Словендер

**Словендер** () — оңтүстік славян ұлты, Словенияның негізгі халқы. Халқы: 1,6 миллион адам. (2002, халық санағы). Олар Италияның солтүстік-шығысында (59,8 мың адам 2004 ж.), Аустрияның оңтүстігінде (24,9 мың адам 2001 ж.) және Батыс Мажарстанда (2,8 мың адам – 2011 ж.), сондай-ақ АҚШ-та (178 мың адам, 2006 ж.) Канадада (37,2 мың адам – 2011 ж.) т.б. елдерде қонстанған. Жалпы саны шамамен 2 - 2,5 млн. адам.

## Эндоэтнонимдері
Мажар тілінде – «Szlovének»; орыс тілінде – «Словенцы»; беларусь тілінде - «Славенцы»; украин тілінде – «Словенці»; чех тілінде – «Slovinci»; серб тілінде – «Словенци»; хорват тілінде – «Slovenci»; болгар тілінде – «Словенци»; македон тілінде – «Словенци»; итальян тілінде – «Sloveni»; қазақ тілінде «Словендер»; француз тілінде – «Slovènes»; ағылшын тілінде – «Slovenes»; неміс тілінде – «Slowenen»; испан тілінде – «Eslovenos».

## Тілі
Тілі - словен тілі. Словен қауымдастығы ғасырлар бойы тау жоталарымен бір-бірінен оқшау дамығандықтан, өзінің шағын географиялық аймағына қарамастан, диалектілік бөлінудің жоғары деңгейімен сипатталады.

## Діні
Словендердің діни ұстанымы — көпшілігі католиктер, протестанттар мен православие бар.

## Тарихы
Біздің дәуіріміздің 6-7 ғасырларында словендер Балқан түбегіне түгелдей дерлік қоныс аудара бастады. Кейінірек 8 ғасырда олар Дунай өзенінің маңындағы Төменгі Паттонияға қоныстана бастады. Осылайша 8 ғасырдың аяғында екіге бөлінген екі халық пайда болды - паннондық словендер мен карантандықтар немесе Альпі маңында тұратын адамдар.
Қолайсыз саяси жағдайлар мен аварлардың шапқыншылығы халықтардың бөлінуіне ықпал етті.

9 ғасырда, аварлардан азат етілгеннен кейін альпілік словендер Коротания деп аталатын князьдықты құрады. Аз уақыт өмір сүрген Қаратания көрші елдерге, феодалдық мемлекеттерге, Бавария мен франктерге тәуелді болды. Сонымен бірге паннондық словендердің аумағы, Орта Дунай аймағы Ұлы Карл империясына тәуелді болды және бұл 10 ғасырға дейін жалғасты.

Халықтардың бірігуі 10 ғасырдың ортасында ғана, Орта Дунайдан Шығыс Альпіге дейінгі альпілік словендер мен паннондықтар деп аталатындар өмір сүрген бүкіл аумақты неміс княздігі басып алған кезде ғана болды. Бұл жаулап алу словендер арасында мәдениет пен діннің таралуына түрткі болды, өйткені олардың көпшілігі жаңа дін – католицизмді ұстанды, қолөнер тарай бастады, ал көптеген словендер жоғары сапалы қолөнершілерге айналды. Бұл 16 ғасырдың ортасына дейін жалғасты, словендер жері жақында билікке келген Габсбургтер әулетіне тәуелді болды.
нобай|оңға|200px|Карантания шамамен 800 ж.     
Словенияның тәуелсіздігі үшін күрес 17 ғасырда шарықтау шегіне жетті. Словендер 18 ғасырда қайтадан Габсбургтер мен католик шіркеуіне тәуелді болды. 1848 жылғы Австриядағы революция халықтың позициясын тәуелсіз мемлекет ретінде еркін дамуға өзгертті. 20 ғасырдың басында өнеркәсіптік өсу, экономикалық даму және саяси ұстанымдар Словенияға Балқан түбегіндегі ең ықпалды мемлекеттердің бірі болуына көмектесті. Словен мәдениетінің ең жоғары дамуы орын алды, мектептер ашылды, словен тілінде газеттер белсенді түрде шығарылды. 

1920 жылы Югославия мемлекеті пайда болды, оның ішінде словендер, сербтер, хорваттар да кірді. 20 ғасырдың 50-жылдарында словендер территориясы Италияның құрамына енді. 1991 жылы қазіргі Словения құрылды.

Кезінде бұл аумақты мекендеген халықтар көптеген елдердің ықпалында болды, оңтүстік халықтары итальяндық мәдениетке ұшырап, Қайта өрлеу дәуірінен көптеген ерекшеліктер әкелді, солтүстік халықтар аздап немістеніп, олардың көпшілігі католицизмді ұстана бастады. Осылайша, мәдениет, дін, тіл өзгерістерге ұшырады, бірақ сонымен бірге өзінің бастапқы ерекшеліктерін сақтап қалды.

## Кәсібі
Словендердің дәстүрлі кәсібі - егіншілік болды. Словендер қара бидай, бидай, сұлы, бұршақ, қарақұмық, картоп, көкөніс, құлмақ және т.б. өсірді, бау-бақша, жүзім шаруашылығымен айналысты, қой, ешкі, ірі қара өсірді. Ара шаруашылығы айтарлықтай дамыды. 

Словендердің ең танымал халық қолөнерінің бірі - керамика және қыш бұйымдарын жасау. Шеберлер саз балшықтан ыдыс-аяқ, зергерлік бұйымдар, мүсіншелер, кәдесыйлар сияқты түрлі бұйымдар жасайды. Тоқу және кесте тігу де словендердің халық қолөнерінің ішінде маңызды орын алады. Шеберлер кілем, дастархан, ұлттық киімдер сияқты ғажайып тоқыма бұйымдарын жасайды, олар дәстүрлі ою-өрнектермен безендірілген.
Ағаш өңдеу және ағаш ою - словендердің маңызды халықтық қолөнері. Ойыншықтар, ыдыс-аяқ, жиһаз, сәндік элементтер сияқты таңғажайып ағаш бұйымдарын жасайды.

## Тұрмыс салты
Словенияда отбасымен және қоғаммен байланысты терең дәстүрлері бар. Словенияда отбасы әрқашан маңызды рөл атқарды және үлкендерге құрмет пен ұрпақтар арасындағы қолдау сияқты көптеген дәстүрлер мәдени мұраның маңызды бөлігі болып табылады. Отбасылық жиналыстар мен мерекелер Словенияда кең таралған, мұнда барлық отбасы мүшелері әдетте үйлену тойлары, шоқындыру рәсімі және туған күндер сияқты маңызды оқиғаларды тойлауға жиналады.

Словения қоғамында көршілік байланыстар да маңызды рөл атқарады. Адамдар дәстүрлі түрде қиын уақытта бір-біріне көмектеседі, ал әлеуметтік қарым-қатынастар көбінесе өзара қолдау негізінде құрылады. Мысалы, ауылдық жерлерде егіс алқабында бірігіп жұмыс істеу дәстүрі қалыптасқан, бұл адамдар арасындағы байланысты нығайтуға көмектеседі.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекеннің басым түрі шашыраңқы (шағын аулалы және көп аулалы) және әр алуан орналасу (шоғыр, қатар, шеңбер) болды. Дәстүрлі словендік тұрғын үйлер - ағаш, тас немесе рамалы, бір қабатты, кейінірек екі қабатты үйлер болды. Биік төбесі бар екі бөлмелі үйлер кеңінен таралған.
нобай|оңға|200px|1920 жылдапрдағы словен ауылы     
Тұрмыстық қажеттіліктер үшін, негізінен шөп пен астықты кептіру және сақтау үшін, барлық жерде дерлік козолец деп аталатын жабық торлы құрылым қолданылды.

Приморьеде бір бөлмеден тұратын ауылдық тұрғын үйлер  тастан, төбесі тас тақталардан жасалған, Альпі аймақтарында - ағаштан, ал Паннония аймағында - тақтай мен төбесі бар саздан салынған. Кейінірек олар кіреберіс галереяларын салды. Континенталды Словенияның қалалық тұрғын үйлері, 15 ғасырға дейін тек ағаштан жасалып, бірте-бірте тастан жасалған ғимараттарға ауысып, бірінші қабатта дүкен немесе шеберхана, жоғарғы қабаттың алдыңғы бөлігінде тұрғын үйлер және олардың артында қосалқы бөлмелері бар құрылымға ие болды. Қалалық тұрғын үйлер роман және готикалық дәуірлерде тастан салынған, ал готикалық ғимараттардың пайда болуы Венеция сәулетімен байланысты. Екі қабатты үйлерден бөлек, үш қабатты үйлер де болды.

### Дәстүрлі киімдері
Словен ұлттық киімдерінің тарихы ғасырлар бойы дәстүр мен эволюцияны қамтиды. Словенияның әр аймағында түстері, өрнектері, стильдері мен бөлшектері бойынша ерекшеленетін өзінің ерекше костюмдері бар. Словендердің ұлттық киімдері ерлер мен әйелдерге бөлінеді, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері мен белгілері бар.
Словендердің әйелдер ұлттық киімдері әдетте әртүрлі элементтерді қамтиды: кестеленген блузкалар, кестелі белдемшелер, алжапқыштар, бас киімдер, зергерлік бұйымдар. Әйелдер костюмдеріндегі үлгілер аймақтық дәстүрлерді, діни мотивтерді немесе табиғи элементтерді көрсете алады.

Словениялық ерлердің ұлттық киімдері де аймақтарға қарай ерекшеленеді. Оларға әртүрлі элементтер кіреді: жилеткалар, жейделер, шалбарлар, белдіктер, бас киімдер. Түс схемалары, үлгілер мен бөлшектер әр аймақ үшін бірегей болуы мүмкін. Ерлерге арналған костюмдер көбінесе киімнің кәсіби немесе әлеуметтік мәртебесін көрсетеді.

Қазіргі кезде қала тұрғындарынан да, ауыл тұрғындарынан да словендердің заманауи киімдерінде ұлттық ерекшелікті байқау қиын, барлығы жалпыеуропалық қалалық киім киеді.

### Дәстүрлі тағамдары
нобай|оңға|200px|Словен тәттілері     
Тағамдарының негізі - жарма және әртүрлі ет түрлері: шошқа еті, қой еті, сиыр еті, құс еті. Дегенмен, словендіктердің сүйіктісі тағамдары - теңіз өнімдері, көк, көкөністер мен бұршақ дақылдары: картоп, сәбіз, репа, тәтті бұрыш, бұршақ, бұршақ, спаржа, артишок.

Пісірілген тұқы (Pečena postrv) — ең танымал тағамдардың бірі. Сазан шарап пен дәмдеуіштерде маринадталған, содан кейін пеште немесе грильде пісірілген. Бұл тағам әдетте картоп пен салатпен бірге беріледі.
Кранеска шұжықтары (Kranjska klobasa) — бұл шұжықтар ең танымал словен өнімдерінің бірі болып табылады. Олар дәмдеуіштерде шошқа етінен дайындалады. Кранеска шұжықтарына әдетте ашытылған қырыққабат немесе қыша қосылған.
Потица (Potica) — бұл жаңғақтар, көкнәр тұқымдары, сүзбе немесе басқа ингредиенттер салмасы бар орамға ұқсас дәстүрлі словендік десерт. Потика жиі мерекелер мен ерекше жағдайларға дайындалады және словения аспаздық мұрасының ажырамас бөлігі болып табылады.

### Фольклоры
Словендер олардың табиғатпен және қоршаған әлеммен байланысын көрсететін мифология мен аңыздардың бай мұрасына ие. Словен мифологиясындағы ең танымал кейіпкерлердің бірі - табиғатты қорғаушы және ормандарды сақтаушы Қызыл Барон (Zeleni Jurij). Сондай-ақ әлі күнге дейін словендердің жүрегінде өмір сүретін ормандар, таулар мен өзендердің рухтары туралы көптеген аңыздар бар.

Музыка мен би словендер мәдениетінде маңызды рөл атқарады. Халық әндері (narodne pesmi) көбінесе ауызша ұрпақтан-ұрпаққа беріледі және словен халқының өмірінің әртүрлі аспектілерін көрсетеді: махаббат, қиындықтар, мерекелер. Коло және полька сияқты билер де словен фольклорының ажырамас бөлігі болып табылады.

Словендер мерекелерге, үйлену тойларына, туғандарға және басқа да оқиғаларға байланысты көптеген дәстүрлі рәсімдер мен әдет-ғұрыптарға ие. Мұндай рәсімдер табиғатқа, еңбекке, отбасы құндылықтарына деген терең құрметті көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Славян халықтары
Санат:Словения
Санат:Оңтүстік славяндар