open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дөңғара

**Дөңғара**, Қаработа-Дөңғара – Солтүстік Үстірттегі Алтынтөбеден солтүстікке қарай 6,5 км, Сай-Өтес т. жолы бекетінен батыста 4 км жерде конус пішінді төрткіл шоқы. 

Оңтүстігінде шыңның жоғары қабат астында суы тұщы өзімен аттас бұлақ бар. Төрткіл басындағы қиық пирамида тәрізді биіктігі 3,5 м, қабырғалары шамалы өңделген, тау тасынан қаланған көне мола тұр. Төрткіл мен моланың суретін 1852 жылы әскери топограф П.Алексеев салып, қысқаша сипаттамасын жазып қалдырған. 

Ел аузында Қаработа-Дөңғара деп қосарлана айтылады. Мұндағы Дөңғара осы молаға жерленген жігіттің аты, Қаработа – қыз. Екеуі бір-біріне ғашық болып қосыла алмай, қаскөйлер қолынан мерт болған. Қаработа қыз қаны тамған жерге 3 түп ағаш өсіп шыққан делінеді ел аңызында. Аңыздың Дөңғара моласынан кейінгі заттай айғағы – Дөңғараның оңтүстік-шығыс жағында 3 км жерде айдалада қыз бұрымы сияқты өріліп бой салған 3 түп тораңғы өсіп тұр. Дөңғара деген жер аты Оңтүстік Үстірттің Қарабұғазға қараған етегінде де бар.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Санат:Қазақстан шоқылары
Александр Александрович Драч

**Александр Александрович Драч** (1939 жылы туған, Ресей, Хабаров өлкесі, Ленин ауданы Бабство селосы) – құрылыс инженері. Днепропетровск инженерлік құрылысы институтын бітірген (1961). 1961 – 68 жылы зауытта мастер, бас технолог, құрылыс тресінің лаболатория меңгерушісі. 1970 – 77 жылы жол-құрылыс тресінде лаболатория басшысы, бас технолог, лаболатория басшысы, 1977 – 90 жылы Шевченко қаласындағы пластмасса зауытында бөлім басшысы, 1990 – 2005 жылы облыста спорт және туризм басқармасының басшысы болды. Александр бокстан КСРО спорт шебері (1981), ҚР Дене тәрбиесі мен спортына еңбек сіңірген атағының иегері (1999).

## Дереккөздер
Нығмет Қайпиев

**Нығмет Қайпиев** (1933 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы) – инженер-механик. Қазақ ауыл шаруашылық институттын бітірген (1957). 1957 – 60 жылдары Жамбыл қаласындағы тәжірибе стансасында инженер, 1960 жылдан Қазақ ауыл шаруашылық институттында ассистент, аға оқытушы, доцент болып істеді. ауыл шаруашылығын механикаландыру саласындағы бірқатар әдістемелік оқу құралдарының авторы. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған (1983).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1933 жылы туғандар
Кеме толқындары

**Кеме толқындары** - суқоймаларда (мұхит, теңіз, көл, өзен) кемелердің жүзуінен туындайтын толқындар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Михаил Михайлович Бортник

**Михаил Михайлович Бортник** (1960 жылы туған, Павлодар облысы Ертіс ауданы  Ұзынсу) – мемлекеттік қайраткер, инженер-энергетик.

## Өмірбаяны
*Павлодар индустриялды институтын (1982)
*Орталық Азия университетін (2002) бітірген.
*1982 – 98 жылы Ақтау қаласында техникалық құрал-жабдық жөндеу мастері.
*Пластмасса зауытында комсомол комитетінің хатшысы.
*ЛКЖО Шевченко қалалық комитетінің 1-хатшысы
*АКПО АҚ-да жылумен қамтамасыз ету телімінің бастығы, пластмасса зауытының бас энергетигінің орынбасары
*1998 – 99 жылы Ақтау қаласы әкімінің орынбасары қызметтерін атқарған. 
*1999 - 2008 жылдары облыс әкімінің орынбасары.
*2008 жылдан ҚР Парламент Сенатының депутаты.

## Марапаттары
* «*Құрмет*» ордені
* «*Еңбекте үздік шыққаны үшін*»
* «*ҚР Тәуелсіздігіне 10 жыл*»
* «*ҚР Конституциясына 10 жыл*» медальдарымен марапатталған.

## Жеке өмірі
* КСРО, Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған. 
* *Әскери атағы* - запастағы майор. 
* *Үйленген.* Жұбайы - Бортник Ирина Ивановна (1960 жылы туған). Қызы - Бортник Марина Михайловна (1983 жылы туған);  ұлы -Бортник Валентин Михайлович (1986 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан энергетиктері
Сандық мультиплекстік интерфейс

**Сандық мультиплекстік интерфейс** — байланыс жүйесі мен хост-компьютер арасындағы немесе DCI (сандық сигналдардың 1 деңгейі) 24-арнасы бойынша дабылды пайдаланатын екі байланыс жүйесі арасындағы байланысты қамтамасыз ететін интерфейс. Сандық мультиплекстік интерфейс (DMI) 64 Кбит/с 23 деректер арнасын және есілген жұп сымдармен қосу арқылы үнді сигналдаудың 1 жалпы арнасын ұсынады.

*Сандык мультиплектік интерфейстің* (DMI) екі мүмкіндігі бар: бит — бағдарланган сигналдау (DMI-B0S) және хабарлар бойынша бағдарланған дабылдау (DMI-VOS).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Збайда Дүйсекешова

**Збайда Дүйсекешова** (1933 жылы туған, бұрынғы Гурьев облысы Индер ауданы Өрлік ауылы) – педагог. Ақтөбе қаласындағы Н.Байғанин атындағы педагогикалық институтты  бітірген (1954). 1954 – 55 жылы Калинин жеті жылдық мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, 1958 – 74 жылы директор, 1975 – 78 жылы оқу ісінің меңгерушісі, 1978 – 83 жылы интернат меңгерушісі болды. «Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, Қазақ КСР-і Оқу министрлігініңнің Құрмет грамотасымен (1971), Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Саңылау

**Саңылау** — радиорелейлік байланыста көрші екі станция арасындағы антенналар биіктігінде горизонтальны тікелей көру сызығымен сол аралықтағы жер бедерінің ең биік нүктесі арасындағы биіктік(вертикаль қашықтық ). Байланыс сапасы қалыпты болу үшін ол биіктік мына шамадан аз болмауы тиіс: Я0 =JR0XK(1~ к)/3 мұндағы R0 - екі станция арасындағы қашықтық; Я — толқын ұзындығы; к = R/R0.
R — станциядан саңылау орнына дейінгі қашықтық.

## Дереккөздер


Санат:Радиостанциялар
Климаттық аномалия

**Климаттық аномалия** - қандай да бір метеорологиялық элементтердің климаттық нормадан айтарлықтай ауытқуы. Ауытқу белгісіне байланысты климаттық аномалияның оң немесе теріс екені туралы айтылады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Саңылаулы антенналар

**Саңылаулы антенналар** —  өткізгіш беттерінде саңылаулар жасалған толқынжол кесіндісі, көлемдік резонатор немесе коаксиальдық желі түріндегі антенна. Асқын жиіліктер диапазонында дербес антенна ретінде антенналық тордың, күрделі антеннаның сәуле шығарушы элементі ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Талпақ Қайруллаев

**Талпақ Қайруллаев**(1926 жылы туған, Түпқараған ауданы Таушық ауылы) – жұмысшы. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген металлургі. Таушық көмір шахтасында, Кольцов экспедицияның ғ85 геологиялық іздестіру партиясында, кен байыту цехында, химия-металлургия зауытының шикізат цехында жұмыс істеген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1926 жылы туғандар
Сапалылық

**Сапалылық**  — тербелмелі жүйедегі CO резонанстық жиілікте жинақталған толық энергияның W тербелістер периодындағы орташа шығындар қуатына Р қатынасына пропорционал өлшемсіз шама: Q — CO/Р.
Сондай-ақ Сапалылықты еріксіз тербелістер амплитудасының 2 есе кему деңгейіндегі резонанстық қисық ені Дш-ға тең резонанстық жиіліктің қатынасы арқылы да береді, яғни Q = CO/Дш.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Климаттық аймақ

**Климаттық зона**- белгілі бір климаттық көрсеткіштер мен радиациялық баланстың, орташа және шеткі температураның, атмосфералық жауын-шашынның жылдық жинағы мен жауу режімінің мәндері бойынша ерекшеленетін Жер шарының кеңбайтақ аумағы. Климаттық зона, әдетте, ендік немесе субендік бағытта созылып жатады, тұтасымен немесе үзік-үзік болып тарайды.
## Дереккөздер


Санат:Климаттық аймақтар
Сапалылықты өлшеуіш

**Сапалылықты өлшеуіш** — тербелмелі контурлар, индуктивтік орамалар және конденсаторлар сапалылығын өлшеуге арналған аспап. Сапалылықты өлшеуіш қайта құрыла алатын Ж.Ж. тербелістер генераторынан дәл бөлінген шкаласы бар үлгілік айнымалы конденсатор С0 мен өлшенетін контурдың индуктивтік орамасы немесе қосымша (үлгілік) индуктивтік орамасы L0 құрайтын өлшеуіш контурдан; резонанс индикаторынан тұрады. Сапалылықты өлшеуіш сапалылықты kГц-тен
бірнеше жүздеген МГц жиілік диапазонда бірнеше бірліктен 103-не дейін өлшеуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Климаттық геоморфология

**Климаттық геоморфология** - көбінесе әр түрлі табиғи зоналардың климат жағдайларымен байланысты бедер түзуші процестерді зерттейтін геоморфологияның бөлімі. Климаттық геоморфологияның объектісіне экзогендік процестермен тузілген бедер пішіндері — морфомүсіндер жатады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Сәнімгүл Нахыпқызы Қайымова

**Сәнімгүл Нахыпқызы Қайымова** (1956 жылы туған, Қызылорда облысы Шиелі ауданы) – заңгер, Қазақстанның әлеуметтік қамсыздандыру ісінің үздігі (1992). ҚазМУ-ды бітірген (1983). 1983 жылдан бері Маңғыстау ауданы халықты жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінің бас инспекторы, басшысы, «Жылдың үздік әлеуметтік қызметкері» аталымы бойынша «Жыл адамы» (2006) дипломымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1956 жылы туғандар
Қарашаш ана

thumb|right|200px|Қарашаш ана кесенесі.
**Қарашаш ана**, Айша Xатун – ортаазиялық ойшыл, ислам уағызшысы, сопылық ақын Қожа Ахмет Ясауидің анасы. 

## Аңыз-әңгімелер, жазбалар
Қарашаш ана туралы деректер аз кездеседі. XVII ғасыр аяғындағы аңыз-әңгімелер бойынша ол – Қожа Ахмет Ясауидің әкесі Ибраһим атаның ең танымал шәкірттерінің бірі болған Мұса шейхтың қызы. XVII ғасыр аяғындағы аңыз-әңгімелерде оны XIII ғасыр соңында Ташкенттің "әулиесі" болған Омар Багистани шейхтың қызы, қарындасы немесе немере қарындасы болған дейді (Девин ДиУис). Деректер мен аңыздарда Айша бибі қарахандықтар кезеңінің білімді және тақуа әйелдердің бірі ретінде суреттеледі.
Ясауидің шешесінен жастай айырылғанына қарағанда Қарашаш ана 1099-1100 жыл шамасы қайтыс болған.
Айша хатун қайтыс болғаннан кейін тұрғызылған Қарашаш ана кесенесінің киелі дәстүрі Қожа Ахмет Ясауидің анасы болып, ол қайтыс болғаннан кейін осы жерге тұрғызылған деген аңызға айналған әңгімелерге сүйенеді. Жазба деректер бойынша, ең бастысы "Мадинат-әл-Байда мен Испиджаб әулиелерi хақындағы трактаты" (XVII ғасыр соңы-XVIII ғасыр басы) мен XIХ-ХХ ғасырлар басындағы фольклорға негізделеді. Сол уақытта ескерткіштің қазіргі атауы пайда болған – аңыз-әңгімелер бойынша кесене күмбезінің ұшар басына Қожа Ахмет Ясауи анасының бір бұрым қара шашы байланған, осылайша оның лақап есімі мен кесененің аты – "Қарашаш ана" пайда болады.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Қазақстан тарихы
Поророка

**Поророка** (- порт) — Амазонка өзенінің сағасынан жоғары қарай 900 км- ге дейін таралатын жеке дара теңіздік көтерілу толқыны. Өзен сағасына кіргенде көтерілу толқынының биіктігі күрт өсіп, 5-6 м-ге дейін жетеді. Ағысқа қарсы, жоғары қарай өте үлкен жылдамдықпен таралады. Бор толқынының бір түрі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сапфир

**Сапфир** ( - көк тас) — Ті мен Ғе қоспасы бар корундтың бір түрі. Электрондық аспап жасауда қоспалар
мөлшері шамамен 0,001% синтетикалық cапфир монокристалдары ("лейкосапфир") пайдаланылады. Сапфир инфрақызыл техниканың оптикалық элементтері мен аспаптарын, ИС пен гибридті ИС-дың төсеніштерін жасауда, сондай-ақ ШӨ пластиналарды өңдеуге арналған абразивті зат ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Оптикалық заттар
Санат:Диэлектриктер
Санат:Мөлдір заттар
Санат:Алюминий минералдары
Тарам бұлшық еттер

**Тарам бұлшық еттер (радиальные мышцы)** (musculi radiales, лат. musculus — бұлшық ет, radialis — тарам, сәулелі) — көз алмасы ортаңғы тамырлы қабығындағы кірпікті денені құрайтын бірыңғай салалы бұлшықеттер. Олар көз бұршағына жалғасып, оны іліп тұратын *100-ден* астам сәулелі тарамдардан тұратын кірпікті өсінділер құрайды. Көз қаршығын кеңейткіш еттер де, тарам бұлшық етке жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Баймұханбет Мәдиұлы Дүйсембаев

**Баймұханбет Мәдиұлы Дүйсембаев** (1954 жылы туған, Бейнеу ауданы) – ғалым, физика-математика ғылым кандидаты (1989). 

ҚазМУ-ды бітірген (1976). 1976 – 91 жылы Гурьев педагогикалық институтында (қазіргі Атырау университеті) оқытушы сонымен қатар ҚазМУ-да аспирант (1980 – 85) болды. 1991 – 97 жылы Ы.Алтынсарин атындағы ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі Білім академиясы) лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары қызметін атқарды. 1997 – 2000 жылы Қазақ көлік және коммуникациялар академиясының Ақтаудағы бөлімшесінде директор болды. 2007 жылдан «Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы АҚ-ның Маңғыстау жол бөлімшесінде мамандар бөлімінің бастығы. 

Дүйсембаевтың ғылыми жұмыстарының бағыты ғарыш сәулелерінің жалпыиондық құраушыларының вариацияларын анықтауға арналған. Ол орта білімді мектепте физика пәнін оқыту бағдарлама авторларының бірі. 
Дүйсембаев ғарыштық физика мен білім беру мәселелеріне арналған 50-ден астам ғылыми-әдістемелік мақалалар жариялады. Осы күні мектепте қолданылып жүрген 8-сыныптың «Физика мен астрономия» оқулығының, 4 оқу және оқу-әдістемелік құралдардың авторы.

## Дереккөздер
Сатикон

**Сатикон** — селен (Se), мышьяк (As) және теллур (Те) негізінде жасалған аморфты нысанасы бар видикон (құрылғының аты элементтердің бас әріптерінен құралған). Инерциалдығы аз және көк түске салыстырмалы жоғары сезімталдығына байланысты сатикон түрлі түсті теледидарда кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сатылы тарамды иерархия

**Сатылы тарамды иерархия** — реттелген, бір-біріне тәуелді объектілердің деңгеймен орналасып,
олардың бір-бірімен байланысын анықтайтын жүйе. Түрлі техникалық
жабдықтар базасында құрылған, өзгеру конфигурациясы тиімді көп
деңгейлі жүйе. Олар әрдайым бір деңгейде және біркелкі болады.

*Иерархиялық құрылым* негізіне сүйеніп, төменгі деңгейлердің қызметі мен функциялары жоғары деңгейлердің функциялары мен қызметтерін қолдап отырады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Кодер

**Кодер**. 
:1. Аналогті аудио немесе бейне сигналдарды сандық түрге айналдыратын түрлен- діргіш. 
:2. Сандық сигналдардың немесе кодалардың бір форматтан екіншіге айналдыратын түрлендіргіш. Қайта кодаланатын акпараттың (жалпы қолданысты немесе конфеденциалды) типіне байланысты кодалаушы немесе шифратор деп аталуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сәйкес келу схемасы

**Сәйкес келу схемасы**  — өзіне келіп түскен сигналдар жиынтығынан тек қана бір-біріне толық сәйкес келетін немесе жартылай сәйкес келетіндерді бөліп алуға арналған электрондық құрылғы. Бірнеше кірісі және бір-ақ шығысы бар дискреттік әрекеттегі құрылғы. Оның кірістеріне бір уақытта сигналдар келіп түскенде шығыстағы сигналдың пайда болатыны. Сәйкес келу схемасы кәдімгі транзисторлар мен ШӨ диодтардан, көп эмиттерлі транзисторлар мен диодтық жиынтықтардан құралады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жүсіп Дүйсенбаев

**Жүсіп Дүйсенбаев** (1895, қазіргі Форт-Шевченко қаласы – 1952) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1910 жылы күнкөріс қамымен Түрікменстанға қоныс аударған. 1931 жылы сол жаққа ауып барған қазақ отбасыларын жинап «Үш аджы» серіктестігін ұйымдастырып, кейін ол кеңшарға ауысқанда директоры болды. Бұл кеңшарда қаракөл қойы өсіріліп, республика бойынша үлгілі шаруашылыққа айналды. Қызыл Ту орденімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Түрікменстандағы Байрам-Әлі уәлаяты «Үш аджы» орта мектебі, ауылда бір көше Дүйсенбаевтың атымен аталады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тағанияз Боханұлы

**Тағанияз Боханұлы** (1952 жылы туған, Маңғыстау ауданы  Жармыш ауылы) – педагог. 
*Қазіргі Атырау педагогикалық институтын бітірген (1973). 
*1973 – 78 жылы Шевченко атындағы мектеп интернатта.
*Жармыш орта мектебінде мұғалім
*1980 – 93 жылы Маңғыстау ауданы мектепте.
*Сайөтес туған жері мектебінде директор
*1993 – 99 жылдары Сайөтес кенттік атқару кеңесінің төрағасы
*1999 – 2004 жылдары Ақтау қалалық әкімдігіне қарасты Өмірзақ кентінің әкімі болды. 
*2005 – 06 жылы Маңғыстау облысы мұғалімдер білімін жетілдіру ин-тының директоры. 
*Бірнеше марапаттаулардың иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан педагогтары
Сәйкестендіру және жарықтандыру қондырғысы

**Сәйкестендіру және жарықтандыру қондырғысы**  — литография әдістерімен электрондық техника бұйымдарын жасағанда фотошаблон көмегімен қорғаушы перделерді бірнеше рет қалыптастыруға арналған қондырғы. Сәйкестендіру және жарықтандыру қондырғысы бұйым мен фотошаблонды немесе оның кескінін сәйкестендіруді және осыдан кейін бұйымды жауып тұрған фоторезистке
жарықтандыру арқылы бұйымға фотошаблон кескінін түсіруді қамтамасыз етеді.

Фотошаблонды бұйыммен сәйкестендіру, мысалы, шалаөткізгіш пластинамен, қолмен немесе автоматы түрде Фотошаблон үстіне және пластина үстіне салынған негіздік (реперлік) белгілердің (крест, штрих немесе басқа геометриялық фигура түріндегі) дәл сәйкес келуіне дейін оларды өзара параллель жазықтықта жылжытумен іске асырылады. Негізгі белгілер дәл сәйкес келгеннен кейін фоторезист Фотошаблон арқылы өтетін когерентті жарық сәулесімен жарықтандырылады.
Сәйкестендіру және жарықтандыру қондырғысы құрамына сәйкестендіру
және жарықтандыру процесін іске асыратын оптико-механикалық құрылғы; қондырғы жұмысын реттейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Торлы ұлпа

**Торлы ұлпа (ретикулярная ткань)** (textus reticularis, лат. textus —ұлпа, reticulum — тор) — қантұзу мүшелерінің негізін түзетін ұлпа.

** Торлы ұлпа** — өсінділі жасушалардан (ретикулоциттерден) және ретикулин талшықтарынан тұрады. Ретикулоциттер бір-бірімен өзара цитоплазмалық өсінділері арқылы байланысып, бейжасушалық құрылым — синцитийді (жасушалар бай- ланысын) түзеді. Ретикулоциттердің ашық ақшыл цитоплазмасы, дөңгелек келген ядросы болады. Олар фагоцитоз процесі мен иммунды реакцияларға қатысады. *Ретикулоциттер* цитоплазмасында рибосомалар, бос полисомалар, эндоплазмалық тор, аздаган митохондриялар, Гольджи кешені орналасады. Ретикулоциттер'' бөлінбейді. Ретикулин талшықтары коллаген талшықтарының түрі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Коллинеарлық синфазалық антенна

*Коллинеарлық синфазалық антенна* — тік жазықтықта бағытталган, көлбеу жазықтықта бағытталмаған антенна. Бірнеше жартытолқындық симметриялық дірілдеткіштерді параллель қосу арқылы жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жоламан Бошалақ

**Жоламан Бошалақ**(1943 жылы туған, Атырау облысы Ембі ауданы  Тұрғызба ауылы) – журналист, ақын. 
*ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ, 1971) және Алматы жоғары партия мектебін (1981) бітірген. 
*Шевченко (қазіргі Ақтау қаласы) қаласындағы Маңғыстау облысы телевизиясында аға редактор, редакция меңгерушісі, бас редактор (1971 – 79).
*Маңғыстау облысы «Коммунистік жол» газетінде бөлім меңгерушісі (1981 – 84).
*Мұнайлы ауданы  «*Мұнайлы жаңалығы*» газетінің редакторы (1984 – 89).
*Маңғыстау облысы телерадиокомпаниясының бас редакторы, төрағаның орынбасары, телестудия директоры (1990 – 94).
*Облыс әкімінің баспасөз хатшысы (1994 – 95).
*«*Маңғыстау*» облысы газетінің бас редакторы (1995 – 2002) 
*Маңғыстау облысы бойынша «Егемен Қазақстан» газетінің меншікті тілшісі (2002 жылдан) болып жауапты қызмет атқарады. 
*Бошалақ «*Қарлығаш*» атты кітаптың (1981) авторы. Оның маңғыстаулық еңбек озаттары жайындағы очерктері «*Асқан асу*» (1980) мен «*Уақыттан озғандар*» (1981) жинақтарына енген. 
*КСРО телерадио үздігі (1991). 
*Қазақстан Журналистер одағы сыйлығы лауреаты (2000). 
*ҚР Ақпарат, мәдениет және спорт министернің Құрмет грамотасымен (2004) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бөгерістам

**Бөгерістам** – Солтүстік Үстірттегі суы мол бұлақтар.

Олар Қызылсай өзегінің бас жағында жатыр. Біреуінің суы тұщы, екіншісінің суы – ащы. Ертеректе күтімге алынып, тастан төрт бұрышты науа орнатылған. Кейіннен шегенделіп, апанға айналдырылды. Қазір шаруашылық қажетіне қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан бұлақтары
Климаттық белдеулер

нобай|300x300 нүкте|Б.П. Алисов бойынша Жердің климаттық белдеулері
**Климаттық белдеулер** — Жер шарының ендік немесе субендік бағытта тұтаса немесе бөлініп созылып жатқан, климатқа қатысы жағынан айтарлықтай біртекті өңірлері.

**Климаттық белдемділік** - планетаның беткі жазықтығын климаттық өзгешеліктері тұрғысынан бірнеше белдемдерге болу принципі. Жер шарын тұтасымен орап өтетін осы белдемдердің жиектері ендік сызықтармен (параллелдермен) орайлас бағышталған.

Әрбір климаттық белдем құрамында бірнеше климаттық облыстар оқшаулануы мүмкін. Климаттық белдем деген ұғым аймақтық түсінік ретінде де қолданылады. Мәселен, таулы өңірлерге тән түрлі биіктік деңгейлерінін, тек өздеріне ғана тән климаттық жағдайлармен сипатталуы осы деңгейлерді дербес климаттық белдемдер ретінде даралауға мүмкіндік береді.

Климаттық белдеулер климаттық аудандаудың ең ірі бірлігі ретінде қарастырылады. Климаттық белдеулер 
* экваторлық 
* субэкваторлық 
* тропиктік  (Солтүстік және Оңтүстік жарты шарларда)
* субтропиктік 
* қоңыржай белдеулер 
* субарктикалық 
* арктикалық
* Субантарктикалық және антарктикалық деп бөлінеді.

## Табиғи аумақтардың ерекшеліктері
Оларды бөлу радиациялық баланс пен ауа температурасы мәндерінің полюстерден экваторға карай өсуіне, әр ендіктердегі ылғалдылық ерекшелікгеріне және атмосфераның жалпы циркуляциясының жүйесінде ауа массаларының ендік және субендік алмасуында басым болуына негізделген.

## Дереккөздер

Санат:Климат
Климаттық аудандау

**Климаттық аудандау** - климаттың әр түрлі көрсеткіштері (мысалы, ылғалдылық коэффициенті, құрғақтықтың радиациялық индексі) немесе олардың жиынтығы бойынша Жер шарының немесе оның әр түрлі бөліктерінің (мұхит, материк, атырап және т.б.) бетін зоналарға, аудандарға бөлу. Климаттық аудандау климатты жіктеуге негіз болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Климаттық атыраптар

**Климаттық атыраптар** - климаттық зонаның немесе климаттық белдеудің белгілі бір климат типін құрайтын бөлігі (мысалы, Қырымның оңтүстік жағасының құрғақ субтропиктік Климаттық атыраптары).
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Климатты мелиорациялау

**Климатты мелиорациялау** - климатты жақсарту; ауаның жер беті қабатында климат режімін өзгерту шаралары; мысалы, орман өңірлерін жасау, суару, суландыру жүйелерін дамыту және т.б.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Климатты жіктеу

**Климатты жіктеу** - Жер шарының климаттарын әр түрлі ерекше касиеттері немесе пайда болу жағдайлары бойынша бөлу. Климатты жіктеу климаттык аудандармен тығыз байланысты. Жер шары бойынша көптеген климат жіктеулерінің ішінен Коппеннің жіктеуі белгілі. Одан басқа Л.С. Бергтің, А.Б. Алисовтың, А.В. Вознесенскийдің, Г.Т. Селяниновтің жіктеулері бар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Меншікті бет

250 px|thumb

**Меншікті бет** — 1) материаддың кеуек құрылымының өзінің көлеміне немесе массасына шаққандағы барлық каналдарының және көлемдерінің жалпы геометриялык беті; 2) дисперсті фазаның езінің көлеміне немесе массасына шағылган барлық элементтерінің жалпы геометриялық беті.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Климатотерапия

**Климатотерапия**- халықтың тұрғылықты жерлеріндегі және климаттық курорттардағы сыртқы ортаның метеорологиялық жағдайлары мен климат ерекшеліктерін емдеу, сауықтыру мақсатында пайдалану.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Климатография

**Климатография** *(климат және [[грек тілі|грекше]]: grapho — жазамын)* — климат типтері мен олардың Жер шары бойынша таралуын зерттейтін климатология бөлімі. Климаттың Жер шарының, негізінен, климат жағдайлары салыстырмалы біртекті белдеу- лерге, зоналарға және өңірлерге бөлінуіне негізделген жіктеулері бар. қ. *Климатты жіктеу*.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Кигилях

thumb|
**Кигилях** якут. — кейде алыстан қарағанда тік тұрған немесе отырған адамды елестететін, үгілу проңесінеи пайда болған тас бағаналар түріндегі үгілу пішіні. Граниттерден, кварциттерден және үгілуге төзімді басқа тау жыныстарынан тұрады; топталып та кездеседі. Термин Сібірдің солтүстік-шығысында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Проекциялайтын сәулелер байламы

**Проекциялайтын сәулелер байламы** — нысан нүктелерін осы нүктелердің бейнесімен қосатын түзулер жиынтығы. Орталық проекциялау кезінде проекциялайтын сәулелер байламының барлық сәулелері бір нүкте — проекциялар ортасы арқылы өтеді. Проекциялайтын сәулелер байламының және фотосуреттің орны бағдарлаудың ішкі элементтерімен, ал проекциялайтын сәулелер байламының геодезиялық жүйе координаталарымен салыстырғандағы орны сыртқы бағдарлау элементтерімен анықталады. Нысанның бір нүктесінен проекциялардың әр түрлі ортасы арқылы өтетін проекциялаушы сәулелер, көршілес фотосуреттерде сәйкес нүктелерді кұрады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қаршығалық

**Қаршығалық** – ортағасырлық қала орны. 

## Орналасқан жері
Сырдария өзенінің сол жақ жағалауында. 

## Сипаты
1969-1970 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.А. Ақышев) зерттеген.
Қазіргі орны тікбұрышты, ауданы 120x130 м, биіктігі 2 м қорғанының құландысы сақталған. Қақпасы солтүстік жағындағы бұрышта, кеңдігі 10 м. Қала айналдыра ені 10 м, терендігі 1 м ормен қоршалған. Қаланың ішінде құрылыс жүйесінің іздері байқалмайды. Солтүстік-шығыс қабырғаның орта тұсында 40 м жалпақ ұзынша келген төбе көрінеді. Сол сияқты оңтүстік-батыс жағындағы дуалдан 80 м, солтүстік-батыс жағындағы дуалынан 100 м кашықтықта бір төбешік жатыр. Шамасы өз кезіндегі тұрғын жайлардың орны болу керек. Ол айналдыра дуалмен қоршалған. Әрбір 50 м-ден кейін мұнара жасалған.
Осы арадан көптеген ас дайындайтын қыш ыдыстар табылған. Құмыралардың ыдыс жасайтын шеберханада жасалғандары байқалады. Олардың ауыздарының кеңдігі 30 см. Ыдыстардың ішінде керсендердің сынықтары көптеп кездеседі. Осылардан басқа түрлі ыдыстар мен бұйымдар (дастарқан, тағар, тостаған, т.б.) сынықтары жинастырылған. Алынған мәліметтерге қарағанда, Қаршығалықты халық X-XII ғасырларда мекендеген. Олар Отырар төңірегіндегі елді мекендермен мәдени-экономикалық байланысқа түсіп отырған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Кенттену

**Кенттену** — қоғам дамуындағы қала рөлінің артуының тарихи процесі. Ол өндіргіш күштердің орналасуындағы, ең алдымен халықтың қоныстануындағы, оның әлеуметтік-кәсіптік, демографиялық құрылымындағы, тұрмыс қалпындағы, мәдениетіндегі және т.б. өзгерістерді қамтиды. Кенттену — еңбектің қоғамдық және аумақтық бөлінісінің тарихи қалыптасқан нысандарының негізінде пайда болған көп жақты әлеуметтік-экономикалық, демографиялық және географиялық процесс.

Қарапайым ұғым бойынша Кенттену - қалалардың, әсіресе үлкен қалалардың өсуі, елде, аймақта, дүние жүзінде қала халқы үлесінің артуы. Кенттену процесінің дамуы қала халқының қалыптасу ерекшеліктерімен және қалалардың өсуімен: халықтың ауылдан қалаға көшуімен, қала халқы өсімінің көбеюімен; қаланың жеріне немесе қаланың әкімшілік аумағына қала маңы аумақтарды (қала, кент және ауыл) қосумен, ауылдық елді мекендерді қалалық елді мекендерге айналдырумен тығыз байланысты*(қ. Қалалық мекендер)*. Қаланың өсуі оның біршама кеңейген қала маңы зоналарының қалыптасуымен жалғасып отырады.
## Дереккөздер


Санат:Урбанистика
Промилле

**Промилле** ( – мыңға) — қандай да бір шаманың мыңнан бір бөлігі. Теңіз суы тұздылығының өлшем бірлігі, судың 1000 салмақтық бөлігіне тұздың қанша салмақтық бөлігі келетінін көрсетеді. Промилле ‰ деп белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Коммутация дестесі

*Коммутация дестесі* (бар желі үшін мәліметтерді тарату хаттамасы). Байланыс сапасы нашар арналар бойынша сенімді мөлімет таратуға арналган хаттама.

Қателерді болдырмау мен дестелерді қалпына келтіру белгілеу станциясы мен трафик өтетін аралық желі түйінінде жүзеге асады. Сондықтан дестелер артық ақпаратпен қаныққан, ол дестенің ақпаратгы бөлігінің құрамында бар.

*X. 25* желісінде әрбір коммутация түйіні дестенің қозғалу жолында оның бір тұтастығын тексереді, егер қателер саны аз болса, онда түйін дестені дұрыс қалпына келтіре алады және оны әрі қарай қатесіз жібереді. Егер дестені дүрыс қабылдау мүмкін болмаса, онда оны қайта таратуға сұраныс жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Кенттенген ареал

**Кенттенген ареал**  - елдің қала агломерациясындағы тұтасымен қала салынған зоналарын анықтау және есепке алу мақсатында болінген АҚШ-тағы аумақтық бірлік. Кенттенген ареал метрополитендік аумақпен салыстырғанда оның әкімшілік шекарасындағы қала орталығы — агломерацияның ядросы деп аталатын және халқының тығыздығы 1 миль2-ге 1000 адамнан келетін тұтас салынған өңірді қоршаған аумақты камтитын "нақты кала" деген ұғымға сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Пропорционалды масштаб

**Пропорционалды масштаб** – қашықтықты бір масштабтан басқа масштабқа көшіру графигі; әдетте, пропорционалды масштабты аэрофотосуреттен картаға қашықтықтарды көшіру үшін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Пролювий, пролювийлік шөгінділер

**Пролювий, пролювийлік шөгінділер** ( - жуып-шаю) – уақытша ағын сулар арқылы тасымалданған, таулы атыраптардың етектерінде ысырынды конус түрінде жиналып, көмкере жайылған борпылдақ тау жыныстарының жиынтығы. Тұрақсыз ағын сулары тау етегіне жеткен кезде көп тарамдарға бөлініп, олардың ағыс жылдамдығы күрт төмендейді. Сол себептен ағынды су таудан ағызып әкелген тау жыныстарының бөлшектері тау етегіне шөгеді. Пролювийді құрайтын борпылдақ материал қырлы және іріктелмеген болса да, оның тау жақ бөлігінде ірі қойтастар мен шала жұмырланған малтатастар жиналады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Коммутатор торабы

*Коммутатор торабы*. Ең алғашқы телефон торабы коммутаторлар — техникалық құрылғыны пайдалану арқылы салынған.

Коммутатор арналардың шығысын басқа арналардың кірісімен жалғайды, яғни хабардың қозғалыс бағытын ауыстырып-қосып тұрады. Арналар санының көбеюін коммутациялық тораптарды салуға әкелді. Коммутаторлық тораптардың
ең маңызды бөлігі операторлар — адамдар болып табылады. 
Олар бір абоненттен екінші абонентке өтетін сымдарды қосып-ажыратып тұруды қамтамасыз етеді. Қарапайым коммутациялық жүйе — ол бір фазалы (бір буынды) схема-коммутатор деп аталады. 
Коммутатордың n кірісі және m шығысы бар. Олардың әрқайсысы бір-бірімен жалғана алады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Псевдоцилиндрлік проекциялар

**Псевдоцилиндрлік проекциялар** – географиялық параллельдер түзу параллельдер болып, ал меридиандар орташа түзу сызықты меридианға қатысты симметриялы қисық сызықтар (синусоидтер, гиперболалар, параболалар, эллипстер доғалары) болып бейнеленетін картографиялық проекциялар. Тең шамалы Псевдоцилиндрлік проекциялар бүкіл жер бетін немесе оның ауқымды бөліктерін бейнелеу үшін жиі қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Пропорционалдық циркуль

**Пропорционалдық циркуль** - тиісті механизм көмегімен аяқтарының бойлық кесілген жерінде жылжитын топсалы циркуль. Мәлім түзу кесіндіні бірнеше тең бөліктерге болу немесе белгіленген үлкейтумен немесе кішірейтумен пландарды жасау үшін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Дешті-қыпшақ мемлекеті

[thumb|right|400px|[Қыпшақ жерлері XI аяғы — XII ғасырлар басы]]
thumb|400px|Азия картасы XII ғасыр, Қыпшақ елдері және көршілері
**Дешті-қыпшақ мемлекеті** (, , , , ; ; ; парсы тілінен аударғанда «Қыпшақ дала») (1219 ж.) — ежелгі түркі мемлекеттілігінің дәстүрлерін жалғастырған әрі дамытқан, орталықтандырылған ерте феодалдық мемлекет.

Қазақстан аумағында қыпшақтардың этникалық қауымының қалыптасуының ұзақ процесі **үш кезеңнен** тұрады.
* **Бірінші кезең** қимақ тайпалық одағының негізінің құрылуымен байланысты. Бұл кезеңде, VII ғасыр екінші жартысынан VIII ғасыр соңына дейін, қыпшақтар маңызды рөл атқарады. Осы уақытта қыпшақтар мен түркі тайпалары арасында тығыз мәдени байланыс орнықты.
* **Екінші кезең** — VIII ғасыр соңынан XI ғасыр басына дейін. Атаулы кезеңде қыпшақтар шығыста Алтай мен Ертіске дейінгі, батыста Оңтүстік Орал таулары мен Еділге дейінгі кең аумақты жайлай бастады. Осы кезеңде «Дешті-Қыпшақ» («Қыпшақ даласы») ұғымы қалыптасты. Алғаш рет бұл ұғымды парсылық Насыр ибн Хусрау өзінің «Диуан» деген еңбегінде қолданды. Ертіс пен Днестрге дейінгі кең аймақты алып жатқан Дешті-Қыпшақтың тарихи-географиялық аумагын шартты түрде Еділ бойымен екі үлкен бірлестікке бөлуге болады: династиялық ру билейтін Батыс Қыпшақ және хан тұқымы басқаратын Шығыс Қыпшақ. 
* **Үшінші кезең** — XI ғасыр басынан XIII ғасыр басына дейін — хан династиясымен заңды деп танылған қыпшақ хандарының қуатының өсуімен байланысты.
Қыпшақ халқы қандық-туысқандық байланыстар негізінде емес, аумақтық-шаруашылық қатынастар принципі бойынша біріккен көптеген рулар мен тайпалар негізінде қалыптасты. Дешті-Қыпшақ мемлекетіндегі этникалық қатынастардың дамуы және оның тереңдей түсуі, сондай-ақ халықтың қалыптасуының деңгейі белгілі бір дәрежеде Шығыс ұлыс қыпшақтарының тайпалық құрамы бойынша анықталған. Мұнда қатал иерархиялық жүйе болды, қоғам әлеуметтік және сословиелік тұрғыда бөлшектенген, билік мұраға қалдырылған. Шаманизм кеңінен тарады.

## Дереккөздер


Санат:Тарихи мемлекеттер
Санат:Қағандық
Санат:Көне елдер
Санат:Тарих
Фаза аралық бет

**Фаза аралық бет**  — көп фазалы жүйелерде фазалар арасының жанасуынан туатын физикалық бет.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Айналымдары материал

**Айналымдары материал** (Материал оборотный) — зауыт цехтарында материал, дайындама, тетік түрінде өндеу процестерінде болатын материалдық құндылықтар. Бұлар негізгі жөне қосалқы болып бөлінеді. Айналымдағы материалдар нормативке сәйкес 56 күндік қордан тұрады жене зауыт ұжымының ырғақты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қайып Қорабайұлы

**Қайып Қорабайұлы** (1857, Сам құмы – 1918, Тәжікстан, Қызылтұмсық әулие) – әнші ақын, күйші, қолөнер шебері.

## Өмірбаяны
Зерленген кебіс, мәсі, көк сауыр етік тігетін ата-баба өнерін меңгерген 1883 – 85 жылы Мамыртай Есжан ауданында бай қызы Ақбөбекпен көңілі жарасады. Бірақ сүйгеніне қосыла алмай, Қайып басқа жаққа кетпек болады. 

Аласапыран заманда қырықмылтық Ақыл палуанның қызы Қалиға кезігіп, соған үйленеді. 

1900 жылы Маңғыстаудан жұтқа, аштыққа ұшырап Жиделі, Байсын арқылы жылы жаққа шұбырғандармен бірге тәжік жеріне өтеді. 

Қайып 1918 жылы Қорғантөбеде (Тәжікстан) дүние салып, Қызылтұмсық әулиеге жерленген.

## Шығармашылығы
Қайыптың Ақбөбекке арнаған арман әндері олардың басынан өткен оқиғаны аңызға айналдырып, әр аймақта әр түрлі айтылып келеді. Қайыптың үш-төрт түрлі әуенмен айтылатын 30-ға тарта өлеңі бар. 

Негізгісі – «Ақбөбек» әнінің тұрақты әуені. Қайып әндері – арманға жете алмай өткен ғашық жанның асыл сезімі туралы толғаулар, өлмес, өшпес жыры. Бұл әндер Маңғыстауда Қ.Шыртанов, Қ.Домбаев, К.Тасболатов сияқты әншілер мен көркемөнерпаздар репертуарында айтылады. 

Қайыптың «Ақбөбек» әнінің бір нұсқасы А.В. Затаевичтің «Қазақ халқының 1000 әні» (1925) жинағына енген, өлеңдері «Қазақ поэзиясының антологиясы» (1992) жинағында жарияланған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Күйшілер
Қайырша (Қайырмұхамбет) Жәуперұлы

**Қайырша (Қайырмұхамбет) Жәуперұлы** (1864 – 1916) – ахун. Көлташ діни жоғары медресесін бітіргеннен кейін Жем бойында, Желтаудың Ақкетік қойнауындағы Егіндібұлақ деген жерден мешіт салғызып, бала оқытқан. Ұстаз ретінде «Қайыршаның үш жыл оқытқаны басқалардың бес жыл оқытқанымен парапар» деген бағасын алған. Одан білім алған Қараш Ыбрайым, Шегем Әмин Құлшарұлы мен Әми діни жоғары атақ – ахун атанған. Егіндібұлақ жерінде жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1932 жылы туғандар
Сенбай Дүйсенбаев

**Сенбай Дүйсенбаев** (1916, Тұщыбек, Адай уезі, Ресей империясы – 1974, Маңғышлақ облысы, Қазақ КСР) — соғыс ардагері, ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. 

## Өмірбаяны
1941 – 1946 жылдары Ұлы Отан соғысы жылдарында Ленинград, Сталинград, 2 Украина майдандарында болды. 

1946 – 1959 жылдары Маңғыстау ауданы Қызыл таң ұжымшарында тауарлы сүт фермасының меңгерушісі, бастауыш партия ұйымының хатшысы, тағы басқа қызметтер атқарған.

## Марапаттары
* "Қызыл жұлдыз" (1943) ордені.
* «Ерлік» (1944) ордені. 
* «Германияны жеңгені үшін» (1945) медалі. 
* «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалі. 
* «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Қалмағанбет Қалақауов

**Қалмағанбет Қалақауов** (1921 жылы туған, Маңғыстау ауданы Аманқызылит ауылы) – 1-рангалы капитан. Орта мектепті бітірген соң Ашғабад ауыл шаруашылық институтна түсіп, 2 курсынан өз өтінішімен майданға кеткен. Жеделдетілген Баку соғыс теңіз училищесін бітіріп, Балтық флотында, соғыстан соң Қара теңіз, Солтүстік флоттарында қызмет етті. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) Жоғары соғыс теңіз академиясын бітірген. Қазақ халқынан шыққан алғашқы жоғары білімді теңізші офицерлердің бірі. Ондаған жауынгерлік наградалардың иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1921 жылы туғандар
Мұхит Қисметұлы Қаламқалиев

**Мұхит Қисметұлы Қаламқалиев** (1944 жылы Атырау қаласында туған) – ғалым, техника ғылымдарының кандидаты (1990), педагогика ғылымдарының докторы (1998), профессор (2000).

## Өмірбаяны
Қазақ ауыл шаруашылық институттын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1966). 

1967 – 69 жылы Гурьев (қазіргі Атырау) энергия басқармасының жоғары вольттік жүйесінде инженер, 1969 – 71 жылы магистральдық мұнай құбырларының «Оңтүстік» басқармасында аға инженер, 1973 – 81 жылы техникум оқытушысы, 1981 – 89 жылы Гурьев политехникумының Жаңаөзен бөлімшесінің директоры, 1989 – 94 жылы Гурьев политехникумында директордың орынбасары, 1994 – 96 жылы Атырау университеттінің Ақтау бөлімшесінде директордың оқу-ғылыми жұмыстары жөніндегі орынбасары, 1994 – 96 жылы кафедра меңгерушісі, 1999 - 2013 жылы Маңғыстау «Болашақ» институттының ректоры.

## Марапаттары
*ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2004); 
*100-ден аса ғылыми еңбектердің авторы;
*1-дәрежелі «Ұлы Петр» орденімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Қауғаната

**Қауғаната**, Қалғаната – ортағасырлық калашық. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы Балтакөл ауылының солтүстігінде орналасқан.

## Зерттелуі
Алғаш рет 1900 жылы Н.В. Руднев зерттеген. 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекші А.Н. Бернштам), 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекші К. Ақышев) зерттеу жұмыстарын жүргізген. Мамандардың көпшілігі Қауғанатаны ортағасырлык Құнжан (Құнан) деп есептейді. 16 ғасырдағы тарихи деректемелерде қала аты бірнеше рет ұшырасады. Ортағасырлық ғалым Хафиз Таныш шығармасында Абдоллах әскері Дешті Қыпшаққа жорық жасағанда осы кала арқылы өткендігі айтылады. Ал археологиялық зерттеулер қаланың қалыптасуын 6 ғасырға апарады. 

## Сипаты
Қазіргі уақытта үсті жалпақ келген биіктігі 10 м төбе. Орталық төбе диаметрі 160—170 м. Қалашық сырты дуалмен қоршалған, олар косылған тараптар тұсында мұнаралары болған. Бекініс кабырғаларының сыртынан ені 10 м, терендігі 2 м-ге жуық ор қазылған. Қалаға жұрт оңтүстіктен кірген. Кірер қақпа көшесі қаланы екіге бөліп тұрған. Бас көшенің орта тұсынан батысқа карай тағы бір көше жүрген. Оның бас көшемен қиылысар тұсында сауда алаңы орналасса керек. Бұл жердің диаметрі 25 м. Қалашықта махаллалар қалдықтары көп. Орталық төбеге таға тәріздес келген қала сыртындағы бекініссіз елді мекен жақын орналасады. Оның ені қалашық сыртындағы ордан есептегенде 50 м. 
Қауғанатадан 7—8 ғасырларға жататын қыш ыдыстар (хум, құмыра, т.б.) сырлы және сырсыз болып келеді. Олар түрлі ою-өрнектермен әсемделген. Табылған материалдарға қарағанда Қауғанатаны адамдар 6—8 ғасырлар аралығында мекен еткен. Олар егін егіп, мал өсірумен шұғылданған. Көрші елді мекендермен, алыс-жақын елдермен мәдени-экономикалық байланыс орнатқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысы географиясы
Биожемірілу

**Биожемірілу** - микро- және макроорганизмдердің және олардың тіршілік өнімдерінің әсерінен болатын жемірілу.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Қауам әд-Дин әл-Фараби

**Қауам әд-Дин әл-Фараби**, **Қауам ад-Дин Әмір Катиб бин Әмір Умар әл-Әмид әл-Итқани әл-Фараби** (т.ж.б., Отырар қаласы — 1358, сонда) — діни қайраткер. Ислам діні ғылымында беделді еңбек саналатын "әл-һидия" ("Басшылық", авторы - Бурһан ад-Дин әл-Магинани) шығармасына "Ғаййа ол-байан уа надира аз- заман фи-ахар әл-ауан" ("Түсіндірменің түпкі мақсаты және заманақырдағы дәуір жетістігі") деп аталатын түсіндірме жазған. Қолжазба 9 тараудан тұрады. Алғашқы тарау "Китаб ат-Таһара" ("Дәрет алу") деп басталып, "Китаб әл-Итақ" ("Босату") деген тараумен аяқталған. Қолжазба 1364 жылы көшірілген. Осы қолжазба нұсқаларындағы алғы сөзде автор 1321 жылы Мысырлық бір адаммен ғылымның салалары жайында әңгіме-дүкен құрғандығын, соңынан әлгі кісінің Бурһан ад-Дин әл-Маргинанидің "һидаясына" түсіндірме жасауды өтінгенін айтады. Ол осы еңбегінде "һидаяға" өзінен басқа қазақ даласының ортағасырлық перзенті әл-Кердеридің де түсіндірме жазғанын айтып өтеді. Қауам әд-Дин әл-Фараби еңбегі әлі толық зерттелмеген. Бізге жеткен нұсқасы Ташкенттің қолжазба институты мен Ресей FA Шығыстану институтының қолжазба корында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:Ханафилер
Санат:Қазақстан философтары
Мұрат Қайырлиев

**Мұрат Қайырлиев** (1928 жылы туған, Атырау облысы Новобогат ауданы Мыңтөбе ауылы) – мұнайшы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұнайшысы. 1943 жылы ФЗУ-ға оқуға түсіп, оны бітіргеннен кейін бұрғылаушының көмекшісі болды. 1947 – 59 жылы бұрғылаушы, Новобогат, Маңғыстау барлау кен орындарында бұрғылау шебері, 1960 – 62 жылы Өзен кен барлау орнының бастығы болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» мерекелік медалімен, «КСРО мұнай өнеркәсібінің үздігі» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1928 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Бижан Дүйсенбаев

**Бижан Дүйсенбаев** (1925 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – соғыс ардагері, ауыл шаруашылығы саласының маманы.

## Өмірбаяны
* 1940 – 52 жылы Түрікменстанның Бекдашы «Қарабұғазсульфат» өндірісінде жұмысшы
* 1952 – 86 жылы Маңғыстау ауданының сауда, басқа да шаруашылық салаларында қызмет атқарған.

## Марапаттары
* 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Коммутациялық телефон жабдықтарының түрлері

*Коммутациялық телефон жабдықтарының түрлері*. Коммутациялық құралдар ақпараттарды қабылдап және таратуға арналған байланыс арналары мен шеткі абоненттік құрылғылардың жалғануын қамтамасыз ететін коммутациялық құрылғылардың жасалуына қызмет етеді.

Коммутация коммутациялық станцияларда жүзеге асырылады. Коммутациялық станцияға қолмен немесе автоматты түрде іске асырылатын телефон және телеграф станциялары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Айнымалы массалы дене

**Айнымалы массалы дене** (Тело переменной массы) — массасы М денеге материялық түйірлерді қосқаннан немесе алғаннан кейін массасы уақытқа тәуелді өзгеріп отыратын дене.АЙЫ 

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Көшекен Қалауұлы

**Көшекен Қалауұлы** (1904, Маңғыстау ауданы Бозащы ауылы – 1973) – Маңғыстау түбегіндегі алғашқы педагогтардың бірі. Сауат ашу мектебінен білім алып, өзі де бала оқытқан. 1927 жылы Долгийде, 1930 жылы Таушықта алғаш бастауыш кластық мектеп ашқан. 1942 – 46 жылы Ұлы Отан соғысына қатысып, соғыстан кейін де ұстаздық қызметін жалғастырған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1904 жылы туғандар
Іргетас көтерілімі

**Іргетас көтерілімі** - платформалық құрылымның қатпарланған іргетасы жер бетіне өте жақын орналасқан немесе мүлдем ашылып қалған шағын аймақтары.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Айырғыш

**Айырғыш** (Расслоение) — соғылманы екі жаққа әртүрлі бұрышпен айыратын жылға.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Коммутациялық құрал

*Коммутациялық құрал* — белгілі бір уақыт аралығында электр тізбектері өткізгіштігінің секірмелі
өзгеруін қамтамасыз ететін құрал.

Коммутациялық құралдар *түйіспелі* және *түйіспесіз* деп бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Коммутация өрісінің нүктесі, параметрлері

*Коммутация өрісінің нүктесі, параметрлері* - станцияға қосылған абоненттік және жалғану желілерінің бір-бірімен жалғануын қамтамасыз етуге комектесетін коммутациялық құралдарының жиынтығы.
:— Коммутациялық құралда шығыс және кіріс желілерінің санына байланысты бірнеше коммутациялық топтар орнатылуы мүмкін. Шығыстар мен кірістердің коммутациясын қамтамасыз ететін коммутациялық топтар жиынтығы құралдың комму- тациялық өрісі деп аталады. Құралдың коммутациялық өрісіндегі коммутациялық топтың орналасуы коммутация нүктесі деп аталады.
:— коммутация элементтерінің екі тұрақты жағдайын қамтамасыз ететін электр тізбектерінің коммутациясы үшін арнайы құралдар қолданылады. Бұл кезде коммутациялық элемент арқылы өтетін электр тізбегі бірінші жағдайда жабық (яғни, жабық жағдайда), ал екінші жағдайда ашық (ашық жағдай). Коммутациялық құралдардың параметрлері құрылымдық және электрлік параметрлер болып бөлінеді.

*Құрылымдық параметрлерге n кірістер саны, m шығыстар саны, d кірістердің қол жеткізушілігі, бір
уақытта коммутацияланатын электр тізбегі, өз жады жатады. Коммутациялық құралдардың электрлік
параметрлеріне коммутациялық элементтің жабық жағдайы R3 мен ашық жағдайындағы R0 кедергілердің қатынасы коммутация коэффициенті R=R3/R0 деп аталады; 
*коммутация элементінің бір жағдайын екінші жағдайға ауыстырып косу уақыты; сөз тіркесіне енгізілетін өшулік; шуыл деңгейі; қорек кернеуі; ток шамасы; тұтынатын қуат жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Айналыс жиілігі

**Айналыс жиілігі** (Частота вращения) — дененің уақыт бірлігі ішіндегі айналу саны.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ізім Нәсиұлы Дүйсенбаев

**Ізім Нәсиұлы Дүйсенбаев** (1952 жылы туған) – құрылысшы-инженер, техника ғылымдарының кандидаты (1990), доцент (1994). Алматы сәулет-құрылыс академиясын бітірген. Ақтау политехникалық институтының доценті, кафедра меңгерушісі, -құрылыс факультетінің деканы, проректор қызметтерін атқарған. Қазір Астана қаласындағы мемлекет академиясының проректоры.  Ғылыми жұмыстарының бағыты анизотропты негіздегі құралымдарды модельдеу есептеулеріне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:1952 жылы туғандар
Пункттер координаталарын анықтаудың бастапқы мәліметтері

**Пункттер координаталарын анықтаудың бастапқы мәліметтері** — өлшеу нәтижелері арқылы алынбайтын есепті шешуге кажет мәліметтер. Мысалы, теодолиттік жүріс  пен трилатерацияны жасағанда, бір пункттің координаталары мен бір қабырғаның дирекциондық бұрышы, ал триангуляция торабын дамытқанда, пункт координаталары, қабырғаның дирекциондық бұрышы мен ұзындығы бастапқы мәлімет болып алынады. Пункттердің биіктік белгілерін анықтағанда, бір пункттің абсолют биіктігі белгілі болса жеткілікті.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ханбибі Сенбайқызы Дүйсенбаева

**Ханбибі Сенбайқызы Дүйсенбаева** (1955, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы – 1987, сонда) – әнші, халық әндерін орындаушы. Қызылорда қаласындағы педагогикалық институтының музыка факультетін (1977) бітірген. 1974 жылы «Айгүл» ансамблінің құрамына қабылданып, осы ансамбль құрамында Алматы мен Мәскеу қалаларында өткен концерттерге қатысқан және гастрольдік сапармен Жапония мен Моңғолияда болған. Маңғыстау ауданы мәдениет үйі жанындағы «Жастар» ансамблінің мүшесі болып еңбек еткен. Бүкілодақтық фестивальдардың лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Радикалдық география

**Радикалдық география** - негізінен, Франция, АҚШ және Ұлыбританияда көп тараған әлеуметтік - экономикалық географиядағы қазіргі бағыт. Қоғамды аумақтық ұйымдастыруда оның әлеуметтік мәнін түсіндірмей, тек сыртқы түрін бейнелеу мен өлшеуге ғана көңіл аударады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Радиогеодезиялық жүйелер

**Радиогеодезиялық жүйелер** — бір-бірімен өзара әрекеттестікте болатын, егер басқаларының орындары белгілі болса, біреуін анықтауға арналған радиотехникалық стансалар жиынтығы. Стансаның тұрған қалпы сызықтық дөңгелек (немесе гиперболалық) кертпелермен не трилатерация әдісімен анықталады. Жоғары дәлдікті дөңгелек (қашықтық өлшеуішті) Радиогеодезиялық жүйелер және төмен дәлдікті (айырымдық қашықтық өлшеуішті) Радиогеодезиялық жүйелер бар.
## Дереккөздер


Санат:Радиостанциялар
Радиозонд

thumb|Радиозонд
**Радиозонд** – атмосфераның биік қабаттарын зерттеу үшін қолданылатын аэрологиялық аспап. Арнаулы метеорологиялық аспаптар жеңіл газ толтырылған әуе шарымен едәуір биіктікке (35—40 км) жіберіледі. Олар жоғары көтерілгенде әр түрлі биіктіктегі температураны, ылғалдылықты және қысымды өлшейді. Алынған деректерді радиоқабылдағыш қажетті жерге жеткізіп отырады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия