open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Наталья Унгард

**Тиховская Наталия Александровна** *(туғ. 1 ақпан 1965 жылы)* —  ресей актриса.

## Биография
*1986 жыл   Б. В. Щукин атындағы ВТУ театрың бітірді *(М. Р. Тер-Захарова шебері)*.

### Жұмыс жасаған театрлары
**Режиссёрлік шеберлік* 
**Мәскеу жаңа Драма театры*
**Театр үй бұрыңғы Арбат*
* *Pубена Симонова атындағы театр*
**МДТ «Практика», «СТОтеатр»*

## Фильмография

*2004 жыл  — Кулагин и Партнеры  — *Галина Алексеевна Жимина*

*2005 жыл — Таксистка 2 — *«Фиска» (бір эпизодте)*

*2006 жыл — Золотая тёща

*2006 жыл — Евлампия Романова - 3 (Хождение под мухой) - Қаңғыбас

*2007 жыл — Лера

*2007 жыл — Агентство «Алиби» — клиент *(серия «Усмирить Фрекен Бок»)*

*2007 жыл— 2010 жыл — Папины дочки

*2008 жыл—2010 жыл — Ранетки — Гущина

*2009 жыл — Такова жизнь

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.imdb.com/name/nm2938444/

Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Актрисалар
Санат:Тұлғалар
Александр Бобровский

**Александр Алексеевич Бобровский** *(туғ. 1960)* —ресей театр мен киноның актері, Ресейдің еңбегі сіңipген әртіс.

## Биография
Александр Бобровский  Мәскеуде16 қарашада 1960 жылы туды. Алескандр орта мектептің 8 сыныбың бітірді, кейін Мәскеу құрал-жабдық техникумге түсті.Техникум біткен соң Кеңестік әскерді қызмет етті, РВСН әскерінде.Әскерде қызметті біткен соң Б.В. Щукин атындағы театр училищесің  Марианна Рубеновна Тер-Захарова курсың бітірді. 1986 жылы училищені бітірген соң Александр Алексеевич Моссовет атындағы театр труппасына қабылданды.

## Сыртқы сілтемелер
*http://abobrovsky.ru/

Санат:1960 жылы туғандар
Санат:Актёрлер
Малколм Скотт Карпентер

**Малколм Скотт Карпентер** (;1925 жыл 1 мамыр, Боулдер (Колорадо) - 2013 жыл 10 қазан, Денвер, Колорадо) - АҚШ-тың ғарышкері және теңіз зерттеушісі. Әскери теңіз флотының 3-рангалы капитаны. 
## Өмірі
1954 жылы *сынаушы-ұшқыштар мектебін* бітірген соң *авиация сынау орталығының* электрондық жүйе бөлімшесінде қызмет етті. 1959 жылы АҚШ-тың Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасының ғарышкерлер тобына алынды. 1962 жылы 24 мамырда *«Меркурий» [[ғарыш кемесі]]мен* ғарышқа ұшты.

## Дереккөздер



Санат:Ғарышкерлер
Санат:Әскерилер
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:2013 жылы қайтыс болғандар
Александр Кулагин

**Алекса́ндр Ви́кторович Кула́гин** (29 маусым 1954 жылы) — кеңестік ескекші, Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері, КСРО еңбегі сінген спорт шебері.

## Биография
*Александр Олимпиадада Мәскеу қаласында айдалатын төрттікте күміс медалың алды.
*Қазіргі уақытта жаттықтырушы болып жұмыс істейді.Тағы да Александр Кулагин Деффчонки сериалында Вовчик
**(Машаның кафесінің бастығы)* рөлінде ойнады. 

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ku/aleksandr-kulagin-1.html 

## Дереккөздер

Санат:1954 жылы туғандар
Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Сабина Ахмедова

**Сабина Гюльбалаевна Ахмедова** *([[әзірб]]. Səbinə Gülbəlay qızı Əhmədova, Сәбинә Ҝүлбәлај гызы Әһмәдова, туғ. 23 қыркуйекте 1981, Баку,КСРО)* — ресей театр мен киноның актрисасы.

## Биография
*Сабина Ахмедова 23 қыркүйекте 1981 жылы Баку қаласында, әзірбайджан-армян отбасында туды.1989 жылы осы отбасы Мәскеуге көшті.
*1998 жылы 16 жасында Сабина замаңауи өнер институтіне актер факультетіне түсті *(В.Н.Комратов курсы)*.
*2001 жылы Сабина 4-ші курстың студенті болып *"Жаңа жыл сыйлығы"* фильмінде киноға түскен.Оқу уақытында түрлі диплом қойылымдарда түскен.

### Институтты бітіргеннен соң
Институт бітірген соң Сабина *[["Шалом"]]* театрына келді,бірақ сол жерде 2 апта ғана жұмыс істеді. Кейін ол *[["Стас Намин театрына"]]* келді.
*2002 жылы ЗӨИ актер факультетің бітірді,В.Н.Комратова курсы.
*2008 жылы Ли Страсберг институтың бітірді.
*Мәскеу Стастың музыка мен драма театрында Сабина Ахмедова 3 жарым жыл оқыды.

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.sabina-akhmedova.com/ru/home/ 

Санат:1981 жылы туғандар
Санат:Ресей актрисалары
Семен Фурман

**Семён Александрович Фурман** *([[9 қантарда]] [[1951]], Ленинград, КСРО)* — ресей мен кеңес театр мен киноның актері.

## Биография

Семен Фурман 9 қантарда 1951 жылы Ленинградте туды.1973 жылы режиссер бөлімің театрлық режиссура Ленинград өнер институтың бітірді.Семен Фурман Ашхабад ТЮЗ-дың актері болды.
*1975 жылы ол Ленинградке келді. Мол жерде  *«Ленфильм»* киностудиясында жұмыс істеді, ал  1978—1988 жылы Ленконцерттің актері болды.Тағы да ол эстрадалық монологтерді жазды жіне сән театрында жұмыс істеді.,
*1986 жылы Семен Фурман елуден астам фильмде түскен, сонын ішінде — *«Мой нежно любимый детектив», «Остров погибших кораблей», «ЧП районного масштаба», «Дом под звёздным небом», «Короткое дыхание любви»*.Тағы да актер осындай фильмдерде түскен: *«Русский транзит», «Страницы театральной пародии»*. Ең мықты бейнесі- *[[«Штаны»]] және  [[«Переход товарища Чкалова через Северный полюс»]] мен [[«Пленники удачи»]]*.  Семён Фурманның басқа жұмыстардың ішінде —   *«Кто, если не мы»*, тағы  *«Сваты»* сериалы.

Санат:9 қаңтарда туғандар
Санат:1951 жылы туғандар
Максим Пежемский

**Максим Гелиевич Пежемский** *(туғ. 30 наурызды 1963, Зея, Амурская облысы)* — *ресей *режиссер* мен сценарийші.

== Биография ==
*Максим Гелиевич Пежемский  30 наурызда [[1963]] жылы [[Зея]] [[қала]]сында  Амурская облысында туды.  
*[[1991]] жылы  Максим Пежемский Ленинград институтінің [[мәдениет]] факультетің бітірді.
*[[1987]] жылы Чепаев группасының құрамында қысқа метражды фильм түсірді.
*[[1997]] жылы оның бірден екі өнер туындылары шықты:"Қатал уақыт *(продюсері Александр Антипов)* және «Анам, жылама» *( «СТВ» студиясында түсірілді)*.

== Қазіргі өмірі ==
*«Наша Russia»* күлкі сериалының режиссері,  *«Интерны»* мен *«Зайцев+1»'' жағкомдарды түсірді.Санкт-Петербурге тұрады.Ол үйленген, қазір қызы бар.

Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Алена Фонина

**Алена Фонина** *(туғ. 4 ақпанда 1988 жылы, Мәскеуде)* — әйгілі ресей модель,интерьер дизайншы. жасында 

## Биография
Алена Фонина  4 ақпанда 1988 жылы Куровский Мәскеу облысында туды. Ол Ресей ұлт достығының университетің  *«филолог»* мамандығы бойынша бітірді, Мәскеу телевидениемен радиовещание *[[«Останкино»]]* иснтитуттің  *«телерадиожүргізуші»* мамандығы бойынша бітірді. Аленаның модель карьерасы  В. Зайцевтің модель кастингіне барғанда 19 жасында 2007 жылы басталды.Ол Ресейде,Еуропада,Америкада түсірілім мен көрсетілімдерде жұмыс істеген.

### Отбасылық өмірі
*2009 жылы  Павел Санаев режиссеріне күйеуге шықты.
*2012 жылдың көктемінде  Алена мен Павелде  Вероника қызы туды.

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.fashionbank.ru/models/user/23290.htm

Санат:1988 жылы туғандар
Санат:Ресей модельдері
Кредиттік карта

[thumb|left|[Visa мен Mastercard кредиттік карталары]]

**Кредиттік карта** — банк төлем карталарының бір түрі, кредиттік шарттарына сәйкес келісім-шарт белгіленген лимит шегінде клиенттің банктегі көзделген қаражат есебінен ғана жүзеге асырылатын операцияларға арналған пластикалық карта. Банк клиенттің Төлем қабілеттілігінің негізінде лимиттер белгілейді.

Санат:Банк төлем карталары
Кенен (Жамбыл облысы)

**Кенен** — Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл, Кенен ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қордай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 52 км-дей жерде, Қопа жазығының шығысында, астық тұқымдас бетегелі өсімдіктер өскен кәдімгі сұр топырақты, шөл белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі С.М. Киров атындағы қой шаруашылығымен айналысатын ұжымшар ретінде 1930 жылы қаланды. Оның негізінде Кененде және ауылдық округке қарасты Мұзбел ауылында 29 шаруа қожалығы, 1 ЖШС жұмыс істеді.

## Инфрақұрылымы
2 орта мектеп, клуб, отбасылық дәрігерлік амбулатория, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Мұзбел (тау, Ұлытау ауданы)

**Мұзбел** – Ұлытау тау жүйесінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Борсеңгір ауылының оңтүстігінде 12 км жерде. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Маңдайқақ және Сарысу өзендері аңғарлары арасында 15 км-ге созылып жатыр, ені 4 км. Абсолюттік биіктігі 410 м. Беткейлері жайдақтау тегіс келген ұсақ шоқылы жотадан тұрады. 

## Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің төменгі бөлігі жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, көкпек, бұйырғын, бұталар еседі. Мал жайылымдығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Мұзбел (жон, Нұра ауданы)

**Мұзбел** – Нұраның сол жағалауында орналасқан жон.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 60 км-ге созылған, ені 10-15 км. Шығыс жағы биігірек (500 м).

## Геологиялық құрылымы
Алқап көлдің аллювилік шөгінділерімен жабылған төменгі карбон жыныстарынан түзілген жазық болып табылады.

## Өсімдігі
Қызыл қоңыр топырағында бетеге, селеу т. б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Анатолий Александрович Смородинцев

**Анатолий Александрович Смородинцев** (19 сәуір 1901 жыл, Аскино селосы, Бирский уезі, Уфа губерниясы, Ресей империясы -  6 тамыз 1986 жыл, Ленинград, КСРО) — кеңес бактериологы, вирусологы, иммунологы, медицина ғылымдарының докторы, профессор, КСРО Денсаулық министрлігінің Грипп ғылыми-зерттеу институтының негіздеушісі және бірінші директоры. КСРО медицина ғылым академиясының академигі  (1966, корр мүшесі 1945).

Томск униветситетін (1923) бітірген. 1967 жылдан КПСС мүшесі. Ленинградтағы Л.Пастер атындағы эпидемиологиялық және микробиологиялық иснтитутында  (1933-1937), Бүкіл одақтық эксперименттік медицина институтында  (Мәскеу, 1938-1945), Ленинград эксперименттік медицина институтында  (1946-1947) қызмет істеді. Бүкіл одақтық грипп ғылыми-зерттеу институтының директоры  (1967-1972), ал 1972 жылдан бөлім меңгерушісі.

## Еңбектері мен зерттеулері
Смородинцевтің негізгі еңбектері вирусқа қарсы иммунитет табу және вирусты инфекцияға вакцина егу арқылы аурудың алдын алу. Ол грипке, кене энцефалитіне, қызылша т.б. ауруларға қарсы вакцина тапты және полиомелитке қарсы Сэбин тірі вакцинасын қолданудың тиімді және зиянсыз екенін дәлелдеді. 
## Сыйлықтары
Смородинцев Сталин сыйлығының (1941), Лениндік сыйлықтың (1963) лауреаты. Ленин орденімен, «Құрмет белгісі» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталды

## Дереккөздер

Санат:1901 жылы туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:КСРО вирусологтары
Санат:КСРО микробиологтары
Санат:КСРО иммунологтары
Санат:КСРО Медицина ҒА академиктері
Иван Андреевич Собко

**Иван Андреевич Собко** (т.ж. белгісіз – шілде 1919, Семей облысы, Лепсі уезі, Черкасск селосы) — Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға, Азамат соғысына белсене қатысушы большевик. Қазан революциясы жеңіске жеткеннен кейін Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға қатысты. 1918 ж. маусым-қыркүйекте Лепсі ауаткомының мүшесі, председателінің орынбасары, Черкасск селосында қорғанысын ұйымдастырушысы, басқарушыларының бірі. Собко 1918 ж. Жетісу Кеңестерінің 1- сьезіне шешуші дауыспен қатысты. Сьезд Собконы саяси коммиссарлыққа бекітті. 1918 жылдың қарашасынан Солтүстік Жетісу майданының әскери-саяси штабының мүшесі, содан кейін Черкасск бекінісінің әскери-саяси комиссары. Атаман Анненковтың ақ гвардияшыл бандыларымен айқаса қаза тапты

## Дереккөздер

Санат: 1919 жылы қайтыс болғандар
Санат:Революционерлер
Федор Иванович Соймонов

thumb|right|200px|Федор Иванович Соймонов
**Федор Иванович Соймонов** (1662, Мәскеу - 11 (22) шілде 1780, сонда) — орыс географы, гидрографы, Сібір губернаторы, сенатор. 

Мәскеу Навигациялық мектебін бітірген. 1717-1718 ж. Балтық теңізін зерттейді. 1719-1720 жылдары Карл Верденнің экспедициясының құрамында Каспий теңізінің батыс және оңтүстік жағалауын картаға түсірді. Бұл картада Каспий теңізінің мөлшері, жағалауы тұңғыш рет шындыққа жанасымды көрсетілді. 1731 ж. Каспий теңізінің атласы мен лоциясын, 1734 ж. Балтық теңізінің атласын шығарды. 1757-1763 ж. Сібірдің генерал-губернаторы қызметінде жүргенде, өлкенің шаруашылығын жан-жақты зерттейді. Қиыр Шығыс теңіздерінде бірнеше экспедиция ұйымдастырды. 1763-1766 ж. - сенатор

## Дереккөздер

Санат: 1692 жылы туғандар
Санат: 1780 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей географтары
Сергей Иванович Соколов

**Сергей Иванович Соколов** (14 қазан 1897 жыл, қазіргі Деребуж селосы, Смоленск облысы - ? ) — қазақстандық топырақ зерттеуші ғалым, биология ғылымдарының докторы (1964).

1922 ж. Мәскеу университетінің жартылыс тану бөлімін бітірген. 1919-1930 ж. КСРО Жер халкомында, Мемлекеттік топырақ тану институтында және осы кезде мұнымен қатар  (1922-1925) Беларусь мемлекеттік ауыл шаруашылық институтының топырақтану кафедрасында ассистент. Геодезия, аэрофототүсіру және картография инженерлері институтында (Мәскеу) физика география кафедрасында ассистент, доцент (1925-1942). Қазақстан КСРО ғылым академиясының Топырақтану институтында аға ғылыми қызметкер (1942-1943), топырақ физикасы мен химиясы лабораториясы меңгерушісі (1943-1946), осы институт директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары  (1951-1953), топырақ  генезисі және географиясы бөлімінде ғылыми қызметкер және ғылыми кеңесші. Соколов – 80- ге жуық ғылыми еңбектің авторы

## Дереккөздер

Санат:1897 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Соқыр тышқан

**Соқыр тышқан** () — Кеміргіштердің Аламантәрізділер тұқымдасының бір туысы. 

## Биологиялық сипаттамасы
Дене бітімі жұмырлау, тұрқы 13 см, түгі жұмсақ, қылшықсыз, түсі сарғылт, қара қоңыр.Көзі кішкене, құлағы шала дамыған, күрек тістері жер ақзуға икем, тіршілік әрекетін топырақ арасында өткізіп, жер бетіне сирек шығатын кеміруші. Еуразияның дала, шөл аймақтарында таралған, тауда 4000 м биіктікке дейін кездеседі. КСРО –де 3 түрі болды, оның ішінде Қазақстанда кең тараған түрі- кәдімгі Соқыр тышқан. (Е.talpinus).Бұның  дене тұрқы 94,0-115,5 мм, топырақ бетінен 10-30 см тереңдікте топырақты қазып, өсімдік тамырымен қоректенеді. Қазып босатқан топырағын анда-санда жер бетіне шығарады және бұл топырақ осы қоректік ін жолының аузын жабады. Інін, ұясын қоректік ін жолына жалғастыра 1,5-2 м тереңдікке жасайды. Бау-бақша, беде егістігіне зиян келтіреді

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Musser, G. G. and M. D. Carleton. 2005. Superfamily Muroidea. pp.&nbsp;894–1531 in Mammal Species of the World a Taxonomic and Geographic Reference. D. E. Wilson and D. M. Reeder eds. Johns Hopkins University Press, Baltimore

Санат:Кеміргіштер
Юнкерлік

## Юнкерлік
**Юнкерлік**(*неміс Junkertum, Junker*, сөзбе сөз аударғанда *жас дворянин*) – екінші дүниежүзілік соғысқа дейін тар мағынада: Пруссияның шығыс және орталығындағы провинцияларындағы ірі жер иелері, кең мағынада: Германияның буржуазияланған үстем тап өкілдері. 

Юнкерліктің әлеуметтік негізі -  дворян – рыцарьлар қауымы. Юнкерлік тап ретінде 16 ғасырда қалыптасты.Юнкерлердің орталығы шығыс Пруссия болды. Юнкерлер өз иеліктерінде шаруаларды еркін биледі, және полициялық билікке ие болды. Олардың вотчиналық юрисдикциясы болған болатын. Олар армияда, мемлекеттік және саяси жұмыстарда үстемдік етті. Мұның өзі көбінесе Пруссияда, кейіннен Германияда милитаристік полицейлік – бюрократтық тәртіптің пайда болуына жағдай туғызды. Ауыл шаруашылығында капитализмнің пруссиялық дамуы юнкерлердің экономикалық жағдайын нығайта түсті, олардың мемлекеттегі басшылық рөлін күшейтті. Герман империализмі юнкерлік – буржуазиялық қауым ретінде қалыптасты. Юнкерлер жүздеген жылдар бойы агрессиялық соғыстар ұйымдастырды, 1945 жылы Гитлерлік Германия талқандалғанға дейін Германияның барлық жерінде өзінің негізгі экономикалық және саяси позициясын сақтап келді. Шығыс Германияда соғыстан кейін демократиялық негізде аграрлық реформа жүргізу нәтижесінде юнкерлік Германияның бұл бөлігінде тап ретінде жойылды.Батыс Германияда юнкерлердің экономикалық және саяси позициясы әлі күнге сақталған. Мұнда ол – *рекцияның*,*милитаризмнің* және *реваншизмнің тірегі*.

## Дереккөздер

Санат:Германия
Санат:Тарих
Сергей Сергеевич Смирнов (жазушы)

**Сергей Сергеевич Смирнов**(26.9.1915ж.т., Петроград,-22.3.1976, Мәскеу)- орыс совет жазушысыц. 
## Өмірі
Инженер отбасысында туған. 1946 жылдан КПСС мүшесі. Мәскеу энергетика институтын  (1941), М.Горкький атындағы әдебиет институтын (1941) бітірді. Ұлы Отан соғысына қатысты (1941-1945). Смирнов 1934 жылдан бастап журналист ретінде танылды. 1959-1960 ж. «Литературная газетінің» бас редакторы болды. 1975-1976 жылдары КСРО Жазушылар одағының секретары. 
## Еңбектері
Ол «Днепр жағасындағы Сталинград «(1954), «Италияда» (1961), «Кубаға сапар» (1962) т.б. очерк кітаптарын жариялады. Смирновтың «Брест қамалы»(1957, толықтырылып басылуы 1964 , Лениндік сыйлық 1965),  «Брест қамалының батырлары»(1959), «Белгісіз жайлы әңгімелер»(1963),  «Семья»(1967) атты кітаптары және  « Бугтағы қамал»(1955) пьесасы, көптеген мақалалары мен телевизия, радио арқылы сөйлеген сөздері Ұлы Отан соғысының белгісіз кеткен қахармандары жайлы деректер жинауға патриоттық қозғау туғызды. Смирнов шығармалары көптеген тілдерге аударылған. Қазақ тіліне «Брест қамалы (1967) атты повесі аударылды. 
## Сыйлықтары
Ол Ленин орденімен, басқа да 3 орденмен және медальдармен марапатталған.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 203 бет

Санат: 1915 жылы туғандар
Санат: 1976 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Соломон

**Соломон**,ежелгі еврейше Шеломо (т.ж.т белгісіз-б.з.б 928 ж.ш.ө)-Израиль-Иудея патшасы. Патша Давидтің баласы. Елді тайпаға бөлмей территориялық бөлу реформаларын жүргізді. Тұрақты салық жүйесін енгізіп, әкімшілік аппарат құрып, кең көлемде қала құрылыстарын салдыра бастады. Бір орталыққа бағынған дінді орнату мақсатымен даңқты Иерусалим ғибадатханасын салдырды. Соломон тұсында сыртқы сауда жұмысы дамыды. Соломон өлгеннен кейін мемлекет екі патшалыққа бөлінді.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 324 бет

Санат:Тұлғалар
Қарлығаш тұқымдасы

## Қарлығаш тұқымдасы
**Қарлығаш тұқымдасы**(hirudinidae) – торғайлар отрядына жататын құс тұқымдасы. Басқа құстардан бір ерекшелігі – жемін ұшып жүріп ұстайды, сулы да ұшып жүріп ішеді.
## Сипаттама
Қанаты ұзын, жіңішке, құйрығы екі айыр. Бауыры ақшыл, арқасы қоңыр, жасыл жылтыр. Арктика мен Антарктикадан басқа жердің бәрінде мекендейтін 80, ТМД елдер аймағында 9, оның ішінде Қазақстанда 4 туысқа жататын 5 түрі кездеседі. ТМД–да ұя басатын қарлығаштардың бәрі жыл құсы, Африка мен Оңтүстік Азияға қайтады.
## Ұрпақ беруі
Жылына бір рет қыста түлейді. Екніші жылы ұрпақ береді. Екі-екіден, кейде таптанып шыңға, тікжарға, құрылыстарға, кейде ағашқа жапсыра топырақ пен саздысілекеймен араластырып ұя салады, ішіне майда шөп, қауырсын, мамық төсейді. Кейбір түрлері тік жарларға ін қазады. Ұяны тостаған тәрізді, жоғарғы жағын ашық етіп те, қап, дорба тәрізді кіріп – шығатын тесік қалдырып та жасайды. Ашық ұядағы жұмыртқа қара теңбілді шұбар, жабық ұядағы жұмыртқа ақ түсті болады. 2 – 8, көбіне 4 – 6 жұмыртқа басып, жылына 1 – 2 рет балапан шығарады. Зиянды жәндіктерді, әсіресе шыбында өте көп жеп үлкен пайда келтіреді, сондықтан оны қорғау алынған.

## Дереккөздер

Санат:Қарлығаштар
Солтүстік бұғысы

**Солтүстік бұғысы** () – бұғылар тұқымдасына жататын сүтқоректі.

## Биологиялық сипаттамасы
Бұқасының дене тұрқы 220 см-ге, биіктігі (шоқтығынан) 140 см-ге, салмағы 220 кг-ға жетеді. Солтүстік бұғының қысқы жүні бозғылт, ақшыл, ұзын, қалың жабағылы, жазда қызғылт күрең, тықыр сирек. Аяғының аша тұяғы жалпақ,, кең ашылады, сондықтан бұқа аяғы қалың қарға, батпаққа аса батпайды.	

## Қоректенуі мен таралуы
Солтүстік бұғы Еуропа, Азия және Солтүстік Америкада поляр аралдарын, тундраны, жазық және таулы тайганы мекендейді. Үйірлі, полигамиялы жануарлар. Қысқы оты негізінде қына, көбіне бұғы мүгі, бұта, ағаш бүршігі, бұтағы, жазда шөптесін өсімдіктер, бұта жапырағы, жидек, саңырауқұлақ. Жыл маусымына байланысты тундрадан орманды тундраға және тайганың солтүстігіне өрістейді.

## Көбею
Қазан-қыркүйекте үйірге түсіп, 225 күн көтеріп, мамыр- маусымда жалқы, кейде егіз бұзаулайды, жыныстық жағынан 2- жылы жетіледі. Үйірге түсіп шыққан бұқасының мүйізі түсіп, сәуір-тамызда қайта жетіледі. Сиырының мүйізі бұзаулағаннан кейін түсіп, жаңа мүйізі қыркүйекке дейін өсіп жетіледі.

## Қолданылуы
Кәсіптік маңызы бар, еті, терісі пайдаланылады. Қолда өсірілетін Солтүстік бұғының тегі- жабайы Солтүстік бұғы.

## Дереккөздер


Санат:Бұғылар
Солтүстік Кавказ Мәдениеті

**Солтүстік Кавказ Мәдениеті**- қола дәуіріндегі (б.з.б2-мың жылдық) археологиялық мәдениет Солтүстік Кавказдағы Кубань, Терек өзені аңғарында. Солтүстік Кавказ мәдениеті Ресейдің оңтүстік далалық аудандарындағы археологиялық мәдениетпен, шығысында көне Дағыстан мәдениетімен, оңтүстігінде Кавказ жоталарын мекендеген тайпалар мәдениетімен байланысты болған. Мұның қоныстары толық зерттелмеген. Таулы жердегі тайпалар өлікті лашыққа, тастан жасалған табытқа салып қойған, ал далалық жердегілер шұңқырға жерленген. Өлікпен бірге қыш заттар, қола пышақтар, тескіштер, балта, әшекей бұйымдар қойылған. 
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 332 бет

Санат: Қола дәуірі
Михаил Сергеевич Соломенцев

**Михаил Сергеевич Соломенцев**(25.10.1913 ж.т., Липецк облысы., Елецк ауданы.,)- кеңес мемлекет және партия қайраткері, Кеңес Еңбек Ері (1973). Шаруа отбасысында туған. 1940 жылдакн КПСС мүшесі. 
## Өмірі
Ленинград политехеникалық институтын  бітірген  (1940). 1940-1954 ж. заводтарда мастер, цех бастығы, БК (б) П ОК партия ұйымдастырушысы, бас инженер және директор. 1954-1957 ж. КПСС Челябинск оюкомының секретары және 2-секретары, Челябинск Халық шаруашылығы Кеңесінің председателі. 1959-1962 ж. Қазақстан КП Қарағанды обкомының 1- секретары, 1966-1971 ж. КПСС ОК-нің секретары, КПСС ОК бөлім меңгерушісі. 1971 жылдан РВФСР Министрлік Кеңесінің Председателі. 1961 жылдан КПСС ОК-нің мүшесі. 1971 жылдан КПСС ОК Саяси Бюросының мүшелігіне кандидат. 5-9 сайлау КСРО  Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

## Сыйлықтары
4 рет Ленин орденімен және  басқа орден, медальдармен марапатталған.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 324 бет

Санат: 1913 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Сергей Артемович Смирнов

**Сергей Артемович Смирнов**(27.8.1918 ж.т., Липецк облысы., Данков ауданы., Спешново-Ивановское селосы.)- Қазақстан партия және кеңес қайраткері., Кеңес Еңбек Ері  (1971), Қазақстан КСР-інің еңбек сіңірген кеншісі  (1969). 
## Өмірі
Шаруа отбасысында туған. 1951 жылдан КПСС мүшесі. Еңбек жолын 1936 ж. Қазақстандағы Есіл геологиялық барлау партиясында коллекторлық  жұмыстан бастады. Мәскеу геологиялық бақылау институтын (1942) бітірген. 1940-1944ж.« Алтайполиметалл» тресінің  сменалық бұрғылау мастері,  «Золоторазведканың» Қазақстандық экспедициясында және Челябинск облысындағы  «Ленгеолнеруд» тресінде геологиялық барлау партияларының отряд бастығы. 1944-1951 жылдары Бүкіл одақтық «Союзспецразведка» тресі жүйесінде аға инженер, экспедиция бастығы, бас инженер. 1951-1956ж. Ленинабад кен- химилық комбинатына қарасты № 10 кәсіпорынның бастығы. 1956-1975 ж. Целинный кен-химия комбинатының директоры. 1975 жылдан сәуірінен Қазақстан КСРО Министр Кеңесінің председателінің 1- орынбасары. 1971 жылдан Қазақстан КП ОК-нің мүшесі, 1975 жылдан оның Бюро мүшесі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының екі мәрте лауреаты   (1953,1967ж.)6-9-сайлау Қазақстан КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 
## Сыйлықтары
Ленин орденімен, екі  РЕТ Еңбек Қызыл Ту және «ҚұрметБелгісі » орденімен, медальдармен марапатталған.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 203 бет

Санат: 1918 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Солтүстік Кавказ шошқасы

**Солтүстік Кавказ шошқасы** – етті-майлы тұқым. Жергілікті кубань шошқасын, ірі ақ шошқа, беркшир шошқаларымен будандастыру арқылы шығарылады. Жаңа  тұқым ретінде 1955 ж. қабылданды. 
## Биологиялық сипаттамасы
Қылы қалың, жұмсақ, түсі қара ала. Солтүстік Кавкаш шошқа  ірі, қабанының салмағы 300-350 кг, мегежені 220-240 кг. Бірторайлағанда 10-11 торайдан табады. Таза ет түсімі 70-75 %. 
## Таралуы
Бұл тұқым Ростов облысының «Горняк» асыл тұқым заводында, «Победа» совхозында, Кронодар, Ставрополь өлкесінде, Орта Азия республикаларында өсіріледі.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 333 бет

Санат:Жануарлар
Габсбургтер әулеті

## Габсбургтер әулеті
**Габсбургтер әулеті**() –1282-1918 жылдары Австрияда,1526 – 1918 жылдары Чехия мен Венгрияда, Испанияда және оның еліктерінде билік жүргізушілер әулеті, «Қасиетті Рим империясының» императорлары.

Карл V тұсында Германия, Аустрия, Нидерланд, Италияның едәуір бөлігі, Испания және оның Америкадағы отарлары Габсбургтер әулетіне қарады.1556 жылы Карл V испан тағынан бас тартып, билік оның баласы Филипп ІІ-ге көшті. 1559 жылы Франциямен келісім бойынша Итальяндық соғыстар аяқталып, Габсбургтер Италияның көп бөлігін, атап айтқанда Ломбардия, Пьемонт, Парма, Лукка, Тоскана, Неаполь. Австрия Габсбургтер әулетінің өкілдері Мария Терезия, ол тақты Франц Стефан Лотарингскийден өрбіген балаларына берді, соның ішінде Франц Иосиф. Наполеондық соғыстар тұсында Франц ІІ 1806 жылы «Қасиетті Рим империясының» императорлығынан лажсыз бас тартып, 1804 жылы қабылдаған Австрия императорлығын сақтап қалды. Франц Иосиф І тұсында бұл империя екі биліктен құралған Аустрия-Мажарстан монархиясына айналды. Австрия-Венгрияның Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілуі, революциялық және ұлт-азаттық қазғалыстардың күшеюі нәтижесінде Габсбургтер әулетінің ең соңғы өкілі Карл І тақтан түсіп, Габсбург монархиясы ыдырады.

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Санат:Габсбургтер
Сом (ауру)

**Сом**(ауру)- тері мен тері шелінің қабынып ісіп ауыруы. 
## Ауруды қоздырғыштар
Аурудың қоздырғышы- стафилококк немесе стафилострептококк инфекциясы. Бұл қоздырғыштар тері түгінің фолликуласы арқылы өтеді де, теріні қатты қабындырады. Сомның пайда болуына көбіне гиповитаминоз, организмнің жалпы аурулы күйі, зат алмасуының бұзылуы (арықтау, диабет) әсер етеді. 
## Сом белгілері
Сом көбіне желкеден, беттен , арқадан шығады. Бетке шыққан сом өте қауіпті, өйткені оның зардабы миға шабуы мүмкін. Сом шыққанда алғашында терінің ауырған жері қатайып қызарады, ортасы көгеріп, сарғыштанып, өзегі көрініп тұрады. Ісік бірте-бірте ұлғайып, дене температурасы 38-40° с-қа жетеді, іріңдеп жарылады. Дер кезінде емделсе, аурудың беті біртіндеп қайтып, орны тыртықтанып бітеді. Сом асқынса ісік ұлғаяды, іріңі организмге жайылып, оны уландырады, без шошиды, жүрек соғуы күшейеді, ісік сыздап қатты ауырып, өте мазасыздандырады. Асқынудан лимфаденит, тромбофлебит, сепсис,иенингит ауруларына шалдықтыруы мүмкін. 
## Емі
Хирургиялық операция, антибиотиктер пайдалану, рентген сәулесімен емдеу.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 343 бет
Соражөке

**Соражөке**  (Cannabina)- кезеген торғай тұқымдасына жататын, салмағы 20 г-дей құс.
## Биологиялық сипаттамасы
Дене тұрқы 13 см-дей.Еркегінің маңдай, төс қауырсындары қызыл, арқасы қызыл қоңыр, бауыры ақ. 
## Таралуы
Еуропа, Солтүстік Африка және Батыс Азияда, КСРО –де батыс шекарадан Обь өзеніне дейін тарлған. Қазақстанның оңтүстік және шығысындағы таулы ( теңіз деңгейінен 300 м биіктікке дейін), тау бөктері аймақтарында, мыс., *[[Угам жотасында, Талас,Іле,Жоңғар Алатауында,Қаратауда, Тарбағатай, Сауыр, Алтайда]]* кездеседі. 
## Көбею
Орман шетінде, көбінесе бұталы жерде, бақта ұялайды, 4-6 жұмыртқа салады. Жемі- әр түрлі өсімдік дәні. 
## Қолданылуы
Арам шөп дәнін жеп пайда келтіреді. Әуесқойлар әсемдік үшін, сайрағыш құс ретінде қолда ұстайды.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том,349 бет

Санат:Пайыздар
Владимир Николаевич Сосюра

thumb|right|200px|
**Владимир Николаевич Сосюра** (06.01.1898, Дебальцево станциясы, қазіргі Донецк облысы-08.01.1965, Киев)- украин кеңес ақыны. 

1920 жылдан КОКП мүшесі. Азамат соғысына қатысты (1918-1920).

## Еңбектері
1917 жылдан жаза бастады. «Қызыл қыс» (1921), «1917 жыл» (1921), «Соғысқа-соғыс» (1930) поэмаларын жариялады. Кеңестік патриотизм, халықтар достығы, кеңес құрылыстық тақырыбына арналған «Қызыл гүлдер» (1932), «Сүйемін» (1939) т.б. кітаптары шықты. Ұлы Отан соғысы тұсында «Қызыл жауынгерлерге» (1941) өлеңдер жинағы, «Олег Кошевой» (1943), «Менің Ұлым» (1944) пoэмалары жарық көрді. Соғыставн кейінгі кезеңде «Жайқалсын жасыл бақ» (1947 ж, КСРО Мемлекетік сыйлық, 1948), «Қарлығаштар күн қанатында» (1960), «Еңбеккер семьясының бақыты» (1962, екеуі де Т.Г.Шевченко атындағы республикалық сыйлық, 1963) т.б. кітаптарын шығарды. 
## Сыйлықтары
2 рет Ленин орденімен және басқа  2 орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1898 жылы туғандар
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Санат:6 қаңтарда туғандар
Санат:Дебальцевода туғандар
Санат:8 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:Киевте қайтыс болғандар
Санат:КСРО ақындары
Санат:Украина ақындары
Санат:XX ғасыр ақындары
Санат:КСРО аудармашылары
Санат:Украина аудармашылары
Санат:XX ғасыр аудармашылары
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Тарас Шевченко атындағы Украина ұлттық сыйлығының иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Украин ақындары
Санат:Соцреалист-жазушылар
Санат:КСРО жазушылары одағының мүшелері
Санат:Ұлы Отан соғысындағы майдан тілшілері
Санат:Украина коммунистері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Байков зиратында жерленгендер
Санат:Слово үйі тұрғындары
Санат:Ролит үйі тұрғындары
Соуса Батиста

**Соуса Батиста** (Souza Batista) Рбуен Дарио (25.9.1923ж.т., Панама қаласы.)-Панама жұмысшы қозғалысының қайраткері. Қолөнерші отбасысында туған. Мамандығы- журналист. 1943 жылдан студенттік және жастар қозғалыстарына белсене қатысты. 1945ж. Панама жастар ассоциациясының ( ПХП) , 1948 жылдан ПХП ОК Саяси бюросының мүшесі, ал 1951 жылдан ПХП ОК-нің бас секретары. Біпнеше рет жазаланып, жер аударылды. Панама мен Латын Америкасы коммунистік және демократиялық қозғалысы мәселелері жөніндегі бірсыпыра теориялық еңбектердің авторы.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 353 бет

Санат: 1923 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Сорорат

**Сорорат**  (лат.soror-апалы-сіңлілі)- ер адамның бірге туған немесе немере апалы- сіңлілі бірнеше қызға некелесудің ескі салты. Сороратты алғаш ғылыми тұрғыдан сипаттап жазған Л.Г.Морган «Сорорат» терминін Америка, Азия және Мұхит аралдары  мен Африканың көптеген халықтарында бұл салттың бар екендігі жөнінде мәлімет жинаған Дж.Фрейзер шығарған. Сороратты ғалымдар көне замандағы топтық некенің қалдығы деп есептейді. Қазақ халқындағы балдыз алу да Сороратты ғұрпына жатады. Әйелі өлген адам басы бос балдызы болса, «балдыз қалың» деген атпен шағын қалың мал беріп, үйленетін болған.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 350 бет

Санат:Салт-дәстүрлер
Сораң қараматау

**Сораң қараматау**(Salsola Laricina)-сораң туысына жататын шала бұта. 
## Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі 20-602 см, сабағы түбінен тармақты, бұтақтары түкті. Жапырақтары шоғырлана кезекті орналасқан, ұзындығы 5-10 мм, жіңішке. Шілде-қыркүйекте гүлдейді. Сор,сортаң топырақты далада өседі. 
## Таралуы
*[[[[Еуропа]]ның оңтүстігінде, Қырым,[[Кавказ]]да,[[Қазақстан]]да Тобыл-Есіл, Ертіс,Каспий [[аймақ]]тарында, [[Ақтөбе]], Ембі,[[Торғай]]да,[[Сарыарқа]]ның батысында, Солтүстік Үстіртте, Бетпақдалада, Қызылорда]]* облысында таралған. 
## Қолданылуы
Түйе, қой, ешкі жейді, отынға пайдаланылады.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 349 бет

Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Софроний Врачанский

**Врачанский Софроний**(шіркеудегі аты; бұрынғы аты- Стойко Владиславов) (1739, Котел қаласы.,-  23.9.1813, Бухарест)- болгар ұлттық өркендеук дәуірінің қайраткері; Паиси Хилендарскийдің шәкірті және жолын қуушы.1762 ж- священник. Грек дін иелерінің зорлық-зомбылығына қарсы шығып, болгар халқын оқуға, білімге шақырды, болгар әдеби тілін дамытуда  маңызды роль атқарды. Софроний Врачанский- жаңа болгар әдебиетінде тұңғыш басылған кітап-   «Недельниктің» авторы.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 355 бет

Санат: 1739 жылы туғандар
Санат: 1813 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
София Алексеевна

**София Алексеевна**  (27.9.1657, Мәскеу,-14.7.1704, Мәскеу)-1682-1689 ж. Ресейде билік жүргізуші, Алексей Михайлович патшаның әйелі М.И. Милославскаядан туған қызы. София Алексеевна ақылды, жігерлі жзәне өз заманының білімді әйелі болған. Ағасы патша Федор Алексеевич өлгенен кейін  (1682 ж 27 сәуір) Слофья 10 жастағы Петр –нің патшалыққа сайлануына қарсы болды, өкімет билігіне таласқан боярлардың жікшілдік күресіне қызу араласты. 1682 жылғы Мәскеу көтерілісін пайдаланып, милославтықтар өкімет билігін қолға алды. Иван V Алексеевичті «бірінші» патша деп жариялады. Совья Алексеевна жасы жетпеген екі бала патшаның жанында уақытша билеуші болып тағайындалды. 1628 ж. күзде үкіметтің дворяндық әскерінің көмегімен Мәскеудегі көтерілісті басты. София Алексеевна дворяндар мүддесіне сай реформа жасай алмады, сол себептен боярлар мен дворяндар тобы наразы болып, Петр I-ні жақтаушылардың жағына шығып кетті. 1689 ж. қыркүйекте Петр I София Алексеевнаны тұтқынға алды. Софьяның шашын қырқып  «Сусанна» деген атпен Новодевичье монастырына жіберді, Совья Алексеевна сонда қайтыс болды.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 355 бет

Санат: 1657 жылы туғандар
Санат: 1704 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Футболдан Қазақстан Кубогы 1992

**1992 жылдың Футболдан Қазақстан кубогы** — Қазақстан кубогы турнирінің алғашқы ойнатылуы. 8 мамыр - 8 тамыз аралығында өтіп, Алматының "Қайрат" клубы жеңімпаз атанды.

## 1/16 финал

1/16 финал ойындары 1992 жылдың 8 мамырында өтті.

## 1/8 финал

1/8 финал ойындары 1992 жылдың 28 мамырында өтті.

## 1/4 финал

1/4 финал ойындары 1992 жылдың 24 маусым - 29 шілде аралығында өтті.

## 1/2 финал

1/2 финал ойындары 1992 жылдың 4 тамызында өтті.

## Финал

## Турнир бомбардирлері

## Дереккөздер

Санат:Футболдан Қазақстан Кубогы
Санат:1992 жылғы футбол
Тыйым мен ырым

**Тыйым сөздер** – психологиялық мағынасы зор, адамды қолайсыз, зиянды әрекеттерден тартынуды талап ететін ерлі-зайыптылар мен үлкен кішінің, әке мен баланың, ұл мен қыздың, нағашы-жиеннің, ағайын-туыс, жекжат-жұрағаттың қарым-қатынасын реттестіруде өзіндік орны бар, сондай-ақ денсаулық, тазалық, әртүрлі жағдайда тәртіп сақтау, жол-жоба, жөн-жосық т.б. осы секілді әдет-ғұрыптарды бұлжытпай орындау мақсатында пайда болған рәсім. Мәселен, дос-туыс, құда-жекжатқа ит, пышақ, балта сыйламау, некелі төсекке басқа адамның отырмауы, ит аспанға қарап ұлыса жамандық шақырады деп қорқу, бос бесікті тербетпеу, жас босанған әйелдің қолын суық суға салдырмау, қыз баланың қатты сөйлемеуі, кіндігін көрсетіп жүрмеуі, қыз-келіншектің шашын, аттың құйрығын кеспеу т.с.с. 
::**Ырымдар** да психологиялық тұрғыдан ойлаудың қарапайым түрінен туындайтын наным-сенімнің бір түрі. Бұлар өмір сүру барысында біртіндеп қалыптасқан этностық топқа ортақ, көшпенділер санасынан орын алған психологиялық ерекшеліктер. *Тыйым мен ырым* этностық қауымдастықтағы ер мен әйелге, үлкен-кішіге, ұл мен қызға т.б. осы секілді әртүрлі топтарға байланысты айтылған. Мәселен, бөбек психологиясына байланысты бесіктің үстіне жеті нәрсе *(шапан, кебенек, тон, жабу, жүген, қамшы, бесік, көрпе)* жабылады. Мұндағы түйін кебенек пен қамшы нәрестені ел қорғайтын, ер болсын деген ниеттен туған.
Осынау наным-сенімдердің, әсіресе, жас ұрпақтың санасына ұлттық рухты сіңіру, оның дәстүрі мен салтын, әдет-ғұрпын қастерлеп ардақтай білуге, баланың ұлттық дүниетанымын қалыптастыруға да алатын орны ерекше. Өйткені бұлар халқымыздың ғасырлар бойы тірнектеп жинастырған тәліми тәжірибесінің қорытындысы, ұлттық тәлім-тәрбиеміздің қайнар көзі мен мүмкіндігі. Бір әттегенайы – осындай тамаша психологиялық жайттар күні бүгінге дейін ғылыми тұрғыдан жіктелмей, бір жүйеге түспей келеді.

### Дереккөздер
Психология
Фредерик Аштон

**Фредерик Аштон** (; 1904 ж. 17-қыркүйек; Гуаякиль — 1988 ж. 18-қазан, Суффолк) — 1963—1970 жылдары аралығында Лондондағы Патшалық балет труппасының британдық балетмейстері. Сол кезеңдегі Батыс Еуропадағы алдыңғы қатарлы хореограф.

## Өмірбаяны
Эквадордағы Гуаякиль қаласында дүниеге келген, үш жасында oтбасымен бірге Перуға көшеді. 1917 жылы 13 жасында Аштон Лиманың муниципальды театрында Анна Павлованың ойынын көріп, балетке ғашық болады да, биші болуды мақсат етіп қояды. 1919 жылы ата-анасы оны Ұлыбританиядағы Доверлік колледж ге оқуға жібереді, бірақ ол оны аяқтаған жоқ.

Колледжді тастағаннан кейін, Аштон Лондонға көшіп барып, испан жəне француз тілін білуінің арқасында Ситиден жұмыс таба алды. Жалақысының басым бөлігін Орыс балетінің бишісі Леонид Дягилев өткізетін би сабақтарына жұмсайды. Аштон Лондоннан кетіп бара жатқанда Дягилев оған Рамберден білім алуға кеңес береді.

Дягилев труппасының Лондондағы гастрольдік сапары кезінде Аштон «Ұйқыдағы ару» қойылымын көріп, классикалық балетті одан да қатты жақсы көріп қалады.

Оның арманы биші болу еді. Алайда оның физикалық қабілеттері оның биші болуына кедергі келтірді. Рамбер Аштонның бойындағы хореографияға деген қабілетін танып, оған өзінің алғашқы балеті «The Tragedy of Fashion» 1926 жылы қоюға мүмкіндік береді. Бұл балет үлкен жетістікке жетіп, Аштон табысты балетмейстердің мансабын бастады.

1930 жылдары, негізінен, көңіл көтеретін балеттер қойса, Екінші Дүниежүзілік соғыс кезінде қойылымдарының тақырыптары түнере түседі. 1963 жылдан 1970 жылға дейін бірнеше фильм, қойылым мен операның хореографы ретінде танымал болды. 1959 жылы Патшалық би академиясының атынан ІІ Елизавета сыйлығымен марапатталса, 1962 жылы балетке қосқан үлесі үшін рыцарь атағын алды. Дəл осы жылы Францияның Құрметті легион марапатын алады. Ал 1963 жылы шведтік Данеброг орденін алады.

## Дереккөздер
Санат:1904 жылы туғандар

Санат:1988 жылы шыққан кітаптар
Санат:Ұлыбритания балетмейстерлері
Санат:Балет әртістері
Екатерина Федоровна Сперанская

**Екатерина Федоровна Сперанская** (27.11.1919 ж.т., Өскемен қаласы) — қазақстандық химик-аналитик; химия ғылымдарының докторы  (1968), профессор  (1970).

## Өмірі
1942 ж. Қазақтың С.М.Киров атындағы мемлекеттік университетін бітірген. 1942 жылдан осы университеттің аналитикалық химия кафедрасының кіші ғылыми қызметкері, ассистентті, 1970 жылдан профессоры. 

Сперанская жұмыстарының негізге ғылыми бағыты - көп электронды электорхимиялық процестерді зерттеу. Сынапты және амальгалы электродтардағы электорхимиялық процестер жөнінде,көптеген ғылыми жұмыстар жүргізді. 

## Еңбектері
Оның 120- дан астам ғылыми еңбегі бар.

## Дереккөздер

Санат:27 қарашада туғандар
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Өскеменде туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті қызметкерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Алексей Дмитриевич Сперанский

**Алексей Дмитриевич Сперанский**(11.1.1888, Уржум, қазіргі Киров облысы.,-23.7.1961.,Мәскеу)- совет патологы және - физиологы. КСРО ғылым академиясының  (1939) және КСРО Медицина ғылым академиясының акдемигі  (1944), РСФСР-дің еңбек сіңірген жақын шәкірттерінің бірі. 
## Өмірі
1943 жылдан КПСС мүшесі. Сперанский Қазан университетінің медициналық факультетін бітірген (1911), село дәрігері, Қазан, кейін Иркутск университетінің қалыпты анатомия кафедрасының  прозекторы. 1914-1919 ж. әскери хирург, Иркутск университетінің топографиялық анатомия кафедрасының профессоры  (1920-1922), Ленинград эксперименттік медицина институтында И.П.Павловтың аға ассистенті  (1923-1928), осы институтта пато-физиологиялық бөлімінің (1928-1934),1934 жылдан Мәскеуде Бүкіл Одақтық эксперименттік медицина институтының жалпы патология бөлімінің меңгерушісі. 1945 жылдан КСРО Медицина ғылым академиясының Жалпы және эксперименттік патология институтының директоры, 1954 жылдан КСРО Мемлекеттік ғылым академиясының қалыпты және патология физиология институтының жалпы  патология бөлімін меңгерді. Сперанский патология процесс кезіндегі нерв жүйесінің маңызы  жөнінде көптеген жаңалықтар ашып, кеңестік медицина дамуына үлес қосты. 
## Сыйлықтары
Сперанский-Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1943), КСРО ғылым академиясының И.П.Павлов атындағы сыйлығының лауреаты  (1937),2 рет Ленин орденімен және басқа 2 орден, медальдармен марапатталған.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 386 бет

Санат:1888 жылы туғандар
Санат:1961 жылы қайтыс болғандар
Николай Александрович Спешнев

**Николай Александрович Спешнев**(1821, Курск губерниясы.,-17.03.1882, Петербург)-орыс революционері. Тегі- дворян. Царскосельск лицейінде (1839) және Петербург университетінде оқыды. 1842-1846ж. шетелде тұрып, Швейцарияда азаттық қозғалысына қатысты. Спешнев царизмді құлатуды, халық [революция[[сы арқылы шаруаларды азат етуді жақтады. Ол- [петрашевшілер басшыларының бірі. Петрашевшілер ісіне байланысты ату жазасына кесілді, кейіннен 10 жыл катогтармен ауыстырылды. 1857-1859 жылы «Иркутские губернские ведомости» газетінің редакторы болды. 1861-1862 ж. Псков губерниясында дау- жанжалды бітістіруші қызметін атқарып, шаруалар мүддесін қорғады.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 387 бет

Санат: 1821 жылы туғандар
Санат: 1882 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Эос

**Эос** (көне грекше  Ἕως, немесе Ἠώς, микен. a-wo-i-jo)[1] — ежелгі грек мифологиясындағы таңның Құдайы, Гиперион мен Тейя алыптарының қызы, Гелиос пен Селенаның әпкесі немесе қарындасы (басқа нұсқалары бойынша, ол Гелиостың қызы болатын, ал анасы болса кейде Түн деп саналады). Оны Паллантиада деп те атайды. Күйеуі Астрей, оның балалары: Анемалар (желдер) және Астралар (жұлдар).

Эос таңертен, мұхиттың алыс жағынан, әсем де сұлу жылқылар тартып жүрген екі аяқты күйме арбамен аспанға құлпырып шығады. Гомерден басталған ақындар, Эостың сұлулығы мен асқын әсемділігін сипаттап жазған, оны «әдім бұйра шашты», «алтын тақты», «қызғылт сары түске боялған пеплосқа киініп тұрған әйел».  Оның эпитеттерін былай түсіндіреді: «Күн шығуынан бұрын, аспанда ортадан шығып тұрған, адам қолының саусақтарының бүкіл әлемді ұстап тұрғанын еске түсіретін, сызықтар пайда болады.

Гомер айтатындай, қызғылт ақ түсті саусақтары бар Құдай, таңертен бүкіл бөлмесінен шығып, өзінің құдайшыл Лампос пен Фаэтон жылқыларымен теңіз ішінен шығып бүкіл әлемді өзінің сәулесәмен жаулайды. Гомердің өзінде де, Аврораны күндіз Құдайы деп атап, Гемерамен (күндізбен) ұқсастырады.

## Дереккөздер
* *Обнорский Н. П.,.* Эос // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Энциклопедия античной мифологии: Эос
*

Санат:Ежелгі грек құдайлары
Виктор Иванович Спицын

**Виктор Иванович Спицын** (25.04.1902 ж.т., Мәскеу) - кеңес химигі. КСРО ғылым академиясының академигі  (1958; корр. Мүшесі, 1946), Социалистік Еңбек Ері  (1969). 1941 жылдан КПСС мүшесі. 
## Өмірі
1922 ж. Мәскеу мемлекеттік университетінің профессоры, 1942-1948 ж. директордың орынбасары. 1949 ж. КСРО ғылым академиясының Физика химия институты директорныың орынбасары, 1953 жылдан директоры. 

Спицынның негізгі жұмыстары сирек металдар (вольфрам, молибден, тантал, ноибий, берилий т.б.) химиясы мен технологиясына, комплекскті қосылыстар, радиоактивті элементтер химиясына арналған. Ол техникада қолданылатын металдарды өндірудің теориялық негіздерін анықтап, көптеген қосылыстар алды. Атом өндірісінің қалдығынан технецийді алу технологиясын дәлелдеді. 

ГДР ғылым академиясының мүшесі, Поляк химия қоғамының құрметті мүшесі.

## Сыйлықтары
4 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, Қазан Революциясы ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:25 сәуірде туғандар
Санат:1902 жылы туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:КСРО химиктері
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Спондилоартрит

**Спондилоартрит**(грек spondylos-омыртқа және arthron-буын)-омыртқа аралық буындардың қабынуы. Спондилоартрит- созылмалы инфекциялы ауру. Ауру клиникалық белгілеріне қарай дизентерния, мерез, ревматизм Спондилоартрит болып бірнеше түрге бөлінеді. Ауру жамбас пен сегізкөз буындарынан басталып, біртіндеп омыртқа аралық буындарға таралады. Осы кезде тиісті ем қолданылмаса асқынып буын аралығындағы шеміршекті зақымдайды да, шеміршектер қатаяды, иіледі, адамның белі бүкірейеді. 
## Белгілері
Спондилоартрит кезінде адам еңкейіп, шалқайғанда, белі қатты қатты ауырады, қимыл, қозғалысы қиындайды. Науқас тез шаршағыш келеді, тағамға тәбеті шаппайды.  
## Емі
антибиотиктер, гормонды препараттар қолданылып, аурудың асқынған түріне хирургиялық операция жасалады, сылау, емдік гимнастика қолданылады.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 389 бет

Санат:Аурулар
Измаил Иванович Срезневский

**Измаил Иванович Срезневский**(01.06.1812.Ярославль,-09.02.1880. Петербург)- орыс филологы, этнограф, Петербург ғылым академиясының академигі  (1851). Харьков университетін бітірген  (1829), сол университеттің профессоры (1842).Петербург университетінде  (1847 жылдан), пединститутта сабақ берді (1848-1859). Негізгі еңбектері орыс тілі тарихы  («Орыс тілі тарихы туралы ойлар, 1849, 2- бас., 1959») мен диалектологиясы, көне славян жазба ескерткіштері, палеография, археология, библиография, орыс тілін оқыту методикасына, көне орыс әдебиеті мәселелеріне арналған. Н.Г.Чернышевский, Н.А.Добролюбов  Срезневскийдің шәкірттері болған.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 391 бет

Санат:1812 жылы туғандар
Санат:1880 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Сталагмит

**Сталагмит** (грек,. Stalagma-тамшы)- жоғарыдан аққан минералданған су тамшыларының төменнен жоғары қарай қабаттаса өсуінен, үңгірлер түбінде қалыптасатын әк, гипс, тұз құрамды, іркінді минералдық түзілімдер. Сталагтитке қарама- қарсы өсіп кейде онымен жалғасады. Карбонатты жыныстарда жақсы дамиды. Қаратаудағы қарст үңгірлерінде Сталагмиттер көп кездеседі.


File:Teufelshoehle.jpg|Teufelshöhle үңгіріндегі сталагмиттер, Германия
File:Witch's Finger, Main Corridor, Carlsbad Cavern (51336948311).jpg| Карлсбадской үңгіріндегі "Жезтырнақ тырнағы" сталагмиты  Карлсбадской пещере, АҚШ
File:Stalagmit.JPG|Саблинск үңгірлеріндегі сталагмит 
File:Interesting form of stalagmite.jpg|Сорек үңгіріндегі қызық формадағы сталагмит(Израиль)

## Әдебиет
* Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 402 бет
Виктор Яковлевич Станицын

**Виктор Яковлевич Станицын** (шын тегі Гезе)(02.05.1897 қазіргі Днепропетровск - 25.12.1976, Мәскеу) - орыс кеңес актері, режиссер, профессор КСРО халық әртісі  (1948). 1945 жылдан КОКП мүшесі. 
## Өмірі
1918 ж. Мәскеу Көркем театырының  2- студиясында оқыды. 1924 ж. осы театрдың негізі құрамына қабылданды.

Таңдаулы рольдері: Андрей Позоров (Чеховтың «Апалы-сіңлілі үшеуінде»), Курослепов  (А.Островскийдің  «Ыстық жүрегінде»), Репетилов (Грибоедовтың «Ақыл азабында»), Стива Облонский (Л.Толстойдың «Анна Каренина» романы бойынша), инспектор Мич (Загарадниктің«Қоңыраулы сағат солосында»)т.б. Спектакльдер қойды. Киноға түскен В.И.Немирович-Данченко атындағы мектеп-студияда педагогикалық қызметпен шұғылданды. Гастрольдік сапармен 1965 ж. Алматыда өнер көрсетті.

## Сыйлықтары
КСРО Мемлекеттік сыйлығының  (1947,1949,1951,1952) және РСФСР Мемлекеттік сыйлығының (1974) лауреаты. 3 орденмен, медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:2 мамырда туғандар
Санат:1897 жылы туғандар
Санат:Днепрде туғандар
Санат:24 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО актерлері
Санат:Ресей актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:КСРО театр режиссерлері
Санат:Ресей театр режиссёрлері
Санат:XX ғасыр театр режиссерлері
Санат:КСРО театр педагогтары
Санат:Ресей театр педагогтары
Санат:XX ғасыр театр педагогтары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Ресей халық әртістері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Ресей мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:МХАТ тұлғалары
Санат:МХАТ мектеп-студиясы педагогтары
Санат:Солтүстік Осетиянің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Лақап есімімен танымал әртістер
Санат:Введенское зиратында жерленгендер