open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Триангуляция

thumb|Триангуляциялық тор
**Триангуляция**(лат. traіngulum – үшбұрыш) — геодезиялық тірек пункттер (нүктелер) торын құру әдістерінің бірі және осы әдістермен жасалған сол тордың өзі. Ол бір-бірімен жалғасып жатқан үшбұрыштар жүйесінен немесе тордан құралады. Триангуляцияда берілген координаттар жүйесінде үшбұрыштар төбелерінің орны анықталады. Ол үшін бастапқы үшбұрыштың қабырғасының біреуі жүргізілген өлшеулер нәтижесі бойынша есептеледі және әрбір үшбұрыштың үш бұрышы өлшенеді. Егер бастапқы үшбұрыштың қабырғасы тікелей өлшеулер арқылы анықталса, онда ол базистік қабырға деп аталады. Триангуляция тәсілі Жер пішіні мен мөлшерін анықтау, жер қыртысының горизонталь қозғалыстарын зерттеу; әр түрлі топографиялық түсірулер мен геодезиялық жұмыстарды негіздеу, т.б. үшін кеңінен қолданылады

## Сілтеме


Санат:География
Санат:Геодезия
Трог

**Трог** (нем. Trog — сөзбе-сөз: астау) — мұздық қозғалысы салдарынан тау баурайларының жемірілуі нәтижесінде пайда болатын астау пішіндес аңғар. Трог — көлденең қимасында формасы астау тәріздес болып келетін тік беткейлі, ойыс түпті аңғар. Оның беткейлері қаншама тік болғанымен етек жағында едәуір көлбеуленеді де, аңғар түбіне қалтңысыз ауысады. Беткейлердің көлбеуленген тұсында трог  деп аталатын бүгін байқалады. Трогті формалар ең алғаш эрозиялың, ал кейінде ертедегі және қазіргі мұздану басңан бұрынғы тау аңғарларында пайда болады; мұндай аңғарлар мұздықтың аңғар түбі мен беткейлерінде жүргізген эрозиялық әрекеттерінің салдарынан түзіледі. Бірақ беткейлер мұздықтардың өңдеу әрекеттеріне, мұздық бүйірлерінің көтерілген биіктіктерінде ұшырайды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Альпілік таулар

**Альпілік таулар** — Альпі типтес таулар, яғни Альпі немесе Альпіге ұқсас басқа биік таулар рельефі. Бұл үнемі қар мен мұздықтар басып жататын биік шыңды таулар, олар өзінің географиялық құрылысы жағынан тастақ болып келеді және Альпі қатпарлығы дәуірінде пайда болған таулардың қатарына жатады. Мысалы, Альпі, Апеннин, Қарпат, Қырым, Кавказ, Көпетдаг, Памир, Гималай т. б. таулар.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Таулар
Антипассаттар

**Антипассаттар** — ауаны экватордан субтропикке өткізетін пассаттық циркуляцияның жоғарғы тармағы. Антипассаттар Солтүстік жарты шарда негізінен оңтүстік батыстан солтүстік шығысқа, Оңтүстік жарты шарда — солтүстік батыстан оңтүстік шығысқа қарай бағытталады. Антипассат қабатының төменгі шекарасы 4 шақырымдай биіктікте орналасады, ол субтропиктен экваторға және қыстан жазға қарай жоғарылайды. Атлант мұхиты үстінде оның биіктігі 10°.с. е. жазда — 15 км, қыста 6 км шамасындай, 30° с. е. жазда — 5 км, ал қыста — 2 км.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Антиклиналь

thumb|Антиклинальдың бейнесі.
**Антиклиналь, антиклинальдық қатпар**— тау жынысы қабаттарының жоғары қарай доғалана қатпарлануы. Антиклинальдің орта шенінде ескі, ал қанаттарында кейінгі жас қабаттар орналасады.

**Антиклин** (грек, *anti* — қарсы, *klino* — еңкейтемін) — шөгінді, эффузиялық немесе метаморфтық таужыныстар бірлестігіне тән қат-қабаттардың өзара астасу пішіні. Жымдасқан қабаттар жиынтығының бірлесе иілуі нәтижесінде антиклиналь қатпарлар дөңес пішіндер түзеді. Қатпар ядросын, яғни оның ішкі өңірін қүрайтын қабаттар сыртқы өңірдегі, яғни қатпар қанаттарындағы таужыныстардан көнелеу болып келеді.  Нақтылы қатпардың иілу нүктесі "*қатпар құлпы*" деп аталады, ал осы қатпар жүйесінің қүлыптары орналасқан нүктелерді жазық бағытта ойша жалғастырған жағдайда пайда болатын шартты сызық "*қатпар топсасы*" деген атауға ие. Синонимі: антиклиндік қатпар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Санат:География
Санат:Геология
Санат:Құрылымдық геология
Ашылу

**Тау жыныстарының ашылуы** — тау жыныстарының жер бетіне шығып тақырланып жатуы. Ашылу табиғи немесе жасанды болуы мүмкін. Бұл төрттік борпылдақ тосқындардың ашылуы мен байырғы (төрттікке дейінгі) жыныстардың ашылуы болып екіге бөлінеді.

**Ашылу** - таным деңгейіне бұрындары белгісіз түбегейлі өзгерістер енгізетін қолданыстағы обьективті заңдылықтар, қасиеттер және материалдық әлем құбылыстарын енгізу.

## Дереккөздер


Санат:География
Синклиналь

right|350px
**Синклиналь** — мульда, иілген бөлігі төмен қарап тұрған жер қабығы қабаттарының астау тәріздес қатпарлануы.

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алматы, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

## Тағы қараңыз
* Антиклиналь

Санат:География
Санат:Геология
Санат:Құрылымдық геология
Сирокко

**Сирокко** — Жерорта теңізінде, Сицилия аралы мен Апеннин түбегінің оңтүстігінде бірнеше сағат, кейде бірнеше төулік бойы үздіксіз соғып тұратын ыстық, құрғақ, күшті жел. Ол Солтүстік Африка шолдерінен ауған құрғақ, ыстык ауаның әсерінен пайда болады. Сицилия аралында сирокко жоғары температуралы, құрғақ болып келеді де, таулардың ықтасын беткейлерінің жағында фёнге айналып, бұрынғыдан да құрғай түседі. Одан әрі теңіз үстімен өтуіне байланысты бұл жел солтүстік Италияға ылғалданған ауа әкеледі. Сирокко әсерінен Сицилия мен Оңтүстік Апеннинде ауа кенет құрғап, шаңқыған ыстық түседі де, өсімдіктер қурап, адамдар көп азап шегеді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Жерорта теңізі
Санат:Желдер
Тау жұрнағы

**Тау жүрнағы** — денудация мен эрозия әсеріне ұшырамаған, жеке дара қыраттар, бір кездегі биік таулы елдің аумақтары. Тау жұрнағының сақталып қалу себебі тау жыныстарының өте беріктігінен, эрозия базисінің қашықтығынан болуы мүмкін. Бастапқы жер бетінің сақталып қалған аумақтары, тау жұрнақтары куәлік таулар деп те аталады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Сиырағаш

**Сиырағаш** () Оңтүстік Америкада өседі. Олардың қабығын тіліп жіберсе сүтке ұқсас, бірақ химиялық құрамы өзгешелеу, аппақ сұйық бөлінеді. Қайнатқан кезде көп өзгеріске ұшырамайды. Майға шыжғырылған еттің иісі шығады. Сүт белогі – казеиннің орнына қан белогіне ұқсас, ал сары су орнына қантты сұйық зат бар. Сиырағаш жер таңдамайды. Биіктігі 25 метрге жетеді, тамыры тереңге кетеді.

Санат:Тұттар
Астық ағашы

**Астық  ағашы** (лат. *Artocarpus altilis*) Үндістан мен Малая аралында өседі. Оның асқабақ тәрізді же­містері болады. Кей­бірінің салмағы 25 келіге дейін жетеді. Ағаштың же­місінің крахмалы көп, дәмі бидайдың наны сияқты. Жергілікті тұрғындар осы нан ағашының же­місін бөлшектеп турап, қуырып ас етеді. Сондай-ақ әлгі жемістерді салқын шұңқырға салып, құрамындағы крахмалды ашыту арқылы қамырға ұқсас қоспа алып, одан дәмді тоқаш пісіреді. Ал, нан ағаш гүлдеп біткен кезде, оның тұқымын жинап шикідей де, қуырып та жейді. 21 жастағы бір нан ағашының жемісі 3-4 адамды бір жыл асырап шыға алады.

## Дереккөздер


Санат:Тұттар
Қатпарлық

**Қатпарлық** — жер қабығының әрбір бөлігіндегі қатпарлар жиынтығы. Қатпарлық деп қатпар құрылу процесін де атайды. Формалары жағынан оны сызықты, үзілмелі және аралық деп үш типке бөледі. Сызықты қатпарлық түгелімен геосинклиналды аймақтарға тән болып келеді де, тұтасып жатады; үзілмелі қатпардың платформалы аудандарға тән де, күмбез тәріздес болып шашыранды түрінде кездеседі; ал аралық қатпарлық қырқа тәрізді болады. Әрбір геологиялық дәуірлердегі қатпарлар жасына қарай кембрийге дейінгі, каледондық, герциндік, яньшандық, альпылық қатпарлық болып бөлінеді. Бірақ сыртқы күштердің әсерінен қатпарлар бұзылып және тегістеліп кетеді де, алғашқы формасы тек кейбір қатты жыныстардан тұратын бөліктерінде ғана сақталып қалады. Қазіргі таулардың, оның ішінде қатпарлы және қатпарлыжақпарлы таулардың пішіндері қатпар құрылудан емес, кейінгі уақыттағы алапты көтерілу мен жақпарлы көтерілуден пайда болды. 
Тау жоталары  Жер бетінің  бестен бір бөлігін  алып жатыр. Миллион жыл бойы тектоникалық плиталардың бір-бірімен соқтығысуының нәтижесінде тау жоталары пайда болады. Көптеген тау шынжырлары, мысалы Гималай тізбектері жоғарыға қарай өседі. 
## Көтеріледі және қапталады
Жер беті бойынша жылжитын тектоникалық плиталардың қозғалысынан пайда болған  таулардың көбісі қатпарлы болып келеді. Екі тектоникалық плиталар соқтығысқанда жер қабатының жыныстары көтеріледі және олар бір-бірінің үстіне шығып қапталады. Уақыт Өткен соң осы қатпарлар көбейеді.
*Жылжымалы құм
*Таудың пайда болуы барысында жыныстардың қатпарлануы қалай бұзылып, қатпарланатынын көрсету үшін төмендегі тәжірбиеде көрсетілгендей, қағаз бетіндегі құмның қабаты жер қабатының бір қабатын суреттейді. 100 секунд сайын 1 см амплитудасымен парақ-қағаз жай ғана жылжиды. Осылайша ол артынан құмды тартады. Осы құбылыс  жер қабатының бойымен қоғалатын жай жүзіп өтетін Жердің сыртқы мантиясының қозғалысын бейнелейді. 
## Таулардың типтері
Барлық таулар қатпарлы бола бермейді. Бір таулар анар таудың атылуы нәтижесінде пайда болса, екіншілері жер қабаты жарылғанда сыртқа қарай ысырылған тау жыныстарының салмақты қатпарларынан құралған.  Таулардың үшкірлігі қатты эрозиядан пайда болған, ол тау жыныстарын жан-жақтан қажап, ұштайды. Эрозия дегеніміз тау жыныстары бетін аққан судың шаюы.
## Дереккөздер

## Дереккөздер

Санат:География 
Санат:Геология
Санат:Табиғат
Друмлиндер

thumb|right
**Друмлиндер**()  — әдетте ішкі ядросы флювиогляциялық құмдардан, сыртқы беті мореналық шөгінділерден немесе байырғы жыныстардан құралған ұзынша төбелер. Биіктігі 20 м, ұзындыгы бірнеше жүз метрге дейін барады. Друмлиндер ескі мұздықтардың дамыған облыстарында, көбінесе жазықтарда, тау етектеріндегі аудандарда кездеседі.

Ұзындығы жүздеген метрден 2—3 км-ге, ені 100—200 м (кейде 700 м), биіктігі бірнеше метрден ондаған метрге дейін болады. Байырғы мұздықтардың жылжыған бағытымен созылып жатады, жайдақ тегістелген беткейі бұрынғы мұздыққа, ал тіктеу келген беткейі қарама-қарсы жаққа қарайды. Друмлиндер көбінесе мұз астындағы аккумуляциялық процестердің және мұздық эрозияның әсерінен пайда болады. Кейде Друмлиндер друмлин далаларын түзеді. Олардың ең үлкенінің (АҚШ-тың Нью-Йорк штаты) ішінде 10 мыңға жуық Друмлиндер бар. Друмлиндер Эстония мен Латвия жерлерінде де кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эрозия

thumb
**Эрозия** (лат. еrosіo – мүжілу), геологияда – тау жыныстары мен топырақ бетін аққан судың шаюы. Шайылу және ұсақ түйірлердің тасымалдану қарқыны тау жыныстарының қаттылығына, топырақ қабаттарының жатыс бағытына, су ағынының жылдамдығына және мүжілу нәтижесінде пайда болған массаның ірілі-ұсақтығына байланысты. Эрозиялық құбылыстың дамуына сол жердің топырақ-өсімдік жамылғысы және геологиялық құрылысы да әсер етеді. Эрозия жер бедерін қалыптастырушы факторлардың бірі. Түзілген жербедер пішіндеріне байланысты беткі эрозияға (ағын өткен жер беті ой-шұңқырлары тегістеледі) және тілімдеу эрозиясына (жер беті сай-жыраларға тілімделеді) ажыратылады. Беткі эрозия аңғар және арнаның бүйірлері бұзылып, ағынның жайылуынан, ал тілімдеу эрозиясы ағын арнасының тереңдеуінен қалыптасады. Демек, эрозиялық бедер пішіндері – бүйірлік және тереңдік эрозиялардың нәтижелері. Кейбір ғылыми әдебиетте “эрозия” термині негізінен мұздық, жел және теңіз толқыны әрекетін сипаттағанда жиі қолданылады. Эрозия құбылысына қарсы күресу жолдары – табиғатты қорғаудың басты шараларының бірі болып табылады. Сонымен қатар эрозияның қалыпты (табиғи) және жеделдетілген (табиғи ортаны дұрыс пайдаланбау салдарынан) түрлері болады; қ. Топырақ эрозиясы.
Ә. Байбатша

## Дереккөздер

Санат:Эрозия
Санат:Экология
Санат:Топырақтану
Сағым

thumb|220px|Сағым
**Сағым** — 1)атмосфера қабаттарының әр түрлі тығыздығының болуы салдарынан жарық сәулесінің кейбір ауа қабатынан шағылуы, оған байланысты болатын сәуленің сынуы.Жер бетінен ауаның қызған қабаты кетерілгенде бұл жиі байқалады. Жер бетіндегі бір заттан шыққан жарық сәулесі түгелімен шағылысқа ұшырауы мүмкін. Сондықтан нәрсенің кескіні ауада ілініп тұрған секілді болып керінеді. Сағымның арқасында жайшылықта көкжиектің тасасында жатып көрінбейтін заттардың көрінуі мүмкін.
2)мираж( франц. mirage-шағылысу,сағым)- көкжиекте нысанның( ғимараттың, талдың, т.б) бір немесе бірнеше жалған бейнесі байқалатын оптикалық құбылыс.

## Жалпы мінездеме
Сағым заттың астыңғы жағында(төменгі сағым),үстіңгі сағым (жоғарғы сағым) немесе бүйір жағында( бүйірлік сағым) орналасуы мүмкін.Ауа температурасының,тығыздығының әркелкі болуына байланысты жарықтың атмосферадағы сыну көрсеткіші біртіндеп өзгереді. Осы өзгеріске сай атмосфера арқылы өткен жарық сәулесі де біртіндеп қисаяды.Сағым нәтижесінде пойда болған көкжиектегі жорамал кескіндер кейде шөл даладағы адамға су сияқты елестер береді. Заттың түрі едәуір бұзылып көрінетін күрделі құбылыс Морган тоғыны (Фата-Моргана)деп аталады.
## Тағы қараңыз

* **Сағым** - қазақтарда ерлер есіміне беріле береді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

## Дереккөздер
#Сағым – тылсым дүние ме?
#Сағымдары бар фото эффектілер тегін, сағым фото эффектісі  

Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар
Самум

**Самум** (құм бораны) — шаңтозаңдарды аспанға көтеріп, күнді мұнарландырып бірнеше сағат соғатын (бірақ құйын есебінде соғуы бірнеше минутқа ғана созылатын) Аравия мен Солтүстік Африканың тропиктік шөлдерінде соғатын өте ыстық, құрғаң жел. Самұм соққанда температура кенет жоғарылайды да, салыстырмалы ылғалдық кенет томендейді. Бұл Сахара шөліне өтемөте тән жел. Орта және Орталық Азия шөлдерінде бұл жел сиректеу соғады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Желдер
Күміс түсті бұлттар

right|thumb|Сайма көлінің үстіндегі күміс түсті бұлттар
**Күміс түсті бүлттар** — жұлдыздарды көруге бөгеті жоқ, 80— 85 км биіктікте орналасқан шығыстан батысқа қарай 40—80 м/сек жылдамдықпен көшетін, түнде жарық шашып тұратын стратосфералық бұлттар. Бірінші рет олар 1885 жылы Кракатау вулканы атқылағаннан кейін байқалды. Сондықтан күміс түсті бұлттарды вулкан күлдерінің жиынтығы деп те санайды. Шынында олар ұлпа мұз кристалдарынан тұратын бұлттар болып табылады.

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Синеклиза

**Синеклиза** (*грекше syn - бірге, enklisis — еңкею*) — антиклизаға қарама-қарсы орналасатын платформаның кең көлемді ойысы. 
*aлабында белдердің, күмбездердің, кіші мульдалардың пайда болуына байланысты бұл күрделі де болып кетуі мүмкін. Мысалы, Орыс платформасындағы Мәскеу синеклазасы мен Сибирь платформасындағы Тунгус синеклизасы осыған жатады.
*планда бұрыс овал не изометриялық нысанда болатын, жайпақ ірі (*көлденеңі жүздеген км, кейде 300 км-ден асатын*) ойыс платформалық құрылым
*беткі өңірі, әдетте, қалыңдығы 3-5 км-ге жететін (*кейде 8-10 км-ге жетуіде ықтимал*) шөгінді, кейде жанартаутектішөгінді таужыныстармен көмкеріліп жатады

## Тағы қараңыз
*Антеклиза
## Дереккөздер

*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Түбек

[thumb|300px|[Хорватиядағы түбек]]
**Түбек** — теңізге немесе көлге сұғына орналасқан құрлықтың бөлігі. Түбектер өзінің пайда болуы жөніндө материктік, аралдық болып екі түрге бөлінеді: 1) Материктік түбектерге — Апеннин, Пиреней тағы да басқа түбектер жатады, себебі олар Еуропа материгімен бірдей уақытта пайда болды; 2) Аралдық түбектердің бірі Үндістан түбегі, себебі ол Азия материгі құрылғанда, оның оңтүстігінде орналасқан бөлек құрлық — арал болды; кейінгі геологиялық дәуірлерде ғана ол материкпен жалғасты.
thumb|300px|Араб түбек

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Географиялық терминдер
Санат:Түбектер
Шөлейт

**Шөлейт** – аридтік климат жағдайында қалыптасатын ландшафт түрі. Далаға және шөлге тән өсімдік түрлері аралас кездеседі. Солтүстік және Оңтүстік жарты шардың қоңыржай, субтропиктік және тропиктік белдеулерінде таралған. Шығыс жарты шардың қоңыржай белдеуінің Шөлейті – Каспий ойпатының батысынан Ордостың (Қытай) қиыр шығысына дейінгі 10 мың км-ге созылған; субтропиктік және тропиктік белдеулердегі Шөлейт  – Сахарада, Оңтүстік және Оңтүстік-батыс Африкада, Арабия түбегінде, Кіші Азия мен Иран таулы қыратында, Үнді алабында, Австралияның ішкі бөлігінде кездеседі. Батыс жарты шардың қоңыржай белдеуінің Шөлейті – Сеңгір таулардан шығысқа қарай 1300 км-ден астам алқапты қамтиды; субтропиктік және тропиктік белдеулердегі  Шөлейт – Колорадо үстіртінде, Үлкен алапта, Мексика таулы қыратында, Анд тау¬ларынан шығысқа қарай жатқан бөлігінде қалыптасқан. Шөлейтте климат өте қуаң, булану жауын-шашын мөлшерінен әлдеқайда артық болады. Жер беті суы мардымсыз. Ағын суы шағын өзен мен жылғалардан тұрады. Ащы сулы шағын көлдер көп. 2 м тереңдікте грунт суы кездеседі. Шөлейт бедері адырлы, құм бұйратты келеді. Қоңыржай белдеудегі Шөлейтте борпылдақ жыныстар шоғыры, субтропиктік, тропиктік шө¬лейттерде карбонатты берік жабындылы, қатты бедер пішіндері басым. Топырағы бозғылт қызыл қоңыр. Өсімдік жамылғысы ылғал тапшылығына төзімді шөп және бұта түрлерінен тұрады. Қоңыржай белдеу Шөлейтнде боз, бетеге, еркекшөп, жусан, қараған, Австралияның субтропиктік Шөлейтнде спинифекс, эвкалипт, т.б. өседі. Жануарлар дүниесінде пржевальский жылқысы, құ-лан, бөкен, кемірушілер мен бауырымен жорғалаушылардың көптеген түрлері, т.б. кездеседі. Мал ш-нда Шөлейттің жайылымдылық маңызы зор; қала Шөлейт белдемі.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:География
Санат:Экология
Шоңғалдар

**Шоңғалдар** — өзеннің арна жасаған жеріндегі тау жыныстарының біркелкі шайылмауының салдарынан, немесе жуырдағы тектоникалық жылжулардың әсерінен пайда болған езен арнасының түбінде кездесетін тасты бұдырлар. Олар көбінесе таулық, жазық таулық езендерде кездеседі. Шоңғал ауданында шоғырланған өзен тасқынының қуатынан су электростанциясын салу арқылы электр қуатын өндіруге болады. Шоңғалдан төмен салынған тас бөгет арна суының деңгейін жоғары көтеріп, өзеннің жолқатынастық жағдайын жақсартады (мыс.: Днепр шоңғалынан төмен салынған Днепрогэс).

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Анероид

нобай|оңға|200px|20 ғасырдың екінші жартысындағы неміс анероид барометрі
**Анероид **— ауа қысымын сұйықтықтың көмегінсіз өлшейтін аспап.

**Анероид ** — өзгерту күшіне пропорционал серпінді қорапшаның (види қорапшасы) өзгеруі бойынша, яғни оған үстеме қысымның өзгеруі бойынша атмосфераның қысымын өлшейтін аспап.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:География
Антропикалық фактор

**Антропикалық фактор** — өсімдік пен жануарлар дүниесі құрамына, түрлердің территория бойынша немесе су қоймаларына таралуына және олардың саны мен сапа жағына адамның әр түрлі әрекетөсер етуі. Адамның өсімдік пен жануардың өсуінен сондайақ өшуіне де әсер ету өрекеті екі түрлі болады: 1) тікелей әсер — жануарларды қыру, жою, су қоймаларын улау немесе оларды қоргау тағы басқалар.; 2) жанама әсер — ағаштарды кесіп алу, даланы жырту, батпаңтарды құрғату тағы басқалар. Соңғы өсерге байланысты жануарлар мен өсімдіктердің бір турі жойылып, екінші бір пайдалы түрі дамиды.

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Антропогеография

**Антропогеография** — экономиялық географияда (әсіресе халық географиясында) географиялық детерминизм қағидаларына сүйенетін буржуазнялық бағыт. Антропогеография — географиялық ортаның ерекшеліктеріне қарай халықтың орналасуы мен ауысуына универсалды заңдар табуга тырысты, шаруашылықтың теменгі формадан жоғары дамуында халықтың тыгыздыгы басты фактор деп ұқты. Бұл агым Ш. Монтескье, И. Гердер және Бокльдің тұрпайы материалистік концепцияларынан туды. XIX ғ. бұл ағымды неміс географы және социологы Ф. Ратцель қолдады.

**Антропогеография** - географиялык құбылыстар кешенінде адам қоғамының орнын және оның табиғи ортамен өзара әрекеттерін, негізінен, тұрпайы географизм тұрғысынан қарастыратын әлеуметтік-экономикалық географиядағы (әсіресе халық географиясы) мектеп. Антропогеография терминін алғаш рет XIX ғасырда неміс географы әрі социологі Ф.Ратцел ұсынды.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:География
Астрахань газоконденсат кеніші

**Астрахань газконденсат кеніші** - Каспий маңы ойысының оңтүстік-батыс бөлігінде, Астрахань қаласының солтүстік жағында 70 шақырым қашыктыкта орналасқан. Астрахань газконденсат кеніші дөңкүмбезінің шыңында жатқан шектелген ірі геологиялық тұзасты дөңесі.

Газконденсат шоғыры орта таскөмір жүйесінің башқұрт ярусының ізбестастарында жиналған; мұнай жинауышы кеуекті ұралардан құрылған. Олардың жалпы қалыңдығы 50-90 м. Ұңғымалардың өнімділігі тәулігіне 80 мыңнан 800 мың м3 аралығында. Газдың құрамы % (пайыз): көмірсутектер —50-55; н2S - 22-24; С02 - 20-22; N2- 3-ға дейін. Газ жапсары 4000 м тереңдікте.

## Дереккөздер


Санат:Ресейдің мұнай және газ кен орындары
Қарамұрат мұнайтаушайырланған жыныстар кеніші

**Қарамұрат мұнайтаушайырланған жыныстар кеніші** — Атырау облысының Жылыой ауданында, Иманқара тауынан солтүстік-шығысқа қарай 20 шақырым қашықтықта орналасқан кеніш. 1927-1981 жылдары зерттеу жұмыстары жүргізілген, бірақ құрылымы әлі толық анықталып біткен жоқ. Кеніштегі таушайырланған жыныстардың жалпы көлемі 1,2 миллион тоннаны құрайды.

## Дереккөздер
***Мұнай және газ терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі.** Жалпы редакциясын басқарған Қазақстанға еңбегі сіңген мұнайшы-геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Қуандықов. — А.: APHgroup, 2000. — 328 бет.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Қарашүңгіл мұнай кен орны

**Қарашүңгіл мұнай кен орны** — Атырау облысы Жылыой ауданы Аққұдық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде орналасқан.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Қарашүңгіл атауы екі сөзден (қара-сын есім, шүңгіл-зат есім) біріккен тұлғалы атау. Шүңгіл деген сөз терең шұңқыр деген мағынаны береді. Жергілікті халық бір аңызда әулие орнының аты Қара деген жігіт пен Шүңгіл деген қыздың атына байланысты десе, бір аңызда биік төбе ойылып терең шүңгіл пайда болған. Шүңгілдегі су бетінде қара майдың дағы бар болғандықтан, Қарашүңгіл аталған делінеді.

## Тарихы
Қазақ жерінде алғашқы мұнай өндірген (1899 жылы, қараша айы) кен орны. Қазақстанда мұнай өндірудің тарихы Қарашүңгіл мұнай кен орнынан бастау алады. Ембі-Каспий серіктестігі (Леман, Доппельмаер және Грум-Гржимайло) Қарашүңгіл кенінде 38-275 м-ге дейінгі тереңдікте 21 ұңғы бұрғылады. 1899 жылы қараша айында №7 ұңғыда 40 м тереңдіктен мұнайдың тәуліктік шығымы 22-25 т тұңғыш мұнай бұрқағы алынды. Пайдалану мерізімінде ұңғыдан 5 мың т мұнай алынып, Ембі аймағында мұнайдың өнеркәсіптік қоры бар екендігі дәлелденді.

## Геологиялық құрылымы
Мұнай кэпрок - "тас қалпақ" шөгінділеріне тура келеді. Жыныстарға карстық сілтісіздену белгілері бар гипс, губка тәрізді кеуекті гипспен қатар ұсақ және ірі кристалды қатты гипс қабаттары және мергельді жыныстар - мәрмәр тәрізді тастар бар. Мұндағы гипс деп сипатталып отырғаны төменгі пермь кунгур ярусының галогендік қабатына тән ангидрит болуы әбден мүмкін, бұған мәрмәр тәрізді әктастар қабатының ұшрасуы дәлел бола алады. №7 ұңғыға таяу жерден 169 м тереңдікке дейін бұрғылаған Леманның ұңғысынан құрамында екі тұз қабаты бар (38 және 16 м) гипс (ангидрит) қабаты байқалған. Осылай ангидриттің қалыңдығы шамалы тұз қабатымен алмасып отыруы кунгурдың галогендік қабатының төменгі бөлігіне тән; мұнда тұз асты қабатта, көбінесе филиппов қабатына жатқызылатын төменгі ангидрит будасы орналасқан; Оңтүстік Ембінің өнеркәсіптік мұнайы осы филиппов қабатымен байланысты. 

Кэпрокта жоғарғы пермь мен төменгі триастың қызыл түсті саздары мен аргиллиттерінің белгілері жоқ.

Қарашүңгілдің тұз күмбезі үстіндегі тұз штогы (ядросы) ортасында қаныққан тұз ерітіндісіне (рапа) толған шұңқыр пайда болған. Кен түзілуі карст құбылысынан пайда болған тесіктерге немесе кішкене линзаға тура келуі мүмкін. Нақтылы геологиялық мәліметтерге талдау жасау негізінде Қарашүңгілдің №7 ұңғысынан алынған мұнай иірімінің стратиграфиялық жасы туралы мынандай қорытынды жасауға болады: ерте кунгурдың төменгі ангидрит қабаты - төменгі пермь - жоғарғы палеозой. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Кенбай газ-мұнай кен орны

**Кенбай газ-мұнай кен орны** — Атырау облысының Қызылқоға ауданында, Доссор теміржол бекетінен шығысқа қарай 90 шақырым қашықтықта орналасқан. Кен орнының құрылымы 1981 жылы сейсмикалық барлау және құрылымдық бұрғылау нәтижесінде анықталған. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Кенбай газ-мұнай кен орны Солтүстік Қотыртас және Шығыс Молдабек деген екі кеніштен тұрады. Мұнайға қаныққан қабаттардың қалыңдығы 1,2-16,6 м, газды қабат 1,2-11,0 м. Мұнайдың тығыздығы 0,807 – 0,973 г/см3.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Мартыши газмұнай кеніші

**Мартыши газмұнай кеніші** — Атырау облысының Исатай ауданында, Атырау қаласынан батыста 76 шақырым қашықтықта орналасқан. Газмұнай кеніші тұзкүмбез құрылымында жинақталған. Мартыши газмұнай кеніші 1962 жылы ашылып, 1968 жылы «Жайықмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасына пайдалануға берілді.

## Дереккөздер
***Мұнай және газ терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі.** Жалпы редакциясын басқарған Қазақстанға еңбегі сіңген мұнайшы-геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Қуандықов. — А.: APHgroup, 2000. — 328 бет.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Антропогендік рельеф

**Антропогендік рельеф** — адам әрекетінен пайда болған немесе өзгерген рельеф. Бірінші антропогендік рельефтің формасы аңшы тайпалардың аңды ор қазып ұстау арқасында шыға бастады. Ал оның көбірек таралуы жер кәсібінің дамуына байланысты. Антропогендік рельефтің стихиялық және саналы түрде жасалатындары да болады. Ол орман шаруашылығын, кен өндіруді, құрылысты, жол салу жұмысын дұрыс жү'ргізбеу нәтижесінде пайда болады. Рельвф формасының осылай дамуы бірнеше елдердегі жерлердің кейпін әбден өзгертті, су режимдерін нашарлатты, жыртатын орындардың көлемі мен құнарлығын төмендетті. Рельефті саналы жолмен қайта құру, мелиорациялау, канал қазу тағы басқа істер арқылы жүргізіледі.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Орталық және Шығыс Прорва мұнайгазконденсат кеніші

**Орталық және Шығыс Прорва мұнайгазконденсат кеніші** — Атырау облысы Жылыой ауданында, Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 170 шақырым қашықтықта Батыс Прорва кенішінің қасында орналасқан. Кеніш 1961 жылы Өзен-Жетібай тектоникалық сатысының арқа бет бөлігінде ашылған. Ол ірі брахиантиклинальдық қатпармен ұштасқан. Мұнайындағы күкірт құрамы жоғары (~1%)

## Дереккөздер
***Мұнай және газ терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі.** Жалпы редакциясын басқарған Қазақстанға еңбегі сіңген мұнайшы-геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Қуандықов. — А.: APHgroup, 2000. — 328 бет.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Пролювий

**Пролювий** — байырғы тау жыныстары үгіндісінің сел әсерінен тау етегінде жиналып шөгуі. Қазақстандағы Алматы қаласы осы пролювийдің үстінде орналасқан. Пролювийдің тау жағына ең ірі кесек тастар жиналады да, ал етек жағында — жазығында ұлпа жыныстары, дәлірек айтқанда лёсс сияқты ұлпа топырақ жиналады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

## Тағы қараңыз
*Элювий
*Делювий
*Коллювий

Санат:География
Санат:Геология
Псаммофиттер

**Псаммофиттер** — құмдарда, өзеннің құмды жағасында, құмды шөлдерде өсетін құм өсімдіктері. Олар азырақ булануға (әсіресе ыстық шөлдерде), құмдардың жылжуымен күресуге бейімделген. Бұл өсімдіктердің құмды біріктіріп ұстап тұратын топырақ астындағы ылғалды терең горизонтқа жететін төселме ұзын тамырлары болады. Сонымен бірге кейбір псаммофиттердің жапырақтары мен бұтақтары құммен жабылып қалған жағдайда да жылжып жоғары орналаса алады. Псаммофиттердің көпшілігінде ұрық пен жемістері болады, олар жел арқылы таралып кетеді. Мысалы, құмдық қалампыр, құм таспа, сексеуіл және басқалар осыған жатады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Биология
Шөл тотығы

**Шөл тотығы** - шөлді атыраптарда Күннің жарығы көп түсетін жартастар мен тау жыныстары сынықтарының беттерінде түзілген қошқыл-қоңыр немесе қара түсті (қалыңдығы — 0,5—5 см) үлдір, қабыршақ. Ол өзінің астындағы тау жыныстарын үгілуден сақтайды және темір мен марганец тотықтарының (тиісінше 36% және 30%-ға дейін) глинозем мен кремнезем қоспасынан тұрады. Шөл тотығы тау жыныстары температурасының күрт өзгеруі жағдайында олардың біресе ылғалданып, біресе кеуіп кетуі кездерінде пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жазық

thumb|250px|Австралиядағы жазық жер
**Жазық** — беті тегіс немесе сәл толқынды болып келетін жердің үлкен алапты алып жатқан рельеф формасы. 

Мұнда көршілес орналасқан нүктелердің биіктік айырмасы өте аз болады. Жазық ойпатты да, үстіртті де болуы мүмкін және оның көпшілігі бір жағына қарай сәл еңістеу келеді.

**Жазық** — салыстырмалы биіктігі бірдей және географиялық құрылымы біртектес жер бедерінің пішіні; Жер шары бедерінің басты бөліктерінің бірі. Құрлықтағы және мұхит пен теңіз түбіндегі (суасты Ж-ы, абиссальдік Ж.) әр түрлі биіктіктер мен тереңдіктерде кездеседі. Құрлықта Ж-тар абс. биіктіктеріне қарай ойысты (теңіз деңгейінен төмен жататын), ойпатты (абсолюттiк биіктігі 200 м-ге дейін), қыратты (абсолюттiк биіктігі 200-ден 500 м-ге дейін) және таулы-үстіртті (абсолюттiк биіктігі 500 м-ден жоғары) болып ажыратылады. Жер бедеріне қарай тегіс, ылдилы, ойыс, дөңес Ж. деп бөледі. Бедер пішініне қарай жайпақ, сатылы, ойлы-қырлы, жонды-төбелі Ж. болып жіктеледі. Пайда болу тегіне қарай Ж-тың бастапқы, аккумуляттік, жанартаулық, денудациялық түрлері бар. Бастапқы Ж. теңіз суының қайтуы нәтижесінде құрлықта пайда болады (мыс., Каспий ойпаты ежелгі теңіз шөгінділерінен түзілген). Аккумуляттік Ж. жер бетінің төмен түскен тұстарына аллювийлік, көлдік, желдік, флювиогляциялық, т.б. борпылдақ жыныстар қат-қабатының ұзақ уақыт қорлануынан құралады. Жанартаулық Ж. базальтті лавалардың жойылуы нәтижесінде бұрынғы кедір-бұдырлардың тегістелуінен пайда болады. Денудациялық Ж. тау жыныстарының үгітіліп немесе су эрозиясына шалынып тегістелуінен құралады. Денудациялық Ж-тарда бұрынғы таулардың жұрнақтары жиі кездеседі (мыс., ұсақ шоқылы Сарыарқа жазығы). Ж. құрлықтардың 15 — 20%-ін алып жатыр. Жер бетіндегі ірі Ж-тар — Амазона, Шығ. Еуропа, Бат. Сібір және ұлы Қытай жазығы. Олардың әрқайсысының аумақтары бірнеше млн. км²-ді құрайды. 

Жазық пайда болуы жөнінде мынадай түрлерге бөлінеді:

# байырғы немесе бастапқы;
# аккумулятивті немесе үйінді:
## аллювиалды
## көлдік — төмен түскен көлдің орнында
## желдік — желдің үрлеуінен;
# флювиогляциальдық (мұздық-өзендік), көбінесе мұздың өзендердің ысырынды конусынан пайда болады
# вулкандық (лавалық) үстірт
# қалдық жазық.

## Қазақстандағы ірі жазықтар
* Ертіс,
* Есіл,
* Тобыл,
* Тұран.

## Дереккөздер

Санат:Жазықтар
Кемпірқосақ

thumb|upright
нобай|Қызыл алаңның үстіндегі қос кемпірқосақ
[thumb|Гродно қаласының үстіндегі кемпірқосақ, [Беларусь]]
**Кемпірқосақ** (күнжелек) — аспан күмбезінде түрлі түсті доға түрінде көрінетін атмосферадағы оптикалық құбылыс. Ол аспанның бір жағында торлаған бұлттан жаңбыр жауып, қарсы жағында жарқырап күн шығып тұрған кезде көрінеді. Кемпірқосақ тікелей түскен күн сәулесінің жаңбыр тамшыларынан өткенде сынып, құрамдас бөліктерге (қызыл, сарғылт, сары, жасыл, көгілдір, көк, күлгін) бөлінуінің және тамшы бетінен шағылған толқын ұзындығы әр түрлі сәулелердің дифракциялануы мен интерференциялануы нәтижесінде пайда болады. Кемпірқосақтың айқындығы жаңбыр тамшыларының үлкен-кішілігіне байланысты өзгеріп отырады. Тамшы үлкен болса кемпірқосақ айқын, жарық болып көрінеді. Кейде алғашқы кемпірқосақпен бірге екінші кемпірқосақ қабаттаса көрінеді, оны қос кемпірқосақ деп атайды. Қос кемпірқосақ күн сәулесінің су тамшысына белгілі бұрыш жасай, екі рет шағылысуынан түзіледі. Сонымен бірге ай сәулесінен пайда болатын кемпірқосақты ай кемпірқосағы деп атайды.

«Кемпірқосақ» сөзі «Кем бір қосақ» сөз тіркесінен шыққан. Жеті түсті доғадан құралғандықтан, доғаларды үш қосқа және бір дара (қосақсыз) доғаға бөлуге болады. Соңғы қостың бір қосағы кем болғандықтан «кем бір қосақ» сөзі тұрақты сөз тіресіне айналып кеткен.

Қазақ тіліндегі ілгерінді ықпалдың нәтижесінде «б» ұяң дыбысы «м» үнді дыбысының ықпалынан «п» қатаң дыбысына айналып, «кемпірқосақ» атауы шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар
Морена

thumb|Моренаның жалпы көрінісі.
thumb
**Морена** (французша *moraіne*), мореналық шөгінділер – тікелей глетчер мұзынан және әр түрлі пішінді тау жыныстарынан жиналған шөгінділер. Морена беткейлерден мұздық аңғарына келіп түсетін әр түрлі пішінді материалдардан және мұздық астындағы тау жыныстарының сыдырылып қирауынан пайда болады. Осыған байланысты Мореналар беткейлік, ішкі және түптік түрлерге бөлінеді. Беткейлік Морена қырат беткейлерінен келген материалдардан тұрады. Алғашында ол мұздық бүйір бойымен биікт. 20 – 30 м қырқалар түрінде орналасады. Ол бүйірлік Морена деп аталады. Көрші екі аңғардың мұздықтары біріккенде, олардың көрші бүйірлік Мореналарынан орталық Морена жаралады. Ішкі Морена мұздықтардың жарықшақтары ішіне жиналған пішіні әр түрлі материалдардан пайда болады. Ол өзгеріске түспей бастапқы күйін сақтайды. Түптік Морена мұздық астындағы тау жыныстарының механикалық қирауынан пайда болған материалдардан жаралады. Бұл материалдар уатылып, сызғыланып, жылтырланып, әр түрлі өзгеріске ұшырайды. Мореналар, негізінен, антропоген мұз басуы кезеңінде орын алған аймақтарға тән. Морена құрамына дөңбектастан сазға дейінгі әр түрлі материал кіреді; түзілімдері бедердің әр түрлі геоморфологиялық элементтерін құрайды. Геоморфологияда Морена үш түрге ажыратылады: көшпелі Морена, шөгінді Морена және Мореналық төбелер, жалдар, белестер.

## Моренаның түрлері
Моренаның мынандай түрлері болады:

* Жағалық морена
* Бүйірлік морена
* Ішкі морена
* Түп морена
* Ертедегі морена
* Шеткі морена
* Лёсс тәрізді морена
* Негізгі морена
* Беткі морена
* Түпкі морена
* Көлденең морена
* Ұзынша морена
* Аралас морена
* Орталық морена

## Тағы қараңыз
* Друмлиндер

## Дереккөздер


Санат:Гляциология
Мульда

**Мульда** ( – астау) –

*1) болат балқыту өндірісінде – шикіқұрамды, қорытылатын шикізаттар қосындысын мартен пешіне механикалық әдіспен салғанда пайдаланылатын болат, әдетте, құйма қорап, (сыйымдылығы – 0,25 – 3,3 м3);
*2) шойын өндірісінде балқыған шойынды құятын қалып;
*3) геологияда – өлшемдері тең немесе астау тәрізді ұзынша келген тектоникалық ойпаңдардың не олардың синклиналь пішіндегі бөліктерінің жалпы аты. Бұл термин 19 ғасырдың ортасынан бері пайдаланылып келеді. Мульда қанаттарында көнерек, ортасында жасырақ жыныстар орналасады. Мульдалар *синклинальдық*, *отырған*, *толтырылған* болып ажыратылады. Мульданы құрайтын түзілімдер әдетте шамалы дислокацияланған, астындағы тау жыныстар қат-қабаттарына трангрессиялық түрде орналасады. Мульда біршама баяу тектоникалық режим жағдайларында пайда болады. Мысалы, жер қыртысының геосинклинальдық дамуының соңғы сатысында және геосинклинальдан кейінгі даму жағдайында жаралады. Қазақстан жерінде түзілген ірі Мульдаларға силур, девон және карбонда қалыптасқан Сарыарқа мен Каспий теңізі мульдалары жатады. Изометрлі немесе сопақша синклиналь пішінді тектоникалық пішіншардың немесе олардың жекеленген бөліктерінің жалпылама атауы.

## Дереккөздер
Таулы қырат

thumb|Армян таулы қыраты
**Таулы қырат** — мегарельефтің формасы; биікте жоталар мен таулы үстірттер аралас кездесетін, таулы аймақтың бір түрі. Мысалы, Памир, Тянь-Шань, Алдыңғы — Азиялық (Кіші Азия, Армян, Иран), Орталық Азия (Тибет, Цайдам) таулы қыраттары. Кейде таулы қырат деп тек осындай мегаформалардың ішкі тегістелген бөлегін, яғни таулы үстіртті айтады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География

be-x-old:Узвышша
Стратосфера

**Стратосфера** — тропосфераның үстінен 80 км-ге дейінгі биіктікте орналасқан атмосфера қабаты. Бұл қабат бүкіл атмосфера салмағының 20%-ын құрайды. Мұнда күннің ультрафиолетті сәулеленуін күшті сіңіретін озон қабатының болуына байланысты жоғарыдан келетін температураның төмендеуі тоқталады. 30 км биіктік шамасына дейін температура өзгермей 50° шамасында сақталып тұрады, ал одан әрі қарай биіктікте біртіндеп жоғарылай отырып, 60 км биіктікке барғанда тіпті 75°-қа дейін артады. Статосферада су буы және бұлт атаулы мүлдем дерлік болмайды. 1951 жылы халықаралық келісім бойынша стратосфера деп тек 40 км биіктікке дейінгі қабатты атап, ал 40-тан 80 км-ге дейінгі қабатты мезосфера (орта қабат) деп атау керектігі келісілді.

## Тағы қараңыз
* Атмосфера
* Құлпырма бұлттар

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Атмосфера
Санат:Жер атмосферасы
Жағаның дамуы

**Жағаның дамуы** — теңіз суының абразиялық және аккумуляциялық әрекетінен жаға сызықтарының өзгеріске ұшырауы. Жаға сызығы өзінің дамуында мынадай дәуірлерді басынан өткізді: 
#Теңіз суының басынан жаңа ғана пайда болған жас жаға сызығы мүйістерден, шығанақтардан тұрады да, өте-мөте қисық болады. Мұндай жағаларда қойнаулар көп болады; 
#Одан кейін соқпа толқындар мүйістерді шайып, шығанақтарды толықтырады да, жағалық террасалар жасайды, бұл оның жетілген дәуірі; 
#Егер жағалық террасалар едәуір жалпақ болып, кертпештер одан әрі бұзылмайтындай болса, онда жаға өзінің ескірген дәуірінде болады, яғни бұл жағдайда жаға жайпақ болып, оның сызығы бір қалыпты болады. Бұл процесс тек жер қабығының төмен түсуі болып, ал жоғары көтерілуі болмаған күнде ғана қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геология
Құлпырма бұлттар

**Құлпырма бұлттар** — кемпірқосақ немесе меруерт түстес, сирек байқалатын бұлттардың бірі. Олар 22 —30 км биіктікте орналасады. Шығу тегі түгелдей толық анықталған жоқ. Бояуына, түсіне қарағанда құлпырма бұлттарды су тамшылары мен мұз түйіршіктерінен тұрады деуге болады. Оларды бақылаудың ең жақсы уақыты - ымырт, Күн көкжиектен 1-6 градусқа төмен болған кезде. Құлпырма бұлттарға деген қызығушылықтың артуы олардың полярлық аймақтардағы озон тесіктерінің пайда болуына әсер етуімен байланысты (әсіресе Антарктикалық озон тесігі).

## Тағы қараңыз
*Шарбы бұлттар
*Күміс түсті бұлттар

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар
Санат:Бұлттар классификациясы
Полигоналды грунттар

**Полигоналды грунттар** — мәңгі тоң таралған облыстарда — поляр маңы және биік таулы (альпалық) зоналарда кездесетін полигональды «топырақтар». Полигональды грунттар ұсақ көп бұрыштарға (көлденеңі бірнеше метрге дейін ғана) бөлініп жатады. Олар әр түрлі мөлшерлі тас кесектерінің жиынтықтарынан тұратын бордюрлармен немесе жақтаулармен қоршалып тұрған сияқты болып көрінеді. Өйткені олардың сәл ойыс келген ортасы ұсақ топырақтардан (балшық пен құм аралас топырақтан немесе қара шірінділі топырақтан) тұрады. Полигональды грунттардың пайда болуы әлі анық дәлелденген жоқ. Ғалымдардың басым көпшілігі оларды мәңгі тоңды жауып жатқан үстіңгі қабатты құрайтын материалдардың жібуі мен қатуының алмасып отыруы әсерінен біртіндеп сортталуынан түзіледі деп қарайды. Бұл жағдайда топырақ арасында пайда болған мұз кристалдары ірі тастарды көтеруімең бірге біртіндеп шетке қарай ысыра отырып, полигонның ортасын олардан босатуы мүмкін.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Күлгін топырақтар

**Күлгін топырақтар** — жылдық ауа температурасы төмен, жауын-шашыны мол және булануы аз қоңыржай суық белдеулік топырақ. Ол магний мен кальций сияқты көмір қышқылды тұздары аз мұздың тұнбалардан, құмдардан, балшыктан, ұлпа балшықтан және тағы басқа аналық жыныстардан тұрады. Күлгін топырақ қара шіріндіге бай, үстіңгі қабаты едәуір, кейде күшті сілтіленген болады да, ал күлгін қабаты кремнийге бай келеді; одан теменгі қабаттарда темір қышқылы мен алюминий жиналады. Кулгін топырақ орман зонасында таралған. Кұнарлылығы аз, бірақ тыңайтқыштармен өңдегенде және дұрыс агротехникалық жұмыстарды жүргізгенде, оның құнарлылығы көп артады.
Күлгін топырақ, қылқанды және қылқан жапырақты ормандар астында, қоңыржай салқын климат жағдайында, шайылмалы жер асты ағысы қамтамасыз етілген аймақтарда кездесетін топырақ түрі. К. т. Солт. және Орт. Еуропаның, Америка мен Канаданың, Ресейдің салқын орманды аймақтарында кеңінен таралған. Қазақстан аумағында К. т. жоқтың қасы. Тек Алтайдың таулы қылқан жапырақты ормандарында біршама күлгін типтес топырақтар кездеседі. Топырақтың күлгінденуінің негізгі себептері – топырақ ортасы қышқылдығының әсерінен топырақтың беткі қабаттарындағы сазды бөлшектердің, негіздердің және жартылай оксидтердің кеміп, керісінше кварц пен кремнийдің артуы К. т. нашар күлгін, орташа күлгін, аса күлгін және қалың күлгін болып бөлінеді. К. т. қимасында мынадай қабаттарға (горизонттарға) ажыратылады: А0 (жапырақ пен орман қалдықтары қабаты) қалыңд. 1 – 10 см-дей; А1 (элювийлі-қара шірінді қабат) –1 – 20 см-дей, сұр түсті, құрылымы ұнтақ тәрізді, бітімі бос болып келеді (құрамындағы қара шіріндісі 1 – 4%, кейде 6%); А2 (күлгінді қабат) – 2 – 20 см-дей, түсі ақшыл сұр, бітімі бос (борпылдақ); В [балшықтанған (иллювийлі) қабат] – 10 – 50 см, тығыз және жоғ. қабаттарға қарағанда мех. құрамы ауырлау, қошқыл түсті; С (аналық тау жынысы қабаттары). Негізінен күлгіндену процесі қылқан жапырақты ағаш қалдықтарында, жергілікті гидротермальдық жағдайда, саңырауқұлақтардың қатысуымен түзілетін фульвоқышқылдарға байланысты. Себебі, олар суда жақсы еритіндіктен, топырақ бойымен төмен жылжып, топырақтың минералды бөлігін ерітіп, толық ыдыратады. Нәтижесінде топырақтың А0 жоғ. қабаттарындағы органик. және минералды қосылыстар ерітінді күйінде топырақтың төм. қабатына шайылады. Топырақтың А2 қабаты фульвоқышқылына ерімейтін кварц пен аморфты кремнеземге байып, қабаттың түсі ақшыл, күлгін тартады 
## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Санат:Топырақтану
Қабатты жазық

**Қабатты жазық** — беріктігі әр түрлі шөгінді жыныстармен алмасып келген горизонтальды қабаттардан тұратын жазық. Шеткі бөлімдерінің денудацияға ұшырауы салдарынан үстіңгі қабаттары төменгі қабаттарымен салыстырғанда күштірек бұзылып отырады да, құлама қабырғалы кертпештері бар жазыққа айналады. Бұл жазықтың кейбір қабаттарының үгілуге тез ұшырауына байланысты кертпештер біртіндеп мүжіліп отырады. қазақстанда қабатты жазық типіне Торғайдың қалдық жазық даласы жатады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География