open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баусексеуіл қорғаны

**Баусексеуіл қорғаны** - ортағасырлык қамал орны. Ызакөл ауылынан 2 км оңтүстік-батысқа қарай Сырдарияның ескі арнасының жиегінде.

2002—03 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейімен Шымкент қаласы Археология және этнология ғылыми-зертттеу орталығының археологиялық экспедагогикалық (жетек. С.Ахмет, З.Исабек) зерттеген. Қорғанның оңтүстік оңтүстік-батыс жағында Сырдария өзенінің ескі арнасы (өзек) өтеді. Осы арна өзектен 27 м жерден қорған басталады. Қорған екі бөліктен тұрады, әр бөліктің сырт жағын айналдыра ені 7x5 м болатын ор қазған. Бірінші қорған 6 мүнаралы болып келген. Әр мұнара корған қабырғасынан ерекше шығыңқы етіп көтерілген. Қорған ауданы 20x31 м, биіктігі 2,50x2,20 м. Оның оңтүстік батыс және солтүстік-батыс қабырға жағында доға пішінді екінші қорған орналасқан. Екі қорған арасын ені 10x8 м келетін ор бөліп тұр. Екінші қорғанның ауданы 36x30 м. Солтүстік-батыс жақ қабырға бойында 4 мұнара орны анықталған. Қабырға дуалының қазіргі жайылып кеткендегі жалпақтығы 12x10x20 м. Екінші қорғанды да айналдыра ені 8 м келетін ор қоршап тұр. Ордың сыртынан 110x69x48 м жерден өзектен тартылған, ені 3x7м келетін арық қазылған. Археологиялық зерттеу барысында Баусексеуіл қорғанысын халық 9—12 ғасырларда мекен еткен.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы географиясы
Санат:Қамалдар
Еңбек ресурстары

**Еңбек ресурстары** - халықтың еңбектік әлеуеті, ел (аймақ) халқының шаруашылық саласында жұмыс істеуге қажетті білім деңгейі бар, дене күші толысқан және дені сау бөлігі; елдің экономикалық әлеуетінің маңызды элементі. Еңбек ресурстарының өлшемі халықтың санына, оның өсіп өнуінің режіміне, демографиялық құрылымына байланысты барлық демографиялық процестерінің қарқындылығына сәйкес болады. Қазақстанда оған I және II топтағы мүгедектерден басқа барлық еңбек жасындағы адамдар (16—63 жастағы ерлер, 16—63 жастағы әйелдер) және жеңілдік жағдайда жасы бойынша зейнетақы алатын зейнеткерлер, еңбек жасынан жоғары және төмен тұрған жұмыс істейтін адамдар жатады. 1999 жылғы халық санағы бойынша, Қазақстанда Еңбек ресурстары бүкіл халықтың 56%-дан астамы болды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Malimetter.kz Еңбек ресурстары реферат  (қазақша)
* Malimetter.kz Қазақстанның еңбек ресурстары реферат  (қазақша)

Санат:География және геодезия
Перделік

**Перделік** (трабекула); (trabecula,  - перде) — организм мүшелеріндегі дәнекер, ет және сүйек ұлпаларынан түзіліп, тіректік қызмет атқаратын бағаналар. Перделік лимфа түйіндерінде, көкбауырда, сүйектерде жақсы жетілген.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Автоматты баптау

**Автоматты баптау** (Автоматическая настройка) — автоматты түрде операциялық күшейткіштегі каскадтарды баптау. Күшейткішті өте дәл баптағанда шығыс сигналдың дрейфіндегі температураға байланысты кіріс токтар өзгереді жене басқа әрекеттердің әсерінен әжептәуір әлсірейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Автономиялық облыс

**Автономиялық облыс** (грек. автопотаз — өзін-өзі басқару) — ұлттық құрамы мен тұрмыс-салты жағынан әкімшілік автономиясы бар аумақтық бөлік. Негізінен, Ресейде сақталған. Автономиялы облыс - КСРО-дағы ұлттық-мемлекеттік құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Ресей Федерациясының субъектілері
Санат:Әкімшілік бірліктер
Автоматты жалғау жүйесі

**Автоматты жалғау жүйесі** (Система автоматической коммутации). Автоматты жалғау жүйелері қолмен іске косылатын жүйелерге қарағанда әлдеқайда жетілген: олар абоненттерге тұтыну шығындары аз кезде телефон байланысын қолдануда үлкен жетістіктер мен ыңғайлылық тудырады және қалалық телефон желісінің шексіз дамуына мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Баусексеуіл төрткүлі

**Баусексеуіл төрткүлі** - ортағасырлық қоныс орны. Ызакөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде орналасқан.

2002—03 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі мен Шымкент қаласы Археология және этнология ғылыми-зерттеу орталығының археологиялық экспедагогикалық (жетек. С.Ахмет, З.Исабек) зерттеген. Қазіргі орны бұрыштары әлемнің төрт тарапына бағытталған төбе. Әрбір қабырғасының ұзындығы 170х170х 170x150 м, биіктігі 1 мх70 см аралығында. Қорған қабырғалары табиғат әсерінен өбден мүжіліп, жайылып кеткен. Сондықтан қабырға жалпақтығы 4—16 м аралығында. Қорғанда 10 мұнара орны бар. Ескерткіштің қақ ортасының ені 5 м, тереңдігі 10 м арық кесіп өткен. Арық ортасында диаметрі 32—36 м ауыз орналасқан. Қорғанды айналдыра қазылған арық орны сақталған. Батыс бұрышында ауданы 28x30 м, биіктігі 90 см келетін төбе орналасқан. Жинастырылған материалдарға қарағанда ескерткішті халық 8—12 ғасырларда мекендеген. Олар егін егіп, мал өсірумен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы қоныстары
Санат:Отырар ауданы географиясы
Автоматты жалғаудың телефон торабы

**Автоматты жалғаудың телефон торабы** (Телефонный узел автоматической коммутации (УАК)). Басқару пункттері орналасқан жерлерде жол бөлімшелері мен үлкен тораптық станциялардағы АТС-қа қосымша арнайы автоматты жалғау тораптары орнатылады. Автоматты жалғау торабының негізгі қызметі, шеткі және транзиттік жалғануларды ең қысқа жолдармен қамтамасыз ету болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Байланыс
Изаллобаралар

**Изаллобаралар** *([[грек тілі|грекше]]: isos - бірдей, allos — басқа, baros — салмақ)* — атмосфералық қысымның белгілі бір уақыт ішінде (12 сағ, 3 сағ, т.б.) бірдей шамаға өзгеру нүктелерін қосатын географиялық картадағы сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Изаллобаралық атырап

**Изаллобаралық атырап**  - қысым өзгерулерінің картасында (изаллобара картасында) изосызықтар жүргізу арқылы анықталған атмосферадағы белгілі бір уақыт ішінде (тәулік, 12 сағ, 3 саг жоне т.б.) қысымның төмендеген немесе көтерілген атырабы.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Автоматты телефон станциясы

**Автоматты телефон станциясы** (АТС) (Автоматическая телефонная станция (АТС)) - бір телефон аппаратындағы шақырыс сигналын  басқа аппаратқа автоматты түрде жіберетін құрылғы. 
АТС-ке алғашқы патент (US Patent No. 447918 10/6/1891) 1889 жылы американ өнертапқышы Элмон Строуджерге берілді.
АТС жұмыс істеу принципі мынадай: құралдардың жұмыс істеуі абоненттің бақылауымен, АТС-тің басқару құралдарымен қашықтан бақылау арқылы жүзеге асады, ал олардың дәйектілігі алдын ала анықталып, автоматты түрде орындалады. АТС-тегі әрбір шақыруға қызмет көрсету кезіндегі барлық іс-әрекеттер, тығыз байланысқан процестердің күрделі жиынынан тұрады. АТС құрылғысы жалғаушы құралдардан, сигнал беруші құралдардан, басқарушы құралдардан тұрады. АТС құрылғысының негізгі жалғаушы құралдарына іздегіштер мен жалғағыштар жатады.
## АТС-тің түрлері
АТС-тің түрлері төмендегілер жатады:

-машиналық;

-электромеханикалық (декадты-қадамды және координатты, квазиэлектронды);

-электронды;

-цифрлық (дәстүрлі және IP).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ахмет Бейсембаев

**Ахмет Бейсембаев** (1890, Арыс ауданы, Сүткент ауылы — 1976) — шопан. Социалистік Еңбек Ері (1948). 1947 жылы ор 100 саулықтан 108 қозы алды. Ленин орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Изаллогипстер

**Изаллогипстер** - географиялық картадағы белгілі бір уақыт ішінде (12 сағ, тәулік) изобара беті биіктігінің абсолют немесе салыстырмалы серпіндік бірдей өзгеру орындарын қосатын сызыктар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Изаллотермдер

**Изаллотермдер** - географиялық картадағы белгілі бір уақыт ішінде ауа температурасыиың бірдей шамаға өзгеру нүктелерін қосатын сызықтар. Синоптикалық метеорологияда көбінесе тәуліктік изаллотермдер қол-данылады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Еңбек ресурстарының географиясы

**Еңбек ресурстарының географиясы** — еңбек ресурстарының аумақтық құрылымын, оның ішінде олардың құрамындағы, өсіп-өнуі мен пайдаланылуы жағдайындағы аумақтық айырмашылықтарды зерттеумен айналысатын географияның саласы. Сонымен қатар еңбек ресурстарының жыныстық-жастық және кәсіптік құрамындағы, біліктілік деңгейіндегі, шаруашылық саласында пайдаланылу (жұмыспен қамтылуының) дәрежесіндегі, жұмыспен қамтылғандардың  шаруашылықтың салалары бойынша бөлінуіндегі, жұмыс істеушілердің жылдық жүктемесіндегі (жұмыспен қамтылудың маусымдық өзгерістеріндегі) аумақтық айырмашылықтарды зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Изанабата

**Изанабата** — географиялық картадағы жел жылдамдығының вертикальдық құрамдылығының бірдей нүктелерін қосатын сызык. Жылдамдықтың оң мәні оның өрлеу қозғалысына, ал теріс мәні құлдилау қозғалысына жатады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Автоматты қалааралық АТС

**Автоматты қалааралық АТС** (АқТС) (Автоматическая междугородная АТС (АМТС)). Қалааралық байланысты автоматтандыру жергілікті телефон тораптарының автоматтандырылуынан, оларды арналар санының көбеюімен және бағасының төмендеуімен, жылдамдығының жоғарылауымен, жалғау аппаратуралары мен арна құрушы аппаратуралар көлемдерінің кішіреюі және дұрыс жұмыс істеу сенімділігінің артуы арқылы мүмкін болады. Автоматты қалааралық байланыстың негізгі жетістігіне қолмен жалғау кезінде көп уақыт кететін арналардың транзитті жалғануы жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Агроклиматология

**Агроклиматология**, ауыл шаруашылығы климатологиясы - ауыл шаруашылығы өндірісінің даму факторы есебінде климатты зерттейтін климатологияның бір бөлігі.

## Агроклиматтық аудандау
Егін шаруашылығын өркендету мақсатында әр жердің климат жағдайының әркелкіліктерін ескере отырып, елдің аумағын агроклиматтық аудандарға бөлу.

## Агроклиматтық зоналар
Егін шаруашылығына климат жағдайлары әсерінің сипаты бойынша белгіленген климат зоналары.

## Агроклиматтық карталар
Ауыл шаруашылығына, әсіресе егіншілікке арналып жасалған карталар. Агроклиматтық карталар талдаулық, кешендік және жинақтауыш деп бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Агрономия
Санат:Климатология
Дүйсек Бекназаров

**Дүйсек Бекназаров** (1888, Отырар ауданы, Маяқұм ауылы — 1965, Отырар ауданы, Маяқұм ауылы) — айтыс ақыны. 

Қоңырат тайпасының божбан руынан. Әкесі Бекназар да айтулы айтыс ақыны ретінде сөз сайысына түскен. Дүйсек туралы ел аузында әңгіме көп. Соның бірінде ол өзінің өмірлік жарын да айтыста жеңіп алған дейді. Дүйсектің Таңатармен айтысы дейтін үзік жыр ел аузында сақталған..

## Дереккөздер


Санат:1888 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Санат:Отырар ауданында қайтыс болғандар
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Автоматты телефон станциясындағы баусым жинағы

**Автоматты телефон станциясындағы баусым жинағы** (Шнуровой комплект АТС). Координаталы типтегі АТС-тің баусым жинағы телефон аппараттарын қоректендіру үшін, сонымен қатар жалғау процесіндегі қызметтік сигналдарды қабылдап-жіберу үшін кажет. Баусым жинағының негізгі екі түрі колданылады — кіріс (КБЖ) және шығыс (ШБЖ). Сондай-ақ қалааралық кірісті жалғауда КБЖ және таксофондар үшін ИШКТ колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Есептеу саны

**Есептеу саны** - өлшенетін шаманың бірсыпыра мәніне сәйкес немесе шкала белгісінің реттік нөмірін көрсететін сан.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Автоматтық тұрақтандыру

**Автоматтық тұрақтандыру** (Автоматическая стабилизация) — электрондық күшейткіштерде, қоректену кезінің кернеуі немесе қоршаған ортанын температурасы
өзгергенде жұмысты (тыныштық нүктесін) тұрақтандыру үшін қосымша элементтер көмегімен жасалатын тұрақтандыру түрлері.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Мейірманқұл Бектұрсынов

**Мейірманқұл Бектұрсынов** (17.3.1888, Көксарай (Қоғам) ауылы — 10.3.1974, сонда) — шопан. Мал шаруашылығында қол жеткізген ірі жетістіктері үшін Ленин орденімен (1945) марапатталған..
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Еуропалық муссон

**Еуропалық муссон** - жазғы айларда қоңыржай ендіктерден Еуропа материгіне батыстан басып кіретін теңіз ауасы. Мұндай басып кірулер тұрақты емес. Еуропада желдің басым бағыттары онша тұрақты емес және қарсы бағытта соғатын қысқы муссон болмайды. Мұнда муссондық циркуляция емес, керісінше, батыстан шығысқа қарай ауысатын ауаның жыл бойғы үрдісі орын алады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Изаномалдар

**Изаномалдар** - географиялык картадағы белгілі бір метеорологиялық элементтің (температура, қысым және т.б.) Оның орташа мәнінен бірдей ауытқитын пүктелерді қосатын сызықтар орналасқан параллельдегі оның орташа мәнінен бірдей ауытқыған нүктелерін қосатын климатологиялық картадағы сызықтар.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Тұрғанбай Бердалиев

**Тұрғанбай Бердалиев** (1.7.1928, Қарақоңыр ауылы — 25.1.1999, сонда) — шопан, Социалистік Еңбек Ері. (1966). Ленин орденімен марапатталған. Қаракоңыр ауылында Бердалиев атындағы көше бар.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Автотербелмелі мультивибратор

**Автотербелмелі мультивибратор** (Автоколебательный мультивибратор) — пішіні тікбұрышты және тік фронтты импульстерді алу үшін қолданылатын, автотербелмелі, яғни ездігінен қозу күйінде жұмыс істейтін, релаксациялық генератор деп аталатын электрондық құрылғы. Автотербелмелі мультивибратордің екі квази тепе-тендік (орнықтылыққа жақын) күйі бар, бірде-бір орнықты күйі жоқ. Осы режімде автотербелмелі мультивибратор ешқандай сыртқы әрекетсіз, қоректену көзінің қуаты арқасында бір квази тепетендік күйден екінші күйге шұғыл көшіп, шығысында тікбұрышты импульстерді калыптастырады. Автотербелмелі мультивибратор көп жағдайда импульстік немесе сандық әрекетті жүйелердегі түйіндер мен блоктар үшін қоздырғыш кіріс импульстерін беретін генераторлардың функциясын атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изоамплитудалар

**Изоамплитудалар** - географиялық картадағы белгілі бір метеорологиялық элементтің (температура, қысым, т.б.) белгілі бір уақыт аралығындағы амплитудаларының мәні бірдей нүктелерін қосатын сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Рәш Бердияров

**Рәш Бердияров** (22.5.1916, Қарғалы ауылы — 30.6.1983, сонда) — дихан, 1943—45 жылы Екінші Дүниежүзілік соғысқа катысқан. 1972 жылы әр гектардан 110 ц өнім алғаны үшін Ленин орденімен марапатталған..

## Дереккөздер


Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Жабылған карст

**Жабылған карст** - суда еритін тау жыныстары онша ерімейтін геологиялық қабаттармен (моренамен, теңіздің құмды-сазды шөгінділерімен, флювиогляциалық түзілімдермен) бүркелген карсттың бір түрі. Мұнда грунт отыруының беткі пішіндері: шұңқырлар, ванналар, тұйық сайлар дамыған. Олар көбінесе Шығыс Еуропа жазығында тараған. Кавказ бен Шығыс Сібірде де кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жабысқақ қар

**Жабысқақ қар** - ағаштарға, бағаналарға, тағы басқа заттарға жабысқан жылбысқы немесе қатқан (мұзданған) қар қабығы. Алғашында дымқыл жабысқақ қар, одан кейін қатқан жылбысқы қар түрінде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Изоанемондар

**Изоанемондар** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: anemos — жел)* — географиялық картадағы желдің жылдық орташа жылдамдығының мәндері бірдей нүктелерін қосатын сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Автотрансформаторлық байланыс

**Автотрансформаторлық байланыс** (Автотрансформаторная связь) — электрондық техникадағы автотрансформаторлық деп аталатын оң-кері байланыс түрі. LC типті автогенераторларды құрғанда колданылады. Осындай генератордың схемасында индуктивтігі L тербелмелі контур ретінде автотрансформатордын бірінші орамасы W пайдаланылады. W1 орамасымен индуктивті байланысы бар W2 орамадан алынған оң-кері байланыс сигналы, бөліп жібергіш конденсатор арқылы күшейткіштің кірісіне беріледі. Кері байланыс кернеуінің қажетті фазасы трансформатор орамалары шығысындағы сымдардың бір-біріне қалай қосылғанына байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изоаномалдар

**Изоаномалдар** - картадағы немесе кесіндідегі белгілі бір көрссткіштердің (температура, жауын-шашын т.б.) норма ретінде алынған коп жылдық орташа шамадан бірдей ауытқитын нүктелерін қосатын сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Автоэлектрондық эмиссия

**Автоэлектрондық эмиссия** (Автоэлектронная эмиссия, полевая электронная эмиссия) — кернеулігі жоғары (107В/см) сыртқы электр өрісі әсерінен электрондардың қатты немесе сұйық өткізгіштерден не шалаөткізгіштерден (эмиттерлерден) ұшып шығуы. Автоэлектрондық эмиссия салқын эмиссияның бір түрі. 1897 ж. Р. Вуд (АқШ) ашқан, ал 1928—1929 ж.ж. Р. Фаулер (АқШ) мен Л. Нордхейм (Алмания) анықтаған. Автоэлектрондық эмиссияға туннельдік эффект негізінде түсініктеме берілген. Вакуумдағы металдар үшін Автоэлектроидық эмиссия толық зерттелген. Автоэлектрондық эмиссияның маңызды ерекшеліктері: j ток тығыздығының жоғарғы шектік мәндері (108—1010 А/см2) және j-дың Е-ге 0 К температурадағы экспоненциальды тәуелділігі мынадай (Фаулер—Нордхейм заңы):

j~A(E2 (φ)ехр(-B(φ3/2/Е)),

мұндағы φ — электрондардың шығу жұмысы, А және В — эмиттердің қасиеттеріне, сондай-ақ Е шамасына тәуелділігі төмен коэффициенттер. Шалаөткізгіштердегі Автоэлектроидық эмиссия толық зерттелмеген. Мұнда шалаөткізгіштерге өткізгіштермен салыстырғанда өткізгіштік аймақтағы электрондардың кішкентай шоғырының салдарынан j мәнінің шектелуі; өрістің шалаөткізгіш ішіне өтіп кетуінен электр өрісінің j-ға қосымша әсерінің болуы; термо және фотосезімталдық; шалаөткізгіштің аймақтық құрылымының ерекшеліктері, сондай-ақ үлгі арқылы ток өткеңде потенциалдың таралуына сезімталдығы әсер етеді. Автоэлектроидық эмиссия электровакуумдық аспаптарда, жоғары токты электроника құрылғыларында, аса жоғары жиілікті (АЖЖ) техникада, электрондық және туннельдік сканирлейтін микроскопияда пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бағдарламаны жөндеу

**Бағдарламаны жөндеу** (Отладка программы; program debugging) — бар екендігі тағайындалған бағдарламалық қателерді табу, анықтау, оңашалау және жоюдан тұратын бағдарламаны әзірлеу кезеңі. 

Бағдарламаны жөндеу, әдетте, бағдарлама компиляцияланбағанда немесе дұрыс жұмыс істемегенде ғана орын алады. Синтаксистік қателер бағдарламаны компиляциялау процесінде анықталатын болады. Кейбір синтаксистік, соңдай-ақ мағыналық немесе семантикалық қателер бағдарламаны тестілеу процесінде анықталады. бағдарламалау жүйелерінде арнайы құралдар кездеседі. бағдарламаны жөндеуді түсініктеме беру режимінде бақылау нүктелерін тағайындауға, бағдарламаның жеке бөліктерін орындауға және операторлар жұмысының нәтижесін қарап шығуға мүмкіндік беретін жөндеуіштер іске асырады. бағдарламаға із салу өте тиімді, бірақ берілетін ақпарат көлемі мұқият жоспарланбағандықтан бағдарламалаушының реттеуге шамасы келмейтіндей жағдай болады. Алайда бағдарламалаушының бағдарламаны жөндеудің стандартты құралдарымен шешуі сирек жағдай. Дұрысы: бағдарламалау кезеңінде бағдарламаға алгоритмнің орындалу барысын, айнымалылар мен айнымалылардың мәндерін жаңғыртушы бағыныңқы бағдарламаларға қатынауды қадағалайтын бағдарламалық жөндеудің өзіндік құралдарын қарастыру жөне енгізу. Бұл жағдайда қателер үлкен дәлдікпен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Бағдарламалау
Изоатмалар

**Изоатмалар** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: atmos — булану)* — географиялык картадағы булану шамалары бірдей нүктелерді қосатын сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Программаны құрастыру

**Программаны құрастыру** (Сборка программы; program setup) — жеке программалық модульдерді біртүтас программаға біріктіру. Оны байланыс редакторы, жүктегіш жөне құрастырушы орындайды.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Изобазалар

**Изобазалар** * (изо... және [[грек тілі|грекше]]: basis — негіз)* — географиялық картадағы тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде бірдей уақыт аралығында бірдей көтерілген немесе төмен түскен жерлерді қосатын сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Программаны оңтайландыру

**Программаны оңтайландыру** (Оптимизация программы; program optimization) — тиімсіз программаларды нақты белгілері бойынша тиімді, біріншіге баламалы программаға түрлендіру. Программаны оңтайландыру жергілікті жөне ауқымды болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жаңа діни қозғалыстар

**Жаңа діни қозғалыстар (ЖДҚ)** (дәстүрлі емес діндер, дәстүрлі емес табынушылар) - XX ғасырдың екінші жартысында пайда болған, әлемдік дін дердің басты принциптерінің синкретизм идеяларына негізделген, қүрылымдық түрғыда дәстүрлі (әлемдік және үлттық) діндерге оппозициядағы жаңа конфессиялар. ЖДҚ-дың қалыптасуы, бір жағынан, дәстүрлі христиандық идеяларды модернизациялаумен байланысты болса (мысалы, мормондар іліміндегі - Иса пайғамбардың соңғы күндердегі Әулиелер шіркеуі жөне Иегова Куәгерлері), екінші жағынан, ЖДҚ-да батыстық және шығыстық дәстүрлі діндердің (мысалы, Бірігу Шіркеуі; Кришна санасының Халықаралық одағы; Аум Сенрике және т.б.) қосылып, бірлесуі себеп болуда. Онымен қоймай, ЖДҚ-ға діни және ғылыми менталдылықты бірлестіру, сөйтіп, діни мифологияның жаңа түрін (мысалы, халықаралық сайентологиялық шіркеу, Ресейдегі пүтқа табынушылар қозғалысы) қалыптастыру тән.
ЖДҚ дамуының басты ісі - дәстүрлі діни қүндылықтарды киесіздендіріп, қазіргі ғаламдық мәселелерге жауап бере алатын жаңа жүйелерді қасиеттендіруге талпынуында: Шығыс пен Батыстың арасындағы дәстүрлі шекараларды бүзып, әлемдік діндерді біртүтастандырып, сонымен қатар, ғылыми және діни қағидаларды синтездеу арқылы адамзат табиғатын қайта қүруға тырысу.
ЖДҚ идеологиясы мен тәжірибесі әлемді тануда қарапайым жолдарды іздестіретін қазіргі адамдардың талаптарына бағытталған ықшамдылығымен, қарабайырлығымен ерекшеленеді.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Ағынды жылулық тесіп өту

**Ағынды жылулық тесіп өту** (Лавинно-тепловой пробой) — соққы ионизациясы және заряд тасымалдаушылардың ағындық көбеюінде шалаөткізгіштің (диэлектриктің) электродаралық қабатының қыздырылуына байланысты, шалаөткізгішті аспаптың электродтары арасындағы токтың шексіз өсуі. Ағынды жылулық тесіп өту температура жоғарылағанда негізгі емес, заряд тасымалдаушылардың концентрациясының өсуінен, ол өз кезегінде ағындық токтың ұлғаюына және шалаөткізгіш температурасының әрі қарай жоғарылауына әкелетін құбылыстан туындайды. Ағынды жылулық тесіп өту нәтижесінде электродаралық қабаттың қайтымсыз жылулық бұзылуы және аспаптық істен шығуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Девестернизация

**Девестернизация** - бұған дейін сіңірілген батыс мәдениеттерінің элементтерінен бас тарту.
## Тағы қараныз

* Вестернизация

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Батыс елдер
Санат:Мадениет
Ағындық транзистор

**Ағындық транзистор** (Лавинный транзистор) — ағындық тесіп өту кернеуіне жақын коллекторлық өткелдегі кернеулерде орнықты жұмыс істейтін биполярлық транзистор. Ағындық транзистор жасау үшін Ge және Si негізіндегі р+—р--типті немесе n+—n-- типті эпитаксиаль құрылымдар пайдаланылады; базалық аймақ диффузия әдісімен немесе имплантациямен орындалады. Ағындық транзистор қысқа импульстер генераторларында қолданылады, мұнда өрлеу уақыты 10−9с токтың қуатты импульстерін (оншақты А-ге дейін) алуға мүмкіндік бар. Осындай қайталау жиілігі 100 МГц-ке дейін қысқа импульстерді қоздыру мүмкіндігі aғындық транзисторды импульстердің сәйкес келу құрылғыларында және стробоскопиялық осциллографтарда пайдалануға әкеледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жағалық зона

**Жағалық зона** - кұрлық пен суқойманың (мұхиттың, теңіздің, көлдің, тағы басқа) немесе құрлық пен ағын судың (өзеннің, арналық уақытша тасқындардың) өзара жалғасқан тұстары. Жағадан (су бетінен жоғары жатқан) және жағалық беткейден (судан төмен жатқан) тұрады. Толқындардың, соқпа толқындар мен арналық тасқындардың құрлықпен жалғасқан жерін шаюы әсерінен пайда болады. Теңіздер мен мұхиттардың қазіргі кездегі жағалық зоналары 6 мындай жыл бұрын, соңғы мұздық трансгрессиясының нәтижесінде континенттердің шеттерін су басқан, мұхит деңгейі шамамен 90—100 м-ге көтерілген кезде калыптаса бастады. Бұл кезде әр түрлі типтегі ингрессиялық жағалар: мұздықтық (фьордтық, шхерлік), эрозиялық (риастық жаға, көлтабандық), эолдық (аралдық жаға), құрылымдықденудациялық (долматтық) жағалар пайда болды. Әр түрлі табиғи факторлардың үйлесімінен атыраулық, інжулік, мангрлық, камыстық, тағы басқа жағалар қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жомарт Бөкенбаев

**Бөкенбаев Жомарт** (1910-1944), қырғыз ақыны, драматург. Шығармаларында Отан, туған жер, өскен ел, еңбек, достық турапы жырлады. А. Пушкин, М. Лермонтов, Абай шығармаларын қырғыз тіліне аударды. Әуезов КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі деген зерттеуі мен қырғыз әдебиеті туралы жазбаларында Бөкенбаевтың есімін, шығармаларын атап, өзінің ой-пікірлерін білдірген. Мысалы, туысқан халықтар әдебиетінің ірі жазушылары мен ақындарының шығармаларына баға бере келіп, Бөкенбаевтың  да өзіндік жаңа үлгілер тудырғанын атап көрсеткен.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ағып кету тоғы

**Ағып кету тоғы** (Ток утечки) — шалаөткізгіш диодтарды жасайтын материалдар бетінің ластануынан пайда болатын токтың белгілі бір бөлігі, диодтық кері тоғының **ағып кету тоғы** активті генерация мен рекомбинацияға жағдай тудыратын беттің энергетикалық деңгейлеріне байланысты пайда болады, сондай-ақ p-n өткелін тұйықтайтын мөлекулалық немесе иондық үлдір болуынан туындайды (бұлар негізгі материалдардың тотықтары, мөлекулалары, газ, су мөлекулалары, сутегі иондары және т.б. болуы мүмкін).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изобаралық қабат

**Изобаралық қабат**  изобаралық екі беттің арасындағы атмосфералық қабат.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Жағалық бел

**Жағалық бел** - теңіздің немесе көлдің толқындану әсерінен пайда болған бедердің аккумуляциялық пішіні. Өзімен құралыптас жағалық сызықпен қатарласа созылып жатқан, биіктігі бірнеше сантиметрден бірнеше метрге дейін болады. жағалық бел құмнан, малтатастан, қиыршық тастан, үлу тастардан тұрады, көлденең қимасы асимметриялы, су жақ беткейі көлбеу болады. жағалық бел суқоймалардың көлемдері мен деңгейлері өзгерулерінің көрсеткіштері болып табылады. Деңгейлері жиі өзгеріп тұратын кейбір суқоймаларда, әсіресе көлдерде су асты жағалық бел сақталған (мысалы, Ыстықкөл көлінде).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ағытпа

**Ағытпа** (разъем) — қосқыш электр тізбектерін, электрондық блоктарды бір-біріне қосып, ажыратып тұратын электромеханикалық құрылғы. Ағытпа, әдетте, цилиндрлі немесе үшкір түйіспелі қадауыштардан және түйіспелі ұяшықтары бар розеткадан тұрады. Түйіспелі қадауыштар мен ұяшықтар, көбіне металл немесе пластмасса корпустағы оқшаулағыштарда орналастырылады. Олар блокаралық жалғауларды көп талшықты иілгіш сымдар немесе кабельдермен қосады. Оқшаулағыштары мен корпустарының түріне қарай ағытпа: цилиндрлі және төртбұрышты болып бөлінеді. Цилиндрлік ағытпа кабельдер мен сымдарды қосу үшін, ал төртбұрыштар блокаралық және ішкі блоктық жалғауларды, мөрлі төсеніштерді қосу үшін қолданылады. Қазіргі кезде ағытпа таспа түрінде де жасалады.

Ағытпа (connector) - оптикалық талшықты немесе есілген жұптарды көп мәрте қосуға және ажыратуға мүмкіндік беретін оптикалық немесе электрлік ағытпалы қосылыс. Ағытпалар өлшемдері, пішіндері, ашаны розеткаға бекітіп, ішке қосу түрлері, тұтастырылған өткізгіштердің немесе сәулежолдардың саны арқылы бір-бірінен ерекшеленеді. Жұмысқа пайдалану параметрлерін төмендетпестен қосудың және ажыратудың бірнеше жүздеген циклдарымен қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бесіншітөбе

**Бесіншітөбе** – ежелгі қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Қоғам ауылынан оңтүстікке карай 2 км жерде. 

## Деректер
1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген.
Қазіргі орны диаметрі 80 м-дей сопақша төбе. Бұл төбенің ең биік жері 5 м (оңтүстік бөлігінде). Қонысқа кірер жол оның батыс бөлігінде орналаскан. Ол төбені солтүстік-батыс (биік) және оңтүстік-шығыс аласа бөліктерге бөліп тұр. Қыш ыдыстар (хум, екі ұстағышты құмыра, т. б.) сынықтары жинастырылған. Мұндай тұрмыста пайдаланылған заттар Қостөбенің (оңтүстік) жоғары кабаттарынан алынған бұйымдарға ұқсас. Бірақ Бесіншітөбеде 7-8 ғасырларға тән кыш ыдыстар ұшыраса койған жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан қоныстары
Изобаралық тұман

**Изобаралық тұман**  - ауа құрамының бар градиенті бағытымен орын ауыстыруы кезінде (жоғары қысымнан төменгі қысымға) қысымның азаюы мен оған сәйкес температураның адиабаталық төмендеуінің салдарынан пайда болатын тұман.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Ағытпа ашасы

**Ағытпа ашасы** (Вилка разъема) — ағытпаның розеткаға кіргізілетін бөлігі. Көптеген конструкцияларда ағытпаның кабельдік бөлігі аша түрінде жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Программаның аннотациясы

**Программаның аннотациясы** (**) — ықтимал пайдаланушылар үшін олардың қажеттіліктері мен ресурстарына сай программаның жарамдылығын анықтауға жеткілікті ақпаратты қамтитын программаның қысқаша сипаттамасы.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Азия депрессиясы

**Азия депрессиясы** — Азиядағы төменгі қысым аймағы; Орталық Ауғанстан аумағының үстінде орналасқан. Қыста Азия антициклоны сілемімен алмасады.

## Дереккөздер


Санат:Метеорология
Программаның атауы

**Программаның атауы** (Имя программы; program name) — программалық модульге телінетін жөне оның кіріс нүктесін анықтайтын атау.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Изобаттар

**Изобаттар** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: batos - терең)* — географиялық картадағы суқоймалардың (теңіз, көл, озен, т.б.) бірдей тереңдік нүктелерін қосатын сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Аддитивті ақ гаустық шуыл

**Аддитивті ақ гаустық шуыл** (Аддитивный белый гауссовский шум; AWGN). Қалыпты таралатын ақ шуыл, арналар байланысының сипаттамасын бағалау үшін кең қолданатын модель.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аддитивті шуыл

**Аддитивті шуыл** (Аддитивный шум; additive noise). 1. Бірнеше көздерден шығатын шуылдар қосындысының лездік мәні.

2. Аддитивті бөгеуілдер. Сигналдың бар болуы мен жоқ болуына қарамастан кедергісі байқалатын кез келген бөгеуілдер.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изобеттер

**Изобеттер** — қайсыбір табиғи қасиеттердің кеңістік бойынша таралуы туралы түсінік беретін бірдей мәнді шамалардың беттері; мысалы, мұхиттағы — изотермиялық бет (температура үшін), изохалин беті (судың тұздылығы үшін), изопикналық беті (судың тығыздығы үшін), изобаралық бет (судың қысымы үшін), изостериялық бет (судың көлемі үшін).

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Жазғы жол

**Жазғы жол** - жылдың басқа маусымдарында қар басудан, қызылсу мұзы жүрудің және табиғаттың басқа құбылыстарының салдарынан өтуге болмайтын жол. Әдетте, таудағы, тайгадағы өтуге қиын жерлерде салынады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аймақнама

**Аймақнама**, регионика — елдің шаруашылық саласының бөлігі ретінде экономикалық ауданның даму ерекшеліктерін зерттейтін экономикадағы, әлеуметтанудағы және экономикалық географиядағы ғылыми бағыт. Аймақнаманың негізгі міндеттерінің бірі — аймақ шеңберінде болжамды және аймақтық жоспарлауды теориялық және әдіснамалық мақсатта негіздеу үшін қоғамдық ұлғаймалы өндіріс процестерінің ерекшеліктерін анықтау.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аймақтану

**Аймақтану** - зерттеу нысаны аймақ немесе аудан болып табылатын пәндер мен бағыттардың, әдіснамалық тәсілдер мен әдістік шаралардың жиынтығы. Оған аудандау теориясы; 
# әдістерді бірыңғайлаудың, лимитсіздендірудің, аудандар мен оларды қайта құрудың иерархиялық торларын жасаудың жиынтығы ретіндегі аудандау; 
# нақты аймақтардың (аудан) қызмет етуі мен даму заңдылықтарын зерттейтін аймақнама (аудандау, регионика); 
# нақты елдің аудандарын сипаттайтын елтанудың бөлігі ретіндегі аудантану; 
# географиямен іргелес ғылымдардағы — аймақтық экономика, аймақтық әлеуметтану, аймақтық халықтану жатады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
АЖЖ транзистор

**АЖЖ транзистор** - аса жоғары жиілікті ауқымда, 300 МГц-тен жоғары жиілікте жұмыс істеуге арналған транзистор. Ол өрістік АЖЖ және биполярлық АЖЖ деп бөлінеді. Биполярлық АЖЖ транзистор ерекшелігі — база аймағының ені кіші және оған жақын жатқан өте жоғары үлестік кедергісі бар коллектор аймағының болуы; база облысының легирленуінің жоғары деңгейі; эмиттер периметрінің оның ауданына қатынасының үлкен болуы. Осының нәтижесінде АЖЖ транзистордың 0,3—3 ТТц-те шуыл коэффициенті,  3—0,5 дБ-ге, ал 3—12 ТТц-те 2—6 дБ-ге жетеді, берілетін қуаты мен пайдалы әрекет коэффициенті өте үлкен (үздіксіз режімде 500МГц жиіліктегі, қуаты 50—100 Вт, ПӘК-ті 40-60%). Биполярлық АЖЖ транзистор — шуылы аз, қуаты төмен транзисторлар, орташа қуатты (0,05— 1 Вт) күшейткіш транзисторлар, генераторлық транзисторлар, сондай-ақ кең жолақты қуатты транзисторлар ретінде қолданылады. АЖЖ электроника АЖЖ жиіліктер ауқымыңда (шартты түрде 300 МГц-тен 3000 ТТц-ке дейін) жұмыс істеуге арналған электрондық аспаптарды жасау мен қолдану мәселелерімен айналысатын электрониканың саласы. АЖЖ электроникада АЖЖ тербелістерді алу, күшейту мен түрлендірудің негізгі функцияларын вакуумдық және шалаөткізгіштік электрониканың аспаптары атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Серке газеті

**«Серке» газеті** - 1907 жылы Санкт-Петербургта татардың «Улфат» (қазақша мағынасы - бірлесу, келісім) атты газетіне қосымша шыққан газет. Ғылыми әдебиеттерде оның бір ғана саны шыққан делінеді. Сірә, ол «Улфаттың» 1907 жылғы №84 санының қосымшасы болса керек. Татар ғалымы И. Рәмидің зерттеуіне қарағанда, жалпы бұл газеттің 87 саны ғана шығып, патша цензурасының күшімен 1907 жылы 9 маусымда жабылып калған. 1906 жылдан бастап шыккан. Редакторы - Ғабдрашид Ибраһимов ныспылы татар қайраткері. Газет мақсаты - ислам дүниесін біріктіру, діни білікті көтеру, оқу-білімді насихаттау, ұлттық автономиялар кұрудың негізін қалау болған. М.Сералин «Айкаптың» алғашқы санында «Серкені» «1907 жылы II Мемлекеттік Думаның мүшесі Шаймерден Қосшығұлдың ыждиһатымен шықты» деп көрсетеді. Зерттеуші М.Әбсемет «Серкенің» 2-саны да шыққан дей келе, осы 6 маусымда шыққан нөміріндегі М.Дулатұлының «Біздің мақсатымыз» атты мақаласы үшін Антокольск баспаханасынан халыққа тарайын деп тұрған «Улфат» тәркіленген дегенді жазады. Осы тұста бір жайды айта кеткен орынды: Б.Кенжебаев 1958 жылы жарияланған зерттеуінде «Нажат» атты жинақтағы «Серке» 1906 жылы 28 наурызда шықты» деген фактіге сілтеме жасайды. Сірә, бұл деректің дұрыс-бұрыстығын ғалымдар анықтай жатар. Ал, газет атына келсек, серке - қазақ ұғымында жайылымдағы малды бастайтын түлік, Сексек атаның көшбасшы тұқымы. Біздің «көсем» сөзіміз де осымен мағыналас. Бүгінгіше ол - лидер, көшбасшы. Газетке осылай ат беру арқылы ұлт зиялылары саясатқа енді араласа бастаған елге мұрындық болуды көздесе керек.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Газеттер
Ажыратқыш конденсатор

**Ажыратқыш конденсатор** (Разделительный конденсатор) — күшейткіш каскадтарды немесе сигнал көзін күшейткіш каскад кірісінен ажыратып, тұрақты токты өткізбей,
тек айнымалы сигналды өткізетін конденсатор. Күшейткіш каскадтар арасында ажыратқыш конденсатор алдыңғы каскадтың шығысынан келесі каскадтың кірісіне кернеу немесе токтың тұрақты құрастырушысын бөгеп өткізбей, тек күшейтілген сигналдың айнымалы құрастырушысын еркін өткізіп жіберуі тиіс. Ажыратқыш конденсатор ретінде олардың қосылу полярлығын сақтай отырып, оқшаулау кедергісі өте үлкен диэлектриктерді (қағаз, пластмасса немесе слюда) және ылғалдан қорғалған конденсаторларды қолданған жөн. Олардың сыйымдылығы бірнеше мың пикофарад болуы мүмкін. Сондай-ақ ажыратқыш конденсатор электронды-сәулелік аспаптың бейнеленетін, берілген немесе түрлендірілетін кескіннің ұсақ бөліктерін айырып тану қабілетін сипаттайды. Қабылдағыш электронды сәулелік аспаптарда ажыратқыш конденсатор ажыратылып көрінетін немесе кескіннің берілген айқындылығына сәйкес келетін кескін элементтерінің өлшемі немесе санымен анықталады. ЭСА экранында электрондық сәуле сызып шығатын сызық енімен; биіктік, диоганаль немесе экран диаметрі бойынша не ұзындық бірлігіндегі жеке бейнеленетін сызықтардың (штрихтардың) ең үлкен санымен; жолдағы кескін элементтерінің максималды санымен сипатталады. ЭСА-да Ажыратқыш конденсаторды теледидарлық сынақ кестесінің берілетін кескініндегі оны жоғары ажыратушы күші бар видеобақылау құрылғысының экранында қайталап шығарғанда айырылып танылатын күңгірт және ашық енсіз жолақтар ("сызықтар") саны бойынша бағалайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Айыру қабілеттілігі

**Айыру қабілеттілігі** (оптикалық құралдың) (Разрешающая способность). 
1. Екі жарық нүктені (оптикалық құралдың) бір-бірінен анық айыратын ең жақын арақашықтық "айыру қашықтығы", ал оған кері шама (оптикалық құралдың) айыру қабілеттілігі делінеді. Айыру қабілеттілігі жаңғыртылған бейненің 1 см-ге келетін ақ және қара түсті қос сызықтар санымен бағаланады. Радиолокациялық радиостанцияның қашықтық бойынша айыру қабілеттілігі екі объектінің шағылған толқын арқылы бір-бірінен ажыратылатын ең аз қашықтығы: D= 150 tим .М  tим— импульстің ұзақтығы.

2. Микросхемаларды жасау технологиясының фотолитография процесінде айыру қабілеттілігі деп ұзындығы 1 мм фоторезист жасауға мүмкіндік беретін штрих еніне тең саңылауы бар, параллель орналасқан, анық ажыратылатын, ені бірдей сызықтар (штрихтар), яғни R= 1000/(21), мұндағы 1- штрих пен саңылау ені, мкм-мен беріледі. Фолитографияда қолданылатын фоторезисттердің (қ. фоторезист) қабатты айыру қабілеттілігі 1000—2000 сызық/мм.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Оптика
Айналма әдістер әдісі

**Айналма әдістер әдісі** - екі немесе бірнеше бағыт арасындағы горизонталь бұрыштарды өлшеу әдісі. Бір әдіс сағат тілінің жүрісі бойынша барлық көздеуіш нысаналарды бірінші нысанаға тұйықтай тізбектеп көздеуді және есептеуді (жартылай әдіс), содан соң дүрбіні зенит арқылы ауыстырып, сағат тілінің жүрісіне қарсы барлық бағыттарды бірінші нысанаға түйықтай кездеуді және есептеуді қамтиды. Екінші әдісті орындау үшін лимбті біршама бұрышқа бұрады да, өлшеулерді жоғарыдағы тәртіппен кайталайды. Әдістер санын өлшеудің қажетті дәлдігіне және аспаптың сапасына байланысты болады. Әдістер арасындағы лимбті бұру бұрышын мына формулалармеи анықтайды:

а - 180°/л - екі жақты немесе а = - 360°/л - бір жақты есептеу құрылғысы бар теодолиттерді пайдаланған кезде. 

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Айналма қисық сызықтың элементтері

**Айналма қисық сызықтың элементтері** - айналма қисықтың параметрлері;

Т - тангенс; К - қисық сызық; Б - биссектриса; Д - қисық сызық, радиусы және трассасы бұрылу бұрышы бойынша анықталатын қалдық. Олар жергілікті жерде қисық сызықтың негізгі нүктелерін анықтау үшін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Айқас бөгеуілдер

**Айқас бөгеуілдер** (Перекрестные помехи—classtalk). Бір канал бойынша таратылатын сигналдың, басқа каналдың шығысында әлсіз пайда болуынан көпарналы жүйелерде туындайтын бөгеуілдер. Байланыстың сымды желілеріндегі бөгеуілдің екі түрі бар: FEXT және NEXT. Біріншісінде бөгеуіл көзі байланыс желісінің тарату соңында, ал екіншісінде ол жақын (қабылдайтын) жерде орналасқан. Жиілікті бөлетін жүйелерде айқас бөгеуілдердің пайда болуының басты себептері: арналы сүзгілердің іріктеу кабілеті жеткіліксіз және барлық арналарға ортақ трактіде пайда болатын комбинациялық жиіліктер.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Айналмалы тәсіл

**Айналмалы тәсіл** - горизонталь бұрыштарды өлшеудің бұл әдісінде теодолитті нүктеге орнатып, алидаданы сағат тілінің айналу бойымен бақыланатын 1, 2, 3 нүктелеріне көздеп, ең ақырында 1 нүктеге қайта көздейді және әр нүктеде лимбтен есептер алынады. Мұндай өлшеу бір рет жартылай бұрыш өлшеу болып есептеледі. Екінші рет өлшеу алдында вертикаль дөңгелекті зенит арқылы айналдырып, горизонталь лимбті бұрынғы қалпында калдырып, алидаданы сағат тілі айналуына қарама-қарсы бағытта дүрбіні 1, 3, 2, 1 нүктелерге көздеп, екінші жартылай бұрыш өлшенеді. Екі жартылай бұрыштарды өлшеу толық бұрышты құрайды.
 

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Алидада

**Алидада** (араб.) - геодезиялық аспаптардың дүрбімен бірге айналатын бұрыш мөлшерін көрсететін бөлшегі.

**Алидада эксцентриситет** - лимб пен **алидада** остерінің бір-бірімен қабыспауы, сәйкес келмеуі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Съез ашу мәселесі жөніндегі хаттар

**Съез ашу мәселесі жөніндегі хаттар** - XX ғасырдың басында қазақ зиялылары көтерген мәселелердің бірі - съез ашу мәселесі. Съез ашу жөнінде Қазақ газетінде, Айқап журналында бірқатар мақала сипатындағы хаттар жарық көрді. Олардың ішінде Ж.Сейдалиннің «Азып-тозып кетпеске не амал бар?», «Бас қосу. Бас қосуға рұқсат берілмепті», «Тағы да съез хақында», Ә.Бөкейханның «Жиһанша Әлмұхамедұлы Сейдалинге», «Жауап хат», «Ашык хат», А.Байтұрсынұлының «Жауап хат. Құрметті Жанша, Жиһанша Мырза!», М.Дулатовтың «Бас қосу туралы», Б.Сырттановтың «Сүйікті Жаһанша Мырза!», Е.Қасаболатовтың «Бас қосу турасында бір-екі ауыз сөз» хаттарын айтуға болады. Бұл хаттарда қазақ оқығандарының басын қосып, ел қамын ойлау мәселелері көтерілді. Съез ашу мәселесінде сол тұстағы зиялы кауымға ой тастаған Ж.Сейдалиннің еңбегін арнайы атап өткен жөн. Бұл хаттар қазақ зиялыларының басын қосуға, съез ашуды күн тәртібіне қоюға өзіндік үлкен ықпал жасады.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Алексей Иванович Брагин

**Алексей Иванович Брагин** (1911-1991), орыс жазушысы, аудармашы. 

Әуезовтің өмірі мен шығармашылығы туралы оның «Халық пен оның жыршысы туралы кинопоэма» («Казахстанская правда», 1946, 8 ақпан), «Ағашаяқтан Абайға дейін» («Казахстанская правда», 1949] 17 сәуір), «Абай көшесінде» («Казахстанская правда», 1957, 28 қыркүйек), «Құс пен желдің тілін білген адам» («Огни Алатау», 1964, 4 қазан), «Мұхтар Әуезов туралы» («Өзендер бастауында», жинақ, 1964), «Менің досым Мұхтар» («Қазақ университеті», 1967, 4 мамыр), «Көкжиектер көрінетін кезең» («Ленинская смена», 1967, 9 желтоқсан), «Жорға» (М. Әуезовке арналған өлең, «Огни Алатау», 1967, 10 желтоқсан), «Қырдағы сарын» («Казахстанская правда», 1977, 28 тамыз), «Кітабымен тірі» («Казахстанская правда», 1977, 23 қыркүйек), «Егіз талант иесі» («Біздің Мұхтар», жинақ, 1976) атты мақалалары жарияланды. «Мұхтар Әуезов туралы» естелігінде жазушының досы Василий Ивановпен бірге Ыстықкөлде демалған кезіндегі көңіл күйі мен өмірінің кейбір кездері туралы әңгімелері баяндалған.

## Дереккөздер


Санат:1911 жылы туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Орыс жазушылары
Санат:Ресей аудармашылары
Санат:Мұхтар Әуезов
Аймақтық (зоналық) байланыс желісі

**Аймақтық (зоналық) байланыс желісі** (Зональная сеть связи) — бір аймақтың көлеміне кіретін нысандар арасындағы электр байланысын қамтамасыз ететін байланыс желілері. Оған облыс орталығын аудан орталығымен және соңғыларды бір-бірімен жалғастыратын байланыс жолдары кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аймақтық балқыту

**Аймақтық балқыту** (Зонная плавка) — өңделетін материалдан, үлгіден "аймақ," деп аталатын, үлгі бойымен жылжытып отыратын кішкене балқытылған бөлік жасау арқылы материалдарды қайта кристалдау әдісі. Аймақтық балқыту электрондық аспаптар технологиясын, лабораторияда және өндірісте қоспалары 10-7—10-9% болатын таза материалдарды алу үшін (аймақтық тазалау), легирлеу және кесінділер бойымен  қоспаларды бірқалыпты тарату үшін (аймақтық теңестіру), сондай-ақ монокристалл алу үшін және т.б. мақсаттарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жаңаша ойлау

**Жаңаша ойлау (ЖО)** - 1980-ші жылдары КСРО-да қайта құру саясатының негізі болған әлеуметтік-философиялық және моральдық-саяси катергория. 

Ұғым алғаш рет Рассел - Эйнштейннің "Манифестінде" (1955) қолданылған, онда ядролық қару адамзат баласын мәңгілігінен айырғандығы жайлы сөз етілді. С. Горбачев бұл ұғымды 1984 жылы Маргарет Тэтчермен әңгіме барысында қолданып, жаңа әлемдік саясат орнату қажеттігін меңзеді. Алайда, бұл ұғым халықаралық саяси лексиконда Горбачевтың "Қайта құру және біздің еліміз бен әлем үшін жаңаша ойлау" (М., 1987) еңбегі жарық кәргеннен кейін ғана кеңінен қолданыла бастады. Содан бері саяси ортада, публицистикада және қоғамдық ғылымда бұл ұғымды Горбачевтың іс-әрекетіндегі реформаторлық, бітімгершілік тәсілдерді атауда қолданады.

## Дереккөздер


Санат:КСРО саясаты
Алып қазандар

**Алып қазандар**, **ЭРОЗИЯЛЫҚ ШҰҢҚЫРЛАР** - тас аралас судың айналып қозғалуының әсерінен қатты тау жыныстарында түзілген, көлденеңі бірнеше метрге жететін табиғи қазаншүңқыр тәріздес ұңғыма.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аймақтық теория

**Аймақтық теория**(Зональная теория) — кристалл ішіндегі электрондар қозғалысын сипаттайтын кванттық теория. Осы теорияға сәйкес электрондардың энергетикалық спектрі кезекпен орналасқан рұқсатты және рұқсат етілмеген энергетикалық аймақтардан (жолактардан) тұрады. Аймақтық теория нәтижелері қатты денелердің көптеген маңызды заңдылықтары мен қасиеттерінің табиғатын түсінуге мүмкіндік береді; металдар, шалаөткізгіштер және диэлектриктер физикасын дамытудың негізін қалады. Аймақтық теория негізін неміс физигі Ф. Блох (1928 ж.) және француз физигі Л. Бриллюэн (1930 ж.) жасаған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Алыптар тас жолы

**Алыптар тас жолы** (Мостовая Гигантов) — жұмыр тастар төселген тас жол сияқты көрінетін вертикаль жарықтармен бөлшектенген дөңес бетті, бес-алты қырлы (көлденеңі 0,5—1,5 м) көпбұрыштардан тұратын жалаң базальтты (андизиттен) лавалық үстірттер - базальттық призмалардың төбелері.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аймақішілік және қала-аралық телефон торабы

**Аймақішілік және қала-аралық телефон торабы (Внутризоновая и междугородная телефонная сеть).**

— аймақішілік телефон торабы — бұл бір телефон аймағының аумағында орналасқан әртүрлі жергілікті телефон тораптарының абоненттері арасында және олардың шығыстарын қалааралық немесе халықаралық торапқа жалғауға арналған құрылғылар мен қондырғылар жиынтығы;

— қалааралық телефон торабы — бұл телефонды нөмірлену аймақтарының әр түрлі аумағында орналасқан, жергілікті телефон тораптарының абоненттерін бір-біріне жалғауға арналған құрылғылар мен қондырғыларының жинағы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изогалиндер

**Изогалиндер** *(изо... жоәне [[грек тілі|грекше]]: hals (halos) — тұз)* — географиялық картадағы судың тұздылығы бірдей нүктелерін қосатын сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Айналма жалғауышаралық қосатын жолдар

**Айналма жалғауышаралық қосатын жолдар** (Обходные межкоммутаторные соединительные линии; bypass tie trunks) — электрондық өтпелі желідегі [ETN] транзит жалғауыштан бас жалғауышқа шығатын біржақты жалғауышаралық қосатын жол. Айналма жалғауышаралық қосатын шектеулі жолдар қарастырылып, басқа өтпелі жалғауышқа қосатын барлық жолдар бос болмаған кезде бағыттың соңғы ресурсы ретінде пайдаланылады. Айналма жалғауышаралық қосатын жолдар өтпелі жалғауыштар арасындағы барлық пайдаланылуы мүмкін қосатын жолдар бос болмаса ғана қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Айналы антенна

thumb|Айналы антенна сызбасы**Айналы антенналар** (Зеркальные антенны) — жұмыс істеу принципі электромагниттік толқынның өткізгіштік беттерден шағылатын қасиетіне негізделген, таратуда және қабылдауда аса жоғары жиілікті электромагниттік толқындарды фокустау үшін айна немесе айналар жүйесі пайдаланылатын антенналар. Мұндай антенналардың айналу параболойді пішінінде жасалған түрі кеңірек қолданылады. Оның фокусында сфера түріндегі толқынды жазық толқынға өзгертетін толқын көзі орналасады немесе фокустық сызығында сызықтық толқын көзі болатын параболалық цилиндр орналасады. Ол арқылы цилиндрлік толқын жазық толқынға өзгертіледі. Бір айналы антеннамен қатар екі айналы, бірнеше айнадан тұратын айналар жүйесі қолданылатын антенналар бар. Параболалы, рупорлық-айналық, рупорлық-параболалық, перископтық антенналар айналы антенналар қатарына жатады. Бұлардың бәрі — өткір бағытталған антенналар. Радиорелейлік байланыста, спутниктік байланыста, радиолокацияда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Антенналар