open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гранататқыш

**Гранататқыш** - гранат лақтырғыш жеңіл кару. *Үш түрі* бар. 
*1) Қол гранататқышы сауыт бұзғыш немесе жарықшақтықфугастык, гранатты атуға арналған, алып жүруге ыңғайлы, жеңіл. Ол **ұңғы, көздегіш тетік, шүріппе, тұтқа және қосымша тетіктерден** тұрады. *Калибрі — 40 — 99 мм, нысана қашықтығы — 400 м.* 
*2) Винтовкалық гранататқыш — винтовка үңғысына кигізілетін арнаулы жинамалы қондырғы. Гранат дәрі газының дүмпуімен лактырылады. Танктер мен сауытты техникаға қарсы қолданылады. 
*3) Мылтықты гранататқыш (қысқа мойынды винтовка) - жаяу әскерді фугастық (жарыкшақтык) гранатпен закымдауға арналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түйемойын шаппа

**Түйемойын шаппа** – өңір. Солтүстік Үстірттегі Маңсуалмас қонысының оңтүстік-батысынан солтүстік-шығысына қарай созылып жатыр. Жан-жағы тік, жарлы, Маңсуалмастан төмен орналасқан. Үстірттен сайлармен бөлінген. Түйемойын шаппаның пішіні түбекке келіңкірейді. Үсті – тегіс, шөбі – шүйгін, көбінесе бұйрығын мен жусан, аздап күйреуік өскен. Іргесіндегі Үшсайдың суы тұщы. Құдықтары мен бұлақтары өңірге жайлы қоныс сипатын береді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әуегеологиялық түсірім

**Әуегеологиялық түсірім** - Әуеден көзбе-көз қадағалау және әуебейнетүсірім көмегімен алынған бейнесурет құжаттарын саралау нәтижесінде жүзеге асатын геологиялық карталау әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Кіру ақпараты

**Кіру ақпараты** (*Информация входная*) — қоршаған ортадан қабылданатын мәліметтер (хабарлар) жиынтығы. Ақпарат сызбалар, суреттер, жазба, дыбыс және жарық сигналдар, энергетикалық және жүйке импульстер, т.б. түрлерінде болуы мүмкін. Ақпарат үзіліссіз немесе үзілісті болуы мүмкін. 

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Географиялық мекемелер

**Географиялық мекемелер** (Географические учреждения) - географиялық ғылым саласында ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізетін ғылыми мекемелер. Қазақстанда басты географиялық мекеме — Қазақстап Республикасының Білім және ғылым министрлігінің География институты. Ол өзінің атқарымына сәйкес геоморфологиялық, ландшафтылық, экономикалық-географиялық, әлеуметтік, топонимикалық және тағы да басқалары зерттеулермен шұғылданады. Географиялық зерттеу жұмыстарымен жоғары оқу орындарындағы география факультеттері, сондай-ақ Қазақстан Республикасының География коғамы айналысады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кірекесу

**Кірекесу** (*Врезание*) — кескішті, берілген кесу тереңдігіне қою процесі.

**Кірекесу** - 
# денелер беттерінің өзара қиылысу сызығы деп аталатын сынық немесе жайдақ қисық сызығының бойымен жартылай қиылысуы; 
# кескіш аспаптың өнделетін дайындамаға жанасқан сәтінен бастап берілген қалындыққа дейін өту жолы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Географиялық морфология

**Географиялық морфология** - бедер пішіндерінің таралуы мен бөліну зандьшықтарын және олардың кеңістіктегі жүйелерін зерттейтін ғылыми бағыт.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Түйте Өтесбайұлы

**Түйте Өтесбайұлы**, Түйте ахун (1882, Бозащыдағы Нұрылда мекені – 1937) – діни қайраткер, ақын. 5 жасында Бәли Нұрнияз ахуннан діни дәріс алып, кейін білімін Бұхара қаласында жалғастырды. Елге оралып, бала оқытады. Зұлмат жылдары «халық жауы» деген айдар тағылып, қудалауға түседі, соның салдарынан 1931 жылы Түрікменстанға бас сауғалап кетуге мәжбүр болады. 1937 жылы туған жеріне қайтып келіп, қайтыс болды. Түйте өз заманында халықты имандылық пен ізгілікке, адамгершілікке үндеген, әсіресе ағартушылық қызметімен, ақындық қабілетімен, әрі білімдарлығымен ел құрметіне бөленген. Ахунның соңында бірнеше толғаулары мен өлең-жырлары қалды, бірақ көптеген шығармалары сақталмаған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аблатив

**Аблатив** ()— кейбіртілдерде мекендік-алыстык, жекелену, бөлініп шығу мағынасын білдіретін септік жалғаудың бір түрі. Орыс тіліндегі (от, из, с предлогті) ілік септігіне сәйкес келеді. Фин-угор тілдерінде бір нәрседен кашыктауды, алыстауды білдіретін септік тұлғасы болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Географиялық нысан

**Географиялық нысан** - белгілі бір географиялық орны, географиялық координаталары бар және географиялық шекараларымен ерекшеленген жер бетіндегі жиынтықтар.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Адамдардың радиоактивті заттармен зақымдану дәрежесі

**  Адамдардың радиоактивті заттармен зақымдану дәрежесі **  — ағза алған радиацияның жинақ мөлшері. Ол жергілікті жердің радиоактивтік зақымдану дәрежесімен, адамдардың зақымданған жерде болған уақыт мөлшерімен, сондай-ақ адам организміне түскен радиоактивтік заттардың мөлшерімен өлшенеді. Радиоактивтік заттар теріге және шырышты кабыққа тиіп, жара қылады, асқындырады. Егер адам ағзасының ішіне радиоактавтік заттар көп түссе, онда сәулелену ауруы басталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери қатер

**Әскери қатер** (Военная угроза) таласушы (кақтығысушы) жақтар арасында әскери қақтығыска ұрындыруы мүмкін әскери-саяси жағдай. Соғыс басталуының зор ықтималдылығы болып саналады. Ол екі жақ арасында шешілуі қиын келіспеүшіліктер болуымен, кем дегенде олардың бірінде әскери күшті қолдану пиғылының болуымен, елдің және қарулы күштер топтастықтарынын койылған міндеттерді орындауға экономикалық дайындығымен сипатталады.  **Әскери қатер** Агрессия жасауға дайындықтың ерекше түрі ретінде бір жақты сипатта болады. Әлемнің жетекші мемлекеттерінде қуатты ракеталық-ядролық әлеуеттің болуы және оның қолданылуының зардаптарын ұғынушылық қайсы бір мемлекеттің (мемлекеттер коалициясының) соғыстың қатерлілігін бағамдауына елеулі өзгертулер енгізуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуегеология

**Әуегеология** - Әуетүсірімдерді, әуеден  көзбе-көз қадағалау нәтижелерін және жер бетінде жүргізілген дала жұмыстары қорытындыларын ұштастыра отырып зерттеу арқылы жүзеге асатын геологиялық карталау және қазба байлық кендерін іздестіру әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Паллета

**Паллета** немесе **теген** (орысша поддон, ағыл. pallet) - ірілендірілген жүк бірлігін орнатуға жеткілікті орны және қатты алаңшасы бар көліктік ыдыс (тара). Механикалық құралдар көмегімен жүктерді орнынан жылжыту мен сақтауға арналған. Паллетаға орналастырылған тауарларды арнайы ленталармен бекітуге, әрі стретч-пленкалармен орап тастауға болады.

Еуропада 800×1200×144 мм стандарт өлшемді **еуропаллеталар** (EPAL) кең қолданысқа ие.

Санат: Логистика
Санат: Қаптама
Армияның артиллериялық тобы

**Армияның артиллериялық тобы** (ААТ) — операцияда армияның негізгі топтарының мүддесінде тапсырмалар орындауға, қарсыластың ядролық шабуыл құралдарымен және артиллериясымен күресуге, оның резервтерін, басқару пункттерін және баска да маңызды нысаналарын жоюға, негізгі бағыттағы 1-эшелон артиллериясы мен дивизиясының атысын күшейтуге арналған. Негізгі бағыттағы 1-эшелон дивизия саны бойынша кішірек топтарға бөлінуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кірме ажарлау

**Kipмe ажарлау** (*Шлифование врезное*) — периодты немесе үздіксіз көлденең беріспен радиальды немесе тангенциалды бағытта өңдеудің енін толық ажарлау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Түлей

**Түлей**, Түлейі – түбекті мекен еткен қазақтар сексеуіл шыққан қалың бұталы өңірді осылай атайды. Маңғыстау – Үстіртте атақты алты Түлейі  бар. Олар: Қара Түлейі , Есенқазақтың Түлейі , Елтененің Түлейі , Табынның Түлейі , Белсексеуілдің Түлейі , Түріктің Түлейі (Елтене  Түлейі нің шығыс бетінде).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Лезде қирау

**Лезде қирау** (*Разрушение мгновенное*) — күтпеген жағдайда түсетін күш нәтижесінде болатын қирау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Шығыс ақпараты

**Шығыс ақпараты** (*Информация выходная*) — қоршаған ортаға жіберілетін мәліметтер жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өзенаралық

**Өзенаралық**, *Өзен аралығы* - көршілес екі шектес өзендердің ортасындағы аумақ; көршілес екі өзеннің арасындағы жер. Мысалы, Әмудария мен Сырдария өзен аралығы, т.б.

Суайрық кеңістіктері мен аңғарлардың жанама беткейлерін қамтиды. " Өзенаралық" термині, негізінен, жазық аумаққа қатысты қолданылады. Өзенаралықтың беті, әдетте, эрозиялық бөлшектенуге аз ұшырайды (ылдилығы 3-4°-тан аспайды); оған плакорлық топырақтар мен өсімдіктер тән, оның бетінде көлдер, беткі батпақтар кездеседі.

## Тағы қараңыз
* Өзен;
* Өзен алабы;
* Өзен аңғары;
* Өзен жүйесі;
* Өзен бастауы;
* Өзен сағасы;
* Өзен еңістігі;
* Өзен желісі;
* Өзен жүйесі;
* Өзен иректілігі;
* Өзен ирелеңі;
* Өзен көлігі;
* Өзен суының тартылуы;
* Өзен эрозиясы;
* Өзендердің бөлінуі;
* Өзендердің қоректенуі;
* Өзенді ілестіру;
* Өзеннің бас жары;
* Өзен жайылмасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:География
Санат:География және геодезия
Санат:Су шаруашылығы
Кіші бұрышты шекара

**Кіші бұрышты шекара** (*Граница малоугловая*) — аз бұрышқа (10° кіші) бұрылған кішітүйіршіктер арасындағы шекара.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гренадерлер

**Гренадерлер** — көптеген елдердің армиясында 17 ғасырдан бастап, орыс армиясында 19-20 ғасырларда болған іріктелген жаяу немесе атты әскер бөлімдері. Олар найзамен, кол гранатымен қаруланған. Бастапкы кезде гранат лактыруға үйретілген солдаттар **гренадерлер** деп аталған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Орын Құлсариев

**Орын Құлсариев**  (1 қаңтар, 1932 жылы Маңғыстау  облысы, Түпқараған ауданы, Таушық ауылында - 2019 26 желтоқсан) – кеңестік және қазақстандық мәдениет қызыметкері. Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мәдениет қызыметкері (1967). Қазақстан Республикасының Мәдениет Қайраткері (2000). Маңғыстау облысының Құрметті азаматы. Қазақ КСРнің Халық ағарту ісінің Үздігі.

## Өмірбаяны
Орын Құлсариев 1932 жылы қазіргі Таушық ауылында дүниеге келген.

Ақтөбе қаласындағы мәдени-ағарту училищесін бітірген.

1975 жылы Алматы қаласында Қазақтың мемлекеттік академиялық халық аспаптары оркестрі жанынан ұйымдастырылған курстан (Ш.Қажығалиевтің жетекшілігімен) өткен.

Маңғыстау мен Қарақия аудандағы халық театрын, ұлт аспаптар оркестрі және «Маңғыстау маржандары» ансамблін ұйымдастыру жұмысына қатысты. 

Құлсариев халық күйшілері *[[Дина]], [[Қазанғап]], [[Есір Айшуақұлы|Есір]], [[Өскенбай]] мен [[Мұрат]]тың* музыкалық шығармаларын нотаға түсіріп, насихаттаған. Қазір Жетібай кентіндегі балалар музыка мектебінің директоры.

## Мемлекеттік марапаттары
* 1967 жылы «Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мәдениет қызыметкері» құрметті атағы берілді.
* 1970 жылы «Қажырлы еңбегі үшін Лениннің туғанына 100жыл» медалі
* 1991 жылы Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі (құрметті атағы);
* 2000 жылы «Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері» құрметті белгісі;
* 2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі;
* Тәуелсіз Қазақстан Республикасының жоғарғы мемлекеттік марапаты «Құрмет ордені»мен елбасының жарлығымен марапатталды.
* 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі
* Қазақстанның мемлекеттік марапаты «Ерен Еңбегі үшін» медалі
* Маңғыстау облысының  Құрметті азаматы
* 2015 жылы «Қазақ хандығына 550 жыл» алтын медалі
* 2015 жылы «Ұлы отан соғысына 70 жыл» медалі
* "Маңығстау облысына 40 жыл" мерекелік медалі
* Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне (1958) қатысқан. 10- Халықаралық фестивалінің дипломанты, Бүкілодақтық фестивальдардың лауреаты (1977 – 1979, 1983 – 85). 

Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары
Тез кесетін болат

thumb|Тез кесетін болат
thumb|Тез кесетін болат
**Тез кесетін болат** (Быстрорежущая сталь) — жоғары температураға төзімді, үлкен жылдамдықтарда кесетін кескіш қүралдар жасауға арналған болат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Түмен Балтабасов

**Түмен Балтабасов** (1884, Маңғыстау түбегі, Қызан – 1957, Таушық ауылы) – ақын. Жасында ауыл молдасынан оқып, сауат ашқан. Абыл мен Нұрым, Ақтан мен Қашаған, Махамбет пен Мұрат жырларын насихаттаушы. Қоян жұтында (1927 – 1928) үй-ішімен Түбіжік пен Қаңғаны мекендеген. Түмен кәсіп іздеп Махачкалаға (1939 – 1940) барады, одан кейін Таушықты мекендейді. Түменнің жыр-толғаулары жергілікті баспасөз беттерінде жарияланған. 1965 жылы *«Пернелердегі термелер»* жинағында Түменнің «Біздің сұлу Алматы» деген толғауы жарық көрді. «Қазақстан», «Маңғыстау», «Жеңіс жыры», «Біздің сайлау», «Сәттіғұл ақынға», т.б. толғауларында халық тарихын дәуір шындығымен байланыстыра асқақ сезіммен жырлайды. Оның бірқатар жырлары сын-сықақ сипатында шығарылған. Ақын туралы деректер мерзімді баспасөз еттерінде, сондай-ақ Сыдиықұлының «Ақын-жыраулар» (1974) атты кітабында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Магнезитті кірпіш

**Магнезитті кірпіш** (*Кирпич магнезитовый*) — 1—10% қоспалары бар магний тотығынан тұратын, отқа төзімді материалдан жасалған қыш. Отқа төзімділігі 2000°С-тан жоғары; мартен пештерінің (негізгі процесс |бойынша) алдыңғы және артқы қабырғаларын, бүркеншіктері мен түптерін, электр пешінің ішкі қабырғаларын қалау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Кірпіштер
Санат:Отқа төзімділер
Адам экологиясының әдістері

**Адам экологиясының әдістері** (Методы экологии человека). Адам экологиясы ұзақ уақыт даму нәтижесінде қалыптасты. Осы даму барысында оның теориялық негіздері, ғылыми және қолданбалы міндеттерді орындаудың әдістемелік ережелері мен нақты әдістік тәсілдері қалыптасты. Антропоэкологиялық идеялардың қалыптасуы мен дамуы адам экологиясының басқа пәндерден — табиғи және әлеуметтік географиядан, демографиядан, социологиядан, биология мен медицинадан алған зерттеу әдістерінің жетілдірілуімен және өңделуімен қатар жүрді. 
Адам экологиясының әдістемелік негіздерін қалыптастыру үшін оны жер бетінде адам қауымдастықтары мен табиғи кешендердің әрекеттесу процесінде қалыптасатын кеңістіктік-уақыттық жүйелердің (антропоэкожүйелердің) даму заңдары туралы ғылым, бұл жүйелерді реттеу мен басқару әдістері туралы ғылым деп ұғыну маңызды болды.
Антропоэкологиялық әдістер жүйесінде табиғи, әлеуметтік-тұрмыстық, экономикалық, саяси, экологиялық-гигиеналық және т.б. факторларды бағалау үлкен орын алады. Кейде адамдардың тіршілік әрекетіне әсер ететін немесе әсер етуі мүмкін құбылыстар мен факторлардың тізімі бар антропоэкологиялық кадастрлар түзіледі. Бағамдаушылық зерттеулер табиғатты, шаруашылықты, халықты, медициналық-демографиялық және әлеуметтік керсеткіштерді жүйелеп, тақырыптық картографиялаудың қарқыны өсуімен өзара тығыз байланыста дамиды.
Антропоэкологиялық объектілерді зерттеудің маңызды әдістемелік принципі — ең алдымен картографиялық үлгілеу. Адам экологиясында аудандастыру сияқты маңызды әдістемелік тәсіл кеңінен қолданылады. Адамның мекен ету ортасын оңтайландыру мен әлеуметтің денсаулығы деңгейін көтеру антропоэкологиялық болжау негізінде ғана мүмкін болатын келешектік бағалауды қажет етеді. Адам экологиясының ішкі дамуының күрделі процестері нәтижесінде ол қазіргі уақытта антропоэкожүйелердің ішкі құрылымын, олардың аумақтық ұштасымы мен кеңістіктік-уақыттық байланыстарын зерттейтін ауқымды іргелі ғылым болып отыр. Адам экологиясындағы жүйелік тұрғыдан қарау антропоэкологияның тән сипатты міндеттерін жүйенің жалпы теориясының ережелерін қолдану арқылы шешу нәтижесінде қалыптасты.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Географиялық өріс

**Географиялық өріс**, географиялық нысанның өрісі - белгілі бір географиялық нысанның басқа нысандар мен құбылыстарға ықпал ету ареалы. Нысанының өзіішік физикалық кеңістігі, Географиялық өріспен бірге жиынтығы оның географиялық кеңістігін құрайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Географиялық параллель

**Географиялық параллель** - Жер шары бетінің экваторға параллель жазықпен қиылған сызығы. Оның барлық нүктелері бір географиялық ендікте болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бөрібек Тамбаев

**Бөрібек Тамбаев** (1895, қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы аумағы — 20.12.1978, Орынбай ауданы) — шопан. Қаракөл қой шаруашылығын өркендетуде жоғары көрсеткіштерге жеткені үшін Ленин (1947) орденімен марапатталған.
## Дереккөздер
Ғаламдық ракета

**Ғаламдық ракета** — жер шеңберінің жартысынан асатын кашықтықты ұшып өте алатын және жер шарының кез келген нүктесіндегі нысананы жоюға кабілетті баллистикалық ракета. Ғаламдық ракеталардың дәл тию мүмкіндігі мол, сонымен бірге нысанаға кез келген қуатты ядролық зарядты апара алады.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Қабатты материал

**Қабатты материал** (*Материал слоистый*) — құрамына кіретін элементтер қабат-қабат болып композициялық материал түзеді. Бұлар металдар мен қорытпалардан, пластмасса және т.б. материалдар қабаттарынан тұрады және оларды тиісті механикалық, жылуфизикалық, электрлік, химиялық және т.б. қасиеттерін пайдаланып, өндіруге болады. Қабатты материал мысалы ретінде биметалл материалдарын атауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Географиялық патология

**Географиялық патология** - адамдардың, жануарлар мен өсімдіктердің жергілікті табиғи жағдайлармеп (адам үшін, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық факторлармен) байланысты ауруларын зерттейтін ғылым саласы. Географиялық патология медициналық географиямен, халық географиясымен, демографиямен, экологиямен,  нозогеографиямен тығыз байланысты. Терминді неміс ғалымы А. Хирш ұсынды (1858 ж.).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Боцман

**Боцман** — әскери-теңіз флотындағы кіші командалық құрам командирі (мичман немесе старшина). Оның міндетіне кемедегі тазалық, кеме жабдықтарына, кішкене кайықтарға, т.б. иелік ету жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери шендер
Әскери қатынас

**Әскери қатынас** (Военное сообщение) — # әскерді, ұрыс техникасын және басқа да әскери жүктерді тасымалдау үшін пайдаланылатын күрлықтық, су және әуе қатынас жолдары. 
# Әскери тасымалды (жеке құрам, ұрыс техникасы және әр түрлі жүктер) жоспарлайтын және ұйымдастыратын, сондай-ақ көлік пен қатынас жолдарының барлық түрлерін пайдалануды басқаратын әскери органдар.
## Әскери қатынастар қызметі
Әскери қатынастар қызметі (Служба военных сообщений) — еліміздің темір жол, теңіз, өзен және әуе көліктерін әскери тасымал үшін даярлау мен пайдалану мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігінің мүдделерін корғайтын Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің арнайы оперативтік-тылдық қызметі. Осы аталған көлік түрлеріндегі әскери қатынастар қызметтік әскери тасымалдауды жоспарлауға және оларды басқаруға қатысушы әскери қатынастар органдарымен, сондай-ақ жоғарыда аталған көлік түрлерінің ерекше жағдайларда жұмыс істеуін дайындауда ұсынынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кіруші снаряд

**Кіруші снаряд** (Входящий снаряд) — ядролық оқтұмсығы бар және траекторияның соңғы бөлігінде атмосфераның тығыз кабатына кіруге арналған баллистикалық ракетаның бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Май тұманы

**Май тұманы** (*Туман масляной*) — тозаңдатқыш арқылы пайда болатын майдың сығылған ауамен қоспасы. Майлау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қолғанат Нұржаубаев

**Қолғанат Нұржаубаев** (1953 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – өлкетанушы-тарихшы, Маңғыстаудан шыққан тұңғыш археолог, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ), Қазақ академия университетін бітірген. Маңғыстау облысы тарихи-өлкетану мұражайының негізін қалаушы, өлке тарихи-мәдени ескерткіштерін, Қызылқала, Шерқала ортағасырлық бекініс-қалалары мен өлкенің археологиялық ескерткіштері туралы мәліметтерді зерттеуші. Маңғыстау облысы Кеңесі атқару комитетінде ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, жалпы бөлім меңгерушісі, Ақтау қаласы және Маңғыстау облысы кеңестері атқару комитетінің төрағаларының көмекшісі қызметтерін атқарған. Маңғыстау тарихы, этнографиясы, мәдени ескерткіштері, т.б. туралы көптеген зерттеу мақалаларының авторы. Қазір «МАЭК-Қазатомпром» ЖШС-нің баспасөз хатшысы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Географиялық процестер

**Географиялық процестер** - ағамның өзара әрекеттестігі процестеріне бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ғаламдық соғыс

**Ғаламдық соғыс** — бүкіл жер шарын қамтитын жалпыға ортақ соғыс.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аттестациялау

**Аттестациялау** -  әскери кызметшінің не өскери міндетті адамның жеке қабілеті мен моральдық саяси, іскерлік қасиеттеріне сипаттама беретін құжат. Сонымен қатар атгестация әскери мамандардың дұрыс өсуі мен орналастырылуын қамтамасыз етуге лайыкталған. ҚР Қарулы Күштерінде аттестация кезекті (лауазым қызметіндегі белгілі бір уақыт аяқталғанда), қызметтен запасқа, отставкаға шығу немесе кету, сондай-ақ қызмет бойынша ауыстырылуына сәйкес, алғашқы офицерлік атақ берілуіне байланысты болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Географиялық сипаттау

**Географиялық сипаттау** - географиялық зерттеулер мен олардың нәтижелерін баяндайтын тарихи дәстүрлі әдіс; 2) белгілі бір аумақты (айдынды) географиялық талдаудың бастапқы кезеңдерінің бірі және одан кейінгі барлық зерттеу кезеңдерінің қажетгі алғы шарты. Жеке байқаулардың нәтижесінде жиналған пакты материал белгілі бір тәртіппен өнделеді және зерттелген нысан туралы жаңа білім болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қабылдағыш

**Қабылдағыш** (*Приемник*) -қорытпа жасау процесі кезінде қорама құрамына кіретін тетік; ол арқылы балқыма құйылып, тиісті арналарды толтыруға бағытталады. Тетіктің (дайындаманың) ішкі қуыстары сұйық металмен толған кезде, яғни сұйық металл Қабылдағыштың жоғарғы деңгейіне дейін жеткенде, құю тоқтатылады. Техникада ұзақ және жақын қашықтықпен байланыстыратын құрал да Қабылдағыш деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Майбөлгіш

**Майбөлгіш** (*Маслоотделитель*) — майлау жүйесіндегі жұмсалынған майдың буы мен газын энергиялық машинада бөліп отыратын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Географиялық шекаралар

**Географиялық шекаралар** — 1) өзара тек бір нышанмен ғана болса да ерекшеленетін көршілес кеңістіктік (географиялық) түзілімдерді бөліп тұратын сызықтар (жазықтықтағы проекциялар) немесе өтпелі өңір; 2) географиялық қабықтың жекелеген қабаттары (литосфера, гидросфера, атмосфера) арасындагы бөлу беттері - вертикаль қималарда бейнеленетін вертикаль географиялық шекаралар деп аталатындар.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қолғанат Құлсариев

**Қолғанат Құлсариев** (*[[1947]] жылы туған, [[Маңғыстау облысы]]*) – мұнайшы. 
*ҚазПТИ-ді (*қазіргі ҚазҰТУ*) бітірген (1970). 
*1964 – 65 жылдары *«Маңғышлақмұнайбарлау»* тресі Жетібай мұнайбарлау экспедициясында бұрғылау жұмысшысы
*1970 – 72 жылдары Жетібай гидрогеологиялық экспедициясында инженер-геолог
*1972 – 98 жылдары *«Өзенмұнайгаз»* өндірістік бірлестігінде оператор, бас геолог
*1998 – 2004 жылдары *«Өзенмұнайгаз»* АҚ-ның директоры болды
*2004 жылдан *«Қазмұнайгаз Біріккен өндіріс»* АҚ-ның бастығы. 
*Қазақ КСР   Жоғарғы Кеңесінің *«Құрмет»* грамотасымен (1981) Бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Ату жобасы

**Ату жобасы** (Схема огня) картада немесе арнайы қағазда артиллериядан, танктен, басқадай атыс қаруынан оқ атудың міндеттері шартты белгілермен көрсетілген жауынгерлік құжат, кесте.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуеден көзбе-көз қадағалау

**Әуеден көзбе-көз қадағалау** - Ұшақ немесе тікұшақ көмегімен биіктерден жер бетіндегі нысандарды қадағалау әдістерінің бірлестігі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Адам экопатологиясы

**Адам экопатологиясы** (Экопатология человека) — адам ауруының қоршаған орта сипаттамасымен өзара байланысың зерттейтін медицина бөлімі. Бұл кезде судағы, ауадағы, топырақтағы және т.б. ортадағы қандай да бір элементтің құрамына ғана емес, оның химиялық түріне (элемеітттің сіңу дәрежесіне себепші болатын) және улылығына назар аударылады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Географиялық цикл

**Географиялық цикл**, геоморфологиялық цикл, эрозия циклі - бедер пішіндерінің (жастык, толысулық, керілік және шөгу сатылары) бірізді занды ауысымы. Осы ауысымның нәтижесінде алғашында тегіс бедер, негізінен, тектоникалық көтерілу әсерінен қатты тілімденген таулы бедерге айналады. Бұдан кейінгі көтерілумен орны толмайтын эрозиялық және денудациялық процестердің дамуы бедердің бастапқы қалпына жуық деңгейге дейін аласаруына және оның пенеплендер түзілуімен аяқталатын тегістелуіне апарып соғады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тезәрекеттік

**Тезәрекеттік** (Быстродействие) — роботтың номинал салмақты бүйымдарды жылжытуының орташа жылдамдығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Майжинағыш

**Майжинағыш** (*Маслосборник*) - жұмсалынған майды жинайтын сыйымдылық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тездеу ұқсамасы

**Тездеу ұқсамасы** (Аналог ускорений) — жалпыланған координата бойынша жылдамдық ұқсамасының туындысы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аблаут

**Аблаут** () — сөз түрлендіретін, сөзжасамдық мағынаны білдіретін дауысты дыбыстар алмасуының бір түрі. 

Аблаут ішкі флексия қызметін атқаратын морфонологиялық құбылыс. Бүл ұғымды үндіеуропа тілдерінің (оның ішінде герман тілдерінің) грамматикалық жүйесін сипаттау үшін Гримм енгізген, түркі тілдеріне тән емес.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Майкөрсеткіш

**Майкөрсеткіш** (Маслауказатель) — сұйыққоймадағы, бөлмешіктегі немесе машина корпусындағы май деңгейін көрсететін құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Хаус Сұлтанұлы Нұрқабаев

**Хаус Сұлтанұлы Нұрқабаев** (1927, Форт-Шевченко – 2006, Ақтау қаласы) – теңізші. Баку теңіз училищесін бітірген (1948). 1949 – 58 жылы алысқа жүзетін кемелердің капитаны, 1958 – 63 жылы Гурьев (Атырау) теңіз училищесінің директоры, 1963 – 86 жылы Гурьев балық өнеркәсібі басқармасында директордың орынбасары, В.И. Ленин атындағы балық комбинатының директоры, Маңғыстау балық комб-нда директор, «Мангышлакрыбхолодфлот» бастығының орынбасары қызметтерін атқарған. Н. «Құрмет белгісі» орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Бөгей ату

**Бөгей ату**— 1) Бір немесе бірнеше шепте бір уақытта жасалған шабуылдаушы танк пен жаяу әскер, торпедалық қайықтар немесе қарсылас теңіз десантының козғалыс жолындағы тұтастай от аумағы; артиллериялық атыс түрі. Бөгей ату жылжымайтын және жылжымалы болып бөлінеді. 2) Қарсыластың әуеде ұшу жолындағы жылжымайтын от бөгесіні; зениттік артиллерия атысының түрі. 150 м/сек жылдамдықта төмен ұшатын ұшақтарга қарсы бөгей атуды пулемет және автоматшылар белімшелері жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Майқұбыр

**Майқұбыр** (Маслопровод) - майлайтын майды беріп отыратын иілген құбыр.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геодезиялық азимут

**Геодезиялық азимут** - байқау нүктесінің геодезиялық меридианы жазықтығымен байқау нүктесіндегі референц-эллипсоид бетіне нормаль және осы бағыт арқылы өтетін жазықтыкпен түзілетін екі жақты бұрыш; меридианный солтүстік бағытынан сағат тілінің жүрісімен 0-ден 360°-қа дейін өлшенеді. Геодезиялық азимут екі жолмен табылуы мүмкін: 1) референц-эллипсоидті бағдарлау кезінде геодезиялық тораптың бастапқы нүктесінде алынған негізгі азимутты және тораптың бұрыштарын пайдаланып, геодезиялық тораптың қабырғалары бойынша азимуттарды беру арқылы; 2) астрономиялық азимутты анықтау Хn және содан соң бағыттың іk геодезиялық азимутын А мынадай формула бойынша табады.
## Дереккөздер


Санат:Бағдарлау
Майқыздырғыш

**Майқыздырғыш** (*Маслоподогреватель*) — майлайтын майды қыздыратын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қағып бөлектеу

**Қағып бөлектеу** (*Расколачивание*) — құйма құйылып, кристалданып, суынып, қатайған соң қорам- жәшікте орналасқан құйманы, қорамалау материалдарын, құюжол жүйесін, т.б. ажыратып бөлектеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ашгиль ярусы, ашгиль

**Ашгиль ярусы, ашгиль** - Ордовик жүйесінің жоғарғы белімінің ең жоғарғы ярусы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Ату нақтылығы

**Ату нақтылығы** (Действительность стрельбы) — белгіленген мерзімде көзделген нысананы оқ-дәріні аз жұмсай отырып жою нәтижесі. Ату нақтылығы (нәтижелілігі) әскери тапсырманы орындау және ату нәтижелері бойынша (атылған оқ берілген тапсырманы қаншалықты орындады, жаралылардың, қаза тапқандардың пайызы, оқтың (снарядтың және т.б.) қирату күшінің әсері) анықталады. Ату нақтылығы қарудың түріне байланысты нысанаға тию мүмкіндігі мен оқ-дәрі көлемінің өсуіне байланысты кемелденіп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бөгей ату шебі

**Бөгей ату шебі**— ұңғылы артиллерия мен минаатарлардың бөгей атуы даярланатын және жүргізілетін жергілікті жердегі шартты желі. Ол карсыластың шабуылдаушы (қарсы шабуылдаушы) танктері мен жаяу әскерлерінің ілгерілеу жолдарына қойылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өзендер мен суқоймалардың қатуы

**Өзендер мен суқоймалардың қатуы** - өзендер мен суқоймаларда мұз жамылғысының түзілуімен сипатталатын мұздану режімінің фазасы. Су нысанының мұз түзілуінің қарқындылығына, гидравликалық қасиеттеріне және морфологиялық ерекшеліктеріне байланысты мұз жамылғысының қалыптасуы немесе жиекмұздардың өсуі мен түйісуі (қатудың бірінші типі) арқылы не судың беткі бөлігінде мұздың және қабыршақ мұздың жиналуы (қатудың екінші типі) есебінен болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кіші Калибрлі артиллерия

right|thumb
**Кіші Калибрлі артиллерия** (Малокалиберная артиллерия) — негізінен, әуедегі нысаналар мен шағын кемелерге қарсы күрес жүргізу үшін
қолданылатын, калибрі әдетте 76 мм дейін болатын кару. Кіші Калибрлі артиллерияның көп жүйесінің бастапқы жылдамдығы мен оқталған оқшасы болады. Кіші Калибрлі артиллерия қаруының басым бөлігі автоматты болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нұрқабай құдығы

thumb|right|300px|Нұрқабай құдығы.
**Нұрқабай** – Түпқараған түбегіндегі Тамшалы бұлағының оңтүстік-шығысындағы шыңырау (құдық), Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ХIХ ғасырдағы сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан 35 км шығыс бағытта орналасқан. 

## Тарихи дерек, сипаты
Ескерткіш Маңғыстау МТМҚ ММ 2005 жылы анықталған. 
Құдықты Нұрқабай байдың ұсынысы бойынша ХIХ ғасырда танымал құдықшы Бәли қазған. Мәлімет берушілердің айтуынша құдықтың тереңдігі 36 құлаш. Кезінде Нұрқабай әр құлашқа екі қой беріп қаздырған көрінеді.
Жоғарғы суды түйенің терісінен жасалған қауғаға қыл арқан байлап, шығыр доңғалағының көмегі арқылы, түйе күшімен тартылған. Құдықты пайдаланар алдында, кезінде құдықты екі мәрте тазалап отырған.
Қазіргі уақытта құдықтың мал суғару үшін, суды су сорғыш мотор арқылы сорып алынатын қоры үш отар қойды суаратындай шамасы бар.
Құдықтың қазіргі кездегі тереңдігі 56,4 м, сағалық аузының диаметрі 69 см.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Аутитекті

**Аутитекті** - Өзінің жаралу орнынан қозғалмаған яки қалыптасқан жерінен табылған деген мағынаны береді. Термин әдетте минералдар сипаты ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Геодезиялық базис

**Геодезиялық базис** - жергілікті жердегі екі нүкте «расындагы жоғары дәдікпен влшенген жене триангуляция қабырғаларының ұзындығын анықтауға пайдаланылатын арақашыктық. Геодезиялық тораптын класында базистер ұзындығы 5 км-ден кем болмайды және инварлық сымдармен 1:500 000-нан көп емес салыстырмалы қателікпен өлшенеді. Геодезиялық тораптын Кабырғаларымен геодезиялық базис базистік торап арқылы байланыстырылады. Геодезиялық базисті елшеудің және базистік торапты құрудың орнына қазіргі практикада, әдетте, тораптың қабырғасынын ұзындығын тікелей өлшейді, бұл жағдайда оны базистік қабырға деп атайды. Базистік қабырғаның ұзындығы жарық қашықтық елшеуіштермен 1:400 000-ден (1-класс торабында) және 1:300 000-ден (2-класс торабында) кем емес дәлдікпен өлшенуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Адъюнктура

**Адъюнктура** (- қосылған) — Қазақстан Республикасы Карулы Күштерінің жоғары оку орындары мен ғылыми-зерттеу мекемелеріне ғылыми-педагогикалық және ғылыми кадрларды даярлау нысаны. Азаматтық жоғары оқу орыңдарының аспирантурасына сәйкес келеді.
## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үңгі

200px|thumb|rightҮңгі () — 1) алдын ала тесілген өтпелі және түйық тесіктерді өңдеуге (үңгілеуге) арналған көп жүэді кескіш құрал. Үңгі тұтас, құрамалы және жиынтық болып бөлінеді. Көп сатылы тесіктер жиынтық Үңгіде өнделеді; 2) цилиндр тесіктерді үңгі¬леуге арналған көп жүзді кескіш құрал.
## Түрлері
*Kұpaмa үңгі (Сборный зенкер) — түрқысынан және алмастырмалы кескіш бөліктерден тұратын үңгі.
*Пісірілген үңгі (Сварной зенкер) — құрылымдық болаттан жасалған, сағасы пісірілген үңгі. 
*Сағалы үңгі (Зенкер с хвостовиком) — конусты сағасы бар үңгі.
*Саптама үңгі (Насадной зенкер) — құралбілікке бекітілуге арналған тесігі бар үңгі.
*Тұтас үңгі (цельный зенкер) - құралдық материалдан тұтас жасалған үңгі. 
*Үңгілеу (зенкерование) — тесіктердің дәлдігін арттыру және кедір-бұдырлығын азайту үшін оларды (тесіктерді) тазалай өңдеу. Тескіш, вертикаль-жаңғылағыш және револьверлі білдектерде үңгі арқылы жүзеге асады.
## Үңгіш
Үңгіш (зенковка) — үңгіштеуге арналған көп жүзді кескіш құрал.
### Үңгіш-тіліктегіш
Үңгіш-тіліктегіш (зенковка-подрезка) — түпбүйір беттерді тазалауға арналған үңгіш.
## Үңгіштеу
Үңгіштеу (зенкование) — тесіктердің жөне центр тесіктердің қиықжиектерінің айналасындағы конустық немесе цилиндрлік үңгілдер мен тірек жазықтықтарды жөну арқылы өңдеу.
 

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өзендер мен суқоймалардың су режімі

**Өзендер мен суқоймалардың су режімі** – өзен, көл, бөген, батпақтар мен мұздықтардағы су деңгейі мен көлемінің белгілі бір уақытта өзгеруі. Белгілі бір табиғи зонаға тән климаттық факторлардың жыл ішінде өзгеріп отыруын, жыл ішіңде және жылдан-жылға су келуінің әркелкілігін көрсетеді. Өзендердің су режімдерінің жылдық циклдері су тасуы, төменгі деңгей (жазғы және қысқы), тасқын деген фазаларға бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Майсуытқыш

**Майсуытқыш** (*Маслоохладитель*) — майлайтын майды суытып отыратын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Транспорт
Қадағалайтын гидротаратқыш

**Қадағалайтын гидротаратқыш** (*Гидрораспределитель следящий*) — гидравликалық құрылғыдан берілген сұйықтық ағынының таратылуын қадағалайтын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Майтұндырғыш

**Майтұндырғыш** (*Маслоотстойник*) — үлкен сүйыққоймада немесе машинаның картерінде сұйықтықты қалдық бөлшектерден тазалайтын зат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геодезиялық биіктік

**Геодезиялық биіктік** - жер бетіндегі мәлім нүктеден референц-эллипсоид бетіне дейінгі қашықтық немесе нүктенің геоид бетінен биіктігі. 

Геодезиялық биіктік нүктенің абсолют биіктігі мен осы нүктедегі биіктіктер аномалиясының қосындысы ретінде анықталады. Барлық инженерлік есептеулер мен құрылмаларда абсолют биіктіктер пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Текше

**Текше** (Стенд) — сынау, зерттеу, жөндеу және машиналар мен басқа объектілерді құрастыру жұмыстарын жүргізуге арналған қондырғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ғарыш айлағының өлшеу кешені

**Ғарыш айлағының өлшеу кешені** — телеметрикалық бақылауды, өлшемнің траекториялық, динамикалық және т.б. түрлерін жүргізуге, құжаттарды жинауға, қайта жасауға, еңдеуге, ракета тасушылар мен ғарыш аппараттарын сынау және ұшыру кезінде ақпарат жіберуге арналған техникалық, құралдар мен құрылыстардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қадалық

**Қадалық** (*Штырь*) — құрамалардың қосақталатын (әдетте, жазықтық бойынша) ажырама бөліктерін центрлеу, бағыттау үшін қолданылатын, ұшы конус бітімдес цилиндр тәрізді тегіс өзек.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геодезиялық бойлық

**Геодезиялық бойлық** - Жер бетіндегі белгілі бір нүкте арқылы өтетін геодезиялық меридиан жазықтығы мен бастапқы меридиан жазықтығы арасындағы екі жақты бұрыш.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Майұнтақ

**Майұнтақ** (*Паста*) - қоюланған түрдегі заттар қоспасы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бөгемелер

**Бөгемелер** — танкіге, жаяу әскерге карсы қойылатын тасымалы инженерлік бегеттер. Бөгемелер ұзындығы 2 метр болатын 3 рельс бөліктерінен немесе темір бөренеден өзара көлденең бағытта дәнекерленіп жасалады. Танкіге қарсы бөгемелер топырақ бетіне кемінде 2 қатар етіліп, танкті тар жолдардан, елді мекендердегі кешелерден өткізбеу үшін қойылады. Жаяу әскерге қарсы бөгемелер  ұзындығы 1,5-2 м үшкір темірлерден айкастырылып, араларына тікенді темір оралып жасалады. Жаяу әскерге карсы танкіге орларды, байланыс жолдарын, тікенді бөгеттерден өтетін жерлерді корғау үшін жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Геодезиялық гравиметрия

**Геодезиялық гравиметрия** - геодезияның ғылыми және практикалық мәселелерін шешуде Жердің ауырлық күші, гравитациялық өрісін сипаттайтын шамаларды өлшеу, оларды Жер пішінін анықтауға пайдалану туралы геодезияның бір саласы. Жердің гравитациялық өрісін зерттеуге, Жердің ішкі құрылысы туралы болжамдар жасауга, кен орындарын барлауға мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Адъютант

**Адъютант** (— көмектесуші)

1. Әскери бастықтардың, қолбасшылардың түрлі тапсырмаларын орындайтын немесе штаб қызметін атқаратын офицер.

2. Жеке әскери бөлімдердің жасақтау жағын басқаратын офицер.

3. Генерал-Адъютант (флигел-Адъютант) - 17-18 ғасырлардағы орыс императорының төңірегіндегі сарайлық әскери шен;

4. 19 ғасырдағы Францияда полктағы унтер-офицерлер мен капралдардың оқуына жауап беретін офицер. Қазақстанда бұл шенге алғаш Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов ие болған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өзендерді жіктеу

**Өзендерді жіктеу** - өзендерді ең елеулі белгілері бойынша (сулылығы, ағынының жыл ішінде бөлінуі, қоректену көздері, ұзындығы, арнасының тұрақтылығы, суының температурасы мен химиялық құрамы, мұз режімі және т.б.) кластарға немесе топтарға бөлу.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Майша Молдақарақызы Түметова

**Түметова Майша Молдақарақызы** (1963 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – шопан, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1989). С.Жанғабылов атындағы орта мектепті бітіргеннен кейін әкесі Молдақарамен бірге мал басын өсіріп, мал басын көбейтуде және одан алынатын өнімді арттыруда ұзақ жылдар бойына еңбек етті.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жанайдар Сәлімұлы Құлшанов

**Жанайдар Сәлімұлы Құлшанов** (1934 жылы туған, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Қарабау ауылы) – мұнайшы, «Маңғыстау мұнай саласының Еңбек ардагері».

## Өмірбаяны
* ҚазПТИ-ді (*қазіргі ҚазҰТУ*) бітірген (1966).
* 1959 жылы Қаратон мұнай өндіру басқармасында оператор
* 1966-1984 жылдары *«[[Өзенмұнайгаз|Өзенмұнай өндіру]]»* басқармасында ұңғымаларды күрделі жөндеу шебері, аға инженер, ауысым бастығы, бастықтың 1-орынбасары.
* 1996 жылдары №2 Өзен техникалық көлік басқармасының директоры қызметтерін атқарған.

## Марапаттары
* «Құрмет белгісі» ордені
* «Ерен еңбегі үшін» (1999) медалі
* «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Қызылқоға ауданында туғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Маңғыстау мұнай саласының Еңбек ардагерлері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Өзенмұнайгаз тұлғалары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Геодезиялық координаталар

**Геодезиялық координаталар** — нүктелердің геодезиялық өлшеулер арқылы және референц-эллипсоид бетінде одан орі есептеулер арқылы алынған ендіктері мен бойлықтары. Геодезиялық координаталар берілген нукте арқылы референц-эллипсоид бетінде өтетін нормальмен байланысты.

## Геодезиялық координаталар жүйесі
Жердің физикалық бетіндегі нүктелердің орындарын бастапқы жазықтықтар, бағыттар және нүктелер арқылы анықтайтын координаталар жүйесі. Геодезиялық координаталар жүйесі: кеңістіктік және жазықтықтық болып бөлінеді. Координаталардың кеңістіктік жүйесі: географиялық және полярлық жүйе болып ажыратылады. Ал географиялық координаталар жүйесі өз кезегінде: астрономиялық және геодезиялық болып бөлінеді. Жазықтық координаталар жүйесіне тікбұрышты жазық (х, у) және жазық полярлық координаталар жатады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Макросызат

**Макросызат** (*Макротрещина*)
:1) көзбен құралсыз қарағанда көрінетін сызат; 
:2) өлшемі кеңістіктің үш бағытында салыстырмалы үлкен болатын кристалдық құрылымның ақауы.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Текше тор

thumb|Текше тор
**Текше тор** (Решетка кубическая) — элементарлы текше үяшықтан тұратын кеңістік торда кристалдық заттың атомдарының орналасуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Центрлейтін қадалық

**Центрлейтін қадалық** (*Штырь центрирующий*) — қалыптың екі қорамын біріктіру үшін бағыттаушы болатын қадалық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ату сызбасы

**Ату сызбасы** (Схема огня) -
артиллерия, танк, атыс қаруы және тағы басқа атыс құралдарының атыс міндеттері картада немесе қағазда шартты белгілермен көрсетілген графикалық жауынгерлік құжат. Картага берілген түсінік сөздерде нысаналардың координаттары, олардың нөмірлері мен атаулары көрсетілуі мүмкін. Егер Ату сызбасы қағаз бетінде орындалса, онда оған координаттық тор жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Геодезиялық көрінушілік

**Геодезиялық көрінушілік** - 1) көздеу сәулесін жауып тұратын кедергінің болмауы; 2) аспаптың кору дүрбісімен қараған кездегі көздеу нысаналары бейнесінің сапасына әсер ететін атмосфера жағдайының жай-күйі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қосақтағыш қадалық

**Қосақтағыш қадалық** (*Штырь для спаривания*) — қорама бөліктерін біріктіруге арналған қадалық. Құю процесі аяқталған соң дайындама кристалданып, суынып, қатайғанда қораманы не қорамжәшіктерді ажырату қадалықтан шығарудан басталады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геодезиялық ендік

**Геодезиялық ендік** (жер бетіндегі нүктенің геодезиялық ендігі) — референц-эллипсоид бетіне осы нүкте арқылы өтетін нормаль мен референц-эллипсоид экваторының жазықтығы арасыңдағы бұрыш.
## Дереккөздер


Санат:Ендіктер
Геодезиялық марка

**Геодезиялық марка** - ғимараттардың іргетастарына орнатылған шойынды нивелирлеу пункттері. Маркаларда геодезиялық пункттің түрі және нөмірі көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Температура аралығы

**Температура аралығы** (Интервал температурный) — металдарды қысыммен өндейтін температуралық аралық.
*Температура МК(А) - аустенит- тің мартенситке түрленуі толық аяқ- талатын температура.
*Температура МН(б) — аустенит- тің мартенситке түрленуі басталатын температура.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геодезиялық меридиан

**Геодезиялық меридиан** - Жердің айналу өсі арқылы өтетін жазықтықтардың сфероидпен қиылысу сызығы. Халықаралық келісім бойынша Лондондағы Гринвич обсерваториясы арқылы өтетін меридиан бастапқы меридиан болып есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қызылғұл Құлшаров

**Қызылғұл Құлшаров** (* туған- өлген жылы белгісіз*) – партия, кеңес қызметкері. Форт-Александровскіде туған. Екі сыныптық орыс-қазақ мектебін бітірген, Мәскеудегі БКП(б) орталық комитеті жанындағы курста оқыған (1925). Адай уездік партия комитетінің хатшысы, 1925 – 30 жылдары Ақтөбе, Сырдария губернаторлары, Қарқаралы уездік комитеттері ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды. 1930 жылы 12 қаңтарда демалыс алып елге келген жерінен тұтқынға алынып, сотталды. Оны өтеген соң орта мектептерде орыс тілі пәнінің мұғалімі болған. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қажауқағаз

thumb|right|200px
**Қажауқағаз** (*Шкурка абразивная*) — үстіне жағылған қажақ материалы бар қағаз немесе мата таспасы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геодезиялық параллель

**Геодезиялық параллель** - экваторлық жазықтыққа параллель жазықтықтардың жер бетімен қиылысу сызықтары.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мамандандыру

**Мамандандыру** (Специализация) — берілген өндірісте өнім номенклатурасын қысқартуды және оның сериялылығын үлкейтуді қамтамасыз ететін өндірісті рационалды ұйымдастыру категориясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геодезиялық құрылыс торы

**Геодезиялық құрылыс торы** - құрылыс алаңындағы бөлу және түсіру жұмыстарын жүргізетін құрылыстық координаталық тор. Геодезиялық құрылыстың тор қабырғалары 10 м-ден 20 м-ге дейінгі шаршылардан немесе тіктөртбұрыштардан тұрады және олардың қабырғалары болашақ құрылыстың негізгі өсьтеріне параллель болып құрылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Феррит

100px|thumb|rightФеррит — 1) көміртектің темірдегі қатты ерітіндісі. Ақшыл түйіршікті болып келеді. Төменгі температуралы Ферриттің құрамында 0,02% С болады; 2) көлемдік центрленген текше торы бар темірдегі бір немесе бірнеше элементтердің қатты ерітіндісі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Атыс алаңы

**Атыс алаңы**  маңдайшебі бойынша 1,5-2 километрдей, тереңдігі бойынша 5-15 километрге дейінгі жер учаскесі. Ол атыстар жүргізуге, атыс және тактикалық дайындық жасау, белімшелер мен мотоатқыштар әскерлерін дайындау үшін жабдықталады. Атыс алаңы елді мекендер мен кәсіпорындардан шалғай жерлерден таңдалады. Атыс алаңы аумағына нысана және ұшу алаңы, қорғаныс жолағы, атыс шебі, бастапқы бекініс жолағы мен тыл кіреді. Нысана алаңында механикалық және автоматты басқарылатын нысана жабдықталады. Атыс алаңы тылында оқ-дәрі беру пункті, оқу сыныптары, әр түрлі қалашықтар мен өзге де құрылыстар болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қажу

thumb|right|200px
**Қажу** (*Усталость*) — 1) айнымалы кернеудің әсерімен металдың (бұйымның) құрылым, қасиетін өзгертіп, бірте-бірте қирауға алып келетін процесс; 2) металл бұйымдарының әр түрлі күш түсуден бастапқы күйі мен өлшемдерінің өзгеруі. 

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Майыстырып түзету

**Майыстырып түзету** (*Правка гибкой*) — дайындамаға июші моментпен бірге бойлық созу немесе қысу күштерін салып иілген тетік өлшемінің дәлдігін жақсатру әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геодезиялық пункттің орталығы

**Геодезиялық пункттің орталығы** — геодезиялық пункт координаталарын сақтаушы құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аферезис

**Аферезис** (  ) алдынғы сөздің сонғы дыбысының әсерімен келесі сөздің басындағы дауысты дыбыстынтүсіп қалуы. Бірен-саран сөз тіркестерінде болмаса, қазақ тілінде сирек кездеседі. Мысалы: нестейміз? — не істейміз?. Эяизияға қарама- қарсы құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Маңдайша

**Маңдайша** (*Траверса*) - әр түрлі құрылымдар мен машиналардың бөлігі (негізінен, тұғырлары) болып табылатын көлденең маңдайша. Мысалы, гидравликалық баспақтың, бойлай сүргілегіш білдектердің мандайшасы.

**Маңдайша** — қазбаның төбесіне көлденең орнатылып, салмақ түскенде майысуға икемді түзу немесе қисық бөренеден жасалған бекітпенің элементі. Негізгі атқаратын міндеті қазбаның төбесін берік ұстап тұру. Тұрақты жұмыс істейтін қазбаларда маңдайшаны әзірлеу үшін бөренелерден болаттан немесе темір бетоннан жасалынған қимасы әр түрлі пішінді арқалықтар пайдаланылады. Әдетте жай және қысымға шыдамды арматуралар қолданылады. Механикаландырылған бекітпелер маңдайшасының конструкциясына қарай ол бекітілген, топсалы және солқылдақ болуы мүмкін..

**[[Есік (қазақ үй)|Маңдайша]]** — Сәулет әнерінде ғимраттың порталь деп аталатын архитектуралық конструкция міндетін атқарып тұрған, үйдің негізгі қасбетін (фасад) басқа жақтарынан ерекшелеп тұратын киіз үйдің (кҿрікті тас ғимраттардың) бір мүшесі. Маңдайша киіз үй керегелерінің жоғарғы бастарын тұтас конструкцияға айналдырады. Маңдайшаға маңдай уықтар бекітіле босаға мен сықырлауықтың жоғары бастарын ұстап тұрады. Маңдайшаны оюлап сәндейді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Геодезиялық пункттер координаталарының каталогі

**Геодезиялық пункттер координаталарының каталогі** - 1:200 ООО масштабтағы карта парағында немесе жұмыс жүргізілетін телім ауданында орналасқан пункттердің жүйелі тізімі. Онда пункттердің аты және кластары, тік бұрышты координаталары, центрлердің абсолют биіктіктері, көршілес пункттерге не арнаулы бағдарлық пункттерге қарайғы бағыттардың дирекциондық бұрыштары көрсетіледі. Геодезиялық пункттер координаталарының каталогінде пункттер абсциссаларының кішіреюіне карай жазылады және каталогке геодезиялық тораптың сұлбасы беріледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия