open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ұқсастық теориясы

**Ұқсастық теориясы** — физикалық құбылыстардың (процестердің, жүйелердің) ұқсастық шарттарын зерттейтін ілім. 

Оның негізгі мақсаты — әр түрлі процестердің ұқсастық критерийлерін анықтау және олар арқылы сол процестердің қасиеттерін зерттеу. Егер физикалық жүйелердің сәйкес параметрлері бір-біріне пропорционал болса, онда олар өзара ұқсас деп есептеледі. Қарапайым геометриялық ұқсастықты жалпылау арқылы физикалық ұқсастық алынады. Геометриялық ұқсастық кезінде ұқсас пішіндер мен денелердің сәйкес элементтері өзара пропорционал болса, физикалық  ұқсастық кезінде әр түрлі процестердің сәйкес параметрлері кеңістік пен уақыт бойынша пропорционал болады. Зерттелетін процестерді сипаттайтын өлшемсіз параметрлердің әр түрлі комбинациялары ұқсастық критерийлері ( K i) деп аталады. Ұқсас екі жүйенің өлшемді физикалық параметрлерінің мәндері әр түрлі болғанымен олардың өлшемсіз ұқсастық критерийлері ( K 2) бірдей болады. Ұқсас жүйелердің бұл қасиеті модельдеу теориясының негізін құрайды.

## Мысалы
Қандай да бір құбылысты сипаттағанда (абс. тәуелсіз өлшем бірлігінде мұндай бірліктерге ұзындықтың, массаның және уақыттың өлшем бірліктері қолданылады) тәуелсіз  n өлшем бірліктері  A_1, A_2, A_3...,  A_n пайдаланылсын. Бұл жағдайда кез келген физикалық шаманың туынды өлшем бірлігін мына түрде жазуға болады: .  Q-шамасының өлшемділігі  қатынасы арқылы  p_1, p_2…,  A_n сандық көрсеткіштерімен (дәрежелерімен) анықталады. Өлшемділігі [Χ]=[ Q] әрбір X-тың шамасы X=x Q түрінде өрнектеледі, мұндағы x X-шамасының негізгі өлшемдер жүйесіндегі ( A_1, A_2, A_3...,  A_n) сандық мәндері. Егер физикалық процестер дифференциалдық теңдеулердің көмегімен зерттелетін болса, онда олардың анықтаушы параметрлері алғашқы және шекаралық шарттарды қанағаттандыра отырып, коэффициенттер ретінде осы теңдеуге кіруі тиіс. Ол теңдеуді өлшемсіз түрге келтіргеннен кейін оларда тек өлшемсіз коэффициенттер — ұқсастық критерийлері ғана қалады. Ұқсастық теориясы аэродинамикада, гидродинамикада, т.б. кеңінен қолданылады. Ол күрделі физикалық құбылыстарды сапалы теориясы тұрғыдан талдау жасауға және өлшемсіз анықтаушы параметрлер жүйесін таңдауға мүмкіндік береді. Бұл теория тәжірибені дұрыс қоюға және оның нәтижелерін дұрыс өңдеуге септігін тигізеді.

## Тағы қараңыз
*Ұқсастық
*Физика
*Геометрия

## Дереккөздер


Санат:Физикалық құбылыстар
Николай Дмитриевич Харочкин

**Харочкин Николай Дмитриевич** (1923, Рузаев ауданы Луганка с. – 2008, Степняк қаласы) – партия-кеңес қызметкері. 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. Еңбекшілдер ауданы халық депутаттары Кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарған (1970 – 84). Қызыл Жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Тоқтарбай Сүлейменов

**Сүлейменов Тоқтарбай** (22.2.1960 ж. туған, Алматы облысы Кербұлақ ауданы Сарыөзек кенті) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (2005), профессор.

## Зерттеулер
Ғылыми еңбектері қорытпалардағы жақын қатарлардың кластерлік құрылымын физика-химиялық және кванттық тұрғыдан зерттеуге арналған. 60-тан астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 1 монографиясы мен 2 өнертабысы бар. “Қатты, сұйық және газ күйдегі денелер үшін ретсіз бөлшектердің бірыңғай теориясын әзірлеу, оны мыс пен мыс созбасын алу технологиясын жетілдіруге, өндіріс өнімдерінің көлемін ұлғайту және сапасын арттыруға қолдану” жұмысы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (2005).

## Шығармалар
* Malyshev V.P., Suleymenov T., Beznosyuk S.A., Quantum-Chemіcal Calculatіon of the Electronіc Stabіlіty of Cores іn Alkalі Halіdes // Қnorganіc Materіals, 1996, V.32, ғ7, P. 781 – 783;
* Бектурганов Н.С., Сулейменов Т., Экспериментальное и теоретические методы исследования неупорядоченных систем, Караганда, 2003;
* Сулейменов Т., Малышев В.П., Бектурганов Н.С., Интерпретация политерм сжимаемости расплавов с точки зрения теории перколяции.

## Дереккөздер

Санат:1960 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Профессорлар
Санат:Өнертапқыштар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Ұлағат

**Ұлағат** — еліміздегі ұлттық тәлім-тәрбие мен мінез-құлық мәселелеріне арналған ресми тұңғыш журнал. ҚР Білім мин. алқасының 1993 ж. 20 желтоқсандағы шешімі негізінде “Қазақ тілі мен әдебиеті” журналының қосымшасы ретінде 1994 ж. шілдеде алғашқы саны жарық көрді. Қаржы тапшылығына байланысты 1994 ж. тұңғыш саны шықса, 1995 ж. үш саны, ал 1996 — 97 ж. екі-екіден біріктірілген төрт саны, 1998 ж. не бары үш саны оқырмандарына жетті. Тек 1999 жылдан бастап екі айда бір рет жарық көріп келеді. 2005 жылдың 25 тамызынан өз алдына бөлек журнал ретінде қайта тіркеуден өтті.

Журналдың қалыптасқан айдарлары :
*“Ғылым ғаламында”
*“Педагог пайымы”
*“Ашық әңгіме сағаты”
*"Әдеп әлемінде”
*“Педагогикалық әдістеме: озық тәжірибе”
*“Отбасы оқулығы”
*“Рухани дүниемізде”
*“Ізденген жетер мұратқа”
*“Даналық ой мұхитында”
*“Абайдың абыздық ақылы”
*“Тарих қойнауында”
*“Тіл — құрал, өнер — өріс”
*“Білім ордасы: таным және тәрбие”
*“Ұлттық ұлағат”
*“Жас ғалымдар отауы”
*“Ұлттық мектеп”*

## Тағы қараңыз
*Әдебиет
*Қазақ әдебиеті

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том.

Санат:Қазақстан журналдары
Санат:Қазақ тілді журналдар
Хасенбаев Уап Хасенбайұлы

**Хасенбаев Уап Хасенбайұлы** 1928 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Айыртау ауданы Володаровка ауылы) – запастағы полковник. Ақмола облысы бойынша ҰҚК Департаменті ардагерлер кеңесінің төрағасы. Алматы мемлекеттік заң институтын бітірген (1950). 1950 ж. Көкшетау облысы бойынша ҚазКСР МҚК басқармасында қызметте болған. 1972 ж. Алматы қаласында ҚазКСР МҚК-ның орталығы аппаратына жұмысқа ауысады. 1976 – 88 ж. Торғай, Алматы облысы бойынша МҚКБ-нің бөлім бастығы. 1995 жылдан ҚР ҰҚК-і ардагерлер кеңесі төрағасының орынбасары, 1999 – 2004 ж. аралығында төраға қызметін атқарды. Медаль, грамоталармен марапатталған.

## Дереккөздер
Маржа

**Маржа** (франц. marge беттің һашиясы, шеті) - 
# табыс алу үшін пайдаланылатын бір қаржы құралы құнының екі мәні арасындағы айырма. Мыс., сатып алушы бағасы мен сатушы бағасының арасындағы, пайыздық мөлшерлемелердін арасындағы, белгілі бір бағалы қағаздардың бағамдары арасынДа айырма. Маржа терминінің синонимі — "спрэд"; 
# бағалы қағаздар ды маржиналдық шот деп аталатын ерекше шот аркылы инвестордың брокерлік несие беру шартымен сатып алу кезіндегі меншікті қаражатының ең төмен үлесі; инвестордың өзінің шотында болуға тиіс несиенің көмегімен сатып алатын бағалы қағаздар құнының ең төмен пайызы; 
# фьючерстік және опциондық келісімшарттармен сауда жасау кезінде биржалық мәміле бойынша міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ететін кепілдікті жарна; биржа тізімдемесінде көрсетілген биржалық тауарды сату мен сатып алу бағасының арасындағы айырмамен айқындалатын делдал табысы; несиенің белгіленген құнына нақты қарызгер төлеген үстеме. Кең мағынада алғанда, Маржа дегеніміз бағалы қағаздардың пайыздық мөлшерлемесі, бағамы, сатудың, сатып алудың, несиелендірудің бір мезгілдегі түрлі жағдайында тауарлар бағасы арасында орын алатын айырма.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Мұқаш Хасенов

**Хасенов Мұқаш** (1904, Павлодар у.) – партия және қоғам қайраткері. Мәскеу қаласындағы бухгалтерлер курсын бітірген. 1924 – 30 ж. аралығында жұмысшы, ауылдық кеңестің хатшысы, 1937 – 38 ж. бухгалтер, кеңшар директорының орынбасары, Киров атындағы облысар. механизация мектебінің директоры қызметін атқарған. 1938 – 39 ж. Семей облысы комитеті ауыл шаруашылық бөлімі меңгерушісінің орынбасары, Шыңғыстау ауданы комитетінің 1-хатшысы, 1939 – 46 ж. Шығыс Қазақстан облысы комитетінің хатшысы, 1946 – 52 Ақмола облысы атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Жармұхан Хасенұлы Хасенов

**Хасенов Жармұхан Хасенұлы** (1925 – 1985, Ақмола облысы) – педагог, агроном-ғалым. Целиноград педагогика институты мен Целиноград ауыл шаруашылық институтын, Жоғары партия мектебін бітірген. Донской кеңшарында партия ұйымдастырушысы, ауданы халық депутаттары кеңесінің 2- хатшысы, ауданы халық депутаттары кеңесі төрағасы қызметтерін атқарған.

## Дереккөздер
Майра Шатырманқызы Хасенова

**Хасенова Майра Шатырманқызы** (1942 жылы туған) – инженер-механик. Еңбекшілдер ауданы Краснофлотский кеңшарында механизатор болып ұзақ жылдар жұмыс жасаған. ҚазКСР Жоғарғы кеңесінің депутаты (1980 – 84). Халықтар Достығы ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Сергей Корнилович Хван

**Хван Сергей Корнилович** (1928 жылы туған, Қиыр Шығыс өлкесі, Владивосток қаласы) – ұстаз. Қазақстан оқу-ағарту ісінің үздігі. Орал педагогика институтын бітірген (1949). Қима орта мектебінде мұғалім (1949 – 1950), Ерейментау ауданы Бестөбе орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі (1950 –1957), Жақсы орта мектебінде директор (1957 – 1970), (1980 – 1988), Жақсы ауданы халыққа білім беру ісінің меңгерушісі (1970 – 1980) болып қызметтер жасаған. Медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Мәди Хасенов

**Мәди Хасенов**(01.12.1936, Ақмола облысы Зеренді ауданы Қошқарбай ауылы – 1992, Ақмола) – жазушы. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1971). Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1978). 
Лақап аты — Зерендин.

Арғын тайпасының Қарауыл руынан шыққан.

Көкшетау педагогика училищесін (1954), ҚазМУ-ды (1961) бітірген. 1961 жылдан Целиноград қаласындағы «Тың өлкесі» газетінде, 1966 жылдан «Коммунизм нұры» газетінде қызмет атқарған. 

* «Алғашқы ән» (1969), 

* «Тұлпардың дүбірі» (1971), 

* «Қайсар» (1979), 

* «Тайталас» (1987) әңгімелер жинағы, 

* «Нар тәуекел» (1975) романы, 

* «Берлинді алған батырлар» (1977), 

* «Қайнар бұлақ» (1984) прозалары жарық көрген.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* ХАСЕНОВ МӘДИ 

Санат:1 желтоқсанда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Зеренді ауданында туғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:Астанада қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Василий Петрович Химич

**Химич Василий Петрович** (1930 жылы туған, Украина, Винница облысы Бершадский ауданы Маньковка с. – 2014) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1971). Еңбек жолын 1947 ж. Устьянский МТС-нда трактор жүргізушісі болып бастаған. Кировоград облысы Гайворон қаласындағы механизаторлар даярлайтын училищені бітірген (1955). Қостанай облысында комбайн жүргізушісі (1955 – 57), 1959 жылдан бұрынғы Көкшетау облысы Куйбышев ауданы Буденный атындағы кеңшардың №3-трактор бригадасының бригадирі болып ұзақ жылдар жұмыс жасаған. Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

* Химич Василий Петрпович// Официальный интернет-ресурс Северо-Казахстанской области 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:2014 жылы қайтыс болғандар
Хлебное (Ақмола облысы)

**Хлебное** — Ақмола облысы Сандықтау ауданы Барақпай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесін 1954 жылы алғашқы тың игерушілер қалаған. Бұрынғы Хлебный ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балкашино ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 110 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, клуб, медицина пункт, дүкендер, пошта байланысы бар. 2-дүниежүзлік соғыстың құрбандарына ескерткіш орнатылған. Ең жақын темір жол станциясы – Атбасар (70 км).

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Хрящевка (Ақмола облысы)

**Хрящевка** — Ақмола облысы Атбасар ауданы, Ярослав ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Атбасар қаласынан оңтүстікке қарай 17 км, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 227 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1911 жылы қаланған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Бастауыш мектеп, кітапхана, дүкен, пошта, клуб бар. Ең жақын темір жол станциясы – Атбасар (27 км).

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы елді мекендері
Гилен Васильевич Цой

**Гилен Васильевич Цой** (1920 жылы туған, Ресей, Владивосток қаласы) – ғалым, медицина ғылымының докторы, профессор, ҚР-ның еңбек сіңірген дәрігері, Астана қаласының Құрметті азаматы. 

## Өмірбаяны
* Қырым медицина институтын бітірген (1944). 
* 1947 жылы Ақмола облысы ауруханасында бас хирург болып жұмыс істеді. 
* Ақмола медицина академиясында кафедра меңгерушісі болып қызмет жасаған. 

## Марапаттары
* Октябрь революциясы
* Еңбек Қызыл Ту
* «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Владивостокта туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері
Санат:Астананың құрметті азаматтары
Санат:Астана мемлекеттік медициналық академиясының профессорлары
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Николай Петрович Цой

**Цой Николай Петрович** (1927 – 2006) – қызметкер. ҚР-ның еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері. Петропавл педагогика институтын бітірген. Еңбек жолын Келлер ауданы ауыл шаруашылық бөлімінде мал дәрігері болып бастаған. 1949 – 54 ж. Богодухов, Леонидов орталау мектептерінде оқу ісінің меңгерушісі, директоры, 1954 ж. Заря ұжымшарының төрағасы, 1960 ж. Щучинский кеңшарының директоры, 1968 ж. Зеленый Бор ауылында құс фабрикасының директоры, 1975 ж. Көкшетау құс ш. бірлестігінің бас директоры, 1988 ж. «Бурабай» агроөндірістік комбинатының бас директоры қызметтерін атқарған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Октябрь революциясы, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Ленин орденінің иегерлері
Василий Михайлович Чеботарев

**Чеботарев Василий Михайлович** (1918, бұрынғы Көкшетау облысы Рузаев ауданы Гавриловка ауылы – 1944) – Кеңес Одағының батыры (1944). 1938 жылдан Кеңес армиясы қатарында. 1944 ж. Минск облысы Бобр ауылы маңындағы өткелді басып алу кезінде жауынгерлік тапсырманы орындау үшін жаудың тылына кіріп, қоршауда қалып, қаза табады. Қызыл жұлдыз орденімен марапатталған. Рузаев ауылындағы бір көшеге, Гаврилов орта мектебіне Чеботарев  есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Николай Сергеевич Чеботько

**Чеботько Николай Сергеевич** (1982 жылы туған, Щучинск қаласы) – спортшы, шаңғы спортынан спорт шебері (2001), халықаралық дәрежедегі спорт шебері (2003). ҚР жүлдесінің тұрақты иегері (1999 – 2002), ХХІ-дүниежүзлік универсиаданың жүлдегері (2003, Тарвизио қаласы, Италия), V-қысқы Азия ойындарының күміс жүлдегері (2003, Аомори қаласы, Жапония)

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан шаңғышылары
Санат:1982 жылы туғандар
Михаил Максимович Чепрасов

**Чепрасов Михаил Максимович** 1924 жылы Солтүстік Қазақстан облысы  Целинный (қазіргі Ғ. Мүсірепов) ауданындағы Шалқар селосында туған. Ұжымшарда тракторшы болып істеген. 1942 жылдан Қызыл Армия қатарына алынған. Гвардия қатарындағы жауынгер Чепрасов Орталық майданның 13-­Әскерінде 75-­гвардиялық атқыштар дивизиясының құрамында 1943 жылдың 6 шілдесінде Курск облысы Поныров ауданы Поныр теміржол стансасы маңында болған шайқаста жаудың 4 танкін және ондаған солдаттар мен офицерлерінің көзін жойды. Осы ұрыста ол қаза тапты.
КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 7 тамыздағы Жарлығымен Михаил Максимович Чепрасовқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Поныров ауданындағы Ольховатка селосында жерленген. Алматы облысындағы Сарқант қаласында бір көше мен мектепке батырдың есімі берілген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Сергей Иванович Чепурной

**Чепурной Сергей Иванович** (1957 жылы туған, Жақсы ауданы Трудовое ауылы) – қызметкер. 1990 – 92 ж. Торғай облысы Октябрь ауданы Кошевой кеңшарының директоры, 1992 – 99 ж. Жақсы ауданы Ленин атындағы кеңшардың директоры болып жұмыс істеген. 1999 жылдан қазіргі уақытқа дейін «Запорожье» ЖШС-нің директоры. Облысы мәслихаттың депутаты. «Қазақстан Конституциясына 10 жыл», «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен, ҚР-ның Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер
Ұланбел

**Ұланбел** — Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданындағы ауыл, Ұланбел ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мойынқұм ауылынан батысқа қарай 154 км-дей жерде, Шу өзеннің төменгі сол жағалаулық аңғарында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1950-1997 жылдары асыл тұқымды қаракөл қойын өсіретін Шу кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1995 жылдан Ұланбелде және округке қарасты Кіші Қамқалы ауылында шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы елді мекендері
Анатолий Иосифович Чеховский

**Чеховский Анатолий Иосифович** (1933, Украина,Винница облысыКалинин ауданы Иваново селосы – 1993) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1966). Қолөнер училищесін бітірген соң Киев қаласында жұмыс істеген. 1957 ж. ауыл шаруашылығын механизациялау училищесін бітіріп, Куйбышев ауданы Рузаев кеңшарында механизатор болып жұмыс істеген. Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ахметриза Гисметович Чекаев

**Чекаев Ахметриза Гисметович** (1937 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Фурманов ауданы Фурманов кенті) – ғалым, техника ғылымының кадидаты (1969), профессор (1988), ҚР білім беру ісінің еңбек сіңірген қызметкері (1991). Орал политех. институтының аспирантурасын бітірген (1967). Еңбек жолын 1959 ж. Қазақ Ауыл шаруашылығы академиясының Су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастаған. Кейіннен Қазақ КСР Мин. Кеңесінің су қорлары бойынша мемлекеттік комитетінің бөлімдерінде аға, бас инженері болып жұмыс істеді. 1967 – 88 ж. Целиноград инжинерлік-құрылыс институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, ректордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, оқу ісі жөніндегі орынбасары, 1989 жылдан ректоры. Оның ұсынысымен институтта ғылыми-зерттеу секторы, студенттердің жобалау-құрастыру бюросы, есептеу және көбейту бөлімшелері, оқу-әдістемелік бірлестіктер, зертхана, ғылыми-әдістемелік кабинет, есептеу техникасы саласында біліктілікті жетілдіру курстары мен бірқатар жаңа кафедралар ашылды. 100-ден аса ғылыми және оқу-әдістемелік жұмыстардың, оның ішінде бірнеше өнертабыстардың, монографиялардың, 3 оқулықтың авторы.

## Дереккөздер
Иван Данилович Черкасов

**Черкасов Иван Данилович** (1942 жылы туған, Ақмола қаласы) – қызметкер. Целиноград ауыл шаруашылық институтын бітірген (1970). 1971 – 76 ж. Атбасар мемлекеттік асыл тұқымды станциясының аға зоотехнигі, 1976 – 80 ж. Шортанды ауыл шаруашылық басқармасының директоры, 1980 – 83 ж. Бұланды ауыл шаруашылық басқармасының бастығы, 1988 ж. ауданы атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары, 1989 ж. ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау және сапасы жөніндегі инспекцияның бастығы, 2000 ж. Бұланды ауданы агроөндірістік бірлестігінің төрағасы, 2001 – 05 ж. Бұланды ауданы ауыл шаруашылық бөлімінің бастығы. 2005 жылдан «Макинск элеваторы» АҚ-ның директоры.  «За трудовое отличие», «За освоение целинных и залежных земель», «Тыңға 50 жыл», «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер
Владимир Михайлович Чернецов

**Чернецов Владимир Михайлович** (1937 жылы туған, Щучинск қаласы) – шахтер. Кутаиси қаласындағы тау-кен техникумын бітірген (1958). Еңбек жолын 1958 ж. Абхазияда бастаған. 1967 ж. Біржан сал ауданы Степняк қаласында тау-кен шебері, аға кен шебері, «Степняк» кен телімінің шебері, бастығының орынбасары, бастығы болып жұмыс істеген. 1987 жылдан зейнеткерлік демалыста. Шахтер-зейнеткерлердің алғашқы ұйымын басқарады.

## Дереккөздер
Александ Иванович Червяков

**Червяков Александ Иванович** (1980 жылы туған, Көкшетау қаласы) – спортшы. Шаңғы жарысынан ҚР-ның бірнеше дүркін чемпионы. Австрия мен Словакияда жасөспірімдер арасында шаңғы жарысынан өткен әлем чемпионатына қатысушы (1999, 2000), Польшада өткен универсиадада эстафеталық жарыстан 8-орын иеленген (2001). 2004 жылдан биотлонмен айналысады. Италияда биотлоннан өткен Әлем кубогіне (2005), Туринде өткен 20-қысқы Олимпия ойындарына (2006), Қытайда өткен 6-Азия ойындарына қатысушы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша биатлоншылар
Санат:Қазақстан биатлоншылары
Жаппаберді Тілеубердіұлы

**Жаппаберді Тілеубердіұлы** (1895, қазіргі Арал аудандығы – 1936, сонда) – жырау. Жасынан жыраулығымен елге танылған. Ол Жәмет, Дәріғұл сынды жыраулармен Нұртуғанның жыршылар мектебінен дәріс алған. Нұртуғанның бірнеше қисса-дастандарын («Едіге», «Қарасай-Қази», «Қобыланды», т. б.) және Қарасақал Ерімбеттің, Кердері Әбубәкірдің өлең-толғауларын нақышына келтіре орындаған. Оның асыл мұрасын кейінгі ұрпақ насихаттауда.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Моисей Алексеевич Чжен

**Чжен Моисей Алексеевич** (1931 жылы туған, Ресей, Қиыр Шығыс өлкесі, Ворошилов ауданы Кроуновка с.) – еңбек ардагері, қайраткер. Экономика ғылымының кадидаты Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1957). 1950 ж. Северный кеңшарында бас агроном және Краснополянский МТС-нде директор болды. Келлер ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы (1954), Қызылту ауданы партия комитетінде хатшы (1961), ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі (1965), Көкшетау ауыл шаруашылық басқармасының бастығы (1970), облысы кәсіподақ ұйымының төрағасы (1985 – 90) қызметтерін атқарған. 1990 жылдан Көкшетау облысы атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары. 1992 жылдан зейнеткерлік демалыста. ҚазКСР және ҚР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланған (1980 – 4). 1995 жылдан Қазақстан халқы ассамблеясының мүшесі. Қазан революциясы, үш мәрте Еңбек Қызыл Ту, Халықтар Достығы, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зейнолла Мұхаметжанұлы Шайдаров

**Шайдаров Зейнолла Мұхаметжанұлы** (1933 жылы туған, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Атасу ауылы) – қайраткер. 

Арғын тайпасының Қуандық руының Мойын-Қараша бөлімінен шыққан. Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын бітірген (1955). Ақмола малдәрігерлік техникумында (1955 – 59), Қарағанды партия-кеңес мектебінде оқытушылық қызмет атқарған (1959). Ақмола облысы партия комитеті ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі (1966 – 69), Астрахан ауданының 2-хатшысы, Атбасар ауданы партия комитетінің 1-хатшысы (1969 – 72), Ақмола облысы партия комитетінің 2-хатшысы (1978), Ақмола облысы атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған (1983). Ленин, «Құрмет Белгісі», Еңбек Қызыл Ту, Октябрь революциясы ордендері, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Шайтантөбе

**Шайтантөбе** – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы тау. Ақкөл қаласының солтүстігінде, Мамай көлінің оңтүстік-шығысында 10 км, Итемген көлінен солтүстік-шығысқа қарай 15 км, Астана қаласынан 160 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 393 м. Оңтүстіктен солтүстікке 2-2,5 км-ге, ені 1,5-2 км-ге созылған. Беткейі көлбеу, нашар тілімделген.

## Геологиялық құрылымы
Элювиальді-делювиальді шөгінділерден түзілген жоғарғы девон граниттерімен көмкерілген.

## Өсімдігі
Карбонатты қара топырағында боз, бетеге тектес өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы таулары
Қазына Оқасқызы Шайхыслямова

**Шайхыслямова Қазына Оқасқызы** (1951 жылы туған, Қарағанды облысыРынки ауылы) – ғалым, педагогика ғылымының докторы (2004), профессор Халықаралық педагогика білім беру ғылым академиясының академигі Жоғарғы оқу орнының үздік оқытушысы (2007). Қазақстан білім беру ісінің үздігі. Петропавл педагогика институтын бітірген (1975). 130-дан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде ғылыми-әдістемелік құралдардың («Мектептік білім беру тәжірибесіндегі экология мәселелері», «Суды тазартудың теориялық негіздері мен әдістері», «Жаратылыстану пәндерін оқыту үдерісінде экологиялық мәдениет қалыптастырудың ғылымиәдіс-темелік негізі», «Химия сабағында модульдік технологияларды қолдана отырып, экологиялық білім беру», тағыда басқа авторы. Ы.Алтынсарин атындағы медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Задаш Шайыхұлы Шайыхов

**Шайыхов Задаш Шайыхұлы** (1934, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Бидайық ауылы) – оториноларинголог-ғалым, медицина ғылымының докторы (1976), профессор (1980). Қарағанды медицина институтын бітірген (1957). Қарқаралы ауданы ауруханасында дәрігер-оториноларинголог (1957 – 1959), Дәрігерлердің білімін жетілдіру институтында аспирант (1959 – 62), ассистент (1962 – 1967). 1982 жылдан Қарағанды медицина институтында оториноларингология кафедрасының меңгерушісі. Целиноград мемлекеттік медицина институтында оториноларингология кафедрасын құрушылардың бірі (1967 – 81), кафедра меңгерушісі, сонымен бірге институттың ғылыми істер жөніндегі проректоры (1971 – 78), облыстық ЛОР қоғамын ұйымдастырушы. 1975 жылдан оториноларингологтардың Бүкілодақтық мединицина қоғамы басқармасының мүшесі. Негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты тамақ ісігін емдеу, естуді қалпына келтіретін құлақ микрохирургиясы мәселелеріне арналған. Ш. 12 өнертапқыштық ұсыныстардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Алексей Иванович Чернов

**Чернов Алексей Иванович** (1924 жылы туған, Сандықтау ауданы Балкашино ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының батыры (1945). Өскемен құрылыс механизациясы техникумын бітірген (1949). 1940 – 41 ж. Балкашино өрттен қорғау мекемесінде жұмыс жасады. 1942 ж. Кеңес армиясы қатарына алынып, 13-гв. армияның 121-гв. атқыштар дивизиясының 313-гв. артиллерия полкінде зеңбірек көздеушісі болды. Ефрейтор Чернов Польша жеріндегі Одер өзенінен өту кезіндегі шайқаста көзге түсті. Елге оралған Чернов «Құрылысмеханизациясы» тресінде диспетчер, механик, бас инженер, көлік конторының бастығы қызметтерін атқарған. 1986 жылдан зейнеткерлік демалыста. Ордендер, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Кенжеболат Нұртазаұлы Шалабаев

**Шалабаев Кенжеболат Нұртазаұлы** (1921, Есіл ауданы Өрнек ауылы – 1976, Алматы қаласы) – қоғам қайраткері. 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. 1941 – 47 ж. Кеңес армиясы қатарында майданда болған. Соғыстан кейін баспа сөз органдарында қызмет жасаған. Қазақстан КП ОК-нде теледидар және радио хабарларын тарату мемлекеттік комитетінің төрағасы, Абай атындағы опера және балет театрының директоры, «Қазақфильм» киностудиясында директордың орынбасары (1953 – 62) қызметтерін атқарған. Шалабаев  қызмет жасаған кезде қазақ радиосы мен теледидарында корей, ұйғыр, неміс редакциялары ашылды. Шалабаев  – Джон Ридтің «10 дней которые потрясли мир», Р. Гамзатовтың «Мой Дагестан» кітаптарын қазақ тіліне тәржімалаған. «Құрмет Белгісі» ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ КСР саясаткерлері
Роза Шамжанқызы Шамжанова

**Шамжанова Роза Шамжанқызы** (1923 жылы туған, Еңбекшілдер ауданы №3 ауылы) – соғыс және еңбек ардагері, қоғам қайраткері. 

Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан. Тарих ғылымының кадидаты ҚазКСР-на еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. Бала кезінен мал шаруашылығын дамытуға атсалысып, мал жайып, бұзауларды бағуға көмектескен. 13 жасында Қазақстаннан барған делегация құрамында 1936 ж. Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық мал шаруашылығының озат жұмысшылары жиналысына қатысқан. 1942 ж. ҚазМУ-да оқып жүрген кезінде өз еркімен майданға аттанып 33-байланыс бөлімшесінде командир болған. Соғыстан кейін Мәскеу халықаралық қатынастар институтын бітірген. ҚазКСР ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтында ғылыми қызметкер, 1951 – 53 ж. Бүкілодақтық шет елдермен мәдени байланыс қоғамының Қазақ бөлімшесі өкілінің орынбасары болған. 20 жылдан астам уақыт Қазақ достастық және шет елдермен байланыс қоғамын басқарды. Шамжанова шет елдермен мәдени байланысты дамытуға қосқан зор үлесі үшін Қазақстан, Болгария, Моңғолия, Румыния, Чехословакия, Германия, тағыда басқа елдердің жоғары наградаларымен марапатталды. 1976 – 82 ж. Қазақ КСР Әлеум. қамсыздандыру министрінің орынбасары, 1982 ж. зейнеткерлік демалысқа шыққан соң Қазақ КСР Орталық мемлекеттік мұрағатының аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеген. «Құрмет Белгісі», екі мәрте Отан соғысы орденімен, Кеңес Одағының маршалы Г.К. Жуков атындағы медальмен, «Жауынгерлік ерлігі үшін», 2-дүниежүзілік соғыс жеңісінің мерейтойлық медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер
Шангин Иван Петрович

**Шангин Иван Петрович** (1783, Алтай өлкесі, Змеиногорск – 1822, Санкт-Петербург) – тау-кен инженері. Санкт-Петербург тау-кен училищесін бітірген (1802). 1816 ж. Батыс Сібір таулы-геологиялық экспедициясының құрамында Есіл даласын зерттеуге қатысқан. Оның экспедициялық жазбаларында Солтүстік Қазақстан мен Орталық Қазақстанның геологиясы, географиясы, гидрологиясы, метереологиясы, палеонтологиясы, археологиясы, флорасы, фаунасы, тарихы мен этнографиясы жөнінде мәліметтер бар. Сонымен қатар Қазақ даласына апаратын жолдар, экспедиция маршруттары, кен орындарының орналасуы, пайдалы қазбалардың орындары көрсетілген.

## Дереккөздер
Шаңтөбе (тау)

**Шаңтөбе** – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы тау. Сандықтау ауданының батысында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 437 м. Оңтүстіктен шығысқа қарай ұзындығы 2 км-ге, ені 0,8 – 1,0 км-ге созылған. Беткейі көлбеу, кей жерінде жыныстары бетіне шығып жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Делювий-пролювийлі шөгінділерден түзілген ордовик жыныстарымен көмкерілген. 

## Өсімдігі
Карбонатты қара топырағында әр түрлі шөптесін өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы таулары
Мәлік Жаппасбаев

**Мәлік Жаппасбаев** (1914, қазіргі Сырдария ауданы– 1944) – сазгер,  күйші, домбырашы, дирижер. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Бала кезінен домбыра тартып, ел арасына танымал болған. 1935 ж. Жаппасбаев Қазақ халық аспаптары оркестріне (1944 жылдан Құрманғазы атындындағы) концертмейстер қызметіне шақырылған. Сол қызметімен бірге Алматы филармониясында домбырашы, дирижер міндеттерін атқарған. Жаппасбаев шертпе күйлердің шебер орындаушысы ретінде халық жадында қалды. Ол өз жанынан «Қарағанды туралы ән», «Сәлем», «Жастық жыры», «Сұлу қыз», т.б. әндерін шығарған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Күйшілер
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Домбырашылар
Фотон

thumb|200px|Лазердің когерентті сәулесіндегі фотондар
**Фотон** ( — жарық) — электрмагниттік сәуленің (жарықтың) элементтeр бөлшегі.  

Фотон зарядсыз бейтарап (нейтрал) бөлшек. Ол вакуумде с=3*108 м/с жылдамдықпен тарайды. Оның энергиясы (E) жиілігімен (v) анықталады: E=hv/с, оның тыныштықтағы массасы m=0. Фотон электрмагниттік әсерлесуді тасымалдайтын бөлшек. Зарядталған бөлшектердің фотондарды шығаруы немесе сіңіруі барлық электро-магниттік процестердің негізі болып табылады. Фотон туралы ұғым кванттық теория мен салыстырмалы теорияның даму барысында пайда болды. 1905 ж. А.Эйнштейн фотоэффект құбылысының заңдылықтарын түсіндіру үшін 1900 ж. нем. физигі М.Планк ашқан жарық кванттары туралы ұғымды пайдаланды. Жарықтың фотондардан (кванттардан) тұратындығы люминесценценттік құбылыстар мен фотохим. реакциялар арқылы дәлелденді. “Фотон” терминін ғылымға 1929 ж. америка ғалымы Г.Льюис енгізді. Фотон бозондарға жатады. Оның меншікті импульс моментінің (спинінің) қозғалыс бағытына проекциялары S=±1. Классикалық электрдинамикада оның бұл қасиетіне көлденең электро-магниттік толқындар сәйкес келеді. Электро-магниттік әсерлесуден басқа фотон гравитациялық әсерлесуге де қатысады. Америка физигі А.Комптонның рентген сәулелерінің бос электрондардан шашырауын зерттейтін тәжірибесінде кванттық сәуле (фотон) шығару да зат бөлшектері сияқты кинематикалық заңдарға (энергияның және импульстің сақталу заңдарына) бағынатындығы дәлелденді. Фотонның зарядталған лептондармен әсерлесуін (өзара бір күйден екінші күйге ауысуын) кванттық электрдинамика зерттейді.

## Дереккөздер

Санат:Қарапайым бөлшектер
Санат:Бозондар
Санат:Электромагнетизм
Санат:Оптика
Санат:Кванттық электродинамика
Санат:Элементар бөлшектер
Санат:Стандартты үлгілер
Зейнолла Жарқынбаев

**Зейнолла Жарқынбаев** (1914 ж. т., қазіргі Жалағаш аудандығы Мырзабай ахун а.) – қайраткер, журналист. Қазақстан коммунистік журналистік институтын бітірісімен, облыстық «Ленин жолы» газетінде жауапты хатшы болған.

Жетіру тайпасы Керейіт руынан шыққан.

1940 – 44 ж. Қазалы, Сырдария аудандығы партия к-ттерінде хатшы, 1945 – 48 ж. «Социалистік Қазақстан» газетінде бөлім меңгерушісі болып, Мәскеудегі Жоғары партия мектебінде оқыды. 1948 – 56 ж. «Социалистік Қазақстан» газеті редакторының бірінші орынбасары, Шымкент (Оңтүстік Қазақстан) облысы партия к-тінде хатшы, «Ленин жолы» газетінде бас редактор, 1962 – 90 ж. Қызылорда облысы атқару к-ті төрағасының орынбасары, облысы Тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының төрағасы қызметтерін атқарды. Еңбек Қызыл Ту, Октябрь революциясы, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Ұлпа

**Ұлпа** - (; ) — өсімдіктердің шыққан тегі, құрылымы және организмдегі атқаратын қызметі бір-бірімен байланысты жасушалар жүйесі. 

Ұлпаны атқаратын қызметіне, шыққан тегіне, морфологиясына, т.б. қасиеттеріне байланысты бірнеше топқа бөледі. Егер ұлпа біркелкі жасушалардан құралған болса, оны жай (колленхима), ал бірнеше жасушалардан тұрса — күрделі (эпидерма) деп жіктейді. Негізгі ұлпалар атқаратын қызметіне байланысты ассимиляция, сіңіргіш, қорлық заттар жинаушы, ауа ұстағыш болып ажыратылады.

Жоғары сатыдағы өсімдіктер ұлпалары 5 түрге бөлінеді:    
* меристемалық    
* қорғаныш
* механикалық
* өткізгіш
* паренхималық

Өсімдіктердің бір ерекшелігі — олардың тұрақты өсу қасиетін бөлінуге қабілетті меристемалық ұлпаның болуына байланысты.

## Қорғаныш Ұлпа
Қорғаныш (*жамылғы*) ұлпалары өсімдіктің ішкі ұлпаларын сыртқы ортаның қолайсыз әсерінен қорғайды. Эпидермис және тамырдың эпиблема Ұлпасын бастапқы жамылғы, ал көп жағдайда оның бет жағында түрліше қызмет атқаратын түкшелер, балауыз тәріздес кутин қабаттарын кутикула деп атайды. Жапырақ эпидермисі қорғаныш, газ алмасу, транспирация, ал кутикула Ұлпаға микроорганизмдердің, т.б. зиянкестердің енуіне қосымша кедергілік қызметін атқарады.

## Механикалық Ұлпа
Механикалық ұлпалар тіректік қызмет атқарып, жел мен жаңбырға төтеп береді, сондай-ақ органдардағы жасушалар мен ұлпаларды, орган бөліктерін біріктіреді. Жасуша қабығының қалыңдауы және сүректенуі механикалық ұлпалардың анатомиялық ерекшеліктерінің бірі болып саналады.

Механикалық Ұлпалардың 3 түрі бар:
* колленхима
* склеренхима
* склерейдтер

## Өткізгіш Ұлпа
Өткізгіш ұлпалар өсімдік денесінде суды, минералдық, органикалық заттарды тасымалдау және органдарды біртұтас жүйеге біріктіру қызметін атқарып, өсімдіктерде түтікті талшықты шоқтарға жинақталады. Сондай-ақ жасушалар жиынтығынан (шірнеліктер, безді талшықтар) немесе дара жасушадан (идиобласт) тұратын секреттік ұлпалар болады. Ұлпаның сапалық өзгешеліктері жасушадағы гендердің ерекше ырықтылығына негізделген. Ұлпа құрамындағы кез келген жасуша оның геномында тұтас организмнің дамуы жөніндегі ақпарат болатындықтан, бүтін органның немесе организмнің бастамасы бола алады. Бірақ бұл қасиеттің жүзеге асуы фитогормондардың, метаболиттердің және олардың физикалық, химикалық жағдайларының өзара үйлесімдігіне тығыз байланысты. Ұлпаның даму жолдарын зерттеуде жасушаларды “in vitro” жағдайында өсіру арқылы жүргізу ядродағы генетикалық бағдарламаны толық жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Ұлпаның пайда болып, дамуын гистогенез, ал бұл процестерді тереңдетіп зерттейтін ілімді — гистология деп атайды. Өсімдіктер ұлпасын, олардың атқаратын қызметі мен құрылысын өсімдіктер анатомиясы зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Шаңтөбе (кент)

**Шаңтөбе** — Ақмола облысы Степногорск қалалық әкімдігіне қарасты кент, Шаңтөбе кенттік әкімдігі орталығы. Іргесі 1956 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Степногорск қаласынан бастысқа қарай 251 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Кәсіпорындары
Кентте кеніш кәсіпорны «Шаңтөбе» ЖШС, шұжық цехы, 2 наубайхана, жел диірмені, 3 дәмхана, 3 шаштараз, фотосалон, 2 дәріхана, ТЖО, қонақ үй, киім, аяқкиім тігу шеберханасы жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, балалар бақшасы, Жасөспірімдер мен балалар спорт мектебі, аурухана, балалар кітапханасы, музыка мектебінің бөлімшесі, мәдениет үйі бар. Ең жақын темір жол станциясы – Атбасар (96 км).

## Дереккөздер

Санат:Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Әліби Қабыкенұлы Шапауов

**Шапауов Әліби Қабыкенұлы** (1973 жылы туған, Уәлиханов ауданы Қаратал ауылы) – ғалым, филол. ғылымының кадидаты (2001), доцент (2003). ҚР Президентінің «Талантты және жас ғалымдар» мемлекеттік ғылыми сыйлық стипендиаты, Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы мемлекеттік грантының иегері (2008). Павлодар мемлекеттік педагогика институтын (1994), С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің аспирантурасын (2000), Қарағанды заң академиясын (2007) бітірген. Павлодар мемлекеттік педагогика институтында оқытушы (1994 – 96), аспирант (1997 – 2000), аға оқытушы, доцент (2000 – 04), әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың ОӘО-ның мүшесі (2002 – 04). 2005 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. Ш. «Рухнама» 50 томдық мәдени мұра республикалық жобасы редакциялық алқасының мүшесі және авторы. 90-ға жуық ғылыми еңбек пен рецензия жариялаған

## Дереккөздер
Ұлпабас

thumb|Ұлпабас
**Ұлпабас** () – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Солт. жарты шардың салқын, қоңыржай аймақтары мен ішінара субтропиктік белдеулерінде кездесетін 20-ға жуық түрі бар. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жоңғар (Жетісу), Іле, Күнгей, Талас Алатауларының мүк және қияқөлең өскен батпақты жерлерінде, батпақты шабындықтар және қылқанжапырақты ормандардың сазға айналып кеткен жерлерінде өсетін 3 түрі  кездеседі:
*Таспа ұлпабасы
*Әсем ұлпабас
*Шейхцер ұлпабасы

Биіктігі 10 — 80 см, көп сабақтығы Жапырақтары жіңішке, таспа тәрізді, үш қырлы. Гүлдері көп, қосжынысты, жұқа жаппа қылтандарының қолтығына бір-бірден орналасып, масақ құрайды. Төменгі жаппа қылтанында гүл болмайды. Гүлсерік қылтандары көп, кейде 6, жылтыр, жұмсақ жібек тәрізді, ақ не жирен түсті түктерден тұрады. Жемістенгенде жылдам өсіп үлкейеді де Ұлпабасқа айналады. Аталығы да, аналығы да — үшеу. Мамыр — шілде айларының аралығында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі үш қырлы. Ұ. өскен алқап аппақ немесе жирен түсті болып алыстан көрінеді, шымтезек түзеді. Ұлпабас — бұғы мен бұланның ерте көктемдегі құнарлы азығы; сабағымен су құстары қоректенеді. Жібек тәрізді ұлпаларын жұмсақ затты толтыруға, мақта мен жүнге қоспа ретінде пайдаланады.

## Тағы қараңыз
*Биология
*Өсімдік

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том.

Санат:Қияқөлеңдер
Иван Иванович Шарф

**Шарф Иван Иванович** (1930 жылы туған, Ресей, Ростов обл, Миллер ауданы Калинино с.) – еңбек ардагері, ауыл шаруашылық өндірісінің ұйымдастырушысы, экономика ғылымының кадидаты (1975). Социалистік Еңбек Ері (1986), КСРО Министрлер Кеңесі сыйлық лауреаты (1980). Қарағанды педагогика институтын (1959), Целиноград ауыл шаруашылық институтын (1972) бітірген. Арықбалық ауданындағы бастауыш мектепте мұғалім (1948 – 59). Алексеев ауданы Островский мектебінің директоры, Целиноград облысының бірқатар кеңшарында директор (1962 – 75), Есіл ауданы ауыл шаруашылық басқармасының бастығы, 1975 жылдан Целиноград құс ш. өндірістік бірлестігінің бас директоры қызметтерін атқарған. 9 – 11 шақырылған ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ұлпан

**Ұлпан**— терісі бағалы аңдардың және кейбір үй жануарларының етінен сылынып алынған жартылай немесе толық өңделген сыртқы тері жабыны. Бұл негізінен аң және мал шаруашылықтарының адам қажетіне жарататын өнімдерінің бірі болып саналады. Ұлпан көбінесе аң аулау арқылы, кейде арнайы қолда өсірілетін терісі бағалы аңдардан да алынады. Жыл маусымына байланысты қысқы Ұлпан және көктемгі Ұлпан өнімдері деп бөлінеді. Қыста дайындалатын Ұлпанға қысқы ұйқыға кетпейтін аң терілері (ілбіс, тиын, қасқыр, кәмшат, жұпартышқан, ақкіс, сусар, түлкі, бұлғын, т.б.) жатады. Ал кейбір терең індерде қыста ұйқыға кететін терісі бағалы аңдардың (борша тышқан, суыр, т.б.) Ұлпанын көктемде немесе жазда алады. Ұлпанның қасиетін түсіне, ондағы түктердің қалыңдығына, ұзындығына, жылтыр реңіне, жұмсақтығына, беріктігіне, тығыздығына қарап ажыратады. Ұлпанның құндылығын анықтауда оның мөлшері, жылу өткізгіштігі және салмағы да есепке алынады. Ұлпанның бағалы болуы — терісі бағалы аңның тіршілік жағдайларына (жер асты, құрлықта, суда, т.б.), таралу аймағына, жеке ерекшеліктеріне және жыл маусымдарына байланысты өзгеріп отырады. Әрбір аңның жеке ерекшеліктеріне Ұ-ның түсі, түгінің тығыздығы, ұзындығы және жұмсақтығы жатады. Аңдардың таралу ерекшеліктеріне қарай Ұ-ның түсі мен мөлшерінде де біршама айырмашылықтар болады.

## Мысалы
Камчатка түлкісінің Ұлпаны үлкен, түгі тығыз әрі үлпілдек, түсі от жалынындай болса, Орта Азия түлкісінің Ұлпаны шағын, түгі онша тығыз емес және түгінің аздаған ірі қылшықтары болады, түсі де сұр не ақшыл-сарғыш келеді. Ұлпаны бағалы аңдарға теңіздерде тіршілік ететін теңіз мысығы мен итбалықтар да жатады. Ұлпаны бағалы аңдарды соңғы жылдары қолдан өсіруге ерекше көңіл бөлініп, аң ш. көптеген елдерде дамып келеді. Еуропада (Норвегия, Швеция, Финляндия), Солтүстік Америкада (Канада, АҚШ), Австралияда және Ресейде Ұлпан дайындау шаралары жүйелі түрде жолға қойылған.

Қазақстанда Ұлпан дайындау ерте кезде тікелей аң аулау арқылы жүзеге асырылып отырған. Елімізде Ұ-ы бағалы аңдарға: бұлғын, борша тышқан, тиін, ондатр, суыр, т.б. жатады. Қазіргі кезде республикамызда үй қояндарының Ұлпанын дайындау едәуір жолға қойылған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том.

Санат:Киім
Майдакөл

**Майдакөл** — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Ақжона ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен батысқа қарай 53 км жерде, Сырдарияның атырауындағы шөлді белдемде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1305 адам (673 ер адам және 632 әйел адам) болса, 2009 жылы 1162 адамды (610 ер адам және 552 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1973-1996 жылдары күріш өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде Майдакөлде ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы елді мекендері
Майжарма каналы

**Майжарма каналы** – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы Тереңөзек ауылының ортасымен ағады. 1939 – 40 жылдары салынған. 

## Гидрологиялық сипаты
Ұзындығы 20 км. Бастауын Сырдария өзенінен алып, бірнеше тармақтарға бөлінеді. Тереңдігі 2 м, 1 – 6 м. Канал суы Тереңөзек ауылының шаруашылықтарына және егістік алқаптарды суару үшін пайдаланылады. Майжарма каналының сызбасын жасап, қазу жұмыстарын гидротехник С.Бедебеков басқарған.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы каналдары
Қыдырқожа Майлықожаев

**Қыдырқожа Майлықожаев** (1920 жылы туған, Сырдария ауданы Шіркейлі ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Соғыстан кейін «Шіркейлі» кеңшарында күріш өсіруші болып жұмыс істеді. Майлықожаев Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Қ. Құдайбергенов
**Майлытоғай** – Шиелі ауданындағы ауыл, Сұлутөбе ауылдық округі құрамында. Аудан орталығы – Шиелі кентінен солтүстік-батысқа қарай 66 км жерде, Орынбор – Ташкент темір жолы бойында орналасқан. Тұрғыны 0,8 мың адам (2005). Ауыл 1962 – 96 жылдары қаракөл қойын өсіретін «Первомайский» кеңшары бөлімшесінің орталығы болған. Кеңшар негізінде Майлытоғайда ЖШС жұмыс істейді. 

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Мақан Жиенбайұлы

**Мақан Жиенбайұлы**, Алтын Мақан (шамамен 1870, Қармақшы ауданы Қараөзек өңірі – 1931, Семей қаласы) – қайраткер. 

Байұлы тайпасының Алтын руының Мәметек бөлімінен шыққан.

Саудамен аты шығып, байыған. Орынбор, Үргеніш, Тройц, Бештау қалаларында сауда жүргізген. елді отырықшылыққа, мәдениетке ұмтылдырған. Қызылорда қаласында көптеген үйлер салған. 1908 жылы Алтын мен Табын руларының арасында үлкен жанжал туады. Осы жанжал Ақмешіттегі Мақан Жиенбайұлының 100 адамдық керуен сарайында шешімін табады. Ол 1928 жылы ірі байларды тәркілеу тізіміне ілініп, Семейге жер аударылады. Осында жүргенде қайтадан байып, түрмеге қамалып, сонда қайтыс болады. Бүгінде Мақан Жиенбайұлы салғызған үйлер тарихи және мәдени ескерткіш ретінде мемлекеттік қорғауға алынған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
София Өтегенқызы Мақашева

**София Өтегенқызы Мақашева** (1923, Қызылорда қаласы– 13.6.2006, сонда) – дәрігер. КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі. Душанбе медицина институтын (1948) бітірген. 1942 – 45 жылдары Қызылорда қаласы ішкі істер бөлімінде жұмыс істеген. 1948 – 52 жылдары Шиелі, кейіннен Сырдария ауданы денсаулық сақтау бөлімдерінің меңгерушісі, Қызылорда қаласындағы медициналық училищенің директоры, 1952 – 82 жылдары облыстық денсаулық сақтау басқармасының бастығы. Мақашева Ленин орденімен, екі мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Октябрь революциясы» ордендерімен, медальдармен марапатталған. 

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Мақпалкөл

**Елді мекен:**

* Мақпалкөл Темірбек Жүргенов ауылы болып өзгерді – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл.

**Көл:**

* Мақпалкөл – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы көл.
Мақпал – Сегіз

**«Мақпал – Сегіз»**  – ғашықтық дастан. Мақпал атты сұлу бойжеткеннің өнері асқан жігіт – Сегіз серіге ғашықтық хикаясы баяндалған оқиғаны бірнеше ақын жырға қосқан. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген Жанкісі жырау жырлаған «Сегіз сері мен Мақпал сұлу» дастанының аяқталмаған нұсқасын ауыз әдебиетін жинаушы Қ.Биғожин Жезқазған қаласының тұрғыны Д.Меңдіғалиевтен 1974 жылы жазып алған. «Мақпал – Сегіздің» басқа нұсқалары да осы Жанкісі нұсқасы негізінде тарағанға ұқсайды. Қызылордалық Сәрсенбай жыршы (1888 – 1961) бұл дастанды Базар жыраудан үйреніп, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы Ә.Қайнарбаев одан жазып алған. Ол осы Сәрсенбай жырлаған «Мақпал – Сегіз» дастанының нұсқасын 1946 жылы ҚР ҰҒА ОҒК қорына тапсырған. Дастан 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары
Серік Мақпырұлы

**Серік Мақпырұлы** (15.1. 1944 жылы туған, Жалағаш ауданы Мақпалкөл ауылы) – әдебиеттанушы ғалым, әдіскер-педагог, филология ғылымдарының кандидаты (1976), профессор (1997), Қазақстан халық ағарту ісінің озық қызметкері (1992), Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері (2003), ҚазПИ-дің (ҚазҰПУ) филология факультетін (1969), аспирантурасын (1972) бітірген. 1972 жылдан осы университеттің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, филология факультеті деканының орынбасары, 1996 жылдан Білім және ғылым министрлігінің «Қазақстан жоғары мектебі – Высшая школа Казахстана» халықаралық ғылыми-педагогикалық журналы Бас редакторының орынбасары, «Ұлт тағылымы» ғылыми қосымшасының редакторы. С.Мұқанов шығармашылығын, әдебиет теориясы мен қазақ әдебиетін жоғары және орта мектептерде оқыту әдістемесі мәселелерін зерттеген. Мақпырұлы ондаған оқулық пен оқу құралдарының, әдістемелік талдау еңбектердің, 200-дей әдеби-сын, ғылыми-зерттеу оқу-әдістемелік, публицистикалық мақалалардың авторы.
## Дереккөздер


## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"
Мақтұм Сейіт Баба

**Мақтұм Сейіт Баба** (1590 – 1663) – әулие, ислам дінін уағыздаушы, шарапатты кісі. Әзіреті Әлиден тараған Сейіт қожаларының 43-ұрпағы. Мазары қазіргі Сырдария ауданының Шаған агрофирмасының солтүстік батысында, Сырдария өзенінің жағасында. Мақтұм Сейіт Баба кезінде мешіт ұстап, елдің  діни сауатын ашқан, ғаріп-қасірлерге қамқоршы болған. Оның ұрпақтарынан Қазан төңкерісіне дейін мешіт ұстаған, имамдық еткен 20-ға жуық ишан шыққан, 3 ұрпағы қажы атанған. Ертеректе салынып тоза бастаған күмбез үйі бабаның 7-ұрпағы Смағұл қожаға берілген аян бойынша 1927 қайта көтерілген. Күмбезді өрген Нұрпейіс ұста.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Қойшыбек Ысқақұлы Мамақов

**Қойшыбек Ысқақұлы Мамақов** (1945 – 19.8.1992) – суретші,
Қазақстан суретшілер Одағының мүшесі (1970). Алматы өнер училищесін бітірген (1968). Мамақов өз шығармаларында белгілі бір ойды қорыта отырып, әсемдік пен күшті айқындауға, туған жер табиғатын бейнелеуге ұмтылды. «Амангелді отряды», «Ғани Мұратбаев», «Қызылдар келді» атты шығармалары жеке тарихи тұлғаларға арналса, «Қыз қуу», «Көкпар», «Бәйге» сияқты суреттері ұлттық нақышпен салынған. Оның еңбектері халықтың өткен өмірі  мен тарихи жағдайларды байланыстыра отырып суреттейді. Туындыларында көбіне бояулар бірте-бірте өзгеріп әр түрлі рең беріп тұрады. Жұмыстары музейлерде, жеке жинақшылардың иелігінде сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар