open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жартас көктекесі

**Жартас көктеке** () - Sittidae тұқымдасының орман көктекеден екі есе ірі денелі (30-40 г) және әлдеқайда ақшыл құс.

## Мекені
Ол басқа көктекелер секілді орманда емес, Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында - батысында Қызылқұм шөлі мен Сырдария өзендерінен, шығысында Іле өзенінің аңғары және Жоңғар Алатауының оңтүстік-батыс тау етектеріне дейін жартасты құрғақ аласа тауларында қоныстанады.

## Ұялауы
Отырықшы құс. Қылығы және тіпті дауысы орман көктекесін еске түсіреді, алайда айғайы, соған сәйкес жалпы құстардың шуылы әлдеқайда қаттырақ, оның үстіне жартасты жерлерді мекендейтіндіктен, оның дауысын жаңғырық күшейтіп жібереді. Көбеюге ерте кіріседі - наурызда көктеке ұяларында балапандар басып үлгіреді.

Жартас көктекенің түбін жартасқа бекіткен жіңішке мойынды ыдыс тәрізді саздан жасаған ұясы басқаларға мүлде ұқсамайды. Көбінесе тостағанша тәрізді ұя жартастың табиғи үңгіленген қуысында болады. Құс содан біртіндеп тарылатын түтіктің қабырғасын жасап шығарады. Ол ұяға енетін ауыз болып саналады. Сазды қабырға қомақты да ауыр (қалыңдығы 4-7 см), салмағы 18 килоға жуық болғанына қарамастан, ұя өте берік және көптеген жылдар бойы қызмет етеді. Оның үстіне ұя ересек адамның салмағын көтере алады. Ал оны жартастан бөліп алу үшін (мысалы, мұражайға алу үшін) арнаулы құрал-сайман қажет, өйткені кәдімгі пышақпен ұя қабырғасын босатып алу мүмкін емес. Көктеке құрылыс жасау үдерісінде, саз әлі кеппей тұрғанда, оған қола коңыздың жылтыр үстіңгі қанатын, ұлудың бақалшағын, шыны сынықтарын, фарфор және басқа безендіретін заттар жапсырады. Ұя айналасындағы жартасты да құстардың әсем қауырсындарымен, кеуіп қалған жыланның терісімен безендіреді. Ұя бөлімінің ішіне кемірушілердің жүнінен қалың төсеніш жасайды. Көктеке оны жыртқыш құстардың былықпасынан алады, сондықтан ұя төсенішінде былықпаның жартысындай көлем алатын шаң үнемі болады.

Салындыдағы 4-9, көбінесе 5-7 ақ түсті жұмыртқаларды аналық басады, аталық аналықты қоректендіреді. Ұяның өзін анықтап қарауға мүмкіндік болмағандықтан, балапандардың даму ұзақтығын анықтау өте қиын. Балапандарды аталық пен аналық күніне 197-ге дейін жем үлесін әкеліп, қоректендіреді. Балапандардың ұяда болу үзақтығы туралы нақтылы дерек жоқ. Бір жазда екі рет балапан өргізуі де мүмкін. Балапандар тарап кеткен соң көктекелерді қайтадан жалғыз-жалғыздан көктемге дейін кездестіруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Көктекелер
Санат:Еуразия құстары
Жасымыққұс

**Жасымыққұс** немесе **Қызылқанат құралай** () -  Таушымшықтар тұқымдасына жататын өте жуан тұмсықты, ұзын қанатты және қысқа айыр құйрықты ірі денелі (30-45 г) қунақ. 

## Биологиялық сипаттамасы
Жонының жалпы реңі - сары қоңыр, бауыры - қызғылт реңкті ақ, қанаты - қара, қызылдау қызғылт «көзтартары» бар. Аналықтан аталықтың айырмашылығы - басында қара «телпек» болмайды, қанатында қызғылт түстің азырақ болуы және баяу жүретіндей болып көрінеді, ал ұшқанда - шапшаң әрекет етеді. Ұшып жүріп «ти-лиу» деген таза, қанық ызылдаған дыбыс шығарады, әуені де дәл осындай таза дыбыстардан құралады. Мұндай дыбысты әсіресе бірнеше рет жаңғыртатын жартастар маңынан естіп, ләззаттануға болады.

## Мекені
Солтүстік Африка, Алдыңғы және Орта Азияның таулы аудандарында таралған. Қазақстанда Батыс Тәңіртаудың биік тауларында ұялайды, Жоңғар Алатауының аласа таулы жоталарында ұялайды, Жоңғар Алатауының аласа таулы жоталарынан және Зайсан қазаншұңқырындағы Маңырақ жотасынан кездестіруге болады.
## Ұялауы
Ұясын тас астына немесе биік тауға өсетін жастықтәріздес тікенекті балбұршақтың (эспарцет) арасына салады. Салындыдағы 4-6 ұсақ секпілді бозғылт көгілдір жұмыртқаларды аналығы басады. Балапандарын ұяда алғашқы күндері жылытатын да аналығы, ал аталығы жем тасиды. Балапандар ұяны 16-күні тастайды, ал ата- енелері тағы біраз уақыт оларға қамқорлық жасайды және оларды қоректендіреді. Жасымыққұстар балапандары ұшқан соң топқа жиналып, жылдың көп бөлігін топтасып өткізеді. Ол қазан-қарашада ұшып кетеді .

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Африка құстары
Санат:Азия құстары
Жауторғай

**Жауторғай** () - торғайлар тұқымдасының ең кішкене денелі биологиялық түрі.  Топтасып ұшатын құс.

## Биологиялық сипаттамасы
Салмағы - 17-28 г, дене тұрқы 12,5 — 14 см.. Біршама ашық реңді, аталығы мен аналығын бірінен-бірін сырттай қарап ажы- рату қиын. Өзге торғайлардан айырмашылығы - басындағы қоңыр реңнің екі жағындағы ашық ақ реңктегі дөңгелек қара түсті теңбілінің болуы. Едәуір ірі денелі үй торғайдан айтарлықтай икемді, ал дауысы әлдеқайда жоғары және сыңғырлап естіледі. Ересек торғайлар аралас жеммен қоректенеді, ал балапандары тек қана бунақденелілерді жейді.

Ұяларын ағаш қуыстарына және басқа қуыстарға орналастырады. Шымшықтарға арнап ілінген, кірер аузы едәуір үлкен, қолдан жасалған ұялау орнын пайдаланады. Бір жазда екі, тіпті үш рет балапан өргізеді. Салындыдағы 5-6 шұбар жұмыртқаларды аталығы және аналығы басады, олар балапандарын да бірлесіп қоректендіреді. Жаз соңында жауторғайлар басқа торғайларға қосылып астық егілген далаға барады да, дәнді дақылдар түсіміне айтарлықтай зиян келтіреді. Алайда бұлар-- қалада өте пайдалы құстар.

## Таралуы
Сусыз шөлден және биік таулардан басқа жерлерде бүкіл Қазақстанға кең таралған.
Барлық жерде жеке жұптарымен отырықшы өмір сүреді. 

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Санат:Африка құстары
Санат:Солтүстік Америка құстары
Санат:Аустралия құстары
Ақ қаз

**Ақ қаз** () - Қазтәрізділер отрядының орташа денелі (2-3 кг) қаз. 

## Биологиялық сипаттамасы
Қанаттарының ұшы - қара, реңі - таза ақ.Тұмсығы және аяқтары -- қызыл. Басқа қаздардан айырмашылығы --күшті болғандығы, оны жалғыз өкіл ретінде көбінесе жеке туысқа (Сһеп) бөледі. 

## Мекені
Ал казір бүкіл Еуропа материгінде олар тек қана Врангель аралында ұялайды. Дегенмен Солтүстік Аме¬рика континентінде олар едәуір мөлшерде сақталып калды. Қазақстанда маусымдық жылыстау кезінде анда-санда аз мөлшерде кездеседі. Бұрынғы уақытта саны өте көп болған және екі жарты шардың да бүкіл тундралық зонасына қоныстанған. Ақ қаздар түлеу кезінде көп, кейде сансыз шоғырлар түзіп, орасан үлкен топқа жиналады. Бұл аңқау құстарды ұялау орындарында, түлеу кезінде және ұшып өткенде шексіз қырғандықтан, олардың саны XVIII ғасырда-ақ апатты жағдайда төмендеп кетті .

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Snow Goose Species Account – Cornell Lab of Ornithology
*The Nature Conservancy's Species profile: Snow Goose  Learn more about the conservation of these geese
* Snow Goose - ''Chen caerulescens''  – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Over Abundant Snow Goose Populations , Environment Canada
* Greater Snow Goose , Environment Canada
* Greater and Lesser Snow Goose , Environment Canada
* Song of the North Wind: A Story of the Snow Goose by Paul A. Johnsgard (1974, rev. 2009)

Санат:Жануарлар
Санат:Қаздар
Санат:Солтүстік Америка құстары
Құмдақшөп

**Құмдақшөп** немесе **Құмбелек** (→**Құмебелек**) () - қалампыр тұқымдасына жататын бір, екі не көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

## Түрлері, өсетін жері мен таралу аймағы
Қоңыржай, салқын аймақта 100, Еуропада, Батыс, Шығыс Сібір жазығында таралған 35 түрі бар.

Қазақстанда Ақтөбе, Ақмола, Шығыс Қазақстан, Қарағанды облыстарында, Алтай таулары, Тарбағатай жотасы, Ұлытау тауларында, Іле, Күнгей Алатауларында, Зайсан қазаншұңқырында, Балқаш-Алакөл алабында таралған 11 түрі белгілі, оның үшеуі: азиялық құмдақшөп (*Arenaria asiatica*),  тұрлан құмдақшөп (*Arenaria turlanica*), Потанин құмдақшөбі (*Arenaria potanini*) - Қазақстанның эндемиктері.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|120px|
* Биіктігі 5-50 см, жапырағы таспа пішінді, қарама-қарсы орналасқан.
* Гүлі ақ, кейде қызғылт, қос жынысты.
* Гүлшоғыры - жарты шатырша. Мамыр-тамыз айларында гүлдейді.
* Жемісі - қауашақ.

## Қолданысы
thumb|right|120px|Гүлі
Өсімдіктен медицинада қолданылатын сапониндер алынады. Әсемдік үшін өсіріледі. Құнарлы мал азығы. 

## Дереккөздер

Санат:Қалампырлар
Санат:Қазақстан флорасы
Steyr AUG

300px|нобай|оңға|Steyr AUG A1 508 мм қаруы 300px|нобай|оңға|Steyr AUG A1 407 мм қаруы
**Стеэйр АУГ** (*АУГ* қысқарған сөзі ағылшын тілінен аударғанда – армияның әмбебап винтовкасы деген мағына береді) – 1977 жылы австриялық Стеэйр Дэймлер Пуч компаниясы шығарған атқыштар қару-жарағының кешені. Винтовкаға америкалық 40-мм ұңғылық М203 граната атқышы орнатылады. Винтовка Булл– пап құрастыру сызбасы бойынша құрастырылған. Оқ атудың екі тәртібі бар: жалғыздықтан және автоматты түрде атады. Үш оқтан кейін тоқтап, қайтадан оқ жаудыратын режимі бар. 

## Оқпаны
*Негізгісінің салмағы – 508мм
*Қысқартылған оқпаны – 350 және 407 мм
*Ауыр оқпаны – 621мм

## Түрлері
*Steyr AUG A1
*Steyr AUG A2
*Steyr AUG A3
*Steyr AUG HBAR
*Steyr AUG P
*Steyr AUG Z

## Қаруды пайдаланушы елдер
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .  

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*http://gunsite.narod.ru/steyr_aug.htm
*http://kollektsiya.ru/strelkovoe-oruzhie/360-steyr-aug-a1-a2-a3-avstrijskaya-armejskaya-universalnaya-vintovka.html 
*http://www.armoury-online.ru/articles/ar/at/aug/

Санат:Қарулар
Құмқы

**Құмқы** немесе **құм көкмарасы** () - Сүттіген тұқымдасына () жататын Көкмарас тегінің өсімдігі.

## Ботаникалық сипаттамасы
Биіктігі 5— 25 см. Бұтақты сабағы тарамданып өседі. 

Жапырақ тақталары жұмыртқа тәрізді, жиегі тегіс немесе ірі тісті иректелген. 

Бір үйлі, дара жынысты гүлдері шашақ гүл шоғырына топталған. Аталығы 5, төмен қарай иілген гүлтұғырына 2—6 аналық гүлдері орналасады. Жемісі етжеңді үш ұялы қорапша. Тұқымы ұзынша келген, сырты жеміс. Маусымнан қыркүйекке дейін гүлдеп, кыркүйектің аяғында жеміс береді. Құрамында бояғыш заттар болады.

## Дереккөздер

Санат:Сүттігендер
Көкмарас

**Көкмарас** () - сүттіген тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік, кейде шала бұталар тегі. Ботаникалық тек ретінде алғашқы рет 1924 жылы сипатталған.  Бұл тектің биологиялық түрлері Еуропа, Африка, Азия елдерінде кең таралған.

Қазақстанның құмды, шөлейтті жерлерінде: Үстірттің солтүстігінде, Бозащы түбегінде, Мойынқұмда, Қызылқұмда және Түркістанда өсетін 4 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – құмқы немесе құм көкмарасы  (Ch. sabulosa). Оның биіктігі 5 – 25 см. Бұтақты сабағы тарамданып өседі. Жапырақ тақталары жұмыртқа тәрізді (ұзындығы 2 – 6 см, ені 1,5 – 4 см-дей), жиегі тегіс немесе ірі тісті иректелген. Бір үйлі, дара жынысты гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Аталығы 5, төмен қарай иілген гүлтұғырында 2 – 6 аналық гүлдері орналасады. Маусымнан қыркүйекке дейін гүлдеп, қыркүйектің аяғында жемістенеді. Жемісі – етжең, үш ұялы қорапша. Тұқымы ұзынша келген, сырты тегіс. Өсімдіктің құрамында бояғыш заттар болады, одан көк түсті бояу – индиго алынады. Көкморасты қой мен ешкі сүйсініп жейді.

*Chrozophora tinctoria* атты түрі орта ғасырлардан бастап бояу ретінде қолданған.

;Түрлері
# *[[Chrozophora brocchiana]]* - Сахара
# *[[Chrozophora gangetica]]* -Үндістан
# *[[Chrozophora mujunkumi]]* - Өзбекстан
# *[[Chrozophora oblongifolia]]* - Шығыс Африка, Үндістан, Пакистан
# *[[Chrozophora plicata]]* - Африка, Үндістан, Пакистан, Тайланд,Ява
# *[[Chrozophora rottleri]]* - Ауғанстан, Үндіқытай
# *[[Chrozophora sabulosa]]* - Ирак, пакистан, Орта Азия
# *[[Chrozophora sabulosa]]* - Батыс Африка
# *[[Chrozophora tinctoria]]* - Үндістан, Пакистан, Орта Азия

;formerly included
moved to other genera *([[Codiaeum]] [[Mallotus (plant)|Mallotus]])*
# *C. mollissima - [[Mallotus mollissimus]]* 
# *C. peltata - [[Codiaeum peltatum]]* 
## Дереккөздер


Санат:Сүттігендер
Ангкор-Ват

нобай|Ангкор-Ватта жан-жағын ор қоршап жатқан жерде орталық бес мұнара бар. Ең биік мұнара 70 метр

**Ангкор-Ват** - қазіргі Камбоджада кхмерлер салған үндістік храм. 1100 жылдардың басында үндіс құдайы Вишнаның  құрметіне арнап салынған бұл храм әлемдегі ең үлкен діни ғимарат болып саналады. Сонымен қатар ол обсерватория ретінде қолданылды, кейіннен Камбоджа королінің моласына айналды. Ангкор-Ват кейіннен қаңырап қалғанымен, оны 1860 жылдары Анри Мюо есімді археолог қайта тауып қалпына келтірді.

Санат:Әлемдік мұра
Санат:Ангкор
Санат:Камбоджа тарихы
Патогенез

**Патогенез** ( — бүліну, ауру,  — даму) — аурудың немесе оның көріністерінің пайда болуы мен динамикасының механизмдері. Патогенезді зерттеп дәрігерлер аурудың қалай пайда болып ,дамыған жолын айқындайды. Патогенез әр түрлі деңгейлерде зерттеледі: молекулярлық деңгейден бастап, жалпы бүкіл ағзаның бұзылымына дейін.

Патогенез аурудың этиологиясымен өте тығыз байланысты. Қандай да болмасын этиологиялық әсер әрқашан аурудың даму жолдарының басталуына әкеледі. Бүл үшін дене мүшелерінің кез келген бөлшектерінде алғашқы бүліністер пайда болуы қажет. Алғашқы бүліністер әртүрлі дәрежеде және деңгейлерде болуы мүмкін. Олар кейде қарапайым көзбен байқалатын үлкен дәрежеде болса (мысалы, жарақат, күйік, сынық, қанқүйылу т. б.) көпшілік жағдайларда жай кезбен көрінбейтін, анықтау үшін арнайы тәсілдер қолдануды қажет ететін болады. Олар молекулаішілік, субжасушалық, ағзалық, тіндік, жасушалық, жүйелік деңгейлерде болуы мүмкін. Сондықтан, оларды анықтау үшін әртүрлі биохимиялвіқ, гистологиялық, иммунологиялық және басқа да тәсілдерді қолданады. Бүл бүліністерге организмде жауап ретінде қорғану-икемделу үрдістері дамиды. Мысалвы, атмосфералық ауада оттегі жетіспегенде тыныс алу жиілейді және тереңдейді, жүрек соғысы жиілеп, айналымдағы кан ағымын: жылдамдатады, эритроциттердің, сонымен бірге гемоглобиннің деңгейі көтеріледі т. с. с. Бұлардың барлығы организмге жетіспейтін оттегін толтыруға бағытталған организмнің икемделістік шаралары.

Патогенездің негізгі және ең жалпы зандылығы:
* өзін-өзі дамыту, 
* өзін-өзі реттеу принципі болып табылады.

Демек, үрдістер бір кезде пайда  болып, одан соң «тізбек» принципі бойынша дамиды.

Ауру ұдайы дамып, өзгеріп түратын динамикалық үрдіс. Осыған байланыста аурудың әрбір даму сатыларына сәйкес «себеп-салдарлық» арақатынастар пайда болады. Мысалы, жарақаттану тіндердің сезімтал рецепторларын қоздырып ауыру сезімталдығына әкеледі. Ауыру сезімі орталық жүйке жүйесіне беріліп, ондағы қантамырларының қимылдық орталығын әлсіретеді, соңғысы артериялық қан қысымы төмендеуіне әкеледі. Артериялық қан қысымы темендеуі қанмен оттегінің тасымалдануы бүзылуына, тіндерде оттегінің жеткілікзідігіне (гипоксияға) әкеледі. Ары қарай гипоксия зат алмасу үрдістерінің бұзылуына, қышқылдық-негіздік үйлесімнің метаболизмдік ацидоз жағына ауысуына т. с. с. өзгерістерге әкеледі.

Санат:Нозология
Санат:Патологиялық физиология
Қауынбаймолда жотасы

**Қауынбаймолда жотасы** – Шардара бөгенінің солтүстігінде оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созыла орналасқан.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Шардара ауданы жерінде.

## Жер бедері
Ұзындығы 40 км, ені 5-10 км. Абсолюттік биіктігі 321 м. Жер бедері адырлы, оңтүстік-шығысы тегістеу келген. Шығысы сай-жыралармен тілімделген.

## Геологиялық құрылымы
Оңтүстік бөлігі ортаңғы және жоғарғы төрттік кезеңінің жыныстарынан, солтүстігі олигоцен шөгінділерінен түзілген.

## Өсімдігі
Сұр топырағында өлеңшөпті-қоңырбасты, эфемерлі өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шардара ауданы таулары
Қаржеміс

**Қаржеміс** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын бұта.

## Ботаникалық сипаты
[thumb|left|120px|[Ақ қаржемістің гүлі]]
* Гүлдері қос жынысты, дұрыс пішінді, масақ тәрізді гүлшоғырына жиналған.
* Тостағаншалары 4-5 тісті, күлтелері кішігірім қоңырау тәрізді, етті, түсі күлгін немесе ақ.
* Жемісі 2 тұқымды, шырынды, қардай аппақ, сирек жағдайда қызыл немесе қара түсті.
* Жапырақтары қысқа сағақты, қарама-қарсы орналасқан, шеттері тегіс, қосалқы жапырақшалары болмайды.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
thumb|left|120px|Ақ қаржеміс (''Symphoricarpos albus'') 
Қаржемістің 15-ке жуық түрі белгілі. Солтүстік Америкада таралған, бір түрі Қытайда кездеседі. Қазақстанда бір түрі - ақ қаржеміс (*Symphoricarpos albus*) өседі.

Жеміс салған кезде өте әдемі, сондықтан қалаларда әсемдік үшін де өсіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Ұшқаттар
Қолтық мұнай кен орны

**Қолтық мұнай кен орны** — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Бейнеу темір жол стансасының батысында 90 км жерде, Тұран плитасының оңтүстігіндегі Бозащы ойпаңының солтүстігінде орналасқан. Кен орны 1978 жылы ашылған.

## Геологиялық құрылымы
Жоғарғы және ортаңғы юраның (келловей мен байос ярустарында) түзілімдерінен мұнай қабаттары барланған. 2863 м-ден 3150 м-ге дейінгі тереңдікте екі мұнайлы қабат бөлінген. Иірімдері қабаттық, литологиялық қалқаланған. Келловей иірімінің биіктігі 7,2 м, байос иірімі 28,8 м. Су-мұнай жапсары абсолют белгілерде 2899-3202 м. Өнімді қабаттар терригендік шөгінділерден құралған, коллекторлары кеуекті.

## Құрамы
Мұнайға қаныққан қабатының қалыңдығы 5,7 және 4,9 м, ашық кеуектілігі 18%, өткізгіштігі 0,039 және 0,013 мкм². 

Мұнайға қаныққан коэффициенті 0,6 және 0,49. 

Мұнайдың шығымы 3,5-32,6 м³/тәулік. 

Қабатының қысымы 33,4 МПа, тығыздығы 832 кг/м³. 

Мұнай аз күкіртті 0,44%, парафині 2,37%, шайыры 5,74%, асфальтендері 1,83%. Кен жұмысы 1986 жылдан игерілмеген. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Қатутау жотасы

**Қатутау жотасы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік сілеміндегі жота. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ және Панфилов аудандары жерінде орналасқан. Солтүстігінде Қоғалы тауаралық аңғарына, оңтүстігінде Достар және Ақтау таулары арқылы Іле аңғарына ұласады. 

Абсолюттік биіктігі 1630 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 45 км-ге созылып жатыр, енді жері 10-20 км.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері мен өсімдігі
Қатутау жотасы жоғарғы палеозой және мезо-кайнозойдың құмтас, конгломерат, мергель, әктас шөгінділерінен түзілген. Делювийлі-пролювийлі тауаралық жазығының бозғылт қоңыр топырағында бұта аралас тасбұйырғын, бұйырғын, жусан, ши, т.б. өсімдіктер өседі.

Таудың тектоникалық көтерілуге ұшыраған орта бөлігінде бұлақтар көп. 

## Галерея

04 Горы Катутау.jpg
05 Горы Катутау.jpg
06 Горы Катутау.jpg
07 Горы Катутау.jpg
08 Горы Катутау.jpg

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Санат:Панфилов ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Қазақстан жоталары
Ирншоу теоремасы

**Ирншоу теоремасы** - бір-бірінен белгілі бір шекті қашықтықта орналасқан және тыныштықта тұрған нүктелік зарядтар жүйесінің орнықты болмайтындығын тұжырымдайтын электростатиканың негізгі теоремаларының бірі. 

Мұны ағылшын физигі және математигі С. Ирншоу дәлелдеген (19 ғасырда). Ирншоу теоремасы зарядтардың статикалық жүйесінің потенциалдық энергиясы өзінің ең аз мәніне ие бола алмайды деген тұжырымды негізге алады. Потенциялдық энергияның ең аз мәнінің болуы жүйенің орнықты тепе-теңдігінің шарты болып есептеледі. Ирншоу теоремасы атом теориясының дамуында үлкен роль атқарды. Ирншоу теоремасы атом тек электрлік күшпен байланысқан қозғалмайтын зарядтардан құрыла алмайды, яғни атом - статикалық емес, динамикалық жүйе деп ұйғаруға мүмкіндік береді. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* femto.com.ua

Санат:Электростатика
Санат:Физикалық теоремалар
Ирланд сагалары

**Ирланд сагалары** - ертедегі Кельт тайпаларының тарихи оқиғалар мен мифтік сюжетке құрылған эпикалық шығармалары. 

Біздің заманымыздан бұрын 1 ғасырында пайда болған. Ирланд сагаларын арнаулы жыршылар ғана айтатын болған. Олардың басқа елдердің дастандарынан ерекшеліктері сол - ирланд сагалары өлеңмен емес, қара сөзбен айтылатын. Ирланд сагаларының бізге жеткен нұсқаларында өлеңмен жазылған бөлімдері де бар. Бірақ ол бөлімдер кейін қосылған. Ирланд сагаларын жинап, жазып алу 8 ғасырдан басталып, 12 ғасырда аяқталды. Жазып алушы монахтар оларды көшіріп жазушы ғана емес, өздерінше қысқа нұсқаларды үлкейтіп, кейіпкерлерді сипаттауға көңіл бөлген өңдеуші де болды. Сондықтан ирланд сагаларының алғашқы түрімен кейінгі нұсқаларын салыстырғанда, өзгешеліктер байқалады (ал ондағы романтикалық толғаныстар орта ғасырда қосылған). Жырда кездесетін мифтік, батырлық сарындар көне дәуірге жатады. Ирланд сагаларының дені ("Куальнгеден өгізді ұрлаудан" басқасы) көлемі шағын, сюжеттік құрылысы қарапайым келеді. Ирланд сагалары кейінгі кездерде халық ертегілері ретінде айтылып жүр. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* academic.ru 
* feb-web.ru

Санат:Кельттер
Ирланд теңізі

**Ирланд теңізі** (, , ) — Атлант мұхитының шеткі теңізі, шығысындағы Ұлыбритания, батысындағы Ирланд аралдарының аралығында, мұхитпен Солтүстік бұғаз (солтүстік жағынан), Әулие Георг бұғазы (оңтүстік жағынан) арқылы жалғасады. 

Тереңдігі 272 м-ге жетеді. Түпкі шөгінділері — малта тас, құм, тұнба. Ірі аралдары — Мэн және Англси. Жағалары кішігірім шығанақтармен, қойнаулармен тілімделген. Жыл бойы батыстан жел соғады. Қыста теңіз дауылдары жиі болады. Суының температурасы ақпанда 5—9 °С градустан, тамызда 13—16 °С градусқа дейін жетеді. Тұздылығы 32—34,8 ‰ аралығында өзгереді. Беткі ағысы — айналмалы ағыс. Жарты тәулікте бір көтеріледі (биіктігі 1–2 м-ден 6 м-ге дейін). Теңізден балық (майшабақ, килька, нәлім) ауланады. Ірі порттары — Ливерпуль (Ұлыбритания) және Дублин (Ирландия).

Санат:Ирланд теңізі
Санат:Ирландия географиясы
Санат:Ұлыбритания географиясы
Никифор Михайлович Ирченко

**Никифор Михайлович Ирченко** (1884, Мәскеу губерниясында - 1920) - Атбасар уезінде Азамат соғысына белсене қатысушы. 

Революциялық қозғалысқа қатысқаны үшін әкесі 1889 жылы Атбасар уезінің Мариновка селосына жер аударылды. Ирченко 12 жасында жетім қалып, ағаш ұстасы болып жұмыс істеді. 1914 жылы майданға алынып, онда большевиктер идеясымен танысты. Майданнан қайтып келіп, саяси өмірге белсене араласты. Атбасар уездік аткомының мүшесіне сайланды. Уезде Кеңес өкіметі уақытша құлаған кезде астыртып жұмыс жүргізді. 1919 жылы тамызда колчакшыларға қарсы Мариновка шаруалары көтерілісін басқарушылардың бірі болды. Көтерілісшілер оны селолық Кеңестің және отрядтың бастығына сайлады. Отрядтардан құрылған халықтық армияның командирі болды. Мариновканы ақ гвардияшылар уақытша басып алған кезде Қызыл әскер бөлімшелеріне барып қосылды. Колчак армиясымен ұрыста қаза тапты. 

## Дереккөздер

Санат:1884 жылы туғандар
Санат:1920 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Исаврий әулеті

[thumb|380px|[Византия империясы, Франк мемлекеті және Араб халифаты 800 жылдар шамасы]]
**Исаврий әулеті** (; емесе Сирия әулеті) - Византия императорларының әулеті (717 - 802). 

Әулеттің негізін салушы Исаврдың есімімен аталды. Өкілдері: Лев III - "Исавр" (717 - 741), Константин V (741 - 755), Лев IV (775 - 780), Константин VI (780 - 797), Ирина (797 - 802). 
Исаврий әулеті тұсында Византия едәуір нығайды. Империяның әскери құрамы еркін шаруалар болды. Макендонияға, Грекияға және Пелопеннеске қоныс аударушы славяндардың көпшілігін өздеріне бағындырды. Исаврий әулеті империялары арабтармен, болгарлармен нәтижелі соғыстар жүргізді, көп тайпалы империяның бірлігін нығайтуға ұмтылды.

## Дереккөздер

Санат:Исаврий әулеті
Санат:Әулеттер
Тхай Дян Чун

**Тхай Дян Чун** (1911–1960) – 10 қыркүйекте Қиыр Шығыс өлкесіндегі Дяфигоу селосында туған. Владивосток педагогикалық институтының филология факультетінде оқыған. Республикалық корей театрында актер әрі әдеби бөлім меңгерушісі боп істеген. Театр сахнасы үшін бірнеше пьесалар жазған. «Межа» атты алғашқы пьесасы 1934 жылы жазылған. Жалпы әртүрлі тақырыпта толғап, көркем бейнелеген онға жуық драмалық шығармалардың авторы. И. Шток аударған «Южнее 38-й параллели» пьесасы Мәскеу және шетел театрлары сахнасында қойылды. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері атағына ие болған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* kortheatre.kz 

Санат:1911 жылы туғандар
Санат:1960 жылы қайтыс болғандар
Дүниежүзілік көрме (1929)

нобай|оңға|Барселона қаласында өткен дүниежүзілік көрменің логотипі
**Дүниежүзілік көрме** — 1929 жылы  болған дүниежүзілік көрме.Сондай-ақ бұл іс-шара Испан алаңы атауымен Барселона және Севилья  қалаларында қатар өткен шара. Лондондағы Хрусталь сарайы және Париждегі Эйфель мұнарасы бой көтергендіктен испан жұрты да әлем назарына ілігуді, өзінше жаңалық әкелуді мақсат тұтты. Және сол мақсатына жетті. 1929 жылы аталмыш қалаларда Иберия-Америка бүкіләлемдік көрмесі өтіп, әлем жұртының көшін Пиреней түбегіне бұрған болатын. Севилья қаласының оңтүстігінде орналасқан Испан алаңының орнында ортағасырларда халықтың қазына сақтайтын қоймасы болған.  1715 жылы бұл жерде Суидадела қамалының іргетасы қаланды. Алайда, бұл қамалды  1905 жылдарға дейін тек көз сүйсінетін, ресми шаралар өткізетін орынға айналдырды.
Ал, Испан алаңының салына бастау  1928- 1929 жылдардан басталған еді. Әрине, осында өтетін Экспо бүкіләлемдік көрмесіне орай Барселонада олимпиадалық стадион да салынып үлгерді. Экспоға байланысты бірнеше ғимараттарды бұзуға тура келді. Он жыл бұрын салынған алыстан менмұндалаған биік мұнаралар,  зәулім ғимараттар орнын босатты. Екі бірдей Венециялық мұнара тұрғызылып, Экспо павильондарына жол ашатын қақпа есебінде салынды. Қазір бұл ғимараттар  Мария-Кристина ханым көшесінде орналасқан. Сондай-ақ, бұл жерде бүгінге дейін көрмелер мен жәрмеңкелер өткізіліп келеді.

Осы Испан алаңында салынған субұрқақ әлемде теңдессіз сәулет өнерінің жемісі. Бір субұрқақтың негізінде өрлеуді, сенімді, батырлықты, өнерді, тіпті сауданы да көрсетіп тұр. Сондай-ақ, Испан алаңының жан-жағындағы ғимараттар да көненің көзі, ежелгі тарихи ғимараттар. Мәселен, бұрын бұқалармен өнер көрсететін коррида аренасы тарихи ғимараттардың бірі. Бүгінде сауда орталығына айналып кетті. Қалған бөлігі ұлттық көркемөнер мұражайына және көрме орталығына айналған.
Испан алаңын көгалдандыру жұмыстары француз ландшафт сәулетшісі Жан-Клод Форьестенің көмегімен жүзеге асты. Субұрқақтың айналасындағы гүлдер, павильондар, бәрі-бәрі сол маманның қолымен жасалды.

Ал, субұрқақты, алаңның айналасындағы доғалдау салынған ғимараттардың барлығы испан сәулетшісі  Анибал Гонсалестің шеберлігімен, бас жоспарымен салынды. Сондай-ақ, Анибал Гонсалестің бастамасымен жүзеге асқан ғимараттар  1920 жылдардағы ең танымал арт-деко стилінде бой көтерді. Ал, субұрқақтың айналасында бедерленген дүниелердің барлығы алфабит бойынша рет-ретімен жасалды.

## Сыртқы сілтемелер
* nindo.ru 
* europuzzle.ru

Санат:Дүниежүзілік көрмелер
Санат:Барселона тарихы
Санат:1929 жыл
Ивлин Во

**Артур Ивлин Сент-Джон Во**  ; , Лондон — , Сомерсет) — ағылшын сатирик-жазушысы.

Автор өзінің «Құлдырау мен күйзелу» (1928), «Қолайсыз дене» (1930), «Бір уыс тозаң» (1934), «Ұмытылмас» (1947) сатиралық романдарымен танымал болған. Католиктік жағдай бейнеленген оның танымал байыпты жұмыстары мыналар: «Брайдсхедке оралу» (1945) және «Құрмет қылышы» трилогиясы («Қаруланған адамдар» (1952), «Офицерлер мен джентльмендер» (1955), «Қарсылықсыз тізе бүгу» (1961).

Ивлин Во өзінің көптеген шығармасында жоғарғы қоғам мен британдық ақсүйектерді кейде қатты келемеждейді. Бұдан басқа ол көптеген әңгімелердің, үш биография мен бірінші томы  аяқталмаған автобиографияның авторы. Оның саяхат хаттары және кең көлемді күнделіктері сондай-ақ корреспонденциялары да шығарылған.  
 
Ивлин Воның жұмыстары - атақты проза стилисті және күн сайын кеңінен елді аузына қаратқан сықақшы ретінде көпшілікті өзіне қарата білді. Оның соңғы шығармалары әлеуметтік консерватизмге, көптеген діни тұрғыда ашық және оның жұмыстары сыншылар арасында қайшылықтар туғызды. Сыншы Мартин Эмис, оның «Брайдсхедке оралу» жұмысында көрсеқызарлық «қиялды қабылдамау мен көркемдік есеңгіреу» болғанын айтқан. Басқа жақтан, американдық әдеби сыншы Эдмунд Вилсон Воның еңбегін «Бернард Шоудан басталған ағылшын әдебиетінің бірінші дәрежелі жалғыз сықақ данышпаны» деп мәлімдеді.

Ивлин Во шығармасының кейіпкерлері — алаяқ, мылжың, сандалбай, көлгірсігендерден оған Англияның джентельмендер абсурдты портретімен ұштасатын кейде гротескілік, карикатуралық ретпен және жылпостардың қиқарланған мінезінен шынайы ақкөңілдердің жымиысына дейін  автордың ұнатуы мен өзгеріссіз қабылдауы бейнеленген.

## Еңбектері
*«Құлдырау мен күйзелу» (1928).
*«Қолайсыз дене» (1930).
*«Бір уыс тозаң» (1934).
*«Ұмытылмас» (1947).
*«Брайдсхедке оралу» (1945).
*«Құрмет қылышы» трилогиясы («Қаруланған адамдар» (1952).
*«Офицерлер мен джентльмендер» (1955).
*«Қарсылықсыз тізе бүгу» (1961).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* academic.ru
* esquire.ru 

Санат:Ұлыбритания жазушылары
Джованни Боккаччо

**Джованни Боккаччо** (; 16 маусым 1313, , Италия — 21 желтоқсан 1375, Чертальдо, Италия) — итальяндық жазушы әрі ақын, бұрынғы Қайта өрлеу дәуірі әдебиеті өкілі.

Сонеттер, пасторалдер, «Фьямметта» (1343, 1472 жылы жарияланған) психологиялық повесті антиктік мифологиялар сюжеттері поэмалар авторы. Басты шығармасы - «Декамерон» (1350—1353, 1470 жылы жарияланған) новеллалар кітабы, гуманистік идеяларға жататын, антиклерикализм мен сөз бостандықты рухы бар, аскетикалық моралді қабылдамау, жарқын әзілді және сан қилы италяндық қоғам әдет-ғұрпының көрінісі бейнеленген.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* calend.ru
* academic.ru

Санат:Италия жазушылары
Ир Петр Пак

**Пак Ир Петр** (1912–2001) – 1 мамырда Қиыр Шығыс өлкесі, Янчихэ селосында туған. Ош, Озген, Фрунзе, Алматы қалаларында мектептерде, жоғарғы оқу орындарында сабақ берген. Көркем аударма жасаумен де шұғылданды. Корей және орыс тілдерінен шығармалар аударды.

### Еңбек жолы
* 1930–1937 жж. ұстаздық етті.
* 1941 жылы Ленинградтың Н.К.Крупская атындағы педагогикалық институтын сырттай оқып бітірді.
* Курск пединститутында кафедра доценті болған.
* 1968 жылдан Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті философия және логика тарихы кафедрасының доценті болған.

## Еңбектері
**Корейские шестистишие* (1956)
*корей өлеңдерінің жинағы – *Десэн сидиб* (1958)
*Пак Инно *Пятицветные облака* (1962)
*Ким Соволь *Цветок багульник* (М., 1962)
*Песня над озером (Лирика Средневековой Кореи (М., 1971)
**Багульник в степ*и (Қазақстан корей ақындарының өлеңдері, 1973).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* arirang.ru
* koryosaram.blogspot.com

Санат:1912 жылы туғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Карло Коллоди

**Карло Коллоди** (, шынайы есімі *Carlo Lorenzini* — **Карло Лоренцини**; 1826—1890) - Флоренцияда дүниеге келген италияндық жазушы және журналист. Жазушылықпен қатар саясатпен де айналысқан. 1880 жылы жарық көрген "Пиноккио қызықтары" ертегісі Коллодидің атын әлемге әйгілі етті. Аталмыш шығарма әлемнің 260 тіліне аударылған. Оның ең алғашқы романы 1850 жылы жарық көрген. Карло Коллоди 1890 жылы 26 қазанда Флоренцияда өмірден өтіп, Сан-Миниальто-аль-Монте шіркеуінде жерленген.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* livelib.ru
* bk-detstvo.narod.ru

Санат:Италия жазушылары
Мот (рэпер)

**Матвей Мельников** (1990 жылы 2 наурызда Крымск қаласында туылды) немесе **МОТ** лақап атымен атақты — ресейлик рэп-орындаушы, «Soul Kitchen» музыкалық жобасының бұрынғы орындаушысы, 2013 жылдың 1 наурызынан бастап «Black Star Inc.» лейбілінің әртісі.

## Биографиясы
Матвей Қырымда туылды. 5 жасында отбасысымен Краснодар қаласына көшіп кетті. 9 сыныптан кейін Мәскеуге көшіп кетті. Сол кездері хип-хоппен әуестеніп, би мен өлеңге қызыға басталды. Мектепті алтын белгімен бітіріп, Матвей ММУ-ға  экономист-менеджер маманына түсті. 2012 жылы дипломын алып, кейін аспирантураға түсті.

## Шығармашылығы
2006 жылы Мот алғаш ән жазатын GLSS студиясына келді, кешірек 2011 жылы ресми әртіст атанды. 2009 жылы МОТ «Битва за респект конкурсына қатысып, 2000 қатысушыдан ТОП 40-ке кірді. Ол жерде Лигалайздың кеңесімен BthaMoT2bdabot никкін Мот нигіне ауыстырды.

2011 жылы Моттың алғаш альбомы шығып,«Remote» деген атты алды. Режиссері ретінде Mikkey Vall, Sinima, lvsngh  және басқа продюселерлер алға шықты. Альбомда 12 трек болды және тек біреуі ғана өзге әртіспен орындалған еді. Яғни, Илья Кириловпен «Кошки-мышки» өлеңі. 2011 жылы алғаш клипі «Миллионы звёзд» жарық көрді.

2012 жылдың ақпанында екінші альбомы «Ремонт» жарық көрді. Оның ішінде 11 трек болып, оның 4 L’One, LIYA, Катя Нова и Илья Киреев сияқты әртістермен орындалды. Осы жылдың қазанында Моттың «К берегам» (реж. М. Милилян) атты клипі шықты. Ол Матвейдің туған қаласы Крымскыда түсірілді. 5 қазанда клиптің презентациясы «Lookin Rooms» клубында өтті. Rap.ru сайты бойынша клип ТОП 5 ке кірді.

2013 жылдың қаңтарында «Soul Kitchen» шығып, «Black Star Inc.». лейбілінің рэпері атанды. Наурызда Моттың алғаш синглі «#МотСтелетЧоСели» шығады. Кейін оған Рустам Романов жүргізген клип шығады. Одан кейін үшінші альбомы «Чёрточка» шығады.

2014 жылдың 2 наурызында Моттың ең әйгілі альбомы «Azbuka Morze» шығады.

## Дискографиясы
### Альбомдары
**Студиялық альбомдар**
* 2011 - Remote
* 2012 - Ремонт
* 2014 - Azbuka Morze
* 2016 - Наизнанку

**Мини-альбомы**
* 2013-Черточка

### Синглдері

## Сыртқы сілтемелер
[[Black Star Inc|«Black Star Inc.»] ресми сайты]

Санат:Ресей әншілері
Айтақын Әбдіқалұлы

**Айтақын Әбдіқалұлы** — 1947 жылы 10 қыркүйекте Алматы облысының Нарынқол ауданындағы Қайнар ауылында туған. 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

1966 жылы мектеп бітірген. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. 

1966 жылдан аудандық газетте, Алматы облыстық «Жетісу» газетінде, «Алатау» облыстық кәсіподақтар газетінде, Алматы теледидарында, облыстық әкімшілікте (тіл және ономастика саласы бойынша), облыстық «Қазақ тілі» қоғамында, «Қазақстан–1» теледидарында, республикалық «Заң» газетінде жауапты қызметтер атқарған.

«Балауса», «Бастау», «Ұшырайын құсымды», «Разбег», «Өміркеме» атты жыр жинақтарының авторы. Сондай-ақ, ол «Мұқағали» деген атпен жарық көрген естелік кітабын, «Мұқағали дастан» зерттеу кітаптарын құрастырған.

М. Мақатаев атындағы сыйлықтың лауреаты. Алматы облысы Райымбек ауданының Құрметті азаматы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* writers.kz

Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Океаниядағы Әлемдік мұра нысандары

**Океаниядағы Әлемдік мұра нысандарының тізімі**:

## Сыртқы сілтемелер
* ЮНЕСКО-ның ресми сайты. Әлемдік мұра нысандарының тізімі
* Әр тараптың тізімдері.

## Дереккөздер

Санат:Әлемдік мұра
Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі
Нидерланд королдерінің тізімі

**[[Нидерланд]] патшасы** — Нидерланд Патшалығының конституцияға сәйкес билік құратын мемлекет басшысы. Тақ мұрагерлік бойынша отбасындағы үлкен балаға, жынысына қарамастан беріледі. Лауазым 1815 жылы пайда болып, сол кезден бастап Оран әулеті билік құруда.

## Нидерланд монархтарының тізімі

*

Санат:Тізімдер
Apple Watch

**Apple Watch** — Apple компаниясымен шығарылған, қосымша функциялармен қамтамасыз етілген *ақылды сағат*. Бұл сағат ең алғаш 2014 жыл 9-шы қыркүйек күні Купертино қаласында таныстырылған болатын. Apple Watch-та қырлары дөңгеленіп келген төртбұрышты дисплей пайдаланылды. Дисплейді басқару сенсор және сағат шетіндегі кіші бұрағыш арқылы іске асады. Басымдық сенсордан механикалық басқару бағытына берілген. Ол құрылғының оң жағында орналасқан. Сағаттың экраны сапфирден істелінген.

Қарапайым режимде дисплейде уақыт және сағат иесінің географиялық орны көрсетіледі. Білекті көтерген кезде экран іске қосылып, қосымшалар мәзірі ұсынылады. Сонымен қатар экранда «үшінші кеңістік» бар. Ол кеңістікте адамның сағатты басу күші де ескеріледі. Сенсорда басылған әрекеттер басқа Apple Watch құрылғысына беріле алады. Сезіну қызметі вибрация негізде орындалады.  Apple Watch-тың ішкі жағында адам ағзасы туралы ақпаратты жинақтайтын сенсорлар орналасқан. Жүрек қағысы, жүріп өтілген жол, көтерілген биіктік секілді ақпараттар жинақталып отырады. Басқа адамдардың да көрсеткіштерімен салыстырып, ақпарат алмасуға мүмкіншілік бар.Apple Watch компанияның құралдары құратын жүйенің негізгі ортасына айналмақ. Ақылды сағат арқылы үйдің есігін, көлікті ашуға болады және де дәл осындай сағаты бар адамдармен байланыс орнату қызметі бар. Сағатқа арналған белбеулердің дизайны сан алуан. Жалпы сағаттың көлеміне байланысты екі нұсқасы, үлкен және кіші, ұсынылды. Ал құрылымдық айырмашылығына байланысты үш нұсқасы қол жетімді: **Watch, Watch Sport, Sport Edition**. Алғашқы құны $349 құрайды.


File:Apple I Watch 2015 Model very cool.jpg|«Apple Watch»


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* apple.com

Санат:Apple
Иван Степанович Исаков

**Иван Степанович Исаков** (Ованес Исаакян (Տեր-Իսահակյան);10 (22) тамыз 1894 жыл Аджикент, Елизаветпольск губерниясы, қазіргі Әзірбайжан - , Мәскеу) - Кеңес Одағының флот адмиралы (1955), Кеңес Одағының Батыры (7.5.1965), КСРО ҒА - ның корреспондент мүшесі(1958). 1939 жылдан КОКП мүшесі.

Әскери - теңіз академиясының жанындағы бастықтар құрамының жоғарғы курсын бітірді(1928). 1918 жылдан Әскери - Теңіз Флотында қызмет атқарды. Азамат соғысы кезінде Балтық флоты мен Волга - Каспий әскери флотилиясында түрлі корабльдердің командир көмекшісі және командирі болады. 1923 жылдан Қара теңіз флотында қызмет істеді. 1933 - 1938 жылдарда Балтық флотының штаб бастығы және қолбасшысы. 1938 - 46 жылы Әскери - Теңіз Флоты халкомының орынбасары және 1 - орынбасары. 1946-47 жылдары Әскери - Теңіз қызметі Бас штабының бастығы. 1947-50 жылдары Әскери - Теңіз Флоты бас қолбасшысының орынбасары. 1947 - 1954 жылдары "Морской атластың" жауапты редакторы. 1954 - 1955 жылдары КСРО Теңіз флоты министрінің орынбасары. 1955 жылдан Қорғаныс министрлігінде басшы жұмыста істеді. 40 - тан астам ғылыми еңбектердің авторы. 1 - сайланған КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты(1951). 6 рет Ленин орденімен, 9 рет Қызыл Ту, 2 рет 1 - дәрежелі Ушаков, 1 - дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Кеңес Одағы флоты адмиралдары
Михаил Васильевич Исаковский

**Михаил Васильевич Исаковский** (, қазіргі Смоленск облысы, Восход ауданы, -  Мәскеу) - орыс кеңес ақыны. Социалистік Еңбек Ері (1970). 1918 жылдан КОКП мүшесі.

Кедей шаруа отбасында туған. Исаковскийдың өлеңдері 1914 жылдан жариялана бастады. 1921 жылы Смоленскіде шағын үш кітабы басылды. Әйтседе Исаковский өзінің шығармашылық қызметінің басталу кезін "Бақташы бала" атты өлеңдері жарияланған 1924 жылдан бастап есептейді. Исаковскийдің Москвада басылған "Сабандағы сымдар" (1927) жинағын А.М.Горький жоғары бағалады. Оның  "Түкпір өлке" (1930),  "Дихандар" (1931), "Төрт тілек" (1936) атты жинақтарында шаруалар өміріндегі жаңа тұрмыс көріністері суреттеледі. Отан соғысы жылдары Исаковский патриоттық өлеңдер жазды. "Орыс әйеліне",  "Ресей туралы сөз" т.б. Исаковскийдің поэзия туралы мақалалары мен хаттары "Ақын, өлең және ән туралы" (1968, 1972) деген атпен жинақ болып жарияланды. Соңғы кезде  "Ельнинск жерінде" атты өмірбаяндық шығармасын жазды. Исаковский "Катюша", "Қоштасу" т.б. таңдаулы ән мәтіндері үшін (1943), "Өлеңдер және әндер" жинағы үшін (1949) 2 рет КСРО Мемлекет сыйлығын алды. 4 рет Ленин орденімен және басқа ордендермен, медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
"Подпаски", "Родное" (1927), "Провода в соломе", "Провинция" (1930), "Мастера земли" (1931), "Четыре желание" (1936), "Катюша", "И кто его знает", "В прифронтовом лесу", "Огонек", "Ой, туманы мои...", "Жаулар менің үйімді өртеп жіберді", "Снова замерло все до рассвета", "Летят перелетные птицы" және т.б.өлеңдер.

## Дереккөздер

Санат:КСРО ақындары
Санат:КСРО жазушылары
Нәки Сиразиұлы Исанбет

**Нәки Сиразиұлы Исанбет** (*Наки Сиразиевич Закиров*, , 1899 - 1992) - татар совет жазушысы , драматург, фольклорист.

Татар АССР-і (1957) мен РКФСР - дің (1960) еңбек сіңірген өнер қайраткері. Уфа халық ағарту интернаты мен Харьков мемлекеттік университетінде білім алды. Алғашқы өлеңі 1914 жылы "Ақ жол" журналында жарияланды. Тұңғыш кітабы - "Дабыл" 1925 жылы жарық көрді. "Қожанәсір" (1940), "Мулланур Вахитова"(1947),"Зифа"(1955), "Мұса Жәлел"(1955) атты пьесалар жазды. Исанбет балалар жазушысы ретінде де белгілі. "Кекшіл көжек","Мысық" атты шығармалары - татар балаларының сүйікті кітабы. Ол "Татар халқының балалар фольклоры" (1941), "Татар халық мақалдары"(1959-67) т.б. жинақтарын бастырып шығарды. А.С.Пушкиннің "Полтава", "Бақшасарай фонтаны", А.С.Грибоедовтың "Ақылдан - азап", В.Шекспирдің "Гамлет","Король Лир" шығармаларын, Низами өлеңдерін татар тіліне аударды. Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

## Қолданылған әдебиет
* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы ,5 том.

Санат:Татар жазушылары
Санат:Ресей жазушылары
Санат:Татар ақындары
Сұр қаз

250px|нобай|оңға|Сұр қаз

**Сұр қаз** () - едәуір ұзын мойынды, басы кішкене және аяғының ұзындығы қалыпты, ірі денелі сұр реңді қаз. 

## Биологиялық сипаттама
Салмағы—2,5-4,4кг, кейде 6 кило шамасында. Ол реңі бойынша үй қазына ұқсас. Үй қазы қолтұқымдарының көпшілігі осы түрден бастама алған. Денесінің үстіңгі жағы жонына қарай - сұрғылт қоңыр, белі - күлгін сұр, құйрықүсті - ақ. Сұрғылт қоңыр қапталында ашық түсті көлденеңжолақтар болады, төсінде және бауырының алдыңғы жағында қара теңбілдері бар. Тұмсығы - сарғыш, тұмсық ұшы - ақ, аяғы - ашық қызыл. Дауысы - ерекше қаңқыл. Құрлықта көп уақыт жұмсап, жеңіл қозғалады, оның үстіне жақсы жүзеді және сүңги алады.

Өзі жиі қоректенетін жайылма шалғыннан қашық емес қиын қопаларда ұя салады. Қандай да болса көтеріңкі жерде орналасқан салындыға аналығы 3-9 күлгін немесе жасылдау реңкті ақшыл жұмыртқа туып, айға жуық жұмыртқаларды басады. Балапандарды аталық және аналық қаздар өргізеді. Балапандар екі ай шамасында қанатына көтеріледі. Бұл мезгілде аталық пен аналық кезектесіп түлейді де, осы кезеңде ұша алмайды. Тұқымтоп жаңадан ұша бастағанда олар қоректену үшін егістік пен шалғыннан ұдайы ұшып, соңынан тынығу және суат үшін суға оралады. Топқа оңай жиналады. Жылыстау кезінде мың-мыңдап жинақталады да, қорек бар болса (егістікте қалған дән), дәл сол суқоймаларда ұзақ болады. Әуесқой аңшылар аулайтын аңшылық кәсіпке пайдаланылады. 

## Таралуы
Қазақстанда қамыс және қоға қалың өскен барлық жарамды суқоймаларда қоныстанады. Қазақстанда ақпанның соңынан қараша айы бойынша болады.

## Қолданылған әдебиет
* Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010

Санат:Жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Қаздар
Шөл құнағы

**Шөл қунақ** () - шағын денелі қунақ, Қунақ тұқымдасының Шөл қунақтар туысы атты монотипті туысының жалғыз биологиялық түрі. 

## Биологиялық сипаттама
Қара қанатында кішкентай қызғылт дағы бар, ашық реңді (құла-құм түстес реңкті), салмағы 22-28 г. Ересек құстың тұмсығы - жуан, қысқа, қара реңді, осы белгісі бойынша шөл суықторғайдан шапшаң ажыратуға болады, алайда жас қунақтардың тұмсығы ақшыл болып келеді. Ұшып жүріп "трррю, трррю- ррю, трррю" деп құбылтып, әдемі үн шығарады, ол әуені - назды, әуенді сайрау.Өсімдік үлпегін астына төсеген әдемі тостағанша тәрізді ұясын ағаштар мен бұталардың басына орнатады. Бір жазда екі ұя балапан өргізеді. Салындыдағы 4-6 сирек секпілді көгілдір ақ жұмыртқаларды аналығы 13-15 күн басады, ал аталығы өсімдіктің аршылған тұқымын аналыққа тасып, қоректендіреді. Кейін ата-енесі балапандарға осындай қорек тасиды. Балапандар 12-13 күнде ұяны тастайды. Осы уақыттан бастап аталығы балапандарды өз қамқорлығына алады, ал аналық екінші ұяға жүмыртқа басуға кіріседі. Екінші ұядағы балапандар тамызда ұяны тастайды. Осы уақыттан бастап шөл қунақтар топтарымен қыстауға қарай жылыстайды.

## Таралуы
Азияның ішкі аудандарындағы шөлдерде таралған. Қазақстанда шөлді зонаның үлкен бөлігінде - Арал теңізінен Алакөл қазаншұңқырына дейін бұталары бар жерлерде орын тепкен. Тәңіртаудың солтүстік тау етектерін бойлай орналасқан елді мекеннен, соның ішінде ірі қалалар - Шымкент, Тараз, Алматыдан да кездестіруге болады. Оңтүстікке таман, Алдыңғы Азия елдерінде қыстайды. Төтенше жағдайларда Қазақстанның қиыр оңтүстігінен де қыста кездестіруге бола¬ды. Көктемде - наурыз және сәуірде, күзде тамыздан қараша айы бойы ұшып өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Інжурең қунақ

250px|нобай|оңға|Інжурең қунақ
**Інжурең қунақ** () - аршашыл қунақ тәрізді тау қунақтар туысына жататын танымал өкіл. 

## Биологиялық сипаттама
Аршашыл қунақтан сәл үлкен денелі (26-35 г), інжурең қунақтың реңі аздап ақшылдау. Оның жоны - сұр, бауыры - ақшыл сұр; қанаты және басындағы "телпегі" - қара. Қанат бүгіндісіндегі ұсақ жабын қауырсындардың бозғылт қызыл "қабыршақтары" сұр бояу аясында болғандықтан, құсқа әдемі атау соның негізінде берілген. Дауысы едәуір алуан түрлі. Ұшып жүргенде қорсылдаған шақыру үнін шығарады. Жем жеген кездегі құстың шақыру үні - сыңғырлаған «чвик-чвик». Ұялары жартас астындағы қуыстарда немесе ірі тастардың арасында орналасады. Ұядағы балапандар торғайлар сияқты шиқылдайды. Биік тау өсімдіктерінің тұқымымен қоректенеді. Балапандарын қоректендіру үшін қунақтарға бірнеше шақырымға ұшып, кейде тіке биіктіктен бірнеше жүздеген метр төмен түсуге тура келеді. Қыста қары аршылған беткейді бойлап, кейде мыңдаған дарақтардан топ түзіп жылыстайды.

## Таралуы
Аршашыл қунаққа қарағанда бұл құс одан да биік тауды ұнатады. Ол теңіз деңгейінен 3 500 м жоғары деңгейден төмендемейтін альпілік белдемнің жартастарында ғана (Тәңіртау, Жоңғар Алатауы, Сауыр) өмір сүреді, ал 4000 метрге жуық биіктікте ұялайды. Оның тіршілік дағдылары туралы мәлімет жоқ, тіпті көпке дейін ұясын да таба алмаған. Алғашқы үясы 1953 жылы Памирден табылған, ал Тәңіртаудағы ұясы тек қана 1980 жылы анықталды. 

## Дереккөздер

Санат:Тау құнақтары
Санат:Еуразия құстары
Санат:Жануарлар
Қала қарлығашы

250px|нобай|оңға|Қала қарлығашы

**Қала қарлығашы** () - Қазақстандағы қала қарлығаш туыстылардың жалғыз өкілі. 

## Биологиялық сипаттама
Қала қарлығашының дене мөлшері мен пішіні әдеттегі қыстау қарлығашқа ұқсас болып келеді, алайда құйрығы едәуір қысқалау (бұрымшасы жоқ), қара, реңді жонындағы және құйрық үстіндегі ашық ақ түс айқын көрінеді, құйрығы да жоны сияқты қара реңді. Ұяларын үстіңгі жағы кесілген жар¬ты шар түрінде тік бетке бекітіп, жапсы¬рып жасайды. Қыстау қарлығаштың ұясынан айырмашылығы - қала қарлығашы ұясының ернеуі ішке қарай тартылып, ұя аузын тарылтады. Әдеттегідей, бірнеше ондаған жүптан бірнеше жүздеген жүпқа дейін шоғыр түзіп орнығады. Оның үстіне мүндай шоғырлардың орындары тұрақты болады, ал қарлығаштар жаңа ұя салумен қатар ескі ұяларды да жөндеп, оларды да пайдаланады. Ұяны ата-енесі бірлесіп жасайды. Салындыдағы жұмыртқаларды да 14-15 күн (күн райы қолайсыз болса, әлде- қайда ұзақ 20-23 күнге дейін басады. Балапандарын ұяда 20-25 күн шамасында бірлесіп қоректенеді. Күн салқын тартқанда ұядан ұшқан балапандар ұяға келіп, ата- енелері оларды қоректендіруін жалғастырады.

## Таралуы
Бастапқыда жартастарда мекендегендіктен,  Қазақстанның оңтүстік және шығыс тауларындағы жартастарда шоғыр түзіп, өмір сүруде. Дегенмен бұл қарлығаш жазықтық аумағындағы, соның ішінде Қазақстанның елді мекендерін игеріп алды, сондықтан биік ғимараттары бар кез келген қалалардан (кез келген ауылда өмір сүретін қыстау қарлығаштан ерекше бүл қарлығаш қала қарлығаш аталған) кездесуі мүмкін. Қыркүйектің соңында Африкада және Азияның оңтүстік аудандарында қыстауға ұшып кетеді, көктемде сәуір айында оралады. Ұшып өту кезінде бүкіл Қазақстанда кездеседі.

## Қолданылған әдебиет
* Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010

Санат:Қарлығаштар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Секпілтөс қарлығаш

250px|нобай|оңға|Секпілтөс қарлығаш
**Секпілтөс қарлығаш** () - қыстау қарлығашқа туыстас құс. Одан айырмашылығы - мойны және құйрықүсті қызылсары реңді. Одан басқа, бауыры - таза ақ емес, бойлай созылған сепкілді. Секпілтөс қарлығаштың ұясы өте ерекше - ұя пішіні аузы ашық жарты тостағанша емес, кіретін аузы ұзын түтікшелі, толық жабылған ыдыс сияқты. Мұндай ыдыс көбінесе ғимараттың төбесіне немесе қабырға мен төбе ұласатын бұрышқа бекітіледі. Секпілтөс қарлығаш Оңтүстік Қазақстан тауларында теріс орналасқан бұрыштары бар жартас төбесіне жапсырып ұя салады. Оның мінез-қылығы қыстау қарлығашқа өте ұқсас, балапандарын да жазда сол сияқты екі рет өргізеді.

## Таралуы
Секпілтөс қарлығаш Қазақстанда тек қана оңтүстік облыстардың - Арыс өңірінен шығыста Бұқтырма тау баурайындағы аудандарда орын тебеді. Қыстау қарлығаштан біраз ертерек ұшып келіп, әдетте одан бұрынырақ ұшып кетеді (қазанның бірінші жартысынан кешікпейді).

## Қолданылған әдебиет
* Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010

Санат:Қарлығаштар
Санат:Еуразия құстары
Құмғақша

250px|нобай|оңға|Құмғақша

**Құмғақша** () – құмдауық туыстасқа жататын ең кішкене өкіл.

## Биологиялық сипаттама
Салмағы — 22-27 г. Тұмсығы әжептәуір жіңішке, қысқа және түзу. Жоны - секпілді қоңырқай, бауыры - тамағында, бөтегесінде және төсінің алдыңғы бөлігінде аздаған сары теңбілдері бар ақ түсті. Қыста реңі едәуір сұрғылт және біркелкі реңкті болады. Ұялау орындарына кеш ұшып өтуші құстар мен ерте оралатын арасындағы үзілістің аздығы соншалық, көпке дейін популяцияның жарты бөлігі Қазақстан шегіне, тіпті балшықшы құс тек қана тундрада ұялайтыны анықталды. Салындыдағы 4 жұмыртқаны аналық пен аталық басады. Құмғақшаның ұялау кезіндегі және ұялаудан соңғы өмір сүру дағдысы анықталмаған.

## Таралуы
Еуразияның тундралық бөлігінде орын тебеді. Қазақстанда сәуірде пайда болып, қазанның ортасында толық кетіп болады, дегенмен бүкіл жаз бойы ұшып жүрген дарақтардың топтары кездеседі. Одан басқа жылыстау кезеңі созылыңқырап кетеді. 

## Дереккөздер

Санат:Тауқұдірет тұқымдастары
Санат:Еуразия құстары