open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сызықтық теңдеу

**Сызықтық теңдеу** – белгісіздері (айнымалы шамалары) 1-дәрежелі болып келетін және белгісіздердің көбейтінділері қатыспайтын теңдеу. Мысалы,

**а<sub>1</sub>х<sub>1</sub> + а<sub>2</sub>х<sub>2</sub> +…+  + а<sub>n</sub>х<sub>n</sub> = b                          (1) **

түріндегі теңдеу *n* белгісізі (*аі≤0, і=1, 2, …, n*) бар сызықтық теңдеуге жатады. Егер (1) теңдеудегі *а<sub>i</sub>=0 (і=2, 3, …, n*) болып, бірақ а1≤0 болса, онда ол *а<sub>1</sub>х = b* немесе *ах = b* (*а<sub>1</sub> = а*) түріндегі бір белгісізі бар сызықтық теңдеуге айналады. Берілген айнымалыларға қатысты бірнеше сызықтық теңдеулер жиынтығы Сызықтық теңдеулер жүйесін құрады:

**a<sub>11</sub>x<sub>1</sub> + a<sub>12</sub>x<sub>2</sub> +…+ a<sub>1n</sub>x<sub>n</sub> = b<sub>1</sub>** 
**a<sub>21</sub>x<sub>1</sub> + a<sub>22</sub>x<sub>2</sub> +…+ a<sub>2n</sub>x<sub>n</sub> = b<sub>2</sub>                               (2)** 
**……………………………….** 
**a<sub>m1</sub>x<sub>1</sub> + a<sub>m2</sub>x<sub>2</sub> +…+ a<sub>mn</sub>x<sub>n</sub> = b<sub>m</sub>**

Бұл жүйенің теңдеулеріндегі *x<sub>1</sub>, x<sub>2</sub>, …, x<sub>n</sub>* белгісіздерінің орнына табылған мәндерін қойғанда сол теңдеулерді тепе-теңдікке айналдыратын *а<sub>1</sub>, а<sub>2</sub>, …, а<sub>n</sub>* сандар жиынтығы сызықтық теңдеулер жүйесінің шешімдері деп аталады. Ал (2) сызықтық теңдеулер жүйесі негізгі матрица мен кеңейтілген матрицаның рангілерін салыстыру арқылы шешіледі. Егер олардың рангілері бір-бірімен дәл келсе, онда сызықтық теңдеулер жүйесі үйлесімді, ал кеңейтілген матрицаның рангісі негізгі матрицаның рангісінен үлкен болса, онда сызықтық теңдеулер жүйесі үйлесімсіз болады. Егер (2) сызықтық теңдеулер жүйесінің барлық *b<sub>i</sub>* мүшелері нөлге тең болса, онда сызықтық теңдеулер жүйесі біртекті деп аталады. Сызықтық теңдеулер жүйесінің бір шешімі, шексіз көп шешімі немесе мүлде шешімі болмауы да мүмкін. 1-дәрежелі теңдеуді шешу Хорезми еңбектерінде кездеседі. 1750 ж. швейцарлық ғалым Г.Крамер (1704 – 1752) сызықтық теңдеулер жүйесін шешетін ереже тапты, ал 100 жылдан кейін неміс математигі Л.Кронекер (1823 – 1891) бұл теорияны жалпылап, аяқтады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Сызықтық алгебра
Константинов ауылдық округі

* Константинов ауылдық округі – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Константинов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Баланстық құн

thumb| alt=A.

**Баланстық құн** — бухгалтерлік кітаптардағы негізгі қорлар мен айналым қаржыларының ақшаға шаққандағы құны (нақты нарықтық құны басқаша болуы мүмкін). Баланстағы негізгі қорды бағалау үшін бастапқы қалпына келтіру және инвентарлық құндары негізге алынады. Әдетте, негізгі қорлар баланста бастапқы құны бойынша белгіленеді. Ал, құн оны алуға, жеткізуге, орналастыруға кеткен шығындардан құралады. Кейінгі жылдардағы жаңадан қайта бағаланған қорлар баланста қайтадан бағалау кезінде белгіленген қалпына келтіру құнымен есептеледі (индексация). Күрделі қаржының есебінен алынған негізгі қорлардың инвентарлық құны көрсетіледі. Басыбайлы алынған объектілер беріп отырған жақтың бухгалтерлік есебіндегі деректер бойынша балансқа алынады. Бұл мәліметтер алыс-беріс құжатында көрсетіледі. Шикізат, негізгі және қосалқы материалдар, отын, жөндеуге қажетті бөлшектер, тауарлар, дайын өнімдер, т.б. баланста өзінің нақты құны бойынша тіркеледі. Бағасы арзан әрі тез тозатын заттар бастапқы құны бойынша көрсетіледі, ал олардың тозуы жөніндегі дерек баланстың пассивіндегі жеке бапқа жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Корсет

250 px|thumb

**Корсет** (франц. corset) – арнайы жасалған ортопедиялық құрал. Корсет құнысты түзету үшін, омыртқа жотасы түрлі ауруға шалдығып қисайғанда не жарақаттанғанда қолданылады. Корсет гипстен, былғарыдан, целлулоидтен, пластикалық материалдардан жасалады. Корсет *бекітуші және *түзетуші'' болып екіге бөлінеді. Бекітуші Корсет омыртқа туберкулезінде, құяңда, спондилолистез (омыртқаның жая сүйектен жамбасқа қарай таюы) ауруының қатты асқынған кезінде, омыртқа сынғанда не орнынан тайғанда, омыртқа жотасына хирургиялық операция жасағаннан кейін оны қозғалдырмау үшін қолданылады. Бел омыртқа, қабырға сүйектері жарақаттанып қисайғанда емдеу әдісінің бірі ретінде, сондай-ақ, жеңілдік беріп көтеріп тұру үшін түзетуші Корсет пайдаланылады. Корсет алмалы-салмалы болып құрастырылады. Ол науқас адам денесінің пішініне сәйкестендіріп қатырылған гипс негізінде жасалады және дәрігердің кеңесі бойынша пайдаланылады. Корсетті мезгіл-мезгіл шешіп, тазартып, егер пластмассадан жасалған болса жуып тұру керек.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
IV Иван

thumb|right|Иван ІV
**Иван ІV**, *Иван Грозный* (25.8.1530 – 18.3.1584) – бүкіл Русьтің ұлы князі (1533 жылдан), алғашқы Ресей патшасы (1547–84), Мәскеудің ұлы князі ІІІ Василийдің баласы.

## Сыртқы саясат
Өзі құрған Таңдаулылар радасы (1549) көмегімен мемлекетте орталық билікті нығайту үшін 1549 – 60 жылдары реформалар жүргізді. Земство жиынын шақыруды жолға қойды, Жаңа сот жүргізу құжаты қабылданды (Судебник, 1550), Мәскеуде алғашқы типография ашылды, Англиямен дипломатиялық қарым-қатынас орнатылды (1553). Алтын Орда мемлекеті ыдырағаннан кейін пайда болған Қазан, Қажы Тархан, Қырым, Сібір, Ақ Oрда, т. б. хандықтар арасындағы өзара тартысты пайдаланып, оларды жеке-жеке талқандауға кірісті. 1547–52 жылдары Қазан хандығын, 1556 жылы Астрахань (Қажы Тархан) хандығын жаулап алды, Үлкен Ноғай ордасы (1557) мен Сібір ханы Едігерді (1555) өзіне қаратты. Мемлекеттің шығыс шекарасын кеңейткеннен кейін, батыста Балтық теңізі бойын жаулап алуға тырысты. Бірақ Ливон соғысы ұзаққа созылып, Ресейге Литва, Польша, Дания, Швециямен соғысуға тура келді. Нәтижесінде Ресей мемлекеті өзінің батыстағы бұрын жаулап алған жерінің бәрінен айрылды.

## Ішкі саясат
Ішкі саясатта Иван ІV Ресейді бөлшектеуге тырысушылармен қатал күрес жүргізді. Осы мақсатта 1565 жылы опричнина (өзінің жер иелігі, әскері, басқару аппараты бар арнаулы жазалау жүйесі) құрды. Жеке дара биліктің ресми идеологиясы жасалынып, Ресей бір орталыққа бағынған қуатты мемлекетке айналды. Иван ІV өз билігіне қарсы шыққан саяси қарсыластарын, сондай-ақ, үкіметке бағынбаған шаруалар мен қала тұрғындарын мыңдап қырды. Адамдарды азаптап, жазалап өлтіруге тікелей өзі қатысты. Өмірінің соңына қарай мінезіндегі ешкімге сенбеушілік асқынып, жұрттың бәріне өзіне қастандық жасайтындай күдікпен қарады. Тіпті, өзінің Иван есімді ұлын өлтіруге дейін барды (1582). Алайда Иван ІV өз заманының сауатты адамы болған. Ежелгі дәуір әдебиеті мен философиясын жақсы білген. Ол мемлекет басқарған тұста Ресейде көптеген сәулет ескерткіштері салынды.

## Дереккөздер

Санат:1530 жылы туғандар
Санат:1584 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей императорлары
Логикалық есептеу

## '''Логикалық есептеу'''
Логикалық есептеу — логиканың танымдық мәселелерді шешу тәсілі. 
Символикалық логикада өзара байланысты бірнеше есептеулер бар: 
*Лебіздерді есептеу
*Клас-тарды есептеу
*Қатынастарды есептеу, т.б. 
Мысалы, лебіздерді есептеу символикалық логиканың қарапайым лебіздерден тұратын күрделі лебіздерді зерделейтін бөлімі болып табылады. Мұнда қарапайым лебіздер латын әріптерімен (А, В, С, т.б.) белгіленеді. Күрделі лебіздер әр түрлі грамматикалық жалғаулар (“және”, “немесе”, “егер”, “онда”, т.б.) арқылы құрылады. Логикада олар пропозиционалдық жалғаулар деп аталып, әрқайсысына белгілі бір таңбалар сәйкестендіріледі: “және” – , “немесе” – , т.с.с. Лебізді есептеу әліппесіне басқа да таңбалар енгізіліп, формулалар жазылады, сөйтіп, күрделі лебіздердің құрылымы, өзара қарым-қатынастары, ақиқат не жалған екендігі есептеліп шығарылады. Логикалық есептеулердің жалпы теориясын жасауға *Д.Гильберт, Г.Генцен, Э.Пост, Х.Карри, П.Лоренцен, А.Колмогоров, А.Марков, С.Яновская,* т.б. еңбек сіңірді.

## Дереккөздер
*М. Сәбит
*М. Хамитов

Санат:Философия
Шолпан Әбілқадырқызы Аюпова

**Аюпова Шолпан Әбілқадырқызы** (17.10.1951 жылы туған, Семей қаласы) – ғалым, медицина ғылымдарының кандидат (2001 жылы).

Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (2001 жылы). Қарағанды медициналық институттын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген (1975 жылы). 1975 – 1982 жылдары Республикалық клиникада ауруханада, 1982 –19 91 жылдары Қазақстан Республикасының Президенті Іс басқармасының Орталық клиникасында ауруханасында гастроэнтеролог, 1991 жылдан бас дәрігердің емхана орынбасары болып жұмыс істейді. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – денсаулық сақтау саласын ұйымдастыру.

Аюпова медициналық жәрдемнің сапасын арттыру, емдік-диагностикалық процесті өрістету, жаңа технологияларды әзірлеп, оларды өндіріске енгізу және медициналық қорды үнемдеу саясатын тиімді жүзеге асыру мәселелерімен шұғылданады. Аюповаға “Нарық жағдайында пайдасы зор жаңа технологияларды әзірлеу және енгізу негізінде медициналық жәрдем көрсету жүйесін реформалаудың және жетілдірудің моделі” еңбектер топтамасының авторының бірі ретінде Қазақстан Мемлекетік сыйлығы берілді (2005 жылы).

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қазан ауылдық округі

* Қазан ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қазан ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қазан ауылдық округі – Павлодар облысы Май ауданындағы әкімшілік бірлік. 

Санат:Айрық беттер
Театр байқауы

**Театр байқауы** – көрермен-көпшілікке арнап салтанатты жағдайда көрсетілетін спектакльдер бәсекесі. ТМД елдері бойынша Бүкілодақтық балалар театрларының (1939 – 1940, 1945 – 1946, 1952, 1962), жас режиссерлер қойылымдарының (1943 – 1944), қуыршақ театрларының (1962), т.б. байқауы өткізілді. 1957 – 1958 жылы Алматы қалысында “Театр көктемі” деген атпен облысы театрлар байқауы болып, кезінде Атырау, Семей және Шымкент (қазіргі Оңтүстік Қазақстан) облысы қазақ драма театрлары оның жүлдегері атанды. Сондай-ақ 1970 жылдан жас актерлер байқауы да өткізіліп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Өнер
Кішіқараой ауылдық округі

**Кішіқараой ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бостандық, Кіші Қараой ауылдары кіреді. Орталығы – Бостандық ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1421 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы ауылдық округтері
Қазан ауылдық округі (Жамбыл ауданы)

**Қазан ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қазан, Екатериновка, Светлое  ауылдары кіреді. Орталығы – Қазан ауылы. Округ құрамында болған ''Усердное'' ауылы 2013 жылы, ''Матросово'' ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1149 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Экономикалық базис

**Экономикалық базис** – марксизм ілімінде адамдардың арасында тарихи тұрғыда қалыптасқан қарым-қатынас, осы базиске сай келетін қондырманы – саяси, құқықтық және басқа қатынастардың, қоғамдық сананың мекемелері мен алуан түрлі нысандарының жиынтығын айқындайтын өндірістік қатынастардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Балапан

thumb|200px|right|Балапан
**Балапан** — орнитологияда құс баласының атауы. Басқа жануарлардың балаларынан балапан өзінің ырыққа денесімен, салыстырмалы үлкен басымен, ірі тұмсығымен және үлкен көздерімен ерекшеленеді.

## Қауырсыны
Көп жұмыртқа нәтижесінде түр немесе түр тармағының өте икемді түсті қауырсын қақпағы, байланысты балапан көпшілігі. Тұмсықты балапан қабық сызаты бойынша арнайы ұшымен. Өмірдің алғашқы күнінен балапандардың себебі жұмыртқа қоректік заттардың есебінен қанықтыру, жемейді. Туу кезінде Мамықтың кезде құрғақ Chick жарықтар кератиннің жұқа қабаты, жабылған және алыс құлайды отыр. Осы цыпленок оның тән пушистый көрінісін алады, бірақ бұл ұзақ уақыт бойы сақталады. Өмірінің бірінші апта ішінде орын алған бірінші оперения үшін, төмен өзгертіңіз, ол Chick бірнеше аяқталмаған, жүндері жұлынған көрінісін береді.

## Сары ауыз балапан
Сары ауыз балапан - өмірге келгенімен әлі дүниені толық танып білмеген балапан түрі. Сарыауыз балапанның алғашқы туған сәттен бастап тұмсығының жиектері, яғни еріндерінде сары жолақ болады. Өсе келе сол сары жолақтың жойылып, сұр немесе қара түске айналғанын байқау қиын емес. Ол балапанның өзі ұша алмайды, қанаты қатаймаған, әлжуаз болады.  Кез келген құстың балапаны алғаш туғанда сары ауыз балапан болып туылады.

## Дереккөздер


Санат:Құстар
Блок Шайкенов

**Блок Шайкенов** (5.4.1940, 'Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы*) – [[биология]] ғылымдарының докторы (1993), [[профессор]] (1997). 

[[Абақ Керей]] тайпасының [[Жастабан]] руынан шыққан.

Семей зоотехника-малдәрігерлік институтын (1962, *қазіргі Семей мемлекеттік университеті'') және Қазақстан ғылым академиясы зоология институтының аспирантурасын (1967) бітірген. Шығыс Қазақстан облысында бас мал дәрігері (1962–1964), Семей зоотехника-малдәрігерлік институтында ассистент (1964), 1967 жылдан Қазақстан ғылым академиясының зоология институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, институт директоры (2009–2010) қызметтерін атқарған. 

160-тан астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның, 3 кітаптың авторы.

## Дереккөздер


Санат:5 сәуірде туғандар
Санат:Аягөз ауданында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Жұмекен

**Жұмекен** (1996 жылға дейін — *Еңбекші*) – Атырау облысы Құрманғазы ауданы, Еңбекші ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құрманғазы ауылынан шығысқа қарай 7 км жерде, Еділ өзінің Өлеңті тармағын бойлай құрақ, қамыс өскен шалғынды-батпақты шөлейтті белдемде орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты қаланды. Алғашында “Өлеңті” ауылдық кеңесінің орталығы болды. 1976 жылы ұжымшар негізінде ұйымдасқан 25-партсъезд атындағы қой кеңшары мен Еңбекші ауылдық кеңесінің орталығына айналды. 1996 жылы кеңшар таратылғаннан кейін, “Ақжонас” өндірістік кооперативі құрылды да, ауылға ақын Жұмекен Нәжімеденов есімі берілді.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1292 адам (635 ер адам және 657 әйел адам) болса, 2009 жылы 1414 адамды (701 ер адам және 713 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1930 адамды (998 ер адам және 932 әйел адам) құрады.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* Еңбекші орта мектебі — 1977-1978 оқу жылында ашылды. 2000 жылдары 591 оқушы 23 сыныпта оқыды.
* «Ақ Толқын» бөбекжай-балабақшасы
* Еңбекші ауылдық клубы

## Елді мекендегі көшелер
* Азаттық көшесі
* Баймаш Нұрымов көшесі нобай|оңға|200px|Жұмекен ауылы     
* Болашақ көшесі
* Жеңіс көшесі
* Қадырбек Өмірбаев көшесі
* Қуандық Қауысов көшесі
* Мұқат Мұсаев көшесі
* Таңат Жұмағалиев көшесі
* Х. Муфтахимов көшесі

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Қайрат ауылдық округі

**Қайрат ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қайрат, Жасқайрат ауылдары кіреді. Орталығы – Қайрат ауылы. Округ құрамында болған *Жуантөбе* ауылы 2010 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 617 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы ауылдық округтері
Экономикалық басқыншылық

**Экономикалық басқыншылық** (Экономикалық интервенция) – бір мемлекеттің екінші мемлекеттің ішкі істеріне немесе оның басқа елдермен экономикалық өзара қатынастарына қол сұғуының экономикалық нысандарының жиынтығы. Экономикалық Болмыс басқыншылығының дәстүрлі нысандары: демпинг, кіріптарлық қарыздар, капиталдың әкетілімі, халықаралық Нарықтарды басып алу жолымен олардың жойылуы, экономикалық Тұрғыдан тәуелді елдерге дипломат, мемлекеттің тауарлар бағасына немесе валюта бағамына ықпал ету үшін өз елінің тауар және ақша рыногында әр түрлі әрекеттер жасауы (тауар, валюта интервенциялары). Қысым, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Қарағанды ауылдық округі

* Қарағанды ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Қарағанды ауылдық округі – Қарағанды облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Сайлау Батыршаұлы

**Батыршаұлы Сайлау** (5.1. 1942 ж.т., Жамбыл облысы Шу ауданы Төле би а.) – экономика ғылымдарының докторы (1994), Төтенше және толық өкілетті дәрежедегі дипломат (1964). ҚР дипломатиялық қызметінің еңбек сіңірген қызметкері (2003).

## Өмірбаяны
Ташкент мемлекеттің университетін (1964) және КСРО Сыртқы істер министрлігінің жоғары дипломатиялық мектебін (1969) бітірген. 
Қазақ достық қоғамының жауапты хатшысы (1964–1965), Қазақ КСР-і Сыртқы істер министрлігінің 1-хатшысы (1965–1967), КСРО-ның Алжирдегі елшілігінің 3-хатшысы (1969–1971), республикалық «Білім» қоғамының жауапты хатшысы (1972–1973), Алматы облысы партия комитетінің лекторы (1973–1978) және облысы партия комитетінің нұсқаушысы (1981–1983), КСРО-ның Конго Халық Республикасындағы елшілігінің 2-хатшысы (1978–81), Алматы театр-көркемсурет институтында доцент, кафедра меңгерушісі (1983–89), Қазақ мемлекеттік университетінде доцент (1989–1990), ҚР Сыртқы істер министрінің орынбасары (1990–1993), ҚР-ның Өзбекстан Республикасындағы Төтенше және өкілетті елшісі (1993–1994), ҚР Сыртқы істер министрлігінің айрықша тапсырмалар жөніндегі елшісі (1994), ҚР-ның Египет Араб Республикасындағы елшілігінің кеңесшісі (1994–1995), ҚР-ның Израильдағы елшілігінің кеңесшісі (1996–2002), ҚР Сыртқы істер мин-лігінің кеңесшісі (2002 жылдан) қызметтерін атқарады.
## Шығармалары
«Основные направления и этапы индустриализации стран Северной Африки» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.«Африка елдерін индустрияландыру проблемалары» (1987), «Солтүстік Африка елдерінің экономикасын индустризациялау» (1994), «Дамушы елдердің өнеркәсібі» (1996) атты кітаптардың авторы.

## Сілтеме
* http://www.enu.kz/kz/structure/sailay.php
* http://baq.kz/kaz/news/cat/4/3674/?PHPSESSID=f7a5423736320c112e9060beb1958751

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Қарақоға ауылдық округі

* Қарақоға ауылдық округі – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарақоға ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік.
Балапан (журнал)

оңға|100px|Редакторы
**Балапан** — 1916—1918 жылдары Омбы қаласында шыққан қолжазба әдеби-саяси журнал.

1914 жылы астыртын құрылған оқушы қазақ жастарының Бірлік ұйымы шығарған. Жауапты редакторы Қ. Кемеңгерұлы болған. Не бары 4 — 5 нөмірі жарық көрген. “Балапан” туралы дерек аз. Кемеңгерұлының, С. Сәдуақасовтың, М. Жұмабаевтың еңбектеріндегі жанама мәліметтер қолжазба журналдың “бірыңғай көркем шығарма жариялап”, әдебиетшілікке талабы бар жастарды шыңдаған, ұлттық публицистика жанрларын дамытқан басылымдардың бірі болғанын аңғартады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілді журналдар
Қарасу ауылдық округі

* Қарасу ауылдық округі – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарасу ауылдық округі – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қарасу ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарасу ауылдық округі – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарасу ауылдық округі – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарасу ауылдық округі – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қарасу ауылдық округі  – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қарасу ауылдық округі – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарасу ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қарасу ауылдық округі – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарасу ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Сыйлықақы

**Сыйлықақы** – біренеше мағынадан ұратын сөз. 
* еңбек қатынасында – қызметтің белгілі бір саласындағы жетістік үшін ақшалай немесе басқа да материалдық көтермелеу;
* бағалы қағаздар рыногында – опционды сатып алушы оны сатушыға бағалы қағаздарды, тауарларды бірнеше уақыт кезеңі бойына күні бұрын белгіленген бағамен сату немесе сатып алу жөніндегі сатып алынатын құқық үшін төлейтін сома;
* сақтандыруда – сақтанушы сақтандырушыға өзінің мүлкін сақтандырғаны үшін төлейтін ақшалай сома (сақтандыру сыйлықақысы),
* баға құралымында – белгілі бір тауардың бір бағасының екінші бағасынан, атап айтқанда, нақты бағаның атаулы бағадан асып түсу шамасы;
* биржада – 
# бір баға екінші бағадан жоғары болатын шама. Осыдан келіп, сыйлықақы неғұрлым жоғары баға бойынша деген мағынаны білдіреді. Мысалы, бір мезгілде жеткізілетін тауардың бағасы екінші мерзімде жеткізілетін тауардың бағасынан жоғары;
# бір нәрседен (бағадан, т.б.) тыс төленетін сома. Мысалы, биржалық келісімшартта көзделгендегіден неғұрлым жоғары сападағы тауарды сатып алу кезінде сапа үшін биржада белгіленген бағаға қосымша сыйлықақы төленеді;
# тауарларды (бағалы қағаздарды) тіркелген бағамен сатып алу немесе сату құқығын бергені үшін биржалық келісімшарт құнына қосылған үстеме ақы.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Қамсақты ауылдық округі

**Қамсақты ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қамсақты, Бірлестік, Құмтөккен, Үкілі Ыбырай, Орлиногорское, Светлое ауылдары кіреді. Орталығы – Қамсақты ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2368 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы ауылдық округтері
Галина Викторовна Гельдыева

**Галина Викторовна Гельдыева** (1939 ж.т., Қарағанды қ.) – география ғылым доктыры (1990ж.), профессор (1993ж.. Дондағы Ростов мемлекеттік университетін бітірген (1961ж.). 1961–1963 ж. Қазақстан ғылым академиясының География институтында аға лаборант, аспирант (1963–1966ж.), аға лаборант (1966–1967ж.), инженер (1967–1968ж.), кіші ғылыми қызметкер (1968–1972ж.), аға ғылыми қызметкер (1972–1986ж.), жетекші ғылыми қызметкер (1986–1989ж.), лаборатория меңгерушісі (1989–1997ж.) болып жұмыс істеді. 1997 жылдан ҚР ҰҒА География институтының бас ғылыми қызметкері. 100-ден астам ғылым мақала мен 4 монография, Қазақстан аумағының 3 ландшафтық картасының авторы.
## Шығырамалы
Природные условия землеустройства, А., 1982.

## Дереккөздер



Өмірбаян
Қаратерек ауылдық округі

* Қаратерек ауылдық округі – Павлодар облысы Май ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Қаратерек ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

Санат:Айрық беттер
Еренғайып Мәлікұлы Шайқұтдінов

**Еренғайып Мәлікұлы Шайқұтдінов** (10.5.1933, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Қазан ауылы) – химия ғылымдарының докторы (1975), профессор (1976), ҚР ҰҒА-ның академигі (1994).

Мәскеу Нәзік химия-технологиялық институтын (1956) және аспирантурасын (1962) бітірген. Қарағанды синтетикалық каучук зауытында технолог (1956–1958), ҚазҰУ-да аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1963–1978). Қазақ ұлттық техникалық университетінде проректор (1978–1994), ректор (1994-2000) болды. 2000 жылдан профессор қызметін атқарды.

*«Исследование в области радикальной сополимеризаций простых винилловых эфиров с некоторыми винилловыми мономерами»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 600-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. «Құрмет» (1998), «Парасат» (2004) ордендерімен марапатталған.

## Шығырмалары
* Простые виниловые эфиры в радикальной полимеризаций, А.-А., 1985; 
* Новое о полимерах и их применений, А.-А., 1988;
* Физико-химические и биокибернетические аспекты онкогенеза, А., 1991;
* Жоғары молекулалық қосылыстар химиясы, А., 1995; 
* Органикалық химия, А., 1999.

## Дереккөздер


Санат:10 мамырда туғандар
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Қиялы ауылдық округі

**Қиялы ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қиялы, Барыкөл, Кучковка ауылдары кіреді. Орталығы – Қиялы ауылы. Округ құрамында болған *Земледельческое* ауылы 2008 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2490 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы ауылдық округтері
Қулыкөл ауылдық округі (Ақжар ауданы)

**Қулыкөл ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қулыкөл, Қарашілік ауылдары кіреді. Орталығы – Қулыкөл ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1171 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы ауылдық округтері
Михаил Игнатьевич Иванин

**Михаил Игнатьевич Иванин**  (1801–27.9.1874) – Қазақстанды зерттеген орыс ғалымы, генерал-лейтенант, Орыс географиялық қоғамының, Орыс техникалық қоғамының толық мүшесі.


thumb|right|1839–40 жылы Хиуаға жасалған қысқы жорықты сипаттау(1874)
thumb|right|1839–40 жылы Хиуаға жасалған қысқы жорықты сипаттау(1874)


1832 жылы  Ресей империясы армиясының Бас штабы әскери академиясын бітірген. 1835 жылы  капитан шенінде Орынбор жеке әскери корпусының қарамағына жіберілді. 1839 жылы  Хиуа экспедициясына қатысып, кейін «*1839–40 жылы  Хиуаға жасалған қысқы жорықты сипаттау*» (1874) деген еңбек жазды. Ол 1846 жылы  Маңғыстау өңірін аралап, жергілікті халықтың тұрмыс-тіршілігімен танысты. Сол сапардан жазған «*1846 жылы  Маңғыстау түбегіне сапар*» деген мақаласында Маңғыстау өлкесінің тарихына тоқталып, күмбездер, қолдан ойылып, бедерлеп салынған суреттер, Шырқала тауының етегіндегі тас қамал, тұрғын үй, құдықтар, көп жерін оқ тескен, салмағы 17 қадақ сауыт, т. б. құнды заттар жөнінде мағлұматтар берген. Михаил Игнатьевич Иванинді, әсіресе, қазақтардың рухани мәдениеті, қоңақжайлығы, ұлттық ойындары мен халық емі, діни наным-сенімдері қатты қызықтырды.

Михаил Игнатьевич Иванин 1853 жылы  Бөкей ордасын басқаратын Уақытша кеңесте әуелі кеңесші, кейін орданы басқарушы міндетін атқарды. Бөкей ордасының сол кездегі шаруашылығы, Әлеуметтік өмірімен танысып, «*Ішкі немесе Бөкей ордасы*» деген еңбек жазды. Шығармада Жәңгір хан, жергілікті сұлтандар туралы, Бөкей ордасындағы сот ісі, сауда қатынасы, жер бөлу мәселесі, т. б. жөнінен деректер бар. Иванин еңбегінде, сондай-ақ автордың шовинистік көзқарасы да байқалады. Ол қазақтардың отырықшылыққа көшкені, сауда-саттықпен, жер шаруашылығымен айналыса бастағаны «орыстармен қарым-қатынасының нәтижесінде» деп көрсетеді.

Михаил Игнатьевич Иванин 1862–74 жылы  Әскери министліктің қарамағында түрлі қызмет атқарады. «Шыңғыс хан мен Темірлан тұсындағы моңғол-татарлар мен ортаазиялық халықтардың соғыс өнері және жаулап алған жерлері» деген еңбегінде Орта Азия мен  Қазақстанға қатысты қызықты деректер келтірген.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ресей генералдары
Корсика

**Корсика** (; ) — Жерорта теңізінің солтүстік бөлігіндегі арал, Францияның бір департаменті. Ауданы 8,7 мың км². Тұрғындары 269,8 мың (1998), негізінен, корсикалықтар. Ұзындығы 183 км, ені 85 км. Батыс және оңтүстік жағасы тік, жартасты, шығыс және солтүстік жағасы жайпақ. Граниттен, сазды тақтатастан түзілген. Аралдың көп жерін тау (Мон-Сенто, 2706 м), шығыс бөлігін жағалаулық ойпат (ені 10 км-дей) алып жатыр. Климаты жерортатеңіздік, қаңтардың орташа температурасы 12 – 13 С, шілдеде 24 – 26 С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 600 – 1200 мм. 500 – 700 м-ге дейінгі биіктігінде бұталар (маквис), тас емені, қарағайлы орман, одан жоғарыда каштан, емен, 1900 м биіктігіне дейін шамшат, қарақарағай, қандыағаш, 2000 м шамасында субальпілік, альпілік шалғын өседі. Аңғарлар мен жағалауда субтропиктік дақылдар, жүзім, апельсин, бақша өсіріледі. Басты қаласы және порты – Аяччо. Аяччо қаласында әйгілі француз қолбасшысы Наполеон Бонапарт туған.

## Галерея
250 px|нобай|left250 px|нобай|left250 px|нобай|left250 px|нобай|left250 px|нобай|left250 px|нобай|left

## Дереккөздер

Санат:Франция тарихи аймақтары
Санат:Корсика
Санат:Лигурий теңізі
Бала психологиясы

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.

**Бала психологиясы** — жас ерекшелігі психологиясының негізгі бөлімі. Ол адам өміріндегі тұтас бір кезең болып табылатын балалық шақтың психикалық даму заңдылықтарын зерттейді. Жас ерекшелігі психологиясының іргетасы болған бала психологиясы 19 ғасырдың аяғында дербес пән ретінде өмірге келді. Бала психологиясының негізін қалаған — неміс ғалымы В. Прейер. Ол бала психологиясын зерттеуде тұңғыш рет интроспекция әдісінен объективті бақылауға өтуді жүзеге асырды. В. Прейердің “Бала жаны” атты кітабы (1882) — Бала психологиясын жүйелі зерттеуді бастап берген психол. еңбек. Бала психологиясының пәні — балалық шақтағы психикалық дамудың жалпы заңдылықтарын онтогенезде ашу, осы дамудың жас кезеңдері мен оған өту себептерін анықтау. Бала психологиясы үшін басты мәселе — баланың психикалық дамуының факторларын, психикалық даму шарттарын түсіндіру. Психология ғылымында баланың психикалық дамуын түсіндіретін теориялар шартты түрде 2 үлкен бағытқа бөлінеді: 1) биогенетикалық;  2) социогенетикалық. Бұл бағыттар бір-бірінен бала дамуының негізіне қандай факторды (биологиялық не әлеуметтік) алуымен ерекшеленеді. 
Бала психологиясы баланың дүниеге келгеннен мектеп бітіргенге дейінгі уақыт аралығын қамтиды (балалар психологиясы, бастауыш сынып оқушылары психологиясы, жасөспірімдер психологиясы, балаң жас психологиясы). Бала психологиясындағы “балалық шақ” ұғымы ғасырлар барысында өзгеріп отырды. Әлеуметтік-мәдени құбылыс болып табылатын “балалық шақ” ұғымы нақты тарихи сипатқа ие. Оның мазмұны қоғамдағы тәрбиелеу жүйесіне, этномәдени ерекшелікке байланысты. Бала психологиясында жалпы психологияның негізгі әдістері жас ерекшеліктеріне орай өзгертіліп қолданылады. Мысалы: бақылау мен эксперимент (лабораториялық, табиғи, қалыптастырушы) және тестер, әңгімелесу, іс-әрекет нәтижесін талдау, т.б. Бала психологиясының қалыптасуы мен дамуына зор ықпалы тигізген ағым — педалогия. Баланы біртұтас зерттеуді мақсат тұтқан педалогия қазіргі Бала психологиясының құрамына енген көптеген ғылыми мағлұматтар мен күні бүгінге дейін маңызын жоймаған психология концепцияларды өмірге әкелді. Бала психологиясының мәселелерін зерттеумен айналысқан орыс психологтарының көрнекті өкілдері осы педалогия саласында қызмет етті (П.П. Блонский, Л.С. Выготский, Б.М. Бехтерев, А.П. Негаев, Г.И. Россолимо, т.б.). 20 ғасырдың 30-жылдарында педалогияның “жалған ғылым” ретінде қудалануы Бала психологиясының дамуына үлкен зиянын тигізді. Бала психологиясы саласында дүние жүзіне әйгілі Дж. Уотсон, В. Штерн, К. Бюлер, Ст. Холл, К. Левин, А. Валлон, З. Фрейд, Ж. Пиаже, Э. Эриксон, Д.М. Узнадзе, А.Р. Лурия, А.Н. Леонтьев, т.б. психологтар еңбек еткен. Қазақстанда Бала психологиясына қатысты еңбектер жазған психологтар: С. Балаубаев, Е. Суфиев, Ш. Әлжанов, А. Темірбеков, М. Мұқанов, Қ. Жарықбаев, т.б.

Бала психологиясының қазіргі таңдағы негізгі тақырыптары қатарына жаңа туылған баланың рефлекстері, моторикасының дамуы, балалардың тіл үйренуі, социумдағы дамуы, ата-анасымен және басқа балалармен қарым-қатынасы жатады.

## Тағы қараңыз
* Даму психологиясы

## Дереккөздер

Санат:Психология
Қызыләскер ауылдық округі

* *Қызыләскер ауылдық округі* – Павлодар облысы Аққулы ауданындағы Қарақала ауылдық округінің бұрынғы атауы.
* Қызыләскер ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік.
Жұмыр батыр

**Жұмыр** (19 ғасыр) – Исатай Тайманұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліске қатысқан батыр. Кіші жүз құрамындағы байұлы тайпасының байбақты руынан шыққан. Махамбет Өтемісұлының үзеңгілес серігі болған. Махамбет Жұмыр батырға арнап “Жұмыр – Қылыш” күйін шығарған. Зираты қазіргі Батыс Қазақстан облсындағы Қалдығайты ауылының маңында. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Қызылжар ауылдық округі

* Қызылжар ауылдық округі – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қызылжар ауылдық округі – Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қызылжар ауылдық округі – Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қызылжар ауылдық округі – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қызылжар ауылдық округі – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қызылжар ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Қызылжар ауылдық округі – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік.   
* Қызылжар ауылдық округі – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік.  
* Қызылжар ауылдық округі – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы әкімшілік бірлік.
Нұрлан Құбайдоллаұлы Шаймарданов

**Нұрлан Құбайдоллаұлы Шаймарданов** (23.6.1963, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1993), профессор (1995).

Семей мемлекеттік медицина институтын (1986, *қазіргі [[Семей медицина университеті|Семей мемлекеттік медицина академиясы]]*) бітірген. 1986–1995 жылы осы оқу орнында ординатор, ассистент, ғылыми қызметкер, профессор (1986–1995), Қазақ ұлттық медицина университетінде зертхана меңгерушісі (1995–1997) болды. 1997 жылдан Семей мемлекеттік медицина академиясында зертхана меңгерушісі қызметін атқарады.

Негізгі ғылыми еңбектері иммунология және жұқпалы аурулар мәселелеріне арналған.

Қазақстан Республиксы «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты (1994).
## Отбасы
Ұлы: Шаймарданов Жандос Нұрланұлы - Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің төрағасы (2023—2025).

## Дереккөздер


Санат:23 маусымда туғандар
Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Семейде туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Гелиотехника

thumb|right
**Гелиотехника** (гелио және техника) – техниканың Күн радиациясы энергиясын пайдалануға қолайлы энергияның басқа түрлеріне түрлендіруді зерттейтін саласы.

Сондай-ақ ол гелиоқондырғыларды жобалау, жасау және зерттеу мәселелерін де қамтиды. Гелиотехника құрал-жабдықтарын аз энергия талап ететін шашыраңқы орналасқан тұтынушыларды жабдықтайтын басқа энергия көздері болмаған жерлерде, не оларды салу экон. тұрғыдан тиімсіз болған жағдайларда, сондай-ақ ғарышта қолдану тиімді болып есептеледі. Қазақстанда Гелиотехникамен тұңғыш шұғылданған В.Н.Бухман болды. Ол 1926 жылы Зайсан қаласыннда (Шығыс Қазақстан облысы) «күн асханасын» құрастырып, гелиотерапия (күн сәулесімен емдеу) мәселесімен айналысты. ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) Күн сәулесінің көмегімен суды тұщыландыратын қондырғылардың тиімді параметрлері және оптикалық талшықтар арқылы күн энергиясын жеткізу (П.Жұбалиева, Ү.Жадыраев], т.б.), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) күн энергиясын электр энергиясына түлендіру мәселелері (Ш.Сәрсембинов, т.б.) зерттелді.

## Дереккөздер


Санат:Күн қуаты
Лебяжі ауылдық округі

* Лебяжі ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік.
Жұмырбай Мәмбетұлы

**Жұмырбай Мәмбетұлы** (1807-1897) – ақын. Батыс Қазақстан өңірінде ғұмыр кешкен. Кіші жүз құрамындағы байұлы тайпасының алаша руынан шыққан. Ақынның сақталған өлеңдері мен толғауларынан өршіл рух сезіледі. “Шәріп правительге”, “Сұрасаң, менің атым Жұмырбайды”, “Жапанда жүрген ақбөкен”, т.б. өлең, толғауларында ақын жақсы мен жаманды, асыл мен жасықты салыстыра суреттеп, өмірдің мәні, жастық пен кәрілік, тоқтық пен жоқтық, ерлік пен ездік туралы толғанады. Жұмырбай Мәмбетұлы шығармалары “XҚX ғасырдағы қазақ поэзиясы” (1985) жинағында жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:1807 жылы туғандар
Санат:1897 жылы қайтыс болғандар
Қырымбет ауылдық округі

**Қырымбет ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қырымбет, Сокологоровка ауылдары кіреді. Орталығы – Қырымбет ауылы. Округ құрамында болған *Мищенка* ауылы 2013 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 756 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы ауылдық округтері
Экономикалық белсенді халық

**Экономикалық белсенді халық** — халықтың жұмыспен қамтылған бөлігі (жеке қосалқы шаруашылықпен айналысатындарды қоса), еңбекке қабілетті адамдардың басым көпшілігі. " Экономикалық белсенді халық" ұғымы елдің экономикалык дамуында адам ресурстарының рөлін кешенді талдауда маңызды орын алады. " Экономикалық белсенді халық " термині ұғымдардың халықаралық стандарттық жүйесінде қолданылады. БҰҰ- ның ұсынысы бойынша экономикалық белсенді халыққа тек жұмысшылар, қызметшілер және кәсіпкерлер ғана емес, олармен бірге ақылы жұмыс іздеуші жұмыссыздар да жатқызылады. Соған байланысты Экономикалық белсенді халықтан жұмыс істейтіндер белек көрсетіледі. Қазақстанда Экономикалық белсенді халыққа: 1) жұмыс жасындағы бүкіл еңбекке қабілетті адамдар (өндірістен кол үзіп оқитын оқушылар мен Қарулы Күштер қызметшілерін және үй шаруасындағы адамдарды қоспағанда); 2) жұмыс жасынан тыс, бірақ қоғамдық өндірісте жұмыспен қамтылған адамдар; 3) жеке қосалқы ауыл шаруашылығымен айналысатын адамдар жатады. Белгілі бір жас топтары үшін есептелген халықтың экономикалық белсенділігінің көрсеткіштері халықтың еңбектік белсенділігі деп аталады. Бұл көрсеткіштер әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне байланысты елдер мен аймақтар бойынша әр түрлі болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қазақстан театр қайраткерлері одағы

**Қазақстан театр қайраткерлері одағы** – қоғамдық-шығармашылық ұйым. 

Театр қайраткерлерінің одағының негізгі міндеті - кәсіби театрлар мен әуесқой және халық театрлары ұжымдарының жан-жақты өсіп-өркендеуіне шығармашылық әрі материалдық жағынан көмек көрсету болып табылады. Әдетте одақ театртану, театр сыны, актер, режиссер шеберлігі, драматургия, театр ісін ұйымдастыру, жастар театры мен студиялары, т.б. сахналық өнерге қатысты бөлімдерді біріктіреді. Оның театр ұжымына қажетті киім-кешектер, бутафория мен жарнамалар жасап шығаратын өндірістік комбинат болады. 

Алғашқы театр қайраткерлерінің одағы орыс актрисасы М.Г. Савинаның бастамасымен “Мұқтаж сахна қайраткерлеріне жәрдемдесу қоғамы” (қазіргі Бүкілресейлік театр қайраткерлері одағы) деген атпен 1883 жылы Санкт-Петербург қаласында өмірге келді. Бұдан кейін 20-ғасырдың ортасына қарай армян (1940), Әзірбайжан, украин (1944), грузин, латыш, өзбек пен эстон (1945), беларусь (1946), литван (1947), молдаван (1958), қырғыз (1961), тәжік (1971) пен түрікмен (1973) елдерінде театр қоғамы деген атпен құрылды. 

Бұрынғы Қазақ театр қоғамының (1962) негізінде 1986 жылы қазіргі Қазақстан театр қайраткерлері одағы ұйымдастырылды. Осы ұйымның бірнеше съездері (1962, 1966, 1971, 1976, 1981, 1986, 2004) өтті. Қазақстандағы театр қайраткерлерінің одағының тұңғыш төрағасы Р.Жаманова (1962 – 80), одан кейін Ә.Мәмбетов (1980 – 2004) және Е.Жуасбек (2004 жылдан) болды. 2009 жылдың қазан айынан бастап одақ төрағасы Қазақстанның халық артисі, мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, өнертану кандидаты, профессор Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов. 

Қазақстан театр қайраткерлерінің одағы пленумдар, конференциялар, шығармашылық кездесулер, спектакльдерді талқылау жиындарын және театр декорациясы көрмелерін, т.б. өткізіп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан шығармашылық ұйымдары
Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары
Санат:1962 жылы құрылған ұйымдар
Леденёв ауылдық округі

**Леденёв ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Леденёво, Новоандреевка ауылдары кіреді. Орталығы – Леденёво ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 792 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мамлют ауданы ауылдық округтері
Ленин ауылдық округі

* Ленин ауылдық округі – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* *Ленин ауылдық округі* – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы Бике ауылдық округінің бұрынғы атауы.  
* Ленин ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік.
Баспа қалыбы

thumb|Баспа қалыбы
**Баспа қалыбы** — көп рет ізтаңба алуға арналған мәтіндік және кескіндемелік қалып. Ол материал бетіне бояулы ізтаңба түсіретін және таңба түсірмейтін аралық бөліктерден тұрады. Таңба түсіретін және аралық бөліктердің өзара орналасуы баспа тәсілін анықтайды. Баспа тәсіліне, баспа машинасының түріне, пайдаланылатын материалдың сипатына қарай Баспа қалыбының мынадай түрлері бар: терім, клише, фотополимерлі қалып (шығыңқы баспада); монометалды (мысалы, алюминий) және полиметалды (болат, мысалы, хром) қалып (офсетті баспада); мысталған және хромдалған цилиндрлер (ойыңқы баспада). Баспа қалыбы едәуір дәрежеде баспа басылымдарының сапасын анықтайды.
## Дереккөздер
*[[Қазақ Энциклопедиясы]]*

## Сыртқы сілтемелер
*Баспа қалыбы

Санат:Баспа ісі
Задаш Шайықов

**Задаш Шайықов** (11.11.1934, *[[Қарағанды облысы]] [[Қарқаралы ауданы]]*) – медицина ғылымдарының докторы (1976), профессор (1980). 

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1957, *қазіргі [[Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы]]*) бітірген. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы ауруханасында дәрігер (1957–1959), Целиноград мемлекеттік медицина институтында (1967–1981, *қазіргі [[Астана мемлекеттік медицина академиясы]]*) кафедра меңгерушісі, 1982 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметін атқарды.

*«Материалы к симптоматике и лечению рака гортани»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы, 10 өнертабыстың иегері.

## Дереккөздер


Санат:11 қарашада туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Қарқаралы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Сөйлеу

**Сөйлеу**  — адамның тілдік амалдар арқылы пікір, ой білдіру әрекеті. Сөйлеу анатомиялық мүшелердің қатысуымен іске асқанымен, негізінен, адамның психикалық қабілетіне, қоғамдағы пікір алмасу тәжірибесіне сүйенеді. **Сөйлеу** процесі айтылатын пікірдің мазмұнына, пікір айтудың жағдайына (пікірді ауызша не жазбаша айту, диалог түрінде айту, көпшілік алдында айту, тындаушының білім дәрежесін, жас мөлшерін ескеру т. б.) сай түрліше құрылады. Сондықтан **Сөйлеудің** коммуникативтік жағдайға сай стилі қалыптасады. **Сөйлеу** мен тіл бір емес. Егер тіл қарым-қатынас құралы болып табылса, **Сөйлеу** сол құралдын нақты қолданыста көрінетін түрі болып табылады. **Сөйлеуге** тән қасиеттер: дауысталу, тембрлік сипат, артикуляциялық анықтық, темп, акцент т. б.

**Сөйлеу актісі** ()  — белгілі қоғамдық ортада қалыптасқан **сөйлеу** принциптері мен ережелеріне сай, арнайы мақсатта жүзете асырылатын сөйлеу әрекеті. **Сөйлеу актісінің** негізгі белгілері: белгілі бір мақсат көзделетіндігі; қалыптасқан дәстүрге сай шарттылық сипат болатындығы.

## Тағы қараныз:
* Сөз
* Дыбыстық символизм
* Дифтонг
* Сөз айшықтары
* Сөз варианттары
* Сөзге морфемдік талдау
* Қаратпа сөз
* Сөздердің байланысу тәсілдері
* Сөздердің байланысу формалары
* Сөздердің орын тәртібі
* Сөздік
* Сөздік ұя
* Сөздің қызметі
* Сөздің лексикалық мағынасы
* Сөздің негізі
* Сөздің ішкі формасы
* Сөзжасам
* Сөз қолданыс
* Сөз құрамы
* Сөз мәдениеті
* Сөз таптары
* Сөзтұлға
* Сөз тіркесі
* Сөз енгізу
* Сөз синтезі
* Сөйлем
* Модаль сөз
* Сөз табы
* Ділмәр сөз
* Дәйек сөз
* Қыстырма сөз
* Төл сөз
* Төлеу сөз
* Етістікті сөз тіркестері
* Қосалқы сөз
* Есімді сөз тіркестері
* Байырғы сөз
* Қос сөз
* Басқарушы сөз
* Индекстік сөз
* Қарапайым сөз
* Сөз бостандығы
* Қысқарған сөз
* Машиналық сөз
* Алғы сөз
* Бөгде сөз
* Басқаратын сөз
* Туынды сөз
* Резервтелген сөз
* Сөз қолданылуы
* Сөз тіркесінің сыртқы формасы
* Сөзбе-сөз аударма
* Сөз түбірі
* Сөз қолдану ерекшеліктері
* Еліктеу сөз
* Ақындармен сөз жарыстыру
* Даналардан шыққан сөз
* Электронды пошта
* Сөз енгізу құрылғысы

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Орфография
Санат:Лексика
Санат:Грамматика
Сөк

**Сөк** — тарыдан жасалатын тағам түрі. 

Сөк дайындау үшін тарыны әбден тазалап, үлкен қазанға су құйып қайнатады. Қауызы ашыла бастаған кезде шыптаға салып сүзеді. Оны кептірмей, қазанға салып қуырады. Күйіп кетпеуі үшін ұстауға ыңғайлы, бір жақ басына шүберек оралған былғауышпен араластырып отырады. Қуырылған тары піскен соң келіге салып келсаппен түйеді. Түйілген тарының қауызын (кебегін) ұшырады. Мұны қаралау дейді. Қаралап болғаннан кейін қайтадан келіге салып түйеді. Мұны ақтау дейді. Ақталған тарыны сөк деп атайды. Сөктен түрлі майсөк, жарма, тары көже, төп, бөртпе, т.б. дәмді тағамдар жасалады. Сүтке, қаймаққа араластырып та, құрғақтай да жеуге болады. Сөк — қазақ халқының ертеден дайындап, ішіп-жеп келе жатқан тағамының бірі. Ол тарыдан жасалады. Ақталмаған тарыны қара тары дейді. Бұдан сөк дайындау үшің қара тарыны әбден тазалап, үлкен қазанға су құйып қайнатады. Қауызы ашыла бастағанда тарыны қайта алып, шыптаға салып сүзеді. Оны кептірмей, қазанға салып қуырып, былғауышпен күйдірмей араластырып отырады. Ұстауға ыңғайлы, бір жақ басына шүберек оралған ағашты былғауыш дейді.
Қуырылған тары енді піседі. Оны ыдысқа салып алады да түйеді. Түюге келі мен келсап пайдаланылады. Қуырған тары осыған құйылады да, оны келсаппен соғады. Түйілген тарының қауызы уатылып, ішіндегі дәні бөлінеді. Мұны тары түю дейді. Осы кезде оны қайтадан қотарып алып, қауызын (кебегін) ұшырады. Мұны қаралау дейді. Қаралап болғаннан кейін, оны қайтадан келіге салып түйеді. Мұны ақтау дейді. Ақталғаннан кейін оны сөк деп атайды. Сөктен түрлі талқан, жарма, тары көже, сүт көже, төп, бөртпе тағы басқа дәмді ұлттық тағамдар жасалады. Сөкті сүтке, қаймаққа, майға араластырып жейді. Балалар, жастар сөкті құрғақтай да жей береді. Тарыны диірменге тартып талқан жасайды. Сөкті майға қуырады, оны майсөк деп атайды.

=Пайдаланған сілтеме=
  

Санат:Қазақ асханасы
Санат:Тарыдан жасалынған тағамдар
Ленинград ауылдық округі

*Ленинград ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Лесной ауылдық округі

* Лесной ауылдық округі – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Лесной ауылдық округі – Павлодар облысы Железин ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Лесной ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Лесной ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Сөре

thumb|Архивдық Сөре

**Сөре** (Стеллаж) — ер түрлі заттар мен материалдарды қойып сақтауға жене де кептіруді қажет ететін материалдарды реттеп қоюға арналған жәшіктерден, кронштейндерден, тік тіреулерден немесе қабырғасы бар сөрелерден түратын көпсөрелі құрылғы. Жүктер үшін сөрелер ауыспалы жене жылжымалы болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сөйленіс

**Сөйленіс** – тілдің жергілікті ерекшелігі. 

Тіл білімінде жергілікті ерекшеліктерді қамту аумағы мен тілдік материалдың көлеміне қарай диалект, сөйленіс терминдері қолданылады, оларды диалектология ғылымы зерттейді. Диалектіге қарағанда сөйленістің қамтитын аясы шағын (бірнеше аудан не облыс), көбіне бірнеше сөйленіс бір диалектінің құрамына енеді. Қазақ тіліндегі сөйленістер 1950 жылдардың 2-жартысынан зерттеле бастады. Қазақ диалектілерінің өз ішінде сөйленістерге бөлінетіні туралы алғаш А.Аманжолов, Н.Сауранбаев, Ж.Досқараев еңбектерінде айтылған. Қазақ диалектологтарының кейбірі “айтылым” (С.Омарбеков), екінші бірі (Ә.Нұрмағамбетов) “сөйленіс” деп атауды ұсынған. Әр географиялық аймақтың табиғи ерекшелігіне, әр өлке халқының өзіндік әдет-ғұрпына, жергілікті кәсіп түріне байланысты туындаған алуан түрлі сөйленістер бар. 

Мысалы, оңт-тегі мақта шаруашына қатысты шитті мақта, жүйек, ақай, қоза, қозапая; Сыр өлкесіндегі қауынның түрлері мен одан жасалатын тағамдарға қатысты әңгелек, торлама, күләбі, патсайы қауын, ұн қауын, қант қауын, басыбалды, шыртылдақ, қауын ішек, қауынқұрт, қақ; Арал теніз жағалауындағы халық тілінде қолданылатын сүген, қаяз, тыран сияқты балық аттары; Маңғыстау өлкесінде жер бедерінің ылди-өрі, ой-қырына қатысты айтылатын ағас, жалас, қапы, қобыс, үдек, жығары, далда, үрпек, тұран, күп, үспе, арпа, т.б. сөздер бар. Мұндай нақтылы бір өлке халқы ғана шұғылданатын кәсіп төңірегінде қолданылатын сөздер сөйленіс ретінде қарастырылады. Мұндай сөздердің көбі айтыла келе әдеби тіл лексикасынан орын алады. Қазақ тіліндегі сөйленістерді жергілікті халықтық (өзге тілдің әсерінен тыс), ауыспалы (екі диалектілік аумақ аралығында қалыптасқан ішкі ауыспалы сөйленіс және шекаралық аудандарда өзге тілдің әсері байқалатын сыртқы ауыспалы сөйленіс), аралас (қостілділік сипаты басым диаспораның тілі) секілді түрлерге жіктеуге болады. 

## Дереккөздер

Санат:Диалектика