Металлтану

**Металлтану** – металдық материалдардың құрамы, құрылысы, қасиеттері арасындағы өзара байланысты зерттейтін ғылым саласы.

Металлтану дербес ғылыми пән ретінде *[[XIX ғасыр|XIX ғасырдың]]* алғашқы жартысынан кейін дами бастады. Металлтану ғылымы *[[химия|химия]]*, *[[математика|математика]]* және *[[физика|физика]]* пәндерімен тығыз байланысты. Металлтанудың негізгі міндеті – *[[техника|техникада]]* қолданылатын металдар мен *[[қорытпа|қорытпалардың]]* қасиеттерін зерттеп, оларды жасанды жолмен өзгерту, сөйтіп, *[[халық шаруашылығы|халық шаруашылығының]]* әр түрлі салаларында қолданылатын сапасы жоғары немесе *[[жасанды материал|жасанды материалдар]]* алу.

## Металлтану ғалымдары
Орыс ғалымы *[[Аносов|П.П. Аносов]]* (1799 – 1851) металл құрылымын *[[микроскоп|микроскоп]]* жәрдемімен зерттеу арқылы ондағы физикалық-механикалық құбылыстарды анықтады (1831). *[[Ресей|Ресей]]* металлургы *[[Чернов|Д.К. Чернов]]* (1839 – 1921) *[[болат|болатты]]* қыздыру не салқындату кезінде онда белгілі бір температураларда *[[фазалық ауысу|фазалық ауысу]]* құбылысы болатынын дәлелдеді *([[1868|1868]])*. Термолық жолмен әсер ету нәтижесінде байқалатын *[[кризистік нүктелер|кризистік нүктелерді]]* *[[француз|француз]]* ғалымы *[[Осмонд|Ф.Осмонд]]* анықтаған (1888), *[[Робертс-Остен|У.Робертс-Остен]]* (Англия) термологиялық талдау мен микроқұрылымдық ерекшеліктеріне қарай кейбір металдық жүйелерді тексерді (*[[1897|1897]]*). Голландия ғалымы *[[Розебом|Г.В. Розебом]]* америкалық ғалым *[[Гиббс|Дж.Гиббс]]* ашқан *[[фазалар ережесі|фазалар ережесі]]* негізінде қорытпалардың күй *[[диаграмма|диаграммасы]]* мен қасиеттері арасындағы байланысты анықтады. XX ғасырдың басында *металлтану* ғылымының дамуына академик *[[Курнаков|Н.С. Курнаков]]* зор үлес қосты. Оның есімімен аталған, жоғары температураларды өлшеуге арналған тұңғыш *[[пирометр|пирометр]]* жасалды (*[[1903|1903]]*). Ол металдарды зерттеуде физикалық-химиялық талдауды (электрондық, магниттік, т.б.) қолданды. Сөйтіп, металдық жүйелердің күй диаграммаларында қорытпалар құрамының өзгеруіне сәйкес олардың физикалық-химиялық қасиеттерінің белгілі бір заңдылық (*[[Курнаков заңдары|Курнаков заңдары]]*) бойынша өзгеретіндігін ашты. Француз ғалымдары *[[А.Портевен|А.Портевен]]* және *[[М.Гарвен|М.Гарвен]]* болаттың кризистік нүктелері мен салқындату температуралары арасындағы тәуелділікті анықтады (*[[1918|1918]]*). Бұл *[[метастабильді фаза|метастабильді фазалардың]]* пайда болуын және *[[изотермия|изотермиялық]]* жағдайларда өтетін фазалық ауысу заңдылықтарын зерттеуге жол ашты. XX ғасырдың 20-жылдарынан бастап *металлтану* тәсілдерінің дамуына *[[рентген|рентгендік]]* құрылымдық талдау едәуір ықпал етті. Бұл тәсіл әр түрлі фазалардың кристалдық құрылымын анықтауға, фазалық ауысу, *[[термология|термологиялық]]* өңдеу мен *[[деформация|деформациялану]]* кезіндегі құрылымдық өзгерістерді жете тексеруге мүмкіндік берді. 1928–1930 жылдары қорытпалардағы фазалық түрленулерді зерттеу бағытында *[[Э.Бэйн|Э.Бэйн]]*, *[[Р.Мейл|Р.Мейл]]* (АҚШ) және *[[Велер|Велер]]* (Англия) көп еңбек етті. Осы кезеңде металдардың кристалдану теориясы да зерттеле бастады. XX ғасырдың 2-жартысында материалды зерттеудің құрылымдық талдау, *[[магнитометр|магнитометрлік]]* әдісі, т.б. тәсілдері ашылды. Осы кезеңнен бастап *металлтанудың* теориялық және қолданбалы салалары бір-бірінен ажыратыла бастады. 
## Физикалық металлтану
Физикалық металлтануда металдар мен қорытпалардың физикалық қасиеттері мен металдық күйлердің теориясы, кристалдану, фазалық тепе-теңдік, диффузиялық процестер, фазалық ауысу, деформациялану теориясы, т.б. мәселелер зерттелді. Металдар мен қорытпалардың теориялық есептеулер арқылы және тәжірибе жүзінде анықталған беріктік шамаларының арасындағы үйлеспеушілік *[[дислокация|дислокация]]* теориясы тұрғысынан түсіндірілді. Металдық жүйелерді және ондағы фазалардың құрылымын талдау нәтижесінде сан алуан қорытпалар алуға болатындығы дәлелденді. *[[Атом|Атомдардың]]* әр түрлі дәрежеде өзара әсерлесуі себепті белгілі бір жүйелерде көптеген қосылыс түрлері түзілетіндігі және бұлардың құрылымы мен қасиеттерінің алуан түрлі болатыны анықталды. Металл қорытпаларының қатты ерітінділерінің құрамын өзгерту әрі түрлі өңдеулерден (фазалық ауысу, қайта кристалдану, металмен қаптау, *[[легирлеу|легирлеу]]*, термологиялық өңдеу, т.б.) өткізу нәтижесінде құралымдық материалдар алынды. Металдық жүйелерде қатты ерітіндіден өзге әр түрлі металдық қосылыстар, химиялық қосылыстар, механикалық қоспалар кездеседі. 

*[[Қолданбалы металлтану|Қолданбалы (яғни техникада)металлтану]]* белгілі бір металдың құрамын, құрылымын, қасиеттерін, оларды өңдеу тәсілдерін зерттеу және пайдалану мәселелерімен айналысады. *[[Қ.Сәтбаев|Қ.Сәтбаев]]* атындағы *[[ҚазӨТУ]]* *металлтану* және термиялық өңдеу мамандығы бойынша инженер-металлургтер дайындайды. Республикада металлтану саласының дамуына зор үлес қосқан ғалымдар: *[[А.Омаров|А.Омаров]]*, *[[А.Пресняков|А.А. Пресняков]]*, *[[Р.Аубакирова|Р.Аубакирова]]*, *[[Б.Оразбаев|Б.Оразбаев]]*, *[[Қ. Исламқұлов|Қ. Исламқұлов]]*, *[[О.Сыздықов|О.Сыздықов]]*, *[[Н.Бәйімбетов|Н.Бәйімбетов]]*, т.б.*

 

==Пайдаланылған cілтемелер==

<references/>
* Металловедение и термическая обработка металлов, М., *1983*; Сыздықов О., Металлтану және конструкциялық материалдар технологиясы, А., *2001'' (авторлар ұжымымен).

Санат: ғылым