Макроөңір

**Макроөңір немесе макроаймақ** (көне грек. μακρός - «үлкен», лат. regio - «аймақ») жалпы алғанда - өзара жанасып жатқан (яғни шектес) бірнеше өңірді біріктіретін географиялық аумақ, олар жиынтық түрде ортақ белгілер мен ерекшеліктерге ие болып келеді .

Әрбір макроөңір үшін бұл белгілер контекстке байланысты физикалық-географиялық, табиғи, тарихи, геосаяси, әкімшілік-құқықтық, экономикалық, сауда, әлеуметтік, мәдени, этноконфессиялық, демографиялық, туристік-рекреациялық немесе басқа да сипатта болуы мүмкін,  көп жағдайда аталғандардың барлығының немесе бір бөлігінің жиынтығы болып келеді.

**Сипаты**

**Макроөңір** көпдеңгейлі жүйелерде жоғары(түбірлік таксон) немесе көбінесе оның алдындағы деңгейдің **таксонометриялық сатысы** ретінде қарастырылады.

Мысалы, физикалық-географиялық аудандастыруда макроөңір ретінде физикалық-географиялық елдер (Шығыс Еуропа жазығы, Балтық қалқаны, Оңтүстік Сібір таулары және т.б.) алынуы мүмкін. Олар өз кезегінде өңірлерге - физикалық-географиялық облыстарға (Оңтүстік Үндістан, Полярлық Орал, Тибет үстірті және т.б.) - бөлінеді, ал одан әрі аудандарға, мекендерге және фацияларға жіктеледі.

Мұндай жүйелердің көпшілігі, **үш деңгейлі** болып келеді - суб-, мезо- және макроөңірлердің жиынтығынан  тұрады, ал **«өңір»** ұғымы олардың ішінде **негізгі элемент** ретінде қарастырылады және жоғары оқу орындарындағы **«аймақтану» / «елтану»** сияқты сараптамалық пәндер аясында зерттеледі.

Макроөңірлердің шекараларын анықтау кейде нақты болмайды (мысалы, Батыс пен Шығыс), сондай-ақ қойылған міндеттерге байланысты әртүрлі болуы және өзгеріп отыруы мүмкін (мысалы, Оңтүстік Италия және Меццоджорно, Таяу Шығыс және Үлкен Таяу Шығыс, Орта Азия және Орталық Азия) .

Алайда көп жағдайда макроөңірлерге бөлу жүйесін жасаушылар соңғыларына жалпы қабылданған дәстүрлерге сүйене отырып, белгілі атаулар мен шекаралар беруге тырысады. Кейде бұдан ерекшеліктер де кездеседі - мысалы: **Балтоскандия, Аралық өңір, Хартленд.**

**«Макроөңір»** және **«өңір»** терминдері әртүрлі иерархиялық жүйелерде кейде бір-бірінің орнына қолданылуы мүмкін. Мысалы, **Шығыс** макроөңір ретінде үш өңірге бөлінеді - **Таяу Шығыс, Орта Шығыс және Қиыр Шығыс** .

Алайда олардың әрқайсысы, өз кезегінде, макроөңір деп те атала алады, егер өңір ретінде бір елдің аумағы немесе өзара тығыз байланысты бірнеше елдің шағын тобы қабылданса (мысалы, **Левант елдері**) .

Сонымен қатар көп жағдайда макроөңір ұғымы тарихи тұрғыдан қалыптасқан, сондықтан ол белгілі бір дәуірмен шектеледі. Мысалы, еуропацентристік **«Таяу», «Орта» және «Қиыр Шығыс»** терминдері негізінен соңғы бірнеше ғасыр үшін ғана мағыналы, ал одан ертерек тарихи кезеңдерге сәйкес келмейді, өйткені сол кезде **Еуропа Жерорта теңізі өркениеттерінің шет аймағы** болған. 

Жоғарыда сипатталғандардың барлығы бір аумақ қарастырылған жағдайда да дұрыс болып қалады, бірақ ол әртүрлі ғылымдар мен қолданбалы білім салалары тұрғысынан қарастырылуы мүмкін.

Мысалы, туристік-рекреациялық тұрғыдан **Америка** біртұтас **макроөңір**  болып саналады - бұл **Дүниежүзілік туристік ұйымның (ДТҰ)** нұсқасы бойынша әлемдегі алты макроөңірдің бірі .

Солтүстік Америка географиялық макроөңір болып табылады, бірақ БҰҰ Хатшылығы өзінің «Статистикада қолдану үшін елдер немесе өңірлердің стандартты кодтары» атты құжатында сол аумақта үш макроөңірді бөліп көрсетеді - **Солтүстік Америка, Орталық Америка және Кариб бассейні** (қараңыз: Дүниежүзілік макроөңірлер (БҰҰ)).

Сонымен қатар, археологияда **МезоАмерика** деген макроөңір бар, ал лингвистика мен социологияда - **Латын Америкасы**. Егер соңғыдан **Оңтүстік Америка** континентін шығарып тастау қажет болса, онда **Орта Америка** туралы айтылады, оны **Орталық Америкамен** шатастыруға болмайды.

Дегенмен, жаһандық макроөңірлерді белгілеудің дәстүрлі емес схемалары да бар. Мысалы, **Виктор Вольский редакциялаған «Шетелдік әлемнің әлеуметтік-экономикалық географиясы»** оқу құралында 11 өркениеттік макроөңір көрсетіледі: **Батыс Еуропа, Орталық және Шығыс Еуропа, Ресей - ЕуроАзиялық өңір, Солтүстік Африка және Орта Шығыс, Сахарадан Оңтүстік Африка, Оңтүстік Азия, Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия, Солтүстік Америка, Латын Америкасы, Австралия және Океания** **.**

**Ауқымы**

**Жаһандық**

Геосаясат тұрғысынан географиялық өңірлердің жиынтығын **макроөңір** деп атау үшін олар **өңірлік жүйе** қалыптастыруы қажет, яғни экономикалық, сыртқы саясаттық және әлеуметтік-мәдени өзара әрекеттесуде болуы, ортақ мүдделері, міндеттері мен мақсаттарын түсінуі және оларды бірлесіп жүзеге асыруға ұмтылуы керек.

Соның нәтижесінде макроөңірлерде халықаралық үкіметаралық ұйымдар, сыртқы саясаттық блоктар, елдер одақтары қалыптасады, солар аясында осындай өзара әрекеттестік жүзеге асады. Макроөңір халықаралық қатынастарда **құрамдас** **субъект** ретінде әрекет ете бастайды. Мұндай өзара әрекеттестіктің дамуы кейбір жағдайларда **мемлекетаралық және трансұлттық басқару институттарын,** оларды реттейтін және үйлестіретін ортақ институттарды құруға әкеледі - көбінесе бұл үдерістердің **жүргізуші елдің,** яғни сипатталған интеграциялық процестер ядросының қоластында жүзеге асады .

Мұндай жетекшілер - өңірлік державалар - мысалы, **Пруссия** Германия үшін және Германия Еуропалық Одақ үшін, **Мәскеу князьдігі** Ресей үшін және Ресей Кеңес Одағы / ТМД үшін, **Англия** Ұлыбритания үшін және Ұлыбритания Британ империясы / Ұлттар достастығы үшін болып келген/болады. Осындай мемлекеттің ықпалы өз макроөңірінен асып, жалпы әлемдік деңгейге жетсе, ол **ұлы державаға** айналады.

Ұқсас процестер ұйымдар деңгейінде де орын алуы мүмкін. Өңірлік топтар ретінде құрылған ұйымдар уақыт өте келе **жаһандық сипат** ала алады - мысалы, **ЕО, НАТО, ОБСЕ, АТЭС, ШЫҰ, Меркосур** және т.б .

**Мемлекетаралық**

Макроөңірлерді тек мемлекет шекаралары бойынша ғана бөліп қоймай, бірнеше елді біріктіріп та қарастыруға болады . Кейде мұндай қауымдастықтар **шекаралас емес,** яғни әртүрлі елдердің жақын өңірлерін біріктіреді, немесе **аралас түрде** -кішігірім елдер түгелімен және ірі елдердің шекаралас өңірлерін қосады. Мысалы, макроөңір ретінде **Океания, Балтық өңірі** **, Қаратеңіз аймағы**  және т.б. қарастырылады. Кейде, әсіресе Еуропада, макроөңірлер ретінде қазіргі мемлекет шекараларымен бөлінген **тарихи облыстар** есептелуі мүмкін - **Силезия, Балтық елдері, Тироль**  және т.б.

Еуроаймақтар (ЕО) тұжырымдамасы әртүрлі елдердің, соның ішінде Еуропалық Одаққа мүше емес мемлекеттердің **шекаралас аумақтарын тығыз ынтымақтастыққа** шақырады. Мысалы, «Карелия» еуроаймағы ЕО-ға кіретін **Финляндияның** және кірмейтін **Ресейдің Карелиясы** өңірлерін біріктіреді. Ал «Слобожанщина» еуроаймағы Ресей мен Украина шекаралас облыстарын біріктіреді, әрі екі ел де ЕО құрамына кірмейді.

**Мемлекеттік** 

Әлемдегі салыстырмалы түрде ірі кейбір елдерде макроөңірлерді **экономикалық** және ресми түрде **әкімшілік-аумақтық бірліктер** ретінде де бөлуге болады. Мысалы, **Румыния** төрт макроөңірге (рум. macroregiuni) бөлінеді, әрқайсысында екі **даму өңірі** бар деп аталады. Румын макроөңірлері Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттердің бірінші деңгейлі аумақтық статистикалық бірліктеріне (NUTS 1), ал даму өңірлері - NUTS 2 деңгейіне жатады.

Осыған ұқсас түрде, **Италияның Ұлттық статистика институты** елін бес макроөңірге (NUTS 1) және 20 өңірге (NUTS 2) бөледі . Әрбір итальян макроөңірі сонымен қатар **Еуропарламент округтерінің** бірі болып табылады. **Словенияда** макроөңірлерге жергілікті табиғи-аумақтық кешендер есептеледі . **Польша** төрт **ауылшаруашылық макроөңіріне** бөлінеді . **Украинаны** әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар төрт макроөңірге (Батыс, Орталық, Шығыс және Оңтүстік)  немесе үш макроөңірге (Батыс, Орталық және Оңтүстік-Шығыс) бөледі.

Америкалық ғалымдар **ҚХР-дың тоғыз әлеуметтік-экономикалық және физикалық-географиялық макроөңірін** гидрографияға және олардың көлік қолжетімділігіне қарай бөліп көрсетеді. **Бразилияның География және статистика институты** өз елінің штаттарын ресми түрде бес өңірге, сонымен қатар макроөңірлерге топтайды, өйткені бразилиялық штаттар өз кезегінде **мезо- және микроөңірлерге** бөлінеді. Алайда шатасудан бұл сақтамайды: мысалы, **Сорокаба** ресми түрде Сан-Паулу агломерациясының макроөңірінің мезоөңіріндегі микроөңір болып саналады.

**АҚШ-та,** Экономикалық талдау бюросы елді сегіз ауданға бөлсе, АҚШ Перепись бюросының нұсқасы бойынша ел тоғыз ауданға немесе төрт макроөңірге бөлінеді - бұл **Солтүстік-Шығыс, Орта Батыс, Оңтүстік және Батыс**. Бұрын дәстүрлі түрде олар үшке бөлінетін: Солтүстік (Одақ), Оңтүстік (Диксиленд) және Батыс (Жабайы Батыс).

**Ресейді** 11 экономикалық макроөңірге бөледі. Дегенмен, кешенді аудандастыру дәстүрлі түрде тек екіге бөледі - **батыс (Ресейдің Еуропалық бөлігі) және шығыс (Ресейдің Азия бөлігі).** Міне осылай, макроөңірлер **мектептің 9-сыныптарында** зерттеледі.

Сонымен қатар, **макроөңір** ұғымының **заңдық өлшемі** де бар. 2014 жылғы 28 маусымдағы **Ресей Федерациясында стратегиялық жоспарлау туралы №172-ФЗ** федералдық заңы анықтайды:

Макроөңір — Ресей Федерациясының аумағының бөлігі, оған екі немесе одан да көп Ресей Федерациясының субъектілерінің аумақтары кіреді, және оның әлеуметтік-экономикалық жағдайлары стратегиялық жоспарлау құжаттарын әзірлеу кезінде әлеуметтік-экономикалық дамудың жеке бағыттарын, басымдықтарын, мақсаттары мен міндеттерін бөлу қажет ететін аумақ.

2007 жылы Ресей президенті Владимир Путин Минрегионразвитияға федералдық округтерге қосымша бірнеше **макроэкономикалық өңірге** бөлудің тұжырымдамасын әзірлеуді тапсырды (қараңыз: Ресей өңірлерінің бірігуі). Жаңалықтың мақсаттарының бірі әр макроөңірдің болашақ даму бағдарламаларына сәйкес **әкімшілік құрылымды оңтайландыру** болып табылады.

2018 жылы Ресейдің **Экономикалық даму министрлігі** Ресейдің кеңістік бойынша дамуы стратегиясын әзірледі, онда 14 макроөңірге бөлу ұсынылды. 2019 жылдың ақпанында стратегия бекітіліп, **12 макроөңірге** бөлу енгізілді, олардың шекаралары федералдық округтердің шегінде көрсетілген. Соның ішінде төртінің шекарасы экономикалық аудандардың шекараларына сәйкес келеді.

**Ведомствалық**

Мемлекеттің макроөңірлерге бөлінуінен бөлек, елді бөлуге арналған басқа схемаларды жеке мемлекеттік кәсіпорындар мен федералдық деңгейдегі коммерциялық компаниялар да жүзеге асыра алады, өз қызметі үшін сол аумақта **шығындарды, әсіресе логистикалық шығындарды барынша оңтайландыру мақсатында.**

Мысалы, 2015 жылдан бастап ФГУП «Ресей поштасы» Ресейді 11 макроөңірге бөледі. Макроөңірлер идеясы ресейлік ұялы байланыс операторлары арасында да танымал. Мысалы, МТС желісінің қызмет аумағы 2004 жылдан бастап 10 макроөңірге бөлінген, ал Tele2 2014 жылдан бері Ресейдегі өз тоғыз макроөңірінде жұмыс істейді. 

**Трансұлттық корпорациялар (ТҰК)** өз қызмет аумағын макроөңірлерге бөліп, ұлттық шекараларды асып өте алады. Мысалы, неміс химиялық **ТҰК Brenntag Group Орталық-Солтүстік макроөңірін** бөледі, оған Польша, Чехия және Словакия кіреді [1].

Әдетте мұндай макроөңірлерде **«астана» қалалары** (компания штаб-пәтерлері орналасқан орындар) және жоғары басқару тағайындалады, атап айтқанда, макроөңірлердің басшылары.