open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Телефонды электр сигналдары

**Телефонды электр сигналдары** () — хабарды уақыт бойынша тарататын уақыт функциясы. 

Электр сигналдары ереже бойынша аз уақытты және төменгі жиілікті болып келеді. Сондықтан, оларды тек сымды және кабельді желілермен беруге болады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Санат:Телефония
Айналдыра қыздыру

**Айналдыра қыздыру** (Нагрев при вращении) — бұйымды жылу көзіне қатысты айналдырып қыздыру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бақтығұл Итемгенов

**Бақтығұл Итемгенов** (1917 – 1997, Маңғыстау ауданы) – соғыс ардагері, капитан, 1941 жылдың қазан айынан бастап, Солтүстік, Батыс майдандарында бөлімше командирі болған тұңғыш қазақ офицерінің бірі.

* Майданнан оралған соң Маңғыстау ауданы партия, кеңес органдарында басшы қызметтер атқарған.
## Марапаттары
* Қызыл жұлдыз ордені
* бірнеше медальдар
* Жоғарғы Бас Қолбасшының алғыс қағаздарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1917 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Маңғыстау ауданында қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Айналдырғыш үстел

200px|thumb|Айналдырғыш үстел
**Айналдырғыш үстел** (Стол поворотный) — ауыр ірі габаритті дайындамаларды мерзім-мерзім айналдырып отыруға мүмкіндік беретін дөңгелек үстел.
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Телефондық хабар

**Телефондық хабар** () — белгілі, арнайы формада көрсетілген, таратуға арналған ақпарат. Телефон, факс, радио, теледидар арқылы немесе телеграф және т.б. арқылы берілетін кейбір мәліметтер телеграмма мәтіні формасында беріле алады. Хабар уақыт функциясы болуы мүмкін, мысалы телефон сөйлескендегі әңгіме, телеметрлік мәліметтерді беру кезіндегі температура, қысым және басқалар. Хабардың уақыт функциясы болмауы да мүмкін (мысалы, телеграмма мәтіні, қозғалыссыз бейне және т.б.).

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Телефонды-факсимильді аппарат

**Телефонды-факсимильді аппарат (Телефакс)** () — өндірістер мен ұйымдарда орнатылатын, ақпараттарды қабылдап-таратуға факсимильді аппараттарды пайдаланатын құрал. Телефакс телефон желілері және мәліметтерді тарату желілері базасында құрылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Айналдырық

**Айналдырық** (шпиндель;  ) 
# білдектің дайындаманы немесе құралды бекітуге арналған айналма тетігі; саймандарды немесе дайындаманы бекітуге арналған білдектің айналып тұратын тетігі.
# илем орнағының қозғалтқыштан білікшелерге қозғалыс күшін беретін білігі; 
# құбыржол арматурасының газдың немесе сұйықтың ағынын басқаруға арналған тетігі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Тензорезистор

**Тензорезистор** () — өзіне берілетін механикалық күштеуден туындайтын деформация салдарынан өзінің электр кедергісін өзгертетін резистор. Т. материалының негізгі сипаттамасы — тензосезгіштік коэффициенті (к) электр кедергісінің салыстырмалы езгерісінің салыстырмалы деформация шамасына қатынасы түрінде анықталады. Металдар үшін (*[[нихром]]*, константан, **Ni, Мо, Pt** негізіндегі балқымалар) к=2 — 14; ШО кристалдар (Ge, Si және басқалары) к=100 — 200. Т, негізінен, механикалық күштерді, қатты денелер деформациясын өлшеуіш түрлендіргіштердің (тензодатчиктердің), сондай-ақ қысымды немесе механикалық күшті электр сигналына түрлендіргіштерде, мысалы, микрофондарда, дыбыс алғыштарда сезгіш элемент ретінде қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ишан Қожа жер асты мешіті

**Ишан Қожа жер асты мешіті** – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген дәстүрлі діни сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласының оңтүстік жағынан 30 км жерде орналасқан.

## Сипаты
Мешіт Ишан қожа қорымының (кейбір деректер бойынша Сейіт қожа) шетіндегі төбенің жартасынан қашалып жасалған үңгір ғимарат. Мешіттің кіреберісі оңтүстікке қараған; аласалау дәлізіне өңделмеген беті тегіс тастар төселген. Шығысындағы намаз оқитын бөлменің оңтүстік қабырғасынан михраб қашалып жасалған. Мешіт құрылысы жақсы сақталған. 18-19 ғасырлардағы дәстүрлі діни сәулет өнерінің ғимаратына жататын мешіт жанындағы қорымда 50-ге тарта ескерткіштер шоғырланған. Ел аузындағы және тарихи деректерге қарағанда бұл өңірде 18-19 ғасырларда балық аулау кәсіпшілігімен айналысқан түрікменнің қожа тайпасының елі жайлаған. Осыған байланысты қорымдағы ескерткіштерде белгіленген таңбалардың көбі қожа тайпасының, яғни шеңбер тәрізді, тек аз ғана бөлігі ғана адай тайпасының қабіртастары саналады.
Мешіт құрылысы Маңғыстау облысы әкімінің шешімімен 2002 жылы жергілікті дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысы мешіттері
Тербелмелі жиілік генераторы

**Тербелмелі жиілік генераторы** () — жиіліктің орташа мағынасының төңірегінде, белгілі бір шектерде автоматты түрде өзгеріп отыратын жиіліктердегі электромагнитгік тербеліс туғызатын генератор. Панорамалық радиоқабылдағыштарда, радиотехникалық құралдардың, мысалы, теледидардың параметрлерін өлшеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Тербелмелі контур

**Тербелмелі контур** () — сыйымдылығы **С** конденсатордан және индуктивтілігі** L** катушкадан тұратын, сондай-ақ  f_0  1/√LC периодты электр тербелісін туғызатын тұйық контур. Тербеліс конденсатордың электр өрісінің энергиясын катушканың магнит өрісінің энергиясына және керісінше түрлендіру арқылы пайда болады. Тербеліс жиілігі өзара параметрлерімен анықталады. Генераторлардың, күшейткіштердің, сүзгілердің резонанстық жүйесі ретінде пайдаланылады. Реалдық тербелмелі контурда барлық уақытта тербелістің
өшуіне апарып соғатын кедергілер болады. Сыртқы электр қозғаушы күшінің (ЭҚК) көзіне немесе ток көзіне жалғау тәсіліне байланысты тізбекті жене параллельді тербелмелі контур деп ажыратылады.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a8/LC_circuit1.svg

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Тербеліс амплитудасы

**Тербеліс амплитудасы** () — **t**  уақыт бойынша өзгеретін** S** шамасының **S = sin(w/ + w0)** гармоникалық заңына сәйкес тербелісі кезінде жеткен ең жоғарғы мәні. Бірақ өшпейтін тербелістегі **S** функциясының кез келген уақытына сәйкес мәнін де амплитуда деп атайды.

**Тербеліс амплитудасы** - нүктенің тепе-теңдік центрінен ең алыс ауытқуына тең шама.

**Тербеліс амплитудасы** (лат. amplitudo — кеңдік) — тербелістің қарама-қарсы жатқан екі шегінің аралығы..

## Дереккөздер



Санат:Тербеліс теориясы
Иван Васильевич Кабурнеев

**Иван Васильевич Кабурнеев** (1925 ж. т., Павлодар облысы Железин ауданы Петропавловка ауылы) – соғыс және еңбек ардагері, подполковник. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін Харьков танк-техникалық училищесін (1947), М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1961). Машинақұрылыс орталық мин. жүйесінде МАЭК комб-нда 20 жыл қызмет еткен. Ұзақ жылғы еңбегі үшін «Комбинаттың еңбегі сіңген жұмысшысы», «Комбинаттың еңбек ардагері» атақтары берілген. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін», «Соғыстағы еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Василий Егорович Калюжный

**Василий Егорович Калюжный** (1926 ж. т., Ресей, Белгород облысы Ровеньки селосы) – еңбек ардагері. 

1962 жылдан Маңғыстаудағы энергетика өндірісінде, Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының жүйесінде еңбек етіп келеді. 

Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Белгород облысында туғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Тербелістерді модуляциялау

**Тербелістерді модуляциялау** () — радиотаратқыш тарататын жоғары жиілікті электромагниттік тербелістің параметрлерінің бірінен берілетін ақпарат сигналының заңына сөйкес өзгерту процесі. Өзгертілетін параметрдің түріне қарай модуляция амплитудалық, жиіліктік, фазалық болуы мүмкін. Модуляция радиотаратқыштың ажырамас бөлігі болып табылатын модулятор арқылы жүзеге асырылады. Модуляциялауға жататын тербеліс тасымалдаушы тербеліс деп аталады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Термопара

thumb
**Термопара** — технологиялық процестерді әр түрлі автоматтандырылған басқару жүйелерінде температураны өлшеуге арналған термосезімтал элемент, іс-әрекеті Зеебек эффектісіне (термоэлектрлік құбылысқа) негізделген. Дәнекерлеп немесе балқытып пісіріліп тізбектей қосылған әр түрлі (кейде) шалаөткізгіш сымдардан тұрады. Егер термопара құрайтын электр өткізгіш элементтердің қосылған жерінің (түйіспесі) температурасы әр түрлі болса, онда термопара тізбегінде термоэлектр қозғаушы күші (термоЭҚК) пайда болады.

## Дереккөздер

Санат:Термометрлер
Санат:Бергіштер
Уәлибек Әбдірайымов

**Уәлибек Әкімханұлы Әбдірайымов** (12.04.1961 жылы туған, Қоғам аулы) - актер. Қоңырат тайпасының Көтенші руынан. 1985 жылы ҚазмУ-ды бітірген. 1985-1987 жылы Шымкент қаласындағы орта мектепте,1987—88 жылы "Қоғам" мектебінде мұғалім, 1988—93 жылы ауданы мәдениет сарайының директоры, 1993—94 жылы "Тамаша" театрында актер болған. 1994 жылдан Ж.Ақшораевпен бірге ұйымдастырған "Шаншар" әзіл-оспақ театрында қызмет етеді.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
## Дереккөздер
Терморезистор

**Терморезистор** — электр кедергісі температураға байланысты өзгеретін шалаөткізгіш резистор. Терморезистордың температуралық кедергі коэффициенті (ТКК; металдар ТКК-нен ондаған есе артық) айтарлықтай үлкен, механикалық жүктемелерде, әр түрлі ауа райы жағдайында жұмыс істеуге қабілетті, сипаттамалары уақыт бойынша тұрақты, құрылысы қарапайым. Терморезисторды түтікше, диск, моншақ және жұқа пластина түрінде ұнтақтық металлургия әдістерімен жасайды. Олардың өлшемдері 1-10 мкм- ден 1-2 см-ге дейін жетуі мүмкін. ТКК-і оң және теріс **терморезистор** деп бөлінеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Термоэлектрондық катод

**Термоэлектрондық катод** — іс әрекеті термоэлектрондық эмиссия құбылысына негізделген электровакуумдық аспаптың катоды. Қыздыру тәсіліне қарай **тікелей қыздырылатын, жанама қыздырылатын, электрондық қыздырылатын** термоэлектрондық катод деп және алдын ала қыздырылатын және өздігінен қызатын (газоразрядты аспаптар үшін) термоэлектрондық катод деп бөлінеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Термоэлектрондық эмиссия

**Термоэлектрондық эмиссия** — вакуум немесе басқа орта ішінде қызған денелерден (эмиттерлерден) электрондардың шығарылуы. 1882 жылы ашылған, термоэлектрондық эмиссияны ағылшын физигі О.У. Ричардсон зерттеген. Термоэлектрондық эмиссия, негізінде, электрондық шамдар және басқа электровакуумдық және газразрядтық аспаптар жұмыс істейді.

Теріс электродтың жоғары температурасы кезінде одан термоэлектрондық эмиссия туады, ол газда біршама еркін электрондар санын тудырады. Одан әрі газдың оң зарядталған иондары теріс электродқа тартылады және де олардың кинетикаоық энергиясы жеткілікті жоғары болса, онда олар электродқа келіп соққан кезде, одан электрондарды жұлып ала алады.Бұл құбылыс екінші ретті электрондық эмиссия деп аталады. Қалыпты қысым және салқын катод кезінде екінші реттік электрондық эмиссия тек жоғары кернеу кезінде ғана пайда болады. Егерде катод қыздырылған болса, онда өздік разряд электродтардағы онша үлкен емес кернеу кезінде - ақ пайда болады. Мұндай разрядтың бір мысалы 1802 жылы орыс физигі В.В. Петров ашқан электрлік доға болып табылады.
 
## Дереккөздер

Санат:Электроника
Термоэлемент

**Термоэлемент** - тізбектей жалғанған әр текті өткізгіштер мен шалаөткізгіштерден тұратын, жылу энергиясын электр энергиясына (немесе керісінше) түрлендіруге арналған, іс-әрекеті термоэлектрлік құбылыстарды пайдалануға негізделген электр тізбегі (немесе тізбек бөлігі). 

Егер термоэлемент түйіспесін әр түрлі температурада ұстаса, онда тізбекте ТЭҚК пайда болады, ал тізбекті тұйықтаса, электр тогы пайда болады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Күләйша Әбдірайымова

**Күләйша Әбдірайымова** (1935 жылы туған, Түркістан қаласы) — суретші, қолөнер шебері. КСРО және Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі. 1954—86 жылы Қоғам аулындағы клубтың меңгерушісі болған. 1980 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық ХШЖК-не қатыскан. Әбдірайымова ою- өрнек, т.б. ұлттық қолөнері туындыларының шебері. Батыр ана. Отырар ауданының "Құрметті азаматы".
## Дереккөздер


Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Радиотолқын дифракциясы

**Радиотолқын дифракциясы** ( — сыну) — радиотолқынның өзінің таралу жолында өлшемі толқын ұзындығымен
шамалас немесе одан кіші кедергілерден айналып өту құбылысы.
Мысалы, радиолокацияда ұзындығы ұшақ өлшеміне шамалас толқындар
арқылы ұшақты байкау мүмкін емес.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Радиотолқынжол

**Радиотолқынжол** — өзінің ішкі беттері бойынша
радиотолқынды бірнеше мәрте шағылдыру арқылы бір бағытта таралатын арна. Көлденең қимасы дөңгелек, тік бұрышты, П немесе Н
тәрізді металдан, құбырлардан немесе қимасы дөңгелек, тік бұрышты тұтас  электроизоляциялық материалдан жасалады. Олардың көлденең қимасының өлшемдері толқын ұзындығымен шамалас болуы тиіс.
Аса жоғары жиілікті толқын (АЖ) энергиясын радиотаратқыш шығысынан антеннаға беру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Техникалық бақылау

**Техникалық бақылау** — өндірістік процесс барысында іске асырылатын, нормативті-техникалық құжаттардың талабына сай бұйымдардың, материалдардың немесе процестердің техникалық сипаттамаларының сәйкестігін тексеру. Өндірістік процестің қай сатысында іске асырылғанына байланысты **"кірістік", "операциялық" және "шығыстық бақылау"** деп бөлінеді. Кірістік бақылауға "әрі қарай" өңдеу немесе ЭТБ өндірісінде пайдалану үшін кәсіпорынға келіп түскен материалдар мен жинақтаушы бұйымдар жіберіледі. Операциялық бақылау кез келген технологиялық операцияның орындалу барысында немесе оның аяқталуынан кейін іске асырылады. Дайын ЭТБ мен материалдарды, шығыстық бақылауға келмейтін немесе потенциалы жарамсыз өнімді анықтау үшін технологиялық процестің соңғы операциясынан кейін жүргізіледі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Радиотолқынның интерференциясы

**Радиотолқынның интерференциясы** — тікелей толқынның және оның жер бетінен немесе ионосферадан шағылған бөлігінің
қабылдау нүктесінде кездесу әрекеттерінен туындайтын құбылыс. Қабылдау нүктесінде толқындар бір фазада кездессе, онда олар бір-біріне
қосылып қабылданады да сигнал күшейеді, кері фазада кездессе —бірін-бірі әлсіретеді (амплитудалары тең болса бір-бірін өшіреді, тыну құбылысы орын алады).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Данияр Айдарұлы Ақылбаев

**Ақылбаев Данияр Айдарұлы** (1971 ж. т., Алматы) – инженер. Қазақтың ұлы ақыны Абайдың ұрпағы.

Ата-тегі: Абай – Ақылбай – Әлімқұл – Бағфүр – Айдар. Одан Данияр. Санкт-Петербург теңіз институтын мұхиттанушы мамандығы бойынша (1996) және Санкт-Петербург гидрология институтының аспирантурасын бітірген. 1988 – 96 ж. «Маңғыстаумұнайгеофизика» өндірістік бірлестігінде ЭВМ операторы, 1996 жылдан «Маңғыстаумұнайгаз» акционерлік қоғамында инженер-бағдарламашы болып істейді.

## Дереккөздер


Санат:1971 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Санкт-Петербург теңіз институты түлектері
Санат:Санкт-Петербург гидрология институты түлектері
Санат:Маңғыстаумұнайгеофизика тұлғалары
Санат:Маңғыстаумұнайгаз тұлғалары
Техникалық диагностика

**Техникалық диагностика** — электроникада, электрондық техника бұйымдарының (ЭТБ) ақауларын, олардың табиғатын, пайда болу себептерін, біліну жағдайларын анықтауды зерттейді, сондай-ақ ақауларды табудың және іздеудің әдістері мен құралдарын қарастырады. Диагностика жасау — ЭТБ сенімділігін қамтамасыз етудің маңызды жобасы.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Тиын салатын автомат телефон

**Тиын салатын автомат телефон** (). Автомат телефон тиын немесе жетон арқылы сөйлесуді қамтамасыз етеді. Бұл телефондар көшелерде, қоғамдық орындарда арнайы кабиналарда орнатылады. Жедел қызмет көрсету орындарына тегін қоңырау соғу қарастырылған.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Радиотолқынның поляризациясы

**Радиотолқынның поляризациясы** — радиотолқын кеңістікке тарағанда оның құраушыларының бірі болып табылатын электр өрісі кернеулігінің векторы (Е) кез келген бағытта бағытталуы мүмкін. Бірақ ол магнит өрісі кернеулігінің векторына (Н) перпендикуляр. Егер вектор Жер беті жазықтығына перпендикуляр болса, онда радиотолқын *вертикаль поляризациялы*, ал параллель болса — *горизонталь поляризациялы* делінеді. Байланыста және радиохабар таратуда радиотолқыңцы горизонталь
полярлықпен таратады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Толқынжолдар

**Толқынжолдар** өте жоғары жиіліктегі элекгр толқындарын таратуға арналған төртбұрышты немесе жұмыр металл түтікшелері. Олармен берілетін толқын ұзындықтары олардың көлденең өлшемдерімен шамалас келеді. Егер толқынжол диаметрі 6 см болса, онда толқынның ұзындығы да 6 см болып, жиілік ІО10 + ІСУ1 Гц болады. Толқынжолдың коаксиал тізбегінен айырмашылығы оның ішкі сымы болмайды. Толқынжолмен электромагнит толқынының таралуы жарықжолмен сәуленің таралуына ұқсас болады. Диаметрі 6 см толқын жолмен ұзындығы А = 3+10 мм, жиілігі 3- Ю10 +10- ІО10 Гц аумағында жүздеген мың телефон арналарын орналастыруға болады. Толқынжолдармен берілетін сигналдың кең ауқымдылығы және диэлектрлік шығынының аз болуы оның жетістігіне, ал таратылатын сигнал сапасының түтікшенің механикалық деформациясына байланысты болуы толқынжолдың кемшілігіне жатады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Радиоторап

**Радиоторап** – ірі кәсіпорындарда, темір жол вокзалдарында, сол сияқты ірі мекемелерде жергілікті хабарлар таратуға арналған микрофондардан, күшейткіштен, сым желілерінен және қатты сөйлегіштерден тұратын тұйық жүйе; сым арқылы хабар тарату жүйесінің
бас мекемесі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Толқын ұзындығы

**Толқын ұзындығы** () — толқын тербелісінің толық циклінің (периодының) ұзындығы. Оптикалық байланыста, әдетте, үш толқын ұзындығы **0,85; 1,3** және **1,55 мкм** пайдаланылады.

Толқын ұзындығы -Т периодқа тең уақыт аралығында толқын таралатын арақашықтық. Формуласы:
:\lambda = vT = \frac{v}{f} =  \frac{2\pi v}{\omega}.
Бұл жерде v тербеліс жиілігі T тербеліс периоды  лямбыда яғни толқын ұзындығы.

## Дереккөздер



Санат:Толқындық физика
Төлеутай Ақшолақов

**Төлеутай Ақшолақов**(*[[1915]]-[[2010]]*), педагог-ғалым, әдіскер-ұстаз. Педагогика ғылымының докторы (1975), профессор (1980). *«Қазақ тілі мен әдебиеті»* журналынының тұңғыш редакторы. Көптеген әдістемелік оқу  құралдары, зерттеу, монографиялардың авторы. Әуезов *«Қазақ тілі мен әдебиеті»* журналының алғашқы санына  құттықтау жазып (1958), жылы лебіз айтты, ақ батасын беріп, жас ұрпақты туған тілі мен әдебиетке деген сүйіспеншілік рухында тәрбиелейтін  құнды басылым болатынына сенім білдірді. 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.
## Зерттеу еңбектері
Зерттеу еңбектерінде ұлы жазушының шығармашылығына кеңінен тоқталып, оның негізгі кесек туындыларына талдау жасады. *«Шығарманың көркем компоненттерін оқыту»* атты еңбегінде (1968) орта мектепте көркем шығарманы оқып үйрену барысында Әуезов туындыларының сюжеті мен композициясын көптеген мысалдарының бірі ретінде  қарастырып, идея мен түрдің тұтастық бірлігін бұзбай талдау  қажеттігін сөз етті. *«Көркем шығарманың эстетикалық табиғатын таныту»* монографиясында (1975) Әуезовтің оқу бағдарламасына енген шығармаларын оқып үйренуде әр түрлі әдістерді  қолдана отырып, көркем туындыдағы идеялық-эстетикалық мән-мазмүнды ашуды көздеді. Бұл ретте *«Абай жолындағы»*  Қодардың өлімі, Бөжей асы сияқты сюжеттік жетістіктерге эстетикалық талдау жасаудың үлгілерін ұсынды. Ал *«Көркем шығармаға талдау жасау»* деген монографиясында (1983) негізгі ой-түжырымдарын *«Қараш-қараш»* повесін, *«Абай жолы»* роман-эпопеясындағы Абай тағы басқа кейіпкерлер характерлерін талдау негізінде өрбітті. *«Шығарманың көркем айшықтарын таныту»* атты зерттеуінде (1994) *«Қараш-қараш»* повесі мен *«Абай жолы»* эпопеясын үздік шығармалар  қатарында жан-жақты талдады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан педагогтары
Радиохабар тарату

**Радиохабар тарату** — көпшілік тындаушыларға арнап радио арқылы хабар (сөз, музыка және баска ақпарат) тарату; қалың бұқараға үгіт-насихат жүргізудің, жедел ақпарат таратудың негізгі құралы. Хабар тарату орындарынан тыңдаушыға дейін хабар радиотаратқыш — кеңістік — радиокабылдағыш жолымен жеткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Радиоэлектрондық аппаратура

**Радиоэлектрондық аппаратура**  — әр түрлі ортадағы электромагниттік тербелістер мен электрондық процестерді пайдалану арқылы ақпаратты таратуға, қабылдауға, түрлендіруге және өңдеуге арналған техникалық құралдардың жалпылама аты. РЭА түсінігі электрондық техника бұйымдарын элементтік база ретінде пайдаланатын
радиотехникалық аппаратураның барлық түрлерін, инфрақызыл (Иқ )
техникалық аспаптарын, медициналық диагностиканы және т.б. қамтиды. Радиоэлектрондық аппаратураға мысалы, автоматтық басқару мен бақылау, радиолық басқару, электрбайланыс; радиоэлектрондық кешендер (мысалы, ЭЕМ-ры, радиолокациялық станциялар, радиотелескоптар, радионавигациялық аппаратура) жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Толқындық кедергі

**Толқындық кедергі** (). 
*1. Дыбыс тарайтын орта тығыздықтың дыбыс жылдамдығына көбейтіндісі. Электродинамикада кеңістіктің толқындық кедергісі сол ортада тарайтын электромагниттік толқынның электр және магнит өрістері кернеулерінің амплитудаларының қатынасына тең. Беру желісінің толқындық кедергісі сол желінің кез келген нүктесіндегі кернеудің ток күшіне қатынасына тең. Екі сымды фидердің толқындық кедергісі: р = 276/√( ξ )*(lg2a/d). Мұндағы толқындық кедергі, а — екі сымның арақашықтығы, d — сымның диаметрі. Радиотаратқыштың шығыстық кедергісі мен фидердің толқындық кедергісі арасында үйлесімдіктің болмауы пайдасыз энергия шығынына апарып соғады.
*2. Активті кедергіден және реактивтік кедергіден (индуктивтіктер мен сыйымдылықтар әрекеті тоққа қарсы бағытталған) тұратын электрондық тертполюстіктік толық кедергі.
*3. Электромагниттік толқын біртекті жолдың бойымен шағылмай таралғанда кездесетін кедергі толқындық кедергі немесе импеданс деп аталады. Электр және магнит өрістерінің келденең қүраушы векторларының қатынасына тең. Өткізгіштер мен оқшаулағыштардың заты мен құрамына, сондай-ақ экранның сипаттамасына тәуелді. Оммен өлшенеді. Жолдың толқындық кедергісі жүктеме кедергісіне тең болса, "қума толқын" режімі орнайды.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Толық бейнесигнал

**Толық бейнесигнал** () — құрамына өшіру импульстері енгізілген сигнал.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Рамалық антенна

**Рамалық антенна** — рама түріндегі бір орамнан немесе бір-біріне параллель жазықтықтарда орналасқан бірнеше орамнан тұратын антенна. Рама периметрінің ұзындығы толқын ұзындығынан айтарлықтай қысқа. Радиопеленгаторларда, радиокомпас ретінде де қолданылады. Мұндай
антенналардан синфазалы күрделі антенна жасап, теледидар бағдарламасын өте алыстан қабылдауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Радиохабар бағдарламаларын жасау тракты

**Радиохабар бағдарламаларын жасау тракты** — радиохабарды жасайтын радиоүйдегі микрофондардың (магнитофондардың) шығысынан бастап, сол радиоүйдегі орталық аппараттар бөлмесінен тарайтын кабельдер шығыстарының аралығы. Бұл аралықта толық бағдарлама жасауға қажетті студиялар аспаптар (микрофондық және желілік күшейткіштер,микшерлік пульттер,коммутаторлық құрылғылар, дыбыс агрегаттары және т.б.) кешені жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Толық ішкі шағылудың шектік бұрышы

**Толық ішкі шағылудың шектік бұрышы** () — сынған сәуле оптикалық тығыздығы төмен ортаға өтпей, екі ортаның шекарасымен сырғанай бастайтын түсу бұрышы. Оны n1/n2 формуласы арқылы табуға болады. 

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Топтық байланыс арнасы

**Топтық байланыс арнасы** () — бекітілген жиілікте бірнеше радиостанцияның бірігіп жұмыс істеуін қамтамасыз ететін байланыс арнасы. Егер радиостанцияға топтық режім (диспетчерлік) байланысы орнатылса, онда кез келген радиостанцияға хабарды сол арна бойынша таратады және қабылдай алады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Регенеративтік күшейткіш

**Регенеративтік күшейткіш**  — электр тізбегінде қоздырылған тербелістің меншікті энергия шығынының және жүкке берген шығынның сол тізбекке теріс кедергі енгізуі арқылы орны толтырылатын күшейткіш. Теріс кедергі ретінде жартылай өткізгіштік диодтар (мысалы,
туннельдік диод) немесе параметрлік диодтар (варикап) алынады. Шуылы
аз, аса жоғары жиілікті қабылдағыштарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Топтық маршруттау

**Топтық маршруттау** () — бір мезгілде әр бағытта ақпаратты-анықтамалық хабар немесе қызметтік кең жолақты хабар тарату тәсілі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Регенеративтік ретранслятор

**Регенеративтік ретранслятор** — келіп түскен сигналды қабылдаумен, күшейтумен және одан ары берумен қатар, оның регенерациялануын (түрлі бүрмаланулардан тазартылуын) қамтамасыз ететін ретранслятор. Мұндай ретранслятор байланыс қашықтығын арттыруға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Топтық сигнал

**Топтық сигнал** () — 
*1. Радиорелелік байланыста бірінші ретті электр (телефондық, телеграфтық) сигналдарының біріктірілген тобы.
*2. Әр түрлі ақпарат көздерінен келіп түсетін жылдамдығы аз кіріс сигналдарының қосылу нәтижесінде пайда болатын мультиплексордың шығысындағы сандық ағын немесе жылдамдығы жоғары сигнал.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Топтық тарату

**Топтық тарату** () — екі немесе одан да көп хабарды бір станциядан екінші станцияға әрқайсысының аралық қабылдауын растауды қажет етпейтін тарату тәсілі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Алдаберген Қалиұлы

**Алдаберген (Амандық) Қалиұлы** (1940 ж. т., Жамбыл облысы) – теміржолшы.Ташкент темір жол институтын бітірген (1965). Еңбек жолын Ташкент қаласындағы «Ташкент ТВРЗ» болат қорыту зауытында формовщик болып бастады. 1966 ж. жолдамамен Маңғыстауға келіп, алғашқы темір жол құрылысына қатысады. Зейнеткерлікке шыққанға дейін депо шебері, депо бастығының орынбасары, депо бастығы, мекеме кәсіподақ комитетінің төрағасы қызметтерін атқарады. «Құрмет белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Резист

**Резист** ( — кедергі жасау) — сәулелену (УФ, рентгендік, электрондар немесе иондар ағыны және т.б.) әсеріне сезімтал органикалық материал; литографияда берілген топографияның рельефтік жабылғысын қалыптастыруда және төмен жатқан қабатты ойып-өңдеулер әрекетінен қорғау үшін қолданылады.

*Резист* әдетте сұйық композициялар
түрінде (мысалы, органикалық еріткіштегі қосылыстың сәулеленуге
сезімтал полимерлік ертіндісі) жұқа  қабаттарды (сұйық резист) немесе қалыңдығы 10—100 мкм (үлдірлі резист) үлдірлерді қалыптастырады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Топтық хабар

**Топтық хабар** () — бірнеше адреске бір уақытта хабар жіберу процесі. Хабар жіберу барысында нөмір терудің қажеті жоқ.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Резисторлық микросхема

**Резисторлық микросхема** — ортақ төсеніште тек қана резисторлары және жалғаушы түйіспелік сымдары бар интегралдық схема. Әрекеті бойынша резисторлық микросхеманы кернеу (ток) *бөлгіштері* және *резисторлық жиындар* деп бөледі. Оларда жеке резисторлар
автономды турде пайдалануы мүмкін.

Сызбатехникалық құрылымы бойынша резисторлық микросхемады резисторлары бір-бірімен гальваникалык түрде байланыспаған және резисторлары тізбекті, параллель және параллельді-тізбекті байланысқан деп жіктейді. Резисторлық микросхеманы корпуссыз, сондай-ақ стандартты корпустарда жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жейенай Албытов

**Албытов Жейенай** (1954 ж. т., Ақтөбе қаласы) – экономист. Қарағанды кооператив институтын бітірген (1977). 1977 – 83 ж. Ақтөбе облысы Қобда ауданы Ерназар ауылдық тұтынушылар қоғамы басқармасының төрағасы, Геология мин-не қарасты жұмысшылар бөлімінің инспекторы, Ақтөбе облысы тұтынушылар қоғамы шикізат дайындау базасында тауартанушы, Ақтөбе қаласы кооперативтік саудасында директор, 1983 – 94 ж. Маңғыстау облысы қаржы бөлімінде бөлімше бастығының орынбасары, Мұнайлы ауданы қаржы бөлімінің бастығы, «Комсомолмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасының жұмысшыларды жабдықтау бөлім бастығы, 1994 – 2006 ж. Ақтау қаласы Салық инспекциясының бастығы, Маңғыстау облысы салық комитеті бастығының орынбасары болды. 2006 жылдан Маңғыстау ауданының әкімі.
## Дереккөздер
Резисторлы-транзисторлық логика

**Резисторлы-транзисторлық логика**— резисторлық жиынтықтар мен транзисторларда орындалған электрондық
құрылғылар (логикалық элементтер) көмегімен логикалық операциялар
мен басқа дискреттік ақпаратты түрлендіруді жүзеге асыру әдісі.
Осындай логикалық элементтердің салыстырмалы шапшандыгы (шамамен 30-50 не ) аз, бірақ олар кірісте біріктіру коэффициентінің үлкен
мәнін қамтамасыз етеді к > 4.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сисембай Алдабергенов

**Алдабергенов Сисембай** (1933 ж. т., Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылы) – кеңес қызметкері. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1956). 1956 – 60 ж. Шахта, Ленин атындағы орта мектептерде мұғалім, директор, 1960 – 72 ж. Маңғыстау ауданы партия комитетінде насихат және үгіт бөлімінің меңгерушісі, партком хатшысы, аудан мәдениет бөлімінің меңгерушісі, 1972 – 89 ж. аудан жоспарлау комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1990 – 91 ж. ауылдық кеңес атқару комитеті төрағасының орынбасары. «Еңбекте үздік шыққаны үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медальдарының иегері. Халық шаруашылығының жоспарлау ісінің үздігі.

## Дереккөздер


Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Өрісбай Алданов

**Өрісбай Алданов** (1902, Маңғыстау ауданы, Бозащы ауылы– 1992, Маңғыстау облысы, Қазақстан) – еңбек ардагері, жылқышы және шежіреші.

## Өмірбаяны
1944 – 1984 жылдары Бозащы ауылында жылқышы болған. Сонымен қатар ел арасында халық ақындары Абыл, Орақ, Сәттіғұл мұраларын, Иса, Досан, Сүйінқара батырлар туралы деректерді кейінгі ұрпаққа жеткізуші, шежіреші болып табылған.

1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақстан ауыл шаруашылық күніне қатысқан. 

## Марапаттары
*Еңбек Қызыл Ту ордені.

## Дереккөздер


Санат:1902 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан шежірешілері
Тораптық жалғағыш интерфейсі

**Тораптық жалғағыш интерфейсі** () — тораптық жалғағыш арқылы қосылған жүйедегі процессорлық порттар желісі *[PPN]* мен шеткері порттар желісі *[EPN]* арасындағы орталық.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Резонанстық жиілік

**Резонанстық жиілік**— гармоникалық сыртқы күш пен еріксіз тербелістер арасында, жүйеге бастаудан берілетін барлық энергия шағылмай, жүйенің үйкеліске түсетін элементтеріндегі шығындарын жоя отырып, өзінде жұтылатын жағдайында, сондай-ақ фазалық қатынастардың орнауына сәйкес келетін сызықты тербелмелі жүйедегі еріксіз гармоникалық
тербелістердің орныққан жиілігі. Бұл жағдайда тербелмелі жүйеде
резонанс деп аталатын тербелістер амплитудасының шүғыл ұлғаю құбылысы байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Резонанстық күшейткіш

**Резонанстық күшейткіш** — селективтік тізбектен тұратын күшейткіш. Радиоқабылдағыштарда жоғары және аралық жиілік сигналдарын күшейту үшін қолданылады. Жоғары жиілікті күшейткіш ретінде жұмысшы диапазонды бабына келтірілсе, аралық жиілікті күшейткіш ретінде бекітілген (фиксированный) жиіліктегі тербелісті күшейтеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Алдияр ишан Ниязұлы

**Алдияр Ниязұлы** (1839 жыл – 1888) – ишан. Бұхарадағы Көкілташ медресесінде сегіз жыл оқып, араб, парсы, түрік тілдерін меңгеріп, жаратылыстану, тарих, математика ғылымдарынан мол мағлұмат алған. Елге оралғаннан кейін мектеп ашып, бала оқытады. Алдияр ишанның шәкіттер тәрбиелеумен қатар ауырып-сырқағандарды емдейтін емшілік қасиеті де болған. Ол жөнінде ел арасында бірқатар әңгімелер сақталған. Бейіті Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Қарауылкелді станциясынан 7 км жерде орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Көкілташ медресесінде (Бұхара) оқығандар
Ақылия Турағұлқызы Оразбаева

**Ақылия (Ақыш) Турағұлқызы Оразбаева** (*[[1901]]-[[1990]]*), Абайдың бауырына салған немересі, сондықтан әкесі Турағұлды - аға, атасы Абайды - әке деп атаған. 

*«Ақылия»* (*араб сөзі, ақылды, зейінді деген мағына береді*) деген атты Абайдың өзі қойған. «Мың жылдық жаулық та жоқ, мың жылдық достық та жоқ» деп, Ақылия туғанда Оразбай Аққұлұлымен бесік  құда болған. Ақылия 1917 жылы 7 шілде күні Санияз Медеуұлы Оразбаевқа тұрмысқа шықты. Абайдың кенже баласының  ұзатылуына ерекше тосын сый жасау мақсатымен, Ә. Шәкәрімнің *«Жолсыз жаза»* хиссасы негізінде *«Еңлік - Кебек»* пьесасын жазып, Ералы жазығындағы Ойқұдық деген жерде, Әйгерімнің киіз үйінде, Ақылияның  тойы үстінде сахнаға шығарды. 1918-[1922 жылдар] арасында Алашорда көсемдері [Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, М. Дулатов, С. Торайғыров тағы басқа қазақ қайраткерлері бастарына  қиыншылық туғанда, осы үйге келіп бас сауғалаған. Күйеуі Санияз Оразбаев 1931 жылы кеңес өкіметіне қарсы астыртын ұйым  құрды,  қарулы көтеріліс ұйымдастырды деген айыппен түрмеге  қамалып, атылып кетті. Ақылия Абай атындағы опера және балет театрында Уәсила Мағауияқызы екеуі ұзақ жылдар бойы тігінші болып еңбек етті. 1945 жылы Әуезовтің ұсынысы бойынша, Абайдың ұрпақтарына арнайы үкімет зейнетақысы тағайындалды. Ақылия да сол тізім бойынша жәрдемақы алып түрды. Ақылия Абайдың өмірі мен шығармашылығына қатысты көптеген деректер берген, Әуезов туралы естеліктер жазып  қалдырған зиялы адам.

Ақылияның шілдеханасында Оразбай құтты болсын айта келіп, Абайға немерелер татулықтың ұйытқысына айналсын деген тілекпен бесік құда болуға өтініш білдіреді. Абайдың өсиеті бойынша Ақылия бойжеткен соң, Оразбайдың Медеу деген баласынан туған Санияз есімді немересіне тұрмысқа шыққан. Жастардың 1917 жылғы 7 шілде Ойқұдықта өткен некелесу тойында М. Әуезовтың «Еңлік-Кебек» пьесасы қойылып, қазақтың Европалық үлгідегі ұлттық театр өнерінің тұңғыш сахнасы ашылады. Абай төңірегіндегі Әуез, Әйгерім, Омархан, Шәкәрім, Көкбай сияқты кісілерді жақын біліп өскен Ақылия кезінде Әуезовке мол құнды деректер берген. Абай аулына өр уақытта келіп-кеткенінде А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Дулатовтар Ақылия қолынан дәм татып, 1918 ж. қысында Шұнайдың баурындағы Садыр қыстағында отырған Санияз бен Ақылия үйінде денсаулығы нашарлаған С. Торайғыров бір қыс жатып, қымызбен емделіп қайтады. Абайдың жаңашыл әдеби мектебінің алып өкілдерінің бірі С. Торайғыровтың бірқатар жырлары осы кезеңде жазылған. Ақылия Алматыдағы Қазақстан Республикасының опера және балет театрында ұзақ жылдар бойы апалы-сіңлілі Уәсила екеуі Абай аулы, Абай заманы, Тобықты елі киім үлгілерін тігетін бірден-бір шебер болды. Ақылияның Абай жайындағы естелік-әңгімелері КСРО халық артисі Қ. Қуанышбаевтың ақын бейнесін сомдауына көп әсерін тигізді. Ақылияның Оразбай - Абай ауылдарында болған қиян-кескі оқиғалар туралы естеліктері Абайдың әдеби-мемор. музейі қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1901 жылы туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Тосқауылдық каскад

*'Тосқауылдық каскад* — радиотаратқыштар мен радиоқабылдағыштардың алдыңғы каскадына кейінгі каскадтың ықпалын жоятын каскад. Эмиттерлік қайталағыш тосқауылдық каскад рөлін атқара алады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Петр Вагапович Алексеев

**Алексеев Петр Вагапович** (1809 ж. т., Уфа губерниясы – ө. ж. б.) – әскери топограф. 1832 ж. Ново-Петровск (Қызылтас) қамалының геодезиялық түсірімін жасады. Қайдақ, Қаракешу, Өліқолтық шығанақтарының картасын сызды. Бозащы, Солтүстік Үстірттің топографиялық сипаттамасын жазды (1851 – 52 ж.). Өңірдегі 9 тарихи ескерткіштің суретін салған. 1838 – 40 ж. генерал Перовскийдің Хиуа, 1841 ж. подполк. Бларамбергтің Хиуа, Бұқара экспедицияларына қатысты. 1843 – 47 ж. Орынбор губерниясында түсірім жасап, қазақ даласының картасын сызды. 1855 ж. Орыс геогр. қоғамының жаршысында Жем өзенінің сипаттамасын жариялады. Алексеевтің Бозащы қазақтарының тұрмыс-салты туралы жазғандарының үзіндісі С.Асфендияров құрастырған «Қазақстан тарихы» очерктеріне енді.

## Дереккөздер


Санат:1809 жылы туғандар
Санат:Топографтар
Төменгі жиілікті күшейткіш

**Төменгі жиілікті күшейткіш** () — адамның орташа есіту жиілігіндегі (16—20 000 Гц) электр тербелістерін күшейтетін құрылғы. Шығысқа жалғанған жүктің түріне қарай — резисторлық және трансформаторлық күшейткіштер деп бөлінеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Владимир Николаевич Алексеев

**Алексеев Владимир Николаевич** (1925 ж. т., Көкшетау облысы) – соғыс ардагері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстағы, тылдағы ерліктері үшін бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Максуд Алиханов-Аварский

**Алиханов-Аварский Махмуд** (туған жылы белгісіз – 1905, Тбилиси) – генерал-майор. Ұлты – лезгин. 1873 жылы Хиуа жорығына Бас штаб атынан жылнамашы офицер болып қатысқан. Полковник Ломакин жасағының құрамында Кендірліден Хиуаға дейін болып, кейіннен бұл туралы «Хиуаға жорық» атты еңбек жазған. Алиханов-Аварский еңбегінде ұрыс қимылдарына қоса қыр елінің тұрмыс-салты, кәсібі, тарихи ескерткіштері туралы да көп мағлұматтар қалдырған. Әскери сот үкімімен әкімшілік жазаға тартылған ол 1880–1881 жылы Ахал-Теке жорығына қатардағы жауынгер ретінде қатысып, Адай жасағының құрамында ерлік көрсетіп, қайтадан офицер атағын алады. 1905 жылы көтеріліс кезінде эсерлердің оғынан қаза тапты.

## Дереккөздер
Жолдас Алмұратов

**Алмұратов Жолдас** (т.ж.б., қазіргі Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Ауыл шаруашылық саласында еңбек еткен. Қызыл жұлдыз орденімен, «Ерлігі үшін», «Сталинград үшін шайқас», «Ленинградты қорғағаны үшін», т.б. мерекелік медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Тораптық станция

**Тораптық станция**. Тораптық станция селолық аймақтың елді-мекендерінде орналасады. Ол селодағы елдердің телефон байланысын қамтамасыз етуге арналған. Тораптық станция бір мезгілде осы тораптық станцияға қосылған соңғы станция абоненттерімен байланыс кезінде, осы желідегі басқа АТС абоненттерімен жене қалааралық телефон желісіне (МТС) шыққан кезде транзиттік тораптың қызметін атқарады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Транзакция

**Транзакция** (, келісім) − тек қана толығымен жасала алатын, мағыналы, минималды түрде логикалық тұрғыдан ойластырылған операция. XX ғасыр басында бұл термин "трансакция" болған еді, қазіргі кезде "транзакция" жазылымына ие.
*1. Деректер базасын бір қарама-қайшы емес күйден екіншісіне аударып кіретін хабар; деректер базасын езгертуге сұраныс. 
*2. Топтық операция.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Мұрат Алдажанұлы Алпанов

**Алпанов Мұрат Алдажанұлы** (1951 ж. т., Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – мұнайшы. 1972 – 87 ж. мұнай барлау мекемесінде слесарь, көлік жүргізушісі, бұрғышының көмекшісі, оператор болды. 1995 жылдан «Қаражанбасмұнай» мекемесінде Мұнай өндіру цехының аға-операторы. «Құрмет белгісі» орденімен (2001), мерекелік медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Транзистор коллекторы

**Транзистор коллекторы** () — биполярлық транзистордың шығыс электроды немесе облысы. Ол транзистор базасынан берілетін кернеу арқылы заряд тасымалдаушыларды (ЗТ) тартып, жинап алады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Лавалық үстірт, жанартаулық үстірт

**Лавалық үстірт, жанартаулық үстірт** - лава массасының жер бетіне құйылуының нәтижесінде пайда болатын жер бедерінің пішіні. Лавада тік жарықшақтардың тым жиі болуына сәйкес оның бетінде өзен торы (тар аңғарлар, терең каньондар) нашар дамыған (мысалы, Грузиядағы Ахалкалак үстірті, Солтүстік Америкадағы Колумбия үстірті, Үндістандағы Декан үстірті).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Транзитті жалғанатын телефон торабы

**Транзитті жалғанатын телефон торабы** (). Қалааралық телефон станцияларыңда соңғы және транзитті жалғанулар орнатылады. Транзитті жалғануды тональді жиілік (ТЖ) арналары арасында қалааралық байланыстың әр түрлі бағыттарында орнатады. Қалааралық станцияларда транзиттік жалғану үшке бөлінеді: **тұрақты, кесте бойынша, уақытша және талап ету** бойынша. Транзитті жалғанулар екі және төрт сымды деп те бөлінеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Лавразия

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Лавразия"]]

**Лавразия** - палеозойдың орта кезінде пайда болған және Оңтүстік жарты шардың Гондвана материгінен кең теңіз алабымен — Тетис мұхитымен бөлінген жердің Солтүстік жарты шарындағы болжамды материк. Кейінірек (мезозойдың орта кезінде) Атлант мұхитының пайда болуына байланысты Лавразия екі бөлікке - Солтүстік Америка мен Еуразияға бөлініп кетті.

## Дереккөздер

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Алшын Меңдалыұлы

**Алшын Меңдалыұлы** (15 сәуір 1895 жыл, Маңғыстау түбегі – 9 желтоқсан 1979 жыл, Жыңғылды) — шежіреші, шешен, би. Мұсылманша білім алған. Жасынан Маңғыстау, Атырау өңірінің Сейіт, Мәтжан, Тілеген, Айдар, Сырым, т.б. билерінің шешендік дәстүрін өнеге тұтып өседі. Ауылдық (1920–1937), ауданы (1956–1957) кеңестерде қызмет істеді. 1937 жылы «халық жауы» атанып, Атырау қаласындағы түрмеде (1937–1940) отырып, Новосібір облысына жер аударылды (1940–1945). Дербес зейнеткерлікке шығып, өмірінің соңғы жылдарында Маңғыстау елінің бағзы әдет-ғұрпы, тұрмыс-тіршілігі, ауызша тараған ататек шежіресі жайында еңбектер жазды. «Кіші жүз және Адай шежіресі» аталатын көлемді қолжазбасы ҚР Орталық мемлекеттік мұрағатында сақтаулы.

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Тобыш – Ораз – Жайық – Әлмәмбет – Шоңай – Тоқсанбай – Даң – Құлынбай – Қамысбай – Меңдалы – Алшын

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан шежірешілері
Ғани Меңтайұлы Карин

**Ғани Меңтайұлы Карин** (1946 ж. т., Батыс Қазақстан облысы Орда ауылы) – әкімшілік қызметкері. Гурьев (қазіргі Атырау) педагогикалық инcтитутын (1966), АқтМУ-ды (2004) бітірген. 1966 – 68 ж. мектепте мұғалім . 1969 – 2006 ж. Ембі ауданы комсомол комитеттінің 1-хатшысы, Маңғышлақ облысы комсомол комитеттінің 2-хатшысы, Ералив ауданы партия комитеттінің хатшысы, Маңғышлақ облысы партия комитеттінің аппаратында жауапты қызметкер, Маңғыстау облысы кеңесінің, облысы мәслихаттың аппараттарында бөлім бастығы, аппарат жетекшісі болды. 2006 жылдан «Нұр Отан» партиясының облысы бөлімшесі төрағасының кеңесшісі, 2007 жылдан облысы «Огни Мангышлака» газетінің бас редакторының орынбасары. «Құрмет» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тропосфералық байланыс

**Тропосфералық байланыс** () — тропосфера қабатының электрлік біртекті болмайтынына байланысты одан сантиметрлік және дециметрлік радиотолқындардың шағылысуына негізделген байланыс. Көбіне телефон жене телеграф байланысы үшін қолданылады. Байланыс қашықтығы — 1000 шақырымға жетеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Аманбұлақ

**Аманбұлақ** – Маңғыстау ауданындағы бұлақ. Шетпе – Таушық автомобиль жолы бойында, Тұщыбек ауылының батысындағы Қаратаудың оңт-не қараған сайында. 

Суы тұщы, аздаған күкірт дәмі, күлімсі иісі бар. Бұлақ көздерінің аяғын бөгеп топса жасап, Төлеп батырдың бір ұрпағы Аман егін еккен, жеміс ағаштарын отырғызған. Бұлақ аты сол адамның атымен аталған. Бертінде бұлақ басынан артезиан құдығы қазылған. Сауда нүктелері, дәмхана, аялдама салынды. Аманбұлақ қазір жолаушылар тоқтап, демалатын бекет саналады.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Санат:Қазақстан бұлақтары
Айналдырық жиынтығы

**Айналдырық жиынтығы** (Шпиндельный блок) 
# білдектің айналдырықтың (немесе айналдырықтардың) мойынтіректерін орналастыруға арналған тесіктері бар бөлігі; 
# білдектің басқа қызмет элементтерімен жиынтық құрайтын айналдырық (немесе айналдырықтар) түзілімі.
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тура сигналдау

**Тура сигналдау** () — жиынтықта алынған үнді-батырмалық сигналдарды пайдаланушының сөздік терминалынан қашықтағы есептеу жабдығына тарату. Қосатын жолдың сигналдау типі үндік немесе дискілі нөмір жиынтығы деп белгіленген бе және шақырыстарды жіберуші станцияның үндік немесе дискілік нөмір жиынтығы бар ма дегенге қарамастан бұл сандық деректерді қосатын жол бойымен **DTFV-сандар** [екіүндік көп жиіліктік сигналдау] түрінде жіберіледі. Мұндай тәсілге үндік пошта аппаратының немесе автоматтандырылған оператор қызметінің шақыруы жатады. Қосылыс, бәрінен бұрын, шығатын, қосатын жол арқылы орнайды. Содан соң есептеу жабдығымен өнделуі тиіс ақпарат таратуға арналған қосымша сандар теріледі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Шоқай Амандықов

**Амандықов Шоқай** (1924 ж. т., Маңғыстау ауданы Ортаеспе ауылы – 2002) – партия, кеңес қызметкері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 – 49 ж. аудан партия комитетінде хатшының көмекшісі, нұсқаушы, бөлім бастығы, 1949 – 58 ж. «Сталин жолы» газетінің редакторы, 1958 – 61 ж. Октябрьдің 40 жылдығы ұжымшарының төрағасы, 1967 – 82 ж. облысты қамтитын ауданаралық дайындау кеңесінің директоры болды. 2 мәрте «Даңқ» орденімен, «Ерлігі үшін», т.б. жауынгерлік медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Тұйықталған теледидарлық жүйе

**Тұйықталған теледидарлық жүйе** () — кеңістікке немесе кабель арқылы сыртқа берілмей шектелген кәлемде пайдаланылатын теледидарлық жүйе. Өндірісте, медицинада, көлік құралдарында, полицияда қосалқы меселелерді шешу үшін қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Каскортранссервис

**«Каскортранссервис»** – «Каскор» компаниясы құрамындағы акционерлік қоғам. Іргесі 1961 ж. құрылған. 1964 ж. Каспий маңы кен-металлургия комбинаты құрамындағы шағын темір жолы цехы болды. 1980 ж. «Каспий темір жол көлігі кешені» өндірістік бірлестігіндегі темір жол көлігі басқармасы болып қайта құрылды. Қазіргі таңда «Каскортранссервис» АҚ қуатты, техникалық тұрғысынан жабдықталған, мыңдаған жүк жіберушілер мен жүк алушыларға қызмет көрсететін темір жолы көлігі мекемесі саналады. Ол ҚР «ҚТЖ» ҰК темір жолы магистралі мен Ақтау халықаралық теңіз сауда портының негізгі тоғыстырушы, байланыстырушы буыны болып табылады. Бұл кешенді мекеме Ақтау – Ноушарх (Иран), Ақтау – Бақы (Әзірбайжан) және Ақтау – Оля (Ресей) халықаралық паромдық қатынастардың маршрутын байланыстырады. Кәсіпорынның темір жолы көлігімен 2 млн. м2-ден астам қиыршық қоспалары, шағылтас және т.б. құрылыс материалдары жеткізілді. Жүк тасымалдау қызметінің металл, мұнай өнімдері, астық, тұрмыстық пайдалану тауарлары, т.б. жүктердің табиғи түрлері 2000 – 2006 жылдар аралығында 37,5 млн. т-дан асып, 3 есеге өсті. 550 адам жұмыс істейді. Кәсіпорынның алғашқы бастығы В.Н. Щетинин болды (1980 – 1992).  Кейінгі басшылары: Г.М. Исаков, В.Титухин, Ю.Д. Проконенко. 1997 жылдан кәсіпорынды В.Гедз басқарып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы кәсіпорындары
Құрбан Непесұлы Аманиязов

**Құрбан Непесұлы Аманиязов** (1932 жыл, Форт-Шевченко – 2015 жыл, Алматы) — кеңес, түрікмен және қазақ геолог-ғалымы, 400-ден астам еңбектердің авторы, геологиялық-минерал ғылыми докторы (1968), профессор (1970), Түрікменстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1981).

## Өмірбаяны

Түрікменстан мемлекеттік университетін бітірген (1957). 

1960 - 1968 - Түрікменстан Ғылым Академиясының Геология институтының аға ғылым қызметкері, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары болды. 

1968 - 1981 - Түрікмен мемлекеттік университетінің физика-география кафедрасының профессоры болды.

1988 - 1992 - Түрікмен мемлекеттік университетінің геология институтының директоры болды.

1988 - 1992 - Түрікмен политехникалық институтының кафедра меңгерушісі болды.

1992 - 1995 - Түрікменстан Ғылым Академиясының Каспий теңіздің экологиясында лаборатория меңгерушісі болды. 

1995 жылдан Ақтау университетінің кафедра меңгерушісі қызметін атқаруда.

## Ғылыми еңбектері
Тұран ойпатының мұнай, газ, көмір, күкірт, тұз, т.б. кен байлықтары, Копетдаг, Балқан, Гиссар тауларының, Үстірттің және Каспий теңізінің геологиясы туралы жазылған 300-ге тарта ғылыми еңбектердің, 20 монографияның авторы. «Биостратиграфия және Түрікменстанның жоғарғы юра қабаттарының зоогеографиясы» (1971), «Түрікменстанның оңтүстік-батыс өңірінің мұнай-газ кен орындарының геологиясы» (1985), «Палеография және Орта Азияның батыс аймағының жоғарғы юра қабаттарының қазбалы байлықтары» (1989), «Түрікменстанның солтүстік-батыс, Маңғыстаудың оңтүстік аймағы мен Үстірттің мезозой қабаттарының геологиялық құрылысы» (1989), т.б. монографиялардың авторы. 

Аманиязов Абайдың қара сөздерін, қазақ ертегілерін түрікмен тіліне аударған.

## Марапаттары

*«Жоғары оқу орындарының үздігі» (1981).

*Түрікменстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасы (1982).

*КСРО-ның Бүкілодақтық халық шығарма көрмесінің алтын медалі (1984).

*Халықаралық геологтар 27-конгресінің алтын медалі.

## Сілтемелер
*Мұнайлы Астана - ОТАШЫ ҚЫЗ

## Дереккөздер

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Түрікменстан ғалымдары
Айналмалы кермелеу

**Айналмалы кермелеу** (Вытяжка ротационная) — дайындама қимаүлгімен немесе құралбілікпен бірге айналатын, ал аунақша түріндегі сықпақұрал қимаүлгіге карай жанама бағытга қозғалатын процесс.
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау