Жер

**Жер** — Күннен әрі қарай санағанда үшінші ғаламшар және тіршілігі табылған жалғыз астрономиялық нысан. Радиометриялық талдау мен басқа айғақтар бойынша, Жер 4,5 миллиардтан астам жыл бұрын қалыптасты. Оның гравитациялық өрісі ғарыштағы басқа нысандармен, әсіресе Күн мен табиғи серігі Аймен әрекеттеседі. Орбита бойымен 365,25 шақты күн ішінде Күнді бір рет айналып шығады.

Жердің айналу осі өз орбиталық жазықтығына қатысты алғанда көлбегендігі жыл мезгілдерін тудырады. Гравитациялық өрісінің Аймен әрекеттесуі судың толысуы мен қайтуына себеп болып табылады. Және де ол әрекеттесу Жерді өз осіне тұрақтандырып, айналуын бірте-бірте баяулатады. Жер Күн жүйесіндегі ғаламшарлардың ең тығызы және 4 Жер тәрізді ғаламшардың бірі болып саналады.

Сыртқы қабаты (литосферасы) Жер бетімен жылжып жүретін бірнеше қатты тектоникалық (литосфералық) тақтаға бөлінеді. Бетінің 29 шақты пайызы құрлықтар мен аралдардан тұрады, қалған ~71%-ын су (көбінесе мұхиттар, бірақ олармен бірге өзендер, көлдер және басқа тұщы су да) алады. Жердегі судың барлығы гидросфераны құрайды. Полюстік аймақтарының көбін мұз, соның ішінде Антарктикалық мұз қалқан мен Арктикадағы теңіз мұзы, қаптаған. Белсенді ішкі бөлігі қатты темір субъядро, Жердің магниттік өрісін тудыратын сұйық сыртқы ядро және тақта жылжытатын конвекциялы мантиядан тұрады.

Жер тарихының бірінші миллиард жылында, мұхитта қалыптасқан тіршілік Жер атмосферасы мен бетіне әсер еткендігінің нәтижесінде анаэробтық және соңыра аэробтық организмдер әр жаққа таралды. Кейбір геологиялық айғақтар бойынша, тіршілік 4,1 млрд жыл бұрын пайда болғаны ықтимал. Сол кезден бері Жер мен Күн арасындағы қашықтық, олардың физикалық қасиеттері, геологиялық тарихы және тағы неше түрлі фактор тіршілікке эволюциялау мен өркендеуге мүмкіндік берді. Жердегі тіршіліктің тарихында биоалуантүрлілік көптеген рет кеңею кезеңдері арқылы өтіп, кейде ағзалардың жаппай қырылғанынан төмендеген еді. Жерде әлдеқашан өмір сүрген түрлердің бәрі 99%-ынан астам бөлігі қазіргі кезде қырылған. Бүгінгі түрлер санын есептеулері әртүрлі; түрлердің көбі тіпті сипатталған да жоқ. Жерде өмір сүретін 8 миллиард шақты адам оның биосферасы мен табиғи қорларына тәуелді болып, ол арқасында өмір сүреді.

## Этимологиясы
Қазақ тілінде *жер* сөзі қыпшақ тіліндегі *yer* сөзінен шыққан, оның өзі прото-түркіше **yẹr* сөзінен келген. Татарша *җир*, шуашша *ҫӗр*, ескі түркіше 𐰘𐰼 (*йер*) мен 𐰘𐰃𐰼 (*йир*) және т.б. түркі тілдеріндегі сөздердің когнаты. Алтай тілдерінің гипотезасы бойынша, түркі, манчжур, моңғол және т.б. азиялық тілдер туыстас. Старостиннің этимологиялық базасында *жер* сөзі жалпы  прото-алтайша **ńĕra* түбірінен шыққан делінеді. Ол реконструкция рас болса, моңғолша *ǯirig* және эвенкіше *yerke* сөздерінің когнаты болуы мүмкін.

Басқа атаулары парсы не араб тілдерінен енген. *Жаһан* мен *жиһан* екі сөзі парсыша  дегеннен, *дүние* мен *дүниежүзі* араб тіліндегі  сөзінен, ал *әлем* сөзі арабша  дегеннен шықты.

Сомен қатар латынша *terra* (*tellus*) мен ежелгі грекше  ()  деген атаулары бар. Қазақ тілінде олар жеке қолданылмайды, алайда ***терра'''риум'', ***теллу**рий'', ***ге*'ография* сияқты сөздер ішінде кездеседі.

== Хронологиясы ==

=== Қалыптасуы ===


Кей есептеуше, Күн жүйесінде табылған ең ескі материалға 4,5672±0,0006 миллиард жыл, ал Жерге болса, шамамен 4,54±0,04 миллиард. Теория бойынша, Күн тұмандығы гравитациялық коллапс арқылы молекулалық бұлттың бір көлемін өзіне бөліп алған, ал бұлт болса, айнала бастап, протоғаламшарлық дискіге жалпайып айналды, сосын ғаламшарлар сол дискінен қалыптасқан. Сондықтан Күн жүйесінің денелері Күнмен бірге қалыптасып дамыған. Жоғарыда ескертілген тұмандықты газ, түйір мұз және ғарыштық тозаң, соның ішінде примордиалды нуклидтер құраған. Небулалық теория бойынша, планетезимальдер [[аккреция]] арқылы қалыптасты, атап айтқанда Жеріміз 70-100 млн жыл ішінде пайда болды.

Айдың шамамен 4,5 млрд жыл бұрын қалыптасқандығы қазіргі кезде зерттеу тақырыбы болып жүр. Басым [[гипотеза]] бойынша, [[көлем]]і [[Марс]]тікіндей Тейя деген нысан Жерді соққанынан кейін Ай аккреция арқылы қалыптасып алған. Тейяның [[масса]]сы, Жердікімен салыстырғанда, оның 10 пайызындай болған; біраз бөлігі Жермен бірігіп қалған. 
=== Геологиялық тарихы ===

Жер атмосферасы мен мұхиттары жанартау белсенділігі мен газсыздану ([[Ағылшын тілі|ағылшынша]] *outgassing*) арқылы қалыптасты. Сол көздерден шыққан су буы [[конденсация]]ланып, мұхиттарды құрады. Содан бөлек, судың кей бөлігі [[астероид]]тер, протоғаламшарлар, [[комета]]лардан, жалпы айтқанда [[ғарыш]]тан келді. Жаңа қалыптасқан Күннің жарқырауы қазіргінің 70%-ындай болғанда көшетхана газдары әуелгі мұхиттарды қатып қалудан сақтап жүрген. Атмосфераны талқандағыш [[күн желі]]нен қорғайтын магниттік өріс 3,5 млрд жылға таман бұрын қалыптасты.

Жердің балқыған сыртқы қабатының қатқанынан кейін тұңғыш қатты, тектоникалық тақталардан тұратын қыртысы пайда болды. Миллиондаған жыл бойы олар тектоника күші арқылы бірігіп, суперконтиненттерді құрып, қайта ыдырап жүрген еді. 750 миллионға жуық жыл бұрын алғашқы суперконтиненттердің бірі — Родиния деген суперконтинент ыдырай бастады. Сосын ыдыраған континенттер қайта бірігіп Паннотияны құрды (600–540 млн жыл бұрын), соңыра [[Пангея]] пайда болып, 180 млн жыл бұрын ыдырап қалды.
Мұз дәуірлері шамамен 40 млн жыл бұрын орын ала бастады және плейстоценде (~3 млн жыл бұрын) күшейді. Сол кезден бері 21000–100000 жыл сайын биік ендіктерде орналасқан аймақтар әрдайым мұзданып еру циклдері арқылы өтіп жүр. Соңғы мұздану 11700 жыл бұрын бітті.

=== Тіршіліктің пайда болуы мен эволюциясы ===


4 млрд жыл бұрын мұхиттағы [[химиялық реакциялар]] арқасында алғашқы өзін көбейтетін [[молекула]]лар қалыптасты. Жарты миллиард жылдан соң соңғы әмбебап жалпы баба ([[Ағылшын тілі|ағылшынша]] *Last Universal Common Ancestor*, *LUCA*) пайда болыпты. (*LUCA* деген жердегі бүкіл тіршілікке баба болып табылатын биологиялық түр.) Сосын эволюция үдерісінде пайда болған [[фотосинтез]] тірі ағзаларға [[Күн энергетикасы|Күн энергиясы]]н пайдалануға мұрша берді. Фотосинтез нәтижесінде шығатын [[Оттегі|оттек]] () атмосферада жиналып, ультракүлгін сәулемен әрекеттесіп, қорғаныс [[Озон қабаты|озон]] () [[Озон қабаты|қабатын]] құрады. Шағын [[жасуша]]лардың үлкенірек жасушаларға сіңіп кеткендігінен [[Эукариоттар|эукариот]]тар деген күрделі жасушалы ағзалар қалыптасты. Солай-ақ, [[Ультракүлгін сәулелену|ультракүлгін радиациясы]]нан қорғайтын озон қабатының көмегімен тірі ағзалар Жер жүзін қаптады. Тұңғыш тіршіліктің қазба айғақтарының кейбіреулері: [[Аустралия]]дағы 3,48 миллиард жылдық құмтас үстіндегі микробты мат қазындысы, батыс [[Гренландия]]дағы 3,7 миллиард жылдық меташөгінді жыныстар ішіндегі биогендік [[графит]] және батыс Аустралияда табылған 4,1 млрд жылдық тастардағы биотикалық материал қалдықтары.

[[Неопротерозой]]да (1000–541 млн жыл бұрын) Жердің көп бөлігін мұз басқаны мүмкін. Бұл гипотеза «*Snowball Earth*» ([[Ағылшын тілі|ағылшынша]] *Кесек қар (тәрізді) Жер*) атанып, [[ғалым]]дар арасында қызық туғызды, себебі ол заманнан кейін бірден кембрий жарылысы деген [[Көп жасушалы ағзалар|көпжасушалы ағза]]лардың күрделілену кезеңі келді. Кембрий жарылысынан (535 млн ж. б.) кейін кем дегенде бес ірі және біршама шағын қырылыс болған. Қазір болып жатқан [[голоцен]] қырылысын санамағанда соңғысы — 66 млн жыл бұрын астероид құлауы салдарынан болған қырылу ұшпайтын [[динозаврлар]]лар мен басқа үлкен [[бауырымен жорғалаушылар|рептилиялар]]ды жойып, [[жәндіктер]]ді, [[сүтқоректілер]]ді, [[Кесірткелер|кесіртке]]лерді және [[құстар]]ды өркендетті. Бірнеше млн жыл бұрын бір [[африка]]лық [[маймыл]] түзу тұруды үйреніп алды. Бұл қозғалу өзгерісі сол маймылды [[құрал]]дарды қолдануға және туыстастарымен барынша байланысуға мәжбүрледі. Сол себептен оған дамыған [[ми]] қажет болған. Миы дамығанымен ол бірте-бірте адамға айналды. [[Ауыл шаруашылығы]] мен [[өркениет]]тің дамуы адамзатқа Жер мен [[табиғат]]қа ықпал етуге мүмкіндік берді, алайда біз ол мүмкіндікті немқұрайлы пайдаланамыз.

=== Болашағы ===

Келесі 1,1 млрд жылда Күннің [[жарқырау]]ы 10%-ға және кейінгі 3,5 млрд жылда 40%-ға өседі. Сондықтан Жер бетінің өсіп келе жатқан температурасы 100–900 млн жыл ішінде [[Бейорганикалық заттар|бейорганика]]лық [[Көміртегі|көміртек]] циклін үдетіп, атмосферадағы [[өсімдіктер]]ге қажет [[Көмірқышқыл газ|]] [[концентрация]]сын (C4 фотосинтезі үшін 10 ppm) леталды дәрежеге төмендетеді. Вегетацияның жоқ болуы нәтижесінде атмосферадағы оттек таусылады да, барлық [[Жануарлар|жануар]] қырылып қалады. Көтерілген жарқырау салдарынан орташа температура 100°C-қа жетеді және 1,6−3 млрд жыл ішінде барлық мұхит 1,5 жыл ішінде суалып, ғарышқа ұшып кетеді.

5 миллиард жылдан кейін Күн эволюциялап, [[Алып қызыл жұлдыз|қызыл алып]]қа айналып кетеді. Кейбір модель бойынша, ол 1 [[Астрономиялық бірлік|AU]]-ға дерлік, яғни 250 есе үлкейеді. Тіршіліктің көбін Күннің 5000 есе күшейген жарқырауы жояды. 2008 жылы өткізілген симуляцияға сай, ақыр аяғында Жер орбитасы су толысу эффектілерінің салдарынан Күн атмосферасына кіріп газға айналып қалады.

== Қасиеттері ==
=== Пішіні ===


Жер пішіні сфераға ұқсас. Айналуы нәтижесінде [[Географиялық полюс|полюстері]] кішкене жалпиған, ал [[экватор]]ы кеңейген. Экваторлық [[диаметр]]і полюстік диаметрінен 43 км кеңірек, әйткенмен бұл ауытқу орташа [[радиус]]тың 1%-ын да құрамайды.

Жер массасының центрінен ең қашық нүкте [[Эквадор]]дағы Чимборасо [[жанартау]]ында (6384,4 км) орналасқан. Орташа диаметрі 12742 км, бірақ жергілікті [[топография]]сы кішкене ауытқиды (демек, әр жері сәл басқаша). Дегенмен, жаһандық масштабта бұл ауытқу елеусіз: ең үлкені [[Мариана шұңғымасы]]ндағы 0,17% (теңіз деңгейінен 10925 [[Метр|м]] төмен), ал [[Джомолунгма|Эверест]] тауындағы болса, 0,14% (теңіз деңгейінен 8848 м жоғары).

=== Химиялық құрамы ===


Жердің массасы 5,97×10<sup>24</sup> шақты кг. Құрамының үлкен бөлігі [[темір]]ден (32,1%), [[Оттегі|оттек]]тен (30,1%), [[кремний]]ден (15,1%), [[магний]]ден (13,9%), [[күкірт]]тен (2,9%), [[никель]]ден (1,8%), [[кальций]]ден (1,5%) және [[алюминий]]ден (1,4%) тұрады, қалғанын 1,2%-ын іздік элементтер құрайды. Масса сегрегациясынан ядроның басым бөлігі темірден (88,8%), кішкене бөлігі никельден (5,8%), күкірттен (4,5%) және 1-ден кем пайызы іздік элементтерден тұрады.

Сыртқы қабатын құраушы [[Тау жынысы|жыныс]]тардың бәрі дерлік [[оксидтер|оксид]]. Қыртыстың 99%-ынан астам бөлігін 11 басым оксид құрайды: [[Кремний оксиді (IV)|кремний диоксиді]], [[алюминий оксиді]], темір оксидтері, [[кальций оксиді]], магний оксиді, калий оксиді және натрий оксиді.

=== Ішкі құрылымы ===


Жер тобының кез келген ғаламшары (Жер тәрізді ғаламшар) химиялық немесе физикалық (реологиялық) қасиеттері бойынша бірнеше қабатқа бөлінеді. Сыртқы қабаты [[Силикаттар|силикатты]] және химиялық жағынан оқшау, оның астында аса [[Тұтқырлық|тұтқыр]], қатты мантия орналасқан. Қыртыс пен мантияны бір-бірінен [[Мохоровичич шекарасы]] айырады. Қалыңдығы мұхит астындағы 6 км-ден құрлықтағы 30–50 км-ге дейін вариацияланады. Қыртыс пен жоғарғы мантияның суық, қатты үстіңгі бөлігі литосфераны құрайды.

Литосфераның астында аса тұтқыр емес, үстімен тектоникалық тақта жылжитын [[астеносфера]] қабаты орналасқан. Астындағы 410 мен 660 км арасында қос мантияның өтпелі аймағы тұр. Бұл аймақ [[Кристалдық тор|кристалдық құрылым]]дары әртүрлі жоғарғы мен төменгі мантиялардың шекарасы болып табылады. Мантиядан кейін тұтқырлығы орасан төмен сыртқы ядро мен дәл центрінде ішкі ядро жатыр. Жер ішкі ядросының бұрыштық жылдамдығы қалған бөлігінен гөрі сәл жоғары болғандығынан ол жыл сайын 0,1–0,5°-қа жылжып кетеді. Ішкі ядро радиусы Жердің жалпы радиусының 1/5 шақты бөлігін құрайды.

=== Жылуы ===
Жердің ішкі [[жылу]]ы ғаламшарлық [[аккреция]]дан қалған жылу (20%) мен радиобелсенді ыдыраудан шыққан жылудан (80%) пайда болады. Ішіндегі жылу шығарушы басым [[изотоп]]тар: [[калий]]-40, [[уран (химиялық элемент)|уран]]-238 және [[торий]]-232. Центрінде температурасы 6000°-қа және қысымы 360 Г[[Паскаль (өлшем бірлік)|Па]]-ге жетеді. Жылудың басым бөлігін радиобелсенді ыдырау қамтамасыз еткендігінен ежелде, [[Жартылай ыдырау кезеңі|жартылай ыдырау период]]ы қысқа изотоптар әлі бітпеген кезде, Жердің жылу деңгейі әлдеқайда жоғары болған. Жоғары жылу деңгейі [[конвекция]] мен тақталар [[тектоника]]сы деңгейін көтерген және коматиит сияқты қазіргі кезде сирек кездесетін [[Магмалық тау жыныстары|магмалық жыныстар]]ға қалыптасуға мұрша берген.


=== Тектоникалық тақталары ===


Жердің литосфера деген қатты сыртқы қабаты бірнеше тектоникалық тақтаға бөлінеді. Ол тақталар өзара үш жолмен жылжығандығынан үш шекара түрі бар: конвергенттік шекарада екі тақта жақындаса жылжиды; дивергенттік шекарада екі тақта алшақтанады және трансформдық шекарада тақталар параллельді жылжиды. Сол шекараларда жанартау белсенділігі, зілзалалар, тау құрылуы, шұңғыма қалыптасуы орын алады. Тақталар астеносфера деген жоғарғы мантияның қатты, бірақ сонша тұтқыр емес бөлігінің үстімен қозғалады.

Конвергенттік шекарада мұхиттық тақта субдукция нәтижесінде континенттік тақтаның астына кіргенде кей бөлігі мантияға оралады, ал дивергенттік шекарада екі тақта арасына мантия заты жоғары көтеріліп, шұңғыма құрайды. Осы екі процестің алмасуы нәтижесінде мұхиттық қыртыс әрдайым жаңарады. Мұхит түбінің үлкен бөлігінің жасы 100 млн жылдан аспайды. Ең ескі жері Тынық мұхиттың батысында орналасқан, жасы шамамен 200 млн жыл. Континенттік қыртыс болса, мұхиттағыдан едәуір ескі. Ең ескі бөлігіне 4030 млн жыл, әйткенмен эоархей кезеңінің шөгінді тастарында табылған цирконныңға 4400 млн жыл, демек Жер қыртысы ол кезде де қалыптасып біткені мүмкін.

Ең дәу жеті тақта қатарына Тынық мұхит, Солтүстік Америка, Еуразия, Африка, Антарктика, Үнді-Аустралия және Оңтүстік Америка тақталары кіреді. Кішірек тақталарға Аравия, Кариб, Оңтүстік Америка батысында орналасқан Наска, Атлант мұхитының оңтүстігіндегі Скотия тақталары жатады. Кейбір тақталар бір-бірімен бірлеседі, мысалы Аустралия тақтасы Үнді тақтасымен шамамен 50–55 млн жыл бұрын бірлесіп қалған. Ең тез жылжитын тақталар - мұхиттық тақталар, мәселен Кокос тақтасы 75 мм/жыл жылдамдығымен үдейе жүреді, ал Тынық мұхит тақтасы 52–69 мм/жыл жылдамдығымен қозғалады. Ең баяу жылжитын Оңтүстік Америка тақтасы жыл сайын тек 10,6 мм ғана жүреді.

=== Беті ===



Жер бетінің толық ауданы шамасында 510 млн км<sup>2</sup>. Оның 70,8%-ы (361,13 млн км<sup>2</sup>) теңіз деңгейінің астында жатыр, демек оны мұхит суы қаптаған. Судың астында континенттік қайраңдар, таулар, жанартаулар, мұхиттық шұңғымалар, суасты шатқалдары, мұхиттық үстірттердің көбі орналасқан. Қалған, су баспаған 29,2% (148,94 млн км<sup>2</sup>) жер әртүрлі бедерлерден тұрады: тау, шөл, жазық, үстірт және т.б. Тектоника мен эрозия, жанартау атқылауы, су басуы, үгілу, мұздану, маржан рифтері мен метеорит құлауы Жер бетінің пішініне әрдайым әсер етеді.

Континенттік қыртыс гранит пен андезит сияқты тығыздығы төменірек магмалық тау жыныстарынан тұрады. Базальт деген тығыз жанартаулық жыныс пен мұхит түбін негізгі құраушы сирегірек кездеседі. Шөгінді тау жыныстары деген бір жерге жиналған шөгіндінің нығызданғандығынан қалыптасатын жыныстар. Континенттер бетінің шамамен 75%-ын шөгінді тау жыныстары қаптаған, әйткенмен олар бүкіл қыртыстың тек 5%-ын құрайды. Үшінші түрі — әуелгі жыныстардың жоғары қысым немесе/және жоғары температура арқылы трансформациялау нәтижесінде шығатын метаморфтық тау жыныстары. Силикатты минералдардан ең кең таралғандары: кварц, дала шпаты, амфибол, слюда, пироксен мен оливин. Карбонатты минералдардың кейбіреулері: кальцит (әктастың құрамында бар) пен доломит.

Құрлықтық жердің ең төменгі нүктесі Өлі теңіз түбінде (−418 м), ал ең жоғарғы болса, Эверест шыңында (8848 м) орналасқан. Теңіз деңгейінен жоғары тұрған жердің орташа биіктігі 797 м.

[[Топырақ]]тан тұратын және оны қалыптастыратын континент бетінің сыртқы қабаты [[педосфера]] аталады. Егістік жердің барлығы Жер бетінің 10,9%-ын құрайды, оның ішінде тек 1,3%-ы әрдайым қолданылатын егістік жер болып табылады. Жердің 40%-ына жуық территориясы ауыл шаруашылығы мақсатында пайдаланады: 16,7 млн км<sup>2</sup>-і егінжай ретінде және 33,5 млн км<sup>2</sup>-і мал жаю үшін.

=== Гравитациялық өрісі ===

Жер гравитациясы - оның ішіндегі массаның үлестірімінен пайда болатын және нысандарға әсер ететін үдеу. Жер бетінің қасындағы гравитациялық үдеу шамамен 9,8 м/сек<sup>2</sup>. Жергілікті топография, геология және тектоникалық құрылымға қарай кей аймақтың гравитациялық өрісі басқа түрлі болады, бұл нәрсе гравитациялық аномалия деп аталады.

=== Магниттік өрісі ===
Жердің магниттік өрісінің негізгі бөлігі ядро ішінде пайда болады. Ол жақта конвекцияның кинетикалық энергиясын электрлік пен магниттік өріс энергияларына айналдыру үдерістері өтеді. Өріс Жер ішінен сыртқа шығып, дипольді құрайды. Дипольдің полюстері Жер географиялық полюстерінің қасында орналасқан. Магниттік өріс экваторында кернеулігі 3,05×10<sup>−5</sup> T, магниттік моменті 7,79×10<sup>22</sup> [[Ампер|А]]⋅м<sup>2</sup> ([[J2000.0]], ғасыр сайын 6%-ға төмендейді) құрайды. Ядродағы конвекциялық қозғалыстардың бәрі кездейсоқ, сондықтан магниттік полюстер ығысып, кейде орындарын ауыстырады. Бұл негізгі өрістің секулярлық вариациясын және тұрақсыз интервалды бұрылуын тудырады (орташа есеппен әр миллион жыл сайын бірнеше рет болады). Соңғысы 700 мың жыл бұрын болған.

==== Магнитосфера ====


Жердің магниттік өрісінің ғарышқы бөлігін [[магнитосфера]] деп атайды. Ол [[Күн желі]]нің [[ион]]дары мен [[электрон]]дарын тойтарады; Күн желінің қысымы магнитосфераның күндізгі жағын Жердің 10 радиусындай ұзындыққа нығыздайды, ал түнгі жағын созып, ұзын құйрық қылады. Ван Аллен радиациялық белдеулерін кездейсоқ қозғалатын жоғары энергиялы бөлшектер құрайды.

Магниттік дауыл мен субдауыл кезінде магнитосфера, әсіресе магнитоқұйрық, зарядталған бөлшектерді тойтарғанда олар өріс сызықтарымен қозғалып, [[ионосфера]]ға түсуі мүмкін. Түскенде олар қоздырылып, ионданып, полюстік шұғыланы тудырады.

== Гидросферасы ==


Жердегі [[су]]дың барлығы гидросфераны құрайды. Оның ішіне [[мұхит]]тар, [[теңіз]]дер, [[көл]]дер, [[өзен]]дер, [[жерасты суы]] және т.б. кіреді. Барлық мұхиттың шамаланған массасы 1.35×10<sup>18</sup> тонна, демек олар Жердің жалпы массасынын 1/4400 бөлігін құрайды. Мұхиттардың жалпы [[Аудан (геометрия)|аудан]]ы 361 млн км<sup>2</sup>, ал орташа [[Тереңдік|тереңдіг]]і 3682 м, яғни шамалап есептелген көлемі 1332 млрд км<sup>3</sup>. Жер қыртысы толығымен тегіс (ешбір бұдыры не шұңқыры жоқ; барлық жері бір деңгейде) болса, дүниежүзі мұхитының тереңдігі 2,7-2,8 км болар еді. Судың барлығының 97,5-ке жуық пайызы ащы (тұзды), қалған 2,5%-ы [[Тұщы су|тұщы]] болып табылады. Тұщы судың дәу бөлігі (~68,7%) мұз қалпақтары мен [[мұздық]]тардан тұрады.

Мұхиттағы әр 1 килограмм судың ішінде 35 гр [[Тұздар (химия)|тұз]] табылады, яғни теңіз суының орташа ащылығы 3,5%. Ол тұздың көбі жанартау белсенділігінен не суыған [[Магмалық тау жыныстары|магмалық жыныстар]]дан шыққан. Тұздан бөлек, мұхитта көптеген [[Ағза|тірі ағза]]ға қажет атмосфералық [[газ]] бар. Судың [[жылу сыйымдылығы]] жоғары болғандығынан ол Күннен келген жылу энергиясын жинап, дүниежүзі [[климат]]ын теңгереді.

== Атмосферасы ==



[[Жер атмосферасы|Жер атмосферас]]ының теңіз деңгейіндегі [[қысым]]ы шамамен 101325 кПа, ал биіктігі 8,5 шақты км. Құрғақ (су буы есепке алынбаған) атмосфераны 78,084% [[азот]], 20,946% [[Оттегі|оттек]], 0,934% [[аргон]] және [[Көмірқышқыл газ|көміртек диоксиді]] мен басқа газ молекулаларының іздік мөлшерлері құрайды. Су буының мөлшері [[климат]]қа қарай 0,01% мен 4% арасында болуы мүмкін, бірақ шамаланған мөлшері 1%. [[Тропосфера]] биіктігі географиялық [[ендік]] және [[ауа райы]] мен [[Жыл мезгілдері|жыл мезгілі]]не қарай өзгереді; қос полюстегі биіктігі 8 км, ал экватордағы 17 км.

[[Биосфера]] қалыптасқанынан бері Жер беті қатты өзгерді. [[Фотосинтез]]дің 2,7 млрд жыл бұрын пайда болғанынан кейін атмосферада оттек жинала бастады. Бұл [[Аэробтық ағзалар|аэробтық ағза]]лар таралуына және -нің [[озон қабаты|озоносфера]]ны құрушы -ке айналуына мүмкіндік туғызды. (Озоносфера, яки озон қабаты, дегеніміз Күннің [[Ультракүлгін сәулелену|ультракүлгін сәулес]]інен қалқан болып, тіршіліктің бәрін қорғайтын қабат.) Сомен қатар, атмосфераның тірі организмдер үшін басқа маңызды функцияларының ішіне су буын тасымалдау, пайдалы газдармен қамтамасыз ету, шағын [[метеор]]ларды өртеп жіберу және [[температура]]ны теңгеру кіреді. Сонғысы [[көшетхана эффекті]]сі деп аталады, оның нәтижесінде атмосферадағы іздік молекулалар жерден шыққан жылу энергиясын ұстап, орташа температураны көтереді. Су буы, [[көмірқышқыл газ]], [[метан]], [[Азот оксидтері|азот оксиді]] мен [[озон]] негізгі көшетхана газдары болып табылады. Бұл құбылыссыз Жер бетінің орташа температурасы –18°C болатын еді (қазіргісі +15°C), яғни тіршілік қазіргі түріне қарағанда мүлдем басқа болатын еді.

=== Ауа райы мен климат ===


[[Жер атмосферасы]]ның нақты бір шегі жоқ, себебі оның кейбір бөлігі әрқашан [[ғарыш]]қа ұшып кетеді. [[Масса]]сының 3/4 бөлігі бірінші 11 км-інде сақталады. Бұл 11 километрлік қабат [[тропосфера]] деп аталады. Күннен келген сәулелер Жердің [[Жер#Беті|сыртқы қабаты]] мен тропосферасын жылытады, сол себептен ауа [[Тығыздық|тығыздығ]]ы төмендейді. Тығыздығы төменірек ауа ұшып кетеді, ал оның орнына тығыздығы жоғарырақ, салқын ауа түседі. Бұл [[ауа райы]] мен [[климат]]ты қалыптастыратын құбылыс [[Атмосферадағы айналым|атмосфера циркуляциясы]] (айналымы) деп аталады.



[[Жер#Беті|Жер беті]]не жететін Күн энергиясының мөлшері [[ендік]] жоғарылауымен азаяды. Жоғарғы ендіктерде Күн сәулелері Жерге кішірек бұрыштар астында түседі және атмосфераның қалыңырақ қабаттары арқылы өтуге мәжбүр, сондықтан теңіз деңгейіндегі орташа жылдық [[ауа температурасы]] ендік градусы [[экватор]]дан әрі көтерілген сайын 0,4°C-қа төмендейді. Жер жүзін климатқа қарай бірнеше ендік [[Климаттық белдеулер|белдеу]]ге бөлуге болады. Экватордан полюстерге қарай [[Тропиктік белдеу|тропиктік]] (я экваторлық), [[Субтропиктер|субтропиктік]], қоңыржай және полюстік белдеулер орналасқан.

Одан бөлек, жергілікті климатқа әсер ететін факторлар: мұхит қасында орналасу, мұхиттық пен атмосфералық циркуляция және [[топология]]. Мұхит жанындағы жердегі [[жаз]] әдетте салқынырақ, ал [[қыс]] жылырақ болады, себебі мұхит Күн жарығынан алынған жылудың үлкен мөлшерін сақтай алады. Жел мұхиттың суығын немесе жылуын жерге апарады. Атмосфералық циркуляция да маңызды рөл атқарады, мәселен [[Лондон]] мен [[Астана]] жақын ендіктерде орналасқан, алайда Лондон [[жағалау]] қасында тұрғандығынан оның климаты Астанадан гөрі әлдеқайда біркелкі әрі жылы. Сондай-ақ, температура биіктік жоғарылаған сайын төмендейді, сол себептен таулы жерлер әдетте салқын.

[[Бу]]ға айналып, [[Аспан|әуе]]ге көтерілген су атмосферадағы циркуляциялық жолдармен жүреді. Жылы, ылғалы ауа жоғары көтерілгенде, су [[конденсация]]ланып, [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын]] ретінде жерге түседі. Түскеннен кейін судың көбі [[өзен]]дер арқылы мұхитқа оралады немесе жиналып, [[көл]] құрайды. Осы су айналымы тіршілік сақталуының және жер бетінің [[эрозия]]лануының негізгі факторы болып табылады. Жауын-шашын мөлшерлері қатты вариацияланады. Мысалы, [[Атакама|Атакама шөлі]]ндегі орташа жыл сайынғы жауын-шашын тек 15 [[Миллиметр|мм]] құрайды, ал [[Үндістан]]дағы Черапунджи ауылында болса, жыл сайын 11777 мм су жауады. Жауын-шашынның мөлшеріне атмосфералық циркуляция, топография мен температура ерекшеліктері және т. б. факторлар әсер етеді.

Жиі қолданылатын Көппен климат классификациясы ([[Ағылшын тілі|ағылшынша]] *Köppen climate classification*) бойынша, климат бес ірі топқа бөлінеді: ылғалы [[Тропиктік климат|тропиктік]], [[Аридтік климат|құрғақ]], ылғалы субтропиктік, [[Континенттік климат|континенттік]] және суық полюстік. Олар әрі қарай шағынырақ топтарға бөлінеді. Көппен жүйесі аймақтарды температура мен жауын-шашынға қарай ажыратады. Жер жүзіндегі ауа температурасы [[Ажал аңғары|Өлім аңғары]] секілді ыстық шөлдерде 55°C-қа дейін көтерілуі және [[Антарктида|Антарктика]] сияқты суық жерлерде −89°C-қа түсуі мүмкін.

=== Жоғарғы атмосфера ===

[[Тропосфера]]дан жоғары орналасқан атмосфера әдетте [[стратосфера]], [[мезосфера]] және [[термосфера]] болып бөлінеді. Әр қабаттың температура градиенті әртүрлі, яғни әртүрлі қабаттарда биіктік жоғарылаған сайын температура да әртүрлі өзгереді. Ең жоғарыда, Күн желімен әрекеттесетін [[магнитосфера]]ның астында экзосфера орналасқан. Стратосфераның ішінде ультракүлгін сәуледен қорғайтын озон қабаты орналасқан. Жер бетінен 100 км жоғары атмосфера мен ғарыш кеңістігі арасындағы шекара болып табылатын Карман сызығы тұр.

== Жердегі тіршілік ==


Жердегі тірі ағзалардың бәрі [[экологиялық жүйе|экожүйе]]лерді құрайды, ал барлық экожүйе болса, [[биосфера]]ны құрайды. Биосфера көптеген [[биом]]ға, яғни белгілі бір [[қоршаған орта]] мен оны мекендейтін [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]] жиынтықтарына бөлінеді. Жердегі биомдар негізінен [[ендік|ендігі]], теңіз деңгейінен санағанда [[Биіктік|биіктіг]]і не [[Тереңдік|тереңдіг]]і және [[Ылғалдылық|ылғалдығ]]ына қарай бөлінеді. [[Полюстік шеңберлер]] ішінде және аса құрғақ аймақтарда аз жануар мен өсімдік тіршілік етеді, ал [[экватор]]дағы ылғал [[ойпат]]тарда биоалуантүрлілік керісінше шыңына дейін жетеді. Қазіргі түрлер санын есептеулер әртүрлі; түрлердің көбі тіпті сипатталған да жоқ.

Тіршілік мекендей алатын ғаламшар, бір де бір тірі ағзасы жоқ болса да, *тіршілікке жарамды* (ағылшынша *habitable'') деп аталады. Су организмдерді қоршаған орта мен метаболизм атқаруға жеткілікті энергиямен қамтамасыз етеді. Суда күрделі органикалық молекулалар қалыптасып, өзара әрекеттесе алады. Өсімдіктер қоректік заттарды атмосфера, топырақ не судан алады. Ол қоректік заттар әрдайым қоректік тізбектер не желілер арқылы түрлер арасында тасымалданады. Жер мен Күн арасындағы қашықтық, орбиталық эксцентриситет, айналу осінің көлбеуі, геологиялық тарих, атмосфера және магниттік өріс — бұның бәрі Жер бетіндегі климаттық жағдаятқа әсер ететін факторлар.

Тропиктік циклон сияқты экстремалды ауа райы Жер жүзінің үлкен бөлігінде кездеседі және ол аймақтардағы тіршілікке қатты ықпал етеді. 1980-нен 2000-ға дейін климаттық апаттардан қаза тапқан жыл сайынғы адам саны 11800 шақты болып есептеледі. Көптеген жер зілзалаға, жылжымаға, цунамиге, жанартау атқылауына, торнадоға, боранға, су тасқынына, қуаңшылыққа, орман өртіне және басқа да апаттарға ұшырайды. Адам әсері де болмашы емес: су мен ауа ластануы, қышқылды жаңбыр, вегетацияның жоғалуы (малды шектен тыс жаю, ормансыздану, шөлдену), популяциялар азаюы, түрлердің қырылуы, топырақ деградациясы, құнарсыздануы және эрозиясы адам іс-әрекетінің салдарынан болады. Одан бөлек, адам атмосфераға көшетжай газдарын шығарып, жаһандық жылынуды жүргізуде. Бұл жылынудың салдарынан мұздықтар ериді, жаһандық масштабтағы орташа теңіз деңгейі көтеріледі және ауа райы мен климат орасан жылдам әрі қатты өзгереді.

## Құрлықтар және материктер
Жер бетінде алты материк бар: Еуразия, Африка, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Антарктида және Аустралия. Ең үлкені — Еуразия, ең кішісі — Аустралия. Материктерде елдер мен халықтар орналасқан.

## Антропогеография

Жердегі барлық адам популяциясы 2010-ыншы жылдардың басында жеті миллиардтан асқан. Болжам бойынша, ол XXI ғасырдың ортасына тамам 10 миллиардқа дейін өседі. Өсімнің басым бөлігі субсахаралық Африкада күтілуде. Болжауша, 2050 жылға дейін дүниежүзі популяциясының 68%-ы қалалық өңірлерде, қалғаны ауылдарда тұратын болады. Құрлықтардың 68%-ы солтүстік жарты шарда орналасқан және адамдардың бәрінің 90%-ы да сол жарты шарда өмір сүреді.

Есептеулерге сәйкес, Жер бетінің 1/8 бөлігі тұруға жарамды, 3/4 бөлігін мұхиттар құрайды, қалған ширегін жер алады. Сол жердің жартысы шөлдерден (14%), биік таулардан (27%) және басқа тұруға жарамсыз аймақтардан тұрады. Антарктиканың кей бөлігі мен кейбір иесіз жерден басқа, Жердің барлық территориясында мемлекеттер орналасқан. Жерде ешқашан дүниежүзі үкіметі болған жоқ, алайда Біріккен Ұлттар Ұйымы озық үкіметаралық ұйым болып саналады.

1961 жылы сәуірдің 12-сінде Жер орбитасына алғашқы рет шыққан адам Юрий Гагарин болған. 2018 жылдың қарашасына дейін 550 адам ғарыштық кеңістікке шығып, орбитаға жеткен, 12-сі Айда болған. Қазіргі кезде ғарышта жүрген адамдардың бәрі әдетте Халықаралық ғарыш станциясында жұмыс істейді. Станцияның алты адамнан тұратын экипажы әдетте 6 ай сайын ауысады. Жерден адам жеткен ең үлкен қашықтық 400171 км (1970 жылы Аполлон 13 миссиясында).

### Табиғи қорлар мен жердің пайдаланылуы

Жердің адам пайдаланатын көптеген табиғи қоры бар. Қазба отын сияқты қалпына келмейтін қорлар тек геологиялық масштабта, яғни өте ұзақ уақыт өткеннен кейін ғана, жаңадан пайда болады. Көмір, мұнай немесе табиғи газдан тұратын қазба отынның ірі кенорындары Жер қыртысының астынан алынады. Ол қорларды адам энергия өндіру не химиялық өндірісте пайдалану үшін қазады. Минералдық кенорындары да қыртыс ішінде магматизм, эрозия не тақта тектоникасы нәтижесінде болатын кенжаралу үдерісі арқылы қалыптасқан. Металдар мен басқа элементтер қоршаған орта мен адам саулығына зиян ететін кен өндіру (қазып шығару) процесі арқылы алынады.

Жер биосферасы адамды тамақ, ағаш, дәрілік зат, оттек секілді көптеген пайдалы затпен қамтамасыз етеді және де органикалық қалдықтарды қайта өңдейді. Жердегі экожүйелер топырақ пен тұщы суға және мұхиттағы экожүйелер жерден келген қоректік заттарға тәуелді. 2019 жылы Жердің 39 млн км2 ауданын ормандар мен ағашты жерлер алған, 12 км2-ін шалғындар мен бұталы жерлер алған, 40 млн км2-і жем өсіру мен мал жаю үшін қолданылған, 11 млн км2-і егістік жер ретінде пайдаланылған. Мұз баспаған жердің 12–14%-ы егінжай ретінде қолданылады, 2015 жылы 2%-ы суарылған.

## Мәдениет пен тарихта

Адам мәдениеттерінде Жердің көптеген бейнесі бар. Жер мен оның төрт жағын белгілейтін астрономиялық таңба — шеңбер ішіндегі кірес, . Жерді кейде құдай қылып кейіптейді. Көптеген мәдениетте ол ана құдай немесе құнарлылық құдайының рөлін атқарады. Көп діннің әлем жаралу мифтерінде Жерді бір немесе бірнеше табиғаттан тыс құдай жаратқан делінеді.

Ғылыми зерттеулер нәтижесінде адамның Жер туралы мәдени түсінігі көптеген рет өзгерді. Әуелгі тегіс Жерге сенім сфералық Жер идеясымен ауысты. Сфералық Жер идеясы алғашқы рет Пифагор немесе Парменид грек философтарының еңбектерінде кездеседі. Жер XVI ғасырға дейін ғаламның ортасы болып есептелген, сосын ғана оның басқа ғаламшарларға қатысты алғанда қозғалғандығы анықталды.

Жер жасы кем дегенде бірнеше миллиард жыл құрайтындығы тек XIX ғасырда айқындалды. 1864 жылы Лорд Келвин термодинамикаға сүйеніп, Жерге 20–400 млн жыл деп жасын есептеген. Нақты жасы тек XX ғасырдың басында радиобелсенді даталау арқылы есептеліп анықталды.

## Тағы көріңіз
* Ғаламшар
* Күн жүйесі
* Геология
* Жер туралы ғылымдар

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Earth&nbsp;– Profile – NASA сайтындағы Жер бейіні
* Earth Observatory – NASA
* Жер – Бейнелер – Халықаралық ғарыш станциясы:
** Video (01:02) – Жер (таймлапс)
** Video (00:27) – Жер мен шұғыла (таймплапс)
* Google Earth 3D, интерактивті карта
* Жер, Күн және Ай жүйесінің интерактивті 3D визуализациясы
* GPlates порталы (Сидней Университеті)

Санат:Жер
Санат:Күн жүйесі
Санат:Жер тәрізді ғаламшарлар
Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары
Санат:Космология
Санат:Табиғат
Санат:Астрономия