open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арматуралық жұмыстар

**Арматуралау жұмыстары** — 
# арматура дайындау барысында орындалатын жұмыстар;
# арматураланған құрылғыларды пайдаланылану арқылы істелетін құрылыс жұмыстарының бөлігі.
Арматуралық жұмыстар — темір-бетон құрылымдарының арматураларын пішінге келтіру немесе оларды тиісті жеріне орнату жұмыстарының жиынтығы. Арматура өзекшелер  диам. 10 мм-ге дейінгі болаттан нүктелеп балқытып біріктіретін машиналармен түйістіріліп, арнайы қайшылармен кесіледі. Бұл процесс құрамында негізгі технологиялық цикл агрегаттарынан басқа тасымалдауға, ұзындық өлшеуге, бекітуге т.б. арналған жабдықтары бар автоматтандырылған ағынды желілермен де орындалады. Арматура торлары мен каркастары болат шыбықтарды электрмен нүктелеп және доғалап балқыта біріктіру арқылы жасалады. Қазіргі кезде арматуралық торлар мен жалпақ каркастар автоматтандырылған көп нүктелі желілерде дайындалады. Алдын ала кернеуленген темір-бетон құралымдарына арналған арматураларды дайындау арнайы қондырғыларда жүргізіледі. Оларда арматураны керу гидравликалық домкраттар көмегімен атқарылады. Үй құрылысына арналған темір-бетон бұйымдарға салынатын арматура электртермиялық әдіспен алдын-ала керіледі. Ол үшін арматура токпен 300-4500С-ға дейін қыздырылып, созылған күйінде қалыпқа бекітіледі. Суығаннан кейін арматура тартылып бастапқы көлеміне келеді. Тұтас темір-бетон ғимарат тұрғызғанда, іргетас құйғанда т.б. жұмыстарда арматура жалпақ немесе көлемді каркастар мен жеке өзекшелерді балқытып біріктіру арқылы құрастырылады.Арматуралар крандар, кондукторлар т.б. қосалқы құралдар көмегімен тасылады және орнатылады. А. ж жақсы механикаландырылған, автоматтандырылған арнайы цехтар мен зауыттарда жүргізіледі.

## Дереккөздер



Санат:Құрылыс
Арнайы әлеуметтану

**Арнайы әлеуметтану** — тұтас қоғамның және әлеуметтік процестердің белгілі дәрежеде тәуелсіз, өзіндік жүйелерін зерттейтін әлеуметтану ғылымының дербес салаларының жиынтық атауы. А. с. тұжырымын алғаш рет америкалық социолог Р.Мертон енгізген. Мақсаты — социол. білімнің эмпирикалық (қолданбалы) және теориялық бөлімдері арасындағы ерекше, белгілі дәрежеде тәуелсіз жүйелерін зерттеу. Әрбір әлеум. теория әр түрлі әлеум. қоғамдар мен салаларды, ин-ттар мен процестерді, олардың жалпы және өзіндік байланыстарын, сипаттарын, пайда болу жағдайларын қарастырады. Қазіргі социол-да арнайы әлеум.-психол. зерттеу салаларының бірнеше топтары пайда болған: 1). адамның негізгі қызмет ету формалары мен түрлерін зерттейтін салалар (бос уақыт социологиясы, еңбек социологиясы, тұрмыс социологиясы т.б.); 2). социология және гуманитарлық ғылымдар шекарасында қалыптасқан салалар (құқық әлеуметтануы, экон. әлеуметтану, саясат әлеуметтануы, мәдениет әлеуметтануы, дін әлеуметтануы т.б.); 3). қоғамның әлеум. құрылысын, құрамдас бөліктерін және өзара қатынастарын зерттейтін салалар (әлеум. топтар теориясы, қала социологиясы, ауыл социологиясы т.б.); 4). әлеум. ин-ттар қызметін зерттейтін салалар (басқару әлеуметтануы, отбасы әлеуметтануы, білім беру әлеуметтануы, ғылым әлеуметтануы т.б.); 5). Кертартпа әдет пен мінез-құлықты зерттейтін салалар.

Санат:әлеуметтану
Арнайы экономикалық аймақ

**Арнайы экономикалық аймақ ** — халық шаруашылығының өз даму ерекшеліктері бар территориялық және экономикалық жағынан біртұтас бөлігі. Ондағы өндіріс орындары өзінің экономикалық құрылымына, оның ішінде еңбек, экономикалық-географиялық жағдайына қарай мамандандырылады. Бұл аймақ шегіндегі өндірістік байланыс тұрақты болады және қарқынды жүргізіледі. Арнайы экономикалық аймақ *интегралды* және *салалық* болып екіге бөлінеді. Интегралды (яғни меншікті) Арнайы экономикалық аймақта аймақ шаруашылығы жиынтық күйінде қаралады. Ал салалық экономикалық Арнайы экономикалық аймақта шаруашылықтың басым саласы жеделдете дамытылады. Арнайы экономикалық аймақ валюталық-қаржылық және салықтық жеңілдіктер беріледі, шетел капиталын тарту көзделеді. Шетелден әкелінген өнімге кеден салығы салынбайды не салық мөлшері азайтылады, негізгі қорларды пайдалану мерзімі қысқартылады, ресурстарды пайдаланғаны үшін төлем мөлшері кемітіледі. Сонымен тірге Арнайы экономикалық аймақты қазіргі заманғы инфрақұрылыммен (телефон, телефакс т.б.), шикізатпен, еңбек ресурстарымен үздіксіз қамтамасыз ету мәселелері де қарастырылған. Қазақстанда 4 арнайы экономикалық аймақ бар (1998). Олар: Қызылорда, Ақмола, Маңғыстау облыстары мен Қостанай облысындағы Лисаковск қаласы Арнайы экономикалық аймақтар.

 
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Арнаулы әскерлер

**Арнаулы әскерлер ** — Қарулы Күштердің (ҚК) әскери және күнделікті қажеттерін қамтамасыз ету үшін арнайы тапсырмаларды орындау міндеттелген әскери бөлімдер мен бөлімшелер. Көптеген мемлекеттердің ҚК-нде Қорғаныс министрлігіне тікелей бағынатын А. ә. болады. Олар ҚК мен Тыл әскерлерінің құрамына енеді. А. ә. құрамаларының атаулары, құрамы, ұйымдастырылуы, қарулануы және тех. жарақтандырылуы олардың алдына қойылған міндеттерге байланысты. А. ә-ге инженерлік, байланыс, химиялық, радиотехникалық әскерлер мен топогеол. бөлімшелер жатады. Кейбір ҚК-де соларға ғана тән А. ә. бар. Мыс., ӘӘК-де (әскери-әуе күштері) — инж.-авиац. қызмет бөлімі. ҚК-дің Тыл құрамына автомобиль әскері, жол әскері, т.ж. әскері, құбыр тарту бөлімшесі сияқты А. ә. енеді. Сондай-ақ шетел ҚК-інің де жоғарыда аталғандай А. ә-і бар. Олар атаулары, ұйымдастырылуы, тех. жарақтандырылуы және міндеттеріне орай ерекшеленеді.

Санат:Қарулы күштер
Арнайы орта оқу орындары

**Арнаулы орта оқу орындары ** — қоғамдық өмірдің түрлі салалары бойынша (өнеркәсіп, а.ш., денсаулық сақтау, мәдениет т.б.) орта дәрежелі маман кадрлар даярлайтын колледждер (бұрынғы өнеркәсіп, тау-кен, құрылыс, а.ш., сондай-ақ пед., мед., муз., көркемсурет, театр және басқа салалар бойынша мамандар даярлайтын техникумдар мен уч-щелер). Бұл оқу орындарында кәсіби даярлық жалпыға бірдей орта білім деңгейімен ұштастырыла жүргізіледі. Күндізгі оқу бөлімінде оқу мерзімі 9-сыныпты бітіргендер үшін 3-4 жыл, 11-сыныпты бітіргендер үшін 1,5-3 жыл, кешкі және сырттай оқытатын бөлімдерде — 1 жыл артық оқытылады.

Санат:Оқу орындары
Арнаулы функциялар

**Арнаулы функциялар ** — математикалық физика теңдеулерін интегралдағанда жиі кездесетін функциялар класы. Негізгі А. ф. коэффициенттері айнымалы болып келетін екінші реттік сызықтық дифференциалдық теңдеулердің шешуі түрінде анықталады. А. ф-дың маңыздылары: гипергеометриялық функция, сфералық функция, цилиндрлік функция т.б. Қарапайым функциялармен өрнектелмейтін трансценденттік функциялар да (гамма-функция, дзета-функция, интегралдық логарифм, ықтималдық интегралы, эллипстік функциялар т.б.) А. ф. қатарына жатады.

Санат:Арнаулы функциялар
Санат:Математикалық талдау
Санат:Дифференциалдық теңдеулер
Арнау өлең

**Арнау өлең ** — түркі халықтары поэзиясына тән жанр. Арнау өлең қазақ ауыз әдебиетінде, жазба әдебиетінде ерекше орын алған. Арнау өлеңді қазақ әдебиеттану ғылымында алғаш енгізіп, ішкі жанрлық түрге жіктеген А.Байтұрсынов: “Арнаудың өзі үш түрлі болады: жарлай арнау, сұрай арнау, зарлай арнау”. Арнау өлең іштей жанрлық түрге жіктелгенімен белгілі бір ортаға, қауымға, жеке адамға т.б. арналып айтылатындықтан онда ортақ үндестік, бір жанрға тән ерекшелік айқын байқалады. Арнау өлеңнің жіктелуі негізінен тақырыптық сипатына, яғни кімге, қалай арналуына байланысты. 
# Жарлай арнау — көпшілікке, белгілі бір ортаға, қауымға немесе жеке адамға да қаратылып айтылады. Ы.Алтынсариннің “Бір аллаға сыйынып” атты өлеңі жарлай арнаудың үлгісі (“Бір аллаға сыйынып, Кел, балалар, оқылық. Оқығанды көңілге, Ықыласпен тоқылық.”). Жарлай арнау - ақынның жеке адамға емес жалпы жұртқа жария кеңесуі.
:Қалың елім, қазағым, қайран жұртым
:Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың.
:Жақсы менен жаманды айырмадың,
:Бірі қан, бірі май боп енді екі ұртың.
::(Абай Құнанбайұлы )
# Сұрай арнау — көпшілікке, не жеке адамға арналып айтылады және жауап күтіледі. Сұрай арнауда кейде жауап беріледі, кейде жауап меңзеу арқылы сезіліп, білініп тұрады. “Не жазып ем, құдай-ау, мен қазаққа, Мұншама ғып салғандай бұл азапқа? Адамшылық есебіне кірісіп, Қолы жетсін дегенім бе азатқа?!”, “Бар ма, қазақ, мұнан басқа қылғаным? Неңді шаштым, неңді бұздым, былғадым? Аштан өлген аталарың бар ма еді? Тамақ үшін сатқан иттер иманын” (А.Байтұрсынов). Арнау өлеңді іштей жанрлық түрге жіктегенмен, олардың үндесіп кететін сәттері жиі кездеседі. Жоғарыдағы Арнау өлеңді сұрай арнауға жатқызғанымызбен, онда зарлай арнаудың да сарыны аңғарылады. Сұрай арнау - ақын өз ойын сан-салалы сауал арқылы айтып жеткізеді де, өзі сол сауалдарға жауап күтеді.
:Ақ қағазды қаралап,
:Қалам неге ойнайды?
:Ақын неге қайғырып, 
:Терең ойға бойлайды?
::(Ә.Есмамбетов)
# Зарлай арнау — Арнау өлеңнің ең көне түрі. Мұнда халық басына түскен қиын кезең, немесе жеке адамның басына түскен қиындық, тағдыр тәлкегінің азабы ерекше ашылып көрсетіледі. Қазақ ауыз әдебиетінде “Ақтабан шұбырынды”, “Қыз Жібек” т.б. жырлардағы зарлай арнау Арнау өлеңнің бұл түрінің ерте дәуірде пайда болғанын айғақтайды. Қазақтың жазба әдебиетінде де зарлай арнау ерекше орын алады: “Сауықшыл есіл елім-ай! Сарыарқа қайран жерім-ай! Күмістей таза суы бар, Айдын шалқар көлім-ай!” (М.Жұмабаев). Арнау өлеңнің сарай ақындарының мәнеріне тән құрғақ мақтау түріндегілері де кездеседі. Мұндай Арнау өлеңдер көркемдік қуаты, ой-толғамы жағынан кем соғып жатады. Абай Арнау өлеңді жаңа сатыға көтеріп, мазмұн және түр жағынан байытты. Абайдың “Кешегі Оспан ағасы”, “Жайнаған туың жығылмай”, “Сорлы Көкбай жылайды”, “Бұралып тұрып”, т.б. отыздан астам Арнау өлеңі әлеум. мәселелерді, жеке адамның бейнесін, мінез-құлқын әр қырынан ашып көрсеткен көркем туындылар.
Зарлай арнау үлгісі:
:Алатауды айналсам,
:Алғадайды табам ба?
:Сарыарқаны шарласам, 
:Саңлағымды табам ба?
::(Жамбыл Жабаев)

Санат:Қазақстан әдебиеті
Арнайы педагогика

**Арнайы педагогика ** — көру, есту, сөйлеу мүшелерінде және ақыл-ойында табиғи кемістігі бар балаларды оқыту мен тәрбиелеу мәселелерін зерттейтін ғылым. Педагогикалық ғылымында дефектология (лат. defectus — жетімсіздік және грек. logos — сөйлеу, оқу) деп те аталады. Ол төрт салаға бөлінеді: сурдопедагогика — саңырау, мылқау балаларға, тифлопедагогика — соқыр балаларға, олигофренопедагогика — ақыл-ойы кеміс балаларға, логопедия — тілінің кемісі бар балаларға білім және тәрбие беру мәселелерін зерттейді.Табиғи кемтар балалар мемлекет есебінен арнайы мектептерде тегін оқытылады.

Санат:педагогика
Арогенез

**Арогенез ** (грек. aіr( — көтеремін, g(nesіs — пайда болуы)  — тірі ағзаның құрылысы мен қызметінде ірі өзгерістер  туғызатын эволюциялық даму; организм үшін маңызы өте зор ағзалардың құрылысы мен олардың атқаратын қызметінің күрделеніп, жоғары сатыға көтерілуі. Ресей ғалымы А.Н. Северцов (1925) бұл құбылысты ароморфоз немесе морфофизиологиялық прогресс деп атады. Мыс., қосмекенділерде өкпе арқылы тыныс алуына байланысты кіші қан айналым шеңберінің пайда болуы, жүректің үш, соңынан құстар мен сүтқоректілерде төрт камераға бөлінуі т.б. Мұндай өзгерістердің қалыптасуы ағзалардың жаңа тіршілік ортасына  бейімделуіне мүмкіндік береді. Соның нәтижесінде эволюция барысында құрлықтық омыртқалылардың кластары қалыптасып жетілді. Ал мұның өзі тіршілік иелерінің түрлерінің пайда болуына,олардың кеңеюіне жаңа тұқымдар мен жаңа түрлердің қалыптасуына себеп болады.

Санат:Эволюциялық биология
Ароматты қосылыстар

**Ароматты қосылыстар** — молекулаларында 6 көміртек атомдарынан тұратын бір немесе бірнеше тұйық тізбегі (циклі) бар органикалық қосылыстар. Алғашқы ашылған ароматты қосылыстардың жұпар иісті болуына байланысты осылай аталған. Олардың құрамындағы циклдар бір-бірімен жапсарласа байланысып, біртұтас жүйе құрайды. 

## Топтастыру
thumb|Нафталин молекуласы
Ароматты қосылыстарға негізінен ароматты көмірсутектер (мыс., бензол, толуол, нафталин, антрацен, фенатрен) және олардың туындылары (мыс., анилин, бензой қышқылы, фенол т.б.), сондай-ақ кейбір бензоидты емес (мыс., азулен) және гетероциклды (мыс., фуран, тиофен, пиридин т.б.) қосылыстар жатады.

## Қолдануы
Ароматты қосылыстар дәрі-дәрмек, пластмасса, сыр-бояу, қопарылғыш заттар өндірісінде және жанармайдың арнаулы сорттарын жасауда қолданылады. Ароматты қосылыстар мұнай өнімдері мен тас көмір шайыры шикізаттарынан алынады.

Санат:Ароматты қосылыстар
Флавий Арриан

**Арриан Флавий** , Квинт Энний Флавий Арриан *(б.з. 95, Вифиния аймағы, Никомедия қ. — 175)* — ежелгі грек тарихшысы, жазушы. Кіші Азия билеушілері Флавийлер әулетінен шыққан. Император Адрианның *(б.з. 117 — 138)* тапсырмасымен жазған “Тактика” *(б.з. 136)*  кітабында А. ел тарихын, соғыс тәсілдері мен теориясын жетік білетінін танытты. “Ескендір жорығы” *(“Anabasіs Alexandru”)* атты еңбегінде ежелгі грек патшасы Македонскийдің (Ескендір Зұлқарнайынның) Орта Азияны жаулап алуы туралы, Каспий, Арал т-дері маңайы мен Әмудария (Окс), Сырдария (Яксарт) өңірлеріндегі көне қазақ жерінде өмір сүрген скиф-массагеттер мен сақ тайпаларының тіршілік-тынысын сипаттайтын маңызды мәліметтер береді. А-ның “Саят туралы”, “Қара теңізді шыр айнала шарлағанда”, “Парфиялықтар тарихы”, “Аландар тарихы” деген шығармалары бар. Әдеб.: Крюгер О.О., Арриан и его труд “Поход Александра”, М., 1962; Цибукидис Д.И., Древняя Грекия и Восток, М., 1981; Словарь античности. М., 1989.

Санат:Ежелгі грек тарихшылары
Санат:II ғасыр тарихшылары
Санат:95 жылы туғандар
Санат:175 жылы қайтыс болғандар

## Дереккөздер
Қазақстан тарихы
Арсалаң

**Арсалаң ** (1821, қазіргі Алматы облысы Қабанбай батыр ауданы — 1890, Сарқант қ.) — айтыс ақыны. Руы — Матай. А. өлеңдерінің көпшілігі әлеум. сарынға құрылған. Найман Бекбауыл ақынмен, Керей Құлбай төренің ақын қызымен айтысқан. “Біржан — Сара айтысында” Сараның: “Арсалаң, сал Ниязбек іздеп келіп, Шошыған жүгірістен танбағанға”, — деп мақтан еткен А. ақынның шығармалары ҚР ҒМ ғылым академиясының М.Әуезов атынд. Әдебиет пен өнер ин-ты қолжазбалар қорында сақтаулы.

Санат:Қазақ ақындары
Санат:1821 жылы туғандар
Санат:1890 жылы қайтыс болғандар
Арсенаттар

**Арсенаттар ** — минералдар класы, ортокүшәлә қышқылының (H3AsO4) тұздары, 120-ға жуық минералдарды қамтиды. Кешенді анионында мышьякты фосфор және күкірт алмастыра алады. А-ға тән катиондар: Ca, Cu, Co, Nі, Mg, Pb, Zn, Fe2+, Fe3+, VO22+, Mn2+. Бұлардың көбісі бір-бірін изоморфты алмастыра алады, сондықтан А-дың қасиеттері де (түсі, оптикалық өлшемд., тығызд., т.б.) әр түрлі. А. құрамына байланысты сусыз А. (оливенит, миметезит, дюфтит т.б.) және сулы А. (эритрин, аннабергит, скородит, эвхроит т.б.) болып бөлінеді. Кристалдық құрылымының негізін тетраэдр (AsO4) құрайды. А. ромбылық, моноклиндік, триклиндік сингонияларда кристалданады. Кристалдары ұсақ, ине және пластина тәрізді. Топыраққа ұқсас, колломорфты және тығыз агрегаттармен қатар, жұқа қабатты және қабыршақты түрлері де байқалады. Түсі қанық, катиондардың құрамына байланысты: Cu2+ — жасыл, Co2+ — қызғылт,  Nі2+ — ашық жасыл,  Fe3+ — сарғыш, қызғылт сары. Қатт. мен тығызд. құрамындағы су мөлшеріне байланысты 2,5-5,5 және 2,9-7,3 г/см3 аралықтарында өзгеріп отырады. А-дың басым көпшілігі гипергендік қабаттарда қалыптасады. Қанық түсіне байланысты кобальт, никель, уран, қорғасын кентастарына индикатор бола алады. Шоғырлануы аумақты болған жағдайда құрамындағы металдардың кені ретінде өндірістік маңызы бар.

Санат:Пестицидтер
Санат:Тұздар
Санат:Күшән қосылыстары
Санат:Оттегі қосылыстары
Артаксеркс I

**Артаксеркс I** (*туған жылы белгісіз - б. з. д. 424 жыл*) — Ахемен әулетінен шыққан парсы патшасы. Артаксеркс I әкесі Ксеркс І сарай маңындағылардың қастандығынан қаза тапқаннан кейін таққа отырып, б. з. д. 465 — 424 жылдары аралығында ел билеген. Патшалық құрған алғашқы жылдарында Артаксеркс I Афинаның қолдауына сүйенген мысырлықтардың көтерілісін басып-жаншып, б. з. д. 454 жылдары Ніл атырауында афиналықтардың флотын күйретті. Бірақ б. з. д. 449 жылы Саламин маңайында (*[[Кипр аралы]]нда*) афиналықтардың жетекшісі Каллий мен Артаксеркс I арасында грек-парсы соғысын аяқтаған бітімге қол қойылды. Бітім бойынша Кіші Азиядағы грек қалаларының саяси тәуелсіздігі мойындалды, парсы флоты Эгей теңізінде жүзбейтін болды. Парсы ақсүйектерінің арасында жікшілдік әрекеттердің күшейе түскеніне (*мысалы, б. з. д. 449 жылы  Мегабиз бүлігі*), бағындырылған халықтардың дүркін-дүркін көтеріліске шыққанына қарамастан, Артаксеркс I-нің тұсында орталық билік пәрменді болды, Ахемен әулеті мемлекетінің тұтастығы сақталып қалды.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Б. з. д. 424 жылы қайтыс болғандар
Санат:Парсы патшалары
Артаксеркс II

**Артаксеркс II** (б.з.д. 445 - б.з.д. 359) — Ахемен әулетінен шыққан парсы патшасы. б.з.б. 404 — 358 ж. ел билеген, Дарий II-нің тұңғыш ұлы.

Билік басына келісімен Кіші Азияның билеушісі, өз інісі Кирмен таққа таласты. Сыртқы саясатта біршама табыстарға жеткеніне (394 ж. Книдте спартандардың флотын күйреткен, 386 ж. Анталкид бітімін жасасқан т.б.) қарамастан, Артаксеркс II патшалық құрған уақыт Ахемен әулеті мемлекетінің әлсірей бастаған кезеңі болды. Сатраптар (ежелгі парсы еліндегі билік иелері), жергілікті хандар, бодан тайпалар (кадустар, т.б.) бірнеше рет оған қарсы шығып, көтеріліс жасады.

## Дереккөздер

Санат:Б. з. д. 445 жылы туғандар
Санат:Б. з. д. 359 жылы қайтыс болғандар
Санат:Парсы патшалары
Артаксеркс III

**Артаксеркс III** (б.з.д.425-б.з.д. 338) — Ахемен әулетінен шыққан парсы патшасы; б.з.д. 358 — 338 ж. аралығында ел билеген, Артаксеркс II патшаның ұлы. Өзінің ағаларын аяусыз жаныштау арқылы таққа отырған. Ахемен әулеті мемлекетінің тұтастығын сақтап қалу үшін бар күш-жігерін жұмсады. Сатраптардың жалдамалы әскер ұстауына тыйым салды. Кіші Азиядағы, Финикиядағы, Кипрдегі бірқатар көтерілістерді қаталдықпен басып-жаншыды. 

Б.з.д. 341 ж. жүз елу жылдай бұрын Ахемен әулеті мемлекетінен бөлініп кеткен Мысырды қайтадан қосып алды. А. ІІІ өзінің қолбала әтекқұлының қолынан қаза тапты. 

## Дереккөздер

Санат:Б. з. д. 425 жылы туғандар
Санат:Б. з. д. 338 жылы қайтыс болғандар
Санат:Парсы патшалары
Санат:Перғауындар
Санат:Өлтірілген монархтар
Пираллахи (арал)

**Пираллахи** () (1999 жылға дейін *Артем аралы*) — Каспий теңізінің батысында, Баку қ-сынан 60 км жерде орналасқан арал. Ұзындығы 80 км-ге жуық, ені 3 км. Аумағы 10 км². 1940 ж. салынған бөгет арқылы Апшерон түбегімен жалғасады. Аралда Артем — Остров кенті орналасқан. Бакумен т.ж. және автомобиль жолы арқылы байланысады. А. а-нда мұнай кәсіпшіліктері орналасқан.

Санат:Әзербайжан аралдары
Санат:Каспий теңізі аралдары
Артикуляция

**Артикуляция ** (лат. artіculo — бөлу), музыкада — музыкалық аспапта немесе әуенді дауыспен орындағанда үн шығару әдісі. Артикуляцияның 3 түрі бар: 
*үнді байланыстыра (legato), 
*бөле (nоn legato), 
*қысқарта   (staccato) шығару.

Артикуляция сөз арқылы (legato, pіzzіcato, tenuto, portato) немесе өзіне тән жазба таңбалармен белгіленеді: лига, нүкте, сызықша, т.б. Сонымен қатар, артикуляция деп ән айту кезінде дауысты және дауыссыз дыбыстарды айқындап айтуды да атайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Саясат
Артист

**Әртіс ** (франц. artіcte, лат. arc — өнер) — опера мен балет партияларын орындаушы, драм. спектакльдерде рөл ойнаушы, цирк ойын-сауығы мен эстрадалық концерттерге қатысушы. Кең мағынасында театр, музыка т.б. өнер саласында шығармашылық іспен айналысатын адам.

## Дереккөздер


Санат:Актёрлер
Санат:Өнерпаздар
Артхашастра

**Артхашастра ** (санск. артха — “басқару”, шастра — “заңдылық”, яғни “басқару заңдылығы”) — көне үнді трактаты, патшалардың өмірі мен қызметін қамтитын санскрит тіліндегі көне ережелердің бірі. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың 2-жартысында пайда болып, бүгінгі нұсқасы б.з. 1-2 ғ-да қалыптасып болған деген болжам бар. А. 15 бөлімнен тұрады: патшаның мінез-құлқы мен уәзірлерді таңдау әдісі, қазынаны толтыру жолдары, сот және тергеу жұмыстары, қылмыс пен жазалау, қарсыластарды жоюдың құпия әдістері, саясат пен соғыс өнері, қоғамдық ұйымдармен қарым-қатынас, құпия тыңшылар пайдалану жолдары т.б. А-ның негізгі идеясы: патша саяси жетістікке жету жолында ешбір әдістен бас тартпауы керек. “Патшаның саясаты өзінің жерін ұлғайтуға бағытталған, сондықтан көршілер оның жауы болып табылады, ал көршілердің көршісі — одақтастар”. А. білімнің көптеген салаларын қамтиды. Онда өте тәптіштеліп мынадай жүйелер берілген: “патшалықтың 7 белгісі”, “патшада болуы мүмкін 7 кемшілік”, “сыртқы саясаттың 6 әдісі”, “қамалдардың 6 түрі” т.б. А. Үндістан мәдениеті мен мемл. құрылысының көне тарихын зерттеуде негізгі дерек бола алады. Әдеб.: Индуизм, Джайнизм, Сикхизм/Под общ. ред. Альбедиль М.Ф., М., 1996.

Санат:Санскрит тілі
Санат:Саяси философия
Артық Сарыханұлы

**Артық Сарыханұлы** (шамамен 11 ғасырдың 2-жартысы – 12 ғасырдың 1-жартысы) — қыпшақ ханы, әйгілі қолбасы, батыр. Орыс жылнамаларында “половецтердің Шарухан (Сарыхан) әулетінен шыққан Отрок хан” деп те аталады. Ержүрек қыпшақ жауынгерлерін әлем патшалары өздерінің таңдаулы әскери жасағына айналдыру дәстүрі әбден орныққан заманда  Мысыр, Византия, Венгрия, Еуропа мен Азия елдерінің билеушілері қыпшақтарды қалқан етіп ұстап, қаһарлы күш ретінде пайдаланды. Кезінде Батысқа жөңкіген қыпшақтар 1116 жылы Еділді бетке алып ежелгі қонысына қайта жылжығанда Артық хан Дөң (Дон) өзенінің аймағында жауға тосқауыл жасады, Киев князі Вл. Мономахтың әскерімен кескілескен ұрыс жүргізді. 1118 жылы Грузия (Гүржістан) патшасы Давид ІV-нің (Дәуіт, Давид — құрылысшы) арнайы шақыруымен қыпшақ ханы Артық 45 мың атты әскермен Қап тауына келіп, Гүржістанды басқыншылардан азат етті. 1112 жылы Дидгори айқасында Артықтың 45 мың сарбазы Дәуіттің 15 мың әскерімен бірігіп, 300 мыңдық парсы қолына соққы берді. Грузиндер тарихында айрықша орын алған осы шайқастың нәтижесінде  Грузия ұлттық тәуелсіздік алды. Артық Тұрантоқты атты қызын Дәуітке берді. Артық хан Қап тауында 8 жыл тұрып Дешті Қыпшаққа қайтты. “Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол” деген сөз Артықтан қалғандығы жөнінде деректер бар. Артықтың баласы Қоншақ орыстың “Игорь полкы туралы жырындағы” басты тұлғалардың бірі.
## Дереккөздер


Санат:қыпшақтар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қолбасшылар
Сәрсекей Артықбаев

**Сәрсекей Артықбаев ** (19 ғ-дың аяғы, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 20 ғ-дың басы, сонда) — ақын-жазушы. Алғашқы шығармалары “Дала уәлаяты” газетінде жарияланған. Негізгі шығармасы Абайға еліктеп жазған “Осы күнгі бозбаланың қылып жүрген жұмыстары” деп аталады. Қазанда баспаға дайындағанда оған “Хикаят Үфі” деген ат береді. Көп уақыт Мәшһүр Жүсіппен шығармашылық пікірталасына түсіп, ой алмастырып отырған. “Дала уәлаяты” газетінің бетіндегі бұл пікір таласта ел қамын, жастар болашағын ойлаған пікірлері мол.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Артық тамы

**Артық тамы** – сәулет өнері ескерткіші. 
19 ғасырдан сақталған Артық тамы Атырау мен Арал теңізінің арасында, Үстірттегі* «Көп там»* деген ескі заманнан қалған қалашықтан 7 км жерде *«Көп шейіт»* деген зират ішінде. Артық  тамы төртбұрышты, биіктігі 6, 24 м. Қабырғалары жергілікті ақ тастан екі қатар етіп қаланып, арасына балшық құйып бекітілген. 

Құрылыстың маңдай алды Айша бибі кесенесіне ұқсас. Тастың бірқатары тікесінен қаланса, екінші қатары жалпағынан кезектестіріліп өрілген. Күмбезі де қосарлап шығарылған, киіз үй шаңырағындай сыртқы қабатын қашаған тастан қалаған. Артық  тамының сыртқы көрінісіндегі ерекшелік – қабырғаның орта тұсына өрілген қазақ оюы. Төрт қабырғадағы төрт түрлі оюда ортақ үйлесімділік бар. Артық тамының терезесі төрт бұрышты. Қабырғаның ішкі жағындағы қазақ оюларының бояуы әрлі  және  түсін бермеген. Тас қашау жұмысындағы шеберлік, ұсталық, құрылыста жаңа түр табу  және  халықтың көркем оюын сәулет құрылыстарында тиімді қолдану Артық  тамында көзге айқын түседі. 
Артық  тамын қалаған *[[Ділмағамбет Есембетұлы|Ділмағамбет ұста Есембетұлы]]*.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан сәулеті
Санат:Маңғыстау облысы
Ару

**Ару ** — сұлу, сымбатты, әдемі қыз, батырдың адал жары. А. атына сай жан тек келбет, көрік, түрі үшін ғана емес, соған ақыл, мінез, тапқырлығы сай болса ғана ие болады. Қазақ эпостарында А. үлгісі — Құртқа, Ақжүніс, Қыз Жібек, Баян сұлу, Шұға т.б.

Санат:Әйелдер
Аруақ

**Аруақ ** — Жан денеден бөлек өмір сүреді деген көне ұғымнан туған діни наным бойынша өлген кісінің тіршіліктегі адамдарды желеп-жебеп жүретін жаны (аруағы). Халықта аруаққа, әсіресе тірісінде ел ағасы, ру басы, би, батыр болған қадірлі адамдарды қасиет тұтып, киелі санап, соның аруағына сыйыну салты кең тараған. Ертеде ел қорғауға аттанған сарбаздар майданға кіргенде, жекпе-жекке шыққанда немесе намысқа шапқанда руға, алашқа ұран болған аталар аруақтарына сыйынған. Қазақтар зират маңынан өтіп бара жатып дұға оқиды, алақанын жатып аруақтарға арнап дұға оқиды, бата жасайды. Басына күн туып, ел-жұртынан ауып бара жатқандар зираттан бір уыс топырақ ала кетеді. Малға індет тигенде зиратқа түнетеді. Бала көтермеген әйелдер, созылмалы сырқаттар аруақтардан қайыр-шапағат тілеп, басына түнейді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Аруана (газет)

**“Аруана” ** — ақпараттық-жарнамалық бейресми апталық газет. 

1993 ж. 10 қазанда Алматыда қазақ тілінде жарық көрген. Құрылтайшысы — “Караван” акционерлік қоғамы. Көлемі — 16 бет, қалыбы — А3. Газеттің “Мүбәда”, “Күн-керуен”, “Мезгіл мінбері”, “Тебеген” т.б. тұрақты бөлімдерінде респ-дағы экон., әлеум.-саяси ахуалды дәйекті бейнелейтін материалдар жарияланып тұрды. Газет 42 нөмірі жарияланғаннан кейін (21.10.94) шығуын тоқтатты. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Арфа

thumb|Арфа
**Арфа ** (нем. Harte) —  ішегін іліп-тартып ойнайтын муз. аспабы. Арфа ертеде Египет және Ассиро-Вавилон елдерінен тараған. Арфа ішегі біртіндеп көбейе келіп, жетілдірілген аспапта 47 ішекке жетті. Орындаушы арфаны тартқан кезде, бұрауын өзгертіп отырады, ол үшін аспаптың аяқ жағындағы жегі баспасы (педаль) пайдаланылады. Арфаның дыбысы жұмсақ, дауыс көлемі контроктаваның до-бемолінен 4-октаваның  фадиезіне дейін. Арфа тектес аспапты басқа елден де кездестіруге болады. Мысалы, Хорезм маңындағы Топырақ қаласын  қазғанда, сарай қабырғасынан 3 ішекті арфа суреті табылған. 18 ғасыр саяхатшылары П. Даллас, И. Лепехин т.б. қазақтың 7 ішекті жетігенін “лежащая арфа” деп атаған (қ. Жетіген).

## Дереккөздер

Санат:Арфа
Архаика

**Архаика ** (грек. archaіkуs — ескі, көне) — өнер дамуының көне замандағы анайы түрі. Өнертану ғылымында Архаика атауымен ежелгі грек және мысыр өнерін атайды. Ежелгі грек өнері (б.з.б. 8-6 ғасырда) Грекия жерінде, грек аралдары шоғырында, Кіші Азия мен Оңтүстік Италия жағалауларында дамыған. Архаика өнері өткінші рөл атқарады. Архаика — монументті бейнелеу өнері мен сәулеттік пішіндердің қалыптасқан кезеңі. Ол кезеңде бағандармен қоршалған периптер типтегі ғимараттар мен ордерлер жүйесі (дори және ионика) құрылды. Мүсіндеу өнерінде жалаңаш денелі атлет жігіттер (курос) және киімдері мен төгілген шаштары өте дәлдікпен сомдалған қыздар (кора) мүсіндері сияқты негізгі типтер қалыптасқан. Б.з.б. 6 ғасырдың 3-ширегінде құмыра жасау өнерінің қара фигуралы, яғни балшықтан жасалған құмыраны тұтас қарамен бояп, соның үстінен өткір пышақпен бедер салу мәнері гүлденді. Бұл өнер Африка елдерінің кейбірінде осы күнге дейін бар.

## Дереккөздер
Андрей Дмитриевич Архангельский

**Андрей Дмитриевич Архангельский** (26.11 (8.12.) 1879, Ресей, Рязань қаласы — 16.6.1940, Мәскеу) — геология-минералогия ғылымдарының докторы (1912), профессор (1918). КСРО ғылым академиясының акад. (1929). 

Андрей КСРО ғылым академиясының қазақстандық базасын ұйымдастыруға белсене қатысты (1932). Осы база Қазақ филиалына (қазіргі ҚР ҒА) айналғаннан кейін оның төрағасы болды (1938 — 1940). Негізгі ғылыми еңбектері Еділ сыртының, Арал ойысының, Орта Азияның палеоген және бор шөгінділерінің стратиграфиясын, литологиясын, алеонтологиясын, боксит, темір, марганец кендерінің пайда болуының геология жағдайларын зерттеуге арналған. Салыстырмалы литология әдісінің негізін салған.

## Шығармалары:
* Ископаемая фауна берегов Аральского моря. Верхнемеловые отложения, СПБ. 1912;
* Верхнемеловые отложения Туркестана. Северо-западные Кызылкумы и Фергана, Петроград, 1916;
* Геологическое строение и геологическая история СССР, т. 1-2-4 изд., М., Л., 1947 (Учеб. пособие).

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Архангельский Андрей Дмитриевич
*АРХАНГЕЛЬСКИЙ Андрей Дмитриевич

Санат:8 желтоқсанда туғандар
Санат:1879 жылы туғандар
Санат:Рязаньда туғандар
Санат:16 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1940 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің физика-математика факультеті түлектері
Санат:Ресей империясы жаратылыстану ғылымдар докторлары
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Санат:Ботаникалық таксондар авторлары
Санат:Рязань гимназиясы түлектері
Санат:Ресей геологтары
Санат:КСРО геологтары
Санат:Ресей ғылым академиясының (1917-1925) корреспондент мүшелері
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Ресей ғылым академиясының Геология институты қызметкерлері
Санат:Пермь мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер
Санат:Мәскеу тау-кен академиясы оқытушылары
Архебактериялар

**Архебактериялар ** (грек. Archaea, ἀρχαῖος — ежелгі және бактерия) — жасушасында ядро болмайтын, таза бактериялардан өздерінің физиологиялық-биохимиялық өзгешеліктері арқылы ерекшеленетін микроағзалар тобы. 

Ғылымға Архебактериялардың 25 туысы, 40-тан астам түрі белгілі. Архебактериялардың жасуша қабырғасында басқа бактериялардағыдай муреин (бактерия жасушасының негізгі тірегін құрайтын полимер) болмайды. Олардың май (липидтер) құрамы глицериннің қарапайым құрылымдар эфирлері мен көп молекулалы спирттерден тұрады. 

Архебактерияларда антибиотиктерге өте сезімтал РНҚ — полимераза ферменті кездеседі. Архебактериялар метан түзушілер, аэробты және анаэробты жағдайларда күкіртті тотықтандыратындар және күкіртті тотықсыздандыра алатындар, галобактериялар, термоацидофильді бактериялар (“микоплазмалар”) болып бес топқа бөлінеді. Архебактериялардың метан түзушілер тобына Methanobacterіum, Methanococcus  және Methanosarcіna туыстары жатады. Олардың жасушаларының таяқша немесе шар тәрізді, қозғалатын және қозғалмайтын, спора түзбейтін түрлері болады. Тіршілігіне қажетті қуатты көмір қышқыл газын метанға дейін тотықсыздандыру арқылы алады. Аэробты және анаэробты жағдайда күкіртті тотықтандыратын және тотықсыздандыратын кезде бөлінетін қуатты пайдаланады. Оларға ыстық бұлақ суларында (85-1050С темп-рада) тіршілік етуге бейімделген Sulfolobus, Desulfurococcus, Thermophіllum туыстары, ал галобактерияларға Halococcus, Halobacterіum туыстары жатады. 

Галобактерияның ішінде аэробты да, анаэробты да өкілдері кездеседі. Олардың бір ерекшелігі — фотосинтез процесі кезінде күн сәулесін хлорофилл дәні арқылы емес, керісінше, бактериородопсин (белок) арқылы сіңіреді. Архебактериялардың термоацидофильді топтары Thermoplasma жоғ. темп-рада (600С), төменгі қышқылдықта (рН(1-2), оттегі жоқ жерде тіршілік етеді. Молекулалық деңгейде жүргізілген зерттеулерге қарағанда Архебактериялардың эукариотты ағзадерге ұқсастығы бар. Сондықтан Архебактериялар тобындағы микроағзадердің эволюция тұрғысынан алғанда шығу тектері бірдей болуы мүмкін деген болжам айтылады.

Санат:Домендер (биология)
Санат:Архиа
Архегоний

нобай|Архегоний құрылысы
‎**Архегоний ** (еже.гр. *ἀρχή — басталу,* *γονή — ұрпақ*) — мүк, қырыққұлақ тәрізді плаун және жалаңаш тұқымды өсімдіктердің аналық тұқым жасушасы (кейде бұларды архегонийлі өсімдіктер деп атайды).

Оның пішіні шөлмек немесе қолба тәрізді төменгі кеңейген бөлігі құрсақ жоғарғы тарылған жағы мойын. Құрсақта қозғалмайтын аналық гамета жұмыртқа оның үстіңде құрсақ канал жасушалары орналасқан. Мойынның ішінде мойын канал жасушалары орналасқан. Жұмыртқалар пісіп жетілуіне дейін барлық канал жасушалары шырыштанады және төбесінде архегоний ашылады. Шырыш бойымен енуыз архегоний құрсағына еніп жұмыртқаны ұрықтандырады.

Мүктердің архегонийлері топталып, өркеннің төбесінде немесе бүйірінде, плаун, қырыққұлақ  тәрізділерде — спорадан түзілген тұқымдық өскінде (гаметофитте), ал жалаңаш тұқымдыларда (қарағай, шырша) — аналық бүрлеріндегі тұқым бүршігі мен тұқымдық өскінде (эндоспермде) жетіледі. Архегонийдің қабырғасы бір қатар клеткадан тұрады, мойны ұзын, құмыра тәрізді болады. Кеңейген жерінде бір аналық тұқым клеткасы жетіледі де, мойын тәрізді жіңішке келген жеріндегі клеткалар арнайы зат бөліп шығарып, аталық тұқым клеткасының аналық тұқым клеткасына кедергісіз өтуіне жағдай жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктердің көбеюі
Археология әуесқойларының түркістан үйірмесі

**Археология әуесқойларының түркістан үйірмесі ** — Орта Азия, Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісудың өткен  дәуірлері жөніндегі тарихи деректер жинаумен айналысқан ғылыми бірлестік. 1895 ж. 11 желтоқсанда Ташкентте құрылған. Оған әскери әкімшіліктің басшылары, әскерилер, оқу орындарының оқытушылары, шенеуніктер мүше болды. Кейбір жылдары мүшелер саны 100-ден асты.Археология әуесқойларының түркістан үйірмесіінде И.В. Аничков, В.В. Бартольд, Ә. Диваев, В.А. Каллаур, А.К. Кларе, Н.П. Остроумов, Н.Н. Пантусов белсенді жұмыс атқарды. Үйірме қызметі археол. материалдарды жинауға, ескерткіштерді тіркеуге, сипаттауға бағытталды. Сыр бойынан Алтайға дейінгі ежелгі қалалар, қамал-бекіністер, обалар, архит. ескерткіштер мен мазарлар алғаш рет зерттеу нысанасына алынды. Ескерткіштердің тізімі жасалып, біршама жүйеленді. Алғашқы археол. карталар жасалды. Эпиграф., нумизмат. мұралар жиналды. Диваев Қожа Ахмет Иасауидің мөрін тапты (1895), Каллаур Талас тас жазуын ашты (1896).  Жекелеген үйірме мүшелерінің ашқан жаңалықтары өлкетануға енгізілген өзіндік үлес болды. Бірақ, үйірме Ресейдің империялық мүддесін ұстанып, көне Түркістан тарихының жазылуын мақсат тұтпады, археол. қазба жұмыстары жоспарсыз жүргізілді, табылған бағалы мұралар талан-таражға ұшырады. Археология әуесқойларының түркістан үйірмесі 1917 ж. қызметін тоқтатты.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстанның ғылыми мекемелері
Санат:Қазақстандағы археология
Археологиялық мәдениет

**Археологиялық мәдениет ** — бір уақытқа жататын, жергілікті өзгешеліктерімен ерекшеленетін және белгілі бір аймақта шоғырланған археол. ескерткіштерді атау үшін пайдаланылатын ұғым. Археол. ескерткіштер еңбек құралдарының, тұрмыстық заттардың, әшекейлер мен қарулардың, сондай-ақ жерлеу және басқа да құрылыстар мен әдет-ғұрпының ұқсастығына қарай біріктіріледі. Археол. мәдениет аты ескерткіштердің көп шоғырланған жерінің немесе ең алғаш зерттелген жердің атымен аталады. Мыс., Ақмола облысының Атбасар ауданыда шоғырланған б. з. б. 6-5 ғ. тұрақтары аудан атымен Атбасар мәдениеті деп аталса, Торғай облысыдағы неолит дәуірінің Маханжар, Жүзбай, Сор, Бестамақ, Амангелді секілді тұрақтары алғаш зерттелген жердің атымен — Маханжы мәдениеті деп аталады. Археол. мәдениеттер Қазақстан тарихында өте көп. Олардың ең ірілері Ботай, Андронов, Беғазы-Дәндібай, Тасмола, Келтеминар, Жетіасар, Қауыншы, Отырар, Қаратау мәдениеттері. Археол. мәдениеттің қалыптасуын, таралуын және жойылуын зерттеу жазба деректер пайда болғанға дейінгі тайпалар мен халықтардың этник. тарихын қалпына келтіруге мүмкіндік береді. 
## Сыртқы сілтеме
* Батыс Қазақстандағы мәдени-тарихи ескерткіштер 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Археология
Санат:Мәдениет
Мұрағаттардың халықаралық кеңесі

**Архивтердің халықаралық кеңесі ** — 1948 ж. ЮНЕСКО-ның бастамасымен құрылған ұйым. Кеңестің жоғарғы органы — Бас ассамблея. 4 жыл сайын архивтердің халықар. конгресі шақырылады. Бас ассамблея сессияларының аралығында А.х.к-нің міндетін Атқару к-ті атқарады. Оның құрамына президент, 2 вице-президент, Бас ассамблея сайлаған 14 мүше, Бас хатшы және оның орынбасары, қазына ұстаушы мен атқарушы директор кіреді. Атқару к-ті сессияларының арасында басшылықты А.х.к-нің бюросы жүзеге асырады. А.х.к-не архивтердің халықар. конгресін жүйелі шақырып отыру, архивтерді сақтау, кәсіби ақпараттар алмасу, арнаулы тех-ны жетілдіре түсу, барлық елдерде архив ісін дамытып, мамандар даярлау ісіне көмектесу міндеті жүктелген. А.х.к-нің басшы органдары Парижде орналасқан. Жылына 1 рет шығатын “Архивиум” журналы, бюллетені бар.

## Сыртқы сілтемелер
* Мұрағат кеңесі торбеті
* Еуропалық өкілі торбеті 

Санат:Париж
Санат:1948 жылы пайда болғандар
Санат:Мұрағаттар
Архимандрит

thumb|250px|Архимандрит Иоаникий (Голятовский)
**Архимандрит ** (гр. archі — басты, mandra — ауыспалы мағынада монархтық ұйым) — христиан діні шіркеуінің басқару жүйесіндегі орта (екінші) дәрежелі дін қызметкері, православиелік және кейбір басқа да христиан шіркеулеріндегі ең жоғары монархтық шен, ерлер монастрлерін басқарушылардың құрметті лауазымы. 

Алғаш А. лауазымы б.з.б. 5 ғ-да православиелік Константинополь шіркеуінде енгізілген. Кейінірек бұл лауазым құрметтеліп, епархиядағы ірі монастырь игумендеріне (басқарушыларына) берілетін болды. Киев Русінде А. шені бүкіл епархиядан тек бір ғана игуменге берілген. Жоғары дәрежедегі бұл лауазымды алғаш рет 1174 ж. Киев-Печера монастырінің игумені Поликарп иеленген. 1226 ж. Юрьев монастырінде де А. шені берілгені туралы мәлімет бар. Бұл шен 19-20 ғ-ларда тек монастырь басшыларына ғана емес, діни жоғары әкімш. қызметтегілерге де (діни оқу орындарының ректорларына, діни миссия басшыларына т.б.) берілетін болды. А. шенін беру рәсімі литургиядан (діни жоралғылар) соң айрықша ережелермен өткізіледі. А-ке архиерейдің кейбір шек-шекпендері: мантия (ұзын шапан), скрижали (қасиетті жазбалар), митра (бас киім), аса таяқ, күрзі және архимандриттің крест жүзігі қоса тапсырылады.

Санат:Архимандриттер
Санат:Шіркеу титулдары
Санат:Шіркеулік марапаттар
Архимед аксиомасы

thumb|Кесінділер үшін Архимед аксиомасы
**Архимед аксиомасы ** — алғашқыда кесінділер үшін тұжырымдалған аксиома: егер a мен b кез келген екі кесінді ұзындығы болса, онда 
\underbrace{a + a + \ldots + a}_{n} > b
теңсіздігін қанағаттандыратын бүтін n саны әрқашан да табылатындығын тұжырымдайды. А. а. Архимедтің “Шар және цилиндр”  деген шығармасында толық баяндалған. А. а-н Архимедтен бұрын грек оқымыстысы Евдокс Книдский (шамамен б.з.б. 408 — 355) қолданғандықтан, оны кейде **Евдокс аксиомасы** деп те атайды.  Аудан, көлем, кесінді т.б. өлшенетін шамалар да А. а-н қанағаттандырады. Арифметика мен геометриядағы тізбектей бөлу процесі А. а-на негізделген (қ. Евклид алгоритмі). Дегенмен 19 ғ-да А. а-ның архимедтік емес шамалар үшін орындалмайтыны дәлелденді.

Санат:Математикалық талдау
Санат:Ретті жиындар
Архимед спиралі

**Архимед спиралі ** — жазық трансценденттік қисық; О полюсінің маңайында бірқалыпты бұрыштық жылдамдықпен (w) айналатын, түзудің бойымен тұрақты жылдамдықпен (v) қозғалатын М нүктесінің траекториясы. 

Полярлық координаттағы теңдеуі: ң = a, мұндағы a = v /w. А. с. бірі 0, екіншісі 0 мәндеріне сәйкес екі тармақтан тұрады. Бірінен кейін бірі тізбектеліп келетін көрші екі тармақтың ара қашықтығы тұрақты шама: ОА1 = А1А2 = 2Аa. А. с. алгебралық спиральға жатады. Оны Архимед (б.з.б.3 ғ.) зерттеген.
thumb|1 Сурет
Архимед спиралінің теңдеуін былай жазуға болады

:(1)&nbsp;&nbsp;\rho = k\phi, \,\!

мұндағы *k* — *M* нүктесінің *r* сәулесі бойымен бір радиан бұрышқа бұрылғандағы жылжуы.

thumb|2 Сурет 
OCM секторының S ауданы мынаған тең:

:S = \frac{1}{6} \phi \left( \rho^2 + \rho \rho'+ \rho'^2 \right)\,\!, 
&nbsp;&nbsp;\left(2 \right)

мұндағы \rho = OC, \rho' = OM, \phi = \angle COM.

## Дереккөздер

Санат:Қисықтар
Санат:Спиральдар
Санат:Трансценденттік қисықтар
Владимир Трофимович Архипенков

**Владимир Трофимович Архипенков** (14 наурыз 1936, Мәскеу облысы Тула облысы Донской қаласы) — Қазақстанның халық артисті (1998). 

* Владивосток драма театрының жанындағы студияны бітірген соң Абакан, Владивосток, Иркутск, Канск, Қарағанды, Мәскеу, Саратов драма театрларында жұмыс істеген. 
* 1966 жылдан бері Ақмола облысы орыс драма театрының артисі. Осында Давыдов (М.Шолоховтың “Көтерілген тыңында”), Кассио, Капулетти (У.Шекспирдің “Отеллосы” мен “Ромео мен Джульеттасында”), Никита (Л.Толстойдың “Қараңғылық құрсауында”), Кузькин (В.Шукшиннің “Пысықайларында”), Кулигин, Большов (А.Островскийдің “Найзағайы” мен “Банкротында”), Павел Демидов (А.Ивановтың “Күнәлі жердегі өмірінде”), Пилат (М.Булгаковтың “Шебер мен Маргаритасында”), Кетбұғы жырау (И.Оразбаевтың “Шыңғысханында”), Кемский (М.Горькийдің “Өтірік ақшасында”), Қарабай (Ғ.Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш — Баян Сұлуында”), Құнанбай (М.Әуезовтің романы бойынша қойылған “Шындық іздеп шарқ ұрып” спектаклінде), Фирс (А.Чеховтың “Шие бағында”) рөлдері арқылы Қазақстан сахна өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 
## Марапаттары
* Қазақстанның халық артисті (1998).
* “Халықтар достығы” орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:14 наурызда туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Тула облысында туғандар
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан орыстары
Санат:Қазақстан театр актерлері
Архитектоника

**Архитектоника** (грек. агсһіtекtопікe) — құрылыс негізі. Архитектоника - «тік тұрғызылу», кескіндеме өнеріндегі айқын қабылданатын бүтіндік пен композициялық деген мағыналар береді. 

Яғни, өнер мен архитектуралық шығармалардың көркемдік құрылымы. Үйдің құрылымдық жүйесін кұрылыс заңдылықтарына сай, зор көркемдік дәрежеде жүзеге асыру және оның нақты шешімін табу архитектураға байланысты. Әр алуан құрылыстағы құрылымдық жүйелердің үйлесімді келуі үшін сәулет кешеннің көркемдік ерекшелігі мен инженерлік шешімі біртұтас болуы керек. Мұндағы сәулет өнерінде басты элемент пен қосалқы элементтердің ара қатынасы табиғи байланысады. Мысалы, үй ішіндегі бағана, қабырғалар кұрылыстың беріктігін, көркемдігін арттыра түседі.

## Тағы қараңыз
# Архитектура
# Бейнелеу өнері
## Дереккөздер
# Власов В. Большой энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 8 т. Т. 2. – СПб.: ЛИТА, 2000. – 848 с : илл. Б – 437. 
# Оразқұлова Қ.С. Бейнелеу өнері тарихына кіріспе: Көркем-сурет факультеті студенттеріне арналған көмекші құрал.  – Алматы. – Абай атындағы ҚазҰПУ, 2008. – 100 б.  ISBN  978-601-232-103-6



Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сәулет ордері

thumb|250px|А - Дорийлік ордер, Ә - Иониялық ордер,
Б - Коринфтік ордер. Антаблементтің
бөліктері: 1 - карниз, 2 - фриз, 3 - архитрав; бағананың бөліктері: 4 - капитель, 5 - бағананың ұзын тұрқы (фуст),
6-тұғыры
**Сәулет ордері**  — сәулет кешендердің жүйеге келтірілген шешімі. Сәулет ордерлері қабырға орнына бағаналар көтеріп тұратын шатырлы құрылыстардың негізінде пайда болған. Сәулет ордері ежелгі дәуірде б.з.б. 5 ғасырда Грекияда пайда болды. Ежелгі Грекияда оның үш түрі: дорийлік, иониялық және коринфтік ордерлері қалыптасты. Сәулет ордерлерінің аттары жер аттарына орай қойылған. Үш ордерге ортақ бөліктер: бағана, антаблемент және баспалдақты тұғыр. Бағана антаблементті көтеріп тұрады. Ең төменде - архитрав (аралық), ортада - фриз (жиек), ең үстінде - карниз (шеті). Дорийлік ордері жұпыны, берік болып келеді. Бағанасының табаны мен тақасы жоқ, өн бойы каннелюрамен (жосық) ойылған. Капитель - мойын, эхин, абақ бөлшектерінен тұрады. Дорийлік ордері үлгісінде - Парфенон ғибадатханасы салынған. Иониялық ордер әсемдік пен салтанатқа негізделген. Бағанасының жалпақ табаны бар, өн бойы каннелюралы. Архитравы 3 көлбеу аралықтан тұрады. Фризі триглифсіз, метопасыз болып келеді. Капителі қошқар мүйізденіп, екі жаққа иіліп келген волютадан құралады. Ионикалық ордер дорилік ордерге қарағанда сәнді. Бұл ордермен Акропольдегі Эрехтейон ғибадатханасы салынған. Коринфтік ордер - көркемдік жағынан өте бай. Капителі аканф өсімдігінің мәуеленген жапырақтары тәрізді. Бұл үлгіде Лисикрат ескерткіші Афинадағы жел мұнарасы салынған. Рим сәулеті Витрувийдің сәулет туралы трактатында ордерлердің құрылу тәсілдері, жікке бөлу сипаттамасы берілген. Қайта өркендеу дәуірінің теоретиктері Дж. Виньола мен Апалладио, негізінен, 4 ордерді (жалпы 5 ордер) үлгі (дорийлік, иониялық, коринфтік, тосканалық ордерлер) етеді. Ордерлік жүйелер ғасырлар бойы сәулет өнерінің дамуына ықпал жасады.

## Дереккөздер

Санат:Сәулет ордерлері
Архия

**Архия** (грек. archі — билік, басқару) — қоғамды билеудің, басқарудың түрі. Қазіргі қоғамдық-саяси әдебиетте “Архия” ұғымы өз алдына, дербес пайдаланылмайды, біріккен сөздің бір бөлігі ретінде қолданылады. Мыс., монархия (бір адамның билігі), олигархия (топтың, ағайынның саяси және экон. басқаруы), полиархия (әр түрлі адамдардың, топтардың саяси және экон. билігі).Грек тілінде Архияның синонимі ретінде “кратия” (билік) деген сөз алынады. Ол да жеке қолданылмайды, біріккен сөзде кездеседі. Мыс., аристократия (таңдаулардың билігі), демократия (халықтың билігі), технократия ( техника мамандарының билігі), охлократия (тобырдың билігі) және т.с.с. 

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Аршак әулеті

**Аршак әулеті** , арсақтар — б.з.б. 250 — б.з. 224 жылдар аралығында Парфияны билеген әулет. Негізін салған — Аршак (Арсақ) патша. 

Халықтық шежіреде (әл-Бируни жазып алған) Аршакты мифтік тұлға — хорезмдік Сиявуш батырмен туыстастырған; шежіреде А.ә-нің әскербасы Каспий т-нің оңт.-шығыс жағалауын (қазіргі Түркменстан Респ-ның жері) мекендеген парн (дахтардың бір тармағы) тайпасының көсемі Аршақ болды деген. Страбонның айтуынша, “парсылардың көсемі” Аршақтың арғы аталары Азау т-нің солт. жағалауын мекендеген скифтердің дай тайпасынан. Сол кезеңдерде дайлардың Каспий теңізінің солт. шығысында, Арал теңізінен Азауға дейінгі жерлерде өмір сүргені, ал ежелгі дайлардың мұрагерлері қазақ халқының құрамындағы адайлар екендігі жөнінде мәліметтер бар (Ә. Марғұлан, т.б.). А.ә-нің кейбір бұтақтары Орта Азияда массагеттерге, Армения мен Грузияда, Кушан патшалығында, Үндістанда билік жүргізген. Парфия патшалығы осы әулет кезінде көршілерімен бейбіт қарым-қатынаста  болып, оларға зор мәдени ықпал жасаған. Парфиялық А.ә-нің хронологиясын шетел ғалымдары түзген. Бірақ, ол туралы тарих ғылымында даулы деректер көп.  

## Дереккөздер

Санат:Таяу Шығыс әулеттері
Аршу

**Аршу** , тау-кен ісінде — кен орнын ашық әдіспен қазғанда кентасты жауып жатқан тау жыныстарын карьерден шығару. А. тау жыныстарын қазуға дайындау, қазу-тиеу, тау жыныстарын тасымалдау және үйінділеу процестерінен тұрады. А. карьерді салған кезде кентасты өндіру жұмыстарының алғашқы шебін жасау және пайдалану кезеңінде осы шепті одан әрі дамыту үшін жүргізіледі. Құрамында пайдалы құраушысы жоқ аршыма тау жыныстары сыртқы немесе ішкі үйінділерге үймеленеді. Аршыма тау жыныстары құрылыс материалы ретінде пайдалануға жарамды болса, олар өңделуге жіберіледі. Тау-кен жыныстарын қазуға дайындау оларды құрғату, тоңазудан қорғап қалу, тоңазыған тау жыныстарын жібіту, гидравликалық әлсірету немесе нығайту, мех. немесе жарылыспен қопсыту әдістерімен жүргізіледі. Жұмсақ аршыма тау жыныстарын қазу-тиеу үшін көп шөмішті экскаватор, драглайн, скрепер, бульдозер және жүк тиеуіштер, ал жартылай қатты және қатты тау жыныстарын алдын ала қопсыту арқылы қазу-тиеу үшін механикалық күректер қолданылады. Аршыма тау жыныстары негізінен темір жол, автомобиль және конвейер көліктерімен тасымалданады, кейде скипті көтергіштер, аспалы болат арқанды жолдар, гидравликалық және құрама көлік пайдаланылады. Үйінділеу жұмыстары үшін мех. күректер, драглайндар, көп шөмішті экскаваторлар, бульдозерлер және доңғалақты скреперлер қолданылады. Кенді ашық әдіспен қазу кезіндегі өндірілген немесе өндірілуге тиісті кеннің бір бөлігіне келетін аршыма тау жыныстарының  мөлшері аршу коэффициентімен сипатталады.

Санат:Тау-кен ісі
Арықбалық

**Арықбалық ** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл, Арықбалық ауылдық округі орталығы.
 
## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 34 км-дей жерде, Көкшетау қыратының солтүстігіндегі Имантаудың орманды батыс бөктерінде, Арықбалық көлінің солтүстік-батыс жағасында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі алғаш рет 1820 жылы қаланған. 1997 жылдың 2-мамырына дейін бұрынғы Көкшетау облысы Арықбалық ауданының орталығы болды.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 4010 адам (1947 ер адам және 2063 әйел адам) болса, 2009 жылы 2851 адамды (1358 ер адам және 1493 әйел адам) құрады.

Арықбалықта май зауыты, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, орта мектеп, мәдениет үйі, аурухана, қонақ үйі бар. Тұрғындары аудан орталығы - Саумалкөл  ауылымен, Көкшетау қаласымен автомобиль жолдары, маңайындағы ауылдармен ауыларалық жолдар арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері