open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қоныстану жүйесі

**Қоныстану жүйесі** - аумағы жағынан тұтас, атқарымдары жағынан бірімен-бірі байланысқан мекендер жиынтығы. Ол құрамындағы мекендердің параметрімен де, олардың арасындағы әлеуметтік-экономикалық байланыстардың қарқындылығымен де сипатталады. Қоныстану жүйесі — халықтың қоныстануын жүйелік көзқарас әдістерімен зерттеу кезіндегі алғашқы ұғым. Қоныстану жүйесіне тән ерекшелікке моноцентризм, яғни төңірегінде қоныстану жүйесі қалыптасатын орталықтың болуы (әдетте, қала) жатады. Масштабы мен күрделілік дәрежесі бойынша қоныстану жүйесі жергілікті және аймақтық болып бөлінеді.

## Қоныстанудың аймақтық жүйесі

**Қоныстанудың аймақтық жүйесі** - белгілі бір аумақтың шегінде бірімен-бірі өндірістік байланыстармен, халыққа қызмет ететін жүйелермен, көліктік торымен, ақпарат жүйесімен, табиғатты пайдаланудың және қоршаған ортаны корғаудың бірыңғай саясатымен, басқарудың ортақтануымен сипатталатын жүйе.

## Қоныстанудың бірыңғай жүйесі

**Қоныстанудың бірыңғай жүйесі** - халықтың келешектегі қоныстануының география ғылымы бойынша теориялық тұжырымдамасы. Қалалық және ауылдық елді мекендер адамдарының тіршілік іс-қимылдары, еңбек өнімділігі, күнкөріс және халыққа қызмет ету жағдайлары бір-бірінен тым алшақ болмауын көздейді.

### Қоныстанудың жергілікті жүйесі

**Қоныстанудың жергілікті жүйесі** - өзара өндірістік байланыспен, халыққа қызмет ету жүйесімен, көлік торымен (немесе жүйесімен), ақпарат жүйесімен, табиғатты пайдалану және қоршаған ортаның тұтас саясатымен, автономдық нысандарды басқару жүйесінің ортақтығымен біріккен үлкен аумақтың ауқымында орналасқан мекендер тобы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шөгінді таужыныстар минералдарын зерттеуден физикалық әдістері

**Шөгінді таужыныстар минералдарын зерттеуден физикалық әдістері** - шөгінді тау жыныстары мен пайдалы қазбалардың минералдарын зерттеуде қолданылатын әдістер. Олар бірнеше топқа бөлінеді: 1) минералдардың құрамын, полиморфизмін және политипиясын зерттейтін әдістер: рентген құрылымдық талдау, электронография, электрондық микроскоп, электрондық парамагниттік резонанс, ядролық магниттік резонанс, инфрақызыл спектроскопия және т.б.; 2) минералдардың типоморфтық ерекшеліктерін зерттейтін әдістер: ультракулгін, инфрақызыл, көрінетін жарықта зерттеу, электрондық микроскопия, магниталғырлық, электрөткізгіштік, диэлектрөтімділік, электркинетикалық потенциал, ультрадыбыстың таралу жылдамдығы, люминесценттік талдау және т.б.; 3) мономинералдық фракциялар бөлу әдістері: магниттік, электрмагниттік, электрстатикалық сепарация, тығыздығы және ірілігі бойынша бөлу; 4) өр түрлі талдауларға дайындау өдістері: ультрадыбыстық дезинтеграция, электрфорез, центрифуга және т.б.; 5) радиобелсенділік, термиялық қасиеттерін зерттейтін әдістер.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстар түйірөлшемі (түйірөлшемдік құрамы)

**Шөгінді таужыныстар түйірөлшемі (түйірөлшемдік құрамы)** — шөгінді таужыныстарын құрайтын көлемі әр түрлі түйірлер мөлшерін өлшеу. Сынықты таужыныстарды жіктеуде олардың түйірөлшемдік құрамы негізге алынып псефиттер, псаммиттер, алевриттер (құмайттар) және пелиттер болып төрт түрге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардағы туынды өзгерістер

**Шөгінді тау жынысытардағы туынды өзгерістер** – шөгінді тау жынысытар қалыптасқаннан кейін болатын, әдетте эпигендік деп аталатын өзгерістер. Шөгінді тау жынысытардың морылуымен сабақтаса өрбитін гипергендік өзгерістер,  керісінше, қалыптасқан шөгінді тау жынысы қабатының жер қойнауларына терендеуінен туындайтын катагендік және метагендік өзгерістер болып сараланады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шементасты туф

**Шементасты туф** — ұсақ түйірлі туфты массамен дәнекерленген шементастардан тұратын біршама шымыр тау жынысы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстарды генетикалық талдау

**Шөгінді тау жыныстарын генетикалық талдау** — термин мағынасы әр түрлі екі бағытта қолданылады: 

а) белгілі бір тау жыныстары кешені шөккен физикалық-географиялық жағдайды қалпына келтіру; бұл тұрғыдан алғанда генетикалық талдау фациялық талдаудың синонимі; 

ә) белгілі бір тау жынысының, негізінен аутигендік және сонымен қатар сынықты жаралу механизмін анықтау.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қоныстанудың тірек қаңқасы

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Көліктік байланыстардың торы"]]

**Қоныстанудың тірек қаңқасы** — белгілі бір аумақтың ең ірі мекендері мен оларды қосатын көліктік байланыстардың торы. Қоныстанудың тірек қаңқасының түйінді элементі — қоныстанудың тірек орталығы. Бұл белгілі бір иерархиялық деңгейдегі мекендердің орталығы функциясын атқарады (мыс., Қазақстанда облыс, төменгі ауылдық әкімшілік ауданның ауқымында) және жоғары деңгейдегі қоныстану жүйесінің құрылымдық элементі болып табылады. Қоныстанудың тірек қаңқасының түйінді элементі, әдетте, қоршаған аумақ ауданының басты маманданған салалық (өнеркәсіптің, ғылымның, курорт-сауықтыру орындарының әр түрлі салаларының) орталықтарында немесе бүкіл ел бойынша ұйымдық және жан-жақты қызмет көрсету атқарымдарын үйлестіріп тұратын қалалар мен қала агломерациялары болып табылады. Біршама кішілеу аумақтарда қоныстанудың тірек қаңқасының түйінді элементтері ретінде кішігірім мекендерде бола алады. Мекендер торында қоныстанған жерлердің иерархиясында басым орын алатын орталықтар, ал мекенаралық өндірістік инфрақұрылым жүйесінде негізгі магистральдар бөлініп шығады.

## Қоныстанудың тірек орталығы

**Қоныстанудың тірек орталығы** — белгілі бір иерархиялық деңгейдегі қоныстану жүйесінде орталықтық атқарымдарды орындайтын мекен.Қоныстанудың тірек орталығы — қоныстанудың тірек қаңқасының негізгі құрылымдық элементі.Қоныстанудың тірек орталығы екі типке бөлінеді: әкімшілік мәртебесі аумақтағы орталық ретінде нақты атқаратын, ұйымдық және қызмет көрсету функцияларына сәйкес келетін мекендер; әкімшілік мәртебесі таяу аумақтардың ауқымына сәйкес келмейтін мекендер.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шөгінді таужыныстарды зерттеудің далалық әдістері

**Шөгінді таужыныстарды зерттеудің далалық әдістері** - тау жынысының литологиялық типі, заттық құрамы, түсі, омырылымы, жақпарлылығы, керішінің құрамы мен мөлшері, құрылымы, сынықтарының ірілігі, пішіні, жұмырлану және іріктелу дәрежесі, бітімі, қабатталу түрі, қабат бетіндегі таңбалары, шөгінді қалыптасудағы ырғақтылық белгілері мен үзілістер, қабат жапсарларының ерекшеліктері, физикалық қасиеттері (кеуектілік, жарықшақтық, тығыздылық, т.б) анықталатын әдістер. Одан басқа таужыныстың қалыптасу жағдайы жөнінде мәлімет бере алатын әр түрлі кірікпелер (тасберіштер, битумдар), органикалық қалдықтар зерттеледі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстарды зерттеудің лабораториялық әдістері

**Шөгінді таужыныстарды зерттеудің лабораториялық әдістері** — екі бағытта жүргізіледі: 1) бітімдік-құрылымдық ерекшеліктерін зерттеу; 2) заттық құрамын анықтау. Бірінші бағыт бойынша негізінен түйір өлшемдік талдау жасалады. Онда електік, Сабанин, Робинсон тәсілдері колданылады. Шөгінді таужыныстың заттық құрамын анықтау үшін химиялық, спектрлік, хроматтық, термиялық, рентгенқұрылымдық, электронмикроскоптық, иммерсиялық және басқа көптеген физикалық әдістер колданылады. Шөгінді жыныстарды зерттегенде, басқа да таужыныстар сияқты ең басты әдіс — үйектегіш микроскоппен зерттеу. Бұл әдіспен шөгінді таужыныстың минералдық құрамынан басқа оның құрылымын, керіштелу ерекшелігін, диагенездік, эпигенездік өзгерістерін анықтап білуге болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстарды зерттеудің химиялық әдістері

**Шөгінді тау жынысытарды зерттеудің химиялық әдістері** - шөгінді тау жынысытардағы химиялық элементтердің мөлшерін анықтауға мүмкіндік беретін әдістердің жиынтығы. Химиялық әдістердің бірнеше түрі бар: 1) толық талдау, онда тау жынысы құратын барлық элементтердің мөлшері анықталады. Бүл талдауды силикаттық немесе жалпы талдау дейді; 2) қысқартылған талдау, онда жеке элементтердің немесе олардың топтарының мөлшері анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Беттік сызат

**Беттік сызат** (Трещина поверхностная) — металдың (бүйымның) бетінде пайда болатын жөне терең таралмайтын сызат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Шөгінді таужыныстардың алевриттік-пелиттік бітімі

**Шөгінді таужыныстардың алевриттік-пелиттік бітімі** - алевриттік және пелиттік құрылымды қабатшалардан тұратын ұсақ сынықты шөгінді таужынысқа тән бітім.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қоңыржай ендіктердің муссондық климаты

**Қоңыржай ендіктердің муссондық климаты** - Еуразияның шығыс шегінде қалыптасқан климат. Қыста — бұлтгы күндер шамалы әрі суық, солтүстік-батыс желі басым, жазда — жьлы немесе жауын-шашынды, солтүстік-шығыс және солтүстік желі басым болады. Мысалы, Хабаровскіде шілдеде +23°С, қаңтарда -20°С, жылына 560 мм жауын-шашын жауады (оның тек 74 мм-і ғана суық кезде). Жапония мен Камчаткада қысы суық емес, жауын-шашын қыста да, жазда да мол. Камчаткада, Сахалинде және Хоккайдо аралында қалың қар жамылғысы қалыптасады.

## Қоңыржай ендіктердің теңіздік ауасы

**Қоңыржай ендіктердің теңіздік ауасы** — қоңыржай ендіктерде өзіне тән касиеттерін мұхит үстінде иеленетін ауа массалары. Еуропаға Атлант мұхитынан келеді. Қыста теңіз үстінде жылынып, материкке жылылық әкеледі, жазда, керісінше, салқын ауа келеді.

## Қоңыржай зонаның жапырақты ормандарының климаты

**Қоңыржай зонаның жапырақты ормандарының климаты** — жазғы төрт айдың температурасы 10°С-тан жоғары, бірақ 22°С-тан аспайтын, қысы қатаң емес, қар жамылғысы барлық жерде болатын, жылдық жауын- шашын мөлшері 500-600 мм, таулы жерлерде одан да молырақ, тайга климатынан біршама бәсеңдеу болатын қоңыржай климат.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шөгінді таужыныстардың бағдарланған бітімі

**Шөгінді тау жыныстарының бағдарланған бітімі** - құрамындағы минерал түйірлері бір бағытта орналасқан. Мұндай бітімді сазды тау жыныстарында сазды минералдардың түйіршіктері микроскоппен қарағанда үлкен бір минерал сияқты болып көрінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Беттік термиялық өндеу

**Беттік термиялық өндеу** (Термическая обработка поверхностная) — металдың (бүйымның) беттік қабатын термиялық өндеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Шөгінді таужыныстардың белдемденген бітімі

**Шөгінді таужыныстардың белдемденген бітімі** - бір-бірінен түсі, құрамы немесе құрылымы ерекше белдемдер болатын бітім. Белдемдер параллель немесе концентрлі орналасады. Параллель белдемді бітімнің түрлері: таспалық және жолақты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың биогендік бітімі

**Шөгінді таужыныстардың биогендік бітімі** — организмдердің тіршілік әрекетінен пайда болған бітім.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың глобуляр бітімі

**Шөгінді таужыныстардың глобуляр бітімі** — тасберішке ұқсас бір-біріне жабысқан домалақтардан тұратын құмтастың бітімі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Беттің нұсқасы

**Беттің нұсқасы** - беттің проекциясын шектейтін сызық. Сызбада бет анықтауышының геометриялық бөлігі кескінделеді және ол осы бетке байланысты есептерді шығаруға мүмкіндік береді. Мысалы, сфераны екі нүкте анықтайды, олардың қайсысы центр екенін көрсетсе, сфераның жазықтықпен қиылысу сызығын немесе түзумен қиьшысу нүктелерін салуға болады. Бірақ мүндай кескін көрнекті болмайды, сызбаға қарап екі нүкте берілгенін немесе осы нүктелер анықтайтын түзу немесе сфера берілгенін анықтай алмаймыз. Кескін көрнекті болу үшін Беттің нұсқасыын сызып көрсетеді. Сфераның фронталь проекциялар жазықтыгындагы нүсқасы, сондай-ақ горизонталь проекциялар жазықтыгындагы нүсқасы да радиусы сфераның радиусына тең шеңбер болады. Екінші ретті беттердің нүсқалары екінші ретті қисықтар болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Шөгінді таужыныстардың жолақ бітімі

**Шөгінді тау жыныстарының жолақ бітімі** — тау жынысының құрылымы, минералдық құрамы, түйірлерінің ірілігі немесе түсі бойынша әр түрлі бөліктері жұқа параллель жолақ болып, алмасып келетін бітім.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың жіктемесі

**Шөгінді таужыныстардың жіктемесі** — жаралу тегі бойынша шөгінді тау жыныстарының бес түрлі тобын жіктеуге болады: 1) механикалық тұрғыдан бұзылған (жемірілген) таужыныстардан түзілген шөгінділер; 2) химиялық ыдырауға ұшыраған, бірақ ерітіндіге айналмаған заттардан қалыптасқан шөгінділер; 3) химиялық ыдырау нәтижесінде қалыптасқан ерітінділерден түзілген тұнбалар; 4) фотосинтез өнімдері; 5) аралас текті шөгінділер.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Құймақ мұз

[right|thumb| alt=A.|230 px|["Құймақ мұз"]]

**Құймақ мұз** - мұз түйірлері мен ұнтақтарының және қабыршақ мұздардың бірігіп қатуынан пайда болған дөңгелек мұз табақшалары. Диаметрі 30 см-ден 3 м-ге дейін, қалыңдығы 10—15 см-дей болады. Теңіздердің, келдердің, бөгендердің беттерінде судың қатуы алдында баяу толқындануы кезінде, ал өзендерде ағыстардың әсерінен пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Беттің пішіні

**Беттің пішіні** (Профиль поверхности) — беттің жазықтықпен немесе берілген бетімен қиылысу сызыгы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Технологиялық детерминизм

**Технологиялық детерминизм** - технологиялық өзгерістер қоғам дамуының негізі болып табылатын және әлеуметтік ұйымдастыру, экономика, қоғамның мәдениетіне және оның құндылықтарына елеулі ықпал ететін әдістеме. Технологиялық детерминизм техниканың қоғам өмірінің саласы ретінде дербестігіне, өзіндігіне сүйенеді. Технологиялық детерминизм жақтастары техносфераның дамуы техникалық ұтымдылықтың әмбебап тиімділік, жүйелілік, сенімділік сияқты критерийлеріне бағынады деп есептейді және ол әлеуметтік-саяси, экологиялық, моральдық және өзге де "сыртқы" факторлардан тәуелсіз дейді. Онымен қоймай, әлеуметтік прогресс ғылыми-техникалық, технологиялық прогрестерге тікелей әрі маңызды тәуелділікте болады. Тарихтың технологиялық детерминизм әдістемелеріне негізделген кезеңдерінде қоғамның даму кезеңдері техникалық-технологиялық саладағы түбегейлі өзгерістерге толықтай тәуелді. Осылайша, Д. Белл өнеркәсіптік технологиялардың өзгермелілігіне сүйене отырып, индустрияға дейінгі индустриалдық және постиндустриалдық қоғамдарды анықтайды. Э. Тоффлердің пікірінше, өркениет тарихында үш тех¬нологиялық толқын аграрлық, индустриалдық және ақпараттық қоғамның пайда болуына себепкер болады. М. Маклюэн байланыс құралдарының, коммуникация түрлерінің ауысуы мәдениетте және қоғам өмірін ұйымдастыруда төңкеріс жасайды деп түсінген.
XXI ғ. басында технологиялық детерминизмді тек жалпы қоғамға қатысты емес, қоғам өмірінің нақтылы салаларына қолдана отырып, кеңінен түсіну орын алуда.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Тирания

Тирания - мемлекеттік құрылымның заңсыздық пен зорлық-зомбылық үстемдік еткен ең нашар түрі. **Тирания** - [  ] - Ежелгі Грекияда әдетте күш қолдану арқылы орнатылған, тиранның бір өзі билеп-төстеуіне негізделген билік және басқару түрі. Тирания б.д.д. VII-VI ғасырларда текті ақсүйектер мен дамып келе жатқан демос арасындағы күрес нәтижесінде пайда болды. Тиран қоғамның қалыпты өмір сүруі үшін бір-бірімен бітіспес қайшылықтағы күштерді ымыраластыру қажеттігінен туындады. Көпшілік тирандардың әлеуметтік және саяси, қоғамдық реформалары демостың жағдайын түзеуге, жақсартуға бағытталды. Қазіргі қолданыстағы "тирания" ұғымы ауыспалы мағынасында, деспотияға негізделген басқаруды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Арыстанды қонысы

**Арыстанды** - қоныс. Ауданның солтүстік-шығысында, Темір ауылдық округі аумағында. Ұзындығы 8 км-ге жуық, енді жері 6 км-дей. Қоныс Бөген өзенінің Сынақкөл және Шошқакөл көлдеріне құяр тұсына таяу жерде орналаскан. Солтүстік-батысында Шелаукөл, Қарсақ көлдері, солтүстігінде Алтықұдық, оңтүстігінде Құмсуат қоныстары жатыр. Топырағы сортаңды сұр, құмдауытты шалғынды, баялыш, бұйырғын, көкпек, сарсазан, т.б. шөптесін өскен. Қоныс мал жайылымына қолайлы. Шеттерінде кыстаулар орналаскан.
## Дереккөздер
Құраңғарлар

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Құраңғарлар"]]

**Құраңғарлар** (Вади) - Араб түбегі мен Солтүстік Африка шөлдеріндегі құрғақ эрозиялық аңғарлар. Көбінесе тік беткейлі болады. Ұзындығы жүздеген км-ге дейін жетеді. Әдетте, күшті нөсер жаңбырдан кейін ғана суға толады. Көбінесе ағынсыз ойыстарға келіп бітеді. Көптеген құраңғарлар қазіргіге қарағанда ылғалды климат жағдайындағы өзендердің көне замандық аңғарлары деп те саналады. Синонимдері: уэд, крик, узбой.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биметалдау

**Биметалдау** (Биметаллизация) — 
# биметалл алу үшін жасалатын технологиялық процестер жиынтыгы. Биметалдау дайындамаларды даярлау, біріктіріп өндеу және сапасын анықтау операцияларынан тұрады. Биметалдау аса қымбат немесе тапшы металдарды үнемдеу жөне жаңа материалдың қасиеттерін жақсарту мақсатында қолданылады; 
# екі немесе бірнеше металды қосуга арналған операция.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құлама үйінді

**Құлама үйінді** - тау жыныстарының опырылып құлауынан аңғар түбінде түзілген және оны түгелдей немесе жартылай бөгеп қалатын сынған материалдардың екшеленген үймесі (мысалы, Сарез көлін жасаған Памирдегі Усой үйіндісі). Үйінділердің мұндай типі сейсмикалығы жоғары атыраптарға тән. Тауларда құлама үйінді жылжымалардың немесе мұздықтардың қозғалу кездерінде де пайда болады. Жанартаулық атқылаулар кезінде кейде лаваның тасқындарынан да түзіледі.

## Құлама үйінділік көл

**Құлама үйінділік көл** - тау аңғарларының тар бөлігін үйінділердің бітеп тастауынан түзілген көл (мыс., Памирдегі Мұрғап өзенінің аңғарындағы Сарез көлі, Есік өзеніндегі бұрынғы Есік көлі және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
ТМД парламентаралық ассамблеясы

**ТМД парламент аралық ассамблеясы (ТМД ПАА)** - Тәуелсіз мемлекеттер достастығының жоғарғы заңшығарушы үйлестіруші органы. Парламент аралық ассамблея құрамына Тәуелсіз мемлекеттер достастығының барлық 12 елінің өкілі болып табылатын парламентарийлер кіреді. Парламент аралық ассамблеяның негізгі міндеті - ТМД елдерінің ұлттық заңнамаларын үйлестіру. Үлгі зандар, тікелей ықпалы болмаса да ТМД елдерінің ұлттық заңдарын жасауда бірыңғай көрсеткіш болып табылады. Ассамблея сондай-ақ ТМД мемлекеттерінің әріптестігі, өзара ықпалдасуы, қарым-қатынастарының дамуына бағытталған бірқатар саяси, экономикалық, мәдени салалардағы мәселелерді қарастырады. ТМД ПАА Санкт-Петербург қаласында, Таврилық сарайда орналасқан, жылына екі мәрте Ассамблея сессиясы өткізіліп, ПАА Секретариаты жұмыс істейді. Ассамблея тақырыптық тұрақты комиссиялар бойынша құрылған (қорғаныс және қауіпсіздік, халықаралық істер және т.б.), онда ТМД елдерінің заңнамасына және саясатына сәйкес бағыттар бойынша үйлестіру жүзеге асырылады. Ассамблеяны ТМД ПАА-ның Бас хатшысы басқарады. Арасында ПАА сессиясының жұмысына ТМД елдерінің басшылары қатысады. Ассамблея ТМД елдерінің қарым-қатынастарын үйлестірумен қоса, осыған ұқсас парламентаралық ұйымдармен (Бүкіләлемдік Парламенттік Одақ, НАТО-ның Парламенттік Ассамблеясы, Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы және т.б.) халықаралық әріптестікті дамытады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Құрлық гидрологиясы

**Құрлық гидрологиясы**  - құрлықтың жер үсті суларын: өзендерді, көлдерді, бөгендерді, батпақты және мұздықтарды зерттейтін ғылым; гидрология саласы.

## Жіктелуі
Құрлық гидрологиясының жіктелуі:
* өзен гидрологиясы - потамология, өзендер туралы ілім;  
* лимнология - көлтану және батпақтану;  
* мұздықтар гидрологиясы (гляциология);  
* жер асты суларының гидрологиясы (гидрогеология). 

## Маңызы
Құрлық гидрологиясы құрлық суларында болып жатқан процестер мен құбылыстардың заңдылықтарын, су балансы мен ағынның қалыптасуын, өзен тосқындарының құрылымын және басқа су объектілерін, арналық және жағалық процестерді, термиялық және мұз режімдерін, судың химиялық құрамын және т.б. зерттейді. 
Құрлық гидрологиясының әдістік негізі — су объектілері мен олардың режімін экспедициялық, тұрақты және зертханалық жағдайларда зерттеу.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Токвиль Алексис

right|thumb|Токвиль Алексис
**Токвиль Алексис** (1805-1859) - "Америкадағы демократия туралы", "Ескі тәртіп пен революция" еңбектерінің авторы. Демократияны теориялық және тәжірибелік тұрғыдан жан-жақты талдаған. Демократияның негізгі тендік принципі жаппай тендік өз-өзінен индивид автономдығын сақтайтын саяси құрылымға әкелмейді.
Еркіндік және теңдік әртүрлі құбылыстар. Адамдар А.Токвиль бойынша, еркіндіктен гөрі теңдікті қалайды. Демократиялық құндылықтарға қолдау көрсету мен оны таратудағы саяси қатысудың рөлі. Бұл дәлел кезінде А. Токвильмен негізделген. А. Токвиль пікірінше, адамдардың саяси немесе саяси емес мақсаттардағы еркін біріккен қызметі демократиялық бағыттың пайда болуына және әлеуметтік сенім, өзара қарым-қатынас ережелерін, ортақ игілік тұжырымын қалыптастыруға және өзімшілдікті жоюға жағдай жасайды. Сонымен бірге, азаматтардың кеңінен еркін қатысуына сай қауымдастықтардың болуы, өз кезегінде мемлекеттік араласуды шектейтін және еркіндікті қорғайтын, азаматтық қоғамның негізі болып табылады. Мүдделік топтарға бірлесуде американдықтар алдына жан салмайды деуімізге болады. Американдықтар өз мүдделерін қорғап, оны жүзеге асыру мақсатында әртүрлі бірлестіктерге бірігуге дайын тұрады. Осы ерекшелікті кезінде танымал ойшыл А. Токвиль өзінің "Америкадағы демократия" еңбегінде американдықтардың ұлттық қасиеті ретінде тамаша көрсете алған. А. Токвиль "... Францияда әр жаңа бастаудың басында сіз өкімет өкілін көресіз, Англияда - ақсүйек өкілін, ал Құрама Штаттарда сіз қандай да бір комитетті көретініңізге сенімдімін" - деп дәл айқындаған. Ал демократиялық мемлекеттерде мүдделік топтарға бірлесу не үшін қажет? Демократиялық басқарудың өзі халықтың саяси өмірге қатысуын қамтамасыз етпей ме? деген сұрақтар туындайды. Тағы да еріксіз А. Токвильге жүгінуге тура келеді, себебі ол "демократиялық халықтарда өмір сүрудегі теңдікпен жойылған вельмождар орнын бірлестіктер алуы керек", - деп бірлестіктердің басқаруға қатысу маңыздылығын анықтаған. Сонымен бірге, демократиялық елдердегі бірлестіктерге бірігу қоғамдық өмірдің негізі, әрі оның үдемелі дамуы осы саладағы үдемелікке тәуелді екенін көрсеткен.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Қызыл көтерілу

**"Қызыл көтерілу"** - теңіз көтерілуі кезінде оның кең көлемді жағалық бөлігінде фитопланктондар (оның ішінде диатомдар, көк-жасыл балдырлар және хлорофилі бар талшықтылар) санының тым көбейіп кетуінің салдарынан судың қызыл түске айналу процесі. Мысалы, Қызыл теңіздің атауы осындай құбылысқа сәйкес қойылған. " Қызыл көтерілу " еріген оттектің күрт азайып, балықтар мен омыртқасыздардың жаппай қырылуына себепші болады.

## Қызыл қар
[right|thumb| alt=A.|230 px|["Қызыл қар"]]
**Қызыл қар** - биік таулар мен полюсаралық аймақтарда (Греплапдияда) қардың үстіңгі қабатында Сһlamydomonas nivalis балдырының әсерінен қызыл түске айналған қар.

## Қызыл орман
**Қызыл орман** - қылқан жапырақты ағаштардан, негізінен, қарағайлардан тұратын ормандар; шоқ қарағай деген мағынаны білдіреді. Термин қарағай кабығының қызыл сары түсті болуына орай пайда болуы мүмкін.
## Дереккөздер

Санат:Қар
Санат:Альгология
Толеранттық

thumb|right|300px|Мемлекеттердің діни бостандығы (Pew Research Center зерттеуі, 2009) Ашық сары: шектеу төмен; қызыл: шектеу өт жоғары.
**Толеранттық** (  - төзімділік) — өзіндік айырмашылықты, өзгешелікті, ерекшелікті мойындау, басқа түрлерге төзімділікпен қарау, өзге сенімдегі, көзқарастағы, әрекеттегі кісілердің таңдау құқын құрметтеу, қақтығыстарды өзара сұхбат пен келісім арқылы шешу жолын қарастыру, зорлық күшке жүгінбеу, дөрекі, не мәдениетсіз амалдарды қолданбау, кешірімшіл және жанашыр болу секілді осызаман қоғамындағы түрлі сенімдер мен бағыттардың қатар өмір сүру және өзара сәйкесу ережесі.

Көбіне толеранттық ретінде өзгелердің кемшілігіне кешіріммен қарау, айырмашылыққа, бөтендікке төзе білу, басқа түрді қабылдай білу қатарлылар айтылады. Толеранттық жеке адамның, әлеуметтік топтардың басқа адамдармен немесе әлеуметтік топтармен қарым-қатынасынан көрініс табады. Ол психологиялық немесе әлеуметтік-психологиялық мінез дәстүрі ретінде; қазіргі қоғамның аса маңызды құндылықтарының бірі ретінде; тәуелсіздікке, дербестікке, идеяларды зорлықпен таңуға жол бермеу ретінде; адам еркіндігін шынжырлайтын діни, этникалық, нәсілдік нанымдардыың кикілжіңін жоққа шығарушы ретінде қарастырылады.

Басқалардың пікіріне, сеніміне, тәртібіне төзімділік таныту 1995 ж. ЮНЕСКО-ның Бас конференциясы бекіткен толеранттықтың принциптер Декларациясында толеранттылық былай қарастырылады:
# әлемнің бай мәдениеттерін, өзін-өзі көрсетуін, жеке адамның қасиеттерінің көрініс табуын дұрыс түсініп, қабылдап, құрметтеу;
# наным-сенімдерден, ақиқатты шексіздендіруден бас тарту және халықаралық құқықтық актілерде бекітілген адам құқық саласындағы ережелерді бекіту.

Қазақ түсінігіндегі "қонақжайлық" ұғымы осы толеранттық ұғымымен мағыналас келеді.

Толеранттық басқа ойға, көзқарасқа, наным-сенімге, іс-әрекетке, әдет-ғұрыпқа, сезім-күйге, идеяларға төзімділік, жұмсақтық көрсете білу ретінде дәстүрлі қоғамдардағы доминантты идеялр мен идеологиялардың басқаларға қысым жасауын азайытып, жалпыхалықтың ынтымаққа қол жеткізуде маңызды рөлге ие. Ол адам құқық мен бостандығы, сондай-ақ плюрализм қағидасымен бірге негізі демократиялық принциптердің бірі саналады.

Толеранттылық — қоғамның саяси мәдениетінің жалпы деңгейін көрсетеді.

Нөл толеранттық деп қатысты әрқандай іске мүлде толерантсыздық танытып, сәл қайшы болғандардың өзін заң бойынша қатаң жазалауды айтады. Нөл толеранттық саясаты адамдардың белгіленген ережеге толық бойсынуын талап етеді, ешқандай басқаша болуға мүмкіндік қалдырмайды. 
## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Адам құқығы
Санат:Діни тәртіп пен тәжірибелер
Санат:Діни соғыстар
Қызылсу мұзы

**Қызылсу мұзы** - қыстыгүні қатқан жер және мұз бетіне жер асты, өзен және көл суларының мезгіл-мезгіл ағып шығып қатуынан пайда болған мұз түзілімі. Қызылсу мұзы қатаң қыс және көп жылдық тоң жағдайларында, қар жамылғысы жұқа кезеңде түзіледі. Қалыңдығы 2 м және одан да артық болады. Ұзақтығы бойынша қызылсу мұзын бір жылдық және көп жылдық деп бөледі.

## Қызылсу мұзының жайылмасы

**Қызылсу мұзының жайылмасы** — қызылсу мұзының қабатымен жабылған аңғардың су астында жатқан бөлігі. Кәдімгі жайылмадан қыста қызыл су мұзын түзетін, жазда мұзды бұзатын процестерге байланысты өзіне тән су жылу режімімен ерекшеленеді.Қызылсу мұзының жайылмасының шекаралары жиі-жиі еріген қар және жаңбыр суларының жайылмасынан (көктемде және жаңбыр тасқыны кезінде) асып кетеді.

## Қызылсу мұзының қаупі

**Қызылсу мұзының қаупі** - қызылсу мұзын түзуші табиғи, тұрмыстық немесе өнеркәсіптік сулардың жердің беті мен мұздың бетіне ағып шығып, одан кейін қатуы кезінде адамдарға, жануарларға, өсімдіктерге немесе инженерлік құрылыстарға қауіп төндіруі. Қызылсу мұзының қаупі: 1) аумақты кенет су басуынан немесе қатты суынған ылғалдың шөгуінен; 2) мұздың статистикалық және динамикалық әрекетінен пайда болатын қызылсу түзуші судың кристалға айналуы кезінде; 3) мұзды бөгеттердің қалыптасуы, жолдың және т.б. тайғанақтығының артуынан; 4) басқа да қауіпті процестер мен құбылыстардың — криогендік бөртудің, аяздық жарылудың, десквамацияның (құрылыс материалдарының қабыршақтануы), термокареттың, солифлюкцияның әсерінен пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қырау гүлдері

**Қырау гүлдері** - жердегі заттардың бетіндегі пішіндері жапырақтар мен гүлдерді елестететін топтала шоғырланған ұсақ мұз кристалдарының қонбалары. Ауаның ұзақ уақыт жылылықтан кейін күрт суынуы кезінде жылы топырақтың бетінде, көбінесе борпылдақ топырақта және жылы топырақ ауасы шығатын жерлерде пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Төменнен жаһандану

**Төменнен жаһандану** -[швед. Globalisering Underifran] - парламентте орын алмаған солшылдардан, радикалды топтар мен жеке адамдардан құралған швед ұйымы. "Халықтың ғаламдық әрекеті" (Peoples Global Action) бүкіләлемдік желісінің бір бөлігі. Ұйым жаһандануға қарсы емес, бірақ, "жоғарыдан жаһандануға" қарама-қарсы, барлық мемлекеттерге еркіндік пен демократияны ұсынатын бүкіләлемдік жаһандануды қолдайды. Келесідей себептермен ол Еуропа одағына қарсы шығады: 1) Еуропа одағы шынайы демократияға сықақ ретінде қарастырылады; 2) Еуропа одағы одақтың ішінде де, ғаламдық деңгейде де байлар мен кедейлердің арасындағы алшақтықты үдете түсуге үлкен үлесін қосқан саяси жоба ретінде көрінеді; 3) ұйымның пікірінше, Еуропа одағының сыртқы саясаты барған сайын әскери ұйымдардың әдісін азаматтық қарым-қатынас ісінде орнатуда. "Төменнен жаһандану" капитализмді, империализмді және феодализмді жоққа шығарады, балама жаһандануға талпынады. Оның философиясы орталықсыздандыру мен автономияға негізделген. Басқа құралдармен бірге азаматтық бағынбаушылық пен тікелей әрекет етуді қолданады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Трансұлттық саяси кеңістік

**Трансұлттық саяси кеңістік** - мемлекеттен жоғары шешім қабылдау деңгейі бар жаңа субъектілердің пайда болуымен сипатталатын саяси шынайылықты ұйымдастырудың қазіргі бейнесі. Трансұлттық саяси кеңістік қазіргі жаһандану жағдайында постиндустриалды қоғамның пайда болуының, дәстүрлі ұлттық мемлекеттердің дағдарысқа ұшырауының салдары болып табылады. Әлеуметтің құрылымдық ұйымдастырылудың, экономикалық және құндылықты басымдықтардың өзгеруі, бірыңғай әлемдік экономиканың пайда болуы саяси сахнаның алдыңғы қатарына дәстүрлі ұлттық мемлекеттермен қатар, әлемдік саясаттың субъектілері болып табылатын жаңа факторларды әкелді. Оларға ең алдымен, мемлекетаралық және мемлекеттің үстіндегі ұйымдар, трансұлттық корпорациялар, қоғамдық және азаматтық қауымдастықтар және т.б. жатқызылады. Әлемдік экономиканы қалыптастыру шешім қабылдаудың жаңа әлемдік деңгейімен және оның дәстүрлі, жаңа субъектілерінің арасындағы ашық шекарамен сипатталатын әлемдік саяси жүйені қалыптастыруды талап етті.
Қазіргі мемлекеттің қызмет аясы тарылуда, өйткені дәстүрлі мемлекеттік институттар өз шекарасы аумағында да, әлемдік ауқымда да экономикалық процестерді бақылаудан қалады. Мемлекеттік қызметтің бір бөлігі мемлекеттен жоғары деңгейдегі ұйымдарға беріледі (ең алдымен, ТҰҚ сияқты трансұлттық құрылымдарға немесе мемлекетаралық ұйымдарға - ХВҚ, ӘБ, ЕО және т.б.). Дәстүрлі-мемлекеттік өкілеттіктің келесі бөлігі аумақ, аймақ құзырына беріледі, олар да саяси-басқарулық қызметтің субъектісіне айналуда. Трансұлттық саяси кеңістік өз құрамынан дәстүрлі ұлттық мемлекеттерді шығармайды, өйткені, көптеген аймақтарда олар әлемдік саясаттың бірден- бір әрекет етуші субъектілері болып қалып отыр, алайда, олармен қатар, әлемдік мәселелерді шешуде жаңа саяси факторлар қатысуда.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Тұжырымдама

**Тұжырымдама** - [лат. conceptio - тікел. байланыстырушы немесе қисынды аңдау] - олардың көмегімен адам ойы кез келген табиғаттың мінсіз нысандарын құра алатын ұғымдар мен көзқарастардың орамды жиынтығы (жүйесі). Тұжырымдар бүкіл адамзат мәдениетінің теориялық бөлігін құрайды. Мысалы, жалпы жаһандану процесі және оның әртүрлі құрамдас бөліктері (экологиялық, ақпараттық, коммуникациялық, энергетикалық, жалпы мәдени, этикалық, психологиялық және т.б.) теориялық зерттеу пәніне айналады. Тұтас алғанда бұл процесті глобалистика зерттейді және мұндай зерттеудің нәтижесіне сәйкес тұжырымдар болады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Блюмс

**Блюмс** — блюмингте жасалынатын квадратты немесе квадратқа жақын көлденең қимасы бар дайындама болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бойлық өтпемен ажарлау

**Бойлық өтпемен ажарлау** -(Шлифование продольное) — бірнеше бойлық өтпелер бойынша шарықтаспен сыртқы ажарлау.

## Жалпы ақпарат

* **Қозғалыс бағыты:**
** Ажарлау кезінде тегістеу шеңбері айналып тұрады, ал дайындама бойлық бағытта алға-артқа жылжиды.
* **Қолданылуы:**
** Цилиндрлік бөлшектерді ішкі және сыртқы беттерін тегістеу.
** Жазықтықтарды өңдеу.
* **Артықшылықтары:**
** Жоғары дәлдік пен сапалы бет алу.
** Өңдеу кезінде аз материал алынады, сондықтан бөлшектің өлшемдері дәл сақталады.

* **Кемшіліктері:**
** Өңдеу жылдамдығы салыстырмалы түрде төмен.
** Жоғары энергия тұтыну.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы

**Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы (басқа аттары Түркістан АКСР, Түркістан Кеңестік Республикасы (ТКР), Автономиялық Түркістан Социалистік Кеңестік Республикасы АТСКР,** бастапқыда **Түркістан Социалистік Федеративтік Республикасы**) — 1918 жылғы 30 сәуірден 1924 жылғы 27 қазанға дейін өмір сүрген РКФСР құрамындағы автономиялы республика.

Халық саны 5 миллионнан асқан. Астанасы — Ташкент қаласы. Басқарушы партиясы — Түркістан коммунистік партиясы. Башқұрт АКСР-мен қатар РКФСР құрамындағы алғашқы автономиялы республика болып саналады.

## Тарихы
1918 жылы Ташкентте 20 сәуір мен 1 мамыр аралығында болып өткен кеңестердің Бүкілтүркістандық 5-съезінде жарияланды. Онда "Түркістан Кеңестік Республикасы туралы ереже" бекітілді. Съезде: "Түркістан Кеңестік Федеративтік республикасы автономиялы түрде басқарылып, Ресей Кеңестік Федерациясының орталық үкіметін мойындайды және оның бағытын ұстанады" деп жазылды. Оған Каспий өңірін, Самарқан және Ферғана облыстарын қамтитын Түркістан өлкесі кірді. Астанасы Ташкент қаласында болды. Мұның құрылуына Ташкентте Кеңес үкіметі орнағаннан кейінгі басталған табан тірескен қиян-кескі күрес себеп болды. Бұл Федерация өз аттас өңірдің бір бөлігінде құрылды. 1918-1920 жж. азамат соғысы кезінде Түркістан Республикасының Орталық Ресеймен байланысы болмады. 1924 жылы 16 қыркүйекте Түркістан Орталық Атқару Комитетінің төтенше сессиясы ұлттық-мемлекеттік шекара бөлу туралы қаулы қабылдады. 1924 жылы 14 қазанда Бүкілресейлік ОАК-нің 2-сессиясы Түркістан Федерациясын жеке автономиялы бірліктерге бөлу туралы шешім қабылдады. 1924 жылы 27 қазанда БОАК (ВЦИК) осы шешімге заң күшін бере отырып бекітті. 1924-1925 жылдары ұлттық мемлекеттік бөлу нәтижесінде ТАКСР аумағында Өзбек КСР, Түрікмен КСР, Өзбек КСР құрамында Қарақалпақ автономиялы облысы, Қарақалпақ автономиялы облысы мен ТАКСР-дың қазақтар мекендеген аудандары, Сырдария және Жетісу облыстары кірген ҚазАКСР (1925 жылы сәуіріне дейін Қырғыз АКСР, ал 1936 жылы Қазақ КСР-ы деп аталды) құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан
Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Түрікменстан тарихы
Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Тәжікстан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Кеңестік Республикалар
Санат:РКФСР республикалары
Болат біліктер

**Болат біліктер** (Валки стальные) — жоғары иілу кернеуіне шыдайтын блюмингтерде, слябинггерде, сүрыпты және қаңылтыр мен жолақты жасайтын орнақтардың қапастарында қолданылатын біліктер.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тілдерді қолдану мен дамыту бағдарламасы

**Тілдерді қолдану мен дамыту бағдарламасы** - Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған бағдарламасы. Қазақстан Республикасының Президентінің 1998 жылы 5 қазандағы №4106 Жарлығымен бекітілген. Қазақстан халықтарының тілдерін дамытудың стратегиясы үш негізгі мақсатты айқындайды: мемлекеттік тілдің әлеуметтік-коммуникативтік қызметін кеңейту мен нығайту; орыс тілінің жалпы мәдени қызметін сақтау; этникалық топтардың тілдерін дамыту. Бұл мақсаттарға жету үшін мынадай міндеттер көзделген: мемлекеттік тілдің мемлекеттік басқару тілі ретінде қолданылуын қамтамасыз ету, нормативтік-құқықтық негізін жетілдіру; іс жүргізуді мемлекеттік тілге көшірудің нақтылы кестесін белгілеу арқылы барлық мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында мемлекеттік тілдің іс жүргізудегі негізгі тіл ретінде қолданылуын қамтамасыз ету; этникалық қауымдастықтар өкілдерінің өз ана тілдерін оқып-үйренуіне мемлекет тарапынан қолдау көрсету. Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру Қазақстан аумағында қолданылатын тілдердің қажетті функңионалдық ара-қатынасына қол жеткізумен айқындалатын оңтайлы әлеуметтік-лингвистикалық кеңістік құруды көздейді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ақмая тауы

**Ақмая** – Таушық–Қаламқас автомобиль жолы бойындағы оқшау тау. 

## Тарихы
Геолог Г. Насибьянец 1900 жылы түсірген фотосуреті «Огонек» журналының 1901 ж. ғ6 санында жарияланған. 

## Орналасқан жері
Ақмая атты екінші бір жер атауы Ақтаудың солтүстігінде жатқан Ауыздыбас ойпаңына таяу жерде кездеседі. 

## Сипаттамасы
Оның кескіні мая түйенің өркеші сияқты келген оқшау тау. Ол әктас, гипс жыныстарынан түзілген. 

## Дереккөздер

Санат:Түпқараған ауданы таулары
Болат құймакесегі

**Болат құймакесегі**(Слиток стальной) — 
# илемделген немесе қүйылған колемді болат дайындамасы. Болат қүймакесегінен кесу арқылы жеке бөлшек дайындамалар жасалып, металл кесу білдектерінде өндеу арқылы эр түрлі тетіктер мен бүйымдар жасалады; 
# болат металынан қүйылған қүймакесек.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитеті

**Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитеті** — ғылым және ғылыми-техникалық қызмет саласында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
Ғылым комитеті 2006 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігінің құрамында құрылды.

2022 жылы Білім және ғылым министрлігінің екіге бөлінуіне байланысты комитет ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің құрамына кірді.

## Міндеттері
# Ғылым, ғылыми-техникалық қызмет саласында мемлекеттік саясатты іске асыру
# Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру саласында мемлекеттік саясатты іске асыру
# Ғылыми зерттеулерді ұйымдастыруды жетілдіру және олардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру

## Құрылымы
Комитеттің 8 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Бюджеттік жоспарлау басқармасы
# Ғылыми-технологиялық саясат басқармасы
# Стратегия және салааралық үйлестіру басқармасы
# Ғылыми талдау және халықаралық ынтымақтастық басқармасы
# Коммерцияландыру және шағын гранттар басқармасы
# Ғылыми ұйымдарды дамыту басқармасы
# Бухгалтерлік есеп басқармасы
# Ғылыми жобалар және бағдарламалар басқармасы
## Қарамағындағы ұйымдар
; Мемлекеттік заңды тұлғалар 
* 
* «Экономика институты» ШЖҚ РМК
* «А. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты» ШЖҚ РМК
* «М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты» ШЖҚ РМК
* «Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты» ШЖҚ РМК
* «Философия, саясаттану және дінтану институты» ШЖҚ РМК
* «Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты» ШЖҚ РМК
* «Р.Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты» ШЖҚ РМК
* «Ғылым ордасы» ШЖҚ РМК
* «Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институты» ШЖҚ РМК
* «Генетика және физиология институты» ШЖҚ РМК
* «Алтай ботаникалық бағы» ШЖҚ РМК
* «Маңғышлақ эксперименттік ботаникалық бағы» ШЖҚ РМК
* «Зоология институты» ШЖҚ РМК
* «М.А. Айтхожин атындағы Молекулярлық биология және биохимия институты» ШЖҚ РМК
* «Академик Ө.А. Жолдасбеков атындағы Механика және машинатану институты» ШЖҚ РМК
* «Ақпараттық және есептеу технологиялары институты» ШЖҚ РМК
* «Жану проблемалары институты» ШЖҚ РМК
* «Жошы Ұлысын зерттеу ғылыми институты» ШЖҚ РМК
* «Академик Қ.И. Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы» РММ
* «Мемлекет тарихы институты» РММ
;Комитетке акцияларының мемлекеттік пакеттері мен қатысу үлестерін иелену және пайдалану құқығы берілген заңды тұлғалар
* «Ғылым қоры» АҚ
* «Мемлекеттік ұлттық ғылыми-техникалық сараптама орталығы» АҚ
* «География және су қауіпсіздігі институты» АҚ
* ЮНЕСКО аясындағы 2-санаттағы «Орталық Азия өңірлік гляциологиялық орталығы» ЖШС
* «Еуразиялық интеграция институты» ЖШС
* «Фитохимия» ғылыми-өндірістік орталығы» АҚ

## Төрағалары
# Тілекқабыл Рамазанов (2006—2007)
# Еркін Оңғарбаев (2007—2010)
# Айдар Жақыпов (2010—201?)
# Нұрлан Ыбырайым (2012—2014)
# Сансызбай Жолдасбаев (2014—2017)
# Болатбек Әбдірәсілов (2017—2018)
# Анар Әбілқасова (05—12.2019)
# Жанна Құрманғалиева (2019—2022)
# Әділет Тойбаев (05—11.2022)
# Дархан Ахмед-Заки (2022—2023)

## Дереккөздер

Ғ
Болатты босаңдату

**Болатты босаңдату** (Отпуск стали) — мартенситтің қайта кристалдануы, қайтуы және ыдырау жүретін үдеріс. Ас температурасынан жоғары температурада металл бұйымды бір немесе бірнеше рет қыздырып және суытып мартенсит қорытпасынан шыққан болатты босандату.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Болатты вакуумдау

**Болатты вакуумдау** (Вакуумирование стали) — 
# болаттың сапасын арттыру үшін қорытылған сұйық болат ерітіндісін газдардан тазарту процесі. Ол үшін болат ерітіндісі арнайы камераға кіргізіліп, газ сорып алынады; 
# қысымы атмосфералық қысымнан төмен ортада болатты өндеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Болатты үздіксіз құю

**Болатты үздіксіз құю** — 
# балқыту шөміші, аралық шөміш  кристалданушы, тартушы аунақша жабдықтарын қолданып, болатты үздіксіз құю; 
# тек қана мартен пештері де балқыған көп көлемді болатты құю шөміші арқылы аралық шөмішке, одан кристализаторға, тарту аунақшаларына құйылады, онан соң қатайған құймакесек төмен тартылып, ацетилен кескішімен үздіксіз кесу процестері жүреді. Болатты үздіксіз құю тәсілімен құйып алу металлургиялық процестің ең қажетті құраушысы.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Борхромдау

**Борхромдау**(Борохромирование) — металдың беттік қабатын бор және хроммен араластыра диффузиялық қанықтырудан түратын химия-термиялық өндеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Борид

**Борид** — бір немесе бірнеше элементпен, өдетте, металл мен бордың химиялық қосьшысы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Борландыру

**Борландыру** (борирование) —металдың (бүйымның) беттік қабатын бормен диффузиялық қанықтырудан түратын химия-термиялық өндеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Босаңдату (жасыту)

**Босаңдату (жасыту)** (Отжиг) — 
# материалдардың (мысалы,металдардың, жартылай өткізгіштердің, шынылардың) қүрылымы мен өңделімділігін жақсарту, ішкі кернеулерін төмендету мақсатында жасалатын термиялық өндеу. Олар белгілі бір температураға дейін қыздырылып, біраз уақыт үсталады да, баяу суытылады. Босаңдату термиялық өңдеудің бір түрі. механикалық өндеуді жеңілдету үшін, жасалатын операция; 
# металды белгілі бір температураға дейін қыздырып, үстап, сонан соң суытып тепе-теңцікке жақын қүрылымды алу мақсатымен жүргізілетін өндеу.

*Ағын сызықтақы босаңдату (Отжиг в поточной линии) — орамдыққа орау алдында болат жолағын үздіксіз босаңдату.
*Диффузиялық босаңдату(Отжиг диффузионный) — дендриттік жөне ішкі кристалдық ликвацияны азайту үшін қолданатын босандату.
*Изотермиялық босаңдату (Отжиг изотермический) — болатты Асз + (50—70°С) нүктесіне дейін қыздырып, сонан соң Aj температурасынан 100—150°С-қа төмен температураға дейін суытып, осы температурада изотермиялық үстап босаңдату.
*Кернеуді азайту үшін босаңдату,релаксациялық босаңдату (Отжиг для снятия напряжений, релаксационный отжиг) — аймақтық қалдық кернеуді толық немесе жартылай азайту үшін жүргізілетін босандату.
*Кішітүйңрішікке босаңдату (Отжиг на мелкое зерно) — кіші түйіршікті күрылымды қамтамасыз ету үшін температураны және үсақтауды қолданып, металды (бүйымды) босандату.
*Қорғау атмосферасында босаңдату (Отжиг в защитной атмосфере) — бүйымның беткі қүрылымын озгертпеу үшін әдейі таңдалған газдық ортада жүргізілетін термиялық өндеу.
*Үлкен түйрішікке босаңдату (Отжиг на крупное зерно) — үлкен түйіршікті қүрьшымды алуды қамтамасыз ету үшін температураны және үстауды (сол температурада) қолданып, металды (бүйымды) босандату.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әбсаттар Асанов

**Әбсаттар Асанов** (1.5.1961 жылы туған, Маяқұм аулы) — спортшы, Қазақша күрестен спорт шебері. 2000 жылдан ауданы спорт кешенінің директоры. Аудандық мәслихат депутаты (2005).
## Дереккөздер


Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Қазақ күресінен палуандар
Босорын

**Босорын** (Вакансия) - кристалдық тордың түйінінен атомның кетуі нөтижесінде пайда болатын нүктелік ақау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бояулы күрам; Түпбояулық

**Бояулы құрам; Түпбояулық**(Грунтовка) — қаптаудың келесі қабаттарының адгезиясын жақсарту мақсатында боялатын бетке жағылатын жылтырсыр.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Рысбек Асылбеков

**Рысбек Асылбеков** (06.01. 1957 жылы туған, Қарғалы аулы) — спортшы. Самбодан КСРО спорт шебері (1979), Қазақстан Республикасының чемпионы (1980, Целиноград (қазақша Астана), Бүкілодақтық турнирдің күміс жүлдегері (1981, Самара).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Атқора төбе

**Атқора төбе** - көне қоныс орны. Көксарай елді-мекенінен оңтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық корық-музейі мен Шымкент қаласы археологиялық және этнологиялық ғылыми-зерттеу орталығының археологиялық экспедициясы (жетекші З.Исабек, С.Ахмет) зерттеген. Пішіні дөңгелек келген, солтүстік-шығыстан, оңтүстік-батысқа карай созылыңқы төбе. Ауданы 100x90 м, биіктігі4 метр Жинастырылған материалдар ескерткішті халық 1—5 ғасырларда мекендегенін айғактайды.
## Дереккөздер
Шөгінді таужыныстардың керіші

**Шөгінді таужыныстардың керіші** — сынықты материалдарды, органикалық қалдықтарды, солиттерді, сферолиттерді, копролиттерді және т.б. біріктіріп, оларды тығыз тау жынысына айналдыратын зат. Шөгінді таужыныстардың керіші құрамы жағынан карбонатты (кальцитті, доломитті, сидеритті), сульфатты (гипсті, ангидритті, баритті), кремнийлі (опалды, халцедонды, кварцты), сазды (гидрослюдалы, каолинитті, монтмориллонитті, галлуазитті, глауконитті), хлоритті, фосфатты, темірлі және т.б. болады. Сынықтармен мөлшер қатынасы бойынша базалық, қуыстық, жанасулық, қаптамалық болады. Керіш пен сынықтардың өзара қатынасына қарай крустификациялық, регенерациялық, пойкилиттік, коррозиялық керіш түрлері бөлінеді. Керіш құрылымына қарай: аморфты, пелитоморфты және кристалл түйірлік, жаралу уақытына карай: бастапқы және екіншілік болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың қабаттама бітімі

**Шөгінді таужыныстардың қабаттама бітімі** — жайпақ тасмалталардың бірінің үстіне бірінің қабаттауымен сипатталады. Мұндай бітім малталардың өзен түбімен домаланып тасымалдануынан және теңіздер мен көлдердің тасмалталы жағажайларында қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Демографиялық қауіпсіздік

**Демографиялық қауіпсіздік** - үздіксіз табиғи ұрпақ жалғасуының және өмір сүрудің қорғалуы. **Демографиялық қауіпсіздік** мемлекет пен қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси, құқықтық, өнегелік-психологиялық және басқа да тектік қорды қорғау мен дамытуға, ұлт саулығын сақтау мәселелеріне қатысты шараларды жүзеге асыруы.
## Тағы қараныз
* Демография
* Демографиялық саясат
* Демократиялық мемлекет

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Демография
Шөгінді таужыныстардың қабыршақтық бітімі

**Шөгінді тау жынысытардың қабыршақтық бітімі** - саздардың таңдақты бітімінің түрі; онда түстері әр түрлі органикалық қосылыстар мен темір оксидтерінен сазды тау жынысытың бөліктері қабыршақ пішінді болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың құйма бітімі

**Шөгінді таужыныстардың құйма бітімі** — түйірлері керішінен көзбен ажыратуға келмейтін бітім.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың қабаттық бітімі

**Шөгінді таужыныстардың қабаттық бітімі** - құрамы, түйірлерінің ірілігі, олардың орналасуы және басқа да ерекшеліктері бойынша әр түрлі қабаттардың алмасып келуімен сипатталады. Шөгінді таужыныстардың қабаттық бітімінің морфологиялық, генетикалық түрлері бар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың қабатының биогендік бітімі

**Шөгінді таужыныстардың қабатының биогендік бітімі** - шөгінді таужыныстардың (құмды, сазды, карбонатты және т.б.) организмдер мен өсімдіктердің тіршілік әрекетімен байланысты қалыптасқан бітімі. Организмдердің тіршілік іздері қабаттылықтың бұзылуымен және әр түрлі тандақтардың, індердің, фукоидтердің болуынан байқалады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың микроқабаттық бітімі

**Шөгінді таужыныстардың микроқабаттық бітімі** - қабатшалары микроскоппен ғана көрінетін қабатты бітімнің түрі.
## Дереккөздер


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Шөгінді таужыныстардың моруы

**Шөгінді таужыныстардың моруы** — шөгінді таужыныстардың жер бетінде өзгеруі және қирауы; магмалық және метаморфтық таужыныстардың моруы сияқты болғанымен, өзіндік ерекшеліктері де болады: еру процесі қарқынды жүреді, бірқатар органикалық қосылыстар түзіледі және т.б.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Тау жыныстары
Шөгінді таужыныстардың сфералық құрылымы (бітімі)

**Шөгінді таужыныстардың сфералық құрылымы (бітімі)** - тау жынысының құрамбөліктері кейбір центрлердің айналасына домалақ қабатты не радиал сәулелі түрде орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың тақтатастық бітімі

**Шөгінді таужыныстардың тақтатастық бітімі** — сазды, сынықты-сазды таужыныстарда динамометаморфизм процестерінде параллель жазықтардың пайда болуынан қалыптасқан бітім.
## Дереккөздер


Санат:Геология