open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәкен Ержанұлы Шақабаев

**Сәкен Ержанұлы Шақабаев** (26 ақпан 1926; Атырау, Қазақ КСР, КСРО) — кеңес және қазақ ғылым және мемлекет қайраткері. Геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1953), профессор. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1972). КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982). Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1976).

## Өмірбаяны
* 1943-1945 жж. - Қазақ тау-кен-металлургия институтын бітірген.
* 1945-1949 жж. - М.Губкаин атындағы Мәскеу мұнай институтын «Геология және Мұнай және газ кенорындарын барлау» мамандығы бойынша бітірген.
* 1950-1953 жж. - Қазақ КСР Ғылым академиясының Геология ғылымдары институтында кіші ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі.
* 1960-1972 жж. - Қазақ мұнай геологиялық барлау ғылыми-зерттеу институтының директоры.
* 1972-1978 жж. - Қазақ КСР Геология министрінің орынбасары.
* 1978-1987 жж. - Қазақ КСР Геология министрі.
* 1987 жылдан Қазақстан Республикасының дербес зейнеткері.

## Қоғамдық жұмыстары
* 1985-1989 жж. - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаты.
* 1981 жылы КОКП ОК мүшелігіне кандидат болып сайланды.

## Ғылыми, әдеби еңбектері
80-нен астам ғылыми жұмыстардың (оның ішінде 5 монография) авторы.

## Марапаттары мен атақтары
* Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығы (1976)
* КСРО мемлекеттік сыйлығы (1982)
* Октябрь революциясы ордені
* Еңбек Қызыл Туы ордені (екі мәрте)
* Парасат ордені
* «Ерен еңбегі үшін» медалі (Қазақстан)
* «В.И.Лениннің туғанына 100 жыл толуы» медалі
* «Еңбек ардагері» медалі
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы (екі мәрте)
* Қазақстан Республикасының Құрметті жер қойнауын барлаушысы (2002)
* Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1972) 
* «КСРО жер қойнауын барлау ісінің үздігі» белгісі (1965)

## Әдебиет
* Книга «Қазақстан мұнай энциклопедиясы» кітабы (1999)
* «Еңбек сіңірген алғашқы бастаушылар» кітабы (2006)
* «Сәкен Шақабаев» кітабы, Алматы (2012)

## Дереккөздер

Санат:6 ақпанда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Атырауда туғандар
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының кандидаттары
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО геологтары
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:XX ғасыр геологтары
Санат:XXI ғасыр геологтары
Санат:Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті түлектері
Санат:Қазақ КСР еңбек сіңірген геологтары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Санат:КОКП ОК мүшелігіне кандидаттар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Қазақстан жер қойнауының құрметті барлаушылары
Санат:КСРО жер қойнауының құрметті барлаушылары
Санат:Қазақ КСР геология министрлері
Эндопаразиттер

**Эндопаразиты** ( «ішінде» +  «арамтамақ») - «иесінің» ұлпаларында немесе ішкі ағзаларында тұратын паразиттер: жануардың (мысалы, бауырда, өкпеде, ішекте немесе дененің басқа ұлпаларында) немесе өсімдіктің. Эндопаразиттерге мысал ретінде барлық паразиттік қарапайымдылар, гельминттер және кейбір ұсақ буынаяқтылар жатады (мысалы, қотыр қышымасы, Вольфарт шыбынының дернәсілі, құм бүргелері). Әдетте, иесін іздеуде эндопаразиттер таралудың пассивті механизмдерін қолданады (мысалы, олардың жұмыртқалары немесе личинкаларын кездейсоқ жануарлар жеген кезде және т.б.), бірақ кейде белсенді іздестіру де кездеседі (атап айтқанда, шаншарлар). Көбінесе олар ашық иелерді жұқтырады (мысалы, жұлдызқұрттар). Осылайша, иесінің мүшелері мен ұлпалары эндопаразиттерге тіршілік ету және көбею үшін сыртқы орта болып табылады.

Дененің бетінде және жануарлардың сыртқы мүшелерінде тіршілік ететін паразиттерді эктопаразиттер деп атайды.

Кейбір жағдайларда эндопаразиттер эволюциаланған эктопаразиттер болуы мүмкін. Мысалы, құс қауырсынынан тұмсықтың астынғы жағындағы қапқа көшіп, қанмен қоректене бастаған мамық-жегі кенелер.

## Әдебиет
*Большой толковый медицинский словарь = Concise Medical Dictionary / под ред. Г. Л. Билича; пер. с англ. Р. В. Родякина. — АСТ, Вече, 1998. — Т. 2. — 607 с. — ISBN 5-7838-0243-3.
**Галина Гринева, Елена Гришина, Андрей Супряга, Светлана Ларина, Татьяна Сахарова*. Медицинская паразитология : [учебное пособие для студентов медицинских вузов] / под ред. Н.В. Чебышев. — М. : Медицина, 2012. — С. 304. — ISBN 978-5-225-10010-0.
**Тобиас В.И.* Паразитические насекомые-энтомофаги, их биологические особенности и типы паразитизма. — Труды Русского энтомологического общества. — 2004. — Т. 75. — 148 с. с..

Санат:Паразитизм
Крустацеоздар

**Крустацеоздар** () - паразиттік шаянтәрізділер тудыратын кәсіпшілік балықтар мен теңіз сүтқоректілерінің инвазиялық аурулары.

Паразиттік шаянтәрізділер балықтың әртүрлі мүшелері мен ұлпаларына, омыртқаға дейін: теріге, желбезектерге, жүзбеқанаттарға, көздерге, ауыз қуысына және т.б. енеді. Олар жараларды және басқа патологиялық зақымдарды тудырады.

Тоған балықтарында ескекаяқты, желбезекқұйрықты және теңаяқты шаянтәріздестер эргазилез, синэргазилез, лернеоз және аргулоз ауруларын тудырады. Аквариумдағы балықтарда ескекаяқты мен желбезекқұйрықты шаянтәрізділер паразиттейді.

Бұл балық аурулар адамдар үшін қауіпті емес. Алайда шаянтәрізділердің медициналық маңызы бар: олар кейбір гельминттердің аралық иелері (дифиллоботриоз, дракункулез, парагонимоза және т.б.),  аллергия тудыруы мүмкін, лингвулиттер кіші класс өкілдері арасында адам паразиттері де бар.

## Тағы қараңыз
*Арахноэнтомозалар
*Лингватулидозалар

## Әдебиет
*Шаянтәрізділер тудыратын аурулар

Санат:Инвазиалық аурулар
Қазақтың би-шешендері

Қазақтың би-шешендері тізімі. Төреқұлов Н., Қазбеков М., Қазақтың би-шешендері, Алматы, 1993. кітабынан алынған. 1 кітап(XIII-XVII), 2 кітап (XIII-XIX).

## Тізім

## Сілтемелер
* http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:qdIiTis_7-gJ:89.40.58.142/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe%3FLNG%3D%26P21DBN%3DKNKZ%26I21DBN%3DKNKZ_PRINT%26S21FMT%3Dinfow_wh_print%26C21COM%3DF%26Z21MFN%3D3528+&cd=3&hl=ru&ct=clnk&gl=kz&client=firefox-b-d
* http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:qdIiTis_7-gJ:89.40.58.142/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe%3FLNG%3D%26P21DBN%3DKNKZ%26I21DBN%3DKNKZ_PRINT%26S21FMT%3Dinfow_wh_print%26C21COM%3DF%26Z21MFN%3D3528+&cd=3&hl=ru&ct=clnk&gl=kz&client=firefox-b-d
* http://89.40.58.142/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=KNKZ&P21DBN=KNKZ&S21STN=1&S21REF=&S21FMT=fullwebr&C21COM=S&S21CNR=&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9D%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Тізімдер
Эктопаразиттер

[thumb|right|200px|[Бас биті (Pediculus humanus capitis)]]
**Эктопаразиттер** ( «сыртқы» +  «арамтамақ») - дененің бетінде және жануарлар мен адамдардың сыртқы ағзаларында өмір сүретін паразиттер. Уақытша және тұрақты паразиттер болып бөлінеді. Олардың барлығы әртүрлі бекіту органдарымен - тырнақтармен, ілгектермен, сорғыштармен және сол сияқты т.б. Эктопаразиттерге мысал ретінде қан соратын буынаяқтылар: масалар, биттер және кенелер жатады. Эктопаразиттер көбінесе оба, безгек және Лайм ауруы сияқты жұқпалы аурулардың қоздырғышы болып табылады.

Ішкі ағзаларда өмір сүретін паразиттерді эндопаразиттер деп атайды.

## Әдебиет
*Шимкевич В. М. Эктопаразиты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Грызуны и их эктопаразиты: (Экология, эпидемиологическое значение, борьба): Сборник научных работ противочумных учреждений страны / Под ред. проф. Б. К. Фенюка; Министерство здравоохранения СССР, Всесоюзный научно-исследовательский противочумный институт «Микроб». — Саратов: Изд-во Саратовского ун-та, 1968. — 480 с. — 1500 экз. (в пер.)

Санат:Паразитизм
Сабақты (көл)

**Сабақты** – Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Астрахан ауданының батысында, Алғабас ауылының батысында орналасқан. Оңтүстігінде Ұзынкөл, солтүстік-батысында Баршын және оңтүстік-шығысында Құдайберген көлдері орналасқан. Атауы көлдегі өсінділердің көптігінен қойылған.

## Гидрографикасы
Ұзындығы 2,7 км, енді жері 1,5 км. Жағалау бойының ұзындығы 8,7 км. Есіл өзені тасыған кезде су мөлшері көбейеді.

## Дереккөздер

Санат:Астрахан ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Шұңқыркөл (көл)

**Шұңқыркөл** – Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Астрахан ауданындағы Бұлақты ауылының сотүстік-шығыс іргесінде,Ұзынкөл көлінен оңтүстікке қарай 10 км-дей, шұңқырлы ойыста орналасқан.

## Гидрографикасы
Ұзындығы 1,7 км, енді жері 1,5 км. Жағалау бойының ұзындығы 5,8 км. 

## Дереккөздер

Санат:Астрахан ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
InterContinental қонақ үйі

**InterContinental қонақ үйі** (Алматы қаласы) — 1996 жылдың 16 желтоқсанында пайдалануға берілген, Қазақстанның қаржы орталығының дәл жүрегінде орналасқан бес жұлдызды қонақ үй. 

## Сипаттама
Классикалық фасад фойе мен қонақ үй нөмірлері жайлылығымен ерекше үйлеседі. Қонақ үй Тянь-Шань тауларының керемет көрінісімен де мақтана алады. InterContinental Президент сарайы мен Алматының бизнес орталықтарынан алыс емес жерде, үлкен субұрқақтары бар жасыл саябақ алқабында орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Қонақ үйлер
Бәйкен мешіті

**«Бәйкен» мешіті** — Алматы қаласында орналасқан, 6 қабатты діни ғимарат. Мешіт күн сайын таңғы 6-дан кешкі 9-ға дейін жұмыс істейді.

## Пайда болуы
Алматы қаласында Розыбакиев пен Жандосов көшелерінің қиылысында орналасқан «Байкен» мешітінің ашылуы 2014 жылдың 5 желтоқсанында мұсылмандар үшін қасиетті күн - жұма күні өтті. Қазақстан Республикасының бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен салынған мешітке көрнекті мемлекет қайраткері — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы — Бәйкен Әшімовтың есімі берілді.

## Ішкі құрылысы
Мешіт 6 қабаттан тұрады, ауданы 6000 шаршы метрден асады. Автотұрақ үшін екі жер асты қабаты берілген. Мешіт бірнеше қабаттарға бөлінген. Астыңғы бөлікте 88 орынды автобекетпен дәретхана. Олардан жоғары дұғалар оқып, табынуға арналған негізгі зал. Екінші қабаттың сол жағы тек әйелдерге арналған. Сонымен қатар, мешіт күндізгі және түнгі уақытта толықтай жарықтандырылған. «Бәйкен» мешітінің ауласы жоқ. Мешітке барлық жағынан кіруге болады. Әр кіреберісте жеке киім бөлмесі және аяқ киімге арналған шкаф бар. Ғимаратта дәстүрлі алтын күмбез және төрт мұнаралар бар.

## Дереккөздер
Үндіс резервациясы

thumb|right|280px|АҚШ-тағы үндіс резервацияларының картасы
**Үндіс резервациясы** - үндіс тайпалары басқаратын АҚШ, Канада, Оңтүстік Америкадағы аймақтар.

## АҚШ

Жалпы, Америка Құрама Штаттарында 300-ге жуық резервация бар, бірақ ресми түрде танылған 550 тайпаның әрқайсысының өз резервациялары жоқ - кейбір тайпаларда бірнеше резервация бар, кейбіреулерінде мүлдем жоқ.

Аумағы жағынан ең үлкені - Навахо ұлты, навахо тұрғындарының резервациясы (шамамен 64,7 мың км²), бірақ аумағы 50 км²-ден аспайтын резервациялар бар. Жалпы алғанда, үндістер АҚШ аумағының 225,4 мың км² басқарады, бұл бүкіл елдің 2,3% (9 629 091 км²). 12 резервацияның аумағы Род-Айленд штатынан (3114 км²) үлкен, және 9-ы Делавэр штатынан (5327 км²) үлкен.
thumb|right|200px|Форт Стэнуикс, Нью-Йорк штаты

АҚШ үкіметі тайпалардың өзін-өзі басқаруын мойындайды. Резервацияда тұратын тайпалар өздерінің үкіметін құруға, заңдар жасауға және орындауға, салықтарды белгілеуге, тайпаның азаматтығын алуға, қызметтің барлық түрлерін лицензиялауға және реттеуге құқылы. Заңды мағынада айтқанда, үндіс резервациялары АҚШ штаттары сияқты құқылары бар. Штаттар сияқты, олар басқа мемлекеттермен ресми қарым-қатынасқа түсе алмайды (бұл федералды үкіметтің құзыреті), соғыс жариялап және ақша шығара алмайды.

Резервацияда федералдық заңдарсда, тайпалардың өздері бекіткен заңдар да іске асырылады. Штаттың заңдары көп жағдайда резервация аумағында жарамсыз. Көптеген резервацияларда тайпалық соттар мен құқық қорғау органдары жұмыс істейді.

Үндістер АҚШ-тағы тұрғындар сияқты, федералды салықтарды төлейді. Егер резервация тұрғындарың табыс көзі резервацияда болса табыс салығын және резервациядағы мүлік салығын төлемейді.

Резервация жерді иеленудің өзіндік ережелерін орнатады: олардың 140-ында барлық жер тайпаның ұжымдық меншігі, ал қалған бөлігінде - жеке адамдар меншік иелері. Үндіс резервацияларында бірқатар штаттарда құмар ойындарға рұқсат етілген.

## Тарихы
Резервация құру үрдісі XIX ғасырдың басында Вашингтонның жеке тайпалармен жасасқан келісімдері негізінде басталды. Бұл келісім-шарттар Америка Құрама Штаттарының 1860 жылдардың аяғында үнділік мемлекеттік саясатының негізіне айналды - келесі онжылдықтарда сол кезде өзіндік ерекшелігін сақтап қалған барлық тайпалар Вашингтон олар үшін арнайы бөлген аймақтарда қалу құқығын алды. Даулы сот барысында үндістер бірнеше рет АҚШ үкіметінен олардың жерлерін тартып алғаны және заңсыз пайдаланғаны үшін өтемақы сұрады. Бұл жерде пайдалы қазбалардың ашылуына және басқа да себептерге байланысты резервация құрылғаннан бастап резервациялық жерлер біртіндеп азайды.

Резервацияда - балалар өлімі мен жұмыссыздықтың деңгейі жоғары.

## Тағы қараңыз
*Бантустан
*Үндіс қонысы
*Үндіс аймағы
*Үндістер геноцидті
*Гавайлық хоумдендтер
*Байырғы халықтар аймағы

## Сілтеме
*Колумбия резервацияларының картасы
*Map "Amazon 2012 Protected Areas and Indigenous Territories"
*Indian land cession by years 
Санат:Үндіс резервациялары
Санат:АҚШ әкімшілік бөлінісі
Толқынкөл

**Толқынкөл** – Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Астрахан ауданының солтүстік-батысында, Бірлік ауылының оңтүстігінде орналасқан. Атауы көл бетінің үнемі толқындалып тұруына байланысты қойылған.

## Гидрографикасы
Ұзындығы 1,4 км, енді жері 1 км. Жағалау бойының ұзындығы 4 км.

## Дереккөздер

Санат:Астрахан ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Гипнофобия

**Гипнофобия** (сомнифобия немесе клинофобия) – иррационалды және басқарылмайтын ұйықтар алдындағы қорқыныш. «Гипно» сөзі грек тілінен аударғанда «ұйқы» деген мағынаны білдіреді. Гипнофобия жағдайды басқара алмай қалудан қорқудан туындауы мүмкін. Кей кездері түнгі қорқынышты түстер мен уақытты пайдалы іске жұмсамай, бос өткізіп алуды қаламаудан өршиді. 
## Туындау себептері
Бұл психикалық ауытқудың туындай себептері: ұйықтар алдындағы қорқынышты сезінетін адаммен байланысу, қайғылы оқиға немесе басқа да өмірде орын алған травматикалық жағдай. Онымен қоса, гипнофобия созылмалы депрессияның салдарынан болуы мүмкін. Мұның бәрі зардап шегушіде ұйықтау қорқынышын оятады.

Гипнофобияның тағы бір себебі түсінде қайтыс болудан қорқу. Әдетте ол балалық шақта пайда болады. Мысалы, бір психологтың тәжірибесінде осындай жағдай болған. Науқас бала кезінде түнгі уақытта қорқынышты фильм көрген.  Киноның оған әсер еткені соншалықты, ол есейген кезде де ұйықтар алдында ыңғайсыздық сезінген. 
## Белгілері
Ережеге сәйкес, гипнофобияның адам ағзасына әсер ететін белгілері өте көп. Бұл аурудың симптоматикасы адамның психикалық жағдайына да, физикалық жағдайына да әсер етуі мүмкін. Осы ауытқуға шалдыққандардың көбісі тек қана ұйқы туралы ойлағанның немесе сөз қозғағанның өзінде ыңғайсыздық сезінеді. Гипнофобия қарапайым мазасыз неврозға ұқсас болғанына қарамастан, оны емдеу өте қиынға соғады.
*тез тыныс алу
*ентікпе
*тершеңдік
*мазасыздық, қорқыныш сезімі
*ұйқышылдық
*ауыздың құрғауы
*летаргия
*діріл
*жүрек соғысының жиілеуі
*жүрек айнуы

Әрине, бұл белгілер адамның психикалық және физикалық жағдайына әсер етпей қоймайды. Ұйқы кезінде ағза өзіне керек энергияны қалпына келтіріп, күш жинайды. Ал нашар ұйқы алаңдаушылық, ұмытшақтық, созылмалы шаршау сынды теріс салдарға әкеліп соғады.

Сомнифобия белгілері науқастың физикалық және психоэмоционалды жағдайына байланысты әртүрлі болып келуі мүмкін. Себебі, әр адам ауруды әрқалай сезінеді. Ауытқуды емдеуге арналған көптеген дәрі-дәрмектер бар. Оларды қатаң түрде дәрігердің нұсқауы бойынша алу қажет. Дегенмен, ол дәрілерді қабылдағаннан кейін жанама әсерлер күтпеген жерден пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар, олар ауруды толығымен емдемейді, тек уақытша симптоматикасын басады.
## Емдеу шаралары
Кез келген фобияның қозғаушы күші қорқыныш деп есептеледі. Сондықтан гипнофобияны емдеу жолы қорқыныш сезімін тудыратын факторларды азайту немесе мүлдем жою болып табылады. Ол үшін науқасқа медитация жасау мен йогамен айналысуға кеңес беріледі. Егер адам ұйқы кезінде қорғансыздық сезінсе, онда жақын адамымен бірге ұйықтау тиімді шешім болады. Себебі, бұл науқасқа ешқандай қауіп төнбейтініне сенімділік береді. Егер де адам жалғыз болса, онда үй жануарын асырауы қажет.

Танымдық терапия - кез келген фобияны емдеудің дәстүрлі түрі. Әсіресе, науқас жағдайдан емес, оның салдарынан қорқатын болса тиімді болып есептеледі. Бұл емдеу шарасының басты мақсаты адамның жеке сенімін өзгерту және танымдық қабілеттерін дамыту. Ыңғайсыздық тудыратын жеке сенімді өзгерту мазасыздық сезімін басуға көмектеседі.
## Дереккөздер
Бастау (айрық)

**Негізгі ұғым:**

* Бастау – өзеннің бастау алатын орны.

**Елді мекендер:**

* Бастау – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл.
* Бастау – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл.
Борисовка

**Елді мекендер:**

**Қазақстан:**
* Борисовка – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл.

**Ресей:**
* Борисовка – Башқұртстанның Аургазин ауданындағы ауыл.
* Борисовка – Башқұртстанның Стерлибашев ауданындағы ауыл.
* Борисовка – Башқұртстанның Шаран ауданындағы ауыл.
Қалқұтан (өзен)

**Қалқұтан** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Шортанды, Ақкөл, Бұланды, Сандықтау және Астрахань аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 223 км, су жиналатын алабы 17,4 мың км2.

## Бастауы
Бастауын Ақкөл ауданындағы Новорыбинка ауылының жанындағы көлден алып, Қалқұтан ауылынан төменде Есіл өзеніне оң жағынан құяды. Басты салалары: Тентек, Дамса, Талдысай, Талқара, Ащысай, Боқсық, Аршалы, т.б.

## Өсімдігі
Өзеннің сол жағалаулық алабы сәл белесті көлдік-аллювийлі жазық, оң жағалауының жер бедері сай, жыралармен тілімденген. Су жиналатын алабы карбонатты қара топырақ және сор жері сортаңдау қара топырақты. Онда далаға тән өсімдіктер өседі. Өзен жайылмасында бұта аралас әр түрлі шалғын шөптесіндер өскен. Оң жағалаулық беткейлерін қайың шоқтары мен бұталар қамтыған. Жоғарғы ағысында шағын қарағай орманы кездеседі. Алабының 1/3-і жыртылған.

## Гидрологиясы
Аңғарының ені 0,2 – 0,8 км. Орта ағысында 0,6 – 0,8 км. Шортанкөл көліне дейінгі арнасы жаз айларында құрғап қарасуларға бөлініп қалады. Қарасуларының тереңдігі 0,5 – 0,8 м, ені 12 – 35 м. Ағын суы бар кездегі тереңдігі 1 – 2,5 м. Қар және жер асты (грунт) суымен толығады. Суы қараша айының 2-жартысында (140 – 160 күндей) қатып, сәуірдің 2-онкүндігінде ериді. Төменгі ағысындағы суының минералдығы көктемде 300 – 400 мг/кг, кермектілігі 2,5 – 4,0 мг/экв (жұмсақ және қалыпты кермекті). Жазда минералдығы 800 мг/кг-ға жетіп, кермектілігі 6 – 7 күндей жоғарғы деңгейде болады. Суын ауыз суға, мал суаруға және шаруашылыққа пайдаланады. Қалқұтан бойында жалпы сыйымдылығы 18,8 млн. м3 болатын 5 бөген, жалпы сыйымдылығы 27,5 млн. м3 болатын 209 тоған салынған.

## Этимологиясы
Қалқұтан Ақмола облысындағы өзен. Е.Қойшыбаевтың пікірінше: «Қалғұтан атауы «қалың құтан» тіркесінің қысқарған түрі». Ғалымдар бұл атаудың алтай тілінде *Калгуты (Калгануты, Колгут)* өзен, тау, ал моңғол тілінде қақпалы деген сөздермен төркіндес екенін айтады. Атбасар тұсында Қалқұтанмен қатар айтылатын Жабай  өзені  бар. Есіл алабындағы бұл екі өзен ескі замандағы ежелгі атаулар.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы өзендері
Санат:Астрахан ауданы өзендері
Санат:Бұланды ауданы өзендері
Санат:Сандықтау ауданы өзендері
Санат:Шортанды ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Қарақол (айрық)

**Қазақстан:**

Елді мекен:

* Қарақол – Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл.
* Қарақол – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл.

Өзендер:

* Қарақол – Алакөл алабындағы өзен.
* Қарақол – Есіл алабындағы өзен.

**Қырғызстан:**
* Қарақол – Қырғыз Республикасындағы қала, Ыстықкөл облысының әкімшілік орталығы.
Летем

**Летем** (ағыл. Lethem) — Гайана мемлекетіндегі елді мекен. Жоғарғы Такуту-Жоғарғы Эссекибо аймағының әкімшілік орталығы.

## Географиясы
Қала Бразилиямен шекарада Такуту өзенінде, Бразилияның Бонфин ауылына қарама-қарсы орналасқан.

## Тарихы
Ол 1941 жылдан 1947 жылдың 12 сәуіріне дейін Британ Гвианасында губернатор болған  Гордон Джеймс Лететтің есімімен аталады. 

## Халқы
2002 жылы қалада 1178 тұрғын тұрған.

## Көлік жүйесі
Летемде әуежай бар, ол ел астанасы Джорджтаун қаласын тұрақты әуе қатынасымен байланыстырады. Әуежайда ұзындығы 1888 метр ұшу-қону жолағы бар, бірақ жарықсыз қызмет жасайды.

2009 жылы Бразилия үкіметі бөлген ақшамен Такуту өзені арқылы көпір салынды, ол арқылы Бразилия мен Гайана байланыстыратын жалғыз көпір болып есептеледі.

## Дереккөздер

Санат:Гайана қалалары
Телекей

**Телекей** — Теңіз көлінің солтүстік-батысындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Атбасар ауданы, Есенкелді ауылының батыс іргесінде орналасқан.  

## Гидрографикасы
Ұзындығы 2,5 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 6,5 км. 

Санат:Атбасар ауданы көлдері
Ізбасаров

**Ізбасаров** тегі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:
* Асқар Ишанұлы Ізбасаров - медицина ғылымдарының докторы, профессор. 
* Дүйсебай Сайлаубайұлы Ізбасаров – ғалым, техника ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясының академигі.
* Жүсіп Ізбасаров - Алашорданың Ақмола комитетінің төрағасы.
Экзогендік эмболиялар

**Экзогендік эмболиялар** - шығу тегіне байланысты ағзада кездеспейтін заттардан дамитын эмболия. Ең жиі кездесетін экзогендік эмболиялар: ауа және газ эмболиясы.
### Ауа эмболиясы
Ауа эмболиясы ірі көктамырлар (күре тамырлар, бұғана асты көктамыры) жарақаттанғанда пайда болады. Бұл тамырларда қан қысымы теріс болады және қабырғалары айналасындағы тіндерге жабысқан. Сондықтан жарақаттанған кейін олардың саңылаулары жабылмай қалады да, тыныс алу кезінде ашық тұрған саңылаулары арқылы ауа тамыр ішіне енеді. Бұл ауа оң жүрекше, қарынша арқылы кіші қанайналым шеңбері тамырларына түседі, өкпе артериолалары мен қылтамырлар бітеліп қалады. Осыдан өкпеде қанайналым бұзылады, газдардың алмасуы нашарлайды, тыныстық гипоксия дамиды, адам тұншығудан өледі.
### Газ эмболиясы
Газ эмболиясы адам жоғары атмосфералық қысымнан төменгі атмосфералық қысымға тез ауысқанда дамуы мүмкін. Мысалға, терең суға сүңгігенде әрбір 10 метр сайын барометрлік қысым 1 атмосфераға өседі. Сондықтан теңіз немесе мұхиттарда кессондық жұмыс атқаратын адамдарға бірнеше қысым әсер етеді. Бұл кезде организмде газдардың (азоттың) ерігіштігі артады. Олардың еруі тіндерде болады. Егер бұл адамдарды су астынан күрт көтерсе, онда организмде еріген газдар бірден газ күйіне айналады да, организмнен сыртқа шығып үлгермейді. Бұл газдар тамыр ішіне түсіп, эмболия дамуына алып келеді. Осындай жағдай ұшақтармен биікке көтерілгенде олардың кабинасының тығыздығы бұзылғанда байқалады.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Жүрек-тамыр жүйесі
Санат:Патологиялық физиология
Эндогендік эмболиялар

**Эндогендік эмболиялар** — организмде кездесетін тіндер есебінен (май, тромб) дамитын эмболия. 
### Тромбэмболия
Қан тамыры ішінде орналасқан қан қатпасының бір бөлшегі үзіліп, тромбэмболия дамуына әкелуі мүмкін. Мәселен, аяқтың көктамырлары қабынып, ішінде тромб пайда болғанда (тромбофлебит), оның бір бөлшегі үзіліп оң жақ жүрекшеге, одан өкпе артерияларына түсу мүмкіншілігі болады. Содан өкпе инфаркті дамиды, тыныс алу бұзылады. Оң жақ жүрекше мен қарынша аралық қақпақшалардан үзілген тромб өкпе артериясының, сол жақ жүрек қуысындағы (эндокардит, аневризма кездерінде) немесе артериялардағы тромбтар үлкен қанайналым шеңбері тамырларының эмболиясына әкеледі.
### Май эмболиясы
Май эмболиясы май талшықтарының қан тамырларына түсуінен дамиды. Бұл эмболия түтікті сүйектердің жаншылып сыну кезінде орын алады. Өйткені, сүйек кемігі майында қантамырлардың қабырғалары сүйек перделеріне жабысқан. Сондықтан олар жарақат кезінде жабылмайй ашық тұрады. Осы ашық тұрған тамыр саңылаулары арқылы кемік майы жеңіл өтіп кетеді. Май эмболиясы көктамырлардан өкпе артерияларына өтеді. Кейде майдың ұсақ тамшылары өкпе қылтамырларынан өтіп, үлкен қанайналым шеңберіне түседі.
### Тін эмболиясы
Қатты жаншылып, жарақаттанған ағзалардың тіндері, өспе жасушаларының тамыр ішіне түсуінен дамиды
## Дереккөздер

Санат:Патологиялық физиология
Санат:Медицина
Санат:Жүрек-тамыр жүйесі
Поповка

**Елді мекендер:**
;Қазақстан:
* Поповка – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл.

;Ресей:
* Поповка – Башқұртстанның Бир ауданындағы ауыл.
Әурет

**Әурет** немесе **ғаурат** () — шариғат бойынша адам денесінің киіммен жабылуы тиіс бөліктері. Жұрттың алдында әурет жерлерді жауып жүру мұсылманның міндеті саналады, әуретті ашу — күнә. Әйел адамдардың беті мен қолдарының ұшынан басқа жерлері әурет болып есептеледі. Ер мұсылмандар тізе мен кіндік арасындағы денесінің бөлігін жауып жүруге міндетті. Ислам дініндегі әр түрлі мектептер мен ағымдарда әурет туралы түсініктер сәл өзгеше болуы мүмкін.

Ыбырай Алтынсарин өзінің «Мұсылманшылықтың тұтқасы (Шариат-ул-Ислам)» еңбегінде әурет туралы былай деп жазған:

## Дереккөздер

Санат:Ислам терминдері
Родионовка

**Елді мекендер:**

;Қазақстан
* Родионовка – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл.

;Ресей
* Родионовка – Башқұртстанның Стерлибашев ауданындағы ауыл.
Агрегация

**Агрегация** - тромбоциттердің бір-бірімен жабысып, қан тамырларының бүлінген жерлерінен қан кетуді тоқтатуға бағытталған маңызды қасиеттерінің бірі. Агрегация тромбоз дамуының немесе қан қатпасының түзілуінің екінші сатысы.

## Механизмі

Агрегация екі сатыдан тұрады:
* бірінші сатысында тромбоциттердің түйіршіктері сыртына шығарылады. Осыдан АДФ, АМФ, АТФ, адреналин, норадреналин, серотонин, гистамин, кальций иондары т.б. белсенді заттар бөлініп шығады;
* екінші сатысында тромбоциттердің α-түйіршіктерінен лизосомалық ферменттер т.б. шығарылады.
Тромбоциттер түйіршіктерінің бөлшектері ғана босап шығуынан басқа тромбоциттердің белсенділігі артып, олар өзара бір-бірімен және бүлінген эндотелий астына жабысқан жасушалардың сыртына жабысып, болашақ тромбоциттік қан қатпасының негізін қалайды. Осылармен бір мезгілде тромбоксан А2 мен қан тамырларына белсенді әсер ететін басқа заттардың жергілікті бөлінуінен қан тамырларының жиырылуы болады.

## Сілтеме


Санат:Медицина бөлімдері
Санат:Гематология
Атбасар қалалық әкімдігі

**Атбасар қалалық әкімдігі** — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы - Атбасар қаласы. 

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы ауылдық округтері
Санат:Ақмола облысы қалалық әкімдіктері
Қазақстан тарихы порталы

### Қазақстан тарихы порталы
«Қазақстан тарихы» Интернет-жобасы (ары қарай - Портал) -  Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінің қолдауымен «Қазконтент» Акционерлік қоғамы тарапынан әзірленді.  
Интернет желісіндегі өз бағыты айқын бұл бірегей жаңа жоба – Қазақстанның өткен тарихы туралы нақты және толық ақпаратты беру, тарих саласындағы ғылыми зерттеулердің алдыңғы қатарлы жетістіктерін жедел ақпараттандыру үшін құрыла отырып, қазақ елінің мәдени, тарихи табыстарын әлемнің түпкір-түкпіріне сапалы контенттер арқылы таныту.

### Тарихы
«Қазақстан тарихы» порталы сол уақыттағы ҚР Мемлекеттік хатшысы М.М. Тәжиннің төрағалығымен 2013 жылдың 5 шілдесінде өткен мекемеаралық жұмыс тобының (МАЖЕТ) кеңейтілген отырысында қабылданған шешім негізінде құрылып, 2013 жылдың 25 қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі базасында «Қазақстан тарихы» Интернет-жобасының тұсаукесер рәсімі өтті.

### Құрылымы
«Қазақстан тарихы»  – Қазақстан Республикасының азаматтарына (Мектеп оқушылар, студенттер, ғылыми қызметкерлер, әр түрлі жастағы оқырман қауым) ақпараттық қолдау көрсетіп, Қазақстан тарихын интернет әлемінде жүйелі түрде насихаттау. Порталда Қазақстан тарихының бес кезеңінің үлкен электронды қоры жинақталған. Оқырман қауым мұндағы ақпараттарды онлайн түрде оқып, оқушылар мен студенттер реферат, курстық, дипломдық жұмыстарына ала алады. Әрбір оқырман ақпараттары оқи отырып,  пікір, рецензия қалдыра алады. 
Порталда «Қазақстаника» энциклопедиясы қызмет атқарады. Бұл жерде әзірге «Рухани мұра», «География», «Аңыздар» (бөлім әлі де толықтырыла түседі) бөлімдері қызмет атқарып тұр. Бұл бөлімде алфавиттік реттік бойынша Қазақстан тарихына, географиясына, рухани мұрасына, мәдениетіне, асыл мұрасына қатысты  барлық деректер топтастырылған.  
«Қазақстан тарихы»  – Отан тарихы мен ел тарихын сүйер қауымның бірегей коммуникациялық платформасына айналмақ. Оған дәлел «Тарихи білім», «Асыл қазына», «Тұңғыш Президент» айдарлары. Оқырмандарға үш тілде: қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде қызмет көрсетеді.

### Жобалары
Қазіргі уақытта Порталда мыңнан аса кітап архивтік құжаты мен зерттеуші ғалымдардың мақалалары топтастырылған. «Е-ресурс» бөліміндегі кітапхан мен архив айдарларында республикаға танымал тарихшылар, этнографтар, археологтар, архивистер  еңбектері орналасқан. Порталдағы кітаптар онлайн түрде Pdf жүйесі форматында жариялануда.
Порталда «Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл», «Әлихан Бөкейхан 150 жыл», «Болашақ Қазақстан», «Ұлы Дала», «Фольклор», «Тарихшының бір күні», «Театр тарих әлемінде», «Ядролық қарусыз әлем – басты мақсатымыз»,  «Қиырдағы қазақтар», «Абай175», «Қазақстан тарихы кезеңдері»  сынды арнайы жобалары шеңберінде белсенді түрде қызмет атқару үстінде.

## Сыртқы сілтемелер
*Қазақша ақпарат құралдарда:*

*Орысша ақпарат құралдарда:*

## Дереккөздер
Хамитов

**Хамитов** тегі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

* Нұрғали Нығметұлы Хамитов — экономика ғылымдарының докторы, профессор.
* Теміржан Жәнібекұлы Хамитов — Сандықтау ауданының әкімі (2003–04), 2006 жылдан Еңбекшілдер ауданының әкімі.
* Ербол Ғалымкерейұлы Хамитов — қазақстандық паралимпиадашы. 2026 жылғы Қысқы Паралимпиада ойындарының чемпионы және қола жүлдегері.
Шаханов

**Шаханов** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

* Асанхан Андақұлұлы Шаханов – ғалым, экономика ғылымының докторы, профессор.
* Берік Шаханов - жазушы.
* Еламан Шаханов — ғалым, биология ғылымдарының докторы, профессор.
* Мұхтар Шаханов — қазақ ақыны, драматургі. 
* Төлеу Шаханов - ақын, жазушы, аудармашы.
Жағалбайлы (көл)

**Жағалбайлы** – Есіл алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ақкөл ауданы, Кеңес ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1 км-дей жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ұзындығы 1,7 км, енді жері 1,5 км, жағалау бойының ұзындығы 6,4 км. Су жиналатын алабы 62,4 км2. Негізінен еріген қар және грунт суларымен толысады. 

Санат:Ақкөл ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Жағалбайлы (ру)

**Жағалбайлы** — Кіші жүздің Жетіру бірлестігіне кіреді. «Қыз-Жібек» поэмасындағы Төлеген батыр осы рудан шыққан.

## Тұлғалар

# Шәмші Қалдаяқов
# Роза Тәжібайқызы Бағланова
# Нағашыбай Аманғалиұлы Шайкенов
# Шеген би
# Тайлақ Бекежанұлы
# Сәрке батыр Шоңмұрынұлы
# Қадырғали Қонысбайұлы Жаманбалин
# Исмұхамбетов Жұмабай Ділмағамбетұлы
# Кеулімжан Ерқуанышұлы Нұрмұхаметов
# Нағашыбай Қорғанбекұлы Атшабаров
# Естай Ишанов
# Санжар Сегізбаев
# Тимур Санжарұлы Сегізбаев

Санат:Кіші жүз рулары
Фомичев

**Фомичев** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

* Александр Ильич Фомичев - кен инженері, Социалистік Еңбек Ері, Қаз КСР-інің еңбек сіңірген шахтері.
* Владимир Александрович Фомичев — КСРО және қазақстандық футболшы, бапкер.
Наумовка

**Елді мекендер:**

;Қазақстан:
* Наумовка – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл.

;Ресей:
* Наумовка – Башқұртстанның Стерлитамак ауданындағы ауыл.
Кемеркөл (көл, Ақмола облысы)

**Кемеркөл** – Есіл алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ақкөл ауданы, Кемеркөл ауылының оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ұзындығы 2,3 км, енді жері 1,1 км, жағалау бойының ұзындығы 6 км.  

Санат:Ақкөл ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Кемеркөл (көл, Шығыс Қазақстан облысы)

**Кемеркөл** – Ертіс алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Қойтас ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде орналасқан. Кемер – "өзен, көл, су арнасының жағалауы, жиегі", "арнасы толған көл" мәніндегі атау.

## Гидрографикасы
Ұзындығы 2,5 км, енді жері 1,2 км, жағалау бойының ұзындығы 8,8 км.  

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Кемеркөл

**Елді мекен:**
* Кемеркөл – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл.

**Көлдер:**
* Кемеркөл – Есіл алабындағы көл.
* Кемеркөл – Ертіс алабындағы көл.
Шортанкөл

**Шортанкөл** – Қалқұтан өзені алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ақкөл ауданы, Новорыбинка ауылының батыс іргесінде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ұзындығы 2,8 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 7,9 км.  

Санат:Ақкөл ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Атырау облысының өсімдіктер дүниесі

**Атырау облыс аймағы** өсімдіктер дүниесіне бай болып келеді. Негізінен шөлейт зонаның табиғи ылғалы жеткіліксіз және топырағы тұзды аймағына кіретіндіктен өсімдік жамылғысының өзіндік ерекшеліктері бар. Облыс жерінде оның солтүстігіндегі далалық және оңтүстігіндегі шөл зоналылық өңірге бейімделген ғылымда «шөлдік-далалық» деп аталған өсімдік түрлері таралған. 

## Облыс аймағындағы өсімдіктер
thumb|right|100px|Құмаршық Барлық аудандарында дерлік ақ және қара жусанды-қияқты, бұйырғынды-ебелекті, мортықты, қоңырбасты-көкпекті шөптер жиынтығы басым өседі. Бұларға қосымша көктемде ойдым-ойдым ойыстарда, қазан шұңқырларда селеу, изен, сарсазан, итсигек, ажырық т. б. араласа шығады.

Теңіз жағасында  батпақта шалғын, қамыс, құрақ жиі кездеседі. Ал құрлыққа қарай барған сайын өсімдік түрі молая түседі. Терістік-шыгыс жағында ерте көгеретін ебелек, мортық, шытыр, торғай от, қарабас, желкілдек, Нарын құмында қияқ, шағыр, қаңбақ, ақселеу, жыңғыл, жүзгін өседі.

Жалпы Атырау атырабында жоғары сатылы өсімдіктердің 945 түрі бар, бұлардың ішінде сирек кездесетін және жойылып бара жатырған түрлер, шаруашылыққа құнды, т. б. түрлері кездеседі. Оның ішінде алабұталы көкпек, құм ебелегі, түйеқарын, қаңбақ сораңшасы, сораң өсімдіктері өседі. Бұлардан басқа жантақ кәріқыз, көкпек, ошаған, сүттіген, шырмауық т. б. табиғи өсетін өсімдіктер бар. Сондай-ақ итсигек, есекмия, меңдуана, кекіре т. б. улы шөптер кездеседі 
Сонымен қатар облыстың өсімдіктер дүниесі құрамында дәрілік техникалық тұрғыдан бағалы табиғи өсімдіктерге де бай. Олардың жалпы саны Атырау жерінде 50-ден асады.

## Дәрілік өсімдіктер
Дәрілік шөптерден облыс аумағында кездесетіндері: адыраспан, ешкітал, қырықбуын, құмаршық, тұмар Бояу. Тарихқа сүйенсек, 1929-33 жылдары бірнеше млн қазақ халқы ашаршылықтан ажал құшқаны ел есінде. Сол залалды Атырау өңірі де көрді. Сонау бір шақта Атырау өңірі, Нарын құмын жағалай қоныстанған халықты аштықтан  аман алып қалған азықтардың бірі қасиетті өсімдік Құмаршық еді. Атырауда сол құмаршық өсімдігіне ескерткіш қойылды.

## Қазақстанның «Қызыл кітабына» енген өсімдіктер
Қазақстанның «Қызыл кітабына» Каспий-Жайық алабының табиғаты бойынша енгізілген, яғни жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер түрлері ақтұңғиық, ауыспалы қау, берік сүттіген, бор рияны, бор сиякөгі, бор сылдыршөбі, бүршікті альдрованда, бүршікті феллориния, кәдімгі жұмсақ жеміс, кестелі шампиньон, комаров жоңышқасы, күмәнді долана, қатпар баршынгүл, мейер хломидопусы, мейер шытырмағы, су шылымы, талиев гүлкекіресі, татар қатыраны, тегеурінгүл, теңге жапырақта шық шөп.
Өсімдік дүниесін қорғаудың басты шаралары: олардың өсіп жетілуіне зиянды кеселдерді болдырмау, агротехникалық ережелергс сай шаралар алу, мезгілінде жинап, кептіріп игілікті мақсатқа пайдалану, өсіп жетуін жалғастыру үшін ұрықтарын жинап сақтау. Хайуандардың таптауынан сақтап, қорғау.
Өсімдіктер дүниесін қорғау мақсатында Индер ботаникалық заказнигін, Атырау ботаникалық бағын ашу жоспарлануда.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Атырау облысы
Росс Линч

**Росс Шор Линч** (; 29 желтоқсан 1995; Литтлтон, Колорадо, АҚШ) — америкалық актер және музыкант. Ол «R5» поп рок тобының жетекші вокалисті болған және ол ағасы Рокки Линчпен The Driver Era деген топтың құрамында.

## Ерте өмірі
Линч Колорадо штатының Литтлтон қаласында туып өскен.  Ол бес аға-інілердің ішінде (бауырлары Райделанд, Райкер, Рокки және Райланд) екінші кенжесі.  Ол үйде төртінші сыныптан бастап гитара мен фортепианода ән айтуды үйренді. Линч - әртістер Дерек Хау және Джулианна Хаудың бөлесі. Линч және оның отбасы 2007 жылы Лос Анжелеске көшті.

## Музыкалық мансап
thumb|left|170px|Линч 2013 жылы R5's Loud Tour-да
Линч оның бауырларымен және отбасының досы Рэтлиффпен бірге құрған R5 музыкалық тобының жетекші вокалисті..

Линч фортепианода, барабанда және басста ойнайды; ол гитарамен айналысады.  Ол Оңтүстік Калифорния би компаниясы құрған Rage Boyz Crew тобына биледі.

2010 жылы R5 тобы «Ready Set Rock» атты EP шығарды.

Кейін, топтың ресми уеб сайтында R5 тобының «Hollywood Records»-пен келісімшартқа отырғаны белгілі болды. Олардың дебютті Louder атты альбомы 2013 жылдың қыркүйек айында шықты. 2014 жылдың шілде айында бұл топ екінші «Heart Made Up On You» атты альбомын шығарды. 2014 жылдың қараша айында «Smile» атты сингл шықты. 2016 жылы «Something last night» атты жаңа альбомы шықты. Ал 2017 жылдың мамыр айында бес өлеңнен тұратын жаңа «NEW ADDITIONS» альбомы шықты. 2017 жылдың қазан айында топ «HURTS GOOD» өлеңіне клип түсірді.

2014 жылы 3 қарашада Буэнос-Айрестегі концертінен алғашқы видео шықты.

2018 жылы Линч үлкен ағасы Роккимен американдық поп рок дуэт «The Driver Era»-ны құрады.

2018 жылдың 1 ақпанында R5 өздерінің YouTube-те «Соңғы шоу» атты бейнеролигін жариялады.  1 наурызда R5-тің Instagram және Twitter атаулары «Жүргізуші дәуірі» болып өзгертілді және R5-дің барлық алдыңғы жазбалары жойылды. 2 наурызда Жүргізуші дәуірі тек Росс пен Роккиден тұратын топ болатыны туралы хабарланды.

## Әртістік мансап
2011 жылдың басында Линч Дисней арнасына, «Остин және Элли» сериалына түсуге шақырылды. Ол сериалда басты ер рөлін, жасөспірім әнші, интернеттегі видеосы арқылы сенсацияға айналған — Остин Мунды ойнауы керек еді. Арна оның осы рөлді ойнауын құптап, 1 маусымның өндірісіне кірісіп кетті. Бұл телешоудың алғашқы маусымы 2011 жылдың желтоқсан айында шығып, шоудың екінші маусымға созылатыны жарияланды. Екінші маусым 2012 жылдың наурыз айында жарық көрді. 2012 жылдың басында Линч Дисней арнасының «Teen Beach Movie» атты жаңа фильмнің түсіріліміне дайындалып жүрді. Бұл фильмде ол басты ер рөлін, Брейд кейіпкерін ойнады. Фильм 2013 жылы 19 шілдеде шықты.

2017 жылдың жазында Линч өзінің мансабындағы ең басты фильмде түсірілімін аяқтады. «Менің досым Дамер» атты фильмде ол қанішерді ойнады.

## Фильмдер тізімі
### Фильм

### Телевидение

## Марапаттар мен номинациялар

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*  
* Ross Lynch TV Guide-та
*Росс Линч Instagram-да
*Росс Линч Twitter-де
*Росс Линч Facebook-те

Санат:АҚШ бала әншілері
Шәріпов

**Шәріпов** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

## Тұлғалар
* Әди Шәріпов – жазушы, филология ғылымдарының докторы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі.
* Жапар Шәріпов –  Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты.
* Исағали Шәріпов - Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы. 
* Исламғали Шәріпов - биология ғылымының докторы.
* Қайтпас Шәріпов -  ғалым, медициналық ғылым докторы, профессор.
* Қасым Шәріпов - журналист.
* Марат Шәріпов - химия ғылымының докторы.
* Марат Шәріпұлы Шәріпов - гидрометаллургиялық үдерістердің физикалық-химиялық негіздері саласындағы маман, химия ғылымдарының докторы.
* Нұрсерік Кәрімұлы Шәріпов - судья.
* Сәлижан Шәріпов — Ресей ғарышкері, Ресей мен Қырғызстанның батыры. 
* Сабыр Шарипов - жазушы, қоғам қайраткері. .
* Уақит Шәріпов — ғалым, техника ғылымдарының докторы, профессоры.

## Жер-су атаулары
* Әди Шәріпов көшесі (Алматы) - Алматы қаласының Жетісу, Алмалы аудандарында орналасқан. Мақатаев, Гоголь, Қазыбек би, Төле би, Жамбыл, Шевченко, Құрманғазы атындағы көшелермен қиылысады. Бұрынғы атаулары: а) Лесная; ә) Мечников көшелері.
* Қасым Шәріпов атындағы көше (Алматы) - Алматы қаласының Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Асфальтная, 1-ші көшелері.
* Сабыр Шәріпов көшесі (Алматы) - Алматы қаласының Медеу ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Проходная көшесі..
Хороним

**Хороним** — нақты шегарасы бар кез келген аумақтың жалқы атауы: онша үлкен емес кеңістік (шалғын, орман, қалалық аудан немесе ықшамаудан), елдің немесе әкімшілік ауданның тарихы облыстары.

Географиялық хоронимдер (табиғи) - табиғи-ландшафтылық облыстардың атаулары, Сарыарқа, Балқаш маңы сияқты және әкімшілік-аумақтық бірліктер атауы (Ақтөбе облысы, Қарағанды облысы, АҚШ) болып бөлінеді.

Қалаішілік хороним - бұл қала аумағы бөлігінің жалқы атауы: аудан, квартал, саябақ және т.б. Мысалы, Таугүл, Ақсай ықшамаудандары (Алматы аумағында).

## Қоршаған ортаны қорғау бойынша хоронимдер
# Ақсу-Жабағылы қорығы - Ақсу өзен - "ақ су" және Жабағылы өзені - "жабағы жүн" атауынан.
# Қараой  зоологиялық қорықшасы - қара ойдан - "қара аласа жер".
# Ақтау-Бозащы зоологиялық қорықшасы - Ақтау - "ақ тау" және Бозащы түбегінен - "ашық сұр жусанды".
# "Шарын" табиғи ескерткіші  - моңғол тілінде "Сары" дегенді білдіреді.
# "Алтынемел" ұлттық саябағы - моңғол тілінен - "алтын бел".
# "Баянауыл" ұлттық саябағы - баян руының қонысы.
# "Бурабай" ұлттық саябағы  - бура яғни түйе сөзінен шыққан.
# Қарқаралы ұлттық саябағы - таулы шоқылы жер, әйелдердің шашақты бас киімі.
# Сайрам-Өгем ұлттық саябағы  - Сайрамсу өзенінен - таяз сулы, ұсақ өзен және Өгем жотасы - ежелгі атауы.
# Наурызым қорығы  - наурыз руы атауы бойынша.
# Лепсі зоологиялық қорықшасы - қазақшадан Лепсу- "жылдам ағатын өзен".
# Қарақия-Қаракөл - Қарақия сөзінен - қия - "тік беткей" және Қаракөл - "қара көл".

## Табиғи хоронимдер
# Сарыарқа - кең ауқымды адырла дала, алтын дала, сары жота.
# Мұғалжар - күшті өзгеріске ұшыраған жарлы таулар.
# Сауыр - таудың жоғары еңістеу бөлігі.
# Тарбағатай - моңғол тілінен аударғанда "суырлы тау".
# Жетісу Алатауы - Жетісудың шұбар таулары.
# Тянь-Шань - қытай тілінен аударғанда "Аспан тау".
# Хан Тәңірі - тәңірдің жердегі өкілі.
# Тұран жазығы - турлар мекені.
# Тұран - "түріктер елі" деп аталатын Түркістан атауымен ығыстырылды.

## Елтану және саяси география негіздері біліміне арналған хоронимдер
# Аргентина - argento - "күміс".
# Колумбия - Колумб ашқандықтан Колумбия деп аталған.
# Ирландия - ежелгі ирланд тілінен eirinn - "батыс жер", яңни "западная земля", Ирландия - Еуропаның батысында орналасқан.
# Исландия - Iceland - "ледяная земля" аударғанда "мұзды жер" дегенді білдіреді, ІХ ғасырда аралға келген нормандар осылай атаған.
# Норвегия - ежелгі скандивания тілінде Norprvegr сөзі "солтүстікке баратын жол" дегенді білдіреді. Бұл жолмен қазіргі Норвегияның шығыс жағалауы маңымен нормандар солтүстік теңіздерге шыққан.
# Жапония - ресми атауы - "Нихон коку", "Ниппон Коку" - Шығыс Азияның аралдық мемлекеті.
# Қытай - қытайша Чжунго деп аталады, "Орталық жер" немесе "Орталық мемлекет" деп аударылады.
# Түркия - түркі халықтары этнонимінен шыққан атау. Сөзбе-сөз аудармасы - "Түркілер елі".

Санат:Топонимдер
Санат:Географиялық терминдер
Шевцов

**Шевцов** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:
* Евгений Иванович Шевцов – техника ғылымдарының кандидаты.
* Иван Михайлович Шевцов – кеңес және Ресей жазушысы. 
* Петр Федорович Шевцов – әскери қайраткер, Кеңес Одағының Батыры.
Үлкен адронды коллайдер

**Үлкен адрондық коллайдер**, қысқаша **ҮАК** (ағылш. Large Hadron Collider, LHC) — қарама-қарсы бағытта қозғалатын шоқтардағы зарядталған бөлшектерді үдетуге арналған үдеткіш. Ол протондар мен ауыр иондарды (қорғасын иондарын) үдетіп, олардың соқтығысу өнімдерін зерттеу үшін қолданылады. Қондырғы Женева қаласы маңында, Швейцария мен Франция шекарасында орналасқан ЦЕРН-де (Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымы) салынған.

ҮАК — әлемдегі ең ірі эксперименттік ғылыми қондырғы.

«Үлкен» деп аталуы — оның ауқымына байланысты (үдеткіштің негізгі сақинасының ұзындығы 26 659 м), «адрондық» — адрондарды (протондар мен ауыр атом ядроларын) үдететіндіктен, ал «коллайдер» (ағылш. collider — соқтығыстырғыш) — үдетілген бөлшектердің екі шоғы арнайы соқтығысу нүктелерінде, элементар бөлшектер детекторларының ішінде, бір-біріне қарама-қарсы бағытта соқтығысатындықтан аталған.
ҮАК протондардың массалар центрі жүйесіндегі жиынтық энергиясы 13,6 ТэВ-қа дейін жететін соқтығысуын жүзеге асыруға мүмкіндік берді, бұл — әлемдік рекорд.
Құрылыс пен зерттеулерге 100-ден астам елден 10 мыңнан астам ғалымдар мен инженерлер қатысқан және қатысуда, олардың қатарында Ресей ғалымдары да бар (алайда Ресей ғалымдарының, Біріккен ядролық зерттеулер институтын қоспағанда, қатысуы 2024 жылдан бастап тоқтатылған).
Шошқалы

**Елді мекендер:**

* Шошқалы – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл.
* Шошқалы – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы ауыл.

**Көл:**

* Шошқалы – Ақмола облысы Ақкөл, Біржан сал аудандары аумағындағы ағынсыз көл.
Насыр (айрық)

**Насыр** ( — *жеңіс*)

* Насыр - араб, парсы, кейбір түркі тілдес халық әдебиетінде қарасөз (проза). 
* Насыр І —  Самани әулетінің билеушісі (864 – 97).
* Наср ибн Мухаммад — Гранад әмірі.
* Ән-Наср сүресі — Құран Кәрімнің 110-шы сүресі
Тасшалқар (көл)

**Тасшалқар** – Есіл алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысының Бурабай ауданы жерінде, Мәдениет ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде, теңіз деңгейінен 293,9 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 10,8 км2, ұзындығы 4,35 км, енді жері 3,7 км, жағалық сызығының ұзындығы 14,5 км. Қар, жер асты суларымен толығады. Көлдің батыс жағынан ұзындығы 30 км-дей кішігірім өзен құяды. Су деңгейі көктемде 1–2 м-ге көтеріледі. Суы тұзды, жағалауы шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Ланкастер (Англия)

**Ланкастер** (, ) — ағылшын графтығы Ланкаширдің басты қаласы, Льюн өзенінің су қоймасында, Ирланд теңізіне құйылатын жерден 11 км орналасқан.

## Тарихы
Ланкастер алғаш рет 1086 жылы құрастырылған Ақырет кітабында аталған. Атауы бойынша, қала римдіктер қалдырып кеткен лагердің () орнында пайда болды.

Нормандар елді басып алғаннан кейін қазіргі Ланкаширдің солтүстігін Жирен Вильгельм 1092 жылы Шрусбери графы ұлдарының бірі Роджер Пуатевинцтің иелігіне берді. Норман феодалы Ланкастерді өз иеліктерінің орталығы ретінде таңдады, Ланкастер қамалы мен Генрих VIII кезеңінен бастап приходтық шіркеу болған Ланкастер приорттың негізін қалады. 1431 жылы әйел монахтардың бір бөлігі Лондонға жақын Сайонға ауыстырылды.

1193 жылы Ланкастер ресми түрде қаланың мәртебесін алып, қуатты Ланкастер әулиеті иеліктерінің орталығы болды. 1322 және 1389 жылдары шотландық шапқыншылықтардан зардап шекті. Ағылшын революциясы жылдарында Ланкастердегі қамал роялисттердің (кертартпа) қоршауына үш рет қарсы тұрды. Стюарттар қалпына келтіргеннен кейін, қамал 1916 жылға дейін түрме ретінде пайдаланылды, мұнда басқалармен қатар бірінші квакер Джордж Фокс түрмеге қамалды.

XVIII ғасыр Ланкастер үшбұрышты саудаға қатысатын порт ретінде гүлденді. Ғасырдың соңына қарай өзен арнасы ылғалды болып, ауыр кемелер үшін өтуге жарамсыз болды. 1964 жылы Ланкастер университеті ашылды. 1998 жылы Дж. Рескин атындағы университет кітапханасы жұмысын бастады.

## Сілтеме
*Муницепалды сайт 
thumb|left|300px|Ланкастер қамалы
thumb|left|300px|Ланкастер қалалық басқарма орын, Далтон алаңы

Санат:Ланкашир қалалары