open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Петербург фонология мектебі

thumb|И. А. Бодуэн де Куртен
thumb|Н. В. Крушевский
**Петербург фонология мектебі** орыс. Петербургская фонологическая школа — тілдін дыбыстык денгейін зерттейтін ғылыми бағыт. Негізін салған — Л. В. Щерба, онын шәкірттері — С. И. Бернштейн,Л. Р. Зиндер,М. М. Матусевич. 
## Л. В. Щербанын оқу
1912 ж. Щерба фонеманы сөз бен оның формасын ажырататын тілдік бірлік (единица) ретінде аныктады. Ол дыбыстардың жүйелі түрде фонемаларға мүшеленуін фонема мен морфеманын арасындағы байланыска катысты морфологиялык мүшеленумен шарттас деп карады ("бы-л", "он-а", "засну-л " сөздерінде сонғы фонемалар сөздердін морфологиялык жігін аныктауға байланысты бөлініп түр). Щерба фонеманын тілдік кызметін сөздердің дыбыстык бейнесін жасаудағы кабілетімен байланыстырады.
Петербург фонология мектебінін дыбыстык бірліктержайындагы негізгі ұстанымы — фонеманын тілдік табигатын адамнын сөйлеу кызметінде алатын орнымен байланысты зерттеу. Фонема тілдін ен шагын бірлігі бола отырып, фонема — морфема — сөз — синтагмалык сатыланудын негізінде жатыр, сөйтіп тілдін мәнді бірліктерінін материалдык көрінісін жасайтын бірден-бір манызды бірлік болып табылады.
Петербург фонология мектебі—идеяларынындамуындасөйлеуді (сезді) колданбалы зерттеудін (кекештік, мүкістік, тілдін закымдануы) байланыс жүйесі мен медицина үшін сынак тестерін жасауга кажет дыбыстардың статикалык күйін аныктауда, бөтен тілді өкыту әдістемесін жасауда зөр мәні бар.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ашық қалыпта қалыптау

**Ашық қалыпта қалыптау**(*Штамповка в открытых штампах*) — 1) деформациялау процесі кезінде қалып ашық болып, артық металл кенерлі бунаққа ағатын қалыптаудың түрі; 2) кейбір технологиялық функцияны орындаушы қылаудың пайда болуымен сипатталатын қалыптау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Канапе

**Канапе**— алғашқы мағынасы — жұмсақ сәкі, диван түрі. Осылайша қызартып қуырылған нанмен (қара немесе ақ) дайындалатын бутербродтарды атаған, оған май емес (кәдімгі бутербродтар сияқты) кәдімгі жұмсақ жеуге жарамды өнімдер — мысалы, шпрот, сардина, паштет, пісірілген тауық еті, ыстықтай ысталған балықты қалыңдап жағып, қосымша жұмсақ көкөністер — қияр, қызанақ тілігі, балдыркөк жапырағы, аскөк, пияз қосқан. Кейде байланыстыру үшін және жұмсақтығын арттыру үшін бір қасық кез келген соус — майонез, бешамель, қаймақ жаққан.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Анықтамалық өлшем

**Анықтамалық өлшем** (*Размер справочный*) 1) анықтамадан алынған өлшем; 2) анықтамалық өлшем деп, бұйымды жасағанда қолданбайтын, бірақ сызбаны оқып түсіну үшін жеңілдік беретін өлшемді айтады. Анықтамалық өлшем мынадай таңбамен белгіленеді "*" .

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Альтернатив

**Альтернатив** - екі немесе бірнеше өзара жоққа шығаратын мүмкіндіктердің арасынан таңдау кажеттілігі.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Планеталық геоморфология

**Планеталық геоморфология** — көбінесе дистанциялық әдістер арқылы Жер бедерінің негізгі ерекшеліктерін планета ретінде және Күн жүйесіндегі планеталардың бедерін зерттейтін геоморфологияның бөлімі. Планеталық геоморфология пайда болуы және даму тұрғысынан бедердің ірі пішіндерін (мега- және макробедер): материктер мен мұхит ойпаңдарын, жазық атыраптарды, орогендік белдеулерді, ірі-ірі тектоникалық жарылымдарды және т.б. зерттейді. Планеталық геоморфология кейде планетологияның құрамды бөлігі ретінде карастырылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қайта орналасу

**Қайта орналасу** (Передислокация) — әскери бөлімдердің, құрамалардың, мекемелердің және әскери-оқу орындарының орналасқан (қоныстанған) орындарын бейбіт кездегі өзгертуі. Соғыс кезінде қайта орналасу термині елдің тылында орналаскан және әрекеттегі әскер мен флоттың құрамына кірмейтін әскерлерге және мекемелерге қолданылады. Әрекеттегі әскердің қатысты бәлімшелеріне, бөлімдеріне және кұрамаларына "қайта топтау", ал авиация  мен флот күштерінің бөлімдері мен кұрамаларына "орын ауыстыру" терминдері қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Үркінбай Қыдыралин

**Үркінбай Қыдыралин** (*[[1932]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], [[Тұщықұдық ауылы]]*) – ғалым, тарих ғылымының кандидаты (1975). 
*ҚазМУ-дың (*қазіргі ҚазҰУ*) тарих  факультетін  бітірген (1961). 
*1961 – 1963 жылдары Маңғыстау ауданы Үштаған орта мектебінде мұғалім, Атырау педагогика институтында доцент болды. Туған өлкеге байланысты тарихи-этнографиялық сипатта 100-ден астам еңбектері   республикалық   жинақтарда, газет-журналдарда, Бүкілодақтық ғылыми-практикалық және теориялық конференция материалдарында жарық көрді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аунақшалар бойынша өлшем

**Аунақшалар бойынша өлшем** *(Размер по роликам)* бастапқы құрамының орналасуына сәйкес орналасқан, аунақшалардың үстімен өлшенетін өлшем

## Дереккөздер


.

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Камамбер

[right|thumb| alt=A.|230 px|["Камамбер"]]

**Камамбер** — жұмсақ, нәзік, сүтқышқылды дәмі мен шампиньондардың татымы бар әлемдегі ең белгілі француз сыры. Солтүстік-батыс Франциядағы Нормандияның Camambert провинциясының атымен аталған. Пастерленбеген сиыр сүтінен өндіріледі және аз дегенде үш апта жетіледі.

## Дереккөздер
Қазақ әдебиеті мен өнері халық университеті

**Қазақ әдебиеті мен өнері халық университеті**, Алматы қалалық қазақ әдебиеті мен өнері халық университеті, ғылыми-көпшілік білім тарату оқу орны. 

1963 ж. «Мұхтар Әуезов үйі» мәдени-ғылыми орталығында (бұрынғы М. Әуезов мүражай-үйі) ашылған. Халық университетінің жұмысын ұйымдастыруға Л. Әуезова, Б. Сахариев, Т. Әкімов, М. Мырзахметов, Д. Қамзабеков т. б. ат салысты. 34 жыл ішінде қазақ халқының соңғы 2 мың жыл ішіндегі көрнекті мәдени, әдеби, фольклор, тарихи ескерткіштері, аса ірі қайраткерлері туралы 500-ден артық сабақ-дәріс өткізілді. Университетте жыл сайын Әуезовтің өмірі мен шығармашылығына байланысты дәріс оқылып тұрады, олар кейде жазушы қалам тартқан жанрлар мен жекелеген шығармалар тарихына арналса, енді бірде естелік айту түрінде жүреді. Мұндай сабақтар мүхтартанудың кемелденіп, әдістемелік принциптерінің екшелуі мен айқындала түсуіне себін тигізеді. Соңғы жылдарға дейін жазушының жастық шағы, студенттік кезі, отбасының өмірі т. б. жөнінде кепшілік біле бермейтін *«ақтандақтар»* аз емес еді. Ә. Марғұлан, Ш. Шөкин, А. Нүсіпбеков сынды ғалымдар айтқан естеліктер, әңгімелер осы олқылықтың орнын толтырғандай болды. Әуезов шығармаларының қазақ, шығыс, батыс, орыс әдеби дәстүрлерімен байланысы жекежеке дәрістерде талданды. Оның суреткерлік шеберлігі, драма, аударма, публицистика, әдебиет сыны саласындағы еңбектері, қоғам қайраткерлігі туралы әңгімелер тыңдаушылардың қызығушылығын арттырды. Әуезовтің мәдени-ғылыми орталығы білімге құштар қауымның әр жума сайын жиналып, пікір, әңгіме-сұхбат тыңдайтын орнына айналды. Әрбір сабақ-дәрістің сонынан енерпаздардың орындауында концерттер беріліп отырады. Бүл жұртшылыққа белгісіз ән-күйлердің, терме-жырлардың орындалуы, үнтаспаға жазылуы халық университетінің кештерін аса тартымды еткізуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аморализм

**Аморализм, биморальдық** (грек. ἀ- "емес", лат. moralis — әдептілік) — белгілі  бір қоғамдағы қалыптасқан моральдық нормалар мен принциптерді жоққа шығарып, адамгершілікке жат мінез-құлықты қоғамдық тәртіптің негізі деп тану. Аморализм немесе имморализм — қоғамда кабылданған жалпыға бірдей инабаттылық ережелерін, заңдарын жоққа шығару.. Өмірде аморализм өз басының мүддесін қоғамдық мүддеден жоғары қою, әділетсіздікке жол беру, алға қойған мақсатқа жету жолында әдіс талғамай, тіпті адамға жат әрекеттерді пайдалану арқылы көзге түседі. А. шектен асқан нигилизм мен өзімшілдікті білдіреді, үстемдік етіп тұрған әділетсіз қоғам моралының екі-жүзділігінің негізгі себептерін аша алмай, оған қарсы күрестің әдісі тек анархиялық бүлік жасау деп түсінуге әкеліп соғады. А. адамның рухани дамуына зиянын тигізіп, ескірген моральды рев. жолмен өзгертуде кер-тартпа реакциялық роль атқарады. Ертедегі Грецияда Аморализм элементтерін киниялықтардың ілімдерінен, кейбір кейінгі софистерден кездестіруге болады. Жаңа заманның буржазиялық этикасында Аморальды уағыздаушылар Ф.Ницше, А.Бергсон кейіннен фашизмнің идеологтарына айналған Дж.Джентил мен А.Розенбергтер болды. Аморализмнің негізгі әуені экзистенциализмнің, неопротестантизмнің, эмотивизмнің этикалық ілімдерімен т.б да көптеген буржазиялық теориялармен үндесіп жатады. Адамдардың тәртібі мен ой-пікірінде, теорияда Аморализмның орын тебуі саясы қоғамдық құрылыстың ыдырауы мен дағдарысын сипаттайды. Қазіргі заманда Аморализм зкономикалық және рухани дағдарыс пен күзеліске ұшырап отырған капит. елдерде қайта жанданып, кең өріс алуда.

## Дереккөздер


Санат:Мораль
Санат:Философия
Майлаш Қыдырбаев

**Майлаш Қыдырбаев** (*[[1926]], [[Адай уезі]], [[Түрікмен болысы]] – [[1981]]*) – соғыс ардагері, машинист. 2- дүниежүзілік   соғысы жылдарында 1-Украина майданында, партизан отрядының құрамында болған. Соғыстан кейін Красноводск (*қазіргі Түрікменбашы ауданы*) Қызылқия уран кенішінде экскаваторшы, 1963 жылдан Маңғыстауда КАТКК-де краншы, экскаватор машинисі, бульдозерші, кабель барабанының машинисі жұмыстарын атқарған. Ленин орденімен (1966), *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* (1970) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Габаритті өлшем

**Габаритті өлшем** *(Габаритный размер)* — тетіктердің, түзілімдердің, машиналардың сыртын шектейтін өлшем.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қайта толатын шығындар

**Қайта толатын шығындар**  (Возвратные потери) — емделіп жазылғаннан кейін сапқа қайта оралған жеке кұрам, сонымен бірге кайта қалпына келтіргеннен соң пайдалануға жарамды қару, әскери техника және басқа да материалдық құралдар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Инженерлік қамтамасыз ету

## Инженерлік қамтамасыз ету
**Инженерлік қамтамасыз ету** (Инженерное обеспечение) — зақымдану ошағында жеке құрамды, халықты қорғау және эвакуациялау шараларын жүргізу. Бұл міндеттерді АҚ бастығының шешімі бойынша арнайы құрылған инженерлік-техникалық жасақтар орындайды.
Инженерлік қамтамасыз етуге мыналар қамтылады:
*  жолдар мен көпірлердің және жол құрылыстарының күтіп ұсталуы мен жөнделуін қамтамасыз ету;
*  жөнелту және қабылдау пункттерін, жаяу адамдар жүретін бағыттарда лектік жолдарды, халықты қатыстыра отырып, паналау орындарын, жасақтар мен техниканы орналастыратын бастапқы аудандарды, су алатын және оны тазартатын пункттерді жабдықтау; суға өткелдер салу; 
* инженерлік барлауды ұйымдастырып, жүргізу және күштердің (құралдардың) зақым ошағына кіруін қамтамасыз ету, оған жолдар салу, үйінді басып қалған паналау ғимараттары мен тасалану орындарын ашу; коммуналдықэнергетикалық жүйелердегі аппаттардын зардаптарын оқшаулап, жою;
* бүркемелеудің инженерлік шараларын жасау, жаппай зақымдану ошағындағы зардаптарын жою;
*  жарылмай қалған снаряд, бомбаларды тауып, жою.

## Инженерлік қарулану құралдары
Инженерлік қарулану құралдары (Средства инженерного вооружения) — әр түрлі инженерлік техниканың, арнаулы құралдардың, мүліктер мен материалдардың, сондай-ақ әскерлер мен инженерлік бөлімшелердің (бөлімдердің) инженерлік жұмыстарды жеделдету мен әскерлердің ұрыс қимылдарын орындауын қамтамасыз етуге арналған инженерлік оқдәрілерінің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шалыстау

**Шалыстау**; шалыстық (Коробление) — бұйым түрінің қажетсіз өзгеруі.
Шалыстық (Коробление) - металл бұйымдардың пішіні мен өлшемдерінің өзгеруі немесе ақау түсуі. Шалыстау тетіктерді жасау процестерінде (қыздыру, салқындату және т.б.) металдың ішкі құрылымының өзгеруінен болады. Қарапайым бұйымдардың болмашы ақаулары баспалауға салып түзетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Молда Қыдырбеков

**Молда Қыдырбеков**(*[[1884]], [[Маңғыстау ауданы]] – [[1965]]*) – жылқышы. 1938 жылдан Маңғыстау  ауданындағы ұжымшарда жылқы баққан. Ұлы Отан соғысы жылдары майдандағы жауынгерлерді таңдаулы жылқылармен қамтамасыз етіп отырған. Ленин орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Пиджинделу

thumb
**Пиджинделу** орыс. пйджинизация — пиджиндердің (к.) күрылымдыкжағынан калыптасу процесі. Пиджинделу процесі негізтіл мен оған ұксамайтын баска тіл (тілдер) иелерінін шектеулі карымкатынасы жағдайында өтеді. Пиджинделу еңалдымен негіз-тілдің күрделі грамматикалык модельдерін бұзып, оларды оңайлатудан көрінеді. Ол негіз-тілдің фонологиялык курылымына эсер етеді, сонын нәтижесінде кейбір дыбыстык категориялардын модельдік сипаты бұзылады. Тіл формаларының Пиджинделуі Онтүстік-Шығыс Азия,Океания, Африка және белгілі мәлшерде Америкада тараған. Пиджинделу процесі негізінде креол тілдер (к.) калыптаскан. Ср. Креолдену.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Талшықтас

150px|right|thumb
**Талшықтас немесе асбест** - Таскендір жеке тіндерге оңай дараланатын өте берік талшықтар жинағынан тұратын минерал түрі. Талшықтастар басты-басты екі түрге бөлінеді: амфибол — талшықтас және хризотил — талшықтас.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Күнжақсы Қыдыршаева

**Күнжақсы Қыдыршаева** (*[[1948]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], [[Жармыш ауылы]]*) –механизатор. Бозащы ұжымшарында механизатор мамандығын меңгерген. Трактор жүргізіп, ауыл шаруашылығының түрлі салаларында жұмыс жасаған. 2-3 дәрежелі еңбек даңқы (1976, 1977) орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1948 жылы туғандар
Есептелген өлшем

**Есептелген өлшем** *(Размер расчетный)* — біліктер үшін, ең үлкен шекті өлшем, ал тесіктер үшін ең кіші шекті өлшем, яғни өту шегі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өткел

200px|right|thumb
**Өткел** (Брод) — түбімен жүріп өтуге болатын өзеннің суы таяз тұсы. Өткелді барлау арқылы, сондай-ақ топографиялық карталар, суреттер, лоция, аэросуреттер бойынша табуға болады. Өткелдің маңызды белгілері оған жақын және қарсы жағада жалғасып жатқан сүрлеу жолдар, соқпақтар болып табылады.

**Өткел** (әскери) – әскерлерді, ұрыс техникасын өткел көмегімен өзеннен, каналдан т.б. су кедергілерінен өткізу немесе әскерлердің мұндай кедергілерден көпір арқылы мұз үстімен, соқпақпен өтуі; әскерлердің су кедергілерінен өтуі кезінде пайдаланылатын өзеннің, көлдің т.б. бір учаскесі.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Санат:Өзен
Санат:Гидрография
Ізбасар Қыздарбаев

**Ізбасар Қыздарбаев** (*[[1950]] жылы туған, [[Ақтөбе облысы]],[[Ойыл ауданы]] ,[[Жетікөл ауылы]]*) – хирург. Ақтөбе  мемлекеттік медицина институтын(*қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы*) бітірген (1973). 1973 – 77 жылдары Бейнеу ауданы ауруханасында хирург, 1977 – 96 жылдары Бейнеу  темір жол тораптық ауруханасында хирургия бөлімінің меңгерушісі, 1997 жылдан Бейнеу ауданы емханасында хирург қызметін атқарады. КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің* «Денсаулық сақтау ісінің үздігі»* (1980) белгісімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан хирургтары

Санат:1950 жылы туғандар
Үйлесімді жаға, конкордантты бойлық жаға

**Үйлесімді жаға, конкордантты бойлық жаға**- жалпы бағыты құрлықтың жаға маңы геологиялық құрылымымен (мысалы, қатпарлардың созылуымен) сәйкес келетін жаға. Дискорданттық (көлденең) жағамен салыстыртанда аз тілімденген.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Инженерлік құрылыстар

## Инженерлік құрылыстар
**Инженерлік құрылыстар** (Инженерные сооружения) — ұрыс алдында немесе ұрыс кезінде қарсыластың қимылын тежеу немесе тоқтату үшін жасалады инженерлік құрылыстар пайдаланылуына қарай жаяу әскерлерге қарсы, танкіге қарсы, десантқа қарсы және алдамшы құрылыстар болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жобалық өлшем

**Жобалық өлшем** *(Размер проектный)* — жобалық сызбада көрсетілген өлшем.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Пиджиндер

**Пиджиндер** (ағыл.businessіс сөзін бұзып айтудан шыққан) орыс. пиджины — негіз-тілдің құрылымын бұзып, қарапайымдап дамудан пайда болған тілдер типі. Пиджиндер көбінесе ағылшын тілінің негізінде қалыптасқан, сонымен бірге француз, испан, португал тілдері негізінде қалыптасқандары да кездеседі. Пиджиндер халқы аралас, әр текті елдерде этносаралық қатынас құралы ретінде қолданылады. Пиджиндер тілдің табиғи дамуы нәтижесінде емес, этносаралық қатынас жағдайында негіз-тілдің өзгеруі нәтижесінде туған. Ол — генетикалық дамудан пайда болмаған, аймақтық-типологиялық категория. Пиджиндер белгілі жағдайда ірі аймақтарда койне түрінде, кейде ресми тіл түрінде (Папуа — Жаңа Гвинеядағы неомеланезия тілі) қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Төлеген Бекболатұлы

thumb**Төлеген Бекболатұлы** (1.7. 1912 ж.т., Көкмардан ауылы) — қүсбегі, мерген. Қырандардың анды көргенде, ілгенде, жанталаста аңның түріне қарай көз жанарының қалай құбылатынын, қандай дыбыс шығаратынын ажырата білген. 1980 ж. қүсбегі ретінде жапон режиссерлері "Ұлы Жібек жолы" фильміне түсірген.
## Дереккөздер
Пиктография

**Пиктография** (лат.pictusболу, грек,graphoжазамын) — сурет жазу. Пиктографиялык жазу шартты түрде бейнеленген суреттер аркылы тілдік формаларды емес, тек ойды, ұғымды білдіретін ертедегі жазу түрі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Құрастыру өлшемі

**Құрастыру өлшемі** *(Размер сборочный)* — үзілімдердің өзара орналасуын анықтайтын құрамалық сызбадағы өлшем.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Үлгі әлеуеттері

**Үлгі әлеуеттері** - потенциалдың математикалық ұғымына негізделген, өріс теориясынан алынған, географиялық зерттеулерде кеңістіктегі өзара әрекеттерді зерттеу үшін пайдаланылатын үлгілер. Географиялық кеңістіктің белгілі бір бөлігінің кез келген нүктесінің (пункт) әлеуеті оған барлық басқа нүктелердің немесе барлық пункттердің жиынтық әсерінің өлшемі болып табылады. Үлгі әлеуеттері қоныстану аясы ұғымы пайдаланылатын қоныстану жүйесін зерттеу кезінде өте жиі қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жұмыстық өлшем

**Жұмыстық өлшем** (*Размер рабочий*) — жұмыс сызбаларда көрсетілген тетіктің орындалуға тиісті өлшемі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Анаксагор

right|150px
**Анаксагор** (шамамен б.з.д. 610-546 жж.) - көне грек философы. Дүниенің кұрылымын және кұбылмалығын сан жетпес, көзге көрінбейтін бөлшектер немесе «ұрыктар» (гомеомерия) аркылы түсіндіреді. Олардың сырткы козғаушысы ақыл (нус). Анаксагор космогония аспан денелерінің жүйесі зат бөлшектерінің қүйын тәрізді айналуы нәтижесінде олардың бейберекет бастапқы араласуынан пайда болды деп түсіндірді.

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі грек философтары
Қазақ әдебиеті тарихын зерттеу мәселелері

**«Қазақ әдебиеті тарихын зерттеу мәселелері» («Проблемы изучения истории казахской литературы»)**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Әуезов Қазақ КСР ғылым академиясының 1-сессиясында (1946, маусымның 1-7-і) жасаған баяндама. Алғаш *«Труды первой сессии АН КазССР. 1-7 маусым»* жинағында (1946, 330-334-беттер), кейін жазушының *«Мысли разных лет»* атты зерттеулер жинағында (1961, 212-225-беттер) жарияланды. Мақаланың бірінші бөлігінде қазақ әдебиеті туралы жалпы түсінік беріліп, онын езіне тән жалпы ерекшеліктері, әр дәуір бойынша осы кезеңге дейін сақталып жеткен түрлері туралы сез болады. Қазақ ауыз әдебиетінің шығармаларын жинау ісіне Шоқан мен Ыбырайдың, кітаби акындар Ақылбек Сабал, Мақыш Қалтаев, Мәулікейлердің де үлкен үлес қоскандығын атап өтеді. Бұл игі іс Ұлы Октябрь төңкерісінен кейін де жарқын жалғасын тауып, фольклорлық ғылыми экспеди- циялар қызметінен көрініс бергеңдігін, бұл жұмысқа қазір Тіл және әдебиет институты басшылық етіп келе жатқанын сөз етеді. Қазақ фольклоры ғана емес, дербес, жазба әдебиетінің умыт болып келген көптеген бай мұралары мен таңдаұлы өкілдерінің халқымен қайта табысқанын, бұл орайда 140 ақын есімі қалпына келтірілгенін әңгіме қылады. Суырыпсалма акындык айтыс өнері туралы, 19 ғасырдағы бай қазақ, әдебиетінің даму ерекшеліктері мен осы кезеңнің ерекше өкілдері - кітаби ақындар және әнші-ақындар мен ақынжыршылар туралы, Кіші жүз ақын-жыршыларының атақты Сыпыра жыраудан басталып Нұрым мектебімен, Мұрын, Нұртуған, Мергенбай жыршылармен жалғастырылған тамаша этикалық дәстүр туралы кеңінен әңгімеленіп, Ыбырай Алтынсарин мен Абай бастаған классикалық поэзия жайына тоқталады. Абай жаңартып, оның дәстүрін жалғастырған 20 ғасыр басындағы әдебиеттің мазмұн, түр жағынан тың өзгешеліктер әкеліп, жаңа жанрларды дамытуы, 1916 жылғы көтеріліс поэзиясы, қазіргі қазақ халық поэзиясы мен кеңес әдебиеті жазушы-ғалым назарынан тыс қалмайды. Қазіргі Қазақстан мәдениеті тарихында қазақтың кәсіби кеңестік керкем әдебиеті ерекше орын алатындығына назар аударады. Қазақ әдебиетін ғылыми зерттеудің екінші кезеңі Қазақстан мәдениеті қарыштап өскен кеңес дәуірінде мықтап қолға апынғандығын, оқу-білім ісінің дамуы нәтижесінде мектептер мен жоғары оку орындары бағдарламаларына қазақ әдебиеті тарихы пән ретінде еніп, оқұлықтар жазылғандығын, осы тәжірибе негізінде қазақ әдебиеті тарихын зерттеушілердің білікті шоғыры өскенін мысал етіп келтіреді. Қазақ әдебиеті тарихын зерттеу проблемасына көше отырып, бұл ретте орыс әдебиеті тарихындағыдай кемелді, жан-жақты сынның жоқтығын, екіншіден, қазақ әдебиетін тілі, мәдениеті, тарихи тағдыры жағынан тамырлас едебиеттермен байланыстыра зерттеуді қолға алу қажеттігін айтады да, мұнын өзі әдеби процеске кеп пайда әкеліп, әдебиеттердің бір бірінен үйренуіне пайда әкелетіндігін, еткендегі маңызды әдеби ескерткіштер мен қазіргі лайықты туындыларды көбірек ғылыми-сын тұрғысынан насихаттауға жағдай жасайтындығын баса сез етеді. Әдебиеттану ғылымында әдебиет теориясы мәселесінің маңызды рөл атқаратындығын, бірақ бұл мәселенің әлі жеткілікті түрде шешімін таппай келе жатқандығын құлаққағыс етеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шала өнім

Шалаөнім (Полуфабрикат) -
*1) өндірісте толық жасалмаған өнім;
*2) бір немесе бірнеше өңдеуден өткен және дайын өнім алу үшін одан әрі өндеу қажет, еңбек өнімі. Бір кәсіпорынның шалаөнімі басқа бір көсіпорын үшін дайын өнім болуы мүмкін. Мысалы, сатуға қойьшатын мата дайын өнім; бірақ сол мата тігін фабрикалары мен ательелерге шалаөнім болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қызыладыр (шатқал)

**Қызыладыр** – Маңғыстау түбегіндегі шатқал. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Құрық ауылының оңтүстік-шығысында 65 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 22 км-ге созылған, енді жері 5 км. Жер бедері жазық келген. Батысында Жаман Қызыладыр қонысы, солтүстігінде Молдабай Шыңырау, оңтүстігінде Местіқара құдықтары, шығысында Қауынды ойысы жатыр. 

## Өсімдігі
Сұр және бозғылт топырақ жамылғысында бұйырғын, тасбұйырғын, қара жусан, т.б. сораң өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Құрылымдау өлшемі

**Құрылымдау өлшемі** *(Размер конструкторский)* — құрылым түзілімдегі тетіктердің өзара орналасуын анықтайтын өлшем.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Монтаждау өлшемі

**Монтаждау өлшемі** *()* — технологиялық жабдықтардың, агрегаттардың, аспаптардың және машиналардың орналасу мен жобалау орнын анықтайтын өлшем.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Инженерлік қызмет

**Инженерлік қызмет** (Инженерная служба) — құрылыс-монтаж ұйымдарынын негізінде құрылады және зақымданған ошақта паналау ғимараттары мен орындарын салу, кірме және өтпе жолдарды тазарту, үйлер мен ғимараттардың осал құрастырмаларын құлатып түсіру немесе бекіту, үйінді басып қалған паналау ғимараттары мен орындарын ашу, үйінділерді тазарту, үйінділердің, құлаған паналау ғимараттары мен тасалану орындарының астынан адамдарды алып шығу жұмыстарын ұйымдастырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оптикалық көздеуіш

thumb|200px
**Оптикалық көздеуіш** — мергендік винтовканы нысанаға көздеу үшін қолданылатын қондырғы. Көздеуіштің оптикалық бөлігі объектив пен көздеуіш жіптері бар ергенектен, айналғыш жүйелерден және окулярдан тұрады. Нысананың әр нүктесінен шығатын сәулелер объектив арқылы онын фондық жазықтығына жиналып, заттың кішірейтілген, тәңкерілген бейнесін береді. Объективтің фондық жазықтығына көздеуіш жіптері бар ергенек, алмастырма ойық және ашык көздеуіштің қарауылы орналастырылады. Ергенектің сыртында нысананың төңкерілген бейнесін түзететін айналғыш жүйе болады. Атқыш нысананы окуляр арқылы үлкейтілген түрде көре алады. Оптикалық көздеуіште ергенекті орналаcтыру үшін көздеуіш бұрыштары мен жанынан түзетуге арналған тетіктері болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нақты өлшем

**Нақты өлшем** *(Размер действительный)* — мүмкіндік қателікпен өлшеу арқылы анықталған өлшем.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дархан Төреәділұлы

thumb**Дархан Төреәділұлы** (3.6.1979 ж.т., Шәуілдір а.) — спортшы, қазақша және самбо күрестерінен халықаралық дәр. спорт шебері (1999). Жаттықтырушысы — Т.Турабаев. Самбо күресінен жастар арасында Азия кубогінің (Моңғолия, 1997), Әлем біріншілігінің (Ақтөбе, 1997) жүлдегері. Қазақша күрестен Қазақстанның түйе палуаны (Ақтау, 2003).
## Дереккөздер
Үлгілердің кеңістіктік өзара әрекеттері

**Үлгілердің кеңістіктік өзара әрекеттері** - географиялық кеңістіктегі нысандар мен құбылыстардың арасындағы тұрақгы өзара әрекеттестікті зерттейтін әдіс. Көбінесе көліктік ағындар мен халықтың көші-қонын зерттеу кезінде көлік географиясы мен халық географиясында қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қалыптық кеңістік

**Қалыптық кеңістік** (*Штамповое пространство*) — қалыптың ең жоғарғы және ең төменғі жүрісінің арасындағы айырмаға кіретін кеңістік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Плеоназм

**Плеоназм** ( (pleonasmós), πλέον (pleon) - артық болу) ― мағынасы бірдей немесе ұқсас сөз элементтерінің қайталануы, лексикалық арттықтықтың бір түрі.
## Мысалдар
*қара-күйе 
*жандары-жарқын
*кәрі-кемпір, құр-бекер
*ежелгі-ескі. 
Плеоназмның ерекше бір түрі дыбыстық құрылысы, мағынасы бірынғай сөздердін қайталануы (тавтология) болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Риторикалық сөздер
Қайыққа қарсы авиациялық бомба

right|thumb

**Қайыққа қарсы  авиациялық бомба** (Противолодочная авиационная бомба (ПЛАБ) — сүңгуір қайықтарды жоюға арналған бомба түрі. Құрастырылуы бойынша фугасты Авиациялық бомбаға ұқсас. Корпустың басты бөлігі су үсті кабатынан ыршу мүмкіндігін азайтатындай бітімді болуы мүмкін. Жарғыш сүңгуір қайықтарға тигенде немесе берілген тереңдікте гидростатикалык құрылғы көмегімен бомбалар жарылысын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Жазмағанбет Ізмағанбетұлы Қызылбаев

**Жазмағанбет Ізмағанбетұлы Қызылбаев** (1907 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – кеңес қызметкері.

## Өмірбаяны
* 1934 жылдан Форт-Шевченко қаласында жауапты қызметте болды.
* Қалалық атқару комитетінің төрағасы
* Шевченко аудандық коммуналдық-тұрғын үй басқармасының бастығы, басқарма меңгерушісі
* Шевченко қалалық коммуналдық-тұрғын үй басқармасының бастығы
* Форт-Шевченко қалалық партия комитетінің штаттан тыс партия комиссиясының төрағасы қызметтерін атқарған.

Санат:Форт-Шевченко қалалық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Шан

thumb|right|150pxШан (Бак) — сұық зат құятын орташа ыдыс.
## Түрлері
*Ағызушы шан (бак сливной) супы к зат құятын орташа ыдыста орналастырылган ағызу жүйесі.
*Тұндырғыш шан (Бак отстойник) — сұық зат құятын орташа ыдыста орналастырылган тұндыру жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Полиглот

**Полиглот ** ( - көп тілдік) — көп тіл білетін адам.

## Сыртқы сілтемелер
* полиглотты халықаралық кездесу (ағылшын, эсперанто, Словак)

## Дереккөздер


Санат:Полиглоттар
Санат:Тіл меңгеру
Санат:Көптілділік
Үстеме терраса, сүйеме терраса

**Үстеме терраса, сүйеме терраса** — ежелгі аллювийлік террасаның үстіне арнайы қондырылған тасындылар қабаты сияқты көрінетін аккумуляциялық өзен террасасы. Үстеме терраса түпкі жағалардың шеттеріне немесе өзінен бұрынғы террасаларға сүйене орналасқан.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Үрленген мұздық, үрме мұздық

thumb|right|Мұздық
**Үрленген мұздық, үрме мұздық** — қар сызығынан төменгі атыраптардағы көтеріңкі бөліктен төмендеу жерге немесе желге қарама-қарсы беткейден ық жаққа желдің қарды айдап әкеліп үюінің нәтижесінде пайда болған мұздық.
## Дереккөздер


Мұздық

Санат:География және геодезия
Қайыққа қарсы қамтамасыздадыру аймағы

**Қайыққа қарсы қамтамасыздадыру аймағы** (Зона противолодочного обеспечения) — суңгуір қайыққа карсы күштердің әскери қимылдар аймағында қарсыластың торпедалық және ракеталық соққыларынан қорғау және теңіз аркылы кемелер, десант жасақтары мен күзет кемелерінің өтуін корғау үшін әскери қимылдар жүргізетін және бақылау жасайтын cу кеңістігі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Оптикалық қашықтық өлшегіш

**Оптикалық қашықтық өлшегіш** — қашықтықты тең бүйірлі ұшбұрыштың табаны (қашықтықты елшегіш базасы) мен қарсы жатқан сүйір бұрышы белгілі болғанда, оның биіктігін анықтау арқылы өлшейтін аспап. Оптикалық қашықтық өлшегішті тұрақты бұрышты және тұрақты базалық деп бөледі. Кейінгілері монокулярлық және бинокулярлық (стереоскопиялық) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Инженерлік мина

**Инженерлік мина** (Инженерная мина) — қарсыластың адам күші мен ұрыс техникасын шығынға ұшырату мақсатында миналық-жарылғыш бөгеттер жасауға, жолдар мен әр түрлі құрылыстарды бұзуға, қарсыластың маневрі мен қозғалысын қиындатуға арналған инженерлік құрылғы. Ол жарылғыш заттың жарғыш заряды мен корпустан (металдан, пластмассадан, ағаштан жасалған) тұрады. Кейбір инженерлік миналардың қайта шығарыл алынбайтын, зиянсыздырылмайтын элементгерін орнату кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ететін инженерлік тежегіштері (сақтағыштары және т.б.) болады. Инженерлік миналар іске қосылу тәсілі бойынша басқарылатын және басқарылмайтын мина; қозғалысқа тусу мезгілше байланысты — дереу және бәсең іске қосылатын; жарғыш құрылымына қарай — түйіспелі және түйіспесіз; орнату тәсілі бойынша — шығарып алынатын және шығарып алынбайтын, зиянсыздандырылатын және зиянсыздандырылмайтын, мақсатына қарай — танкіге қарсы, жаяу әскерге қарсы, көлікке қарсы, десантқа қарсы, жүзбелі, объектілі және арнайы болып бөлінеді. Алғашқы инженерлік мина далалық мина ретінде
Еуропада 15 ғасырда бекіністерді қорғау үшін қолданыла бастаған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Полилог

**Полилог** (грек, polysкөп, logosсөз, әңгіме) — бірнеше адамның арасында болатын әңгіме. "Полилог" термині тілдің қарым-қатынастық қасиетін зерттеуде "диалог" терминіне қосымша қабылданған. Сөйлесушілердін саны екеу немесе одан көп болуы диалогтің сипатына қайшы келмейді, қайта олардың монологқа қарама-қарсы ортақ қасиетін аша түседі. Полилог сөйлеу тілінің формасы мен жанрына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Үстірт мұздықтары

thumb|right|Мұздық
**Үстірт мұздықтары** - беті белесті, аз тілімденген жайпақтау бет үстінде орналасқан тау мұздықтарының кешендері. Ауданы жүздеген км2-ге дейін болады. Мысалы, Канаданың Сеңгір тауларындағы Колумбия мұз даласы, Скандинавия мен Орталық Азиядағы кейбір мұздық кешендері.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Оптикалық өздігінен бағытталудың бас бөлігі

**Оптикалық өздігінен бағытталудың бас бөлігі** — оптикалық диапазондардың электрмагнитті толқындарын қолдану арқылы жұмыс істейтін аспап. Басқарылатын жою кұралы (БЖҚ) құрамында дерек көздері лазерлік сөуле арқылы бейнеленген энергия немесе инфрақызыл таралым болып табылатын әуе, жер үсті және теңіз нысаналарына қарсы қолданылады. Қарама-карсылығы жоқ жер үсті нысаналары үшін БЖҚ-на жергілікті жердің оптикалық бейнелеуіне орай жұмыс атқаратын енжар оптикалық өздігінен бағытталудың бас бөлігі қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өтесін Қызылов

**Өтесін Қызылов**(*[[1889]], [[Адай уезі]], [[Жармыш ауылы]] – [[1972]]*) – ауылшаруашылығы саласының қызметкері. 1916 жылы Азамат соғысына қатысқан, Форт-Александровскіде балықшы, ұжымдастыру кезінде егінші, бригадир, төраға қызметтерін атқарған. 1941 – 54 жылдары Жармышта ұжымшар төрағасы болды. Қызылов есімі Гурьев (қазіргі Атырау) облысы«Құрмет» кітабына енген (1957).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қайыққа қарсы қорғаныс кемесі

**Қайыққа қарсы қорғаныс  кемесі** (Корабль противолодочной обороны) — қарсыластың сүңгуір қайықтарын тауыл, жоюға және ұрыс кемелері мен күзетші кемелердің олардан қорғанысын қамтамасыз етуге (қайық  шабуылынан қорғауға) арналған кеме. Қайыққа қарсы қорғаныс  кемесіде су үстіндегі және су астындағы гидроакустикалық және радиолокациялық құралдар болады және маневр жасауға икемді келеді. Қайыққа қарсы қорғаныс  кемесінің қаруларына қайыкка карсы ракеталар, торпедалар, тереңге арналған бомбалар, сол сияқты бомбаатарлар, зеңбіректер мен басқа да техника жатады.

## Дереккөздер


Санат:Кемелер
Санат:Әскери-теңіз флоты
Шарықтас

**Шарықтас** (Круг абразивный) — тиісті пішіні бар айналмалы қажақ құралы.
## Түрлері
*Ажарлағыш шарықтас (Круг шлифовальный) — ажарлауға арналған қажақ дөңгелек.
*ӘрлегӀш дөңгелек (Круг полировальный) — бетіне әрлегіш майүнтақ жағылған фетрден немесе шұға матадан жасалған дискі.
*Жалпақ ажарлағыш шарықтас (Круг шлифовальный плоский) — ажарлауға арналған жалпақ қажақ дөңгелек.
*Ойықталған ажарлағыш шарықтас (Круг шлифовальный с выточкой) — ажарлауға арналған ойық қажақ дөңгелек. 
*Табақты ажарлағыш шарықтас (Круг шлифовальный тарельчатый) — табак түріндегі ажарлағыш шарықтас.
*Tocтаған ажарлағыш шарықтас (Круг шлифовальный чашечный) — тостаған түріндегі ажарлағыш шарықтас.
*Цилиндр тостаған ажарлағыш шарықтас (Круг шлифовальный чашечный цилиндрический) — томен стақан түріндегі ажарлағыш шарықтас.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қазақ әдебиеті тарихының очерктері

**«Қазақ әдебиеті тарихының очерктері» («Очерки истории казахской литературы»)**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Л. Соболевпен бірлесіп жазған, *«Литература и искусство Казахстана»* журналының 1939 ж. 8,9-сандарында жарияланған. 
:*«Қазақ халық шығармашылығының бай мұрасын, оның кептеген үлгілерін өзіндік кейбір топтар мен түрлерге белуге әрекет етпей, байыбына жету мүмкін емес»*
дей келіп, қазақ эпосы мен фольклорының барлық түрлерін мынадай негізгі бөлімдер бойынша бөліп карастырады. Зерттеу мақалада Әуезовтің басқа еңбектерінде айтылмай келген ғылыми мәні белек қунды әдеби-этнографиялық, тарихи деректер де кездеседі. *«Қоштасу»* жырын айтқан кезде ақын-композитор Сабырбайдың ауырып жатып қызы Қуандықпен, *«1837 ж. Көкшетау даласынан көтерілісшілер кеткен кезде Досқожаның»* қоштасуын, жоқтау туралы әңгімелегенде Иманжүсіп ақынның жер аударылып кеткенде айтқан *«Ерейментау»* атты жоқтау өлеңін мысал етіп келтіріп, батырлық эпос жайлы тарауда Едіге батыр туралы жырды жеке талдап қарастырады, тарихи жырлар туралы сөз қозғағанда 
:*«адайлықтардың (қазақ руларының бірі) түрікмендермен ұзақ жауласуынан болған халық басына түскен қайғы-қасірет туралы тарихи жырлар ерекше циклді құрайды»*
деп бұрын айтылмаған жайдан сыр береді. Қазақ аңыздарын екі топқа бөліп қарастырады: біріншісіне: Қорқыт, Асан Қайғы, Апдар Көсе, Жиренше туралы атақты адамдар туралы аңыздар мен Қожанасыр туралы аңыз-анекдоттардың қазақ нұсқаларын жатқызса, екінші топта «күй-аңыз» деп атауға болатын аңыздың ерекше және сирек түрі құрайды деп сипаттама береді, қазақ эпосы мен фольклорының қай түрі болсын музыкамен тығыз байланыста болғандығын атап өтеді. Әуезовтің осы мақаласында зерттелген ауыз әдебиетінің түрлері кейін жазылған, жарық керген оқулықтар мен ғылыми еңбектерге негіз болып, құнды материалға айналды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қайыққа қарсы теңіз минасы

**Қайыққа қарсы теңіз минасы** (Противолодочная морская мина) — сүңгуір қайықтарды су астында әр түрлі терендікте зақымдауға (жоюға) арналған мина. Көбінесе, сүңгуір қайықтарға тән физикалык, өрістер әсер еткенде жарылатын түйісусіз минамен жарақталады.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Дефолианттар

**Дефолианттар**  — () — өсімдіктен жапырақтарды түсіретін химиялық зат. Көптеген дефолианттар улы болғандықтан, адамдар мен жануарлар үшін қауіпті. АҚШ әскерлері Вьетнамда дефолианттарды немесе оның гербицидтермен аралас түрін шекараларды белгілеу үшін, орман және егістіктерді жою үшін немесе әуеден нысанаға соққы беру, жол алқаптарын, байланыстың әуе желісін, т.б. объектілерді жапырағы мол өсімдіктерден тазалау мақсаттарында колданды. Бұл кезде адамдар мен жануарлар уланып қалу жағдайы да көптеп кездесті.

## Дереккөздер


Санат:Пестицидтер
Қаңылтыр иетін машина

thumb|right|200px|Қаңылтыр иетін машина
**Қаңылтыр иетін машина** (*Машина листогибочная*) — үш немесе төрт айналып қозғалатын біліктің орналасуына байланысты симметриялык және құрастырылған болып бөлінетін июші машина.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Инженерлік мүлік

**Инженерлік мүлік** (Инженерное имущество) — инженерлік қару-жарақ, инженерлік техника, фортификациялық құрылыстар, өндірісте жасалған конструкциялар, тасалану, бұркеніш жабдықтары, бекініс орындарын қазуға қолданылатын құраддар, шығыс және табельдік қосымша құралдар, инженерлік техникаға қажетті қосалқы бөлшектер оқу-жаттықтыру жабдықтары (құралдары) және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үсік

thumb|Үсік
**Үсік** — көктемнің аяқ кезінде, күздің басында, кейде теріскей жақта жазды күндері арктикалық ауа массасының енуіне байланысты болатын құбылыс. Үсік барысында ауаның температурасы қысқа мерзімде 0°С-тан төмендеп, топырақ беті тоңазып кетеді. Ол суық ауа массасының (адвекциялық үсік) басып кіруінен немесе топырақ пен өсімдік жамылғысы бетінің түнгі суынуынан (радиациялық үсік) пайда болады.

## Салдары
Бұл қолайсыз атмосфера құбылысы егін мен жеміс ағаштарына көп зиян келтіреді. Ал қайталап егін егуге және жеміс ағаштарын отырғызуға қосымша қаражат пен еңбек жұмсалады. 

## Кездесетін аймақтары
Үсіктің қауіпті аудандары көбінесе Қазақстанның солтүстік және орталық бөліктері. Мұнда көктемгі үсікке шалдығу ықтималдығы (қарақұмық, жүгері, бидай, кияр, алмұрт, т.б. үшін) он жылдың ішінде 5 жыл, шөл зонасында (мақта, жүзім, гүлдер және басқа жеміс тұқымдары үшін) 10 жылда 4 жыл үсік қаупі бар.

## Дереккөздер

Санат:Ауа райы
Ор қазушы машина

**Ор қазушы машина** — жергілікті жерде фортификациялық құрылыстар салу үшін орларды (байланыс желілерін) механикалық жолмен қазуға арналған жер қазатын машина. Неғұрлым көп тарағаны — шынжырлы, додғалақты тартқыштар негізінде жасалған роторлы көп шөмішті экскаваторлар. Мұндай экскаватормен қазылған орлардың терендігі 110 (150) см, төмендегі ені 60 см, жоғарыдагы ені 90 (110) см, жұмыс тиімділігі сағатына 150-400 м және одан да жоғары.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сағынбай Қызылов

**Сағынбай Қызылов** (*[[1946]], [[Маңғыстау облысы]] * ) – мұнайшы. ҚазПТИ-ді (*қазіргі ҚазҰТУ*) бітірген (1970). 1970 – 98 жылдары бұрғышының көмекшісі, бұрғылау шебері, бұрғылау телімінің бастығы, экспедиция бастығының орынбасары, бас инженер болды. 1998 жылдан *«Маңғыстаугеология»* АҚ-ның 1-вице-президенті, 2002 жылдан президенті. 3-дәрежелі Еңбек даңқы орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Половецтер тілі

**Половецтер тілі** (құман тілі) орыс. половецкий язык (куманский язык) —түркі тілдерінін бір түрі, 11—14 ғғ. оңтүстік орыс далаларында өмір сүріп, казір колданудан шыккан, кыпшак- половецтердінтілі, половецтер жайында алғашкы мәлімет 1052 жылдан белгілі. Тарихи деректерде эр түрлі аталған: мүсылман деректерінде — кыпшак, кыфшак, Еуропа деректерінде — кумандар, командар, кундар, орыс деректерінде — половецтер.
Половецтер тілі жазба ескерткіштерде сакталған, ол туралы неғұрлым толык мәлімет 1294 ж. италия және неміс монахтары жасаған "Кодекс Куманикусте" берілген. Латын-парсы-половецше жасалган бұл сөздікте 2994 сөз,Жана өсиет (Новый завет) дұгалык үзінділерінін аудармасы және 50 жұмбак камтылган. Оны 1880 ж. Будапештте ГезаКун жариялаган. 15—17 жж. половец сөйлеу тілі Каменец-Подольскадагы армян кауымдастыгынын сот кұжатгары мен хроникаларында сакталған. Бұлардын неғұрлым ертедегі түрі 1492—1537 жж. Венеция хроникасы болып табылады, оны 1896 ж. Венеция тарихшысы Г. Алишан жариялаған.
Половецтер тілі  карашай-балкар, караим, кырым татарлары және кұмык тілдеріне жакын. Ескерткіштерде Половецтер тілінің диалектілік белгілері сакталған. Мэселен, фонетикада — катан, ұян дауыссыздардын сөз басында катар колданылуы, к~х, о~у, е~и, ё~у дыбыстарынын алмасып. отыруы, морфологияда — шығыс септігінін -тин, -дан косымшалары катар колданылуы, лексикада — араб, парсы, грек кірме сөздерінін колданылуы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Анаксимен

right|150px
**Анаксимен** - (гиа. Б.д.д. 610- 546) - көне грек философы материалист, Анаксимандрдің шәкірті. Оның ілімі бойынша барлык тіршіліктің түп негізі- ауа. Ауа шексіз, козғалмалы, қоюлана келе бұлтты кұрайды, содан кейін суды, соңынан жерді және тастарды, ал сұйықтала келе - отқа айналады.
Анаксимен жұлдыздар — от, бірақ біз оның жылуын сезінбейміз, өйткені олар өте алыста (Анаксимандр бойынша, жұлдыздар планеталардан жақын) деп түсіндірді. Күн мен Айдың тұтылуына ақиқатқа жақын түсінік берді.
## Дереккөздер


Санат:Ежелгі грек философтары
Санат:Материалистер
Дешифратор

**Дешифратор** () — байланыста ұшақтарда, телебасқаруда тек дұрыс кодталған сигналдар мен пәрмендерді қабылдауға, сондай-ақ оларды ракетаның, ұшақтың атқарушы органдарына әсер ететін сигналдарға айналдыруға арналған құрал.
Қабылдаушы қондырғыға түсетін көптеген электр импульстерінің ішінен дешифратор тек белгілі бір импульстер жиынтығын қабылдайды. Атмосфералық разрядтар мен қарсыластар жасаған кедергілер дешифраторға әсер етпейді және оларды атқарушы органдарға жібермейді. 
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Инженерлік оқ-дәрілер

**Инженерлік ок-дәрілер** (Инженерные боеприпасы) — инженерлік миналар, қопару зарядтары, минасыздандыру зарядтары және жарылғыш құралдары от жүргізу бауы, тұтандыру бауы, капсуль-тұтандырғыш, өртегіш түтік, жандырғыш, электртұтандырғыш және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Орап алу

**Орап алу** — қарсыластың екі қапталы мен тылына майданнан шабуыл жасаған бөлім мен бөлімшелердің өзара тактика және атыс жөнінен тығыз байланыста жүргізілген кимылы, маневрі. Қарсыласты орап алушы және майданшептен қимылдаушы бәлімдер бір-біріне өз қару-күштерімен тікелей көмек көрсетеді. Бұл тәсіл соққы астында калған қарсылас бөлімдері мен бөлімшелерінің бағытын жедел өзгертуге мәжбүр етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қақпан миналар

right|thumb
**Қақпан миналар**  (Мины-ловушки) — тиіп кеткенде, орнынан жылжытқанда, қолға алғанда немесе мина жарғышқа жасырын қосылған миналанған алдамшы затты қолдану кезінде жарылатын стандартқа сай емес инженерлік миналар. Қақпан миналар жарылғыш заттардың зарядтарынан, жарылғыш кондырғы мен алдауыштан тұрады. Заряд жарылғыш зат шашқасынан, артиллериялық снарядтардан, авиабомбалардан, минаатар мен инженерлік миналардан тұруы мүмкін. Қақпан миналардың жарылғыш қоңдырғылары механикалық, электрлік, жылулык және т.б. болуы мүмкін. Алдауыш ретінде адамның қызығушылығын, оны қолдануға әуестігін туғызатындай затгар немесе кедергі жасайтындай: қымбат, әдемі затгар, жабдықтар (жиһаз және т.б.), әскери қолданыстағы заттар, тағамдар және т.б. тандалады. Қақпан миналарды залалсыздандыру ісі өнертапқыштыкты, білік иен ептілікті қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Посессивтілік

**Посессивтілік** (лат.possesivusтәуелділікті білдіруші) орыс. поссессйвность — тілдегі жалпы ұғымдыккатегориялардын бірі. Оның негізгі мәні — баска затка не адамға катысына карай (катыстык номинация) объектінінатауын аныктау.

Мысалы, баланың кітабы. Асанның улы. Посессивтілік мағынасы және формасы жағынан Детерминация, предикативтілік, атрибутивтілік, семантикалык Катынастылык сиякты категориялармен байланысты.  Посессивтілік кашанда лексикалык, морфологиялык, синтаксистік катынастар аркылы көрінеді. Түркі, иран тілдерінде есімдердегі Посессивтілік изафет күрылымы аркылы беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Байланыс (тілдегі)

**Байланыс** (тілдегі) (  )
* 1) тіл элементтерінің өзара қарым-қатынас түрлері. Олар грамматикалық ережелер мен бір-біріне тіркесетін сөздердің лексикалық мағынасы негізінде көрініс табады; 
* 2) тіл элементтерінің синтаксистік байланыстарының түрлері мен тәсілдері.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Инженерлік полигон

**Инженерлік полигон** (Инженерный полигон) — әр түрлі инженерлік құралдар, жұмысты механикаландыру машиналары, сал қайық және басқа да өткелдік құралдарды сынақтан өткізу жүргізілетін, сондай-ақ инженерлік әскерлерді қорғаныс құрылыстары мен бөгеттерді тұрғызу әдістеріне үйрететін жергілікті жер оңірі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Постпозйция

**Постпозйция** (лат.postкейін,positionорын)— тіл бірліктерінін бірінен сон бірі орналасуы.

Мысалы, түбір морфемадан, сөзден кейін косымшалардын жалғануы. Постфйкс — кара Аффикс.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Орлардың жабық бөліктері

**Орлардың жабық бөліктері** — жеке құрамды снарядтар мен миналардың ұсақ жарықшақтарынан, тамшы тәріздес сұйык улағыш заттар мен тұтандырғыш заттардан, ал ядролық жарылыстың эпицентрінен қашык, жерлерде оның зардаптарынан сақтау үшін қолданылатын ор бөліктері. Орлардың жабық бөліктері ұзындығы 5-8 м, ал ордың немесе байланыс жолының тереңдігі бұл жерлерде 1,5-1,8 м-ге дейін болады. Оның төбесі қалындығы 40-50 см топырақпен жабылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Диверсант

**Диверсант** — шетел агенттіктерінің, саяси құрылысқа қас ұйымның **барлау жасау, бүлдіру, зиян келтіру, өрт қою**, әскери маңызы бар орындарды, өнеркәсіп орындарын қопарушы адамы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үшаяқ

thumb|180px|right
**Үшаяқ** - металл басынан және онымен топсалы бекітілген үш ағаш немесе металл аяқтардан тұратын маркшейдерлік-геодезиялық аспаптардың сайманы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ареометр

150px|thumb|Ареометр
**Ареометр** — сұйықтың тығыздығы мен сыбағалы салмағын өлшейтін шыны аспап, онымен жұмыс жасау Архимед заңына негізделген.

## Дереккөздер

Санат:Өлшеу құралдары
Байлаулы түбір

**Байлаулы түбір** ( ) — қосымшасыз жеке тұрып қолданылмайтын түбір-негіздер. Мысалы: малту дегендегі мая-түбірі қосымшасыз жеке қолданылмайды. Мысалы: сотқар, сотанақ — сот, қолақпандай — қолақпан; қайқы, қайқаю, қайшы, қайыр — қай түбірлері де осындай.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Поэтикалық тіл

thumb|Поэтика
***Поэтикалық тіл*** () — поэтикалық, көркемдік, эстетикалық қызмет аткаратын тіл. Поэтикалық тіл ұғымы алғашында поэзия тіліне қатысты болғанымен, кейін жалпы көркем әдебиет тілінін ерекше сапасын білдіру мәнінде "Көркем тіл" тұрғысында жұмсала бастады. Поэтикалық тіл әрі өнертану, поэтика, әдебиет теориясымен, әрі тіл білімінін стилистика, лингвистикалык поэтика салаларымен байланысты. Тілдін әсемдік. поэтикалык касиеттеріне көне антикалық дәуір ойшылдары (Горгий, Аристотель т.б.) көніл аударған. Тіл білімінде онын зерттеле бастауы 19 ғасырдың аяғында эстетикалық бағыт өкілдерінін (Б. Кроме, К. Фосслер, А. А. Потебня т. б.) есімдерімен байланысты. Поэтикалық тіл мәселесі көрнекті орыс ғалымдары Г. О. Винокур, В. В. Виноградов, Л. В. Щерба,Б. А. Ларин енбектерінде жана арнада зерттелді. Казак филологиясында Поэтикалық тіл теориясынын негіздері Мұхтар Омарханұлы Әуезов, К- Жұмалиев енбектерінде талданған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Инженерлік техника

**Инженерлік техника** (Инженерная техника) 
thumb
ұрыс қимылдарын инженерлік тұрғыдан қамтамасыз етуге арналған техника түрлері. Инженерлік техникаға инженерлік қару-жарақ, оқ-дәрі, инженерлік барлау құралдары, бөгет жасау және одан етуге арналған машиналар, жер қазатын, жол, көпір салатын, жүк көтергіш, электртехникалық, ағаш дайындау және ағаш кесу машиналары, өткелден өту құралдары т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуе шабуылы қаупі сигналы

**Әуе шабуылы қаупі сигналы** — қарсыластың нақты шабуылы қаупі төнгендігі жөнінде ескертетін сигнал. Әуе шабуылы қаупі сигналы электрсирена, радиохабар тарататын станциялар, заводтар мен фабрикалардьщ гудоктары арқылы беріледі. Әуе шабуылы қаупі сигналы жергілікті жерлерде қолда бар құралдарды пайдалана отырып кайталанып беріледі. Әуе шабуылы қаупі сигналы өте тез уақыт ішінде беріледі. Берілген сигнал бойынша халық қорғануға болатын жерлерді пайдаланады. Пәтерден шығар алдында жарықты, жылу және газ аспаптарын өшіріп, кажетгі азық-түлік пен жеке қорғаныш құралдарын ала шығу керек. Әуе шабуылы қаупі сигналы берілген кезде қалалык көлікте және т.б. қоғамдық орындарда болған жағдайда жақын жердегі паналау ғимараттарына (орнына) бару қажет.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өткелден өту кестесі (шабуылдап өту)

**Өткелден өту кестесі (шабуылдап өту)** (**) — бөлімнің, бөлімшенің су бәгетінен шабуылдап әту тәртібін көрсететін жоспарлаушы (жобалаушы) құжат. Өту кестесінде мыналар анықталады: су бөгетінің схемасы, оның негізгі сипаттамалары, бөлімшелердің, өткелден әту тұстары, өткелден өту даярлығының түрлері мен мерзімдері, әны жабдықтау
мен сақтауға арналған күш пен құралдар, өткелден оту барысындағы өскердің ұрыс реті, ұрыс реті элементтерінің өткелден өтудегі бірізділігі мен уақыты, өткелден өтудегі күштер мен құралдардың маневрі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс