open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дүңгілше

**Дүңгілше ** (Turrіtіs) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, шөлді, таулы аймақтардың шалғынды жерлерінде, тастақты беткейлерінде, қарағайлы ормандарда, жол бойларында, егістіктердің арасында өсетін 1 түрі – жылтыр Д. (Т. glabra) бар. Биікт. 50 – 100 см. Сабағы тік өседі, сыртын түк басқан. Жапырақтары ұзынша, шеті тісті тілімденген. Тостағанша жапырақтарының негізі дорба сияқты. Күлтелері ақшыл сары түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – екі қақпақшалы бұршаққын.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Дүңкеш

**Дүңкеш ** (Peplіs) – тергүлдер тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер. Қазақстанның далалық, шөлді, таулы аймақтарында тараған екі түрі бар. Көбірек тараған түрі – кезекжапырақты Д. (P. alternіfolіa). Бұл Тобыл, Есіл, Ертіс өзендері мен Мұғалжар, Торғай, Ұлытау, Қарқаралы,  Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Қаратау өңіріндегі сулы әрі дымқыл жерлердегі шалғын шөптер арасында өседі. Оның биікт. 2 – 15 см. Тамыр түбінен бұтақтала өскен сабағына ұсақ жапырақтары кезектесе орналасады. Гүлшоғыры жапырақ қолтығынан шығады. Гүлдері қызғылт түсті. Жемісі – домалақ пішінді қорапша. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Дүре жайылмасы

**Дүре жайылмасы** – Каспий маңы ойпатының солтүстігінде, Жайықтың оң саласы – Көшім өзенінің жағалауында, Шежін (Шыжың) жайылмасының шығысында орналасқан шалғынды жазық. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Жайылманың орта бөлігінің абсолюттiк биіктігі 14 м. Ұзындығы 60 км, ені 25 км. Пішіні өте тегіс, жазық келген. Жер бедерінің ойысты жерлерінде көлтабандар, көлшіктер мен бидайықтар кездеседі. 

## Өсімдігі
Топырағы қызғылт қоңыр және сортаң келген. Шалғынды-далалық және астық тұқымдас жусан аралас әр түрлі шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Ділдан

**Ділдан ** – Қызылқұмның солт.-шығыс бөлігінде, Сырдария өз-нің аңғарындағы құдық. Қызылорда облысы Шиелі ауд-нда орналасқан. Тереңд. 4 м, су шығымы 900 л/сағ. Құдықтың солт-нде Әмірбек, батысында Мақан, оңт-нде Ережепай құдықтары және көптеген қыстаулар бар. Батысында Бұланбайбауы – Шиелі автомобиль жолы өтеді. Тізбекті төбешікті құмында жүзгін, қияқ, еркек шөп, жусан, ақ сексеуіл, бұйырғын өседі.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан құдықтары
Дүңгіршектер тұқымдасы

**Дүңгіршектер тұқымдасы ** () – бір және көп жылдық жәндікқоректі өсімдіктер. Дүние жүзінде тараған 5 туысы, 250-дей түрі белгілі. Бұлар негізінен суы мол ылғалды және батпақты жерлерде өседі. Жапырақтары кезектесіп немесе шоғырланып шығады. Гүлдері қос жынысты, жеке жетіледі, салалы гүлшоғырына топталған. Аталығы 2, тозаңдығы бір не екі ұялы. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бір ұялы көп тұқымды қорапша. Тұқымдары ұсақ, эндоспермсіз (өсімдіктің тұқымы мен жемісінде болатын ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше ұлпа болмайды). Қазақстанда Д. т-ның 1 туысы, 3 түрі бар; қ. Дүңгіршек.

## Дереккөздер


Санат:Дүңгіршектер
Санат:Қазақстан табиғаты
Ебелектің елу аңғары

**Ебелектің елу аңғары** – Маңғыстау облысы Оңтүстік Үстірттегі Оғыланды тауының шығысындағы аңғар. 

## Жер бедері
Өзеннің ұзындығы шамамен 30 – 40 км. Үстірт қырына сұғына еніп жатқан бірнеше аңғар Ақса, Қызылсай ауылдарынан басталып, Басқараған құдығына дейін жетеді. Етегіндегі негізгі су көздері: Несібектің Жаңасуы, Қызылсай, Бас Қараған. Қыр үстіне негізінен бұйырғын, ебелек өседі. Қазан айынан бастап қаңбақ болған ебелек желмен ұшып аңғарлар табанына толып, қыста тебіндеген жылқының азығына айналады. Ебелектің елу аңғары деп аталуы осыған байланысты.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан аңғарлары
Ебес

**Ебес ** – Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы. Шалқар қ-нан шығысқа қарай 18 км жердегі қыстау. Үлкен Борсық құмының солтүстігінде. Ебестің солт-нде Шұқыр, шығысында Томарқұдық, оңтүстігінде Қараөлең, Жаңабас қыстаулары, батысында Шалқар көлі орналасқан. Солт.-батысынан Шалқар – Ырғыз автомобиль жолы, оңтүстігінен Арал – Шалқар темір жолымен өтеді. Құмды, сортаңды қоңыр топырағында сұр жусан, еркек шөп, жалманқұлақ, көкпек, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Қыстаудың маңайын мал жайылымына пайдаланады.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қыстаулар
Дыркептер

**Дыркептер** () – кептерлер тұқымдасына жататын құс. Денесінің тұрқы 39 – 44 см, салм. 500 г-дай. Денесінің пішіні жағынан түркептерге ұқсас: денесі созылыңқы, құйрығы мен мойны біршама ұзын, басының екі жағында ақшыл жақша тәрізді таңбасы бар. Түсі сұрғылт көкшіл, кеудесі қызғылт сұр, ұшқан кезде қанатындағы ақ дақтары жақсы көрінеді. Қазақстанда Жайық өз-нің аңғарында ұялайды. Жыл құсы. Көктемде ұшып келіп, қылқан жапырақты және аралас ормандардағы ағаштарға ұя салады. Ұясында 2 жұмыртқасын аталығы мен аналығы кезектесіп, 17 – 18 күнде басып шығарады. Балапандарын екеуі ұяда 20 күндей қоректендіреді. Балапандары ұшқаннан кейін де, түнде ұяларына қайта оралады. Өте сақ құс. Шыршаның, үйеңкінің, астық тұқымдас өсімдіктердің тұқымдарымен, жеміс ағаштарының жидектерімен, жапырақтарымен қоректенеді. Кейде аздап моллюскілерді, жұлдызқұрттарды және ұсақ омыртқасыздарды да жейді. Д. спорттық әуесқойлық жолмен көп ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Кептертәрізділер
Ебі желі

**Ебі желі** — Жоңғар Алатауының оңтүстік шығысында Қытайда орналасқан Эбі -Нұр көлі қазаңшұңқырында, жоғарғы қысым пайда болғанда соғады. Мұндай антициклонда шығыс желі тұрады да, Қазақстан аумағындағы Алакөл көліне қарай соғады. Осы кезде төменгі қысым аймағы пайда болады. Жоңғар қақпасы - ені тар тектоникалық жарық, ені 20 км-ден 40 км болатын, ең тар жері - 10 км шамасында. Ауа тау жоталарының арасымен қысылып, үйкеліске ұшырап өтеді, жылдамдығы секундына 60-80 м-ге жетеді. Қыс кезінде қысылып өткен ауаның температурасы қоршаған ортасынан 8-10 C жоғары болады. Сондықтан ол жылы желге жатады. Бұл жел жыл ішінде орта есеппен 70-100 күндей соғады. Ебі желін алғаш рет сипаттап жазған қазақтың ғұлама ғалымы Шоқан Уәлиханов. Жоңғар қақпасынан ескен күшті жел Алакөл көлі маңынан балық аулауды қиындатады, жол қатынасына, басқа да шаруашылыққа зиянын тигізеді.

Санат:Желдер
Егеубас

**Егеубас** () – астық тұқымдасына бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Іле Алатауының, Батыс Тянь-Шаньның, Қаратаудың сортаң жерлерінде өсетін бір түрі – қатты егеубас (S. dura) бар. Оның биіктігі 3 – 20 см-дей. Тамыры сүректеніп кеткен. Түбінен тармақталып шығатын сабағы тік, сырты тегіс болады. Қандауыр тәрізді жапырағының ұзындығы 5 см-дей, ені 4 – 5 мм. Гүлі масақ гүлшоғырына топталған. Жасыл масағының қылтанағы егеу сияқты, өсімдіктің аты осыған байланысты аталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Егеубастың пішенін қой мен ешкі жейді.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Егеуқұйрықтар

**Егеуқұйрықтар** () – кеміргіштер отряды қаптесерлер тұқымдасының бір туысы.

Қазақстанда үш түрі: 
* сұр егеуқұйрық (*R. norvegicus*),
* қара егеуқұйрық (*R. rattus*) және
* Түркістан егеуқұйрығы (*R. turkestanicus*) таралған.

Сұр егеуқұйрық республикамыздың батыс және солтүстік аудандарында көбірек кездеседі. Соңғы жылдары басқа облыстарға да тарай бастады. Қара егеуқұйрық тек Каспий теңізі маңында тіршілік етсе, Түркістан егеуқұйрығы Оңтүстік Қазақстан мен Жамбыл облыстарының таулы аймақтарында таралған. Егеуқұйрық денесінің ұзындығы *15 – 50 см*, құйрығы ұзын және ол сақина тәрізді қабыршақпен қапталған. Тұмсығы сүйір, денесін сұр, қоңыр-сұр, қара түсті жүн басқан. Егеуқұйрықтар тауда, өзен-көл маңында, елді мекендерде, егістік төңірегінде кездеседі. Көбінесе, тұрғын үйлер мен қора-жайларда, азық-түлік қоймаларында тұрақты тіршілік етеді. Жыл бойы қоректенеді. Жемін түнге қарай іздейді. Қорек талғамайды, етке әуес, көжек, құс, торай аулайды, өсімдік дәні мен қалдығын да жейді. Егеуқұйрықтар – өте өсімтал. Олар жыныстық жағынан *2 – 3 айда* толық жетіліп, жылына *2 – 3 реттен* (әр жолы 2 – 18-ден) көбейе алады. Егеуқұйрықтар – бау-бақша ағаштарының, ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығының зиянкестері. Адам мен үй малдарына аса қауіпті аурулар (*оба*, *безгек*, *сүзек*, т.б.) таратады, сондықтан олар мекендейтін үйлер мен астық қоймаларын мезгіл-мезгіл дезенфекциялап отыру керек. Соңғы жылдары Арал теңізінің оңтүстік-шығысынан егеуқұйрықтардың тағы бір туысы – үнді егеуқұйрығы немесе тақтатісті угеуқұйрық (*Nesokia*), оның бір ғана түрі – үнді егеуқұйрығы (*Nesokia indica*) табылған.

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Егібай

**Егібай ** – Мыржық жотасының оңтүстік бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Жаңасемей ауданында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 970 м. Түпкі жыныстары жалаңаштанған, жыра-сайлармен тілімденген батыс және шығыс беткейлері жатағандау келеді. 

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырағында жусан, боз, селеу, қозықұлақ, қылқұрт, бұталар өседі. Шоқыаралық ойыстарында шалғын өседі, бұлақ көп, сортаңдар ұшырасады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы таулары
Егізен

**Егізен ** – Сарыарқаның батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 575 м. Оңтүстігінде Желдіадыр, шығысында Қағыл, солтүстігінде Қызылтау және батысында Қапталадыр тауларымен қоршалған. Ұзындығы 25-30 км, енді жері 10-15 км шамасында. Солтүстік беткейінен Терісаққан өзеніне құятын екі жылға бастау алады. Тау баурайы мал жайылымына пайдаланылады. 

## Геологиялық құрылымы
Архей мен протерозойдың қатты метаморфтанған және дислокацияға ұшыраған тау жыныстарынан түзілген.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Егізқара

**Егізқара ** – Арал қарақұмының оңтүстік-шығысындағы қырат, тау жұрнағы.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жалағаш ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 288 м. Батыстан шығысқа қарай 40 км-ге созылған, ені 10-13 км. Жондалып тегістеу келген денудациялық қырқаның беткейлері сай-жыралармен тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы
Бор дәуірінің құмдақ, алевролит, кварцит, саз араласқан шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Сұр, сортаңды топырағында жусанды-сораңды шөптесіндер өскен. Мал жайылымына қолайлы. 

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы таулары
Егізқызыл

**Егізқызыл** — Абай облысы Аягөз ауданы, Аягөз қалалық әкімдігі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 11 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Егінек

**Егінек** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шалғынды, бұталы, орманды алқаптарда, егістіктер арасында өсетін 1 түрі – кәдімгі Егінек (L. vulgare) бар. Биіктігі 15 – 80 см, тамыры жіңішке шашақтардан құралады. Сабағы көбінесе дара, тік өседі. Сабақ бойындағы жапырақтары ұзынша, жұмыртқа, ал тамыр түбіндегілері тұтас болады. Гүлсебеттері жеке, сирек 2 – 5, сабақ ұшында дара жетіледі. Аналық мойнының саны 12 – 40, шетінде тілшік гүлдер орналасады. Тілшік гүлдері ақ түсті. Аталық жіпшелерінің жоғары жағы жуандау, аналық мойны екі бөлікті. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемістенеді. Тұқымы ұзынша сұр түсті, үстінде ақшыл қыртысы бар.ар.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Күрделігүлділер
Егеушөп

thumb|right|190px|Егеушөп

**ЕГЕУШӨП** (Myrіophyllum) – көп жылдық су өсімдіктері. Қазақстанда 2 түрі – шоқ Егеушөпі (M. vertіcіllatum), масақты Егеушөп  (M. spіcatum) бар. Олар жылғалар мен өзен-көлдердің жағасында, негізінен, тұщы су түбінде, басқа су өсімдіктерімен бірігіп, қалың тоғай болып өседі. Оның ұзындығы 15 – 80 см. Су түбіне жатаған тамыры арқылы бекиді. Ұзын, түтік тәрізді сабағының біраз бөлігі су бетіне шығып тұрады. 4 – 6-дан топталған ирек тісті түкті жапырақтары болады. Ұсақ гүлдері бірігіп, масақ гүлшоғырын құрайды. Желмен, кейде ұсақ жәндіктер арқылы, кейбір түрлері өздігінен де тозаңданады. Қыстап шыққан бүршіктерінен де көбейеді. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. Егеушөптердің су астындағы тоғайлары балықтардың уылдырық шашатын қолайлы орны болып табылады.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қос жарнақтылар
Санат:Қазақстан табиғаты
Егеуот

thumb|right|190px|Егеуот
‎ **Егеуот ** (Mіnuartіa) – қалампырлар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы, тастақты тау беткейлерінде, сортаңды топырақты жерлерде өсетін 7 түрі (арктика Е-ы, көктем Е-ы, Крылов Е-ы, қосгүлді Е., Литвинов Е-ы, Мейер Е-ы, Регель Е-ы) бар. Бұлардың сабақтары тік өседі, кейде бұтақты келеді. Жапырақтары жіңішке, жіп тәрізді. Тостағанша жапырақшалары 5, безді, түкті. Күлте желектері де бесеу, бітік немесе ойма, тостағаншасынан қысқа немесе тең болады. Аталығының саны 10, аналық мойны – 3. Сәуірден тамызға дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – домалақ қорапша. Тұқымдары көп болады.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Егін жинау

**Егін жинау** – ауыл шаруашылығы дақылдарын ысырапсыз тез, қолайлы да қысқа мерзімде жинау, қоймаға тасымалдау, сақтауға не сатуға әзірлеу жұмыстары. Егін жинаудың екі әдісі бар: 1) комбайнмен тікелей ору; 2) бөлектеп ору. Бөлектеп ору әдісі екі не үш сатыдан тұрады. Бұл әдіс бойынша егін жаткамен орылып, дестеге салынады. Бұдан соң салынған десте жинағышы бар комбайнмен жиналып бастырылады. Егіннің ерте не кеш пісуі басқа да талаптармен (топырақ құрамы, ауа райының жағдайлары, т.б.) қатар дақыл сорттарының биология ерекшеліктеріне де байланысты. Мысалы, Қазақстанның тың игерген облыстарында қуаң жылдары егін 13 – 15 тамызда, ал жауын-шашыны көп жылдары 10 – 15 қыркүйекте піседі. Осыған орай республикамыздың егіні өте кеш пісетін солтүстік облыстарында егін жинаудың бөлектеп ору әдісі көбірек қолданылады. Бұл әдістен басқа егін жинаудың ростовтық және ипатовтық әдістері кеңінен пайдаланылады. Мұнда астық тиейтін жүк машиналары егін орып жүрген әрбір комбайнға бекітіліп беріледі.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Егін шаруашылығы
Егінсай қоңыр көмір кен орны

**Егінсай қоңыр көмір кен орны** — Қостанай облысы Қарасу ауданында орналасқан. Кен орны 1951 жылы ашылып, өлшемі 35×5 км, тереңдігі 50-530 м өзімен аттас ойпаңда орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Көмір түзілімдері брахисинклинальды қатпарлықтарда көлбеу жатыр. Төменгі-ортаңғы юра конгломераттары, құмдары, алевролиттері, эргилиттері, көмір қаттары түрінде берілген. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Кеннің үстіңгі беті қуаттылығы 30-150 м ұсақ құмды-сазды жаралымдармен жабылған. Көмірдің жұмыс қаттарының ең жоғары қосынды қуаты 85 м, түсі қоңыр, қара шірінді маркасы Б2. Орташа күлділігі 14,5%, ылғал мөлшері 33,68%, күкірті 0,03-17,4%, жанғыш массаның жылу бөлгіштігі 2880-3538 ккал/кг. Көмірінің А+В+С1 категориясы бойынша баланстық қоры 1097 млн. тоннаны құрайды.

Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Санат:Қостанай облысы кен орындары
Егінсу ауылдық округі (Жетісу облысы)

**Егінсу ауылдық округі** – Жетісу облысы, Ақсу ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Егінсу ауылы, Құмтөбе темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Егінсу ауылы.

## Жер бедері, климаты
Егінсу аумағы шөл, шөлейтті болып келеді. Шағыл-шағыл құм арасы құрғақшылыққа төзімді сексеуіл, тораңғы, жиде, шеңгел, жыңғыл сияқты бұтақты ағаштарға бай. Жазық жерлер мен ойдым-ойдым саздауыт ойпаттар еркек шөп, теріскен, ран, көкпек, изен-жусан, көк шалғынды. Көктем айларында қар суы кең жайылып, ояң жерлерде шабындық шөптің қаулап өсуіне жағдай туады. Шөл-шөлейт аймақтың қысы суық, аязды келеді, қар қалың түспейді, жазы ыстық, көктем, күз айларында құм үйірген қара құйын соққанда кейде көз аштырмайды. Солай дегенмен шағыл-шағыл жалаңбас құм төбешіктер қыс айларында ашық жататындықтан мал отарлауға қолайлы. Даласы елік, ақ бөкен, қара құйрық, жабайы шошқа, қоян, сары шұнақ, тағы басқа аңдарға, қырғауыл, шіл, қаз-үйрек сияқты құстарға бай. Сондықтан ел арасында “бұта түбі - бір асым ет” деген мақал қалған. Ертеде бұл жерлерде құлан, жолбарыс болғанын аңыз етеді. Бәрі жойылып біткен.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы ауылдық округтері
Егіншілік жүйесі

**Егіншілік жүйесі ** – жерді дұрыс пайдалануға, топырақ құнарлылығын қалпына келтіріп, одан әрі арттыруға, сақтауға, егілетін дақылдардан тұрақты мол өнім алуға бағытталған өзара байланысты агротех. мелиоративтік және ұйымдастырушылық шараларының жиынтығы. Егіншілік жүйесіне жер жағдайына, ауа райының ерекшеліктерін еске ала отырып, ауыспалы егіс жүйесін қолдану, дақылды жақсы жерге егу және сапалы тұқым себу, жерді органик., минералдық тыңайтқыштармен тыңайту, суғармалы жерге егілген дақылдарды дер кезінде қандыра суғару, қол еңбегін көп қажет ететін жұмыстарды механикаландыру, арамшөппен, өсімдік зиянкестерімен, ауруларымен күресу, т.б. жатады. Ғылым негізде дұрыс құрылған ауыспалы егіс жүйесі жердің құнарлылығын арттыра түседі, барлық дақылдардың өнімділігін көтеріп, оның сапасын жақсартумен қатар, ауыл шаруашылыгы машиналарын, техникалык, материалдық ресурстарды, қарқынды технологияны тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Дақылдардың құрамына, олардың үлес салмағына қарай ауыспалы егіс жүйесі әр түрлі аталады. Республиканың топырақ-климат жағдайына байланысты Қазақстанда аймақтық Егіншілік жүйесі енгізілуде. Белгілі бір аймақтың ерекшеліктеріне қарай осы жүйенің өзі топырақ қорғау жүйесі, суғармалы жүйе және тау жүйесі, т.б. болып бөлінеді. Топырақ қорғау жүйесі Қазақстанның солтүстік, батыс және орталық аудандарындағы егіс танаптарына енгізілген. Мұнда дәнді дақылдардан кейін пар жыртылады, оған көбіне жаздық дақылдар егіледі. Суғармалы жүйе республиканың оңт.-шығысындағы егіс танаптарына енгізілген. Мұнда арнайы ауыспалы егіс игерілген, көкөніс, бақша және мал азықтық дақылдар алмастырылып отырылады. Тау Егіншілік жүйесін Алматы облысының шаруашылықтары пайдаланады. Мұнда дәнді дақылдардан кейін пар жырту ауыспалы егістігі игерілген. Дәнді дақылдар мен мал азықтық дақылдар егіледі.  
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Ауыл шаруашылығы
Еділбай қойы

**Еділбай қойы** – ет-май өндіру бағытында өсірілетін қылшық жүнді, құйрықты қазақы қой тұқымының бір түрі. 19 ғасырдың аяғында Еділ-Жайық бойынан тараған. Құрғақ және шөлейт аймақтарда өсіруге бейімделген. Түсі бозғылт, қызыл қоңыр, көбінесе қара болады. Дене бітімі мығым, басы үлкен, тұрқы ұзын, жоталы, кеудесі кең, құйрығы үлкен. Қошқарының тірідей салм. 100 – 120 кг (160 кг-ға дейін), саулығы 65 – 75 кг (115 кг-ға дейін), қозысы енесінен айырғанда 40 – 45 кг тартады. Еділбай қойы өсімтал келеді, тез ет алады. Семіз ісектің сойыс салм. 40 – 45 кг, құйрық майы 10 – 12 кг. Ет түсімі 50 – 55%. Жүн түсімі де басқа құйрықты қой тұқымдарынан жоғары, түбіті көбірек, қылшығының ұзындығы 15 см, жіңішке әрі жұмсақ. Қошқарынан 3,5 – 5 кг, саулығынан 2,3 – 2,6 кг, қозысынан 0,6 – 1,0 кг жүн қырқылады. Әр 100 саулықтан 110 – 115 қозы алынады. Еділбай қойы құйрықты қазақы қой тұқымдарын жақсарту үшін пайдаланылады. Көбінесе Батыс Қазақстан, Қарағанды облыстарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Еділбай соры

**Еділбай соры ** – балшықты сор.Батыс Қазақстан облысы Казталов аудандағы Жаңажол ауылдық округінің аумағында орналасқан. Аумағы 553 га жерді алып жатқан минералды-сулы қабаты бар. Балшығы мен суы емдік қасиетке ие. Буын ауруларын емдеуге пайдаланылады. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Сорлар
Еділсор

**Еділсор ** – Жалтыркөл көлінің шығысында 15 км жердегі қоныс. Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданында. 

Теңіз деңгейінен 1 м төмен орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге, енді жері 4,5 км-ге созылып жатыр. Қоныстың біршама бөлігін сор басқан. Солтүстік-шығысынан Қарақұдық каналының тармағы өтеді. Маңында Қарашакөл, Жыра, Өтепбай, т.б. қыстаулар орналасқан. Оңтүстігінен Орталық және Орта Азия газ құбыры өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы қоныстары
Санат:Жаңақала ауданы географиясы
Ежет

**Ежет** , галотис (Halotіs) – алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қызылқұмның тақырларында, тастақты төбелерде өсетін 1 түрі – түкті Е. (Н. pіlosa) бар. Биікт. 5 – 15 см, қалың түкті, негізгі сабағы жақсы жетілмейтін өсімдік. Жапырақтарының пішіні жіпше, етті, ұзындығы 1,5 – 4 см, диам. 1,5 мм-дей. Гүлдері қос жынысты, жеке-жеке жапырақ қолтығына орналасқан, қызғылт түсті. Аталығы 4, аналық мойны – екеу. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі шырынды, тұқымының ұзындығы 3 мм-дей.  

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Екпе пар

**Екпе пар** — ерте пісетін дақылдар жазда жиналып алынып, оның орнына күздік дақылдар егілетін ауыспалы егістіктің бір түрі. Екпе пар жаппай және отамалы пар болып екіге бөлінеді. 

Жаппай Екпе парға бір жылдық және көп жылдық шөптер (жоңышқа, сұлы, сиыржоңышқа, мал азықтық бөрібұршақ, т.б.) егіледі. Жаппай Екпе парға егілетін дақылдар ерте пісіп, ерте жиналады да күздік бидайға алғы дақыл болып табылады. Отамалы Екпе парға кең қатарлап себетін дақылдар (картоптың ерте пісетін сорттары, сүрлемдік жүгері, т.б.) егіледі. Е. п-дың ерекше түріне – жасыл сүрі жер жатады. 

Бұл жағдайда өскен өсімдікті жинамай, жасыл тыңайтқыш ретінде топыраққа араластырып жыртып жібереді. Е. п-ға егілетін дақылдарды жинап алғаннан кейін егісті жыртып, 3 аптадан кейін күздік бидай егеді. Жаздық дақылдарды егу үшін топырақты шала сүрлеп өңдейді. Екпе парды Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарында қолдану өте тиімді.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғат
Екпе шөп

**Екпе шөп**, шөп егу – егістікте не табиғи шалғындықта егіп өсірілетін бір жылдық және көп жылдық шөп. Жемшөп қорын жасауда Екпе шөптің маңызы зор. Бір жылдық және көп жылдық шөптерді егудің негізгі мақсаты – пішен, пішендеме, сүрлем, шөп ұнын, т.б. дайындауға қолданылатын, мал жайылатын көк шөп алу. Екпе шөптен мал шаруашылығына қажет арзан әрі құнарлы жемшөп дайындалады. Көп жылдық бұршақ тұқымдас шөп тұқымдарын немесе оларды астық тұқымдас шөп тұқымдарымен араластырып сепкенде топырақ құнарлылығы қалпына келеді және артады. Екпе шөптопырақ құрылымын жақсартуға, су сіңімділігіне, топырақ арасының желдетілуіне, т.б. әсер етеді, шөптерден кейін егілетін дәнді және тех. дақылдардың өнімділігін арттырады. Көп жылдық шөптерді танаптық ауыспалы егісте 1 – 3, кейде танаптан тыс телімге, ал жемшөптік, топырақ қорғайтын ауыспалы егісте 2 – 3 егістікке өсіреді. Екпе шөпті беткей, қыр, шөлдердегі топырақ эрозиясымен күресуде, сондай-ақ көгалдандыру үшін егеді. Қазақстанда көп жылдық масақты шөптерден еркек шөп, жиматарғақ, шалғындық атқонақ; бұршақ тұқымдастардан екпе беде, түйежоңышқа, жоңышқа егіледі. Көп жылдық шөп тұқымдарын шөп-астық тұқым сепкішімен себеді.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Екпе шөп жайылымы

**Екпе шөп жайылымы** – жайылымның бір түрі. Шөбі сирек өсетін жерлерге бұршақ пен астық тұқымдастарды көп жылдық не бір жылдық шөптермен араластырып егеді. Екпе жайылымда болған малдың әр гектардан алатын азық өлшемі, қорытылатын протеин мөлшері шабылған шөпті бергендегіден анағұрлым артық. Мысалы, 1 сиырды екпе жайылымда жаю қорада ұстап азықтандырудан 3,5 есе арзан болады. Көп жылдық екпе жайылымға беде, тарғақ шөп, екпе бидайық, шалғындық қой көде, қылтықсыз арпабас, т.б. егіледі. Екпе шөп жайылымы суғармалы және тәлімі жерлерде жасалады. Е. ш. ж-н жасаудың негізгі бағыты – табиғи шалғындар мен жайылымдарды түбегейлі жақсартып, ол алқаптарда екпе шөп өсіру, суғару үшін жер асты суын пайдалану. 

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Екпе шытыр

thumb|right|190px|Екпе шытыр
**ЕКПЕ ШЫТЫР** (***Lepіdіum satіvum***) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында өсіріледі. Биіктігі *30 – 50 см*, сабағы тік, төменгі жапырақтары қауырсын тәрізді, шеті иректелген. Ұсақ, ұзынша шашақ гүлдері ақ, ақшыл күлгін не қызғылт түсті. Жемісі – жұмыртқа тәрізді қанатты бұршаққын. Дәні – ақшыл-қоңыр. Сәуір – мамырдан шілдеге дейін гүлдейді. Екпе шытыр – суыққа төзімді, тез толысатын өсімдік. Ылғалды жерде жақсы өседі. Топырақ құнарлығын талғамайды. Тұқымын ерте көктемнен бастап *0,5 – 1 см* тереңдікте, жүйек арасын *20 см* етіп егеді не шашып тастайды. *1 м2* жүйекке *20 г*, ал шашып ексе *30 – 50 г* тұқым қажет. 2 – 3 аптадан кейін, өсімдіктің биіктігі *6 – 9 см* болғанда жапырақтарын жинайды. *1 га-дан* *40 – 50 ц* жапырақ жиналады. Ол калий және кальций тұздарына бай, құрамында С витамині, каротин, йод, темір бар. Сабағы мен жапырағы тағамға пайдаланылады.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Екпінді мәрмәр кен орны

**Екпінді мәрмәр кен орны** – Жетісу облысы жерінде,Текелі қаласынан батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. 1962-1969 жылдары жоңғар экспедициясы анықтаған. 1991 жылы зерттеу жұмыстары жүргізіліп, кен орнының батыс, шығыс өңірлерінде тағы да 20-30% өнім беретін жыныс қабатының бар екені анықталды.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы кен орындары
Ежелгі кен қазбалары

**Ежелгі кен қазбалары ** – қола ғасырында, шамамен б.з.б. 3-мыңжылдықтың 1-жартысынан б.з-дың басына дейін қазылған кен қазбалары. Қола алу мақсатымен мыс, қалайы, кейде полиметалл кендерінде жүргізілген бұл қазбалар дүние жүзіндегі кенді аймақтарға, әсіресе, Қазақстан жеріне ерекше тән. Е. к. қ. шұқыр, үңгір, ұра, жыра түрінде келеді, тереңд. бірнеше м-ден ондаған м-ге дейін жетеді. Бұлардың маңында металы бөлініп алынған кентас қалдықтары, бос жыныс үйінділері кездеседі. Қазу жұмыстарына алғашқыда тас балғаларды, сыналарды, түйгіштерді, уатқыштарды, мүйіз бен сүйектен, мыс пен қоладан, кейінірек темірден жасалған қолсүймендерді, қайлаларды, балғаларды, ағаштан жасалған астаулар мен баспалдақтарды, шыбықтан тоқылған шелектерді, тері дорбалар мен қолғаптарды, саздан жасалған шырағдандарды, т.б. пайдаланған. Е. к. қ. Қазақстанның Қалба, Нарын жоталарында, Кенді Алтайда, Ертіс, Есіл бойында, Балқаш маңында, Сарыарқа, Жетісу, Қаратау, т.б. көптеген аймақтарда кездеседі (картаны қ.). Б.з.б. 2-мыңжылдықтың бас кезінен бастап б.з-дың басына дейін көптеген мыс кендерінің (Жезқазған, Кенқазған, Алтынтөбе, т.б.) негізінде Қазақстан мыс пен қола өндірісі жөнінен еуразиялық ең ірі орталықтарының бірі болды. Қазу жұмыстарының көлемі шамамен Жезқазғанда 1 млн т-ға, Кенқазғанда 800 мың т-ға дейін жеткен. Көбінесе тотыққан кентастар өндірілген. Ұзақ жылдар жұмыс істеген, өндірісі көлемді болған нысандарда ұзындығы жүздеген, ені ондаған м-ге жететін карьерлер, штольнялар, шахталар, орлар кездеседі. Ол кезде Қалба, Нарын жоталарында қалайы кентастары, Степняк, Ақсу кендерінде едәуір мөлшерде алтын өндірілген. Мыс пен қалайы өндірілген орындарда біршама дамыған металлургия өндірісінің жұрнақтары сақталған. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың басында көптеген темір кендерінің ашылып, пайдаланылуына байланысты мыс кентасын өндірудің біршама төмендегені байқалады. Бағзы заман мамандарының кентас іздеу белгілерін жақсы білгендігі, кентастан металды бөліп алуға шебер болғандығы аңғарылады. Кен белгілері қатты кентасқа от қойып, жоғары темп-раға жеткізіп, кейін суық сумен күрт салқындату арқылы қажетті минералдарын ажыратқан. Мыс пен қалайы минералдарын белгілі қатынаста араластырып балқыту арқылы жоғары сапалы қола алған. Қалба, Нарын жоталарындағы қалайы кендері түгел дерлік, Кенді Алтай, Жетісу, Сарыарқаның мыс, полиметалл кендерінің басым көпшілігі, Жезқазған, Кенқазған, Қорғасын, Берікқара, Нілді, Шатыркөл, Майқайың, Гүлшат, Текелі, Қарағайлы, Ащысай, Мырғалымсай, Байжансай, т.б. үлкенді-кішілі кендер Е. к. қ-ның қалдықтары негізінде ашылған.  

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Кен орындар
Едірей (тау)

**Едірей ** – Сарыарқадағы Арқалық және Мыржық тауларының солтүстіндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 893 м. Ұзындығы 15 км, ені 5 – 10 км. 

## Жер бедері
Көптеген жақпартасты шоқылар мен қырқалардан тұрады. Беткейлері тік құламалы, жартасты, аз тілімденген. Таудың орталық бөлігінде Қызылшілік қонысы бар.

## Геологиялық құрылымы
Пермь мен девонның граниттері мен гранитті сиениттерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр сортаң топырағында бетеге, селеу, сұлыбас, жусан, қараған, тобылғы өседі. Аңғарларында шөпті-айрауықты, шилі-бетегелі шалғындар кездеседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Екі ағайынды

**Екі ағайынды ** – Мұғалжар тауындағы Дәутау тауының оңтүстігінде 35 км жердегі тау.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 634 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Оңтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Осы тұстан Ембі – Шалқар темір жолы мен автомобиль жолдары өтеді. Баурайында ірілі-ұсақты шоқылар бар. 

## Өсімдігі
Таудың қоңыр қызғылт топырағында жусан, боз, селеу, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Екібастұз бөгендері

‎
**Екібастұз бөгендері** – Ертіс алабында, Ертіс-Қарағанды каналы бойындағы бөгендер тобы. 

## Географиялық орны мен сипаты
Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан. Біреуі Екібастұз қаласынан солтүстікке қарай 17 км жердегі Жыңғылды көлінің шарасына Ертіс-Қарағанды каналының суын толтыру арқылы қалыптасқан. Аумағы 19,5 км2, тереңдігі 4,6 м, суының көлемі 90,14 млн. м3. Жиегінде қамыс, шалғын қалың өскен. Екінші бөген Екібастұз қаласынан солтүстікке қарай 25 км жердегі Шаңдақсор көліне канал суын толтыру арқылы қалыптасқан. Аумағы 42,7 км2, тереңдегі 6,1 м, суының көлемі 260 млн. м3. Алабында шалғын өскен. Бөгендердің суы Екібастұз жылу электр станцияларының пештерін (блоктарын) салқындату үшін (секундына 420 м3 су ауыстырып тұрады) пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы гидрографиясы
Екібастұз көмір алабы

**Екібастұз көмір алабы** – Сарыарқаның солтүстік-шығысында, Павлодар облысы жерінде. Дүние жүзіндегі аса ірі көмір кендерінің бірі. Мұндағы қоңыр көмірді 1876 жылы жергілікті зергер Қосым Пішенбаев тапқан. Алғашқы барлау жұмыстары 1896 жылы жүргізіліп, көмір шахталардан өндіріле бастады. 

## Геологиялық құрылымы
Құрылымы бойынша Екібастұз көмір алабы – солтүстік-батыс бағытта созылған асимметриялық мульда, оның ұзындығы 24 км, ені 8,5 км. Алаптың жалпы аумағы 155 км2. Оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс жиектерінде көмірлі шөгінділердің еңістік бұрышы 5 – 20°-тан 10 – 40°-қа дейін. Қатпарлы көмір қабаттары бар тас көмір жүйесінің қимасы төменнен жоғары қарай Ащылыайрық, Екібастұз, Қарабидайық және Ақбидайық шоғырларына жіктеледі, олардың жалпы қалыңдығы 1500 м. Шоғырлардың литологиялық құрамы сұр және қара сұр аргиллит, алевролит, әр түрлі түйіршікті құмтас, әктас және туф қабаттарынан тұрады. 

## Жатыс сипаты
Көмір қабаттары негізінен ең төмендегі Ащылыайрық (6-, 5-қабаттар) және Екібастұз (4 – 1-қабаттар) шоғырларында 6-, 5-қабаттардың орташа қалыңдығы 7,6 м, 4-, 1-қабаттардың жалпы қалыңдығы 130 – 230 м аралығында. Көмір қабаттарының заттық-петрографиялық құрамы өте күрделі. Витринит (таза көмір) мөлшері қима бойынша жоғары қарай 29%-дан (6-қабат) 51 – 80%-ға (1-қабат) артады. Көмірдің күлділігі 26 – 60%. Күлдің құрамында айырып алуға болатын Tі, Zn, Pb, Cu, Sn, Sc, Zr, Ag сияқты пайдалы элементтер кездеседі әрі ол құрылыс материалы ретінде пайдаланылады. Тауарлық көмірдің орташа қызулығы (жылу бөлгіштігі) 4170 ккал/кг. Технологиялық көрсеткіші бойынша алаптың көмірі «ОС» маркасына жатады. Көмір өндіру ашық әдіспен жүргізілуде. Екібастұз көмір алабында Қазақстан – Ресей бірлескен кәсіпорны жұмыс істейді. Алаптың жалпы көмір қоры 11,3 млрд. т. Жылына 87 млн. т көмір өндіріледі. Өндірілген көмірді Қазақстан, Ресей және басқа көршілес мемлекеттердің ірі энергетикалық орталықтары пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы кен орындары
Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Екіжолқұдық

**Екіжолқұдық ** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы Қатасор тауының оңтүстік-батысындағы құдық. 

Тереңдігі 2 м, су шығымы 600 л/сағ. Құдықтың оңтігінде сор алқабы, оңтүстік-батысында Шоқпаржал тауы, батысында Қалиқожа құдығы, солтігінде Тұзды Қосқұдық құдығы, шығысында Отты таулары орналасқан. Екіжолқұдық тың сортаңды топырағында қара жусан, көкпек, бұйырғын, жалманқұлақ өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Шет ауданы географиясы
Екінші әліп

**Екінші әліп ** – Қызылқұмның солтүстік-шығыс бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Жаңақорған ауданында орналасқан. Тереңдігі 15 м, су шығымы 700 л/сағ. Құдықтың солтігінде Жоғары Мұсабай құдығы, батысында Әменшақ құдығы, оңтүстігінде Ұялы, шығысында Жауғашты а-дары бар. Ұялы құмдарында ақ сексеуіл, еркек шөп, жусан, теріскен, бұйырғын өседі.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Екіншіауыздылар

thumb|right|200px|Екіншіауыздылар
**Екіншіауыздылар** () – қосжақты симметриялы омыртқасыз жануарлардың бір тобы. Екіншіауыздылардың алғашқы ауыздылардан айырмашылығы – эмбриондық даму кезінде ауыз қуысы бластопордан емес, соған қарама-қарсы жақтан пайда болады, ал бластопор әдетте аналь тесігіне айналады немесе жабылып кетеді. Екіншіауыздылар негізінен теңізде, көпшілігі оның түбінде тіршілік етеді. Бұларға тікентерілілер, жартылай хордалылар және хордалылар жатады. Кейбір ғалымдар Екіншіауыздыларға қылтанжақтылар мен погонофорларды да қосады. Екіншіауыздылар – жұмыртқасының сәулелі бөлшектенуімен, екінші реттік дене қуысының (целом қуысы) пайда болуымен, аралық қабаттың (мезодерманың) энтероцелді даму жолымен (мезодерманың бастамасы энтодерма қабатынан оқшауланып шығады) ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Екіншіауыздылар‎
Санат:Омыртқасыздар
Екітау

**Екітау** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы тау. Абсолюттік биіктігі 631 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан екі шоқыдан тұратын таудың ұзындығы 3,5 км, ені 2,0 км-ден астам. 

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Төменгі палеозойдың тақтасы мен магмалық жыныстардан түзілген жер қыртысының кейбір жерлерінде түпкі тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Беткейлері көлбеу. Екітаудың солт-нде Қарабас (664 м) тауы орналасқан. 

## Өсімдігі
Етегінде далаға тән жусан, бұйырғын, баялыш, т.б. шөптесіндер өскен. Тау етегі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Елдіжан қарашоқысы

**Елдіжан қарашоқысы** – Доңызтау тауының солтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 68 м. Таудың батысынан Аққоңыр, шығысынан Қамысты өзендері ағып өтеді. Оңтүстік-батыс беткейі тіктеу, солтүстік жайпақ келген. Солтүстігінде Қосқарашоқы тауы, батысында Замыстақ тауы, оңтүстігінде Доңызтау жоны, шығысында Қарашоқы тауы орналасқан. 

## Өсімдігі
Тақыр және сұр қоңыр топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік өседі.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Елеғажы

**Елеғажы ** – Үстірт жазығының батысында, Өтес темір жол станциясынан шығысқа қарай 27 км жерде орналасқан бір топ құдық. Тереңдігі 22 м, су шығымы 1000 л/сағ. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында 19 ғасырдың 50-жылдары суы тұщы 6 құдық болған. Қазір қолданыста қалған бір құдықтың суы кермек татиды.  

## Дереккөздер


Санат:Үстірт (Маңғыстау)
Елек артезиан алабы

**Елек артезиан алабы ** – Ақтөбе облысындағы Елек өзенін бойлай орналасқан жер асты суы мол өңір. Бұл алаптағы артезиан сулары жалпы аумағы 10 мың км²-ден асатын 30-дан астам тектоник. ойыстарда қалыптасқан. Негізгі су қабаттары қалыңдығы 50 – 150 м төменгі бор мен орта юра дәуірлерінің құмтасты шөгінділерінде шоғырланған. Су 50 – 100 м және 250 – 300 м тереңдікте кездеседі. Әрбір ұңғыма тәулігіне 1700 – 2500 м3 су бере алады. Бор жыныстарының суы тұщы (минерал 0,1 – 0,7 г/  л), ал орта юра жыныстарының суы ащы (минералды 1 – 12 г/л). Елек артезиан алабындағы тұщы судың жалпы қоры 25 – 30 млрд. м3, ол жылына 50 – 70 млн. м3 сіңбе сумен толықтырылып тұрады. Төменгі бор қабатының суы елді мекендер, мал жайылымдары мен шабындықтарды суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Елекшөп

**Елекшөп** () – елекшөптер тұқымдасына жататын көп сирек бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Екі жарты шардың қоңыржай және салқын белдеулерінде, тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 250-ден артық түрі белгілі. Қазақстанның барлық жерінде кездесетін 24 түрі бар. Көбірек тарағаны – қызғылт Елекшөпі (J. erythropodus) бар. Биіктігі 10 – 30 см, көп сабақты, түбінен бастап бұтақталады. Жапырақтары өте жіңішке, бүктемелі келеді, сабағынан екі еседей қысқа, түп жағы қызыл не қызғылт сары түсті. Гүлі қоңыр кейде жасыл түсті, олар бұтақталған сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қауашақ. Өсімдіктің құрамында 6,4 – 10,3% протеин бар. Оны мал сүйсініп жейді. Е-тің кейбір түрінің сабағынан Ежелгі Мысырда хат жазатын таяқша жасаған, көптеген түрінің тұқымы медицинада, сабағы ши тоқуға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Елекшөптер
Елекшөптер тұқымдасы

**Елекшөптер тұқымдасы** () – дара жарнақты өсімдіктерге жататын көп жылдық немесе бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Екі жарты шардың қоңыржай және салқын белдеулерінде, тропиктік аймақтардағы биік тау беткейлерінде кездесетін 10 туысы, 400-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда өзен, көл, бұлақ маңында, ылғалды жерлерде, таудың альпілік, субальпілік белдеулерінде өседі. Сабағы жұмыр, кейде қабысыңқы, іші қуыс, сырты жапырақты, кейде жапырақсыз. Жапырақтары жалпақ немесе жұмыр. Гүлдері қос жынысты, ұсақ, көкшіл, сарғыш, қоңырқай түсті, 6 желектен тұрады. Аталығы 6, кейде 3, аналығы – біреу. Гүлшоғыры шашақ немесе шатырша тәрізді. Жел арқылы айқас тозаңданады. Жемісі – қорапша, бір немесе үш ұялы. Ірі үш тұқымды немесе ұсақ көп тұқымды. Қазақстанда екі туысқа бірігетін 30 түрінің 24 түрі елекшөп (Juncus) туысына, 6 түрі жалтыршөп (Lusula) туысына жатады. Көбірек тарағаны — қызғылт елекшөп (Juncus erythropodus). Барлық аймақта кездеседі. Биіктігі 10 — 30 см, көп сабақты, түбінен бастап бұтақтанады. Жапырағы өте жіңішке, бүктемелі келеді, сабағынан 2 еседей қысқа, түп жағы қызыл не қызғылт сары түсті. Гүлі қоңыр кейде жасыл болады. Гүлшоғыры — бұтақтанған сыпыртқы. Маусым — шілде айларында жемістенеді. Жемісі — қауашақ. Қызғылт елекшөптің құрамында 6,4 — 10,3% протеин бар. Оны мал сүйсініп жейді.

## Дереккөздер


Санат:Елекшөптер
Елемес

**Елемес** – Павлодар облысы Екібастұз  қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан тау. 

## Географиялық орны
Екібастұз қаласының оңтүстігінде, Әңгірен көлінің оңталық-батысында 25 км жерде. Абсолюттік биіктігі 303 м. Тау солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылған. 

## Жер бедері
Түпкі жыныстары жер бетіне шығып қалған өзен аңғарларымен, сай-жыралармен бөлінген. Беткейі жайпақ келген. Баурайынан өзендер мен жылғалар бастау алады. 

## Геологиялық құрылымы
Төменгі кембрий жүйесінің тау жыныстарынан құралған. 

## Өсімдігі
Өзен аңғарларының сортаң қызғылт қоңыр топырақты және шалғынды жерлерінде бұта, сұлыбас, боз, селеу және әр түрлі шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз қалалық әкімдігі таулары
Елқонды

**Елқонды ** – Арғанаты жотасының оңтүстік-батысындағы бұлақ. Қарағанды облысы  Ұлытау ауданында. Маңында Бозай, Қоянды, Аққоян, Тілеген, Итауыз қыстаулары бар. Солтүстігінен Бекет өзені ағып өтеді. Оңтүстігінде Ұлытау таулары орналасқан. Бұлақ мал жайылымына пайдаланылады. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Елтай темір кендері

**Елтай темір кендері ** – Қостанай облысында 1950 жылы ашылған темір (магнетит) кендерінің тобы. Рудный қаласының оңтүстігінде 47 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кендер Қарасу антиклиналі бойында, диорит интрузиясы мен төменгі тас көмір шөгінді-жанартаутекті жыныстарының жапсарынан орын алады. Жыныстар бетін қалыңдығы 40 м-дей мезо-кайнозой шөгінділері жапқан. 

## Жатыс сипаты
Әр кенде қабат, линза тәрізді бірнеше кентас денелері бар. Олардың ұзындығы 500 – 550 м, қалыңдығы 5 – 40 м, құлау бұрышы  солтүстік-батысқа 20 – 25°, тереңдігі 50 – 400 м. 

## Минералдары, құрамы
Тұтас және сеппе түрінде кездесетін негізгі кентас минералдары – магнетит пен гематит. Тотығу белдемінде (тереңдігі 50 – 60 м) магнетит кентастары мартит пен қоңыр теміртасқа айналған. Кентас құрамында 20 – 30%-дан 50 – 60%-ға дейін темір, 0,5 – 4%-дай күкірт бар. Кентас оңай байытылады. Елтай темір кендерінен барланған өндірістік қоры 15,2 млн. т, кентастағы темірдің орташа мөлшері 45,0%; ал болжамдық қоры 50 – 100 млн. т шамасында.  

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Елтінжал

**Елтінжал** – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Жаңажол ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан қайыңды орман. Орман 4 км-ге жуық созылып жатыр, ені 1 км. 

## Флорасы мен фаунасы
Кей жерлерінде көктерек өседі, сан алуан шөп пен гүл арасындағы алаңқайларда қой бүлдіргені, шие бұтасы, қалың тоғай ішінде бүлдірген мен саңырауқұлақ өседі. Қоян, түлкі, борсық, елік пен құр мекендейді. 

## Тариха дерек
1826 жылға дейін Елтінжал халық ақыны, сазгер Біржан салдың қыстауы болған. Орман шетінде сибан руының басшысы Есеней ауылы орналасқан. 1826 – 42 жылдары Есенейдің күйеу баласы Елтіннің туған-туыстарының қыстауы болғандықтан, орман атауы сол адамның есіміне байланысты қойылған. Бұл қыстауда қазақтың атақты жазушылары 1900 жылы Сәбит Мұқанов, 1902 жылы Ғабит Мүсірепов дүниеге келген.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Қазақстан облысы географиясы
Санат:Қазақстан орман шаруашылығы
Елшібай

**Елшібай ** – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде, Жамбыл кентінен солтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 20 км-ге созылған, ені 3 – 4 км. Ең биік жері 936 м.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Бір-бірінен оқшауланған бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Девонның интрузивті гранитоид жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңдау ашық қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, боз, бұталар өседі. Тау етегі жайылымға және қыстауға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Елшібектің төрткілі

**Елшібектің төрткілі** , Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласынан оңтүстікке қарай 140 км жерде орналасқан. Қарынжарық құмының батыс бетіндегі Өнере бұлағынан 15 км жерде. Қарынжарық құмында бір-бірімен жалғасып жатқан құдықтар көп. Бұл жерде 1920 – 30 ж. Елшібек атты дәулетті адам қоныстанған. Ол қоныстанған жердегі құдықтың суы тұщы әрі мол болғандықтан төрткілді Елшібектің төрткілі деп атаған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғат
Елшінбүйрек

**Елшінбүйрек** – Алматы облысы Райымбек ауданындағы тау. Абсолюттік биіктігі 2978 м. Ендік бағытта доңғалана созылып жатқан таудың ұзындығы 18 – 20 км, енді жері 10 км-ге жуық.

## Геологиясы, жер бедері
Гранит аралас эффузивті тау жыныстарынан түзілген таудың солтүстік беткейлері тіктеу келген, батысы мен оңтүстік көлбеуленіп барып Айғыржал тауына ұласады. Шығысында суы шипалы Тұзкөл жатыр. Солтустігінен Кеген өзенінің саласы Үлкен Қарасу өзені ағып өтеді.

## Өсімдігі
Шатқал, сай-жыралармен тілімденген беткейлерінде жеміс-жидек аралас қайың, терек орманы, етегінде бетеге, боз, айрауық, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Жоғары бөлігінің шырша, қарағай аралас шалғын шөпті бөлігі – жайлау. Тау бөктерлерінде Қарасаз, Шалкөде, т.б. елді мекендер орналасқан. Тау баурайындағы Қарасаз ауылында елімізге белгілі, көрнекті ақын М.Мақатаев дүниеге келген.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы таулары
Елік

**Елік** () – бұғылар тұқымдасына жататын жұптұяқты, сүтқоректі жануар.

Еліктің 3 түр тармағы (Еуропа, Сібір, Маньчжур) таралған.

Қазақстанда Сібір түр тармағы (C.c. pygargus) кездеседі. Дене тұрқы 120 – 160 см, шоқтығына дейінгі биіктігі *75 – 100 см*, салмағы *30 – 55 кг*. Құйрығы өте қысқа. Ешкісі мүйізсіз, текесінің наурыз – мамырда толық жетіліп, қараша – желтоқсанда түсетін 3 – 5 ашалы мүйізі (25 – 40 см) болады. Аяқтары жіңішке әрі ұзын. Қыста түгінің түсі қоңырқай сұр, жазда жирен, жас лақтарының түгінде ашық түсті теңбіл дақтары болады. ЕлікТалас, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Батыс және Орталық Тянь-Шаньда, Қаратауда, Тарбағатайда, Сауырда және Оңтүстік Алтайда кездеседі.

Жеміс-жидек, мүк, қына және шөптесін өсімдіктердің жүзге жуық түрімен қоректенеді. Жазда жеке-жеке, ал басқа кезде топталып жүреді. Бір жарым жасында лақтайды. Шілде – тамыздан бастап 9 ай көтеріп 1 – 2, кейде 3 лақтан туады. Лақтарын 6 – 8 ай сүтімен қоректендіреді. Ешкісі 11 – 12, текесі 16 жылдай тіршілік етеді. Еті мен терісі үшін арнайы рұқсатпен ауланады. Кәсіптік маңызы бар.

## Дереккөздер


Санат:Бұғылар
Елікбалдырған

thumb|right|190px|Елікбалдырған
**Елікбалдырған** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. 

Алтайда, Тарбағатайда, Іле, Күнгей, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тянь-Шаньда кездеседі. Тау баурайларында, өзен аңғарларында, арша, бұталар арасында өсетін 2 түрі бар: алагүл Елікбалдырғаны (L. dіscolor), талас Е-ы (L. talassіcum). Олардың биіктігі 30 – 100 см. Сабағы дара, жоғ. жағы бұтақты келеді. Жапырағы жалпақ, шеті ирек тісті, үш салалы қосарланып келген. Гүлі ақ түсті, шатырша гүлшоғырына топталған. Жемісі қос тұқымды, ұзынша болады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Жемісінің құрамында эфир майы бар.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Еліксай

**Еліксай ** – Батыс Қазақстан облысы  Казталов ауданындағы қыстау. Қыстау Қараөзен ауылдық округіне қарасты Жас а-ның солтүстігінде 4 км жерде, Әжімбет каналының жағалауында орналасқан. Оңтүстігінінен 7 км жерден Қараөзен өзені ағып өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қыстаулар
Еліктау

**Еліктау** – Батыс Қаратау жотасының оңтүстігіндегі тау.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 169 м. Таудың батысы, оңтүстік-шығыс бөліктері тік жарлы келген. Солтүстігі  сай-жыралармен тілімденген. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Солтүстігінен Маңғыстау – Шетпе темір жолы өтеді.

## Өсімдігі
Тақыр және сортаңды сұр қоңыр топырағында тасбұйырғын, бұйырғын, қара жусан, сұр жусан өседі.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Елікті (тау)

**Елікті ** – Зеренді тауының солтүстігіндегі тау.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Зеренді ауданында. Абсолюттік биіктігі 502 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр.

## Жер бедері
Беткейі көлбеу келген. Солтүстік-батысында Жолдыбай, солтүстік-шығысында Қопа, оңтүстігінде Зеренді, оңтүстік-батысында Құмдыкөл, батысында Шалқар көлі орналасқан. Шығысынан Шағалалы өзені ағып өтеді. Солтүстігінен Көкшетау – Айыртау темір жол мен автомобиль жолдары өтеді.

## Өсімдігі
Қара топырағында боз, селеу, жұлдызшөп, бұта, емендер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы таулары
Емболат

**Емболат** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 82 км, су жиналатын алабы 890 км2 .

## Бастауы
Бастауын Жалпы Сырт қыратынан (Ресей аумағынан) алып, Жайық өзеніне Красноармейское ауылы тұсында құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, жаңбыр және жер асты суларымен толығады. Кішігірім 12 саласы бар. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуірдің 2-онкүндігінде мұзы ериді. Суында ақмарқа, қаракөз, табан, қызылбалық (бекіре) бар. Өзен бойында бірнеше шағын бөген салынған.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Еменжапырақ

**Еменжапырақ** , кортуза () – наурызшешек тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, өзен жағалауларында, жартастардың көлеңкелі жерлерінде өсетін 3 түрі (Алтай Еменжапырақы, бротерус Еменжапырақ, Түркістан Еменжапырақы) бар. Бұлардың биікт. 7 – 25 (40) см. Жапырақтары тамыр түбінен шығады, ұзын сағақты, сыртын түк жапқан. Тостағанша жапырақшалары қоңырау пішінді, күлтесі қызғылт күлгін түсті. Аталығы бесеу, аналық мойны жіпше тәрізді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша. Тұқымы көп.

## Дереккөздер


Санат:Наурызгүлдер
Емен мүгі

thumb|right|190pxЕмен мүгі
**Емен мүгі** (Evernіa prunastrі) – эверния туысына жататын ағаш қабығы бетінде өсетін қына.  м-нің талломдары бұтақтанып келеді, сұрғылт және сарғыш жасыл немесе ақшыл сары түсті. Денесінің ұзындығы 5 – 30 см, жұмсақ, таспа тәрізді тарамданған қалақшалы. Көбінесе денесінде вегетативті көбею мүшесі соредиялары (ол бір не бірнеше балдыр клеткаларынан құралып, қына жіпшумағына оратылып жатады) немесе изидиялары (ол балдыр және саңырауқұлақ жіпшумағынан тұратын жай немесе тармақталған өскін) болады. Емен мүгінің құрамында хош иісті заттар болғандықтан фармацевтика және парфюмерия өнеркәсібінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қыналар