open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қарқаралы уезі

**Қарқаралы уезі** – Ресей империясы Семей облысының құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік.

Уез орталығы — Қарқаралы қаласы.

## Тарихы
Уез 1868 жылы 21 қазанда Қарқаралы сыртқы округінен құрылды. Қарқаралы сыртқы округі 1824 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторлығының Омбы облысы құрамында құрылды. Қарқаралы уезі 1928 жылы 17 қаңтарда таратылды (1928 жылы 3 қыркүйекте Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетімен бекітілді), ал болыстардан Қарқаралы ауданы мен Сырдария округінің бір бөлігі, Абыралы және Дегелең болыстарынан Абыралы ауданы, Ақсары (бөлігі), Берікқара (бөлігі) — Ақсары ауданын құрды.

## Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
thumb|1893 жылғы Семей облысы болыстарының картасы
thumb|1905 жылғы Қарқаралы уездегі қазақ руларының картограммасы
thumb|1905 жылғы Қарқаралы уездегі қазақ руларының картограммасы
1900 жылы 22 болыстан тұрды: Абыралы, Ақбота, Ақсары, Ақшатау, Балқаш, Берікқара, Бөрілі, Дағандел, Дегелең, Қотанбұлақ, Кент, Қу, Қызылтау, Мойынты, Нұра, Сарытау, Сарыбұлақ, Темірші, Тоқырауын, Шұбартау, Шу, Едірей.

Қарқаралы уезі келесі станицалар мен болыстардан тұрды:
# Қарқаралы
# Қызылтау, (Қояншытағай болысы)
# Кент,
# Абыралы,
# Ақбота,
# Сарытау,
# Нұра, (Әлтеке-Сарым болысы)
# Тоқырауын, (Әлтеке-Сарым болысы)
# Бөрілі,
# Едірей,
# Ақсары,
# Темірші,
# Дегелең,
# Қу,
# Қотанбұлақ,
# Батыс Балқаш,
# Мойынты (Кәрсөн, Керней-Кәрсөн)
# Шұбартау.

1926 жылдың 1 қаңтарындағы болыстар:
# Абыралы болысы
# Ақсары (орталығы&nbsp;— Карбышевское а.)
# Бауыр (орталығы&nbsp;— Бөрілі мекені)
# Берікқара
# Дегандан
# Дегелең
# Қотан-Балқаш (орталығы&nbsp;— Қотанбұлақ мекені)
# Кедей (орталығы&nbsp;— Тоқырау мекені)
# Кент
# Қызылтау
# Меңдеш (орталығы&nbsp;— Қу мекені)
# Темірші
# Шет (орталығы&nbsp;— Мойынты мекені)
# Шұбартау
# Едірей
# Балқаш

## Уезд басшылары

### Уез басшылары
# Т.Ф. Нифантьев 1869-1872 
# Сахновский Михаил Якавлевич 1872-1877 
# Василий Филиппов 1877-1880 
# Замятин Евгений Викторович 1881-1884 
# Вараскин Дмитрий Аедреевич 1884-1894 
# Киниц Алфред Гвидович 1894-1902 
# Оссовский Борис Александрович 1902-1906 
# Каменьщиков Георгий Иванович 1906-1908 
# Петухов Вячеслав Михайлович 1908-1909 
# В.В. Волженский 1909-1910 
# Макаревич Леонид Андреевич 1910-1917 

### Уездік партия комитетінің жетекшілері
# Мей Валентин Владиславович 1920 
# Малашкин Иван Григорьевич 1920-1921
# Рязанцев Александр Григорьевич 1921
# Зубов Алексей Ильич 1921-1922 
# Галоко Кузьма Корнилович 1922 
# Мусин (өзге дерек жоқ) 1922 
# Айбасов Бірмұхамед? 1923-1925 
# Бектұрғанов Шаймерден Бейсенбайұлы 1925-1926
# Сұлтанғалиев (өзге дерек жоқ)

## Сілтеме
* https://web.archive.org/web/20150706030203/http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps
* Қарқаралы және Көкпекті сыртқы округтарының саяси және әкімшілік басқару жүйесіндегі аға сұлтандардың рөлі (1824-1868 жж.)
* Қарқаралы
* Михеева Л.В. Қарқаралы округінің құрылу тарихы туралы

## Дереккөздер

Санат:Уезд
Қармақшы Ата Мазары

**Қармақшы Ата Мазары**–  сәулет өнері ескерткіші. 14 – 15 ғасырда күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Қармақшы ауданының орталығынан 1 – 2 км қашықтықта. Жалпы жобасы шаршыланып келген (7,3х6,0х7,3 м), төбесі күмбезді. Қабырға қалауы мен күмбезінде өрнек жоқ. Іші-сырты әктелген. Орта ғасырлық мазар салу дәстүрінің бір белгісі – ескерткіш сыртының лайына аттың қылы қосылған. Мазарға алғаш назар аударған И.Кастанье оның күйдірілген қыштан тұрғызылғанын, Қармақшы атаны әулие тұтқан жергілікті халық күмбезді ақ матамен жабулап қоятынын, осы матаға әулиенің өмірбаяны жазылғанын айтқан. Ел аузындағы аңыз әңгімелерде Қармақшы ата шаһардың қорғаушысы болған, балық аулауды кәсіп еткен. Мазар арнайы зерттелмегендіктен [И.Кастаньенің, т.б. ғалымдардың азды-көпті сипаттамасы ғана сақталған.

==Дереккөздер==
<references/>





[Санат:Дін
Камал Қармысов

**Камал Қармысов** (24 сәуір 1912, қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Беріктас - 21 мамыр 1991, Алматы) — кино және театр актері, Қазақстан халық артисі (1957).

## Өмірбаяны
Камал Қармысов 1912 жылдың 24 сәуірінде қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Беріктас ауылында дүниеге келген.

1927 жылы Қармысов Алматы сауда қызметкерлері клубының драмалық үйірмесіне белсене араласты.

1929 жылы Ташкенттегі Орта Азия университеттінде оқуын бітірді.

1930 жылы Риддер жұмысшы-жастар театрын ұйымдастыруға қатысты.

1931 жылы Камал Қазақ ақадемия-драмалық театрының құрамына қабылданады.

1936 және 1958 жылдары Мәскеу қаласында өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты.

## Ойнаған рольдер
Қармысов - кейіпкердің кескін-келбетін, қимыл-қозғалысын дәл тауып, оның ішкі жан дүниесімен шебер шендестіре білген актер. Әсіресе, өткір мінезді, сатиралық рольдердің шебері болған. Ол Керім (М.Әуезов пен Л.Соболевтің "Абайында"), Қозы, Жантық (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сүлуында"), Төлеген Тоқтаров (Әуезов пен Ә.Әбішевтің "Намыс гвардиясында"), Гасфорт (Мұқановтың "Шоқан Уәлихановында"), Қаражан (О.Бөкейдің "Құлыным, меніңінде"), т.б. бар. Қармысов орыс және шетел классик, шығармаларында көп ойнады. Атап айтсақ, Барон (М.Горьқийдің "Шыңырау түбіндесінде"), Хлестақов (Н.В. Гогольдің "Ревизорында"), Гарпагон (Ж.Мольердің "Сараңында"), Яго (У.Шекспирдің"Отеллосында"),т.б. бар.

1945 жылдан бастап киноға түскен, олардың арасындағы ең белгілі рөлдері: Оспан ("Абай әні", 1945), Жантақ ("Махаббат дастаны", 1954), Әлімхан ("Дала қызы", 1954), т.б.

## Фильмографиясы

## Марапаттары
*Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы (1980).
*2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені.
*"Халықтар достығы" медалі.
*"Құрмет белгісі" ордені.

## Дереккөздер
Қарнақ

**Қарнақ** – орта ғасырдан белгілі қала орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Кентау қалалық әкімдігіне қарасты Қарнақ ауылының оңтүстік шетінде орналасқан.

## Зерттелуі
Қала орнын 1974 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1986 жылы Қазақстанның тарихи және мәдени ескерткіштері жинағының экспедедициясы  (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеген.
Археологтар Г.И. Пацевич, Е.И. Агеева Қарнақты Шагилджан, Ишкент аталды деп жорамалдайды (Ишкент орналасқан Қаратаудың бөктері X ғасырда қимақтардың мекені болған). А.Н. Бернштамның жүргізген зерттеуі Қарнақтың Әмір Темір әулеті тұсында (XIII-XV ғасырлар) салынғанын анықтаған.

## Сипаты
Қазіргі орны төртбұрыштанып келген топырақ дуалмен қоршалған, іргелері: солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 100 м және солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа карай 150 м, биіктігі 1-1,5 м. Ішкі солтүстік-шығыс бөлігінде биіктігі 6 м төбе түріндегі қамалдың пішіні байқалады, оның табанының көлемі 60x70 м, кіре беріс қақпасы оңтүстік-батыс іргесінің орта шенінде.
Қарнақ — қазақ хандықтары дәуірінде (XV-XVIII ғасырлар) маңызды рөл атқарған қалалардың бірі. Онда ежелден мыс, шойын қорыту, қорғасын балқыту, оқ-дәрі жасау кәсібі дамыған. Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне арналып жасалған атақты Тайқазан XIV ғасырда Қарнақта құйылған. Ресей патшалығының Қазақ хандығына жіберген елшілері Ф. Скибин мен М. Трошин қазақтардың оқ-дәрілік қорғасынды Қарнақ қаласында балқытқанын атап көрсетеді. Қарнақта медресе болған. Медреселерде көптеген қазақ зиялылары оқыған. Солардың ішінде ақындар Шортанбай Қанайұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Молда Мұса Байзақұлы, т.б. болған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Қарма

**Қарма**– астық ұнынан жасалатын ұлттық тағам. Иленген қамыр жұқалап жаймаланады да қызып тұрған қазанға немесе табаға қарып пісіріледі.

## Тағы қараңыз
*Қазы
*Қарта
*Қазы-қарта, жал-жая
*Қазақтың дәстүрлі салқын тағамдары

## Дереккөздер</span>
Абдолла Қарсақбаев

**Абдолла Қарсақбаев** (2 қазан 1926, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарақастек ауылы – 2 қыркүйек 1983, Алматы) — кинорежиссер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1978).

## Өмірбаяны
Шапырашты руынан шыққан.

1956 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының режиссерлік факультетін М.Э. Чиаурелидің тобында бітірген. 

1947–1983 жылдары «Қазақфильм» студиясында режиссер болды.

## Шығармашылығы мен марапаттары
"Ана мен бала" (1955), "Егер біздің әрқайсымыз..." (1961, екеуін де реж. С.Қожықовпен бірге), "Қанатты сыйлық" (1956, А.Слободник және Э.И. Файкпен бірге), "Ботакөз" (1957, Е.Е. Аронмен бірге) атты көркем фильмдерді қоюға қатысты.

Тарихи тақырыпқа "Қилы кезеңде" (1968), "Даладағы қуғын" (1979, КСРО ХШЖК-нің күміс медалі) секілді фильмдерді, "Менің атым Қожа" (1963, Т.Дүйсенбаевпен бірге, 1964 жылы өткен Орта Азия мен Қазақстан кинематографияшыларының байқауының және 1967 жылы Канн қаласында өткізген халықаралық кинофестивальдың дипломына ие болды), "Балалық шаққа саяхат" 1969), "Менің ағам" (1972), "Қатарыңнан қалма" (1974, телефильм); "Оу, ковбойлар" (1975), "Алты жасар Алпамыс" (1976; 1977 жылы Ригада өткен Бүкілодақтық 10 кинофестивальдің жүлдегері), "Балалық шақтың кермек дәмі" (1982) көркем фильмдерін, сонымен қатар "Қазақ халқының қолөнері" (1958), "Торғай шегі" (1963), "Черкасск қорғаны" (1970), "Ақтөбе" (1972), т.б. деректі фильмдерін қойған.

## Дереккөздер

Санат:2 қазанда туғандар
Қарсақ

**Қарсақ** () – иттер тұқымдасының түлкі туысына жататын жыртқыш аң.

## Биологиялық сипаты
* Дене тұрқы 46 – 56 см, құйрығының ұзындығы 25 – 35 см, терісі бағалы аң. 
* Қысқы жүні қалың, жұмсақ әрі жібектей болып келеді. Жазғы жүні қысқа, ірі және түбітсіз келеді. 
* Қарсақтың түлкіден айырмашылығы: құлағы ақ, үлкен тұмсығы сүйір болады. 
* Қарсақ жылына екі рет түлейді (көктемде және күзде).

## Тіршілік жағдайы мен қоректенуі
Тереңдігі 1 – 2 м, ұзындығы 4 – 6 м ін қазып алып, сонда тіршілік етеді. Кейде түлкі, борсық және суырлардың ескі індерін де пайдаланады.
Қарсақ қорек іздеуге таңертеңгі және кешкі мезгілде шығады. Негізгі қорегі – тышқан, тоқалтіс, құмтышқан, сарышұнақ, суыр, қоян, т.б. Сондай-ақ, қарсақтар тасбақаны, құсты, жыланды, кесірткені де жейді.

## Көбеюуі
Қарсақ жыныстық жағынан 9–10 айда жетіледі. Жылына 1 рет күшіктейді. 2-ден 16-ға дейін, негізінде 3-6 күшік табады. Қазақстанның далалы аймағында ақпанда, ал шөл-шөлейтті аймақтарында қаңтардың аяғында шағылысады. 52 күннен кейін 2–16, көбіне 3–6 күшік туады.

## Таралу аймағы
Қазақстанның шөл-шөлейтті жерлерінде кең тараған. Өсімдікке бай ойпаң мен аңғарлы сайларды, тау етегін мекендейді.

Қарсақ – өте бағалы терісі үшін ауланып келе жатқан кәсіптік маңызы бар аң. 

Қарсақ – құтыру мен оба ауруларын таратушылар.

## Түршелері
Қазақстанда қарсақтың 3 түршесі бар:
* Қазақстан қарсағы (*Vulpes с.corsac*) - солтүстік, орталық және оңтүстік-шығыс Қазақстан жерін мекендейді. Бұл түршелердің ең ірісі, тері жабындысы мен құйрығы ерекше үлпілдек жүнді.
* Қалмақ қарсағы (*Vulpes c.kalmykorum*) - Орал таулырының шөлді аймағында кездеседі. Қазақстан қарсағына қарағанда жүні онша үлпілдек емес.
* Түркімен қарсағы (*Vulpes c.turkmenicus*) - оңтүстік-батыс және Оңтүстік Қазақстанда тараған. Қарсақтардың ішіндегі кішісі.

## Дереккөздер


Санат:Түлкілер
Санат:Қазақстан фаунасы
Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев

**Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев** (2 қыркүйек 1932 жыл, Қостанай облысы Боровской кенті – 23 қараша 2015 жыл, Алматы) — суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1991).

## Өмірбаяны
Алматы көркемсурет училищесін (1959), Мәскеудің Бүкілодақтық кинематография институттын бітірген (1962).

1967 жылдан "Қазақфильм" студиясында суретші, 1981 жылдан бас суретші.

## Суретші-қоюшы ретінде
* "Ән қанаты" (1966)
* "Балалық шаққа саяхат" (1969)
* "Отқа оранған Орал" (1973)
* "Таңдау" (1976)
* "Транссібір экспресс (1978, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, сондай-ақ, Карловы-Варыде өткен Халықаралық және Ереван қаласында өткен Бүкілодақтық кино-фестивальдың жүлдесі мен КСРО ХШЖК-нің алтын медалі)
* "Жазушы" (1980)
* "Қош бол, Медеу" 
* "Ай астындағы үй" (1982)
* "Батыр Баян" (1992) көркем фильмдерді түсіруге қатысты.

## Марапаттары
* Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы (1978)
* Карловы-Варыде Халықаралық кино-фестивальдың жүлдесі
* Ереван қаласында өткен Бүкілодақтық кино-фестивальдың жүлдесі
* КСРО ХШЖК-нің алтын медалі
* «Еңбек ардагері» медалі (2002)
* ҚР Президентінің  құрмет грамотасы (2002)
* "Экран шебері" атағы (2007). 

## Дереккөздер

Санат:2 қыркүйекте туғандар
Санат:23 қарашада қайтыс болғандар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қарсақ мұнай кен орны

**Қарсақ  мұнай кен орны** — Атырау облысы Мақат ауданы, Мақат кентінен оңтүстікке қарай 70 км, Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан 18 км жерде орналасқан. Кен орны бұрғылау жұмыстары нәтижесінде 1948 жылы ашылған, 1960 жылдан пайдаланылуда.

## Геологиясы мен сипаты
Кен орны үш қанатты тұз күмбезі құрылымнан орын алған. Бұл құрылымның ендік бағытта созылған тұз ядросының екі төбешегі бар, олар 700-800 м тереңдікте жатыр.

Қарсақ мұнай кені аумағында төменгі пермь кезеңінен жоғары апт, неокомге дейінгі шөгінділер (жалпы қалыңдығы 1800 м) тараған.
1952-1960 жылдары жүргізілген терең бұрғылаудан кейін жоғарғы және төменгі бор қабаттарында өндірістік маңызы бар мұнай горизонттары анықталды. Мұнайы мол шоғырланған батыс қанат 9 мұнайлы горизонтқа бөлінген.Шөгінді жыныстардан  құралған мұнайлы қабаттардың жалпы қалыңдығы 4 – 32 м. Коллекторларының ашық кеуектілігі 25-30%, өткізгіштігі 1,03-2,34 мкм2. Бастапқы қабаттық қысым 1,8 – 7,2 МПа, температурасы 25 – 35°С. Мұнайдың тығыздығы 0,826 – 0,933 г/см3.

## Құрамы
Мұнай құрамында:
* күкірт - 0,1-0,6% 
* шайыр - 9-52%  thumb|оңға|500px|Қарсақ мұнай кен орны
* парафин - 0,17-2,19%
Ілеспе газдың құрамы:
* метан - 70,4%;
* этан - 4,2%;
* пропан - 9,3%;
* изобутан - 14.4%;
* азот - 1,1%;
* оттегі - 0,3%.
Хлоркальций типті қабат суларының  тығыздығы 1,091-1,670 г/см3, минералдары 135,2-253,6 г/л.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Қарсақпай

**Қарсақпай** — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ұлытау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 91 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2402 адам (1268 ер адам және 1134 әйел адам) болса, 2009 жылы 1668 адамды (889 ер адам және 779 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1159 адамды (597 ер адам және 562 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1911 жылы Қарсақбай-Аша қонысында қаланған. Қарсақпайда Қазақстандағы түсті металлургияның тұңғышы – мыс қорыту зауыты салынған.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Қарсыласу қозғалысы

[right|thumb|250px|[Дюнкерк шайқасы]]
**Қарсыласу қозғалысы** – екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы (1939 – 1945жж.) фашизмге қарсы бас көтерулер. 

Қозғалыс фашистік одаққа кіретін елдердің (Германия, Италия, Жапония, т.б.) қарулы күштеріне қарсы бағытталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі патриоттық, азаттық, антифашистік қозғалысы.

## Ағымдары
Жаулап алынған елдерде қарсыласу қозғалысына қатысушылар арасында екі ағым болды:
# Жергілікті коммунистік партиялардың жетегінде болған ұйымдар;
# Батыс елдері (АҚШ, Ұлыбритания, т.б.) көмегіне сүйенген ұлттық ұйымдар. Бұл екі ағым фашизмге қарсы күресте түрлі бағыт ұстанды. Мысалы, Франция, Италия, Чехословакия, Бельгия, Дания, т.б. елдерде екі ағым ортақ жауға қарсы күш біріктірсе, Югославия, Албания, Грекия, Польша, т.б. елдерде, керісінше, өзара бәсекелестікке түсті.

## Кезеңдері
Қарсыласу қозғалысы бірнеше кезеңнен тұрады.

# 1939 ж. қыркүйек – 1941 ж. маусым – күш жинау кезеңі болып, фашизмге қарсы ұйымдар құрыла бастады. Партизан топтары (Польша, Югославия), саяси манифестация, диверсиялар (Чехословакия, Франция, Қытай) ұйымдастырылды.
# 1941 ж. маусым – 1942 ж. қараша – неміс фашистерінің Мәскеу түбінде жеңілуіне байланысты қарсыласу қозғалысы жалпы ұлттық сипат алды.
# 1942 ж. қараша – 1943 ж. соңы – Кеңес әскерлерінің Сталинград және Курск шайқастарында жеңіске жетуіне байланысты Грекия, Албания, Югославия, Қытай, Италия, Вьетнам, т.б. елдерде ұлт-азаттық армиялары құрылып, кейбір аймақтар азат етіле бастады.
# 1944 – 1945 ж. қыркүйек – Германия мен Жапония талқандалып, Батыс Еуропа мен Оңтүстік-Шығыс Азия елдері фашизмнен азат етілді.

#### Сипаты
Қарсыласу қозғалысы интернационалдық сипатта болды. Тұтқыннан, концлагерьлерден қашып шыққан көптеген кеңес азаматтары жергілікті партизан қозғалыстарына қосылды. Олардың арасында қазақстандықтар да болды. Мысалы, cержант Бейсен Райысов Югославия азаттық армиясында батальон командирі болды. Дәрігер Ахмет Бектасов Франция партизандарынан арнайы топ ұйымдастырды. Қадем Жұбаниязов Испанияда, Қамкен Жанбеков, Өтеген Абдуллин, т.б. Бельгия, Голландия елдерінде құрылған партизан жасақтарында соғысты. Бұл партизан жасақтарында көптеген қазақтар болды. Мысалы, Райысовтың батальонында 90-ға жуық қазақ болған. 1965 ж. Италия ақпарат құралдары “Гуидо Боскалия” отрядында 70 қазақ болғанын хабарлады. Дегенмен қарсыласу қозғалысына қатынасқандардың көпшілігінің ерлік қимылдары әділ бағаланбай, тұтқынға түскен адамдар ретінде біржақты қаралып, кеңестік әміршіл жүйе тарапынан қуғынға ұшырады. 1946 ж. қарсыласу қозғалысына қатысып, елдеріне оралған 49 қазақ азаматы тұтқындалып, ату жазасына кесілген, кейіннен үкім өзгертіліп, бәрі де 25 жылға бас бостандықтарынан айрылды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Еуропадағы Қарсыласу қозғалысына қатысқан қазақтар

Санат:Қарсыласу қозғалыстары
Қарсылық

right|thumb|240px**Қарсылық**, **наразылық** – наразылық білдіру. Құқықта заңдылықтың сақталуын қадағалау нысандарының бірі. Прокурордың сот немесе басқару актілеріне қарсы наразылық білдіру уәждемесінен көрініс табады. Қарсылық білдірілетін актілердің сипатына және оларды қандай органдар шығарғанына қарай **қадағалау тәртібіндегі қарсылық**, **жалпы қадағалау тәртібіндегі қарсылық**, **кассациялық қарсылық**, **прокурордың қарсылығы**, **жеке қарсылық**, **вексельге қарсылық**, **теңіз тасымалындағы қарсылық** түрлеріне бөлінеді. Сондай-ақ, жоғары тұрған сот органдарының қадағалауы тәртібіндегі қарсылық та көзделген. Қадағалау тәртібіндегі қарсылық –заңды күшіне енген сот үкіміне, шешіміне, ұйғарымына немесе қаулысына прокурордың наразылық білдіруі. Жалпы қадағалау тәртібіндегі қарсылық прокурордың мемлекеттік немесе жергілікті (муниципалдық) орган шығарған актінің күшін жоюды немесе оның заңға сәйкес келтірілуін, не лауазымды адамның заңсыз әрекетін тоқтатуды жазбаша талап етуі. 
***Кассациялық қарсылық** – іс жүргізу құжаты, онда прокурор бірінші сатыдағы соттың заңды күшіне енбеген заңсыз және негізсіз үкімінің не шешімінің күшін жою немесе оны өзгерту туралы мәселені жоғары сатыдағы соттың алдына қояды (қарсылық Кассация). 
***Прокурордың қарсылығы** – прокурорлық қадағалау актісі. Прокурор заңға қарама-қайшы келетін құқықтық акт жөнінде осы актіні шығарған органға не лауазымды адамға наразылық білдіреді, не іс жүргізу заңдарында көзделген тәртіппен сотқа жүгінеді. Қарсылық он күндік мерзімнен кешіктірілмей қаралуға тиіс, ал егер наразылық өкілдікті (заң шығарушы) органның шешімі жөнінде білдірілсе, онда таяудағы мәжілісте қаралуға тиіс. Нәтижесі прокурорға дереу жазбаша хабарланады. 
***Жеке қарсылық** – бірінші сатыдағы соттың заңда көрсетілгендерден басқа заңды күшіне енбеген ұйғарымына наразылық білдіру. Соттың азаматтық істер бойынша ұйғарымдарына заңда көзделген реттерде, сондай-ақ, олар істің одан әрі жылжуына кедергі келтіретін жағдайда қарсылық білдіріледі. Бірінші сатыдағы соттың қалған ұйғарымдарына прокурор кассациялық қарсылық жолымен наразылық білдіруге құқылы.
***Вексельге қарсылық** – вексельдік құқықтың кейбір заңды фактілерін, атап айтқанда: акцептіден, төлемнен, бұрыштаманың күнін көрсетуден, вексельге бұрыштама қоюдан, вексельдің үлгісін немесе түпнұсқасын бермеуден бас тартуды нотариустың ресми куәландыруы. 
***Теңіз тасымалындағы қарсылық** – кеменің жүзуі немесе аялдауы кезінде кеме иесіне мүліктік шағым-талап қою үшін негіздемеге айналуы мүмкін оқиға (апат) болған жағдайда кеме иесінің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға қажетті дәлелдемелерді қамтамасыз ету мақсатында кеме капитанының белгіленген тәртіппен ресімделген жазбаша мәлімдемесі.

## Дереккөздер:


OS7

Санат:Іс-қағаздар
Қарсы Шабуыл

right|thumb|200px|Кеңес әскерінің Донецк облысындағы қарсы шабуылы, 1941ж.**Қарсы шабуыл** – қорғаныстағы әскерлердің шепті бұзбақ болған дұшпанды талқандау және бұрынғы тактикалық жағдайды қалпына келтіру мақсатында жүргізетін шаралары. Қарсы шабуыл қорғаныстағы әскерлердің белсенділігін көрсетеді және екінші сап пен резервтер күшімен белгіленген ұрыс жоспарына сәйкес өткізіледі. Оған шабуылға ұшыраған бірінші саптағы әскерлер де қатыстырылады. Қарсы шабуылға шыққан әскерлерге танк, авиация, артиллерия, т.б. атыс құралдарымен көмек беріледі. Қарсы шабуыл дұшпанның бекінуіне және оның резервтерінің жетіп үлгеруіне мұрша бермейтін шапшаң, батыл қимылмен табысқа жете алады.

## Дереккөздер:


Санат:Әскери іс
Қарттар үйі

[right|thumb|240px|[Белин қаласындағы қарттар үйі]]
**Қарттар үйі** – жасы ұлғайып, қараусыз қалған қарттарды әлеуметтік қорғау нысандарының бірі болып табылатын мемлекеттік мекеме. 

Бұрынғы КСРО тұсында қарттар үйі 20 ғ-дың 50 – 60-жылдарында құрылып, ауқаты төмен, еңбекке жарамсыз азаматтардың тұрмыс деңгейін қолдау мақсатымен жұмыс істей бастады. Қазіргі кезде қарттар үйі мемлекеттік бюджет, мемлекеттік қамсыздандыруға алынған адамдардың зейнетақысы, заңды және жеке тұлғалардың қайырымдылық жарналары, Қызыл Крест пен Жарты Ай желісі бойынша көрсетілген ізгілік көмек, трансферт, жекеше құрылымдардың қаражаты есебінен қаржыландырылады. Қарттар үйінде тұратын бір адамның айлық шығыны орта есеппен 7500 теңгені құрайды, оның 2500 теңгесі қарияның зейнетақысы есебінен өтеледі. Коммуналдық қызмет көрсетуге, жөндеуге, тамаққа байланысты шығынның көп бөлігі мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен өтеледі. ҚР-нда 2002 ж. қарттар үйін ұстауға мемлекеттік бюджет есебінен 20 млрд. теңгедей қаражат жұмсалды.

## Дереккөздер

Санат:Әлеуметтік қорғау
Санат:Қартаю
Санат:Тұрғын үйлер
Санат:Қарттар үйі
Санат:Әлеуметтік кәсіпкерлік нұсқалары
Қару

right|thumb|150px|Қару-жарақтар
**Қару** – соғыс кезінде жаудың әскери күшін жою үшін қолданылатын жарақтар мен қондырғылар. Алғаш аңшылықта қолданылатын қорғану және шабуыл құралы ретінде пайда болып, кейін қарулы соғыс жүргізу құралына айналды. Қаруды жүйелеудің әр халықта қалыптасқан дәстүрі бар, ал тұрақты қалыптасқан ғылыми жүйелеу бойынша әскери шабуыл құралдары жауынгердің *жеке қаруына* және соғыс жағдайында бірнеше адамның қызметін қажет ететін үлкен әскери қаруларға (түрлі қондырғылар, әскери машиналар, т.б.) бөлінеді. Жұмсалу тәсіліне қарай адамның дене күшін пайдалану арқылы қолданылатын ''суық қаруға'' және оқ-дәрінің күшін пайдаланатын *атыс қаруына* бөлінеді. Құралымына, жасалатын материалына, жарақат салу тәсілдеріне, қызметіне, жасалу әдісіне қарай ерекшеленетін жауынгерлік қарудың көптеген түрлері бар. Қазақтардың дәстүрлі қару-жарақ жүйесінде жауынгердің жеке қаруы “ер қаруы” деп аталады. Қазақтар жарақат салу тәсіліне сәйкес ер қаруының негізгі бес түрін (ату, кесу, шабу, түйреу, соғу) айырады. Атыс қаруы пайда болып, оның жетілуі барысында 19 ғасырдан бастап соғыс әдістері күрт өзгеріп, дәстүрлі суық қару қолданыстан шығып қалды. 20 ғасырда ғылым мен техниканың дамуына қарай қарудың, әскери техниканың жаңа түрлері, бактериологиялық, химиялық, атомдық, ғарыштық, т.б. жаппай қырып-жою түрлері пайда болды.

**Қару**-тipi немесе басқа нысаналарды жою үшін құрастырылып жасалған, сондай-ақ, дабылдар беруге арналған құрылғылар мен заттар. Бұлар: атыс қаруы, суық қару, газ қаруы, электр қаруы, пневматиқалы қару,дабыл қаруы, лақтыру қаруы болып саналады.

Сатып алуға, жанында ұстауға және қаруды сақтауға лицензия алған қаруы бар заңды   және жеке тұлға қару иесі бола алады.
Зани көзкарас тұрғысынан - заңсыз алып жүру, сақтау, сатып алу, дайындау және сату қылмыстық жауапкершілікке апарып соғатын зат. Шаншитын (стилеттер, кездіктер, шаншитын найза түріндегі және т.б.), шаншып-кесетін (фин пышағы, қанжар, аншы пышағы, найза пышақты және т.б.), шабатын (қылыш, семсер және т.б.), уататын (кистендер, қастеттер және т.б.) суык. қаруды дайындау немесе сату, заңсыз алып жүру оқиғалары барынша жиі кездеседі.

## Дәстүрлі қару-жарақ атаулары
* **Сауыттар**: бадана, берен, жалаңқат, зере сауыт, көбе, кіреуке, қаттама, торғауыт.
* **Дұлығалар**: бетбейнелі дұлыға, көбе дұлыға, қаттама дұлыға, құрама дұлыға, темір қалпақ, темір телпек.
* **Ат сауыттары (кежім)**: береңгілі кежім, зере кежім, көбе кежім, қаттама кежім, қияқ кежім.
* **Жеңсе**: жеңсе.
* **Ату қаруы**: мылтық, садақ.
* **Кесу қаруы**: алдаспан, қылыш, сапы, семсер.
* **Түйреу қаруы**: найза, сүңгі.
* **Шабу қаруы**: айбалта.
* **Соғу қаруы**: шоқпар.

## Дереккөздер

Санат:Құқық
Санат:Заң
Қарулы көтеріліс

**Қарулы көтеріліс** – үстемдік жасаушылар мен мемлекеттік басқару жүйесіне қарсы наразылық білдірудің жоғары шегі (қарулы көтеріліс). Қарулы көтеріліс көп жағдайда билік басындағыларға қарсы бағытталады. Ол ұйымдасқан түрде жүргізілсе төңкеріске ұласады. Ондай жағдайда билікке жаңа саяси топ келуі мүмкін немесе белгілі бір келісімдер арқылы екі жақ өкілдерінен жаңа үкімет құрылады. Қарулы көтерілісті ұйымдастырушылар саяси реформалар жүргізу арқылы ел өміріне жаңа саяси жүйе енгізуі мүмкін (Қазан төңкерісі). Қазақ даласында Ресейдің отарлау саясатына қарсы көптеген қарулы көтерілістер болды (Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы, Қарқара көтерілісі, Торғай көтерілісі).

## Сілтемелер
*төңкеріс
*саяси реформа
*Қазан төңкерісі
*Қарқара көтерілісі
*Торғай көтерілісі

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Көтеріліс
Қарулық

**Қарулық** – дәстүрлі халықтық жоралғы. Елді мекенге жаңадан көшіп келіп, қоңсы қонған отбасына сол жерде бұрыннан тұрып жатқан көрші-қолаңдар ерулікке шақырып қонағасы береді. Жаңадан қоныстанған отбасы әбден жайғасып алған соң әлгі көршілерді мал сойып қонаққа шақырады. Мұны **қарулық** деп атайды. Қарулық сыйға-сый, меймандостыққа ықылас көрсету болып табылады. Қазақ халқындағы “ерулікке – қарулық” көрсету көршілер арасын жақындастыру, бірін-бірі жатсынбай араласып тұру мақсатында жасалған. Қарулық қазақ халқының қонақжайлық қасиетін, рухани әлемінің жоғары екендігін паш етеді.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Салт-дәстүрлер
Қарусыздандыру

**Қарусыздандыру** – мемлекеттің немесе оның белгілі бір аумағының қару-жарағын толық немесе белгілі мөлшерде шектеу. Қарусыздандыру халықаралық келісімдермен белгіленеді. Онда мемлекеттің қарулы күштері, әскери бекіністері мен базалары, әскери өндірісі, т.б. болуына толық немесе ішінара тыйым салынады. 

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Бейбітшілік
Санат:Қауіпсіздік
Қарыз

**Қарыз** — азаматтық құқықта екі тараптың беруші мен алушының арасында жасалатын келісімшарт түрі.  Қарыз шарты әдетте өтеусіз болады. Қарыз бойынша пайыз алуға тек заңда көзделген реттерде және белгіленген тәртіппен ғана жол беріледі. 

## Қарыз алысу
*Қарыз алысу* - қарыз қаражатын тарту, қажеттігі туралы шешім қабылдау, қарызды тарту, пайдалану, өтеу жəне оған қызмет көрсету тəртібі мен шарттарын белгілеу рəсімдерін қамтитын үдеріс. Қарыз алысу жөніндегі келіссөз жүргізу, міндеттемелерді қамтамасыз ету жəне оларға кепілдік беру, тиісті құжаттарды рəсімдеу жəне оларға қол қою, қарыз шарттарын бекіту (мемлекеттік сыртқы қарыз алу кезінде) рəсімдері, қарыз қаражатын алу, пайдалану, қарызды өтеу жəне оған қызмет көрсету, бұған қоса тараптар міндеттемелерінің есебі, орындалуын бақылау жəне талдау рəсімдері. 

## Қарызды өтеу
*Қарызды өтеу* - негізгі борыш пен пайызды төлеу жөніндегі міндеттемелердің тоқтатылуы. Қарызды өтеудің қалыпты тәсілі - борышқордың қарыздарлық міндеттемесін орындауы. 

## Дереккөздер
Қарыз Капиталы

**Қарыз Капиталы**– облигациялар, т.б. бағалы қағаздар шығарудан түскен қаражат есебінен, сондай-ақ, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді банк несиесі есебінен құралатын капитал. Қ. к. меншікті капиталмен бірге баланстың пассивін қалыптастырады.
Қарық

[right|thumb|100px|[Жасанды арна]]
**Қарық** – суландыру жүйесіндегі жасанды арна. Өзеннен не бөгеннен егінге су арық арқылы жіберіледі. Бау-бақшадағы дақылдарды толық суғару үшін қарықтар егіс атыздарымен жалғастырылады.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Егіншілік
Қарымта

**Қарымта** – қазақтың дәстүрлі құқықтық қағидаларында ерте заманда қалыптасқан ұғым. Қарымта қазақ қоғамындағы заңдылық пен реттілікті сақтау құралы – барымтамен тікелей байланысты. Барымтаны есесі кеткен, кегі қайтпаған жақ жасайды. Егер барымта кезінде шығын саны мөлшерден асып кетсе, жапа шеккен жақ Қарымта қайтарған. “Барымтаға – қарымта” деген сөз соған байланысты айтылған. Уақыт өте келе Қарымта сөзінің мән-мағынасы біршама өзгерді. Адамдар арасындағы жақсы іс-әрекеттерге Қарымта ретінде жақсылық жасау белең ала бастады. Бүгінде спортшылар арасында да Қарымта кездесулері өткізіліп тұрады.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Салт-дәстүрлер
Қарын бөртпе

**Қарын бөртпе**— ел арасында сирек дайындалатын өте дәмді тағам. Көбінесе жаңа сойылған малдың етінен, майынан, бауырынан қосып, ұнмен араластырып, қарынға салып пісіреді.Сойылған қойдың іш майын, етін, бауырын өте ұсақтап турайды. Фарштың үстіне бидай ұнын, сарымсақ, бұрыш, тұз салып жақсылан араластырады. Дайын болған фаршты қарынға не бүйенге салады. Бүйенге салса бір шеті тұйық болады да, екінші ашық ұшын жіңішкертіп жойылған ағаш істікпен түйреп байлайды. Қарынға салса да бір шеті солай түйреп байланады. Бұжы қайнап жатқанда бұжыны аудармалап, әр жерінен істікпен шаншып желін шығарып отырады. Ол, қазандағы суға толық батып, баяу жанған оттық табында 1,5—2 сағат қайнауы керек.Дастарқанға қарын бөртпені жылыдай да, суытып та қоюға болады. Қасына пияз, басқа да көкөністер салады.

300 г іш май, 500 г ет, 300 г бауыр, 300 г бидай ұйы, 3 бас сарымсақ, 1 шай қасық бұрыш, 1 ас қасық тұз керек.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Қарынжарық құмы

**Қарынжарық** – Маңғыстау түбегі мен Үстірт аралығындағы құмды алқап.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысының Қарақия ауданындағы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстіктен оңтүстік-батысқа қарай 130 – 160 км-ге созылған, ені 24 – 40 км. Ауданы 2 мың км2. Негізгі жыныстарының мүжіліп, үгілуінен қалыптасқан құмды төбелердің биіктігі кейде 5 – 15 м-ге жетеді. Кей жері тақырға, сортаңға, сорға айналған. Шығысын бойлай теңіз деңгейінен 52 м төмен жатқан Кендірлі соры мен Қарынжарық ойысы орналасқан.

## Климаты
Климаты континенттік, қаңтар айының орташа температурасы –5 – 6°С, шілдеде 27°С. Жауын-шашын мөлшері 120 – 150 мм шамасында.  3 – 7 м  тереңдікте минералды грунт сулары бар. 

## Өсімдігі
Шығысы құмды саздақтардан құралған аллювийлік жазық. Мұнда жусан, сораң өседі. Батысының жері дөңестеу, онда баялыш, жусан, жүзгін, күйреуік, ақ сексеуіл өседі. Солтүстігінде ойыс Қарабауыр жонына ұштасады. Мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы құмдары
Қасаба

**Қасаба** — қазақ қыз-келіншектері киетін бас киім. Қасаба – "алтын зерлі" деген мағынаны береді. Оның өн бойы түгелдей зерлі жолақпен әдіптеліп, алтын жіптермен кестеленетін болған. Қасабаны келіншек үкісіз, желексіз, сыртына жаулық салып, тойдан кейін де киген. Ол қазақ тіліндегі "қасабалы келіншек", "қасабалы қалыңдық" деген атауды қалыптастырған. Қасаба күрең немесе көгілдір түсті жібек, ши барқыт, пүліш, дүрия, шұға, парша секілді маталардан тігіледі. Сұлбасы дөңгелек етіп тақияға ұқсастырып пішіледі де, артқы жағына немесе желкесіне қарай бірте-бірте ойытқи түскен қүламасы болады, оның ұшы әйелдің арқасына қарай төгіліп жатады. Айдыны зерлі жіптермен кестеленіп, қиылысқан жерін алтын жолақпен жауып, зерлі өшекеймен безендіреді. Құламасына шашақтар тағылады. Қасабаны көбінесе жас келіндерге арнай тіққен. Қасабаның маңдай тұсына түрлі қымбат тастармен (перуза, ақық, лағыл, т.б.) тізілген дөңгелек табақшалармен бекітілген қыстырма ілінеді. Ал, самай тұсына тұралап, ұғаынырак күміс қоңыраушалармен ұшталған 5-6 тізбек салпыншақ қыстырылады.

## Дереккөздер

Санат:Киім
Қасақылық

**Қасақылық**, қаскөйлік, браконьерлік – жан-жануарларды қорғау туралы заңдар мен ережелерді қасақана бұзып, аң-құс, балық аулау немесе қырып-жою, сондай-ақ тиісті рұқсатсыз, тыйым салынған жерлерде, заңсыз аңшылық құру, сирек кездесетін және бағалы өсімдіктерді жинау.

Санат:Құқық
Санат:Заң
Қасапхана

[right|thumb|160px|[Ртищевск қасапханасы]]
**Қасапхана** – мал соятын кәсіпорын. Ол аудан орталықтарында, ірі кенттер мен ауылдарда ұйымдастырылады. Қасапхананың төңірегі дуалмен қоршалып, бөлмелері жарық, құрғақ, едені су өткізбейтін болуы керек. Оның мал соятын, ет тоңазытатын, тері тұздайтын, ішек-қарын және ет сақтайтын бөлімшелері бар. Қасапханада сойылатын мал, ет және ет тағамдары мал дәрігерінің бақылауында болады. Қасапханадан сақтауға, сатуға жіберілетін ұшаға арнайы белгі қойылады.

## Сізге керегі ...
*Қасапшы

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Ет
Қасиет

**Қасиет**– адамның не бір заттың өзіне тән сапалық болмысын, ерекшелігін айқындайтын ұғым. 1) Адам бойындағы қасиет жағымды және жағымсыз болып жіктеледі. Жағымды қасиеттер (имандылық, инабаттылық, ізеттілік, адамгершілік, ар-абырой, адалдық пен әділеттілік, т.б.)
2) Объектілердің немесе энергияның белгілі бір әсер еткен немесе өзара әсер еткен жағдайлар байқалатын сандық немесе сапалық сипаттамасы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Садық Қасиманов

**Қасиманов Садық** (12.3. 1905, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы – 6.2.1977, Алматы) – педагог, этнолог, ақын.

* 1938 жылы Қазақ педагогикалық институтын бітірген. 
* 1939 – 60 жылдары мектептерде мұғалім болды. 
* 1960 – 71 жылдары Қазақстан ғылым академиясында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді.

Қасиманов қазақ этнологиясын (қолөнер, ас-тағам, ұлттық ойын, т.б.) зерттеуге көп үлес қосты. Оның 
* *“[[Өс-өс, бөбек]]”* (1961)
* * “[[Сиқырлы сыбызғы]]”* (1961)
* *“[[Қазақ халқының қолөнері]]”* (1962; 2-бас., 1969; 3-бас., 1995)
* *“[[Қазақтың ұлттық ойындары]]”* (1963, телавтор)
* *“[[Қазақтың ұлттық тағамдары]]”* (1977) сынды еңбектері қазақ халқының тұрмыстық және рухани мәдениетінен молынан мәлімет береді.

Бұл еңбектерде қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне қажетті үй-жай салу, киім-кешек тігу, азық-түлік дайындау, әсем бұйымдар жасау кәсіптері айтылып, олардың халықтың қоғамдық тарихымен байланысы ашып көрсетілді.

## Дереккөздер
Қасқаат

**Қасқаат** — Қостанай облысының Меңдіқара ауданындағы ауыл, Ломоносов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Боровской ауылынан солтүстікке қарай 40 км-дей жерде, Тобыл өзені мен оның оң саласы Обаған өзенінің су айрығында, орманды дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1672 адам (833 ер адам және 839 әйел адам) болса, 2009 жылы 1468 адамды (760 ер адам, 708 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1954 жылы тың жерлерді игеруге байланысты құрылған астық кеңшары мен ауылдық кеңестің орталығына айналды. 1997 жылы кеңшар негізінде Қасқаатта және округке қарасты Көктерек, Қарамай, Уразовка, Шиелі ауылдарында 38 шаруа қожалығы, 3 ЖШС, 1 акционерлік қоғам құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылдарда байланыс бөлімшелері, 1 орта, 3 бастауыш мектеп, 2 кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 3 фельдшелік пункт бар. Қасқаат арқылы Боровской – Ұзынағаш автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Меңдіқара ауданы елді мекендері
Қасқыржидек

**Қасқыржидек** ()  – көкендер тұқымдасына жататын бұта.  

## Аталуы
Бұл көкендер тұқымдасына жататын бұтаны алғаш рет сипаттаған Карл Линней болып саналады. Ол бұл өсімдікке  деген атау берген (грекшеден аударғанда Дәмжапырақ дегенді білдіреді). Бұл атау берілген себебі қасақыр жидек жапырақтары лавр жапырақтарымен ұқсас болған. Грек мифологиясы бойынша Дафна оны қуалап бара жатқан Аполлоннан қашып дәмжапыраққа айналып кеткен.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 40-80 см.
* Сирек бұтақты сабағының сарғыш түсті қабығы болады.
* Жапырақтары ұзынша қандауыр тәрізді, кезектесіп орналасқан.
* Гүлдері ақ, қызғылт немесе сары түсті, хош иісті, бірігіп гүлшоғырын құрайды (кейде гүлі дара да жетіледі). Маусым-шілде айларында гүлдеп, шілде-тамызда жемісі піседі.
* Жемісі- ашық қызғылт түсті, бір тұқымды сүйекше.  Қасқыржиек - өте улы өсімдік

## Өсетін жері мен таралу аймағы
thumb|left|120px|Кәдімгі қасқыржидек (''Daphne mezereum'')
Жер бетінде 70-ке жуық түрі кездеседі. Қазақстанда 2 түрі бар. Алтай, Сауыр, Маңырақ және Тарбағатай жоталарының биік таулы тастақты жерлеріндегі жалпақ және қылқан жапырақты ормандарында өседі. Алтай қасқыржидегін қазақтар усойқы деп те атайды. Бұл өте сирек кездесетін өсімдік. Оның жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланыста қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Қолданысы
Қасқыржидектің жемісі мен қабығынан дәрі жасалады.

Гүлі өте әдемі болғандықтан сәндік үшін де өсіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Көкендер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Қасқан

**Қасқан** – мәнті пісіруге арналған ыдыс. Қасқан ертеде қазан буына қоюға ыңғайлы етіп ағаштан жасалған. Ол дөңгелек келген, ортасында мәнті, қаттама қоюға арналған бірнеше қатар астында бу өтіп тұратын тесігі бар сөре секілді бөліктерден тұрады. Бетіне қақпақ жабылады.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Ыдыс-аяқтар
Қасымбаев Жанұзақ Қасымбайұлы

**Қасымбаев Жанұзақ Қасымбайұлы**
(25.12.1941 жылы туған,  Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданы) — ғалым, тарих ғылымның докторы (1983), профессор (1984), Қазақстан Республикасының білім беру саласының үздігі (1986, 1988), Қазақстанның білім беру ісіне еңбегісің қайраткері (1990).

Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан.

ҚазМУ-дің тарих факультеттін бітірген (1965).

Талғар қаласындағы орта мектепте мұғалім (1965-1967), ҚазПИ-дің (қаз. Абай атындағы АлМУ) гуманитарлық факультеттегі тарих кафедрасында ассистент, аға оқытушы, доцент (1967-1973), 1982 жылдан Қазақстан тарихи кафедрасының меңгерушісі.

Ғылыми зерттеулерінің басты бағыттары: XVIII-XIX ғасырлары басындағы өлке қалаларының қазақ ауылдарымен және іргелес елдермен қарым-қатынасы: Орталық Азиядағы саяси және сауда байланыстары, қазақ жерін Ресей империясына қосу, қазақ мемлекетінің белгілі қайраткерлері, XIX  ғасырдағы қазақтан шыққан генералдар, т.б.

500-ге жуық еңбектері жарияланған. Соның 20 жуығы ірі монограмма зерттеулер, оқу-әдістемелік басылымдар. Әсіресе қазақ хандары (Кенесары, Айшуақ, Жантөре, т.б.),  XIX-XX ғасырлары басындағы қазақ-қытай керуен саудасы, қалалар тарихы (Семей, Ақмола) туралы терең мазмұнды, көлемді зерттеулері елімізде және шет елдерде жоғары баға алды. Оңдаған ғылыми кандидаттарымен және доктарыларын даярлаған.

«Парасат» орденімен (1999) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихшылары
Қамар Қасымов

**Қамар Қасымов** (1893, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы - 14 маусым, 1966, Алматы) - музыка аспабын жасаушы шебер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1958 ж.). 

## Өмірбаяны
Қасымов қазақтың дәстүрлі көне музыкалық аспаптарын жетілдіру ісімен айналысқан тұңғыш органолог. Ол XX ғасырдың 1920 - 1930 жылдарындағы мәдени бетбұрыстардың бел ортасында болып, көне қылқобызды, сал-серілердің тоғыз пернелі қара домбырасы, дауылпаз бен шыңдауылды, сыбызғыны классикалық аспап дәрежесіне дейін жетілдіріп, оркестрлік шығармаларды орындауға лайықтап жасады. Ол жасаған аспаптар көптеген халықаралық көрмелерге қойылды. Қасымов жасаған музыкалық аспаптар Мәскеу, Санкт-Петербург, Алматы, Семей қалаларындағы мұражайларда сақтаулы.

## Марапаттары
* "Еңбек Қызыл Ту" ордені
* медальдармен марапатталған. 
* Моңғолия үкіметінің ең жоғары "Алтын гадс" орденімен марапатталған.
* Баян-Өлгей аймағының құрметті азаматы атанған. 

## Дереккөздер

Санат:1893 жылы туғандар
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Санат:14 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1966 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Музыка аспабы шеберлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Алтын гадс орденінің иегерлері
Санат:Баян-Өлгей аймағының құрметті азаматтары
Қателер Теориясы

**Қателер Теориясы**– математикалық статистиканың өлшеу қателері туралы тәсілдерді зерттейтін саласы. Мұнда зерттелетін қателер түрлері жүйелі, өрескел және кездейсоқ қателер болып 3 топқа бөлінеді.
Санат:Математикалық статистика
Қатипа

**Қатипа** – матаның түрі. 

Ол қатты, төзімді. Сондықтан да онымен қазақ шеберлері көбіне әйелдер киетін ішіктің сыртын қаптаған. Одан күпі, шапан секілді киімдер де тігілген.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Маталар
Қаттама

**Қаттама** — нанның бір түрі. 

Май, жұмыртқа, сүт құйып, қатты етіп иленген қамырлы жұқалап жайып, жайманың бетіне май жағалы, оны қайта рулон етіп орап, пышақпен бірнешеге бөліп, әр бөлікті қайтадан жанды. Тәрелкенің үлкендігіндей жайылған нан қазанда қыздырылған майға пісіріледі. Сонда шелпек қатпар-қатпар болып өте дәмді болып ттіседі. Кейде мұндай қаттаманы қазанға май жағыл қарма тәрізді етіп пісіруге де болады. 1 кг ұн, 1 шай қасық тұз, 150 г май, 1 стакан сүт, 2 жұмыртқа қажет.

Май, жұмыртқа, сүт қосып иленетін қамырына ашытқы салмайсыз. Бірақ қатты етіп илеу керек. Июі қанған қамырды жұқа етіп  жайып, жайманың бетіне май жағылады. Тұшыған сары май немесе кез келген өсімдік майын жағуға болады. Май жаққан соң қамырды орама тәріздес етіп қабаттап орайсыз да, пышақпен бірнеше бөлікке бөліп, әр бөлікті қайта жаясыз. Орташа қалыңдықпен жайылған қамырды қазанда қыздырылған майға пісіресіз. Алдымен бір бетін қызартып, екінші бетіне аударасыз. Ара арасында май құйып отыруыңыз керек. Сонда шелпек қатпар-қатпар болып піседі. Ұныңыз жақсы болса нанды да пісіру оңай. Ал тез босап кететін ұннан қаттама жасап қарық болмайсыз. Сондықтан қаттама жасайтын ұныңыздың жақсы болуын қадағалаңыз. Бірақ, нан өте майлы болғандықтан, ден саулыққа зиян тұстары көп. Тек сағынғанда немесе арнайы мерекелерде ғана пісіргеніңіз абзал.

## Дереккөздер


Санат:Ұн өнімдері
Санат:Қазақ асханасы
Санат:Әзербайжан асханасы
Санат:Қырғыз асханасы
Қатты дене

thumb
thumb
**Қатты дене** — қалпы тұрақтылығымен, және затты құраушы атомдардың тепе-теңдік жағдайының маңайындағы аз тербелісі түріндегі жылулық қозғалысымен, сипатталатын заттың агрегат күйі.

Қасиеттері: қатты денелердің тұрақты пішіні мен көлемі бар, оларды сығуға немесе таптауға болмайды, барлық бөлшектер белгілі бір ретпен тығыз топтастырылған, құрамында элементтер еркін қозғала алмайды.
                                                                                                                                 
## Қолданылуы
Қатты денелерді орындықтар, машиналар, үстелдер, кітаптар, металдар мен баспалдақтар сияқты керекті бұйымдар жасауда қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Қатты денелер
Қасірет Белдеуі

**Қасірет Белдеуі**, Ащылы өзек шебі – («Жаңа Есіл сызығы», «Горькая линия») - 18 ғасырдың 50-жылдары Тобыл мен Ертіс өзендерінің аралығында салынған Ресейдің әскери бекіністері. Қазақ жерін кесіп өтетін Орынбор, Қорған арқылы I Петрдің тұсында салынған Омбы (1716), Ямышев (1716), Семей (1718), Өскемен (1720) бекіністеріне ұласатын орыс мемлекетінің Оңтүстік шекарасында «Даланың мазасыз тағы көшпенділерінен» берік қорғаныс шебін жасау қажеттігін сылтау еткен Ресей Сенаты 1752 жылы 25 ақпанда Сібір корпусының командирі генерал-майор Киндрманның орыс- қазақ шекарасын «түзулеген» жобасын бекітті. Бұл жоба қазақ хандарымен келісілмей жасалды. Жаңа бекіністер жуйесінің құрылысы сол жылғы жаз айларында қауырт қарқынмен басталып, 1755 жылы негізінен аяқталды. Қазақтардың қарсылығына қарамастан орыс әкімшілігі Қазақстан аумағына 50-200 км ендеп кіріп, 86 қамал, редут, острог, пикет, т.б. атаулы әскери қамалдар мен бекіністер орнатты. Оларға көптеген зеңбіректерімен күшті гарнизондар орналастырылды. Бекіністер аралығын атты казактар бөлімшелері күзетті. Жаңа бекіністер шебі Орынбор мен Омбы арасындағы Ресей - Қазақстан шекарасын 2 есе қысқартты. Қасірет белдеуі қазақ даласына сұғына кірудің алғышартын жасап, қарашекпенділердің Солтүстік Қазақстанға кең көлемде қоныстануына жол ашты.
	
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қатын

**Қатын, хатын, хатұн** (  *<u>Х</u>атун*, , , , , , соғд. xwatēn – *«ханым»* немесе *«әміршінің әйелі»*) — Түрік қағанатында, Моңғол империясында және Осман империясында кеңінен қолданылған «хан» ер титулына ұқсас әйел атағы. Батыстың «императрица», «царица», «королева» титулдарына шамамен сәйкес келеді.

Түркі-моңғол әлемінде кең тараған көптеген басқа атаулар сияқты «хатун» атауы да басқа (үнді-еуропалық) тіл тобынан, нақтырақ, соғды тілінен шыққан.

Ислам Орта Азияға енгенге дейін «хатун» атағын Бұхара патшайымы алған. Ислам энциклопедиясына сәйкес:

Осман империясында Валиде (Сұлтанның анасы) атағы құрылғаннан кейін кәнизактар осылай аталды.

## Тағы қараңыз
* Ханым

## Дереккөздер

Санат:Түркі қағанаты
Санат:Моңғол империясы
Қау

**Қау** немесе **Боз** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер тегі. 

Қазақстанның шалғынды, далалы және тау бөктерлерінде өсетін 32 түрі бар. Ең көп тарағандары:
* қылтан селеу (),
* талас қауы (),
* торғай қауы (). 

Олардың биіктігі 10 – 120 см-дей. Сабағы тік, тегіс болады. Гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Сәуір – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – дәнек. Құрамында гүлдену сатысында 10,5% протеин, 32% клетчатка, 3,5% май, 7% күл, 46% азотсыз экстративті заттар болады. Қаудың төмен гүл қабыршақтарының астыңғы жағы – ұзын (15 см-дей), қылқанды келеді. Олар төмен қарай шашақталып иіліп тұрады. Міне, осы белгісіне қарай қау өскен алқап – құбылмалы күмістей жалтырап жатқан кілемге ұқсайды. Сәл жел ессе болды, өсімдіктің төгіліп тұрған шашақты гүлшоғыры тербеліп, кілем үстімен теңіздің толқыны соққандай болады. Гүліндегі қылқандар – өсімдікке көрік беріп тұрған әшекей емес. Бұл – өсімдік тұқымының желді ұстайтын желкені болып табылады. Ауаның ылғалдығы өзгерсе болды, гүл қылқаны жазылады да, дәнекті орнынан қозғайды. Орнынан қозғалған дәнек – қылқанның төменгі үшкір жағымен жерге түседі. Осылай қылқаны арқылы өсімдіктің дәнегінің өздігінен топыраққа көміліп қалуы деген осы. Ал кей жағдайда, дәнек жерге түспей, қой мен ешкінің жүніне жабысып қалады. Бұл кезде олар малдың тері асты қабатына өтіп, үшкірі малдың денесіне батып, қатты ауыртады. Кейде тіпті мал өліп те кетуі мүмкін. Қауды түйе мен қой сүйсініп жейді. 

Қаудың: Қаратау қауы (S. karatavіensіs), Күнгей қауы S. (kurgeіca) және ауыспалы қауы – сирек кездесетін өсімдіктер. Олардың таралу аймағы жылдан жылға азаюына байланысты Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы