open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ягуар

**Ягуар** () – Мысықтәрізділер тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі. 

Ягуарлар Оңтүстік, Орталық Америка мен Мексиканың тропиктік және субтропиктік қалың ормандарында, көбіне өзен бойында, тауларда тараған. Ағашқа жақсы өрмелейді. Дене тұрқы 2 м-дей, құйрығының ұзындығы 75 см, салмағы 68 – 136 кг. Денесінің тұрқы жолбарысқа ұқсайды; қызғылт сары, жұмсақ түгінде қара дақтар мен сақиналар анық көрінеді. Жыныстық жағынан 3 жылда жетіледі. Тамыз – қыркүйекте мауығып, 100 – 110 күн көтеріп, 2 – 3 бала туады. Кішігірім тұяқты жануарлармен, ұсақ кемірушілер, балықтармен, бақалармен қоректенеді, кейде тасбақаның жұмыртқасын да жейді. Ягуарлар мал шаруашылығына зиян келтіреді. Терісі үшін көп ауланған. Қазір олардың саны өте аз, сондықтан қорғауға алынып, Халықараралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Қорегі
Ягуар төбе жыртқышы болып табылады, бірақ арыстан мен жолбарысқа қарағанда, ол өзінің мекендеу ортасында тұяқтылардың аз ғана алуан түрімен кездеседі. Осы себепті ягуарлар көбінесе судың жанында салыстырмалы түрде кішірек, бірақ жақсы қорғалған жануарларды аулай отырып, балама тамақ көздерін іздейді. Ягуарлардың рационында кем дегенде 87 түрі тіркелген. Ягуардың сүйікті жемі - бұл капибаралар, каймандар және пеккарилер. Мүмкіндігінше олар бұғыларды, құмырсқа жегіштерді, мазам және тапирлерді аулайды, жыландарды (оның ішінде анакондаларды), суда жүзетін құстарды және балықты аулайды. Ягуарлардың рационына сонымен қатар маймылдар, түлкілер, игуандар, опоссумдар, құмырсқалар, кеміргіштер, мұрын және басқа да ұсақ жануарлар кіреді. Ягуар сонымен қатар тұщы су тасбақалары мен армадиллоларды аулайды - оның күшті жақтары олардың қорғанысын жеңе алады. Жағалауларда теңіз тасбақаларының жұмыртқалары (негізінен жасыл теңіз тасбақалары мен балдырлар), кейде оларды салуға шыққан аналықтарды ягуарлар жыртады. Кейде тіпті ересек аналық былғары тасбақаларды ягуарлар өлтіру жағдайлары тіркелген. Пумадан айырмашылығы, ягуар үй жануарларына, әсіресе ірі қара малға ықыласпен және жиі шабуыл жасайды. Алайда оңтүстік американдық фермерлерге сиырға тиімді балама ретінде ұсынылған азиялық буйвол ягуарлар үшін қол жетпес жем болып шықты.

## Дереккөздер:


Санат:Мысықтәрізділер
Яғма

**Яғма** – көне түрік тайпасы. Орта ғасырлардағы негізгі мекені Іле өзенінің бойында болған. Махмұд Қашқари оларды 11 ғасырда Қара яғма немесе Батыс яғма деп бөлген және Тараз қаласының маңында осылай аталған бір мекеннің болғандығын жазады. Қашқаридың айтуынша яғма тайпасының өкілдері түркі тілді болған, өзіндік салт-санасымен ерекшеленген. Мысалы, Ят (Яда) аталатын тастың құдіретіне сенген. Парсы тарихшысы Гардизидің мағлұматтарына қарағанда, яғмалар көне замандарда біршама уақыт оғыздарға билік жүргізген және Солтүстік Моңғолия жерінде тіршілік еткен. Жылқы ұстаған. Ішкі руаралық соғыстардан бір бөлігі Халлухамға қоныс аударған. Кейбір зерттеушілердің пікірінше Ұйғыр қағандығының хан әулеті яғма аталған. Мемлекет ыдырағаннан кейін билеуші әулет басқалардан бөлінеді де, Іле бойына қоныс аударған. Мұнда яғмалықтар қарлұқтарды ығыстырып, шағын ауданда өз билігін орнатқан. Осы уақыттардан бастап жазба дерек көздерінде яғма, сондай-ақ қарлұғ-и ұйғыр (ұйғыр қарлұқтары), Қара яғма (Батыс яғма) деген атаулар ұшыраса бастайды. Яғма тайпасының өкілдері Қарахан әулеті мемлекетінің негізін қалауда елеулі рөл атқарды. 13 ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан кейін яғмалықтар Орталық Азиядағы түркі халықтарының (қазақ, өзбек, т.б.) этнолық құрамына қосылып кетті.

## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Николай Михайлович Ядринцев

thumb|300px|left|  “Восточное обозрение” газеті
**Ядринцев Николай Михайлович**(18.10.1842, Омбы қаласы – 7.6.1894, Барнаул қаласы) – Сібірді зерттеуші этнограф, археолог, публицист. Омбы кадет корпусын бітіргеннен кейін 1860 – 63 ж. Санкт-Санкт-Петербург университетінің ерікті тыңдаушысы болды. “Сібір жерлестер ұйымы” студенттік үйірмесіне қатысып, 1865 ж. “Сібір патриоттарына” саяси мәнді үгіт парақшасын құрастырушы ретінде Омбы түрмесіне қамалды. 1874 ж. Санкт-Петербург қаласында тұруға рұқсат алды. 1876 ж. Батыс Сібір Бас басқармасына (Омбы қаласы) мемлекеттік қызметке орналасып, 1881 жылға дейін жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде Ядринцев Орыс ppгеография]]сы қоғамының Батыс Сібір бөлімшесінің тапсырмасымен 1878, 1880 ж. Батыс Сібір мен Алтайға барып, өлкенің өткені мен қазіргі жағдайы туралы құнды мәліметтер жинап қайтты. 1880 жылғы экспедициясында “бұратана халықтардың тұрмысын” зерттеуге көп көңіл бөлді. Осы еңбектері үшін Орыс географиясы қоғамының алтын медалімен марапатталды. 1881 жылдан редакторлық, ғылыми жұмыстармен айналысты. 1882 – 89 ж. “Восточное обозрение” газетінде (1882 – 87, СПб.; 1888 – 89, Иркутск) редактор болды. 
1885 ж. Еуропаға (Германия, Италия, Швейцария, Австрия) саяхат жасады. 1886 ж. Минусинск өлкесіне, 1890 – 91 ж. финн археологтарының ppҚарақорым[ға жасаған экспедициясына қатысты. Ядринцев ppҰйғыр қағандығы[[ның астанасы – [Қарабаласағұн мен Шыңғысхан империясының астанасы – Қарақорымның орнына және Орхон өзені бойындағы ежелгі руна жазба ескерткіштеріне зерттеулер жүргізді. 1891 ж. “Сібір тұрғындары, олардың тұрмысы мен қазіргі жағдайы” атты кітабын шығарып, онда жергілікті халықтардың құқығын қорғады. Зерттеулер барысында Ядринцев Орталық Азия халықтарының өзіне тән жазуы болған деген қорытындыға келіп, ол ойларын “Орхон экспедициясы жайлы еңбектер” жинағында (1892) және “Байырғы моңғол атласы” (1892 – 99) атты еңбегінде жариялады. 1893 ж. АҚШ-қа қоныс аудару мәселесі бойынша зерттеу жүргізуге барды. 1894 ж. Барнаулға келіп, бекіністе орналасқан шаруашылықтар туралы мәліметтер жинаумен, қоныс аударушылардың жағдайын зерттеумен айналысты. Ол өз еңбектерінде Солтүстік Қазақстан өлкесі, соның ішінде Петропавл және Көкшетау уездері жайлы мәліметтерге көп көңіл бөлген. Сондай-ақ “Көшпелі тұрмыс және даладағы зерттеулер” (1886), “Батыс Сібірге сырттан келген халықтарды зерттеу жоспары” (1880) деген мақалаларында қазақ халқын антропологиялық, этнографиялық тұрғыдан жан-жақты зерттеуді ұсынды. Шоқан Уәлихановпен жақын таныс болып, ол жайлы мақалалар жазды. 

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Ядро

**Ядро** — белгілі бір заттыӊ, ортаның ортаңғы бөлігі:

* Атом ядросы — атомныӊ ортасындағы протондар мен нейтрондардан құралған бөлігі;
* Жасуша ядросы — эукариоттар жасушаларындағы хромосомалардың сақталатын органелласы;
* Жер ядросы — Жер планетасының барлық қабаттары астында орналасқан геосферасы;
* Жұлдыз ядросы — жұлдыздардағы термоядролық реакциялар өтетін ортаңғы бөлігі;
* Нейрофизиологияда — біркелкі қызмет атқаруға бағытталған нейрондардың тобы, мысалы жасымықша ядро;
* Топтың «ядросы» — әлеуметтанудағы түсінік.
Ява теңізі

**Ява теңізі** – Тынық мұхиттың батысындағы Үлкен Зонд аралдар (Суматра, Калимантан, Ява, Сулавеси), аралық теңіз. Ауданы 552 мың км2, ең терең жері 1272 м. Жағалауы жайдақ. Ауаның орташа температурасы 27С, беткі су температурасы 27 – 29С. Тұздылығы 31,5 – 34,0‰. Толысу толқындары жарты тәуліктік және тәуліктік, 2 м-ге дейін көтеріледі. Маржанды рифтер (Каримунджава, Ракит, т.б.) кездеседі. Ірі аралы: Мадура. Балықтардан майшабақ, тунец және акула, теңіз тасбақасы, т.б. тіршілік етеді. Балық аулау және інжу өндіру дамыған. Порттары: Джакарта, Семаранг (Ява), Банджармасин (Калимантан).

Санат:Ява теңізі
Санат:Индонезия теңізі
Явленка

**Явленка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл, аудан және Явлен ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Петропавл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 78 км, Есіл өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 6106 адам (3016 ер адам және 3090 әйел адам) болса, 2009 жылы 5630 адамды (2674 ер адам және 2956 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1875 жылы қаланған. Нарықтық экономикаға көшуге байланысты бұрынғы кәсіпорындар жекешелендіріліп, “Автотранс” АҚ-на және бірнеше ЖШС-ке біріктірілді. Явленка арқылы Петропавл–Сергеевка автомобиль жолы өтеді. Ауыл жанынан қола дәуірі, ертедегі темір ғасырының қорғандары табылған.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Язықтар

thumb|120px|Язықтардың мекендеген жерлері (J)
**Язықтар** (жазықтар, жазықтан келгендер) – көне тайпа. Антикалық деректерге қарағанда, сарматтардың бір тайпасы Язықтар деп аталған. Олардың саяси тарихы мен мәдениеті сарматтармен өте тығыз байланысты. Дерек көздерінде языгтар көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, рулық жүйені бастан кешіргендігі жазылған. Язықтардың сыртқы саясаты Риммен күрес аясында өрбіген. Соған байланысты бірқатар римдік деректемелерде атаулары сақталып қалған. Осы мәліметтер бойынша олар Дунай жағалауындағы Рим провинцияларына жиі-жиі шабуылдар жасап тұрған. Тіпті б.з.б. 69 ж. қыста Мезияға басып кіріп, Римнің екі когортын жойып жіберген. Бірақ келесі жылы мол әскер күшімен келген римдіктер оларды басып жаныштады. Б.з. I ғасырның орта тұсындағы деректерде языгтардың мекендеген негізгі орталығы Дунай мен Тиса өзендері аралығы деп көрсетіледі. Олардың бір бөлігі Рим империясының шекараларына жақын келіп қоныстанған. Қалғандары Орталық Еуропаның байырғы халықтарымен араласып кетті. 

## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Санат:Ежелгі халықтар
Санат:Сарматтар
Иван Дмитриевич Яковлев

**Иван Дмитриевич Яковлев** (18 қаңтар 1910, Алтай өлкесі – 27 желтоқсан 1999, Мәскеу қаласы) – саяси қайраткер, Қазақстан Компартиясы ОК-нің 1-хатшысы (1956 – 57).

## Еңбек жолы
* Орта мектепті бітіргеннен кейін 1928 – 39 ж. комсомол және партия қызметтерінде болды. 
* 1939 – 55 ж. Новосибирск қаласындағы Киров ауданының партия комитетінің 1-хатшысы, қалалық партия комитетітінің 2-хатшысы, 3-хатшысы, атқару комитетінің төрағасы, Новосибирск облысының партия комитетінің 2-хатшысы, 1-хатшысы (1949 – 55) болды. 
* КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген (1949). 
* 1955 ж. Қазақстанға арнайы жіберіліп, Қазақстан КП ОК-нің 2-хатшысы
* 1956 жылдың наурызынан 1957 жылдың желтоқсанына дейін 1-хатшысы болды. Яковлев Қазақстанды басқарған кезде тың және тыңайған жерлерді игеру қарқынды түрде жүріп, республикадан жылына 1 млрд пұт астық алып отыру – партиялық мақсатқа айналды. Республикаға басқа ұлт өкілдері көптеп әкелініп, қазақтар өз елінде азшылыққа айналды. Қазақ мектептері жаппай жабыла бастады. Жергілікті ұлт өкілдері сенімсіздік жағдайында жұмыс істеді. Қазақстанда ядролық қаруды сынау жүріп жатты. Сонымен қатар Яковлев тұсында мемлекеттік тұрғын үй құрылысы күшейді. Дегенмен, ол Қазақстанда өзін білікті басшы ретінде көрсете алмады.
* Сондықтан көп ұзамай орнынан алынып, 1958 – 61 ж. Ульяновск облысының партия комитетінің 1-хатшысы
* 1961 – 64 ж. Омбы қалалық атқару комитетінің төрағасы
* 1964 – 73 ж. Омбы облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. 
* 1973 ж. зейнет демалысына шықты.

## Марапаттары
* 2 рет Ленин
* Октябрь Революциясы
* 3 рет Еңбек Қызыл Ту
* “Құрмет белгісі” ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
* “Вторая житница страны” (1957) кітабының авторы.

## Дереккөздер

Санат:Алтай өлкесінде туғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан Компартиясы ОК хатшылары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Якорь

**Якорь** — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл, Якорь ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Бескөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 19 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2180 адам (1057 ер адам және 1123 әйел адам) болса, 2009 жылы 2174 адамды (1055 ер адам және 1119 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы еңбекпен түзету колониясы ретінде қаланған. 1953 жылы колония кеңшар болып қайта құрылды. 1957 жылы кеңшар құрамына Ольшанка, Глубокое, Пресновка ауылдары кірді. 1966 жылы Якорьде құс фабрикасы салынды. Якорь 1996 жылдан «Петропавловский» өндірістік бірлестігінің орталығы.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері
Якут Алмасты Аймағы

**Якут Алмасты Аймағы** – Якутияның батыс бөлігінде орналасқан алмасты өңір. Ол Орта Сібір таулы үстірті мен Вилюй ойпатындағы Анабар антиклизасының оңтүстік мен шығысын, Тунгус синеклизасының шығысын, Вилюй синеклизасының батысын, Вилюй, Оленок, Муна өзендері алаптарын қамтыған. Бұл аудан алмасты өңір ретінде танылуы 1953 жылы Вилюй өзені алабынан алмасты қорымдардың, 1954 жылы алмастың түп кенінің (“Зарница” түтігі) табылуымен байланысты. Мұндағы алмас кендері түпкі және қорымды болып бөлінеді. Алдыңғылары трапп интрузияларымен байланысты ультранегізді тау жыныстары қатарындағы кимберлит түтіктерінде (ортаңғы триас пен төменгі юра) орналасқан. Кимберлиттер мен ксенолиттердің бастапқы минералдарына: алмас, оливин, пироп, пикроильменит, ильменит, диопсид, т.б. жатады. Жарылыстардың қиылысқан жерінде орналасқан кимберлит түтіктерінің диаметрі 40 – 600 м, іргелес жатқан тау жыныстарымен жапсары тікшіл болып келеді. Кимберлит түтіктерінің үгілуінен түзілген қорымды кендердің аллювийлік (терассалық, аңғарлық), элювийлік, делювийлік типтері ұшырасады. Якут Алмасты Аймағының түп және қорымды кендері шоғырланған аудандарына: Кіші Батуобия, Далдын - Алакит, Жоғарғы Муна, Алдан, Оленок жатады. Кіші Батуобия дүние жүзінің ең ірі алмас кені “Мир” түтігі және олармен байланысты Ирэлээх, Кіші Батуобия аллювийлік қорымдары бар. Алмас кристалдарының орташа ірілігі 1 – 2 мм, салмағы 6,7 – 10 мг. Ірілігі мен таралуы біркелкі, октаэдр, ромбододекаэдр, куб пішіндес болып келеді. Түстері мөлдір (өте көп), жасыл сарғылт, күлгін, солғын қызыл, қоңыр қызыл алмас кристалдарының 1 м3 кимберлиттегі саны 1 – 24. Якут Алмасты Аймағынан “Якутияның 325 жылдығы” (54,14 карат), “Марья” (105,98), “Валентина Терешкова” (51,66), “Кенші” (44,62), “Үміт” (75), т.б. ірі алмас кристалдары табылған.
## Сілтемелер
* Аллювий  
* Алмас  
* Алдан
## Пайдаланңан Әдебиет


Санат:Аймақтар бойынша тарих
Петр Самсонович Яловенко

**Яловенко Петр Самсонович** (15.7.1943 жылы туған, Украина, Кировоград облысы Гайворонский ауданы Солгутово село) – әскери қайраткер, генерал - майор (1996 жылы). Одессадағы Әуе шабуылына қарсы қорғаныс (ӘШІІ) әскерлерінің әскери техникалық училищесін (1965 жылы), ӘШІІ әскери - инжинер радиотехникалық академиясын (1974 жылы) бітірген. 1965 – 86 жылдары ӘШІІ әскерлері құрамында әр түрлі басшылық және техникалық лауазымдарда қызмет етті. 1986 – 92 жылдары ӘШІІ әскерлері бірлестігінің ракета қару - жарақтары қызметінің бастығы, зениттік - ракеталық әскерлер бастығының орынбасары, 1992 – 96 жылдары Қазақстан Республикасы ӘШІІ әскерлері қолбасшысының қару - жарақ жөніндегі орынбасары, 1996 – 98 жылдары Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің қару - жарақ жөніндегі орынбасары, қару - жарақ басқармасының бастығы, Бас әскери инспекцияда генерал - инспектор қызметтерін атқарды. 1998 жылы демалысқа шықты. Қызыл Жұлдыз орденімен, медальдармен марапатталған.
## Сілтемелер
* Украина  
* Қазақстан  
* Республика
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Яксарт

**Яксарт** – Сырдария өзенінің ежелгі атауы. Бастапқыда Яксарт деп Сырдарияның қазіргі Ходженд пен Ташкент аралығындағы орта ағысы аталса, кейіннен ол өзеннің түгелдей атауына айналды. Птоломей, т.б. антик. авторлар “Яксарт” атауы бұл аймақты мекендеген сақтардың Яксарт тайпасынан шығуы мүмкін деген жорамал айтады. Яксарт көне түркі тілінде Иенгу-угуз (Інжу өзен), парсыша – Иахша-арта (шынайы інжу) дегенді білдіреді.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Ялты

**Ялты** — Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы, Чистополь ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Новоишим ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км-дей жерде, Құлаайғыр өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 753 адам (367 ер адам және 386 әйел адам) болса, 2009 жылы 579 адамды (285 ер адам және 294 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1976 жылы бұрынғы Көкшетау облысы Чистополье ауданының етті ірі қара мал өсіруге маманданған аудандық арнайы бірлестігінің орталығы ретінде қаланған. Бірлестік негізінде 1994 жылы ауылда “Ялта-1” ЖШС-і ұйымдастырылды.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы елді мекендері
Ямайкалықтар

**Ямайкалықтар** – Ямайканың жергілікті тұрғындары. АҚШ, Канада, Ұлыбритания, т.б. елдерде де тұрады. Жалпы саны 3,5 миллион адам (2004 жылы). Ағылшын тілінің жергілікті диалектісінде (“креоль“) сөйлейді. Христиан дінінің протестант, аздап католик бағытын тұтынады. Ямайкалықтардың этностық негізін 17 – 18 ғасыларда аралға әкелінген құлдардың ұрпақтары (зәңгілер мен мулаттар), еуропалықтар (ағылшындар, т.б.) құрайды. Ямайкалықтар боксит өнімдерін шығарумен және ауыл шауашылығымен айналысады. Қант қамысын, банан және цитрусты дақылдарды өсіру дамыған. Халық ауыз әдебиетінің үлгілерінде Батыс Африка халықтарының сарыны, сондай-ақ африкалық культтер мен наным - сенімдер сақталған.
## Сілтемелер
* АҚШ  
* Канада  
* Ұлыбритания
## Дереккөздер


 
Санат:Халықтар
Ямал

**Ямал** (ненец тілінде ямал – жер шеті; я – жер; мал – шет) – Батыс Сібірдің солтүстігіндегі түбек. Ресейдің Ямал - Ненец автономиялық округінде. Қара тенізінің Байдара және Обь қолтықтарының аралығында. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 700 км-ге созылған, ені 240 км-ге дейін. Ауданы 122 мың км2 шамасында. Жағасы түзу сызықты, аз тілімделген. Жер беті ойпатты жазық, солтүстік бөлігі Қара тенізінің деңгейінен 50 – 60 метрге көтерілген, оңтүстік - батысында абсолюттік биіктік 100 метрге жетеді. Жазық негізінен төрттік кезеңнің бореалдық теңіз шөгінділерінен тұрады. Орта тұсында флювиогляциалдық және өзен - көл шөгінділері басым. Оңтүстігінде жоғары төрттік кезеңнің мореналық, флювиогляциалдық шөгінділері сақталған. Климаты арктикалық және субарктикалық Қаңтардың орташа температурасы –20 – 260С. Жазы салқын. Шілденің орташа температурасы 5 – 100С. Жылдық жауын - шашын мөлшері 240 – 250 мм. Көп жылдық тоң жаппай таралған. Өзен торы жиі, қысқа өзендер батпақтар мен көлдерді бір - бірімен жалғастырады. Солтүстігін арктикалық тундра, орталығын мүкті - қыналы тундра және бұталы тундра, оңтүстігін орманды тундра қамтиды. Арктикалық, глейлі тундра, глейлі күлгін және шымтезекті - батпақты топырақ түрлері таралған. Теңіз жағалауында және өзен аңғарларында шөпті және гипнумды - шөпті батпақтар жайылған. Бұғы жайылымдары кең алқап құрайды. Теңіз жағалауының тұрғындары балық және аң аулаумен айналысады. Ямалда аса ірі газ кен орындары ашылған.
## Сілтемелер
* Ресей  
* Жаз  
* Теңіз
## Дереккөздер


Санат:География
Ямышево (Павлодар облысы)

**Ямышево** — Павлодар облысы Аққулы ауданындағы ауыл, Ямышев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аққулы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 56 км жерде, Ертіс өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1715 жылы шағын Ямышево (Жәміш) тұзды көліне таяу жерде бекініс ретінде қаланған. 1920 жылы ұжымшар ұйымдастырылып, 1930 жылы МТС құрылды. 1957 жылы кеңшар және өзімен аттас ауылдық кеңестің орталығына айналды. Кеңшар негізінде Ямышевода және округке қарасты Қызылқоғам, Тілектес ауылдарында “Ямышево” ЖШС-і және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл арқылы Павлодар – Семей автомобиль жолы өтеді. Ямышевода орыстың көрнекті географ ғалымы Г. Потанин туып - өскен.

## Дереккөздер

Санат:Аққулы ауданы елді мекендері
Яна-Индигирка Ойпаты

**Яна-Индигирка Ойпаты** – Шығыс Сібірдегі Лаптевтер мен Шығыс Сібір теңіздерінің жағалауындағы ойпатты жазық. Саха Республикасының жерінде. Батыста Буорхая қолтығынан шығыста Индигирка өзенің атырауына дейін 600 км-ге созылып жатыр. Ені 300 км. Ойпат теңіз деңгейінен негізінен 50 – 80 м биіктікте. Түпкі тау жыныстарынан тұратын жеке күмбез тәріздес қыраттар мен қырқалардың биіктігі 300 – 400 метр және одан да асады (Әулие Тұмсық мүйісі ауданындағы массив 488 м). Қатпарланған мезозой шөгінділерінен тұратын іргетасты төрттік кезеңнің теңіздік және аллювийлік - көлдік шөгінділерінің қалың қабаты жапқан. Олардың аралықтарында тұтас мұз қабаттары жиі кездеседі. Климаты қатаң. Қаңтардағы орташа температура –30 – 380С, абсолюттік минимум –45 – 500С. Жазы бұлыңғыр, салқын, тұман жиі түседі. Шілдедегі орташа температура 4 – 120С. Жылдық жауын - шашын мөлшері 150 – 250 мм. Өзендерінің ағысы баяу, көктемнің басында тасиды. Қазан айынан мамырдың соңына дейін қатып жатады. Ең ірілері Яна мен Индигирка. Ойпат түгелдей тундра белдемінде. Қиыр солтүстігін селдір мүк пен қына жапқан арктикалық тундра алады. Орта тұсы мүкті - қыналы тундра. Оңтүстік аудандарын бұтақты тундра жапқан. Өзен аңғарларында батпақталған сирек балқарағай ормандары кездеседі. Кіші белдемдердің бәріне де гипнумды - шөпті батпақтар тән. Халық аз қоныстанған. Елді мекендер өзен аңғарларында орналасқан. Жергілікті халық балық аулаумен және аңшылық кәсіпшілікпен айналысады. Аз мөлшерде бұғы шауашылығы дамыған.
## Сілтемелер
* Ойпат
* Саха Республикасы
* Қазан
## Дереккөздер


Санат:География
Янайкино

нобай|орта|1200px|'''Янайкин ауылына қош келдіңіз!'''

 
**Янайкино** — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Янайкин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Перемётное ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 56 км-дей жерде, Жайық өзенінің оң жағалық тармақтары жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1010 адам (483 ер адам және 527 әйел адам) болса, 2009 жылы 1056 адамды (517 ер адам және 539 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 871 адамды (445 ер адам және 426 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1974-1996 жылдары етті мал өсіруге мамандандырылған ауданаралық бірлестіктің орталығы болып келді. Оның негізінде Янайкинода және округтегі Богатск, Скворкино ауылдарында бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл арқылы Орал – Атырау автомобиль жолы өтеді.

## Ауыл көшелері
* АЗС көшесі
* Алматы көшесі
* Бауыржан Момышұлы (Парковая) көшесі
* Бәйтерек (Батурин) көшесі
* Бруцелёзка көшесі
* Бірлік (Луговая) көшесі
* Достық (Ленин) көшесі
* Еуразия (Комсомольская) көшесі
* Жайық (Набережная) көшесі
* Жеңіс (Фурманов) көшесі
* Құрманғазы (Студенческая) көшесі
* Мәншүк Мәметова (Садовая) көшесі
* Советская көшесі
* Степная көшесі
* Тәуелсіздік (Чапаев) көшесі
* Талғат Бигелдинов (Школьная) көшесі
* Теректі (Лесная) көшесі

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Январцев

**Январцев** — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Январцев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Перемётное ауылынан шығысқа қарай 101 км-дей жерде, Жайық өзенінің аңғарында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1776 адам (849 ер адам және 927 әйел адам) болса, 2009 жылы 1274 адамды (615 ер адам және 659 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1136 адамды (544 ер адам және 592 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1949 жылы орман шаруашылығын құруға байланысты қаланған. 1994 жылдан оның негізінде Январцевта және округке қарасты Кирсаново, Петрово, Чинарёво (Шынар) ауылдарында 40 шаруа қожалығы мен 3 ЖШС құрылды. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль және су жолы арқылы қатынасады. Округ аумағында Кирсанов зоология қорықшасы орналасқан.

## Ауыл көшелері
* 1 Май көшесі
* 8 Март көшесі
* Братская көшесі
* Гагарин көшесі
* Кирсановская көшесі
* Лесхозная көшесі
* Мигалёв көшесі
* Молодёжная көшесі
* Почтовая көшесі
* Рабочая көшесі
* Самошина көшесі
* Северная көшесі
* Советская көшесі
* Строительная көшесі
* Уральная көшесі
* Чапаев көшесі
* Школьная көшесі

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Янтарь

thumb|Alt=A.|Ішінде құмырсқасы бар балтық янтары
**Янтарь** (,  – ағаш шайыры) – палеоген кезеңінде өскен қылқан жапырақты ағаштардың шайырларынан түзілген органикалық қосылыс түріндегі минерал. Химиялық формуласы: C40H64O4, құрамы (%-бен): С – 79,0; Н – 11,0; О – 10,0 және аздаған күкірт қоспасы бар. Минералдық түрлері: сукцинит, глессит, бокерит, кранцит, стантинит. Минералдық агрегаттары қатпар, тамшы, сталактит түрінде келеді. Түсі сары қызыл, сары, қоңыр, жылтыр, мөлдір, жарықты жақсы өткізеді, аморфты, шытынап сынады. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2 – 2,5, тығыздығы 1,0 – 1,1 г/см3, 1500С-та жұмсарады, 250 – 4000С-та балқиды. Жанғанда хош иіс шығарады. Жақсы өңделеді, электр тогын өте нашар өткізеді, бензол мен күкіртті көміртекте жақсы ериді. Янтарь Балтық теңіз жағалауында, Польшада, Германияда, Данияда, Швецияда, Ұлыбританияда, АҚШ-та табылған. Ол оқшаулағыштық бұйымдар, Янтарь қышқылы медицина препараттар, сыр, т.б. дайындауға, зергерлік істе қолданылады.

## Сілтемелер
* Сукцинит
* Глессит
* Бокерит
## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Адольф Янушкевич

**Адольф Михал Валериан Юлиан Янушкевич** (; 9 маусым 1803 жыл, Минск губерниясы, Несвиж қаласы — 19 маусым 1857 жыл, Дягильно) — поляк халқының көрнекті демократ–төңкерісі, көсемсөзші.

Ақсүйектер отбасында туған. Вильнюс университетінің филология факультетіне оқуға түсіп (1821 жылы), ақын Адам Мицкевичтің басқаруымен құрылған студенттердің “Жасылдар” атты ұлт–азаттық қозғалысын жақтайтын жасырын ұйымына мүше болған. Кейіннен Подолия қаласында мұғалім, қалалық сеймге депутат болды.

1830 жылы поляктардың ұлт–азаттық көтерілісіне белсене араласты. Сол көтерілістердің бірінде ол жеті рет жараланып, қолға түсті. 1831 жылы Брест, Мәскеу арқылы Вяткаға жіберілді. Вяткадан Киевке әкелініп, 1832 жылы 4 наурызда әскери сот үкімімен ақсүйек атағынан айырылып, 25 жылға Сібірге жер аударылды. Янушкевич айдаудың алғашқы 12 жылын Сібірде өткізді. Кейіннен Тобылда, Есілде тұрды. Мұнда ол өзі секілді айдауда жүрген отандасы, белгілі ақын Г. Зелинскиймен кездесіп, етене араласты. 

Осының нәтижесінде Зелинскийдің қазақ елі туралы “Қазақ” және “Дала” атты дастандарының тууына ықпал етті. 1841 жылы Омбыдағы шекаралық басқармаға ауысуға рұқсат алды. Іс қағаздарын тіркеуші қызметін атқара жүріп, 1843 жылдан бастап қазақ даласына дүркін - дүркін сапарға шығатын экспедициялар құрамына енгізілді. Осы сапарларда көргендері мен білгендерін күнделігіне түсіріп, Польшадағы туыстарына хат арқылы жолдап отырды. 

Оны, әсіресе, қазақ елінің меймандостығы, әдет - ғұрпы, тілі, салт - санасы, ақындық, шешендік өнерлері қатты қызықтырды. Қазақтың сол кездегі толағай тұлғалары үйсін Мәуке би, аға сұлтан Құнанбай Өскенбайұлы, сұлтан Барақ, ақындар Жанақ пен Орынбай жөнінде естелік, пікірлері аса құнды.

Янушкевич қайтыс болғаннан кейін, Францияға қоныс аударған туыстары оны мәңгі есте қалдыру мақсатымен күнделіктері мен хаттарын “Адольф Янушкевичтің өмірі” деген атпен кітап етіп 1861 жылы Париж қаласында, кейіннен 1875 жжылы Берлин қаласында бастырып шығарды. Қазақстанда Янушкевичтің кітабы “Дневники и письма из поездки по казахским степям” деген атпен 1966 жылы Алматыда орыс тілінде, 1979 жылы қазақ тілінде басылып шықты. 2003 жылы Янушкевичтің туғанына 200 жыл толуына орай оның кітабы Астанада “Қазақ даласындағы сапардың жазбалары” деген атпен екінші рет қазақша аударымда басылым көрді. Сол жылы Янушкевич атына пошта маркасы шығарылды. Астана, Семей және Аягөз қалаларындағы көшелерге Янушкевич аты берілген.

## Дереккөздер


Санат:Поляк жазушылары
Янцен Иван Андреевич

**Янцен Иван Андреевич** (18.10.1935 жылы туған, Ресей, Ставрополь өлкесі, Новоселицкий ауданы Усилие силосы) – машина жасау саласындағы ғалым, техникалық ғылым докторы (1974 жылы), професор (1976 жылы). Қарағанды политехника институттын бітірген (1959 жылы). 1959 – 68 жылы осы институтта ассистент, доцент, 1968 жылдан кафедра меңгерушісі. 72 өнертабыстың авторы. Негізгі ғылыми еңбектері мен өнертабыстары жол құрылысы машиналарындағы активті гидроимпульстік жүйелердің теория негізін жасауға арналған. Қазақстан Мемлекет сыйлығының иегері (1986 жылы).

## Сілтемелер
* Ресей
* Ставрополь
* Новоселицкий
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ғалымдар
Яранга

**Яранга** – Солтүстік Азия халықтарының ертеден келе жатқан тұрақ-жайы. Ол киіз үйге ұқсас дөңгелек жиналмалы тұрғын үй түрінде болады. Яранганы ертеде чукчалар(чукотша - яран'ы), коряктар (корякша яянга деп атаған), эвендер, юкагирлер, солтүстіктің басқа да көшпелі тайпалары кеңінен пайдаланған. Түркі халықтарының киіз үйінен айырмашылығы: керегесі – таяқшадан, уығы – сырықтан жасалады, шаңырақ болмайды, сырықтардың басы айқастырылып буылады, сырты бұғы терісімен жабылады. Оның іші арнаулы май шаммен жылытылады, содан жарық та түсіріледі; ал ішкі кеңістіктің бір жағы қойма ретінде және ас әзірлеуге пайдаланылады. Отырықшы чукчалар мен эвендер әдетте Яранганың қабырғасын шымнан және тастан тұрғызып, кейде шағын бөлмеге ұқсатып төбесін ағашпен жабатын болған. Осы заманғы тұрғын үйлердің көбеюіне байланысты Яранга тұрмыста пайдаланудан қалып барады, тек бұғы өсіруші ұжымдық көшпелі бригадаларында ғана сақталып қалған.

## Сілтемелер
* Азия  
* Киіз үй  
* Бригада
## Дереккөздер


Санат:Тұрақ жайлар
Ярд

**Ярд** ЯРД (ағылшын yard) – ұзындықтың британиялық бірлігі.  1 Ярд = 3 фут = 36 дюйм = 0,9144 метр.

## Сілтемелер
* ұзындық  
* британия  
* бірлік
## Дереккөздер


Санат:Өлшем бірліктері
Ирина Зиновьевна Ярема

**Ирина Зиновьевна Ярема** (26.6.1931 жыл, Украина, Львов облысы Павлов селосы) – қолданбалы өнер шебері. 

## Өмірбаяны
* 1965 жылы Львов мемлекеттік сән және қолданбалы өнер институтын бітірген. 
* 1970 жылдан Алматы қаласында Қазақ КСР-і Жергілікті өнеркәсіп жанындағы экспериментті институтта суретші болды. 
## Шығармалары
* “Алатау” (1972)
* “Ертегі аңшы” (1973 жылы)
* “Қазақстан” қонақ үйі үшін “Қазақстан” (1976 жылы, басқалармен бірге; Қазақ КСР-і Мемлекет сыйлығы, 1981)
* “Нөсер”
* “Қарағаш”
* “Тыңдағы таң” (1979 жылы)
өндірістік тақырыптағы 
* “Химия” (1983 жылы)
* “Индустрия” триптихы (1985 жылы), т.б. көпшілік орындарға жасаған гобелен - интерьерлері бар.

## Дереккөздер

Санат:26 маусымда туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Львов облысында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Львов мемлекет сән және қолданбалы өнер институты түлектері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Шаяхмет Шамұхамедұлы Жармұхамедов

**Шаяхмет Шамұхамедұлы Жармұхамедов** (*Ярмұхамедов*) (1902 жылы, Қаракөл қаласы – 1953 жылы, Теміртау қаласы) – қоғам қайраткері. Орыс - қазақ училищесін, Верный жоғары бастауыш училищесін (1918 жылы), Ленинградтағы (қазіргі Санкт - Петербург) Бүкілодақтық коммунистік ауыл шауашылығы университетін (1926 жылы) және өнеркәсіп академиясын (1940 жылы) бітірген. 1919 – 21 жылдары Ресей Коммунистік Жастар Одағы Алматы облысы комитетінің хатшысы, 1921 – 22 жылдары Түркістан Коммунистік Жастар Одағы ОК хатшысы, 1923 – 24 жылдары Ленинградта Жұмысшы - шаруа Қызыл армиясы қатарында, Ташкентте Түркістан АКСР Саяси ағарту бас басқармасының төрағасы болды. 1926 – 28 жылы Қызылорда уездік комитеті үгіт - насихат бөлімінің меңгерушісі, Сырдария губерния партия комитетінің үгіт - насихат бөлімінің және ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, 1928 – 29 жылдары Ақмола, Алматы округ атқару комитеттерінің хатшысы, 1930 – 31 жылы Қазақ өлкелік партия комитетінің нұсқаушысы, 1931 жылы тамыздан 1932 жылы мамырға дейін Қазақ АКСР еңбек халық комиссары қызметтерін атқарды. 1932 – 36 жылы Ақтөбе, Алматы облысы партия комитеттерінің хатшысы, 1940 – 43 жылдары Кузнецк металлургия комбинатында кеніш партия ұйымдастырушысы, 1943 – 53 жылы Теміртау қаласындағы Қазақ металлургия зауаты директорының орынбасары болып істеді. Ярмұхамедов Теміртау қаласын салуды ұйымдастырушылардың бірі, республиканың қара металлургиясын дамытуға елеулі үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Ярозит

**Ярозит** (Испаниядағы Барранка - Ярозо кеніне байланысты аталған) – сульфаттар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: KFe3+[(OH)6(SO)2], құрамы (%-бен): K2O – 9,4, Fe2O3 – 47,9, SO3 – 31,9, H2O – 10,9, қоспалары: Al, Ca, Na, Pb, Se. Тригондық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары псевдокуб, ромбоэдр пішінді. Минералдық агрегаттары топыраққа ұқсас түйірлі масса құрайды, кейде қабыршақ түрінде келеді. Түсі сары, қоңыр, жіктілігі жетілген, шыныдай жылтыр; қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2,5 – 3,5 тығыздығы 3,15 – 3,3 г/см3, пироэлектрлік қасиеті бар. Түзілуі – гипергендік. Көптеген сульфидтік кендердің тотығу белдемінде темірдің күкіртті қосылыстары есесінен түзіледі, гидролиз әсерінен қоңыр теміртасқа айналады. Оңтүстік Оралдың колчедан кендерінен, Майқайың алтын кенінен табылды. Ярозиттен жылтыратушы ұнтақ (крокус) дайындалады.

## Сілтемелер
* Вирусология  
* Вирус  
* Микроорганизм
## Дереккөздер


Санат:Калий минералдары
Санат:Темір минералдары
Санат:Сульфат минералдар
Александр Леонидович Яншин

**Яншин Александр Леонидович** (28.3.1911 жылы, Смоленск қаласы – 9.10.1999, Мәскеу) – геолог, геологиялық - минералдық ғылым докторы (1952 жылы), КСРО ғылым академиясының академиясында (1958 жылы), 1983 жылдан вице - президенті. Социалистік Еңбек Ері (1981 жылы). Геологиялық барлау жұмыстарын Орал маңы мен Оңтүстік Оралдың агрономикалық кен орындарын зерттеуден бастаған (1929 – 30 жылдары). 1936 – 58 жылы КСРО ғылым академиясының Геология институтында, 1958 – 82 жылы КСРО ғылым академиясының Геология, геофизика, геохимиялық бөлімінің академия - хатшысы, КСРО ғылым академиясының Сібір бөлімінің Геология және геофизика институты директорының орынбасары, 1982 – 88 жылы КСРО ғылым академиясының вице-президенті және Литосфера инститтутының директоры қызметтерін атқарды. 1988 жылдан КСРО ғылым академиясының Президиумі жанында кеңесші болды. Негізгі ғылыми еңбектері Оңтүстік Оралдың, Арал маңы ойпатының солтүстік, Орта Азия мен Сібір геологиясына арналған. Ол “Жас платформалар” туралы ілімнің негізін салушы, бор, палеоген, неоген кезеңдерінің стратиграфиялық сұлбасын жасаған. Фосфорит, калий тұздарын, жанғыш газдар, т.б. пайдалы қазбаларды, Батыс Қазақстан мен Оңтүстік Сібірде бірқатар артезиан алаптарын ашуда Яншин зерттеулері маңызды рөл атқарды. Қазақстанның батыс бөлігін зерттеудегі ғылым нәтижелерінің бірі – “Геология Северного Приаралья” атты монографиясы үшін оған А.П. Карпинский атындағы сыйлық берілді (1953 жылы). Ол 1965 жылы жасалған Қазақ КСРінің 1:1500000 масштабтық геологиялық картасы редакторларының бірі. 2 мәрте КСРО Мемлекеттық сыйлығының лауреаты (1969, 1978 жылдары). 3 рет Ленин, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі”, Еңбек даңқы ордендерімен және медальдармен марапатталған. 

## Сілтемелер
* Смоленск  
* Орал  
* КСРО
## Дереккөздер


Санат:Геологтар

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Яруллин Санғат Саматұлы

**Яруллин Санғат Саматұлы** (9.9.1941 жылы туған, Қазан қаласы) – театр суретшісі, кескіндемеші. 1962 жылы Қазан көркемсурет училищесін бітірген. Ленинград (қазіргі Санкт - Петербург) қаласындағы Комедия театрында Н.П. Акимовтың жетекшілігімен стажировкада болып, мамандығын шыңдаған. Әуелі Ресей театрлары ұжымында (1963 – 65 жылдары) театр суретшісі болып, кейіннен Қазақстанда қызмет етті. Солтүстік Қазақстан облысы орыс драма театрында бас суретші (1965 жылдан) ретінде еңбек етіп, 150-ден астам спектакльдерді көркемдеп безендірді.

## Сілтемелер
* Ленинград
* Санкт - Петербург
* Қазан
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Суретшілер
Жасақ (салық)

**Жасақ** ( «билік»;  — заттай подат,  «подат, салық») – Ресейде XV - XX ғасырдың басында Сібір мен Солтүстік халықтарынан заттай салық, негізінен бағалы аң терісі арқылы. Негізінен мал шауашылығымен және аңшылық кәсіппен айналысқан орыс емес халықтарға салынған. Жасақ алу XV – XVIII ғасыларда Еділ бойында, XVII – XX ғасыларда Сібірде жүзеге асырылды. Жасақ қазына есебіне бағалы аң терілерімен немесе малмен төленді. Жасақ төлеу Ресейге бодандықтың бір белгісі болды. Ол әрбір тайпа мен ру үшін жеке белгіленді. Жасақ Кунгур татарлары мен башқұрттар үшін жер салығы, Сібірдің кейбір халықтары үшін жан басылық, сахалар (якут) үшін мал басының санағына байланысты салынды. 18 ғасырдан Жасақ ақшалай салықпен алмастырыла бастады (Еділ бойында 1720 жылдан, Сібірде 1822 жылдан кейін). Жасақ жинаушылардың өз міндеттерін асыра пайдалануы Жасақтық комиссияның көмегімен реттелуге тиіс болды. Ясақ жинау мәселесімен Сібір приказы, 1763 жылдан кейін Ұлы мәртебелі императорлық кеңсе айналысты. Жасақтың көлемі шамалы өзгерген күйінде 1917 жылғы Ақпан революциясына дейін сақталып келді.

## Дереккөздер

Санат:Салықтар
Ясин сүресі

83 аяттан тұрады.

Сүренің атауы бірінші аяттағы “йа” және “син” әріптеріне байланысты берілген. Мұндай бөлшектенген әріптермен (хуруфи муқатаға) басталатын бірнеше сүрелер бар. Бұл әріптердің мағынасы бір Аллаға ғана аян. Сексен үш аяттан тұратын Ясин Сүресі негізінен Мекке қаласында, кейбір сүрелері Мединеде түсірілген. Ясин Сүресіде иман негіздері жайлы кеңінен баяндалады. Мысалы, Құранның негізгі тақырыбы пайғамбарлық жайлы сүренің алғашқы аяттарында былай дейді:
:* “Ясин. Даналыққа толы [[Құран]]ға [[ант]] болсын. Сен расында жіберілген елшілеріміздің бірісің, Және сен тура жолдасың”*. 
Ясин Сүресі ең көп оқылатын сүрелердің бірі. Мұхаммед пайғамбар Ясин Сүресінің қасиеттері туралы көптеген хадистерінде айтқан. Мысалы: “Әр нәрсенің жүрегі бар, Құранның жүрегі Ясин сүресі” (Тирмизиден рауаят болған. “Фазайиул құран”), “Ясин Құранның жүрегі. Алла Тағаланың рахметінен, ақырет күнінің жақсылығынан үміттене отырып, Ясин оқыған адамның өткен күнәларын Алла Тағала кешіреді. Қайтыс болған адамдарың үшін Ясин сүресін оқыңыздар” (Әбу Даууд Жанайиз). Қырық рет Ясин Сүресі қайырып оқып (Шілясин), науқас адамға немесе дем салдырушы кез келген адамға күш кіреді. Ясин – Мұхаммед пайғамбар есімдерінің бірі.

## Сілтемелер
* Құран  
* Аят  
* Тирмизи

## Дереккөздер


Санат:Құран сүрелері
Ясир Арафат

thumb|Alt=A.|Ясир Арафат (1999)

**Ясир Арафат**, Мухаммад Әбд Ар-Рауф Әль Кудвах әль-Хусейни (4 тамыз 1929, Иерусалим – 2004 жылы, сонда) – саяси қайраткер, Палестина автономиясы әкімшілігінің басшысы (1994 жылы), Палестинаны Азат ету ұйымы атқару комитетінің төрағасы (1969 жылдан). 

## Өмірбаяны
Бай саудагердің отбасында дүниеге келген. 1948 жылы Палестина аумағын түгелдей Израиль жаулап алғаннан кейін Египетке эмиграцияға кетті. Ясир Арафат мұнда “Мұсылман ағайындығы” мен Палестиналық студенттер одағының құрамына кіріп, 1952 – 56 жылдары студенттер одағының президенті болды. 1956 жылы Каир унверситетінің инженер факультетін бітірді және сонымен бір мезгілде израйльдіктерге қарсы диверсия жұмыстарға араласу үшін әскери даярлықтан өтті. 1956 жылы болған Суэц жанжалында Египет армиясының қатарында соғысты. 1957 жылы Кувейтке өтіп, Газа секторындағы күресті ұйымдастырушы Халиль Вазирмен бірге “Аль-Фатах” диверсия тобының негізін қалады. 1964 жылы Палестинаны Азат ету ұйымына (ПАҰ) қосылған ол көп ұзамай осы ұйымының ең ықпалды басшысына айналды. 1970 жылдан палестиналық Қарсыласу қозғалысы қарулы күштерінің бас қолбасшысы, ал 1973 жылдан ПАҰ-ның саяси департаменті бастығы қызметтерін қоса атқарды. Ясир Арафат дербес Палестина араб мемлекетін құру қажеттілігін түсінді және бүкіл күш-жігерін ПАҰ-н Палестина халқының мүдделерін білдіретін өкілетті ұйым ретінде таныту үшін бағыттады. Соның нәтижесінде 1974 жылы ПАҰ Араб елдері лигасының мүшелігіне қабылданды. 1987 жылы палестиналық интифада жариялап, ол 6 жылға созылды. 1988 жылы 15 қарашада “Палестина мемлекеті” жарияланды, ал 1989 жылы 2 сәуірде Палестина Ұлттық Бас Кеңесі Ясир Арафатты осы мемлекеттің президенті етіп сайлады. 1988 жылы Ясир Арафат Израиль мемлекетін мойындап, палестина арабтары мен израильдіктердің арасында бейбіт келісімге қол жеткізу мүмкіндігін ашты. АҚШ-тың делдалдық етуімен Ясир Арафат Израильмен келіссөздер жүргізді. Нәтижесінде 1993 жылы қыркүйекте Вашингтонда Қағидаттар декларациясына қол қойылды. Ол бойынша Газа мен Иерихон секторларында палестиналық өзін-өзі басқару енгізілді. 1994 жылы мамырда бұл аумақтардағы Израиль әскерлері Палестина полициясымен алмастырылды. 1994 жылы шілдеде 27 жылдық қуғын-сүргіннен соң Ясир Арафат отанына палестиналық өзін-өзі басқару әкімшіліктінің басшысы ретінде салтанатты түрде қайтып оралды. Ясир Арафат – Бейбітшілік сақтау істері жөніндегі халықар. Нобель сыйлығы лауреаты (1994 жылы). 1996 жылы қаңтардан өмірінің соңына дейін Палестина Ұлттық кеңесінің атқарушы басшысы болды.

## Сілтемелер
* Израиль 
* Египет 
* Иерусалим
## Дереккөздер


Санат:Қырғи қабақ соғысы көшбасшылары
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Палестина саясаткерлері
Санат:Әл-Қаһира университеті түлектері
Ясная Поляна (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Ясная Поляна** — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл, Яснополян ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тайынша қаласының солтүстік-шығысына қарай 34 км-дей жерде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1697 адам (892 ер адам және 805 әйел адам) болса, 2009 жылы 1449 адамды (736 ер адам және 713 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы қаланған. 1936-96 жылы шошқа шауашылығы ұжымшарының орталығы болды.
 
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Kazachstan 2014 : Jasna Polana, Wiśniowka 

Санат:Тайынша ауданы елді мекендері
Яссы Бітім Шарты

**Яссы Бітім Шарты**, орыс - түрік соғысынан (1787 – 91 жылдары) кейін 1792 жылы 9 қаңтарда Яссы қаласында жасалды. Яссы Бітім Шарты бойынша Ресей мен Осман сұлтандығы арасында жаңа шекаралар белгіленді. Оңтүстік Буг пен Днестр өзендерінің аралығындағы жер Ресейге өтті. Молдавия мен Валахия Түркияға қайтарылды. Түркия Ресей шекараларына тиіспеуге және Грузия мен Кубань жеріне шабуыл жасамауға міндеттенді. Яссы Бітім Шарты Ресейдің Қара теңіздегі жағдайын нығайтып, сауда жолын қауіпсіздендірді.

## Сілтемелер
* Ресей  
* Валахия  
* Түркия
## Дереккөздер


Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері
Санат:Османлы империясының халықаралық келісімдері
Санат:1792 жыл
Санат:Бітімгершілік келісімдер
Санат:Молдова тарихы
Санат:Орыс-түрік соғыстары
Яхмос І

**Яхмос І** (ежелгі египетше “Айдан туған”; т. ж. б. – б.з.б. 1559 жылы) – египет перғауыны (шамамен б.з.б. 1550–1525 жылдары), 18-әулеттің негізін қалаушы. Яхмос І гиксостарды Египеттен біржолата қуып шығып, Оңтүстік Палестинада өз үстемдігін орнатты. Солтүстік Нубиядағы Египет үстемдігін қалпына келтірді. Яхмос І-нің билік жүргізген кезеңі тарихнамада Ежелгі Египеттегі жаңа патшалық кезеңінің басы болып есептеледі.

## Сілтемелер
* Вирусология  
* Вирус  
* Микроорганизм
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Перғауындар
Яхмос ІІ

**Яхмос ІІ** (ежелгі египетше “Айдан туған”, грек. Амасис) (т. ж. б. – б.з.б. 525 жылы) – египет перғауны (б.з.б. 569 – 525 жылдары), 26-әулеттің 5-патшасы. Яхмос ІІ тұсында салықты жеңілдету мақсатымен жер кадастры қайта қаралды, Кипр аралы жаулап алынды. Сыртқы саясатта Афина, Спарта, Самос және Лидиямен одақ құрып, парсы әскерлерін Египетке кіргізбеуге ұмтылды.

## Сілтемелер
* Амасис  
* Египет  
* Афина
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Перғауындар
Яхта

**Яхта** (голл. jacht, jagen – қуалау) – 1) спорттық (не туристік) желкенді кеме. Ол пайдалануына қарай: крейсерлік Яхта (алысқа жүзуге арналған) және жарыс Яхтасына, ал желкен жабдықтарының түріне сәйкес кэт, шлюп, куттер, иол, кеч және шхуна болып ажыратылады. Халықар. жіктелім бойынша Яхта 20 класқа бөлінеді. 2) Арнайы жабдықталып, жолаушылар тасымалдауға арналған кеме.

## Сілтемелер
* Кэт  
* Куттер  
* Кеч
## Дереккөздер


Санат:Кемелер
Яшлық

**Яшлық** – вокалды - аспаптық ансамбль. 1974 жылы Ұйғыр музыкалы комедия театрының жанында құрылған. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі М.Ахмадиев болды. Репертуарлық негізін ұйғыр халық әндері, ұйғыр, қазақ композиторларының туындылары құрады. Ансамбль халық әндерін қазіргі музыкадағы жаңашыл ізденістердің дәстүрінде өңдеп, насихаттады. Концерттік бағдарламаларынан ТМД елдері композиторларының әндері де орын алды. “Яшлық” – 6-Бүкілодақтық эстрада артистерінің (1978 жылы, қазіргі Санкт-Петербург), саяси әндердің (1979 жылы, Ереван), 1-Бүкілодақтық социалдық достас елдердің үздік орындаушылар байқауының (1979 жылы, Ялта), 12-Дүниежүзілік жастар мен студенттердің Мәскеу фестивалінің (1985 жылы) дипломанты. Гастрольдік сапармен ТМД елдерінің көптеген қалаларында, сонымен қатар Венгрияда (1979 жылы), Болгарияда (1981 жылы), Румынияда (1984 жылы) болып, өнер көрсеткен. “Яшлық” ансамблі 1994 жылға дейін жұмыс істеді; қазір оның жастар тобы (Д.Ахмадиев, Д.Ахмадиева, Б.Саитов, т.б.) бар. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1980).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша музыкалық топтар
Яшма

**Яшма** (ағылшын – мүйіз тас, шақпақ тас) – кварцтың өте тығыз бітіскен, аса ұсақ түйірлерінен (1 – 3 мк) құралған шөгінді, жанартаутекті - шөгінді тау жынысы.

Құрамындағы SіO2 мөлшері 97,9%; аз мөлшердегі қоспаларына: гематит, хлорит, слюдалар, кальцит, апатит, родохрозит, родонит, т.б. жатады. Түсі шұбар, қызыл, жасыл, сұр; сынымы бұдырлы, нақышы қабатты, жолақты болып келеді. Яшма негізінен жанартаутекті - шөгінділік, химиялық, биохимиялық жолдармен түзіледі. Су асты жанартауларының атқылауынан шыққан магмалық тау жыныстарынан бөлінген кремнезем (SіO2) едәуір мөлшерде босайды да, Яшманың қалың қабатының қалыптасуына себепші болады. Әдемі түсті Яшмадан безендіру және зергерлік бұйымдар жасалады. Яшманың новокулит (арканзас тасы) аталатын түрі металл бетін өте таза, мінсіз тегістейтін табиғи абразив болып саналады, сондықтан да жоғары бағаланады. Яшма кендері Оралда, Алтайда, Қазақстанда (Ерейментау, Ұлытау, Тектұрмас), бірқатар елдерде (Чехословакия, Италия, Испания, т.б.) табылған.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Метаморфизм
Санат:Тау жыныстары
Санат:Шөгінді тау жыныстары
Ясновка

**Ясновка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есiл ауданындағы ауыл, Яснов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылының оңтүстік-батысқа қарай 40 км-дей жерде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 857 адам (399 ер адам және 458 әйел адам) болса, 2009 жылы 766 адамды (353 ер адам және 413 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1909 жылы қаланған. 1976–96 жылдары ет бағытындағы мамандандырылған шауашылық бірлестігінің орталығы болды. Ауылдың оңтүстік-батысына қарай 3 км жердегі Көлдер сайынан “Яснов пілі” деп аталған төрттік кезеңде өмір сүрген піл қаңқасы табылған.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Карл Ясперс

**Карл Теодор Ясперс** (нем: *Karl Theodor Jaspers*; Ольденбург –  Базель) — неміс экзистенциалист философы. Өз қызметін психиатр ретінде бастаған. Ясперстің экзистенционалдық ойлау стилі жалпы батыс зистенционализміне ортақ адам өмірінің пәнилігімен байланысты туындайтын этикалық және социологиялық ой - қорытындыларынан көрінеді. 

Ясперс түсінігінше адам өзінің бұл дүниеде мәңгі еместігін ұмытпай, түйсінуі оның мінез - құлқын, әрекетін, арманын және моральдық, құқықтық, эстетикалық құндылықтарын анықтайды. Шексіз, транцедентті болмысқа адам санасы тек әдеттен тыс халде (медитация) шыға алады. Психопатология құбылыстардан Ясперс жеке адамның құлдырау бейнесін ғана емес, қайта адамның өз даралығын ширыға іздестіруін көреді. 

Осы жанға батарлық ізденістерді нағыз философияға салынудың ұйтқысы деп санаған Ясперс мынадай тұжырымға келді: дүниенің кез келген рационалды көрінісін ешқашан ақырына дейін ұғынылмайтын жан құлшыныстарын рационализациалау деп қарауға болады. Ясперс пікірінше, болмыстың шын мағынасы аса терең күйзелістер (ауру, өлім, күнәсін сезіну, т.б.) кезеңінде ашылады.

Ясперстің жалпы адамзаттың уақыт пен кеңістіктегі түсіністігіне сенімі “уақыт ұйтқысы” (Axenzeіt) – тарихтың әмбебап мәнісі жайлы теориясына себеп болды.

## Сілтемелер
* Олденбург  
* Базель  
* Зистенционализм
## Дереккөздер


Санат:Философтар
Санат:Философия
Метанол

thumb|alt=A.|Метанол
thumb|Метанол молекуласы

**Метанол**, метил спирті, **ағаш спирті**, **CH<sub>3</sub>OH** – иісі этил спиртінің иісіне ұқсас, түссіз сұйықтық;

тығыздығы: 0,7924 г/см3 (20 °C-та),
балқу температурасы: –97.9 °C,
қайнау температурасы: 64.5 °C. 
Сумен (кез келген қатынаста), спиртпен, бензолмен, ацетонмен және басқа *органикалық еріткіштермен* оңай араласады. Метанол синтез-газдан катализдік реакция арқылы алынады. Формальдегид, *сірке қышқылы*, әр түрлі *эфирлер* алуда, бояғыш заттар мен дәрілік заттарды ерітуде, отынға қоспа ретінде қолданылады. Метанол жүйке және тамыр жүйесіне әсер ететін улы зат болып табылады. 

## Қолданылуы
* Автокөлік радиаторларында антифриз ретінде пайдаланады.
* Автокөлік құралдарында оны бензиннің орнына қолданады. 
* Формальдегид алуда пайдаланады.
* Лак және бояу жасау өндірісінде еріткіш ретінде қолданады.
 
## Дереккөздер

Санат:Спирттер
Санат:Метан туындылары