open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Накисбаев Владимир Иванович

**Накисбаев Владимир Иванович**  (29.1.1951 жылы туған, Ресей, Примор өлкесі, Артемов ауданы Кневичи с.) – әскери қайраткер, генерал-майор. Қазақ химия-технология институтын (1973), Мәскеу гуманитарлық институтының филиалын (2002) бітірген. Еңбек жолын 1973 жылы Қаратау кен-химия комбинатында электр слесарьларының бригадирі болып бастаған. 1974–76 жылдары «Қазхимремстроймонтаж» тресінің 1-жөндеу-құрылыс монтаж басқармасының инженері, бөлім бастығы болып істеді. 1977–87 жылдары Қазақ КСР Министрлік Кабинеті жанындағы МҚК-нің Шымкент облысы басқармасының үкіметтік байланыс бөлімінің инженері, уәкілетті өкілі, аға уәкілетті өкілі, 1988–95 жылдары осы басқарманың Батыс Қазақстан облысындағы өкілі болды. 1999 жылдан ҚР ҰҚК-нің Оңтүстік Қазақстан облысы департаментінің бастығы. 2-дәрежелі «Даңқ» орденімен (2005), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл», «Қазақстан Конституциясына 10 жыл», т.б. көптеген медальдармен марапатталған. «Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің ардагері» (2003), «Ұлттық қауіпсіздік комитетінің құрметті қызметкері» (2004). 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар

Санат:1951 жылы туғандар
Бұрхан Әметшаев

**Бұрхан Әметшаев** (1908, Созақ ауданы, Қайнар ауылы – 1964). Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948).

Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.

Еңбек жолын 1930 жылы жұмысшы болып бастаған. 1935 жылдан «Қайнар», «Сызған» ауылдарында жылқышы болды. Ол жылқы шаруашылығын өркендету ісіне ерекше еңбек сіңірген жан.

## Дереккөздер

Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Созақ ауданында туғандар
Санат:1964 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Эпи

**Эпи**… (грек. ері – үсті, маңы, кейін) – қандай да болмасын бір нәрсенің үстінде (мыс., эпителий, т.б.), маңында (мыс., эпицикл) екендігін не бір нәрседен кейін (мыс., эпигенез) орналасқандығын көрсететін күрделі сөздердің бастапқы бөлігі.
## Дереккөздер
Хлоропрен

thumb|Хлоропрен
**Хлоропрен**, хлорэритрен, 2-хлорбутадиен-1,3, СН2=СНССІ=СН2 — сутек атомы хлормен орын алмасқан органикалық қосылыс; қанықпаған көмірсутектерге жатады. Хлоропрен — түссіз сұйықтық, балқу t –130С, қайнау t 59,4С, суда нашар еріп, органикалық еріткіштермен оңай араласады. Өнеркәсіпте хлоропрен винилацетиленге хлорлы сутек қосу арқылы алынады. Оңай полимерленетіндіктен хлоропренді каучук өндірісінде қолданады.
## Сілтемелер
Сардина

thomb|right|200px
**Сардина** — майшабақтар тұқымдасына жататын теңіз балықтарының екі туысының (Sardіna және Sardіnops) жалпы атауы. Әр туыста бір-бірден түр, олардың әрқайсысының бірнеше түр тармақтары бар. Солт. және Оңт. жартышардың жылы сулары (су температурасы 10 — 20°С-та) мен субтропик. жағаға жақын су айдындарында кездеседі. Денесі екі бүйірінен қысыңқы. Тұрқы 30 — 35 см (көбіне 15 — 20 см-дей), салм. 100 — 150 г. Сардинаның аналь қанаттарының соңғы екі талшығы қалақша сияқты ұзарған, құйрық қанатының түбінде екі ұзын *“қанатша”* қабыршағы және желбезек қақпағында радиалды жылғалар болады. 8 — 14 жылдай тіршілік етеді. 2 жаста жыныстық жағынан жетіледі. Желтоқсан — маусым айларында 25 — 90 мыңдай уылдырығын судың терең қабатына шашады. Планктофагтар. Сардиналардың кәсіптік маңызы зор, еті өте дәмді. Сардинадан консерві жасалады.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Балықтар
Жемісті (Сарыағаш ауданы)

**Жемісті** — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл, Жемісті ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 16 км-дей жерде, Ханарық өзенінің оң жағалауында. 

## Халқы

## Тарихы
1959 жылы құрылған Сарыағаш жеміс, бау-бақша кеңшарының құрамында болды. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орталау мектеп, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Реюньон

**Реюньон** () — Үнді мұхитының батыс бөлігінде орналасқан арал, Францияның иелігі. Мадагаскар аралынан шығысқа қарай 680 км, Маврикий аралынан оңтүстік-батысқа қарай 180 км жерде. 

Аумағы 2510 км², халқы 699000 адам (2005). 

Астанасы – Сен-Дени (158000 адам). 

Реюньон – Маскарена аралдарының ішіндегі ең ірісі (оған Реюньоннан басқа Маврикий мен Родригес кіреді). Бұл жанартаутекті аралдардың басым бөлігін таулар алып жатыр. 

Олардың ең биігі аралдың орталығындағы – Питон-де-Неж (3069 м). 

Климаты тропиктік, бірақ биік жерлері салқындау, биіктікке байланысты жауын-шашын мөлшері қатты өзгереді. 

Оңтүстігі мен шығысындағы жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 4000 мм-ден асса, солтүстігі мен батысында 1000 мм-ден аз. Аралды 16 ғасырда португалдық теңізде жүзушілер ашқанмен, 1643 жылға дейін адам қоныстанбады. 

Сол жылы Реюньонды Франция басып алып, оған Бурбон деген атау беріп, қант плантацияларында жұмыс істеу үшін Африкадан құлдар апарды. 1793 жылы арал Реюньон деп аталды, 1946 жылы Францияның теңіздің аржағындағы департаменті мәртебесін алды. 

Халқының 60%-дан астамын француз қоныстанушылары мен африкалықтардың аралас некесінің ұрпақтары – креолдар құрайды. Реюньон экономикасы ауыл шарушылығына, оның ішінде қант құрағын өсіруге бейімделген. Сондай-ақ ром, ваниль,эфир майлары да экспортталады, туризм жақсы дамыған.

## Әкімшілік бөлініс

### Муниципалитеттер (''коммунналар'')

## Халық саны

### Тарихи халық

## Дереккөздер
 

Санат:Реюньон
Санат:Шығыс Африка
Қар тоқтату

right|thumb|200px**Қар тоқтату** – агротехникалық шара. Орманы аз, жел жиі соғатын ашық далаларда көп қолданылады. Қар тоқтатудың түрлері: егістікке қалқа (шетен, қурай, т.б.) орнату; қардан жал, десте жасау; егістікке ық өсімдіктер егу, т.б. Құрғақшылық жиі кездесетін аймақтарда қар тоқтату әдісі – топырақта ылғалдың біршама қорын жинап, егіс өнімділігін арттыратын шара, ал оңтүстік аймақтарда – қыстайтын дақылдарды (күздік дәнді дақылдар, кейбір майда жемістер, көп жылдық шөптер) қысқы және ерте көктемгі суықтардан қорғайды.

## Сілтемелер
*агротехника

## Дереккөздер:


 OS7

Санат:Агротехника
Жеңіс

* Жеңіс – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл.
* Жеңіс – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл.
* Жеңіс – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл.
* Жеңіс – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл.
Жосалы халық театры

**Жосалы халық театры**, Қызылорда облысының Қармақшы ауданы, мәдениет үйі жанынан құрылған. 1975 жылы халық театры атағына ие болған. Жосалы халық театрының репертуарында Қ.Жансүгіровтың “Кек”, О.Бодықовтың “Арман азабы”, Қ.Мұхамеджановтың “Қуырдақ дайын”, “Үйленгім келмейді”, Т.Ахтановтың “Қанжар мен домбыра”, С.Шаймерденовтың “Дөкей келе жатыр”, Н.В. Гогольдың “Ревизор”, С.Жүнісовтің “Ажар мен ажал”, т.б. спектакльдер бар. Соңғы жылдары театр сахнасында М.Әуезовтің “Қараш-қараш оқиғасы”, З.Қыстаубайұлының “Аспиранттың ақ шымылдығы”, М.Хасеновтың “Пай-пай, жас жұбайлар”, Иран Ғайыптың “Қорқыттың көрі” спектакльдері қойылды. Сондай-ақ, Жосалы халық театрында қуыршақ үйірмесі құрылып, “Алдаркөсенің айласы”, “Қойшы, аю, түлкі”, “Сиқырлы мысық”, “Неміс ертегісі”, “Тышқандар тартысы”, А.С. Пушкиннің “Алтын балық” ертегілері жас көрермендердің назарына ұсынылды. Жосалы халық театры жанында әзіл-сықақ отауы жұмыс істейді.

## Сілтеме


Санат:Қазақстан театрлары
Описторхоз

**Описторхоз** (грек. opіsthen – артында, артқы және orchіs – аталық без, ен) – ішек құрт ауруы. Аурудың қоздырғышы – ұзындығы 4 – 13 мм-дей жалпақ құрт описторхис. Денесінің алдыңғы бөлігінде екі сорғышы болады. Ересек құрт адамның, иттің, мысықтың, терісі бағалы аңдардың өт жолдарын, бауырын, ұйқы безін зақымдап, нәжіс арқылы сыртқы ортаға (суға) түскен құрт жұмыртқаларын моллюскалар жұтады. Олардың денесінде құйрықты дернәсілдер (церкариялар) дамиды. Моллюскалардан шыққан церкариялар балықтардың денесіне еніп, олардың тері астында не бұлшық ет қабаттарында тіршілік етеді. Адамдарға аз тұздалған, дұрыс ысталмаған не шикі балық етін жегенде жұғады. Аурудың жасырын кезеңі 2 – 4 аптаға созылады. Содан кейін жедел түріне өтеді. Бұл кезде науқастың температурасы көтеріліп, басы, бұлшық еттері ауырып, буыны сырқырайды, терісінде қышыма бөртпе пайда болады. Ауру асқынып, созылмалы түріне өткенде, науқастың оң жақ қабырғасының астында ауырсыну пайда болып, бауыр және өт қалтасы үлкейеді. Ас қорытуы бұзылып, лоқсиды. Егер дер кезінде ем қолданылмаса, әр түрлі асқынулар дамиды. Мысалы, іріңді холангит, перитонит, жедел панкреатит, т.б. Ауруға диагноз лабораторияда қойылады. Алдын ала жүргізілетін шаралар: балық етін дұрыс өңдеп, пісіру; эпидемия шыққан жерде дұрыс санпединстанциялық-ағарту жұмыстарын жүргізу. Емі: празиквантил препаратын қабылдау.
## Сілтемелер
* Аурулар
* Паразиттар
* Празиквантил
## Дереккөздер


	

Санат:Аурулар
Владимир Яковлевич Андрюхин

**Владимир Яковлевич Андрюхин** (1951 жылы т., Зеренді ауданы Викторовка а.) — Зеренді ауданындағы * «Викторовское» ЖШС-тің директоры.* 

* Целиноград а.ш. ин-тын бітірген. 
* *«Қазақстанның 40 жылдығы» атынд. кеңшарда тас қалаушы, кеңшар директоры (1995 жылдан), әр жылдары комсомол, партия және кәсіподақ  ұйымдарында қызмет істеген. 
* «Құрмет» ордені, медальдармен марапатталған.*

## Дереккөздер

Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Зеренді ауданында туғандар
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Әбіләш Нарбаев

**Әбіләш Нарбаев** (1913, Түркістан ауданы Сауран ауылы – 1965) – Социалистік Еңбек Ері (1957). 1934 жылдан Талап ұшымшарында учаскелік агроном, Байырқұм кеңшарының, 1952–57 жылдары Абай атындағы кейін Красная звезда ұжымшарларының басшысы болды. Осы жылдарда Мәскеу қаласындағы халық шаруашылығы жетістіктерінің көрмесіне тұрақты қатысып, көрменің алтын, күміс және қола медальдарын жеңіп алды. 1954 жылы Ташкент қаласында өткен Ортатық Азия республикалары мен Қазақстан мақташыларының кеңесіне, 1958 жылы кеңшар басшыларының республикалық кеңесіне және Мәскеудегі Кремльде өткен мақташылардың Бүкілодақтық кеңесіне қатысты.

## Дереккөздер

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Оңалбек Налеев

**Оңалбек Налеев**  (1942 жылы туған, Созақ ауданы) – ғалым, техникалық ғылымдарының докторы (1993), Халықараралық энергоинформатика академиясының, ҚР ауыл шаруашылығы академиясының академигі, ҚР Жоғары мектеп академиясының корреспондент мүшесі. Жамбыл технологиялық жеңіл және тамақ өнеркәсібі (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) институтын бітірген (1964). 1965–66 жылдары Семей қаласында жұмыс істеді. 1966–71 жылдары Жамбыл технологиялық жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтында; 1971 жылдан аталмыш институттың Алматы бөлімінде ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор; 1974–86, 1994–95 жылдары технология факультетінің деканы, 1995 жылы бірінші проректор қызметтерін атқарды. *Оңалбек Налеевтің* 180 ғылыми және оқу-әдістемелік жұмыстары, 2 оқу құралы жарық көрген. «Өндірістік технология және сервис» ғылыми журналының ақылдастар алқасының мүшесі.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*ҚазИТУ-дің құрылымы  
*Энергоинформатика
*Өндірістік технология және сервис

Санат:Ғылым
Илья Дмитриевич Жерносеков

**Илья Дмитриевич Жерносеков** (1922 жылы туған, Литва, Швенченас қаласы) – Cоциалистік Еңбек Ері (1961). 1945 – 51 жылдары Швенченас өндіріс комбинатында жұмыс істеді. 1951 жылдан Ащысай полиметалл комбинатының Мырғалымсай кенішінде бұрғылаушы болды, кешенді бригаданы басқарды.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Матвей Мойсеевич Розманов

**Матвей Мойсеевич Розманов** (1902, Канск – 23.5.1981, Алматы) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1970), профессор (1971), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген экономисі (1967). 

Иркутск мемлекеттік университетін бітірген (1926). 1926 – 29 жылдары Алматы облыстық соты жанындағы қорғаушылар алқасының мүшесі, 1930 – 40 жылдары Қазақ КСР-і сауда минстрлігінде жауапты қызметкер, 1953 – 63 жылдары ҚазМУ-де, 1963 – 81 жылдары Алматы халық шаруашылық институтында оқытушы болды. 1960 жылы Розмановтың басшылығымен Қазақ КСР-і жоғары оқу орындары жүйесінде “Сауда экономикасы” атты тұңғыш кафедра ашылып, оның жетекшілігімен 30-дан астам кандидаттық және докторлық диссертация қорғалды. 100-ден астам еңбек, соның ішінде бірқатар монографиялар мен оқу құралдарының авторы. 

## Дереккөздер


Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1981 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Махан Нарымбаев

**Махан Нарымбаев** (1923 жылы туған, Түркістан ауданы Атабай ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1942–43 жылдары Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1944–52 жылдары Қызыл ту ұжымшарында басқарма хатшысы, ферма есепшісі, жылқы фермасының меңгерушісі, басқарма төрағасы, 1953–55 жылдары Бостандық ұжымшарында ферма меңгерушісі, 1956–62 жылдары Ұранғай ауылдық кооператив дүкенінің меңгерушісі, 1962–66 жылдары Түркістан ауданындағы ұжымшарда шопанның көмекшісі болып істеді.

## Дереккөздер

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Опока

**Опока** – кремнийлі шөгінді тау жынысы. Опоканың негізгі массасы (92 – 97%) аморфты кремнеземнен (опал, халцедон) тұрады. Қоспа ретінде кварц, дала шпаттары, глоуконит, саз, құм, кремнийлі организмдер қаңқаларының бөлшектері болады. Түсі ашық сұрдан қара сұрға дейін, қаттылығы 3 – 5, тығыздығы 1,2 – 1,5 г/см3. Опока негізінен диатомиттер мен трепелдердің диагенездік өзгеруінен, кейбір жағдайда теңіздерде кремнеземнің химиялық тұнуынан қалыптасады. Опока жылу өткізбейтін құрылыс материалы ретінде, таза түрлері өндірісте техникалық майларды тазарту үшін қолданылады.
## Қазақстандағы кендері
* Ақтөбе облысы (Құдық опока кені)
* Оңтүстік Қазақстан облысы
## Сілтемелер
* Тау жынысы
* Кремнезем
* Майлар
## Дереккөздер


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Қожамұрат Нарымбетов

**Қожамұрат Нарымбетов**  (1930 жылы туған, Шәуілдір ауданы Овцевод ұжымшары) – Социалистік Еңбек Ері (12.7.1949). 1944–53 жылдары Овцевод ұжымшарында аға шопан, 1953–58 жылдары қой фермасының меңгерушісі, 1958–62 жылдары Арыс кеңшарында жұмысшы, 1963 жылдан Қызылқұм ауданындағы Талапты кеңшарында жүгері өсірушілер бригадасының бригадирі болды.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
## Дереккөздер

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Андықожа батыр ауылы

**Андықожа батыр** (2001 ж. дейін – *Донское*) — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Донской ауылдық округі орталығы. Іргесі 1954 жылы қаланды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Степняк қаласынан солтүстікке қарай 45 км жерде.

## Халқы

 
## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, кафе, сауда орталығы, МТС, шаруа қожалықтары бар. Ең жақын темір жол стансасы 64 км жерде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Хань Шу

**“Хань Шу”**, **“Ханьнама”** — қытай тіліндегі тарихи еңбек. “Хань” — Хань патшалығы, “шу” — жазу, кітап дегенді білдіреді. Қазақ тіліндегі әдебиеттерде “Ханьнама” немесе “Хань патшалығының тарихы” деп аталып жүр. “Хань Шудың” авторы — Қытайдың көрнекті тарихшысы Ван Гу (35 — 92). Еңбекте Хань патшалығының 230 жылдық (біздің заманымыздан бұрынғы 206 — біздің заманымыздың 25 жылы) тарихы баяндалған. Қолжазбалық нұсқасы 100 томнан (бумадан) тұрады. “Хань Шудың” негізгі деректері Сыма Цяньнің “Тарихи жазбаларынан”, автордың әкесінен қалған құжаттардан және әр түрлі тарихи шығармалардан алынған. Төрт бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде (“Ди Чжи” — патша өмірбаяндары) патшалар мен олардың әулеттерінің өмірбаяндары жазылған. Екінші бөлім (“Бяу” — кесте немесе таблица) ханзадалардың шежірелері, әскери шонжарлардың, атақты оқымыстылардың, жоғары дәрежелі мемлекеттік қызметкерлердің сіңірген еңбектері, лауазымдары мен шендерінің кестесіне арналған. Үшінші бөлімде (“Чжэ” — деректер) дүниенің жаратылысы жөніндегі аңыздар және өмірде нақты болған оқиғалар мен құбылыстар баяндалған. Төртінші бөлім (“Ле чжуань” — тізбекті баяндар) патша әйелдері, ұл-қыздары, өнерпаздардың өмірбаяндары және көршілес елдердің тарихы мен қоғамдық жағдайы, олардың Қытаймен қарым-қатынастары жөнінде айтылады. Қазақстан мен Орталық Азия тарихына қатысты құнды деректерді осы бөлімнен табуға болады. Онда ғұндар, батыс өлкелердегі басқа да мемлекеттер және оларға жіберілген елшіліктер айтылған. Бұл деректер 1958 — 1978 жылы аралығында Қытай кітап баспасынан көптеген тарихшылардың қатысуымен жеке жинақ болып шықты. Ол 1997 жылы қайта басылды.

Санат: Шығармалар
Санат: Тарих
Үлебай Анетов

**Үлебай Анетов** (1886 жыл — 1966 жыл) — Қорғалжын өңірінде *ақындық, әншілік, серілік өнерімен аты шыққан адам*.Арғын Қуандық Тінәлі руынан шыққан.

Қазақ жігіті Дүйсеннің орыс қызы Марияға ғашық болуының куәсі болып, атақты **«[[Дударай]]»** әнін шығарғандығы жөніндегі тарихи шындықтың беті кейінгі жылдары ашыла бастады.

## Дереккөздер

Санат:1886 жылы туғандар
Санат:1966 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қорғалжын ауданы тұлғалары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан сазгерлері
Базарбек Әмірбеков

**Базарбек Әмірбеков** (1938 жылы туған, Сайрам ауданы, Құрлық ауылы) – еңбек ардагері, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1975). Еңбек жолын 1955 жылы Сайрам ауданындағы «Октябрьдің 40 жылдығы» атындағы ұжымшарда бастаған. 1972 жылдан зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін *«Қайнарбұлақ»* кеңшарында жұмыс істеді.

Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Әміртай Дарушұлы Нәлібаев

**Әміртай Дарушұлы Нәлібаев**  (2.5.1941 жылы туған, Отырар ауданы Темір станциясы) – жоғарғы дәрежелі дәрігер-психиатр. Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген (1967). 1958 жылы орта мектепті бітірген соң ауданы ауруханада 2 жыл жұмыс істеген. 1967–84 жылдары Қызылорда облысы Жаңақорған санаторийінде дәрігер, Алматы облысы рухани денсаулық диспансерінде дәрігер-психиатр, бөлім меңгерушісі болды. 1984–99 жылдары Алматы облысы наркология диспансерінің бас дәрігері. 1999 жылдан бері Алматы облысы рухани денсаулық және ішімдік-есірткі аурулары орталығыныңның бас дәрігері. Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1982).  

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Саржан сұлтанның көтерілісі

**Саржан сұлтанның көтерілісі** (*1825 — 36*) — Ресей империясының Қазақстанда жүргізген отаршылдық саясатына қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс.  Хандық биліктің жойылуына байланысты окр. және шекаралық ресейлік басқару мекемелері ашылып, әскери бекіністер салына бастады. Көтерілістің шығуына Солт. Қазақстандағы суы мен жайылымы мол Есіл өз-нің бойындағы жерлердің орыс-казак шаруаларына берілуі және алым-салықтың өсуі де қатты әсер етті. Саржанның Қытайдағы Цинь үкіметімен қарым-қатынас орнату әрекеті сәтсіздікке ұшырады. Ол інісі Есенгелдімен бірге қазақ ауылдарында халықты ашық бас көтеруге үгіттеп, 1825 ж. Қарқаралы окр-не қарасты Қарпық болыстығы қазақтарының көтеріліске шығуына ұйытқы болды. Қарулы жасақтар Саржан сұлтанның басшылығымен окр. приказдарға, керуен жолдарына тұтқиылдан шабуыл жасап, жергілікті билік орындарын әбігерге түсірді. Жасақтар қатарында Саржанның інісі Кенесары да болды. 1826 ж. 31 қаңтарда Бат. Сібір ген.-губернаторы П.М. Капцевичтің бұйрығына сәйкес жіберілген 200 казактан жасақталған жазалаушы жасақпен Саржан бастаған көтерілісшілер арасында шайқас болып, көтерілісшілер жеңіліс тапты. Бірқатар көтерілісшілер тұтқынға түсті. Қудалаудан құтылу үшін Саржан өз қол астындағы көптеген ауылдармен Орынбор шебіне қарай көшіп, Кіші жүз қазақтарын өз жағына тарту бағытында жұмыстар жүргізді. Соған орай Орынбор ген.-губернаторы Саржан сұлтанды Кіші жүздегі “барлық мазасыздыққа басты кінәлі” деп бағалап, оның мұндай әрекетіне тосқауыл қоюға әрекеттенді. Бұған қарамастан көтерілісшілер қатарына Кіші жүз қазақтарымен қоса қашқын орыс, татар, башқұрттар да қосылды. Саржан Қоқан, Хиуа хандықтарымен және Бұхар әмірлігімен байланыс орнатты. Саржан жасақтары барған сайын жаңа  көтерілісшілермен толығып отырды. Оның жасақтарының бірін басқарған сұлтан Абылай Ғаббасов Қарқаралы окр-не жорықтар ұйымдастырды. Көкшетау окр-нде сұлтан Сартай Шыңғысов Саржанға қолдау білдіретіндігін танытып, ондағы халық көтерілісіне басшылық жасады. Отаршылдық әкімш-ке жағымпаздануымен ерекшеленген Қарқаралы окр-нің аға сұлтаны Тұрсын Шыңғысов Саржан бастаған көтерілісшілердің талқандалуына ынталылық танытып, патша әскеріне көмектесті. Саржан 1832 ж. Қоқан хандығының Ташкент құсбегімен патша өкіметіне қарсы бірлесе күресу жөнінде келісім жасап, Ұлытауға, Сарысу өз. бойына келіп қоныстанды. Қоқандықтардың қолдауымен бірнеше рет Орта жүз жеріне жорық жасады. Ол Ташкент құсбегіне бағынышты Ұлы жүз қазақтарын да өз жағына тартуға тырысты. Бұл өз кезегінде Саржанның қоқандықтармен жанжалына негіз болды. Ташкент құсбегі 1836 ж. жазда Саржанды және оның інілері Ержан мен Есенгелдіні, сондай-ақ оны қолдаған бірқатар белгілі батырларды Ташкентке алдап шақырып зұлымдықпен өлтіртті. Саржанның өлімінен кейін Ресейдің отарлық саясатына қарсы күрес оның інісі Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысына ұласты.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Көтерілістер
Ақдала мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны

**«Ақдала» мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны** 1964 ж. құрылған. Түркістан облысы Арыс ауданы Ақдала ауылдық округінде орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі бұл кәсіпорын асыл тұқымды қаракөл қойын өсіреді. Мал шаруашылығымен қатар мақта, бидай, бақша, көкөніс өсірумен де айналысады. Кәсіпорында 265 адам жұмыс істейді.
## Сілтемелер


Санат:Түркістан облысы
Баяттар

**Баяттар**, баиттар () — халық. Моңғолияның Убсунур аймағын мекендейді. Жалпы саны – 45 мыңдай адам (1995 жыл). Моңғол тілінің баят-халка диалектісінде сөйлейді. Баяттар этнонимі XIII ғасырдан белгілі. XVII ғасырда баяттар дүрбіттермен бірге Жоңғар хандығының құрамына кіріп, хандық жойылғаннан кейін қазіргі қоныстанып отырған жерінде 10 хошуннан тұратын жеке әскери әкімшілік құрған. Негізгі кәсібі - мал шаруашылығы Көбіне қой мен жылқы өсіреді. Егіншілікпен де айналысады. Баяттар соңғы жылдарға дейін тілін, мәдени бірегейлігін сақтап келді. Діни сенімі мен тұрмыс-тіршілігінде, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптарында моңғолдармен ұқсастық басым.

## Дереккөздер

* Қазақ энциклопедиясы

Санат:Моңғолия этникалық топтары
Эпюр

**Эпюр** ( – сызба) – 

1) кеңістіктік фигураны ортогональ проекциялау тәсілі арқылы бейнелейтін сызба.

2) Белгілі бір шаманың басқа бір шамаға байланысты өзгеру заңының графиктік бейнесі.

## Дереккөздер


Санат:Сызу
Хлорофилл

thumb|Хлорофилл кұрылымы
**Хлорофилл** ( — жасыл және  — жапырақ) — Күн сәулесінің қуатымен фотосинтез процесін іске асыратын өсімдіктердің жасыл пигменті. Хлорофиллдің бірнеше типі (Х. a, b, c, d) бар. Хлорофиллдің бұл типтері бактериялар, балдырлар, жоғары сатыдағы өсімдіктердің құрамында кездеседі. Фотосинтездеуші бактериялардың барлығына бактериохлорофилл пигменті тән. Химиялық құрылымы жағынан барлық хлорофиллдер пирролдың магнийлі тұздары болып табылады. Олардың молекулаларында төрт пиррол сақиналары өзара метилдік көпіршелері арқылы байланысып, порфирин ядросын құрайды. Пиррол сақиналарындағы азот атомдары төрт үйлестіргіш байланыс арқылы тұтасады. Порфириндік құрылымға бесінші болып циклопентан сақинасы жалғасқан. Тетрапиррол және циклопентан сақиналарынан құралған — хлорофилл молекуласының негізгі бөлігі форбин деп аталады. 4-пиррол сақинасының жанама тізбегіндегі пропион қышқылы күрделі эфирлі байланыс арқылы фитол спиртімен (С20Н39ОН) жалғасқан. Хлорофилл молекуласындағы тетрапирролдық циклдің сырт жағындағы көміртек атомдары 1 — 10 сандарымен белгіленеді. Сол атомдардың 1, 3, 5 және 8-дерінде метил топтары, екіншісіне — винил, төртіншісіне — этил топтары жалғасқан. 
Хлорофилл молекуласындағы магний атомы оның біраз маңызды физикалық-химиялық қасиеттерін анықтайды. Магнийдің тетрапирролдық құрылымға енуі хлорофиллдің спектрлік қасиеттерін біраз өзгертеді. Магнийдің әсері пиррол сақиналарындағы азот атомдары арқылы жүзеге асады. Порфирин құрылымындағы азот атомдарының мәні біркелкі болмайды: олардың екеуі үшінші азот (>N), қалған екеуі имминдік азот деп аталады. Сонымен қатар хлорофилл молекуласының күрделі қосындыларды түзушілік қабілеттілігі де магний атомына байланысты. Хлорофилл а пигментінің химиялық құрылысын зерттегенде оның фотосинтез процесінің үш қызметін — сіңіру, сақтау және қуатты өзгертуге бейімделгенін көрсетеді. Хлорофилл молекуласының үлкен бөлігі жарық қуатын қабылдап, оны фотосинтездің реакциясының ортасына тасымалдайды. Бұл процесте хлорофилл молекуласының қозуы мен қуат қорын жинауы қатар жүреді. Хлорофилл молекуласының кіші бөлігі фотосинтездің реакциясының ортасына қосылған және тікелей фотохимиялық реакцияларға қатысады. Фотосинтездік орталықтағы хлорофилл молекуласы сіңірілген квант қуат арқылы молекулааралық электрон тасымалдау — тотығу-тотықсыздану процесін жүзеге асырады. Фотосинтездің алғашқы процестері кезінде тотықсыздырғыш өнімдер (НАДН, НАДФН) және аденозинүшфосфор қышқылы (АТФ) синтезделеді. Осы қосылыстарда шоғырланған қуат кейін Кальвин цикліне кіретін көміртектің биохимиялық айналымында қолданылады. Сонымен, хлорофилл сіңірген жарық қуаты фотосинтез процесі арқылы органикалық өнімдердің әлеуетті химиялық қуатына айналады. Фототрофты бактерияларда фотосинтез процесіне хлорофиллдің аналогы бактериохлорофилдер қатысады.

## Сілтемелер


Санат:Фотосинтез
Санат:Бояғыштар
Санат:Пигменттер
Санат:Тағам қоспалары
Санат:Азолдар
Михаил Яковлевич Антонюк

**Михаил Яковлевич Антонюк** (12.03.1935, Волынь облысы - 14.04.1993, Астана) — суретші, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1964), Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1991).

## Өмірбаяны
* Львов мемл. өнер ин-тын бітірген (1961).
* 1961 жылдан қазіргі Астана қ-ндағы Қазақстан көркемөнер шеберханасы қорында суретші-безендіруші болып жұмыс жасайды. 

## Шығармалары
*''«Целинное поле» зерәйнегі
* «Турист» мейрамханасы (1984)
* «Знака Зодиака» (Салтанат сарайы), т.б. безендірген.
* «Золотая осень» (мозаика ,1981)
* «На озере Балхаш» (1966)
* «Мангышлак» (1970)
* «Хлеб целины» (1980) т.б. туындылардың авторы. 
Бүкілодақтық,, респ., облысы, т.б. көрмелерге қатысқан.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Художник М. Антонюк

Санат:12 наурызда туғандар
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Волынь облысында туғандар
Санат:14 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Астанада қайтыс болғандар
Санат:КСРО суретшілері
Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан суретшілер одағы мүшелері
Санат:Қазақстан мүсіншілері
Санат:Львов ұлттық өнер академиясы түлектері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Астана қалалық зиратында жерленгендер
Мақсұт Елтайұлы Әгелменов

**Мақсұт Елтайұлы Әгелменов**(1958 жылы туған) – химик ғылымдарының докторы (2004), профессор (2004).

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген(1980). 1980–1983 жылы осы университте оқытушы, 1983–1985 жылы КСРО Ғылым Академиясының Физикалық институтының люминисценция лабораториясында стажер-зерттеуші, 1988 жылдан Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясының Органикалық синтез және көмір химиясы институтында инженер, аға ғылым қызметкер, зертхана меңгерушісі болды. 60 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы.
## Сыртқы сілтемелер
* Қарағанды Мемлекеттік Университеті 

## Дереккөздер


Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Хара бадырлары

**Хара Бадырлары**, **харофиттер** (*Charophytae*) — балдырлардың бір типі. Хара бадырларын жасыл балдырлардан шыққан деп есептейді. Силур кезеңінен белгілі. Барлық құрлықтарда (Антарктидадан басқа) кездеседі. 1 класы (*Charophyceae*), 1 қатары (*Charales*), 3 тұқымдасы: нителла (*Nіtellaceae*), нителлопсис (*Nіtellopsіs*) және хара (*Characeae*) бар. 314 түрі анықталған, соның 40 түрі, 2 түраралық формасы Қазақстан суларынан табылған. Хара бадырлары — биікт. 5 — 10 см-ден 1 — 2 м-ге жететін, тік өсетін, көп клеткалы, талломды тұщы су өсімдіктері, су түбінің топырағына бекініп, қалың ну түзіп өседі. Кейбір түрлері сыртқы құрылысы жағынан жоғары сатыдағы өсімдіктерге (қырықбуынға, мүйізжапыраққа) ұқсас. Түсі жасыл, ашық жасыл, кейде әктаспен қапталып, сұрғылт жасыл болып көрінеді. Олардың талломының сабаққа ұқсас бөлігі буынға және буын аралығына бөлінген. Буындарында 8 — 11 жапырақшалары болады. Тамырдың қызметін көптеген түссіз ризоидтері атқарады. Кейбір түрлерінің ризоидтерінде домалақ, жұлдызша тәрізді крахмалға бай “түйнекшелері” болады. Сабағы сыртынан көп клеткалы қабықпен қапталған. Хара бадырлары вегетативті (ризоидтеріндегі түйнекшелері, “сабақ” буындарының бөлінуі арқылы) және жынысты (оогамия) жолдарымен көбейеді. Аталығы (антеридий) 0,5 мм, домалақ, шар тәрізді, қызыл сары түсті, аналығы (оогоний) ұзындығы 0,5 — 1 мм, сопақша келген, жұмыртқа тәрізді. Хара бадырлары балықтар мен су құстарының негізгі азығы. Хара бадырларын буын аралығындағы ірі клеткаларды цитололгиялық зерттеу үшін пайдаланады.

Санат:Балдырлар
Саржауы

**Саржауы** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау, Жетісу (Жоңғар), Іле, Қырғыз Алатаулары, Батыс Тянь-Шань тауларының қиыршықтасты беткейлерінде өсетін 5 түрі бар. Олардың биікт. 5 — 44 см, сабағы тік, сыртын түк басқан. Қанат тәрізді тілімденген жапырақтары кезектесе орналасқан. Гүлдері қосжынысты. Гүлсебеті дара гүлді, күлтесі сары, ақ, ақшыл-қызыл түсті болады. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, маусым — тамызда жеміс салады. Тұқымшалары біркелкі, сыртын түк басқан, онда ұзына бойына созылған жіктер (5 — 8) анық байқалады. Айдары тәж тәріздес, түбіне дейін тілімденген 4 — 12 ұзынша не дөңгелек қабыршақтардан тұрады. Саржауыдың 1 түрі — әулиеата саржауы қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Күрделігүлділер
Аралтөбе тауы

**Аралтөбе** – Елікті тауының оңтүстігінде орналасқан тау. Атауы - «Арал» мен «төбе» сөздерінің қосылуынан пайда болған. Атауының мағынасы: «Арал сияқты жазық жерде орналасқан шоқылар»'' - дегенді білдіреді.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Зеренді ауданында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы таулары
Саржетім

**Саржетім** — Орта жүз арғын тайпасының құрамындағы ру. 

ХІХ ғасырдағы қазақ тарихшыларының жазуына қарағанда саржетімдер көне қарлұқтардың саржетім руының бір сілемі. Бұл этноним Арғын тайпасының құрамына — саржетім, Жалайыр тайпасына — жетімек, Алшын тайпасына — саржетім, Тама тайпасына,  — жетімсары, Қоңырат тайпасына — жетімдер түрінде енген.  Шежіре деректері бойынша Арғын тайпасының құрамындағы Саржетім “тоқал арғын” деп аталатын бірлестігіне кіреді. Себебі шежіре бойынша  Арғын атадан тараған ұрпақтары үшке бөлінеді. Ергүл анадан Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік, Қаракесек, Момын анадан Қанжығалы, Тобықты, Атығай, Қарауыл, Ақташы, Байтажы, Айнакөз анадан Тәңбісұпы (Өткірсұпы) туады. Тәңбісұпыдан Елемес, одан Есенбай, одан Ермен, одан Бөлтірік пен Шағыр. Саржетім Шағырдан шығады. Саржетімді кейде Саржігіт те деп атайды. Саржетімнен тарайтын руларды төмен шекті арғын деп санайды. Мұның себебі жылқыға  Арғын руының жалпы таңбасы 00 "көз таңбасы" еңіне төмен қарай қосымша сызық тартуымен байланысты. Шежіре бойынша Саржетімнің әкесі Шағыр, ұлы атасы Ермен батыр. Саржетімнен Ағлан (Апай) мен Жолдыбай туады. Жолдыбайдан Сүгір мен Жиенбет рулары тарайды. Ағланнан: Ақымбет, Бегімбет, Шымболат және Жауғашты аталары тарайды. Ақымбеттен Құлқай руы, Бегімбеттен Өтей руы, Жауғаштыдан Мадияр, Алдияр (Таз), Шымболаттан Есіргеп, Байсары, Қойсары, Жансары, Бәйгелді деген рулар тарайды. Қоныстанған мекендері Қостанай облысына қарасты Обаған, Торғай өзендерінің бойында орналасқан жайылымдары.

Саржетімнің кіндігінен шыққан атақты ру басы, батыр, билер: Жауғаштыұлы Мадияр би, Бегімбетұлы Өтей батыр, Алдиярұлы Қарабалуан батыр, Өтейұлы Бекбаулы би, Сүгірұлы Мешітбай, Балқанұлы Шоқай би, Қарабалуанұлы Барақ батыр, Жанұлы Жазы би (тарихта Язы Янов атымен белгілі), Сұлтанкелдіұлы Қалыбай батыр, сонымен қатар Міржақып Дулатұлы, Сейдазым Қадырбайұлы, Мырзағали Есполұлы, Таутан Арыстанбеков, Спандияр Көбеев, Бекет Өтетілеуов, Абайділда Бекжанов, Едірес Сейілов, Ілияс Омаров, Асқар Закарин, Ерік Асанбаев, Нығметжан Есенғарин, Әлібек Қасымов, Фазылхан Бәйімбетов, Сайлау Байзақов, Сәбит Байзақов, Абай Байтоғаев және тағы да басқалар. Таңбасы Арғынның "көз таңбалысы" дөңгелегінінің (ОО) жоғарғы жағынан сызық тартумен ерекшеленеді. Ұраны- Ақжол.
## Тұлғалар
# Шоқай би
; Таз (Алдияр):
# Ілияс Омаров
# Мәлік Сабырұлы Фазылов
# Салимжан Фазылұлы Ғалиев

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Санат:Орта жүз
Өлшеу техникасы

**Өлшеу техникасы** – ғылым мен техниканың нысандардың күйі және оларды сипаттайтын шамалар туралы мәлімет алуды зерттейтін саласы.
Б.з.б.-ақ адамдар салмақ, жер, уақыт және кейбір астрономиялық өлшеулерді кеңінен қолданды. 15 ғасырға дейін өлшеу техникасы математика ғылымымен тығыз байланыста болды. 16 – 18 ғасырларда жаратылыстану ғылымдарының қауырт дамуы ғылыми зерттеулерге арналған өлшеу техникасын жетілдірумен қатар жүрді. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында бу қозғалтқыштарының кең тарала бастауы мен машина жасаудың өркендеуі әр түрлі тетіктердің жасалу дәлдігіне қойылатын талаптарды арттырды. Бұл жайт өндірістік өлшеу техникасын дамытты. 19 ғасырда өлшеу техникасының және метрологияның негіздері қаланды. Ғылым мен өндірістегі өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ететін өлшеуіштердің метрлік жүйесі тарала бастады. 20 ғасырдың басында кез келген шаманы (механикалық, оптикалық, жылулық, химиялық, т.б.) өлшеуге мүмкіндік беретін электрлік және электрондық аспаптар пайда болды. Өлшеудің радиоөлшеу, спектрометрия, т.б. жаңа салалары туды. Аспаптар жасау өндірісі пайда болды. Өлшеу техникасынан ақпарат қабылдау, түрлендіру және кейбір процестерді автоматты басқару мәселелерімен шұғылданатын *[[кибернетика]]* ғылымы туды. Өлшеу техникасы пайдалану мақсаты мен өлшенетін шамалардың түріне байланысты ұзындық және бұрыштық өлшеу; механикалық, оптикалық, дыбыстық, физикалық-химиялық өлшеу; электрондық және магнитттік өлшеу; радиоөлшеу; жиілік және уақыт өлшеу; сәуле өлшеу техникалары болып бөлінеді; қысқышы *Метрология*.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Физика
Арбузинка

**Арбузинка** — Ақмола облысы Сандықтау ауданы, Бірлік ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесін 1863 — 67 жылдары Ресейден қоныс аударған казактар қалаған. 

## Географиялық орны
Округ орталығы — Красная Поляна ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км, аудан орталығы — Балкашино ауылынан оңтүстікке қарай 36 км-дей жерде.

## Халқы

Ауылда «Нан», «1-Май» ЖШС, астық өсіру бағытындағы  7 шаруа  қожалығы бар.

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Қордай ауыл шаруашылығы колледжі

**Қордай ауыл шаруашылығы колледжі** – мемлекеттік оқу орны Қордай ауданының Ырғақтыби ауылында орналасқан.

1957 ж. Аңырақай темір жол станциясының маңында Қордай жотасының солтүстік сілемінің шатқалында орман шаруашылығын механикаландыру жөнінде училище құрылады. 1964 ж. ол Ырғайты кеңшарының орталығына көшіріледі де Ырғайты кеңшар техникумы атанады. Мұнда техникумның оқу процесін ұйымдастыруға мүмкіндік көп еді. Бұрын осы жерде уран өндіріліп келген кен орны жабылады да өндірістік және тұрғын үйлер босап қалады. Олар оқу орнына беріледі. Мұнда орта буын маман механиктер, зоотехниктер, ветеринарлық техниктер даярланып келді. Қазір оларға қоса нарықтық қатынастарға лайық мынадай мамандықтар даярлануда: агроном, ауыл шаруашылығын механикаландырудың инженерлері, сондай-ақ, аудит, кеден ісі, және т.с.с. 
Техникумның көптеген түлектері білімдерін жоғары оқу орындарында жалғастырып, білікті маман ретінде ауыл шаруашылығының түрлі саласында жемісті еңбек етуде. Кеңшар, ұжымшарларды басқарды, бірқатары нарықтық салада қызмет етіп, басқару органдарында жұмыс атқарып, өздерін қабілетті ұйымдастырушы ретінде көрсетіп жүр. Солардың ішінде бұрынғы кеңшар техникумының түлегі С.Ә. Үмбетов –Жамбыл облысының әкімі. Колледждің директоры – Б.Рысбеков

## Сілтемелер


Санат:Жамбыл облысы колледждері
Санат:Қордай ауданы мекемелері
Санат:1957 жылы пайда болғандар
Харакат

thumb|Харакатты мәтін
**Харакат** ( — қозғалыс) — араб жазуындағы қысқа дауыстыларды білдіретін дәйекше белгілер. Араб тілінде үш қысқа дауысты бар, ал әліпбиінде оларды белгілейтін әріптердің орнына Харакаттар пайдаланылады. Қысқа а — фатха, ал қысқа у — дамма деп аталып алдындағы дауыссыздың үстіне, ал қысқа и — кәсрә деп алдындағы дауыссыздың астына белгіленеді. Араб жазуының дамып, жетілуіне және мәтінді дұрыс оқуға қажетті әр түрлі диакритикалық белгілердің қолданылуына Құранның әсері ерекше болды. Шамамен 702 жылы Ирактың әмірі Юсуф ибн әл-Хәджадж нұсқауымен алғашқы дәйекше белгілер қойыла бастаған. Бастапқы белгілер бірдей әріптерді ажыратуға қажетті ноқаттар немесе сызықшалар түрінде болды. Кейінірек Харакаттар, хамза, мадда, уасла, ташдид, сукун белгілері пайда болды. Араб тілінде түбір сөз дауыссыздарға негізделген болса, сөздің әр түрлі формалары, туынды түбірлері дауыстылардың орын ауыстыруы, созылыңқы дауыстылардың қатысуы арқылы жасалады. Яғни, бірдей түбірлер әр түрлі мағынаны білдіреді. Қазіргі араб елдерінде баспасөзде, кітаптарда жазуға харакаттар қолданылмайды.

## Ташкил
### Харакаттар
Араб тіліндегі харакат сөзінің мәні қазақ тілінде "қозғалыс" деген мағынаны береді, бұлар әріптерді қысқа дауысты дыбыстар.

#### Фатха


#### Кәсра

#### Дамма

#### Мадда

#### Әлиф ханджария

#### Уасл һамзасы

#### Сукун


## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Араб жазуы
Санат:Ислам
Валентин Иванович Немченко

**Немченко Валентин Иванович** (15.8.1927 жылы туған, Украина, Днепропетровск облысы Котов аулы Чернетчина селосы) – құрылыс инженері, облыстың құрметті азаматы (2002). Днепропетровск инженер-құрылыс институтын бітірген (1952). 1959–73 жылдары «Шымкент промстрой» тресінде бас инженер, басқарма бастығы болып еңбек етті. 1973–78 жылдары «Алматықұрылыстаудың» бас инженері, Шымкент қаласындағы «Главюгстрой» бастығы. 1978–87 жылдары облысы атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары, 1987 жылдан облыс әкімі жанындағы ардагерлер ұйымының төрағасы. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. КСРО Министрлер Кеңесінің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.  

## Сілтемелер
 

Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері 
Санат:1927 жылы туғандар
Хлороформ

thumb|Хлороформ
thumb|Хлороформ құрылымы
**Хлороформ**, үшхлорметан, хладон-20, **CHCl<sub>3</sub>** — түссіз, өзіне тән ерекше иісі бар органикалық қосылыс; балқу t –63,55 °С, қайнау t 61,15 °С, тығыздығы 1,488 г/см³, суда іс жүзінде ерімейді, органикалық еріткіштермен кез келген мөлшерде араласады. Хлороформ майлар мен шайырларды жақсы ерітеді. Ол метанды хлорлау, этил спиртіне немесе сірке альдегидіне, ацетонға хлорлы әкпен әсер ету арқылы алынады. Хлороформның наркоздық, антисептикалық қасиеті бар. Ол адам организмінде зат алмасуға, әсіресе бауырға күшті әсер етеді. Хлороформ лабораторияда, техникада, медицинада дезинфекция үшін, т.б. пайдаланылады.

## Сілтемелер


Санат:Метан туындылары
Санат:Наркоздық заттар
Санат:Хлор қосылыстары
Санат:Галогенидті еріткіштер
Өлі жұрнақ

**Өлі жұрнақ** – көне тілде белсенді қолданыс тапқан, қазір сөз тудыру қабілетінен айырылып, жеке-дара жұм-салмайтын тұлға. Өлі жұрнақ жылысу, сіңісу құбылыстарының нәтижесінде өзге жұрнақтардың құрамдас бөлшектеріне айналған, тұлғасы сақталғанымен, өзге грамматикалық мағына білдіретін қосымша саналады. Мысалы, *-ыңқы (-ың+қы), -іңкі (-ің+к)*, басыңқы, көтеріңкі; *-қылықты (-қы+лық+ты), -ғылықты  (-ғы+лық+ты)*, тыңғылықты, қызғылықты; *-қы (-қы+н), -кін (-кі+н)*, ұшқын, көшкін, т.б. Өлі қосымша *-нч, -үнч* көне түркі тілінде етістік түбірлерімен мағыналық жағынан үндесіп, зат есімдер туғызған: *сақынч, қорқынч*. Өлі жұрнақтың *-т* үлгісі іс-әрекеттің нәтижесін білдірген: *сығыт (жылау), өлүт (әлім)*, ол қазіргі тілімізде кездесетін іркіт, сарқыт, бөгет, сырқат сөздерінің құрамында да кездеседі. *-Қы, -кі, -қу, -кү, -гу, -гү*, [*тапынғу* (табыну), *йукүнгу* (жүгіну), *бынгу* (пышақ), *сүңгү* (сүңгі), *утурғу* (отырғыш)] аффикстері ескерткіштер тілінде зат есім де, сын есім де жасаған. Қазіргі қазақ тіліндегі *айғақ, ілгек, ескек (-қақ, -ғақ); кескін, қашқын (-ғұн, -гүн, -қын, -кін)*; *қуырдақ, тастақ (-дақ)*, т.б. сөздердің құрамында Өлі жұрнақтар сақталып қалған. Кейбірінің фонетикалық өзгеріске ұшырағаны болмаса, Өлі жұрнақтардың көбі бұрынғы қолданылу заңдылығын сақтаған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Зеравшан жотасы

[thumb| alt=A.| ''[Зеравшан өзені*.]]*'Зеравшан жотасы''' – Оңтүстік Тянь-Шань таулы жүйесіне кіретін биік тау сілемдері. Өзбекстан мен Тәжікстан жерінде орналасқан. Шығысындағы Матч тау торабынан батысқа қарай 370 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері – Чимтарга тауы (5489 м). Зеравшан жотасына тік асулар, өткір шыңдар, биік таулы мұздықтар тән. Тек жотаның батыс жақ тармақтары ғана биік, жайпақ шыңды және ертеде тегістелген жер бедерімен сипатталады. Зеравшан өзенінің бірнеше салалары жотаны кесіп өтеді. Зеравшан жотасының шығыс бөлігінен батысқа қарай шыңдары 4500 м-ден асатын Гиссар жотасы, ал солтүстігінен Түркістан жотасы өтеді.
 
## Тектоникалық құрылымы
Жота герцин қатпарлығы нәтижесінде пайда болған. Тектоникалық құрылымының негізінде ірі антиклиналь жатыр. Ол орта палеозой – жоғарғы силур мен төменгі карбонға дейінгі жастағы тау жыныстарынан (сазды тақтатас, құмтас, әктас) тұрады. Әктастан түзілген аудандарға жер бедерінің карсты формалары (негізінен, үңгірлер) тән. Жотаның батыс бөлігіндегі Қырықтау үстіртінде әлемдегі ең терең карсты шұңғыма Киевская шұңғымасы (тереңдігі 950 м) орналасқан. Жота қазіргі заманғы мұзбасу процесінің ықпалы күшті. Мұздықтардан басталатын өзендер негізінен Зеравшан өзені алабына кіреді. Көлдер аз.

## Климаты
Жота субтропиктік климаттық белдеуде орналасқан. 350 – 450 м биіктікке дейін шөл белдемі, 1500 м-ге дейінгі аралықты дала белдемі алып жатыр. Мұнда қыс біршама қысқа, әрі жұмсақ, жазы ұзаққа созылады. Қаңтардың орташа температурасы –5°С; –7°С, шілдеде 20° – 25°С шамасында. Жылдық жауын-шашынның мөлш. 350 – 700 мм-ге жетеді. 1500 – 3500 м биіктіктерде орманды шалғындық, альпілік шалғынды белдемдер қалыптасқан. Жауын-шашын мөлшері мұнда 1000 мм-ге дейін артады. Одан жоғары қар мен мұздықты суық белдем басталады.

## Дереккөздер


Санат:География
Қарағанды (өзен, Қаракеңгір алабы)

**Қарағанды** – Қаракеңгір алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 54 км, су жиналатын алабы 721 км2. 

## Бастауы
Бастауын Құрманбай қыстауының шығысындағы бұта шоғырларындағы бұлақтардан алып, Бозтұмсық ауылынан төменде Мақат қыстауы маңында Қаракеңгір өзеніне оң жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Жоғарғы арнасы сайлы-жыралы өңірмен өтеді, орта және төменгі арнасы кеңейіп, жағалауы жайпақталады. Көктем айларында 15 – 20 күн ағын болады. Жылдың басқа мезгілінде құрғап, қарасуларға бөлініп қалады. Алабы мал жайылымына пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы

**Сабытай Баһадүр Бәйімбетұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) — Байұлы тайпасы Адай руының Бәйімбет бөлімінен шыққан халық батыры. Кіші жүз қазақтарының “Сауран айналған” оқиғасы тұсында Ер Жәнібектің жоңғарларға қарсы қимылын белсене қолдады. Бұдан кейінгі кезеңде Бұланты-Білеуті, Сарысу, Шорға, Қандысу, Аңырақай, Шар, Баянауыл, т.б. соғыстарға қатысып, Әбілқайыр ханның сыртқы саясатын қолдады. Бірақ, 1740–1750 жылдары Кіші жүз хандығының іргесіне Орынбор бекінісі салына бастағанда оған алаңдаушылықпен қарады. Қазақ жерлерінің тұтастығы жолында түрікмен жасақтарымен болған бірнеше шайқастарда қазақ қолына басшылық жасаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Саржомарт

**Саржомарт**— Орта жүз Найман тайпасының руы. 

## Шежіре
Найманның тағы бір үлкен елі Сарыжомарт, Сары мырза еліне қаһарман, жомарт болғаннан кейін **Сары** атына **Жомарт** жұрнағы қосылып Сарыжомарт атанды Жоғарғы Сарыжомарттың бәйбішесінен - Қаратай және тоқалдың төрт баласы - Бұйдалы, Жансары, Баржақсы, Шайгөз. Бұл төртеуі нағашысы Уақ ішіне кетіп, күні бүгін ергенекті уақ атанып кетті. Оның себебі, Саржомарттың нәсілі Ергенек таңба салып:
 
**Ергенекті Найман**
 
аталды. Сол себептен бұлар Ергенекті деді. Бірақ халықтың көбі оларды Уақ деп кетті. Саржомарттың інісі Сармантай батыр ерте қайтыс болып балалары Саржомарт бабаның қолында өскен олар - Бура және Көкжарлы.
## Бөлінетін рулары
***Ергенекті-Сарыжомарт***:
*Көкжарлы
*Қаратай
*Бура руы
 
***Сарыжомарт:***
*Бораншы
*Сарғалдақ
*Шоңмұрын
*Қожас
*Қожамберді
*Беске
*Дәулет
*Шеруші
*Тенеке

## Ұраны мен таңбасы
Ұраны — Қаптағай, таңбасы - ай
## Тұлғалары
# Фазылағзам Ақатайұлы Әлиханов
# Мүбарак Ісләмұлы Әлиханов
# Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин Бура руы
# Күркебай Байдосұлы
# Қасым Қайсенов

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қазақ рулары
Бағдат Құлтайұлы Әміреев

**Бағдат Құлтайұлы Әміреев** (1.3.1959 жылы туған, Созақ ауданы, Шолаққорған ауылы) – дипломат.

## Өмірбаяны
* Душанбе мемлекеттік университетінің шығыстану факультетінің араб тілі бөлімін бітірген (1981).
* 1981 – 1996 жылдары Йемен, Ливан мемлекеттерінде тілмаш
* Қазақ мемлекеттік университетінде (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) оқытушы
* Сыртқы істер министрінің басқарма бастығы
* Ирак мемлекетінде тілмаштық қызметтер атқарған.
* 1996 – 2002 жылдары Сауд Арабиясы, Кувейт, Оман, Катар, Бахрейн мемлекеттерінде Қазақстан Республикасының төтенше және өкілетті елшісі;
* 2002 жылдан Қазақстан Республикасының Мысыр еліндегі төтенше және өкілетті елшісі болып қызмет істейді.
* 2003 жылдың мамыр айындан бастап 2008 жылдың  12 шілдесіне дейін —  қосымша Қазақстан Республикасының Ливия мемлекетіндегі төтенше және өкілетті елшісі.
* 2008 жылдың 12 маусымдан бастап 2010 жылдың 7-ші қазан айына дейін — Қазақстан Республикасының Түркия еліндегі төтенше және өкілетті елшісі.
* 2008 жылдың 11 қарашадан бастап 2010 жылдың 7-ші қазан айына дейін — қосымша  Қазақстан Республикасының Албания еліндегі төтенше және өкілетті елшісі.
* 2011 жылдың 1 ақпандан бастап 2018 жылдың 10-ші қыркүйегіне дейін — Қазақстан Республикасының Иран еліндегі төтенше және өкілетті елшісі
* 2018 жылдың 3 қыркүйектен бастап осы күнге дейін — Түркі кеңесінің Бас хатшысы.

Қазақ, орыс, ағылшын, парс, тәжік тілдерін біледі.

## Марапаттары

## Дереккөздер

Санат:Шолаққорғанда туғандар
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстанның Сауд Арабиясындағы елшілері
Санат:Қазақстанның Омандағы елшілері
Санат:Қазақстанның Бахрейндегі елшілері
Санат:Қазақстанның Кувейттегі елшілері
Санат:Қазақстанның Біріккен Араб Әмірліктеріндегі елшілері
Санат:Қазақстанның Мысырдағы елшілері
Санат:Қазақстанның Сириядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Ливандағы елшілері
Санат:Қазақстанның Мароккодағы елшілері
Санат:Қазақстанның Иорданиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Ливиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Түркиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Албаниядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Ирандағы елшілері
Санат:Душанбе мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Созақ ауданының құрметті азаматтары
Агломерация

**Агломерация**, елді мекендер агломерациясы – экономикалық, мәдени және тұрмыстық жағынан бір-бірімен тығыз байланысты елді мекендердің (әсіресе қалалардың) шағын аумаққа топтануы, шоғырлануы. Урбандалу процестерінің бірі және негізінен индустралдық аймақтарға ғана тән құбылыс. Агломерация көбінесе жеке ірі қаланың (ядроның) төңірегінде қалыптасады; кейде бірнеше ядролы Агломерация да болады. Агломерация өнеркәсіп өндірісі мен еңбек ресурсының аумақтық шоғырлануын сипаттайды, яғни мұнда өнеркәсіп, инфрақұрылым, ғылым және білім беру ісінің салалары қатар дамиды, соған байланысты халық тығыз қоныстанады. Агломерация өзінің төңірегіндегі аймақтың экономикалық және әлеуметтік жағынан өркендеуіне үлкен ықпалын тигізеді. Еліміздегі ірі елді мекендер Агломерациясы – Алматы, Қарағанды, Шымкент, Қостанай – Рудный, Павлодар – Ақсу қалалары.

## Сілтемелер
* Алматы  
* Шымкент  
* Павлодар

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Әбутәліп Ақкөзов

**Әбутәліп Ақкөзов** (1929, Арыс қаласында туған – 1998 жылы қайтыс болды) – Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1971), 1948 ж. Арыс қаласындағы вагон депосына жұмысқа кірді. 1950 – 53 ж. Кеңес Армиясы қатарында азаматтық борышын өтеді. Вагон депосында вагондар құрастыру бекетінің басшысына дейін көтеріліп, зейнеткерлікке шыққанға дейін еңбек етті. «Құрметті теміржолшы» атағының, «Еңбек Қызыл Ту», «Октябрь Революциясы» ордендері мен көптеген Құрмет грамоталарының иегері.

Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.
## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары