open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Косатко тәрізділер

**Косатко тәрізділер** - жайынбалықтар отрядының тұщы судағы тұқымдары. Дене ұзындығы 20 см-ден 1 м дейін. Денесі тақыр, көбінесе улы жалқақ басқан. Кеуде және арқа жүзбеқанаттарында кертіктелген тікендері бар. Сонымен қоса оларда майлы жүзбеқанаттар болады. Африканын және оңтүстік, оң. шығыс, Азияның суларында 15 туыстар мен көптеген түрлері кездеседі. ТМД кеңістігінде Қиыр Шығыстын су қоймаларында 2 туыстын 4 түрі таралған. Уылдырық шашуы жаз ортасында байқалады. 4-5 жылда пісіп жетіледі. Өсімталдығы 1 мыңнан 100 мың уылдырық.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Қысқабас дельфиндер

**Қысқабас дельфиндер** (Lagenorhynchus) - теңіз дельфиндері туыстастры. Дене ұзындығы 3 м дейін. Басы қысқа. Қысқа тұмсығы маңдай, мұрын жастығынан жөнді бөлектенбеген. Құйрық сабағының үстіңгі және астыңғы шеттерінде тері қыры бар. Арқа жүзбеқанатының артқы шеті ойысталған. Көпшілік түрлері қара. 6 түрі белгілі, оның 3 түрі: ақтұмсықты К.д., атлант К.д., тынық мұхит К.д. ТМД кеңістігіне қарасты су аймағында таралған. Алдыңғы екі түрі Баренц және Балтық теңіздерінде, ал үшіншісі, Куриль аралдарымен Приморье жағалауында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Кезқұйрықтар

**Кезқұйрықтар** () - қаршыға туыстары. Дене ұзындығы 70 см. Кұйрығының ұшы кертілген. Еуразия, Африка және Австралияда 2 түрі таралған. Олар ТМД кеңістігінде де бар. Қара кезқұйрық кең таралған. Ол орманды,  далалық және шөлейт аймақтарда су маңын мекендейді. Қызыл кезқұрық ТМД кеңістігінің оңтүстік-батыс аймағымен Закавказьеде кездеседі. Ұясын ағаштармен жарға салады. 2-3 жұмыртқа табады. Қорегін (кемірушілер, кесірткелер, бақалар, өлекселер мен қоқырлар) аспанда қалқып жүріп, табады. Кейде құстарға жабылады. КСРО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Сұңқартәрізділер
Сүйектілер

**Сүйектілер** (Lithobiomorpha) - ауызаяқтылар отряды. Ұзындығы 3-50 мм. Ұрғашыларының жыныс аяқтары, (гоноподтар) жақсы жетілген. Олар шағылысқанда спермотофорды, жұмыртқалағанда жұмыртқаны ұстауға қажет аяқтар. Сколопендраға ұқсас, бірақ олардың 15 жүру аяқтары бар. 800 түрлері белгілі. ТМД кеңістігінде 130 түрі бар. Кырықаяқ сүйектілердің негізгі өкілі. Олар өте жылдам қозғалады, ылғалды жерге бейімделген. Жұмыртқаларын бір-бірлеп салады. Гемианоморфозбен дамиды. Барлық омыртқасыздар С. шаққанда өледі, бірақ адамға қауіпсіз.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Екідың

thumb|Екідың құрылысы**Екідың**, Екі дің — VII-IX ғасырлардан сақталған сәулет өнері ескерткіштері. Қостанай облысы Амангелді ауданы Екідың ауылынан солтүстікке қарай, Қараторғай өзенінің екі жағалауына орналасқан. Екеуінің ара қашықтығы 4 км. Біріншісі (*Дың-1*) Екідың ауылынан шығар жол жиегінде, өзеннің сол жағында, ал екіншісі (Дың-2) өзеннің оң жағындағы төбешіктің басына тұрғызылған. Құрылыстардың сыртқы түрі киіз үйге ұқсас. Іргетасынан бастап шеңберлене қаланып, жоғары көтерілген сайын бүрмелеп өрілген. Біріншісінің биіктігі 3,1 м, екіншісінің биіктігі 3,7 м. Есік ойықтары шығысқа қаратылған. Құрылысқа жергілікті табиғи тақтатастар пайдаланылған. Дыңдардың диаметрі 5 м. Екідың сәулет өнерінің озық үлгісі қатарына жатады және Орталық Қазақстандағы ислам дініне дейінгі құрылыс үлгісі ретінде ғылыми құндылығы зор. Ескерткішті 1959 ж. Ә.Марғұлан жетекшілік еткен ғылыми экспедиция зерттеген. Екідың Қазақстанның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген (1982).

## Дереккөздер


Санат:Амангелді ауданы
Санат:Қазақстанның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Гүлжауһар Шериязданқызы Елеукенова

**Гүлжауһар Шериязданқызы Елеукенова** (4.3.1954, Өскемен қаласы, 1.12.1999, Алматы) - өнертанушы, педагог, өнертану кандидаты (1992). 

Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) Кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтын бітірген (1979). Сол жылдан өмірінің соңына дейін Алматы театр және көркемсурет институтында (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) педагогикалық қызметпен айналысты. 

Оның бейнелеу өнері бойынша жазған ғылыми мақалалары (30-дан аса) республикалық және бұрынғы одақтық мерзімді басылымдарда жарық көрді.

## Шығармалары
* Хакимжан Наурызбаев, А., 1997; 
* Очерк истории средневековой скульптуры Казахстана, А., 1999.

## Дереккөздер


Санат:4 наурызда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Өскеменде туғандар
Санат:1 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан өнертанушылары
Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары
Санат:Репин атындағы институт түлектері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары
Кравчиктер

**Кравчиктер** () – тақта мұртты қоңыздардың көң тобы қоңыздарына жатады, бірақ көңмен қоректенбейді. Дене ұзындығы 10-30 мм, түсі қара. Еркектерінің қаруы жақтарының кертештері мен өсінділері, («мүйізді») бар. Еуразияның далалық және шөлді аймақтарында таралған; ТМД кеңістігінде, 60 астам түрі бар. Олардың барлығы Азия құрлығында кездеседі. Қоңыздар топырақта ін салып өмір сүреді. Қорегі, өсімдіктер. Болашақ тұқымы, дернәсілдеріның азыктық қоры ретінде індеріне өсімдіктерді кесіп, тасып жинайды. Ауыл шаруашылық өсімдіктердің зиянкестері.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Еңбекші (көне қала)

**Еңбекші** - ортағасырлық қалашық орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Тұрар Рысқұлов ауданы, Еңбекші ауылынан шығысқа қарай 2 км жерде, Қарақыстақ өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Сипаты
Қалашықты 1989 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы (жетекшісі М. Елеуов) ашып, зерттеу жұмыстарын жүргізген.
Қалашық жобасында трапеция тұрпатты. Бұрыштары әр тарапқа бағытталған оның көлемі 170x60-130 м, биіктігі 3 м. Үстінен жиналған ыдыстардың дені сыры жоқ құмыра, тостаған, табақ, саптаяқ, көзе секілді ыдыс сынықтары. Табылған материалдарға қарағанда Еңбекшіні халық X-XII ғасырларда мекендеген. Қала тұрғындары егін егіп, мал өсірумен шұғылданған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Жарлан

thumb|Жарлан**Жарлан** - киім-кешек, т.б. салуға арналған бұйым. Киізден, былғарыдан, теріден жасалады. Қазақстанның оңтүстік өңірінде чемоданды да кейде жарлан деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Жайық салы

**Жайық салы** - фольклорлық ансамбль. 

Ол Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданының Мәдениет үйі жанынан құрылды. 1989 ж. халық асамблі атағын иеленді. Жетекшісі - С.Зинетов. 

Ансамбль мүшелері әр түрлі көне аспаптарда ойнайды. 1991 ж. Ақмола қаласында (қазіргі Астана) өткен фольклорлық ансамбльдер байқауының дипломанты. Ансамбль репертуарында халық әндері ("Әгугай", "Арман-ай", т.б.), халық композиторларының (Біржан салдың "Көкек", Ақан серінің "Қара-торғай", т.б.) әндері, күйлер-билері бар.

## Дереккөздер


Санат:Ақжайық ауданы мекемелері
Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары
Мәрияш Серғазықызы Жақсымбетова

**Мәрияш Серғазықызы Жақсымбетова** (5.12.1937, Алматы облысы Қаскелең қаласы - 1.9.1986, Алматы)-актриса, Қазақстанға еңбегі сіңген артист (1970). Алматы өнер институтын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1959). 1958 - 79 ж. Балалар мен жасөспірімдер театрында» қазақ группасының актрисасы. Ол, негізінен, лирик, рольдерді орындаумен ерекшеленді. Ж. Луиза (Ф.Шиллердің "Зұлымдық пен махаббатында"), Рәбиға (Ш.Құсайыновтың осы аттас драмасында). Мұқановтың "Мөлдір махаббаты" бойынша). Махаббат (М.Хасеновтің "Махаббат неге оянбадысында"), т.б. рольдерді ойнады. 1976 - 86 ж. Алматы театр және көркемсурет институтында (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) оқытушы болған.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Зейнолла Қаппарұлы Жақыпов

**Зейнолла Қаппарұлы Жақыпов** (5.12.1916, қазіргі Қарағанды облысы Қоңыртас кенті - 18.5.1981, Қарағанды қаласы) - актер, режиссер, драматург, Қазақстанның еңбегі сіңген артисі (1944). Алматы театр училищесін бітірген (1939). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) театр, музыка және кинематография институтында тәжірибе жинақтаудан (1950) өтті. Ол Қарағанды облысы драма театрында актер, директорлық орынбасары (1939 - 48), бас режиссер, әрі директор (1954 - 78), әдебиет бөлімінің меңгерушісі (1978 - 81) болып қызмет атқарды. Сондай-ақ, 1948 - 54 ж. Қарағанды облысы атқару комитетінің өнер істері бөлімін басқарды. Жақыпов ойнаған рольдерінің арасында: Намысұлы (М.Әуезов пен Ә.Әбипевтің "Намыс гвардиясында"), Шораяқ (Ш.Құсайыновтың "Алдар көсесінде"), Науан хазірет (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысында"), Осип (Н.В. Гоольдің "Ревизорында"), т.б. көрнектілері бар. Режиссер ретінде Әуезовтің "Еңлік - Кебегін", "Айман - Шолпанын", Ш.Құсайыновтың "Біздің Ғани" мен "Кеше мен бүгін", Ә.Тәжібаевтың "Майра", т б. спектакльдерін қойды. Ж.Сәрсековпен бірігіп "Зауреш", "Бажалар мен балдыздар", "Жүрек жырлары", т.б. пъесалар жазды.

## Дереккөздер
Қазақ академиялық драма театрының студиясы

**Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ академиялық  драма театрының студиясы** - оқу орны. Театрларды маман актерлермен қамтамасыз ету мақсатымен Алматы қаласында Қазақ академиялық драма театрының жанынан 1930 жылы ашылды. Оқу мерзімі екі жыл. Мұнда болашақ театр қызметкерлері актер шеберлігінен, жалпы сахна өнерінің қыр-сырынан білім алды. А.Абдуллина, Қ.Әділшінов, Ә.Әсімжанов, Е.Жайсаңбаев, Ә.Жотып, сахнадан жүр. Театр ғимараты 1941 жылы архитекторлар Н. А. Простаков, Т.Бәсеновтің жобасы бойынша ірге көтерген. 1996 - 2000 жылдары күрделі жөндеуден өтті. Ғимарат құрылыстың композициялық орт. 1170 орындық көрермендер залы. Театрдың екі қапталындағы бақтарға М.Әуезов (1967, мүсінші Т.Досмагамбетов) пен Ж.Жабаевтың (1971, мүсінші Х.Наурызбаев, екеуінің де арх. М .Мендеқұлов) ескерткіштері қойылған. Қазақ академиялық  драма театрының студиясы Ленин орденімен марапатталған (1959).

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Людмила Ивановна Богатенкова

Людмила Ивановна Богатенкова- (17.3.1930 ж.т., Белорусь, Витебск облысы Улла қ.) - театртанушы, өнертану докторы (1980). Гродно педогогика институтын бітірген (1951). 1957 — 1986 ж. Әдебиет және өнер институтында кіші, аға ғылым қызметкер, 1986 жылдан жетекші ғылым қызметкер болды. 1960 ж. Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы). Алматы театр жөне көркемсурет институтында (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) ұстаздық етті. Богатенкованың негізгі еңбектері Қазақстандағы сахна өнерінің қалыптасуы мен дамуын, 2-дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ театры қызметін, ұлт театрлары мәдениетінің өзара эстетикалық әсер-ықпалын зерттеу мәселесіне арналған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ мәденеті
Санат:Тұлғалар
Богема

**Богема** -( - аманшылық) - ретсіз, қамсыз, тәртіпсіз, тұрақсыз өмір сүретін, негізінен, көркемөнер, мәдениет өкілдерінің (артистер, музыканттар, әдебиетшілер, суретшілер, т.б.) рухани мәдени ортасын білдіретін ұғым.Богеманың әсіреленген бейнесін Джакомо Пуччини өзінің осы аттас операсында суреттеген. Богемалық өнер модернизмде жанжақты өрістеген. Оның басты идеясына "таза өнер" мұраттарына сүйенетін еркін шығармашылық ортаны дәріптеу жатады. Богемалық өнерле дионисийлік мәдениеттің нышандары анық байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Гавриил Моисеевич Бойченко

**Гавриил Моисеевич Бойченко** (1 ақпан 1927, Ессентуки, РКФСР, КСРО — 1 тамыз 2013, Алматы) — актер, Қазақстанның халық әртісі (1987). 

## Өмірбаяны
Ставрополь өлкелік орыс драма театры жанындағы студияны бітіргеннен кейін осы театрдың негізгі құрамына қабылданды (1947). 1949 - 1953 ж. Есентуки қаласында көркемөнерпаздар үйірмесін басқарды, кейінен Иркутскінің (1953 - 1960) және Астраханның (1960- 1962) балалар және жасөспірімдер театрында актер болып, көбіне балалар рольдерін орындаумен көзге түсті. 1962 ж. Қазақ балалар және жасөспірімдер театрына қабылданып, 1985 - 1987 ж. осы театрдың орыс бөлімінің директоры қызметін атқарды. 1994 жылдан Республикалақ орыс драма театрының актері. 

Бойченко актерлік шеберлігіне ой мен пластикалық әрекет тұтастығы, шынайылық, сахналық үйлесімділік тән. Оның театрда ойнаған таңдаулы рольдері қатарында Мишка (И.Н. Серебряковтың "Қызыл перілерінде"), Белоянис (Н.М. Гусевтің "Ақ қалампырлы адамында"), Барон Мюнхгаузен (Г.М. Гориннің "Ең шыншылында"), т.б. бар.

## Дереккөздер


Санат:1 ақпанда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Ессентукиде туғандар
Санат:1 тамызда қайтыс болғандар
Санат:2013 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО актерлері
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Еңбек ардагері медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Санат:М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры тұлғалары
Санат:Ставрополь өлкелік орыс драма театры жанындағы студия түлектері
Санат:Ставрополь өлкелік орыс драма театры тұлғалары
Санат:Иркутск балалар және жасөспірімдер театры тұлғалары
Санат:Астрахан балалар және жасөспірімдер театры тұлғалары
Құдайберген Кәзімұлы Болатбаев

**Құдайберген Кәзімұлы Болатбаев** -(9.5.1960 ж.т., Алматы облысы Кекеу ауданы) - суретші, педагогика ғылым кандидаты (1995). 1981 ж. бұрынғы ҚазПИ-дің көркемсурет-графика факультетін бітірген, 1981 - 1983 ж. Талдықорған қаласындағы педогогика институтта, 1983 - 1984 ж. Алматы қаласындағы көркемсурет мектебінде, 1984 -2001 ж. қазіргі Алматы педогогика университетінде ұстаздық еткен. 2001 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында өнертану бөлімінің деканы. 100-ден аса ғылым еңбегі мен ондаған көркем суреті бар. "Халықтық педагогиканы бейнелеу өнері пәнінде қолдану" (1995), "Даналар сөзі - өнердің көзі" (1999), "Сәндік қолданбалы өнер сабақтары" (1999), "Қытай кескіндеме»" (2001), т.б. оқу-әдістемелік құралдары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жалған готика

**Жалған готика**, *псевдоготика*, *неоготика* -18-19ғ-да Еуропа архитектурасындағы бағытты білдіретін шартты термин. Ол готика сәулет өнері үлгілеріне еліктеуден, ал арғы төркіні орта ғасырлық архитектураны романтикалық тұрғыда дәріптеуден шыққан. Негізінен, жалған готика сырт көрінісі жағынан готика декорына (мысалы, Лондондағы Парламент үйі, т.б.) өте ұқсас. Жалған готиканың Ресейдегі үлгілеріне Ю.М. Фельтеннің, А.А. Менеластың құрылыстары, т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Құрылыс
Жалғызағаш (зират)

**Жалғызағаш** - қола дәуірінен сақталған зираттар орны. Қостанай облысы Денисов ауданы Глебовка ауылына жақын жерде, Жетіқара өзенінің бойында орналасқан.Алғаш 1902 ж. Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясы (жетекшісі А.П. Аниховский) зерттеді. Ал 1955 ж. Қазақстан ғылым академиясының Қостанай археологиялық экспедициясы (жетекшісі Г.И. Паңевич) төрт зират орнын қазды. Ескерткіште барлығы 41 дөңгелек тас қоршау бар. Бір немесе қос қатарлы тас қоршаулардың диаметрі 4 - 4,5 м. Мәйітті өртемей жерлеген. Зираттан қола моншақтар мен жалпақ білезіктер табылды. Жалғыз ағаш мерзімі жағынан ерте қола дәуіріне (б.з.б. 16 - 15 ғ-лар) жатады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Болған ана күмбезі

**Болған ана күмбезі** – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ұлытау ауданы, Талап ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде, Сарысу мен Қаракеңгір өзендерінің құйылысында, Қаражар шатқалында орналасқан.

## Тарихи деректер, сипаты
Аңыздарда Болған ананы Алаша ханның келіні деп те айтады. 1990 жылы Алматы архитектура және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген.
Кесененің қасбетіндегі арқалы, порталды кірер аузының айналасы қуыстана қаланып, қабырғаның өрнегі ретінде жасалған. Бөлменің төменгі шаршы бөлігінің күмбез шеңберіне өтер тұсындағы бұрыштары арқалы тромпты тәсілмен өрілген. Тромп қолтықшалары қосарланған кірпішті қиғаштау бұрышын шығара қалау арқылы өрнектелген. Ескі сылақтың қалдығы П тәрізді порталдық арканың белдеуі мен жапсырылған әшекейлі қыш тақташалардың терракота түсті болғанын көрсетеді. Порталдың ширек бұрышты бағаналары мен басқа қабырғалары түгел ақ түсті. 

Көрнекі жерге салынған Болған ана күмбезі алғашқы нұсқаларында өте әдемі болғанға ұқсайды. Ол осы өңірдегі кейінірек салынған кесенелер архитектурасына (Ақтыбай, Қауқабай, т.б.) да әсерін тигізген.

## Дереккөздер


Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Ұлытау облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Асылбек Райханұлы Боранбай

**Асылбек Райханұлы Боранбай** (1972 жылы 9 қыркүйекте Қызылорда облысы Арал ауданында туған) — актер. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2011). Қазақстан жастар одағы сыйлығының лауреаты (2002). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрынің актері (1993 жылдан).

## Толығырақ
* Асылбек Райханұлы 1972 жылы 9 қыркүйекте Қызылорда облысы Арал ауданында дүниеге келген.
* 1989 - 1993 жылдары Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясын бітірген.
* 1993 жылдан Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамында.
* 1994 жылдан Тамаша әзіл-сқақ театрының актері.
* 2008 жылдан Тамаша әзіл-сқақ театрының бас режиссері, көркемдік жетекшісі.
* Гастрольдік сапармен Қазақстанның бірқатар қалаларында өнер көрсеткен.

## Сахнадағы негізгі рөлдері
Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры сахнасында: М. Әуезовтің «Айман-Шолпанында» Арыстан (реж. Е. Обаев), «Қарагөзіндегі» Сырым (реж. Б. Атабаев), «Абайында» Әзімхан, Керім (реж. Е. Обаев), «Қилы заманында» Әубәкір (сахналық нұсқасы: Н. Оразалин, реж. Ә. Рахимов), Т. Мәмесейіттің «Бәкей кызында» Жәмеңке,  С.Мұқановтың «Мөлдір махаббатында» Мүсәпір (реж. Ә. Рахимов), Ғ. Мүсіреповтің «Махаббат дастанында» Жарқын (реж. Қ. Сүгірбеков), Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілер» комедиясында Ақын (реж. О. Кенебаев), Д. Исабековтің «Актрисасында» Коммерсант (реж. Н. Жұманиязов), «Жаужүрегінде» Долгоносов (реж. Е. Обаев), И. Сапарбайдың «Сыған серенадасында» Алеко (реж. Е. Обаев, Т. Аралбай), Ә. Рахимовтың «Қылмыскерге куәлігіндегі» Боян (реж. Ә. Рахимов), Шахимарден мен Қ. Ысқақтың «Қазақтарында» Қасым хан (реж. Т. әл-Тарази), Шахимарденнің «Томирисіндегі» Кир патша (реж. Т. әл-Тарази), Р. Мұқанованың «Мәңгілік бала бейнесіндегі» Артист (реж. Б. Атабаев), М. Сәрсекенің «Тендерге түскен келіншегінде» Жорабек (реж. О. Кенебаев), Т. Әбдіковтің «Ұлы мен ұры» драмасында Ұры (реж. Е. Обаев, Е. Нұрсұлтан) т.б.

## Марапаттары
* 2002 жылы Қазақстан жастар одағы сыйлығының иегері.
* 2011 жылы "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл" мерекелік медалі.
* 2011 жылы Елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды.
* 2015 жылы "Алпамыс батыр" атындағы медалімен марапатталған.
* 2016 жылы "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл" мерекелік медалі.

Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Жамал Жалмұхамедова

**Жамал Жалмұхамедова** (1917, қазіргі Ақмола облысы Айыртау ауданы  - 29.9.2001, Алматы) -актриса, Қазақстанға еңбегі сіңген артисі (1976). Мәскеудегі театр өнері институтының қазақ студиясын бітірген (1938). 1938 - 92 ж. Қазақ академиялық драма театрында қызмет етті. Ол Баян (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлуында", Алтыншаш "(М.Әуезов пен Ә.Тәжібаевтың "Ақ қайыңында"), Ажар, Зейнеп (Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Еңлік, Көклан (Әуезовтің "Еңлік - Кебек", "Қара Қышлақ Қобыландысында"), Науылыталья (М.Горькийдің "Васса Железновасында"), Памела (О. де Бальзактың "Памела Жиросында"), т.б. рольдерді ойнады.

## Дереккөздер
Виктор Кириллович Борисов

**Виктор Кириллович Борисов** -(16.2.1931, Ресей, Орел қ. - 28.8. 1997, Қарағанды қ.) - актер, Қазақстанның халық артисі (1989). 

Борисов еңбек жолын кино көрсету жүйесінен бастаған. 1954 - 1958 ж. Ресейдегі Мелекес драма театры труппасында өнер көрсетті (Ульянов облысы). Бұдан соң Қазақстанға қоныс аударыплып Қарағанды орыс драма театрында актер, кейін директоры әрі көркемдік жағын басқарды. 

Еңбек Қызыл Ту орденімен және Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1991) марапатталган.

## Дереккөздер


Санат:16 ақпанда туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Орёлде туғандар
Санат:28 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қарағандыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Дүнгенбай Ботбаев

**Дүнгенбай Ботбаев** (10 қаңтар 1927 ж.т., Жамбыл облысы  Мерке ауданы Мерке а. - 4 маусым 2016 ж.қ.б., Алматы) — композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998).

## Өмірбаяны
Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) халық аспаптар факультетін (1953, проф. Ш.Қажығалиевтің домбыра класы бойынша), композиция факультетін (професор Е.Г. Брусиловскийдің класы бойынша) бітірген (1966). 

Қазақ радиосының халық аспаптар оркестрі құрамында домбырашы (1947 -1951), 1951 - 1967 ж. Алматы музыка училищесін педогогика қызметтен айналысты. 

## Шығармашылығы
Ботбаев фортепьяноға арналған 5 және 6 балалар пьесасын (1960 - 1961), эстрада оркестріне арналған сюита (1961) мен увертюра (1962), халық әні тақырыбына жазылған "Толқыма" атты варияция (1963), сонатта (1964), хорға арналған "Сәлем саған" (сөзі Қыдырысовтікі), "Қайран жастық" (сөзі К.Әзірбаевтікі; екеуі де 1972), романстар, әндер, т.б. жазылды.

Ол Абайдың «Ғалымнан надан артпас ұққанменен...», «ойға түстім толғандым...», «Қуанбаңдар жастыққа...» деген өлеңдеріне ән-романстар жазды. Ақынның «Мен кердім ұзын қайың құлағанын» деген әнін жеке әнші мен фортепианоға арнап өңдеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан сазгерлері
Бояулы гамма

**Бояулы гамма** -белгілі бір көркем шығарманы салу кезінде бірнеше бояудың қатар келуін білдіретін бейнелеу жөне сән өнеріндегі атау. Суретшінің табиғат бояуларын сезініп, оларды бір-бірімен шебер үндестіре білуі кескіндеме өнеріндегі шыншылдық пен көркемдік ерекшеліктің құндылығын арттыра түседі. Әдетте, бұл атау бояу түсіне тән анықтаулармен де (жылы, жарқын, солғын, ашық, суық, т.б.) аталады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Жаманқара Тоқсанның күмбезі

thumb|Жаманқара Тоқсан кұмбезінің сыртқы көрінісі**Жаманқара тоқсанның күмбезі** - 19 ғ-да тұрғызылған мазар. Қаракеңгір өзенінің (Орталық Қазақстан) оң жағасында орналасқан. Мазарды салған сәулетші Әбіш Құнанқараұлы. Композициялық құрылысы жағынан өзге күмбездерге ұқсамайды. Жобасы "крест" түрінде жасалған. Сондықтан төрт беті бір қалыптас, қай жағынан қарасада бірдей болып көрінеді. Кіретін ауызы сүйір арқа түрінде келіп, оңтүстікке қараған. Өзге беттерінде михрабқа ұқсаған жалған есіктері бар. Арканың екі жақ босағасына жұмыр кірпішпен қос бағана әріп шығарған. Көзге ерекше түсетіні - басқұр өрнегімен тартқан сыртқы белдеулері (фриз). Жаманқара тоқсанның күмбезі бес күмбезді. Оның төртеуі крест жобаның бүйір қабаттарына орнатылса, ең биігі ортасына қойылған. Күмбездердің түрі шошақ, олардың қалауын "жалған еңсе" шығару әдісімен жүргізген.

## Дереккөздер
Бөгембай Үйтамы

**Бөгембай Үйтамы** - 19 ғасырдағы архитектуралық ескерткіш, қазақ даласындағы мемориалдық құрылыстардың бірі. Шу өзенінің оң жағасында. Той өткелінен төмен қарай 43 км жерде. 1988 ж. Алматы архитектура және құрылыс институтының экспедициясы (жетекш. Е.Бәйтенов) зерттеген. Үйтам шикі кірпіштен салынған, тікбүрышты (8,5x5,5 м), төбесі түйетайлы. Құрылыстың көлденең қабырғалары ұзын қабырғаларынан биіктеу, орта түсы жоғары қарай үшбұрынтанып біткен, ішінен қарағанда оның әрқайсысының ортасында арқалы қуыс, жоғарғы жақтарында үшбұрышты ойық бар. Арқалы қуыс ұзын қабырғаларда да бар. Кіретін есік оңтүстік-шығыс бетінде. Ұзын арқалықты (өрлікті) ортадағы мәткелі бағана тіреп тұр. Бір басы арқалыққа, екінші басы ұзын қабырғаларға айқасқан төрт қырлы (9x11 ем) дөрекілеу өңделғен шабақ-бөренелер темір шегелермен бекітілген. Шабақтардың үстіне сырғауылдарды көлденеңінен тастап, оның үстін қайыстан жапқанға ұқсайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Бекен Жұмабекұлы Жамақаев

**Бекен (Бекенғали) Жұмабеқұлы Жамақаев** (1931, Сарыжал ауылы,  Абай ауданы, Абай облысы – 1972, Семей) – қазақ композиторы, диктор, актер, Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері. 

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

1950 жылы Семей педагогика училищесін бітірген . 

1946-48 жылдары Семей драма театрының (қазіргі Семей музыкалық драма театрының) құрамында актер болған. 

1951-52 жылдары Семей облысы радиокомитетінде әдеби қызметкер, 1952-57 жылдары цензор, 1958-60 жылдары диктор, т.б. әр қилы мамандықта қызмет істеп, мәдениет саласында еңбек етті. 

Бекен Жамақаев жасынан өз бетінше әр түрлі музыкалық аспаптарда (домбыра, гармонь, баян, т.б.) ойнауды үйреніп, шебер музыкант атанды. Арнайы композициялық білімі жоқ. Оның халыққа кеңінен танымал "Сұлу сары", "Сауыншы", "Махаббат вальсі", "Қоштасу", "Түн сыры", "Гүлім қайда", "Ертіс әш", "Жалғыздық тойы", т.б. әндері бар. 

Жамақаевтың есімімен Семей және Алматы қалаларында көшелер аталады.

Шығармасы: Махаббат вальсі. А., 1997.

## Дереккөздер
Жамбыл ескерткіші (Тараз)

**Жамбыл ескерткіші** – Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарына жататын монументті өнер туындысы. 

## Орналасқан жері
Тараз қаласы, Жамбыл Жабаев атындағы алаң. 

## Орнатылған кезеңі
Ескерткіш 1961 жылы қазақ халқының аңыз ақыны және халық шығармашьшығының үлкен өкілі, Жамбыл облысының тұрғыны Жамбыл Жабаевтың (1846-1945 жж.) 115 жылдығына орай орнатылған. Мүсінші – X. Наурызбаев, сәулетші – В. Сашенко. 

## Сипаты
Ақын ұлттық киімде, сол қолына домбыра ұстап тұрған күйінде кескінделген. Мүсін мыс араластырылған шойын қоспасынан құйылып, қола жалатылған. Қордайдың қызғылт гранитінен жасалған тақталармен қапталған төрт бұрышты биік тұғырға қойылған. Мүсіннің биіктігі – 4 м, тұғырының биіктігі – 4,33 м. Мүсін Ленинградта "Монумент Скульптура" зауытында құйылған, ал гранитті тұғыры жергілікті материалдан Алматыда жасалған. Беткі жағында "Жамбыл Жабаев. 1846-1945" жазбасы ойып жазылған, төменгі жағында күн тауынан көтеріліп келе жатқан бедерлі сурет бейнеленген.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Жамбыл ескерткіштері
Санат:Тараз
Жамбыл ескерткіші (Алматы, 1996)

thumb**Жамбыл ескерткіші**, (1996 ж.) - Жамбыл Жабаевтың туғанына 150 жыл толғанын ЮНЕСКО шешімімен әлемдік деңгейде атап өту қарсаңында Алматы қаласындағы Жамбыл көшесі мен Достық даңғылы қиылысында орнатылған. Мүсіншісі - Б.Әбішев, сәулетшілер С.Баймағамбетов, С.Фазылов, Т.Ерғалиев. Мүсін қоладан құралған. Мүсіннің биіктігі 3 м, тұғырдың биіктігі 1 м. Ескерткіш мөлдір бұлақ жағасында отырған ақынның әлеммен біртұтастығын бейнелейді.

## Дереккөздер


Санат:1996 жылы пайда болғандар
Санат:Жамбыл ескерткіштері
Санат:Алматы ескерткіштері
Әкімшілік жазаны орындау тәртібі

Әкімшілік құқық бұзушылық үшін жаза әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамалардың қатаң сақталуы негізінде жүзеге асады.
Әкімшілік жаза тағайындау кезінде жасалған құқық бұзушылықтың сипаты, құқық бұзушының жеке басы, оның кінәсінің дәрежесі, мүліктік жағдайы, жауапкершілігін жеңілдететін және ауырлататын жағдайлар ескеріледі.
Бір тұлғаның екі не одан да көп әкімшілік құқық бұзушылық жасағанында, әрқайсысы үшін жеке-жеке жаза қолданылады.

Егер тұлға бірнеше әкімшілік құқық бұзушылық жасаған болса, онда іс бір-ақ сотта, органда (лауазымды тұлғада) қаралады, тұлғаға бір текті жаза қолданылған жағдайда ең жоғарғы мөлшердің үш есесінен аспауы тиіс.

Әкімшілік жазаны тағайындау (осы әкімшілік жазаны туғызған) әкімшілік құқық бұзушылық жасаған тұлғаны міндеттемелерден босатпайды.
Әкімшілік жаза азаматқа мынадай түрде тағайындалуы мүмкін:
*әкімшілік құқық бұзушылық жасалған күннен бастап екі айдан (кем емес) кешіктірмей;
*қоршаған ортаны қорғау саласындағы әкімшілік құқық бұзушылық жасалған күннен бастап алты айдан (кем емес) кешіктірмей;
*салық салу саласындағы құқық бұзушылықты жеке тұлға жасаған болса — жасалған күннен бастап бір жылдан кешіктірмей, ал заңды тұлға үшін — жасалған күннен бастап үш жылдан кешіктірмей;
*созылмалы әкімшілік құқық бұзушылық үшін оны анықтаған мезеттен бастап екі айдан кешіктірмей.
*Егер әкімшілік жазаға тартылған тұлға, жаза өтілген мезеттен бастап бір жылдың ішінде жаңа әкімшілік құқық бұзушылық жасамаса, онда тұлға әкімшілік жазаға тартылмаған болып есептелінеді.

X *"Әкімшілік құқық бұзушылық туралы"* Кодекстің 61 және 62-баптарында жауапкершілікті ауырлататын және жеңілдететін жағдайлар көрсетілген. Хрестоматиядағы осы негіздерді қарастырыңдар, өз пікірлеріңді айтыңдар.
Сонымен, **әкімшілік жаза** дегеніміз — әкімшілік құқық бұзушылық жасалғаны үшін қолданылатын жауапкершілік шарасы. Әкімшілік құқық бұзушылық үшін тағайындалатын жаза әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамаларга сәйкес болуы керек.
Әкімшілік жазаларды тағайындау құқығы өкілді органдар мен лауазымды тұлғалардың бірталайына берілген.

## Дереккөздер
Әкімшілік жауапкершілікті жүктейтін органдар

Әкімшілік жауапкершілік органдармен және лауазымды тұлғалармен оларға бағынышты емес құқық бұзушыларға тағайындалады. Оларға келесі органдарды жатқызуға болады:
*аудандың арнаулы және оларға теңестірілген әкімшілік соттың судьялары;
*кәмелеттік жасқа толмағандардың құқықтарын қорғайтын аудандық (қалалық), қаладағы аудандық комиссиялар;
*ішкі істер органдары, мемлекеттік инспекция органдары және мемлекеттік қадағалау мен бақылаудың өзге органдары (олардың лауазымды тұлғалары).

## Дереккөздер
Жанаарқа халық театры

**Жанаарқа халық театры** - драмалық әуесқойлар ұжымы. 1955 ж. бұрынғы Жезқазған облысының Атасу кентінде Жаңаарқа ауданы Мәдениет үйі жанынан құрылды. Жанаарқа халық театрының ұжымы 1963 ж. Алматыда болып, Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібек" спектаклін көрсетті. Сол жылы оған халық атағы берілді. Көркемдік жетекшілері С.Ысқақов (1963 - 77), Ж.Омаров, А.Сыздықов, Т.Тұңғышбаев (1977 - 84), А.Үсенов (1984 жылдан) болды. Оның репертуарынан қазақ драматургтерінің (М.Әуезовтің, С.Сейфуллиннің, Б.Майлиннің, Мүсіреповтің, С.Жүнісовтің, О.Бодықовтың, Д.Исауылыбековтің, т.б.) пьесалары орын алды. Республикалық халық театрлары байқауының лауреаты (1970).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Кәмелеттік жасқа толмағандардың әкімшілік жауапкершілігі

Кәмелеттік жасқа толмағандар болып, әкімшілік құқық бұзушылық жасау уақытында 16 жасқа толмағандар есептеледі. 16 жасқа толмағандар үшін әкімшілік жауапкершілікті ата-аналары өтейді.

**Жазаның негізгі түрлері** — әкімшілік жаза немесе тәрбиелеу сипатындағы мәжбүрлеу шаралары.
Кәмелеттік жасқа толмағанға әкімшілік жаза тағайындау кезінде оның өмір сүру мен тәрбие жағдайы, психикалық даму деңгейі, жеке тұлғаның өзге ерекшеліктері, сонымен қатар оған басқа ересек адамдардың әсері ескеріледі.

Кәмелеттік жасқа толмау жазаны жеңілдететін. жағдай ретінде ескеріледі. 
Егер кәмелеттік жасқа толмаған тұлға әкімшілік құқық бұзушылықты алғаш рет жасаса, онда уәкілді орган (лауазымды тұлға) оны әкімшілік жауапкершіліктен босатып, оған тәрбиелік ықпал жасайтын шараларды қолданады.

**Тәрбиелік ықпал ету шараларына жататындар:**
*заңды түсіндіру;
*ата-аналардың немесе олардың орнындағы адамдардың немесе мамандандырылған мемлекеттік органның қадағалауына беру;
*келтірілген зиянды өтеу міндетін жүктеу;
*бос уақытын шектеу және оның мінез-құлқына ерекше талаптар қою.
Шаралардың бұл тізімі нақты анықталып шектелген болып саналмайды. Өзге де тәрбиелік ықпал ету шаралары қолданылуы мүмкін.

Кәмелеттік жасқа толмаған тұлғаға әкімшілік жаза — әкімшілік құқық бұзушылық жасалған күннен бастап бір айдан, ал созылмалы құқық бұзушылық үшін—оны анықтаған күннен бастап бір айдан кешіктірмей тағайындалады. Егер кәмелеттік жасқа толмаған тұлға әкімшілік жаза тағайындау туралы қаулының орындалуынан кейін алты ай жаңа құқық бұзушылық жасамаса, онда ол әкімшілік жазаға тартылмаған болып саналады.

## Дереккөздер
Әкімшілік жауапкершіліктен босату

Әкімшілік құқық бұзушылық жасаған тұлғалар жауапкершіліктен босатылуы мүмкін, осындай босатылудың негіздерін қарастырайық.
***Зиянның мардымсыз болуы.** Егер жасалған әкімшілік құқық бұзушылықтың нәтижесінде аз зиян келтірілсе, онда әкімшілік құқық бұзушылық туралы істі қарауға уәкілді орган әкімшілік жаза тағайындаудың орнына ауызша ескертумен шектелуі мүмкін.
***Келтірілген залалды өз еркімен өтеу.** Әкімшілік құқық бұзушылықты алғаш рет жасаған тұлға, сотпен, органмен (лауазымды тұлғамен) әкімшілік жауапкершіліктен босатылуы мүмкін, егер өз еркімен келтірілген залалды өтесе немесе өзге жолмен құқық бұзушылықтың нәтижесінде болған зиянды өтесе.
***Өзге негіздер.** Әкімшілік құқық бұзушылық жасаған тұлға әкімшілік жауапкершіліктен рақымшылық жасау актісінің шығуына, жағдайдың өзгеруіне, науқастануға, ескіру мерзімінің өтуіне байланысты босатылады.

Әкімшілік жауапкершілікке, әкімшілік құқық бұзушылық жасау мезетінде ақыл-есінің кемдігі жағдайында болған, яғни өзінің сырқаты жағдайына байланысты іс-әрекеттеріне жауап бере алмаған және өз қимылдарын басқара алмаған тұлға тартылмайды.

Сонымен, **әкімшілік жауапкершілік** дегеніміз — құқық бұзушыға оның әкімшілік құқық, бұзушылық жасағаны үшін мемлекеттік органның және лауазымды тұлғаның оған жазалау шараларын қолдануы сипатына ие болған заңды жауапкершіліктің бір түрі. Әкімшілік жауапкершілік 16 жастан басталады. Әкімшілік жауапкершіліктің негізі болып — әкімшілік құқық бұзушылықтың (әкімшілік терісқылықтық) жасалуы жатады.
Құқық бұзушылық жасаған тұлғалар әкімшілік жауапкершіліктен босатылуы мүмкін. Бұл негіздер әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексте көрсетілген. Кәмелеттік жасқа толмау жеңілдететін жағдай болып ескеріледі.

## Дереккөздер
Кракстар

**Кракстар** () - тауықтәрізділер тұқымдасы. Дене ұзындығы 52 см ден 1 м дейін жетеді. Ұзын құйрықты ағаш құстары. Тұяқтары ұзын, қайқы. Басында қауырсынды айдары бар. Орталық және Оңтүстік Америка ормандарында 11 туыс 50 түрі таралған. Басым көпшілік түрлері ағашта мекендейді. 2-4 ірі жұмыртқа салады. Өсімдікпен қоректенеді. Кейбір түрлері аңшылық құстары. ХТКО-нің Қызыл кітабына 6 түр 5 түршесі енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Тауықтәрізділер
Қызыл бөтегелі қараша қаз

**Қызыл бөтегелі қараша қаз** - үйректер тұқымдасының құсы. Дене ұзындығы 54 см. Жағы, алқымы кеудесі, сарғылт, аяқтары, қара. ТМД кеңістігінің эндемигі. Тундра мен орманды тундрада таралған, (Ямалдан Таймырға дейін). Каспий теңізінің онтүстігі мен Иракта қыстайды. Ұяларын биік, құрғақ жерге салады. КСРО-ның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Қызылқанат балық

**Қызылқанат балық** - тұқы тұқымдас тұщы су балықтары. Денесі екі жағынан тығыздалып, қабысқан, биік. Дене ұзындығы 36 см дейін, салмағы 1,5 кг дейін. Қос, аналдық, құйрық жүзбеқанаттары алқызыл. Батыс Еуропаның, Грециянын және Шотландияның баяу ағысты тұщы суларында таралған. ТМД кеңістігінде, Балтика, Азов, Қара, Каспий, Арал теңіздерінің бассейндерінде таралған. Жыныстық жетілуі 3-5 жылға созылады. Уылдырығын бөліп, сәуір, маусым аралығында шашады. Өсімталдығы 96-232 уылдырық. Балдырмен және бентоспен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Жезқазған облыстық филармониясы

**Жезқазған облыстық филармониясы**, Жезқазған облыстық (бұрынғы) мемлекеттік филармониясы - концерттік ұйым. 1984 ж. С.Елеусізов пен А.Молдағайыновтың ұйымдастыруымен ашылды. Филармония құрамында қазақ, орыс, шет ел музыкасын насихаттайтын "Байқоңыр", "Жезкиік" эстрадалық жастар ансамблі, "Қайырлы кеш", вокалдық-аспаптық ансамблі, балаларға арналған қуыршақ бригадасы, ішекті аспаптар квартеті мен баяншылар триосы жұмыс істеді. Көркемдік жетекшісі Б.Қазығұлов (1984 жылдан) болды. Филармония ұжымы республиканың көптеген қалаларында өнер көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:Жезқазған
Санат:Қазақстан мәдениеті
Қызыл бадырлар

**Қызыл бадырлар** () — басым көпшілігі, теңізде өмір сүретін, 4000 жуық түрі бар балдырлар бөлімі. Жерде және тұщы суларда тек 50 жуық түрі ғана өмір сүреді. Барлық балдырларды көпжасушалы, сыртқы түрінен қарапайым немесе бұталанған жіпшелі, бұтақты, тақтайша тәріздес, кейде олар сабаққа және жапырақ тәріздес ағзаларға мүшеленген болыпта келеді. Қызыл балдырлар жасушалары қабықшамен жабылған, олардың ішкі целлюлозды және сыртқы пектинді сілекейлеуші қабаттарын айырып қарауға болады; циотплазма орталық вакуолды қоршай отыра, қабырғалық қабат болып орналасады. Ядро, негізінен біреу, бірақ ескі жасушаларда бірнеше ядро болады. Төменгі пішіндерінде хроматофор пиреноидты тақтайша тәріздес, көбінде, пиреноидсыз дәнді. Пластидтің және қызыл балдырлардың жалпы түсі бірнеше пигменттердің байланысуымен шарттасқан: каротин хлоровилдерінің а және d, ксантофилл, лютеин, фикоэритрин, фикоциан және т.б. Қордағы қоректік заттары, май және балдыр крахмалы. Бишіктілену сатысы мүлдем жоқ. Өзінен көбею, жыныстық және жыныссыз. Қызыл балдырлардың ұрғашы жыныс ағзасы, карпоген. Ол ұштық қысқа жасушадан, 34 жасушалы «карпогенді» жіптен дамиды. Дамудың толық кезеңі бірін, бірі алмастырып тұратын ұрпақтармен дамиды, олардың, (гаметофит) бірі гаплоидты және гаметалар шығарады, ал басқа екеуі, (карпоспорофит және тетраспорофит) диплоиндтылар және поралар шығарады. Қызыл балдырлар бөлімінде екі класс: бангиевті балдырлар және флоридеевті балдырлар. Қызыл балдырлар тамақта қолданылады, олардың кейбірінен агар-агар алынады, йод жасалынады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Мүсінді қоңыз

**Мүсінді қоңыз** () — баркылдауық қоңыздар тұқымына жатады. Дене ұзындығы 15—35 мм, түсі ашық, жарқыраған. 40—қа тақау түрлері белгілі. Олар солтүстік жарты шарының коңыржай белдігінде таралған. ТМД кеңістігінде 14 түрі бар. Топырақ бетімен ағаштарды мекендейді; жыртқыштар. Қауіпті жағдайларда зәрлі сасық сұйық зат бөліп шығарады. Кейбір түрлері энтомофагтар ретінде пайдалы, мысалға сасық мүсінді қоңыз, ұзындығы 22—31 мм, ағаштарда көптеген көбелек түрлерінің жұлдызқұрттарымен қуыршақтарын құрғады. Бұл түр КСРО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Жез қобыз

**Жез қобыз** — қазақтың көне саз аспабы. Аспап атауы ішегінің немесе шанағының тұтас жезден жасалатындығына байланысты қойылған. Құрылысы қылқобызға ұқсас, бет тақтайына үш-төрт сым ішек тартылды. Қияқпен ысылып ойналады. Жез қобыздың жасалу әдіс-тәсілі мен ойнау үлгісі қобыз бен қылқобыз аспабында қолданатын әдіс-тәсілдермен бірдей. Жез қобызда перне болмайды, саусақпен ішекті мойынға басып отыру арқылы ойналады. Ұлттық ән-күйлермен бірге, батыс классиктерінің шығармаларын да орындауға болады. Жез қобыз түркі тілдес халықтарда кездеседі, әсіресе, Моңғолия қазақтары арасында кең тараған. 1934 жылдан бері кәсіби оркестрлерде де ойналып жүр.

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың саз аспаптары
Қалақайдылар

**Қалақайдылар** (Troglodytidae) - сайрағыш торғайлар тұқымдастары. Дене ұзындығы 9,5-22 см. Қанаттары қысқа. Алысқа ұшпайды, көбінесе құлаған ағаш, шіліктің арасында жүреді. Бұл құстар әрдайым құйрығын тік ұстайды. Түсі қоңырқай. Оңтүстік Америкада 14 туыстың 59 түрі таралған. Еркектері әсем үнмен сайрайды. Ұяларын ағаш қуыстарына, тас жарықшақтарына салады. Ұялары жабық, шығатын жерін бір жағында қалдырады. ТМД кеңістігінде орманды жерлер мен тауда бір ғана түрі кездеседі, қалақай торғай. Дене ұзындығы 9-12 см, түсі сұрғылт-қоңыр. 6-7жұмыртқа салады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Қарқылдақ шағалалар

**Қарқылдақ шағалалар** () — Татреңтәрізділер отрядының тұқымдасы. 

Ұзындығы 21—54 см. Қанаттары үшкірленген, құйрықтары айрланған. Тұмсығының ұшы қармақталмаған, үшкір. Қорек іздеп, аспанда қанатын қағып бір жерде 2—3 с қалқып тұрып алады. Әлемде 10 туыс, 43 түрі бар, оның 5 туысы мен 10 түрі ТМД кеңістігінде таралған. Теңіз жағалаулары өзен және көл жиектерін мекендейді. Ұсақ балықтар және жәндіктермен қоректенеді, далалық аймақтарда кесірткелермен көкқасқа шегірткелерді аулайды.

Қазақстанда олардың 5 туысынан 8 түрдің өкілдері кездеседі. Рас, жүйелеушілердің соңғы негізгі ойы бойынша туыстарлың барлығын (батпақтық туыстардан басқасы) қазір бір туысқа -нағыз қырқылдақтар туысына апаруға саяды. 

## Дереккөздер


Санат:Шағалалар
Асшаяндар

**Асшаяндар** — он аяқты шаяндар отряд тармағына жатады. Ұзындығы 2—30 см. Денесі цилиндр тәріздес, карапаксы екі жанынан қысылған. Кұрсағы басы мен кеудесінен ұзын, бұлшықты. Көптеген А.ш. алдыңғы 2—3 жұп аяқтарында қысқаштары бар. Уроподтары мен тальсоннан құйрық желдеткіші құралған. Қоссабақты құрсақ аяқтары жүзуге мүмкіндік береді, сонымен қатар ұрғашылары уылдырықтарын сақтайды, ал еркектерінде олар жыныс мүшелеріне айналған, (1 және 2 жұптары). Теңіздер және тұщы сулардың планктондары, су түбіне жақын және су түбі шаяндарынын 2000 тақау түрі бар. Шаяндар кәсіпшілігінде асшаяндары бірінші орында.

## Симбиозды қатынас
Көптеген асшаяндар теңіз кірпілерімен және актиниялармен симбиозды қатынаста болады. Олар теңіз кірпілерінің тікендері мен актиниялардың мұрттарына бекініп, бұл жануарларды қалдықтар мен балдырлардан таза ұстайды. Симбиозды қатынастың тағы бір мысалы – тазалағыш асшаян мен балық арасындағы қатынас. Тазалағыш асшаяндар көптеген үлкен балықтардың денесін паразиттерден тазалайды. Олар балықтың жарақаттанған жерлерін және аузын тазалайды. Осылайша балықтар тазалыққа,
асшаяндар қорекке ие болады.

## Дереккөздер

Санат:Асшаяндар
Крестовкалар

**Крестовкалар** — құйрықсыз қосмекенділер туысы, сарымсақтылар тұқымына жатады. Ұзындығы 5,5 см. Терісі бұжыр, арқа жағында сарғыш—сұрғылт түсті, күңгірт, жасыл дақты, бауыры, ақшылтым, аталықтарының арқасында қисық орналасқан ақ дақтары крест тәріздес. Артқы аяқтарының саусақ аралық жарғақтары нашар жетілген. Еркектері ұрғашыларынан ірі және олардың алқым тұсында тері астында резонаторлары бар. Кавказдың эндемигі, кавказ крестовигі ТМД кеңістігіндегі бірақ түр. Көлеңкелі, ылғалды ормандарда су қоймаларының жағалауын мекендейді. Жаз бойы көбейді. Ұрғашылары өзен, бұлақтардың өсімдіктерінің су асты бөліктеріне бекітілген қысқа және кең кілегейлі қапшықтарға 20 дан 500—ге дейін жұмыртқа салады. Дернәсілдері суда қыстайды, көктемнен бастап даму сатыларын ары қарай жалғастырады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Айқышгүлділер қандаласы

**Айқышгүлділер қандаласы** — қалқангер туысы, Pentatomidae тұқымдасына жатады. Ұзындығы 5—10 мм. Еуразия және солтүстік Африкада 30—дай түрі белгілі. ТМД кеңістігінде, Қиыр солтүстікте, басқа барлық жерде кездеседі.

Айқышгүлді өсімдіктер зиянкестері. Кең таралған түрлері: рапс қандаласы, Еуропаның орманды жерлерімен Батыс Сібірде, қыша және қырыққабат қандалалары Еуропаның оңтүстік бөлігінде.

## Дереккөздер


Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Қан сорғыштар

**Қан сорғыштар** — кысқа мұртты, дөңгелек жікті жәндіктер тұқымдасына жатады. Ұзындығы 4—8 мм. Сүтқоректілермен құстар эктопаразиттері, қанмен қоректенеді. Қ. жақсы жетілген тұяқтары мен кертіктері бар күшті аяқтарымен жануарлардың жүні мен құстардың қауырсындарында мықтап жабысып тұрады. Бұлардың қанаттылары, қанаттары нашар жетілген, жойыла бастағандары және қанатсыз түрлері бар. 200 ден астам түрлері белгілі, оның 40 түрі ТМД кеңістігінде таралған. Көпшілігі тек қана белгілі бір жануарлар түрлеріне бейімделген. Дернәсілдері жұмыртқа өткізгіштің жатыр тәрізді кеңейген жерінде дамиды. Олар 2 үлкен сүт бездері шығаратын сұйықпен қоректенеді.  Жылқыда, есекте, қашырда жылқы қансорғышы паразиттік өмір сүреді, қойда, қой рунеці, иттерде, кіші қансорғыштар.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Томас Невергрин

**Томас Невергрин** (, шын аты , 12 қараша 1969) - заманауи әнші (поп-әнші). Данияның Орхус қаласында дүниеге келген. 2010 жылы Норвегияның астанасы Осло қаласында өткен «Eurovision 2010» "н байқауында Дания атынан өнер көрсетті. Бұл байқауда ол Кристина Шани деген әнші қызбен бірге «In a moment like this» әнімен сахнаға шыққан. Финалында 4-ші орын алып, 149 ұпай жинады.

Әнші ретінде карьерасының басында Якоб Йохансенмен бірге ән айтып Nevergreen дуэтының құрамында болған. Кейін Томас Йохансенның орнына Питер Стайнгард келген. Ақыры, Томас Невергрин дуэт құрамынвн шығып, жалғыз ән айту бастады. 2003 жылы «Since You’ve Been Gone» әнімен сахнаға және әуе толқынына шықты. Осыдан бері бастап, жалғыз ән айтып жүреді. Қазіргі таңда Ресей Федерациясының астанасы Мәскеу қаласында тұрады.

## Дискографиясы
#### Күйтабақтары

#### Since You've Been Gone
(CD Baby) Шыққан күні: 2 қазан 2003
* 1. Since You've Been Gone
* 2. Don't Give Up
*	3. Your All I Ever Wanted
*	4. Living On a Desert Island
*	5. Never Forget
*	6. I Play for You
*	7. I Have Been Searching
*	8. Every Time (I See Your Smile)
*	9. If Only I Could Reach You
*	10. You Never Gave Me Your Love
*	11. I'll Never Let You Go
*	12. Your All I Ever Wanted (Album Version)

#### In a Moment Like This
(My Way Music) Шыққан күні: 21 мамыр 2010, Кристина Шанименен бірге (Christina Chanée)
* 1. In a Moment Like This
* 2. See You Same Time Tomorrow
* 3. Everytime I Look Into Your Eyes
* 4. Head Over Heels
* 5. All You'll Ever Need
* 6. Here Comes the Rain
* 7. You're Not in Love
* 8. One More Try
* 9. Give Me Back My Heart
* 10. How Can I Make You Love Me
* 11. Pick Up the Phone
* 12. Life Goes On
* 13. Sleepless
* 14. Making Miracles

Санат:Eurovision ән байқауы 2010 қатысушылары
Санат:Eurovision ән байқауындағы Дания өкілдері
Көшпелі мемлекеттердің сипаты

Қазақстан аумағындағы түркі тілдес халықтар мемлекеттілігінің әлеуметтік-экономикалық және саяси билік деңгейіне, белгілеріне төмендегідей сипаттама беруге болады. Көшпелі және жартылай көшпелі аймақтарда:

1. Әскери ұйым мен әскери-әкімшілік басқару жүйесі болды.

2.Дәстүрлі рулық-тайпалық ұйымдар сақталып қалды (патриархаттық отбасы — ру — тайпа — ел — мемлекет).

3.Билік жүргізуші ақсүйек топтарының қатаң иерархиясы қалыптасты (Рубасы — тайпа көсемі — елбасы — үлес билеушісі — мемлекет басшысы).

4.Билік мұралық жолмен беріліп отырды. "Сатылы" және "тікелей мұрагерлік" қағидасы қолданылды.

5.Мәдени-әлеуметтік дамудың жоғары көрсеткіші — әлемдік діндердің таралуы, ортақ тіл мен жазу пайда болды.

6.Әр түрлі шаруашылық-мәдени үлгілердің бірігуі байқалды:

*а)* көшпелі немесе жартылай көшпелі мал шаруашылығы басым болуы жағдайында;
*ә)* жартылай отырықшы егін шаруашылығының қолөнермен үштастырылған түрінің қатар өмір сүруі.

7.Әкімшілік, сауда, қолөнер, мәдениет орталығы ретінде қалалар дамыды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Жабайы қояндар

**Жабайы қояндар** — қоян туыстастарына жатады. Жабайы қоян. Дене ұзындығы 44 см, салмағы 2 кг. Отаны, Орталық және Оңтүстік Еуропа, Солтүстік—Батыс Африка; Еуропанын бірталай мемлекеттері Австралия, Жаңа Зеландия, Америкаға орта ғасырдан бастап тасымалданды. ТМД кеңістігінде Оңтүстік—батыс Украина мен Молдавияда кездеседі. Көбінесе шілікті мекендейді. Үлкен топ құрып өмір сүреді. Топтың басында ең мықты еркек қоян тұрады. Қояндар күрделі және терең ін қазады. Олар өз жер аймағын сасық иісті затпен белгілеп, қоршайды. Ұрғашы қояндар 4—9—дан терісі тақыр, көзі жабық көжектерін жылына 3—7 рет табады. Қояндардың өте қалың көбейген жағдайында олар ауылшаруашылық өсімдіктерін, ағаш көшеттері, бұта—шіліктерді құртып, табиғи биоценозды тоздырады. Австралияда, 19 ғ. ортасында әкелінген жабайы қояндар қатты көбейіп, онда олармен күрес оңдаған жылдар бойы ең өзекті мәселелердің біріне айналған. Аңшылық обьектісі. Зертханада пайдаланылатын жануар. Үй қояндарының арғы тегі. Құйрықсыз жабайы қоян Мексикада Попакатепетль вулканы етегінде ғана таралған. Ол ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Биология