open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джилл Стайн

**Джилл Эллен Стейн** (; 14 мамыр 1950 жыл, Чикаго, Иллинойс) — америкалық саясаткер және ішкі ауруларға маманданған дәрігер. 2012, 2016 және 2024 жылдары Жасылдар партиясы атынан АҚШ президенттігіне ұсынылған үміткер.

## Өмірбаяны
Стайн 2002 және 2010 жылдардағы губернаторлық сайлауларда Массачусетс губернаторына кандидат болды. Стайн Массачусетс штатының Лексингтон қаласында тұрады және беделді Гарвард университетінің екі факультетінде білім алған: Гарвард колледжі (1973) мен Гарвард медициналық мектебі (1979).

Джилл Стайн 2012 жылғы президенттік сайлауда лингвист, жазушы және солшыл белсенді Ноам Хомский сияқты адамдардан қолдау алды; Пулитцер сыйлығының лауреаты, журналист және соғыс тілшісі Крис Хеджес; еркін қозғалыс негізін қалаушы Ричард Мэттью Сталлман; марксистік экономист Ричард Вольф; экология белсендісі Джулия Хилл; панк-музыкант және белсенді Джелло Биафра, ал 2016 жылғы сайлауда оны актёр Вигго Мортенсен қолдады. 2012 және 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауында ол сәйкесінше 468 907 (0,4 %) және 1 213 103 (1,0 %) дауыс жинап, төртінші орынға ие болды. «Ромни Қасқыр терісіндегі қасқыр болса, Обама — қой терісіндегі қасқыр» деген сөзі үшін танымал.

2024 жылғы 17 тамызда Жасылдар партиясының сайлауалды съезінде 2024 жылғы АҚШ президентінің сайлауына кандидат ұсынылды. Оның кандидатурасын 267 делегат қолдады — абсолютті көпшілік. Сайлау нәтижесінде Стайн жалпы дауыстың 0.56% (862 049 дауыс) жинап, жеңілді.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ президенттігіне үміткерлер (2012)
Санат:АҚШ президенттігіне үміткерлер (2016)
Санат:АҚШ президенттігіне үміткерлер (2024)
Санат:АҚШ медиктері
Санат:АҚШ саясаткерлері
Санат:АҚШ Жасылдар партиясы мүшелері
Эрзялар

**Эрзялар** () — мордвалар құрамындағы этникалық топтардың бірі (субэтнос), не эрзя тілінде сөйлейтін халық. Эрзя тілі Орал тілдерінің мордва тармағына жатады. Кейде эрзялар мордвалардан мокшалармен қатар бөлінеді.

## Географиясы
Эрзялар көбіне Ресейдегі Мордовияның шығысына қарай жерде, Мокша мен Сура, Еділ мен Ақеділ өзендерінің бойында тұрады.

2021 жылғы Ресей халық санағы ақпаратынша эрзялардың көпшілігі Ресейдің осы субъектілерінде тұрады: Мордовия, Ульяновск облысы, Пенза облысы, Чувашия, Төменгі Новгород облысы, Самара облысы, Татарстан, басқалары.

## Ұлттық мейрамдары
Эрзялардың басты ұлттық мейрамы — *[[Раськень Озкс]]* (эрзяшадан — «халықтық дұға»). Мейрам 3 жыл сайын, шілде айының екінші сенбісінде, Большое Игнатово ауданындағы Чукалы ауылында өтеді. Ең жаңа Раськень Озкс 20125 жылғы 19 шілдеде өткен орын алды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей халықтары
Санат:Еуропа халықтары
Ок-Парк (Иллинойс)

**Ок-Парк** () — Иллинойс штатындағы Кук округіндегі Чикаго қаласының маңындағы қалалардың бірі.

1830 жылдары құрылған. Ресми түрде ауыл мәртебесіне ие.

## Географиясы
Көгілдір мен Жасыл желіні қоса алғанда, қоғамдық көліктер арқылы Чикаго қаласының орталығына Ок-Парктан оңай жетуге болады, автобустар мен қала маңындағы Метра теміржол. Pace автобустары елді мекеннің өзі бойынша жүруге де, көрші қала маңына шығуға да мүмкіндік береді.

## Халқы
Иллинойс штатындағы 2010 жылғы халық санағы бойынша 29-муниципалитеттің құрамына кіреді.

2010 жылғы АҚШ халық санағы бойынша ауылдың жалпы саны 51,878 адамды құрады.

### Көрнекті жергілікті тұрғындар
* Эрнест Хемингуэй — америкалық жазушы, соғыс тілшісі және 1954 жылғы Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты

## Дереккөздер

Санат:Иллинойс ауылдары
Сербияның мемлекеттік рәміздері

**Сербия Республикасының мемлекеттік рәміздері** — Сербияның және серб халқы мен мәдениетінің нышандары болып табылатын ерекше белгілер (нышандар). Мұндай рәміздерге Мемлекеттік ту, Мемлекеттік елтаңба және Мемлекеттік гимн жатады. Ресми мәртебесі жоқ, бірақ ұлттық не халықаралық деңгейде танылған өзге де рәміздер бар.

## Сербия Республикасы мемлекеттік ресми рәміздері
thumb||Сербия мемлекеттік туы

### Сербия мемлекеттік туы
**Сербия мемлекеттік туы** — бұл тікбұрышты матаның үш тең көлденең жолақтан тұратын символы: жоғарғысы қызыл, ортасы көк және төменгісі ақ. Тудың жездену жағынан үштен бір бөлігінде Сербияның кіші гербі бейнеленген.
2010 жылғы 11 қарашада бекітілген.

Қоғамдық пайдалануға гербі жоқ нұсқасы да рұқсат етілген, ол Босния және Герцеговина құрамындағы Сербиялық Республикасының ресми туы болып табылады.

### Сербия мемлекеттік гербі
**Сербия мемлекеттік гербі** — Сербияның егемендігінің бір белгісі, 2004 жылғы 17 тамызда бекітілген.

Гербте екі басты қыран бейнеленген, оның кеуде тұсында қызыл қалқан орналасқан, қалқанда төрт от жұлдызымен крест (серб кресті) бейнеленген. Жоғарғы жағында патшалық тәж және жамылғы бар.

Сербия Республикасының кіші гербі — қызыл қалқан ішінде күміс екі басты қыран, оның басында тәж орналасқан.

### Сербия мемлекеттік әнұраны
**Боже правде** (серб тілінен аударғанда – «Әділетті Құдай»). Әнұран мәтінін 1872 жылы Йован Джорджевич жазған, ал музыкасын Даворин Енко шығарған.


File:Coat of arms of Serbia.svg|200px|Сербия мемлекеттік гербі
File:Coat of arms of Serbia small.svg|200px|Сербия кіші гербі
File:Bože_pravde_za_mešoviti_hor.jpg|200px|Сербия әнұраны


## Сербия Республикасының ұлттық рәміздері

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Геральдикалық альбом. 15-бет

Санат:Сербияның мемлекеттік рәміздері
Дәурен Азаматұлы Жұмат

**Дәурен Азаматұлы Жұмат** (2 наурыз 1999 жыл, Талас ауданы, Жамбыл облысы) — қазақ футболшысы, "Оқжетпес" клубының шабуылшысы.
## Карьерасы
Тараз футболының түлегі. 2018 жылы "Тараз-2" клубы сапында кәсіби карьерасын бастады. 

2020 жылы премьер лигада ойнайтын "Мақтарал" сапына ауысты. 

2023 жылы "Оқжетпеске" ауысты да, бір маусымнан соң бірінші лига жеңімпазы атанды. 2025 жылғы маусымда жақсы өнер көрсетіп, Қазақстан құрамасының бас бапкері Әли Әлиевтің көзіне түсіп, ұлттық құрама оқу-жаттығу жиындарына шақырту алды.

## Жетістіктері
**Оқжетпес**

* 1 лига жеңімпазы: 2024
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Мақтаарал ФК ойыншылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:Талас Қаратау ФК ойыншылары
Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Милош Джурич

**Милош Джурич** ( / Милош Ђурић; 1892, 14 қаңтар, Славонски-Бенковац — 1967, 5 желтоқсан, Белград) — югославиялық серб жазушысы, аудармашы, филолог және философ. Ол көне грек әдебиетінің (соның ішінде «Илиада» мен «Одиссеяны» да) серб тіліне аудармаларымен танымал болған. 1961 жылдан бастап Серб ғылым және өнер академиясының мүшесі, классикалық әдебиет пен философия бойынша 200-ден астам еңбектің авторы. Киелі Савва орденінің (Югославия Корольдігі) және Қызыл Тулы Еңбек орденінің (ЮСФР) кавалері.

## Өмірбаяны
Югославия Патшалығы кезінде Джурич Белград қаласындағы Коларчев университетінде жұмыс істеп, этика пәнінен сабақ берген. Ол Гомер, Эсхил, Софокл шығармаларын, Аристотель, Платон және антикалық әдебиет пен философияның көптеген басқа қайраткерлерінің еңбектерін аударған. Сондай-ақ, ол латын және неміс тілдерінен де бірқатар шығармаларды тәржімалаған.

Халық-азаттық соғысы кезінде Джурич Милан Недичтің марионеткалық режиміне қарсылық көрсеткен санаулы университет оқытушыларының қатарына кіріп, коллаборационистік «Серб халқына үндеуге» қол қоюдан бас тартты. Композитор Милой Милоевич оны осы үшін сөге бастағанда, Джурич: «Саған оңай, сен сыбызғы тартасың ғой, ал мен этикадан сабақ беремін!» деп айқайлады. Бұл сөз көп ұзамай серб этикасында қанатты сөзге айналды.

Петицияға қол қоюдан бас тартқаны үшін Джурич 1942 жылы университеттен шығарылып, Бановин концлагеріне жіберілді. Кейінірек бұл оқиға, кейбір басқа ұқсас жағдайлармен қатар, югославиялық «Қайта оралғандар» (Возвращение списанных) телехикаясының негізі болды. Соғыстан кейін Джурич жұмысын жалғастырды, бірақ оның өмірін ұлы Растконың майданда қаза болуымен байланысты қайғылы оқиға көлеңкеледі. Милош сол сәттен бастап барлық еңбектерін марқұм ұлына арнады.

## Кейбір аударылған жұмыстары
### Көне грек тілінен
* Илиада (Гомер)
* Одиссея (Гомер)
* Поэтика (Аристотель)
* Өтініш берушілер (Эсхил)
* Парсылар (Эсхил)
* Фивыға қарсы жетеу (Эсхил)
* Бұғауланған Прометей (Эсхил)
* Орестея (Эсхил)
* Антигона (Софокл)
* Эдип патша (Софокл)
* Медея (Еврипид)
* Ипполит (Еврипид)
* Тавридадағы Ифигения (Еврипид)
* Дафнис пен Хлоя (Лонг)
* Сыйлық (Платон)
* Ион (Платон)
* Апология (Платон)
* Федр (Платон)
* Федон (Платон)
* Критон (Платон)
* Салыстырмалы өмірбаяндар (Плутарх)
* Эпиктеттің әңгімелері (Арриан)
### Латын тілінен
* Бақытты өмір туралы (Сенека)
* Луцилийге хаттар (Сенека)
### Неміс тілінен
* Адам табиғатын түсіну (Альфред Адлер)
* Психологиялық типтер (Карл Густав Юнг)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Биографија на сајту САНУ
* Милош Ђурић: Најкраћа беседа
* knjigainfo.com „Na helenskim izvorima“ - 40 godina od smrti - Miloš N. Đurić (1892–1967), «Vreme», 06.12.07

Санат:Белград университетінің түлектері
Санат:Белград университетінің философия факультеті түлектері
Санат:Әулие Савва орденінің иегерлері
Санат:Югославия жазушылары
Санат:Югославия философтары
Санат:Югославия аудармашылары
Санат:Гомер шығармаларын аударғандар
Алияр Бақтиярұлы Мұхаммед

**Алияр Бақтиярұлы Мұхамед** 21 наурыз 2001, Арыс қаласы) — қазақ футболшысы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Оқжетпес" клубының шабуылшысы. 

## Карьерасы

### Клубтық
Шымкент футболының түлегі. 2018 жылы "Оңтүстік Академия" сапында екінші лигада карьерасын бастады. 2021 жылы "Тұран" клубына ауысты да, Қазақстан премьер лигасында өнер көрсетті. 

2023 жылғы маусымды "Мақтарал" сапында өткізді. 

### Халықаралық
Қазақстанның 17, 19, 21 жастағы құрамаларында ойнады.

2024 жылғы "Жетісу" мен "Оқжетпес" сапында өткізген сәтті маусымнан соң Қазақстан құрамасының жаттықтырушысы Әли Әлиев құрамаға шақырды. 2025 жылы 19 наурызда Кюрасаомен өткен жолдастық кездесудің 46-минутында Ян Вороговскийдің орнына алаңға шықты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Статистикасы

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Оңтүстік Академия ФК ойыншылары
Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары
Санат:Мақтаарал ФК ойыншылары
Санат:Жетісу ФК ойыншылары
Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары
Әбинұр Маратұлы Нұрымбет

**Әбинұр Маратұлы Нұрымбет** (26 сәуір 2005 жыл, ) — қазақ футболшысы, "Тұран" клубының жартылай қорғаушысы. 

## Карьерасы

### Клубтық
Тараз футбол академиясының түлегі. 2021 жылы екінші лигадағы «Тараз Ж» клубында ойнай бастады. 2023 жылдың ақпан айында «Ұлытау» клубына ауысып, екінші лигада ойнауды жалғастырды. 2023 жылдың тамызында футболшы еркін агент ретінде Беларусьтің "Энергетик-БМУ" клубына қосылды. Клуб сапындағы тұңғыш ойынын 2023 жылы 18 тамызда «Нафтан Новополоцк» командасына қарсы матчта өткізді.

Клуб сапындағы бірінші голын 2023 жылдың 3 қыркүйегінде "Шахтёрға" қарсы ойында соқты. Футболшы маусым барысында 2 гол соғып, 6 нәтижелі пас берді. 2024 жылдың қаңтарында футболшы Беларусь клубтан кетті. Бір айдан соң "Гомель" футболшысы атанды.

2025 жылдың басында "Тұранға" ауысып, Қазақстан премьер лигасында ойнай бастады.
### Халықаралық
Қазақстанның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады.

2025 жылы Қазақстан құрамасының бас жаттықтырушысы Әли Әлиев ұлттық құраманың оқу жаттығу жиындарына шақырды да, кеңейтілген тізімге қосты.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Статистикасы

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:Ұлытау-2022 ФК ойыншылары
Санат:Энергетик-БМУ ФК ойыншылары
Санат:Гомель ФК ойыншылары
Санат:Әндіжан ФК ойыншылары
Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары
Эрзяша Уикипедия

**Эрзяша Уикипедия** () — эрзя тіліндегі Уикипедия бөлімі. 2008 жылғы 26 мамырда негізделген.

Қазіргі таңда Эрзяша Уикипедияда  мақала бар және осылайша ол — мақала саны бойынша Уикипедияның -орындағы бөлімі.

## Тарихы
Жобаның құрылуын 2007 жылғы шілдеде мәскеулік Орысша Уикипедия қатысушысы Андрей Суриков ұсынған. Үлес қосуға ынта танытқан тағы Финляндияда эрзя тілін оқытқан америкалық тілтанушы Джек Рютер, санкт-петербургтік журналист Андрей Петров (Петрянь Андю) пен ульяновскілік бағдарламашы-инженер Михаил Степченко болған.

2008 жылғы 19 ақпанда Уикипедияның Тіл комитеті Эрзяша Уикипедияны «сәтті жоба» деп бағалады, талаптарға сай деді. Келесі 4 ай бойы жобаны инкубатордан жеке бөлімге көшірту, мақалаларын итексеру жұмыстары жүрді. 26 мамырда жоба *myv.wikipedia.org* мекенжайында ресми түрде орнады. Дәл сол күні, оған қоса, Мокшаша мен Сахаша Уикипедиялар құрылған болатын.

Уикипедияның эрзя бөліміндегі администраторлары болып Джек Рютер, Петрянь Андю мен Михаил Степченко атанды.

2015 жылғы 16 мамырда Эрзяша Уикипедиядағы мақала саны 2 000-ға, 2017 жылғы 11 қазанда 4 000-ға жетті.

2020 жылғы 6 мамырда бөлімде 6 000-мақала жарық көрді. Фин-угор тілді Уикипедиялар арасында ол сол кезде 8-орында болды (Финше, Мажарша, Эстонша, Таулымариша, Шалғынмарише, Солтүстіксаамша, Вепсше Уикипедиялардан кейін).

## Дереккөздер

Санат:Уикипедия бөлімдері
Санат:Фин-угор тілді Уикипедиялар
Санат:Эрзя тілі
Санат:2008 жылы пайда болған сайттар
Эрзянь Мастор (газет)

нобай|оңға|''Эрзянь Мастор'' газетінің редакторлары Евгений Четвергов пен Григорий Мусалёв

**«Эрзянь Мастор»** (эрзяшадан: «Эрзя Елі») — эрзятілді және орыстілді газет. Газетті Эрзя тілін құтқару қоры Ресейдегі Мордовияның астанасы Саранскіде басып шығарады.

## Тарихы
Газет 1994 жылғы 20 қыркүйекте, Мордовияның астанасы Саранскіде негізделді. Оның тұңғыш редакторы Александр Шаронов болды. Оның ізбасары ақын, жазушы, активист Маризь Кемаль болды.

2007 жылғы 23 шілдеде газетке қарсы сот ісі басталды да, ол 2 жылға созылды. Мордовияның бас прокуроры газетке «экстремистік мақала жазады» деген айып таққан болатын. 2009 жылғы 30 маусымда Мордовия аймақтық прокуратурасы «Эрзянь Мастор» жұмысын жалғастыра берсін деген қаулы шығарды.

## Тақырыптары
Газеттің басты тақырыптарына эрзя тілі мен әдебиетін сақтау, фин-угор халықтарының мәдениетін қолдау, ұлттық саясат, дін мен тарих жатады. Газет оқырмандарының біразы диаспора жерде тұрады және осылайша «Эрзянь Мастор» арқылы ғана Мордовиядағы жаңалықтарды, эрзялардың жағдайы туралы біле алады.

## Тиражы
«Эрзянь Мастор» айына 2 рет, A3 қағазда 1999 жылғы қаңтардан бері шығып жүр. Оқырмандар саны жыл сайын өзгеріп жатады. Тиражы 6 000-ға дейін жететін. Соңғы кездері газеттің тиражы азайып барады: 2020 жылы ол 200 данаға дейін жетті. Бұл өзгеріс қаржы мен жеткізу себептерінен орын алады. Газет эрзялар тұратын Ресейдің субъектілеріне даналарын жіберіп тұрады:
*Мордовия Республикасы
*Ульяновск облысы
*Самара облысы
*Пенза облысы
*Мәскеу облысы

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша газеттер
Санат:1994 жылдан шыға бастаған баспасөз басылымдары
Санат:Мордовия газеттері
Санат:Эрзя тіліндегі газеттер
Санат:Орыс тіліндегі газеттер
Эрзялар туы

**Эрзя ұлттық туы** (, сөзбе-сөз аударғанда: Эрзя халқының туы) — эрзялар ұлттық байрағы.

## Сипаттамасы
Тудың пропорциясы — 1:2. Ені бірдей үш жолақтан құрылған: үстінгісі — ақ, ортадағысы — қызыл, төменгісі — қара түсті. Дизайнды Валентин Девяткин жасады да, 1990 жылы «Масторава» қоғамы жақтады. Үш түсі ерлер мен әйелдердің эрзя дәстүрлі киімі түстеріне негізделген.

2006 жылғы 16 сәуірде дизайнды Эрзя халқының конгрессі ресми түрде бекітті:

## Қолданысы
Ақ-қызыл-қара триколорды эрзялар ресми мейрамдарда да, күнделікті өмірінде де қолданады. Ресми үкіметтің қарсылығына қарамастан бұл ту — ұлттың заңды символы. Туды қолданатын ұлттық мейрамның көбін Эрзя халқы конгрессінің өзі кезінде бекіткен болатын:
* 16 сәуір – Эрзя тілі күні ()
* Ауыл дұғасы ()
* Бүкілэрзя мейрам-дұғасы ()
* Эрзя халқының конгрессі ()
* «Эрзя бұлағы» мейрамы ()
* 21 желтоқсан – «Масторава» дастаны күні

Эрзя халқының туы, оған қоса, VI Фин-угор халықтарының дүниежүзілік конгрессінде, МАФУН конгрессінде, Ханнья жерінде, Алтай өлкесінде және Төменгі Новгород облысында желбіреген.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша тулар
Санат:Этникалық тулар
Санат:Эрзя
Source engine

**Source** — Valve Corporation Corporation компаниясы өз қажетіне және басқа әзірлеушілерге лицензиялау үшін жасаған ойын қозғалтқышы. Бұл қозғалтқыш ең көп танымалдылыққа Half-Life 2 (2004) ойыны арқылы ие болды. Кейін бұл қозғалтқыш Half-Life сериясының басқа ойындарында, Counter-Strike сериясында, сондай-ақ Portal мен Portal 2, Team Fortress 2, Dota 2, Titanfall және Titanfall 2, Apex Legends, Dear Esther және басқа да көптеген ойындарда қолданылды.

## Тарихы
Source — Valve Corporation компаниясы әзірлеген және алғаш рет 2004 жылы Half-Life 2 ойынымен бірге жарық көрген ойын қозғалтқышы. Бұл қозғалтқыш Valve-тің алдыңғы GoldSrc қозғалтқышының негізінде жасалған, бірақ оған қарағанда әлдеқайда жетілдірілген және заманауи технологиялармен жабдықталған.

### Бастапқы кезең (2004)
2004 жылы Half-Life 2 ойынының шығуымен бірге Source алғаш рет пайдаланылды.
Сол жылы Counter-Strike: Source пен Half-Life: Source та осы қозғалтқышқа негізделіп жасалды.
Source қозғалтқышы реалистік физика, жетілдірілген анимация және бөлшектер жүйесі арқылы ерекшеленді. Ол Havok физикалық қозғалтқышын қолданды.

### Жетілдірілуі және кең қолданылуы (2004–2013)
Valve өз ойындарының барлығын дерлік осы қозғалтқышқа ауыстырды: Portal, Team Fortress 2, Left 4 Dead, Dota 2 сияқты ойындар Source-тың әртүрлі нұсқаларында жасалды.
Бұл қозғалтқыш мод жасаушылар арасында өте танымал болды. Қоғамдастық ішінде көптеген модификациялар мен дербес ойындар пайда болды (Garry's Mod, Dear Esther және т.б.).
Source қозғалтқышы үнемі жаңартылып отырды, бірақ толық нұсқасы өзгермегенімен, ішкі компоненттері (графика, физика, құралдар) жетілдірілді.

### Кейінгі даму және Source 2-ге өту
2015 жылы Valve жаңа буын қозғалтқышы — Source 2-ні таныстырды. Ол Dota 2 Reborn жобасымен бірге іске қосылды.
Соған қарамастан, кейбір жобалар (мысалы, Titanfall, Apex Legends) Source қозғалтқышының жетілдірілген нұсқасын қолдануды жалғастырды.
2020-жылдары Source қозғалтқышындағы соңғы ірі жаңалық — RTX технологиясымен жаңартылып жатқан Half-Life 2 RTX жобасы болды (әзірлену үстінде).

## Дереккөздер
https://developer.valvesoftware.com/wiki/Source
Мраморье

**Мраморье немесе Багруша** () — Сербиядағы Перучац елді мекенінде орналасқан ортағасырлық некрополь. Ол аймақтағы ең жақсы сақталған некропольдердің бірі болып табылады. Некрополь XIV ғасырда салынған және Дрина өзені мен оның аңғары бойымен өтетін жолдың арасында, кентке кіреберісте орналасқан. Бұл нысан Сербия Республикасының билігі тарапынан ерекше маңызды мәдени ескерткіш ретінде қорғалады, дегенмен бір жағынан Дрина өзенінен, екінші жағынан Перучац кентінің үздіксіз кеңеюінен қауіп төніп тұр.

2016 жылы монументалды стечка құлпытастары ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілді, олардың үшеуі Сербия аумағында орналасқан, және солардың бірі — Мраморье некрополі.

## Некрополь
XIV ғасырда тұрғызылған бұл некрополь шамамен 200 қатты әктас материалынан жасалған құлпытасты қамтиды. Некропольден табылған ең ірі құлпытастардың ұзындығы 2 метрге жетеді, ал ені мен биіктігі шамамен 1 метрді құрайды. Бұрын дереккөздер 122 ескерткішті тіркеген, алайда соңғы мәліметтер бойынша олардың саны 93-ке жетеді. Олардың ішінде: 46 тақта, тіреуі бар 18-і айдарлы (гребень), тіреуі жоқ 10 айдарлы, тіреуі бар 7 саркофаг, тіреуі жоқ 10 саркофаг және 2 аморфты үлгі бар.
Уақыт өте келе қабір үсті ескерткіштерінің кейбірі жылжытылған, ал кейбірі жерге батып кеткен. Кейбір нысандар мұражайларға тапсырылған (декорациясыз екі қабір үсті ескерткіші Белградтағы этнографиялық мұражайдың коллекциясында, ал біреуі Ужицедегі Ұлттық мұражайда сақтаулы).

Некропольдегі құлпытастар дұрыс қатарлармен орналасқан және, әдетте, шығыстан батысқа қарай бағытталған. Құлпытастарда оқуға келетін жазулар жоқ. Кейбір құлпытастар жақсы өңделген. Аздаған бөлігі ғана сәнделген, ал белгілі болған әшекейлеу мотивтеріне шеңберлер, Ай, сондай-ақ қылыштар мен қалқандар жатады.

## Дереккөздер

Санат:Сербиядағы археологиялық нысандар
Санат:XIV ғасырда салынған ғимараттар мен құрылыстар
Санат:Сербиядағы ғимараттар мен құрылыстар
Санат:Сербия зираттары
Санат:Сербия сәулеті
Дамир Қайратұлы Марат

**Дамир Қайратұлы Марат** (5 қараша 2000, , Алматы облысы) — қазақ футболшысы, "Оқжетпес" клубының жартылай қорғаушысы. Қазақстан жастар құрамасында ойнаған.

## Карьерасы
Алматы футболының түлегі. 2017 жылы "Рузаевка" клубы сапында кәсіби карьерасын бастады. 2019 жылы "Алтай" сапына ауысты.

Кейінгі жылдары "Екібастұз", "Ақсу", "Каспий" клубтарында ойнады. 2022 жылы "Ақсу" сапында Қазақстан премьер лигасында доп тепті. Сол жылы Қазақстан жастар құрамасына шақыртылды да, 4 маусымда Данияға қарсы ойында алаңға шықты.

2025 жылы "Оқжетпеске" ауысып, команданың жетекші ойыншыларының біріне айналды. Көп ұзамай ұлттық құрамаға шақырту алды.

## Жетістіктері
**Каспий**

* Қазақстан бірінші лигасының қола жүлдегері: 2024

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Статистикасы

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Рузаевка ФК ойыншылары
Санат:Алтай Өскемен ФК ойыншылары
Санат:Екібастұз-2003 ФК ойыншылары
Санат:Каспий ФК ойыншылары
Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары
Миша Анастасиевич

**Миша (Михайло) Анастасиевич (Капитан Миша)** (; 1803, 24 ақпан, Пореч — 1885, 27 қаңтар, Бухарест) — серб саудагері, патриот және қайырымдылық жасаушы, XIX ғасырдағы Сербияның ең бай адамдарының бірі, саясаткер.

## Өмірбаяны
Миша Анастасиевич Пореч қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Анастас жер иесі және ұсақ саудагер болған, ал анасы Ружа үй шаруасымен айналысқан. Әкесі қайтыс болғаннан кейін оған өгей шешесі қамқорлық жасаған. Ол өгей шешесімен бірге Бірінші серб көтерілісі және Серб революциясы кезінде екі рет Австрияға қашып барған. 11 жасында оқуды және жазуды білгендіктен, туған қаласында мұғалім болған.

Ол Милош Обреновичтің іскерлік серіктесі болған. 30 жасында капитан атағын алған. Көп ұзамай оның компаниясы Валахия мен Молдавиядан тұз экспортын бақылауына алды. Оның қарамағында 10 000 адам еңбек еткен, сондай-ақ 80 кемеден тұратын флотқа ие болған. Көптеген жазушыларға өз кітаптарын басып шығаруға көмектескен. Валахиядағы өз үйінде мектеп ашып, қаржыландырды, онда оқушылар тегін білім алды.

Белградтағы көптеген ғимараттардың құрылысына қаржы бөлген.

Іскерлік шеберлігінің арқасында «Дунай ханзадасы» деген лақап атқа ие болған.

## Естелік
left|thumb|250px|''Миша Анастасиевич''
* «Капитан Миша» ғимаратының ауласында оның бюсті орнатылған.

## Сілтемелер
* *Батакович Д.* Серб революциясы: Мүмкіндік пен жаңғыру ұлты, 2005

Санат:Бухарестте қайтыс болғандар
Санат:Румынияда жерленгендер
Санат:Сербияда туғандар
Санат:Сербияның әскери қызметкерлері
Санат:Сербия мемлекет қайраткерлері
Санат:Сербия қоғам қайраткерлері
Санат:Сербия саясаткерлері
Санат:Сербия кәсіпкерлері
Санат:Саудагерлер
Мишар шайқасы

**Мишар шайқасы** () — Бірінші серб көтерілісі кезінде серб көтерілісшілері мен Осман әскерінің арасында болған әскери қақтығыс. Шайқас 1806 жылғы 13–15 тамыз аралығында қазіргі Сербия аумағындағы Мишар ауылы маңында өтті.

## Барысы
Иванковац түбінде Осман әскерлерін тойтарғаннан кейін Қарагеоргий бастаған серб көтерілісшілері Белградты басып алды. Түрік әскері қаланы қайтарып алу үшін қалаға қарай бет алды. Көтерілісшілердің көсемі басқа қолбасшылармен бірге Шабацқа келіп, онда түрік әскеріне қарсы шайқас беру туралы шешім қабылданды.

Ұрыс қимылдарын түрік тарапы бастады, бекініске сипахтар шабуылдады, олардың артынан Мехмед-бек Куленович басқарған жаяу әскер ілесті. Сербтер жауға оқ жаудырып, салт аттыларды шегінуге мәжбүр етті. Түрік жаяу әскері қайта топтасып, серб позицияларына мылтықтан оқ атты. Сербтар сескеніп, бекіністің ішкі бөліміне шегінді. Бірақ Қарагеоргий сарбаздарды қайтадан позицияларға оралтуға қол жеткізді. Осы уақытта сербтер алдын ала Жабар ауылында жасырынған өздерінің атты әскеріне белгі берді. Лука Лазаревич, Лазар Мутап және Матей Ненадович басқарған серб атты әскерлерінің отрядтары бұйрық бойынша қарсыластың қатарларын жарды да, оны қаша-құта таратты.

Мехмед-бек Куленович әскерлерді қайта тәртіпке келтіруге тырысты, бірақ шайқас үстінде қаза тапты. Осы кезде екіге бөлінген серб кавалериясы жау артиллериясын жойып, Сүлеймен-паша Скопляктың штабына дейін жетті.

Түрік әскерінің қалған бөлігі ұрыс алаңынан қаша бастады; олардың бір бөлігі Дрина өзенінен өтіп кетті, ал екінші бөлігі Сава өзенінің арғы жағына шегінді.

## Нәтижелері
200px|thumb|left|Мишар шайқасына арналған ескерткіш
Мишар мен Делиградтағы шайқастарда Осман әскері жеңіліс тапқан соң, Осман билігі серб көтерілісшілерімен келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Бұл келіссөздер Ресей империясы мен Австрия империясының арағайындығымен өтті. Жасалған келісім нәтижесінде көтеріліске қатысушыларға кешірім беріліп, Сербия автономиясын бекіту және Сербия кінәзі атағын мойындау туралы шешім қабылданды. Сонымен қатар, сербтер жыл сайын салық ретінде 722 500 алтын монета төлеуге міндеттелді.

## Естелік
1906 жылғы 8 қыркүйекте Сербия билігі Мишар түбіндегі шайқасқа арналған ескерткіш орнатты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Јован Мишковић: Српска војска и војевање за време устанка од 1804–1815. године, Глас СА 1895. XLVII
* К. Протић: Ратни догађаји из Првог устанка под Карађорђем Петровићем 1804–1813, Годишњица Николе Чупића. 1893
* С. Чиркович. — Еуропа халықтары арасындағы сербтер. Белград, Equilibrium, 2004.

Санат:Сербия шайқастары
Санат:Сербия тарихы
Санат:Осман империясының шайқастары
Санат:Бірінші Серб көтерілісі
Серб-Черногор-Түрік соғысы

**Серб-Черногор-Түрік соғысы** — 1875–1878 жылдар аралығындағы Сербия мен Черногория кінәздіктері мен Осман империясы арасындағы соғыс. Славян кінәздіктері Босния мен Герцеговинадағы көтерілісшілерге қолдау көрсету мақсатында қақтығысқа кірісті.

Соғыс төрт кезеңнен тұрды:
* Босния-Герцеговина көтерілісі (1875–1877),
* Серб-Түрік соғысы (1876–1877),
* Черногор-Түрік соғысы (1876–1878),
* Серб-Түрік соғысы (1877–1878).
1877 жылдан бастап бұл соғыс орыс-түрік соғысы (1877–1878) кезінде де бірлескен жауға қарсы жүрді.

## Әдебиеттер
* Серб-Черногор-Түрік соғысы - 1876 жыл. // Брокгауз және Ефрон энциклопедиялық сөздігі : 86 томдық. (82 том және 4 қосымша). — СПб., 1890–1907.

Санат:Черногор-Түрік соғыстары
Санат:Серб-Түрік соғыстары
Санат:Балқан соғыстары
Банат көтерілісі

**Банат көтерілісі** () — 1594 жылы орын алған, серб халқының Осман империясының үстемдігіне қарсы бағытталған алғашқы ірі қарулы көтерілісі.
thumb|300px|Көтеріліс кезіндегі Банат аймағы

XVI ғасырдың соңына қарай сербтер тарихи Банат аймағында бір ғасырдан астам уақыт тұрып келді, оның ішінде шамамен 40 жыл ғана Темешвар эялетінің құрамында, түріктердің билігі астында болды. Банатта халық көсемдері өмір сүріп, Трансильванияның кінәзі Жигмонд Баторимен байланыс ұстаған. Ол, түрік вассалы болғанына қарамастан, сұлтанның христиан тақуаларын көтеріліске итермелеуге шақырған.

1593 жылы Венгрияда Он үш жылдық соғыс басталды. 1594 жылдың көктемінде түрік әскері Эстергом түбінде алыста соғысып жатқанын пайдаланып, Банат сербтері көтеріліс бастады. Аймақ бойынша гайдуктардың түріктерге жасаған шабуылдарының толқыны өтті. Кейін көтерілісшілер Вршац пен Панчевадан түрік гарнизондарын шығарып жіберді. Көтерілісшілердің саны бес мың адамға жеткен деген қауесет тарап, соның арқасында олар Бечкеректі, кейінірек Бечей мен Тителді басып алды. Дунайдағы Венгрияның солтүстігіндегі бекіністерді жабдықтайтын бірнеше түрік кемесі жойылды.

Көтерілісшілер Венгриядағы империялық армиядан және өздерінің қожайыны деп санаған Трансильвания кінәзінен көмек сұрап, күтті. Вршацта және оның айналасында Владыка Феодор жергілікті ақсақалдармен бірге жауынгерлерді жинап, ант қабылдатты. Австрия армиясы солтүстіктегі түрік қамалдарының қоршауын алып тастағанда, ал Трансильвания кінәзі көмекті қысқартқанда, түріктер Банатқа қарай жылжып, қысқа мерзімде Бечкерек пен Темешвар түбіндегі бүлікшілерді талқандады.

Қазіргі деректер бойынша бұл оқиғалар 1594 жылдың көктемінде Белград маңындағы Врачар төбесінде Әулие Савваның мүрдесін өрттеумен байланысты болды.

## Әдебиеттер
* Чиркович Сима. *Сербтер тарихы*. — М.: Весь мир, 2009. — 448 б. — ISBN 978-5-7777-0431-3.

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Сербиядағы көтерілістер
Санат:Осман империясындағы көтерілістер
Эрзя дәстүрлі діні

нобай|оңға|200px|Мордва ұлттық дінінің символы Эрзянь Мастор белгісі ретінде де қолданылады

**Эрзя дәстүрлі діні** (, *erzań pazneń oznomate*), кейде **Эрзя неопаганизмі** — эрзялар этникалық дінін жандандыру қозғалысы. Эрзя дәстүріндегі Бас Құдай  (, «Нишке құдай») делінеді.

Ежелден бар эрзя дәстүрлі діні шамамен XX ғасырға қарай дерлік жоғалды. Неопаганист жандануы 1990 жылы басталды, бұл үрдіс басқа ұлттарда да байқалды.

Ғалым Виктор Шнирельман ақпаратынша, эрзялардың 2% христиандықтың орнына дәстүрлі дінге сенеді. «Эрзянь Мастор» ұйымының мүшелері 3 жыл сайын Раськень Озкс (эрзяшадан: «Ұлттық дұға») діни мейрамын өткізеді. Мейрамға «Масторава» ұйымының мүшелері де, басқалар да қатысады.

## Тарихы
Эрзя дәстүрлі діні, мордва ұлтшыл қозғалысымен қатар, КСРО үкіметінің соңғы жылдарына қарай дамып кетті. Мордвалардың республикада азшылық болғанынан, БАҚ-тың коммунистік болғанынан ежелгі дінді жандандыру аса күрделі еді. Орыс демократтары да, коммунистері де мордва ұлтшыл қозғалысына қарсы болатын.

Қайта құру кезеңінің басына қарай Мордва ұлтшыл қозғалысы Орыс православ шіркеуіне қарсы шығып, оны «басқыншы діні», «орыстандыру идеологиялық күші» деген. Кейін Саранск Мәдениет министрлігі неопаганизмді қолдады да, осылайша жергілікті епископтардан сын көрді. Неопаганистердің тұңғыш буыны осылайша пайда болды. Неопаганизмді жандандырумен тағы ақын Раиса Кемайкина басқарған «Масторава» ұйымы мен Саранск интеллигенциясы айналысты.

### Масторава — Ұлттық жандану эрзя қоғамы
Паганизмді жандандыру, «эрзя ұлттық қоғамын» дамыту мақсатымен 1990 жылы «Масторава» қозғалысы құрылды. Ұйым 2002 жылдан бері Мәскеуде тіркелген. Қазіргі президенті — Николай Васильевич Бутилов.

### Эрзянь Мастор
[нобай|оңға|[Раськень Озкс мейрамына қатысып жатқан эрзя әйелдері]]

«Эрзянь Мастор» (эрзяшадан: Эрзя Елі) — «Масторава» қауымдастығынан бөлінген жаңалау ұйым. Бастапқыда оған Маризь Кемаль басшылық етті. Топ эрзя ұлтшылдығын, паганизмін жақтайды, христиандыққа қарсы тұрады. «Атлас» чуваш газетіне берген сұхбатында Маризь Кемаль христиандық туралы былай деді:

1992 жылы Маризь Кемаль онжылдықтар, не ғасырлар бойы өтпей қалған паганист ұлттық жорасын өткізді. Ұмыт болған дұға сөздерін көрші ауылдар еске түсірді де, Маризь Кемаль эрзя халқының тұңғыш әйел «шіркеушісі» атанды.

## Тағы қараңыз
* Эрзянь Мастор газеті

## Дереккөздер

Санат:Орал неопаганизмі
Санат:Ресейдегі неопаганизм
Санат:Мордвалар
Франческо Ачерби

**Франческо Ачерби** (итал. *Francesco Acerbi*; 10 ақпан 1988, Виццоло-Предаписси) — италиялық футболшы, Италия Ұлттық футбол құрамасы мен "Интернационале" клубының қорғаушысы.
## Карьерасы
"Павиа" клубының түлегі. 2006 жылы С1 сериясында кәсіпқой карьерасын бастады. 2007 жылы қаңтарда "Д" сериясындағы "Ренате" клубына жалға берілді. Сол жылы жазда "Триестина" клубына жалға кетті. 

2007-08 жылғы маусымды "Сиена" клубында арендада өткізді. 

2009 жылы Б сериясындағы "Реджина" клубына ауысты. 

2011 жылы "Кьево" клубына ауысты. Сол жылы 20 қарашада А сериясындағы тұңғыш ойынын "Катанияға" қарсы өткізді. 
## Жетістіктері

### «Лацио»

* Италия кубогы: 2018/19
* Италия суперкубогы: 2019
### Интернационале

* Италия чемпионы: 2023/24
* Италия кубогы: 2022/23
* Италия суперкубогы: 2022
### Италия

* Еуропа чемпионы: 2021

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Италия футболшылары
Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Санат:Триестина ФК ойыншылары
Санат:Кьево ФК ойыншылары
Санат:Реджина ФК ойыншылары
Санат:Специя ФК ойыншылары
Санат:Милан ФК ойыншылары
Санат:Сассуоло ФК ойыншылары
Санат:Лацио ФК ойыншылары
Санат:Интернационале ФК ойыншылары
Витор Феррейра

**Витор Машаду Феррейра** (; 13 ақпан 2000, Санту-Тирсу), **Витинья** () ретінде танымал — португалиялық футболшы, "Пари Сен-Жермен" клубы мен Португалия Ұлттық футбол құрамасының жартылай қорғаушысы. 2022 жылы әлем чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері
**«Порту»**

* Португалия чемпионы (**2**): 2019/20, 2021/22
* Португалия кубогы: 2019/20
* УЕФА жастар лигасы: 2018/19

**«Пари Сен-Жермен»**

* Франция чемпионы (**3**): 2022/23, 2023/24, 2024/25
* Франция кубогы (**2**): 2023/24, 2024/25
* Франция суперкубогы (**3**): 2022, 2023, 2024
* Чемпиондар лигасы: 2024/25

## Дереккөздер

Санат:Португалия футболшылары
Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Порту ФК ойыншылары
Санат:Вулверхэмптон Уондерерс ФК ойыншылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Дезире Дуэ

**Дезире Нонка-Мао Дуэ** (; 3 маусым 2005, Анже) — францилық футболшы, Франция Ұлттық футбол құрамасы мен "Пари Сен-Жермен" клубының жартылай қорғаушысы.

2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері.

## Жетістіктері

### Клубтық
**«Пари Сен-Жермен»**

* Франция чемпионы: 2024/25
* Франци кубогы: 2024/25
* Франция суперкубогы: 2024
* Чемпиондар лигасы: 2024/25

### Халықаралық
**Франция-17**

* Еуропа чемпионы: 2022

## Дереккөздер

Санат:Франция футболшылары
Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ренн ФК ойыншылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Сенни Меюлю

**Сенни Меюлю** (; 17 мамыр 2006, Ле-Блан-Мениль) — француз футболшысы, «Пари Сен-Жермен» клубының жартылай қорғаушысы. Францияның 18, 19, 20 жастағы құрамаларында ойнады.

## Жетістіктері

### Командалық
**«Пари Сен-Жермен»**

* Франция чемпионы (**2**): 2023/24, 2024/25
* Франция кубогы (**2**): 2023/24, 2024/25
* Франция суперкубогы: 2024
* Чемпиондар лигасы: 2024/25

## Дереккөздер

Санат:Франция футболшылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Нуну Мендеш (футболшы, 2002)

**Нуну Алешандре Тавариш Мендеш** (; 19 маусым 2002, Синтра) — португалиялық футболшы, Португалия Ұлттық футбол құрамасы мен "Пари Сен-Жермен" клубының қорғаушысы.

2022 жылы әлем чемпионатына, 2024 жылы Еуропа чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері

### Командалық
**«Спортинг»**

* Португалия чемпионы: 2020/21
* Лига кубогы: 2020/21
* Суперкубок: 2021

**«Пари Сен-Жермен»**

* Франция чемпионы (**4**): 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25
* Франция кубогы (**2**): 2023/24, 2024/25
* Суперкубок (**2**): 2022, 2024
* Чемпиондар лигасы: 2024/25

## Дереккөздер

Санат:Португалия футболшылары
Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Спортинг Лиссабон ФК ойыншылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Жуан Невеш

**Жуан Педру Гонсалвеш Невеш** (;  27 қыркүйек 2004, Тавира) — португалиялық футболшы, Португалия Ұлттық футбол құрамасы мен «Пари Сен-Жермен» клубының жартылай қорғаушысы.

Алғаш қатысқан ірі турнирі - ЕУРО-2024.

## Жетістіктері

### Командалық
**«Бенфика»**

* Португалия чемпионы: 2022/23
* Суперкубок: 2023

**«Пари Сен-Жермен»**

* Франция чемпионы: 2024/25
* Франция кубогы: 2024/25
* Суперкубок: 2024
* Чемпиондар лигасы: 2024/25

## Дереккөздер

Санат:Португалия футболшылары
Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Бенфика ФК ойыншылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Вильян Пачо

**Вильян Хоэль Пачо Тенорио** (; 16 қазан 2001 жыл) — эквадорлық футболшы, Эквадор Ұлттық футбол құрамасы мен «Пари Сен-Жермен» клубының қорғаушысы. 2022 жылғы әлем чемпионатына, 2024 жылы Америка кубогына қатысты.

## Жетістіктері

### «Индепендьенте дель Валье»

* Эквадор чемпионы: 2021

### «Антверпен»

* Бельгия чемпионы: 2022/23
* Бельгия кубогы: 2022/23

### «Пари Сен-Жермен»

* Франция чемпионы: 2024/25
* Франция кубогы: 2024/25
* Суперкубок: 2024
* Чемпиондар лигасы: 2024/25

## Дереккөздер

Санат:Эквадор футболшылары
Санат:Индепендьенте дель Валье ФК ойыншылары
Санат:Антверпен ФК ойыншылары
Санат:Айнтрахт Майндағы Франкфурт ФК ойыншылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Санат:Эквадор Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Варрен Заир-Эмри

**Варрен Заир-Эмри** (;  8 наурыз 2006, Монтрёй) — «Пари Сен-Жермен» клубы мен Франция Ұлттық футбол құрамасының жартылай қорғаушысы. 2024 жылы Еуропа чемпионатына қатысты.
## Жетістіктері
**«Пари Сен-Жермен»**
* Франция чемпионы: 2022/23, 2023/24, 2024/25
* Франция кубогы: 2023/24, 2024/25
* Суперкубок: 2023, 2024
* Чемпиондар лигасы: 2024/25
## Дереккөздер

Санат:Франция футболшылары
Брадли Баркола

**Брадли Лоран Баркола** (; 2 қыркүйек 2002) — франциялық футболшы, Франция Ұлттық футбол құрамасы мен "Пари Сен-Жермен" клубының шабуылшысы. 2024 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.
## Карьерасы
2021 жылы "Олимпик Лион" сапында кәсіпқой карьерасын бастады. Сол жылы 4 қарашада "Спарта" клубына қарсы Еуропа лигасы матчында тұңғыш ойынын өткізді. Бұл ойында нәтижелі пас берді.

2023 жылы 31 тамызда "Пари Сен-Жермен" клубына ауысты. Транферлік құны — 45 млн еуро.
## Жетістіктері

### Командалық
**«Пари Сен-Жермен»**
* Франция чемпионы: 2023/24, 2024/25
* Франция кубогы: 2023/24, 2024/25
* Суперкубок: 2023, 2024
* Чемпиондар лигасы: 2024/25

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Франция футболшылары
Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Олимпик Лион ФК ойыншылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Ибраим Мбайе

**Ибраим Мбайе** (; 24 қаңтар 2008) — франциялық және сенегалдық футболшы, "Пари Сен-Жермен" клубының жартылай қорғаушысы. Францияның 16, 17, 18 жастағы құрамаларында ойнады.

## Жетістіктері
**«Пари Сен-Жермен»**
* Франция чемпионы: 2024/25
* Франция кубогы: 2024/25
* Чемпиондар лигасы: 2024/25
**Сенегал**
*Африка Ұлттары Кубогы 2025
## Дереккөздер

 
Санат:Франция футболшылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Санат:Сенегал Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Футболдан Африка чемпиондары
Карлус Аугусту Зополату Невис

**Карлус Аугусту Зополату Невис** (, 7 қаңтар 1999, Кампинас, Сан-Паулу) — бразилиялық футболшы, қорғаушы.

## Карьерасы
"Коринтианс" клубының түлегі. 2018 жылы осы клубта кәсіби карьерасын бастады. Екі жылдан соң Италия клубтарында өнер көрсетуді бастап, "Монца" клубына ауысты. 
2023 жылы 15 тамызда "Интернационалеге" бір жылға жалға берілді.

Сол жылы күзде ұлттық құрамаға шақырту алды.
## Жетістіктері
*Сан-Паулу штатының жеңімпазы: 2018, 2019
*Бразилия кубогының финалисі: 2018
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*

Санат:Бразилия футболшылары
Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Коринтианс ФК ойыншылары
Санат:Монца ФК ойыншылары
Санат:Интернационале ФК ойыншылары
Кристьян Аслани

**Кристьян Аслани** (; 9 наурыз 2002 жыл, Эльбасан, Албания) — албаниялық футболшы, Албания Ұлттық футбол құрамасы мен "Интернационале" клубының жартылай қорғаушысы. 2024 жылы Еуропа чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері
**«Интернационале»**

* Италия чемпионы: 2023/24
* Суперкубок: 2022

## Дереккөздер

Санат:Албания футболшылары
Санат:Албания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Эмполи ФК ойыншылары
Санат:Интернационале ФК ойыншылары
Ян-Аурель Биссек

**Ян-Аурель Людгер Биссек** (; 29 қараша 2000, Кёльн) — германиялық футболшы, Германия Ұлттық футбол құрамасы мен "Интернационале" клубының қорғаушысы.

## Жетістіктері
**«Интернационале»**

* Италия чемпионы: 2023/24
* Суперкубок: 2022
## Дереккөздер

Санат:Германия футболшылары
Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Орхус ФК ойыншылары
Санат:Рода ФК ойыншылары
Санат:Кельн ФК ойыншылары
Санат:Интернационале ФК ойыншылары
Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)

2025 жылғы 31 мамырдан 1 маусымға қараған түні Ресей Федерациясында екі көпір жарылды: бірі — Брянск облысындағы автокөлік көпірі, екіншісі — Курск облысындағы теміржол көпірі.

## Дереккөздер
Олимпиада ойындарындағы биікке секіру

нобай|Алтын 500 теңгедегі биікке секіру
**Биікке секіру** барлық заманауи **[[Олимпиада ойындары|Олимпиадалардың]]** бағдарламасында болды. Жеңіл атлетика спортына жататын бұл дисциплина бойынша сайыстар басында тек ерлер арасында, ал 1928 жылдан бастап әйелдер арасында да өткізілді.

Биікке секіруден қазіргі олимпиялық рекордты 1996 жылы америкалық Чарльз Остин орнатты — 2,39 метр. Әйелдер арасындағы рекордты 2004 жылы 2,06 метрге секірген ресейлік атлет Елена Слесаренко ұстап тұр.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Тұрып биікке секіру
1900 бен 1912 жылдар аралығында Олимпиадаларда жүгірмей, тұрған орыннан биікке секіру деген дисциплина да болған. Барлығы төрт рет өткізілген бұл дисциплинада төрт рет америкалықтар жеңіске жеткен болатын, оның ішінде Рей Юри үш дүркін чемпион атанды.

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Дэвид Харбор

**Дэвид Кеннет Харбор** (, т. 10 сәуір 1975) — американдық актер. 2016 жылдан көрсететін Stranger Things сериалында шериф Джим Хоппердің ролімен ерекше танымал болды.

Харбордың кәсіби мансабы 1999 жылы Бродвейде басталды, онда ол «Жаңбыршы» пьесасында басты рөлді сомдады. Сол жылы ол «Заң және тәртіп» телехикаясының эпизодында даяшы рөлін сомдады. 2005 жылы Харбор «Вирджиния Вулфтан кім қорқады?» қойылымындағы екінші пландағы рөлі үшін Тони сыйлығына ұсынылды.

2000-жылдары Харбор «Брокбек тау» (2005), «Кванттық жұбатарлық» (2008), «Өзгеріс жолы» (2008) және «Үлкен ойын» (2009) фильмдерінде рөлдерге ие болды.

Харбор Stranger Things ғылыми-фантастикалық телехикаяда түскенмен кең танымалдылыққа ие болды  . Шериф Джим Хоппер рөлі үшін ол «Телесыншылардың таңдауы» сыйлығын және Киноактерлер гильдиясы сыйлығын жеңіп алды (актерлер тобымен бірге), сондай-ақ «Алтын глобус» және екі Эмми сыйлығына ұсынылды.

2021 жылы «Қара жесір»  және 2025 жылы «Найзағай атқыштар» суперқаһармандық фильмдерде Алексей Шостаков / Қызыл Қорғаушы рөлін сомдады.

2019 жылы Харбор әнші Лили Алленмен кездесе бастады. Олар 2020 жылдың қыркүйегінде Лас-Вегаста үйленді .

## Дереккөздер
Қуат Мұхитұлы Тұмабаев

**Қуат Мұхитұлы Тұмабаев** (30 қазан 1980, Семей, Семей облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық мемлекеттік және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Қуат Мұхитұлы 1980 жылы 30 қазанда Семей қаласында дүниеге келді.

### Білімі
2001 жылы Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетін «Халықаралық экономикалық қатынастар» мамандығы бойынша бітірген.

2003 жылы Қазақ гуманитарлық заң университетін «Құқықтану» мамандығы бойынша бітірген.

### Еңбек жолы
Еңбек жолын 2001 жылы «Альянс Банк» АҚ несие бөлімінің маманы болып бастады.

2002-2003 жылдары «Қазполиграф» АҚ қаржы-экономикалық талдау бөлімінің маманы болып жұмыс істеді.

2003 жылдан бастап 2005 жылдың сәуіріне дейін — Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі Мемлекеттік қарыз алуды және несиелендіруді жоспарлау департаментінің бас маманы қызметін атқарды.

2005 жылдың сәуірінен қыркүйекке дейін — Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі Мемлекеттік қарыз алуды және несиелендіруді жоспарлау департаментінің басшысы болып істеді.

2005 жылдың қыркүйегінен 2008 жылға дейін — Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі Бюджеттік инвестицияларды жоспарлау басқармасы басшысының орынбасары, басшысы лауазымында еңбек етті.

2008-2011 жылдары — Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі Инвестициялық саясат департаменті директорының орынбасары міндеттерін атқарды.

2011 жылдан 2012 жылдың сәуіріне дейін — Қазақстан Республикасы Экономикалық даму және сауда министрлігі Өңірлік даму комитеті төрағасының орынбасары болып жұмыс істеді.

2012 жылдың сәуірінен 2015 жылдың наурызына дейін — Қазақстан Республикасы Экономикалық даму және сауда министрлігі Инвестициялық саясат департаментінің директоры қызметін атқарды.

2015 жылдың наурызынан 2016 жылдың қаңтарына дейін — Шығыс Қазақстан облысының экономика және бюджеттік жоспарлау басқармасының жетекшісі лауазымында еңбек етті.

2016 жылдың қаңтарынан 2017 жылдың мамырына дейін — Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары. Экономикалық мәселелерге жетекшілік етті.

2017 жылдың 30 мамырынан 2018 жылдың 16 тамызына дейін — Өскемен қаласының әкімі болды. Өскемен қаласының ең жас әкімі атанды.

2019 жылдың қазанынан 2021 жылдың 11 мамырына дейін — Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі Экспортты ынталандыру департаментінің директоры қызметін атқарды.

## Риддердегі ЖКО
2018 жылы Тұмабаев Риддерде адам өлімімен аяқталған жол-көлік оқиғасына ұшырап, әкім қызметінен кеткен болатын. Шығыс Қазақстан облысы бойынша мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі Әдеп жөніндегі кеңес Тұмабаевтың атқаратын қызметіне толық сәйкес келмейтінін мәлімдеді. Ал Шығыс Қазақстан облысының әкімі Даниал Ахметов айыппұл салынған құқық бұзушы шенеунікке өз еркімен кетуді ұсынды.

## Дереккөздер

Санат:Өскемен әкімдері
Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов

**Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов** (20 тамыз 1957, Жарсу ауылы, Зайсан ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — Өскемен қаласының әкімі (2008-2009, 2013-2016).

## Өмірбаяны
1957 жылы 20 тамызда Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Жарсу ауылында дүниеге келген.

1981 жылы Томбы инженерлік-құрылыс институтын инженер-құрылысшы мамандығы бойынша, 1998 жылы Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетін инженер-экономист-менеджер біліктілігін иеленіп бітірген.

Еңбек жолын 1974 жылы Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы «Қарабұлақ» кеңшарында жұмысшы болып бастаған. 1981 жылы институтты бітіргеннен кейін ШҚО тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығының инженері, кейін Өскемен қалалық тұрғын үй шаруашылықтағы шаруашылық есеп басқармасының үй басқармасы бас инженері болып жұмыс істеді. 1986 жылдан бастап — Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық коммуналдық шаруашылықтың біріккен кәсіподақ ұйымы төрағасы, 1988 жылдан бастап — Шығыс Қазақстан облысының тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы өндірістік бірлестігінің жетекші инженері қызметін атқарды. Өмірбаянының келесі жеті жылын Өскемен қаласы Октябрь аудандық әкімшілігінде басшылық қызметтерде атқарды. 1996 жылдан бастап Шығыс Қазақстан облысының құрылыс, тұрғын үй, сәулет және аумақтарды дамыту басқармасының сектор меңгерушісі, бөлім басшысынан ШҚО құрылыс және сәулет басқармасы басшысының орынбасарына дейінгі лауазымдарда жұмыс істеді. 

2007 жылы ШҚО құрылыс басқармасы басшысы болды. 2007 жылдың 15 наурызынан бастап — Шығыс Қазақстан облысы құрылыс департаментінің директоры қызметін атқарды. 2008 жылдың 6 маусымынан бастап — Шығыс Қазақстан облысы құрылыс басқармасы басшысы болды.

2008 жылдың тамыз айында ШҚО облыс орталығының әкімі болып тағайындалды.

2009 жылдың 11 сәуірінен бастап Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданының әкімі міндеттерінде еңбек ете бастады.

2013 жылдың 25 мамырынан 2016 жылдың 20 сәуіріне дейін қайтадан Өскемен қаласының әкімі қызметін атқарды.

2016 жылдың 18 маусымынан 2019 жылдың наурызына дейін Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданының әкімі атанды.

2019 жылдың сәуір айынан бастап «Шығыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы лауазымында жұмыс істеп келеді.

2023 жылдың 29 тамызында Темірбек Жұмақұлұлына «Өскемен қаласының Құрметті азаматы» атағы берілді.

## Дереккөздер

Санат:Өскемен әкімдері
Санат:Өскеменнің құрметті азаматтары
Санат:Жарма ауданының әкімдері
Санат:Зайсан ауданының әкімдері
Александр Михайлович Быстров

**Александр Михайлович Быстров** (31 қаңтар 1962, Кандалакша қ., Мурманск облысы, РКФСР, КСРО) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткер.

## Өмірбаяны
Быстров Александр Михайлович 1962 жылы 31 қаңтарда Мурманск облысы, Кандалакша қаласында дүниеге келген.

### Білімі
1983 жылы КСРО ІІМ Ленинград жоғарғы әскери-саяси училищесін бітірді.

1996 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірді (мамандығы — құқықтанушы-заңгер).

1999 жылы ҚР Президентінің қарамағындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірді (мамандығы — мемлекеттік қызмет менеджері).

### Еңбек жолы
Осы жылдар ішінде әскери-саяси қызметте, оның ішінде Алматы қалалық мемлекеттік сатып алу департаментінің директоры қызметін атқарды.

Шығыс Қазақстан облысы бойынша табиғи монополиялардың қызметтерін реттеу және бәсекелестікті қорғау басқармасының директоры болып жұмыс істеді.

2005 жылдың 30 мамырынан 2006 жылдың 14 қыркүйегіне дейін — Өскемен қаласының әкімі болды.

## Дереккөздер

Санат:Өскемен әкімдері
Олимпиада ойындарындағы ұзындыққа секіру

[нобай|Бұл дисциплинада төрт алтын медаль жеңіп алған [Карл Льюис.]]
**Ұзындыққа секіру** барлық заманауи **[[Олимпиада ойындары|Олимпиадалардың]]** бағдарламасында болды. Жеңіл атлетика спортына жататын бұл дисциплина бойынша сайыстар басында тек ерлер арасында, ал 1948 жылдан бастап әйелдер арасында да өткізілді.

Ұзындыққа секіруден қазіргі олимпиялық рекордты 1968 жылы америкалық Боб Бимон орнатты — 8,90 метр. Әйелдер арасындағы рекордты 1988 жылы 7,40 метрге секірген америкалық атлет Джеки Джойнер-Керси ұстап тұр.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Тұрып ұзындыққа секіру
1900 бен 1912 жылдар аралығында Олимпиадаларда жүгірмей, тұрған орыннан ұзындыққа секіру деген дисциплина да болған. Барлығы төрт рет өткізілген бұл дисциплинада америкалық Рей Юри үш рет алтын медальға қол жеткізген болатын.

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика