open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Электроқожды пісіру автоматы

**Электроқожды пісіру автоматы**  (Автомат электрошлаковой сварки) — балқытылған қож (шлак) жылулығын пайдаланып, пісіру және балқытып қаптастыру процесін жүргізу аппараты.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аустралиялық депрессия

**Аустралиялық депрессия** - Солтүстік Аустралияның, Жаңа Гвинеяның үстінде жазда түзілетін төмен атмосфералық қысым алқабы. Оңтүстік жарты шарда жаз айларында байқалады. Аустралиялық депрессия жер бетінің қатты ысуымен байланысты атмосфераның төменгі қабаттарында ауа қысымының азаюынан болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Беттің жаймасы

**Беттің жаймасы** - бетті жайып, жазықтықпен бетгестіргенде пайда болатын жазық фигура. Конустық, цилиндрлік бегтерді және торсты жыртпай, бүктесінсіз жазықтықпен беттестіруге болады. Өзге беттердің жаймаларын алу үшін оларды аз да болса созуға немесе сығуға тура келеді. Сондықтан ондай жаймаларды шартты түрде ғана түрғызуға болады. Жайманы нормаль қима немесе үшбүрыштар әдісімен салуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Беттің жетілмегендігі

**Беттің жетілмегендігі ** (Несовершенство поверхности) — беттің пішін және өлшем ауытқулары.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әжіғараұлы (Әжібайұлы) Мыңбай

**Әжіғараұлы (Әжібайұлы) Мыңбай** (1822 – 1871) – халық батыры. Хиуа хандығының отарлық езгісіне қарсы күрескен. Ел арасында есімі Бабық Мыңбай атымен таралған. 1856 ж. Хиуа ханымен астыртын келісім жасап, кезекті шабуылына дем берген Кендірлі-Темір бабадағы түрікмен билеушілерімен соғысты. Әжіғараұлы  1869 ж. Орыс патшасының отаршылдық «Жаңа низам» ережесіне батыл қарсы шығып, өзге қандастарымен ақылдаспай орыс үкіметімен сеператтық келісімге келген Байұлының Жем-Сағыз бойындағы руларының малдарын барымталады. Сол қылығы үшін Ресей үкіметімен қоса аталған өңірдегі қандастарының да қарсылығына ұшырап, оның арты Гурьевте (қазіргі Атырау) жұмбақ жағдайдағы өлімімен аяқталды. Әжіғараұлы  есімі ел арасында жоқ-жітікті жебеуші, шапағатшы, дінді қолдаушы ретінде де шыққан. Сұмса жерінде өз күшімен мешіт, Шопан ата мешіті қасына құдық қаздырған (ол құдық әлі бар). Кейіннен Таймас ишан атанған оқу, білімге ынтасы бар жастарға қолдау көрсеткен.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Радиолокациялық маяк

**Радиолокациялық маяк**  — географиялық орны және тарататын сигнал толқыныньщ ұзындығы пайдаланушыларға күні бұрын хабарланатын радиостанция. Радиолокациялық маяктың радиомаяктан
айырмашылыгы мынада: Радиолокациялық маякта радиотаратқыш тұрақты жұмыс істемейді, тек өзімен косарланған радиоқабылдағыш сұрау салушы
сигналды қабылдағаннан кейін белгілі бір уақыт ішінде ғана іске
қосылады. Оның сигналын қабылдаған ұшқыштар (теңізшілер) өздерінің қай жерде келе жатқанын анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жартылай автоматтандыру

**Жартылай автоматтандыру** (Частичная автомат) — жекелеген өндірістік операцияларды автоматтандыруды көздейтін өндірісті автоматтандыру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Радиолокациялық станция

**Радиолокациялық станция** —
радиолокациялық әдіспен түрлі объектілерді бақылауға арналған
радиотехникалық жабдықтар кешені. Құрамына антенналар жүйесі, радиотаратқыш, радиоқабылдағыш, бақылау экраны кіреді. ірі станцияларда қабылданған сигналды өңдейтін есептеу машинасы да (ЭВМ)
болады.

Пайдалану орындарына қарай жер бетінде жер серігіне
орналастырылатын, теңіздік, ұшақтық және жұмыс істеу принципіне
қарай импульстік және үздіксіз сәуле шығаратын болып бөлінеді. Объектілерді бақылаумен қатар артиллериялық қаруларды, автоматты
түрде қозғалатын объектіні көздеу үшін де қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Беттің кедір-бұдырлығы

** Беттің кедір-бұдырлығы** — орнықтың ұзындығында қарастырылған беттің салыстырмалы кішкентай қадамды тегіссіздіктердің жиынтығы
; негізгі ұзындықтағы салыстырмалы кішкентай адымды микроіздер жиынтығы; беттің ұзын бойында орналасқан бір-біріне өте жақын жатқан ойыстар мен дөңестердің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Радиомаяк

**Радиомаяк** — географиялық орны және тарайтын сигнал толқынының ұзындығы тұтынушыларына күні бұрын белгілі болатын, құрамында радиоқабылдағышы жоқ, жербеті таратушы радиостанцисы, яғни радионавигациялық құрал. Бағытталған және бағытталмаған түрлері бар. Оның сигналын қабылдаған ұшқыштар (теңізшілер) өздерінің қай жерде келе жатқанын анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Навигация
Санат:Радиотехника
Ауылдық жер

**Ауылдық жер** - қалалық мекендерден тыс орналасқан, табиғи және адам қолымен (антропогендік) өзгертілген ландшафтысы, адамдары мен (ауыл санатына жататын) елді мекендері бар елдің және аудандардың халық мекендеген барлық аумағы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жанартау ойысы

**Жанартау ойысы** - жанартау атқылауының нәтижесінде пайда болған бедердің пішіні (кальдера, көзелік және тағы басқа).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жиғанбай Әйлеков

**Әйлеков Жиғанбай** (1928 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы) – еңбек ардагері, шопан. 1941 жылдан Жаңажол ұжымшарында мал бағып, ұзақ жылдар мал басын көбейтуге ат салысқан. Еңбек Қызыл Ту (1961) орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қалдаяқ Домбыұлы

**Қалдаяқ Домбыұлы** (1891, Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, — 1976, Қарақоңыр ауылы) — ұста. 1923—31 жылдары Түркістан, Арыс деполарында, 1931—36 жылдары Шәуілдірдегі Арыс-бөгет тоғанында, 1936—67 жылдары ауданы кеңшарларда бас ұста болған. Қазақ қолөнері (металл өндеу, ағаш, сүйек пен мүйіз ұқсату, т.б.) әдістерін жетік білген. Шаруашылықта, күнделікті үй тұрмысында қолданылатын құрал-саймандарды, кеңшарлардың ауыл шаруашылық техникасын жөндеп, оның кейбір қосалқы бөлшектерін, сондай- ақ зергерлік әшекейлерді жаса¬ған. Қалдаяқ ұстаның жасаған құрал-саймандары Отырар мемлекеттік археологиялық корық-музейі мен Отырар руханияты кітапхана-музейінде сақтаулы. Ленин орденімен (1936) марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жанартау ошағы

**Жанартау ошағы** – жанартау қоректенетін Жердің жоғары мантиясындағы немесе жер қабығындағы магманың оқшау тұрған камерасы немесе резервуары. Жанартау ошағы әр түрлі тереңдікте орналасады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ауылдық мекендер

**Ауылдық мекендер** - әр елдің өзінде қабылданған қалалық мекен ұғымына сәйкес келмейтін халық тұратын барлық орындар; ауылдық жердегі барлық мекендер. Мынадай түрлері бар:

1) ауыл шаруашылығы мекендері;

2) ауыл шаруашылығы емес мекендер;

3) аралас типті ауылдық мекендер (аграрлық-индустриялық);

Қазақстанда бұлар аудан орталықтарының біраз бөлігін құрайды. Дүние жузінде, шамамен, 12—20 млн, ал Қазақстанда 2005 жылдан басында 7347 ауылдык мекен бар.

## Ауылдық мекендердің географиясы
Ауылдық (селолық) мекендер мен олардың аумақтық топтарының (торының, жүйесінің) даму серпінін, Өндіріспен, табиғат ресурстарымен және Жағдайларымен тығыз байланысын зерттейтін мекендер географиясының бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Беттің моделі

thumb|Трёхмерная компьютерная модель
**Беттің моделі** - бетті бірмөнді анықтайтын геометриялық элементтер мен олардың арасындағы қатынастар. Беттің сызбадағы моделі оның фронталь және горизонталь проекңияларына тиісті нүктелер арасындағы сәйкестілікпен анықталады. Мысалы, екінші ретті беттің бір проекциясына тиісті нүктеге — екінші проекцияда екі нүкте, түзуге —екінші ретті қисық сәйкес болатыны белгілі. Сондықтан екінші ретті бет екі-екі мөнді квадраттық сөйкес-тілікпен модельденеді. Модель француздың "modile" қазакшаға аударғанда "үлгі" деген мағынадағы сөзінен алынған.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құрастыруды автоматтандыру

**Құрастыруды автоматтандыру** *(Автомат сборки)* — тетіктерді біріктіру процесін және құрастыру бірліктері мен агрегаттарды құрастыру процестерін автоматтандыру.

**Құрастыруды автоматтандыру** - бөлшектерді, кұрама тетіктер мен агрегаттарды құрастыру процесін автоматтандыру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Ауылдық қоныстану

**Ауылдық қоныстану** - қалалық жерден тыс аумақтардағы тұрақты немесе уақытша тұруға арналған әр түрлі типті ауылдық елді мекендердің жиынтыгы түріндегі халықтың өмір сүруін аумақтық ұйымдастырудың түрі. Ауылдық қоныстану - халық қоныстануының тарихи қалыптасқан екі түрінің (қалалық және ауылдық) бірі. Ауылдық қоныстану қалалык қоныстанудан өзінің шаруашылық салаларында басқадай функция атқаруымен (ауыл шаруашылығы өндірісі, орман шаруашылығы, табиғат қорғау), мекендер мөлшерінің айтарлықтай кішілігі мен, мекен торларының тым жиілігімен, қора-қопсылы 1—2 қабатты үйлердің көп болуымен, бір үйден ғана тұратын мекендердің (фермерлік, хуторлық; ормандық күзеттер және тағы да басқалары), кіші көлемді (100— 200 адамдық) мекендердің көптігімен ай- қындалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шәрелхан Әленұлы

нобай|Шәрелхан Әленұлы
**Шәрелхан Әленұлы** (21 мамыр 1942, Форт-Шевченко қаласы, Маңғыстау облысы) — педагог, ақын, өлкетанушы, халықтық педагогиканы зерттеуші, тіл және өнер саласының қайраткері.

## Өмірбаяны
1949–1959 жылдары Форт-Шевченко қаласындағы Тарас Григорьевич Шевченко атындағы орта мектепте білім алды. Мектепті бітіргеннен кейін сол мектепте пионерлер ұйымының аға жетекшісі, кейін бастауыш сынып мұғалімі болып еңбек жолын бастады.

1969 жылы Атырау (Гурьев) педагогикалық институтының сырттай бөлімін тәмамдап, қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі мамандығын алды.

## Еңбек жолы
1964–1973 жылдары Жетібай кентіндегі №3 орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді.

1973–1981 жылдары Қарақия (бұрынғы Ералиев) ауданындағы №1 және №6 орта мектептерде директордың орынбасары қызметін атқарды.

1981–1984 жылдары Қарақұдық совхозының орта мектебінде директор болды.

1984–1988 жылдары Ақтау қаласының Қызылтөбе елді мекеніндегі №18 орта мектепте мұғалім, аудандық білім бөлімінің әдістемелік кабинетінің меңгерушісі қызметтерін атқарды.

1988–1994 жылдары Дәулет елді мекеніндегі №19 орта мектептің директоры болды.

1994–1995 жылдары Атырау педагогикалық университетінің Ақтау филиалында аға оқытушы қызметін атқарды.

1995–1999 жылдары облыстық мұғалімдердің білімін жетілдіру институтының этнопедагогика зертханасының меңгерушісі болды.

1999 жылдан өмірінің соңына дейін этнопедагогика зерттеу кабинетінің меңгерушісі және №18 орта мектептің мұғалімі болып қызмет атқарды.

Шәрелхан Әленұлы халықтық педагогика негізінде құрылған «Мұра-мұрат» тәрбиелік жүйесінің авторы. 1992 жылы оның бастамасымен оқушыларды халықтық педагогика негізінде тәрбиелеуге бағытталған авторлық мектеп құрылды.

Оның педагогикалық және ғылыми-әдістемелік еңбектері облыстық «Маңғыстау», республикалық «Қазақстан мұғалімі» және «Қазақ әдебиеті» газеттерінде жарияланған.

## Еңбектері
Шәрелхан Әленұлының еңбектері облыстық және республикалық баспаханаларда жарық көрген.

**Облыстық баспаханадан шыққан кітаптары:**
* 1991 — «Жас ұрпақты халықтық педагогика тағлымдарына тәрбиелеу»
* 1993 — «Ата дәстүрі» (хрестоматия)
* 1994 — «Әдеп» хрестоматиясы (4 кітаптан тұратын)
* 1994 — «Маңғыстау майталмандары»
* 1995 — «Асыл мұра»
* 1996 — «Халқымыз қандай тәлімгер»
* 1998 — «Ержан қазірет»
* 2000 — «Мұра-мұрат тәрбиелеу жүйесі» (тәжірибе)
* 2001 — «Сынып жетекшісіне көмек»
* 2001 — «Сезім иірімдері» (өлеңдер жинағы)

**Республикалық баспаханаларда шыққан еңбектері:**
* 1998 — «Халықтық тәрбие тағлымдары»
* 2002 — «Педагогика» (оқу құралы)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан өлкетанушылары
Ауысу нүктесі

**Ауысу нүктесі** - мензулалық топографиялық түсіру кезіндегі нақтылап толық түсіру ушін аспапты орналастыратын нүкте. Ауысу нүктесі орнын графикалық қиылыстыру әдістерімен анықтайды. Әдетте түсіру торабы нүктесінде немесе кезекті. Ауысу нүктесінде жұмыс аяқталғаннан кейін жаңадан анықталатын нүктеге бағыттайды. Содан кейін оны түсіру торабының екі нүктесінен кері бағытта нысаналау арқылы анықтайды. Ауысу нүктесі түсіру торабының нүктелеріне қосымша болып есептеледі. Олар жиілігі жергілікті жердің жағдайына байланысты ауысу нүктелерінің арасында бөрінбейтін кеңістік болмауы қажет.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Дрейфтік транзистор

**Дрейфтік транзистор** — негізгі емес
заряд тасымалдаушылардың базалық
облыс арқылы қозғалысы электр өрісі әсерінен дрейфтік сипатта болатын
биполярлық транзистор. Дрейфтік транзистор базасында электр өрісінің пайда болуы
эмиттерден коллекторға қарай легирлейтін қоспалар концентрациясының
бір қалыпсыз таралуынан, негізгі
емес заряд тасымалдаушылардың
дрейфі олардың база арқылы қозғалысының уақытын азайтады. Осыған
сәйкес күшейтудің шектік жиілігі
өседі. Дрейфтік транзистор ЖЖ және АЖЖ диапазондағы күшейткіштерде, генераторларда және электр тербелістерін түрлендіргіштерде, сондай-ақ интегралдық сызбалардың активті элементтері
ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жанартау таулары

**Жанартау таулары** - жеке жанартаулардың қосылуы нәтижесінде түзілген оқшау тұрған жанартау конустары мен жоталары (мысалы, шығыс Карпаттағы Жанартау жотасы) және жанартау таулы қыраты (Армян таулы қыраты). Жанартау таулары тұтас таулы атырап құруы да мүмкін (мысалы, Камчатка).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қалмырза Мүсәпірұлы

**Қалмырза Мүсәпірұлы** (1888, Түркістан қаласы маңындағы Мыңөрік мекені — 12.1.1961, Ташкент) — ұста, күмбезді қүрылыстың шебері. Түркістан медресесінде оқыған. 1904—07 ж. Түркістан, Арыс қалаларындағы вокзал ғимараттарын салуға қатыскан. 1907—09 ж. Арыстанбаб кесене-мешітін қайта жөндеу құрылысының бас ұстасы болды. Кейін Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде қайта жаңғырту жұмыстарын жүргізді. 1931 — 36 ж. Шәуілдір орталық аткомының, Ю.Ахунбабаевтың көмегімен салынған аудандағы алғашкы орта мектеп — Жамбыл мектебін, ауданда басқа да мәдени мекемелердің ғимараттарын салуға қатысты. Қалмырза 1937 жылы Өзбекстан Республикасының Бостандық ауданындағы Газелкент мәр-мәр зауытына жұмысқа алынып, өмірінің соңына дейін сонда мешіт, мектеп, кесене құрылыстарын салды. Қалмырза кеңестік асыра сілтеушілік салдарынан Арыстанбаб кітапханасының коры құрып бітуге айналғанда, құран, т.б. діни кітаптарды сақтап қалып, өлер шағында өзімен бірге көмуін өсиет еткен.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жанартау үстірті

**Жанартау үстірті**, *лава үстірті* — жер бетіне лаваның орасан үлкен массасы атқылаған кезде түзілетін үстірт. Мысалы, Солтүстік Америкадағы Колумбия үстірті, базальттан тұратын Кавказ алды үстірттері, игнимбриттен тұратын Жаңа Зеландияның жанартау үстірті.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Төлесін Нұрмағанбетұлы Әлиев

**Әлиев Төлесін Нұрмағанбетұлы** (1892, Форт-Шевченко қаласы – 1942, Алматы) – қазақ атты әскер бөлімдерін ұйымдастырушылардың бірі, полковник. Форттағы орыс-қазақ мектебінде (1901 – 05), кейін Мәскеудегі жұмысшы-шаруа коммунистік университетінің командирлер даярлайтын бөлімінде (1920) оқыған. Ресей үкіметінің маусым жарлығына ілініп (1916), Сарқамыс, Эрзерумда қара жұмыс істеген. 1918 ж. Ә.Жангелдин экспед-н ұйымдастыруда айрықша қызмет еткен. 1919 ж. Торғайда ұйымдасқан қазақтың екі атты әскер эскадроны біреуінің және Төтенше комиссарды қорғаушы отрядтың командирі болды. Қызыл Армияның Шығыс майдандағы 5-армиясы құрамында шайқастарға қатысты. Ә. басқарған қазақ отряды 1919 ж. 19 қыркүйекте Ырғыздан ақтардың әскерін ығыстырып шығарды. Ол 1920 ж. қазақтың 2-атты әскер полкінің қолбасшысы, Қазревкомының саяси қызметкері болды. 1922 жылдан бастап Маңғыстауда уездік ревком мүшесі, милиция бастығы, әскери комиссар, 1924 – 25 ж. Адай уездік партия комитетінің хатшысы, 1925 – 30 ж. Қазақстан ОАК төрағасының орынбасары, Қазақ АКСР-і жұмысшы-шаруа инспекциясының халкомы, республикалық «Қосшы» одағының төрағасы, Қарақалпақ автономиясы облысының, Шымкент, Алматы қалаларының әскери комиссары, Өлкелік әскери комиссариаттың жауапты қызметкері міндеттерін атқарды. 1931 – 33 ж. қазақтың ұлттық атты әскер полкін құрып, өзі басшылық етті, командирлер курсын ашты. 1935 – 37 ж. Маңғыстау ауаткомының төрағасы, 1938 – 41 ж. Қазақстан Халық комиссарлар кеңесі төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жанартау шаңы

**Жанартау шаңы** — жанартау атқылаған кезде және алыс жерге ауа ағыстарымен барып түсетін пирокластық өте жұқа материал (бөлшектерінің мөлшері *0,05 мм*-ге дейін). Мысалы, 1883 жылы Кракатау жанартауы (Индонезия) атқылаған кездегі өте ұсақ жанартаулық шаңдар Жер шарын екі ретке жуық айналып ұшқан. 1956 жылы Безымянный жанартауынан (Камчатка) ұшқан шаң Мұзды мұхит арқылы Ұлыбританияға дейін жеткен.

## Дереккөздер


Санат:География
Мәулен Қалмырзаев

**Мәулен Қалмырзаев** (1920, Шардара ауылы — 26.6.2005, сонда) - ағартушы. 1925 ж. халық ағарту саласында қызмет атқарған. 1941—43 ж. II дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1943—55 ж. Шымқорған, 1955—59 ж. Тимирязев, Тасты кеңшарларында жауапты қызметтер атқарған. Екі мәрте Ленин (1957; 1958), "Қызыл Ту" (1964) және "Қүрмет Белгісі" (1964) ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. "Халық қаһарманы" атағы берілді (2005).
## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Дренаждық қорғағыш

**Дренаждық қорғағыш**. Кабельдердің
анодынан шығатын ток тотығуын
сақтау үшін электрлік дренаждық
әдіс қолданылады. Электрлік дренажбен қорғаудың мәнісі — анодтық
жердегі кабель қабығын изоляцияланған сыммен рельске немесе ток
көзінің теріс потенциалына қосу.
Сонда анодтық жердегі кабель қабығы қуаты жоғары теріс потенциалды рельске қосылып катодтыққа айналады. Мұндай дренаждар анодтық
жері тұрақты байланыс кабельдерінде
пайдаланылады. Егер анодтық жер
тұрақты болмай, кабель қабығымен
жер және рельс аралықтарындағы
ағатын токтың бағыты өзгеріп тұрса,
онда токты тек бір бағытта ғана өткізетін полярланған дренаж қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жаңбырбай Әлиев

**Әлиев Жаңбырбай** (1924 жылы  Маңғыстау ауданы ,Тұщықұдық ауылында туған) – еңбек ардагері, шопан. Ұлы Отан соғысына қатысып, соғыстан кейін 40 жыл бойына ұжымшар малын бағумен айналысқан. Қызыл жұлдыз , 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және т.б медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Жәку Әлиев

**Әлиев Жәку** (1932 жылы туған, Атырау облысы Ембі ауданы) – мұнайшы. Гурьев (қазіргі Атырау) мұнай техникумын бітірген (1961). 1948 ж. «Ембімұнай» өндірістік бірлестігінде жұмысшы. 1968 ж. «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде мұнара монтаждау цехының аға механигі, бұрынғы «Өзенмұнайгазбарлау», «Жетібаймұнайгазбарлау» бұрғылау экспед-нда  бас механик, 1973 жылдан «Маңғыстаумұнайгазбарлау» кешенді экспед-ның өндірістік қызмет көрсету базасында бастық, бастықтың орынбасары қызметтерін атқарды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970), «Құр-мет» орденімен (1973) марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Атырау облысы тұлғалары

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Қолданбалы география

**Қолданбалы география** - гео-жүйенің дамуын жобалау мен аймақтық жоспарлау аясында нақтылы практикалық міндеттерді орындауға бағытталған географиялык зерттеулер мен әзірлемелер.Қолданбалы географияның негізгі зерттейтін объектісі — әр түрлі геотехникалық жүйелер. Кешенді және салалық (мыс., геоморфологиялық) қолданбалы география деп бөледі. Қолданбалы география 1960 жылдары экономикасы өркендеген елдерде дами бастады. Қолданбалы географияда бағалау, жүйелі анализ, имитациялық үлгілеу, ландшафтылық индикация және т.б. әдістер кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Дроссель

нобай|200x200 нүкте
**Дроссель** — электрліқ, бір және
басқа жиіліктегі тоқтың айнымалы
құрастырушысын жою (басып тастау)
немесе шектеу үшін жүктемеге тізбектей қосылатын индуктивтік орама.
Әдетте, дроссельдің электро-техникалық
болат, пермаллойдан немесе магниттік өтімділігі үлкен арнайы материалдардан жасалған өзекшесі болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ағаш ұны

**Ағаш ұны** (Мука древесная) — ағаш жаңқаларын құрғақ ұнтақтау арқылы алынатын ұсақ сусымалы өнім. Ағаш ұны линолеум, ксиломит, жарылғыш зат жасағанда қолданады, сондай-ақ ажарлаушы, жылтыратушы материал ретінде де пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Амандық Әлиев

**Амандық Әлиев** (1944 жылы туған, Ералиев ауданы) – жылқышы. 

## Өмірбаяны
* 1960 – 2007 ж. кеңшар жылқысын баққан.
* 2007 жылдан «Қараған түбек» ЖШС-де жылқышы. 

## Марапаттары
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* «Құрмет» ордені
* бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Қарақия ауданында туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Толық автоматтандыру

**Толық автоматтандыру** (Полная автомат) — кешенді-автоматтандырылған өндірісті адамның қатысуынсыз басқаруды көздейтін өндірісті автоматтандыру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Несібелі Басарова

**Басарова Несібелі** (1940, қазіргі Форт-Шевченко қаласы – 2004) – аспаз. Ленинград кулинария училищесін бітірген (1965). 1960 –98 ж. Ақтауда Каспий аймақтық тау-металлургия комбнинатнда жұмысшыларды жабдықтау бөлімінде аспаз болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1971).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Басқұдық (Маңғыстау ауданы)

**Басқұдық** — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы, Оңды ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Тарихы
Іргесі 1978 жылы қаланды. Ауыл 1978–1995 жылдар аралығы қаракөл қойын өсіретін «Комсомол» кеңшары фермасының орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Шетпе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 75 км, округ орталығы Оңды ауылынан оңтүстікке қарай 41 км жерде орналасқан. 

## Халқы

## Экономикасы
Бұрынғы «Комсомол» кеңшары негізінде жеке қожалықтар жұмыс істейді. Ауылда Басқұдық – Бекі су құбырының ұңғымалары орналасқан.

## Белгілі тұлғалар
Басқұдықта кеңес үкіметіне дейін Әдбі ахун, Қожағұл молдалар мешіт, медресе ұстап сол аймақтағы балаларды оқытқан. Бұл жерде Қазақстан Республикасының халық жазушысы, сенат депутаты – Ә.Кекілбайұлы өмірге келген.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Еркін Бердішұлы Қалмұратов

**Еркін Бердішұлы Қалмұратов**  (29.11.1945 жылы т., Шәуілдір ауылы) — ғалым, техника ғылымдарының кандидаты (1975), профессор (2003).

## Өмірбаяны
* 1969 ж. Қазақ политехникалық институтын бітірген.
* 1972 ж. осы институттың аспирантурасын бітірген. 
* 1972—77 ж. Өскемен жол құрылысы институтында
* 1977- 80 ж. ҚазҰТУ-да
* 1980-96 ж. Өскемен жолқұрылыс институтының Алматы филиалында әр түрлі жауапты қызметтер атқарған. 
* 1996 жылдан Қазақ көлік және коммуникациялар академиясында кафедрасының меңгерушісі.
## Ғылыми жұмыстары
* 1 авторлық куәліктің, 60-тан аса ғылыми мақалалардың авторы. 
* Қалмұратовтың ғылыми бағыты фотограмметрия, стереограмметрия, инженерлік геодезия, аэрогеодезия салаларын жобалау мен құрылысқа пайдалануға арналған.

## Дереккөздер


Санат:29 қарашада туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Шәуілдірде туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақ көлік және коммуникациялар академиясының профессорлары
Ағаш үлгі

**Ағаш үлгі** (Модель деревянная) — дара және ұсақ сериялы өндірісте қолданылады. Ағаш үлгі жеңіл, арзан, оңай жасалады.
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жанартаулық аралдар

**Жанартаулық аралдар** - теңіз түбінде жанартаудың атқылауынан пайда болған аралдар (мысалы, Гавай, Стромболи аралдары).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аяз

## Аяз геодезияда

### Аяз ұрған жарықтар
Үскірік аяз кезінде топырақтар мен борпылдақ тау жыныстарының сығылуынан пайда болған жарықтар. Көбінесе жоғары ендіктер мен тауларда, маусымдық және көп жылдық тонды тау жыныстары тараған зоналарда кездеседі.

### Аязға төзімділік
Организмдердің немесе материалдың 0°С-тан төменгі температураларға төзімділік қабілеті.

### Аяздық үгілу
Физикалық үгілудің бір түрі; жарықтарда іркіліп қалған судың мезгіл-мезгіл қатуының салдарынан тау жыныстары мен топырақтардың механикалық бұзылуы. Көбінесе континенттік катаң климатты алқаптарда байқалады.

### Аязсыз кезең
Көктемгі соңғы қатқақ (үсік) пен күзгі алғашқы кара суық аралығындағы көп жылдық орташа уақыт. Қазақстан аумағында аязсыз кезеңнің ұзақтығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 4,7 айдан (Петропавл) 7 айға (Шардара) дейін артады. Осыған байланысты Аязсыз кезеңнің ауыл шаруашылығы дақылдарын іріктеп, әр жерде өсірудің мүмкіндігін анықтауда үлкен маңызы бар буыны. Дүние жүзінің көптеген елдеріндегі (Албания, Кабо-Верд, Барбадос, Гвинея-Бисау, ГФР, Румыния, Чехия, Словакия, Мавритания, Нигерия, Индонезия және тағы да басқалары) әкімшілік-аумақтық бірлік. 2006 жылдың 1 қаңтарында Қазақстанда әкімшілік аудандар саны 160 болды.
## Галерея


Image:Frost on a nettle, Netherlands.jpg|Frost on a nettle
Image:Frost.jpg|Rime frost
Image:Saskatoon-Frost.jpg|Large feathery crystals
Image:Frost on plants in People's park.jpg|Frosted plants in Peoples' park on Nov 29 2010
Image:Winter forest in Łużna.jpg|Frost on branches
Image: Fern Frost.JPG|Fern Frost on a Window
File:Saint-Amant 16 Gelée blanche 2008.jpg|Frost melting while the sun rises
[...]


## Дереккөздер


Санат:Ауа райы
Санат:Су күйлері
Санат:Қыс
Әселхан Қалыбекова

**Әселхан Қалыбекова** (22 сәуір, 1950 жылы Түркістан облысы, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылында туған) — от ауызды орақ тілді, қазақтың арқалы айтыскер ақын қызы. Қазақ КСРнің Халық ақыны (1990). Қазақстан жазушылар одағының Жамбыл атындағы халықаралық сыйлығының тұңғыш лауреаты (1989). Отырар ауданының Құрметті азаматы.

## Толығырақ
* Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.
* Әселхан Қалыбекова 1950 жылы 22 сәуірде Түркістан облысы, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылында дүниеге келген.
* Әселхан Қалыбекова белгілі халық ақыны Ергөбек Құттыбайұлының ұрпағы. 
* 1966 жылы Көксарай елді мекеніндегі М. Әуезов атындағы орта мектебін бітірген. 
* 1970 жылдары аудандық мәдениет бөлімінде, аудандық газет редакциясында қызмет етті.
* 1971-91 жылдары аралығында аудандық ауа райы мекемесінде бақылаушы қызметін атқарған. 1981 – 1982 жылдары суырып салма айтыс ақындарының додасына қатыса бастады. 
* Әселханның айтыс өнеріне қосқан үлгі-өнегесі мол. Ақын апа айтыс әлемінде алып самұрыққа ұқсайтын, қанатымен дауыл тұрғызып, екпінімен найзағай ойнататын, елінің ең сүйікті перзентіне айналған. Республикамызға танымал белгілі ақындардың бәрімен кездесіп, аймақтық, республикалық, халықаралық көптеген дүбірлі айтыстарда намысты қолдан бермеген, от ауызды орақ тілді, арқалы ақын.

## Мемлекеттік марапаттары
* 1989 жылы Қазақстан жазушылар одағының Жамбыл атындағы халықаралық сыйлығының тұңғыш лауреаты атанды. 
* 1990 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6 сәуіріндегі жарлығы бойынша «Қазақ КСРнің Халық ақыны» құрметті атағымен марапатталды.
* 2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне  10 жыл» медалі
* 2005 жылы «Қазақстан конститутциясына 10 жыл» медалі
* 2005 жылы елбасының жарлығымен еліміздің жоғарғы мемлекеттік марапаты «Парасат ордені» мен марапатталды.
* 2015 жылы «Қазақстан конститутциясына 20 жыл» медалі
* Отырар ауданының Құрметті азаматы құрметті атағымен және де көптеген медалдармен сыйлықтармен марапатталған.

## Дереккөздер

2. Белгілі айтыскер ақын өмірден өтті

Санат:Қазақстан халық ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Мырзағали Алдабергенұлы Әлібаев

**Әлібаев Мырзағали Алдабергенұлы** (1901, Адай у. – өлген жері белгісіз) – партия, кеңес қызметкері. Форт-Шевченкодағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесін (1917), жоғары партия мектебін бітірген (1949). 1919 ж. Астрахан губернаторлығындағы балық кәсіпшілігінде жұмысшы, БКП(б) мүшесі. Фортты ақтар басып алған соң Астраханға барып, сонда 11-армияның саяси бөлім курсын оқып бітіріп, сол өңірде үгітші-ұйымдастырушы болды. Астраханды ақтар шабуылынан қорғауға қатысқан. 1920 ж. Астрахан губ-нда партия ұйымын құру үшін Маңғышлаққа ауысады. 1921 ж. уездік к-ттің мүшесі. 1922 ж. ҚазОК мүшелігіне кандидат, 1923 – 26 ж. уездік кәсіподақ комитетінің төрағасы, губ. партия комитетінің нұсқаушысы, 1927 – 31 ж. Шу ауданы партия комитетінің хатшысы, 1931 – 33 ж. Шығыс Қазақстан, Семей облысы ұйымдастыру бөлімдерінің меңгерушісінің орынбасары, 1934 – 36 ж. Мәскеудегі марксизм-ленинизм курсының тыңдаушысы, өлкелік партия комитетінің нұсқаушысы, балалар үйі басқармасының бастығы, 1939 – 41 ж. балалар үйінің директоры, 1941 – 51 ж. Ақмоладағыпедогогикалық ин-ттың директоры, партия қызметкері болып істеген. Ленин орденімен, бірнеше медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көшербай Әлібаев

**Әлібаев Көшербай** (1941 жылы туған, Маңғыстау облысы) – мұнайшы. Альметьевск қаласындағы (Ресей) мұнайшылар курсын бітірген (1961). 1958 – 68 ж. «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің Қызан, Қоңырорпа, Имағамбет мұнай барлау басқармаларында бұрғылау жұмысшысы, бұрғышының көмекшісі, бұрғышы, бұрғылау мастері, 1968 – 76 ж. «Өзенмұнай» мұнай-газ өндіру бірлестігі басқармасында оператор, мұнай өңдеу мастері, 1976 – 79 ж. Солт. Бозащы, Қаражанбас кен орындарында бұрғылау мастері, бұрғылама бастығы, 1979 – 96 ж. «Комсомолмұнай» өндірістік бірлестігінде мұнай мен газ өндіру мастері болды. Еңбек Қызыл Ту, Құрмет ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әлібекұлы Күнбетбай

**Әлібекұлы Күнбетбай** (1937, Түпқараған ауданы Қызылөзен ауылы) – кен инженері. Бакудегі (Әзірбайжан) мұнай-химия институтын бітірген (1960). 1960 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Маңғыстау өндірістік геофиз. партиясында инженер-оператор, отряд бастығы, партияның бас инженері болып істеді. Жетібай, Өзен, Қарамандыбас, Тасболат, Теңге, Қаражанбас, Қаламқас кен орындарын ашуға қатысқан. КСРО Геология министрлігінің «Жер қойнауының құрметті барлаушысы» белгісімен, «Арман кен орнын алғаш ашушы», «Жер қойнауын барлаудағы қызметі үшін» медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мақаш Басшиев

**Басшиев Мақаш** (1927 жылы туған, Адай уезі Үштаған ауылы) – ауыл шаруашылық қызметкері. 1951 – 70 ж. Ленин ұжымшарында жүргізуші, басқарма төрағасының орынбасары, бас инженер. 1971 – 91 ж. Маңғыстау ауданы «Госкомсельхозтехника» бірлестігінде басқарушы болды. Еңбек даңқы (1966) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Жұмажан Басшиев

**Басшиев Жұмажан** (1937, Атырау облысы Ембі ауданы Амангелді ауылы – 1996) – ауыл шаруашылығы саласының маманы, шопан. 1955 жылдан ұжымшарда механизатор, 1963 жылдан жаңадан құрылған «Қарақұм» кеңшарында көмекші шопан, бас шопан болып еңбек еткен. «Құрмет белгісі» (1973), Еңбек Қызыл Ту (1983) ордендерімен марапатталған. КСРО ХШЖК-нің Үлкен алтын, 2 күміс және қола медальдарының иегері. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйл-ның лауреаты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әміқұлов Далжан

**Әміқұлов Далжан** (1914, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы – 1986, Жыңғылды ауылы) – соғыс ардагері. 1940 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысып, кейіннен ауыл шаруашылығының түрлі салаларында қызмет еткен. 3-дәрежелі Даңқ орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әміров Сапуан

**Әміров Сапуан** (1940, Атырау облысы Исатай ауданы Айбас ауылы – 1982, Ақтау қаласы) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Алматы ауылы ш. институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1967). 1967 – 82 ж. Атырау облысы ауылы шаруашылығының өндірістік-техникалық қамту жөніндегі бірлестіктің аға инженері, бас инженер, бастықтың орынбасары, бірлестіктің төрағасы қызметтерін атқарған. «Құрмет белгісі» (1974) орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әлемдік бағдарлар

**Әлемдік бағдарлар, көкжиек тұстары** — байқаушы тұрған орыннан көкжиек сызығына қарай ойша жүргізілген басты-басты төрт бағыт: солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс. Кейде әлемдік бағдарлар деп көкжиектің тиісті ширектерін (солтүстік, оңтүстік, шығыс, батыс) атайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әлемнің гелиоцентрлік жүйесі

thumb|300px|Harmonia Macrocosmica атласынан әлемнің гелиоцентрлік жүйесінің иллюстрациясы (1708)
**Әлемнің гелиоцентрлік жүйесі** немесе **Гелиоцентризм**  ( — *күн* және  — *центр*) — қайта өрлеу дәуірінде пайда болған ұғым. Бұл ұғым бойынша, "Жер және басқа планеталар Күннің төңірегінде айналады, сонымен бірге өз осінде өздері айналады" деп тұжырымдалды. Мұны сол заманға дейінгі басым болып келген "әлемнің геоцентрлік жүйесі" ұғымын жоққа шығарып, поляк астрономы Николай Коперник дәлелдеп берді.

## Тағы қараңыз
* Әлемнің геоцентрлік жүйесі
* Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Астрономия тарихы
Санат:Космология
Әлеуметтік сфера

**Әлеуметтік сфера** - кұрамына қазіргі даму сатысына тән өндірістік қатынастарымен қоса бүкіл адамзатты қамтитын географиялық қабықтың бөлігі, сондай-ақ табиғи ортаның адам игерген бөлігі. "Әлеуметтік сфера" терминін неміс географы Э. Неф енгізді (1967 ж.), *қосымша* Ноосфера.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әлеуметтік-экономикалық география

**Әлеуметтік-экономикалық география** - қоғамдық географияның және географиялық ғылымдардың барлық жүйесінің негізгі бөліктерінің бірі; әр түрлі елдердегі, аудандардағы, жергілікті жерлердегі қоғамның аймақтық ұйымдастырылуын зерттейді. Әлеуметтік-экономикалық география экономикалық география, әлеуметтік география және халық географиясы деп бөлінеді. Әлеуметтік-экономикалық географияның зерттейтін шекті нысанына Жердің географиялық қабығының қоныстанған, игерілген немесе басқа жолмен қоғам өміріне тартылған, өзіне тән шаруашылығының кеңістіктік құрылымы мен қоғамдық өмірді ұйымдастырудың нысаны бар бөлігі жатады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:География бөлімдері
Әлеуметтік-экономикалық карталар

**Әлеуметтік-экономикалық карталар** — бүкіл ел және оның әкімшілік бөліктері бойынша әр түрлі қоғамдық құбылыстарды (халық, экономика, қызмет көрсету салалары, мәдениет, ғылым және тағы да басқалары) бейнелейтін карталар. Халық, экономика, тарих және тағы да басқалары карталарын қамтиды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әрекеттегі жанартау

**Әрекеттегі жанартау**
1) үнемі немесе дүркін-дүркін атқылап тұрған жанартау; 2) атқылауы туралы мәлімет жоқ, бірақ ыстық газ бен су бөліп тұратын жанартау. Әрекеттегі жанартаудың көбі Тынық мұхит жағалаулары мен аралдарында, Ява доғасында орналасқан.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Калема

**Калема** *([[португал тілі|португалша]]: calema - соқпа тасқын)* - Батыс Африкадағы Гвинея шығанағының жағасы маңында болатын соқпа толқындардың атауы. Толқындардың биіктігі 12 м-ге, шашырамасы 30 м-ге дейін жетеді.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Әрекеттегі үңгір

**Әрекеттегі үңгір** - ағын сумен өңделу сатысында тұрған карстық үңгір.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Калтус

**Калтус**- бұталар және ұсақ ормандар өскен батпақты алаңқайлар. Бұл термин Ресейдің Еуропалық бөлігінің солтүстігінде және Сібірде қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Бағалау дәлдігі

**Бағалау дәлдігі** - өлшеудің дұрыстығы қандай дәлдікпен анықталғандығын бағалау. Өлшеу нәтижелерінің дәлдігі есептің маңыздылығына қарай олардың арифметикалық орта, орташа квадраттық және тағы да басқалары шамалары арқылы анықталады, содан кейін осы шамалардың мәндерін бағалайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шарай Батырбаева

**Батырбаева Шарай** (1937, Маңғыстау ауданы – 2005) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1962). ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1960). 1960 жылдан ширек ғасыр бойы Маңғыстау ауданы «Жаңа өмір» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы болып істеген. Батырбаева Маңғыстау түбегінен шыққан алғашқы журналист қыздардың бірі. Түбектің сан салалы мәселелері жөніндегі мақалалары мен хабарлары, очерктері мен репортаждары ауданы, облысы газеттерде жарық көрген. «Жан шуағы» (2006) жинақ кітабының авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бағалау карталары

**Бағалау карталары** - адамның өмірі мен қарекеті және нақтылы шаруашылық саласы мәселелерін шешу тұрғысынан табиғи және әлеуметтік-экономикалық геожүйелерді немесе олардың құрамды бөліктерін мақсатты бағыт бойынша бағалайтын карталар. Оларды инженерлік-геологиялық (инженерлік-географиялық), агрогеографиялық (жерді ауыл шаруашьшығына игеру және мелиорациялау жағдайларын өндірістік және экологиялық бағалау), халықтың тұрмыс (өндірістік іс-әорекеті, денсаулығы, еңбек етуі және демалуы) жағдайларының карталары деп ажыратады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бағалау микроскобы

**Бағалау микроскобы** - бұрыш өлшейтін геодезиялық аспап — теодолитгің есеп алу құрылғыларының бір түрі. Осы күнгі теодолиттер есеп алу тетіктеріне қарай: бағалау микроскобы, шкалалы микроскоп, оптикалық микрометрлер болып бөлінеді. Бағалау микроскобында горизонталь және вертикаль дөңгелектеріндегі есептер бір ғана штрих — индекс арқылы бағаланып алынады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бағдарланбаған фотоплан

**Бағдарланбаған фотоплан** - геодезиялық пункттерге бағдарланбаған жер бетінің фотобейнесі. Бағдарланбаған фотоплан аэрофототүсірістер мен стереотүсірістер нәтижелерін өндегенде жиі қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бағыт көрсеткіш

**Бағыт көрсеткіш**
Тау-кен қазбаларын үңгілеуде кеңістікте бағдарланған бағытты бекітуге арналған жарық проекциялық аспап. Қолданылатын жарық көзі бойынша бағыт көрсеткіштер шампалық және лазерлік болып бөлінеді. Шампалық бағыт көрсеткіштер қызу лампысынан, конденсордан, сәулелену аясының үшбұрыш кабырғасының ұзындығы. Бағыт көрсеткіш ұзындығы жарық қашықтық өлшеуіштермен 1-класс тораптарында 1:400 000-нан, ал 2-класс тораптарында 1:300 000-нан I кем емес дәлдікпен өлшенуі мумкін.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байджерахтар

**Байджерахтар** (сахаша) - көп жылдық тау жыныстарының тараған аудандарында кездесетін мұзды-тоңды грунттардан тұратын күмбез тәрізді төбелер. Ұзындығы 20 м-ге дейін, биіктігі 3—4 м, кейде 10 м-ге дейін болады. Борпылдақ шөгінділерден (шымтезек және тағы да басқалары) түзілген. Қазба мұздардың біркелкі ерімеуінің салдарынан пайда болады да, ұзақ уақыт сақталмайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Базистік торап

**Базистік торап** - жергілікті жерде өлшенген базисті триангуляция қабырғасымен байланыстыратын геодезиялық құрылма.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байқал сырты климаты

**Байқал сырты климаты** - Азияның шығысындағы қоңыржай ендіктің муссондық климаты (Кеппен бойынша).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байланыстар географиясы

**Байланыстар географиясы** - барлық деңгеңдегі шаруашылыктың аумақтық құрылымындағы байланыс түрлерінің (пошта, телеграф, телефон, радио, теледидар және тағы да басқалары) орны мен рөлін зерттейтін географияның бөлімі. Жалпы және аймақтық Байланысты географиясы, байланыстын жеке түрлерінің географиясын қамтиды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байрақтар

**Байрақтар** — Ресейдің еуропалық бөлігінің орманды дала және далалы аудандарындағы (Орта Орыс және Еділ маңы қыраттарында, Украинаның Донбасс және тағы да басқалары төбелі жер бедері тараған аумақтарда) өсімдіктер өсетін құрғақ жыралар мен сайлар. Көбінесе эрозияға қарсы маңызы бар жапырақты ормандар (емен, шаған, үйеңкі, жөке ағаштарынан тұратын) өседі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бағыт проекциясы

**Бағыт проекциясы** - жер бетіндегі бағыттың планға, картаға салынған проекциясы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бағытжол торабы

**Бағытжол торабы** - бағытжолдық түсірулерді жүргізу үшін алдын ала жасалған тораптар. Топографиялық, геологиялық, тағы да басқалары карталарды жасауда, толықтыруда, сонымен қатар белгіленген контурлар мен заттарды геодезиялық тірек пункттеріне байланыстыруда және жер бетінің ұзын бөліктеріндегі табиғи құбылыстардың динамикалық өзгерістерін зерттеуде арнайы бағытжол тораптары жасалады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бағытжолдық түсіру

**Бағытжолдық түсіру** - жер бетін жеке бағытжол торабы арқылы келе жатып картаға түсіру. Бағытжолдық түсіруде аспаптық (мензулалық, тахеөметриялық, аэрофототопографиялық, тағы да басқалары) немесе көзмөлшерлік түсірулер арқылы планшетке бағытжол торабының бейнесі және бағытжоддың екі жағының ситуапиясы мен жерінің бедері бейнеленеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Базис жазықтығы

**Базис жазықтығы** - суретке түсіру базисі өтетін кез келген жазықтық базистік болып есептеледі. Проекциялайтын негізгі жарық сәулесі арқылы ететін базис жазықтығын негізгі базистік жазықтық дейді. Стереожұптың суретте бір-бірімен беттесіп жататын екі базис жазықтығы болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байр

**Байр** (түрікше байир — төбе, төбешік) — құмды шөлдер бедерінің түрі; ойпаңдармен алмасып отыратын тығыздалған төбелерден тұрады. Орталық Азиядағы Такла-Макан шөлі мен Маңғыстау үстіртіне және Џстіртке тон. Байрлар **"адыр"** деғен ұғымға жақындау келеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байырғы жаға сызығы

**Байырғы жаға сызығы** - құрлықтың аласаруының (биіктеуінің) немесе теңіз деңгейінің көтерілуінің (төмен түсуінің) салдарынан қазіргі кездегі теңіз көтерілуі зонасынан жоғары немесе төмен тұрған (орналасқан) теңіздің жаға сызығы. Морфологиялық жағынан бедердің байырғы жағалық пішіндерінің кешенімен көзте түседі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байырғы мұз басу

**Байырғы мұз басу** - Жер тарихындағы, негізінен, соңғы төрттік дәуірдегі кең байтақ аумақты басқан, кейін мұздық түзілімдерін (морена, кам, оз және тағы да басқалары) қалдырған мүздықтарға тән мұз басу. Бұдан да бұрынырақ (жоғары протерозойда Солтүстік Америкада, Африкада, Аустралияда, карбонның соңында пермьнің басындағы байырғы Гондвана материгінде) болған мұз басулардың іздері бар (нығыз- далған) мұздық шөгінділері — тиллиттер.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байырғы платформа

**Байырғы платформа** - қатпарлы іргесі кембрийге дейінгі түзілімдерден, ал шөгінді қабығы фанерозой және соңғы кембрий шөгінділерінен тұратын платформа (мысалы, Шығыс Еуропа және Сібір платформасы).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байырлы таулар

**Байырлы таулар** - қатпарланудың байырғы дәуірінің бірінде (альпілікке дейін) пайда болған және кейін қайталанған ортогенездердің әсерінен бірнеше рет күрделіленген таулар, қатпарлы құрылымдар. Морфологиялық жағынан байырғы таулар ең жаңа және қазіргі тектоникалық қозғалыстармен жасаруы да мүмкін (мысалы, Байкал тау атырабы).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Баланстық әдістер

**Баланстық әдістер**- географияда — геожүйелердің дамуын заттардың, энергияның және тағы да басқалары кірісі мен шығысын салыстыру аркылы зерттеуге және болжауға мүмкіндік беретін әдістердің жиынтығы. Баланстық әдістердің негізіне жүйе ауқымында ресурстар қозғалысының немесе оның қоршаған ортамен өзара әрекеттерінің сандық бағасы (өндіруі - тұтынуы, сырттан әкелінуі — сыртқа тасьшуы, активі - пассиві және тағы да басқалары) көрсетілген баланс (баланс матрицасы, үлгісі) жатады. Баланстық әдістер зат айналысын, жылудың, ылғалдың, азықтың баланстарын анықтаған кезде физикалық географияда көп пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Баргузин

**Баргузин** — Байкал келінің орта бөлігінде Баргузин өзенінің аңғары жағынан, көбінесе түнде соғатын борлар типтес жергілікті суық шығыс немесе солтүстік-шығыс желі. Жылдамдығы 20 м/с-ке дейін, ұзақтығы бір тәулікке дейін болады. Әсіресе, күзде өте күшті соғады.

## Дереккөздер


Санат:Желдер
Бароградиенттік ағыс

**Бароградиенттік ағыс** - теңіздің (мұхиттың) әр түрлі атыраптарында атмосфера қысымының біркелкі болмауынан туындайтын судың қозғалысы. Мысалы, бір ауданда атмосфера қысымының 1 мбар-ға артуы су деңгейінің 1 см-ге төмендеуіне апарып соғады да, су екінші ауданға ауысады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бастапқы жазық

**Бастапқы жазық** - 1) геологиялық тұрғыдан алғанда жақын арада суының тартылуынан (жағалау маңындағы құрлық текгоникалық көтерілгенде немесе суқойма деңгейі төмендеген кезде) құрғаған және континенттік денудация процестерінен шамалы өзгерген теңіз немесе көл түбінің тегіс жазығы. Әдетте, горизонталь жатқан теңіздік немесе көлдік шөгінділерден құралған (мысалы, Каспий маңы ойпаты, Љлі қолтық ойпаты);

2) жақын арада кейін шегінген аңғарлық мұздықтын орнында қалыптасқан, негізінен, мореналық және флювиогляциялық түзілімдерден құралған жазық.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Басты өзен

**Басты өзен**, негізгі өзен - тікелей мұхитқа, теңізге, көлге құятын немесе кейде құмдар мен батпақтарда ізсіз жоғалатын өзен. Љзен жүйесіндегі өзендер арасындағы ең ұзын, ең кең арналы және ең мол сулы өзен болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Басты парралельдер

**Басты парралельдер** (жанама, кима) — картаның басты масштабы сақталатын географиялық параллельдер. Мысалы, азимуттық проекцияларда басты бір параллель, параллель, цилиндрлік проекцияларда екі немесе бір (экватор) параллель болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Басты шептер

**Басты шептер** - метеорологияда — негізгі (зоналық) географиялық типтердің ауа массаларын бөліп тұратын шептер. Мысалы, арктикалық ауаны қоңыржай ендік ауасынан (арктикалық шеп), қоңыржай ендік ауасын тропик ауасынан (полюстік шеп), тропик ауасын экватордың ауасынан (тропиктік шеп) бөлетін шептер.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Батиграль

**Батиграль** - мұхиттағы сублитораль мен абиссаль зоналарының аралығында орналасқан, шамамен, материк беткейіне сәйкес келетін (терендігі 200 м-ден 3000 м-ге дейін) терендік зона. Жарығы аз, температурасы төмен, суы тұзды болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Батиметриялық карталар

**Батиметриялық карталар** (Батиметрические карты) — терендіктердің белгілерімен толықтырылып отыратын изобаттар арқылы су (теңіз бен мұхит) түбінің бедерін бейнелейтін карталардың бір түрі. Су түбі бедерінін бояуы терендік сатылары бойынша беріледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бароклин

**Бароклин** - бароклиндік қабат, әр түрлі фактордың әсерінен изобара мен изостера беттерінің бір-біріне көлбеу келген мұхиттағы (теңіздегі) қабаты.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Барранкос мұздықтары

**Барранкос мұздықтары** - жанартау конустарының беткейлеріндегі радиал тармақталған эрозиялық атыздардағы жіңішке аңғарлық мұздықтар; арналық мұздықтардың бір түрі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ардагерлер саябағы

**Ардагерлер саябағы** - демалыс орны. 2004 жылы 9 мамырда, бұрынғы демалыс паркін қайта қалпына келтіру негізінде ашылған. 3000-нан аса әр түрлі ағаш көшеттері, гүлдер отырғызылған. Саябақ ауласында 500 кісілік "Арыстанбаб "мешіті орналасқан. Ардагерлер саябағында ардагерлердің демалуына, жүріп-тұруына колайлы жағдай жасалған, кымызхана бар. Саябақтың орталығына 2004 жылы 8 мамырда Ұлы Отан соғысы құрбандарына арналған ескерткіш орнатылды.
## Дереккөздер
Бедер кешені

**Бедер кешені**, морфологиялық кешен — бедердің генетикалық байланыстағы пішіндерінің заңды үйлесімі. Мысалы, мұздықтық (карлар, трогтар, моренаның әр түрлі типтері) және тағы да басқалары Терминді орыс географы И.С. Щукин ұсынған (1934 ж.).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедер кинематикасы

**Бедер кинематикасы**(грекше кіпета) — жер бетінің ең жаңа өзгерістерін зерттейтін геоморфологияның бөлімі. Мақсаты — жер қыртысының тік қозғалыстарын, жыралардың тереңдеу жылдамдығын, атыраудың қабатталып өсуін анықтау және тағы да басқалары Бедер кинематикасы терминін орыс геоморфологі А.С. Девдариани ұсынды (1950 ж.).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедер қимасының биіктігі

**Бедер қимасының биіктігі** - картадағы тізбектелген негізгі екі горизонтальдар биіктіктері мәндерінің айырмасы. Бедер қимасының биіктігінің мәні жергілікті жердің еңістік бұрышына және жатыс шамасына байланысты болады және сі = а формуласымен анықталады. Жазық және тау алды аудандары үшін шекті кеңіс бұрышын 45°-қа тең, ал карта масштабындағы мүмкін жатысты 0,2 мм-ге тең деп қабылдаса, Бедер қимасының биіктігі 1:10 ООО масштабтағы топографиялық карта үшін 2 м (келесі масштабтағы картамен байланысы ескеріліп, 2,5 м қабылданған), масштабтары 1:25 ООО болғанда — 5 м, 1:50 000 болғанда — 10 м және 1:100 000 болғанда — 20 м болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ардагер—жәрдем

**"Ардагер—жәрдем"** - қоғамдық қор. 2004 жылы құрылған. Басшысы — Қ. Ордабаев. Соғыс жөне еңбек ардагерлеріне, күн көрісі төмен, асыраушысы жоқ жалғызбасты қарттарға қор тарапынан көмек береді. Аудандық ардагерлер кеңесімен бірлесе отырып, емдеу-сауықтыру орындарында қарттардың тегін тынығуына жағдай жасайды, олардың құқықтарын қорғайды.
## Дереккөздер