open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нитроқосылыстар

**Нитроқосылыстар** — молекуласындағы сутек атомы нитротопқа (-NО2) алмасқан көмірсутектердің туындылары. Нитроқосылыстарды азот қышқылындағы HО-NО2 гидроксил тобының орнын алкил немесе арил басқан қосылыстар деп қарастыруға да болады.

Нитроглицерин мен нитроцеллюлозаның құрамында да — NО2 тобы болғанымен, оларда азот атомы көміртекпен тікелей байланыспай, оттек атомы арқылы жалғасқан. Бұндай қосылыстар нитроқосылыстарға емес, азот қышқылының қүрделі эфирлеріне жатады.

Нитротоптың санына байланысты нитроқосылыстар — мононитро-, динитро- және полинитроқосылыстар болып бөлінеді. Нитротоп байланысқан көміртек атомына байланысты нитроқосылыстар біріншілік (*а*), екіншілік (*ә*), үшіншілік (*б*) және ароматты (*в*) болып бөлінеді:

500px
 
Халықаралық номенклатура бойынша нитроқосылыстарды көмірсутектердің атына қосымша *нитро-* деген сөз қосу арқылы атайды. Өндірісте нитроқосылыстарды көмірсутектерді нитрлеп алады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Қандыкөз мамыт-үрбике

**"Қандыкөз мамыт-үрбике"**- дастан. Авторы халық ақыны Иманжан Жылқыайдаров. Шығармаларының екі нұсқасы бар. Бірі автордың өз қолымен жазып тапсырған нұсқа да, екіншісі - қарағандылық О.Шоновтың Иманжанның өз аузынан жазып алған нұсқасы. Дастанда Ноғайлы елінің басшысы Мамыттың Үрбике қызға үйлену жайынан сыр шертіледі. Екі нұсқа да 11 буынды қара өлең үлгісіне құрылған. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Қолжазбалары Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Қарадөң батыр және оның ұрпақтары

**"Қарадөң батыр және оның ұрпақтары"** - Мұрын жырау жырлаған "Қырымның қырық батыры" эпосының топтамасына енетін батырлық жырлар. 

Бұл жырларды алғаш рет 1942 жылы Мұрын жырау Сеңгірбайұлының айтуынан ақын М.Хакімжанова жазып алған. Жырларда Ноғайлы дәуірінен басталған қазақ халқының қоғамдық, тарихи-әлеуметтік жай-күйі айқын көрініс береді және Қарадөң батыр мен оның қаһарман ұрпақтарының ерлік күрестері суреттеледі. 
"Қарадөң батыр және оның ұрпақтары" батырлық эпосы топтамасына енетін жырлар: 
* "Қарадөң". Көлемі 1000 жолдан тұрады. Жырда Қарадөң батырдың Қараменде, Харазым деген қалмақ хандарымен соғысып жеңген ерліктері баяндалады; 
* "Жұбаныш". 1290 жолдан тұратын жырда Қарадөң батырдың әбден қартайған шағында аңсап көрген баласы Жұбаныш батырдыц өз елін шапқан қалмақ ханы Қылышханнан өш алып, Мұнартау деген жердегі қалмақтарды жеңуі, туған жерін жаудан азат етуі сөз болады; 
* "Сүйініш". 1560 жолдық жырдың бас кейіпкері - Жұбаныштан туған бала батыр Сүйініштің қалмақ хандарына қарсы соғыстағы ерлік істері әңгімеленеді; 
* "Ер Бегіс". Келемі 848 жолдан тұратын жыр Сүйініш батырдың қырық жасқа келгенде туған баласы Ер Бегітің қалмақтарға қарсы жорықтарда көрсеткен батырлық істерін баяндауға арналған. 
* "Көгіс-Тегіс". 704 жол құраған жырда кеш үйленген Бегіс батырдың баласы Көгістің және Бегістің соғыста қаза тапқан досының баласы Тегістің қалмақтармен соғысып, жеңіспен оралуы, достыққа адалдығы айтылады. 
* "Тама". Көлемі 680 жол- дан тұратын жыр Көгіс батырдың баласы Таманың қалмақтарды ойсырата жеңіп, көп олжамен оралуы жайлы сыр шертеді. 
* "Тана" жыры.
* "Нәрік" жыры.
* "Шора" жыры.

"Қарадөң  батыр және оның ұрпақтары" цикліне енетін жырлардың барлық нұсқалары толық, 7-8 буынды жыр үлгісіне құрылған, көркемдігі құнды, суреттеу тілі жатық. Тақырып жағынан бір-бірімен ұқсас болғанымен соғыс көрінісін суреттегенде айырмашылық байқалады, негізгі сюжетке қосымша берілген эпизодтар да әр түрлі. Бұл жырлар алғаш рет "Батырлар жырының" 3-томында (1964), "Ақсауыт" жинағының 2-томында (1977) және "Қазақ халық әдебиеті" коптомдығының 11-томында (1989) жарық корген. Жыр нұсқалары Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Жырлар
Қаңбақ шал

**"Қаңбақ шал"** - Қазақ халқының тұрмыс-салт ертегілерінің бірі. Жас ұрпақты қарапайымдылыққа, ақыл мен адал еңбек етуге тәрбиелейтін, халықтық мәні зор шығарма. 

Ертедегі даңғой қара күш пен айлакер- алдауыштыққа қарсы қойылады. Халық адал жанның ақылмен істеген істерін жақтап, айлакер түлкіні мазақ етеді. Қара күшіне сенген үш дәуді де даңғой, ақылсыз, құр кеуделер ретінде мысқылдайды. Бұлардың бәрінен де қарапайым Қаңбақ шалдың мерейі үстем. Себебі ол - ешкімге зиян ойламайтын, өзінің адал еңбегімен күнелткен еңбек адамы. Оны түлкі біткен жеті атасынан бері алдап-арбап, табысына ортақтасып келген, қара күш иелері де барынша қанаған. Көрген қорлық пен зорлық Каңбақ шалды ойландырады. Ойланып ақылмен істеген әрекеттері оны қулық иесі түлкілер қорлығынан да, тауды тауға соғып менменсіген үш дәудің зорлығынан да азат етеді. "Қаңбақ шал" - әлі күнге тәрбиелік мәні бар халық даналығының куәсі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Құбайыс Қаратаев

**Құбайыс Қаратаев** (1903, Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Батбақкөл ауылы - 1943, Сталинград майданы) - ақын. 1928 - 31 жылдары Орынбор қаласындағы аймақтық милиция мектебінде оқыған. Аудандық милиция, есеп-санақ, финанс мекемелерінде қызмет еткен. Өлеңдері, жыр-толғаулары ел арасына кең тараған. 1938 жылы Қазақстан Жазушылар одағы жанынан ашылған халық ақындарының екі айлык курсында оқыған. Кейін аудандық мәдениет бөлімінде, концерт-эстрада бригадасында жұмыс істеген. Өлеңдері облыстық аудандық газеттерде жарияланған. Солтүстік-Батыс майданында шығып тұрған "Отан үшін" газетінде бірнеше өлеңдері жарық көрген. Отан соғысына қатысып, жауынгерлік медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Қарқабат

**"Қарқабат"**- батырлық дастан. Авторы Оңтүстік Қазақстандық халық акыны Белгібай Бектұрғанов. Дастанда зұлымдық пен ізгілік, опасыздық пен адалдық бетпе-бет келіп, әділдік пен парасаттылық салтанат құрады, зорлық-зомбылық пен жоқшылықты көп көрген патша баласы Шерқуат өзінің ақылдылығы мен батырлығы арқасында мұратына жетеді. Дастан бұрын еш жерде жарияланбаған, нұсқасы толық, 7- 8 буынды жыр үлгісіне құрылған. Қолжазба нұсқасы Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде сактаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Қарашаш

**Қарашаш** - қазақтың Жиренше шешенге байланысты тұрмыс-салт ертегілерінің кейіпкері, Жиреншенің әйелі. 

Қарашаш туралы ертегілердің сюжеттері, көбінесе, шешендік жұмбақтар сарыны негізінде құрылған. Қазақ фольклорында "Қарашаш" деген атпен әйгілі болған типті бейненің қалыптасу тарихы өте ұзақ. Ол шешендік, тапқырлық, даналық туралы ертегілердің болу, қалыптасу және даму тарихымен тығыз байланысты. Бұлардың ең арғы түп-тамыры жаңа тас дәуірі мен бастапқы металл дәуірінде орын алған дәстүрлі ырымдар мен сол ырымдарға негіз болған наным-сенімдерден туған. Сондай шешен, даналық туралы ертегілер кейіннен Қарашаш пен Жәнібек хан Жиренше туралы аңызда дамып, қалыптасты. Қарашаш бейнесі - өз бойына фольклорлық дәстүрдің түрлі ерекшеліктерін сіңірген күрделі бейне. Қарашаштың есімі әрқашан да Жиренше шешен атымен қоса айтылып жүреді. Жиренше шешенмен байланысты ертегілер орта ғасырлардың бастапқы кезеңдерінде шоғырланып, құрала бастаған. Осыған қарағанда, шешендік жұмбақ, дана қыз туралы сюжеттердің Қарашаш атымен байланыстырылуы да осы кезден басталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Сұлы жармасы

**Сұлы жармасы** құрамындағы белок пен май мөлшері жағынан дақыл тұқымдастар дәнінен дайылдалатын жарма арасында бірінші орын алады. Сұлыдан: буланған дәні бүтін және жаншылған жарма дайындайды. Сондай-ақ *[[геркулес]] үлпегі* мен *[[талқан]]* жасалады. Сұлы жармасын супқа салады, суп пюре т.б. тағам дайындауға пайдаланады. Буланып, уатылмаған сұлы жармасын түктеу арқылы дайындайды. Жаншылған сұлы жармасы жеңіл сіңеді, әрі тез піседі. Геркулес үлпегін буланып, жаншылған және келтірілген жоғары сортты түктелген сұлы жармасынан алады. Ол оңай әрі тез піседі. 10—15 минут ішінде бұдан сіңімді және дәмді ботқа дайындауға болады. Талқан — сұлы дәнін арнайы өңдеуден өткізіп алынатын жоғары сапалы нәрлі тағам. Талқаннан диеталық және балалар тағамдарыл дайындауға болады. Оның құрамында организмге пайдалы, май тәрізді органикалық зат — лецитин бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Жүнісұлы Ахмет

**Жүнісұлы Ахмет** (20.6.1926, Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданы Қызылтас ауылы - 2.4.1998, Алматы) - жазушы, журналист, этнограф. ҚХР, Үрімжі қаласындағы педагогикалық институтты бітірген (1947). 1947 - 1961 жылдары Шыңжаң әлкелік "Шұғыла" журналының бас редакторы қызметін атқарған. Жүнсісұлының алғашқы әңгімелері елуінші жылдардан бастап жарық көрген. Шыңжаң баспасынан шыққан әңгімелер жинағы қытай, ұйғыр тілдеріне аударылған. Қазақстанға 1961 жылы оралғаннан кейін Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауылынданда орта мектепте ұзақ жылдар мұғалім, 1995 - 1997 жылы "Ана тілі" газетінде қызмет істеген.

Шығармалар: “Жанасыл”, “Әңгімелер мен повестер”,1964; “Өмір іздері”,Әңгімелер мен повестер, 1971; Аласапыран кез. Әңгімелер мен повестер, 1978; Жолаушы. Әңгімелер мен повестер, 1978; Ақжелең. Әңгімелер, 1987; Екі ошақтың түтіні. Повестер мен әңгімелер, 1998; Пәниден бакиға дейін, Әдет-ғұрып әліппесі, 2001;
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Қуанышбай Бозаев

**Қуанышбай Бозаев**(1894, Ақмола облысы, Атбасар ауданы, Қарақойын]] - 1937, сонда) - ақын. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан. Осы тарихи оқиғаға арнап жазған "Қарақойын көтерілісі" дастаны жеке кітап болып басылып шыққан ("1916 жыл", 1936, 1940). Ақын шығармашылығы туралы Е.Ысмайыловтың, Б.Кенжебаевтың, М.Жармұхамедовтың зерттеу еңбектерінде жазылған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Кәуәппісіргіш

**Кәуәппісіргіш, электр кәуәппісіргіш**. Кәуәп әзірлегенде қолмен немесе электрлі қозғалғыштық көмегімен айналатын 4—6 істікке (шампурларға) туралған ет түйреледі. Қыздыру үшін корпусындағы электрлі қыздырғыш элементі немесе кварц сәулелендіргіші пайдаланылады. Тетіктері тік немесе көлбеу кәуәппісіргіштер болады. Істіктері көлбеу орналасқан және электрлі айналу механизмі бар кәуәппісіргіш кеңінен тараған. Бұл үлгідегі  кәуәппісіргіштер қыздырмалы торлармен жабдықталған. Ол туралған ет пен балық қуыруға, котлет, бифштекс т.б. әзірлеуге, сондай-ақ алма, картоп, нан пісіруге де оңтайлы. Жұмыс істеу қуаты 1000—1200 Вт.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Болат-Жанат

**"Болат-Жанат"**,"Сауда ишан", "Опасыз ишан " - дастан. Ақын Нұралы Нысанбайұлы жырлаған дастан нұсқасы "Сауда ишан" деген атпен жеке кітап болып жарық көрген (1974). Жырдың оннан астам нұсқасы бар. С.Аққожаев жырлаған нұсқасы көркемдігі қуатты, композициялық құрылымы жинақы нұсқа ретінде "Қазақ халык әдебиеті" көп томдығының дастандарға арналған 13-томында жарық көрген(1990).
## Дереккөздер
Қуанай Қосдәулетов

**Қуанай Қосдәулетов**, Қуанай хазірет (1863, Жымпиты, Қособа а. — 1937) — діндар, хазірет, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Бағдат қаласындағы Жоғары діни оқу орнын үздік бітіріп, Стамбул қаласындағы Айя София мешіт-медресесінде имам болған. Күнбатыс Алашордасы басшыларына рухани қолдау көрсетіп, ақыл-кеңесін беріп отырған. 1928 жылы үш жылға жер аударылып, дүние-мүлкі тәркіленген. Қуанай 1937 жылы РКФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабының 2, 6, 7, 11-тармақтарымен айыпталып, «үштіктің» қаулысымен атылған. 1958 жылы ақталды.

## Дереккөздер


Санат:1863 жылы туғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Діни қайраткерлер
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Болман Қожабайұлы

**Болман Қожабайұлы** (1880, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы - 26.9.1972, сонда) - айтыс ақыны. 1961 жылы Әдебиет және өнер институты ұйымдастырған халық ақындарының конференция негізінде өткен ақындар айтысында Болман жеңімпаз атанған. Ақынның өлендері "Айтыс" (3-т.,1966), "Қаһарлы сөз қамал бұзады" (1955) жинақтарында жарияланған.

Найман тайпасының бағаналы руының Жұртшы бөлімінен шыққан.

**Болман Қожабаев** (*1880, [[Жезқазған облысы]] Жезді ауданы Бала Жезді өзені бойындағы Қара адыр қыстағы – өлген жылы белгісіз*) - айтыс ақыны.*«Өлеңім өмір серік бала жастан, Тұлпарым сүрінбеген қия тастан. Атақты [[Жезқазған]]ның тілмарымын, Өнерлі дәстүрімен үлгі шашқан»,* - деп күй баптап, ән шырқаған, сүре айтыстың дүлдүлі. Әкесі Қожабай от ауызды, орақ тілді, тапқыр, айтқыш ақын болған. Бұл әулеттен Тайлақбай сынды сыбызғышы шықкан. Оның «Айрауықтың ащы күйі», «Ақтабан шұбырынды», «Алқакөл сұлама» деген күйлері ел жадында сақталып қалған. Зейінді Болманның үлгі-өнеге алған асыл дәстүрі, тағылымды өнерпаздық мектебі осындай болған.

Болман шығарманың негізгі арқауы - туған жері Жезқазған, оның абзал адамдары. Әрі Арқа белін «солқылдата қозғап, құрыш балқытып, сел ағызған» қырандарын, әсіресе, халқымыздың ардағы, көрнекті ғалым Қаныш Сәтбаевты ыстық сезіммен, беріле жырлаған («Ақылы дария Қаныш ғалым, Атағы Алатаудай жұртқа мәлім. Білімнің тереңіне сүңги бойлап, Ойлаған жастайынан елдің қамын. Сан кеннің жерімдегі көзін тауып, Көмірін, марганец, жезін тауып. Қанышым берген еді қысталаңда, Ажал боп жау басына тұрды жауып»), 1944 жылдың 17 тамызы күні Балқаш қаласында мыс өнеркәсібі озаттарының 1000-нан аса адам қатысқан жиналысында Болман Шашубаймен айтысқан.

Болман мұнда халқының ұлылығы мен өнерінің сұлулығын сипаттап сөйлейді. Қасиетті, берекелі Сарыарқасын, оның «асылдан таққан алқасын» дәріптейді. Сонымен бірге жезқазғандық жырау ақындардың айтысын ұйымдастырумен де шұғылданады, төрелік жасайды, қоғамдық жұмыстарға белсене араласады. Ол Орталық Қазақстанның аса жүйрік ақындары Тайжанмен, Доскеймен, Шашубаймен, сондай-ақ замандастары Маясармен, Көшенмен, Қайыппен, Нұртазамен, Ілияспен, Ниязбен айтысты. Болман Сәтбаевпен бірге, батыр Амангелдіні, дала комиссары Әлібиді жырға қосты. Қанышпен Қарсақбайда өз үйінде кездескен, сұхбаттасқан. Қазақ КСР Ғылым Академиясы Орталық ғылыми кітапханасы мен М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба бөлімінде Болманның өлең жырлары мол жинақталған.

## Дереккөздер


Санат:1880 жылы туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Көпен Әмірбек

**Көпен Әмірбек** (29 наурыз 1950, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Ешкіқора ауылы — 9 қараша 2022, Астана) — журналист, сықақшы, Қазақстанның қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Көпен Әмірбек қоңырат тайпасынан шыққан. ҚазҰУ-ді (1974) бітірген соң, Владивосток қаласында екі жылдық әскери-партия мектебінде оқыған.

1975 жылдан бері шығармашылықпен айналысып келеді. "Қазақ әдебиеті", "Егемен Қазақстан" газеттерінде сатира, фельетон бөлімінің меңгерушісі, "Білім және еңбек", "Ара - Шмель" журналында жауапты хатшы, Республиканың Бас прокуратурасы мен Жоғарғы Сотта баспасөз хатшысы болып ұзақ жылдар қызмет істеген. "Ара" журналының бас редакторы, Қазақ радиосы директорының орынбасары болған. Қазақстан жазушылар одағы басқармасы сатира кеңесінің төрағасы. Мәскеу (1980) мен Ташкентте (1980) өткен Бүкілодақтық жас сатириктер конкурсының лауреаты. Әр жылдары жарық көрген "Аты жоқ кітап", "Алып", "Тілім қышып барады", "Қысыр әңгіме", "Ауызбастырық", "Мың бір мысал", "Неменеңе жетісіп күлесің?", "Өзіңді танисың ба?", "Сайдағы қойшыдан сарайдағы патшаға дейін" атты әзіл-сықақ, пародия кітабы арқылы оқырмандарға кеңінен танымал болған. "Тамаша" ойын-сауық отауының белсенді авторы. Өзі құрған "Көпен келе жатыр!.." әзіл-сықақ, пародия театрымен де көрермендердің көзіне түскен.

## Дереккөздер

Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан сықақшылары
Қоскөл (көл, Батыс Қазақстан облысы)

**Қоскөл** — Қалдығайты өзенінің орта ағысындағы көл.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы Қоскөл ауылының шығысында 19 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 2,84 км2, ұзындығы мен ені 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 7,6 км. Негізінен қар, жаңбыр суымен толығады. Қараша айының 2-жартысында қатып, сәуірдің ортасыңда мұзы түседі. Жағалауында қамыс, қоға өскен. Жазда көл суы құрғап қалады. Жағалауы жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы көлдері
Кефир

нобай|296x296 нүкте|Кефир
**Кефир** — диеталық сусын. Оны әзірлеу үшін пісірілген сиыр сүтіне ашытқы салып ұйытады. Кефирдің бір күн, екі және үш күн ұйытылатын түрлері болады. Кефир неғұрлым ұзақ ұйыса, онда спирт (0,2—0,6 % ке дейін), сүт қышқылы мен көмір қышқыл газы соғұрлым мол жинал алады. Сүт заводтары майлы кефир (2,5, 3,2 және 6% сүт майы бар), С витаминді майлы кефир, жеміс-жидек сиропы қосылған жемісті кефир, майлылығы 2,5%-тік кефир және майсыз (0,5%-ке жуық сүт майы бар) кефир шығарады. Кәдімгі кефирден Таллин кефирінің айырмашылығы: — оның құрамында майсыз құрғақ заттар көп болады (80%-тің орнына 11%-ке дейін). Сүтке қарағанда кефир тез қорытылып, жақсы сіңеді. Кефир құрамындағы спирт пен көмір қышқылы және де оның өзіне тән қышқылтым дәмі жүйке мей жүрек-қан тамырлары жүйелеріне пайдалы, жұғымды. Сондықтан да кефир — емдік сусын. Асқазан сөлінің қышқылы жоғары, қарын мен тоқ ішегінде жарасы бар адамдарға ашып кеткен кефирді ішу зиян. 80С температурада кефирді 3 тәуліктей сақтауға болады.

## Тағыда қараңыз

* Сүт бөтелкесі

## Дереккөздер


Санат:Сусындар

Санат:Кавказ асханасы
Санат:КСРО сусындары
Сурет

thumb|right||"Ауыл көрінісі" Александр Саврасов
**Сурет, бөлмедегі сурет**. Сурет әртүрлі бояулармен: акварельмен (қағазға немесе картон), майлы бояумен (холстқа, картонға, ағашқа), пастельмен (ерекше түрлі-түсті қарындаштармен қағазға немесе картонға) салынатын өнер түрі.Акварельмен салынған суреттерді ақ және түрлі-түсті (ашық емес) қағаздан жасалған паспартуға қоюға болады. Сурет көзге кішірейт көрінбес үшін паспартудың ені тым жіңішке болмауы керек. Оны былайша жасауға болады: қатты қағазды суреттің көлеміндей етіп тіледі; мұндай қағаз раманы суреттің үстіне оны жан-жағынан қоршайтындай етіп қояды. Сосын паспарту тілігінің шетін (ені 4—7 мм, ал үлкен суреттерге 10 мм және одан да енді) сурет жағына қарай бүктейді (1-, 2-суретті қараңыз). Пастель-сурет, гравюра, литографияларды да дәл осылайша безендіруге болады. Майлы бояумен салынған суреттерді қоятын раманың түсі, ені, бедері мен тереңдігі оған салынатын суреттің түсі мен сипатына сәйкес болғаны жөн. Қоңырқай түсті суреттерді ашық рамаға салса, сурет одан әрі күңгірт болып көрінеді, бұған керісінше қоңырқай рамаға салынған ашық түсті суреттер көз тартпайды. Көлемді суреттің рамасы соған лайық болуы керек. Кейде үлкен рамаға салынған шағын суреттердің жақсы үйлесім табатынын да ұмытпаған жөн. Суреттерді талғамсыз бедерленген, олақ, шала-шарпы боялған рамаға салуға болмайды; егер дайын рама болмаса, оны ағаштан немесе багеттен (рама жасауға арналған әшекейлі планка) жасап алуға болады.Акварельмен, пастельмен салынған суреттерді әйнектелген рамаға салып, суреттің сыртынан қатты қағазбен бастырып, біріккен тұсын жіңішке қағаз және коленкормен желімдеу керек.Суреттерді қабырғаға немесе бұрышқа сәл еңкейтіп іледі.Егер сурет тіктеу ілінсе, оның жоғары жағы жылтырап, нашар көрінетін болады, ал тым еңкіш ілінсе, сурет сиықсыз көрінеді, жарық та жеткіліксіз түседі. Қабыр-ғаларға суреттерді ілерде оған түсетін жарық мөлшерін де ескеру керек: жарық аз түсетін қабырғаға ашық ал мол түсетін қабырғаға қоңырқай түсті суреттер ілген дұрыс. Акварель күн сәулесінен оңып кетеді, сондықтан оны көлеңкелі қабырғаға іледі. Суреттің жоғары-төмен орналасуы да біршама роль атқарады. Егер сурет тым биік немесе тым аласа ілінсе, ұсқынсыздау көрінеді. Мебельдің орналасу ретін де ескерген жөн. Биік мебельдердің үстіне (стеллаж, шкаф) сурет ілуге болмайды; оны бос орынға ілген ыңғайлы. Қабырғаның бірыңғай түсті болуы кез келген суретке қолайлы фон болып есептеледі.Қабырғаға тек қолтума суреттер ғана емес, бірыңғай немесе түрлі түсті картиналардың репродукцияларын, литография, гравюра, фотографияларды да ілуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Әлімжан Қатбайұлы

**Әлімжан Қатбайұлы** (1935, ҚХР Текес ауданы Қамыстыбұлақ ме­кені - 23.11.1988, Үрімжі қаласы) - ақын, аудармашы. Шыңжаң институтын бітір­ген (1954). 1954 - 1967 ж. "Шыңжаң оқу-ағарту" журналында редак­тор, тілші, осы журналды алғашқы шығарушылардың бірі болған. 1962- 1974 ж. Шыңжаң халық баспасында редактор, 1974 жылдан өмірінің соңына дейін Шыңжаң оқу-ағарту баспасында қызмет етті. 600-ге жуық өлеңі, 10-га жуық дастаны, 20-дан аса әр тақырыптарға арналған мақала-очерктері бар. Қытайдың әйгілі ақын-жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударған. Қазақ мектептері үшін тіл-әдебиет оқулықтарын құрастыру, аудару-редакциялау жұмыстарын атқарды. Қытайдағы қазақ баспасөзінің қалыптасуы мен дамуына үлес қосқан.
## Шығармалары:
* Белес (өлеңдер). Ү., 1981; 
* Аққулар қайда барады (киносценарийлер), Ү., 1992.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зұлпықар Балғабаев

**Зұлпықар Балғабаев** - (1874, Онтүстік Қазақстан облысы Алғабас ауданы - 1941, сонда) - ақын. Шаян, Қарнақ медреселерінде оқыған. Ысты руынан шыққан.

Ақынның 
**"Қарабатыр Құлшықтың үш қызына айтқаны"*, 
**"Алдабергенмен хат-айтысы"*, 
**"Екі келіншекпен айтысы"*, 
**"Нұралымен айтысы"*, 
**"Шежіре жыр"*, 
**"Оби белсендіге"*, 
т.б. шығармалары ел арасына кен тараған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қос Қарағай

Қос Қарағай
Ордадан Қауран аулына барар жолдың жиегінде өскен екі ағаш. Бұл қарағайларды 1941 жылы қазан айында Мешітқұм ауылының бір топ жігіттері майданға аттанар алдында, әскери жаттығу кезіндегі үзіліс сәтінде еккен. Сол жігіттердің бірі — Ғалым қарағай көшеттерін отырғызып жатқанда қасына келген «Жаңаталап» бастауыш мектебінің 10 жасар оқушысы Кәкенге күтіпбаптауды аманаттайды. Кәкен сол ағалар аманатын орындайды. Бірақ майданға аттанған Ғалым да, басқалары да оны көре алмады, қаза тапты. Ал олардан қалған белгі — қос қарағай елі өсіп тұр.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көркемдік деталь

**Көркемдік деталь** (бөлшек, бедер-белгі) - мағыналық, көркемдік мәні бар ұсақ ерекшелік, сөз болып отырған нәрсенің жекелеген сипат-белгілері. Әншейінде оп-оңай көзге түсе бермейтін өзгешеліктерді байқағыштықтан, көрегендіктен туындайды, сондықтан ол өмір құбылысының әр түрлі нәрсенің ерекшелігін сондай-ақ адамның бойындағы қандай да бір қасиет- сипатты дәл тауып, бейнелеп беру шеберлігін танытады. Кейіпкердің мінезіндегі, кескін-келбетіндегі, іс-әрекеті мен сөйлеу мәнеріндегі немесе шығарманың сюжеттік желісіндегі, композициялық құрылысындағы жекелеген ерекшеліктер немесе суреттеменің, баяндаудың дәлдігін, нақтылығын арттыра түсетін әр түрлі бояу-нақыштар -  көркемдік деталь ретінде алып карауға болады. 

Мұхтар Әуезов "Абай жолы" роман-эпопеясында жас Абайдың Тоғжанға деген ыстық сезімін суреттегенде қолданылатын портреттік деталь - қыздың бейнесін оның шолпысының сылдыры арқылы әсерлі елестетуі. Шолпы әуелі жиі сылдырлап, аздан соң баяулай бастап, тағы біраздан соң анда-санда бір ғана шылдыр ете түсіп ұзап барады. Абай өз жүрегінің аттай тулап соққан дүрсілін естіді. Шолпы үнін сол басып барады. Өзгеше ыстық, қымбат шолпы ең соңғы рет бір шылдыр етті де, білінбей кетті. Түн тыныштығын ұрлап кеткендей жұтып кетті". Шолпының әдемі сылдыры жас қыздьщ қимыл-козғалысының, жүрісінің бір ажырамас белгісіндей көрініп, Абай мен Тоғжанның алғашқы кездескен сөттері суреттелгенде-ақ біздің көңілімізге берік ұялайды. Шолпының дыбыстык әсері жас қыздың қимыл-қозғалысының айрықша келісті сәнділігін көзге елестетеді. Бұл көркемдік тәсілдің айрықша ұтымдылығы - аз сөзбен көп мағына беріп, өмір күбылысын ықшамды, орамды түрде, ұтымды бейнелеуге ұмтылуда. Айталық, адамның мінезін, қимыл-әрекетін суреттегенде, бірнеше дөп басып көрсетілген сипат-өзгешелік аркылы оның бейне-тұлғасын көзге тұтас күйінде айқын елестетуге мүмкіндік туады. Не нәрсе суреттеліп, қандай жағдай баяндалса да, бүтінді жеке бір бөлшегі арқылы, тұтас құбылысты кейбір дара сипаттары арқылы немесе адамның іс-әрекетін, жүріс-түрысын бір-екі кимыл-қозғалысы арқылы әсерлі көрсету - міне, көркемдік деталь қолданудағы жазушының шеберлігі осыдан жақсы аңғарылады.

Сондай-ақ. аз ғана сөздің айқын суретке айналып, шындықты дәл танытуы, көл-көсір мағынаға ие болып, оқырманды қызықтыруы. Мысалы,*"Сеземін шоршып ұшып, қонғанын да, Кірпіктей қанаттары жыпылықтап"* (Ж. Молдағалиев)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Бөгенбай батыр (жыр)

**Бөгенбай батыр жыры**  — тарихи жыр. Авторы Үмбетей жырау. 18 ғасырдың 70-жылдарында шығарылған. 7 - 8 буынды шалыс ұйқас, ерікті ұйқас үлгісіндегі туынды. Жырда жоңғар шапқыншылығы заманында 26 жыл бас қолбасшы болған Қанжығалы Бөгенбайдың қайтыс болғаны (1775) "Батырың өтті Бөгенбай" деп Абылайға естірту түрінде басталып, оның қалмаққа қарсы күрестегі ерлігі, туған халқының азаттығы үшін сіңірген еңбегі бейнеленеді. Батырдың әкесі мен шешесі туралы мағлұмат бар. Бөгенбаймен бірге Жантай Атан мен Қаракерей Қабанбай сияқты батырлардың да ерлігі жырланады. Сол кездегі қазақтың ру-тайпалары, олардың ұлы күреске ат салысқан басты адамдары жөнінде тарихи-этнографиялық мәліметтер берілген. Қалмаққа қарсы ірі шайқастар болған Баянауыл, Қызылтау, Абыралы, Шыңғыстау, Қозымаңырақ, Қоймаңырақ сияқты жер атаулары көрсетіледі. "Бөгенбай батыр" жырының бір нұсқасын профессор С.Аманжолов 1936 жылы кітап етіп бастырып шығарған. Көлемі 4212 жолдай. Жырдың өзге нұсқалары Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары
Қособа

**Елді мекендер:**

* Қособа – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл.
* Қособа – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл.
* Қособа – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:** 
* Қособа – Абай облысы Аягөз ауданындағы тау.
* Қособа – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы тау.
* Қособа – Ақтөбе, Батыс Қазақстан облыстары жерінде орналасқан тау.
* Қособа – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы Көктерек ауылы маңындағы оба.
* Қособа – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы тау.
* Қособа – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы тау.
* Қособа – Тобыл алабындағы батпақ.
Абдумажит Шарипұлы Дулятов

**Абдумажит Шарипұлы Дулятов** (31.3.1949 жыл, Алматы облысы, Шелек ауданы Байсейіт ауылы) - ақын. Қазақстан
Жазушылар одағының мүшесі (1982).

ҚазҰУ-дың журналистика факультетін бітірген (1971). 1971 - 74 ж. ауыл мектебінде мұғалім, 1974 - 80 жылы "Коммунизм туғи" (қазіргі "Ұйғыр авази") газетінде корректор, тілші, бөлім меңгерушісі, 1980 - 82 жылы "Жазушы" баспасында редактор болды. 1984 жылдан бері "Коммунизм туғи" газеті бас редакторының орынбасары.

"Мен жиырмадамын" (1973), "Көктемнің қайтып оралуы" (1977), "Адамға махаббат" (1980), "Туған жердің жыры" (1986), "Қанатты ойлар" (1986), "Ақ таңдар" (1990) атты өлеңдер жинақтары шыққан. 
Орыс тілінде Мәскеуден шыққан "Ветвы чинары" (1980), "Истоки" (1984) жинақтарына өлеңдері енді.

1992 жылы Ұйғыр ауданы тағайындаған Илья Бахтия атындағы сыйлық лауреаты атанды. 
1993 жылы Алматы қаласында өткен түркі поэзиясы мүшәйрасының жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:31 наурызда туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Шелек ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Ұйғыр ақындары
Санат:Илья Бахтия атындағы сыйлықтың иегерлері
Бөген батыр

**"Бөген батыр"** - жыр. Жырды І.Нурмағамбетов 1930 жылы ел аузынан жазып алып, 1935 жылы казіргі Әдебиет және өнер институтына тапсырған. Жырдың негізгі идеясы - халық арасынан шыққан Бөген мен оның ұлы Тұрғын батырларды ел қамқоры, қорғаны етіп көрсету. Жыр екі томдық "Батырлар жырының" 2-томына енген (1951). Жыр нұсқасы Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы.
## Дереккөздер
Көркемдік қиял

**Көркемдік Қиял** - көркемдік ойлау ерекшелігі, суреткердің дүниеде, өмірде болатын, болуы мүмкін нәрселерді, жай-жағдайларды қиял арқылы елестету қабілеті, бейнелеп көрсету тәсілі. Көркемдік Қиял шындық пен шарттылықтың бірлестік-тұтастығына негізделеді. Көркемөнерде тақырып таңдау, оның тереңіне бойлау, өмір құбылыстарының ішкі қабаттарына барлау жасау, солардың әлеуметтік-эстетиткалық мәнін үғыну, сан алуан кейіпкердің бейнесін, жан дүниесін, жүріс-түрысын суреттеу Көркемдік Қиялға байланысты. Бүл жерде ескеретін жай - көркем әдебиеттегі шындыққа сай келетін өмір көрінісі де, сондай - армандау, қиялға берілу арқылы жасалатын әдемі елес түріндегі болжам негізіндегі шығармалар болады. Мысалы, қиял-ғажайып ертегілерде кездесетін бейнелер ойдан шығару, көркемдік қиял негізінде туады. Бұдан біз көркем өнердегі ойдан шығару, Көркемдік Қиял дегеніміздің екі түрлі мағынада айтылатынын байкаймыз. Бірінші, кең мағынасында, қандай да болсын өмірдегі кездесетін, кездесу мүмкін қүбылыстары ойша елестетіп бейнелеп көрсету деген ұғымды білдіреді. Бұл түрғыдан қарағанда көркем әдебиеттегі адам бейнелері, өмір суреттері түгелдей ойдан шығару, шындық пен Көркемдік Қиялды ұштастыру арқылы жасалады. Екінші, тұра мағынасында, тек ғажайып сипаты бар, болмыста әлі сол қалпында кездеспейтін қиялдан туған коркемдік бейне, көріністер ғана ажыратылып алынады. Мұндай таза Көркемдік Қиялдан туған бейнелер де қалайда белгілі, өмірде кездесетін нәрселердің нақтылы сипат-белгілерін негізге алып, соларды ойдан шығарылған бейнеге телу арқылы пішінделеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Дәуір (кәсіпорын)

**"Дәуір"** - Қазакстандағы ірі полиграфиялық кәсіпорын. Алматы қаласыннда орналасқан. Газет-журнал, кітап, т.б. баспа өнімдерін көп данамен басып шығаруға маманданған. 1918 ж. Қалалық *"Заря свободы"* газетінің түңғыш саны жарық көрген шағын баспахана негізінде 1932 ж. Құрылған. Ұзақ жылдар бойы Қазақстан КП ОК-нің газет-журнал баспаханасы аталып, респ. газет-журналдарды басып шығаратын негізгі өндірістік база міндетін атҚарды. 1991 жылдан "Д." респ. газет-журнал баспасы аталды. Баспа 2000 ж. "Дәуір" жабық акционерлік қоғамға айналды. "Дәуір" 4 тілде - қазақша, орысша, ағылшынша жөне түрікше шығатын 44 газет пен 22 журнал редакцияларына кызмет көрсетеді. Мүнда мерзімді басылымдармен қатар қапың мұқабалы кітаптар, түрлі түсті басылымдар, мектепке арналған өнімдер, көрнекілік күралдары басылады. 1998 ж. Парижде өткен көрмеде үздік өндірістік-технол. көрсеткіштері үшін "Д." халықар. "Алтын жүлдыз" белгісімен марапатталды.
## Дереккөздер


Санат:Кәсіпорындар
Әмірхан Балқыбек

**Әмірхан Балқыбек** - (19.5.1969 жылы туған, Түркістан облысы, Жетісай ауданы) - 08.04.2014 жылы қайтыс болды. Ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (1995). 1989 - 90 жылдары. Шардара ауданы "Өскен өңір" газетінде тілші, 1995 - 2000 жылдары.* "Парасат" журналында, "Жас Алаш", "Ана тілі"* газеттерінде тілші, 2000 - 2004 жылдары "Қазақ әдебиеті" газетінде бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Қазір** "Жас қазақ"** газетінде бөлім редакторы. Өлең топтамалары "Ауылдан ұшқан аққулар", "Толқынпан толқын туады", "Жас ақындар поэзиясының антологиясы" ұжымдық жинақтарына енген. "Метаморфоза" (1996), "Сынған сәуленің шағылысуы" (2001) жыр жинақтарының авторы. 1997, 1998 жылдардағы ҚР Президенті стипендиясының иегері. Ақын 2014 жылы 8 сәуірде қайтыс болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көркемдік Ойлау

**Көркемдік Ойлау** өнер туындысын жарататын және одан эстетикалық нәр алып қабылдайтын ақыл-ой қызметінің ерекше бір түрі. Мұның ғыл.-теориялық ойлау жүйесінен өзгешелігі бар. Көркемдік ойлаудың табиғаты мен мәні - дүниені көркемдік тұрғыдан игерудегі рухани қабілет екендігімен анықталады. Образдық-сезімділік түрғыдан әлемді тану, адам болмысына үңілу, тіршілік-түрмыс мәнісін бағалау, көңіл-күй қүбылыстары және киял ыркымен жүзеге асатын суретті, бейнелі үғымдар синтезі Көркемдік ойлаудың ерекшелігі болып табылады. Көркем сананың эмоциялық белсен- ділігі, эстетикалық сезімінің кемелдігі, сергектігі, тез, шапшаң шабыттану, болжағыштық, түтанғыштық қасиеттер Көркемдік ойлаудың тегеурін-қуатын танытады. Эстетик. талғам, киыннан қиыстыру, метафоралық толғам- көркемдік ойлаудан туындайды. Ал осының негізінде идея, концепция жасалады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Шапет Қоспанұлы Қоспанов

**Шапет Қоспанов** (5.12.1914 жылы туған, Октябрь ауданы, Солтүстік Қазақстан облысы) - еңбек ардагері, Қазақстанның еңбегісің. зоотехнигі (1958). 

Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан.

1936 жылы Алматы зоотехникалық - мал дәрігерлік институтын бітірген. 1936-47 жылдары «Сенжар», «Пресновский» кеңшарларында аға зоотехнигі, Солтүстік Қазақстан облысы кеңшарлар трестінің бас зоотехник. 1947-50 жылдары Қаз.КСР Кеңшарлар министрлігі басқармасының бас инспекторы. 1959 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Қостанай облысы партия комететтінің 2-ші, Батыс Қазақстан облысы партия комететтінің 1- ші, КП ОК-нің хатшысы болды.

## Жетістіктер
2 рет Ленин орденімен, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, 2 рет «Құрмет Белгісі» орденімен, бірнеше медальмен марапатгалған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Николай Степанович Душкин

**Николай Степанович Душкин**
(20 желтоқсан 1922 жыл, Усть-Боровушка ауылы,  – 1984 жыл) — кеңестік ақын, аудармашы.

1941 жылы Алматыда орта
мектепті бітіріп, КСРО әскері
қатарына алынған. Харьков артиллерия училищесінде оқып, атыс взводы командирі ретінде Курск - Орёл иінінен Венаға дейін майдан жолынан өткен. 1946 жылы запасқа шығып, ҚазҰУ-дың журналистика факультетін бітіреді, 1950 жылдан баспасөз органдарында істейді. Бірнеше жинақтар шығарған, қазақ
ақындарының өлеңдерін аударған Қызыл Ту және II дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
Дружба. Стихи. А., 1952; Отчий край. Стихи. А., 1961; Подорожник.Стихи. А., 1975; Внучек бабушку учит.
Стихи. А., 1981; Мужание. Повесть. А.,1984.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тәңірберген Әміренов

**Тәңірберген Әміренов** (15.06.1907, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Сарыжал ауылы - 11.07.1985, Семей қаласы)- ақын. Ауыл мұғалімінен оқып, хат таныған. Халық ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы. Отан соғысы жылдары Семейдің эстрадалық концерт бюросында қазақ труппасын басқарды. Маясар Жапаковпен, Жолдыкей Нұрмағамбетовпен, Шәкір Әбеновпен, Қалихан Алтынбаевпен айтысқан.

## Шығармалары
"Айтыстың" 3-томында (1996), "Пернедегі термелер" (1965), "Ленин деп халық жырлайды" (1969) жинақтарында басылды. "Жұмбақ тас" (1967), "Қанды қанжар" (1973), "Жол мұраты" (1977), "Өмір өткелдері" (1985) атты өлеңдер жинағы жарық көрген.

## Дереккөздер
Алтынкүл Айтбайқызы Қасымбекова

***Қасымбекова Алтынкүл Айтбайқызы*** (1973 ж.т., Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан қаласы) — айтыс ақыны. Тараз мемлекетінің ун-тін бітірген (1997). Қазір Жамбыл облысы, Байзақ аудандағы шаруашылықта қызмет істейді.  Қазақстан облысы, аймақтық және әр жылдары өткен ақындар айтыстарында бірнеше дүркін жеңімпаз атанған.
1976 жылы әке – шешесі қоныс аударып, Жамбыл облысы Байзақ(бұрынғы Свердлов)  ауданына қарасты «Көкөзек» ауылына тұрақты жайғасқан. Осындағы орта мектепті бітірген (1990). Тараздың Мемлекеттік  университетінде оқып, жоғары педагогтік мамандық алған.

1988 жылдан бастап аудан, облыс көлемінде өткізілген айтыстардың бәріне үзбей қатысқан. Алғаш рет Ақтөбеде Республикалық айтыста жүлделі орынға ие болды (1989). Алматыда Қазақстанның 70 жылдығына байланысты ұйымдастырылған халықаралық айтыста ІІ— ші орын (1990), Семейдегі айтыста жүлделі орын (1991), Ұзынағашта өткен Сүйінбай Аронұлының 175 жылдығына арналған республикалық айтыста Алтынкүл бас бәйге (1992), Талдықорған, Қызылжар қалаларының достық – наурыз мерекелерінде, ақын Сараның 115 жылдығына «Сәкенге – 100 жас» атты өнер сайыстарында  бас бәйге (1993-1994) иеленген.  Көкшетауда Ақан серіге арналған айтыста «Ақтоты» атағын алып, жыр атасы Жамбылдың 150 жылдығында жүлдегер болды.1997, 2000 жылдары Жезқазған мен Шу қалаларында өткізілген айтыстардың бас жүлдесін жеңіп алған. Қарасай батырдың айтысында І орын,  Б.Момышұлының 90-жылдық мерейтойына арналған айтыста бас бәйгені жеңіп алған.

Мәдімар болысқа арналған республикалық айтыстың бас жүлде (2002), Талдықорған қаласында  Сара Тастанбекқызының 125 жылдығына өткізілген халықаралық айтыстың бас жүлде (2004), Өзбекстан –Қазақстан достығы айтысының 1-ші орын (2008) иегері.

Бүгінде ақын қыз аудандық мәдениет үйінің жанынан «Алтынкүлдің ақындық мектебі» деп аталатын үйірме ашып талапты жастарға ұстаздық етуде.
## Дереккөздер
Қазақстан Республикасы (кітап)

**"Қазақстан республикасы"** - шежіре кітап. 1991 жылы 1 желтоқсанда Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың тұңғыш Президент болып сайланған күнінен бастап, Қазақстанның он жылдық өткен жолын баяндайды. Бас редакторы Ә.Нысанбаев. 2001 жылы «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9 баспасынан шыққан (орыс тіліндегі нұсқасы 2003 жылы жарық көрген) кітапта күнтізбелік ретпен әр ай бойынша ел өміріндегі он жылғы елеулі оқиғалар туралы қысқаша мағлұматтар беріліп, ҚР Президентінің қаулыларынан, заңдар мен нұсқаулардан, т.б. ресми құжаттардан үзінділер келтірілген. Мемлекетіміздің шет елдермен саяси, экономикалық, мәдени байланыстары мен қарым қатынастары, үкімет делегацияларының санарлары мен мәлімдемелері, елімізге келген ресми адамдар мен елшіліктердегі кабылдаулар туралы хабарлар, келісім шарттар, жолдау хаттар, үндеулер, т.б. маңызды материалдар жинақталған. Көрнекті мемлекет қайраткерлері, әдебиет пен өнер саңлақтары, ғұлама ғалымдар өмірі мен қызметіне байланысты мақалалар енгізілген. Күнделікті баспасөзде жарияланған республиканың экономикалық, мәдени және ша- руашылылық табыстарын баяндайтын хабарлардан алынған шағын материалдар он жылдықтың шынайы шежіресі іспеттес. Кітап екі түсті қағазға басылып, түрлі-түсті көркем фотолармен безендірілген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Денсаулық журналы

**"Денсаулық"** – қазақ тілінде ай сайын шығатын республикалық ғылым-көпшілік журнал. 1-саны 1990 ж. қаңтарда Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігі мен республикалық кәсіподақтар кеңесінің басылымы ретінде жарық көрді. 1999 ж. *«Денсаулық»* ЖШС-не айналды. Журнал қазіргі заманғы медицина проблемаларына, әсіресе, аса көп тараған аурулар мен қауіпті індеттерге баса назар аударып, олардың алдын алу, емдеу шараларын дер кезінде көтеріп келеді. Қоршаған ортаны қорғау мен сауықтыру, судың, ауаның, топырақтың ластануы, биосферада экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы, Қазақстанның әскери сынақ алаңдарына айналған аймақтарындағы (Семей, Батыс Қазақстан, Қызылорда) радиация кесапаты журналдың негізгі тақырыбына айналды. Медицина тарихына, дәрігерлердің еңбек жолына арналған, дәрі-дәрмектерді қолдану туралы материалдар арнаулы айдарлармен беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Журналдар
Қатынқарағай

**Қатынқарағай** — аңыз Шығыс Қазақстандағы жер атауына байланысты туған аңызда таулы, карағайлы өлкеде Мүсілім деген жесір әйелдің жалғаз қызы болғандығы. Оны терімшілікпен, ашпылықпен асырағандығы айтылып, бір жылы боранды қыста кішкентай қызы ауырып қалғандықтан Мүсілімнің күндегідей аңға шыға алмауы сөз етіледі де, одан әрі оқиға шиеленісіп, қызы ұйықтаған кезде аңға шығып кеткендігі әңгімеленеді. 

Жолда жаралы қоян кездесіп, қуа- қуа үйінен ұзап кеткенін білмей, боранда адасуы, осы кезде Мүсілімнің үйіне екі салт атты келіп, кішкентай қыздың екеуінің алдында көз жұмғандығы, екеуі қараңғы түскенше әйелді іздеп таппауы, ауыл болып іздеп, бес күннен кейін ғана қалың қардың арасынан тізерлеген күйі өліп қалған Мүсілімді қызының қасына жерлеуі жан күйзеліске толы сыр болып шертіледі. Осыдан кейін ол өлке Қатынқарағай аталып кеткен екен. 

Аңыз Шығыс Қазақстан облысының Қатынқарағай, Марқакөл өңірлерінен жазылып алынған. Қолжазба нүсқасы Шығыс Қазақстан мемлекетінің унтінің қазақ әдебиеті кафедрасының қоры мен Әдебиет және өнер интының Қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Аңыздар
Қосшеген каналы

**Қосшеген каналы** – Жайық-Көшім суғару-суландыру жүйесіне кіретін арна. 1972 жылы салынған. 

## Гидрологиялық сипаты
Суды Тайпақ каналынан алады. Ұзындығы 66,3 км. Су ағыны 5 м3/с. Қосшеген каналы Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданының Алмалы және Жаңақала ауданының Бірлік елді мекендерін сумен қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы каналдары
Биомасса өсімі

**Биомасса өсімі** — уақыт бірлігіне саналатын қауымдастыктың немесе популяцияның тірі заттектерінің сандық көбеюі. Аудан бірлігіне салмақ (масса) бірлігімен өлшенеді.

## Тағы қараңыз
* Биомасса

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау

be-x-old:Біямаса
Көркемдік түр

**Көркемдік түр (форма)** - әдеби шығармадағы мазмұн, мағыналық ондағы ой-сезім байлығының сөзбен мүсіндеп жеткізілген қалпы, алуан түрлі суреттеу тәсілдерінің біріккен жүйелілік тұтастығынан туатын шығарманың көркемділік қуаттылығы. Әдеби шығарманың Көркемдік түрін (формасын) қүрайтын бөлшектер, ерекшеліктер қандай десек, олар - композициялық, сюжеттік қүрылысы, жанрлық өзгешелігі, сөзбен бейнелеу тәсілдері, яғни тіл кестесі, поэзиялық шығарма болса - бұларға қоса өлең өрнегі, өлеңге тән ырғақ-интонация жүйесі, шумақ, ұйқас түрлері. Олардың бәрі әдеби шығарманың бойында бір-бірімен байланысып, жалғасып, тұтаса келіп, көркемдік жүйе дәрежесінде қалыптасқанда және сол шығарманың идеялық мазмұнымен ажырамас бірлік-бірлестік тауып, соны әсерлі жеткізгенде - сонда барып нақтылы шығармадағы көркемдік формаға айналады. Жазушының өмір шындығына бойлауы, оны сезініп-түсінуі және сол шындықты сөзбен мүсіндеп жеткізу шеберлігі - міне, осы екеуі Көркемдік түрдің (форманың) жасалу шарты. Сөйтіп, әдеби шығарманың Көркемдік түрі дегеніміз сол шығарманың мазмұнына сәйкестендіріліп, әр түрлі бейнелеу құралдарын орнымен пайдаланып, көптеген сурет-айшықтардан өрілген, бір жүйеге келтірілген өрнек. Оның мағыналы көркемдігі шығарманың идеялық мазмұнымен қабысуынан, мазмұн мен түрдің бірлік-бірлестігінен туады. Осындай бірлестік негізінде Көркемдік түр мағыналық сипат алады. Сондыктан мазмұн мен түрді, олардың жеке қүрамды бөліктерін жекелеп қарастыру қажет болады. Соның өзінде де мазмұн мен түрдің бірлестігін, жекелеген бөлшек, айшықтардың өзара байланысын, Көркемдік түрдің тұтастығын ескеру шарт. Көркемдік түрдің кестесін бұзып, әр жібін үзіп, бөлек алғандай болса, бойынан жаны кетіп, өңсіз, ажарсыз құр қаңқасы қалғандай көрінуі ықтимал. Онда шығарманың бізді тамсандырып, таңқалдырған көркемдеп жасалған өрнегі ыдырап, оған тән жарасымды гармониясы әсерлі болып шықпайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Ән өлеңі

**Ән өлеңі** - муз. әуенмен айтылуға лайықталған сөз өнерінің бір түрі. 

Ән өлеңі халықтық және әдеби болып екіге бөлінеді. Халықтық деп кім шығарғаны белгісіз Ән өлеңдерін айтады: Мысалы: "Жайдарман", "Жиырма бес", т.б.

Ән өлеңдерінің екінші түріне авторы белгілі шығармалар жатады. Мысалы: "Сегіз аяқ", "Бойы бұлғаң", "Жанбота", "Ақ сиса", "Құлагер", "Ардақ", "Айпамкөз", "Қаракесек", "Майра", "Қорлан", "Гәкку", "Жас қазақ", "Ақ маңдайлым", т.б. Әдебиеттануда дербес зерттелетін сал-серілер өнернамасы, негізінен, олардың Ән өлеңдерінен тұрады. Абайдың, Мағжанның әуені мен сөзі егіз өрілген. Ән өлеңдер - ұлттық поэзиямызға да, ұлттық музыкамызға да олжа салған туындылар. С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, С.Мұқанов, Н.Шакенов, М.Әлімбаев, Н.Әлімқұлов, Т.Молдағалиев, Қ.Шаңғытбаев, т.б.

Ән өлеңдері жұртшылыққа кеңінен мәлім.

## Дереккөздер



Санат:Қазақ мәдениеті
Баржақсы Жансүгірұлы

**Баржақсы Жансүгірұлы** - (туған жылы белгісіз, бұрынғы Жезқазған облысы Ұлытау ауданы Байқоңыр бойындағы "Қараүңгір" деген жерде - 1931, Түркістан қаласы) - ақын.

Найман тайпасының Бағаналы руынан.

Өлеңдерінің көпшілігі сақталмаған. Тек Ахмет ишан Оразайұлы қайтыс болғанда шығарған ұзақ жоқтауы *("Дариға, өтіп кетті Ахмет ишан")* ел аузында толық сакталған.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданында туғандар
Санат:1931 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркістанда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Жасталап Қуанғалиев

**Қуанғалиев Жасталап** (1939 жылы туған, Тайпақ ауданы, Өлеңгі ауылы,) — әуесқой композитор. 1958 жылы Талап орта мектебін бітірген. 

1957 жылы дүние жүзіне жастар фестиваліне, аудандық, облыстық өнер сайысына қатысқан. 1985 жылы әуесқой композиторлардың облысы қорытынды байқауында 3-дәрежелік дипломға ие болды. Қ.Ш.Сәниевтің «Көкте — жұлдыз, жерде — гүл», «Қададың да көзіңді», «Өлеңтім», А.Бақтыгерееваның «Абайла, адасып қалма сен», Ғ.Қайырбековтің «Республика — толғауым», К.Ахинтованың «Орал кеші» және т.б. өлеңдеріне ән жазған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мақатан Шәріпқанұлы

**Мақатан Шәріпқанұлы** (1932, ҚХР, Үрімжі қаласы - 25.10.1983, сонда) - жазушы, ақын. Шыңжаң университетін бітірген (1954). 1954 - 1980 жылдары  "Шұғыла" журналында редактор қызметін атқарған. 1980 жылдан өмірінің соңына дейін шығармашылық жұмыспен айналысқан. Мақатан "Жыр жолында" өлеңдер жинағының, "Ертіс жұлдыздары" киносценарийлер жинағының, "Өліара" романының авторы.
## Дереккөздер
Бармақ, буын уәзіні

**Бармақ, буын уәзіні** - әр жолындағы буын сандарының біркелкі келу заңдылығына негізделген түркі тілдес халықтар поэзиясының өлең өлшемі.

Бұл жүйедегі өлең құрылысы тек түркі тілдес халықтар поэзиясында ғана емес, сондай-ақ, француз поэзиясында, кейбір славян тілдес халықтар поэзиясында ертеден қолданылып келе жатқандықтан оны әдебиет теориясында силлабикалық () өлең деп атау қалыптаскан. Түркі тілдес халық поэзиясында ертедегі ауыз әдебиетінен бастап бүгінге дейін осы өлең жүйесі қолданылады. XI ғасырда жазылған Махмұт Қашқаридің "Диуани лұғат ат-түрк" кітабындағы өлеңдер де бармақ өлшемімен жазылған. Кейбір халыҚтардың (өзбек,Әзірбайжан, т.б.) жазба поэзиясында араб-парсы үлгілеріне еліктеу негізінде аруз өлшемі қолданылып келді. Арузда буынның саны емес, сапалық өзгешелігі, яғни, ұзынды-қысқалы буындардың белгілі ретпен кезектесіп келуі алдымен ескеріледі.

## Дереккөздер

Санат:Өлеңдер
Санат:Түркі мәдениеті
Молдағали Қуантаев

Қуантаев Молдағали (1913 жылы туған, Шыңғырлау ауданы, Тасбүлақ ауылы) - өндірісті ұйымдастырушы, Соц. Еңбек Ері (1957). Еңбек жолын Тасбұлақ кеңесінде хатшы болып бастаған.

1932-42 жылы Ақтөбе облысы Жиренқопа кеңшарында, Орынбор облысының мыс-күкірт зауытында жұмысшы болған.

1942-1943 жылдары Армия қатарында, кейін Ақтөбе облысы «Қазақстанның 15 жылдығы» атындағы кеңшарда зоотехник қызметін атқарған.

Шыңғырлау ауданындағы «Қызыл партизан» ұжымшарының төрағасы (1951-1961) болып, еңбек ұжымын бітік егін өсіруге жұмылдырғаны үшін Қуантаевқа сол кездегі ең мәртебелі атақ берілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Биомөлшер

**Биомөлшер** (*Биодоза*) - ультракүлгіндік сәулеленудің ең аз уақыты, бұл кезде адамның терісі аздап қызарады (бұл эритемді реакция деп аталады). **Биомөлшер** 24 сағаттан соң тіркеледі. Биомөлшердің ұзақтығы ультракүлгіндік соулеленудің қарқынына байланысты және тәжірибе жолымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қазақ әдебиеті мен өнерінің күндері, апталығы мен онкүндіктері

**«Қазақ әдебиеті меи өнерінің күндері, апталығы мен онкүндіктері»** — әдебиет пен өнер саласындағы жетістікті корсететін мәдени-көркем шаралар. 

Қазақ әдебиеті мен өнерінің алғашқы онкүндігі 1936 жылы Мәскеу қаласында өткен. Онкүндік кезінде қазақтың мемлекеттік музыкалық театры Е. Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібек", "Жалбыр" операларын, Ахмет Қуанұлы Жұбанов басқарған ұлт аспаптар оркестрі бірнеше концерттер қойды. 

Қазақ әдебиеті мен өнерінің 2-онкүндігі 1958 жылы өткен. Бұл онкүндікте Опера және балет театры М.Төлебаевтың "Біржан - Сара", Жұбанов пен Л. А. Хамидидің "Абай" операларын, Н.Тілендиев, Л. Б. Степанов және Е. В. Манаевтын "Достық жолмен", Б.В. Асафьевтің "Бақшасарай фонтаны" атты балеттерін, Қазақ драма театры Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің "Еңлік-Кебегін", С.М. Мұқановтың "Шоқан Уәлихановын", Ғ.М. Мүсіреповтің "Ақын трагедиясын", Ә.Тәжібаевтың "Жалғыз ағаш орман емесін", У.Шекспирдің "Асауға тұсауын"; Орыс драма театры Н.И. Ановтың "Мұрагерлерін", т.б. спектакльдерін қойды. Оған сонымен қатар Халық аспаптар оркестрі (бас дирижері - Ш.С. Қажығалиев), филормонияның ансамбльдері, Мемлекеттік хор капелласы (жетекш. - Г.Е. Виноградова), Мемлекеттік ән-би ансамблі, т.б. қатысты. 

Олардан басқа 1949 жылдан бері - қазақ әдебиетінің Мәскеу онкүндігі (1949), қазақ әдебиеті мен өнерінің Армениядағы (1968), Өзбекстандағы (1971) онкүндіктері және ҚР-ның Мәскеуде өткен күндері (1967, 1977), қазақ әдебиетінің Ленинградтағы күндері (1977), қазақ әдебиеті мен өнерінің Ресейдегі (1982), Якут АКСР-індегі (1983), Ленинградтағы (1988) күндері болып өтті.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ әдебиеті
Санат:Қазақ өнері
Биоорта

**Биоорта** — организмдер қауымдастығымен түзілетін және өзгертілетін орта. Әдетте, биоорта аса көп емес түрлер санымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мақыш Қалтаев

**Қалтай Мақыш** (1869, қазіргі Астана қаласының маңы, - 1916, сонда) - ақын. Ақмолада, Солтүстік Қазақстан, Көкшетау облыстарында, Троицк жағында біраз жыл бала оқытқан. Семей, Жетісу өңірін аралап қазақтардың тұрмыс-тіршілігімен танысады. 1903 жылдан бастап бірыңғай ағартушылық, ақындық жолға түседі. "Насихат қазақия" (1907), "Қалтай ұлының қазақ ахуалын бәйіт еткен манзұмасы" (1909), "Мәшһүр Қалтаев" (1910), "Қазақтың айнасы" (1910), "Тура жол" (1912), "Бар оқиға" (1913) атты өлең кітаптары жарық көрген. Өлеңдері негізінен жыр, назым, мысал, терме үлгісінде жазылған. "Бұлбұл құс I бөлім" (1910), "Бұлбұл II бөлім" атты кітаптарын татаршадан қазақ тіліне аударған. "Тұрмыш" атты қолжазба журнал шығарған.
## Дереккөздер