open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жүйелік блок

**Жүйелік блок** – енгізуді шығаруға айналдыру үшін қажет болатын өңдеуші құралдар орналасатын компьютердің негізгі бөлігі. Осы өңдеуші құрылғыларға жүйелік тақта, ішкі дискіенгізгілер және әр түрлі жүйелік жабдық, соның ішінде бейне тақта мен дыбыстауыш тақталар кіреді. **Жүйелік блок** (Системный блок; system block) - дербес компьютердің негізгі электрондық құрылғылары (процессор, жедел жад, дискілер жөне контроллерлер) мен қоректендіру блогы орналасқан блок. Бұның құрамында сыртқы мәлімет жинақтауыш, кейде дисплей мен пернетақта да орналастырылады; компьютердің орталық құрауыштары (процессор, жедел жад, көмекші схемалар, қоректендіру көздері және қуыс-орындар) қондырылған аналық тақша орналасқан қорап. Артқы жағында әр түрлі шалғай құрылғыларды қосуға арналған ағытпалар (порттар), ал алдыңғы бетінде жарық диодтық индикаторлар бар.

## Көрме

Black mid tower case.jpg|A black mid or midi tower case (ATX form factor)
Beige mini tower case.jpg|A beige mini tower case (microATX form factor)
Paris servers DSC00190.jpg|Three of the Wikimedia servers in 1U rackmount cases
Modified-pc-case.png|Enthusiast case featuring translucent panel casemod
ATXDesktop.jpeg|Micro ATX Desktop case beside standard ATX tower case


## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дыбыс зорайтқыш

thumb|300px|right|Cut-away view of a dynamic loudspeaker
Дыбыс зорайтқыш – сазды шығармаларды, сондай-ақ сөйлеген сөздерді және компьютердің бағдарламалары шығаратын дыбыстық пәрмендерді тыңдауға болатын құрылғы.

Дыбыс зорайтқыштар жүйенің ішіне кіріктірілген немесе сыртынан қосылатын болуы мүмкін. Үндеткіштердің көмегімен сазды шығармаларды, сондай-ақ сөйлеген сөздерді және компьютердің бағдарламалары шығаратын дыбыстық пәрмендерді тыңдауға болады. Айталық, сіз көру қабілеті нашар зардап шегетін адамдар тобы үшін мультимедиа пішімінде сабақ жүргізбексіз. Осындай адамдар ақпаратты жақсырақ қабылдай алуы үшін сабақты дыбыстық құраластың көмегімен жүргізуге болады. Әдеттегі бейнебеттік кескіндермен шектелмей, дыбысты пайдалануға да болады, бұл адамдардың материалды неғұрлым жақсы меңгеруіне көмектеседі. 

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Үндеткіштер
Санат:Дыбыс технологиясы
Жүйелік тақта

[нобай|оңға|[ASUS CUSL2-C жүйелік тақтасы]]
**Жүйелік тақта** (кейде **аналық тақта**, ) — жүйелік блоктың ішіндегі үлкен тақта, онда бірқатар кішкене электрондық сұлбалар мен басқа да құраластар орналасқан. Ол компьютердің бірнеше аса маңызды құраласын қамтиды. Жүйелік тақта- басқа қосалқы не компьютердің мүмкіндіктерін кеңейту үшін арнайы енгізілген тақталардың арасында өзара байланыс құралы ретінде қызмет атқаратын жүйелік блоктың негізгі бөліктерінің бірі.

## Жүйелік тақтаның негізгі бөліктері
Негізгі(ажыратылмайтын)бөліктері ретінде жүйелік тақтада орналасқан:
* Орталық процессорге арналған ағытпа,
* ЖЖҚ (же­дел жад­тау құрылғысы)-на арналған ағытпа,
* чипсет микросызбалары,
* Жүктемелі ТЖҚ (тұрақты жадтау құрылғысы)
* Шиналардың бақылаушысы және олардың кеңейткіш слоттары,
* Бақылаушылар және енгізуші құралдардың интерфейсі,

## Жүйелік тақтаның форм-фактор бойынша классификациясы
Жүйелік тақтаның форм-факторы - дербес компьютер үшін шасси бекітентін орнының ұзындығын, шина интерфейсінің орналасуы мен орталық процессордың ағытпасын анықтайтын стандарт. Компьютер үшін форм-факторын оның міндетті және опционалды компоненттердің орналасыуыy анықтайды. Компоненттердің өндірушілері жүйелік тақтаның белгілі бір үлгісіне қарай бөлшек шығарады, себебі өндірушілер үшін танымал,қолдансқа ие жүйілік тақталардың ішінде компоненттердің орналасуы тиімді.
* Қолданыстан шыққан форматтар: Baby-AT;AT толық-көлемді платасы; LPX.
* Заманауи және қолданыса ие форматтар: ATX; Mini-ATX; microATX.
* Енгізі процессіндегі жаңа форматтар: Mini-ITX и Nano-ITX; Pico-ITX; FlexATX; NLX; WTX, CEB; BTX, MicroBTX и PicoBTX.

## Жүйелік тақтаның моделін анықтау
Жүйелік тақтанын моделін бірнеше әдістермен анықтауға болады:
* визуалды түрде,өндірушілердің жапсырмасындағы мәлімет арқылы.
* DMI типінлегі программалық  құрылғылар арқылы.
* Дербес компьютердегі арнайы бағдарламар арқылы.WIndows-та  SIW немесе AIDA64, Everest секілді бағдарламаларды қолдануға болса, Lunix операциялық жүйесінің қолданушылары dmidecode бағдарламасы арқылы анықтау мүмкіндігі бар.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Жүйелік тақта
Сақтауыш құрылғы

нобай|
[thumb|[Қатқыл диск]]
**Сақтауыш құрылғы** (Запоминающее устройство; storage unit) — мәліметтер жадының қызметін орындайтын құрылғы; ақпаратты жазуға, сақтауға және жаңғыртуға арналған құрылғы; мәліметтерді келешекте қайта жаңғыртылатын етіп жазып алуға арналған құрылғы.

## Дереккөздер

Санат:Сақтауыш құрылғылар
Санат:Ақпарат тасығыштар
Белгіше

**Белгіше** () - бейнебетте көрінетін және пайдаланушы қандай да бір әрекеттерді жасай алатын нысанды көрсететін кішкене сурет. 

Белгішелер әмірлерді еске сақтамастан немесе оларды пернетақтадан терместен компьютердің белгілі бір әрекеттерін басқаруға мүмкіндік береді. Оларды компьютерде сақталған файлдар мен бағдарламаларға есік ашатын порталдар ретінде қарастыруға болады.

Белгішелер бағдарламаларды, файлдарды, қалталарды, дискілерді, веб-беттер мен басып шығарғыштарды ашуға мүмкіндік береді. Белгішелер тиісті файлдар мен құрылғылардың белгішелері болып табылады, сондықтан оларды үстеу немесе жою бағдарламалар мен файлдардың өздеріне ешқандай әсер етпейді

## Дереккөздер

Санат:Тілдесу элементтері
Желіаралық қалқан

**Желіаралық қалқан** ( - *отжар*, *өртдуал*) - әдетте ішкі желіге немесе Интранетке сырттан рұқсатсыз қатынауға кедергі жасау үшін қауіпсіздік жүйесін қамтамасыз ететін, аппараттық жабдық пен бағдарламалық жасақтаманың қосындысы. Желіаралық қалқан желіден тысқары аралық сервер арқылы байланыс жолын жоспарлау арқылы желі мен сыртқы компьютерлер арасындағы тура байланысты болдырмайды. Аралық сервер файлы желі арқылы жіберу қауіпсіз болатын-болмайтынын айқындайды. Желіаралық қалқан сондай-ақ қауіпсіз жиекті шлюз деп те аталады.

Санат:Компьютерлер желісінің қауіпсіздігі

Санат:Деректер қауіпсіздігі
Интражелі

thumb|Интражелі бейнеленген схема.
**Интражелі** () — бір немесе қатар орналасқан бірнеше ғимараттағы жергілікті желілердің біріктірілген түрі. Әдетте, желіаралық қалқан () арқылы интернетке жалғанған, HTTP және FTP хаттамаларын пайдаланатын мекеменің (кәсіпорынның) жергілікті компьютер желісі болып саналады. Стивен Лотон (Stephen Lawton) айтқандай, «интранет» термині алғаш рет «Digital News & Review» журналында 24 сәуір 1995 жылы пайда болды. Компанияның интранеті Интернет желісіне кіруге мүмкіндік бермейді. Мұндай қол жетімділік әлі де болса, ол әдетте желіаралық шлюзі арқылы жүзеге асырылады, интранетті рұқсатсыз сыртқы қол жеткізуден қорғайды. Желілік шлюз, көбінесе, компания туралы ақпаратқа, есептеу ресурстарына және ішкі контактілерге қатынасу үшін пайдаланушының аутентификациясы, деректерді шифрлау және кәсіпорыннан тыс қызметкерлерге арналған виртуалды жеке желі (VPN) байланысын жиі жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Компьютерлік желілер
URL

**URL** (**Uniform Resource Locator**) - Интернеттегі қор көзін бірегей түрде айқындайтын мекенжай. Веб-торапқа арналған URL мекенжайы http:// префиксінен басталады, мысалы, http://www.example.org.
## Сілттемелер


Санат:Интернет стандарттары
Санат:Бірегей сәйкестендіргіштер
Мәтіналғы

**Мәтіналғы** – суреттің немесе фотосуреттің компьютерде сақтауға болатын дәл электрондық көшірмесін жасау үшін қолданылатын құрылғы.

Санат:Компьютерлік деректер енгізу құрылғылар
Санат:Кеңсе жабдықтамасы
Сұйық кристалды дисплей

нобай|Сұйық кристалды теледидар
thumb|An LCD screen used as a notification panel for travellers
**Сұйық кристалды дисплей** (СК-дисплей) — тасымалы компьютерлерде, сондай-ақ сандық сағаттарда пайдаланылатын дисплей (бейнебет) түрі. Сұйық криссталдар негізіндегі экран.

СК бар қарапайым аспаптардың (электронды сағаттар, термометрлер, әуен ойнатқыштар ,телефондар және т.б.) монохромды немесе 2-5 түсті дисплейі болады. Жылдам жарық диодты жарықтандырудың пайда болуымен арзан сегментті және түстердің тізбекті жарықтандыруы бар матрицалық алуан түсті СК-лар пайда болды, ол ағылшынша TMOS деп аталады. Қазіргі уақытта алуан түсті кескін әдетте RGB-триад көмегімен адам көзінің бұрыштық қабылдауының шектеулі екендігін пайдаланып жасалынады. 

## Жалпы сипаттамалар
СКД-де қолданылатын сұйық кристалдардың химиялық формуласы әртүрлі болуы мүмкін. Формулалар патенттелуі мүмкін. Мысал ретінде Merck and Sharp корпорациясымен патенттелген 2-(4-алкоксифенил)-5-алкилпиримидиннің цианобифенилмен қоспасы келтірілген. Осы арнайы қоспаны қамтитын патенттің мерзімі аяқталды.

## Дереккөздер

Санат:Беймдеу технологиясы
Қалта компьютері

**Қалта компьютері** (,  — «жеке санды хатшы», және Handheld computer) — кең ауқымды мүмкіндіктері бар ықшам есептеу құрылғысы. Қалта компьютерін шағын өлшемі үшін көбіне *алақандық* (, ) деп те атайды. Алғашында қалта компьютерлері электронды органайзер мақсатында ғана қолданылған болатын. «Классикалық» қалта компьютерінен қоңырау шалуға болмайды және қалта компьютері ұялы телефон болып табылмайды, сондықтан да қазіргі уақытта классикалық қалта компьютерлердің орны ұялы байланыс модульдері орнатылған қалта компьютерлерімен немесе "коммуникаторлармен" алмастырылған.


Сурет:AcerN10Wiki.jpg|*Acer N10 қалта компьютері*
Сурет:Kpktorgpred.jpg|*HP rz1710 қалта компьютері жұмыс барысында*
Сурет:O2xda2i.jpg|*O<sub>2</sub> XDA IIi*
Сурет:LifeDrive.jpg|*[[Palm]] — қатқыл дискімен жабдықталған LifeDrive "алақандығы"*


Санат:Кеңсе жабдықтары
Санат:Дербес компьютерлер
Үстелдік компьютер

**Үстелдік компьютер** — әдетте үстел үстіне қойылатын компьютер.

Санат:Дербес компьютерлер
Дискіенгізгі

нобай|
**Дискіенгізгі** — белгілі тұрпаттағы дискінің құрамын оқу мен жазу үшін пайдаланылатын жадтау құрылғысы.

Дискіенгізгілер бірнеше түрге бөлінеді:
* Тұрғылықты дискілерге арналған дискіенгізгі;
* Алмалы дискілерге арналған дискіенгізгі;
* Магниттік оптикалық дискілерге арналған дискіенгізгі;
* ZIP дискілерге арналған дискіенгізгі;
* CD-ROM/R/RW;
* DVD-ROM/R/RW, DVD-RAM.

## Дереккөздер

Санат:Ескірген технологиялар
Тұрақты жадтау құрылғысы

**Тұрақты жадтау құрылғысы** (ТЖҚ, , ROM) — компьютерді жегу үшін қажетті нұсқауларды орналастыру үшін пайдаланылатын сақтау аймағы. Ол Жедел жадтау құрылғысына (ЖЖҚ) салыстырмалы айтылуы да мүмкін.

Компьютерді жасап шығару кезінде оған орнатылған бағдарламалық нұсқаулары мен деректері бар жады. ТЖҚ-дағы нұсқауларды тек оқуға болады, өзгертуге болмайды.

## Дереккөздер

нобай|солға|
## Тағы қараңыз
* CD-ROM

Санат:Компьютерлік жад
CD-ROM

нобай|оңға|CD-дискі**CD-ROM** не **Ықшам дискілерге арналған дискіенгізгі**  — бұл сыртқы жадтау құрылғысы, ол CD-ROM ықшам дискілерін оқуға арналған. Ықшам дискілердің көпшілігінің сыйымдылығы шамамен 650-700 МБ болады, сондықтан үлкен бағдарламалар әдетте оларды орнатуға арналған ықшам дискілермен бірге сатылады. CD-ROM ықшам дискісінің артықшылығы, онда сақтаулы тұрған деректерді зақымдау едәуір қиын: оның ішіндегісін өзгерту мүмкін емес.

нобай|221x221 нүкте|'''CD-визитка'''

## СD-визитка
CD-визитка-визит карточкасы форматында орындалатын оптикалық диск (оның өлшемі 90×50 мм).CD-визитканың алдыңғы жағында басылған байланыс ақпаратын толықтыратын дербес деректерді сақтауға арналған. Визитка дискісі компьютерлік дискіде ойнатуға арналған. CD карталарынан айырмашылығы, диск тығыз материалдан жасалған және радиусы кішірек, сондықтан оны компьютерлік дискіде жырту мүмкіндігі аз. CD технологиясы негізінде жасалған нұсқалар 20 Мб көлемімен сипатталады. Дискінің артқы жағы оған белгілер мен кескіндерді қолдануға мүмкіндік береді, дегенмен дискінің ортасында тесік бар.

## Тағы қараңыз
* Ықшам дискі

Санат:120 mm дискілер
Санат:Компьютерлік жинақтауыш арқау
Санат:Дыбыс жинақтауыш
Қойынды

**Қойынды** () — тілқатысу терезесінің бір бөлігі, жазу кітапшасындағы бетбелгіге ұқсайды және тілқатысу терезесінің әр түрлі параметрлер жиындарының арасында жылжуды қамтамасыз етеді.

Санат:Тілдесу элементтері
Драйвер

thumb|right|200px|
**Драйвер** ( — жүргізуші) — компьютердің сыртқы құрылғылармен өзара әрекеттесуін басқаратын бағдарлама. 

Драйверлер компьютерді басқаратын операциялық жүйелердің (MS DOS, Wіndows, Unіcs, т.б.) cыртқы құрылғылармен (принтер, сканер, магниттік дискілер, лазерлік дискілер, пернетақта, курсорды өзгерткіш қолтетік, т.б.) байланысын орнатуы арқылы олардың мәлімет алмасу процесін қадағалап, дұрыс жұмыс атқаруын жүзеге асырады. Компьютердің кеңейтілген жедел жадын басқару бағдарламасы да драйвер болып есептеледі. Әрбір сыртқы құрылғының өз драйвері бар. Мысалы, принтер драйвері компьютер процессорынан келіп түскен сигналдарды саралап, қағазға басу процесін басқарады. Драйверлер жаңадан шығып жатқан компьютер құрылғыларының қалыптағы қолданылу өрісін кеңейтіп, олардың дискіден мәліметтер алу жылдамдығын арттыруды, әр түрлі ұлттық әліпби әріптерін пернетақта арқылы енгізу, дисплей экранына шығару, қағазға басу істерін, т.б. жеңілдетуге көмектеседі. Мысалы, компьютерде басқа бір жұмыс атқарылып жатқанда, драйвердің көмегімен бір мезгілде әуен тыңдауға, факс қабылдауға, алдын-ала дайындалған мәліметтерді қағазға шығаруға болады. Драйверлер стандартты (ішкі) және жүктемелі (сыртқы) болып екіге бөлінеді. Ішкі драйверлер операциялық жүйе құрамында орналасып, компьютердің стандартты құрылғыларын басқарады. Сыртқы драйверлер немесе утилиттер магниттік дискіде орналасып, компьютердің стандартынан тыс ерекшеліктері бар құрылғыларды басқарады. Драйверлерді әрбір елдің бағдарлама жасаушы мамандары да жасай береді. Олар тексерістен өткізілгеннен кейін сол елдің стандартты бағдарламалар қорына қосылады. 

Қазақстанда Алси, Глотур, Ізет фирмалары жасаған драйверлер түрі кең қолданыс табуда (2000).

## Дереккөздер

Санат:Жүйелік бағдарламалық жасақтамалар
Санат:Жүйелік бағдарламалау
Санат:Драйверлер
Санат:Компьютерлік терминология
Қатарлас порт

thumb|right|DB-25 принтерлік порт.
thumb|right|Micro ribbon 36 pin female, such as on printers and on some (particularly industrial and early- and pre-1980s personal) computers.
**Қатарлас порт** (Parallel port) - қатарлас тілдесуі бар құрылғыларды жалғауға арналған кіріс-шығыс ағытпасы. Ертеде Принтердің көпшілігі қатарлас портқа жалғанды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Тізбекті порт

Санат:Компьютерлік шиналар
Санат:Физикалық деңгей хаттамалары
Тізбекті порт

**Тізбекті порт** (Serial port) - бұл ағытпа әдетте компьютердің артқы тақтасында орналасады. Ертеде көбінесе тінтуірді жалғау үшін пайдаланылды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қатарлас порт

Санат:Компьютерлік шиналар
Санат:Тізбекті құрсымдар
Жылдамдығы жоғары қосылым

thumb|right|Broadband subscriptions in 2005
**Жылдамдығы жоғары қосылым** (Broadband Internet access) - Интернетке жоғары жылдамдықпен қосылу, мысалы, DSL арқылы немесе кәбілдік модемнің көмегімен қосылу.

Санат:Жылдамдығы жоғары қосылым
Қашықтан қатынасу қосылымы

**Қашықтан қатынасу қосылымы** (Remote access connection) -телефон желісін пайдаланатын құрылғының көмегімен жергілікті желіге қосылу.

Санат:Интернетті қатынау
Тілқатысу терезесі

**Тілқатысу терезесі** (Dialog window, Dialog box) -бағдарлама көрсетіп тұратын, белгілі бір әмірлерді немесе тапсырмаларды орындауға арналған батырмалар мен басқа да элементтер орналасқан арнайы терезе.

Санат:Сызбалы пайдаланушылық тілдесуі
Тінтуір төсемі

**Тінтуір төсемі** (Mouse pad) - тінтуірдің астына төселетін материал, әдетте бұл – матамен қапталған төрт бұрышты резеңке (үстелдің ағаш немесе шыны бетіне қарағанда тінтуір табанының жақсырақ ұстасуын қамтамасыз етеді).

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бақыт Әбдірахманұлы Сәрсекбаев

**Бақыт Әбдірахманұлы Сәрсекбаев** (29 қараша, 1981 жыл, Павлодар қаласы) - бокс халықаралық спорт шебері, Барыс орденінің иегері (2008), Жартылай орташа салмақ пен бірінші жартылай орташа салмақта әуесқой бокстан Олимпиада ойындарының чемпионы (2008), Азия ойындарының чемпионы (2006).

## Өмірбаяны
### Балалық шағы гүдзенк инқыс всмысле балақайқай
### Қазақстанға оралу
2004 жылғы Олимпиада ойындарынан кейiн Өзбекстаннан атақонысына көшiп келген Бақыт Қазақстанда 69 килограмм салмақта өзiне тең келер боксшы жоқ екенiн дәлелдеп бердi. Бақыт Сәрсекбай Қазақстанға келмес бұрын Өзбекстанның 69 килограмм салмақтағы нөмiрi бiрiншi боксшысы болған. Бiрақ, өзбек ағайындарымыздың дәл Афины Олимпиадасы қарсаңында қазақ Бақыт Сәрсекбайдан гөрi өзбек Дильшод Махмудовқа көбiрек бүйректерi бұрып кеткенi жөнiнде баспасөз беттерiнде жазылды да.

### Бейжіңдегі Олимпиада ойындары

Бақыт Олимпиада ойындарын өте жоғары деңгейде өткiздi. Алғашқы жекпе-жекте Канада боксшысын тас-талқан етiп ұтқан Бақытқа молдовалық боксшы да қарсы келе алмады. Ширек финалда Бақыт Сәрсекбай өзiнiң ежелгi қарсыласы Дильшод Махмудовты жеңдi. Жартылай финалда кездескен кәрiс боксшысы да Бақыттың мықтылығын мойындады. Ақтық айқаста бүкiл Куба халқының үмiт артқан боксшысы Карлос Сураестi ойнап жүрiп ұтты.

Бақыттың бұған дейiн де талай жарыста бағы жанғанын жанкүйерлер жақсы бiледi. Азия құрлығында екi дүркiн чемпион атанған Бақыт былтыр Чикагода өткен әлем бiрiншiлiгiнде бесiншi орынға табан тiреген-дi. 2006 жылы Дохада жалауы көтерiлген Азия ойындарында боксшыларымыздың жеңiп алғаны жалғыз алтын медаль болса, сол жалғыз алтынның иесi де осы Бақыт Сәрсекбай болды.

### [[Астана Арландары]]

## Сілтемелер
* Бақыт Сәрсекбаев: "Астана арландарына" енді қайта бармаймын"
* Бақыт кетеді, Бақтияр келеді. Ал Қанат қайтеді? 
* Бақыт СӘРСЕКБАЕВ: «Арландарға» жаңа көсем керек

## Дереккөздер


Санат:Астана арландары
Санат:Бокстан Олимпиада чемпиондары‎
Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Қазақстан Олимпиада чемпиондары
Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары

Санат:Бокстан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Пернетақта жаймасы

[thumb|right|150px|QWERTY keyboard on a [laptop of 2007]]
**Пернетақта жаймасы** (Keyboard layout) — түрлі әліпбилердің белгілер мен таңбаларының пернетақта пернелеріне сәйкес келуі. Бейнебетте пайда болатын белгінің қандай болуы тек басылған пернеге ғана емес, сонымен қатар қолданыстағы пернетақта жаймасына да байланысты. 

Санат:Пернетақта
*
Сүйреп апару

**Сүйреп апару** (Drag and drop) — тінтуірдің көмегімен бейнебеттегі элементтерді сүйреп апару жолымен әрекеттер жасау. Мысалы, құжатты жою үшін оны себеттің белгішесіне сүйреп апарып, тінтуір батырмасын босатса жеткілікті. Құжатты себеттің белгішесінің үстіне қойыңыз, белгіше бөлектелгенше күтіңіз, содан соң тінтуір батырмасын босатыңыз.

Санат:User interface techniques
Санат:Графикалық пайдаланушы интерфейсі
Компьютер жабдықтамасы

нобай|Жүйелік блоктың іші
**Компьютер жабдықтамасы**, немесе **Жабдықтама**, () — компьютерге және роботатехникаға орнатылған, процессор арқылы басқарылатын барлық физикалық жабдықтары жатады. Компьютер жабдықтамасы негізінен Компьютер бағдарламасына салыстырмалы айтылады.

Бұлар компьютер жасап шығарылған кезде оған жалғанған жабдық болуы немесе кейін үстелген периферия құрылғылар болуы мүмкін. Төменде мысал ретінде кейбір құрылғылар келтірілген:
* Монитор 
* Тінтуір 
* Модем 
* Дискіенгізгі 
* Ықшам дискілерге арналған дискіенгізгі 
* DVD-дискілерге арналған дискіенгізгі 
* Принтер 
* Пернетақта 
* Желілік бейімдеуіш 
* Бейнекарта 
* Ойын контроллері

Жабдықтамаларды компьютерге түрлі тәсілмен жалғауға болады. Кейбір жабдықтама құрылғылары, мысалы, желілік бейімдеуіштер мен дыбыстауыш тақталар компьютердің ішіндегі кеңейтім ұяларына жалғанады. Басқа жабдықтамалар, мысалы, басып шығарғыштар мен мәтіналғылар компьютердің сыртқы порттарына жалғанады.

Жабдықтама Windows жүйесінде дұрыс жұмыс істеу үшін компьютерде құрылғы драйвері деп аталатын жасақтамалық бағдарлама орнатылуға тиіс. Әр жабдықтың жұмысы әдетте жабдықтама өндірушілер қоса ұсынатын драйвер арқылы қамтамасыз етіледі. Кейбір драйверлер Windows жинағына кіреді. Бұл – Windows жүйесі жабдықтамалардың қажетті драйверлерін өздіктік түрде анықтап, орнатады деген сөз.

Егер жабдықтама өздіктік түрде орнатылмаса, жаңа жабдық орнату шебері іске қосылады да, құрылғының жеткізілім жинағына кіретін ықшам дискіні кірістіруді ұсынады.

Санат:Ақпараттану

Санат:Компьютерлік жүйелер
Планшет компьютер

right|thumb|225px|Айналмалы/алынбалы пернетақтасы бар HP Compaq планшеттік компьютері
**Планшет компьютер** () немесе электронды планшет — жеке блогы жоқ және шектеулі функциялары бар пернетақта мен тінтуірі жоқ жеке электронды есептеуіш машина; тасымалды компьютердің бір түрі, сенсорлық экранды мобильді құрылғылардың түрлерін қамтитын ұжымдық түсінік. 
Планшет компьютерді жанасу арқылы немесе стилус (арнайы қаламұш) арқылы басқаруға болады; Пернетақта және тышқан әркез қолжетімді емес.
**Планшет компьютерлер мынадай құрылғыларды қамтуы мүмкін үшін:**
* Планшет ДК (дербес компьютер, Tablet PC)
** Slate PC
** Ультрамобильді ДК
* Мобильді интернет-құрылғы
* Интернет-планшет
*  Электрондық кітап
олар сенсорлы экранмен жабдықталған.

Санат:Компьютерлік техника
Санат:Компьютер компаниясы үлгілері
Санат:Компьютерлер туралы аяқталмаған мақалалар
Шығару құрылғысы

нобай|
**Шығару құрылғысы** — компьютердегі деректерді мәтін, кескін, дыбыстық сигналдар және т.с.с. түрінде береді.

Жүйелік блокқа қосылатын ең маңызды шығару құрылғылары мыналар:
* Монитор 
* Принтер 
* Үндеткіштер

Санат:Компьютерлік техника
Көрсеткі

right|frame|A blinking text cursor.
**Көрсеткі** – тінтуірді жайпақ бетте қозғаған кезде бейнебетте онымен қадамдаса жылжитын меңзер. Көрсеткі мәтіндік көрсеткі, тінтуір көрсеткі және нұсқаушы құрылғылар көрсеткісі, мәзір көрсеткісі деп жіктеледі. Белгіленген нысанға нұсқаудан басқа көрсеткі оның жағдай-күйін де көрсетеді, мысалы – өзара әрекеттесудің мүмкін еместігі. 

Мәтіндік көрсеткі жалпы алғанда, пернетақта арқылы терілген мәтіннің қай жерде орналасатындығын көрсететін нысанды білдіреді. Көрсеткі негізінен мәтіннен оны бірден тауып алу үшін жыпылықтап тұрады. Бұндай көрсеткінің ең көп таралған түрі болып қолданушының жаңашыл интерфейсіндегі тік сызық танылады. Кейбір жағдайларда көрсеткінің тікбұрышты не белгілеу символы, тіпті өзге символдық түрі де кездеседі. Мәтіндік көрсеткі сонымен қатар теру режимін, терілетін мәтін қасиетін, кішірейту/ұлғайту үшін мәтінде қарамен белгілеу шекарасын көрсетуге мүмкіндік береді. 

Нұсқаушы құрылғыларының көрсеткісі тышқан, тачпад, трекбол және т.б. манипуляторлармен жұмыс кезінде жарамды. Қолданушы көрсеткі арқылы бейнебеттегі керекті нысанға сілтеме ала алады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Пайдаланушы тілдесулері
Алмалы дискі

**Алынбалы дискі** ( - иілгіш дискі) — бұл деректердің шағын көлемі сиятын тасымалы дискі.

Диаметрі 3,5 дюймді алмалы дискінің сыйымдылығы әдетте 1,44 МБ құрайды. Алынбалы дискінің бір кемшілігі, оны зақымдау оңай: бұл жылудың, шаң-тозаңның немесе электр магнитті толқындардың әсерінен болуы мүмкін. Мысалы, қарапайым қағаз бекіткіш магниттелсе, ол алмалы дискідегі барлық деректерді жоюы мүмкін. Сондықтан маңызды жазбаларды және басқа да елеулі деректерді бірнеше алынбалы дискіде немесе басқа тұрпатты дискіде, айталық, ықшам дискіде сақтаған жөн. Алынбалы дискілер сондай-ақ *дискеттер* деп те аталады.

## Дереккөздер

Санат:Ақпарат тасығыштар
Санат:Есте сақтау құрылғылары
Санат:Ескірген технологиялар
Ықшам дискі

**Ықшам дискі** - ақпарат сақтау үшін арналған және лазермен оқылатын ортасында тесігі бар дискі оптикалық арқау.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Ақпарат тасығыштар
Санат:Оптикалық дискілер
Санат:Sony
Санат:Жапония өнертабыстары
Клиент (ақпараттану)

**Клиент** ( - тұтынғыш, тұтыншы) - сервер деп аталатын басқа компьютердегі ортақ желілік ресурстарды пайдаланатын компьютер. 

## Тағы қараңыз
* Сервер

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Клиенттер

Санат:Ақпараттық технологиялар
Тоғай бей

**Тоғай бей** (?—1651 ж. маусым) —  Қырым хандығының атақты қолбасшысы әрі саяси қайраткері.

Тоғай бей Қырым хандығының төрт ірі және күшті тайпаларының бірінен - Арғын тайпасынан шыққан.

Перекоп санжағының (аймағының) басшысы болып, "бей" атағын алды. Осындай деңгейге 1642 немесе 1644 жылында жетті (ІV Мұхаммет Герай ханның кезінде). Тоғай бейдің міндеті мемлекетінің оңтүстік тарабының қауіпсіздігін сақтау еді. Жеке жалауын және 3 мың жауынгерлерден құрастырған нөкерлері бар хандығындағы жалғыз бей еді. Тоғай бей 15 мың әскердің басшысы еді.

Богдан Хмельницкийдің тамыры еді. 1648 жылының сәуір айында III Ислам Герай ханның бұйрығы бойынша қолын басқарып Хмельницкийдің жігіттеріне көмекке келді. Жовтые Воды шайқасы мен Корсунь шайқастарына қатысты.

Санат:1651 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қырым татарлары
Санат:Қырым хандығы
Санат:Түркі қолбасшылары
Алия Изетбегович

200px|right
**Алия Изетбегович** (1925 ж., 8 тамыз - 2003 ж. , 19 қазан) - тәуелсіз Босния және Герцеговинаның алғашқы президенті. 

1980-ші жылдары "Ислам декларациясын" жазды. Ислам дінін зерттеп, жақсы білген, жазушы, ойшыл (философ) еді, пәлсапасы ислам дінінің негізінде еді.

1990 жылы Боснияның жетекшісі болып кетті. 1991 жылы қараша айында Боснияның егемен болғысы келетін жөнінде мәселе көтерген. 1992 жылының басында референдум өткізіп, Боснияның тәуелсіздігін жариялануы үшін еңбек еткен. Боснияда 1992 - 1995 жылдарында соғыс болған кезінде мемлекет басшысының міндетін атқарды.Боснияның бөлінбеуін (унитар мемлекеті ретінде болғанын) қолдады, бірақ 1995 жылының Дейтон келісімі бойынша Босния және Герцеговина мұсылман мен хорваттар құрастыратын федерация және серб республикасынан құрастыратын мемлекет болып кетті. Изетбегович үш ұлтты, үш діні бар елінің президенті болып кетті. 2003 жылы жүрек ауруынан қайтыс болды. Халықаралық Гаага трибуналы Изетбеговичті әскери қылмыскер ретінде сотқысы келгені туралы мәселе көтерген болатын, бірақ Изетбегович қайтыс болғандықтан оған қарсы ешқандай айып тағылмады. 
Изетбегович Сараево қаласындағы Ковачи зиратында жерленген.

Санат:8 тамызда туғандар
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Шамацта туғандар
Санат:19 қазанда қайтыс болғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сараевода қайтыс болғандар
Санат:Босния және Герцеговина президенттері
Санат:Королева Елена орденінің иегерлері
Санат:1 сыныпты Түрік Республикасы орденінің иегерлері
Санат:Босния және Герцеговина төралқасы мүшелері
Санат:Босния және Герцеговина Социалистік Республикасы төралқасының төрағалары
Санат:Босния соғысының қатысушылары
Санат:Югославия диссиденттері
Санат:Босния ынтымақтастығы
Санат:Югославияда қуғындалғандар
Санат:Сараево университеті түлектері
Радован Караджич

thumb|right|200px|Радован Караджич
**Радован Караджич** (; 19 маусым 1945) — Босниядағы сербтердің жетекшісі, серб саясаткері, 1990-шы жылдарында соғыс болған кезде Босниядағы сербтердің республикасының президенті еді, ақын, дәрігер - психиатр, Гаагадағы Халықаралық трибунал оған әскери қылмыскер деп айып тағайындалады.

## Өмірбаяны
* 1945 жылы Черногорияның (Монтенегроның) Петница деген жерінде туған. Әкесі Вук Караджич серб ұлтшылдарының әскерінде қызмет етіп, Екінші дүниежүзілік соғысында фашисттермен және коммунисттермен соғысқан. 
* 1960 жылы Караджичтың отбасы Боснияның бас қаласы - Сараевоға көшіп кетеді. Сонда Радован Караджич медицина саласынан жоғары оқуын бітіреді. 

* Бірнеше жыл "Сараево" футбол клубының психиатры болып жұмыс істеген. 

* 1980-шы жылдарынан бастап саясатпен айналысуға басталады, Боснияның парламенті - Скупщинаға депутат болып сайланады.
* 1990-жылдарының басында Боснияның Югославиядан шыққанына және тәуелсіз мемлекет болғанына қарсы шығады. 1991 жылының қараша айының 15-інде Караджич пен Изетбегович бір-бірімен Скупщинада бұл мәселе жөнінде таласады. 

* 1992 жылы ақпанның аяғында Босния тәуелсіздігін жарияланғаннан кейін, Караджич жергілікті сербтердің басшысы болып, 1992 жылының сәуір айының 7-інде Сараевоның маңында орналасқан Пале деген қаласында өз-өзіні Боснияның үкіметінен тәуелсіз деп жарияланған Сербска Республиканың президенті болып кетеді. Югославияның қалған әскерінен Боснияның сербтердің қарулы күшін құрастырып, соғысқа қатысады. 1995 жылы Дейтон келісімінен кейін, Босния - Герцеговина тәуелсіз мұсылман-хорват федерациясы және Сербска Республикасынан бір одаққа бірігіп құрастырған мемлекет болып кетті. 

* 1996 жылының шілденің 17-ісінде Караджич президент орнынан кетті.
* Радован Караджичты Боснияның мұсылмандарының қырып, әскери қылмыскер деп, соттау үшін 12 жылдай іздеген. Ақырында 2008 жылының шілде айында Белградтың маңында ұстап кетті. Сербияның үкіметі Караджичты халықаралық трибуналына беріп, Гаагаға жіберді.

## Дереккөздер

Санат:19 маусымда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Югославия саясаткерлері
Санат:Сербия президенттері
Санат:Босния соғысының қатысушылары
Санат:Сербия ұлтшылдары
Санат:Әскери қылмыскерлер
Младич, Радко

**Радко Младич** (1943 ж.) - Югославияның, кейін Босниядағы сербтерінің әскери қызметкері, генерал, Гаагадағы халықаралық трибуналы оған Босниядағы болған соғысында әскери қылмыстары жасады деп айып тағайындалады. 

Радко Младич 1943 жылы Босниядағы Божиновичи деген жерінде серб отбасында дүниеге келген. Сол кезде Боснияның жері неміс фашисттерінің көмегімен ұйымдастырылған Тәуелсіз хорват мемлекетінің құрамына кірген еді. Радко Младичтың дүниеге келуінің алдында оның ата-анасы сүзекпен ауырды, өзі Радко Младич та әлсіз ауру бала болып туды. Әкесі 1945 жылы хорват усташтарымен (ұлтшыл әскерлерімен) соғысып қаза тапты.

1991 жылында Хорватия өз тәуелсіздігін жарияланып, Югославиядан шыққанннан кейін сербтер мен хорваттар арасында соғыс басталды. Радко Младич бұл соғысқа қатысады. 

1992 жылы Босния өз тәуелсіздігін жарияланып, Югославиядан шығады, Боснияның жері қанды шайқастарының майданына айналысады. Хорваттар, сербтер, боснияның мұсылмандары (бошняктар) бір-бірімен соғысып, бір-бірін қырған. 1992 жылы мамырдың 2-ісінде Радко Младич Белградта (Югославияның, кейін Сербияның астанасында) отыратын Милошевичтың үкіметінің бұйрығы бойынша Боснияның астанасы - Сараево қаласыны қоршап алады, қала тұрғындарын сусыз және электр шамсыз қалдырады.

Сараевоның қоршап алуы үш жарым жылға созылды. Сараевоның 10 000 тұрғындары генерал Младич басқарған серб мергендерінің қолынан қаза тапты.

1995 жылының шілде айында Младич басқарған әскерлері Сребреница қаласын алды да, көп мұсылман тұрғындарын өлтірді. Бұл оқиға үшін Гаагадағы халықаралық трибуналы Младичты әскери қылмыскер деп айып тағайындалады.

Генерал Радко Младич әлі ұсталмаған, оның іздеуі жүргізіледі. 2002 жылына дейін Младич тіпті жасырынбаған да - Сербияда еркін жүріп жиі футбол ойындарын көруге стадионға барған. 2002 жылынан бастап жасырынп, халықаралық трибуналдан қашып жатыр.

Санат:1943 жылы туғандар
Терминатор (астрономия)

thumb|Терминаторы көрсетілген дүние картасы (сәуір айында)

**Терминатор** —ғаламшардың күндізгі және түнгі жақтарының арасындағы шекараны көрсететін дерексіз сызық. Оны «сұр сызық» және «ымырт сызығы» деп те атауға болады.

Жер ғаламшарында **терминатор** — Жердің өзінің диаметріне шамамен тең келетін шеңбер сызық. Полюстік аймақтарды санамағанда, терминатор жер бетіндегі әрбір нүкте арқылы күн шыққанда және күн батқанда күніне екі рет өтеді.

Терминаторға Күн сәулелері ғаламшардың бетін жанама сызықпен жанап өтетін нүктелердің жиынтығы деп анықтама беруге болады. Осы нүктелер жиынтығы ғаламшардың күндізгі және түнгі бөліктерін бөліп тұрады. Кез келген уақытты алғанда Жердің бір жартысы Күн сәулелеріне бөленіп тұратындықтан және Жер өз осінен айналатындықтан терминатор сызығы жылжып отырады. Жыл маусымдары терминатор сызығының орналасуына өте қатты әсер етеді.

Өз осінен айналатын ғаламшардың санақ жүйесінен қарағанда, терминатор бүкіл ғаламшардың беті арқылы өтіп, бір жағында күннің шығысы, екінші жағында күннің батысы орын алып отырады. 

thumb||320px|left|Солтүстік және оңтүстік жарты шарларға қарағандағы терминатордың жайы жылдың маусымына байланысты. Көктемде және күзде күн мен түн теңелетін күндерде Жердің осі Күнге қарағанда тік орналасқан, сондықтан терминатор сызығы географиялық бойлықтарға параллель болады.
thumb|290px|left|The terminator on Қаңтардың 3-індегі терминатор сызығы. Солтүстік жарты шарға Күн жарығының азырақ, ал оңтүстік жарты шарға көбірек түсіп тұрғанына назар аударыңыз.

Терминатордың қасиеттері бойынша ғаламшар туралы кейбір қорытындыдар жасауға болады, мысалы терминатордың бұлыңғыр болуы ғаламшарда атмосфераның барлығына меңзейді.

Радиоәуесқойлар терминаторды (олар оны «сұр сызық» деп атайды) ұзақ қашықтықтарға байланыс жасауға қолданады. Қолайлы жағдай қалыптасқанда радио толқындары ғаламшардың қарама-қарсы орналасқан нүктесіне дейін жете алады.

Қысқы және жазғы күн тоқырауы кезінде (желтоқсанның және маусымның 21-лерінде) терминатор сызығы мен Жердің осінің арасындағы бұрыш ең үлкен шамаға ие: 23,5°.

[thumb|right|Жер бетін бөліп жатқан терминатордың [Халықаралық ғарыш бекеті|ХҒБ-дан қарағандағы бір бөлігі. Терминатор сызығы бұлыңғыр, біртіндеп қоюланып бара жатқан аймақтарда ымырт түсіп жатыр.]]

Полюстарға жақын аймақтарды есепке алмағанда, Жердің басқа аудандарында тек Конкорд және Ту-144 ұшақтарының көмегімен ғана терминатор сызығын қуып жетуге болады. Лондон немесе Париж қалаларынан батысқа қарай ұшқанда кейбір кездері түнде ұшып шығып, күннің батуын қуып жетуге болады. Сондай кездері ұшақтағы адамға күн батыстан шыққандай болып көрінеді.

## Сыртқы сілтемелер
*Терминатордың қазіргі мезеттегі жай-күйі

Санат:Жер шары
Санат:Астрономия
Санат:Табиғи құбылыстар
Алжир (айрық)

Мына мағыналарды қараңыз:
*АЛЖИР (азап орталығы)
*Алжир
*Алжир (қала) - Алжир астанасы
Би (айрық)

**Би** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Би — лауазым;
* Би (өнер) — билеу өнерінің нысаны;
* Би- — ғылыми-техникалық терминдердің екеулік білдіретің префиксі.
Мәзір жолағы

[frame|Menu bar from [Mozilla Firefox.]]
**Мәзір жолағы** — бағдарлама терезесінің үстіңгі жағындағы тік бұрышты тақта, онда қолданыстағы мәзірлердің атаулары орналасқан. 

Егер тінтуірдің немесе пернетақтаның көмегімен мәзірлердің бірін бөлектесе, ондағы пәрмендердің (әмірлердің) тізімі бейнебетте көрініс береді.

Санат:Тілдесу элементтері
Құралдар тақтасы

[frame|Toolbar from [gedit on Ubuntu.]]
**Құралдар тақтасы** — бағдарламаның сызбалық тілдесуіндегі бейнебеттік түймешіктердің немесе белгішелердің қатары, бағаны немесе блогы. 

Осы түймешіктерді баса отырып немесе белгішелердің үстінен нұқи отырып, пайдаланушы бағдарламаның белгілі бір жетелерін белсендіреді. Мысалы, Microsoft Word құралдар тақтасында (басқаларымен қатар) мәтінді қиғаш немесе жуан етіп өзгертуге арналған түймешіктер, сондай-ақ құжаттарды сақтау мен ашу батырмалары бар. Әдетте пайдаланушының құралдар тақтасын теңшеуге және оларды бейнебет бойымен жылжытуға мүмкіндігі болады.

Санат:Тілдесу элементтері
Қанатша көзі

thumb|Sample check boxes.
**Қанатша көзі** — параметрлер жиынындағы жекелеген мүмкіндіктерді немесе параметрлерді іске қосу немесе ажырату үшін қолданылады. 

Егер параметр таңдалса, оның тұсында **×** белгісі немесе қанатша пайда болады.

## Түсірінділер


Санат:Тілдесу элементтері
Мәтін жолағы

thumb|Text box animation
**Мәтін жолағы** — бейнебеттегі тік төрт бұрышты өріс, онда пәрмендерді (әмірлерді) орындау үшін қажетті деректер теріледі.

Санат:Тілдесу элементтері
Терезе (ақпараттану)

**Терезе** — бейнебеттің бір бөлігі, онда бағдарламалар мен әрекеттер іске асырылады.

Мысалы, бір терезеде электрондық пошта бағдарламасын ашуға, ал екінші терезеде Интернеттен қажетті деректерді іздеуге болады. Терезелерді жабуға, мөлшерін өзгертуге, құралдар үстеліндегі батырмалар түрінде барынша кішірейтуге немесе бүкіл бейнебетке барынша үлкейтуге болады.
Терезе— 
# пайдаланушы немесе программа жеке экран ретінде жұмыс істейтін дисплей экранының бөлігі; 
# машиналық графикада — виртуальды кеңістіктің берілген бөлігі; 
# есептеу желілерінде — растау алмастан беруге болатын мәліметтер дестесінің тізбектік реттік нөмірлерінің реттелген жиыны; мәліметтерді жеткізу хаттамасымен анықталатын хабарлар мен мәліметтер блоктарын фрагменттеу құралы; 
# графикалық тұтынушы интерфейстің негізгі элементі; бөлек экран тәрізді жұмыс істейтін дисплей экранының тіктөртбұрышты бөлігі; кез келген мәліметтерді қабылдап алатын және өңдейтін объект. Программа немесе тұтынушы адам жеке экранмен жұмыс істеп отырғандай сезінетін дисплей экранының бөлігі. Терезені үлкейтуге, кішірейтуге оны пиктограммаға айналдыруға немесе жиырып, тек аты ғана Тапсырмалар тақтасында көрінетіндей етіп қоюға болады. Бір мезетте экранға бірнеше терезе шығаруға да болады. Терезелер жұмыс үстеліндегі қағаз парақтары сияқты, бірінің үстіне бірін қоюға, оларды жылжытуға, жасырып қоюға мүмкіндік бар. Стандартты терезе элементтері: тақырып жолы, меню жолы, аспаптар тақтасы, сырғыту сызғышы, үлкейту, кішірейту батырмалары және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәзір (ақпараттану)

**Мәзір** — белгілі бір әрекеттерді орындау үшін, мысалы, құжаттың бөлектелген бөлігін пішімдеу үшін пайдаланушы пәрмендерді (әмірлерді) таңдайтын тізім.

**Ашылмалы мәзір** — мәзір жолының үстінен нұқығанда ашылатын мәзір. Мәзір ашық тұрады, алайда пайдаланушы тінтуір батырмасын тағы бір рет баспайынша немесе мәзір тармағын таңдамайынша басқа әрекет жасалмайды.

Санат:Пайдаланушы тілдесулері
Санат:Тілдесу элементтері
Жүйелік әкімші

**Жүйелік админ** () — ақпараттық технологиялардағы жұмыс басқаратын адам.

## Windows
**Windows XP Professional жүйесінде** — егелік (үйшік) контроллерлерін немесе жергілікті компьютерлерді, олардың пайдаланушы есеп жазбалары (тіркелгілері) мен топтық тіркелгілерін орнату мен басқару, құпия сөздер мен рұқсаттар беру және пайдаланушыларға желіде жұмыс істеу мәселелерін шешуде көмек көрсету үшін жауап беретін адам. Админ *Админ тобының* мүшелері болып табылады және егелікті (үйшікті) немесе компьютерді толық басқарады.

**Windows XP Home Edition жүйесінде** — компьютердегі бүкіл жүйеге өзгеріс енгізіп, бағдарламалар орната алатын және компьютердегі барлық файлдарға қатынай алатын адам. Компьютер админсінің есеп жазбаласын (тіркелгісін) иеленетін адам компьютердегі барлық басқа пайдаланушы тіркелгілеріне түгел қатынай алады.

*
Санат:Ақпараттық технологиясындағы адамдар
Санат:Компьютер жүйелері
Windows Update

**Windows Update** — Windows жүйесінің қауіпсіздік мүмкіндігі. 

Бұл қауіпсіздік жаңартуларды, маңызды жаңартуларды және жаңарту бумаларын пайдаланушы белгілеген кесте бойынша өздіктік түрде қотарып алуға және орнатуға арналған. Сонымен қатар осы мүмкіндіктің көмегімен маңызды жаңартулардың пайда болғаны туралы құлақтандырулар алуға болады.

## Дереккөздер

Санат:Microsoft Windows
Санат:Patch utilities
Санат:Windows компоненттері
Жылжыту жолағы

**Жылжыту жолағы** —  терезенің жиегін бойлай орналасады.

Егер файлдың құрамы терезеге сыймайтын болса, бұл оны толық қарап шығуға бөгет болмайды. Терезеде басқа бір бетті көрсету үшін жылжыту жолағындағы жүгіргінің үстінен басқан да, тінтуір түймешігін басып ұстап тұрып, жүгіргіні жылжытылады.

Санат:Компьютерлік техника
Ен (ақпараттану)

right
**Ен** () — компьютерде немесе желіде орналасқан кез келген элементке сілтеме (мысалы, бағдарлама, файл, қалта, дискіенгізгі, веб-бет, Принтер немесе басқа компьютер болуы мүмкін). Ендерді түрлі аймақтарда, мысалы, жұмыс үстелінде, Бастау мәзірінде немесе қалталарда орналастыруға болады.

## Түсірінділер


## Тағы қараңыз
* Жұмыс үстелі
* Белгіше

Санат:Компьютер файл пішіндері
Санат:Microsoft Windows
Шен (ақпараттану)

**Шен** () — пішімде мәтін бейнеелейтін тілдесу элементі. 
Бұл әншейінде тұрғылықты басқару элементі. Шенді жалпы алғанда қасындағы мәтін жолағын немесе басқа тілдесу элементін айқындау үшін қолданады. Шендерге әншейінде кезелім өтпейді.

Санат:Тілдесу элементтері
Жұмыс үстелі

**Жұмыс үстелі** – құжаттарды және олармен жұмыс істеуге арналған негізгі құралдарды қамтитын Windows-тың негізгі элементі. Жүйе қотарылған кезде сіз оны бәрінен бұрын көресіз.

Жұмыс үстелінде Windows нысандары және басқарушы элементтері: белгішелер, лақаптар, үстелдер, мәзірлер, қалталар орналасады.
Стандартты көріністе Жұмыс үстелінде менің құжаттарым, менің компьютерім, себет, желілік орта]], Internet Explorer терезелерінің белгішелері, тапсырмалар үстелі, бастау батырмасы орналасады.

Жұмыс үстелінің төменгі бөлігінде Бастау батырмасы, Жылдам іске қосу үстелі, Тапсырмалар үстелі, Индикаторлар үстелінен тұратын жолақ орналасқан

**Жұмыс үстелі** — бұл бейнебеттегі нағыз жұмыс үстелі сияқты ұйымдастырылған аймақ. Мұнда белгішелер, мәзірлер мен терезелер сияқты сан алуан элементтер орналасқан; олардың көмегімен бағдарламаларды іске қосуға және әр түрлі тапсырмаларды орындауға болады. Windows жұмыс үстелінде осы нысандарды кәдімгі жұмыс үстеліндегі сияқты жылжытуға және қайта реттеп қоюға, сондай-ақ жұмысты бастауға және аяқтауға болады.

## Пайдаланғанә дебиеттер
Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007ж.

## Дереккөздер

Санат:Бағдарламалық жасақтама
Санат:Пайдаланушы тілдесулері
Фрагментациялау

**Фрагментациялау** — файлды тұрғылықты дискінің әр жерінде сақталатын бірнеше бөлікке бөлу. 

Фрагментация дискідегі файлдар жойылған және жаңа файлдар үстелген кезде орын алады. Соның нәтижесінде дискіге қатынау жылдамдығы баяулайды да, соның салдарынан дискілік операцияларды орындаудың жалпы жылдамдығы төмендейді. Бұл қиындықты шешу үшін «Дискіні дефрагментациялау» бағдарламасы әзірленген.

## Түсірінділер


Санат:Компьютерлік мәдениет
Дискі жинақтауыш

**Дискі жинақтауыш** — компьютерге тіркелетін, дерек сақтау құрылғысы, мысалы, алмалы дискі немесе тұрғылықты дискі (компьютердің тұрақты ішкі құрамдасы).

Санат:Компьютерлік жинақтауыш
Санат:Айналмалы дискі бар компьютерлік жинақтауыш құрылғылар
Компьютер порты

thumb
[thumb|275px|Ports on the Apple [iBook (Early 2003)]]
**Компьютер порты** — компьютерден және компьютерге дерек беретін құрылғыларды жалғауға арналған ағытпа. 

Мысалы, басып шығарғыштар әдетте қатарлас порттарға (LPT), ал модемдер тізбекті порттарға (COM) жалғанады. Сонымен қатар тізбекті портты (негізінен дерек беруге арналған), сондай-ақ перифериялық құрылғылар үшін пайдаланылатын USB портын да айта кету керек. USB порты әдетте компьютердің алдыңғы немесе артқы жағында, тізбекті немесе қатарлас порттың жанында орналасады.

Санат:Компьютер
Порт

thumb|Акко теңіз порты, Израиль**Порт** (француз тілінде *port*, латын тілінде *portus* — гавань, айлақ) — 1) су толқындарынан табиғи не жасанды тосқауылдармен қорғалған, кемелердің аялдауына, оларға әр түрлі қызмет көрсетуге, жолаушылар мен жүк тасымалын қамтамасыз етуге арналып салынған теңіз, өзен, көл не су бөгені жағалауының сумен шектескен бөлігі. 

Порт (французша: port — кемежай) — әдетте, толқын соғуынан қорғалған және кемелердің тоқтауы үшін арнайы жабдықталып, жүк тиеу-түсіру жұмыстары жүргізілетін теңіз, көл, өзен жағалауының бір телімі.

Порт *теңіз порты* және *өзен порты* деп бөлінеді. Теңіз порты *азаматтық порт* және *әскери порт* болып бөлінеді. Әскери порт — әскери-теңіз базасының құрамдас бөлігі. Азаматтық портқа кемелердің жүк тасымалдауын қамтамасыз ететін сауда порты, балық аулау флотының базасы болатын балық порты, т.б. мысал бола алады. Порт *акваториядан* (су айдыны) және *аумақтан* (жағалаулық бөлік) тұрады. Акваторияға портқа кіретін *су жолы*, *рейд*, *ішкі су алабы*, ал аумаққа портқа келетін *темір жол*, *автомобиль жолдары*, *көлік қызметін атқарушы құбырлар*, *жүк қоймалары*, *алаңдар*, *вокзал*, *қызмет және әкімшілік* үйлері, т.б. кіреді. Порттың гидротехникалық құрылыстарына *толқын бәсеңдеткіш*, *[[пирс]]*, *[[док]]*, *шамшырақ* (маяк), т.б.; негізгі техникалық сипаттамаға *айлақтың тереңдігі* мен *ұзындығы* жатады. Порттың *жүк айналымы*, *жүк қабылдап, өткізу қабілеттілігі*, *кеме айналымы* оның көліктік-экономикалық сипаттамалары деп аталады. 

2) кеме бортындағы жолаушыларды отырғызуға, түсіруге, жүк тиеп, түсіруге арналған саңылау. Ескі әскери кемелерде бортқа орналасқан зеңбіректерден оқ атуға арналған саңылау.

## Дереккөздер

Санат:Теңіз құқығы
Санат:Көлік инфрақұрылымы
Жағысжай

**Жағысжай** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін:

**Жағысжай** - жолаушыларға, көліктер мен кемелерге, жүктерге қызмет көрсететін ғимараттар мен жабдықтама кешені.
*Автожағысжай
*Әуе жағысжайы
*Өзен жағысжайы
*Темір жол жағысжайы
*Теңіз жағысжайы
Айлақ

**Айлақ** - кемелер мен құрылымдар жүгiнiң өңделуiн немесе сапарға жөнелтудi күтiп тұратын, сондай-ақ қажеттi амалдар орындалатын кемежайға және рейдтер құрылғысына кемелердiң келуi мен онда тұруы үшiн қызмет ететiн су бетiнiң шектеулi телімі.

## Сыртқы сілтемелер


Санат:Жаға құрылыстары
Санат:Теңіз терминдері
Санат:Ғимараттар мен құрылыстар
Гүлжан Талапқызы Молдажанова

**Гүлжан Талапқызы Молдажанова** — (11 маусым, 1966 жыл, Алматы қаласы)  «Базэл» (Базовый Элемент) корпорациясының бас директоры.

## Өмірбаяны
* 1989 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің физика факультетінде оқып бітірген.
* 1998 жылы Ресей Федерациясы Үкіметің жанындағы Қаржы академиясын бітірген.
* 2001 жылы Антверпен университеті мен Халық шаруашылығы академиясы жанындағы Бизнес және іскери әкімгерлік институтының (Мәскеу) бірлескен бағдарлама бойынша MBA дипломын алған.
* 1994—1995 жж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде ғылыми қызметте.
* 1995 ж. Олега Дерипаска иеленген холдингіде «Росалюминпродукт» бас директорының хатшысы лауазымына ($200 жалақысымен) келді. Арада көп өтпей-ақ қаржы директорының көмекшісі болды, соңынан «Сибал» (Сибирский алюминий) компаниясының коммерциялық директоры болды.
* 2000 жылы «Русал» (Русский алюминий) компаниясының сауда мен маркетинг жөніндегі директоры болды.
* 2002 жылы «Русал» компаниясының стратегия мен корпоративтік даму жөніндегі директоры болды.  
* 2004—2005 жж. «Базэл» (Базовый Элемент) корпорациясының алюминий бизнесінің басқарушы директоры.
* 2005 жылдан бастап «Базэл» корпорациясының бас директоры. Оның бүкіл қызметі курстасы, бизнес олигархы Олег Дерипаскамен (бастапқыда оның хатшысы болған) байланысты. «Базэл» корпорациясының активінде алюминий, авиация, энергетика, автомобиль және қаржы бизнесі бар. Жалпы 14 млрд долларды басқарады. Түсім айналысы (2007 жылы) 26,8 млрд доллар.

## Жетістіктері
* 2008 жылы «Forbes» журналының әлемнің ең беделді 100 әйел тізімінде 37-ші орын алды.

## Дереккөздер

Санат:11 шілдеде туғандар
Санат:1966 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әйел-кәсіпкерлер
Санат:Қазақстан өнеркәсіпшілері
Санат:Ресей өнеркәсіпшілері
Санат:Ресей қазақтары
Компьютерлік терминдердің қысқаша сөздігі 2

**Компьютерлік терминдердің қысқаша сөздігі** — ағылшын, қазақ, орыс тілдері ретімен сұрыпталып беріледі. «Microsoft» корпорациясы 2007 ж. **Windows Vista** амалдық жүйесінің мен **Office 2007** кеңселік бағдарламалар дестесінің қазақша тілдесу үшін дайындаған сөздік негізінде.

## Сөздік
**Ескертпе:  Бұл мақаланың көлемі өте үлкен болғандықтан тіл бойынша өздіктік сұрыпталуы (құмсағат тәрізді белгішеменен ) 1 минөттен асуы мүмкін**

**Жалғасы.** Басын Компьютерлік терминдердің қысқаша сөздігі деген беттен қараңыз.

## Тағы қараңыз
* Windows сөзнамасы
* Уикипедия:MediaWiki сөзнамасы

## Сыртқы сілтемелер
* Языковой портал Майкрософт - Поиск терминов
* Загрузка терминов Майкрософт
* Руководство по локализации
* Ашық қазақ сөздігі

Санат:Компьютер
Санат:Microsoft Windows
Санат:Microsoft Office
Санат:Қазақ терминологиясы
Арман Константинұлы Шілманов

**Арман Константинұлы Шілманов** (20 сәуір, 1984 жыл, Теміртау) — 84 кг салмақты таэквондодан 2008 жылғы Олимпиялық ойындардың қола медалі иегері.

Атырау қаласында тұрады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Нәтижелер деректері

Санат:20 сәуірде туғандар
Санат:1984 жылы туғандар
Санат:Теміртауда туғандар
Санат:Қазақстан тхэквондошылары
Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар
Бильярд

thumb|Пул ойынының жабдықтары: үстел, кий және шарлар
**Бильярд** биллиард (франц. bіllard, bіlle — шар) — арнайы үстелде шарлармен ойналатын ойын.

Бильярдтың отаны Үндістан және Қытай саналады. Еуропада 16 ғасырда, Ресейде Петр І-нің тұсында пайда болған.
Үстел шұғамен қапталған, жақтауларында (борттарында) шар түсетін қалтасы бар 6 ұяшығы (лузасы) болады. Ойын үш, бес не он алты шармен ойналады. Нөмірленген шарларды ұяға кимен (ұзындығы 1,5 м таяқ) ұрып түсіреді. Бильярд ойынының *“Американка”* (лузаға бірінші болып 8 шар түсірген ойыншы жеңеді), *“Пирамида”* (70 ұпай жинаған ойыншы жеңеді), т.б. түрлері кең тараған. Дүниежүзілік және құрлықтық чемпионаттар 19 ғасырдың соңынан бері өткізіліп келеді.

## Дереккөздер</span>


спорт