open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ули Хенесс

**Ульрих Хёнесс** (;  5 қаңтар 1952, Ульм, ГФР) — германиялық футбол функционері және шабуылшы позициясында ойнаған бұрынғы кәсіби футболшы. Ол Батыс Германия құрамасы сапында бір әлем чемпионатына және екі Еуропа чемпионатына қатысып, әр турнирдің біреуінде жеңіске жеткен. Ойыншы ретіндегі мансабында ол көбіне Бавария клубымен танымал болды, бұл командамен бірге үш рет Бундеслига чемпионы және үш мәрте Еуропа кубогының иегері атанды. Кейінірек Хенесс Бавария Мюнхен клубының бас менеджері, ал 2009–2014 және 2016–2019 жылдар аралығында клуб президенті қызметін атқарды. 2014 жылы ол салық төлеуден жалтарды деп айыпталып, кінәсін мойындап, бұл қылмысы үшін 18 ай түрмеде отырды. 

## Өмірбаяны
1972 жылғы Еуропа, 1974 жылғы әлем чемпионы. Одан бөлек 1976 жылы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері атанған. Карьерасында "Бавария", "Нюрнберг" клубтарында ойнап, 27 жасында денсаулығына байланысты карьерасын ерте аяқтады. "Бавария" сапында үш рет Германия чемпионы (1972, 1973, 1974), үш рет Чемпиондар кубогының жеңімпазы (1974, 1975, 1976),  бір рет Құрлықаралық кубок иегері (1976) атанды. 

Кейін "Бавария" менеджері боп сайланды. Тек 2014 жылы салық дауына байланысты бірнеше жыл бас бостандығынан айрылған кезде ғана бұл қызметтен қол үзіп қалды. Бірақ 2016 жылы дәл осы қызметке қайта сайланды. 

## Жеке өмірі
Інісі Дитер Хенес те футболшы, 1986 жылғы әлем чемпионатына қатысқан.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Германия футболшылары
Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Бавария ФК ойыншылары
Санат:Нюрнберг ФК ойыншылары
Санат:Футболдан әлем чемпиондары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Херберт Виммер

**Херберт Виммер** (; 9 қаңтар 1944 жыл, Эйпен, Бельгия) — германиялық футболшы, жартылай қорғаушы. 1972 жылғы Еуропа чемпионы, 1974 жылғы әлем чемпионы. 1976 жылғы Еуропа чемпионатының финалисі. 

Бүкіл карьерасында тек "Боруссия Менхенгладбах" клубында ойнаған. 

## Жетістіктері

### Ұлттық

* ГФР чемпионы — 1970, 1971, 1975, 1976, 1977
* ГФР кубогы — 1973
* УЕФА кубогы — 1975
* ГФР суперкубогы — 1977

### Халықаралық

* Чемпиондар кубогының финалисі — 1977
* УЕФА кубогының финалисі — 1973

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Германия футболшылары
Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Боруссия Менхенгладбах ФК ойыншылары
Санат:Футболдан әлем чемпиондары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Анатолий Дмитриевич Коньков

**Анатолий Дмитриевич Коньков** (19 қыркүйек 1949 жыл, Красный Луч, Луганск облысы- 4 қазан 2024) — КСРО-лық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. 1972 жылғы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері. 1972 жылғы Еуропа чемпионатындағы КСРО құрамасының жалғыз голының авторы. КСРО-ның "Үшінші дәрежедегі еңбек сіңірген орденінің" иегері. 

## Жетістіктері

### Халықаралық

* Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 1972.
* Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері: 1976.

### Ұлттық

* КСРО чемпионы: 1975, 1977, 1980, 1981.
* КСРО кубогы 1978.

### Еурокубоктер

* УЕФА кубок иелері кубогы: 1974/75.
* УЕФА суперкубогы: 1975

## Дереккөздер
 
## Сілтемелер
*Профилі
 

Санат:КСРО футболшылары
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Донецк ФК ойыншылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Санат:Украина футбол жаттықтырушылары
Санат:Таврия ФК жаттықтырушылары
Санат:Шахтер Донецк ФК жаттықтырушылары
Санат:Зенит ФК жаттықтырушылары
Санат:Украина Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Санат:Ворскла ФК жаттықтырушылары
Санат:Кешля ФК жаттықтырушылары
Санат:1976 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Юрий Васильевич Истомин

**Юрий Васильевич Истомин** (3 шілде 1944, Харьков, Украин КСР, КСРО — 6 ақпан 1999, Мәскеу, Ресей) — КСРО-лық футболшы, қорғаушы. 1972 жылғы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері. 

## Карьерасы

### Қатысқан турнирлері

* Футболдан Еуропа чемпионаты 1968
* Футболдан Еуропа чемпионаты 1972
* Жазғы Олимпиада ойындары 1972

## Жетістіктері

### Клубтық

* КСРО чемпионы: 1970
* Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 1972
* Олимпиада ойындарының қола жүлдегері: 1972

### Жеке

* КСРО чемпионатындағы үздік 33 (5): № 1 (1970); № 2 (1967, 1968, 1971, 1972).

## Дереккөздер

## Сілтеммелер
*Профилі 

Санат:КСРО футболшылары
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Металлист ФК ойыншылары
Санат:ЦСКА Киев ФК ойыншылары
Санат:ЦСКА Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Волынь ФК ойыншылары
Муртаз Калистратович Хурцилава

**Муртаз Калистратович Хурцилава** (5 қаңтар 1943 жыл, Бандза, Гегечкорск ауданы, Грузин КСР) — КСРО-лық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. 1966 жылғы әлем чемпионаты мен 1968 жылғы Еуропа чемпионатының жартылай финалисі, 1972 жылғы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері, 1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері. 1970 жылғы әлем чемпионатына қатысқан. КСРО спорт шебері (1962).

## Жетістіктері

### Клубтық
* КСРО чемпионы: 1964
* КСРО чемпионатының қола жүлдегері (5): 1962, 1967, 1969, 1972, 1973

* КСРО кубогының финалисі: 1970
* КСРО чемпионатындағы үздік 33: 1 (1968, 1969 және 1971—1973) — 5 рет, № 2 (1965 және 1966), № 3 (1963 және 1970), (1967).

### Жеке
* Вахтанг Горгасали ордені (2003).
* Соңғы 50 жылдағы Грузияның үздік футболшысы.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:КСРО футболшылары
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Динамо Тбилиси ФК ойыншылары
Санат:Торпедо Кутаиси ФК ойыншылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Санат:Грузия футбол жаттықтырушылары
Санат:Самтредиа ФК жаттықтырушылары
Санат:Гурия ФК жаттықтырушылары
Санат:Динамо Тбилиси ФК жаттықтырушылары
Санат:Локомотив Тбилиси ФК жаттықтырушылары
Санат:Шевардени 1906 ФК жаттықтырушылары
Санат:1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Қашлық

**Ескер**, кейде **Көшім қалашығы, Қашлық, Сібір** (*[[сыбырлар|сіб.-тат.]]* Сибир, Ескер, *[[татар тілі|тат.]]* Искәр, *[[орыс тілі|орыс.]]* Кучюмово городище) — ортағасырлық қала, Ескер жұртының, кейіннен Түмен (Сібір) хандығының астанасы. Қазіргі Ресей Федерациясындағы Тобольск қаласынан 17 шақырым қашықтықта, Ертістің оң жақ жағалауында Сибирка өзеніне құятын жерінде орналасқан. Бүгінде «Көшім қалашығы» деп аталатын археологиялық ескерткіш орны. 

## Қала атауының пайда болуы

Сібір хандығында қоныстанған халықтардың алуан түрлілігі қала атауына әсер етті:
* Кашлык (түркі) - бекініс, нығайтылған елді-мекен. Сібір татарларының тілінде «Кышлык» сөзі «қысқы» немесе «қыстау» мағынасында қолданылады.
* Искер (об-угор) - *ийс* - «ескі» және *кер (кар)* - «қала» мағынасында. Мысалы, Сыктывкар, Кудымкар және т.б.
* Сибир - моңғолдың *сибэр* - «таза», «әдемі» немесе *шибир* - «батпақ» сөздерінен.

## Тарихы

Ескер қаласы моңғол шапқыншылығына дейін пайда болды. XIII ғасырдың басына қарай қала ірі қоныс орнына айналды. Кей деректердің мәлімдеуінше, Шыңғыс хан Қашлықты 1224 жылы өзге иеліктермен қоса Жошы ұлысының құрамына қосты. Ш. Марджанидің тұжырымына сәйкес XIII ғасырда Қашлықта Жошының бесінші ұлы Шибанның ордасы орналасқан. Қала алғаш рет *Sebur* атауымен ағайынды Франциско және Доменико Пиццаганилердің 1367 жылғы картасында аталып өтті. 1375 жылы тура сол атаумен Каталон атласында кездеседі.
1582 жылдың 26 қазанында қаланы Көшім ханның әскерін талқандаған атаман Ермак басып алды. Ермактың өлімінен кейін Қазақ хандығынан қолдау тапқан тайбұғалық Сейіт-Ахмет (Сейтек, Сейдақ) Қашлықта өз билігін орнатуды көздеді. Алайда, Сейіт-Ахмет пен «Қазақ Ордасының ханзадасы» Ораз Мұхаммед 1588 жылы тұтқынға түсуі қаланың дағдарысы мен құлдырауына алып келді.

## Галерея

## Дереккөздер

* Искер — столица Сибирского ханства / Исхаков Д.М. Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. 228 с. 
* *Зыков А. П., Косинцев П. А., Трепавлов В. В.* Город Сибир – городище Искер (историко-археологическое исследование). – М. : Наука : Восточная литература, 2017. – 456 с. 
* *Левашова В. П.* О городищах Сибирского юрта // Советская археология, 1950. № 13. — Стр. 341—351.
* *Маслюженко Д. Н., Татауров С. Ф.* Искер как мифологема в изучении истории Сибирского ханства // Золотоордынское обозрение. – 2015. – № 4. – С. 135–150. 
* *Миллер Г. Ф.* История Сибири. – Изд. 2-е, доп. – М. : Восточная литература РАН, 1999. – Т. 1. – 630 с. 
* *Атласи Х.* История Сибири. — С. 43.
* Краткая история сибирских татар.
Санат:Түмен облысы қалашықтары
Санат:Сібір хандығы
Санат:Алтын орда қалалары
Ішкі Гебрид аралдары

**Ішкі Гебрид аралдары** (, ) — Ұлыбританияның батыс жағалауындағы архипелаг. Гебрид аралдарының шығыс бөлігі деп есептеледі.

## Географиясы
Архипелаг аумағы 30 га асатын 36 қоныстанған және 43 адам тұрмайтын аралдардан тұрады. Ең үлкен арал - Скай. Ішкі Гебридтердің жалпы ауданы - 4,158 км2, халқы - 18 947 адам (2011).

Ішкі Гебрид аралдарында жануарлардың түрлері Ұлыбританияның көршілес аралына қарағанда аз, алайда кейбір гебрид құстары Англияда кездеспейді (аққұйрықты субүркіт, кәдімгі мұнтазқұс, қызылтұмсық шауқарға). Қарапайым және ұзынжүзді итбалықтар мекендейді.

## Тарихы
Адамдар архипелагқа неолит дәуірінде келді. Орта ғасырларда оның аумағы Дал Риада, содан кейін Аралдар патшалығына тиесілі болды. Перт келісім шарты бойынша Ішкі Гебрид аралдары Шотландияға өтіп, 1707 жылы олар Ұлыбритания патшалығының құрамына кірді.
## Экономикасы
Олардың қазіргі тұрғындары қожалықпен, балық аулау және виски өндірісімен айналысады. Туризм саласы дамып келеді. Осылайша аралдарға бару Мендельсонды «Фингал үңгірін» жасауға шабыттандырды.

Санат:Ішкі Гебрид аралдары
Юрий Игорьевич Иванов

**Юрий Игоревич Иванов** (8 тамыз 1960 жыл, Мәскеу) — КСРО-лық және ресейлік футболшы, қорғаушы. 

## Карьерасы
"Спартак" (Мәскеу) клубының түлегі. Бірақ "Спартактың" негізгі құрамында бір рет те алаңға шыға алмай, деңгейі төмен клубтарға ауысып кетті. Тек 1988 жылы "Қайратқа" ауысқан соң ғана КСРО жоғары лигасында ойнауға мүмкіндік алды.  

"Қайрат" сапындағы тұңғыш ойынын 1988 жылы 8 мамырда КСРО федерациялары кубогында "Нефтчиге" қарсы өткізді, бұл ойын 4:4 есебімен тең аяқталды. Алты күннен соң "Жальгириске" қарсы ойында тұңғыш рет КСРО жоғары лигасында алаңға шықты.  

4 маусымда Омбының "Ертісімен" ойында "Қайрат" сапындағы тұңғыш голын соқты, бұл КСРО кубогы матчы болатын. "Қайрат" сапындағы соңғы ойынын 22 қарашада тағы сол "Нефтчиге" қарсы өткізді, бұл КСРО федерациялар кубогының финалы еді, бұл ойында қайраттықтар 4:1 есебімен жеңіске жетіп, турнир жеңімпазы атанды. 

1989 жылы Павлодардың "Трактор" клубына ауысты.Тұңғыш ойынын 9 мамырда "Мелиоратор Қызылорда" клубына қарсы өткізді.  

1990 жылы Латвияның "Даугава" клубына ауысты. 

1991 жылы "Пардаугава" қатарын толықтырды. 

1992 жылы Ресей премьер лигасында ойнайтын "Кубань" клубына ауысып, сол жылы карьерасын аяқтады. 

## Жетістіктері

* КСРО футбол федерациялары кубогының жеңімпазы: 1988

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Ертіс ФК ойыншылары
Санат:Сконто Рига ФК ойыншылары
Санат:Даугава Рига 1944 ФК ойыншылары
Санат:Кубань ФК ойыншылары
Айона

**Айона** (, ) — Шотландияның батысында Ішкі Гебрид аралдары архипелагындағы арал. Малл аралынан бір жарым шақырым жерде жатыр, екеуі өткел арқылы байланысады.

## Сөз төркіні
Гел тілінде арал атауы – Әулие Колумб аралы дегенді білдіреді.

## Тарихы
563 жылы ирландық монах Колумб он екі серігімен бірге аралда ғибадатхана құрды. Бұл Шотландия мен Англияның солтүстігіндегі пұтқа табынушылардың христиан дініне өтуіне алғашқы қадам болды. Христиан ілімінің тірегі ретінде аралдың даңқы бүкіл Еуропаға таралды, сонымен, көп ұзамай Айона діни қажылықтың орталығына айналды.

Ғибадатхана тұрғындарының бірі әулие Курвин болды.

VIII ғасырдың соңында Айона ғибадатхананың скрипториясында әйгілі Келл кітабы (толық немесе ішінара) - ерте орта ғасырлардағы молынан миниатюралар және қолжазбалармен безендірілгендердің бірі деп саналады. 806 жылы Айонаға Колумб негізін қалаған монахтық қауымдастықты тонаған викингтер шабуыл жасады.

1203 жылы аралда әйелдер августиндік ғибадатхана құрылды, оның алғашқы бастығы - Аралдар королі Сомерледтің қызы Бетаг болды.

Арал маңызды діни орталық қана емес, сонымен бірге Дал Риада патшалары мен олардың ұрпақтары, біріккен Шотландияның ежелгі патшалары - Доналд II, Малколм I, Дункан I, Макбет және Доналд III жерленген. Көрнекті Фингал үңгірі Айонадан солтүстікке қарай 10 шақырым жерде, Стаффа аралында орналасқан.

1609 жылы аралда Айона Статуты деп аталатын - тау кландарының Шотландия королі Яков VI-ға және Шотландия заңына бағынуы туралы келісімге қол қойылды.

## Сілтеме
* Айонада тарихқа дейінгі ауыл табылды

thumb|left|300px|
thumb|left|300px|Аббаттықтың ғибадатханалары
thumb|centre|850px|Панарамолық көрініс

Санат:Ішкі Гебрид аралдары
Алимжон Кяшафович Рафиков

**Алимджон Кяшафович Рафиков** (30 сәуір 1962 жыл, Душанбе) — КСРО-лық және тәжікстандық футболшы, қоғраушы, футбол жаттықтырушысы.

## Карьерасы
Карьерасын 1983 жылы әскерден оралған соң  Қорғантөбенің "Пахтакор" клубында (кейін атауы "Вахш", "Хатлон" боп өзгерді) бастады. 1984 жылы КСРО бірінші лигасындағы "Памир" клубына ауысты. 

1986 жылдың басында "Қайраттың" бірнеше белді ойыншылары басқа клубтарға ауысып кетті де, солардың бірінің орнын осы Алимджон басты. "Қайрат" сапындағы тұңғыш ойынын 1986 жылы 16 наурызда "Динамо" (Тбилиси) клубына қарсы өтті. Алматыда көктемгі қалың қар үстінде ойналған ойында есеп ашылмады. 

29 наурызда Мәскеудің "Спартагымен" ойында алаңнан қуылды. Жалпы 1986 жылы "Қайрат" сапында 14 кездесуде алаңғаа шықты. 

1988 жылы КСРО футбол федерациялары кубогында бірнеше кездесуде алаңға шықты. 1988 жылы 22 қарашада осы турнирдің финалында қайраттықтар сапындағы соңғы ойынын "Нефтчиге" қарсы өткізді. 

1989 жылы "Қайрат" бірінші лигада ойнады да, Алимжон бұрынғы клубы, жоғары лигаға қайта оралған "Памирге" ауысты.

## Жетістіктері

* КСРО футбол федерациялары кубогы: 1988

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:КСРО футболшылары
Санат:Тәжікстан футболшылары
Санат:ЦСКА-Памир ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Хатлон ФК ойыншылары
Санат:Зенит ФК ойыншылары
Санат:Тәжікстан футбол жаттықтырушылары
Санат:Истиклол ФК жаттықтырушылары
Санат:Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Самал ауданы (Алтай Республикасы)

**Самал ауданы** немесе **аймақ** () — Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалдық құрылым. 

Әкімшілік орталығы - Самал ауылы.

## Географиясы
thumb|right|300px|Қатын өзені
Аудан Алтай Республикасының солтүстік бөлігінде Солтүстік Алтайдың таулы-дала аймағында, кіші таулы өзендер жүйесінде орналасқан, Қатынның тармақтары, Жолға мен Семін жоталарының бөліктерін қамтиды.

## Тарихы
Самал ауданы - Алтай Республикасындағы ең жас аудан. Ол 1992 жылы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Шибалы ауданының бөлінуі нәтижесінде құрылды.
Осы уақытқа дейін аудан бірнеше рет қайта құрылған:

* 1922 жылы орталығы Ұлал болатын Ойрат автономды облысы құрылды. Бастапқыда бұл облыс 24 болыстан тұрды, олардың саны көп ұзамай қысқарды, ал олардың өзі аймақ болып өзгертілді, олардың бірі Самал болды;
* 1933 жылы Самал ауданы Елікманар болып өзгертілді;
* 1962-1963 жылдары аймақтар аудан болып өзгертілді, Елікманар аймағы таратылды;
* 1992 жылы Самал ауданы қалпына келтірілді.
## Тұрғындары

Санат:Самал ауданы (Алтай Республикасы)
Игорь Оттович Кистер

**Игорь Оттович Кистер** (10 маусым 1965 жыл, Ақтөбе облысы) — КСРО-лық және қазақстандық футболшы, қорғаушы.  

## Карьерасы

### Футболшы
1983 жылы КСРО екінші лигасындағы "Актюбинец" клубында кәсіпқой карьерасын бастады. Тұңғыш ойынын сол жылы 10 тамызда "Тракторға" қарсы өткізді. Бұл ойында ақтөбеліктер 0:1 есебімен ұтылып қалды. 

1988 жылы "Қайрат" клубына ауысты, КСРО жоғары лигасындағы тұңғыш ойынын 9 тамызда "Зенитке" қарсы өткізді, Бұл матчта Кистер 90 минут толық ойнады, ал ойын 1:1 есебімен тең аяқталды. 

Маусым қорытындысында "Қайрат" бірінші лигаға түсіп қалды, бірақ КСРО футбол федерациялары кубогында топ жарды. Бұл турнирде Кистер төрт кездесуде алаңға шықты, Мәскеудің "Динамосының" қақпасына ойын тағдырын шешкен жалғыз голды соқты.

1989 жылы бірінші лигада ойнаған "Қайрат" сапында төрт кездесуде ғана алаңға шықты. Маусым ортасында "Ақтөбеге" қайта оралды.

1997 жылы "Қайсарға" жалға берілді. 

1998 жылы тоғыз жылдық үзілістен соң бірінші лигаға түсіп қалған "Қайратта" ойнады.

2000 жылы "Ақтөбеде" ойнап, карьерасын аяқтады. 

### Кейінгі карьерасы
Кейін төрешілікпен айналысты, ал 2003 жылы ФИФА дәрежесіндегі төреші мәртебесін алды.

2014 жылы "Ақтөбе" клубының бапкер көмекшісі қызметін атқарды. 2011-12 және 2018 жылдары клуб басшысы қызметіне тағайындалды. 2013 жылдан бері клубтың спорттық директоры.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Статистикасы

Санат:КСРО футболшылары
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Қайсар ФК ойыншылары
Санат:Футбол төрешілері
Санат:Қазақстан футбол төрешілері
Шибалы ауданы

**Шибалы ауданы** немесе **аймақ** () — Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалдық құрылым. 

Әкімшілік орталығы - Шибалы ауылы.

## Географиясы
thumb|right|300px|Шу даңғыл жолы
Алтай республикасының солтүстік-батыс бөлігіндегі таулы-дала аймағында орналасқан, ол Семін, Шергін және Аңүй жоталарын қамтиды. Егер Шу даңғыл жолымен жүрсе, онда бұл аудан Қатын өзені үстіндегі көпірдің ар жағында, Себі ауылында басталады. Бұл 1950 жылдардың соңында салынған Шу даңғыл жолындағы өзен арқылы өтетін алғашқы темірбетонды көпір. Кезінде Бийск қаласынан Алтай ауылы мен Комарский өткелі арқылы өткен ескі Шу даңғыл жолы жаңасымен Шерга ауылында кездеседі.

## Тарихы
Қазан төңкерісі мен Азамат соғысына дейінгі кезеңде аудан аумағы Томбы губерниясы Бийск уезінің Шибалы болысына қарады.

1922 жылы орталығы Ұлал Ойрат автономды облысы құрылды. Бастапқыда бұл облысқа 24 болыс кірді, олардың саны көп ұзамай азайды және олардың өзі аймақ деп өзгертілді, оның бірі Шибалы болды. 1962-1963 жылдары аймақтар аудан болып өзгертілді, Шибалы аймағы жойылды, бірақ бір жылдан кейін ол Шибалы ауданы болып қалпына келтірілді.

## Тұрғындары

Санат:Шибалы ауданы
Сергей Петрович Сорокин

**Сергей Петрович Сорокин** (21 қаңтар 1959) — КСРО-лық және қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы. Шабуыл шебінде де ойнаған.

## Карьерасы
Теміртау футболының түлегі. 1978-79 жылдары теміртаулық "Болат" клубы сапында КСРО екінші лигасында ойнады.

1979 жылдың ортасында "Қайратқа" ауысты. Бірақ қайраттықтар сапындағы тұңғыш ойынын 1980 жылғы маусымда ғана өткізді, 7 наурызда Кутаисидің "Торпедосына" қарсы КСРО кубогында алматылық клубтың намысын қорғады. 17 сәуірде "Динамо" (Минск) клубына қарсы КСРО жоғары лигасында тұңғыш рет алаңға шықты.

1981-85 жылдара Жамбылдың "Химик" клубында ойнады.

1986 жылы "Шахтерға" ауысты, бірақ маусым ортасында "Қайратқа" қайта шақырылды. 22 маусымда "Жальгирис" қақпасына жоғары лигадағы тұңғыш голын соқты. Екінші голын сол жылы қазанда "Шахтер" (Донецк) қақпасына енгізді, бұл ойында "Қайрат" 2:0 есебімен жеңіске жетті.

1987 жылы "Қайраттың" қосалқы құрамында отырып қалды, КСРО чемпионатында 7 ойында ғана алаңға шықты.

1988 жылы Целиноградтың "Целинник" клубына ауысты.

1991 жылы "Қайсар" футболшысы атанды. 1992 жылы Қазақстанның тұңғыш чемпионатында туған клубы "Болат" сапында ойнады.

1995 жылы карьерасын аяқтады. 
## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:КСРО футболшылары
Санат:Шахтер-Болат ФК ойыншылары
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Жеңіс ФК ойыншылары
Санат:Қайсар ФК ойыншылары
Қан ауданы

**Қан ауданы** немесе **аймақ** () — Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалдық құрылым. 

Әкімшілік орталығы - Қан ауылы.

## Географиясы
thumb|right|300px|Қан ауылы
Аймақ Алтай республикасының батыс бөлігінде орналасқан және таулы-далалы аймақтың бөлігі болып табылады. Аумағы: 6,244 км².
## Тұрғындары

Санат:Қан ауданы
Майма ауданы

**Майма ауданы** немесе **аймақ** () — Ресей Федерациясының Алтай Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалдық құрылым. 

Әкімшілік орталығы - Майма ауылы.

## Географиясы
Аудан Алтай Республикасының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Аумағы: 1 285 км².

## Тарихы
1924 жылы 16 қыркүйекте қолданыстағы болыстардың негізінде орталығы Ұлала ауылы Ойрат автономды облысының құрамында Майма аймағы құрылды. 1932 жылы Майма ауданы Ұлалаға, ал 1933 жылы орталығы Ойрат-Тұр қаласында орналасқан Ойрат-Тұр аймағына айналды. 1939 жылы аймақ орталығы Майма-Шерғажақ ауылына көшірілді. 1948 жылы Ойрат-Тұр аймағы Алтай өлкесінің Таулы Алтай автономды облысының құрамында қайтадан Майма болып өзгертілді.

1956 жылы 28 қыркүйекте жойылған Шоя аймағының территориясы Майма аймағының құрамына кірді. 1962 жылы таратылған Елікманар облысының территориясы аймақтың құрамына кірді. 1963 жылы Майма аймағы Майма ауданы болып өзгертілді. 1965 жылы Майма ауданының ауылдық кеңестерінің бір бөлігі жаңадан құрылған Шибалы ауданына берілді. 1980 жылы Майма ауданының ауылдық кеңестерінің бір бөлігі жаңадан құрылған Шоя ауданына берілді.

## Тұрғындары

2021 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша:

## Муниципалды-аумақтық құрылымы
2015 жылы 31 наурызда Жоғарғы Қаракүш ауылдық елді мекені Майма ауылдық елді мекенінің құрамына енді.

2015 жылдан бері ауданда алты ауылдық елді мекеннен тұратын 25 елді мекен бар:

## Экономикасы
Ауданда 217 сауда кәсіпорындары, 9 қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары, 9 наубайхана кәсіпорындары, 20 жанар-жағармай құю станциясы жұмыс істейді. Аудандағы негізгі шаруашылық түрлері: ағаш өңдеу, сүтті мал шаруашылығы, мүйізді бұғы шаруашылығы, құс шаруашылығы, құлмақ шаруашылығы, бағбаншылық, көкөніс шаруашылығы, омарта шаруашылығы. Аудан граниттерге: порфирит пен диоритке, әктас пен керамзит шикізатына, құрылыс құмы мен сазға, орман ресурстарына бай келеді.

## Туризм
Ауданда туризм кеңінен дамыған. Р-256 тас жолының бойында көптеген туристік және қонақ үй кешендері бар. Су және ат туризмі, жаяу жүру бағдарлары, үңгірлер туризмнің ең танымал түрлері болып келеді. Қазіргі уақытта парапланеризм және аңшылар мен балықшыларға арналған бағдарлар сияқты туризм түрлері кеңінен танымал. Археологиялық және этнографиялық турларды дамыту ерекше маңызға ие. Ауылдық туризмнің жасыл үйлер желісі кеңеюде. Көптеген жергілікті тұрғындар баспананы жалға береді, бірақ салық төлемейді. Аудандағы ең көп баратын жерлер: Талды үңгірлері, Аржансу бұлағы және Мыңжүрек көлі. Рыбалка және Соузга ауылдарының арасында «Алтай аңғары» арнайы экономикалық аймағы бар, оның аумағында үлкен жасанды су қоймасы салынған, бірақ оның түбі дұрыс дайындалмаған, соның салдарынан су қоймасынан су ағып, көрші ғимараттарға және Р-256 тас жолына қауіп төнді. Мыңжүрек ауылдық елді мекенінің Озерное ауылының маңында, Малая Синюха тауының баурайында креслолық пен ілмекті және жасанды қары бар тау шаңғысы курорты ашылды.

## Дереккөздер

Санат:Майма ауданы
Сергей Николаевич Пацай

**Сергей Николаевич Пацай** (14 желтоқсан 1967, Алматы, Қазақ КСР, КСРО) — кеңестік және қазақстандық футболшы, шабуылшы. Кейін жаттықтырушылықпен айналысты.

## Карьерасы

### Клубтық
Карьерасын 1985 жылы СКИФ клубында бастады. Тұңғыш ойынын 1985 жылы 21 сәуірде "Спартак Семей" клубына қарсы өткізді. 18 мамырда тұңғыш голын "Ақтөбе" қақпасына соқты. Бұл ойында СКИФ 2:0 есебімен жеңіске жетті. 
1987 жылы "Химикке" ауысты.

1988 жылдың екінші жартысында "Қайратқа" жалға берілді. Бірақ негізгі құрамдағы Юрий Найдовский, Евстафий Пехлеваниди, Виктор Карачун тұрғанда бұған орын тимей, тек КСРО футбол федерациялары кубогында ғана ойнады, екі рет алаңға шығып, бір гол соқты. 1989 жылдың басында "Химикке" қайта оралды. 

Кейін КСРО чемпионатында "Алға" (Фрунзе), "Нефтяник" (Ферғана) клубтарында және Қазақстан, Украина, Мажарстан чемпионаттарында ойнады.

### Ұлттық құрама
1996 жылы 5 шілдеде Катарға қарсы матчта Азия кубогы іріктеуінде тұңғыш рет Қазақстан ұлттық құрамасы сапында алаңға шықты. Бұл ойында қазақстандықтар 0:3 есебімен ұтылды. Бір аптадан соң осы циклдегі тағы бір матч — Сирияға қарсы ойында да ойнады, бұл ойында қазақстандықтар тағы ұтылды — 0:1. Бұдан соң Пацай құрама сапында ойнамады.

## Жеке өмірі
Мажар қызына үйленген, үш қызы бар.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі
Санат:КСРО футболшылары
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:СКИФ Алматы ФК ойыншылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Алға ФК ойыншылары
Санат:Нефтчи Ферғана ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Заря Луганск ФК ойыншылары
Санат:Жеңіс ФК ойыншылары
Легаль тұзағы

**Легаль тұзағы** немесе **Легаль маты** — француз шахматшысы Легаль де Кермюрдің бізге жеткен жалғыз партиясы, XVIII ғасырдың екінші жартысында Парижде ойналды.

Қарсыласы Сен-Бри әлсіз ойнаушы болған соң, Легаль оған a1 позициядағы тураны фора ретінде берді.

## Ойын барысы
Легаль де Кермюр — Сен-Бри:

1. e4 e5

2. Сc4 d6

3. Кf3 Кc6

4. Кc3 Сh5

Бесінші жүріспен Легаль өз уәзірін қара пілдің шабуылына ашып қояды:

5. К:e5? С:d1??

Бұл құйтырқылықты сезбеген Сен-Бри ақ уәзірді жеп қояды, бірақ келесідей матқа жол береді:

6. С:f7+ Крe7

7. Кd5×

## Тағы қараңыз
* Диларам маты

## Дереккөздер

Санат:Шахмат
Санат:Шахмат партиялары
Анатолий Валентинович Богданов

**Анатолий Валентинович Богданов** (7 маусым 1981, Ленинград, КСРО) — ресейлік және қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы сапында 14 кездесуде алаңға шықты.

## Карьерасы
Ресей футболының түлегі болғанымен, Ресей чемпионаттарында бір рет те кәсіпқой футбол ретінде алаңға шықпаған, тек әуесқой клубтарда ғана доп тепті. Тек 2003 жылы Қазақстанға келгесін ғана өзін кәсіпқой футболшы ретінде сезінді, тіпті 2006 жылы "Ақтөбе" сапында Қазақстан чемпионы да атанды. 

Қазақстан клубтарында 2016 жылдың соңында дейін ойнап, Ресейге оралды, бірақ тағы да бірнеше жыл әуесқой клубтарда ойнады.

2020 жылы бапкерлікке кірісті. Өзінің туған клубы Санкт-Петербургтің "Динамо" командасының бас бапкері қызметіне тағайындалды. 

2012 жылы 7 қыркүйекте тұңғыш рет Қазақстан құрамасы сапында алаңға шықты, тұсаукесер ойыны ЕУРО-2012 іріктеу турнирі аясында Ирландия құрамасына қарсы өтті. Сол жылы Швеция, Аустрия (екі рет) құрамаларына қарсы ойнады. 

2013 жылы да Грузия, Швеция, Фарер аралдарына (Фарерлермен екі рет) қарсы ойында алаңға шықты. 

2014 жылы бес кездесуде құрама намысын қорғады. 

2015 жылы 18 ақпанда Молдоваға қарсы жолдастық кездесуде құрама сапындағы соңғы ойынын өткізді.

## Жетістіктері

### Командалық

* Қазақстан чемпионы: 2005
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2009
* Қазақстан кубогының финалисі: 2011

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

## Сілтемелер

Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:Ресей футболшылары
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Восток ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары
АТФ синтезі

**АТФ синтезі** — ағзаның аэробты және анаэробты тыныс алуы кезінде пайда болатын энергияның АТФ молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C6H12O6 + 6O2 → 6CO2 + 6H2O.

Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: 
# гликолиз;  
# лимон қышқылының айналысы; 
# тотығып фосфорлану.

## Гликолиз
Гликолиз — бұл глюкоза молекуласының пируват деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. Гликолиз жасушалық тыныс алудың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша цитозолында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде энергияны жұту үшін екі АТФ молекуласы жұмсалып, екі фосфат тобы глюкозаға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті пируват молекулалары түзіледі. Гликолиз барысында қосымша өнімдер: төрт АТФ және екі НАДН молекулалары шығарылады. 

## Лимон қышқылының айналымы
Бұл процесс тағы Кребс айналымы деп аталады. Гликолизге қарағанда, оттегіні қажет етеді, сол себепті аэробты тыныс алуға жатқызылады және цитозолда емес, митохондрияда орын алады. Екі пируват молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір көміртек атомынан айырылу нәтижесінде ацетил-CoA молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын НАД НАДН-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін ацетил-CoA Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, көміртек диоксиді бөлінеді. Әрбір пируват молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО2 молекуласы, 6 НАДН, 2 ФАДН2, 2 АТФ түзіледі. 

## Тотыға фосфорлану
Тотыға фосфорлану екі негізгі құрылымнан тұрады: электрон тасымалдау тізбегі және хемиосмос. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. Электрон тасымалдау тізбегі көптеген нәруыз және органикалық молекулалардан тұрады. Осы тізбекке гликолиз бен Кребс айналымы кезінде түзілген НАДН және ФАДН2 жақындап, жинаған электрондарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, протондар митохондрияның матриксынан мембранааралық кеңістікке жиналуы нәтижесінде элетрохимиялық градиент түзіледі. Градиент орнағаннан кейін протондар мен электрондар оттегімен әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал хемиосмос барысында электрондардан алынған энергия АТФ-синтазаның жұмысына жұмсалып, АТФ молекулалары өндіріледі. Қорытындылай келе, гликолиз, лимон қышқылының айналымы, тотыға фосфорлану процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 АТФ молекулалары алынады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану 
* Фотосинтез бен АТФ синтезі
* Аэробты және анаэробты метаболизм

Санат:Биология
Санат:Білім
Сергей Владимирович Ткачук

**Сергей Владимирович Ткачук** (; 15 ақпан 1992, Киев, Украина) — украиналық және қазақстандық футболшы, қақпашы. 

## Карьерасы
"Динамо Киев" клубының түлегі. Бірақ "Динамо" сапында, жалпы Украина чемпионатында көп алаңға шыға алмай, 2012 жылы "Шахтер" (Қарағанды) клубына ауысқан соң ғана ойын практикасы жүре бастады. Бірақ кеншілер сапында негізгі құрам Александр Мокиннен босаған жоқ. Содан бері бірнеше қазақстандық клубта ойнады. 
Украинаның жастар құрамасында бірді-екілі ойынмен ғана шектелді. 2012/13 жылдары Қазақстан жастар құрамасында бірнеше кездесуде алаңға шықты. 
 
## Жетістіктері

; «Шахтёр»

* Қазақстан кубогы (1): 2013
* Қазақстан суперкубогы (1): 2013

; «Қайрат»

* Қазақстан кубогы (1): 2014

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Киевте туғандар
Санат:Украина футболшылары
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Нива Тернополь ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Каспий ФК ойыншылары
Санат:Ақжайық ФК ойыншылары
Хесус Мария Переда

**Хесус Мария Переда Руиз де Томино** (; 15 маусым 1938 — 27 қыркүйек 2011) — испаниялық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. 1964 жылғы Еуропа чемпионы. 

## Карьерасы
"Реал" мен "Барселона" сапында ойнаған санаулы ғана футболшылардың бірі. "Реал" сапында аз ғана уақыт ойнады, ал "Барселона" сапында аттай сегіз жыл өнер көрсетті. 

Ірі турнирлерден тек 1964 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты. Финалда КСРО құрамасымен ойында есеп ашты. Бұл ойында Испания 2:1 есебімен жеңіске жетті. 

Бапкерлік карьерасын 1973 жылы Каталония құрамасын жаттықтырудан бастады. Кейін Испанияның бірнеше жастағы құрамаларын жаттықтырды. 

1995/96 жылғы маусымда "Херес" клубының бас жаттықтырушысы қызметін атқарды. 

## Статистикасы

### Клубтық

## Жетістіктері

* Чемпиондар кубогы: 1957/1958
* Испания чемпионы: 1957/1958
* Жәрмеңкелер кубогы: 1965/1966,
* Испания кубогы: 1962/1963, 1967/1968
* Еуропа чемпионы: 1964

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Испания футболшылары
Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары
Санат:Барселона ФК ойыншылары
Санат:Севилья ФК ойыншылары
Санат:Мальорка ФК ойыншылары
Санат:Испания футбол жаттықтырушылары
Санат:Реал Вальядолид ФК ойыншылары
Санат:Херес ФК жаттықтырушылары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Марселино Мартинес

**Мартинес Марселино Као** (; 29 сәуір 1940 жыл) — испаниялық футболшы, шабуылшы. 1964 жылғы Еуропа чемпионы. 

Бүкіл карьеарасын "Реал Сарагоса" сапында өткізді. Сарагосалықтар сапындағы 14 маусымда 232 рет алаңға шығып, 70 гол соқты. 

1964 жылғы Еуропа чемпионатының финалында КСРО қақпасына шешуші голды соқты. Бұл ойында Испания 2:1 есебімен жеңіске жетті. 

## Жетістіктері

### Халықаралық

* УЕФА кубогы: 1963/64
* Испания кубогы: 1963/64, 1965/66

### Ұлттық

* Еуропа чемпионы: 1964

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Испания футболшылары
Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Реал Сарагоса ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Ла-Плата ойпаты

**Ла-Плата ойпаты** — Оңтүстік Америка жерінде орналасқан Ойпат. Оның алып жатқан аумағына Парагвай, Уругвай, Боливияның оңтүстік-шығысы, Бразилия оңтүстігі және Аргентина солтүстігі жатады.

Ауданы 3 млн км² жерден асады(Амазон ойпатынан кейін Оүтүстік Америка бойынша ауданы жағынан екінші орынды алып жатыр). Солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталады. Көбінесе биіктігі 0-200 м болып табылады. Ойпат Ла-Плат шығанағына жататын Парана және Уругвай өзендері және одан кішігірім өзендер және олырдың ағындары алабынан тұрады. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 2400 км жерді, ал шығыстан батысқа қарай 900 км жерді алып жатыр. Солтүстік және шығыс жақтары құрағтау, биіктеу болып келеді. Солтүстік-батыста шөлді ойпат, Гран-Чакоға, ал оңтүстік шығыста Пампаға өтеді. Солтүстік-шығыста ойпат Бразилия таулы үстіртімен шектелген, ал Парана, Игуасу, Уругвай өзендерімен шектелген жерлерді Аргентина өзенаралығы деп атайды.

Климат аумақтың басым бөлігінде дымқыл, солтүстікте - тропикалық, оңтүстікте - субтропикалық. Ойпат батпақты болып келеді, өзен шөгінділерінен қалыптасқан. Солтүстікте(Пантанал) орманды алқаптар, батпақтар(Жердегі ең батпақты жер болып саналады), ал оңтүстікте қылқан жапырақты ормандар, прериялар, жазық далалар. Осы жерде ауыл шаруашылығы жақсы дамыған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Cuenca del Plata (Испан тілінде)

Санат:Аргентина жер бедері
Санат:Боливия географиясы
Санат:Бразилия географиясы
Санат:Парагвай географиясы
Санат:Уругвай географиясы
Еркін Шәмішұлы Сүлейменов

**Еркін Шәмішұлы Сүлейменов** (7 желтоқсан 1929, Байдин ауылдық кеңесі, Денгиз ауданы Гурьев облысы – 24 наурыз 1970, Гурьев) — заң қызметкері.

## Өмірбаян
Еркін Шәмішұлы Сүлейменов 7 желтоқсан 1929 жылы Байдин ауылдық кеңесінде Денгиз ауданы Гурьев облысы дүниеге келді. Руы Алаша Кіші жүзден тараған. 

Н. Крупская атындағы орта мектепте үздік бітірді. Жақсы оқуы және үлгілі мінез-құлқы үшін бірнеше рет халыққа білім беру бөлімінің грамоталарымен марапатталған.

1951 жылы Алматы мемлекеттік заң институтының құқықтану мамандығы бойынша бітірген.

Жолдама бойынша Гурьев облысы прокуратурасының қарамағына жіберілді. Форт-Шевченкода тергеуші болып жұмыс істеді, содан кейін облыстық прокуратураға тергеу бөліміне ауыстырылды.

Аудандық прокуратураның тергеушісі.

Гурьев облысы прокуратурасының тергеу бөлімінің бастығы.

## Отбасы
Әкесі - Шәміш, анасы - Рысты.

Зайыбы – Казекен Файзуллақызы Успанова (1929-2009). Отбасында төрт ұл дүниеге келген: Мэлс, Марат, Ғинаят, Ғибрат.

## Марапаттары
ВЦСПС, Гурьев облыстық партия комитеті, Гурьев облыстық кәсіподақ Кеңесінің грамоталарымен марапатталған.

Санат:Алматы заң институты түлектері
Назим Гаджибаба оглы Сулейманов

**Назим Гаджибаба оглы Сулейманов** (; 17 ақпан 1965, Сумгаит) — КСРО-лық және әзірбайжандық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы.

## Жетістіктері

### Командалық

; Нефтчи (Баку)

* КСРО футбол федерациялары кубогының финалисі: 1988

; Алания (Владикавказ)

* Ресей чемпионы: 1995
* Ресей чемпионатының күміс жүлдегері (2): 1992, 1996
* Достастық кубогының финалисі: 1996

### Жеке

* Ресей чемпионатындағы үздік 33 (2): № 3 — 1992, 1993

## Марапаттары

* КСРО Спорт шебері
* Осетияның құрметті азаматы

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:КСРО футболшылары
Санат:Әзербайжан футболшылары
Санат:Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Нефтчи Баку ФК ойыншылары
Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Алания ФК ойыншылары
Санат:Жемчужина ФК ойыншылары
Санат:Әзербайжан футбол жаттықтырушылары
Санат:Хазар-Ленкорань ФК жаттықтырушылары
Санат:Нефтчи Баку ФК жаттықтырушылары
Санат:Сумгайыт ФК жаттықтырушылары
Ғалымжан Салихович Хусаинов

**Ғалымжан Салихович Хусаинов** (; 27 маусым 1937 жыл, Новое Иглайкино, Татар АССР — 5 ақпан 2010 жыл, Мәскеу) — КСРО-лық футболшы, шабуылшы. 1964 жылғы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері, 1966 жылғы әлем чемпионатының жартылай финалисі.  

1962 жылғы әлем чемпионатына қатысқан. 1964 жылғы Еуропа чемпионатының финалында бір гол соқты, бірақ КСРО 1:2 есебімен Испаниядан ұтылып қалды. 

Футбол ойнауды доғарған соң бірнеше клубта бапкер көмекшісі қызметін атқарды.  
 
## Жетістіктері

### Командалық

* КСРО чемпионы: 1962, 1969
* КСРО кубогы: 1963, 1965, 1971

### Жеке

* КСРО чемпионатындағы үздік 33 (8 рет): № 1 (1963), № 2 (1961, 1964, 1965), № 3 (1960, 1962, 1968, 1969)
* Григорий Федотов мергендер клубының мүшесі: 145 гол

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі 

Санат:КСРО футболшылары
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Крылья Советов Самара ФК ойыншылары
Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Вадим Константинович Каратаев

**Вадим Константинович Каратаев** (15 қаңтар 1964 жыл, Луганск облысы, Украин КСР, КСРО) — КСРО-лық және украиналық футболшы, жартылай қорғаушы. КСРО-ның бірнеше дүркін чемпионы. 

## Жетістіктері

### Динамо Киев

* КСРО чемпионы:  1985, 1986
* КСРО кубогы: 1982, 1985
* УЕФА кубок иелері кубогы: 1986
* КСРО суперкубогы: 1981, 1986

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:КСРО футболшылары
Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары
Санат:Черноморец Одесса ФК ойыншылары
Санат:Нефтчи Баку ФК ойыншылары
Санат:Зимбру ФК ойыншылары
Виктор Викторович Чанов

**Виктор Викторович Чанов** (21 шілде 1959 жыл, Сталино, Украин КСР, КСРО — 8 ақпан 2017 жыл, Киев, Украина) — КСРО-лық және украиналық футболшы, қақпашы. Халықаралық дәрежедегі КСРО спорт шебері. 

## Жетістіктері

### Командалық
«Шахтёр» (Донецк)

* КСРО кубогы (1): 1980

«Динамо» (Киев)

* КСРО чемпионы (3): 1985, 1986, 1990
* КСРО кубогы (4): 1982, 1985, 1987, 1990
* КСРО суперкубогы (2): 1986, 1987
* Кубок иелері кубогы: 1986
* УЕФА суперкубогы (1): 1986

«Маккаби» (Хайфа)

* Израиль чемпионы (1): 1991
* Израиль кубогы (2): 1991, 1993

КСРО

* Жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионы: 1978
* Жастар арасындағы Еуропа чемпионы: 1980
* Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 1988

### Марапаттары

* КСРО чемпионатындағы үздік 33 (6): № 2 (1986, 1988), № 3 (1980, 1981, 1982, 1989)
* КСРО жыл қақпашысы: 1986
* Әлемнің үздік қақпашысы: 1986
* Халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1980)
* КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (1986)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:КСРО футболшылары
Санат:Донецкіде туғандар
Санат:Киевте қайтыс болғандар
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Шахтер Донецк ФК ойыншылары
Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары
Санат:Маккаби Хайфа ФК ойыншылары
Санат:Бней Иегуда ФК ойыншылары
Санат:ЦСКА Киев ФК ойыншылары
Санат:Украина футбол жаттықтырушылары
Санат:ЦСКА Киев ФК жаттықтырушылары
Жеңіс (футбол клубы)

**"Жеңіс футбол клубы"** — Астана қаласындағы футбол клубы, 1964 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын Астана қаласындағы Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы стадионда өткізіп жүрді. 2014 жылы қаржы қиындығына байланысты жабылды да, 2021 жылы қайта құрылды.

## Тарихы
Клуб 1964 жылы құрылып, бірнеше жыл КСРО чемпионатының екінші лигасында ойнады. 

Үш дүркін Қазақстан чемпионы (2000, 2001, 2006). 2002 жылы Қазақстан клубтары арасында бірінші болып УЕФА Чемпиондар лигасына қатысып, Молдованың "Шериф" клубынан жеңіліп қалды.

2007 жылы Қазақстан клубтары арасынан бірінші болып Чемпиондар Лигасының екінші кезеңіне жолдама алды. Алғашқы іріктеу кезеңінде Грузияның "Олимпи" клубын (0:0, 3:0) екі ойын қорытындысында қапы қалдырды да, екінші кезеңде Норвегияның "Русенборг"  клубынан 1:3, 1:7 есептерімен ойсырай ұтылды. 

2008 жылдың соңында футболшылардың жалақысын өтей алмай, клуб жоғары лигада ойнау құқығынан шектелді. 

2009 жылы "Намыс" деген атаумен қайта құрылып, "Астананың" ізбасары ретінде бірінші лигада ойнады. 

2010 жылы "Намыс" пен "Астана" біріктірілді. Атауы қайта "**Астана**" боп өзгертілді.

2011 жылы тағы бір астаналық жаңа клуб "Локомотив" өз атауын "Астана" деп ауыстырды да, сол себепті де ҚФФ шешімі бойынша бірінші лигада ойнап жүрген клуб (сол, 1964 жылы құрылған "Астана") атауын "Астана-1964" деп ауыстырды.

2014 жылға дейін бірінші лигада ойнады да, жыл соңында команда түпкілікті таратылды.

2021 жылы "Жеңіс" деген атаумен қайта құрылып, екінші лигада ойнай бастады.
## Статистикасы

### Ірі жеңістері
Қазақстан чемпионаты
*2000 — 8:0 («Жетісу», Талдықорған)

### Ірі жеңілістері
Қазақстан чемпионаты
*1995 — 1:7 («Жігер», Шымкент)

## Атаулары
* «Динамо» (1964-1974)
* «Целинник» (1975-1993, 1996-1997)
* «Цесна» (1994-1995)
* «Жеңіс» (1999-2005, 2021-)
* «Астана» (1997-1998, 2006-2008, 2010-01/06/2011)
*"Намыс" (2009)
*"Астана-1964" (01/06/2011-14)

## Жетістіктері
* Қазақстан чемпионы (3): 2000, 2001, 2006
* Қазақстанның қола жүлдегері (1): 2003,
* Қазақстан кубогының иегеріі (3): 2000/2001, 2002, 2005
* Қазақстан кубогының финалисті (2): 2001, 2006

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Қазақстан футбол клубтары
Санат:Жеңіс ФК
Санат:Астана спорт клубтары
Санат:1964 жылы құрылған футбол клубтары
Шырша жылтырағы

нобай|Шыршаның үстіндегі жылтырақтар
thumb|Мұздықтар — шырша жылтырағының прототипі
**Шырша жылтырағы** — сырты металмен жалатылғандай болып көрінетін ұзын баулар түріндегі шырша әшекейі. Жылтырақ 18 ғасырда пайда болды. Бұған дейін еуропалықтар шыршаларды табиғи әшекейлермен безендірген, мысалы, алма, жаңғақ, тәттілер және шамдар. Қалайы сымды спиральға айналдырылып, жылтырақ алынатын болған.  

Ауыспалы мағынада бұл сыртқы, көрсетімдік жылтырды білдіреді.

## Тағы қараңыз
* Жаңа жылдық шырша
* Шырша әшекейлері

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Шырша ойыншығы: тарихы мен бүгіні (орысша)

Санат:Шырша әшекейлері
Олег Владимирович Кузнецов

**Олег Владимирович Кузнецов** (, Магдебург, ГДР) — КСРО-лық және украиналық футболшы, қорғаушы,футбол жаттықтырушысы. 1986, 1990 жылдары әлем чемпионатына, 1988, 1992 жылы Еуропа чемпионатына қатысқан. КСРО, ТМД, Украина құрамаларында ойнаған. 

## Карьерасы
"Десна" клубының түлегі. 1983 жылы Киевтің "Динамосына" ауысып, жеті маусымдай ойнады, осы аралықта үш рет КСРО чемпионы атанды және УЕФА кубок иелері кубогында жеңіске жетті. 

1990 жылы КСРО футболшыларына шетелдік клубтарда ойнауға рұқсат берілді де, Олег сол жылы "Рейнджерске" ауысты. 

1994 жылы "Маккаби Хайфа" футболшысы атанды. 1995 жылы ЦСКА-Борисфенде азырақ уақыт ойнады. Бапкерлік карьерасын да осы ЦСКА-да бастады. 

Ұзақ жылдар бойы Украинаның түрлі жастағы құрамаларын жаттықтырды.

## Жеке өмірі
1985 жылы үйленген. Қызы — Екатерина Кузнецова (1987) актриса.

## Жетістіктері

### Командалық
«Десна»

* Украин КСР-інің күміс жүлдегері: 1982

«Динамо» (Киев)

* КСРО чемпионы (3): 1985, 1986, 1990
* КСРО кубогы (3): 1985, 1987, 1990
* КСРО суперкубогы (2): 1986, 1987
* УЕФА кубок иелері кубогы: 1986
* УЕФА суперкубогының финалисі: 1986

«Рейнджерс»

* Шотландия чемпионы (4): 1991, 1992, 1993, 1994
* Шотландия кубогы: 1992
* Лига кубогы (3): 1991, 1993, 1994

КСРО

* Еуропа чемпионатының финалисі: 1988

### Жеке

* Украин КСР чемпионатындағы үздік 33 (6): № 1 (1985—1988, 1990), № 2 (1989)
* КСРО чемпионатындағы үздік 33 (6): № 1 (1986—1990), № 2 (1985)
* КСРО спорт шебері (1985)
* Халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1986)
* КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (1986)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:КСРО футболшылары
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Украина футболшылары
Санат:Украина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Десна ФК ойыншылары
Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары
Санат:Рейнджерс ФК ойыншылары
Санат:Маккаби Хайфа ФК ойыншылары
Санат:ЦСКА Киев ФК ойыншылары
Санат:Украина футбол жаттықтырушылары
Санат:ЦСКА Киев ФК жаттықтырушылары
Санат:ТМД футболшылары
Санат:ТМД Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Андрей Михайлович Баль

**Андрей Михайлович Баль** (; 16 ақпан 1958, Роздол, Николаевск ауданы, Львов облысы, Украин КСР, КСРО — 14 тамыз 2014 жыл, Киев) — КСРО-лық және украиналық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы.

## Карьерасы

### Ұлттық құрама
Қатысқан турнирлері

* Жастар арасындағы УЕФА турнирі: 1976
* Жастар арасындағы әлем чемпионаты; 1977
* Жастар арасындағы Еуропа чемпионаты: 1980
* Футболдан әлем чемпионаты 1982
* Футболдан әлем чемпионаты 1986
* Жастар арасындағы Еуропа чемпионаты 1990

## Жетістіктері

### Командалық
«Динамо» (Киев)

* КСРО чемпионы (4): 1981, 1985, 1986, 1990
* КСРО кубогы (4): 1982, 1985, 1987, 1990
* КСРО суперкубогы (3): 1981, 1986, 1987
* Кубок иелері кубогы: 1986

«Бней Иегуда»

* Израиль чемпионатының вице чемпионы: 1992
* Израиль чемпионатының қола жүлдегері: 1993
* Тото кубогы: 1992

КСРО

* Жастар арасындағы әлем чемпионы: 1977
* Жастар арасындағы Еуропа чемпионы (2): 1980, 1990
* Жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионы: 1976

### Жеке

* Украин КСР үздік футболшысы (3): № 1 (1985, 1989), № 2 (1988)
* КСРО чемпионатындағы үздік 33  (3): № 1 (1989), № 2 (1981, 1982)
* Халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1977)
* КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (1986)

## Марапаттары

* «Ерен еңбегі үшін» ордені: III (2006), II (2011) және I (2016) дәрежелі

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:КСРО футболшылары
Санат:Карпаты Львов ФК ойыншылары
Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары
Санат:Маккаби Тель-Авив ФК ойыншылары
Санат:Бней Иегуда ФК ойыншылары
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Украина футболшылары
Санат:Украина футбол жаттықтырушылары
Санат:Ворскла ФК жаттықтырушылары
Санат:Черноморец Одесса ФК жаттықтырушылары
Олексій Олександрович Михайличенко

**Олексій Олександрович Михайличенко** (; 30 наурыз 1963 жыл, Киев) — кеңестік және украиналық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. 1988 жылғы Олимпиада чемпионы және Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері. 

1992 жылы ТМД құрамасы сапында Еуропа чемпионатына қатысты.

КСРО, ТМД, Украина құрамаларында ойнады.

## Жетістіктері

### Командалық

#### Футболшы ретінде

; «Динамо» (Киев)

* КСРО чемпионы (3): 1985, 1986, 1990
* КСРО кубогы (3): 1985, 1987, 1990
* Кубок иелері кубогы: 1986
* КСРО суперкубогы (2): 1986, 1987

; «Сампдория»

* Чемпион Италии: 1991
* Финалист Суперкубка УЕФА: 1990

; «Рейнджерс»

* Шотландия чемпионы (5) : 1992, 1993, 1994, 1995, 1996
* Шотландия кубогы (3): 1992, 1993, 1996
* Лига кубогы (2): 1993, 1994

; КСРО

* Еуропа чемпионатының финалисі: 1988
* Олимпиада чемпионы: 1988

#### Бапкер ретінде
«Динамо» (Киев)

* Украина чемпионы (2): 2003, 2004
* Украина кубогы (2): 2003, 2019/20
* Украина суперкубогы: 2004

; Украина

* Еуропа чемпионатының финалисі  (U-21): 2006

### Жеке

* Украин КСР-інің үздік футболшысы (2): 1987, 1988
* КСРО-ның үздік футболшысы: 1988
* Еңбегі сіңген КСРОГ спорт шебері (1988)
* Украина жыл бапкері: 2003

## Марапаттары

* Бірінші дәрежелі "Ерен еңбегі үшін" ордені (2016)
* Екінші дәрежелі "Ерен еңбегі үшін" ордені (2006)
* Үшінші дәрежелі "Ерен еңбегі үшін" ордені (2004)
* Халықтар достығы ордені (1989)
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:КСРО футболшылары
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Украина футболшылары
Санат:Украина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары
Санат:Рейнджерс ФК ойыншылары
Санат:Сампдория ФК ойыншылары
Санат:Украина футбол жаттықтырушылары
Санат:Динамо Киев ФК жаттықтырушылары
Санат:Украина Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары
Санат:1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:ТМД футболшылары
Санат:ТМД Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Владимир Иванович Горилый

**Владимир Иванович Горилый** (; 11 қазан 1965 жыл, Черниговка, Запорожье облысы УКСР) — кеңестік және украиналық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. КСРО жастар құрамасында және Украина ұлттық құрамасында ойнаған.  

## Жетістіктері

### Клубта

* КСРО чемпионы (1): 1986
* КСРО кубогы (1): 1987
* Чемпиондар лигасының жартылай финалисі (1): 1987

### Құрама

* Жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 1984

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:КСРО футболшылары
Санат:Украина футболшылары
Санат:Украина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Таврия ФК ойыншылары
Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары
Санат:Зенит ФК ойыншылары
Санат:Днипро ФК ойыншылары
Санат:Хапоэль Хайфа ФК ойыншылары
Санат:Украина футбол жаттықтырушылары