open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агенттік

**Агенттік** (* — әрекет етуші)*
#өкілетті мекеме, бөлімше. Бір аймақта (басқа елдерде, қалаларда) ірі мекеменің, кәсіпорынның ісін жүйелі жүргізіп, тапсырмаларын орындайды, олардың өнімдерін тарату және сатумен айналысады. Мысалы, фирманың маркетинг қызметін көрсететін агенттік жарнама құралдарын жоспарлау және пайдалану, маркетинг жөнінде кеңес беру мәселелерімен айналысады. 
#белгілі мемлекет, қоғамдық, әлеуметтік міндеттер атқаратын мекеме. Мысалы, халықаралық энергетика агенттігі — мұнай дағдарысын болдырмау мәселесімен айналысатын ұйым. 
#мемлекеттік басқару құрылымындағы орталық атқарушы орган. 
Қазақстан Республикасы Президентінің басқару пәрменділігін одан әрі арттыру, мемлекет органдар жүйесін реформалауды жақсарту мақсатында шығарған жарлығына (1997 жылы 15 қазан) сәйкес Қазақстан Республикасының Стратегиялық жоспарлау және реформалау жөніндегі агенттігі құрылды. Ол республикасы Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін орталық атқарушы орган. Оның төрағасы Қазақстан Республикасы-ның министрі, Қазақстан Республикасы Үкіметінің мүшесі болып табылады. Сондай-ақ әртүрлі министрліктердің құрамында да салалық істер бойынша қызмет атқаратын агенттіктер бар. Мысалы, Қазақстан Республикасы ҒМ — Ғылым Академиясында — Ұлттық агроғарыштық зерттеулер агенттігі, Атом энергиясы жөніндегі агенттік , Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінде — Ұлттық зейнетақы агенттігі, Әділет министрлігінде — Жылжымайтын мүліктерді және заңды тұлғаларды тіркеу жөніндегі агенттік бар. Сонымен қатар Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы орган — Қазақстан Республикасы көші-қон және демография жөніндегі агенттігі құрылған (1997).
*Агенттік  бұқаралық коммуиикация құралдары ислсрі тарапынан төленетін комиссиялық сыйақыға және жарнама берушілерден түсетін қаламақыға тіршілік етеді. Сауда-өнеркәсіп орнының агенттігі енімді өткізумен айналысады. Оның басты міндеті-өнім тұтынушыны тауып, одан пайда көру. Банк агенттігі бас банктің бөлімшесі міндетін атқарады. Маркетингтік зертгеулер жүргізу жөніндегі агенттік тауарды рынокқа шығару жөніндегі шараларды жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Агломерат

нобай|
**Агломерат ** (латын тілінен agglomera — қосамын, жинақтаймын) — 1 қара және түсті металлургияда — байытылған кентас концентраты мен майда кендерді шахта пештерінде қорытар алдында күйдіріп алынған кесек өнім. Темір кентасына марганецті қосып күйдіріп кесектелген концентрат темір-марганец Агломератты, ал құрамындағы *СаО* мен *МgO* қосындылары *SіO2* мен *Al2O3* қосындысына бір-бірімен тең болған шихтадан жасалған темір, кентасты Агломератне өзі ерігіш Агломерат делінеді. Сол сияқты бессемер және шаңды Агломерат бар. Агломераттың 95-тен астамы қара металлургияда, түсті металлургияның алюминий, никель, қорғасын, мыс өндірістерінде пайдаланылады.

**Агломерат** — мейлінше ірі де үшкір кесектерден (көлденеңі 30-2000 мм) түратын борпылдақ, босаң жанартаулық таужыныстар. Таужыныстардың түзілу орнына орай агломераттар *көмей агломераттары* (жанартау көмейіне шоғырланған кесектер) және *қожды агломераттар* (жанартау жапсарындағы қож тәрізді кеуек кесектер) болып бөлінеді.

## Пайдаланған әдебиет


Санат:Металлургия
Санат:Геология
Санат:Тау жыныстары
Агрегат

**Агрегат** ( — бірлестіремін, қосамын)

* Агрегат (техникада) — жұмыс процесін жылдамдату және тиімді ету мақсатында әр түрлі қызмет атқаратын бірнеше машиналарды немесе аппараттарды бірлестіру (мысалы, электрлік қозғалтқыш, сорғы);

* Агрегат (минерал) — кен жынысын немесе оның бір бөлігін құрайтын минералдардың жеке түйіршіктері мен олардың өсінділерінің жиынтығы (мысалы, гранит-дала шпатының, кварцтың және слюданың түйіршікті агрегаты);

* Агрегат (химияда);

* Агрегат (экономикада) — экономикалық агенттердің жекелеген операцияларының жалпылама қорытындысы, экономика жай-күйінің жиынтық статистикалық сипаттамалары;

* Ақша агрегаттары — ақша массасы құрылымының көрсеткіштері, бір-бірінен өтімділік дәрежесімен ерекшеленетін ақша түрлері.
Ағайынды Нобельдер Серіктестігі

**Ағайынды Нобельдер Серіктестігі**, Ағайынды Нобельдердің мұнай өндіру Серіктестігі — ағайынды швед кәсіпкерлері Роберт, Альфред және Людвиг Нобельдер Бакуде құрған (1879 жылы) мұнай өндіру және сатумен айналысатын кәсіпорын. 

Бакуде мұнай өндіретін зауыт ашып, тез байыған ағайынды кәсіпкерлер Каспийдің шығыс алабына, Қазақстан мен Түркіменстанға көз сала бастады. Жайық пен Жем, Маңғыстау өңірлерінің қазақтары жер бетіне шығып жатқан, тайыз құдықтарға жиылатын мұнайды сонау ерте замандардан бері білетін. Геологтар мен инженерлердің нақты есебіне сүйенген Нобельдер қазақ даласын бұрғылап, зерттеу жұмысын қолға алды. Қазақстандағы мұнайды бұрғылау алғаш 1892 жылы Жайық-Жем алабынан басталды. 1899 жылы Қарашүңгіл мұнай кен орнында бұрғыланған 7-скважинадан 40 метр тереңдіктен тәулігіне 25 тонна мұнай беретін фонтан атқылады. 1911жылы 29 көкекте Доссорда бұрғыланған 3-скважинадан 226 метр тереңдіктен мол мұнай ақтарылды. 1914 жылы Мақат мұнай кен орны пайдалануға берілді. 

Ағайынды Нобельдер Серіктестігінің Қамысқалада (Новобогатта) 2/64 скважинасынан тәулігіне 50 тонна мұнай атқылауы Қазақстандағы мұнай кендерінің зор болашағын көрсетті. Нобельдер осы өңірден “Ембі” мұнай қоғамын ашты. 1914]жылы Мақат пен Доссорда өндірілген мұнай көлемі 272746 тоннаға жетті. Мұнайдың басым көпшілігі Ағайынды Нобельдер Серіктестігінің Бакудегі мұнай өңдеу зауытына жөнелтіліп, одан керосин, парафин және басқа да өнімдер алынды.
Жастайынан Ресейде (Петербугта) өсіп, Кавказ өңірін, Қазақстан мен Орта Азияны жетік білетін Нобельдер Каспий өңірінде мұнай өнеркәсібін өркендетуге елеулі үлес қосты. Олар өз заманының білімді де білікті адамдары еді. Станок конструкторы, Орыс техникалық қоғамының мүшесі Людвиг Нобель Петербургте әкесі негізін салған “Людвиг Нобель” (“Русский дизель”) зауытын машина жасайтын ірі кәсіпорынға айналдырды. Оның қаржыландыруымен Швецияда жасалып, Каспийге алып келінген “Зороастр” кемесі дүние жүзіндегі тұңғыш мұнай таситын танкер еді. 

Людвигтің інісі әрі кәсіптесі, Лондондағы корольдік қоғамның және Швеция Ғылым Академиясының мүшесі Альфред Бернхард Нобель (21.10.1833 — 10.12.1896) жарылғыш динамитті ойлап тауып, оны өндіретін кәсіпорын ұйымдастырған дарынды өнертапқыш болатын. Қазіргі химиялық, физикалық, медициналық, экономикалық, әдебиет саласында аса көрнекті жетістіктерге жыл сайын берілетін халықаралық Нобель сыйлығының қоры сол кісінің қаржысына құрылған. Ағайынды Нобельдер Серіктестігін жиырма жылдай басқарған Эммануэль Нобель (Людвиг Нобельдің баласы) оны 1920 жылы “Стандарт ойл” (АҚШ) мұнай компаниясына 11,5 миллион долларға сатты.

## Дереккөздер

Санат:Швеция кәсіпкерлері
Автономия

**Автономия** (грекше: *autos* — өзі, *nomos* — заң, тәуелсіздік) — мемлекет аумағында жинақы, топтасып өмір сүретін әлеуметтік қауымдастыққа берілетін ішкі өзін-өзі басқару мүмкіншілігі немесе мемлекеттік билікті өзінше жүзеге асыру. Мемлекеттік құрылым құрамында конституциямен бекітілген, салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси субъектілердің өзінше қызмет ету құқы.

Мәдени, ұлттық, аумақтық түрлері болады. Әдетте, тілдік, тұрмыстық және экономикалық ерекшеліктері бар аймақтарда жүзеге асырылады. Көп этносты мемлекеттерде автономия ұлт мәселесін шешудің мемлекеттік-құқықтық тәсілі ретінде жиі пайдаланылатын, әрі белгілі аумақ шегінде қалыптасып, дамитын мемлекеттік құрылым. Дербестік деңгейіне қарай ұлттық автономия "*ұлттық- аумақтық*" және "ұлттық-мәдени" деп ажыратылады. 1920—1936 жылдары Қазақстан саяси-ұлттық құрылым ретінде Ресей Федерациясы құрамынан автономия алды.

Автономия әлемнің бірқатар елдерінде кездеседі. Мысалы, АҚШ-тың федералды штаттары, Испанияда — Каталония, Баскі мен Галисия, Канададағы - Квебек штаты, Ресей Федерациясындағы - автономдық республикалар, т. б.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Санат:Халықаралық құқық
Санат:Кибернетика
Санат:Өзін өзі басқару
Автоматика

**Автоматика**- өндірістік үрдістерді автоматты түрде баскару жүйелерін және кұралдарын құру теориялары мен кағидаларын қамтитын ғылым мен техника саласы.

## Дереккөздер


Санат:Инженерлік сала
Ағыбай батыр кесенесі

**Ағыбай батыр кесенесі** – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген 19 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Шет ауданы, Киікті теміржол бекетінен оңтүстік-батысқа қарай 45 км жерде.

## Сипаты
Кесене Ағыбай Қоңырбайұлына арналып 19 ғасырдың 1880 жылы Бетпақдаланың солтүстік-шығысындағы Шұнақ, Тайатқан тауларының аралығында, Сарыбұлақ өзенінің сол жағалауында тұрғызылған.
Шаршы түріндегі (8,80х8,58 м), бір бөлмелі күмбезді ғимарат. Сыртқы бұрыштары қосар мұнаралармен өрнектеліп, күмбезі өріліп шығарылып, ілкіде ұшар басына Ағыбай батырдың самаурыны қойылған. Кіретін бөлігі жеңіл ағашпен айван үлгісінде жабылып, оңтүстік жағынан шығарылған. Бөлменің ішкі бұрыштарындағы ширек бағаналар күмбез шеңберімен бірігіп кеткен. Бөлменің төменгі жағы ақ түсті, жоғарғы жағы сарғыш түсті әкпен әктелген. Кесене ішінде 12 мәйіт бар. Ағыбай батырдың сағанасы бөлменің түкпірінде солтүстік-батыс бұрыштан екінші орында жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Адалбақан

**Адалбақан** — киім және тағы басқа үй мүліктерін ілуге арналған жабдық. Адалбақан көбінесе бұтағы көп балапан қайың мен шыршадан (самырсыннан) жасалады. Жас ағашты кесіп алып қабығын аршығаннан кейін, оның бұтақтарын түп жағынан бір сүйемдей қалдырып, ұшын кесіп тастайды, бұтақ түбірлерін бақанның жоғарғы ұшының бағытымен майыстырып иеді де, ұштарын қайыспен не мықты жіппен бақанның діңіне таңып, көлеңкеде кептіреді. Иілген бұтақтар жазылып кетпейтіндей болып әбден кеуіп қалыптасқан кезде таңғышты шешіп алып, оның ұштарын үшкірлеп жонып ілгек жасайды. Кейде адалбақанды бұтақсыз ағашқа басқа ағаштың бұтағын не болмаса бөкеннің мүйізін бекіту арқылы да жасайды. Адалбақан сәнді болу үшін шеберлер оның сыртын әр түрлі бояулармен өрнектеп сырлайды, бүршік бас алтын, күміс шегелермен нақыштайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Қазақ үй
Адам Морфологиясы

**Адам Морфологиясы** — ғылым саласы. а) биологияда адам ағзасының тіршілік әрекетіне, өмір сүрген ортаға байланысты физиологиялық даму ерекшеліктерін зерттеу. Оған адам анатомиясы, эмбриологиясы, гистологиясы енеді; б) А н т р о п о л о г и я д а: адамды жасына, жынысына, расасына, этник., конституц., геог. ерекшеліктеріне қарай зерттеу. Адам морфологиясы бүгінгі адамдар мен археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған көне заман адамдарының сүйектері арасындағы морфологиялық ұқсастық пен ерекшеліктерін анықтайды. Ол м е р о л о г и я және с о м а т о л о г и я деген екі бөлімге бөлінеді. Мерологияда адам денесінің құрылымы жеке-жеке қарастырылып, арасындағы өзара биол. байланыстар зерттеледі. Яғни, адам денесінің сыртқы және ішкі құрылысы, бұлшық еттері, қаңқа сүйектері, ми құрылысы, тамыр жүйелері т.б. морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктері сараланады. Соматология бөлімінде адам денесінің құрылысы: бойы, салмағы, тұлғасы, пропорциясы, биол. қарым-қатынастары сипатталады. Бұл саладағы зерттеулердің нәтижелері адам денесінің биохимиялық эндокринологиясын, генетикасын, этникасы, физиологиясы. т.б. ерекшеліктерін ескере отырып, адамды дамытуға ғылыми тұрғыдан бағыт сілтеуге қойылатын стандарттық талаптарды айқындауға мүмкіндік береді.
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Адам
Ағашаяқ

**Назар Ағашаяқ** (шын аты-жөні Назаролла Жүндібайұлы; 1818, бұрынғы Семей губ. Өскемен уезі, Делбегетей болысы, Сапақ а. - 1898, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Саттық қыстағы) – әнші, ақын, өнерпаз, сал-сері, батыр, балуан. Найман ішінде Матай руының Құдас бұтағынан шыққан.

right|300px|thumb|Ескерткіш Ағашаяқ серінің ұрпақтарынан

Жастайынан қолына домбыра ұстап, ән айтқан, серілік құрған. 18 жасыңда әнші, ақын, сері, балуан деген атаққа ие болды. Екі бақан таңып аттылы адаммен жарысқа түсуі оны ел ішінде А. атандырды. Ағашаяқ түрлі аң-құстың өуеніне салған, бет-әлпетін құбылтып, неше алуан күлдіргі ойындар көрсеткен. "Беташар", "Билерге", "Баласы Жүндібайдың атым Назар", т.б. мысқыл өлеңдерінде әділетсіз атқамінерлерді шенесе, "Атандым өзім Назар Ағашаяқ", "Жарқылдадым жас күнде", "Кәрілік" секілді өлеңдерінде көңіл-күйін, өмірден көріп-түйгенін тақпақ, нақыл сөздер арқылы білдіреді. Оның "Қара жорға", "Ау, жаным, Жәнікей-ау", "Сары өзен" әндері ел ішіне кең тараған. Ағашаяқ өлеңдері Әдебиет және өнер ин-тының қолжазбалар орталығында сақтаулы.

## Ағашаяқ (Берікбол Көпенұлы)
#(шын аты — Берікбол Көпенұлы; 1861 жылы т., қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Мұқыр ауылы — 1932 жылы, сонда) — әнші-күйші, ақын, өнерпаз. Ағашаяқ әнші-күйші әрі ақындығының үстіне биші, желаяқ жүйрік, шабандоз, алуан түрлі цирк ойындарының шебері, күлдіргі-сайқымазақ болған. Дәстүрлі 8 пернелі домбыраға 2 перне (барлығы 10 перне) 3-шек қосып тарту төркіні осы Ағашаяққа саяды. Домбыраны башаймен тарту, дауыспен әр жастағы адамның, әртүрлі аң-құстың үнін салу Ағашаяқ өнерінің бір қыры саналған. “Аяғым-ай”, “Ахахау-ахау”, “Ой, жиырма бес”, “Жиырма жеті қыз”, “Жетімнің әні”, “ Ұмпа-ұмпа парадай”, “О, дүние, кемпірім-ай”, “Құдыреттің кер тайы-ай” атты күлдіргі әндер шығарған. Әміре Қашаубаев Ағашаяқтың “Ағашаяқ” әнін Париж сахнасында орындаған. Әміреден оны А. Затаевич жазып алып, нотаға түсіріп “Қазақтың 500 ән-күйі” кітабында жариялады (1933 жылы). Ән мәтіні “Қазақтың халық әндері” жинағында (1955 жылы) жарық көрді. Ағашаяқ өз жанынан күй де шығарған. Абайдан көп үлгі алып, ұлы ақынның әндері мен өлеңдерін ел арасына таратқан, оның Көкбай, Уәйіс, Ақылбай сияқты шәкірттерімен жақын дос болған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ өнері
Ағашері

**АҒАШЕРІ** (парсыша ағач-эри) — түркі тілдес тайпа. Ол туралы алғашқы деректер Византия жазушысы Приск Панийскийдің (5 ғасырдың 3-ширегі), рим жазушылары Иорнанд пен Кассиодордың (6 ғасырдың ортасы) еңбектерінде кездеседі. АҒАШЕРІ Каспий теңізінің солтүстігін мекендеген. 1245 жылғы араб-түрік-моңғол сөздігінде АҒАШЕРІ “Орман адамдары” деп аталады. Рашид ад-Дин АҒАШЕРІні оғыздардан тараған тайпаларға қосады (“Жами ат-тауарих”). Ертеректегі деректерде АҒАШЕРІ хазарлардың бір буыны ретінде сипатталады. Бұлар алдымен Солтүстік Кавказды, кейіннен оғыз тайпалары — афшар, баятпен бірге Шығ. Анадолының Мараш тауын мекендеген. 1246 жылы АҒАШЕРІ басқа түрік тайпаларымен бірлесіп, моңғол қолбасшысы Байчу-ноян әскерлеріне қарсы тұрған. Осы кезеңде АҒАШЕРІнің үшінші тобы салжұқтардың Аққойлы мен Қарақойлы одағына енді. Қазіргі кезде АҒАШЕРІ ұрпақтары Иранның оңтүстік-шығысын мекендейді.
## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тайпалар
Санат:Тарих
Адаптер

thumb|right
thumb|right
**Адаптер** (– икемге келтіремін) — 
# компьютер мүмкіндіктерін арттыруға пайдаланылатын электрондық тетік (плата).
Пішімі мен типі бойынша фотоаппараттың құрылымында пайдаланылуы қарастырылмаған жарық сезгіш материалдарды қолдануға мүмкіндік беретін қосымша кассета.

#Стандартты емес бекітпесі бар алмалы-салмалы объективтерді фотоаппара фотоаппараттарға орнатуға арналған құрылғы.
Дыбыс алғыш құрылғылардың жалпылама атауы.

**Адаптер** (Adapter) - 
# дербес компьютердің жүйелік шинасын мәліметтерді әр түрлі тәсілмен бейнелейтін шалғай құрылғылармен сигналдарды сәйкестендіре отырып байланыстыру үшін дербес компьютерге орнатылған тақша. Ол бір жүйе кұрамында немесе қатар жұмыс атқаратын бірнеше жүйенің әр түрлі бөліктерінің жұмысын бір-бірімен сәйкестендіруге арналған аралық құрылғы; 
# шалғай құрылғы контроллерінің қызметін орындайтын схема. Ол алмалы-салмалы электрондык тақшада немесе тікелей дербес компьютердің аналық тақшасына орналастырылады; 
# есептеу желілерінде - абоненттік жүйелер хаттамаларының физикалык және арналык деңгейлері жұмысын жүзеге асыратын станцияның бір түрі; 
# процессордың шалғай құрылғылармен байланысын (мәліметтер алмасуды) жүзеге асыратын арнайы құрылғы. Графикалық адаптер - мәниторды процессормен байланыстыратын қосқышы бар арнайы тақша, оны бейнекарта (видеокарта) деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Адахкес

**Адахкес**, (Адахкет) — орта ғасыр саяхатшыларының жазбаларында аталатын қала атауы. Ғалымдардың болжауынша, қазіргі Жамбыл облысы Талас өзенінің бойында, Тараз қаласының солтүстік-батысында орналасқан. Араб географы Ибн Хордадбех (9 ғасырда) Кавакет Тараздан 7 фарсах жерде, ал одан Қимақ патшалығының астанасына дейін 80 күндік жер деп жазса, 10 ғ-да өмір сүрген тағы да бір араб географы Әл Хамадамидің айтуынша, Тараздан қимақтарға баратын жол (солт-ке қарай) Кавакиб деп аталатын жерде орналасқан жақсы жабдықталған екі елді мекен арқылы өткен. Осы екі қаланың аттары басқа деректерде Адахкес және Дех Нуджикес деп аталады. Олардың орындары Тараздың солтүстік-батысында орналасқан Қаракемер мен Бектөбе қаласы жұрттарына сәйкес келеді. Бұл екеуі де орталық бөлігі ұзын дуалмен қоршалған төбелер. Бір-бірінен 500 м қашықтықта орналасқан. Бектөбенің аумағы 120 м, биікт. 6 м. Төбенің маңынан жиналған ыдыс сынықтары 6-12 ғ-ға жатады. Қаракемер — төртбұрыш тәріздес келген төбе. Оның көлемі 450х450 м, биікт. 8 м. Қаланы қоршаған дуалдың аумағы 2 км. Бұл төбе басынан жиналған ыдыс сынықтары да 6-12 ғ-ға жатады. Екі төбенің орнында да үлкен қала болғандығы анық байқалады. Бұларды 1938 жылы Жамбыл археологиялық экспедициясы (жетекшісі А. Н. Бернштам) зерттеген. Төбелердің қайсысы Адахкестің, қайсысы Дех Нуджикестің орны екендігі анықталмаған.
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Қазақстан көне қалалары
Аджаиб Әл-Бұлдан

**Аджаиб Әл-Бұлдан** (“Елдер ғажайыптары”) — араб тарихшысы, географ Зәкәрия әл-Қазуинидің (13 ғасыр) шығармасы. Алғаш 1263 жылдан кейін 1275 жылы “Асар әл-билад уа ахбар әл-ибад” (“Қалалар ескерткіштері және Алланың құлдары туралы мағлұматтар”) деген атпен қосымшалармен толықтырылып 2-рет жазылды. Автор шығармасында 50-ге жуық орта ғасыр тарихшыларының, солардың ішінде әл-Жайхани, әл-Жаһиз, әл-Масуди, әл-Бируни, Әбу Дулаф, ибн Фадлан еңбектеріне сүйенеді. “Аджаиб Әл-Бұлдан” жер беті жеті бөлікке бөлінеді, олардың әрқайсысында орналасқан қалалар, таулар мен өзен-көлдер, теңіздер мен аралдарға геогр. сипаттама береді. Шығарма 9-11 ғ-да қазіргі Қазақстан жерін мекендеген оғыз, қыпшақ, қимақ, қарлұқ т.б. түркі тайпаларының орналасуы, кәсібі, мәдениеті, діні жөнінен мағлұматтар беретін құнды дерек болып табылады. Жер шарының картасы беріліп, ондағы түркі тайпаларының орналасуы көрсетілген. “Аджаиб Әл-Бұлдан” 1848 жылы неміс арабтанушысы Ф. Вюстенфельд бастырып шығарды.



Санат:Арабша шығармалар
Санат:Тарихи шығармалар
Темір тигізген зардаптарды болжау ғажайыптары

**Аджаиб Әл-Мақдур Фи Нәуаиб Ахбар Тимур**, “Темір тигізген зардаптарды болжау ғажайыптары” — тарихи шығарма. 1436 — 37 жылдары жазылған. Авторы — Әмір Темірдің жанындағы дамаскілік шежіреші ибн Арабшах (1450 ж.ө.). Еңбекте Орта Азия мен оған көршілес Шығыс елдерінде өткен оқиғалар (14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың басы) баяндалады. Шығармаға автордың Самарқанға келген сапарында (1401 — 1408 жылдары) замандастарынан естіген, Әмір Темір шапқыншылығына ұшыраған елдерге саяхаты кезінде (1408 — 22) өзі жинаған географиялық мәліметтер енгізілген. Оның ішінде Дешті Қыпшақ пен оның астанасы — Сарай қаласы, Алтын Орда мемлекеті, Шағатай әулеті кеңінен қолданған ұйғыр жазуы туралы деректер, әдебиет пен өнер адамдарына, ел билеуші ақсүйектерге берген сипаттамалар т.б. қызықты мәліметтер бар.

## Дереккөздер

санат:Тарихи еңбектер
Аджип

**Аджип**(Agіp) — ЭНИ корпорациясының (Италия) мұнай мен табиғи газды барлап, өндіретін және өткізетін трансұлттық мұнай-газ фирмасы. 1926 жылы құрылған. 1959 жылы фирма Еуропадағы ашық теңіздегі тұңғыш скважинаны бұрғылады. Содан бері Аджип өзінің қызметін бүкіл дүние жүзінде өрістете отырып, аса маңызды мұнай компанияларымен біріккен кәсіпорындар түрінде жұмыс істеп келеді. 
Аджип көмірсутегін тазарту және өткізумен айналысатын СНАМ және Аджип Петроли фирмаларына метан мен мұнай жеткізіп береді. 1995 жылы Аджиптің жалпы табысы 11,407 млрд итальян лиріне жетті. Фирма 5 құрлықтағы 24 елге қызмет көрсетеді. Дүние жүзіндегі көмірсутегінің 58 пайызын өндіреді. Фирмада 13000 адам қызмет істейді. 
Аджип аса маңызды халықар. және жеке меншік ұйымдармен берік байланыс орнатып, Ресей, Әзірбайжан, Қазақстан және Қытаймен болашағы мол жаңа жобаларды қолға алды. Соның бірі — Батыс Қазақстан облысында 1979 жылы ашылған Қарашығанақ кенішінен мұнайгаз конденсатын өндіру. Бұл жоба 1992 жылы дүниеге келген еді. Қазақстан Үкіметі кенішті игеруге тендер жариялаған кезде таңдау Аджип және “Бритиш газ” мұнай компанияларына түсті. 1998 жылға дейін бұл жерден 3,9 млрд текше метр газ және 3,3 млн тонна конденсат өндірілді. Мұнда жыл сайын 4,0 млрд текшеметр газ және 4,0 млн тонна конденсат өндіруге мүмкіндік бар. Скважиналарды жөндеуде олардың бұрынғы жетілдірілген түрлері мен шетелдік бұрғылау кондырғыларын пайдалану жөнінде кең ауқымды жұмыс жүргізу туралы “Сайпем” және “Қарашығанақгазөндірісі акционерлік қоғамы” компаниялары арасындағы біріккен кәсіпорын болып есептелетін “Ақ Жайық” бұрғылау компаниясымен шарт жасалды.
Таяудағы 40 жыл ішінде бұл кеннен 500 млрд текше метр газ және 300 млн тонна мұнай мен конденсат өндіру көзделіп отыр. Бұл газ Ұлыбритания мен Италияны он жыл бойы қамтамасыз етуге жететін қор. Серіктестер кенді игеруге бөлгелі отырған 6 млрд. АҚШ доллары Қазақстан экономикасын көтеруге игі ықпал жасап, ұзақ уақыт пайда табуға жол ашпақ. Бұдан жиналған қордың көбісі осы кеннен өндірілген газ бен мұнайды өңдейтін зауыт құрылысына және оның өнімдерін Батыс Еуропаға тасып жеткізуге жұмсалады.
Қарашығанақ кенішінде инженерлік, құрылыс және конструкторлық жұмыстар жүргізу жөніндегі кешенді шарттарда жергілікті тұрғындарды жұмысқа көбірек тарту арқылы мұнайлы аймақ кеншілерінің әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту көзделіп отыр. Фирмада қоршаған ортаны қорғау және қалпына келтірумен айналысатын арнаулы қызмет бар.
Аджип фирмасы соңғы жылдары мұнай мен газ өндірудің жаңа технол-сын енгізу саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарына 300 млрд-тан астам итальян лирін бөлді. Фирма жоғары температура мен төтенше жағдайлардағы қысымнан құтқаратын қазіргі заманғы технол. жасады. Бұл әдіс мұнайды ашық теңізде 850 м, тіпті 1000 м тереңнен өндіруге мүмкіндік береді. Аджип фирмасы Каспий теңізінің қайраңының астындағы мұнай мен газ қорын барлап, оны игерудің зиянсыз және тиімді технологиясын табу мақсатымен құрылған (1993) халықар. “Қазақстанкаспийшельф” Консорциумының құрамында алға қойған міндеттерін аз уақыттың ішінде орындап шықты. Аджип фирмасы Каспий мұнайын тікелей игеріп әлемдік рынокқа шығармақшы үміткерлердің бірі.

Санат:Ұйымдар
Адрес

**Адрес** (франц. adresse — бағыттау) — 1) Есептеу техникасында —  
* мәліметтер орналастырылатын жад өрісінің (ұяшықтар немесе есте сақтау құрылғысының аймағы) символдық белгісі;  
* адрес деп ЭЕМ командасының адрестік бөлігін де атайды;  
* компьютер желілерінде — бір жерден екінші жерге берілетін мәліметтерді жіберуші мен алушының тұрған орындары. 

**Адрес**(Адрес; address) — құрылғыны немесе жад ұяшығын белгілейтін сан, символ немесе символдар тобы. Мысалы, 1) ақпарат элементінің компьютер жадында орналасқан орнын көрсететін цифрлардан тұратын немесе цифр мен әріп араласқан белгі; 2) команданың мәліметтер орналасқан орынды немесе мәліметтердің өзін анықтайтын кез келген бөлігі; 3) есептеу торабының жұмыс бекетін немесе есептеу торабы арқылы тасымалданып жатқан мәліметтер кестесін нақты анықтайтын сандар жиыны; 4) компьютердің жедел жадына мәліметтер жазу/оқу үшін қолданылатын оның кез келген ұяшығының нөмірі; 5) байланыс желілеріндегі электрондық пошта немесе Интернет мәліметтерінің (хабарламаларының) адресі. Электрондық пошта адресі, мысалы, BAXIT@NURSAT.KZ, мұнда @ белгісі арқылы екіге бөлініп жазылған "кімге" (пайдаланушының аты Baxit) және"қайда" деген домен (түйінді компьютерлер) аты мен мекеменің типі немесе әртүрлі деңгейдегі домендік адрестерден құралады.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Адыр

**Адыр**, берік тау жыныстарынан құралған мұқыл
аласа тау. Биік сілемдерден төмен қарай ысырылған жыныс шөгінділерінің бір-бірімен ұштасуынан
калыптасады, яғни тау жыныстарының үгіліп бұзылуынан пайда болған лесс-конгломерат
қабаттарынан түзілген. Көпшілігі төңірегіндегі
жазық өңірлерден 100-400 м көтеріңкі тұрады.
Беткейлері құрғақ, сай-жыралармен тілімделген.
Шөл және шөлейттік ландшафтысында эфемер
өсімдік басым тараған. Сарыарқадағы беткейлері
тік-құламалы, жақпар тасты, сусыма қорым
тасты, терең сай аңғарлар мен жондар, шөлді
аймақтардағы аумақты қыраттардың төбесі,
жұрнақтары да адыр деп аталады. Бұлар көбінесе
Қарқаралы, Кент, Қызыларай т. б. таулар төңірегіңде кездеседі (Ақадыр, Қараадыр т. б.) және морфологиялық 
(жер бедерінің пішіні және құрылысы) жағынан негізгі тау жоталарынан өзгеше келеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Адыраспантөбе

**[[Адыраспантөбе]]** — көне қала орны. Жамбыл облысы Жуалы ауданы Дехкан шаруа қожалығының аумағында орналасқан. 1940 жылы Жамбыл археологтар тобының жетекшісі Г.И. Пацевич зерттеген. Қала жұртының сақталған қалдығы екі қабаттан тұрады. Үстіңгі қабат аумағы 180х180 м, оңтүстік жағының биіктігі 20 м, солтүстік жағының биіктігі 10,5 м, ал астыңғы қабаттың аумағы 100х100 м, оның солтүстік жағының биіктігі 2 м, оңтүстік жағының биіктігі 0,5 м. Үстіңгі қабаттың ортасында аумағы 27х27м шағын бекініс салынған. Қала қалыңдығы 5-6 м, қазіргі кездегі сақталған биіктігі 0,5 м келетін дуалмен қоршалған. Оңтүстік-батыс бұрышқа қарама-қарсы 20 м жерде аумағы 30 м, биіктігі 2 м шағын төбе бар. Ол ерекше тұрғын жай орны тәріздес. Қазба жұмысы жүргізілмеген. Адыраспантөбеден теріп алынған қыш ыдыстардың арасында кездесетін сырланған көзелердің жасалу тәсілдеріне қарап ғалымдар қаланы 8-10 ғасырдағы өркениет орталығы болған деп есептейді.
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

Санат:Қазақстан көне қалалары
Азамат серіктестігі

**“[[Азамат]] серіктестігі”** — қайырымдылық шараларын ұйымдастырумен айналысқан мәдени ұйым. А. Байтұрсынов пен М. Дулатовтың ұйымдастыруымен 1913 жылы желтоқсан айында Орынборда құрылған. Негізгі мақсаты — мүшелік жарна (әр адамнан — 100 сом) есебінен “Қазақ” газетінің үзіліссіз шығып тұруына жәрдемдесу. Сондай-ақ, қазақ қоғамындағы оқу-ағарту жұмыстарын өрістетіп, зәру оқу құралдары мен әдебиеттерді баспадан шығару, мектеп-медреселердегі мұқтаж шәкірттерге қаржылай көмек беру т.б. қайырымдылық шараларын ұйымдастыру ісімен айналысты.

Оған Ә. Бөкейханов, Х. Досмұхамедов, М. Тынышбаев, Шәкәрім, Н. Құлжанова және т.с.с. қазақ зиялылары мүше болған. Ахмет пен Міржақып “Алаш азаматтарына” деген мақалада (“Қазақ” газеті, 1913 ж., №42): “Бұл серіктік — көпес серіктігі емес, кәсіпші серіктігі емес, “Азамат серіктігі”. Бұған кіретін адамдар жұрт жұмысы турасында жалғыз ақшасымен серіктес болмай, көңілімен, ниетімен серіктес болуы қажет” деп жазды. “ Азамат серіктігінің” қай жылы таратылғаны белгісіз.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Азаматтық кодекс

[нобай|300x300 нүкте|[Наполеон Бонапарт|Наполеонның Азаматтық кодексінің бірінші басылымының мәтінінің басталуы]]
нобай|250x250 нүкте|Азаматтық кодексі бар елдер
**Азаматтық Кодекс** — жүйеленген бірегей заңнамалық (низамдық) акт. Азаматтар мен заңды тұлғалардың қатысуымен пайда болатын мүліктік қарым-қатынастарды және осыған байланысты мүліктік емес жеке қарым-қатынастарды реттейді. Егер заң баптарында арнайы көзделмесе, бір тараптың екіншісіне әкімшілік. жолмен бағынуына негізделген мүліктік қарым-қатынастарға, әсіресе, салық жөніндегі және т. б. бюджеттік қарым-қатынастарға азаматтық заңдар қолданылмайды. Қазақ КСР-інің азаматтық Кодекі қабылданғанға дейін (1963) республикада жалпы одақтық азаматтық заң нормалары қолданылды. Ел экономикасының нарықтық қарым-қатынастарға көшуіне байланысты ҚР Азаматтық Кодексінің жалпы бөлігі қабылданды (1994 жылы 27 желтоқсанда). Ол үш бөлімнен: 1) жалпы ережелерден; 2) меншік құқысынан және т. б. заттық құқықтардан; 3) міндеттемелік құқықтан тұрады.

Қазіргі уақытты қолданыста жүрген Қазақстан Республикасының Кодексі 1994 жылғы 27 желтоқсанда қабылданды. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі 2 бөлімнен тұрады: Жалпы және Ерекше.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Санат:Азаматтық құқық
Азаматтық қорғаныс

thumb| alt=A.| ''Халықаралық Азаматтық Қорғаныс символы''.
thumb|
**Азаматтық қорғаныс** (АҚ) — мемлекеттік қорғаныс шаралары жүйесінің құрамдас бөлігі.

Міндеттері: жергілікті халық пен халық шаруашылығын жау шабуылынан, жаппай қыру қаруынан, табиғат апаттарынан т.б. төтенше жағдайлардан қорғау және қорғану шараларын үйрету; су тасқыны, сел, жер сілкінісі, өрт болған аймақтарда құтқару жұмыстарын жүргізу; халыққа жау шабуылының немесе табиғат апатының қаупі туралы алдын-ала хабарлау, т.б.

Азаматтық қорғаныс бейбіт кезеңде және соғыс уақытында мынадай шараларды жүзеге асырады: жаппай қыру қаруынан сақтану үшін арнайы қорғаныс жайлары салынып, жеке бас қорғаныс жабдықтары дайындалады, ірі қалалар тұрғындары қауіпсіз жерге көшіріліп, оларға қорғану тәсілдері үйретіледі, ықтимал қауіп туралы халыққа егжей-тегжейлі түсіндіріледі, соғыс кезінде өндіріс орындары мен мекемелерде жұмыс тоқтамау үшін әртүрлі ұйымдастыру және инженер-техникалық шаралар жүргізіледі, нақты өндіріс орындары қорғалады, материал-техника құралдар, электр энергиясын шығару көздері, газбен, сумен қамтамасыз ету қорлары жасалады; қираған шаруашылықтарды қалпына келтіруге қажетті қосалқы жабдықтар жинастырылады, арнайы азаматтық қорғаныс топтары құрылады т.б. Қазақстанда азаматтық қорғаныс барлық жерде аймақтық-өндірістік принциппен ұйымдастырылған. Оны Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің төрағасы тікелей басқарады. Оның облыстық, қалалық және аудандық бөлімдері бар. Жергілікті жерлерде мекеме, ұйым, оқу орындары, өнеркәсіп басшылары және азаматтық қорғаныс шараларын өткізуге жауапты болып табылады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Азаматтық қорғаныстың халықаралық ұйымы
* Азаматтық қорғаныс (журнал)

Санат:Азаматтық қорғаныс
Азан

**[[Азан|Азан]]** – (арабша () азана — хабарлау, құлақтандыру) —мұсылмандарды намазға шақыру. Дәрет алып болғаннан кейін мұсылман дініндегі адам намазға дайын. Мұхаммед пайғамбар суннасы бойынша намаз уақыты келгенде азан шақырылады. Бұл үшін адам бетін құбылаға — Меккедегі Құбыла бағытына қаратып, екі қолын құлақ тұсына ұстап жеті рет дауыстайды. Ислам қағидасы бойынша бес уақыт намаз мезгілі келген сайын қауым жұртқа хабарлануы керек. Азанды азаншы мешіт мұнарасында тұрып шақырады. 

## Тексті

## Алғашқы азан
Алғаш рет бірінші азан  Мұхаммед пайғамбар с.ғ.с кезінде Медине қаласында Билял ибн Рабахпен оқылған, яғни ол бірінші муэдзин болып есептеледі.

## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

санат:Намаз
санат:Ислам
Азат

**Азат** сөзінің бірнеше мағыналары бар:

* Азат – Сілеті өзенінің оң жағалауындағы тау. 
* Азат – киіз үй тігісі.

**Елді мекендер:**
  
* Азат – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл.
* Азат – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.
* Азат – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* Азат – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл.
Азат Әйел

**Азат Әйел**— тәуелсіз саяси газет. Құрылтайшысы — Қазақстанның азаматтық “Азат” қозғалысы. 

Қазақстан Компартиясы ОК-нің жанындағы әйелдер бөлімі 1925 ж. 8 наурызда шығарған. Онда А. Оразбайқызының, Н. Арыққызының, Ш. Иманбайқызының мақалалары мен өлеңдері басылды. Қазақ әйелдеріне арналған осы түңғыш, бір күндік газеттің жарық көруі үлкен тарихи оқиға болды. 1925 ж. 5 мамыр күні осы басылымның негізінде "Теңдік" газеті шығарыла бастады. 

1990 жылы қазаннан 1993 жылы қыркүйекке дейін айына екі рет шығып тұрған. Қазақша — 56, орысша 7 саны жарық көрді. Қазақстанның егемен ел болуы,орыс отаршылдығының зардабын жою, тәуелсіз демократиялық мемлекет құру мәселелерін көтерді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Орыс тілді газеттер
Санат:1990 жылдан шыға бастаған газеттер
Санат:1993 жылы жойылғандар
Аза тұту

**Аза Тұту**– өлген кісінің қазасына қайғыру рәсімі. Аза үстінде марқұмның игі істері, қайырымдылығы еске алынады. Жиналған жұрт мұңды күй кешеді. Әбестік сөздер айтуға, күлкі-дабыра туғызуға тыйым салынады. Кісісі өлген үй тұлданады, туыстары қара жамылып, қайғы шегеді. Аза тұту өлген кісінің жылын бергенге (қ. Ас беру)дейін созылады. Жыл толып, асы берілгеннен кейін азалы ту жығылып, қаралы күй тоқтатылады.

## Тағы қараңыз

* Ұлттық аза тұту
* Қазақстандағы ұлттық аза тұту күндері

## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

Санат:Діни терминдер
Ажырғы (ағаш тақта)

**Ажырғы** — ортасындағы ойығынан адамның қыл мойынына кигізіліп екі жағынан бекітілетін, иықтың үстінде тұратын ағаш тақта. 

### Қолданылуы

Қазақ ортасында ертеде ажырғы тұтқынды қашып кетпес үшін және оны азаптау үшін қолданылды. Қазақта «Қолын кісен жеген, мойнын ажырғы жеген құл» деген сөз соған байланысты айтылған. Ажырғының тең ажырғы, аумалы ажырғы деген түрлері болған. Манжциндіктердің ықпалында болған Шыңжан, Қобда қазақтарының ортасында болған қазақтар арасынан шыққан ақын Ақтан Бабиұлы ажырғы туралы былай дейді: *Қылмысты жанның орыны, Аты жаман абақты. Көзір салып қолына, Ажырғысын артады. Арманына жеткізбей, Бейшараны атады*.

Аумалы ажырғы салмағы біржағына ауып, ауған жағына адамның басын қисайтып тартып тұратын жазаның ең азапты, ауыр түрі. Адамның мойын омыртқасы қисайып ажырғы ұстайтын сабы бар, ағаштан, мүйізден ортасын кертіп, ара жүздерінің арасына салуға ыңғайлы етіп жасалады.
Тең ажырғы салмағы екі иыққа тең түсетін, алға-артқа ауып кетпейтін, ойығы мойынды қажамайтындай кеңдеу етіп жасалады. Teң ажырғы өзінің тұтқын екеніне мойынсұнған, бірақ қожайынның сеніміне кірген адамның мойнына салынады. Осыған байланысты төмендегідей сөз орамдары сақталды. Мысалы, аумалы ажырғыда жүрмін деген сөз «жұмысқа енді ғана жалдандым, әлі сенімге кіре қойған жоқпын» дегенді, ал тең ажырғыдамын деген сөз болса «әлі жалданып жүрмін, бірақ қожайынның сеніміне кіріп, азғантай болса да жеңілдедім» дегенді білдіреді. Ескі Хорезм, Қытай, Иран сияқты ежелгі отырықшы, құлиеленуші елдерде азаптаудың бұл түрі кеңінен қолданылған. Ажырғының жауыры беріш болып адамның тәнінен ғана емес, абыройына да басылған таңбадай болып, мәңгі өшпей тұрады екен. «Мойнына мойын шалмаш ораған әділетті патша» атты қазақтың ескі аңызында алтын тақта мойнына шалғыш орап, берішін жасырған патша әлгіндей азаптан өтіп, әділетті болған адамның бейнесі түрінде сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Құралдар
санат:Аспаптар
Азидтер

**Азидтер**– [азотты [сутек қышқылының]] тұздары (HN3), сондай-ақ құрамында бірнеше N3 тобы бар қосылыстар. А. қопарылғыш келеді. Тек сілтілік металл Азидтер ғана қыздырғанда қопарылыссыз тез ыдырайды. Натрий азидтерді натрий амидін 200оС темп-рада азот шала тотығымен әрекеттестіріп алады (NH2Na+N2O=NaN3+H2O). Қорғасын және ауыр металл азидтер суда нашар ериді. Азидтердің көбі аса қатерлі, жеңіл соққыдан немесе ылғалды күйде үйкелістен қопарылады. Қорғасын азидтерді қопарылыс тұтатқыш ретінде өндірісте кең қолданылады. 
## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

санат:Химия
Азаттық

**Азаттық** ( – *ерікті, еркін*) – қазақ ұғымында саяси еркіндік, тәуелсіздік (әлеуметтік бас бостандығы немесе тәуелділіктен құтылу).

Саяси еркіндікті білдіретін **азаттық ұғымы** — азаматтардың өз саяси мақсат-мүдделеріне сәйкес әрекет етіп, әлеуметтік, саяси және мемлекеттік әртүрлі мәселелер жөніндегі өз көзқарастарын білдіруге, өз ұстанымдарын қорғауға; саяси оқиғаларға, барлық үлкенді-кішілі үкімет органдарының саяси қызметіне баға беруге; мемлекет және жергілікті өкілетті органдарға сайлауға және сайлануға ерікті болуға кепілдік беретін шарттармен белгіленген заңды құқығын танытады. 

Саяси еркіндік **1948 жылы 10 желтоқсанда** БҰҰ Бас Ассамблеясы қабылдаған адам құқығы жөніндегі жалпыға бірдей Декларацияда неғұрлым толық сипатталды. Саяси еркіндік концепциясы негізінен жеке тұлғаға мемлекет, қоғам тарапынан болатын мәжбүр етушіліктің әр түрлі формаларын болдырмау, олардың алдын алу немесе жұмсарту мақсатында туындаған. Тәуелсіздікті білдіретін азаттық ұғымы — жеке ұлттың, қауымның, елдің бостандығы, дербестікке ие болуы, яғни тәуелділіктен құтылуы. Бұл — тарихи көне дәуірлерден бері көбіне қантөгістер арқылы жүзеге асып келген халықтың асыл мұраты. 

**“Күлтегін”** үлкен жазуында (732 жылы) түркі қауымының табғаштарға неліктен бодан болып, одан құтылу үшін қаншама құн төлеуге, қаншалықты азап шегуге тура келгендігі өте дәл суреттелген. “Күллі түркі қара халқы былай десті: “Елді халық едім, елім енді қайда?! Кімге елдік жасаймын?! Қағанды халық едім, қағаным қайда?! Қай қағанға күш-қуатымды берермін?!”. Осылай деп, табғаш қағанға жау болды. Жау болып, қолдарынан түк келмей және бағынды. Сонда күш-қуатын сарп еткенін ойламады. Түркі халқы: “[Бүйткенше] өлейік, жоқ болайық”, — дер еді, жойыла бастаған еді. Көкте түркі тәңірісі, түркінің қасиетті жер-суы былай депті: “Түркі халқы жоғалмасын, халық болсын...”. Әкем Елтеріс қағанды, анам Елбілгені тәңірі төбесіне ұстап, жоғары көтерген екен... әлсіреген, қағансыраған халықты, күңденген, құлданған халықты, түркі иелігінен айырылған халықты ата-бабам салтына қайта оралтты...” деген жолдар қазақ халқының да азаттықты ежелден қасиетті мұрат тұтқанын көрсетеді. Қазақ халқы Ресейге 18 ғасырдың 30-жылдарынан бастап бодан болып, одан кейін аззатық алу үшін қанша қан төгіліп, азап шеккені тарихтан мәлім. Азаттықтан айырылу адамның да, халықтың да табиғи болмысына кереғар құбылыс. Азат халық қана әлеуметтік-экономикалық және мәдени даму жолына түсіп, тарих сахнасында қала алады (Еркіндік, Тәуелсіздік, Бостандық).

## Дереккөздер


Санат:Азаматтық құқық
Азық-Түлік Комитеті

**Азық- түлік комитеті** — РКФСР Азық-түлік Халкоматының жергілікті дайындау-бөлістіру органы (1917 — 21). Бұл комитетті әуелі Уақытша үкімет құрды. Қазан төңкерісіне қарсы болғандықтан БОАК оны Кеңестердің жанынан құрылған Азық-түлік комиссиясына бағындырды (24.12.1917). БОАК-тің декреті (27.5.1918) бойынша Азық-түлік комиссариатының жергілікті орындарының губернаторлық, облыстық, уездік және қалалық азық- түлік комитетітері құрылды, азық-түлік отрядтары жасақталды. Бұлар шет ел басқыншылығы мен азамат соғысы жағдайында Кеңес үкіметінің азық-түлік саясатын жүзеге асырды. Астыққа және тағы басқа азық-түлікке монополист болды. Олардың есебін жүргізіп, дайындау, бөлу жұмыстарын атқарды. Азық-түлікті ірі өнеркәсіп орындары мен армияға жөнелтіп отырды. Бұл жұмыста асыра сілтеушілікке жол берілді. Көп жағдайда халықтың аузындағы соңғы нанын тартып алып, басқа жаққа жіберіп жатты. Ақ чехтар көтерілісіне дейін (1918, мамыр) Қазақстаннан Ресейге 20 млн. пұттан астам астық жөнелтілді. Бұл саясат халықтың азық өндіруге деген ынтасын күрт төмендетіп, онсыз да жетімсіз ауыл шарушылық өнімдерін тым азайтып жіберді. Елдің ынтасын арттыру үшін Үкіметке жаңа экономикалық саясатқа көшуге тура келді. Азық- түлік комитеті жергілікті кеңестердің азық-түлік бөлімдері болып қайта құрылды.
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Азық-түлік
Азық-Түлік Отрядтары

**Азық-түлік отрядтары** — астық, азық-түліктің басқа да түрлерін дайындап, өнеркәсіп орталықтары мен Қызыл Армияға жөнелту үшін құрылған әскери жасақтар (1918 — 21). Олар Ресей Халық Комиссарлары Кеңесінің жұмысшыларды аштыққа қарсы күреске жұмылдыру туралы қаулысына (9.5.1918) және БОАК пен Халком Кеңесінің азық-түлік диктатурасын қолдану жөніндегі декретіне (13.5.1918) сәйкес құрылды. Азық-түлік отрядтары  жасақтау құқы ірі кәсіпорындарға, уездік және қалалық кеңестерге берілді. Бұл отрядтар негізінен өнеркәсіп орталықтарында ұйымдастырылып, БОАК-нің декретімен (25.5.1918) Азық-түлік халкоматының жергілікті орындарында тіркелді, сол халкоматтың Азық-түлікті мемлекет қарамағына еріксіз алу армиясының құрамына кірді. Оған кірмегендерін Кәсіподақтардың Орталық Кеңесі (ВЦСПС) мен Азық-түлік халкоматының жанынан құрылған (тамыз, 1918) Орталық әскери азық-түлік бюросының жергілікті орындары басқарды. Азық-түлік отрядтары астықты шаруалардан тұрақты кесімді бағамен сатып алып, дәулеттілерден еріксіз тартып алуға тиісті еді. Алайда іс жүзінде бұл тәртіп үнемі бұзылып отырды. Олар шаруалардың да астығын еріксіз тартып алды. Қарулы отрядтардың жолсыздығы шаруалардың қарсылығын тудырды. Азық-түлік отряды дайындаған астығының жартысын өздерін жасақтаған ұйымға, екінші бөлігін Азық-түлік халкоматына жөнелтті. 1919 — 20 жылдары олардың халыққа қысымы одан әрі күшейді. Астық жинайтын және оны жинап болған соң мемлекет қарамағына еріксіз алатын жаңа отрядтар легі ұйымдастырылды. Азық-түлік отрядтарына Азық-түлік салғыртын жүзеге асыруды бақылау міндеті жүктелді. 1920 жылы Қазақстан жерінде 11,5 мыңға жуық адамы бар 370 отряд жұмыс істеді. Олардың басым көпшілігі Ресейдің Мәскеу, Петроград, Иваново-Вознесенск тағы басқа ірі қалаларынан келді. Жергілікті отрядтар тым аз жасақталды. Бұлар Азамат соғысынан жүдеген елге жығылған үстіне жұдырық болды. Азық-түлік отрядтары негізгі міндеттерімен бірге жиындар, митингілер өткізіп, саяси-үгіт, мәдени-көпшілік жұмыстарын жүргізді. Жаңа экономикалық саясатқа байланысты Азық-түлік отрядтары жойылды.

## Дереккөздер


санат: тарих
Азот қышқылы

thumb|200px
**Азот қышқылы**, HNO3 — тұншықтырғыш, иісі бар, түссіз, сұйық зат. Таза күйінде тығыздық 1,51 г/см3. Ол — 42oС-та мөлдір кристалға айналып қатады. Ауада су буымен майда тамшылар түзеп “түтіндейді”. 
Азот қышқылы жарық әсерінен біртіндеп ыдырайды: 4HNO3=4NO2+O2+2H2O. Бөлініп шыққан азоттың қос тотығы қышқылда еріп, оны қоңыр түске бояйды. Азот қышқылы аса өткір қышқыл, қуаты жоғары тотықтырғыш. Сұйытылған ерітіндісінде ол толық Н+ және NO3— иондарына ыдырайды. Көптеген металл еместер азот қышқылында өзіне тиісті қышқылдар түзгенше тотығады. Мысалы: күкірт азот қышқылмен қосып қайнатқан кезде күкірт қышқылына айналады. Азот қышқылы алтын, платина, тантал, родий, иридийден басқа металдардың бәрімен әрекеттесіп, олардың нитраттарын немесе оксидтерін түзеді. 1 көлем азот және 3-4 көлем тұз қышқылынан тұратын қоспа “патша арағы” деп аталады. “Патша арағы” азот қышқылымен әрекеттеспейтін металдардың кейбіреуін, соның ішінде алтын мен платинаны да ерітеді. Азот қышқылы азот тыңайтқыштарын, қопарылғыш заттар, бояулар тағы басқа заттар алу үшін қолданылады. Азот қышқылының тұздары — нитраттар да суда жақсы ериді. Өндірісте азот қышқылын аммиакты оттегінің қатысуымен толықтыру арқылы алады.

Кейде азот оксиді (NO3) ауада түзіліп, сумен араласа, азот қышқылы жамбырға айналады.

## Дереккөздер

Санат:Азот қосылыстары
Айбалта

**Айбалта** — соғыс қаруы. Айбалтаны көшпелі халықтар өте ерте заманнан қолдана бастаған.  Қазақтар бұл қару түрін 20 ғасырға дейін пайдаланып келді. Айбалтаның басы металдан соғылады, пішіні әртүрлі болып келеді. Балта басының — жалманының жарты Ай сияқты болып дөңгелене соғылуы ай атауына негіз болған. Көне көшпелі халықтардың Айбалталары екі басты немесе балта басының шүйдесі ұзынша келген балға пішінді, әйтпесе істік түрінде болып келген. Шүйдесі балға түрінде, бірақ қысқа жасалған айбалта бастары қазақтарда да кездеседі. Қазақ айбалтасының басына күмістен ою-өрнек салынады. Ерте замандарда айбалта басына салынған ою-өрнек магиялық рөл атқарған. Айбалтаның сабы ағаштан жасалып, кейде терімен қапталады, металл жапсырмалармен әшекейленеді. Кейбір балта саптары түгелдей терімен, күміспен қапталуы да мүмкін. Қолға ұстау үшін саптың төменгі жағына қайыстан бүлдіргі тағылады. Қазақтар ұстанған айбалта саптарының ұзындығы негізінен 70-90 см аралығында. Мұражай қорларындағы кейбір қазақ айбалтасының сабы бұдан да қысқа, ал ұзын сапты айбалтаның үлгілері сақталмаған. Жауынгерлер айбалтаны белге байлап, жорыққа шыққанда тебінгінің астына қыстырып алып жүрген.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қарулар
Айбас

**Айбас** — Қарағанды облысы Ұлытау ауданының солтүстік-батысынан ағып шығатын Айбас өзенінің бойында орналасқан ортағасырлық бекініс орны. 

1952 ж. академик Ә. X. Марғұлан басқарған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген. Пішімі төртбұрышты (25x25 м), биіктігі 2-2,5 м, сыртқы қабырғасы тастан қаланған, қалыңдығы 4-6 м, қақпасы батыс жағында. Солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс жақ бұрышында ауданы 3,5x1,2 м бөлмелер орны сақталған. Екі жағын су қоршап тұрған бұл қамал жаугершілік замандарда жергілікті халықтардың баспанасы болған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қорғандары
Санат:Ұлытау ауданы географиясы
Айбын

**Айбын**– екі дәрежелі әскери орден."Айбын" - ҚР Президентінің "Қазақстан Республикасының наградалары туралы" 1995 ж. жарлығымен бекітілген әскери орден. Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің, Республикалық Ұланның, Президент күзеті қызметінің, Шекара және Ӏшкі әскерлердің әскери қызметкерлері, сондай- ақ прокуратура, Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Ӏшкі істер қызметкерлері әскери даярлықта қол жеткізген жетістіктері, жоғары әскери әзірлік деңгейін үнемі биік ұстап, әскери жаңа техниканы мұлтіксіз меңгергені; заңды, қоғамдық тәртіпті бұлжытпай сақтағаны, халық мүддесін қорғауда адалдығы үшін; әскери және қызметтік міндетін орындауда көрсеткен ерлігі мен қайсарлығы үшін; төтенше жағдайда қылмысқа қарсы жасаған жанкешті әрекеті үшін; жеке құрама арасындағы тәрбие жұмысындағы жетістіктері және т.б. үшін марапатталады. Орденнің екі дәрежесі бар: "I дәрежелі Айбын" ордені, "II дәрежелі Айбын" ордені. 

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Азық-түлік салғырты

**Азық-түлік салғырты** — Азамат соғысы кезінде Кеңес үкіметі қолданған ауыл шаруашылық өнімдерін дайындаудың төтенше жүйесі, “соғыс коммунизмі” саясатының негізгі белгілерінің бірі (11.1.1919 — 03.1921). Азық-түлік салғырты бойынша шаруалар өзінде өлместің күніндей ғана азық қалдырып, қалғанының бәрін мемлекетке міндетті түрде тұрақты бағамен сатуға тиіс болды. Еркін сатуға, базарға шығаруға тиым салынды. Барлық ауыл шаруашылық өнімдері қатаң есепке алынып, оларды бөлуге бақылау қойылды. Қазақстан мен Түркістанға азық-түлік салғырты 1920 жылы енгізілді. Губернияларға (облыстарға), уездер мен болыстарға азық-түлік салғырты белгіленді. Одан әрі әрбір село, ауыл, станица мен шаруа қожалықтарының өткізетін өнімдерінің мөлшері көрсетілді. Оны жергілікті кеңестер мен ревкомдардың қатысуымен Азық-түлік отрядтары жинады. Бұл шын мәнінде шаруаларды тонау еді. Мемлекеттің төлейтін де айырбастайтын да түгі жоқ болғандықтан шаруалардың өнімі тегін әрі еріксіз тартып алынды. Ақша құнсызданып, өз мәнін жойды. Толық емес деректерге қарағанда 1920 жылы Қазақстан шаруаларынан 44 млн. пұт астық, 5 млн. пұт ет, 333 мың пұт май және басқа да көптеген ауыл шарушылық өнімдері жиналды. 

Қазақтар бұл кезде көп малынан айрылды. Азық- түлік салғырты артық өнімді ғана емес, қарудың күшімен шаруалардың соңғы үнеміне дейін сыпырып алды. Мұның өзі шаруалардың қарулыларға қарсылығын тудырды. Азамат соғысынан кейін Азық-түлік салғырты саясатының жүргізілуі шаруалар көтерілісіне әкеліп соқтырды. Мұндай көтерілістер Орал, [Ақмола облысы[|Ақмола]] және Семей облыстарында болып өтті. Бәрібір тартып алатын болғандықтан шаруалар артық өнім өндіруге ынталанбады. Азық-түлік салғырты ауыл шаруашылығын дамуын тежеді, егістің көлемі мен өнімділігі төмендеді, мал саны азайды. 1921 жылғы наурызда басталған жаңа экономикалық саясатқа байланысты Азық-түлік салғырты Азық-түлік салығымен алмастырылды.

## Дереккөздер


санат: тарих