open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айнабек Нысанұлы

**Айнабек Нысанұлы** (1900, Бәйдібек ауданы Көктерек ауылы – 1972) – айтыскер ақын. 

Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.

Үш жасында қызылшамен ауырып, содан екі жанары суалып, зағип болып қалған. Әкесі Нысан ауызы дуалы би болған. Ол 13 жасында-ақ елге ақын ретінде таныла бастайды. Халық ақыны Нұралы Нысанбайұлы Айнабекті қасына алып, тәрбиелейді. Н. келе-келе төкпе ақынға айналады, ақын ретінде соғыс тұсында елге танылады. Ғалым Айнабек Нысанұлы Төреқұлұлының айтуынша, Айнабек Нысанұлы белгілі ақындар Манат қыз, Жылқыбай, Зұлпыхар, Италмас, тағы басқалардан өнеге алған. «Ойсалдың отыз ұлы», «Ілияс туралы жыр», «Өзім туралы», «Айнабек пен Орақтың айтысы», «М.Әуезовке арнау» секілді жырлары бар. Өлкелік, облыстық айтыстарда Құлжабай Төлеуов, Мыңбай Сұлтанбеков, Көпбай Әлімбетов, т.б. ақындармен айтысқа түскен. Оның айтыстары «Айтыс» (3-т.), «Оңтүстік ақындар айтысы» жинақтарында жарияланған. Бейіті Бәйдібек ауданындағы Көктерек ауылында. 

## Дереккөздер

 

Санат:1900 жылы туғандар
Санат:Бәйдібек ауданында туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Әнапия Қаныбекұлы Патсаев

**Әнапия Патсаев Қаныбекұлы** (1948 жылы туған, Мақтaарал ауданы Асықатакент ауылы ) – ғалым, химия ғылым докторы (1996), профессор **Қазақ химия-технология институтын** бітірген (1971). 

1971 – 1972 жылдары «Қызыл Ту» пластмасса фабрикасында шебер.

1972 – 1973 жылдары **Қазақстан Ғылым Академиясы** Химия ғылымдары институтында гербицид зертханасының инженері.
1973 – 1978 жылдары кіші ғылым қызметкер.

1979 – 1994 жылдары Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік  университетінің неорганикалық химия кафедрасында оқытушы, органикалық және биология химия кафедрасының меңгерушісі, ал 1994 жылдан химия кафедрасының меңгерушісі... 
## Ғылыми еңбектер
*3 ғылым кандидатын даярлаған. 
*63 ғылым мақаласы 
*1 монографиясы бар.

## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Әштар Камардинұлы Жолдасов

**Әштар Камардинұлы Жолдасов** (2 ақпан 1927 жылы туған, Арыс қаласы) – ауыл шаруашылығының маманы.

Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институттын (1951), СОКП Орталық комитетінің Жоғарғы партия мектебін (Мәскеу, 1960) бітірген.

Еңбек жолын Шымкент қаласындағы «Қазқаракөл» тресінде аға зоотехник болып бастаған.

1953 жылы Шымкент қалалық комсомол комитетінің бірінші хатшысы,

1954 жылы облыстық партия комитетінің ауыл шаруашылық(ғы) бөлімінің нұсқаушысы болды.

1960 – 1994 жылдары Мақтаарал ауданы  партия комитетінің хатшысы, облыстық ауыл шаруашылық(ғы) өнімдерін өндіру және дайындау басқармасы бастығының 1-орынбасары, Шардара ауданы атқару комитетінің төрағасы, партия комитетінің 1-хатшысы, ауыл шаруашылығы қызметкерлері кәсіподағының облысы комитетінің төрағасы, облылыстық мал тұқымын асылдандыру және қолдан ұрықтандыру бірлестігінің бастығы қызметтерін атқарды.

«Октябрь революциясы», «Халықтар достығы», екі рет «Құрмет белгісі» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Шардара ауданының құрметті азаматы.

## Сілтемелер


Санат:2 ақпанда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Арыста туғандар
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Шардара ауданының құрметті азаматтары
Сала

**Сала**  – қызметтің‚ ғылымның‚ өндірістің жеке саласы. Өндіріс cаласы – қоғамдық өнімді жасауға қатысуына қарай материалдық өндіріс аясындағы cалаға (өнеркәсіп‚ ауыл және орман шаруашылығы‚ көлік‚ байланыс‚ сауда‚ т.б.)‚ бейөндірістік аядағы сала (материалдық игіліктер жасамайтын сала[шикізат]]тың бір тектілігіне‚ техникалық база мен технологиялық үдерістердің ортақтығына‚ кадрлардың құрамы мен еңбек жағдайының ерекшеліктеріне қарай сипатталатын кәсіпорындардың жиынтығы халық шаруашылығы саласы шеңберінде тиісті саланы құрайды. Мысалы‚ өнеркәсіп шеңберінде: машина жасау‚ тамақ‚ орман‚ ағаш өңдеу өнеркәсібі және т.б. Қандай да болсын белгілі бір аядағы қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы‚ мысалы‚ мемлекеттік‚ әкімшілдік‚ азаматтық‚ еңбек нормаларының жиынтығы‚ құқық саласын құрайды.


Сурет:WaltonCreekLochsa.jpg
Сурет:Pfinz Germany.jpg
Сурет:Biala Ladecka w Bielicach PL.jpg

Сала  — ірірек ағын суға немесе көлге қүятын ағын су.

## Сілтемелер
* Машина жасау  
* Орман  
* Тамақ
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Өндіріс
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шамшидин Әшенқожаұлы Паттеев

**Шамшидин Паттеев Әшенқожаұлы** (12.1.1960 жылдары туған, Отырар ауданы Отырабад ауылы ) – журналист. ҚазМУ-дың журналистика факултетін бітірген (1984). 1984 – 86 жылдары Түркістан арнайы ғылым шеберханасының қызметкері, 1988 – 92 жылдары «Өнер» баспасының редакторы, 1992 – 94 жылдары «Алдаспан» Қазақстан шығармашыл жастары ассоциясының бас директоры, 1994 – 99 жылдары «Түркістан» республика газеті бас редакторының орынбасары, 1999 жылдан газеттің бас редакторы болды. «Мәдениет қызметкері» белгісімен марапатталған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Мейірхан Қуанышбаев

right|thumb
**Мейірхан Қуанышбаев**(21 қараша 1931 жыл, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы - 1998) - журналист, жазушы.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Жамбыл қаласындағы Абай атындағы педагогикалық училищені, 1957 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. 1973 жылы Мәскеудегі Жоғары партия мектебін бітіріп келіп, біраз жыл Жамбыл облыстық «Еңбек туы» газеті редакторының орынбасары, Қазақстан Жазушылар одағы Шымкент облысаралық бөлімшесінің Жамбыл облысындағы әдеби кеңесшісі болған.

Тырнақалды әңгімесі 1956 жылы «Апа» деген атпен «Қазақстан әйелдері» журналында басылды.
## Шығармалары
* Жанар. Повесть. А., «Жазушы», 1966; 
* Кек қылышы. Повесть. А., «Жазушы», 1970; 
* Жалғыз жиде. Повесть. А., «Жалын», 1979; 
* Тайталас. Повесть. А., «Жазушы», 1983;
* Жолайрық. Повестер. А., «Жазушы», 1989.

## Дереккөздер


Санат:21 қарашада туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы) туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Хайролла Мәметайұлы Нышанбаев

**Хайролла Мәметайұлы Нышанбаев** (27.12.1953 жылы туған, Қазығұрт ауылы) – әскери қайраткер, генерал. Өскемен жол-құрылыс институтын және Ұлттық қауіпсіздік комитетінің жоғарғы мектебін бітірген (1980). 1980 жылы ҰҚК-нде қызмет істеді. Қазір Ақмола облысы Ұлттық қауіпсіздік комитеті департаментінің басшысы. 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Мұса Мырзағұлұлы Асайынов

**Мұса Мырзағұлұлы Асайынов** (1929 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Өскен а. — 1975, Көкшетау қ.) — ақын, әнші. Суырып салма өнерінің шебері. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1974). 

Арғын тайпасының Қарауыл руынан шыққан.
Халықтың салт-дәстүрін, айтыс өнерін, халық әндерінің орындалу мәнерін насихаттаушы. Көкшетау қаласынндағы мәдениет үйінің директоры болып қызмет істеген. Бала кезінен өлең шығарған. 
Облыстық айтыстарға (1943 — 64) қатысқан. Қазақстанның 50-жылдығы, Ж.Жабаевтың 125 жылдығына арналған айтыстарда Е. Әлібаев, Б. Тісенбаевамен болған айтыстары «Қазіргі қазақ поэзиясының антологиясы» мен «Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы» кітаптарына енді.

## Дереккөздер


Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Айыртау ауданында туғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Көкшетауда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкерлері
Санат:Айтыс ақындары
Ню Вячеслав

**Ню Вячеслав** (23.9.1969 жылы туған, Алматы облысы Үштөбе ауылы) – ауыр атлетикадан Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері. Жаттықтырушысы – Ю.Мельников. Қазақстан біріншілігінің және халықаралық жарыстардың жүлдегері. 12-Азия ойындарының жеңімпазы (1994, Хиросима, Жапония). АҚШ-тың Атланта қаласында өткен 26-олимпиялық ойындарға қатысушы (1996). Шымкент қаласында тұрады. 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Анатолий Романович Обуховский

**Анатолий Романович Обуховский** (15.5.1925 жылы туған, Житомир қаласы) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (10.1.1944). 1943 ж. Оңтүстік Қазақстан әскери комиссариатынан Қызыл Армия қатарына шақырылды. Украинаны азат ету барысында көрсеткен ерлігі үшін батыр атағына ұсынылды. Соғыстан кейін Житомир қаласында тұрып еңбек етті. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Житомир қаласының құрметті азаматы.

## Дереккөздер

 

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Төлеубек Пентаев

**Төлеубек Пентаев** (12.7. 1946  жылында туған, Созақ ауданы Құмкент ауылы ) – *кен инженері-маркшейдер*, *техника ғылымының докторы* (**2003**), *профессор* (**2004**) Экология академиясының *корреспондент мүшесі* (**1997**), Халықараралық  Ақпараттандыру академиясының  *академигі* (**2004**). 
***1970 жылы** Қазақ политехникалық институтын бітірген. Еңбек жолын Ғылым академиясының кен институтында *ғылым қызметкер* болып бастаған. 
***1983 – 1989 жылдары** осы институтта (қазіргі Д.А. Қонаев атындағы Кен институты) *аға ғылыми қызметкер* болып жұмыс атқарды.
***1990 жылдары** Алматы архитектор-құрылыс институтына (Қазақ сәулет-құрылыс академиясына) *оқытушылық қызметке* шақырылды. Қазір «Инженерлік геодезия және геология» кафедрасының меңгерушісі. 
## Ғылыми еңбектер
Ғылым педогогикалық  еңбектері 80-ге жуық, оның ішінде 10 өнертапқыштық куәлігі, монография және жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған «Геодезия» оқулығы бар. Қазақ тіліндегі геодезия түсініктеме сөздігі авторларының бірі.

## Дереккөздер</span>
Зерде (журнал)

**Зерде** – қазақ тіліндегі республикалық ғылыми танымдық журнал. 

Алғашқы саны “Білім және еңбек” деген атаумен 1960 жылы жарық көрді. Алғашқы редакторы – Камал Сейітжанұлы Смайылов. 1989 жылдан “Зерде” деген атаумен шығып келеді. Журнал өз оқырмандарын, оның ішінде жастар мен жасөспірімдерді отандық және әлемдік ғылым мен білім саласындағы жаңалықтармен таныстырып келді. Қазақ басылымдарының ішінен алғаш рет әл-Фараби туралы мақала осы журналда жарияланды. Абылай хан мен Әбілхайыр ханның суреттері де тұңғыш рет осы журналда жарық көрді.

## Тарихы
**Білім және еңбек** - жастарға арналған ғылыми-көпшілік журнал. Қазақстан БЛКЖО OK мен Пионер ұйымы республикалық кеңесінің журналы ретінде 1960 жылы қаңтардан ай сайын қазақ тілінде шыға бастады. Журналдың негізгі бағыты - ғылым мен техника жаңалықтарын, озық технология жетістіктерін насихаттау, жас жеткіншектерді өнер-білімге, техника тілін меңгеруге баулу, оларды табиғат таңғажайыптарымен, әдебиет пен өнердің, сәулет өнерінің үздік туындыларымен таныстыру. Осы мақсатпен журнал бетінде республика ғалымдарының, білікті мамандардың, өнер, әдебиет қайраткерлерінің материалдары жиі жарияланып тұрды.

Журналда Қаныш Сәтбаевтың «Қазына қоймасы - Қазақстан» (1960, 10-саны) және «Қазақстан қазынасы - коммунизм игілігіне» (1961, 10-саны) деген публицист, мақалалары жарияланған. Көсемсөзге тән көтеріңкі рухпен желдірте жазылған бұл мақалаларында ұлы ғалым еліміздің кен байлығын мақтан ете отырып, сол мол ырыздықты игеру ушін жастарды білімге, еңбек сүйгіштікке шақырады, елімізде мал шаруашылықтарын өркендету үшін шөлейт аудандарды суландыру, жер асты суларын пайдалану мәселесін алға тартады. Ғылым Академиясының «Еңбекте Шыңдал!» (1960, 3-саны), «Барлаңдар, бағдарлаңдар!» (1961, 7-саны) деген шағын материалдары ақылғой атаның ұрпағына айтар ұлағатты ақ батасы сияқты. Журналдың заңды жалғасы «Зерде» 1989 жылғы 4-санын түгелдей ұлы ғалымның 90 жасқа толған мерейтойына арнады.

Мұнда редакция алқасы Сәтбаевтың азамат, ғалым, президент, геолог, ұйымдастырушы, ұстаз, тарихшы, әдебиетші, тәлімгер, қайраткер, геохимик, заң қызметкері, тілші ретіндегі тұлғасын сомдауды мақсат еткен. Оның осы аталған қырларына байланысты А.Абдуллин, Н.Оңдасынов, Б.Момышұлы, В.А.Обручев, Д.И.Щербаков, П.Тәжібаева, Т.Лаумулин, Ш.Сәтбаева, В.И.Штифанов, Ф.В.Чухров, Қ.Жәмінов, Қ.Құсниденов сияқты ғалымдардың қызметтес әріптестеріне, Сәтбаевтанушы жазушы М.Сәрсекеге, шәкірттері мен ұрпақтарына сөз берген. Журналдың бұл арнаулы саны ғалым өмірінің әр түрлі кезеңдерін бейнелейтін фото материалдармен, деректі құжаттар көшірмелерімен көркемделген.

Сәтбаевтың «Білім және еңбек» - те жарияланған жоғарыда аталған «Еңбекте шыңдал», «Том қаласындағы ұлттар кеші» мақалалары ғалымның 1989 жылы «Ғылым» баспасынан жарық көрген «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, «Қазақстан қазынасы - коммунизм игілігіне» деген публицистикасы осы аталған кітап пен Сәтбаевтың 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы баспадан шыққан 5-кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналдары
Санат:Қазақ тілді журналдар
Әшірқара Жолдасов

**Әшірқара Жолдасов** (1937 жылы туған, Ордабасы ауданы   Бейнетқор ауылы) – ғалым, техникалық ғылымының докторы (1991), профессор(ы)(2000). Ташкент мемлекеттік университетін бітірген (1961). 1961 – 70 жылдары Өзбекстан ҒА Кибернетика институтында жұмыс жасады. 1971 – 99 жылдары Жамбыл технологиялық институтының оқытушысы, кафедра меңгерушісі. 2000 жылдан кафедраның профессоры. Әшірқара Жолдасов қолданбалы математика, сұйықтар және газдар механикасын зерттеуші ғалым. Негізгі ғылыми еңбектері мұнай мен газ шоғырларында болатын табиғи сүзілген су ағынын газгидродинамикалық негіздеуге арналған. Сондай-ақ ол мұнай мен газ шоғырын барлаудың қолданбалы есептерін шешу, көмірсулардың артық мөлшерін есептеу және жаңа типті газ шоғырын зерттеу теориясын жасады. 75 ғылыми еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1937 жылы туғандар
Николай Иванович Огородников

**Огородников Николай Иванович** (11.10.1919 жылы туған, Ресей, Удмурт АКСР-і) – Кеңес Одағының Батыры (16.10.1943). Соғысқа дейін Кемерово облысында тұрып, ұжымшарда жұмыс істеген. Қызыл Армия қатарына 1939 жылы алынды. Кіші лейтенанттар курсын бітірген (1943). Орталық Орталық майданның 8-атқыштар дивизиясының 151-полкының минометшілер ротасы аға лейтенант Огородниковтың басқаруымен Днепрден Навозы селосы тұсынан өтіп жау бекінісін басып алып, көмек келгенше ұстап тұрды. 1945–60 жылдары майор Огородников Ішкі істер министрлігінде қызмет атқарды. 1960 жылы запасқа шығып, Ленгер қаласында тұрды. Ленин, 1-, 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Оптикалық жүйе аберрациялары

**Оптикалық жүйе аберрациялары** (лат. aberratіo – ауытқу) – оптикалық жүйе арқылы алынған кескіндердің бұрмалануы. Оптикалық жүйе аберрациялары оптикалық кескінді көмескілендіреді, жиектерін түрлі түске бояп, нысанмен ұқсастығын бұзады.
## Оптикалық жүйе аберрациялары түрлері
* геометриялық
* хроматтық
## Хроматтық аберрация
Хроматтық аберрация ортаның сыну көрсеткішінің жарық толқынының ұзындығына тәуелділігінен пайда болады. Оның салдарынан кескін түрлі түске боялып көрінеді. Оптикалық жүйе аберрацияларын толық жою мүмкін емес. Бірақ әр түрлі әдістер арқылы оны азайтып, кескін сапасын арттыруға болады.
## Геометриялық аберрация
Геометриялық аберрацияға сфералық аберрация, кома, астигматизм, дисторсия жатады. Сфералық аберрация – нысанның бір нүктесінен шығып оптикалық жүйе арқылы оның осіне жақын және одан шеткері өтетін сәулелердің бір нүктеде қиылыспауы. Оптикалық оське көлбеу түскен сәулелер оптикалық жүйе арқылы өткенде нүкте кескінінің сопақ дақ болып түсуі кома деп аталады. Егер оптикалық жүйе арқылы өтетін сфералық жарық толқыны деформацияланып, бір нүктеден шыққан сәулелер бір нүктеде қиылыспай, өзара перпендикуляр екі кесінді бойына бір-бірінен біраз қашықтықта орналасса, ондай аберрация астигматизм деп аталады. Дисторсия – кескіннің түрлі бөліктерінің сызықтық үлкеюінің әр түрлі болуынан нысан мен кескін сәйкестігінің бұзылуы.
## Сілтемелер
* Оптика
* Жарық
* Кескін
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қанат Шайханұлы Асаубаев

**Қанат Шайханұлы Асаубаев** (1948 ж.т., бұрынғы Семей облысы Аягөз ауданы Сергиополь (қазіргі Мамырсу) ауылы)  —  кәсіпкер. 

* Қазақ политех. ин-тын (ҚазҰТУ-ды) бітірген. 

* Осы оқу орнында автоматика және басқару жүйесі ф-тінің деканы (1986 — 92), 1-проректор (1992 — 99) қызметін атқарған.

* «Қазақалтын» АҚ-ның президенті* (1999 — 2008)

* 2008 жылдан *«Kazahgold» директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* АСАУБАЕВ

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Аягөз ауданында туғандар
Санат:Қазақстан кәсіпкерлері
Сұлтан Досымбеков

**Сұлтан Досымбеков** - (1927 жылы туылғaн, Түркістан облысы, Түркістан қаласы) – заң ғылымының докторы (1970), профессор (1973). 

Мәскеу мемлекеттік университетін (1950) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясында кіші ғылыми қызметкер (1950–1953), 1953 ж. Алматы заң институтының проректоры, 1955 ж. Алматы облысы «Білім» қоғамының жауапты хатшысы, 1956 ж. Алматы милиция мектебінде кафедра бастығының орынбасары, 1958 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Философия және құқық институтында аға ғылыми кеңесші, 1965 ж. Қазақ политехника институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) доцент, 1970 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Ақшуғақ

**Ақшуғақ** () – астралылар тұқымдасының жусан туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік немесе шала бұта. Ақшуғақтың түк басқан сабағы жас кезінде боз болады да, кейін түгі түскен соң қоңырланады. Тамыры жуан, қысқа жапырақты, жеміс шығатын өркендері аз. Гүлі қысқа сағақты, гүл шоғы шашақты, қос жынысты, сары немесе қызғылт түсті келеді, қыркүйек – қазан айларында гүлдейді. Қазақстанда құмды, таулы-тасты аудандарда кездеседі. Әсіресе Қызылқұмда, Қаратауда, Түркістанда жиі ұшырайды. Ақшуғақ мал азығы ретінде пайдаланылады, әсіресе мал семіртуде маңызы зор, оның мамыр – маусымда қоректік құны мол. Ақшуғақ жеген қойдың майының дәмі жақсарады, малдың суыққа төзімділігі артады. Ақшуғақ сүрлемге ашытқы ретінде қосылады. 

## Сілтемелер


Санат:Жусандар
Санат:Күрделігүлділер
Октябрьское (Қарасу ауданы)

**Октябрьское** — Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл, Октябрь ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарасу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 63 км жерде, Тімтуір өзенінің бойында, құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 2860 адам (1366 ер адам және 1494 әйел адам) болса, 2009 жылы 3034 адамды (1512 ер адам және 1522 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1955 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты Октябрь ауданының орталығы есебінде қаланған. Октябрьскоеде бірнеше шаруа қожалықтары, байланыс бөлімшесі, дүкен, кәсіптік-техникум мектеп, мәдениет үйі, аурухана, астық қоймасы бар. Октябрьское арқылы Қостанай – Астана автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы елді мекендері
Қуаныш Жұмабекұлы Салықбаев

**Қуаныш Жұмабекұлы Салықбаев** (8.7.1971 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Қызылбұлақ ауылы) – палуан, самбодан халықаралық дәрежедегі спорт шебері (2000), қазақша күрестен спорт шебері.

Алғашқы бапкерлері – Т.Шәкенов, А.Теміржанов.

Самбодан Қазақстан бес дүркін чемпионы (1996, 1999, 2000, 2001, 2002) және төрт мәрте кубогінің иегері (2000, 2001, 2004, 2006). Азия чемпионатының күміс (2000, Орал) және алтын жүлдегері (2001, Ташкент). Әлем чемпионы (2006, Ташкент). Қазақша күрестен Қазақстан біріншілігінің үш дүркін чемпионы (2002, 2005, 2007) және Азия чемпионатының үздік чемпионы (2007, Қарағанды).

## Дереккөздер


Санат:8 шілдеде туғандар
Санат:1971 жылы туғандар
Санат:Үржар ауданында туғандар
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Қазақстан самбошылары
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстан чемпиондары
Санат:Қазақстан кубогының иегерлері
Санат:Азия біріншілігінің күміс жүлдегерлері
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Самбодан әлем чемпиондары
Санат:Самбодан Азия чемпиондары
Матвей Петрович Окороков

**Матвей Петрович Окороков** (1915, Ресей, Липецк облысы – 5.3.1945, Польша) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының Батыры (23.9.1943). 1936–38 жылдары әскери қызметте болды. 1938–41 жылдары Шымкент педагогикалық училищесін бітіріп, Сарыағаш ауданында мектепте мұғалім болған. 1942 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, 88-гвардиялық танк бригадасы құрамында шайқасты. 1943 жылы Орел қаласының түбіндегі кескілескен шайқастағы ерлігі үшін лейтенант Окороков батыр атағына ұсынылды. 1945 жылы ұрыста қаза тапты. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Сарыағаш ауданында оған ескерткіш орнатылған. 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Орнықтылық

**Орнықтылық**– жүйелердің қозғалысын сипаттайтын параметрлердің ұзақ уақыт сақталуы. Орнықтылық мәселелері барлық физика, механика, химия, т.б. құбылыстарды зерттегенде туады. Мысалы, механикалық қозғалыстағы орнықтылықты зерттеген Ж.Лагранж (1736 – 1813), П.Лаплас (1749 – 1827), Е.А. Ляпунов (1857 – 1918), С.Пуассон, Н.А. Жуковский (1847 – 1921), Б.Якоби (1801 – 74), т.б. ғалымдар jрнықтылықтың әр түрлі анықтамасын берген. Солардың ішінде орнықтылықтың ең жалпы, қолайлы анықтамасын беріп, математикалық теориясын жасаған Ляпунов болды. Ляпуновтың теориясы бойынша жүйе орнықтылық күйде болу үшін *жүйенің аз қозуынан* (жүйеге аз энергия берілгенде) оның келесі уақыт ішінде орнықтылық күйден ауытқытуы аз болуы шарт. Осы жағдайда жүйе өзінің орнықтылық күйіне қайта келеді. Консервативті жүйелер орнықтылық күйде болу үшін олардың потенциалдық энергиясы *минимум* мәнінде болуы керек.

## Ляпунов орнықтылығы
Ляпунов орнықтылығы - дифференциалдық теңдеу шешімінің бастапқы шарттан бірқалыпты үздіксіз тәуелділігін көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Механика
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жота

**Жота** – *көтеріңкі [[жер]] бедерінің атауы.* Оның биіктігі, ұзындығы және пішіндері, әдетте, жер бедерінің даму ерекшелігіне және түзілген тау жыныстарының литольдік құрамына байланысты. Жоталар таулы жер бедерінің басты құрамдас бөліктерінің бірі. Олар бірлесіп тау тізбегін құрайды. Тау жоталары бір-бірімен қиылыспайтын тау торабынан таралып – радиальді Жота, басты жотадан қарама-қарсы жаққа қарай екінші қатардағы жоталар таралып – қазбауырлы жота, сондай-ақ бұталы жота (виргация) болып орналасуы мүмкін. Жоталар пайда болуына байланысты жанартаулық, эрозиялық және тектоникалық болып бөлінеді. Абсолютті биіктіктеріне қарай – аласа, орта және биік жота болып келеді. Геологиялық уақыт бойында сыртқы (экзогендік) процестердің әсерінен жоталар мүжіліп төбелі тауларға, ұсақ шоқыларға айналады. Мұндай морфологиялық және геологиялық жасы жағынан біршама ескі, мүжілген жоталар аймағына Сарыарқаны жатқызуға болады. Сонымен қатар, Қазақстан жерінде геологиялық жасы едәуір егде болғанымен морфологиялық жағынан жас жоталар кездеседі (мысалы, Қаратау жотасы). 

## Сілтеме


Санат:Жер бедері
Сәбит Жолдасов

**Сәбит Жолдасов** (1940 жылы туған, Бәйдібек ауданы  Қошқарата ауылы) – ғалым, тарих ғылымының докторы (1993). Шымкент педагогикалық институтын бітірген (1966). 1966 – 72 жылы Алғабас ауданындағы орта мектептің, Қ.Сәтбаев атындағы орта мектептің (Шымкент қаласы) мұғалімі, 1972 – 75 жылдары Шымкент педагогикалық институтында оқытушы, 1975 – 89 жылдары Шымкент облыстық партия комитетінде нұсқаушы, үгіт-насихат бөлімінің лекторы, 1989 – 95 жылдары Шымкент педагогикалық институтының жалпы тарих кафедрасында аға оқытушы, доцент, меңгеруші, 1992 – 96 жылы Оңтүстік Қазақстан араб тілі институтының проректоры, ректоры, 1996 жылдан Қ.А. Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент бөлімінде профессор(ы) 3 монографияның, 1 оқу құралының авторы. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Тәшенов Қазис Тәшенұлы

**Тәшенов Қазис Тәшенұлы** (1.8.1928 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы Ақсу ауылы) – физиолог-ғалым, биология  ғылымының докторы (1968), профессор (1970), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1994). Омбы (Ресей) ауыл шаруашылық институтын бітірген (1952). Қазақстан Ғылым Академиясы Эксперименттік биология институтының кіші ғылыми қызметкері, аспиранты (1953 – 56); Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясы - Физиология (қазіргі Адам және жануарлар физиологиясы) институтының кіші, аға ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі (1961 жылдан), директордың ғылыми жұмыстары жөніндегі орынбасары (1980 – 87), директоры (1986 – 90) болды. 1990 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясы Төралқасының мүшесі, биология және медицина ғылымдары бөлімінің академик-хатшысы. Негізгі ғылыми еңбектері мал физиологиясына арналған. Тәшенов күйіс қайыратын малдың таз қарынында микробиологиялық белоктың жинақталу процесі азық рационының сипатына және ас қорыту жолына келіп түсетін сілекей мөлшеріне байланысты екендігін бірінші рет анықтады. Хирургиялық операция арқылы ұйқы безі мен өт жолдарын бөлек шығарудың түтіктік әдісін ойлап тапты. Сондай-ақ жүйкелер мен қан тамырларын бүтіндей сақтай отырып, ұлтабардан бөліп алынған кішкене қарын жасау тәсілін ұсынды. Ас қорыту органдары мен сүт бездерінің қызметін реттеуге бүйрек, қалқанша және жыныс бездерінің қатысын анықтап, ас қорыту және сүт түзілу (лактация) процестерінің өзара байланысты екенін дәлелдеп, сүт шығару механизмін ашты; Чехословакия ғалымдарымен бірлесе отырып, күйіс қайыратын малға арналған жасанды азық рационын ұсынды. Тәшеновтің жетекшілігімен 25-ке жуық ғылым кандидаттары мен докторлары дайындалды. 250-ден астам ғылыми еңбегі бар, оның 4-уі монография, 20-дан астам жұмысы шетелде жарық көрді.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Салық есебі

**Салық есебі ** – салық заңнамасында көзделген тәртіпке сәйкес топтастырылған бастапқы құжаттардың негізінде салықтар бойынша салық базасын айқындау үшін ақпарат жинау, тіркеу және қорытындылау жүйесі.Салық есебі салық төлеуші есепті (салық) кезең бойына жүзеге асырған шаруашылық операцияларға салық салу үшін, сондай-ақ салықтардың дұрыс есептеліп, бюджетке төленуін бақылау үшін ішкі және сыртқы пайдаланушыларды ақпаратпен қамтамасыз ету мақсатымен есептеу тәртібі туралы толық та рас ақпаратты қалыптастырады. Салық есебінің міндеттері мен атқарымын орындау үшін салық заңмасында арнаулы тәсілдер мен әдістер айқындалған, олардың жиынтығы Салық есебінің өзара байланысты әдіснамасын құрайды. Салық құжаттамасына: есеп беруге-есептесуге арналған салық құжаттамасы, ілеспе салық құжаттамасы, салық есебінің, хабарламасының талдамалы тізілімдері жатады. Салық құжаттамасының ерекшелігі – бастапқы салық құжаттамасы болмаған жағдайда Салық есебін жүргізу үшін шаруашылық операциялардың жасалуы тіркелетін бастапқы бухгалтерлік есеп құжаттары негіз болады.

## Дереккөздер


Санат:Бухгалтерлік есеп
Григорий Сафронович Асеев

**Григорий Сафронович Асеев** (1920, бұрынғы Көкшетау облысы Айыртау ауданы Петропавловка а. —1944) — Кеңес Одағының Батыры (1944). 

* 1939 ж. мектеп бітірген.
* Иркутск тау-кен ин-тына түскен. 
* Сол жылы Әскери-Теңіз Флотына шақырылады. 
* 2-дүниежүз. соғысқа аға сержант Асеев Солтүстік Флотында қатысты. 
* 19-қазан 1944 ж. гвардия экипажы жаудың соғыс кемелеріне қарсы шабуыл жасап, көліктерін суға батырып жіберген. Ұрыс барысында өздері де ерлікпен қаза тапты. 
* Асеев *«Қызыл Жұлдыз», Еңбек Қызыл Ту, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен *марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:5 мамырда туғандар
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Айыртау ауданында туғандар
Санат:16 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Норвегияда қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы ұшқыштары
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:КСРО ұшқыштары
Ақындар аллеясы

**Ақындар аллеясы** — ақын-жазушыларға арналған ескерткіштер кешені, тарихи-мәдени мұра. Темірландағы аудандық Мәдениет сарайының алдына орнатылған. Оңтүстікте туып өскен ақын-жазушылар Майлықожа Сұлтанқожаұлының, Нұралы Нысанбайұлының, Орынбай Тайманұлының, Бейсенбай Кенжебаевтың, Өтебай Тұрманжановтың, Көпбай Омаровтың, Қосжан Мүсіреповтің мүсіндері қойылып, аты-жөні, өмірге келген және дүниеден озған жылдары көгілдір мәрмәрға ойып жазылған. Мәрмәр тақтада «Ескерткіштер «Ордабасы оттары» газеті жанындағы Ғ.Мүсірепов атындағы әдебиет-өнер бірлестігінің тапсырысы бойынша жасалған. Мүсіншісі Кенжебаев1991 ж. мамырда №2 ЖМК құрылысшылары орнатқан» деп көрсетілген. «Ақындар аллеясының» ашылуына аудандық «Ордабасы оттары» газетінің редакторы, ақын Н.Бегалыұлы ерекше еңбек сіңірді.

## Дереккөздер
Баба сұлтан

**Баба сұлтан,** Баба хан (шамамен 16 ғасырдың 30-жылдары – 1582) – 16 ғасырдың 2-жартысында Орта Азиядағы аласапыран оқиғалардың бел ортасында болған тарихи тұлға, Шайбани әулетінің өкілі. 

Ата тегі: Әбілхайыр хан – Сүйініш Қожа хан – Наурыз Ахмед (Барақ) хан – **Баба сұлтан** Самарқанды билеген әкесі қаза тапқан соң Түркістан өңіріне иелік еткен.

16 ғасырдың 70-жылдарынан бастап Мауераннахрда ықпалы күшейе бастаған Абдолла (Абдоллаһ ІІ) ханды биліктен тайдыруға әрекеттенді. Самарқанд, Ташкент түбінде болған шайқастарда 1578 жылы Абдолла хан әскерлерінен жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды. Қазақ ханы Ақназардың (Хақназар) қолдауына сүйенген Абдолла хан Ташкентті алып, Түркістан өңіріне жорық жасады. 1579 жылы тамызда Абдолла хан мен **Баба сұлтан**бейбіт келісімге келді. Баба сұлтанға Түркістан өңірі қайтарылды, бірақ оның Бұхар хандығына тәуелділігі сақталды. **Баба сұлтан** 1579 жылдың аяқ кезінде Абдолла ханға жаңа жорықтар ұйымдастырып, Ташкент билеушісі Дербіс сұлтанды өлтірді. Абдолла ханға қарсы күресте Баба сұлтан Ақназар ханның билігіне наразы, бүлікшіл қазақ сұлтандарымен (Сарбан сұлтан мен Бұзақұр сұлтан) одақ құрды. Ол Шарапхана өзені бойында 5 қазақ сұлтанын (оның ішінде Ақназардың 2 ұлын) өлтіріп, Бұзақұр сұлтанға Ақназарды өлтіруді тапсырады. Бірақ **Баба сұлтан** 1580 жылы Шығай хан мен Абдолла ханның қысымына шыдай алмай Ұлытауға қарай қашып, кейін (1582) маңғыттарды паналайды. Баба сұлтанның бұл әрекеттеріне наразы болған Тәуекел хан оның әскерін талқандап, өзін өлтіреді. 

Баба сұлтанның Абдолла, Ұбайдолла, Абд ас-Саттар, Абд әл-Ғаффар және Абд әл-Латиф есімді ұлдары болған.  

## Дереккөздер


Санат:1530 жж. туғандар
Санат:1582 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Шайбани әулеті
Айт Досымбетов

**Айт Досымбетов** (1884, Қызылқұм ауданы – 1970, сонда) – Социалистік Еңбек Ері (1 желтоқсан 1949).

## Өмірбаяны
*1929 – 1944 ж. ұжымшарда шопан, 1945 жылдан Қызылқұм ауданының *«Қожа тоғай»* кеңшарында аға шопан болды.

## Марапаттары
2 рет Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Баспан Құлымбайұлы

**Баспан Құлымбайұлы** (1843, Қазалы уезіне қарасты Көшербай болысы – 1915, Қазалы ауданы) – ақын, жырау. Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан.

Ел арасына тараған «Есенгүл қаратамыр Баспан жырау, қиырын талай жердің басқан жырау» деген сөз оның көп жерлерде болғандығын аңғартады. Баспанның «Төребай биге», «Көңіл қосымен», «Самұратқа», «Бәшкеннің Оспанына», «Өзім туралы», тағы басқа өлеңдері сақталған. Ақын өлеңдерінде ел жақсыларын татулыққа, бірлікке шақырады.

*[[Шежіре]]: Баспан-Құлымбай-Баймұрат-Ақсақ-Есенғұл-Құттығай-Қожас-Қаратамыр-Бозғыл-Шомекей*

## Дереккөздер

Санат:1843 жылы туғандар
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:1915 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазалы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Баб (атақ)

**Баб** - (арабша - қақпа) – орта ғасырдағы ислам дінін уағыздаушылардың құрметті атағы. *Бабтар* қазақ даласының оңтүстік өңірінде халық тарапынан жоғары құрметке ие болған. Қожа Ахмет Ясауидың *«Сайрамда бар сансыз баб, Түркістанда түмен баб, Бабтар бабы Арыстан баб»* деп айтатыны сондықтан. 9 – 10 ғасырларда жергілікті тайпалар – қыпшақ, қаңлы, қарлұқ, оғыз-салжұқтардан және Қарахан әулетінен *Бабтар* көп шыққан. *«Бабтардың бабы»* есептелінген Арыстан баб Қожа Ахмет Ясауидың ұстазы болған. Оның шәкірті Ысқақ бабты халық Баб Ата деп атаған. Академик Әлкей Марғұланның еңбектерінде Баб Ата халықтың Баба Түкті Шашты Әзізге қойған аты делінеді және шын есімі Мұхаммед Бабаи деп те көрсетіледі. Қожа Ахмет Ясауидың Баб атағын алған шәкірттері халыққа ислам дінін, араб жазуын үйретуге ден қойып, мектеп-медреселер салдырған. Ондай оқу орындары Түркістанда, Сауранда, Сығанақта, Отырарда, Сайрамда, Шымкентте, Созақта, Баладжда ашылған. Оларда Жұм Ахмет Ясауи, Ғамал Қажы, Қожа Ахмет ибн Ахмет Шашти, Баб Ата, Әбутараб Бахши, Әбу Йазит Бистами, Гузи Ора Маргушы (Маргубс) дәріс берген. Бұлардың барлығы да Қожа Ахмет Ясауидың адамгершілік, ақиқат, әділет жөніндегі *«хикметтерін»* қадірлеген, ағартушылық жұмыспен айналысқан.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Кенжегүл Жолдыбаев

**Кенжегүл Жолдыбаев** (17.4.1929 жылы туған, Қызылорда облысы Шиелі ауданы Н.Бекежанов атындағы ауылы) – ұстаз. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1975). Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1951). Алматы қаласындағы Ы.Алтынсарин атындағы педтехникумда (1951 – 54), Түркістан облысы Сайрам ауданы Орджоникидзе атындағы орта мектепте, (1954 – 56), Қазығұрт ауданы Алтынсарин орта мектебінде мұғалім (1970), Рабат ауылы орта мектебінің директоры (1985). Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі (1964). Еңбек Қызыл Ту орденімен, (1974), «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған. Қазығұрт ауданының құрметті азаматы.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Жетекші (ауыл)

**Жетекші** — Павлодар қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Жетекші ауылдық әкімдігі орталығы. 2013 жылға дейін Павлодар ауданының құрамында болған.

## Географиялық орны
Павлодар қаласының шығысында 9 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1982 жылы Павлодар гидрогеологиялық экспедициясының қосымша шаруашылығы ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан “Павлодарагротехсервис” акционерлік қоғам жұмыс істеді.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар қалалық әкімдігі елді мекендері
Қазақстан (Келес ауданы)

**Қазақстан** (2008 жылға дейін – *Октябрьдің 60 жылдығы*) — Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл, Бірлесу ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 21 км-дей жерде, Келес өзенінің бойында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1959 жылы құрылған 21-Партсъезд жеміс-жидек шарап кеңшарының құрамында болды. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы елді мекендері
Жошуй өзені

**Жошуй өзеңі**, *Эдзин-Гол* – Қытайдың солтүстігіндегі өзен. Оңтүстіктен солтүстікке қарай ағады. Бастауын Наньшан таулы қыратындағы Тхолошан жотасының мұздықтарынан алады (5500 м биіктіктен). Ұзындығы 1000 км-ден асады. Хэйкэ және Бэйдахэ өзендерінің түйіскен жерінен (Динсин қаласының маңы) Жошуй өзеңі атанады. Жоғарғы ағысында тау шатқалдары және тауаралық жазықтармен өтеді. Орта және төменгі ағысында биік жазықты шөл-шөлейтті Алашан және Гоби аймақтары арқылы ағады. Жошуй өзеңі көлдерге құяр тұсында екі салаға бөлініп (Ихэ-Гол және Нарин-Гол) күрделі саға жасайды. Қуаңшылық жылдары өзен суы Гашун-Нур және Сога-Нур көлдеріне жетпейді. Өзеннің толығу көздері – таудағы мұздықтар мен қар суы. Өзен суы жер суғаруға пайдаланылады. Ірі салалары – Линьшуй, Лиюаньхэ. Өзен бойында Динсин, Гоатай, Чжанье (Ганьчжоу), т.б. қалалар орналасқан.

## Сілтеме


Санат: Қытай өзендері
Алатау сілемі

**Алатау** – Талас Алатауының солтүстік-батыс сілемі.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Түлкібас ауданы жерінде, Ақсу-Жабағылы қорығы аумағында орналасқан. Орташа биіктігі 2000-3000 м, ұзындығы 20 – 25 км. Ең биік нүктесі 3137 м.

## Геологиялық құрылымы
Карбонның әктас, гранитті жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Оңтүстік-шығысы тік жарлы. Беткейіндегі бұлақтардан Жабағылы өзенінің салалары Сарқырама, Жетімсай, Кішіқоянды өзендері бастау алады. Солтүстік беткейінде Қызөлген, Айнакөл көлдері бар. Солтүстігінен Жабағылы өзені, оңтүстігінен Жосалы өзені ағып өтеді. Алатаудың шығысында Ақсуат (4027 м), Ақсутау (3809 м) деген Талас Алатауының сілемдері жалғасқан. Тау атаулары Ақсу өзенімен атымен байланыстырылып қойылған.

## Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Қоңыр, сұр қоңыр топырақты. Етегінде жусан, бидайық өседі, биіктеген сайын өсімдік түрлері көбейе түседі, шәйқурай, иманжапырақ, жоңышқа шөптесіндері мен жабайы жеміс ағаштары аралас өседі. Жануарлардан таутеке, елік, аю, түлкі, қасқыр; құстардан ұлар, кекілік, бүркіт мекендейді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ақсу-Жабағылы
* Талас Алатауы

Санат:Түлкібас ауданы таулары
Тоқалы

**Тоқалы** – палеолит дәуірінің ескерткіштері. 1957 жылы Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнология институтының тас ғасыры ескерткіштерін зерттеумен шұғылданатын Қаратау отряды (жетекшісі Х.Алпысбаев) тапқан. Қаратау жотасына кіретін Кіші Ақтаудың солтүстік-шығыс бөлігінен, Тоқалыбұлақ бастауының оңтүстік-батысынан үш жерден *Тоқалы-1, -3* ескерткіштері ашылған. 

Тоқалы кешендері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созыла жатқан үш төбешіктің үстінен жинастырылған. Барлық төбешіктерге тереңдігі 2 м 6 тікқазба (шурф) түсірілген. Археологиялық зерттеулер барысында *Тоқалы-1-ден* 200 дана, *Тоқалы-2-ден* 78 дана, *Тоқалы-3-тен* 57 дана палеолиттік материалдар жинастырылды. Араларында екі жағы өңделген дөрекі шапқы құралдары (27 дана), қол шапқылары (7 дана), дөңгелек өзектастар (23 дана), тас жаңқаларынан дайындалған құралдар (12 дана), өңделмеген тас жаңқалары (266 дана) бар. Алпысбаев зерттеулеріне қарағанда Тоқалы ескерткіштерінің материалдары техника-типологиялық жағынан тас дәуірінің бірнеше кезеңдерін қамтиды. Зерттеуші Тоқалы тас жиынтықтарын Қаратаудағы басқа кешендермен салыстырып, оны ашельмустье уақытына жатқызады.

## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Бабыр бағы ескерткіші

thumb|Бабыр бағы
БАБЫР БАҒЫ, “Баги-и Бабыр” — ортағасырлық бағбандық өнерінің ескерткіші. 

Захир әд-Дин Мұхаммед Бабыр отырғызған бұл бақ әлемдегі қасиетті орындардың бірі. Бақ Кабул қаласыныңтеріскейінде, Шердарбаза тауының Оңтүстік баурайына, тастақ қияға орналасқан. Жалпы аумағы 14 га. Айналасы саз кесекпен және қыш дуалдармен қоршалған. Дуал қабырғаларының үстіңгі жағы тіс тәрізді безендіріліп, кіреберіс арка пішінінде салынған. Баққа алып баратын дәліздің кірер аузы етектегі Гузоргох (көшелі, базарлы, шайханалы Жер дегенді білдіреді) сайын жанамалай өтетін жолдан басталады. Бақ тепкішек түріндегі 15 текше алаңнан тұрады. Арық сулары тепкішектерден асып, төменге құйылады.  Орта тұсында үш фонтан бар. Бақ құлама арықтармен суғарылады. Шомылуға арналған хауыз да сол қалпында сақталған. Ең жоғарғы текше алаңдардың бірінде үш түп зәулім шынар ағаш өсіп тұр. Аңыз бойынша оларды Бабыр өз қолымен отырғызған.

## Дереккөздер
Оқжылан

**Оқжылан** () – қабыршақтылар отрядына жататын бауырымен жорғалаушы. Қазақстанның оңтүстігінде, көбіне құм топырақты далалы аймақтарды мекендейді. 

Денесі жіңішке, ұзындығы 120 см-дей. Басы сүйір, мойын жігі онша байқалмайды. Арқасы сұр, құм түстес не қоңырқай тартқан, екі бүйірінде ұзына бойына созылған қара жолағы бар. Қабыршағы тегіс. Өте шапшаң, оқтай атылып қозғалады, жыланның аты осы ерекшелігіне сай қойылған. Қорегін күндіз аулайды. Негізгі қорегі кесірткелер; жемтігін әуелі шағады, содан кейін денесімен қысып өлтіреді. Уы ұсақ жәндіктер үшін қауіпті болғанымен, омыртқалы ірі жануарлар мен адамдарға зияны жоқ. Маусым – шілде айларында 2–6 сопақша жұмыртқа салып, одан тамыз – қыркүйекте ұзындығы 24–26 мм-дей жас жыландар шығады.

Оқжылан көбінесе орманды жерлерде мекендейтін улы жыландардың бірі. Ол кесірткелер мен ұсақ жәндіктерді қорек етеді. Олар жемтігін қуғанда құмның бетімен сусып зырғып отырады, сексеуіл бұтақтарына шығады. Жемтігін шағып уымен өлтіреді, бірақ ірі жануарларға уы әсер етпейді. Оқ жылан көбіне  адам қолының саусақтары мен аяқтың табанын шағады

## Дереккөздер


Санат:Сарыбас жыландартәрізділер‎‎‎
Ісіну

**Ісіну**, ісінгіштік – полимерлердің төмен молекулалы сұйықтықтарды өз бойына сіңіруі нәтижесінде көлемінің өсуі. Бұл жағдайда полимердің пішіні өзгермейді. Үлкен молекулалы қосылыстардың молекулаларының мөлшері еріткіш молекулаларының мөлшерінен мыңдаған есе көп. Полимер мен еріткіш молекулалары бір-бірімен жанасқанда сұйықтық молекулалары полимер фазасының ішіне жылдам енеді, яғни бір жақты диффузия жүреді. Бұған еріткіш молекулаларының аса қозғалғыштығы және полимер молекулалары тығыздығының төмен болуы ықпал етеді. І. шекті және шексіз болып бөлінеді. Шексіз І. кезінде полимер толық еріп, бір фазалы гомогенді ерітінді пайда болады. Мұнда полимер молекулалары бір-бірінен ажырап, ерітіндіде дербес қозғалады. Ол сызықтық және тармақталған полимерлерге тән. Мыс., каучуктың бензолда, нитроцеллюлозаның ацетонда, целлюлозаның мыс-аммиакты ерітіндіде, т.б. еруі. Шекті І. кезінде полимер ерітіндіге толық өте алмайды. Полимердің І. қабілетіне полимердің және еріткіштің хим. табиғаты, молекулалық массасы, полимер тізбегінің иілгіштігі, макромолекуланың текшелену тығыздығы, полимердің фазалық күйі, т.б. әсер етеді.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Ісіну
Бастау И К

**«Бастау И К»** – Қызылорда қаласында орналасқан жергілікті тамақ өнеркәсібі орны, ЖШС ретінде 1996 жылы бұрынғы ет комбинатының негізінде құрылған.

Шұжық өнімдерін, ет қалбырларын, әртүрлі құрамдағы ботқалар шығарды. Сондай-ақ, су ұңғымаларын бұрғылаумен, мұнай және оның өнімдерін тасымалдаумен айналысады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда кәсіпорындары
Санат:1996 жылы құрылған компаниялар
Жалған теңгебалық

**Жалған теңгебалық** [Abbotіna (Pseudobіo) rіvularіs] – тұқы тұқымдасына жататын майда балық. Негізгі атамекені – Ресейдегі Амур өзені. Қазақстанда 1950 жылдардың аяғында Арал теңізі, Балқаш – Алакөл су алаптарында жерсіндірілген. Ұзындығы 12 см, салмағы 15 г-дай. Арқасы қоңыр сұр, бауыры ақшыл. Қанаттары шұбар, құйрық қанатының түбінде қара дағы бар. Тұмсығы төмен қарай иілген. Ернінің төменгі жағы үш қалақшадан тұрады. Аузы созылмалы, бентостық организмдерді алып жеуге бейімделген. Жалған теңгебалық су қойнауларының, өзекшелердің жағасына жалпақ табақша тәрізді ұя жасайды. Оған аналығы 1 жасында (ұзындығы 4 – 4,5 см болғанда) уылдырығын шашады. Уылдырықты аталығы басқа балықтардан қорғайды, сондай-ақ кеуде қанаттарымен ағыс туғызып, уылдырығын қозғайды. Кейде лай болған уылдырықтарын аузымен тазартады. Бұл – уылдырықтың таза болуына және ұядағы газ режимін қалыпты жағдайда сақтауға мүмкіндік береді. Жалған теңгебалықтың кәсіптік маңызы жоқ.
## Дереккөздер


Санат:Тұқылар
Алғабас газеті

**«Алғабас»** газеті, 1935 – 39 ж. «Шаян колхозшылары», 1939 – 61 ж. «Социалистік колхоз», одан кейін бір жыл «Коммунистік еңбек» аталып, 1965 жылғы 1 шілдеден бастап қазіргі атауымен шығып келе жатыр. 1970 ж. газет мазмұны мен көркемделуіне, полиграфиялық сапасына орай республика бойынша бірінші орынды иеленген болатын. Төрт бет болып аптасына үш рет шығатын газеттің өз компьютерлік орталығы бар, техникалық мүмкіндігі жеткілікті. Мәселен, газетке 1998 ж. аудандық газеттер арасында өткен облыстық байқауда екінші орын, ал бұдан кейін араға жыл салып, 2000 ж. өткен сараптауда бірінші орын берілді. 
## Сілтемелер


Санат:Түркістан облысы газеттері‎
Санат:Қазақ тілді газеттер
Ішек

**Ішек** — музыкалық аспапқа арнайы жасалған, дыбыс-үн шығару мақсатымен оған тағылатын жіңішке жіп-сым (қыл). Муз. аспаптың түріне қарай ол әдетте малдың ішек-сіңірінен, аттың қылынан, пластмассадан, жібек пен сымнан да жасала береді. Белгілі бір муз. аспаптың жіңішке жіп-сымы мен қылын созып тартқан сайын оның дыбыс-үні де жоғары әрі ашық болып шығады. Кейбір муз. аспаптардың, мыс., толымдырақ болу үшін балалайканың І-і әдетте жіп-жіңішке сыммен оралады. Қазақтар ертеден-ақ малдың (мыс., қой мен ешкінің) ішектерін домбыраға, ал қобызға жылқының қылын қолданған; қазіргі кезде домбыраға зауыттан арнайы жасалып шығарылатын төртінші немесе бесінші нөмірлі кетгут пайдаланылады.
thumb

## Дереккөздер

Санат:Музыкалық аспаптар
Ішек-қарын

нобай|
**Ішек-қарын** (внутренности) — сойыс малының тамаққа пайдаланылатын ішкі мүшелері мен етінің кейбір бөліктері. Жұғымдылығы мен дәмділігіне қарай ішек-қарынды бірінші санатқа – бауыр, бүйрек, жүрек, желін, ет қиқымы, құйымшақ, көк еттер; екіншісіне – өкпе, қарын, құлақ, ерін, сирақ және басқалар жатады. Құрамындағы белоктың мөлшері жағынан ішек-қарынның еттен айырмасы аз. Желін майлы болады, бауырда едәуір мөлшерде РР витамині, пантотен қышқылы, В және басқа топтағы витаминдер, сондай-ақ кальций, магний, фосфор тұздары бар. Темір көбінесе бүйрек-бауырда, ал фосфор мида көп. Ішек-қарынның шырышты қабығы алынып, ұйыған қаннан тазартылып, майсыздандырылып, таза, тоңазытылған немесе мұздатылған күйінде сатуға түседі. Қойдың, бұзаудың сирағында, сондай-ақ ірі қараның ерні мен сіңірінде және малдың барлық түрінің құлағында желімді заттар мол болады, сондықтан оларды сілікпе дайындауға пайдаланады. Сіңір мен қарыннан тағамның бірнеше түрін жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ асханасы
Тәшім батыр

**Тәшім батыр** (туған-өлген жылдары белгісіз) – Тәуке ханның 1687 жылы Тобыл қаласына жіберген елшісі. Оның мақсаты Ресей мен Қазақ хандығы арасындағы ежелгі сауда-саттық қатынастарды қалпына келтіруге және одан әрі дамытуға дәнекерлік жасау болды. Тәуке хан Тәшім батырдың елшілігі арқылы қазақ жеріне орыс көпестерін көптеп жіберуді сұраған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Жетпіс бесінші дербес теңіздік атқыштар бригадасы

**Жетпіс бесінші дербес теңіздік атқыштар бригадасы** — Ұлы Отан соғысы майдандарында ерекше танылған қазақстандық әскери құрама. 1941 ж. желтоқсанда Қазалыда құрылған. Бригада 1942 ж. майданға жіберіліп, 3 — 17 ақпан аралығында Старая Руссаның шығысында Панфилов дивизиясымен бірге жау тылына 150 км жорық жасап, ерлікпен ұрыс жүргізе отырып, Холм қаласына келіп жетті. Осы ұрыстарда жаудың 16-армиясын коршауға қатысып, 70-тен аса елді мекендерді азат етті. Холм түбіндегі ерліктері үшін 17 наурызда 3-гвардиялық теңіздік атқыштар дивизиясы деген атаққа ие болып, ал 21 мамыр күні (1942) 27-гвардиялық атқыштар бригадасы болып қайта құрылды.
## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тарих
Тұрдықұл Омарәлиев

**Тұрдықұл Омарәлиев**  (2.11. 1932 жылы туған, Қазығұрт ауданы Киров кеңшары) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992). Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1954). 1954–57 жылы Қазақстан ҒА химия ғылымдары институтында және КСРО ғылым академиясының Мәскеу қаласындағы жанғыш пайдалы қазбалар институтында отынның химия технологиясы бойынша тағылымдамадан өткен. 1958 жылдан Қазақ химия-технология институтының (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) мұнай, газ және полимерлер технологиясы кафедрасының оқытушысы, кіші ғылыми қызметкері, аға оқытушысы, доценті, кафедра меңгерушісі, профессоры. 205 ғылыми еңбектің, 20 өнертабыстар мен патенттердің авторы.

Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.
## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Егемберді Омарбеков

**Егемберді Омарбеков** (1926–1995)–шопан, Социалистік Еңбек Ері (1966), Қазақ КСР-і мал шаруашылығының еңбек сіңірген шебері. 1926 жылы Түркістан облысы, Қазығұрт ауданы, Ақжар ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Оңтүстік Қазақстан облысы, Күйік, Жданов, Шанақ кеңшарларында шопан болып, әр жүз саулықтан 120–150 қозы алған.  
* Әр қойдан 5–6 кг жүн қырыққан.  
* Қазақ КСР-і мал шаруашылығының еңбек сіңірген шебері.

## Марапаттары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1966)

## Тағы қараңыз
* Социалистік еңбек ерлері

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Салық төлеушінің тіркеу нөмірі

**Салық төлеушінің тіркеу нөмірі ** (СТТН) – салық қызметінің салық міндеттемелері бар заңды немесе жеке тұлғаларға. белгілі бір жағдайда ел аумағында табыс алатын шетелдік өкілдіктер мен бөлімшелерге беретін нөмірі. Салық төлеушілер салық міндеттемелері пайда болған (заңды тұлғаны тіркеу‚ патент алу‚ шарт бойынша жұмыс бастау‚ т.б.) сәттен бастап 10 күндік мерзімде Салық төлеушінің тіркеу нөмірі алу үшін салық органына өтініш жасауға тиіс. Заңды тұлға мен жеке тұлға барлық төлем құжаттарында‚ салық мағлұмдамаларында‚ т.б. өзінің Салық төлеушінің тіркеу нөмірі көрсетуге және өзінің нөмірін табыс төлеуші тұлғаға хабарлауға тиіс.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстандағы салық салу
Оразғали Алдыбаев

**Оразғали Алдыбаев** (1920 ж. т., Ақтөбе облысы Байғанин ауданы) – Соц. Еңбек Ері (13.12. 1972). Отбасы 1932 ж. Мақтаарал ауданына көшіп келген. А. 1941 ж. Түркістан педагогикалық училещесін бітірді. 1941 – 42 ж. Мақтаарал ауданында мұғалім болды. 1942 – 46 ж. Қызыл армия қатарында болып, Сталинград, Курск, т.б. шайқастарға қатысты. 1946 – 58 ж. партия, кеңес қызметінде, 1958 – 86 ж. Мақтаарал ауданы Алғабас ұжымшар басқармасының төрағасы қызметін атқарып, мақта өсіруде үлкен жетістіктерге жетті. 1986 жылдан зейнет демалысында. 2 Ленин, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған.
## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері