Геде (қиранды)

**Геде** () — ортағасырлық қала, оның қирандылары тарихи-археологиялық ескерткіш болып табылады. Геде қирандылары Кения жағалауында Малиндиден оңтүстікке қарай 16 км жерде Арабуко-Сококе орман аймағында орналасқан. 1927 жылы ұлттық ескерткіш деп жарияланды, Кения мұражайлар департаменті басқарады. Геде қирандыларына кіру күн сайын ашық.

2024 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне қосылды.

## Тарихы
Гедеде XIII ғасырдың аяғында сақталған ең көне қалдықтар. Cуахили қонысының гүлдену кезеңі XV және XVI ғасырларда болды. Қаланың ауданы 20 гектарға жуық болды, биіктігі 2,5 метр қабырғамен қоршалған, мешіттер, сарай, әк тастан салынған бірнеше үлкен үйлер, сондай-ақ құдықтар мен кәріз жүйесі болды. XVII ғасырдың басында қала белгісіз себептермен қараусыз қалды.

## Ескерткіштерді басқару
Геде қирандылары 1927 жылы тарихи ескерткіш және 1929 жылы тонаушылар қирандылардан қытай фарфорының сынықтарын алып тастай бастағаннан кейін қорғалатын ескерткіш болып жарияланды. 1939 жылы Кенияның қоғамдық жұмыстар бөлімі құлау қаупі жоғары құрылымдарды қалпына келтіруге кірісті. 1948 жылы Геде маңындағы орман ұлттық саябақ болып жарияланды. 2000 жылы Еуропалық Одақ қаржыландыратын мұражайдың құрылысы аяқталды, онда суахили мәдениеті туралы тұрақты көрме орналасқан.

## Геде мешіті
Археологиялық қазба жұмыстары кезінде екі үлкен мешіт табылды. Басқа қазылған ғимараттармен бірге бұл құрылымдар суахили жағалауындағы бұрынғы қалалық ландшафт пен діни тәжірибе туралы құнды түсінік береді.

### Бұрынғы Үлкен мешіт (XIV ғасыр)
Радиокөміртекті анықтау осы төртбұрышты мешіттің (солтүстік-оңтүстік бағытта 26 метр, шығыс-батысқа қарай 25 метр) 1300—1340 жылдар аралығында салынғанын растайды. XIV ғасырда мешіт бірнеше рет жөнделді, ағаш бағаналар маржан әктастарынан жасалған төртбұрышты бағандарға ауыстырылды. Құрылыс пен қайта құрудың үш түрлі кезеңінің дәлелі бар, ол біздің дәуіріміздің 1380 жылы соңғы қайта құрумен аяқталды. Мешіт 1400 жылы толығымен тасталды.

Мешіттің кіреберісі XV ғасырдағы мұрагері сияқты шығысқа қараған. Әсіресе михрабтың (намаз орнында) тұрақты мінбері болмағанын ерекше атап өтуге болады, бұл оның жеңіл және қозғалмалы ағаш құрылымына байланысты болуы мүмкін. Қазба жұмыстары кезінде михрабтың безендірілуін айғақтайтын сәндік элементтер, мысалы, арқан шыбық сынықтары мен үш құлыпты бағана табылды.

Мешіттің екі жағында бір-бірден дәрет алатын екі жерде суды бақылаудың күрделі жүйесі болған. Шығыс аймақта арнасы асатын және тік бұрышты сыйымдылығы бар дөңгелек құдық болса, батыс аймағында үлкен төртбұрышты сыйымдылығы бар осындай құдық болған.

### Салыстырмалы талдау және хронологиялық контекст
Ертедегі үлкен мешіттің өлшемдері негізінен XIV ғасырда Килвада салынған жаңа мешіттің өлшемдеріне сәйкес келеді, бұл аймақтағы кейбір сәулет алмасуды болжайды. 1400 жылдар шамасында мешітті тастап кету. Гедтегі ықтимал саяси немесе экономикалық өзгерістер кезеңіне сәйкес келеді.

XV ғасырда кейінірек салынған Үлкен мешіттің салынуы қаланың діни орталығының өзгеруін көрсетті. Михрабқа қарама-қарсы орталық колоннаның және тұрақты минбардың болуы бұл ғимаратты бұрынғы ғимараттан ерекшелейді. Архитектуралық элементтердегі бұл өзгеріс жаңа халықтың келуін немесе Геди мұсылман қауымдастығындағы діни әдет-ғұрыптардың дамуын көрсетуі мүмкін.

#### Маңайдағы Геде мешіттері

Геде қаласының көрініс тек үлкен мешіттермен ерекшеленбеді. «Аудандық мешіттер» деп аталатын тағы алты шағын мешіт қалада шашыраңқы болды. Олардың әрқайсысының өзіндік атауы болды, мысалы, «Ұзын сап мешіті» немесе «Үш шығанақ мешіті». Бұл маңайлық мешіттер нақты аудандардың сұранысына жауап беріп, қаланың қоғамдық ұйымдасуы туралы құнды мәліметтер берді.

Маңайдағы мешіттердің архитектуралық стилі безендірілмеген бағандармен немесе бағандармен қоршалған қарапайым михрабтары бар «Могадишо стиліне» бейім болды. Бұл стиль XIII ғасырда пайда болды. және солтүстік суахили аймағында XV ғасырдың соңына дейін сақталды. Әрбір аудандық мешітте дәрет алатын аумақ болды, әдетте құдықтан немесе канал жүйесімен қоректенетін цистерна немесе су қоймасы бар. Бұл дәрет алатын орындардың орналасуы құдықтың орналасқан жері мен бос орынға байланысты әртүрлі болды.

Көшелер мен алаңдар жиі қоршалған көршілес мешіттер қауымдастық сезімін білдіріп, олардың маңайындағы көрнекті көрнекі белгілер ретінде қызмет етті. Кейде бұл мешіттерге қабірлер бекітіліп, олардың діни және әлеуметтік орталық ретіндегі рөлін арттырды.

## Галерея

Gede3.JPG|Геде қирандылары, сарай үзіндісі
GEDE RUINS IMGL0190 02.jpg|Геде қирандылары, қабірдегі бағана
Ruins of Gedi 30.JPG|Геде қирандылары
Ruins of Gedi 40.JPG|Геде қирандылары


## 3D-модель
Геде қирандыларының көпшілігі 2010 жылы құжатталған. 3D үлгісін осы жерден көруге болады.

## Мәдениетте
Режиссер Марко Ризи 1992 жылы түсірілген «Nel continente nero» («Қараңғы континентте») көркем фильмінің соңғы көрінісі Геде қирандыларының арасында өтеді.

Геденің қирандылары Андрей Гусевтің «Малиндидегі біздің қатал секс» () романында сипатталған және бірнеше рет айтылған.»

## Дереккөздер

Санат:Кения тарихы
Санат:Кения мұражайлары
Санат:Кения ұлттық саябақтары
Санат:Суахили