open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ағыбай Қоңырбайұлы

**Ағыбай Қоңырбайұлы**, **Ағыбай батыр** (1802-1885) — қазақ халқының тәуелсіздігі үшін күрескен әйгілі батыр, қолбасшы. Қазақ ханы Кенесары Қасымұлының Ресей отаршылдығына қарсы жүргізген көтеріліс кезіндегі қазақ әскерінің қолбасшысы. Ағыбай батыр Ұлытау тауының етегіндегі ауылда дүниеге келген. Орта жүз құрамындағы қаракесек-шұбыртпалы – арғын руынан шыққан.

## Қысқаша өмірбаяны
Ағыбай батыр жорықта жолы болғыштығы үшін «Ақжолтай батыр» атанған. Сарбаздары Абылай есімімен қатар Ағыбай батырды да ұранға
айналдырған. Ағыбай батыр 1824 жылы Қарқаралы аймағында Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы көтеріліске белсене араласты. 1826–1849 жылы аралығында Ресей империясының Қарқаралы, Ақтау, Ақмола бекіністеріне шабуыл жасап, патша әскерлерін Ырғыз, Тобыл өзендері бойындағы ұрыстарда, Қызылжар, Көкшетау шайқастарында ойсырата жеңген. Қазақ батыры Орманға қарсы соғыстарда ерекше ерлік көрсеткен. 1847 жылы Кенесары ханның Кекілік тауындағы қырғыздармен ұрысында Наурызбай батырмен бірге дұшпан шебін бұзып еткен. Кенесары өлгеннен кейін де Ресей өктемдігіне қарсылығын тоқтатпай, Сыздық төре қолы құрамында соғыс жүргізген. Ағыбай батырдың мазары Сарыарқа мен Бетпақдаланың шектескен Тайатқан-Шұнақ деген жерінде, сонда жерленген.

## Ағыбай батыр қазақ әдебиетінде
Кенесарының бас батыры Ағыбай батырдың өмір жолы қазақ тарихшылары мен қаламгерлерінің шығармаларына арқау болған. 19-шы ғасырдың аяғында «Ағыбай батыр» киссасы шықты. Ағыбай Нысанбай жыраудың «Наурызбай-Қаншайым» жырының, Iлияс Есенберлиннің «Қаһар» романының бас кейіпкері. 1914 жылы Есім төренің көмегімен Әлихан Бөкейханов Қазан қаласынан «Қызыл қайнар Тектұрмас» деген кітабын шығарды. Сәкен Сейфуллин *«Ақжолтай батыр»* деген роман жазған. 1992 жылы Айыртау-Сопыда батырдың туғанына 190 жыл толуына байланысты республика дәрежесінде үлкен той етті. Ұрпақтары Ағыбайға үлкен кесене салды. Ол 1980 жылы күрделі жөндеуден өтіп, басына құлпытас қойылды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ағыбай батыр Қоңырбайұлы 
* Ағыбай батыр

Санат:Қазақ батырлары
Марат Хайболлаұлы Жабасов

**Марат Хайболлаұлы Жабасов**– геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1962).
## Қысқаша өмірбаяны

* 1951 жылы - Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университет) бітірген.
* 1951–57 жылдары - КСРО *«Гидрожобалау»* институтында;
* 1957–65 жылдары - Қазақстан *Ғылым Академиясының* Геология ғылымдар институтында жұмыс істеді.
* 1965–90 жылдары Қазақстан *Ғылым Академиясының* Гидрогеология және гидрофизика институтында инженер, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі болды.
* 1991 жылдан - аға ғылыми қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері жер асты суларын зерттеуге арналған. Олардың аймақ бойынша таралу, қалыптасу заңдылықтарын негіздеп, жалпы қорын бағалады. Жер асты суларын халық шаруашылығының түрлі саласында пайдаланудың ұзақ мерзімдік болуын зерттеп, қазіргі масштабын анықтады. Қазақ КСР-і *Мемлекеттік сыйлығының* лауреаты (1980).
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Ойыл ауданында туғандар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қожамжар

**Қожамжар** — Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл, Қожамжар ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақтоғай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 6 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
1962 жылы тың жерлерді игеруге байланысты құрылған “Рассвет” сүт кеңшарының орталығы болды. 1997 жылы кеңшар негізінде мұнда АҚ және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) елді мекендері
Юрий Иванович Жаврин

Юрий Иванович Жаврин(1936 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігі, Шүлбі кенті) – физика-математика ғылымдарының докторы (1994), професор (1996). ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер (1965–92) болды. 1992 жылдан ҚазҰУ жанындағы физика тәжірибелік және теор. физика ғылыми-зерттеулер институтының жетекші ғылыми қызметкері. 120-дан астам ғылыми еңбектің авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1936 жылы туғандар
Жақия Исатайұлы

**Жақия Исатайұлы** (1811 жылы туған – өлген жылы белгісіз) — батыр. 1836–1838 жылдары Бөкей Ордасындағы ұлт-азаттық көтерілістің басшысы Исатай Тайманұлының баласы. Әкесі басшылық жасаған көтеріліске қатысып, көтерілістің ауыр жағдайларында өзінің батырлығымен, тапқырлығымен көзге түскен. Соңына ерген сарбаздарымен арнайы тапсырмаларды орындауда шеберлік танытқан. 

Махамбет Өтемісұлы өлеңіндегі: *“Баласы Исатайдың Жақия-ды, Жақия жауды көрсе ақияды”* деген шумақтар оның осы ер мінезінен туындаса керек. Көтерілістің орта кезінде (24.12.1837) Жайықтың шығыс бетінде қапыда жау қолына түскен Жақияны орыстың әскери соты 250 солдат арасынан 3 рет өткізіп дүре соқтырады да, шала-жансар батырды Финляндияға жер аударады. Сол кеткеннен Жақия елге қайтып оралмайды.

## Дереккөздер


Санат:1811 жылы туғандар
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ батырлары
Нұрғалым Әбдірешұлы Жазылбеков

**Нұрғалым Әбдірешұлы Жазылбеков** (1949 ж.т., Алматы облысы Панфилов ауданы Қоңырөлең ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1977). 

Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1972–96 ж. Қазақ ауыл шаруашылық ғылымдарының академиясында қызметтер атқарды. 1996 жылдан Қазақ мал шаруашылық ғылыми-зерттеу институтында бас ғылыми қызметкер.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Панфилов ауданында туғандар
Санат:Қазақстан зоотехниктері
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Келіс Нұрмашұлы Жайлыбай

**ЖАЙЛЫБАЙ Келіс Нұрмашұлы **(1936 жылы туған) – ғалым, биология ғылымының докторы (1997), профессор (1998).

Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

ҚазМУ-ды (ҚазҰУ) бітірген. 1961 – 1969 ж. Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер. 1969 – 1992 ж. Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институтында (Арал өңірі агроэкологиясы және ауыл шаруашылығының ғылыми-зерттеу институты) аға ғылыми қызметкер, лабаратория меңгерушісі. 1992 – 1997 ж. Қызылорда мемлекеттік университетінде доцент, 1998 жылдан «Биология, география және экология» кафедрасында оқытушы болды. Негізгі ғылыми еңбектері Арал өңіріндегі күріш дақылының фотосинтезі және фотосинтетикалық өнімділігі теориясы мен күріштің жаңа сорттарының морфофизиологиялық әдістемелерін жасауға арналған. Тұзданған жерлерде күріш өсірудің сорттық жаңа жетілдірілген технологиясын тұжырымдап, өндіріске енгізді. Жайлыбай 160 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 12 кітапша және бірнеше өнертапқыштық ұсыныстардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1936 жылы туғандар
Бауыржан Өміржанұлы Жақып

**Бауыржан Өміржанұлы Жақып** (1 мамыр 1963 жыл, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Аққора ауылы) — қазақстандық ақын, филология ғылымдарының докторы (2004), профессор (2007), Қазақстан Журналистика академиясының (2006) және Қазақстан Жоғары мектеп ұлттық ғылыми академиясының корреспендия мүшесі (2007).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-дың журналистика факультетін (1985, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* ҚазМУ-да стажер-зерттеуші (1986–1988), ассистент (1988–1991), аға оқытушы (1991–1994), деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі (1995–2001, 2008–2009), журналистика факултетінің деканы (2001–2008) қызметтерін атқарды.
* 2009 жылдан «Қазақ энциклопедиясының» бас директоры. 
* Семей мемлекеттік университетінің құрметті профессорі (2009).

## Шығармалары
* “Жұлдызды шақ” (1987)
* “Көзімнің нұры” (1990)
* “Айдындағы аспан” (1996)
* “Ақ лақ” (1997) жыр жинақтары 
* “М.Әуезов — публицист” (1997) ғылыми-зерттеу кітабы жарық көрген.

## Ғылыми жұмысы
* *«Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – қазақ көркем әдебиеті мен журналистикасындағы пубицистика жанрының қалыптасуы, дамуы, теориялық және шығармашылық мәселелері. 
* Жақып 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

## Марапаттары
* *Қазақстан Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты (1990)
* Журналистер* одағы сыйлығының лауреаты (1998) 
* Қазақстан Республикасының «Дарын» мемлекеттік жастар (1999) сыйлықтарының лауреаты.

## Дереккөздер

Санат:1 мамырда туғандар
Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қожал полиметалл кен орны

**Қожал полиметалл кен орны** - Қарағанды облысындағы Жаңаарқа темір жол станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 42 километр жерде. 1952 жылы ашылып, 1960 жылға дейін барланған. 

## Жатыс сипаты
Қожал полиметалл кен орнында солтүстікке, солтүстік-шығысқа қарай еңкіш келген линза пішінді, кейбіреуінің ұзындығы 400 метрге жететін 15 кен денелері бар. 

## Минералдары, құрамы
Басты кентас минералдары – галенит, сфалерит, пирит. Құрамындағы қорғасын мен мырыш мөлшері 1%-дан аспайды, сондай-ақ кентас құрамында, алтын, күміс бар.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Жансая Рифильевна Жабина

Жансая Рифильевна Жабина (29.7.1974 ж.т., Қарағанды қаласы) – саясаттану ғылымдарының докторы (2008). ҚазҰПУ-ды (1997) бітірген соң осы университетте аға оқытушы (1998–2006) болып жұмыс істеді. 2007 жылдан доцент. «Орталық Азия аймағындағы мемлекеттердің қауіпсіздік орнату процесіндегі халықаралық ұйымдардың саяси қызметі» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1974 жылы туғандар
Жақсы (ауыл)

**Жақсы** — Ақмола облысының Жақсы ауданындағы ауыл, аудан (1957 жылдан) және Жақсы ауылдық округі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Облыс орталығы — Көкшетау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 204 км-дей жерде, жусанды-бетегелі қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1939 жылы Ақмола — Карталы (Челябі облысы Ресей) темір жолын салуға байланысты қаланған.

## Инфақұрылымы
Бастауыш орта мектеп, кәсіптік-техникалық мектеп, мәдениет үйі, кинотеатр, аудандық емхана мен аурухана, санэпидстанса, т.б. бар.

## Транспорты
Ауыл арқылы — Астана — Қостанай автомобильді жолы, Астана — Карталы, Астана — Қостанай темір жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Жақсыбай

* Жақсыбай (көл) — Қостанай облысындағы көл.
* Жақсыбай (өзен) — Батыс Қазақстан облысы жерімен ағатын өзен.
* Жақсыбай — Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауданындағы ауыл, ауылдық округ орталығы.
Жақсыз сөйлем

** Жақсыз сөйлем ** — сөйлемдегі айтылар ой бастауыштан басқа сөйлем мүшелері арқылы берілетін жай сөйлемнің түрі. Жақсыз сөйлемнің бастауышы болмайды, оның жоқ екені сол сөйлемнің баяндауышынан білінеді. Мысалы, “Қазилаға Сәкенмен бірге жүруге тура келді”. Жақсыз сөйлемнің баяндауышы бірнеше жолмен:
# Барыс жалғаулы тұйық етістіктен кейін “бол”, “тура кел” деген көмекші сөздердің келуі арқылы (“Бұдан бірдемелерді ойлап шығаруға болады”);
# “-Ғы, -гі”, “-қы, -кі” жұрнақты қалау рай арқылы (“Оның ештеңеге қарағысы келмейді”);
# Атау я барыс септік жалғаулы тұйық етістікке, “керек”, “қажет” сөздері тіркесу арқылы (“Енді бізге ауылдағы адамдардың көңіл күйін білу керек”);
# Тәуелдік жалғаулы тұйық етістікке “мүмкін”, “тиіс” сөздері тіркесу арқылы (“Біздің баруымыз керек”);
# Тұрақты сөз тіркестерінен (“Оның ішек-сілесі қатты”. “Мұртын балта кеспейді”) жасалады.'''

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақ тілі
Жақсыкөң

** Жақсыкөң ** – Құланөтпес алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 160 км, су жиналатын алабы 4050 км².

## Бастауы
Ұлытаудағы Желдіадыр қыратының шығыс етегінен басталады да Баршын ауылы тұсында Құланөтпестің саласы - Көң өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Қар және жер асты суымен толығады. Арнасы бастауында тар, жағасы жарлы-кемерлі, орта және төменгі жағында жайылмасы 2 - 3 км-ге дейін кеңейеді. Ірі салалары: Талдысай, Торанша. Жылдық орташа су шығыны 0,82 м³/с. Негізінен, жайылым суландырылады. Аңғарында ойдым-ойдым шабындық бар.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы өзендері
Жақсы Қарасай

**Жақсы Қарасай ** – Шығыс Каспий алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Атырау облысының Жылыой және Маңғыстау облысының Бейнеу аудандары шекарасымен ағады. Ұзындығы 84 км, су жиналатын алабы 937 км2.

## Бастауы
Каспий маңы ойпатының шығыс жағындағы Желтау (221 м) және Көлеңкелі (198 м) тауларынан бастау алады да, Манайсор ойысына құяды.

## Гидрологиясы
Қар және бұлақ суымен толығады. Тар арнасы шөлейт жазыққа шыға кеңейеді, жайылмасы енді келеді. Жылдық орташа су ағыны 0,09 м3/с. Шілде айынан бастап тартылып, ойдым-ойдым жылғаларға бөлініп қалады. Суын мал ішеді, алабы жайылым және көктемгі шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Каспий су алабы өзендері
Санат:Жылыой ауданы өзендері
Санат:Бейнеу ауданы өзендері
Жақсықылыш (көл)

**Жақсықылыш** – Сырдария өзенінің сағалық алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде. Арал теңізінің солтүстік-шығыс жағында, Арал қарақұмы мен Жақсықылыш тауының аралығында, теңіз деңгейінен 48,1 м жоғары орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 74,5 км2. Арал теңізінің тартылуына байланысты көлдің аумағы күрт қысқарды, тек көктемде ғана суы болады, шілде айынан бастап бетін тұз басып, құрғақ ойысқа айналады. Көктемгі қар суымен жиналған суына мал суғарылады. Алабы - жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Жақсылық (қала)

** Жақсылық** – ортағасырлық қала орны. 

## Орналасқан жері
Алматы облысы Талғар қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км жерде, Жақсылық шатқалында орналасқан. 

## Сипаты
Қаланың тарихи атауы анықталмаған. 1967-69 жылдары Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байпақов) зерттеу жүргізген.
Қала орны төртбұрышты, сырты жал топырақпен қоршалған (биіктігі 2 м, ені 6-7 м), бұрыштарында күзет мұнаралары болған.
Қабырғалық дуалдардың орталықтарында да бір-бір мұнара болғаны байқалады, тек кіреберіс қақпа болған оңтүстік-шығысында ғана оның орны жоқ. Қала дуалының бұрыштары дүниенің төрт құбылысына қаратылған. Дуалдың сыртынан ор қазылған. Оның қазіргі тереңдігі 0,5 м, ені 3-4 м. Қала орнына барлық жағынан төртбұрышты қабырғалармен қоршалған территориялар жалғастырылған. Олардың да бұрыштары дүниенің төрт құбыласына сай келеді. Қала орнының солтүстік-батыс бөлігінде, топырақ жал іргесінен қазба жұмысы жүргізілді. Қаланың орны бірнеше қабаттан тұрады. Соған қарағанда, қала бірнеше рет қайтадан бой көтергенге ұқсайды. Зерттеу барысында табылған заттар (мыс теңгелер, ыдыс сынықтары, садақ ұштары, әр түрлі әшекей бұйымдарының қалдықтары) мен сәулет құрылыстарының ерекшеліктері қаланың X-XIII ғасырлар аралығында Жетісу өңіріндегі ірі сауда мәдени орталықтарының бірі болғандығын дәлелдейді. Қазба кезінде қаланың ішкі жағынан табылған қабірге жерленген мәйіттің сол қолының сұқ саусағынан қоладан жасалған мөрленген сақина табылған. Мөрдің бетіндегі таңбалар XI ғасырға тән сына жазуының таңбалары екендігі анықталды. Одан түркінің *“Тізеңді бүгіп тағзым ет қорқақ”* деген дуалы сөзін оқуға болады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Алматы облысы
Санат:Қазақстан көне қалалары
Жақсылық пен жамандық

**Жақсылық пен жамандық ** — жеке адамдар мен әр түрлі топтардың іс-әрекеттеріне, әлеуметтік құбылыстар мен қатынастарға адамгершілік тұрғысынан берілетін этикалық баға.  Жақсылық деп белгілі бір қоғам (не белгілі бір топ) адамгершілік деп танып, жалпыға өнеге ететін іс-қимылдарды айтады. Жамандық деп, керісінше, адамгершілікке лайықсыз деп танылатын іс-әрекеттерді айтады. Осы екі ұғымның мәнін түсіндіру, олардың арақатынастарын айыра білуді іздеу барлық халықтар арасында ерте кезден-ақ басталған. Ислам дінінде Жақсылық пен жамандықтың адамның өз ниетіне байланыстылығы айтылады. *“[[Мұхаммед (с.ғ.с.)]]: ...кімді қаласаң ардақтайсың да, кімді қаласаң қорлайсың. *Жақсылық* сенің қолыңда”* (*Құран Кәрімде* 3:26) Әйтсе де адамдардың қаперсіз жүруі қошталынбайды: *“Жақсылық істеңдер. Шын мәнінде Алла игілік істеушілерді жақсы көреді”* (4:36). Жалпыға бірдей қабылданған адамгершілік қағидаларға жат жамандық іс-әрекеттер қай уақытта да этикалық тұрғыдан айыпталынады. Солай бола тұра бұл категориялардың белгілі, тұрақты өлшемі де жоқ, әсіресе, жеке адамның субъективті ой-пікірі тұрғысынан келгенде Жақсылық пен жамандықтың аясы бірде тарылса, бірде ұлғайып отырады. Қатыстылық жағынан біреуге игілік болып көрінген іс-әрекет өзге біреуге қиянат болуы, сондай-ақ, керісінше, біреуге қиянат болып көрінген әрекет, біреуге игілік болуы ықтимал.  Мұндай салыстырмалы түрдегі Жақсылық пен жамандықтың неғұрлым айқын да анық бағасы қалай болғанда да жақсылықтың — жағымды, жамандықтың — жағымсыз құбылыс екендігінде. Сондықтан жағымды жақсылыққа  адам жаны әрдайым құштар. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында Жақсылық пен жамандық мәңгілік тақырыпқа айналып, өнегелі іс пен өмірлік мәселелерде жақсылық алғы кезекке қойылған. 19 ғасырда өмір сүрген қазақ шайыры Майлықожа бұл туралы былай дейді: *“Жақсылық отқа күймес, суға батпас, Гауҝар тас жарық қылмай жерде жатпас, Қолдан келсе етіңіз жақсылықты, Жақсылықты еткендер жаман таппас”*. Қазақ даласынан шыққан ұлы ойшылдар: Қорқыт ата, Әбу Наср әл-Фараби, Қожа Қожа Ахмет Ясауи, Жүсіп Баласағұн, Абай, т.б. халқымыздың дәстүрлі дүниетанымындағы жақсылық, ізгілік ұғымдарына терең мән беріп, оларды әлемдік философиядағы түсініктер деңгейінде қарастырады. Олардың пікірінше, жеке адамның жақсылыққа ұмтылуы, ізгі іс-әрекеттер жасауға құштарлығы — әділетті қоғам құрудың басты шарты.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Философия
Айтым Әбдірахманов

**Айтым Әбдірахманов** (20.12.1928 жыл, қазіргі Ақмола облысы Қызылту ауданы (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданы) Жарқын ауылы – 20.3.1994 жыл, Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1991).

* ҚазПИ-ді (1951, қазіргі ҚазҰПУ) 
* Қазақстан Ғылым Акедемияның Тіл және әдебиет институтының аспирантурасын (1954, қазіргі Тіл Білімі Институты) бітірген.
* Қазақстан Ғылым Акедемияның Тіл білімі институтында кіші (1954–1958)
* аға (1958–1970) ғылыми қызметкер
* бөлім меңгерушісі (1970–1980)
* жетекші ғылыми қызметкер (1981–1994) болып қызмет атқарды.
## Ғылыми жұмыстары
«Қазақстан топонимдерін тарихи этимологиялық тұрғыдан зерттеу» деген тақырыпта доктрлық диссертация қорғады. Әбдірахмановтың ғылыми-зерттеу еңбектері қазақ тілінің топонимика, терминологиялық және емле мәселелеріне арналған.

Әбдірахманов 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның 
* «Қазақстанның жер-су аттары», 1959;
* «Топонимика және этнотопонимика», 1975; 
* «Қазақстан этнотопонимикасы», 1979 авторы.

## Дереккөздер

Санат:20 желтоқсанда туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Уәлиханов ауданында туғандар
Санат:20 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Әлібек Жанпейісұлы Әбдірахманов

**Әлібек Жанпейісұлы Әбдірахманов** (1943 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы) – медицина ғылым докторы (1988), профессор (1989), Қазақстан Республикасынын Жаратылыстану ғылыми академиясының академикі, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері. Қарағанды мемлекет медицина институтын (1966, қазіргі Қарағанды мемлекет медицина академиясы) бітірген. Целиноград (қазіргі Астана) қаласындағы темир жол ауруханасында хирург,№2-қалалық ауруханада ортопед-травматолог, травматология пунктінің меңгерушісі (1966–1969), Целиноград медицина институтында (қазіргі Астана медицина академиясы) ассистент (1972–1975), деканның орынбасары (1975–1977), ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1978–1993), ал 1993 жылдан кафедра меңгерушісі және «Тамыр–ЛТД» медицина орталығының директоры қызметтерін атқарады. Әбдірахманов 176 ғылым жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Равиль Исламович Вагапов

**Равиль Исламович Вагапов** (1 наурыз 1937 жылы, Қызылорда облысы, Арал ауданы, Бөген ауылында туған) – техника ғылымдарының докторы (1994 жылы), профессор (1997 жылы). Қазақстан Ауыл шаруашылық ғылыми академиясының академигі (1999 жылы). 

Қазақ мемлекеттік ауылы шаруашылық институтын бітірген (1960 жылы). Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер (1960–63 жылдары), Тараз қаласындағыҚазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында аға және бас инженер (1963–67 жылдары), зертхана меңгерушісі (1969–78 жылдары), институт директорының орынбасары (1978–89 жылдары), одан соң су қорларын басқару зертханасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. 

«Методы гидравлического расчета водопроводящих трактов и сооружении открытых оросительных систем при бурном режиме течения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Вагаповтың негізгі ғылыми жұмыстары тау бөктеріндегі ағысы қатты суларды зерттеуге, егін суғару жүйесіндегі құрылымдар мен су ағатын арналарды гидравликалық есептеу әдістерін жасауға және экологиялық күрделі аймақтағы су қорларын зерттеуге арналған. Вагапов 112 ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан гидротехниктері
Борис Әміржанұлы Әбдірахманов

**Борис Әміржанұлы Әбдірахманов** (10.4.1953 жылы туған, Ресей, Иркутск облысы Нижнеудинск қаласы) – заң ғылым докторы (2005), профессор (2002), полиция полковнигі, ҚР ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебі (1975) мен Бүкілодақтық ғылым-зертеу институтының адъюнктурасын (1980) бітірген. ҚР ІІМ Алматы заң институтының жедел-іздестіру қызметі кафедрасының (1998) және ҚР ІІМ академиясының ғылым орталық бастығы (2001) және осы академия бастығының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (2002 жылдан профессор) қызметтерін атқарады.

## Дереккөздер

Санат:10 сәуірде туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Нижнеудинскде туғандар
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан полковниктері
Санат:Қазақстан Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкерлері
Санат:Алматы заң институты оқытушылары
Санат:Қазақстан Ішкі істер министрлігі академиясының профессорлары
Санат:Қазақстан заңгерлері
Владимир Викторович Важев

**Владимир Викторович Важев** *(7 маусым 1947 жылы, [[Қостанай]] қаласында туған)* – химия ғылымдарының докторы *(2006 жылы)*, профессор *(2007 жылы)*, Халықаралық ақпараттану академиясының корреспонденциясы мүшесі *(1997 жылы)*. 

Томск мемлекеттік университетін бітірген *(1970 жылы)*. Қостанай мемлекеттік университетінде химия *(1984–89 жылдары)*, физика және органикалық химия кафедраларының *(1992–99 жылдары)* меңгерушісі болды. 

*2005 жылы* *«Прогнозирование физико-химических свойств и параметров токсичности органических соединений по их ИК-и масс-спектром»* деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты – компьютерлік химия.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* «Важев Владимир Викторович»

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қостанайда туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Қуандық Ералыұлы Ералин

**Қуандық Ералыұлы Ералин** (14 сәуір 1950 жылы туған) – педагогика ғылымдарының докторы (1997), профессор (1999), Қазақстан Білім беру ісінің үздігі (1997), Қазақстан Республикасы Мәдениет қайраткері (2007). 

Шымкент педагогика институтын бейнелеу өнері және сызу мамандығы бойынша (1973) және Мәскеу мемлекеттік педагогика университетінің аспирантурасын (1985) бітірген. Халықаралық қазақ-түрік университетінде оқытушы, доцент, профессор, декан, кафедра меңгерушісі (1973–96), Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде (1996–2004) жұмыстар істеді. 2004 жылдан Халықаралық қазақ-түрік университетінде профессор, декан, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады.

1992 ж. «*Изобразительное искусство Казахстана в системе художесвенно-профессиональной подготовки будущих учителей изобразительного искусства и художественного труда в педагогических институтах*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – болашақ бейнелеу өнері мұғалімдерін дайындаудың теориясы мен практикасы, оқушыларға көркемдік білім беру мен эстетикалық тәрбие беру әдістемесі, т.б. Ералин 115 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монография мен 24 оқу құралдарының авторы.

## Сыртқы сілтемелер
http://ukgu.kz/en/node/1467

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Вакуум туралы

«**Вакуум туралы**» — Әбу Насыр Әл-Фарабидің іргелі трактаттарының бірі.

Бұл еңбектің арабша нұсқасы түрікше және ағылшынша аудармаларымен бірге 1951 жылы Түркияның Анкара қ-нда басылып шықты.

Әл-Фараби бұл еңбегінде вакуумның жоқ екендігін ежелгі гректерде кездесетін тәсілмен (яғни тәжірибелік зерттеулер жүргізіп) және физ. ғылымның сол кездегі жетістіктеріне сүйене отырып, дәлелдеуге ұмтылды. Ол бұл трактатында вакуум жөнінде бірін-бірі жоққа шығармайтын екі пікір ұсынды: бірінші пікірінде — материяда мүлдем бос кеңістік (яғни абсолют бостық) жоқ, бірақ материяның жаратылысы бізге белгісіз десе, екінші пікірінде — салыстырмалы түрде бостықтың болуы мүмкін екенін аңғартып, бірақ ол шын мәніндегі абсолют бостық емес, ауасы сиретілген кеңістік дейді. Бұл екі көзқарастың екеуін де филос. мен физиканың дамуы дұрысқа шығарды.

## Дереккөздер

Санат:Әл-Фараби
Санат:Физика
Әбдеш Ерғалиев

**Әбдеш Ерғалиев** (21 желтоқсан 1912 ж., Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Терісаққан ауылы – 1993 ж.) – техника ғылымдарының докторы (1967), профессор (1971).

2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қарағанды кен-металлургия институтын бітірген (1942). Қазақстан КП ОК-нің нұсқаушысы (1942–47), Алтай кен-металлургия институтының директоры (1950–63), Қазақстан Ғылым Академиясы кадр басқармасының бастығы, сектор меңгерушісі (1947–50), Кен ісі институты директорының орынбасары, лаборатория меңгерушісі, жетекші ғылыми қызметкер (1965–93) болып жұмыс істеді.

Оның ғылыми жұмыстары пайдалы қазынды кен орындарын ашудың жаңа тәсілдеріне, жүйелеріне, теориясы мен практикасына, сондай-ақ жер қойнауы байлықтарын тиімді пайдалану мәселелеріне арналған. Ерғалиевтың 11 авторлық куәлігі бар. 4-сайлау Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің депутаты. 1-дәрежелі Отан соғысы және «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Ғаппар Қасенұлы Ерғалиев

**Ғаппар Қасенұлы Ерғалиев** (17 қазан 1932 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданы, Қамысты ауылы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1990), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003).

ҚазМУ-ды (1956, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында аға лаборант (1956–58), кіші (1958–68), аға (1968–78) ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі (1978–91) қызметтерін атқарған; ал 1996 жылдан осы институтта лаборатория меңгерушісі.

1989 ж. «*Кембрии Южного Казахстана и Улытау (стратиграфия, ярусное и зональное расчленение, трилобиты*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның венд, кембрий және төменгі ордовик кезеңдерінің стратиграфиясы мен палеонтологиясын зерттеуге, оның ішінде Қаратау мен Оңтүстік Ұлытаудың кембрий–ордовик қабаттарының биостратиграфиясы мен трилобиттерін кешенді зерттеуге арналған. Ерғалиев 120-ға тарта ғылыми-зерттеу жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның («Трилобиты среднего и верхнего кембрия Малого Каратау», 1980) авторы.

Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1982).

## Дереккөздер


Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Райхан Әбдешқызы Ерғалиева

**Райхан Әбдешқызы Ерғалиева** (26 наурыз, 1954 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Өскемен қаласы) – өнертану ғылымдарының докторы (2001). 

## Өмірбаяны
Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) кескіндеме, мүсін және архитектура институты (1976) мен Қазақстан Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтының аспирантурасын (1983) бітірген; осы институтта лаборант, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды.

## Ғылыми еңбектері
«*XX ғасырдағы қазақтың бейнелеу өнері және дәстүрлі дүниетанымы. Кескіндеме. Мүсін*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ерғалиева 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның («Этнокультурные традиции в современном искусстве Казахстана. Живопись. Скульптура», 2002) авторы.

## Отбасы
Тұрмыста. Жұбайы - Тоқмағамбетов Әлкен Шұғайбекұлы, ҚР ҰҚК Әскери институтында жұмыс істейді. 
Ұлы - Тоқмағамбетов Данабек (1979 жылы туған); 
қыздары - Тоқмағамбетова Ася (1982 жылы туған), Тоқмағамбетова Роза (1982 жылы туған).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://web.archive.org/web/20120315021809/http://prostor.ucoz.ru/publ/20-1-0-2034

Санат:26 наурызда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Өскеменде туғандар
Санат:Қазақстан өнертанушылары
Санат:Өнертану докторлары
Санат:Репин атындағы институты түлектері
Санат:Әдебиет және өнер институты түлектері
Александр Васильевич Васильев

**Александр Васильевич Васильев**(23 ақпан 1861 жылы, Татарстан, Қазан губерниясы, Чебоксары уезі, Шутнерев селосында туған – 23 қазан 1943 жылы, Қазан қаласында қайтыс болған) – қазақ ауыз әдебиетін жинаушы, миссионер. 

Алғашында Чебоксары діни училищесінде, кейін Қазанның діни академиясында оқыған (1882-86 жылдары). Орынбор діни семинариясында дәріс берді. Торғай облысы халық мектептерінің Ы. Алтынсариннен кейінгі инспекторы (1889–94 жылдары), Орынбордағы Торғай облысы басқармасының кеңесшісі (1894 жылдан), 10 жыл бойы «Торғай» газетінің редакторы, Орынбор губерниясы, Торғай және Орал облыстарында оқу инспекторы (1906–09 жылдары), т.б. қызметтер атқарды. Васильев қазақ халқының ауыз әдебиеті, тілі жөнінде көптеген зерттеулер жүргізді. Ол жинаған бірнеше ауыз әдебиеті үлгілері «Торғай» газетінде жарық көрді. Васильев Торғайдағы ағарту ісінің тарихымен, өмірінің соңғы жылдары нумизматикамен шұғылданды. Қазақ мектептерінде пайдаланылатын орыс тілі оқулықтарын жазды. Онда қазақ балаларын орыстандыру мақсаты айқын көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:1861 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Зәуірбек Әуелбек Кәрібайұлы

**Әуелбек Кәрібайұлы Зәуірбек**  (1944 жылы туған, Түркістан облысы Түлкібас ауданы) – техникалық ғылыми докторы (1998), профессор.

## Өмірбаяны
 
Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс (1971) және Мәскеу гидромелиоративтік институты аспирантурасын (1981) бітірген.

1971 жылдан бастап  Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтында ассистент, аға оқытушы, доцент, Тараз мемлекеттік университеттінде профессор қызметтерін атқарған.

## Еңбектері

70-ке жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 оқу құралының авторы.
## Дереккөздер
Зейнуллин Әбдікәрім Әбдіжәлелұлы

**ЗЕЙНУЛЛИН Әбдікәрім Әбдіжәлелұлы**  (1957 жылы туған, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Ұлытау ауылы ) – техникалық ғылыми докторы (1996), профессор (1998).

Қазақ политенхникалық институтын (1979, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетті) бітірген. Жезқазған кен-металлургия комбинатының Шығыс Жезқазған кенішіндегі 57-шахтада тау-кен инженер  болып қызмет атқарды (1979–82). Қарағанды политенхникалық институтының Жезқазған бөлімшесінде ассистент, Мәскеу тау-кен институтының аспиранты (1982–85), Жезқазған тау-кен технологиялық институтында кафедра меңгерушісі (1989–96), Жезқазған университеттінің ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры (1996–2001), Қазақстан Республикасы Білім және ғылыми министлігінің департаменті директорының орынбасары (2001 жылдан) болды. 50-ден астам ғылыми мақаланың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зельцер Михаил Ефимович

**ЗЕЛЬЦЕР Михаил Ефимович**  (25.9.1930 жылы туған, Ресей, Ленинград, қазіргі Санкт-Петербург қаласы) – медициналық ғылыми докторы (1979), профессор (1980).

Ленинград медициналық институтын бітірген (1954). Гурьев (1954–57, қазіргі Атырау), Оңтүстік Қазақстан (1957–58) және Алматы (1958–60) облыстарында дәрігер,  Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министлігінде Аймақтық патология ғылыми-зертеулік институтында аспирант, кіші ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары (1960–90), 1991 жылдан Алматы мемлекеттік медициналық институтында кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. зауыдің 250-ден аса ғылыми мақаласы және 6 монографиясы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зенкова Елена Михайловна

**ЗЕНКОВА Елена Михайловна**  (1.6.1924 жылы туған, Алматы қаласы) – ауылы  шаруашылығы ғылыми докторы (1983), профессор (1987).

Қазақ мемлекеттік ауылы  шаруашылығы институтын (1948, қазіргі Қазақ ұлттық агр. университетті) бітірген. Қазақ ғылыми-зертеулік институтында аға лаборант (1948–49), кіші (1949–62), аға ғылыми қызметкер (1962–64), лаборатория меңгерушісі (1964–88), 1988 жылдан жетекші ғылыми қызметкер болды. зауының 130-дан аса ғылыми мақаласы және 5 монографиясы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зеркешов Елтай Ғакипұлы

**ЗЕРКЕШОВ Елтай Ғакипұлы**  (5.8.1940 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданы Лепсі станциясы) – медициналық ғылыми докторы (1983).

Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) медициналық институтын (1965) және оның аспирантурасын (1970) бітірген. 1970–80 жылы  сонда кіші ғылыми қызметкер, 1980 жылдан Қазақстан ғылым академиясының физиологиялық институтында аға ғылыми қызметкер, 1985 жылдан лаборатория меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері жүйке физиологиясына арналған.

ЗЕРКЕШОВ Елтай Ғакипұлы мидың қатпарлы нейрондарын «үйрету» моделін жасап, тәжірибеге қойылған жануар денесінде шартты рефлекс, осыған кешеуіл әрекет қалыптасуының «құпиясын» ашты. 2 авторлық куәлігі бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Злавдинов Латип

**ЗЛАВДИНОВ Латип**  (1931 жылы туған, Алматы облысы Ұйғыр ауданы Диірмен ауылы ) – геология-минералдық ғылыми докторы (1995), профессор (1996).

Қазақ тау-кен Металлургия институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетті) бітірген. Тұрлан геофизикалық экспедициясында отряд инженер (1956–60), Түркістан облысы тематика партиясының бастығы (1960–64), Қазақстан геология министлігі геофизикалық бөлімінің аға геофизигі (1965–66), ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) кафедра меңгерушісі (1966–96) болды. 1996 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университеттінде дәріс береді.

50-ден аса ғылыми жарияланымы, оның ішінде 1 монографиясы жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Майра Ғалымжанқызы Әбдірахманова

**Майра Ғалымжанқызы Әбдірахманова**  (1956 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (2003).

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1979, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Қарағанды қаласындағы диагностикалық орталықта дәрігер-невропатолог (1990–1998), Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық ортасында кіші ғылыми қызметкер (1998–2002), ал 2002 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

Әбдірахманова 70-тен астам ғылым еңбектің, оның ішінде екі монографияның авторы.

## Шығармалар:
* «Цереброваскулярная недостаточность у горных рабочих с артериальной гипертензией», 2002; 
* «Диагностика цереброваскулярной недостаточности и коррекция дисрегуляции сосудов методом биологической обратной связи», 2002

## Дереккөздер


Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері
Орал Тұтқабайұлы Әбдірахымов

**Орал Тұтқабайұлы Әбдірахымов** (1953 жылы туған, Жамбыл облысы Мерке ауданы, бұрынғы Киров ұжымшары) – техникалық ғылыми  докторы (1993), профессор (1994). ҚазҰУ -ды (1976) бітірген. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтында, ҚР Ұлттық ғылым академиясының Механика және машинатану институтында ассистент, лаборатория меңгерушісі (1976–1995), Жезқазған педагогикалық институтының ректоры (1995–1996), Жезқазған университетінің ректоры (1996–2000), Қазақ ұлттық техникалық университетінде декан (2000–2001) қызметтерін атқарды. 2004 жылдан Рудный индустриалдық институтының (Қостанай облысы) ректоры. «Численные методы анализа и синтеза многоконтурных механизмов высоких классов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Әбдірахымов 80 ғылыми еңбектің, 2 монографияның авторы, 16 патенті бар.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.ilike.kz/wiki/show/857/ 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ ғалымдары
Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов

**Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов** (15 шілде 1958 жыл, Қызылорда облысы, Қызылорда) — биология ғылымдарының докторы (1997), Халықаралық ақпарат академиясы (1998), Қазақстан Республикасының жоғары мектебі және Халықаралық Жоғары мектебі ғылыми академиясының академигі (2002). Қазақстан Білім беру ісінің үздігі.

## Өмірбаяны
* Қызылорда педагогикалық институтын (1979, қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген.
* КСРО Ғылым академиясының Биофизика институтының аспирантурасын (1986) бітірген.

## Еңбек жолы
* 1980–1986 жылдары КСРО ҒА Биофизика институтында стажер-зерттеуші болды.
* 1979–1980 жылдары педагогикалық институтта оқытушы, кейін аға оқытушы, доцент, декан, проректор (1986–1994) қызметтерін атқарды.
* 1994–1996 жылдары Ресей Ғылым академиясының Жасушалар биофизикасы институтында аға ғылыми қызметкер болды.
* 1996–1998 жылдары Қызылорда гуманитарлық университетінің ректоры, 1998–2000 жылдары Қызылорда мемлекеттік университетінің бірінші проректоры қызметін атқарды.
* 2000–2001 жылдары Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттігінің ақпараттық және тестілеу орталығының директоры болды.
* 2001–2007 жылдары ҚР Білім және ғылым министрлігінің Мониторинг және бақылау департаменті директорының орынбасары, Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры, Білім және ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды.
* 2007–2010 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы — Астана қаласының кураторы.
* 2010–2012 жылдары ҚР Білім және ғылым министрлігінің жауапты хатшысы болды.
* 2012–2016 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының ректоры.
* 2016–2017 жылдары ҚР Президенті Әкімшілігінің сектор меңгерушісі.
* 2017–2018 жылдары ҚР БҒМ Ғылым комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды.
* 2018–2021 жылдары Халықаралық қазақ-түрік университетінің президенті болды.
* 2021 жылдан бастап Қарағанды индустриялық университетінің ректоры.

## Ғылыми еңбектері
* Оның ғылыми еңбектері женьшень өсімдігінен алынатын даммаран қатарындағы глюкозиттердің биофизикалық және биохимиялық, антигемолиттік активтілігінің молекулярлық аспектілеріне арналған.
* 40-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Марапаттары
* «Құрмет» орденімен (2005) марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:15 шілдеде туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қызылордада туғандар
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Халықаралық ақпарат академиясы академиктері
Санат:Қазақстан Республикасының жоғары мектебі ғылыми академиясы академиктері
Санат:Халықаралық Жоғары мектебі ғылыми академиясы академиктері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қызылорда гуманитарлық университетінің ректорлары
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Ұлбосын Әбенқызы Әбенова

**Ұлбосын Әбенқызы Әбенова** (3.3.1939 жылы туған, қазіргі Түркістан облысы Арыс қаласы) – медицина ғылымның докторы (1985). Алматы мемлекттік медицина институтын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық медицина унверситеті) және Мәскеудегі бұрынғы КСРО Медицина ғылыми академиясы Вирусология институтының аспирантурасын (1968) бітірген. 1968 жылдан Денсаулық сақтау министирлігінің Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зертеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, топ жетекшісі, 1980 жылдан лаборатория меңгерушісі болып қызмет атқарады. Оның негізгі ғылыми-зертеу еңбектері («Возможные ассоциации онкогенных и инфекционных вирусов», 1984) вирусология мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ольга Әменқызы Әбеуова

**Ольга Әменқызы Әбеуова** (1947 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (2000).

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Қарағанды педагогикалық институтының адам анатомиясы мен физиологиясы кафедрасының аспиранты, ассистенті, доценті, ал 1996 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінің доценті. Әбеуова 70-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның («Физиологическая адаптация к мышечной деятельности и алиментарная коррекция», 2005) авторы.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Көбен Әбжанов

**Көбен Абжанов** (1.1.1929, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Жаңаарқа (Атасу) кенті – 30.7.1981, Алматы қаласы) – заң ғылыми докторы (1969), профессор (1970).

Арғын тайпасының Қуандық руының Мойын-Қараша бөлімінен шыққан.. Алматы мемлкеттік заң институтын (1950) бітірген соң осында аға оқытушы (1950–1960), Қазақ КСР-і Министрилігінде Кеңесінде құқық тобының бастығы (1960–1961), ҚазМУ-да доцент (1961–1970, қазіргі ҚазҰУ), кафедра меңгерушісі (1970–1981) қызметтерін атқарған. 1969 жылы «Еңбек шартының мәні» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – кеңестік еңбек құқығының мәселесі.

## Шығармасы:
*Трудовые права молодых рабочих, А.-А., 1977.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ханкелді Махмұтұлы Әбжанов

**Ханкелді Махмұтұлы Әбжанов** (1953 жылы туған, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы) – тарих ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993).

Арғын тайпасы Қуандық руының барқы бөлімінен шыққан.

ҚазМУ-дың тарих факультетін (1976, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Ақмола құрылыс инженерлері институтында және ҚазМУ-да оқытушы (1976–1979), ал 1979 жылдан Қазақстан Ғылым Акедемиясының Тарих, археологиялық және этнологиялық институтында ғалым, аға ғылыми қызметкер, Еуразия  ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі, Қазақстан мемлекеті тарихы ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары қызметтерін атқарады. 1992 жылы «Қазақстанның ауыл интеллигенциясы: қалыптасуының және әлеуметтік іс-әрекеттерінің тарихи тәжірибесі (1946–1985 жылы)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Әбжанов 50-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 монографияның авторы. «Алаш және ұлттық идея», «Миссия интеллигенции», «Алаш зиялысы», «Алаш аманаты және ұлттық идея» атты мақалаларында, А.Байтұрсынұлы, Ә.Бөкейхан, М.Шоқай, Мұхаметжан Тынышбаев, Н.Төреқұлов, С.Сәдуақасов, т.б. тұлғаларға арналған зерттеулерінде XX ғасыр басындағы қазақ зиялыларының тағдыры, қоғамдық-саяси көзқарастары мен қызметі, Ресейдегі либералдық қозғалыспен ықпалдастығы, большевизммен арақатынасы, қоғамның интеллектуалдық әлпетін нығайтудағы рөлі сараланған.

## Сыртқы сілтемелер
* shuak.kz

## Дереккөздер


Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Карлинский Аврам Ефремович

***Карлинский  Аврам Ефремович***  (1923 жылы туған, Украина, Чернигов облысы Козелец қаласы) – филология ғылыми докторы (1981), профессор (1985). 

2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Киев мемлекеттік университеттін (1952) бітірген. Амур облысындағы Буря кентінде мектеп мұғалімі (1952–54), Амур темір жол  мектебінде инспектор (1954–57), 1957 жылдан ҚазМУ-де (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, доцент, декан, профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Оның ғылыми еңбектері негізінен тіларалық байланыстардың жалпы теориясы, тілдегі интерференция проблемасы, тілдік байланыс теориясының қолданбалы мәнін зерттеу мәселесіне арналған. 
Карлинский Аврам Ефремович 80-нен астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ғылым баспасы

**"Ғылым"** — республикалық ғылы­ми әдебиеттер баспасы. Қазақстан Ғылым Академиясының Төралқасының шешімімен 1946 ж. Алматыда ұйымдастырылған. 1992 жылға дейін "Наука" баспасы аталған. Алғашқыда редакциялық-баспа кеңесін Қ.Сәтбаев басқарған. Тұңғыш директоры Б.Я. Нинбург. 1948 ж. 17 қарашада Қазақстан Ғылым Академиясының дербес баспасы ретінде қайта құрылды. 1962 ж. Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетке,  кейін Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің департаменті (қазіргі ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі) қарасты ғылымы әдебиет­тер шығаратын баспаға айналған.

2001 ж. ҚР Білім және ғылым министрлігінің "Fылым" баспасы болып қайта құрылды. "Ғылым" - республикадағы ең ірі баспалардың бірі. Полиграфиялық базасы, өз баспаханасы бар. Негізінен, ғылымы монографиялар мен жеке және ұжымдық ғылыми-зерттеу жұмыстарын, ҰFA-ның журналдарын, ғылыми-көпшілік, ғылыми-көркем, сондай-ақ, танымдық әдебиеттер, әр түрлі салалық сөздіктер мен анықтамалықтар шығарады.

1946 - 2000 ж. "Fылым" бас­пасынан қазақ, орыс, ұйғыр және басқа халықтар тілінде 31 млн-нан астам данамен 13307 кітап пен журналдар жарық көрді. Абай (2 том), Ш.Ш.Уәлиханов (5 том), Қ.И.Сәтбаев (5 томдық таңдамалы), Міржақып Дулатұлы (2 том), Ыбырай Алтынсарыұлы (3 том) шығармалары, ғылым қайраткерлерінің еңбектері, 10 томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі», 5 томдық «Қазақ КСР тарихы», «Дала уәлаятының газеті», т.б. сияқты іргелі еңбектер – «Ғылым» баспасы жұртшылыққа ұсынған рухани құндылықтар. Баспа шетелдік әріптестерімен тығыз кәсіби байланыс орнатқан.
## Суреттер
нобай|оңға
нобай|оңға

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Каррик Джордж

**Каррик Джордж**  (1840–1908) – ағылшын ғалымы, медицина ғылымдарының докторы, Санкт-Петербург медициналық қоғамының құрметті мүшесі және мүше-құрылтайшысы, Эдинбург медициналық қоғамының мүшесі.

Ұлыбританияның Санкт-Петербургтегі елшісі болған. Каррик Джордж «Қымыз туралы және оның өкпе ауруы мен басқа да ауруларға қарсы қолданылуы» аталатын 1882–1903 жылы орыс тілінде жарық көрген еңбегінде Қазақ даласын, ондағы халықтың тұрмыс-тіршілігін сипаттап, қыс – қыстауға, жаз – жайлауға қоныс аударатынын, әсіресе, Қазақтардың жылқыға аса көп мән беретінін, жоғары бағалайтынын жазады. 
## Дереккөздер


Санат:1840 жылы туғандар
Санат:1908 жылы қайтыс болғандар
Санат:Англия ғалымдары
Ғылым академиясы

**Ғылымдар академиясы** — ғылыми-зерттеу мекемесі немесе ғылыми-зерттеу мекемелерін біріктіретін қоғамдық ұйым. Ғылым академиясына ұқсас мекемелер б.з.б. болған (қ. Академия). Ал Еуропада 15–16 ғасырларда көптеген ғылыми қоғамдарға академия атауы берілген. Қазіргі кезде дүние жүзінің көптеген елдерінде (мыс., АҚШ, Англия, Италия, Қытай, Франция, Қазақстан, т.б.) ұлттық ғылым академиялары жұмыс істейді. Ғылым академиялары әр елде түрліше аталады (мыс., Ұлыбританиядағы Корольдік қоғам) әрі олардың құрылу принципі, құрылымы, мүше саны, т.б. әртүрлі болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылыми ұйымдар
Ғылымдар тізбегі

thumb|right|200px|Әл-Фарабидің «Кitab ihsa' al-'ulum» трактатының латынша нұсқасы.
**Ғылымдар тізбегі** немесе **Ғылымдар классификациясы** — Әл-Фарабидің атақты еңбектерінің бірі.

Автордың өз сөзінше, бұл кітапта белгілі ғылымдардың әрқайсысы жеке-жеке алынып, мазмұны баяндалып, тараулары көрсетілген. Кітап бес бөлімнен тұрады:
# тіл білімі және оның тараулары; 
# логика және оның тараулары;
# математика, яғни арифметика, геометрия, оптика, матем. астрономия, музыка, статика, айла-әрекет жөнінде ғылым;
# физика тараулары, метафизика және оның тараулары; 
# азаматтық ғылым және оның тараулары, заң ғылымы және қалам. Әл-Фараби классификациясының басты ерекшеліктері – жаратылыстану, математика ғылымдарына үлкен мән берілген.

Бұл еңбек 500 жыл бойы Шығыс және Батыс елдерінің жоғары мектептерінде ғылым салалары оқулығы ретінде пайдаланылған, 12 ғ-да латын тіліне екі рет аударылған. Ибн Сина, Бэкон, т.б. ғалымдар классификациялау мәселесінде бұл еңбекке көп еліктеген. Орыс тіліне (*«Философские трактаты*», 1970), қазақ тіліне («Философиялық трактаттар», 1973) аударылып басылды.

## Дереккөздер

Санат:Әл-Фараби
Санат:Ғылым