open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мүрсәлім Бектенұлы

**Мүрсәлім Бектенұлы** (1859 – 1922) – 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы қайраткерлерінің бірі, ақын.
## Толығырақ
Өз бетімен білім алған. 1895 жылы Зайсан уездіне қарасты Қарғыба-Базар өңіріне болыс болып сайланып, 20 жылдан аса ел басқарды. Жасы ұлғайған шағында болыстықты баласы Заманбек атқарған. Мүрсәлім 19 ғасырдың 2-жартысынан бері қазақ даласына тарай бастаған қазақ тіліндегі прогресшіл-демокр. бағыттағы әдебиеттер мен газет-журналдарды үзбей алдырып отырған. Сол арқылы Ресейдің ішінде және халықар. өмірде болып жатқан әр түрлі әлеум.-саяси жағдайлардан жақсы хабардар болған. Патша үкіметінің 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығына орай туындаған жағдайға байланысты маусым айының аяғында Көкпекті – Тарбағатай өңіріндегі Найман тайпасының 12 болысының өкілдері шұғыл шақырылды. Қыр қазақтары басқармасы ауласына жиналған болыстардың бәрімен Мүрсәлім оңаша сөйлесіп, естуі бойынша патшаның жарлығы бар екенін айтып: “Біз алғаш бодан болғанда жасалған шарт бойынша қазақтан солдат алуға тиіс емес, соны дәлел етіп, келісім бермейік”, – дейді. Мүрсәлімнің ұсынысын болыстар қостады.

## Азаттық жолында
Мүрсәлім ең алғашқы шара – әкімшілік орталық Көкпектіден Қытаймен шекараға қарай жедел көшу деп шешеді. Мүрсәлімнің тапсырмасы бойынша әр болыстан қарулы жігіттер көшті қорғай отырып, жергілікті шенеуніктерді жоғары органдармен байланыстырмау үшін жолдарындағы телеграф бағаналарын қиратып, сымдарын үзіп отырады. Мемлекеттік архивтің Семей бөлімшесінде ереуілшілер Көкпекті маңынан қазынаның 800 жылқысын айдап әкеткені жөнінде құжат сақталған. Баспан тауының биігіндегі қамал үңгірге бекінген көтерілісшілер патша әскерлеріне алдырмады. Мүрсәлім жігіттерді солдаттан алып қалу үшін ауыл-аймағымен Қытай жеріне, Тарбағатай асып кетеді.Қытай жерінде жүргенде 1916 жылғы оқиғаға арнап 664 жолдан тұратын дастан жазған. Патша тақтан түскеннен кейін елге оралды. 1919 жылы ақ әскерлерді қуып, Көкпектіге келген партизан отрядының командирі Бабенко Мүрсәлімге елді патшаға қарсы көтеріліске жұмылдырғаны үшін сыйлыққа қылыш пен қымбат жүзік тапсырды. Мүрсәлім туралы деректер Қарпық Егізбай,Дәуітбек Нұртазаұлы,Ғұмар Кемербайұлы,Қалихан Алтынбайұлы сияқты зиялы азаматтардың мақалаларында жарияланған. Мүрсәлімнің ақындық шығарм. туралы әдебиетші Қайрат Раев, қайраткерлігі жайында тарихшы Манат Байсымақова зерттеу мақалалар жариялаған. Мүрсәлім мен оның баласы Заманбектің өмір тарихына қатысты материалдар ұрпақтарының қолында сақтаулы. 
## Сілтемелер
* КСРО  
* Ресей патшалығы
* Көтеріліс
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Бас каталог

thumb|Бас каталог
**Бас каталог**, кітапхана ісінде — жалпы каталогтар жүйесін реттейтін негізгі анықтама аппараты. Кітапханашыларға анықтамалық-ақпараттық мағлұмат беретін Бас каталог ірі кітапханалардағы негізгі каталог болып есептеледі (қысқаша Каталог). Бас каталогта кітапханадағы кітап қоры туралы деректер түгел жинақталып көрсетіледі. Бас каталог арқылы белгілі бір кітап туралы барлық мағлұматты: 
#оның санын; 
#мазмұны бойынша жүйелі каталогтың қай бөліміне қатыстылығын;
#кітаптың сақталу орнын;
#пәндік каталогтың қай бөлімінде не берілгенін;
#әліпбилік каталогтағы қосымша түсініктемелердің санын, т.б. анықтауға болады. 
Сондай-ақ, Бас каталогтан ірі кітапхана филиалдарының кітап қоры туралы мағлұматты білуге болады. Бас каталогтың жинақтаушылық рөлі кітапханааралық абономенттердің ақпараттық қызметі кеңейген сайын өсе түседі. Қазақстанның Ұлттық кітапханасындағы Бас каталог ел аймақтарындағы кітапхана қорлары мазмұнының негізгі ұйытқысы болып есептеледі. Құрамы мен жұмыс әдісіне қарай көпшілік және ғылыми деп бөлінетін Бас каталог ел кітапханаларының әдістемелік, ақпараттық жұмыстарына басшылық жасайтын орталық ретінде қызмет етеді.

## Дереккөздер



Санат:Кітаптар
Навуходоносор I, II

**Навуходоносор I, II** , Набу-куддури-уцур – Вавилон патшалары.

## Навуходоносор І
Навуходоносор І б.з.б. 1124 – 1103 жылдары патшалық етті. Ол Вавилонға жойқын шапқыншылық жасап тұрған эламдықтарды қирата жеңді. Навуходоносор I-нің кезінде Вавилонда қысқа мерзімді гүлдену кезеңі өтті.

## Навуходоносор II
Навуходоносор II Вавилонда б.з.б. 605 – 562 жылдары патшалық құрды, таққа отырғаннан кейін Кархемиштің (*[[Сирия]]*) түбінде египеттіктерді тас-талқан етіп жеңіп, Сирия мен Палестинаны басып алды. 601 жылы Египетке жорық жасады. 599 жылы әскерді қайта жасақтап, 598 жылы Солтүстік Арабияға жорық ұйымдастырды. 597 жылы Иерусалимді басып алып, 3 мың иудеялықты тұтқынға түсірді. 587 жылы (кейбір деректерде 586 жылы) Иерусалимді екінші рет басып алып, қаланы қиратты. Иудея патшалығын жойып, оны Вавилон провинциясына айналдырды, елдің 9 мыңдай тұрғынын құлдыққа айдап әкетті. Навуходоносор ІІ-нің кезінде Вавилон өзінің экон. және мәдени гүлдену шегіне жетті. Үлкен құрылыстар жүргізілді (бұл кезеңге Вавилон мұнарасы мен әйгілі аспалы бақтардың құрылысы да жатады). Вавилонның айналасына қуатты бекіністер тұрғызылды.

## Сілтемелер
* Вавилон патшалары  
* Африка елдері
* Дін
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Бабыл патшалары
Ардақ Құттықожаұлы Назаров

**Ардақ Құттықожаұлы Назаров** (14 қазан 1980 жыл, Қақпақ ауылы, Алматы облысы) — қазақстандық спортшы, мемлекеттік қайраткер, Қазақстан Парламенті Мәжілісі VIII-шақырылымының депутаты, ережесіз жекпе-жектен ҚР еңбек сіңірген спорт шебері, Азия чемпионы (2003), Еуропа чемпионы (2007).

## Толығырақ
Албан руынан шыққан. 
*Джиу-джитсудан Қазақстан чемпионы (*1999, Алматы*).
*Ережесіз жекпе-жектен әлемнің екі дүркін чемпионы (*2004, [[Хабаровск]], [[Ресей]], 2005, [[Сеул]], [[Корея]]*) және әлем кубогының иегері (*2004, Хабаровск, Ресей*).
*Еуразияның екі мәрте чемпионы (*2001, [[Астана]], 2002,[[Қарағанды]]*). Азия чемпионы (*2003, [[Бішкек]],[[Қырғызстан]]*).
*Еуропа – Азия матчтық кездесуінің жеңімпазы (*2005, [[Екатеринбург]], Ресей*). Еуропа чемпионы (*2007, [[Таллин]]*).
*Санкт-Петербург, Бішкек, Владивосток, Сеул қалаларында өткен халықар. турнирлердің жеңімпазы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары
Обаған (Алтынсарин ауданы)

**Обаған** — Қостанай облысы Алтынсарин ауданы, Обаған ауылдық округі құрамындағы ауыл, аудан орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Қостанай қаласынан шығысқа қарай 49 км-дей жерде, қоңыржай құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 659 адам (307 ер адам және 352 әйел адам) болса, 2009 жылы 513 адамды (248 ер адам және 265 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1902-06 жылдары қалана бастады. 1962-96 жылдары астық өндіретін “Чураковский” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан Обағанда 9 шаруа қожалығы және 3 ЖШС жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Алтынсарин ауданы елді мекендері
Тілеухан Серікбайұлы Намазбаев

**Тілеухан Серікбайұлы Намазбаев** (*10.9.[[1948]] жылы туған,[[Алматы]] облысы [[Кербұлақ ауданы]] [[Қоғалы]] ауылы*) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (2006). 
## Өмірбаяны
Қазақ политехникалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 1977–2005 жылдары Қазақстан Ғылым Акакдемиясының химия-металлургия институтында қызметкер, «Қазақстан қара металлургия автоматика» АҚ-да бригада жетекшісі, лаборатория меңгерушісі, бөлім бастығы, директордың орынбасары болды. 2005 жылдан директоры қызметін атқарады. 2005 жылы «Новые методы контроля и управления технологическими процессами в металлургии»  тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады.

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері металлургиядағы технология процестерді басқару мен бақылаудың жаңа әдістерін табу мәселелеріне арналған. 100-ден астам ғылыми еңбек пен 40-тан астам өнертабыстың авторы. ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (*2005*).
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*2005 жылғы лауреаттар
* Баспахана  
* Ғылым
* Техника
* Қазақстан

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1948 жылы туғандар
Намбарын Энхбаяр

**Энхбаяр Намбарын** (1.6. 1958 жылы туған, Моңғолия, Ұлан-Батыр қаласы) — саяси қайраткер, Моңғолия президенті.

## Өмірбаяны
Мәскеу әдебиет институтын бітіргеннен кейін 1980 – 90 жылдары аудармашы болып істеген. 
Моңғолияда коммунистер биліктен кеткеннен кейін саясатпен айналысып, Халықтық Хуралдың мүшесі (*1992*), Моңғолияның мәдениет министрі (*1992 – 96*) болды. 
Оппозиция көсемі ретінде 2000 жылы жалпыхалықтық сайлауда жеңіске жетіп, Моңғолияның Премьер-министрі (*2000 – 04*), Моңғол Халықтық Революциялық партиясы атынан парламент спикері (*2004 – 05*) қызметтерін атқарды. 
2005 жылы 22 маусымда өткен жалпыхалықтық сайлаудың екінші турында Намбарын Энхбаяр 53,4% дауыспен Моңғолияның президенті болып сайланды. Орыс классиктерінің шығармаларын моңғол тіліне аударған ол ағылшын, тибет және бірнеше шет тілдерін жетік меңгерген. Энхбаяр Намбарын елдің әлеуметтік-экономикалық қауіпсіздікті қалыптастыру және Моңғолияның тарихи-мәдени мұраларын жаңғырту бағытында мақсатты түрде жұмыс істеуде. Моңғолия президенті ретінде ол бірнеше рет ресми сапармен Қазақстанда болып қайтты.

## Сілтемелер
* Баспахана  
* Революция
* Демократия
* Халық
* Қазақстан

## Дереккөздер


Санат:Моңғолия президенттері
Нарықтық баға

**Нарықтық баға** – нарық жағдаятының, сұраныс пен ұсыныс заңдарының, бәсекенің ықпалымен қалыптасатын еркін баға. 
# тауардың бағалы қағаздардың валютаның ағымдағы бағасы, сондай-ақ, олардың сатып алынуы немесе сатылуы мүмкін баға деңгейі;
# негізгі құрал-жабдықтың (кәсіпорындардың, жабдықтардың) құны.

## Толығырақ
Нарықтық баға өзіндік құнды, пайданы, көптеген тауарлар бойынша қосымша құн салығын, сатылым салығын, кейбір тауарлар бойынша акцизді қамтиды. Бұл орайда пайданың нақты мөлшері келісілген бағаның деңгейіне байланысты. Нарықтық баға шарттарда, бағаны келісу хаттамаларында немесе құжаттарда тиянақталады. Ол шикізат, материалдар бағасының өзгеруіне қарай және шығынның қалыптасуына ықпал ететін басқа да факторларды ескере отырып, тараптардың келісуімен қайта қаралуы мүмкін. Сатушы бағасы мен сатып алушы бағасы арасындағы орташа баға мен нарықта тауарлар ақшаға немесе бір-бірімен айырбасталатын (*баспа-бас айырбас*) баға да нарықтық бағаға жатады.
## Сілтемелер
* Құн  
* Шикізат
* Нарықтық инфрақұрылым
* Нарық
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Маркетинг
Шөлдеу

**Шөлдеу** – организмде су азайған кезде немесе судың және қандағы минералдық, сондай-ақ органикалық заттардың қалыпты арақатынасы өзгерген кезде дамитын физиологиялық сезім. Шөлдеу жеке организмнің немесе бүтіндей түрдің тіршілік әрекетін сақтауға бағытталған негізгі биол. мотивацияға (адам мен жоғары сатыдағы жануарлардың өз қажеттіліктерін қанағаттандыра алатын қимыл-әрекеттерін іске асыруға бағытталған ми құрылымының белсенді жағдайы) жатады. Ол организмдегі су қоры азайғанда немесе су мен минералдық тұздардың (көбінесе NaCl) қалыпты арақатынасы бұзылғанда пайда болады. Шөлдеудің пайда болуы – организмдегі су теңдестігі мен электролиттер тепе-теңдігін тұрақты ұстап тұруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ Шөлдеу кейбір аурулардың ( мысалы  , қант диабеті, бүйрек аурулары, тағыда басқа ) белгісі болып саналады. Ми жұмысының бұзылуынан пайда болатын кейбір аурулардың салдарынан суға деген қажеттілік сезілмеуі мүмкін. Ересек адамға денесінің 1 кг массасына шаққанда тәулігіне 38 – 40 мл-ге дейін су қажет. Шөлдеген кезде сілекей бөлінуі шектеліп, ауыз құрғайды, диурез процесі баяулайды. Организмдегі су тапшылығы 4 – 5% болған кезде тер шығу азайып, терінің температурасы көтеріледі, тыныс алу мен жүрек соғуы жиілеп, ас қорыту бездерінің секрециясы төмендейді. Ал денедегі су тапшылығы 8 – 10%-ға жеткен кезде – адамның жұмыс қабілеті күрт төмендеп, сілекей бөлінуі мүлдем тоқтайды, денедегі су тапшылығы 20%-дан асып кетсе, организм өз тіршілігін тоқтатады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Биология
Санат:Адам
Жуантөбе (қала орны)

**Жуантөбе** — ортағасырлық қала орны. Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Көлтабан ауылының солтүстік-шығыс шетінде, Арыс өзенінің сол жағалауында орналасқан. Археологиялық әдебиеттерде осы қала орнынан 1893 жылы 5000-нан астам күміс және мыс тиын-теңгелердің табылғаны туралы мәліметтер кездеседі. Қала орны екі бөліктен: орталық бөліктен (цитадель) және оны қоршай орналасқан рабаттан тұрады. Орталығының сыртқы көрінісі төртбұрышты келген, ауданы 90 – 120 м, биіктігі 20 м-ден астам. Айнала қоршай орналасқан рабаттың биіктігі 4 – 5 м, ені 30-дан 60 м-ге дейін жетеді. Қала орнының солтүстігі мен оңтүстігінде қақпаның орны сақталған. Алғаш археологиялық қазба жұмысын 1951 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.И. Агеева) жүргізіп, 1996 – 97 жылы Шымкент облысы тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы жалғастырды. Қазба жұмыстарының барысында қоймалар мен бірнеше бөлмелерден тұратын үйлердің орны аршылды. Табылған қыш ыдыстардың жиынтығы мен Иранның Сасани әулеті шығарған мыс теңгелер 6 – 7 ғасырларға жатады. Археологтер Е.И. Агеева, Г.И. Пацевич Ж-ні ортағасырлық Кенджде аймағының астанасы болған **Арсубаникеттің** (Субаникет) орны деп тұжырымдайды. Әбу-л-Қасым ибн Хаукал “Фараб, Кенджде мен Шаштың аралығында тамаша жайлау бар, ондағы мыңға тарта түтіннен тұратын түріктер ислам дінін қабылдаған... Субаникет Кенджденің басты қаласы” деп жазған. В.В. Бартольд осы деректі пайдалана отырып, Субаникет қаласы мен Кенджде аймағы Арыс өзенінің ортаңғы ағысында орналасқан деп тұжырымдайды. Арсубаникет жайлы деректер Әбу Исхақ әл-Истахридің, ибн Якуттің, Мұтаххар әл-Мақдисидің шығармаларында да бар. Мұтаххар әл-Мақдисидің “Арсубаникет – үлкен де таза, айнала қоршалған бекініс дуалы бар қала, мұнаралары мешіт рабадында орналасқан” деген мәліметін белгісіз автордың “Худуд әл-Әләм” шығармасындағы  “Субаникет – гүлденіп келе жатқан бай да әдемі қала” деген жолдары толықтыра түседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Нерон

[thumb| alt=A.| ''[Клавдий Цезарь Нерон*.]]
*'Клавдий Цезарь Нерон*' (*Claudіus Caesar Nero*) (*37 – 68*) – [[Рим]] императоры (*54 – 68*). 
==Толығырақ==
[[Юлий-Клавдийлер әулеті]]нің өкілі. Алғашқы жылдары преторий префекті [[Бурр]] мен [[философ]] Сенеканың ықпалында болып, сенатпен келісіп билік етті. Кейінгі кезеңде өзіне қарсы шыққан сенат ақсүйектерін (*Пизонның қастандығы, 65 жылы*) ғана емес, басқа топтардың өкілдерін де қуғын-сүргінге ұшыратып, дүние-мүлкін тәркілеуге көшті. Клавдий Цезарь Нерон құрбандықтарының қатарында өзінің ең жақын туыстары (өз анасы да бар), көптеген аса көрнекті адамдар (*Сенека, ақын Лукан, жазушы Петроний, т.б.*) болды. 68 жылы Клавдий Цезарь Неронға қарсы провинциялардың наменгерлері (*Виндекс, Гальба'') көтеріліс жасады. Ірі әскербасылардың қолдауынан да айрылған Клавдий Цезарь Нерон Римнен қашуға мәжбүр болды және жолда өзін-өзі өлтірді. Бізге жеткен тарихи деректер Клавдий Цезарь Неронды өзімшіл, қатал әрі әумесер адам етіп суреттейді. Клавдий Цезарь Нерон мемлекеттік істермен айналысудан гөрі өзінің “артистік” өнерге құмарлығымен көзге түскен. Мемлекеттік істермен айналысуды жақтастары мен уақытша атқарушыларға тапсырған. 
## Сілтемелер
* Демократия 
* Клеопатра
* Актавиан Август
* Рим
## Дереккөздер


Санат:Рим императорлары
Санат:37 жылы туғандар
Санат:68 жылы қайтыс болғандар
Санат:Юлий-Клавдийлер
Жүсіпбек Аймауытов ауылы

**Жүсіпбек Аймауытов ауылы** (2012 жылға дейін – *Жуантөбе*) — Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы ауыл, Қызылтау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Баянауыл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 48 км-дей жерде, Қызылтау тауының солтүстік етегіндегі бұта, жусан аралас бетеге, боз, селеу, төскейшөп өскен қоңыр, ашық қызыл қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1980 жылы “Угольное” ұжымшары негізінде құрылып, кейін “Жосалы” қой кеңшарының орталығы болды. 1996 жылдан оның негізінде Жуантөбеде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат: Баянауыл ауданы елді мекендері
Неоклассикалық теория

**Неоклассикалық теория** — классикалық саяси экономияның идеяларын қазіргі қолдампаздық тұжырымдамалар шеңберінде көрсететін экономикалық ой-пікір бағыты. 

## Толығырақ
ХІХ-ғасырдың екінші жартысында экономикадағы барлық зерттеулер жекелеген нарықтық субъектілердің нақты қарым-қатынастарын қарастыруға бағытталады. Ғалым-экономистер шектеулі ресурстарды тиімді пайдалану мәселелерін зерттеуге талпыныс жасай бастайды. Осыған байланысты экономикалық ғылымның аты өзгерді: «саяси экономия» термині «экономикс» ұғымымен алмастырылады. Экономикалық ғылым өзінің жаңа атауын ағылшын экономисі Альфред Маршаллдың 1890 жылы шыққан «Экономикс принциптері» еңбегіне байланысты өзгертті. Олай болса, бұл бағыттың негізін салушылар ағылшын экономисі Альфред Маршалл (1842-1924) мен Артур Пигу (1877-1959) болды. Бұл бағыт негізінде экономикалық теория шектеулі ресурстарды тиімді пайдалану ғылымы ретінде қарастырылады. Маршаллдың басты назарында тұтынушылар мен өндірушілер өздерінің әл-ауқаттылық дәрежелерін қалайша арттыратындығы туралы мәселелерді талдау жағдайы тұрды. Оның ойынша, әл-ауқаттылықты максималдау тек еркін бәсекелестік жағдайында ғана болуы мүмкін және осы тұрғыда ғана нарық тепе-теңдікке келе алады.

Неоклассиктердің жасаған негізгі талдау құралдары, бүгінде әлемдік экономикалық ғылымның «алтын қорына» жатады. Ол талдау құралдары мыналар болып табылады: шекті талдау, сұраныс икемділігі, нарықтардың өзара тәуелділігі, уақыт факторын ескеру арқылы қысқа және ұзақ мерзімдер арасындағы айырмашылықты көрсету, фирма теориясындағы өндіріс ауқымы тиімділігін талдау, т.б. Неоклассиктердің еркін бәсекелестікті жақтауы және мемлекеттің рөлін бағаламауы (ол тек «түнгі күзетші» қызметін атқарады) тұрғысынан экономикалық теория ХХ-ғасырдың соңына дейін бірнеше онжылдықтар бойы микроэкономикалық талдау шеңберінде дамып келді.

## Тағы қараңыз
* Неоклассиктер  
* Экономистер
* Теория

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Нетто

***Нетто***(*таза*) – тауардың буып-түюсіз салмағы (*таза салмағы*); тауардың белгілі бір шегерімді шегеріп тастағаннан кейінгі бағасы (*таза баға*); шығасыны‚ шығысты‚ аударымдарды‚ т.б. алып тастағаннан кейінгі табыс сомасы немесе мөлшері‚ мысалы‚ таза (*нетто*) ұлттық өнім‚ таза табыс.

### Нетто-баланс
***Нетто-баланс*** - сыртқы саудада - әкелінген және шығарылған тауарлардың тепе-теңдігі.

### Нетто-импорттаушы
***Нетто-импорттаушы*** - белгілі бір тауарлар (қызметтер) тобының экспорты импортынан кем ел.

### Нетто-экспорттаушы
***Нетто-экспорттаушы*** — белгілі бір тауарлар (қызметтер) тобының экспорты импортынан артық ел.

## Сілтемелер
* Белгі  
* Италия
* Тауар
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жуантөбе (Созақ ауданы)

**Жуантөбе** — Түркістан облысының Созақ ауданындағы ауыл, Жуантөбе ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шолаққорған ауылынан солтүстік-батысқа қарай 150 км жерде, Шу өзенінің төменгі ағысының сол жағалауындағы қамыс, құрақ өскен сұр, сортаң құмды шалғын топырақты шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1947 жылы қаракөл қой шаруашылығын дамытуға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен серіктестіктер жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Жуантөбеде орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы елді мекендері
Тигран Вартанович Петросян

**Тигран Вартанович Петросян** (, 17 маусым 1929 ж., КСРО, Тбилиси — 18 тамыз 1984 ж., КСРО, Мәскеу) — шахматтан дүние жүзінің тоғызыншы чемпионы (1963 — 1969), шахмат теорияшылы. 1953 жылдан бастап әлем чемпионы атағына үміткерлер матч-турниріне қатысты. 1962 жылы Кюросаода қаласында (Кариб теңізі) өткен үміткерлер турнирінде тамаша табысқа қол жеткізді. Ол *М.Таль, Р.Фишер, П.Керес, Е.Геллер, В.Корчной, П.Бенко, М.Филип* сынды әлемдегі ең мықты гроссмейстерлер қатысқан төрт айналымды турнирде бас бәйгені иемденді. Әлем чемпионы *М.Ботвинникпен* кездесуге мүмкіндік туды. Әлем чемпионы атағы үшін болған матч 12,5:9,5 есебімен Петросянның пайдасына шешілді (1963, Мәскеу).

1966 жылы әлем чемпионы Петросян мен осы атаққа үміткер Борис Спасскийдің арасында матч болды. 12,5:11,5 есебімен ұтқан Петросян өз атағын тағы үш жылға сақтап қалды. Бірақ 1969 жылы Б.Спасский жеңіске жетіп (10,5:12,5), әлемдік тәжді иемденді.

Ол “Мәскеу шахматы” (1963 — 1966), “64” (1968 — 1977) журналдарының бас редакторы қызметтерін атқарды. Петросян КСРО құрамасы сапында тоғыз рет бүкіләлемдік шахмат олимпиясында жеңіске жетті. Бірінші тақтада 38 ойын өткізіп (25 ұтыс, 13 тең) 31,5 ұпай жинады. Сегіз рет Еуропаның командалық чемпионатында алтыннан алқа тақты. 1959 — 1961, 1969 — 1975 жылдары КСРО чемпионы атанды. 1970 жылы болған “Ғасыр матчына” қатысты. Шахмат саласындағы еңбектері үшін “Құрмет белгісі” (1965), “Халықтар достығы” (1981) ордендерімен, медалдармен марапатталды. Ераван қаласындағы шахмат үйіне, Мәскеудегі кәсіподақтар шахмат клубына, Мәскеудегі кәсіподақтардың сырттай шахмат ойнайтын мектебіне Петросян аты берілген. 1984 жылдан Мәскеуде Петросян атындағы халықаралық турнир өтеді.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Шахматтан әлем чемпиондары
Жетісу (Жетісу облысы)

**Жетісу** — Жетісу облысы Ескелді ауданында, Төлеңгіт ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарабұлақ ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км-дей жерде, Талдықорған — Текелі автомобиль магистралі бойында, бетеге, боз, жусан, көде өскен қара топырақты қоңыржай-ылғалды агроклиматтық белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1951 жылы осы маңда қызылша өсіруге маманданған “Жетісу” ұжымшарын ұйымдастыруға байланысты қаланды. Оның негізінде Жетісуда 1997 жылдан “Екпінді”, “Жеңдік” шаруа қожалықтары мен “Жетісу” өндірістік кооперативі ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, емхана, мешіт, мәдениет үйі, т. б. бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы елді мекендері
Жер (жайлау)

thumb|right|190px|Жайлау
ЖЕР – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Жусандыой ауылының оңтүстігінде 12 км жердегі жайлау. Қонысшағала және Қалдығайты өзендерінің аңғарында орналасқан. Жер жайлауының бойында Қалдығайты өзеніне құятын Өзек тармағы бар. Сабынкөл көлінің жағалауы мал жайылымына қолайлы. Қыс мезгілінде қыстау ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

 
## Сыртқы сілтемелер
http://kiwi.kz/watch/7oej8i3eevz4 Жайлау

Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Санат:Жайлаулар
Жужан қағанаты

**Жужан Қағанаты** – 5 ғасырда Солтүстік Моңғолияда құрылған көшпелі аварлардың мемлекеті (402 – 552). Қытай жылнамаларында қағанаттың негізін салған қашқын Могулюй құл деп көрсетілген, ол төңірегіне өзі сияқты қашқындарды топтастырып, жауынгер жасақ ұйымдастырады. Бұлардың көпшілігі бұрын Ұлы ғұн ордасының құрамында болған тайпалардан шыққаны белгілі (қ. Ғұндар). Жужандар қауымдастығы алғашқыда Орталық Хингай тауларының шығыс баурайында орналасты. Дэулань Шелунь (Челухой) билігі тұсында (402 – 410) қауымдастық едәуір күшейіп, Дэулань Шелунь өзін қаған деп атады, ал қауымдастық Жужан Қағанаты аталды. Дэулань Шелунь қаған Солтүстік Қытайдағы Юань Вэй мемлекетімен қақтығыста жеңіліс тапқанымен, жужан тайпаларының күшімен Солтүстік Моңғолиядағы Чао-сяннан (қазіргі Кореяның солтүстік облыстары) Қарашарға дейінгі жерлерді иеленді. Гаогюй тайпаларын бағындырып, Юань Вэй мемлекетінің құрамындағы Гоби шөлінен солтүстікке қарай орасан зор аймақты басып алды. Жетісуда Үйсін ордасы иеліктері жужандардың жиі шапқыншылығына ұшырады. Дэулань Шелунь қағаннан кейін оның мұрагерлері қағанат территориясын одан әрі кеңейтіп, Моңғолияда 150 жыл билік құрды. Жужан Қағанаты Үлкен Хингайдың шығыс, батыс баурайларын, Қленің жоғарғы ағысы мен Жоңғарияны, Селенганың жоғ. ағысын, Хэ-си, Гаочан аймақтарын қамтыған үлкен территорияны алып жатты. Қытай деректерінің бірінде “Жужандардың отаны ұлы құм дала Гоби болды” десе, екінші бірінде “олар Гоюиде қыстап, жазды Хингай тауларында өткізетін” делінеді. Қалай болғанда да жужандар көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Жужан Қағанаты Қытайдың солтүстігіндегі мемлекеттермен бірқатар соғыстар жүргізді. 425 жылдан бастап Юань Вэй мемлекетінің императоры Тоба Дао Жужан Қағанатына қарсы соғыс ашады. 
thumb|, Жужан қағанаты мен көршілерін көрсететін Азия 500 жылы.
Осы кезеңдерде жужандарға қарсы гаогюй тайпалары көтеріліп, жужандарды әлсіретті. Алайда, Уди қаған тұсында жужандар Қытайдың солтүстігіндегі шекараларына қайтадан шабуыл жасады. 6 ғасырдың ортасында билеуші топтардың өзара тартысы салдарынан Жужан Қағанаты құлдырай бастайды. Жужандардың вассалы көк түркілер (ашина тайпасы) күшейіп, аймақтағы саяси күшке айнала бастады. Ашина тайпасының көсемі Бумынға Юань Вэй мемлекеті 545 ж. елші жіберіп, одақтастық шарт жасасады. Осы жыл Түркі қағанатының құрылған жылы болып есептеледі. 546 жылы бұрын Жужан Қағанатына бағынып келген теле тайпасы да Түркі қағанатына қосылады. Күшейіп алған түркілер 552 жылы Жужан Қағанатына жойқын шабуыл жасады. Жужан Қағанатының соңғы қағаны Анахуан (кейбір деректерде Анағұй) түркілерден тас-талқан болып жеңіліп, өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Жужандардың аман қалған бөлігі батысқа қарай үдере көшті. Түркі әскерлерінің қолбасшысы Истеми (Істемі) оларды Каспий теңізінен әрі қуып тастайды. Жужандар Еуропа тарихшыларының деректерінде “аварлар” деп аталып, Дунай мен Солтүстік Кавказды қоныстанады. Түркі қағанаты мен Византия империясы арасындағы қарым-қатынастарда аварлар мәселесі үнемі дау туғызып отырған; қысқаша Авар қағанаты, Аварлар.

## Сілтеме


Санат:Жужандар
Нияз Барқыұлы

**Нияз Барқыұлы**, Сайдалы Нияз (*туған-өлген жылы белгісіз*) – 18 ғасырда өмір сүрген белгілі би, батыр.

## Толығырақ
Тегі Орта жүз арғын ішіндегі қуандықтан тарайтын Сайдалы-Арыстан-Барқы руынан. Арғын тайпасының белгілі биі болған. Орта жүздің билеушісі Сәмеке хан қайтыс болғаннан кейін бір жылдан аса уақыт хан атынан билік жүргізген. 1740 жылы тамыз айында Ресей әкімшмен ордадағы болған келіссөздерге Әбілмәмбет хан, Абылай сұлтандарымен бірге қатысқан. Абылай жоңғарларға тұтқынға түскенде Әбілмәмбеттің ұлы Әбілфейізді және өзінің бір ұлын аманатқа берген. 1743 жылы көктемде Жоңғарияға аманаттар тобы келген соң Абылай тұтқыннан босатылады. Ол сондай-ақ Абылайдың Бұхара, Хиуа хандарымен, қырғыз манаптарымен болған соғыстарына қатысқан. Осы соғыстардан кейін Абылай Нияз Барқыұлына Ташкент қаласының төңірегіндегі біраз аймақтарды билеуге берді. Сондай-ақ Барқы Нияз Ташкентті 20 жыл (1728-1748) билеген. Сонда біраз билік жүргізіп, қартайған шағында Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданындағы Ортау, Ақтау деген жерге көшіп келді. Сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің іргесіне жерленген. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Карпентария шығанағы

:**Карпентария шығанағы** – Австралияның солтүстік жағалауындағы Арафур теңізінің шығанағы.
*Кейп-Йорк және Арнемленд түбектері аралығында жатыр.
*Аумағы 328 мың км², Ұзындығы 600 км., ең терең жері 71 метр.
*Шығанақта Уэлсли және Грут-Айленд аралдары орналасқан. Карпентария шығанағы жағалауға сұғына енген. Кейп-Йорк, Арнемленд түбектерінің шеттері біртіндеп төмендеп, Карпентария шығанағының аккумуляттік ойпатына ұласады.
*Суы жарты тәулікте бір көтеріліп (3,2 м-ге дейін) қайтады. Жағалауларына қатты ағысты көтерілу-қайту толқындары тән. Беткі суының айлық орташа температурасы қыс айларында 23 – 25С, жазда 29С.
*Тұздылығы 34,8‰.
*Жағалауларға жақын өңірде кен байлықтары көптеп кездеседі (марганец, алюминий, тағы басқа). Жағалауда тоғайлар өседі.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шығанақтар
Санат:Аустралия географиясы
Санат:Үнді мұхиты шығанақтары
Шуда

**Шуда** – түйенің өркешіне, желкесіне, тізесінің үстіне және мойнының астына шыққан ұзын қылшық жүн. Түйені қазақ халқы тұрмыста жиі пайдаланғандықтан (жүк арту, т. б.), оның жүні ұйысып, киіздей берік болып қалады. Мұны “жабағы“, оның астынан шығатын үлпілдек жүнді “боздақ“ деп атайды. Шуданың ұзындығы  10 — 30 см аралығында болады. Ол қайшымен қиылып алынады. Одан жіп иіріп, алаша, кілем, киім-кешек тоқиды. Ибн Сина түйе Шудасын буын ауырғанда, суық тиген жерлерге басуды ұсынған. Қазақ халқы Шуданың пайдасын ілкі замандардан бері білген. Халық медицинасында ол денені жылыту арқылы ағзадағы қан айналымын жақсартуға қолданылған. Жылытушы әсері арқылы неврит, невралгия, остеохондроз, артрит, ревматизм ауруларының алдын алған. Шудадан келетін жылудың екі тиімділігі бар: бірінші — құрғақ жылу, ол адамды шамадан тыс терлетпейді; екіншісі – тікенекті Шуда арқылы адам денесіне массаж жасап, қан айналымын жақсартады, ісікті басады әрі денедегі суықты шығарады. Шуда аллергия қоздырмайды және электр қуатын өзіне тартпайды. Ыстықта ыстық, суықта суық жібермейді. Сол себепті де түйе Шудасынан ұшқыштарға, теңіз әскерлеріне арнайы киім тігіледі. Халық арасында Шуда киіз үй жабдықтарына (сандыққап, т. б.), киім-кешек (күпі, пима, шекпен, белбеу, т. б.) жасағанда кеңінен пайдаланылған.

## Дереккөздер
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Биология
Санат:Жануарлар
Санат:Жіп өндірісі
Шу көмір алабы

**Шу көмір алабы**, Жамбыл облысында Балқаш көлімен батыс, оңтүстік-батысқа қарай 120–150 км 
жерде орналасқан. Мойынты – Шу темір жолынан 110–160 км жерде. Алап аумағынан Шу өзені ағып өтеді. Шу аңғарының солтүстік бөлігін алып жатқан алаптың көмірлі түзілімдері Қаракөл брахисинклиналінің солтүстік жақтау бөліктерінде ашылып, оңтүстік бағытта жастау түзілімдер астына 10–30°-тан 45° аралығында еңістенеді. Алаптағы алғашқы кен орны 1910 жылы ашылған. Одан басқа алаптағы кен орындарын барлау және түсірумен М.М.Юдичев, В.А.Бектасова, И.А.Хохлов, 
С.Г.Токмачева, Д.Қ.Дүйсенғалиев, т.б. айналысқан. Қалыңдығы 350–400 м болатын бастапқы визелік көмір түзілімдерінде ендік бағытта созылған брахисинклинальдік қатпарлар жасайтын бірнеше көмір қабаты бар. Шу көмір алабында Қаракөл, Александров, Қамқалы және Қасымтөбе кен орындары орналасқан. Жиынтық қалыңдығы 22 м көмірлі қабаттардың ең көбі (13) Қаракөл кен орнында анықталған. Алаптың көмірі – қара шірінділі тас көмір, маркасы ұзын жалынды, газдыдан майлы мен кокстіге дейін, бірігуі жұтаң, күлділігі жоғары (40–46%). Көмірінің қоры мол (Александровта – 1,7 млрд. т, Қаракөлде – 1,3 млрд. т), өте тереңде жатқандықтан өндіру әзірге тиімсіз және барлануы жеткіліксіз.

## Дереккөздер:


Санат:География
Шүлбі тұрағы

**Шүлбі тұрағы**, *Шульбинка* – Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген Қазақстандағы соңғы палеолит ескерткіші.

## Орналасқан жері
Бородулиха ауданы, Жаңа Шүлбі ауылының оңтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс жақтарында, Ертіс өзенінің террасасында орналасқан.

## Сипаты
1983 жылы Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтының Шүлбі археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж. Таймағамбетов) тапқан.
Ертістегі бұл тұрақтан 5000 тас бұйымдар арасында қалақшалар, қыштар, өткір ұштар, кескіштер, түйрегіштер, алуан түрлі нуклеустер мен өндіріс қалдықтары кездеседі. Тас бұйымдардан басқа жұмыр тастардан қаланған, күл қабаты бар ошақтар табылды. Ал, ошақтардың айналасында едәуір қашық жерде диаметрі шағын және дөңгелек түрдегі қара дақтар жатыр. Бұлар тұрғын жайдың негізі болған ағаш діңгектердің қалдықтары болуы ықтимал. Жердің қолайлы орналасуы, биік жарқабақ, өзен, орман – осылардың бәрі адамдарға пана болған, ал, жаз кезінде күйдірген күн мен жаңбырдан бас сауғалап, уақытша тұрғын жай салған, мұны қара дақтар мен ошақ дәлелдейді. Сонымен қатар адам қабірі табылған. Онда сол қырынан жатқызылып, басы батысқа қаратылған. Өте тайызда жатқандықтан қаңқа өте нашар сақталған.
Шүлбі тұрағындағы пайдаланылған шикізат – халцедон, яшма, шақпақ тас және тау хрусталі. Бұдан көріп отырғандай, тас ғасырының алдыңғы дәуірімен салыстырғанда алуан түрлі тас түрлері және жергілікті жерден шықпағандары да пайдаланылған. Алтай мен Сібір тұрғындарынан да осыған ұқсас жиынтықтар табылған, мұның өзі олардың мерзімін 30-25 мың жыл деп белгілеуге мүмкіндік береді.
Алынған мәліметтер Шүлбі тұрағын байырғы адамдар бірнеше рет қоныстанғанын айғақтайды. Олар алғаш рет мустье, одан кейін соңғы палеолит пен мезолиттің бас кезінде Шүлбіде қоныстанып, аң аулағандығын және терімшілікпен айналысқандығын тас құралдарының жасалу технологиясы анықтап берді. Қазіргі таңда ескерткіш аумағының басым бөлігі су астында қалған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Валерий Александрович Светов

** Валерий Александрович Светов**(7.4.1955 жылы туған, Алматы) – химия саласының маманы.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды бітірген (1981). 1978 жылдан ҚазҰУ-дың химия факультінде ғылыми қызметкер, жетекші маман.

Ол 14 ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 5 авторлық куәлік пен 1 патент бар.
ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (2005).

## Дереккөздер

Санат:7 сәуірде туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Шунгит

**Шунгит** – саф элементтер класына жататын минерал. Оның құрамында (93 – 98%) аморфты көміртек пен дисперстенген графит бар. Түсі қара, жылтырлығы металл сияқты, қатт. Моос шкаласы бойынша 3 – 4, тығызд. 1,8 – 2,0 г/см3, электр тогын жақсы өткізеді. Интрузиялық тау жыныстарының битумдық шөгінділерге әсер етуі кезінде жаралады. Шунгит зергерлік іс пен емдік мақсатта кеңінен қолданылады. Қазақстанда Алматы облысында кен орны бар.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Химия
Санат:Минералдар
Шульба археологиялық экспедициясы

**Шульба археологиялық экспедициясы** - Шульба ГЭС құрылысы басталар кезде далалық зерттеулер жүргізген. Оған 1977, 1980, 1982 жылдары А.Г. Максимова, 1981, 1983 жылдары С.М. Ақынжанов жетекшілік еткен. Әрбір далалық маусымда түрлі дәуірлерді зерттейтін 3 – 4 отряд жасақтаған. Шульба ауыл э. тас дәуірі, петроглифтер, қола және темір, орта ғасырлар тарихи-мәдени кезеңдерінің нысандарын зерттеумен шұғылданған. Әр жылдары экспед. отрядытарында Х.Алпысбаев, Л.Макарова, З.Самашев, Ж.Таймағамбетов, С.Ақынжанов, Ф.Х. Арсланова, А.С. Загородний, Н.А. Боковенко, Г.Ш. Кущ, т.б. археологтар жұмыс істеп, ғыл. ізденістермен айналысты. Жаңадан ондаған археол. нысандар анықталып, археолог-мамандардың жаңа буыны тәрбиеленді. Кешенді түрде жүргізілген далалық жұмыстар Шығыс Қазақстан өңіріндегі тас дәуірінен бастап кейінгі орта ғасырлармен мерзімделінетін көптеген ескерткіштердің анықталуына мүмкіндік берді. Экспед. жұмысына жаратылыстану ғылымдарының мамандары да тартылып, көне өркениеттер туралы мол мәліметтер алынды. Алынған мәліметтер республиканың шығыс өңірі ірі мәдени ошақтардың бірі болғандығын дәлелдеп берді.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
*Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС, А.-А., 1987.

Санат:Археология
Санат:Тарих
Шунт

**Шунт (***ағылш. shunтемпературасы ӘС – тармақталу*) – өлшеу техникасында ток күшін, қуатты, энергияны өлшеу шегін кеңейту мақсатында электр өлшеуіш приборға параллель жалғанатын электрлік кедергі. Ол өлшеуіш прибор арқылы өлшенбекші токты түгелдей өткізу тиімсіз (не қиындық келтірген жағдайда) болғанда пайдаланылады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Физика
Санат:Терминология
Шуро-и-Исламия

**“ШУРО-и-ИСЛАМИЯ**”, Ислам кеңесі – қоғамдық-саяси ұйым. 

1917 жыл 14 наурызда Ташкентте құрылған. Ақпан революциясынан кейін қалыптасқан саяси ахуал жағдайында Түркістан өлкесі мұсылмандарының іс-әрекеттерін үйлестіру мақсатында олардың арасында ағартушылық жұмысын жүргізе түсу керек деп санаған “ ШУРО-и-ИСЛАМИЯ ” ұйымының 15 адамнан тұратын басқармасы болды. Оның құрамына Абувахид Қари, Мүнауар Қари, К.Бобоходжаев, У.Ходжаев, К.Төгісов, т.б. қайраткерлер енді. “ ШУРО-и-ИСЛАМИЯ ” ұйымы Түркістан өлкесіндегі көптеген елді мекендерде өз бөлімшелерін ашты. Соның ішінде Қазалы қ-нда “ ШУРО-и-ИСЛАМИЯ ” ұйымының ашылуына Төгісов ат салысты. Бүкілресейлік мұсылман съезінің өткізіліп, онда Бүкілресейлік мұсылман кеңесінің құрылуына “ ШУРО-и-ИСЛАМИЯ.” қолдаушылық танытты. Түркістан өлкесі мұсылмандарының орталық кеңесімен тығыз байланыста болып, Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына қызу әзірлік жұмыстарын жүргізді. Ташкенттегі жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің бар билікті қолына алуға талпынуына қарсылық көрсетіп, Түркістан автономиясының жариялануын жақтады. 1918 жылы көктемде кеңестік биліктің шешіміне орай “ ШУРО-и-ИСЛАМИЯ.” ұйымы заңнан тыс деп жарияланып, таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Ислам
Санат:Ислам ұйымдары
Шурф

**Шурф**  – жер бетінен тік немесе көлбеу қазылатын қазба. Оның көлденең қимасы шаршы, тік төртбұрыш немесе ромбы пішіндес болып келеді әрі онша терең болмайды. Олардың барлау, тәжірибе және пайдалану үшін дайындалатын түрлері болады. Борпылдақ және жұмсақ тау жыныстарындағы Шурфтарды қазғанда соңынан шегендеп отырады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Геология
Санат:Қазбалар
Шу-Сарысу артезиан алабы

**Шу-Сарысу Артезиан алабы** – Қазақстанның оңтүстігін алып жатқан арынды суы мол гидрогеологиялық құрылым. Ол Бетпақдала шөлді өңірінің батысын, Мойынқұм құмды алқабын, Шу, Талас, Сарысу өзендерінің аңғарларын және Қаратау жотасының тау алды еңістеу жазығын қамтыған. Бұл алаптағы жер асты суының қалыптасуына көптеген факторлар әсер етеді. Оларға геологиялық-құрылымдық, литол.-фациялық, палео және тектоник., сондай-ақ аумақтың ежелгі және қазіргі гидрогеологиялық жағдайлары жатады. Шу-Сарысу Артезиан алабы ауыл а-ның платформалық тысындағы борпылдақ-сынықты шөгінділерінің қалың қабатында жер асты суының әр түрлі типтері анықталған және оның төм. қабаттарындағы галогендік формацияның және онымен байланысқан тұздықтың жоғары дәрежеде шоғырлануы алаптың гидрогеохим. жағдайын одан әрі күрделілендіреді. У.М. Ахмедсафин атынд. Гидрогеология және гидрофизика ин-ты жүргізген зерттеулер Шу-Сарысу Артезиан алабы ауыл а-ның жоғары арынды суларының қоры мен хим. құрамына Солтүстік-Батыс Тянь-Шань орогендік құрылымында қалыптасқан терең жер асты ағысы әсер ететіндігін анықтады. Алаптың жалпы су қоры 1970 миллиард  м3. Пайдалануға болатын су қоры өте мол – 249 м³/сек, ондағы минералд. 1 г/л-ге дейін жететін тұщы су үлесі 150 м³/сек. Алап суын ауыз суы ретінде, өндірістік және тех. мақсатта, жер суаруға пайдалануға болады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Артезиан алабы
Шу сүйірікқанаты

**Шу сүйірікқанаты** (*Capoetobrama kuschakewіtschі orіentalіs*) – тұқы тәрізділер отрядына жататын, сүйрікқанаттылар түрінің эндемикті түр тармағы. Бұрын Шу өз-нің Бішкектен Кіші Қамқалыға дейінгі төм. ағысында мекендеген. Ал қазір оның таралу аймағы туралы дерек жоқ. Шу сүйірікқанатының ұзындығы  16 см-ден аспайды. Уылдырық шашар алдында топтанып бір жерге жиналады. Маусым – шілде айларында өзеннің баяу ағатын жерлеріндегі бөгеулерге және тастарға; кейбір зерттеушілердің дерегіне қарағанда, өзен ағысы қатты жерлердегі су түбіндегі құмды және қиыршық тастарға уылдырығын (2,44 – 8,77 мыңдай) шашады. Негізінен детритпен, сирек балдырлармен, хирономид және қосқанаттылардың дернәсілдерімен қоректенеді. Шу атырабындағы Шу сүйірікқанатының басқа балықтардан, арқа қанатында мықты, тегіс тікенектерінің болуымен айрықшаланады. Шу сүйірікқанаты село тіршілігі аз зерттелген, өте сирек кездесетін, қазіргі кезде жойылып кеткен түр тармағы болып саналады. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
*Красная книга Казахстана, 3 изд., А., 1996.

Санат:Биология
Санат:Жәндіктер
Шу түспеу

**ШУ Түспеу**, шу тоқталу – мал туғанда немесе іш тастағанда ұрық қабығының жатырда қалып қоюы. Бұл ауру малдың жыныс жолдары “камплибактер” деп аталатын қоздырғышпен зақымданғанда пайда болады. Қоздырғыштың ұзындығы  0,5 – 0,7 мм, ені 0,2 – 0,8 мкм, шапшаң қозғалады және спора түзбейді. Ол жыныс қатынасы және іш тастаған малдың шуымен сыртқа шығып, жемшөп пен судан жұғады. Шу түспеу сиыр, қой, ешкіде жиі, ал жылқы, шошқа, ит, мысық, т.б. жануарларда сирек кездеседі. Ол бруцеллез, вибриоз ауруларына ұшыраған сиырда жиі болады. Шу түспеу малдың күтімі кем, азығы құнарсыз болғанда, организм әр түрлі себептен әлсірегенде жатырдың жиырылуы нашарлап курункуладан бүртүкті қабықтың (харион) бөліну процесі бұзылады. Сиырдың шуы төлдегеннен кейін 5 – 6 сағатта, қой, ешкіде 3 – 5 сағатта, жылқыда 30 – 35 минутта, шошқада 2 – 3 сағатта түсуі керек. Одан кешіксе ем қолданылады. Емдеу шаралары: 5 – 10 мл питуитрин, 2 – 3 мл 0,1%-дық немесе 0,5%-дық прозеринді тері астына егеді. Шуы түспеген сиырға өзінің уызын (2 – 3 л), қант пен бал (400 – 500 г) ішкізеді. 10%-дық 150 – 200 мл хлорлы кальций ерітіндісін қанға жібереді. Аурудың алдын алу үшін малдың күтімін жақсарту, витаминді және минералды азықтар беру керек, мал тұратын орын жылы, таза болуы қажет.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Биология
Санат:Ауыл шаруашылығы
Иван Петрович Шухов

**Шухов Иван Петрович** (31.7. 1906, Солтүстік Қазақстан облысы Пресновка ауданы Пресновка а. – 30.4.1977, Алматы) – орыс жазушысы. 

Омбы жұмысшы ф-тін бітірген (1926), Мәскеудегі Әдебиет ин-тында оқыған (1927). 1928 – 34 жылы “Рабочий путь” (Омбы), “Красная Башкирия” (Уфа), “Волжская коммуна” (Самара), “Советская Сибирь” (Новосибирск), “Сельскохозяйственный работник” (Мәскеу) газеттерінде әдеби қызметкер, 1934 – 37 жылы Солтүстік Қазақстан облысындағы Пресновка ауданы “Ударник” газетінің редакторы, 1963 – 74 жылы “Литературный Казахстан” альманахының (қазіргі “Простор”) бас редакторы болды. Шығармалары 1926 жылдан жариялана бастады. “Өшпенділік” романында (1931) әлеум., саяси-экон., адамгершілік мәселелері көтеріліп, орыс халқы мен қазақ халқының жаңа заман орнату жолындағы еңбегі, халықтар достығы, ескінің тозып, жаңаның озуы шынайы баяндалады. “Қасірет белдеуі” романы (1931) қазақ, орыс халықтарының Қазан төңкерісінен кейінгі өмірін суреттеуге арналған. Шухов шығарм-на А.М. Горький жоғары баға берген, жазушының қазақтар өмірінен тым қатал әрі нанымды етіп суреттегеніне баса назар аударған. (Горький. Шығ. жинағы, 1967, 30-т., 223-б.). Солтүстік Қазақстандағы ұжымдастыру тақырыбы “Отан” романында (1936) жалғасын тапқан. “Майдандағы армия” романында (1-бөл., 1940) көтерілген тарихи оқиғалар 1-дүниежүз. соғыспен, Қазан төңкерісі, Азамат соғысымен байланысты. Шуховтың әр кезеңдерде “Алтын алқап” кітабы (1957), “Американың күндері мен түндері” (1960), “Югославия күнделігі” (1963), т.б. очерктер жинағы, “Туған ел және жат жер” деген прозалық топтамасы (1968), “Қара шеңбер” әңгімелер жинағы (1932), “Қазақстан желі өтінде” очерктер жинағы (1931), “Көмескі ой” пеьсасы (1933), т.б. жарық көрген. Көркем аударма саласында еңбек етіп, С.Мұқановтың “Ботагөз”, “Өмір мектебі” романдарын, М.Әуезовтің, Ғ.Мүсіреповтің, Ғ.Мұстафиннің, Ә.Әбішевтің бірқатар шығармаларын орыс тіліне аударды. Шуховтың көптеген туындылары КСРО және шет ел тілдерінде басылды. “Өшпенділік” (1935), “Қасірет белдеуі” (1972) романдары қазақ тілінде жарық көрген. Шухов Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйл. иегері (1977). 2 рет “Халықтар достығы” және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Солтүстік Қазақстан облысы орталығы  Петропавл қаласында Шуховқа мұражай-үй ашылған.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Шуылдақ

**Шуылдақ** – қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректеріне қарағанда, Ұлы жүз дулат тайпасының сиқымынан тарайды. 

Диқанбай батыр шежіресінде Шутардың (Байсейіттің) саны басқа руларға қарағанда өте көп деп көрсетілген. Шежіре деректерде байсейітке борас, тоғатай мен буасты қосып атайды. 19 ғ-дың 2-жартысында олар Әулиеата уезінің Шу, Аса, Талас бойын, Верный у-нің Қараой өңірін мекендеген. Мал өсіріп, егіншілікпен айналысқан. Қазіргі уақытта Түлкібас өңіріне шоғырланған. Ұраны – сиқым, таңбасы – көсеу, дөңгелек.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Шұбаркөл (кент)

**Шұбаркөл** — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Нұра кентінен оңтүстік-батысқа қарай 245 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Кент аймағында 1983 жылы “Шұбаркөл көмір қимасы” ашылған. Іргесі 1987 жылы қаланған. Жерінің жалпы ауданы 379,5 мың га. Шұбаркөлде 5 шаруа қожалығы құрылған (2006). Кентте “Қазмарганец” аймақтық басқармасының бөлімшесі, “Қазхром” АҚ (ENRC) мен “Алаш” ЖАҚ-ның тиеу-тасымалдау “Орталық” стансасы орналасқан. 1999 жылдан “Западный” көмір қимасын игеру басталды. Басқа елді мекендермен автомобиль және темір жолдар арқылы байланысады. Арқалық-Шұбаркөл темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
SWIFT

**SWIFT** (, SWIFT) – Дүниежүзілік банкаралық қаржы телекоммуникациялары қоғамдастығы. 15 елдің банктері банк операцияларын орындауды тиімді ұйымдастыру, ақпарат беру, оны сұрыптау және мұрағаттау (архивтеу) мақсатымен 1973 жылы мамандандырылған акциондық қоғам түрінде құрған. Ресми түрде 1977 жылдан бастап істейді. Бельгияда (Брюссель) орталық кеңсесі, АҚШ-та, Гонконгте (Сянган арнаулы әкімш. ауданы, ҚХР) және Нидерландта аймақтық орталықтары бар. Оларды Директорлар кеңесі басқарады. СВИФТ қызметі Аудиторлық кеңес пен сыртқы аудиторлар тобын басқарады. СВИФТ байланыс жүйесінің енгізілуі банктер арасында тәулік бойына ақпарат алмасуды жолға қоюға, банк операцияларын халықаралық деңгейде стандарттауға, автоматтандыруға, атап айтқанда: адамдардың еңбегін барынша азайта отырып, операциялық шығындарды қысқарту арқылы қағазсыз төлем операцияларын жүзеге асыруға, телекоммуникациялық байланыс желілерінің көмегімен банктер арасында ақпарат алысуды жеделдетуге, банк тәуекелінің түрлерін азайтуға мүмкіндік туғызды.

## Сілтемелер
* СВОТ  
* Своп  
* Брюссель
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Шу-Сарысу ойысы

**Шу-Сарысу ойысы** – Қаратау, Қырғыз Алатауы, Кіндіктас, Ұлытау антиклинорийлері және Бетпақдала қатпарлықтарымен қоршалған эпикаледондық құрылым. Ұзындығы  600 км, ені 250 – 300 км. Үш тектоник. сатылы қабаттан қалыптасқан. Табаны күшті қатпарлана жақпарланған, баяу метаморфтанған рифей, төм. палеозойдың терригендік шөгінділері мен каледон интрузивтерінен түзілген. Ортаңғы герциндік қабат моласса тектес қызыл түсті континенттік шөгінділерден құралған. Қалыңд. 5000 м-дей баяу қатпарланған бұл шөгінділерде фамен-төм. карбонның теңіздік-лагуналық үгінді-карбонатты-тұзды қабаттары бар. Үшінші жоғ. қабаты горизонталь жатқан қалыңд. 3500 м-ге жететін бор – антропоген жүйелері шөгінділерінен қалыптасқан. Шу-Сарысу ойысының орта бөлігі арқылы солтүстік-батысқа созылған Тасты – Талас көтерілімімен ойыс екіге бөлінеді. Солтүстік-шығыс жағында Жезқазған – Бетпақдала, Тасбұлақ, Мойынқұм, Шығыс Шу, оңтүстік-шығыс бөлігінде Қақпансор, Созақ – Байқадам құрылымдары орналасқан. Орогендік шөгінділерден мұнай, газ, мыс, тұз кендері ашылды. Бор мен эоцен шөгінділерінде артезиан сулары бар.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:География
Санат:Өндіріс