open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақмарал Леубаева

**Ақмарал Леубаева** (1969 жылы 10 қазанда Түркістан облысы Бәйдібек ауданында туған) — айтыс ақыны. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2013). Филология ғылымдарының кандидаты (2007). Бәйдібек ауданының құрметті азаматы (2006).

## Толығырақ
* Ақмарал Леубаева 1969 жылы 10 қазанда Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Ақбастау ауылында дүниеге келген. 
* 1986 жылы Ақмешіт ауылындағы Қ. Спатаев атындағы орта мектебін бітірген.
* 1987 - 1992 жылдары М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті (бұрынғы М.Әуезов атындағы педогогикалық институтын)ның филология факултетін үздік бітірген.
* 1989 - 1990 жылдары Шымкент қаласындағы Дзержинский аудандық кеңесіне депутат болып сайланды.
* 1988 жылдан айтыс өнеріне қатыса бастады.
* Қазіргі таңда Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің доценті.

## Еңбек жолы
* 1988 жылдан айтыс өнерінде
* 1992 жылдан Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің доценті
* 2005 - 2007 жылдары Оңтүстік Қазақстан облыстық тілдерді дамыту жөніндегі басқармасында бас маман
* 2007 жылдан ҚР Индустрия және сауда министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетінің ОҚО бойынша басқармасында бас маманы.

## Шығармашылығы
* Ақмарал Леубаева айтысқа 1988 жылдан қатыса бастады. Ақиық ақын М. Мақатаевтың 60 жылдығына, қоғам қайраткерлері А. Байтұрсыновтың 100 жылдығына, С. Қожановтың 150 жылдығына, Т. Рысқұловтың 100 жылдығына, ұлы Абайдың 150 жылдығына, жыр алыбы Жамбылдың 150 жылдығына арналған және  батыр Б. Бейсекбаевты еске алуға арналған айтыста, Қарасай батырдың 300 жылдық және көрнекті жазушы С. Мұқановтың 100 жылдық мерейтойларына орай өткен республикалық, халықаралық айтыстарда жүлделі орындарды иеленген.
* «Ақмарал» атты авторлық әндер жинағының аудиотаспасы жарыққа шықты (2004). «Қазіргі ақындар айтысының» 2 томдығына айтыстары енген (2004). Дүниежүзі қазақтар қауымдастығының қолдауымен Түркия, Германия, Қытай мемлекеттерінде қазақ өнерінің насихатталуына кеңінен үлес қосты (2004).
* 2007 жылы «Қазақ шешендік өнерінің көркемдік-тағылымдық мәні» атты ғылыми диссертация қорғап, «филология ғылымдарының кандидаты» ғылыми дәрежесі берілді.
* «Сіз үшін» жыр жинағы мен «Іңкәр жүрек» атты ән топтамасы бар.

## Марапаттары
* 2001 жылы - Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл медалі
* 2006 жылы - Бәйдібек ауданының құрметті азаматы
* 2007 жылы - Филология ғылымдарының кандидаты (құрметті ғылыми атағы)
* 2011 жылы - Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жыл медалі
* 2012 жылы - ОҚО әкімдігінің «Облысқа сіңірген еңбегі үшін» медалімен марапатталды
* 2013 жылы - ҚР Президентінің жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталған
* 2016 жылы - Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 25 жыл медалі.

Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Мыңжапырақ

**Мыңжапырақ** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. 

## Ботаникалық сипаты
[thumb|left|150px|[Кәдімгі мыңжапырақ гүлі]]
* Биіктігі 60 см-ге дейін жетеді.
* Сабақтары түзу, бұтақтары аз. 
* Жапырақтары кезектесіп орналасқан, жіңішке бөліктерге бөлініп тілімделген.
* Тамыр жапырақтарының сағақтары ұзын, сабақ жапырақтары отырмалы. Сабақтары мен жапырақтарын түк басқан.
* Гүлдері майда, сабақтың жоғарғы жағында күрделі гүл тостағаншасын жасап шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншасының шеткі гүлдері ақ түсті, ортадағылары түтікше тәрізді, олар ақ немесе сары түсті. Маусым айынан қыркүйек айына дейін гүлдейді.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанның барлық облыстарында жазық жерлердегі шалғындарда, ашық ормандарда, жол жиегінде, сондай-ақ, егістік алқаптарда арамшөп ретінде өсетін 11 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні - кәдімгі мыңжапырақ (*Achіllea mіllefolіum*). Оның биіктігі 5 – 20, кейде 60 см-дей болады. Сабағы тік, жапырақтары қауырсын тәрізді, жиегі тілімденген, жатаған тамырлы. Ақ, қызғылт түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Кәдімгі мыңжапырақ – дәрілік өсімдік. 

## Дереккөздер

 
Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Петр Федорович Шевцов

**Петр Федорович Шевцов** (1912 – 10.1.1944) – әскери қайраткер, Кеңес Одағының Батыры (22.10.1937). 1920 ж. отбасы Түлкібас стансасына көшіп келген. Жеті жылдықты бітіргеннен кейін Шевцов Орынбордағы ұшқыштар училищесінде оқыды. Оны бітірген соң Брянскіге дербес авиаэскадрильяға қызметке жіберілді. Ол 1935 ж. Испанияда фашизмге қарсы, 1939 ж. финдерге қарсы ұрыстарға, 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. Шевцов Ленин, 2 Қызыл Ту, т. б. ордендермен және медальдармен марапатталған. 

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Жалманқұлақ (ауыл)

**Жалманқұлақ**, *Жаманқұлақ* — Ақмола облысы Егіндікөл ауданындағы ауыл, Жалманқұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Егіндікөл ауылының оңтүстік-батысында 30 км-дей жерде, Жалманқұлақ көлінің батысында, қылқан боз, көк шұнақ бетеге, жусан өскен қызыл қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы Калинин атындағы астық кеңшарының құрылуына байланысты қаланған. Оның негізінде Жалманқұлақта өндірістік кооператив және шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, клуб, дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар. 

## Дереккөздер

Санат:Егіндікөл ауданы елді мекендері
Авиациялық приборлар

**Авиациялық приборлар** — ұшақтың бақылау, өлшеу және басқару қызметін атқаратын құрал-жабдықтары. 

Авиациялық приборлар ұшқыш кабинасындағы прибор тақтасына, ұшқыштың, штурманның, бортмеханиктің, басқа да экипаж мүшелерінің алдына ыңғайлы етіп орналастырылады. Атқаратын жұмысына қарай моторлық, пилотаждық-навигациялық және көмекші авиациялық приборлар болып бөлінеді. Моторлық авиациялық приборлар тобына поршеньді қозғалтқыштың иінді білігі немесе раективті қозғалтқыштың газ турбинасы роторының айналу жылдамдығын көрсететін тахометрлер, қозғалтқыштың температуралық режимін анықтайтын термометрлер және оның пневматикалық жүйесіндегі ауа қысымын көрсететін манометрлер мен вакуумметрлер, қозғалтқышқа баратын ауа мен жанармай қоспасының сапасын білдіретін альфаметрлер, сондай-ақ жағар және жанармай өлшеуіш аспаптар енеді. Пилотаждық-навигациялық авиациялық приборларға авиа-компас, гироскопты жартылай компас, ауа жылдамдығын көрсеткіш, биіктік өлшеуіш, вариометр, авиакөкжиек, ал көмекші авиациялық приборларға автопилот, автоштурман сияқты дербес жұмыс атқаратын тетіктер жатады.

## Дереккөздер

Санат: авиация
Санат:Құралдар
Светлана Жақияқызы Жалмағамбетова

thumb|Светлана Жақияқызы Жалмағамбетова
**Светлана Жақияқызы Жалмағамбетова** (1948 жылы туған, Ерейментау ауданы Благодатное ауылы) – қоғам және мемлекет қайраткері. ҚР-на еңб. сің. қызметкер.

Қарағанды политех. институтын бітірген (1971). 1971 – 80 жылы «Целиноградсельмаш» з-тында комсомол комитетінің хатшысы, бөлім бас технигі, инженер-конструктор, конструкторлық бюро басшысы, 1980 – 82 жылы Целиноград қаласылық партия комитетінің нұсқаушысы, 1982 – 83 жылы Ленин ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1983 – 85 жылы «Целиноградсельмаш» з-тында партия комитетінің хатшысы, 1985 – 87 жылы Целиноград облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1987 – 89 жылы Совет ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, 1989 – 91 жылы Целиноград облысы партия комитетінің бөлім бастығы, 1991 – 92 жылы сонда жастар ісі жөніндегі комитеттің төрағасы, 1992 – 2003 жылы облысыс әкімінің орынбасары қызметтерін атқарды. ҚР Парламенті Сенатының депутаты (2003, 2008). «Құрмет»,  ТМД елдерінің «Достастық» ордендерімен марапатталған.

Қызы - Жанар Бирер (1979 жылы туған), заңгер. Немересі - Эмир Бирер (2007 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Онихофоралар

thumb|Онихофора
**Онихофоралар** () – құрлықтағы омыртқасыз жануарлардың бір типі. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда кең тараған, 70-ке жуық түрі белгілі.

## Сипаттамасы
Бұлар ылғалды жерлердегі орман жамылғыларының, құлаған ағаштардың, тастардың астында және жерді қазып тіршілік етеді. Денесінің ұзындығы 4 – 15 см-дей, бөлшектенбеген, бас және тұлға бөлімдерінен тұрады. Бас бөлімінде ауызы, қос ұзын мұртшалары (оның түбінде жұп көзшелері орналасқан), хитинделген жақ аппараты және жұп емізікшесі (олардың ұштарында арнайы тері безінің тесігі ашылады) бар. Тұлға бөлімі 13-тен 43-ке дейін біркелкі бунақтардан түзілген, бірақ бұлардың арасындағы жіктері айқын білінбейді, бунақтарының саны жұп аяқтарының санына сәйкес келеді. Тұлға бөлімінде аяқтары (саны 15 жұптан 43-ке дейін) орналасқан, әрқайсысының ұшында екі кішкентай тырнақшалары бар (типтің ғылыми аты осыған байланысты шыққан, грек. όnyx – тырнақ), денесінің сыртқы жабыны – жұқа хитинді кутикула, дене қуысы аралас (миксоцель). Жүйке жүйесі қарапайым, жалпақ құрттардағыдай баспалдақ типті. Миы 3 бөлімнен тұрады, ол екі бүйір жүйке бағаналарымен байланысқан. Кеңірдектері арқылы тыныс алады. Денесінде көптеген тесіктер (стигма) бар. Стигмалардың әрқайсысы ұзын, тармақталмаған, ұштары тұйық, шоғырланып орналасқан кеңірдек түтікшелерімен бітеді. Қан айналу жүйесі ашық, жүрегі арқа жағында орналасқан. Зәр шығару жүйесі – денесінің әрбір бунағында метамерлі орналасқан жұп целомодуктылар (кірпікшелері бар жыныс каналдары), олардың зәр шығару тесігі аяқтарының түбінен ашылады. Даражыныстылар – жұмыртқаның ұрықтануы және ұрықтың дамуы іштей өтеді, сондықтан Онихофоралардың басым көпшілігі тірі туатындар. Бұл типтің 1 ғана класы – алғашқы кеңірдектілер (Protracheata) бар. Барлығы дерлік жыртқыштар.

## Ерекшеліктері
Бұрын Онихофораларды буылтық құрттар мен кеңірдекпен тыныс алатындардың аралығындағы өткінші форма деп келсе, қазір құрылысының және эмбрионалды дамуының ерекшелігіне байланысты Онихофоралар өз алдына жеке тип ретінде қарастырылады.

## Дереккөздер
Әлібек Шегебаев

**Әлібек Шегебаев** (11.3.1974 жылы туған, Шардара ауданы Сүткент ауыл) – ақын, ҚР Жастар одағы сыйлығы лауреаты (2004). ҚазМУ-дың журналистика факультетін бітірген (1999). 1997 жылы республика «Жалын» журналында жарияланған топтама жырлары үшін Т.Айбергенов атындағы сыйлықты алған 2000 жылы «Жас ақындар жырларының антологиясына» жырлары енген. 2001 жылы «Отырар кітапханасы» сериясымен «Алакеуім» атты тұңғыш жыр жинағы, 2003 жылы «Әйнекке түскен сәуле» атты кезекті жыр жинағы жарық көрген. Қазір Қазақ радиосында қызмет істейді. Астана қаласында өткен жастардың 5-ші Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2002).

Әлібек Шегебай Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті журналистика факультетінің түлегі. 1997 жылы М. Әуезовтың 100 жылдығына орай ҚазҰУ- де өткен республикалық студент жастардың жыр мүшайрасында бас жүлдені жеңіп алады.Содан бері де бірнеше жыр бәйгелерінде жүлделі орындарды иемденді. 1998 жылы Республикалық «Жалын» журналында жарық көрген өлеңдер топтамасына Т. Айбергенов атындағы сыйлық берілді. 2002 жылғы Астана қаласында өткен Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты. Шығармашылықтағы жетістіктері үшін 2004 жылы Қазақстан Жастар одағы «Серпер» сыйлығының лауреаты атанды. 2001 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.

Ақын 1997-1998 жылдары Сүткент ауылдық Т.Тәжібаев атындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, 1998-1999 жылдары республикалық «Алматы ақшамы» газетінде журналист, 1999-2001 жылдары ҚР ІІМ-нің республикалық «Сақшы» газетінде бөлім меңгерушісі, 2002-2008 жылдары республикалық Қазақ радиосында жүргізуші-редактор, 2008-2009 жылдары Республикалық «Жұрағат» журналының Бас редакторы, 2009-2010 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы, Шардара ауданы әкімінің орынбасары, 2012-2013 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші қызметтерін атқарған.

## Дереккөздер
* http://alashainasy.kz/akyn/albek-shegebay-nege-gana-erte-tuyip-uakyittan-nege-gana-keshgp-bz-kezdestk-56433/ 
* http://adebiportal.kz/news/a-yn-l-bek-shegebaydy-elge-sa-ynysh-atty-shy-armashyly-kesh-ted/ 

"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Алфавит бойынша ақындар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Мыңжанов

**Мыңжанов** Марат Тұрсынайұлы (1958 жылы туған, қазіргі Астана қаласы) – қоғам қызметкері. Целиноград ауданының әкімі (2007). Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1982). Андреевский кеңшарының №2 бөлімшесінде (1982 – 84), Шортанды ауданында (1984 – 92), 1992 жылдан Шортанды ауданындағы «АМГРЕН» акциондік кәсіпорнында аға мал дәрігері, 1993 жылы «Ақбөкен» шағын жеке кәсіпкерлігінің директоры болған. 1995 жылы облысы зооветеринар жабдықтау мекемесінде бөлім бастығы, 1996 жылы Целиноград ауданының Бас мал дәрігері, 1998 жылы облысы мал дәрігерлік комитетінің төрағасы, Ақмола мал дәрігерлік қадағалау басқармасының бастығы, 1999 жылдан ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің облысы аумақтық инспекциясының бастығы қызметтерін атқарған.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Шымыр батыр

**Шымыр батыр**, Шымыр ата (туған-өлген жылы белнісіз) — Ұлы жүздің Дулат тайпасынан шыққан батыр, әулие. 

Шежіре деректері бойынша Дулаттың кенже ұлы, шамамен Қазақ хандығының қалыптасып, нығаюы кезінде өмір сүрген. Талас, Шу өзендері өңірлерінде, Ташкент, Сайрамда билік жүргізіп, ұлұғ-бек (ұлы бек) атағына ие болған. Шымырдан шынқожа, бекболат, темірболат рулары тарайды.Олардың ішінен ел мақтанышына айналған шешендер, билер, батырлар, датқалар, қоғам қайраткерлері (Қойгелді батыр, Байзақ датқа, Тұрар Рысқұлов, Бауыржан Момышұлы, Шерхан Мұртаза, тағы басқа) шықты. Шымыр батыр Ташкент қаласының маңында жерленген. Қабірінің басына 2000 жылы кесене тұрғызылды. 
## Дереккөздер



Санат:Қазақ батырлары
Санат:Шежіре
Ли Гым Нен

**Ли Гым Нен** (1915 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі) – Социалистік Еңбек Ері (8.6.1957). 1931–50 жылдары Талдықорған облысының «Дальний Восток» және «Путь к социализму» ұжымшарында егіс бригадасының бригадирі, 1950–59 жылдары Шымкент облысындағы Ильичев ауданында ұжымшарда мақта өсірушілер бригадасын, 1959–66 жылдары Жамбыл облысында қызылша және жеміс-жидек өсірушілер бригадасын басқарған. 1966 жылы Ресейдің Приморье өлкесіне қоныс аударды. 2 рет Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. 

## Сілтемелер

 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Шынжылы (өзен)

## Географиялық орны
**Шынжылы** – Алакөл алабындағы өзен. Ұзындығы 110 км, су жиналатын алабы 1510 км2.

## Бастауы
Солтүстік Жетісу Алатауы ндағы Көктөбе тауының солтүстік беткейінен басталып, Үшарал қаласынан 5 км төменде Тентек өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғары және орта ағыстарында аңғары тар, таулық сипатты, жағасы тік жарлы (5 – 12 м). Жайылмасы төменгі бөлігінде ғана айқын қалыптасқан, ені 50 – 120 м. Негізгі салалары: Байбол, Көктас, Қарғалы, Жыланды. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көктемде және жаздың басында тасиды. Көп жылдық орташа су ағымы сағасы тұсында 2,70 м3/с. Елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады. Бойында екі суару каналы салынған.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Нәдек

**Нәдек** — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Бірлік ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 23 км-дей, округ орталығы – Алтыүй ауылынан солтүстікке қарай 6 км-дей жерде, құрғақ дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1951–1997 жылдары  жүгері өсіретін Киров атындағы ұжымшардың бөлімшесі болды. Оның негізінде 1997 жылдан Нәдекте бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Есенсай

**Есенсай** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Есенсай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде, Жайық өзенінің бетеге, қау, қамыс, құрақ өскен сұр қоңыр топырақты сол жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1615 адам (809 ер адам және 806 әйел адам) болса, 2009 жылы 1416 адамды (721 ер адам және 695 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1048 адамды (546 ер адам және 502 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Есенсай 1932 жылы Тайпақ мал шаруашылығы кеңшарынан бөлініп шығып, жеке шаруашылық құрды. Оның негізінде 1997 жылдан ауылда 17 шаруа қожалықтары мен бір серіктестік жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Электр станциясы, орта мектеп, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, мәдениет үйі, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары елді мекендермен су жолы және автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Шынжыр мұнай кен орны

**Шынжыр мұнай кен орны** — Оңтүстік Маңғыстау ойысымының Өзен-Жетібай антиклин белдеміндегі мұнай кен орны, Маңғыстау облысында, Ақтау қаласының оңтүстік-шығысында 104 км жерде орналасқан. 1982 жылы ашылған. Мұнай сыйыстырушы құрылым өлшемдері 4x2 км, амплитудасы 20 м брахиантиклин. Өнімділік ортаңғы юраның байос горизонтында анықталған.

## Жатыс сипаты
Мұнай жатыны литологиялық тұрғыдан қалқаланған. Кеуекті жинауышы құмтастар мен алевролиттерден құралған. Кеуектілігі 18%, өтімділігі 0,039 мкм2. Жинауыштарының жалпы қалыңдығы 11 м, тиімдісі 9,9 м, мұнайға қаныққаны 3,5 м, мұнайға қанығу коэффициенті 0,65. Су-мұнай жапсары -2120 м белгіде. Жатынның биіктігі 10 м. Бастапқы қойнауқаттық қысым 20,2 МПа, 7 мм-лік штуцердегі мұнай шығымы 45,5 м3/тәу. Газдық фактор 153,56 м3/м3. 

## Құрамы
Мұнайы ауыр, тығыздығы 863 кг/м3, аз күкіртті (0,13%), парафинді (11,8%), шайырлы (12%), асфальтендер мөлшері 0,8%-тен артпайды. Қойнауқаттық сулары зерттелмеген. Кен орны барлануда.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Мыңбас

**Мыңбас** (Vaccarіa) – қалампыр тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық аймақтарында өсетін 1 түрі – пирамида тәрізді Мыңбас (Vaccarіa pyramіdata) белгілі. Оның биіктігі 30 – 70 см. Сабағы тік өсіп шығады. Оған ұзынша қауырсын пішінді жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Тостағанша жапырақшасының ұзындығы 13 – 15 мм, ені 5 – 9 мм-дей. Күлтесі қызғылт түсті. Ірі гүлдері сабағының ұшында жетіледі. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – қауашақ, өте улы.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан табиғаты
Филипп Иванович Ли

**Ли Филипп Иванович** (1913, Ресей, Қиыр Шығыс өлкесі, Амурдағы Николаев қаласы – 1970, Шымкент қаласы) – Социалистік Еңбек Ері (8.6.1967). 1931–35 жылдары кәсіподақ, шаруашылық, кеңес органдарында жұмыс істеді. 1949–59 жылдары Талдықорған, Шымкент облыстарында ұжымшар төрағасы, 1959–66 жылдары Леңгір ауданындағы «Келес», «Первомайский» кеңшарларының директоры, 1967–70 жылдары Шымкент қаласында комбинат директоры болып істеді. Ленин, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған

## Сілтемелер

* Герман Ким, Энциклопедия корё сарам. Герой Социалистического Труда Ли Филипп Иванович, часть 2

 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Шымкентте жерленгендер
Шынжырқатар

Шынжырқатар – дәстүрлі қазақ қоғамындағы биге қатысты ұғым. Қазақ тарихында билік атадан балаға жалғасып, бірнеше ұрпағы ел ішінде би атанған әулеттер болған. Осындай айрықша қасиет дарып, абырой қонған әулет билігін халық шынжырқатар деп атаған.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Әбдікәрім Оңалбаев

**Әбдікәрім Оңалбаев** (5.12. 1901, Жалағаш ауданы Мақпалкөл (қазіргі Темірбек Жүргенов) ауылы – 6.4.1964, Қызылорда қаласы) – ақын. Коммунистік журналистика институтын бітірген (1938). Өлең-жырлары баспасөз бетінде 1930 жылдан бастап жарық көрген. 1940 – 43 жылдары *«Әдебиет және искусство» («Жұлдыз»)* журналында жауапты хатшы, 1943 – 64 жылдары «Ленин жолы» («Сыр бойы») газетінде бөлім меңгерушісі қызметін атқарған. Ақынның* «[[Сыр бойы]]» (1951), «[[Таң алдында]]» (1963), «[[Өсиет]]» (1969), «[[Атамекен]]» (1981), «[[Туған жер]]» (1992)* атты жыр жинақтары жарық көрген. 1991 жылы Мақпалкөл ауылындағы орта мектепке *Оңалбаевтың* есімі берілді.
## Дереккөздер
Үзу машинасы

**Үзу машинасы** — материалдардың механикалық қасиеттерін анықтауға және тетіктерді, бұйымдарды, сондай-ақ, құрастырмалы бөліктерді қолдан бұзу, қирату жолымен сынауға арналған машина. Ол күш түсіретін құрылғы және өлшеуіш аспаптармен жабдықталады. Күш түсіретін құрылғысының түріне қарай үзу машинасы *механикалық* (рычагты, бір немесе көп шпиндельді) және *гидравликалық* болып бөлінеді. Серпімді материалдарды (резеңке, металл, ағаш, полимер, мата, т.б.) сынау үшін тұрақты, бір немесе әр түрлі жылдамдықпен деформациялайтын үзу машинасы, ал морт денелерді сынауға күш түсіру жылдамдығы тұрақты үзу машинасы пайдаланылады. Созу күшіне қарай үзу машинасы *тік* және *горизонталь* түрге бөлінеді. Созу күші шамасы механикалық және (рычагты, серіппелі, т.б.) және гидравликалық өлшеуіш аспаптармен анықталады. Тетіктерді созудан басқа сығу, ию, т.б. жолдармен де сынауға мүмкіндік беретін машина *әмбебап* үзу машинасы деп аталады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Өндіріс
Санат: Машиналар
Шынжырлы беріліс

**Шынжырлы беріліс** – параллель екі біліктің арасындағы айналысты біліктерге кигізілген тісті дөңгелектер (жұлдызша тәрізді) мен тұйықталған шынжыр арқылы жеткізуге арналған беріліс. Мысалы, велосипед педалінің осінен артқы доңғалаққа берілетін айналыс шынжырлы беріліске жатады. Шынжырлы беріліс айналысты бір-бірінен алшақ тұрған (8 м-ге дейін) біліктерге және бір шынжырмен бірнеше білікке жеткізе алады. Шынжырлы берілістің біліктерге түсіретін әсері аз ( мысалы, қайысты беріліске қарағанда 2 есеге жуық аз) әрі п.ә.к. жоғары (0,96 – 0,97) болып келеді.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Автогамия

**Автогамия** (autogamia; грек, autos — өзім, өздігінен; gamos — неке) — кейбір қос жынысты өсімдіктердің өздігінен тозаңдануы және бір торшалы организмдердің (қарапайымдылардың) өздігінен ұрықтануы. Автогамия жолымен : 
# морфологогиялық құрылысы ұқсас өсімдіктер (мысалы, арпа, бидай, күріш, бұршақ, қалампыр т. б.). 
# бір торшалы организмдердің ядросы бөлініп, цитоплазмада екі бірдей гаплоидты ядро бір-біріне қосылады да, өзара ұрықтанады. 
Бұл диатомды балдырлар мен тірі организмдердің есебінен қоректенетін амебаларда кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктердің көбеюі
Санат:Даму биологиясы
Шынжырлы тұқым

**Шынжырлы тұқым** – батыршылдыққа қатысты атау. Жаугершілік заманда батырлар үшін әскери кәсіп ата кәсіп саналып, әкеден балаға мұра болған. Батырлар әулетінде туған бала жастайынан ел үшін соғысқа араласып, әскери кәсіппен айналысуға міндетті болған. Батырлық жырлардағы Ер Қосай, Ер Тарғын, Қобыланды, 17–18 ғасырлардағы Қабанбай, Райымбек, Бөрібай батыр, Бөгенбай, 19 ғасырдағы Исатай, Жанқожа, 20 ғасырдағы Амангелді, Тәнеке Нұралы Дөсетұлы батыр тағы басқа батырлар бәрі де ата-бабаларынан ұрпағына дейін батыр болғандар. Қазақта мұны шынжырлы тұқым деп атаған. Осылай ата кәсіптің батырлар әулетінде ұрпағына жалғасуын “шынжыры үзілмеу” деп атайды. Жаугершілік кезінде батырлар әулеті үшін ата кәсібін жалғастырмау масқаралық болып саналған. Сондықтан батырдың балаларының 13–15 жастан соғысқа қатынасып, жорыққа аттанғаны эпостарда, тарихи жырларда айтылады. Шынжырлы тұқым, “шынжырлы ер”, “шынжырлы туған”, “шынжыры үзілмеген” сияқты сөздердің ауыз әдебиетінде жиі кездесуі, бұл ұғымның тұрақты ұғым, қалыптасқан түсінік екенінің дәлелі. Қазақта 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың бас кезінде ірі байларға қатысты айтылатын “шынжыр балақ, шұбар төс” деген сөз тіркесі ертеде әйгілі батырлар әулетіне қатысты шыққан. Әр буынында бүкіл қазаққа әйгілі батырлар шыққан Шыжырлы тұқым қазақ халқында көп болған.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Қолтаңба

thumb|
**Автограф**,* қолтаңба* ( — өзім және *grapho* — жазамын) — 
# адамның өз қолымен жазған сөзі немесе қойылған қолы, мысалы, жазушының оқырманға берген қолтаңбасы;
# автордың өзі жазған қолтаңбасының мәтіні. Автограф арқылы шығарманың канондық мәтіні анықталады, ол жазушы, ғалым немесе тарихи қайраткер шығармашылығын зерттеу кезінде бағалы материал бола алады. Автографтарды жинау және сақтау мәселесімен архивтер, кітапханалар және музейлер айналысады. Автографтарды жеке адамдар да жинайды. 
# *Қылмыскерлердің* автографы (ауыспалы мағынасында) — қылмыс жасаушының өзіндік әдіс-тәсілі. 

## Дереккөздер


Санат:Таңбалар
Санат:Іс қағаздар
Серғазы Опалқожаев

**Серғазы Опалқожаев** (1882, қазіргі Сырдария ауданы – 22.10.1970, Қызылорда қаласы) – қайраткер, құрметті теміржолшы. 1917 – 19 жылдары *Перовск* (Қызылорда) қаласындағы темір жол бөлімшесінде ұйымдасқан астыртын партизан отрядына қатысқан. Азамат соғысы жылдары ақ гвардияшыларды талқандауға белсене араласты. Кейін темір жол жүйесінде ұзақ уақыт жұмыс істеді (1926 – 57). *Ленин, Қызыл жұлдыз орденімен, медальдармен* марапатталған. Қазақ КСР *Жоғарғы Кеңесіне* депутат болып сайланған. Қызылорда қаласының құрметті азаматы (1968).

## Отбасы
Ұлы: Алпысбай Серғазыұлы Опалқожаев
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Автаркия

**Автаркия ** *( — өзін-өзі қамтамасыз ету)* — өз елінің экономикасын басқа елдердің экономикасынан оқшауландыруға бағытталған саясат. 

Шетел тауарларының, капиталының және т.б. өз еліне енуіне шек қою. Бұл тәсіл отандық өндірісті дамытуды немесе басқа саяси мақсатты көздейді. Әлемдік еңбек бөлінісінің, аймақтардың өндірістің белгілі бір саласына мамандандырылуының тереңдей түсіп мемлекетттер мен халықтар арасында экономиалық, саяси, ақпараттық, рухани, мәдени және т.с.с. қарым-қатынастарға шек қою мүмкіндігі азайған жағдайда мұндай оқшауланып, бөлектенуге ұмтылу тұрпайы саясат ретінде бағаланады..Қазіргі елдер мен халықтар арасындағы кең экономикалық, саяси және т.б. байланыстардың аясында автаркия анахронизм сияқты көрінеді. Дегенмен, ол бүгін де, әсіресе, дамушы елдерде (өз күшіне сену саясаты) аракідік кездесіп қалады. Автаркия бұрындары фашистік Германия және Италияда соғысқа даярлану саясаты мен идеологиясының құрамдас бөлігі ретінде қолданылды. Сондай-ақ сталинизм жүргізген *"темір перде"* саясатынан да автаркия белгілері байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Саяси философия
Санат:Мемлекеттік саясат түрлері
Қайыр Ерденбайұлы Мыңбаев

**Мыңбаев** Қайыр Ерденбайұлы (1930, Аршалы ауданы Қосқарағай ауылы) – заңгер. Алматы мемлекеттік заң институтын бітірген (1951). Ақмола облысы прокуратурасы қылмыстық сот бөлімінің бастығы (1951 – 58), Семей облысы прокурорының орынбасары (1958 – 61), ҚазКСР Прокуратурасының соттағы қылмыстық істерді қарау бойынша қадағалау бөлімінің бастығы (1961 – 69); ҚазКСР Жоғары сотының төрағасы (1970 – 80) болып қызмет істеді. 1981 жылдан ҚР Әділет министрінің орынбасары болды. 8 – 10 шақырылған ҚазКСР Жоғары Кеңесінің депутаты. КСРО орден, медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Василий Андреевич Ливенцов

**Василий Андреевич Ливенцов** (16.1.1914 жылы туған, Сайрам ауданы Ақсу ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (1981). Қазақтың ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1935). 1935–49 жылдары Алматы, Талдықорған облыстарында ауыл шаруашылығы саласында әр түрлі қызмет атқарды. 1949–54 жылдары Қазақстан КП Талдықорған және Батыс Қазақстан обкомдарының 2-хатшысы. 1954–57 жылы Қазақстан КП ОК кеңшарлар бөлімінің меңгерушісі. 1957–61 жылы Ақмола және Алматы облысы партия комитеттерінің 2-хатшысы. 1961–62 жылдары Жамбыл облысы аткомының төрағасы. 1962–72 жылдары Қазақстан КП Шымкент обкомының 1-хатшысы. 1972–85 жылдары Ақтөбе облысы партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарды. Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер. Мәскеу қаласында тұрады. Ливенцов 3 Ленин, Октябрь революциясы, 2-дәрежелі Отан соғысы, 3 мәрте Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. Шымкент қаласының (1995), облыстың құрметті азаматы (2002). 

## Сілтемелер

 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Алпысбай Серғазыұлы Опалқожаев

**Алпысбай Серғазыұлы Опалқожаев** (1945 жылы  туған, Қызылорда қаласы) – еңбек ардагері, құрметті теміржолшы. Қожа руынан шыққан. Қазақ КСР-інің халық депутаты (1990). Еңбек жолын 1962 жылы Қызылорда локомотив депосында слесарь-дизелші болып бастаған. 1976 жылдан бері аға слесарь-дизелші қызметінде жұмыс істеп келеді. Ол екі мәрте «*Еңбек Даңқы»* орденімен марапатталған. 
## Семья
Әкесі: Серғазы Опалқожаев
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы
## Дереккөздер

Санат:Әдебиет

Санат:1945 жылы туғандар
Су басу

**Су басу** – 1) жер бетіндегі ағын сулардың немесе жер асты сулары деңгейінің көтерілуі; 2) өзен маңындағы жер аумағын су тасу немесе тасқын кезінде (табиғи cу басу), не өзен арнасы мен аңғарына жасанды түрде бөгет салу кезінде (жасанды су басу) судың қаптай жайылуы; 3) гидротех. ғимараттар салудан және жер беті суын тежеуден, сондай-ақ а. ш. жерлерін дұрыс суармаудан ыза деңгейінің көтерілуі. Негізінен белгілі бір алаптағы қар мен мұздың күрт еруінен және жауын-шашынның көп мөлшерде түсуінен болады. Су басу – қала, елді мекен аумақтарында және бөгендер мен суармалы жерлерге жақын жатқан телімдерде пайда болатын техногендік процесс.
### Пайдаланған сілтемелер

  

Санат:Су шаруашылығы терминдері
Автоматтандыру

нобай
**Автоматтандыру** — техникалық құрал-жабдықтарды, сондай-ақ энергияны, материалды және ақпаратты алу, түрлендіру, жеткізу (тасымалдау), пайдалану процестеріне адамның тікелей не ішінара қатысуын босататын экономикалық-материалдық тәсілдермен басқару жүйесін пайдалану. Онда: 
# технологиялық, энергетикалық, көліктік, өндірістік процестер; 
# күрделі агрегаттарды, кемелерді, өндірістік құрылыстармен кешендерді жобалау; 
# цехты, мекемені, сондай-ақ әскери құрамалар мен бөлімшелерді ұйымдастыру, жоспарлау және басқару; 
# ғылыми зерттеулер, медициналық және техникалық диагностикалау, статистика деректерін өңдеу және есепке алу, бағдарламалау, инженерлік есептеу т.б. автоматтандырылады.

Автоматтандырудың мақсаты — еңбек өнімділігі мен өнім сапасын арттыру, жоспарлау, басқару жұмыстарын тиімділендіру, денсаулыққа зиянды жұмыстан адамды босату. Автоматтандыру ғылыми-техникалық прогрестің басты бір бағыты саналады.

## Тарихы
Ең алғашқы кері байланысты басқару механизмі грек инженері Ктесибий (285-222 жж. б.з.д.) ойлап тапқан су сағаттары болды. 1620 жылы голландтық ғалым Корнелия Дреббел (1572-1633 жж) термостатты ойлап тапты. (Ескерту: Одан бұрынғы термостаттар тұрмыстық техникаларда кең таралған емес, температура реттегіштері немесе контроллерлері ғана болды.) Жел диірмендерінің шатырларында басқа басқару тетігі қолданылған. Оны 1745 жылы Эдмунд Ли патенттеген патенттеп алған. Сондай-ақ 1745 жылы Жак де Вокансон(1709-1782 жж) алғашқы автоматтандырылған тігін машинасын жасап шығарды. Ең алғашқы толықтай автоматтандырылған диірменді 1785 жылы Оливер Эванс(1755-1819) ойлап тапты.

## Сондай-ақ қараңыз
* Автоматтандырылған жүйе
* Автоматтандырылған ақпараттық жүйе
* Өндірістік автоматтандыру
* Кибернетика
* Робототехника

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Хасен Ақаев

**Хасен Ақаев** (1860 жыл, Қу болысы, Қарқаралы ауданы, Семей облысы, Ресей империясы — 1931, Қызылжар) — қоғам қайраткері.

16 жыл Қу елінің болысы қызметін атқарып, ел арасында жаңалық енгізуші, білім мен өнерді қолдаушы болған. Ата қонысында орналасқан Қоянды жәрмеңкесінің өркендеуіне, орыс, татар, өзбек көпестерімен сауда-саттықтың дамуына көп күш салған. 
Дүкен ұстап, қыр қазағының өнеркәсіп өнімдеріне сұранысын өтеуге тырысқан. Егін егіп, мал тұқымын жақсартумен айналысқан. Еуропалық үлгідегі қазақ-орыс мектебін ашып, оны бітіргендерді өз қаражатымен Қарқаралы, Семей, Омбы оқу орындарында оқытқан. Әнші, күйші, серілерді, фельдшер, ісмер адамдарды жанында ұстаған. Балуандарымен, жүйрік аттарымен даңқы жайылған. 
* 1905 жылы Қарқаралы петициясын ұйымдастырушылардың бірі болды.
* 1910 жылы қазақтарды патша үкіметіне бағынбауға, сырттан көшіп келушілерге жер бермеуге, Қазақстанды Ресей империясынан бөліп алуға үгіттеді деген айып тағылып, әкімшілік жағынан жауапқа тартылды. 
* 1917 жылы 16 наурызда Қарқаралы уезі қазақ комитетінің мүшесі болып сайланды. 
* 1918-1920 жылдары Алашорданың елдегі сүйеніштерінің бірі болды. 
* 1921-1922 жылдары Кеңес орындарына елге сыйлы азаматтардың сайлануына ықпал жасады. Семей өңірінен аштыққа ұшыраған Торғай еліне жәрдем малын жинастыруға атсалысты. 
* Мал-мүлкі әлденеше рет төркіленді. 
* 1927 жылы Қызылжарға, одан Башқұртстанға кетуге мәжбүр етілді. 
* 1931 жылы Қызылжарда дүниеден өткен.

## Дереккөздер


Санат:1860 жылы туғандар
Санат:Қарқаралы ауданында туғандар
Санат:1931 жылы қайтыс болғандар
Санат:Петропавлда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ болыстары
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Алаш қозғалысы мүшелері
Қазым Садықұлы Нәдіров

**Нәдіров Қазым Садықұлы** (18.2.1957 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Шолақтау кенті) – ғалым, техникалық ғылыми докторы (2001). Н.В. Гоголь атындағы Қызылорда педегогикалық институтын (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген (1978). 1978 – 83 жылдары орта мектепте мұғалім, Химиялық-фармацевтикалық зауытта (Шымкент қаласы) инженер, 1983 – 86 жылдары Е.Букетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінде аспирант болды. 1986 жылдан М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде ғылыми-педагогикалық қызметте. 2004 жылдан университеттің мұнай және газ факультетінің деканы. Нәдіров Табиғи және техногендік қайталама шикізатты қайта өңдеудің инновациялық технологияларын құру және ұйымдастыруға қосқан үлесі үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығын алған (2005). 100-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

## Сілтемелер
* Мемлекеттік сыйлық  
* Инновация  
* Оңтүстік Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Үзік

**Үзік** — бірнеше мағынадан тұратын сөз. 
# киіз үй жабдығы. Ол туырлықтан жоғары уықтың өне бойын жауып тұратын алты баулы киіз. Оның жоғарғы шетін *үзік қасы*, төменгі іргесін *үзік жабдығы ([[дөдеге]]сі)* дейді.
Киiз үй сүйегiн киiзбен жабу әдістері:
**Үзік** - киіз үй сүйегінің шаңырақ қарынан бастап уық бойын тұтас жабады. Уықтың иінін жабатын тұсы киіз үй сүйегіне сәйкес пішіледі.

# жіп, арқан, сым секілді заттардың үзілген бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Киіз үй
Шынқожа Базарқұлұлы

**Шынқожа Базарқұлұлы**, **Тума-Найман Шынқожа батыр** (1706 жыл, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы – 1770 жыл, Қырғыз Республикасы, Нарын облысы) — атақты аға батыр, қолбасшы. Қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресінде ерекше ерлік көрсетіп, Қаракерей Қабанбай батыр әскерінде талантты қолбасшы ретінде аты шыққан. Орта жүз Найман тайпасының Қаракерей руының Тума тармағынан, Тума Шынқожа батыр есімімен белгілі болған.

## Өмірбаяны
1727 жылы Бұланты-Білеуті шайқасында жеке ерлігімен көзге түсіп, жас батыр атанған. 1730 жылы Аңырақай-Алакөл шайқасына, 1741 жылы Шыңғыстаудағы Шаған шайқасына қатысып, тума, тоқпақ, байғана руларынан құралған жасаққа басшылық еткен. 1752–1754 жылдары Жетісу, Алтай, Тарбағатай өңірлерін жоңғарлардан азат ету жорықтарында дарынды қолбасы ретінде ел құрметіне бөленді. Қазақ-қырғыз арасында болған қақтығыста Шынқожа қоршауда қалып, өз бармағын қылышпен шауып орайды да, сау қалған батырларға қазақ жерінде көмуге аманат ретінде тапсырады, өзі сол “Жайыл қырғыны” деп аталған шайқаста ерлікпен қаза табады. 1996 жылы Шынқожа батырдың 290 жылдығы осы Аягөз өңірінде кеңінен атап өтіліп, бармағы көмілген жерге жаңа кесене орнатылды. Аягөз қаласындағы үлкен бір көшеге Шынқожа есімі берілген. Шынқожа батыр ерлігі туралы І.Жұмаділовтың “Дарабоз” дилогиясында жақсы суреттеледі.
## Шынқожаның бармағы
Шынқожаның денесі қай жерде жерленгені белгісіз, ал бармағы Шығыс Қазақстан облысының Аягөз аудандағы Шынқожа есімімен аталған ауылда Нарын өзеннің бойындағы төбеге көмілген.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Қараадыр (Қазығұрт тауы)

**Қараадыр** – Қазығұрт тауларының оңтүстік-батысындағы шоқылы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Қарақасқа ауылының оңтүстік-шығысында 5 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 506 м. Ұзындығы 7 – 8 км, енді жері 6 км шамасында.

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Жақсышат және Жаманшат өзендерінің салалары Қараадыр тауының баурайындағы бұлақтардан бастау алады. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Етегінде Сайдалы, Әбілда қыстаулары орналасқан.

## Өсімдігі
Сортаңды қызғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге, қоңырбас, итмұрын, тобылғы, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Надежда Корнеевна Лошакова

**Лошакова Надежда Корнеевна** (1905 жылы туған, Жуалы ауданы) – Социалистік Еңбек Ері (28.3. 1948). 1946 жылға дейін ұжымшарда әр түрлі жұмыстар істеді. 1946 жылдан егіс бригадасында жетекші болды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. 

## Сілтемелер

 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ораз Ахун (Оразмұхаммед) Бекетайұлы

**Ораз Ахун (Оразмұхаммед) Бекетайұлы** (1836, Қазалы уезі, Аққыр болысы –1894, қазіргі Сыр өңірі) – діни қайраткер. Әуелі ауыл молдасында сауат ашып, кейін Бұқарадағы Көкілташ медресесінде оқып, діни білім алған. *Құран Кәрімді* толық меңгеріп, осы медреседе көшірмеші, аудармашы болды. «Төрекей» атты екі томдық кітап жазған (хижра жыл санауы бойынша 1276 – 77 (1856 – 58)). Ораз Ахун шамамен 1860 – 61 жылдары өз ауылында молда болды. Қалдан батыр «Сарықұмнан» мешіт салдырып, оған Ораз Ахунды имам еткен. Ораз Ахунды ұстаз тұтады. Сыр сүлейлері ахунды жырға қосқан. 1912 – 13 жылдары қазіргі Тұрмағанбет ауылы мен Ақжар ауылының ортасында Ораз Ахун басына қос үйтам тұрғызылған.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Көкілташ медресесінде (Бұхара) оқығандар
Есепші

**Есепші** — табиғат құбылыстарының өзгерісін алдын ала есептеп, болжап айтатын адам. Есепшілер табиғат апаттарын, әр айдағы ауа райының шұғыл өзгеретін кезеңдерін, амалдарды есептеп, күн ілгері болжап отырған. Олар күн мен түннің теңелуін, жыл мезгілінің маусым санап орын алмастыруын, Айдың жаңалануын, Күннің шығуы мен батуын мұқият бақылап, белгілі бір заңдылықтар жүйесіне сүйенген. Мұндай болжам — жайлау, күзеу, қыстауға қай мезгілде көшу, малды төлдету, жүнін қырқу, өнім жинау, шөп шабу сияқты жұмыстарды жоспарлауға септігін тигізеді. Есепшілер Үркердің ауcуынан күн райының өзгеретінін білген. Ескі ай мен жаңа айдың өларасы ашық өтсе, жаңа айда жауын аз болады не қатты боран болмайды. Мамыр мен маусым айының басында Үркер көрінбей кетсе, Есепшілер “Үркер жерге түсті” дейді. Үркер осы бетімен жерде 40 күн “жатады”, бұл жылдың өте ыстық кезі — 40 күн шілде. Осы 40 күн ауа райының шешуші кезеңі саналады. Егер Үркер суға түссе, жаңбыр көп жауады. Құрлыққа түссе, аңызақ жел соғады, қуаңшылық болады. 40 күн шілде өтіп, Үркер қайта аспанға көтерілгенде өсімдік тамырын тереңге байлап, сабағы дән сала бастайды. Шілде айының аяғында Таразы шоқжұлдызының тууы жаз өтіп, аптап ыстықтың беті қайтқанын аңғартады. Бұл кезде таң салқындайды, бидай мен тары піседі деп, өнім жинау қамына кіріседі. Жыл бойғы ауа райын бақылау үшін Есепшілер Айдың қозғалысын да үнемі қадағалап отырған. Айдың толуы мен тууына қарай бір айды үш ондыққа бөледі. Ай шалқасынан туса — күн суытады, қораланса — күн жылынады, қыста ай құлақтанса — күн суиды, аяз болып, қатты борандатады. Есепшілер жан-жануарлар мен өсімдіктер тыныс-тіршілігін де назардан тыс қалдырмаған. Жазғытұрым ұзақ қарға ерте келсе, көкек ерте шақырса — жаз жайлы, маусым мамыражай басталады, өнім мол болады. Қарлығаш жер бауырлап ұшса — жауын жауады, құмырсқа илеуінің аузын бекітіп, сыртқа шықпаса не көшіп орын ауыстырса — сел жүреді, ақ жауын жауады десе, өсімдік ағаштарының жапырағы күзде сарғаймай, көктей ерте түссе — сол жылы қыс қатты, қар қалың жауады деп жорыған. Ал ағаш жапырақтары сарғайып, уақытында түссе — қыс жайлы, отар аман, мал басы шығынсыз, қыстан жақсы шығамыз деп есептеген. Егер ит жанынан түлесе — қыс қысқа, ал бауырынан түлесе — қыс қатты, ұзаққа созылады деген. Е-лер Айдың Үркерді басып өтуін тоғыс, тоғау дейді. Ай тоғағанда Үркер Айдың тасасында көрінбей қалады (қ. Амал). Есепшілер сондай-ақ, наурыз, сәуір, маусым айларында аспандағы көшкен бұлтқа, қайыңның тербелісіне қарап та ауа райын бақылады. Сәуірдің бұлты ақ бауыр болса — жаңбыр аз жауады, қара бауыр қалың болса — жауын-шашын көп болады деп, бұлттың түсінен жаңбырдың не қардың мөлшерін, қай өңірге қай мезгілде жауарын есептеп, табиғаттың сан алуан құбылысы мен апаттарынан маңайдағы ауыл-елдің шаруашылығын аман алып қалып отырған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат:астрономия
Мықтыкөл

**Мықтыкөл** (2006 жылға дейін - *Барышевка*) — Ақмола облысы Шортанды ауданы, Бектау ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Округ орталығы – Бектау ауылынан батысқа қарай 30 км, аудан орталығы – Шортанды кентінен 12 км жерде орналасқан.

## Халқы
 

Бастауыш мектеп, дәрігерлік пункт бар. Ауылдан 1 км жерден республикалық маңызы бар Алматы – Петропавл автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Шортанды ауданы елді мекендері
Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығы

**Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығы** - бейүкіметтік халықаралық ұйым. Заңгерлердің халықаралық Конференциясында Қарсыласу қозғалысына қатысушы француз заңгерлерінің бастамашылығымен 1946 жылы құрылған. Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығының міндеті – халықтар арасында өзара түсіністік рухын нығайту мақсатымен түрлі елдер заңгерлерінің арасындағы байланыстарды дамытуға жәрдемдесу. Заңгерлердің кез келген қауымдастығы (ұлттық, халықаралық), заңгер мамандығы, заңгерлік лауазымы бар немесе құқық саласындағы зерттеулермен, практикалық заңгерлікпен не осы саладағы оқытушылықпен айналысатын, қауымдастықтың мақсаттары мен міндеттерін мойындайтын кез келген адам Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығына мүше бола алады. Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығы әлемнің 85 елінің заңгерлерін біріктіреді. Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығы ЭКОСОС (БҰҰ-ның Экономикалық және әлеуметтік кеңесі) және ЮНЕСКО (БҰҰ-ның Білім беру, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымы) жанында кеңес беру мәртебесіне ие. Жоғары органы – конгресс. Конгрестер арасындағы кезеңдегі басшы органы – жылына бір рет шақырылатын кеңес. Заңгер Демократтардың Халықаралық Қауымдастығы бейбітшілік жолындағы күреске белсене қатысады, демократиялық құқықтар мен бостандықтарды қорғайды, халықтардың тәуелсіздігін шектеу әрекеттеріне, отарлық езгінің барлық нысандарына қарсы күреседі, халықаралық қатынастардағы демократиялық принциптерді қалыптастыруға және жүзеге асыруға жәрдемдеседі. “Қазіргі заман құқығына шолу” атты журнал шығарады. Штаб-пәтері Брюссель қаласында (Бельгия) орналасқан.

## Дереккөздер
Ораз қажы

**Ораз қажы** (*1299 – 1385ж.ж*) – Әйтеке бидің бабасы. 1370 жылдан Әмір Темірдің бас кеңесшісі болған. 

Әмір Темір Ораз қажының кеңесімен Самарқандты өзінің астанасы еткен. Үш рет қажылыққа барған. Есімі Төртқара руына ұран болған. Өмірінің соңын Сыр бойында бала оқытумен өткізген. Ораз қажыға байланысты әңгіме, хикаялар өте көп. Оның **Тоқпан** деген баласы Әмір Темірдің батыры болған. Одан *Тоғамыс, Шобан, [[Сейітқұл Тоқпанұлы|Сейітқұл]] би* туған. Ораз қажы мен Тоқпанның қабірлері Өзбекстандағы *Науаи облысы Нұрата ауданындағы Сейітқұл қорымында*.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мәдени

**Мәдени** — Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл, Жоғарғы Ақсу ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Леңгір қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 29 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1958–96 жылдары ауылы шаруашылығымен айналысатын Киров атындағы ұжымшардың бөлімшесі болған. Оның негізінде Мәдениде және округке қарасты Сарқырама ауылында 1996–97 жылдары «Мәдени» ӨК және 40-тан астам шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы елді мекендері
Жаманесіл

**Жаманесіл** – Есілдің оң саласы. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Астрахан ауданы жерінде. Таволжанка ауылынан батысқа қарай 4 км жерде Есілдің негізгі арнасынан бөлініп шығып, Баршын көлінің шығыс тұсында 1 км жерде қайта қосылады. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 29 км тарамдардан, ескі арналардан тұратын жайылмасы су тасқыны кезінде су астында қалады. Оның кейбір телімдерінде шағын көлдер пайда болады. Арнасы ирелеңдеген, жағалаулары жайпақ келеді. Суы қарашада қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Қар, жер асты суларымен толығады. Жайылманың құнарлы шалғын топырағында әртүрлі астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Оларды ауданы ауыл шаруашылығы бірлестіктері пайдаланады. Суы мал суаруға жарамды.

## Дереккөздер
 

Санат:Астрахан ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Ақ айрауық

**Ақ айрауық**, **ақ  өлең** () – астық тұқымдасының айрауық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жерінде — өзен, көл, арық жағаларында, құмды топырақты өңірлерде өседі. Биіктігі 50-120 см, тамыры төсемелі. Жапырағы жіңішке, таспа тәрізді келеді. Гүл шоғыры үлкен, сыпыртқы басты, масақшалары қоңыр, күлгін түсті болады. Маусым — шілдеде гүлдейді. Ақ айрауық — құнарлы мал азығы.

## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Астық тұқымдасы
Тән

**Тән** – адам жанының мекені, дүниедегі тіршілігін атқаруға мүмкіндік беретін физикалық денесі. Тән саулығы, тазалығы, сұлулығы адамның сыртқы келбетінен көрініс беретін жағымды қасиеттер ғана емес, сонымен қатар адамның ішкі жан дүниесін сипаттайтын белгі, адам жанының саулығы мен тазалығына негіз болатын алғышарт ретінде танылады. Тән жанмен өзара тығыз байланыстағы, өзара ықпалдастықтағы үйлесімді құбылыстар ретінде көрініс береді. Жанды көзбен көріп, қолмен ұстауға келмейтіндіктен де Тән жанның шұғылаланған сәулесі яки көлеңкесі ретінде немесе жанның барлығын айқындайтын қарама-қарсы құбылыс ретінде де үнемі қатар айтылады. Тән құмары, Тән қызығы, Тән рақаты, т.б. тіркестерде Тән сөзі – нәпсі ұғымының баламасы ретінде қолданылады. “Тән – жанның терезесі” деген түсінік ежелден келе жатқан Тәннің жанмен ықпалдастығын, үйлесімін айқындайтын ұғым. Демек, Тән жанның тек тіршілігі үшін ғана қажет емес, оның көркейіп өсуіне, тәрбиеленіп қалыптасуына, дүниетаным көкжиегінің кеңеюіне ықпал ететін таным көзі.

## Сілтемелер


Санат:Жантану
Санат:Адам денесі
Автоматтар теориясы

**Автоматтар теориясы** — теориялық кибернетиканың дискретті ақпараттың түрлендіргіштерін зерттейтін саласы. 

Ол есептеуіш машиналарды жобалауға және биология, экономика тағы басқа күнделікті өмір талабы аса қажет еткен ғылым салаларындағы ақпараттарды қайта өңдеу процестерінің математикалық модельдерін жасауға байланысты пайда болды.Автоматтар теориясы Автоматтар теориясының негізі абстракт автомат пен автоматтар композициясы ұғымдарынан тұрады. Абстракт автомат ұғымы қарастырылатын қондырғыны, яғни өзі жүзеге асыратын ақпараттарды қайта өңдеу алгоритмі тұрғысынан сипаттайды. Автоматтар композициясы қондырғыны оның құрылысы тұрғысынан қарастырады. Қазіргі автоматтар теориясы — сан алуан мәселелері бар және жан-жақты қолданылатын дербес ғылым саласы.

## Дереккөздер


Санат:Теориялар
Автометаморфтану

**Автометаморфтану** - ( — өзім,  — өзгеремін) — суына бастаған магмадан магмалық тау жыныстарының қалыптасуы кезінде болатын процестер жиынтығы.

Мұның нәтижесінде қалыптасып жатқан магмалық тау жыныстары өзгерістерге ұшырайды. Бұл өзгерістер негізінен магмалық тау жыныстарының кристалдануы кезіндегі температура мен қысымның азаюына және магманың қатайып үлгерген бөлшектеріне балқыма қалдықтардың, ұшпа заттардың, гидротермалды ерітінділердің тигізер әсеріне байланысты. Автометаморфтану процесі: нақтылы магмалық (температура 6000С-тан астам), пневматолиттік (600-3750С) және гидротермалды (3750С) сатыларға жіктеледі. 

Автометаморфтанудың мысалы ретінде спилиттердің альбиттенуін, перидотиттердің серпентиниттенуін, аляскиттердің грейзенденуін, негізді және орташа қышқыл жанартаутекті тау жыныстарының пропилиттенуін т.б. процестерді атауға болады. Автометаморфтанудың нәтижесінде қалыптасқан тау жыныстарының көпшілігі құрамына пайдалы кентас бөліктерін де қосып алады. Сондықтан олар кен іздестіру кезінде сенімді сілтеме рөлін атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Метаморфтық тау жыныстары
Ақ алмас

**Ақ алмас**  — болаттан жасалған қару. Қанжар, семсер, қылышты кейде жасалынған болатының түріне, сапасына қатысты ақ алмас деп атаған. Бұл атау қазақ ауыз әдебиетінде жиі кездеседі. Сондай-ақ, алмастың түсіне қарай қарулардың қызыл алмас, көк алмас деген түрлері болған. Сапасы жағынан ең жақсысы қызыл алмас, одан кейін ақ алмас саналған. Шығыста асыл болаттардың (алмастардың) шам (дамаск), табан (қаратабан), хорасан деген түрлері кең танымал болған. Әр алмастың шынықтырылу, жасалу әдісі құпия сақталған.
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Тарих