open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ислам Қосжан

**Ислам Қосжан** (1954 жылы туған)  — қазақстандық жазушы, математик.

## Өмірбаяны
1972-1973 жылдары Жетісай мәдени-ағарту техникумының халық аспаптары бөлімінде оқыған.1973-1977 жылдары Арқалық педагогикалық институтында оқып, физика – математика мамандығы бойынша Маңғыстауда ағартушылық салада жұмыс жасаған. Қазірде «Маңғыстаумұнайгаз» мекемесінде жұмыста.

Қазіргі уақытта Ақтау қаласында тұрады.

## Шығармашылығы
Өлеңдері республикалық «Қазақ әдебиеті», «Алтын Орда» газеттерінде, «Таң Шолпан», «Жұлдыз» жорналдарында жарық көрген. «Мазасыз тіршілік», «Мазасыз жүрек», «Іңкәр көңіл», «Сезім жапырағы» кітаптарының авторы.

## Дереккөздер
*http://adebiportal.kz/authors/islam-oszhan-/ 

## Тағы қараңыз
*http://adebiportal.kz/catalog/book/ma-ystau-a-yn-zhazushylaryny-k-tapkhanasy-38-tom/ 

Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Физиктер
Санат:Педагогтар
Санат:Алфавит бойынша математиктер
Санат:Қазақстан жазушылары
Қарамаңдай шымшық

Қарамаңдай шымшық - шөрешымшыққа өте ұқсас құс, кейде шөрешымшыұты да қара шымшық деп атайды. Қарамаңдай шымшық шөрешымшықтан едәуір үлкен (11-14 г). Басындағы жылтыр қара қауырсындар әдетте айдар тәрізді тікірейіп тұратындықтан сұр реңді жонынан жақсы байқалады., бастың екі жағындағы "жақтары" аппақ болады. Қазақстанда тек қана Батыс Тәңіртаудың аршалы ормандарында қоныстанады, қырғыздың шыршалы-аршалы аралас ормандарында және Талас Алатауының шығыс жағында шөрешымшықпен бірге ғана кездеседі.
Санат:Торғайтәрізділер
Сарытөс шымшық

**Сарытөс шымшық** () - ақ шымшықтың көшірмесі тәрізді, алайда төсінде үлкен сары теңбілі бар шымшық. Батыс Тәңіртау және Қырғыз жотасының батыс бөлігіндегі жапырақты ормандарда мекен етеді. Дене мөлшері, қылығы, дауысы ақ шымшыққа ұқсайтын болғандықтан, ұзақ уақыт бір түрдің түршесі саналып келеді. Соңғы жылдары Тәңіртаудың солтүстік беткейлері мен тау баурайын бойлай шығыста Алматыға қарай біртіндеп таралып келеді. Қыста ақ шымшық тәрізді қыстап шыққан кезеңде зиянды бунақденелілерді құртып, жасыл желекке үлкен пайда келтіре жүріп, ұялау аймағында кең көшпенділілік жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Шымшықтар тұқымдасы
Сасық саңырауқұлақ

**Сасық саңырауқұлақ**  жапырақты жəне қылқанды ормандарда өседі. Жаңа өсіп келе жатқан кезде саңырауқұлақтың қалпағы мен түбіртегін жұқа ақ қабық қаптап тұрады, ол кейінірек жарылады, оның төменгі бөлігі бос қабық түрінде түбіртегінде, жоғарғы бөлігі кейде жеке қауыз түрінде қалпағында қалып қояды. Бұл саңырауқұлақтың қалпағы бұдыр, үлкенінікі – жалпақ, түсі көкшіл немесе сарғыш, ортасы қара қоңыр болып келеді. Жұмсақ қатпарлы жəне түбіртегі ақ, түсі өзгермейді. Бұл сасық саңырауқұлақты қозықұйрықпен жиі шатастырып алуға болады.

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4

Санат:Саңырауқұлақтар
Сұр шымшық

**Сұр шымшық** () - сарыбауыр шымшықтан сәл кішірек шымшық. Сұр шымшықтың негізгі бейнесі сарыбауыр шымшықтың көшірмесінен аумайды, бірақ реңінде сары және жасыл түстер болмайды. Оның жоны - күлгін сұр, бауыры мен екі қапталы - ақ. Қазақстанда бұл ортаазиялық шымшық тек қана оңтүстік шөлді өңірлерде - Қарақұмнан және Арал маңынан Балқаш-Ақкөл қазаншұңқырына дейін қоныстанады. Отырықшы құс, яғни қыста ұялау маңайында шарлап көшпенділік жасайды. Далада өзен аңғарларының торғайлы ормандарын ұнатады, дегенмен елдімекендерге таяу ағаш екпелеріне де орын тебеді.

Батыс Тәңіртауда тау беткейлерінің төменгі бөлігінің жалпақ жапырақты ормандарына көтеріледі. Ағаш қуыстарында (әсіресе шөл теректері- тораңғыда) және кез-келген қуыстарда: жердегі індерде, жартастар жарығында, тастан және саздан жасалған құрылыстарда , молаларда, т.б. ұялайды. Салындыда 4-8 секпілді жұмыртқалар болады, олардың жұмыртқа басуы және балапандарын қоректендіруі аз зерттелген. Бір жазда 2 рет балапан өргізетіні ғана мәлім.

## Дереккөздер

Санат:Шымшықтар тұқымдасы
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Имандра

нобай
**Имандра** – Кола түбегінің оңтүстік – батыс бөлігіндегі көл, РКФСР-дің Мурманск облысында ауданы 812 шақырым квадрат, тереңдігі 67 метрге дейін. 126,7 метр биіктіктегі мұздық – тектоникалық әрекеттерден пайда болған қазан шұңқырында жатыр. Жағасы қатты тілімделген; көптеген шығанақтары мен аралдары бар, ең ірісі – Ерм-арал. Оның ауданы 26 шақырым квадратты құрайды. 
Имандра көлі үш бөлікке негізделген. Олар: Солтүстік – Үлкен немесе Хибин Имандрасы, ауданы 328 шақырым квадрат, ұзындығы 55 шақырымдай, ені 3-5 шақырымдай; Орталық Иокострав Имандрасы. Оның ауданы 351 шақырым квадрат, ені 12 шақырымға жуық. Олар саяз Иокотрав бұғазы мен жалғасқан(ең енсіз жері 700 метр); батыс – Бабинск Имандрасы(ауданы 133 шақырым квадрат), ол орталық бөлігімен Широкая Салма бұғазымен жалғасқан. Имандраның батыс бөлігіне көптеген өзендер(Пиренга, Монча, т.б.) құяды. Иокострав Имандрасынан Нива өзені басталады. Көл қар, жаңбыр суымен қоректенеді. Қарашада қатып, майда түседі, балыққа (сиг, хариус, голеттц т.б.) бай. Имандраның батысында Лапланд өорығы бар. Солтүстік батыс жағасында Мончигорск қаласы орналасқан. 1952 жылғы Нива СЭС-і каскады жасалғаннан кейін Имандра бөген болды.
 
## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.

Санат:Ресей көлдері
Мұхаммед Садық Зелилий

**Зелилий Мұхаммед Садық** – ұйғырдың классик ақыны. Шығармаларын парсы тілінде де жазған. Ол 1674 жылы Жаркендте дүниеге келген. Зелилий «Шілтендер туралы әңгіме» (1733), «Мұхаммед Шериптің өмірі» (1742) атты көлемді дастандармен бірге қасида, ғазал, рубаи, мухаммас, мустаһзад түріндекөптеген өлеңдерін қалдырды. Қашғар,Ақсу, Артуш, Кучар,Тұрпан,Қумул,Хотан т. б. ұйғыр қалаларын аралап, «Сапарнамасын»жазды. Зелилий поэзиясы тақырыпқа бай. Арам ниетті адамдарды сынап,адалдық пен таза махабатты, Отан сүйгіштікті беріле жырлаған. Зелилий шығармалары 18ғ-дағы ұйғыр поэзиясынбиік белеске көтерді.

## Дереккөздер

Имин Турсун, Зелилий шеирлиридин, «Тарим», 1957, №12,;Маматахунов У., уйғур әдәбияти классиклари, А.,1960.

Санат:Ақындар
Жоғарғы Яна жотасы

**Жоғарғы Яна жотасы**-Якут АССР-нің солтүстік-шығыс бөлігіндегі таулы өлке. Ойыстармен бөлінген көптеген жоталардан, тау массивтерінен тұрады. Лена, Алдан, Омолай,Яна және Индигрика өзендерінің су айырығы. Ленаның атырауынан Томпо өзеніне (Алданның оң саласы) дейін 1200км-ге созылып жатыр. Ж. Я. ж-ның оңтүстңк-шығыс жалғасы Сетте-Дабан жотасы деп аталады. Солтүстік шеті Туора-Сис және Хараулах жоталарынан тұрады. Олардың биіктігі 1000-1250м-ден аспайды. Ж. Я. ж.-ның меридиан бойымен жатқан бөлігі-Орулганның биіктігі 2100-2300м-ге (ең биік жері 2389м) жетеді. Орулганның шығысында Кулар жотасы (биіктігі 1300 м-ге дейін) жатыр. Тектоникалық жағынан Ж. Я. ж.- алевролиттен, құм тастан, тақта тастан, ішінара әк тастан түзілген антиклинорий. Кей жерлерінде шөгінді жыныстарды диабаз дайқасы, гранитті интрузиялар қиып өтеді. мұнда алтын, қалайы кең орындары бар. Климаты суық, өте континенттік. Январьдың орташа температурасы-36-38градус. Жазы қысқа , июльдің орташа температурасы 12-14градус. Биік жоталардың басы арктикалық суық шөл; одан төмендегі қиыршық тасты , саздақты беткейлерде таулық тундра, мұнан төменде жер бауырлап өсетін қайың, бұта тектес қандыағаш, поляр талы, оңтүстік беткейлерінің төменгі белдеулерінде(800-1200м биіктікке дейін) бал қарағай , сағыз қарағай, ірі өзен аңғарларында қарағай, қайың, шырша, терек, бұта өседі.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Зейд әулеті

**Зейд әулеті**-8 ғ-да мұсылмандық шиит сектасының жолын қуушылар. Оны құрушы әрі алғашқы имамы Зейд ибн Әли (3-шейіт имамы Хусейннің немересі) Зейд болды. Зейд 740 ж. ш-нды Омейялық халифтерге қарсы соғыста қаза тапты. З. ә. талай рет үкімет билігі Әлидің ұрпақтарына берілсін деген ұранмен көтерілістерге қатысты. 10 ғ-дың басында З. ә. таулы Йеменде үкіметті басып алды, 1962 жылға дейін биледі. әулие-әнбиелер мен суфизмді дәріптеуге қарсы болды. Олардың арасында диуаналар жоқ. Қазіргі Йемен тұрғындарының көпшілігі З. ә-не жатады.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Әділ Рзаоғлы Ескендіров

**Ескендіров Әділ Рза оғлы** (; 1912 жыл, Гәнжә —1978 жыл, Баку) — кеңес әзірбайжан режиссері, КСРО халық артисі (1959), профессор. 1940 жылдан КОКП мүшесі. 

1930 жылы Бакудың театр техникумын, 1936 жылы ГИТИС-ті бітірді. Сол жылдан Азизбеков атындағы театрда қызмет етеді. 1937-1960 жылдары осы театрдың бас режиссері. Қойған спектакльдеры: М.Ибрагимовтың «Хаяты»,  С.Вургунның «Вагифы», мен «Фархад пен Шырыны», Э.Мамедханлының «Шығыс таңы» т.б. 1937 жылдан педагогикалық қызметпен шұғылданады. Киноға түскен. 1961 жылы киноға ауысты.

## Марапаттаулары
КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1948), Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендермен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1912 жылы туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Әзербайжан КСР-інің халық әртістері
Санат:Әзербайжанда туғандар
Санат:Әзербайжан театр режиссёрлері
Санат:Әзербайжан театр актерлері
Санат:Әзірбайжан киноактерлері
Санат:Әзербайжанның еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Зоолатрия

нобай
**Зоолатрия** (зоо және грек. Iatreia – қызмет ету, табыну) анимализм (лат. Animal – хайуан) – хайуанаттарды пір тұтуға байланысты туған діни нанымдар мен ғұрыптардың жиынтығы. Зоолатрия алғашқы қауым адамдарының табиғат алдындағы дәрменсіздігінен туған. Зоолатрия негіздері едәуір жағдайда тотемизммен байланысты. Ертеде Солтүстік Америка мен Солтүстік Азияда аюды, Оңтүстік Америкада ягуарды, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда жолбарысты, Африкада сілеусінді, орта ғасырлық Еуропада қасқырды пір тұтқан. Зоолатрия әсіресе Ежелгі Египетте кеңінен тараған; әр тайпа өз қорғаушыларын- хайуанаттарды дәріптеген. Кейбір елдерде зоолатрия 20 ғасырда сақталып қалған.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Кремнийорганикалық каучуктар (силиконды каучуктар)

Молекулалық салмағы үлкен емес кремнийорганикалық полимерлердің бір түрі. Өндірісте тізбектер мен сымдардың қабығын жасауда, қан құюға арналған түтікшелер, протез (мысалы жасанды жүрек қалпақшасы) және т.б. қолданылады. Сұйық кремнийораникалық каучуктар – герметиктер.
Кремнийорганикалық каучуктар негізінде жасалған резиналар термотұрақтылығына, диэлектрлік құрамына және суыққа төзімділігіне қарай ыстық формалы прокладкалар, тығындар, диафрагмалар, мембраналар, клапандар, күшті прожекторлық құрылғылар детальдарын, электроизоляциялар және т.б. жоғары және төмен температураларда қолданылатын резиналы техникалық бұйымдар жасауда кеңінен қолданылады. Кремнийорганикалық каучук негізінде жасалған резиналардың эластикалық қасиеті ұзақ мерзімде   -60 тан +225°C, ал қысқа мерзімде +250 — 300°C температура шамасында өте ұзақ мерзімге дейін сақталады. Силиконды каучуктар (полимерден, толтырғыштан және вулканизатордан тұрады) салыстырмалы молекулалық массасы 25000 – 45000 болатын әдеттегі сызықтық полидиметилсилоксандар болып табылады.

**Дереккөздер**

http://malimetter.kz/kremnijorganikalyk-kauchuktar-silikondy-kauchuktar/
Кремнийорганикалық сұйықтықтар (силиконды майлар)

Кремнийорганикалық полимерлердің бір түрі. Силиконды сұйықтар (полимерлі метилсилоксандар, метилдифенилсилоксандар) тұтқырлығы температураға аз тәуелді болғандығынан гидравликалық майлар ретінде қолданылады.  Минералды майлар тұтқырлығын +500С тан 700С қа дейін 400 есе, ал метилсилоксандар 29 есе (оларды гидрофобизатор ретінде қолданады) өзгертеді. Полиметилфенилсилоксандар әртүрлі металдардың жанасу беттеріне термотұрақты майлаушылар түзеді. Метилсиликонды майлар тиімді көбік басқыш болып табылады, олар химиялық инертті және минималды концентрацияда (1:1000, 1:10000) қолданылады. Кремнийорганикалық жылуөткізгіштер (кремний қышқылының мономерлі және полимерлі эфилер) термотөзімді, көптеген материалдарды коррозияға ұшыратпайды, жанғыш емес және сондығынан кең таралған су, су буы, жанғыш газы сияқты жылуөткізгіштерді айырбастай алады.

**Дереккөздер**

http://malimetter.kz/kremnijorganikalyk-sujyktyktar-silikondy-majlar/
Кремнийорганикалық полимерлер

Кремнийорганикалық полимерлер макромолекуласының қарапайым буыны кремний, көміртек атомы және тағы басқа элементтерден тұратын жоғары молекулалы қосылыстар. Кремнийорганикалық полимерлер негізгі тізбектің химиялық құрылысына байланысты 3 негізгі топтарға бөлінеді:
 Кезектескен кремний және т.б. элементтерден (О, N, S, Al, Ti, В және т.б.) тұратын макромолекулалардың бейорганикалық негізгі тізбектерінен;
 Кезектескен кремний және көміртегі, ал кейде оттегі атомдарынан тұратын макромолекулалардың органобейорганикалық негізгі тізбектерінен;
 Макромолекулалардың органикалық негізгі тізбектерінен.
Басқа полимерлер сияқты, кремнийорганикалық полимерлерді басты полимерлік тізбектерінің құрылымына қарай келесілерге бөлуге болады:

°Сызықты

°Тармақталған

°Циклосызықты (сатылы)

°Тігілген (оның ішінде циклоторлы)

Сонымен қатар кремнийорганикалық полимерлер, силикондар, каучук, смолалардың үлкен топты сұйықтықтары болып табылады. Олардың барлығының құрамында органикалық көміртегімен тікелей немесе оттегі арқылы (полиорганосилоксаны) байланысқан кремний болады.

**Дереккөздер**

http://malimetter.kz/kremnijorganikalyk-polimerler/
Ультразавр

**Ультразавр** — керік мойынды, денесі үлкен, шөппен қоректенетін динозавр. Ол — біз білетін ұзын бойлы, алып денелі динозаврлардың бірі. Ультразаврдың қалдықтары турасында айтылып жүпген қызықты пікірлер көп. Мысалы, динозаврдың сүйегі екі динозаврдың — брахиозавр мен суперзаврдың сүйектерінің қосындысынан тұрған деген дерек. бұл екеуі де — ірі денелі, төрт аяқты шөпқоректі, ұзын мойынды, құйрықты жануарлар. Ультразавр төрт аяқпен қозғалған. Ұзындығы — 25—30 метр, биіктігі — 15 метр, салмағы — 55—130 тонна. 

## Қызықты дерек

* Оның атауын Брайам Янг университетінің профессоры Джейм Дженсон берген.
* 1979 жылы америкалық палеонтолог АҚШ-тың Колорадо жерінен жануардың ежелгі Юра дәуіріне жататын бірнеше сүйегін тапты.*Ультразавр тамағын шайнамай, бүтіндей жұта алған. Оның тамағы ішке түскесін өзі қорытылған.
* Ультразаврдың тасқа айналған қалдықтары брахиозавр мен суперзаврдың сүйектеріне өте ұқсас.
* Атауын 1985 жылы Джеймс Дженсен берген. 
* Кейінірек динозаврдың атауы “ультразавр макинтош” деп өзгертілді. Өйткені, мұндай атау бұған дейін басқа динозаврға тиесілі болатын.

* Қорегі:  өсімдіктер
* Салмағы: 55—130  тонна.
* Тұқымдас: Брахиозаврид.
* Отряд тармағы: Завропод 

## Дереккөздер


Санат: Динозаврлар
Бесіктің жасалуы

## Бесіктің жасалуы

Қазақта бесік қасиетті,киелі құтты мүлік болып есептеледі. бесіктің жасалуы мен басқа да жабдықтарына тоқталсақ: қазақ бесігі талдан, қайыңнан иілсе, бұрышы имек болып, ал қарағайдан жасалса, тік бұрышты болып келеді. Иіп әуелі бесік қазақ бесігінің негізгі түрі. Ең әуелі бесіктің екі басын тұтас қайыңнан, талдан иіп не төрт бөлек қарағайдан қиыстырып доға тәрізденіп жасайды да, оның алрақтарының ортасынан бір шабақ салып, шабақтар үстіне тақтай төсеп, оның түбек орнататын жерін дөңгеленіп ояды. Бесіктің доға тәрізденген екі басы дәл төбесінен жіңішке жұмыр арқалықпен біріктіріледі. Бесік бөлшектері бір-бірімен желім, ағаш шегелер арқылы бөрік қиыстырылатындықтан, тербетіп қозғаған уақытта сықырлаған бөтен дыбыс шықпайды. Бесіктің әр басының аяқтарын дөңес табанмен біріктіру, оның зіркілсіз, жұмсақ тербетіліп, баланың мазасын алмау жағын қарастырғандық.

Бесік арқалығы: біріншіден, оның үстіне жапқан көрпені баланың бетіне түсірмеу үшін; екіншіден, бесікті тербету үшін; үшіншіден, оған әртүрлі сылдырмақтар, ойыншықтар іліп тұмарлар тағу үшін аса қолайлы. Бала бесікте ояу жатқан кезде сол сылдырмақтармен ойнайды. Ол үшін оянған екі қолын бос қояды.

Көшпелі ата-жұрттың дәстүрін жалғастырушы қазақ халқы бесікті көпке дейін сақтап, бірден бірге мұра есебінде қалдыра береді. Кездейсоқ жағдай болмаса өздігінен оны сындырып отқа жағуға болмайды.

## Дереккөздер

Әмірғазин Қ. Қазақ қолөнері, Алматы, 2004 ж.
Тілашар тойы

## Тілашар тойы

**Ауылдың ділмар,шешен ақсақал қарияларын шақыру** - бүлдіршіннің тілі жеке –жеке сөздерді айтуға икемделе бастаған кеде тілі тез шығу үшін дәстүрлі «тілашар тойы»жасалады. Мал сойылып, ауылдың ділмар, қариялары арнайы шақырылады.

**Балаға қойдың тілін жегізу** - олар «Тілің тез шықсын!»деп, сәбиге қойдың тілін жегізеді, қой ішігемен буындырып тұрып, «Сөлейсің бе?» деп үш рет «сөйлеймін»деген уәде алады.

**Ақсақалдардың ақ батасын алу** - Осыдан соң ақсақалдар «Сандуғаштай сайрап кет!», «Жиреншедей көсем бол, Жәнібектей көсем бол!»деген секілді ақ баталарын беріп тарқасады.

## Дереккөздер
Уненлагия

thumb|Уненлагия
thumb|left|Уненлагия
**Уненлагия**. Буэнос–Айрес ұлттық тарихи мұражайының маманы Фернандо Новас Солтүстік Аргентинадағы Патагония аумағыннан ежелгі өзендердің арнасынан уненлагияның жиырмаға жуық сүйек қалдығын қазып алған. Ондағы динозаврдың биіктігі– 1,2 метр, ұзындығы 2 метр болған. Уненлагия біздің заманымыздан 90 миллион жыл бұрын мекен еткен. Жануардың жер астынан табылған сүйектері құсқа ұқсап ұша алмайтын етқоректі динозавр болғанын көрсетті. 
## Қызықты дерек
* Оның денесінің үлкендіші түйеқұсқа, ал дене тұрпаты велоцирапторға ұқсас.
* «Уненлагия» атауы «жартылай құс» деген мағынаны білдіреді.
## Мәліметтер
*Қорегі :  жануарлар
*Салмағы : белгісіз
*Тұқымдас : Дромеозаврид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Киіз үй жабдықтары

## Киіз үй жабдықтары

* **Аяқбау.** Көшер кезде уықтардың аяқ жағын буып байлайтын жіп.

* **Бақан.** Киіз үй тіккенде, шаңырақ көтеруге, үзіктер мен түніктерді көтеріп жабуға керекті ашалы ағаш.

* **Бас арқан.** Киіз үйді желден, дауылдан сақтау үшін, туырлықты бастыра, қазықтарға байлайтын ұзын арқан.

* **Басар.** Қатты жел тұрғанда, киіз үйдің үстінен бастыра, қазықтарға байлайтын ұзын арқан.  
  
* **Басқұр.** Керегелердің бастарын тартып, үйді айналдыра байлайтын жалпақ бау.

* **Белбеу.** Киіз үйдің туырлығын кереге бастыра тартатын ұзын арқан.  
 
* **Белдеу.** Туырлықты айналдыра буатын арқан.

* **Дөдеге.** Сән үшін үзіктің шетіне айналдыра бастыратын өрнектелген киіз.  
  
* **Жел арқан.**Киіз үйдің жел жағына байлайтын арқан.

* **Жалбау.** Дауылды жел болғанда, шаңырақты тартып, байлайтын бау.

* **Құр.** Киіз үйдің керегелері менуықтарын және үзіктің ішкі жағын байлайтын ені 2-3елідей тоқып немесе есіп жасалған жалпақтау бау.  
  
* **Тегеріш.** Киіз үй керегесі, уығын сыртынан қысып, айналдыра ұстайтын әрі сәндік қызметін атқаратын жалпақ бау.  
 
* **Туырлық.** Уықтың орта тұсынан керегенің үстін жабатын киіз.  
 
* **Түндік.** Киіз үйдің шаңырағын жабатын киіз.

* **Уыққап.**Көшкенде, сынбас үшін, уықтардың екі басына кигізілетін киіз.

* **Үзік.** Уықтың үстіне жабылатын киіз.

## Дереккөздер


Санат:Киіз үй
Дәстүрлі қолөнер түрлері

## Дәстүрлі қолөнер түрлері

* Ағаштан бұйымдар жасау. 
* Жүннен бұйымдар жасау. 
* Арқан жіп бесу. 
* Киіз басу. 
* Киізден бұйымдар жасау. 
* Киім тоқу. 
* Теріден бұйымдар жасау. 
* Сүйктен, тұяқтан және мүйізден бұйымдар жасау. 
* Металдан бұйымдар жасау. 
* Зергерлік. 
* Тасатан, қыштан бұйымдар жасау. 
* Ши тоқу. 
* Ер – тұрман жасау. 
* Кесте тігу. 
* Киім тігу. 
* Аяқ киім тігу. 
* Сабын жасау. 
* Бояу жасау

## Дереккөздер
Велоцираптор

thumb|Велоцираптор 
thumb|left|Велоцираптор
thumb|Велоцираптор 
thumb|left|Велоцираптор
**Велоцираптор** — жылдам жүгіретін екі аяқты динозавр. Ол  шамамен 75 — 71 миллион жыл бұрын ежелгі Бор дәуірінде өмір сүрген дромеозавридтер тобына жататын теропод. Динозаврдың артқа қарай майысқан 80 тісі өткір болған. Бассүйегі алға қарай шығынқы болып біткен. Кейбір тістерінің ұзындығы 2,5 см-ден асқан. Бұл жыртқыштың иілген мойыны, алдыңғы аяқтарында үш саусағы болған. Велоцираптордың бүгінде екі түрі белгілі. Бұл түрлер сипатталғанға дейін моңғолдық велоцираптор деп аталатын үлгісі анықталды. Биіктігі 60-70 см, салмағы 20кг болған.
## Қызықты дерек
* Бұл атау «оңтайлы ұры» деген мағынаны білдіреді.
* Велоцираптор ыстық, шөлді аймақтарда мекен еткен.
* Велоцираптор тоқтаусыз тамақтанатын жыртқыш болған.
## Мәліметтер
*Қорегі :  жануарлар 
*Салмағы : 4,5 — 9 келі 
*Тұқымдас : Дромеозаврид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Киіз үйлердің атаулары

## Киіз үйлердің атаулары

* **Абылайша.** Керегесіз, уықтан тігінен шағын киіз үй.  
* **Ақ шаңқан үй.** Сүттен ақ , аппақ киіз үй.  
* **Ақтағыр**. Екі қанатты, екі үзікпен жабылатын шағын киіз үй.  
* **Жаппа үй.** Уыққа киіз жауып, уақытша тігілген шошақ үй.  
* **Қара құрым үй.** Киізінің тозығы жеткен, ескі үй.  
* **Қара үй.** Киіз үйді кейбір жерде қара үй деп аталады.  
* **Қараша үй.** Қоңыр түсті, жыртық, тесік, ескі үй.  
* **Орда.** Еңселі, салтанатты киіз үй.  
* **Отау.** Ұлға енші беріп, бөлек шығарған киіз үй.  
* **Тоңқайма.** бірнеше уықпен ғана көтерген киіз үй.  
* **Ұраңқай.** Уық тірізді сидам ағаштардан басын түйістіріп тігілген үй.

## Дереккөздер
Янхуанозавр

thumb|Янхуанозавр
thumb|left|Янхуанозавр
thumb|left|Янхуанозавр
**Янхуанозавр** — кесірткежамбастылар отрядына жататын, Бор дәуірінде тіршілік еткен динозавр. Қытайда тіршілік еткен, көлемі мен сырт келбеті боыйынша өзінің тұқымдасы, Солтүстік Америкадағы аллозаврға ұқсас болған. Ол ежелгі Юра дәуірінің үлкен жыртқыш тероподы. Өз туыстары маменсизавр, омезавр, стегозавр, чилингозавр, тодзынгозавр, чункингозавр сияқты ірі зауропод саналады. Янхуанозавр — денелі жыртқыш. Алдыңғы аяқтары қысқа болғандықтан, екі аяғымен қозғалған. Мойны қысқа, жақ сүйектері — күшті, тістері ара тәрізді. Ұзын әрі ауыр құйрығы денесінің ұзындығының жартысын құраған. Ол өз жемтігін аулағанда жалғыз емес, үйір болып аң аулаған.

## Қызықты дерек

* Янхуанозавр біздің заманымыздан 163 — 145 миллион жыл бұрын ежелгі Юра дәуірінен Бор дәуірінің басына дейін өмір сүрген.
* Ол Қытайдың солтүстік-шығысын мекендеген.
* Қорегі:  жануарлар
* Салмағы: 3,7 тонна.
* Янхуанозаврдың ұзындығы: 9 м.
* Янхуанозаврдың бас сүйегінің ұзындығы 1 метрді құраған. 
* Бұл динозаврды 1978 жылы **Дон Зиминг** “Янхуанозавр” деп атаған.
* Оның тұмсығында тарақтың тістері сияқты айдары болған.
* Тұқымдас: Кесірткежамбасты.
* Отряд тармағы: Теропод 

## Дереккөздер


Санат: Динозаврлар
Тана (зергерлік)

## Тана

Түйменің сабағы, сағағы жоғын **тана** деп атайды. Қазақ зергерлері қыздар мен келіншектердің ісмер, шебер болуы үшін және қолды жарақаттап алмауы үшін оларға арнап әдемі оймақтар жасаған. Оймақ көбінесе күміс пен мыстан өрнектеліп, ине тоқтар жері көп шұқыланып бейнеленген. Оймаққа өте жіңішке күміс бау да тағылған. Оймақ былғарыдан да жасалады. Оны матадан көйлек, камзол т.б. іш киімдер тігуде қолданады.

## Дереккөздер
Қос етек көйлек

## Қос етек көйлек

Қыздар мен жас әйелдердің ең бір сәнді киімі **қос етек көйлек**. **Қос етек көйлек** әдетте ақ түсті қымбат жібектен, асыл матадан тігіліп таза жүннен тоқылады. Мұндай көйлекті қыс киюге арнайды да, бір киер көйлек санайды. Қос етек көйлек әдетте ұзын, кең, оның жеңінің ұшы мен жағасы, белі бүрмеленіп, қатпарлы желбір салынады. Әйел көйлегін ерекше сәндеп тұратын қосымша заттардың бірі омырауға не тігіп, не түйме, түйреуіш, ілгектермен жапсырып қоятын «өңір» деген зат. Өңір жағаның алдыңғы жаң түбінен бел бүрмесіне дейін, ені екі жақ қолтың тігісіне жетеді. Өңірді асыл матадан бөлек тігеді. Шет-шетін кестелеп, зерлер салып шашақтап, бетіне неше түрлі асыл тас, меруерт-моншақ, алтын не күмістен алқа, теңге, бастырма, жылтыраған үзбелі салпыншақтар қадайды. Өңірді кеудеше, көкірекше, төстік, алқа деп те атай береді.

## Дереккөздер
Зефирозавр

thumb|Зефирозавр
**Зефирозавр** біздің заманымыздан 119 — 113 миллион жыл бұрын Бор дәуірінде өмір сүрген. Мекен еткен аймағы — қазіргі Солтүстік Америка құрлығы. Зефирозавр — құсжамбасты орнитопод. Басы — кішкентай, азу тістері — тегіс, артқы аяқтары — ұзын, алдыңғы аяқтары қысқа болған. сопақша келген басы мен жоғарғы жақ сүйегінде орналасқан шығыңқы бет сүйегі —оның басты екершелігі.
## Қызықты дерек
* Зефирозаврдың бетіндегі шығыңқы сүйегі ородромеусқа ұқсайды. 
* Зефирозаврдың қалдықтары АҚШ-тың Монтана штатынан табылған. 
* Алғаш рет сипаттаған 1980 жылы палеонтолог Х. Д. Суес болатын.
* Зефирозаврдың тегіс азу тістері өсімдіктерді шайнауға ыңғайлы болған.
## Мәліметтер
*Қорегі :  өсімдіктер
*Салмағы : 70 келі
*Тұқымдас : Гипсилофодонтид
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Зуницератопс

thumb|Зуницератопс
thumb|left|Зуницератопс 
**Зуницератопс** біздің эрамызға дейін 10 миллион жыл бұрын ежелгі Бор дәуірінде өмір сүрген. Одан кейін ғана өмірге мүйізді цератопсидтер келе бастаған. ол цератопс отряд тармағына, маргиноцефал тобына жататын құсжамбасты динозавр. Зуницератопс — орташа көлемді, ұзындығы — 3 метр, биіктігі — 1 метр, ал салмағы шамамен 45 — 70 келі жануар. үйректұмсықты динозаврдың майда тістері болды. Зуницератопс төрт аяқпен жүрген. Жыртқыштарға тән мүйізбен айқасқа жиі шығатын болған. Сол кезде динозавр сүйекті жағасы мен мүйізін пайдаланған. 
## Қызықыт дерек
* Сүйектері АҚШ-тың Нью—Мекстко штатының Катрон аймағынан табылған. 
* Динозаврды палеонтологтар 1998 жылы ғана сипаттай алды.
* Зуницератопс туралы «Дискавери Чаннел Спешл» каналының «Американы динозаврлар қашан шарлаған?» бағдарламасында айтылған.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : шамамен 45 — 70 келі 
*Тұқымдас : Гипсилофодонтид
*Отряд тармағы : Маргиноцефал 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Себет (ұлттық ойын)

## Себет (ұлттық ойын)

Бұрын осы ойын өте кең тараған болатын. Бұл ойында от жағып үлкен хор әң айтқан және барлығы моңшақтармен әшекейленген ескі киімдерін киетін күні қыздар бастайтын. Жасыл алаңда 3х3 м көлемімен төртбұрышты, аса биік емес қоршау орнатылады. Бұған кеуіп қалған шыршалар мен шөпті салады. Кешкіде, оттарды жаққанда осы “себетте” жағылады. Орманнан ертоқымсыз жылқыларда отырған қыздар шығып, осы от “себет” арқылы секіреді. Секіретін жылқының өз алдындағы итерген ауасы от пен түтінді ашып жіберетін, сондықтан от не жылқыға, не жылқы үстінде отырған қызға қауіпті болмайды.

## Дереккөздер

http://kitaptar.com/node/1101
Аяқ астындығы жіп

**Аяқ астындығы жіп** - Қазақтың ұлттық ойны.

## Аяқ астындығы жіп

Дайындық: 2-4 құрама 2 м қашықтықта бір-біріне параллельді бір қатарға тұрады, қатардағы ойнаушылар арасында қашықтық 1 м кем емес. Әрбір ойнаушы өз орнын дөңгелекпен белгілейді. 6-8 м қашықтықта әрбір қатарға қарама-қарсы бір тұрысты немесе таяқты қояды. Қатар алдында тұратын ойнаушыларға секіргіш (немесе ұзындығы 2 м жіп) беріледі.

Ойын жазылуы: белгі бойынша ойнаушылар секіргіштермен бірге өзінің тұрыстарынан дейін жүгіреді, оны айналады және өзінің қатарына келіп, секіргіштін бір шетін алдында тұрған ойнаушыға береді. Секіргішті екі шетінен ұстап, олар өз қатары бойынша, біреуі сол жақтан, басқасы оң жақтан жүгіреді және секіргішті бүкіл қатардағы  ойнаушылардың аяқ астынан өткізеді. Қатардағы ойнаушылар секіргіш арқылы секіреді. Жұп жіпті қатардын аяғына дейін өткізеді, сосың ойынды бастаған бірінші ойнаушы қатардын аяғында қалады, ал екінші ойнаушы секіргішпен бірге өзінің тұрысына дейін жүгіреді, оны айналады, қатарына қайтып келеді және секіргіштін бір шетін келесі, алдында тұрған ойнаушыға береді. Екеуі олар тағы да бүкіл қатардын аяқ астынан секіргішті өткізеді.

Қатарда тұрған ойнаушылардың бәрі секіргішпен тұрысқа дейін және құрама жолдасымен бірге бүкіл қатардан бәрі өтпегенше дейін ойын жалғаса береді. Ойынды бастаған ойнаушы секіргішті қолына алғанда, ол оны жоғары көтереді және “Тік тұр!” бұйрығын береді. Бүкіл қатар “тік” тұрады. Айып ұпайлары жоқ, жіппен аяқты тигізбеген және ойынды ерте бітірген құрама ойнаушылары жеңімпаз атанады.

Ережелер: 
1) әрқашан, алдында тұрған ойнаушы секіргішпен тұрысқа дейін жүгіргенде, қатардағының бәрі бір орынға алға жылжиды;

2) егер секіргішті аяқ астынан өткізіп жатқан ойнаушылар оны жіберсе, онда олар қай жерде айырылды, сол жерден қайтадан бастау керек;

3)  егер секіргіш арқылы секіріп жатқан ойнаушы аяқпен секіргішті тигізсе, онда ол айып ұпайланады.

## Дереккөздер
http://kitaptar.com/node/1101 

Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Тұмақ ұру (ойын түрі)

## Тұмақ ұру (ойын түрі)

Бұл ойын жасыл алаңда өткізіледі. Ойнаушылар саны шектелмеген. Ертерек көмбені белгілейді. 20 м қашықтықта жылқы бойындағы таяқты орнатады және бұған бас киімді кигізеді. Ойынға сонымен қатар көзді жауып байлауға орамал керек. Жүргізуші қатысушылардың біреуін шақырады, оның көзін орамалмен байлап қояды және қолына қамшы беріп атқа отырғызады. Көздері орамалмен байланған атқа мінуші қамшымен таяқтағы бас киімді қағып түсіру керек. Ереже бойынша ойнаушыда үш мүмкіндігі бар. Сонымен бүкіл ойнаушылар бір шеңберден жасайды, ал ең көп мүмкіншіліктерді қолдаған ойнаушы жеңімпаз атанады.

## Дереккөздер

http://kitaptar.com/node/1101 

"Жеті қазына, жиған - терген" Сейіт Кенжеахметұлы, Алматы -2007
Түйілген орамал (ойын түрі)

## Түйілген орамал (ойын түрі)

Ойын жасыл алаңда өтеді. Екі рет түйілген ақ орамал керек. Ойынды түнде де ойнауға болады.

Ойынды жігіт басқарады. Ол өзіне жақын бүкіл ойнаушыларды жинайды, сосың: “бір, екі, үш” – деп айтады және қатысушылар жан-жаққа қашады. Жүргізушінің өзі орамалмен жүрген ойнаушыны қуып жетіп алып қою керек. Ал бұл ойнаушы жүргізуші жақындаған кезде орамалды басқа ойнаушыға лақтырады, ол басқасына, басқасы тағы біреуге және т.с. Бұл ойын футбол сияқты, бірақ доптын орнына екі рет түйілген ақ орамал. Жүргізуші орамалды біреуден алып қоймағанша дейін қуып жүреді. Ұсталынған халықты сауықтандырады, сосың жүргізушімен бірге орамал артынан жүгіреді немесе жүргізушіні ауыстырады.

## Дереккөздер

http://kitaptar.com/node/1101 

"Жеті қазына, жиған - терген" Сейіт Кенжеахметұлы, Алматы -2007.
Жүзетін бауырымен жорғалаушылар

thumb|left|Плезиозавр
thumb|Плезиозавр 
thumb|Шонизавр
left|thumb|left|Шонизавр
**Жүзетін бауырымен жорғалаушылар**. Динозаврлар жерде билік құрған кезеңде бірқатар бауырымен жорғалаушылар теңізде қалды. Бұлардың ішінде өте алыптары да бар болатын. Алып хайуантарды динозаврлармен бір топқа жатқызуға келмейді. олардың аяқтарының орнында жарғағы болғандықтан, аздап балыққа ұқсайтын. олар ауамен тыныстау үшін судың бетіне шығатын. Бұл динозаврлар тобы балықтар сияқты тек ғана суда өмір сүруге бейімделмегенімен, жемтігін теңізден аулайтын. Динозаврларды зерттеушілер асқазанында балық қаңқасы сақталған барионикстің қазбасын тауып алды. Просаик — денесінің ұзындығы 4,5-тен 14 метрге дейін жететін бауырымен жорғалаушы. ол қазіргі кездегі акулаға қатты ұқсаған және теңіздегі ірі хайуандарды аулап жеген. Просаиктің тісті жақтары үлкен, мойыны ұзын, басы үлкен, денесі ірі болған.
## Қызықты дерек
* Плиозаврлар өткір тісті, жақтары азулы, алып бауырымен жорғалаушылар еді. олар көзіне көрінгеннің бәрін, тіпті акулаларды да жейтін. Ең үлкен плиозаврдың аты — кронозавр болатын.
* Асыдан 200 жыл бұрын, динозаврлардың қазбасы табылмай тұрғанда, ең алғашқы болып плезиозаврдың қаңқасы табылды.
* Шонизавр — ең үлкен ихтиозавр болып саналады. Оның түрі дельфинге ұқсайтын. 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Педро Кальдерон де ла Барка

нобай
**Кальдерон де ла Барка** (толық фамилиясы – Кальдерон де ла Барка Энао де ла Барреда – и – Рианьо – Calderon de la  Barca Henao de la Barreda y Riano) Педро – испан драматургі. Ол 1600 жылы 17 қаңтарда дүниеге келген. Саламанк университетінде оқыған. 1619 жылдан бастап пьеса  жазумен шұғылданды.

## Шығармалары

Кальдерон  де ла Барканың алғашқы шығармалары – «Махаббат, намыс, билік» (1623), «Жалған балгер» (1624), «махаббатпен жағдаяттың әуресі» (1625) драмалар. Ол философиялық  этикалық мәселелерді көтерген «табанды ханзада» (1628-29), «Өмір дегеніміз - түс» (1631-32), «Өзіме өзім тұтқын боп» (1636) және кейіпкер қасиеті арқылы жеке құбылыстарды талдайтын «Өз арының емшісі»(1635), «Саламей биі»(1640-45) пьесаларын, сарайдағы салтанат-сауықтарға арналған ән-би аралас пьесалар жазды.  Кальдерон де ла Барка пьесаларының толық жинағы өзі қайтыс болғаннан соң жарияланды. Оның сов. сахналарында бірдеше комедиялары қойылды. Ол 1681 жылы 25 мамырда дүниеден озған.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Кандеев көтерілісі

**Кандеев көтерілісі**  - Пенза губерниясының Чембар, Керен уездері мен Тамбов губерниясының  Моршан, Кирсан уездерінде 1861 болған шаруалар қозғалысы. Черногай, Студенка селолары шаруаларының помещиктерге жұмыс істеуден бас тартуынан басталды. 19 ақпандағы «Ереже» бойынша помещиктердің бүкіл жері шаруаларға тегін беріліпті-міс, дегенмен жергілікті жердегілер сол шындықты жасырып отыр деп білген Высокое селосының шаруалары  2 сәуір күні вотчина басқармасының басқарушыларын қуып, олардың онына өз ортасынан шыққан жаңа бастықтарды тағайындады. 5 сәуірде  Чембар уезінің  Покровское  селосының щаруалары помещиктің малдарын өзара бөлісіп алды.  Сәуір айының басында  бұл толқу Пенза губерниясының  26 селосы мен деревнясын, Тамбов губерниясының Кирсанов уезін толықтай дерлік қамтыған болатын.  10 сәуір күні шалға, найзамен қаруланған Черногай селосының шаруалары бір рота  солдатқа қарсы шықты. Көтерілістің орталығы Керен уезінің Кандеев селосы болды. Көтерілісті Гаврила Стрельцев, Антон Тихонов, Андрей Елизаров , Леонтий Егорцев басқарды. Көтеріліс жеңіліс тапқан соң 174 адам сот алдында жауапқа тартылып,  олардың 114-і Сібірге айдалды.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Каммари Михайл Давидович

**Каммари Михайл Давидович** – совет философы, профессор (1935). Каммари 1898 жылы 17 ақпанда дүниеге келген. 1950 жылы философия ғылымдарының докторы атағын алады. 1953 жылы КСРО ҒА коррреспондент мүшесі болады. 1919 жылдан КОКП мүшесі. Ол 1931 жылы Қызыл профессура институтын бітірген.  1929 жылдан жоғары оқу орындарында диалектикалық және тарихи материализмнен сабақ берді. 1954-59 жылдары «Вопросы философии» журналының бас редакторы қызметін атқарды. 1955 жылдан КСРО ҒА Философия институның аға ғалымы болып қызмет істейді.  Каммари негізгі ғылыми жұмысын  халық бұқарасы мен жеке адамның  тарихтағы ролі,  коммунизм құрылысы кеңінен өрістеген кездегі ұлт қатынастарының  дамуы, Лениннің тарихи материализм  теориясын дамытуға арнады. Каммари – «Исторический материализм» (1950), «Основы  марксисткой философии»(1959) деген еңбек авторларының бірі.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.
Солтандар ұрысы

## Солтандар ұрысы

Солтандар ұрысы – эскадрондармен қаруланған және қылыштасу маскаларымен қорғаған салт аттылар қатысатын құрамалық ат спорттық ойыны. Маскаларға жоғары қарай түрлі түсті (әр құрамаға өз түсті) солтандарды немесе жіңішке бишіктерге екі ауа түйіршіктерін қыстырады. Ауа түйіршіктерін тесіп немесе қарсыластан солтандарды қағып жіберу ойын мақсаты және қарсылас осыдан кейін алаңнан кету керек. Қай құрамада атқа мінгендер шығып кетсе, солар жеңілген болып саналады. Ойын іскерлік пен тапқырлықты, қаруды қолдануды, жылқымен басқаруды ақылдығын сұрайды.

## Дереккөздер

http://kitaptar.com/node/1101 

"Жеті қазына, жиған - терген" Сейіт Кенжеахметұлы, Алматы -2007.
Сақина жасыру

## Сақина жасыру

Ойынды өткізу үшін басқарушы және сақина іздейтін кезекші белгіленеді. Қалған ойыншылар дөңгелене отырады. Ойыншылар тізелерін көтеріп, оның үстіне алақандарын ашып қояды. Ойын жүргізуші қолына сақина алып, әр ойыншының қолына кіргізіп, сақинаны бірінде қалдырады. Басқарушы жұмулы қолын әрбір ойыншының қолына салысымен, алақанын жаба қалады. Сақина жасырылғаннан кейін, ойын жүргізуші өз қалауынша ойыншының бірінен: «сақинам кімде?» - деп сұрайды, осы кезде барлық ойыншы тынышталады. Кезекші сақинаның кімде екенін тапса, онымен орын ауыстырады, ал егер таба алмаса, өлең айтып, би билеп, т.б. өнер көрсетеді де, өз қызметін қайтадан атқарады.

## Дереккөздер
Кәдімгі қарағай

**Кәдімгі қарағай** — Қазақстанда кездесетін барлық қарағай тұқымдастарыныӊ ішіндегі кеӊ тараған түрі. Қазақстанныӊ ұсақ шоқыларында және Алтай тауларында, жазықтағы орманды далада және далада, құмда және құрғақ топырақта жабайы түрде өседі. Еліміздіӊ басқа жерінде көгалдандыру мақсатында адамдар тұратын табиғи мекендерде табиғи апаттардан сақтау үшін өсіріледі.
Топырақты тұрақтандыраду қасиеті, тамыр жүйесініӊ құрылым ерекшелігімен түсіндіріледі. Жазықтағы қалыӊ орманда  тереӊге бойлайтын кіндік тамыр өзек жетіледі. Құмда, тау беткейінде, тереӊге кететін кіндік тамырдан өзге жанама тамырлар шығады, топырақтыӊ жоғарғы қабатында орналасады. Биік  (20-40 метр дейін) ағаштар, қарағайлар көз тартарлық әдемі болып биіктей береді. Биік, түзу діңдерінен кеме желкенінің  ағашын жасайды. Жуан діңі қызғылт-қошқыл қабықпен тілімделген, ашық-жасыл және сарғыш түсті жолақ сүрек кездеседі. Дің зақымданғанда мөлдір жасқа ұқсас хош иісті шайыр ағады. 
Оның екі түрлі – ұзын және қысқа қылқандары мәңгі жасыл, екі-екіден шоқтана орналасқан. Олар ұзын, жіңішке, ұшы үшкір, сондықтан оларды ине деп те атайды. Қылқандар 2-3 жыл өмір сүредіт.  Бір ағашқа жекелей орныққан гүлдері дара жынысты, тығыз гүл шоғырына жиналған. Екі аталықты, тозаңды гүлдері ұзын өркендері бас жағына көптеген масақтарға топтасқан. Аналық гүп шоғыры – сопақ, тік тұратын бүршіктер, түсу кезеңі екі жыл. Пісуі – сұрғылт-қоңыр түсті, үлкен, ұзындығы 6 см, ені 4 см. Тұқымы ұсақ, дөңгелек, кең үшбұрышталған қанат тәрізді пленка, ұзындығы  1,5-2 см болады. Мамыр-маусымда гүлдейді, маусым-тамызда жеміс салады.

## Дереккөздер

А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
Санат:Қарағайлар тұқымдастары
Үйсіндердегі жерлеу салты

Жалпы алғанда, Сақтар, Ғұндар, Үйсіндер, Лопнорлықтар адамды негізінен жерге жерлеген, яғни сүйекті қабір қазып көмген. Ал Түркілер, Қырғыздар, Қияндар тағы басқалар сүйекті өртеп жібереді екен. Әрбір дәуірдегі Үйсін қабірлерінің өзіне тән ерекшеліктері бар. Үйсіндер алғашқы дәуірде мал шаруашылығымен, соңғы мезгілдерде қосымша егін шаруашылығымен шұғылданған. Соған байланысты болса керек, алғашқы дәуірдегі үйсін молалары солтүстіктен оңтүстікке қарай тізбектеле жерленген. Қабірдің айналасын таспен қоршап, төбесіне тастан белгі салған. Мүрдені шығыстан батысқа қарай қазып, аузына айқастыра жұмыр ағаш қойып, оның үстіне тас жатқызған. Үйсіндердің ыдыстарының түбі көбінде дөңгелек келеді. Құлақтылары аз кездеседі. Сақтар тұсындағылармен салыстырғанда, мұнда көбінесе темір бұйымдар бірге көмілген. Қабір ішінен қойдың қаңқалары кездесіп отырады.
Үйсіндердің орта дәуірдегі зираттары үш-төрттен қаз-қатар топтастырыла, тізбектеле қазылған. Үймесінің тең жартысы тастан қаланған. Қабірдің қола бұйымдарынан гөрі темір бұйымдар көп шыққан. Тұтқа құлақтары бар ыдыстардың бүйірі мен түбі жұқа келеді. Бұл ыдыстар алғашқы мезгілдегіден гөрі мәнерлі жасалған.
Үйсіндердің соңғы дәуірдегі қабірлерінде үйінді тас жоқ, сүйек терең қазылған. Қабірден көбінесе темір бұйымдар шыққан. Ал, ыдыс-аяқтарының бүйірі жұқа, түбі жайпақ, өңі қызыл немесе күрең түсті болып келеді. 
Үйсіндердің қабірлерінің сыртқы бейнесі сақтардың қабірінен онша ерекшеленбейді. Алайда үйсін қабірінде адаммен бірге көмілген бұйымдар өте аз. Оның көбі темір бұйымдар, ал, қару-жарақ мүлде аз көмілген. Үйсін қабірлері шығыстан батысқа қарай бағытталып, сүйектің басын құбылаға қаратып, шалқасынан түзу жатқызған. Сол білегі мен оң білегі сәл бүгілген немесе екі қолы жамбасының үстіне не астына қаратылған. Сүйекпен бірге көмілген ыдыс басының оң жағына қойылған. Қойдың омыртқасы бірге көмілген. Қабірге тағы пышақ, біз, сырға, жақұт, моншақ, айна, сүйек бұйымдар, фарфор ыдыстар, шақ (тоқыма ұршығы) сияқты нәрселер бірге көмілген. Ерлердің қабірінен, көбінесе қолабіз, темірбіз, жақұт-моншақ, алқа, ыдыс сияқты бұйымдар шыққан. Сүйектің көбінің беті солтүстікке қаратылып қойылған. Бетін жоғары қаратып түзу жатқызылғандары өте аз. Ал бетін оңтүстікке қаратып қойылғандары жоқтың қасы.
## Дереккөздер

*Қазақстан тарихы: Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. Ермұханова Х.К.  Алматы: ШЫҢ-КІТАП, 2005
*Қазақстан тарихы (Анықтамалық құрал). Мұсабеков К.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2010.
*Қазақстан тарихы пәніне көмекші оқу құралы (Б.з.б. 2 млн. 500 мың ж. - б.з. XVIII ғ.) Исабек Б.Қ., Әбішова Г.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2008
Санат: Қазақстан тарихы
Аустрия коммунистік партиясы

**Аустрия коммунистік партиясы** (АКП) 1918 ж. 3 қарашада құрылды. 1919 ж. Коминтернге енді. АКП пролетарлық диктатурасы үшін күресу ұр-нын көтерді, Кеңестік Ресейді сөзсіз қолдау жағында болды. Алайда ол кезде партия сан жағынан аз, ұйымдық және идеологиялық жағынан өлсіз еді. АКП басшылары әсіре солшылдық кателерге жол берді. Оның үстіне өр түрлі оппортунистік топтардың жік-пгілдік әрекеттері партия үйымдарын қатты әлсіретті. Партияның бірлігі жолындағы күресте 8-съездің (1925) жр мәні болды, онда жікшіл оппорту-нистер идеялық жағынан талқандал-ды. АКП 10-съезі (1929 ж. февр.) оң-жыл оппортунистерді партиядан шы-ғарды. АКП қатарын топтастыруда И. Коплениг зор роль атқарды; ол 1924 ж. партияның бас секретары бо-ткггт сайланды.

АКП еңбекшілерді фашизмге қарсы күреске жұмылдыру жолында едәуір кріыс істеді. 1933 ж. майда партияға тыйым салынып, ол астыртын жағ-дайға кошуге мәжбүр болды. 1938 ж. жартта гитлершілер Австрияға басып йргеннен кейін, компартия халықты герман фашистеріне қарсы күреске шақырды, прогресшіл күштердің тәуелсіздік жолындағы қимылын басқарды. Австрия фашистік Германияның үстемдігінен азат етілгеннен кейін (1945) АКП астыртын жағдайдан шықты. 13-съезд (1946 ж. апр.) про-граммалық мәлімдеме жариялап, пар-тияның жаңа Уставын қабылдады. АКП ұлттық тәуелсіздік, бейбітшілік пен демократия үшін күресті орісте-тіп, АҚШ пен Англия империалистерінің Австрияны бат. мемлекеттерінің агрессиялық одақтарына тарту әреке-тіне қарсы шықты. Партияның 16-съе-зі (1954 ж. май) «Аустрияны тәуелсіздікке жеткізетін және оны қамтамасыз ететін жол» деген программа-лық мәлімдеме қабылдады. АКП 17-съезі (1957 ж. наурыз) Австрияның дә-йекті бейтараптылық саясат жүргізуі үшін, жаңа соғыс қаупіне қарсы кү-ресу, еңбекшілердің тұрмыс дәреже-сін арттыру, жұмысшы табьгаың бір-лігін нығайту, партиялық ішкі демо-кратияны өрістету, ревизионизм мен реформизмге жол бермеу шараларын белгіледі. АКП коммунистік және жұ-мысшы партиялары өкілдерінің Мәскеуде болып өткен барлық кеңестерінің документтерін мақұлдады. 1958 ж. ақпанда АКП конференңиясы «Ав-стрияны социализмге анаратын жол» атты программалық документ қабыл-Дады.

АКП ұйымдары территориялық-өндірістік әдіспен құрылған. Партияның жоғарғы органы — АКП съезі. Съездер аралығындағы кезеңде партия жұмысына ОК басшылық етеді. АКП орталық органы — «Фольксштимме» («Уоікззіітше») газеті, теориялық органы — «Вег унд ңиль» («\Уед иші 2іе1») журналы.

Әдеб.: Коммунисты в борьбе за незави-симость Австрии, пер. с нем., М., 1956; XVII съезд и конференция 1958 года Ком-мунистической партии Австрии, М., 1958. АВСТРИЯЛЫҚТАР—ұлт, Австрияның негізгі халқы. Саны 7 млн-ға жуық (1966). 2 млн-нан аса А. шетелдерде (Италияда, АҚШ-та т. б.) тұрады. А. неміс тілінің диалектісінде сөйлейді. Әдеби тілі — неміс тілі. Дінге сенетін А-тардың 90%-і католиктер, қалғанда-ры — протестанттар.
 
## Дереккөздер


Санат:Елдер бойынша коммунистік партиялар
Албан Еңбек партиясы

АЛБАН ЕҢБЕК ПАРТИЯСЫ (АЕП; 1948 ж. ноябрьге дейін А л б а н и я Коммунистік	партиясы;

АКП) 1941 ж. 8 ноябрьде Тиранада құрылды. Ол кезде Албанияны италь-ян фашистері басып алған еді. АКП албан халқының бостандық, тәуелсіз-дік жолындағы күресіне басшылық етті. АКП басшылығымен 1942 ж. сен-тябрьде ұлт-азаттық майданы құрыл-ды (1945 ж. Демокр. майдан деп атал-ды). 1943 ж. июльде партизан отряд-тары негізінде ұлт-азаттық армиясы жасақталды. АКП басқарған халық қозғалысының нәтижесінде және Сов. Қарулы Күштерінің жәрдемімен 1944 ж. ел толық азат етілді. АКП басшылығы, КСРО-ның туысқандық кө-мегі арқасында халық ш-ы қалпына келтірілді, әлеуметтік-экономик. ша-ралар жүзеге асырылды. Партияны нығайтуда АКП 1-съезінің (1948 ж. нояб.) маңызы зор болды. Съезд пар-тияның құрылған кезден бергі жұмы-сын қорытып, 1949—50 ж. елді эконо-мик. және мәденн жағынан дамыту жоспарын бекітті, партиялық-ұйым-дастыру, бұқаралық-саяси жұмыстың әдісін өзгерту міндетін алға қойды, партияның Уставын қабылдады, АКП-ні Албан Еңбек партиясы (АЕП) деп атау туралы қаулы алды.

АЕП делегациясы коммупистік жә-не жұмысшы партиялары өкілдерінің 1957, 60 ж. Москвада болған Кеңесте-ріне қатысып, олардың документтері-не қол қойды. Кейінгі жылдары АЕП басшылары маркстік-лениндік жолдан ауытқып, ұлтшылдыққа бой ұрды, өз-дерінің интернаңионалдық борышта-рын орындаудан бас тартты, халық-ар. коммунистік және жұмысшы қоз-ғалысына опасыздық жасап, жікшіл-дік жолына түсті.

АЕП жоғарғы органы — съезд; ол Орталық Комитетті, Орталық бақылау және Тексеру комиссияларын сайлай-ды, ал ОК Саяси бюро мен Секрета-рпатты сайлайды. 1966 жылғы мәлі-мет бойынша АЕП қатарында 66 327 мүше мен кандидат бар. АЕП ОК бі-рінші секретары — Э. Ходжа. 
 
## Дереккөздер


Санат:Елдер бойынша коммунистік партиялар
Трансгендік ағза

Трансгенді немесе трансформацияланған ағзалар деп – геномында бөтен ген бар ағзаларды айтады. Трансгенді жануарлар алу трансгеноз әдісі арқылы іске асады. Трансгеноз дегеніміз – генді бір биологиялық жүйеден басқа жүйеге жаңа белгілері бар организмнің формасын алу үшін жасанды жолмен  тасымалдауды айтамыз. 
Трансгенді ағзалар әр түрлі  биологиялық активті биотехнологиялық  заттарды синтездеу және бағалы  белгілері бар жануарлардың жаңа  тұқымдарын алу үшін қолданылады.  Трансгеноз әдісімен бөтен генді эукариоттық жыныс клеткаға енгізіп, оның жұмысын бақылау арқылы генетикалық инженерияның көптеген мәселелерін айқындауға болады, өйткені мұнда трансгенді эмбрионның жатырдағы даму ерекшеліктерін зерттеу мүмкін болады. Тасымалданған гендер (трансгендер) генетикалық аппаратымен құрылымды ірі функциялы байланысқандықтан бұл процесс жағдайындағы генетикалық рекомбинацияға әкеледі.  Трансгеноз жұмысы көпжақты және бірнеше сатылардан тұрады:
# Екі пронуклеус стадиясындағы зиготаларды алу (синхронды овуляция уақытылы қолдан ұрықтау немесе шағылыстыру керек, осыдан кейін белгілі уақыт өткеннен соң зиготаларды хирургиялық жолмен алу);
# Зиготаларға бөтен ДНҚ-ны енгізбестен бұрын, оны in vitro (сыртқы) жағдайында әр түрлі әдістер мен тәсілдер арқылы сақтау;
# Енгізу кезінде вазелин майының астында арнайы ерітіндінің тамшысына орналасады (бұл сұйықтықтың кеуіп кетуінен сақтайды);
# Диаметірі 0,5-2 мкм арлығындағы ең аз дегенде 10-" мл ДНҚ енгізу;
# Бақылау. Себебі, трансгеннің клетка ДНҚ-мен байланысатын белгілі орны болуы керек. Трансгеннің иесінің геномымен байланысуы кездейсоқ жүретін болса, онда ол хромосоманың гетерохраматинді бөліктеріне еніп, инактивизацияланып кетеді. Бұдан бөлек хромосома бөлігімен байланысқан трансгеннің активтілігі клеткалық  ДНҚ-ң реттеуіш элементтеріне промотор, энхансер және силансерлерге-байланысты болуы да мүмкін. 
## Дереккөздер

Биология. А. Оспанова, Т. Ахметжанова, Қ. Кульбаева, Э. Оспанкулова, Дәуір баспасы, Алматы, 2010
Санат: Гендік инженерия
Клитемнестра

нобай|290px|Пьер-Нарсис Герен, ''Клитемнестраның ұйықтап жатқан Агамемнонды өлтірер алдындағы абыржып қалуы'', 1817. 
**Клитемнестра** — ежелгі грек мифологиясы бойынша Спарта патшасы Тиндарейдің қызы, ару Еленаның сіңлісі, Микен патшасы Агамемнонның әйелі; қайнысы Эгисфпен көңіл қосып, Троя жорығынан оралған күйеуін өлтірген. Клитемнестра мен Эгисф әкесі үшін өш алғысы келген өз баласы Орестің қолынан қаза тапты.

## Балалары
* Орест, Ифигения, Электра, Хрисофемида — Агамемноннан туды.
* Эригона, Алет — Эгисфтен туды.

## Дереккөздер
М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том. 672 бет.

Санат:Алфавит бойынша мифологиялық кейіпкерлер
Санат:Леда