open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жөргек

**Жөргек** – бесікке бөленетін сәбиді орайтын, асты-үстіне салынатын жұмсақ маталар, баланың бесіктегі жатын орнының төсеніші мен жамылғы шүберектері. Қазақ халқының ұғымында Жөргек қасиетті саналады. Сондықтан Жөргек үнемі таза болуы керек. Жөргекгінде дарыған жақсылық өмір бойы үзілмейді деп есептейтін халық Жөргекті кесірден, ауру-сырқаудан сақтасын деп, ертелі-кеш аршамен немесе адыраспанмен аластап отырған.

## Сілтеме


Санат:Бесік жабдықтары
Байтұрсыновтың В.И. Ленинге хаттары

**Байтұрсыновтың В.И. Ленинге хаттары** — Қазан төңкерісінен кейінгі қазақ халқының тағдыры, ұлттық автономия құру мәселелері туралы Ахмет Байтұрсынұлының 1920 жылы жолдаған хаттары. Бұл құжаттар қазақ ұлтының ғана емес, бүкіл түркі жұртының, Шығыс әлемінің ортақ мақсат-мүдделерін жан-жақты, кең әрі терең жеткізген аса маңызды тарихи мұра болып табылады. 1920 жылы 17 мамырдағы хатында Байтұрсынов Қазақстандағы тұңғыш кеңестік өкімет органы — Қазақ ревкомының құрылғаннан бері 10 айлық қызметінің қорытындысын шығарып, Мәскеу мен қазақ халқының арасында өзара сенім болмағандығын, Ресей коммунистерінің оған алуан түрге боялған үстемдігін таңып отырғандығын, сан ғасырлар бойы отаршылардың езгісінде болып келген қазақтардың өзін-өзі билеуге ұмтылысын, Қазақстанды “халық толық сенетін қазақ зиялылары” басқаруға тиістігін жазды. “Ленин жолдастың ұлт және отар мәселелері туралы тезистеріне қосымша” деген атаумен белгілі хатты Байтұрсынов Ә. Ермековпен, Түркістан АКСР-ы өкілдері Т. Рысқұлов пен Низаметдин Қожаев, Башқұртстанның басшылары Зәки Уәлиди Тоған және Харис Юмағұловпен бірігіп жазды (1920 жылы 16 маусым). Келесі күні, 17 маусымдағы хатында және жазылған мерзімі көрсетілмеген тағы бір хатында Байтұрсынов Ленин тезистеріне жеке өзінің сын-ескертпелері мен ұсыныстарын жолдады. Ресей революциясының жетекшісіне жөнелтілген хаттарының бәрінде де Байтұрсынов ұлт азаттығын көздеді. “Бостандыққа жетудің жолын қазақ елі өзі таңдауы керек, оған жетудің бар ауыртпалығы мен жауапкершілігін ұлт  қайраткерлері көтеруге тиіс, Коминтерн мен Ресей коммунистерінің Шығысқа “көмегі” күшпен таңылмауы керек, оның орнына жанашыр қолдау көрсетілуі қажет” деп жазды ол. Байтұрсыновтың саяси көзқарасын айғақтайтын бұл құжаттарда Ленин мен лениншілердің тұрпайы отаршыл, орысшыл, тар ауқымды таптық көзқарастарына Алаш азаматының ұстанған жалпыадамзаттық құндылықтары қарсы қойылған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Бадр әд-Дин әл-Фараби

**Бадр әд-Дин әл-Фараби,** Бадр әд-Дин бин Нұр әд-Дин бин Айюб бин Ибраһим әл-Фараби (14 ғасырдың 50-жылдары, Фараб қаласы – 15 ғасырдың басы, сонда) – хұснихатшы. Отырар медреселерінің бірінде, одан кейін Бұхара мен Самарқандта білім алған. Иранның Герат шаһарындағы Әмір Фируз шаһ деген кісінің медресесінде ұстаздық еткен. Гератта қызмет еткен жылдары көркем жазу өнерін жете меңгерген. Біздің заманымызға ол көшірген Фахр әд-Дин аш-Ширазидің (14 ғасыр) *«Шахр әл Бурда ли-л-Бусири»* атты шығармасы жеткен. Бадр әд-Дин әл-Фараби қағазға түсірген Мысыр ақыны Шараф әд-Дин Мұхаммед бин Сайид әл-Бусиридің (1222 – 96) Мұхаммед пайғамбарға арналған *«әл-Бурда»* («Шапан») атты 162 бәйіттен тұратын дастанына Фахр әд-Дин аш-Ширази жазған *«Түсіндірмесі»* («Шарх») Ресей Ғылым Академиясы Шығыстану институтының қолжазбалар қорында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер
Ен Гын Ли

**Ен Гын Ли** (1903, Ресей, Приморье өлкесі, Сучан ауданы, Таудими с. – ...) – еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері (1949). 

Еңбек жолын 1929 жылы Приморье өлкесі, Бикин ауданында Красный Перевал селосындағы «Авангард» ұжымшарында бастаған. 1937 ж. Қазақстанға еріксіз жер аударылып, ауыл шаруашылығы саласында еңбек еткен. 1948 жылы оның бригадасы 20 гектар егістіктің әрқайсысынан орта есеппен 100,5 центнерден күріш алып жоғары көрсеткішке жетті.

## Дереккөздер

Санат:1903 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Приморье өлкесінде туғандар
Санат:Қазақстанға жер аударылғандар
Санат:Шиелі ауданы тұлғалары
Марат Әбидоллаұлы Биекенов

**Марат Әбидоллаұлы Биекенов** *([[19 қыркүйек]] [[1942 жыл]]ы, [[Қарағанды|Қарағанды қаласында]] туған)* – философия ғылымының докторы *(1989 жылы)*, профессор *(1990 жылы)*, ҚР Халық ағарту ісінің үздігі. Алматы халық шаруашылығы институтын, Қазақ Мемлекеттік Университеттің аспирантурасын бітірген соң *1972–82 жылдары* Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті)* аға оқытушы, доцент, *1984–94 жылдары* осы институтта саясаттану, социология және құқық кафедрасының меңгерушісі, *1994–95 жылдары* ҚР Жоғарғы Кеңесі халықараралық қатынастар комиссиясының эксперті, *1995–96 жылдары* ҚР Үкіметі аппаратының сыртқы байланыстар бөлімінің референті, *1996 жылдан* ҚР Парламенті Сенаты аппаратының халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік секторының меңгерушісі. *«Взаймосвязь демократического централизма и самоуправления народа»'' деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 160-тан астам ғылыми еңбегі, монографиялары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Бас дауысы

thumb|Баритонды бас
**Бас** ( — төменгі) музыкада келесіні білдіруі мүмкін:

1) ер адамның ең төменгі дауысы. Басты жоғары (*basso cantante*) және төменгі (терең, *basso profundo*) деп екіге бөледі. Жоғарғы бас лирикалық немесе драмалық бағытта болуы мүмкін. Басқа арналып қазақ операларындағы Есен (Ғ. Жұбанова, “Еңлік — Кебек”), Тайшық хан (Е. Рахмадиев, “Алпамыс”), Жанбота (М. Төлебаев, “Біржан — Сара”) партиялары жазылған.

2) музыкалық аспаптардың төменгі дыбыс шығаратын ішектері мен клавиштерін, сондай-ақ төменгі регистрдегі үрлемелі немесе ішекті (туба, контрабас, саксофон-бас, т.б.) аспаптарды да бас дейді. Қазір қазақтың ұлт аспаптар оркестріне бас-домбыра қосылған.

3) көп дауысты музыкалық шығармадағы ең төменгі партия.

## Дереккөздер


Санат:Әншілік дауыстар
Ғалым Мәдешұлы Бекмағамбетов

**Бекмағамбетов Ғалым Мәдешұлы** (1955 жылы туған, бұрынғы Жезқазған облысы Ақадыр ауданы Ағадыр стансасы) – қоғам қызметкері. Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1977). Целиноград педагогикалық институтында оқытушы (1977 – 81), Көкшетау облысы комсомол комитетінде нұсқаушы, меңгеруші (1981 – 82), Көкшетау қалалық комсомол комитетінің 1-хатшысы (1982 – 86), Көкшетау қалалық партия комитетінде бөлім меңгерушісі (1986 – 87), МҚК органында (1987– 88), Көкшетау кооперативтік техникумы директорының орынбасары (1988 – 89), Ақмола облыстық атқару комитетінде аға референт, Көкшетау қалалық атқару комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісінің орынбасары, әкімшілік басшысы аппаратында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған (1989 – 1993), (1995 – 97). ВАТТ корпорациясы бөлімшесінде директор (1993 – 95). Көкшетау қаласының әкімінің орынбасары (1997 – 2003). 2003 жылдан Ақмола облысының әкімінің орынбасары. «Құрмет» ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Тұлғалар
Кариология

:**Кариология **(* – жаңғақ, жаңғақ ядросы және  – ілім*) – жасушаның ядросын, оның эволюциялық дамуын және құрылымын зерттейтін цитологияның бір саласы.
:Кейде кариология тек оның кариотиптік жасушалардың хромосомалық жиынтығын зерттеуге арналған бөлімі болып саналады. Бір организмнің де, бір түрдің де әртүрлі жасушаларының кариотиптерін салыстыру бір түрдегі кариотиптің тұрақтылығы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік берді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Цитология
Низам әд-Дин Биржанди

**Низам әд-Дин Биржанди** , Абд әл-Әли ибн Мұхаммед ибн Хұсайн Низам әд-Дин әл-Биржанди (туған жылы белгісіз, Кухистан – 1528) – ортағасырлық астроном, ғалым. Ала әд-Дин Әли әл- Құсшының мектебінде білім алып, кейін Ұлықбектің ғылыми дәстүрлерін дамытқан. Хорасанның астанасы Гератта тұрды. Ұлықбектің “Зиджи жадиди горагани” (“Жаңа астрономиялық кесте”) еңбегіне толық түсіндірме жазды. Онда астрономия мен математикадағы кейінгі қол жеткізілген үлкен табыстар жайлы мәліметтер бар. Зәкәрия әл Қазуини мен Әбу-л-Фиданың, тағы басқа авторлардың еңбектеріне негізделген “Аджаиб әл-бұлдан” (“Елдер ғажайыптары”) атты шығарманың 1501 – 02 ж. шамасында Низам әд-Дин Биржанди жазған нұсқасы ұзақ уақыт авторы белгісіз деп есептелініп келді. Бұл еңбекте орта ғасырдағы космография мен географияға байланысты қысқаша мәліметтер берілген, 7 “климаттың” (орта ғасырдағы шығыс географтары құрлықтың белгілі бір бөлігін шартты түрде бөлген геогр. белдіктер) тарихи геогр. сипаттамасы келтірілген. Шығармада Қазақстан мен Орталық Азияны мекендеген әр түрлі түркі тайпалары шігілдер, татарлар, хазанждар, хазарлар, қырғыздар (хырғыздар), оғыздар, қимақтар туралы этногр. деректер бар. Ол пайдаланған еңбектердің бірқатары бізге жеткен жоқ. Бұл Низам әд-Дин Биржанди жазған “Аджаиб әл-бұлдан” нұсқасының құнын арттыра түседі.
## Сілтемелер
*Әбу Насыр Әл-Фараби
*Гератта
*Кухистан
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жөтел

**Жөтел** – тыныс алу жүйесі ауруларының ең жиі кездесетін белгілерінің бірі. Жөтел өкпе қабынуы, туберкулез, тыныс жолының (көмекей, кеңірдек, т. б.) қабынуы кезінде, сондай-ақ тыныс жолдарына шаң-тозаң, улы газ, темекі түтіні енгенде, суға шашалғанда, негізінен, тыныс органдарының ішкі қабатына орналасқан сезімтал жүйке талшықтарының тітіркенуінен болады. Жөтел кезінде тыныс жолдарына жиналған қақырық сыртқа шығады. Қақырықты және қақырықсыз (құрғақ) Жөтел болады. Жиі және қатты Жөтел кезінде кеудеге шаншу қадалып, адамның тынысы тарылуы, ұйықтай алмауы мүмкін. Фарингит, трахеит, ларингит аурулары кезінде қақырықсыз Жөтел, бронхит, пневмониямен ауырғандарда қақырықты Жөтел болады. Жөтелді тоқтату үшін алдымен соған себеп болған негізгі ауруды емдейді және оны тоқтауға көмектесетін дәрі-дәрмек беріледі. 

## Сілтеме


Санат: Медицина
Еркеболат Бекмұхамбетов

**Еркеболат Бекмұхамбетов** (1897, Ақмола – 1981, Алматы) — техника ғылымдарының кандидаты (1965).

## Білімі
* 1929 ж. Ленинград жоғары кооперация курсын бітірген.
* КОКП Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының Өнеркәсіп академиясын (Свердловск, 1936) бітірген.

## Өмірбаяны
* 1916 ж. Ақмола уезі Қорғалжын болысы бойынша ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан.
* 1909 ж. Ақмолада әртүрлі жұмыстарда, кейіннен тау-кен өнеркәсіптерінде жұмысшы болған (1913 — 16).
* 1916 ж. өз еркінсіз қара жұмысқа алынады, 1917 ж. одан қашып шығып, Ақмола қаласына қайтып келіп «Жас қазақ» жастар ұйымына кіреді. 
* «Тіршілік» газетін шығаруға және таратуға ат салысқаны үшін 3 рет жауапқа тартылады.
* Қорғалжын болысында, Ақмолада, Петропавлда мұғалім (1918—30).
* Алматы және Жаркент қалаларында партиялық қызметте (1930 — 33) .
* Риддер металлургия зауытында аға металлург және партия комитетінің хатшысы (1937) болған. 
* Сол жылы қуғын-сүргінге ұшырап, қамауға алынып, 1939 ж. босатылады.
* 1944 жылға дейін Алматы және Қарағанды қалаларында шаруашылық жұмыстарында болған.
* Ақмола облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары (1944 — 45).
* Шымкент және Алматықалаларында шаруашылық жұмыстарда (1945—49).
* 1962 жылға дейін Қазақ КСР Ғылым Академиясының Төралқасында қызметте болған.
* 1963 ж. зейнеткерлік демалысқа шыққан.

## Ғылыми еңбектері
* «Қазақстанның революцияға дейінгі тау-кен ісі және түсті металлургиясы» (Алматы, 1964) монографиясы.
* «Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері» (Алматы, 1977).
* «Орысша — қазақша политехникалық сөздік» (Алматы, 1979, телавтор) кітаптарының авторы.

## Дереккөздер

Санат:Екатеринбург Өнеркәсіп академиясы түлектері
Санат:1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтерілістерінің қатысушылары
Санат:Тіршілік газеті қызметкерлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:Жас қазақ ұйымы мүшелері
Низам әд-Дин Шами

**Низам әд-Дин Шами** Низомуддин Шанбий, Низамуддин Шанби Газоний, Низам Табризи (туған өлген жылы белгісіз) – парсы тілінде жазған тарихшы. 14 ғасырдың аяғы мен 15 ғасырдың бас кезінде өмір сүрген. Әмір Темірдің өмірбаяны туралы тұңғыш еңбек – “Зафарнаменің” авторы. Низам әд-Дин Шамидің негізгі еңбегі саналатын бұл шығарманың Қазақстан мен Орталық Азияның 14 ғасырдың 2-жартысындағы тарихын зерттеуде маңызы зор. Кейбір деректерде оның басқа да еңбектерінің болғандығы айтылады. Шараф әд-Дин Әли Йездидің айтуы бойынша, Низам әд-Дин Шами сол кездегі жақсы әдебиетші әрі әдеби стиль өнерін жете меңгерген адамдардың бірі болған. Шейх Уәйіс І-нің (1356 – 74) тапсыруымен араб тілінен парсы тіліне Мұхаммед ибн Абдулах ибн Зафар Макки Андалусидің (12 ғ.) “Сульван ал-мутта’фи увон ал-атба” еңбегін аударған. Иран шығыстанушысы Даниш Пажух (20 ғасыр) оның Мұхаммед пайғамбар мен 12 имамның қысқаша өмірбаянын жазғанын және оның шын аты Әли ибн Мұхаммед екенін, ол Низхам ул-Вайз есімімен белгілі болғандығын жазды. Аталған шығармаларда орта ғасырдағы шығыс әдебиетіне, дін тарихына қатысты құнды мәліметтер бар.
## Сілтемелер
*Тарих
*Парсы
*Зафарнаме
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ақбота Тастанбекқызы Бексейітова

**Ақбота Тастанбекқызы Бексейітова** (1970 жылы туған, бұрынғы Зеренді ауданы Жылымды ауылы) — ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты. (2002), доцент (2008).

## Өмірбаяны
* Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетін бітірген (1993).
* 1993 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, жаңа технология бөлімінің жетекшісі, декан.

## Еңбектері
* 60-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 оқулық пен 1 монографияның авторы. м

## Дереккөздер

Санат:1970 жылы туғандар
Санат:Зеренді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Көкшетау мемлекеттік университеті оқытушылары
Әуежай

**Аэропорт, әуежай** – әуе көлігі құралдарымен тұрақты түрде жолаушыларды, жүк пен пошта тасымалдауды қамтамасыз етуге арналған кәсіпорын. 

Бұл ұғым *гректің* ***aer*** – *ауа*, *француздың* ***port*** және *латынша*  ***portus***, яғни *айлақ*  деген екі сөзінің бірігуінен шыққан. Құрамына аэродром, аэровокзал, т.б. ғимараттар, техникалық  қызметтер, құрал-жабдықтар енеді. 

*Жабдықталу және тасымалдау* дәрежесіне қарай халықаралық және жергілікті аэропорттар болып ажыратылады. Қазіргі таңда әуе көлігінде қызмет атқаратын жас мамандарды стюардесса деп атаса, жүргізушіні ұшқыш деп атайды.Әуе кемесін басқарудың өзі көп қиыншылықты талап ететіні мәлім. Ұшақты басқаруда осы күнге дейін біршама ұшқыштар миллиондаған адамдардың жанын алып қалу үшін, қз жндарын қиған. Аэропорт радиолокатормен, автоматты радиотехникалық құралдармен, жарық сигналы жүйесімен, навигациялық құрылғылармен, т.б. жабдықталады. Аэропорттың орнын таңдағанда оның қалаға қатынауға ыңғайлы болуы, қалада шуды көбейтпеу  мақсатында едәуір қашықтыққа орналастыру, грунттық және гидрогеологиялық шарттардың орындалуы, аэропорт жанында биік кедергілердің болмауы, т.б. ескеріледі. 

Аэропорттың негізгі бөлігі – аэродром. Онда ұшақ ұшатын және қонатын *жолақты жолдар, бағдарлану жолы, ұшақ тұратын орындар*, т.б. болады. Ал аэропорттың қызмет көрсету-техникалық аймағына жолаушылар кешені (*аэровокзал, аэровокзал алаңы, перрондар, қонақ үй*, т.б.), радионавигациялық және ұшақтарға техникалық қызмет көрсететін  т.б. ғимараттар, сондай-ақ жүк тиеу және түсіру кешені жатады. Ірі аэропорттардың аумағы мыңдаған гектарға жетеді (мысалы, Нью-Йорктегі Кеннеди аэропорты) және оларда бір мезетте бірнеше ұшақ қонып және ұшып жатады. Қазақстанның барлық облыс орталықтары мен ірі қалаларында аэропорт бар. Алматы аэропортында тәулігіне, *орташа есеппен 4 мың* (*жаз айларында 6,5 мыңға дейін*) жолаушыға қызмет көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Көлік инфрақұрылымы
Санат:Авиация терминдері
Санат:Әуежайлар
Бектау руы

**Бектау** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздегі шанышқылы тайпасының айрылмас тармағынан таратылады. Бектаудан Қарпық, Араншы, Сырдам аталары тарайды.

Ұраны — Айрылмас

Таңбасы — Қолтаңба 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Санат:Қазақ рулары
Каркас

:**Каркас**, қаңқа (*французша carcasse, итальянша carcassa – скелет, қаңқа*) – үйлердің, ғимараттардың, кемелердің, ұшақтардың, тағы басқа қандай да болмасын құрамдас бөліктерден тұратын құралымдық бұйымдардың, бөлшектердің көтергіш қаңқасы. Ол бір-бірімен берік байланыстырылған тік, көлбеу, көлденең құралымдық бөліктерден тұрады. 
*Каркас ағаштан, металдан, темір-бетоннан, тағы басқа табиғи және жасанды материалдан жасалады. 
**Металл және ағашкаркастар тек құрастырмалы түрде дайындалады. 
**Темір-бетон каркас атқаратын қызметіне қарай – біртұтас, құрастырмалы және біртұтас құрастырмалы болып келеді. Ғимараттың беріктігін арттыру үшін каркас алдын-ала кернелген темір-бетоннан да жасалады. 
*Каркастың түрі, пішіні, өлшемдері құралымның беріктілігімен, орнықтылығымен және қызмет мерзімімен байланысты.

## Дереккөздер:


Санат:Сәулет өнері
Бектау (ауыл)

**Бектау** —  Ақмола облысы Шортанды ауданындағы ауыл, Бектау ауылдық округі орталығы. Іргесі 1929 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Шортанды кентінен солтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде. Бектау ауылын қайың, қарағай, көктерек өскен орман қоршап жатыр.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория, наубайхана бар. «Бектау» ЖШС, кірпіш зауыты жұмыс істейді. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болған жерлестеріне ескерткіш орнатылған. Ауыл арқылы Астана — Жолымбет автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы – Шортанды (18 км).

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шортанды ауданы елді мекендері
Байтүгей

[thumb| alt=A.| ''[Қазақстан*.]]

*'Байтүгей''' — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздегі суан тайпасынан таратылады. Байтүгейден Елтынды, Жылкелді аталары тарайды. Ұраны — Байсуан, таңбасы— дөңгелек.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Ұлы Карл

**Карл, Ұлы Карл** , , , ,  (*2.4.[[742]] – 28.1.[[814]]*) – Франк империясының королі (768 – 814, 800 жылдан император), *[[Каролингтер әулеті]]* билігінің негізін қалаушы. 768 жылы Франк корольдігі бір бөлігінің королі атанды (екінші бөлік оның ағасы Карломанның иелігінде болды). 
* 771 жылы біріккен Франк корольдігінің билеушісі болды. 
* Ол көршілеріне қарсы үздіксіз соғыс жүргізіп (773 – 774; 776 – 777 жылы лангобардтарға қарсы, 788 жылы бавар герцогы Тассилонға қарсы; 
* 777 – 804 жылдары сакстарға қарсы; 
* 796 – 810 жылы Испанияда арабтарға қарсы, 791 – 799 жылы аварларға қарсы, 789 – 806 жылы батыс славян тайпаларына қарсы, тағы басқа), көптеген жерлерді жаулап алды; 
* Кең байтақ Франк империясын құрды; 
* 800 жылы Рим папасы Лев III оны император деп жариялады. Империясы көптеген халықтар мен тайпалардан тұрды. 
Ол шекараларды бекітіп, орталықтың билігін нығайтуға тырысты. Жергілікті жерлердегі қолдарында әскери-әкімшілік билігі бар графтардың үстінен мемлекет өкілдер (mіsgі domіnіcі) арқылы жиі-жиі тексерулер жүргізді. Иелігіндегі барлық халықтарға орындауға міндетті көптеген заңдар шығарды. Католик шіркеуіне сүйеніп, шіркеу қызметкерлерін жоғары мемл. лауазымдарға көтерді, епископ сайлауын өзі жүргізіп, жаңадан басып алынған жерлердің тұрғындарын бағындыруды қолға алды. Бірақ ол біртұтас мемлекет құра алмады. Ол өлгеннен кейін көп ұзамай немерелері империяны үшке бөліп алды (843). Осы бөлінген үш иелікте Батыс Еуропадағы жетекші 3 мемлекет (Франция, Германия, Италия) қалыптаса бастады. Карл тұсында Еуропада мәдениет біршама уақытқа қайтадан гүлденіп, ол “Каролингтік өрлеу” деп аталды.
[thumb|left|[Һарун әр-Рашид receiving a delegation of Ұлы Карл in Бағдат, by Julius Köckert]]

Сурет:Louis-Félix Amiel - Charlemagne empereur d'Occident (742-814).jpg|Ұлы Карл
Сурет:Frankish Empire 481 to 814-ru.svg|Франк патшалығы территориясына Ұлы Карлдың қосқаны (ашық жасыл)


## Дереккөздер


Санат:2 сәуірде туғандар
Санат:742 жылы туғандар
Санат:28 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:814 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қасиетті Рим империясы императорлары
Бернхард Карлгрен

**Бернхард Карлгрен** (; , Йёнчёпинг, Швеция — , Стокгольм) – қытайтанушы швед ғалымы, Стокгольм университетінің құрметті профессоры, Швеция, Норвегия, Данияның корольдік академияларының мүшесі, Ұлыбритания мен Ирландия азиялық зерттеулер қоғамдарының, Париждегі Азия қоғамының, Америка шығыстанушылар қоғамының, тағы басқа құрметті мүшесі болған. Швеция, Париж, Лондонның жоғары оқу орындарында білім алды. Шығыс археологиясы мәселелері жөнінде 50-ден астам монографиялық зерттеулер мен көптеген мақалалар жазды. Оның “Граммата Серика”, “Қытай және қытай-жапон тілдерінің аналитикалық сөздігі”, тағы басқа зерттеулері – Орталық және Орта Азияның, оның ішінде сюнну (ғұндар), Сәнби (сабирлар), ежелгі түркілердің және олардың тілдерінің тарихы жөніндегі сирек кездесетін еңбектер. Сонымен бірге, бұл еңбектер ежелгі дәуірде және орта ғасырлардың алғашқы кезеңінде қытай иероглифтерімен жазылған түркі есімдерінің, тіпті мәтіндерінің жазылуын анықтауға мүмкіндік береді. Оның көзқарастары мен зерттеу әдістемесі өзге қытайтанушылар мен түркітанушыларға ықпал етті.

## Дереккөздер

Санат:Швеция тілтанушылары
Санат:Швеция қытайтанушылары
Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері
Бастың ауыруы

нобай|

**Бас ауыру** — әр түрлі себептерден болатын ауырсыну сезімі. Қан айналу жүйесінің қызметі бұзылғанда (гипертониялық аурулар, гипотония, бас сақинасы — мигрень) миға қан біркелкі келмейді де, бас сырқырап, солқылдап және тырысып ауырады. Басы ауырып отырған адамның мазасы кетеді, мойын бұлшық еттері құрысады. Маңдай, самай, төбе аймақтарынан ауру сезімі үшкіл нервтер, ал шүйдеден — кезбе, тіл-жұтқыншақ нервтері және мойын өрімдері арқылы беріледі. Бас ауыру белгісінің күші ми бөлігінің қызметтеріне, әр адамның табиғи жаратылысына, атап айтқанда, ауру сезімін қабылдау деңгейіне де байланысты болады. Бас ауыру жұқпалы аурулардан, көз, құлақ сырқаттарынан (мысалы, алысты көре алмау, отит, т.б.), уланудан, жүйке сырқаттарынан, ішкі секреция бездері қызметінің бұзылуынан, сондай-ақ, қан құрамындағы зат алмасу процестерін үдететін (адреналин, гистамин, т.б.) заттардың шамадан тыс көбейіп кетуінен де болады. Бас ауырудың көп кездесетін белгісінің бірі — бас айналу. Ол қалыпты жағдайда да, мысалы, әйелдердің жүкті кезінде, лифтімен тез көтерілгенде, биіктен төмен қарағанда, жылдам қозғалған нәрсені бақылағанда, т.б. байқалады. Бас ауырудың себебін дәл анықтау үшін лабораториялық әдістер пайдаланылады (мысалы, бас, мойын сүйектерін рентгенге түсіру; қанын, зәрін талдаудан өткізу). Ауру анықталмаған жағдайда, жұлын-ми жолын инемен тесіп, алынған сұйықты биохимиялық талдаудан өткізеді; қысқаша Биопсия. 
 

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Сүткент (қалашық)

**Сүткент** – ортағасырлық қала орны.

Түркістан облысы Шардара ауданы Сүткент ауылынан шығысқа қарай 3 км жерде, Сырдарияның сол жағалауында орналасқан.

X - XI ғасырлардағы араб және түркі жазба деректерінде Фараб округінің Мауераннахрмен шекарасындағы қала ретінде аталады. Ол туралы араб тарихшысы әрі географы ибн Хаукаль: “Сүткент Шаштың батысында, онда мешіт бар. Мешітке исламды қабылдаған түркілер жиналады”, – деп жазған. Сүткенттің аты XI ғасырдың соңынан XV ғасырдың басына дейінгі деректерде кездеспейді. Тек 1404 – 05 ж. Әмір Темірдің Отырарға жорығы кезінде қайта аталады. Қаланы 1900 ж И.В. Руднев, 1951 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы да (жетекші А.Н. Бернштам) зерттеген. Шардараның маңында қаланың атын осы күнге дейін сақтап қалған екі қалашық бар.

* Солардың алғашқысы Сүткент-1 - Сырдариядан 2 км жерде, Қаракөл сайында солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 800 м, солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 900 м аумақты алып жатыр. Оны қоршаған ені 4 – 6 м, биіктігі 1 м-ге жуық дуалдың бойында орнатылған 30 мұнараның орындары сақталған, дуалды сыртынан қоршай қазылған ордың тереңдігі 1 – 1,5 м, ені 8 – 10 м. Қалашықтың шығыс шетінде су жинайтын үлкен тоғанның орны бар. Оның өлшемі 100 ÷ 350 м, тереңдігі 1 м. Су Сырдариядан арнайы қазылған арық арқылы әкелінген. Цитаделдің орны қалашықтың солтүстік-батыс шетінде. Оның өлшемі 150÷150 м, биіктігі 7 – 8 м. Цитаделді қоршаған қорғаныс қабырғасы мен мұнаралардың орындары сақталған. Оларды сыртынан терең ор бөліп жатыр. Қалашықтың шығыс шетінде қала маңындағы жеке иеліктердің қираған орындары байқалады.
* Сүткент-2 осы аттас ауылдың ортасында орналасқан. Үсті біркелкі тегіс төбенің қабырғаларының өлшемі оңтүстігінде 60, батысында 200, солтүстігінде 280, шығысында 200, оңтүстік-шығыста 240 м, биіктігі 1,5 м және бұрыштарында мұнаралардың орындары бар. Қалашықтың ішкі жағында бір түзудің бойында жүйелі орналасқан тұрғын үйлер мен басқа да ғимараттардың орындары байқалады. Үстінен табылған ыдыс сынықтарының басым көпшілігі орта ғасырға тән.
Зерттеушілердің пайымдауынша Сүткент қаласының бастапқы орны Сүткент-1 болған, XV - XVIII ғасырларда Сүткент-2-ге ауысқан. Археологиялық материалдар Сүткент-1 XI - XV ғасырларда, Сүткент-2 XV - XVIII ғасырлар аралығында өмір сүргендігін көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Шардара ауданы
Низам әл-Мүлік

**Низам әл-Мүлік**, Әбу Әли әл-Хасан ибн Әли ибн Исхак ат-Туси (Қазан, 1017/18, Хорасан, Тус қаласы – 14.10.1092, Нехавенд маңы) – орта ғасырдағы саяси қайраткер, ғалым. Салжұқ мемлекетінде 1063 жылдан Алп Арсланның, 1072 жылдан Мәлік шахтың уәзірі болған. Бір орталыққа бағындырылған күшті өкіметті жақтаған Низам әл-Мүлік “елде тәртіп орнатушы”  атанды. Низам әл-Мүлік Бағдадта діни-заң мектебін ашты. Ол өз көзқарасын “Сиясет-наме” (басқа атауы “Сират ал-мулук”) атты 51 тараудан тұратын еңбегінде баяндаған. Мұнда 11 ғасырдағы Орталық Азия тарихына қатысты маңызды мәліметтер кездеседі. Шығарма парсы, француз, орыс, неміс, ағылшын тілдеріне аударылып, бірнеше рет жарық көрген.

## Шығармалары
*Сиасет-намэ. Книга о правлении везира 11 столетия Низам аль-Мулька, М.–Л., 1949; 
*Источники и история народов Узбекистана древние и средневековье, Таш., 1991. 

## Дереккөздер

Санат:1018 жылы туғандар
Санат:1092 жылы қайтыс болғандар
Санат:Иран ғалымдары
Жібек Қалиқызы Үсенбаева

**Жібек Қалиқызы Үсенбаева** (22.10.1958 жылы туған) – техника ғылымдарының докторы (1999), профессор (2002). Халықаралық жоғары мектеп академиясының академигі, ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері.

## Еңбек жолы
* Жамбыл технология, жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтының Алматы бөлімшесін бітірген (1980)
** осы институтта ғылыми қызметкер (1980–84)
* ҚазМУ-да аспирант, ғылыми қызметкер (1984–96, қазіргі ҚазҰУ)
* Алматы технологиялық университетінде кафедра меңгерушісі, декан (1996–2000)
** осы университеттің Астана қаласындағы бөлімшесінде директордың орынбасары (2000–03)
* Қазақ технология және бизнес университетінің 1-проректоры (2003–04) болып жұмыс істеді. 
* 2004 жылдан Еуразия ұлттық университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері
* «Биотехнологические основы регулирования и интенсификации процессов хлебопекарного производства с применением новых видов сырья» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* 120-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:22 қазанда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Халықаралық жоғары мектеп академиясы академиктері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институты түлектері
Санат:Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институты қызметкерлері
Санат:Алматы технологиялық университеті оқытушылары
Санат:Алматы технологиялық университеті декандары
Санат:Қазақ технология және бизнес университеті оқытушылары
Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары
Хасан Шаяхметұлы Бектұрғанов

**Бектұрғанов Хасан Шаяхметұлы** (1922, Мамлют ауданы Мамлют қаласы — 1987, Тараз қаласы) — партия және қоғам қайраткері. 

Арғын тайпасының Қарауыл руынан шыққан.

1941 жылы Фрунзе (Бішкек) жаяу әскер училищесін, Алматыдағы КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1958) бітірген. 1941 жылы Қызыл армия қатарына шақырылып, 38-атқыштар дивизиясының құрамында взвод командирі болып, Калинин және Солтүстік-батыс майдандардағы шайқастарға қатысқан. 1942 жылы сәуір айында 8-гвардия И.В. Панфилов дивизиясында полк комсоргы, 1943 жылдың сәуір айынан 19-гвардия атқыштар дивизиясында полк комсоргы бола жүріп, соғысты аяқтайды. Петропавл қаласына оралған соң Солтүстік Қазақстан облысы партия комитетінің нұсқаушысы; кейіннен Совет (қазіргі Аққайың ауданы) ауданы партия комитетінің хатшысының орынбасары; 1958 — 66 ж. Көкшетау, кейіннен Ақтөбе облысы партия комитеттері хатшысының 2-орынбасары, атқару комимтетінің төрағасы; 1966 — 83 жылдары Қызылорда, Жамбыл облысы партия комитеттерінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Бірнеше ордендермен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Жамбыл облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Жамбыл облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Карма

**Карма** (*санскрипша – іс-әрекет*) – ежелгі үнді философиясы мен дініндегі ұғым. 

*[[Индуизм]]* ілімінде жеке адамның табиғатпен тікелей байланысы К. заңдары арқылы реттеледі. Атма адам тәніндегі жанға айналып, жақсы, жаман әрекеттерге итермелейді. Карма – осы іс-әрекеттердің нәтижесі, жанның бір денеден екінші денеге көшуіне жағдай жасайтын себеп, сондықтан да адамның туғандағы хал-ахуалы (байлық, кедейлік, құрмет, жәбір, қасірет, тағы басқа) ата-бабаларының өткендегі іс-әрекеттері мен мінез-құлқының шарапаты не кесапатына байланысты.

## Дереккөздер:


Санат:Медитация
Санат:Индуизм
Санат:Буддизм
Байшегір

**Байшегір** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, жалайыр тайпасынан таратылады. Әмір Темір тұсында Байшегір руы Сыр бойын мекендеп, 18 ғасырдың 1-жартысында Балқаш өңіріне келіп қоныстанған. Кейін Іле өзенінің оң жақ жағалауын, Қапал уезінің солтүстік-батысын, Қаратал өзенін жайлаған (қазіргі Алматы облысы Балқаш және Қаратал аудандары). Қыстаулары — Іле өзені мен Балқаш көленінің арасы. Олар мал шаруашылығы мен егіншілікті кәсіп еткен. Егінжайлары Іле бойындағы тоған жағалауларында орналасқан. Ұраны — Қабылан, Бақтияр, таңбасы — тарақ.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Кеңес Рахметұлы Бекішев

**Бекішев Кеңес Рахметұлы** (1947 жылы туған, Жақсы ауданы Трудовое ауылы) – кәсіподақ қызметкері. Ауыл шаруашылығы техникумын (1968), Алматы Жоғары партия мектебін (1982), «Әділет» жоғары құқық мектебін (2003) бітірген. Еңбек жолын Ақмола облысының «Атбасар» кеңшарында трактор жүргізушісі болып бастаған. Бұрынғы Торғай облысы «Есіл» кеңшарында трактор жүргізушісі, бригадир (1970 – 82), Қима ауданы партия комитетінде нұсқаушы (1982 – 84), «Госкомсельхозтехника» аудандық бірлестігінде бас инженер (1984 – 85), Қима ауданы кәсіподақ ұйымының (1985 – 90), Торғай облыстық.кәсіподақ ұйымының төрағасы (1990 – 97) қызметтерін атқарған. 1997 жылдан Ақмола облысы кәсіподақ федерациясы төрағасының орынбасары. «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Низами

**Низами** Гәнжауи, Ілияс ибн Жүсіп Низами (17.8.1141, Гәнжа қ. – 1209, сонда) – Әзірбайжан ақыны. Негізгі шығармалары парсы тілінде жазылған. “Гәнжауи” – оның лақап аты. Әкесі Иранда, кейін Гәнжа шаһарында тұрған, ұлын түркі халқының дәстүрінде тәрбиелеген. Низами 11 – 12 ғасырлардағы Тұран, Иран, Кавказ билеушілерінің тақ таласын батыл сынап, ел тұрмысын жырлады. Оның басты шығармасы – “Хамса” (“Бес кітап”), оған “Құпиялар қазынасы” (1173 – 80), “Хұсрау – Шырын” (1181), “Ләйлі – Мәжнүн” (1188), “Жеті сұлу” (1197) және “Ескендірнама” (1203) атты бес дастаны кірген. Лирик. өлеңдер жинағының жеке бөлімдері, 6 қасида, 116 ғазел, 2 қыта, 30 рубаи, тағы басқа туындылары сақталған. Низами дастандары композициялық құрылымы, сюжет тартымдылығы, тіл көркемдігі және биік адамгершілік идеясымен ерекшеленді. “Құпиялар қазынасы” – 20 тараудан тұратын діни философиялық поэма, ақын мұнда ел билеушілерін әділдікке, халқына қамқор болуға шақырады. “Ләйлі–Мәжнүн” көне араб аңызының сюжеті негізінде жазылса, “Жеті сұлу” Баһрам Гур шаһ жөніндегі аңызға негізделген. Поэма Баһрам Гурдің жеті әйелінің әңгімесі арқылы мазмұндалып, патшаның әділдік жағында болуы мен зұлымдыққа қарсы күресі суреттелген. Ақын “Ескендірнама” немесе “Даңқ” кітабында Ескендірді данышпан, әділетті патша ретінде бейнелеген. Низами шығармалары көптеген шығыс ақындарына әсер етті, 13 ғасырдан оның поэмаларына еліктеп жазылған туындылар пайда болды. Мысалы, Әмір Хұсрау Дехлеуи, Ә.Науаи, Ә.Жәми, тағы басқа ақындардың дастандары. “Хұсрау – Шырынды” 1383 ж. Сарай Беркедегі қыпшақ Құтып жырға қосса, “Жеті сұлу” дастанының “Турандот ханшасы” атты бөлімін неміс ақыны Гете жырлаған. Низами дастандары ерте кезден-ақ қазақ арасына тараған. Низами дастаны негізінде Абай “Ескендір” поэмасын жазса, Шәкерім де шығармасында Низами сюжеттерін пайдаланған.

## Сілтемелер
*Гәнжауи
*Ескендір

## Шығармалары
*Искандер-наме, М., 1953; 
*Хосров и Ширин, М., 1955;
*Семь красавиц, М., 1959;
*Ләйлі – Мәжнүн, А., 1962;
*Жеті сұлу, А., 1980; 
*Собр. соч. в 3-х томах, Баку, 1991.

## Дереккөздер


Санат:Парсы ақындары
Санат:Парсы әдебиеті
Санат:Иран ақындары
Кармир-блур

:**Кармир-блур**,* Тейшебаини* – қазіргі Арменияның астанасы – Ереван қаласындағы көне қала орны. Одан табылған ескерткіштер сақтардың Кавказ арқылы Алдыңғы Азияға барған тарихи жорығынан деректер береді. Қазір үлкен төбе түрінде сақталған. 
*1950 жылдан бастап Б.Б. Пиотровский зерттеу жүргізді. Ғалымдар тарихи-археологиялық зерттеулердің, жазба деректердің мәліметтеріне сүйене отырып, бұл Тейшебаини қаласының орны екенін анықтады. 
*Қазбалар барысында табылған заттар арасында сақ мәдениетінің үлгісіндегі бұйымдар аз емес. 
Мамандардың пікірінше, оларды сақтардың өздері тұтынған және бұл заттай айғақтар сақ салт атты жасақтарының осы өлкеде болып кеткенін анық дәлелдейді. Қаланы Тейшеба құдайының құрметіне арнап, Урарту билеушісі Руса І біздің заманымыздан бұрын 7 ғасыр ортасында салғызған. Сол кезден-ақ, Тейшебаини ежелгі Ван патшалығының солтүстігіндегі ірі әкімшілік орталығына айналады да, ежелгі Урарту, Мидия, Ассирия мемлекеттерінің арасындағы қарым-қатынастарда маңызды рөл атқарады. Біздің заманымыздан бұрын 7 ғасырдың 2-жартысы мен ғасыр соңында Мидия патшалығының нығайып алға түсуі мемлекетаралық үлкен соғыстарға әкелді. Ассирия түпкілікті талқандалып, Урарту күйреді. Б.Б. Пиотровскийдің пікірінше, Тейшебаини қамалы біздің заманымыздан бұрын 590 – 585 жылдар арасында құлады. Оны шабуылдаған әскерлер арасында сақ жасақтары болғанын табылған қару-жарақтар дәлелдейді. Сонымен қатар, археол. деректер сақтардың алғашқы кезеңде Тейшебаини тұрғындарымен бейбіт қарым-қатынаста болғанын көрсетеді.

## Қамал цитаделі
Қамал цитаделінің қоймаларында сақтарға тән көптеген қола жебе ұштары, бірнеше семсер табылған. Бұлардың арасындағы бір жақсы сақталған қола ақинақтың Ұзындығы 88 см. Бүркіт, қошқар бастары түрінде жасалған әшекейлер, жануарлардың бейнесін беретін аң стиліндегі басқа да бұйымдар, көптеген ауыздықтар бар. Осы заттарды қамал тұрғындары сақтармен арадағы бейбіт қарым-қатынастар кезінде алып, пайдаланып отырған. Алдыңғы Азиядағы алғашқы тепе-теңдік бұзылған кезеңде сақтар, көбінесе, өз туыстары мидиялықтардың (матайлар) әскеріне қосылды. Сақ жебелерінің ұштары Тейшебаини қамалының сыртқы қорғаныс қабырғаларының қирандылары арасынан көп мөлшерде табылды. Бұлардың бәрі қаланы шапқан салт атты сақ жауынгерлерінің атқан оқтары. Сондай-ақ, шабуыл кезінде оққа ұшқан бір сақ атының қаңқасы үстінен күмістеп жасалған сәнді ер-тұрман әбзелдері табылған. Шабуылдан кейін Тейшебаини қайта көтерілмеді. Сақтардың Кавказ арқылы Алдыңғы Азияға барған жорығынан хабар беретін басқа да ескерткіштер Әзірбайжан, Грузия, Шешенстан, Дағыстан өлкелерінде де бар.

## Дереккөздер:


Санат:Армения көне қалалары
Белгородское

**Белгородское** — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл, Белгород ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Балкашино ауылынан шығысқа қарай 28 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, фельдшерлік-акушерлік пункт, монша, байланыс бөлімшесі, наубайхана, асхана, жеке кәсіпкерлердің сауда нысандары, 5 шаруа қожалығы, пошта бөлімшесі бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болған жауынгерлерге ескерткіш орнатылған. Негізгі шаруашылық субъектісі — «Подлесное» ЖШС-і. Ең жақын теміржол стансасы – Атбасар (158 км).

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Василий Михайлович Белимов

**Белимов Василий Михайлович** (1930 жылы туған, Атбасар ауданы Митрофановка ауылы) – қызметкер. 

Новосібір кооперативтік сауда институтын бітірген (1965). 1946 жылдан Ақмола облысы сауда жүйесінде (сатушы, дүкен, қойма меңгерушісі, төраға орынбасары, «облтұтынушылародағы» сауда базаларында директор) жұмыс істеген. 

Аудандық, облыстық халық депутаттары кеңесінің депутаты болып сайланған. 

«Октябрь Революциясы» орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Атбасар ауданында туғандар
Санат:Новосібір кооперативтік сауда институты түлектері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Сартай Бектұрғанов

**Сартай Бектұрғанов** (1935 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Көкшетау ауданы – 1988) — еңбек ардагері, трактор жүргізушісі. Социалистік еңбек ері (1971).

1973 жылдан бұрынғы Көкшетау ауданы Раздольное кеңшарында №1 тракторлы-егістік жұмыстары бригадасының бригадирі болып жұмыс істеген.

## Марапаттары
* Социалистік Еңбек ері.
* Ленин ордені
* Еңбек қызыл ту ордені.

## Дереккөздер

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Зеренді ауданында туғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Карнавал

:**Карнавал** (*итальянша carnevall – сауық, мейрам*) – халық думаны, сауық шеруі.
## Карнавал дегеніміз не?
Алғашында карнавалдар христиандық пасха басталар алдында тойланатын діни мейрам болатын. Қазіргі карнавал - безендірілген жылжымалы платформалары, көпшіліктің  көнілін көтеретін әртістері және сап түзеген топтары бар үлкен көше театры мен бишілер парады Атақты карнавалдар Бразилия, АҚШ және Ұлыбританияда өткізіледі.
## Карнавал
Қалың көпшілік қатысатын болғандықтан, карнавал ашық аспан астында өтеді. Карнавалдың шығу төркіні көктемді қарсы алу мейрамдары мен жәрмеңке думандарына саяды. 
*“Карнавал” термині 13 ғасырда қыспен қоштасу мейрамының атауы ретінде Италияда пайда болды. 
*18 ғасырда Венецияда, Римде жалпықалалық мерекеге айналды, оған ұлттық ойындар мен билердің, маскарадтың элементтері қосылды. *Біздің елімізде кеңестік дәуірде “сабан той”, “шопан тойы”, “қыспен қоштасу” өткізілсе, қазір “наурыз тойын”, тағы басқа өткізу карнавалмен үндеседі.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том
Сұрақ және жауап. Энциклопедия
Александр Андреевич Белобокий

**Белобокий Александр Андреевич** (1903 жылы туған, Ленинград қаласы) — еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1957). Еңбек жолын теміржол. бекетінде билет тексеруші болып бастаған. «Знамя Труда», Сыра зауыттарында, Рудметаллторгта жұмыс істеген (1919 — 25). Якут АКСР-нің Ялта астық кеңшарында инженер, директор (1925 — 29), Есіл ауданы Свободный кеңшарының директоры (1954 — 59) қызметтерін атқарған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Анатолий Сергеевич Белов

**Белов Анатолий Сергеевич** (1938 жылы туған) — құрылысшы-инженер. Социалистік Еңбек Ері. Ақмола инжинерлік-құрылыс институтын бітірген (1959). Еңбек жолын 1953 жылы Новосібір облысында жұмысшы болып бастаған. 1957 — 60 жылдары Кеңес армиясы қатарында борышын өтеген. 1961 жылдан Степногорск құрылыс басқармасында дәнекерлеуші, бригадир, инженер, прораб, телім бастығы болған. Белов жоспарды артығымен орындап, жаңа техника мен технологияны өндіріске енгізуде жоғары көрсеткіштерге жеткен. КСРО орден, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:26 мамырда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Тың жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері
Беловодское (Ақмола облысы)

**Беловодское** — Ақмола облысы Жақсы ауданындағы ауыл, Беловод ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Жақсы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 43 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
2 орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, кітапхана бар. Ауыз суы 3 жерасты суы көзінен қамтамасыз етіледі. Шаруашылық субъектісі – ЖШС. Ең жақын темір жол стансасына дейін 2 км.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы елді мекендері
Василий Антонович Белокуров

**Белокуров Василий Антонович** (1923, қазіргі Шортанды ауданы Гуляйполе ауылы – 1945, Чехословакия, Моравска-Острава қаласы) — Даңқ орденінің толық иегері.

1942 — 45 ж. 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. 1940 жылы Жолымбет кентіндегі ФЗО мектебіне түсіп, бітіргеннен кейін сол жерде бұрғылаушы болып жұмыс істеген. 1942 жылдың тамыз айында армия қатарына алынған. Старшина Белокуров 155-атқыштар дивизиясының 436-атқыштар полкінің 3-атқыштар батальонында комсорг болған. Соғыста қайсарлығымен, ерліктерімен көзге түскен. 1945 жылдың көктемінде Моравска-Острава қаласын азат ету кезінде ауыр жараланып, қаза тапқан. Сонда жерленген.

## Дереккөздер

Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Шортанды ауданында туғандар
Санат:10 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Польшада қайтыс болғандар
Санат:КСРО старшиналары
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Санат:Польшада жерленгендер
Санат:Даңқ орденінің толық иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Әубәкір Дастанұлы Нілібаев

**Нілібаев Әубәкір Дастанұлы** (20.4.1928, Жаңа тұрмыс ауылы, Зайсан ауданы, Шығыс Қазақстан облысы — 11.3.2014) – ақын, аудармашы.

Зайсан пед. училищесін (1948), ҚазМУ-ды (1961) бітірген. Мұғалім, партия қызметкері, газет-журналдарда редактор қызметтерін атқарған. Тұңғыш жыр жинағы *“Таңғы тыныс”* 1967 жылы жарыққа шықты. *“Болашақ осылай басталған”* (1970), *“Жыр жалау”* (1972), *“Қоңыр жел”* (1973), *“Алаулаған армандар”* (1974), *“Көңіл көзі”* (1976), *“Інкәр жүрек”* (1978), *“Күнім менің”* (1980), *“Жер жүрегі”* (1984), *“Звезды степи”* (1984), *“Асыл адам”* (1989), *“Мың сөз” *(2001), т.б. кітаптары жарық көрген. Ол антик. әдебиеттен Эсхилдің *“Бұғауланған Прометейін”* (1975), үнді эпосы *“Махабхаратаны”* (2002), зороастризмді насихаттаған *“Авестаны”*, қытай философтары Конфуций, Лао-цзы, Чжуан-цзы трактаттарын қазақ тіліне аударған. Түрік ақыны Жүніс Әміре (1996) мен пәкістандық Мұхаммед Иқбал (1998) шығармаларын тәржімалаған.

## Дереккөздер
Вячеслав Порфирьевич Добрица

**Вячеслав Порфирьевич Добрица** (1948 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Риддер қалалық әкімдігі, Ульбастрой кенті) – физика-математика ғылымының докторы (1991)  , профессор (1992). 

ҚазМУ-ды (1948, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген соң осы университетте ассистент (1971–72), Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институтында аспирант (1972–75), ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) оқытушы, аға оқытушы (1975–79), деканның орынбасары (1976–78), доцент (1979–85), аға ғылыми қызметкер, 1987 жылдан профессор, ғылыми-зерттеу жұмыстары жөніндегі проректоры қызметтерін атқарған. Добрица 85 ғылыми-зерттеу мақала мен 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер</span>


Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Риддерде туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Байшонас

**Байшонас** — Атырау облысының Мақат ауданы құрамында болған ауыл (бұрынырақ - кент), Байшонас ауылдық округінің орталығы болды. 2013 жылы таратылған.

## Орналасуы
Атырау қаласынан шығысқа қарай 100 км, аудан орталығы — Мақат кентінен оңтүстік-батысқа қарай 80 км жерде, шөлді белдемде орналасты.
## Тарихы
### Құрылуы және дамуы
Іргесі 1925 жылы мұнай кенін игеруге байланысты қаланған. Орта мектеп, аурухана, наубайхана болды. Тұрғындары аудан және облыс орталықтарымен автомобиль жолы арқылы қатынасқан.

### Таратылуы
Ауыл 2008 жылға дейін кент статусында болған. Кейін Солтүстік Каспий аймағында ірі кен орнының ашылуына байланысты ауыл таратылып, 2013-14 жылдары Атырау қаласына және Махамбет ауылына көшірілді.

## Халқы
1997 жыл тұрғындар саны 1,8 мың адам болған. Ал 2009 жылғы санақ бойынша ауылда 1827 адам мекендеді.

## Өндірісі
Байшонас мұнай өнеркәсібін ұлт меншігіне айналдырғаннан кейін кеңес заманында қатарға қосылған Ембінің алғашқы мұнай кәсіпшілігі болатын. 1938-44 жылдары кәсіпшілік жан-жақты және жедел дамыды; қуаты 600 а.к-лік дизелді электр станциясы, жоғарғы вольтті Байшонас—Ескене электр желісі, Ескене—Байшонас тартабанды темір жолдары т.б. салынды. Соғыс жылдары мұнай өнімінің 20%-ын Байшонас берді, бұған тез қимылдайтын жекеленген ырғалғыштарды қолдана отырып, бірнеше горизонттарды бірден игеруге мүмкіндік беретін сұйықты тездетіп aлу әдісін кеңінен қолдану арқылы қол жет-і. Соғыстан соңғы жылдарда ұңғымаларды, оларға таяу кеңістіктерді қышқылдармен өңдеу (қанықтыру), қопарғыш затпен жару, қойнауқатты сумен жарғыштау т.б. әдістер кеңінен қолданылды. Қазіргі уақытта Байшонас, Қарсақ және Ботахан сияқты пайдаланудағы кенорындар жұмыс істейтін мұнайшылардың тұрағы болды.

## Дереккөздер

Санат:Мақат ауданының таратылған елді мекендері
Санат:2013 жылы таратылған елді мекендер
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Белоярка (Ақмола облысы)

**Белоярка** — Ақмола облысы Аршалы ауданы, Константинов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аршалы кентінен солтүстік-шығысқа қарай 57 км, округ орталығы — Константиновка ауылынан 25 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1896 жылы қаланған. Астық өндірумен айналысатын 10 шаруа қожалығы тіркелген.

## Инфрақұрылымы
Мектеп, кітапхана, дәрігерлік пункт бар. Ауылда 2-дүниежүзлік соғыста қаза болған жауынгерлерге арнап ескерткіш орнатылған. Белоярка арқылы республикалық маңызы бар Астана – Алматы автомагистралі және Түрген – Белоярка автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Василий Андреевич Беляев

**Беляев Василий Андреевич** (1937 жылы туған, РФ, Курск облысы Ракитянск ауданы Солдатское селосы) — механизатор, Социалистік Еңбек Ері. Қазақстанға 1955 жылы тың игеру кезінде келіп, Рентабельный, Жақсы кеңшарларында жұмыс істеген. 1962 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін тракторлы-егістік жұмыстары бригадасының бригадирі болған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Ракитянск ауданында туғандар
Санат:Механизаторлар
Моисей Ануфриевич Беляев

**Беляев Моисей Ануфриевич** (1905, Украина, Чернигов облысы Холменский ауданы Большая Слобода селосы) – еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1957). Еңбек жолын 1925 жылы БЛКЖО Охрамеев ауданы комитетінде бөлім меңгерушісі, хатшы болып бастаған. Ленинград ауыл шаруашылығы институтын бітірген соң Ленинград және Ростов облыстары кеңшарларында аға агроном болған. 1954 жылы тың жерлерді игеруге Көкшетау жеріне алғаш келушілердің бірі. Жаңа құрылған «Қызылту» кеңшарының директоры болып тағайындалған. Облыс аумағынан көшіп кеткен.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Карно теоремалары (Физика)

**Карно теоремасы**

## Бірінші теоремасы
жылулық қозғалтқыштың пайдалы әсер коэффициенті туралы теорема. Оны француз оқымыстысы Н.Л.С. Карно (1796 – 1832) тұжырымдаған (1824). 
Карно теоремасы бойынша Карно циклінің пайдалы әсер коэффициенті  
[=(T1–T2)/T1, мұндағы T1 – қыздырғыштың температурасы, 
T2 – суытқыштың температурасы] жұмыстық дененің 
табиғатына және жылулық қозғалтқыштың құралымына тәуелді болмайды, ол тек қыздырғыш (T1) пен суытқыштың (T2) температураларымен ғана анықталады. пайдалы әсер коэффициенті  термодинамиканың екінші бастамасын тұжырымдау кезінде маңызды рөл атқарды;

## Екінші теоремасы
соққы теориясында – абсолют серпімсіз соққы кезіндегі кинетикалық 
энергияның кемуі жайлы теорема. Бұл теорема француз математигі Л.Н. Карноның (1753 – 1823) есімімен аталған. Ол – Н.Л.С. Карноның әкесі. Соққы кезіндегі жүйенің кинетикалық энергиясының кемуі, жүйе нүктелерінің кеміген жылдамдықпен қозғалған кезіндегі кинетикалық энергиясына тең, яғни: 
T0 – T1=,
мұндағы және  – жүйенің соққыға дейінгі және соққыдан кейінгі 
кинетикалық энергиялары, mі – жүйе нүктелерінің массалары, 0і және 1і – олардың соққыға дейінгі және соққыдан кейінгі жылдамдықтары, 
(0і –1і) айырмасы – кеміген жылдамдық деп аталады. 
## Дереккөздер:


Санат:Термодинамика
Байыл

[thumb| alt=A.| ''[Қазақстан*.]]

*'Байыл**, **Байлы''' — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздегі ошақты тайпасынан тарайды. Жазба әдебиетте Байыл руы 15 ғасырдан мәліметтік Байылдан Байсары, Қасқа, Қабыл, Созақ аталары тарайды. Ұраны — Бақтияр, таңбасы — тұмар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары