open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мезометеорология

**Мезометеорология** - микрометеорологиядан ірілеу, бірақ циклондық әрекеттен біршама ірі масштабтағы атмосфералық құбылыстарды (мыс., найзағай, дүлей құйын, бриз типтес жергілікті циркуляция, жергілікті топографияның ірі масштабты атмосфералық процестерге әсері) зерттейтін метеорологияның саласы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бегалы Озғанбаев

**Бегалы Озғанбаев** (1938 жылы т., Маңғыстау ауданы Жаңажол ұжымшары, Аусары жері) – ауыл шаруашылығы саласының маманы.

## Өмірбаяны
* Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1961).
* 1961 – 72 ж. Маңғыстау ауданы Бозащы, 1-Май ұжымшарларында бас зоотехник
* 1972 – 86 ж. Қарақия (Ералиев) ауданы, «Сенек», «Қарақұдық» кеңшарларында бас зоотехник
* 1986 – 98 ж. Қарақия ауданына қарасты «Құланды» жылқы кеңшарында директор болды.

## Марапаттары
* «Құрмет белгісі» (1980) ордені
* Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасы (1966)
* КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі күміс медалінің иегерлері
Тұрлыбек Мұратбай

**Тұрлыбек Муратбай** (1960 жылы туған, Отырар ауылы) — суретші-зергер. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1999). 1989 жылы Жүргенов атындағы Алматы көркемсурет-театр институтын бітірген. Бүкілодақтық, республикалық, облыстық көрмелерге катысқан. Жұмыстары Қазақстан Орталық мемлекеттік музейінде, шетелдік көрме қауымдастықтарында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суретшілері
Жылжыпсырғымалық

**Жылжыпсырғымалық** (Ползучесть) — уақытпен байланысты тұрақты кернеуде және температурада пайда болатын илемді деформация.
## Жылжыпсырғымалыққа кедергi
**Жылжыпсырғымалыққа кедергi** (Сопротивление ползучести) — материалдың жылжыпсырғымалыққа қарсы тұруға қабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тұраш Озғанов

**Тұраш Озғанов** (1935, Маңғыстау ауданы Бекі ауылы – 1987, Шетпе ауылы) – педагог, Қазақ КСР-і «Оқу ісінің үздігі». 1957 – 63 ж. мұғалімі, 1963 – 72 ж. Маңғыстау аудандық партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің нұсқаушысы, 1972 жылдан өмірінің соңына дейін Жыңғылды мектеп интернатының директоры болып істеген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мекендер географиясы, елді мекендер географиясы

**Мекендер географиясы, елді мекендер географиясы** - аумақтардың әр түрлі таксондық дәрежедегі алғашқы бірліктері бойынша (елді мекендер мен жеке мекендік нүктелер) және мекендердің аумақтық жиынтықтары бойынша (қоныстаyған жерлердің торы мен жүйесі) халықтың қоныстануын зерттейтін географияның бөлімі. Мекендер географиясында қоныстанудың типтелуіне, олардың дамуының географиялық ерекшеліктеріне, әр елдің және ауданның қоныстануының топтық пішіндерін зерттеуге, мекендер жиынтығының жүйесін — құрылымын қарауға көп коціл бөледі. Мекендер географиясының құрамында қалалар географиясы мен ауылдар географиясы бар.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Температура аномалиясы

**Температура аномалиясы** ( — қалыпты жағдайдан ауытқу) — белгілі бір нүктеде өлшенген көп жылдың орташа температурасының сол нүкте орналасқан бүкіл параллель шеңберінің есептелген көп жылдық орташа температурасына сәйкес келуі. Температура аномалиясының жер бетінде таралуы изоаномал карталарында көрсетіледі. Ондай карталарда жайылма беттің, мұхит ағыстарының және массаларының тасымалдануының температураның таралуына әсері айқын көрінеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жылтырату тампоны

**Жылтырату тампоны** (Әрлеу тампоны) (Тампонполировальный) — бөлшектерді қүрастыру процесі кезінде жылтыратуга арналған микроүнтақты қажақ жағылған киіз немесе матадан жасалған материал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ойл сервис компани ЖШС

**«Ойл сервис компани» ЖШС** – «Маңғыстаумұнайгаз» акционерлік қоғамының сервистік қызмет көрсететін кәсіпорны. 2001 жылдың наурыз айында үш мекеменің – «Бұрғышы», «Шегендеу», «Ұңғымаларды күрделі жөндеу және химияландыру» мекемелерінің қосылуы негізінде құрылды. Әрқайсысының ұзақ жылдық тарихы бар бұл ұжымдар Маңғыстау түбегінің мұнай кен орындарын ашып, игеруде өз үлестерін қосты. Атап айтқанда, Жетібай, Асар, Шығыс Жетібай, Оңтүстік Жетібай, Қаражанбас, Қаламқас, Құмкөл, т.б. кен орындары осы ұжымдардың күшімен қазылып игерілді. Серіктестік Қаламқас пен Жетібай кен орындарындағы жұмыстарды «Жетібай Сервис» және «Қаламқас Сервис» екі өндірістік басқармасы арқылы атқарады. Әр басқармада ұңғымаларды күрделі жөндеу, жер асты жөндеу, бұрғылау, технологиялық көлік автотізбектері, мұнай өндіру процестерін технологиялық химияландыру цехы, орталық өндірістік қамту базасы жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:Маңғыстау облысы
Қостөбе (Оңтүстік Қостөбе)

**Қостөбе (Оңтүстік Қостөбе)** – ортағасырлық қалашық орны. 

## Орналасқан жері
Түркістан облысы, Отырар ауданының орталығы Шәуілдір ауылынан оңтүстікке қарай 7 км жерде. 

## Зерттелуі
1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) тапқан. 1969 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.А. Ақышев) барлап көрді, 1970 жылы зерттеу жұмыстарын жүргізді. 1982 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.А. Ақышев) кең көлемде қазба жұмыстарын жалғастырып, ескерткішке қатысты көптеген мәліметтер алды.

## Сипаты
Қалашық орны бүгінгі күні екі қабаттан тұратын төбе, диаметрі 70 м, биіктігі 5 м. Оған құрылыс іздерінің орны сақталған алаңқай-төбешік жалғасады. Оның ортасында тікбұрышты келген, аумағы 50x80 м, биіктігі 1,5-2 м төбе бар. Төбенің біраз бөлігі аршылып, одан шикі кірпіштен қаланған құрылыс орындары, қыш ыдыстар сынықтары қазылып алынған. Хронологиялық жағынан олар 5-7 ғасырларға жатады.
Екінші құрылыс горизонтынан ауданы 112 м2 жер аршылған. Қазба кезінде үш бөлмеден тұратын баспана орны анықталған. Оның сақталған қабырғаларының биіктігі 35-40 см. Көлемі 40-42x20-22x10-12 см шикі кірпіштен тұрғызылған. Қабырғаларының ені 0,5-0,8 м.
№1 бөлме аумағы 5x5,5 м. Екі қабырғасынан ені 1,5 м, биіктігі 0,2 м "Г" тәрізді сыпа табылған. Бөлме ортасынан ошақ орны, бұрыштан хум қазылып алынған. Бөлме ішінен тіреу ағаштарының орындары да аршылған.
№2 бөлме аумағы 5x2,7 м. Мұнда да "Г" секілді суфа және ауданы 50x50 см ошақ орны аршылған.
№3 бөлме аумағы 2,7-3,5 м. Бұл бөлменің Тек бір қабырғасын бойлай салынған суфа орны аршылған.
Зерттеу барысында бұл баспаның өрттен қирағаны анықталды. Қыш ыдыстар алуан түрлі. 300 морфты ұстағышы бар құмыралар, саптаяқтар ұшырасады. Кейбір ыдыстарға айқыш,сопақша келген таңба-белгілер салынған. Банка тұрпатты бір ыдыс сынығынан антропоморфты бейне мен құстың суреті кездескен. Алынған материалдар Ташкент оазисіндегі археологиялық ескерткіштермен, жетіасар кешенімен үндеседі. Бұл жерді Отырар-Қаратау мәдениетін қалдырған тайпалар мекен еткен. Олар егін егіп, мал өсірумен айналыскан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Айтбек Mұсаев

**Айтбек  Mұсаев** (5.1.1936 жылы туған, Қарақоңыр ауылы) — еңбек ардагері. "Темір" кеңшарындағы комсомол жастар бригадасының алғашқы ұйымдастырушысы әрі жетекшісі ретінде көрсеткен еңбегі үшін Ленин орденімен марапатталған (1963). Қазақ КСР-нің "Құрмет Алтын кітабына" есімі енген (1963). Отырар ауданының "Құрметті азаматы".
## Дереккөздер
Айтуар Оспанұлы Өтегенов

**Өтегенов Айтуар Оспанұлы** (1946 ж. т., Атырау облысы Жылыой ауданы Ақкиізтоғай ауылы) – ақын, әкімшілік қызметкері. ҚазМУ-дың журналистика факультетін және Алматы жоғары партия мектебін бітірген. Еңбек жолын көмекші шопан, механизаторлықтан бастаған. Ол Жылыой аудан газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, аудан партия комитетінің нұсқаушысы қызметтерін атқарған. 1985 ж. Бейнеу ауданы «Рауан» газетінде редактор, кейіннен  Бейнеу аудан кеңесіне төраға, аудан мәслихат хатшысы болып сайланған. Аудан әкімінің орынбасары, облыстық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасында бас маман, «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ-ның жұртшылықпен байланыс тобының жетекшісі болды. Ө-тың «Тұңғыш» (1978), «Ақкөйлек» (1980), «Ақсұқсыр» (1994), «Арманым саған ауған» (1998), «Қарашүңгіл – қаракөзім тұңғиық» (2000), «Адыраспан» (2003) атты жыр жинақтары шыққан; ұжымдық жинақтарға бір топ өлеңдері мен очерктері енген. Бірнеше ақындар мүшәйрасының (Форт-Шевченко қаласының 150 жылдығына, Шотан мен Досан батырды, Абыл ақынды еске алуға, т.б. арналған) бас жүлдегері болған. Бейнеу ауданының құрметті азаматы.

## Дереккөздер
Әнуарбек Қосымұлы Бимағамбет

**Бимағамбет Әнуарбек Қосымұлы** (1980 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қосқұлақ ауылы) – ақын. Маңғыстау гуманитарлық-экономика колледжін, Алматы мемлекеттік педагогика институтын (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. «ТVТ» телестудиясында, «Үш қиян» республикалық газетінде меншікті тілші (1999  – 2002), республикалық «Хабар» агенттігі мен «Қазақстан» ұлттық телеарнасының Маңғыстау облысындағы меншікті тілшісі (2002 – 05) болды. 2005 жылдан Маңғыстау облысы әкімі баспасөз қызметінің жетекшісі. «Жетімтоғай жапырағы» жыр жинағының (2006) авторы. «Каспий – достық теңізі» фестивалінің, респ. Шотан батырға арналған мүшәйраның жеңімпазы, респ. «Менің атым – Махамбет» телемүшәйрасының және халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Керім Машырықов

**Керім Машырықов** (1909, Маңғыстау уезі Ақшұқыр ауылы – 1974) – ғалым, Геология-минералдар ғылым докторы (1957), профессор (1960), Түрікменстан ғылым академиясының академия (1959), Түрікменстан ғылымына еңбегі сіңген қайраткер (1969). 
*Мәскеудегі Губкин атындағы тау-кен академиясын (1935), 
*Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Бүкілодақтық геология институтының аспирантурасын бітірген (1950). 
*1870 – 1919 жылдары маңғыстаулық түрікмендердің старшинасы болған Машырық қажының баласы. 
*Красноводск (қазіргі Түрікменбашы), Ашғабад, Ташкент қалаларында білім алған. 
*1935 – 1939 жылдары асыра сілтеу қармағына ілініп, Ухта-Печора, Солтүстік темір жолдары лагерьлерінде болды. Айдауда жүріп геология партиялары мен экспед-ларында коллектор, геолог, басқару қызметтерін атқарған. 
*1940 – 1947 жылдары Красноводск, Ташховуз, Яғман, Балқан геологиялық экспедицияны басқарды. 
*1950 – 1958 жылы Түрікменстан ғылым академиясының вице-президенті, 
*1967 – 1970 жылдары Түрікмен мемлекеттік университетінің ректоры. 
*1960 – 1970 жылдары Түрікменстан *«Білім қоғамы*» басқармасының төрағасы. «*Солтүстік-батыс Түрікменстанның юра дәуіріндегі көмірлі қабаттары және оның Қырым-Кавказ-Каспий маңының көмірі аймағына қатысы*» (Ашғабад, 1958),
*«*Түрікменстан геологиясының негіздері*» (Ашғабад, 1973), т.б. еңбектердің авторы. 
*Ленин, «*Құрмет белгісі*» ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Температура градиенті

**Температура градиенті** - атмосферадағы температура өзгеруінің қашықтық бірлігіне келетін шамасы. Вертикальды және горизонтальды температура градиенті болып бөлінеді. Горизонтальдық немесе термиялық температура градиенті 100 км қашықтыққа градустың оннан бір бөлігіне өзгеруімен сипатталады; шептік зоналарда бұл өзгеріс 100 км-ге 10°С-тан көп болуы мүмкін. Тропосферадағы вертикальды температура градиенті орта есеппен 100 км-ге 0,65°-қа өзгереді, кейде 100 км-ге 1°С-қа өзгеруі немесе теріс мәнге ауысуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Метеорология
Санат:Атмосфера
Санат:Температура
Көлбай Мұсаев

**Колбай Mұсаев** (1921, "Қызыл Түркістан" ауылы) — соғыс ардагері, Екінші Дүниежүзілік соғыста көрсеткен ерлігі үшін 2 және 1 дәрежелі "Даңқ" орденімен, бірнеше медальмен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өтегенов Мерей

**Өтегенов Мерей** (1951 ж. т., Маңғыстау ауданы Калинин ауылы) – шопан. 1968 жылы шопан болып істеген. Тұрыш орта мектебін бітіріп, көмекші шопан болып істей бастады. Мал өнімін алудан бірнеше жыл бойына жоғары көрсеткіштерге жеткен. 10-сайланған Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты. 2, 3-дәрежелі Еңбек даңқы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ойра

**Ойра** – Түпқараған түбегіндегі Сарытас шығанағының батыс шетінде жатқан мүйіс. 

## Географиялық орны
Бозащыдан теңіз жағалап, Кетікке (Форт-Шевченко) қатынайтын ежелгі керуен жолының бойы. Сайдан шығатын қия жол бойының бірнеше жерінде жылымшылап аққан бұлақ көздері бар. 1950 жылдың басында негізгі шаруашылығы балық аулау болған. «Путь к коммунизму» ұжымшарының орталыққа көшіп келуіне байланысты, тауды іргелей балық тұздап сақтайтын қоймалар салынып, жол жөнделген. Қазір құрылыс орындары сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі мүйістері
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Ақмұхан Өтегенұлы

**Өтегенұлы Ақмұхан** (1895, Бозащы түбегі – 1967, Шетпе ауылы) – белгілі атбегі. 1957 – 61 ж. екі Қаратөбел аты облыстық, республика көлемінде бәйгеге қосылып, жүлделі орындарды иеленіп отырған. Өтегенұлының екі Қаратөбел аты да Қызыл таң ұжымшарындағы жылқы үйірінен болған. Үлкен Қаратөбел 1962 ж. Маңғыстау ауданы  атынан қазақтың биші қызы Ш.Жиенқұловаға сыйға тартылды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Хамит Олжабаев

**Хамит Олжабаев** (1925 ж. т., Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 – 56 ж. Куйбышев ұжымшарында ферма есепшісі, Қызылотау меңгерушісі, ауылдық кеңестің хатшысы, 1956 – 59 ж. «Октябрьдің 40 жылдығы» кеңшарында ферма меңгерушісі, 1959 – 62 ж. Қаратөбе ауылдық кеңесінің төрағасы, 1962 – 86 ж. 1-май ұжымшарында ферма басқарушысы, «Куйбышев» кеңшарында зоотехник, бас агроном болды. 1-дәрежелі Отан соғысы (1985) орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Температура инверсиясы

thumb|right|250px
**Температура инверсиясы** - атмосфераның қайсыбір қабатында ауа температурасының биіктеген сайын көтерілуі. Оның жер беткі инверсиясы тікелей жердің бетінен (топырақ, қар немесе мұз) басталады және ауа қабатының ондаған метр қалындығын, ал өте төмен температура жағдайында (мысалы, Антарктидада) кейде жүздеген метрлік қалындықты қамтиды. Температура инверсиясы жер бетіне таяу ауаның суынуына байланысты, негізінен, қыста, әсіресе тәуліктің түнгі уақытында білінеді. Олардың түзілуіне бедердің суық ауа сақталып тұратын ойпаңдары (тауаралық қазаншұңқырлар, аңғарлар және т.б.) әсер етеді. Температура инверсиясы бұлт, туман, сағым түзілуіне себепші болады.
## Дереккөздер


Санат:Температура
Санат:Атмосфералық құбылыстар
Бұрандакескіш тұтқа

thumb

Бұрандакескіш тұтқа (Клупп; ) — металл бұйымдардан бұранда кесуге арналған қол құралы. Тұтқалары бар тақтайша түрінде жасалады. Тақтайшаға кұралдың кескіш бөлігі, яғни бүрандакескіш бекітіледі.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қостөбе (Солтүстік Қостөбе)

**Қостөбе** (Солтүстік Қостөбе) – ежелгі қоныс орны, орта ғасырлық қала. 

## Орналасқан жері
Түркістан облысы, Отырар ауданының орталығы Шәуілдір ауылынан оңтүстікке қарай 5 км жерде, Арыс өзенінің кеуіп кеткен сағасының сол жағалауында. 

## Зерттелуі, сипаты
Алғаш рет 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) тапқан. 1978 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының отряды (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеген.
Қазіргі орны төртбұрышты келген төбе. Табанының аумағы 60x40 м, биіктігі 5 м. Төбенің үстінде аумағы 30x10 м төбешік-алаңқай бар. Төбенің солтүстік-шығыс жағында үшбұрышты келген төбешік-алаңқай орналасқан. Оның ені 80 м, ұзындығы 100 м шамасында, ал биіктігі 1,5-3 м аралығында. Аумағы 5x8 м болатын қазба жұмысы төбенің үстінде жүргізілген. Қазба барысында дәліз секілді ұзынша бөлме орны аршылған. Оның едені саз балшықпен сыланғаны анықталды. Зерттеу кезінде күнделікті тұрмысқа кажетті заттар сынықтары (хум, саптаяқ, тостаған,  тұтқалары бар құмыра, табақ, көзе, саптыаяқ сынықтары, т.б.) табылған.
Алынған материалдар негізінде Қостөбені Отырар-Қаратау мәдениетін қалдырған тайпалар мекендегені (б.з. I-V ғасырлары) айқындалды. Олар егін егіп, мал өсірумен шұғылданған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Мұса Шейх

**Мұса шейх** - діни қайраткер, Ясы елінде алғаш қылует салушы. "Насаб-наме" нүсқаларындағы деректерге қарағанда, Ибраһим шейхтың шәкірті. Ол Ибраһим шейхтың қылуетханасында 15 жыл қызмет етіп, одан ұстазының жұмсауымен Ясы елінде дін таратады. Кейіннен Қожа Ахмет Ясауи осы Мұса шейх. аркылы сопылық жолдың қырсырын үйренеді. Мұса шейх Ясыға жерленеді. 19 ғ-да Қоқан хандыгы Түркістанды жаулап алғаннан кейін, Қожа Ахмет Ясауиге катысты тарихи орындар мен шежірелер бұрмаланып, ясауийа тариқатындағы шейхтар қудаланады. Сол кезде Мұса шейх қабірі Шихаб әд-Дин Сухраварди — Қожа Ахмет Ясауи ұстазы деп өзгертіледі. Бірақ "Насаб-наме" нұсқаларындағы деректер мен көнекөз қариялар ол қабірдің Мұса шейхтікі екендігін дәлелдеп берді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жылу оқшаулағыш

thumb
**Жылу оқшаулағыш** — қыздырылған денеден қоршаған кеңістікке немесе бір денеден екіншісіне жылудың берілуін азайтатын материал.

Құбыржолдардың жылу оқшаулауы — бұл жылу жоғалуын (немесе жылудың сырттан түсуін) азайтатын, құбырларды коррозиядан, қатып қалудан және күйіп қалудан қорғайтын, сондай-ақ жылутасымалдағыштың белгіленген температурасын сақтауға көмектесетін материалдар мен құрылымдар. Жылу оқшаулауын қолдану жылыту, ыстық және суық сумен жабдықтау (ЫСЖ, ССЖ), желдету және технологиялық желілердің тиімділігін арттырады.

Осы мақсатта минералды жүн, көбіктелген полиэтилен немесе каучук, ППУ (полиуретанды көбік) және басқа да материалдар пайдаланылады. Жылу оқшаулауы цилиндрлер, маталар түрінде немесе фольгамен қапталған не металл қаптамасы бар қорғаныш қабаты бар жылу оқшаулау құрылымы ретінде орнатылады.

## Дереккөздер

Санат:Термодинамика
Санат:Жылу өткізбейтін материалдар
Көбей Сейдеханов

**Көбей Сейдеханов** (8.11. 1928, Отырар ауданы - 1996, Алматы қаласы) — жазушы, аудармашы, ғалым, филология ғылымдарының кандидаты (1968). 
*ҚР еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1994).
*1948 жылы Шымкент педагогикалық институтын,
*1953 жылы ҚазмУ-ді бітірген.
*1943—44 жылдары "Социалистік Шәуілдір" газетінің жауапты хатшысы,
*1944—45 жылдары "Оңтүстік Қазақстан" газетінде әдеби қызметкер.
*1946—47 жылдары бұрынғы Киров ауданы комитетінде нұсқаушы,
*1948—50 жылдары "Победа" орта мектебінің мұғалімі,
*1951—58 жылдары Ильич ауданы "Макташы" газетінде редактор,
*1959-60 жылдары қазіргі "Жас Алаш" газетінің Қызылорда, Шымкент, Жамбыл облыстары бойынша меншікті тілшісі,
*1960—61жылдары "Қазақ әдебиеті" газетінің бөлім меңгерушісі,
*1961—86 жылдары ҚР YFA М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының кіші, аға ғылыми қызметкері.
## Шығармалары
Сейдехановтің "Қазақтың Ұлы Отан соғысы кезіндегі халық поэзиясы" (1974), "Оқ пен жыр" (1985), "Күрес пен жеңіс жырлары" (1990) монографиялары, "Азатбектің алмасы" (1963) әңгімелер жинағы мен "Түркістан түлегі" (1973) повесі жарық көрген. Өзбек жазушылары А.Қаһардың "Табыттан шыққан үн", С.Ахмадтың "Күйеу" комедияларын аударған. Өзбекстан Жазушылар одағының әдеби сыйлығымен (1987), "Құрмет белгісі" орденімен, бірнеше медальмен марапатгалған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қостүйін

**Қостүйін** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Қарақоңыр ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 42 км-дей жерде, Арыс өзенінің оң жағалық аңғарындағы қуаң далада орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ӏргесі 20 ғасырдың басында Орынбор-Ташкент темір жолы магистралін салуға байланысты қаланды. Кейіннен (1960 жылдардан бастап) қаракөл қойын өсіретін "Темір" кеңшарының бөлімшесі болды. 1996 жылдан Қостүйінде агроқұрылымдар және темір жолға қызмет көрсететін бірнеше шағын кәсіпорындар жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Температураның түнгі минимумы

**Температураның түнгі минимумы** — төменгі ауа қабатының немесе жер бетінің Күн шығар алдында, температураның адвекциялық өзгерісі болмайтын кезінде байқалатын ең төменгі температурасы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әділ Өтеғұлұлы

**Әділ Өтеғұлұлы** (1869, Жем бойы – 1931, Жем бойы, «Қаратоғай» қорымында жерленген) — әнші, «Адайдың жеті қайқысының» бірі. Ел ішінде кенже Әділ атымен танымал. Бозащы түбегін қыстап, Жем, Сағыз бойын жайлаған. Өтеғұлұлы өмірінің соңғы жылдарында кеңестік түрмеде отырған. Оның кейінгілерге жеткен әндері: «Жайма қоңыр», «Бес өрдек», «Әділдің қара әні».

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Кипп аппараты

220px|нобай|оңға|Кипп аппараты
**Кипп аппараты** — газдарды алуға және сақтауға арналған зертханалық құралғы. Бұл екі бөлімнен тұратын калың кабырғалы шыныдан жасалған құрал:
астыңғы бөлігі өзара байланысқан шар мен жарты шар пішінді етіп жасалған, ал үстіңгі бөлігі ұзын түтігі бар шар тәрізді үлкен құйғы. Астыңғы бөлігінің шар және жарты шары арасында қышқылға төзімді материалдан жасалған зат түйірлерін (Me, СаС03, FeS т. б.) үстап түратын сақинасы, ал астыңғы жарты шардың табанына тақау жерде шүмегі бар. Астыңғы бөлігінің шар тәріздес бөлімінде тесігі бар, оған газ шығатын түтік қойылған, онда газдың ағынын реттеп тұратын шүмегі бар.

## Дереккөздер

Санат:Зертхана ыдыстары
Әлім Тұяқбаев

**Әлім Тұяқбаев** (1914, Шәуілдір а. — 17.3.1972, Шымкент қ)— журналшы. 1935—40 ж. комсомол және партия жұмыстарында, 1940 жылдан баспасөз орындарында, Жамбыл, Алматы облыстарының аудандық газет редакцияларында бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, "Қазақстан коммунистерінің насихаты" журналының бөлім меңгерушісі, 1962—71 ж. "Оңтүстік Қазақстан" газеті редакторының орынбасары болып қызмет атқарды. Т. 2-дүн. жүз. соғысының ардагері, 2-дәрежелі "Қызыл Жұлдызы", "Ұлы Отан соғысы" ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Алматы қалалық партия комитетінің мүшесі болған, Алматы қалалық Халық депутаттары Кеңесінің депутатығына сайланған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналистері
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Масса алмастырғыш аппараты

**Масса алмастырғыш аппараты** — масса беру процестерін жүргізуге арналған құралғылар.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Жұмағали Омаров

**Жұмағали Омаров** (1896, бұрынғы Ақтөбе округі, 13-ауылы – 1930) – қайраткер. Қарабауырдағы 1 сыныптық мектепті, Гурьев (қазіргі Атырау) орыс-қазақ училищесін бітірген. Гурьевтегі мұғалімдер училищесінде, Алаш әскери мектебінде оқыған. Адай уезінде әр түрлі партия, кеңес қызметінде, КазЦИК-тің Түрікменстан ЦИК-інде өкілі (Ашғабад), Форт-Александровскіде прокурордың жәрдемшісі, Ойыл ауданында кеңес сайлауын өткізу жөніндегі өкіл (1927) болып қызметтер атқарды. Адай уезін таратуға қарсы болғаны үшін тұтқынға алынып, ОГПУ үштігінің үкімімен атылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сөздік хабар студиясы

**Сөздік хабар студиясы** — музыкасыз және басқа қосымша дыбыссыз диктор сөзін (хабар жүргізуші) және хабарға қатысушылар сөздерін жазуға немесе тікелей эфирге таратуға арналған бөлме. Дыбыс жазу (эфирге беру) сапасы тиісті дәрежеде болуы үшін студия акустикалық материалдармен өнделеді. Студияға микрофондармен, микрофондық күшейткіштермен, ажырату-қосу кілттерімен, ескерту таблоларымен жабдықталған диктор үстелі және дыбыс агрегаты қойылады. Басқару микшерлік пульті, магнитофондар және басқа қажетті жабдықтар дыбыс өткізбейтін тереземен бөлінген аппараттар бөлмесіне қойылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Магниттік араластырғыш

**Магниттік араластырғыш** — ферромагнитті материалдары бар араластырғыш; араласатын орта магниттің көмегімен айналады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Спиральді антенналар

**Спиральді антенналар** — пішіні конустық, цилиндрлік, немесе жазықтық спираль түріндегі антенналар. Спираль бұтағының ұзындығы және адымы әрбір бұтақтың сәуле шығаруы дөңгелектік поляризацияға жақын және бағытталғандық диаграммасы максимал шегінде болатын етіп жасалады. Қума толқынды антенналар қатарына жатады. Дербес антенна, ал күрделі антенналар құрамында сәуле шығарғыш ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Атшыбай Қошмағанбетов

**Атшыбай Қошмағанбетов** (1931, Қожатоғай аулы — 1995, сонда) — дәрігер. Еңбектегі жетістіктері үшін Ленин, "Еңбек Қызыл Ту", "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған. Маяқұм аулында Қошмағанбетов атында көше бар.
## Дереккөздер
Пропеллерлі араластырғыш

**Пропеллерлі араластырғыш** — қалақшалары пропеллер түрінде жасалған араластырғыш.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Шкаф

**Шкаф** () — электрондық немесе телекоммуникациялық жабдықтарды, жалғаушы (кросстаушы, қосқыш және үлестіргіш) беттақтайларды және қосқыш кабельдерді орналастыруға және қорғауға арналған жиһаз.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Сөздік терминал

**Сөздік терминал** (*voice terminal*) — дара жолы
бар немесе кезекті шақырыстарды хабарлайтын телефон аппараты. Шақырыстарды жіберуге арналған сөздік терминал [*designated voice terminal*]
бастапқыда белгілі бір қосымша нөмірге адрестелген шақырыстар қайта жіберілетін, таңбаланған сөздік терминал. Бұл термин, әдетте, Call Forwarding All Calls (барлық шақырыстарды бір қосымша абоненттен қайта жіберу) функциясы белсенді болған кезде, қайта жіберілген шақырыстың баратын орнының терминалын таңбалау үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Керімжан Сейітжанов

**Керімжан Сейітжанов** (1946 жылы туған, Шілік ауданы) — ғалым, технология ғылымдарының кандидаты, доцент 1962 ж. 
Темір орта мектебін; 
1969 ж. Қазақ химия-технология институтын бітірген. 
1969—71 ж. институтта оқытушы; 
1971—72 ж. Шымкент пресс-автоматтар зауытында инженер-конструктор. 
1973—76 ж. Мәскеу химия машиналарын жасау институтының аспиранты. 
1978—87 ж. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының Қызылорда филиалында кафедра меңгерушісі, факультет деканы, директордың орынбасары. 
1988-94 ж. ҚазХТИ-дың сырттай оку факультетінің деканы, кешкі және сырттай оқу факултетінің проректоры, оқу ісі жөніндегі проректоры, 1997 жылдан Шымкент агротехнология колледжінің директоры. Керімжан Сейітжанов 48 ғылыми мақаланың авторы. Қазақстан оқу ағарту ісінің үздігі. ҚР Президенті оған қызметі үшін Алғыс хат жолдаған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Сплайс пластина

**Сплайс пластина** (*splice plate*) — оптикалық жалғаушы жабдықты құраушы элемент. Бір құраушыға біріккен сәулежолдар мен ағытпасыз қосқыштарды ұйымдастырғыш түрінде болады. Екі талшықтық сәулежолды пісіру немесе желімдеу арқылы жасалған тұрақты қосылыс.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Мұқаш Шопанұлы Омаров

**Мұқаш Шопанұлы Омаров** (1925 ж. т., Ақмола облысы Қорғалжын ауданы) – Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің қызметкері, полковник. Ұлы Отан соғысының ардагері. Алматы заң институтын, Мәскеу жоғары партия мектебін бітірген. 1946 – 59 ж. Ішкі істер минисрлігінде, Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде істеді. 1959 – 73 ж. Батыс Қазақстан өлкелік МҚК басқармасының бөлім бастығы, 1973 – 77 ж. Жезқазған облыстық МҚК басқарма бастығы, 1977 – 95 ж. Калуга, Алматы қалаларындағы МҚК мекемелері мен өндіріс салаларында жауапты қызметкер болған. Орыс тілінде бірнеше әңгімелері, очерктері, «В капкане судьбы» романы, «Расстрелянная степь» очерктер жинағы, 1995 ж. Қ.Сариевпен бірігіп жазған «Ойрандалған адай даласы» деректі кітабы жарық көрді. 2-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Жауынгерлік еңбегі үшін» және бірнеше мерекелік медальдармен, 2 рет Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:Қазақстан әскерилері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Шоғырландырушы мозаикалық нысана

**Шоғырландырушы мозаикалық нысана** () — бетіне бірбірінен оқшауланған жарық сезгіш материалдың өте ұсақ бөлшектері бүркілген нысана. Зарядтардың шоғырлануына негізделген теледидарлық электрондық-сәулелік беру құралдарында пайдаланылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Тұтану аумағы

**Тұтану аумағы** — қоспаның тұтанып және одан әрі тұрақты жануын қамтамасыз ететін жанғыш заттардың концентрация аралығы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Стабилизатор

**Стабилизатор** ( -орнықты, тұракты) — электр, қоректену желісі немесе тізбек жүктемесі параметрлері өз еркінше өзгергенде электр тізбегінде кернеу, ток немесе қуаттың нақты мөндерін автоматты түрде тұрақты үстап тұратын құрылғы. Тұрақты токтың қоректену кездерін пайдаланатын электрондық құрылғыларда, негізінен, параметрлік
және компенсациялық **стабилизатор** қолданылады.

Қарапайым кернеу стабилизаторында кіріс кернеудің немесе жүктеме тогының өзгерісі тек стабилитрон арқылы токтың өзгеруіне әкеледі, ал жүктемеге параллель
қосылған стабилитрондағы кернеу түсуі тұрақты болып қалады. Компенсациялық стабилизаторларда автоматтық реттеу жүйесі болады.
Оларда шығыс кернеудің нақты мәні эталондық (тіректің) кернеудің
берілген мәнімен салыстырылады. Бұл жағдайда пайда болған сигналдардың айырымы күшейтіліп реттегіш элементке беріледі. Ал күшейтілген сигнал шығыс кернеудің берілген деңгейге оралуына ұмтылатын етіп өсер етуі тиіс. Компенсациялық стабилизатор эталондық (тіректік) кернеу көзінен, салыстырғыш құрылгыдан, күшейткіш-түрлендіргіштен және реттегіш
элементтен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қаракөзбұлақ

**Қаракөзбұлақ** – Түпқараған ауданындағы Қаңға ауылының батысындағы бұлақ. 

Бұлақ басында тұт ағашыөскен. Жақын жерде Қаракөзбұлақ атты мола бар. Өңделген тау-тасынан қаланған биік мазар қабырғалары жазуға толған. 1870 жылы отаршыл казактардың қолтаңбалары бар. Бұлақ аяғында 1934 жылы халық шеберлері Ыдырыс Серікбайұлы, Қапаш Қинақұлы, т.б. салған мектеп үйінің қабырғалары орналасқан. Ол кезінде балалар үйі де болған. Е. Оразақов, өлкетанушы Е. Өмірбаев, абыз қария Ө. Алшымбаев осы үйде тәрбиеленген.

Сай аяғындағы молада Қожаназар байдың кіші әйелі Ақшолпан мен кенжесі Қошан жерленген. 

Қаракөзбұлақ тұщы су көзі ретінде шаруашылық қажетін өтеуде. Ескерткіш мемлекет қорғауына алынған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Меридиан қисықтығының радиусы

**Меридиан қисықтығының радиусы** - кез келген жазық қисықтың оның белгілі бір нүктесіндегі қисықтығының радиусы - осы нүктедегі қисықтың шексіз кіші доғасының радиусы; бүл хіші доға шеңбер доғасы деп қабылданады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шуыл генераторы

**Шуыл генераторы** () — калибрлік және реттегіш қуаты бар кең жиілік диапазонда спектральды тығыздығы біркелкі және шуылы бірдей сигналды алатын құрылғы. Генератор шуыл имитаторын немесе түрлі құрылғыларды баптау үшін қолданылатын өлшегіш құрал ретінде қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Қайқыбай Қуатбеков

**Қайқыбай Қуатбеков** (1892, Маяқұм аулы — 1976, сонда) — шопан. Социалистік Еңбек Ері (1949). 1948 жылы әр 100 саулықтан 106 қозы алып, оның елтірісінің 76%-н 1-сортпен өткізген. Ленин, "Еңбек Қызыл Ту" ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тең аралықты проекциялар

**Тең аралықты проекциялар** - әрбір нүктесінде басты бағыттардың бірі бойынша жеке масштаб 1-ге тең картографиялық проекциялар. Картографиялық практикада көбінесе *а* және *b* масштабтары меридиандар бойынша *m*, параллельдер бойынша *n* масштабымен сәйкес келетін тең аралықты проекциялар қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мухаммед Ибн Нәжіп Бекран

**Мухаммед Ибн Нәжіп Бекран** (12 ғ-дың 2-жартысы — 13 ғ-дың бас кезі) — ортағасырлық тарихшы, географ, астроном, картограф. Хорасанда, дәлірек айтқанда Туе қаласында тұрған болуы мүмкін. Бұл автор Хорезм шахы Мухаммед ибн Текешке (1200—20) әлемнің картасын 1208—09 ж. құрастырып берген. Картаны жасағаннан кейін оған қосымша "Жаһан-наме" ("Әлем туралы кітап") атты трактат жазған. Шығармасында оғыздар, қарлұқтар, хазарлар және маңқышлағ тайпалары туралы қызықты мәліметтер бар. Сондай-ақ әр түрлі облыстар мен қалалар түрғындарының өдет-ғүрпы жөнінде мол мағлүмат береді. Автор Отырар (Фараб), Сырдария алабы, Арал теңізі жайлы мәлі¬меттер қалдырған.
## Дереккөздер


Санат:Картографтар
Стабилитрон

thumb
thumb
**Стабилитрон** ( - орнықты, тұрақты) — өзі арқылы өтетін электр тогы өзгергенде (белгілі шектерде) оған түсетін кернеу іс жүзінде тұрақты болып қалатын екі электродты газоразрядты немесе
шалаөткізгіш аспап.

Газоразрядты стабилитронның іс-әрекеті қалыпты солғын немесе тәжді разрядты пайдалануға негізделген. Газдық разрядтың осы түрлерінің ерекшелігі олардың вольт-амперлік сипаттамаларында
разрядтар арасындағы кернеудің тіптен өзгермейтін бөлігінің болуында.

Газоразрядты стабилитрон тұрақтандыратын кернеулердің мәндері 70—160 В; токтардың жұмыс ауқымы бірнеше мА-дан ондаған мА-ға жетеді. Шалаөткізгіш стабилитрон да вольт-амперлік сипаттаманың жұмыстық ауқымы электронды-кемтіктік өткелдің электрлік ойып-тесілуіне сәйкес келетін енсіз кері кернеулер облысында жатыр. Қазіргі кезде кремнийлік стабилитрондар 3-тен 180 В-қа дейінгі номинал кернеуге арналып жасалған. Рұқсатты ыдырау қуаты 0,25—50 Вт.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Шуылсыз АРҚ

**Шуылсыз АРҚ** () — шуылсыз құрылымы бар автоматты түрде күшейтуді реттейтін, егер кіріс сигналының көрсеткіші белгілі бір мөлшерден аз болса төменгі жиілікті тізбектердің өшуі мен күшейтілуінің өлсіреуі байқалатын операция.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Кинетикалық аумақ

**Кинетикалық аумақ** — шектеуші сатысы химиялық реакция болып табылатын химиялық процестерді көрсететін түсінік.
## Дереккөздер



Санат:Химия
Стандартты сигнал генераторы

**Стандартты сигнал генераторы** (*standard-signal generator*) — шығыс деңгеймен түрлі модуляция түрі, жиілікті пішімдей алатын универсалды генератор. Стандартгы сигнал генераторын шу-факторды, сезімталдықты және радиоқабылдағыштарды өлшеуде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сыртқы диффузиялық аумақ

**Сыртқы диффузиялық аумақ** — шектеуші сатысы сыртқы диффузия болып табылатын химиялық процестерді көрсетуге қолданылатын түсінік.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Тоқтарбай Омаров

**Тоқтарбай Омаров** (1925 ж. т., бұрынғы Гурьев облысы Оңды ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. 1941 – 42 ж. Оңды ауылдық кеңесі Екпінді ұжымшарында бас есепші, ауылдық кеңестің хатшысы болды. 1943 – 44 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 – 69 ж. аудандық қаржы бөлімінің салық агенті, Оңды ауылдық кеңесінің хатшысы, Тұщықұдық ауылдық кеңес төрағасы болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Бұрандама

250px 
**Бұрандама (Болт)** - сырық тәрізді, бір жақ ұшы басы деп аталатын және қарама-қарсы ұшында бұрандасы бар бекіту тетігі. Бұрандаманы басының пішініне қарай алты жақты, жартылай дөңгелек басты, құпия басты және т.б. деп ажыратады. Оның ішінде ең көп тарағаны — алты жақты бұрандамалар. Осындай бұрандамалардың басы алты бұрышты дұрыс призма пішінінде жасалып, қиық жиекпен аяқталады. Қиық жиек өткір ұшты бұрыштарын жою және кілтті оңай кигізу үшін керек. Бұрандалы ұшының ұзындығы оның цилиндр пішінді диаметріне, бұрандаманың жалпы ұзындығы біріктірілетін тетік бөлшектердің қалындықтарына байланысты анықталады. Алты жақты басы бар бұрандамалар үш түрде жасалады: 
500px

**Бұрандама**- құрылыс бөлшектерін бір-біріне қосып бекітуге арналған, әдетте, қалпағы алты немесе шаршы қырлы, ұзын тұрқы гайка кигізіліп, бұрандалау үшін сақиналанған, темірден немесе болаттан жасалган жұмыр шеге.
Мысалы: монтаждау жинақтау, құрастыру бұрандамасы.

**Бұрандама**- соңында бұрап  кигізуге арналған оймалы ұшы және кілт салуға арналған бастиегі бар ұзынша цилиндр түріндегі бекітіп тартатын бөлшек.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Санат:Көлік бөлшектері
Серікжан Сейітжанов

Cерікжан Сейітжанов (1949 жылы туған, Шілік ауданы) — ғалым, техника ғылымдарының докторы (1998). 1971 ж. Қазақ химия-технология институтын бітірген. Еңбек жолын "Шымкентпромстрой" тресінің құрылыс материалдары комбинатында шебер болып бастап, директор дәрежесіне көтерілген. 1991 жылдан "Оңтүстік" акционерлік компаниясының президенті. Cерікжан Сейітжанов 50-ден аса ғылыми мақалалардың, 3 монографияның авторы. 1995 ж. Халықаралық информатизация Академиясының корриспондент-мүшесі, 1997 ж. Халықаралық Калифорния (АҚШ) Ғылым академиясының белсенді мүшесі болып сайланды. Cерікжан Сейітжанов "Құрмет белгіеі" орденімен марапатталған. ҚР Президенті Алғыс хат жолдаған. "Қазақстан Республикасына еңбек сіңірген қайраткер". Отырар ауданының Құрметті азаматы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Шығару қуаты

**Шығару қуаты** () — бірлік уақытта берілген жиілік жолағында шығарылатын энергия (ватпен өлшенеді). Шығарылу қуаты уақытқа, таралу аймағының сипаттамасына және өлшеу төсіліне теуелді. Ораманың лездік шындық қуаты, уақытқа
тәуелді қуат немесе тарату жолының көлденең қимасындағы қуат болып белінеді (мысалы, толқындатқышта). Антеннадан келіп түсетін жалпы қуат берілген бағытта (белгіленген бұрышта) немесе изотропты түрде, яғни барлық бағытта бірдей таралады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Балқыту жылулығы

**Меншікті балқу жылуы** — қатты фазаның сұйық фазаға айналғанда шығаратын жылуының мөлшері.

## Дереккөздер

Санат:Жылу алмасу
Станция аралық сигналдау

**Станцияаралық сигналдау** (*interexchange signaling*). Желіде коммутациялық станциялар немесе әр түрлі түйіндер арасында таратылатын басқарушы ақпарат. Станцияаралық сигналдаудың үш әдісін ажыратады: *ішкі жолақтық* (сигналдарды жұмыс жолағында тарату), белінген арна бойынша (жұмыс жолағынан тыс) және сигналдаудың жалпы арнасы бойынша.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Маханбет Қуатбеков

**Маханбет Қуатбеков** (1941 жылы туған, Темір станциясы) — ғалым, химия ғылыми докторы (1993), академик (1994). Алматы энергетика жөне байланыс институтын, 1963 жылы Мәскеу химиялық машина құрылысы институтын, осы институттың аспирантурасын бітірген. 1997 жылы М.В.Ломоносов атындағы Алтын медальмен марапатталды. 200-ден аса ғылыми еңбегі, оның ішінде 5 оқу- әдістемелік жинағы шыққан. 5 ғылыми докторын, 18 ғылыми кандидатын дайындаған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шығыс баусым жинағы

**Шығыс баусым жинағы** (ШКУ). Баусым жинағы (ШКУ) осы АТС-тің әрбір абонентінен шыққан барлық жалғануларға қатысады, сонымен қатар абонент микрофондарын қоректендіреді, іздеу сатысының құралдарын жұмыс режімінде ұстап тұрады, абоненттен **"басқару", "жою"** сигналын қабылдайды, абоненттерге **"шақыру", "жіберілген сигналды бақылау", "бос емес"** сигналдарын жіберіп, регистрлерді шақырылатын абоненттің желілеріне жалғайды.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Тең шамалы проекциялар

**Тең шамалы проекциялар** - жер эллипеоидінде және картада кез келген фигуралар аудандарының қатынасы сақталатын картографиялық проекциялар. Тең шамалы проекцияларда аудандар (*р*) масштабы тұракты және бірге тең, яғни картаның масштабында кішірейтілген эллипсоидтегі кез келген фигураның ауданы, осы фигураның картада бейнеленген ауданына тең. Мысалы, тең шамалы проекцияларда құрылған 1: 1000000 масштабтағы картада 1 мм2 табиғи көріністегі 1 кмг-ге сәйкес болады. Тең шамалы проекцияларда *p* = *mn*sin*O* = *ab* = 1; мұндағы *a* және *b* - нүктедегі басты бағыттар бойынша масштабтар; *m* және *n* — меридиан мен параллель бойынша масштабтар; *О* — меридиан мен параллель бейнелерінің арасындағы бұрыш.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сұйық ауа

**Сұйық ауа** - өте төмен температурада (—200°С) салқындатқанда сұйық түрге айналған ауа.
## Дереккөздер



Санат:Сұйықтар
Қасым Тұрдиев

**Тұрдиев Қасым** (1910, Өзбекстан, Науаи облысы, Нұрата ауданы, Сарыбел а. — 7.3.1992, Орынбай а.) — шопан. Еңбекте көрсеткен жетістіктері үшін Ленин (1964) орденімен марапатталған. Бүкілодақтық халық шаруашылығы көрмесінің 2 алтын, 1 күміс, 3 қола медалімен марапатталып, есімі Қазақ ССР-і (1965), КСРО-ның Алтын құрмет кітаптарына (1967) жазылған. ТҮРСЫНБАЕВ Әбді (1910, Түркістан қ. — 1999, Алматы қ.)(1957), проф. (1958). 1928 ж. Алматы малдәрігерлік техникумын бітірген. 1931—32 ж. Ташкент жоспарлау-экономика институтында проректор. 1937 ж. Москвада Мемлекеттік экономика институтын бітіреді. 1937—43 ж. Семей педагогикалық институтында оқиды. 1943—67 ж. Атырау, Алматы, т.б. қалалардағы белді педагогикалық институттарда ғыл.- педагогикалық жұмыстармен айналысты. 1967—77 ж. "Білім" қоғамы төрағасы. "Шаруалардың Қазақстанға қоныс аударылуы тарихынан" (1949), "Жетісу" ауылшаруашылығындағы ұлы өзгеріс" (1951), "Орыс халқы мен қазақ халқының мызғымас достығы" (1955), "Қазақ ауылы үш төңкеріс жылдарында" (1967), "Екі дүние — екі идеология" (1968) атты көптеген тарихи еңбектер жазған ғалым. "Қазақстанда көшпелі шаруашылықты отырықшылыққа көшіру тәжірибесі" аталатын еңбегі Лиссабонда, Женевада ағылшын, француз, португал тілдерінде 
жарық көрген. Еңбек Қызыл Ту, "Октябрь революциясы" ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Түрсынов Ӏргебай (1948 ж.т, Қаракоңыр а.) — шопан. Еңбектегі жетістіктері үшін 2 және 3 дор. Даңқ орденімен марапатталған.
Түрсын Хан, Турсын
## Дереккөздер
Стереофоникалық дыбыс жазу

**Стереофоникалық дыбыс жазу** ( — көлем, *fono* — дыбыс) — жазу кезінде фонограмма құрамындағы дыбыс көздерінің кеңістікке орналасқаны туралы мәлімет болатын дыбыс жазу түрі. Мұнда белгілі бір тәртіппен орналастырылған микрофондардан алынатын
электр сигналдары екі канал арқылы магнитофонға беріліп, онда магнит таспасының екі жолына бөлек жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қысылған ауа

**Қысылған ауа**  — үлкен қысым туғызып қысқан ауа.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Ауа үрлегіш

**Ауа үрлегіш**- ауаға арналған газ үрлегіш.

**Ауа үрлегіш** — байыту фабрикаларында вакуум-сүзгіштер құрамына кіретін аппарат. Оның күшімен ауа белгілі кеңістікке қысыммен түсіріліп, мата бетіне жабысқан зат қабатын қопсытып, сыдыруға мүмкіндік туғызады. Металлургиялық процестерде ауаны 1—3 атм-ғa дейінгі қысыммен пештің, қазанның оттығына және басқа өнеркәсіп құрылғыларына үрлеп тұратын насос. Конструкциясы жағынан бұл насос қысымы төмен, салқындатқышы жоқ, ротациялық типтегі компрессорлар. Электр қозғалтқыштарының немесе бу турбинасының күшімен жұмыс істейді..

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Санат:Физика
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Стерео және көлемдік дыбыс шығару

**Стерео және көлемдік дыбыс шығару** - қарапайым радиоқабылдағыштар монофониялық дыбыс шығарады, яғни дыбыс кезі қандай көлемде болмасын (мейлі, музыкалық оркестр болсын, мейлі жалғыз диктор болсын) оны тындаушы бір нүктеден ғана естиді, дыбыстын көлемдік сипаты жоғалады. Стереофониялық дыбыс шығаруда — дыбысты жазу (үнтаспаның екі жолына) кезінде микрофондар қалай орналасқан болса, қатты сойлегіштер (екі канал арқылы) тындаушы маңында
солай орналастырылады (квадрофоннялык дыбыс шығаруда да солай, бірақ мұнда төрт жолға жазылған дыбыс төрт қатты сөйлегіш арқылы шығарылады). Нәтижесінде, қатты сөйлегіштерді дұрыс орналастырған
тындаушы өзін дыбыс көздері арасында отырғандай сезінеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Стереофоникалық радио-хабарды тарату

**Стереофоникалық радио-хабарды тарату** - Дыбыскөздерінен дыбыс сигналдары екі канал арқылы радиотаратқышқа жеткізіледі. Радиотаратқыштың тасымалдаушы тербеліс жиілігі екі полярлық бойынша (оң және теріс полярлықта) модуляцияланады және кеңістікке таратылады. Оны қабылдаған стереофониялық радиоқабылдағыш параллель екі детектор арқылы дыбыс жиілігіндегі тербелістерді бөліп шығарып, екі дауыс зорайтқышқа береді. Дауыс зорайтқыштарды дұрыс орналастырған тындаушы хабарды дыбыс көздері арасында отырып тындағандай әсер алады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Супервидикон

**Супервидикон** – зарядтары шоғырланатын, бейне фотокатодтан нысанаға ауыстырылатын және бейне элементері баяу электрондармен коммутацияланатын электрондық- сәулелік беру құралы. Мұның фото-
катодында сәулелік бейне 3—10 кэВ-ге дейін үдемелі жылдамдықпен
қозғалатын фотоэлектрондар ағынына айналады. Олардың соққылауы
әсерінен нысананың коммутацияланатын бетінде объектінің жарықтылығына сәйкес потенциалдық бедер пайда болады. Қолданылатын нысана
материалына қарай оның секон және кремнийкон деген түрлері бар.
Супервидиконның инжекциялануы төмен және сезімталдығы жоғары.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Түяқ жұлығы

**Түяқ жұлығы (копытный венчик)** (corona unguli, лат. corona —жұлын, ungula — түяқ) — түяқ көбесінен төменрек орналасып, бақайдың алдыңғы және бүйір қабырғасын жарты сақина түрінде қоршап жатқан түяқ бөлігі. Ені 1,5 см түяқ жұлығы эпидермистен, дермадан және шел қабатынан тұрады. Оның эпидермисінен түяқ қабырғасының негізгі мүйізді қабаты — түтікше мүйіз өседі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сатыбалды би

**Сатыбалды би**. Қоңырат тайпасының маңғытай руынан. Жастайынан алқалы топта билік айтып, бала би ретінде аты шығады. Ел аузында сақталған аңыздардың бірінде Ұлы жүздің дуалы ауыз биінің бөркін еншіліп, сол бөрік арқылы бақ қонған дейді. Кейін бөрікпен бірге билік кеткенін сезген Ұлы жүз азаматтары Сатыпалды бидің қызын өздерінің бір ұлына айттырып, сол арқылы бөрікті өзіне қайтарып алған екен.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Шығыс қуат

**Шығыс қуат** () — пайдалы жүктемеге генератордан немес кез келген құрылғынан берілетін қуат.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ішкі кабель

**Ішкі кабель** () — **ҚКЖ** ішкі магистралінің жүйе бөліктерін (ғимарат ішінде) және көлбеу жүйе беліктерін құрауға пайдаланылатын кабель. Жеңіл, беріктендіргіш қаптамаларды пайдалануымен ерекшеленеді, ылғалдан және кемірушілерден қорғайтын элементі жоқ, сондықтан олардың иілгіштігі жоғары ері массагабариттік көрсеткіштері жақсы. Бұл топтағы кабельдерге өрт қауіпсіздігіне орай қатаң талаптар қойылады. Ғимарат сыртына төсеуге жарамайды.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Сармыс Өтеғұлұлы

**Өтеғұлұлы Сармыс** (1900, қазіргі Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы – ө. ж. б.) – саяси қуғын-сүргін құрбаны. Кеңес өкіметінің жаңа экономикалық саясаты кезінде қаржы бөлімінің салық агенті болып қызмет еткен. 1934 ж. РКФСР қылмыстық кодексінің 109-тармағымен айыпталып, 4 жылға сотталып, бір жарым жылдан кейін босатылады. Келгесін шикізат дайындау кеңсесінің агенті болып жұмыс жасаған. Адай көтерілісінің басшысы Мамай Салпықұлына көмек бердің, Қилыбаев, Қожановтардың нұсқауымен кеңес өкіметіне қарсы әрекет жасап, ірі байларды салықтан жасырдың», – деген айып тағылып, 1938 ж. 10 жыл түрмеге, онан соң 5 жыл азаматтық құқы алыну жазасы беріледі. Өтеғұлұлының одан арғы өмірі белгісіз. 1955 ж. 22 ақпанда іс қайта қаралып, қылмыстық құрамы болмауына байланысты толық ақталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Супергетеродиндік радио-қабылдағыш

**Супергетеродиндік радио-қабылдағыш** ( — жоғары, үстіңгі; *getera* — бөтен) — қабылданған сигнал жиілігін аралық жиілік деп аталатын белгілі бір тұрақты жиіліктегі тербеліске өзгерту арқылы қабылдаудың техникалық сапасын жақсартуды жүзеге асыратын қабылдағыш. Тікелей күшейтетін қабылдағыштармен салыстырғанда мұндай
қабылдағыштардың сезімталдығы, іріктеу қабілеті, күшейту коэффициент айтарлықтай жоғары. Жоғары техникалық талап қойылатын радио-қабылдағыштардың барлығы супер-гетеродиндік схема бойынша жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Құлахмет Құдайбергенов

**Құлахмет Құдайбергенов** (20.5.1939 жылы туған, Ақынтоғай аулы) — ғалым, медициялық ғылыми кандидаты (1967), профессор (2002). 1956 жылы Арыс қаландағы орта мектепті, 1962 жылы Қазақ медицина институтын, 1964 жылы осы институттың аспирантурасын бітірген. 1962 жылдан Қазақ медицина институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, т.б. жауапты қызметтер атқарып келеді. 130-дан аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 5 оқу құралы жарық көрген.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Супергетеродиндік радио-қабылдау

**Супергетеродиндік радио-қабылдау** - Мұндай қабылдауда қабылданған жоғары жиілікті тербеліс алдын ала жоғары жиілікті күшейткіш арқылы күшейтілгеннен кейін араластырушы каскадқа беріледі. Ол каскадқа онымен бір мезгілде гетеродиннен белгілі бір жиіліктегі (қабылданатын толқын жиілігінен төмен) тербеліс беріледі. Араластырушы каскад шығысынан оның кірісіне берілген екі жиіліктің айырымына тең және аралық жиілік деп аталатын жиіліктегі тербеліс алынады. Қабылдағыш қандай жиілікті қабылдағанымен аралық жиіліктің
шамасы өзгерместен тұрақты шамада сақталады. Тұрмыстық радиоқабылдағыштардағы аралық жиілік шамасы стандарт бойынша — 465 кГц. Тындаушы радиоқабылдағышты бұрау тетігі арқылы қандайда бір толқынға туралағанда сол тетік арқылы гетеродин жиілігін де өзгертеді. Аралық жиілік тербелісінде модуляцияланған жиілік тербелісінің бар қасиеті
сақталады. Ол одан әрі аралық жиілік күшейткішімен күшейтіледі, детектор арқылы бөлінген сигнал төменгі жиілік күшейткіші арқылы күшейтіледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника