open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Волгорадтағы автобус жарылысы

** Волгоградтағы автобус жарылысы** — 2013 жылдың 21 қазан күні ресейлік Волгоград қаласында болған террорлық акт.

## Оқиғалар ағымы
Жарылыс 2013 жылдың 21 қазан күні сағат 14:06-да (UTC+4) орын алды.

Жарылысқа бұрама шегелер мен металл жоңқалары сияқты зақымдаушы элементтермен жабдықталған екі тротилдық шашка және екі граната себеп болды. Жарылыстың күші тротилдық эквивалентте 500-600 г-ды  құрады.

Жарылыс нәтижесінде 7 адам қаза болды, 33 адам жарақаттанды (оның 28-і ауруханаға жатқызылды, 8-і — реанимацияда).

## Тергеу
Ресейдің құқықтық-тергеу орындары осы оқиғаға әзірден-ақ террорлық әрекет деген баға беріп қойды. Бастапқыда жарылысқа автобустың газ баллонындағы кінәрат себеп болды деген сарапшылар пікірі алға тартылған еді. Алайда артынша жарылыстың қасақана ұйымдастырылғаны туралы айғақтар табылды.

Аталған елдің лаңкестікке қарсы комитетінің хабарлауынша, Мемлекеттік университеттен «Юбилейный» кинотеатрына қарай бет алып бара жатқан автобус салонында жарылғыш зат іске қосылған. Оқиға болған сәтте қоғамдық көліктің ішінде 40-қа тарта адам болған. Қазіргі күні қоғамдық көліктегі жарылысты ұйымдастырған жанкештінің есімі де белгілі болды. Алғашқы ақпарат бойынша жарылғыш затты автобусқа Наида Әсиялова есімді әйел алып кірген. Оқиға орын алған жерден аталған әйелдің құжаттары табылыпты. Әсиялова – Ресейдің Федералды қауіпсіздік қызметіне осы елдегі атышулы лаңкес Дмитрий Соколовтың жұбайы ретінде жақсы таныс. Деректерге қарағанда, жанкешті ем-дом қонбайтын аса қауіпті сүйек ауруына шалдыққан екен. Қазіргі күні лаңкестік оқиғаға байланысты қылмыстық іс қозғалды.

## Халықаралық реакция
Терактты БҰҰ-ның бас хатшысы Пан Ги Мун, Испания және АҚШ үкіметі айыптады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*

Санат:Террорлық акт
Санат:2013 жыл
Гоффман жалқауаңы

**Гоффман жалқауаңы** () — жалқауаңдарың арасындағы екі бармақты жалқауаңдарға жатады. 1858 жылы осы атауды  неміс табиғат зерттеуші Карл Гоффманның құрметіне қойған.  

### Биологиялық сипаттама
Жануар онша ірі емес, денесінің ұзындығы 54 см-ден  70 см-ге дейін болады, салмағы 5-7 кг, 6-8 мойын омыртқасы болады. Жүнінің түсі - қара-қонырдаң сарғылтқа дейін болады. Ұрғашысының буаздығы 11,5 айға дейін созылады. Жалғыз төл туады. Алғашқы 20-25 күн  баласы анасының қарнының  жүніне жабысып салбырап жүреді. 5 айдан бастап төл өздігінен көректене бастайды. Бірақ 2 жылға дейін  анасының қасында жүреді. 

### Түрлері
Бүгінгі таңға Гоффман жалқауаңның 5 түрін айқындаған:
* *Choloepus hoffmanni capitalis* (J. A. Allen, 1913)
* *Choloepus hoffmanni florenciae* (J. A. Allen, 1913)
* *Choloepus hoffmanni hoffmanni* (Peters, 1858)
* *Choloepus hoffmanni juruanus* (Lönnberg, 1942)
* *Choloepus hoffmanni pallescens* (Lönnberg, 1928)

### Қызықты дерек
Жалқауаңдар бүкіл жершарындағы ең баяу қимылдайтын жануар.

## Дереккөздер


Санат:Мүкітістілер
Санат:Оңтүстік Америка фаунасы
Сапақ би

**Сапақ (Сопақ) би** Әлімнің Төртқара руының Оразгелді тармағына жатады. Сапақ Сапай баласы шамамен 1774-1775 жылдарда өмірге келіп, Арал ауданында өз атымен аталатын «Сапақ» атты жерде 1859-1860 жылдары дүниеден өткен. Сапақ биде – Шөңкі, Бейіс, Есенжол, Аманжол атты ұрпақ тараған.

Сапақ биге сәлемдесуге келген інісі Жетеске: «Шырағым, бір-екі күн еру бол, осы Қарақұмда ағайын-туғандарым бар, бірге аралайық»,- депті. Елемес Жөненұлы қонақтарды күтіп алып, қонағасында сояр қойға бата сұрапты. Сапақты жасы үлкен болса да Жетеске қарап: «Жетес жаста болсаң да алыстан келген қонақ едің, осының батасын сен бер»,- дейді. Сондағы Жетестің батасы:
депті. Сөйтіп Елемес бай ретті сөзге тоқтап, билерге тайын сойып, күткен көрінеді.

Бір жылдары Әлім ме Шөмекей арасында адам өлігі болып, арты дауға ұласады. Сапақ би бастаған жігіттер мұзды ойып екі адамның өлігін тауып алып, Шөмекейлерден құн сұрапты. Екі жақ Қаратай есімді биге төрелікке жүгінеді. 
-депті Сапақ

Сапақ би үш жүзге белгілі би болған. Ол туралы Қазалы, Арал өңірі жайлы шыққан жинақтарда, Қойшағара Сағариннің Көмбе атты романында, т.б.кітаптарда жазылған. Сондай-ақ «Туркестанские ведомости» газетіні 1902 жылғы бір санында Арал өңірінің бір бекетінің  Сапақ есімімен аталатыны жазылған.

## Дереккөздер


 Санат:Қазақ би-шешендері
Волгоград

**Волгоград** — Ресейдің еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығысындағы қала, Волгоград облысының әкімшілік орталығы. Халық саны — 1 012 219 адам (2025). 1589—1925 жылдар аралығында **Царицын**, ал 1925 пен 1961 жылдары — **Сталинград** деп аталды.

## Географиясы
thumb|Волгоград және қала маңы, LandSat-5 жер серігінің ғарыштан түсірген суреті, 21 маусым, 2010 жыл

Қала Еділ өзенінің батыс жағалауында төменгі ағыста орналасқан. Ол шығыс жағалауда орналасқан Волжский және Краснослободск қалаларымен қоса Волгоград агломерациясын құрайды.

## Бауырлас қалалары
*, Ковентри (1943)
*, Острава (1948)
*, Дижон (1959)
*, Кеми (1959)
*, Льеж (1959)
*, Турин (1961)
*, Порт-Саид (1962)
*, Ченнаи (1967)
*, Хиросима (1972)
*, Кёльн (1988)
*, Хемниц (1988)
*, Кливленд (1990)
*, Торонто (1991)
*, Чэнду (1994)
*, Цзилинь (1994)
*, Ереван (1998)
*, Крушевац (1999)
*, Русе (2001)
*, Тирасполь (2006)
*, Измир (2006)
*, Плоньск (2008)
*, Сандански (2008)
*, Орландо (2008)
*, Олевано-Романо (2010)
*, Севастополь (2013)

## Дереккөздер

Санат:Ресей қалалары
Ефим Семенович Петренко

**Ефим Семенович Петренко** - Социалистік Еңбек Ері (1948), Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Мерке машина-трактор стансасының директоры (1946). 1904 жылы Украинада, Харьков облысы, Шульгиновка селосында туған, сол жылы отбасы Верный (қазіргі Алматы) қаласына қоныс аударады.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1921 жылы комсомол, ал 1928 жылы партия мүшелігіне өтеді.
* 1930 жылдан бастап советтік, партиялық және шарушылық ұйымдарда жұмыс істейді.
* Ұлы Отан соғысы жылдары социалистік құрылысты қалыптастырудағы белсенділігі үшін ҚазССР Жоғарғы Советінің грамотасымен және астық тапсырудағы мемлекеттік жоспарды ойдағыдай орындағаны үшін Ұлы Отан соғысының II дәрежелі орденімен наградталады.
* 1946 жылы Мерке МТС-ның директоры болған ол, сол жылы тракторлық жұмыстар жоспарын 101% -ке, 1947 жылы 107,8% -ке орындайды, колхоз өңделген 302 гектар жердің әр гектарынан 430 центнерден қант қызылшасын алады.

## Наградалары
* Ұлы Отан соғысының II дәрежелі ордені
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Түйте Пірімқұлов

**Пірімқұлов Түйте** - Социалистік Еңбек Ері (1948), Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), "Октябрь" колхозының председателі (1944). 1914 жылы Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Жалпақтөбе ауылында туған.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
## Еңбек жолы мен жетістігі
* Жетіжілдықты бітіргеннен кейін "Қызыл-Қайнар" колхозында есеп жүргізуші болып істейді.
* 1936 жылы Жамбыл аудандық халықтық білім беру бөлімі жанындағы бір жарым айлық мұғалімдік  курсты бітіреді.
* 1936-1940 жылдары "Октябрь" колхозында мектепте мұғалім болады.
* 1940-1944 жылдары ферма меңгерушісі болып істейді.
* 1944 жылдан "Октябрь" колхозының председателі болып тағайындалады. Іскерлігі және агротехниканы білуі колхозда өнім көрсеткішін жылдан жылға көтеруге мүмкіндік береді:
** 1945 жылы 180 центнердің орнына 100 гектар жердің әр гектарынан 350 центнерден;
** 1946 жылы - 463 центнерден;
** 1947 жылы 552 центнерден өнім алып, жоспарды асыра орындайды.
 
## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1946)
* "Құрмет белгісі" ордені (1947)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мысыр тауығы

**Мысыр тауығы** немесе **сырдаңтауық** () — Африкада кең таралған Numididae тұқымдастағы жалғыз түрі қалған құс. Африкадан Ежелгі Грекияға және Ежелгі Римға енгізіліп, үйге үйретілген құс.

## Биологиялық сипаттама
Мысыр тауғының басы қауырсынсыз, басында әртүрлі бездер, шорлар болады. Тұмсығы үлкен емес, қармақ тәрізді. Қанаттары қысқа, дөгелек, құйрығы да қысқа, қаурсынмен жабылып тұрады. Еңбегінде томпақ сүйек шора бар, жағының астында қызыл етті бездер болады. Кеудесінің жоғарғы жағы және желкесі - қызғылт, ал қалған жерінің түсі - қара-сұрғылт майда ақ дақтарымен. 

Құстар топтасып өмір сүреді. Осы әдетінің арқасыда бір-бірін келе жатқан қауыпты жағдайлар туралы ащы шыңғырық дауысымен ескертеді. Жылдам жүгіреді. Тал үстінде түнейді. Құрт-құмырсқамен, дәндермен  көректенеді. Жылына 5—10 жұмыртқа салады, жұмыртқаның қауызы мықты әрі қалың болады.

## Таралуы
Африкада (Сахараның оңтүстігінде) және Мадагаскар аралында таралған құс.

## Дереккөздер


Санат:Африка құстары
Санат:Тауықтәрізділер
Адамзат дамуы жөніндегі баяндамалар

**Адамзат дамуы жөніндегі баяндамалар** (Human Development Reports) – 1990 жылдан бастап БҰҰ-ның даму бағдарламасының (ПРООН) қамқорлығымен жыл сайын жарияланатын баяндамалар. Жобаның бірінші жетекшісі Махбуб уль Хак экономикалық өсімді зерттеуде тар шеңбердегі жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) көрсеткіштерімен шектелмеуді, адамдар өмірін, жағдайын жақсарту шараларын әлемдік қауымдастыққа басқа қырынан көрсетуді мақсат тұтты. Оның бастамасымен Адам дамуы әлеуетінің индексі жасалды. Ол жан басына шаққандағы ЖІӨ-мен қатар өмір сүру деңгейінің сапасы, білім деңгейін, орта жасты өлшеудің баламалы әдісі, сонымен бірге дәл осы тәсілге негізделген халықтың кедейлік индексінің (ХКИ) екі нұсқасы жасалды: дамушы елдердегі (ХКИ-1) және өндірісі дамыған елдердегі (ХКИ-2) 170-тен астам мемлекеттің мәліметтерін өңдеуге сүйенген бұл индекстер адам дамуы әлеуетін салыстырудың мойындалған негізі бола алды. Олар арқылы ұлттық аймақтық және ғаламдық ауқымдағы әлеуметтік дамудың қарқынын байқауға болады. 1990-2003 жылдары 14 баяндама жасалды, олардың әрқайсысы адам дамуына әсер ететін нақтылы бір аспектіні анықтайды: кедейлік, соңғы үлгідегі технологияларды қолдану, жаһандану, қауіпсіздік саласындағы жағдайлар, адам құқы, демократия және т.б. Сонымен қатар БҰҰ-ның даму бағдарламасының (ПРООН) қамқорлығымен жасалатын адам дамуы жөніндегі аймақтық ұлттық баяндамалар аса құнды.
## Дереккөздер


Санат:Халықаралық саясат
Джон Чарлз Филдс

нобай|оңға|Филдс Джон
Филдс Джон(1863-1932) - канадалық математик.Ғылыми еңбектері алгебралық функцияларға және абельдік интегралдарға арналған.Өз қаражатын Халықаралық сыйлық(Алтын медаль және өз атындағы сыйлық) қорына мұраға қалдырған.Бұл сыйлық төрт жылда бір рет жас математиктерге(жасы 40-тан аспаған) үздік табыстары үшін беріледі.Бұл сыйлықпен Халықаралық математикалық одақ марапаттайды.1932 жылы ұйымдастырылған.Нобельдік сыйлықтың тізімінде математика ғылыми енбегендіктен, соның есесіне берілген.

## Дереккөздер
Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Қараторғай тұқымдастар

нобай|оңға|Қараторғай тұқымдасының өкілі
 Қараторғай тұқымдастар(Sturnidae) - сайрағыш торғайлар отряд тармағының торғайтәріздестер отрядына жататын 73 тұқымдастардың біреуі.Олардың атамекені - Африка және тропиктік Азия.Еуропаның Қоңыржай ендігінде бірнеше түрлер ғана кездесед.Бұлар - өте ширақ және қауымдасып өмір сүретін құрлықтық-ағашшыл құстар.Дене мөлшері торғайлардан шауқарға дейінгі шамада(50-150 г).Олар ашық табиғи көріністерде - дала және шөлден тауларға дейін қоныстанады.Сондай-ақ орманды дала және игерілген аудандарда, мәдени көріністі ортада орнығуды ұнатады.Тек қана тұтасқан қалың тоғайларда(мысалы, тайга типтес) бұл тұқымдасқа жататын құстардың өкілдері өмір сүрмейді.

Көптеген түрлер қопсыған ұяларын сан алуан қуыстарға - жерден қазылған інде, тас аралықтарына, құрылыс шатырларына, т.б. орналастырып, топтасып өмір сүреді.Қолдан жасалған ұялау орындарына ынталына орналасады.Жұмыртқалары безендірілмеген, алайда қабығының түсі көгілдір(көбінесе), жасылдау немесе қызғылтсары болып келеді.Аталықтары жақсы сайрайды, оның үстіне тұқымдастардың көптеген өкілдері бөгде дыбыстарға еліктей алады немесе құйқылжытады.Араластырып қоректенеді. Жаздың алғашқы жартысында негізінде бунақденелілерді жейді, балапандарын да солармен қоректендіреді, ал күзге таяу, жидекредің пісуіне қарай, солармен қоректенуге ауысады.Сол кезде қараторғай текті құстар ауыл шаруашылығына төтенше пайда келтіреді(мысалы алаторғай - шегіркелерді жоятын құстардың ішіндегі ең жақсы құс), бір кездерде нағыз зиянкестер болып шығады.

## Дереккөздер
Құстар.Мектеп энциклопедиясы.Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А.

Санат:Қараторғайлар
Өтетілеу би

**Өтетілеу би** – Кетебайдың үлкен ұлы және әкесіні билік жолын ұстаған баласы. Өтетілеу шамамен 1760 жылдары дүниеге келген. 

Байұлы тайпасы Жаппас руынан шыққан. Өтетілеу қарақалпақ, Бұқара, Қоқан, Хиуа хандықтары арасындағы түрлі келісімдерге араласқан би. 1834 жылы Бұқараға сапар шеккен П.И.Демезон мен И.В.Виткевичтің «Записки о Бухарском ханстве» атты еңбектерінде (жазбаларында) Өтетілеу би туралысөздер бар. Негізгі мазмұны: «...1824 жылға дейін хиуалықтар қазақтарды жыл сайын тонап отыратын, бірақ арнайы алым түрі жоқ болатын. Кейіннен тонаушыылық шектен шыға бастайды. Сол тұста Шөмекейлер Хиуа ханына арнайы елші жіберіп, зекетті өздері апарып тұратын болып келіске-ді. Бұл келісім 1832 жылға дейін созылады. Өтетілеу би 1832-33 жылдарда Хиуа ханына жолығып, бұдан былай зкетті өздері келіп жинауын ұсынады. Осыны күтіп отырғандай Хиуа бектері Сырдария бойына еркін ене бастаған.

Атақты Балқы Базар Төребай биге арнаған көңілқосында:
...Өтетілеу, Сарытай,
Мөңке, Қылыш би өтті. 
Бес бозғұлдың баласын,
Наһандай өрге сүйреген,-
Деп тегін айтпаса керек.
Ел арасында Өтетілеу бидің күзді күні Арқада қайтыс болып, кейіннен Сырға әкелініп, Ер Сейтпенбет әулиенің қасына жерленгені айтылады. Орынбор губерниялық хатшысы Бегловтың мәлімдеуінше Өтетілеу би 1845 жылы дүние салған. Өтетілеу атында жер-су аттары бар.

## Дереккөздер
* Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:1760 жылы туғандар
Санат:1845 жылы қайтыс болғандар
Шолпан Пішенбаева

**Пішенбаева Шолпан** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Алматы облысы, Іле ауданы, Фрунзе атындағы колхоздың звеношысы (1942). 1897 жылы Алматы облысы, Іле ауданында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы Фрунзе колхозы құрылғанда Пішенбаевтар отбасы алғашқылардың бірі болып колхозға еніп, қызылша өсіреді. 
* 1932-1942 жылдары темекі өсірушілер тобының звеношысы болады.
* 1942 жылы оның бригадасы қызылша өсіруге ауыстырылады. Көп күш-жігердің арқасында қызылша өсіру агротехникасының өзіндік тәсілін қалыптастырады. Осы тәсілінің арқасында 1945 жылы қант қызылшасының көрсеткішін анағұрлым көтереді. 1946 жылы - таға да біршама жоғарлатады. 1947 жылы қажырлы еңбектің арқасында 2 гектар жердің әр гектарынан 1033,5 центнерден, қызылша өсіруші  Жантоқова Дариға орындаған рекордты өнімнен не бәрі 6,5 центнер кем өнім жинайды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі
* "15 лет Казахской ССР" төс белгісі
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ким Ын Гук

**Ким Ын Гук** (; 28 қазан 1988, Пхеньян, КХДР) — Солтүстік Кореялық ауыр атлетші, 2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 62 кг дейін салмақта алтын медальдың иегері. 2013 жылдың ауыр атлетикадан Азия чемпионатында 62 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді. 2011 және 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионы атанды.

## Нәтижелері

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* iwf.net сайтындағы парағы  
* london2012.com сайтындағы парағы 
* the-sports.org сайтындағы парағы 

Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:КХДР ауыр атлеттері
Санат:КХДР Олимпиада чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан Азия ойындары чемпиондары
Санат:КХДР Азия ойындары чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Андрей Степанович Пукалов

**Андрей Степанович Пукалов** - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, Жамбыл облысы ( қазіргі Түркістан облысы), Лугов МТС-ның аға механигі (1940). 1914 жылы Жамбыл облысы, Лугов ауданы, Луговое селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Жаппай коллективтендіру кезінде алғашқылардың бірі болып колхозға жұмысқа кіреді.
* 1932 жылы 18 жасында тракторшылар курсын бітіріп, "Восток" колхозында 4 жыл тракторшы болып істейді.
* 1937 жылы тракторшылар бригадасының бригадирі етіп тағайындалады.Негізгі жұмысымен қоса өздігінен комбайнды жүргзіуді үйренеді
* 1938 жылы колхозда комбайншы болады. Кейіннен МТС-ның шеберханасында дәнекерлеуші болып істейді.
* 1939 жылы колхоз басқармасы оның техникалық бейімділігін байқап, Талғар ауыл шаруашылығы механикаландыру мектебіне жіберіледі, бітірген соң Лугов МТС-ның бөлімше механигі болып тағайындалады.
* 1941 жылы жауапты лауазым - жөндеу шебарханасының меңгерушісі болу жүктеледі.
* 1946 жылдан аға механик болып істейді. 14 жылғы қажырлы еңбегі үшін 1945 жылы "За победу над Германией" медалімен, ал 1947 жылы Еңбек Қызыл Ту орденімен наргадталады.

## Наградалары
* Еңбек Қызыл Ту ордені (1947)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қара зере

**Қара зере** () – сарғалдақтар тұқымдасына жататын, тік әрі көп бұтақтанған, биіктігі 30-60 см болатын сабақтары бар біржылдық өсімдік. 

Жапырақтары майда көбіне екі-үш мәрте қауырсын тектес жарылған, саусақ тәріздес кейіпте аз, селдір кезекпен орналасқан. Жоғарғы жапырақтары гүлдердің астына орналасқан және олардың үстінде жамылғы тәріздес болып көтеріліп тұрады. Гүлдері бөлек-бөлек, қос жынысты, ақ, көгілдір немесе сары түсті жапырақшалы гүл тостағаншалы, диаметрі 4 см-ге дейін жететін ірі гүлдер болып келеді. Түкті түрлерінде гүлдері 2-4 қатармен орналасқан. Гүл жапырақшалары тәтті шірнелерге айналған. Өсімдіктің өзі ұзын сабақты, басы көкнәр тәрізді. Ортасында жемісі – иісі мен дәмі өткір қара түсті дәндері (тұқымдары) орналасады. Жемісі қабысқан немесе қабарған ортақ қорапша түзетін бес жапырақшадан тұрады. Бұл өсімдіктің жас дәндері пайдалы. Бақтарда сирек өсірілетіндіктен қара зерені табиғаттан табу оңайға соқпайды, сондай-ақ жабайы түрлері де өте сирек кездеседі. 
## Климаттық орта жағдайы
Бұл өсімдік жарықсүйгіш, суыққа да төзімді, жас өскіндері көктемгі суыққа шыдамды, оңай төтеп береді.
## Топырақ таңдауы
Қара зере жеңіл, борпылдақ, орташа ылғалды, арам шөптерден ада, әкті құнарлы топырақтарда өседі. Қышқылды топырақтарда нашар жетіледі. Топырақта ылғалдың мөлшерден тыс көп немесе аз болуы өсуін қиындатады. Сортаң топырақта да өсе алады. Жас өскіндері көктемгі суыққа төзімді.
## Көбеюі
Тұқым арқылы көбейеді. Тұқымдарының түсі қара, бұжырлы, үш өткір қырлы, жұмыртқа пішіндес болып келеді. Тұқымының құрамында 0,8-1,4% эфир майы және 28-30% қою майлар болады. 
## Гүлдеуі
Жас өскіндер тұқым себілгеннен кейін екі айдан соң гүлдейді (маусым-шілде айларында). Ал тұқымы қыркүйек, қазан айларында пісіп-жетіледі. 
## Таралуы
Қара зере Жерорта теңізі аумағында, Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс Европада, Кіші және Орта Азияда, Иранда, Ауғанстанда, Пакистанда, Үндістанда, Қытайда, Солтүстік Африкада, Орталық және Оңтүстік-шығыс Азия елдерінде және Солтүстік Америкада кең таралған.

## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Ось

**Ось** - бағыты көрсетілген түзу сызық. Егер ось бойында санақтың бас нүктесі және масштаб (меже) бірлігі белгіленген болса, онда әрбір нақты санға белгілі бір нүкте сәйкес болатын координаттар осі берілген дейді. Жазықтықтағы өзара перпендикуляр екі ось - абсцисса осі мен ордината осі тікбұрышты декарттық коорднаттар жүйесін құрады. Бұл координаттар жүйесінде реттелген нақты сандар жұбына белгілі бір нүкте сәйкес болады. Үш өлшемді кеңістікте нүктенің қалпын анықтау үшін аталған екі оське перпендикуляр ось - аппликата осі енгізілген.

## Осьтің түрлері
Жорымал ось - комплекс сандарды жазықтықта бейнелейтін ордината осі.

Координаттық ось - бойында бағыты көрсетілген түзу болатын координаттар жүйесінің бөлігі.

Нақты ось - комплекс сандарды жазықтықта бейнелейтін абсцисса осі.

Ордината осі - жазықтықтағы немесе кеңістіктегі координаттардың декарттық жүйесі осьтерінің екіншісі.

Полярлық ось - сфералық немесе полярлық координаттар жүйесінде полюстен өтетін бұрыштық координаттарың бас нүктесін анықтайтын орнықты түзу.

Сан осі - бойында санақ бас нүктесі О немесе О нүктесінен басталатын оң бағыт көрсетілген әрі бірлік кесінді (масштаб) межеленген, нақты сандарды бейнелеуге арналған түзу.

Симметрия осі - кеңістіктің, жазықтықтың немесе түзудің нүктелерінің симметриялы болып бейнеленетін түзуі.

## Дереккөздер
Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.

Санат:Координаттар жүйесі
Бауыр шемені

## Бауыр шемені
Құрсақ қуысына сұйықтықтың жиналуы бауыр ауруларының негізгі асқынуы болып саналады,бірақ та шемен цирроз кезінде жиі кездеседі.
Бауыр шемені кенеттен немесе іш кебуімен қатар бірнеше айдың ішінде бірті-бірте дамуы мүмкін.
Бауыр шемені бар науқастарға перкуссия жасағанда іштің бүйір тұсы аздап ауырады,ал ортасында ішектің тимпаниті байқалады.Науқасты сол жағына аударып жатқызғанда сыздап ауыруы төменге болады,және ол құрсақ қуысының сол бөлігінен сезінеді,ал оң жақтан тимпаникалық дыбыс естіледі.
Құрсақ қуысындағы шамалы сұйықтықты ультрадыбыспен сол сияқты компьютерлік томография әдістерімен анықтайды.
Сұйықтық көп мөлшерде болғанда бауыр шеменіне қосымша симптомдар қосылады:кіндіктің және шаптың жарығы,жіліншілік веналарының,геморроидалды веналардың варикозды кеңеюі,диафрагманың жоғары жылжуы,жүректің жылжуы және күре тамырдағы қысымның жоғарылауы сияқт белгілер кездеседі.Шемен сұйықтығымен төменгі қуыс венаның қысылуынан,сонымен бірге гипоальбуменияның салдарынан дененің төменгі бөліктері ісінеді.
## Анықтау әдістемелері
Бауыр ауруларын анықтауда
Кеңінен таралған қазіргі заманғы әдістермен қатар шеменнің себептерін анықтау үшін бауырдың немесе құрсақ қуысының биопсиясы мен лапароскопияны және диагностикалық парацентезді қолдануға болады.
Диагностикалық параәентезді диаметрі 1,5 сс-ге дейінгі инемен залалсыздандырылған жағдайда орындайды.Іштің оң жақ төменгі бұрышын жергілікті анестезия жағдайынжа тесіп,50 мл-дей сұйықтық алады.Оны цитологиялық және биохимиялық зерттеуге жібереді.Бұл әдістің перитонеальды сұйықтықтың айырмашыдығын бағалау,ондағы белоктың,лейкоциттердің және эритроциттердің мөлшерін анықтау үшін маңызы көп.
## Дерек көздер
Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Б.Н,Алматы-2009.

Санат:Бауыр аурулары
Ли Юн Чен

**Ом Юн Чхоль** (8 ақпан 1993) — Қытайлық ауыр атлетші, 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 62 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді. 2020 жылғы Жазғы Олимпиада чемпионы. 

## Нәтижелері

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Қытай ауыр атлеттері
Санат:Ауыр атлетикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Қытай Олимпиада чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан Азия чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Өлшемдес және өлшемсіз шамалар

**Өлшемдес және өлшемсіз шамалар** — ортақ өлшемі болатын немесе сәйкес түрде болмайтын біртекті екі шама (мысалы, ұзындық немесе аудан). Квадраттың диоганалының ұзындығы мен қабырғаларының ұзындықтары немесе радиусқа салынған дөңгелектің және квадраттардың аудыны *өлшемсіз шамаларға* мысал болады. Егер шамалар өлшемдес болса, онда бұлардың қатынасы рационал санмен, ал өлшемсіз шамалардың қатынасы иррационал санмен өрнектеледі. Сондықтан егер біртекті шамалардың жиынтығы бірлік өлшем ретінде қабылданса, онда онымен өлшемдес шамалар рационал сандармен, ал өлшемсіз шамалар рационал сандармен, ал өлшемсіз шамалар иррационал сандармен өрнектеледі. Ежелгі грек математиктерінің өлшемсіз шамалардың болатынын ашуы маңызды жаңалық болған.

## Дереккөздер

Санат:Математика терминдері
Эдуард Варинг

нобай|оңға|Варинг Эдуард
**Варинг Эдуард** (1736-1798) - ағылшын математигі.Ол 1770 жылы сандар теориясына арналған(Варинг мәселесі деп аталған) мәселені тұжырымдаған.Бұл мәселе бойынша әрқайсысы бүтін оң санның n-дәрежесі болатын 1-ден үлкен кез келген бүтін сан - k қосылғыштан құралады.Осы мәселенің дербес жағдайы Лагранж теоремасы.Бұл теорема бойынша кез келген натурал сан - 2-дәрежелі төрт бүтін санның қосындысына тең болады; (7=2*2+1*1+1*1+1*1)

## Дереккөздер

әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.

Санат:1736 жылы туғандар
Санат:1798 жылы қайтыс болғандар
Санат:Англия математиктері
Александриялық Герон

нобай|оңға|Александриялық Герон
Александриялық Герон(I ғасыр шамасы) - ежелгі грек ғалымы.Ол әртүрлі геометриялық пішіндердің(фигуралардың) аудандарын дәл және жуықтап есептеуге арналған ережелер мен өрнектерді(формулаларды) ұсынған.Үш қабырғасы бойынша үшбұрыштың ауданын анықтауға арналған өрнекті(Герон формуласы), квадрат теңдеулерді сан мәнімен шешу, квадрат және куб түбірлерді жуық мәнімен анықтау ережелерін ұсынған.

## Дереккөздер
Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.

Санат:Ежелгі грек математиктері
Санат:Механиктер
Рихард Дедекинд

нобай|оңға|Дедекинд Юлиус
**Дедекинд Юлиус** (1831-1916) - неміс математигі. Ғылыми еңбектері негізінен алгебралық сандар теориясына арналған. Қазіргі алгебраның негізіне алынған бірқатар жалпылама түсініктер енгізді, дербес жағдайды алсақ идеалдың қазіргі анықтамасын тұжырымдаған. Ол - Дедекинд сақинасы, дедекинд қимасы дегендер қамтылған нақты сандар теориясын дәлме-дәл анықтау жүйесін қалыптастырған.

## Дереккөздер
Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.

Санат:Германия математиктері
Санат:1831 жылы туғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алгебраистер
Жамал Райымқұлова

**Жамал Райымқұлова** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Шу ауданы, Бірлік-Үстем колхозының звеношысы (1945). 1910 жылы Жамбыл облысы, Шу ауданында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930-1945 жылдары егіншілер бригадасында жұмыс істейді.
* 1945 жылы оған қызылшашылар тобына звеношы болуды сеніп тапсырады:
** Осы жылы оның тобы межеленген 210 центнердің орнына әр гектардан 480 центнерден өнім алады. Бұл еңбегі бағаланып "За трудовую доблесть" медалімен наградталады;
** 1946 жылы 230 центнердің орнына әр гектардан 581 центнерден өнім түсіреді;
** 1947 жылы 5 гектар жердің әр гектарынан 809,4 центнердің өнімін жинайды.

## Наградалары
* "За трудовую доблесть" медалі (1945)
* Еңбек Қызыл Ту ордені (1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Иван Павлович Расщупкин

**Расщупкин Иван Павлович** - Социалистік Еңбек Ері (1948), Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Мерке МТС-ның тракторшылар бригадасының бригадирі (1945). 1915 жылы Жамбыл облысы, Мерке ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 12 жасынан бастап жұмысқа араласады.
* 1935-1939 жылдары Мерке МТС-да тракторшы, одан кейін тракторшылар бригадасының бригадирі болады.
* Ұлы Отан соғысы кезінде, майданда болып, ауыр артиллерияда қуатты трактор-сүйреткішті жүргізеді. Армия қатарында Қызыл Жұлдыз және "III дәрежелі Даңқ" орденімен, сонымен қатар "За боевые заслуги", "За оборону Кавказа", "За освобождение Варшавы", За взятие Берлина" және "За победу над Германией" медальдарымен марапатталған.
* 1945 жылы соғыстан орлаған соң "Красный Восток" колхозында тракторшылар бригадасының бригадирі болып тағайындалады. Трактор шаруашылығын ретке келтіріп, тракторлық жұмыстардың жоспарын 108%-ке орындап  1946 жылды табыспен аяқтайды. 1947 жылы оның бригадасының қызмет көрсетуімен колхоз 100 гектар қант қызылшасы алқабының әр гектарынан 402 центнерден өнім алады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Павел Зиновьевич Руденко

**Руденко Павел Зиновьевич** - Социалистік Еңбек Ері (1948), Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Жамбыл МТС-ның аға механигі (1947). 1911 жылы Ресейдің Омбы облысы, Полтавск ауданы, Полтавка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1933 жылы Қазақстанға, Жамбыл қаласына қоныс аударып, жылқы зауытында 3 жыл механик болып істейді.
* 1936 жылы Шымкент механикаландыру мектебі жанындағы механиктер курсын бітіріп, Жамбыл облысы, Свердлов МТС-да  аға механик болып еңбек етеді.
* 1939 жылы Жамбыл қаласында ұйымдастырылған шаруашылық есептегі машина-трактор шеберханасының бақылау механигі болып тағайындалады.
* 1941-1946 жылдары Комсомол МТС-нда  аға механик болып істейді.
* 1947 жылы Жамбыл МТС-на аға механик болып ауыстырылады. Жұмысты дұрыс ұйымдастыра білуі:  жөндеу жұмыстарын уақытылы жүргізілуін бақылау; тракторшылар, комбайншылар және механиктер құрамын таңдау; оларды жұмысқа дайындау сияқты өзінің қызметтік нұсқамасына сай қимыл-іс әрекетінің арқасында жыл сайын жоспарды артығымен орындап отырды. 1947 жылы жоспарды асыра орындап, колхоз әр гектардан 328 центнерден, мол түсімді алқаптан - әр гектардан 496,4 центнерден өнім жинайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Валентин Христов

**Валентин Снежов Христов** (, ; 30 наурыз 1994, Шумен, Болгария) —  Әзірбайжандық ауыр атлетші, шығу тегі бойынша болгар, 2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 56 кг дейін салмақта қола медальдың иегері болды, бірақ кейін допингпен айыпталып, ол таысы жоққа шығарылды. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында қола медальға қол жеткізді.

## Марапаттары
### [[Олимпиада ойындары]]
* Жазғы Олимпиада ойындары — Лондон
** 20px 56 кг дейін салмақта қола медаль.

### [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]
* Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2011  — Париж
** 20px 56 кг дейін салмақта қола медаль.
* Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013  — Вроцлав
** 20px 62 кг дейін салмақта қола медаль.

### [[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаты]]
* Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2013 — Тирана
** 20px 62 кг дейін салмақта қола медаль.
* Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2012 — Анталия
** 20px 56 кг дейін салмақта қола медаль.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* london2012.com сайтында
* iwf.net сайтында 
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Әзербайжан ауыр атлеттері
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан Еуропа чемпиондары
Куо Хсинг-Чун

**Куо Хсинг-Чун (**қыт**. 郭婞淳,** пиньинь *Guō Xìngzhǔn;* 26 қараша 1993) — Тайвань елінің ауыр атлетшісі. 2020 жылғы Олимпиада чемпионы. 2016 жылғы Олимпиада қола жүлдегері.

2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 58 кг дейін салмақта өнер көрсетті. 2013 жылы ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 58 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді.

2014 жылы Азия ойындары чемпионы атанды.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Тайвань ауыр атлеттері
Санат:Тайвань Олимпиада чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Ауыр атлетикадан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Тайванның Азия ойындары чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Александра Эскобар

**Мария Александра Эскобар Герреро**&nbsp;(; 17 шілде 1980, Эсмеральдас) — Эквадорлық ауыр атлетші. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 58 кг дейін салмақта күміс медальға қол жеткізді.

## Марапаттары
### [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]
* Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013  — Вроцлав
** 20px 58 кг дейін салмақта күміс медаль.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Athlete Biography at beijing2008
* sports-reference 

Санат:Эсмеральдаста туғандар
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Эквадор ауыр атлеттері
Санат:Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлеттер 2004
Санат:Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлеттер 2008
Санат:Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлеттер 2012
Санат:Жазғы Олимпиада ойындарындағы ту ұстаушылар 2004
Санат:Жазғы Олимпиада ойындарындағы ту ұстаушылар 2008
Урбен Леверье

Леверье Урбен(1811-1877) - француз астрономы.1781 жылы ағылшын астрономы Уильям(Вильям) Гершель(1738-1822) Кун жүйесінен ашқан жетінші планета - Уранның аспан әлеміндегі қозғалысын зерттей келе У.Леверье ағылшын астрономы Джон Адамспен(1819-1892) бір мезгілде, 1846 жылы әлгі Уран планетасының қозғалысына әсер етуші белгісіз планетаның массасын және оның қозғалыс орбитасын(коорднаттарын) алдын ала есептеп анықтаған.Осы планета кейіннен Нептун деп аталған.Бұл планетаны неміс астрономы Иоганн Гаале(1812-1910) Берлин обсерваториясында 1846 жылы 23 қыркүйекте аспан әлемінен іздеп тапқан.

## Дереккөздер
Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Тима Туриева

**Туриева Тима Будзиевна** (22 маусым 1992, Владикавказ) — Ресейлік ауыр атлетші. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 63 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді.

## Марапаттары
### [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]
* Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013  — Вроцлав
** 20px 63 кг дейін салмақта алтын медаль.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Ресей ауыр атлеттері
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпиондары
Оскар Фигероа

**Оскар Фигероа** (; 27 сәуір 1983, Сарагоса) —  Колумбиялық ауыр атлетші, 2012 жылғы Олимпиада ойындарының және 2006 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 62 кг дейін салмақта қола медальға ие болды.

2004 жылы Афинада өткен жазғы Олимпиада ойындарында 5-ші орынға тұрақтады.

## Марапаттары
### [[Олимпиада ойындары]]
* Жазғы Олимпиада ойындары — Лондон
** 20px 62 кг дейін салмақта күміс медаль.

### [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]
* Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2006  — Санто-Доминго
** 20px 62 кг дейін салмақта қола медаль.
* Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013  — Вроцлав
** 20px 62 кг дейін салмақта қола медаль.

## Сыртқы сілтемелер
* Athlete Biography FIGUEROA Oscar at beijing2008
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Колумбия ауыр атлеттері
Санат:Колумбия Олимпиада чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Мексикалық қияр

**Мексикалық қияр**, **чайот** (, ) — қос жарнақтылар класының асқабақтар тұқымдасына (Cucurbitaceae) жататын өсімдік. Ацтек тілінен аударғанда «chayotli» деген сөз «тікенекті асқабақ» деген мағынаны білдіреді.

## Биологиялық сипаттама
thumb|Мексикалық қияр жапырақтары
Мексикалық қияр - ұзындығы 20 м-ге дейін жететін көпжылдық шөптік өсімдік. Өркендері шырмалып немесе төселіп өседі, яғни олар - жатаған сабақты өсімдіктер. Бұлардың сабағында мұртшалары бар. Мұртша - өзгерген өркен.

Жапырақтары - ірі, ені 10-25см, тақтасының жиегі 3-7 салалы тілімделген жай жапырақ.
Гүлдері дара жынысты, жасылша немесе ақшыл-қоңыр түсті. Аналық гүлдері жеке орналасқан, ал аталығы - шашақты гүлшоғыр түрінде жапырақ қолтығында өседі. Жемісі - үлкендігі 7-20см қабақ (тыквина). «Қабақ» деген - өсімдіктердің сырты қатты, шырынды жеміссерігі болатын жидектектес жемісі. Салмағы 1кг-ға дейін барады.

Тұқымы - 3-5 см-лік жалғыз дән. Жеміссерігі ақшылсары немесе жасыл, шырынды, дәмі - қантты.

## Химиялық құрамы
Чайот жемісінің құрамында аминқышқылдар табылған. Және көп мөлшерде С витамині бар.

## Пайдалануы
Мексикалық қиярдың барлық бөлімдерін адам қолданады: жапырақтары мен жемісін  қуырып, бұқтырып, салаттарға қосып азық ретінде қолданады. Дәндерін қуырып жейді. Жемтамырын картоп сияқты дайындайды. Өсімдіктін пайдаланбай қалған бөлшектерін - малға құнарлы жем ретінде береді. Кептірілген өркендерінен баскиім, басқа бұйымдарды тоқиды.

Медицинада жапырақтары мен жемтамырын зәр айдағыш ретінде, қабынуға қарсы ем ретінде қолданады. Атеросклероз, гипертонияда да қосымша ем ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Gourmet Sleuth  
* neglected crops — Chayote 
* Plant of the Week Gallery — Killerplants.com   
* Chayote & Beef Soup Recipe  

Санат:Асқабақтар
Санат:Орталық Америка өсімдіктер
Қызылқұлақ

**Қызылқұлақ**, **Физалис** немесе **Қытай шамы** () — алқалар тұқымдас өсімдіктердің ішіндегі ең ірі бөлімі. Физалис сәндік өсімдіктер ретінде қолданады.

## Биологиялық сипаттама
thumb|left|160px| Физалис
Қызылқұлақ - бойы 40-60 см, кейде одан да биік көпжылдық шөптесін өсімдік. Жапырақтарының ұзындығы  6-12 см, ені 4-9 см. Гүлдері ақ, бесмүшелі. Күлтесі 10-15 мм диаметрінде.

Өсімдіктің ерекшелігі - өзгешеленген жеміс. Гүлдеп болғаннан кейін тостағаншасы өсіп, қызарып үлкендігі тауықтың жұмыртқасындай жарқын-қызыл қорапшаға айналады. Қытайдың дәстүрлі қағаз шамдарына ұқсайды. Физалистер - жылусүйгіш өсімдіктер.

## Таралуы
Физалистың отаны - Орта Америка мен Солтүстік Американың оңтүстік-батысы. Осы жерден теңізшілермен Оңтүстік Еуропаға алып келінген. Еуропадан Қытай мен Жапонға жеткен.

## Пайдалануы
Оңтүстік аймақтарда физалистің жемісін азық ретінде қолданады. Медицинада физалисті қабынуға қарсы ем ретінде, қан тоқтатқыш, зәр айдағыш, өт айдағыш дәрі ретінде пайдаланады. Физалистің құрамына сүттік қант кіреді. Шамадан артық мидың және дененің жұмысында, немесе ұзақ аурудаң кейінгі адамдарға өсімдік регенерациялық және қалпына келтіру мақсатында қолданылады. Қоңыржай климатта жемістері толық пісіп үлгермейді, бұл жағдайда олар улы болады. Сол себепті өсімдік тек сәндік декор ретінде қолданады.

## Галерея

## Пайдалынған әдебиеттер
* Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.zooclub.ru/flora/13.shtml  Физалис (Physalis alkekengi)
* http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200020559 Physalis alkekengi in Flora of China @ efloras.org
* http://medicina.kharkov.ua/medicinal-plant/762-physalis.html 

## Дереккөздер


Санат:Алқалар
Степан Петрович Рябинский

**Рябинский Степан Петрович** - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Лугов МТС-ның тракторшылар бригадасының бригадирі (1943). 1913 жылы Жамбыл облысы, Лугов ауданы, Каменка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы Сталин атындағы колхозда жұмысшы болады.
* 1932 жылдан Лугов МТС-да тракторшы болып істейді.
* 1935-1937 жылдары Қызыл Армия қатарында болып, оралған соң жұмысын жалғастырады.
* 1943 жылы тракторшылар бригадасының бригадирі болып тағайындалып, тракторлар жұмысын жоғары деңгейге көтереді. Тракторшылар бригадасының қарқынды жұмысы нәтижесінде колхоз 1947 жылы астық дәнді дақылдар алқабының әр гектарынан 21,9 центнерден, қант қызылшасының әр гектарынан 405 центнерден өнім түсіреді.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Әбілмәж Сатыбалдиев

**Сатыбалдиев Әбілмәж** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Шу ауданы, Белбасар колхозының бригадирі (1946). 1908 жылы Жамбыл облысы, Шу ауданында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1934 жылы Белбасар колхозына кіріп, колхозшы болып жұмыс істейді.
* 1937 жылы егіншілер бригадасының бригадирі болады. 
* 1945 жылы егін алқабындағы жемісті еңбегі үшін "1941-1945 Ұлы Отан Соғысы жылдарындағы ерен еңбегі үшін» медалімен наградталады.
* 1946 жылы колхоз басқармасы оны қызылшашылар бригадасының бригадирі етіп тағайындайды. Жаңа дақылдың өсіп-өнуінің агротехникасын меңгеріп, тәжірибе жинақтайды, 1947 жылы жоғары өнім алуға міндеттеме алады. Үлкен қажырлы еңбектерінің нәтижесінде еңбектері зая кетпей 60 гектар жердің әр гектарынан 357 центнерден, ал 8 гектарлы мол түсімді алқаптың әр гектарынан 807 центнерден қант қызылшасын жинап, межеленген жоспарды артығымен орындайды.

## Наградалары
* "1941-1945 Ұлы Отан Соғысы жылдарындағы ерен еңбегі үшін» медалі (1945)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Әлімқұл Сейдәлиев

**Сейдәлиев Әлімқұл** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы қазіргі Түркістан облысы), Свердлов ауданы (қазіргі Байзақ ауданы), Көкөзек колхозының егіншілер, қызылшашылар бригадасының бригадирі (1946). 1905 жылы Жамбыл облысы, Свердлов ауданы, Көкөзек ауылында туған.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930-1936 жылдары Көкөзек колхозында колхозшы болады.
* 1936 жылы егіншілер бригадасының бригадирі болып тағайындалады.
* Ұлы Отан соғысына қатысып, 1946 жылы еліне оралған соң қызылшашылар бригадасының бригадирі болады. 1947 жылы қант қызылшасы бойынша өнімді 178% орындайды. 40 гектар жердің әр гектарынан межеленген 210 центнердің орнына 375 центнерден, ал 5 гектардан - 808 центнерден өнім алып, міндеттемелерін ойдағыдай орындайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ким Мён Хёк

**Ким Мён Хёк** (; 3 желтоқсан 1990, Пхёнан-Пукто, КХДР) — Солтүстік Кореялық ауыр атлетші, 2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 69 кг дейін салмақта өнер көрсеткен. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында серпе және жұлқа көтеруден қола медальдарға ие болды. 

## Нәтижелері
2011 жылы Париж қаласында өткен чемпионатта 23-ші орынға тұрақтады. 2012 жылдың Олимпиада ойындарында қорытынды кестеде 4-ші орынға ие болды. 

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* iwf.net сайтында  
* london2012.com сайтында 
* the-sports.org сайтында 
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:КХДР ауыр атлеттері
Ақ қалмақ

*Ақ қалмақ* - қазіргі тілеуіттеер мен алтайлықтардың арғы атасы;  алтайкісі (алтай-кижи) мен төлеңгіттердің  денін 19 ғасырда осылай атаған. Ақ қалмақ 17 ғасырда және одан кейінгі дәуірде Би (Бия), Қатын өзендерінің қосылған жерінен  қазіргі Новосибирск қаласына дейін Обь өзені бойындағы далалық жерде көшіп- қонып жүрді, негізінен  ірі қара өсірді. А. қ,  батыста құланды даласын алып жатты, шығыста Томь өзеніне дейін жетті. 17ғасырдың  басында Ақ қалмақтың саны 5мың адамдай болды.

## Дереккөздер
Қазақ совет энциклопедиясы, Алматы, 1972 жыл, 1 том,209 бет

Санат:Қалмақ хандығы тұлғалары
Аманқұтан

*Аманқұтан*- төменгі палеолитке жататын мустьер дәуірінің қонысы. Өзб. КСР-інің Самарқан облысындағы Аманқұтан қыстағына 2 км жердегі үңгірден табылған. 1947-1949жж. Өзбекстан археологы  Д. Н. Лев орта шені мен түкпірін зерттеді. Бұл үңгірден талай рет жағылған оттың орны, жануарлардың сүйектері , сүйектен жасалған еңбек құралдары табылды.

Әдеб.: Лев Д. Н. ,Древний палеолит Амана- Кутана, "Тр. Узб. Гос. ун-та. Новая сер." , в. 61, Самарканд, 1956 е г о  ж е Новые Памятники палеолита в Узбекистане, в кн. ТР. Комисии по изуч. четвертичного периода,(т.) 13, М.,1957.

## Дереккөздер
 
Қазақ совет энциклопедиясы, Алматы, 1972жыл, 1 том, 327 бет.

Санат:Өзбекстан археологиясы
Түншырақ

thumb|Түншырақ

**Түншырақ** - () - түсі жоқ, бірақ   биолюминесценция құбылысы бар динофлагеллят.

### Биологиялық сипаттама
Диаметрі 2-3 мм-дей шар пішінді денесі бар. Қозғалатын және жиырылатын қармауыштары болады. Көбеюі - екіге бөлініп немесе бүршіктеу арқылы, бүршіктері ұсақ - 20 мкм. Түншырақтың цитоплазмасында майлы қосымдылары болады, механикалық немесе химиялық тітіркенудің нәтижесінде биолюминесценция құбылысы пайдаланады. Теңіздің жоғарғы жылы  суларының қабаттарында  топтанып жиналып теңіздің  түнгі жаркылына себеп болады.

### Синонимдары
Mammaria scintillans Ehrenberg, 1834
Medusa scintillans Macartney, 1810
Medusa marina Slabber, 1771
Noctiluca marina Ehrenberg, 1834
Noctiluca miliaris Suriray, 1816

### Суреттер

Сурет:Noctiluca scintillans.gif|
Сурет:Noctiluca scintillans varias.jpg|
Сурет:Noctiluca scintillans.jpg|


### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Проститтер
Санат:Динофлагеллятар
Санат:Биолюминесценциясы бар жануарлар
Дәутәлі Серіков

**Дәутәлі Серіков**(1880 жыл – белгісіз) — қазақ Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Жаңалық колхозының звеношысы. 1880 жылы Талдықорған облысы, Шұбар ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы алғашқылардың бірі болып Жаңалық колхозына жұмысқа қызылша өсіруші болып кіріп,  кейіннен қызылшашылар тобын басқарады.
* 1945 жылы ол қызылшадан мол өнім алғаны үшін КСРО Жоғарғы Советінің Президиумының "За трудовую доблесть" медалімен награталады.
* 1947 жылы оның тобы табанды еңбек еңбек етіп, нәтижесінде 2 гектар жердің әр гектарына 850 центнерден қант қызылшасын өсіріп, міндеттемелерін асыра орындайды.

## Наградалары
* "За трудовую доблесть" (1945)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Теңізқауырсын

thumb|Теңізқауырсын

**Теңізқауырсын** () — омыртқасыздар жануарлардың ішекқуыстылар типінің сегіз сәулелі маржандарына (Octocorallіa) жатады.

200-ден астам түрі мұхиттың терең жерлерінде жайғасып, бірен-сараны судың жағалауында өседі.

## Биологиялық сипаттама
thumb
Теңізқауырсында  қаңқа болмайды, олардың денесі цилиндр тәрізді, төменгі жағы жалпайып табанға айналған, табанымен су астындағы грунтқа бекиді. Табанының қарама-қарсы жақ ұшында ұзын жіңішке қармалауыш шоғырларымен (6 не 8 сәулелі) қоршалған ауыз қуысы бар. Көбінесе планктонмен қоректенеді. Теңізқауырсын  жынысты да, жыныссыз да түрде көбейе береді. Дернәсілі планула ауыз тесігі арқылы аналық полиптан бөлініп шығып, біраз уақыт суда жүзіп жүргеннен кейін су астында субстратқа орнығып, ересек түріне айналады. Жыныссыз көбеюі бүршіктену арқылы жүреді. Полиптің денесінде бүршік пайда болады да, оның ұшында жаңа қармалауыштардың бастамасы түзіледі, бірақ аналық дара  бастан бөлінбей көбейе береді. Кейбір жеке тіршілік ететін актиниялар көлденең және ұзына бойына бөліну арқылы көбейеді.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Маржандар
Санат:Ішекқуыстылар
Олег Борисович Чен

**Чен Олег Борисович** (22 қараша 1988, Алматы, Қазақ КСР) —  Ресейлік ауыр атлетші. 2011 және 2013 жылғы ауыр атлетикадан әлем чемпионатында күміс медальға қол жеткізді. 2013  жылы Тиранада өткен ауыр атлетикадан Еуропа чемпионатында 69 кг дейін салмақта чемпион атағына ие болды. 

## Марапаттары

### [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]
* Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2011  — Париж
** 20px 69 кг дейін салмақта қола медаль.
* Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013  — Вроцлав
** 20px 69 кг дейін салмақта қола медаль.

### [[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаты]]
* Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2013 — Тирана
** 20px 69 кг дейін салмақта қола медаль.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* iwf.net сайтында
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Ресей ауыр атлеттері
Санат:Қазақстан ауыр атлеттері