті. Мамыр – тамызда гүлдеп, маусым, қыркүйекте жеміс cалады. Тұқымы – ұршық тәрізді, желайдар. қойжелкек – мал азықтық өсімдік.

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Қой жуа

**Қой жуа**, қызғылт жуа () – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Жуашығы ұзынша, жеке немесе 2 – 3-тен тамыр сабағына тұтасқан, ені 0,5 – 0,75 сантиметр, бозғылт, қоңыр қабықты. 
* Сабағының биіктігі 25 – 50 см, үш қырлы, жіңішке. 
* Жапырақтары (5 – 6) сабақ түбіне топталған, ені 2 – 4 милиметр, жалаң, мұқыл, жалпақ болады.
*  Шатыршасы шоғыр, көп гүлді, гүлсерігінен 2 – 3 есе ұзын, тең гүлсағақты келеді. Гүлсерігінің жұмыртқа тәрізді жапырақшалары қызғылт күлгін түсті, ұзындығы 4-5 мм. Сабағы гүлсерігімен бірігіп кеткен, қауашағы гүлсерігінен кішірек болады.Маусым – тамызда гүлдеп, жеміс салады. 
* Қой жуа – тағамдық өсімдік.

## Өсетін жері мен таралуы
Батыс және Шығыс Сібір, Моңғолияға тараған. Қазақстанның Тобыл, Есіл алқабында, Ақмола облысында, Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Амариллистер
Санат:Қазақстан флорасы
Қой қоздату

**Қой қоздату** – төлдейтін малдың санына және төлдеу мерзіміне (қыс не көктем) байланысты атқарылатын шаралар.
Шаруашылықтарда күйек алу жоспарлы түрде жүргізіліп, белгілі бір мерзімде арнайы дайындалған қораларда өтеді. Қой қоздайтын орын жылы (температура 12°С-тан жоғары), жарық болуы керек. 
Төлдеуге 2 – 3 күн қалғанда саулықтар қой қорада не оған жақын жерде бөлек ұсталынады. Қозының шаранасы өздігінен жарылмаса, оны жарып, аузын, танауын тазартады. Кіндігі үзілмесе, қозының денесінен 8 – 10 сантиметр жерден кесіп, 2 – 3 сантиметр жерден жіппен байлап, йод жағады. 
Шуы 5 – 6 сағатта түспей кешіксе және жатырынан сұйықтық аға бастаса, дәрігерлік жәрдем көрсетіледі. Қоздаған қойдың жатын орнын тазартып, желінін, тірсегін 3 – 4% сода ерітіндісі қосылған жылы сумен жуады. Қозыны туғаннан кейін 20 – 30 минуттан кейін тойғызып емізеді. 
Шала туған, егіз, енесі алмаған не жарытпаған қозылар, арық саулықтар арнайы бақылауға алынады. Жаңа төлдеген саулыққа 1,5 сағаттан кейін 1 – 1,5 литр жылы су береді. Ал 2 – 3 сағаттан соң сусыны қанғанша суғарады. Төлдеген малға құнарлы жем-шөп беріледі. 2 – 4 тәуліктен кейін, қозыларды енесімен бірге топтап, сақмандарға бөледі.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Биология
Қой қырқу

**Қой қырқу**, биязы және биязылау жүнді қойлар жылына бір рет көктемде, ал ұяң не қылшық жүнді қойлар екі рет көктемде (жабағы) және күзде (күзем) қырқылады. 
Қойды қырқар алдында 12 – 14 Сағат бойы азықтандырмайды. Жалпы, қой қырқуды 10 – 12 күннің ішінде, шыбын-шіркей шықпай тұрып аяқтайды. Биязы және биязылау жүнді қойдың ерте көктемде туған қозылары, әдетте, келесі көктемде қырқылады. Биязы жүнді қой қозыларының жүнінің ұзындығы 3 сантиметр, биязылау жүнді қозылардың жүні ең кемі 3,5 сантиметрге жеткенде қырқуға болады. Қой қырқуға электр агрегаттары қолданылады.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Биология
Надежда Вениаминовна Козаченко

**Надежда Вениаминовна Козаченко ** (1947 жылы туған, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1993), профессор (1996). 

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Көз дәрігері (1971–1974). 1975 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтында аға лаборант, ассистент, бас ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі, осы институт жанындағы ғылыми-зертхана орталығының директоры қызметтерін атқарады. 

Козаченко  235 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның, Қазақстан мен Ресейде патенттелген 10 өнертабыстың авторы.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы түлектері
Санат:Қазақстан окулистері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы оқытушылары
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының профессорлары
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Ресей өнертапқыштары
Қойлыбай бақсы

**Қойлыбай** – есімі аңызға айналған бақсы. 

Ш.Уәлиханов Қойлыбайды “бақсылардың бақсысы әрі пірі” десе, Ә.Марғұлан “Қорқыттың қобызын, оның сарынын ең алғаш рет мирас еткен кісі – Қойлыбай бақсы. Ол Қорқыттың шәкірті болып саналады” деген пікір айтады. Ә.Диваев хатқа түсірген “Бақсы” жырындағы аңыз бойынша, Қойлыбайдың төрт батыр ұлы және бес мың жыны болған. 

Халық аңызында Көкжарлы Барақ батыр өтінген соң, Қойлыбай ат бәйгесіне қобызын қосады. Жарыс болатын жерге алдын ала келіп, қобызын үлкен сексеуілге байлатқан Қойлыбай бәйге аттарының шаңы көрінгенде қолына қылышын алып, бақсылық ойынын бастап, сарын айтады. Кенет қатты дауыл тұрып, ысқырған жел соғады. Көп ұзамай, дауыл ортасынан алғашқы аттар көрінеді, алдында сексеуіл сүйреткен Қойлыбайдың қобызы келеді. Шаңды дауыл мен қызыл жел Қойлыбайдың Көкаман атты жынының күші еді. Бәйгеге қобыз қосу үрдісіне қарап, Қойлыбай өмір сүрген кезең Қорқыт заманына сай келеді деген тұспал жасауға болады. Қойлыбай туралы Ш.Уәлиханов зерттеулерін негізге ала отырып, М.Жұмабаев “Қойлыбайдың қобызы” атты дастан жазды.

## Дереккөздер


Санат:Халық емшілері
Санат:Қобызшылар
Санат:Бақсылар
Қойлық (ауыл)

**Қойлық** (1993 жылға дейін — *Антоновка*) — Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл, Қойлық ауылдық округінің әкімшілік орталығы және жалғыз елді мекені. КАТО коды - 196053100. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жоңғар жотасының солтүстік бөктерінде, Сарқан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде орналасқан.  

## Халқы

## Тарихы
1991 жылға дейін “Антоновка” деп аталып келген. 1951-97 жылдары қызылша өсіретін ұжымшардың орталығы болған. Соның негізінде Қойлықта “Алмабақ”, “Жаңатұрмыс”, “Бірлік” атты ӨК-тер және 63 жеке шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер
 

Санат:Сарқан ауданы елді мекендері
Қойма зиянкестері

**Қойма зиянкестері** – астық және астық өнімдерін зақымдайтын омыртқасыз жәндіктер (кенелер, қоңыздар, көбелектер), құстар, кеміргіштер, тағыда басқа. 

Олардың жалпы 400-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда 60-тан астам түрі кездеседі. Республикада кең таралған негізгі зиянкестер: ұн кенесі, түкті және ұзынша кенелер, қамба, күріш бізтұмсықтары, үлкен және ұсақ ұн қоңыздары, астық дән тескіші, асбұршақ, үрмебұршақ қоңыздары, қамба күйесі, диірмен, ұн, қойма, дән қанкөбелектері, үй кептері және торғайлар, егеуқұйрықтар, тышқан және сұртышқандар. 

Кейбір түрлері кептірілген жеміс, көкөніс, дәрілік өсімдіктер мен темекі өнімдеріне зақым келтіреді. қойма зиянкестернің бір тобы (қойма бізтұмсығы, қанкөбелектер) тек жабық жайларды мекендесе, ал екінші тобы (үрмебұршақ қоңызы, күріш бізтұмсығы) қоймаларда, егістік жерлерде, ал үшінші тобы (бұршақ қоңызы, тағыда басқа) тек қоймаларда кездеседі. 

Қойма зиянкестер сақтаулы астықты елеулі шығынға ұшыратады – дәннің салмағын кемітеді, тұқымның өнгіштігін, астық өнімдерінің сапасын төмендетеді. Тышқандар мен егеуқұйрықтар астық дәндерімен қоректеніп, оларды ластайды, қоймалардың, үйлердің еден, қабырғаларын тесіп, үлкен зиян келтіреді, сонымен қатар адамдар, үй жануарлары арасында әр түрлі ауруларды (оба, түйнек, тағыда басқа) таратады. Алдын алу шаралары: қамбалардың айналасын шөп-қоқыстардан тазалау, қойма ішін, дән тазартқыш машиналарды және қоймадағы саймандарды астық қалдықтарынан тазарту, қойма ішін әктеу, астықты кептіру, тағыда басқа.

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Биология
Казталов бөгендері

**Казталов бөгендері** — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы жерінде Сарыөзен бойындағы бөген. Казталовка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде орналасқан. Алғаш рет 1975 жылы Сарыөзеннің орта ағысындағы сол аңғарына салынып, іске қосылды. 

## Гидрологиялық сипаты
Айдынның аумағы 2,1 км2, көлемі 3,5 млн. м3, суымен 3,6 мың га жер көлдетіп суландырылады. Бөген Мамаев бөгенімен каскадтар арқылы байланысқан;
Бөгендердің екіншісі Сарыөзеннің орта ағысында 1977 жылы салынған. Казталовка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 9 км жерде орналасқан. Айдынының аумағы 2,7 км2, көлемі 7,2 млн. м3, суымен 8,6 мың га жер көлдетіп суландырылады. Бөген Варфоломеев 2-бөгенімен каскадтар арқылы байланысқан.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы гидрографиясы
Кайнофит

**Кайнофит** (грек. kainos – жаңа және фит) – Жер бетіндегі өсімдік жамылғысының эволюция даму сатысы. Бұл саты өзінің даму барысында мезофитті ауыстырады. Кайнофит бор кезеңінің соңынан басталып (кейбір зерттеушілер бастамасын палеогеннен алады деп есептейді), осы күнге дейін жалғасуда. Кайнофитте негізінен жабық тұқымды өсімдіктер басым болған. Бұл көрсеткіш құрлықтағы сүтқоректі жануарлардың кеңінен таралу сатысымен тура келеді.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Каламин

**Каламин**, гемиморфит – силикаттар класының минералы. Химиялық формуласы Zn4(OH)2|Si2O7]•H2O. Құрамында 67,5% ZnO, 25% [SіO<sub>2</sub>, 7,5% [H<sub>2</sub>O бар. Ромбылық сингонияда кристалданады. Кристалдары қабықша, сталактит пішіндес. Түсі ақ, көк, сары және жасыл, кейде түссіз болады. Шыныдай жылтыр, қаттылығы 4 – 5, меншікті салмағы 3,4 г/см3. Морт сынғыш. Қорғасын-мырышты кендердің тотығу белдемдерінде кездеседі. Каламиннен мырыш алынады. Кендері Орталық Қазақстанда (Ақжол, Қызылеспе, Гүлшат), Алтайда бар.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Химия
Каламиттер тұқымдасы

**Каламиттер тұқымдасы** (Calamіtales) – алып қырықбуын тәрізді, сабағы бунақты, жойылып кеткен өсімдіктер. Каламиттер тұқымдасына жататын өсімдіктердің көпшілігінің сыртқы түрі ағашқа ұқсас, биіктігі 20 метрге дейін. Каламиттердің анатомиялық құрылысының қырықбуындарға қарағанда айырмашылығы – мұнда сирек күшті дамыған, бірақ қырықбуындардағыдай діңінің ішінде қуыс болады. Спорофилді өркендері (стробилдері) изоспоралы немесе гетероспоралы болып, бұтағының ұшында жетіледі. Каламиттер тұқымдасының негізгі туысы – каламит (Calamіtales). Бұлар тас көмір кезеңінің басында пайда болып, пермьнің аяғы триастың басында жойылып кеткен. Каламиттер тұқымдасына жататын өсімдіктер тропиктік аймақтарда, әсіресе, батпақты жерлерде кең тараған және мөлшері ірі болған. Каламиттердің девон-пермь биостратиграфиясын анықтауда маңызы зор.

## Сілтемелер


Санат:Қырыққұлақтәрізділер
Календарь (тау)

**Календарь** – Алтай тау жүйесінің оңтүстік-батысындағы Үбі (Оба) жотасының қиыр батысында орналасқан тау.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы жерінде.  Абсолюттік биіктігі 1113 м. Дөңгелек пішінді таудың ұзындығы мен ені 4 – 4,5 км. 

## Геологиялық құрылымы
Тау кристалды тақтатас, әктас, граниттен түзілген. 

## Өсімдігі, жер бедері
Қылқан ағаштары және қайың, терек ормандарымен көмкерілген беткейлері тіктеу, кейбір жерлері тік жартасты келген. Батыс беткейінің етегінде дала өсімдіктері өскен, қалған жерін қайыңды-теректі орман қамтыған. Таудың беткейінен Глубочанка өзенінің бірнеше салалары бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы таулары
Калесник мұздығы

**Калесник мұздығы**, *Колесников мұздығы* – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. 

## Аумағы, жер бедері
Іле алабындағы Солтүстік Талғар өзенінің бастауында, 4580 м биіктіктен басталып 3400 метрге дейін созылып жатыр. Оған белгілі кеңес географы, С.В.Калесниктің есімі берілген. Ұзындығы 4,3 км (оның ішінде ашық жатқан бөлігі 3,8 км), жалпы аумағы 6,6 км2, фирн алаңы 4,4 км3. Орташа қалыңдығы 40 м. Мұз көлемі 0,24 км3. Мұздық тілінің ашық бөлігінің ауданы 2 км2, оның 0,2 км2-і борпылдақ жыныстармен көмкерілген. Калесник мұздығы еріп жылдан-жылға қысқарып келеді. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Қойнау

**Қойнау** – ашық айдыннан жағалау шетімен немесе аралмен бөлінген теңіздің, көлдің шағын бөлігі. 
Қойнаудың гидрологиялық сипаты негізгі су айдыны табиғатынан өзгешелеу, кеме тоқтауға қолайлы болады.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:ХГеография
Калий

thumb|100px|Калий ''К''|солға
**Калий** (лат. *Kalium*; **К**) — элементтердің периодтық жүйесінің I тобындағы химиялық элемент. Атомдық нөмірі 19; атомдық массасы 39,102; балқу температурасы 63,55°С; қайнау температурасы 758,8°С; тығыздығы 0,862 г/см3. Калийді 1807 жылы ағылшын химигі Г.Деви ашқан. Түсі күмістей ақ, жеңіл, жұмсақ, оңай балқитын металл. Негізгі минералдары сильвин, карналлит, кайнит. 

Табиғатта тұрақты екі изотопы 39К, 41К және бір радиоактивті изотопы 40К бар. Таза Калийді оның балқыған қосылыстарын (KОН, KCl) электролиздеп не осы балқымаға Na қосып, КОН(KCl)+Na=NaOH(NaCl)+К реакциясы бойынша өндіреді. Калий ауадағы оттекпен жақсы әрекеттесіп, К2О – оксид, К2О2 – пероксид, КО2 – асқын пероксид түзеді. 

Барлық металлоидпен, сумен, спирттермен жақсы әрекеттеседі, суда жанады. Таза Калий зертханада, синтетикалық каучук алуда, катализатор ретінде, су асты мен ғарышта асқын пероксидтен (4КО2+СО2=2К2СО2+3О2) оттек алу үшін қолданылады. 42К жасанды изотопы – химияда, медицинада және биологияда қолданылатын радиоактивті индикатор. Калий қосылыстары тыңайтқыш ретінде сіріңке, оқ-дәрі, ем-дәрі жасау, сабын өндіру, т.б. үшін пайдаланылады.

## Шығу тарихы
Калий қосылыстары ерте заманнан бері қолданылған. Сонымен, калий өндірісі (жуғыш зат ретінде пайдаланылған) 11 ғасырда болды. Сабанның немесе ағаштың жануы кезінде пайда болған күлді сумен өңдеп, алынған ерітіндіні (сілті) фильтрациядан кейін буландырады. Құрғақ қалдық құрамында K2CO3 калий карбонатынан басқа, калий сульфаты K2SO4, сода және калий хлориді KCl болды.

1807 жылы 19 қарашада Бейкер лекциясында ағылшын химигі Дэви балқыған калий гидроксиді (KOH) электролизі арқылы калийді оқшаулау туралы хабарлады (дәріс қолжазбасында Дэви калийді қазанда ашқанын көрсетті. 6, 1807). Деви оны «калий» деп атаған (лат. Potasium: 32); бұл атау (кейбір тілдерде екі әрпімен s болса да) әлі күнге дейін ағылшын, француз, испан, португал және поляк тілдерінде қолданылады. Сынап катодында ылғалды күйдіргіш калий KOH электролизі кезінде ол калий амальгамасын, ал сынапты айдағаннан кейін таза металды алды. Дэви оның тығыздығын анықтады, оның химиялық қасиеттерін, соның ішінде судың ыдырауы мен сутегінің сіңірілуін зерттеді.

1808 жылы француз химиктері Гей-Люссак пен Л.Тенард калийді химиялық жолмен – КОН көмірмен күйдіру арқылы бөліп алды.

1809 жылы неміс физигі Л.В.Гильберт «калий» (латынша kalium, араб тілінен алынған al-kali — калий) атауын ұсынды. Бұл атау неміс тіліне, сол жерден Солтүстік және Шығыс Еуропаның көптеген тілдеріне (орыс тілін қоса алғанда) енді және осы элемент үшін символды таңдау кезінде «жеңіп алды» - К.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Калий
Калий қосылыстары

**Калий қосылыстары** – калий элементін түзетін тұрақты химиялық қосылыстар. Металл күйіндегі калий мен натрий өз-ара ери араласып, сұйық күйдегі балқыма түзеді, ол атом реакторында жылу тасымалдаушы, титан өндірісінде тотықсыздандырғыш ретінде қолданылады. Калий қосылыстарының арасында тұздары маңызды, бәрі дерлік тыңайтқыш ретінде пайдаланылады. Калий селитрасы KNO3 – өте тиімді тыңайтқыш, жақсы тотықтандырғыш, оқ-дәрі, қопарғыш заттар әзірлеуде пайдаланылады. Бромды калий фотосурет өңдеуде негативті сақтау үшін, йодты калий (KI) медицинада химиялық реактив ретінде, фторлы калий (КҒ) металлургиялық флюс құрамында және органикалық қосылысқа фторды енгізу мақсатында, көмір қышқылды калий (K2CO3) (поташ) шыны мен сабын өндіруде, калий фосфаттары (K4P2O7; K5P3O10) жуғыш зат құрамдасы ретінде, калий хлораты (KCІO3) (бертоле тұзы) сіріңке мен пиротехника өндірісінде, кремний фторлы калий (K2SіF6) минералдардан сирек жер металын алу кезіндегі қоспа ретінде, цианды калий (KCN) алтын өндіруде, калий сілтісі (KOH) таза калийді, оның тұздарын алуда, аккумулятор жасауда қолданылады.

## Сілтемелер


Санат:Калий қосылыстары
Санат:Калий
Тоқтар Қабдөшұлы Есенеев

**Тоқтар Қабдөшұлы Есенеев** – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1992), професор (1993).ҚР-ның еңбегін сіңірген ғылыми қайраткері.
## Қысқаша өмірбаяны

1968 Мәскеудің ауыл шаруашылық академиясын;
1971 Орталық ауыл шаруашылық институтының аспирантурасын бітірген.
1971–77 Қостанай ауыл шаруашылық институтында ассистент, доцент, декан, парторг;
1977–86 Көкшетау ауыл шаруашылық ғылыми-зертхана институтында тірек пункті, сектор, лаборатория;
1986–92бөлім меңгерушісі;
1992–93«Көкшетау» ғылыми-өндірістік бірлестігінің бас директоры болды;
1994 жылдан Көкшетау мемлекеттік университетінде професор болды.«[Теоретические основы и практические приемы кроссбредного овцеводства при использовании генофонда импортных и отечественных породъъ» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.Тоқтар Қабдөшұлы Есенеев  300-ге жуық ғылыми-зертханалық еңбектің, оның ішінде 5 монографияның, оқу құралдарының авторы..

==Дереккөздер==
<references/>


[Санат:Тұлғалар
Санат:1940 жылы туғандар
Қайырболат Мұқанұлы Есенов

**Қайырболат Мұқанұлы Есенов** – филология ғылымдарының докторы (1983).

## Өмірбаяны
Омбы пед. училищесін (1947);
1995 ҚазМУ-ды (қазіргі Қазақ Ұлттық Университет) бітірген;(1947–50), Омбы облысындағы №1 жетіжылдық мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалім;
1955–57 Көкшетау облысы мұғалімдер білімін жетілдіру институтында қазақ тілі мен әдебиеті кабинетінің меңгерушісі;
1957 жылдан өмірінің соңына дейін ҚР Ұлттық ғылым академиясының Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды.

## Еңбектері
Есенов қазақ тіл білімі синтаксисінде күрделенген сөйлемдер категориясының теоритігі негізін қалады. «Қазіргі әдеби тіліміздегі күрделенген сөйлемдердің негізгі мәселелері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Қайырболат Мұқанұлы 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 7 монографияның авторы.
## Дереккөздер


Санат:Филологтар
Санат:Қазақ ғалымдары
Әскер Есенқұлов

**Әскер Есенқұлов** – медицина ғылымының докторы (1989), професор (1991), Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1994). 
## Қысқаша өмірбаяны

1964 Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген;
1964–75 Қазақ онкология және радиология ғылыми-зертхана институтында стажер, кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды;
1976 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде доцент,професор;
1995–2000 декан, кафедра меңгерушісі;
1995 ҚР Денсаулық сақтау агенттігінің бас маман-маммологы;
1999 Қазақ ұлттық мед. университетіне қарасты Маммология клиникасының меңгерушісі (Алматы) қызметтерін атқарды. ҚР маммолог-дәрігерлер одағының төрағасы.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
## Еңбектері
«Клинико-эпидемиологическое исследование рака молочной железы в Казахстане (патогенетические особенности)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері сүт безі қатерлі ісігінің клиника, эпидемиология, иммунология, эндокринологиялық ерекшеліктерін зерттеуге арналған. Әскер Есенқұлов қатерлі ісікті емдеудің бірнеше жаңа тәсілдерін: сүт безі қатерлі ісігін хирургиялық операциядан кейін вакуумдық білте қойып емдеуді; әйелдердің асқынған жатыр ісігіне химиялық дәрілерді артериялық қан тамырлары арқылы енгізуді; сүт безіндегі қатерлі ісікті ең алғашқы өсу кезеңін анкета арқылы (скрининг әдісі) анықтауды ұсынған. Әскер Есенқұловтың басшылығымен «Маммология» журналы шыға бастады (1999).
.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
Әскер Есенқұловтың макаласы
"Ананың сүті бұзылса, баладан маза кетеді" мақаласы

Санат:Тұлғалар
Санат:1945 жылы туғандар
Гран мұнай кен орны

**Гран мұнай кен орны** — Каспий маңы ойпатының оңтүстік бөлігінде, Атырау облысы Атырау қаласынан батысқа қарай 90 км жерде орналасқан. Кенді барлау-бұрғылау жұмыстары 1962 жылы басталып, кен орны 1969 жылы ашылды. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны қос қанатты күмбезді құрылымнан түзілген, төменгі бор және ортаңғы юра шөгінділері мұнайлы болып саналады. Мұндағы алты мұнайлы горизонттың біреуі төменгі борда, қалғандары ортаңғы юра қабатында орналасқан. Горизонттардың орналасу тереңдігі 172-644 м. 

## Құрамы
Мұнайдың құрамында 1,24 – 0,45% күкірт, 0,75 – 3,04% парафин, 4,95% силикагель шайырлары кездеседі. Кен 1973 жылы пайдалануға берілген. 

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Гремякин мұнай-газконденсат кен орны

**Гремякин мұнай-газконденсат кен орны** — Батыс Қазақстан облысы Зеленов ауданы жерінде, Орал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 36 км жерде, Гремякин ауылының маңында орналасқан. 1974 ж. ашылған. Кен орнындағы мұнай қорының қалыңдығы 10 – 15 м. Конденсаттағы газ жабындысының орташа мөлшері 206 г/см3. Шоғырлы қабат батыстан шығысқа қарай тереңдей түседі (2776 – 2785-тен 2870 м-ге дейін). Коллектор кеуекті, кеуекті-жарықшақты. Орташа кеуек 5,5-тен 10,5%-ға дейін өзгереді. Орташа өткізгіштігі 17 фм2. Кен орнындағы бастапқы қабат қысымы орташа есеппен 32 – 32,7 МПа, орташа температурасы 78 – 83°. Газдағы мұнайдың мөлшері 80 – 95%. Конденсатта күкірт (0,2 – 0,5%) пен парафин мөлшері аз (0,3 – 1,1%). Мұнайдың тығыздығы 840 – 852 кг/м3. Мұнайы күкіртті (0,51 – 2,0%) парафинді (1,51 – 6,0%), шайырлы (4,9 – 28%).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газ кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Батыс Қазақстан облысы кен орындары
Грибной

**Грибной** – Зеренді көлінің оңт.-батысындағы қоныс. Ақмола облысы Зеренді ауданында. Зеренді тауының шығысында орналасқан. Жанынан Көкшетау – Атбасар автомобиль жолы өтеді. Таудың қара және қызғылт топырағында емен, қарағай өседі. Аласа таулы бөктері шалғынды келген.
## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Григорьев мұздығы

**Григорьев мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық типтегі мұздық. Іле алабындағы Есік өзенінің саласы – Көкбұлақтың бастауында. Кеңес географы, академик А.А. Григорьевтің есімімен 1941 жылы аталған. 

## Аумағы
Мұздық солтүстікке қарай созылып жатыр. Ұзындығы 4,7 км, ауданы 8,9 км2, көлемі 0,72 км3. Фирн сызығы 3850 м биіктікте. Мұздық тік, құлама келген үш цирктен қоректенеді. Ашық жатқан мұздық тілі 3560 м биіктікте бітеді. Көкбұлақ өзені Григорьев мұздығынан басталады. Мұздық жылына 5 – 10 м шегінуде.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Грегариндер

200px|thumb|Грегариндер
**Грегариндер** (*Gregarіnіa*) – споровиктер класына жататын бір клеткалы организмдер. Бұлар омыртқасыздар (жәндіктер, құрттар, т.б.) мен төм. сатыдағы хордалылардың ішек қуысында, жыныс органдарында клеткадан тыс паразиттік тіршілік етеді. Грегариндердің 800 – 1000-нан аса түрі белгілі. *Archіgregarіnіda*, *Neogregarіnіda* және *Eugregarіnіda* деп аталатын үш отряды бар. Денесінің ұзындығы 10 мкм-нен 16 мм-ге дейін. Денесі бір клеткалы болғанымен үш бөлімнен тұрады: эпимерит – ауыз және жәндіктерге бекіну қызметін атқаратын алдыңғы бөлігі; протомерит – ортаңғы бөлігі; дейтомерит – ядросы бар артқы бөлігі. Қорегін, негізінен, эпимерит бөлігімен, сондай-ақ бүкіл денесі арқылы да сіңіреді. Көбінесе жынысты жолмен көбейеді. Екі грегариннен пайда болған гаметалар бір-бірімен қосылып, зиготаға, одан ооцистаға айналады. Ооцистаның ядросы сегізге бөлініп, одан спорозоиттар пайда болады. Ооциста иесінің нәжісімен бірге сыртқа шығарылады. Басқа организмге енген кезде, ооциста жарылып, одан спорозоиттары шығады. Олар ішек қуысының клеткаларына жабысып, өсе келе ересек Г-ге айналады.

## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Грейг қызғалдағы

thumb|right|200px|
**Грейг қызғалдағы** () – лалагүлділер тұқымдасы, қызғалдақ туысына жататын көп жылдық пиязшықты өсімдік. Қаратау жотасында, Шу-Іле тауларында, Қоржынтауда, Талас және Қырғыз Алатауында да кездеседі. Биіктігі *40 – 50 см*. Сабағы жуан, түкті келеді. Жапырағы жалпақ таспа тәрізді, кейде жиегі иректеліп, үстіңгі бетінде қою күлгін таңбалары болады. Гүлі дара, қызыл, қызғылт сары түсті, көктемде гүлдейді. Тұқымы арқылы және вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Жемісі – қорапша. Грейг қызғалдағы – өте әдемі, сәнді өсімдік. Қазір Ақсу-Жабағылы қорығында сақталған. Алматы, Қарағанды, Жезқазған ботаникалық бақтарында қолдан өсіріледі. Грейг қызғалдағы өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

ГРЕЙГ ҚЫЗҒАЛДАҒЫ — лалагүлділер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын көп жылдық пиязшықты өсімдік. Шу-іле тауларында, Талас және Қырғыз Алатауында да кездеседі. Биіктігі 40-50 см. Сабағы жуан, түкті келеді. Жапырағы жалпақ, таспа тәрізді, кейде жиегі иректеліп, үстіңті бетіңде қою күлгін таңбалары болады. Гүлі дара, қызыл, қызғылт сары түсті, көктемде гүлдейді. Тұқымы арқылы және вегетативі (өсімді) жолмен көбейеді. Жемісі — қорапша. Грейг қызғалдағы — өте сәнді өсімдік. Қазір Ақсу-Жабағылы қорығында сақталган. Алматы, Қарағанды, Жезқазған ботаникалық бақтарыңда қолдан өсіріледі. Грейг қызғалдағы өте сирек кездесетін түр болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның 235 "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Сипаттамасы

Биіктігі 20-50 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 2,5 - 4 см, көн тәрізді қара қоңыр, ішкі жағы, әсірісі түбі  мен ұшы қалың түкті қабықты.

Сабағының жоғарғы жағы түкті, жапырақ саны - 3 - 4, шамалы жақын орналасқан, қайырылған, бұйра, көкшіл сұр, жоғарғы жағында көптеген күлгін дақтары бар, жоғарғысы едәуір түкті, кірпікшелі, әдетте гүлге жетеді, ең төменгісі сопақшадан жалпақ эллипске дейін тәрізді, ені 3,5 - 8 см. Сыртқылары түкті, жұмыртқа тәрізді, жоғарғы жағы қайырылған, ішкісінен шамалы  қысқа, ішкілері кері жұмыртқа тәрізді; аталықтары гүл серігінен  3 есе қысқа, олардың жіпшелері жалаңаш, сары немесе қаралау, тозаңдықтары сары, сирек күлгін, жіпшелерінен 2 есе ұзын, түйіні орнықты ауызды; қорапшасының  ені 2 - 3 см, ұзындығы 4 - 6 см.

Мамыр - маусым айларында гүлдейді.

## Қазақстанда таралуы

Эндемик. Шағыл тасты және сазды топырақты далаларда, аласа тау мен тау етегінде өседі. Қызылорда, Түркістан  флористикалық аудандарында Іле, Күнге" Алатауының батыс сілемдерінде  (Шу - Іле тауларының тоғысқан жеріндегі Қордай асуы маңында)  , Қырғыз Алатауы, Шу - Іле таулары, Қаратауда кездеседі.
Қазақстанның "Қызыл кітабына " енгізілген

## Дереккөздер
Қазақстан қызғалдақтары

## Дереккөздер

Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3


Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Грозный қойы

**Грозный қойы** – биязы жүнді қой тұқымы. Австралия мериносын жергілікті қой тұқымымен будандастыру арқылы 1938 – 51 ж. Дағыстанда шығарылған. АКСР-дің «Червленый буруны», Қалмақ АКСР-інің «Черноземельский» асыл тұқымды қой з-ттарында, Чешен – Ингуш АКСР-інің «Щелковский» мал тұқымы кеңшарында шоғырланған. Қазақстанда аз, солт. мериносын шығаруда пайдаланылады. Қошқары 90 – 100, саулығы 46 – 55 кг тартады. Қырқылатын жүн мөлшері тиісінше 12 – 17 және 5,5 – 7,0 кг. Таза жүн түсімі 45 – 50%. Жүнінің ұзындығы 8,0 – 8,5 (кейде 13) см, жіңішкелігі 64 – 70 сапаға жатады. 100 саулықтан 130 – 140 қозы алынады.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Мейрам Жанайдаров

**Жанайдаров Мейрам** (1846, бұрынғы Атбасар уезі, Терісаққан болылсы – 1921) – этнограф. Мұсылманша, орысша білім алып, Атбасар уезі бастығының көмекшісі болған. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Мәжік бөлімінен шыққан. «Мың бір түнді» өлеңмен жырлап, 1895 жылы «Дала уалаяты» газетінің бірнеше санына бастырған. Кейін болыс болып, ұзақ жыл ел билеу ісіне араласқан. Қазақ халқының мәдениетін зерттеумен айналысып, Ресейде өткен этнограф көрмелерге қатысқан. Қазақ киіз үйін, зергерлік бұйымдар мен киім-кешегін, ер-тұрманын, қару-жарағын, ит жүгіртіп, құс салған, ат жарыстырған салт-дәстүрін насихаттаумен шұғылымиданып, ірі мұражайларға тегін экспонаттар өткізген. Өзінің ата қонысы Терісаққан өзені бойынан еуропалық үлгіде қызыл кірпіштен екі қабатты үй салдырған. Жанайдаров қазақ киіз үйінің құрылысына өзіндік жаңалық енгізіп, жылжымалы терезелер орнаттырған. Осы киіз үй Ресей патшасы қазақ сахарасын аралауға келген сапарының құрметіне және Романовтар әулетінің таққа отыруының үш жүз жылдығының құрметіне арналған Омбы қаласында өткізілген көрмелерге (1868, 1891, 1913) жәдігер ретінде тігілген. Оның 1876 жылы шығыстанушылардың халықар. 3-конгресінің көрмесіне арнап, Санкт-Петербургке жіберген терезелі киіз үйінің бір нұсқасы қазір Ресейдің мемлекеттік этнография мұражайында сақтаулы. Жанайдаров жылқы тұқымын асылдандыруға қосқан үлесі үшін 8 рет Батыс Сібір әскери ген.-губернаторының жүлдесіне ие болып, 1891 жылғы көрмедегі ат жарысында бірінші жүлдені Николай ІІ-нің өз қолынан алған. Жанайдаров егде тартқан шағында қажылық парызын өтеп қайтқан. Жанайдаровтың «Үш дос» поэмасы, Мүслима қызбен айтысы, бірқатар өлеңдері орталық ғылым кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы. Қазақ шежіресін жинап, кітап етіп бастыру туралы мәселе қозғаған мақаласы 1912 жылы «Айқап» журналында жарияланып, «Мың бір түннің хикаясы» аталатын дастаны кейін екі рет (1986, 1994) жарық көрді. 
Путешествие государя Николая ІІ на Восток, СПб., 1897; Маргулан А.Х., Казахское народное прикладное искусство, А.-А., 1986; Дала уалаятының газеті (1888 – 1902), А., 1994.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Жаналина Ләззат Қабылдашқызы

**ЖАНАЛИНА Ләззат Қабылдашқызы** (30 қараша 1944 жылы туған, Павлодар қаласы) – филология ғылымының докторы (2005), профессор (2007). 

Халықаралық ақпараттану академиясының академигі (2005). Қазіргі ҚазҰУ-ды (1967) бітірген. Көкшетау мемлекеттік университетінде аға оқытушы (1967–69) болды. ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі (1973–2008) қызметін атқарады. «*Номинация как форма речевой деятельности*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Жаналина 300-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.arhiv.pavlodar.gov.kz/index.php?show=33&lang=1&artID=45

## Дереккөздер</span>


Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Ескендір Оразұлы Жанайдаров

**Ескендір Оразұлы Жанайдаров** (19 тамыз 1958 жылы туған, Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1995). 

## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік университетін (1980) бітірген 
* осы университетте ассистент, аспирант, аға оқытушы, доцент, аға ғылыми қызметкер (1980–94) 
* Мемлекет және құқық институтында доцент, аға ғылыми қызметкер (1994–96)
* Қазақ мемлекеттік заң университетінің ғылыми-зерттеу орталығында бас ғылыми қызметкер (1996–97) болып істеді. 
* 1998 жылдан Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Заңнама институтының директоры. 

## Ғылыми еңбектері
* «Осуществление права государственной собственности юридическим лицам» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
* 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:19 тамызда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Заң ғылымдарының докторлары