open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Галина Максимовна Иванова

**Иванова Галина Максимовна** (15.7.1927 жыл, Ресей, Саратов қаласы) – микробиолог, биология ғылымдарының докторы (1969), профессор (1976).

Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1948, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген соң осы институтта ассистент, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарған. 

1968 жылы  «Антигенные связи и изменчивочть некоторых патогенных бактерий» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 

Негізгі ғылыми еңбектері микробиология және вирусология мәселелеріне арналған.

2 өнертабыстық патенті, 2 авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер


Санат:15 шілдеде туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Саратовта туғандар
Санат:Қазақстан микробиологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Есік жазба ескерткіші

thumb|right|Есік жазба ескерткіші
thumb|right|Есік жазба ескерткішіндегі жазу
**Есік жазба ескерткіші** – Қазақстандағы сақ дәуірінен сақталған жазба ескерткіш. 

1970 жылы Іле өңірінің тау бөктеріндегі Есік қаласы іргесінен сақ дәуірінде (б.з.б. 5–4 ғасырларда) салынған үлкен қорым қазылды. Қазу жұмысына жетекшілік еткен – К.Ақышев. 

Мазардың ішінен алтынға бөленген жауынгердің мәйіті, дулығасы, алтын сапты қанжары мен семсері, түрлі ыдыс-аяқ және жұмбақ жазуы бар күміс тостағанша табылды. Күміс тостағаншаның сыртқы жағына ойылған 26 таңба екі жолға жазылған. Үстіңгі жол тостағаншаның тура түп ортасына, ал астыңғы жол бүйір тұсына жиектей ойылған. Үстіңгі жолда 9 таңба, астыңғы жолда 17 таңба бар (оқшау тұрған таңбаны қоса есептегенде). Күміс тостағаншадағы осы таңбалар, біріншіден, көне түркі сына жазулары таңбаларына ұқсас, екіншіден, Жерорта теңізі төңірегіндегі көне әліпбилік таңбаларға (әсіресе, көне грек пен арамей әріптеріне) үйлеседі. Есік жазба ескерткішінің көне түркі тілінде оңнан солға қарай оқылуы:  

Сақ дәуіріндегі бұл көне түркі жазуы, біріншіден, адам о дүниеге барғанда өмір сүреді, азық-түлік керек етеді деген сенімді білдірсе, екіншіден, халықтың сыртқы дұшпандарды жеңуге бел байлағанын көрсетеді, үшіншіден, халықтың қағанағы қарқ, сағанағы сарқ болуға ұмтылған тілегін білдіреді. Бұл жазудың аса бір құндылығы – ертедегі Қазақстан жерін мекендеген сақ тайпаларының тілі көне түркі тілі болғандығын тағы да нақты дәлелдей түседі. Сондай-ақ Қазақстан жеріндегі алғашқы көшпелілерде жазу-сызу болмады-мыс деген пікірдің ешбір негізсіз екенін айқындап, бұдан 2500 жыл бұрын түркі тілдес тайпалардың жаза білгендігін және оның кең түрде пайдаланылғандығын куәландырады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Сақ дәуірі
Санат:Еңбекшіқазақ ауданы географиясы
Санат:Орталық Азия жазбалары
Санат:Орталық Азия тарихы
Санат:Оқылмаған жазбалар
Қолданбалы саясаттану

**Қолданбалы саясаттану** – саясаттану ғылымының бір саласы. 
Саяси мәселелердің даму тенденциясы мен механизмдерін зерттеу, саяси жағдайларды талдау, болжау принциптері мен әдістерін жасау, жобалау және сараптау, саяси процестерді басқару технологиялары мен жүйелерін жасаумен айналысады. Қолданбалы саясаттануда негізінен бихевиоризм методологисы мен әдістемесі қолданылады және эмпирика зерттеулерде социология, психология, т.б. ғылым салаларының әдістері кеңінен пайдаланылады. 
Қолданбалы саясаттанудың өзіндік ерекшелігі оның мақсаттары мен түпкі нәтижесінен көрінеді. Егер теориялық саясаттану жаңа, әмбебап немесе құбылыстардың тұтас типтерін сипаттайтын жалпы, абстрактілі білім алуды мақсат етсе, Қолданбалы саясаттану, негізінен, оқиғалар өрбуінің қысқа мерзімді болжамдарын жасауға, саяси процеске қатысушыларға нақты ұсыныстар беруге ұмтылады. Қолданбалы саяси зерттеулермен теоретиктер ғана емес, кәсіби сарапшылар, имиджмейкерлер, саяси қайраткерлердің кеңесшілері және нақтылы саясатқа қатысы бар өзге тұлғалар да шұғылданады. Қолданбалы зерттеулер, әдетте, мемлекеттік органдардың, партиялардың, қоғамдық ұйымдардың, сайланбалы қызметтерге үміткерлердің және өзге саяси субъектілердің тапсырысымен жүзеге асырылады. Қолданбалы саясаттану нақтылы саяси шешімдерге ғана емес, кейде мемлекет стратегиясына да айтарлықтай әсер етеді.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Саясат
Қолдан сұрыптау

нобай|Чихуахуа және неміс догы
**Қолдан сұрыптау** – өсімдіктер мен жануарлардың жаңа сорттары мен тұқымдарын шығару.

Қолдан сұрыптау нәтижесінде үй жануарларының қазіргі тұқымдары, және мәдени өсімдіктердің жаңа сорттары алынады. Қолдан сұрыптау теориясының негізін салған Ч.Дарвин (1859). Қолдан сұрыптау табиғи популяцияның оқшаулығына және адамға қажетті белгілері бар организмдерді жеке шағылыстыруға немесе будандастыруға негізделген. Ағылшынның мамандары, мысық, сиырға жүргізілген сұрыптаудың нәтижесінде етті, сүтті және сүтінің майлылығы жоғары, т.б. тұқымдарды шығарды. Қолдан сұрыптау екі негізгі формада жүргізіледі: жаппай және жекелей.

Жаппай Қолдан сұрыптау кезінде фенотипі бойынша тұқымдық немесе сорттық стандартқа сай келмейтін дарабастар жарамсыз болып қалады. Жекелей Қолдан сұрыптауда дарабастың тұқымдық және сорттық сапалы белгілері ескеріледі. Көптеген мутациялардың рецессивтілігіне орай және жаңа белгіні ертерек енгізу үшін де Қолдан сұрыптауда инбридинг әдісі қолданылады. Ұзақ уақытқа созылған бұл әдіс организмнің ұрпақ беру қабілеті мен геномның өзгерісін төмендетеді, оның нәтижесі гомозиготалы генотиптердің көбеюіне әкеледі. Бұл жағдайда мамандар бірнеше ұрпақтың инбридингінен кейін аутбридинг (туыстық емес шағылыстыру) әдісін жүргізеді. Мұнда әр түрлі гендер араласуы нәтижесінде организмнің гетерозиготалылығы артады. Бұл әдіс генетикалық әр түрлі популяциялар дараларын шағылыстыруға негізделген.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Эволюциялық биология
Қолдан тыныс алдыру

**Қолдан тыныс алдыру** – ауру адамның қалыпты тыныс алу қабілеттілігі бұзылған жағдайларда жасанды түрде өкпеге, тыныс органдарына ауаны енгізу және шығару әдісі.

Бұл әдіс кейбір ем шараларын қолдану барысында (өкпеге операция жасау, наркоз беру), тынысы уақытша тоқтағанда (иіс тию, әр түрлі газдармен улану, суға бату, электр тогымен жарақаттану, т.б.) қолданылады. Қолдан тыныс алдыру кезінде жәрдем көрсетіліп жатқан адамның қанын [оттекпен қамтамасыз етумен қатар, өкпеге баратын ауа кезеген жүйке талшықтарын тітіркендіріп, мишықта орналасқан тыныс алу орталығын қоздыру арқылы тыныс алу қызметінің қалыптасуына әсерін тигізеді. Қолдан тыныс алдыру әрекеттерін ауру (жарақат алған) адамның жүрек қызметі тоқтамаған жағдайда ғана қолдануға болады. 
Жасанды тыныс алдыру әрекеттерін неғұрлым ерте бастаса, солғұрлым ол оң нәтиже береді. Сонымен қатар аталмыш әрекеттер дұрыс және қалыпты жағдайдағы тыныс алу ырғағына сәйкес жүргізілуі өте қажет. 
Қолдан тыныс алдыруды іске асыру алдында науқастың әуелі денесін қысып тұрған киімдерден (галстугін, жағасын, белдігін, т.б.), аузын түкіріктен, кілегей сұйықтан, т.б. тазарту керек. Ал тыныс алдыру әрекеттері барысында сырқаттың тілі көмекейді жауып қалмауы үшін науқастың тілін сыртқа шығарып оны саусақпен немесе арнайы қысқышпен ұстайды. Қолдан тыныс алдыру барысында, құсығы тыныс алу жолдарына құйылмауы үшін, көмек көрсететін адамның басын төмендетіп, бір жағына қарай бұру керек.
Жасанды тыныс алдыруды қолмен немесе арнайы аспаптармен іске асыруға болады. Аспапсыз қолдан тыныс алдырудың “ауызға үрлеу” әдісінде жәрдем көрсетуші адам тыныс алуы тоқтаған адамды шалқасынан жатқызып, бір қолымен оның мұрнын қысып, екінші қолымен аузын ашады да, терең тыныс алып, ауаны науқастың аузына дәке арқылы бірнеше рет үрлейді. Қолдан тыныс алдыруда Сильвестр және Шефер әдістері кең таралған. Сильвестр әдісін қолданғанда жәрдем көрсетілетін адамды шалқасынан жатқызып жәрдем көрсетуші оның екі қолын жоғары көтереді. Бұл кезде сыртқы ауа ішке, яғни өкпеге өткізіледі (тынысты ішке алу). Одан соң қолдарын кеуденің төмен жағына келтіріп күшпен басады (тынысты сыртқа шығару). Шефер әдісінде жарақат алған адам етпетінен (бетімен төмен) жатқызылады, ал жәрдем көрсетуші оның үстіне тізерлеп отырады да, кеудесін минутына 16–18 рет ырғақпен қысады. Қолдан тыныс алдыруды аспаптармен іске асыру, әдетте, ауруханаларда немесе арнайы жабдықталған жедел жәрдем көліктерінде жүргізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Алғашқы көмек
Қол добы

**Қол добы** (ағылш: *Handball*; орыс: *Гандбол*) — спорттық доп ойыны.

7-ге 7 ойыншыдан ойналатын топтық ойын, допты қолмен ғана ойнайды. Ойынның басты мақсаты - мүмкіндігінше қарсылас топтың қақпасына көбірек доп лақтыру.

## Шығу тарихы
солға|нобай|Ежелгі гректер гандбол ойнаптұр
Бұл спорт түрінің пайда болу уақыты 1898 жыл деп есептеледі, бұл спорт ойының Германияда дене шынықтыру мұғалімі Хольгер Нильсен ойлап тапты. 
Халықаралық қол добы федерациясы 1928 жылы құрылды. 1936 жылы Берлинде өткен Олимпиялық ойындар бағдарламасына енді. 1946 жылы Халықарлық қол добы федерациясының ережелері өзгертіліп қайта құрылды. Қазақстанда қол добынан алғашқы жарыстар 1925 жылдан бастап өтіп келеді. Ал ресми жарыстар 1959 жылдан бастап өтуде. Қол добының әр командада 7 немесе 11 адам ойнайтын екі түрі бар. Алғашқысы 40x20 м алаңда ойналады. 
Доптың салмағы 425–475 грамм, диаметрі 54–56 сантиметр, қақпаның ені 3 метр, биіктігі 2 метр. Ойыншылардың қақпа алдындағы 6 метрлік алаңға енуіне болмайды. Ойын 30 минуттық (әйелдер үшін 25 минут) екі таймнан тұрады. Қол добынан Қазақстан Республикасы әйелдер құрамасы 2002 жылы Азия чемпионы және 14 - Азия ойындарының күміс жүлдегері атанды.
## Ойын ережелері
Ойын жабық алаңда өтеді, бұл алаң тіктөртбұрыш секілді болып келеді, және де бұл аланның ұзындығы 40м ал ені болса 20м.
### Доп
Гандбол добы таза теріден және синтетикалық материалдан жасалады. Ол домалақ және тайғанамайтын, жылтырап тұратын болмау қажет. Гандбол добының 3 өлшемі бар:
1) 8-12 жастағы балаларға арналған. Салмағы 290-330 г.
2) 12-16 жастағы балаларға арналған. Салмағы 325-375 г.
3) 16 жастан асқан адамдарға арналған. Салмағы 425-475 г.

## Дереккөздер


Санат:Қол добы
Давид Нал­бандян

**Давид Нал­бандян** (,1982 жылы аталмыш мемлекеттің Кордова қаласында туды) - Аргентинаның ең айтулы теннисшісі. Шыққан тегі - армян және италиян. Давид 14 жасында жасөспірімдердің командалық әлем біріншілігінде топ жарды. Өз қатарластары арасында Уимблдон додасында дара шығып, Ролан Гаррос турнирінде екінші орын алды. Кәсіпқойлар арасында 2000 жылдан бері өнер көрсетеді. 2002-2006 жылдар аралығында Уимбл­дон жарысының ақтық бәсекесін­де күш сынасса, Франция, АҚШ және Австралия ашық бірінші­ліктерінде жартылай финалға дейін жетті. 2005 жылдың соңында Шанхайда өткен қорытынды тур­нирде топ жарып, әлемдік рей­тингте үшінші сатыға дейін кө­терілді. Кезінде Давид Нал­бан­дян Рафаэль Надаль мен Роджер Фе­дерер сынды саңлақтарға сан соқ­тырды. Кортта жиған жүлде­лік қоры 10 миллион АҚШ доллары­нан асып жығылады. Бұл күндері ол АТР тізімінде 19 сатыда тұр. Өз отандастарының екі мәрте Дэвис кубогының финалына шығуына Налбандян сүбелі үлес қосты.

Санат:Аргентина теннисшілері
Санат:1982 жылы туғандар
Қолданбалы әлеуметтану

**Қолданбалы социология** – социология ғылымының бір саласы. 
Ол ғылыми теорияға сүйене отырып, әр түрлі тарихи жағдайлардағы әлеуметтік заңдардың өмір сүру түрлері мен механизмдерін зерттейді. Мұнда нақтылы іс-тәжірибелік ұсыныстардың ерекше маңызы бар. Осыған байланысты қолданбалы социология әлеуметтік технология, әлеуметтік гигиена, әлеуметтік терапия секілді ғылым салаларымен ұштасады. 
Қолданбалы социология мынадай әлеуметтік-тәжірибелік міндеттерді шешуге қатысады: 
1) әлеуметтік-экономика және әлеуметтік реформаларды жүзеге асырудың ықтимал нәтижелері мен кезеңдерін және шаруашылық механизмді, әлеуметтік қамтамасыз етуді жетілдірумен, мәдениеттің дамуымен, жалақы мен кірісті мемлекеттік реттеумен, еңбек қызметін ынталандырумен, т.б. байланысты әлеуметтік саясат саласындағы бағдарламалар мен шараларды дайындау, талдау және бағалау; 
2) әлеуметтік-жоспарлау және жобалау үшін кешенді шаруашылық және әлеуметтік басымдылықтарды тұжырымдаудың өлшемі ретінде әлеуметтік көрсеткіштер жүйесін жасау және сол бойынша түрлі аймақтарда, шаруашылық салаларында және әлеуметтік қауымдастықтардағы даму бағыттарын талдау; 
3) жекелеген аймақтарда, салаларда, ұйымдар мен ұжымдарда туындайтын тәжірибелік әлеуметтік мәселелерді шешу жолдарын зерттеу. Қолданбалы социологияда қандай да бір мәселені шешу кезінде әр түрлі әлеуметтік топтардың қызығушылығы мен белсенділігін анықтауға ерекше көңіл бөлінеді. Оның тиімділігі әлеуметтік тапсырыспен айқындалатын зерттеу нысанына байланысты. 
Қолданбалы социологиялық зерттеулер әлеуметтік теориялардың тәжірибелік негізін құрайтын деректерді немесе тапсырысқа байланысты дербес, нақтылы-қолданбалы сипатқа ие болатын мәлімет жүйелерін алуға бағытталған. Қолданбалы социологияны дамытуда оның іргелі социология зерттеулермен байланысының тереңдеуі, әлеуметтік сынақ әдісін тиімді пайдалану, әлеуметтік ақпарат банкін құру, сондай-ақ арнаулы социолог мамандарды даярлаумен қамтамасыз етудің маңызы зор.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Әлеуметтану
Қолданбалы экономика

**Қолданбалы экономика** – экономика ғылымы салаларының бірі. 
Қолданбалы экономика іргелі экономикалық зерттеулердің нәтижелеріне сүйене отырып, экономикалық, әлеуметтік және экологиялық міндеттердің қойылуына, жаңа технологиялық үдерістерді, экономикалық тиімділікті айқындауға байланысты қолданбалы ғылыми-техникалық зерттеулерді іс-тәжірибеге енгізуге тікелей бағытталады. 
Мұның ішінде ақпараттарға егжей-тегжейлі талдау жасау, алға қойылған міндеттерді шешудің жолдары мен әдістерін іздестіру, сондай-ақ, жоспарлау мен ұйымдастыру тәсілдерін пайдалану, алынған нәтижелерді ғылыми-тәжірибелік тұрғыдан талдап, қорытындылау, жан-жақты негіздеп, есептеу үдерістері қамтылады. Қолданбалы экономиканы тәжірибеде қолдану “ғылым – техника – өндіріс” тізбегін қысқартуға жәрдемдеседі, сондай-ақ, статистикалық, бухгалтерлік және басқару органдарының жұмысын жеңілдетеді.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Экономика
Демократия индексі

нобай|283x283 нүкте|2021 жылдағы Демократия индексі бойынша әлем картасы.
**[[Демократия]] индексі** — Economist Intelligence Unit демократия деңгейі бойынша әлемнің 167 елін санаттау. 

Санаттау кезінде 5 санатқа жататын 60 түрлі көрсеткіштер ескеріледі: сайлау мен плюрализм, азаматтық бостандық, Үкімет қызметі, халықтың саяси алуандығы мен саяси сауаттылығы. индекс алғашқы рет 2007 жылы жасалды, ал 2008 және 2010 жылдары толықтырылды.

 

## Елдер рейтингі

## Ескерту


Санат:Демократия
Дэвис кубогы

**Дэвис кубогы** () - Халықаралық Теннис Федерациясы жыл сайын өткізетін ең ірі ерлер арасындағы командалық жарыс. Жүз жылдан асатын тарихы бар Дэвис кубогы ұлттық құрамалардың бейресми чемпионаты аталады. Мұнда командалар дәрежесіне қарай, үш топқа бөлінеді. Бірінші топ – әлемдік элита. Яғни әлемнің мықты құрамалары өзара жеңімпаздарды анықтайды. Екіншісі – аймақтық топтар (Америка, Еуропа/Африка, Азия/Мұхит аралдары). Үшіншісі – аутсайдерлер тобы. Осы жерде айта кетейік, төменгі топтың үздігі жоғарғы топқа өтсе, керісінше, жоғарғы топта аутсайдер атанған команда төменгі топқа түседі. Ал Қазақстан Дэвис кубогында Азия және Мұхит аралдары аймағында өнер көрсетеді. Ескерте кетер тағы бір жайт, Дэвис кубогында теннисшілер жекелей де, жұптасып та өнер көрсетеді.
thumb|Дэвис кубогының эмблемасы
thumb|Трофейі
## Тарихы
1899 жылы Гарвард университетінің төрт студентінде ұлттық құрамалар ойнайтын теннис турнирін ұйымдастыру ойы пайда болады. Студенттердің бірі — Дуайт Дэвис жарыстың кестесін құрап, өз ақшасына жарыстың сыйлығын — күміс кубокты сатып алады.

Алғашқы турнир Бруклинде 1900 жылы өтіп, онда  АҚШ және Ұлыбритания қатысады. 
### Жеңімпаз елдер

*
Санат:Теннис
Кристаллофизика

**Кристаллофизика** – кристалдардың және басқа анизотропты орталардың физикалық қасиеттерін және оларға сыртқы жағдайлардың әсерін, кристалдардың нақты құрылымын зерттейтін физиканың саласы. Кристалдардың физикалық қасиеттерін сандық түрде сипаттау үшін Кристаллофизикада матрицалық және тензорлық есептеулер мен топтар теориясының математикалық аппараттары қолданылады. Кристалдардың кейбір қасиеттері мысалы, тығыздығы бағытқа тәуелсіз скалярлық шамалармен сипатталады. Кристалдағы көптеген физикалық өрістер, мысалы, электр және магнит өрістері, механикалық кернеулер өрісі – тензорлық (векторлық) өрістерге жатады. Кристалдардың физ. өрістері мен қасиеттері арасындағы байланыс жоғары рангілі тензорлармен сипатталады. Жоғары рангілі тензорлар, мысалы, пьезоэлектрлік эффект сияқты қасиеттерді сипаттайды. Жоғары рангілі тензорлармен сипатталатын физикалық қасиеттер көптеген параметрлер санымен анықталады. Үш клинді кристалдың серпімділік қасиеттерін сипаттау үшін тензордың 21 тәуелсіз құраушыларын анықтау керек. 

Анизотропты кристалдық ортаның қасиеттерін сипаттайтын симметрияның 39 кристаллографиялық тобы бар. Мұнда морфологиялық симметрияның 32 нүктелік тобы және шексіз симметрия осі бар 7 шектік нүктелік тобы болады. Шектік топтардың бірі изотропты ортаға сәйкес келеді.

Симметрияның әр түрлі нүктелік топтары үшін жоғары рангілі (5-, 6-, т.б.) тензордың тәуелсіз құраушыларының саны топтар теориясының әдістерімен анықталады. Сондай-ақ кристалдардың физикалық қасиеттері мен текстурасы радиотехникалық, акустикалық, оптикалық әдістермен анықталады. Кристаллофизикада тек анизотропты ортаға ғана тән құбылыстармен (сәуленің қосарланып сынуы, жарық поляризация жазықтығының айналуы, т.б.) қатар изотропты ортада байқалатын құбылыстар (электр өткізгіштік, серпімділік, т.б.) да зерттеледі. Кристаллофизика кристаллографияның бір бөлігі; ол қатты дене физикасы мен кристаллохимия қарастыратын мәселелермен түйісіп жатады. Кристаллофизика кристалдардың құрылымы немесе кристалдық тордағы өзара әсерлесу күштері өзгергенде оның қасиеттерінің өзгерісін зерттейді. Кристаллофизиканың көптеген есептері әр түрлі термодинамика жағдайларда кристалдар симметриясының өзгеруіне тәуелді. Кристаллофизикада кристалдық торлардың әр түрлі ақаулары (бояулық центрлері, вакансиялар, дислокациялар, домендер, т.б.) және олардың кристалдардың физикалық қасиеттеріне (пластикалығы, беріктігі, электр өткізгіштігі, люминесценциясы, мех. төзімділігі, т.б.) әсері зерттеледі. Кристаллофизиканың негізгі мақсаттарының бірі – болашағы бар жаңа кристалдық материалдар алу жолдарын іздестіру.

Кристалды денелердің ерекшеліктері тек кристалдардың пішінімен шектелмейді. Бұған қарамастан кристалдағы зат толық біртекті. Сондықтан оның беріктік, жылу өткізгіштік, жарыққа қатынас және т.б. физикалық қасиеттері кристалл ішінде әртүрлі бағыттарға сәйкес әрқашан да бірдей бола бермейді. Кристалды заттардың бұл басты ерекшелігі анизотропия деп аталады. Ресейдегі кристаллофизиканың негізін салушылар қатарында Г.В.Вульф, А.В.Шубников, Н.С.Александров бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қатты денелер физикасы
Громотуха

**Громотуха** – Үлбі жотасының солтүстік-шығысындағы тау.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 2495 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр.

## Жер бедері
Пішіні дөңгелек, оқшау келген тау массиві. Беткейлері тік, солтүстік-батыс, батыс бөліктерінің тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр.

## Өсімдігі
Таудың шалғынды топырағында субальпілік және альпілік шалғындар өседі.
 
## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы таулары
Груздь

200px|thumb|Груздь‎
**Груздь** (*Lactarius resimus*) – базидиомицеттер класы, агарикалар қатарына жататын қалпақты саңырауқұлақ. Негізінен Еуразияда тараған Груздьдар қайыңды, көбінесе қарағайлы-қайыңды ормандарда топталып өседі. Ақ түсті, аздап сарғыш тартқан қалпағының диаметрі 5 – 20 см. Жас саңырауқұлақтардың пішіні дөңес-дөңгелектенген, ал піскендерінде үлпілдеген кең түтік тәрізді, шеттері төмен қарай иіліп тұрады. Жемісті денесі тығыз, сынғыш және жағымды иісі болады. Саңырауқұлақтың сүтті шырыны ақ түсті, ащы, ауа бар жерде сары түске айналады. Аяғының ұзындығы 5 см, диам. 2,5 см, сырты тықыр, піскендерінде іші қуыс болады. Шілде – қыркүйек айларында піседі. Әдетте Груздьдар жіпшумағы қайың ағашымен селбесіп тіршілік етеді. Бұлар – өте бағалы, жеуге жарамды саңырауқұлақтар. Груздьдар тұздалған түрінде ғана тағамға пайдаланылады.

## Дереккөздер



Санат:Саңырауқұлақтар
Криобиология

Криобиология (греКриобиология kryos – суық, аяз, мұз және биология) – төмен және аса төмен темп-лардың (0оС-тан абсолют нөлге жуық) тірі организмге тигізетін әсерін зерттейтін ғылым, биологияның бір бөлімі. Криобиологияның негізгі міндеттері: суық жағдайдағы тіршіліктің төм. температура шекарасын анықтау, организмнің салқындауға және тоңазуға, үсуге төзімділігін; суықтың жасуша мен ұлпа қызметтерін бүлдіру әсерін және жасушаның, тіннің суықтан қорғану тәсілдерін зерттеу; тіршілікке қажетті температураның төм. шегін анықтау; табиғи жағдайда суықта орын алатын организмнің анабиоз күйіне өту механизмін анықтау. Криобиологияның ғыл. негізін 19 ғ-дың соңында орыс ғалымы П.И.Бахметьев қалаған болатын. Ол жәндіктердің суыққа төзімділігін, жарқанаттардың анабиозын анықтаған. 1904–36 жылдары француз ғалымы П.Беккерель және 1919–24 жылдары австриялық ғалым Г.Рам әр түрлі организмдерді (микроорганизмдер мен омыртқасыз жануарлар), сондай-ақ құрғатылған спора мен тұқымды –269 – 271о-қа дейін зардапсыз тоңазытуға болатынын дәлелдеген. Мыс., кейбір көбелектердің жұлдызқұрттарының –78 – 196оС, тіпті –269оС-да ұзақ тоңазытқанда да тіршілік қабілеттілігін жоғалтпайтынын анықтаған. Организмді баяу тоңазытқанда жасушаны қоршаған су мұзға айналады. Бұл жасушаны құрғатады да, тұз тепе-теңдігі бұзылып, жасушада электролит концентрациясы артады. Соның нәтижесінде кейбір жасушаларда тіршілік белгісі жойылады. 
	
Өсімдік жасушалары мен кейбір жануарлар тіндерінің тіршілігін жоймау үшін оларды баяу салқындатады. Ал аса тез салқындатқанда (бұл тек микроорганизмдерге қолданылады) судың біраз бөлігі аморфты мұзға айналады, жасушалар зақымдалмайды да өз тіршілігін сақтап қалады. Мұндай жасушаларды тірілту үшін тез (3–10 с) жылыту қажет. Мал ш-нда қан, тін, орган, мал ұрығын салқын температурада сақтау үшін жасуша ішіне енбейтін арнайы қорғаныш заттар (криопротекторлар) – глицерин, диметилсульфатоксид, қант, гликол, поливинилпирролидон, полиэтиленоксид, т.б. қолданылады. Табиғи жағдайда жәндіктер тіні мен өсімдіктер ұлпасында салқын түскенге дейін осындай қорғаныш заттар жиналады. Жәндіктердің кейбір түрлері қыста қатып қалып, қыстап шығады, ал көктемде қайта тіріледі. Микроорганизмдер (бактериялар, ашытқылар), мүк, қына, т.б. суыққа төзімді, шыдамды келеді. Криобиологиялық зерттеулердің салқынмен, төмен температурамен түрлі ауруларды емдеуде (криотерапия), өсімдіктердің аязға төзімді түрлерін шығаруда, а. ш. зиянкестерінің қыстап шығатын жерлерін тауып, оларды жоюда, адамның солтүстік өңірлерде тіршілігін жеңілдетуде және ғарыштық биологияда маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Грунт сулары

thumb|right
**Грунт сулары** ( — негіз, табан) — жер бетіне таяу жатқан тұрақты сулы қабаттардағы гравитациялық сулар. Олар көбінесе атмосфералық жауын-шашынның, өзен, көл, бөген, суару каналдары мен шахта суларының жерге сіңуінен пайда болады.

Грунт суларының арын күші жоқ немесе өте әлсіз, ал су деңгейі жыл ішінде маусым сайын өзгеріп отырады. Мұндай суларды ұңғыма немесе құдық арқылы ашқанда, олардың деңгейі қай терендікте ұшырасса, сол тереңдікте тұрақталады. Грунт суларының таралу және қоректену аймақтары, әдетте, бір-біріне сәйкес келеді. Сапасы жақсы грунт сулары кішігірім елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады.

Орналасқан ауданының геологиялық құрылысына, геоморфол. жағдайына және жер бедерінің ерекшеліктеріне қарай грунт суы өзен аңғарлары мен көл ойыстарында, құм төбелер, жазық далаларда, өзенаралық жазықтарда, таулы өңірлерде, тау беткейлерінде кездеседі. Грунт суы кездесетін жерлерде грунт тасқыны не грунт алабы болады, кейде екеуі де болуы мүмкін. Грунт тасқынында су біршама көтеріңкі тұстан төменірек жатқан жаққа ағады. Мұның өзі жер бедерінің ерекшеліктеріне (өзен аңғарының еңістігі, грунт тасқынын кесіп өтетін сайлар, жыралар, көл ойысы, өзен арнасы, т.б.) байланысты. Грунт алаптары жер бетіне таяу жатқан ылғал өткізбейтін қабаттың үстіндегі құм қабаттарында болады. Қазақстанда грунт алаптары көне кристалл жыныстар кең тараған Сарыарқада және құмды өңірлерде кездеседі. Грунт суы жер бетіндегі қар, жаңбыр суымен, кейде конденсациялық сулармен толығады. Климаты әр түрлі аудандарда Грунт суының толығуы да түрліше. Табиғатта Грунт суының таралуына климат, жер бедері, топырақ, өсімдік түрлерінің таралуы да әсер етеді, Грунт суы көптеген қалалар мен елді мекендерді, өнеркәсіп орталықтары мен ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады.

Грунт суларының ағыны — жер асты суларының гидравликалық еңістің әсерімен қоректену аймағынан, еркін су алмасу белдемінің арылу аймағына қарай бағытталған ағыны.
Грунт суларының беті — грунт суларының еркін, бос беті.

Грунт суы - жер бетіне жақын жатқан бірінші арынды су қабатының үстіңгі жағында орналасқан арынсыз немесе жергілікті ғана арыны бар жер асты сулары. Грунт суының жату тереңдігі, химиялық кұрамы, режімі климаттың, топырақтың және өсімдік жамылғысының озгеруін көрсетеді. Орманды, орманды-далалы және далалы аудандарда грунт суы түщы немесе сол ғана минералданған, құрғақ далалы, шөлейтті және шөлді жерлерде тұзды Грунт суы басым болады.

## Грунт суының айнабеті
Грунт суының беті; түскен қысым атмосфералық қысымға тең болатын грунт суының жоғарғы шекарасы (беті). Жалпы алғанда грунт суының режимі біршама өзгермелі, оның еркін айнасы - деңгейі, астында жатқан бір ғана су тірегі болады және судың арыны болмайды. Грунт суы жер қыртысында сулы қабат
ауқымында деңгейі биіктеу орналасқан бөлікшеден деңгейі төмендеу бөлікшеге қарай баяу жылыстайды, яғни ағады.

## Тақырыпқа байланысты
*Жер асты суының жатыс жағдайлары
*Қалқыма су
*Топырақ суы
*Қабатаралық су

## Дереккөздер


Санат:Гидрогеология
Санат:Су
Гумидтік климат

**Гумидтік климат** – өте ылғалды климат (*экваторлық ормандар*, тайга, тундра аймағы); күн жылуының жеткіліксіздігінен жер бетіне түскен атмосф. жауын-шашынның түгел буланып немесе сіңіп кетпеуі салдарынан құрлықта ағын судың көп пайда болу құбылысы. Мұндай ағын су жер бедерінің эрозиялық пішінінің пайда болуына әкеліп соғады. Гумидтік климаттың екі түрі болады: полюстік түрі – көп жылдық тоңның басуынан артық ағын су жерге сіңе алмайды; фреатты түрі – ылғал ішінара топыраққа сіңіп, жер беті суының грунт суына қосылуы. «Гумидтік климат» терминін ғылымға алғаш рет неміс геоморфологы А.Пенк (1858 – 1945) климаттың геоморфол. жіктелімін жасау кезінде енгізді. Қазақстанда Гумидтік климат Алтай тауларының, Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларының биік таулы белдемдеріне тән.
## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Беген Омарұлы Есімов

**Беген Омарұлы Есімов** (9.3.1939 жылы туған, Түркістан облысы, Келес ауданы) – геология-минералдар ғылымдарының докторы (1984), профессор (1987), ҚР Білім беру ісінің үздігі (1993).

Ташкент қаласындағы Орта Азия политехнологиялық институтын (1961) және Өзбекстан ҒА Геология және геофизика институтының аспирантурасын (1967) бітірген. Тәжікстан геология басқармасында инженер-геолог (1961–64), Оңтүстік Қазақстан технологиялық институтында оқытушы, декан, докторант, доцент, 1-проректоры (1969–96) болды, ал 1996 жылдан кафедра меңгерушісі. Оның негізгі ғылыми еңбектері эксперименттік минералогия, техникалық петрография, шыны кристалды материалдар технологиясына арналған.Беген Омарұлы 160-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы, 20 патенттер мен авторлық куәлігі бар. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2005).

## Дереккөздер
 

Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Өнертапқыштар
Тоқтар Әбенұлы Есіркепов

**Тоқтар Әбенұлы Есіркепов** (1953 жылы туған, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Амангелді ауылы) – экономика ғылымдарының докторы (1997).

Алматы халық шаруашылығы институтын (1973) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1978) бітірген. Алматы халық шаруашылық институтында стажер-зерттеуші, оқытушы (1978–81), аға оқытушы, доцент (1981–89),

Қазақ экономика және агроөнеркәсіптік кешен ұйымдастыру ғылыми-зертхана институтында бөлім меңгерушісі,

ҚР Мемлекеттік жекешелендіру қоры төрағасының орынбасары (1989–97).

1997 жылдан «Тұран» университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

«Проблемы приватизации государственной собственности в условиях перехода к рыночной экономике (на примере АПК Республики Казахстан)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады

Тоқтар Әбенұлы 183 ғылыми-зертттеу еңбектің авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Мақтаарал ауданында туғандар
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Павел Андреевич Еськов

**Павел Андреевич Еськов** (9.9.1919 туған, Ресей, Курск облысы Белая ауданы Крив-Буды савхозы) – биология ғылымдарының докторы (1968), професор (1972). Алматы зоотехологиялық-малдәрігерлік институтын (1943, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университет) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биология ғылыми-зертхана институтында аға ғылыми қызметкер (1948–55), лаборатория меңгерушісі (1964–72), Херсон ауыл шаруашылық институтында кафедра меңгерушісі (1972–83), 1983 жылдан Бүкілодақтық ғылыми-өндірістік бірлестігінде ғылыми кеңесші қызметтерін атқарды. 1983 жылдан Мәскеу қаласында тұрады. «Отдаленная гибридизация и некоторые вопросы генетики и селекции свиней (на примере создания новой породной группы свиней «Казахская гибридная»)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері мал генетикасы, селекциясы және оны өсіру мәселелеріне арналған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1919 жылы туғандар
Еуразия гуманитарлық институты

200px|thmb|right
**Еуразия гуманитарлық институты** – Астана қаласындағы мемлекеттік емес жоғары оқу орны. 

Аударма ісі, шет ел филологиясы, юриспруденция, тарих, құқық және экономика негіздері, тарих және география, қазақ тілі мен әдебиеті, орыс тілі мен әдебиеті, бастауыш білім беру педагогикасы мен әдістемесі, шетел тілі, экономика, қаржы және кредит, кеден ісі, баға (салалар бойынша), информациялық жүйе, қаржы және қаржы құқығы факультеттері бойынша жоғары білімді кадрлар даярланады. Оқу күндізгі және сырттай бөлімдерде жүргізіледі. Мерзімі 2 — 3 жыл. Институт жанында диссертациялық кеңес, аспирантура, әскери кафедра бар. Мұнда компьютерлік орталық, кітапхана, жатақхана жұмыс істейді. 

Институттың Екібастұз қаласында бөлімшесі және гуманитарлық-технологиялық колледжі бар.EIM әлемдік сапа деңгейіне ұмтылған. EIM бәсекеге қабілетті және өмірге қажетті мамандарды сапалы даярлауының басты факторларынан  аса маңыздылары. Еуродеңгейде модернизацияланудағы материалды-техникалық база, заманауи аудиториялар, оқу кабинеттері, Интернет пен ЖОО-ың  электронды кітапханаға қосылған компьютерлік класстары, көрнекті Акт, Конференц-және спортзалдары, кітапхана, жатақхана, асхана.
200px|thmb|right

Еуразия гуманитарлық институты Астана қаласындағы бірінші мемлекеттік емес жоғары оқу орны. 1995 жылы құрылған, 1998, 2004 жылдары мемлекеттік аттестаттаудан, 2001 жылы мемлекеттік аккредитациялаудан ойдағыдай өтіп, еліміздің жетекші мемлекеттік емес ЖОО-ларының қатарына енді.

Еуразия гуманитарлық институтындегі мемлекеттік және орыс тілдерінде оқытудың күндізгі және сырттай нысаны бойынша, сондай-ақ қысқартылған мерзім бойынша (екінші жоғары білім және ЖОО-дан кейін) сапалы және сұранысқа ие білім алуға мүмкіндік беред.

Еуразия гуманитарлық институты мамандар даярлауы мемлекеттік гранттар бойынша да, сондай-ақ институт гранттары бойынша да жүзеге асырады. Еуразия гуманитарлық институты институтқа конкурстық негізде түскендер үшін тегін оқуға әр факультетке 1 гранттан бөледі. Институтта 135 жоғары білікті оқытушы, соның ішінде 17 ғылым докторы мен профессор, 55 ғылым кандидаты, доценттер, АҚШ, Ұлыбритания, Германия мен Ресейде стажировкадан өткен оқытушылар, Президент Аппаратындағы, Сенаттағы және Парламент Мәжілісіндегі, Конституциялық кеңестегі, Әділет министрлігіндегі, ҚР-дың Кедендік бақылау агенттігіндегі басқарушы мамандар жұмыс істейді.

Еуразия гуманитарлық институтынде жалпы педагогика, педагогика және білім беру тарихы, этнопедагогика, кәсіптік білім беру теориясы мен әдістемесі мамандықтары бойынша диссертация қорғау жөніндегі диссертациялық кеңес, педагогикалық, экономикалық және тарих мамандықтары бойынша аспирантура істейді.

Институт студенттердің, оқытушылардың ғылыми конференцияларын жыл сайын өткізеді, Еуразия гуманитарлық институтынің қазіргі құрал-жабдықтармен жасақталған жеке оқу корпусы, Бурабай кентінде демалыс аймағы, жайлы жатақханасы, спорт кешені, тренажерлік залы, кітапханасы және екі оқу залы, студенттік кафесі бар.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Еуразия гуманитарлық институты

Санат:Астана жоғарғы оқу орындары
Санат:1995 жылы құрылған оқу орындары
Еуразия нарық институты

200px|thumb|right
**Еуразия нарық институты** – Астана қаласындағы мемлекеттік емес жоғары оқу орны. 

1992 жылы ашылған. Институтта экономика және менеджмент, маркетинг және коммерция, қаржы және кредит, бухгалтерлік есеп және аудит, әлемдік экономика, т.б. мамандықтар бойынша жоғары білімді кадрлар даярланады. Оқу күндізгі және сырттай бөлімдерде жүргізіледі. Мерзімі — 4 жыл. 

2001 жылы ЮСАИД және АҚШ-тың “CARANA” Корпорациясының грантын жеңіп алды. Институтта компьютерлік оқу орталығы жұмыс істейді. Онда 60-қа жуық оқу-әдістемелік және оқу құралдары жарық көрді. Оқу ғимараты, компьютерлік сыныптар, зертханалар, кітапхана, оқу залы, әскери кафедра бар. Негізі қаланғалы бері 2920 маман бітіріп шықты (2000).
EIM әлемдік сапа деңгейіне ұмтылған. EIM бәсекеге қабілетті және өмірге қажетті мамандарды сапалы даярлауының басты факторларынан  аса маңыздылары  Еуродеңгейде модернизацияланудағы материалды-техникалық база, заманауи аудиториялар, оқу кабинеттері, Интернет пен ЖОО-ың  электронды кітапханаға қосылған компьютерлік класстары, көрнекті Акт, Конференц-және спортзалдары, кітапхана, жатақхана, асхана.
Қазақ Елі, 9 шілде 2010 жыл 2010 жылы 7 шілде күні, «ЕУРАЗИЯ НАРЫҚ ИНСТИТУТЫН» бітірушілерге диплом тапсыру салтанаты болып өтті. Еліміздегі 145 ЖОО-дан индустриялық-инновациялық экономиканы жедел дамыту стратегиясына сәйкес басқару жүйесіне қажетті жоғары білімді, бәсекелестікке қабілетті мамандарды сапалы даярлайтындары әлі санаулы.
БАКАЛАВРИАТ:
* Экономика
* Менеджмент
* Есеп пен аудит
* Қаржы
* Мемлекеттік және жергілікті басқару
* Маркетинг
* Ақпараттық жүйелер 
* Статистика
* Әлемдік экономика
* Туризм
* Бағалау
* Логистика
* Әлеуметтік-мәдени сервис
* Аймақтану
* Мейрамханалық іс және қонақүй бизнесі
МАГИСТРАТУРА:
* Экономика
* Менеджмент
* Есеп пен аудит
* Қаржы
* Маркетинг

## Дереккөздер


Санат:Қазақстанның бұрынғы жоғарғы оқу орындары
Санат:1992 жылы құрылған оқу орындары
Еуразия химия-технологиялық журналы

150px|thmb|right**«Еуразия химия-технологялық журналы»** – ағылшын тілінде шығатын ғыл. журнал. 1999 жылдың желтоқсан айынан бастап Алматы қаласында шығады. Құрылтайшылары – ҚазҰУ-дың Жаңа химия технологиялар мен материалдар ғылыми-зертхана институты және Халықаралық Ғалымдарының Жоғары мектебі. 3 айда 1 рет шығады. Журналдың мақсаты – Еуразия ғалымдары арасындағы ақпарат алмасуды дамыту. Журналда органикалық синтез, мұнай химиясы, плазмохимия, жану, радиациялық химия, термохимияның, т.б. химия салаларының өзекті мәселелерін теор. және тәжірибелік тұрғыда шешуге, жаңа тиімді әрі экол. қауіпсіз технологиялар жасау проблемаларына арналған мақалалар басылады.
## Дереккөздер


Санат:Ғылыми журналдар
Виктор Иванович Ефимов

**Виктор Иванович Ефимович** (3.8.1936 туған, Ресей, Новгород қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1994), професор (1995). Саратов заң институтын (1961) және СОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасын (1983) бітірген. Павлодар обкомында бөлім меңгерушісі (1974–80), Павлодар облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары (1983–85), Қазақстан КП ОК-нде мемлекеттік-құқық бөлімінің меңгерушісі (1985–90), Ресей Президенті жанындағы Ресей мемлекеттік қызмет академиясында жетекші ғылыми қызметкер (1993–95), ал 1995 жылдан осы академияда професоры болып еңбек етеді. «Система государственной власти теоретико-организационные основы и политическая дисциплина» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Виктор Иванови 30-дан астам ғылыми еңбектің авторы. 11-сайл. Қазақ КСР-і Жоғ. Кеңесінің депутаты.

## Дереккөздер


Санат:3 тамызда туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Новгородта туғандар
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Ресей мемлекеттік қызмет академиясының профессорлары
Санат:Саратов заң институты түлектері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Қолжазба (айрық)

**Қолжазба** 
*1) автордың қолымен жазылған немесе компьютермен терілген жазбаша шығармасы; 
*2) баспаға ұсынылған немесе теруге жіберілген материалдың түпнұсқасы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан әдебиеті
Михаил Львович Ефимов

**Ефимов Михаил Львович** (14.6.1930 туған, Украина, Прилуки қаласы) – онколог, медицина ғылымдарының докторы (1969), професор(1970). Алматы мемл медицина институтын (1954, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университет) және оның аспирантурасын (1957) бітірген. Семей медицина институтында (1957–61, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент болып істеді, ал 1961 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеулер институтында лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. Ефимов Михаил 179 ғылыми-зертхана еңбектің, оның ішінде 5 монографияның («Радиочувствительность опухолей в эксперименте]]», 1971; «Биологические ритмы в норме и патологии», 1981; «Хронобиология и хрономедицина», 1996) авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1930 жылы туғандар
Сұлтанбек Ешмұхамбетов

**Ешмұхамбетов Сұлтанбек** (18.1.1945 жылы туған, Панфилов ауданы, Ақжазық ауылы) — ғалым, медицина ғылымының докторы (1998), профессор(1999), ҚР-ның бас балалар хирургы (2000), Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1998).

1964 ж. Көктал ауылы орта мектебі, 1970 ж. Алматы медицина институтын, 1978 ж. КСРО Медицина ғылыми академияның (Мәскеу) аспирантурасын бітірген. 1972-75 ж. Алматы облыстық балалар ауруханасында хирург, 1978-79 ж. Алматы қалалық 1-клиникалық балалар ауруханасында уролог болды. 1970 жылдан С. Аспандияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінде ұстаздық етеді. Негізгі ғылыми еңбектері - "Балалардың несеп жолдарындағы туа бітті кеселдерді емдеп-жазудың клиникалық-патогендік негіздерін" зерттеуге арналған. 270-тен аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 2 монографиясы жарияланған. 1995 ж. "Балалар урологиясы" атты оқулығы үшін ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Әбу Әли ибн Сина атындағы сыйлығына ие болды.

## Дереккөздер


Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан журналистері
Қолқанаттылар

**Қолқанаттылар** () – сүтқоректілер класының отряды.

Қазба қалдықтары Еуропа мен Солтүстік Америкада алғашқы эоцен қабатынан белгілі. Қолқанаттылар Арктика мен Антарктидадан және кейбір мұхит аралдарынан басқа құрлықтарда кеңінен таралған. Отряд 1000-ға жуық түрді біріктіреді. Олар итбас жарқанат (Megachіroptera) және жарқанат болып 2 отряд тармағына бөлінеді. Әсіресе, тропиктік, субтропиктік аймақтарда көп кездеседі.

Дене тұрқы 2,5 – 40 сантиметр, салмағы 2–900 грамм. Денесі жалпақ, түсі сұр, қоңыр, қара-сұр, тері жамылғысы жұмсақ, үлпілдек. Төсінде бұлшық еттер орналасқан қыр сүйегі болады. Бұғана сүйектері жақсы жетілген, жауырыны жалпақ. Алдыңғы аяқтары ұшу қанатына айналған. Білек, алақан сүйектері және саусақтары (бірінші саусақтан басқалары) ұзын, аралары тері жарғақпен жалғасқан. Көпшілігінің құйрығы бар, әдетте ол ұшу жарғағымен байланысады. Сезім мүшелері, иіс сезу, есту мүшесі жақсы дамыған, көру мүшесі нашар жетілген. Қолқанаттылар шығарған ультрадыбыстарын әр түрлі заттарға соғылып қайтадан қайтқан жаңғырық түрінде қабылдайды. Қолқанаттылардың кейбір түрлерінде жылдың салқын маусымдарында дене қызуы қоршаған орта температурасына байланысты –7,5 градустан 48,5 градусқа дейін өзгеріп тұрады. Аталықтары жыныс жағынан көктемнен күзге дейін, аналықтары күзден көктемге дейін жетіледі. Осыған орай, шағылысу көктемде, жаздың аяғында, не күздің басында жүзеге асады. Жылына 1, кейде 2 рет шағылысып, көпшілігі 1–2, кейде ғана 3 ұрпақ әкеледі. Ұрпақтары тез жетіліп, 30-45 күнде өз бетінше тіршілік ете бастайды. Көпшілігі 8–9 жыл өмір сүреді. Қолқанаттылар, негізінен, жәндікқоректілер (жарқанат), кейбіреулері өсімдік жемісімен және шырынымен (итбас жарқанат) қоректенсе, кей түрлері (десмодтар) жануарлар мен адамдардың қанын сорады. Су ішеді. Індерді, үңгірлерді, қуыстарды, үй шатырларын, ағаш қуыстарын паналайды. Топтанып тіршілік етеді. Демалу кезінде басын төмен салбыратып ілініп тұрады. Қолқанаттылар қиы (гуано) – құнарлы азотты тыңайтқыш.

Медицинада қолқанаттылардың дене қызуының төмендейтін ерекшелігі зерттеліп, оларды кейбір ауруларды емдеуге қолданады. Қолқанаттылар құтыру, т.б. ауруларды, үй малдарының түрлі індеттерін де таратады. Сирек кездесетін 8 түрі және 4 түр тармағы Халықаралық табиғат қорғау одағының, 5 түрі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер
Қолөнер

**Қолөнер**, қолданбалы өнер – дәстүрлі тұтыну және сәндік бұйымдарын жасайтын ұсақ өндіріс. Қолөнершілер негізінен табиғи шикізаттарды пайдаланып, қарапайым еңбек құралдарының көмегімен көркем композицияның шешімімен тұрмысқа қажетті мүліктер, музыкалық аспаптар, қару-жарақ, құрал-саймандар жасайды. 

Әрбір қолөнер туындысы өз заманының материалдық мәдениетінің үлгісі және халық талғамының, әлеуметтік қоғамдық жағдайының, діни сенімінің, салт-дәстүрінің нақтылы көрінісі.

Қазақстанда көшпелі шаруашылықтың қажетіне сай қолөнершілер мал шаруашылығына керекті желі, шылбыр, ноқта, бұршақ, жүген, құрық, бұғалық, тұсау,өре, шідер, кісен, қада, ер-тұрмандар жасаумен шұғылданды. Олар құмнан, тастан, саздан құмыра, көзе, ыдыс-аяқ; мүйізден, сүйектен, мал мен аң терісінен, ағаштан әшекейленген нақышты дүние-мүлік, домбыра, қобыз, сыбызғы, шаңқобыз сияқты музыка аспаптарын; темірден, мыстан қылыш, найза, қанжар, айбалта, күрзі секілді құрал, қару жасады. Қазақ халқының қолөнерінде киіз үй жабдықтарын, ағаш төсек жасау, түйін түю, ши орау, кесте тігу, өрмек тоқу, киіз басу, сондай-ақ моншақ, білезік, сақина, сырға, алқа, шолпы сияқты зергерлік бұйымдар жасау кең дамыды. 

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Қол соқпақ

**Қол соқпақ**– жастар ойыны. Қыз-бозбалалар жиын-той кезінде үйде отырып ойнайды. 

Ойынды жүргізуші қолына орамал алып ширатады да, алқа-қотан отырған жастардың ортасына шығады. Ойын бастаушы бір ойыншыға “қолыңды тос” деп бұйырады. Ол дереу алақанын тосуы керек. Сонда ойын жүргізуші оған “орамал қайда?” деп сұрақ қояды да, алақанын орамалмен ұрады. Жазаланған ойыншы бір ауыз өлең айтып не күй тартып берген соң, “орамал анау отырған адамда” деп өзі қалаған ойыншыны көрсетеді. Бұл шартты уақытында тез орындай алмаса, тағы да бірнеше рет соққы алуы мүмкін. Ойын уақыты ойнаушылардың өз еркінде.

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Қолтықгүл

**Қолтықгүл**, миддендорфия (*Mіddendorfіa*) – тергүл тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Қазақстанда Ертіс өзенінің бойында, Каспий ойпатында, Сарыарқа мен Зайсанда кездеседі. Ылғалы мол шабындық жерлер мен өзен аңғарларында өсетін 1 түрі – днепрлік қолтықгүл (*mіddendorfіa borysthenіca*) бар. Оның биіктігі 2–15 сантиметр. Сабағы тік, жоғарғы бөлігі 4 қырлы. Жұмыртқа тәрізді бүтін жиекті отырмалы (сағақсыз) жапырақтары сабаққа кезектесіп орналасады. Қысқа сағақты дара гүлдері жапырақ қойнауларында (қолтықтарында) жетіледі. Әрбір гүлінің гүл табанынан түтік тәрізді ұзынды-қысқалы кезектесіп 12 тостағанша, 6 қызғылт түсті күлте жапырақшалары дамиды. Аталығы – алты, аналығы біреу. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – көп тұқымды, жоғарғы жағы 4 тісті болып ашылатын қауашақ. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, сырты дөңес, іші шұңқыр.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тергүлдер
Қолжазба орталығы

**Қолжазба орталығы** - қолжазбалар мен текстология орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясы М.О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты жанынан 1989 жылы құрылған.

Қолжазбалар мен текстология орталығы қорында қазақ ауыз әдебиетінің 200 мыңдай нұсқасы сақталған. Олардың ішінде батырлар жырының, тарихи өлеңдер мен аңыз әңгімелердің жүзге жуық, айтыстың мың жарым, мақал-мәтелдің 20 мың үлгісі, көлемі алты мың бетке жуық тарихи шежіре, 12–13 ғасырларда еврейлердің бұзау терісіне көшірілген ұзындығы 24 метрден тұратын киелі кітабы бар.

Ең көне қолжазба – 13 ғасырдан жеткен, 1880 жылы Құлмұхамед Байғұлұлының қолымен көшірілген “Жүсіп–Зылиха” дастаны. Мұса Шорманұлы жинаған фольклорлық және этнографиялық материалдардың 1913 жылғы көшірмелері, “Шахнама” эпосын Тұрмағамбет Ізтілеуовтің өлеңмен, Ысқақ Тілеуқабылұлының қарасөзбен аударған қолжазбалары, Шығыс халықтарына кең тараған “Мың бір түн”, “Калила мен Димна”, “Тотынама” сияқты шығармалардың аударма нұсқалары, “Таһир – Зуһра”, “Ләйлі - Мәжнүн”, “Бозжігіт”, “Сейфүл-Мәлік”, “Шәкір-Шәкірат” ғашықтық жырлары, “Қиссасу-л-Әнбия”, “Сал-сал”, “Зарқұм” діни қиссалары, т.б. көптеген фольклорлық мұралар қазақ ауыз әдебиетінің інжу-маржандары сақталған.

Қолжазбалар мен текстология орталығы қорында қазақ халқының мәдени-рухани өмірінен сыр шертетін сирек суреттер, әдебиет, өнер және ғылым қайраткерлерінің, жыршылар мен әншілердің дыбыс таспасына жазылған дауыстары сақталған дискілер бар. Олардың арасында М.Әуезов, Қ.Сәтбаев, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, А.Жұбанов, Т.Жүргенов, Ә.Марғұлан, І.Есенберлин, Л.Хамиди, т.б. дауыстары сақталған.

## Дереккөздер


Санат:1989 жылы пайда болғандар
Санат:Қазақстандағы ғылым
Қолтықсабақ

**Қолтықсабақ** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле Алатаулары және Батыс Тянь-Шань тауларында 2 түрі кездеседі. Таудың биік беткейлеріндегі жартастарда өседі. Жиі кездесетін түрі – Іле қолтықсабағы (*Talassia transiliensis*). Оның биіктігі 40 – 70 сантиметр, көп сабақты өсімдік түбірінен шығатын жапырақтары сағақты, шоғырлана орналасқан. Сары түсті гүлдері шатырша гүлшоғырына топталған. Шатырлары 10–18 сәулелі, шатыршалары 10–20 гүлді. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі сопақша, көкшіл, ұзындығы 6–7 милиметр.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Георг Симон Ом

thumb|
**Ом, Георг Симон** (1787 ж. 16 наурыз, Эрлангем - 1854 ж. 7 шiлде, Мюнхен) - немiс физигi. 1805-1806 жылдары Эрланген университетiнде оқыды. Әр түрлi гимназияларда математика мен физикадан сабақ бердi

Эрланген университетiнде докторлық диссертациясын қорғады. Бамбергте, Кельнде, Берлинде сабақ берумен айналысты. Нюрнбергтегi Политехникалық мектептiң, Мюнхен университетiнiң профессоры болды.

1826 ж. эксперименттер арқылы ток күшiн, кернеу және кедергiнiң бiр-бiрiмен байланысын өрнектейтiн электр тiзбегiнiң негiзгi заңын ашты. Математикалық түрде Ом заңы V=I*R қарапайым формуламен өрнектеледi. Мұндағы V – тармақталмаған тұрақты ток тiзбегiнiң бөлiгiндегi өткiзгiш ұштарындағы потенциал айырымы, I – ток күшi, R - өткiзгiш кедергiсi. Ом кедергiнiң өткiзгiш материалына тәуелдiлiгiн, оның ұзындығына тура пропорционал және көлденең қиманың ауданына керi пропорционал екенiн көрсеттi. 1827 ж. электр мен жылудың таралуының сәйкестiгiне сүйенiп теория негiздерiнен заңдылықты табуға әрекет жасады. Ол электр ток заңын Фурье тұжырымдаған жылу ағынының заңымен салыстырды. Температуралар айырымына ұқсастығы арқылы “электр кернеулерiнiң түсуi" деген ұғым енгiздi. “Электр қозғаушы күш"(ЭҚК), “өткiзгiштiк" деген ұғымдарды да ол енгiзген. 1830 ж. Ом алғаш рет ток көзiнiң электр қозғаушы күшiн өлшедi.

Омның кейiнгi еңбектерi акустикаға, соның iшiнде дыбыстың күрделi құрамын (обертондардың бар болуын) зерттеуге арналған. 1841 ж. ғалым Копли медалiмен марапатталды, 1842 ж. Королдық қоғамының мүшесi болды.

Санат:Германия физиктері
Санат:1787 жылы туғандар
Санат:1854 жылы қайтыс болғандар