КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері

**ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері** — КСРО-дағы құқық қорғау органдары мен мемлекеттік қауіпсіздік органдары қызметкерлеріне арнаулы атақтар берудің реттелген жүйесі: КСРО ІІХК және КСРО ІІМ, КСРО МҚХК/МҚМ, сондай-ақ белгіленген нысанды киім үлгісі мен айырым белгілері. ІІХК (МҚХК, ІІМ) басқарушы құрамының барлық қызметкерлері мен өкілдеріне жеке әскери немесе арнайы атақтар барлығына берілмегенін есте ұстаған жөн, тіпті нысанды киім мен айырым белгілерін міндетті түрде кию көзделген құрылымдарда да.

Бұл мақалада 1936-1958 жылдар аралығы қарастырылады.

## ІІХК атақтары мен айырым белгілері
Ұлы Отан соғысы басталғанға дейін РКФСР ІІХК және КСРО ІІХК/МҚХК әскерилерден ерекшеленетін айырым белгілері мен лауазымдар/атақтардың өзіндік жүйесін қолданды. Ежовтың кезінде МҚББ мен милицияда әскердегідей, бірақ іс жүзінде әскери атағынан жоғары екі дәреже жоғарыға сәйкес келетін жеке атақтар мен айырым белгілері белгіленді (мысалы, 1940 жылы мемлекет қауіпсіздік/милиция капитаны атағы шамамен әскери подполковник немесе полковнике, мемлекеттік қауіпсіздік/милиция майоры - полковник немесе бригада командиріне, мемлекеттік қауіпсіздіктің/милиция аға майоры - дивизия командирі, сосын генерал-майорға сәйкестендірілді). 1937 жылдан бастап Мемлекеттік қауіпсіздіктің бас комиссары маршалдың айырым белгілеріне ұқсайтын белгілерді (бұған дейін алтын жолағы бар қызыл ілгектегі ірі алтын жұлдыз) тақты. Берия халық комиссары лауазымына тағайындалғаннан кейін, дәлірек айтсақ, 1943 жылға қарай бұл жүйе біртіндеп әскеримен біріктірілді.

### Мемлекеттік қауіпсіздік органдары қызметкерлерінің атақтары

1935 жылы 22 қыркүйекте ЖШҚӘ жеке әскери атақтар енгізілгеннен кейін КСРО ІІХК да осындай реформа туралы мәселе туындады. Бастапқы жобада «мемлекеттік қауіпсіздік» (мемлекеттік қауіпсіздіктің бөлімше қолбасшысынан 1-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік қолбасшысына дейін) деген сөздермен толықтырылған әскери қолбасшылық құрамының атағына толығымен сәйкес келетін шендік жүйені қабылдау көзделді, алайда командалық атақтар мемлекеттік қауіпсіздік органдарының басшы құрамының атқарымдарын көрсетпеді, нәтижесінде бұл жоба қабылданбады.

* Орталық атқару комитетінің № 20 және КСРО халық комиссарлар кеңесінің 07.10.1935 жылғы № 2256 «КСРО ІІХК МҚББ басшы құрамға арнаулы атақтар беру туралы» қаулысымен (ІІХК 10.10.1935 жылғы № 319 бұйрығымен жарияланған) ІІХК Мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасының басқарушы құрамына арнаулы атақтар белгіленді:
** 1-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары
** 2-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары
** 3-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары
** мемлекеттік қауіпсіздіктің аға майоры
** мемлекеттік қауіпсіздіктің майоры
** мемлекеттік қауіпсіздіктің капитаны
** мемлекеттік қауіпсіздіктің аға лейтенанты
** мемлекеттік қауіпсіздіктің лейтенанты
** мемлекеттік қауіпсіздіктің кіші лейтенанты
** мемлекеттік қауіпсіздіктің сержанты

* 16.10.1935 жылғы ОАК мен ХКК Жарлығымен «КСРО Ішкі істер халық комиссариаты Мемлекеттік қауіпсіздік Бас басқармасының қолбасшылық құрамының қызметі туралы ереже» бекітілді (ІІХК 23.10.1935 жылғы № 335 бұйрығымен жарияланды). Ол кезекті атақтарды беру тәртібін, қызметкерлерді қызметке тағайындау және босату тәртібін, айырым белгілерін анықтады.
** КСРО ОАК мен КСРО ХКК 26.11.1935 жылғы «Мемлекеттік қауіпсіздіктің бас комиссары атағын белгілеу және оны КСРО ішкі істер халық комиссарына жолдас. Г.Г.Ягода беру туралы» Жарлығымен Мемлекеттік қауіпсіздік бас комиссары атағы КСРО ішкі істер халық комиссары Генрих Григорьевич Ягодаға берілді.
** КСРО ОАК мен КСРО ХКК 1937 жылғы 27 қаңтардағы «КСРО ішкі істер халық комиссарына Мемлекеттік қауіпсіздіктің бас комиссары атағын жолдас. Ежов Н.И. беру туралы» Жарлығымен Мемлекеттік қауіпсіздік Бас комиссары атағы КСРО ішкі істер халық комиссары Николай Иванович Ежовке берілді.
** КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 30 қаңтардағы «Ішкі істер халық комиссары жолдас Берия Л.П. Мемлекеттік қауіпсіздік бас комиссары атағына тағайындау туралы» Жарлығымен Мемлекеттік қауіпсіздік бас комиссары атағы КСРО ішкі істер халық комиссары Лаврентий Павлович Берияға берілді.
* Бұл жүйе 1943 жылдың 9 ақпанына дейін жалғасты, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «ІІХК және милиция басқарушы құрамдарының атақтары туралы» Жарлығымен жалпыәскерлік атақтарға ұқсас мемлекеттік қауіпсіздіктің жаңа арнаулы атақтары белгіленген:
** **Жоғары басқарушы құрам**:
*** мемлекеттік қауіпсіздіктің бас комиссары;
*** 1-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары
*** 2-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары
*** 3-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары
*** мемлекеттік қауіпсіздіктің комиссары (мемлекеттік қауіпсіздік аға майорынан қайта куәландырылды).
** **Аға басқарушы құрам**:
*** мемлекеттік қауіпсіздіктің полковнигі (мемлекеттік қауіпсіздік майорынан қайта куәландырылды);
*** мемлекеттік қауіпсіздіктің подполковнигі (мемлекеттік қауіпсіздік капитанынан қайта куәландырылды);
*** мемлекеттік қауіпсіздіктің майоры (мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанттан қайта куәландырылды);
** **Орта басқарушы құрам**:
*** мемлекеттік қауіпсіздіктің капитаны (мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанттан қайта куәландырылды);
*** мемлекеттік қауіпсіздіктің аға лейтенанты (мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанттан қайта куәландырылды);
*** мемлекеттік қауіпсіздіктің кіші лейтенанты (мемлекеттік қауіпсіздік сержанттан қайта куәландырылды, егер атақты 1942 жылдың 1 қаңтарынан кейін алса);
** **Кіші басқарушы құрам**:
*** арнайы қызмет старшинасы;
*** арнайы қызмет аға сержанты;
*** арнайы қызмет сержанты;
*** арнайы қызмет кіші сержанты;
* Соңғы өзгеріс КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО ішкі істер халық комиссариаты мен мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты басшы құрамының атақтары, нысанды киімдері және айырым белгілері туралы» 06.07.1945 жылғы Жарғымен мемлекеттік қауіпсіздіктің арнаулы атақтары жойылған кезде КСРО ІІХК және МҚХК барлық басшы құрамдарына Қызыл Әскердің офицерлері мен генералдарына белгіленген әскери шендер берілді.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 9 шілдедегі Жарлығы:
* Кеңес Одағы маршалы атағы Мемлекеттік қауіпсіздік Бас комиссары БЕРИЯ Лаврентий Павлович - КСРО ішкі істер халық комиссарына берілді;
* Армия генералы атағы 1-дәрежелі Мемлекеттік қауіпсіздік комиссары МЕРКУЛОВ Всеволод Николаевич - КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарына берілді.

КСРО ХКК 1945 жылғы 9 шілдедегі № 1663 қаулысымен келесі әскери атақтар берілді:

Ары қарай генералдық атақ 1954 жылға дейін берілмеді.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «Әскери атақтарды жою, жаңа шендерді енгізу және осыған байланысты КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің басшы құрамының нысанды киімі мен айырым белгілерін өзгерту туралы» 1952 жылғы 21 тамыздағы Жарлығы, МҚМ № 0294 1952 жылғы 26 тамызда жарияланған бұйрығымен МҚМ органдарының қызметкерлеріне арналған әскери атақтар қайтадан арнайы атақтармен ауыстырылды. Бұл ретте жоғары басқарушы құрамда қайта куәландыру жүргізілген жоқ.

 
 *) Жоғары басқарушы құрамға қатысты қайта куәландыру жүргізілген жоқ.

### Мемлекеттік қауіпсіздік органдары қызметкерлерінің айырым белгілері
#### 1935 жылы
«КСРО ішкі істер халық комиссариаты Мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасының басқарушы құрамның қызметі туралы ереже» (ІІХК 23.10.1935 ж. № 335 бұйрығымен жарияланған). Ол кезекті атақтарды беру тәртібін, қызметкерлерді қызметке тағайындау және босату тәртібін, айырым белгілерін анықтады. Бұл «Ереже...» БК(б)П ОК Саяси Бюросының № П38/148 «Мемлекеттік қауіпсіздіктің бас комиссарына және басқарушы құрамның айырым белгілері туралы» 13.12.1935 ж. шешімімен және КСРО ХКК 12.14.1935 жылғы № 2658 қаулысымен және ІІХК 27.12.1935 жылғы № 396 жарияланған бұйрығымен түпкілікті бекітілді. Айырым белгілердің келесі түрі белгіленді:
* Бас комиссар үшін — астына сабан өрілген дұрыс пішіндегі үлкен бес бұрышты жұлдыз;
* жоғары басқарушы құрамның қалған адамдары үшін — алтын кестемен жиектелген қызыл жұлдыздар (саны — атаққа байланысты);
* аға басқарушы құрамдағы адамдар үшін — күміс кестемен жиектелген қызыл жұлдыздар (саны — атаққа байланысты);
* орта басқарушы құрамдағы адамдар үшін — қызыл қысқартылған үшбұрыштар (саны — атаққа байланысты);

Айырым белгілер форма киімі қайырмасының (обшлаг) үстінде екі жеңге тігілген.

Сондай-ақ ІІХК МҚББ ілгектері мен жең танымбелгілері енгізілді, олар қызметкердің басқарушы құрамның белгілі бір санатына жататынын айқындайды. Ілгектер қалақай түсті шұғадан жасалып, ұзындығы 10 см (тігілген кезде — 9 см) және ені 3,3 см болып келетін параллелограмм тәрізді болды. Ілгектер бойлық жолақтың түсімен ерекшеленді (жоғарғы басқарушы құрамға алтын, аға және орта үшін күміс). Жолақ түсі форма киімінің жағасы мен қайырма жиектерінің түсіне сәйкес келді.

Жеңнің танымбелгісі сопақ пішінді болды, қалақай түсті аспаптық шұғадан тігіліп, қылыш, орақ және балға салынған стильдендірілген қалқанның бейнесі бар кестемен жасалған. Кесте картон трафаретінде алтын және күміс жіппен кестелеп тігілген. Танымбелгі форма киімінің сол жақ жеңіне шынтақтан жоғары тігілген.

Арнайы атаққа үміткерлер МҚББ танымбелгісі, жағасы мен қайырымының жиегі жоқ күміс жолағы бар ілгектерін киген.


4-тарау. АЙЫРМА БЕЛГІЛЕР
18. Мемлекеттiк қауiпсiздiк бас басқармасының және оның жергiлiктi органдарының басқарушы құрамдарына мынадай айырым белгiлерi белгiленедi:
: а) қызыл түсті екі жеңді қысқартылған үшбұрыштар — мемлекеттік қауіпсіздік сержанты;
: ә) қызыл түсті үш жеңді қысқартылған үшбұрыштар — мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты;
: б) күміс зермен тігілген бір жеңді жұлдыз — мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты;
: в) күміс зермен тігілген екі жеңді жұлдыз — мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты;
: г) күміс зермен тігілген үш жеңді жұлдыз — мемлекеттік қауіпсіздік капитаны;
: ғ) алтын зермен тігілген бір жеңді жұлдыз — мемлекеттік қауіпсіздік майоры;
: д) алтын зермен тігілген екі жеңді жұлдыз — мемлекеттік қауіпсіздік аға майоры;
: е) алтын зермен тігілген үш жеңді жұлдыз — 3-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары;
: ж) алтын зермен тігілген төрт жеңді жұлдыз, оның біреуі төменгі жағында — 2-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары;
: з) алтын зермен тігілген төрт жеңді жұлдыз, оның біреуі үстіңгі жағында — 1-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары;

: Е С К Е Р Т У. Айырым белгісі екі жеңге де тағылады.

: МҚББ барлық басқарушы құрам үшін бекітілген үлгідегі арнайы жең белгісі белгіленеді. Жеңдегі белгі сол жақ жеңге тағылады.

: МҚББ басқарушы құрамның адамдары ілгектеріне бойлық сабан киеді, атап айтқанда:
: а) күміс сабан — сержант, кіші лейтенант, лейтенант, аға лейтенант және капитан;
: ә) алтын сабан — майор, аға майор, 3-, 2- және 1-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары.

: Кіші жедел лауазымдардағы сынақ мерзімінен өтіп жүрген атаққа үміткерлер МҚББ басқарушы құрам үшін белгіленген күміс бойлық сабанмен бекітілген нысанды киімді, бірақ айырым белгілері мен жең белгісінсіз киеді.

: Ілгектегі көк түсті сабанды, бірақ жеңдерінде айырым белгілерінсіз Мемлекеттік қауіпсіздік Бас басқармасының және фельдъегерлік корпус оқу орындарының курсанттары киеді.

19. Басқарушы құрамның жеке тағайындалған арнаулы атаққа сәйкес келмейтін айырым белгілерін тағуы заң бойынша жауапқа тартылады.

Е С К Е Р Т У. Запастағы және отставкадағы басқарушы құрам ілгектерінде ерекшеленетін жапсырмалары бар ілгектерді (41, 48, 49-баптар) киеді, оның егжей-тегжейлі сипаттамасы КСРО ІІХК осы «Ережені» қолдану туралы нұсқаулығында келтірілген.
----
41. Отставкаға кеткен басқарушы құрам адамдарына нысанды киiм киюге рұқсат етiледi, бiрақ айырым белгiсiз.

КСРО Ішкі істер халық комиссарының рұқсатымен отставкаға кеткен жеке адамдарға айырым белгілері бар нысанды киім кию құқығы берілуі мүмкін.

Бұл адамдарға КСРО Ішкі істер халық комиссариаты айырым белгілері бар нысанды киім кию құқығына арнайы куәліктер береді.

----
48. МҚББ запастағы басқарушы құрамға нысанды киiм мен айырым белгiлерiн тек оқу жиындарында, қайта даярлау курстарында және уақытша жедел жұмысқа қабылдау кезiнде киюге рұқсат етiледi.

Қалған уақытта бұл басқарушы құрам адамдарына нысанды киім киюге рұқсат етіледі, бірақ айырым белгілерінсіз.

49. Запастағы адамдарға КСРО Ішкі істер халық комиссарының арнайы рұқсатымен айырым белгілері бар нысанды киімді оқу-жаттығу жиындары мен қайта даярлау курстарынан тыс жерде кию құқығы берілуі мүмкін.

Бұл адамдарға КСРО Ішкі істер халық комиссариаты айырым белгілері бар нысанды киім кию құқығына арнайы куәліктер береді.


Мәртебесі бойынша Мемлекеттік қауіпсіздік бас комиссары атағы «Кеңес Одағының Маршалы» әскери атағына сәйкес болды (ресми хат-хабар кестелері болған жоқ). 1935-1937 жылдардағы айырым белгі – ілгегінде жолағы бар үлкен жұлдыз, 1937-1943 жылдары ілгегіндегі үлкен жұлдыз (Кеңес Одағының Маршалы сияқты, бірақ ілгегінде мемлекеттік қауіпсіздік органдарының түстері болды), 1943-1945 жылдары Кеңес Одағы маршалдарының иық белгілеріне ұқсас иық белгілер.

#### 1936 жылы
* 1935 жылғы айырым белгілер жүйесі сәтсіз болды: жең белгілерін ажырату қиын болды.

Осыған байланысты 1936 жылы 4 сәуірде КСРО ішкі істер халық комиссары Г.Г.Ягода И.В.Сталин мен В.М.Молотовтың атына жазбахат жолдап, онда ілгектеріне жеке белгілерді қосымша енгізуді ұсынды. Бұл ұсыныс қабылданды. Жаңа ілгектер БК(б)П ОК Саяси бюросының 24.04.1936 жылғы № П39/32 шешімімен және КСРО ХКК № 722 «ІІХК басқарушы құрамның қосымша айырым белгілері туралы» 28.04.1936 жылғы қаулысымен бекітіліп, ІІХК 30.04.1936 жылғы № 152 бұйрығымен енгізілді. Ілгектерге жеңге ұқсас белгілер (алтын және күміс жалатылған металл немесе кестеленген жұлдызшалар, қызыл жылтыр кесілген үшбұрыштар) қосылды, бірақ орналасуы жағынан олардан біршама ерекшеленді.

* Қорғаныс халық комиссариаты мен ІІХК арасындағы келісімдерге байланысты Арнайы бөлімдердегі айырым белгілері мәселесі біраз уақытқа дейін ашық күйінде қалды. ҚХК/ІІХК 1936 жылғы 23 мамырдағы № 91/183 бірлескен бұйрығымен «КСРО ІІХК МҚББ арнайы органдары туралы ереже» жарияланды, оған сәйкес астыртын жұмыс мақсатында әскерлерде жұмыс істеген ІІХК арнайы бөлім қызметкерлеріне тиісті дәрежедегі әскери-саяси құрамның киім-кешектері мен айырым белгілері белгіленді.

**КСРО ІІХК МҚББ қызметкерлерінің айырым белгілері, 1936 жылғы үлгі*)**

  *) *Ілгектердегі жұлдызшалар мен белгілер — 1936 жылдың 30 сәуірінен (ІІХК № 152 бұйрығы). МҚ танымбелгісі —— тек сол жақ жеңде.*

#### 1937 жылы
* ІІХК 1937 жылғы 15 шілдедегі № 278 бұйрығымен айырым белгілерінің жүйесі тағы да өзгертілді. Жеңдік айырым белгілері жойылып, ілгектердің сыртқы түрі өзгертілді. Ілгектер екі түрде орнатылды: гимнастерка немесе бещпентше және шинел үшін. Гимнастеркалық ілгектер бұрынғы пішіні мен өлшемін сақтап қалды. Шинелдер ромб тәрізді, жоғарғы жағы дөңес ойыс болды. Ілгектің биіктігі - 11 см, ені - 8,5 см. Ілгектердің түсі өзгеріссіз қалды: қызыл күрең көмкермесі бар крапты. Жұлдызшалар мен бұрыштықтардың орнына ЖШҚӘ қабылданған айырма белгілерге ұқсас белгілер орнатылды: жоғары басқарушы құрамға «ромб», аға басқарушы құрамға тіктөртбұрыштар («шпалдар») және орта басқарушы құрамға шаршы («текше»):

Шынтақ иілісінде:
* мемлекеттік қауіпсіздік капитанына дейін: ортасында қылыш, орақ және балға бар секпіл түсті шұғаға кестеленген сопақша; сопақша мен қылыштың жүзі — күміс түсті, қылыштың сабы, балға мен орақ — алтын түсті;
* мемлекеттік қауіпсіздік майоры және одан жоғары – ортасында қылыш, орақ және балға бар секпіл түсті шұғаға кестеленген сопақша; сопақша — алтын түсті, қылыш, орақ және балға — күміс түсті;

1937-1943 жж. (Ұлы Отан соғысының басында да)

* ІІХК 1943 жылғы 18 ақпандағы № 126 бұйрығымен КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «ІІХК органдары мен әскерлерінің жеке құрамы үшін жаңа айырым белгілерін енгізу туралы» 9.2.1943 жылғы Жарлығына сәйкес қолданыстағы ілгектердің орнына жаңа айырым белгілер - иық белгілері енгізілді, сондай-ақ КСРО ІІХК органдары мен әскерлерінің жеке құрамы үшін киім формасын кию ережелері бекітілді.

## Милиция қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері

### 1936 жылы
КСРО орталық атқару комитеті мен халық комиссарлар кеңесінің 1936 жылғы 26 сәуірдегі «КСРО ІІХК жұмысшы-шаруа милициясы жеке құрамының арнаулы атақтары мен айырым белгілері туралы» Қаулысымен ІІХК жұмысшы-шаруа милициясы үшін арнайы атақтар белгіленді:
;Басқарушы құрамы:
* Милиция бас директоры;
* Милиция директоры; 
* Милиция инспекторы;
* Милиция аға майоры;
* Милиция майоры;
* Милиция капитаны;
* Милиция аға лейтенанты;
* Милиция лейтенанты;
* Милиция кіші лейтенанты;
* Милиция сержанты;

;Кіші басқарушы құрамы:
* взвод командирінің көмекшісі, милиция старшинасы;
* милиция бөлімшесі командирі;
* аға милиционер.

;Қатардағы қызметкер:
* милиционер.

ЖШМ айырым белгілері Қызыл Әскерде және ІІХК ішкі және Шекара әскерлерінде қабылданған айырым белгілерінен ерекшеленді. Егер атақтарды ажыратуға негіз болып алуан түрлі үйлесімдегі қызыл жылтыр әртүрлі геометриялық фигуралар болса, онда мұнда алтын ойықтардағы металлды күміс жалатылған жұлдызшалар негіз болды.

**Кесте: 1936 жылғы үлгідегі милиция қызметкерлерінің айырым белгілері.**
* **Басқарушы құрамы**

* **Орта, кіші басқарушы құрамы және қатардағы қызметкер**

* **МАИ басқарушы құрамы (КСРО ІІХК 1939 жылдың 26 сәуіріндегі № 219 бұйрығы)**

 *) *КСРО ІІХК 09.07.1936 жылғы № 381 бұйрығы.*
 **) 1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін КСРО Елтаңбасы өзгертілді (таспа орамының саны 11-ге дейін ұлғайтылды). Екі нұсқасы да көрсетілді. Кіші басқарушы құрам мен қатардағы қызметкердің ілгектерінде 1937 жылғы елтаңба бейнеленген.
 ***) КСРО ІІХК 1939 жылғы 26 сәуірдегі № 219 бұйрығы.

### 1939 — 1943 жылдары
1939 жылдың жазының аяғында № 524 (24.08.1939) бұйрық ЖШМ жеке арнайы атақтарға арналған жаңа айырым белгілер орнатылды - нысан киімі бойынша Қызыл Әскерде, ІІХК және Мемлекеттік қауіпсіздік әскерлерінде бұрыннан келе жатқанға ұқсас - үшбұрыштар, шаршылар («текшелер», «кубарлар»), тіктөртбұрыштар («шпалдар») және қызыл көмкермесі бар көк түсті жылтырдан жасалған көгілдір (гимнастеркалық және шинелдік) ілгектегі ромбтар. Шындығында, 1936 жылы жеке атақтар енгізілгенге дейін болған белгілердің қайтарылуы болды, айырмашылығы енді бұл белгілер ресми санаттарды емес, атақтардың өзін білдірді.

Осылайша, ЖШМ айырым белгілері ІІХК және ЖШҚӘ құрылымдарында бұрыннан бар белгілермен біріктірілді. Ескі айырым белгілері (саңылаулары және жұлдызшаларыменен) жойылды, оларды тағуға тыйым салынды.

### 1943 жылы
1943 жылдың 9 ақпанындағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «ІІХК және полиция басқарушы құрамдарының шендері туралы» жарлығымен милицияның басшы құрамы үшін жаңа арнаулы атақтар (қатардағы қызметкерлер атақтары өзгеріссіз қалды) белгіленді:

### 1947 жылы
1947 жылы 17 маусымда КСРО Министрлер Кеңесінің № 2104-556сс құпия қаулысымен КСРО МҚМ құрамында Теміржол және су көлігінің Басты қорғаныс басқармасы (БҚБ) құрылды. Жергілікті бөлімдер Орталық басты басқармаға бағынды. 1947 жылдың 19 маусымынан кейін көлік милициясы ТУ-дан МҚМ жаңа БҚБ өтті, оның негізінде екі жедел-әскери бөлімше құрылды: теміржол көлігіндегі МҚМ күзет корпусы және су көлігіндегі МҚМ күзет дивизиясы. Көлік милициясы дербес құрылым ретінде қызметін тоқтатты. МҚМ жүйесіне көшумен көлік милициясы әскери қызметші мәртебесін алып, милицияның арнаулы атақтарынан әскери атақтарға қайта куәландырудан өтті.

Милиция қызметкерлерінің нысанды киімінің өзгеруіне байланысты айырым белгілерінің — иық белгілердің сыртқы түрі өзгертілді. Шен жүйесі өзгеріссіз қалды.

#### 1943-1948 жылдағы милиция қызметкерлеріндегі иық белгілерінің үлгілері
* Жоғарғы басқарушы құрам:

* Аға және орта басқарушы құрам:

* Кіші басқарушы құрам және милиция бөлімшесінің қатардағы қызметкері:

* Милиция оқу орындары курсанттары:

### 1952 жылы
Көлік милициясы (КСРО МҚМ БҚБ) қызметкерлеріне арналған әскери атақтар барлық қызметкерлерді милицияның арнайы атақтарына қайта куәландыру арқылы жойылды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1952 жылғы 21 тамыздағы Жарлығы:

* КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының  1943 жылғы 9 ақпандағы «ІІХК және милиция басқарушы құрамның шендері туралы» Жарлығының қолданысы КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі көлік милициясының жеке құрамына таратылсын.


Арнайы атақтардың бұл жүйесі 1973 жылғы 23 қазанға дейін созылды, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «ішкі істер органдарының қатардағы қызметкер және басқарушы құрамдарының арнаулы атақтары туралы» Жарлығымен КСРО ЖКТ 02.09.1943 жылғы Жарлығының, сондай-ақ КСРО ЖКТ 21.08.1952 ж. және 24.10.1966 ж. Жарлықтарындағы 1-баптарының күшін жойды, КСРО ІІМ милиция қызметкерлерінің кейбіреуі жойылып, жаңа арнаулы атақтар берілді.

#### 1947-1958 жылдағы милиция қызметкерлеріндегі иық белгілерінің үлгілері
* Жоғарғы басқарушы құрам:

* Аға және орта басқарушы құрам:

* Кіші басқарушы құрам және милиция бөлімшесінің қатардағы қызметкері:

## Өрттен қорғаушылар
1934 жылдан бастап КСРО ІІХК құрамында өрт сөндіру бас басқармасы (ӨСББ) құрылды, оның құрамына а) 1920 жылдан бастап РКФСР ІІХК және оның коммуналдық-шаруашылық басқармаларының құрамына кіретін қалалық өрттен қорғау бөлімшелері, ал 1931 жылдан бастап РКФСР (және басқа одақтық республикалар) Коммуналдық шаруашылық халық комиссариаты кірді. Бұл құрылым жаңа Халық комиссариатында өз атауын сақтап қалды. Сонымен қатар, ә) өз міндеттерін ерекше маңызды және өртенгіш нысандарда орындаған, БМСБ бағынған, **әскерилендірілген өрт сөндіру** (ӘӨС) бөліктері ІІХК қалды.

Бұл ретте мекемелік өрт сөндіру өз халық комиссариаттарына бағынышты болып қала берді.

КСРО ІІХК құрамындағы МӨС үшін аспаптың көк түсі, ӘӨС үшін — секпіл түсті бекітті; айырым белгілері уақыт өте келе мүмкіндігінше бірегейлендірілді. Өрт сөндіру жүйесінде жеке шендер енгізілмеді - 1943 жылға дейін тек ресми санаттармен шектелді. Әскери (ЖШҚӘ, ІІХК ІӘ және ШӘ) немесе арнаулы (ІІХК МҚББ, ЖШМ) атағы барлар, МӨС немесе ӘӨС-ға іссапарға жіберілген кезде, әдетте, өз мекемелерінің нысанды киімі мен айырым белгілерін киді.

### 1936 жылғы үлгідегі айырым белгілері
1936 жылы 16 маусымда КСРО ІІХК № 285 бұйрығы шықты, онда ІІХК ӘӨС ресми санаттары үшін жаңа форма мен айырым белгілері белгіленді. Ұқсас айырым белгілер, бірақ аспаптың түсі басқа, МӨС үшін де бекітті.

Лауазымдар қызыл жылтырдан жасалған металл белгілермен белгіленді — **жұлдызшалар** (жоғары басқарушы құрам), **бесбұрыштар** (аға басқарушы құрам), **шеңберлер** (орта басқарушы құрам) және **жартылай шеңберлер** (кіші басқарушы құрам).

Сонымен қатар, лауазымдық санаттан басқа әрекеттік жүктемені білдірмеген қызыл күрең жиегі бар секпіл түсті ілгектерімен көрсетілген (өлшемі стандартты, шамамен 33-тен 100 мм-ге дейін). Жоғары, орта және аға басқарушы құрамның ілгектерінде өрт сөндіру қызметінің күміс металдан жасалған танымбелгілері (айқастырылған балта және алқагүлге орнатылған үстемеленіп тұрған жалынды алауы бар жазылма кілт), кішіге - ақ металдың өртке қарсы қызмет белгілері, қатардағы қызметкерде – мамандығы бойынша белгілер – балташы (айқастырылған балталар), оқпаншы (айқастырылған оқпандар), стендерлер (өрт сорғыш) болды. Қатардағы қызметкер және кіші басқарушы құрам ілгектерінің ортасында (13 мм) кең сары саңылау болды, орта басқарушы құрамда — саңылаудың ортасында күміс сабан, аға басқарушы құрамда — саңылау шеттерінде екі күміс сабан, жоғарғы басқарушы құрамда — үш күміс сабан (саңылаудың шетінде және ортасында) болды.

Айырым белгілер келесі мағынаны білдірді:
* жоғары, аға, орта басқарушы құрам үшін — алтын зерлі жіппен және алтын жіппен кестелене жиектелген секпіл түсті шұғадан жасалған алтыбұрышты қалқан (110-дан 75 мм), қалқанның жоғарғы жартысында — өрт сөндіру бөлімінің танымбелгісі, төменгі жағында — лауазымы бойынша айырым белгілері тұрды;
* кіші басқарушы құрам мен қатардағы қызметкерлер үшін — қызыл күрең жиегі бар секпіл түсті шұғадан жасалған бесбұрыш (120 х 75 мм), жоғарғы бөлігінде — ақ металдан жасалған өрт сөндіру қызметінің белгісі, ортасында — айырым белгілері.

Белгілер нысанды киімдегі жеңнің төменгі жағына тағылды.

Мәскеу қаласының 1936 жылғы 13 қыркүйектегі «ІІХК № 285-36 бұйрығымен жарияланған ІІХК ӘӨС киім үлгісіне өзгерістер енгізу туралы» бұйрығы.

КСРО ОАК Төралқасы комиссиясының 16.08.1936 жылғы шешіміне сәйкес ІІХК ӘӨС үшін белгіленген нысанды киім үлгісіне келесі өзгерістер енгізілді (ІІХК 16.06.1936 № 285 бұйрығы):
* жеңді қалқан кию — тоқтатылды;
* қалқанға орнатылған айырым белгілер — ілгектеріне көшірілді;
* қалқанға орнатылған танымбелгіні сол жеңге шынтақтан жоғары ауыстырылды.

### 1938 жылғы үлгідегі айырым белгілері
*Мәскеу қ. ІІХК 1938 жылғы 15 сәуірдегі № 250 «Әскерилендірілген өрт сөндіру бөлімінің жеке құрамына жаңа нысан киімін енгізу туралы» бұйрығы*

*1938 жылдың сәуір айынан бастап КСРО ІІХК әскерилендірілген өрт сөндірудің, мектептердің және өрт сөндіру аппаратының жеке құрамы үшін қосымша сипаттамаға сәйкес нысанды киім қолданысқа енгізілсін.*

*КСРО ішкі істер халық комиссарының орынбасары дивизия командирі Чернышев.*

; Ілгектері
а) Басқарушы құрам мен қатардағы қызметкердің гимнастеркалары мен шинелдердегі ілгектеріне қолданыстағы 35X105 мм өлшемдегі гимнастерка ілгектер белгіленді.

ә) Ілгектер ені 2,5 мм, бір-бірінен 7 мм қашықтықта тігілген қызыл күрең түсті көмкерме мен сары түсті ұзын бойлық жолақтары (ортасында) секпіл түсті аспап шұғасынан тігіледі.

б) Жоғарғы, аға және кіші басқарушы құрам ілгектеріне екі жолақ тағылады.

в) Орта басқарушы құрам мен қатардағы қызметкерлер ілгектеріне бір жолақ тағылады.

г) Барлық қызметкерлердің ілгектеріне француз кілтімен айқастырылған балташадан тұратын белгі тағылады. Жоғарғы басшы құрам үшін — алтын түсті, басқалары үшін — күміс түсті.

; Айырым белгілері
Басқарушы құрам ілгектеріне айырым белгілерін тағылады

а) жоғарғы: 12-санат — 3 алтын түсті жұлдызша; 11-санат — алтын түсті 2 жұлдызша; 10-санат — 1 алтын түсті жұлдызша;

ә) аға: 9-санат — 3 күміс түсті жұлдызша; 8-санат — 2 күміс түсті жұлдызша; 7-санат — 1 күміс түсті жұлдызша;

б) орта: 6-санат — 4 күміс түсті жұлдызша; 5-санат — 3 күміс түсті жұлдызша; 4-санат — 2 күміс түсті жұлдызша; 3-санат — 1 күміс түсті жұлдызша;

Кіші басқарушы құрам мен қатардағы қызметкерлер ілгектеріне айырым белгілері тағылмайды.

; Танымбелгісі
Танымбелгіні орта, аға және жоғарғы басқарушы құрам жейденің, пәлтенің және шинелдің сол жақ жеңінде (шынтақтан жоғары) тағады.

Танымбелгі крахмалданған кенептің үстіне керілген секпіл түсті аспап шұғадан жасалған және айқастырылған балташа, француз кілті менен алаудан тұратын шірге қойылған өрт-техникалық белгі (алтын жіппен кестеленген) шірінен (күміспен кестеленген жапырақтардан жасалған) тұрады.

### 1939 жылғы үлгідегі айырым белгілері
*Мәскеу қ. 26.02.1939 ж. «ІІХК № 250-38 ж. бұйрығына өзгерістер енгізу туралы» бұйрығы*

*КСРО ІІХК 1938 жылғы 15 сәуірдегі № 250 бұйрығына мынадай өзгерістер енгізілсін.*

*Өрт сөндіру бөлімінің жоғарғы басқарушы құрам үшін берілген үлгілерге сәйкес ілгектеріне үш жолақ тағылады (бұрынғы екі жолақтың орнына). КСРО ІІХК барлық ӘӨС жеке құрамдары, мектептері мен өрт сөндіру аппараттары үшін жейде, пәлте және шинелдің сол жақ жеңінде (шынтақтан жоғары) танымбелгіні тағу — *'тоқтатылсын*'.*

*КСРО Ішкі істер халық комиссарының орынбасары дивизия командирі Чернышев.*

 *) КСРО ІІХК № 489 бұйрығы

## Тағы қараңыз
* КСРО ішкі істер халық комиссариаты
* КСРО ішкі істер министрлігі
* КСРО халық санағы (1926)

## Дереккөздер

Санат:КСРО ІІХК
Санат:КСРО ішкі істер министрлігі