open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дөңтұмсық тұрпан

**Дөңтұмсық тұрпан** () - қазтәрізділерге жататын, өте сирек кездесетін және сирек ұялайтын түр. 

Шығыс Сібір мен Солтүстік Америкада таралған. Қазақстанда бұл тұрпанның ұялары өткен ғасырдың басында Алтайдың Ресеймен шектес аудандарынан табылған еді. Терең, жағалауы қалың бұталы көлдерді мекендеген. Қазіргі уақытта ол тек көктем мен күзде, онда да жыл сайын емес, ұшып өту кезінде ғана кездеседі. Егер Рахманов бұлақтарында сақталған болса, онда оны қорғау шараларын үйымдастыру қажет.

## Статусы

3-ші санат. Қазақстанда мекендейтін ауданы шектелген өте сирек кездесетін түр.

## Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы
Солтүстік Евразияда мекендейтін тұрпандардың бес түрінің бірі.

## Таралуы
Солтүстік Америка, Шығыс және Орта Сібірде, Оңтүстік Сібір тауларында, Орталық және Оңтүстік Алтайдың қазақстандық бөлігін қоса мекендейді. Солтүстік Американың мұхит жағалауларында, Қытай, Корея, Жапония мен Қиыр Шығыстың теңіз жағалауларында қыстайды. Қазақстанда бұрында Қалбы тауының шоқ орманды бөлігіндегі көлдерде ұялаған, ол жерлерден XX ғасырдың 60-шы жылдары кеткен. Қазір негізгі ұялайтын жерлері Бұқтырма және Қара-Қаба өзендерінің алаптарында, Рақманов және Үшкөл көлдерінде, Листвяга жотасының солтүстік-шығысында шоғырланған. Марқакөлнде миграция кезінде кездеседі. Алакөл көліне ұшып келгені де белгілі.

## Мекендейтін жерлері

Жағалаулары тасты және суы мөлдір, теңіз деңгейінен 1800-2400 м биіктікте орналасқан тайгалық, субальпі және альпілік көлдерде мекендейді.

## Саны

Алтайдың қазақстандық бөлігінде 2001-2007 жылдары 150-200 құс болған. Көлдерде әдетте біреу, сирек екі жұбы және көбеюге қатыспайтын 10-20 құс мекендейді.

## Негізгі әсер ететін факторлар

Қаскерлік жолмен аулау, көлдерді шаруашылық мақсатта игеру, рекреациялық маңызы бар су қоймаларында мазалау факторы, балықшылар ауларында өлім-жітімге ұшырау. Көбеюінің ойдағыдай өтуіне ауа-райының жағдайлары (көктемгі-жазғы қарлатып күн суыту, нөсер жаңбыр, бұршақ жауу) және жыртқыштар (бұралқы иттер, түлкілер, су күзені және басқалар) әсерін тигізеді.
## Биологиялық ерекшеліктері

Көктемде мамырдың аяғында – маусымның басында тау көлдерінде мұз еріген соң ұшып келеді, қыстауға қазанда ұшып кетеді. Аталығы мен мекиені көбею маусымында жұп құрып бірге болады. Ұясын  жағалаумаңы шөптердегі тастардың арасына салады және мамық төсейді. Ұяда 6-9 жұмыртқа маусымда пайда болады. Балапандары көлдерде шілдеден қыркүйекке дейін бірге болады, кейде бір жерге 20-ға дейін шоғырланады. Су насекомдарының дернәсілдері және майда балықтармен қоректенеді.

## Қолда өсіру
Қазақстанның хайуанаттар парктерінде өсірілмейді.
## Қабылданған қорғау шаралары

Қатон-Қарағай ұлттық паркінде, ал миграция кезінде Марқакөл қорығында қорғалады.
## Қажетті қорғау шаралары
Жаңа ұялау орындарын анықтау және оларды қорғауға алу. Демалыс зоналарында, әсіресе Рақманов көлдерінде мазалау факторын азайту.
## Зерттеу жөніндегі ұсыныстар
Ұялау биологиясына зерттеу, Қатон-Қарағай ұлттық паркінің суқоймаларында мониторинг ұйымдастыру.

## Дереккөздер


Санат:Тұрпандар
Анатомия

thumb
[thumb|right|Адам жүрегі мен өкпесі, ''[Gray's Anatomy* ескі баспасынан.]]
*'Анатомия''' ( - үстінен + - кесем — бөлшектеу, кесу, іреу) — тірі организмдердің үлкейткіш аспаптардың көмегінсіз көзге көрінетін құрылысын зерттейтін іргелі (фундаментальды) биологиялық морфологиялық ғылым. 

Анатомия — зерттеу бағыттарына байланысты жануарлар және өсімдіктер анатомиясы болып екіге бөлінеді. *Жануарлар анатомиясынан адам анатомиясы жеке ғылым саласы ретінде бөлінді. Зерттеу бағыттарына сәйкес анатомия өз кезегінде бірнеше салаларға бөлінеді: 
# жүйелі анатомия — адам мен жануарлар дене мүшелерінің құрылысын, олардың атқаратын қызметтерімен байланыстырып, мүшелер жүйелері ретінде (тері жабыны, сүйектер, бұлшық еттер, ас қорыту, тыныс алу, зәр бөлу, көбею, тамырлар, эндокринді бездер, жүйке жүйелері) зерттейді;
# мүсіндік (пластикалық) анатомия — адам мен жануарлар организмдерінің сыртқы дене бітімі мен дене бөліктерінің тұрақты жағдайдағы немесе қозғалыстағы пропорциялық арақатынасын зерттейді. Мүсіндік анатомияның негізін қалаған италиян ғалымы Леонардо да Винчи;
# топографиялық анатомия — адам мен жануарлар организмдерінің белгілі аумақтары мен бөліктеріндегі әртүрлі жүйелер мүшелерінің орналасу орындары мен сол аймақтағы олардың арақатынастарын зерттейді;
# салыстырмалы анатомия — әртүрлі типтер мен кластарға жататын жануарлардың белгілі бір мүшелерінің немесе мүшелер жүйелерінің құрылыстарын салыстырып зерттейді;
# түр анатомиясы — жануарлардың түрлеріне байланысты, олардың дене құрылысындағы ерекшеліктерді анықтайды;
# тұқым анатомиясы — мал тұқымдарына сәйкес, олардың дене құрылысындағы салыстырмалы айырмашылықтарды зерттейді;
# жас анатомиясы — жануарлардың жасына байланысты, олардың дене мүшелері құрылысындағы құрылымдық өзгерістерді анықтайды;
# қалыпты анатомия — ересек адам мен жануарлар организмдерінің дертсіз қалыпты жағдайдағы құрылысын анықтап зертгейді;
# патологиялық анатомия — ауырған организм дене мүшелерінің құрылысын қалыпты анатомия мөліметтерімен салыстыра отырып зерттейді;
# Жеке гистология немесе микроскопиялық анатомия — жануарлар организмі мүшелерінің микроскоппен ғана көрінетін құрылысын зерттейді.
Адам мен жануарлардың қалыпты анатомиясы көптеген ғылыми салалардан тұрады: 
* остеология — сүйектер жүйесі туралы ілім 
* синдесмология — сүйектер байланыстары туралы ілім
* миология — бұлшықеттер туралы ілім
*дерматология —  тері жабыны және онын туындылары туралы ілім
* спланхнология — ішкі ағзалар туралы ілім
* эндокринология — ішкі секреция бездері туралы ілім
* ангиология — тамырлар жүйесі (қанайналым, лимфаайналым, қантүзу мүшелері) туралы ілім
* неврология — жүйке жүйесі туралы ілім
* Сезім мүшелері (эстезиология) — сезім мүшелері туралы ілім. 
#Анатомия ғылымының негізін көне грек ғұламалары: Алкмеон Кротонский, Гиппократ, Аристотель, Герофил, Эразистрат.
#Ертедегі Рим ғалымдары: А.К. Цельс, К.Гален.
#Орта ғасырдың шығыс ғұламасы: Әбу Әли ибн Сина.
#Қайта өрлеу дәуірінің ғалымдары: Леонардо да Винчи, А.Везалий және т.б. ғалымдар қалады.

## Дереккөздер

Санат:Анатомия
Амфотерлік

**Амфотерлық** ( грек. *amphoteros* - екеуі де) – жағдайға байланысты кейбір заттардың негіздік те, қышқылдық  та қасиеттерін танытуы. Мысалы, су диссоциациаланғанда Н+ және ОН− (Н2О = Н+ + ОН−) иондарын түзеді.Амфотерлық гидроксидтер: Al(OH)3, Cr(OH)3, Zn(OH)2 және т.б. Ерітіндіде олар жағдайға байланысты H+ немесе ОН- түзеді. Мысалы:

Сr(ОН)3 = Сr3+ + ЗОН−( негіздік қасиет)
Сr(ОН)3 = H+ + CrO2− + Н2О( қышқылдық қасиет).

Амфигендер – амфотерлық қосылыс түзетін элементтер.

Санат: Химия
Швед тілі

**Швед тілі** () — Солтүстік герман тілдеріне жататын, Швецияда және Финляндияның кейбір бөліктерінде, мысалы жағалау мен Аланд аралдарында таралған, шамамен 10 миллион адам сөйлейтін тіл. Швед тілі норвег тілі және азырақ дәрежеде дан тілімен өзара түсінікті тіл. Басқа солтүстік герман тілдерімен бірге ол викинг заманында Скандинавияда тұрған герман халықтарының тілі болған көне норвег тілінен өрбіп шыққан тіл болып табылады.

Әдеби швед тілі орталық Швеция диалектілерінен 19-шы ғасырда өрбіп шыққан, 20-шы ғасырдың басында толығымен орныққан тіл. Ауылдық жерлерде тараған диалектілермен айырмашылығы әлі де сақталып отырса да, ауызекі және жазба тіл біркелкі және стандарттанған. Кейбір диалектілердің әдеби тілден грамматикасы және сөз қоры жағынан елеулі айырмашылықтары бар, кейбір кездері олар бір-біріне түсініксіз де. Бұл диалектілерде сөйлейтіндер көбінесе ауылдық жерлерде тұрып, бар өмірлерін сол өңірлерде өткізеді. Бұл диалектілерге жоғалып кету қаупі төнбесе де, олардың қолданылуы соңғы бір ғасырдың ішінде азайып отырды.
 
Сөйлемдегі сөз тәртібі көбінесе бастауыш-баяндауыш-толықтауыш түрінде болып келеді, бірақ кейде кейбір сөздер не фразаларға баса назар беру үшін сөз тәртібі өзгеріп отырады. Швед тілінің морфологиясы ағылшын тілінікіне ұқсас, яғни сөздердің жалғаулары онша көп емес. Швед тілінде екі грамматикалық род категориясы бар, септіктер жоқ (алайда бұрынғы талдау бойынша атау және ілік септіктері болған), зат есімдер жекеше және көпше түрде бола алады. Сын есімдер ағылшын тіліндегідей қолданылады, олар сонымен бірге род, сан және нақтылық бойынша септеледі. Есімнің нақтылығы сөздің соңына нақты және нақсыз артикль-жалғаулардың жалғануы арқылы білдіріледі. Сөз ырғағы онда екпіннің және диалектілердің басым көпшілігінде тонның болуымен ерекшеленеді. Тілде дауысты дыбыстардың түрлері басқаларға қарағанда көп.

## Дереккөздер

Санат:Швед тілі
Санат:Финляндия тілдері
Санат:Еуропалық Одақтың ресми тілдері
Санат:Швеция тілдері
Гот Киелі кітабы

**Гот Киелі кітабы** немесе **Вульфиланың аудармасы** — Вульфиланың мәсіхшілердің Киелі кітабын шығыс германдық гот тайпалары сөйлеген гот тіліне жасаған аудармасы.
## Қолжазбалары
Вульфиланың аудармасы Жаңа келісімнің басым бөлігін және Көне келісімнің кейбір бөліктерін қамтитын, көбінесе 6-8 ғасырлар арасында Италияда жасалған қолжазбаларда сақталған. Қалған қолжазбалар мыналар: Уппсалада сақтаулы Codex Argenteus (яғни «Күміс кодекс»), *«Codex Ambrosianus A»*-дан *«Codex Ambrosianus E»*-ге дейін Skeireins («Скейрейнс») хаттары, *«Codex Carolinus»*-те Римдіктерге арналған хат, *«Codex Vaticanus Latinus 5750»*-те Skeireins, *«Codex Gissensis»*-те Лұқа жазған Ізгі хабардың бөліктері және қалыңдығы 1 мм металл тақташада Жохан жазған Ізгі хабардың кейбір аяттары.

## Пайда болуының тарихи жағдайы

Үшінші ғасырда готтар Рим империясының солтүстік-шығыс шекарасында қазіргі заманғы Украина, Болгария және Румыния жерлерінде тұрып жатқан болатын. Төртінші ғасырда негізінен епископ Вульфиланың әрекеттерінің арқасында готтар  жаппай мәсіхшілікке өтті. Вульфила гот әліпбиін жасап шығарып, Киелі кітапты гот тіліне аударды. Сол аударманың кейбір бөілктері біздің заманымызға дейін сақталып, қазір гот тілі бойынша басты дерек көзіне айналып отыр.

Гот мәсішілігі католик тәлімінен Иса Мәсіхтің құдайлық болмысына деген көзқарасына қатысты айырмашылықтары болды. Гот мәсіхшілері Исаны Құдайдан төмен дәрежеге ие деп қарастырды. Готтар Үшбірлікті де қабылдамады.

Бесінші ғасыр кезінде готтар Батыс Рим империясын жаулап, Испания, оңтүстік Франция және солтүстік Африкаға дейін жетті. Католик шіркеуі қайтаорнығып, кейін ислам діні таралғанға дейін гот мәсіхшілігі осы аймақтарда бірнеше ғасыр бойы салтанат құрды.

## Қазіргі замандағы маңызы

Вульфиланың аудармасы көне шығыс герман тілінде жазылған, қазір сақталып отырған жалғыз ғана құжат. Оның осы тілдерді зерттеудегі маңызы орасан зор.

## [[Аспандағы әкеміз]] мінажатының Вульфиланың Киелі кітабындағы аудармасы

:*atta unsar þu ïn himina*
:*weihnai namo þein*
:*qimai þiudi nassus þeins*
:*wairþai wilja þeins*
:*swe ïn himina jah ana airþai*
:*hlaif unsarana þana sin teinan gif uns himma daga*
:*jah aflet uns þatei skulans sijai ma*
:*swaswe jah weis afletam þai skulam unsaraim*
:*jah ni brig gais uns ïn fraistubnjai*
:*ak lau sei uns af þamma ubilin*
:*unte þeina ïst þiudangardi*
:*jah mahs jah wulþus ïn aiwins*
:*amen*

## Сыртқы сілтемелер
* Вульфиланың аудармасының толық мәтіні 
* Кішірек гот үзінділері

Санат:Киелі кітап аудармалары
Санат:Көне христиандық мәтіндер
Санат:Христиандық
Қазақстания

**Қазақстания** (не **Қазақстан блогы**) — ерте палеозойда құрылған кіші құрлықтық өңір. Бұл Арал теңізі солтүстігінде мен шығысында, Сиберия кратонының оңтүстігінде және Алтай мен Балқаштың батысында орналасқан.

Көбінесе жанартаулы аралдар доғалардың және террейндердің жиынтығы болған. Бұлар бір-біріне ордовик кезеңінде қосылды. Сол кезде бұл оңаша құрлық болды. 

Бор кезеңі мен карбонда Қазақстаниямен Сиберия кратоны түйісіп Алтай тауларын құрды, сосын Балтика құрлығы Орал тауларымен қақтығысып қазіргі күндегі Еуразияны құрды.

Санат:Қазақстан геологиясы
Санат:Арал теңізі
Қоңыр кептер

**Қоңыр кептер** () - соңғы жылдары саны күрт кеміп бара жатқан оңтүстікте ғана аздап кездесетін түр. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның шөлді жазықтары мен тік жарлары немесе ағаштары бар тау бөктерлерін (ұяларын індер мен ағаш қуыстарына салады) мекендейді. Саны анықталмаған, бірақ жылма-жыл қонысын аударатын құстарға бақылау жасау, оның санының кеміп бара жатқанын көрсетеді. Қазақстанда бұл түрдің ұялайтын жерлерінде қорғалатын территориялар жоқ.

Ең алдымен тіршілік ететін ортасы әлі де болса сақталған Іле өзенінің бойынан қорғалатын территориялар құру қажет.

## Сипаттамасы
Қоңыр кептер- көк кептерден айырмашылығы денесі аздап шағындау (200-250г )  кептер түрі. Үй көгершіндерінің  барлық  қолтұқымдары шыққан көк кептерден айырмашылығы – ұшқанда құйрығының қысқа болып көрінуі, ал түз кептерден құйрықүстінің ақ түсті болуымен ерекшеленеді. Екі ұқсас кептерлерден айырмашалағы. Жонының алдыңғы бөлігі қошқыл, қоңырқай болуы және көзінің айналасы ашық сары түспен шеңберленген. Қоңыр кептер Орта Азия және Таяу Шығыстың эндемигі болып саналады. Қазақстанда ол тек қана шөлде – Арал теңізінен Зайсан көліне дейін таралған. Ағаш қуысында, құрылыстар мен құдықтардың қираған  орындарында , жардағы індерде ұялайды. Барлық кептерлер тәрізді салындыда екі ақ түсті жұмыртқа болады. Бір жазда екі рет балапан өргізеді. Екінші ұялас балапандар ұшқанда топқа жиналады да астық даласына кетеді.
Қазақстанға сәуірдің бірінші жартысында ұшып келіп, қарашада ұшып кетеді. Соңғы онжылдықта қоңыр кептерлердің саны ұдайы төмендеуде, сондықтан да ол Қазақстан Қызыл кітабына тіркелеген.

## Дереккөздер
мектеп энциклопедиясы "Құстар", қазақстан жануарлар сериясы, А.Ф. Ковшарь, В.А. Ковшарь


Санат:Кептертәрізділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар
Санат:Қазақстан құстары
2008 Жазғы Олимпиада ойындарындағы Қазақстан

**[[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2008‎|XXIX жазғы олимпиада ойындарындағы]] [[Қазақстан]] ұлттық құрамасы** — Қытай елордасы Бейжің қаласында өтетін Ойындарға қатысу үшін бүгінгі күні спорттың 22 түрінен 132 лицензияны жеңіп алды.

Қазақстан үкіметі алтын медаль алғандарға - 250 мың, күміске - 150, қолаға - 75 мың АҚШ долларын уәде етуде (алдыңғы олимпиада ойындарында сәйкесінше - 100, 50 және 30 мың АҚШ доллары болды).
нобай|180px|

## Медальдар

## Дисквалификация

## Спорт түрлері бойынша жолдамалар саны

## Қазақстан құрамасы спортшылары

### Жеке түрлері

#### Бокс

#### Таэквондо

#### Стендтік ату

#### Нысана көздеу

#### Грек-рим күресі

#### Көркем гимнастика

#### Үстел теннисі

#### Есу слаломы

#### Садақпен ату

#### Ауыр атлетика

#### Дзюдо

#### Үшсайыс

#### Академиялық есу

#### Жүзу

#### Еркін күрес

#### Күрес (әйелдер)

#### Қазіргі бессайыс

#### Велоспорт

#### Жеңіл атлетика

### Топтық түрлері

#### Синхронды жүзу

#### Байдарка және каное есу

#### Гандбол (әйелдер)

#### Волейбол

## Дереккөздер

Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
2008
2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары

Бұл ойындардың бағдарламасына спорттың 41 түрі еніп, онда 302 медальдар комлектісі сарапқа салынды. Ер адамдар - 165, әйелдер - 127 комлекті медальдары үшін сынға түсті. Пекиндегі ойындарға ҚР-дан 132 адам (61 - еркек, 71 - әйел) қатысып, республикамыздың құрамасы спорттың 22 түрімен күш сынасты. Нәтижесінде жерлестеріміз 13 медальға, оның ішінде 2 алтын (И.Ильин - ауыр атлетика, Б.Сәрсекбаев - бокс) ие болып жалпыкоманда- лық есепте 29 орынга ие болды.
 
Қытай астанасы Бейжің қаласында өтетін XXIX жазғы олимпиада ойындары 2008-ші жылғы тамыздың 8-і мен 24-і аралығында өтеді. Онда 41 спорт түрінен 302 медаль жиынтығы сарапқа салынады. Бұл олимпиада ойындарына әлемнің 203 елінен 10500-ден астам спортшы қатысады деп жоспарлануда. * Бейжің Олимпиадасының ашылу салтанатына 100-ге жуық елдің басшылары қатысады деп күтілуде. 
* Қытай Үкіметі Олимпия ойындарына 23 миллиард АҚШ долларын бөліп отыр. Бұл – 2000 жылы Сиднейде өткен жазғы Олимпиада мен 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен қысқы Олимпия ойындарына бөлінген қаржыдан 7 есеге, 2004 жылы Афина Олимпиадасымен салыстырғанда 5 есеге, ал 1984 жылы Лос-Анджелестегі бәсекеге қарағанда 32 есеге көп. 
* Олимпиадада ең көп алтын медаль сарапқа салынатын спорт түрі – жеңіл атлетика. Одан 47 медаль үлестіріледі. Бұдан кейін суға жүзуден – 34, мылтық ату мен ауыр атлетикадан 15 алтын жүлде сарапқа салынады.
* Олимпиада медальдары осы айдың соңына дейін жасалып бітеді. Медальдар куньмун нефритінен жасалып жатыр.
Бейжің Олимпиадасының бағдарламасына 9 жаңа жарыс түрі енгізілген. Олар – әйелдердің 3000 метрге кедергілер арқылы жүгіруі, үстел теннисінен командалық бәсекелер, ерлер және әйелдер арасында 10 шақырымдық жүгіру марафоны және тағы басқалары.

## Спорт түрлері
2008 жылдың жазғы Олимпиада ойындарының бағдарламасына 28 спорт түрлері кіреді.

* 20px|Академиялық есу Академиялық есу
* 20px|Бадминтон Бадминтон
* 20px|Баскетбол Баскетбол
* 20px|Бокс Бокс
* 20px|Күрес Күрес
* 20px|Велоспорт Велоспорт 
* 20px|Су добы Су добы
* 20px|Волейбол Волейбол
* 20px|Қол добы Қол добы
* 20px|Байдаркада және каноэде есу Байдаркада және каноэде есу

* 20px|Гандбол Гандбол
* 20px|Гольф Гольф
* 20px|Спорттық гимнастика Спорттық гимнастика
* 20px|Көркем гимнастика Көркем гимнастика
* 20px|Гимнастика Дзюдо
* 20px|Ат спорты Ат спорты
* 20px|Лёгкая атлетика Жеңіл атлетика
* 20px|Үстел үсті теннисі Үстел теннисі
* 20px|Желкенді спорт Желкенді спорт

* 20px|Жүзу Жүзу
* 20px|Суға секіру Суға секіру
* 20px|Синхронды жүзу Синхронды жүзу
* 20px|Қазіргі бес сайыс Қазіргі бессайыс
* 20px|Нысана көздеу Нысана көздеу
* 20px|Регби-7 Регби-7
* 20px|Садақтан ату Садақтан ату
* 20px|Теннис Теннис

* 20px|Триатлон Триатлон
* 20px|Тхэквондо Тхэквондо
* 20px|Тяжёлая атлетика Ауыр атлетика
* 20px|Семсерлеу Семсерлесу
* 20px|Футбол Футбол
* 20px|Көгалдағы хоккей Көгалдағы хоккей

## Медальдар санағы

## Қазақстан

### Қайта тексерілген соң

## Тағы қараңыз
Қазақстан Бейжің 2008 Олимпиадасында

## Дереккөздер


Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Қытайдағы спорт
Мұхаммед Юнус

**Мұхаммад Жүніс** – микроқаржышы, Бангладеш қоғам қайраткері. 
30-жылдан астам бұрын Жүніс туған елінде барлығы 27 доллар ақшаны ондаған кедей құрастырушы, жаңа нәрсе ойлап тапқандарға қарыз ақша берген. Бұл оның микроқаржыландыру арқылы кедейлікпен күреске арналған өмірінің басы еді. Осы еңбегі үшін 2006 жылы Нобель сыйлығының иеігері атанады. Осы уақытқа дейін оның әлемнің 100-ден астам елдерінде істейтін Грамиин Банкі $7 миллиардтай қаржыны 7 миллионнан астам адамдарға, 97 пайызы әйелдер, берген. Бұл соманың 98 пайызы кері қайтарылған. 2008 жылы ForeignPolicy.com торбетінің сауалнамасына сәйкес ол Әлемнің ең танымал 20 оқымыстылары тізіміне кірген.

Санат:Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Бангладеш тұлғалары
Санат:Экономистер
Айқұлақ таңбасы

**«Айқұлақ» таңбасы** () — бейнеленуі **@** болып келетін типографикалық белгі, тілдердің көбінде *маңында, арқылы, қасында, жанында* деген мағынаны бейнелеу үшін қолданылады. 

Бұл ақша есебі мен сауда саласында пайдаланылатын *at the rate of* деген ағылшынша сөйлемдің қысқартпасы (мыс.,“7 widgets @ $2 ea. = $14” —«бұйымның әр данасын 2 доллардан алғанда, 7 данасы 14 долларға тең»). Қазіргі танда таңбаның пайдалануы жаппай құбылыс, бұның себебі электронды пошта мекенжайларында кең таралуында.

## Тарихы
*1885 жылы American Underwood ұйымында қаржылық есептерді жүргізуде қолданып, айырма бағамын, айырма мөлшерін көрсетуге қолданған.
*1971 жылы америкалық програмист Рэймонд Томлинсон алғаш рет бір компьютерден екіншісіне жолданған алғашқы электронды хаттың адресінде пайдаланған.

## Заманауи қолдануы

*Дизайн әлемінің ең бір ықпалды үлгісі ретінде @ белгісі қазір Нью-Йорктегі Заманауи Өнер мұражайында да тұр.
*MoMA қазір @ белгісін дизайндық үлгілері үшін де қолдануда.
*@ ағылшын тілінде қазақ тіліндегі Шығыс септігінің (-нан, -нен, -дан, -ден, -тан, -тен) деген мағына білдіруде қолданады (мысалы, @urimtal – өрімталдан). Кейде Барыс септігінде де қолданады.

## Айқұлақ басқа тілдерде
*Италия, Француз тілдерінде – ұлу;
*Норвегияда – шошқа құйрығы;
*Неміс тілінде – маймыл құйрығы;
*Қытайша – кішкентай тышқан;
*Орысша – күшік;
*Қазақша- айқұлақ.

## Сыртқы сілтемелер

* ascii64 - the @ book - free download (creative commons) - by patrik sneyd - foreword by luigi colani (11/2006) 
* A Natural History of the @ Sign The many names of the at sign in various languages
* Linguist's view 
* Where it's At: names for a common symbol Article at World Wide Words
* UK Telegraph Article: Chinese parents choose to name their baby "@"

Санат:Тыныс белгілері
Санат:Типографика
Мүшел

**Мүшел** — 12 жылдық айналым (цикл). Жыл басы қазақша көктемде күн мен түн теңелуінен саналады (наурыздың 22). Айналым Тышқан жылынан басталады. Мүшел жыл санау күнтізбесі көне түркі мәдениетінен алынып, қытай, тибет халықтарына тараған.

## Жер тарауы
Бұл  — Жер тарауы делінеді.

## Жыл сәйкесі кестесі

## Тағы қараңыз
* Мүшел жас
* Мүшелтой

## Түсіріндірмелер


Санат:Күнтізбе
Аль Гор

нобай
**Аль Гор** – америкалық, климат өзгерісіне қарсы активист, саясаткер, бұрынғы журналист, АҚШ-тың 45-ші вице-президенті болған адам. 2000 жылғы АҚШ президентіне сайлаудағы ұтылысынан бері саяси қорғаныс пен ренесансты айшықтаған тұлға. Гор қоғам назарын климат өзгерісіне аударумен үлкен еңбек етуде. Осы істерi үшіне ол ірі марапаттарға ие болды, бұл тізімде - Оскар сыйлығы, Нобель Бейбітшілік сыйлығы. Гор қазіргі кездегі ең әсерлі жаhандық табиғат қорғау белсендісі болып табылады.

Санат:АҚШ саясаткерлері
Тариқ Рамадан

**Тариқ Рамадан** – Швейцариялық философ, Ислам ағартушысы.
Мұсылмандар арасында кеңінен тамынал, қарама-қайшылы ағартушы ғалымдардың бірі Рамадан мәдени және діни текетіресте “көпір” болуға тырысады. Оның ізбасарлары оны Еуропадағы Мұсылмандар бірлігін қорғаушы деп біледі. Рамаданның сыншылары оны антисемитизммен айыптап, тіпті ланкестікке қатысы бар деп айыптайды. 2004 жылы АҚШ Мемлекеттік Департаментінің оны Хамасқа қатысы бар ислами қорларға демеуші болған деген айыптан кейін Рамаданға Нотр Дамға дәріс беруге АҚШ-қа баруына виза беруден бас тартылды. 2008 жылы ForeignPolicy.com торбетінің сауалнамасына сәйкес ол Әлемнің ең танымал 20 оқымыстылары тізіміне кірген.

## Сыртқы сілтемелер
* Official website 

Санат:Женева адамдары
Тарих саласының терминдері

**Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер.** 2005 жылғы 21 желтоқсандағы мәжiлiсiнде бекiтiлген сөздер мен сөз тiркестерi

## Терминдер

## Сыртқы сілтемелер
Жаңа терминдер бекітілді  - Тарих саласының терминдері

Санат:Қазақ терминологиясы
Аляска саудасы

[thumb|300px|Алясканың бағасын төлеу үшін қолданылған құны 7,2 миллион [Америка Құрама Штаттарының доллары|долларлық чек]]

**Алясканың саудасы** (**Сюардтың ақымақтығы** немесе **Сюардтың мұздатқышы** деген аттармен де белгілі) — АҚШ мемлекеттік хатшысы Уиллиам Сюардтың ұсынысымен Америка Құрама Штаттарының Аляска аймағын 1867 жылы Ресей империясынан сатып алу оқиғасы. Сатып алынған аймақтың ауданы 1 518 800&nbsp;км² тең болып, қазіргі Аляска штатының жерін құрайды.
    
## Алғы тарихы

Ресей сол кезде қаржы жағынан қиын жағдайда болатын, оның үстіне осы шалғайда орналасқан, қорғауы қиын Аляска аймағын болашақта жоғалтып алудан қауіптенді. Мысалға, оны сол кездері Ресеймен қарым-қатынастары өте жаман болған Құрама Патшалық Канада жақтан шабуылдап оп-оңай қолға түсіре алатын. Сол себепті Ресей императоры ІІ-ші Александр аймақты Құрама Штаттарға сатуды шешіп, 1867 жылдың наурыз айының басында Ресейдің АҚШ-тағы министрі Эдуард де Стекльге осы туралы Сюардпен келіссөз бастауды тапсырды. Келіссөздер түні бойы созылған кездесумен аяқталып, наурыздың 30-да таңғы сағат 4-те келісімге қол қойылумен аяқталды. Аймақты сатып алу бағасы 7,2 миллион доллар етіп белгіленді. Америкалық қоғамдық пікір жалпы алғанда оны оң көзқараспен қарсы алды. Кейбір журналистер мен редакторлар оған теріс көзқарас танытты.


Санат:Ресей тарихы
Санат:АҚШ тарихы
С-75

**С-75** (НАТО-да қабылданған атауы: **SA-2 ''Guideline***) — [[Кеңес Одағы]]нда жасалып келген, жоғары биіктікті, командалар арқылы басқарылатын [[жер-әуе зымыраны|жер-әуе зымыран]] (ЖӘЗ) жүйесі. Оны дамытып шығарған — [[Лавочкиннің біріктірілген конструкторлық бюросы|Лавочкин БКБ]]-сы. 1957 жылдан қолданыла бастаған бұл зымыран жүйесі тарихтағы ең көп тараған және ең көп қолданылған әуе қорғанысы зымыранына айналды. 

Бұл зымыран жүйесі 1960 жылы [[Кеңес Одағы]]ның әуе кеңістігіне енген [[АҚШ әскери әуе күштері]]нің [[Локхид У-2|У-2]] барлау ұшағын атып түсіргеннен кейін танымалдылыққа ие болды. Кейінірек [[Вьетнам соғысы]]ның кезінде солтүстік Вьетнам оларды Ханой мен Хайфон қалаларын әуе шабуылдарынан қорғауға кең қолданды. С-75 [[Қытай Халық Республикасы]]нда да *'HQ-1** және **HQ-2''' деген жергілікті аттармен шығарылды. Басқа да елдер С-75-тің өздерінің жергілікті түрлерін шығарумен айналысты.

## Сыртқы Сілтемелер

Санат:Жер-әуе зымыраны
Санат:Кеңес Одағындағы ғылым және техника
Гарри Кимович Каспаров

**Гарри Кимович Каспаров** (; туған кезіндегі тегі **Вайнштейн**; 13 сәуір 1963 жыл, Баку) — кеңестік және ресейлік шахматшы, саясаткер, шахматтан дүние жүзінің 13-чемпионы, жастар арасындағы дүние жүзінің чемпионы (1980), халықаралық  дәрежедегі гроссмейстер (1980), еңбек сіңірген спорт шебері (1985), 1982, 1983, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991 жылдардағы Шахмат Оскары жүлдесінің иегері, гроссмейстерлер қауымдастығының президенті (1986 жылдан), ресейлік оппозицияшы. Әзербайжан тілдер институтын бітірген (1986).

## Шахматтан мансабы
*Шахмат ойнауды алты жасында үйренді. 
*Тоғыз жасында бірінші разряд, 10 жасында спорт шеберлігіне кандидат, 15 жасында спорт шебері атанды. 
*1973 жылдан бастап Михаил Ботвинник клубында жаттықты. 
*1975 жылы ересектер арасында5s "Баку кубогін" жеңіп алды. Жастар арасындағы КСРО чемпионы болды (1976, 1977). 
*1982 жылғы Алексей Сокольский мемориалында бас жүлдені еншілеп, КСРО спорт шебері нормасын орындады. 16 жасында (1979) Босния және Герцеговинадағы Баня-Лука қаласында 14 гросмейстерден озып, бірінші орын алды. КСРО чемпионатында (1981) Лев Псахиспен бас жүлдені бөлісті. 
*1982 жылы дүние жүзі чемпионы атану жолындағы жарысқа қосылып, Мәскеудегі аймақаралық турнирді ұтты.

Үміткерлер матчының ширек финалында (Мәскеу, 1983) Александр Белявскийді 6:3, жартылай финалда (Лондон, 1983) Виктор Корчнойды 7:4, финалда (Вильнюс, 1984) Василий Смысловты 8,5:4,5 есебімен тізе бүктірді. Анатолий Карповпен арадағы матч 1984 жылы басталып, келесі жылы да аяқталмай қалды. Арада бірнеше ай өткен соң матч қайтадан басталып, 22 жастағы Каспаров пайдасына (13:11) шешілді. Дүние жүзінің чемпионы болған соң, атағын қорғау үшін А.Карповпен тағы да екі матч өткізді. 1986 жылы 12,5:11,5, ал 1987 жылы 12:12 болып дүние жүзі чемпионы атағын сақтап қалды. Ол қазір Кәсіпқой шахмат қауымдастығының арасындағы дүние жүзі чемпионы.

## Дереккөздер

Санат:Шахмат гроссмейстерлері
Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:Шахматтан әлем чемпиондары
Санат:Ресей саясаткерлері
Санат:Ресей либералдары
Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Ресей шахматшылары
Санат:Хорватия шахматшылары
Санат:XXI ғасыр саясаткерлері
Санат:Әзербайжан тілдер университеті түлектері
Санат:Ресейде «шетел агенті» деп танылған адамдар
Сандық қолтаңба

**Сандық қолтаңба** - Хабар деректеріне қолданылатын алгоритм; алушыға хабардың жіберушіден (бөтен адамнан емес) келгенін және хабардың өзгертілмегенін дәлелдейді. Оған жіберушінің куәлігі (ашық кілтпен) кіреді.

Санат:Криптография
Шифр

**Шифрлау** - Рұқсат етілмеген қол жеткізуді болдырмау үшін деректерді кодтау процесі. Шифрланған хабар ашық кілті бар алушыдан басқа кісілер үшін оқылмайтын түрде болады. Ашық кілт шифрды шешеді, себебі ол жіберуші хабарды шифрлау үшін пайдаланған құпия кілтке сәйкес келеді.

Санат:Шифрлер
Санат:Криптография
Криптография

**Криптография**( — жасырын және  — жазамын) - деректер мен хабарлардың әлдеқайда қауіпсіз сақталуы мен таратылуы үшін оларға код тағайындауға арналған стандарттар мен хаттамалар жиынтығы. Таралым ортасы (мысалы, Интернет) сенімсіз болса, сіз өз сезімтал файлдарыңызды шифрлау үшін криптографияны қолдана аласыз — басқа адамның оны түсінуі мүмкіндігі азаяды   және деректердің біріктірілуі олардың құпиялығын сақтау сияқты қамтамасыз етіледі.

Сіз сандық қолтаңбалар мен куәліктерді пайдалана отырып, шифрланған деректер мен хабарлардың түпнұсқасын тексере аласыз. Криптографиялық әдісті қолдану кезінде криптографиялық кілттер құпия түрінде сақталуы тиіс. Дегенмен, алгоритмдер, негізгі өлшемдер және файл пішіндері қауіпсіздікке нұқсан келтірмей, ортақтастырылады.

Криптографияның екі іргелі әрекеті шифрлау және шифрды анықтау болып табылады. Шифрлау түпнұсқа ақпаратты шығара алмайтындай етіп деректі кодтау болып табылады. Ал шифрды анықтауда кодталған дерек криптографиялық кілттерді пайдалана отырып түпнұсқаға қайта оралады.

Шифрлау және шифрды анықтау үшін сізге шифр алгоритмі және кілт керек. Көптеген шифрлау алгоритмдері бар, соның ішінде Деректі шифрлау стандарты(DES), Rivest/Sharmir/Adleman (RSA) шифрлары, RC2 және RC5. Осы параметрлердің әрқайсысында кілт жай мәтінді (оқуға болатын) шрифтелген мәтінге (кодталған және оқуға мүмкін емес) түрлендіру үшін алгоритммен сәйкес қолданылады.

DES, RC2, және RC5 симметриялық кілт технологиясы немесе құпия кілт криптографиясы ретінде белгілі, себебі деректі шифрлауға қолданылған кілт оның шифрын анықтауға да бірдей қолданылады. Сол себепті, кілт деректі шифрлайтын топ пен оның шифрлауын анықтайтын топ арасында құпия түрде ортақ болуы керек.

RSA ортақ кілт криптографисы немесе ассиметриялы криптография ретінде танымал, себебі ол екі кілт түрін қолданады: ортақ және жеке кілт. Кілттер өзара математикалық қатысты, бірақ олардың бірін білмесеңіз, екіншісін шығара алмайсыз. Жеке кілт құпия сақталады — тек қана криптографиялық жұпты жасағандар ғана оған кіре алады. Ортақ кілт Интернет сияқты қауіпсіз емес орталарда пайдаланылады. Ортақ кілт жүйелерін қолдану кезінде екі тарап арасында ортақтастырылған құпия болмайды. Егер ортақ кілт деректі шифрлау үшін пайдаланылса, онда оның шифрын тек жеке кілт қана шеше алады. Сол сияқты егер жеке кілт деректі шифрлау үшін пайдаланылса, онда оның шифрын тек ортақ кілт қана шеше алады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Шифр
* Криптография тарихы
* Войнич қолжазбасы

## Сілтемелер:
*КРИПТОГРАФИЯ | Онлайн Энциклопедия Кругосвет
*Криптография от ЗАО "Третья Планета". Все о криптографии. Виды ...

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Криптография
Адамгершілік

**Адамгершілік** - адам бойындағы гуманистік құндылық, әдеп ұғымы. "Кісілік", "ізгілік", "имандылық" тәрізді ұғымдармен мәндес. Адамгершілік - адамшылық, каталдықпен салыстырғанда жақсылық тілеу қарым-қатынастары.

Халықтық дүниетанымда мінез-кұлықтың әртүрлі жағымды жақтары осы ұғымнан таратылады. Мінез-құлық пен іс-әрекеттерде көзге түсетін төмендегідей Адамгершілік белгілерін атап өтуге болады: адамды қастерлеу, сыйлау, сену, ар-ұятты сақтау, имандылық пен рақымдылық, ізеттілік пен кішіпейілділік, әділдік, қанағатшылдық, т.б.

Адамгершілік принциптері - әлеуметтік-мәдени дамудың жемісі. Адам тумысында жақсылыққа да, зұлымдыққа да үйір емес. Адамгершілік белгілерінің қалыптасуына ерекше әсер еткен мынадай факторлар бар: жыныстыққа қа-тынастарды реттеу, қандастарын өлтіруге тыйым салу, әлсіздерге қамқорлық ету, еңбектің қоғамдық жолмен бөлінуі және адамдар арасындағы ынтымақтастықтың қалыптасуы. Адамгершілік құндылықтар-дың қалыптасуы үшін жүйелік (қоғамдық, мемл.) және тұлғалық мүшелердің ара салмағын дұрыс айқындаудың маңызы зор. Жеке адамды әлеум. қатынастардың жемісі деп қарастыру адамды бағаламауға әкеп соғады (соц. идея). Тоталитарлық қоғамдағы "Ортақ мүдде жеке адам мүддесінен жоғары" деген ұран Адамгершілік қағидаттарына нұқсан келтірді.

БҰҰ қабылдаған "Адам құқықтарының жалпы декларациясының" басты баптарын адамдық қарым-қатынас нормаларына айналдыру Адамгершілік құндылықтарын қастерлеу шарттарының біріне жатады. Оның басты әдептік баптары төмендегідей:

* барлық адамдар тең құқықты, ерікті және қадірлі;
* азаматтар нәсіліне, ұлтына, жынысына, тіліне, шыққан тегіне, дініне, сеніміне, мүліктік және лауазымдық жағдайына қарамай заң алдында бірдей;
* өмір сүру құқығы, адамның бас бостандығы мен жеке өмір сүру еркі қасиетті болып табылады.

Адамгершілік қағидаттарыңың сақталуы өтпелі қоғам жағдайында ерекше маңызды мәнге ие болады. Бұл кезеңде ұлттық дәстүрлі дүниетаным мен әдепке жат маскүнемдік пен нашақорлық, рэкет пен жезөкшелік, қатыгездік сияқты теріс мінез-құлықтар өріс жаюы мүмкін. Өркениеттілікке апаратын жол халықты адамгершілікке, мандылық пен ізгілікке, салауатты өмір салтына баулу.
Адамгершілік мәселесі — адамзат мәдениетінің, руханиятының қалыптасуымен етене байланысты дүниелер. Адамгершілік құлық адамның өзінің әлеуметтік қалыптасу тарихымен, мәдениетінің бой кетеру үдерісімен бірге пайда болған. Ендеше, мораль туралы мәселе адамзат тарихының қапас түнегінде, тіпті сана сәулесі жетер-жетпес қадым заманда жатқандығы бәрімізге түсінікті. Ол туралы хатқа басылып қалдырған мұра тұрмақ, кандай да бір із табу қиын. Ғылым өзінің болжамын гипотезасын алға тартады. Ол болжам бойынша, гоминидтер, яғни адамтектес приматтар жер бетіндегі ауа райының күрт өзгеруіне байланысты Табиғат-Ананың алдына қойған "талабына" өзіндік даму "жауабын" тапты. Сөйтіп, төрт табанданған приматтар орнын екі аяғымен тік тұратын, сондықтан да көру көкжиегі кеңейтілген әрі екі қолын тамақ тауып, аң аулауға бос қойған, жаңа сападағы гоминидтер басады. Адамзаттың қазіргі адам кейпіне ұқсас күйінде қалыптасуы бірнеше миллиондаған жылдарға созылды.

## Дереккөздер


Санат:Этика
Санат:Әлеуметтану
Санат:Позитивті психика
Химия саласының терминдері

**Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер.** 2007 жылғы 12 сәуір күні болған 1 отырыста бекітілді

## Терминдер

## Сыртқы сілтемелер
Химия саласының терминдері 

Санат:Қазақ терминологиясы
Тіл білімі саласының терминдері

**Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер.** 2003 жылғы 2 шiлдедегi және комиссияның 2003 жылғы 24 желтоқсандағы мәжiлiсiнде бекiтiлген терминдер

## Терминдер

## Сыртқы сілтемелер
Тіл білімі саласының терминдері 

Санат:Қазақ терминологиясы
Телекоммуникация саласының терминдері

**Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер.** 2004 жылғы 31 наурыздағы мәжiлiсiнде бекiтiлген терминдер.

## Терминдер

## Сыртқы сілтемелер
Телекоммуникация саласының терминдері 

Санат:Қазақ терминологиясы
Темір жол саласының терминдері

**Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер.** «„Қазақстан темiр жолы“ ұлттық компаниясы» акционерлiк қоғамы ұсынған терминдер 2005 жылғы 6 қыркүйектегi мәжiлiсiнде бекiтiлген.

## Терминдер

## Сыртқы сілтемелер
Темір жол саласының терминдері 

Санат:Қазақ терминологиясы
География саласының терминдері

**Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер.** 2000 жылғы 25 қаңтардағы, 2005 жылғы 20 сәуiрдегi және 2005 жылғы 14 шiлдедегi мәжiлiсiнде бекiтiлген сөздер мен сөз тiркестерi.

## Терминдер

## Сыртқы сілтемелер
* География саласының терминдері 

Санат:Қазақ терминологиясы
Санат:Картография
Көлік саласының терминдері

**Қазақстан Республикасы Өкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссияның мәжілісінде бекітілген терминдер.** 2004 жылғы 07 желтоқсанда бекітілген.

## Терминдер

 

## Сыртқы сілтемелер
Мемтерминком хабарламасы

Санат:Қазақ терминологиясы
Ханибұш

**Ханибұш** (африкаансша: *Heuningbos*, ағылшынша: *Honeybush*, ғылыми атауы *Cyclopia spp.*; Тегі: Fabaceae) - шай тәрізі қолданатын өсімдік. Бұл Оңтүстік Африканың тек солтүстік-батыстағы Батыс Кейп деген жеріндегі Лаңклоф деген шағын аймағында өседі де ройбұш сипаттарымен біраз үйлесімді.

*Ханибұш* атауы (ағылшынша: *honey* - бал, *bush* - *бұта*) шешектері бал тәрізді хош иісті болғаннан туған.

Табиғатта шамамен 23 түрі табылады, бірақ шаруашылықта негізінде 4 түрі пайдаланылады. Бұнда *Cyclopia intermedia* (африкаансша: *berg tee* - тау шайы), *C. subternata* (африкаансша: *vlei tee* - шалшық шайы), *C. genistoides* (африкаансша: *kus tee* - жағалық шай) және *C. sessiliflora* (африкаансша: *Heidelberg tee* - Һайделберг шайы, Оңтүстік Африкадағы таулы жердегі бір қаланың атындағы) деген түрлері бар.

Ханибұшты шайға пысықтаудын екі әдісі бар:
* Дәстүрлі әдісте, бұта жапырақтары жиыналады, кесіледі және жаншылады (ылғи шүбіршектермен), сосың күнге сүрленуге қалдырылады.
* Заманауи, өнеркәсіп әдісте, жапырақтар айналып және 70-80 градуске дейін қыздырлып тұрған күбішелерде 2-3 күні бойы сүрленеді. Үдеріс аяғында ауамен салқындатылады.

Біткеннен соң, жапырақтар електен өтізіледі де қолданба бойынша сұрыпталынады:
* Жоғары сапалы (көбінесе жібі мен құлағы бар шай қалташаларында қолданылады)
* Орта сапалы (көбінесе қалқымалы шай қалташаларында не қарапайым шай қайнатымында қолданылады)
* Қатқылды (көбінесе қарапайым шай қайнатымында қолданылады)

Ханибұш жапырақтарында кофеин  (< 0.01 %) жоқ деп ауани есептеледі және де таннин (0.45%) де аз болады. Ханибұш құрамындағы бар кейбір биологиялық белсенді заттар төменде тізімделінеді:
* Изофлавондар
* Флавондар
* Даршин қышқылдары
* Коуместандар 
* Ксантондар

## Тағы қараңыз
* Ройбұш

## Сыртқы сілтемелер
* Honeybush by Subhuti Dharmananda, Ph.D., Director, Institute for Traditional Medicine, Portland, Oregon
* Honeybush by Liesl van der Walt, South African National Biodiversity Institute

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Шай
Мате

**Мате** ( - ; *Ilex paraguariensis*) - Оңтүстік Америкада өсетін (Аргентина, шығыс Парагуай, батыс Уругуай және оңтүстік Бразел) өсімдік. *Mate* сөзі кечуа тілндегі *mati* - асқабақтан жасалған ыдыс не ыдыс жасайтын асқабақ түрі.

Матеден шай сияқты тұңдырып ішімдік жасайды.

Санат:Өсімдіктер
Санат:Шөп шайлары
Тышқан жылы

150px|right
**Тышқан жылы** – мүшелдің бірінші жылы. Кейбір елдерде *[[атжалман]] жылы* дейді.  

Санат:Мүшел жылдар
Санат:Күнтізбе
Үштік кезең

**Үштік кезең** — бұдан шамамен 65 миллион жыл бұрын басталып, шамамен 1,8 миллион жыл бұрын аяқталған, яғни динозаврлардың жаппай қырылу оқиғасынан басталып, ең соңғы мұз дәуірінің басында аяқталған геологиялық кезең.

Осы кезеңнің басында жер бетін билеуші омыртқалылар ретінде сүт қоректілер  бауырымен жорғалаушылардың орнын басты. Бұл кезеңде сүт қоректілердің дамуында аса ірі өзгерістер орын алды. Адамдардың ең алғашқы гоминид туыстары *[[Proconsul (түр)|Proconsul]]* және *[[австралопитек]]* осы кезеңде пайда болды. Құстардың, бауырымен жорғалаушылардың, қосмекенділердің, балықтардың және омыртқасыздардың қазіргі түрлері осы кезеңнің басында бар болатын немесе оның бас кезінде пайда болды. Жабық тұқымды (гүлді) өсімдіктердің қазіргі заманғы тұқымдастықтары өрбіді. Теңіз омыртқасыздарының және сүт қоректілерге жатпайтын теңіз омыртқалыларының эволюциялық өзгерістері онша көп болмады.

Тектоникалық үрдістер жалғаса беріп, Гондвана түбегейлі екіге бөлініп, Үндістан Еуразия плитасымен соқтығысты. Үштік кезеңнің соңына қарай Оңтүстік Америка Солтүстік Америкамен түйісті. Бұрынырақ бөлініп кеткен Антарктида өзінің оңтүстік полюстағы қазіргі орнына келді. Вулкандардың белсенділігі жоғары деңгейде болды. Үштік кезеңнің барысында ауа райы біртіндеп суып отырды. Палеоценнің басында дүниежүзілік ауа райы тропикалық-қоңыржай болып келсе, кезеңнің соңында ауқымды мұз басу басталды.

### Палеоген

### Неоген

## Ұғымның пайда болу тарихы
Үштік («Tertiary») деген ұғымды алғаш рет 1759 жылы Джованни Ардуино қолданған. Ол солтүстік Италияда жасаған бақылауларына негізделіп геологиялық кезеңдерді: бастапқы (бірінші), екінші және үшінші деп үш кезеңге бөлген. Кейінірек төртінші кезең, төрттік кезең қосылды. 1828 жылы Чарлз Лайель үштік кезеңді өзінің әлдеқайда егжей-тегжейлі таптастыру жүйесіне кіріктірді. Ол үштік кезеңді шөгінді қабаттарда кездесетін, қазіргі түрлерге ұқсас қазба моллюскілердің процентіне қарай төрт дәуірге бөлді. Сол төрт дәуірді ол грекше эоцен, миоцен, алдыңғы плиоцен және кейінгі плиоцен деп атады. Бірақ бұл жүйе бақылаулар алғаш рет жүргізілген Альпы таулары мен Италия жазықтықтарына сай келсе де, оны басқа жерлерге қатысты қолданудың мүмкін еместігі анықталды. Сол себепті моллюскілерді қолдану тоқтатылып, дәуірлердің аттары өзгертіліп, басқаша уақытқа жатқызыла бастады. Қазіргі ұғым бойынша үштік кезең деп палеоценнің басында басталып, плиоценнің соңында аяқталған кезеңді айтады. 

## Ауа райы
Қараңыз: Zachos 2001

## Сілтемелер

Санат:Кайнозой
Санат:Геология
Пінин

**Пінин** (**Pinyin**, **Hanyu Pinyin**) — қытай тілінде пайдаланылатын латындандырылған дыбыстаңба жүйесі.

## Тарихы

## Пінин кестесі
Тік жақшаларда пінин қазақ жазуымен бейнеленеді.

::**Түстердің шартты белгілері:**
::

## Қолдануы

### Бастауыштар

### Аяқтауыштар

### Емлесі

## Сыртқы сілтемелер
* Little Pinyin App 1.0 online 
* New Edition Hanyu Pinyin Syllable Table 

Санат:Қытай тілін романизациялау
Мезопротерозой

**Мезопротерозой заманы** - 1600-1000 миллион жыл бұрын арасында болған геологиялық заман.

Бұл заманның басты оқиғалары: Родиния астам құрлығының қалыптасуы, Колумбия астам құрлығының ыдырауы және жынысты өрбу эволюциясының дамуы.

## Сыртқы сілтемелер

*GeoWhen Database
* http://www.scielo.cl/scielo.php?pid=S0716-02082003000200007&script=sci_arttext Spanish article

Санат:Геология
Санат:Палеонтология
Санат:Геологиялық дәуірлер
Палеопротерозой

**Палеопротерозой заманы** - Протерозой эоны 3 бөлігінің (заманының)  2500-1600 миллион жыл бұрын болған алғашқысы. Бұл кезде құрлықтар тұнғыш рет орнықты болған. 

## Сыртқы сіллтемелер

*GeoWhen Database

Санат:Геология
Санат:Палеонтология
Санат:Геологиялық дәуірлер
Неопротерозой

**Неопротерозой заманы** — 1000—542 ± 0,3 мллион жыл бұрын болған геолгиялық сатының бірлігі. Бұл заман 3 кезеңге бөлінеді: Тоний, Криоген және Эдиакарий. Ең елеулі мұздану Криогенде болған, сол кезде мұздықтар экваторға дейін жеткен де жорамалды Жентекқарды Жер қалыптасқан. Эдиакарийде көпжасушалы тірліктің (соның ішінде алғашқы хайуанаттар да) ең ерте қазбалы қалдықтары табылған.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Геология
Санат:Палеонтология
Санат:Геологиялық дәуірлер
Абсолютті және салыстырмалы ақиқат

**Абсолютті және салыстырмалы ақиқат** — танымның даму процесін бейнелейтін категория. 

Ол бұған дейін танылған және алда танылатын нәрселердің, сондай-ақ келешекте бізді таным-түсінігімізде өзгеріске ұшырауы мүмкін және ешбір өзгеріссіз қалатын ақиқаттардың ара-қатынасын айқындайды. Болмыс пен ойлау заңдылықтарының өзара сәйкестілігін көрсетеді. Абсолютті және салыстырмалы ақиқат объективті шындықты адам танымы біртұтас қалпында айқын аңғарта ала ма, әлде тек шамамен, салыстырмалы түрде ғана білдіре ме деген сұраққа жауап береді. Біздің таным-түсініктеріміз адамзат ойының (философияның, ғылымның, техниканың, өндірістің) қол жеткізген деңгейлерімен тікелей сабақтас. Соған қарай адамның тіршілік, болмыс туралы ұғымдары да тереңдеп, нақтыланып, жетіле түседі. Демек, аиқаттың өзі де дамуға байланысты өзгеріп, түрленетін салыстырмалы категория болып табылады. Сонымен қатар салыстырмалы ақиқат абсолютті  ақиқатты танудың құрамдас бөлігі де. Егер салыстырмалы ақиқат ғылыми сипатта болса, оның құрамында ақиқаттың белгілері де болмақ. Яғни, абсолют ақиқат салыстырмалы ақиқаттың жиынтық көрінісі де. Салыстырмалы ақиқат болмыстың шартты, өзгермелі, уақытша, қайсыбір жағдайда тәуелді кезеңдік қырларын бейнелейтін болса да, ол әрбір құбылыстың мазмұн-мағынасын, құндылық қасиетін, сипаты мен қолданылу аясын ой елегінен өткізу, зерделеу, саралау барысында қалыптасып, қабылданады. Салыстырмалы ақиқат таным-білімді болмыс шындығына жақындатып, тарихи жағдайларға үйлесімділікті арттырады, жалпыға ортақ идеяларды, абсолют мұраларды іздестіруге ұмтылдырады. Салыстырмалы ақиқаттың мағынасы шектеулі болғанмен оның даму мүмкіндігінде шек жоқ. Ол өзгермелі дүниенің егжей-тегжейін саралай, іріктей, өмірге бейімдей отырып, абсолют мәннің құрамдас бөліктерін жасақтайды. Тіршілік құбылыстарының сәйкестігі де, қарама-қайшылығы да Абсолютті және салыстырмалы ақиқат арқылы түсіндіріледі. Ертедегі грек философиясы абсолют ақиқатты “табиғи”, “таза күйінде”, “өздігінен” қалыптасқан ұғымдарға балап, оны мүлтіксіз нәрсе ретінде түсіндірді. Ал ғұлама діндарлар пікірі бойынша абсолют ақиқат табиғаттан тыс абсолют күш, абсолют рух. Жаңа дәуір философиясы абсолюттілік пен салыстырмалылықты бір-біріне қарсы қоймай, бір-бірінен бөле-жара қарамай, олардың ара-қатынасын ғылыми ұғымдармен айқындады: Абсолютті және салыстырмалы ақиқат тіршілік көріністерінің қарама-қарсы жақтарымен қатар, олардың сәйкесті бірлігін де қамтиды. Екеуі де объективті мазмұнды бейнелейді, нақты білімді толықтырады. Салыстырмалы ақиқат объектіні біртұтас толық күйінде емес, белгілі бір жағдай, қатынас шеңберінде бейнелейді де, осы салыстырмалы кезеңдерден абсолют ақиқат құралады және көрініс табады. Абсолют ақиқат ойды тұтас, шындыққа неғұрлым жақын сипаттайды. Абсолютті және салыстырмалы ақиқат ғылыми таным-түсініктерді бұлжымайтын қағидаға айналдырудан сақтандырады, білімнің даму сабақтастығына жол ашады, зерде-зейінді әлемдік өзара байланыстарды тануға шоғырландырады.

## Дереккөздер


Санат:Философиялық терминдер
Микропроцессор

**Микропроцессор** — жүйелік тақтаның (аналық тақшаның) ең маңызды құрылғысы, ол деректерді тікелей өңдейді, атап айтқанда, бөлектелген деректермен арифметикалық және логикалық амалдарды орындайды. Микропроцессор - бір немесе бірнеше үлкен интегралды кестеде орындалған, берілісті өңдейтін бағдарламалық құрылғы; көліктердің автоматты басқару агрегатында қолданылады.

Бірінші бір кристалды микропроцессор 1971 жылы Intel корпорациясында жасалған Intel 4004 болып табылады. Intel-дің үш инженері: Тэд Хофф, Федерико Фаджин және Стэн Мэйзор компьютердің барлық құрушыларын, орталық процессор, сақтау, енгізу-шығару құрылғыларын қоса есептегенде бір кішкентай чипке орналастырды. Оның ені - 3 милиметр, ал ұзындығы - 4 милиметр, ол 2 300 МОЖ (металл-оксид-жартылай өткізгіштер) транзисторлардан тұрады. Intel 4004 есептеу қуаттылығы 1946 жылы бір бөлмені алатындай көлемде жасалған бірінші электрондық компьютер ENIAC-тың қуатындай болды. Микропроцессорлар микрокомпьютерлерде, қаруларда, тұрмыстық құралдарда қолданылады.

Микропроцессор бір мезгілде қатарынан 8, 16 немесе 32 биттік деректерді өңдей алады. 8 биттік процессор бір мезгілде небары бір бит дерекпен ғана жұмыс істей алады. 16 биттік процессор бір мезгілде 2 байт, ал 32 биттік процессор — 4 байт өңдейді.

Жалпы алғанда 16 биттік компьютер 8 биттік жүйеден жылдамдырақ жұмыс істейді, ал 32 биттік компьютер 8 және 16 биттік үлгілерден жылдамырақ. Микропроцессор, жады және периферия құрылғылардың арасында дерек беру үрдісі шина арқылы жүзеге асырылады. Қазіргі заманғы процессорлардың көпшілігінде 32 биттік шина қолданылады, яғни бір мезетте 32 биттік дерек беруге болады. 64 биттік шиналы компьютер де болады, бірақ олар әлі кең тарай қойған жоқ.

## Қолдануы
* Алғашқы микропроцессорлар электрондық калькуляторларда қолданылды. Олар ондық арифметикаларды орындау үшін төрт биттік сөздерден тұратын екілік-кодтауды пайдаланды.
* Төрт және сегіз битті микропроцессорлар әр түрлі аппараттарда қолданылады: терминал, принтерлер және т.б.
* Он екі битті микропроцессорлар әскери құрал-жабдықтарда қолданылады.
* Он алты, отыз және алпыс төрт битті микропроцессорлар енді кең қолданыла бастады, олар микрокомпьютерлердің және дербес компьютерлердің бір бөлігі болып табылады.
* Бүгінгі таңда микропроцессор қарулар, автокөліктер, видеомагнитофондар, ұялы телефондар, сандық камералар, қалта компьютерлерін және әр түрлі тұрмыстық құралдар жасау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Сандық электроника
Санат:Микропроцессорлар
Құрсым

[right|250px|thumb|PCI Express bus card slots (from top to bottom: x4, x16, x1 and x16), compared to a traditional 32-bit PCI bus card slot (bottom). Their resemblance to [school buses is merely a coincidence.]]
**Құрсым** — жабдықтың микропроцессор, ЖЖҚ және перифериялық құрылғылардың арасында дерек беруді жүзеге асыратын құраласы.

## Дереккөздер

Санат:Жүйелік тақта
Санат:Компьютер шиналары
Дыбыстауыш тақта

**Дыбыстауыш тақта** – бұл жүйелік блоктағы құрылғы, оның көмегімен компьютер дыбысты қабылдайды, өңдейді және жаңғыртады.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Дыбыстауыш тақталар
Санат:Компьютер құрылғылары