open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бажсыз сауда дүкенінің кедендік режимі

**Бажсыз сауда дүкенінің кедендік режимі** - 
тауарлардың кейін Қазақстан Республикасының кедендік аумағынан әкетілуі жағдайында, тауарлардың қауіпсіздігі жөніндегі талаптарды қоспағанда, тауарлар жеке тұлғаларға кедендік баждар, салықтар алынбай
және тарифтік емес реттеу шаралары
қолданылмай сатылатын кедендік режим.
Қазақстан Республикасының кедендік аумағынан тысқары жерлерге
кететін жеке тұлғаларға тауарларды бажсыз сауда дүкенінде сату фискалдық, жады бар бақылау-касса машиналарын міндетті түрде қолдану арқылы жүзеге асырылады.
Бажсыз сауда дүкенінде сатылатын
тауарлардың кеден органымен келісілген арнайы танбасы болуы және сату үшін алдын ала оралуы тиіс. Бажсыз сауда дүкенінде тауарларды сату 
Қазақстан Республикасының кедендік аумағында Қазақстан Республикасының кедендік шекарасы арқылы өткізу пункттерінде кедендік бақылаумен 
жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ортология

**Ортология** (*Orthologia* -  тікелей, тік, типтік, тәндік) - Жекеленген ағзалардағы біртекті, жалпы патологиялық (диетрофиялық) құбылыстардың өзіндік ерекшелігін (тәндік) қасиетін түсіндіретін ұғым. Мысалы: негізгі механизмдер (сіңірілу, ажырау) бір-біріне жиі ұласатын құрамдық қызметтік ерекшеліктеріне байланысты бірінің басымдылығымен көрінеді. Бүйректе инфильтрация (сіңірілу), жүректе декомпозиция (ажырау). 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Мегаспорангий

**Мегаспорангий** (мега және спорангий сөздерінен) - макроспорангий, мегаспоралар дамитын түрлі споралы жоғары өсімдіктердің көп жасушалы ағзасы. Тұқымсыз түрлі споралы өсімдіктерде, (селагинеллалар жартықұлақша, марсилеи, сельвинии және т.б.). Мегаспорангий спорангияларға тән құрылымы бар және қабырғадан және спорогенді талшықтан тұрады, олардың жасушаларында мегаспороциттер дамиды, (мегаспоралардың аналық жасушалары). Тұқымды өсімдіктерде мегаспорангияға орталық тұқым бүрі, нуцеллус сәйкес келеді, олар үнемі ерекше қорғаныс бүркемесі интегументпен қоршалған.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жылжымалылық

**Жылжымалылық** - ұдайы жүктеменің немесе механикалық кернеудің әсерінен болатын қатты заттың үздіксіз баяу пластикалық деформациясы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Аквакешен

**Аквакешен** (Аквокомплекс,  — су, complexus — байланыс, үйлестіру) — құрлықта ландшафты бөлген тәрізді мұхитты бөліктерге бөлудің табиғи өлшем бірлігі. Мұхит ортасы үш өлшемді үлескіге бөлінеді: өзіне тән ерекше сипаттағы су, газ құрамы, су түбінің бедері және биоталар. Әдетте, аквакешен жағалау алабынан белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мегаспорофиллдер

**Мегаспорофиллдер** (мегаспора және грекше phyllon - жапырақ) - мегаспорангиялары бар, түрі өзгертілген жапырақтар; қылқан жапырақтыларда мегаспорофилдер болып тұқымдық қабықшалар,жабықтұқымдыларда, ұрық жапырақшалары.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Қимаддин Сыздықов

**Қимаддин Сыздықов** 
(15.12. 1915 жылы туған, Ақмола облысы,
Опан ауданы) - еңбек ардагері. 1937
ж. Орал педагогикалық институтын бітірген
алғашқы түлектердің бірі. 1941-1945 ж. Орал облылы комсомол комитетінің 1-ші хатшысы. 1952 жылға
дейін Тайпақ, Тасқала, Жымпиты ауданында басшылық қызметтер атқарған. Кейін Ақмола облысында басшылық қызметтерде
болды. Қазір Астана қаласында тұрады. Ленин және 2 Еңбек Қызыл Ту, 2-ші дәр. Отан соғысы
ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. 1994 ж.
Ақмоладан «Сілеті өзені» атты
естелік кітабы жарық көрді

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сулардың генетикалың тектүрлері

**Сулардың генетикалың тектүрлері**. Тегі жағынан бір-бірімен ұқсас суларды біріктіретін жерасты суларының тектүрлері: кең таралған экзотекті сулар (жоғарыдан төмен ңарай бағытталған), бұлар түзілімтекті және сіңбетекті болып екіге бөлінеді. Метаморфотекті және магмотекті суларға жіктелетін нашар таралған экзотекті
сулар (төменнен жоғары қарай бағытталған).

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Генетикалың тектүр

**Генетикалық тектүр.** Қалыптасу жағдайының ортақтығымен сипатталатын геологиялық түзілімдер жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қарашірінді

thumb
thumb
**Қарашірінді** (Гумус;  - жер, топырақ) — өсімдіктекті және жануартекті қалдықтардың биохимиялық ыдырауы нәтижесінде түзілетін, топырақтың жоғары қабатында жиналатын топырақтың қарақоңыр түсті органикалық заттегі. Топырақ құнарлылығы осыған байланысты. Қарашірінді органикалық қосылыстардың екі тобынан тұрады. Бірінші топ өсімдіктекті және жануартекті қалдықтарда (топырақтағы органикалық заттектің барлық массасының 10—15%-ы) болатын қосылыстар: белокгар, көмірсулар, майлар, шайырлар, лигнин және т.б. Екінші топ қарашіріндінің негізгі қорын құрайды. Органикалық қалдықтар (гумин, гумин қышқылдары, фульвоқышқылдар және т.б.) синтезделген кезде түзілетін қарашірікті заттектерден тұрады. Топырақтың белдемдік типіндегі қарашірінді мөлшері физикалық-географиялык жағдайлармен тығыз байланысты. Қарашірінді мөлшері (тайгадағы) күлгін топырақтан (4—5%) даладағы қара топыраққа (10—15%) қарай артып, шөлдегі сұр топырақта 1—2%-ға дейін төмендейді. Жер шарының әр түрлі биоклиматтық өңірлерінің топырағы Қарашірінді қоры бойынша айтарлықтай ерекшеленеді; топырақтың 1 м-лік қабатындағы т/га есебімен алғанда бұл көрсеткіштер мынадай: тундрадағы топырақтағы Қарашірінді — 73, күлгіндеу топырақта — 99, орманның сұр топырағында — 215, орманның құба топырағында — 263, қара топырақта — 500, қоңыр топырақта — 160, сұр-құба сұр топырақта — 40, қызыл және сары топырақта — 282, қошқыл топырақта — 253, ферралитті, тропиктік қара топырақта — 300 т/га. Қарашіріндінің жиналуының ең үлкен мөлшері қара топырақта орташа 500 т/га, ең аз мелшері сұр топырақта — 40 т/га болады. М.М.Кононовтың есептеулері бойынша дүние жүзіндегі топырақтағы Қарашіріндінің жалпы қоры (1 метрлік қабатта) 2561 • 10® т (немесе 2561 млрд т) құрайды. Алайда топырақты өңдеу процесінде Қарашіріндінің мөлшері кемиді. Сондықтан оның орнын толтыру үшін өңделетін жерге минерал жоне органикалық тыңайтқыштар сіңіріледі.
## Дереккөздер


Гумус

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Рүстенов Амангелді

**Рүстенов Амангелді** — қазақ ғалым, ауыл шаруашылық ғылыми докторы,  профессор, Орал педагокикалық институтының ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры болды.

## Өмірбаяны
Ресейдегі Великолукск ауыл шаруашылық институтында (1969), Ленинград облысы Пушкин қаласында аспирантурада оқиды. Кейін Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтының мал азығы өндірісінің технологиясы кафедрасының доценті, деканы, докторы диссертациясының тақырыбы:

«Ірі қара малдың дамуының тиімділігін арттыру» (1990). 

Экологиялық - жүйелік анализ, топырақ жамылғысы мен өсімдіктерді қартаға түсіру тобына жетекшілік етті. Жайық өзені бассейнін қорғау үшін құрылған мемлекетаралық комиссияның мүшесі болды.

60-тан астам ғылыми жұмысы, 4 авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мекседема

**Мекседема** (*Мухоеdеmа* - кілегейлі ісік, шырышты ісік) - тканьдердің кілегейленіп ісінуі. Тура мағынасына қарағанда микседема мезенхималық кілегейлі дистрофияның (тканьдерді кілегейлі ісінуінің) бір варианты (ең жиі кездесетін варианты). Процестің үдей түсуі колликвационды некрозға әкеліп соқтырады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ұңғыманың тұмшалану дәрежесі

**Ұңғыманың тұмшалану дәрежесі**. Ұңғыманы шегендеу тізбегінің көмегімен цементтегеннен кейінгі оның беріктік дәрежесі. Бұл дәреже төмендегі талаптарды қанағаттандыруы тиіс: тізбектегі цементтік стаканды бұрғылап болып, оны қатты сыңғыштағаннан кейін жарты сағат уаңыт өткенде, оқпандағы қысым 0,5 Мпа-дан артыққа төмендемеуі тиіс, ал сұйық деңгейі есептеу мөлшеріне дейін төмендегеннен соң, 8 сағаттан кейін ол деңгей 1 метрден астам көтерілмеуі тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Балықты Cарқыл бөгені

‎‎
**Балықты Cарқыл бөгені** — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы Жалпақтал ауылы жеріндегі Қараөзен мен Сарыөзен аралығында орналасқан. Су айдыны Балықты Сарқыл көлі мен Қараөзен ағынына байланысты. 

## Гидрологиялық сипаты
Аумағы — 30,0 км², ұзындығы 10,8 км, ені 5,3 км, ең терең жері 5,4 м, орташа терендігі 3,2 м. 6,0 мың га жерді көлдетіп суарады. Бөген жағасында қамыс өседі.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы гидрографиясы
Онкоцитома

**Онкоцитома** (*Оnсосуtоmа* - клетка ісігі) —  Сілекей безінің бөлу өзекшелері клеткаларынан тұратын ісік, сиалоаденоманың варианты. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ішкі жартылай өс

**Ішкі жартылай өс** - айналыс сәтін дифференциалдан көліктік құралдың басқарушы доңғалағының «идейалы» топсасына беретін жартылай ось.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Анна Иоановнаның жарлықтары мен грамоталары

**Анна Иоанновнаның жарлықтары мен грамоталары** - Ресей патшайымы Анна Иоанновнаның (1730-40) қазақ елін отарлау мақсатында қол қойған ресми құжаттары. Ол Қазақстан жерінің (Кіші жүздің Ресейге қосылуы) Ресей қол астына өтуі жөніндегі грамотаға қол қойып, «Қазақ ханы мен оның әскерлері Ресей императорына бағынышты, егер император қызмет етуге жарлық етсе, сөзсіз орындалуы қажет ... Ресейдің қол астындағы халықтарға қарсы шьнып, жауласуға тыйым салынады, олармен даусыз, бейбіт күн кешу керек. Астраханнан не басқа жерлерден келе жатқан қазақ жерінен өтетін барлық сауда керуеніне жағдай жасап, қауіп-қатерден қорғауға міндетті...» деп шарт қойды. 1731 ж. Санкт-Петербургте Кіші жүз елшілігінің қатысуымен келісімшартқа қол қойылды. Қазақстан өлкесі Ресейге қосылғаннан кейін, патша әкімшілігі қазақтарды ашық қанай бастады. 1735 ж. патшайым жаңа қамалдар мен казак-орыс қалашықтарын салу жөнінде жарлық шығарды. Ор өзенінің Жайыққа құятын тұсына қала салуға жанталасты. Ондағы ойлары «болашақта бұлтақсыз тыңдап, адал қызмет ету үшін қазақ халқын ноқталау қажет» екенін кейіннен шет елдер ісі коллегиясының аудармашысы А.И. Тевкелев атап көрсеткен. Сейтіп Орынбор қаласы пайда болды. 1736 ж. Жайық казак-орыстарынын Орынборға және басқа қамалдарға көшуі туралы бірнеше жарлықшықты. 1736 ж.тамызда Анна Иоанновна «Жайық казак-орыстарының Башқортостанға жорық жасауы жөнінде грамота» жіберді. Онда: «...башқұрттарды басу үшін 2000 Жайық казак-орыстарын жіберу керегі жөнінде бұйрық берілген. Башқұрт көтерілісін басуға қатысқан Жайық, казак-орыстарына ақшалай сыйлық беру және башқұрттан түскен пайданы өздеріне қалдыра алатыны...» жөнінде айтылған.
## Пайдаланған әдебиттер
Ослер түйіндері

**Ослер түйіндері** (W. Оslеr) - Тері мен тері асты шелде болатын қызғылт түсті, ауыратын түйіндер. Себебі бактериялық эндокардит ұсақ тамырлардың зақымдануынан туындайтын қабыну инфильтраты. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тербелмелі жартылай өс

**Тербелмелі жартылай өс** - келіктік құрал аспасы деформацияланған кезде бұрыштық орналасуы ауысатын топсалы белдік жартылай осі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Геогидродинамикалық жүйе

**Геогидродинамикалық жүйе.** Өзінің қозғалыстарын туындату жағдайларының ортақтығымен (ұқсастығымен) сипатталатын жерасты суларының жүйесі (сулы қойнауқат, беткей немесе кешен).

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Сыртқы жартылай өс

**Сыртқы жартылай өс** - айналыс сәтін қарданды топсадан көлік құралының басқарушы доңғалағының күпшегіне беретін жартылай ось.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Азаматтық xaл актілерін тіркеу бөлімі

**Азаматтық xaл актілерін тіркеу бөлімі** — жергілікті азаматтардың туу, өлу, некеге отыру, некені бұзу, бала асырап алу, өз есімін, әкесінің атын не ныспысын өзгерту деректерін тіркеп отыратын мекеме. Кеңес өкіметі орнағанға дейін ел аумағында мұндай актілерді тіркеп, есепке алумен діни мекемелер (мешіт, шіркеу) айналысты. 1921 жылы РКФСР Халком Кеңесінің декретіне сәйкес Азаматтық xaл актілерін тіркеу бөлімі құрылды. Ол 1935-59 жылы облыстық НКВД басқармасына қарасты құрылым болды. 1959-72 жылы Азаматтық xaл актілерін тіркеу бөлімдері атқарушы билік органдарының, кейін жергілікті әділет бөлімдерінің қарамағына берілді. 1994 жылы ҚР Президентінің жарлығымен Азаматтық xaл актілерін тіркеу бөлімдері атқарушы билік құрамынан алынып, жергілікті әділет басқармасының қарамағына берілді.

Қазақстанда ҚР «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» жаңа Кодексі қолданысқа енгізілгеннен кейін 2012 жылдың қаңтарынан бастап АХАЖ (азаматтық хал актілерін жазу) бөлімдері АХАТ - азаматтық хал актілерін тіркеу бөлімі деп аталады.

2015 жылдан бастап азаматтық хал актілерін тіркеу қызметі жергілікті атқарушы органдарға берілді. Бұрын бұл қызметті әділет органдары жүзеге асырған.

2023 жылы 1 шілдеден бастап Азаматтық хал актілерін тіркеу қызметі (АХАТ) жергілікті атқарушы органдардан «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясына берілді.

## Дереккөздер


Санат:Мемлекеттік аппарат
Санат:Отбасылық құқық
Алексей Арсеньевич Антоненко

**Алексей Арсеньевич Антоненко** (27.6.1930, Украина, Днепропетровск облысы) — ғалым, техникалық ғылымдар кандидаты (1970), профессор (1991). Саратов ауыл шаруашылығығын механикаландыру және электрлендіру институтын бітірген (1963). Ростов, Саратов облыстарында механик, электр станциясының директоры болған. 1965 жылдан Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтында доцент, кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері астық дақылдарын жинаудың технологиясын жетілдіруге және техника құралдарын жасауға арналған. 2 монография, 2 авторлық куелігі бар. 
## Пайдаланған әдебиттер


Санат:Ғалымдар
Мезосапробтар

**Мезосапробтар** - аздап ганиқалық заттармен ластанған суда тіршілік ететін ағзалар. Ондай суларда еркін оттегі - ақуыз заттардың ыдырау бөлшектері, нитрит пен нитраттан басқаларын аздап ашыған азоттық қосындылар, (аммиак, амидо және амино қышқылдары) бар. Мезосапробтардың 2 түрі кездеседі. D-M және Р-М. Біріншілері оттегі жетіспеу жағдайында еркін дами алады. Олар: бояусыз талшықтылар, (Bodo туысы), талшықты инфузориялар, аз тікенекті құрттар, жасыл жіпше балдырлар. Р-М, оттегіне бай барлық су қоймаларында кездеседі. Олар: губкалар, ұлулар, балықтар, бақалар, гүлді су өсімдіктері және диатомдық балдырлар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Дарақ (организм)

**Дарақ** (Особь) — қ. Жеке ағза, Индивидуум.
## Дарақ санын реттеу
Дарақ санын реттеу (Регулирование численности особей) — шаруашылыққа қажетті жануарлар дүниесін популяция құрылымында адам (қоғам) үшін үйлесімді жағдайда ұстау — пайдалыcын көбейтіп, зияндысын қажетті жерлерде азайтып, үйлестіріп отыру.
## Дарақтар саны
Дарақтар саны (Численность особей) — шекаралары анықталған белгілі бір аумақтағы организмдер саны. Мысалы, бір әкімшіліктегі аудан, облыс, мемлекеттегі қой, жылқы, т.б. саны.
## Дарақтың жетілуі
Дарақтың жетілуі (Зрелость особей) — морфологиялық, психофизиологиялық сипат жағынан жетіліп, орі карай көбеюіне қабілеті бар дарақ.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Биология
Бассолб

**«Бассолб»** - ас тұзын өндіретін кәсіпорын. Бөкей ордасы ауданы мен Ресейдің Астрахан облысы шекарасында орналасқан. Тұз Басқұншақ көлінде (аумағы 106 км) өндіріледі. Бұл жерден тұз алынғаны жөніндегі алғашқы деректер 7 ғ-дан (хазар, қыпшақ, т.б. көшпелі тайпалар дәуірі) басталады. 1556 ж. Астрахан хандығы жаулап алынғаннан кейін мұнда орыстар келе бастады. 1889 ж. Басқұншақ көлі маңындағы тұз кәсіпшіліктерінде жұмыс істейтін бөкейлік қазақтар саны 5 мыңнан асқан. Тұз өндірушілер ауыр қол жұмысымен қиын жағдайда жұмыс істеген. Жұмысқа аса төзімді түйелер қолданылды. Бүгінгі таңда мұндағы тұз өндіретін фабрикада қазіргі заманғы техника пайдаланылады. 1977 жылдан кәсіпорын тарихын баяндайтын шағын музей жұмыс істейді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Жартылай тіркеме

thumb|Жартылай-тіркемені сүйретіп бара жатқан тартқыш

**Жартылай тіркеме** () — алдыңғы бөлігі болмайтын, алдыңғы бөлігімен тартқышқа тіркестірілетін тіркеменің бір түрі. Әртүрлі жүктерді тасымалдауға арналған көлік құралы.

## Түрлері
* *Белсенді жартылай тіркеме* — жетегі тартқыш автомобиль қозғалтқышы арқылы жүзеге асырылатын, жетекші доңғалақты жартылай тіркеме.
* *Жүктік жартылай тіркеме* — жүк тасымалдауға арналған жартылай тіркеме.
* *Жалпылай жұмысқа арналған жартылай тіркеме* — жалпы жұмысқа арналған шанақ-борттық платформалы жартылай жүк тіркемесі.
* *Енжар жартылай тіркеме* — доңғалақтары жетекші болып табылмайтын жартылай тіркеме.
* *Арнайы жартылай тіркеме* — арнайы конструкциялы немесе арнайы шанақты (цистерна, фургон, т.б.) жартылай жүк тіркемесі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Көлік құралдары
Санат:Жүк автомобилі
Жүктік жартылай тіркеме

**Жүктік жартылай тіркеме** - жүк тасымалдауға арналған жартылай тіркеме.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қозғалыс кедергісі

**Қозғалыс кедергісі** - берілген аймаққа өту кезінде оптимальды жылдамдықтың төмен деуінен, уақыт шығынымен сипатталатын қозғалыстың тоқтауын тұдыратын кез келген себеп.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мезофильдер

**Мезофильдер** - сыртқы, ортаның темперетурасы бір қалыпты болғанда, (+30°-+40°С) өніп өсіп көбейетін микроағзалар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Аңшылар мен балықшылар қоғамы

**Аңшылар мен балықшылар қоғамы** - Батыс Қазақстан облысындағы аңшылар мен балықшыларды біріктіретін ұйым. 1959 ж. құрылды. 

Оның аудандарда бөлімшелері, бастауыш ұйымдары бар. Қоғамға 3.3 млн. га жер берілген. Қоғам жабайы андар мен құстарды сақтау, өсіру және оларды тиімді түрде аулау мәселесімен айналысады, медени демалысты насихаттайды.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы қоғамдық ұйымдары
Санат:1959 жылы құрылған ұйымдар
Батпақ парнасиясы

**Батпақ парнасиясы** -Батпақ көпжылдық шөптесін өсімдік. Ұзындығы 8-40 см, тік, жалаң бір не бірнеше сабақты, жапырағы (ұзындығы 4 см., ені 3 см.) жұмыртқа тәріздес Шілде-қыркүйек айларында гүл атады. Гүлі 7 күнге дейін сақталады. Түқымы мен тамырынан өседі. Қараталда, облыстың шығыс жағында кездөседі. Шалғыңда, өзен және бұлақ жағалауында, батпақты жерлерде өседі. Халық емшілігінде шипалы шөп ретінде қолданылады.
## Дереккөздер
Жаяу жүргіншілер ағыны

**Жаяу жүргіншілер ағыны** - жаяу жүргіншілер жолы мен өткелінен белгілі бір жылдамдықпен, қаркынмен және тығыздықпен қозғалатын жаяу жүргіншілер ағыны.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Аңқаты (Теректі ауданы)

**Аңқаты** — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Аңқаты ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 60 км-дей жерде, сұлыбас, қара жусан, көкпек өскен сортаңды, бозғылт қоңыр топырақты, жазық дала белдемінде, Жайық өзенінің сол жағында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1260 адам (601 ер адам және 659 әйел адам) болса, 2009 жылы 1049 адамды (510 ер адам және 539 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1012 адамды (516 ер адам және 496 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1931 жылы «Аңқаты» асыл тұқымды мал зауытын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Аңқатыда және округтегі Балық цехы, Ерсары, Қандық, Новая точка, Сатымшеген және Тасаншеген ауылдарында акционерлік қоғам, серіктестік және 9 шаруа қожалығы құрылған.

## Инфрақұрылымы
Ауылдарда 1 орта, 3 негізгі, 3 бастауыш мектеп, клуб және 4 кітапхана бар. Халыққа дәрігерлік амбулатория, дәрігерлік белімше жөне 5 фельдшерлік-акушерлік пункт қызмет керсетеді. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Жақын темір жол станциясы — Орал 90 км. қашықтықта.
 
## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Мезотермиялық өсімдіктер

**Мезотермиялық өсімдіктер** - қалыпты жылылықта, 15' 20° С жақсы өсетін өсімдіктер.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Оссификация

**Оссификация** (*ossificatio* - сүйектену) -  Қалыпты жерде сүйек тканінің өсуі немесе бұрынғы тканнің көбіне дәнекер ткані) орнына сүйектің пайда болуы. 
## Дереккөздер


Сүйек түзуі

Санат:Медицина
Санат:Патология
Жертұтқы

**Жертұтқы** - шынжыр табандығындағы топырақ ілінісін қамтамасыз ететін және одан өздігінен тазаланатын шығыңқы бөлік.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Денивеляция

**Денивеляция** — су бетінің, еңіс тердің желден, жер сілкінуі әсерлерінен және ауадан түскен ылғалдардың біркелкі болмауынан және т.б. себептерден езгеруі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Аорсылар

**Аорсылар** - б.з.д. I - б.з. I ғасыр аралығында сирак, роксолона, языг сияқты сармат тайпаларын құраған ұлыстың жалпы атауы. Негізгі қоныстанған жері — Каспий өңірі мен Шығыс Кавказ аймағы. Б. з. 1 ғ-дағы ежелгі дүние жылнамашыларының бірі Страбон «...аорсылар Каспийдін жағалауларының барлығына дерлік иелік етеді. Алдыңғы Азия мен Кавказ сыртынан Еділ, Жайық далаларына келетін сауда жолдарын қолдарына ұстайды» деп жазған. Кейіннен Аорсылар аландарға араласа сіңісіп кеткен.
## Пайдаланған әдебиттер
Малявкин А., Историческая география Центральной Азии, Новосибирск, 1981
Марфуға Қайрошқызы Батықова

**Батықова Марфуға Қайрошқызы** (1928 жылы туған, Жәнібек ауданы) еңбек ардагері. 1951 ж. Орал педагогика институтын бітірген соң Фурманов (Жалпақтал) орта мектебінде ұстаздық еткен. 1961 ж. Қаратөбе, кейін Жымпиты ауданы атқару комитет төрайымы болған. Батықова облыста әйелдер арасынан шыққан тұңғыш аудан кеңес басшысы. 1965-85 ж. аралығында Орал облысы кеңес төрағасының орынбасары. «Құрмет Белгісі» орденімен, бірнеше медальмен марапатталды.

## Дереккөздер
Арабески

**«Арабески»** - балет студиясы. Орал қаласында 1979 ж. құрылған (жетекшісі В.Н. Ушаков). Мұнда балалар классикалық және халық билеріне үйреніп, актерлік шеберліктің әліппесін меңгереді. «Қарлы ханша», «Буратино хикаялары», «Врунгель хикаялары», «Золушка», т.б. балетгік спектакльдерін сахнаға шығарцы.
## Пайдаланған әдебиттер
Жоламан Аралбаев

**Жоламан Аралбаев** (1944 жылы туған, Бөкей ордасы ауданы) суретші, Қазақстан Суретшілер одағының мұшесі (1979). 1964 ж. Орал қаласындағы 11-мекгеп-интернатты, 1972 ж. Алматы көркемсурет учщесін бітірген. Ақжайық ауданының Бударин орта мектебінде мұғалім, Орал қаласында суретші болған. Бірнеше көрмелерге қатысқан. Белгілі туындылары: «Исатай-Махамбет», «Қонақ күту» (1976, шетелдік көрмелерге қойылған), «Ауылдағы үйлену тойы» (1977), «Таң» (1987), «Қалындық» (1987) және т.б.
## Пайдаланған әдебиттер
Қаптаманың қорғаныс белдігі

**Қаптаманың қорғаныс белдігі** – шинаның жақтауындағы жаяу жол көмкермесіне тағы басқа тиген кезде зақымданудан корғайтын сакиналы қалың жолақ.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Остеомаляция

thumb|right|200px
**Остеомаляция** (*Osteomalacia * - жұмсарған, сүйектің босаңсуы) — остеомаляция. Фосфор - кальций алмасуының бұзылуына байланысты сүйек тканінің жұмсаруы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Мерозигота

**Мерозигота** — экзогенотты бактериалды жасушаны көшіру нәтижесінде пайда болған зигота бөлігі, (мысалы, Ғ-плазмид көшіру кезінде).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Батыр обасы

**Батыр обасы** – Жаңақала ауданының аумағына орналасқан тарихи орын. Бұл жерге ел қорғау жолында ерлік көрсеткен батырлардың бірі жерленген болуы тиіс деп жорамалданады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан обалары
Изотоптық геология

**Изотоптық геология.** Әртүрлі табиғи түзілімдер болмысында  түрлі-түрлі геологиялық процестер нәтижесінде пайда болатын радиоактивті элементтер құрамындағы өзгерістерді зерттейтін геохимиялық ғылым саласының бір тармағы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мембраналық мүмкіндік

**Мембраналық мүмкіндік** - тірі жасушаларда олардың цитоплазма және жасушадан тыс сұйықтық арасында болатын электрлік сан алуандығы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жарыс ережесі

**Жарыс ережесі** - әртүрлі спорт түрлерін (мысалы, автомобиль, автомодель, мотоцикл, велосипед) ұйымдастыру және өткізу, ел аралық жарыстар түрін регламенттеуші, спорттық федерация жасап шығарған ережелер жинағы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Остеомиелит

thumb|right|200px
**Остеомиелит** (*Osteomyelitis* - сүйек миының қабынуы) —  Сүйек миында болатын инфекциялық қабыну процесі (миелит), сүйекке және сүйек қабығына тарап, сүйектің некрозын тудырады. Оның нәтижесінде секвестрлер пайда болады. 
## Дереккөздер


Остемиелит

Санат:Медицина
Санат:Патология
Мақсат Батыров

**Батыров Мақсот** (26.11. 1930 жылы туған, Казталов ауданы, Көктерек ауылы) - еңбек ардагері. 1954 ж. Алматы зоотехника малдәрігерлік институтын, СОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген. 1954-83 ж. Жәнібек, Фурманов ауданы шаруашылықтарында, 1963-65 ж. Фурманов ауданы ауыл шаруашылығы басқармасында қызмет істеді. 1965 ж. пария жұмысына ауысып, Фурманов, Чапаев, Жәнібек ауданы партия комитетіттерінің хатшысы, 1-ші хатшысы, облысы ауыл шаруашылығы басқармасы бастығының 1-ші орынбасары болды. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Зейнеткер. Орал қаласында тұрады.

## Дереккөздер
Антонио Грамши

**Антонио Грамши** (; 22 қаңтар 1891, Алес, Сардиния  —  27 сәуір 1937, Рим) — итальяндық ойшыл және қоғам қайраткері, Италияның коммунистік партиясы негізін салушылардың және басқарушылардың бірі.

## Дереккөздер

Санат:Итальян коммунистік партиясы мүшелері
Санат:Саясаткерлер туралы аяқталмаған мақалалар
Санат:Италия революционерлері
Санат:Италия философтары
Санат:Италия журналистері
Батыс аймақ

**Батыс аймақ**, **Батыс бөлік** – Кіші жүзде хандық жойылғаннан кейін (1824) енгізілген өкімшілік басқару жүйесінің бір бөлігі.

Патша үкіметі 19 ғ-дың 1-ширегінде дәстүрлі хандық билікті біржолата жойып, Кіші жүзді Шығыс , Орталық және Батыс бөліктерге бөлді. Батыс аймақ Елек, Темір өзендері мен Арал теңізінің батыс жағын, Гурьевтен (қазіргі Атырау) Каспий теңізіне дейін, ал оңтүстікте түрікмен елі мен Хиуа хандығының шекарасына дейін кең аймақты қамтыды. Бұл жерлерді негізінен Кіші жүз құрамындағы Байулына кіретін рулар мекендейтін. Кейін (1831) Кіші жүзді басқарудың сатылық жүйесі енгізілгенде, Батыс бөлік 8 сатыға бөлінді.

**Сұлтан-билеушілер**:

1 Қаратай Нуралыұлы (1824-1826)

2 Шыңғали Орманұлы(1826-1830)

3 Баймұхамед Айшуақұлы(1830-1847)

4 Мұхаметқали Тәукеұлы(1847-1865)

5 Әлмұхаммед Сейдалин(1866-1869)

## Дереккөздер
Өлі бас

**Өлі бас** (Acherontia atropos) - жынды көбелектер тұқымдасы. Дене ұзындығы 60 мм, қанат құлашы 130 мм. Арқасында сары адам бас сүйегіне ұқсас сурет бар, (осыған байланысты аты қойылған). Негізгі тіршілік аймағы Африка, Жерорта теңізі, Еуразия; ТМД-да, Еуропанның оңтүстігі, Кавказ, Түріменстан. Қорегі, ағаш сөлі, ара балы. Жұлдыз құрғыны, ұзындығы 130 мм, алқа мен қар..та тіршілік жасайды. КСРО-ның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Остеопойкилия

thumb|right|200px
**Остеопойкилия** (*Osteopoikilia* - әртүрлі құрамды сүйек) —  Дәнекер тканінің қаптап өсуі тек қана сүйектің кеуекті затында болатын (склероз), сүйек архитектоникасын бұзатын патологиялық процесс.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Техникалық ұсыныс

**Техникалық ұсыныс** - техникалық тапсырманы талдау нәтижесіне негізделген бұйымды жасаудагы конструкторлық жұмыстың бірінші сатысы; тапсырыс беруші техникалық тапсырманы ұсынған кезде жасалады; «п» литер атауы беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Сырым батыр (монография)

**≪Сырым батыр≫** орыс тарихшысы М.П.Вяткиннің монографиясы (1947). Автор бұл еңбегінде Сырым Датұлы бастаған Кіші жүз халқының ұлт-азаттық көтерілісіне жан-жақты талдау жасайды. Вяткин патшалық Ресейдің отарлау саясатына қарсы халықтық қозғалысты үш кезеңге бөледі. 18 ғасырда
болған осынау қайғылы да
қаһармандық уақиғалар кезеңін, тарихи дамудың осынау
ұзақ жолын, Сырым батырдың
басынан кешкен шым-шытырық алдамшы сәттерді дәйекті
түрде талдайды. Автор Сырым батырдың өжеттігіне, алғырлығына, батырлығына, оның халқына деген асқан сүйіспеншілігіне, ел азаттығы үшін жан аямаған күрескер екендігіне жоғары
баға береді. Осы еңбегі үшін
1948 ж. оған КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Батысгаз

**«Батысгаз»** ААҚ - арнаулы құбыр тармақтарымен газ тасымалдайтын, Батыс Қазақстан және Атырау облысының елді мекендерін газдандырумен, сондай-ақ негізгі құбыр желісі төңірегіндегі шағын газ қорларын барлап, игерумен айналысатын кәсіпорын. 

Ол 1997 ж. құрылып, 458 км-лік Атырау-Самара мұнай құбырын қалпына келтірді. Сондай-ақ Атырау қаласының орталық бөлігі мен Батыс Қазақстанның 4 елді мекеніне, т. б. обьектілерге газ тарату желілерін тартты. Батысгаз осы аймақ тұрғындарын табиғи газбен жабдықтай отырып, маркетингтік зерттеулер жүргізеді, инвестициялық қызметті, т. б. жүзеге асырады. Мұнда білікті мамандар, инженер-техник кадрлар, дербес жобалау-констукторлық бөлімше жұмыс істейді. Акционерлік қоғамның президенті - экономика ғылымдарының докторы Е.Р.Әзербаев.

## Дереккөздер


Санат:1997 жылы құрылған компаниялар
Санат:Қазақстан мұнайгаз компаниялары
Санат:Орал кәсіпорындары
Еңбек-Орал

**«Еңбек-орал»** - құрылыс
материалдарын, тұрмыстық еңбек құралдарын шығаратын кәсіпорын. 1998 ж. ҚР Ішкі істер
мин-гіне қатысты мемл. мекеменің Орал қ-ндағы еншілес
кәсіпорны ретінде құрылған.
Жөндеу-аспап жасау, металл
өндеу және әк шығару цехы бар.
Облыс орталығының маңындағы Зачаганск кентіңде орналасқан. Кәсіпорын өнімдері (күрек,
шнгe, сым торлар, шелекгер, т.б.)
жергілікті түрғындар арасында
сүранысқа ие. Қазіргі кезде мұнда 60 адам жұмыс істейді.

## Дереккөздер
Өлексе жегіштер

**Өлексе жегіштер** () – әр түрлі жегіш қоңыздар отряд тұқымдастары. Дене ұзындығы 6 дан 40 мм дейін. Мұрттары шоқпар тәрізді. Дернәсілдері жалпақ, өте жылдам, есекқұрттарға ұксас 1500 түрі белгілі; 80-дейі ТМД-да таралган. Көпшілік түрлері өлексемен, бірақ сирек болсада, кейбір түрлері көң, саңырауқұлақтармен және өсімдіктермен қоректенеді. Олардың арасында жыртқыштар да бар. Олардың пайдасы - органикалық заттарды ыдыратып, топырақтың құнарлығын арттырады.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Батыс Қазақстан агротехникалық академиясы

**Батыс Қазақстан агротехникалық академиясы** — ауыл шаруашылығы мамандарын даярлаған жоғары оқу орны. 1963 ж. Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институты ретінде ашылған. 1996 ж. «Батыс Қазақстан аграрлық университеті», кейін Батыс Қазақстан агротехникалық академиясы болып қайта құрылды. Мұнда бухгатерлік есеп және аудит, экономика, мал дәрігерлік және механика факультеттері мен аспирантура болды. 2000 ж. академия Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің құрамына енді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары
Санат:Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті
Екітүсті жарқанаттар

**Екітүсті жарқанаттар** () - жазық-тұмсықты жарқанаттар туысы. Арқасында қара түсті ақшыл қылшықтар көрінеді, (осыдан атауы). 2-3 түрі Еуразияның қоңыржай белдеулерінде мекендейді. ТМД- да 2 түрі: екітүсті жарқанат (*V. murinus)*, Еуразияның орман, дала, жартылай шөлдала аймақтарын мекендейді, және шығыс жарқанаты (*V. superans*), Қиыр Шығыстың оңтүстігінде мекендейді. Бірінші түрі үлкен арақашыктарға миграция жасайды. Көп жағдайда бұл туыстықка бірнеше түрлерді жаткызады, жалпы барлығы 100 түр.

## Дереккөздер


Санат:Жарқанаттар
Гидропневматикалық жетек

**Гидропневматикалық жетек** - көлік құралдарының тежегіш механизмдеріне сұйықтық арқылы күш берілетін және энергияның пневматикалық көзі бар аралас тежегіш жетек.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Остеохондрит

**Остеохондрит** (*Osteochondritis* - сүйек шеміршегінің қабынуы) —  Сүйек және шеміршек тканінің біртұтас қабынуы. Мысалы, туа болатын мерездегі мерездік **остеохондрит**. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Метатрохофора

**Метатрохофора** - көпқылтанақты буылтық құрттардың еркін жүзіп жүрген дернәсілі. Ол трахофорадан соң пайда болады да, одан айырмашылығы денесі бунақталған, бірақ келесі сатысы, нектохетеге тән денесінің екі жағында параподиялары, (бунақ өсінділері) жетілмеген. Метатрохофора бунақтары ларвалдық дене сыртында пайда болады, оларда жыныс мүшелері болмайды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Гүлбану Зарлыққызы Айманбетова

**Гүлбану Зарлыққызы Айманбетова** (25.03.1959 жыл, Алматы қаласы) - Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі төрағасының орынбасары. 

## Өмірбаяны
* 1981 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист. 
* 1981-83 жж. - АХШИ оқытушысы. 
* 1983-87 жж. - С. Орджоникидзе атындағы Мәскеу басқару институтының стажер зерттеушісі, аспиранты. 
* 1987-91 жж. - АХШИ оқытушысы. 
* 1991-94 жж. - ҚР Мемлекеттік статистикалық комитетінің басқарма бастығының орынбасары, бөлім бастығы, макроэкономикалық көрсеткіштер және халық шаруашылығын талдау жетекші басқармасының бастығы. 
* 1994-2001 жж. - ҚР Ұлттық банкінің экономикалық статистика басқармасының бастығы, статистика басқармасының бастығы, зерттеулер мен статистика департаменті бастығының орынбасары, бастығы.
* 2001 жылдан - Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі төрағасының орынбасары.

## Марапаттары
* Құрмет грамотасы (1990)
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001) мерейтойлық медалі
* ҚР Президентінің Алғыс хаты (2001).

## Дереккөздер


Санат:25 наурызда туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан банкирлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Жұбанышқали Садырұлы Жәрдемов

**Жәрдемов Жұбанышқали Садырұлы** — спортшы, Қазақстанның еңбек сіңіргер жаттықтырушысы (1995). 1973-1977 ж. Орал пед. институтында оқып,
самбо күресімен айналысты.
КСРО спартакиадасына қатысқан. Осы институтта оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі,
доцент. 1977-1984 ж. Жәрдемов облыста
самбо жөніндегі аға жаттықтырушы болды. 1985 ж. Жәрдемовке республикалық дәр. төреші, 1995 ж. ҚР
еңбек сіңірген жаттықтырушысы
атағы берілді.

## Дереккөздер


Санат:1952 жылы туғандар
Остеохондроз

thumb|right|200px
**Остеохондроз** (*Osteochondrosis* - сүйек, шеміршек сырқаты) —  Сүйек және шеміршек тканіндегі дистрофиялық процесс: асық жілік остеохондрозы, омыртқа остеохондрозы, жас өспірім остеохондрозы және т.б. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Аманжан Жақып

**Аманжан Жақып** - 1935 жылы 5 қазанда ҚХР-дың Бұратала аймағында туған. Өлең, әңгімелері 50-жылдардың басында өлкелік газет-журналдарда жарық көре бастайды. 1954 жылы жаңа шыға бастаған «Шыңжаң әдебиеті және исскуствосы» атты әдеби журналда жарияланған «Мен көрген жындар» әңгімесі Шыңжаң қазақтарының профессионал прозасының төлбасыларының бірі болды.

Найман тайпасының Төртуыл руынан шыққан.

1955 жылы атамекені — Қазақстанға қоныс аударып, 1961 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіреді. Семей облысы, Мақаншы ауданында мектепте мұғалім, газетте тілшілік қызметтер атқарады. Қабанбай ұрпақтарының шежіресі, М. Әуезов туралы көркем естеліктері, Ә. Найманбайұлының өмірі мен өнеріне арналған зерттеулері, өлеңдері, сондай-ақ саяси-әлеуметтік тақырыптағы мақала, көсемсөздері мерзімді баспасөз беттерінде үзбей жарық көрді. М. Әуезов туралы «Ұстаз» атты естелігі және біраз өлеңдері түрік тіліне аударылған.	

2003 жылы Түркия Респубикасының Сивас қаласында өткен ІV-халықаралық Түрксой ақындары жүздесуіне қатысты. Үржар ауданының Құрметті азаматы, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері.

## Шығармашылығы
*Қыр лебі. Өлеңдер. «Жазушы», А., 1974; 
*Тоғыз тума тарихы. «Өлке», А. 2000; 
*Хан батыр Қабанбай. «Нұрлы әлем», А., 2001; 
*Қаракерей тума тарихы «Үш қиян» 2004, А., 
*Жасырын жазбалар «Фолиант» Астана 2004; 
*Сөз сарайы «Атамұра» А., 2006.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1935 жылы туғандар
Метгемоглобин

**Метгемоглобин** - құрамындағы гем темірі үш валентке тотыққан гемоглобин түрі. Ол оттегіні тасымалдау қабілетінен айырылған, көбінесе кейбір заттармен, (нитрит, нитрат, анилин т.б.) уланған жағдайда пайда болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Отит

thumb|right|200px
**Отит** (*Otitis* - құлақ қабынысы) - Құлақтың қабынуы (жалпы түсінік). 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тежегіштің екі контурлы жетегі

**Тежегіштің екі контурлы жетегі** - әр қайсысы көліктік құралдың тежегіштік механизмімен байланысқан тежегіштік краннан немесе бас цилиндрден кейін екі тәуелсіз жұмыс істейтін тежегіштік контуры бар тежегіш жетек.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Метисация

**Метисация** — будандастыру әртүрлі нәсілдердін өзара қосылуы; олардың тұқымы будан. Будандастыру адамдар тарихында ертеден қалыптасқан тарихи және тұрақты құбылыс. Будандардын басқа нәсілдермен, ұлттармен және олардың өз нәсіл арасында некелесіп, тұқым беруі, адамзаттың бірақ түр екендігінін және барлық нәсілдердің өзара жақындығының кепілі.

## Тағы қараңыз
*Метис

## Дереккөздер


Санат:Этнография
Санат:Антропология
Санат:Нәсілдер
Санат:Әлеуметтану
Топ

**Топ** - жиынтық, бiрнеше. Ерекше мәндері болады:

* Топ (биологияда)
* Топ (әскери iсте)
* Топ (психологияда)
* Топ (математикада) – қазіргі математиканың негізгі ұғымдарының бірі.
* Топ (музыкада)
* Топ (әлеуметтік) – мүшеліктін ресми немесе бейресми критерийлерімен шектелген индивидтердің (адамдар немесе заттардың) ұжымы немесе көпшілігі.
* Топ (студенттік)
* Топ (қылмыстық)
* Ондық тобы - үкіметаралық ұйым.
Молдағали Рысқалиев

## Өмірбаяны

**Рысқалиев Молдағали**  — еңбек ардагері, республикалық «**Арыс**» қорының Батыс Қазақстан облысы бөлімшесінің жетекшісі, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1988).

* 1966 жылы Алматы халық шаруашылығы институтында оқыған.
* 1964 жылы **СОКП ОК** жанындағы Жоғарғы партия мектебін бітірген.
* 1955 жылы әскерден оралған соң Жаңақала ауданның Құлшыққұм ауылдық клубының меңгерушісі ретінде еңбек жолын бастады.
* 1956-1961 жылы аралығында Жаңақала ауданның және Орал облстық. комсомол комитетерінде нұсқаушы, 2-хатшы, сондай-ақ бөлім меңгерушісі болды.
* 1961-1974 жылы облыстық партия комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісінің орынбасары, бөлім меңгерушісі.
* 1974-1980 жылы Қазақстан КП ОК-інде қызмет істеді.
* 1980-1982 жылы Орал облысын атқару комитеті төрағасының орынбасары.
* 1982-1988 жылы Тайпақ ауданында партия комитетінің 1-хатшысы.
* 1988-1991 жылы Орал облысының теле-радио комитетін басқарды.

«**Құрмет Белгісі**» орденімен және бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сырым батырды тұтқыннан босату туралы рескрипт

"Сырым батырды тұтқыннан босату туралы рескрипт" II Екатерина патшаның 1786 ж. 12 қарашада
барон О.А Игельстромға жолдаған жарлығы. Бұған дейін Нұралы ханның ағасы Ералы сұлтан Сырымды тұтқынға алған болатын. Бірақ жергілікті халық наразылық көрсетіп, барон Игельстромға Сырым батырды
тұтқыннан босату жөнінде өтініш жасайды. Игельстром бұл
жайды II Екатерина патшаға білдіреді. Ал II Екатерина патша
Игельстромның өтінішін қабылдап, арнаулы жарлық шығарады. Сөйтіп, Ералы сұлтан
Сырым батырды тұтқыннан босатады.

## Дереккөздер
Тежегіштің екі өткізгішті жетегі

**Тежегіштің екі өткізгішті жетегі** - тіркеменің тежегіштік жетегінің байланысы екі құбыр арқылы іске асатын автопоездің тежегіштік жетегі бірінші құбырда: тартқыштың рессиверін тіркеме рессиверімен жалғайды, екіншіде тежегіштік кранды тіркеменің ауа таратқышымен жалғайды.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тарихи геология

**Тарихи геология** - Жер қыртысының алғаш қалыптасуынан бастап бүгінгі күнге дейінгі аралықтағы даму заңдылықтары мен тарихын саралайтын геологиялық ғылым тарауы. Тарихи геологияның басты-басты міндеттері:

*тау жыныстарының қалыптасу ретін анықтау; 
*шөгінді (тұнба) жыныстар қалыптасуының физикалық-географиялық жағдайларын қалыпқа келтіру; 
*тектоникалық қозғалыстар тарихын және тектоникалық құрылымдар дамуының ерекшеліктерін зерттеу т.с.с.

## Дереккөздер


Санат:Тарихи геология
Палатосхиз

**Палатосхиз** ( *Palatoschisis * - қатты таңдай жырығы, бөрі ауыз) — палатосхиз, таңдай жырық, бөрі ауыз. Қатты таңдайдың бітіспеуі: даму кемістігі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Азия департаментінің жазбасы

**Азия департаментінің жазбасы**  — тарихи құжат. 1828 жылы Ресей қаржы министрлігіне Азия департаментінің Ішкі Орда қазақтарымен сауда-саттық қатынастарын дамыту жолдары туралы ұсыныстар жазылған. Жазбада қазақ даласынан Ресейге шикізат қорын молынан тасымалдау және қырға орыс қалаларынан өндіріс өнімдерін жеікізіп, өткізу мәселесі сөз болады. Сол мақсатта сауда-саттық жүргізілетін орындар, тауар түрлері мен сату әдістері, көпестердің дәрежесі жан-жақты сипатталған. Бұл бағдарламалық сипаттағы құжаттың мақсаты — қазақ өлкесін Ресейдің арзан шикізат көзіне, тауар өткізу аясына айналдыру.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Теңіз геологиясы

**Теңіз геологиясы.** Жер планетасының әлемдік мұхит  суымен көмкерілген бөлігінің құрылым, құрылысы
және геологиялык тарихы жайлы ілімнің саласы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Батыс Қазақстан облыстық суретшілер бөлімшесі

**Батыс Қазақстан облыстық суретшілер бөлімшесі**, Қазақстан суретшілер одағы — жергілікті бейнелеу өнері иелерінің шығармашылық ұйымы. 

1992 ж. 25 мамырда құрыдды. Суретшілер одағының жергілікті мүшелерінің шығарм. және педагогика қызметін дамытып, бұрынғы Батыс Қазақстан гуманитарлық университетінің көркемсурет факультеті мен Дәулеткерей атындағы Батыс Қазақстан өнер институтыныңқолданбалы өнер факультеті студенттеріне кәсіби төлім беруді мақсат етті. Бөлімше құрылғаннан кейін облыста бейнелеу өнерінің рөлі артып, суретші жастардың туындылары Мәскеу мен Алматы көрмелерінде орын ала бастады. 

Батыс Қазақстан облыстық суретшілер бөлімінің Ж. Аралбаев (1944 жылы туған), А.А.Гора (1928 жылы туған), А. Ерғалиев (1951 жылы туған), И.Жұбанғалиев (1948 жылы туған), Т.Қожанбаев (1967 жылы туған), К.Оразғалиев (1962 жылы туған), Т.Сарманбеков (1958 жылы туған), А.Тастаев (1949 жылы туған), Х.Хасанов (1946 жылы туған), т.б. мүшелері бар.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:Қоғамдық ұйымдар
Геоботаникалық әдістер

**Геоботаникалық әдістер** - геоботаникада қолданылатын әдістер. Дистанциалық, далалық маршрутты және эксперименталды, сонымен қатар камералық зертханалық, дистанциялық өсімдікті оптикалық және басқа да құралдардың көмегімен оқу жатады, мысалға фотосуретке түсіру, аэротаксация, спутниктен бақылау және фотоға түсіру және т.б. Геоботаникалық нысандарды дистанциалық әдістермен құралдардың көмегімен қашықтықта ұзақ уақыт бойы бақылауға болады. Далалық маршруттылар арасында неғұрлым танымалдары сынамалы алаңды геоботаникалық суреттеу. Маршрутты және экспериментальды далалық зерттеулер нәтижелерін түрлі математикалық әдістерді қолдана отыра дайындайды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Екпетоғай

200px|thumb|rightЕкпетоғай (Дендрарий;  — ағаш) — ашық топырақта отырғызылған ағаштар мен бұталар коллекциясы. Екпетоғай, әдетте, ландшафтық парк ретінде жеке немесе ботаникалық бақ құрамында болуы мүмкін. Өсімдіктерді орналастыру тортібі — жүйелік, географиялық, экологиялық, декоративтік, т.б. белгілері бойынша жүзеге асады. ТМД елдерінде ең бай Екпетоғай Ресей ғылым академиясының Бас ботаника бағында (Мәскеу, Никита (Ялта маңы), Сухуми және Батум ботаника бақтарында (Грузия), сондай-ақ Сочиде.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ардагерлер ұйымының Батыс Қазақстан Облыстық кеңесі

**Ардагерлер ұйымының Батыс Қазақстан Облыстық кеңесі** - облыстағы аудандық, қалалық ардагерлер ұйымының жұмысын бағыттап, үйлестіріп отыратын кеңес. 1985 ж. құрылған. Ол облыстағы ардагерлердің әлеуметтік-тұрмыс қажеттерін қанағаттандырып отырумен, сондай-ақ ардагерлерге берілетін жеңіддіктер жөніндегі зандылықтар мен нормативтік актілердің орындалуын бақылаумен айналысады.
## Пайдаланған әдебиттер
Панбронхит

**Панбронхит** (*Panbronchitis* - терең бронхит) - Бронх қабырғасының барлық қабаттарының қабынуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Темірақын Жақып

**Темірақын Жақып** - 1952 жылы 20 мамырда Қытай Халық Республикасының Сүйдін қаласында туған. 1973 жылы Абай атындағы Қазақ Мемлекеттік педагогика институтының филология факультетін тамамдаған. Институт жолдамасымен Алматы облысының Үйғыр ауданына қарасты Шарын орыс-қазақ-ұйгыр орта мектебіне мұғалімдік жұмысқа орналасқан.

Әр жылдары газет-журнал редакцияларында корректор, редактор, бөлім меңгерушісі, аудармашы, жауапты хатшы, бас редактор болып қызмет еткен. «Қазақпарат» баспа корпорациясында редактор, «Қазақстан» ұлттық телеарнасында аударма және дубляж бөлімінде қызмет атқарған.
## Шығармашылығы
Белгілі жазушы Болат Жандарбектің «Сақтар» атты тарихи роман-дилогиясын қазақ тіліне аударған. Беларус балалар жазушылары Василь Витка, Леонид Леванович, қырғыз жазушысы Аман Нааматов, молдаван жазушысы Ариадна Шаларь сияқты қаламгерлердің шығармаларын қазақ тіліне тәржімалаған. «Қарлығыш», «Жыр тәңір!», «Күміс күйме» сияқты бірнеше жыр жинақтарға топтама өлеңдері енген. 
*«Нарық натюрморттары» (1997), 
*«У мен Дерт» (1998), 
*«Жаншуақ» (2000) жыр жинақтарының авторы. «Сорос-Қазақстан» Халықаралық Қоры жариялаған «Қазақ әдебиеті» — 2000» байқауының жеңімпазы. Бірнеше республикалық мүшәйралардың жүлдегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Санат:1952 жылы туғандар
Доңғалақтар жетегі

**Доңғалақтар жетегі** - крандық білік және басқа механизмдер арқылы айналдырушы иінді күшті көліктік құралдың беріліс қорабынан жетекші доңғалағына апаратын тасымалайтын күштік беріметің бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тежегіштің құрама жетегі

**Тежегіштің құрама жетегі** - автопоездің бір өткізгішті және екі өткізгішті тежегіштік жетектерінің қосылысы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Активті (белсенді) микробты биомассаның деңгейі

**Активті (белсенді) микробты биомассаның деңгейі** — топырақтағы тірі микроорганизмдер биомассасы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Желаев нан өнімдері комбинаты

**Желаев нан өнімдері комбинаты** ААҚ - Желаев стансындағы астық қабылдау және сақтау, ұн тарту жұмыстарын атқаратын кәсіпорын. 1978 ж. ол Желаев элеваторы
ретінде пайдаланылуға берілді,
1988 ж. оның жанынан бидай
тартатын диірмен салынды. 1988
ж. «*Желаев нан өнімдері комбинаты*» деп аталды. 1993 жылдан
ашық акционерлік қоғам ретінде жұмыс
істейді. Кәсіпорынның құрамында элеватор, диірмен зауыты, механикалық-жөндеу цехы,
дайын өнімдер қоймасы,
электр-техникалық қызметі және т.б.
бар. Қазір мұнда 300-ден аса
адам еңбек етеді.

## Дереккөздер
Тері жегіштер

**  Тері жегіштер** - тері жегіш қоңыздар тұқымдастары. Табиғатта қоңыздар өлекселерге шоғырланып, тері, жүн, түбітпен қоректенеді. Тері, былғары өнімдерін, кептірілген балықты, жібе салмағы 0,5 т. дейін. Денесі жалаңаш. Жоғарғы жағы семсер тәрізді шығыңкы, (осыған қарап балықтың аты берілген). Бірінші арқа жүзбеқанаттары қысқа, құрсақ жүзбеқанаттары жетілмеген. Барлық мұхиттарда кездеседі. Азов және Қара теңізде бар. Өте жылдам жүзеді, (130 км/сағ). Өсімталдығы, 68 кг салмағы бар балық 16 млн. тақау уылдырық шашады. Алыс қашықтыққа жүзеді. Кәсіпшілік және спорттық аулау балығы.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Батыс Қазақстан темір жолы

**Батыс Қазақстан темір жолы** - Қазақстан жеріндегі алғашқы темір жолтармағы. Бұл темір жол Ресей императоры II Николайдың Орал қаласына келуінен кейін, 1891 ж. басталып, 1894 ж. пайдалануға берілді. Жол құрылысы Самар губерниясының Покровск селосы (қазіргі Саратов облысындағы Энгельс қаласы) мен Белая Казарма (қазіргі Орал ст.) аралығында жүргізілді. 1930-жылдары Орал-Илецк т. ж. бөлігін салу жұмыстары басталып, 1936 ж. аяқталды. Соның нәтижесінде Ресей империясының Орта Азияға, Сібірге және Оңт. Оралға шығу жоспары жүзеге асты. 1953-59 ж. Орал темір жол бөлімшесі Орынбор темір жол әкімшілігінің қарамағында болды. Кейін Қазақ т. ж. басқармасына бағынды. Бөлімше 1962-74 ж. таратылып, Ақтөбе темір жол бөлімшесінің құрамына берілді. Кейін одан қайтадан бөлініп шықты. 1977 ж. ол жаңадан құрылған Батыс Қазақстан темір жолының құрамына енді. Қазіргі пайдалану жолының ұзындығы 498 км. Бөлімше құрамына 17 құрылымдық жол бөлімдері енеді. 1983 ж. Орал қаласында жаңа т. ж. вокзалының үйі пайдалануға бе- рілді. 1988 ж. Орал бөлімшесінің қызметкерлері мен жұмысшылары үшін қазіргі талапқа сай аурухана (150 орындық) салынды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан темір жолы
Аренжап

**Аренжап**, *Әренжан* (19 ғ-да өмір сүрген, Батыс Қазақстан облысы) халық композиторы, күйші. Ол күйдің музыкалық үні мен көркемдік құрылымын жетілдіруге елеулі үлес қосты. Аренжаптың осы ерекшелігі оның «Шалқыма» күйінде ерекше байқалады. Осы күйдің негізінде Е.Г.Брусиловскийдің «Дударай» операсындағы «Балықшылар хоры», Б.Байқадамовтың «Капелла хоры», В.В.Великановтың эстрадалық оркестр үшін жазған би музыкасы жасалды. «Шалқыма» күйі алғаш рет Қазақстан халық артисі Л.Мұхитовтың орындауымен күйтабаққа жазылды. 
## Пайдаланған әдебиттер
Ондық тобы

**Ондық тобы** - үкіметаралық ұйым. АҚШ, Канада, Жапония, Бельгия, Франция, Германия, Италия, Нидерланд, Швеция және Англия үкіметаралық келісімнің негізінде 1961 жылы Парижде құрылды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану