open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ротациялық болжам

**Ротациялық болжам** – жердің тектоникалық даму ерекшеліктерін планетаның өз осінен айналуына тигізер сырт күштердің әсерімен түсіндіруге тырысатын болжам.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Геологиялық болжамдар

**Геологиялық болжамдар** – жердің алғашқы жаралу себептерін, оның ішкі құрылыс ерекшеліктерін, тектоникалық, қозғалыстар табиғатын және планетаның геологиялық даму заңдылықтарын жасақтауға көмектесетін болжамдар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Тектоникалық болжамдар

**Тектоникалық болжамдар** – тектоникалық қозғалыстар табиғатын, жер қыртысына тән кұрылымдар эволюциясын түсіндіру мақсатында жасақталған болжамдар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Жерсілкіну ішкіндігі

**Жерсілкіну ішкіндігі** – жер қыртысындағы тектоникалық кернеулер әсерінен кенет туындайтын тербелістер нәтижесінде бірсыпыра энергия (103— 1018 дж) бөліп шығаратын Жер қойнауындағы табиғи нокат. 

Ішкіндік терендігіне орай жерсілкінулер үш түрге белінеді: 1) байырғы немесе саяз сілкініс (Н 

Санат: Вулканология
Құбырларын балшықтау

**Құбырларын балшықтау** (бүрғылау) – айналмалы бұрғылау процесі барысында бұрғылау кұбырларына балшық ерітінділерін беру арқылы сол құбыр жарының саз-балшықтармен сылануын қамтамасыз ету, сөйтіп оның жапырыла кұлау мүмкіндігін барынша азайту мақсатында қолданылатын тәсіл.

## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Сазды минералдар

**Сазды минералдар** – негізінен алғанда алюминий мен магнийдің, сирегірек мыстың, темірдің, калийдің және натрийдің, ал некен саяқ хромның, мырыштың, литийдің, никелдің т. б. элементтердің сулы силикаттары мен алюмосиликаттарынан тұратын минералдар жиынтығы. 

Кристалдық торының ерекшеліктеріне орай С. Т. төрт топқа жіктеледі. Олар қосқабатты (каолинит тобы), үшқабатты (монтмориллонит және гидрослюдалар тобы), бір және үшқабатты пакеттердің астасуынан туындайтын және аралас қабатты С. Т. тобы деп аталады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Саздыжер

**Саздыжер** – химиялық құрамы алюминий тотығына (АІ2О3) сәйкес келетін минералдар тобы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Қышжабдық саздары

**Қышжабдық саздары** — қыштан жасалған бұйымдар (ыдыс-аяқ, ойыншықтар, т. с. с.) дайындауға пайдаланылатын тез балқығыш және қиын балқитын саздар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
 Санат: География
Қышқұйма саздары

**Қышқұйма саздары** – тасшынылар (фарфор), шынытастар (фаянс) және қышқылға төзімді бұйымдар жасауға қолданылатын отқа төзімді, қиын балқитын және тез балқығыш саздар жиынтығы.

Саздың қышқұйма өндірісі мүдделерін қанағаттандыру мүмкіндігі оның отқа төзімділігімен, сазды жерлер мен титан тотығының саз құрамындағы мөлшерімен, шымырлану дәрежесімен, бояғыш тотықтар мөлшерімен, созылмалылығымен, дисперсиялылығымен және саз құрамындағы ірі түйіртпекті кірінділер мөлшерімен анықталмақ.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Тазартқыш саздар

**Тазартқыш саздар** – кейбір заттарды әр түрлі қоспалардан тазартып алуға пайдаланылатын, құрамы көбінесе монтмориллониттерге сәйкес келетін сазды жыныстар.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Пелагиальдық саздар

**Пелагиальдық саздар** – терең сулы алаптар түбінде қалыптасатын политекті құрамды сазды шөгінділер. 

Қатты тотыққан, әдетте қоңыр, сирегірек қызыл түсті болып келетін бұл лай тұнбалары мұхит алаптарының континенттерден қашық орналасқан барынша терең аудандарында (4000—6000 м) түзіледі.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Территекті саздар

**Территекті саздар** – әр түрлі шөгінді жыныстар мен үгілу қабаттарына тән жыныстардың мүжілуі нәтижесінде дараланған саз түйіршіктерінің су алаптары түбінде қайтадан шөгуі (тұнуы) нәтижесінде қалыптасқан сазды жыныстар.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Тасшыны саздары

**Тасшыны саздары** – тасшыны және шынытас (фаянс) дайындауға, қағаз өнеркәсібіне жарамды саз түрлері.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Цемент саздары

**Цемент саздары** – цемент өнеркәсібінде қолданылатын сазды жыныстар.

Портландцементтер дайындауға жарамды саздар құрамындағы кремнеземнің сазды жерлердің және темір тотығының өзара қатынас мөлшері белгілі дәрежеден аспауы шарт. Саз құрамында магний тотығының, сілтілердің, ангидридтердің, әртүрлі тау жыныстары кесектерінің біршама мол ұшырасуы одан дайындалған цемент сапасының нашарлануына әкеліп соқтырады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Глобулдер

**Глобулдер** – Сферолиттермен, аксиолиттермен немесе пизолиттермен салыстырғанда ішкі құрылысы мүлдем қарапайым болып келетін өте ұсақ домалақ пішінді (диаметрі 1—2 мм-ден аспайды) тасберіш (конкреция) түрлері.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Карбонаттар түзілуінің сындарлы тереңдігі

**Карбонаттар түзілуінің сындарлы тереңдігі** – мұхит суы терендіктерінің шартты деңгейі.

Бұл деңгейден тереңірек аудандарда түзілген пелагиальдік, шөгінділер құрамында карбонатты жыныстар мүлдем болмайды десе де болады. Бұл құбылыс аталған ортаның физикалық-химиялық ерекшеліктерімен (қысым мелшері, судың температурасы, СОг мөлшері т. е.), сол сияқты карбонаттардың түзілу және еру мүмкіндіктерінің өзара қатынас мөлшерінің өзіндік көрсеткішімен түсіндіріледі. 

Тынық мұхит алабында бұл деңгей 4000—5100 м, Үнді мұхитында 4500—5100 м, ал Атлант мұхитында 3650—6000 м тереңдіктер аралығына орналасқан.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Голотектүр

**Голотектүр**  – бейне) – Палеонтологияда: зерттеуші топшылауына сәйкес, белгілі бір түрдің өзіндік табиғатын ашып көрсетуге жарамды деп есептелген нұсқа.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Гомотектену

**Гомотектену** – гетеротекті яки әр текті жүйенің гомотекті немесе бірегей жүйеге айналуы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Сулы беткей

**Сулы беткей** – тау жыныстарының жерасты суларымен қаныққан қабаты. 

С. Б. екі су өтпейтін кабаттардың  аралығында орналасқан жағдайда оны тақташааралық беткей ал тек қана астыңғы жапсары су өтпейтін қабатпен төселген жағдайда грунтсулы беткей деп аталады. С. Б. әр түрлі литологиялық құрамдағы тау жынысы қабатшаларын біріктіруі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Танымал беткей

**Танымал беткей** – тау жыныстары жиынтықтарының арасында өзінің литологиялық өзгешеліктері, түрі, түсі, құрамы, органикалық қалдықтардың  нақтылы түрлерін кіріктіру мүмкіндігі т. с. с. өзіне ғана тән бірегей сипаты тұрғысынан анық ерекшелене отырып, алыс-алыс қашықтықтарға сағаланатын, яки аукымды кеңістік өңірінде дәйім ұшырасып қалып отыратын, сондықтан да зерттеуші әрдайым жазбай танитын тау жынысы кабаты.

Т. Б.-лерді даралау геологиялық түсірім жұмыстарында, баска да геологиялық зерттеулер барысында тау жыныстары қималарын сағалау жане салыстыра сәйкестіру шараларын табысты түрде жүзеге асыруға көмектеседі.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Тау құбылнамасы

**Тау құбылнамасы** – геологиялық денелердің (қабаттар, қабатшалар, желілер т. с. с.) бір-бірімен астасу элементтерін, яғни олардың сағалану және еңістену азимуты мен еңістену бұрыштарын өлшеу үшін арнайы қолданылатын аспап.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Мөлдартас

**Мөлдартас** – түссіз мөлдір кварц; үшінші класты асыл тастар өкілі.

## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика 
Санат: География
Жердің ішкі өңірлеріндегі қысым

**Жердің ішкі өңірлеріндегі қысым** – Жер қимасына тән заттар тығыздығы мен салмақ күшіне тәуелді болып келетін Жердің ішкі өңірлеріндегі қысымның нақтылы мөлшерлері гидростатикалық теңдеулер көмегімен анықталады. 

Бұл қысым мөлшері континенттерге тән жер қыртысының табаныдеңгейінде 10 кбар шамасында, мантия өңірінде жүздеген кбар, мантия мен ядро жапсарында 1,3.10 (3) кбар, ал Жер кіндігінде 3,5 ± 0,5.10 (3) кбар.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Тау-кен қысымы

**Тау-кен қысымы** – тау жыныстарына тән әртүрлі қозғалыстар нәтижесінде олардың тау-кен қазындылары қабырғалары мен тіреуіш-таяуларына тигізер әсері. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Шығыршық сығылма

**Шығыршық сығылма** – бір-біріне иіле жалғасқан сығылмалар жиынтығынан тұратын, жалпы пошымы шығыршық тәрізді геологиялық дене. 

Мұндай денелер дөңгелек пішінді интрузия шоғырларын жиектей дамыған жарықтарға сол интрузияны қоректендірген магма балқымаларының сығымдала енуі нәтижесінде қалыптасатын болса керек.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Дацит

**Дацит** – өте ұсақ жымдастырушы масса арасындағы сеппелері ізбесті-натрийлі дала пшаттарынан (көбінесе андезиннен), кейде кварцтан немесе түсті минералдардан (биотит, мүйізталшықтар, пироксен) тұратын эффузивті тау жынысы. 

Дациттың интрузивті тектестері гранодиориттер мен кварцты диориттер.

## Дереккөздер


Санат: Тау жыныстары
Дацит-липарит

**Дацит-липарит** – құрамы жағынан липариттер мен дациттер аралығындағы эффузивті тау жынысы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Магнит полюстерінің қозғалысы

**Магнит полюстерінің қозғалысы** – жүздеген жылдар бойына дамылсыз жүргізілген планетаның магниттік өріс сипатын зерттеу нәтижесінде анықталған Жер магнит полюстерінің қозғалысы. 

Жер дамуының бүкіл тарихы оның магнит өрісінің ұдайы қосөрісті болуымен сипатталады деп есептелген жағдайда, осы полюстердің кеңістіктегі жылжу мөлшері немесе оңтүстік және солтүстік магнит полюстерінің өзара орын ауыстыруы (бұл құбылыс планета магнит өрісінің инверсиясы деген атауға ие) мейілінше ауқымды да жиі болған құбылыстар екендігі анықталып отыр.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Гутенберг қабаты (белдемі)

**Гутенберг қабаты (белдемі)** – жоғарғы мантияның сейсмикалық толқындар жылдамдығы біршама баяулап қалатын қабаты. 

Бұл қабатты 1926 жылы Гутенберг даралаған, оны шартты түрде астеносфералық қабаттың баламасы деп есептеуге болады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Гравитациялық қозғалыстар

**Гравитациялық қозғалыстар** (орын ауыстырулар) – борпылдак та болбыр тау жыныстары шоғырларының өз салмақ күшімен қозғалу процесі. 

Гравитациялық қозғалыстар планетамыздың барлық аймақтарында, кез келген өңірде (жер бетінде, су түбінде т. с. с.) көрініс беруі ықтимал, сондықтан да олар экзотекті процестер ішіндегі ең маңызды мұжу агенттерінің біріне саналады. Біршама құрғақ борпылдақ тау жыныстарының өз орнынан қозғала бастауы үшін жыныстардың жылжу еңістігі 3-5°-тан кем болмауы керек, ал ылғал жыныстар шоғыры еңістіктің бұдан да аз мөлшерінде жылжып кетуі мумкін. 

Гравитациялық қозғалыс түрлері: *опырылмалар* (обвал) мен *сусымалар* (осыпь) (құрғак тау жыныстары түйіршіктері мен кесектерінің өз төсеніші мен ілінісін кенет жоғалтуы немесе таянышынан айырылып қалуы нәтижесінде қопарыла құлауы); *қозғалмалы үшкіртас бүркемелері мен ағымдары* (үшкіртастар шоғыры орналасқан баурай еңістігі табиғи еңістік бұрышынан көбірек болған жағдайда жаңағы шоғырлардың төмен қарай жылжи бастауы); *шөккіндер* (оползень) (барынша ылғалданған немесе сумен қаныққан массалардың сырғанауы; жерүсті және суасты тауларына тән баурайлар өңірінен де көрініс беруі мүмкін;) *шайылма (оплывные) қозғалыстар* (өсімдікті-топырак қабатшасы астындағы аз-кем ылғалданған грунттардың сығыла ағуы нәтижесінде пайда болатын азын-аулақ қозғалыстар; бұл қозғалыстар көзге көрінбейді); *шайынды (плывунные) қозғалыстар* (қатты ылғалдануы нәтижесінде аққыштық шегінен айырылған өсімдікті-топырақ қабатшасы массаларының жаппай жылжи бастауы; бұл массалардың ылғалдану дәрежесі өте жоғары болса да, шайынды қозғалысы байырғы су ағысының қасиеттерін иелене қоймайды); *тас-балшық ағындары немесе сел тасқындары* (тау жыныстары кесектерімен және түйіршіктерімен қаныққан лай ағындары).

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Орогенді тектоникалық қозғалыстар (орогенез)

**Орогенді тектоникалық қозғалыстар (орогенез)** – таулы белдеулердің яки тау жүйелерінің пайда болуын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыстар жиынтығы. 

Эпейрогенді тектоникалық қозғалыстармен салыстырғанда орогенді тектоникалық қозғалыстар, нақтылы аймақтарды ғана қамти отырып, өте қарқынды түрде өтетін болса керек.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Қатпарлы тектоникалық қозғалыстар

**Қатпарлы тектоникалық қозғалыстар** – тау жынысы, яки жер қыртысы қабаттарының жаппай қатпарлануын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыстар жиынтығы. 

Әдетте геосинклинальдық облыстар өңірінен, яки ұзыннан-ұзақ созыла сағаланған құрылымдар аймағынан көрініс береді. Геосинклинальдық процесс кезінде түзіліп үлгерген тау жынысы қабаттарының жаппай иілімделе-қатпарлануы сол геосинклинальдық құрылым дамуының соңғы кезеңдерінде жүзеге асады деп есептелінеді. 

Тау жыныстары қабаттарын қатпарлауда тангенциальды (жазық бағыттағы) және көлденең бағыттағы қозғалыстардың екеуі де айтарлықтай роль атқаратын болса керек. 

Қатпарлы тектоникалық қозғалыстар деген сөз тіркесін тектоникалық қозғалыстар терминінің белгілі дәрежедегі синонимі деп түсінуге болады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Эпейрогенді тектоникалық қозғалыстар (эпейрогенез)

**Эпейрогенді тектоникалық қозғалыстар (эпейрогенез)** – өте жай, ұзақ уақыттар бойы етек ала отырып, ірі-ірі аймақтардың жоғары көтерілуін немесе төмен ойысуын қамтамасыз ететін қарапайым қозғалыстар. 

Орогенді (қатпарлы) қозғалыстармен салыстырғанда эпейрогенді тектоникалық қозғалыстар өздері әсер еткен аймақтардың ішкі құрылысын ешбір өзгертпейді, яғни осы аймақтарға тән тау жыныстары қабаттарын қатпарламайды деп есептеледі. 

Синонимі – тербелмелі тектоникалық қозғалыстар.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Телқосақ

**Телқосақ** – кейбір минерал кристалдарына тән егіз қосақтар. 

Телқосақтардың бірнеше түрлері болуы мүмкін. Олар: қарапайым, секторлы, полисинтетикалық, кенішті, иінді және жапсарлы телқосақтар.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Қосшағылыс

**Қосшағылыс** – бір ғана ажыратқыш арқылы қарай отырып, тастілім тұғырын айналдырған жағдайда минералдың түс өзгерістерінен немесе жарық қарқындылығының бәсеңси, яки күшейе түсуінен аңғарылатын шағылысу көрсеткіштерінің үлкен және кіші мөлшерлері арасындағы айырма. 

Минералдың бұл қасиетінің негізінде оның бағдарлы абсорбциялық қабілеті жатыр.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Жарықтың қосарлануы

**Жарықтың қосарлануы** – кристалл болмысына енген жарық сәулесінің сынуы нәтижесінде оның бір-біріне перпендикуляр бағытта тербелетін екі сәулеге ыдырауы. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Магманың газдан арылуы

**Магманың газдан арылуы** – жанартау өңішіне лықсыған және жер бетіне жетіп төгілген магма балқымаларының өз бойындағы газ бөлшектерінен жаппай арылуы. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Мұздықсыздану

**Мұздықсыздану** – мұздықтардың бірте-бірте еруі нәтижесінде мүлдем құрып кетуі; ауа температурасының өсуіне тікелей байланысты. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Тау жыныстарының ыдырауы

**Тау жыныстарының ыдырауы** – шымыр жыныстардың өз құрамын сақтай отырып жемірілуі, яғни әртүрлі мөлшердегі кесектер мен түйіршіктерге бөлшектенуі; температуралық өзгерістер, өсімдік тамырларының әсері т. б. физикалық үгілуді қамтамасыз ететін сан түрлі құбылыстар шешуші роль атқарады. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Шілтертап

**Шілтертап** – көрініс пішіні өсімдік бұтақтары мен жапырақтарын еске салатын, түрлі минерал кристалдарының бір-бірімен жарыса немесе қосақтала өсуі нәтижесінде пайда болатын агрегаттар. 

Шілтертаптар түзілімінің өте тез кристалдануы, кристалдану процесінің жарықшақтар өңірінен көрініс беруі немесе тұтқыр орталарда жүзеге асуы нәтижесінде қалыптасуы мүмкін. Саф алтындар мен саф күмістер, табиғи таза мыс агрегаттары, псиломелан деп аталатын марганец минералы, мұз қыраулары т. с. с. түзілім кристалдары шілтертаптар түрінде ұшырасуы мүмкін. 

Псиломелан шілтертаптарының өсімдік жапырақтарының табына ұқсайтындығы соншалық, оларды көне өсімдіктердің қазба қалдықтарымен шатастырып алу оп-оңай.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Кремний қостотығы (SIO 2)

**Кремний қостотығы (SIO 2)** – минерал. α β

Табиғатта β-кварц түрінде өте кең тараған. Табиғатта сирек ұшырасатын, яки жоғары температуралар жағдайында жасанды түрде ғана алуға болатын α-кварц, α, -β-және у-тридимит, α-және β-кристобалит, коэсит, лешательерит, стишовит, китит, меланофлогит, морт пішінді кварц т. с. с. түрлері бар. 

Минералогияда өте жиі қолданылатын синонимі – кремнезем.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Мұжылу

**Мұжылу** – сырт күштер әсерінен жаппай үгіліске ұшыраған беткі қабат бөлшектерінің ойыс өңірлерге қарай сырғуына байланысты (салмақ күші, ағын сулар әсері, жел күші т. с. с.) көтеріңкі аймақтардағы тау жыныстарының ұдайы мұжылып (жеміріліп) отыруын қамтамасыз ететін табиғи процесс. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Дериватограмма

**Дериватограмма** – дериватограф тіркейтін (жазып алатын) қисық сызықтар жиынтығы. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Дериватограф

**Дериватограф** – заттардың термикалық сипатын кескіндейтін қисық сызықтарды тіркеуге (жазып алуға) қолданатын аспап. 

Жалғыз ғана сынаманы зерттеу нәтижесінде бірнеше сипатты қисық сызықтар жиынтығы алынуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Дериваттар

**Дериваттар** – петрологияда: жалғыз ғана магмалық балқымалық жіктелуі нәтижесінде пайда болатын тау жыныстарының түрлері. 

Кейде дериваттар деген атау магма жіктелуінің сұйық және газ түріндегі өнімдері хақында да қолданылады.

## Дереккөздер


Санат: Тау жыныстары
Санат:Дериваттар
Үрлену

**Үрлену** – борпылдақ материалдарды, яғни құм және құмайт түйіршіктерін үргілей отырып, олардың алғашқы аймақтарда мұжылуын (жемірілуін) және келесі өлкелерде қайтадан түзілуін қамтамасыз ететін байырғы жел әрекетінің нәтижесі. 

Бұл процесс шөлді аймақтарда кеңінен етек алған, өзге климат жағдайларында да көрініс беруі ықтимал.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Әуебейнетүсірімдерді бажайлау

**Әуебейнетүсірімдерді бажайлау** – жер бетінің аспаннан түсірілген бейнесуреттерін зерттеу нәтижесінде сол суреттегі өңірдің ерекшеліктерін анықтау тәсілі. 

Бажайлау объектісі ретінде жекелеген бейнесуреттер, олардың ірі-ірі жүйелері және түрлі-түрлі ауқымды бейненұсқалар пайдаланылуы, ал бажайлау құралдары рөлін қарапайым стереокөзілдіріктерден бастап өте күрделі өлшем аспаптарына шейінгі аралықтағы түрлі-түрлі жабдықтар атқаруы ықтимал. 

Әуебейнетүсірімдерді бажайлау барысында қосалқы белгілер маңызды роль атқарады. Мәселен, шөлді аудандардағы грунт суларының таралу алабы өсімдіктер әлемінің сонылығымен сипатталса, жер қыртысына тән жасырын жарылымдар сипаты өзен тораптарының өзіндік ерекшеліктері тұрғысынан анықталуы мүмкін. 

Әуебейнетүсірімдерді бажайлау тәсілі әскери істерде, топография мен картографияда, геоморфология мен геологияда, инженерлік геология мен гидрогеологияда, пайдалы қазба кендерін іздестіруде, орман байлығын зерттеуде, топырақтануда, геоботаникада, тундралық жайлауларды бағалауда, теңіз жағалауларын зерттеуде т. с. с. халық шаруашылығы мен ғылымының өте маңызды салаларын тиімді түрде өркендетуде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Диатек

**Диатек** – сөзінің этимологиялық мағынасы екі түрлі түсінікті білдіреді, олар "толығымен қайтадан жасақталу" және "өзгерістерге ұшырау" деген ұғымдар.  

Осыған орай, диатек терминінің геологиялық мән-мағынасы да екі бағытта анықталады. 

Ғалымдардың бірінші тобы, әсіресе, шет елдік литологиялық әдебиет авторлары диатек сөзінің мағынасын шөгіндінің (тұнбаның) алғаш түзілуінен бастап оның метоморфизмге ұшырауына дейінгі аралықтағы бүкіл өзгерістер жиынтығы деген ұғыммен орайластырады. 

Екінші түсінікке сәйкес, борпылдақ та болбыр шөгіндінің (тұнбаның) диатектену процесі оның шөгінді (тұнба) жыныстарға айналуымен, яғни тек қана шымырлана түсуімен ғана шектелмек, ал оның болашақ өзгерістері келесі сатыларда, яғни кататек және метатек жағдайларында жүзеге аспақ. 
ТМД елдерінің геологиялық әдебиетінде диатек термині әдетте соңғы мағынада қолданылады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Вариациялық диаграмма

**Вариациялық диаграмма** – өзгермелі мөлшерлер арасындағы байланыстарды ашып көрсететін сызбалы кескін.

**Вариациялық диаграмма** - айнымалдардың байланысын графикалық бейнелеу. Мұнда абсциссаға таужынысқа өте маңызды элементтің массалық пайызы, ал ординатаға басқа элементтердің мөлшері көрсетіледі. Осылай жасалған қисық бойынша әр элементтің басқа бір элементтің мөлшерінің өзгеруіне қарай қалайша өзгеретінін анықтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Петрохимиялық диаграммалар

**Петрохимиялық диаграммалар** – тау жыныстары құрамындағы химиялық түрбөлшектердің (компонент) өзара байланысын саралау, магмалық кешен немесе тастобыр (серия) көлеміндегі жекелеген жыныстардың магмалық даму жолын қадағалау, зерттелмек кешеннің өзге тектестерімен салыстырғандағы орны мен маңызын анықтау т. с. с. келелі мәселелерді табысты түрде шешу мақсатында тау жынысының химиялық құрамын сызбалы түрде кескіндеу тәсілі. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Диатомдер

**Диатомдер** – мөлшері 4–2000 микрон аралығында болып келетін бір клеткалы өте ұсақ балдырлар; протопластан тұратын клеткасы кремнийлі сауытшамен көмкерілген; теңіз суларында да, тұщы суларда да әртүрлі температуралар жағдайында тіршілік ете алады. 

Бұл балдырлар сауытшаларының жиынтықтары есебінен диатомиттер деп аталатын кремнийлі жыныстар қалыптасады; юра кезеңінен бері белгілі. 
Синонимі – диатомды балдырлар.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Дивергентті қосақ

**Дивергентті қосақ** – тангенциальды қозғалыстардың орталық өңірден шеткі аймақтарға қарай жылжуы нәтижесінде қалыптасатын қатпарлы егіз жүйенің (әдетте эвгеосинклинальдар) бір-бірімен тоқайласу пішіні. 

Термин авторы Обуэнның топшылауынша, бұл жағдайдағы құрылымдар табиғаты ортадан тепкіш егізпішінмен (симметрия) сипатталады, дивергентті қосақтың конвергентті қосақтан айырмашылығы да осында.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Тау жыныстарының деформациясы

**Тау жыныстарының деформациясы** – күштің әсерінен тау жыныстары массивіндегі түйіршіктердің салыстырмалы қалпын өзгертуі. Тау жыныстарының деформациясы серпімді, пластикалық және үзілмелі болып бөлінеді. Тау жыныстарының серпімді деформациясы — сыртқы күштің әсер етуі кезінде тау жыныстарының формасы өзгергенімен, күшті алып кеткен кезде олар бұрынғы қалпына қайта келеді. Тау жыныстарының пластикалық деформациясы — сыртқы күштің әсерінен олар өздерінің бастапқы формасын өзгертеді, бірақ қайта қалпына келмейді және үзілмейді. Ал тау жыныстарының үзілмелі деформациясы сыртқы күштің әсерінен тау жыныстарында жарықшақтар пайда болып, оның тұтастығы бұзылады..
## Дереккөздер


Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Жерасты суларының динамикасы

**Жерасты суларының динамикасы** – 1. Гравитациялық жерасты суларының жер қыртысына тән тау жыныстары өңірінде әртүрлі табиғи және жасанды факторлар есебінен қозғалуын зерттейтін сала. 

2. Жерасты суларының тау жыныстары қимасындағы қозғалысы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Қосөріс

**Қосөріс** – бір-бірімен сыбайлас орналасқан тең мөлшерлі аттас емес электрлік немесе магниттік зарядтар жүйесі. 

Зарядаралық қашықтық пен заряд мөлшерінің көбейтіндісімен өлшенетін, теріс зарядтан оң зарядқа қарай бағытталған мегземе (вектор) қосөріс моменті деп аталады, ал осы көрсеткіш әрбір қосөрістің өзіндік сипаты іспетті.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Дизъюнктивті дислокациялар

**Дизъюнктивті дислокациялар** – геологиялық денелердің жарылуы (жыртылуы) және осылайша дараланған дене бөлшектерінің жарылым бойымен жылжуы нәтижесінде қалыптасатын тектоникалық бұзылыстар жиынтығының жалпылама атауы. 

Жыртылып-ажырау құрылымдарын құрайтын геологиялық дене бөлшектерінің бір-біріне үйкеле отырып жылжу жазықтығы рөлін әдетте байырғы жарықтар мен жарылымдар атқарады, бұл жазықтық әдетте жыртылу жазықтығы немесе жыртылу жігі деп аталады; геологиялық дене бөлшектерінің кезінде бір-біріне шендес орналасқан нүктелерінің жыртылу жігі бойымен алшақтап кету қашықтығын ажырау амплитудасы деп атайды. 

Дизъюнктивті дислокациялар нәтижесінде жыртылып-ажырау құрылымдарының талай-талай түрлері қалыптасады (көлбеме, сырғыма, шашпыма, тектоникалық бүркеме т. с. е.). 

Дизъюнктивті дислокациялар терминінің синонимі ретінде жеке сөздер мен сөз тіркестері қолданылуы мүмкін. Олар: жыртылыс; жыртылып ажырау; жарылым; дизъюнктивті бұзылыс т. с. с.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Пликативті дислокациялар

**Пликативті дислокациялар** – жер қыртысындағы тау жыныстары қабаттарының өз тұтастығын сақтай отырып, әртүрлі масштабта және пішінде иілімделуін қамтамасыз ететін деформациялар жиынтығы. 

Бұл дислокациялар нәтижесінде тектік ерекшеліктері мен пішіндік өзгешеліктері тұрғысынан сан түрлі иілімдер жүйесі, яки қатпарлар қалыптаспақ. 
Синонимі – қатпарлы бұзылыстар.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Мұнай дистилаттары

**Мұнай дистилаттары** (дестиллаттары) – мұнайды дистилляциялау нәтижесінде алынатын фракциялар. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Магмалық дистилляция

**Магмалық дистилляция** – магма балқымасы құрамынан газдардың бөлініп шығу процесі. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Иілім ұзындығы

**Иілім ұзындығы** – иілім топшысының жайпақталу нүктелерін жалғайтын, сол иілімнің өсі бойымен өлшенген қашықтық мөлшері. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Дозиметрлep

**Дозиметрлep** – радиоактивті немесе рентген сәулелері дозасын өлшеу аспаптары. 

## Дозиметр түрлері
#гамма-сәулелердің рентген сәулелерінің дозасын және нейтрон ағындарын өлшеу аспаптары; 
#радиоактивті заттармен ластанған жазықтықтар бетіндегі альфа және бета-бөлшектері ағымын өлшеу аспаптары; 
#ауаның радиоактивті газдармен және аэрозольдармен ластану дәрежесін өлшеу қондырғылары; 
#судың және азык-түліктің нақты белсенділігін өлшеу аспаптары; 
#гамма-сәулелердің рентген сәулелерінің және нейтрон ағындарының жеке адам қабылдаған дозаларын анықтау аспаптары; 
#радиоактивті бөлшектермен уланған адамдардан тарайтын сәулелерді және олардың демінен шыққан ауа радиоактивтілігін өлшеу аспаптары.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Жекелену

**Жекелену** – геологияда: тектік тұрғыдан байланысты, бірақ құрамы жағынан анық ерекшеленетін бірнеше жаңа өнімдердің бір ғана материал есебінен қалыптасуын қамтамасыз ететін барша геологиялық процестер жиынтығын кескіндейтін жалпылама термин. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Докембрий

**Докембрий** – Жердің палеозой эрасына дейінгі (кембрий кезеңіне дейінгі) 3,3 млрд жылдық тарихы кезінде қалыптасқан, яғни архей мен протерозойға тиесілі тау жыныстары жиынтығының жалпылама атауы.

Синонимі – криптозой.
Радиоактивтік тәсілмен анықталған кейбір деректер бойынша жер қыртысының өте көне жыныстарының жасы 4-3,5 млрд. Жыл шамасында. Түрлі зерттеушілердің деректері арасында айырмашылықтар бар. Докембрийдің ұзақтығы жалпы алғанда 2900 млн жылдан артығырақ деп есептеледі.

## Зерттеуші ғалымдар
Докембрий геологиясын зерттеуде тиянақты үлес қосқан көрнекті орыс ғалымдары А.А.Иностранцев, Ф.Ю.Левинцон – Лессинг, Е.С.Федоров, А.А.Полканов болды. Жеке  докембрий қабаттарын зерттеуде украин қалқанында В.И.Лучицкий, Н.П.Семененко, Ю.И. Половинкина, Сібірде В.А. Обручев, Д.С. Коржинский, И.Д. Черский, Оралда Н.И. Гарань, Орта Азияда Н.И.Николаев, Орталық Қазақстанда Р.А.Борукаев, Е.Д. Шлыгин т.б. көптеген ғалымдар зор үлес қосты.

## Құрамы
Докембрий жыныстарында организм қалдықтары өте сирек кездеседі. Дегенмен, ғалымдар бұл көне заманда тіршілік бай болған деген тұжырымды қолдайды және осыған организмдер қатынасы арқасында түзілетін шунгит, антрацит, қалың әктас, тау жыныстары, мәрәмәр қабаттары кездесетінін дәлелдейді. Сонымен қатар мұнда, яғни көміртекті жыныстарда органикалық заттың бар екендігі изотоптық әдіс арқылы дәлелденді.Рифей жүйесінен едәуір қарапайым жәндіктер мен балдырлардың қалдықтары. Кембрий кезеңінің басында организмдердің барлық түрлерінің қалдықтары кездесуі де мұның дәлеледемесі. Себебі, тіршілік пайда болып, оның эволюциялық жолмен ұзақ дамып, жіктеліп – топталуы үшін талай заман өтуі қажет. Докембрий шөгінділерінде барлық табиғи темір қорының 70%-ы, марганецтің 63%-ы, хромиттің 73%-ы, сульфитті никельдің 72%-ы, кобальттің 93%-ы, уранның 66%-ы шоғырланған. Оның қабаттары алтын, қалайы, күміске мол.

## Дереккөздер
Геологическое строение КСРО, в 6 тт.т, 1,Стратиграфия, М., 1969: Наливкин  Д. В., Геология КСРО, М.-Л., 1962: Семененко Н. П., О сравнении докембрия Восточно-Европейской и Северо-Американской платформ,  «Советская геология», 1966, № 1; Атлас литолого –палеографических карт КСРО, [в 4 тт.], т. 1, М., 1968.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Геологиялық құжаттама

**Геологиялық құжаттама** – арнаулы геологиялық зерттеулер жүргізу барысында, іздеу-барлау жұмыстары кезінде, пайдалы қазба кендерін өндірістік игеру барысында анықталған геологиялық деректерді жан-жақты хаттау және әртүрлі карталар мен сызба-нұсқалар, қималар мен кескін-пішіндер түрінде кескіндеу шараларының жиынтығы. 

Мұнымен қатар, геологиялық құжаттамаға таскертпелер мен тасбағандар, палеонтологиялық коллекциялар мен сынамалар т. с. с. тау жыныстарының арнаулы үлгілері алынған нүктенің географиялык орнын дәлме-дәл анықтау және осы өңірдің геологиялық ерекшеліктерін ұқыпты түрде хаттау істері де кіреді. 

Геологиялық құжаттаманың басты-басты элементтері: тау жыныстары мен пайдалы қазбалардың үлгілері, тасбағандар, түпшаймалар, әртүрлі сынамалар, дала кітапшалары, күнделіктер, ашылым және қазынды сипаттары хатталған құжаттар, сынама журналдары, кестелер, диаграммалар, карталар, сызбанұсқалар, қималар, кескін-пішіндер, суреттер, бейне материалдар т. с. с.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Доминанттар

**Доминанттар** – өсімдіктер мен хайуанаттар арасындағы өздерінің сандық көрсеткіші тұрғысынан айқын басымдылық танытатын жекелеген түрлер. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Драгалау

**Драгалау** – су түбіндегі лайлар мен жыныс үлгілерін драга көмегімен кеме палубасына көтеріп алу процесі. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Керіздеу

**Керіздеу** – сукіріктіруші тау жыныстарын табиғи немесе жасанды түрде кептіру, яки нақтылы өңірден аласталмақ суларды табиғи ойпаттарға (өзендер, көлдер т. с. с.) немесе жасанды ойыстарға (каналдар, құдықтар, апандар т. с. с.) ағызып жіберу. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Қайыршақ

**Қайыршақ** – әртүрлі тау жыныстарының физикалық үгілуі нәтижесінде қалыптасатын түйіршіктер мен кесекшелер. 

Бұл үшкір де қырлы (жұмырланбаған) түзілімдер мөлшері әдетте 1– 10 мм аралығында болып келеді.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Уатқьштар

**Уатқьштар** – тау жынысы мен руда сынамаларын ұсақтауға (уатуға) керекті механизмдер. 

Таскертпелерді біршама ірі түйіршікті сынамаларға айналдыру үшін жақты уатқыштар, ұсақтай түсу үшін білікті уатқыштар, ал ұнтақтау үшін шар диірмендер мен өзекті диірмендер қолданылады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Сынамаларды ұсақтау (уату)

**Сынамаларды ұсақтау (уату)** – сынаманы талдауға дайындау барысында жүзеге асырылатын әрекет. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Түріптас

**Түріптас** – нақтылы жазықтық бетінен бір бағытқа қарай жамырай өсуіне байланысты байырғы щетка сияқты пішінді иемденген минерал кристалдарының агрегаты. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Дунит

**Дунит** — (Жаңа Зеландиядағы Дун тауына қатысты аталған) — оливин минералынан тұратын, хромшпинелидтердің азын-аулақ мөлшерін кіріктіретін аса негізді интрузивті тау жынысы. Құрамының 90%-тен көбі оливин, қосымша минерал ретінде пироксен, кейде анартас, плагиоклаз кездеседі. Құрылымы толық кристалды, ұсақ, орта түйірлі. Нақышы шомбал. Түсі сарғыш жасылдан қараға дейін. Меншіктік салмағы 3,2 г/см3. Дунит жер қыртысында негізді магманың ыдырау өнімі ретінде габброидтармен бірге кездеседі, кейде жеке кристалданады. Қазақстанда Дунит Ақтөбе, Қостанай, Павлодар, Шығыс Қазақстан, Жамбыл облыстарында кеңінен тараған, басқа аймақтарда сирек кездеседі. Дунит массивтерінде хром, платина, асбест кендері орналасады. Дунит отқа төзімді материалдар дайындауда пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Тау жыныстары
Құмдөңдер

**Құмдөңдер** – жел әрекеті нәтижесінде теңіз немесе өзен жағалауларында жал-жал болып үйіліп қалатын құм дөңестер. 

Құмдөңдер түрлі-түрлі климаттық белдеулер жағдайында қалыптаса алады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Алап сиымдылығы

**Алап сиымдылығы** – бүкіл әлемдік мұхит өңіріндегі немесе оның жекелеген алабындағы су мөлшері. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Темірлі тақтатастар

**Темірлі тақтатастар** – кембрий кезеңіне шейін қалыптасқан, құрамына кварцты-темірлі түзілімдерді көптеп кіріктіретін, әртүрлі метаморфты өзгерістерге ұшыраған шөгінді және жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары; кварц пен силикат-магнетитті немесе гематитті жыныс қабатшаларының алмасып отыруы нәтижесінде қат-қабатталған немесе жолақ нақышты түзілімдер түзеді. 

Құрамындағы темір мөлшері 25–30%-тен кем болмаған жағдайда темірлі тақтатастар байытуды керек қылатын темір рудасы болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат: Шөгінді тау жыныстары
Темір телпек

**Темір телпек** – сульфидті кендердің құрамында пирит кристалдары өте мол ұшырасатын ең беткі тотыққан қабаты. 

Бұл өңірде пириттен басқа да минерал түрлері көптеп кездеседі. Олар – темірдің сулы және сусыз тотықтары (гетит, гидрогетит, гематит), кремнезм минералдары (кварц, халцедон, опал), мыстың және қорғасынның қайталамалы карбонаттары (малахит, церуссит т.б.), сульфаттар (англезит, ярозит, гипс т. б.), силикаттар (хризоколла т. б.). 

Темір телпек қимасында сульфидті минералдар ыдырауы нәтижесінде дараланған алтын мен күміс түйіршіктері де ұшырасуы мүмкін. Темір телпектер қабатының қалыңдығы бірнеше метрден ондаған метрге шейін жетуі мүмкін, бұл қабат сульфидті кендерді, әсіресе мыс сульфидтерінің түп кендерін іздестірудің өте тиімді белгісі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Табиғи таза темір

**Табиғи таза темір** – табиғатта таза түрінде ұшырасатын темір, алайда оның құрамында да көптеген элементтердің өте аз мөлшерлері қоспа түрінде ұшырасуы ықтимал (кобальт, мыс, көміртек, фосфор, күкірт, сутек т. с. е.). 

Жаралу тегіне орай табиғи таза темір екі түрге – теллурлі темірге (жер теміріне) және жасынтас теміріне (ғарыш теміріне) – бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Тереңсулы мұхиттық науа

**Тереңсулы мұхиттық науа** – мұхиттардың континенттерге жапсарласу өңірінде түзу бағытта немесе сәл-пәл иіле сағаланатын мейілінше ұзын да енсіз ойыстар – аралық иіндер жүйесі деп аталатын жалпыпланеталық құрылымдар жиынтығының басты бөліктерінің бірі. 

Тереңсулы мұхиттық науалардың тереңдігі 5–11 км аралығында, ұзындығы 2000–4000 км, ені ондаған километр. Көлденең қимасының сырт пішіні V әрпін еске салатын тереңсулы мұхиттық науа баурайлары өте тік бағытталған. 

Тереңсулы мұхиттық науалар жүйесі негізінен Тынық мұхит жағалауларында және Үнді мұхитының кейбір аудандарында ұшырасады; Атлант мұхитының континенттермен жапсарласу өңірінде мұндай құрылымдар жүйесі мүлдем дамымаған.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Көмейтас

**Көмейтас** - жанартау ошағынан сығымдала көтерілген өнімдердің (лавалардың, туфолавалардың, жанартау женттастарының т. с. с.) сол жанартау көмейіне кептелуі нәтижесінде пайда болатын, сырт пішіні тік тұрған бағандарды еске салатын дене. 

Бұл денелердің көлденең қимасы көбінесе дөңгелек болып келеді, олардың диаметрі бірнеше метрден 1,5 км-ге шейін жетуі мүмкін. 

Синонимі – некк.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Жанартау көмейі

**Жанартау көмейі** – жанартау ошағын жер бетімен жалғастыратын, яғни жоғарғы ұшы жанартау көзелігімен ұштасатын цилиндр пішінді тік бағытталған канал. 

## Дереккөздер


Санат: Вулканизм
Живет ярусы, живет

**Живет ярусы, живет** – девон жүйесінің ортаңғы бөліміне қарасты жоғарғы ярусы. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Иммерсиялық сұйықтар

**Иммерсиялық сұйықтар** – минералдарға тән жарық сәулелері сынуының көрсеткіштерін сәйкестіре анықтау мақсатында қолданылатын, сәуле сыну көрсеткішінің алдын ала белгілі сұйықтар жиынтығы. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Алмасу желісі

**Алмасу желісі** – жер қыртысындағы (тау жыныстарындағы) жарықтар бойымен жылжыған ерітінділер әсерінен бұрынғы тау жыныстарының жаңа минералдық заттармен алмасу нәтижесінде қалыптасатын желі. 

Синонимі – тастумалы желі.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Тастумалы желі

**Тастумалы желі** – алмасу желісі терминінің синонимі. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Рудалы желі

**Рудалы желі** – түгелімен немесе көпшілік бөлігі рудалы минералдардан тұратын желі. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Таужаралу

**Таужаралу** – тау жоталарының пайда болуын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыстар мен тасмұжылу процестерінің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Желі болмысы

**Желі болмысы** – желіні құрайтын рудалы және бейрудалы минералдар жиынтығы. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Өңдеу журналы

**Өңдеу журналы** – сынамаларды өңдеу барысы жайлы деректерді тіркеп отыратын құжат. 

Бұл құжатта сынаманың нөмірі, оның алғашқы және ақырғы салмақ мөлшері, өңдеу схемасы, өңдеуге түскен уақыты т. с. с. мағлұматтар көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Құбыр ұңғымасы

**Құбыр ұңғымасы** – бұрғылау процесінің әрбір сәтінде бұрғыланып өткен құбыр оқпаны барып тірелетін жазықтық; бұрғылау барысында құбыр ұңғымасы құбыр ернеуінен бірте-бірте қашықтай беретіндігі түсінікті. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Батпақталу

**Батпақталу** – екі мағынасы бар. 1. Су қоймасы бетінің батпақтарға тән өсімдіктерімен жаппай көмкерілуі және олардың бірте-бірте ұлғая отырып шымтезектерге айналуы нәтижесінде осы қойманың батпақтарға айнала бастауы. 

2. Сутіректі қабат жер бетіне біршама жақын орналасқан, сондықтан да жинақталған су шоғырларының ағып кету мүмкіндігі нашар болуы немесе су айдыны бетінің булану режиміне өзгерістер енуі салдарынан (мәселен, орман өрттерінің әсерінен) қатты ылғалданған аудандар есебінен бірте-бірте батпақтардың қалыптасу процесі.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Шектелуі алап аумағын (жиектерін) суландыру

**Шектелуі алап аумағын (жиектерін) суландыру** – мұнай шоғырына (шоғыр жиектеріне) су айдай отырып, мұнайкіріктіруші қабаттың қойнаулық қысым мөлшерін қалыпты жағдайда ұстап тұру тәсілі. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Бөгетмұз

**Бөгетмұз** – суда жүзіп жүрген және су бетін көмкере бастаған мұз кесектерінің өзен аңғарының нақтылы өңірінде жинақталуы. 

Күзгі сеңдер қозғалысы кезінде кеңінен етек алатын бұл процесс өзен ағысының кейбір өңірлерде уақытша бөгелуіне, сөйтіп өзен деңгейінің күрт көтерілуіне әкеліп соқтыруы ықтимал.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Геохимияның басты заңы

**Геохимияның басты заңы**– бұл заңның анықтамасы: химиялық элементтердің жер қыртысында ұшырасуы осы элементтердің атом құрылысына байланысты.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Телқосақтану заңдылығы

**Телқосақтану заңдылығы** – кристалдар есебінен телқосақ (двойник) шорлар қалыптасуының заңдылығы. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Тау жыныстарын шымырлау

**Тау жыныстарын шымырлау** – тау жыныстарының сапасын әртүрлі әдістер көмегімен (қатыру, жымдастыру, саздандыру, силикаттау, ыстық және салқын күйде таушайырлау т. с. с.) жасанды түрде жақсарту, яғни олардың беріктігі мен төзімділігін арттыру, деформациялану және суөткізгіштік қасиеттерін азайту. 

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Бойлас еңістелген астасу

**Бойлас еңістелген астасу** – қатты қатпарланған тау жыныстары қабаттарының астасу пішіні. 

Бойлас еңістелген астасу иілімдер жүйесіндегі (қатпардағы) нақтылы бағытқа қарай еңістенген немесе төңкерілген барша қабаттардың еңістену бұрыштарының да бір-біріне шамалас болуымен және қабаттардың жүйе қимасында бірнеше рет қайталануымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Бірқалыпты еңістенген астасу

**Бірқалыпты еңістенген астасу** – қатпарланған тау жыныстары қабаттарының астасу пішіні. 

Бірқалыпты еңістенген астасу жағдайына ұшыраған тау жыныстары қабаттарының еңістену бағыты мен бұрышы бір-біріне сәйкес келеді, алайда бойлас еңістенген астасу пішіндерімен салыстырғанда, бұл иілімдер жүйесі (қатпар) қимасында бір қабат бірнеше рет қайталанбайды.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Бастапқы астасу

**Бастапқы астасу** - тау жыныстары қабаттарының алғашқы түзілу сәтіндегі астасу пішіні.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Регрессивті aстасу

**Регрессивті aстасу** - шөгінділер қалыптасқан теңіз деңгейінің бірте-бірте төмендеуін (регрессиясын) көрсететін тау жыныстары қабаттарының астасу пішіні. Регрессивті астасқан шөгінді жыныстар қимасында ұсақ түйіршікті шөгінділер төменнен жоғары қарай ірі кесекті жыныстармен заңды түрде алмасып отырады.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Қалқаланған (шектелген) мұнай шоғырлары

**Қалқаланған (шектелген) мұнай (газ) шоғырлары** - беткі жазықтығы саздармен немесе соларға ұқсас баска да шымыр жыныстармен қалқаланған мұнай (газ) шоғырлары.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Интрузивті шоғыр

**Интрузивті шоғыр** - жазық бағытта көлбей кесілген яки деформацияланып жарымаған тау жыныстары қабаттарының аралығына сыналай енуі нәтижесінде жалпақ жатқан тақташалар құрайтын интрузивті дене. Синонимдері — силл және тақташалы интрузия.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Мұнай (газ) шоғыры

**Мұнай (газ) шоғыры** - коллектор ролін атқаратын біршама кеуек жыныстар өңірінде тұтыла отырып, өз бойынан мұнай (газ) түйіршіктерін өткізбейтін шымыр жыныстармен қалқаланған мұнай (газ) шоғыры. Мұнай (газ) мен су қабаттарының жапсарласу жазықтығы мұнай шоғырының табаны немесе сулы-мұнайлы (сулы-газды) деңгейлердің алмасу жазықтығы деп аталады. 

Өз өңірінде жинақталған көмірсутектерінің құрам ерекшеліктеріне орай, аталмыш шоғырлар төрт түрге бөлінеді. Олар: мұнайлы, газды-мұнайлы, газды және газ қоймалжынды шоғырлар.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Руда шоғыры

**Руда шоғыры** - жер қыртысының нақтылы өңірлерінде жинақтала отырып, кіріктіруші жыныстардан анық ерекшеленетін рудалы денелер. Руда шоғырында жинақталған пайдалы қазбаларды игеру мөлшерлік және сапалық тұрғыдан тиімді болған жағдайда мұндай шоғырлар өндірістік маңызды кендер санатына көтерілмек.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Зальбандтар

**3альбандтар** - желі болмысының кіріктіруші жыныстармен жапсарласу жазықтығы. Көп жағдайда бұл термин желімен тоқайласа отырып рудаланған жапсарлы қабатша хақында да қолданылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Иілім құлпы

**Иілім құлпы** - тау жынысы иілімделген қабатының иілу орыны, яғни онын иілім қанаттары деп аталатын екі қапталының жапсарласу нүктесі. "Иілім түрені" (синклинальдарда) және "Иілім айдары" (антиклинальдарда) деген сөз тіркестері иілім құлпы терминіне синоним ретінде қолданылып жүр.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Иілімнің тұйықталуы

**Иілімнің тұйықталуы** - иілім қанаттарының көлбеу жазыктықта бір-бірімен тоғысу орны. Синонимі — иілімнің кұрдымдалуы.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Шөкпеойыстар

**Шөкпеойыстар** - геоморфологияда: далалықтарда, шөлейт аудандарда ұшырасатын дөңгелек пішінді, түпкі жазықтығы біршама тегіс болып келетін апандар (диаметрі 10—15 м, тереңдігі 1-1,5 м) мен ойыс алаңдар (диаметрі бірнеше километр, тереңдігі 3—5 м). Шөкпеойыстар көбінесе астыңғы қабатты құрайтын тау жыныстарының шаймалануы нәтижесінде (суффозия) беткі қабаттың шөгуі салдарынан пайда болады.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Пайдалы қазбалар қоры

**Пайдалы қазбалар қоры** - жер қойнауына шоғырланған пайдалы қазба кендерінін жалпылама мөлшері; тоннамен, кейде килограммен (асыл металдар), каратпен (асыл тастар) және текше метрмен (құрылыс материалдары) өлшенеді (Пайдалы қазба қорларын жүйелеу терминін қараныз).

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Қазындыны (ашылымды) кескіндеу

**Қазындыны (ашылымды) кескіндеу** - тау жыныстары табиғи немесе жасанды ашылымдарының беткі жазықтығына тән жалпылама сипаттарды қағаз бетінде кескіндеу.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Иілімнің құрдымдалуы

**Иілімнің құрдымдалуы** - иілімнің тұйықталуы терминінің синонимі.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Біркертпе

**Біркертпе** - 1. Тау қазындысының бір ғана өндірістік науқан кезінде өтілген бөлігі. 2. Пайдалы қазба кендерін тау қазындылары көмегімен өндіру жүйесіне тән элемент.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Грунт суларының беті

**Грунт суларының беті** - арынсыз гравитациялық суды ауамен қаныққан белдемнің капилярлы жиегінен оқшаулайтын грунт суларының беткі жазықтығы.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Сырғанау айнасы

**Сырғанау айнасы** - жыртылу жігі бойымен бір-біріне үйкеле жылжыған тау жыныстары қапталдарының сол үйкеліс салдарынан жалтырай өңделген жазықтығы.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Қалқыма түйіршіктер

**Қалқыма түйіршіктер** - су немесе ауа ағындарына араласа жылжитын тау жынысы немесе минерал түйіршіктері. 

Ағын сулы алаптар түбіндегі тау жынысы түйіршіктері өздерінің мөлшерлік көрсеткіштері тұрғысынан механикалық іріктелу процесіне ұшырайды; ең кішкене яки титтей түйіршіктер ағын күшімен су алабы өңірінен аласталуға, ең ірі кесектер алғашкы орнынан тапжылмауға, ал орта мөлшерлі түйіршіктер су ағынына ілесе отырып, екінші аймақтарда қайтадан шөгуге мәжбүр. Қалқыма түйіршіктер және домалама кесектер осы түрлердің соңғысына жатады.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Түйіртпектілік

**Түйіртпектілік** - тау жыныстарының минерал түйіршіктерін біріктіру болмысы, яғни олардың агрегаттық немесе кұрылымдык табиғаты. Тау жыныстарының көпшілігіне түйіртпекті кұрылымдар тән.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Зиген ярусы

**Зиген ярусы** - Девон жүйесінің төменгі бөліміне қарасты ортаңғы ярусы.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Жылантас

**Жылантас** - Серпентин терминінін синонимі.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Алтын белгілері

**Алтын белгілері** - алтын кендерін іздестіру ісінде мейілінше маңызды өте ұсақ  (1—3 мг) алтын түйіршіктері. Алтын іздеу тәжрибесінде алтынның бірлі-жарым белгілері, алтын белгілері және алтынның айтарлықтай мөлшері деген ұғымдар қалыптасқан; бұл ұғымдар алтын белгілері ұшырасуының мөлшерлік сипаты тұрғысынан туындайды.

## Дереккөздер
 

Санат:Алтын