open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кемпірсай кенді алқабы

**Кемпірсай кенді алқабы**– Ақтөбе облысы Орал тауының оңтүстігінденде Орталық Орал көтерілімі ауқымында орналасқан аса ірі хромит, никель, кобальт кен орындары шоғырланған алап. Хромит кен қоры жағынан дүние жүзі бойынша 2-орында. 1920 – 36 ж. ашылған. Алап меридиан бағытында 88 км-ге созылған, кенді бөлігінің ені солт-ндегі 1 км-ден оңт-ндегі 50 км-ге дейін өзгереді, ауданы 1200 км². Кемпірсай ультрабазит алабында барлығы 160 кен орындары, кен білінімдері мен минералданған нүктелер анықталған. 
Кемпірсай кенді алқабында палеозой және прекембрий тау жыныстары созылыңқы көтерілім түзеді, ол Орал тауы антиклинорийінің оңт-тегі жалғасы болып табылады. Кен орындары осы антиклинорийдің шығыс қапталында, аймақтық терең жарылым маңында орналасқан. Жарылымға шығыс жағынан девон және одан да жас түзілімдермен толған ойыс жанасады. Интрузивтің солт. бөлігі антиклиналь қатпарының флексурасымен күрделенген, оңт. үш антиклинальді қамтиды. Кейінгі девонда жер бетіне көтерілген интрузив қатты үгілуге ұшыраған. Геол.-құрылымдық карталау мен құрылымдық-іздеме бұрғылау нәтижесі интрузив құрамындағы перидотит дуниттен басым екенін көрсетті. Дунит массивтің оңт.-шығыс бөлігі мен солт. жартысында кеңінен таралған. Перидотит пен дунит-гарцбургит белдемдерінде жатқан кен денелерінің өлшемдері шағын (қалыңд. бірнеше м, ұзындығы 10 – 100 м). Олар тұтас, жиі сеппелі кентастардан тұрады. Кентасты хромшпинелидтердің құрамында Cr2O3 мөлш. 40%-ке дейін, ал Al2O3 – 30 – 38%. Ал дунитпен байланысты кен денелері үлкен өлшемдерімен (қалыңд. ондаған м, ұзындығы 800 м-дей), Cr2O3 мөлшерінің жоғары (60%-ке дейін) және алюмооксидтер мөлшерінің төмендігімен (7 – 11%) сипатталады. Кен денелері, негізінен, антиклиналь қанаттарында орналасқан. Кен орындарының барлығы кен түзілуден кейін тектоник. қозғалыстар салдарынан блоктарға жіктелген. Тектоник. құбылыстар лықсымалар мен қаусырмалар, кейде ығыспалар мен бастырмалар түрінде білінеді. Интрузив аумағында Қазақстанның негізгі шикізат базасы саналатын Кемпірсай никель-кобальтты кендері орналасқан. 
Басты кен минералдары – жасыл және сарғыш жасыл түсті нонтронит пен гарниерит, қосымша минералдар – керолит, асболан, никельді хлорит, гетит, гидрогетит, т.б. Кен денелерінің қалыңд. 1 – 2 м-ден 21 – 26 м-ге дейін. Кен орындары ашық тәсілмен игеруге ыңғайлы.

## Дереккөздер:
Шүлбі археологиялық экспедициясы

**Шүлбі археологиялық экспедициясы**, Шульба СЭС құрылысы басталар кезде далалық зерттеулер жүргізген. Оған 1977, 1980, 1982 жылдары А.Г.Максимова, 1981, 1983 жылдары С.М.Ақынжанов жетекшілік еткен. Әрбір далалық маусымда түрлі дәуірлерді зерттейтін 3–4 отряд жасақтаған. 

Шүлбі археологиялық экспедициясы тас дәуірі, петроглифтер, қола және темір, орта ғасырлар тарихи-мәдени кезеңдерінің нысандарын зерттеумен шұғылданған. Әр жылдары экспедиция отрядтарында Х.Алпысбаев, Л.Макарова, З.Самашев, Ж.Таймағамбетов, С.Ақынжанов, Ф.Х.Арсланова, А.С.Загородний, Н.А.Боковенко, Г.Ш.Кущ, т.б. археологтар жұмыс істеп, ғылыми ізденістермен айналысты. Кешенді түрде жүргізілген далалық жұмыстар Шығыс Қазақстан өңіріндегі тас дәуірінен бастап кейінгі орта асырлармен мерзімделетін көптеген ескерткіштердің анықталуына мүмкіндік берді. Алынған мәліметтер республиканың шығыс өңірі ірі мәдени ошақтардың бірі болғандығын дәлелдейді.

## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Жүсіп Байболатұлы Қыдыров

right|thumb
**Жүсіп Байболатұлы Қыдыров**(18 наурыз 1937 жыл, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы Талап ауылы - 1983)- ақын.

1960 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін (журналистика бөлімшесін) бітіріп, баспасөз орындарында әр түрлі қызмет істеген. 1960— 1966 жылдары «Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1966—1967 жылдары Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» студиясының дубляж бөлімінде аға редактор, 70-жылдардың соңымен 80-жылдардың басында «Жалын» баспасында аға редактор болды.

Әдебиетке 60-жылдардың басынан бастап араласқан. Алғашқы бір топ өлеңі республика жас ақындарының «Жырға сапар» атты жинағында басылды. Кейіннен бірнеше жыр кітабы өмірге келді. Алматы, Мәскеу баспаларынан орыс тілінде жинақтары шыққан. Шығыс поэзиясының жүлдыздары — Рудакидің, Хафиздің, Физулидің, сондай-ақ Шелли мен Блоктың жырларын қазақшалаған.

«Мың бір күн» өлеңдер жинағы үшін 1984 жылы (қайтыс болғаннан кейін) Қазақстан Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты атағы берілді. Алматы қаласы көшелерінің біріне есімі берілген.

## Шығармалары
* Тұңғыш кітап. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964; 
* Таңғы сәт. Өлеңдер мен поэма. А., «Жазушы», 1966; 
* Жұлдыздарға жол. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; 
* Нұржаусын саған. Поэмалар, балладалар. А., «Жазушы», 1974; 
* Под вечным солнцем. Стихи. А., «Жазушы», 1975; 
* Гүлқайыр. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1976; 
* Жанартау жүрек. Өлеңдер. «Жазушы», 1978; 
* Гүл ашқан шақ. Өлеңдер. А., «Жалын», 1979; 
* Жайсаң жаз. Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980; 
* Жібек жел. Поэмалар, өлеңдер. А., «Жалын», 1981; 
* Құмыр бұлбұл. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1982; 
* Мың бір күн. Өлеңдер. А., «Жалын», 1983; 
* Цветок счастья. М., «Молодая гвардия», 1983; 
* Үкілі домбыра. Күйлер. А., «Өнер», 1984; 
* Салтанатым, шеруім. Таңдамалы. А., «Жазушы», 1985.

## Дереккөздер


Санат:18 наурызда туғандар
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Кемсіну

***Кемсіну***, кемсіту – адам мінезіндегі ұнамсыз қылықтың бір түрі; өзгелерді менсінбеу, қорлау, оларды өзінен төмен санау. Мұндай қылық адамның жөнсіз тәкаппарлығын, өркөкіректігін білдіреді. Қиналған, тапшылық көрген, жетімсіз адамдардың іс-әрекеті мен мінез-құлқындағы кемшіліктерін кемсіну адамгершілікке жатпайды. Адам мінезіндегі өзгелерді кемсіну сезімі, психологиялық тұрғыдан алып қарағанда, гуманистік көзқарастарға кері қатынасты білдіретін сипат.

## Дереккөздер:
Сақар

**Сақар** — калий карбонаты, поташ. Химиялық формуласы: K2CO3. Cақар — ақ түсті, ұнтақ зат. Ауада ылғал тартып үгіледі. Суда жақсы ериді. Сақарды KOH ерітіндісіне CO2-мен әсер ету арқылы және глинозем өндірісінде қосымша өнім ретінде алады. Сұйық сабын, арнайы шыны алуда және тоқыма өнеркәсібінде, фотографияда, т.б. қолданылады.

## Дереккөздер:


Санат:Калий қосылыстары
Санат:Карбонаттар
Санат:Тағам қоспалары
Боскөл ауылдық әкімдігі

**Боскөл ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Боскөл ауылы кіреді. Орталығы – Боскөл ауылы.

## Тарихы
Округ құрамында болған *[[Саманы]]*, ''Талапкер'' ауылдары 2023 жылы таратылған соң, Боскөл ауылдық округі ауылдық әкімдік болып қайта құрылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2089 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданы ауылдық округтері
Евгений Иванович Шульгин

**Евгений Иванович Шульгин** (1943 жылы туған) – техника ғылымдарының докторы (1999), профессор (2001).

* Қарағанды политехникалық институтын (1967, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген.
* Осы оқу орнында 1967-1977 жылдарында ғылыми қызметкерден электр жабдықтары бөлімі меңгерушісіне дейін жұмыс аттарған. 
* 1977 ж. ғылыми-зерттеу секторының аға ғылым қызметкері.
* 1982 жылдан ҚарМТУ электр жабдықтау және электротехника кафедраның доценті, профессоры. 

90-нан астам ғылыми еңбектің авторы.Ғылыми еңбектері тау-кен жұмыстарын қауіпсіз жүргізу мәселелеріне арналған.

## Шығармалары:
* Вероятностный метод выбора признака показателя выбросоопасности и его граничных значений для опасных и неопасных пластов (1979); 
* Комплекс шахтной сейсмоакустической аппаратуры АИС-5 (1975); 
* Структурная схема цифровой системы сбора, передачи и обработки сейсмоакустической информации» (2002).

## Дереккөздер


Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің профессорлары
Кемтарлық

**Кемтарлық** – организмнің қалыпты құрылысының іштен кем болып тууы. Кемтарлық тың пайда болу себептері 2 топқа бөлінеді: 1) сыртқы себептер. Оған жүкті әйелдің жұқпалы аурулармен ауруы, жатырға күш түсу, радиациялық зардаптар, химиялық заттар мен дәрі-дәрмектің әсері, сондай-ақ психикалық өзгерістер (қайғы, мұң, т.б.) жатады. Бұл айтылған себептер, әсіресе, жүктіліктің 5 – 12 апталарына сәйкес келсе, өте қауіпті; 2) ішкі себептер: тек қуалайтын кемістіктер, ұрық клеткаларының биологиялық сапасының төмендігі, эндокриндік өзгеріс, болашақ ананың жас мөлшері, жыныс бездерінің аурулары, т.б. Бұл себептер ұрық клеткаларының толықтай жетілмеуіне әкелуі мүмкін. К-қа ұшыраған ұрық көп жағдайда өзінің дамуының алғашқы кезеңінде өледі. Ал кейбіреуі туғаннан кейін өлуі мүмкін. Кемтарлықтың 2 түрі бар: 1) адамның жеке органдарында кездесетін кемістік (оқшауланған кемтарлық). Мыс., жырық, құлақ қалқаны құрылысының өзгеруі, мұрынның дұрыс қалыптаспауы, бет-жақ сүйектерінің үлкейіп өсуі, тілдің үлкеюі (макроглоссия), қан, лимфа тамырларында пайда болатын өсінділер (гемангиома, лимфангиома, т.б.), жүректің ауысып оң жаққа орналасуы, бауыр, бүйректің орындарының ауысуы, саусақтың, бақайдың саны артық не кем болуы, т.б. 2) егіздер кемістігі. Мыс., егіз баланың жамбас, көкірек сүйектерінің бірігіп, кейде дұрыс қалыптасып өскен бір организмге екінші толық жетілмеген организмнің жабысып тууы. Мұндай кемістігі бар адамдар кейде ұзақ өмір сүруі мүмкін. Кемтарлыққа, негізінен, хирургиялық және пластикалық операциялар жасалады. Тез өсетін қан тамырларынан шыққан өсінділерді рентген сәулелері арқылы өсуін баяулатады. Жақ сүйектерінің өсуін бақылап, ортопедиялық аппараттардың көмегімен қалпына келтіруге болады. Кемтарлық өсімдіктер арасында да кездеседі. Бұған өсімдік органының дамып жетілмеуі, не қабысып өсуі, сондай-ақ, тым өсіп кетуі, жеке бөліктерінің ажырап көбеюі, жапырағында, сабағында түрлі өсінділер пайда болуы, т.б. жатады. Өсімдікте кездесетін кемтарлық кейде пайдалы болады. Мыс., гүл аталығының күлтеге айналған кемтарлы ғынан желбіреген гүл пайда болады. Организмдер мен органдардың іштен туған кемістіктерін тератология ғылымы зерттейді.

## Дереккөздер:
Сақал қаған

**Сақал қаған** (Согэ) — 708–710 жылдар аралығында билік еткен Түргеш қағанатының екінші билеушісі, Үшлік қағанның ұлы.

## Басқаруы
708 жылы әкесінің орнына билікке келген. Ол билікте ұзақ отыра алмады және Түргеш мемлекетіндегі ішкі қайшылықтарды жеңе алмады. 708 жылы Сақал қаған шығыс түріктеріне қарсы Қытаймен одақтасады. Ашина әулетінің өкілі Күл Шор ханға қарсы шығады, ал оны қытайлықтар қолдайды. Бұл Сақал қағанның Қытайдың шекаралық бекінісі Аносиге (Куша) шабуыл жасатады. Сақал қағанға қарсы өзінің туған інісі Жену де қарсы шығып, ол шығыс түріктерге барады да, Қапаған қағанды соғысқа итермелейді. 710 жылы Сақал қаған Шығыс Түрік қағанаты әскерінен жеңіліп, қолға түседі. 711 жылы Қапаған қаған Сақал қаған мен інісі Женуді өлтіреді. Сақал қаған қолға түсірілгеннен кейін Түргеш қағанаты уақытша өмір сүруін тоқтатады.

## Сілтемелер
* Қағанат
* Қаған
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Түргеш қағанатының билеушілері
Бөрлі ауылдық округі

* Бөрлі ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы  әкімшілік бірлік.
* Бөрлі ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы әкімшілік бірлік.
Сақау Мәукеұлы

**Сақау Мәукеұлы** (1798, Павлодар облысының Баянауыл ауданы — 1875) — ақын. Жасынан ақындығымен, әншілігімен көзге түскен. 

Арғын тайпасы Сүйіндік руы Құлболды бөлімінен шыққан. Бізге оның 9 өлеңі мен 5 айтысы жеткен. Өлеңдері негізінен белгілі билер Шоң мен Торайғырға арнау үлгісінде жазылған. Ақан серімен сөз сайысында қарсыласының сынынан мүдірмей өткен Сақауға сері үкілі бас киімін тарту еткен. Орынбай ақынмен сөз қағысуында тапқырлығымен елге танылса, Тоғжанмен бірнеше рет айтысқанда көбіне жеңіліп отырған. Соңғы айтысында ғана келін болып босаға аттаған Тоғжанның жеке басының кемшілігін бетіне басу арқылы жеңіске жеткен. Сақау шығармалары Қазақстанның ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Қылмыс социологиясы

## Қылмыс социологиясы
**Қылмыс социологиясы**— қылмыстың әлеуметтік-психологиялық жақтарын, себептерін және оны алдын алу, болдырмау шараларын зерттейтін  социология ғылымының саласы. Қылмыс мәселесін жете түсіну құқықтық саланың маңызды аясы — қылмысты зерттеудің социологиялық әдістеріне сүйенетін криминологияның пайда болуына әкелді. Қылмыс социологиясы дербес ғылыми бағыт ретінде 19 ғ-да пайда болды. Қылмыстың әлеуметтік себептері жөніндегі мәселе алғаш рет Э.Дюспетьо, А.Генри, К.Герман, т.б. еңбектерінде жан-жақты талданды. Позитивті социологияның дамуы мамандардың қылмыстық құқыққа қызығушылығын арттырды. Қылмыстық құқықтың социологиялық мектептері қылмыстың себептерін әлеуметтік ортадан іздеді. Қылмысты социологиялық тұрғыдан зерттеу — оның нақтылы өзін ғана емес, оған тікелей қатысы бар, оған әсер ететін ұқсас құбылыстарды да қамтиды. Социологиялық әдебиеттерде бұл құбылыстар қатарына адамның мінез-құлқындағы үйлеспеушілік, ауытқушылықтар да енеді. Адам бойындағы ауытқушылыққа психологиялық өзгерістермен қатар нашақорлық, ішімдікке салыну, маскүнемдік секілді қоғамға жат қылықтар жатады. Бұл іс-әрекеттер қылмыс жасаудың негізгі шарттары мен себептерін құрайды. Қылмыс тікелей теріс мінез-құлық сипатындағы себептерден (экономикалық, әлеуметтік-мәдени, т.б.) ғана туындамайды. Көбінесе жасөспірімдер мен жастардың қылмыс жасауында олардың тәрбиесіндегі кемшіліктердің ерекше маңызы бар. Қылмыс мәселесін жете түсінудегі маңызды қадам қылмыстың алдын алуға тікелей немесе жанама түрде ықпал ететін іс-шараларды жүзеге асыру болып табылады. Бұл іс-шаралар қоғамдық қатынастарды жетілдіруге бағытталған жалпы және қылмыстың себептер мен оған әсер ететін жағдайларға байланысты нақтылы болып бөлінеді. Қылмыстың нақтылы түрлерін зерттеу социологиялық, демографиялық, құқықтық және жеке дара психологиялық әдістер арқылы жүреді.

## Дереккөздер
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
Будённый ауылдық округі

**Будённый ауылдық округі** – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Будённовка, Қызылту ауылдары кіреді. Орталығы – Будённовка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1264 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Меңдіқара ауданы ауылдық округтері
Сақина (түсінік)

**Сақина**, алгебрада — қазіргі алгебраның негізгі түсініктерінің бірі. Сақина деп бос емес R жиынын айтады. Осы жиынның белгілі бір ретпен алынған кез келген а, b және с элементтері үшін: 1) a+b= =b+a қосудың коммутативтілік; 2) a+(b+c)=(a+b)+c қосудың ассоциативтілік; 3) a+x=b теңдеуінің x=b-a шешуі болатын қосудың қайтымдылық; 4) a(b+c)=ab+ac дистрибутивтілік шарттарын қанағаттандыратын қосу және көбейту амалдары анықталады. Сақина алгебрадан басқа функционалдық талдауды жетілдіруде операторлар сақинасы, функция сақинасы түрінде қолданылады. 

## Пайдаланылған әдебиеттер:


Санат: Математика
Клапан

thumb|200px|right
**Клапан** ( – қақпақ, жапқы) – машиналарда және құбырларда газдың, будың немесе сұйық заттың өтер жолын тарылту-кеңейту арқылы оның ағынын реттеп тұратын бөлшек не тетік. Қштен жанатын қозғалтқыштарда, сорғыларда, компрессорларда, ауа үргілерде, т.б. Клапан газ немесе сұйықтық ағынын бөлетін немесе соны басқаратын механизмнің бөлігі болып табылады. Клапан құбырға кіріктіріліп жасалған тұрықтан (корпустан) және тұрық ішінде орын ауыстыратын газ не сұйық өтпенің қимасын, сол арқылы оның өткізу қабілетін өзгерткіш жапқыдан тұрады. Клапан газ не сұйықтықты ішке кіргізуге арналса енгізу Клапаны деп, сыртқа шығарса – шығару Клапаны деп аталады. Клапанды желіде қысым айырмашылығын тудыру үшін (дроссельдік Клапан), сұйықтықтың теріс ағуына тосқауыл ретінде (кері Клапан), қысымды шамадан тыс өсуден сақтандыруға (сақтандырғыш Клапан), газ бен сұйықтың ағымы мен қысымын реттеу мақсатында (реттеуіш Клапан) және қысымды төмендету немесе тұрақты ұстау үшін (редукциялық Клапан) қолданады. Құбырды ағытқанда ішіндегі сұйықтық немесе газ ағып кетпес үшін ұшын бірден бітеп тастайтын бөгеуіл Клапан пайдаланылады.

## клапан түрлері
* **Керi бағытты клапан** (Клапан обратный) — тек бір бағытты ағында жұмыс істейтін ортадағы кері ағынды автоматтандырьшған түрде өзгертетін клапан.
* **Қысым клапан** (Клапан давление) — жетектің артық қысымын реттеп отыратын құрылғы.
* **Сақтық клапан** (Клапан предохранительный) — жұмысшы ортадағы мөлшерден тыс қысымды бір қалыпты жіберіп отыратын клапан.
* **Төмендеткіш клапан** (Клапан редукционный) — қысымды төмендетіп, оны тұрақты етіп ұстап тұратын клапан.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Автомобиль дәрі қоймасы

**Автомобиль дәрі қоймасы** (орыс тілінде - автомобильная аптечка) — ішінде жедел жәрдем көрсетуге қажетті дәрі-дәрмектері (мысалы, йод, бинт, қан тоқтатуға арналған таспа және т.б.) бар автомобиль ішінде міндетті түрде болуы тиіс қобдиша.
## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Санат:Алғашқы көмек
Юрий Аркадьевич Шустеров

**Юрий Аркадьевич Шустеров** (8.9.1960 жылы туған, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1998), профессор (1999).

* Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1983, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген.
* Қарағанды облыстық ауруханасында дәрігер-окулист (1983–1986), офтальмолог-дәрігер (1986–1987).
* Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында ассистент (1990–1994);
* 1994 жылдан Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институтында жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 
* 1998 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

Ғылыми еңбектері көз аурулары мәселесіне арналған. 130-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Шығармалары:
Межслойная рефракционная тоннельная кератопластика (1999).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан офтальмологтары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы түлектері
Санат:Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының профессорлары
Қазтай Наменгенов

**Қастай Наменгенов** (2.5.1927 жылы, Қарағанды облысы Жаңаарқа аудуданы Ортау ауылы – 1991 жыл) – заң ғылымдарының докторы (1984), профессор (1987). Алматы мемлекеттік заң институтын (1953, қазіргі  Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Ош облысында (Қырғызстан), Алматы қаласында облыстық адвокаттар коллегиясында адвокат (1953–55), Кәсіподақтардың Қазақ Республикасының заң консультациясында кеңесші (1956–1961), Қазақстан Ғылым Акакдемиясының философия және құқық институтында аспирант, кіші аға, ғылыми қызметкер, Қазақстан ҒА Төралқасының ғалым-хатшысы, Қазақстан Ғылым Акакдемиясының қызметін үйлестіру кеңесі төрағасының орынбасары (1961–83), Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) кафедра меңгерушісі қызметтерін (1983–91) атқарған. 1982 жылы . «Абсолютные и относительные изобретательские правоотношения» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері ғылыми-техникалық прогрестің құқықтық мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Алматы мемлекеттік заң институты
*Қазақстан Ғылым Акакдемиясы
*Адвокат

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан адвокаттары
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ғылым
Сақина тастау

**Сақина тастау** (басқаша атауы — ақшымшық) — қазақ халқының ерте заманнан келе жатқан дәстүрлі ойындарының бірі. Ойынға он-он бес адам қатысады. Олар бір жігітті немесе қызды ортаға шығарып, қолына сақина ұстатады. Кейде сақина болмай қалған жағдайда бақыр тиынды да қолдануға болады. Ойын ережесі бойынша жігіттер мен қыздар дөңгелене отырады. Отырғандардың арасынан бір кісі өтетіндей бос орын қалдырылуы керек. Ойынды жүргізушінің сақинаны кімге тастайтыны өз еркінде, тек кімнің алақанына салып жібергенін білдірмеуі керек. Сақинаны алған ойыншы да білдірмеуге тырысады. Сонан соң сақина тастаушы “ақшымшығымды бер” деп дауыстайды. Осы сәтте сақинаны алған ойыншы “менде” деп орнынан тұруы керек. Әр ойыншы өзінің оң жағындағы көршісі үшін жауап береді. Сондықтан ойыншылар бірін-бірі ұстап, тұрғызбауға тырысады. Егер сақинаны алған ойыншы орнынан тұрып кетсе, жазаны сол жағындағы ойыншы тартады, ал тұра алмай қалса, жазаны өзі тартады. Жазасы көпшіліктің ұйғаруымен өнер көрсету: өлең айту, би билеу, домбыра тарту, т.б. Жазаны орындағаннан кейін жүргізуші ойынды қайта бастайды.  

## Дереккөздер:


Санат:Терминология
Санат:Мәдениет
Буревестник ауылдық округі

* Буревестник ауылдық округі – Ақмола облысы Егіндікөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Буревестник ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Науырзым ауданындағы әкімшілік бірлік.
Автомобиль доңғалақты теңге

**Автомобиль доңғалақты теңге** (орыс тілінде балансировка автомобильных колес). Автомобильдің бір қалыпты қозғалуы үшін оның доңғалақтары теңгерілуі тиіс. Сондықтан арнаулы техникалық қызмет көрсететін станцияларда қосымша жүк бекіту арқылы доңғалақтардың айналымы тұрақтандырылады. Теңгерілген доңғалақтар автомобильдің түзу жүруін қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Қылмыстардың жиынтығы

**Қылмыстардың жиынтығы** — екі не одан да көп қылмыстық әрекеттердің шоғыры. Жеке адамға қатысты Қылмыстардың жиынтығы қылмыстық әрекеттерді жасаған адам қылмыстарының бірде-біреуі үшін сотталмағандығымен немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылмағандығымен сипатталады. Айыптының әрекетінде Қылмыстық кодекстің түрлі баптарында немесе баптардың бөліктерінде не болмаса бір баптың түрлі тармақтарында көрсетілген қылмыс құрамы болады. Сондай-ақ адам әрекетінің бір бөлігі болған қылмысты, басқасы қылмысқа дайындалуды, оқталуды немесе қылмысқа қатысуды түзетін болса, онда мұндай әрекет те Қылмыстардың жиынтығы болып шығады, яғни Қылмыстық кодекстің екі не одан да көп баптарында көзделген қылмыс, қылмыстық белгілері бар іс-әрекет (әрекетсіздік) Қылмыстардың жиынтығы деп танылады. Егер айыптының қылмысы жалпы және арнаулы нормаларда көрсетілген болса, онда Қылмыстардың жиынтығы бола алмайды, сондықтан оны жасаған адам қылмыстық жауаптылыққа арнаулы норма бойынша тартылады (ҚР Қылмыстық кодексі, 12-бап).

## Дереккөздер
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қылмыстық құқық
Введен ауылдық округі

**Введен ауылдық округі** – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Введенка, Загаринка  ауылдары кіреді. Орталығы – Введенка ауылы. Округ құрамында болған ''Каменка'' ауылы 2023 жылы таратылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1366 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Меңдіқара ауданы ауылдық округтері
Қыз алып қашу

[thumb|Д. Ф. Романелли — Сабин қыздарын алып қашуы (фрагмент), 1655–1658 жылдары. [Лувр]]
**Қыз алып қашу** — Кавказда, Қырғызстанда, Қазақстанда, Эфиопияда және осындай әдет-ғұрыптар сақталған басқа елдерде кең таралған қалыңдықтарды ұрлау және мәжбүрлеп үйлену тәжірибесі. Бүгінгі таңда әлемнің көптеген елдерінде бұл заңды неке емес, қылмыс болып саналады.

Халқымыздың дәстүрінде бұрын екі жас құда түсу жолымен, яғни әке таңдауы мен келісімі арқылы қосылған. Дегенмен кейбір жігіттер өзінің сүйген қызын алып қашу арқылы қосылған кездері де болған. Кейде оның арты үлкен жесір дауына айналған, өйткені ол кезде басы бос қыз бола бермеген. Олар ерте айттырылатын.

## Қосымша мәлімет
Тарихтан белгілі болғандай, Қалқаман Мамырды, Кебек Еңлікті алып қашып қосылған. Әрине, оның арты қайғыға ұласқаны белгілі. Абайдың інісі, Құнанбайдың оқыған ұлы Халиолла Өскенбаев (1849-1870) өзінің сүйген қызын алып қашқан, бірақ қатал заман шешімі оларды қайта айырып жіберді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Отбасы
Автомобиль жөндейтін шеберхана

**Автомобиль жөндейтін шеберхана** — автомобильдердің маркасына, түріне қарамай кез келген тетіктерін жөндейтін мамандандырылған арнаулы шеберхана.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Малави

**Малави Республикасы** (; 1964 жылға дейін **Ньясаленд**, ) — Оңтүстік Шығыс Африкада орналасқан мемлекет. Жер аумағы — 118,48 мың км². Халқы — 19,687 млн. адам. Астанасы — Лилонгве қаласы. Ресми тілдері — ағылшын және ньянджа. Халқының 40%-ы христиандар, 20%-ы мұсылмандар, 40%-ы жергілікті наным-сенімдерді ұстанушылар. Ұлттық құрамы: банту тобына жататын халықтар (чева, ньянджа, тумбука, нгони, яо) (99,7%), еуропалықтар, пакистандықтар, үнділер. Конституциясы бойынша мемлекет және үкімет басшысы — президент. Жоғарғы заң шығарушы органы — бір палаталы ұлттық жиналыс. Ұлттық мейрамы — Тәуелсіздік күні — 6 шілде. Ақша бірлігі — Малави квачасы.

## Географиясы
thumb|left
Малави аумағында батыстан шығысқа қарай биіктігі 900 м-ден 1200 м-ге дейінгі тау үстірттері созылып жатыр. Ең биік нүктесі —  Муланье (3002 м) шыңы. Климаты — субэкваторлы муссондық. Орташа айлық температура қарашада 23°С-тан 27°С-қа, шілдеде 14°С-тан 19°С-қа дейін жетеді. Жылдық жауын-шашын мөлшері 750 — 2500 мм-ге тең. Ел аумағының 1/3-не жуығын Ньяса көлі мен кішігірім үш көл алып жатыр. Малавидің негізгі өзені — Шире. Елдің солтүстігінде мәңгі жасыл тропиктік ормандар өссе, оңтүстігінде саванналар жиі кездеседі. Малавиде Африка пілдері, мүйізтұмсықтар, керіктер, зебралар, арыстандар, сусиырлар және гиена мен қабыландардың, киіктердің, жыландар мен құстардың көптеген түрлері кездеседі.

## Тарихы
Елдің ежелгі және орта ғасырлар тарихы туралы мәліметтер жоққа тән. 15 ғасырдың соңында Ньяса көлінің маңында Малави тайпалық бірлестігі шоғырланды. Осының нәтижесінде алғашқы мемлекеттік құрылымдар қалыптасты. 19 ғасырдың 2-ширегінде оңтүстіктен нгони тайпалары, оңтүстік-шығыстан яолар келіп қоныстанды. 17 ғасырда Малавиде Португалиядан келген алғашқы иезуит-миссионерлер пайда болғанымен, еуропалықтар Ньяса көлі жөнінде тек 1859 жылы ғана білді. Көл жағалаулары үшін Ұлыбритания, Германия мен Португалия өзара тартысқа түсті. 1891 жылы Малави Ұлыбританияның протектораты болып жарияланып, 1907 жылы Ньясаланд деген атауға ие болды. 1944 жылы Ньясаландта тұңғыш саяси ұйым — Африканың Ұлттық конгресі (АҰК) құрылды. 1953 жылдан 1963 жылға дейін ел Родезия мен Ньясаланд федерациясының құрамына енді. 1963 жылы ақпанда Ньясаланд өзін-өзі басқару құқығына ие болып, Малави деп атала бастады. 1964 жылы 6 шілдеде Малави тәуелсіздікке ие болды, ал 1966 жылы 6 шілдеде республика болып жарияланды. Малави 1964 жылдан БҰҰ-ға, Африка Бірлігі ұйымына мүше.

## Экономикасы
Малави — аграрлы ел. Шай, темекі, арахис, мақта, тунга, қант құрағы, каучукты өсімдіктер өсіріп, экспортқа шығарады. Жер қойнауы темір рудасы, мәрмәр, тас көмір мен боксит қорларына бай. Малави көлдерінен және Шире өзенінің төменгі ағысынан балық ауланады. Мал шаруашылығы цеце шыбынының таралуына байланысты нашар дамыған. Ұлттық жалпы өнімнің көлемі жөнінен дүние жүзінде 146 орынды, жан басына шаққандағы өнім мөлшері жөнінен  199 орынды иеленеді. Негізгі сауда серіктестері — Зимбабве, Ұлыбритания.

## Дереккөздер

*
Автомобиль жөңдеу

**Автомобиль жөңдеу** - автомобильдердің жөнделімділігін не жұмысқа жарамдылығын қалпына келтіру мақсатымен жүзеге асырылатын ұйымдастыру және техникалық шаралар жиынтығы. Ағымдағы, орташа және күрделі жөндеу болып бөлінеді. Ағымдағы жөндеу тоқтап қалған не бұзылған жағдайда жүргізіледі, орташа не күрделі жөндеу автомобильдердің ішінара не толық жұмсалған ресурсін қалпына келтіру үшін жасалады және техникалық станцияларда жүргізіледі.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Веселоподол ауылдық округі

**Веселоподол ауылдық округі** – Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Весёлый Подол, Ананьевка ауылдары кіреді. Орталығы – Весёлый Подол ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1326 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сарыкөл ауданы ауылдық округтері
Кен денесі

**Кен денесі**– жер қыртысындағы кен шоғырының физикалық пішіні. Ол белгілі бір құрылымдық-геологиялық сипаттарға байланысты орналасады. Кен денелері 3 топқа бөлінеді: изометрлік, жалпақ және бір бағытта созылған. Изометрлік кен денесі барлық бағытта бірдей мөлшерде тарай орналасады. Оған шток, штокверк және ұя пішінді кен денелері жатады. Жалпақ кен денесі екі жағы созыла орналасқан қабат, желі пішінді болады. Бір бағытта созылған кен денесі не кен түтіктері және түтік пішіндес басқа да кен шоғырлары жатады.

## Дереккөздер:
Вишнёвый ауылдық округі

**Вишнёвый ауылдық округі** – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Вишнёвое, Балықты, Белояровка, Усаковка ауылдары кіреді. Орталығы – Вишнёвое ауылы. Округ құрамында болған ''Үй'' ауылы 2023 жылы таратылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1279 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Фёдоров ауданы ауылдық округтері
Зұлқия Игенқызы Намазбаева

**Зұлқия Игенқызы Намазбаева** (1950 жылы туған) – медицина ғылымының докторы (1999), профессор (2000). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1975, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар инстиутында аға ғылыми қызметкер, лаборатория және бөлім меңгерушісі болды. 2005 жылдан гигиена мамандығы бойынша диссертация кеңес төрағасының орынбасары. 150-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газет
*Медицина
*Кәсіби аурулар инстиуты

Санат:Ғылым
Санат:Тұлғалар
Санат:Қарағанды облысы
Санат:Медицина

Санат:1950 жылы туғандар
Кенді алқап

**Кенді алқап** — үлкенді-кішілі кен орындары шоғырланған өңір. Кенді алқаптағы кеннің жалпы қоры ондаған млрд. т болуы мүмкін. Қазақстан – кенге бай өлке. Оның аумағында бірнеше ірі кенді алқаптар бар: 1) Орталық Қазақстан кенді алқабы, оның алып жатқан ауданы 800 000 км². Мұнда көмір, темір, марганец, мыс, вольфрам, молибден, қорғасын, мырыш, т.б. пайдалы қазба кендері бар. Олардың жалпы саны 5500-дей. Бұлардың ішіндегі ірілері: Қарағанды (қоры 50 млрд. т), Екібастұз (қоры 10 млрд. т.) көмір кендері; Успен кенді белдеуі; 2) Кенді Алтай кенді алқабы, ұзындығы 500 км, ені 50 км ауданды алып жатыр. Онда мыс, қорғасын, мырыш, алтын, күміс, сирек кездесетін металдар, жанғыш тақтатас кендері бар; 3) Қостанай облысындағы Торғай қолаты, кенді алқапының ұзындығы 500 км, ені 80 км шамасы. Бұл алқапта жоғары сапалы темір, көмір, асбест, никель, боксит, титан, т.б. кендер бар; 4) Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау кенді алқабында қорғасын, мырыш, ванадий кентастары мен фосфорит кенінің мол қоры бар; 5) Маңғыстау түбегі кенді алқабынан мұнай мен газ өндіріледі; 6) Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Шығыс Қазақстан кенді алқаптарында алтын және сирек металдар өндірілетін кендер бар; қ. Алтай металлогения аймағы, Кенді Алтай.

## Дереккөздер:
Қызамық

**Қызамық**  () —  А тобының стрептококк () арқылы тарайтын тез (жедел) жұғатын жұқпалы ауру. 

Қызамықпен ересек адамдардан гөрі балалар (әсіресе 2 — 10 жас аралығында) жиі ауырады. Ауру науқас адамнан сау адамға жөтелгенде, сөйлегенде, түшкіру кезінде қақырық, түкірік шашырағанда жұғады. Сондай-ақ, науқас баланың ойыншығы, ыдыс-аяғы, т.б. арқылы да таралады. Қызамықпен бір рет ауырған адам екінші рет ауырмайды. Қызамықпен бұрын ауырмаған жүкті әйелдер сақтануы керек (әсіресе, алғашқы 3 айда), жұқтырған жағдайда құрсақтағы нәрестенің өміріне зиян келуі, не әйел түсік тастауы мүмкін. 

Аурудың жасырын кезеңі 11-21 (орта есеппен 16-21) күнге дейін созылады. Алғашқы кезде жөтеліп, тұмауратқан сияқты болады. Сонан кейін желке тұсында, құлақ айналасы, лимфа түйіндері ісіне бастайды. Басы, тамағы ауырып (баспа), асқа тәбеті болмай, құсады. 1 — 2 күннен кейін алдымен бетке, сонан соң қолтық, шапқа бозғылт-қызғылт майда дақты бөртпелер шығады. Бұл кезде дене қызуы 38 — 39С-қа дейін көтеріледі. Науқас баланың екі беті, көмекейі қызарып, бадамша безі ісінеді, қан қысымы көтеріліп, қанның ақ түйіршіктері (лейкоциттер) көбейеді, зәрінде белок пайда болады. Ауру асқынғанда дене қызуы 40С-тан асып, науқас сандырақтап, іші өте бастайды. Қан қысымы төмендеп, тамыр соғуы нашарлайды, тамақ асты және жақ асты безі ісініп, құлағынан іріңді бұлық ағады. Сондай-ақ, ол асқынып науқас менингит, мастоидит, гайморит, лимфаденит, нефрит, т.б. ауруларға шалдығуы мүмкін. Қызамықтың жоғарыда айтылған белгілері 4 — 5 күннен кейін басылады. Дене қызуы қайтып, бөртпелер азайып, қабыршақтанып терісі түсе бастайды. Баланың көңіл күйі жақсарып, асқа тәбеті ашылады. 

Емі — ауру білінісімен балаға витамині мол тағамдар беру, антибиотиктер ішіп, қан құю керек. Аурумен бірге болған жүкті әйелдерге иммунды-глобулин егеді. Науқас жатқан бөлме таза ұсталып, гигиеналық талап қатаң сақталуы керек.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Санат:Жұқпалы аурулар
Владимиров ауылдық округі

**Владимиров ауылдық округі** – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Владимировка, Сормовка ауылдары кіреді. Орталығы – Владимировка ауылы. Округ құрамында болған *[[Янушевка]]* ауылы 2019 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3256 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы ауылдық округтері
Клапейрон - Клаузиус теңдеуі

**Клапейрон - Клаузиус теңдеуі**– заттың бір фазадан басқа бір фазаға (булану, балқу, сублимация, т.б.) ауысу процесін сипаттайтын термодинамикалық теңдеу. Клапейрон - Клаузиус теңдеуі бойынша тепе-тең күйде өтетін процестегі L фазалық ауысу жылуы (мысалы, булану жылуы, балқу жылуы) мына өрнек бойынша анықталады: 
: \frac{\mathrm{d}P}{\mathrm{d}T} = \frac{L}{T\,\Delta v} 
, мұндағы T – ауысу температурасы (изотермиялық процесс), dp/dT – фазалық тепе-теңдік қисық сызығындағы қысымның температура бойынша алынған туындысы, \Delta v– 1-фазадан 2-фазаға ауысу кезіндегі зат көлемінің өзгерісі. 
Клапейрон - Клаузиус теңдеуі француз оқымыстысы Б.П. Э.Клапейрон (1799 – 1864) сұйықтық пен жылулық тепе-теңдікте тұрған конденсацияланған буға арналған Карно циклін талдау нәтижесінде алды (1834). 1850 ж. неміс физигі Р.Клаузиус (1822 – 1888) теңдеуді одан әрі жетілдіріп, оны басқа да фазалық ауысуларға арнап, қорытындылады. Бұл теңдеуді жылуды жұту немесе шығару арқылы өтетін кез келген фазалық ауысуларға қолдануға болады. Клапейрон - Клаузиус теңдеуін шешу үшін L, V1 және V2 шамаларының температура мен қысымға байланысты қалай өзгеретіндігін білу қажет. Мұның өзі күрделі мәселе. Әдетте, бұл тәуелділік тәжірибе жүзінде анықталып, Клапейрон - Клаузиус теңдеуінің сан мәні есептеледі. Клапейрон - Клаузиус теңдеуі таза заттармен қатар ерітінділерге және олардың жеке құраушыларына да қолданылады. Соңғы жағдайда Клапейрон - Клаузиус теңдеуін берілген құраушыдағы будың парциал қысымын, оның парциал булану жылуымен байланыстырады
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Термодинамика
Еділбай Хошейғалиұлы Шұратов

**Еділбай Хошейғалиұлы Шұратов** (12.10.1938 жыл, Ресей, Астрахан облысы, Володар ауданы, Козлово селосы) – қазақ эпидемиологы және микробиологы, медицина ғылымдарының докторы (1976), профессор (1987). Қазақстан Республикасы Медицина ғылым академиясының корреспондент мүшесі.

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және КСРО Медицина ғылым академиясының Ленинград эксперименттік медициналық институты аспирантурасын (1967) бітірген. Қазақ эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1967–1977), директоры (1977–1998); 1998 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады.

Ғылыми еңбектері вирусология, жұқпалы аурулар иммунологиясы мен эпидемиологиясы мәселелеріне арналған. 270-тен астам ғылыми жарияланым мен 11 монографияның авторы. 7 авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер:


Санат:12 қазанда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Володар ауданында (Астрахан облысы) туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Медицина ғылым академиясының корреспондент мүшелері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Ленинград эксперименттік медициналық институты түлектері
Санат:Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығының директорлары
Санат:Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығының профессорлары
Санат:Қазақстан эпидемиологтары
Санат:Қазақстан микробиологтары
Сақпан

**Сақпан** — тас атуға арналған ежелгі замандағы қол қаруы. Ежелгі Египет, Грекия, Рим, Орталық Азия елдерінде соғыс қаруы ретінде қолданылған. Сақпан түркі халықтарында жаугершілікке және аң аулауға, мал қайыруға пайдаланылды. Сақпан жылқының қылынан, жүннен есілген немесе таспадан өрілген. Өрімнің тең ортасына жұмыр тас, қорғасын қоюға ыңғайлап “алақан” жасалған. Соған тас салып үйіріп, жіптің бір ұшын ағытқанда тас алысқа атылған. Қазақ халқында сақпанның 2 түрі болған: сапты сақпан және түйме сақпан Алғашқысының бір жағынан ағаш сап байланады; екіншісі жіптен оралып білекке тағылады. Сапты сақпан мал қайыру, күзету, төлдету кезінде пайдаланылады. Осыған орай төл бағушы “сақпаншы” деп те аталған.

## Дереккөздер:


Санат:Әскери іс
Автомобиль жүргізуді үйрету

thumb|Белгі
**Автомобиль жүргізуді үйрету** — арнаулы автомектептерде немесе басқа мекемелерде автомобиль жүргізуді үйрету.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Кен діңгек

**Кен діңгек**, целик – шахтадағы жұмыс қауіпсіздігін сақтау үшін кен байлығын жер астында біржола немесе уақытша қалдырып, тіреу ретінде пайдаланылатын бөлігі. Кен діңгек арнаулы жағдайларға байланысты: а) шахта оқпанының және оның маңындағы өндірістік құрылыстардың аумақты сүйеніші; ә) қазбаның төбесін құлатпай тіреп тұруға арналған тіреуіші; б) шахта аймағындағы кен қазу бөліктерінің (панель, қабат, блок) аралық тіремесі түрінде қалдырылады. Астында қазба жасалып қуысталған жердің беті төмен түсіп шөгеді не жарылады. Осылардың салдарынан апат болмас үшін шахта оқпаны маңайындағы өндірістік құрылыстардың (шахтадан кентас шығаратын механизмдер, әкімш. және басқа үйлер, кен сұрыптау пункттері, т.б.) астында сүйеніш ретінде аумақты кен діңдері қалдырылады. 
Құрамы біртектес, қалыңд. 3 – 20 м қатты кендерді (Жезқазған, Мырғалымсай, т.б.) камералы діңгекті жүйемен қазып алғанда камералар арасында кен діңгек қалдырылады (1-сурет). Олардың диам. 5–6 м, бір-бірінен ара қашықтығы 15 – 20 м болады. Биіктігі, ені және ұзындығы 20 м шамасы болатын кең камераларда кентас өздігінен жүретін өнімді машиналармен қазылып алынады. Жер астында жалпағынан жатқан кен қабаты 100 – 150 м-лік ұзынша алаппен алынады. Қауіпсіздікті сақтау үшін алаптар арасында ені 13 – 27 м аралық кен тіремелер қалдырылады. Кен қазудың камералы діңгекті жүйесін қолданғанда, кен діңгек күйінде камерадағы жалпы кен көлемінің 20 – 22%-і алынбай жер астында қалатындықтан, кейінгі кезде оның қасынан жасанды тіреме тұрғызылып, кен діңгекті алу әдістері пайдаланылатын болады. 

## Дереккөздер:
Воронеж ауылдық округі

**Воронеж ауылдық округі** – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Придорожное, Лысановка, Успеновка ауылдары кіреді. Орталығы – Придорожное ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1718 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Фёдоров ауданы ауылдық округтері
Қызан

**Қызан** — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Шетпе ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 110 км жерде, Бозащы түбегінің шығыс жағында.

## Тарихы
### Ресей империясы құрамында
Қызан  туралы алғашқы  жазба мәлімет 1832 жылы Маңғыстауды зерттеген Г.С. Карелин экспедициясының топографы П.В Алексеевтің  еңбегінде кездеседі. Онда Қызан тұщы суы мол құдықтары бар жер екендігі жазылады.

Екінші  жазба дерек 1896 жылғы Закаспий облысының орталығы Ашхабадта шыққан «Военный обзор»  әскери шолу кітабында Маңғыстауда орналасқан су көздері  мен құдықтарын есепке алған. Сол кітапта Бозащыдағы Қызан жерінде  245 құдық бар деген мәлімет бар. Құдықтардың көптігіне қарап Қызанда едәуір халық отырғанын байқаймыз.

Қызан Бозашы түбегіндегі ең құдықтары көп, тұщы суы мол жер болған. Суын Адайдың Жарысы мен Жеменейі ортақ пайдаланған.  Төменде 1884 жыл Закаспий облысы Маңғышлақ уезі Бозашыдағы екі болыстың үй мен жан саны берілген.

Қазан төңкерісіне дейін осы өңірде діни білім беретін 4 мешіт болған.

### Кеңестік кезең
Іргесі 30-жылдардың бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты қаланды. 1973 жылға дейін “Жармыш” ұжымшарының, 1973 жылдан осы ұжымшар негізінде ұйымдасқан “Ақшымырау” қаракөл қойын өсіретін кеңшардың орталығы болды. 1997 жылдан кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Топонимның пайда болуы
Қызан ауылы атауының пайда болуына байланысты екі нұсқа бар. Біріншісі - ауыл ақсақалдары айтатын нұсқа бойынша ауыл атауы Қызан маңындағы қорымда жерленген Қызажы деген түркімен әулиесінің есімінен шыққан, Қызажы сөзі кейін айтыла келе Қызан атанған. Бозашыда Қызажы, Жұмажы және Ажы деген әулиелер болған. Ажыны қазір Ащы деп атайды. Ащы Қаратөбенің қасында. Жұмажы деген Шебір ауылының касындағы Иланың солтүстік жағындағы жер. Екінші ғалымдардың пайымдауынша ауыл атауы әу баста Қазан болған,  Қазан сөзі II-VII ғасырда өмір сүрген ғұн-бұлғар тілінде “қасиетті орын”, “орталық” дегенді білдіретін ұғым.

## Халқы

## Тарихи ескерткіштер
Ауыл төңірегіндегі үстіртте Сейсем ата қорымы, Мыңкісі, Бүркіт ата, Жарылғас Ата, Қарабарақты сияқты киелі орындар, Олжа күмбезі, Қошқар тас секілді тарихи ескерткіштер бар.

## Тұлғалар
Ауылдан Мұрын Сенгірбекұлы мен Абыл мен Нұрымның, Ақтан мен Қашағанның жолын жалғастырушы Адайдын атақты ақыны Түмен Балтабасұлы шыққан. Қазақ халқының екі батыры Сүйінғара Үргенішбайұлы мен Досан Тәжіұлы ауылға қарасты Жиделі мен Тұрымда туып-өскен.

## Ауыл шаруашылығы
2014 жылдың жарты жылдығында шаруа қожалықтары мен жеке қожалықтарда  7350 бас қой – ешкі, 1575 бас түйе,  3050 бас жылқы, 50 бас сиыр малдары бар.  

## Инфрақұрылымы
Ауылдағы орта мектепті 2013 оқу жылында 42 оқушы бітірді. 2014 оқу жылында 24 сынып комплексі, 381 оқушы, дайындық сыныбында 56 бала оқуда. 10 тұрақты, 10 күндізгі төсек орны бар Қызан дәрігерлік амбулаториясы жұмыс істейді. 2015 жылы жаңа амбулаторияны салу жоспарланған.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Кендіржапырақ тұқымдасы

**Кендіржапырақ тұқымдасы** () – қос жарнақты, көп жылдық өсімдік. Жер шарында кендіржапырақ  тұқымдасының 3 туысы Жерорта теңізінен Гималай тауына дейінгі аймақта өседі. Қазақстанда Күнгей, Іле Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездесетін 1 ғана туысы – кендіртүс кендіржапырақ (D. cannabіna) бар. Оның биікт. 60 – 100 см. Қандауыр тәрізді жапырақтары ірі (ұзындығы 10 – 20 см), жиегі аратісті тілімденген. Гүлдері – қосүйлі, сабақ ұшына шашақтала орналасады. Аталығы 6 – 13, аталық гүлдері сағақты, аналық гүлдері үшқырлы тостағанша жапырақтардан тұрады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – қауашақ, тұқымы өте ұсақ. Кендіртүс кендіржапырақ – дәрілік, бояулық және талшықты өсімдік. Оның тамырында, жапырағында және гүлшоғырындағы сары пигмент – датистин бар, оны жүн мен жібекті сары түске бояу үшін қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Кендіржапырақтар
Сақ тайпаларының антропологиялық типі

**Сақ тайпаларының антропологиялық типі** — Қазақстан жерінде алғашқы темір дәуірінде (б.з.б. 8 — 5 ғасырлар) өмір сүрген тайпалардың антропологиялық анықтамасы. Қазақ даласының көптеген өңірінен табылған ежелгі қорған мен обалардан сол заманның әдет-ғұрыптарына байланысты бұйымдармен қатар адам сүйектері де қазып алынды. Осы адам сүйектеріне жүргізілген арнайы зерттеу жұмыстары Қазақстан жерінде алғашқы темір дәуірінде сақ тайпалары өмір сүргенін дәлелдейді. Сол дәуірде Қазақстан аймағы шошақ бөрікті сақтардың негізгі мекен-жайы болғаны белгілі. Сондықтан антропологиялық сипаттамалар тек осыларға ғана беріледі. Шошақ бөрікті сақтарға байланысты археологиялық ескерткіштер Қазақстанның оңтүстік, шығыс, орталық аймақтарында орналасқан. Осылардан табылған адамдардың қаңқа сүйектеріне арнайы антропологиялық зерттеулер палеоантропологиялық зерттеу жолдары, яғни бас сүйектердің морфологиялық құрылымына сипаттау арқылы және палеогенетикалық әдістеме, яғни сақ тайпаларының азу тістеріне митохондриялық ДНК-сын (mt — DNA) анықтау, яғни аналық нәсілдің ерекшеліктерін анықтау арқылы жүргізілді. Көне заманда қазақ даласын мекендеген сақ тайпаларына қатысты зерттелген бас сүйек өлшемдерін жыныс ерекшеліктеріне қарай тоғыстырылып, барлығына ортақ краниометриялық анықтамасы алынды. Бас сүйектердің жалпы сипаттамасы: бас формасы жұмыр, төбе биіктігі жоғарылау, маңдай кеңдігі орташа, қабақ сүйектері айтарлықтай жетілген, бет сүйегі аласа, ені жалпақ, жақ сүйектері орташа көтеріңкі, жазықтығы сүйір, көз ұяларының биіктігі аласа, ені жалпақ, алдынан қарағанда пішімі төртбұрышты, қоңқақ мұрын болып келеді. Осы айтылған сипаттамалар және басқа анықтамалар бойынша сақ тайпалары көне еуропоидтық антропологиялық типке жатады. Бұл адамның бас сүйегі сақ тайпаларының біріне жатады. Оның табылған жері Алматы облысындағы Қаратал өзенінің бойы. Антропологиялық пішімі осыған ұқсас адамдар сақ дәуірінде көне қазақ даласына кең таралған. Сонымен қатар олардың бейнесіне моңғолоид тектес тайпалар ықпал еткені байқалады. Жалпы қазақ даласында сақ тайпаларының дәуірінде (б.з.б. 5 — 4 ғасырлар арасында) моңғолоид тегінің араласу деңгейі 15 — 20 пайыздан аспағаны байқалады. Бұл кездегі Қазақстан тұрғындарының шығыс тайпаларымен араласу түрін ДНК-лық зерттеулер де қуаттайды. 

## Дереккөздер:


Санат:Сақтар
Кендірлік көмір-жанғыш кен орны

**Кендірлік көмір-жанғыш кен орны**, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданында, Зайсан қаласынан оңт.-шығысқа қарай 50 – 65 км жерде орналасқан. Кен орны 1874 ж. ашылған. 1920 ж. барлау жұмыстары жүргізілді. Кен орны солт.-батыс бағытта синклиналь қатпар жасай орналасқан. Геологиялық құрылымы палеозой, мезозой, кайнозой шөгінділерінен түзілген. Көмір қабаттары ортаңғы – жоғарғы карбон (Кендірлік свитасы), жоғарғы пермь (Аққалқан свитасы) және жоғарғы триас (Толағай свитасы) кезеңдері түзілімдерімен байланысты. Жанғыш тақтатастар Кендірлік, Қараүңгір және Тараншы (Сайқан) свиталарында шоғырланған. Кендірлік свитасында бір көмір (қалыңд. 2,1 – 2,7 м) және екі жанғыш тақтатас қабаттары анықталған. Аққалқан свитасында 50 шақты көмір қабаттары (жиынтық қалыңд. 19 м) анықталған, олардың ірілерінің қалыңд. 0,6 – 1,6 м-ден 5,1 м-ге дейін. Толағай свитасы синклинальдің орт. бөлігін толтырады, оның құрамында 48 қоңыр көмір қабаты бар, олардың 16-сының қалыңдығы 0,6 – 7,2 м. Тас көмірдің күлділігі жоғары (45%-ке дейін), күкірті аз (0,4 – 0,9%). Жанғыш массасының жылу бөлгіштігі 7,7 мың ккал/кг-ға дейін. Толағай свитасының көмірі қоңыр, күлділігі 10 – 55%, күкірті аз. Тас көмірдің 1800 м тереңдікке дейінгі қоры 587 млн. т, қоңыр көмір – 1033 млн. т (600 м тереңдікке дейін). Жанғыш тақтатастардың жалпы қоры 4075 млн. т, оның ішінде 708 млн. т-сы баланстық. Қазір кен орнындағы шағын ашық кеніштерде жергілікті тұтынушылардың қажетін өтейтін мөлшерде отын өндірілуде.

## Дереккөздер:
Восточный ауылдық округі

* Восточный ауылдық округі – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы әкімшілік бірлік.
Кендірлиясай

**Кендірлиясай** – Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы шөлді үстірт. Маңғыстау түбегі мен Қарабұғазкөл шығанағы аралығында, оңт.-батыстан солт.-шығысқа қарай 135 – 140 км-ге созылып жатыр, енді жері 90 км. Үстірт теңіз деңгейінен 100 – 120 м биіктікте, абсолютiк биіктігі 170 м. Өн бойында ойдым-ойдым қазаншұңқырлар кездеседі. Кендірлиясай, негізінен, плейстоцен дәуірінің сармат кезеңі әктасынан түзілген, шөлдік денудациядан мүжілген аласа таулар мен төбелер понт және меотис әктастарынан құралады. Тұрақты ағынды өзендері жоқ. Шөлдің сұр, сортаңды қоңыр топырағында көкбуын және сораң  өседі.

## Дереккөздер:
Автомобиль паркі

**Автомобиль паркі** - авто техника тұрақтайтын, оларды жөндейтін және оларға техникалық күтім жасалатын орын.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология