open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақстан елшілерінің хабары

**«Қазақстан елшілерінің хабары»**, Мұхтар Әуезовтің 1921 ж. жазылған публицистикалық мақаласы. Бұл туынды жанрлық жағынан корреспонденцияға жақын. Кенес екіметінің жергілікті орындарда жүргізіп отырған күнделікті іс-шараларын халыққа мәлім етіп, еңбекшілерді белсене іске кірісуге шақыру мақсатында жазылган. 
:*«Баспахананың жұмысы уақытша тоқтап қалғандықтан, газетіміз мезгілінде шыға алмай, елшілер хабарының көбі кешеңдеп қалды. Құлағын түріп отырған елдің кебі күнбе-күн күтіп отырған хабарларының көбін қызу үстінде есіте алмай, дагдарып калды. Сондықтан хабарлардың қызұлы кезі етіңкіресе де, ел құлағына естілуі қажет болған хабарларды қорытып жазбақшымыз»* 
деген шығарма бастауынан-ақ оның хабарлама екендігі көрініп тур. Одан әрі 
:*«Семей облысы екі шегіне уақытша Бұқтырма уезін қамтып, түгелімен Қазақстанға қосылатын болды. Ақмола облысындағы даулы жер - Омбы уезінің шегі, онын кесігін Мәскеу айтады, одан басқа уездер тұгелімен Қазақстанға қарайды, губерниялық кіндігі - Қызылжар болады»* 
деген жекелеген фактілердің басы қосылып, жинақталады. Сол арқылы автор тарапынан Қазақстан шекарасы туралы ауқымды меселелер қозғалады. Қазақ елінің бостандығы туралы ойлар да аракідік бой көрсетеді. 1921 ж. «Қазақ тілі» газетінде жарияланған бұл корреспонденция сол нұсқаның негізінде жазушының 20 томдық шығармалар жинағының 15-кітабына енгізілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Пилотаждық-навигациялық аппараттар

**Пилотаждық-навигациялық аппараттар** — ұшқыш пен штурманның кабинасында белгілі бір тәртіппен орналаскан және ұшақты басқаруға арналған құрал. Пилотаждық-навигациялық аппараттар экипажы ұшудың берілген бағыты мен биіктігі мен жылдамдығына төзе алады. Сондай-ақ, ұшақ жүргізуге байланысты міндеттерді де орындай алады.

Пилотаждық-навигациялық аппараттарға автопилот, авиакөкжиек, барлық компастар, варнометр мен биіктік өлшейтін құралдар және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуе-реактивті қозғалтқыш

[thumb|200px|Бірінші турбореактивтік самолёт [Heinkel He 178.]]
**Реактивті әуе қозғалтқышы** (Воздушно-реактивный двигатель) — қозғалтқышпен бірге тасымалданатын отынның жануы үшін тотықтырғыш ретінде атмосфералық ауадағы оттекті колданатын реактивті қозғалтқыш. Реактивті әуе қозғалтқышында жану және реактивтік канал камераларымен бірге ауаны copy және сығу құрылғысы бар. Реактивті әуе қозғалтқышы тура дәлдікті, турбореактивті және соқпалы қозғалтқыштар деп бөлінеді. Қазіргі кезде коп тарағаны турбореактивті қозғалтқыш болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Соғыса өту

**Соғыса өту** (Форсирование) —
# Жауынгерлердің қимыл қарқыны мен шабуылын жеделдету, ұрыс қимылдары мен әскердің орнын жылдам ауыстыру.
# Жауынгерлердің соғыса отырып табиғи бөгеттерді, ең алдымен, су жағалауын иеленуі; жаудың су асты кемелері мен сүңгуір қайықтарына, миналы бөгетгерге немесе қайыктарға қарсы шеп күру; Құрлықтағы әскерлердің бөгетін бұзып өту.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пеленг

**Пеленг** ()

1) навигацияда бақылаушының меридиан жазықтығынын және бакылау нүктесімен бақыланатын объектінід арасынан өтетін жазықтықтың арасындағы бұрыш. Бастапқы бағыты болып қабылданатын меридианның атына байланысты пеленг шынайы, магнитті және компастық бәлып белінеді. Пеленг есебі 0°-тан 360 градусқа дейін меридианның солтүстік багытынан сағат тілі бойымен жүргізіледі. Пеленгтін тура және кері түрлері болады, олардың шамаларының айырмашылыктары 180 градус. Техникалық кұраддар көмегімен белгілі бір объектіге бағытталған бағытты анықтау процесі объектіні (нысананы) пеленгтеу, ал осы үшін қолданылатын аспаптар пеленгтегіштер деп аталады. Пеленг термині негізінен авиацияда және флотта колданылады; Құрлық өскерлерінде объектіге тандалыи алынған бағыт (бағдар) азимуг деп аталады;

2) әскери ұшақтар мен кемелердің ұрыстық реті, сапы; ұшақтарда оңга не солға таман кертпешеленіп, кемелерде ілгерілеу бағытына қиғаш кертпешеленіп бірінің соңынан бірі ұшуы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Цзися

**Цзися** — біздің заманымызға дейінгі 4 ғасыр және 3 ғасыр ортасына дейін Қытай билеушілері құрган Қытай философиялық академиясы. Ресми қолдау тапқан Цзисяда алғашқы идеялық бағыттардың теориялық позициялары анықталды. Академияның жұмысына Қытай философиясының барлық ағымдары, соның ішінде Конфуциандық, Даосизм, Легизм, Моизм катысты.

## Дереккөздер

Санат:Философия
Шамалап тендестіру әдістері

**Шамалап тендестіру әдістері** — тендестірудің тек қана негізгі бір есебін — өлшеулер нәтижелерін үйлестіруді шешеді. Сонда теңдестіру нәтижесінде тендестірілетін шамалардың нәтиже дәлдігі жоғарыламайды, тіпті төмендеуі мүмкін, ал тендестіру нәтижелерінің дәлдігін бағалау едәуір қиындауы мүмкін. Әдістің Шамалап тендестіру әдістерінің құндылығы қатаң тендестіру әдісімен салыстырғанда оның көп өнімділігімен және алынған теңдестіру нәтижелерінің катаң тендестірудің сәйкес нәтижелеріне жақыңдығымен анықталады. Бір ғана жиынтықты тендестірудің нәтижелері қабылданған шамалап тендестіру әдістеріне байланысты әр түрлі болады. Шамалап тендестіру әдістерін үш топқа, олардың әрқайсысын бірнеше әдіске белуге болады. 1. Қатаңға жақын жуықталған әдіс (О. Коши, Лагранжа, Чебышев, Монте- Карло, Кальман сүзгіші, тез түсу және т.б). Олар маркшейдерлік практикада көп қолданылмайды. 2. Жуықталған әдістер, олар ең кіші квадраттар әдісінің формулалар аппараттарын формальды қолдануға сүйенеді, бірақ жұмыс көлемін азайту мақсатымен ең кіші квадраттар принципінен жеке ауытқуларға рұқсат береді. 3. Жеке стандартты есептерді шешуге сәйкес жасалған жуықталған әдістер. Олар ереже және әрекет кезегі түрінде тұжырымдалған және 2-тармақта көрсетілген бірсыпыра жорамалдарға негізделген. Шамалап тендестіру әдістерінің үш тобының әрқайсысы теңдестірудің бірнеше әдісіне бөлінеді: а) коррелаттық әдіске ұқсас (өлшенген шамаларға тікелей түзетулер табылады); о) параметриялық әдіске ұқсас (таңдалып анықталатын шамалардың жуықталған немесе шығарылған мәндеріне түзетулер табылады).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Пироксилин

**Пироксилин** — қазіргі уақытта негізінен түтінсіз дәрі дайындауда қолданылатын бытыратқыш жарылғыш зат. Пироксилинді талшықтарды (ағаштың, мақтаның) азот және күкірт қышқылдарының қоспасымен өңдеу нәтижесінде алады.

## Дереккөздер


Санат:Нитроқосылыстар
Санат:Жарылғыш заттар
Соғыстағы қимыл түрлері

**Соғыстағы қимыл түрлері** (Формы военных действий) — күреске қатысушы қарулы күштердің жауынгерлік талапқа қарай қимылдары ұрыс, шайқас, операция, соққы т.б.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Реактивті бұлт

**Реактивті бұлт** (Реактивное облако) — ядролық жарылыстың жарықтандырушы бөлігінің тез арада жоғары көтерілуінен түзілетін бұлт. Ол көп мөлшердегі жерден көтерілген радиоактивті тозаңнан және сулы будан тұрады. **Реактивті бұлт** жерге, объектілер мен адамдарға залалын тигізе отырып, әуе ағыны қозғалысының бағытымен қозғалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Леопольд Циглер

**Циглер Леопольд** (1881- 1958) - неміс философия тарихы және дін философиясының өкілі. Алғашқы кезде Э. Гартманның жақтасы, кейіннен барлық салаларда қажеттілік пен мүмкіндіктен туатын қайшылықтардың жаңа синтезін жасауға талпынды. Өзінің еңбектерінде ол грек мифтерінен бастап казіргі Еуропадағы діни сананың даму тарихын зерттеген.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Пиротехника

thumb|200px|Фейерверк.
**Пиротехника** - пиротехникалық құрамдарды және олармен жабдықталатын бұйымдарды өндіру мен қолдану. Ол ерте кезден белгілі.

19 ғасырдың ортасына дейін жарылғыш заттар мен оқ-дәрі дайындауды қамтыған. Әскери істе қазіргі заманғы пиротехниканың жетістіктері әр түрлі оқ-дәріні жабдықтау және пиротехникалық бұйымдарды (пиропатрондарды, тұтандырғыштарды, баяулатқыштарды, сақтағыштарды, пироқұлыптарды және т.б.) дайындау барысында кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сап

нобай|300px
**Сап** — әскери қызметшілердің, бөлімшелер мен бөлімдердің жаяу ретте және машиналарда бірлесіп қимылдау үшін жарғымен белгіленуіне сай орналасуы.

Сап жазылған және жорықтық болуы мүмкін. Сап әскери тәртіпті нығайтуға ықпал етеді, бөлімшелер мен болімдерді реттеп, басқаруга жағдай жасайды, олардың тез қайта орналасып, ұйымдасқан қимылдар жасауына мүмкіндік береді.

Саптын әскери кызметшілер бетін беріп тұрған жағы — мандай шеп, оң және сол қанаттары — қапталдар, мандай шепке қарсы жақ — Саптын тыл жағы болады. Қапталдар арасындағы қашықтық саптың ұзындығы, алдыңғы қатардан соңғы қатарға дейінгі ара қашыктық — *Саптың тереңдігі* деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қазақстан қоғамтанушыларының библиографиясы

*«Қазақстан қоғамтанушыларының библиографиясы»*, очерктер жинағы. 1986 ж. «Ғылым» баспасынан орыс тілінде шыққан. Құрастырғандар - С. Нурмухамедов, Т. Волкова, А. Ғалиева т. б. Кітап тарих, археология, этнография, экономика, филология, өнертану, философия, құқық, педагогика саласында қызмет атқарған ғалымдардың қысқаша емірбаяны, ғылыми, педагогикалық және қоғамдық қызметі туралы баяндайды, онда олар туралы жарияланған басылымдар мен әдебиеттер де келтірілген. Сондай-ақ Қазақстан проблемаларымен шұғылданған басқа республика ғалымдары туралы да мәліметтер бар. Библиографияда Әуезовтің өмірбаяны, жазушылық, ғылыми және қоғамдык кызметі жөнінде мәліметтер, шығармалары туралы библиографиялық керсеткіштердін жене жазушы туралы едебиеттердің тізімі берілген. Жинақтың көлемі 44,6 баспа табақ, таралымы 1200 дана. Ғылыми қызметкерлерге, оқытушылар мен студенттерге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Пеленгтегіш

**Пеленгтегіш** (Пелеигатор) объектінің (нысананың) бұрыштық бағытын (пеленгін) анықтауға арналган аспап (техникалық құрылғы); дыбыспен шамалау, гидроакустикалық (шулыпеленгатор, жылу-радиопеленгатор) станцияларының құрамды бөлігі. Пеленпеудін қолданатын өдістеріне (тәсілдеріне) байланысты пеленгтегіш визуалдык, акустикалық (гидроакустикалық), жылулық және радиопеленгатәрлық бәлып бөлінеді.
Визуалды пеленгтегіш ретінде оитикалык аспаптар қолданылады. Акустикалық пеленгтегіш (дыбыс аулағыш) әуе кеңістігінде өздерінің жеке акустикалық сөулесінің тарауы бойынша өр түрлі объектілерді (нысаналарды) анықтауга арналады. Дыбыс қабылдағыштарга келетін дыбыс толкындарының немесе сәулелену карқынының келу уақытының айырмашылықтарын анықтайды. Жылжымалы объектінің пеленгін анықтаудың орташа қателігі 1 градус шамасын құрайды. Жылжымалы объектінің акустикалық сөулесін қабылдау қашықтыгы олардың сәулелену қарқынына, метеорологиялык жағдайларға, қабылдағыш аппаратураның сезгіштігіне байланысты және 12 километрден аспайды. Гидроакустикалык пеленгтегіш өздерінің акустикалык белгілері бойынша объектінің (жүзіп келе жаткан кеменің, белсенді өрекеттегі гидроакустикалык станцняның) бағыттарын іздеп аныктайды. Жылулык пеленгтегіш жылу сәулеленулері қоршаған фонның сәулеленуінен аспайтын объектіге қарайғы бағытты табады және аныктайды. Жылулық пеленгтегіш өр түрлі әскери объектілерді (ұшақтарды, кемелерді, танкілерді, артиллерияның атыс позицияларын), сондай-ак теңіз және ғарыш навигацияларын табуда қолданылады. Радиопеленгтегіш сәулеленуші негіздерге бағытталған синаттағы белгілерді, антенна арқылы қабылданатын багыттарды анықтауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жол және орын ауыстыру

**Жол және орын ауыстыру** - Қандай да бір уақыт аралығында дене жүріп өткен траекторияның ұзындығы осы уақыт ішінде жүрілген жол деп аталады. Оны s әрпімен белгілеу келісілген.
Қозғалыстағы дене әрқашанда белгілі бір бағытта қозғалады. Мысалы, дененің бастапқы орны А нүктесі  болсын .Осы дененің белгілі бір  Уақыт тан кейінгі В жаңа орнын, бізде В) нүктесін табу үшін, оның бастапқы орнын соңғы орнымен қосатын кесіндінің бағытын да білу керек. Дененің бастапқы және соңғы орнын қосатын осы бағытталған кесінді дененің орын ауыстыруы болып табылады. Орын ауыстыруды I әрпімен белгілейді және ол бастапқы нүктеден соңғы нүктеге қарай бағытталған деп есептеледі.
Сонымен, дененің (немесе материялық нүктенің) орын ауыстыруы деп дененің бастапқы орнын оның келесі орнымен қосатын бағытталған кесіндіні айтады.
Дененің орын ауыстыруын оның қозғалыс траекториясынан ажырата білу керек. Қозғалыс траекториясы мен орын ауыстыру бір-бірімен дәл келмеуі мүмкін. Мысалы,  дене  А нүктесінен В нүктесіне орын ауыстырғанда орын ауыстыру қозғалыс траекториясымен дәл келмейді. Әдетте, жүрілген жол орын ауыстырудың ұзындығынан үлкен болады, тек түзусызықты қозғалыс кезінде ғана орын ауыстыру мен траектория дәл келеді, яғни жолдың ұзындығы орын ауыстырудың ұзындығына (модуліне) тең болады.
Сонымен, дененің кез келген уақыт мезетіндегі орнын табу үшін оның бастапқы орнын және сол   уақыт  мезетіне дейінгі орын ауыстыруын білу керек.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Астрономия
Реактивті қозғалтқыш

**Реактивтік қозғалтқыш** — жұмыстық дененің бастапқы энергиясын сол дененің реактивтік ағынының кинетикалық энергиясына түрлендіру арқылы тарту күшін тудыратын құрылғы. Қозғалтқыш соплосынан жұмыстық дененің сыртқа қарай ағып шығуы нәтижесінде жұмыстық дене ағынының тербелісі түрінде реактивті күш пайда болады. Реактивтік ағынның кинетикалық энергиясына түрленетін энергия химиялық, ядролық, электрондық, т.б. болуы мүмкін. Қазіргі кезде реактивтік қозғалтқыштарда алғашқы энергия көзі ретінде көбінесе химиялық энергия пайдаланылады. Реактивтік қозғалтқыштың негізгі бөлігі — жану камерасы. Оның бір жағында жанған жұмыс денесі үдемелі жылдамдықпен (реактивтік ағын түрінде) ұшып шығатын сопло болады. Реактивті қозғалтқыштардан тарту күші жоғары турбореактивті қозғалтқыштың алғашқы сұлбасын орыс инженері Н. Герасимов ұсынған (1909). Олар ғарышқа массасы ондаған тоннадан асатын ғарыш кемелерін, басқа да қажет жүктерді жеткізу үшін қолданылады.
## Жұмыс істеу принципі
Жоғарғы қысым және температурадағы газ жану камерасының алдыңғы камерасына сопло орналасқан артқы қабырғасына қарағанда көп қысым күшін тудырады. Сондықтан олар сопло арқылы үлкен жылдамдықпен сыртқа шығарылады да, ракетаны алға қарай қозғалысқа келтіреді.

## Реактивті қозғалтқыштардың класстары
Реактивтік қозғалтқыштардың айналадағы ортаны жұмыс қажетіне пайдалану не пайдаланбауына қарай екі классқа жіктеледі:
* Әуе реактивті қозғалтқыштар — жанармайдың атмосферадан алынатын оттегімен тотығу энергиясын қолданатын жылу қозғалтқыштары. Бұл қозғалтқыштарда жану өнімдері мен атмосферадан алынған ауаның басқа да компоненттері жұмыс денесі болып табылады.
* Ракеталық қозғалтқыштар —жұмыс денесінің барлық құрушылары қозғалтқышпен жабыдықталған аппараттың бортында болады және кез келген ортада, соның ішінде ауасыз ортада жұмыс істей алады.

## Реактивті қозғалтқыштың құрылымдық бөліктері
Кез келген реактивті қозғалқыштың кем дегенде екі құрылымдық бөлігі болуы керек:
* Жану камерасы («химиялық реактор») — мұнда жанармайдың химиялық энергиясы бөлініп, газдардың жылулық энергисына айналады. Оның бір жағында жанған жұмыс денесі үдемелі жылдамдықпен (реактивтік ағын түрінде) ұшып шығатын сопло болады.
* Реактивті сопло («газды туннель») — мұнда газдардың жылулық энергиясы кинетикалық энергияға айналады және газ жоғары жылдамдықпен шыққан кезде реактивті тарту күші пайда болады. Қозғалтқыш соплосынан жұмыстық дененің сыртқа қарай ағып шығуы нәтижесінде жұмыстық дене ағынының тербелісі түрінде реактивті күш пайда болады.

## Қолдану саласы
Қазіргі заманда космосты игеру мақсатында, метеоролигялық мақсаттарда, түрлі радиустағы әскери ракеталарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандық қозғалтқыштар
Пиротехникалық құралдар

**Пиротехникалық құралдар** — әр түрлі әсерлерді алу мақсатында (*жарқыратқыш*, *өртегіш*, *дабылдық* және т.б.) пиротехникалық бұйымдарды жарақтауға арналған механикалық қоспалар. Жанғыш заттар мен тотықтың қосындысы пиротехникалық құралдар қоспаларының негізі болып келеді. Әдетте, тотықтың орнына нитраттарды (тұздарды, азот қышқылдарын) және перхлораттарды (тұздарды, хлор қышқылдарын), темірлердің асқын тотығы мен тотықтарды қолдануға болады.

Темір, алюминий, магний және олардың қорытпалары, фосфорлар, көміртектер (қара күйе, ағаш көмірі), күкірттер, орғаникалық заттар (бензол, толуол, бензин, мұнай, парафин және т.б.) жанғыш заттардың құрауыштары болып келеді. Бұдан  басқа, пиротехникалық құралдарға әр түрлі қоспаларды тұздарды, жалынды бояғыштар, түрлі дабылдық түтіндер жасауға арналған бояғыштарды, Пиротехникалық құралдарға қажет механикалық қасиет беретін байланыстырушы қоспаларды, қоспаларды дайындау мен сақтаудың қауіпсіздігін қамтамасыз етуші флегматизаторлар мен стабилизаторларды қосады.

Пиротехникалық әсер компоненттердің ұсақталу деңгейі мен мұқият  араласуына, олардың тазалығына, Пиротехникалық құралдардың тығыздық деңгейіне, сондай-ақ бұйымдардың конструкциясына байланысты болып келеді. Әскери істердегі қолданылатын негізгі пиротехникалық құралдарға *жарық бергіш*, *фотоқұрам*,* жарқырағыш, өртегіш* және *түтінді құралдар* жатады. Сондай-ақ, пиротехникалық құралдар жалған нысаналарды жасау үшін және инфрақызыл жүйелерге (ракетаны бағыттау бастарына, қашыктық өлшегіштерге) снарядтардың жарылыстар мен зеңбірек атыстарын елестету үшін әскери жаттығуларда қолданылады.

Сонымен қатар пиротехникалық бұйымдар (питопатрондар, тұтандырғыштар, баяулатқыштар, сақтағыштар, күшейткіштер, қашықтық шығырлар, қысымның оқ-дәрілік аккумуляторлары, пироқұлыптар, пироитергіштер және т. б.) әскери техникада кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пеленгтеу

**Пеленгтеу** (Пеленгация) — техникалық құралдар көмегімен кандай да бір объектінің (нысананың) багытын (пеленгін) анықтау. Пеленгтеу мүмкіндігі қоршаған фондағы электрмагниттік немесе акустикалық тербелу спектріндегі объектінің (нысананын) контрастына себепші бәлады. Қолданылатын контрастың (тербелу спектрінің) физикалық табиғатына байланысты дыбыстык, визуалды, жылулық пеленгтеу және радиопеленгтеу түрлеріне бөлінеді. Дыбыс кәзін дыбыстық пеленгтеу (артиллерия зеңбірегінін атысы бойынша, сүңгуір кайықтардың өзгеше шуылы бойынша) өуе кеңістігінде акустикалық пеленгтегіштер, ал су ортасында гидроакустикалық (шулыпеленггегіш) станциялар арқылы жүзеге асады. Визуальдык пеленгтеу оптикалык аспаптармен жасалады. Қаркынды инфрақызыл (жьшу) сөулелерінің көзі (ұшақтар, кемелер және т.б.) болып келетін жьшу пеленгтеу (объектілері) ушін жылу иеленгтегіштері қызмет етеді. Радиоэлектрон|Радиоэлектронды]] құралдармен (РЭҚ) жабдықталған объектілерді (нысаналарды) пеленгтеу радиопеленгтегіштермен жүзеге асады және радионавигация деп аталады. Радиопеленгтеумен жер үсті және кемелік байланыс станцияларының, РЛС және т.б. өздерінің сәулелері бойынша РЭҚ түрған
жерлерін анықтауға болады. Объектінін бағыты РЛС кәмегімен де анықталады. Сондай-ақ, визуальдық пеленгтеу және радиопеленгтеу жер үсті бағдарларының пеленгі бойынша кеменің (үшақтың) орнын анықтау үшін кеме жүргізуде және аэронавигацияда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Реактивті қондырғы

**Реактивті қондырғы** (Реактивиая установка) — реактивті снарядтармен ұрыс жүргізуге арналған оқатар қару. Қондырғының негізгі бөлігі реактивті снарядтар қондырғыларына бағытталғышы бар ергенек болып саналады. Бағытталғыштар саны қондырғы қанша дүркін ататындығын анықтайды. Бағытталғышы бар ергенек автокөлік шассиінде немесе арнайы машиналарда орнатылады. Снаряд заряды электр тоғымен тұтандырылады. Снарядтар бағыттағыш анықтайтын бағыт пен қашықтыққа реактивті күш әсерімен ұшады. Жарылатын заряд кедергіге (жерге, танкіге, ағашқа, т.б.) соғылған кезде жарылып, қарсыласқа жарықшақты-фугасты соққы береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пиротехникалық құрам

**Пиротехникалық құрам** — әр түрлі заттар (магний, фосфор, аллюминий және т.б.) мен тотықтырғыштардың (хлорат, нитрат және т.б.) және цементтегіштердің (шеллак, канифоль және т.б.) қоспасы. Сонымен бірге оның құрамына жалынды бояйтын заттар, оның құрамының сезімталдығын төмендететін заттар және т.б. арнайы қоспалар да қосылады. Пиротехникалық қоспа *жарық, сигнал* беретін патрондар мен жарқырағыш және өртегіш оқтарда (снарядтарда) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шапада, чапада

**Шапада, чапада** ( — тақта, плита) — Бразилия таулы қыраттарындағы беткейлері биік, тік жарлы, төрткіл үстірттер. Кристалдық тау жыныстарының үстін жауып жатқан палеозой мен мезозойдың октас пен құмтастан тұратын тау жыныстары қабаттарын өзендердің тілімдеуі нәтижесінде түзіледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Реактивтік снаряд

**Реактивті снаряд** () — бас және реактивті деп аталатын негізгі екі бөліктен тұратын снаряд. 

Бас бөлігі нысананы жоюға арналған және төмендегідей бөліктерден тұрады: жарылғыш зарядтарымен жарақталған корпус және жарғыш. Снарядтың реактивті бөлігі снарядты жылжыту үшін және ұшу кезінде тұрақтылығын сақтау үшін колданылады. Ол реактивті камерадан, соплодан және тұрақтандырғыштан тұрады. Реактивті камера ұрыс (оқ-дәрі) зарядын орналастыру және ату кезінде оны жандыру үшін, ал сопло ұрыс заряды жанған кезде реактивті камерадан газдың өту жылдамдығын арттыру үшін қолданылады. Тұрақтандырғыш ұшу кезінде снарядқа тұрақты жағдай туғызу үшін қолданылады. Қолданылуына қарай реактивті снаряд жарықшақты және кумулятивті болып бөлінеді. Жарықшақты снарядтар қарсыластардың тірі күші мен атыс құралдарын жарылған снарядтың жарықшақтары арқылы жоюға арналады. Кумулятивті әсері бар снарядтар сауытты нысаналарымен (танк), өзі жүретін артиллериялық қондырғылар және т.б. күрес жүргізу үшін қолданылады.

***'Реактивтік снаряд***' (Реактивный снаряд) — қозғалтқыштың реактивтік тартылысы есебінен нысанаға жіберілетін, дүркінді атыстың қазіргі заманғы жер үсті, авиациялық, және теңіздік реактивті жүйелерінің ұшу кезінде басқарылмайтын оқ-дәрілері. Ол ұрыстық, бөліктен, реактивті қозғалтқыштан және ұшуды тұрақтандыратын қондырғылардан (тіректен, иілген түтіктен) тұрады. Реактивтік снаряд арналуына қарай жарықшақты, жарықшақты-фугасты, кумулятивті, өртегіш, түтіндеткіш және т.б., ал тұрақтандыру тәсілі бойынша айналмайтын (қанатты) және айналмалы (турбореактивті) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Перископ

thumb|150px|left
**Перископ** ( қараймын, жан-жақты байқаймын) — тасадан (окоптан, жертөледен), танкілерден, су үсті кемелерінің ішінен, перископтық тереңдіктегі сүңгуір қайықтардан бақылауға арналған оптикалық аспап. Перископ артиллериялық, танкілік, жаяу әскерлік (окоптық) және кемелік түрлерге бөлінеді. Перископ бақылау объектісінен келетін жарық сәулені шағылыстыратын және сындыратын және оны бақылаушының көзіне беретін оптикалық жүйесі бар монокулярлық немесе бинокулярлық көру дүрбісі пішінінде жасалады.Перископтың құрылғы бөлшектері мен оптикалық сипаттамасы қондырылған орны мен көру дүрбісінің ұзындығына байланысты. Перископтың негізгі көрсеткіштері: перископ, ұлғайтқыш және көру алабы болып келеді. Көптеген перископтардың айнала шолуға, жергілікті жердің бұрыштарын көлденең және тік өлшеуге, бақыланатын объектіге дейінгі қашықтықты анықтауға мүмкіндік беретін арнайы құрылғылары болады. Сүңгуір қайықтардың өте күрделі перископтары нысана мен кашықтыққа пеленгті анықтауға, ауаны бақылауға, сүңгуір қайықтың су бетіне шықпай-ақ орнын анықтау үшін көкжиек үстінен жұлдыздардың биіктігін өлшеуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Реактивті сопло

**Реактивті сопло** (қақпақ тұмсық) (Реактивный сопло) — реактивті қозғалтқыштың бір бөлігі болып саналатын қондырғы. Шыққан газ ағынының реакциясын қолдануға арналады. Реактивті сопло — отын жаққандағы жылу энергиясының өнімдерін газ ағынының кинетикалық энергиясына, яғни қозғалыс энергиясына айналдыратын қозғалтқыштың элементі болып саналады. Реактивті сопло үш бөлімнен тұрады: тарылатын, тоғысу және кеңейетін бөлім. Реактивті қозғалтқыштарда бір камерада орналасқан бір немесе бірнеше реактивті сопло болады. Жоғарғы статистикалық және газодинамикалық жүктемелер мен газ температурасы бірнеше мыңдаған градусқа жеткенде тұмсық мойыны эрозияға (бүлінуге) ұшырайды. Сондықтан реактивті сопло ыстыққа төзімді құрышты айырықша нығыздалған материалдармен қосу арқылы дайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Георгий Иванович Челпанов

Георгий Иванович Челпанов|right|thumb
**Георгий Иванович Челпанов** (1862-1936) - орыс философы, психологы. Психологияда эмпирикалық жан және тән шендестігінің теориясын дамытқан, Челпановтың пікірінше жалпы психологияның саласы қандай да болмасын философиядан бос болуы керек; психологияға марксизмді енгізуге қарсы болған. Челпанов логика мен психология оқeлықтары бойынша танымал автор. Басты еңбектері: «Ми және жан», 1900; «Кеңістікті қабылдауға байланысты мәселелер» 1-2 т, 1896-1904; «Экспериментальді психологияға кіріспе».
## Дереккөздер


Санат:Философия
Авангардизм

[thumb|right|200px|[Казимир Малевич, Супрематизм]]

**Авангардизм**, авангардшылдық ( — алғы шептегілер) — қалыптасқан қағидалар мен дәстүрден, өмір бірқалыптылығынан алшақтай отырып, көркем мәдениетті жаңғыртпақ болған мәдени ағым. Авангардизм XIX ғ. аяғы мен XX ғ. 60—70 жылдарында өрістеді. Ол модернизмнің тым өсерленген бағыты ретінде қалыптасты. Авангардизмнің басты мәнісі—мәдени мирасқорлықтың маңызын кемітіп, «мәңгі құндылықтар» деген ұғымды қайта қарау. Авангардизмнің пайда болуына философияда постклассикалық ағымның (Шопенгауэр, Ницше, Бергсон, Хай-деггер, Сартр т.б.) ықпал етуі; психологияда — фрейдизм мен психоанализдің қалыптасуы, лингвистиканың мәдениеттанулық деңгейде көрінуі; еуропаорталықтық принциптен бас тартып, шығыстық мәдениеттерге, дінге назар аудару; теософия, антропософия жаңа эзотериялық ілімдердің жандануы үлкен әсерін тигізді. Авангардизм ұғым-терминін өнертануда алғашқы рет қолданысқа енгізген француз көркем өнер сыншысы Т. Дюре болды. Авангардизм өкілдері өнерді өмірден айырып қарап, оның әлеуметтік маңызын жоққа шығарды, өнердің ерекше эстет, табиғатын әсіреледі. Реализмді теріске шығарғандардың барлығы өздерін «авангардшылар» қатарындамыз деп есептеді: тарихи-мәдени  маңыздылығы бойынша авангардизмнің екі бағытын айыруға болады: ғаламдық және шағын аумақты. Соңғылары өздерінің жеке ізденістері мен тәжірибелері арқылы жалпы авангардизмнің ықпалын күшейтті. Авангардизм өнердің әр саласында өзінше көрініс тапты: театрда реалистік декорация абстракті конструкциямен алмастырылды, қойылымның шарттылығына, еркіндігіне ерекше назар аударды (Б. Брехт, Вс. Мейрхольд, Е. Вахтангов т.б.); әдебиетте (А. Бехер, П. Элюар, М. Пруст, Ф. Кафка, Э. Ионеско т.б.) жаңа рәміздік-шарттылық тәсілдер кеңінен қолданылды; бейнелеу өнерінде (П. Пикассо, М. Шагал, С. Дали, Маттисс т.б.) абстракшылдықтың, дадаизмнің, сюрриализмнің, конструктивизмнің т.б. тәсілдері алдыңғы қатарға шықты; музыкада, әсіресе, таспаға жазып алу және электронды синтезатордың пайда болуы, оны XX ғ. ырғақтарына сәйкестендірді; сәулет өнеріндегі авангардизм стиліндегі ғимараттар адамзат қиялының нәтижесі ретінде көрініс тапты. Ғасыр басында авангардизм бағыты қаншама әділ сынға ұшырағанымен, өзінің мәдени құндылығын жоғалтпады.

## Дереккөздер


*
Санат:Өнер
Санат:Эстетика
Санат:Модернизм
Борис Николаевич Чичерин

Борис Николаевич Чичерин|right|thumb
**Чичерин Борис Николаевич** (1828-1904) - орыс құқық философы, белгілі гегельяндық, позитивтілік және мистикалықка қарсы, өзінің дәуіріндегі ағартушы радикалдарға қарсылығы жеміссіз болды. Гегельдік диалектиканың бірқатар нускауларын кайта караған. Дінді философиядан жоғары қойған. Чичерин - орыс тарихнамасында кұкықтық мектептің бастамаларының бірі болған.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Планер (ұшу аппараты)

**Планер** ( қалықтау) — ауадан ауыр моторсыз ұшу аппараты. Әуедегі планер өз салмағының әсерінен көлбеу траекториямен төмендейді (қалықтайды).

Атмосферада өрлемелі ауа тасқыны болған жағдайда қалықтау мүмкіндігі туады, яғни биіктікті жоғалтпай немесе биіктікке көтеріле ұшу. Планерді ұшыру ұшаққа тіркеу арқылы жүзеге асырылады. Планердің ұшақ сияқты фюзеляжы, қанаттары, құйрықтіреуі болады. Оған ұшуы мен қонуы үшін әдетте арнайы шаңғы немесе дөңгелекті шасси орнатылады. Орын саны бойынша планер бір, екі және көп орынды болып, ал арналуы бойынша — оқулық, жаттығулық (спорттық) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Агрегаттау

**Агрегаттау** - 
#агрегаттың құрастыру әдісі (мысалы бульдозер, топырақ қопсытқыш т.б. аспалы жабдықты өнеркәсіп тракторы); 
#бірін-бірі ауыстыра алатын әмбебап тораптардан және агрегаттардан бұйымдарды жинақтау әдісі.
#берілген экономикалық құбылыстар мен үрдістерді біртұтас жиынтық ретінде жалпылама түрде көрсету жəне біріктіру. Агрегатталған өлшемдер нарықтық жағдаятты жəне оның өзгерісін сипаттайды (пайыз мөлшерлемесінің деңгейі, жалпы ұлттық өнім, жалпы ішкі өнім, бағалардың жалпы деңгейі, инфляция деңгейі, жұмыссыздық деңгейі жəне т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Автомобиль
Санат:Техника
Плацдарм

**Плацдарм** ( — әскерге арналған алаң) — 
#Бір мемлекеттің екінші мемлекетке шабуыл жасау мақсатында пайдаланатын аймағы. 
#Әскерлердің су бөгетінен өтіп, шабуылмен алған немесе қорғана отырып, кейін шегінгенде қолға ұстап қалған жері. Плацдармды ұстап тұру және оны кеңейту негізгі күштердің су бөгетінен өтуін, олардың шабуылды одан әрі жүргізуін қамтамасыз етеді, келесі шабуылды жасауға қолайлы жағдай туғызады.  
#Теңіз десанты күшімен теңіз жағалауында басып алынған аймақ, Бұл плацдарм негізгі десант күшін түсіруді және оның келесі шабуылын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Агрегаттық білдек

**Агрегаттық білдек** - унификациялық түсінен, кинематикалық жағынан бір-бірімен байланыспаған агрегаттан жинақталған металлкесуші станок.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Подполковник

**Подполковник** — әскери атақ. Подполковниктің атқаратын қызметтері: полк командирінің орынбасары, полк штабының бастығы, жеке батальон командирі, әскери-теңіз күштерінде подполковник атағына сәйкес атақтар: 2-рангілі капитан, 2-рангілі инженер-капитан, инженер-подполковник. Подполковник атағы қазіргі кезде көптеген шетел армияларында да бар.

## Дереккөздер

Санат:Әскери шендер
Бейімдеу

**Бейімдеу** - жүйені нақты жағдайға үйлестіру.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Альберт Швейцер

Альберт Швейцер (Albert Schweitzer)|right|thumb
**Швейцер Альберт** (1875-1965) - неміс-француз протестанты, теологы, дәрігер және мәдени философиясының 
өкілі. 1913-1917 жылы және 1924 жылдан «зәңгілік доктор» Ламбареннің Габонында болған; 1952 жылы Нобель сыйлығының лауреаты атанған. Швейцер адам әлемді тануға таным арқылы емес, қобалжу арқылы тезірек жетеді деп айтқан. Адам өмір сүру талабының тірегі ретінде Декарт: «өзімнің болуы - өмір, өмір сүрудің - өзі өмір».
## Дереккөздер


Санат:Философия
Клёцки

**Клёцки**— көжелерге салу үшін немесе ет тағамдарына гарнир ретінде қолданылатын ұннан жасалған өнім. Кисельге, компотқа немесе тәтті соустарға салынатын клёцкилер де болады. Клёцкидің кез келген түрі үшін мыналар қажет: ұн немесе кез келген дақыл жармалары, сонымен қатар құрамында крахмал бар көкөніс езбелері (картоп, батат, аррорут және т.б.) немесе нан, жұмыртқа, аз мөлшерде майлы сұйықтық: сүт, кілегей, ерітілген май; міндетті емес ауыстырылатын қоспа ретінде дәмдеуіштер, тұз, қант (клецки тағайындалуына байланысты). Клёцки дайындау екі операциядан тұрады: барлық ком- поненттерді араластыру және клёцки қамырының кішкене порцияларын қайнап жатқан тұзды суда пісіру. Клёцки өлшемдері 1/2 шай қасықтан аспау керек, себебі олардың піскен кезде көлемі ұлғаяды. Клёцкиді бетіне қалқып шыққанша пісіреді. Оларды май жағылған құрғақ ыдысқа түсіріп алады немесе ожаумен сүзіп алады. Кептірілген және май жағылған клёцкиді дайын тағамға қосады. Клёцки — беларусь, литва, поляк тағамы.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Позициялық қорғаныс

**Позициялық (бекіністік) қорғаныс**  — әскер бекінген өңірді берік ұстап түру мақсатын көздейтін тұтас майдандағы қорғаныс. Қорғаныс өңірі инженерлік жағынан жақсы жабдықталады, әрі бекінген және жабдықталған позициялар саны көп болады. Ядролық қарулар қолданылатын соғыстарда тұрақты және көп күш шоғырланған бекіністі қорғаныс өз мәнін жояды, өйткені бұл сипаттар оны ядролық қарулармен талқандауды оңайлатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Реактивті тіқұшақ

**Реактивті тіқұшақ** (Реактивный вертолет) — көтергіш қалағының айналуы, сол қалақта орнатылған кішігірім реактивті қозғалтқыштар немесе реактивті соплолар мен іске асырылатын реактивтік тартқышы бар тіқұшақ. Тіқұшаққа көтергіш қалақтың айналуынан ешқандай әсер болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пневматикалық мылтық

thumb|right|300px|Пневматикалық мылтық
**Пневматикалық мылтық** — спортта қолданылатын қару түрінің бірі. Оның оғы тығыз ауаның қысымымен атылады. Пневматикалық тапаншалар да болады.Көптеген құрылымдарда атушының өзі поршень серіппесін қысады, шүріппені басып тартқанда, поршень қозғала, оқтан ұңғысымен аралас камерада ауа қысымын туғызады, нәтижесінде атылады. Оқ есебінде бытыра немесе арнайы қорғасын оқ қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пьер Шаррон

Пьер Шаррон|right|thumb

**Пьер Шаррон** (1541-1603)- француз теологы және философы; Монтеняның досы, оның скептикалық көзқарасы өте ықпал жасаған. Ол былай есептеген, ақыл мен шынайы адамгершілік біріксе, күнделікті тіршіліктің сырына үңіледі, үйренеді, содан келіп «proud'homie», 
нәтижесінде ақыл тоқтайды, сол арқылы өз тағдырын өзі шешеді. (атараксия).
## Дереккөздер


Санат:Философия
Бейімделген жүйе

**Бейімделген жүйе** - жұмыс істеу алгоритмін алмастыру немесе ыңғайлы күйді іздестіру жолымен күтпеген жерден басқару объектінің қасиетін басқару мақсатын немесе қоршаған ортаны өзгергкенде де жұмыс істеу қабілетін сақтайтын автоматты басқару жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Коврижка

**Коврижка** — ірі, өте үлкен "пряник", яғни пряник қамырынан пісірілген ұзындығы 1—1,5 м-ге дейін және ені 1 м-ге дейін жететін өнім. Пряник қамырына қосатын құрамдас бөліктерден басқа коврижка қамырына жаңғақ, мейіз, цукат қосады. Үстіне ақ немесе қызғылт глазурь жағылады.

Коврижканың негізгі компоненттері:ұн,бал,мейіз,жаңғақтар,қант.

Коврижка қамырдың екі қабатынан және олардың арасында джем немесе мармелад қабатынан тұрады.Қамырдың үстіңгі қабаты қант ұнтағынан жасалған глазурьмен жабылған.

## Тарихы
«Коврижка» сөзі тұтас нан дегенді білдіретін «коврига» сөзінен шыққан.

Ресейдегі коврижка мен пряниктердің тарихы IX ғасырда басталады, содан кейін ғана олар бал торттары деп аталып, ұн, бал және жидек шырындарынан жасалған.

Әртүрлі дереккөздер «коврижка» сөзінің пайда болуын XIII-XV ғасырларға жатқызады.

## Дереккөздер

Санат:Тағамдар
Реактивті-қалқымалы теңіз минасы

**Реактивті-қалқымалы теңіз минасы** (Реактивно-всплывающая морская мина) — тереңнен реактивті қозғалтқыш арқылы көтеріліп, кемені су астында зарядтың жарылу арқылы зақымдайтын зәкірлік мина. Мина үстінен өтіп бара жатқан кеменің физикалық өрісінің әсерінен реактивті қозғалтқыш іске қосылады және мина зәкірден ажырайды.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Макс Шелер

**Макс Шелер** (1874-1928) - неміс философы; Кельн профессоры (1919-1928), Франкфуртта (1928); Эженнің шәкірті. Шелер Гуссерлдің тангажайып әдісін әдеп аймағына қосты, Канттың материалдық іліміндегі құндылық туралы ойына мәдени философия және діннің, адам құндылықты қарсы соғыстырады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Кокиль

**Кокиль**  - раковина тәрізді металл форма; осы раковинада пісірілген тағам.
жемісінің салмағы 1,5—2,5 кг дейін болады. Онда кокиль сүті және майы болады. Кокиль майы сабын өндіруде, косметикалық заттар алуда және маргарин өндірісінде кеңінен қолданылады. Кокиль палмасының шикі жаңғағының ішкі қуыстарында болатын сұйықтық. Бір жаңғақта 0,5 кг-ға дейін мөлдір, дәмді және шөл қандыратын сусын-сүт бар. Піскен сайын жаңғақтағы сүтте май көбейе береді.

## Дереккөздер
Соғыстың бастапқы кезеңі

**Соғыстың бастапқы кезеңі** (Начальный период войны) — соғыс әрекеті басталған кезден бастап, елдің қарулы күштерінің бірінші стратегиялық эшелонының алдында тұрған жақын стратегиялық мақсатқа қол жеткізгенге дейін созылатын соғыстың шешуші кезеңі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Полигон

**Полигон** ( көп бұрышты) — қару-жарақ пен әскери техникаға сынақ жүргізуге, әскерлердің (флот күштерінің) жауынгерлік дайындықтары бойынша шаралар және тактика аумағында зерттеулер жүргізуге арналған үстіндегі әуе кеңістігін қамтитын құрлықтағы немесе теңіздегі арнайы бөлінген және жабдықталған өңір; тәжірибелік және сериялық қару-жарақ пен әскери техника сынақ жүргізуге, әскерлердің (флот күштерінің) қатысуымен шаралар өткізуге арналған ғылыми-зерттеу (сынақтан өткізу) мекемесі (ұйымы). Полигондар тұрақты және уақытша (бір жолғы сипаттағы жеке міндеттерді орындау үшін), арналуыла қарай ғылыми-зерттеулік (сынақ жүргізу), оқу-жаттығулық (әскери, теңіз) және зауыттық, сынақтан өткізілетін құралдардың түріне қарай — *ядролық,ракеталық,артиллериялық, зениттік, танкілік, атқыштар, авиациялық, торпедалық, инженерлік, автомобильдік, байланыс* және т.б. болып бөлінеді.

**Ғылыми-зерттеу (сынақ жүргізу) полигондары** қару-жарақ пен әскери техниканың эксперименттік, тәжірибелік және сериялық үлгілерін (кешендерін) шындыққа жақын жағдайларда сынақтан (полигондық өндеуден) өткізуге, жауынгерлік дайындық жоспары бойынша ракета ұшыруға, бомба тастауға және атыс жүргізуге арналады.

**Оқу-жаттығу (әскери, теңіздік) полигондары** оқу-жаттығу жүргізу және ракета ұшыру, бомба тастау, торпедалық, артиллериялық және басқа атыстар жүргізу, мина қою үшін, сондай-ақ жеке құрамның жаттығуларын өткізуге арналады.

**Зауыттық полигондар** (қорғаныс өнеркәсібінің кәсіпорындарына жатады) қаружарақ пен әскери техника кешендері үлгілерін немесе олардың жеке элементтерін игеру мен сынақтан өткізуге, конструкциялық және сызбалық шешімдер нұсқаларын эксперименттік тексеруге, анықталған кемшіліктері мен ескертулерді түзеу жөніндегі жұмыстар, кешендік агрегаттар мен жүйелердің қиылыстырылу сапасын, қару-жарақ сапасын тексеруге, оның атыс дәлдігін тексеріп, қалпына келтіруге арналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бірқалыпты және бірқалыпты емес қозғалыстар

**Бірқалыпты және бірқалыпты емес қозғалыстар**-Алуан түрлі қозғалыстардың арасында дененің кез келген тең   уақыт  аралықтарында бірдей орын ауыстыратын қозғалысы да кездеседі.
Дене тең   уақыт  аралығында ұзындығы бірдей жол жүрсе,ондай қозғалыс бірқалыпты қозғалыс деп аталады.
Мысалы,поезд темір жолдың ұзын тегіс бөлігінде бірқалыпты қозғалады; Бұл кезде доңғалактар  рельстердің түйіскен жеріне соғылғанда шығатын дыбыс та бірдей   уақыт  аралықтарында естіледі. Сондай-ақ терезеден қарағанда километрлік (немесе телеграфтық) бағандар да бірдей уакыт аралықтарында тұсымыздан өтіп, артта қалып жатады. Сол сияқты моторы өзгеріссіз жұмыс істейтін автомобиль жолдың түзу бөлігінде, конькиші немесе жаяу жарысқа түскен спортшы жүгіру аралығының орта тұсында бірқалыпты козғала алады.
Бірқалыпты қозғалыстың мысалдарына жаңбыр тамшысының, парашюті ашылғаннан кейінгі парашютшінің козғалысын жатқызуға болады.
Алайда бірқалыпты қозғалыс табиғатта өте сирек кездеседі.Қозғалыстың көпшілігі бірқалыпты болмайды. Мәселен, поезд орнынан қозғала бастағанда өзара тең   уақыт  аралықтарында барған сайын ұзынырақ жол жүреді. Ал келесі бекетке келіп тоқтар алдында, керісінше, өзара тең   уақыт  аралықтарында барған сайын кысқарак жол жүреді. Автомобиль мен конькиші де дәл сол сияқты өз қозғалысының бастапкы кезі мен соңында тең   уақыт  аралықтарында әр түрлі жол жүреді.
Дене  тең  уақыт  аралығында әр түрлі жол жүріп өтсе, ондай қозғалысты бірқалыпты емес қозғалыс деп атайды.
Бірқалыпты және бірқалыпты емес қозғалыстарды бақылау үшін мынадай тәжірибе жасауға болады.  кішкентай арбашаның үстіне тамызғыш орнатылған. Тамызғыштан 1. 20 м/с жылдамдықпен бірқалыпты өзара тең   уақыт  аралығы өткен сайын су тамшылап тұрады. Арбаша қозғалғанда қағаз бетіне тамған тамшылардың ара қашықтыктары бірдей. Демек, арбаша бірдей   уақыт  аралығында ұзындықтары бірдей жол жүреді, яғни бірқалыпты козғалады.
Тамызғыштың шүмегін кеңірек ашып, тамшы жиі таматындай етіп, тәжірибені қайталайық. Бұл жағдайда да тамшылар бірдей кашықтықтарға түседі. Демек, өзара тең аз   уақыт  аралығында да арбаша ұзындығы бірдей жол жүреді, яғни ол бірқалыпты қозғалады.
Енді тәжірибе арқылы арбашаның бірқалыпты емес қозғалысын бакылайык. Бұл жағдайда бірдей   уақыт  аралығында тамған тамшылардың іздерінен арбашаның козғалысы бірқалыпты болмайтыны байқалады. Тамшылар бірдей уакыт аралығында тамады, бірақ арбаша қозғалғанда ол тамшылар іздерінің ара кашықтықтары бірдей емес. Демек, Бұл жағдайда арбаша бірқалыпты емес козғалады. Осы козғалыстардың салыстырмалы көрінісі.

Механикалық қозғалыс- дененің кеңістіктегі орнының санақ денелері ретінде алынған басқа денелерге қатысты уақыт бойынша өзгеріс.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Астрономия
Коктейль картасы

**Коктейль картасы** - ас қабылдауды және тәбетті ашатын коктейль — аперитивтен басталады. Бұл классикалық коктейльдер джин, виски, арақ, ром және хош иістендірілген шараптар негізінде жасалынады. Кейін кәсіпорынның фирмалық коктейльдері, аралас коктейльдер, ас қорытуға негізделген диджестив коктейльдері, ас қабылдауды аяқтайтын ыстық коктейльдер жазылады.Коктейль картасында коктейль құрамына кіретін барлық сусындардың атаулары этикеткасына сәйкес келетін тілде немесе орыс тілінде жазылуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Сусындар
Бір мағыналылық

**Бір мағыналылық** (  ) (  ) -  сөздің бір ғана мағынаға не болуы. Мысалы: тышқан қорық, мойынтұрық, уықтап, оттегі, сутегі, хронометр, омыртқа, келеке (қылу), бугы, қарсақ тағы басқа бір мағынада қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Шартты түзетулер теңдеулері

**Шартты түзетулер теңдеулері** — коррелат әдісімен теңдестіру кезінде құрастырылатын бастапқы тендеулер. Әрбір артық өлшенген шама өлшенген шамалар арасында бір немесе бірнеше математикалық байланыс туғызады, солардың тек біреуі тәуелсіз болады. Осы байланыстардан ең қарапайымы таңдалады, сол үшін коррелат әдісімен теңдестіргенде, шартты түзетулер теңдеуі құрылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Реактивтік артиллериялық ұрыс машиналары

**Реактивтік артиллериялық ұрыс машиналары** (Боевые машины реактивной артиллерии) — жылжымалы көлік құралдарына орнатылған, бірнеше реактивтік снарядтар ұшыруға бейімделген ұшыру қондырғылары. Реактивтік артиллериялық ұрыс машиналары — карсыластың ядролық шабуыл құралдарын жою, оның атыс құралдарын, ұрыс техникағы мен тірі күштерін құрту, сондай-ақ қорғаныс ғимараттары мен өзге де маңызды объектілерін талқандау міндеттерін атқарады. Реактивтік артиллериялық ұрыс машиналары өз міндеттерін қысқа уақыт аралығында дүркіндете оқ атып, қарсыласқа кенеттен соққы беру арқылы орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Август Бебель

right|150px
**Август Бебель** (1840-1913)- неміс социал-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі, марксизмнің теоретигі және насихаттаушысы. 

Бебельдің теориялық ізденісі- тарихи материализм.

## Дереккөздер


Санат:1840 жылы туғандар
Санат:1913 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия қоғам қайраткерлері
Санат:Марксистер
Полигонның өлшеу-есептеу кешені

**Полигонның өлшеу-есептеу кешені** — телеметриялық бақылау, өлшемнің *траекториялық, баллистикалық, динамикалық* және т.б. түрлерін жүргізуге, сонымен қатар әскери техниканы сынау барысында есептеу орталығына ақпарат жинау, жөндеу және оны жіберуге арналған арнайы техникалық құралдардың жиынтығы. Полигонның өлшеу-есептеу кешенін басқару полигонның әкімшілік-үйлестіру орнында жүзеге асады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Лев Исаакович Шестов

Лев Исаакович Шестов|right|thumb
**Лев Шестов**, шын аты **Лев Исаакович Шварцман** (1866-1938) - орыс діни философы және жазушы. Сорбонна (1920) профессоры; рационалисттерге қарсы экзестенциалистік бағыттағы философ. Дәстүрлі философияны қайта қарауга ұмтылды, субъектке назар аударуды талап еткен. Паскальдің, Кьеркегордың, Достоевскийдің, Ницшенің жолымен дәстүрлі рационалистік философиямен айтысты. Құдай логос мұратымен байланыспайтындықтан, Шестовта «жаксылық пен жамандықтың арғы көрінісі» ерік-жігердің идеалы болған. Философиялық нақыл сөздердің шебер болған, академиялық ойлау жүйесін сынаған.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Жалған аэродром

**Жалған аэродром** — қарсыласты авиацияның шын орналасуына қатысты жаңылыстыруға арналған аэродром. Жалған аэродром тәулік бойынша, күндізгі, түнгі әрекетті болып бөлінеді. Жалған аэродром ретінде әрекетсіз аэродром пайдаланылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Аэродромдар
Полиция армиясы

**Полиция армиясы**  — әскерді жеке құраммен толықтыру және әскери қызмет өткеру аумақтық-полициялық жүйе негізінде жүргізіледі: бейбіт уақытта әскери бөлімдердегі командалық құрам мен штабтар саны аз болады, әскери міндеттілер тұрғылықты жердегі бөлімдерге бекітіледі де, тек қысқа мерзімді жиындарға шакырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Комбу

**Комбу** — қоңыр-жасыл түсті, жалпақ қалың жапырақты теңіз балдырлары. Құрамында минералдық заттар мол. Көкөністер мен бұршақтармен қосып тағамдар әзірлейді. Тағамға хош иіс беру үшін бірнеше рет қолдануға болады.Сұйықтардың тығыздығын құрамындағы қант мөлшеріне қарай өзгертуге болады.

## Дереккөздер
Реактивтік қару

**Реактивтік қару** (Реактивное оружие) — қозғалтқыштың реактивтік тартылысы есебінен нысанаға жою құралдары жіберілетін қару түрі. Реактивтік қару түріне: дүркінді атыстың жер үсті авиациялық және теңіз реактивтік жүйелері және реактивтік гранататқыштар жатады. Реактивтік қозғалыс принципінің пайдаланылуы нәтижесінде реактивтік қарудың ату кезінде кері тебуі болмайды, бұл көп ұңғылы, кіші габаритті және құрылғысы бойынша карапайым ұшыру қондырғыларын құруға мүмкіндік береді. Реактивтік жүйелердің көп зарядтылығы атысының үдемелі болуына және біршама кең алаңдарда орналасқан нысаналарды жоюға жағдай жасайды, ал дүркінді атыс қарсыласқа тұтқиылдан және барынша нәтижелі соққы беруді қамтамасыз етеді.

## Реактивтік қару-жарақ
Реактивтік қару-жарақ (Реактивное вооружение) — ұрыс зарядтары бар реактивті снарядтар мен оны тасымалдауға, ұшыруға арналған қондырғылар. Қазіргі реактивтік қару-жарақтың неғұрлым кең тараған түрлері: 
#автомашиналардағы дөңгелекті лафеттер мен сауытты тасығыштардағы көп зарядты ұшыру қондырғыларынан дүркіндете атуға арналған дала артиллериясының реактивті снарядтары; 
#таяу кашықтықтағы қарсылас танкілерімен күресуге арналған танкіге қарсы қару; 
#реактивті авиациялық снарядтар; 
#бірнеше жүздеген км қашықтыққа атуға арналған реактивті снарядтар; 
#реактивті қозғалтқыштары бар снарядты ұшақтар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шеңберлі жағалық шағылдар

**Шеңберлі жағалық шағылдар**  - желмен үрленіп шөккен, құм белестермен қоршалған дефляцияның оқшауланып дөңгелектенген шұқыршақтары. Солтүстік Қызылқұмда көп таралған. Ені 100 м-дей, терендігі 5 м-ге жуық, белестерінің биіктігі 3—5 м-ге дейін болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедлам

right|200px
**Бедлам** - хаос, шымшытырық, ақылынан адасқандар үйі.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Шефтсбери Антони Эшли Купер

Шефтсбери Антони Эшли Купер|right|thumb
**Шефтсбери Антони Эшли Купер** (1671-1713)- граф; ағылшын философы, эстет, моралист, деизм өкілі. Шефтсберидің негізгі идеясы - моралдың, дербестігі әлеуметтік жағдайдан тәуелсіздігі жөніндегі ілім. Оның пікірінше, моральдық бастама діни сеніммен байланысты емес, ол адамға тумысынан- ак тән нәрсе және оны өз алдына жоғары моральдық мақсат қоюға мэжбур етеді. Ізгілік деп адамды барынша рахаттандырып, оған саналы түрде ләззат беретіннің бәрін айтамыз. Адамды бір нәрсеге талпындыратын қозғаушы күш - «энтузиазм», сол арқылы адамға тән сан алуан қарама-қайшылықтар жарастырылады. Адамгершілік мінез-құлықтың критерийі оның нәтижесінде емес, мотивінде. Шефтсберидің пікірінше, адам альтуристік және эгоистік мақсаттарын жан-жақты үйлесімді дамытуға ұмтылуы керек. Бұл ізгілікке жетудің негізі дейді. Шефтсберидің адамгершілік идеалы - жеке адамның жан-жақты дамуы.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Бүйір дауыссыз

**Бүйір дауыссыз** (  )  -  тілдің ұшы немесе орта тұсы қызыл иек пен алдыңғы таңдайға жымдасын (Имплозия), фонациялық ауа тілдің екі бүйірі арқылы етуінен жасалатын дауыссыздар: л.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Полк артиллериясы

**Полк артиллериясы** — мотоатқыштар полкінің құрамына (танкілік әуе десанты) енетін, полк командиріне тікелей бағынатын *артиллериялық* және *зеңбіректі* бөлімшелер. Полк артиллериясы қарсыластардың адам күшін, ядролық, артиллериялық, минаатарлық, танкілік, бақылау пункттерін, радиотехникалық және басқа да құралдарын жоюға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс