open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Центрлеу

**Центрлеу** (ор. центрирование) — құрастыру кезінде тетіктердің орнықтыру беттермен немесе жалпы өспен осьтестіктерін салыстырып дұрыстау.ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.

## Дереккөздер


Санат:Машиналар мен механизмдер бөлшектері
Структуралық тіл білімі

**Структуралық тіл білімі** — тілдің құрылысы мен жүйесін негізгі, басты нәрсе деп, младограмматиктердің "атолизміне" қарама-қарсы бағытталған, тіл туралы ғылымның ішкі логикалық даму процесін зерттейтін бағыт. Бұрын тіл білімінде, негізінен, салыстырмалы-тарихи әдісті қолданып келсе, Структуралық тіл білімі барлық тілге, яки бір топ тілге ортақ нәрсеге тырысатын тілдің абстракт теориясы боп саналады. Структуралық тіл білімі негізін салған Фердинад-де Соссюр.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Біліктің бұралу қатандығы

Біліктің бір радианға бұралуын тудыратын бұралу моменті:  мұндағы G-ығысу кезіндегі серпімділік модулі, d-біліктің диаметрі, ḷ -біліктің ұзындығы

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Центржасау

**Центржасау** (ор. центрование, центровка) — дайындамаларда, әрі қарай механикалық өңдеу мақсатымен, центрлейтін тесіктерді өңдеу түрі. Әдетте центржасау бұйымның екі жағында қатар орындалады. Центржасаудың дәлдігіне дайындаманың барлық беттерін әрі қарай дәл өңдеу дәлдігі байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Циандау

**Циандау** (ор. цианирование) - болаттан жасалған бұйымдардың бет қабатын көміртегі және азотпен қатар қанықтыру химия-термимлық өңдеу. Бұйымдардың бет қабаттарының қаттылығын, тозуға
төзімділігін және қажуға беріктігін жоғарылату үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Октандық сан

**Октандық сан** () - қозғалтқыш отынының (бензиннің, керосиннің ) антидетонациялық қасиеттерінің шартты көрсеткші. *[[Октан]]дық сан* шартты түрде 100 деп алынған изооктан және *Октандық сан* 0-ге тең **Н** - гептан қоспасымен қозғалтқыш отыны салыстырылады. Тексеілетін отынның детонациялық қасиетіне эквивалентті қоспадағы изооктан пайызы отынның *Октандық сан* деп аталынады. Отынды тексеру арнайы қозғалтқышта жүргізіледі.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Жазық параллельді мөлшерлер

**Жазық параллельді мөлшерлер** () — эталоннан бұйымға (өлшеу аспаптарын және өлшемдерді тексеру үшін) ұзындық бірлігін беруге арналған ұзындықтың шекті өлшемдері. Шекті өлшеуді орындау кезінде шекті мөлшерді бір-бірімен үйкелеп біріктіреді.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Чугаль

**Чугаль** (ор. чугаль) — құрамында 20-25% алюминий бар ыссыға және жегідеуге төзімді шойын.

## Дереккөздер


Санат:Металдар
Лагранж

**Жозеф Луи Лагранж** *(1736-1813)* көрнекті
француз математигі және механик. Динамикалық
есептерді шешу үшін жалпы аналитикалық
өдісін ұсынған. Бойлық иілу құбылысы зерттеуді
үлкен үлес қосқан.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Юрий Алексеевич Сушков

**Юрий Алексеевич Сушков** (31. 10. 1930 жылы туған, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1970), доцент (1976). Алматыдағы шет тілдер институтын бітірген соң (1952) қаладағы мектептерде одан кейін өзі бітірген институтта француз тілінен сабақ берді. 1961 жылдан бастап ҚазКСР ғылым академиясының шет тілдер кафедрасында француз тілінен алғаш аға оқытушы, 1970 жылдан бастап доцент болып істеп келеді. Профессор В. А. Исенгалиеваның жетекшілігімен "М. Әуезов прозасының француз тіліне аудармасы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 20-дан астам мақала жариялады. Қазақ және орыс жазушылары шығармаларын орыс тіліне аудару мәселесімен шұғылданды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Тұлғалар
Ольфактометр

**Ольфактометр**( - иіс сезімі және  - өлшеймін) — иіс сезгіштікті анықтау үшін хош иісті заттың белгілі концентрациясы бар ауаны мұрынға үрлеу арқылы табуға арналған аспап. Физиологиялық зерттеулерде қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Шынықтырылған болат

**Шынықтырылған болат.**Құрамында дағдылы
қоспалардан (көміртек, кремний, марганец,
күкірт, фосфор) басқа легирлеуші элементтері
(көбірек мөлшерде кремний немесе марганец)
бар болат.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жарықпен қашықтық өлшер

**Жарықпен қашықтық өлшер** ( ) - жер бетіндегі қашықтықты өлшеуге арналған электроптикалық аспап. Жарықпен қашықтықты өлшеу жарықтың жер бетіндегі екі нүкте арасына әсер ету мезгілін өлшеуге негізделген. Аспаптың бір түрі —ЭОД-1 жарықпен 25 шақырым қашықтықты өлшейді. Өлшеу қателігі 0,3 • 10"5.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Қалыптау

**Қалыптау** - 1. дайындамаларды илемдік деформация арқасында қалыптарда материалдарды қысумен өңдеу үрдісі қалыптау жаңқаны алмай, еңбек өнімділігін жоғарылата отырып бұйымның пішінін қалыптастыруды қамтамасыздандырады. Алғашқы дайындаманың түріне және күйіне қарай табақты және көлемді суық және ыссы (қыздырып) қалыптау болады. Ірі сериялық және жаппай өндірісте қалыптау материал шығының және бұйымның өзіндік құнын әжептәуір азайтуды қамтамасыздырылады.  2. Металды қысыммен өңдеу тәсілі, мұнда металл пішіні қалыптасуы штамптың бөліктерінің сыртқы күш әсерінен өзара қатынасы негізінде оның қуыстарында пластикалық деформация салдарынан болады. 3. Қалыптаумен (штамптаумен) даярланған бұйым.

## Дереккөздер

Санат:Техника
Қалыптау болаты

**Қалыптау болаты** - ыссы және суық күйде қалыптауды іске асыруға арналған қалыптарды, сонымен қатар баспақалыптарды жасауға арналған көміртекті және қоспаланған (хроммен) құрал саймандық болат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Шынықтырылған шойын

**Шынықтырылған шойын** — хром, никель, молибден, ванадий, титан, алюминий, мыс және т.б.) бар шойын. Шынықтырылған шойын берік, ыстыққа төзімді болады, тотықпайды.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Қойлықтың мешіті

thumb|right|Қаптама ойма тақта
Қаланың орталығына салынған мешіт орны қазба жұмыстарына дейін 30x30 м мөлшерлі төртбұрышты төбе болатын. Қазба жұмыстары бұл  құрылыс  жоспарында ішкі кеңістігінің мөлшері 34x28 м (38x32 м - қуатты өңделмеген қабырғаларының сыртқы мөлшері), солтүстік-шығыс - шығыс - оңтүстік-батыс - батыс желісі бойымен созылған шаршы болатын.

Мешітке кірер есік солтүстік-шығыс қабырғаның ортасында орналасқан, қарама-қарсы, оңтүстік-батыс қабырғаның ортасында тікбұрышты күйдірілген кірпіштен қуыс түріндегі, Құбылаға қаратылған, михраб қаланған. Мөлшері 26x26x5 см күйдірілген кірпіштен қаланған михрабтың сақталған биіктігі -70 см, михрабтың қуыс - тереңдігі 40-42 см, ені 136 см және биіктігі жарты кірпіштей 13-15 см болатын ішкі орталық тікбұрышты қуыстан тұрады. Михрабтың алдында мешіттің негізгі кеңістігінен ағаш қоршаумен бөлінген, тас негізге орнатылған күйдірілген шаршы кірпіш өріміне сүйенген, тікбұрышты алаң болған. Қойлық мешіті «колонналар немесе бағаналар орманы» тұрпатты сәулеттік құрылыстарға жатады. Бұл  ағаш-қамыс шатырға да көптеген ағаш бағаналар тірек болған деген сөз. Құрылыстың ішкі кеңістігі 8 қатар бағаналармен бөлінген, олардың 9 неф түзетін тас негіздері сақталған. Тас негіздердің өзара қашықтығы 3,5-3,7 м. Барлығы дөңгелек және сопаң пішінді 54 тас өрім сақталған. Құрылыс  қабырғалары мөлшері 36x18x9 см, тікбұрышты өңделмеген кірпіштен тұрғызылған, қалыңдығы 1,7-2 м және сақталған биіктігі 2 м жуық. Қабырғалардың ішкі жағы сыланған және әктелген, қабырғасының негізінде мешіттің барлық периметрі бойынша сылағы сақталған.

Мешітте табылған заттар ішінен араб алфавитімен жазылған, өртенген ойма тақта сынығын атап өту ңажет. Екі сынықтан тұратын, жалпы ұзындығы 1 м және ені 15-18 см шамасында тақта шығыс қабырғаның солтүстік-батыс бұрышынан табылды. Михрабтың төңірегінен өртенген бөренелер үйіндісі шыққан, дұрысы уағыздаушы кафедрасы - мінберге қатысты болар. Сондай-ақ күйдірген сары саздан жасалған ойма бұйым да назар аударады. Солтүстік-шығыс қабырғада қабырғаны жылытатын үлкен пеш орнатылған, пеш сылағының астынан ошақпен байланысқан, түтін мен ыстық ауа айналатын арықтар (кан) жүргізілген. Салқын кезде мешітке от жаққан. Қыш шырағдандар (шырақтар), қыш бұйымдардың (қазандардың, құмыралардың, тостағандардың) көптеген сынықтары табылды. Қола жапсырмалар (кітаптың тері мұқабасына?), тау хрусталінің сынығы, моншақтар, басқа қола бұйымдар табылды.

XIII ғ. салынған мешіт көлемі оның астаналық қаладағы және тіпті барлық қарлұқ жабғулары мемлекетіндегі басты мешіт болғанын айтады.

Қойлық мешітінің жоспарлы шешіміне анағұрлым жақыны Водян қалашығындағы (Алтын орданың Бельджамен қаласы) мешіт. Соңғысы XIV ғ. екінші жартысына жатады және, зерттеушілердің пікірінше, 1395 ж. дейін тіршілік еткен.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Шетжақтау

**Шетжақтау** (ор. торцевание, торцовка) — білікшелердің және басқа цилиндр пішінді немесе призмалы тетіктердің шетжақтарын өңдеу операциясы.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Мұқаба түбін жұмырлау

**Мұқаба түбін жұмырлау** (орысша: кругление корешка переплетной крышки) — мұқабаның түбін өңделген блоктың сыртына кигізуге ыңғайландырып, оның түбіне сай келтіріп жұмырлау операциясы.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Жарқынбике Науайқызы Сүлейменова

**Жарқынбике Науайқызы Сүлейменова** (26. 12. 1963 жылы туған, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы) — тіл білімі маманы, педагогика ғылымының докторы (2005), профессор (2010). Қызылорда педагогика училищесін (1983), Қыздар мемлекеттік педагогика институтын бітірген (1987). 1987 — 1990 жылдары Павлодар педагогика институтында оқытушы. 1990—1993 жылдары аспирант. 1993 жылы осы күнге дейін Қазақ қыздар педагогика институтында профессор, Тіл теориясы және оқыту әдістемесі кафедрасының меңгерушісі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұқаба жасау машинасы

**Мұқаба жасау машинасы** (орысша: крышкоделательные машины) - шикізаттардан мұқаба құрастырады. Мұқабалардың негізінен тұтас жабылған және құрама түрлері болады. Мұқаба жасау машинасы пайдаланылатын материалдың пішіміне қарай рулонды не табақты болады. Қазіргі кезеңде негізінен өнімділігі рулонды машинадан 1,5-2 есе артық табақты мұқабажасау машинасы ("Колбус", "Страто-230" т.б.) қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Дін-Мұхамед Сұлтанғазин

нобай|384x384 нүкте|Омбы мұғалімдер семинариясының куәлігі
**Дін-Мұхамед Ханқожаұлы Сұлтанғазин** (10 наурыз 1867 жыл, Қарқаралы уезі — 1917 жыл, Баку) — қазақ журналист, тілмаш, қазақ ұлттық журналистикасының негізін қалаушылардың бірі. 

## Өмірбаян
1867 жылы 10 наурызда Қарқаралы уезінде, Тоқырауын болысында туған. Төре руынан шыққан. Бөкейхан Барақ ұлының шөбересі. Әлихан Бөкейхановтың інісі.

Дін-мұхамед Сұлтанғазин (ол тегі атасы Сұлтанғазы Бөкейхановтың атынан алды) 1890 жылы Томск университетінің медицина факультетіне оқуға түсіп, бір жылдан кейін Императорлық Санкт-Петербург университетінің шығыстану факультетіне ауысты. 

1895 жылы 1–ші дәрежелі дипломмен бітірген соң, сол университеттің заң факультетіне оқуға түсіп, 1897 жылы заңгер дәрежесін алды.  Екі жоғары білім алған тұңғыш қазақ болды.

Араб, парсы, түрік, татар, орыс және француз тілдерін меңгерген 3 мамандықты меңгерген білікті қазақ 30 жасында көрнекті қазақстандық публицист және қоғам қайраткері болды. Оның журналистік қызметі 1888-1902 жылдары «Дала уалаяты» газетінде редактор және аудармашы болып жұмыс істеген кезде айқын көрінді.

1910 жылдан өмірінің соңына дейін Бакуде діни орталықта шығыс тілінен сабақ берді, мұсылмандарға сабақ берді.

Көп жылдар "Дала уәлаяты" газетінде аудармашылық қызмет атқарған. Оның газетке басылған мақалаларының қай-қайсысынан да прогрестік, ағартушылық идеяны байқауға болады. Ыбырай Алтынсариннің ағарту саласындағы істерін қолдап, оны қай жағынан да өзіне ұстаз тұтқан. Қазақ тілі туралы көлемді мақалалар жариялап, оның сол кездегі жағдайына, болашағына дұрыс талдау жасаған. 

Оның шет ел сөздерін орынсыз алудың дұрыс еместігі, алған кезде оны қалай транскрипциялау керектігі, қазақ тілінің өзге түркі тілдерінен ерекшелігі, араб әліпбиінің қазақ сөздерін жазуға келе бермейтіндігі сияқты пікірлері әлі күнге дейін өз маңызын жойған жоқ.


Сурет:Свидетельство об окончании университета.jpg|Университетті бітіргені туралы куәлік
Сурет:Личное дело Дин-Мухаммед Султангазин в Санкт-Петербургском университете.jpg|Дін-Мұхаммед Сұлтанғазиның жеке ісі
Сурет:Особое прибавление к Акмолинским степным ведомостям1.jpg|"Ақмола дала ведомостарына ерекше қосу" газеті.
Сурет:Билет студента Томского университета Дин-Мухамеда Султангазина.jpg|Томск университетінің студенттік билеті


## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Томск университеті түлектері
Санат:Дала уәлаяты тұлғалары
Жарықты сәулелі осциллограф

**Жарықты сәулелі осциллограф** ( ) — өлшеуіш аспап. Онда көрсеткі жазатын жүйемен ауыстырылған. Ол айнасы бар гальванометрден (оны шлейф деп атайды),
жарық оптикалық жүйеден және фотопленканы немесе жарық сезгіш қағазды тартатын құрылғыдан тұрады. Онда гальванометрдің айнасынан шағылысқан жарық сәулесінің ауытқуы жазылады. Жарықты сәулелі осциллограф көмегімен жиілігі 10 ... 15 КГц аспайтын физикалық процестер зерттеледі. Жарық сезгіш материалды тарту жылдамдығы 1 ... 5000 мм/с; 4 ... 60 процестерді қатар жазуға болады. Жарықты сәулелі осциллограф көзбен бақылауға арналған құрылғымен және уақытты өлшеуішпен жабдықталады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Құйма болат

**Құйма болат.**Балқу процесінен өткен, сұйықтай
қалыпқа құйылып, тиісті формаға келтіріген
қатты болат

## Дереккөздер


.

Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қию

**Қию** - жүзді құралмен дайындамадан жаңқаны алып тастау арқылы берілген пішінді бұраманы (бұранданы) қалыптастыру процесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Лолейт

**Лолейт А.Ф.** (1868-1933) орыс инженері және
темірбетон саласындағы оқымысты конструктор.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Элеонора Дүйсенқызы Сүлейменова

**Элеонора Дүйсенқызы Сүлейменова** (5 сәуір 1945, Алматы) — қазақстандық ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор. Ғылыми зерттеулері жалпы тіл білімі, әлеуметтік лингвистика және русистика салаларына арналған.  

## Отбасы
Элеонора Дүйсенқызы Сүлейменова 1945 жылы 6 сәуірде Алматы қаласында дүниеге келген. Әкесі — Сүлейменов Дюсен Әлібайұлы (1914–2000), мал дәрігері, Ұлы Отан соғысының ардагері. Анасы — Нұртазина Рафиқа Бекенқызы, Социалистік Еңбек Ері, педагогика ғылымдарының кандидаты, ұстаз, оқу-әдістемелік еңбектердің авторы. Жұбайы — техника ғылымдарының докторы Х.Ғ. Ақанов.

## Білімі
1962–1966 жылдары Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетінде білім алды.

1966–1969 жылдары Морис Торез атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық шет тілдері институтында аспирантурада оқыды.

1969 жылы «Проблема определения языка как объекта лингвистики» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.

1992 жылы М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде «Семантические параметры слова в интерлингвальном исследовании» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

## Ғылыми дәрежелері мен атақтары
1970 жылы филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді.  

1976 жылы доцент ғылыми атағын алды.  

1993 жылы филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді.  

1996 жылы профессор ғылыми атағын алды.

## Еңбек жолы
1970–1973 жылдары С.М. Киров атындағы ҚазМУ-де аға оқытушы.  

1974–1993 жылдары әл-Фараби атындағы ҚазМУ-де доцент.  

1984–1987 жылдары әл-Фараби атындағы ҚазМУ мен М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде аға ғылыми қызметкер.  

1994–2018 жылдары әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де профессор.  

1995–2009 жылдары ҚазҰУ жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі.  

2000–2002 жылдары ҚазҰУ филология факультетінің деканы.  

1993–1994 жылдары Мэриленд университетінде (АҚШ) профессор болып қызмет атқарды.

## Басылымдар
Элеонора Дүйсенқызы Сүлейменова — 400-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Оның ішінде монографиялар, ұжымдық еңбектер, сөздіктер мен оқу құралдары бар. Ғылыми еңбектері қазақ, орыс, ағылшын және басқа тілдерде жарияланған.

## Халықаралық кәсіби және қоғамдық ұйымдарға қатысуы
МАПРЯЛ, INTAS, Халықаралық славистер комитеті және басқа да халықаралық ғылыми ұйымдардың қызметіне қатысқан.

## Мемлекеттік марапаттары
2004 жылы Құрмет грамотасымен марапатталды.

2009 жылы «Құрмет» орденімен марапатталды.

2024 жылы II дәрежелі «Барыс» орденімен марапатталды.

## Үкімет марапаттары
Қазақстан Республикасы мен КСРО-ның бірқатар медальдары мен ведомстволық марапаттарына ие.

## Дереккөздер
Биобиблиографиялық көрсеткіш / Жауапты ред.: Н.Ж. Шәймерденова. – Құраст.: М. Аймагамбетова, Г. Искакова. Алматы: әл-Фараби ат. ҚазҰУ, Фараби кітапханасы. – Алматы: Қазақ университеті, 2025

Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан профессорлары
Санат:Қазақстан тілтанушылары
Санат:Қазақстан филологтары
Шойындарды жұмсарту

**Шойындарды жұмсарту** (ор. отжиг чугуна) - соғылмалы шойынды алу мақсатымен ақ шойынды 1173...1223°К температурада ұзақ уақыт ұстау. Шойынды жұмсарту үрдісінде тұрақсыз цементит жоғалады да және бос көміртегінің (жұмсарту көміртегі) ықшамды қоспалары қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Людерс сызықтары

**Людерс сызықтары**-сызықтары-тегістелген үлгінің бетінде
материалдың жұмсаруы кезінде көрсетілетін
сызықтар. Людерс сызықтары үлгінің үлкен деформациясы
кезінде материал бөлшектерінің өзара орын
ауыстыруынан болады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қатты қорытпалар

**Қатты қорытпалар** - жоғары температураға дейін қыздырғанда қаттылықтарын, беріктіліктерін, кескіш және басқа қасиеттерін жоғалтпайтын метал материалы. Кескіш, қалып және өлшеуіш құралдарды жасау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Ондограф

**Ондограф** ( - толқын және  — жазамын) - айнымалы электр кернеуін тіркеуге (жазуға) арналған аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Жанама өлшеу

**Жанама өлшеу** () — өлшенетін шамамен белгілі бір заңдылықпен байланысқан шаманы тура әдіспен өлшеу. Әдетте өлшенетін шамалар электрлік шамаларға түрлендіріледі.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Александр Михайлович Ляпунов

**Ляпунов, Александр Михаилұлы** (6 маусым 1857, Ярославль – 3 қараша 1918, Одесса) — орыс математигі және механигі механиканың ең негізгі мәселелерінің бірінен тепе-теңдік орнықтылығы туралы зор үлес қосқан.

## Дереккөздер


Санат:1857 жылы туғандар
Санат:1918 жылы қайтыс болғандар
Санат:Орыстар
Санат:Ресей математиктері
Ойыңқы басу

**Ойыңқы басу** () - негізгі басу түрлерінің бірі. Mұнда басу элементтері төмен (шұқанақшаларда) орналасқан (40 мкм дейін) Басу процесінде бейнесуреттердің жартылай тонды элементтерін жақсы береді. Әдетте бейнесуреттері көп журналдарды, фоторепродукцияларды, портреттерді басуда қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Шөгу кеуектілігі

**Шөгу кеуектілігі** (op. усадочная пористость) - металл кристалданғанда құймаларда әртүрлі пішінді майда қуыстардың қалыптасуы. Шөгу кеуектері құйманың (қүймакесектің) бүкіл денесіне шашыраңқы немесе бір бөлігінде (әдетте орталығында) шоғырланған түрде қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Үдеулердің лездік центрі

**Үдеулердің лездік центрі**. Кез келген уақытта үдеуі
нолге тең болатын жазық фигурасының нүктесі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Шөктеу, шөктеу деңгейі

**Шөктеу, шөктеу деңгейі** (ор. уковка, степень уковки) құйма кесектің алғашқы қимасының ауданының соққыдан кейін дайын соғылманың ауданына қатынасы. Металдың құрылымы шөктеудің мөлшеріне байланысты болады. Мысалы, талшықты құрылым. Ол соғылманың бойы бойынша (талшықтың бағытына қарай) немесе көлденең бағытына қарай механикалық қасиеттерінің айырмашылықтарын анықтайды. Сонымен қатар шөктеу болаттың илемдік қасиеттерінің (соққыға тұтқырлық, көлденең қимасының ауданының тарылуына, ұзаруына және төзімділік шегіне) жоғарылануына әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Қожды пісіру

**Қожды пісіру** -  электр тогы қожшомылығы арқылы жүргенде пайда болатын жылу арқасында балқитып электр пісірудің бір түрі. 

Бұл пісіру тәсілінің келесі түрлері болады: 
* қалыңдығы 500 мм-ге дейін келетін пісіргенде ұзындығы шексіз жік қалыптастыру үшін сымды электродпен **қожды электр пісіру**; 
* ұзындығы 1,5 м-ден аспайтын жіктерді пісіру үшін тілімшелі электродпен пісіру; 
* қалыңдығы үлкен (> 500 мм) дайындамаларда түзу сызықты жіктерді пісіру және пішіндері күрделі тетіктерді қосу үшін  қолданылатын балқитын мүштікпен пісіру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Шөктіру

**Шөктіру** (ор. осадка) — металдарды қысыммен өңдеудің дайындаманың көлденең қимасының ауданын үлкейту арқылы биіктігін азайтып пішіндерін қалыптастыру операциясы.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Қойлықтың кесенелері

Қазба XII ғ. соңы - XIII ғ. басында тұрғызылған қаланың солтүстік-шығыс қақпасы тұсынан басталды. Қабырғаларының бөліктері, күйдірілген шаршы кірпіштен қаланған бұрыштық колоннаның негізі және еденнің кірпіштен қаланған жекелеген бөліктері сақталған. Сақталған қабырға бөліктерінің қалыңдығы - 0,6 м, ұзындығы - 1,3 м, кесененің диаметрі 1 м шамасындағы (сылақсыз, өрнек детальдарынсыз, кірпіш өрімінің ені) бұрыштың колоннаның негізіне жалғасады. Күйдірілген шаршы кірпіш құрылымының 70 см дейінгі биіктігі сақталған.

Қойлық кесенелері - негізгі қасбеті көрнекті күмбезді кесенелерге жатады. Қасбеттік кесене - бұл  негізгі кіру жағы бар ғимарат, портал сияқты безендірілген, басқа қасбеттерден ерекше сәнді және кейде, портал-пештак сияқты, олардан көтеріңкі болады. Бұл  бір ғана негізгі жағынан келуге есептелген кесенелер.

Кесенелерден мұсылман ғұрпымен жерленген алты қабір табылды. Исламның қағидаларына сәйкес, қабірге заттар салынбайды, бірақ ережеден ауытқу кездеседі. Бір қабірде әйелдің қаңқасынан алтын әшекейлер: екі жүзік, сырға, іші бос шариктерден салпыншақтар, сондай-ақ бирюза мен бисер әшекейлер табылған. Әшекейлер, сондай-ақ мәйіттің сүйегі оралған бай жібек савандардың жақсы сақталған көлемді үзіктері, жерленген орынның өзі де (қасбеті күйдірілген сарысаздан ойып жасалған белдеумен әшекейленген басты кесененің жаны) жерленгендердің әлеуметтік жағдайының жоғарылығын білдіреді. Зираттың құрылысы былай орналасқан: оның қабырғалары жуан, 20 см дейін және одан астам, бөрененің екі бөлікке араланған ағаш кеспелтектерімен нығайтылған. Мәйіттер бөренеге сүйенген жалпақ ағаш тақтайға жатңызылған. Олардың үстінен жалпақ жұқа тақтайлар төселіп, сонан соң көлденең бөренелер қатарымен жабылған. Жоғары беттігі мөлшері 36x18x9 см, өңделмеген кірпішпен қаланған, оның үстінен қой сүйектерінің сынығы табылған. Зират беті еден беттігі деңгейінде, мөлшері 26x26x12x5 см, күйдірілген кірпішпен «шырша» тәрізді қаланған, олар ганч қоспасымен сыланып, әктаспен әктелген.

Кесене қасбеттері таңталармен қапталған. Жиналған күйдірілген сары саз сынықтары эпиграфикалық және өсімдікті өрнектермен әшекейленген, бұл  Үзгендегі (1186-1187 жж.) оңтүстік кесененің қаптамасына ұқсас.

Батыс кесене ханака тәрізді, тағы бір діни ғимараттың қалдығына тікелей жалғасады. Ханаканың негізгі қызметі - дәруіш-сопылардың мекені, олардың тіршілік ерекшеліктеріне сәйкес жабдықталған. Бұлар орталыққа жоспарланған ықшам жайлар. Айрықша салт-жораларды жүргізуге арналған орталық залдың болуы міндетті. Кейде олардың бұрыштарға тұрғын және шаруашылық бөлмелерін орналастыратын айқас жоспары да болған.

Қойлықтағы ханака орталықтас жоспармен салынған. Орталық айқастәріздес залдың төрт жағынан ашық жайлар (5x6 м) орналасқан. Құрылыстың тікбұрышты ішкі кеңістігінің төрт бұрышында үш бөлмеден орналасқан: шаршы пішінді бұрыштық (5x5,5 м) және шаршы пішінді бөлмеге екі жағынан жалғасатын екі тікбұрышты (3,5x5,5 м) бөлме.

Аула шатырмен жабылған, оған шатыр арқалығын ұстап түрған бағаналардың негізі - төрт үлкен текше пішінді тас дәлел болады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Жиілік өлшер

**Жиілік өлшер** () - тербелістердің, оның ішінде көбінесе электр тербелістерінің жиілігін өлшейтін аспап. Тікелей есептеу аспаптары тобына жатады.
 
## Дереккөздер



Санат:Электроөлшегіш құралдар
Жану қысымы

**Жану қысымы** () - іштен жанатын қозғалтқыш цилиндрінде жанармай жанған кезде пайда болатын газдар қысымының ең үлкен мөлшері. Мысалы, карбюраторлы қозғалтқыштарда жану қысымы 30, ...4,5 МПа (30 ... 45 кг/см2).
 
## Дереккөздер


 

Санат:Транспорт
Жылдамдықтардың лездік центрі

**Жылдамдықтардың лездік центрі** — Берілген уақыт мезетінде жылдамдығы нолге тең болатын жазық фигурасының нүктесі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жолөлшер

**Жолөлшер** () — шәкілдері типографиялық өлшем — нонпарельмен берілген арнайы сызғыш.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Беріктік шарттары

**Беріктік шарттары**. Мүмкін кернеулер әдісі
(*метод допускаемых напряжений*) бойынша
алынған теңсіздіктер 
*\sigma_{max} \le [\sigma] 
және 
*\tau_{max} \le [\tau]
беріктік шарттарына жатады. Беріктік шарттарына сүйеніп
инженерлік маңызды мәселелерді шешуге
болады, мысалы, білеудің беріктігін тексеру,
қима өлшемдерін жобалау есебі және
көтерімділікті анықтау.

## Ығысу кезіндегі беріктік шарты
*\tau = \frac{Q}{A} \le [r]
мұндағы Q - жанама күш, A - қима ауданы.

## Жаншылудың беріктік шарты
*\sigma = \frac{Q}{A} \le [\sigma]
мұндағы Q-күш, A - жаншылу ауданы,
[\sigma] -жаншылудың мүмкін кернеуі.

## Kecy кезіндеі беріктік шарты
*\tau = \frac{Q}{A_k} \le [\tau_k]
мұндағы
Q-күш, A_k - қима ауданы, [\tau_k] - кесу кезіндегі
мүмкін жанама кернеуі.

## Таза иілу кезіндегі беріктік шарты
Иілген арқалықты беріктікке есептеу үшін, оның ең үлкен кернеуі \sigma таңбасымен белгіленетін
мүмкін тік кернеуден аспауы талап етіледі:
*\sigma_{max}= \frac{M_{max}}{W_x} \le [\sigma]
мұндағы M_{max} - ең үлкен июші момент, W_x - қиманың өстік кедергі моменті.

## Бұралу кезіндегі беріктік шарты
Бұралу кезіндегі беріктік шарты үш түрге болінеді: 
*1) Беріктікті тексеру: 
::\tau_{max}= \frac{T_{\sigma}}{W_p} \le [\tau]
мұнда ең үлкен жанама кернеу мен мүмкін
жанама кернеудің арасындағы айырма 5%-ке тең
болуға тиіс; 
*2) Көлденең қима өлшемдерін анықтау (жобалау есебі). Жобалау есебінде кедергі моменті келесі теңсіздікпен анықталады:
::W_p \ge \frac{T_{\sigma}}{[\tau]} 
мұндағы тең үлкен бұралу моменті,
[\tau] - мүмкін жанама кернеу, W_p -қиманың өрістік кедергі моменті; 
*3) Мүмкін бұралу моментін мына формула бойынша анықтау: 
::T_{\sigma} = W_p [\tau] 

## Созылу (сығылу) кезіндегі беріктік шарты
Созылған (сығылған) сырықты беріктікке
есептеу үшін, оның math>\sigma таңбасымен белгіленетін
ең үлкен мүмкін кернеуден аспауы талап етіледі:
::\sigma_{max} =  \frac{N_{max}}{A} \le [\sigma]
Бұл теңсіздік созылған (сығылған)
сырықтардың беріктік шарты деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қолаграфит

**Қолаграфит** - қоланың кристалдарының араларына графиттің бөлшектері (1...3%) біркелкі таралған қоладан (негізі мыс, қалайы — 8,5...9%) тұратын металкерамикалық кәуек материал. Бұл материалдардың кәуек қуыстары маймен толтырылған. **Қолаграфиттен** сырғанау мойынтіректердің төлкелері жасалады. Материалдың кәуек қуыстарында май болғандықтан бұл материалдан жасалған
мойынтіректер күшпен майландырылмай ақ жұмыс істеуіне мүмкіншілік туады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Жұғу өлшер

**Жұғу өлшер** () - бояудың қағазға жұғу қасиетін зерттейтін аспап.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Қорамалау

**Қорамалау** - құмды құю қорамаларын жасау үрдісі. **қорамалаудың** келесі тәсілдері болады: қолмен шұңқырда немесе қорамжәшікпен үлгі арқылы немесе құймаүлгімен және машинамен үлгі арқылы қорам жәшікте **қорамалау**. Соңғы тәсіл заманымыздың құйма цехтарында кең қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Мүмкін кернеулер әдісі

**Мүмкін кернеулер әдісі.**Мүмкін кернеулер әдісі бойынша білеудегі
σmax τmax ең үлкен кернеу [σ][τ] таңбаларымен
белгіленетін мүмкін кернеуден аспауы талап
етіледі, созылу /сығылу/ кезіндегі кернеу
σmax≤[σ]τmax ≤[τ] бұралу, ығысу кезіндегі кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Шүлдік

**Шүлдік** (ор. ось) - тіректерге тіреліп және айналып тұратын тетіктерді ұстап тұратын, бірақ бұрау сәтін бермейтін ұзын цилиндр пішінді машинаның тетігі.

## Дереккөздер


Санат:Машиналар мен механизмдер бөлшектері
Санат:Техника
Шекті айырмалар әдісі

**Шекті айырмалар әдісі- сан әдісі.** Арқалықтың жуық бүгілу шамасын анықтағанда пайдаланады. Бүл өдісте иілген өсінің дифференциал теңдеуін бірнеше нүктелерге құрылған шекті айырмалардың тендеулер жүйесімен ауыстырады. 
Шекті айырмалық түрінде бүгілу сызығының тендеуі мынадай түрінде жазылады:

Санат:Математика
Санат:Терминология
Темірбетон

нобай|
Бетон мен болат арматураны біртұтас құрылма етіп біріктіру. Темірбетонның негізгі артықшылығы - аса беріктігі, тозбайтындығы, қалаған формада құюға болатындығы. Көпір салуда, гидротехникалық құрылыста, үй және басқа ғимараттар салуға кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Бетон
Қорамалау құралдары

**Қорамалау құралдары** - қораманы қолмен және машинамен қалыптастыру үшін қолданылатын құрал. **Қорамалау құралдарына** келесі жатады: қолды және пневматикалық тығыстағыштар — таптағыштар, сызғыш — қырғыш, ауа қолын инелегіш. Қораманың ақаулы жерлерін түзеу, оны әдемілеу жазық және үлгілі тегістегіштермен, қасықшалармен орындалады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Ориентир-Буссоль

**Ориентир-Буссоль** — магниттік меридианға қатысты бұрыш өлшеуіш құралдың межебалдағын бағыттау үшін қолданылатын аспап. Геодезияда, навигацияда және т.б. қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Ілікті механизм

**Ілікті механизм** (ор. храповой механизм) — айналмалы берілісті тек бір бағытта ғана беретін тісті механизм. Ілікті механизм ұстап қалу құрылғысы ретінде (мысалы, жүккөтергіш машиналарда) немесе бір бағытта қозғалысты тоқтату қажетті құрылғы ретінде (мысалы, автоматтандырылған желілерде беріс механизмдері) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Іріктеу

**Іріктеу** ( ) - жанасатын тетіктердің тозған жерін немесе түйісуі жеткіліксіз саңылау жерлерін толықтыратын жөндеу немесе құрастыру операциясы.
Тікелей зерттеуге тиісті әлеуметтанушылық зерттеу объектісі элементтерінің белгілі бір дәрежеде шектелген жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Орнықтырғыш мөлшерлегіштер

**Орнықтырғыш мөлшерлегіштер** () — жұмысты реттейтін мөлшерлегіштерді белгілі өлшемге келтіріп қою үшін қолданылатын мөлшерлегіштер.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Жұмыстық мөлшерлегіштер

**Жұмыстық мөлшерлегіштер** () - бұйымды жасау кезінде тексеруге арналған мөлшерлегіштер. Шығарушы заводтың жұмысшылары мен бақылаушылары жұмыстық мөлшерлегіштерде қолданады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Орташа керіліс

**Орташа керіліс** () - ең үлкен керіліс пен ең кіші керіліс айырмасының жартысына тең керіліс.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Қос нүктенің моменті

**Қос нүктенің моменті**. Модулі күш пен иін
көбейтіндісіне тең, ал бағыты қос күш
жазықтығына перпендикуляр болып келетін
вектордың бағытын анықтауда оң бұрғы ережесін
қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қорамалау құю

**Қорамалау құю** -  бір рет қолданылатын қораманы әзірлегенде қорамақоспаны ұстауға, тасымалдауға және балқыманы құюға арналған Әбзел. Бұл қатан қанқа тәрізді (ашық жәшік тәрізді) айлабұйым. Қорамажәшіктер болаттардан, шойындардан және алюминийдің қорытпаларынан жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Өңдемелеу

**Өңдемелеу** (. ) - бейнесуреттерді өңдеп түзету. Оны қарындашпен не бояумен айқындау, кей жерлерін қырмалап не химиялық өңдеу (күйдірмелеу) арқылы бәсеңдету тәсілдерімен атқарады. Полиграфияда репродукциялық аппаратта түсірілетін түпнұсқа бейнесуреттерді дайындауда, фотохимиялық тәсілмен басу формасын жасау үшін негативтермен позитивтерді түзетуде қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Импульстер санауышы

**Импульстер санауышы** () - физикада, радиохимияда, телефонда, автомеханикада, биологияда және т.б. қолданылатын электр импульстерін санайтын құрылғы.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Мұнайгаздылықты көлемдік-тектік тұрғыдан болжау әдісі

**Мұнайгаздылықты көлемдік-тектік тұрғыдан болжау әдісі.** Мұнай мен газ қалыптасуының мөлшерін алаптағы шөгінділер көлемімен және солардағы органикалық заттар мөлшерімен байланыстыратын, көмірсутектер қалыптасуының шөгіндену-жылыстау теориясына негізделген сол көмірсутектердің болжамдық қорын бағалау әдісі. Әдістің ең басты теориялық қағидасы төмендегі түсінікке саяды: көмірсутектердің құрамы мен мөлшері оларды қалыптастырған шашыранды органикалық заттардың тектік түріне, олардың диагенез сатысында өзгермеленуінің фациялық-геохимиялық жағдайына, шөгінділердің жер қойнауының әр түрлі деңгейлеріндегі катагендік өзгермеленуінің қарқындылығына, сол сияқты жатыннан жылыстаған көмірсутектердің онда сақталған көмірсутектер мөлшерінің қаншалық бөлігін құрайтындығына байланысты. Есептеулерді жүзеге асыру үшін таужыныстардағы түрлі шашыранды органикалық заттардың таралуы және массасы, жыныстардағы қалдық таушайыр тектестерінің үлес салмағы, алаптағы шөгінді қабаттардың палеотемпературасы мен палеотереңдіктері жайлы деректерді білу керек. Бұл әдісті көмірсутектердің қалыптасуы мен жинақталуы дербес өрбіген нысандарда ғана қолдану ұтымды. Қалыптасқан және жинауыштарға нақталған сұйық және газ түріндегі көмірсутектердің мөлшерін бұл әдіс көмегімен бағалау тым жақсы нәтижелер береді, бұл мөлшер мұнай мен газ қалыптасуының ең жоғарғы мүмкіндігін анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Пазиграфия

***Палатализация*** ( - таңдай) - дауыссыз дыбыстарды айтқан кезде тілдің орта тұсының жоғары көтерілуі нәтижесінде дыбыстың жіңішке айтылуы. Палатализация әр тілде әр түрлі дамыған. Мысалы, ол орыс тілінде өте күшті. Қазақ тілінде де Палатализация бар. Үндестік заңына байланысты қазақ дауыссыздарының бәрі не жуан, не жіңішке айтылады. Алайда, олардың артикуляциялық белгілері біркелкі емес. **Тыс, тіс** деген сөздердегі **т** дауыссызы жуан-жіңішке айтылып тұр. Апайда олардың арасындағы артикуляциялық алшақтық онша үлкен емес. Жасалу орны бірдей, екеуі де тіл ұшымен айтылады. Тек жуан **т**-ны айтқанда тіл сәл артқа, ал жіңішке **т**-ні айтқанда. тіл сәл алға жылжиды. Соның нәтижесінде **т** дауыссызын екі түрлі естиміз. Ал, енді *қыр, кір* деген сөздердегі **қ-к** дауыссыздары да бір дыбыстың жуан-жіңішке сыңарлары болып табылады. Алайда олардың жасалу орыңдары, **т** тәрізді емес, бір-бірінен ете алшақ: жуан **қ** - тіл арты (тілшік), жіңішке **к** - тіл ортасы дауыссыздары. Дегенмен жуан **т, қ** мен жіңішке **т, к** дыбыстарының фонологиялық қызметі бірдей. Осындай жасалу орны алшақ жуан-жіңішке дауыссыздардың қатарына **ғ-г (аға-еге), й-й (ай-әй), ң-ң (таң-тең)** тіл ортасы тіл арты жұптары да жатады.
  Қазақ тілінде "дауыссыздардың жуан-жіңішке айтылуы дауыстыларға байланысты" деген қағида бар. Мұның өзі күмәнді ереже болып табылады. Себебі қазақ тіліндегі дауыстылардың да, дауыссыздардың да жуан-жіңішке айтылуы сөздің бүкіл айтылым тұрқын жуан-жіңішке етіп реттеп отыратын үндестік (сингормонизм) заңына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Өңірбет

thumb|right|200px|
**Өңірбет** (, ) — кітап блогы мен мұқаба аралығындағы, оларды бір-бірімен ұқстастырып бекітетін, кітаптың шеткі беттерін ластанудан сақтайтын тығыз қағаздан жасалған айқарма бет. Сондай-ақ бейнесурет басылған өңірбет кітапты өңдеу элементтерінің бірі саналады. Ол ақ, түрлі-түсті, тақырыпты, сюжетті және сəнді болуы мүмкін. Форзац кітап көлеміне қарай əртүрлі болып келеді. Форзацта кітап аты, авторлардың аты-жөні, баспаның аты, жарық көрген жылы үйлесімді жарасымын тауып тұруы қажет.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Санат:Кітаптар
Индикатор диаграммасы

**Индикатор диаграммасы**( ) - поршенді машинаның поршеннің жылжуына немесе иінді біліктің өзгеру бұрышына байланысты цилиндрдегі бу немесе газ қысымының өзгеруін көрсететін сызық.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Абхаямудра

**Абхаямудра** ( – қорықпаушылықтың белгісі) — қорғануды білдіретін белгі: саусақтары тарбиған оң қолды алақанды сыртқа қарата жоғары көтеру.

## Тағы қараңыз
*Мудра
*Асирвадамудра
*Витаркамудра
*Дхармачакрамудра
 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Санат:Буддизм түсінігі
Санат:Үндістан мәдениеті
Санат:Сикхизм
Санат:Индуизм
Күштің нүктеге қатысты моменті

**Күштің нүктеге қатысты [[момент]]і** деп күш модулінің сол нүктеге қатысты алынған иін көбейтіндісін айтады.

## Белгіленүі
нобай|оңға|AOB - ұш бұрыштын орнына
*m<sub>0</sub> = m<sub>0</sub> (F) = M*

1) m0   -  О нүктесіне келтіріледі;

2) m0  - ОАВ үшбұрышы жазықтығына перпендикуляр;

3) m0  векторының ұшынан қарағанда күш денені О нүктесіне қатысты сағат тілінің бағытына қарама-қарсы бұруға тырысады.

Егер күш түсірілген нүктенің координаталары және күштің координаталық өстерге проекциялары белгілі болса, онда күштің нүктеге қатысты моментін төмендегі формуламен анықтауға болады.

\vec{M}=\left[\vec{r}\times\vec{F}\right]

## Күш моментінің модулі
О центріне қатысты күш моменті деп О центріне келтірілген,   r    және     F   векторларынан түзілген жазықтыққа оң винт ережесі бойынша перпендикуляр бағытталған векторды айтады. 

\tau = rF\sin\theta\!

## Күштің оське қатысты моменті

нобай|оңға
Есеп шығарғанда күштің иінін бірден анықтау мүмкін болмаған жағдайда күшті параллелограмм ережесіне сәйкес екі күшке жіктеп алған да ыңғайлы. Мысалы,  суретте В нүктеге келтірілген     күші горизонталь және  вертикаль бағытталған екі күшке жіктелген.Сонда берілген  күштің О нүктесіне қатысты моменті:

*M<sub>0</sub>(F) = M<sub>0</sub>(F') +M<sub>0</sub>(F")*OA - F"*OC*

## Күштің оське қатысты моментін анықтау ережесі
нобай|оңға|Оң бұрғы ережесі
1.Берілген оське перпендикуляр болатын кез-келген жазықтыққа күшті проекциялайды

2.Осьтің жазықтықпен қиылысу нүктесінен күш проекциясы сызығына дейінгі ең қысқа ара қашықтықты анықтайды 
	(күштің оське қатысты иіні h)
3.Күш моменті модулін төмендегі
	 формуламен анықтайды

*M<sub>z</sub> = rF<sub>xy</sub>*

4. Оң бұрғы ережесі бойынша момент таңбасын анықтайды.

**Күштің оське қатысты моменті нөлге тең, егер**

* күш оське параллель (бұл жағдайда оське перпендикуляр жазықтыққа күш проекциясы нөлге тең:    Fxy = 0);

* күштің әсер ету сызығы осьті қиып өтеді (бұл жағдайда оське перпендикуляр жазықтыққа күш проекциясының сызығы да осьті қиып өтеді, сондықтан осы проекцияның иіні: *r* = 0).

Екі жағдайды біріктіріп айтсақ: егер күш пен ось бір жазықтықта жатса, онда күштің оське қатысты моменті нөлге тең

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Абхидхаммапитака

**Абхидхаммапитака** - Типитакидың буддалық палий қағидасының мифизика мен буддизм психологиясының әр түрлі құбылыстарын талдап түсіндіретін үшінші тарауы.

## Дереккөздер


 

Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Мұнайгаздылықты көлемдік-статикалық тұрғыдан болжау әдісі

**Мұнайгаздылықты көлемдік-статикалық тұрғыдан болжау әдісі**. Көмірсутектер жатынының мүмкін деген бастапқы ресурстарын жақсы барланған мұнайлы алаптағы шөгінді қабаттар көлемі мен соларда кіріккен көмірсутектер көлемінің бастапқы қорларымен өзара байланысы негізінде статикалық жолмен анықталған мәліметтер көмегімен есептеу әдісі. Қарапайым түрде *Q = KV* теңдеуімен анықталады, мұндағы: *К* — ресурстардың меншікті тығыздығын көрсететін коэффицент, ол *т/м<sup>3</sup>* бірлігімен өлшенеді; *V* — зерттелген өңірдегі таужыныстар көлемі. Әдіс әр түрлі тектоникалық типтерге жататын алаптар үшін пайдаланылады, сондықтан *К* коэффиценті, алаптың қандай типке жататындығына және төлнұсқа ретінде алынған мөлшердің көлеміне байланысты, кең аралықта өзгеріп отырады. Есептеу үшін шөгінді тыс көлемін түгелімен пайдаланбай, оның тек қана көмірсутектер қалыптастыратын мөлшерін алғанда ғана (бұл мөлшер әдетте платформалық әдістың қалыңдығы *1,5-2 км*-мен өлшенетін беткі қабатын ғана кұрайды) әдіс жақсы нәтижелер береді. Әдістің дәлдігі онша жоғары емес, нәтиженің жоғарғы және төменгі шектері шындыққа сәйкес мөлшерден 3-4 есе айырма беруі ықтимал. Әдістің ұтымды жақтары — есептеулердің қарапайымдылығы, керекті ақпараттардың аздығы (платформалық тыстың изопахиталар картасы ғана керек), субъектілік түрде таңдалып алынатын көрсеткіштердің жоқтығы. Көлемдік статикалық пішіндердің өкілеттілігі жер шарындағы барланған бүкіл мұнайлы алаптар жайлы ақпараттық базаның кең көлемде қамтылуымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Индикаторлық қапсырма

**Индикаторлық қапсырма** ( ) - тетіктердің сыртқы өлшемдерін өлшеуге арналған аспап. Индикаторлық қапсырма сағат тәріздес индикатордан, тұрғыдан, жылжымалы және ауыстырылатын мөлшерден, ауыстырылатын таяныштан, қайтарғыштан тұрады. Индикаторлық қапсырма нөлге келтіру үшін шекті мөлшерлер қолданылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Аватара

**Аватара**  -  Вишну құдайдың бір түрі. Дүниені қиындықтан қорғау немесе құтқару үшін аң немесе адам бейнесінде жерге түседі.

## Дереккөздер


 

Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Паспарту

**Паспарту** () - бейнесурет, гравюра кітап суреттері т.б. арналған қатырма (картон) рамка не желімдемелер астар (подклейка).
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Авалокитевара

thumb|upright=0.7|Авалокитевара, 5 ғасырдағы құмтас, Матхура, Уттар-Прадеш
thumb|upright=0.6|Ченрезигтің төрт қолды түрі
**Авалокитевара** («мархабатпен қарау») — махаянистік буддизмнің тіршілік атаулыға қамқорлықпен қарайтын және бәрін де қорғап-құтқаруға тырысатын аса маңызды бодхисаттвасы. Оның өзінен бөлінбес белгісі — лотос гулі, су құйылған ыдыс және райхан гүлдерінен жасалған шір.

## Дереккөздер

 

Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Агастья

**Агастья** - Ригведаның көпшілік гимндерінің авторы деп есептелінетін ерте үнділік дана адам; индуизм тарихында аса құрметтеледі.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
ПВА

**ПВА** поливиниалацетат негізіндегі сулы-эмульсиялық желім. Кітапшалау түптеу процестерінде, көбіне кітап түбін тікпей желіммен бекіту технологиясында қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Июші момент

**Июші момент.** Кез келген т-т қимасындағы Мх
июші момент сол қиманың ауырлық цен-тріне
қатысты қиылған бөлікке түсірілген барлық
сыртқы күштер моменттерінің алгебралық қосындысына тең болады :Мх = Т.т°х. Көлденең қиманың
сол жағьша түсірілген сыртқы күштердің осы
қиманың ауырлық центріне қарағанда қорытынды
моменті сағат тілімен бағыттас болса, ол қимадағы
июші момент оң таңбалы деп саналады. Кері
жағдайда июші момент теріс таңбалы.

Санат:Физика
Санат:Терминология
Индуктивті датчик

**Индуктивті датчик** () — біліктің айналуына немесе ығысуына байланысты индуктивті өзгеруін тұрлендіретін аспап. Индуктивті датчик жұмыс істеу принципі индуктивтіліктің жүйедегі магниттік кедергінің өзгеруіне байланыстылығына
негізделген. Индуктивті датчик қуаты аз құрылғыларда ығысуды өлшеу үшін қолданылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Орнықтылық шарты

**Орнықтылық шарты.** Сығылған сырықта
кернеулер кризистік мәндерден аз болады:
::\sigma =  \frac{N}{A_{brutto}} 
мұндағы N - сырыққа түсетін
күш, F_{cr} - кризистік күш (сила критическая),
A_{brutto} -қиманың брутто ауданы (площадь брутто).

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Индуктивті өлшеуіш

**Индуктивті өлшеуіш** () - параметрлері жинақталған контурдың, трансформаторлар пен дроссельдердің және индуктивтік катушкалар оралымдарының
индуктивтілігін өлшеуге арналған аспап. Индуктивті өлшеуіш жұмыс істеу принципі
өлшеу әдісіне байланысты. "Вольтметр — амперметр" әдісі болады.
Ол әдіспен мәні үлкен индуктивтілікті өлшейді (0,14 ... 1000 Г 50Гц
жиілікте.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Индикаторлық ішөлшер

**Индикаторлық ішөлшер** ( ) - тесікті жоғары дәлдікпен өлшеуге арналған индикаторлық бастиегі бар аспап. Индикаторлық ішөлшер өлшеу шегі 6 ... 10 және 0,015 (өлшеу шегі 6 ... 10), 0,025 мм/өлшеу шегі (700 ... 1000 мм). Дәлдігі жоғары индикаторлық ішөлшер бөлу құны 1 ... 2 мкм, өлшеу шегі 1,5 ... 2 және 160 ... 260 мм, өлшеу тереңдігі 8 ... 300 мм, рауалы қателігі 3 ... 6 мкм.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Электродоғалы пісіру, доғалы пісіру

**Электродоғалы пісіру, доғалы пісіру** (ор. электродуговая сварка, дуговая сварка) - пісірілетін (негізгі) металмен электродтың арасында пайда болатын электрдоғалы бәсімділік арқасында электрод болып жікті сұйық металмен толтырып қосылатын тетіктерде ажырамайтын байланысты қалыптастыру. Бұл тәсілді
балқыйтын электродымен пісіру дейді. Сонымен қатар электрдоғалы пісірудің балқымайтын электродпен көмірлі, графитті, вольфрамды тәсілі болады. Бұл тәсілде доғаның аумағына жіектерді қалыптастыратын қосымша метал беріледі. Электродроғамен пісірудің негізгі түрлері: қапталған электродпен пісіру, флюс астында пісіру, қорғайтын газдар орталығында пісіру.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Пергамент

**Пергамент** (Пергам қаласының атауынан) — пергамент жазу материалы ретінде б.д.д. ІІ-ғасырда жасала басталған. 1. Ірі қара малдың және шошқаның өңделген, бірақ иленбеген терісі. Музыкалық аспаптар жасауға (соқпалы-барабан), тоқыма машиналарының кейбір бөлшектерінде қолданылады; 2. Май өткізбейтін қағаз. Орама ретінде және техникалық мақсатта пайдаланады. Негізі күкірт қышқылы- мен өңделген қағаздан тұрады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Электротермиялық өңдеу

**Электротермиялық өңдеу** (ор. электротермическая обработка) - материалдарды қыздыру электр тогымен (индукциялық, түйістіру және т.б.) орындалатын термиялық өңдеудің тәсілі. Электртермиялық өңдеу бұйымның тек бет қабатын (мысалы, бет қабатты шынықтыру) немесе кейбір бөлшектерін қыздыруға мүмкіншілік береді. Электротермиялық өңдеу тез қыздыру мен еңбек өнімділігінің жоғарылығымен, реттеудің жеңілділігімен және еңбек жағдайының жақсылығымен ерекшеленеді.ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Электротехникалық болат

**Электротехникалық болат** (ор. электротехническая сталь) - электр машиналары мен аппараттардың құрылымдарында магнитті — жұмсақ материал ретінде қолданылатын кремнимен қоспаланған болаттар тобы.

## Дереккөздер


Санат:Металдар
Петит

**Петит** ( - , кішкентай) — кегль өлшемі 8 пунк-ке тең (шамамен 3 мм) типографиялық қаріп.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Аджанта

**Аджанта** (Махараштра штаты, Үндістан) — сайдың екі жағалауындағы жартастарда ойып жасалған 5 чайтья мен 25 вихара. Ең ертедегі үңгірлер — іштегі үңгірлер № 9—10, Андхра деп аталатын дәуір, біздің дәуірімізге дейінгі I ғасыр (№ 1—7 және 14—29 уңгірлер). Гупттар кезеңі мен Гупттардан кейінгі кезеңге жатады. № 1,5, 6, 16, 17, мәне 19 үңгірлердегі дәстүрлі буддалық тақырыптарға салынған сырлы суреттер дүние жүзіне мәлім.

## Дереккөздер

Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Июші қиратушы момент

**Июші қиратушы момент.** Серпімді ядро жойылып, қимада ақыштық аймағы таралса, арқалықтың июші моменттің үлкенің қабылдауға мүмкіндігі болмайтын күйіне сәйкес момент. Қиратушы момент келесі теңдеумен анықталады:  мұндағы *W<sub>c</sub>* - қиманың қарсыласуының созымдылық моменті  - қиманың созылған бөлігінің х өсіне қатысты статикалық моменті, Scosx1 - қиманың созылған бөлігінің сол өске қатысты модульмен алынған статикалық моменті, σа - материалдың аққыштық шегі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Адживика

**Адживика** - негізін Будда мен Махавираның замандасы Госала Макхалипутта салған тақуалық секта. Бұл сектаның ілімі бойынша, универсум түгелдей, ұсақ бөліктеріне дейін өзіндік қасиеті жоқ принциптермен анықталған.

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Ин-Кварто

**Ин-Кварто** -  басылымның (газет, журналдың) пішімі, табақ қағаздың У4 бөлігі.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Полиграфия
Индукциялық өлшеуіш аспап

**Индукциялық өлшеуіш аспап** ( ) — қозғалмалы бөлігінде индукцияланған токтармен бір немесе бірнеше айнымалы магниттік ағындардың өзара әрекеттесуіне негізделген аспап. Индукциялық өлшеуіш аспап айнымалы токта ғана істейді индукциялық өлшеуіш аспап әдетте электрэнергияны мөлшерлегіш ретінде, амперметр, вольтметр, ваттметр ретінде сирек қолданылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Перл

**Перл** (,  - маржан) — кегль өлшемі 5 пунктке тең типографиялық қаріп (шамамен 1.88 мм).
 
## Дереккөздер


Санат:Полиграфия
Планшетті сканер

**Планшетті сканер** () — сканерлеу процесін түпнұска жазық бетте орналастыратын сканер.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия