open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
МДШ-конденсатор

**МДШ-конденсатор** — металл — диэлектрик — шалаөткізгіш құрылымы негізіндегі конденсатор. МДШ-конденсаторда диэлектрик ретінде ШӨ материалдардың (мысалы Si) үстіне жалатылған SiO<sub>2</sub> қабаты пайдаланылады. Ол конденсатордың бір астары болып табылады, ал екінші астары ретінде металл қабаты (А1) немесе өткізгіштігі жоғары басқа материал (мысалы, Si поликристалы) пайдаланылады. Сыйымдылығы тұрақты МДШ-к. ШО ИС-да қолданылады. МДШ-құрылым  (МДП структура) — шалаөткізгіш  пластина үстіне салынған металл мен диэлектриктің жұқа қабаттарының (қалыңдығы мкм-ден кіші) реттелген жиынтығы. Оларды МДШ-транзисторларды, МДШ-конденсаторларды, зарядты байланысы бар аспаптарды, МДШ- фотоэлектрондық көбейткіштерді және т.б. Аспаптарды жасау үшін қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Диэлектриктер
Каатинга

thumb|200px|right|Каатинга
**Каатинга***([[португал тілі|португша]]: caatinga — үндістерше, саа — орман, tinga — ақ, ақшыл)* — Бразилияның (үстіртінің) солтүстік шығысында таралған аласа (биіктігі 8—10 м-дей) ксерофитті тропиктік селдір тоғай өскен шөлейт ландшафтысы. Ұсақ жапырақты ағаштар, көп тікенді бұталар, шырынжапырақты өсімдіктер, көбінесе кактустар мен агавалар өседі.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Беріс, әперіс

**Беріс, әперіс** (Подача) - өрбір жаншуда дайындаманың деформациялайтын бөлімінің үзындығы.

**Бiлiктi әперiс **(Подача валковая) — айналатын білікпенен таспа арасында пайда болатын үйкеліс күштің әсерінен таспаны қозғалту.

**ГрейферлӀ әперiс** (Подача грейферная) — баспақ-автоматта қаңылтырды суықтай қалыптағанда жартылай өнімді бір орыннан екінші орынға қозғалтатын әперіс.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ақжарма ансамбльі

**«Ақжарма»** – фольклорьлық-этнографиялық ансамбль.

## Тарихы
1992 ж. Маңғыстау облыстық филармониясы қарамағынан құрылып жұмыс істей бастады. 

Ансамбль ұлттық музыкалық дәстүрді насихаттап, облыстық көлемдегі мерекелік шараларға қатысады, мектептерде, мектеп жасына дейінгі балалар бақшаларында да өнер көрсетеді. Халықаралық фестивальдарға (мысалы: Түркия, 1992; Қытай, 1994; 1-орын) қатысып, лауреат атанды. 

2005 ж. Шымкент қаласында Халықаралық «Менің Қазақстаным» атты Ш. Қалдаяқов әндерінен өткен байқауда «Ақжарма» ансамблінің әншісі А. Көшеров бас жүлдеге ие болды.

## Репертуары
«Ақжарма» ансамблінің репертуары негізінен жергілікті, маңғыстаулық күйші-композиторлар (Есір Айшуақұлы, Қашаған Күржіманұлы, Құлшар Ерназарұлы, Өскенбай Қалманбетұлы, Мұрат Өскенбайұлы, т.б.) шығармаларынан құралды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Дифжүйе

**Дифжүйе** ()
— екіөткізгішті сигналдарды
төртөткізгішті сигналдарға айналдыратын және керісінше қызмет атқаратын жүйе. Орталық шығысы бар
трансформатор түрінде жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ищағы Жағыпарқызы

**Ищағы Жағыпарқызы** (1923 жылы туған), Абайдың шөбересі. Әкесі Жағыпар - Мағауияның баласы. Әке-шешесінен ерте айырылған. 1934 жылы Семей қаласындағы мектеп-интернатта тәрбиеленді. 1942 жылы өз еркімен майданға аттанады. Ол Қиыр Шығыстағы Харбин қаласында әскери авиация эскадрильясында ұшақ технигі міндетін атқарды. 1945 жылы майданнан оралып, Қыздар педагогикалық институтын бітіреді, қызметке орналасады. 30 жылдан астам уақыт Суландыру және су шаруашылығы министрлігінде инженер, аға инженер, кадр бөлімінің аға инспекторы болып істеді. Атасы Абай мен оның үрім-бұтақтары, Әуезов туралы естеліктерін үнтаспаға жазып, ақынның Семейдегі мұражай-қорының қолжазба қорына тапсырды. Сонымен қоса Абай ұрпақтарының суреттері мен оған қатысты деректерді де өткізді. Кәмила Мағауияқызы мен Әуезовтің отбасылық тағдыры туралы естелік жазды. Әуезов Ищағыға жоғары оқу орнына түсуге, оны бітіргеннен кейін қызметке орналасуға көмектесті, Алматы қаласынан пәтер алуға қол ұшын берді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1923 жылы туғандар
Алмұрат Аңдамасов

**Алмұрат Аңдамасов** (1.7.1923, Шәуілдір аулы — 18.10.1997, Қаракоңыр аулы) — теміржолшы. 1943— 83 жылы аралығында Арыс, Қожатоғай, Темір ауылдарында әр түрлі жауапты қызметтер аткарған. Ленин орденімен (1949), бірнеше медальмен марапатталған.
## Дереккөздер
Қисықтықтың орта радиусы

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Эллипс"]]

**Қисықтықтың орта радиусы** — эллипсоид бетінің берілген нүктесінде, әдетте, R әрпімен белгіленеді және осы нүктенің геодезиялық ендігінің В мынадай функциясы болып табылады:

\ R=\frac {a\sqrt{1-e^2}} {1-e^2sin^2B}=\sqrt{MN}   мұндағы а - үлкен жарты ось; e² — меридиандық эллипс эксцентриситетінің квадраты, М және N — меридианның және В ендігі бойымен бірінші вертикальдың қисықтығының радиустары. Әр түрлі ендіктер үшін R мәні геодезиялық кестелерде келтіріледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мегафон

**Мегафон** ( - үлкен +  - дауыс) — алып жүруге ыңғайлы етіп жасалынған, қатты сөйлегіші рупормен бірлескен дыбыс сигналының күшейткіші. Қуатты күшейткіш және рупор қажетті бағытта дыбыс интенсивтілігін бірнеше есе арттырады.

Мегафон - дыбысты күшейткіш үлкен рупор.
## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Транспорт
Берiстер қорабы

**Берiстер қорабы** (Коробка подач) — металл кескіш білдектегі берістің жылдамдығы мен бағытын тісті берілістердің ажыратып-қосылуымен өзгертіп отыруға арналған көп буынды механизм. Берiстер қорабы кинематикасының ерекшелігі тетікті өндеу кезінде қүралды беру қозғалысын қүралдьщ дайындамаға қатысты басқа да қозғалыстарымен келістіріп отыруға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Диссектор

**Диссектор** ( - ию, кесу) — электр зарядын жинақтамайтын, сыртқы фотоэффект құбылысы негізінде жұмыс істейтін теледидар таратушы электрондық-сәулелік құрал. Тығыздығы берілетін
бейненің фотокатод бетіндегі жарықтылығының таралуына сәйкес
болатын фотоэлектрондар ағыны
диафрагмадағы қиюшы саңылау деп
аталатын саңылаумен салыстырғанда
өзара перпендикуляр бағытта ауытқиды. Мұнда диафрагмалық саңылау
бейненің барлық элементтерімен
реттілікті сақтай отырып беттеседі.
Саңылаудан өткен екінші ретті электрондар ағыны күшейткіш арқылы
күшейтіліп, коллекторда бейнесигнал
туғызады. Сезімталдығы аз болгандықтан, теледидарлық қосалқы
құрылғыларда қолданылып келген.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ақсұлтан Аманбаев

**Ақсұлтан Аманбаев** (23 сәуір 1940, Шәуілдір, Отырар ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР) - Қазақ КСР соңғы және Қазақстан Республикасының тұңғыш Денсаулық сақтау министрі. Кеңес Одағының және Қазақстан Республикасының денсаулық сақ­тау ісінің үздігі, Оңтүстік Қазақстан облысының және Отырар ауданының құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:Шәуілдірде туғандар
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Клиникалық және эксперименттік хирургия ғылыми-зерттеу институты түлектері
Санат:Қазақстан медиктері
Санат:Қазақ КСР министрлері
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау министрлері
Шарапат Сәбитқызы Әбішева

**Әбішева Шарапат Сәбитқызы** (1965 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – ғалым-филолог, филологиялық ғылым кандидаты (2005), доцент (2006). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1987). 1987 – 99 ж. Ақтау қаласындағы орта мектептерде мұғалім, 1999 жылдан АқтМУ-дың қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының доценті. Әбішеванің ғылыми жұмысының негізгі бағыты Ж.Аймауытов прозасының көркемдік ерекшеліктері тақырыбын зерттеуге арналған. Әбішева 2 әдістемелік оқу құралы (2004, 2005), 25-тен астам ғылыми мақаланың авторы. ҚР Білім және ғылым министрлігінің алғыс хатымен марапатталған (2005).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Радиобюро

**Радиобюро** - радиотаратқыштар аркылы таратылатын ақпараттарды оларды дайындайтын орындардан қабылдап, тиісті радиотаратқыштарға (қалааралық телефон станциясына, жергілікті радиоторапқа)
таратып беретін және олардың жұмысына бақылау орнататын байланыс
кәсіпорыны.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Диэлектрикпен оқшаулау

**Диэлектрикпен оқшаулау** — шалаөткізгіш интегралдық схемаларда,
кремний кос тотыгының жұқа үлдірімен немесе біртүтас сапфирмен,
ситалмен, шынымен және т.б. диэлектрикиен қоршалган, әрбір элемент үшін өзінің шалаөткізгіш аумагы (оқшауланған аралшық немесе
қалта) қалыптастырылатын, элементтерді электрлік айыру әдісі. Бұл жағдайда диэлектриктің (немесе
монокристалл диэлектриктердің)
температуралық ұлғаю коэффициенті
және кристалл торының көрсеткіштері шалаөткізгіштің ұқсас сипаттамаларына сәйкес болуы, ал диэлектриктің балқу (немесе жұмсару) температурасы термоөңдеудің максимал
температурасынан асып түсуі тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сәбит Әбішұлы

**Әбішұлы Сәбит** (1938 жылы туған, қазіргі Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы, зоотехник. Алматы малдәрігерлік-зоотехникалықинститутын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1961). 1961 – 82 ж. Жаңажол ұжымшары ауданы өндірістік басқармасында бас зоотехник, аудандық партия к-тінде нұсқаушы, «Ильич», «Қарақұдық» кеңшарларында директор, 1983 – 97 ж. облыстық ауылы ш. басқармасы бастығының орынбасары, кейін бастығы қызметтерін атқарды. Мал тұқымын асылдандыру, әсіресе, жергілікті адай жылқысын қалпына келтіру, сондай-ақ қазақтың ет-жүнді бағыттағы айыр түйесін жетілдіру, қаракөл қойының сапасын жақсартумен айналысты. «Өмір өрнектері» (2002), «Досым туралы толғаныс» (2004), «Шоңай Құлыш би» (2006) атты кітаптардың авторы. «Маңғыстау энциклопедиясының» редакциялық алқа мүшесі. «Құрмет белгісі» (1981) ордені, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1966) және бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Радиожаңғырық

**Радиожаңғырық**  — таралу жолында әр түрлі
электрлік қасиеті бар екі ортаның шекарасынан шағылған радиотолқынының өзі шыққан орынға қайта оралуы. Радиолокацияда пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Меза

**Меза-құрылым** — электрондық немесе кемтіктік өткізгіштігі бар кем дегенде бір ШО облысы болатын ШО кристалдың бетіндегі дөңес жерлерді (мезатранзисторларды, меза-диодтарды) жасағанда Меза-құрылым. Олардың зиянды параметрлерін кішірейтуге мүмкіндік береді, сондай-ақ ойып-тесілу кернеуінің мөнін үлғайтады.

**Меза-транзистор** - меза-құрылым  негізінде жасалған транзистор. Меза-транзисторды жасау үшін алғашқы шалаөткізгіш материалы ретінде, көбіне Si-ді және GaAs-ті пайдаланады. Конструктивті технологиялық ерекшеліктеріне қарай диффузиялық, балқытпалы-диффузиялық, эпитаксиалдық және т.б. Меза-транзистор Болып бөлінеді. Осындай транзистөрларда меза құрылым  өлшемдері олардың электр көрсеткіштерін анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ауа ағысы

**Ауа ағысы**, ауа тасқыны - біршама тұрақты, біртұтас атмосфералық түзілім ретінде қарастырылатын тропосфера мен стратосферадағы желдердің жүйесі. 

Орасан кеңістікті қамти отырып, атмосфераның жалпы циркуляциясының (Мысалы, циклондар, пассаттар, муссондар) құрамына енуі немесе жергілікті мәндегі ағыстар (бриздер, таулы-аңғарлы желдер жене тағы да басқалары) болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Желдер
Айналу беті

**Айналу беті** (Поверхность вращения) — жасаушы деп аталатын сызықты ось бойымен айналдырғанда пайда болады. Жасаушының эр нүктесі оське перпендикуляр жазықтықта орналасқан беттің параллелі деп аталатын шеңбер сызады. Радиусы ең үлкен параллельді — экватор, ал радиусы ең кіші параллельді — беттің мойыны деп атайды. Меридиан деп айналу бетінің осі арқылы өтетін жазықтықпен қиылысу сызығын айтады. Меридиан беттің барлық параллельдерімен тікбүрыш жасап қиылысады. Параллель беттің барлық меридиандарымен тікбүрыш жасап қиылысады. Айналу беттері машина тетіктерінде жиі кездеседі. Білік, сырық, шкив, доңғалақ, тегершік сияқты машинаның бөлшектері айналу бетімен шектеледі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Радиожиіліктер

**Радиожиіліктер** — радиотолқындарға сәйкес келетін электромагниттік тербеліс жиіліктері. Халықаралық радиобайланыс тәртіптері (регламенттері) бойынша радиожиіліктер 4-нөмірден 12-нөмірге дейінгі 9 диапазонға бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ауа қабатының жер беткі климаты

**Ауа қабатының жер беткі климаты** - тікелей топырақ үстіндегі (1,5-2 м биіктіктегі), ауаның ең төменгі қабатындағы атмосфералық жағдайлар. 

Өсімдіктердің (оның ішінде мәдени өсімдіктердің) өсіп-өнуіне күшті әсер етеді, оны көбіне микроклиматқа ұқсастырады.

## Дереккөздер


Санат:Жер бедері
Жанжігіт Әділбаев

**Әділбаев Жанжігіт** (1926, Маңғыстау ауданы) – мұнайшы. 1965 – 87 ж. «Өзенмұнайгаз» өндірістік бірлестігінде оператор, аға оператор, «Маңғышлақмұнай» өндірістік бірлестігінде слесарь, Сумен қамтамасыз ету басқармасында машинист болды. Еңбек Қызыл Ту (1976), 3-дәрежелі Еңбек даңқы (1986) ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2009

Футболдан Қазақстанның XVIII чемпионаты — 2009 жылы 7 наурыз мен 2 қараша күндері аралығында өтті. Турнирге 14 команда қатысты.

Алматының "Қайраты" қаржылай қиындықтарға байланысты жоғары лигадан түсіп қалды да, орнына 2008 жылғы маусымда соңғы орында қалған "Қызылжар" лигада қалды.

"Алматы" және "Мегаспорт" клубтары бірігіп, "Локомотив" клубы құрылды. Енді бір орын лигада бос қалды да, оның орнына жоғары лигада ойнаудан "Екібастұз" бас тартып, оның орнына  "Атырау" да жоғары лигада қалды. Ал "Намыс" клубы (2008 жылы "Астана" деген атпен ойнаған) да қаржы тапшылығынан бірінші лигаға төмендеді, оның орнына 2008 жылы 14-орын алған "Восток" премьер лигада қалды. 

## Турнир кестесі

**Ескертулер:** "Восток", "Қазақмыс", "Қызылжар" клубтарының Бақылау-тәртіптік кеңсесінің ескертулерін орындамағаны үшін ұпайлары кемітілді.

## Мергендер

## Тағы қараңыз
*Қазақстан Кубогы 2009
*Қазақстан Бірінші Лигасы 2009

## Сілтемелер
* Lyakhov.kz 
* Қазақстан Футбол Федерациясының ресми сайты 

Санат:Футболдан Қазақстан чемпионаты
Санат:2009 жылғы футбол
Жайылатын беті

[thumb|[геликоид]]
**Жайылатын беті** (Развертывающая поверхность) — біртіндеп ию арқышы созбай, жыртпай және бүктесінсіз жазықтықпен беттестіруге болатын бет. Жайылатын бетітер үшеу: цилиндрлік бет, конустық бет және торс. Бүлардан басқа беттерді жайылмайтын беттер деп атайды. Бірақ, керек болған жағдайда жайылмайтын беттердің де шартты жаймаларын салып пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Доғалы пісіруге және балқытып қаптастыруға арналған автомат

**Доғалы пісіруге және балқытып қаптастыруға арналған автомат** (Автомат для дуговой сварки и наплавления) — электрдоғасы қуаты мен пісіруді және балқытып қаптастыруды жүргізетін аппарат. Автоматты пісіруде электрдоғасы флюс қабатының астында жалындайды. Бастапқы пісіру автоматтары электрод сымның пісіру аумағында үздіксіз келтірілуін, флюстің келтірілуін, электрдоғасының жалындауын, доғаның пісіру жігі бағытында тұрақты жылдамдықпен жылжуын (пісіру жылдамдығы), пісіру аяқталуында балқыма ойықты толықтыруды және доғаны сәндіруді іске асыратын, сондай-ақ доға тоғы, кернеуі, пісіру жылдамдығының тағайындалған шамасы белгілі дәлдікпен тұрақты қамтамасыз етілетін аппа-рат. Қазіргі пісіру автоматгары жоғарыда айтылған көрсеткіштерге қосымша пісіру ереже көрсеткіштерінің ауытқуын анықтап, оны автоматты түзетуді іске асырады. Сондай-ақ пісіру желісінің қалыптасуын оператордың дисплейде көріп отыруына, пісіру ережесі параметрлеріне қажетті түзетулерін автоматты енгізуге мүмкіндік береді.
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Радиоимпульстер

**Радиоимпульстер**  — электр импульсінің бір түрі, қамтушысы бейнеимпульс пішінінде болатын тербелістер. Р. ЖЖ (АЖЖ) тербелістерді амплитудалық модуляциялау нәтижесінде пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Диэлектриктік антенна

**Диэлектриктік антенна** — радиотолқын жолдан немесе коаксиалдық
кабельден қоздырылатын тұтас
немесе қуыс түтік төрізді диэлектриктік (полистирол, полиэтилен)
өзек. Қума толқындық антенналар
қатарына жатады. Синтездеуші антенналар құрамында және ұшақтық
радиостанцияларда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бет сапасы

**Бет сапасы** (Качество поверхности) — онделген беттің геометриялық қасиеттерінің және беткі қабатының физика-химиялық қасиеттерінің жиынтыгы. Машина тетіктерінің бет сапасы тетіктің томендегідей сипаттамаларымен анықталатын кешенді корсеткіш: макрогеометрия (беттің үлкен болімдерінде пішіннің ауытқуы); беттің кедір-бүдырлығы; беттің толқындылыгы (қадамның толқын биіктігіне қатынасы 50—1000, ягни кедір-бүдырлықтың қалыпты дең- гейінен едәуір артық); беткі қабаттың күйі (оның физика-механикалық және химиялық қасиеттері — қақталма, қалдық кернеулер, микроқаттылық, фазалық қүрам және т.б.). Бет сапасының сипаттамалары машина тетіктерінің пайдалану қасиеттеріне: тозуга тозімділігіне, қажуга қарсьшыгына, жанасу қатандыгына, жегіге шыдамдылыгына, дірілге орнықтылыгына, баспақтық қосылыстардың беріктігіне, қосылыстардың тыгыздыгына елеулі эсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Радиоқабылдағыштың жаңғырту сапасы

**Радиоқабылдағыштың жаңғырту сапасы** 
— қабылдағыштың жаңғырту сапасы өз шығысындағы 
модуляцияланған сигналдың көмкеруші сызығын кірістегі 
сигнал пішініне сәйкес жаңғырту қасиетімен сипатталады. Қабылдағыштың 
өткізу жолында
сигнал бірқалыпты күшейтілмейді, сондықтан жиіліктік бұрмалану, ал
сигналдың сызықтық емес вольт-амперлік сипаттамасы бар 
тізбектер
арқылы өтуінен — сызықтық емес бұрмалану, синусоидалық емес
сигналдың гармоникалық қүраушыларының фазалық қатынасының
бүлінуінен — фазалық бұрмалану орын алуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Металдау

250px|right**Металдау** — бүйымдардың немесе өр түрлі металл және металл емес материалдардың бетіне металдардың немесе олардың балқытпаларының жұқа қабаттарын (үлдірлерін) салу. Электрондық техника технологиясында Металдаудың мына өдістерін қолданады: вакуумда термикалық буландыру жене конденсация көмегімен Металдау. Бұл процесс 2 * 10−3 - 2 * 10−5 Па қысымдағы вакуумдық тозаңдату қондырғыларында жұзеге асырылады. Металдауды резистивтік үлдірлерді Gr, Ni, Ті-нан алу үшін, коммутациялық түйіндер мен электродтар үшін ток еткізгіш үлдірлерін Au, Ag, Cu, Al, Ма жасауда қолданады.

*Иондық тозаңмен Металдау*. Бұл әдісгің мөні мынада: нысананы иондық соққылау нөтижесінде пайда болған тозаңдатылған металдың бәлшектерін металданатын бүйым бетіне конденсациялайды. Металдаудың мүндай әдісі қиын балқитын металдардың (Та, Мо, Nb және т.б.) Үлдірін алуға мүмкіндік береді. Балқыған металды тозандатумен металдағанда газ ағынымен тасымалданатын елшемдері 10 — 100 мкм металл бөлшектері металданатын бет үстіне жоғары жылдамдықпен соғылып, онымен қатты байланысады. Электрондық Техникада мүндай әдісті ИС-да ток еткізгіш элементтерін (Al, Ag, Au) жасау, конденсатордың қағаз таспаларын (диэлектрикті) металдау (AL, Sn) үшін және т.б. Қолданылады. Өндірісте қолданылатын М-дың басқа да әдістері бар.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Электроника
Түзусызықтық бет

**Түзусызықтық бет **- жасаушысы түзусызық болатын бет. Конустық жөне цилиндрлік беттер Түзусызықтық бетке жатады. Жалпы жағдайда Түзусызықтық бетті бағыттаушылары деп аталатын үш сызықпен қиылысатын түзулердің жиыны деп қарастырады. Үш бағыттаушының біреуі ақырсыз қашықтықта жатқан түзу болатын Түзусызықтық беттерді Каталанның беттері деп атайды, ал бір жазықтыққа параллель болмайтын үш айқас түзулермен қиылысатын түзулер бірқуысты гиперболоидты жасайды. гиперболоидтер өте берік және оңай қүрастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сильва (Сирвард) Барунаковна Капутикян

**Сильва (Сирвард) Барунаковна Капутикян** -(1919 жылы туған), армян ақыны. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952), Арменияның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1970). Әуезовпен іскерлік және достық катынаста болған, КСРО Жазушылар одағының әр түрлі жиындарында кездесіп, пікір алысып тұрған. Қазақ жазушысына арнап 1946 жылы «Қазақстанда» деген өлең жазды. Онда Мухаңның бауырлас халыктарға ортақ екенін, өмірдің өзіндей нәрлі де көркем туындыларының мәңгі жасайтынын жыр еткен («Менің бауырларым», жинақ, М., 1952, 60-бет).
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1919 жылы туғандар
Сәнен Сәмиғұллақызы Әжиева

**Сәнен Сәмиғұллақызы Әжиева** (1929 жылы туған, Бейнеу ауданы Байқұл қажы мешіті) – мәдениет қызметкері. ҚР мәдениетіне еңбек сіңірген қызметкер. Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген (1951). 1946 – 55 ж. Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар оркестрінде орындаушы, 1951 – 53 ж. Чайковский атындағы училищеде мұғалім, 1955 – 58 ж. Шымкент қаласындағы музыка мектебінің, 1958 – 84 ж. Шымкент музыка училищесінің директоры қызметтерін атқарды. Мәскеуде өткен Қазақстанның онкүндігіне (1949), Қазақстан дегелациясының құрамында Қытай Халық Республикасының бір жылдығы мерекесіне (1950), Бухарестте өткен студенттер мен жастар фестиваліне (1953) қатысқан. Музыка училищелерінің «Қазақ ұлт аспаптарының домбыра сыныбына арналған бағдарламасын» жазып шығарған. «Еңбектегі ерлігі үшін» (1974) медалімен, КСРО «Орта білім беру ісінің үздігі» (1982) белгісімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұстафа Қазыбеков

**Мұстафа Қазыбеков** *(27.12. 1904, бұрынғы [[Түркістан уезі]], [[Күшата]] елді мекені — 1979, сонда)* — теміржолшы, Социалистік еңбек ері (1966). 

Темір жол саласында үздік еңбек еткені үшін 2 мәрте Ленин, 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту және Октябрь революциясы ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері (1971).

## Дереккөздер


Санат:1904 жылы туғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан теміржолшылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Ауадағы ылғал мөлшері

**Ауадағы ылғал мөлшері** - ауадағы судың барлық үш агрегаттық күйдегі (сұйық, қатты, бу тәрізді) мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Ауа
Ауаның меридиандық тасымалы

**Ауаның меридиандық тасымалы** - жердің төменгі және жоғары ендіктеріндегі ауа массаларының, негізінен, меридиандық немесе субмеридиандық бағытта тасымалдануы. 

Көбінесе қоңыржай және жоғары ендіктерде басталып, қарқынды циклондық әрекеттерге себепші болады. Ауаның меридиандық тасымалдануынан жоғары ендікте ауа жылынып, төменгі ендікте суынады.

## Дереккөздер


Санат:Ауа
Ауа райы бюросы

**Ауа райы бюросы** - елдің, облыстың, қаланың аумағында болуы мүмкін, барша тұтынушыларға және арнайы мақсаттарға пайдалану үшін ағымдағы (кейде өткендегі) ауа райы туралы мәліметтер жинап, тарататын, метеорологиялық байқаулардың деректеріне синоптикалық талдау жасайтын мекеме.

## Дереккөздер


Санат:Ауа райы
Санат:Мекемелер
Дірілді-доғалы автомат

**Дірілді-доғалы автомат** (Автомат для вибро-дуговой сварки) — пісіру және балқытып қаптастыру аппараты, мұнда электрдоғасы белгілі тербелісті қозғалыста болады да, балқытылған металл енді болып қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жартылай автомат

**Жартылай автомат** (Полуавтомат) — бір толық жұмыс циклін өзіндік жүргізетін және циклді қайталау үшін ғана адамның араласуын қажет ететін машина немесе агрегат. Мысалы, жартылай автомат металкескіш білдек — дайындаманы өндеудің барлық циклін орындап, өз бетімен білдек механизмдерін бастапқы күйге қайта әкеледі де, дайындаманы орнатуды, білдекті іске қосуды және өңделген дайындаманы білдектен алуды жұмысшы атқарады.
 
## Дереккөздер



Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Полиграфия
Диэлектриктік шығындар

**Диэлектриктік шығындар** — диэлектрикке электр өрісі әсер еткенде одан
ыдырайтын қуат. Синусоидалы
электр өрісінде Диэлектриктік шығындар диэлектриктік
шығындардың тангенс бұрышымен
сипатталады. Диэлектриктік шығындар бұрышы β деп
зертгелетін тізбектегі ток пен кернеу
арасындағы фаза ығысуын pi/2-ге
толықтыратын бүрышты айтады. tgβ-ның мөні электр өрісі тербелісінің
бір периодында қайтымсыз жылуға
айналатын (диэлектрикте шығындалатын) электр энергиясының үлесін
көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ауаның өрлей қозғалуы

**Ауаның өрлей қозғалуы** - ауаның жоғары бағытталған жалпы козғалысындағы тіктелген құрамы. 

Оның мұндай құрамы ауа қозғалысында, мысалы, шеп зонасында немесе циклонды үлкен атырапта таралуы мүмкін, бірақ мөлшері ондай үлкен емес, шамамен, 1 секунд ішінде ондаған сантиметрге дейін барады.

## Дереккөздер


Санат:Ауа
Радиоқабылдағыштың кірістік тізбегі

**Радиоқабылдағыштың кірістік тізбегі** — антенна мен қабылдағыштың бірінші каскады арасына қосылатын электр құрылғысы. Қабылдағыштың таңдаушылық қасиеті — оның кірістік тізбегінің бапталатын (қабылданатын станцияға тураланатын) контурының резонанстық қасиетімен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жанартау конусының мұздығы

**Жанартау конусының мұздығы** — беткейінде қолаттар мен радиалды ойпаңдар арқылы төмен қарай тармақтары бар жанартау конусын жан-жағынан тұтас жауып тұрған, үстінен қарағанда жұлдызға ұқсайтын тау мұздығы. Мұндай мұздықтар Кавказға (Эльбурс), Камчаткаға және Оңтүстік Америкалық Андыларға тән.

## Дереккөздер


Санат:Мұздықтар
Беткі қаптау

**Беткі қаптау** (Покрытие поверхностное) — суық көлемдік қалыптау кезінде майларды толықтырып, материал мен аспап арасында үйкелісті азайту үшін колданылатын қаптау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жону автоматы

**Жону автоматы** (Автомат токарный) — айналу денесіндегі дайындамаларды жону арқылы өндеуге арналған білдек-автомат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ауаның ылғалдылығы

[thumb|[Гигрометр]]
**Ауаның ылғалдылығы** - ауадағы су буының мөлшері; ауа райы мен климаттың ең маңызды сипаттамаларының бірі.

Ауаның ылғалдылығы бірнеше өлшеммен сипатталады:
* Абсолют ылғалдылығы
* салыстырмалы ылғалдылығы, 
* ылғалдылықтың  жеткіліксіздігі, 
* су буының серпінділігі (миллибар немесе сынап бағанасындағы мм-мен өлшенетін су буының қысымы), 
* шық нүктесі, 
* меншікті ылғалдылық, 
* қоспалар қатынасы (су буы массасының сондай көлемдегі құрғақ бу массасына қатынасы) сияқты шамалармен сипатталады.

Ауаның ылғалдылығы атмосферадағы су буы, топырақтағы, өсімдіктегі және жалпы судың  булауынан пайда болады. Ауаның жер бетіне таяу қабаттарында ылғалдылық мөлшері әр түрлі. Жер бетінен қашықтаған сайын ылғал кеми береді, стратосферада мүлдем жоққа жақын.  Жоғары ендіктердің суық ауасы мен шөлді аудандардың  құрғақ ауасында  ол бүкіл массасының 0,2%-ына тең, экватор бойында 2,6%, ыстық және ылғалды  тропиктік ормандар тұсында 4%.

Ауаның ылғалдылығының жер бетіндегі органикалық тіршілік үшін маңызы өте зор, себебі ол ағзалардың өздерін қоршаған ортамен жылу алмасуын реттеп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Климат
Санат:Атмосфералық құбылыстар
Радиоқабылдағыштың өткізу жолағы

**Радиоқабылдағыштың өткізу жолағы** - қабылдағыштың жоғарғы жиіліктік бөлігінің қабылданатын тербеліс спектрін алдын ала берілген шамадан төмен
дәрежеде өлсіретпейтін жиілік аймағы. Бұл шама қабылдагыштың
таңдаушылығымен тығыз байланысты және Д = 10 кГц.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жанартау көлдері

**Жанартау көлдері** - сөнген жанартаулардың көзеліктері (көзелік көлдер) мен қатқан лаваның ойпаңдарында (кальдералық көлдер) пайда болған көлдер. Көзелік көлдерге — Альбано мен Неми (*Италия*) және Курил (*Камчатка*) көлдері; кальдералық көлдерге - Лусон аралындағы Тааль жанартауының көлі жатады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Радиоқабылдағыштың сезгіштігі

**Радиоқабылдағыштың сезгіштігі** — қабылдағыштың кірісіне берілетін және оның қалыпты шығыстық қуат беруін қамтамасыз ететін дабыл кернеуінің ең төменгі шамасы. Ондай шама төмен болған сайын қабылдағыштың сезгіштігі жоғары деп бағаланады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ақсу халық театры

**Ақсу халық театры** әуесқой өнерпаздардың драмалық ұжымы. Бұрынғы Талдықорған (қазіргі Алматы) облысының Ақсу ауданындағы Мәдениет үйі жанынан 1958 жылы  құрылған, 1959 жылы халық театры атағы берілді. Құрамы қарапайым еңбек адамдарынан құралған. Алғашқыда Н. Әмірғалиев,А. Дәрубаев көркемдік жағын басқарды. Ұжым 1962, 1978 жылдары республикалық халық театрлары байқауының лауреаты атанды. Театр Әуезовтің *«Қарагөз»* трагедиясын сахнаға шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Көптұрақты автомат

**Көптұрақты автомат** (Автомат многопозиционный) — дайындамаға арналған көп тұрағы бар автомат.
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қоғамды аймақтық ұйымдастыру

**Қоғамды аймақтық ұйымдастыру** — 1) қоғамдық-экономикалық формацияның экономикалық заңдарына және оларды кеңістік бойынша түрлендірудің негізінде және мақсатына сәйкес қатынастарын, байланыстарын, өзара бағыныштылығы мен тәуелділігін ескере отырып жүзеге асырылатын материалдық өндіріс пен өндірістік емес салалардың кәсіпорындарын орналастыру, халықты қоныстандыру, табиғатты пайдалану жөніндегі процестер мен іс-қимылдардың жиынтығы; 2) қоғамдық өндіріс процестерін басқаратын құрылымдар біріктірген әрекеттегі аумақтық құрылымдардың: халық қоныстануының, өндірістің, табиғат пайдаланудың үйлесімі. Осындай үғымда қоғамды аймақтық ұйымдастыру еңбектің аумақтық бөлінісін, өндіргіш күштердің орналасуын, өндіріс қатынастарындағы аймақтық айырмашылықтарды, халықтың қоныстануын, қоғам мен мемлекеттің әкімшілік-аумақтық ұйымдастырылуын, экономикалық аудандауды, аймақтық басқарудың жүйесін және т.б. қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жанартау күлі

**Жанартау күлі** - сұйық немесе қатты лавалардың жарылып ұсатылуының нәтижесінде пайда болатын сынықтарының ұнтақтары (*0,1—2 мм*). Жанартау  күлі жүздеген км-ге желмен таралуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бетқалқан

thumb|Бетқалқан
**Бетқалқан** (Защитная маска) —пісірушінің козін, бетін электрдоғасының жарық, ультракүлгін, инфра-қызыл сәулесінен, жоғары температура жөне үшқыннан сақгандыратын қалқан.

## Дереккөздер


Маска

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Радиоқабылдағыштың таңдаушылығы

**Радиоқабылдағыштың таңдаушылығы** — қабылдағыштың жиіліктері бір-біріне жақын радио-станциялар арасынан қажетті радиостанция сигналын ажырата алу
қасиеті. Қабылдағыштың өзінің жиіліктік өткізу алабымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Беттік ақаулар

**Беттік ақаулар** (Дефект поверхностный) — металды (бүйымды) жасағанда немесе келесі өңдеудің нөтижесінде беткі қабатта пайда болатын ақаулар.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тілекеш Әжіғалиева

**Әжіғалиева Тілекеш** (1947 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – мейірбике. 

## Өмірбаяны
Гурьев (қазіргі Атырау) медицина училищенің Форт-Шевченко бөлімшесін бітірген (1968). 

1968 – 2000 ж. Түпқараған орталық ауруханасында мейірбике болып жұмыс жасады. 

## Марапаттары
«Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан медиктері
Санат:Атырау медициналық колледжі түлектері
Беттік беріктену

**Беттік беріктену** (Упрочнение поверхностное) — бетті беріктенуге алып келетін өндеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Пісіру автоматы

**Пісіру автоматы** (Автомат сварочный) — пісіру ережесі параметрлерін берілген шекте тұрақты ұстап, жік мөлшерін берілген шектен тыс ауытқытпай пісіру процесін жүргізетін жүйе.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Радиоқабылдағыштың шығыс тық қуаты

**Радиоқабылдағыштың шығыс тық қуаты** — радио-қабылдағыштың шығыстық құралға
беретін қуаты. Оның шамасы шығыстық құралдардың — қатты сөйлегіштің, реленің, телеграф аппаратының, автоматты басқару құрылғысының және басқалардың тиімділігімен анықталады. Шығыстық құрал ретінде электрондық-сеулелік құралдар қолданылатын қабылдағыштарда шығыстық қуат ретінде шығыстық кернеу беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Металл-шалаөткізгіш түйіспесі

**Металл-шалаөткізгіш түйіспесі** — токгың жүруін қамтамасыз ететін, түйіскен металл мен шалаөткізгіш арасындағы өтпелі аймақ; шалаөткізгіш өткелдің бір түрі. Металл-шалаөткізгіш түйіспесі Орныққанда, түйісетін материалдар электрондарының шығу жұмыстары бірдей болғандықтан, қарама-қарсы бағытталған диффузиялық және дрейфтік электрондар ағыны пайда болады, олар металл мен шалаөткізгіштің Ферми деңгейлерін теңестіреді. Осының нәтижесінде металл мен шалаөткізгіштің жанасу шекарасында өтпелі тосқауьш қабаты деп аталатын кеңістіктік зарядтың қосарланған электр қабаты пайда болады да, нәтижесінде түйіспелі потенциалдар айырымы туындайды. Егер Металл-шалаөткізгіш түйіспесінің өтпелі қабатында заряд тасымалдаушылар аз болса (кедейленген қабат), оны "Шоттки — түйіспесі" (В.Шоттки деген неміс галымының құрметіне аталған) деп атайды, ал онда қалыптасқан тосқауылды Шоттки тосқауылы дейді. Шоттки түйіспелерін әр түрлі шалаөткізгіш аспаптарды (импульстық, детекторлық, араластырғыш диодтарды, ағынды-үшып өту диодтарын, фотодиодтарды, биполярлық және өрістік транзисторларды және т.б.) Жасағанда пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Талғат Пошымов

**Талғат Пошымов** (20.7.1962 ж.т., Көксарай ауылы) — спортшы, педагогика ғылымдарының кандидаты (2002). ҚР еңбегі сіңірген жаттықтырушы, Оңтүстік Қазақстан облысы Самбо және дәстүрлі күрес федерациясының вицепрезиденті. М.Әуезов атындағы орта мектепті, 1983 ж. Шымкент педагогика институтын бітірген. Ол басшылық жасаған спорт мектебінің түлектері (Б.Саттарханов, Г.Лалиев, О.Оразалиев, Р.Инатиллаев, ҮюОрынбасар, т.б.) олимпиада, Әлем, Азия ойындары чемпионаттарында жүлделі орындарға ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аумақ

**Аумақ** - құрлық бетінің өзіне тән табиғи, сондай-ақ адамның карекеті нәтижесінде жасалған қасиеттері мен ресурстары бар бөлігі. Ресурстардың ерекше түрлерінің болуымен — орналасуымен (ауданымен), географиялық орнының ерекшелігімен, табиғи ландшафтының өзіндік типтерімен, шаруашылыққа игерілу дәрежесімен, "қоғам қарекетінің кеңістіктік базисі" рөлін атқару қабілеттілігімен сипатталады.

## Ауматы су басу
Cу тасу және су тасқыны кезінде немесе бөгет салу салдарынан өзенге таяу жерлерді судың басуы. Ұзақ мерзімдік және қысқа мерзімдік деп бөледі.

## Аумақтық байланыстар
Географиялық нысандардың арасындағы энергия, ақпарат алмасудан мінетін қатынастар. Олар әрқашан қайықты жеңу арқасында жүзеге асады. аумақтық байланыстардың қарқындылығы - байланыстардың жиілігі — белгілі бір уақыт кезеңіндегі МТ, энергия, ақпарат бірліктерінен немесе олардың баламалығынан (эквивалентінен) байқалады.

## Аумақтық дамудың факторы
Тиісті аумақта орналастырылған нысанның орналасу факторы болған ресурс. Ол сол аймақтың даму факторы болып табылады. Басқаша айтқанда, бұл осы аумақтың құзырлы құрылымының дамуына (немесе өзгеруіне) әсер ететін таксонның ішкі ресурсы.

## Аумақтық диффиренция
кеңістіктік дифференциация, географиялық дифференциация - жалпы графиялық термин; географиялық нысандар мен құбылыстардың кеңістіктік аймақтағы оралуандығы. Аумақтық құрылым параметрлерінің ең маңыздыларының бірі. Экономикалық географияда аумақтық дифференциация географиялық еңбек бөлінісімен тығыз байланыста және диалектикалық өзара әрекеттестікте болады.

## Аумақтық жүйе
Өзара байланыстағы элементтердің аумақтық жақындығы, барлық кеңістіктік тіркестердің (аумақтық-өндірістік кешен, қоныстану жүйесі, аумактық рекреациялық жүйе және тағы да басқалары) дамуында маңызы зор геожүйенің бір турі.

## Аумақтық құрылым, кеңістіктік құрылым
Күрделі геоградаядық нысанның (кеңістіктегі үйлесімді геожүйенің) кеңістіктік анық элементін өзара орналасуы мен өзара байланыстыру. Аумақтық құрылым мен оның эволюциясын зерттеген кез келген географиялык зерттеулердің және мәнді бөлігі болып табъшады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Қайшыбай Боқанұлы

**Қайшыбай Боқанұлы** (1890, Маңғыстау ауданы Қалымбет ауылы – 1986) – ұста, шежіреші. Ескіше оқып, сауатын ашқан. Жас кезінде ағылшындардың мұнай өндіру кәсіпшіліктерінде жұмыс істеген. Оның есімі халық есінде ұста, мерген, темірден түйін түйген шебер, ел тарихын көп білетін шежіреші ретінде сақталған. Маңғыстау ақындарының өлең-жырларын жақсы білген. Боқанұлы туралы Қ.Сыдиықұлы өзінің «*Ақын жыраулар*» атты кітабында жазған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Беттік деформация

**Беттік деформация** (Деформация поверхностная) — беттік қабаттағы қандай да бір киманың ауданының өзгеруін сипаттайтын деформация.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жанартау қожы

**Жанартау қожы** - жанартаудың жарылысы кезінде көзелігінен атылған және өте сұйық магманын суынғап кезінде одан шығатын газдармен компиген лаваның көпіршік және кеуек түйірлері. Жанартау атқылауының барлық типтерінде түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бапан

**«Басы бапан, аяғы сапан»** деген тұрақты тіркес мағынасын — бітпей аяқсыз қалған берекесіз іс қалпында түсінеміз. Тіркестің сөйлем ішінде келуі мына түрде көрінеді *«...енді тағы біреуі бір жаққа тартса, автономияның басы бапан, аяғы сапан боларына күмән жоқ»* (X. Есенжанов, Tap кезең).

Тіркес ішіндегі *«бапан»* не *«сапан»* сөздері қазіргі тілімізде басқа бір сөздермен тіркеске түскенін көру қиын. Сондықтан да болар, бұларды жеке бөліп алып, мағынасына түсінік беру қиындық тудырады. Дегенмен, кейбір түсіндірме сөздігімізде *«бапан»* сөзінің мағынасын — үлкен, үп-үлкен деп ұғындырады. Ал *«сапанның»* қара басына орфографиялық сөздіктен орын да тимеген. Оны (*сапанды*) бұл сөздікте өзінің өмір серігі болып келген *«бапан»* қасынан да таппаймыз. Бұл сын емес, ізденіс үстінде жол-жөнекей байқағанымыз. Бізге қазір керегі — *«бапан»* мен *«сапанның»* алғашқы мағынасынан сыр тарту.
Қырғыз тілінде: *бапан* — алыс, қиыр шет; ал, *бапанға кет* — өте алыс, қиыр шетке жүріп кету мағынасын берсе, *сапан* — тарап, тозып кету дегенді ұғындыратынын көреміз. Және қырғыз тіліндегі тұрақты тіркес құрамы біздің тіліміздегіге қарағанда толығырақ *«башы кеткен бапанға, аяғы кеткен сапанға»*— болып айтылады. Қазақ тіліндегі фразеологиялық тіркес — *«басы бапан, аяғы сапан»* қырғыз тіліндегінің ықшам түрі деуге болады.

Қырғыз тілінің дерегін еске алып, сөз табына қарай бөлгенде *«бапан»*— сын есім, ал *сапан* — етістік қызметін атқаратындығы көрініп тұр. *«Сапан»* сөзінің түбірі *«сап»* екендігін түрік тілі дерегі қуаттай түседі: *сапмак* — тарау, ыдырау.

*«Басы бапан, аяғы сапан»* тұрақты тіркесінің түсініктірек мағынасы — *«басын алысқа айдап, аяғын тоз-тоз етіп, таратып жібереді»* сияқты деп шамалаймыз. Әрине, бұл жерде *«бас»* пен *«аяқ»* өзінің тура мағынасында емес, *«алдын»*, *«соңын»*
сияқты ауыспалы қалыпта қолданылып отырғанын да ескерткен жөн.
 
## Дереккөздер
Радиоқабылдау бөгеуілдер

**Радиоқабылдау бөгеуілдер**  —радиоқабылдағыш тізбектеріне теріс ықпал ететін, бірақ пайдалы сигналға қатысы жоқ және радиоқабылдағыштардың соңғы элементтерінде байқалатын қажетсіз құбылыстар. Мысалы, қатты сөйлегіштерден естілетін қажетсіз бөгде дыбыстар немесе шуылдар; телевизор экрандарында қажетсіз жарықтар тугызатын бөгде әрекеттер. Басқа радиостанциялар жұмысынан туындайтын периодты бәгеуілдермен қатар апериодты кездейсоқ бөгеуілдер де кездеседі. Ұзақтығына қарай олар қысқа мерзімді немесе тез әрекетті, қайталану процесіне қарай — импульстік болуы мүмкін.

Атмосферада орын алатын табиғи электр құбылыстары — электрразрядтары (найзағай), түрлі ғарыштық сәулелер, радиоактивтік сәулелер, радиотолқындар және т.б. әрекеттер — радиоқабылдау кезіндегі атмосфералық бөгеуіл ретінде танылса, түрлі ендірістік қондырғылар мен электр көліктері жұмыстарынан туындайтын электромагниттік әсерлер ендірістік бөгеуілдер ретінде танылады. Сонымен қатар радиотехникалық құралдарда пайдаланылатын активтік элементтер мен өткізгіштердің өздеріне тән ішкі(жылулық) шуылдары да бөгеуілдер болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қармыс Қоянбайұлы Боқанов

**Қармыс Қоянбайұлы Боқанов** (1956 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) – әкімшілік қызметкері. 
*1977–1979 жылдары Жармыш ауылында мұғалім,
*1979–1983 жылдары аудандық комсомол комитетінің 2-хатшысы,
*1983–1985 жылдары «*Ақшымырау*» кеңшарында партия комитетінің хатшысы,
*1985–1995 жылдары «*Тұщықұдық*», «*Бозащы*» кеңшарларында директор болды. 
*1999–2006 жылдары аудан әкімінің орынбасары.
*2006 жылдан облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Талшықтық-оптикалық кабель

**Талшықтық-оптикалық кабель** (ТОК) — деректерді жарық көмегімен жылдам әрі сапалы тарататын кабель. Талшықты-оптикалық кабельді (ТОК) жасауда сәулежолдар пайдаланылады. Бұл сөулежолдардың әрқайсысының бірнеше қабат қаптармен қоршалуы олардың механикалық және оптикалық сипаттамасын жақсарта түседі. Мұндай қаптамалары бар сәулежолдарды оптикалық талшық деп атайды. Сәулежолдың диаметрі 50—125 мкм, ал қаптамасымен қосқанда 0,5 мм және одан үлкен оптикалық талшықтар тобы оптикалық кабельді қүрайды. Оның ішіндегі талшықтар жуандау келген пластмасса түтіктерге салынады және беріктендіргіш болат және пластмасса шыбықтар қолданылады. Кабельдің ішкі бөлігін су өткізбейтін зат немесе пластмасса талшықтардың шоқтарымен толтырады. Оптикалық талшықты кабель ағытпасына бекіту өте маңызды. Сигналдың сөулежол арқылы өту тиімділігі соған байланысты. Қауіпсіздік үшін талшықтың ұшын желіммен, эпоксидті смоламен, т. б. саңылаусыз бітейді. Оптикалық кабельдің иілу радиусы оның маңызды ерекшелігіне жатады. Радиус өте аз болғанда сөулежолдық бөліктердің сынуы немесе өту сигналдарының артуы мүмкін. Әдетте, сөулежол сыну көрсеткіші өзекшенің сыну көрсеткішінен кем болатын қабықпен қапталған кварцты шыныдан жасалған талшықты (иілгіш) диэлектрик болып келеді. Ток бір немесе бірнеше ОТ-дан тұрады. Құрамына қарай ҚКЖ ток ішкі және сыртқы төсеу кабельдері, сондай-ақ баусымдарға арналған кабельдер деп бөлінеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Әжімұрат күмбезі

**Әжімұрат күмбезі** – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнерінің ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Бейнеу ауданы, Тұрыш ауылынан 12 км оңтүстік-батыс бағытта орналасқан.

## Кезеңі
ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басы.

## Сипаты
Қабырғаларында сақталған жазуға қарағанда, күмбезді адай тайпасынан шыққан Әжімұрат деген адам 20 ғасырдың басында салдырған. Ескерткіш Үстірттегі өзге күмбездерге ұқсас бір бөлмелі, қалақ тастан қаланған. Терезе жақтаулары, қабырғаларының ішкі жағы ұлттық оюмен өрнектелген. Терезелері есік сияқты босағалы. Мұндай терезелер Артық тамында ғана бар. Бұл өзгешелік қазақ ұсталарының шеберлігін, ұлттық сәулет өнерінің мүмкіндіктерін, нақыш түрлерінің молдығын танытады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Аумақтық-өндірістік кешен

**Аумақтық-өндірістік кешен** — елдің немесе тиісті дәрежедегі эномикалық ауданның шаруашылық кешенінің белгілі бір аумақтағы бөлігін қамтамасыз ететін материалдық өндіріс салалары өзара байланысты үйлесімі. 

Аумақтық-өндірістік кешен түрі - шаруашылық кешенінің бір буыны, шаруашылық жағдайында оны дамытудың ниеттеріне толық сай келетін аумақтық ұғымдық өндірістің маңызды нысаны. Аумақтық өндірістік кешен экономикалық ауданның материалдық-техникалық негізі бола отырып, белгілі бір аумақта (ұдайы бір аумақтық-әкімшілік бірліктің шекарасында емес) қалыптасады және географиялық еңбек бөлінісі жүйесіне белсенді қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық география
Радиоқабылдаудағы өлі аймақ

**Радиоқабылдаудағы өлі аймақ**  — радиотаратқыш төңірегінде оның өз сигналдары қабылданбайтын
аймак. Көбіне декаметрлік толқында оның қасиетіне байланысты пайда
болады. Таратқыштан жер бетіне жанаса таралатын толқындар аса
алыс емес (ондаған шақырым) қашықтықта өшеді. Ал ионосферадан
шағылатын толқындар таратқыштан жүздеген, тіптен мыңдаған шақырым
қашықтықта жер бетіне оралады. Өлі аймақтың кеңдігі радиотаратқыштың
қуаттылығына, максимум толқын тарату бағытының жер бетімен салыстырғандағы бұрышының шамасына және ионосфера жағдайына байланысты болады. Өлі аймақты кейде унсіздік аймағы деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аумақтық рекреациялық жүйе

**Аумақтық рекреациялық жүйе** — өзара байланыстағы жүйешіктерден (табиғи және мәдени кешендер, демалушыларға кызмет көрсететін техникалық имараттар, басқару органдары мен демалушылар) тұратын, функциялық және аумақтық тұтастығымен сипатталатын әлеуметтік геожуйе. Аумақтық рекреациялық жүйе — рекреациялық шаруашылықты ұйымдастырудың негізгі нысаны, рекреациялық географияның зерттейтін пәні. Аумақтық рекреациялық жүйені экономикалық және физикалық география, халық географиясы, климатология және тағы да басқалары зерттейді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Беттік диффузия

thumb|Атомның диффузия ықтимал тетігінің нобайы кристаллдарда
**Беттік диффузия** (Диффузия поверхностная) — кристалды шектейтін бос бет бойынша жүретін диффузия.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аумақтық шоғырлану

**Аумақтық шоғырлану** - жалпы географиялық термин, зерттелетін аумақтың жеке орталықтарында (шоғырлану зоналарында немесе орталығында) географиялық нысандардың (географиялық байқау бірліктері) топтануы. 

Аумақтық шоғырлану нысандар орналасуының біркелкілігі немесе әр келкілігі көрсеткіштерінің бірі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Географиялық терминдер
Сисен Боқыбайұлы

**Сисен Боқыбайұлы** (1930 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – педагог. Гурьев (Атырау) педагогикалық институтын бітірген (1956). 1950 жылдан аудандық мектептерде мұғалім, мектеп директоры, Маңғыстау кенті кеңесінің төрағасы, әкімі қызметтерін атқарып, оқу-ағарту саласында ұзақ жылдар үздіксіз еңбек еткен. «*Өмір жолы*» (2002) кітабының авторы. ҚазКСР-і «*Халық ағарту ісінің үздігі*» белгісімен марапатталған (1974).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Диэлектриктік резонатор

**Диэлектриктік резонатор** — орталарды бөлетін шекарадан электромагниттік толқындардың толық шағылу эффектісі есебінен энергияның
қорын арттыратын қайсыбір геометриялық пішінге (шар, дискі, сақиналы, тіктөртбұрышты) не диэлектрик дене — электромагниттік резонатор. Диэлектриктік резонатордың сапалылығы, әдетте,
10^3—10^5. Диэлектриктік резонатор алюминий оксидінен,
лейкосапфирден, керамикалық материалдардан жасалады. Термостабильді
керамикалық материалдардан жасалған диэлектриктік резонатордың сапалылығы үлкен, резонанстық жиілігі өте жоғары, термостабильді, өлшемі шағын. Диэлектриктік резонаторды
интегралдық схемалар құрамында
резонанстық элемент ретінде қолдану өте тиімді, оның ішінде толқын
ұзындығының сантиметрлік және
миллиметрлік диапазонында жұмыс
істейтін қатты денелі сүзгілерді, күшейткіш және генераторлык құрылғыларды микроэлектрондык құрылымды жасау үшін қажет.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қоғамдық география

**Қоғамдық география** — зерттеу нысаны түгелдей қоғамды немесе оның құрамдас жеке элементтерін не қырларын (аспектілерін) аумақтық ұйымдастыру болып табылатын барлық географиялық ғылыми пәндердің жиынтығы; географияның негізгі бөлімдерінің бірі болып қалыптасып, физикалық географиямен бірге географиялық ғылымның бірыңғай жүйесін құрайды. 

Тарихи жағынан географияның қоғамтану тармағы экономикалық географиямен, 1960–1970 жылдары — әлеуметтік-экономикалық географиямен ұқсастырылды. Қоғамдық құбылыстарды зерттеуде географиялық әдістерді кеңейту мен тереңдетудің нәтижесінде бұрынғы дәстүрлі салаларға қоса географияның жаңа түрлері пайда болды. Олар: рекреациялық география, мәдениет географиясы, саяси география, медициналық география, этногеография, геодемография, әскери география, тарихи география. Батыс Еуропаның кейбір елдерінде қоғамдық география орнына «әлеуметтік география» термині қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Қоғамдық география
Ақсүйектер (пьеса)

**Ақсүйектер** () — Н. Погодин пьесасы, Мұхтар Әуезовтың аудармалық еңбектері қатарына кіреді.

Мұнда кеңес өкіметінің алғашқы кезеңінде жаңа құрылыстың аяқ алысына ілесе алмай қалған ұры-қары, қаныпезер қарақшы, тағы сондай қылмысты топтар мен жаңа тәртіп жағдайында арамтамақ қанаушы тап өкілдері деп жарияланған адамдардың еңбекпен тузеу орындарындағы өмірі суреттеледі. Әуезовтің аудармасы бойынша алғашқы спектакль 1936 жылы Алматыдағы қазақ драма театрының сахнасында қойылды. Содан былай қарай 30-жылдардың аяғына дейін театрдың маусымдық репертуарына енгізіліп тұрды. 

1937 жылы аударма пьесалардың баспадан шығаруға жоспарланған 2 жинағының 1-кітабына, Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 14-кітабына енгізілген. Сол кезеңде жаңадан қалыптасқан ұлттық сахна өнерін дамытуда, артистердің шеберлігін жетілдіруде едәуір рөл атқарған аударма  пьесалардың қатарында саналады. Осы орайда Әуезов *«Литературный Казахстан»* журналының 1937 жылғы 4-санында: *«...«Ақсүйектер» мен  Ревизорды» аударып, театр ұжымымен бірлесе отырып, көп қызмет көрсетті. Сонымен қатар аудармаларда әрбір автордың стилін, әр заманның ұлттық, әлеуметтік ерекшеліктерін бере алдық деп ойлаймыз»* деп жазды. Шынында Әуезов драманың негізгі идеясын, мазмұнын толық сақтап, шебер аударған. Қазақ КСР Ағарту халық комиссариатының 1939 жылы 15 ақпандағы №103 бұйрығында: *«Ақсүйектердің»* драма театрындағы қойылымы театр ұжымының шығармашылық жағынан іріленіп өскендігін, жалпы мәдениетінің артқандығын көрсетті» деп атап айтылып, сол үшін бүкіл ұжымға апғыс жарияланған (*«М. О. Әуезовтің өмірі мен шығармашылық шежіресі», [[1997]], 186-бет*).

## Дереккөздер


Санат:Пьесалар