open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құмар ойындар

**Құмар ойыны** — ақша, түрлі асыл жиһаз, мал салып ойнайтын карта, дәтке, асық ойындары. Бұрын қазақ халқында төрт асықпен ойнайтын ойын да Құмар ойыны аталған. Егер ойыншы жерге соққан асықтың бәрі жаппай үйлес түссе (оңқа, алшы, тәйке, бүге,шіге), онда ол ойыншы мол ұпай жинайды. Бұл ойынға даақша, мал салып ойнап, кейде мал-мүлкін ұтқызатын адамдар да болған.
## Дереккөздер


Санат:Ойындар
Мұхамеджан Қарабайұлы Қарабаев

**Қарабаев Мұхамеджан Қарабайұлы** (1858, Торғай облысы, Николаев уезі, №4 ауыл, — 10. 01. 1928, Қостанай) — алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі. Троицк гимназиясын (1881), Қазан университетінің мед. факультетін бітірген (1887). Сол жылы Қазан және Орынборда клиника дәрігері. 1888-1899 жылдары Қостанайда қалалық аурухана дәрігері, Ырғыз уезінде дәрігер (1907-1911). 1911-1916 жылдары Якут облысына жіберіліп, онда ел арасында көп тараған алапес ауруын емдеді. Өзінің 40 жылдық дәрігерлік еңбегімен республикамыздың денсаулық сақтау ісін ұйымдастыру, дамытуға елеулі еңбек сіңірді.  
Найман тайпасының Ергенекті руынан шыққан.

## Дереккөздер

Санат:1858 жылы туғандар
Санат:1928 жылы қайтыс болғандар

Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазан университеті түлектері
Эдгем Рахимович Тенишев

**Эдгем Рахимович Тенишев** () (24.4.1921 жылы Пенза қаласында туған) — совет түркологы, филолог ғылми докторы (1969), профессор (1971). Түркологтардың совет комитеті председателінің орынбасары. КСРО ҒА Тіл білімі институтының түркі тілдері секторында (1960-1964 жылдары аға ғылми қызметкер, 1964 жылдан меңгерушісі) қызмет істейді. 1951 жылдан КОКП мүшесі.1949 жылы Ленинград университеті  шығыс факультетін түркі тілдері бөлімін бітіріп, С.Е.Маловтың жетекшілігінде аспирантурада оқыды. 1956-1958 жылдары Бейжіңде аз ұлттар институтында түркі тілдерінен сабақ берді. Осы жылдары Шығыс Түркістан, Ганьсу өлкелерін аралап, ұйғыр, салар, сарыұйғыр тілдерін зерттеді.
Сара Ибрагимқызы Қарабаева

**Қарабаева Сара Ибрагимқызы** (15. 01. 1921 жылы туған, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Подгорный с.) — патофизиолог,ұйғыр әйелдері арасынан шыққан алғышқы мед. ғыл. докторы (1971), профессор (1972), 1943 жылдан КОКП мүшесі. 1937-1939 жылдары Алматы мед. институтының жанындағы рабфакта оқып, осы институттның емдеу факультетінде оқуға түсті. 1941-1945 жылары Қырғызстанда партия, комсомол жұмыстарында істеді. Бүкіл одақтың патофизмологтар қоғамының пленум мүшесі, Қазақстан патофизиологтар басқармасы председателінің орынбасары.
## Дереккөздер


Санат:1921 жылы туғандар
Құмтекей

**Құмтекей** – ежелгі қала орны. 

## Орналасқан жері
Алматы облысы, Кеген ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км, Кеген өзенінің сол жағасында (2 км) орналасқан.

## Сипаты
Қала ауқымы шығыстан батысқа қарай 2 км, оңтүстіктен солтүстікке қарай 1 км. 1895 жылы Ларионов, 1898 жылы В.Д. Городецкий, кейіннен Л.Ф. Семенов, 1956 жылы Е. И. Агеева бастаған Жетісу археологиялық экспедициясы, 1957 жылы археолог К.А. Ақышев, Г.А. Кушаев қала айналасында зерттеу жүргізіп, Темірлік, Кенбұлақ, Ұзынбұлақтан мыс қорытылған кен орындарын, көптеген қорған, обаларды тапты. Соған қарап ғалымдар бұл өңірде ежелгі заманда ірі мәдениет орталығы болған деген қорытындыға келді. Жазба деректерден белгілі 630 мың халқы болған Үйсін мемлекетінің астанасы Шығу қаласы Ыстықкөлдің оңтүстік-шығысында, яғни қазіргі Қарқара, Құмтөкей маңында болуы керек.
Құмтекей орнынан күйген қыш, кірпіш, құмыра ыдыстар табылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Қара Абулфаз Қараев

**Қара Абулфазұлы Қараев** (; 05.02.1918 жылы туған, Баку) — Азербайжан совет композиторы , қоғам қайраткері, КСРО халық артисі (1959), Азерб. КСР ғылым академиясының академигі (1959). 1949 жылдан КОКП мүшесі. 1935-1938 жылдары Баку консерваториясында оқыды. Творчестволық қызметі 1937 жылы басталды. 1946 жылы Москваның П. И. Чайковский атынд. консерваториясының композиция факультетін бітірді. Баку консерваториясының профессоры (1957). Лениндік сыйлық (1957) пен КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1946, 1948). Ленин ордені, Октябрь Революциясы, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1918 жылы туғандар

Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Әзербайжан опера сазгерлері
Санат:Әзербайжан балет сазгерлері
Санат:Әзербайжан музыка педагогтары
Санат:Әзербайжанның еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Әзербайжан академиялық музыканттары
Құм шайғыш

**Құм шайғыш**— құмды сумен жуу арңылы бөгде заттардан айыратын машина. Құм шайғыштар сылақ, бетон дайын-дайтын заводтарда т. б. орындарда пайдаланылады. Олар электр жетек-пен жұмыс істейді. Құм шайғыш жасалу ерекшеліктеріне қарай қос шнекті, драгалық болып бөлінеді. Қосшнекті Құм шайғыштың астауы түбіне ңа-рай тарыла түседі. Астаудың ортасын-да қарама-ңарсы бағытта айналып тұ-ратын шнекті араластырғыштар мен
су ағыны арқылы құм лаидан ажыра-тылады. Лай ағызылатын арнайы на-уаша бар. Драгалық Құм шайғыштың жұ-мыстың тетігі параллель шынжырлар-ға бекітілген қалақшалардан тұрады.
Оның жұмыс өнімділігі шнектіге қарағанда төмен. Сондықтан оны жуу-ды онша көп қажет етпейтін орындарында пайдаланады. Бұл машина 1 т құмды тазартуға 3—6 м су шығын-дайды.

 
## Дереккөздер
Құмтас

**Құмтас** – ірілігі 0,1-2,0 мм-дей жұмыр не қырлы түйірлерден цементтеліп қатайған шөгінді тау жынысы. 

## Түрлері
Түйірлер ірілігінің жыныс құрамындағы мөлшерінің басымдылығына қарай: ұсақ (0,1-0,25 мм), орташа (0,25-0,5 мм), ірі (0,5-1,0 мм), зор (1,0-2,0 мм); түйірлі және минералогиялық құрамы жағынан мономиктілік (кварцтық), олигомиктілік (аркоздық), помимиктілік (грауваккалық) болып бөлінеді. 

## Құрамы
Құмтастың құрамы кремнийлі (кварцты, халцедонды, опалды), карбонатты (әк тасты, доломитті, сидеритті), сульфатты (гипс), сульфидті (пирит), темір тотықты (лимонит) цементтермен бірігіп қатаяды. Тығыздылығы 2500-2900 кг/м3, қуыстылығы 2-30%, түскен күштің жаншу қысымына уақытша төзімділігі 90-2000 кг/см2. Бүкіл шөгінді жыныстардың 12-15%-ін құрайтын құмтас барлық геологиялық жүйелер жыныстарында кездеседі. Құрамында халькозин, барнит және халькопирит сияқты мыс минералдары молынан кездесетіндер мысты құмтастар деп аталады. Бұлар өте құнды мыс кентастары болып табылады. Құрамында уранның концентрациялары кездесетіндерін уранды құмтастры дейді.

## Қолданысы
Құмтас құрылыста (төсеніш, беттеме т. б.), кварцы мол абразиялық өндірісте (қайрау, егеу материалдары, уату диірмендерінің тастары), отқа төзімді материалдар өндіруде (кокс және электр пештерінде, бессемер конверторларында, динас жасауда), металлургияда (балқу процессін жеңілдететін флюс ретінде, болат, көміртек аз құймалар алуға жұмсалатын ферросилиций алу және силумин жасау үшін), шыны өндірісінде қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Шөгінді тау жыныстары
Санат:Құрылыс материалдары
Құм саршұнағы

**Құм саршұнағы**, тараққұйрық — кемірушілер отряды, тиін тұқымдасына жататын сүт қоректі аң. Дене тұрқы 22—30 см, құйрығының ұз. 4,5—10 см. Түсі ашық сары, құйрық ұшының ас-тыңғы жағы қара. Басқа саршұнақ-тарға қарағанда мұның жіңішке ба-шайлары мен тырнағы ұзын келеді. Құм саршұнағы Иран мен Ауғанстанның солтүстік бөлігінде, Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігінде, құмды, шөлді аймақтар-да таралған. Әсіресе Қызылқұм, Мойынқұмда, Балқаш көлі, Іле, Қаратал өзендері алқабындағы құмдарда көп болады. Құм саршұнағы бұта, бидайық тұқымдас шөптер өскен құмды дөңестерді жиі мекендейді. Ол құмға шығатын қияқ, селеу тамырларын және басқа өсімдік-терді жейді. Құм саршұнағы терісі үшін аулана-ды, бірақ жазғы терісінің құны төмен. Ол кейбір жерлерде құмды тоқтату үшін егілген өсімдіктерді жеп зиян келтіреді. Құм саршұнағы қысқы ұйқыға жатпайды.

 
## Дереккөздер
Саяқбай Қаралаев

**Саяқбай Қаралаев** (1894, Ыстықкөлдің Үшқойсу мекені, — 07. 05. 1971, Фрунзе) — қырғыз жыршысы, атақты манасшы. Қырғыз КСР-інің халық артисі (1939). Кедей шаруа семьясынан шыққан. «Манас» эпосы мен халық жырларынан жарты млн. өлең жолын жатқа білген. Азамат соғысы жылдары Қызыл Армия қатарында ақ гвардияшылар мен басмашыларға қарсы күресті. Қаралаев «Манасты» жырлауды атақты манасшы Чоюкеден үйренген. «Манас» эпосының толық нұсқасы Қаралаевтан 1930 жылдардан бастап жазылып алынды. 2 рет Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.  

## Дереккөздер


Санат:Қырғызстан тұлғалары
Қаранов Сары Қаран ұлы

**Қаранов Сары Қаран ұлы** (16. 03. 1909 жылы туған, Түрікменстан, Басқаден аулы) — офтальмолог, мед. ғыл. докторы (1953), профессор (1953). Түрікм. КСР FА-ның академигі (1954), Түрікм. CCP-iнiң еңбек сің. ғылым қайраткері (1963). Ташкент мед. институтын бiтiрдi (1936). 1936-1940 жылдары Түрікмен трахоматозия ғыл.-зерт. институтында қызмет iстеп, 1940-1946 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысты. Түрікмен мед. институтының аспиранты (1946-1948). 1948 жылдан осы институттың көз аурулар кафедрасының меңгерушісі. Бүкiл одақтық офгальмологтар ғылми қоғамының мүшесi. Ленин орденi және басқа 4 орденмен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Ленин орденінің иегерлері
Құпия кеңес

**Құпия кеңес**— кейбір монархиялык, мөмлекеттерде монархтың жанын-да сенімді кісілерден құрылатын кеңесші орган. Англияда король жанын-дағы  Құпия кеңес 13 ғ-да пайда болып, осы күнге дейін сақталған. Әсіресе Тюдор әулеті кезінде  Құпия кеңестің мәні күшейе түсті. Кейін парламентаризм жүйесі дамыған шақта оның атқаратын ролі кеми бастады. Осы кезде  Құпия кеңес мемле-кетті басқару ісінде ешқандай маңызды роль атқармайды. Россияда жоғар-ғы  Құпия кеңес (1726—30) кеңесші сипаттағы үкімет мекемесі деп есептелді. Бірақ ол іс жүзінде маңызды мемл. істерді шешіп отырды. Жапонияда  Құпия кеңес неме-се мемл. кеңес (1888—1945) импера-тор шанындағы кеңесші орган болды.

 
## Дереккөздер
Қаракеев Құрманғали

**Қаракеев Құрманғали** (07. 11. 1913, Қырғ. КСР Ыстықкөл обл., Түп ауд.) — совет тарихшысы. Қырғ. КСР ғылым академиясының академигі (1960) және оның президенті, КСРО ғылым академиясының корр. мүшесі (1968). 1938 жылдан КОКП мүшесі. Шаруа семьясынан шыққан. КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін  (1946) және КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын (1959) бітірген. 6 - 9 - сайланған КСРО Жоғ. Советінің депутаты. КОКП 22, 23 -съездерінің делегаты. Ленин орденімен және басқа орден, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Денені суық сумен шынықтыру

## Денені суық сумен шынықтыру
Табиғаттағы суық сумен дене шынықтыру ежелден келе жатқан әдістердің бірі. Суық суды бірнеше зорлық пен зомбылыққа пайдаланғаны туралы қолымызда ғылыми деректер бар. Орыс патшасы Иван Грозный Еділ өзенінің бойындағы татарларды Еділдің мұздай суына шомылдырып кристиан дініне бағындырған деседі.
Денені сумен шынықтырудың жолдары өте көп

(сүртіну, шомылу, суға түсу, қыста суға түсу, морождану, душ, монша), П.К.Ивановтың «Қарғаш» сауықтыру жүйесі. Мұздай суға түсу осы шараның қағидаларын ескереді. Практикалық ұсынылымдар мен сілтемелерді бұлжытпай қатаң түрде орындау керек. Егер олар дұрыс орындалса, онда ағзадағы өзгерістер қалыпты мөлшерде өтеді. Сондай-ақ, өкпенің тіршілік ету аймағы кеңейеді, шеттік қандағы эритроциттер мен лейкоцидтердің санымен сапасы артады. Жүрек бұлшық еттің қабілеті жақсарады. Бір минут ішінде жүрек арқылы өтетін қан мөлшері көбейеді.
Қыс айларында суық суға түсу адамның психикалық қызметіне де үлксн психикалық әсерін тигізеді, осының нәтижесінде адамның ақылы өседі. Еске сақтау үрдісі қыйсапсыз көп мөлшерде артады. Адамның көңіл күйі арта түседі. Қыста суык суға түсуге мені алып келген ағзамдағы ауру еді деп баяндайды С.А.Назарбаева. Ол туралы біз (Ж.Ж.Жатқанбаев, С.А.Назарбаева – педагог, валеолог, ұйымдастырушы деген кітабымызда, Алматы: 2000 орыс тілінде жазған болатынбыз). Оқимын дейтіндерге бұл кітапты тауып беруімізге болады. Тек мына адреске хабарласуға болады, Алматы қаласы, Шоқан Уалиханов көшесі, 107 үй, 18 пәтер Ж.Жатқанбаевқа (г. Алматы, ул. Ш.Уалиханова, дом 107, кв. 18, индекс 480100).
Монша. Бу шығарар қайнау көзіне ие болған бу шығарып алу әдістеріне орай,- моншаның сан алуан сипатындағы монша түрін айырады. Рим, араб, түрік, фин- саунасы, орыс буландырылған (ғажап көрініс) сонымен қатар Жапониядағы Сэнино және офуро.
Моншаның түрлі бөлімдеріндей температураның алмасуы қан тамырлары үшін гимнастика сияқты, мүмкін одан да артық әсер етуі сөзсіз. Біресе кеңейіп, біресе тартылуы, олардың мойыс-қақтық икемділігі айтарлықтай түлетіп оңайтады. Су мсн адам арасындагы байланыс көне заманнан бері қарай қалыптасып келе жатқан жағдай. Сондықтан да табиғаттың өзі жаратқан суына жан-жақты тоқтатылып өткенді біз жөн көрдік.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Медициналық биология
Құрама конструкциялар

**Құрама конструкциялар**— құрылыс жүріп жатқан орындарда да-йын бөлшектерден (элементтерден) құ-растырылатын қурылыс конструкция-лары. Құрылысты индустриялы әдіс-пен жүргізудің ең басты бағьгты — құрама Құрылыстар. Құрылысты ин-дустрияландыру жүмыстарына Қ. к-ды механикаландырылған арнайы заводтарда жасау, оларды құрастыру орындарына транспортпен жеткізу әрі құрылыс алаңдарында механикалан-дырылған тәсілмен жинап құрастыру жұмыстары жатады. Қ. к-ды пайдала-ну құрылыстың салыну мерзімін қысқартады, еңбек өнімділігін арттырадьқ құрылыстың өзіндік ңұнын кемітеді әрі жұмыс сапасын арттырады. Қ. к. жасауға темір-бетон, болат, ағаш т. б. материалдар пайдаланылады. Темір-бетон Қ. к-ды қүрылыста пайдалану құрылысты индустриялық әдіспен жүргізуге мүмкіндік жасады. Болат Қ. к. көпірлер, діңгектер, мұнаралар салуға, қара металлургия кәсіпорын-дарының негізгі конструкцияларын, эстакадалар, резервуарлар, газгольдер-лер, өндірістік және қоғамдық үйлер-дің ұзын өткіндерін жасауға т. б. қолданылады.
Ағаш Қ. к-ынан тұрғын үйлер, қоғамдық және өндірістік үйлер, уақыт-ша кұрылыстар салынады. Шаңа құ-рылыс материалдарынан (полимерлік,
асбесті цемент, шыны т. б. материал-дардан) Ң. к. жасаудың маңызы үлкен. Пластмассадан жасалған Қ. к-дың өзіндік тиімділіктері бар. Олар жеңіл, берік әрі тот баспайды. Мүндай Қ. к-дан босаң топырақты және қатынас жолы қиын аудандарда құрылыс салу оңай, хим. жегі орталар цехтарын және ғимараттардың ішкі қабырғаларын жасау тиімді. Алюминий қорытпаларынан жасалған Қ. к-дың салмағы болат конструкциялар-дан жеңіл болатындықтан, олар ұзын өткінді қүрылыстарда жиірек пайда-ланылады. Соңғы кезде әйнек текті Қ. к. қолданылып келеді. Әйнек текті ма-териалдардан жасалған панельдер, блоктармен бірге шлак ситалдар, стемалиттер пайдаланылуда. Жеңіл конструкциялық материалдың жаңа түр-лерінің шығуына байланысты Қ. к-дың түрлері де көбейіп келеді.

 
## Дереккөздер
Құрама провинциялар

**Құрама провинциялар**, Құрама провинциялар республикасы — 16 ғ-дағы Нидерланд бурж. революциясының нөтижесіндө 1579 ж. (шындығында 1572) құрылған конфедеративтік республика; Бат. Европадағы түңғыш бурж. республика. 7 Нидерланд провинциясын: Голландияны, Зеландияны, Утрехты, Гелдернді, Оверэйселді, Фрисландияны, Гронингенді, сондай-ак, Дренте обл-н және кепінірек қосылған Солт. Брабантты біріктірді. 1581 ж. Қ. п. өзінің Ис-паниядан тәуелсіздігін жариялады (бүл тәуелсіздікті Испания таныды және бұл 1618 ж. халықар. ауқымда танылды). Голландияның жетекші провинциясы бойынша Қ. п. республикасы 17—18 ғ ларда Голландия республикасы деп те аталды. Қ. Нидерланд.

 
## Дереккөздер
Шәміл Бақытжан Қаратаев

**Қаратаев Шәмiл Бақытжанұлы** (1899, Орал уезi - 1938) - совет әскери қайраткерi, полк комиссары, Қaзақстандағы Азамат соғысына белсене қатысушы. КОКП мүшесi. Оралдағы 
гимназияда, училищеде оқығaн. Орынбордағы Борисоглебск әскери училищесiн бiтiрген. 1919 жылы өз еркімен Қызыл Армия қатарына алынып, қазақтың тұңғыш атты әскер бригадасының құpaмындa Орал обл-н ақтардан азат етуге қатысты. 1920 жылы Ырғызда, Темiрде т. б. елдi мекендерде рев. комитет ұйымдастырды. 1933-1938 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысының әскери комиссары болды.

## Дереккөздер


Санат:1899 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Құрастырмалы темір-бетон өнеркәсібі

**Құрастырмалы темір-бетон өнеркәсібі** — күрделі құрылыстар мен ғимараттарға арнап түрлі конструкциялар мен детальдар өндіретін материалдық өндіріс саласы. Құрастырмалы темір-бетон құрылыста көп-тен бері пайдаланылып келеді. Ресейде 20 е-дың бас кезінде қолданыла бас-тады. Соц. құрылыс саласын индуст-риялық әдіске көшіруге байланысты Қ. т.-б. ө-н дамыту қолға алынды. Құрастырмалы темір-бетон конструкция-ларын шығарумен алғаш кіші-гірім заводтар мен цехтар және өндіріс орын-дарының құрылыс полигондары шұғылданды. Социализмніц түпкілікті және толық жецуі нәтижесінде оны өндіру индустриялық әдіспен жүргі-зіледі. КОКП ОК-і мен КСРО Мин. Со-ветінің 1954 ж. 19 августағы «Құрылыстарға қүрастырмалы темір-бетон конструкциялары мен детальдар өнді-руді дамыту туралы» қаулысынан кейін, құрастырмалы темір-бетон шы-ғару шұғыл артты. Қ. т.-б. ө. тех. жолға қою жалпы құрылыс системасын индустрияландыруда шешуші роль ат-қарды. Кәсіпорны жалпы бағыттағы, азаматтық-түрғын үйлер мен өндіріс-тік күрделі объөктілерге арналған жабындық панельдерді, үй қабырғаларын, түрліше құрастырма бөлшектері мен блоктарды, колонналар мен арқа-лықтарды т. б. конструкциялар мен детальдарды өндіреді. Қ. т.б. ө. з-дта-рының бір тобы өз өнімдерін ерекше шаруашылық мүдделеріне бейімдеп темір жол шпалдарын, түрлі трубалар-ды, электр мен байланыс линиялары үшін темір-ібетон бағаналарын және шахта бекіткіштерін өндіреді. 1961 ж. жұмыс істеп отырған заводтар мен полигондардың саны 2500-ге жетті. КСРО-да Қ. т.-б. ө. өнімінің жалпы көл. 1972 ж. 96 млн м3-ден асты, оның ішінде Қазақстанда 4,7 млн м3-ге жетті. Сов. Одағы темір-бетон өнім-дерін шығару жөнінде дүние жүзінде 1-орын алады. 9-бесжылдықта (1971— 75) күрделі құрылысқа арнап құрас-тырмалы темір-бетон конструкцияларын өндіретін задтардың саны 4 мың-ға жететін болады. Ал олардың өнім көл. 122 млн м3-ге жетеді.

 
## Дереккөздер
Құрама команда

**Құрама команда**— түрлі жарыстарға қатынасатын таңдаулы спортшылар коллективі. Бұған бастауыш физкультура коллективінің белгілі бір ерікті спорт қоғамының, ауданның, облыстың, республикалардың немесе жеке мемлекеттердің спорттьіқ намысын қорғайтын спортшылар таңдап алынады. Құрама команда спорттың белгілі бір түрінен де, программасына спорттың көптеген түрлері енген спартакиада, универсиада және олимпиалың ойын-дар, турнирлер т. б. үшін де құрылады. Комплексті жарыстарда әрбір Құрама команданың алған ұпайы жалпы команда-лық ұпайға қосылады. Жауапты жарыстар алдында Құрама команда мүшелері жиналып белгілі программаға сәйкес дайындық жасайды, команданың капитаны, комсоргы сайланады.
 
## Дереккөздер
Қарастыру аспабы

**Қарастыру аспабы**—машина құрастыруда жеке детальдарды біріктіруге арналған аспаптар. Қ. а-ның детальдарды бөлшектенбейтіндей және ажырамалы етіп құрастыратын турлері бар. Детальдарды бөлшектенбейтіндей етіп құрастыратын аспаптарға тойтару балғасы, тойтару машинасы, домкрат т. б. аспаптар жатады. Ажырамалы қосылыстарды (негізінен бұ-рандалы қосылыстар) құрастыру ушін гайка кілттері, винт бұрауыпгтар т. б. аспаптар қолданылады. Қ. а-ның көпшілігі механикаландырылган әрі олар электр, пневматикалық немесе гидрав-ликалық жетектермен жұмыс істейді.

 
## Дереккөздер
Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев

**Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев** (07. 11. 1904, Целиноград обл., Атбасар ауд.) - Қазақстанның партия, совет қайраткерi. 1927 жылдан КОКП мүшеci. Свердлов гидрология-геодезиялық техникумын (1936), КОКП ОК жанындағы 1 жылдық курсты (1957) бiтiрген. 1924-1934 жылдары Ақмола, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан облыстарында сот, шаруашылық, өндiрiс орындарында басшы қызметте iстедi. 1936-1940 жылдары «Карагандауголь» тресiнде инженер, 1940-1952 жылдары Қазақстан КП OK-нiң нұсқаушысы, бөлiм меңгерушiсi, көмip өнеркәсiбi жөнiндегi секретары және 3-секретары болды. Советінің депутаты, 1-дәрежелi Оған соғысы, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгiсi» ордендерiмен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағалары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:КОКП XIX съезінің делегаттары
Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Вильгельм Пик

нобай
**ПИК (Pieck) Вильгельм** (3.1.1876, Губен - 7.9.1960, Берлин) – герман және халықтар, жұмысшы қозғалысының қайраткері, ГДР-дің партия және мемлекеттік қайраткері, 1895 жылдан Германия с.-д. Партиясының (ГСДП) мүшесі. 

ГСДП (К. Либкнехт, Р. Люксембург, Ф. Меринг, К. Цеткин басқарған) сол қанатының өкілі.

## Атқарған қызметі

1918 жылы “Спартак одағы “ орталық басшылығының құрамына кірді. Германияда 1918 жылы Қараша революциясын әзірлеуге белсене қатысты.
Германия коммунистік партиясының (ГКП) негізін салушылардың бірі. 1919 жылы ГКП ОК-ге мүше болып сайланды. Партияның марксистік-лениндік ядросының өкілі ретінде Э. Тельманмен бірге оңшыл оппортунистік Э. Брандлер тобымен, кейін “әсіре солшылдармен” дәйекті күрес жүргізді. 1921 жылдан талай рет Пруссия ландтағына, 1928 жылдан герман рейхстағына, 1929 жылдан берлин муниципалдық, прусс мемл. советтеріне сайланды. 1928 ж. Коминтерн Аткомының (КИАК), 1931 жылы КИАК Президиумы мен Секретариатының мүшесі болып сайланды.

## Фашизмге қарсы күрескер

Германияда фашизмдік диктатура орнағаннан кейін (1933) фашизмге қарсы бір тұтас күрес майданын құру жолында күресті. ГКП ОК-ның ұйғарымымен, 1933 ж. майда Германиядан кетіп, Парижде ГКП-ның шетелдік басшылығын (Ф. Далем, В. Флоримен бірге) құрды. 1935 ж. ГКП-ның  Брюссель конференциясында ГКП ОК-нің председателі болып сайланды.

2-дүниежүзілік соғыс (1939-45) кезінде герман империализімінің дүние жүзінде үстемдік орнатуға ұмтылған әрекетін әшкерледі, неміс халқын фашизмдік диктатураны құлатып, өз тағдырын өз қолына алуға шақырды. Неміс халқы фашизімнен азат етілгеннен кейін Германияны демократияландыру, фаш. үстемдіктің зардабын жою жөніндегі жұмысқа белсене қатысты. Жұмысшы қозғалысынжағы жікшілдікті жою, ГКП мен Германияныңшығыс бөлігіндегі ГСДП-н біріктіру жолында күресті. 1946-54 жылы Германияның социалистік Біртұтас партиясы (ГСБП) председательдерінің (О. Гротевольмен бірге) бірі. 1949-60 ж. Орт. басқарма Саяси бюросының мүшесі, кейін ГСБП ОК Саяси бюросының мүшесі. Герман демократиялық Респ. құрылған күннен (1949 ж. қазанда) бастап П. оның президенті болды. ГДР-де социализм орнату, ГСБП мен КОКП, ГДР мен КСРО халықтары арасында достық ынтымақты нығайту жолында, бейбітшілік, халықтардың қауіпсіздігі жолында және соғысқа қарсы қажырлы күрес жүргізді.Ол 1960 жылы 7 қыркүйекте Берлин қаласында дүниеден озды.

## Марапаттаулар

Оған Еңбек Ері атағы берілді. Карл Маркс,  “Отан алдындағы еңбегі үшін”, “Еңбек Туы” т. б. ордендермен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:3 қаңтарда туғандар
Санат:1876 жылы туғандар
Санат:Губенде туғандар
Санат:7 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1960 жылы қайтыс болғандар
Санат:Берлинде қайтыс болғандар
Санат:Германия мемлекет қайраткерлері
Санат:Германия коммунистері
Санат:ГДР Еңбек ерлері
Санат:Карл Маркс орденінің иегерлері
Санат:Отан алдындағы еңбегі үшін орденінің иегерлері
Санат:Еңбек туы орденінің (ГДР) иегерлері
Қарлиев Алты

**Қарлиев  Алты** (06. 01. 1909, Бабадайхан 2, қазіргі Түрікмен СCP-i, Теджен ауд., — l1. 12. 1973, Ашхабад) - түрікмен совет актері, режиссер, КСРО халық артисi (1955). 1948 жылдан КОКП мүшесi. 1929 жылы Түрікменнің драма студиясын (Ашхабад), 1931 жылы Баку театр техникумының режиссерлік бөлімін бiтiрдi. 1931-1963 жылдары Түрікмен драма театры мен Махтұмқұли атынд. опера және балет театрында актер әpi режиссер болды. Рольдерi: Яровой (Треневтің «Любовь Яроваясында» ) т. б. 1956-1960 жылдары  «Түрікменфильм» киностудиясының директоры. Ленин ордені және басқа 2 орденмен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Құрылыстық ерітінділер

нобай|
**Құрылыстық ерітінділер** — байластырғыш материалдар мен ұсақ толтырғыштардың, судың, кейде қажетіне қарай органикалық немесе органик. емес қоспалардың тиісті үлес мөлшері сақтала отырын дайындалатын ерітіңді.

Құрылыстық ерітінділер әр түрлі: салмағына қарай ауыр (құрғақ күйіндегі көлемдік салм. 1500 кг/м3 не одан жоғары) және жеңіл (келөмдік салм. 1500 кг/м3-ден аз); 2) байластырғыштың түріне қарай цементті, әктасты, гипсті, аралас, балшықты; 3) қысым күшіне, шыдамдылығына қарай (кг/см2) — 4, 10, 25, 50, 75, 100, 150, 200, 300 маркалы; 4) қолданылатын орындарына қарай қалауға және ірі құрылыстық элементтерден (панель, блок) қабырға көтеруге пайдаланылатын, сылақтық, арнаулы (құрастырмалы темірбетон конетрукңияларының жапсарын бітеуге, еден төсеуге жұмсалатын, гидроизоляциялық, тампондық, акустикалық, рентген сәулелерінен қорғайтын т. б.) топтарға бөлінеді. Қолданылатын орнына қарай ерітіндінің құрам мөлшерін дәл анықтау және оны дайындау ерекшелігін сақтау марка сапасын қамтамасыз етеді. Толтырғыштар ретінде табиғи құм (өзен, тау құмы), қолдан үсақталған майда тастар, табиғи кеуек жыныстар (үлу тас, пемза т. б.), жасанды кеуек материалдар (керамзит т. б.) пайдаланылады. Құрылыстық ерітінділер заводтарда дайындалып құрылыс алаңдарына арнайы машиналармен (бұлар Құрылыстық ерітінділер араластырғышпен жабдықталған) жеткізіледі. Кейде Құрылыстық ерітінділер құрғақтай араластырылған күйінде құрылыс алаңдарына жеткізіліп, сол жерде сумен араластырылады.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс материалдары
Құрылыстық есеп

**Құрылыстық есеп**— белгілі бір статикалық және динамикалың салмақтар мен сыртқы ықпалдар әсерінен құрылыс элементтерінде туатын деформацияларды, құрылыстың бөріктігін, қатаңдығын, төзімділігін, сенім-ділігін және орнықтылық шарттарын анықтайтын есеп. Салуға жобаланған ғимараттардың т. б. құрылыстың қа-жетті қауіпсіздігін, яғни ұзақ мерзім-ге шыдамдылығы мен төзімділігін анықтау үшін Қ. е. орындалады.
Егер салынбақшы құрылыс түрі стерженьдік жүйе, атап айтқанда, көлденең қимасы ұзындығынан әлдеқай-да кем эдементтер (мыс., арка, ферма,рама) болса, онда беріктілік пен қа-тацдық және орнықтылық құрылыс механикасы заңдылықтары мен мате-риалдар кедергісі теориясы негізінде есептелінеді. Динамикалық әсерлер ьгқпалы басым болса, Қ. е. құрылыс динамикасы бойынша орьндалады. Конструкция элементтері пластинка не қабықша түрінде болып келген жағдайларда Қ. е. серпімділік теориясына сүйенеді. Қ. е-те кейде пластикалық теорияда да пайдаланылады.

 
## Дереккөздер
Құсайын Дүйсенбайұлы

**Құсайын Дүйсенбайұлы**(1917 ж. т., Баян-Өлгей аймағы) — қазақ актері, МХР-дің еңбек сің. артисі (1960), МХР революциясының ардагері 1972). 

1943 жылдан Моңғол Халық Революцияшыл партиясының мүшесі. Жасында күйші, жыршы ретінде та-ныллы. 1950 жылдан Аймақтық Баян-Өлгий театрының драма актері. 

## Рольдері

Қалқаман (Б. Ақтанның «Қалқаман — Мамырында»), Өлзий қарт (Ванголдың «Дәрігерлерінде»), Тоқтар (М. Құрманханның «Қезең үстіндесінде»), Демаков (Ә. Әбішевтің «Кім менің әкемінде»), Абыз (М. Әуезовтің «Еңлік — Кебегінде») т. б. Киноға («Шекарада», «Шайқас алдында») түскен. Қ-ның актерлік шеберлігі сахналық кейіпкерлерді даралап бейнелеуімен ерекшеленеді. 

Еңбек Қызыл Ту, «Алтын Жүлдыз» ордені және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1917 жылы туғандар
Санат:Баян-Өлгей аймағында туғандар
Санат:Моңғолия қазақтары
Санат:Моңғолияның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Алтын жұлдыз (Моңғолия) орденіінң иегерлері
Мұхаметжан Құсайынов

**Мұхаметжан Құсайынов** (1756—1824, Уфа) — Екатерина II-нің жарлығы (1798) бойынша Орынборда құ-рылған мұсылмандық жиналыстың бірінші мүфтиі. 

Жас кезінде патша үкіметінің құпия тапсырмасымен Бұхара, Кабул қ-ларына барған. Кейін түрлі қызмет атқарып, 1789 ж. мүфти болып тағайындалды. Нұралы, Ералы, Есім және Айшуақ хандардың тұсында Кіші жүз қазақтарын Ресей үкіметіне адал болуға шақырды. Ал Сырым Датов басқарған көтеріліс (1783— 1797) кезінде «Игельстром реформасын» (1786, Кіші жүзде хан өкіметін жою, қазақтың феод. шонжарларының өкілдері мен патша әкімшілігінің өкілдерінен Орынборда шекаралық сот құру) жүзеге асыру мақсатымен шекаралық сот, жазалау топтарын құру жөнінде билер мен старшындар арасында үгіт жүргізді. 1796 ж. Есім хан өлтіріліп, Кіші жүзде хан кеңесі (оны Айшуақ сұлтан басқарды) ңұрылғанда, Қ. патша әкімшілігінің өкілі ретінде кеңестің құрамына кірді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Құтбы

**Құтбы**, Қ ұ т ы п (т.-о. ж. белгісіз) — ертеде қазақ халқынын; этникалық құрамына жататын қыншақ руынан шыққан ақын. Қ-ның өмірі жайлы ма-лімет сақталмаған. Ол Низамидің ізі-мен қыпшақ тіліңде баяндалған «Хус-рау уа Шырын» атты назиралық дас-танын 1341—42 ж. (742-хижрада) жаз-ды. Дастанның Берке ақын (14 ғ.) көшірген нұсқасы (көл. 280 б.) Па-рпждің ¥лттық кітапханасында саң-таулы. Қ-ның бұл дастаны қазақ әдебиеті мен тілінің тарихын зерттеу үшін құнды материал болып табылады (қ. «Қазақ әдебиетінің ертедегі нұсқалары» ).
 
## Дереккөздер
Қармыс Досанов

**Қармыс Досанов** (15 мамыр,1922, Жаңажол мекені, қазіргі Қарақалпақ ACCP-i, Хожелі ауданы – 7 сәуір, 1990) — қарақалпақ совет ақыны, жазушы, 1949 жылдан КОКП мүшесi. 

Жетіру тайпасының Табын руының Қарақойлы бөлімінен шыққан. Қармыс Досановтың алғашқы өлеңi 1938 жылы жарық көрді. Содан берi оның «Қызыл байрақ» , «Ақын даусы», «Таң самалы» т. б. өлеңдер жинағы,  поэмалары басылды. Ұлы Отан соғысы тақырыбықа жазылған «Бiрiншi салют» романын (1959) т. б. повестерiн жариялады.  «Арал даусы» атты пьесасы (1970) Қарақалпақ драма театрының сахнасында қойылды.

## Дереккөздер

Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Жазушылар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Сибуғатулла Рысқалыұлы Қарынбаев

**Қарынбаев Сибуғатулла Рысқалы ұлы** (01. 03. 1910 жылы туған, Гурьев) — анатом, мед. ғыл. кандидаты (1947), профессор (1971), Қаз. CCP-iнiң еңбек сің. дәрiгерi. 1943 жылдан КОКП мүшесi. Астрахань мед. институтын бiтiрген (1934). Алматы мед. институтының аспиранты (1934–1937), анатомия кафедрасының ассистентi (1937–1939), Ақ финдерге қарсы соғыста полк. мед. пунктiнiң бас дәрiгерi (1939-1940). 1940-1942 жылдары С. М. Киров атынд. Әскери-мед. академиясының оқытушысы (Ленинград). Қарынбаев Ұлы Отан соғысына қатысты (1942–1945), Қаз. КСР Денсаулық сақтау министрiнiң орынбасары (1946–1948), 1949–1950 жылдары Қаз. КСР Денсаулық сақтау министрi. Ленин ордені және басқа 7 орден, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Құттыбаев

**Құттыбаев**(2. 12. 1929, ж. т., қазіргі Шымкент обл., Қызылқұм ауд.) — қазақ совет жазушысы, әдеби-от зерттеушісі. 1953 жылдан КОКП мүшесі. Қазақтың С. М. Киров атынд. Мемл. ун-тін (1952) бітірген. Филол. ғыл. кандидаты (1956). 1956—59 ж. Қазақстан Жазушылар одағында қыз-мет етті. 1960 жылдан Қазақтың мемл. қыздар пед. ин-тыныц қазақ әдебиеті кафедрасының доценті. Ауыл өмірінің бейнесіи суреттейтін «Сыр көктемі» (1963), «Борай» (1969)Г, Отан соғысы кезіндегі тыл еңбеккерлерініц ерлік ісіне арналған «Оның ұрпағы» (1972) повестері мен «Мақтагүл» (1959) әң-гімелер жинағы, «Шындық және шы-ғарма» (1959) атты зерттеуі жария-ланды. М. Горькийдің «Зыковтар», Н. Зарудныйдің «Қанды шекара», Н. По-повтың «Бородино шайқасы», В. Баныкиннің «Чапаев туралы әңгімелер», «Көктемдегі тасқында» повестерін қа-зақ тіліне аударды.
 
## Дереккөздер
Құю-тығындау автоматы

**Құю-тығындау автоматы**- өнөркәсіп орындарында сүт, айран, су-сын және минералды сулар, шарап т. б. сұйықтар құйылған бөтелкелердің аузын тығыңмен бекітетін машина. Бұл автомат құю конвейері бойында орна-ласады. Конвейер бойында Қ.-т. а-нан басқа да (мыс., бөтелкелер жуу машинасы, құю, саиа тексеру және эти-кетка жабыстыру) автоматтары орналасады. Шарап өндірісінде полиэтилен тығындар бекітетін ПУА-71, металл тығындарға арналған УА-2 М авто-маттары пайдаланылады. УА-2 М бір соғ-та 200 бөтелкені тығындайды. Ар-наулы шанақтан түсетін тығындар жылжыма арқылы бөтелкенің аузына тірелген кезде кривошипті механизммен бекітіледі. Механизмнің әрбір қозғалысы кезінде шанақтан бір тығын түседі. Тағамдық және сусындық сұйықтарды сапалы құю үшін вакуумды конвеперлер қайдаланылады, Бұл конвейерде ВУА типті тығындау автома-ты жұмыс істейді. Қ.-т. а. сыйымд. 0,25 л-ден 1 л-ге дейінгі бөтелкелерді ағаш,полиэтилен, темір, қалайы, картонтығындармен бекіте алады.
 
## Дереккөздер
Бәкен Қыдыкеева

**Бәкен Қыдыкеева** (20 қазан 1923, Қырғыз КСР-і, Қант ауданы - 1993) — қырғыз кеңес актрисасы, КСРО халық артисі (1970).

## Өмірбаяны
Сахналық жолын 1936 ж. Қырғыздың балалар мен жасөспірімдер театрынан бастады. 

1941—44 ж. Пржевальск және Нарынның облыстық театрында ойнады. 

1944 жылдан Қырғыз драма театрының актрисасы.

## Рөлдері
* Айғаныш (Жантөшев, «Қүрманбек»)
* Жамал (Диқамбаев, «Нәрлі су»)
* Сейде (Айтматов, «Бетпе-бет»)
* Катерина (А. Н. Островский, «Найзағай»)
* Мария Александровна (Попов «Семья»)

Психологиялық тереңдік, азаматтық әуен мен ұлттық ерекшелік — оның өнеріне тән қасиет. 1955 жылдан кинофильмдерге («Салтанат», «Ана — Жер ана», «Жорғаның жүрісі», «Қараш-қараш оқиғасы») түскен. Қырғыз КСР-інің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Әдебиет
* Гуревич Л., Бакен Кыдыкеева, в кн : Актеры советского кино, в. 9, М., 1973.

Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Ташмұхамед Нияз Қары-Ниязов

**Қары—Ниязов Ташмұхамед Нияз ұлы** (02. 09. 1896, Ферғана обл., — 17. 03. 1970, Ташкент) — өзбек совет математигi. Физ. — матем. ғылымдарының өзбек халқынан шыққан тұңғыш докторы, профессор, Өзб. КСР FА-ның академигi (1943). Өзб. КСР ғылым академиясының тұңғыш президентi (1943-1946). Соц. Еңбек Epi. 1929 жылы Орта Азия университетінің физ — матем. факультетін бiтiрген. Қары–Ниязовтың негізгi еңбектерi орта ғасырлардағы математика және астрон. ғылымдарының даму тарихын зерттеуге арналған. Өзбек тiлiнде көптеген оқулықтар мен оқу құралдарын жазып, матем, саласынан өзбвк кадрларын даярлауда көп еңбек сiңiрген. Мемл. сыйлықтың лауреаты (1952).
## Дереккөздер


Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Балтабай Қасенов

**Қасенов Балтабай** (15. 03. 1925 жылы туған, Целиноград обл., Атбасар қ.) — қазақ совет философы. Философия ғыл. докторы (1972), доцент. 1945 жылдан КОКП мүшесі. 1942-1943 жылдары Ақмолада (қазіргі Целиноград) № 33 Ф3У-ды бiтiрiп, слесарь мамандығын алды. 1943-1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысты, 1949-1954 жылдары А. А. Жданов атынд. Ленинград университетінің филос, факультетiнде оқыды, 1954-1962 жылдары Қарағандының жоғары оқу орындарында ассистент, аға оқытушы. 1963 жылдан Қapaғанды политех. институтының филос. кафедрасының меңгерушiсi.
## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Қасым Әуезов

**Қасым Әуезов** (1897, қазіргі Қарақалпақстан, Шымбай ауданы, «Кеңес» с-зы — 13 қазан, 1938, Ташкент) — қарақалпақ ақыны, драматург, сыншы, қоғам қайраткері. 

## Өмірбаяны
* Кедей шаруа семьясында туған. Ауыл мектебінде және Мақтым ақын медресесінде бiлiм алған.
* 1920 жылдан ауылды советтендiру және жаңа қоғам орнату ісіне белсене қатысты. 
* 1921 жылдан бастап Шымбайда мектеп оқытушысы, директоры, округтық оқу бөлімінің меңгерушісі, Қарақалпақ автономомиялық облысының халық ағарту халкомы, 
* 1925 — 29 жылдары Қарақалпақстан ОАК-нің төрағасы
* 1929 — 30 жылдары Қазақстан ОАК-і төрағасының орынбасары, Қазақ АКСР ішкі істер халкомы. 
* 1930 — 31 жылдары Қарақалпақстанның РКФСР ОАК-дегі тұрақты өкілі
* 1932 — 34 жылдары Қарақалпақ АКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы. 
* 1937 жылдары Қарақалпақ АКСР Халком Кеңесі жанындағы өнер басқармасының бастығы қызметтерін атқарды.
* 1938 —Саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды.

## Шығармалары
* Тұңғыш қарақалпақ пьесасы — 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына арналған “Мақсат жолында” драмасын жазған.
* «Ульянов-Ленин»
* «Қайта сайлауда» т. б. өлеңдерi. 
* “Шахта” поэмасы
* “Еңбек”
* “Көктем келді”
* “Намыс құлы”
* “Күн” т.б. шығармалары қарақалпақ әдебиетінің дамуына елеулі ықпал жасады.
* Пушкин, Мольер т.б. шығармаларын қарақалпақ тіліне аударды.

## Дереккөздер


Санат:1897 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:13 қазанда қайтыс болғандар
Санат:Шымбай ауданында туғандар
Санат:Ташкентте қайтыс болғандар
Санат:Қарақалпақ ақындары
Санат:Қарақалпақ драматургтері
Санат:Қарақалпақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қарақалпақстан білім министрлері
Санат:Қазақстан ішкі істер министрлері
Санат:Қарақалпақстан премьер-министрлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Психофизикалық проблема

**Психофизикалық проблема** – психикалықтың физикалыққа қатысы туралы жайт. П. М. Декарт екі түрлі субстанцияның бар екендігін дәлелдей отырып (материя- созылыңқы және ойлай алмайтын субстанция, жан – ойлай алатын бірақ созылыңқы емес субстанция) жан мен тәнді қарама – қарсы қойғаннан кейін 17 ғ-да ерекше мәнге ие болды бұл алшақтықты окказионалисттер (А.Гейлинис пен Мальбранш) психикалық және  физикалық құбылыстар арасындағы қатынасқа құдайдың араласуы туралы қалыптасқан жағдаймен жоюға тырысты. П.м.-ні айқындаудың жалған ағымдары психофиз.
## Тағы қараңыз
*Психофизика

## Дереккөздер


Санат:Психология
Мұхамеджан Қасымов

**Қасымов Мұхамеджан** (09. 05. 1907, Риштан қыстағы, қазіргі Өзб. СCP-і, Фарғана обл., Алтыарық ауд., —  05. 07. 1971, Душанбе) — тәжік совет актері, КСРО халық артисi (1941). 1948 жылдан КОКП мүшесi. Қоқанның пед. және Ташкенттiң кооператив техникумында оқыды.  Рольдерi: Рахымбек (Ұлық-заданың «Қызыл таяқтыларында» ), Аллан (Мұхтаровтың «Семья намысында») және т. б. Қасымовтың ойыны қызу қандылыққа, эмоциялық бояуға толы болды. 2 рет Ленин орденімен, тағы басқа 2 орден, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1907 жылы туғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Психонервоз

**Психонервоз**(психо... және грек. neuron - жүйке) – жеке адамның ойлауы мен сөйлеу, сезім-эмоция, мінез- құлығындағы  әтүрлі ауытқушылықты сипаттайтын психиатрия мен диагностикалық психоталдаудың басты ұғымы. Психоневроздың нышанына ұғынылмаған еріксіз қимыл- әрекетте сірескен психикалық шиеленіс себеп болады. 
*Психонервозх кейде жыныстық құмарлықпен агрессиялық қимылдың шиеленісу барысында өрши түседі. 
*Психонервоз. үрей мен күдікті қоздырып адамның жүріс-тұрысындағы қимыл аумағын иемделу мүмкіндігін тарылтып, оның мінезіне жағымсыз.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Қаттабек

**Қаттабек** (т. – ө. ж. белгiсiз) — моғол әулетінен шыққан Бабырдың Сайрамды билеуге қойған адамы (16 ғ.). Оның eciмi Қасым хан билiк жүргiзген дәyipмeн байланысты. Қаттыбек 1512 жылы Қасымнан өзін Сайрамды қоршап алған өзбек феодалдарынан құтқаруды талап еткен. Ол Қасьм ханға қаланы өз қолынан берiп, оны Ташкентке жорыққа аттануға көндiрген. Қасым  хан бұл жорығында Ташкент қаласын ала алмай, тек қана оның төңiрегiн тонаумен шектелген. 
## Дереккөздер


Санат:Моғолстан тұлғалары
Мариям Қасымова

**Қасымова Мариям** (08. 03. 1917 жылы туған, қазіргі Қарақалпақ ACCP-i, Хожелі ауд.) — қарақалпақ совет ақыны. Қaзақ семьясында туған. 1958 жылдан КОКП мүшесi. Төрткөлдегi оқытушылар институтын бiтiрдi (1940). Баспа және мәдениет орындарында жауапты қызмет атқарып келедi. Шығармалары 1934 жылдан бастап жарияланды, өлеңдерiнде сов. адамдарының ерлiгi, еңбегі, әйелдердің бақытты өмірі бейнелендi. «Гүлжаһан», «Құрылысшы», «Науаи» атты поэмалардың авторы. Ол орыс, өзбек тiлiнде жазылған шығармалармен қоса қазақ тiлiнен Сейфуллин, С. Мұқанов, М. Хакімжанованың жеке өлеңдерiн қарақалпақ тiлiне аударды.
## Дереккөздер


Санат:1917 жылы туғандар

Санат:Жазушылар
Нұрқожа Ыбырайымұлы Қашқынбаев

**Қашқынбаев Нұрқожа Ыбырайым ұлы** (1852–1915) — халықты патша укіметіне қарсы көтерiлiске насихаттаушы. Жетісуда Верный уезінiң Күрті болысында туып–өскен. 1892 жылы патшa  үкіметіне қарсы қазақтарды көтеріліске шақырғаны үшiн 25 жылға Ciбірге айдалды. Сiбiрде большевик Березовскиймен танысады да және достасып кетеді. 1905 жылы елiне келген соң Бекболат Әшкеевпен дос болады. Және оның көтерiлiске шығуына әсер етті. 
## Дереккөздер

Санат:1852 жылы туғандар
Санат:1915 жылы қайтыс болғандар
Артур Владимирович Петровский

**Петровский Артур Владимирович** (1924-2005) - орыс психологі, академик. Ресей білім академиясының президенті. Психология тарихы, педагогикалық, әлеуметтік психология салаларынан 2000-ға жуық ғылыми мақаланың, 30-ға жуық жеке еңбектердің (оқулық, монография т.б.) авторы. Жиырмаға жуық еңбектері шетел тілдеріне  «қытай, вьетнам, болгар, неміс т.б.) аударылған. 
## Негізгі еңбектері
*«Совет психологиясының тарихы» (1966) 
*«Жас және педагогикалық психология» (1979)
*«Жалпы психология» (1970- 2004)
*«Әлеуметтік психология» (1986)
*«Психологияның жапы теориялық мәселелері» (2001) т.б.

## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Психологтар
Төленді Қаюпов

**Қаюпов Төленді** (12. 03. 1929, Алматы облысы, Кеген ауданы, — 07. 04. 1962, сонда) — шопан. Қаюпов 1941 жылдан Қаз. КСР ғылым академиясының Күрметі эксперименталды базасында шопан. 1956 жылдан КОКП мүшесі. Бұл жылдары осы шаруашылықта қазақтың арқар–мериносын шығару жөнінде селекциялық жұмыстар жүргізілген. Осы жұмыстарға қатысып, ғалым мамандардың нұсқауын орындай отырып, қойды күтіп–бағуға, дұрыс азықтандыруға көп көңіл бөлген. Қазақтың арқар–мериносы тұқым ретінде қабылданғанда (1950) Қаюпов КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1950) болды.
## Дереккөздер


Санат:1929 жылы туғандар
Санат:1962 жылы қайтыс болғандар

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Парықсыздық

**Парықсыздық**- жеке тұлғаның әртүрлі өмір құбылыстарын бағдарлай алу белгісі. 
***Парықсыздық** ақылсыздықтан пайда болады. Әр нәрсенің (заттың, құбылысының, іс-әрекеттің) парқын білу - адамның жауапты міндеті. Өмір құбылыстарын парықтай білуге жас ұрпақты үйрету - ата-ананың, айналасының міндеті.
***Парықсыздық** - бір нысанға оң немесе теріс эмоционалдық реакциялардың, адамның қызығушылығының жоқтығын сипаттайтын немқұрайдылығы.
## Тағы қараңыз
*Парықтылық

## Дереккөздер


Санат:Психология
Проблемалық ситуация

**Проблемалық ситуация**-күнделікті тыныс-тіршілікте,[өмірде, тәжірибелік зерттеуде түйінді мәселені шешуде адамның ақыл-ой белсенділігінен байқалатын психологиялық қандайда болмасын мәселені шешуде алынған бұрынғы білімі мен тәжірибесінің, дағды икемділігінің қандай жағдайға үйесімді болып, субъектіні жаңаша oйлауға итермелейтін жағдай.
***Проблемалық ситуация** - шешілуі қиын жолды іздестіру. Жеңіл шешілетін міндет немесе мүлдем шешілмейтін мәселе болса проблемалық ситуация тумайды.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Эмоционалды- сезімдік компонент

**Эмоционалды-сезімдік компонент.** Бұл компонентке шығармашылық қабілеттерді дамытуда басты орын алатын қиялдау, **шабыт, интуиция сезім**, белсенділік сияқты қасиеттер жатады.
*Қиялдау - болжау, елестету. Жаңа образдар мен шешімдер жасау үшін шығармашылық қиял керек.
*Шабыт - адамның күш-жігері шоғырланған әрекет. Жаңа ойлар, жаңа идеялар тасқынымен, саналықпен, өнімді ойлаумен сипатталады.
Оны даму ұғымымен қатар қояды. Өйткені әрбір жаңалық әсіресе интеллектуалдық тұрғыда баланы жаңа психикалық сапаға 
*Интуиция- шешімнің жолдары мен шарттарын жете меңгерместен-ақ істе нәтижеге жету.
*Сезімдер - алдына қойған мақсатқа жетудегі мінез-құлық көрінісі. Сезімсіз ізденушілік болмайды. Жоғарғы сезімдер істі нәтижелі аяқтауға көмектеседі. Интеллектілік сезімділік аңғарылады. Белсенділік - қойылған проблеманы өз бетінше бастап нәтижелі аяқтау.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Интеллектуалды-логикалық компонент

**Интеллектуалды-логикалық компонент.** Бұл компонентке **талдау, жинақтау, абстракциялау, салыстыру, дәлелдеу, пайымдау, түсіндіру **сияқты қасиеттер жатады.
*Талдау - тұтас затты, түсінікті, мазмұнды бөліктерге бөлу, ал жинақтау оған керісінше процесс.
*Абстракциялау-ақылдылықтың белгісі. «Маңызды» мәселені «мәні төмендеу»   мәселеден ажырата білуде байқалады. Ойлау- шығармашылық  ойлаудың басты проблемалық жағдайдан басталады. Мәселені өз бетінше шешеді,ойы сергек, өзінше ойлауы бар.
*Салыстыру - объектілердің ұқсастығын, айырмашылықтарын ажырата білу елеулі белгілерін анықтау.
*Дәлелдеу-бұл күрделі интелектуалдықты талап етеді. Белгілері: өз ойын жеткізе білу, мәселені баяндауда негізгіні көмекшіден ажырата білу проблеманы шешудің жолдарын ашу.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Александр Константинович Виноградов

**Виноградов Александр Константинович ** (1876 жылы туған)- рев. қозғалысқа белсене қатысушы. Тобольск губерниясы, Есіл уезінде туған. Томск университетінің медицина факультетін бітірді. Омбы с.-д. ұйымының мүшесі, большевик. РСДЖП 5-(Лондон) съезінің (1907) делегаты және мемлекет 2-думаның делегаты. 3 шілде төңкерісінен кейін с.-д. фракцияның мүшесі ретінде ұсталып, Иркутск губерниясына жер аударылды. 1917 жылы мамырға дейін Кронштадт және Петроград советтерінде дәрігерлік-санитарлық комиссияның председателі болды. 1917 жылы маусымда Бурабай етконсерві заводында дәрігер болып істеді, курорттың санитарлық-дәрігерлік бөлімшесін басқарды.Мәскеуде Еңбек халық комиссариатында кеңесші дәрігер болып істеді. 1938 жылдан кейінгі өмірі жайлы деректер белгісіз.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:1876 жылы туғандар
Александр Павлович Виноградов

**Виноградов Александр Павлович** (21.8.1895, Петербург- 16.11.1975, Мәскеу)- совет геохимигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1953), КСРО ғылым академиясының вице-президенті (1967), Соц. Еңбек Ері (1949). Әскери-медицина және Ленинград университетін бітірген (1924).КСРО ҒА геохим. және  аналитикалық химия институтының директоры (1947). Жер қабығының жоғарғы бөлігінде химикалық элементтердің орналасу заңдылығын зерттеді. Ол биогеохимияны және биогеохимия провинциялар туралы ғылымды дамытты. Космохимияны зерттеуді алғаш бастаушылардың бірі. Орыс тіліндегі басты еңбектерінде «Теңіздегі организмдердің химиялық элементтер құрылымы», «Топырақтағы сирек және шашыранды элементтердің геохимиясы» т.б. монографиялар жатады. 5 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен 2 рет марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Борис Степанович Виноградов

**Виноградов Борис Степанович** (6.4.1891, Вольск-10.7.1958, Ленинград)- совет зоологы, биология ғылми докторы (1934), профессор (1939), В.Харьков университетінің физика-математика факультетінің жаратылыс тану бөлімін бітірген (1918). 1918-1920 жылдары осы университеттің зоология кафедрасында ассистент, 1921-1958 жылдары КСРО ғылым академиясының зоология музейінде, кейін зоология институтында сүт қоректілер бөлімінің меңгерушісі. Осы аралықта ол Харьков және Ленинград университеттерінде мұғалім қызметін атқарған.  Ол 120-дан астам ғылми еңбектің авторы. Ол Ленин ордені және Еңбек Қызыл Ту ордені, бірнеше медальдармен марапатталған. 
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Александр Васильевич Винтер

**Винтер Александр Васильевич** (28.9(10.10).1878, Польша-9.3.1958, Мәскеу)-совет энергетигі, академик (1932). 1944 жылдан КСРО ғылым академиясының Энергетика институты директорының орынбасары. Шатура, Днепр т.б.  ірі элекр станциялары құрылыстарын басқарды. Еліміздің энергетикалық ресурстарын және шағын энергетика мәселелерімен зерттеумен шұғылданды. 3 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Виктор Владимирович Виноградов

**Виноградов Виктор Владимирович** (12.1.1895, Зарайск- 4.10.1969, Мәскеу)- совет филологы. Орыс тілі мен әдебиетінің маманы. КСРО ғылым академиясының академигі (1946). Петроградта тарих-филология институты мен археология институтын бітірген (1917) КСРО ғылым академиясының Тіл білімі институтының (1950-1954), КСРО ғылым академиясының орыс тілі институтының (1958-1968) директоры. 1952 жылдан «Вопросы языкознания» журналының редакторы. Негізгі еңбектері орыс тілі граммтикасы мен орыс тілі әдеби тілі тарихына, жазушылар тілі мен стиліне, стилистика мен поэтика мәселелеріне арналған.  Ол «Орыс тілі. Сөз тулары грамматикалық ілім» (1947) дейтін еңбегі үшін КСРО мемлекет сыйлығын алды. Ленин орденімен және 2 рет басқа ордендермен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Павел Гаврилович Виноградов

thumb|Виноградов Павел Гаврилович

**Виноградов Павел Гаврилович**  (30.11.1854, Кострома,- 19.12.1925, Париж)- орыс тарихшысы, орта ғасырдағы Англияның аграрлық тарихын зерттеген ірі ғалым. Мәскеу университетінің профессоры (1884). 1902 жылдан Англияда тұрып, Оксфорд университетінің профессоры болды.1905-1907 жылғы бірінші орыс революциясынан кейін оңшылдыққа бой ұрды. Қазан революциясынан кейін Совет өкіметінің дұшпанына айналып, ағылшын азаматтығын қабылдады.

### Негізгі еңбектері
«Лангобард Италиясындағы феодалдық қатынастардың пайда болуы»
«Орта ғасырлардағы Англияның әлеуметтік тарихи жөніндегі зерттеулер»
«Англиядағы вилландық»
«11 ғасырдағы ағылшын қоғамы»

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы