open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Этнонимика

**Этнонимика**(грек. ethnos – халық, тайпа, onyma – ат, есім) – ономастиканың этнонимдердің шығуы мен таралуын, қолданылуын және құрылымын зерттейтін саласы. 

Этнонимдер – тарихи лексиканың ерекше түрі. Бұл этн. құрылым бірлестіктердің (ұлттар мен халықтардың, тайпалар мен тайпалық одақтардың, рулардың) аттары. Этнонимдер құрылымы мен жүйесіне қарай макроэтноним және микроэтноним болып екіге бөлінеді. Макроэтнонимдер – ірі этностар мен этн. одақтарды (орыстар, арабтар, қытайлар, үндістер, т.б.), микроэтнонимдер – кішігірім рулар мен тайпа, ата атауларды (пешенегтер, балталы, бағаналы, ашамайлы, тама, баба, жәнібек, таз, т.б.) зерттейді. Этнографтар мен тарихшылар этнонимдердің шығуын, пайда болуын, тарихи кезеңдері мен таралу шегін зерттесе, тіл мамандары олардың тілдік табиғатын зерттейді. Яғни олардың лексик. құрамын, семантикасы мен мағынасын ашып, этимол. тұрғыдан қарастырады. Этнонимдердің лексик. құрамы әр түрлі. Кейбірі б.з.б. ежелгі замандарға тән болса (үйсін, қаңлы,қыпшақ), басым тобы орта ғ-ға, ал көпшілігі 16 – 18 ғ-ларға саяды. Этнонимдердің ішінде ру аттарының 19 ғ-дың орта кезінде тоқталғаны мәлім. Қазақ этнонимдерінің негізгі көзі – қазақ антропонимдері. Бұрын ру, тайпа аттарынан жер-су (өзен, тау, бұлақ) аттары қойылып келсе, қазір бұл кездеспейтін құбылыс. Бұрыннан келе жатқан Үйсінтау, Арғанаты, Меркі, Қыпшақ, Керей, Қоңырат сияқты жер-су аттары этнотопоним деп аталады. Яғни этнонимдерден жасалған топонимдер. 

Қазақ этнонимдері туралы этнограф, тілші ғалымдар Ш.Уәлиханов, А.Левшин, Н.Аристов, В.В. Радлов, В.В. Бартольд, А.Бернштам, Ә.Марғұлан, С.Аманжолов, Ә.Қайдаров, С.Толыбеков, Т.Жанұзақов, І.Салғарин, А.Әбдірахманов, т.б. зерттеу еңбектерінде түрлі бағытта қарастырылған. Соңғы жылдары қазақ этнонимдері – қазақ шежірелері жеке-жеке кітап болып жарық көруде. 
Әдеб.: Аристов Н.А., Опыт выяснения этнического состава казахов Большой орды и кара-киргизов. Живая старина, вып. 3 – 4, СПб., 1894; Аманжолов С.А., Вопросы диалектологии и истории, А., 1959; Әбдірахманов А., Қазақстан этнонимикасы, А., 1979; Джанузаков Т., Очерк казахской ономастики, А., 1982; Валиханов Ч., Соб. соч. в пяти томах, т.1, А., 1984. 
Т. Жанұзақов

## Дереккөздер
Қызыр Қожа хан

**Қызыр қожа хан** (1363 дейін – 1399) – Моғолстан  ханы (1389 – 1399). Ол 1360 ж. Қамар Ад-Дин бүлігі кезінде аман қалған хан әулетінің өкілі болды. 1389 ж. дулат әмірлері оны хан етіп көтереді. Әмір Темірдің Моғолстанға жасаған жорығына төтеп беру үшін Ақ Орда билеушілерімен одақ құрады. 1390 – 1391 ж. Әмір Темір 120 мыңдық әскермен Моғолстанға кіргенде Қызыр қожа хан оған қарсы тұруға төтеп бере алмай Шығыс Түркістанға барып паналайды. Ол жерде Әмір Темірдің әскерінен жеңіліс тауып, оған тәуелді болатындығын мойындайды. Қызыр Қожа хан бұдан кейінгі кезеңде исламды тарату мақсатында Қытай иеліктеріне бірнеше жорық ұйымдастырды. Оның Мұхаммед, Шами Жақан, Накши Жахан, Шер Әлі оғлан атты ұлдары болған.

## Дереккөздер
[Қазақстан энциклопедиясы]

Санат:Орталық Азия тарихы
Санат:Моңғол хандары
Кроран

**Кроран**, Лоулан – Шығыс Түркістанда б.з.б. 2 – 4 ғ-ларда өркендеген қала орны. Ол қазіргі ҚХР-дың Шыңжаң-Ұйғыр ауданындағы Лобнордың батысында 60 км жерде, Көнші өзенінің аңғарында орналасқан. Оны Орта Азияға үш рет ірі экспедиция ұйымдастырған шведтің шығыстанушы ғалымы Свен Гедин ашты. 1906 ж. және 1914 ж. ағылшынның тегі венгрлік Орта Азия зерттеушісі жиһанкезі Аурел Стеин қазып, зерттеді. 1909 – 11 ж. жапон зерттеушілері де осында бірнеше рет зерттеу жұмысын жүргізген. 1979 жылдан қазірге дейін ондағы ескерткіштерді ҚХР-дың археологтары жүйелі түрде зерттеп келеді. Кроранның қазірге дейін сақталып қалған жұрты, негізінен, төртбұрышты. Жалпы 10 мың шаршы метрден астам. Кроранның төрт жағындағы қамал-дуалдардың орта тұсында кіре беріс дарбазалары болса керек, кетік-кетік тұстары бар. Кроранның қамал-дуалдары мен үй қабырғалары саз балшықтан жыңғыл ағашын біріктіре отырып берік соғылған. Кроран жұртын қақ жарып аққан кішігірім өзеннің ескі аңғары бар екендігі анықталды. Кроран құрылысының қираған қалдықтарынан сақталғаны әрі ең көріктісі “үш үй” деп аталып кеткен ғимарат қалдығы. Оның дуалы саз балшық пен жыңғылдан соғылып, төбесі жүздеген ірі сырғауыл бөренелермен шатырлап жабылған. Ғимараттың бөлмелері жүйелі түрде орналасқан. Соңғы қазба кезінде оннан астам мұра, әр түрлі жазбалар табылды. Соған қарап ғалымдар оны қала әкімш-нің ғимараты болуы мүмкін деп топшылайды. Қаладан мұндай жақсы сақталған ғимараттар мен тұрғын үйлер көп аршылды. Жыл сайын оның көбісін жауын-шашын жаумайтын Лобнор шөлінің құмынан жел аршып отырған. Кроран жұртының шығысындағы зираттарды да зерттегенде одан көптеген қару-жарақ, ағаш, қыш ыдыстары, қола айналар, теңгелер, жебелер, алтын әшекейлер бұйымдар табылды. Крораннан табылған ең құнды ескерткіштер ағаш таяқшаларға және қағазға жазылған Қытай және кхароштхи жазуындағы жазба бітіктер (көне жазулар). С.Гедин, А.Стеин және жапон экспедициясы крораннан 1000-ға таяу осындай құнды құжаттарды тауып, елдеріне алып кеткен. Мұндай құжаттар мен ағаш бітіктер соңғы 20 жылдан бері де көптеп табылуда. Қазақстанның бізге белгісіз болып келген “Кроран” атауы да сол кхароштхи жазуындағы құжаттар арқылы анықталды. Құжаттардағы Kr,wr,n (Kroran) деген жер атын А.Стеин шығыстанушылардың көмегімен ашып, оны көне қытай жазбаларындағы осы қаланың аты Лоуланның баламасы деп біледі..

## Дереккөздер </span>


Санат:Қытай көне қалалары
Макроэкономикалық тәсіл

**Макроэкономикалық тәсіл** — экономикалық құбылыстарды зерделеу тәсілі. Мұнда объектінің ішкі байланыстары, ішкі құрылымдары ескерілмейді, тек экономикалық жүйенің тұрақты жұмыс істеуінің жалпылама, сыртқы көрсеткіштері ғана зерделенеді. Макроэкономикалық тәсіл экономиканы зерттеуге макроэкономикалық ғылым (жалпы экономиканың тұрақты жұмыс істеуін зерделейтін ғылым) тұрғысынан қарау дегенге саяды. Ол мемлекеттің жалпы елдің экономикасына ықпал ететін саясат ретіндегі макроэкономикалық саясаттың негізгі ұстанымын білдіреді.

## Дереккөздер
Қызылқақ (көл, Павлодар облысы)

**Қызылқақ** – Ертіс алабындағы тұзды көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ертіс ауданының батысында орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 41 м биіктікте жатыр.

## Аумағы
Аумағы 175 км2, ұзындығы 18,8 км, ені 14 км. Жағасының ұзындығы 106,5 км, ең терең жері 1,5 м, су жиналатын алабы 2280 км2. 

## Жер бедері
Көл дефляциялық қазаншұңқырда жатқан көлдің түбі тегіс, лайлы келеді. Жағалауының басым бөлігін сор басқан. Солтүстігі мен оңтүстігінде жарқабақты жағалау кездеседі. Көктемгі қар, жауын-шашын суларымен толығады. Деңгейі жылына 0,3 — 0,5 м-ге ауытқып отырады. Қуаңшылық жылдары тартылып қалады. Суының минералдануы 31,0 г/л. Көлге кішігірім 16 өзен құяды. Ірілері: Бірсуат, Ақсуат, Ағынсай, т.б. Төңірегі негізінен мал жайылымына және шабындыққы қолайлы. Алабында Амангелді, Шолақсай, Қызылқақ елді мекендері және бірнеше қыстау орналасқан.

## Дереккөздер
 

Санат:Ертіс ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Бәрбі

thumb|Бәрбi
**Бәрбі** (дрель) - бұрғылау аспабын айналдыруға арналған тетік.

Ол электрлік бәрбі, пневматикалық бәрбі және қол бәрбі болып ажыратылады. Электрлік бәрбі электр қозғалтқышынан, тісті берілістен және бұрғы бекіткіштен тұрады. Салмағы 2 - 17 кг, айналу жылдамдығы 150 - 220 айн./мин. Пневматикалық бәрбі 5 - 6 атмосфералық қысымға дейін сығылған ауамен жұмыс істейді, ал айналу жылдығы 185 - 1800 айн./мин.

## Дереккөздер

Санат:Аспаптар
Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сарықора

**Сарықора** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік-шығыс сілеміндегі жота. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 2552 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Қытай мен арадағы мемлекеттік шекара бойымен 50 км-ге созылып, Жетісу қақпасына тіреледі. Батыс бөлігінде Селке асуы жатыр. Осы тұсынан Сарышілде өзені бастау алады. 

## Геологиялық құрылымы
Биік жері пермьнің жанартаулық жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Солтүстік баурайы мен шатқалдары орманмен көмкерілген. Етегінде бұталар, беткейінде тау шалғыны өседі.  

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Бәрсиса

**Бәрсиса**
- дастан. Шәді Жәдігерұлының (1855 - 1933) нәзира дәстүрімен жазылған, сопылық сарындағы шығармасы. Дастанның қолжазба күйіндегі толық нұсқасы Ташкенттегі Шығыстану институтының қорында сақтаулы. Дастанның ықшамдалған, көлемі шағын нұсқасы 1910 жылы “Қисса Бәрсиса” деген атпен Қазандағы Б.Л.Домбровский баспасынан жарық көрген. Дастан сюжетін қазақтың Шәдіден басқа да **“кітаби ақындары”** жырлаған. Бұл дастанның басты идеясы - исламның қағида-шарттарын сөз жүзінде ғана мойындап, ал іс жүзінде ішкі жан-дүниесі имандылыққа иланбайтын “молда сымақтарды” әшкерелеу.
Дастанның басты қаһарманы Бәрсиса есімді “молда” көпшіліктің көзінше құдай жолына әбден берілген шынайы мұсылман болып көрінуге барынша әрекет жасайды. Ол мешітке жиналған жұртты имандылыққа, рухани тазалыққа үндейді. Бірақ сырт көзге абыз бейнесінде көрінетін шайтанмен достасады. Шайтанның айтқанын екі етпей орындайды. Соның сөзіне еріп, патшаның жалғыз қызына жын болып жабысады. Қыз қатты науқасқа шалдығады. Ақыры патша қызын Бәрсиса молдаға емдетуге әкеледі. Бәрсиса қызды оңаша алып қалып, басын айналдырады, азғырады. Қыз жүкті болып қалады. Елге әшкере болып қалудан қорыққан молда қызды өлтіріп, көміп тастайды. Бәрсиса молда құдайдан қорықпайды. Өйткені шайтан оған: “Тәуба - от, күнә - отын деген анық, Тәуба етсең, қылған күнәң кетер жанып” деп ақыл айтып отырады. Қызының қалай өлтірілгенін патшаға “Абыз-шайтан” жеткізеді. Патша Бәрсисаны дереу дарға асуға әмір етеді: “Жендеттер дарға тартты әмір етіп, Денеден жаны шықты уақыты жетіп, Жетпіс жыл тынбай қылған ғибадаттан, Зәредей пайда болмай қалды кетіп”. Дастанда әрбір адамның қоғамда алатын орны, қадір-қасиеті, қызмет дәрежесі оның ішкі жан-дүниесінің тазалығы, рухани байлығы арқылы айқындалуы тиіс деген қорытынды пікір айтылады. Адамның ұзақ өмірінде оған ақ пен қараны, оң мен солды, ізгілік пен зұлымдықты танытатын, әрбір пенденің құдай алдындағы парыздарын ұмыттырмай отыратын құдіретті күш - имандылық екенін Шәді ақын өз оқырманына дидактикалық сарында айтып жеткізген.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Құрманғазы (Атырау қалалық әкімдігі)

**Құрманғазы** — Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарасты Атырау ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орналасуы
Атырау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде, Жайық өзенінің Каспий теңізіне құяр сағасында орналасқан.

## Халқы

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2007 адамды (966 ер адам және 1041 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы ашылған шағын ұжымдастыру кезінде балық аулау кәсіпшілігі ретінде қаланды. 1997 жылы бұрынғы ұжымшар негізінде “Құрманғазы” ӨК құрылды.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* **Дамбы дәрігердік амбулаториясы **
* **Құрманғазы ауылдық кітапханасы**

## Ауыл суреттері

## Елді мекен көшелері
* Ардагерлер көшесі
* Балықшы көшесі
* Бауыржан Момышұлы көшесі
* Боран Нысанбаев көшесі
* Ғабді Аяпов көшесі
* Камеледен Алдоңғаров көшесі
* Құрманғазы көшесі
* Өтеп Рысқалиев көшесі
* Ферма көшесі
* Ізім Хамитов көшесі

## Дереккөздер

 

Санат:Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері
Ядролық энергия

**Ядролық энергия** – ядроны құрайтын нуклондардың қозғалысына және олардың өзара әсеріне байланысты болатын атом ядросының ішкі энергиясы. 

Ядролық энергия табиғи жолмен де, жасанды жолмен де алуға болады. Күн және басқа жұлдыздар жарық және жылу түріндегі энергияны береді, ол  ядролық энергияны табиғи жолмен алудың мысалы бола алады. Адамдар ядролық реакторлардың көмегімен жүргізілетін ядролық реакциялардың нәтижесінде ядролық энергияны ала алады. Атомдық немесе сутекті бомбалардың жарылысы кезінде алынатын энергия да адамның қолымен жасалады.

## Ядролық энергияны өндірудің әдіс-тәсілдері
Ядролық энергияны екі әдіспен алуға болады: ядроларды бөлшектеу немесе ядроларды біріктіру көмегімен.

## Ядроларды бөлшектеу
Ядроларды бөлшектеу - энергияны алу үшін үлкен ядроларды бөлшектеу әдісі. Атомдардың ядроларын бөлшектегенде, көп мөлшерде ядролық энергия бөлінеді. Атом бомбасы және ядролық реакторлар ядроның бөлшектенуінің принципінде жұмыс істейді. Ядроны ыдыратып энергия алуда уран кеңінен қолданылады.

## Ядроларды біріктіру
Бұл - энергия алу үшін кішкентай ядроларды біріктіру әдісі. Жоғарғы температурада атом ядроларын біріктіру кезінде көп мөлшерде ядролық энергия бөлінеді және жарылыс болады. Күн және басқа жұлдыздар ядролық синтез процесінің көмегімен жарықты және жылуды бөліп шығарады. Сонымен бірге адам қолымен жасалған сутегі бомбасы да синтездеу принципімен жұмыс жасайды.

## Ядролық энергияның артықшылығы
* Ядролық  энергия - бұл мұнайдың және көмірдің қорлары таусылғанда электр тогын алу үшін қолданылатын энергия көзі.
* Атом электр станцияларына басқа станциялардың түрлеріне қарағанда әлдеқайда аз энергия талап етіледі. Бір тонна ураннан бірнеше миллион тонна баррель мұнайдан немесе бірнеше миллион тонна көмірден алынатын энергиядан көбірек энергия алуға болады.
* Атом энергия станциялары қоршаған ортаны, отын ретінде көмірді пайдаланатын электр станцияларына қарағанда аз ластайды. Жылу электр станцияларының экологияға тигізер шығыны өте көп.

## Ядролық энергияның кемшіліктері
* Ядролық қарудың өндірісі ядролық энергияға негізделген, ол біздің Жерімізге қауіп төндіреді. Яғни, атом бомбалары ғаламшардың тіршілігін тоқтатуы мүмкін.
* АЭС-да ядроның бөлшектену процесі кезінде апаттар болуы мүмкін, нәтижесінде жарылыс болып, көп мөлшердегі радиация қоршаған ортаға бөлінеді. 1979 жылы Пенсильвания штатындағы Гаррисбургтың қасында орналасқан Тримайл Айленд станциясында және 1986 жылы Украинадағы Чернобыль АЭС-да апаттар орын алды.
* Атомдық өнеркәсіптің қалдықтары радиация шығаратын болғандықтан өте қауіпті. Олармен қатынаста болған адамдар тіпті өліп кетуі де мүмкін. 
* Ядролық реакторды небәрі 40-50 жыл ғана қолдануға болады.

## Тағы қараңыз
* Атом электр стансасы,
* Термоядролық реакциялар,
* Ядролық реактор,
* Ядролық реакциялар,
* Ядролық тізбекті реакция.

## Дереккөздер:


Санат:Физика
Санат:Ядролық физика
Санат:Ядролық энергетика
Парсы шығанағы мұнайлы-газды алабы

**Парсы шығанағы мұнайлы-газды ауданы** ,  Месопотамия бассейні – Шығыс жарты шардағы аса ірі мұнайлы-газды өңірлердің бірі . Солтүстігінде Шығыс Тавр бөктерінен басталып, оңтүстік-шығысы Араб теңізіне дейін 2500 км-ге созылған; ауданы 2,93 млн. км², оның ішінде су айдыны (акватория) шамамен 290 мың км². Сауд Арабиясы, Ирак, Иран, Оман, Біріккен Араб Әмірлігі жерлерін түгелдей, Сирияның шығыс бөлігі мен Түркияның оңтүстік бөлігін қамтиды, оңтүстік-шығыстағы біраз бөлігі Парсы шығанағының астында жатыр. Алаптың геологиялық қимасын палеозой, мезозой, кайнозой тобындағы тау жыныстары құраған. Бұл қиманың қалыңдығы оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай өсе береді. Мысалы, Загростың (Иран) алдындағы қалыңдық 15 км-ден асады. Мұнай иірімдері бор мен юраның қуыстылығы және өткізгіштігі жоғары әктастарында шоғырланған. Мұнай-газ кендерінің құрылымдары күмбез және брахиантиклинал түрінде 1800 – 3000 м-ге дейінгі тереңдікте орналасқан. Мұнайының тығызд. 0,82 – 0,99 г/см3, күкіртті және жоғары күкіртті (күкірт 1 – 5%). Бастапқы өндірістік қоры: мұнай – 53,6 млрд. т, газ – 26,7 трлн. м3. Бірінші мұнай кенорны (Месджеде-Солейман) 1908 жылы, ал газ кенорны (Парсы) 1965 ж. ашылды. Алапта мұнай мен газдың 400-ден астам кен орны анықталған, соның ішінде бастапқы өнеркәсіптік қоры 300 млн. тоннадан және 500 млрд. м3-тан асатын 36 мұнай (Кенган, Парс, т.б.), 6 газ (Гавар, Үлкен Бурган, Румайла және Солтүстік Румайла, т.б.) алып кен орындары бар. Мұнай-газ құбырының жалпы ұзындығы 30 мың км.
## Дереккөздер</span>

		
	

Санат:Медицина
Костенки тұрақтары

**Костенки тұрақтары** – жоғарғы палеолит дәуірінен сақталған ескерткіштер, Дон өзенінің жағалауынан, Воронеж қаласының оңтүстігіндегі Костенки селосы маңынан табылған бір топ қоныс орындары. Алғаш рет 1879 ж. И.С. Поляков ашты. 20 ғасырдың 20 – 30-жылдары П.П. Ефименко, 40 – 60-жылдары А.Н. Рогачев қазба жұмыстарын жүргізген. Қазіргі таңда 20-дан астам қоныс орындары зерттелді. Костенки тұрақтарынан табылған бұйымдарға қарап, ғалымдар палеолит дәуіріндегі баспана түрлерін анықтады, кейінгі палеолитті мерзімдеу мәселелерін шешті. Кейбір тұрақтарда бірнеше мәдени қабаттар сақталған. Костенки-1-ден бес мәдени қабат анықталды. Жоғарғысынан ошақ орны бар үлкен үй (көл. 3515 м), көптеген жертөлелер мен шаруашылық шұңқырлары аршылып, жануарлар сүйектерінен және тастан жасалынған бұйымдардан басқа 40 шақты әйел мүсіндері теріліп алынған. Костенки-2-ден мамонт сүйектерінен құрастырылған үй орны (көл. 78 м) мен оның маңындағы моладан жүресінен отырғызылып қойылған қарт адамның сүйегі шықты. Костенки-3 екі мәдени қабаттан тұрады. Үстіңгісінен диаметрі 6 м шамасында екі қоныс орны, төменгісінен ұзынша келген екі баспана аршылып, олардан тастан, сүйектен жасалынған еңбек құралдары (сүңгі мен найза ұштары, қалақша, балта, сүргі, біз, ине), әйел, аң мүсіндері табылды. Костенки-15-тегі жер үй қалдықтарынан да осындай құралдар, әшекейлер шыққан. Одан 6 жас шамасындағы баланың мүрдесі, тас және сүйек заттар алынды. Костенки тұрақтары ескерткіштерін зерттеуге Қазақстан ғалымы Х.А. Алпысбаев та қатысты.

## Пайдаланған әдебиет
Ефименко П.П., Первобытное общество. 3 изд., К., 1953;

Рогачев А.Н., Александровское поселение древнекаменного века у села Костенки на Дону, М. – Л., 1955;

Алпысбаев Х.А., Позднее палеолитическое поселение Костенки ҚҚ, Л., 1958;

Борисковский П.И., Очерки по палеолиту бассейна Дона, М. – Л., 1963.

Д. Байгунаков

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Тарих
Талас Омарбеков

**Талас Омарбеков** (29 мамыр 1948 жылы туған, Жамбыл облысы Байзақ ауданы Ақжар ауылы) – ғалым, тарих ғылымының докторы (1994), профессор (1995).
## Өмірбаяны
ҚазПИ-ді бітірген (1971). Еңбек жолын Жуалы және Байзақ аудандарында орта мектепте мұғалім болып бастаған. 1980 – 2001 жылы ҚазПИ-де, Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы ин-тында, “Ақиқат” журналында, Қазақ ұлттық университетінде ғылыми-педагогикалық, шығармашылық қызметпен айналысты. 2001 жылдан ҚазҰУ-дегі ежелгі және ортағасырлық Қазақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі.

## Зерттеулері
М.Х. Дулат мұраларын, орта ғасырлардағы тарихи тұлғаларды ұлттық көзқараста зерделеп, Отан тарихын кезеңдеудің теориялық-методологиялық мәселелері бойынша бірқатар зерттеулер жүргізді. Қазақстанда сталиндік тоталитарлық жүйенің орнығу тарихы мен оның салдарын зерттеген алғашқы отандық тарихшылардың бірі болды. Ол 20 ғасырдың 20 – 30-жылдары Қазақстанда байларды тәркілеу, шаруаларды күштеп ұжымдастыру саясатының зардаптарын ашып көрсетіп, сол тарихи кезеңде орын алған халық наразылықтарына жаңа тарихи көзқарас қалыптастырды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихшылары

Санат:1948 жылы туғандар
Маймыл

[thumb|200px|[Яваналық макак (*Macaca fascicularis*)]]
thumb|upright|''Бабыр-наме'' қолжазбасындағы ''бандар'' деп аталатын үнді маймылдарының суреті (Бабыр туралы естеліктер)
**Маймыл** — приматтар отрядына жататын ең жоғарғы сатыдағы сүтқоректі. Маймылдар және адам тәрізді маймылдар отряд тармағын құрайды. Бұлар 2 топқа бөлінеді. Кеңтанаулы маймылдар Оңтүстік және Орталық Американы, ал тартанаулы маймылдар Азия мен Африканы мекендейді. Құрылысы, тегі жөнінен адамға тартанаулы маймылдар жақын. Бұларға гиббон, шимпанзе, орангутан, горилла жатады. Олардың дене тұрқы 15 см-ден (ергежейлі игрунка) 2 м-ге (горилла), салмағы 400 г-нан (игрунка) 180 кг-ға дейін болады. Маймылдардың көпшілігі (жерде жүретін павиан, горилладан басқалары) ағашқа өрмелеп, бұтақтан бұтаққа секіріп, ағаш басында тіршілік етеді, сондықтан бас бармағы, үлкен башайы қалған саусақтарына қарама-қарсы біткен. Орманды, орманды таулы жерлерде мекендеуіне байланысты көру, есту қабілеттері жақсы жетілген, иіс сезімі нашар дамыған. Маймылдар миының көлемі, салмағы, даму дәрежесі жөнінен басқа сүтқоректі жануарлар арасында жоғары сатыда. Жоғарғы сатыдағы маймыл тәрізділер таяқты, тасты, т.б. қорегін алуға, жауынан қорғануға құрал ретінде пайдалана алады. Маймылдардың көптеген мінез-құлқы (ренжу, қуану, т. б.) – адамның мінез-құлығына ұқсас. Маймылдар өздері мекендейтін аумақтарын белгілеп, сол жерде топтасып өмір сүреді. Көбіне ағаш бұтағы арасына бұтақты иіп күрке салып түнейді. Қорегі — өсімдік жемісі, жапырағы, гүлі, тамыр жемісі, жәндіктер, сирек те болса жәндікқоректілер. 4–10 ай көтеріп 1, өте сирек жағдайда 2–3 ұрпақ әкеледі. Адамдар маймылдарды аулайды, хайуанаттар парктеріне, үйде ұстауға сатады. Африка мен Азия тұрғындары етін жейді, терісінен түрлі бұйымдар жасайды. Қазіргі кезде маймылдар Азия, Африка, Американың тропиктік және субтропиктік аймақтарында, Зонд архипелагы мен Филиппинде тараған. 200-ге жуық түрі белгілі. Олардың 62 түрі мен тармағы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау қоғамының «Қызыл кітабына» енгізілген. Қазақстанда хайуанаттар саябағында ұсталады.

## Маймылдардың екі тобы
Маймылдар кеңтанаулы және тартанаулы маймылдар деп екі топқа бөлінеді. Кеңтанаулы маймылдарды Орталық Америкадан және Оңтүстік Америкадан, ал тартанаулыларды Оңтүстік Азиядан және Шығыс Азиядан, Таяу Шығыс, Африка және Еуропаның кейбір бөліктерінен кездестіруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Приматтар
Квадруполь

thumb|Квадруполь
**Квадропуль** ( – *төртбұрыш, квадрат* және  – *полюс*) – толық электр заряды мен электрлік дипольдік моменті нөлге тең зарядталған бөлшектер жүйесі.Квадропульды дипольдік моменттерінің шамасы өзара тең, бірақ таңбасы бойынша қарама-қарсы және белгілі бір қашықтыққа (a) орналасқан бірдей екі дипольдің жиыны ретінде қарастыруға болады. Квадропульдың негізгі сипаттамасы – *[[квадруполь моменті]]* *(Q)*. Суретте көрсетілген квадропуль үшін: *Q=2ela*, мұндағы e – электр зарядының абсолют шамасы, *l* – дипольдің мөлшері.Квадропульдан үлкен қашықтықта *(R)* *[[электр өрісінің]]* *[[кернеулігі]]* *(E)* қашықтықтың төртінші дәрежесіне *(R4)* кері пропорционал болып кемиді (E ~ 1/R4). Квадропуль 2-реттік мультиполь болып табылады.

Санат:Электромагнетизм
Олеарий

**Олеарий, Ольшлегер Адам** (1603 – 1671) – неміс ғалымы, саяхатшы.1633 жылы Шлезвиг-Гольштейн елшілігінің құрамында Мәскеуге, 1635 – 39 жылдары Ресей арқылы Иранға саяхат жасады. 1647 жылы Олеарий Шлезвиг қаласында осы сапары жайында еңбегін жариялады. Онда 17 ғасырдағы Ресей тарихы, оның оңтүстік көршілері Орта Азия халықтары туралы көптеген мәліметтер бар. Бұл еңбекке осы халықтардың өмірінен үзінді келтірген суреттер де берілген.

## Ішкі сілтемелер
* Саяхатшы	 
* Орта Азия
## Дереккөздер


Санат:Ғалымдар
Бәсентиін

**Бәсентиін Малайсары** – қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүздегі Арғын тайпасының Жеті Момын тармағынан таратылады.
## Шежіре
Ақмайдан, Бекмайдан, Тоқмайдан, Ақтілес, Күшік (ру), Қарабұжыр, Апай, Бөрі, Сырым аталарына бөлінеді. Бәсентиін руынан Малайсары батыр, Жасыбай батыр, Сырымбет батыр сияқты тұлғалар шыққан. Бәсентиіндер XIX ғасырдың орта кезінде бес болыс ел болған. Ұраны - “Барлыбай”. Таңбасы - ойық, тілік.

## Тұлғалар
# Малайсары батыр
# Сәбит Дөнентаев
# Сырымбет батыр
# Қазанғап Сатыбалдыұлы Бөрі
# Қанаш Қамзин Бөрі
# Нұтфолла Шәкенов Бөрі
# Бастемі Айтқожаұлы Көшеншүрек
# Скриптонит
# Imanbek Иман

## Дереккөздер

Санат: Қазақ рулары
Санат:Орта жүз
Кенгурулар

**Кенгурулар** () - қалталы сүтқоректілер тұқымдасына жататын жануар.

15 – 17 туысқа бірігетін 55 түрі бар. Кенгурудың дене тұрқы 25 – 160 см, құйрығының ұзындығы 15 – 105 см (кейбір түрінде өте мықты болады), салмағы 1,4 – 90 кг. Көпшілік түрі секіріп қозғалады, жүгіргенде жылдамдығы 50 км/сағатқа дейін жетеді. Австралияда, Жаңа Гвинеяда, Тасманияда, Бисмарк архипелагында таралған. Көптеген түрі шөбі қалың, бұта өскен жазық аймақтарда жүреді, кейбір түрі ағашқа жақсы өрмелейді, таулы жерде де кездеседі. Топтанып жүреді, өте сақ жануарлар. Өсімдікпен қоректенеді, бірақ кейбір түрі құрт, жәндікті де жейді. Жылына 1 рет 1 – 2 күшік туады да, оны бауырындағы қалтасына салып, 6 – 8 ай асырайды. Көп тараған жерде мал жайылымына, егінге зиян келтіруі мүмкін. Терісі мен еті және хайуанханалар үшін ауланады. Алматы хайуанаттар саябағында алып (исполин) кенгуру бар. Кенгурудың 9 түрі қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген.

**Кенгурулар** - қалталы сүтқоректілер тұқымдастары. Ұзындығы 25-160 см, құйрығы, 15-105 см, салмағы 1,4-90 кг. Артқы аяқтары, алдыңғыларынан ұзын және күшті. Бірінші саусағы жоқ, екіншісімен үшіншісі тері жарғағымен біріккен. Бала шығаратын дорбасы алға қарап ашылған, қарны күрделі, көп камералы. Күйіс қайырады. Жерде тіршілік ететін жануарлар, бірақ кейбір түрлері ағашты мекендейді. Құйрығын тенгергіш ретінде қолданып, сағатына елу шақырым жылдамдықпен секіріп жүреді, (13 м ұзындыққа дейін). Өсімдікжегіштер. Жылына бір рет табатын тұқымын 6-8 ай бойы дорбасында ұстайды. Көптеген түрі ауланады. 9 түрі Қызыл кітапқа енгізілген.

## Түрлері
Кенгурулердің үлкен төрт түрі белгілі, олар – қызыл кенгуру, бөкен тәрізді кенгуру, шығыстық сұр кенгуру және батыстық сұр кенгуру. Осылардың ішіндегі ең үлкені – қызыл кенгуру.

## Сыртқы сілтемелер
* кенгуру  
* «Интересные факты о кенгуру.» 1 маусым 2008.

## Дереккөздер

Санат:Кенгурулар
Санат:Аустралия сүтқоректілері
Санат:Океания сүтқоректілері
Санат:Жаңа Зеландия сүтқоректілері
Санат:Сүтқоректілер
Санат:Қалталылар
Кроран мумиялары

**Кроран мумиялары** – Шыңжаңнан табылған көне мүрделер (*сембе мүрделер*). 1979 ж. Шыңжаң Қытай ҒА археологиялық Ван Бинхуа жетекшілік еткен Кроран Лобнор маңындағы Гумугоу атты қола дәуірінің (б.з.б. 3800 ж.) көне қорымын қазған кезде жасы жиырма-отыз аралығындағы әйел мен жас баланың мумияланған мүрдесін және 1980 ж. Тебан өзенінің Лобнорға құяр сағасындағы қола дәуірі моласынан 40 жастардағы әйелдің мумияланған мәйітін тапты. Зерттеу жұмыстарын жүргізген жапон ғалымдары оларды “Кроран арулары” деп атаған. Такламаканның жауын-шашын болмайтын, тірі жан өмір сүре алмайтын, ауа райы өте құрғақ аймақтарындағы он шақты қорымнан қола дәуірінен орта ғасырларға дейінгі замандардың 100-ден астам өте жақсы сақталған адам мумиялары табылды. Алайда олардың сыры әлі түбегейлі зерттеліп анықталған жоқ. Дегенмен, ғалымдардың көпшілігі оның себебін ең алдымен осы аймақтың шектен тыс құрғақ, жер беті қыртысының өте сортаң, тұзды болуымен мүрделер өте таяз жерленіп, үсті жеңіл-желпі ғана ағашпен, терімен жабылғандықтан құрғақ ауаның жақсы алмасып тұрғандығымен түсіндіреді. Мәйіттердің басына киіз бөрік, аяқтарына былғары етік кигізіліп, тұла бойы жүн шекпенмен оралған, көрдің беті тері-терсекпен, ағаш бұтақтарымен және қамыс тоқымалармен жабылған. Бұл ғылымның көптеген саласы бойынша, атап айтқанда антропология, анатомия, медицина, генетика және археология, палеоэтнография жақтардан жан-жақты зерттелді. Мәйіттер ат жақты, қыр мұрынды, көз шанағы шүңірек, қоңырқай жирен шашты келген, ішкі дене ағзалары, бұлшық еттері, терісі түгел семген күйінде жақсы сақталған, қастары мен дене түктері де бүтін. Антропологтар олардың протоеуропалық (*кавказ*) нәсілге жататындығын анықтады. Мумия – қола дәуірдегі Орт. Азия халықтарының тарихы мен мәдениетін, шаруашылығын, олардың кейінгі замандардағы халықтармен антропол.-генетик. сабақтастығын және т.б. көптеген мәселелерді зерттеу үшін аса құнды, бүкіл әлемдік ғыл. мәні зор археол. олжа саналады. Бұл қазір ҚХР-дың Үрімші қ-ндағы Шыңжаң мұражайында және Шыңжаң археол. ин-тында сақтаулы..

## Дереккөздер </span>


Санат:Тарих
Клемент Эттли

**Эттли Клемент Ричард** (3.1. 1883, Патни, Лондон – 8.10. 1967, Лондон) – ағылшын саяси қайраткері, Ұлыбританияның премьер-министрі (1945 – 51). 1908 ж. Тәуелсіз жұмысшы партиясына мүше болды. 
thumb|250px|Эттли Lord Privy Seal ретінде муниция фабрикасында сапарда, 1941

1922 – 55 ж. лейбористік партия атынан қауымдар палатасының мүшесі болып, үкіметтің құрамына енгізілді. 1930 – 31 ж. Ланкастер герцогтығының канцлері, байланыс министрі (1931) болды. 1935 – 55 ж. Лейбористік партияның жетекшісі болып сайланып, 1942 – 45 ж. премьер-министрдің орынбасары, доминиондар істері жөніндегі министр және У.Черчилль бастаған Коалиц. үкімет Кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1945 ж. шілдеде өткен парламент сайлауында лейбористік партия жеңіске жетіп, 1945 – 51 ж. Эттли үкіметті басқарды, әрі 1945 – 46 ж. қорғаныс министрі болды. Этрус тіліүкіметі Потсдам конференциясына (1945) қатысты, Англия банкісін, темір жолды, азаматтық авиацияны, байланысты, көмір, болат балқыту өнеркәсібін, өнеркәсіптің, т.б. салаларын мемлекет қарамағына алды, елдегі әлеум. қамсыздандыруды, оқу-ағарту және денсаулық сақтау жүйесін жақсартты. Сыртқы саясатта Этрус тіліүкіметі 1947 ж. Үндістан мен Пәкістанға, 1948 ж. Бирмаға тәуелсіздік берді, КСРО-ның ықпалын тежеуге тырысты, Маршалл жоспарын жүзеге асыруға, Солтүстік Атлант шарты ұйымын (НАТО) құруға белсене қатысты. 1955 ж. Этрус тіліге Ұлыбританияның ақсүйектік атағы (граф) берілді.

## Дереккөздер


Санат:3 қаңтарда туғандар
Санат:1883 жылы туғандар
Санат:Лондонда туғандар
Санат:8 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Лондонда қайтыс болғандар
Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері
Санат:Ұлыбритания байланыс министрлері
Санат:Ұлыбритания қорғаныс министрлері
Ядроның бөлінуі

**Ядроның бөлінуі**, атом ядросының бөлінуі – ауыр атом ядроларының өздігінен не басқа бір бөлшектердің әсерінен бірнеше бөлшекке (көбінесе 2 бөлшекке, сиректеу 3 және 4 бөлшекке) бөлінуі. Ядроның нейтрондар арқылы бөлінуінің практикалық маңызы бар. Атом ядросы протондар, дейтрондар, -кванттар, т.б. арқылы да бөлінеді. Атом ядросының бөліне алатындығын тәжірибе жүзінде неміс ғалымдары О.Ган (Хан) және Ф.Штрасман ашқан (1939). Бұл тәжірибенің нәтижесін неміс ғалымдары Л.Мейтнер мен О.Фриш түсіндіріп берді. Атом ядросы бөлінуінің алғашқы теориясын 1939 ж. Я.И. Френкель (КСРО), сондай-ақ Н. Бор және Дж. Уилер (АҚШ) жасады. Ауыр ядроны жуық түрде протондардың электрстатикалық тебіліс күші мен оған қарсы бағытталған керілу күшінің әсерінде тұрған сұйық тамшысы деп қарастыруға болады. Ядроның орнықсыздық дәрежесі электрстатистикалық тебіліс күші энергиясының беттік керілу күшінің энергиясына қатынасы бойынша анықталады, басқаша айтқанда: Z2/A, мұндағы Z – ядроның электр заряды, А – оның массалық саны. Z2/А шамасы жеткілікті дәрежеде үлкен болғанда ядро өздігінен (спонтанды) бөліну мүмкін. Атом ядросының өздігінен бөлінуі құбылысын 1940 ж. Г.Н. Флеров пен К.А. Петржак ашты. Теориялық есептеулер бойынша Z2/А>45 болатын атом ядросы орнықты емес. 
Ауыр ядролардың бөлінуі кезінде массалары әр түрлі 2 жарықшақтар орнықты ядроға айналмастан бұрын бірнеше рет бета-ыдырауға ұшырайды. Атом ядросының бөлінуі кезінде жарықшақтармен қатар нейтрондар және γ-кванттар да бөлініп шығады. Әрбір ядро бөлінгенде 200 МэВ-қа жуық энергия бөленіді. Ядроның бөлінуі кезінде бөлініп шығатын нейтрондарды шапшаң және баяу нейтрондар деп аталатын екі топқа бөлуге болады. Тізбекті реакция жүру үшін әрбір нейтронның ядроны бөлуі шарт емес. Тек ядроға тізбекті реакция өту үшін қажетті мөлшердегі нейтрондардың саны түссе болғаны. Ядролық энергияны алуда , ,  ядроларының бөлінуінің ерекше маңызы бар. Висмут, қорғасын, мыс, күміс, ядроларының да бөлінетіндігі анықталды. Алайда бұдан гөрі жеңіл ядролар өте сирек бөлінеді.

Ядроның бөліну реакциясы - ауыр ядро нейтрондардың әсерінен, сонымен қатар кейінірек белгілі болғандай, басқа да бөлшектердің әсерінен бірнеше жеңіл ядроларға (жарықшақтарға), көбіне массалары жуықтау болатын екі ядроға бөлінеді. Бөліну нейтрондары - ядроның бөліну реакциясында шығарылатын тума нейтрондар. Ауыр ядроларда нейтрондардың саны протондар санынан біршама артық болады (N/Z=16). Бөліну кезінде пайда болған жарықшақтарда басы артық нейтрондар болады да, олар бөліну нейтрондардын шығарады. Бірақ бөліну нейтрондарын шығарғаннан жарықшақ - ядролардың жүгі жеңілдемейді. Осыдан келіп жарықшақтар радиоактивті болып шығады. 
## Пайдаланылған әдебиеттер:
Сарықобда (ауыл)

**Сарықобда** (1993 ж. дейін — *Бессарабка*) — Ақтөбе облысы Алға ауданындағы ауыл, Сарықобда ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Алға қаласынан батысқа қарай 63 км-дей жерде, Сарықобда өзенінің жағалауында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 813 адам (406 ер адам және 407 әйел адам) болса, 2009 жылы 428 адамды (226 ер адам және 202 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 381 адамды (204 ер адам және 177 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1999 жылға дейін Бессарабка аталып келген. 1953-1996 жылдары астық өсіретін Нариманов атындағы ұжымшардың орталығы болған. Ұжымшар негізінде 1997 жылы “Нариманов” ЖШС құрылды. Ең жақын темір жол стансасы — Алға (70 км). 

## Дереккөздер
 

Санат:Алға ауданы елді мекендері
Бәтеш қыстауы

**Бәтеш қыстауы** - архитектуралық ескерткіш. Қызылорда қаласының солтүстік-шығысында, Сарысу өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан.  Кесе-көлденең қабырғалармен бөлінген, бір-бірімен өзара қатынасатын үш бөлмеден тұратын тікбұрышты құрылыс. Кірер есік орталық бөлмеден шығарылған, оң жағында пештің қираған орны бар. Құрылыс жазық шатырмен жабылған. Терезе ойығының үстіне аркалы қалқан салынған. Қабырғасында өрнекті ернеуі және цоколь (төменгі қабаты) бар. Құрылыс күйдірілген кірпіштен 1902 - 04 жылдары тұрғызылған, қазір жартылай қираған. Оны салған Бәтеш Бәйменов атақты құрылыс шебері болған.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы 2 - том

Санат: Тарих
Сасықкекіре

thumb|200px|right
**Сасықкекіре** (*Tournefortіa*) — айлауық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанның барлық облыстарындағы далалық аймақтарда, шөлді, құмды, сортаңды жерлерде, өзен жағалауларында өсетін 2 түрі: Сібір Сасықкекіресі және Соғда Сасықкекіресі бар. Ең көп тарағаны — Сібір  Сасықкекіресі (Т. sіbіrіca). Оның биікт. 10 — 40 см, тамыр сабағы көлбей өседі. Сабағының сыртын түк жауып жатады. Бүтін жиекті жапырағы сағақсыз (ұзындығы 1 — 3 см), кезектесіп орналасқан. Тостағанша жапырақшалары бес бөлікке бөлінген, күлтесі ірі, бес мүшелі, қоңырау тәрізді, ақ сары түсті. Сәуір — маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі жұмыртқа тәрізді (ұзындығы 8 мм-дей), сыртын түк жапқан, піскенде екіге бөлінеді.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Айлауықтар
Бәтеш төртқұлағы

**Бәтеш төртқұлағы** - шамамен XX ғасырдың бас кезінде салынған ескерткіш. Сарысу өзенінің төменгі сағасында, Қызылорда қаласының солтүстік-шығысында, Бәтеш қыстауының маңайында орналасқан. Құрылыс шығыңқы бедерлермен бөлінген төртбұрышты дуал. Табаны цокольмен айнала қоршалған, ал дуалдың сырт ернеуі әшекейленген. Есігі оңтүстік-шығыс жаққа қарайды, бұрыштарында кірпіштен қаланған бағаналар, ішінде батыс жақ қабырғасына жанастырыла тұрғызылған қабір бар. Бәтеш төртқұлағы күйдірілген кірпіштен тұрғызылған.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тарих
Тас Моншақтағы Жазу

**Тас Моншақтағы Жазу** – Түркістан облысындағы Бөріжардан табылған моншақтағы таңба. Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтының экспедициясы1968 ж. Бөріжардағы зиратқа зерттеу жүргізгенде бір тізбек моншақ табылған.

Тізбеде 32 моншақ бар: 7-уі кішірек қара моншақ, 7-уі ірілеу ақшыл моншақ, 17-сі қызыл күрең, сарғыш моншақ, біреуі төртбұрышты, аспан түсті көк моншақ. Басқа моншақтардан ірілеу, дөңгелек моншақтың бір шеті тегістеліп, көне түркі әліпбиі үлгісімен “ес сек үс” деген үш сөз жазылған.

Жазу 6 – 7 ғ-лардағы түркі халықтарының тілінен дерек береді. Жазудың қазақша мәні: ес (дос), сек (секір), үс (үз) – “дос секір үз”. Бұл түркі халықтарының ежелгі дәстүрінде, жігіт үйленерде қалаған қыздың есімін, құлағын тістеу немесе мойнындағы моншағын үзу әдетіне байланысты болса керек.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Бәтима кесенесі

**Бәтима кесенесі**, *Қызтамы кесенесі* – Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XX ғасырдың басынан сақталған сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты Екідің ауылының солтүстік шетінде орналасқан. 

## Тарихи деректер
Кесене аңыз бойынша ақылына көркі сай шешен де дана қыздың қабірі басына салынған. Қыздың бірде бір-бірімен жауласқан екі рудың арасындағы соғысты тоқтатып, екі жақты татуластырғаны жайлы да айтылады. Оның есімі Бәтима екен. Бай әрі атақты бидің ұлы құда түскенде Бәтима кенеттен қайтыс болады. Қалыптасқан салт бойынша әкесі Бәтиманың орнына кіші қызын күйеуге бермек болады. Кіші қызы әпкесінің қабірінің басына тамаша кесене тұрғызып, оны жерлеу рәсіміне барлық жұртты (тіпті жануарын да) шақыруды өтінеді. Уақыты келіп қайтыс болғанда өзін де сол кесенеге жерлеуді өсиет еткен деседі.
Бәтимаға әкесі құрылысшы Б. Мәжікбайұлына 1908 жылы салдырған. Ел арасында ғимаратты “Қызтамы” деп те атайды. Кейін, 1916 жылы ұлт-азаттық қозғалысына қатысып, Доғал шайқасында қаза болған ағасы Мырзабек Бәтиманың қасына жерленген.

## Кесене сипаты
Ғимарат бұрма күмбезді, биіктігі 7,20 м, іргесі шаршы пішінді (6,60х6,40 м), қызыл кірпіштен қаланған. Алдыңғы қасбетіне салтанатты сипат беру үшін оның жоғары жағына биік төбежабын (портал) салынған. Төбежабынның жиек айналасына үш қатарлы кірпіштен бұғат қондырылған. Кіре берістегі есік ойығының маңдайшасы доғарылып өрілген арка. Қасбеттері түгел “П” әрпіне ұқсас оймышты қалыппен құйылған өрнекті кірпіштен құрастырылған жолақтармен безендірілген. Жолақтың шетіне қылбұраулы жиектеме берілген. Кейінгі кезде ауыл тұрғындарының күшімен Бәтима кесенесінің іргетасы бекітіліп, айналасына жақтау жасалған. Бүрмелі күмбездің жоғарғы беті цементпен сыланған.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қостанай облысы сәулеті
Сасық би

**Сасық би** (туған-өлген жылы белгісіз) — қарақалпақ биі, ұлыс билеушісі. Тәуке хан тұсында қарақалпақтар Қазақ ордасының құрамына жеке ұлыс ретінде енді. Оны Тәукенің келісімімен қарақалпақтар өздері сайлаған төбе би — Сасық би басқарды.

## Дереккөздер
Бәсең сайлау құқы

**Бәсең сайлау құқы** - азаматтық сайланбалы мемлекеттік және жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайлану құқы. Яғни ел азаматының сайланбалы қызметіне үміткер ретінде тіркеліп, өзге үміткерлермен бірдей үгіт-насихат жүргізу, арнаулы заңда қарастырылған өзге де құқыларын пайдалану еркі. Көптеген мемлекеттерде бәсең сайлау құқын иелену (белсенді сайлау құқымен салыстырғанда) тым жоғарылатылған сайлау шектеулерімен, жас ересектігі, тұрғылықтылық, сауаттылық, қызметтік ценздерімен байланыстырылған. Мысалы, Канадада, Аргентинада, Бельгияда, Коста – Рикада, т.б. елдерде жалпы ұлттық өкілетті органдарды сайлау кезінде бәсең сайлау құқын жүзеге асыру үшін мүліктік ценздер белгіленген. Жас мөлшерін жоғарылататын цензбен бәсең сайлау құқын шектеу амалы да көп қолданылады. Әсіресе, парламенттің жоғарғы палатасын сайлау барысында бұл ценз мөлшері аса жоғары болады. АҚШ-та, Жапония мен Үндістанда парламенттің төменгі палатасына - 25 жасқа, ал жоғарғы палатаға 30 жасқа жеткен азаматтар ғана сайлана алады. Ал Италияда бұл көрсеткіш одан да жоғары (40 жас). Қазақстанда сайланбалы органдардың сипатына, ерекшеліктері мен айырықша жағдайларына байланысты бірқатар талаптар қойылған.  Конституцияға сәйкес ол Президент болып табылатын, елде кемінде 15 жыл тұрған, 40 жасқа толған, мемлекеттік тілді еркін меңгерген, діни лауазымы жоқ адам сайлана алады. Сондай-ақ, Қазақстанның кемінде 5 жыл азаматы болған, 30 жасқа толған, жоғары біліміне қоса кемінде 5 жыл жұмыс стажы бар, тиісті облыстың, республикалық маңызы бар қаланың не республика астанасының территориясында кемінде 3 жыл тұрған адам Сенат депутаты бола алады. Ал Мәжіліс депутаттығына сайлану үшін ел азаматының жасы 25-ке толуы шарт.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы
Ғали Бегалиев

**Ғали Бегалиев** (1888, Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы - 1966, Алматы) – Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі, филология ғылымдарының кандидаты (1943), доцент.

## Өмірбаяны
* Қазандағы Мұхаммедия семинариясын (1902)
* Орынбордағы мұғалімдер курсын (1918)
* Мәскеу педагогикалық ғылыми инмтитутының аспирантурасын (1933) бітірген. 
* Ауыл мектебінде (1910 - 12)
* Орал қаласындағы педагогикалық курста (1918 - 22)
* Ордадағы педагогикалық техникумда (1922 - 24) оқытушы
* облыстық, республикалық газеттерде тілші
* Қазақ педагогикалық институтында оқытушы
* Қазақстан Оқу министрлігінденде нұсқаушы
* Тіл және Әдебиет институтында бөлім меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1946 - 62) болды.

## Ғылыми қызметі
* Бегалиев - 50-ден астам ғылыми-әдістемелік еңбектің авторы. Қазақ, орыс мектептеріне арналған қазақ тілі оқулықтарын жазып, білім беру мазмұнын ғылыми негіздеуге ат салысты. Орысша-қазақша және қазақ тілінің терминологиялық сөздіктерін жасауға қатысты.

## Дереккөздер


Санат:1888 жылы туғандар
Санат:Казталов ауданында туғандар
Санат:1966 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Сарықобда (өзен)

**Сарықобда** – Жайық алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Алға ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 75 км, су жиналатын алабы 1390 км2. 

## Бастауы
Сарықобда Болғар (Болгарка) ауылының оңтүстігіндегі 11 км жерден басталып, Көксай ауылы тұсында Қарақобдаға құяды. 

## Гидрологиясы
Қар, жер асты суымен толығады. Арнасы тар, тік жарлы, жайылмасы 25 — 35 м. Жылдық орташа су ағымы Ильинка ауылы тұсында 0,96 м3/с. Балыққа бай. Суымен егін суарылады.

## Дереккөздер

Санат:Алға ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Гидрогеологиялық болжам

thumb|250px| right
**Гидрогеологиялық болжам** - жер асты суының мөлшері мен сапасын, ағу бағытын, режимін, табиғи және пайдалануға болатын қорының шамасын, т.б. алдын ала анықтау. Гидрогеологиялық болжам мынадай әдістер арқылы орындалады: жер асты су көрсеткіштерінің (қоры, режимі, минералдар, т.б.) өзгеру заңдылықтарын анықтау арқылы олардың болашақтағы шамасын белгілеу; нақты анықталған шамаларды, олардың бұрынғы өзгеру бағыты мен қарқынын есепке ала отырып, керекті көрсеткіштердің белгіленген кезеңдегі шамаларын болжамдау; толық зерттелген ауданның, сулы қабаттардың белгілі өлшемдері бойынша құрылымдық және гидрогеол. ерекшеліктері ұқсас жаңа аймақтың (сулы қабаттың) қажетті сипаттарын анықтау; белгісіз шамаларды анықтау үшін арнайы тәжірибелер жасау. Гидрогеологиялық болжам үшін электрондық-есептеу машиналары, матем. модельдеу әдістері жиі қолданылады. Осы әдістерге сүйене отырып Қазақстан ғалымдары, жер асты суының қорлары, оны келешекте пайдалану мүмкіндіктері мен мөлшерін анықтады. Артезиан және грунт суларының болжамдық гидрогеол. карталары жасалды. Арал, Каспий теңіздерінің, олардың жағалауындағы жер асты су деңгейінің өзгеру шамалары белгіленді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Квадрупольдік өзара әсер

***Квадрупольдік өзара әсер*** – квадрупольдік моменті бар зарядталған бөлшектер жүйесінің өзара әсері. Егер жүйенің электр заряды не диполь моменті нөлге тең болмаса, онда квадрупольдік өзара әсерді ескермеуге болады. Өйткені оның шамасы *[[электрстатикалық]]* және *[[дипольдік]]* өзара әсерлерден едәуір аз болып келеді. Алыс қашықтықта орналасқан екі атомның әрқайсысының квадрупольдік моменттері нөлге тең болмаған жағдайда олардың арасындағы әсерлесуде квадрупольдік өзара әсердің елеулі рөлі бар. Атомдардың квадрупольдік моменттері кванттық механика әдістерімен есептеледі. Электр зарядтары сфералық симметриямен орналаспаған көптеген атом ядроларының квадрупольдік моменттері болады.
## Дереккөздер:

*''Қазақ энциклопедиясы'', 4-том
Балғын арша

thumb| alt=A.
**Балғын арша**, Түркістан аршасы (Junіperus turkestanіca) — арша туысына жататын мәңгі жасыл, көп жылдық бұта. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Теріскей Алатауларының, Кетпен жотасының, Батыс Тянь-Шаньнің альпілік, субальпілік белдеулерінде өседі. Биіктігі 1—2 м. Ағаш түріндегісі (биіктігі 6 — 18 м) сирек кездеседі. Жатаған сабағының сұрғылт, қызыл қоңыр қабығы қабыршақтанып түлеп түседі. Тік өсетін бұтақтары жіңішке, көп тармақты, сыртын қарама-қарсы орналасқан ұсақ жасыл жапырақтары жауып тұрады. Жапырағының ұзындығы 2 мм-ге дейін, сопақша, ұшы сүйір келеді, өркенімен кірігіп жетіледі. Бүр жемісінің диаметрі 9—15 мм, сопақ не домалақ пішінді, жылтыр, қара түсті болады. Шілде — тамыз айларында піседі. Етті, тәтті, шырынды жемісінің құрамында эфир майы болғандықтан емге пайдаланылады. Балғын аршаның қар тоқтатудағы, топырақтағы ылғалды сақтаудағы маңызы зор. Ежелден қазақ Балғын аршаны қымыз сабасын ыстауға қолданған.

## Дереккөздер


Санат:Қылқан жапырақтылар
Тасмұрын уран-торий кен орны

**Тасмұрын уран-торий кен орны** - Маңғыстау ойысының оңтүстігінде, Қарақия көтерілімінің солтүстік ернеуіндегі Мел кен орнынан оңтүстікке қарай 12-15 км жерде орналасқан. 1953-1954 жылдары Ферғана экспедициясы ашқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кендену пермь дәуірінің майкоп (Р3–3) сериясы құрайтын Қарақия свитасының “балықты” свита асты сағындық горизонтымен байланысты. Бұл горизонттың қалыңдығы 1-5 м ғана, кентастағы карбонаттар мөлшері 25%. 

## Жатыс сипаты
Кентасты горизонт ортаңғы миоцен дәуіріндегі шайылу процесі салдарынан екі телімге бөлінген: Тасмұрын және Ащысай. Жалпы 20 км кен орнының 10-12 км-ін Тасмұрын телімі, 5-6 км-ін Ащысай телімі, ал қалған бөлігін кентастың шайылу горизонты алып жатыр. Кен шоғырының қалыңдығы 0,1-1,5 м, ол созыла келе бейкентасты саздармен бөлінген 3 кентасты қабатқа ажыратылады. Қоңырқай кенденген саздардағы балық сүйегі қалдықтарымен байытылған уранның мөлшері 0,02-0,06%-ға өзгеріп отырады. Кен орны жер асты әдістерімен игерілетін нысан ретінде сақтауда тұр. 

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Сасы Бұқа хан

**Сасы Бұқа хан** — Ақ Орданың ханы (1318 — 1321). Баян ханның ұлы. Алтын Орда ханы Қызыр мен Ақ Орда ханы Ерзеннің әкесі.

## Басқаруы
Сасы Бұқа тұсында Ақ Орда әкесінің кезіндегідей Алтын Ордаға тәуелді болды. “Мунтахиб ат-тауарихи Муини” авторы Му’ин әд-Дин Натанзидің айтуынша Сасы Бұқа Өзбек ханның замандасы және Ноғайдың ұлы, Алтын Орданың батыс ұлысының билеушісі. Сасы Бұқа билік еткен кезеңі туралы мәліметтер сақталмаған. Натанзидің айтуынша, Сасы Бұқа 1321 жылы өз ажалынан қайтыс болған. Денесі Сауран қаласына жерленген.

## Пайдаланылған cілтемелер

## Дереккөздер
## Тағы қараңыз

Санат:Орда Ежен әулеті
Санат:Ақ Орда хандары
Эфемеридтік уақыт

**Эфемеридтік уақыт** – астрономиялық эфемеридтер құрастырылатын бірқалыпты өтетін уақыт. 

Дүниежүзілік уақыттың өтетін негізінде жатқан жердің өз осінен айналысының бірқалыпты еместігі анықталғаннан кейін, эфемеридтік уақыт астрономияда, т.б. ғылым салаларында қолданыла бастады. Эфемеридтік уақыт ұғымы 1950 жылы Парижде өткен халықаралық конференцияда қабылданған.

## Дереккөздер


Санат:Астрономиядағы уақыт
Партатуа

**Партатуа** немесе Прототий – б.з.б 7 ғасырда Батыс Азиядағы сақтар дәуірінде билік еткен сақтардың билеушісі.

## Есімі
Аккад тілі Партатуа немесе Бартатуа және Ежелгі Грек тіліндегі Прототий есімі Сақ тіліндегі "**Pr̥ϑutavah*" (мағынасы - "ауқымды күшпен") немесе "**Pṛtatavah*" (мағынасы - "шайқаcта қуатты") шыққан деседі.

## Дереккөздер

		
	

Санат:Сақтар
Ғалиябану Махметқызы Кертаева

**Ғалиябану Махметқызы Кертаева** (3.9.1946 жылы туған, Павлодар облысы Павлодар ауданы Ефремовка ауылы) – педагогикалық ғылымының докторы (2005), профессор (2008). 
*1995 - Халықаралық акмеология 
*2006 - Халықаралық педагогикалық білім беру ғылыми академияларының корреспондент мүшесі. 
*1968 - Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетін) бітірген. 
*1968-1987 - Павлодар қаласындағы орта мектептерде мұғалім, 
*1987-1995 - Павлодар педагогикалық училищесінде оқытушы, бөлім меңгерушісі, 
*1995-1997 - Павлодар мемлекеттік университетінде аға оқытушы, 
*1997-2005 - доцент, профессор (2005) болып істеді. 
*2003 жылдан кафедра меңгерушісі. 
*«Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярлығын қалыптастыру»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кертаева 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның («Ұстаз қызметіндегі педагогикалық деонтология», А., 2002; «Рахат» мектебі: жаңа ғасырға – жаңа мектеп», Павлодар, 2005), т.б. оқу құралдарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1946 жылы туғандар
Олжа

**Олжа** – дәстүрлі қазақ қоғамындағы ұғым. Жорық барысында қолға түскен тұтқындар мен материалдық байлықтар (мал, қару-жарақ, т.б.). Олжа саналып, әскерді марапаттаудың бір түрі ретінде көрсеткен ерлікке, атақ-дәрежеге сай бөлінген. Олжаның бестен бір бөлігі (*ең жақсысы*) ханның, әміршінің үлесіне тиіп, қалғандары жеңіске қосқан үлестеріне қарай батырлар мен жауынгерлерге бөлініп берілген. Батырлық жырларда қазақ батырларының олжаға түскен қалмақ қыздарына үйленгені айтылады. Әскердің, батырлардың, қолбасшылардың еңбегін, қызметін әділ бағалап, уақытында марапаттау, олжа беру жауынгерлердің әскери рухын көтерген. Бұл әскери дәстүр қазақ хандығында 19 ғасырға дейін сақталды. Қазіргі кезде кездейсоқ тауып алынған зат олжа болып саналады.

## Ішкі сілтемелер
* Материалдық байлық	

## Дереккөздер


Санат:Салт-дәстүрлер