open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көк жағыс

Қазақ халқында егіншілік шаруашылығына орай жасалатын салт-дәстүр түрлері де аз емес. Сондай салтанатты еңбек көріністерінің бірі егінші ауылда жасалатын "көк жағыс" атты мерекелік ғұрып. Өкінішке орай осы әдет қазір ұмытылды десе де болады. Бұл дәстүр дән себлеп, ол бас алып, қауыз жара бастағанда аталып өтеді. Және ол өсіп келе жатқан дәнге көз бен тілден тағы басқа тосын апаттан сақтасын деген ақ ниетпен жасалады. Мысалы, жұма күні ақсақалдар мен диқандар және барлық ауыл еңбеккерлері егіс басына жиналып, құрбандыққа мал шалып, оның қанын егіс даласына шашып, дұға оқиды. Дастарқанға дуалы ауыз қариялар жаратушыдан тілек тілеп, бата береді. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Бес жақсы

"Оның үстіне қалыңмалмен қабат бес жақсы туралы да келіседі". (Ы. Алтынсарин). Аты айтып тұрғандай бұл бұрынғы ізгі жақсылар, би, бай, мырза, батыр, ел ағалары арасында жүретін жолы да, орны да ерекше бағалы сый, жақсы дәстүр саналған. Елдің аса құрметті, беделді адамдары арасындағы достық, сыйластық қарым-қатынастарда сый-сияпат немесе құдалар арасындағы қалық мал, киіт орнына да жүрген. Халық арасындағы жоғары құрмет пен марапат, сый-сияпаттың ең жоғары түрі де осы - "бес жақсы" дәстүрі арқылы көрсетілген. "Бес жақсыға" қара нар, жүйрік ат, қалы кілем, алмас қылыш, бұлғын ішік жатады. Құдалар арасында мұның бірі ұзаталған қыздың сәукеле бастаған асыл тастарымен алмастырылады. Бұл дәстүр елдің, ердің мырзалық, мәрттік, тектілік, сыйластық қасиеттерін көрсететін әрі оның салтанатын, ар-абыройын арттыратын мәртебелі көрініс. "Бес жақсының" бір түрінің өзі 4-5 жылқыға бағаланған. "Бес жақсы" түріне, дәрежесіне қарай "бас жақсы", "орта жақсы", "аяқ жақсы" болып үшке бөлінеді. Мұның бәрі бағалы кәде қатарына жатады. Кей жерлерде "алты жақы" деген де бар. Бұл дәстүрде "бес жақсыға" тағы да бір жақсы қосылады. Мысалы, алтын, күміс жамбы, күмістеген ер-тоқым немесе кісе белбеу т.б. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Сынықшы

434 × 407px|нобай|оңға|Сынықшы
**Сынықшы** — осы күнге дейін жалғасып келе жатқан сирек мамандықтың бірі. Сынықшылар арнайы білім, оқу орындарында оқымай-ақ сүйегі сынған адамарды емдеудің ғажап өнері мен құпиясын толық игерген емсек адамдар. Олар сынған мүшелерді сырттай сипап отырып, уатылып кеткен сүйектерді орны-орнына салып, емдеген. Әрине, ел ішінде дене, сүйек жарақатын алушылар жиі кездеседі.  

Сынықшылық негізінен тұқым қуалайтын емшілік түрі есептеледі. 

## Қолданылған әдебиеттер
* Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Физиотерапия
Санат:Академиялық емес зерттеу бағыттары
Іле жуасы

**Іле жуасы**  () – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын өсімдік.

Шөлдегі жуалардың ең әдемісі, алғаш рет Іле өзенінің бассейігігде табылған. Шөлді және шөлдің аласа таулы аймақтарында әрқалай таралған, кейде тіпті аз кездеседі. Тығыздалған құмда және сазды топырақта қиыршық тасты беткейлерде кездесіп қалады, кейде шөлдерде Мойынқұм, Қызылқұм, Балқаш-Алакөлде, Шу,Іле тауларында. Пиязшығы үлкен (диаметрі 2 см-ге дейін), шар тәрізді қара қошқыл түсті, жұқа қорғаныш қабаты бар. Сабағы жіңішке,мықты,биіктігі 35 см дейін, екі үлкен (2 см дейін) таспа тәрізді жапырақтары бар. Гүлшоғыры босаң шоқтанған, қолшатырға ұқсайды. Ұзын гүлтабаны болымсыз иректелген. Гүлдері үлкен (1-1.5 см ұзын), жіңішке қоңырау тәрізді, түсі жылтырақ, күлгін-қызғылт түсті. Іле жуасы мамырда гүлдейді, маусымда жеміс береді. Жемістері ұсақ, шар тәрізді, қауашақ, гүлсерігі  қурап қалған жапырақшаларымен оранған. Тамаша декоративті түр, шөлді аудандардың елді-мекендерін көгалдандыруға қолданылады, құрғақ гүлшоқтарын жасауда қолданылады. Бірақ мәдени түрде әлі белгісіз және зерттелмеген. Гүлдеу мерзімінде аралар көп келеді, басқа жуалар секілді шірнеу бөледі, омарташылық өсімдік ретінде қызығушылық тудырады.

## Дереккөздер


Санат:Амариллистер
Бутаков экспедициясы

**Бутаков экспедициясы** 

## Мақсаты
Бутаков экспедициясы Арал теңізін зерттеу және картаға түсіру мақсатында 1848-1849 жылдары ұйымдастырылған. Экспедицияны орыс теңізшісі, контр-адмирал Алексей Иванович Бутаков (1816-1869 жылдары өмір сүрген) басқарды. Ол 1840-1842 жылдары *Або* кемесімен дүние жүзін айналып шыққан саяхатшы-географ еді. Экспедиция барысында Арал теңізінің барлық аумағының тереңдіктері өлшенді, көптеген пункттердің координаттары анықталды, жаға сызығы картаға түсірілді. Арал теңізінің орталық бөлігінен бұрын белгісіз болып келген аралдар ашылды. Бутаковтың зерттеулерінің нәтижесінде Ресей Теңіз министірлігі 1850 жылы Арал теңізінің тұңғыш картасын басып шығарды, теңіздің толық гидрографикалық сипатталармын жариялады. Экспедицияның 1853-1855 және 1862-1863 жылдары Сырдарияның төменгі және орта ағысын зерттеп, картаға түсірді. 1858-1859 жылдары Әмудария атырауын зерттеді. Бутакоы Ресей үкіметінің тапсырысымен Арал флотилиясын құрды.

## Дереккөздер


Санат:XIX ғасырындағы ұлы географиялық ашылулар
Сойыс

Қазақ елінің салтында асқа сойыс, сабасымен яғни қымызымен, тарту-таралғыларымен барады. Ұлттың жөн-жосығы бойынша жолынан жығылмай бару ел, ер намысы. Одан ешкім бұрылып кете алмайды. Сойыс яғни мал, мал болғанда тек жылқы ғана апарады. Жақын жер болса қой айдап та барады. Сиыр, ешкі малы мұндай ұлы жиынға жарамайды. Апарған сойыс малға қосылмайды, асқа, яғни тойға барған басқа елдің қонақтарына сойылады немесе бәйгеге, тарату, сый-сияпат ретінде беріледі, яғни үлестіріледі. Мал терілері де қарапайым да қарапайым адамдарға үлестіріледі. Сойыс малының бір жілігін саба әкелгендердің ыдысына салып жібретін ескі ырым бар. Бұл жақсы тілек пен ықылас белгісі әрі дәстүр, ғұрып. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Сутегінің оксиды

**Су** (сутегінің оксиды) - түрінде мөлдір сұйықтықтың химиялық зат, түс (жас көлемде), иіс және дәмнің (стандартты шарттарда) үмітсіз. Химиялық формула: Н2O. Қатты күйде мұзбен, қармен немесе қыраумен, ал газтәріздесте - су тектес бумен аталады. Жердің 71 % шамасындағы беті сумен (мұхит, теңіздер, көлдер, өзендер, мұздар) жабулы.

Жақсы езгішпен болып табылады. Табиғи шарттарда езгіш заттарды (тұз, газдар) ылғи асырайды.

Суда бұлақты мағына жаралған және өмірдің сүйеуінде жерде, тірі бойдың химиялық құрылымында, ахуалдың және ауа райының құралымында имеет. Ең маңызды затпен барлық тірі заттардың ғаламшарда жер болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Оксидтер
Ақдәулетов Тоғжан Шәмілұлы

1949 жылы 15 ақпанда Ресейдің Орынбор облысы Александров ауданы Камардиновка селосында туған. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (2005). Мектеп бітіргеннен кейін «Зенит» (Ворошилов) зауытына суретші-безендіруші болып жұмысқа орналасады. Еңбек ете жүріп 1975 жылы Мәскеудің Н.К.Крупская атындағы халықтық өнер институтын бітіреді. 1976-1983 жж. бейнелеу студиясында сабақ берумен қатар барлық қалалық, облыстық, республикалық көрмелерге шығармашылық жұмыстарымен қатысады. 1984-1996 жылдары Облыстық сауда басқармасында бас суретші, 1996-1999 жж. Суретшілер одағының БҚО филиалында безендіруші қызметтерін атқарды. Т.Ш.Ақдәулетов-1996 жылы «Фирма Тоғжан» ЖШС-ін ашып, көптеген безендіру жұмыстарына атсалысты. Ғимараттар қасбетін көркемдеп, түрлі витраждар мен мозаика, шекіме және кескіндемелік жұмыстар орындайды

## Әдебиет:

1.Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. -14б.
Санат: Қазақстан суретшілері
Нұрбол Ерболұлы Әміржанов

1981 жылы 15 ақпанда Батыс Қазақстан облысы ,Қазталов ауданы,Бостандық ауылында дүниеге келген. Бостандық орта мектебі,Ғұмар Қараш атындағы Қараоба мектеп гимназиясын 1998 жылы аяқтады.Сармалаев Қамбар ұстазынан бейнелеу өнерінен дәріс алған. Суретші,құмырашы. 2003 жылы Абай атындағы Алматы Мемлекеттік университетінің көркемсурет-графика факультетін үздікке аяқтады. 2004-2008 жылдары М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің «Бейнелеу өнері» кафедрасында оқытушылық қызмет атқарды. 2009-2012 жылдары Орал қалалық С.Ғұмаров атындағы Балалар көркемсурет мектебінде дәріс берді.Қазіргі таңда Орал қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің қосымша білім беру педагогы,қыш құмыра үйірмесінің жетекшісі. Н. Е.Әміржанов туындыларының тақырыптары тарих, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, фольклорға арнайды және оларды графиканың күрделі техникаларының бірі линогравюрада орындайды. «Махамбет-2007» аймақтық көркемсурет көрмесі мен «Жазира Жайық-2009,2011,2012,2013» БҚО суретшілерінің шығармашылық көрмесіне қатысқан.

## Әдебиет:

1.Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. -14б.
Санат: Қазақстан суретшілері
Ғұбашев Асылбек Ахметұлы

1952 жылы Батыс Қазақстан облысында дүниеге келген. 1985 жылдан КСРО (ҚР) Суретшілер одағының мүшесі. КСРО Кәсіподақтары (ВДНХ) сыйлығының лауреаты. Қаз.КСР Суретшілер одағы ревизиялық комиссиясының жауапты хатшысы болған. Шығармашылық жұмыстары көптеген елдерде қойылған, олардың ішінен Мәскеу, Ташкент, Прага, Египет, Канада, т.б. қалаларды айтуға болады. БҚО тарихи-өлкетану музейінің тапсырысымен бірнеше картина жазды, («Исатай-Махамбет», «Жәңгір хан») олар музей қорында сақтаулы. Тарихи деректерге сүйене отырып, түрлі мұрағат құжаттарын зерттеп, зерделеп бірнеше туындыны өмірге әкелді. Олар Оралдағы М.Мәметованың музей-үйі мен Орда ауылындағы мұражай төрінен орын алған.

## Әдебиет:

1.Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. -14б.
Санат: Қазақстан суретшілері
Георгий Андреевич Дроздов

**Дроздов Георгий Андреевич** - 1936 жылы 15 наурызда Батыс Қазақстан облысы Приуральный ауданында туған. Кескіндемеші. 1959 жылы әскерден оралғаннан кейін Орал қаласының кинотеатрларында суретші-безендіруші болып еңбек ете жүріп, Мұғалімдер үйіндегі бейнелеу өнері студиясына қатысады. Краснодар педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетін бітіргеннен кейін қала мектептерінде сурет және сызу пәндерінен сабақ береді. Қалалық көркемсурет мектебі ашылуына байланысты, (1979 ж.) жұмысқа қабылданады және сол жерде зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін оқушыларға сурет салудың сандаған әдіс-тәсілдері, технологияларын үйретті. Балғын суретшілерге дәріс бере жүріп, қалалық Сурет көрмелеріне бірнеше мәрте қатысқан. == Дереккөздер ==

Санат: Қазақстан суретшілері
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Ақмешіт ойраны

400 × 227px|нобай|оңға|Ақмешіт ойраны
**Ақмешіт ойраны**
## Тарихы
Ақмешіт ойраны-Орынбор губерниясының генерал-губернаторы В.А. Перовский бастаған отрядтың 1853 жылы Ақмешіт бекінісін (қазіргі Қызылорда қаласы) басып алуы.Ресейдің Орта Азиядағы саясатын дербес жүргізуге патшадан өкілеттік алған Перовский Қоқан хандығының бекінісі болып тұрған Ақмешітке 1853 жылы 2 шілдеде келіп жетті.Оның отрядына 2850 жауынгер,зеңбіректер, т.б. қару-жарақтар болды.Генерал бекіністің Түркістанмен,Ташкентпен, Бұхарамен, Хиуамен, жергілікті мекендерімен қатынас жолдарына қатаң бақылау орнатып, барлаушы топтар жіберді.Ақмешітте 400-ден астам сарбаз және зеңбірек, қару-жарақ қоймасы болды. Жасақтарын жүзбасылар Бекбай, Құлбай,Қаңлыбай деген қазақтар мен Лепес есімді қарақалпақ басқарды.Тыңғылықты әзірліктен кейін 28 шілдеде генерал шешуші шайқас басталды.Оған қазақ сұлтандары Елекей (Ермұхамед) мен Мұхамеджан Баймұхамедовтың қарулы күштері де қосылды. Қорғанды алу кезінде 230 ақмешіттік қаза тауып, 77-і(35-і жаралы күйінде) тұтқынға түсті. Ақмешіттің ойрандалуы Ресей империясының Орта Азияны одан әрі отарлауына жол ашты.Ақмешіт генералдың құрметіне Перовск форты болып аталды. Қаланың Ақмешіт аты 1922 жылы қайтарылғанымен, 1925 жылы Қызылорда болып қайта өзгертілді.

## Дереккөздер
(references/)
Қазақ хандығы(II  бөлім)

Санат:Қазақ хандықтары
Жәрдемов Нұрбек Екпінұлы

1971 жылы 10 қазанда Батыс Қазақстан облысы Тайпақ ауданы Есенсай ауылында туган. 1988 жылы Жәнібек ауданында орта мектепті бітіргеннен кейін еңбек жолын суретші-безендірушіліктен бастайды. 2001 жылдан Орал қаласындағы «Экспо», «Универтекс» жарнама агенттіктерінде суретші, дизайнер болып еңбек еткен. 2008 жылы Орал, Ақсай қалаларында «Жанымның жарығы», 2009 жылы Атырау қаласында «Жұлдызды аспан» деген атаулармен сурет көрмелері өтті. Нұрбек Жәрдемов табиғи талантын кәсібилікхіен ұштастырған суретші. Қазір М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің «Бейнелеу өнері және сызу» мамандығында сырттай оқиды. 2009 жылдан Орал қалалық көрме залында суретші болып еңбек етеді.

## Әдебиет

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 62б.
Санат: Қазақстан суретшілері
Көрші қақысы

**Көрші қақысы** – дәстүрлі ортада көршілік қарым-қатынасты реттеуде қолданылатын қағида, этикалық ұстаным. 

## Көрші қақысы ұғымындағы моральдық-этикалық қатынастар
Көрші қақысы ұғымы көршісіне қиянат жасамау; қиын-қыстау жағдайда жәрдемдесу; той-томалағында қызмет көрсетіп қонағын күту; қазан-ошақ, аяқ-табақ, ас-су араластығы тәрізді адамгершілік, моральдық-этикалық қатынастарды қамтиды. Көршінің әдетте, көршісінен қазақ тұрмысында қалыптасқан қағида бойынша жоғарыда аталғандай ізгілікті істерді күтуі, талап етуі орынды саналады. Өзін де бұлай істеуге міндетті деп біледі.
Қазақы дәстүрде үш қақы бар:
* қазақтың қазақта қақысы бар, яғни, қонақта жүрген қазақ үй иесінен бөлінбеген еншісін талап ете алады;
* мұсылманның мұсылманда қақысы бар, яғни, мұсылман мұсылманды көргенде сәлем беріп, сәлем алуға міндетті;
* көршінің көршіде қақысы бар, яғни, көрші көршіден жәрдем күтіп, жәрдем талап ете алады.
Осы үш қақыға Ә. Бөкейханов төртінші етіп, қазақтың төреде қақысы бар деп қосады. Бұл - қара сүйек қазақ төрені төрге шығарып, төбесіне көтергендіктен төреден әділ билікті, қара халықтың қамын жеуді талап ете алады дегенді меңзейді. 

## Тату-тәтті көршілік – құндылық
"Көрші ақысы - тәңір ақысы", "Қоныс сайламас бұрын көршінді сайла", "Үй алма - көрші ал" деген мақалдардан халықтың көрші қақысына ерекше мән беретіндігі аңғарылады. Қазақ тұрмысында «ағайын бір өлі, бір тіріде» деген ұғым бар. Қазақ баласының жақын тұтқан сыйлас жандары оның тойында немесе торқалы топырақ тойында (өлім-жітімде) қаумаласып бастары қосылады. Бұндай шараларға ағайын-туыс, құда-жекжат, дос-жаран, құрдас-құрбылармен қатар сол үйдің көрші-көлемі де аяқтарынан тік тұрып қызмет етеді. Осындай жиынға келгендер «қазақы мінезге салып», қарап отырмай «пәленше көрінбейді, түгенше осында ма?» деп, түгендей бастайды, ал көршісі көрінбесе, «неге келмей қалған?» деп сұрап отырады. Қазақы ортада тату-тәтті көршілікті ерекше құндылық деп таныған.
Сөйтіп, көрші қақысы деп аталатын бұл қағида қазақ үйінің көршісімен «бүтін қасықты бөліп, жарты қасықты жарып жейтін» татулық пен силастықты сақтауға ерекше ықпал еткен.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Қазақтың мақал-мәтелдері. Алматы: Ана тілі. 2004; 
* Уәли Н. Бұрынғыдан қалған сөз (қолжазба); 
* ҚР МОМ материалдарынан; 
* ОМЭЭ материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Жәрдемов Нұртай Екпінұлы

1973 жылы 8 тамызда Батыс Қазақстан облысы Тайпақ ауданы Есенсай ауылында туған. Кескіндемеші. 1990-1994 жылдары Ресейдің Саратов қаласындағы Боголюбов атындағы көркемсурет училищесінде оқыған. 2009 жылдан Орал қалалық көрме залының жетекшісі. 2003 жылы Астана қаласындағы Халықаралық «Шабыт» фестиваліне қатысып, «Шеберлік класы» аталымы бойынша 1 орын алған. 2005 жылы Астанада өткен «Гүлденген Қазақстан» байқауында жүлделі 3 орынды иемденді. 2008 жылы Орал, Ақсай қалаларында «Жанымның жарығы», 2009 жылы Атырау қаласында «Жұлдызды аспан» деген атаулармен сурет көрмелері өтті. Н.Е.Жәрдемов-кескіндеме бағытында жемісті еңбектеніп жүрген дарынды суретшілердің бірі. Соңғы 1-2 жылда қазақ әуендеріне байланысты бірнеше тың дүниелерді өмірге әкелді. Қазақ халқы-музыканы ерекше қабылдайды, сырлы әлемнің терең құпиясын түйсіне біліп, жан-әлемінен өткізеді, соны кенеп бетіне түсіру, әрине шебер суретшіге байланысты. Бұл ретте Жәрдемовтың жетістігі бар. 

 

## Әдебиет

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 66б.
Санат: Қазақстан суретшілері
Виктор Адольфович Котельников

(11.04.1924-15.07.1987) Орал педагогикалық институтының филология факультетін, Краснодар университетін графика саласы бойынша сырттай бітірген. 1953 жылы Орал пионерле үйі жанынан бейнелеу өнері студиясын ашады, кейіннен (1979 ж.) бұл студия қалалық Балалар көркемсурет мектебіне айналды. В.А.Котельников-сегіз қырлы, бір сырлы азамат, әдемі ән салып, жайсаң жыр, керемет кескіндемелік туындыла{ жазатын. Шәкірттерін де жанындай жақсы көрді. Оның оқушылары ТМД елдерінің түкпір-түкпірінде кездеседі, олардың көпшілігі белгілі сәулетшілер мен дизайнерлер. Бұл күнде Суретшінің түгелге жуық шығармалары «Байырғы Орал» музейінде сақтаулы.

## Әдебиет

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 96б.

Санат: Қазақстан суретшілері
Сатыбалды Қажымұратұлы Құлбеков

1949 жылы 16 наурызда Башқұртстанның Андреевка хуторында дүниеге келген. Кескіндемеші. 

Мектепте біраз жылдар тәрбиеші, мұғалім болып істегеннен кейін 1978-1983 жылдарда А.С. Пушкин атындағы Орал педагогика институтының жаңадан ашылған көркемсурет-графика факультетінде оқиды. Бітіргеннен кейін бірер жыл мектеп мұғалімі болып істеген оны арнайы институтқа оқытушылық қызметке шақырды. 1985 жылдан күні бүгінге дейін М. Өтемісов атындағы БҚМУ-да (бұрынғы Орал пединституты) «бейнелеу өнерінің оқыту әдістемесі», «кескіндеме», «композиция», «мүсіндеу» пәндерінен дәріс беріп келеді. С.Қ.Кұлбеков-қалальіқ, облыстық сурет көрмелеріне қатысқан. Шығармаларын негізінен кескіндеме бағытында, пейзаж жанрында жазады. Суретші ылғи да табиғат аясында болғанды жаны сүйеді. Содан болса керек, қоршаған әлемнің әсем-сүлу көріністерін қылқаламмен кенеп бетіне түсіреді. С.Кұлбековтың шынайы табиғат көріністерінен терең пәлсафа байқалмаса да, поэзия бар, адамның табиғатқа етенелігі көрінеді. Суретші өлке тарихына қатысты аңыз-әңгімелерді жақсы біледі, археологиялық жәдігерлерді жинақтаушы. 

## Әдебиет
Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 104б.

Санат: Қазақстан суретшілері
Бекжан Ахмедоллұлы Жұмабаев

1976 жылы 12 қыркүйекте Атырау облысы Құрманғазы ауданы Сүйіндік ауылында туған. Суретші-график. 7 сыныптан бастап өнерге деген құштарлығы оянды. 1994-1998 жылдары БҚГУ-дың (пединститут) көркемсурет-графика факультетінде білім алады. Қазақтың ақын-жазушылары шығармаларын оқи жүріп, студенттік шақта алғашқы графикалық туындыларын салды. Еңбек жолын Орал қаласының №19 мектебінде ұстаздық қызметтен бастаған Бекжан, қалалық суретшілердің шығармашылық көрмесіне 2000 жылдан қатысады. Аға буын суретшілердің тәлім-тәрбиесін ала жүріп шығармашылық шеберлігін шыңдай түсті. 2002 жылы облыстық «Дала дарындары» фестивалінде Бас жүлдені жеңіп алып, 5-ші Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестиваліне қатысқан (Астана). Тұңғыш дербес шығармашылық көрмесі 2009 жылы «Даламның қоңыр әуені» деген атпен Орал қаласында өтті. Өнердегі негізгі үстанымы: «Ұлттық бояу, қазақы үн»

## Әдебиет

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 78б.
Санат: Қазақстан суретшілері
Қайыр Оразғалиев

1962 жылы 1 қаңтарда Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданында туған. ҚР Көркемсурет Академиясының корреспондент мүшесі, ҚР (КСРО) Суретшілер одағының мүшесі (1989). 1988 жылы Орал педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетін бітірді. 1989-1999 жылдар аралығында осы институтта сабақ берді. Қайыр көптеген республикалық, халықаралық көрмелерге, симпозиумдарға қатысқан: 2003 ж.-халықаралық «Висісіу Веаг§» («Биші аю») симпозиумы (Берлин, Германия), 2004 жылы Гонконгта, 2004-05 жж., Стамбул, Токио, Сеул, 2006 ж., Сидней, Берлин, Вена қалаларында өткен халықаралық көрмелер, т.б. Қ.Оразғалиевтың көптеген жұмыстары ҚР түрлі музейлері мен заманауи галереяларында, көрме дирекциясында (Алматы), ҚР Президентінің резиденциясында (Астана), Швеция, Швейцария, Чехия мен Словакия, АҚІН, Германия мемлекеттеріндегі жеке коллекцияларда сақтаулы тұр. ҚР Суретшілер одағы БҚО филиалының төрағасы.

## Әдебиет

Балмолдин М. Рух сәулесі// Орал өнірі.-2007.- 1 қараша. -8б.

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. -118б.

Санат: Қазақстан суретшілері
Қанат Орынтайұлы Оразов

1969 жылы Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Ханкөл ауылында туған. Кескіндемеші. 1992 жылы Н.В.Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін және 2009 жылы М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің «Бейнелеу өнері және сызу» мамандығын бітірген. Суретші Қанат Оразов өз шығармаларын қазақ халқына жақын тақырыптар аясында салады. Жұмыстарында ұлттық колоритті көрсетіп, шығарма желісіне бояу түстері әсерінің қатыстылығын байқатып және олардың гаммалық сипатын сақтап қалуға көңіл бөледі. Қазір Орал қаласындағы облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған №11 С.Сейфуллин атындағы қазақ мектеп интернат кешені жанындағы «Өнер» мектебі көркемсурет сыныбының мұғалімі болып еңбек етеді.

## Әдебиет

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 124б.

Санат: Қазақстан суретшілері
Жұбанғалиев Инган

1948 жылы Батыс Қазақстан облысы Жәнібек поселкесінде дүниеге келген. Кескіндемеші. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1992). 1976 жылы Н.В.Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін, Мәскеу Жоғары көркемсурет-өнеркәсібі училищесін бітірген (1981, бұр. Строганов). Жұмыстарының тақырыптары сан ғасырлар қойнауынан сыр шертеді, өйткені суретшіні Ұлы дала тарихының рәміздік және аллегориялық образдары, сондай-ақ тарих пен қазіргі заман байланысы, дуниеден өткен, болмаса көзі тірі-арамызда жүрген батырлар бейнелері қызықтырады. Жұбанғалиев жемісті жұмыстарын жүрегіне жақын жанрлардың бірі-портретте орындайды. И.Жұбанғалиев- халықаралық пленэрге және көптеген облыстық, республикалық, халықаралық көрмелерге қатысқан. Жұмыстары түрлі деңгейдегі музей қорлары мен бірнеше елдің жеке коллекцияларында сақтаулы.

## Әдебиет

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 74б.

Жұбанғалиев Инган: Өмірдерек//Батыс Қазақстан облысы: Энциклопедия.-Алматы, 2002.- 288б.

Санат: Қазақстан суретшілері
Хайдар Камалұлы Шаблиев

1965 жылы Батыс Қазақстан облысы, Жалпақтал ауданы, Ақпәтер ауылында дүниеген келген. 1985 жылы Н.В.Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін тәмамдап, 2007 жылы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің «Бейнелеу өнері және сызу» мамандығын бітірген. Х.К.Шаблиевтің пікірінше «әрбір суретшіде өзі іштей «сырт» қалдырып, ішкі кеңістіктің образды әлемін және оның өмір сүретін, еңбек ететін, қарым - қатынас жасайтын сыртқы дүниемен өзара әрекеттестігін байқап, талдап отыратын «мені» болатын сияқты». Оның осы рухани толғанысы мен күйзелісі, түйсінуі мен көрегендігі сияқты толассыз рефлексияларынан болашақ картиналарының образдары туындайды. Облыстық, республикалық, халықаралық көрмелерге, І халықаралық «Шеберлік класы» байқауына қатысқан. (Орал, 2003) Жұмыстары алыс, жақын шетелдерде, жеке қорларда сақтаулы 

## Әдебиет

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 176б.

Санат: Қазақстан суретшілері
Әшім Ғаниұлы Тасқалиев

1977 жылы 25 қарашада Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданы, Қоскөл ауылында дүниеге келген. 1998 жылы Ақтөбе қаласындағы гуманитарлық колледжді, 2003 жылы М.Өтемісов атындағы БҚМУ-ды «Бейнелеу өнері, сызу және еңбек» мамандықтары бойынша бітірді. Сол жылдан Орал қаласындағы Күрманғазы атындағы саз колледжінде істейді, қазір «Сәндік қолданбалы өнер және дизайн» бөлімінің меңгерушісі. Ә.Ғ. Тасқалиев-бейнелеу өнері әлемінің шығармашылық бағытына жаңа қадам басып, сәтті туындыларымен көріне бастаған кескіндемешінің бірі. Шығармалары бояу, кеңістік, ырғақтың ойнауы арқылы санаға тікелей әсер етеді. Суретші туындыларынан уақыт тұтастығы қамтылған өткен мен бүгінгі күн, болашақтың фантастикалық - символикалық әрекетінің нышаны көрінеді. Абстракциялық туындыларынан пішіннің жігерлі жарқын көрінісі мен ой-жүйенің бір-бірін алмастыруын байқаймыз. Жас суретші түс пен композициялық байланыстың маңызын талдап, қарапайым пошымдар арқылы өз ойын жеткізе білу бағытында ізденіп, жұмыстануда.

## Әдебиет

Жазира Жайық. Батыс Қазақстан сүретшілері.-Орал,2010. - 160б.

Санат: Қазақстан суретшілері
Түрік лирасы

**Лира** ()&nbsp;— Осман империясының, кейінен Түркияның ақша бірлігі. 1844 жылы Абдұл-Межіт реформасы бойынша қағыған. 2005 жылға дейін 1 лира = 100 куруш = 4000 пара.

XX ғасырдың аяғы — XXI ғасырдың басында болған инфляция нәтижесінде құңсызданды. 2005 жылдың 1 қаңтар айынан бастап Түркия Республикасының Орталық банкі қолданған антиинфляциялық іс-шаралардың нәтижесінде айналымға «жаңа түрік лирасы» () еңгізілді.

1 түрік лирасы = 100 куруш.

## Жаңа түрік лирасы (2005—2008)
Түркия валютасы 2005 жылдың 1 қаңтары мен 2008 жылдың 31 желтоқсан айлары арасындағы кезеңде ресми түрде «жаңа лира» деп аталды. Барлық мәнеттерде Мұстафа Кемал Ататүріктің түрлі портреттері бейнеленді.

Банкноталар: 5, 10, 20, 50, 100, 200 лира

Сурет:Yeni Kurus and YTL.jpg

## Түрік лирасы (2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап)
2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап Түркия валютасы қайтадан «түрік лирасы» деп аталатын болды.

### Мәнеттер
Жаңа мәнеттердің алдыңғы мәнеттерден басты айырмашылығы Мұстафа Кемал Ататүріктің бір ғана суретінің болуында.

### Банкноталар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Турецкие лиры старого образца 1999—2005&nbsp;жж. Банкноталар галереясы 
* Түркия Орталық банкі 
* Банкноталар мен мәнеттер буклеті 
* Әлем банкноталары

Санат:Еуропа валюталары
Санат:Лира
Санат:Түркия ақшалары
Санат:Солтүстік Кипр Түрік Республикасының ақшалары
Санат:Азия валюталары
Нұркенова Әсел

Қобызшы. 1979 жылы Ақмола облысында туған. К. Байсейітова атындағы республикалық музыкалық колледжді қобыз-прима класы бойынша бітірген. Қазір Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының студенті. Әселдің сахналық ойыны сұлу сезімге өрілген. Ол - К. Байсейітова атындағы жас музыканттар конкурсының I сыйлығының лауреаты; жас орындаушылардың 17- ші Республикалық конкурсының Гран-при жүлдегері; Д. Нұрпейісова атындағы Республикалық орындаушылар сайысының I сыйлығының лауреаты; А. Жұбанов атындағы Республикалық фестивальдің лауреаты, 1998 жылы Астана Құрманғазы атындағы Халықаралық конкурсының Гран-при сыйлығының жүлдегері. 

## Марапаттамалары

К. Байсейітова атындағы жас музыканттар конкурсының I сыйлығының лауреаты; жас орындаушылардың 17- ші Республикалық конкурсының Гран-при жүлдегері; Д. Нұрпейісова атындағы Республикалық орындаушылар сайысының I сыйлығының лауреаты; А. Жұбанов атындағы Республикалық фестивальдің лауреаты, 1998 жылы Астана Құрманғазы атындағы Халықаралық конкурсының Гран-при сыйлығының жүлдегері

## Дереккөздер


1. Әнші бұлбұл кітабы, 2007 ж, 98 бет

Санат: Өнер
Қаламқас Жұмабаева

1980 жылы Алматы қаласында туған. 1997 жылы Күләш Байсейітова атындағы Республикалық музыкалық колледжге (скрипка класы бойынша) оқуға түсті. Оқу кезінде Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің, "Солистер Академиясы" Мемлекеттік камералық оркестрінің құрамында өнер көрсетті. Ол –Ахмет Жұбанов атындағы Халықаралық фестивальдың лауреаты (Алматы, 1999), жас орындаушылардың VIII Республикалық конкурсының лауреаты (Алматы, 1997, Гран-при), М. Стрихарж бен Б. Вайкл атындағы скрипкашылар конкурсының лауреаты (Алматы, 1998). Нақты кезеңде Құрманғазы атындағы	Алматы мемлекеттік консерваториясы оркестрлік факультетінің 1-ші курсында оқиды.

## Дереккөздер


1. Әнші бұлбұл кітабы, 2007 ж, 111 бет

Санат: Өнер
Халиламбекова Хорлан

Әнші (лирикалық - колоратуралық сопрано). Қазақстанның халық артисі. 1945 жылы Балхаш қаласында туған. Қарағанды музыкалық училищесін, Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының вокал факультетін (Н. Д. Юмашеваның класы) бітірген. 1977-1978жж.. Болгарияның халық артисі, профессор А.Найденовтың басшылығымен София мемлекеттік халық опера театрында кәсіби шеберліктен өтеді. X. Халиламбекова Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының солисі, ол П. И. Чайковскийдің "Евгений Онегин", "Иоланта", Дж Вердидің "Травиата", Дж. Пуччинидің "Чио-Чио-Сан", Е. Рахмадиевтің "Қамар сұлу" және "Алпамыс" операларында бас партияларды орындады. Хорлан Халиламбекова - Қати мен Ақтоқты партияларын (С. Мұхамеджанов "Ақан сері - Ақтоқты") тұңғыш рет орындаушы. 

## Дереккөздер


1. Әнші бұлбұл кітабы, 2007 ж, 68 бет

Санат: Қазақстан әншілері
Карамель ағашы

**Карамель ағашы** -  өзге ағаштар мен бұталарға қарағанда өзінің ашық түсімен ерекшеленеді. Оның қызыл, сары және шұбар жапырақты сұрыптары кездеседі. Карамель ағашы мамыр айының аяғында гүлдеп, хош иісті қоңырауша гүлдерімен көз қуантып тұрады. Карамель ағашының сыртқы түр әдемілігімен қоса, емдік күшімен де даңқы шыққан. Ежелгі Үндістанның өзінде карамель ағашының жемісін қанды тазалауға қабілеттілігі үшін пайдаланған. Ежелгі Грекия мен Римде карамель ағашы бақыт пен табыс әкеледі деп сенгендіктен, бұл өсімдік әрбір үйдің бағында өсірілген. Тибет монастырьларында карамель ағашы жастықты ұзартатын қабілетті өсімдік саналған. Қазіргі кезде ғалымдар карамель ағашында алма, лимон, шарап және аскорбин қышқылдары көп мөлшерде кездеседі, С дәруменіне бай деп санайды. Карамель ағашының жемісі жасалған шырынның ыстықты қайтаратын, микробты өлтіретін, қанды тоқтататын қасиеті бар. 

## Дереккөздер
#Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ағаштар
Гаетано Морелли

Ұлты: Италияндық. "Тэни" деп аталып кеткен Гаетано Италияның бір фермасында инженер болып жұмыс істейді. Және Эйнштейннің теориясына байланысты шыққан кітаптың авторы саналады. "IQ" деңгейі жоғары саналатын жиырмадан астам ұйымдардың мүшесі. Қазіргі таңда "STHIQ" атты ұйымды құрған. Гаетано әлемдегі үлкен жаңалық ашқандардың бірі. Бос уақытында балық аулау мен шахмат ойнағанды ұнатады. Қазіргі уақытта жаңа жобаның бастамашысы. 

## Дереккөздер


1. ↑http://ca.linkedin.com/pub/gaetano-morelli/19/501/87

Санат:Ғалымдар
Питер Роджерс

Ұлты: Аустралиялық. 58 жастағы жазушы, физик, ақын Питер Роджерс үш мыңға жуық поэмалар мен эмоцияға байланысты бірнеше кітаптың авторы. Квинслэнд университетінің бакалаврын бітірген. Дислексия мен эпилепсиямен ауырады. YouTube - та өзінің жеке телеарнасы бар. Онда ол өзінің кітаптары туралы, өлеңдері туралы бейнебаяндарды ұсынып отырады. Әлемдегі үлкен жаңалық ашқандардың бірі. Қазіргі уақытта жаңа жобаның бастамашысы. Оның жазылған кей шығармалары өзге тілдерге аударылған.

## Дереккөздер


1. http://greatwords.ru/

Санат:Жазушылар
Кеннет Феррел

Ұлты: Американдық.Солтүстік Каролинаның Шарлотт қаласында дәрігер болып істейді. Данышпандарға арналған бірнеше қуаымдастықтың ("GenerIQ" секілді бірлестіктер) мүшесі болып саналады. Феррел осы жылы 52 жасқа толды. Ол өзінің бір сөзінде "IQ" тестің өзі үшін ермекке айналғанын айта кетіпті. Және өзі де құралақан жүрмей, бірнеше сандық тесті жасап шыққан: "QUINTIQ" мен "12345"."IQ – адамның интеллектуалдық деңгейін анықтайтын мүмкіндік. Көптеген адамдар "IQ" тестінен өтіп көрмесе, кейбір адамдар көрсеткішті жақсарту мақсатында бірнеше мәрте өткен. 

## Дереккөздер


1. ↑http://ca.linkedin.com/pub/gaetano-morelli/19/501/87

Санат:Ғалымдар
Парасат

**Парасат** – жеке тұлғаның қадір-қасиетін, кісілік кемелдігін білдіретін жиынтық ұғым.

Әдетте, бұл сөз тілдерімізде ақыл, пайым сөздерімен қосарлана, қос сөз жасай: ақыл-парасат, парасат-пайым түрінде де айтылады. Парасат сөзі жастардан гөрі көбіне оң-солын ажыратып, ақыл тоқтатқан, сақа жастағы және үлкен адамдарға қатысты қолданылды. Ол жеке тұлғаның интелектуалдық және мінез-құлық жағынан толысып, жетілгендігін, жоғары мәдениеттілігін көрсетеді. Француз философы Г. Мабли «Біздің бойымызға біткен қасиеттердіңішіндегі ең маңыздысы және ең ізгісі- парасат», — дейді.

Парасатты адамға істейтін ісін, сөйлейтін сөзін, қабылдайтын шешімін алдымен ақыл таразысынан өткізіп алу, әдеп-инабат, адамгершілік жағынан кінаратсыздық, салихалық пен мейірімділік, ізгілік пен кең мінезділік тән. Сондықтан парасат парасат даналық ұғымына жақын, көптеген авторлар сол мәнде де қолдана береді. Басқа қандай артықшылығы болғанымен, ұшқалақ, күйгелек мінезді адамдарды парсатты демейді. Сонда парасат ұғымы жеке адамның толысқан кемелдігінің белгісі ретінде үлкен сана мен келісті әдет инабаттылығының, кең, бай мінезінің жарасты тұтастығын білдіреді.

Санат:Адам қасиеттері
Кәсіптік киімдер

**Белдемше** - үй шаруасына араласатын әйелдердің алжарқышы. Қай жерлерде мұны алшалғыш деп те атайды, ол ақ не қоңыр иыстық матадан, кейде түрлі түсті шыттан тігіледі. Көбінесе тамақ даярлағанда тазалық үшін пайдаланылады.

**Жеңсе** - соғыс, жауынгершілік киімнің бір жабдығы, тозбауы және кірлемеуі үшін жең үстінен киетін бөлек жең. Жеңсе киімнің сыртын, білекті, шынтақты қорғайтын жабдық. Жеңсенің қабатталып сырылған түрін айыр жұмыс жасағанда, ши тартқанда жеңін қорғайтын жабдық ретінде қолдың білегіне киіп алатын болғандықтан және еркекке арналған түлері бар және маңызы жоғары.

**Қолғап** - қолды суықтан, ыстықтан, түрлі қол еңбегін атқарғанда жарақаттан сақтау үшін жасалған киім. Қолғапты былғарыдан, өңделген теріден тігеді. Қолғапты адамның кәсібіне қарай әртүрлі материалдардан тігіледі. Сән үшін тігілетін, тоқылатын түрлері де болады.

**Көн етік** - көн теріден тігілген етік. Егіншілер егін суарғанда тасты, бұталы жерді аралағанда киетін аяқкиім. Көн етіктің өкшесі болмайды, басы мен қонышы сыздықталып бекітілмей тұрады. Көн етікті кей жерлерде шоқай деп те атайды.

## Дереккөздер
#Қазақ халқының ұлттық киімдері, 2012 жыл
Жүзетін құстар

=Жүзетін құстар тобына сипаттама=
## Өкілдері:
Корольдік пингвин (королевский пингвин), қоршаукөз пингвині (пингвин Адели), галапагостық пингвин. Пингвиндердің ең ірісі - император пингвині (биіктігі 110 - 120см,салмағы 45 кг).
## Таралуы:
Пингвиндер оңтүстік жарты шарда ғана таралған, әсіресе Антарктида жағалауында көптеп кездеседі. Ұяларын теңіз жағалауында, тасты жерлерде салады.
## Ерекшеліктері:
•Алдыңғы аяқтары қанат емес, ескек болып келеді. Сол ескек аяқтарының көмегімен суда жақсы жүзеді және жақсы сүңгиді. Сондықтан ұша алмайды, құрлықта теңселіп әрең қозғалады.
•Төс сүйегінің қыры жақсы жетілген. Ондағы бұлшық еттер ескек аяқтарын қозғалысқа келтіреді.
•Аяқтары қысқа, жарғақты, әрі тұлғасының артқы жағында орналасқандықтан денесін тік ұстайды.
•Көптеген түрлерде құрсақта тері қатпарлы қалта бар.
=Дерек көздер=
Биология: Жоғарғы оқу орындарынатүсушілерге арналған оқулық - тест. А.Оспанова, Т.Ахметжанова, Қ.Кульбаева.
Санат:Жүзетін құстар туралы деректер
Ахмедияров Ерболат Қаршымбайұлы

Пианист. 1982 жылы Алматы қаласында туған. 1988 жылы Күләш Байсейітова атындағы Республикалық музыкалық мектепке түскен.Ғ. Жұбанова атындағы конкурс дипломанты, Бішкек қаласында өткен (Қырғызстан) "Жас таланттар - 98" фестивалінің лауреаты, Астана қаласында өткен "Шабыт" творчестволық жастар конкурсының дипломанты, Астана қаласында өткен 1999 жылы 20-шы Республикалық жас орындаушылар конкурсының лауреаты - II сыйлықтың иегері. Сондай-ақ, Ахмедияров Ерболат Қаршымбайұлы басқа да үлкен еңбектермен марапатталған. 

## Дереккөздер


1. Әнші бұлбұл кітабы, 2007 ж, 74 бет

Санат:1982 жылы туғандар
Популяциялық толқындар

**Популяциялық толқындар** - бұл популяциядағы дарақтар санының өзгеруі. 

"Популяциялық толқындар" ұғымын және тіршілік толқыны деп атап, С.С.Четвериков енгізді. Сандар мөлшерінің ауытқуы жыл маусымдарына, апаттарға және табиғи өзгерістерге, адамның араласуына, жыртқыштар мен паразиттер санының өзгеруіне және т.б.  байланысты болуы мүмкін. Популяциялық толқынның негізгі эволюциялық рөлі мынадай: толқынның қарбалас кезінде сұрыптауда орасан көп таңдау жасауға болады, өйткені жануарлар көп және олар тіршілік үшін күрес тіршілік етудің соншалықты шиеленісуіне тек қана ең бейімділері тірі қалады. Сөйтіп, "популяциялық толқын" табиғи сұрыпталудың  үдерісін тиімдірек етеді.

Популяциялық толқындарды зерттеу кезінде көрсетілген тағы бір маңызды проблема - түрлердің экологиялық және эволюциялық сандар мөлшеріне тәуелділігі. Мысалы, жыртқыштар және олардың олжалары, паразиттер және иелері, қоректік бәсекелестік жағдайларындағы жақын туыстас түрлер және т.б. Қояндар өте қатты түраралық күрес жағдайларында болып шығады. Бұдан соң жыртқыштар қояндардың   барынша мүмкіндігі бар санын жояды да тақыршылықтан көп мөлшерде өле бастайды.

Гендердің ығуы - саны аз оқшауланған популяциялардағы аллельдер жиілігінің кездейсоқ, бағытсыз өзгеруі. Бұл құбылыс тек қана өте аз санды дарақтары бар популяцияларда өте алады. Егер өте аз дарақтар көбейетін болса, онда мейоздық ығу деп аталатын құбылыс пайда болатын екен. Ондайда ұрықтануға кездейсоқ үдерістер барысында белгілі генотиптері бар гаметалар көбірек қатысады. Сонымен бірге бұл мүлде жақсы емес генотип болуы мүмкін. Яғни, популяцияның саны көп болғанда оның  дарақтары, демек олардың фенотиптері мен генотиптері табиғи сұрыпталудың әрекетіне ұшырайды. Бұл жағдайлардағы кездейсоқтықтың алғашқылар да болады, бірақ ол шешуші рөл атқармайды, өйткені кездейсоқ сирек кездеседі және соңғы нәтижелерді анықтай алмайды. Популяциядағы кездейсоқтың бірнеше нашар  бейімделген дарақтарды тірі қалдыруы мүмкін. Егер популяция көп санды болса, наашр бейімделген көптеген дарақтары "кездейсоқ сақтала" алмауы мүмкін. Саны аз популяцияда мұндай әсердің болуы мүмкін, сондықтан ол  гендер ығуы деп  аталады. 

Гендер ыққан кезде әдетте популяцияның гомозиготалығы аллельдердің әлдебіреуінде артады. Бұл дарақтардың аздығы себепті жақын туыстылардың шағылысуы нәтижесінде өтеді. Біртіндеп, егер тіпті бұл аллель сұрыптауда жойылуыға  тиісті болса да популяция түгел белгілі ген (аа) бойынша гомозиготалы бола бастайды. Бұл тірішілік етуге икемдігі аз популяциялар да пайдасыз, өйткені олар көбнесе генетикалық сақтаманы құрайды. Мекен ету жағдайлары өзгерген жағдайда бұл бұрын зиянды аллель немесе генотип, мысалы, аа  пайдалы болып, түрдің одан әрі тірі қалуын қамтамасыз етуі де мүмкін. Атап айтқанда аралдағы қанатсыз құжынақтар (бунақденелілер) түрі, сірә, осылай қалыптасқан шығар. Гендердің ығу құбылысы біріне - бірі байланыссыз кеңестік және америкалық генетиктері ХХ ғасырдың 40-жылдары ашып, сипаттап жазылған.

## Дереккөздер

Санат:Популяциялық генетика
Санат:Экологиялық терминдер
Kepler-22b

**Kepler-22b** — Kepler-22 жұлдызының орбитасын айналатын экзопланета. Ол Жер ғаламшарынан шамамен 640 жарық жылы қашықтығында Аққу шоқжұлдызында орналасқан. Ғаламшар 2011 жылы желтоқсан айында НАСА-ның Kepler ғарыш телескопы арқылы табылған және 2011 жылдың 5 желтақсанында ғаламшардың бар екендігі дәлелденіп, барша әлемге жария болды. Сондай-ақ, Kepler-22b ғаламшары — Күн тәрізді жұлдыздың өмір сүруге қолайлы зонасын орбит ететін әрі бетінде су болуы мүмкін деп анықталған алғашқы ғаламшар.
нобай|430x430 нүкте|Кеплер-22b өлшемін (көркем модельдеу) Жермен салыстыру, Селестияда көрсетілген

## Орбитасы
Kepler-22b өз жұлдызынан 127,5 млн. шақырым алшақ тұрса, ал орбитасын айналып шығу уақыты Жердің 290 тәулігіне тең.

## Құрылысы мен физикалық сипаттамасы
Планетаның массасы мен құрамы белгілі болмағанымен , тығыздығы жердің тығыздығымен сай келеді деп есептесек онда салмағы Жердің салмағынан 13,8 есе үлкен екендігін,радиусы мен  тартылыс күші  жерге қарағанда 2,4 есе үлкен.
Ньютона|классическую теорию тяготения Ньютона]]). 
## Өмір сүру мүмкіншіліктері
Kepler-22b планетасының жұлдызымен арақашықтығы Күн мен жердің арақашықтығынан 15%-ға кем, бірақ жұлдызының жылулық қуаты Күнге қарағанда 25%-ға төмен. Осы ақпараттарға сүйенсек Кеплер жұлдызы Күнге қарағанда пішімі кішкентай екендігін байқауға болады. Планетаның орташа температурасы -11°C , ал парниктік эффекті ескеретін болса орташа темперетурасы 22°C-ға жуық. Кейде Kepler-22 b планетасын Нептун планетасымен ұқсастырып жатады. Сыртқы қабаты атмосфера мен мұхиттардан құралған.

Санат:Экзопланеталар
Вальтер Флемминг

**Вальтер Флемминг** (; 21 сәуір 1843, Заксенберг қаласы&nbsp;— 4 тамыз 1905, Киль қаласы) - неміс биологы, цитогенетиканы құрушы, хромосоманың ашылуы қатысатын *Zellsubstanz, Kern und Zelltheilung* атты кітаптің авторы.

## Өмірбаяны
Вальтер Флемминг Леопольдин Заксенбург қаласында психиатрдың *Флемминг, Карл Фридрих|Carl Friedrich Flemming 1799—1880* және оның екінші әйелі Огюст Винтер отбасында дүниеге келді. Ол отбасында бесінші бала және жалғыз ұл болды. Ол Шверин қаласында гимназия мектебін бітірді және сол жақта өзінің өмірлік досы Генрих Зайдельмен танысты. Флемминг 1868 жылдары Геттингенде, Тюбингенде, Берлинде медицинада білім алды және Ростокта оқуын бітірді. 1870-1871 жылдары, яғни Франция мен Пруссияның арасындағы соғыс мезетінде ол әскери дәрігер қызметін атқарды. 1873-1876 жылдары ол немістік Праждық университетте мұғалім қызметін атқарды. 1876 жылы Кенигсберг университетінде профессорлық аттан бас тартқаннан кейін өмірінің соңына дейін анатомия институтында директор қызметін атқарған Киль университетінде анатомия профессоры атына ие болды. 1879 жылы Леопольдин академиясының мүшесі атанады. Флеммингтің жолдастары оны мейірімді, өмір сүйгіш және мінезінің жұмсақтық қасиетімен студенттер арасында атағы бар болатын деседі. Өмірінің соңында неврология саласымен байланысты аурулардан қиналып, ұстаздықтан бас тартуға мәжбүр болады. Ол 1905 жылы Киль қаласында қаза табады.

## Ғылыми ізденістері
Вальтер Флемминг - микроскопиялық цитологияның пионерлерінің бірі болды. Ол жаңа бояуларды қолдана отырып, интенсивті боялған жасушаның структурасын жасады және оны хроматин (ежелгі грек тілінен аударғанда - «түстің жарқырауы»). деп атады. Ол кейінірек хроматиннің жіптәріздес структурасын анықтады және оны хромасома деп атады.( Генрих Вильгельм Вальдейердің атынан 1888 жылы басылып шықты). Сол уақыт аралығында белгиялық ғалым Эдуард ван Бенеден аналогиялық ізденістер жүргізді. Флемминг сонымен қоса жасушалардың бөлінуін және хроматиннің бөлінуі зерттей отырып, 1878 жылы бірінші рет ұсынылған митоз ұғымын қолданды . 
Ол өз еңбектерін 1882 жылы "Пионерлік жұмыста" *Zellsubstanz, Kern und Zelltheilung* басып шығарды.

## Дереккөздер

Санат:21 сәуірде туғандар
Санат:1843 жылы туғандар
Санат:Заксенбергте туғандар
Санат:4 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1905 жылы қайтыс болғандар
Санат:Кильде қайтыс болғандар
Санат:Германия биологтары
Санат:Леополдина мүшелері
Балиғат жасы

**Балиғат жасы** - ер жету, бой жету жасы. Ер баланың балиғат жасына толуы он үш жастан басталады. Бұл жасқа толғанын білдіретін ерекше белгілері болады. Егер ұл балада осы белгілер көрінбесе, он бес жасқа толғанда дін бойынша балиғат жасына толды деп есептелінеді. Қыз балалардың балиғат жасы он жасқа толғанда басталады. Он жасқа келген қыз балада балиғат жасының белгілері көрінбесе, он беске толғанда балиғат жасына жеткен болып саналады.

## Дереккөздер
Намаз кітабы/Даярлаған: Хасан Яваш. - Алматы ISBN 9965-9738-8-1
Мүкәлләф

Мүкәлләф – діни бұйрықтар мен тыйымдарға жауапты болған ақыл иесі, дені сау әрі балиғат жасына толған мұсылман.
Ақыл-есі дұрыс, әрі балиғат жасына толған ер және қыз бала "Мүкәлләф" делінеді. Мүкәлләф жасына толған әрбір адам Аллаһу та'аланың әмірі мен тыйымдарын орындауы тиіс. Дініміз бойынша мүккәләф алдымен адамға иман ету, кейіннен ғибадат жасау әмір етілген. Сондай-ақ тиым салынған әрбір харам істен де бойын аулақ ұстау қажет. 

## Дереккөздер
Намаз кітабы/Даярлаған: Хасан Яваш. - Алматы ISBN 9965-9738-8-1
Интерфаза

нобай|
**Интерфаза** (prophasis, , inter — арасы, аралығы, phasis — фаза) — жасуша бөлінісінен кейінгі кезең (митоз бен мейоз), яғни ядроның *дем алатын* кезеңі. Ядросы бөлінбейді және бастапқы қалпына келмейді.

## Бөліну үрдісі
М-фазасы жасуша циклінде интерфазаға қарағанда өте қысқа кезеңді құрайды, яғни жасуша бөлінуге дейінгі кезеңді құрайды.Осыған орай интерфаза үш кезеңге бөлінеді: G<sub>1</sub>, S және G<sub>2</sub>. Үш кезеңнің мерзімінде жасуша ақуыз бен органикалық заттардың көмегімен өседі.Бірақ, хромосомалардың репликациясы S-фазада ғана бір- біріне енеді. Олай болса, бірінші жасуша (G1) өседі, екіншіден, хромосома саны (S) артады, ары қарай жасуша өсіп (G2), бөлінуге дайындалады, сонымен (M) жаңа екі жасушаның жасушалық циклге өтуіне дейін бөлінеді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* http://bioword.narod.ru/I/I097.htm
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/90831/
* http://bibl.tikva.ru/
* http://fizrast.ru/ 
* http://enc-dic.com/enc_sovet/Interfaza-20398.html
* http://meduniver.com/Medical/gistologia/647.html

Санат:Цитология
Истиқбали қыбла

Намазды Қағбаға қарап оқу. Қасиетті Мекке қаласында орналасқан Қағба ғимаратының бағытын *'[[Қыбла]]* деп атайды. Алғашында Қыбла Құдус еді. Хижреттен 17 айдан кейін, шабан айының ортасы сейсенбі күні Қағбаға бет бұру әмір етілді. 

Қыбла Қағбаның ғимараты емес оның тұрған жері, яғни жерден аспанға дейінгі аралықты қыбла дейді. Сонықтан теңіз және құдық түбінде, биік тауда және ұшақта осы бағытқа бет бұрып оқылады. Адамның көз қыры арасындағы бұрыш Қағба бағытына сай болса оқылған намаз сахих болады. 

## Дереккөздер
Намаз кітабы/Даярлаған: Хасан Яваш. - Алматы ISBN 9965-9738-8-1
Сәһу сәждесін қажет ететін жағдайлар

Отыруы қажет болған жерде тұру, тұру керек болған жерде отыру. Дауыстап оқылуы уәжіп болған жерде дауыстап оқу. Дұға оқылуы керек болған жерде Құран Кәрім оқу немесе Құран Кәрім оқылатын жерде дұға оқу. Мәселен: Фатиха сүресінің орнына әттахият дұғасын оқу, Әттахият оқылатын жерде Фатиханы оқу. Бұл жерде Фатиха тәрк етіоген болады. Намазды аяқтамастан сәлем беру. Парыз намаздарының үшінші және төртінші рәкәттарында Фатихадан кейін зәм сүре оқу. Парыздардың алғашқы екі рәкәтәнда фатихадан кейін зәм сүре оқымау. Айт намазының тәкбірлерін тәрк ету. Үтір намазында құныт дұғасын тәрк еу. 

## Дереккөздер
Намаз кітабы/Даярлаған: Хасан Яваш. - Алматы ISBN 9965-9738-8-1
Шүкір сәждесі

Шүкір сәждесі тіләует сәждесі сияқты орындалады. Өзіне нығмет берілген немесе бір аурудан жазылған адамның Аллаһу та'алаға шүкір сәждесі жасауы мүстаһаб. Сәждеде алдымен "**Әлхамду-лиллаһ** дейді. Содан кейін сәжде тасбихын оқиды. Бірақ әр бес уақыт намаздан кейін бір шүкір сәждесі жасап орнынан тұру мәкрух. 

Намазда тадилиәрканды орындамағандардың бүкіл жаратылысқа зияны тиеді. Өйткені ол адамның күнәсінің кесірінен жаңбыр жаумайды, егін шықпайды, беймезгіл уақытта жауын жауып, пайда орнына зиянын тигізетіндігі айтылған. 

## Дереккөздер
Намаз кітабы/Даярлаған: Хасан Яваш. - Алматы ISBN 9965-9738-8-1
Жамағатпен намаз оқу

800 × 532px|нобай|оңға|Жамағатпен намаз оқу
Жамағат намазы ең азы екі кісінің бірі имам болып бірге оқуы арқылы орныдалады. Бес уақыт намаздардың парыздарын жамағатпен оқу еркектер үшін сүннет. [Жұма намазын жамағатпен оқу парыз. 

Жамағатпен намаз оқу мұсылмандар арасында бірлікті және қарым-қатынасты қалыптастырады. Адамдардың бір-біріне деген сүйіспеншілігін нығайтады. 

Жамағат бір жерге жиналып сұхбаттасады. Әр түрлі дерт, қиыншылық, мұхтаждықтар осының арасында ортаға шығады. Жамағат мұсылмандарының бір жан, бір тән екендігінің ең үлкен үлгісі. 

Ауру, мүгедек, жүре алмайтын адамдардың жамағатқа баруы шарт емес. 

Жамағатпен намаз оқуда оларға бас болып намаз оқытқан адамды - Имам деп атайды. 

## Дереккөздер
Намаз кітабы/Даярлаған: Хасан Яваш. - Алматы ISBN 9965-9738-8-1
Тәйәммүмнің сүннеттері

# Бисмилламен бастау.
# Топыраққа алақанын батыру. 
# Алақандарын топырақтың үстіне сүрту.
# Алақанда топырақ қалса, топырақ төгілгенге дейін екі қолдың бас бармақтарын бір-бірімен ұрыстырып қағу. 
# Қолдарын топыраққа қойғанда бармақтарының арасын ашу. 
# Алдымен бетін, кейін оң, сосын сол қолын мәсих ету. 
# Дәрет алғандай тез алу. 
# Қолдарында және бетінде мәсих етілмеген жер қалмау.
# Тәйәммүмнан бұрын үмітеткен жерлерден су іздеу. 
# Қолдарын топыраққа ұрып, қаттырақ батыру. 
# Қолдарын жоғарыда айтылғандай мәсих ету. 
# Бармақтарының арасын мәсих ету және де сақинасын айналдыру. 

## Дереккөздер
Намаз кітабы/Даярлаған: Хасан Яваш. - Алматы ISBN 9965-9738-8-1
Тораңғыл

**Тораңғыл** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл, Тораңғыл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 17 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 521 адам (247 ер адам және 274 әйел адам) болса, 2009 жылы 487 адамды (241 ер адам және 246 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері