open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фард

**Фард** (көпше мағынада Фуруд; «міндеттілік»;
баламасы - уаджиб) - мінез-құлық пен
іс-әрекеттердің діни уағыздардағы мөлшері мен Құдай жолындағы абыройлы
қылықтардың сақталуын белгілейді. Фард
төмендегідей екі түрге бөлінеді: біріншісі - Фард әл-айы - негізгі, бұл барлық
адамдарға да міндетті, ешкімге де ерекшелік етпейді; екіншісі - Фард әл-кифайа,
кейбір дәлелді жағдайларға байланысты орындалмауы кешірімді. Ал Фардты
орындамаған адамдар өздерінің абыройына нұқсан келтіреді. Кейбір мазһабтар
Фардқа алдын-ала жасалатын ескертулер жазылады, олар көбінесе Құранға
негізделіп, хадистерден алынады да,
Пайғамбарлық суннасы деп аталынады.
Осылардың барлығында бір мағынада
«міндетті» - деген ұғым туады. Осы ұғымдардың жан-жақты қаралуы аш-Шайбани (VIII ғ.) ілімінде жіті көрсетіліп, соңғы уақыттағы зерттеулерде Фардты не тарылтып, не кеңейтіп мазһабпен ерекше байланыстыра отырып қарады. Сонымен бірге өмірдегі нақтылы жағдайлар да ескерілді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Фидаи

**Фидаи** («Өзін-өзі құрбандыққа шалғай
адам») - қауым басының тапсырмасын орындау үшін үнемі өз өмірін өзі құрбандыкқа
шалғай исмаилшыларды осылай атаған.
XX ғ. мұсылман елдерінде азаттық жолында күреске шыққандар да өздерін осылай
атап жүр. Мәселен, Иран төңкерісі кезінде
(1905 - ІІ) Тебризді қорғағандар, Суэц каналы аймағында ағылшындарға қарсы
қарулы күреске шыққандар, Палестинадағы
қарсыласушылардың қарулы тобының мүшелері, Ирандағы шаһ билігіне қарсы
шыққандардың ұйымының мүшелері осындай атаққа ие. Қазір, көбінесе Палестина партизандары Фидаи саналады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Ала әд-Дин Әли әл-Құсшы

**Ала әд-Дин Әли әл-Құсшы** *Ала әд-Дин Әли ибн Мұхаммед әл-Құсшы* (1403 жылы шамамен, Самарқанд - 1474 жылы, Стамбұл қаласы) - астроном, математик, Ұлықбектің Самарқандағы астрономиялық мектебінің өкілі. 

Самарқанда, Керманда білім алған. Самарқанға оралған соң Ұлықбек обсерваториясының негізін қалауға атсалысты. Ол Ұлықбектің астрониялық кестесін («Жаңа астрономиялық кестені») жасауға үлкен үлес қосты. Ұлықбек қайтыс болған соң Самарқаннан кетуге мәжбүр болды. 1473 жылы Стамбұлға келіп, медреседе дәріс берді. 

Осман сұлтаны ІІ Мұхаммед ханға (1451 - 1481 ж.ж.) арнаған әйгілі «Мұхаммедия» атты еңбек жазды. Оның бұдан басқа «Арифметика туралы трактат», «Астрономия туралы трактат», «Ай пішінді фигураларды шешу», «Фатхия», «Гурган кестелеріне түсініктеме» атты трактаттары бар.

## Дереккөздер


Санат:1403 жылы туғандар
Санат:Самарқанда туғандар
Санат:1747 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ыстанбұлда қайтыс болғандар
Санат:Орта ғасырлық Шығыс астрономдары
Санат:Орта ғасырлық Шығыс математиктері
Ана-ал Хаққ

**Ана-ал Хаққ** - сопылық терминдегі «Мен Хақпын» сөзі. Бұл сөз Халлаж ал-Мансұрға тән. Мұның бірнеше жорамалы бар. Біреулері Халлаж рухани елту кезінде, яғни сакр хәлінде сөйлеген, саху хәліне келгенде (айыққан соң) бұл сөзінің қате екендігін мойындаған десе; екіншілері бұл сөзді фана хәлінде айтқандықтан, ол Халлажға емес Хаққа тән десе; үшіншілері Халлаж бұл сөзді Хақтан келген рухани шабыт ретінде баяндаған дейді. Аллаһтың «Мен - Хақпын» дегені сияқты төртіншілері де Халлаж «Мен - Анықпын», яғни Хақтың сипатының көрінісімін дегені еді десті. Халлаж өзін «Мен - Тәңірмін» деп жариялады дейтіндер де бар. (Қараңыз: «Халлаж ал-Мансүр», «Фана»),

Аллаһ Тағала Құранда былай дейді:
**«Бұл өйткені, Аллаһ – Хақ. Күдіксіз Ол, өліктерді тірілтеді»** (Хаж сүресі, 6-аят).
::*«Нақшбанди жолы»* атты кітаптың 15 бетінде былай деп жазылған:
*«Осы-аятты өмірінде бір-ақ рет оқыған адам аса жоғары дәрежені иемденеді… Ол адам пайғамбарлар мен әулиелер жете алмаған дәрежеге жетіп, тариғатымыздың имамы Әбә Йәзид әл-Бәстамидің деңгейіне көтеріледі. Әбә Йәзид әл-Бәстами ұстазымыздың өзі былай дейтін: Мен – Ақиқатпын (әл-Хақ)»*.
:Жоғарыда келтірілген «Мен – Ақиқатпын (әл-Хақ)» сөзі – Аллаһтың Есімдері мен Сипаттарындағы ауытқушылық екені анық белгілі. Себебі әл-Хақ – тек Аллаһқа ғана тән сипат және бұл сөз жаратылыстарға «әбд» (құл) тіркесі арқылы жазылады. Сол себепті, кезінде әл-Халлаж есімді кісі өзін *«Әнәл-Хақ»* (Мен Хақпын) дегені үшін діннен шыққан кәпір ретінде өлім жазасына кесілген.http://al-hanifiya.kz/arturi-kitap/54-nakshpandiya-sektasy1 
## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Аш-Шибли

**Аш-Шибли**, Әбу Бакр Дулаф б. Джахдар (б. Жафар) (861 - 946)-Бағдаттық сопы, әл-Джунайд пен әл-Халладждың ең жақын шәкірті әрі серігі. Самарада дүниеге келеді, оның әкесі халифаның бас хаджибі, ал ағасы Александрияда әскер басы (амир әл-умара) болған. Аш-Шиблидің өзі де әл-Муваффак халифтің хаджибі болып қызмет атқарды. 40 жасқа толған кезінде ол Солтүстік Ирандағы Демауенд аймағының билеушісі (уәлиі) қызметіне тағайындалады, ол күтпеген жерден бұл қызметтен бас тартып, «күнәға батқанын мойындал», белгілі бағдаттық сопы Хайр ан-Нассадждың мәжілісінде (араб. маджлис) сопылықты қабылдады. Алғашқы кезде Аш-Шибли өзінің тез шаттануға бейім мінезіне орай әл-Халладж уағыздаған «әсіре» сопышылдықты жақтады. Алайда әл-Халладждің қуғындалуы, содан соң қатігездікпен өлтірілуі Аш-Шиблиді өз көзқарастарын өзгертуге мәжбүр етіп, әл-Джунайд пен оның маңындағыларға тән өте сақ әрекетке көшуге итермелеген сияқты. Аш-Шиблидің әл-Халладж жолынан бас тартып, оны таңдаушылар ғана білуге тиісті «құпияларды» жария еткені үшін айыптағаны туралы да деректер бар. Әл-Халладж өлтірілген соң Аш-Шиблидің мінез-құлқы мүлде өзгеше сипат алады. Оның шектен шыққан әрекеттері (қымбат киімдері мен асыл нәрселерін отқа жағуы, өзін-өзі азапқа салуы, т. б.), ерекше қызбалығы оны жынданған деп есептеуге желеу берді. Сондықтан бұл кезде басқаша ойлаушыларға және «шектен шыққан жаңалықтарға» (бида) қарсы күрес ашқан Бағдат билеушілері Аш-Шиблиге назар аудара қойған жоқ. Аш-Шиблиді оның белгілі шектен шыққандығы мен маликшілер мазһабына қатысы барлығы да  құтқарған болуы мүмкін, себебі ол кезде маликшілдер басқаша ойлаушыларға қарсы  күресті бастағандар қатарында болған еді. Аш-Шиблидің өмірбаянын жазушылардың деректері бойынша, ол құқық және Құран туралы ғылым салаларын білуі жағынан көрнекті білімпаздардан кем түспеді. Аш-Шиблидің, негізінен, өмірінің соңына қарай жазылған «шабыттану сәтінде айтқан сөздері» (шат-хийат) мен ишараларында «Кұдайды сүюдің» азаптары мен қуаныштары туралы, ең биік мақсат - Құдаймен жақындасу үшін пәнилік өмірден бас тарту қажеттігі жайында, шын сопы ұстануға тиісті өзін өзі басқару мен байқау жөнінде жұмбақталған түрде айтылады. Аш-Шиблидікі деп есептелетін қияли өлендердің көркемдік құндылықтары да жоғары. Оның шәкірттерінің арасындағы ең белгілілері Әли әл-Хусри мен Әбу-л-Касым ан-Насрабази. Аш-Шиблидің өмірбаянынан алынған оқиғаларды, оның сөздері мен өлеңдерін белгілі сопылық трактаттардың бәрінен де кездестіруге болады. Алайда оның танымал болуының сыры көзқарастарының бірегейлігіне байланысты емес, ойлау жүйесінің кереғарлығына, мінез-құлқының өзгешелігіне, сопышылдық тарихындағы ұлы адамдар тағдыры мен елеулі оқиғаларға қатысы барлығына байланысты. Бағдаттағы Аш-Шиблидің моласы жақсы сақталған және оған әлі күнге дейін ерекше құрмет көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Ширк

Араб тілінде «**ширк**» () сөзі «екі затты тең қылу» деген мағына береді. Ал шариғатта бұл терминнің жалпы және жалқы мағынасы бар:
* Ширктің жалпы мағынасы: Аллаһтың жеке өзіне тән болған сипатын немесе айырмашылығын басқаға телу. Бұндай ширктің үш түрі болады:
*# Біреуді Аллаһтың жаратушылық-раббылық сипатына теңеу, немесе осы сипаттармен Аллаһтан басқаны сипаттау;
*# Тек Аллаһқа ғана тиесілі болған есім-сипаттарды басқа біреу де иеленеді деп есептеу;
*# Аллаһ Тағалаға құлшылықта серік қосу, яғни құлшылықтың кез келген түрін Аллаһтан басқаға арнау;
* Ширктің жалқы мағынасы деп Аллаһтан басқадан Оған дұға еткендей дұға қылу, Одан қалай шапағат тілесең солай шапағат тілеу, Оған қалай үміт етсең солай үміт ету, Оны қалай жақсы көрсең басқаны солай жақсы көру. Құран мен Сүннетте ширк туралы айтылса негізінен осы түсініледі.

Басқа жағынан алсақ ширк екі түрге бөлінеді: үлкен және кіші ширк.
* **Үлкен ширк** () деп Аллаһтан басқаға құлшылық ету, басқаны Аллаһқа теңеуді атайды. Үлкен ширк адамды Исламнан шығарып, оның тозақта запталуына себеп болады;
* **Кіші ширк** () деп үлкен ширкке апаратын істерді немесе Құран мен Сүннетте «ширк» деп аталған, бірақ дәрежесі үлкен ширкке жетпейтін нәрселерді атайды.

Исламда Аллаһқа серік қосудың зардабы өте ауыр саналады, тіпті сол ширкте қайтыс болған адам мәігі-бақи тозақта қалады делінеді. Ниса сүресінде былай жазылған:

#### 


## Тағы қараңыз
*Ислам
*Таухид
*Ақида

Санат:Ислам
Нұрбибі Дәулетқызы Мәметова

**Мәметова Нұрбибі Дәулетқызы** (10.7.1936 жылы туған, ҚХР, құлжа қаласы) - әнші, актриса, Қазақстанның халық әртісі (1984). 

Құлжа қаласындағы вокалдық курста оқыды (1951 - 1953) және Іле Қазақ музыка театры құрамында (1951 - 1956) қызмет етті. 1957 ж. Қазақстанға қоныс аударады; 1958 жылдан Қазақстандағы Ұйғыр музыкалық комедия театрының (қазіргі Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры) әнтіті-актрисасы. 

Ол өткір мінезді рольдерде ойнауда көзге түсті. Олардың қатарында Майсара (Х.Хамзаның "Майсараның айласында"), Мыстан кемпір (С.Мұқановтың "Қашғар қызында"), т.б. секілді рольдер бар. Әнші есімі халық әндерінің, ұйғыр мұқамынан дастандар меп лэпарилерінің (күлдіргі халық әні) шебер орындаушысы ретінде көпшілікке кең танылды. Мәметова репертуарынан ТМД халықтары (қазақ, орыс, өзбек, украин, қырғыз, молдаван, татар, тәжік, түрікмен) мен шет ел (Сирия) композиторларының әндері орын алды. 1985 ж. "Сиқырлы алма" фильміне қатысып, Халысхан ролін орындады. 

1981 ж. Ұйғыр музыкалық комедия театрының құрамымен Мәскеу қаласында, ал 1984 ж. гастрольдік сапармен басқа да шет елдерде (Пәкістан) өнер көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:10 шілдеде туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Құлжада туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Ұйғыр музыкалық комедия театры әншілері
Санат:Іле Қазақ музыка театры тұлғалары
Мәншүк Мәметова ескерткіштері

**Мәншүк Мәметова ескерткіштері** - Кеңес Одағының батыры Мәншүк Мәметоваға арналған ескерткіштер. Оның бірі КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1944 жылғы 1 наурызындағы жарлығы бойынша бұрынғы Орал (Батыс Қазақстан) облысы Орда ауданы Жәнібек кентінде орнатылған. Мүсіншісі А.Пекерев, архитектор А.Борецкий. Мүсін қоладан құйылған, гранит тұғырына қоламен "Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметова 1922 - 1943 жыл" деген жазу жазып, оны тот баспайтын арнаулы лакпен сырлаған. Тұғырдың көлемі 0,78x0,72 м, ескерткіштің биіктігі 3 м. Ескерткіш 1982 ж. ресми маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізіліп, мемлекеттік бақылауға алынды. Сондай-ақ, Орал қаласындағы Бейбітшілік алаңына 1988 ж. тағы бір ескерткіш тұрғызылды. Биіктігі 7 м 80 см. Мүсін қоладан құйылған. Тұғыры граниттен жасалған. Мүсіншісі - Х.Наурызбаев, архитектор - Ю.Хакало.

## Дереккөздер


Санат:Ескерткіштер
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Уажд

**Уажд**. Сопылықта экстаз, муридтің
қалбіне (жүрегіне) келген илхам (шабыт) сезімді, Құдайлық нұрды білдіреді.
Уажд-Хақтан келген сырлар, яғни Аллаһтың сипаты мен есімдерінің көрінісі. Уажд -
адамның өзін-өзі жоғалтып, Хақты табуы.
Уаждтың ең жоғарғы дәрежесі ужуд. Мурид
(салик) өзінен фани болғанда Хақты табады, яғни Хақиқаттың Сұлтаны (Аллаһ)
көрінгенде адамда менмендіктен із қалмайды. Қушайри «Вужуд-Хақты уадж арқылы табу, оған қауышу деген сөз» дейді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Уара

**Уара** - тақуа деген мағынаны білдіреді.
Аллаһтан қорқу, күмәннан қашу, мүбаһ,
мәкрүх, істерде мұқият болу деген сөз.
Уараның сыртқы (заһир) және ішкі (батин)
түрлері бар:
# Захир уара - тән ағзаларының шариғатқа сай әрекет етуі. 
# Батин уара - көңілге (жүрекке) Аллаһтан басқасын жақындатпауды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Уасан

**Уасан** () -
Исламға дейінгі Араб жеріндегі пұтқа табылатын мекендерді белгілеудің негізгі
түрлерінің бірі. Уасаннан бөлек нүсіп (көпше - ансаб) және санам (көпше - аснам) деген атаулар да қолданылған. Ансаб - пұтқа бағытталған құрбандықтардың
қайын ағызатын тас, қасиетті мекендегі,
ғибадатханадағы мәйіт үстіне қойылатын
әрі ара жікті белгілейтін тастар. Мұндай тасқа жұрт Құдай ретінде де табына
беретін болған. Алайда, оған көпшілік сирек табынды. Көшпенділердің әрқайсысы
өздерінің қоныстарында Құдай ретінде
табынатын тасты таңдап алып отырды.
Б.з-дың IV ғасырның орта тұсында, негізінен,
набатейліктер мен палестиналықтар ықпалының нәтижесінде «қашалмаған тас» - нүсіп, Арабия елінің отырықшылық тіршілікті меңгере бастаған жерлерінде Құдайдың мүсіндік бейнесіне, яғни санамға
немесе Уасанға айналды. Ішкеріректегі Арабия тұрғындарының тіліне санам сөзі арамей тілінен, ал васан сөзі эфиоп тілінен
Оңтүстік Арабия тұрғындарының тілі арқылы
келгенін семантик. талдаулар көрсетіп
отыр. Аталған екі атаудың маңыздарының
өзара айырмашылығы айқын емес. Ибн
әл-Калби санам сөзі ағаш пен металдан жасалған пұтты бейнелесе, Уасан сөзі тас мүсіннен
жасалған пұтқа қолданылды деп есептейді.
Алайда Исламға дейінгі поэзияда, Құранда
мұсылман аңыздарында (хадистерде) уасан мен
санам атауларының бірін бірі алмастыра алатыны атап көрсетілген. Исламға дейінгі Арабияда әр тайпаның өз тәңірі болды. Оларға
құлшылық етуге әртүрлі тайпалардың өкілдері келетін. Құдіреттің өзі де, оған құлшылық етушілер де қамқорлықта, қарымқатынаста болады деп есептелді. Құранның
Аллаһ жөніндегі көптеген түсіндірмелері
пұгқа табынуға қатысты пайымдаулармен
генетикалық тұрғыдан байланысын жатады. Айталық, Пұт Тәңіріне тіл тигізудің
соңы әртүрлі ауруға (алапес болу немесе жындану) ұласуы мүмкін. Пұтқа
табынудың рәсімі болып табылатын
жоралғы, негізінен, құрбандық шалуға,
пұгты айналып жүруге, оның алдында тұрып бал ашу сияқтыларға саяды. Пұтқа табыну қызметін, көбіне мұрагерлік арқылы
ие болған арнайы адам атқарады. Исламға
дейінгі Арабиядағы ең ірі ғибадатхана әл-Қагба болып табылады. Оның маңайына
Пұт Тәңірлері мол шоғырланған. Ислам
пайда болар қарсаңында әл-Лат, (тас сипатты Тәңір) әл-Узза (әулие ағаш сипатындағы
тәңір) Манат және Хұбал (аңыз бойынша
Сириядан немесе Арабияның солтүстік аудандарынан әкелінген тас мүсіндер сипатындағы
тәңірлер) атты Пұт Тәңірлері неғұрлым кең
мәлім болды. Мәселен, Хұбал Меккедегі
ғибадатхананың Бас Тәңірісі еді.

VI - VII ғасырлар шегінде пұтқа табынушылық
дағдарысқа ұшырады. Ол пұтқа табыну
Тәңірінің беделі күрт төмен түсуден, одан
да жоғары тұрған, балаларға қарағанда
неғұрлым күшті Құдірет туралы түсініктің
пайда болуынан туындады. Мұның өзі Арабияда иуда мен христиандықтың таралуына
және әлі айқындыққа ие болып үлгермеген
жергілікті жалғыз Құдайға (ханифийа)
сиынушылыктың пайда болуына ықпал
етті. Ислам араб жеріндегі пұтқа табынудың
ең алдымен қажылық және «қара тасқа»
тәуап етуге қатысты салт жораларын сақтап
қалды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Жұмабай Медетбаев

**Жұмабай Медетбаев** (08.03.1935, Қарақалпақстан, Қожелі ауданы Шоманай ауылы — 10.05.2005, Алматы) — актер, Қазақстанның (1998) және Қарақалпақстанның (1993) халық әртісі.

1960-62 жж. Ташкент қаласындағы театр және көркемсурет институтында оқыды; Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1965). 1965-66 жж. Қарағанды облыстық драма театрында қызмет етті. Оның алғашқы сомдаған рөлі — М.Әуезовтің "Еңлік - Кебек" трагедиясындағы Кебек рөлі (1965). 1966 жылдан Қазақ академиялық драма театры құрамында актер.

Негізгі ойнаған рөльдері: Шуақ, Әлібек, Маман, Асан (Әуезовтің "Қара қыпшақ Қобыланды", "Айман - Шолпаны" мен "Қарагөзінде"), Төлеген (Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібегінде"), Долгов (Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Баттал (Ә.Тәжібаевтың "Майрасында"), Ознобин (Ә.Нұрпейісовтің "Қан мен терінде"), Барақ (Т.Ахтановтың "Антында"), Табай (Қ.Мұхамеджановтың "Біз періште емеспізінде"), Ақжігіт (М.Көрімнің "Ай тұтылған түнінде), Орынбай, Ғани (С.Ахмадтың "Келіндер көтерілісі" мен "Күйеуінде"), Театр директоры (Ф.Эрвенің "Түлкі бикешінде"), Корифей (Еврипедтің "Медеясында"), Абыз (Софоклдың "Эдип патшасында"), т.б.

Домбырамен терме айтып, жыраулық өнермен де айналысқан; кезінде көп сериялы "Қымызхана" телеспектакліне қатысқан. Медетбаев радио, телевизия және кино өнері саласына да қатысып, еңбек сіңірген. Медетбаевтың орындауында "Қамбар батыр" жыры (1978) күйтабаққа жазылды. 1970 жылдан бастап киноға да түскен: Әубәкір ("Құрманғазы" телефильмінде), Орынбай ("Ебелекте", 1975), Қапан ("Ақырғы аманатта", 1980) т.б.

Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1976).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Мәдениет
Санат:Қарақалпақстан
Санат:Қарақалпақстанда туғандар
Халуат

**Халуат, Қылует** («жалғыз қалу»,«тыныш, таса жерге тығылу») – рухани жалғыздық, қоғамнан «жырақ», жеке дара өмір сүруді, тәні халық арасында, жаны рухымен Хақпен бірге болу. Сопылықта муридтің санасын белгілі мақсатқа бағыттау. Сол үшін шайх муридін қараңғы,сыртқы әлемнен жырақ орындарда яғни,жерден қазылған мекенде, белгілі уақыт ішінде зікірлер, арнайы рухани жаттығулар арқылы тәрбиелеуі. Қалбты (жүректі) бөтен сенімдерден, жаман әдеттерден арылтуды, құтқаруды да халуат дейді. Атақты суфи Кашани, муридтің өзін Аллаһқа арнап, Одан басқа барлық нәрседен қол үзуін халуат дейді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Қамбар Ерқожаұлы Медетов

**Қамбар Ерқожаұлы Медетов** (1901, қазіргі Ақтөбе облысы Мәртөк ауданы - 1938, Солтүстік Қиыр Шығыс) -күйші. 

1929 ж. Орынбордағы заң курсын бітірді. 

1924 - 34 ж. аралығында заң және сауда орындарында қызмет етті. 1835 - 36 ж. Қазақ филармониясында әкімшілік қызметкер, директордың орынбасары болды.

Домбырашылық өнерді әкесі Ерқожа Қаратаевтан (әнші-күйші болған) үйренді. Ел арасынан дарынды күйшілерді (Н.Бөкейханов, Л.Мұхитов, М.Жаппасбаев, Ж.Айпақов, т.б.) қазақтың халық аспаптар оркестрінің құрамына тартып, оны толықтырып, жақсартуға ат салысты. Медетовтің репертуарында "Жошы-хан", "Боғда", "Шалқыма", "Алтынай", "Арынғазы", "Ел айырылған", "Қарасай" т.б. күйлері бар. Оның орындауында "Ақсақ құлан", "Қара жорға" күйлері пластинкаға жазылып алынды. А.В. Затаевич күйінің орындаушылық шеберлігін жоғары бағалады.

## Дереккөздер


Санат:Күйшілер
Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Мәртөк ауданында туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Фарид ад-дин Аттар

thumb|right|200px|Нақұрыс бейшараны құтқарады
**Фарид ад-дин Мұхаммед б. Ибраһим ан-Нишабури Аттар** (1145, Нишапур қаласына таяу Қадқан ауылы - 1221, Нишапур) - парсының белгілі мистик ақыны.

Аттар әкесінің жолын қуып, дәрігерлік және емшілік істерімен айналысты. Оның білімі туралы мәлімет жоқ, бірақ, шафиит кұқығынан толық хабардар болған. Мистицизм идеясымен бала кезінен танысқан. Аттар сопы болған, ол қартайған шағына дейін өзінің дүкенінде еңбек етіп, бұл тіршілікті ақындық шығармашылықпен бірге жүргізді. Тұрақты дэстүр бойынша Аттар Нишапур қаласында монғолдың Иранға шапқыншылығы кезінде қайтыс болды. 

Аттардың шығармалары оның білімдар, аса талантты әңгімешіл екенін аңғартады. «Қасиетті қарттардың» өмірінен алынған әңгімелері мен поэмалары «Таэкират әл-әулие» атты очерктеріне енген. Бұл очерктерде сонымен қатар Аттардың сопылармен өткізген әңгімелерінің мазмұны берілген. Оның шығармаларының кейбір үзінділері бүкіл мұсылман еліне тарады. Аттар өлгеннен кейін жүздеген жылдар өтсе де көптеген ұлттың ақындары оның өлеңдеріне қайта оралды. Аттардың Мантик ат-Тайр, Илаһинаме және Мусибатнаме атты поэмалары сопылық әдебиетінің үлгілері болды. Аттар дәстүрлі 66 шығарманың авторы, оның ішінде 12 шығарма зерттеу тақырыбына жазылған.

## Дереккөздер


Санат:1145 жылы туғандар
Санат:Нишапурде туғандар
Санат:1221 жылы қайтыс болғандар
Санат:Нишапурде қайтыс болғандар
Санат:Парсы ақындары
Санат:XIII ғасыр ақындары
Санат:Нишапур тұлғалары
Зерттеу (көлік)

**Зерттеу** - жаңа құбылысты, қасиетті, 
тәуелділікті анықтау үшін
орындалатын сынау.

## [[Теоретикалық зерттеу]]

Математикалық әдістерді қолданылу
кезінде нақты нысанды ауыстыратын 
математикалық модельмен
өткізілетін сынақ.

## [[Эксперименттік зерттеу]]

Өлшеу аппаратурасы мен эксперименттік 
әдістерді пайдалану кезінде 
зертханалық немесе жол
(кырлы) жағдайында нақты нысанмен 
өткізілетін зерттеу.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ярсанилік

**Ахл-и Хакк** («шындықтың адамы», «әділдіктің адамы») - Иранда және онымен көршілес елдерде тараған шииттердің құпия қоғамы. Ахл-и Хакктың жергілікті этникалық әдептің негізіне байланысты атауы бар. Шамамен XIV ғ-дан бастап Ахл-и Хакк идеясы иран, күрд және түркі тілдес халықтардың арасында қолдау тапты. Ахл-и Хакктың негізгі орталығы Батыс Иранда (Луристан, Керманшахан, Күрдістан) және Иран Әзербайжанында құрылды. Сондай-ақ, Ирак пен Түркияда да қауымдары болды. Ахл-и Хаккқа ұқсас бірлестіктерінің өздерінде бір бағыттағы сенім жүйесі болмаған. Құдайдың адам баласына жеті сенімі Ахл-и Хакктың барлық бағытына бірдей жүреді. Құдай мәңгі жасайды. Оның біріншісі Хауандагара түрінде берілген жасаған ие. Екіншісі - Әли б. Әбу Тәліп, үшіншісі - Шаһ Хошин, төртіншісі - Сохак Сұлтан. Адам баласы дүниеден өткенше 1001 сеніммен өтеді, әр сенімде Құдайдың рақымын алып, күнәсінен тазарып отырады делінген. Бүгінгі таңда Ахл-и Хаккқа жататын шииттердің Түркияда 90%-ы, Ауғанстанда 15%-ы, Иранда 8%-ы тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Рекордты жасау үшін жарыс

**Рекордты жасау үшін жарыс**- жарыс ережелерімен орнатылған шарттарға сәйкес ең жоғары нәтижеге жету үшін авто-мото- немесе велоспортта ұйымдастырылатын жарыс.

## Дереккөздер

 

Санат:Транспорт
Рутковская Галина Юрьевна

**Галина Юрьевна Рутковская** (5.4.1923 жылы туған, Украина, Конотопа қаласы) - театртанушы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. 1933 жылы Алматыға қоныстанады. ҚазҰПУ-ды (1946), Мәскеудің Театр өнері институтын бітірген (1955). Өз еңбек жолын Қазақ балалар мен жасөспірімдер театрында педагогика бөлімінің меңгерушісі ретінде бастап, осында 32 жыл бойына (1946 - 78) еңбек етті. Сондай-ақ, 1955 - 1988 жылы Алматы консерваториясында, (қазіргі Қазақ үлттық өнер академиясында) педагогикалық қызмет атқарды. 1988 - 1997 жылы республикалық эстрада және цирк колледжінде дәріс оқыды. 1997 жылдан құрметті демалыста. "Глазами сердца" кітабының авторы (2003).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Уахдати-вужуд

**Уахдати-вужуд** - болмыстың бірлігі.
Абс. болмыс Аллаһқа тән. Осы ақиқатты
сезіну болмыстың бірлігіне ұласу болып
табылады. Уахдати-вужуд - ұғым ретінде ибн Арабиден кейін пайда болса да оның мазмұны жағынан сопылық дүниетанымның алғашқы
қалыптасу кезеңінен бері бар. Уахдати-вужуд мазмұны
Құран және сүннеттен алынып, алғашқы
дәуір суфилері тарапынан «таухид» ретінде
қалыптасты. Болмыстың бірлігі Аллаһтың
сипаттарының көрінісі ретінде болмыс болып табылады. Аллаһтың әрбір сипаты болмыстарда көрініс береді. Бір және Бар Абс. болмыс болып табылатын Аллаһ барлық
жаратылған болмыстардың негізі, субстанциясы. Оның әрбір сипаттарының көрініс беруі объектілер мен құбылыстарда пайда
болады. Уахдати-вужуд әлемнің мәні Аллаһтың мәніне
тән ретінде қабылданбайды. Керісінше,
әлемнің болмысы Аллаһтың болмысына
қатысты болады. Өйткені мән жаратылған
болмыс емес. Сондықтан Аллаһ әлемге немесе объектілерге өзінің мәнін емес, оларға болмыс тіршілік беріп, жаратады. Сондықтан да іс-амалдар Аллаһқа тән емес. Демек,
тағдыр бар. Зорлық немесе детерминизм жоқ.

Батыс философиясындағы натурализмнің
негізінде дамыған пантеизм мен уахдатул вужуд арасында жер мен көктей айырмашылық бар. Пантеизмде абс. болмыс
бір қырынан алғанда табиғат, ал басқа
қырынан алғанда Тәңір (субстанңия).
Тәңір әлемде көрініс берудің орнына
табиғаттың өзі Тәңір болып табылады.
Уахдати-вужуд Исламдық доктринаны негізге алған,
ақыретті қабылдайтын, мақсаттық себепті
қажетті деп білетін, ғибадаттар мен ритуалдарды басшылыққа алатын, аят пен хадисті, Құдайлық танымға сүйенетін ілім.
Пантеизмде Құдайлық қалау мен адамның
еркін жоққа шығару бар, ал уахдати-вужуд түсінігі
бойынша Құдайлық ерік пен адамның еркі арасындағы үйлесімділік негізінде адамның жауапкершілігін негізделген. Аллаһ өзінің еркі мен болмысының белсенділігін сақтап отырады. Уахдати-вужуд рухани қабілеттер арқылы жасалынатын бірлік халі.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Ұшқынды оталдыру

**Ұшқынды оталдыру** - оталдыру білтелер арасында пайда болатын ұшқынды разрядтың көмегімен іштен жанатын козғауыштың цилиндрінде жұмыс коспасының тұтануы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ширка

**Ширка**(түрік, ширкет, парсы, шеркат; синонимі - шарика; «серіктестік», «ұжымдастық») - екі немесе одан да көп адам ортақ шаруашылық ісін (сауда-саттық, қолөнер өндірісі немесе қандай да бір басқа шаруа) жүргізу үшін жасалатын келісім-шарттың (акд) ерекше түрі. Ортақ шаруашылық жүргізу үшін олар өздерінің қаржыларын қосып, іс-әрекеттерін біріктіреді. Бұл кезде серіктестіктің әрбір мүшесі (шарик) мүлікке ортақ болу құқығына ие болады және ол ортақ жұмысқа қатысуға да міндетті. Табыс пен шығын **ширкадағы** әрбір адам қосқан үлеске қарай немесе келісім бойынша бөлінуі керек; істің жемісті немесе жеміссіз болуына байланыссыз қандай да бір тұрақты табыс талап етуге болмайды. Кейбір мазһабтардың көзқарасы бойынша, ширка мүшелерінің ортақ іске қосатын үлестері біртекті болуы қажет (бірдей ақша, бірдей еңбек). Екінші бір мазһабтардың пікірінше-мұндай біртектілік шарт емес, бірақ қосылған үлестер есептеуге және бағалауға мүмкіндік беретіндей болуы керек. Егер мүшелер қосқан үлес шығынға ұшыраса немесе серіктестік мүшелері тарап кетсе, **ширка** тартылады. Ширканың төрт түрі болады: 
*толық ширка - бұған қатысушылардың үлесі тең және өз мүмкіндіктері жағынан да өзара тең жағдайда, яғни олар толық құқылы мұсылмандар бояумен бірге бір кәсіппен айналысуы немесе бір сауда-саттық мәселесімен шұғылдануы тиіс; 
*толық емес ширка - бұған қатысушылардың тек өзара келісімі талап етіледі, қосылатын үлестің теңдігі қажет емес; 
*мақсатты ширка - мұнда ортақ қаржының жиналуы шарт емес, бірақ несиеге қаржымен жүргізілуі мүмкін ортақ іс болуы керек; 
*ширка - ұжымдастық - бұған ортақ шаруашылық жүргізу үшін әртүрлі кәсіп адамдары (тері илеушілер, өрімшілер мен етікшілер, металл балқытушылар мен ұсталар т. б.) бірігеді.
Кейбір мазһабтардың пікірі бойынша, ширканың соңғы екі түрінде ортақ қаржы болмайды. Ширка тәртібі Ислам елдері экономикалық өмірінің барлық салаларында толық сакталып қазіргі заманғы өнеркәсіптік-экономикалық қарым-қатынастардың әртүрлі формалары аясында жаңа жағдайларға оңай
бейімделуде.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Калильді оталдыру

**Калильді оталдыру**- қызған электродтармен немесе білтенің қызған изоляторымен іштен
жанатын қозғауыштың цилиндрінде жұмыс қоспасының тұтануы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Магнетомен оталдыру

**Магнетомен оталдыру** - магнето жасайтын токтың жоғары кернеуінің арқасында іштен жанатын қозғауыштың цилиндрінде жұмыс қоспасының ұшқынды тұтануы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Серік Исаұлы Рүстембеков

**Серік Исаұлы Рүстембеков** (1.1.1947 жылы туған, Ақмола облысы, Шалқар ауданы) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы. 1972 жылы ҚазПТУ-ін, 1994 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. 1972 - 1990 жылдары "Казгипроторг" институтының архитектор, бас архитектор, 1990 - 93 жылдары Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты, 1993 - 96 жылдары "ТАУАН" Қазақстан Архитекторлар одағының шығармашылық студиясының көркемдік жетекшісі. 1996 жылы "Ақ-Орда" жобалау-қүрылыс компаниясының бас директоры, т.б. қызметтермен айналысты. Оның жобасы бойынша: Алматы қаласындағы Орталық базардың, Ш. Уәлихановтың мемориалдық кешені "Алтын Емелдің", Шымкент қаласындағы әмбебап дүкеннің, Семей қаласының базарының, Алматы қаласындағы "Сауда үйі", Ақмола (қазіргі Астана) қаласының бас жоспары, т.б. салынды. Бірқатар халықар. байқаулардың лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Сәулет өнері
Санат:Сәулетшілер
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:1947 жылы туғандар
Бағыбек Құндақбаев

**Бағыбек Құндақбаев** (10.10.1926 жылы туған, Қызылорда облысы Сырдария ауданы Сұлутөбе ауылы - 2010) - театртанушы, аудармашы, өнертану ғылымдарының докторы (1996).

## Өмірбаяны
* Ташкенттің театр-көркемсурет институтын бітірген (1955).
* Мәскеудегі Мемлекеттік театр өнері институтының аспирантурасын (1963) бітірген.
* 1955 - 1956 жылдары Қазақстанның балалар мен жасөспірімдер театрында бөлім меңгерушісі,
* 1956 - 1958 жылдары Жамбыл қаласындағы республикалық мәдени-ағарту училищесінде оқытушы, Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі болған.
* 1989 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында оқытушы қызметін атқарады.

### Шығармашылығы
* М.Кәрімнің "*Айгүл елінде"*, Б.Жәкиевтің *"Ертең жаңа жыл"*, **"Бәрі де ойыннан шықты"**, И.Экренің *"Сау басыма - сақина", "Майор Тоот және басқалар"*, Л.Устиновтың *"Таза жүрек"* пьесаларын қазақ тіліне аударған.
* Қазақтың академиялық драма театрында кырықжыл.(К.Нүрпейісовпен бірге). А., 1966;
* Режиссер және спектакль. А., 1971;
* Путь театра. А-А., 1976;
* Уакыт және театр. А., 1981;
* Заман және театр. А., 2004.

## Дереккөздер

Санат:10 қазанда туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:2010 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан театртанушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Өнертану докторлары
Санат:Өзбекстан мемлекеттік өнер институты түлектері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары
Кешігіп оталдыру

**Кешігіп оталдыру** - оптималды оталдыру кезіндегіден кеш пайда болатын жұмыс коспасының тұтануы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Қауіпсіздік қайыстың құлыпы

**Қауіпсіздік қайыстың құлыпы** - қауіпсіздік қайыстың айылбастарының косылуын және ажырасуын қамсыздандыратын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Бахтажар Мекішев

нобай|оңға|Мекішев, 1989 жыл
**Бақтажар Мекішев** (12 сәуір 1927 жыл, Семей облысы – 2005 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық тарихшы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1984).

## Өмірбаяны
Бақтажар Мекішев 1927 жылғы 12 сәуірде, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, бұрынғы Семей облысы, Абыралы ауданы, Қайнар ауылында дүниеге келген.

* Мәскеу мемлекеттік университетін (1949), ал осы университеттің аспирантурасын бітірген (1952).
* 1952–1954 жылдары Мәскеу қалысындағы ХШЖК-нде экскурсия жүргізуші-аудармашы ретінде қызмет етті.
* 1957–1960 жылдары Алматы қаласындағы Қазақ академиялық балалар және жасөспірімдер театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі
* 1960–1999 жылдары ҚазҰУ-да Жеті Муза қоғамын ұйымдастырды.

## Еңбектері
* «Абай атындағы Қазақ академиялық опера және балет театры»
* «Әлемнің жеті кереметі»
* «Өнер әлеміне саяхат» (1982)
* «Достық мектебі» (1989, Р.Тұрысбековпен бірге), т.б. кітаптарының авторы.

## Дереккөздер

Санат:12 сәуірде туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Бұйірімен тайып сырғанау, қырын сырғанау

**Бұйірімен тайып сырғанау, қырын сырғанау**-артқы доңғалактарының бүйіріне қарай сырғанатында бұрылу радиусының тез кеміуіне әкеп соғатын көлік қозғалысы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Кешігу

**Кешігу** - түптектен сигнал жіберу мен оның орындаушы механизмнің кірісінде пайда болуына дейінгі уақыт.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Жүзу қоры

**Жүзу қоры** – ватерсызбадан жоғары орналасқан жүзетін көлік кұралының суды өткізбейтін каң-қасының көлемі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Әл-Ашғари

**Абу-л-хасан Әли б. Исмаил Ашари** (873- 935) - қаламның ашариттік мектебінің теологі, эпонимі. Басрада туған, өзінің өгей әкесі, Басра мутазилашыларының басшысы Әбу Әли әл-Дуббайдан дәріс алды. Ол 912 - 13 ж. мутазила ілімінен қол үзіп, Бағдатқа келеді, кейін осында қайтыс болды. Оның жүзге тарта шығармасының ішінде екі-ақ шығармасы сақталған. Бұл еңбектер оның толық көзқарасын айқындап бере алмайды. Ашари «әл-Ибан ан усул ад-дийан» атты еңбегінде дүниеге деген көзқарасы суреттеліп, ханбалдықтар тобының бағдарламасын қолдайтындығы көрсетілген. Бірақ Ашари ісін жалғастырушы ибн Асакирдің (1176 жылы өлген) көрсетуіне қарағанда «әл-Ибан ашариттер үшін ханбал- дықтардың қорғаны» болды. Ашаридің мутазилашылардың ерекшелігі - сол Құдай анық және Құранның мазмұны өзгермейтіндігін мойындайды. Ашаридің негізгі ілімі - адамзаттың тіршіліктегі ісі тек Аллаһтың әмірімен болады деп түсіндіріледі.

## Дереккөздер


 бас әріп
 ғылым
 қатысты болуы тиіс
Жүру қоры

**Жүру қоры** – пайдаланудың белгілі жағдайда бір толық жанармай сауытымен көлік құралының
жүрген жол қашықтығы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Толықтырушы

**Толықтырушы** - коспада жабысқақ материалдармен бетон немесе қоспаны жасайтын материал.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Аккумуляторды зарядтау

**Аккумуляторды зарядтау** - аккумулятор энергиясын толықтырып жинау.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Шүкір намазы және сәждесі

**Шүкір намазы және сәждесі.** Бір қиыншылықтан құтылған уақытта немесе жетістікке, яки нығметке бөленген уақытта
шүкір ретінде екі рәкат намаз оқу немесе сәжде жасау - сүннет. Ислам дұшпаны Әбу Жәһил өлтірілген уақытта Пайғамбарымыздың (с.а.у.) екі рәкат намаз оқиғаны жайлы риуаят бар. Ал шүкір сәждесі тиләуат сәждесі сияқты жасалады. Құбылаға қарап, қолын көтермей тәкбір айтып сәждеге барады. Сәждеде мадақ, тәсбих, шүкір айтқаннан кейін тәкбір айтып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Электр аккумуляторды зарядтау

**Электр аккумуляторды зарядтау** - жұмыс тоғына қарсы бағытта электр тоғын аккумулятордан өткізу жолымен зарядтау.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Жапқыш

**Жапқыш** — құбыр ішінде бұрылатын пластина түрінде жасалған сұйықты, немесе газдың шығынын реттегіш.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ораз Мақатұлы Рымжанов

**Ораз Мақатұлы Рымжанов** (10.8.1946, Алматы - 25.8.2001, сонда) - кинорежиссер, продюсер, кинооператор, коғам кайраткері. Бүкілодақтық кинематография институтын бітіргеннен кейін "Қазақфильм" студиясында режиссер; 1989 жылдан Қазақстан Кинематографияшылар одағының 1-хатшысы, 1994 жылдан "Қазақкино" мемлекеттік кинокомпаниясының төрағасы болды. Бұдан кейін Үлттық продюсерлік орталықтың басшысы қызметін атқарды. 30-дан аса деректі және 10-ға тарта көркем фильмнің режиссері. Оның Семей ядролық полигонының қасіретті зардаптарын ашып көрсететін "Полигон" фильмі кезінде үлкен табысқа кенелді. Рымжанов Қазақстанның Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1990) болды. 1996 жылы Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Құрмет орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Өнер
Ашмар Мұхаммед

**Ашмар Мұхаммед** - Сирияның қоғам және діни қайраткері. ¥лт-азаттық күресі мен бейбітшілікті жақтаушылар қозғалысына белсене қатысушы. 1925 - 27 ж-дағы көтеріліс кезінде партизан отрядтарын басқарды. 1950 ж. қарашада Бейбітшілікті жақтаушылардың дүниежүзілік 2-конгресіне қатысты. Бүкілдүниежүзілік Бейбітшілік кеңесінің мүшесі (1953 ж. 20 маусымнан), 1956 жылдан Сириядағы бейбітшілікті жақтаушылардың Ұлттық комитетінің төрағасы.

## Дереккөздер
Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының студиясы

**Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының студиясы** - Алматы қаласындағы театр жанынан 1945 ж. актерлер кадрын даярлау мақсатымен ұйымдастырылды. 

Студияның оқу мерзімі алғашында 4 жыл, одан кейін 3 жыл болып екі дүркін қайталанды. Мұнда кезінде актерлер Е.Я. Диордиев, Л.Я. Майзель, Ю.Б. Померанцев, Г.М. Самойлин, режиссер Я.С. Штейн ұстаздық етті. Студияның түлектері: И.А. Аркадьева-Малых, В.С. Ахромеев, т.б.

## Дереккөздер

Санат:Алматы оқу орындары
Ауа жапқыш

**Ауа жапқыш** - диффузор алдында орналасқан карбюратордың жапқышы, бұл ауа ағынын азайтатын және диффузорда сиректендіруді көбейтеді, ал ол суық козғауышты іске косу үшін қажет байытылған жанатын қоспаның пайда болуын қамсыздандырады.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Итерация (көлік)

**Итерация** - әр кезде айқындайтын 
өзгерістер енгізумен кез
келген процесті қайталап орындау.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Дроссельді жапқыш

**Дроссельді жапқыш** -козғауыштың цилиндрлеріне берілетін жанатын коспаны реттейтін
диффузор артында орналасқан карбюратордың жапқышы

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Сұқпа

**Сұқпа**- бекіту құрылғысы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Хал ілімі

**Хал ілімі** - сопылық дүниетаным.Иасауи хал ілімін «дафтару саны» дейді.Бұл ілім Теккеде беріледі. Арнайы «дидар талаптарға» үйретілуі тиіс. Жалпыға бірдей үйрету қал ілімінің ұстанымы. Қал ілімі хал іліміне етудің бірінші әрі міндетті шарты. Қал ілімі жалпыға бірдей медреседе беріледі.Қал ілімі сөз білімі деген мағынаны білдірсе, хал ілімі адамның ақиқатты сезіну сезімдерін қамтиды. Негізінен ладунни ілім мен хал ілімдері бір.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Жүк платформасының шаппасы

**Жүк платформасының шаппасы** - көлік құралының жүк платформасының борттарының өздігінен ашылуына жол бермейтін шаппа.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Кептеліс

**Кептеліс** - жолдың өткізу мүмкіндігінен ағын тығыздылығының жоғары болғандыктан, көлік ағынның жылдамдылығының нөлге дейін түсуіне сәйке келетін күй.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Сағана

**Сағана** ( - сақтау,  - қозғалмайтын) - сәулет өнері мен мүсін шығармасы. Неолит мәдениетінен табылған менгирлер, тас обалар, ағаш бағандар түріндегі Сағана ежелгі дәуірден белгілі. Тақтатас, көктас, мүсін түрінде Ежелгі Египет пен Жерорта теңізі жағалауында, Қытайда кең тараған. Қазақстан мен Орта Азияда күмбез түрінде кірпіштен түрғызылады. Оның беті сыланып өрнектеледі, майоликамен қапталады. Қожа Ахмет Иасауи кесенесіндеғі Абылай хан Сағана, Бекі, Қамысбай, Қаратөбе, Төбеқұдық қорымдарында ежелгі Сағана түрлері (үштас, төрттас, бестас, қойтас, сандықтас, т.б.) сақталған. Әдетте, Сағана құлпытастың беттері күнделікті тұтыну заттары, қару-жарақ, т.б. бейнеленген оймыш-өрнектермен әшекейленеді.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Санат:Кесенелер
Қазақтардың атамекенінен ауа көшуі

Көшудің басты бағыттары. Кеңес үкіметі қателіктерінің, Голощёкин геноциді салдарларының  бірі — қазақтардың республика аумағынан тыс жерлерге қоныс аударуға мәжбүр болуы. Бұл қоныс аудару, негізінен, үш бағыт бойынша жүрді. Біріншісі — Ресейге, екіншісі — Қытайға, Үшіншісі — Орталық Азия елдеріне. Ресей бағыты екі тармаққа бөлінеді: 
*а) солтүстік тармақ-Сібір өлкесі; 
*ә) батыс тармақ-Орынбор, Орта Еділ бойы. Бірінші бағыт бойынша, негізінен, Қазақстанның батыс, солтүстік аймақтарынан шыққандар; екінші бағыт бойынша шығыс және оңтүстік-шығыс аудандарынан, ал Үшінші бағытқа оңтүстік облыстардан көшті. Ал орталық аймақтағылар шамаларының жеткенінше осы үш бағыттың қайсысы жақыңдау, қайсысына мүмкіндігі болса, соған қарай көшті. Өз жерін қасиет тұтып, өзгелерден қызғыштай көріп келген, ол үшін қанын да жанын да аямаған қазақтар енді тарыдай бытырап өзге елдерге көшті.

Жаппай аштық жылдары бір миллионнан астам қазақ республикадан тыс елдерге қоныс аударуға мәжбүр болды. Олардың 616 мыңы қайтып оралған жоқ, ал 414 мыңы кейін өз еліне көшіп келді.

Бүгінгі таңда елі мен жері тәуелсіздік алған кезде шетелдерде жүрген қазақтардың атамекеніне қайта оралуға ұмтылуы заңды әрі аса маңызды құбылыс. Өйткені ұлан-байтақ жер шарыңда олардың тек бір-ақ Отаны бар, ол еркін өсіп-өнуге мүмкіндігі бар, рухани-мәдени даму ортасы  қазақ жері, Қазақстан Республикасы. Олардың өз отанына көшіп келуіне мүмкіндік беріп, орналасуына жағдай жасау бүгінгі таңдағы ұрпақтың, Қазақстан халықтарының Голощёкиндік геноцидке берген жауабы, қадірлі борышы деп есептелгені жөн.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Кабриолет-хардтоп

px250|right|thumb**Кабриолет**- түсірілетін жақ
терезелері мен бүктелетін жұмсақ
тентімен жеңіл автомобильдің жолаушылар 
шанағы.

## Кабриолет-хардтоп

Алыпсалмалы қатты төбемен жеңіл 
автомобильдің жолаушылар шанағы.

## Дереккөздер


Санат:Кабриолет-хардтоп
Қуанышбай Серікбайұлы Құрманғалиев

**Құрманғалиев Қуанышбай Серікбайұлы** (1.6.1942 жылы туған, Қостанай облысы Әулиекөл ауданы) - ақын, аудармашы. 
* ҚазҰУ-ды бітірген (1969).
* 1960 - 1962, 1966 - 1971, 1973 - 1976 жылдар "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газетінде корректор, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақ совет энциклопедиясы бас редакциясында бөлім меңгерушісі,
* 1976 - 1989 жылдар "*Қазақстан коммунисі*" (қазіргі "Ақиқат") журналында аға редактор, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары,
* 1978 - 1986, 1990 - 1994 жылдар "Жалын" баспасында бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, бас редактор,
* 1986 - 1988 жылдар Қазақ энциклопедиясының бас редакциясында бөлім меңгерушісі,
* 1995 - 1996 жылдар Дүние жүзі қазақтары қауымдастығында бас маман және "Ел" баспасының бас редакторы қызметтерін атқарған. Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының вице президенті - Республикалық баспа кабинетінің директоры, "Ғылым" ғылыми баспа орталығының бас директор қызметтерін атқарған.

## Шығармашылығы
* Тұңғыш өлеңдер жинағы **"Арман аралы"****Полужирное начертание** 1981 жылы жарық көрген.
* **"Қош, қалқатай"** (1990) өлеңдер жинағы жарық көрді.
* **Құрманғалиев** дат жазушысы Г.Х.Андерсеннің *"Таңдамалы ертегілерін"* (1984), орыс жазушылары И.Стрелькованың *"Шоқан"* деректі повесін (1985), О.Балтушистің *"Өмір өткелдері"* (1985) романын, Б.Шубиннің *"Доктор Чехов"* (1979), В.Севостьянов, Г.Анисимовтың *"Жұмыр жердің перзенті" ([[1981]]), "Орыс халық ертегілерін"* (1990) қазақ тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Камил Велиахмедұлы Муллашев

**Камил Велиахмедұлы Муллашев** (27.10.1944 жылы туған, ҚХР, Үрімжі қаласы)-суретші. Мәскеу көркем-сурет институтын бітірген (1978). 1978 жылдан Алматы қаласында жұмыс істейді. Муллашевнің туындылары монументтілігімен, бояу нақышының байсалдылығымен ерекшеленеді. Оның "Таңсөрі" (1976), "Шопан" (1978), "Дала самалы" (1980) картиналары, "Жер және Уақыт. Қазақстан" (1978), "Тың даланың көкжиегі" (1984) триптихтері бар. Муллашев Бүкілодақтық Комсомол сыйлықтары (1981) және көптеген халықаралық,бүкілодақтық көрмелердің жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Өнер
Фракции

**Фракция** - сұйық қоспадан белгілі бір температура аралығында қайнатып айдағанда бөлініп шығатын бөлік.

## Фракциялардың түрлері
**Жеңіл фракция* - атмосфералық қысым 300°С дейін қыздырылған мұнай фракциясы (мысалы,
бензин, керосин).
**Ауыр фракциялар* - атмосфералық қысым 300°С жоғары қыздырылған мұнай фракциясы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Санат:Физика
Ашура

**Ашура** (ежелгі еврей тілінде «асор,  түбірі «Шр - «оныншы болу»). Алғашқыда, Мұхаммедтің (салла-л-лаһу-алейһи уаа сәллам) Мединеге қоныс аударғаннан кейін яхудилерден үйренген 10 мұхаррам күнгі ораза. Кейін Рамазан айындағы ораза ұстау парызы бекігеннен кейін Ашура еріктілікке айналды. Қазіргі кезде Ашура мұхаррамның алғашқы он күндігі шиит имамы әл-Хұсайынға арналған азалы күндер ретінде аталып өтіледі. Діннің піиит тармағын ұстанған жерлерде олардың азапты өлімін еске алудың азалы рәсімі жыл сайын өткізіледі. Тазийа деген атаумен мэлім бұл рәсімде оңтүстік-батыс Азияда тұратын ежелгі халықтардың салт-жоралғыларының кейбір белгілері сақталған. Иран мен Иракта мешіт, медресе аулаларында, арнайы үйлерде әл- Хұсайынның, оның жақындары мен серіктерінің көрген азабы туралы баяндауға арналған жиындар өткізіледі. Көшелерде ойын-сауықтар ұйымдастырылады. Резашаһ тұсында (1925 -41) Иранда алдымен көше шерулеріне, кейін аза тұтуға тыйым салынды. Дін басылары Ашура күндерін саяси шараларға пайдаланды. Ислам революциясынан кейін тыйымның күші мүлдем жойылды. Сунниттерде эл-Хүсайынды аза түту қалыпты жағдайда өтеді, ол басқа да азалы мерекелерден ерекшеленбейді. Мағриб елдерінде Ашураның 10 мұхаррамды мереке ретінде атап өту рәсімі қалыптасқан. Бүл күндері от пен суға байланысты және ежелғі егіншілік жоралғыларына барып тірелетін түрлі рәсімдік әрекеттер жасалып, дұға оқылады, бұл күні ораза ұстау міндетті емес.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Медеубай Шаяхметұлы Құрманов

**Құрманов Медеубай Шаяхметұлы** (22.02.1938, Алматы облысы Жаркент ауданы - 22.11.1985, Алматы) - әдебиеттанушы ғалым, аудармашы, ақын, филология ғылымдарының кандидаты (1972).
* Қазақ мемлекеттік Халықаралық қатынастар және Әлем тілдер университетін бітірген (1968).
* 1955 - 1963 жылдары Қызылжар, Қоғалы орыс және қазақ орта мектептерінде мұғалім,
* 1963 жылы Алматы медициналық институтында оқытушы,
* 1966 - 1974 жылдары кафедра меңгерушісі,
* 1974 - 1978 жылдары Қазақ мемлекеттік Халықаралық қатынастар және Әлем тілдер институтында доцент,
* 1978 - 1983 жылдары Әдебиет және өнер институтының бөлім меңгерушісі қызметін атқарған.
### Еңбектері
Неміс ақын, жазушы И.Гетенің "*Фауст*" трагедиясы Мария-Луиза Кашництің *"Ескі балалар ертегілер*" жинағын неміс тілінен қазақ тіліне аударған. *"Алтын арқа"* (1979), *"Өмір қандай тәтті еді"* (1994) кітаптары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Серік Сәдуакасұлы Құсанбаев

**Құсанбаев Серік Сәдуакасұлы** (1963 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қала) - айтыс ақыны. Уақ тайпасынан шыққан.

* Қазақстан мемлекеттік университетін бітірген.
* Ұзак жылдар мәдениет саласында. Павлодар облысы мәдениет департаментінің қызметкері болып жұмыс істеген.
* Қазір Шығыс Қазақстан университетінде оқытушы.
* ІІІ-республикалық ақындар айтысының (1990) жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мырзахмет Мұқаманов

**Мырзахмет Мұқаманов** (23.3. 1949 жылы туған, Алматы облысы, Панфилов ауданы, Атты үй ауылы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1993). 

1975 ж. Алматы эстрада-цирк өнері студиясын бітірді. Осы жылдан Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы) филармониясынның әншісі. 1978 жылы Бүкілодақтық халық әндері байқауының лауреаты, 1980 жылы Ә.Қашаубаев атындағы байқаудың бас жұлдегері болды.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Намаз оқудағы жеңілдіктер

Ақыл-есі дұрыс кісілер басқа жерлері науқас болса да, діни міндеттерге жауапты. Бірақ дініміз бұл діни  парыздарды атқару үшін оларға жеңілдік көрсеткен.

**Намаз оқудағы жеңілдіктер**:
* Науқас кісі әл-қуат, шама-шарқына қарай намаз оқиды. Мысалы, аяқта тұра алмайтын, яки, тұрған жағдайда ауруының күшеюі сияқты жағдайларда, отырып, оған да күші жетпесе, ыңғайына қарай шалқайып немесе жайымен жатып намаз оқиды.
* Намазды бір нәрсеге сүйеніп аяқта тұрып оқи алатындар сүйеніп оқиды.
* Ифтитақ (ашу, бастау) тәкбірін аяқта тұрып ала алатын болса, аяқта тұрып алып,  қалған намазды шамасына қарай отырып, яки, жатып жалғастырады.
* Орындыққа отырып оқуға да болады. 
* Отырып оқыған уақытта, мүмкін болса аяқтарын жиған күйде, мүмкін болмаса құбыла жаққа созып оқи береді. Рүкүғ және сәжде ишарат жолымен жасалады. Ишарат: рүкүғда аздау, сәждеде көбірек басты ию арқылы жасалады. Ишаратпен де оқи алмайтындар көз, қас арқылы ишарат жасап оқи алмайды. Ишаратпен де оқи алмайтындар оқи алмаған намаздарының саны 5-тен аз болса, кейіннен қаза етеді. Ал 5-тен көп болса, қазасын өтемейді. Әбу Ханифаның басқа бір пікіріне сүйенсек, кейіннен қазасын өтейді. Науқас адамның алдына сәжде етуі үшін тақтай, жастық, орындық сияқты нәрселер қойылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Фрикцион

**Фрикцион** -  көп делегейлі фрикциялық тіркес.
## Фрикцион түрлері
**Борттік фрикцион* - шынжыр табанды трактордың, оң және сол жақ шынжырларын жылдамдықтарын азайтып айналдыруға арналган фрикцион.
**Басты фрикцион* - трактордың күштік берілісінің негізгі қуаттын таситын екі ағынды ілінісу бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Міндетін атқару

** Міндетін атқару** - объектінің жұмыс кезіндегі, міндетін атқаруы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Бейорганикалық қосылыстардың кластарының арасындағы генетикалық байланыс

Жай (металл, бейметалл) және күрделі (оксид, қышқыл, негіз, тұз) заттардың  барлығының өзара байланысы генетикалық байланыс деп аталады (генезис — шығу тегі).

Енді осы генетикалық байланыстарды тұздарды алудың мысалында қарастырайық:

1. Кейбір металдар мен бейметалдар езара әрекеттесіп (синтез әдісі) тұз түзеді:

::Fe + S = FeS

2. Негіздік оксидтер мен қышқылдық оксидтердің өзара әрекеттесуі де тұз береді.

::СаО + СО2= СаСО3

3. Қышқыл мен негіздік оксидтің әрекеттесуінен де тұз түзіледі.

::MgO + H2SО4= MgSО4+ H2O

4. Негізбен қышқылдық оксидтердің әрекеттесуі де тұз тудырады.

::ЗСа(ОН)2+ Р2О5= Са3(РО4)2+ ЗН2О

5. Қышқылдар мен негіздер әрекеттесуі арқылы да тұз алуға болады:

::NaOH + HNО3=NaNО3+Н2О

6. Тұз бен қышқылдың әрекеттесуі жаңа тұз бен жаңа қышқыл береді, тұз тұнбаға түседі:

::Са3(РО4)2+ 3H2SО4= 3CaSО4↓+ 2Н3РО4

7. Тұз бен негіздің әрекеттесуі жаңа тұз бен жаңа негіз береді, олардың біреуі тұнбаға түсуі керек.

::ҒеСl3+ 3NaOH = Ғе(ОН)3↓ + 3NaCl

8. Металл мен баска тұз әрекеттескенде де жаңа тұз бен металл түзіледі:

::Fe + CuSO = FeSO + Cu

9. Тұз бен тұз әрекеттескенде жаңа екі тұз түзіледі, олардың біреуі тұнбаға түседі.

::ЗВаСl2+ 2Na3PO4= Ва3(РO4)2↓+ 6NaCl

10. Металмен қышқыл әрекеттескенде тұз бен сутегі түзіледі.

::Mg + 2HCl = MgCl2 + Н2↑
## Дереккөздер


Санат:Химия
Дұрыс белгіленген міндетті атқарды

**Дұрыс белгіленген міндетті атқарды** - қойылған шартқа сай өнімнің толықтай немесе бір құрам белігінің ағымдағы сәтте кезінде функцияның алгоритм мәндер шамаларын орындайтын техникалық жағдай түрі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт