open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Галенит

thumb|275px|Галенит
**Галенит**, қорғасын жылтыры – *[[сульфид]] класындағы [[минерал]].* Хим. формуласы PbS. Кубтық сингонияда кристалданып, тұтас масса, түйіршік агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі қорғасындай сұр, металдай жылтыр; қатт. 2 – 3, менш. салм. 7,4 – 7,6 г/см3, морт сынғыш, электр тогын өткізеді, түрлі фотоэлектрлік әсер береді, диамагниттік, детекторлық қасиеттері бар. Гидротермальдық және кейбір шөгінді кен орындарында кездеседі. Г. – қорғасынның негізгі кентасы. Одан қорғасынмен қоса күміс, селен, висмут және мырыш өндіріледі. Г-тің концентратынан ақ сыр, бояу алынады. Қазақстанда Г. Кенді Алтай мен Сарыарқадағы қорғасын кен орындарында кездеседі.

## Ерекшелігі
Галена өзіне тән "қорғасын сұр" түсімен және қарқынды "күміс" жылтырымен, сондай-ақ осы минералға тән тығыздығымен оңай анықталады.

Галена арсенопириттен түсі, тығыздығы жоғары, қаттылығы төмен, текше бойынша бөлінуімен ерекшеленеді.

## Дереккөздер

Санат:Қорғасын минералдары
Санат:Сульфид минералдар
Санат:Кендер
Галит

**Галит** ()   тас тұзы, ас тұзы – *[[хлорид]]тер класының [[минерал]]ы.* Хим. формуласы NaCl. Кубтық сингонияда кристалданып, түйіршік масса, қабыршақ, талшық пішінді агрегаттар түзеді. Галит мөлдір, түссіз ақ, кейде түрлі түсті болады, көбінесе сильвинмен бірге кездеседі. Қатт. 2, менш. салм. 2,1 – 2,2 г/см3, шыныдай жылтыр.
Шөгінді жыныстар арасында Галиттің қалың қабаттары кездеседі. Ол климаты ыстық, қуаңшылық аймақтардағы су алаптарында (шығанақ, көл) өздігінен тұнады. Қазақстанда Галиттің ірі кендері Каспий, Арал теңіздері маңында бар. Галит тамақ өнеркәсібінде, қара металлургияда күкірт қоспаларын жою үшін, инертті газдарды (гелий, неон, аргон, т.б.) тазартқыш ретінде, электртехникада натрий құрамды сымдар жасауда пайдаланылады.

**Агрегаттары**. Өз бетімен көлдерде тұнған тұздар көбінесе
кристалды түйіршіктерден құралған қабыршақ кесектер түрінде
болады. Олар кейде тығыз, кейде кеуекті келеді. Кристалдардың
тіркеліп өскен әдемі қоспақ , друза түрлері кездеседі. Тұзды сорлардың бетінде, су тез буланғанда, тұз кристалдарының тамаша
қауашақ қабыршағы пайда болады да, олар ерітінді бетінде
жүзіп жүреді («кайықшалар» деп аталатын себебі осы). «Қайықша» төңкерілген пирамида пішіндес болады. Ол аздан соң
суға (ерітіндіге) батып, толық кристалл түріне айналады.
Галиттің түсі мөлдір, түссіз немесе ақ түсті. Сызығы ақ , дәмі
татымды, тұз сияқты ащы. Электр тогын ңашар өткізеді, бірақ
жылуды өте жақсы өткізеді. Жылтырлығы шыныдай мөлдір.
Жаратылысы көбінесе экзогендік; галит суы құрғаған көл мен шығанақтардан пайда болады. Сонымен қатар галит кейде вулкандардың
атқылауынан үшпалы зат ретінде көтеріліп, жарықтарға кіріп құралады.
Галит тамақ өндірісінде, химиялық ендірістерде — тұз қышқылың жасауда, натрий алуға, былғары илеу ісінде т. б. қолданылады.
Кендері біздің елімізде Эльтодда, Басқ ұншақта, Қырымда,
Қазақстанда, Уралда (Соликамск), Украинада кездеседі.
Шет елдердегі кендері Величкада (Польша), Пенджабта
(Үндістан), Кадзаста (АҚ Ш ) , Табрис (Ирад), Стассфурт (Германия) т. б. бар.

## Дереккөздер


Санат:Натрий минералдары
Санат:Галогенидтер
Санат:Хлоридтер
Санат:Иодидтер
Санат:Бромидтер
Санат:Калий тыңайтқыштары
Совет-Хан Ғаббасов

**Совет-Хан Ғаббасов** (12.2.1939 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Сұңқар ауылы) – жазушы, педагогика ғылым докторы (2003).
Лақап аты — Ұждан.

Алматы мемлекеттік медициналық институтының (1965, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) емдеу факультетін бітірген. 1971–78 жылдары Қазақтың клиникалық-эксперименттік ғылыми-зерттеу хирургия институтында, 1978–87 жылдары Онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер болып істеді. Дәрігер-ғалым қазақ тілінде «Қан жүрісі – жүрек тынысы» (1968), «Дәрігер келгенге дейінгі көмек» (1973), «Қатерлі ісіктің алдын алуға бола ма?» (1980) кітаптарының авторы. 55 ғылыми мақала, 2 авторлық куәлігі бар. 1989 жылдан Қазақ педагогикалық ғылыми-зерттеу институтында ғылым Ғаббасовтың «Халық педагогикасының негіздері» (1995) еңбегі халық педагогикасының оқулығы ретінде пайдаланылып келеді.

## Шығармалары
* Қыран қия. Әңгімелер. А., 1971; 
* Ана жүрегі Повестер. А., 1974; 
* Өскен үя. Әңгімелер. А., 1976; 
* Серпер. Роман. А., 1979; 
* Порыв. Повести. М., 1982; 
* Нәзік сезім. Роман, повестер. Фрунзе. 1985; 
* Кәусар. Ғыл.-фантастикалық роман. А., 1985; 
* Мейірім. Повестер, әңгімелер. А., 1989; 
* Воззрение. Повести, роман. М„ 1993; ізгілік әліппесі. Оқулық. А., 1991; 
* Халықтық педагогика негізі. Моногра­фия. А., 1995; Көңіл күсы. Роман. А.. 2004.

## Дереккөздер

Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Ғабдеев Қайыржан

**ҒАБДЕЕВ Қайыржан Нұртазаұлы** (1946 ж.т., Орынбор облысы Ташлинский ауданы Степной ауылы) – ауыл шаруашылық ғылым докторы (1995), профессор (1996). Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтын бітірген (1970). 1970–1972 жылдары Орал ауыл шаруашылық тәжірибе ст-ның селекция бөлімінде кіші ғылым қызметкер (1970), 1972–1975 жылдары Херсон ауыл шаруашылық институтының аспиранты, 1975–1977 ж. Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтында ассистент, аға ғылым қызметкер, 1977–1986 ж. Орал ауыл шаруашылық тәжірибе ст-ның бөлім меңгерушісі, 1986–1993 ж. Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтында доцент, 1993–1994 ж. кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1994 жылдан Орал су және биологиялық мәселелер жөніндегі ғыл. орт-ның директоры. 90-нан астам ғылыми еңбектің авторы.
## Дереккөздер
Алтын Орда дәуіріндегі обалар

‎Алтын Орда дәуіріндегі обалар – 13–14 ғасырлардағы Қазақстанның орталық, батыс, солтүстік аймақтары тұрғындарының зираттары. 

1960 ж. академик Ә.Х.Марғұлан және археолог Ф.Х.Арсланова зерттеген. Павлодар облысы Ақтоғай ауданның батысындағы обалардан жерленген адамның жанына қойылған сыртында түрлі жануарлардың суреті бар қола айна, күмістен жасалған сәукеле табылды. Мұндай заттар Ертіс өзеннің сол жағалауындағы Жданов, Кашыр, Леонтьев зираттарынан да кездесті. Нұра өзеннің бойындағы обалардан 14 ғасырға жататын теңгелер және темір үзеңгі шықты. Обалардан алынған заттай деректер Алтын Орда дәуірінде қыпшақтардың материалдық және рухани мәдениетінің жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Ортағасыр археологиялық ескерткіштері

Санат:Қазақстан обалары
Санат:XIII ғасыр
Санат:XIV ғасыр
Санат:Алтын Орда
Альфред Давыдович Кагарлицкий

**Альфред Давыдович Кагарлицкий** (1 сәуір 1931 ж.т., Ресей, Сахалин облысы Тымовское ауданы Тымовское с.) – химия ғылымдарының докторы. (1976), профессор (1991), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері. 

* ҚазМУ-ды (1954, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
* Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтының аспиранты, ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері, ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1954–83)
* Қазақстан ғылым академиясының Органикалық синтез және көмір химиясы институты директорының орынбасары (1983–89) болды. 
* 1989 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде профессор, кафедра меңгерушісі
* ҚР Білім және ғылым министрлігінің Фитохимия институтында ғылыми кеңесші (1999) қызметтерін атқарды. 

## Ғылыми еңбектері

* Негізгі ғылыми еңбектері тотығу мен гидролиздің орайластырылған катализдік реакцияларын зерттеуге, пестицидтер мен дәрілік препараттар алу технологиясын жасауға арналған.
* 220-дан астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы. 
* 30-ға жуық авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер

Санат:1931 жылы туғандар
Санат:1 сәуірде туғандар
Санат:Сахалин облысында туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Болат Әбдікәрімұлы Әбдікәрімов

** Болат Әбдікәрімұлы Әбдікәрімов ** (17.2.1939 жылы туған, Қарағанды облысы Нұра ауданы Нұра кент) – педагогика ғылымдарының докторы (1996), профессор (2001).

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

Қарағанды политехникалық институтын (1962, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. 1963–1973 жылы кәсіптік-техногогикалық училище директорының орынбасары, облыс басқарма бастығының орынбасары қызметтерінде болды. 1983–1988 жылы Қазақ КСР-і Кәсіптік-техникалық білім беру комитеті төрағасының 1-орынбасары, 1990 жылы ҚР Білім министрінің орынбасары, 13-сайлауы Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1994), 1995 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігі Кәсіптік-техникалық білім беру комитетінің төрағасы, 1996 жылы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты аппаратында сектор меңгерушісі, 1997–2001 жылы Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі, профессор, 2001 жылдан Еуразия гуманитарлық институтында педагогикалық кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады.

200-ге жуық ғылым еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:17 ақпанда туғандар
Санат:Киевкада туғандар
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің 13-шақырылымының депутаттары
Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Еуразия гуманитарлық институты оқытушылары
Әлпеншек

**Әлпеншек** () — көкбұта тұқымдасына жататын бұталы өсімдік. 

Еуразия, Солтүстік Америка елдерінде таулы, орманды жерлерде кездеседі. Бұталарының биіктігі 2 — 6 м, түсі сарғыш-қоңыр, не қара-қоңыр, ал жас бұталары жасыл келеді. Жапырақтары қалыңдау, ұзынша, түкті. Гүлдері ірі, ақ сары, қызыл, қызғылт түсті болады, ал күлтесі қызыл болып ашылады. Олар шатырша гүлшоғырына топталған. Қазақстанда әлпеншек тек қана гүл шаруашылықтарында, ботаникалық бақтарда өсіріледі. Әлпеншек қалемшелеу әдісімен көктем-жаз айларында, арнаулы жылыжай, көшетханада көбейтіледі. Өсіп шыққан жас көшеттерді жәшіктерге, кейіннен қыш құмыраларға отырғызады. Олардың күтімі жақсы болса, 1 — 2 жылдан кейін гүлдей бастайды. Әлпеншек — сәндік өсімдік.

## Дереккөздер

Санат:Көкбұталар
Санат:Бұталар
Әлпет

**Әлпет** — түр-сипатты, сыртқы көріністі білдіретін эстетикалық ұғым. Болмыс түрін білдіретін төрт ұғымның (атау, сапа, әлпет, мағына) бірі. Болмыс түрінің әлпетіне оның сапасы мен мағынасы әсер етуі мүмкін. Адамның көңіл-күйі, ішкі сезімі, ең алдымен, оның бет-әлпетінен көрінеді. Әлпет жеке адамның өзіне тән сыртқы сипатын көрсетеді. Адам әлпетінен ақыл нұры, жан сұлулығы, мейірімділігі, сабырлылығы немесе қатыгездігі, үрейі, қуанышы байқалады.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедиясы  1-том
Александр Васильевич Казанцев

**Александр Васильевич Казанцев** (1 қаңтар 1929 жылы туған, Ресей, Новосібір облысы, Маслянино ауданы, Белово селосы) – химия ғылымдарының докторы (1980), профессор (1982).

## Өмірбаяны
* Қарағанды педагогика институтын (1960, қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) бітірген. 
* Қарағанды қаласындағы №26 мектептің директоры (1960 – 1961)
* Қарағанды мемлекеттік педагогика институтында оқытушы, аспирант, аға оқытушы, доцент (1961 – 1972), кафедра меңгерушісі, доцент, декан (1972 – 1994). 
* 1994 жылдан профессор қызметін атқарады. 

## Ғылыми еңбектері
* Оның негізгі ғылыми-зерттеулері органикалық қосылыстар химиясына арналған. 
* Казанцевтің 196-ға жуық ғылыми-зерттеу мақаласы жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Новосібір облысында туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Әлсіздік

**Әлсіздік** — адамның психологиялық жәнефизиологиялық күйін білдіретін ұғым. Психологиялық әлсіздік адамның таным, ақыл-ой, сезім қабілеттерінің нашарлығын аңғартады. Физиологиялық әлсіздік адамның жүйке жүйесі қызметінінің осалдығын білдіреді. Әлсіздік әр түрлі себептерге байланысты пайда болады. Оған биологиялық факторлар (қартаю, сырқаттану, организмнің тозуы тағы басқа) және психологиялық факторлар (күйзелу, қайғылану, шаршау тағы басқа) себеп болуы мүмкін. Әлсіздік ауыспалы мағынада адамның материалдың және рухани тұрғыдан жұтаңдығын да білдіреді.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедиясы  1-том
Әлует

**Әлует **— 1. Жойқын күш, [[қуат]]; 2. Белгілі-бір мақсатқа жетуге немесе ауқымды мәселелерді шешуге жұмылдырылған мемлекеттің, кәсіпорынның, жеке адамның тағы басқа мүмкіншіліктерінің жиынтығы (қосымша Экономикалық әлует, өндірістік әлует).

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедиясы  1-том
Әл-шархият

**“Әл-Шархият”**, Шығыс жинағының 43-басылымы (1914) — Абай мен Дулатов өлеңдері тұңғыш рет орыс тілінде жарияланған кітап. Қазақтың ұлы ақындарының шығармаларын басқа тілге аударып басудың алғашқы тәжірибелерінің бірі. Мәскеудегі Шығыс тілдері (Лазарев) институты дайындаған бұл жинақ В.А. Гордлевскийдің басшылығымен көрнекті шығыстанушы А.Н. Веселовскийдің құрметіне шығарылды.  Жинаққа Абайдың “Жаз”, “Желсіз түнде жарық ай”, “Адамның кейбір кездері”, “Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?”, Міржақыптың “Мұң”, “Қазақ халқының бұрынғы мәслихаты”, “Қазақ жерлері” деген өлеңдері енген. Аудармашылар — Мәскеудегі Петров-Разумов академиясының студенттері Сатылған Сабатаев пен Нұх Рамазанов. Өлеңдер жартылай қарасөзбен аударылған. Аударманың көркемдік дәрежесі қанағаттанарлықтай болмағанымен шығармалардың рухы шыншылдықпен жеткізілген. Бұған қоса Рамазанов Ә.Бөкейхановтың  Орыс география қоғамының Семей бөлімшесі жазбаларында жарияланған (1907, 3 басылым) мақаласы негізінде Абайдың өмірбаянын берген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан әдебиеті
Надежда Вениаминовна Казаченко

**Надежда Вениаминовна Казаченко** (1947 жылы туған, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы. (1993). 

## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген.
* Степногорск (1971–73) емханасында дәрігер-офтальмолог.
* Қарағанды (1973–75) қалаларындағы емханада дәрігер-офтальмолог.
* Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында аға зертханашы, ассистент, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкері (1976–97) болды. 
** 1997 жылдан бөлім меңгерушісі қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері
Казаченконың 110-нан астам ғылыми-зерттеу мақаласы, 1 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан офталмологтары
Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері
Нығмет Ғабдуллин

**Нығмет Ғабдуллин** (26.12.1927, Көкшетау облысы Рузаев ауданы Шұқыркөл ауылы – 11.7.2005, Алматы қаласы) – филология ғылым докторы (1972), профессор (1975), Қазақстанның еңбек сіңген қайраткері (1998).

* Қазақ педагогика институтын (қазіргі Алматы мемлекеттік университетін) бітірген (1950).
* 1950–1969 жылдары республикалық баспасөз орындарында,
* 1962 жылдан жоғары оқу орындарында қызмет еткен.
* 1988–1997 жылдары Алматы мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі болды.
* «Қазіргі қазақ әдебиетінде жаңа адамды бейнелеу проблемалары» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.

## Шығармалары
* Менің достарым. Әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1951;
* Алғашқы сапар. Повесть. А., ҚМКӘБ, 1953;
* Жаңа таны отар. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1955;
* Құрбылар. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1956;
* Гүл. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1959;
* Қызық дәурен. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1963;
* Өмір, қымбатсың маған. Повесть. А., «Жазушы», 1966;
* Сарғайған жапырақ. Повесть. А., «Жазушы», 1970;
* Жігер. Роман. А., «Жазушы», 1983;
* Уақыт сыры. Әдеби сын. А., «Жазушы», 1981;
* Ғабит Мүсірепов - драматург. Монография. А., «Өнер», 1982;
* Махаббат жыры. Таңдамалы. А., «Жазушы», 1998.

## Дереккөздер


Санат:26 желтоқсанда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Атбасар ауданында туғандар
Санат:11 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Владимир Лонгинович Казенас

**Владимир Лонгинович Казенас** (14 сәуір 1941 жылы туған, Алматы қаласы) –энтомолог, гименоптеролог, биология ғылымдарының докторы (1988).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1963 қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* Қазақстан ғылым академиясының зоология институтында аспирант, кіші, аға, бас ғылыми қызметкер (1965–93), зертхана меңгерушісі (1993–95), жетекші ғылыми қызметкері (1995) болып қызмет атқарады.

## Ғылыми еңбектері

* Казенас 112-ге жуық ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:14 сәуірде туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Гименоптерологтар
Санат:Қазақстан энтомологтары
Санат:КСРО энтомологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Валерий Валентинович Евдокимов

**Валерий Валентинович Евдокимов** (1942 жылы туған) – тарих ғылымының докторы (2002), профессор (2002).

Орал мемлекеттік университетін бітірген (1966) соң мектеп мұғалімі, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары (1966–1968), Қостанай облысы мұражайының аға ғылыми қызметкері (1968–1969), Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, профессор, оқу ісі жөніндегі проректоры (1976–2005) қызметтерін атқарды. 2001 жылы «*Эпоха бронзы степей Центрального и Северного Казахстана*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Евдокимов 80-нен астам ғылыми-зерттеу еңбектің авторы.

## Сыртқы сілтеме
* Валерий Валентинович Евдокимов

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Профессорлар
Райхан Әутәліпқызы Егеубаева

**Райхан Әутәліпқызы Егеубаева** (15 қаңтар 1944 жылы туған, Қостанай облысы, Қостанай ауданы, Тұңғыш ауылы) – биология ғылымының докторы (2003).


Қостанай мемлекеттік педагогикалық институтын (1967) және Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1978) бітірген соң осы институтта зертханашы (1970–75), кіші ғылыми (1980–89), ғылыми (1989–91), аға ғылыми қызметкер (1991–97), лаборатория меңгерушісі (1997–2005), 2006 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді.

«*Эфирномасличные растения Юго-Востока Казахстана и пути их рационального использования*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Егеубаева 120 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы; 2 патенті бар.

## Дереккөздер


Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Қостанай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Қожа ахрар

**Қожа Ахрар**, Убайдуллаһ Насираддин әл-Ахрар Махмуд аш-Шаши (1404, Ташкент өңірі – 1490, сонда) – діни, саяси қайраткер, әулие-ишан. Қожа Ахрар шейхтер әулетінен шыққан, Самарқан медресесінде діни білім алған. 1431 – 32 жылы шамасында нақшбандийа тариқатын ұстанған Йакуб Чархимен кездесіп, өзіне пір тұтады. Қожа Ахрар мол байлығын дін жолына, қайырымдылық істерге, мемлекеттің бірлігін нығайтуға жұмсады. Ол елдегі тәртіп үшін өзінің мемлекеттік істерге араласуын Алланың бұйрығымен, ал дәулетінің өсуін “баракат” (береке), яғни тылсым құт даруымен түсіндіреді. Қожа Ахрар Кабул, Ташкент, Самарқан қалаларында ірі медреселер салдырды. Ол биліктегі шағатай әулетінің хандары мен бектеріне дінге жат кейбір әдеттерді, жүгенсіздікті, алауыздықты тыю, шариат жолын нығайту жайлы ашық үндеулер жасап, хаттар жолдады. Әбу Сайид (1451 – 1469) және Ахмед Мырза (1469 – 1492) сұлтандардың өзіне мүридтігін пайдалана отырып, Қожа Ахрар Орталық Азияға шын мәнінде 40 жыл бойы өз ықпалын жүргізді. Қожа Ахрар өмір сүрген тұста Орталық Азиядағы нақшбандийа тариқаты шарықтау кезіне жетеді. Бұл тариқат қадырийадан кейінгі ислам әлемінде ең көп тараған сопылық ұйымға айналды, әсіресе, ол Анадолы жері мен Үндістанға өз ықпалын жүргізді. Қожа Ахрардан орталық азиялық, батыс-түркиялық және үндістандық деп аталатын нақшбандийаның үш бұтағы тарайды. Әлішер Науаидің жазуынша, Қожа Ахрардың мүридтері қатарында тіпті Иран, Әзірбайжан, Түркия, Мысыр, Үндістан билеушілері де болған. Шығыс ақындары мен ойшылдары (Жәми, Науаи, Бабыр) Қожа Ахрардың мүридтері болып, әулиені дәріптеген. Мұхаммед Хайдар Дулат “Тарихи Рашиди” деп аталатын еңбегінде атақты Жүніс ханмен бүкіл Моғолстан жұртының Қожа Ахрарды салтанатпен қарсы алғандығы, оның аяғы басқан жерді сүйгені, барлығының да оған мүрид болғаны жайлы айтылады. 1500 жылы Мауераннахрды жаулап алған көшпелі өзбектер (шайбанилер) Қожа Ахрардың ұрпақтарының мүлкін тәркілеп, ықпалын тоқтатты.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Тарих
Николай Степанович Калачев

**Николай Степанович Калачев** (20 маусым 1908, Алматы облысы, Сарқант қаласы – 7 шілде, 1974, Алматы қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1966), профессор (1968). 

## Өмірбаяны
* Орта Азия институтын (1931, Ташкент) бітірген. 

* «Гидроэнергопроект» ғылыми-зерттеу институтында жетекші, бас инженер (1931–44)

* Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтында зертхана меңгерушісі (1944–74) қызметтерін атқарған. 

## Ғылыми еңбектері
Оның негізгі ғылыми еңбектері су энергетикалық кадастрларды жасау тәсілдеріне арналған. 

## Марапаттары
«Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:20 маусымда туғандар
Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Сарқантта туғандар
Санат:7 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Алтынтөбе (Отырар аймағы)

**Алтынтөбе** – орта ғасырлардан сақталған көне қала орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар қаласының оңтүстік-батысында 7 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы 1947, 1949 жылдары (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1969-70, 1986 жылдары (жетекшісі К.А. Ақышев) зерттеген. 

## Сипаты
Қала орны солтүстіктен оңтүстікке қарай созыла орналасқан төртбұрышты төбе. Сыртқы қорғаныс қабырғалары солтүстіктен оңтүстікке қарай 950 м, батыстан шығысқа қарай 500 м. Цитаделі мен шаһристаны орта тұсында орналасқан. Цитадельдің биіктігі 12,5 м, аумағы 100х100 м. Оңтүстік шетінде орналасқан шаһристанның сыртынан қоршаған дуалдың әр жерінде күзет мұнараларының орындары сақталған. Қабырғаларының аумағы 100х160 м, биіктігі 6,5 м. Жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қыштан, шыныдан жасалған ыдыстар, темір заттардың қалдықтары табылды. Бөлмелердің бірінің еденінен табылған түргеш дәуірінің теңгелері қаланың уақытын анықтауға көмегін тигізді. Ол Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу жерінде VIII-X ғасырлар аралығында пайдаланылған. Құйрықтөбе, Көкмардан, Марданкүйік, тағы басқа қалалар секілді Отырардың серігі болған. Қазба кезінде алынған заттай деректер қаланың біздің заманымыздың басында қалыптасып, XI-ғасырға дейін болғанын көрсетеді.

## Сілтемелер
*Алтынтөбе - Отрар ауданы әкімдігінің ресми сайты
*Алтынтөбе кен орны / Көрнекті орындар / Портал visitkazakhstan.nur.kz

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Василий Иванович Калинин

**Василий Иванович Калинин** (8 мамыр 1914, Ресей, Псков облысы, Гдов ауданы, Кузнецово деревниясы – 6 ақпан, 1982, Қарағанды) – физиолог, биология ғылымдарының докторы (1970), профессор (1971). 

## Өмірбаяны
* Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) зоотехникалық-малдәрігерлік (1940) және ауыл шаруашылық (1952) институтын бітірген. 
* Тәжік медицина институтында ассистент (1945–47)

* Ленинград нейрохирургия институтында ғылыми қызметкер (1947–52)

* Воронеж медицина институтында ассистент

* Волгоград педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі (1952–67)

* Қызылорда педагогика институтында (1967–79, қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) кафедра меңгерушісі.

* Қарағанды мемлекеттік университетінде (1979–82) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 

## Ғылыми еңбектері
Оның ғылыми еңбегі негізінен жануарлар физиологиясы мәселесіне арналған.

## Дереккөздер

Санат:8 мамырда туғандар
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:Псков облысында туғандар
Санат:6 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қарағандыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан физиологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің профессорлары
Қанапия Ғабдуллина

**ҒАБДУЛЛИНА Қанапия** (1947 ж.т., Алматы облысы Қаратал ауданы Кәлпе ст.) – әлеуметтану ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993). 

ҚазПИ-ді (1970, қазіргі ҚазҰПУ) және осы ин-ттың аспирантурасын (1973) бітірді. 1973–74 ж. Қазақстан ЛКЖО Совет ауданы комсомол к-тінде (Алматы қ.), 1974–96 ж. Ташкент т. ж. инж-лері, Алматы т. ж. көлік инж-лері ин-тында (қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) қызмет істеді. 1996 жылдан кафедра меңгерушісі. 150-ден аса ғыл. еңбегі, оның ішінде 5 монографиясы жарияланған.

## Шығармалары
* Трудовые коллективы села, ауылы-А, 1990;
* Судьба Казахстанского села, ауылы, 1994;
* Социология и социальная жизнь, ауылы, 1996.

## Дереккөздер

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан әлеуметтанушылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Анатолий Афанасьевич Калюжный

**Анатолий Афанасьевич Калюжный** (15 ақпан, 1952 жылы туған, Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Горноводск ауылы) – педагогика ғылымдарының докторы (1995).

## Өмірбаяны
* Ақтөбе педагогикалық институтын бітірген.
* Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданындағы мектептерде мұғалім (1973–79)
* 1979 жылдан Ақтөбе педагогика институтында декан, проректор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 
## Ғылыми еңбектері

* Ғылыми-педагогикалық жұмыстарын білім беру ісімен ұштастыра жүргізді.
* Калюжный 70-тен астам ғылыми мақаланың, оның ішінде бірқатар [кітап] пен әдістемелік құралдардың авторы.

## Дереккөздер

Санат:15 ақпанда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Мәртөк ауданында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Василий Андреевич Каллаур

**Каллаур Василий Андреевич** (1838 жылы туған – 1918 немесе 1919 ж. ө.) – шығыстанушы, Әулиеата қаласының белгілі зерттеушісі. Археология әуесқойларының түркістандық үйірмесіне белсене қатысушы. 

*Каллаур* Қазан төңкерісі қарсаңында қазақ халқының тарихы жөнінде нақты материалдарды жинастыруға көп еңбек сіңірді. Ширек ғасыр бойы ежелгі Қазақстанның археологиясын зерттеп, жергілікті өлкетанушылармен бірге археолия. ірі жаңалықтар ашты. **Каллаур** 1876 жылдан Әулиеата уезінің, *90* жылдардың аяғынан бастап Перовск уезінің бастығы болды. 1908 – 1909 ж. ш. Киевке ауысты. Жетісудағы ежелгі түркі сына жазуларын алғаш ашты. Бұл Талас өзіні алқабындағы Айыртам – Ой қыстауынан табылған тастағы жазу еді. Осы аса маңызды археолия жаңалық жөніндегі хабар Ресей археолия қоғамы шығыс бөлімшесінің жазбаларында басылды. Жазу (*С.Е. Маловтың* пікірі бойынша ең кемінде 8 ғасырға жатады) Жетісудағы ежелгі түркі тайпаларының мәдениет дәрежесі жоғары болғанын көрсетеді.
*Каллаур* Қазақстанның оңтүстігіндегі көптеген археология ескерткіштерді тізімге алып, тарихи топография мен топонимика тұрғысынан зерттеді. Ол Әулиеата уезіндегі сауда жолдарының жоспарын жасап, оларды Тараздан Шығыс Түркістанға қарай асатын ежелгі жолдармен жалғас деп есептеді және жолдар бойындағы араб жол анықтамаларында көрсетілген ежелгі жер аттарын зерттеушілердің карталарындағы қазіргі аттарымен, тұрған жерімен салыстыруға тырысты. Осы жолдың батыс шегіндегі – Тараздан Исфиджабқа (*Сайрамға*) дейінгі қала орындарына сипаттама жазып, оларды жазба деректемелердегі ежелгі қалалармен ішінара салыстырып, Әулиеата бекінісінің жоспарын жасады. Бұл жоспар бертін келе ежелгі Таразды зерттеушілерге көп көмек тигізді. Талас өзені бойындағы үлкен магистральды канал мен одан тарайтын арықтар жүйесін, ондағы күзет бекіністерін зерттеді. Сырдария бойындағы қалалардың тарихы жөнінен құнды материалдар жинады. Көптеген бекіністер мен қорғандардың қираған орындарында (*Сунақата, Асанас, Құймакент*, т.б.) зерттеулер жүргізді. 1901 – 1902 жылы Перовск уезінің Сауран, Приречной, т.б. болыстарындағы қираған ежелгі қалалардың орнын барлап, картаға түсірді. Жаңадария өңіріндегі ежелгі қалалар мен елді мекендерді сипаттап жазды.
*Каллаур* Қазақстанның оңтүстігіндегі архитектор ескерткіштер (*Әулиеатадағы Қарахан* мазары, Талас өзені бойындағы Ақ Кесене, Көк Кесене бекіністері, Сығанақ жанындағы Айша бибі мавзолейі, Көккесене мавзолейі, ежелгі Қазақстанның басқа да архитектура ескерткіштері) жайында құнды деректер қалдырды. *Каллаур* орта ғасырдағы шығыс қолжазбаларын, акт материалдарын, халық аңыздарын (*мыс., Ақыртас құрылысы жөнінде*) және т.б. фольклорлық материалдар жинаушы ретінде де танымал. Қазақстандың еңбектерін В.В. Бартольд, А.Н. Бернштам, Қазақстанның орта ғасырдағы тарихын зерттеуші басқа да ғалымдар жоғары бағалады.

## Дереккөздер

Санат:1838 жылы туғандар
Санат:1918 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан шығыстанушылары
Санат:Қазақстан археологтары
Ғабдыров Елеукен

**ҒАБДЫРОВ Елеукен Хамидоллаұлы** (25.12.1929, Атырау облысы Индер ауданы – 16.10.1989, Алматы қ.) – әдебиет зерттеушісі, филологиялық ғылым докторы (1968), ҚазМУ-ды (1944, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1944–62 ж. осы университетте оқытушы, аға оқытушы, доцент, филол. ф-тінің деканы, 1962 жылдан Қазақ КСР-і ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі, аға ғылым  қызметкері болды. «Кеңес дәуіріндегі орыс-қазақ әдеби байланыстары» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғаған. Ғылыми-зерттеу еңбектері әдебиеттің жалпы теориялық мәселелері мен әдеби байланыстар тақырыбына арналған.
## Дереккөздер
Евклидке түсініктеме

**«Евклидке түсініктеме»**, «*Евклидтің 1-және 5-кітаптарының кіріспесіндегі қиын жерлеріне түсініктеме*» – Әбу Наср әл-Фарабидің көрнекті шығармаларының бірі.

Евклид «Негіздерін» түсіндіруге, сынауға, кемелдендіруге арналған. Арабша түпнұсқасы табылмаған, көне еврей тіліндегі аудармасы бар. Мұнда геометрияның басты ұғымдарын негіздеу, баяндау мәселесі сөз болады. әл-Фарабидің анықтауы бойынша, геометриялық дене – физикалық дененің ең бірінші, бет – одан кейінгі, сызық – одан соңғы, ал нүкте – дененің ең жоғары абстракциясы. Осыған байланысты геометрияның нүкте, сызық, бет, дене сияқты бастапқы ұғымдарын баяндаудың екі жолы бар екенін көрсетті. Оның біріншісі – ең әуелі түйсікке, сезімге жақын ұғымдардан бастап баяндау, екіншісі – ақылға жақын ұғымнан бастау. Ол бұл еңбегінде Аристотельдің көзқарасын дамыта отырып, нүктені сызықтан, сызықты беттен, ал бетті денеден бөліп алуға болмайды, математикалық ұғымдар ақиқат нәрсені түрліше дәрежеде абстракциялау жолымен шыққан деген қорытындыға келген. әл-Фараби Евклид «Негіздерінің» 1-және 5-кітаптарында келтірілген кейбір анықтамаларды сынға алады, түсіндіреді, түзетеді (мысалы, нүкте, түзу сызық, жазық бет, жазық бұрыш, үлес, бөлік қатынас, т.б.). «Евклидке түсініктеме» геометрияны негіздеу мәселелерімен шұғылданушы Шығыс математиктері мен философтарына үлкен әсер етті. Мысалы, Омар Һайям «Евклидке түсініктеме» әсерімен «Негіздердің» 1-кітабына түсініктеме жазып, параллель түзулер теориясында үлкен жетістікке жеткен.
## Дереккөздер</span>


Санат:Әл-Фараби шығармалары
Тұрсын Хафизұлы Ғабитов

**Тұрсын Хафизұлы Ғабитов** (1947 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданы Биғаш ауылы) – философия ғылым докторы (1997). ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1971–79 ж. ҚазҰУ-да ассистент, 1979–83 ж. осы университетте оқытушы, 1983–91 ж. доцент, 1991–95 ж. кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1998 жылдан профессор Ғабитов 28 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Көкпекті ауданында туғандар
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Профессорлар
Төлеген Жамалбекұлы Егембердиев

**Төлеген Жамалбекұлы Егембердиев** (6 қаңтар 1950 жылы туған, Жамбыл облысы, Мерке ауданы, Тескентоған ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (2006). 

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1992). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Жамбыл облысы ауруханасында хирург-ординатор (1972–76) болып істеді. А.Н.Сызғанов атындағы Клиникалық және эксперименттік институттың жүрек-тамыр хирургиясы клиникалық ординатурасында (1976–78) оқыған. Кейін Сызғанов атындағы Ғылыми хирургия орталығының жетекші ғылыми қызметкері болды. Егембердиев ұсынған жаңа типті жасанды тамыр биопротездері 1979 жылдан бері жүрек-қан тамырларын хирургиялық емдеуде және бүйректі ауыстырып салуда (аллотрансплантация) кеңінен қолданылуда. «*Сосудистые заменители в хирургическом лечении окклюзионных поражений брюшной аорты и артерий нужных конечностей*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Егембердиев 50-ден астам ғылыми-зерттеу еңбектің авторы. Ресей Тамырлар хирургиялық қоғамының мүшесі (1992).

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Арынғазы Әбутәліпұлы Егеубаев

**Арынғазы Әбутәліпұлы Егеубаев** (7 мамыр 1941 жылы туған, Қостанай облысы, Қостанай ауданы, Тұңғыш ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997), Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің еңбек сіңірген қызметкері, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылыми академиясының академигі (1995)

Тарақты руынан шыққан.

Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1968) және аспирантурасын (1974) бітірген. Еңбек жолын веттехник (1961–63) болумен бастаған Егеубаев институтта комсомол комитетітінің хатшысы, ассистент, аға оқытушы, доцент (1975–86), кафедра меңгерушісі, декан, проректор (1986–96) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде кафедра меңгерушісі, Жоғары фермерлер мектебінің жетекшісі. 1995 ж. «*Микроминеральное питание жвачных животных в никеловой биогеохимической провинции Республики Казахстан*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Егеубаев 80-нен астам ғылыми-зерттеу еңбектің авторы.

## Дереккөздер



Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Қостанай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан зоологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Асқар Құрмашұлы Егеубаев

**Асқар Құрмашұлы Егеубаев** (6 наурыз 1950 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Қыстау Күршім ауылы – 8 қазан 2006 жылы, Алматы қаласы) – ақын, аудармашы, сыншы, филология ғылымының докторы (1999).

*ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
*«Қазақстан коммунисі» журналында (1974–84), 
*«Қазақ әдебиеті» газетінде (1984–87), 
*«Жазушы» баспасында (бас редактордың орынбасары, 1987–88), 
*«Жұлдыз» журналында (1988–89), 
*«Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясында (бас редактордың орынбасары, 1989–90), [
*Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесінде баспасөз хатшысы, 
*Қазақстан Парламенті Сенаты аппаратында кеңесші (1991–97), 
*ҚазҰУ-да оқытушы, Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебінде бағдарлама жетекшісі (1997–2001) болды. 
*2001 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі қызметін атқарды.
## Шығармашылығы
«Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебиетінің көркемдік жүйесі (Х–ХІІ ғасырлар: көркемдік-эстетикалық ізденістер мен түрленулер)» деген тақырыпта докторылық диссертация қорғаған. «Сыр мен сымбат» (1981), «Сөз жүйесі» (1985), «Әділет» (1990), «Аламан» (1996), «Қала салған қазақтар: Поэмалар» (2002), «Тайқазан: Дастандар мен өлеңдер» (2003), «XX ғасырдың екі сағаты» (2005), «Жүсіп Баласағұн: Роман-эссе» (2005), т.б. кітаптардың авторы. Түркі мәдениетіне қатысты көне әдеби мұраларды қазақ тіліне аударып, зерттеу жұмысымен айналысқан. Ж. Баласағұнның «Құтадғу білігін» қазақ тіліне аударды (1986). Бұл кітап 1989 ж. Пекиннің Ұлттар баспасынан араб әліпбиімен екінші рет жарық көрді. М. Қашқаридың «Диуани лұғат ит-түрк» еңбегін қазақ тіліне аударды (1998). «Кісілік кітабы» (1998), «Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебиетінің көркемдік жүйесі» (1999), «Құлабыз: Поэтиканың тарихилығы» (2001) т.б. монографиялары жарық көрген. Қазақстан Ленин комсомолы (1984), Жамбыл атындағы халықаралық (1996), Махамбет атындағы (2003) сыйлықтардың лауреаты. Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданының құрметті азаматы (2000). «Құрмет» орденімен (2003) және медальдармен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
http://imena.pushkinlibrary.kz/kaznames/litegeubaevkz.htm 

## Дереккөздер


Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Күршім ауданында туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Қожабақы

**Қожабақы** — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Аранды ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстік-батысқа қарай 45 км жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1876 адам (970 ер адам және 906 әйел адам) болса, 2009 жылы 1698 адамды (868 ер адам және 830 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1977 жылы мал бордақылау бірлестігінің бөлімшесі болып келді. Қазіргі уақытта Қожабақыда және округке қарасты Бірлік, Аранды ауылдарында “Қожабақы” ӨК мен АҚ, 11 шағын кәсіпкерлік, 6 шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы елді мекендері
Арыстан Мәуленұлы Ғазалиев

**Арыстан Мәуленұлы Ғазалиев** (9 қазан 1951, Қарағанды қаласы) — химия ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992), Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003).

Қазақ мемлекеттік университетін (1973, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген.

## Қызмет жолы
1977–1981 ж. Қарағанды мемлекеттік университетінің аға оқытушысы, 1981–1985 ж. Қарағанды кооперативтік институтының доценті, 1985–1996 ж. Органикалық синтез және көмір химиясы институтының ғылыми хатшысы, лаборатория меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1996–1998 ж. Қарағанды мемлекеттік университетінің проректоры болды.

1998–2004 ж. Органикалық синтез және көмір химиясы институтыты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары.

2004 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі акададемик-хатшысының орынбасары, Қарағанды техникалық университетінің ректоры.

## Зерттеулері
Ғазалиевтің негізгі ғылыми-зерттеулері жаңа биологиялық активті заттарды жасауға арналған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетіндегі ақпарат

Санат:Қазақстан химиктері
Виктор Владимирович Егоров

**Виктор Владимирович Егоров** (1945 жылы туған) – педагогика ғылымының докторы (1996), профессор (1997), Халықаралық ғылым академиясының академигі (2000).


Қарағанды политехникалық институтын (1968, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген соң «Қарағандытаукенмаш» өндірістік бірлестігінде инженер (1968–76). Қарағанды политехникалық институтында доцент (1976–86), Қарағанды педагогика институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) кафедра меңгерушісі, проректоры (1986–96) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде декан қызметінде.

1995 ж. «*Организационно-педагогические основы подготовки инженера-педагога для профессионально-трудового обучения учащихся*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Егоров 248 ғылыми еңбектің, оның ішінде 13 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Әліке батыр

**Әліке [[батыр]]** (19 ғасыр) — Кенесары ханның қозғалысына қатысқан батыр, Базар батырдың туған бауыры. Руы — Қуандық. Әкесі — Ес батыр, шешесі — Кіші жүздегі Мамай батырдың қарындасы. Ағыбай, Байтабын батырлар сияқты Базар батырмен бірге көтерілісшілердің жекелеген қолын бастап, ханның жауапты тапсырмаларын орындап тұрған. Зираты Қарағанды облысы Теңіз ауданы Сарыөзен ауылының батысындағы Тікенекті қорымында.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Әлім

**“Әлім”** — дастан. Авторы Досымхан Төлебайұлы туралы еш дерек жоқ. Он бір буынды қара өлең үлгісімен жазылған дастан екі жастың махаббатына арналған. Шығарма оқиғасы ақ пен қызыл боп шайқасқан азамат соғысы кезінде болады да, Баттал деген байдың қызы Рәзия мен кедей баласы Әлім  арасындағы махаббат иірімдері арқылы өрбиді. Дастан Баттал байдың опасыздығы салдарынан болған екі жастың өлімімен аянышты аяқталады. Жыр идеясы — сүйгеніне қосыла алмаған қыз тағдыры арқылы әйел теңдігі мәселесін көтерген. Дастан толық  емес, бұрын еш жерде жарияланбаған. Түпнұсқасы Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясының ОҒК қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан әдебиеті
Николай Петрович Егоров

**Николай Петрович Егоров** (28 тамыз 1938 жылы туған, Ресей, Мәскеу қаласы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1989), профессор (1992), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003) және Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы ғылым академиясының академигі (1991). 

Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1961) және Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1966) бітірген. Талдықорған облысының Сарқан ауданындағы «Пограничник» тәжірибелік-көрсеткіш кеңшарында аға зоотехник-селекционер (1961–62), Алматы облысы Қаскелең ауданындағы «Қазақ КСР-іне 50 жыл» кеңшарында, Қазақ құс шаруашылығы бойынша аймақтық тәжірибелік стансасында бөлім меңгерушісі (1966–69), директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1969–76), директоры (1976–92), Қазақ құс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры (1992–2000) болды. 2000 жылдан сол институтта бөлім меңгерушісі.

«*Методы повышения эффективности использования кормов при интенсивном производстве мяса птицы*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері Қазақстанның оңтүстік аймағы мен Орталық Азия республикаларының ыстық климатында құстарды дұрыс қоректендіруге, сыртқы орта факторлары мен құстар генотипінің өзара байланысын зерттеуге арналған. Егоров 162 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан зоологтары
Санат:Академиктер
Имам Әлімбеков

**Әлімбеков Имам** (1883 — 17.09.1938 жылдары өмір сүрген) — “Алаш” партиясының қайраткері, ағартушы, публицист. 

Қарқаралыдағы орыс-қазақ училищесін,Семей мұғалімдер семинариясын бітірген. Қазан төңкерісіне дейін Семей мектептері мен гимназияларында мұғалім болды. 1917 — 18 ж. Семей өңірінде “Алаш” партиясының облыстық және уездік ұйымдарын құруға белсене қатысты. Облыстық қазақ комитетінің мүшесі, “Алаштың” Семей обкомы төрағасының орынбасары, “Қазақ” газеті басқармасның қызметкері, “Сарыарқа” газетінің редакторы, Алашорда атты әскерлер полкін жасақтаушылардың бірі, Семей уездік Кеңесінің мүшесі болды . 1919 ж. көктемінде колчакшылардың абақтысында отырып шықты. Кеңес өкіметі кезінде Әлімбеков ағартушылық қызметке ден қойды. 1920 жылдан бастап Қарқаралы педтехникумында, Бесоба, Милыбұлақ, Қу болыстарындағы, Ақтоғайдағы мектептерде, Қызылжар  техникумында оқытушы болды. 1933 жылы “Алаш ісі” бойынша Мағжан Жұмабаевпен бірге 10 жылға сотталып кетеді, бірақ 1935 жылы босанып шығады. Қарқаралыға қайтып, бір кездері өзі ашқызған Бесоба мектебінде оқытушы болып істеп жүргенде қайта ұсталады. Семей облысы УНКВД үштігінің үкімімен 1937 жылы 17 қыркүйекте ату жазасына кесілді. 1990 жылы 15 наурызда ақталды.

## Дереккөздер


Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:1883 жылы туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Ғазизова Айгүл Ыдырысқызы

**Айгүл Ыдырысқызы Ғазизова** — биология ғылымының докторы (1997).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1956 жылы Ақмола облысы, Целиноград ауданы, Қызылжар ауылында туған.

Целиноград ауыл шаруашылығы институтын (1981, қазіргі Қазақ агротехникалық университеті), Украина ауыл шаруашылығы академиясының аспирантурасын (1987) бітірген.
1987 жылдан Ақмола аграрлық университетінде (қазіргі Қазақ агротехникалық зерттеу университеті) ассистент, аға оқытушы, доцент.
60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Әлімбет (ауыл)

**Әлімбет** — Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы ауыл, Әлімбет ауылдық округі орталығы. Іргесі 1929 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бадамша ауылынан солтүстікке қарай 47 км-дей жерде, Атырау - Орск темір жол бойында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1016 адам (499 ер адам және 517 әйел адам) болса, 2009 жылы 1152 адамды (570 ер адам және 582 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 837 адамды (445 ер адам және 392 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, аурухана, клуб бар. Орыс-Қазақ шекарасынан 9 км жерде, А-25 тас жолы орналасқан орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қарғалы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Олег Иванович Егоров

**Олег Иванович Егоров** (30 шілде 1936 жылы туған, Ленинград, қазіргі Санкт-Петербург қаласы) – экономика ғылымының докторы (1999). 

Әзірбайжан мұнай және химия институтын бітірген (1960). Қазақстан Ғылым Академиясының Экономика институтында экономист, кіші ғылыми қызметкер (1960–1969; 1993 жылдан бөлім меңгерушісі), Қазақ жобалау-технология бюросында аға ғылыми қызметкер (1974–76), бөлім меңгерушісі (1981–93) қызметтерін атқарады.

«*Проблемы эффективного использования нефтегазового потенциала Казахстана в условиях становления рыночных отношений (вопросы теории и практики решения)*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Егоров 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның және кітаптардың авторы.

## Сыртқы сілтемелер
http://esc.vscc.ac.ru/?module=Articles&action=view&viewmode=full&aid=976

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Оспанғали Қожабергенов

**Оспанғали Қожабергенов** (1906, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы – 1966, Қатонқарағай ауданы) – сыбызғышы. 

## Өмірбаяны
* Сыбызғыны 12 – 13 жасында сол өңірге белгілі сыбызғышы Мұсадан үйренген. 
* 1957 жылы республикалық халық шығармашылығы үйінің арнайы шақыруымен Алматыға келіп:
** “Ақсақ қой”
** “Сары өзен”
** “Жорға аю”
** “Күйсандық”
** “Жетім қыз”
** “Өрелі көк”
** “Жетім бала”
** “Кеңес күйі”
** “Көк бұқа”
** “Бозінген”
** “Аққабаның толқыны”
** “Желмен”
** “Балжынкер” деген күйлер жаздырды. 
* 1957 – 58 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясында сыбызғыдан сабақ берді. Ол домбыраға арналған күйлерді де жете меңгеріп, сыбызғы күйлерін екі аспапта да тарта білген.

## Дереккөздер


Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Катонқарағай ауданында туғандар
Санат:1966 жылы қайтыс болғандар
Санат:Катонқарағай ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сыбызғышылары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары