Бейнеу ауданы

**Бейнеу ауданы** – Маңғыстау облысының солтүстігіндегі әкімшілік бірлік. Аудан орталығы - Бейнеу ауылы. Аудан көлемі 40,5 мың км2. Ақтаудан Бейнеуге дейінгі арақашықтық - 470 км.

## Тарихы
1973 жылдың 20 наурызы – бүкіл маңғыстаулықтар үшін ақ түйенің қарны жарылып, аспаннан нұр жауған күн. Бұл күні Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының «Қазақ ССР-інің құрамында Жезқазған және Маңғышлақ облыстарын құру туралы» Жарлығы шықты:

Сөйтіп, Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында Адай округін таратпау жөнінде арпалысып құрбан болған Тобанияз бастаған боздақтардың арманы жүзеге асты.

Жарлықтың жариялануымен бірге облыс, аудандарды ұйымдастыру бюролары құрылды. Бейнеу аудандық ұйымдастыру бюросын А. Өтеуов басқарды. Сәуірдің 5-жұлдызында Маңғыстау, Ембі аудандарының осы аумақтағы  депутаттары аудандық кеңестің сессиясын өткізіп, аудандық атқару комитетін құрып, оның төрағалығына Дүйсенбі Әріповты сайлады. Ал, 11-сәуірде аудан коммунистерінің бірінші партия конференциясы шақырылып, онда аудандық партия комитетінің бірінші хатшылығына Арон Махуұлы Өтеуов сайланды.

1973 жылдың басында ауданда 17 мың халық тұрды. Маңғыстау мен Қарақұм кеңшарларында 79 мың қой, 2660 жылқы, 2220 түйе болды. «Прорванефть» мұнайгаз өндіру басқармасы сол жылы 1 миллион 255 мың тонна «қара алтын» өндірді.

Мал шаруашылығын одан әрі дамыту мақсатында 1973 жылдың желтоқсанында «Сам» кеңшары (директоры Қуаныш Ғалымов), 1983 жылы «Сыңғырлау» (директоры Наурыз Балмұханов) құрылды. Осылайша үш бірдей Кеңестер Одағының батыры М. Бегенов пен Ж. Қалдықараев, Б. Қалиев туып өскен, үш социалистік Еңбек Ері Ж. Мергенбаева, Ә. Махутов, Ө. Құлбатыров, бір Даңқ орденінің толық иегері Б. Ауданбаев және басқа да айтулы азаматтар тер төккен аймақта аудан құрылып, толықтай қалыптасты.

Аудан 1981-85 жылдары КОКП Орталық Комитетінің, КСРО Министрлер Кеңесінің, ВЦСПС-тің және БЛКЖО Орталық Комитетінің бүкілодақтық социалистік жарыс қорытындысымен аудандарға берілетін ауыспалы Қызыл Туын бес жыл қатарынан жеңіп алды. Ол ту қазір аудандық мұражайда мәңгілікке сақтаулы.

Бүгінде 57700 халық тұратын ауданда Ақжігіт, Сарға, Сыңғырлау, Есет, Тұрыш, Сам, Бейнеу, Боранқұл, Төлеп, Ноғайты, Тәжен ауылдық округтері бар.

## Географиясы
Солтүстігінде Атырау облысының Жылыой ауданы, шығысында Ақтөбе облысының Байғанин ауданы, оңтүстік-шығысында Өзбекстанның Қарақалпақстан автономиялы республикасы, оңтүстігінде Маңғыстау ауданымен шектеседі.
## Аудандағы тарихи-мәдени ескерткіштер
Заманымыздың кемеңгер тұлғасы, жазушы Әбіш Кекілбаев Бейнеу аймағы туралы былай деген: 

Бейнеудің екінші қорымында көзі тірісінде елінің жел жақтағы панасы, ық жақтағы саясы бола білген азамат, жаудан елді арашалаған батыр, дауда әділетті арашалаған қазы, озбырлықтан обал мен сауапты арашалаған пірәдар, әлсізге – медет, күштіге – айбат, зарыққанға – жебеу, тарыққанға – демеу, асқанға – тосқан, сасқанға – сая, ұрпаққа – ұстаз, ұлысқа – ұран, ел иесі, жер киесі, Пірдің соңы – Бекет Ата Мырзағұлұлының өз қолымен тұрғызған мешіті бар.

«Ұлы жібек жолының» бір тармағы бойында орналасқан ең ежелгі керуенсарайлардың бірі – Білеулі. Ол – бүгінгі Бейнеу ауданының Өзбекстанмен шектесетін шекарасында тұрған тарихи жәдігерлік.

Білеуліден әрі қарай өткен жол Қоңыратқа бағыт түзейді де, Бейнеуге қарай бет алған жүз шақырымдай далалық жол белгілі бекет, ескі қорым Құсшыға тіреледі.

Құсшыдан алпыс шақырымдай жердегі керуенсарайлардың шоғырланған жері – Белдеулі. Мұнда бірнеше керуенсарайлардың қалдығы бар.  Бұл – біздің ата-бабаларымыздың батысында Римнің, шығысында Қытайдың хабарын біліп, өркениеттің бел ортасында отырғанын дәлелдейді. Бейнеу – Ұлы Жібек жолының бойындағы бел жазатын елеулі бекет болған.

Дүниежүзі ғалымдарын таңдандырған жаңалық, ол – Тоқсанбай тауынан табылған ең ежелгі қала. Қаланың жер қыртыстары үш қабаттан тұрады. Ең астыңғы қабаты осыдан төрт мың жыл бұрынғы қола дәуіріндегі отырықшы қонысты (қала орнын) дәлелдейді. Бұған дейін мұндай қала орындары Малайзияда (Трон) және Орал тауында (Арқайым, Синташ) ғана табылған-ды. Ал Бейнеу ауданына қарайтын Тоқсанбай тауының үстіндегі қала орны олардан да бұрынғы ежелгі дәуір жәдігері болып шықты. Бұл – Қазақстан,  көршілес елдер, тіпті дүниежүзі үшін үлкен жаңалық. Екінші мәдени қабатында біздің эрамызға дейінгі бір мыңыншы, ал үшінші қабатында біздің эрамыздың ІХ-Х ғасырларындағы ортағасырлық сақтар тұрмысын дәлелдейтін материалдар табылған.

Алтын орда дәуірінде Алтын ордаға бағынған орыс князьдері Қарақорымдағы Ұлы ханға тағзым етіп, жарлық алуға бару үшін Бейнеу үстімен сапар шегетін болған. Алтын орда астанасы Қарақорым мен Ханбалыққа беттеген керуендердің есебі жоқ болатын. Сол кезде Сарай Берекеден шыққан керуен Үргенішке қырық күнде, ал Сарайшықтан шыққан керуен Үргенішке отыз күнде жететін еді дейді. Бұл керуен сапарының біраз жолы қазіргі Бейнеу ауданы территориясы үстімен өтеді.

Аржағы – Киев, Петербор, Мәскеу князьдіктерінен шығатын керуен жолының бір тармағы Хажы – Тархан - Сарай-Берке – Сарайшық – Таскешу – Ақмешіт – Есет – Белдеулі – Тұрыш – Асау – Барақ – Құсшы – Білеулі - Қоңырат арқылы, ал екінші тармағы Сарай-Берке – Сарайшық – Таскешу – Ақмешіт – Жылыой – Қарашүңгіл – Ұшқан – Бейнеу – Сам – Құсшы – Білеулі – Қоңырат арқылы Хиуа асып Үнді, Қытайға дейін кете береді. Осы бекет-керуен сарайлардың Қарашүңгіл, Ұшқаннан Білеуліге дейінгі аралығы бүгінгі Бейнеу ауданының жері. Сол керуен жолының сүрлеуімен дәл қазір теміржол өтеді.

## Экономикасы
### Өндіріс саласы
Өндіріс саласында «Қазақтүркмұнай», «КАСКо», «Мейрбуш», «Би Эн Джи», «Люсент Петролеум», «Табынай», «Равнинное Ойл» компаниялары жұмыс жасаса, «Толқыннефтегаз»  және  «Қазполмунай»  серіктестіктерінің  активтері  «КазМұнайГаз» Ұлттық  компаниясының»  «КазМұнайТеңіз» АҚ-ына сенімділікпен басқаруға беріліп, «БейнеуМұнайГаз»  кәсіпорны құрылды. Аудан бойынша өткен жылы аудан бойынша 307,1 мың тонна мұнай мен 1,2  млрд.  текше  метр  газ  өндірілді, бұл облыстағы мұнайдың  2,1%,  газдың  62%  құрады. Алдыңғы жылмен салыстырғанда  мұнай 45,1  мың  тоннаға немесе  17,2%-ке көп өндірілсе,  газ 18,4 млн. текше метрге немесе 1,5%-ке көп өндірілді. Негізгі капиталға салынған  инвестиция көлемі  15,1  млрд. теңгеге, өнеркәсіп өнімінің көлемі 63,7 млрд. теңгеге жетті.

Аудан өндірісінде басым сипат алатын 29 ұлу тас  өндіру карьерлерінде, 600-ге жуық адам жұмыс жасайды. Карьерлер 2011 жылы 597,5 мың текше метр ұлу тас өндірді.

### Ауыл шаруашылығы
2011 жылы  сиыр 1,2 %-ке, қой мен ешкі 3,6%-ке, жылқы 6,3%-ке, түйе 2,4 %-ке өсті. Қазіргі таңда қолда 4210 бас сиыр, 162112 бас кой мен ешкі, 8840 бас  жылқы,  15222 бас түйе бар. Жыл басынан бері 3 фермер қожалығы  құрылып, олардың  саны  258-ге  жетті, бюджетке 4,3  млн.  теңге  салық  төленді.

Аудандағы эпизоотиялық шараларға Республикалық  бюджеттен 26,7 млн. теңге  бөлінді, малдарды бірдейлендіру жұмыстары жүргізіліп, 2450 бас ірі қара малы сырғаланып, оларға ветеринариялық паспорт жасақталып, селолық округтер бойынша электрондық базаға енгізілді.  Бейнеу  селосында  «мал  қорымының»  құрылысы аяқталып,  Бейнеу,  Сам  орман  шаруашылығы  мекемелерінің  әкімшілік  ғимараттарының  құрылысы  жүргізілді.

## Транспорты
Мұнай-газ өндірумен қоса мұнай мен газды тасымалдау саласында  «ҚазТрансОйл», «ҚазТрансГаз» ұлттық компанияларының  құрылымдық басқармалары,  оларда мыңға тарта адам жұмыс жасайды. Алдағы  жылдары Қазақстанды  индустрияландыру  картасына  енгізілген,  жылына  5  млрд.  текше  метр  газ  тасымалданатын  ұзындығы 1475  шақырымдық,  жалпы  құны  500  млрд.  теңге  болатын  «Бейнеу-Бозой-Шымкент»  магистралды  газ  құбырын  салу  үшін  1  млрд.  доллар  көлемінде  жарғылық  қор құрылды. Жобаны  жүзеге  асыруға  Қазақстан  жағынан  «Қазтрансгаз»  акционерлік  қоғамы,  ал  Қытай жағынан  «Транс  Эйжа  Гэз  Пайплайн»  компаниясы  қатысады.  Жарғылық  қордың  қазақстандық  бөлігі  республикалық  бюджеттен  қаржыландырылады,  оған  қосымша  3  млрд.  доллар  көлемінде  қарыз  тартылады. 

2012 жылы  аяқталатын  бірінші  кезеңде  1164  шақырымдық  «Бозой-Шымкент»  учаскесі  мен «Бозой  компрессорлық  стансасы» салынады.  Бұдан  соң  «Бейнеу-Бозой»  учаскесі  мен  «Қараөзек  компрессорлық  стансасы»  іске  қосылып,  газ  құбыры  2015 жылы  толықтай  пайдалануға  беріледі.  Құрылыс  жұмыстарына  3,5  мыңға  жуық  маман  тартылып,  құбыр  пайдалануға  берілген  соң 500  тұрақты  жұмыс  орны  пайда  болады.

Ауданда «Қазақстан Темір жолы» ұлттық компанияның құрылымдық бөлімшелері жұмыс жасайды. Еліміздегі  ірі,  әрі  перспективалы  жобалардың  бірі  саналатын  құны  2,3  млрд.  доллар  болатын  ұзындығы  988  шақырым  «Бейнеу-Жезқазған»  темір  жол  желісінің техникалық  экономикалық  негіздемесі  дайын.  «Бейнеу-Шалқар»  аралығында  ұзындығы  471  км.,  құны  153,5  млрд.  теңгені  құрайтын  теміржол  желісі  мен  ұзындығы  501  км.,  құны  93,7  млрд.  теңгені  құрайтын  автомобиль  жолын  салу  жуық  арада  басталады  деп  күтілуде.

2007 жылы құны 7,6 млрд.теңге болатын 122,6 шақырымдық Бейнеу-Атырау тас жол бағытындағы Боранқұл-Бейнеу тас жолы пайдалануға берілді. 2010 жылы Бейнеу-Ақтау тас жолының құрылысы басталып, оған Премьер-Министр К. Масимов қатысты.

## Білім беру жүйесі
Ауданның 26 жалпы білім беретін орта мектебінде 11988 бала оқиды, 1538 педагогикалық қызметкер жұмыс істейді, 20 балабақшада 2043 бүлдіршін тәрбиеленеді. 2011 жылы дарынды оқушылармен жұмыс жасайтын аудандық білім бөлімінің жанынан «Дарын орталығы» мемлекеттік коммуналдық кәсіпорны ашылды.

Бейнеу селосында 140 орындық балабақша пайдалануға берілсе, қазіргі таңда 140 орындық балабақшаның құрылысы, Ақжігітте 100 орындық балабақшаның, Төлепте 17 орындық балабақшаның құрылыстары жүргізілуде. Мектептер спорт залдарымен толықтай қамтылған. Аудан  мектептерінде  41 компьютер класы,  372  орындық  лингафон,  384 орындық  жаңа  үлгідегі  лингафондық-мультимедия  кабинеті, 18 қашықтықтан оқытудың спутниктік  қондырғысы,  23 мектепте  интернет  желісі  мен  24  интерактивті  тақта,  1085  электрондық  оқулық  және соңғы үлгідегі 10 химия, 21 биология, 11 физика кабинеттері бар. 

Бейнеу гуманитарлық-экономикалық колледжінде 7 мамандық  бойынша күндізгі бөлімде 504, сырттай бөлімде 363 студент оқиды. Өнер  мектебінің  жанынан  құрылған  аула  клубының  5  тобында 300  бала  тәрбиеленуде.

## Халқы
2019 жылдың 1 қаңтарына ауданның халық саны 69,6 мың адам.

## Әкімшілік бөлінісі
Аудан құрамындағы 3 ауылдық округ пен 7 ауыл әкімшілігіне 11 елді мекен біріктірілген:

## Аудан әкімдері
# Басшы Әзірханов 1992-2017
# Бейнеубек Әбілов 2017-2023
# Рақымжан Шалбаев 2023-

## Дереккөздер

Санат:Бейнеу ауданы