open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абыз тау, аңыз тау

Ұлытау- Ұлы Даладағы қазақ этносының қалыптасу тарихымен мейілінше терең байланысқан аймақ. Көшпенділер мәдениеті жайлы: «Көшпенділер өз кезеңінде дүниеге шалбар мен ертоқымды алып келді. Осы аса маңызды «өнер тапқыштық жаңалықтардың» екеүі де көшпенділер әлемінде жасалғаны ешқандай күмән тудырмайтын ақиқат. Бұл «Өнертапқыштық жаңалықтар» кез келген данышпындық секілді өте қарапайым.
Тарихи түп-түбіріне үнілсек, көшпенділер бүкіл әлемдегі, жер бетіндегі адамзат атаулының бұттарын жапқызған және кезі келгенде атқа мінгізген»,-деп кесімді пікір айтқан еуразиялық қозғалыс манифистінің авторы,аса ірі гуманист-ғалым  П.Н.Савицкий 1957 жылы иммиграцияда Л.Н.Гумилевке жолдаған хатында Ұлытау құдіретіне мынандай баға береді « Тарихтың кейбір кезендерінде қазақтың сулы,нулы «қоян жон» қырқаларының да (биіктігі 1500 метрге дейін және одан жоғарырақ; мысалы, Қызыларай жоталары -1559м) этностардың өсіп дамыған ордасы болғандығына ешқандай күмән жоқ. Бұл-қазіргі Қарағанды маңы. «Қоян жон» жоталар «чудтардың» құжыныған тасқа ойып салған суреттеріне толы, бұл этностың ұзақ әрі күрделі тарихи жолдар өткендігін көрсетеді.
 Санат: География
Айналғыш мақтанторғайлар туысы

**Айналғыш мақтанторғайлар** () - Торғайтәрізділер сабының сайрағыш құстар ұлы тұқымдасының Сандуғаштар тұқымдастарға жататын 8 тегінің бірі. Айналғыш мақтанторғай туыстас құстар ұсақ сандуғаштарға ұқсас, бірақ құйрығының ұшы кертеш емес. Шөлде мекендейді. Қазіргі заманда тектің бір ғана түрі танымал - айналғыш мақтанторғай.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Сайрағыш торғай тәрізділер
Санат:Сандуғаштар
Шөл суықторғайлар туысы

Қазақстандағы қунақ туыстас құстарға жататын 18 туыстың біреуі. Шөл қунақтан туысының құстары шағын денелі, қысқа дөңес тұмсықты, желпуіш қауырсындары қызғылт көмкермемен жиектеледі. Екі түрі бар, екеуі де Қазақстанда кездеседі.

## Дереккөздер
Рахима Жұбатұрова

**Рахима Жұбатұрова** - атақты опера әншісі, Қазақстанның халық әртісі. Рахима Жұбатұрова 1943 жылы Әндіжанда (Өзбекстан) туған. Алматы консерваториясын бітіріп, 1975 жылдан бастап Абай атындағы Опера және балет театрының әншісі болған.

Талантты әнші репертуарында Сараның (М.Төлебаев, "Біржан мен Сара"), Дананың (Е.Г.Брусиловский, "Ер тарғын"), Гүлбаршын мен Қамардың (Е.Рахмадиев, "Алпамыс" пен "Қамар сұлу") Татьяна мен Иолантаның (П.И. Чайковский, "Евгений Онегин" мен "Иоланта") және басқа да көптеген кейіпкерлердің әйгілі партиялары бар.

Рахима Жұбатұрова өз өнерін Австрия, Германия, Польша және Югославия театрларының сахналарында көрсеткен.

**Дереккөзі**: «Сен  білесің бе?» энциклопедиясы ISBN 9965-26-407-4
Қызылмойын сұқсыр

**Қызылмойын сұқсыр**,  ()   —Сұқсырлар тәрізділер(Podicipediformes) тұқымдасының бір түрі.

## Биологиялық сипаттамасы
Жемсауы, мойны және екі қапталы қызғылт сары реңді, орташа денелі құс. Тұмсығынан көз арқылы құлаққа  қарай тұқыл түзетін ашық қызғылтсары жолақтар созылады, соған байланысты олар  "тұқылды" құстар деп аталады, қызылмойын сұқсыр тайга  зонасы  мен  орманды дал  зонасына қоныстырып , ұялау  үшін Қазақстанға солтүстіктен ғана -орманды дала  зонасының суқоймаларына енеді. Бұдан басқа ол таудан қашқақтамайды , теңіз деңгеиінен - 1000м және одан жоғары Алтайдан кездеседі. Тоқтау сулы немесе суы  нашар ағатын , су бетінде өсімдіктер бер шағын суқоймаларды ұнатады. Ұяларын қалқыма аралшаларда ғана емес, су  жағасына да орналастырады. Салындыда-5,оқта-текте  6 жұмыртқа болады. Жас балапандар қанатына көтеріле салысымен алысқа көше бастайды. Ұшып өту кезінде біздің елдің әр түрлі бөліктерінен кездесуі мүмкін.

## Таралуы
Қазақстанда өте сирек кездесетін сұқсырлардың бірі.

Еуропа, Азия и Солтүстік Америкада жиі кездеседі.

## Галерея

File:Podiceps_auritus1.jpg
File:Flickr_-_Rainbirder_-_Slavonian_Grebe_(Podiceps_auritus)_(2).jpg
File:Flickr_-_Rainbirder_-_Slavonian_Grebe_(Podiceps_auritus)_(4).jpg
Podiceps auritus MHNT.ZOO.2010.11.39.7.jpg |Museum specimen 


## Дереккөздер

* "Құстар" мектеп энциклопедиясынан
*   

Санат:Сұқсыртәрізділер
Қарғалы сұлыкеш

Гималайдан Қиыр Шығысқа дейін таралған құс. Ташкент өңірімен шекаралас Қазақстанның оңтүстігінен бір-ақ рет кездескен.

## Дереккөздер


Санат:Сарыторғайлар
Поляр сұлыкеші

Бұл кішкене сұлыкеш, басы-қара, мойнында жалпақ ақ қарғысы болады. Ол батыста Алтайға дейін, Сібірде қоныстанады, ал Моңғолия және Қытайда қыстайды. Қазаұстанда Алтайда, республиканың шығыс шекарасымен бірге Бұқтырма және Қарақоба бастауларында аздаған мөлшерде ұялайды.  
 
## Дереккөздер

Санат:Сарыторғайлар
Испандық тасшыбжық

Реңі аздап шыбжың тасшыбжыққа ұқсайды, алайда одан испандық тасшыбжықтың  бүкіл жоны аақ реңді болып келеді. Сондай-ақ аталықта қара түс тек қана тамағында және басының екі жағында және де қанаты  мен құйрығында сақталған. 
Алдыңғы Азия шөлінде мекендейді. Қазақстанда тек қана Маңғышлақ түбегінде, Каспий теңізінің шығыс жағасында кездеседі. 
биологиясы зерттелмеген.

## Дереккөздер
Дала қарақасы

**Дала қарақасы** - қарақас тұқымдастығындағы кішірек шалшықшы. Шалшықшыларға сай емес, ерекше қысқа аяқтарына байланысты, отырған кезде жерде жатқан сияқты болып көрінеді. Бірақ ұшқанда қарлығашты еске түсіреді. Үшкір ұзын қанаттары, айыр құйрығы, қысқа жалпақ тұмсығындағы кең ауыз қиысы - осының бәрі жәндіктерді ұшып жүріп ұстауына икемделген. Қарлығаштар секілді қарақастар да ұзақ уақыт ауада биік қалықтап ұшады, көбіне түтас үйір болып қалықтайды. Ұяларын жерге салады, жұптар бір-бірінен шамалы қашықтықта орналасады, 2-3 шұбар жұмыртқаларын кезектесіп басып шығарып, балапандарын бірге ертіп жүреді. Қазақстанда 4 ай болады (мамырдың басынан қыркүйектің ортасына дейін). Қыстау үшін Оңтүстік Африкаға ұшып кетеді. Жәндіктермен қоректенетін пайдалы құс, шегірткені өте көп жейді. Өкінішке орай соңғы жылдары дала қарақасының саны барлық жерде азайып барады, сондықтан Халықаралық Табиғат Қорғау одағының ерекше тізіміне енгізілді.

Санат:Татреңтәрізділер
Улы саңырауқұлақтар

## Улы саңырауқұлақтар

Жеуге жарамсыз улы саңырауқұлақтар – Улы саңырауқұлақтарға шыбынжұт(мухомор), боз арамқұлақ (поганка), жалған түбіртек (ложный опенок), жалған түлкіжем) ложная лисичка) және т.б.
Шыбынжұттың түрлері: қызыл шыбынжұт, сұрғылт-қоңыр шыбынжұт, порфир шыбынжұты, ақ қалпақшалы сасық шыбынжұт, бозғылт –сары шыбынжұт және т.б.
Шыбынжұт саңырауқұлағының құрамында шыбынды өлтіретін улы зат «мускарин» алкалоиды болатыныанықталды. Көбінесе шыршүа, қарағай, балқарағай ормандары мен қайың ағаштарының жарық көп түсетін ашық алаңдарда өседі. Қызыл шыбынжұттың диаметрі 20см-дей , қалпағы күңгірт-қызыл түсті, әр жерінде сүйел тәрізді ақ дақтары жуылып кетеді.
Улы тез әсер етеді, адам тұншығып, тыныс алуы нашарлайды, сіңірі тартылып талып қалады.
Шешу жолдары: (Жеуге жарамайтын: жалған түлкіжемнің қалпақшасының үстіңгі беті тегіс, қызғылт-сары түсті, кәдімгі түлкіжемнің қалпақшасының шеті желбіреген, үстіңгі беті ақшыл-сары түсті, бозарамқұлақ сырттай қарағанда қозықұйрыққа ұқсас, бірақ айырмашылығы боз арамқұлақ қалпақшасының астыңғы ақшыл-жасыл түсті, ал қозықұйрықтың қалпақшасының астыңғы жағы алқызыл түсті, сұр шыбынжұты саңырауқұлағының қалпақшасының үсті сұр түсті және ақ дақты, қызыл шыбынжұтының қалпақшасының үсті қызыл түсті және ақ дақты, жалған түбіртек саңырауқұлағының қалпақшасының астыңғы жағы қою сарғылт-жасыл, ал үсті мен түбіртегі ашық-сарғылт-жасыл түсті болады, түбіртегінде белдеуше сақинасы жоқ).

## Дереккөздер
Энциклопедия  “Сен білесің бе ?”

Санат:Саңырауқұлақтар
Дала сұржыланы

**Дала сұржыланы** - Қазақстанда барлық жерде кездеседі, әсіресе далалы аймақтарында кеңінен таралған. Қуаң далаларда өзен аңғарлары мен саз және көл жағалауларын мекендейді. Жылына 7-8 ай белсенді (қысқы ұйқы - қарашадан наурызға дейін). Жазда ымырт пен түнде өте белсенді, жылдың басқа уақытында күндіз белсенді. Көптеген басқа жыландардан айырмашылығы - жұмыртқа салмайды, ұрпағы өзінің ішінде жетіледі. Аналығы алты өсімге дейін береді. Ұсақ кеміргіштер, құстар және басқа ұсақ жануарлармен, сонымен қатар жәндіктермен де қоректенеді. Жемтігін уы арқылы өлтіреді. Сұржыланның уы жыртқыштар мен ірі жануарлардан қорғану қызметін атқарады. Өте кең таралған, мал шаруашылығына зиянын тигізеді. Әсіресе ірі қара малдар мен жылқыларды, көбіне ернінен шағады. У миға және басқа да маңызды орталықтарға тез жетеді. Сұржыланның шаққан уы - адам өмірі үшін де қауіпті, дегенмен өлім қатері аз. Сұржыланның шағуынан сақтану үшін - басып кетпеу немесе басқадай жолмен мазаламау керек. Егер шақса, жарадан тезірек уды алып тастап, дәрігерге көріне қажет. Сұржылан уы медицинада вакцина жасау үшін қолданылады.

Санат:Сұржыландар‎‎‎
Күзгi түбiртек

## Күзгi түбiртек

Күзгi түбiртек ( осенний опенок) - өте тез өседi, құрамында су – 91,4 % ,нәруыз -2,6 %, крахмал, қант-3,8 %, май-0,4%, тұз – 0,8%, жасунық -0,9%. Түбiртегiнде ақтүстi жарғақты белдеушесi бар. Қуаттылығы сәбiз, орамжапырақ, қияр, қызаннан әлдеқайда жоғары саналады, ол айранның қуаттылығымен парапар келедi.

## Дереккөздер
Энциклопедия  “Сен білесің бе ?”

Санат:Саңырауқұлақтар
Боз арамқұлақ

## Боз арамқұлақ

Боз арамқұлақ ( бледная поганка) – ақ, сарғыш, жасылдау, сұрғылт – ақшыл түстi қалпағының үстiнде мақта тәрiздi қабыршақты ақ жарғақтары бар. Дiңгегiнде жарғақты белдеушесi болады. Түп жағын қалта тәрiздi жамылғы қаптайды. Көбiнесе жалпақ жапырақты және қылқан жапырақты орман шетiнде өседi.. Құрамында « фаллоидин» алкалоиды болғандықтан өте улы саңырауқұлақтардың қатарына жатқызады.

## Дереккөздер
Энциклопедия  “Сен білесің бе ?”

Санат:Саңырауқұлақтар
Тоған жарқанаты

**Тоған жарқанаты** - тегістүмсықты жарқанаттар тұқымдасының орташа денелі өкілі (денесінің ұзындығы 5-7 см, салмағы 15-22 г). Орманды даланы мекендейді, одан өзен аңғарлары арқылы далаға, тіпті шөлді аймаққа өтеді. Су қоймасы жоқ жерлерден қашқақтайды. Бұл түнгі жануар үшін күндізгі баспана - тұрғын үй шатырлары, т.б. Қараңғы түсісімен жақын маңдағы су қоймаларына жемтігін аулауға ұшады, су бетіндегі ірі түнгі көбелектерді ұстайды. Бірнеше оңдаған мыңдаған жарқанаттар бірге тіршілік ететін топтағы әрбір аналық маусымда бір ұрпақ дүниеге әкеледі. Осы пайдалы, түнгі жануарлар - көбіне ешқандай себепсіз қыратын адамдардан қорғауды қажет етеді.

## Дереккөздер

Санат:Жарқанаттар
Жыныстық қол сұғылмаушылыққа қарсы қылмыстар

**Жас балаларды, жас келіншектерді жыныстық қатынас арқылы азғындау.**

## Зорлау (әйел жынысты адамды зорлау) (120-бап):
***Объект** - тек әйел адамның жыныстық бостаңдығы.
***Объективтік жақ** - әрекет: жәбірленушінің еркіне қарсы **күш қолданып** немесе еркінен тыс **дәрменсіздігін пайдаланып** (ұйықтағанда, ауырғанда) жыныстық қатынас (зардап қажет емес) жасау.
***Субъективтік жақ** - қасақана.
***Субъект** - 14 жасқа толған, тек ер адам.

## Нәпсіқұмарлық сипатындағы күш қолдану(121-бап):
***Объект** - әйел адамдар мен ер адамдардың жыныстық бостандығы.
***Объективтік жақ** - әрекет (күш қолданып гомосексуалистік әрекет жасау, әйелдің ер адамды зорлауы, т.б.).
***Субъективтік жақ** - қасақана.
***Субъект** -  14 жасқа толған, әйел немесе ер адам.

## Жас балаларды азғындату (124-бап)
Қылмысы да 14 жасқа жетпеген адамға азғындық әрекеттер сияқты әрекеттерімен сипатталады. Жасөспірімнің өзімен төсектес болса, ол 122-бап.

## Тағы қараңыз
*Жыныстық қылмыстар
*Жыныс
*Жыныстық қатынас
*Қылмыс
*Қылмыс және Жаза
*Аяқталған қылмыс
*Қылмыс құралы
*Ұйымдасқан қылмыс
*Қылмыс социологиясы
*Қылмыс жасауға оқталу
*Қылмыс қаруы
*Қылмыс уәжі
*Лауазымды қылмыс
*Құқықтық қылмыс негіздері
*Қасақана жасалған қылмыс
*Жыныстық акт
*Эротика
*Жалаңаштық
*Вагиналды секс
*Оралды секс
*Аналды секс

## Сыртқы сілтемелер
*Жыныстық қатынас 
*Жыныстық қатынасу
*Жыныстану
*Жыныстық өмірді қай уақытта бастаған дұрыс? 
*"ЖЫНЫСТЫҚ ҚАТЫНАС" 
*Жыныстық қатынас болмағанның әсері! Кыздарға кеңес! 
*«Қылмыс» ұғымы және оның белгіері
*Қылмыс - Құқық 
*ҚЫЛМЫС ҚҰРАМЫНЫҢ ҚЫЛМЫСТЫ САРАЛАУДАҒЫ МАҢЫЗЫ 
*Қылмыс пен жаза
*Қылмыс субъектісі, арнайы субъектісі бар қылмысты саралау
*Қылмысты саралаудың түсінігі  
*ҚЫЛМЫС ҚҰРАМЫ 
*Аяқталмаған және аяқталған қылмыс курстық жұмыс 

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Қылмыс
Санат:Жыныстық қатынастар
Санат:Жыныстық қатынас туралы аяқталмаған мақалалар
Кішкене суқұзғын

**Кішкене суқұзғын** - суқұзғындардың ең кішкенесі. Кішкене суқұзғын үлкен суқұзғыннан тек денесінің кішілігімен ғана ерекшеленбейді, оның мойны және құйрығы үлкен  суқұзғыннан ұзынырақ. Оңтүстік  түрі Қазақстанда тек қана  Сырдария бойында, сондай-ақ Арал  және Каспий  теңізінде кездеседі. Айтарлықтай қауымшыл құс емес, үлкен шоғыр түзбейді. Кейде басқа су маңы құстарының шоғырында орын тебеді.

## Ұялары

Ұялары қамыстарда және ағаштарда орналасады, қамыстар мен ағаштарға қанаты және  тұмсығының жәрдемімен оңай өрмелей алады. Салындыдағы 4-6 жұмыртқаларды ата-енелерібір айға жуық басады. Үлкен суқұзғындарға қарағанда бұлар жиірек және құлықты ұшады. Ұялау орындарына ерте, кейде ақпаннан-ақ ұшып келеді, бірақ өздерінің  үлкен туыстарынан жай ұялауға кіріседі. Күзгі  ұшып кетуі  байқалмай өтеді. Қазақстанның оңтүстік бөліктерінде Сырдария аңғарында қыстайды.

## Дереккөздер
Айналғыш мақтанторғай

**Айналғыш мақтанторғай** (**')  - [[Торғайтәрізділер]] сабының [[Сандуғаштар]] тұқымдасының [[Айналғыш мақтанторғайлар]] тегінің құсы. Бұрын **' тұқымдасына жатқызған. 

## Таралуы
Айналғыш мақтанторғайдың табиғи ареалы - Ауғанстан, Алжир, Мысыр, Иран, Израиль, Иордания, Ливан, Ливия, Мавритания, Морокко, Оман, Пакистан, Ресей, Сауд Аравиясы, Сирия, Тәжікстан, Тунис, Түрікменстан, Біріккен Араб Эмираттары, Өзбекстан және Йемен.  

Қазақстанда Қызылқұм шөлі үстіртпен Маңқыстау шекарасындағы құмды аймақтардан ұялары табылған.

## Сипаттамасы
Бұл - ашық сұр түсті кішкентай құс (салмағы небәрі 9-10 г). Басында ұзыншақ қара теңбілдері бар және едәуір ұзын құйрығын үңгірек сияқты жоғары тік көтеріп, үнемі қозғалтып отырады. Уақытының көбін бұта арасында өткізеді, келесі бұтаға төмен ұшып барады. Дауысы - нәзік созылыңқы ысқырықтан шиқылға ұласады. Бұлар ешқашан жеке жүрмейді, тек топ болып тіршілік етеді. Негізінде жәндіктермен, жылдың суық кезінде өсімдік дәндерімен қоректенеді. Ұясы бұталарда,ішіне қалың қауырсын төселген науада 6-9 жұмыртқасын аналығы басып шығарады. Балапандарын 14 күн ұяда, осынша күн ұшқаннан кейін, екеуі асырайды. Жазда екі рет балапан ұшырады. Тіршілігі толық зерттелмеген.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Сандуғаштар
Сексеуіл торғайы

**Сексеуіл торғай** - Қазақстанды мекендейтін 5 торғайдың ішіндегі ең сирегі және әдемісі (қалған төртеуі: үй торғайы, қылаң торғай, қаратөс торғай және түз торғайлары). Бұл Қазақстанда Қызылқұм мен Оңтүстік Балқаш маңы шөлдерін мекендейді. Сексеуілді орман, тораңғы тоғайлары мен шөлде орналасқан елді мекендерде тіршілік етеді. Үй торғайының пішінімен бірдей (салмағы 24-28 г), ашық түсті бояуымен, ал ересек аталығы - басының екі шетіндегі жалпақ сарғыш қызыл жолағымен ерекшеленеді. Сазды шақыру үні - түз жау торғайынының үніне ұқсас. Сонымен қатар, бүкіл шымшықтарға тән шырылдаған дыбыстар шығарады. Құс ойнағы да шымшықтардыкі. Жәндіктермен және дәнмен қоректенеді. Тораңғы мен сексеуіл қуыстарында ұялайды, қыстақтар мен қоралардың шатырына да қоныстанады. 5-7 шұбар жұмыртқаларын салады. Ұядағы тіршілігі зерттелмеген. Бір жазда екі рет ұялауы мүмкін. Қазақстанда наурыздан қарашаға кездеседі, оңтүстіктің қиыр шетінде жекелеген құстар қыста кездесіп қалады.

Орталық және Орта Азия шөлінің бұл тұрғыны Қазақстанда Қызылқұм және Оңтүстік Балқаш маңында қоныстанады. Сексеуілді ормандарда, тораңғылы тоғайларда, шөл өзендерінің жайылмаларында өмір сүреді. Шөл ортасында орналасқан елді мекендерден де алшақтау кетпейді. Ол мұнда зираттарға, ұя салуға көп мүмкіндік келтіретін сазды және тасты құрылыстарға айқын ұмтылады. 

Сірә, қыста Қазақстан шегінен орын ауыстыратын болса керек, солай болғанмен де сексеуіл торғайдың ұялау орындарында, мысалы Іле өзенінің атырауында қыста да сирек кездесетіні мәлім. Торғайларға тән сан алуан дыбыс шығарады, оның әуезді шақыру үні жауторғайдың дауысын еске түсіреді. Сексеуіл торғайдың жауторғаймен ортақтастығы өте көп. 

Жеке жұп түзіп өмір сүреді. Ұялары бір жұп пен екіншісінің аралығында 50 м қашықтықта орналасады, құстардың қайтуы кезінде ғана үйір-үйір боылп кездеседі. Ұяларды аталық пен аналық бірлесіп салады. Салындыда 3-7 теңбілді жұмыртқалар болады. Олардың жұмыртқа басуы және балапандарын қоректендіруі туралы Қазақстанда егжей-тегжейлі деректер айқындалмаған. Бұл құс орталықазиялық мекендеуші ретінде орнитологиялық туристер үшін үлкен қызығушылық көрсетеді.   

Санат:Торғайтәрізділер
Отбасыға және кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстар

thumb
Қылмыстық Кодекстің ерекше бөлігінің екінші тарауында келтірілген қылмыстар. 

## Кәмелетке толмағандарды қылмыс жасауға тарту
Ересектердің 18 жасқа толмаған жасөспірімдерді уәде беру, алдау, қоқан-лоқы немесе басқа тәсілдерді қолдана отырып, оларды қылмыс жасауға ұмтылдыру немесе оған қатысуға дайындауды қалыптастыруға бағытталған, саналы түрде әрекет жасауды білдіретін қылмыс. Бұл қылмыстарға жасөспірімдерді спиртті ішімдіктерді ішуге, есірткілерді пайдалануға, оларды жезекшелікпен айналысуға, қанғыбастықпен, қайыршылықпен өмір сүруге көндірумен байланысты қылмыстар да жатады.

## Кәмелетке толмағандарды қоғамға жат әрекетке тартумен байланысты қылмыстар
Ересек адамдар не қызық үшін, не өзі жасай алмайтын әрекеттерді жасау үшін, не болмаса "Баланың істегені білінбейді" деп жас балаларды әр түрлі теріс қылықтарға үйретеді. Осының өзі де қылмыс болып саналынады. Егер адам жас баланы қылмыс жасауға көндірсе, ол - кәмелетке толмаған адамды қылмыстық іске тарту (131-бап); ал, қылмыс емес, өзге жезөкшілік, арақ ішу, қайыр сұрау сияқты теріс қылықтарға баулыса, ол - кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тарту (132-бап). Бұл жолда қандай әрекеттермен көндіргені маңызды емес, тіпті қорқытса да солай болып есептелінеді.

## Жас балаларды саудаға салу, сату, айырбастау
Олар - 133-бап (кәмелетке толмағандарды саудаға салу) және 134-бап (баланы ауыстыру). Саудаға салу деген бала басы үшін ақша алу; ал баланы ауыстыру кезінде бір баланың орнына басқа бір баланы тастап кету көзделеді. Егер де орнына бала тастап кетпеген болса, ол - адам ұрлау болып есепке алынады.

## Тағы қараңыз
*Кәмелетке толмағандардың әрекет қабілеттілігі (14 жасқа дейінгі)
*Кәмелетке толмағандардың әрекет қабілеттілігі (14 жастан 18 жаска дейін)
## Сыртқы сілтемелер
*Қылмыстық әрекет

## Дереккөздер


Санат:Қылмыстық құқық
Санат:Кәмелетке толмағандар
Шөл шақшақайы

**Шөл шақшақайы** - Қазақстан шөлінде кездесетін 7 (кәдімгі шақшақай, биші шақшақай, қасқа шақшақай, испан шақшақайы, қарамойын шақшақай, қара шақшақай және шөл шақшақайы) шақшақайдың бірі. Атына сәйкес тек шөлде ұялайды. Каспий маңынан ЗАйсан шұңқырына дейін кездеседі. Қазақстанда наурыздан қазанға дейін болады. Азияның оңтүстігі мен Африкада қыстайды. Бұл кішілеу қызғылт құстың құйрығының жартысынан көбі қара түске боялған, ал аталықтарының кеудесі мен құрсағыашық, тамағы қара түсті.Қылықтары шақшақайдыкі, бірақ әні қысқалау. Жай, әрі нәзік "тилили" деген дыбыс шығарады. Ұясын інде емес, қысқа бойлы бұталардың, көбіне сортаң өсімдіктердің арасына, жердегі шұңқырларға салады. 4-6 сирек қоңыр теңбілді ашық көгілдір жұмыртқаларын аналығы екі аптада басып шығарады, осынша уақыт ұясында қоректендіреді. Жазда екі рет балапан басып шығарады.
Қазақбай қажы балуан

**Қазақбай балуан** XX ғасырдың бас кезінде Алтай аймағында өмір сүрген. Оның **"**қажы**"** атануы жөнінде әңгіме бар.

1900 жылдары жетпістен асқан Шәукебай қажылыққа бармақшы болған. Халық Шәукеге **"**жасыңыз болса келіп қалды, сонау Меккеге қалай жетесіз?**"** дегенде, **"**жанымда Қазақбай жүрсе, еш қауіп-қатер жоқ**"** деп жауап беріпті. Сөйтіп жиырма шақты адам қажылыққа аттанды. Қазақбайдың ол кезде он алтыға толып, ел арасында танылған кезі. Көшке ілесе алмай қалған түйені мойнына салып көтеріп, жылқының кісендерін бытырлатып үзгені, тағаларды алақанға салып, бір қысқанда сындырғаны дүйім елге тарап үлгерген болатын.

Қажылыққа баратындар керуенге ілесіп, сан алуан елдерді, сусыз шөлдерді басып, қиыншылықпен жетеді екен. Жолшыбай керуенбасы: **"**Жақын арада суық суы, саялы ағаштары бар бұлаққа жетеміз. Сол арадан тынығатын жер таңдаңдар.**"**, - дейді.
Біраздан соң сары құмның арасынан жап-жасыл кілемдей ағаштың басы мұнартып көрінеді. Қазақбай жүгіріп барып, бұлаққа жақын шынар ағашының астына алашасын жаяды да, кері кетеді. Адамдарын ертіп келсе, жаңағы жерге отыз шақты адам үлкен қалың кілем төсеп отырып алыпты. **"**Бұл біздің орын еді, мен белгілеп, алашамды жайып кеткенмін**"** деген Қазақбайға әлгілер **"**өй, Самарқанның сары кілемі тұрғанда, қазақтың алашасына не жоқ?!**"** деп орындарынан қозғалмапты. Ашуланған Қазақбай кілемнің шетінен қос қолдап ұстап сілкігенде, әлгі отыз шақты адам үйме-жүйме болып бірінің үстіне бірі құлап, ойран-топыры шығыпты. Кілемдерін алуға мұршалары да келмей қаша жөнеліпті.

**Дереккөз**:"Сен білесің бе?" энциклопедиясы ISBN 9965-26-407-4
Шөл суықторғайы

**Шөл суықторғайы** - құнақтар тұқымдасының кішілеу құсы. Осы тұқымдастың бір-біріне жақын үш туысының ең кішкентай өкілі, қанаттарында қызыл айнасы болады. Шөл аласа тауларын қоныстайды, Қазақстаннан тыс жерде қыстайды. Бұл сүйір қанатты құнақтың құйрығы тым ойық және қысқа үрленген тұмсығы бар. Қауырсындарының бояуы - сұр түсті, қанат қауырсындары қызғылт түспен көмкерілген. Суықторғайға ұқсамайды. Уақытының көбін жерде жем іздеумен өткізеді. Ұшуы шапшаң, толқын тәрізді. Шақыру дыбысы - баяу "пиу", әні жай, бірақ сазды.Шоғыр құрып тіршілік ететін құстар, жем жейтін жерде топ болып жиналады, бір-біріне жақын жерге ұялайды,4-6 сирек қара теңбілді ақшыл көгілдір жұмыртқаларын аналығы басып шығарады.Ұядағы тіршілігі толық зерттелмеген. Қазақстанда наурыздың басында қазанға дейін кездеседі. Кей жылдары Қазақстанның оңтүстігінде кейбір топтары қыстауға қалады.
Санат:Торғайтәрізділер
Жалтырауық жармасқы

**Жалтырауық жармасқы** () – бұл өзгеше түнгі кесіртке, тек құмды мекендейді. Қазақстандағы ерекше жармасқы тұқымдасының 6 түрінің бірі. Бұл кесірткенің сыртқы пішіні қызық: қысқа және толықша денесінің ұзындығы 11 см, үлкен бұрышты басында күндізгі жарыққа үйренбеген үлкен көздері бар. Түнде жарықтың түсу бұрышына байланысты көздері біресе суық жасыл түспен, біресе ашық қызыл рубин түспен жанады. Жалтырауық жармасқысының санын есептеу әдісі осыған негізделген, осы уақытта есепшінің көзіне керемет көрініс: ыстық шөл түндеріндегі қара түнекте шексіз көп суық сәуле өрмекшілер мен басқа түнгі омыртқасыздар арасынан жекеленген ашық қызыл рубиндер көрінеді. Бұл түнгң жануардың терісі өте нәзік, байқамайтиіп кестеге.

## Дереккөздер


Санат:Жармасқылар
WhatsApp

нобай|оңға|WhatsApp логотипі
**WhatsApp** — смартфондарға арналған мессенджер. Мәтіндік хабарландыру, сурет, видео және аудио жөнелтуге болады. Android, BlackBerry OS, BlackBerry 10, iOS, Series 40, Symbian (S60) және Windows Phone сияқты платформаларда жұмыс істейді. Мессенджерді жасаған компанияның негізін Ян Кум (Jan Koum) және Брайан Эктон (Brian Acton) 2009 жылы Калифорния штатында құрған. Компанияда 55 қызметкер жұмыс істейді.

2013 жылғы маусым мәліметтеріне сәйкес, WhatsApp арқылы күніне 27 миллиардқа жуық хабарландыру жөнелтіледі.

2014 жылғы ақпанның 19-ында Facebook Inc. WhatsApp Inc. компаниясын 19 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.

2016 жылы 3 ақпанда WhatsApp қолданушыларының саны миллиардқа жетті. Бұл туралы  Марк Цукерберг Facebook парақшасында мәлімдеді.

Әлеуметтік желінің иесі қолданушыларымен жақсы жаңалықты бөлісе отырып, мессенджердің негізін қалаушы Ян Кум мен Брайан Эктонды құттықтады. "WhatsApp Facebook-ке қосылғалы екі есе көп қолданушы жинады. Біз сіздер үшін жақындарыңызға қоңырау шалуға мүмкіндік беретін функция қостық. Енді әлем бойынша көптеген адамды жақындату мақсатында жұмыс істейміз", - деді Цукерберг.

Ол команданың абоненттік төлемді азайтып, WhatsApp мессенджерін тегін еткенін де айта кетті. "Әлемде Жер жүзіндегі миллиардтаған адамды байланыстыратын қызметтер санаулы ғана. Бұл кезең әлемді біріктіру жолындағы маңызды қадам", - деді миллиардер.

## Дереккөздер

Санат:Әлеуметтік желілер
Санат:Facebook
Санат:Бағдарлама жасақтамалары
Ауылдық округ

**Ауылдық округ** — Қазақстандағы үшінші деңгейлі ауылшаруашылық жеріндегі ең кіші әкімшілік бірлік.

## Ауылдық округтердің облыстар бойынша саны

#### Атаулар статистикасы
2022 жыл бойынша ӘАНК (КАТО) тізіміне сәйкес Қазақстандағы ең кең таралған ауылдық округ атаулары.

Жалғасы:

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.kz.all.biz/regions/?fuseaction=adm_main.showSectionsList&sc_id=9 

Санат:Қазақстан ауылдық округтері
Санат:Қазақстан әкімшілік бөлінісі
Саркодалылар класы

**Саркодалылар класы** ()- ең қарапайым жануарлар.

## Негізгі сипаттамасы
Бұларға 10000-ға жуық түрлер жатады; олар негізінен теңіздерде, тұщы суларда және топырақта кездеседі. Олардың цитоплазмасы жіктелмеген, бір немесе бірнеше ядролары болады. Дене пішіні тұрақсыз, қозғалу органоидтары болып жалған аяқтары саналады. Жалған аяқтары қозғалумен қатар жемтікті қармау қызметін де атқарады. Ауыз қуысы болмайды, жасушаға заттардың енуі және жасушадан заттардың сыртқа шығарылуы денесінің кез келген жері арқылы жүзеге асады. Жиырылғыш вакуолядары біреу. Көбеюі негізінде жыныссыз жолмен жасушаның екіге бөлінуі арқылы жүреді. Бұл класстың өкілдерінің ішінен бір отряд өкілдерінің маңызы белгілі, Ол амебалар отряды.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Медициналық биология
Халықаралық ынтымақтастық күні

Мамыр айының 1-і күні – Халықаралық ынтымақтастық мерекесі. Қазақстан – көпұлтты мемлекет. Біздің елімізде 130-дан астам ұлттар мен ұлыстар мекендейді. Олар өздерінің тілін, мəдениетін, салт-дəстүрлерін сақтаған. Бір-бірімен тату тəтті, бейбіт өмір сүреді. Бұл ынтымақтастықты нығайту Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Халықтар достығы ассамблеясына жүктелген. Біздің елімізде ұлттық мəдениет орталықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер
«Сен білесін бе?» энциклопедиясы. Автор: Райымбеков Қ.Ж., Байғабылова Қ.Т.

Санат:Мейрамдар
Қарақоңыз қорықшасы

**Қарақоңыз қорықшасы** – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы Қарақоңыз шатқалында орналасқан мемлекеттік табиғи-ботаникалық қорықша. 1971 жылы Қордай ауданы мемлекеттік орман қоры жерінде құрылған. Жер аумағы 3,1 мың га. 

## Флорасы
Қорықшада өсімдіктердің 500-ден астам түрлері кездеседі. Оның ішінде Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген Кавказ таудағаны, Кәдімгі пісте, недзвецкий алмасы, жабайы жүзім, гладиолус, күшәласасыр, жуа, рауғаш, қызғылт радиола, қызғалдақтар мен жанаргүлдердің көптеген түрлері, т.б. өсімдіктер бар. Қорықша аумағында ағаш егу тек санитарлық түрде жүргізіледі. Басқа пайдалану түрлері, сонымен бірге жайылым, шабындық қатаң белгіленген мөлшерде жүргізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Тақыр батбаты

**Тақыр батбаты** - орташа пішінді кесіртке (денесінің ұзындығы 6 см), жалпақ жапырылған денесі сыртынан әр түрлі кедір-бұдырлы қабыршақпен қапталған, арқасы сұр немесе қоңыр сұр түсті, көлденең қоңыр дақтары бар. Мойнының екі шетіндегі бір-бірден қызыл дағы ақшыл-көгілдір түспен көмкерілген. Құрсақ жағы ақ, тек құйрығының төменгі жағы қызыл түсті. Тақыр, сортаң, балшықты, тастақты және басқа әртүрлі тығыз топырақты шөлдерде және шөлейттерде кең таралған. Қысқы ұйқыдан наурызда шығып, қазанда қайта ұйқыға кетеді.Күндіз белсенді. Ашық ыстық күндері аз қашықтыққа өте қатты жүгіреді, тіпті үрейлі кезінің өзінде 10-20 метрден кейін тығылады. Тақыр жерде көзден лезде жоқ болады. Бұлтты күндері немесе таңертең ерте салқын болғанда, олар өте аз қозғалады, сөйтіп кез-келген жыртқышқа жем болады. Таңертең және кешке белсенді. Ұсақ омытрқасыз жануарлармен және саршаяндармен қоректенеді. Аналығы мамырдың ортасынан маусымның аяғына дейін бірнеше рет жұмыртқа салады.
Автобөгеу

**Автобөгеу**,  қалыпты жұмыс істеу шарттарының кенет бұзылуынан туындайтын құралдың, машинаның жұмыс режимінің (толық тоқтағанға дейінгі) автоматты түрде өзгеруі, жұмыстың осындай режимін жүзеге асыратын техникалық құралдар жиынтығы. Автобөгеу авариялық жағдайлар туындаған кезде қызметкерлерді қорғау, қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қолданылады. 

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша. ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Қауіпсіздік
Тері лейшманиозы

**Тері лейшманиозы** ()- лейшманиялық зақымдалулардың бір түрі.

## Жалпы түсініктеме
Лейшмания дерматропты түрінің 3 түр тармағы белгілі:
#L.tropica minor
#L.tropica major (Жер шарының шығысында)
#L.tropica mexicana (Жер шарының батысында)
Олар тері жасушаларында кездедседі.
Лептомонадалық және лейшманиялық формаларының висцеротропты лейшманиядан айырмашылығы жоқ.

## Даму циклі
Висцералды лейшманиозға ұқсас. Жұғу көзі болып адам және жабайы жануарлар (ұсақ кемірушілер) саналады. Таратушылары болып шіркейлер есептелінеді.

## Патогендік әсері
Ағзаның ашық жерлерінде ұзақ жазылмайтын жаралар пайда болады. Жара жазылғаннан кейін орнында сүйкімсіз тыртық қалады.

## Лабораториялық анықтау
Жара бетіндегі ылғалды микроскопиялық зерттеу арқылы жүргізеді.

## Алдын алу шаралары
Жек шаралар шіркейлердің шағуынан сақтану, қоғамдық шаралар шіркейлерді, табиғи резервуадты жою.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Медициналық биология
Сарышаян

thumb|right|200px|
**Сарышаян** немесе  **Қыршаян** () – өрмекшітәрізділер класына жататын жәндіктер отряды. Сарышаяндардың 1750-ге тарта түрі белгілі, олардың ішіндегі 50-дей түрі улы болып саналады.

Қазақстанда 2 түрі: Кавказ және шұбар сарышаян тіршілік етеді. 

Сарышаянның ірі түрлерінің дене тұрқы 20 сантиметрге дейін жетеді (Pandinus imperator), майдалары - 13 мм болады. Денесі екі бөліктен: баскөкірек және құрсақтан құралады. Құрсақ бөлігі бунақталған болады: алдыңғы бөлігі жуантық, соңғы бөлігі жіңішкеріп, құйрық тәрізді созылыңқы келеді. Қалқанмен қапталған баскөкірегінде екі жұп ортаңғы үлкен көз және 5 жұп ұсақ қаптал көздері болады. Құрсақ бөлігінің ең соңғы буындағы екі жұп улы бездің өзекшесі үшкір шаншарға ашылады. Қыршаян құйрығын қатты сермеп, улы шаншарымен жемін өлтіреді, одан мал жіне адам ауыр сырқаттанады, кейде тіпті өліп кетуі де мүмкін. Сондықтан қыршаяннан сақтану қажет.

Қыршаянның ауыз бөлігінде кішірек қысқышты күйісаяқ және үлкен қысқышты тұтқыаяқтар болады, ол солар арқылы қорегін аулап, ұстап жейді.  Қыршаяндар өкпе арқылы тыныс алады, тірілей балалайды, жас қыршаяндар анасының денесінде жабысып  жүреді. Қыршаяндар ауа райы жылы және ыстық елдерде , сондай-ақ ылғалды орманда да, құмды шөл далада, кез келген жерлерде тіршілік ете алады.Саны көп. Сарышаянның түрі елдің бәріне таныс. Бұл - аяқтарында үлкен қысқыштары бар, құйрығы тік көтерілген, оның ұшында бүгілген іспегі бар ұзыншақ буынаяқты. Денесінің ұзындығы 20 см. Сарышаяндар туралы аңыздар мен қияли ертегілерде құйрығындағы улы іспегімен қорқытады. Сарышаянның шағуы - шабуылы немесе қорғанысы. Тірі жемтікпен қоректенеді, егер ірі де белсенді жәндікті ұстаса, алдымен улы іспегімен жансыздандырады. Әдетте жәндіктерді, ұсақ сүтқоректілерді және құстарды сарышаян уы өлтіреді, бірақ адамның өлгені туралы мәлімет өте аз. Бұлардың құрғақ шөлді аймақтан кездестіруге болады. Ымырт пен түнде белсенді. Бірнеше жыл өмір сүреді.

## Жетісу (Алматы облысы)

Сарышаян - Жетісу өлкесінің шөлдерінің қарапайым тұрғыны, улы жыртқыш. Оның өлшемдері 4 см-ге дейін жетеді, түнгі өмір салтын жүргізеді және оттың жарығына қонаққа келуі мүмкін .

## Дереккөздер


Санат:Сарышаяндар
Споровиктер класы

thumb|300px|Споровиктер класы

**Споровиктер класы**(- паразиттік формалар.

## Негізгі түрі
Бұл класқа тек паразиттік формалар жатады. Бұлардың қозғалу органоидтары, асқорыту және жиырылғыш вакуолдары болмайды. Жыныссыз және жыныстық жолдармен көбейеді. Жыныссыз көбеюі шизогания (көпшілікті бөліну) күйінде болады. Тіршілік циклі күрделі, қожайын алмастыру арқылы жүреді. Адам паразиттері қан сапроиктері және кокцидий отрядтарына жатады.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Медициналық биология
Кешірім Бозтаев

**Бозтаев Кешірім Бозтайұлы** (1933–1999) — қоғам және мемлекет қайраткері, Семей облысының бұрынғы бірінші хатшысы.

## Өмірбаяны

Кешірім Бозтаев 1933 жылдың 25 шілдесінде бұрынғы Семей облысы Аягөз ауданының Ақшатау ауылында дүниеге келген, Найман тайпасының Қаракерей руының Сыбан бөлімінен шыққан. Кешірім Бозтаев Шығыс Қазақстан және Семей облыстары өнеркәсібінің дамуына зор үлес қосты. 1989 жылы 20 ақпанда СОКП Орталық Комитетінің Бас хатшысы М. Горбачевтің атына шифрограмма жолдап, Семей сынақ полигонында ядролық сынақтардың тоқтатылуын талап еткен тұңғыш азамат. КСРО әскери - өнеркәсіптік кешенінің қарсылығына қарамастан, полигонды жабу жолында 1991 жылға дейін үздіксіз күрес жүргізді. Өзі Қазақстан Компартиясы Семей обкомының бірінші хатшысы бола отырып, 80 – жылдардың соңында құрылған «Семей – Невада» қозғалысына қолдау көрсетті.

КСРО Қорғаныс министрлігінен ядролық сынақтардың радиациялық салдарлары туралы материалдарды жариялауын және бұл ақпараттарды Қазақстанға беруін, Семей полигонының маңайында орналасқан елді мекендерге қаржылық көмек көрсетілуін, тұрғындардың әлеуметтік – экономикалық жағдайының жақсартылуын, сондай-ақ өнердегі радиоэкологиялық жағдай мен тұрғындардың денсаулығын тексеретін комиссияның құрылуын талап етті.

## Қызметтері

Кешірім Бозтаев Қазақстан Республикасының 1992 жылғы 18 желтоқсанда қабылданған «Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтар салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау» туралы Заңының, ядролық сынақтар салдарынан зардап шеккен тұрғындарды медициналық оңалту бағдарламасының авторы.
1996 жылы Қазақстанның белгілі қоғам қайраткерлерімен бірге Халықаралық «Полигон – 29 тамыз» қоғамдық қайырымдылық қорын құрды. 2002 жылы бұл қор БҰҰ Экономикалық және әлеуметтік кеңесінде консультативтік статусқа ие болды.

## Марапаттамалары

К. Бозтаев үш мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен, көптеген Құрмет Грамоталарымен марапатталған. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері. 1997 жылдан Ұлттық қауіпсіздік мәселелерін зерттеу академиясының (Мәскеу) толық академик – мүшесі, «Экология» халықтық академиясының академигі, Семей мемлекеттік медициналық академиясының Құрметті профессоры, Семей қаласының Құрметті азаматы. Материалды Абай атындағы Семей әмбебап кітапханасы ұсынған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

2. Қабышұлы Ғ. Ақиқат - анық айтылса ғана ақиқат  // Қазақ әдебиеті. - 2011.  – 10 б.

3. Пигаваев В. Есімі еске алуға әбден лайық // Егемен Қазақстан. - 2011. -  2 б.

4. Сейсенұлы Д. Полигон кімге зардап...: К.Бозтаевтың"Қайнар синдромы" атты кітабы туралы // Егемен Қазақстан. - 1995.

5. Сәрсеке  М. Шығыс елі риза саған, Кешірім  // Семей таңы. - 2009. - 20 тамыз. -   4 б.; Семей таңы. - 2009.;  – 4 б.

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Академиктер
Санат:Профессорлар
Санат:Шығыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Саз құладыны

**Саз құладыны** - біздің сулы-сазды жерлеріміздегі ең көп таралған қанатты жыртқыш. Бұл - дене пішіні орташа (қанатының құлашы 140 см), басы мен иығы ақ түсті, жыртқыш келбетті құс. Кескініне сай келмейтін, шиқылдаған дауысы бар. Саз құладынын қамыс арасы мен жығанақтардан жер бауырлай ұшып, жемтігін іздеп жүргенін жиі көруге болады. Жемтігін тапқан бойда, қанаттарын арқасына жиіп, тас түйіндей төмен құлайды. Ол күшті ұзын аяқтарымен өзінен үлкен жемтігін ұстап тұра алады. Қазақстанның барлық жеріндегі қамысы қалың өскен су қоймаларында тіршілік етеді. Ұяларын қамыстың кептелген жері мен ну өскен жеріне, кейде су үстіне салады. 3-6, көбіне 4-5 сирек теңбілді жасыл жұмыртқаларын аналығы басып шығарады. Ал аталығы ұя салынған аймағын қорғап, аналығына жем тасиды. Балапандары 40 күннен кейін ұшады, бірақ ұзақ уақыт ата-анасының қамқорлығында болады. Бұлар әртүрлі жануартектес - ұсақ торғайлар мен ірі үйректер, сонымен қатар сарышұнақтар, ондатр, бауырымен жорғалаушылар, балықтар, тіпті жәндіктермен де қоректенеді. Наурыздың ортасында ұшып келеді, қыркүйекте ұшып кетеді.
Виталий Леонидович Метте

**Виталий Леонидович Метте** (5 қаңтар 1947— 4 шілде 2003), Қоғам қайраткері, Шығыс Қазақстан облысының әкімі (1997-2003).

## Өмірбаяны

Метте Виталий Леонидович Зырян ауданының Козлушки ауылында дүниеге келген.

* 1970 жылы Севостополь жоғары-әскери инженерлі училищесін үздік тәмамдап, Су асты кемелеріне ядролы энергетикалық құрылғы орнату мамандығы бойынша әскери инженер-механик дипломын алып шығады.  
* Аспапшы, ауысым шебері, аға инженер-технолог, Үлбі металлургиялық зауытында (ҮМЗ) цех басшысы (1974-1989);  
* ҮМЗ директоры, бас директоры(1989-1994); орынбасар (1994-1995), ҚР Премьер-министрінің бірінші орынбасары (1995-1996); «Айвидон интернэшинел» фирмасының вице-президенті (1996 – 1997) қызметтерін атқарады. 
* ҚР ғылым мен техника бойынша Жоғары Кеңесі төрағасының орынбасары қызметін қатар алып жүреді. 
* 1997 жыл наурыз айынан Семей облысын, кейін мамыр айынан, яғни Семей мен ШҚО біріккен соң Шығыс Қазақстан облысының әкімі болып тағайындалды (1997-2003). 
* Халықаралық минералды ресурстар академиясының академигі.
* Гандболдан спорт шебері
* Өзін меценат ретінде ұсынып, көптеген мұражай жобаларына қаржылай көмек көрсеткен. Өскемен қаласындағы Андрей Первозванныйдың шіркеуін салуға тікелей араласқан.
* 2004 жылы наурыз айында Виталий Леонидович 20 жыл бойы (1974-1994) қажырлы еңбек еткен ҮМЗ уран өндірісі ғимаратына мемориалды ескерткіш тақта орнатылды.

## Қызметтері

2003 жылдың наурызынан өмірінің соңына дейін «Қазақстан инжиниринг ҰК» ААҚ отандық әскери-өнеркәсіптік холдингінің президенті болды. Ғылым мен техникадан металлургиялық негіз жасап, аса өткізгіш металдардың өнеркәсіптік өндірісін құрғаны үшін Ресей Мемлекеттік сыйлығының Лауреаты атанды. Қазақстан өнеркәсіпшілер мен кәсіпкерлер Одағының Президенті. Техника ғылымдарының кандидаты. Қазақстан ақша құятын жері мен Ұлттық валютаның қалыптасуына да біршама үлес қосқан.

## Марапаттар

* КСРО ҰШЖК (ВДНХ) Күміс медалі,
* РФ Мемлекеттік сыйлығы,
* «Құрмет» ордені.
* 2000 жылы мәдениет пен өнер саласында әкімнің сыйлығы

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА

2. Облыс әкімі Парасат орденінің иегері [Мәтін] : [Республикада сіңірген еңбегң үшін Шығыс Қазақстандықтарды марапаттау туралы ] // Дидар. - 1999. - 21желтоқсан
Тоқпатаев У. Тұрақтылыққа бастаған жол [Мәтін] : [Халқының құрметіне бөленген Виталий Леонидович Метте елу бес жасқа толып отыр. Шығыс Қазақстан облысын басқарудағы атқарған игі істері туралы] / Тоқпатаев У. // Дидар. - 2002. – 2 қаңтар.- Б.1

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Шығыс Қазақстан облысының әкімдері
Санат:Семей облысының әкімдері
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Ресей мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер
Қызылқасқа сутартар

**Қызылқасқа сутартар** - кептердің дене пішініндей (салмағы 300 г), құйрығының екі шетінде ақ қауырсындары бар, қара түсті су құсы. Бұл суда құйрығын тік көтеріп жазып ұстайды, сондықтан құйрығының ақ жақтары жақсы көрінеді. Маңдайындағы есте қаларлықтай қызыл белгісі қызыл тұмсығымен байланысқан. Қазақстанның оңтүсіндегі суаттарда, Жайықта, Орталық Қазақстанның кейбір көлдерінде қамысты тоғайларда тіршілік етеді. Жеке жұп болып, жиі жүзіп жүретін ұя салады. Жылына екі рет балапан шығарады. Бірінші рет 6-11, екіншісінде 2-6 теңбілді тотық түсті жұмыртқаларын салады. Аналығы бірінші шыққан балапандары өз беттерінше болмай жатып, екінші ретті жұмыртқасын басуға отырады. Ал балапандарымен олармен аталықтары айналысады. Өсімдік үстіндегі жәндіктерді шоқып жейді. Қызылқасқа сутартар Қазақстанда сәуірдің соңынан қазанның соңына дейін болады.

Санат:Сутартарлар
Үлкен суқұзғыны

**Үлкен суқұзғыны** - ірі (ұзындығы -  1 метрдей, салмағы 2-2,5 кг) ақшыл беті мен ілмектәрізді тұмсығы бар қара түсті құс. Төрт саусағы да жүзу жарғағымен байланысқан, сондықтан жақсы жүзеді, сүңгиді. Бірқазандармен туыс. Жас суқұзғынының денесінің төменгі жағы - ақшыл күңгірт. Қазақстанның барлық жерінен кездестіруге болады, тек солтүстік бөлігінде аз ұялайды және сирек кездеседі. Кез-келген балығы көп су қоймаларында тіршілік етеді. Үйірлі құс, ұясын әртүрлі жерге салады: қамысты жерге, жоғарғы жағы тереңдетілген сазды мұнаралар, қамыстың кептелген жерінде, тіпті ағашқа да ұя салады. Көбіне бірқазан, жалбағай, құтандармен бірігіп, топ құрайды. Ағаштағы топтарында, әсіресе балапандары қанаттарымен, мойнымен, құйрығымен көмектесіп, бұта-бұтаға оңай шығады. 3-5 жұмыртқасын аталығы мен аналығы кезектесіп, бір ай бойы басады. Балапандарын жемсауында жартылай қорытылған балықпен қоректендіреді. Ересектері кейде күніне 2 кг балыққа дейін жейді. Ұясын тастаған балапандары топқа қосылып, қорегі көп су қоймаларына қоныс аударады. Наурызда ұшып келіп, қазанда ұшып кетеді. Біразын қыста Сырдариядан да кездестіруге болады.
Отан қорғау күні

1992 жылы мамырдың 7-сі күні Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə. Назарбаевтың Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қарулы күштері құрылды. Осы кезден бастап бұл күн «Отан қорғау күні» болып аталып жүр. Қазіргі таңда республикамыздың көршілес мемлекеттермен өзара тəжірибе алмасып, бірлесіп жұмыс істеуіне мүмкіндік туған.1995 жылы ынтымақтастық операцияларына қатысу мақсатымен Орта азия батальоны (Ортаазбат) құрылды. Мемлекетіміздің Қарулы күштері өз еліміздің тыныштығын қорғап қана қоймай, бейбітшілік үшін күреседі.

## Дереккөздер
«Сен білесін бе?» энциклопедиясы. Автор: Райымбеков Қ.Ж., Байғабылова Қ.Т.

Санат:Мейрамдар
Кир патшаның сақтарға жорығы

Ертеде біздің жерімізде еркіндік сүйгіш сақтар өмір сүрген. Шамамен екі жарым мың жыл бұрын құдіретті парсы патшасы Кир оларды бағындыруды ойлайды. Оның əскерінің тегеурініне ешкім төтеп бере алмайтын. Кирдің жеңімпаздығы туралы дақпырт əлемді шарлап кеткен. Алайда сақтарды бағындырамын деген ойы іске аспай, керісінше, бүкіл əлемге масқарасы шығады. Оқиға былай болған екен. Кир жақсы қаруланған əскерін сақ-массагеттерді бағындыруға аттандырады. Сақ-массагеттердің падишасы ер жүрек Томирис еді. Кир оған елшісін жіберіп «Маған тұрмысқа шықсын» деген ұсыныс жасайды. Патшайым Кирдің ойы өзінде емес, патшалықты иелену екенін түсініп, оң қабақ танытпайды. Ол Кир əскерінің өзеннің арғы бетінде – шекарада тұрғанын білгендіктен, елші жіберіп, кері қайтуын ұсынады. Алайда парсылар өзеннен өтіп, массагеттердің тобына жауыздықпен шабуыл жасайды. Олар Томиристің ұлы Спаргаписті тұтқынға алады. Патшайым тағы да Кирден жерінен кетіп, Спаргаписті азат етуді талап етеді. Бірақ Кир шабуылын жалғастыра береді. Осы кезде бұғаудан құтылған Спаргапис өзіне қол жұмсайды. Ызаға булыққан Томирис Кир əскерін толық талқандайды. Осы шайқаста парсы патшасы Кир өліп, оның 200 мың жауынгері жер жастанады. Патшайым Томирис «Іздегенің қан еді, ал іш, ендеше!» деп оның басын қан толтырылған меске батырады.Парсылар сақтардың еркіндік үшін өз өмірін қиюға əзір екенін түсініп, басқыншылық жорықтарын тоқтатады.

## Дереккөздер
«Сен білесін бе?» энциклопедиясы. Автор: Райымбеков Қ.Ж., Байғабылова Қ.Т.

Санат:Сақтар
Санат:Соғыс
Санат:Сақ-парсы соғысы
Тəңірдің жаралуы туралы миф

Бағзы замандарда Ұлы Даланы мекендеуші көшпелілер Көк Құдайы – Тəңірге сенген. Осыған орай, олардың ұстанған діні «тəңіршілдік» деп аталған.Тəңір – дүниедегі жан иелерін жаратушы, тіршілік лебін үрлеуші Бас Құдай. Бірақ ол пайда болғанға дейін ғаламды бұлдыраған тұман, буырқанған мұхит басып жатқан. Бабаларымыз – ежелгі түркілердің мифтерінде əлем осы мұхиттан жаратылған делінген. Ол былай суреттеледі: «... Баяғыда көк те, жер де болмаған, тек бір ғана шетсіз-шексіз мұхит болған. Күндердің бір күнінде мұхиттың ортасында Ақ Жарық көрініп, одан нұр шашқан алтын жұмыртқа шыққан. Оның ішінде күллі əлемнің болашақ түп атасы – Тəңір жаралған.Тəңір өте ұзақ, миллиондаған жылдар бойы ұйықтады. Ақыры, бір күні оянды да, жұмыртқаның қабығын жарып сыртқа шықты. Жұмыртқаның үстіңгі жағынан Көкті жаратты, ал төменгі бөлігінен Жерді жасады. Көк Жерге құлап кетіп, жер жүзінде тағы да аласапыран орнамас үшін Тəңір олардың арасына темір қазық қойды. Ол Аспан таяғы – Темірқазық жұлдызы. Тəңір Темірқазыққа Көк жүзін айналып жүретін аспан арғымақтарын – жұлдыздар мен шоқжұлдыздарды байлап тастады».

## Дереккөздер
«Сен білесін бе?» энциклопедиясы. Автор: Райымбеков Қ.Ж., Байғабылова Қ.Т.
Пітір-садақа беру

Ислам дінінде рамазан айында мұсылмандар жан амандығына шүкірлік ретінде мешітке барып пітір-садақа береді. Пітір-садақа жан басына қарай есептеледі. Садақа айт намазына дейін беріліп бітуі керек. Оның мөлшері жыл сайын бір килограмм бидайдың құнына байланысты өзгеріп отырады. Пітір-садақа, негізінен, ақшалай, кейде заттай да берілуі мүмкін.

**Пайғамбарымыз (с.ғ.с.):** «Пітір садақа-сәһу сәждесі сияқты, яғни сәһу сәжде намаздың жаңылысқан жеріне каффарат болса, пітір садақа тұтқан оразаның кемшіліктерінің өтеуі» -дейді.

## Дереккөздер
«Сен білесін бе?» энциклопедиясы. Автор: Райымбеков Қ.Ж., Байғабылова Қ.Т.

Санат:Ислам
Үлкен қарқылдақ

**Үлкен қарқылдақ** - біздегі қарқылдақтардың ішіндегі ең ірісі, қанаттарының құлашы 111 см, ал салмағы өзен қарқылдағынан 6-7 есе ауыр. Сырт пішіні өзен қарқылдағына ұқсас, бірақ тұмсығы және аяқтары қара түсті. Қазақстанның оңтүстігінде тіршілік етеді, бірақ барлық жерден кездестіруге болады. Көбіне тұзды көлдерде ұялайды. Өте шоғырланып тіршілік ететін құс, ірі топтар болып ұялайды. Айғайшы, шабуылшы, кез-келген дұшпанына шабуыл жасайды. Ұясы - қарапайым сопақша шұңқыр, 1-3 шұбар жұмыртқасын аналығы мен аталығы кезектесіп, 3 аптада басып шығарады. Шыққаннан кейін екі күннен соң, балапандары суға кетеді, бір айдан кейін ұшады. Қазақстанда сәуірдің соңынан қыркүйекке дейін болады.

Санат:Шағалалар
Оюластырып кестелеу

**Оюластырып кестелеу**

Оюластырып кестелеу немесе оюластырып жапсыру- маталарды бөлек-бөлек кестелеп, оюластырып жапсыру. Бұлар бірыңғай матаға(барқыт, шұға, т.б.) біртұтас мазмұндағы бірнеше ою-өрнектердің жиынтығынан, үйлескен тұтас желісін жасау негізінде тігіледі. Бір матаның бетіне екінші матадан қиылған фигура  салынып шет жақтары әртүрлі кесте тігістерімен тігіліп сәнделеді. Көбінесі торлау әдісін қолданады. Кестенің бұл түрі шапшаң орындалады, нәтижесінде кестелейтін бұйымымыздың бетінде әдемі бедерлі өрнек пайда болып, көздің жауын алады. Кесте тігер алдында қиылып алынған өрнекті мата бетіне көктеп алып шеттерін бүгіп кестелеуге болады немесе салынатын өрнекті маталарға арналған желімдермен үтіктеп бекітіп алады. Матаның созылмайтын тығыз тоқылған түрін таңдаған дұрыс.

## Дереккөздер
1. "Қолөнер"

Санат:Кестелеу
Санат:Ою өнері
Санат:Қазақ халқының қолөнері
Фитотерапия (шөппен емдеу)

Ертеден-ақ әртүрлі ауруларды емдеу үшін өсімдіктерді пайдалану әдістері белгілі. “Фито” – латын сөзі, өсімдік, “терапия” -  емдеу дегенді білдіреді.
Қытайдың ертедегі медициналық  кітаптарында, тибет медицинасында емдеу үшін қолданылған дәрілік өсімдіктерді қолдану әдістері мен жолдары туралы мәліметтері бар. Фитотерапияда дәрілік өсіміктерден тұнба, қайнатпа, майлар дайындаумен шұғылданады. Дәрілік мақсатта өсімдіктердің тамырлары, жапырақтары мен гулдері, кейбір ағаштардың қабығы пайданылады.
## Шөпдәрілердің алынуы
Дәрілік  тұнба, қайнатпа, майларды  дайярлайу үшін суды, спиртті, балды және әртүрлі майларды пайдаланады. Өсімдіктерден алынған дәрілердің емдік әсері өте күшті. Сондықтан емдеуге олардың аздаған ғана мөлшері алынады. Фитотерапия үшін зауытта даярланған арнайы орамадағы дәрілік өсімдіктерді прайдаланған жөн.  Оларда дәрілердің түрлерін даярдау бойынша және дұрыс қолдану жолдары туралы нұскау беріледі. Дәріханаларда өсімдік дәрілердің көп түрлері болады.
## Пайдасы
Фитотерапия тұмау, асқазан, жүрек қан тамырлары, жүйке жүйесі мен тері жабыны ауру түрлерін емдеуге қолданылады. Халық медицинасында дәрілік өсімдіктер көптеген ауруларды емдеуге кең түрде пайданылады.
## Пайдаланған әдебет
*Салауаттану. Ә.С. Әділханов, Қ,А, Жаңабердиева. "Алматыкітап" баспасы,2005. 39 бет.
Санат:Биология