open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карев үйі

**Карев үйі** - 1901 жылы көпес Каревтің Орал қаласында салдырған үйі.
## Карев үйінің салынуы мен тарихы
Ол үш қабатты, кірпіштен қаланған еңсемелі ғимарат. 1917 жылға дейін үйдің бірінші қабатына офицерлер жиналысының клубы, үшінші қабатына мейманхана орналасты. 1917 жылдан үй «Еңбек сарайы» деп аталды. Ұлы Отан соғысы кезінде оған госпиталь орналасты. Қазір үй «Карев үйі» деп аталады. Мұнда Жұбан Молдағалиев атындағы кітапхана мен облыстық филармония жайғасқан.

## Дереккөздер

Санат:Орал
Санат:Ғимараттар мен құрылыстар
Егише Агбарович Чаренц

**Еғише Агбарович Чаренц** (1897 жыл 28 қыркүйек, Карс - 1937 жыл 29 қараша, Ереван) – армян кеңес ақыны, прозашы. Ол 1918 жылдан Коммунистік партия мүшесі.

## Өмірбаяны
Карс реалдық училищесінде оқыды. 1915 жылы өз қалауымен майданға барды. 1918 – 19 жылы Қызыл Армия қатарында болды. 

1914 жылы Карс қаласында Чаренцтың «Қайғылы қыздың үш әні» атты тұңғыш[өлеңдер жинағы жарыққа шықты. Бұдан кейін «Жарқын жанарлы Отан» (1915), «Данте аңызы» (1916) поэмаларын, «Шұғыла» атты лирикалық өлеңдер циклін жариялады. Чаренц шығармашылығының өршіл бағытта қалыптасуына А. Блок, В. Терьян шығармалары ықпал етті. Революция жылдары және Азамат соғысы кезеңдері Чаренц шығармашылығында үлкен өндіріс тудырды. Ол армян әдебиетінде алған Қазан революциясының шапағатты әсерін бейнелеген «Жайындар» (1918), «Ызалы тобыр» (1919), «Құрбандық» (1918 – 20) атты  поэмаларын жазды.    

Чаренц шығармашылығы Арменияда Кеңес өкіметі орнаған жылдары мейлінше кемелдене түсті. «Бәріңе, бәріңе, бәріңе!» (1921), «Чаренцнама» (1922) тағы басқа поэмаларында Армения тағдыры мен революция жеңілісі ұштастырыла суреттелді. 
## Шығармалары
Избранное, М., 1967.

## Дереккөздер

Санат:Ақындар
Санат:Жазушылар
Санат:1897 жылы туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Теңіз (айрық)

**Негізгі мағынасы:**
***[[Теңіз]]** – табиғи су қоймасы.

**Елді мекендер:**

* Теңіз – Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл. 
* Теңіз – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы ауыл. 
* ''Теңіз'' – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы таратылған ауыл.

**Көлдер:**

* Теңіз – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы көл.
* Теңіз – Обаған өзені алабында жатқан көл.
* Теңіз – Теңіз-Қорғалжын алабындағы көл.

**Басқа мағыналар:**
* Теңіз – Атырау облысындағы мұнай кен орны.
* Теңіз ауданы – Қарағанды облысының құрамында болған аудан.
* *Теңіз ауданы* – Құрманғазы ауданының бұрынғы атауы.
Қараоба қорымы

**Қараоба қорымы** – көне қорым, Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жаңақала ауланы, Жаңақазан ауылынан 6 км жерде Сарыөзен өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Сипаты
Қараоба қорымы 30 обадан тұрады, олардың сыртқы пішіні жарты шар тәрізді, диаметрлері 10-30 м, биіктігі 50 см-ден 2 м-ге дейін. Олардың 17-сі скиф-сармат мәдениетіне жатады. Ал, екінші топқа, Алтын Орда кезеңіне жататын обалардың диаметрі 6-10 м, биіктігі 50 см-ден 1 м-ге дейін. Археологиялық зерттеу барысында Қараоба молаларынан бастарын солтүстік-батысқа және батысқа қарата жерленген адам мүрделері, қола айна мен сырға, сүйек ұршық, шыны моншақ, қыш құмыралар, жебе салынған қорамсақ, қой мен жылқы сүйектері табылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Павел Васильевич Ковель

**Павел Васильевич Ковель** (1937 жыл, Белорусь, Витебск облысы, Докщиц ауданы) - ғалым, экономика ғылымдарының докторы, профессор.

## Еңбек жолы
1959 жылы Белорусь ауыл шаруашылығы академиясын бітірген. Бірнеше жыл Семей жер құрылысы экспедициясы құрамында болған. 1972 жылдан бұрынғы Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтында кафедра меңгерушісі, декан, проректор. Негізгі ғылыми жұмыстары ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының өндірісін ұйымдастыру мәселелерін зерттеуге арналған. 80-ге жуық ғылыми және ғылыми-әдістемелік жұмыстың авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Шайхы Нәуұлы Қаратаев

**Шайхы Нәуұлы Қаратаев** (1890 жыл - 1922 жыл, Жымпиты) - әнші, Мұхит Мералыұлының немересі, атасының орындаушылық дәстүрін бойына дарытып, кейінгі шәкірттеріне үйретуші. 

## Әншілік өнері
Жастайынана өнерге бейіс болып, әншілік пен күйшілік өнерді қатар меңгерді. «Абыл», «Боғда», «Таз бала», т.б. күйлерін шебер орындаған. Ғарифолла Құрманғалиев кезінде Мұхит әндерін Шайхы Қаратаевтан үйренді. Аталас аға - інілері Шынтас бен Қамбар (Медетов) Қаратаевтармен бірге Орал, Ақтөбе өңіріне атағы жайылған өнерпаздар болды. Орынборда тұратын оралдықтар А.Затаевичті Шайхы Қаратаевпен кездестіру үшін Жымпитыға жеделхат жолдап шақыртады. Бірақ, әншінің жақында ғана қайтыс болғаны туралы хабар келеді. Затаевич Қаратаев тартқан күйлерді Қ.Медетовтен, «Мұхамедия», «Қоңыр ән», «Арман» әндерін шәкірті Б.Жұмағұловтан жазып алған. Шайхы ақырғы демі үзілер алдында өзінің сүйекті әні «Арманын» орындаған көрінеді. Бар жоғы отыз жыл өмір сүрген екен.

## Сыртқы сілтемелер
* Қаратөбе ауданы әкімдігінің ресми Web-сайты 

## Дереккөздер

Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан әншілері
Калян мұнарасы

thumbnail|Калян мұнарасы
**Калян мұнарасы** – Орта Азия архитектурасының тамаша ескерткіштерінің бірі, Бұхарадағы мұнара мен мешіттің атауы. Калян мұнарасы (1127) алғаш Қарахан әулетінен шыққан Арслан ханның әмірімен XII ғасырда тұрғызылған. Бұл көркемдігі жағынан өте сұлу жасалған мұнара – ағаштан салынған (қасында үлкен мешіті бар, XII ғасыр) алып комплекстің бір бөлігі. Кейін ағаш мұнара құлап, жанындағы мешітті басып қалған. Оның орынан шақпақ кірпіштен, ғаныш лаймен ұстастырып қалаған қазіргі мұнараның өте берік болу жағы қарастырылған. Биіктігі 60 метр мұнараның 10 метрдейі жер астына жіберліген. Мұнараның сырты айналдыра типылданған қалақ кірпіштермен көмкеріліп, нақышты жазуы бар түрлі – түсті плиткалармен өрнекті белдеу жүргізілді. Мұнара жанында Калян мешіті (XV – XVI ғасырда бұрынғы ағаш мешіттің орнына салынған) аумақтылығымен (130х80 метр), ауласындағы күмбездер галереясының нақыштылығымен көз тартады. Калян мұнарасы мен мешіті Мір Араб медресесімен (1536 жылы) қосылып, қаланың орталық ансамблі – Пои – Калянды құрайды.

## Тарихы
Калян мұнарасы Қараханид Арслан хан кезінде собор мешітінің жанынан тұрғызылды. Бастапқыда оның ағаш тәжі шамы болған. Құрылыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай мұнара белгісіз себептермен құлады. Ол 1127 жылы қайта салынды, бұл жолы толығымен күйдірілген кірпіштен жасалған. Мұнара өзгеріссіз қалды.

Бір кездері мұнара бірнеше функцияларды атқарды: азан (мұсылмандардың намазға шақыруы) шырқалған мешіттегі мұнаралар; күзет мұнарасы; қаладан тыс жерде көрінетін Маяк.

1920 жылы Қызыл Армия Бұхараға шабуыл жасаған кезде мұнара артиллерияның нысаналы атысынан зардап шекті-снаряд шамның жартысына жуығын қиратты, ол көп ұзамай тәжді қалыптаудың жоғарғы екі деңгейінен басқа қалпына келтірілді. Содан бері карниз сталактиттердің үш қабатынан тұрады және оның биіктігі сәйкесінше өзгерді, бұл мұнараның жалпы көрінісінде болды.

1924 жылы мұнараның қабырғасы мен мукарнасының кішкене бөлігі қалпына келтірілді. 1960 жылы уста Очил Бобомуродов мұнараның жер асты бөлігін (іргетасы мен негізін) жөндеп, нығайтты. 1997 жылы Бұхараның 2500 жылдығына орай мұнара күрделі жөндеуден өтті және оны ең жақсы қолөнершілер қалпына келтірді. Кейінгі жылдары мұнарада кішігірім қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан сәулеті
Санат:Өзбекстандағы әлемдік мұра
Санат:Өзбекстан мешіттері
Камералы пеш

**Камералы пеш** () – металлургиялық өндірістік пештерінің бір тобының жалпылама аты. Бұл пештердің ерекшілігі - қыздыру кезеңінде ішіне салынған бұйымдар пешке қатысты қозғалмай бүкіл қыздыру кезеңінде бірыңғай температуралық режимінде (камера қалпында) жылжымай қыздырылады.

Камералы пеш металл дайындамаларды прокаттау және шыңдау алдында қыздыру, металл бұйымдарды термиялық өңдеу, керамикалық және боялған бұйымдарды күйдіру т.б. мақсаттарда пайдаланады. 

Қыздыру әдісіне сәйкес Камералы пештің температурасын бір қалыпты ұстауға немесе өзгертіп отыруға да болады. 

Камералы пешке қатты (бу өндіргіштігі 50 – 2500 т/сағ), тозаңданған, газ тәрізді және сұйық отындар жағылады. Оны электр тоғымен қыздыруға да болады.

## Түрлері
Камералы пеш құрылыс ерекшеліктеріне байланысты 
* тік
* қалпақты
* құдықты т.б. болып бөлінеді. 

## Пештің құрылысы
Камералы пештерде:
* су қыздыратын құбырлар, 
* ақ бу қыздырғыштар 
* жану және суыну камералары болады. 

Жанатын отын пеш құрылғы арқылы араластырылады. Жанудан бөлінген күлдің біраз бөлігі түтінмен бірге шығып кетеді де, қалғаны шлак түрінде күл жинағышқа түседі. Тозаңданған отын жағатын ірі қазан агрегаттарының оттғы жартылай ашық түрде жасалады. Камералық оттықтардың оттықтары жану және суыну камераларына бөлінеді. 

Сәуле шашыратуы мен газ ағысының қозғалыс ерекшелігі Камералы пештің қабырғаларының орналасу пішініне тәуелді. Ұсталық цехтарда пайдаланатын Камералы пештің жұмыстық бөлігінің ұзындығы 0,6 - 2 м, ені 0,6 - 1,5 м және биіктігі 1 м шамалас параллелепипед пішінді болып жасалады. 

Камералы пештердің өнімділігі 70-600 кг/сағ, жылу шығыны 5000-7000кДж/кг.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Камералық оттық. Кирилл мен Мефодийдің энциклопедиясы
* Камералы пеш

Санат:Металлургиялық пештер
Иван Алексеевич Акулов

**Иван Алексеевич Акулов** (1888 жыл 12 сәуір, Санкт-Петербург – 1937 жыл 30 қазан) – кеңес партиялық және мемлекет қайраткері, КСРО-дағы бірінші прокурор, Қырғыз(Қазақ) жерін басқаратын Революциялық комитеттің II төрағасы. Қуғынға ұшыраған, қайтыс болғаннан кейін ғана жазасы аяқталған.

## Еңбек жолы
* 1905 жылы Санкт-Петербург сауда-өнеркәсіп мектебін бітірген. “Сауда-өнеркәсіп газеті” редакциясында кеңсе қызметкері, кәсіподақ комитетінде жұмыс істеген. 
* 1917 – 1918 жылдары Екатеринбург комитетінің хатшысы. 1918 жылы РК(б)П Оралоблыстық комитетінің хатшысы. 
* 1918 – 1919 жылдары Орынбор, Вятск губерния комитетінің және Вятск губерния атқару комитетінің төрағасы. 
* 1920 жылдың қыркүйек - 1921 жылдың қазан аралығында РК(б)П Қырғыз (Қазақ) облыстық бюросының жауапты хатшысы қызметін атқарды. 
* 1921 – 1922 жылдары РК(б)П Қырым революциялық комитеті және облыс комитетінің хатшысы.
* 1927 – 1929 жылдары Бүкілукраиндық кәсіподақтар кеңесінің төрағасы болды. 
* 1930 – 1931 жылдары КСРО халық комиссарының орынбасары. 
* 1931 – 1932 жылдары КСРО Біріккен мемлекеттік саяси басқарма (ОГПУ) төрағасының бірінші орынасары қызметін атқарды.
* 1932 – 1933 жылдары Украина КП ОК-нің Донбас бойынша хатшысы қызметін атқарған.
* 1933 – 1935 жылдары КСРО прокуроры болып жұмыс істеген.
* 1935 – 1937 жылдары КСРО ОАК хатшысы қызметтерін атқарған. 
## Репрессия құрбаны болуы
1937 жылы 23 шілдеде тұтқынға алынып, 1937 жылы 30 қазанда контрреволюциялық әскери қастаңдық ұйымдастырды деген айыппен өлім жазасына кесілді. 1954 жылы ақталды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:1888 жылы туғандар   
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Сәния Махамбетова

**Сәния Махамбетова** (1969 ж. т.) Атырауқаласынан. «Самбо» және «Дзюдо» күресінен Халықаралық дәрежедегі спорт шебері  (1993). 1992 ж. дүниежүзілік (клубаралық) жарыстың күміс жүлдегері, Азия чемпионатының күміс жүлдегері, халықаралық Харлампиев  турнирінің (1992-93) чемпионы. Еліміздін ұлттық құрама командасының құрамында Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы болды. 1994 жылдан жаттықтырушы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Атырау бапкерлерінен айрылып қалды
* КҮШ АТАСЫН ТАНЫМАС 
* http://azh.kz/ru/news/view/6347
Санат:1969 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан самбошылары
Санат:Қазақстан дзюдошылары
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Азия біріншілігінің күміс жүлдегерлері
Санат:Қазақстан чемпиондары
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Аламан Алжанұлы

**Аламан Алжанұлы** – қазақ биі.

Аламан билік ететін Сырымбет, Қиғылақ, Шарғын ауылдары 1780 – 1790 жылдары Лепсі, Сарқан, Басқан өзендері аралығында көшіп – қонып жүргені капитан И.Г.Андреевпен этнограф Н.А.Аристовтың еңбектерінде жазылған. Сол кезде Аламанның ауылында 450 түтін болған. Ұрпақтары Ақбас, Бекбас, Шыңбас батырлар Райымбектің жасағына қосылып, ел қорғаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Аргиппейлер

**Аргиппей** – ежелгі тайпа.

## Атаудың тарихта кездесуі
В.В.Бартольдтің жазбасында Аргимпей түрінде кездеседі. Геродот шығармаларында Каспий теңізінің солтүстігін мекендейтін көшпелі тайпаның ежелгі аты. Геродоттың IV кітабының “Мельпомена” деп аталатын бөлімінде: “ағаштан істелген үйлері бар, қыста оны ақ киізбен жабады, ал жазда төбесі ашық. Төңіректегі жұрт оларды киелі санайды, сол себепті оларға ешкім тиіспейді. Сондықтан да олардың қару–жарақтары болмайды. Көрші елдердің дау – шараларына төрелік айтады, біреу – міреу қашып келіп жансауға сұраса ұстап бермейді. Бұл халықтың аты – “аргиппей” (аргимипей)” деп жазды. Геродоттың айтуынша, олардың құдайы Аргимпаса немесе Арғұн-апа әйел тәңірі болған.

## Дереккөздер

Санат:Жойылып кеткен халықтар
Санат:Иран этникалық топтары
Санат:Ресейдің ежелгі халықтары
Санат:Башқұртстан тарихы
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Орал тарихы
Әтембек Қоңыров

**Әтембек Қоңыров** (1914 жыл, Казталов ауданы, Көктерек ауылы - 1968 жыл) - айтыс ақыны. 

## Еңбек жолы
1929 жылы Көктерек орта мектебін бітірген соң, Чапаев атындағы ұжымшарда еңбек жолын бастаған. 1941 жылы Ұлы Отан соғысына қатысқан. Орал педагогикалық институтында оқып, Чапаев бастауыш, Көктерек 7 жылдық мектептерінде мұғалім, директор, Қарасу орта мектебінде мұғалім болған. Әтембек Қоңыров 1946 жылдан бастап айтысқа түсті. 1958 жылы 1-облыстық ақындар сайысында «Облыс ақыны» атанған. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Батыс Қазақстан облысы бойынша 2014 жылы аталып ӛтілетін және еске алынатын кҥндер тізбегі 

Санат:Айтыс ақындары
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Самат Мәдиев

**Самат Мәдиев** ( Атырау облысы, Исатай ауданы) — сазгер, күйші. 

Атырау музыка училищесін (1963), Атырау педагогикалық институтын (1969) бітірген. 

«Жарыс» атты күй шығарудан шығармашылық жолы басталды. «Туған жер», «Адам», «Ақ сәуле», «Аппағым», «Сен қайда болдың ақ арман», «Мұнайшылар әні», «Балықшы әні», «Бейбітшілік», «Қайран батыр бабалар» әндері мен «Туған жер — Нарыным», «Алматы», «Ана», «Бештау», «Арманда кеткен...», «Ұмытылмас жылдар», «Шашу» атты күйлердің авторы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Сазды сапар. Сазгер Самат Мәдиевтің өнері туралы үзік сыр

Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Күйшілер
Айжарқын Қанайұлы

**Айжарқын Қанайұлы** (1855 жыл, Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы – 1930 жыл 8 наурыз) — хан, 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысушы, Ырғыз көтерілісі (1930 жыл) басшыларының бірі. Алшын руының Шөмекей тайпасынан шыққан.

## 1916 жылғы көтеріліске қатысуы
Николай II-нің маусым жарлығына (1916 жыл) мойынсұнбаған Айжарқын Қанайұлы Кенжеғара болысында көтеріліс ұйымдастырады. 1916 жылы қыркүйекте көтерілісшілер оны хан сайлады. Айжарқын сарбаздары Ырғыз бен Торғай арасында батыл соғыс қимылдарын жүргізді. Көтеріліс басып-жаншылған соң, түрмеге қамалған Айжарқынды ату жазасынан Ақпан революциясы құтқарды. 

## Ұжымдастыруға қарсы қарулы бас көтеруі
1930 жылдың ақпан-наурыз айларында туған жері – қазіргі Қостанай облысы Жетіқара ауылымен іргелес ауылдар шаруаларының Кеңес үкіметінің күштеп ұжымдастыру саясатына қарсы қарулы көтерілісін бастады. Көтерілісшілерге көрші аймақтың қазақтары қосылды. Хазірет Мұқантай Сәметовпен бірге Айжарқын Қанайұлы ақсақал бастаған халық жасағы Ырғызға шабуыл жасады. Айжарқын Қанайұлы Ырғыз маңындағы Көлқамыс деген жерде ОГПУ әскерімен шайқаста қаза тапты.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Торғай көтерілісі
* Әбдiғапар ханды атқызған Әлiби Жангелдин едi 
* http://magistr.kz/referat/show/1685/45/4 

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Ысқақ Дүйсенбаев

**Ысқақ Дүйсенбаев** (1887 жыл, Верный – 1912 жыл) – Ресей империясындағы монархиялық билікке қарсы күрескен қазақ жастарының алғашқы өкілдерінің бірі.

## Өмірбаяны
1907 жылы Верный ерлер гимназиясын күміс медальмен бітірген. Дүйсенбаев гимназияда оқып жүріп, “Верный оқушы жастар тобы” ұйымына қосылады. Астыртын қолжазба журнал шығаруға, оны тарату ісіне ат салысқан.1907 – 1911 жылдары Санкт-Петербург университетінің физика-математика факультетінде оқыды (ауыр науқасына байланысты бітіре алмаған). Дүйсенбаев Санкт-Петербургте жүріп Верный социал-демократтарымен арадағы байланысын үзбеді. Ысқақ Дүйсенбаев өкпе туберкулезінен қайтыс болған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Аргулар

**Аргу тайпасы** – арғұ – ғұндар құрамында болған ежелгі тайпа. 

## Аргулардың тарихта кездесуі
М. Қашқари, т.б. еңбектерінде, ежелгі сына жазуында, ескі эллин, парсы, Византия жазбаларында Аргу тайпасы Аргон, Ориген түрінде кездеседі. Аргулар М. Қашқари және басқа тарихшылардың жазбаларында Талас өзенінің бойын, ежелгі Талас (Тараз), Сайрам қалаларының екі аралығын мекендейтін, түркі тілдес, саны көп ежелгі ел екендігі айтылған. Осы пікірді кейінірек *Бартольд* та қостайды. Қырғыз халқының Манас жырында Аргулардың Жетісу өңірін жайлағаны жөнінде мағлұмат берілген. Осы өңірден жүріп өткен Марко Поло мен Гильом де Рубриктің жазбаларында да Арғұн тайпасының географиялық орны көрсетілген. XIII ғасырдағы жазбаларда Аргудың орталығы Іле өзенінің аңғарындағы Алмалық болғаны айтылады. Әдебиетте Аргу тайпасы қазақ халқының құрамына енген Арғын тайпасының арғы тегі деген болжам бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Последние комментарии 
* ШЕЙБАНИ ХАН ӘСКЕРІНІҢ ҚҰРАМЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ 

Санат:Ғұндар
Санат:Еуразия көшпелі тайпалары
Мәннап Меңдіғалиев

**Мәннап Меңдіғалиев** (1941 жылы Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Қошалақ ауылы) — инженер-механик.

Қазақ химия-технология институтын (1967), Ленинград тоңазыту өнеркәсібі технологиясы институтын (1969) бітірген. 1969—74 ж. Гурьев ет комбинатында бас механик, бас инженер, директор, 1981—96 ж. Балықшы аудандық атқару комитетінің төрағасы, облыстық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, облыстық жергілікті өнеркәсіп басқармасының бас директоры, облыстық атқару комитетінің төрағасы, қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, облыстық экономика комитеті төрағасының орынбасары, «Крамдс—Атырау» корпорациясының вице-президенті, президенті, «Бәйтерек» АҚ-ның президенті, «Мұнай» АҚ-ның аға референті, 1997 жылы осында көлік-шаруашылык бақармасының бастығы.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан кәсіпкерлері
Санат:Атырау облысы тұлғалары
Қадыр Қуанышев

**Қадыр Қуанышев** (1906 жыл – 1938 жыл) – партия және қоғам қайраткері.

## Еңбек жолы
1932 жылдың шілдесінен – Қазақ АКСР Мемлекеттік Жоспарлау Комитеті энергетика секторының меңгерушісі. КСРО жазушылары одағы басқармасының жауапты хатшысы, кейін “Социалистік Қазақстан” газетінің редакциясында жұмыс істеді. 

## Қуғын – сүргінге ұшырауы
1937 жылы жалған айыпталып, қуғын–сүргінге ұшырады. Сотталып, 10 жылға бас бостандығынан айырылды. Шамамен, 1938 жылдың ақпан – наурыз айында Норильск лагерінде қаза тапты. 1959 жылы ақталды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Шәріпхан Қайсар. Қасірет күні неге ұрланды? 

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Мансұр Тиатұлы Ғатаулин

**Мансұр Тиатұлы Ғатаулин** (1903 жыл – 1937 жыл) – партия және қоғам қайраткері.

## Еңбек жолы
1932 жылдан Қазақ мемлекеттік баспасының меңгерушісі. 1936 – 1937 жылдары Ақмола аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы.

## Мансұр Ғатаулиннің наразылығы
Мансұр Ғатаулин Қазақ өлкелік комитетінің бірінші хатшысы Ф.И.Голощекиннің әрекетіне өз наразылығын ашық білдірді, ұжымдастыру жылдарындағы қазақ даласындағы жаппай ашаршылық жағдайлары жөнінде хабарлады, сол үшін қуғын-сүргінге ұшырады. 1930 жылдардағы Қазақстандағы апатты жағдай жөнінде айтылған Ғ.Мүсірепов, М.Дәулетқалиев, Қ.Қуанышев, Е.Алтынбековтермен бірге «Бесеудің хатына» қол қойды.

1937 жылы қараша айында Қарағанды қаласында Қарқаралы округінің арасында М.Ғатаулин де болған жетекші партия, кеңес қызметкерлерінің үстінен сот процесі өткізілді. Жалған айып тағылып, М. Ғатаулин 1937 жылдың қарашасында атылды. 1957 жылы ақталды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* «БЕСЕУДІҢ ХАТЫ» НЕМЕСЕ ЛЕКЕРОВ НЕДЕН ЖАЗЫҚТЫ БОЛДЫ? 
* Ол заман қайтып келмегей...

Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Құржаман өзені

**Құржаман** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағы жерімен ағады. Ұзындығы 25 км.

## Бастауы
Бастауын Мұзбел тауының шығысындағы Әйтен ауылы маңындағы сордан алып, Майсор көліне құяды. Су жиналатын алабы 280 км2, орташа тереңдігі 0,7 м.

## Гидрологиясы
Жағалау беткейінің басым бөлігі жарқабақты. Құржаман саласы - Кішкене. Суы кермек, хлоридті-натрийлі. Мал суаруға жарамайды.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Екібастұз қалалық әкімдігі өзендері
Құрғақты өзені

**Құрғақты**, *Қызылжар* – Ойыл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ойыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 58 км.

## Бастауы
Бастауын Қаратау төбесінің шығыс бөлігіндегі жарқабақты жырадағы бұлақтардан алып, Ащыойыл өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы бөлігінде арнасы сайлы-жыралы. Жыралардың биіктігі 10 м-ге дейін жетеді. Төменгі ағысы Барқын құмының етегімен өтеді. Жағалауында өзімен аттас қыстау бар. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Көктемде суы тасиды. Ағынды суы көктемдегі қар еру кезінде 10-15 күнге созылып, жазда қарасуларға бөлініп қалады.

## Дереккөздер

Санат:Ойыл су алабы
Санат:Ойыл ауданы өзендері
Құрлыжар өзені

**Құрлыжар** – Қаратал алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Көксу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 35 км, су жиналатын алабы 521 км2.

## Бастауы
Бастауын Көкшиелі тауының оңтүстігіндегі бұлақтардан алып, Быжы өзенінің сол жағалауына жетпей жерге сіңіп кетеді. Өзеннің Ұзынбұлақ және Еспе атты салалары бар.

## Гидрологиясы
Арнасының басым бөлігі жарқабақты келген. Быжы өзеніне жақын жерде 10 км-ге жуық жағалауы жартасты. Арнасында көктемгі қар суы және жауын-шашын кезінде ғана ағыны болады.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы өзендері
Санат:Қаратал су алабы
Құрөзек (өзен, Нұра алабы)

**Құрөзек**, *Құланембес* – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы өзен. Ұзындығы 60 км, су жиналатын алабы 726 км2.

## Бастауы
Бастауын Қарқаралы ауданы батысындағы ұсақ шоқылы таулардан алып, Нұра өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең, жағасы тік жарлы. Жер асты, жаңбыр, қар суларымен толығады. Көктемде 10-15 күндей ағыны болып, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Алабы - мал жайылымы, шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Қаракемер қалашығы

**Қаракемер қалашығы** – ортағасырлық қалашық, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жамбыл ауданы, Қаракемер ауылынан 2 км оңтүстік-батыс бағытта орналасқан. 

## Зерттелуі
Қалашықты 1938 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы ашты. 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы, 1989 жылы Шоқан Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтының ҚР Тарих және мәдени ескерткіштер жинағының археологиялық экспедициясы зерттеген.

## Сипаты
Қала орны төрт бұрышты, екі қабатты төбешік алаңнан тұрады. Үстіңгісінің биіктігі 7 м, аумағы оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 100х130 м. Оңтүстік жағында орталық қамал болған. Астыңғы төбешік - алаң биіктігі 3 м, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 60х160 м. Жобасы үшбұрыштылау келген екінші төбе де екі қабатты, трапеция пішінді. Үстіңгісінің өлшемдері: 120х30 м, биіктігі 6 м;  төменгісінікі 45х40 м, биіктігі 2 м. Осы төбелердің айналасында мөлшері 1 км қабырға қалдығы сақталған.
А.Н. Бернштамның пікірінше Қаракемер қалашығы VII-XXII ғасырлардағы Адахкес қаласы болуы мүмкін. Оның тұрғындары егін шаруашылығымеен шұғылданған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Жанжабіл (дәмдеуіш)

thumb|right|200px|
**Жанжабіл** — Аптекалық жанжабілдің тамыр сабағынан жасалған дәмдеуіштер. Аспаздықта және медицинада қолданылады.

## Түрлері
Дайындау тәсіліне байланысты Жанжабілдің 2 түрі айқындалады:
* ақ жанжабіл — сыртқы қалың қабатынан тазаланған тамыр сабақтары;
* қара жанжабіл — тазартып өнделмеген тамыр сабақтары.
Қара жанжабілдің иісі күштірек, дәмі ащылау болады.

## Химиялық құрамы
Құрғақ тамыр сабақтарында:
* Эфирлік майлары  1,5—3 %, 
* цингиберен терпені — 70 %-ға дейін, 
* камфен, цинеол, бисаболен, борнеол, цитраль, линалоол терпендер - аз мөлшерде
* аскорбин қышқылы, тиамин, рибофлавин дәрумендері
* аминоқышқылдар 

Дәмдеуіштің ащы дәмін *гингерол* терпені береді.

## Қолдануы
Аспаздықта дәмдеуіш ретінде көбіне жанжабілдің сұр-сары ұнтағын қолданады. Кондитерлік тағамдарға, ішімдіктерге, консервілегенде хош иістенгіш ретінде пайдаланады. Азия елдерінде суши және роллдардың қасына жеке түрінде беріледі, жанжабілдің бұл түрі гари деп аталады. 


Apfel-Chili-Chutney im Glas.jpg
ChewyGingerCookies.jpg
Ginger brulee tartlets.jpg
HK Food 薑蔥炒蟹 Fried Crabs with Ginger n Spring Onion.JPG
Korean ginger snack-Pyeongang-01-2.jpg
Tiramisú de Te Verde con Jengibre (2931311988).jpg


Медицинада жанжабіл тамыр сабағы () қабынуға қарсы дәрі ретінде ауыз қуысын, тамықты шаю үшін қолданады. Шикізаттан тұнбалар, тұндырмалар жасалады. 

## Дереккөздер

Санат:Аспаздық
Қастек (өзен)

**Қастек**, *Батыс Қастек* – Күрті алабындағы өзен.

## Географялық орны
Алматы облысы Жамбыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 47 км, су жиналатын алабы 250 км2.

## Бастауы
Бастауын Қастек жотасынан алып, Жиренайғыр өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы Қастек ауылына дейін тау шатқалымен ағады. Одан төменде жарқабақты, жонды-белесті, сайлы-жыралы өңірмен өтеді. Суы егістікке, мал суаруға және ауыз суға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері
Санат:Күрті су алабы
Қасым би сайы (өзен)

**Қасым би сайы**, Қайраңғылық – Обаған алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Меңдіқара ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 37 км, жалпы ұзындығы 14 км болатын 2 саласы бар.

## Бастауы
Бастауын Степановка және Михайловка елді мекендері аралығындағы шағын тұщы көлден алып, Алакөл көліне құяды.

## Гидрологиясы
Жаз айларында арнасындағы суы қарасуларға бөлініп қалады. Су негізінен гидрохлоридті кальцийлі, сәл кермек татиды. Жағалауы жарлауытты. Алабының басым бөлігі жыртылған және шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Меңдіқара ауданы өзендері
Санат:Обаған су алабы
Руд-бой

thumb|right|150px|Бастер Ханзада (Prince Buster) - рудбойдың атақты өкілі
**Руд-бой** () - 1960 жылдары Ямайкада жастар арасында қарқынды дамыған субмәдениет.

## Пайда болуы
Бұл ағымның пайда болуының басты факторы, сол кездегі Ямайкадағы экономикалық жағдай еді. Жалпыұлттық жұмыссыздық, жастардың оптимистиік көзқарасын жоғалтып, өз абыройын сақтап қалу үшін топ болып құрылуға итермеледі.

## Әндері және билері
Сол кездің қарапайым Ямайкалықтары секілді руд-бойлардың арасында ска биін билеу қалыпты болды. Алайда бұл би қимылдарында руд-бойлардың жасырын агрессиясы білінді. Біраз уақыттан рокстеди жанрының пайда болуынан кейін руд-бойлықтар жаппай осы ән стиліне көшті. Руд-бойлықтардың ең сүйікті әншілері қатарында: The Wailing Rude Boys, Принц Бастер, Джимми Клифф және т.б әншілер мен топтар болған. Олардың әндерінде көбіне қалыптасқан жалпы ережелерге деген қарсылық, бостандық жайлы айтылады. Руд-бойлықтардың әнұранына айналған ән: Ли Перридің әні «Run, rudie, run» 

## Дереккөздер

Санат:Ямайка мәдениеті
Санат:Субмәдениеттер
Қарлыбұлақ өзені

**Қарлыбұлақ** – Шаған алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Абай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 35 км. Жалпы ұзындығы 22 км болатын 5 саласы бар.

## Бастауы
Бастауын Ханшыңғыс тауларының батысындағы бұлақтардан алып, Тышқанбай қыстауынан жоғарыда Шаған өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Бастауындағы ағысы жартасты тау шатқалымен өтеді. Орта ағысында кең аңғар түзейді, бұл өңір сайлы-жыралы келген. Төменгі ағысы (Мамат тауынан төменде) арнасының жағалауы қайтадан жартасты құлама болып келген. Арнасында суы тұрақты болады. Негізінен жер асты (грунт) суымен толығады. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуір айының ортасында ериді. Өзен алабы мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) өзендері
Санат:Шаған су алабы
Мұнайшы (газет)

**«Мұнайшы»** — Мақат аудандық газеті. Алғашқы саны 1937 жылдың қыркүйек айында «Жұмыскер» деген атпен шыға бастады. Одан кейін «Социалистік Ембі», 1966 ж. біраз үзілістен соң «Мұнайшы» деген атпен, оқырмандарымен қайта табысты. 1988 ж. газет шығуын тоқтатты. Аудан соңғы рет 1989 жылдың қаңтарында қалпына келтірілді. «Мұнайшы» газеті 1991 жылдың 1 қаңтарында қайтадан жарық керді. Газеттің басты тақырыбы мұнай- газ өндіру мәселесіне арналған. Газет нарықтық экономикаға көшу мәселелерін кеңінен жазады.

Газеттің тұңғыш редакторы Қ.Берікқұлақов болды. Әр кезде шығармашылық ұжым жетекшілері болып М. Сатқанов, К. Ізтілеуов, Т. Текеев, А. Елеусінов, К. Сұлтанғалиев істеді. Аудандық әкімшілік пен аудандық мәслихат кұрылтайшылығын тоқтатқаннан кейін (1997) редакция «Бәйтерек» атты мемлекеттік емес шағын кәсіпорын құрып (жетекшісі әрі газет редакторы К.Елеместегі), газетке құрылтайшы болды. Кәсіпорын басқа да полиграфия өнімдерін шығарады. Аптасына 2 рет шығады. Таралымы 1300 дана (2000 ж.).

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы

**Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы** (әз. *Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы*, *Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası*) — 1920 жылы 28 сәуірде құрылып, Кавказ федерациясының құрамында болып келді де, 1936 жылғы 5 желтоқсаннан бастап КСРО құрамына кірді.

Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы Закавказьенің оңтүстік-шығысында орналасқан, Солтүстікте РКФСР -мен, солтүстік - батыста Грузия КСР-мен, оңтүстік-батыста Армения КСР-мен, Түркиямен, оңтүстікте Иранмен шектеседі, шығыста Каспий теңізімен ұласады.
## Мемлекеттік құрылысы
Жері Каспий теңізінің аралдарын қосқасқа 86,6 мың квадрат км, халқы 5117 мың. Астанасы – Баку қаласы. Әзірбайжан КСР - інің құрамына Нахичевань АКСР-і Таулы Қарабақ АО - сы кіреді. Республикада 60 аудан, 57 қала, 119 қала типтес поселкесі болған.

Әзірбайжан КСР-і – жұмысшылары мен шаруалардың социалистік мемлекеті, КСРО құрамына кіретін одақтас кеңестік социалистік республика. Әзірбайжан КСР-інің Конституциясы Кеңестердің бүкіл әзірбайжандық төтенше 9-съезінде, 1937 жылы 14 наурызда қабылданған. Ең жоғарғы мемлекет өкімет мүшесі – Әзірбайжан КСР-інің бір палаталы Жоғарғы Кеңесі: ол 4 жылға (12,5 мың адамнан 1 депутат) сайланады. Жоғарғы Кеңестің сессиялары арасында мемлекет өкіметтің жоғарғы мүшесі – Азербайжан КСР-і Жоғарғы Кеңесінің Президиумы. 

## Дереккөздер

*
Санат:КСРО
Санат:Әзербайжанның қазіргі тарихы
Мұнайшылар қалашығы

**Мұнайшылар қалашығы, ''Жилгородок**'' () — Атырау қаласындағы сәулет өнерінің ескерткіші. Сәулетшілер А. Арафьев және С. Васильковскийдің жобасы бойынша 1943 жылы басталып, 1948 ж. кұрылыс пайдалануға берілген. Ол Атырау каласының оңтүстік-батыс бөлігіндегі Жайық өзенінің көптеген иіндерінің біріне орналасқан. Тұрған жері түбекке ұқсас, ал оның орталық өзегінде Мұнайшылар мәдениет үйі салынған.
300px|нобай|оңға|Жилгородоктағы үй
Қалашықтың құрылысына көптеген ортаазиялық сәулет өрнектері үйлесімді пайдаланылған. Бірімен-бірі кезектесіп салынған бір, екі қабатты үйлердің әрқайсысы сәулет енерінің сирек кездесетін сұлулык өрнегі сияқты. Қалашықтың батыс жағынан қоршаған қалың ағаш, жасыл желекке бөленген бақ қатты жел, ыстық аңызақ, құм топыракқа корған бола отырып, шығыс жағынан Атырау қаласының шекарасымен шектеледі. Қалашықтың орталығындағы су бассейні, гүлзарлар, айнала орналасқан асхана, дүкен, дәріхана т.б. әлеуметтік орындар бір-бірімен әсем үйлесімдік тапқан.

## Мұнайшылар қалашығының суреттері

File:2 Äwezov Ave, Atyrau.jpg|Мұхтар Әуезов даңғылы, 2
File:3 Äwezov Ave, Atyrau.jpg|Мұхтар Әуезов даңғылы, 3
File:9 Äwezov Ave, Atyrau.jpg|Мұхтар Әуезов даңғылы, 9
File:3 Volgograd St, Atyrau 05.jpg|Волгоград көшесі, 3
File:8 Volgograd St, Atyrau.jpg|Волгоград көшесі, 8
File:10 Volgograd St, Atyrau.jpg|Волгоград көшесі, 8
File:14 Volgograd St, Atyrau.jpg|Волгоград көшесі, 8
File:14 Volgograd St, Atyrau Stairs.jpg|Волгоград көшесі, 8
File:7 Oñdasınov St, Atyrau.jpg|Нұртас Оңдасынов көшесі, 7
File:1 Sawırğalïyev St, Atyrau.jpg|Сүлеймен Сауырғалиев көшесі, 1


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Жилгородок в лицах 

Санат:Атырау
Санат:Қазақстанның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Канифоль

**Канифоль** (, ) - шыны тәрізді, ашық-сары түсті қатты зат. Ол қылқан жапырақты ағаштардан скипидарды айдағаннан кейін қалған заттардың құрамында болады. Тығыздығы 1,07 - 1,085 грамм/см^3, жұмсару температурасы 52-70С, суда ерімейді, эфир, ацетон, спирт, скиипидар, бензолда оңай ериді. Канифоль шайыр қышқылынан (80-95%) және құрамында метилхабикол, стилбен туындылары, альдегидтер т.б. болатын заттардан тұрады. Канифоль минералдық және органикалық негіздермен канифольды сабын деп аталатын тұздар, ал гидроксил тобы бар әр түрлі қосылыстармен канифоль эфирлерін т.б. бағалы  өнімдер түзеді. Оның формуласы C19H29COOH (басты компоненті— абиетин қышқылы).

## Қолданылуы
Ол қағаз желімдеуде , сыр , линолеум т.б. материалдар дайындауда және медицинада қолданылады. Сонымен қатар оны резина, пластмасс, жасанды тері жасап шығаруда қосады. Музыкалық аспаптардың қосылатын жерлеріне, балет және балерина бишілерінің аяқ киімдеріне тайып кетпес үшін жағады. IX ғасырда Италияда лак жасауда қолданылды және де "Pica greca" деп аталды. 
Тағам өңдеуде канифольдың эфирлері Е915 тағамдық қосылысы ретінде тіркелген.

## Дереккөздер
* Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы ,5 том.

## Сыртқы сілтемелер
*Канифоль

Санат:Шайырлар
Санат:Тағам қоспалары
Мыңтөбе (құм)

**Мыңтөбе** – Атырау облысының оңтүстік-батысын ала орналасқан құм. 

## Географиялық орны мен жер бедері
Құрманғазы және Исатай аудандарының оңтүстігінде. Атырау–Астрахан темір жолын бойлай 60 км-ге жуық жерге созылып жатыр. Ені 25–30 км. Бедері қырқалы-шағылды келеді.

## Климаты
Климаты қуаң, континенттік. Қаңтардың орташа температурасы -10°С, шілдеде 25°С. Жауын-шашынның жылдык мөлшері 190 мм, ыза суы 1,5–2 м тереңдіктен кездеседі.

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Қуаң, кұмды жерге бейімделген өсімдіктер өседі. Ақбөкен, қасқыр, түлкі, қоян, сарышұнақ т. б. кездеседі. Мал қыстатылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шөлдері
Санат:Атырау облысы құмдары
Леон Шиллер

**Леон Шиллер** (1887 жыл 14 наурыз, Краков – 1954 жыл 25 наурыз, Варшава) – поляк режиссері және театр қайраткері.

## Еңбек жолы
*Режиссерлік қызметін 1917 жылы Варшавадағы «Поляк театрында» бастады. 
*1922 жылы «Редута» театрында ойнады. 
*1924 – 26 жылы Варшавадағы озық демократ В. Богуславский атындағы театрға жетекшілік етті. Бұдан кейін Варшава, Львов, Лодзь театрларында қызмет етіп, Ю. Словацкийдің «Кордиан», С. Жеромскийдің «Роза», А. Мицкевичтің «Дзяды», В. Богуславскийдің «Краковтықтар мен таулықтар», С. Выспянскийдің «Азаттық», У. Шекспирдің «Юлий Цезарь», И. Гей мен В. Брехттің «Үш тиындық опера» тағы басқа пьесаларын қойды. Әлеуметтік әделетсіздікке қарсы күрес пен революциялық романтикаға толы, монументті, қаһармандық-поэтикалық спектакльдар жасауға ұмтылды. 
*Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары (1941 жылдан) Освенцим шоғырлану лагерінде (концлагерь) қамауда болды. Польша азат етілгеннен кейін Лодзь, Варшава театрларында қызмет етті. 
*1933 жылдан педогигалық қызметпен шұғылданды. 
*1951 – 54 жылы «Театр күнделігі» журналының редакторы болып, театр мен кино өнері мәселелері жайында көптеген мақалалар жазды. 
*1947 – 59 жылы Сейм депутаты болды. 
*1950 – 54 жылы Поляк театры мен кино әртістері одағының президенті болды.

## Марапаттары
Поляк Халық Республикасының Мемлекет сыйлығының лауреаты (1948).

## Дереккөздер

Санат:Поляк театр актерлері
Санат:Поляк жазушылары
Канна (антилопа)

**Канна** () - қуысмүйізділер тұқымдасының бір түрі. Канна аша тұяқты, сарғыл сұр түсті, сүтқоректі жануар. 

Канна – Африкада кездесетін сирек аң. Бөкентұқымдастардың ішіндегі ең ірісі. Ол саванналар да, тропикалық ормандарда менкендейді. Каннаның салмағы бір тоннаға дейін тартса,бойы 2 метрге жетеді,сап секілді ұзын да өткір мүйізі бар. Каннаның күшті соққысынан барлық жыртқыштар, қаймығып қалады. Бұл бөкенің жаратылысы бейбітшілік сүйгіш, қолға тез үйренгіш түр.

## Сыртқы келбеті
Тұрқы 3,5 м, биіктігі (шоқтығынан) 1,8 м, салмағы 500 кг -нан 900 кг-ға дейін, құйрығы 60 см. Мүйізі 85 см - дей (еркегінде де, ұрғашысында да болады) бұранда тәрізді, мойнының асты әукелі.Қалыңдау келген иықтары және екіден он беске дейін алдыңғы жағында  ашық түсті  жолақтары болады. Жүні сарғыш - қоңыр болып келеді. Ал уақыт өте келе ересек дербестерінде мойындағы жүні көкшл - сұр түске айналады. Ересек еркетерде мойындарында салбыраған тері және бастарында уыс шаш пайда болады.Жалпы сиырға ұқсайды, дегенмен әдемірек келеді. 

## Өмір сүретін жері
Канна Шығыс және Оңтүстік Африкада таралған, үйірленіп жүреді, әр түрлі шөптесін өсімдіктерді, бұта мен ағаш жапырақтарын жейді. 8 жарым, 9 ай көтеріп 1 бұзау туады. Еті мен терісі пайдаланылады. Қолға тез үйренеді. Бұл жануар тәулігіне майлылығы 13% 7 л сүт береді.

## Канналар және адамдар
Канна, шамасы, қолға үйретілуде (ежелгі мысырлықтар оларды өсірумен айналысқан). Олардың сүтінде сиыр сүтімен салыстырғанда май мен ақуыз концентрациясы үш есе көп және емдік қасиеті бар. Сонымен қатар, олардың етін және терісін пайдалануға болады. Дегенмен, оларды қолға үйретудің алғашқы әрекеттері 20 ғасырдың аяғында жасала бастады және әлі де қарапайым ауқымда жүзеге асырылуда. Дегенмен, мұндай бастамалар табысқа әкелуі мүмкін, өйткені канндар адамдарға агрессивті емес және оларды сақтау кезінде өте талап етілмейді. Бірқатар ғылыми жарияланымдарда канндар «үйге айналдыру жолындағы түр» деп аталады. Адамдардың бақылаусыз аң аулауына байланысты эландар табиғатта сирек кездесетін жануарларға айналды. IUCN оларға «қорғауға тәуелді» мәртебесін береді. Ең үлкен популяциялар бүгінде 7 мыңға жуық еланд мекендеген Сереңгеті шөлінде тұрады.

## Жүріс-тұрысы
Канна жай жануар екеніне қарамастан, 70 км/сағ жылдамдыққа дейін жүгіре алады. Сонымен қатар олар керемет секіреді. Күндізгі ыстық кезінде олар ағаштардың көлеңкесінде жатадыда, кешке қарай орындарынан тұрады. Канна жапырақпен, кейде шөппен қоректенеді және де  алдыңғы тұяқтарымен жерді қазып ондағы кейбір түптерді жейді. Табындары 25 дарадан тұрады, бірақ қоршаған ортаның жағдайы жақсы болса 700 дараға дейін қосы алады. 

## Дереккөздер

Санат:Қуысмүйізділер
Санат:Африка сүтқоректілері
Шақырым

**Шақырым** — қазақтың байырғы ұзындық өлшемі. Шақырым Орта Азия мен Қазақстанда, сондай-ақ бірқатар Шығыс елдерінде де кең тараған. Қазақта шақырым өлшеміне дауыс жетер жердегі қашықтық алынған. Бұл нақтылы бір мәнге ие болмаған. 

Басқа халықтар арасында шақырым іспеттес өлшемдер жиі кездеседі. Шақырым Араб елдерінде пайдаланылған фарсах немесе парсанг (шамамен 6 км), сондай-ақ Ресейде қолданылған верста (1,0668 км) тектес өлшемдер қатарына жатады. Шақырым қазіргі кезде мың метрді (1 км) құрайды.

## Тағы қараңыз
* Адым
* Аршын
* Елі
* Қарыс
* Құлаш
* Тұтам
* Сүйем

## Дереккөздер

Санат:Өлшем бірліктері
Sea Eagle

250px|нобай|оңға|Sea Eagle зымыранның сызбасы
**Sea Eagle** - британдық кемеге қарсы орта қашықтықта атуға арналған зымыран. Бастапқы атауы - Р3Т. Си Игл зымыраны кез келген ауа райында ұшуға арналған,кемеге қарсы әмбебеп қару. 1976 жылы кемеге қарсы зымыран жасау жұмысы басталды.1982 жылы Си Игл зымыраны топтамасымен шығарылды,1984 жылы әскери сынаққа жіберілді.1985 жылы кемеге қарсы зымыран қарулы күштер қатарына алынды.1986 жылы Си Игл зымыраны қолданысқа енді.Зымыран 130 шақырым аумақты қамтиды,жылдамдығы 0.3км\с.1996 жылы Үндістанда зымыранды қайыққа қарсы «Ту-142» және «ИЛ-38»  ұшақтарына орнату жұмыстары жүргізілген. «Бае Динамикс» фирмасы жасап шығарған (қазір МВДА концерні құрамына кіреді). «AS.37 Мартел» зымыранын алмастыру үшін жасалып, «Бакэнир», «Си Харриер», «Торнадо», GR.1 «Ягуар» ұшақтары мен «Си Кинг» тікұшағын қаруландыруға жабдықталған.Ұлыбританияның әскери әуе күштері және Үндістан мен Сауд Арабиясының қарулы күштері қатарында тұр.1973 жылы Ұлыбританияның Қорғаныс министрлігі зымыран ізбасарына «AJ.168 Мартел» деген атау берген.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Қаржансай өзені

**Қаржансай** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Қазығұрт ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 37 км.

## Бастауы
Бастауын Қаржантау жотасының батыс беткейінен алып, Келес өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толығады. Бірнеше ұсақ салалары бар. Аңғары тар шатқалды келген. Суы мал және бау-бақша суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Қаржантау жотасы

нобай|Қаржантау жотасы
**Қаржантау** – Өгем жотасының батысындағы тау жотасы.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Қазығұрт ауданы (солтүстік етегі Сайрам ауданы) жерінде орналасқан. Келес, Өгем өзендері аралығында солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 85-90 км-ге созылып жатыр, ені 15-20 км. Ең биік жері - Мыңбұлақ тауы (2823 м).

## Геологиялық құрылымы
Тас көмірдің әктас, гранит жыныстарынан түзіліп, сай-жыралармен тілімделген.

## Су торабы мен өсімдігі
Қаржантаудың батыс беткейінен Мұғалысай, Көкпарсай, Қаржансай, Жүзімсай, Ұялысай, Қызылатсай, Бадам өзендері бастау алып, шығысында Өгем өзені ағып өтеді. Таудың шалғынды, қоңыр топырағында бидайық, жусан, т.б. шөптесіндер, бұталар, аршалы сирек орман, жабайы жеміс ағаштары өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жоталары
Санат:Қазығұрт ауданы таулары
Санат:Сайрам ауданы таулары
Қаржаубай жотасы

**Қаржаубай** – Баршақұм құмының солтүстік-батысындағы жота.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал және Ақтөбе облысы Шалқар аудандары жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 109 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 19-20 км-ге созылып жатыр, енді жері 7 км.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 109 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 19-20 км-ге созылып жатыр, енді жері 7 км. Солтүстігінде Бозғынбай, батысында Дәулетжаға төбелері, шығысында Қалмас жотасы, оңтүстігінде Жыланбас құдығы орналасқан. Сұр, сортаң топырақ жамылғысында жусан мен бұта аралас эфемерлі өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы таулары
Санат:Шалқар ауданы таулары
Санат:Қазақстан жоталары
Зат мөлшері

**Зат мөлшері** \nu  - берілген денедегі молекулалар саны 12 грамм көміртектегі атомдар санынан қанша есе артық болатынын көрсететін физикалық шама: 
\nu=\frac{N}{N_A} 
Зат мөлшерін мольмен өлшейді. 1 моль - 12 грамм көміртекте қанша атом болса, сонша молекуласы бар заттың мөлшері. 

## Дереккөздер
* Физика Б. Кронгарт, В. Кем, Н. Қойшыбаев (Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық) Алматы "Мектеп" 2006ж.

Санат:Физикалық шамалар
Гренада

thumb|left|Гренаданың картасы
**Гренада** () — Атлант мұхитындағы Кіші Антиль аралдары архипелагының ең шеткі оңтүстік аралы. Ұлыбритания иелігінің құрамына кіреді. Жері 0,34 мың км², халқы 105 897 (2013). Арал вулкан әрекетінен пайда болған. Биіктігі 840 метрдей. Климаты суб-экваторлық, теңіздік. Айлық орташа температурасы 26° С-ға жуық. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 1500 мм-ден астам. Ылғалды тропиктік, мәңгі жасыл орман өседі. Басты қаласы және порты — Сент-Джорджес. Гренаданы 1498 жылы Христофор Колумб ашқан.

## Дереккөздер

*
Пьета

[250px|нобай|оңға|[Ван Гогтың пьетасы]]
**Пьета, Пиета** — Құдай-Ананың тізесінде жатқан өлі Христостың кескіндемесімен келтірілген Дева Марияның Христаны жоқтау көрінісінің иконографиясы. Бұл иконографияның ерекшелігі - қосымша екінші кезектегі фигуралардың болмауында. Бес ғасыр бойы пилигримдер Римдегі (Италия) Қасиетті Петр үлкен шіркеуінің жанына Дева Марияның қолына өлген Христосты ұстап тұрған мүсінін көзбе көз көру үшін жиналатын. Осы ғажайып мүсіннің аты Pieta "қайғы" деген ұғымды білдіреді, 15-ғасырдан бастап қазірге дейін ол көптеген суретшілер мен мүсіншілерді осы тақырыптағы шығармашылыққа рухтандыруда. Бұл ерекше мүсін ақ мәрмәрдан ойып жасалынған. Оны 1499 жылы 25 жасында ұлы итальян мүсіншісі Микеланджело жасады.  

Бұл иконографиялық түр 13-17 ғасырлардағы батыс еуропалық өнерде кеңінен кездеседі. Ең танымалдылары: Пьета (Микеланджело), Пьета (Тициана картинасы), Пьета Козимо Тура, Пьета (Ван Гог картинасы).

## Дереккөздер

Санат:Сурет өнері
Санат:Христиандық
Мольдік масса

**Заттың мольдік массасы** - бір мольдің мөлшерінде алынған заттың массасы.
M=m_0 N_A 
Заттың мольдік массасы заттың салыстырмалық молекулалық массасымен кг/моль қатынасы арқылы байланысқан. Заттың кез келген мөлшерінің массасын былай анықтауға болады:
m=m_0 N_A=m_0 N_A \nu=M\nu 

## Дереккөздер

Санат:Масса
Санат:Химия
Қарадайы (телесериал)

**Қарадайы** - түрік телехикаясы. Басты рөлдерді түрік киноәлемінің жұлдыздары Кенан Имирзалиоглу мен Бергузар Корел сомдады.

## Сюжет
1970 жыл. Ыстамбұл қаласы. Етікшінің ұлы Махирдың атастыру рәсімі. Тап сол сәтті отағасы Назиф Караға кісі өлтірді деген жала жабылды. Сот өлім жазасын тағайындамақшы. Әкесінің ақтығын дәлелдеу үшін Махир (Қарадайы) өз болашағын тәрк етуге дайын.
Қарадайы қан қатқандармен де шайқасады. Күтпеген жерден сұлу судьяға ғашық болған Махир мұңға батты.  Ақмаңдай ару Махирдің отбасын ойранын шығарып қасірет әкелген ортадан шыққан еді. Ондай қызды құшуға қалай дәті бармақ, Махир қиындыққа тап болады.
Махир неке жүзігін Феридеге қайта ұсынады. Фериде   жүзікті қабылдамай, кері қайтарып, қатты қиналады... Тағдырдың талай белесін махаббат асып өтер ме, тілегі бір, жүрегі нұр екеуі бақытына жетер ме?!

## Басты рөлдерде
*Кенан Имирзалиоглу
*Бергузар Корел
*Четин Текиндор
*Юрдар Окур
*Еркан Авжы
*Мелике Ипек Ялова
*Рыза Кажаоглу
*Елиф Сонмез
*Атсыз Қарадуман
*Лила Гүрмен
*Дениз Шен
*Атаберк Мутлу
*Емир Чубукчу
*Живан Канова

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Түркия телесериалдары
Карасук мәдениеті

250px|нобай|оңға|«Казановка» ландшафты мұражай қорығы
**Қарасұқ мәдениеті** - қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі (б.з.б. 2 мың жылдықтың аяғы - 1 мың жылдықтың басы) археологиялық мәдениет. Оңтүстік Сібірдегі Саян - Алтай қыраттары, Қазақстан мен Обь өзенінің жоғары ағысы аймақтарына таралған. Қарасұқ мәдениетіне тән ескерткіштер - мекен орындары мен зираттар. Бейіттер дөңгелек немесе төрт бұрышты етіліп тігінен қойылған тас сынықтарынан тұрғызылған. Өліктер тас жәшіктерге салынып жерленген. Қарасұқ мәдениетіне жататын заттар негізінен қоладан істелген. Олар: айбалталар, қанжарлар, орақтар мен әр түрлі әшекейлер. Қыш ыдыстар, басқа да барлық заттардың беттері геометриялық өрнектермен безендірілген. Бұлардың кейбіріне хайуанаттардың мүсіндері салынған. Қарасұқ мәдениеті тұсында тайпалар мал өсіруді кәсіп еткен, егіншілікті білген. Мыс қорыту мен тоқыма өнерін игерген. Қоғамдық өмір бұл кезе аналық рудан аталық руға ауысу сатысында болса керек. Қарасұқ мәдениеті кезіндегі тайпалар Солтүстік Қытай, Монғолия, Тува , Байқал срты және Батыс Сібір, Орта Азия жеріндегі тайпалармен қарым-қатынас жасап тұрған. Қарасұқ мәдениеті Қазақстандағы Беғазы-Дәндібай мәдениетімен шамалас. Олардың өлікті желеу тәсілдері мен көзе, қыш құмыра ыдыстар жасау әдістерінде көп ұқсастық бар. Бұл археологиялқ қазбалардан байқалады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті
Санат:Қола дәуірі
Санат:Ресей археологиялық мәдениеті‎
Картоп нематоды

**Картоп нематоды**, **гетеродера** () - жұмыр құрттар класына жататын паразит құрт. Ұрғашысы алғашқыда ақ, кейін сарғылт және одан кейін қоңыр түсті болады. Қыстайтын ұрғашысы - циста, домалақ пішінді (диаметрі 1 мм-ге дейін). Еркегінің ұзындығы 1,2 мм, пішіні құрт тәрізді, мөлдір түсті. Картоп нематоды Венгрия, Румыния, Болгария және Албаниядан басқа Еуропа елдерінде, Алжир, Израиль, Үндістан, Жапония, Австралия, Канада, АҚШ, Мексика, Боливия, Перуде тараған. КСРО кезінде алғаш рет 1948 жылы белгілі болды. Бұның ошағы Латвия, Литва, Эстония, Белоруссия және Украинада кездеседі. Картоп нематоды картоптың тамырында, сирек те болса түйнегінде, қызанақ т.б. алқа тұқымдас өсімдіктерде тіршілік етеді. Картоп нематоды картоптың дамуын аса тежейді, өнімін азайтады, кейде өсімдік солып қалады. Картоп нематоды болмау үшін зақымданбаған және оған төзімді картоп сорттары егіледі. Ауру шыққан жерге 4 жыл картоп нематодына төзімді дақылдар егіледі, кейін немотоцид дәрілерімен өңделген соң картоп егуге болады:картоп нематоды ошағын жоюға хлорпикрин қолданылдаы, шаруашылыққа карантин салынады.

## Дереккөздер


Санат:Құрттар