open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Талғат Пердебекұлы Күзембаев

**Талғат Пердебекұлы Күзембаев** (1971 жылы 6 қаңтарда ОҚО Бәйдібек ауданы Алғабас ауылында туған) — опера әншісі (драмалық баритон). Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранының ресми тұңғыш орындаушысы. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері (2006). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2017). Қазақстан Республикасының Халық әртісі (2023).

## Толығырақ
* Талғат Пердебекұлы 1971 жылы 6 қаңтарда ОҚО Бәйдібек ауданы Алғабас ауылында дүниеге келген.
* 1994 - 1998 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының вокалдық-хор факультетін Қазақстанның халық артисі, профессор Ғафиз Есімовтың классын бітірген.
* 1998 - 2000 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының асперантурасын бітірген.
* Оқуды бітіргеннен кейін Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрына труппасына қабылданады.

## Шығармашылығы
* Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры сахнасында: Бұл жерде опералық-орындаушылық репертуарынан қазақ композиторларының, сондай-ақ дүниежүзілік классикалық музыка шығармалар кең орын алды.
* Негізгі орындаған партиялары: Жанбота, Жиенқұл (М.Төлебаев, *“Біржан – Сара”*), Абай, Жиренше (А.Жұбанов пен Хамидидің осы аттас операсы), Бекежан (Е.Г.Брусиловский, *“[[Қыз Жібек]]”*), Абылай хан Рахмадиевтің осы аттас операсы, 2004; ҚР Мемлекеттік сыйлығы, 2006). Сонымен қатар Н.А. Римский-Корсаков, П.И.Чайковскийдің Ж.Бизе, Дж. Пуччини, Дж. Верди операларында күрделі партияларды орындады.
* 2006 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранының ресми тұңғыш орындаушысы болды. 
* Ол 2007 ж. Қазан қаласындағы Татар мемлекеттік академиялық опера және балет театры сахнасында Вердидің *“Трубадур”* операсын қоюға қатысты. Сол жылы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опералық труппасымен Кипрдегі Пафос қаласында *“Афродита”* фестиваліне қатысып, Граф ди Луна партиясын (Верди, *“Трубадур”*) айтты. К.Байсейітова атындағы республика әншілер байқауының (1998, 3-сыйлық), Халықаралық *“Шабыт”* шығарма жастар фестивалінің (2001, 1-сыйлығы), Б.Төлегенова атындағы 2-халықаралық әншілер байқауының (2004, 1-сыйлық) лауреаты және Астрахан қаласында өткен М.И. Глинка атындағы халықаралық әншілер байқауының дипломанты атанды..

## Марапаттары
* 2006 жылы Еркеғали Рахмадиевтың "Абылай хан" операсындағы Абылай ханның рөлі үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды.
* 2017 жылғы ҚР Президентінің жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталды.
* 2023 жылғы ҚР Президентінің жарлығымен Қазақстанның Халық әртісі құрметті атағы берілді.

## Сілтемелер
* Кузембаев Талгат 
* 2006 жылғы Әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын алуға алдын ала іріктеуден өткен және конкурсқа  қатысу үшін жіберілген  шығармалар

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан опера әншілері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Баритондар
Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры әртістері
Увалиева Қалымбүбі Қадырқызы

**Увалиева Қалымбүбі Қадырқызы**  (1940 ж.т., Шығыс Қазақстан обл. Семей қ.) – биология ғылымының докторы (1989), профессор (1994). ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында аспирант (1960–63), кіші (1963–67), аға (1967–86) ғылыми қызметкер, жетекші ғылыми қызметкер (1987–92), бас ғылыми қызметкер (1992–94), лаборатория меңгерушісі (1994–96) болды. 1996 жылдан ҚазҰПУ да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Наземные моллюски Казахстана и сопредельных территорий (состав, распространение, биогеография и история формирования фауны, особенности образа жизни и хозяйственное значение)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 120 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. 

## Сілтемелер
*ҚазҰПУ
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Курортология

**Курортология** (курорт және грек. ‘’Logos’’ – ілім) – емдік қасиеті бар табиғи факторларды зерттеп, оларды пайдалану жолдарын қарастыратын медицинаның бір саласы. Курортология микробиология, химия, физика, биофизика, физиология, ғылым салаларымен тығыз байланысты. Оның *медициналық климатология, климатотерапия, бальнеология, бальнеотерапия, балшықпен емдеу, қымызбен емдеу*, т.б. салалары бар. Курортологияның негізгі шұғылданатын мәселелері: жұмыс істеп тұрған курорттардың және әлі іске қосылмаған курорттық жерлердің емдік қасиеттерін тексеріп, дұрыс пайдалану жолдарын іздестіру; кейбір табиғи минералды суларды, шипалы балшықтарды, т.б. басқа жаққа тасымалдағанда емдік қасиеттерін жоғалтпауын қадағалау; аурулардың түр-түріне, кезеңіне байланысты оларға курорттық емнің қалай әсер ететінін анықтап, сауықтандыру орындарында олармен емдеу әдістерін ұсыну; курорттардың медициналық тұрғыдан жұмысын дұрыс ұйымдастыру жолдарын қарастыру, т.б. Курортология ғылымының жетістіктері нәтижесінде курорттық факторлардың (*климаттық, минералды сулардың, емдік балшықтың*, т.б.) адам организміне әсерінің механизмдері анықталды. Бұлар адам денсаулығына рефлекстік жолмен, яғни жүйке жүйесі арқылы гуморальдық, гормондық өзгерістерге дәнекерлік жасайды; тікелей зат алмасуға әсер етіп, организмнің ауруға қарсы тұру қабілеттілігін арттырады; организмде пайда болған зиянды микрофлораны жойып, улы заттарды аластататын факторлардың пайда болуының нәтижесінде емдік шараларды қолдану тәртібін іске асырады. Сондықтан Курортология ғылымының негізгі мақсаты – курорттық факторлардың қандай аурулардың қандай түріне және олардың қай кезеңінде пайдалы екенін анықтау болып есептеледі. Қазақстанда Курортология саласындағы зерттеулер КСРО ҒА Қазақ бөлімшесінің Эксперименттік және клиник. институтында (қазіргі Хирургия ғылыми орталығы) Курортология бөлімі ұйымдастырылғаннан (1945) кейін басталды. Бұл бөлім 1950–84 ж. Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы), ал 1984 жылдан Кардиология ғылыми-зерттеу институты (қазіргі Кардиология және ішкі аурулар ғылыми-зерттеу институты) құрамында.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Владимир Николаевич Кусов

**Владимир Николаевич Кусов** - (24.5.1916, Ресей, Омбы қаласы – 24.6.2007, Алматы қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1972). 

2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 
*1940 - Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 
*1947-1972 - Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, ғылыми кеңесші (1984 жылдан), 
*1972-1984 - Татарстанның Қазан малдәрігерлік институтында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған. 
*1970 жылы *«Клещи орнитодирины Казахстана ([[Фауна]], распространение, экология, вредоносность и меры борьбы)»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері арахноэнтомология мәселелеріне арналған.

Кусов қора кенелерінің, т.б. мал энтопаразиттерінің фаунасы мен экологиясын зерттеп, олардан арылу шараларын ұсынған. 

2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:24 мамырда туғандар
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Омбыда туғандар
Санат:24 маусымда қайтыс болғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:II Дүниежүзілік соғысы Қазақстан ардагерлері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Спиндік толқындар

Спиндік толқындар – магниттік реттелген орталардағы спиндік реттің бұзылу толқындары. Ферромагнетиктерде, антиферромагнетиктерде және ферримагнетиктерде атомдардың спиндері мен оған байланысты магнний моменттер қозу болмаған жағдайда қатаң түрде реттеледі. Магний жүйенің қозу жағдайы спиннің тепе-теңдік жағдайынан ауытқуына байланысты. Спиндік толқындар магний реттелу орталарындағы магний моменттер жүйесінің ең қарапайым қозушылары болып табылады. Осыған сай квазибөлшектер магнондар деп аталады. Спиндік толқындардың болатыны туралы болжамды 1930 жылы америкалық физик Ф.Блох айтты. 1958 жылы В.П. Силин спиндік толқындардың парамагний металдарда болу мүмкіндігі туралы болжам жасап, бұл болжам 1967 жылы тәжірибе жүзінде дәлелденді. 

=Пайдаланған сілтеме=
Бенедикт Спиноза

thumb| |right
**Бенедикт (Барух) Спиноза (Spіnoza)** (24.11.1632 жыл, Амстердам, – 21.2.1677 жыл, Гаага) – материалистік, пантеистік көзқарастағы Нидерланд философы.

Спинозаның философиялық көзқарасы ең алдымен ортағасырлық еврей философиясының (Маймонид, Крескас) ықпалында қалыптаса бастағанымен Дж. Бруноның пантеистік-материалистік көзқарасын, Декарттың рационалистік методын, Т.Гоббстың философиясын игеруі оның пантеистік-материалистік көзқарасқа көшуіне себеп болды. Ол пантеистік дәстүрдегі табиғат пен құдай біртұтас субстанция деген қағиданы өзінің онтологиясына негіз етіп алды. Таным теориясында рационалистік бағыт ұстанып, интеллектуалдық ақыл-ойға, парасатқа негізделген білімді сезімдік таным мен тәжірибеден жоғары қойды. Оның ілімін рационалды интуитивті гносеология, пантеистік метафизика, табиғат жайлы натуралистік көзқарас құрады. Спиноза діни-телеологиялық қағиданы жоққа шығарып, механикалық детерменизмді жақтады. “Көне өсиетті” тарихи-рационалистік тұрғыда сынап, діни нанымды надандыққа балады.

Ол өзінің пантеистік метафизикасы мен соған негізделген этикасын нағыз дін деп жариялады.

## Дереккөздер

Санат:24 қарашада туғандар
Санат:1632 жылы туғандар
Санат:Амстердамда туғандар
Санат:21 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1677 жылы қайтыс болғандар
Санат:Гаагада қайтыс болғандар
Санат:Нидерланд философтары
Санат:Туберкулёзден қайтыс болғандар
Спинор

**Спинор** (ағылш. spіn – айналу) – бір координаттар жүйесінен екінші координаттар жүйесіне ауысқан кезде түрлендірудің ерекше қасиетімен сипатталатын математикалық шама. Спинор кванттық механиканың әр түрлі мәселелерінде, топтардың көрініс теориясында, топологияда, т.б. қолданылады. Ғылымда спинор ұғымы 20 ғамырдың басында екі бағытта (электрон спинін зерттеу және топтардың матем. көрініс теориясын жасау кезінде) жүргізілген зерттеулердің 1929 жыл, голланд математигі Б.Ван Дер Варден және 1913 жылы, француз ғалымы Э.Картан (1869 – 1951)] нәтижесінде пайда болды.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Георгий Леонтьевич Кушев

**Георгий Леонтьевич Кушев** - (24.3.1905, Ресей, Екатеринбург губерниясы Ревда қаласы – 24.4.1981, Алматы қаласы) – геология-минералал ғылымының докторы (1952), профессор (1953), КСРО ҒА-ның корреспондент мүшесі (1954). 
*1961 - Қазақ КСР-інің еңбек сіңіргең ғылыми қайраткері. 
*1930 - Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген. 
*1930-1931 - Ленинград Көмір геологиялық барлау институтында ғылыми қызметкер, партия бастығы, 
*1931-1933 - Семей қаласы Макин геологиялық барлау партиясының бастығы, 
*1933-1943 - Қарағанды геология басқармасында геологиялық тобы мен партияларының бастығы, 
Қазақстан геология басқармасы (1943–49) мен Қарағанды геология басқармасында (1949–51) аға инженер, 
*1946-1951 - Қазақстан ғылым академиясының  Геологиялық ғылымдар институтында сектор меңгерушісі, 
*1951-1953 - Қазақ тау-кен металлургия институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1953–81) қызметтерін атқарды.

Негізгі ғылыми жұмыстары көмір геологиясына арналған. Кушевтің басшылығымен Шығыс және Оңтүстік Қазақстан облыстарында көмірдің ірі қорлары анықталған. Қарағанды көмір алабының геол. барлау нәтижелерінің материалдарын қорытындылап, көмір кендерінің геол. болжам карталарын жасады. КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1948). 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1905 жылы туғандар
Санат:1981 жылы қайтыс болғандар
Әлеуметтік мақсат

**Әлеуметтік мақсат** - халықтың тұрмыс жағдайымен, сапасымен және деңгейімен байланысты үдерістердің бағыт-бағдарын таңдауды айқындайды. Халықтың тұрмыс деңгейін бағалайтын көрсеткіштердің тұтас жүйесіне: ұлттық табыс пен жалпы өнімді өндіру және пайдалану көрсеткіштері (өндірісті бағалау), халықтың кірісі мен шығысының деңгейі, “азық-түлік қоржынының” шамасы (қажеттіліктердің дамуын бағалау); материалдық игіліктер мен көрсетілетін қызметтерді тұтыну деңгейі (тұтынудың нақты деңгейін бағалау), жұмыспен қамтылу деңгейі және халық уақытының бюджеті (әлеуметтік тұрмыс жағдайын бағалау); халық санының, құрамының, өсіп-өнуінің көрсеткіші, яғни тұрмыс деңгейін демографиялық бағалау (туу, өлу, өмірдің ұзақтығы көрсеткіші) енеді.
Конституцияға сәйкес (1-бап) Қазақстан әлеуметтік мемлекет орнату жолымен дамуды таңдады. Мұндай мемлекет адамның лайықты тұрмысы мен еркін дамуын қамтамасыз ететін жағдайлар жасауды  мақсат тұтып, осы бағытта әлеуметтік саясат жүргізеді, яғни әлеуметтік мемлекет ретінде Қазақстан осы мақсаттарға жету үшін құқықтық және қаржылық тұтқалардың көмегімен салық салу, несие, инвестиция, әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыру, т.б. арқылы экономикаға ықпал етеді. Қазақстан Үкіметі қазіргі нарықтық экономика жағдайында әлеуметтік-экономикалық дамудың әрбір кезеңінде әлеуметтік мақсаттарды іске асыру үшін әлеуметтік-экономикалық дамудың стратегиялық және тактикалық бағдарламаларын қабылдап, нарықтың өзін-өзі реттеуі мен мемлекеттің араласуының арақатынасын сақтай білді. Сөйтіп, нарықтық экономиканың қалыптасуы мен көрсетілетін қызметтердің коммерциялануы кезеңінде әлеуметтік-экономикалық өзгерістер әлеуметтік саясаттың түрлі қырларымен үйлестіре отырып іске асырылды.

## Дереккөздер
Владислав Григорьевич Шкодин

**Владислав Григорьевич Шкодин** (1940–1996) – химия ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992). 

* С. М. Киров атындағы Орал политехникалық университетін (1963, қазіргі Екатеринбург) бітірген.
* Свердловск қаласындағы *«Унипромедь»* кәсіпорнында аға ғылыми қызметкер (1963–1968). 
* Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында жетекші ғылыми қызметкер (1968–1985)
* Қарағанды мемлекеттік университетінде физика-химия кафедрасының меңгерушісі (1986–1988) қызметтерін атқарған.

* 250-ден астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы.
Ол физикалық және органикалық химия, гидрометаллургия саласындағы маман.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:1900 жылы қайтыс болғандар
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Орал политехникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты қызметкерлері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Спинорлық қисап

Спинорлық қисап – спинорды зерттейтін математикалық теория. Әдетте физикалық шамалар белгілі бір координаттар жүйесінде зерттеледі, әрі осы жүйеде физикалық шамалардың компоненттерінің жиынтығы беріледі. Координаттар жүйесі өзгерген кезде, бұл компоненттер белгілі бір заң бойынша түрленеді. Әр түрлі түрлендіру заңдарына қарай физикалық шамаларды вектор, тензор, псевдотензор, спинор, т.б. топтарға бөледі. Бір валентті спинорлар екі  комплекс сандарымен беріледі. Координаттар жүйесін cos1, cos2, cos3 косинустарының бағыты бойынша ось төңірегінде  бұрышына бұрғанда спинордың координаттары мына формулалар бойынша түрленеді:
  =+і, =+і, , , ,  , ,  . 

Жүйені 2-ге бұрғаннан өзгеріс болмайтындықтан  пен  координаттары бір спинорға сай келеді. Жүйелердің осьтерін бір-біріне параллель көшіру формулалары да бар. r валентті спинорлар үшін де жүйелерді бұру және параллель көшіру формулалары анықталады. Спинорлық қисаптар көбіне, кванттық механикада қолданылады. Тензорлық қисап тәрізді спинорлық қисап та ковариантты және контравантты болып бөлінеді.

=Пайдаланған сілтеме=
Жұмақан Маусымбайұлы Күдерин

**Жұмақан Маусымбайұлы Күдерин** - (20.9.1891, бұрынғы Семей, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Аягөз қаласы – 7.3.1938, Алматы облысы Талғар ауданы Жаңалық ауылы) – қазақтың алғашқы биолог ғалымдарының бірі, қоғам қайраткері. 
*1911 жылы ауыл мектебін,
*1913–1917 жылдары Қапал ауыл шаруашылық мектебін бітірген. Лепсі қаласында Кеңестердің 1-съезіне делегат (1918) және Жер комиссары болып сайланған.
*1920 жылы «Қытайға кеткен қазақтарды қайтару» комиссиясында жұмыс істеп, Күдериннің тікелей араласуымен Қытайдан 6 мың отбасы еліне қайтып оралды. Күдерин 1921 жылы Жетісу өңірін жайлаған тырысқақ індетіне қарсы емдеу жұмыстарына қатысты. Ташкент қаласындағы Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1930). Осы университетте оқып жүріп, Түркістанның табиғи ресурстары мен осы өңірді аудандарға бөлуді зерттеумен айналысқан экспедицияға қатысты. Сондай-ақ осы жылдары Күдериннің «Қытайдағы босқындар өмірі» (1920), «Қазақтардың ата-тегі туралы материалдар» (1930) деген этнографиялық еңбектері, «Ботаника» (1927), «Қой мен оның жүні» (1930), «Кендір» (1931), т.б. биол. еңбектері жарық көрді. Ең құнды еңбектері – араб және латын жазуымен тұңғыш рет қазақ тілінде жарық көрген «Орта Азиядағы жыландар түрі» (1925) мен «Өсімдіктану» оқулығы.
*1930 жылы 20 қыркүйекте Күдерин тұтқындалып, Ресейдің Воронеж қ-на жер аударылады.
*1935 жылы тұтқыннан босап шығып, Алматыға оралады. Қазақ КСР-і Жер халкомының Мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1935–36), «Каучуконос» тресінде нұсқаушы агроном (1936–37) болып қызмет атқарған.
*1937 жылы 22 мамырда қайтадан тұтқынға алынып,
*1938 жылы 7 наурызда ату жазасына кесілді.
*1990 жылы маусымда ақталды.
Алматыда бір көше Күдерин есімімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан биологтары
Айғыр (тау)

**Айғыр** – Семейтау тауының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Жаңасемей ауданы аумағында. Абсолюттік биіктігі 534 метр.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы таулары
Габриэль Гарсиа Маркес

thumb|Маркес Габриэль Гарсиа, Нобель сыйлығының лауреаты

**Габриэль Гарсиа Маркес**  ( ; 6 наурыз 1928, Аракатака — 17 сәуір 2014 жыл, Мехико) (6.3.1928 ж.т., Аракатака, Колумбия) — жазушы, Нобель сыйлығының лауреаты (1982). Алғашқы шығармалары 1947 жылдан бастап жарияланған. Туған жері Аракатаға ұқсайтын Маконда қ. бейнеленген “Үзілген жапырақтар” (1951) повесінен бастап, жалғыздық сарыны М. шығарм-ның басты тақырыбына айналды. Автордың “Полковникке ешкім жазбайды” (1956) аталатын повесінде Хемингуэй шығарм-ның әсері байқалды.Латын Америкасы әр түрлі газеттерде тілші қызметін атқарған ол көптеген Еуропа елдерін аралады. 1961 ж. Мексикаға барып, алғаш Испанияда, толық нұсқасы 1966 ж. Мексикада жарық көрген “Қайырымсыз мезет” романын аяқтады. Шығарм. сабақтастық негізінде мұнда да Маконда бейнесі, Аурелиано Буэндла, Ребена бейнелері орын алды. 1962 ж. “Үлкен шешені жерлеу” атты шығармасы, 1967 ж. “Жүз жылдық жалғыздық” романы жарыққа шықты. *Жарты млн.* данамен таралған соңғы аталған романында Буэндиа ұрпағының өсіп-өркендеуі арқылы Лат. Америкасының тарихы мен өркениеті, адамзаттың сана-сезімдік эволюциясы көрсетілді. М-тің “Әміршінің ақыры” (1975), “Алдын ала білген бір өлімнің тарихы” (1981), “Оба дерті кезіндегі махаббат” (1985), “Перілер және махаббат” (1994) атты шығармалары филос. тереңдігімен ерекшеленді. “Өз лабиринтіндегі генерал” (1989) романында Колумбияның ұлттық батыры Симон Боливарды бас кейіпкер ретінде суреттелді. “Менің әйелдер туралы мұңлы ойларым” деген жаңа романы испан тілінде жарық көрді (2004). М-тің “Жүз жылдық жалғыздық” романы қазақ тіліне аударылған (К.Юсупов). *А. Бабашов*.

## Дереккөздер

Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:2014 жылы қайтыс болғандар
Күзбенбет-Садыр

**Күзбенбет-Садыр** – ел арасына кең тараған батырлық дастан. Авторы – халық ақыны Әшім Нұрлыбайұлы. 1959 жылы оның өз аузынан филолог ғалым Балташ Ысқақов жазып алып, Қазақстан ғылым академиясының қолжазбалар қорына тапсырған.

Дастан оқиғасы халық арасындағы аңыз-әңгімеден алынған. Жырда Күзбенбет пен Садыр батырлардың қалмақтармен соғысы, ел билеушілер, батырлар арасындағы алауыздық баяндалып, бірлік пен ынтымақ арқасында ғана елдік мұратқа жетуге болатындығы баса көрсетіледі. Әшім ақын жазып жырлаған нұсқа толық күйінде жеткен, қара өлең мен жыр үлгісі аралас келеді.

Ақынның өзі кейін жазып, Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтына тапсырған дастан нұсқасы алдыңғы нұсқаның жалғасы іспетті. Дастан 11 буынды қара өлең, 7–8 буынды жыр үлгісіне құрылған. Жыр бұрын еш жерде жарияланбаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Өнер
Виталий Николаевич Уваров

**Уваров Виталий Николаевич** (18.10.1937 ж.т., Ресей, Орынбор обл. Шарлык ауд. Шарлык с.) – заң ғылымы докторы (1988). КСРО спорт шебері (1962), Қазақ КСР-і Оқу ісінің үздігі. Қазақ физкультура институты (1959, қазіргі Қазақ Мемлекеттік Спорт Және Туризм Академиясы) мен ҚазМУ-ды (1967, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Алматы қаласындағы Балалар спорт мектебінде жаттықтырушы, ҚазМУ-да оқытушы, Алматы халық шаруалар институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент (қазіргі Қазақ экономика университеті ; 1959–74), Қазақ физкультура институтында кафедра меңгерушісі (1967–94), Қазақ мемлекеттік заң университеті нің ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1994–98); 1998 жылдан осы университеттің жанындағы Мемлекеттік қызметкерлер институтының (2002 жылдан Солтүстік Қазақстан заң академиясы) директоры қызметін атқарады. 1985 ж. «Государственно-правовые проблемы развития физической культуры и спорта в СССР» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – дене шынықтыру мен спортты дамыту мәселелері. 160-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде бірқатар кітаптың (мысалы: «Советское право», 1986; «Государственная служба», 1996; «Трудовое законодательство Республики Казахстан», 1998, т.б.) авторы.

## Сілтемелер
*Қазақ экономика университеті 
*Қазақ мемлекеттік заң университеті
## Дереккөздер
*

Санат:Тұлғалар
Сподумен

thumb| 250px |right|
**Сподумен** (грек. spodumenos – күлге айналған), трифан – силикаттар класының пироксендер тобындағы минералалдық Химикалық формуласы: LіAl[Sі2O6], құрамындағы Lі2O – 7,5%; қоспалары: Na2O 1,7%-ға дейін, Fe2O3 1,6%-ға дейін, FeO, MnO, K2O. Моноклиндік сингонияда кристалданып, баған, таяқша, пластинка тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаттары тұтас, түйірлі масса, сеппелер түрінде болады; түсі сұр, ақ, сарғылт, жасыл, күлгін. Сподуменнің қызғылт және күлгін-қызғылт түсті мөлдір түрлері – кунцит, изумрудты-жасыл түстілері гидденит деп аталады. Қаттысы 6,5 – 7, тығызд. 3,1 – 3,2 г/см3. Сподумен граниттік пегматиттерде, аплиттерде, гнейстерде, альбит, лепидолит, петалит, алқызыл турмалин, поллуцит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Кунцит пен гидденит. – асыл тастар. Сподуменнен литий өндіріледі.

=Пайдаланған сілтеме=
  

Санат:Литий минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Пироксендер
Санат:Силикат минералдар
Спондилит

**Спондилит** (,  — омыртқа) – адам омыртқасының қабынуы. Аурудың негізгі себебі – туберкулез қоздырғышы (туберкулезді спондилит), кейбір жағдайларда, спондилит мерез, актиномикоз, стафилококк инфекцияларынан, Бехтерев ауруының салдарынан дамиды. Спондилит 10 жасқа дейінгі балаларда (60%-ға дейінгі жағдайларда) жиі кездеседі. Туберкулез қоздырушы таяқша омыртқаға, әдетте, қан ағымымен (гематогендік жол) жетеді. Бұл жағдайда науқастың кеуде омыртқасында, мерез болған спондилитте – мойын омыртқада, ал Бехтерев ауруынан болған спондилитте – бел омыртқада өзгеріс болады. Аурудың қай түрі болса да баяу дамиды. Біртіндеп баланың мінезінде, жүріс-тұрысында өзгеріс еніп, тез әлсірейтін болады. Мысалы, ауру бала еденде жатқан затты көтеріп алу үшін тізесін бүгіп, қолын тізесіне тірейді де, омыртқаға күш түсірмей көтеруге тырысады. Ауру асқынғанда омыртқаның кеуде бөлігі жансызданып, кейін сол жерде ірің пайда болады. Қрің біртіндеп кеудеден бел, сан омыртқаларына ауысады. Іріңнен босаған омыртқа кішірейіп, төмен түседі. Осының нәтижесінде омыртқаның басқа бөліктері (өскінділері) артқа қарай жылжып, кейін омыртқаның қисаюына әкеледі (қ. Бүкірлік). Пішіні өзгеріп, төмен түскен омыртқа омыртқааралық жүйке талшықтарын, қан тамырларын жаншып, адам ауырсынады. Спондилиттің диагнозын клиникалық-лаборотория және рентгендік зерттеулердің қорытындысына сүйеніп қояды. Науқасты негізінен стационарда кешенді түрде емдейді. Спондилиттің алдын алу мен емдеу: антибактер. терапия, ортопед. шаралар (гипстен жасалған кереует, корсет, т.б. салу, омыртқаны түзейтін тәсілдер) қолдану, хирург. операция жасау, санаторийлерде емделу. Спондилиттің алдын алу үшін туберкулез ауруынан сақтану қажет.

=Пайдаланған сілтеме=
 

Санат:Аурулар
Жүніс бай мешіті

**Жүніс бай мешіті**, **Әулие ата мешіті** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы, Тараз қаласы, Адамбаев көшесі, 24.

## Мешіт сипаты
Мешіт 1904–1906 жылдары жергілікті азамат Жүніс байдың (Қали Юнус Маюсулов) қаражатына шебер Сейдулла Қожаның басшылығымен салынған. 

1982 жылы Жүніс бай мешітін “Ежелгі Тараз ескерткіштері” мемлекеттік қорық-мұражайының ғылыми қызметкерлері зерттеді. Мешіттің үш қабырғасы күйдірілген кірпіштен қаланып, шығыс қабырғасы ағаштан тұрғызылған. Ғимараттың төбесі уық ағашпен жабылып, ағаш тұғырларға орнатылған белдемелер арқылы бекітілген. Ішкі қабырғасы мен төбесі табиғи бояуларды қолдану арқылы өсімдік тектес және қима өрнекті суреттермен көмкерілген. Алғашқы нұсқасында мешіттің жалпы аумағы 27х12 шаршы метр болған. Осы көлемдегі ғимараттың төбе жаппасын 18 ағаш тұғыр ұстап тұр. Михрабы батыс қабырғаға орналасқан. Мешіттің ішкі бөлігі ағашқа ойылған ойма ою-өрнектермен әшекейленген.
1974 жылы жөндеу жұмыстары жүргізілген.
1998-1999 жылдары сәулетші Нұрлыбек Баекеевтің жобасымен жүргізілген қайта жөндеу кезінде намазхана кеңейтіліп, қосымша тұғырлар орнатылды. Аулаға жаңа үлгідегі табан тастар төселіп, есіктер қойылған. Кіре беріс қақпа аркамен көмкеріліп, екі биік тұғыр-мұнарамен жалғастырылды. Жаңадан қосылған намазхана аумағы 9х26 шаршы метр мешіт қазір “Әулие Ата мешіті” деп аталады. Ол Тараз қаласындағы үлкен діни-рухани орталық болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Тараз мешіттері
Санат:Тараз сәулеті
Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Спора

thumb| 180px |right|
Спора (грекше «спорос» – сеппе, екпе) - тығыз қабықпен қапталған ерекше жасуша.
* 1) балдырларда, саңырауқұлақтарда және жоғары сатыдағы өсімдіктерде жыныссыз көбею кезінде түзіледі. Бір не көп клеткалы болады. Балдырларда талшықтарымен суда қозғалып жүретін спора лар зооспоралар деп аталады. Хлореллада талшығы жоқ автоспоралар, қызыл балдырларда – тетроспорангийде талшығы жоқ тетраспоралар, моноспорангийде талшығы жоқ моноспора түзіледі. Саңырауқұлақтарда да спорангийде – спора, суда өсетіндерінің зооспорангийлерінде зооспоралар жетіледі. Балдырлар мен саңырауқұлақтардың зооспорангийлері мен спорангийлері бір клеткадан түзіледі. 

Кейде бұл көбеюді вегетативті көбею деп есептейді. Жоғары сатыдағы өсімдіктерде (тамыры, сабағы, жапырағы бар) жыныссыз ұрпағы мен жынысты ұрпағы ауысып отырады. Жыныссыз ұрпағында көп клеткалы спорангийде жетіліп, олардың әрқайсысы жыныстық мүшелері не жыныстық клеткалары жетілетін өскіншеге айналады. Спора  сыртқы ортаның қолайсыз жағдайынан өнбей қалатындықтан, өте көп болып түзіледі. Саңырауқұлақтар жыныссыз көбею кезінде конидий сағақтарынан (жіпше) бөлініп, бір, екі және көп клеткалы споралар түзіледі. Өсімдіктердің көбеюінде споралар маңызды рөл атқарады. Кейбір төм. сатыдағы өсімдіктер сыртқы ортаның қолайсыз жағдайынан сақтану үшін спора  түзеді. 

* 2) Қарапайымдардың паразитті тіршілік ететін споралылар класының бір не көп клеткалы, сырты тығыз қабықпен қоршалған тұқымы. Ол көбеюге, қоршаған ортаның қолайсыз жағдайына төзуге мүмкіндік береді.

=Пайдаланған сілтеме=
  

Санат:Көбею
Споралы өсімдіктер

Споралы өсімдіктер – негізінен жынысты немесе жыныссыз жолмен түзілетін споралар арқылы көбейіп, таралатын өсімдіктер. Төменгі сатыдағы споралы өсмдіктер (саңырауқұлақтар, қыналар, балдырлар) жыныссыз көбеюі өз еркімен қозғалатын зооспоралармен және ондай қозғалысқа қабілетсіз апланоспораларымен, спорангиоспораларымен; жынысты көбеюі – зигоспоралармен, ооспоралармен; вегетативті көбеюі де споралармен (оидиялар, гемма, хламидоспоралар) жүзеге асады. Кейде споралы өсмдіктердің көбеюі вегетативтік денесінің бөліктерімен де жүзеге асады. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің (мүктер, қырықбуындар, плаундар, қырыққұлақтар) жыныссыз көбеюі арнайы органдардың – спорангиялардың ішінде пайда болатын спорангиоспоралар арқылы жүреді. 

=Пайдаланған сілтеме=
  

Санат:Ботаника
Ахат Сәлемхатұлы Күленов

**Ахат Сәлемхатұлы Күленов** (15 сәуір 1932, Павлодар, Павлодар облысы – 27 желтоқсан 2007) — инженер-металлург, өнертапқыш, техника ғылыми кандаты, Халық Қаһарманы (1994). 

## Өмірбаяны
Әкесі «халық жауы» ретінде қаза тапқаннан кейін Қаскелеңдегі балалар үйінде тәрбиеленді. Қазақ политехникалық институтын (1954) бітірген. Өскемен қорғасын-мырыш зауытында балқытушы, шебер, технолог (1954–58), цех бастығы (1958–71) болып жұмыс істеді. Өскемен қорғасын-мырыш комбинатында бас инженер (1971–81), бас директор (1981–87), «Қазполиметалл» мемлекеттік өндірістік бірлестігінің бас директоры (1987–91), «Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты» ЖАҚ-ның президенті (1991–95) қызметтерін атқарды. 1998 жылдан бері «Алтын аймақ» АҚ-ның президенті болды. 

А. Күленов 130-дан астам ғылыми еңбектің авторы, жеке өзі және әріптестерімен бірге 100-ге жуық жаңалықтарды өндіріске енгізді. 
КСРО Жоғарғы Кеңесі (1981) мен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің (1990) депутаты және ҚР Парламенті Сенатының (1995) депутаты болып сайланды. 

## Марапаттары

* 1971 жылы – Еңбек Қызыл Туы ордені
* 1974 жылы – Қазан революциясы ордені
* 1985 жылы – КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты
* 1994 жылы – "Халық Қаһарманы" атағы 
* Еңбектегі ерлігі үшін медаль 

## Дереккөздер


Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының Ұлттар Кеңесінің депутаттары
Санат:15 сәуірде туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Павлодарда туғандар
Санат:27 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Отан орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Өскеменнің құрметті азаматтары
Санат:Қазақстан Халық Қаһармандары
Әбдіманап Әбубәкірұлы Оспан

**Әбдіманап Әбубәкірұлы Оспан**' (1954 жылы туған Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Қостақы ауылы) – *техникалық ғылым докторы* (**1992**). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашығы институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетті) бітірген. Еңбек жолын ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру институтында инженер-конструктор болып бастады. Алматы технологиялар университетінде оқытушы, кафедра меңгерушісі, проректор (**1980–1985**), ҚР аграрлық зерттеулер Ұлттық академиялық ортасында ғалым-хатшы (**1996–1997**). 2001 жылдан Астана қаласындағы Қазақ астық және оның өңделген өнімдері ғылым зерттеу институтының директоры болды. 
## Ғылыми жұмыстар
«***Совершенствование процессов и оборудование для измельчения пищевого и кормового сырья***» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 100 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы, 20-дан астам өнертапқыштық патенті бар.. 
## Дереккөздер


## Қосымша мәліметтер
*ҚазҰАУ
Ставролит

thumb| |right|
**Ставролит** (грек. stauros – крест, lіthos – тас), кресті тас – силикаттар класына жататын минерал. Химикалық формуласы: Fe2Al9O7(OH)[SіO4]4. Изоморфты қоспалары: Mg, Fe3+, Zn, Tі, Cr, Co. Түр өзгерістері: цинк-ставролит (7,5%-ға дейін ZnO), люсакит (8,5%-ға дейін Со және 0,9% NіO), нордмаркит (11,6%-ға дейін Mn2O3). Моноклиндік сингонияда кристалданып, қысқа баған, призма тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаты жекеленген дән тәрізді; түсі қызғылт қоңыр, шымқай қоңыр, қара, жылтырлығы шыныдай. Қатт. 7,0 – 7,5, тығызд. 3,6 – 3,7 г/см3. Ставролит аймақтық және жапсарлық метаморфизмнің ортаңғы стадияларында сазды шөгінділерден түзіледі. Кристалды тақтатастарда, гнейстерде, гранат, слюда, силлиманит, турмалин, биотит, мусковит, рутил, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Үгілгенде серицитке, хлоритке айналады. Ставролит Шығыс Сібірде]], Оңтүстік Оралда, Азов теніз мен Байкал көлі маңында, Алтай өлкесінде, Джорджия және Нью-Хэмпшир штаттарында (АҚШ), Тирольда (Австрия), Баварияда (Германия) кездеседі. Ставролиттің ірі кристалдары Намибия мен Теннесси штатынан (АҚШ), люсакит – Лусакадан (Замбия) табылды. Мөлдір түр өзгерістері – сирек кездесетін зергерлік тас.

=Пайдаланған сілтеме=
  

Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Темір минералдары
Сара Әділгерейқызы Күзембаева

**Сара Әділгерейқызы Күзембаева** (24 наурыз, 1937 жылы Алматы облысы, Қарасай ауданы, Іргеліде туған) — музыкатанушы ғалым. Өнертану ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының корреспондент – мүшесі. Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген өнер қайраткері. Қазақстан Білім Беру ісінің Үздігі.

## Толығырақ
Алматы мемлекеттік консерваториясының музыка теориясы мен тарихы факультетін (1961, қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген соң консерваторияда оқытушы (1961–65), ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1984–87), Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында кіші (1966–74), аға, жетекші маман (1974–87, 2000–05), Арқалық педагогикалық институтында оқытушы (1993–99), бөлім меңгерушісі (2005–09) болды. 
*2009 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.1961 жылы Құрманғазы  атындағы Алматы Мемлекеттік  консерваториясының тарихи-теориялық   факультетін бітірген. 1961-1965 жылдары аталған оқу орнының теория кафедрасының  оытушысы, 1966-1984 жылдары М.О. Әуезов  атындағы әдебиет және өнер институтының  кіші және аға ғылыми  қызметкері  ,1984-1993 жылдары әдебиет және өнер  институтының  бөлім меңгерушісі , музыка-теориясы кафедрасының  профессоры. 2000 жылдан қазіргі уақытқа дейін  М. О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институның музыкатану бөлімінің  меңгерушісі.
*2007 жылы «Национально-художественные традиции и их конвергентность в казахской опере» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми-зерттеу еңбектері негізінен қазақ операсының тарихы мен теориялық мәселелеріне арналған. Күзембаева 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның, т.б. кітаптардың авторы. Ш.Ш.Уәлиханов атынд. сыйл. лауреаты (2009).

## Мемлекеттік марапаттары
*Қазақ КСР ғылым академиясының құрмет грамотасы;
*Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы;
*ҚР Мәдениет министрлігінің және Білім министрлігінің Құрмет грамотасы;
*1996 жылы профессор құрметті атағы;
*1997 жылы «Қазақстан Білім беру ісінің Үздігі» атағы;
*2004 жылы «Ерен Еңбегі үшін» мемлекеттік медалі;
*2008 жылы  Өнертану ғылымдарының докторы (құрметті ғылыми атағы);
*2009 жылы Ш.Уалиханов атындағы мемлекеттік сыйлықтың лауреаты;
*2010 жылы елбасының жарлығымен «Қазақстанның Еңбек сіңірген өнер қайраткері» құрметті атағы берілді;

## Дереккөздер

Санат:Өнертану докторлары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Спорттық гимнастика

thumb| |right|
Спорттық гимнастика – спорттың негізгі түрлерінің бірі; еркін жаттығулар, таянып секіру және снарядтардағы жаттығуларды қамтиды. Қазақстанда спорттық гимнастика 1920 жылдардың аяғында дами бастады. Гимнастшыларды даярлауда В.Рякшин, А.Ершов, Г.Мещерский, Қ.Қуанышбаев, И.Муллаев, В.Байдин, т.б. жаттықтырушылар көп үлес қосты. Спорттық гимнастикадан Н.Ким – Олимпияда чемпионы (1976), әлем кубогының жеңімпазы (1978), бірнеше дүркін КСРО чемпионы, Н.Ильенко – КСРО-ның абсолют чемпионы (жеке түрінен) және КСРО құрама командасының құрамында әлем чемпионы (1984), Ю.Цапенко – КСРО құрама командасының құрамында Олимпиада ойындардың күміс жүлдегері (1964). Халықар. дәрежедегі спорт шебері Қ.Қалиева 1982 жылы республика чемпионы, халықар. жарыстардың жүлдегері болды. 1987 жылы В.Люкин (Алматы) Еуропаның және КСРО-ның абсолют чемпионы әрі КСРО құрама командасының құрамында В.Новиковпен (Алматы) бірге әлем және 1988 жылы Олимпиада ойындардың чемпионы атанды. 1991 жылы республика тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда алматылық Е.Ерімбетов, С.Федорченко, А.Дмитренко, т.б. гимнастшы жігіттер бірнеше дүркін Азия чемпионы, Азия ойындары, ізгі ниет ойындарымен қатар, әлем кубогының иегері және халықар. турнирлердің жеңімпазы, жүлдегері болды. 

=Пайдаланған сілтеме=
Сергей Федорович Ударцев

**Сергей Федорович Ударцев** (28.8.1951 жылы туған, Ресей, Новосибирск облысы Об кенті) – заң ғылымы докторы (1992), профессор (1994), ҚР Әлеуметтік ғылым академиясының академигі (1998). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1976) бітірген соң осы университетте ассистент, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан (1976–88), Алматы жоғары партия мектебі мен Алматы басқару және саясаттану университетінде доцент, ғылыми хатшы, аға ғылыми қызметкер (1988–92), Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтында доцент (1992), ҚР Конституциялық сотында судья (1992–95), Қазақ мемлекеттік заң университетінде кафедра меңгерушісі, профессор (1995–99), «Қазатомөнеркәсіп» ЖАҚ-да бөлім, басқарма бастығы (1998–99) болды. 1999 жылдан «Әділет» жоғары құқық мектебінің оқу ісі жөніндегі проректоры қызметін атқарады.«Политическая и правовая теория анархизма в России: история и современность» деген тақырыпта докторлық  диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде бірқатар ғылыми-танымдық және оқу-әдістемелік кітаптардың авторы.

## Сілтемелер
*Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институты
*Қазақ мемлекеттік заң университеті
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Қазақстан Конституциялық Соты судьялары
Митино

**Митино** () — Болгариядағы ауыл. Благоевград облысына қарасты Петрич қауымының құрамына кіреді.

2010 жылғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 361 адамды құрайды.

Пошта индексі — *2857*.&nbsp;ЕКАТТЕ коды — *48458*.

## Картада
* bgmaps.com электронды картада орналасуы
* emaps.bg электронды картада орналасуы
* Google электронды картада орналасуы

## Сыртқы сілтемелер
* Тұрғын статистикасы 

Санат:Благоевград облысының елді мекендері
Страврополька

**Страврополька** – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл, Ломоносов ауылдық округінің орталығы. 

*Аудан орталық – Новоишим аулынан оңтүстік-батысқа қарай *70 км* жерде орналасқан.
*Тұрғыны 0,9 мың адам (2004).
*Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған.
*1997 жылға дейін Көкшетау облысы Чистополь ауданың астық өсіретін *“Салқынкөл”* кеңшарының орталығы болған. Страврополькада кеңшар негізінде құрылған *“Еламан”, “Апако-Салқынкөл”* ЖШС-тері жұмыс істейді.

## Дереккөздер
Марков процесі

**Марков процесі** — жаратылыстану мен техниканың әр түрлі бөлімдерінде қолданылатын кездейсоқ процестердің арнаулы түрі. М. п. көптеген процестердің үлгісі ретінде физикада (радиоактивті заттың ыдырауы, каскадтық процестер), биологияда (популяцияның өсуі, мутация процесі, эпидемияның таралуы), астрономияда (галактика жарықтылығының флуктуациясы), химияда, т.б. қолданылады. Уақыттың кез келген екі мезетінде *t0* және *t1 (t0<t1)*, *t t0* жағдайында *Х(t)* мәндерінің барлығы белгілі болып, ол тек *Х(t0)*-ден ғана тәуелді болған кезде *Х(t1)* шартты түрде бөлінсе,** Х(t) кездейсоқ процесі М. п.** деп аталады. **1907 жылдан** орыс математигі А.А. Марков (1856 — 1922) еңбектерінде қолданыла бастады. Ол тәуелді сынаулар тізбегі мен оларға байланысты кездейсоқ шамалардың қосындысын зерттеуде қолданған. М. п-нің жалпы теориясы мен олардың жіктелімін кеңес математигі А.Н. Колмогоров (1903 — 1987) жасады (**1930**).* t* уақыттың әрбір сәтінде жүйе *Е1(t), Е1(t), ... Еn(t)* күйлерінің бірінде болуы мүмкін және ол уақыт өткен сайын бір күйден екінші күйге ауысады. М. п. үшін* t* уақыт аралығында *Eі(t)* күйінен біршама уақыт өткеннен кейін *Ej(t+ t)* күйіне ауысуы біртекті жағдайда *ріj(t,t)* немесе *ріj( t)* ықтималдығымен анықталады және бұл ықтималдық процестің бұрынғы дамуына тәуелді болмайды. *ріj* ықтималдығы ауыспалы ықтималдық деп аталады. Өте ауқымды шарттар орындалған жағдайда М. п-нің ауыспалы ықтималдығы сызықтық біртекті дифференциал теңдеулер жүйесін қанағаттандырады. Мұндай М. п-нің типті мысалы тармақталу процесі болып табылады. Үздіксіз өзгеретін параметрлерге тәуелді болатын кейбір жүйе күйлерінің кездейсоқ өзгеруінде М. п. маңызды рөл атқарады. *Қ. Қаңлыбаев*

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер
Асан Бекешұлы Оспанов

**Асан Бекешұлы Оспанов** (18.5.1961 жылы туған, Тараз қаласы) – *техникалық ғылым докторы* (**2000**). 
***1983** Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялар институтын (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген соң осы институтта аға оқытушы, доцент, 
***1983–2001** кафедра меңгерушісі 
***2001-2003** Алматы технолиялар университетінде ғылым зерттеу институтының директоры, кафедра меңгерушісі  болды.
***2003 жылдан** Ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылым-зерттеу институтының директоры. 
## Ғылыми жұмыстар
«***Разработка вибрасепаратора для обработки зерновых, маслячных и крупяных культур в условиях хозяйств и перерабатывающих предприятий***» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. 
## Марапаттар
9 өнертабыс пен патенттің иегері.. 
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Стадион

thumb|250px|right|Афина стадионы. 1906 ж.
**Стадион** ( – жарыс өткізетін алаң) — жеңіл атлетика мен футболға арналған спорт аренасы, көрермендерге арналған трибунасы, спорттық ойындар мен гимнастика үшін алаңдары, қосымша құрылыстары мен ғимараттары бар кешенді спорт құрылысы.

Стадиондар кіші (1,5 – 3 мың орынды), орташа (10 – 14 мың орынды), үлкен (25 мың орыннан астам) болып бөлінеді. Стадиондардың кешеніне жүзу бассейндері, спорт залдары, жеңіл атлетикалық жабық манеж енеді.

1896 жылы 1-Олимпиадалық ойындардың өткізілуіне байланысты Афинада бұрын қираған стадион жаңартылды. Бұдан кейін спорттың дамуына байланысты жер-жерлерде стадиондар салына бастады. Солардың қатарында Лондонда (1908), Стокгольмде (1912), Парижде (1924), Амстердамда (1928), Лос-Анжелесте (1932), Берлинде (1936), Хельсинкиде (1952), Мельбурнде (1956), Римде (1959) үлкен стадиондар салынды. Қазір дүние жүзінде 100 мыңнан астам көрермен сыятын стадиондар жетерлік. Мысалы, Рио-де-Жанейродағы «Маракана» (180 мың адам), Прагадағы Страговский атындағы стадион (140 мың), Чикагодағы (120 мың) стадиондар.

Қазақстанда Алматы (1958), Қарағанды (1960), Шымкент (1968) қалаларындағы Орталық стадиондар 30 мың адамға, Медеу жасанды мұз айдыны (1972) 10 мың орынға есептелініп салынған. Облыс орталықтарында сыйымдылығы 10 мың орыннан асатын стадиондар жұмыс істейді.

## Галерея

Image:Delphi stadium DSC06305.jpg|Дельфы қаласындағы стадион
Image:Panoramic photograph of interior of Colosseum.jpg|Колизейдің ішкі көрінісі
Image:1906 Athens stadium.jpg|Афинадағы Олимпиада стадионы

Image:Olympiastadion Montreal.jpg|Монреальдағы Олимпиада стадионы
Image:Luzhniki Inside View B Stand.jpg|«Лужники» стадионы. Ресейдегі ең ірі стадион
Image:Yankee stadium.jpg| Нью-Йорктағы бейсбол стадионы
Сурет:Maracana Stadium.jpg| «Маракана» стадионы

Image:Estadiocentenario.JPG|«Сентенарио» стадионы
Image:Azteca entrance.jpg|«Ацтека» стадионы
Image:Allianz Arena zu verschiedenen Zeiten.jpg| «Альянц Арена» стадионы



## Дереккөздер
 

Санат:Спорттық ғимараттар
Қырғызтану

**Қырғызтану** (ағылшынша - Kyrgyz study;  орысша - кыргызоведение ; қырғызша Кыргыз таануу) - қырғыз елiнiң (оның iшiнде қырғыздарға қосылған және қырғыздардан бөлiнiп, басқа елдерге қосылған этностардың) тарихын, тiлiн, философиясын, этнографиясын, рухани және заттық мәдениетiн жанжақтату, комплекстеу, iлiми деңгейде зерттеушi тармақ.

Бұл тармаққа қырғыздар байырғы тарихи (оның iшiнде қазiргi Қырғызстанның, Борбордук Азияның, Сiбiрдiң және Iшкi Азияның) тарихи-географиясын, картографиясын, ономастикасын және басқа iлiми жағдайларын зерттеу де кiредi.

Дереккөздер:

1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б.
ISBN 5-89750-028-2
2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. - Том 1-6.

Санат:Қырғыз тарихы
Санат:Шығыстану
Санат:Қырғызстан
Күленов Сәлемхат

**Күленов Сәлемхат** (1898, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 2 жылдық мұғалімдер курсын, 1933 ж. Мәскеудегі Бүкілодақтық социалдық егін шаруашылық академиясын бітірген. 1918 – 36 ж. Баянауыл ауданынданда мектеп мұғалімі, Павлодар уездік халық ағарту бөлімінде инспектор, меңгеруші, уездік жер басқармасының меңгерушісі, Павлодар ауданы атқару комитетінің төрағасы болып істеді. 1936 – 37 ж. Алматы облысы кеңшарлар басқармасының бастығы, Қазақ КСР-і кеңшарлар халық комиссарының 2-орынбасары қызметтерін атқарды. 1937 ж. қазанда тұтқындалып атылды. 1957 ж. қыркүйекте ақталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:1898 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Жүнісқан Бүркітбайұлы

**Жүнісқан Бүркітбайұлы** (1896, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Белтерек ауылы – 1926, сонда) – ақын, Көкбай Жанатайұлының туған жиені, Әріп, Уәйіс, Иманбазар, Көкбай, т.б. ақындардан үлгі алып өседі. Найманның дүлділі.

Есімі айтыс арқылы белгілі болған. Алғашқы өлеңін туған нағашысы, белгілі ақын Кокбай Жанатаевқа арнайды. Жалдап оқытатын мұғалімнен орыс тілін үйреніп жүргенде Николай патшаның суретін мазақтап өлең шығарғаны үшін мектептен қуылады. Жастайынан серілік құрып, той-думанда ел ішінде ән салады, суырып салып өлең шығарады, айтыстарға катысады. Оның есімі осы айтыс арқылы белгілі болған. Өз нағашысы Көкбаймен, Еркөкше Көкеұлы, Иманбазар Қазанғапұлы ақындармен, Жанбатыр деген өлеңшімен айтыстары сақталған. Шекер деген әйел ақынмен арнайы айтысып, жеңеді. "Бай кеткен соң бәйбіше", "Сақып байға", "Құнанбай атаң болса құдай емес", "Қамауда", "Жағыпар болысқа", "Маң төбет", "Мәликеге", "Төртеуінде сегіз жыр", "Төртеуінде сегіз жар", "Менің атым Жүнісқан", "Шідерінің ақауы", "Нүрзи атынан", "Бағила", "Қайран елім", "Бөке кеніші", тағы басқа өлеңдері сақталған.
Әдебиет: Қорабаев С., Жүнісқан ақын туралы. "Жұлдыз" №8., 1983; Мұхамедханұлы Қ.Абайдың ақын шәкіртгері, 2-кітап,1995.

## Сілтемелер
*ақын
*ӘРІП (Мұхамедғарып) Тәңірбергенұлы
*Уәйіс 
*Иманбазар Қазанғапұлы
*Көкбай Жанатайұлы

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақ ақындары
Стаккато

|thumb| |right
**Стаккато** ( – бөлу, ажырату), музыкада – музыкалық аспапта немесе әнші дауысында дыбыстарды үзіп-үзіп, қысқа орындау. Стаккато легатоға қарама-қарсы болады. Шекті аспаптарда (скрипка, виолончель) ойнағанда стаккато ысқыны жоғары, не төмен үзе жүргізу арқылы орындалады. Нота жазуында ол staccato деген сөзбен немесе ноталардың төбесіне не астына нүктелер қою арқылы белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Удинцев Григорий Николаевич

**Удинцев Григорий Николаевич** (15.1.1896, Ресей, Свердловск облысы Карпинск ауданы Петропавловский кенті – 15.1.1951, Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (1940), профессор (1934).КСРО Медицина ғылымы академиясының корреспондент мүшесі (1945), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1941), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1946). Томск университетін бітірген (1921) соң осы университетте ординатор, ассистент, доцент (1921–30), ауруханада бас дәрігердің міндетін атқарушы (1930–34), Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) госпитальдық және ф-ттік терапия клиникасының меңгерушісі (1935–44), Қазақстан ғылым академиясының Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының директоры (1944–48), Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы Санитарлық-гигиеналық медицина институтында профессор (1948–51) қызметтерін атқарған. 1940 ж. «К вопросу об определении функции костного мозга у человека» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның негізгі ғылыми жұмыстары гематология (қан морфологиясы), жұқпалы аурулар (бруцеллезді вакцинамен, химиялық дәрілермен, физиотерапия әдіс-терімен емдеу) және курортологиялық (қымыз бен курорттық факторлардың емдік қасиеттері) мәселелеріне арналған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар