Фукидид

**Фукидид Олор** (Ежелгі грек тілінде: Θουκυδίδης, б.з.б. 460 ж. ш. — 400) — афиналық тарихшы және қолбасшы. Оның *"[[Тарих (Фукидид)|Пелопоннес соғысының тарихы]]"* еңбегі б.з.д. V ғасырдағы Спарта мен Афина арасындағы соғысты б.з.д. 411 жылға дейінгі кезеңді қамти отырып сипаттайды. Фукидидті "ғылыми тарихтың атасы" деп атағандар бар, олар оның өз еңбегінде қатаң бейтараптық стандарттарын, фактілерді жинау мен талдаудың және себеп-салдарды анықтау әдістерін қолданғанына сенеді. Ол құдайлардың араласуын жоққа шығарып, осы түп-негіздерді өзінің кіріспесінде атап көрсеткен. 

Фукидидті саяси реализм мектебінің атасы деп атаған, бұл мектеп саясаттағы жеке адамдардың мінез-құлқы мен мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастардың нәтижелерін қорқыныш пен жеке мүдде негізінде қалыптасады деп түсіндіреді. Оның еңбегі әлемнің көптеген университеттері мен әскери академияларында әлі күнге дейін оқытылады. Мелиан диалогы халықаралық қатынастар теориясының негізін қалаушы мәтін ретінде танылған, ал оның Периклдің жерлеу сөзінің нұсқасы саяси теоретиктер, тарихшылар және антикатану студенттері тарапынан кеңінен зерттеледі. Жалпы алғанда, Фукидид адам табиғатын түсіну және оның оба, қырғындар және соғыстар сияқты дағдарыстардағы мінез-құлқын түсіндіру әдісін дамытты. 

## Өмірі
Оның тарихшы дәрежесіне қарамастан, қазіргі тарихшылар Фукидидтің өмірі туралы салыстырмалы түрде аз біледі. Ең сенімді ақпарат оның ұлты, әкесі және туған жері туралы айтатын Пелопоннес соғысының тарихынан алынған. Фукидид өзінің соғысқа қатысқанын, оба ауруын жұқтырғанын, демократияның қуғынға ұшырағанын айтады. Ол Самилер көтерілісін басуға да қатысқан болуы мүмкін

Оның тарихшы ретіндегі беделіне қарамастан, қазіргі заманғы тарихшылар оның өмірі туралы салыстырмалы түрде аз біледі. Ең сенімді мәліметтер оның өзі жазған *"[[Тарих (Фукидид)|Пелопоннес соғысының тарихы]]"* еңбегінен алынады, онда ол өз ұлтын, әкесінің атын және туған жерін атайды. Фукидид өзінің бұл соғысқа қатысқанын, обамен ауырғанын және демократияның шешімімен қуғынға ұшырағанын айтады. Сондай-ақ ол Самос көтерілісін басуға қатысқан болуы мүмкін.

### Классикалық кезеңдегі дереккөздер
Фукидид өзін афиналық деп таныстырады, әкесінің аты Олор болғанын және оның туған жері Афинаның Галимунт демісі екенін айтады. Оның балалық шағына қатысты даулы анекдот бойынша, 10–12 жасында Фукидид әкесімен бірге Афинаның агорасына барған, сол жерде жас Фукидид тарихшы Геродоттың дәрісін тыңдаған. Кейбір мәліметтерге сәйкес, дәрісті тыңдағаннан кейін жас Фукидид қуаныштан жылап, тарих жазуды өмірлік миссиясы деп шешкен. Сол оқиғада Геродот дәрістен кейін бала мен оның әкесімен сөйлескен және: "Олор, сенің ұлың білімге құштар," деп айтқан деп баяндалады. Алайда, бұл эпизод Фукидидтің өмірінің кейінгі грек немесе римдік жазбаларынан алынған болуы мүмкін. Фукидид Афина обасынан аман қалған, бұл оба Периклді және көптеген афинылықтарды өлтірген. Бұл жерде иммунитеттің алғашқы бақылауы жазылған. Сондай-ақ, ол Фракиядағы, Тасос аралына қарама-қарсы жағалаудағы Скапте Гиле ("Қазылған орман") деген жерде алтын кеніштерінің иесі болғанын жазады.

Фукидид Фракия аймағындағы ықпалына байланысты б.з.д. 424 жылы Афина тарапынан стратегос (қолбасшы) ретінде Тасос аралына жіберілген. Б.з.д. 424–423 жылдардағы қыс мезгілінде спарта қолбасшысы Брасид Фракия жағалауындағы Тасостың батысына жарты күндік қашықтықта орналасқан Амфиполиге шабуыл жасап, Амфиполи шайқасын бастады. Амфиполидегі афиналық қолбасшы Евкл Тасосқа Фукидидке көмек сұрау үшін хабаршы жіберді. Брасид Тасоста Фукидидтің бар екенін және оның Амфиполис тұрғындарымен ықпалды байланысы барын біліп, теңіз арқылы көмек жетуінен қауіптеніп, жылдам әрекет етті. Ол Амфиполис тұрғындарына жұмсақ шарттар ұсынып, олардың берілуін қамтамасыз етті. Нәтижесінде, Фукидид келгенде, Амфиполис спарталықтардың бақылауында болған.

Амфиполи стратегиялық тұрғыдан маңызды қала болды, және оның құлағаны туралы жаңалық Афинада үлкен алаңдаушылық тудырды. Бұл жағдай үшін Фукидид кінәлі деп танылды, дегенмен ол өз кінәсін жоққа шығарып, қаланы уақытында құтқаруға үлгермегенін айтты. Амфиполиді құтқара алмағаны үшін Фукидид қуғынға ұшырады:Мен сол оқиғалардың бәрін өз көзіммен көрдім, оларды түсінуге қабілетті жаста болып, нақты шындықты білу үшін оларға бар көңілімді аудардым. Сондай-ақ, Амфиполидегі қолбасшылықтан кейін өз елімнен жиырма жылға сүргінге кету тағдырым болды; осының арқасында екі тараптың, әсіресе, қуғында болғаныма байланысты пелопоннестіктердің жанында болып, оқиғаларды егжей-тегжейлі бақылауға уақытым болды.Өзінің Афинадан сүргінге жіберілген мәртебесін пайдаланып, Фукидид Пелопоннес одағының жерлеріне еркін саяхаттап, соғысты екі жақтың да көзқарасымен қарауға мүмкіндік алды. Фукидид өзінің *"[[Тарих (Фукидид)|Пелопоннес соғысының тарихын]]"* соғыс басталған бойда жаза бастағанын мәлімдеді, себебі ол бұл соғысты ауқымы бойынша гректер арасында жүргізілген ең ірі соғыстардың бірі болады деп санады:"Афиналық Фукидид Пелопоннес пен Афина арасындағы соғыстың тарихын жазды, ол соғыс басталған сәттен бастап, бұл соғыстың ұлылығына және өзіне дейінгі кез келген соғыстан артық екеніне сеніп, оны жазуға лайық деп есептеді."Бұл Фукидид өзінің өмірі туралы жазған барлық дерек, алайда сенімді замандас дереккөздерден тағы бірнеше мәлімет алуға болады. Геродот Фукидидтің әкесінің аты Олор болғанын, ал бұл есімнің Фракия және Фракия патшалығымен байланысты екенін жазған. Фукидид отбасы арқылы Афина мемлекет қайраткері және қолбасшысы Мильтиад пен оның ұлы Кимонмен, радикал-демократтар ығыстырған ескі ақсүйектер тобының жетекшілерімен байланысы болған болуы мүмкін. Кимонның анасы жағынан атасының аты да Олор болған, бұл байланыстың ықтималдығын арттырады. Сонымен қатар, Фукидидтен бұрын өмір сүрген тағы бір Фукидидтің де Фракиямен байланысы болған, бұл олардың туыстық қарым-қатынасы бар екенін көрсетеді.

Қолда бар барлық үзінді дәлелдерді біріктіретін болсақ, оның отбасы Фракияда үлкен меншігіне ие болған сияқты, оның ішінде тіпті алтын кеніштері де бар және бұл отбасына айтарлықтай және тұрақты байлыққа мүмкіндік берді. Бай иеліктің қауіпсіздігі мен тұрақты өркендеуі жергілікті корольдермен немесе көсемдермен ресми байланыстарды талап еткен, бұл отбасының Олор атты ерекше фракиялық патша есімін иеленуін түсіндіреді. Сүргінге кеткеннен кейін, Фукидид жиі өз жерінде тұрақты мекендеп, алтын кеніштерінен түскен мол табыс арқасында өзін тарих жазу мен зерттеуге толықтай арнағаны айтылады. Шын мәнінде, ол саяси және әскери қызметтен еріксіз зейнетке шыққаннан кейін өз тарихи зерттеулерін қаржыландыруды шешкен, ауқатты және ықпалды ақсүйек болды.

### Кейінгі дереккөздер
Фукидидтің өміріне қатысты қалған деректер кейінгі және әлдеқайда сенімсіз көне дереккөздерден алынған; Марселлин оның өмірбаянын өлімінен шамамен мың жыл өткен соң жазған. Павсанийдің айтуынша, Оенобий есімді адам заң қабылдап, Фукидидке Афинаға оралуға рұқсат берген, бұл, мүмкін, қаланың берілуінен және б.з.д. 404 жылы соғыстың аяқталуынан кейін болған. Павсаний әрі қарай Фукидидтің Афинаға қайтып келе жатқан жолда өлтірілгенін және оның қабірі Мелит қақпасының жанында орналасқанын жазады. Бұл мәліметке күмәнмен қараушылар бар, себебі ол б.з.д. 397 жылға дейін, немесе одан сәл кейінірек өмір сүрді деген дәлелдер бар. Плутарх басқа бір дәстүрді сақтаған, оған сәйкес, Фукидид Скапте Гиледе өлтіріліп, оның денесі Афинаға қайтарылып, Кимонның отбасы қорымында ескерткіш қойылған. Бірақ бұл нұсқада мәселелер бар, себебі бұл жер Фукидидтің демісінен тысқары орналасқан, ал бұл дәстүр Полемонға негізделген, ол дәл осындай мемориалды тапқанын мәлімдеген. Дидим тағы бір қабірді Фракиядан атап өтеді, бұл Фукидидтің қай жерде жерленгені туралы пікірталастарды одан әрі күрделендіреді.

Фукидидтің әңгімесі б.з.д. 411 жылдың ортасында үзіледі және бұл кенеттен аяқталу дәстүрлі түрде оның кітапты жазу кезінде қайтыс болуымен түсіндіріледі, бірақ басқа түсініктемелер алға тартылды. Ол Афина обасын сипаттау кезінде ол ескі афиналықтардың «оба» (*loimos*) λοιμός әкелетін Дорий соғысын болжайтын өлеңді есіне алғандай атап өтеді. Кейін бұл мәселеге қатысты дау туындады, себебі кейбіреулер бұл болжамда "аштық" (*limos*) λιμός туралы айтылған деп мәлімдеді. Фукидид осыдан адамдардың өз естеліктерін қазіргі кездегі азаптарына бейімдейтінін қорытынды жасайды. Егер дәл осындай жағдай қайталанып, бірақ адамдар оба емес, аштықты бастан өткерсе, өлең жолдары аштық (*limos*) тұрғысынан еске алынар еді, осылайша оба *(loimos)* туралы қабылданған нақыл сөздің мағынасын өзгертер еді.

Фукидид Периклді жоғары бағалаған, оның халыққа әсерін қолдаған және одан кейінгі демагогтарға деген теріс көзқарасын ашық көрсеткен. Ол демократиялық қарапайым халықты да, Перикл енгізген радикалды демократияны да қолдамаған, бірақ жақсы көшбасшы басқарған жағдайда демократияны қабылдауға болатын жүйе деп санаған. Фукидидтің оқиғаларды баяндауы жалпы бейтараптықпен ерекшеленеді; мысалы, ол Амфипольдегі өз сәтсіздігінің теріс әсерін азайтуға тырыспайды. Алайда кейде оның сезімдері анық байқалады, мысалы, ол демократиялық көшбасшылар Клеон мен Гипербол туралы қатал пікірлер айтқан. Кейбір деректер бойынша, Клеонның Фукидидтің сүргінге жіберілуімен байланысы болған болуы мүмкін. Бұл Фукидидтің демократияға қатысты ұстанымының күрделі және кейде сыншыл болғанын көрсетеді.

Фукидидтің соғыс барысында орын алатын азаптарға терең алаңдаушылық білдіргені және осындай жағдайларда адамның табиғатына тән шектен шығушылықтарға назар аударғаны айтылады. Ол бұл көзқарасын, әсіресе, Керкирадағы азаматтық қақтығыс кезіндегі жасалған қатыгездіктерді талдауда анық көрсеткен. Оның бұл жағдайды сипаттауында "Соғыс — қатыгез ұстаз" (*πόλεμος βίαιος διδάσκαλος*) деген әйгілі сөз тіркесі кездеседі. Бұл тіркес Фукидидтің соғыстың адамдардың мінез-құлқын қалай өзгертетінін және оның адамзатқа қандай ауыр сабақ беретінін терең түсінгенін көрсетеді.

## ''"Пелопоннес соғысының тарихы"''

Фукидид Пелопоннес соғысы ерекше маңызды оқиға болғанына сенді. Осылайша, ол бұл оқиғаны жазуға соғыстың басталуымен-ақ, б.з.д. 431 жылы, кірісті. Ол өзінің мақсаты — "барша уақытқа арналған құндылық" болатын тарихты жазу екенін мәлімдеді. Дегенмен, Фукидидтің *"Тарихын"* жазу және өңдеу уақыты туралы мәселе даулы болып қала береді. Ульрих (Франц Вольфганг Ульрих, 1795–1880) XIX ғасырдың 1840-жылдарының ортасында, Фукидид пелопоннестіктер мен афиналықтар арасындағы соғысты бастапқыда тек бірінші кезеңмен, яғни Архидам соғысымен, байланыстырды деп дәлелдеген. Ол алғашқы кітаптарын Ники бейбітшілігінен кейін (б.з.д. 421 жыл) жазған, соғыс аяқталды деп ойлап, кейін жұмысын жалғастырған. Бұл пікір көптеген қолдаушылар тапқанымен, оған Классен мен Эдуард Мейер тарапынан қарсылықтар болды. Дегенмен, келіспеушіліктер соншалықты маңызды емес, өйткені Ульрихтің ізбасарлары Фукидид кейінірек өз еңбегіне толықтырулар жасағанын мойындайды, ал Классен мен оның жақтастары тарихшының кейбір бөлімдерді соғыс аяқталғанға дейін болашақ өңдеуге арналған материал ретінде дайындаған болуы мүмкін екенін мойындайды. Бұл пікірталастар Фукидидтің *"Тарихы"* қалай жазылып, уақыт өте қалай өңделгенін түсінуге қатысты әртүрлі көзқарастарды көрсетеді.

*"Пелопоннес соғысының тарихы"* соғыстың жиырма бірінші жылы (б.з.д. 411 жыл) аяқталар тұста, Афинаның Сиракуздағы жеңілісінен кейін үзіледі және соғыстың соңғы жеті жылы туралы егжей-тегжейлі баяндалмайды.

Соғыстың б.з.д. 404 жылы аяқталуынан кейін де Фукидидтің еңбегі толықтырылып отырған. Мысалы, І кітапта (1.13) соғыстың аяқталуы туралы сілтеме бар екені айтылады. Фукидид қайтыс болғаннан кейін, оның еңбегі сегіз кітапқа бөлінген, қазіргі уақытта бұл еңбек *"Пелопоннес соғысының тарихы"* деген атаумен белгілі. Бұл бөлімдер, ең алдымен, Александрия кітапханасында жұмыс істеген тарихшылар мен ғалымдар, мұрағатшылар мен кітапханашылар тарапынан жасалған болуы мүмкін.

Фукидид жалпы алғашқы шынайы тарихшылардың бірі ретінде саналады. Оның алдындағы Геродот, "Тарихтың атасы" ретінде белгілі болса, Фукидид те көргендердің айғақтарын жоғары бағалап, өзі қатысқан болуы ықтимал оқиғалар туралы жазған. Ол сондай-ақ жазбаша құжаттарды мұқият зерттеп, оқиғалардың қатысушыларымен сұхбат жүргізген. Геродоттан айырмашылығы, оның әңгімелері көбінесе тәкаппарлық құдайлардың ашуын тудырады деген идеяны үйретсе, Фукидид адам істеріне құдайлардың араласуын мойындамайды. Оның еңбегі оқиғаларды тек табиғи себеп-салдар тұрғысынан қарастырады және құдайлар араласуы сияқты түсіндірулерден аулақ.

Фукидид кейінгі эллинистік және римдік тарихшыларға кең ауқымды тарихнамалық ықпал етті, дегенмен оның стилінің көптеген кейінгі тарихшылармен салыстырғандағы нақты сипаттамасы әлі де түсініксіз болып қала береді. Ежелгі оқырмандар көбінесе Ксенофонтты Фукидидтің интеллектуалдық ізбасары ретінде қарастырып, оның еңбектерін Фукидидтің *"Тарихын"* аяқтауға жасалған әрекет деп сипаттаған. Алайда, бұл түсіндірмелерге қазіргі заманғы ғалымдар, мысалы, Диллеридің зерттеулері бойынша, күмәнмен қарауда. Диллеридің пікірінше, Ксенофонтты Фукидидтің орнына түсіндіру дұрыс емес, өйткені Фукидидтің "заманауи" тарихы (әдеби және тарихи тақырыптарға негізделген құрылым ретінде анықталған) Ксенофонттың *"[[Грек тарихы|Элленикасындағы]]"* баяндаумен қайшы келеді. Ксенофонттың еңбегінде кіріспенің немесе алғысөздің болмауы, сондай-ақ тарихты біріктіретін "жалпы идеяның" жоқтығы эллиндік тарихнамалық дәстүрден ерекшеленеді. Бұл айырмашылықтар Фукидид пен Ксенофонттың әдістері мен көзқарастарының арасында айтарлықтай алшақтық бар екенін көрсетеді.

Фукидидтің тарих жазу әдісі мен қазіргі заманғы тарихшылардың тәсілі арасындағы маңызды айырмашылықтардың бірі — оның ұзақ ресми сөздерді қосуы, олар, оның айтуынша, нақты айтылған сөздердің дәйексөзі емес, әдеби қайта құрулар болып табылады немесе, мүмкін, оның ойынша айтылуы тиіс болған нәрселер. Бұл әдісті қолданбаса, сол кездегі айтылған негізгі ойлар бізге мүлдем жетпес еді, өйткені қазіргі заманғы тарихшылардың қолында жазбаша құжаттар, мұрағаттар және жазу технологиясы сияқты көптеген дереккөздер бар. Сондықтан Фукидидтің әдісі көбінесе ауызша берілген дереккөздерді ұмытылудан сақтап қалуға қызмет етті. Бұл тарихи тұлғалардың қалай сөйлегенін біз нақты білмейміз. Фукидидтің қайта құрулары қаһармандық стильде жазылған. Оның әйгілі мысалдарының бірі — Периклдің жерлеу сөзі, онда қаза тапқандарға құрмет көрсетіледі және демократияны қорғау орын алады:*"Бүкіл жер атақты адамдардың қабірі болып табылады; олар өз елдерінде ғана бағаналар мен жазулар арқылы құрметтеліп қоймай, шет елдерде де тасқа емес, адамдардың жүрегі мен санасына қашалған естеліктер арқылы да құрметке ие." ([[s:en:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:43|2:43]])</blockquote>Бұл сөздер Фукидидтің тарихи баяндауға әдеби мән беріп, оқиғаларды эстетикалық тұрғыдан түсінуге ықпал еткенін көрсетеді.

Стиль тұрғысынан алғанда, бұл үзіндінің орналасуы оның соңынан келетін Афинадағы оба сипаттамасымен қарама-қарсы әсерді күшейтуге қызмет етеді. Оба туралы суреттеу адам өлімінің қорқынышын егжей-тегжейлі сипаттап, оқырманға оқиғаның шыншылдығын әсерлі түрде жеткізеді:<blockquote>
"Көпшілігі жерленбей қалды, құстар мен жыртқыш аңдар оларды жемеді немесе дәмін татып, өздері де қырылды [...]. Өлім аузындағы адамдардың денелері бірінің үстіне бірі үйіліп жатты, ал жартылай тірі қалғандары көшелерде теңселіп, суға деген құмарлықпен барлық субұрқақтардың айналасына жиналды. Олар паналаған қасиетті орындар да сол жерде жан тапсырған адамдардың өліктерімен толды; себебі апат барлық шектен шыққандықтан, адамдар өздерінің болашағы не болатынын білмей, дүниеге және құдайларға деген құрметсіздікке бірдей бой алдырды. Бұрын қолданылып келген барлық жерлеу рәсімдері толығымен бұзылды, ал адамдар мәйіттерді қолдан келгенше жерледі. Көпшілігі қажетті құралдардың жетіспеушілігінен және бұрынғы дос-жарандарының көпшілігі қайтыс болғандықтан, ең арсыз жерлеу тәсілдеріне жүгінді: кейде біреулер басқа біреудің өлігін көмейін деп тұрғанда, мәйітті өртей салып, отқа өздерінің жақындарын тастады; ал кейде өліктерін жанып жатқан біреудің өрт үйіндісіне лақтырып, солай кетіп қалды." ([[s:en:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:52|2:52]])</blockquote>Фукидид өз еңбегінде өнер, әдебиет немесе оқиғалар орын алған және өзі өскен әлеуметтік орта туралы талқылауларды елемейді. Ол өзін белгілі бір кезеңді емес, тек бір оқиғаны жазып алушы ретінде көрді және мағынасыз немесе негізгі тақырыпқа қатысы жоқ деп санаған нәрселерді қоспау үшін көп күш жұмсады.

== Философиялық көзқарасы және алған әсерлері ==
Пол Шори Фукидидті «моральдық сезімнен айырылған циник» деп атайды. Сонымен қатар, ол Фукидидтің адам табиғатын физикалық және әлеуметтік орта, сондай-ақ негізгі құмарлықтар анықтайды деп санағанын атап өтеді. [[Фрэнсис Макдональд Корнфорд|Фрэнсис Корнфорд]] бұл тұрғыда нәзік көзқарас ұстанған: Фукидидтің саяси көзқарасы трагедиялық этикалық көзқараспен қалыптасқан, онда:<blockquote>"Адам табиғаттан оқшауланып, оған қарсы тұрғанда, тар жолмен жүреді, оның арғы жағымен байланыспайтын және тек адам «көрегендік» (γνώμη/*gnome*) арқылы сәулеленетін немесе Үміттің жалған, адасқан жарықтарымен жарықтандырылады. Ол өзінің мінезінде өз тағдырын алып жүреді: және бұл оның мақсаттарымен бірге оның жолын қалыптастырады. Фукидидтің пікірінше, біз бұдан артық ештеңе айта алмаймыз: тек кейде, айналадағы қараңғылықтан күтпеген және түсініксіз Сәттілік соққылары келеді."</blockquote>Фукидид еңбегі оның *"Тарихының"* ойлау жүйесі мен сипатына айтарлықтай ықпал еткен [[Софистер|Софистердің]] ілімдерінен әсер алғанын көрсетеді. Мұны дәлелдейтін мүмкін белгілердің бірі — әділеттілік пен моральға қатысты оның скептикалық идеялары. Сонымен қатар, оның *"Тарихында"* табиғат туралы көзқарастары фактілік, эмпирикалық және адам бейнесінен тыс сипатқа негізделген, бұл оның кем дегенде [[Анаксагор]] мен [[Демокрит]] сияқты философтардың көзқарастарынан хабардар болғанын көрсетеді. Сондай-ақ, Фукидидтің Гиппократтың медициналық жазбалар корпусының кейбір бөліктерімен таныс екеніне де дәлелдер бар.

Фукидид, әсіресе, адамның ақыл-ойы мен пайымдауы, тағдыр мен қажеттілік, сондай-ақ тарихтың болжауға тым қисынсыз және есепке келмейтін деген идеясына ерекше қызығушылық танытты.

== Геродотпен салыстыру ==
Фукидид пен оның тікелей алдындағы [[Геродот]] Батыс тарихнамасына айтарлықтай ықпал етті. Фукидид Геродотты атымен атамайды, бірақ оның әйгілі кіріспе мәлімдемесі оған сілтеме ретінде саналады:<blockquote>"Бұл тарихты тыңдаған кезде, онда ешқандай аңыздар енгізілмегендіктен, ол бәлкім ұнамауы мүмкін. Бірақ адамзаттың табиғатына сәйкес қайта орын алуы мүмкін немесе кем дегенде ұқсас оқиғалар туралы шындықты іздеген адам үшін бұл еңбекте жеткілікті пайда табылады. Бұл еңбек жүлде үшін оқылу үшін емес, мәңгілікке қалатын мұра ретінде жазылған." ([[s:en:History of the Peloponnesian War/Book 1#1:22|1:22]])</blockquote>Геродот өзінің *"Тарихында"* [[Грек-парсы соғыстары|парсы соғыстарының]] оқиғаларын ғана емес, сонымен бірге географиялық және этнографиялық мәліметтерді, сондай-ақ өзінің кең саяхаттары барысында естіген аңыздарды да жазып қалдырған. Әдетте, ол естігендеріне қатысты нақты шешім шығармайды. Қайшылықты немесе ықтимал емес оқиғалар жағдайында, ол екі жақты да ұсынады, өз пікірін айтады және оқырмандарды өз шешімдерін шығаруға шақырады. Әрине, қазіргі заманғы тарихшылар, әдетте, өз жеке пікірлерін енгізбейді, бұл тарихшы баяндаған оқиғалар мен адамдарға қатысты шешім қабылдаудың бір түрі болып табылады. Геродоттың еңбегі фестивальдерде, мысалы, [[Олимпия|Олимпияда]] өткізілетін ойындарда оқылып, ол жерде жүлделер берілген деген мәлімет бар.

Геродот тарихты моральдық сабақтардың қайнар көзі ретінде қарастырады, онда қақтығыстар мен соғыстар әділетсіздіктің бастапқы әрекеттерінен туындаған, кек қайтару циклдары арқылы жалғасатын бақытсыздықтар ретінде сипатталады. Керісінше, Фукидид қазіргі саяси және әскери оқиғалардың айқын, тікелей куәгерлерден алынған нақты баяндамаларымен шектелетінін мәлімдейді, дегенмен Геродоттан айырмашылығы, ол өз дереккөздерін ашпайды. Фукидид өмірді тек *саяси* өмір, ал тарихты *саяси* тарих тұрғысынан қарастырады. Саяси оқиғаларды талдауында әдеттегі моральдық пайымдаулар ешқандай рөл атқармайды, ал [[География|географиялық]] және [[Этнография|этнографиялық]] аспектілер мүлдем жоқ немесе екінші дәрежелі маңызға ие. Кейінгі грек тарихшылары — мысалы, [[Ктесий]], [[Сициялық Диодор|Диодор]], [[Страбон]], [[Полибий]] және [[Плутарх]] — Фукидидтің жазбаларын шынайы тарихтың үлгісі ретінде қарастырды. [[Лукиан]] Фукидидті грек тарихшыларына олардың «*не болғанын айту*» (ὡς ἐπράχθη) талап ететін *заңын* бергенін айтады. Б.з.д. IV ғасырдағы грек тарихшылары тарихтың саяси екенін және заманауи оқиғалар тарихшының тиісті саласы екенін қабылдады. [[Цицерон]] Геродотты «тарихтың атасы» деп атайды; дегенмен, грек жазушысы Плутарх өзінің *"Моралия"* (Этика) еңбегінде Геродотты кемсітеді, оны гректердің беделіне нұқсан келтіре отырып, "*филоварвар*", яғни "варварларды сүйетін" деп атайды. Алайда, Фукидидтен айырмашылығы, бұл авторлардың барлығы тарихты моральдық сабақтардың көзі ретінде қарастыра отырып, өз еңбектеріне, әдетте, Фукидидтің бейтарап оқиғаларды баяндайтын көзқарастарынан айырмашылығы, жеке көзқарастарын енгізді.

Грек тілін оқу қабілетін жоғалтудың салдарынан, Фукидид пен Геродот [[Ортағасыр|Орта ғасырларда]] Батыс Еуропада негізінен ұмытылған болатын, дегенмен олардың ықпалы [[Шығыс Рим империясы|Византия]] әлемінде жалғасын тапты. Еуропада Геродот тек XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында этнограф ретінде танылып, жоғары бағалана бастады, бұл ішінара [[Америка|Американы]] ашу нәтижесінде болды, онда оның айтқанынан да таңғаларлық әдет-ғұрыптар мен жануарлар кездесті. Сонымен қатар, [[Реформация]] кезінде *"Тарих"* еңбегіндегі Таяу Шығыс елдері туралы ақпарат [[Исаак Ньютон]] қолдаған [[Библия|библиялық]] хронологияны құруға негіз болды.

Фукидидтің алғашқы еуропалық аудармасы (латын тіліне) гуманист [[Лоренцо Валла]] тарапынан 1448–1452 жылдар аралығында жасалды, ал алғашқы грек басылымын [[Альд Мануций]] 1502 жылы шығарды. [[Ренессанс]] кезеңінде, алайда, Фукидид Батыс Еуропа тарихшылары арасында саяси философ ретінде өзінен кейінгі [[Полибий|Полибийге]] қарағанда аз қызығушылық тудырды, дегенмен [[Поджо Браччолини]] оған әсер еткенін айтқан. [[Никколо Макиавелли|Никколо Макиавеллидің]] «*Тақсыр*» (1513) шығармасында Фукидидтің ықпалы туралы көп дәлелдер жоқ, бұл еңбекте жаңа князьдің басты мақсаты "өз мемлекетінің жағдайын сақтау" [яғни, өз билігін сақтау] деп айтылып, ол үшін көбінесе сенім, адамгершілік және дінге қарсы әрекет етуге мәжбүр болатыны баяндалған. Кейінгі тарихшылар, мысалы, [[Джон Багнелл Бьюри|Дж. Б. Бьюри]], олардың арасында ұқсастықтарды атап өтті:<blockquote>"Егер Фукидид тарихтың орнына Афина империясына ерекше назар аудара отырып, саясат туралы аналитикалық трактат жазса, ол, мүмкін, Макиавеллиді алдын ала басып озар еді ... [өйткені] Фукидидтің тарихты талдау тәсілінің бүкіл астары Макиавеллидің негізгі постулаты — [[Ұлттық мүдде|мемлекеттің мүддесі]] үстемдігімен үйлеседі. Мемлекетті сақтау үшін, флоренциялық ойшыл айтқандай, 'мемлекет қайраткері көбінесе сенім, адамгершілік және дінге қарсы әрекет етуге мәжбүр'. ... Бірақ ... аңыздағы емес, шынайы Макиавелли Италияны итальяндар үшін және шетелдіктерден азат етілген Италияны идеал ретінде қабылдады: және осы идеал үшін ол өзінің саяси ғылымын қолдануды қалады. Фукидидтің саяси мақсаты болған жоқ: ол тек тарихшы болды. Бірақ екеуінің әдісінің маңызды бөлігі дәстүрлі сезімдер мен моральды алып тастау болды."</blockquote>XVII ғасырда [[Англия|ағылшын]] саяси философы [[Томас Гоббс]], өзінің *"Левиафан"* еңбегінде абсолютті монархияны жақтаған, Фукидидті жоғары бағалаған және 1628 жылы оның еңбектерін грек тілінен тікелей ағылшын тіліне аударған алғашқы тұлға болды. Фукидид, Гоббс және Макиавелли батыс [[Саяси реализм|саяси реализмінің]] негізін қалаушылар болып саналады. Бұл теория бойынша, мемлекеттің саясаты ең алдымен немесе тек әскери және экономикалық [[Билік (халықаралық қатынастар)|қуатты]] сақтау қажеттілігіне шоғырлануы керек, ал идеалдар мен этика екінші орынға шығады.

XIX ғасырдағы [[Позитивизм|позитивист]] тарихшылар Фукидидтің байсалдылығын, ғылыми объективтілігін және дәлелдерді жетілдіріп қолдануын жоғары бағалады. Мұндай көзқарас неміс философтары [[Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг|Фридрих Шеллинг]], [[Шлегель Фридрих|Фридрих Шлегель]] және [[Фридрих Ницше]] арасында кең таралған табыну нысанына айналды. Ницше Фукидид туралы: "Адамның бейнесін жасаушы Фукидидте әлемді ең бейтарап танудың мәдениеті өзінің соңғы даңқты гүлін тапты," – деп айтқан. XVIII ғасырдың соңындағы швейцариялық тарихшы [[Иоганн фон Мюллер|Иоганнес фон Мюллер]] Фукидидті "ең ұлы және асыл адамдардың сүйікті авторы, адам өмірінің даналығын үйрететін ең жақсы ұстаздардың бірі" деп сипаттаған. [[Эдуард Мейер]], [[Томас Бабингтон Маколей]] және дереккөздерге негізделген заманауи тарих жазуын бастаған [[Леопольд фон Ранке]] үшін Фукидид қайтадан үлгілі тарихшы ретінде танылған.<blockquote>Қолбасшылар мен мемлекет қайраткерлері Фукидидті жақсы көрді: оның сипаттаған әлемі олардың әлемі болатын, бұл – биліктің күш-делдалдар клубы еді. Тіпті бүгінгі күнде Фукидид әскери академияларда, неоконсервативтік ойлау орталықтарында және [[Генри Киссинджер]] сияқты тұлғалардың еңбектерінде басшылық рух ретінде көрініс табуы кездейсоқтық емес; ал Геродотты қиялшыл роман жазушылар ([[Майкл Ондатже|Майкл Ондатженің]] *"Ағылшын науқасы"* романы және оның негізінде түсірілген фильм *"Тарихтар"* сатылымын болжауға келмейтін деңгейге көтерді) және *темір перделі* [[Польша|Польшадағы]] [[Рышард Капущинский]] сияқты қиялшыл шетелдік тілшілер рухани азық ретінде таңдады.</blockquote>Дегенмен, бұл тарихшылар Геродотты да жоғары бағалады, өйткені әлеуметтік және этнографиялық тарих саяси тарихты толықтыратын бағыт ретінде барған сайын мойындала бастады. XX ғасырда бұл үрдіс [[Хейзинг Иоганн|Иоганн Хейзинг]], [[Марк Блок]] және [[Фернан Бродель]] сияқты ғалымдардың еңбектеріне түрткі болды. Олар ұзақ мерзімді мәдени және экономикалық даму мен күнделікті өмір үлгілерін зерттеуді бастағандар ретінде танылды. Осы бағытты көрсететін *Анналдар мектебі* Геродоттың дәстүрін жалғастырушы ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, Фукидидтің ықпалы [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи қабақ соғыс]] кезінде [[халықаралық қатынастар]] саласында [[Ганс Моргентау]], [[Лео Штраус]] және Эдвард Каррдың еңбектері арқылы барған сайын маңызды бола түсті.

Фукидид және Геродот дәстүрлері арасындағы шиеленіс тарихи зерттеулерден де тысқары таралған. Американдық неоконсерватизмнің негізін қалаушы ретінде өзін сипаттаған [[Ирвинг Кристол]] Фукидидті "сыртқы істер бойынша неоконсерваторлардың сүйікті мәтіні" деп атаған; және Фукидидтің еңбектері [[Род-Айленд]] штатындағы [[Әскери-теңіз колледжі|Әскери-теңіз колледжінде]] (АҚШ) міндетті оқу материалы болып табылады. Екінші жағынан, [[Дэниел Мендельсон]] Геродоттың жақында шыққан басылымын шолуда, қырғи қабақ соғыс кезіндегі жоғары оқу орнында оқыған уақытында Фукидидке деген құрметті мойындау өзін-өзі таныстырудың бір түрі ретінде қызмет еткенін айтады:<blockquote>Фукидидтің *"Тарихына"* таңданыс білдіру, оның саяси, риторикалық және идеологиялық екіжүзділікке деген терең цинизммен, сондай-ақ оңай танылатын кейіпкерлерімен — либералды, бірақ империалистік демократия мен авторитарлық олигархия, империяның алыстағы шеттерінде [[Прокси-соғыс|прокси]] арқылы [[Тоздыру соғысы|тоздыру соғысын]] жүргізіп жатқан — ғаламдық [[Шынайы саясат|Шынайы саясаттың]] тәжірибелі білгірі ретінде өзіңізді көрсету болып саналды.</blockquote>Тағы бір қазіргі заманғы тарихшының пікірінше, "сындарлы тарих Фукидидтен басталды" деген рас болса да, Геродоттың өткенді қазіргі уақыттың осындай болуына себеп ретінде қарастыруы және оқиғалардың себеп-салдарын [[Тюхе]] мен Құдайлардың ықпалынан тыс іздеуі әлдеқайда үлкен қадам болған деп айтуға да болады.

== Сындарлы түсіндірме ==
Ғалымдар дәстүрлі түрде Фукидидті демократияларға көшбасшылық қажет екенін, бірақ бұл көшбасшылық демократия үшін қауіпті болуы мүмкін деген сабақ береді деп түсінді. [[Лео Штраус]] (*"Қала және адам"* еңбегінде) бұл мәселені афиналық демократияның табиғатынан табады, ол туралы Фукидидтің екі жақты пікірде болғанын айтады. Штраустың айтуынша, Фукидидтің "даналығы" Перикл дәуіріндегі демократияның арқасында мүмкін болды, өйткені ол жеке батылдықты, кәсіпкерлікті және сұрақ қою рухын азат етті; бірақ бұл азаттық шексіз саяси амбициялардың өсуіне мүмкіндік беріп, империализмге, сайып келгенде, азаматтық қақтығыстарға әкелді.

Канадалық тарихшы [[Чарльз Норрис Кокрейн|Чарльз Норрис Кокрейннің]] (1889–1945) пікірінше, Фукидидтің бақыланатын құбылыстарға мұқият назар аударуы, себеп пен салдарға басымдық беруі және басқа факторларды қатаң түрде алып тастауы ХХ ғасырдағы ғылыми [[Позитивизм|позитивизмді]] болжайды. Дәрігердің ұлы Кокрейн Фукидидтің жалпы алғанда (және әсіресе [[Афина|Афинадағы]] оба туралы сипаттамасында) [[Кос|Костан]] шыққан [[Гиппократ]] сияқты ерте медициналық жазушылардың әдістері мен ойлауына ықпал еткен болуы мүмкін деп болжаған.

[[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін [[Антикалық дәуір|Антика]] зерттеушісі [[Жаклин де Ромийи]] Афина [[Империализм|империализмінің]] мәселесі Фукидидтің негізгі назарындағы тақырыптардың бірі екенін атап өтті және оның тарихын гректердің халықаралық саясат туралы ой-пікірлері контекстінде қарастырды. Оның зерттеу еңбегі жарық көргеннен кейін, басқа ғалымдар Фукидидтің [[Шынайы саясат|Шынайы саясатқа]] деген көзқарасын әрі қарай талдай бастады.

Басқа ғалымдар *"Тарихтың"* әдеби қасиеттерін [[Гомер]] мен [[Гесиод|Гесиодтың]] баяндау дәстүрінде көретінін және [[Платон]] мен [[Аристотель]] еңбектерінде көтерілген әділеттілік пен азап шегу ұғымдарымен байланы бар екенін, сондай-ақ бұл мәселелер [[Эсхил]] мен [[Софокл]] еңбектерінде сұрақ ретінде қойылғанын айтады. [[Ричард Нед Лебоу]] Фукидидті "*соңғы трагик*" деп атап, былай дейді: "*Фукидид өз тарихын құруда эпикалық поэзия мен трагедияны кеңінен қолданған, сондықтан оның еңбегі де баяндау түрінде құрастырылуы таңқаларлық емес*". Бұл көзқараста афиналықтардың (және шын мәнінде барлық да барлық қатысушылардың) соқыр және шектен тыс мінез-құлқы - адам табиғатына тән болса да - олардың құлдырауына әкеледі. Сондықтан оның «Тарихы» басшыларға олардың іс-әрекеттерін шежірешін мақтау емес, тарихшының объективтілігімен тексеретінін ескертіп, сақтық танытуға ескерту бола алады.

Тарихшы [[Джон Багнелл Бьюри|Дж. Б. Бьюри]] Фукидидтің еңбегі туралы "*оның еңбегі тарихты бүгінгі күнгі деңгейіне жеткізу жолында бір адамның жасаған ең ұзақ және ең шешуші қадамы болып табылады*" деп жазады.

Тарихшы [[Хамфри Дейви Финдли Китто|Х.Д.Киттоның]] пікірінше, Фукидид [[Пелопоннес соғысы]] туралы жазу себебі, ол ежелгі дәуірдегі ең маңызды соғысы емес, ең көп азап әкелген соғыс болғандықтан. Фукидидтің кітабының бірнеше үзінділері "*Сапфоның өзінен де асып түсетін сезім тереңдігімен*" жазылған.

[[Карл Поппер]] өзінің *"Ашық қоғам және оның жаулары"* атты кітабында Фукидидті "*бәлкім, өмір сүрген ең ұлы тарихшы*" деп жазады. Поппердің айтуынша, Фукидидтің еңбегі "*түсіндіруді, көзқарасты білдіреді; және бұл тұрғыда біз онымен келіспеуіміз мүмкін*". Афина демократиясы мен Спартаның "*тоқыраған олигархиялық тайпашылдығы*" арасындағы соғыста біз Фукидидтің "*еріксіз қиянатын*" ұмытпауымыз керек және оның "*жүрегі туған қаласы Афинамен бірге болмағанын''" есте ұстауымыз қажет.Ол соғыс барысында жаумен астыртын әрекет еткен афиналық олигархиялық клубтардың шеткі қанатына тиесілі болмағандай көрінгенімен, ол сөзсіз олигархиялық партияның мүшесі болды және оны қуғынға жіберген Афина халқының, демостың, сондай-ақ оның империалистік саясатының жақтасы болмаған.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Ежелгі грек тарихшылары