open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ерболат Төремұратұлы Өтепбергенов

**Ерболат Төремұратұлы Өтепбергенов** (1.3.1949 жылы туған, Ресей, Астрахан облысы Харабайлы аудагы Ахтубинка ауылы.) – *техника ғылымының докторы* (**1995**), *профессор* (**2007**). 
***1977** Мәскеу жоғары техникалық училищесін 
***1986** Қазақ политехникалық институтын ( қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген.
***1986-1996** Қазақ ауыл шаруашылығы академиясының есептеу ортасында 
***1997-1999** ҚР Парламентінің инженер ортасында 
***1999-2000** ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік қызмет академиясында 
***2000-2003** «Қайнар» университетінде 
***2003-2005** Алматы технологиялар және бизнес университетінде  қызметтер атқарды. 
***2005** жылдан Қазақ көлік және коммуникация академиясының *профессоры* 120-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.. 
## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Қасымхан Төлендиев

**Қасымхан Төлендиев** (15.11. 1948 жылы туған, Шу ауданы, Ақтөбе ауылы) – басшы қызметкер.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

1971 ж. Алматы мал дәрігерлік интитутын бітірген. 1971 ж. Торғай облысы «Арқалық» кеңшарында зоотехник-селекционер, 1971 – 1973 ж. Шу ауданы, Абай атындағы кеңшарда методист-нұсқаушы, 1973 – 1976 ж. Шу аудандық комсомол комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі, 1976 – 81 ж. Жамбыл облысының комсомол комитетінде бөлім меңгерушісі орынбасары, бөлім меңгерушісі, 1981 – 1987 ж. Жамбыл облысы партия комитеті ауыл шаруашылық және тамақ өнеркәсібі бөлімінде нұсқаушы, 1987 – 91 ж. Жамбыл облысының халық бақылау комитеті төрағасының орынбасары, 1991 –1992 ж. облысы халық депутаттар кеңесінің бөлім меңгерушісі, 1992 – 94 ж. Жамбыл облысы әкімшілік аппаратында бөлім меңгерушісі, 1994 – 1997 ж. Жамбыл облыстық ауыл шаруашылық департаменті бастығының 1-орынбасары, 1997 – 2001 ж. Т.Рысқұлов атындағы ауданның әкімі қызметтерін атқарған. 2001 ж. маусымнан бері облыс әкімі жанындағы Тәртіптік кеңесінің төрағасы. «Қазақстанның тәуелсіздігіне 10-жыл» медалімен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Саясат
Санат:1948 жылы туғандар
Рымшаш Кәмешқызы Төлеубекова

**Төлеубекова Рымшаш Кәмешқызы** (8 Мамыр 1952 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Жосалы ауылы) – педогогика ғылымының докторы (2002), профессор (2004). Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымы академиясының мүшесі (2001). Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі (1991). Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2007).

## Қысқаша өмірбаяны:
1974 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педогогикалық институтын (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педогогикалық университеті) бітірген. 
1974–1988 жылдары Техникумда оқытушы. 
1988 жылдан ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) оқытушы, лаборатория, кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. 
2001 жылы *«Жоғары сынып оқушыларын жаңа әлеуметтік-мәдени жағдайда адамгершілікке тәрбиелеудің ғылыми-педагогикалық негіздері»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер
Жақсыгүл Батырәлиева

**Жақсыгүл Батырәлиева** (1944 жылы туған, Ордабасы ауданы, Төрткүл ауылы) – 8-шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1974). Механизаторлық курсты бітірген соң 28 жыл бойы ауыл шаруашылығында еңбек етті. Бірнеше рет аудандық, облыстық партия комитеттерінің бюро мүшелігіне сайланды. *«Еңбектегі ерлігі үшін»* медалімен (1971, 1975), Ленин орденімен (1973), мерекелік медальдармен марапатталған.

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Мейрамбек Төлепберген

**Мейрамбек Төлепберген** (13.5.1957 жылы туған, Талас ауданы, Түгіскен ауылы) – журналист, саяси шолушы. Әл-Фараби атындағы, Қазақ ұлттық университетін бітірген (1981). Еңбек жолын құрылысшы болып бастаған. Алматы облысы «Жетісу» газетінде әдеби тілші, бөлім меңгерушісі болып қызметтер атқарды. Журналистика саласында өз қолтаңбасын әуелі спорт тақырыбында қалдырып танылған ол, Орта Азия және Қазақстан спорт журналистерінің халықар. байқауында (1989) бас жүлдеге ие болды. Төлепберген республикалық «Халық кеңесі» газетінде Парламент жұмысының қыр-сырына үңіліп, саяси тақырыптарға жазылған сараптама мақалаларымен көзге түсті. Шығарм. қарым-қабілеті оны еліміздің таңдаулы журналистер шоғырына қосты. 1996 ж. бастап «Егемен Қазақстан» газетінде саяси-әлеуметтік мәселелерге қатысты ой-толғамдарымен және публицистик. мақалаларымен кеңінен танылды. Ұзақ уақыт белгісіз болып келген, ал 1997 ж. Ресей батыры және Халық Қаһарманы атанған Бақтыораз Бейсекбаевтың ақиқаты мен есімін қайта оралту үшін оның дерегін тынбай іздестіріп тапты. 19 ғасырдағы қазақ айтыс өнерінің дүлдүлі Ұлбике Жанкелдіқызының әдеби мұрасын зерттеп жинақтауға елеулі еңбек сіңірді. Журналистік ресми сапармен оннан астам шет елдерде болып, арнайы репортаждар мен жолжазбалар жазды. «Сағасында Таластың бір ауыл бар» (1995), «Қаһарман Бақтыораз» (2000), «Ақиқат алдында» (2002), «Ұлбике» (2002), «Шоқыр» (2003) деген кітаптардың авторы. Сегіз жинаққа таңдаулы очерктері енген. Қазақстан Президентінің Жарлығымен «Ерен еңбегі үшін» медалімен (1999), Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен (2000), «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығы» медалімен марапатталған. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері (1989), сондай-ақ, Алматы облысының «Балқаш ауданының құрметті азаматы» атағына ие болған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Өнер
Формал логика

**Формал логика** () — ойлау қисындары мен үлгілерін, ұғымды, пайымдауды, ойтүйіндерді, дәлелдеуді логикалық құрылымдық жақтан, яғни ойдың нақты мазмұнына мән бермей және осы мазмұн бөліктері байланысының тек жалпы тәсілін жіктей отырып зерттейтін ғылым. Ол Бейформал логикаға қарама-қайшы.

Формал логиканың негізгі мақсаты – ақтық білімді алу процесінде ақиқат қорытындыларға жетудің қажетті шарты болып табылатын заңдарды, принциптерді тұжырымдау.

Формал логика силлогизмді талдаған Аристотель еңбектерінен бастау алады.

Формал логиканың одан әрі дамуына ертедегі стоиктер, ортағасырда – схоластар (Петр Испанский, Дунс Скот, Оккам, т.б.), жаңа заманда – Лейбниц үлес қосты.

Математикалық логика пікір айту мен дәлелдеудің қисындық теорияларын талдай отырып, Формал логиканы логикалық зерттеулердің жаңа әдістерімен және құралдарымен байытты.

## Дереккөздер


Санат:Логика
Санат:Философия
Асылбек Ермағанбетұлы Төлеуов

**Төлеуов Асылбек Ермағанбетұлы** (13 Мамыр 1941 жылы туған, Ақтөбе облысы Хромтау ауданы Ырғыз ауылы) – медицина ғылымының докторы (1990).

## Қысқаша өмірбаяны:
1964 жылы Ақтөбе мемлекеттік медициналық институтын (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медициналық академиясы) бітірген. 
1964–1983 жылдары Мәскеу қаласындағы Онкология институтының ординаторы, Батыс Қазақстан мемлекеттік медициналық академиясында ассистент, доцент.
1983 жылдан кафедра меңгерушісі, проректор қызметтерін атқарады.

*«Сравнительная оценка современных методов при выявлений рака легкого»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы. 3 өнертабыстың иегері.

## Дереккөздер:
Төлеубек кесенесі

*'Төлеубек кесенесі* – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасыр басындағы архитек. ескерткіш. Мойынқұм ауданындағы Құмөзек ауылынан солтүстікке қарай 35 км қашықтықта орналасқан. Кесенені жергілікті Кемпірбай деген ұста салған. Көлемі 36х21х6,5 см болатын шикі кірпіштен салынған. Кесене қабырғасының төменгі жағы сегіз қырлы болып келеді де бірден күмбезге ұласады. Күмбезде жарық түсіретін саңылаулар бар. 

## Сілтемелер


Санат:Тарих
Санат:Кесенелер
Санат:Қазақстан кесенелері
Сәтімбек Төлешев

**Сәтімбек Төлешев** (1920, Шу ауданы Жамбыл қаласы – 1977, Алматы) – 2-дүниежүзілік соғыс ардагері, баспагер. Әке мен шешеден ерте айырылып, Саратов қаласындағы балалар үйінде тәрбиеленді. Семей жұмысшылар ф-тін (1937), Алматы пулеметшілер уч-щесін (1939) бітірген.2-дүниежүзілік соғыс кезінде Алматыда құрылған 391-атқыштар дивизиясындағы рота командирі ретінде Холм қаласын азат ету жолында күресті. Кейін батальонды басқарып, 1-гвардиялық әуе-десанттары құрамасында әр түрлі майдандарда шайқасты. Бірнеше рет жау тылына десант болып түседі. Польшадағы партизандар құрамасының штаб бастығы болды. Чехословакия мен Польшаны фашист басқыншыларынан босатуға белсене қатынасып, ерліктің үлгісін көрсетеді. 1945 ж. наурыз айында кеңес Армиясының сапына қайта қосылады. 1949 ж. Төлешевтің отбасы Иванов қаласынан Алматыға оралды. Ол әуелі бірінші, содан кейін екінші баспахананың директоры болды. Алматы «Кітап» ф-сының іргесін қаласып, оның директоры болады. Өмірінің соңғы кездерінде Республика баспа кәсіпорнының Бас директоры қызметін атқарды. Қазақстан баспа өндірісін өркендетуге елеулі үлес қосты. 
Төлешев Жауынгерлік Қызыл Ту, І және ІІ дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, Отан соғысының бірінші дәрежелі партизаны ордендерімен, КСРО медальдарымен, бейбіт еңбек майдандарында Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1964 ж. ол поляк халқының ең жоғ. ордені – Виртути Милитари күміс кресіне ие болды. Шығыс халықтарының өкілі ретінде мұндай жоғары награданы тұңғыш алған болды. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағы берілді.
*К. Рыспаев*

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Жауынгерлік Қызыл Ту орденінің иегерлері
Сілеті ауылдық округі

* Сілеті ауылдық әкімдігі – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Сілеті ауылдық округі – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік. 

Санат:Айрық беттер
Бауыржан Момышұлы даңғылы (Шымкент)

**Бауыржан Момышұлы даңғылы** - бұрынғы Космонавтар даңғылы. Шымкент қалалық атқару комитетінің 1991 жылы 6 тамыздағы шешімімен бұл көшенің атауы даңқты қолбасшы, аты аңызға айналған қаһарман, Кеңес Одағының Батыры Бауыржан Момышұлы даңғылы болып өзгертілді. Бауыржан Момышұлы – осы көше бойындағы Қ. Сәтбаев атындағы №7 мектептің түлегі.

## Сілтеме


Санат:Шымкент көшелері
Тілеуқабыл Төлебеков

**Тілеуқабыл Төребеков** (17.4. 1925, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Айша бибі ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Алматы Жоғарғы партия мектебін бітірген (1959).

1941 – 1943 ж. Ақкөл ұжымшарындағы сүт-тауар фермасының есепшісі,

1945 – 1950 ж. әскер қатарында қызмет етті,

1950 – 55 ж. облысы партия к-тінде насихатшы, 1-хатшының көмекшісі, бөлім меңгерушісі, нұсқаушы,

1959 – 1960 ж. облыстық тамақ өнеркәсібі қызметкерлері кәсіподақ ұйымының төрағасы,

1960 – 1966 ж. облысы партия к-тінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі,

1966 – 1970 ж. Жамбыл қ. партия к-тінің 2-хатшысы,

1970 – 1983 ж. қалалық атқару комитетінің төрағасы,

1983 – 1987 ж. орта мектеп директоры.

1995 жылдан соғыс, еңбек және Қарулы күштер ардагерлерінің облысы кеңесінің төрағасы.

ІІІ дәрежелі «Даңқ», Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Сілтемелер


Санат:17 сәуірде туғандар
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы) туғандар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Даңқ орденінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Әлтай Төлепбергенұлы

**Әлтай Төлепбергенұлы** (1928, Мойынқұм ауданы, Қылышбай Ержанұлы ауылы – 1991, сонда) – атақты шопан. 12 жасынан Мойынқұм өңірінде шопан болып еңбек еткен. Қой бағудағы жетістіктері үшін екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, Ленин орденімен марапатталды. «Ауыл шаруашылығының еңбек сіңірген қызметкері» атағына ие болды. Сондай-ақ, ол 40 жыл бойы аға шопан болып еңбек еткен кезде Бүкілодақтық Халық ш-ғы жетістіктері көрмесінің 5 алтын медалін иеленді. Ол өзінің туған жері жайлы «Мойынқұмда ауылым» атты кітаптың авторы. Қылышбай а-ндағы орта мектепке Төлепберген есімі берілген. осы а-да Төлепберген мұражайы ашылған, бір көше оның есімімен аталады. 
*М. Қойгелдиев*

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ауыл шаруашылығы
Төрткөл

**Елді мекендер:**

* Төрткөл — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
* Төрткөл — Өзбекстан Республикасында орналасқан Қарақалпақстан Республикасындағы қала.
* *Төрткөл* — 2018 жылға дейін Оңтүстік Қазақстан облысы Ордабасы ауданындағы Төрткүл ауылының атауы.
* Төрткөл ауданы — Өзбекстан Республикасында орналасқан Қарақалпақстан Республикасындағы әкімшілік бірлік.

**Басқа мағыналар:**
* Төрткөл – көне қала орны. Талас ауданындағы Бостандық ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км қашықтықта, Тараз – Бостандық автомобиль жолының сол жағында орналасқан.

## Тағы қараңыз

* Төрткүл
Арыс қалалық әкімдігі

**Арыс қалалық әкімдігі** — Түркістан облысының орталық бөлігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. Жерінің аумағы 7,7 мың км² (облысы аумағының 6,6%-ы). Әкімшілік орталығы  – Арыс қаласы.

## Географиялық орны
Солтүстігінде Отырар, оңтүстігінде Шардара, Сарыағаш, шығысында Ордабасы, Қазығұрт, Бәйдібек аудандарымен шектеседі.

## Әкімшілік құрамы
Әкімдік аумағында Арыс қаласы мен 6 ауылдық округке біріктірілген 27 елді мекен бар:

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты континенттік. Қаңтар айындағы жылдық орташа температураcы –3 – 4 °С, шілдеде 27 – 28 °С. Жауын-шашынның мөлшері 250 – 300 мм. Әкімдік аумағы жерінен Сырдария, Арыс өзендері, Арыс каналы ағып өтеді. Орталығында суы тұзды Тұздықсүме көлі бар. Сырдария өзенінің батыс жағалауын Шардара даласы, Қаратау тауы, Қызылқұм құмды шөлі алып жатыр. Байырқұм – Арыс ойпаң жерлерінен минералды су көзі барланған. Жері сұр топырақты. Эфемерлі өсімдіктер: жусан, бозжусан, баялыш, күйреуік, мия, Сырдарияның жағалауында сирек тоғай, бұталар, құрақ өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, құмқоян, кірпі, саршұнақ, қосаяқ, бауырымен жорғалаушылар кездеседі.

## Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы бағытында 698 агроқұрылым жұмыс істейді. Оның ішінде 5 МҚК, 72 ЖШС, 11 АҚ, 2 ТС, 103 ӨК, 68 мемлекеттік мекеме, 577 шаруа қожалықтары құрылған. «Қабылсай» өнеркәсіп ұн, «Жетіқазына» өнеркәсіп нан өнімдерін, «Жасқанат» АҚ тігін бұйымдарын, «Дәрмене» АҚ дәрілік шөптер мен дәрмене жусанын өсіреді, «Монтайтас» АҚ, «Задария» асыл тұқымды қой зауыты бар. Энергетикада 6, құрылыста 21, көлікпен байланысты 14, саудада 91 құрылым тіркелген. 

## Инфрақұрылымы
Жалпы білім беретін 32 мектеп, кәсіптік техникалық мектебі, Ж.Байғұтиев атындағы музыка мектебі, спорт, бокс мектептері бар. «Тораптық аурухана» ӨК, мәдениет үйі, кітапхана жұмыс істейді. Арыс өңірінен көрнекті жазушылар С. Адамбеков, Д. Исабеков, опера жұлдызы Н. Үсенбаева, атақты эстрада әншілері А. Мейірбеков, Ш. Байпатшанова, т.б. өнер қайраткерлері шыққан. Аумақ жерімен Орынбор – Ташкент, Арыс – Шымкент – Алматы темір жол, Арыс – Шардара автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы қалалық әкімдіктері
Нұрман Сатыбалдиев

** Нұрман Сатыбалдиев ** (1887, Сарыағаш ауданы – 1958, сонда) – Социалистік еңбек ері (1948).

1940 жылға дейін Дарбаза кеңшарында шопанның көмекшісі, шопан, 1940 – 54 жылдары Сарыағаш кеңшарында аға шопан болды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Санат:1887 жылы туғандар
Жабақ Сатыбалдиев

** Жабақ Сатыбалдин ** (1890, Сарыағаш ауданы Дарбаза кенті – 1956) – Социалистік Еңбек Ері (1949). 

1930 – 55 жылдары Дарбаза және Сырдария кеңшарларында шопан, аға шопан болды. Ол қаракөл елтірілі қозыны көп алудан алдыңғы қатардағылардың бірі болды.
* 1948 жылдары Ленин орденімен марапатталды.
* КСРО Жоғары Кеңесі Президиумы 1949 жылдары 3 желтоқсанда Социялистік Еңбек Ері атағын берді.

## Дереккөздер

Санат:1890 жылы туғандар
Санат:Сарыағаш ауданында туғандар
Санат:1956 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Шопандар
Төртқұлақ ақбас

right|200px|thumb**ТӨРТҚҰЛАҚ АҚБАС** – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасыр басындағы архитек. ескерткіш. Мойынқұм ауданы Құмөзек а-нан солт-ке қарай 40 км қашықтықта, биік дөңнің үстінде орналасқан. Кешен зират үстіне, 37×20×8 см болатын шикі кірпіштен қоршау түрінде салынған. 

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мәдениеті
Николаевка (Есіл ауданы)

**Николаевка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл, Николаев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 43 км-дей жерде, Есіл өзенінің сол жағасына таяу орманды дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2076 адам (1016 ер адам және 1060 әйел адам) болса, 2009 жылы 1603 адамды (792 ер адам және 811 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесін 1894 жылы Ресейдің Самар губерниясынан қоныс аударған шаруалар қалаған. 1929–1996 жылдары кеңшар және ауылдық кеңестің орталығы болып келді. 1996 жылдан ауылда ӨК, ет, сүйек ұнын өндіретін зауытт жұмыс істейді. Ауыл маңында ерте темір және қола дәуіріндегі “Қауыркөл”, “Қарабұлақ”, “Николаевка-1”, “Николаевка-2”, “Жаңабай”, т.б. көне қорғандар орны сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Ғалия Айтмұхамбетқызы Төлеутаева

**Төлеутаева Ғалия Айтмұхамбетқызы** (1941 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Бородулиха ауданы Ботпай ауылы) – медицина ғылымының докторы (1990), профессор (1991).

## Қысқаша өмірбаяны:

1964 жылы Семей мемлекеттік медициналық институтын (қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 
1964–1966 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы ауруханасында дәрігер.
1966–1967 жылдары Ақмола облысы Қорғалжын ауданында телімдік дәрігер. 
1967–1970 жылдары Өскемен қаласында дәрігер. 
1970 жылдан Семей мемлекеттік медицина академиясында аспирант, ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.

70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер:


Санат:Шығыс Қазақстан облысы тұлғалары
Тұрсынбай Саурамбаев

** Тұрсынбай Саурамбаев ** (1894, Түркістан ауданы Сауран ауылы  – 1971, сонда) – Социалистік еңбек ері (1948). 1929 – 42 жылдары ұжымшарда қоймашы, басқарма төрағасы. 1942 – 43 жылдары 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1943 – 61 жылдары Түркістан ауданындағы ұжымшар, кеңшарда жылқы фермасының меңгерушісі, басқарма төрағасының орынбасары болып істеді. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тимирязев ауылдық округі

* Тимирязев ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік.
Камила Досқызы Өтегенова

**Камила Досқызы Өтегенова** (27.5.1915, Ресей, Челябі облысы Троицк қаласы – 1993, Алматы қ.) – *медицина ғылымының докторы* (**1955**), *профессор* (**1955**). 
***1950** Қазақ КСР-інің *еңбек сіңірген дәрігері*. 
***1936** Алматы мемлекеттік медицина институтын ( қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген. 
***1937-1978** Осы университетте *аға лаборант*, *ассистент*, *доцент*, *кафедра меңгерушісі*  болып қызметтер атқарған. 
## Марапаттар
«**Құрмет Белгісі**» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.. 

## Дереккөздер

Санат:Троицкта туғандар (Челябі облысы)
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті оқытушылары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО гинекологтары
Санат:Қазақстан гинекологтары
Санат:КСРО акушерлері
Санат:Қазақстан акушерлері
Сына

**Сына** — ағаш кеспелтекті жаруға, желімдеген ағаш бөліктерін қысып тұруға, балта, балғаға өткізілген ағаш сапты берік ұстап тұру үшін ұшынан қайыра қағып қоюға арналған қарапайым көмекші құрал. 

Оны қайың, қарағай, емен сияқты қатты ағаштан және темірден жасайды. Ағаш сынамен дөңбекті жару үшін, алдымен балтамен із салады да, сынаның жүзін сол ізге қадап, балтаның қапталымен ұрады. Балтаның дүмімен ұрса ағаш сына жарылып кетуі мүмкін. Ол үшін Сынаның жүзіне қарсы жағын темірмен құрсаулап қояды. Оны Сынаның мойнағы деп атайды. Темір Сынаны шой балғамен немесе шой балтаның дүм жағымен қағады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Шәріпхан Сахаев

** Шәріпхан Сахаев ** (19.5.1939 жылдары туған, Отырар ауданы Шеңгелді ауылы (қазіргі Ұзынқұдық) ) – ғалым,  физика-математика  ғылым докторы , профессор (2001). Орта Азия Мемлекеттік  университетін (1961), Ленинградтағы КСРО-ның академиясы бөлімінің аспирантурасын бітірген. 1965 – 95 жылдары Алматының С.Д. Аспандияров атындағы ұлттық университетінде, Қазақстан Ғылым Академиясында қызмет атқарды. 1995 жылдан Абай атындағы Ұлттық педогогикалық  университетінде жұмыс істейді. Негізгі ғылым-зерттеулері мұнай-газ өндірісі саласында және космосты зерттеу жұмыстары Ресейде, Украинада және Америкада жарық көрген. 70-тен аса ғылым еңбегі, 5 оқу құралы, 1 ғылым монографиясы бар.

## Сілтемелер
* "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
* Шәріпхан Сахаев // Math-Net.Ru

Санат:Тұлғалар
Николь призмасы

**Николь призмасы** - көпке танымал үйектік призмалардың бірі, ерекше сәулені өткізеді; исланд шпатынан жасалады; арнаулы жазық бойымен екіге бөлініп, Канада зомзамы арқылы бір-біріне қайтадан жапсырылған мөлдір түсті кальцит кристалынан тұрады. 

Жарық сәулесі призмаға енген уақытта бір-бірінен ажыраған екі сәулеге жіктеледі; кальцит кристалының бірінші сәулеге тиесілі сыну көрсеткіші 1,53—1,54 шамасында (бұл мөлшер канада зомзамының осы көрсеткішімен парапар), ал екінші көрсеткіші — 1,658 болғандыктан бірінші сәуле канада зомзамынан ешбір кедергісіз өтіп кетеді де, ажыраған (жекеленген) жарық сәулесін туындатады, ал екінші сәуле аталған канада зомзамынан толықтай шағылып, кері қайтады (толықтай тұтылады). Николь призмасының жарық сәулесін ажырату үстанымы осы механизмге негізделген. Ажыратқыш микроскопта екі николь призмасы орналасқан, оның біріншісін ажыратқыш, ал екіншісін анықтағыш немесе талдауыш деп атайды; бұл екі призма көмегімен ажыраған жарық сәулелерінің тербеліс жазықтығына тән бағыттар бір-біріне 90°-қа айырма берген жағдайда никольдер қиюласқан тұрде деп есептелінеді. Синонимі: николь.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Торайғыров ауылдық округі

**Торайғыров ауылдық округі** – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Александровка, Қызылшілік, Торайғыров ауылдары кіреді. Орталығы – Торайғыров ауылы. 2005 жылы *Верхний Қызыл, Жарықияқ, Қайнақ, Малдыбұлақ, Сарықамыс* ауылдары таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы ауылдық округтері
Жұмабай Есбатыров

**Жұмабай Есбатыров** (1.1. 1907, қазіргі Сырдария ауданы – 1993) – жазушы, аудармашы. 

Шымкент педагогика техникумын (1930), «Правда» атындағы Бүкілодақтық КИЖ-ді бітірген (1937). Сондай-ақ, Шығыс халықтары институты жанындағы марксизм-ленинизм классиктері шығармаларының редактор-аудармашыларын даярлайтын жоғары курсында оқыған. 

Әр жылдары аудан, облыс, республика газет-журналдарда арнаулы тілші, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, редактор, кейін республика баспаларында басшылық қызметтерде болған. 

Ол М.Горькийдің, С.Михалковтың, О.Бальзактың, Б.Кербабаев, Л.Кассильдің, Батыс Еуропа классиктерінің туындыларын қазақ тіліне тәржімелеген. 100-ден астам фельетон, очерк, әңгімелері бар. 

«Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбек ардагері», т.б. медальдармен марапатталған.

## Аудармалары
* М. Горький. Васса Желенова. Пьеса. А., ҚМКӘБ, 1948; 
* К.Гальдони. Екі мырзаға бір қызметкер. Пьеса. А, ҚМКӘБ, 1948; 
* Н.Вирта. Құтыл мастардың заговоры. Пьеса. А, ҚМ КӨБ, 1950; 
* А.., Коран. Партия кандидаты. Пьеса. А, ОПБ,1951; 
* С.Михалков. Қызыл галстук. Пьеса. А, ОПБ, 1952; 
* Л.Кассиль, М.Поляновский. Кенже ұлдың көшесі. Повесть. А, ҚМ КӨБ, 1955; 
* А.Файзи. Тоқай. Роман. А., ҚМКӘБ, 1962; 
* Б.Керабаев. Шешуші адым. Роман. А, «Жазушы», 1968.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* ЕСБАТЫРОВ ЖҰМАБАЙ 
* ЕСБАТЫРОВ ЖҰМАБАЙ
* Есбатыров Жұмабай 

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Төртқұлақ Аралбай

**Төртқұлақ Аралбай** – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасыр басындағы архитек. ескерткіш. 

Мойынқұм ауданы Құмөзек аулынан солтүстік шығысқа қарай 20 км қашықтықта, Шу өзенінің оң жағалауында орналасқан. Көлемі 36×21×7 см болатын шикі кірпіштен зират үстіне қоршау тәрізді етіліп салынған. Қоршаудың кіре берісі порталь пішіндес.

## Дереккөздер


Санат:Мойынқұм ауданы сәулеті
Санат:Жамбыл облысы ескерткіштері
Никольское (Ақмола облысы)

**Никольское** — Ақмола облысы Бұланды ауданындағы ауыл, Никольск ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Макинск қаласынан оңтүстікке қарай 40 км-дей жерде, Жарлыкөл көлінің оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1887 жылы қаланған. 1958 жылдан “Тың” машина сынау  мен оның тәжірибе шаруашылығының орталығы бөліп келді. Қазір мұнда ЖШС-тер жұмыс істейді. Никольское арқылы Астана – Көкшетау автомобильді жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Бұланды ауданы елді мекендері
Уәлиханов ауылдық округі

* Уәлиханов ауылдық округі – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Уәлиханов ауылдық округі – Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы әкімшілік бірлік.
Тұңғатар мешіті

**Тұңғатар мешіті** – Талас ауданының Аққұм ауылында жаңадан салынған мешіт. Аққұм ауылы осы аттас ортағасырлық көне қаланың орнына бой түзеген. Тарихи шежірелерге бай бұл өңірде Тұңғатар молданың немересі Төлебаев Архабек 1997 ж. 15 қыркүйегінде жаңа мешіттің құрылысын аяқтады. Жаңа ғимаратты қоршаған 5 га жер көгалдандырылып, түрліше сәндік ағаштар егілді. Мешіт бір мезгілде 500-ден аса адам намаз оқитын үлкен-үлкен 3 бөлмеден тұрады. Сыртқы безендірілуі Түркістандағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің ою-өрнектеріне ұқсастырылып жасалынған. Азан шақыратын михрабтық мұнарасының биікт. 25 м. Ол айнала арабша жазулармен көмкерілген. Мешітте сондай-ақ, жас балаларға араб әріптерін үйреніп, діни сауат ашу жұмысы да жақсы жолға қойылған. 
*С. Керімбекова*

## Сілтемелер


Санат:Талас ауданы мешіттері
Арыс шпалға май сіңіру зауыты

**Арыс шпалға май сіңіру зауыты** 1953 ж. Арыс қаласында салына бастаған. Зауыт 1957 ж. іске қосылып, содан бері Тәжікстан, Қырғызстан, Түркіменстан секілді Орталығы  Азия мемлекеттерін өз өнімдерімен қамтамасыз етіп отырған. 1998 ж. ЖШС болып қайта құрылды. Май сіңірілген шпал, көпірге қолданылатын бөрене, жылжымалы бөрене, көрсеткіш бағана тәріздес темір жолға қажетті өнімдер шығарады.

## Сілтемелер
Успен ауылдық округі

* Успен ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Успен ауылдық округі – Павлодар облысы Успен ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Успен ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Өспен ауылдық округі – Қарағанды облысы Шет ауданындағы әкімшілік бірлік. 

Санат:Айрық беттер
Оразалы Сәбден

** Оразалы Сәбден ** (1947 жылдары туған, Түлкібас ауданы Тасбұлақ ауылы ) – ғалым. Қазақ химия-технология институтын бітірген (1970). 1970 – 71 жылдары қорғасын завотында слесарь, 1971 – 73 жылдары «Қазмонтажавтоматика» тресінде инженер болды. 1973 – 90 жылдары Қазақ КСР Ғылым Академиясында ғылым қызметкер, 1990 – 94 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесінде ғылым және білім саласына жетекшілік етті. Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, қаласы А. Иасауи атындағы ХҚТУ-дің ректоры болған. Еңбектері негізінен Қазақстанның нарықтық экономикаға өту барысын саралауға арналған.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Сын есімнің шырайлары

**Сын есімнің шырайлары** – сын есімнің біртектес сапалық сынның бір-бірінен айырмашылығын анықтайтын категориясы. Шырай категориясы әр түрлі сапаны емес, керісінше, ұқсас заттардың біркелкі сындық, сандық, сапалық дәрежесін салыстыруға қызмет етеді. Шырай жұрнақтары қатыстық сын есімдердің бәріне бірдей жалғана бермейді (түскі мезгіл немесе шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ дегендегі қатыстық сын есімдер шырай категориясын қабылдамайды), олар заттанған сөздерге (баларақ), кейбір модаль сөздерге (көбірек, азырақ), үстеулерге (ілгерірек, өте кейін) жалғанады. 

Ғылыми еңбектерде шырай түрлері түрліше беріліп жүр: мектеп оқулықтарында 3 (*жай*, *салыстырмалы*, *күшейтпелі*), ал жоғары оқу орны оқулықтарында 4 түрі (*асырмалы*) беріледі. Бұлайша жіктеу олардың мағыналық реңктеріне байланысты: аппақ пен керемет ақ немесе тым аппақ деп айту оның ерекше аппақтығын білдіру, бір ғана түстің түрлі дәрежесі мен сапасын жеткізу мақсатынан туындаған.

## Сын есімнің шырайларын түрлері
#**Жай шырай** шырай түрлерінің бәріне негіз болады, оның арнайы грамматикалық көрсеткіштері, қосымшалары жоқ. Мысалы, ол ауаның тазалығын, дүниенің кеңдігін, адамның жомарттығын ешқандай салыстырусыз білдіреді. 
#**Салыстырмалы шырай** аналит. тәсілмен жасалады, заттың ұқсас сапаларының артық я кемдігін -рақ, -рек, -ырақ, -ірек; -лау, -леу, -дау, -деу, -тау, -теу; -ғыл, -ғылт, -ғылтым, -шыл, -шылтым; -аң, -ғыш, -гіш, т.б. жұрнақтар арқылы салыстыра көрсетеді. 
#**Күшейтпелі шырайды** Төлеуов аналитикалық және синтетмкалық жолмен жасалады десе, Ысқақов осы екі тәсілді шырайдың екі түріне бөліп тастайды, яғни күшейтпелі буын күшейтпелі шырайды, ал күшейткіш үстеулер асырмалы шырайды жасайды деп есептейді. Күшейтпелі шырайдың негізгі көрсеткіші күшейтпелі буынның тіркесуі болып табылады, ол сын есімнің бастапқы буынының қысқарып, оған -п дыбысының жалғануы арқылы жасалады. Мысалы, қып-қызыл, үп-үлкен. 
#**Асырмалы шырай** сын есімге өте, тым, аса, әбден, орасан, нағыз, нақ, шымқай күшейткіш үстеулерінің тіркесуінен жасалады: тым үлкен, аса бай. 

Кейде шырайлар аралас қолданылып, бірінің үстіне бірі жалғана береді. Мысалы: тым қызылдау, үлкеніректеу. Кейбір зерттеушілер шырай категориясының лексика-грамматикалық екі түрін ғана (салыстырмалы, күшейтпелі) атайды.

Санат: Лингвистика
Санат: Қазақ тілі
Ұзынбұлақ ауылдық округі (Павлодар облысы)

**Ұзынбұлақ ауылдық округі** – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақши, Ұзынбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Ұзынбұлақ ауылы. 2004 жылы *Оңай* ауылы, 2005 жылы *Әлке, Амантау, Егінтөбе, Отделение 2, Отделение 4* ауылдары, 2012 жылы *Қарабұлақ* ауылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы ауылдық округтері
Тұрар Рысқұлов ескерткіші

**Тұрар Рысқұлов ескерткіші** – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген монументтік өнер ескерткіші.

## Орналасқан жері
Тараз қаласы, Абай көшесіндегі Абай атындағы мәдениет және демалыс саябағының кіреберісінде орналасқан. 

## Кезеңі, авторы
1994 жылы; мүсінші – Ю. Баймұқашев, сәулетші – Т. Жұмағалиев.

## Тарихи дерек, сипаты
Ескерткіш 1994 жылы Тұрар Рысқұловтың туғанына 100 жыл толу мерекесіне орай қойылды. Ескерткішті ашу салтанатына Қазақстанның, Қырғызстанның, Өзбекстанның президенттері қатысты. Ескерткіштің композициясы – мінбе түрінде жасалған гранит тұғырға орнатылған қола мүсін. Тұғыр көтеріңкі табанның үстіне қойылып, жылтыр қызыл гранитпен қапталған. Оның беталдына бедерлі етіп «Тұрар Рысқұлов» деп жазылып, айналасы оюлармен көмкерілген. Тұғырдың биіктігі 1,7 м, фигураның биіктігі 4 м.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Санат:Жамбыл облысы ескерткіштері
Айгүл Мырзаханқызы Асан

**Айгүл Мырзаханқызы Асан**(1.1.1974 ж. Отырар ауданы Шілік ауылы) – журналист. ҚазҰУ-дың филол. факультетін бітірген (1995). 1995 – 98 ж. Т.Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік өнер академиясының аға оқытушысы, 1998 жылдан Қазақ радиосында комментатор, редактор, бас редактордың орынбасары болған. Тыңдармандарға «Кеш жарық, балақай», «Алтын қор», «Ғибрат», «Түркістанға тағзым», «Күй-құдырет» авторлық хабарларымен танымал. 2000 жылғы республикалық журналистер байқауында «Алтын жұлдызды» жеңіп алған. Қазақстан Журналистер одағының Ә.Байжанбаев атындағы сыйлық иегері.
## Сілтемелер
Томарлы ауылдық округі

**Томарлы ауылдық округі** — Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2023 жылға дейін *Фёдоров ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Воронцовка, Томарлы ауылдары кіреді. Орталығы – Томарлы ауылы. Округ құрамында болған ''Конторка'' ауылы 2018 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Тереңкөл ауданы ауылдық округтері
Никольск шіркеуі

**НИКОЛЬСК ШІРКЕУІ** – 1908 ж. Алматы қаласында (архиепископ Н.И. Лаванов, С.К. Тропаревский) салынған христиандық діни ғимарат. 1936 ж. шіркеудің басшысы епископ А.Скальский тұтқындалып, жер аударылды. Шіркеу қызметі тоқтап, ғимарат музейге айналдырылды. 2-дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезінде ғимаратта әскери айыптылар ротасы тұрды. 1945 ж. шілдеде Алматы және Қазақстан епархиясы қайта құрылып, НИКОЛЬСК ШІРКЕУІ христиандарға қайтарылды. Қалпына келтіріліп жөнделген шіркеу Қазақстан епархиясының орталық соборына айналды. 1995 ж. орталық собор Вознесенскіге көшті. Сол жылы жергілікті маңызы бар діни сәулет өнері ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілді.
Жақашұлы Сәдуақас

** Жақашұлы Сәдуақас ** [1888, Сырдария губерния Түркістан бекінісі 24-а. (қазіргі Отырар ауданы Отырар ауылы ) – 1951] – ақын. Молда Мұса, Айтбай Белгібайұлы секілді ақындардан өнеге алып, өлең-жырлар жаза бастайды. Оның туындыларының көпшілігі кезінде баспа жүзін көрмеген. Жарияланған шығармаларының ішінде аудандық «Социалистік Шәуілдір» газетінде жарық көрген «Құттықтау» (1936), «Оңтүстік Қазақстан», Түркістан ауданы «Қызыл Түркістан» газеттерінде басылған «Құмкөл серіктігі» аталатын өлеңдері Жасынан Оспан қажы, Дәуренбек және Өскенбай секілді молдалардан сауат ашып, ескіше араб әріптерімен жазылған кітаптарды оқыған. 1930 жылдары латын әліпбиінде сауатын ашады. Тақырыптық жағынан Сәдуақас  шығармалары 1930 жылдардағы қазақ ақындарының өлеңдерімен бағыттас, үндес келеді. Ол алдыңғы қатарлы қазақ ақындарының көркемдік ерекшеліктерінен үйрене отырып, оларға еліктеп көптеген шығармаларын жазды. Сөз қолданысында, бейнелеу құралдарында Сәдуақастың ешкімге ұқсамайтын өз өрнегі танылады. Ақын қолжазбалары жақын ағайындарының қолында ұзақ жылдар сақталып келген. Ол туған өлкесінің тарихына қатысты кейбір ескі әңгімелерді жырға қосып, өлеңге айналдырған: «Шәуілдір арығы», «Көктемір», «Мұң шағыну», «Қырманда», «Сөз бастау», «Сәлем хат», «Жолда», «Қазақстанның 15 жылдығын құттықтау», «Шәуілдір қонысы», «Қазақ батыры келген күн», «Колхоз өмірінен жыр». Ал, тарихи аңыздар мен шежіре-жырларға құрылған шығармалары мыналар: «Бастабай ақынмен айтысы», «Беташар», «Қазақ халқының қысқаша шежіресі», «Оңтүстік Қазақстанның өткен өмір тарихы» секілді өлеңдері сақталған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Айнұр Жұмабекқызы Тұрсынбаева

**Айнұр Жұмабекқызы Тұрсынбаева** (1 мамыр 1977 ж.туған, Абай облысы, Ақсуат ауданы, Көкжыра ауылы) – айтыскер ақын.

Онжылдық мектепті 1994 ж. Мойынқұм ауданында бітірген. Айтыс өнерінде алғаш 1991 ж. Қайрат Рысқұлбековке арналған облысаралық ақындар сайысында көзге түсті. Төле бидің 330 жылдық мерейтойында жүлделі екінші орынды жеңіп алды. 1994 ж. Семейде Абайға арналған мектеп оқушыларының айтысында бас жүлдесін алып, Абайдың 150 жылдық мерейтойында өткен республикалық ақындар айтысының да жүлдегері (7 орын) болған жас талант. Жамбылдың туғанына 150 жыл толуына арналған ақындардың республикалық айтысында 2-орынды иеленді. Айнұр Тұрсынбаева тек өзіне ғана тән сыпайы ойын асықпай, жұмсақ қоңыр үнімен тыңдаушының көкірегіне сәуле құярлық етіп, толғантып-тебірентіп жеткізеді. Кейінгі жылдардағы «Айтыста» бірнеше рет бас жүлдені жеңіп алды.

## Дереккөздер

Санат:Айтыс ақындары
Қажы Әкбар молда Сәлімұлы Сәлімов

** Қажы Әкбар молда Сәлімұлы Сәлімов ** (7.11.1930 жылдары туған, Қазығұрт ауданы Алтынтөбе ауылы ) – ғалым, география ғылым докторы (1980), Ташкент қаласындағы Низами атындағы университетті бітірген (1956). 1942 – 46 жылдары 9 қаңтар ұжымшарында есепші, Сембі ауылдық кеңесінің хатшысы. 1947 – 51 жылдары Майбұлақ орталау мектебінде мұғалім болды. 1957 – 58 жылдары Ташкент қаржы институтында қызмет істеді. 20-дан аса ғылым мақала, 3 монографиясы жарық көрген. Өзбек КСР халық ағарту ісінің үздігі. Өзбекстанға сіңірген еңбегі үшін Шухрат орденімен марапатталған. 1997 жылдан Халықараралық  Еуропа – Азия экономика академиясының толық мүшесі.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Есет Төлепұлы

**Есет Төлепұлы** (1820, қазіргі Сырдария ауданы Шаған ауылы – 1882) – би. Дербіс Алаша руынан шыққан. Сыр бойындағы қарақалпақ-қазақ арасындағы жер қоныс дауын әділ шешіп отырған. Есет ел билігіне 19 ғасырдың 50-жылдарында-ақ араласа бастаған. 1850 жылдардағықазақ – орыс қатынастарына байланысты құжаттарда Есет есімі жиі аталады. Ақмешіт қорғанын алуға қатысқаны, үшін Есетті Ресей үкіметі «Қасиетті Анна» ленталыкүміс медальмен марапаттаған. Орынборқазақтарының 4 депутациясы құрамында 1860 жылы Санкт-Петербургте болған. Депутация мүшелерін патшаның 1860 жылы 9 тамызда қабылдаған. Есетке 1860 жылы 15 сәуірде зауряд-хорунжий атағы берілді. 1863 жылы Шаған өңірінен ашылған пошта бекетін басқарған. 1863 жылдары Құнанбай Өскенбайұлымен біргеМеккеге барып қайтқан. Есет жайында ел аузында сақталған аңыз-әңгімелер, ақын-жыраулардың өлең-жырлары көп. Шаған ауылындағы кесенесі жөнделіп, басына белгі қойылған. Ауылдың орталығы көшесіне Есет аты берілген. 

Санат:Қазақ би-шешендері
Чернорец ауылдық округі

**Чернорец ауылдық округі** – Павлодар облысы Павлодар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Достық, Қаракөл, Пресное, Чернорецк ауылдары кіреді. Орталығы – Чернорецк ауылы.

## Тарихы
2013 жылы округ құрамына Пресное ауылы қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар ауданы ауылдық округтері
Нилоттар

**Нилоттар** — Шығыс және Солтүстік-Шығыс Африкадағы халықтар тобы. Олар шығыс, батыс және оңтүстік топтарға бөлінеді. Шығыс нилоттар Суданның оңтүстік-шығысында, Оңтүстік Суданның орталық және шығысында, Эфиопияның оңтүстік-батысында, Уганданың солтүстік-батысында және солтүстік-шығысында, Кенияда және Танзанияның солтүстік-шығысында тұрады. Жалпы саны 26 миллионнан астам адам. (2012, бағалау).

## Тілі
Ніл – Сахара тіл шоғырының Шари – Ніл тобындағы нилот тілінде сөйлейді.

## Діні
Нилоттардың басым көпшілігі жергілікті діни сенімдерді ұстанады, қалған бөлігі – мұсылман-сүнниттер мен христиандар.

## Кәсібі
Нилоттардың негізгі дәстүрлі кәсібі – мал өсіру, оларда зебу тұқымды ірі қара, қой мен ешкі, аз дәрежеде түйе өсіріледі. Қолмен атқарылатын егіншілік (құмай, жүгері, бұршақ, жержаңғақ, асқабақ, дурра), соңғы уақытта кәсіптік дақылдар – мақта, темекі өсіріледі. Олар аңшылық, балық аулау және терушілікпен де айналысады. Қолөнерден - ұсталық, керамика, тері илеу, тоқымашылық, т.б. кең таралған. Нилоттар тобындағы көптеген халықтар жартылай отырықшы, жартылай көшпелі өмір салтын жүргізеді.

## Өмір салты
Қоғамдық ұйым саласында нилоттық топтың көптеген халықтары патриархалдық-тайпалық қатынастардың архаикалық формаларын сақтайды, бірқатар халықтарда жас класстары жүйесі (туркана, масаи, нанди, нуэр, динка және т.б.) бар.

## Дереккөздер

 
Санат:Судан халықтары
Санат:Шығыс Африка
Санат:Эфиопия халықтары
Санат:Уганда халықтары
Санат:Кения халықтары
Санат:Танзания халықтары
Тәкей Есетов

нобай|Тәкей Есетов
**Тәкей Есетов** (1923 жылы туған,Қазалы ауданы – 2004, Қызылорда) – қайраткері. 

Қожа руынан шыққан.

Еңбек жолын сауатсыздарға әріп үйрететін курста мұғалім болып бастаған. Соғысқа дейін халық сотының хатшысы болып істеді. Алматыдағы алты айлық авиац. курсты (1941), Ленинград қаржы-экономика институтын (1955) бітірген. 1941 – 1942 ж. майданда болып, ауыр жарақат алып елге оралды. Аудандық сотта хатшы, Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде қызмет етті. 1950 аудандық қаржы бөлімінде, 1955 жылдан Арал ауданы қаржы бөлімінің бастығы. 1957 – 1985 ж. Арал ауданы партия комитетінің екінші хатшысы, Қызылорда облысы партия комитетінің бөлім меңгерушісі, Арал ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы қызметтерін атқарды. Бірнеше мәрте Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 3 мәрте Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революциясы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Шақа ауылдық округі

**Шақа ауылдық округі** – Павлодар облысы Аққулы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шақа, Шоқтал ауылдары кіреді. Орталығы – Шақа ауылы. Округ құрамында болған *[[Байымбет]]* ауылы 2017 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Аққулы ауданы ауылдық округтері
Шақат ауылдық округі

**Шақат ауылдық округі** – Павлодар облысы Павлодар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Заозёрный, Көктөбе, Маралды, Толыбай, Шақат ауылдары кіреді. Орталығы – Шақат ауылы. 2013 жылы округ құрамына таратылған Маралды ауылдық округінен Маралды ауылы қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар ауданы ауылдық округтері
Шалдай ауылдық округі

**Шалдай ауылдық округі** – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Есілбай, Садықащы, Шалдай, Шошқалы ауылдары кіреді. Орталығы – Шалдай ауылы. 2017 жылы округ құрамында болған *[[Бозалаң]]*, ''Сүгір'' ауылдары таратылды. 2019 жылы округ құрамына таратылған Чигиринов ауылдық округінен Есілбай ауылы қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Шарбақты ауданы ауылдық округтері
Сақтаған Есмаханов

**ЕСМАХАНОВ Сақтаған** (18.1. 1929 жылы туған, Сырдария ауданы Ақжарма ауылы) – журналист. Қызылорда педагогикалық училищесін (1950), Қызылорда педагогикалық институтын (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген (1957). 1957 – 1959 ж. Тереңөзек ауданы (Сырдария) Жаңаөріс орталау мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, аудан «Еңбек майданы» газетінде жауапты хатшы, облыстық радио комитетінде қызметтер атқарған. 1966 – 1967 ж. облыстық «Ленин жолы» газетінде жауапты хатшы, «Сырдария» газетінде нұсқаушы, 1989 жылы Н.Бекежанов атындағы театрда әдебиет бөлімінің меңгерушісі, 2000 – 2006 ж. облыстық «Нұр» газетінде редактордың орынбасары қызметтерін атқарды. «Үміт», «Алтын бөлек», «Шындық шуағы», «Ильич атындағы совхозда», «Театрға 40 жыл» атты кітаптардың авторы. Есмаханов 2 мәрте облыстық кеңестің, облыстық партия комитетінің, республика Халықтық бақылау комитетінің мақтау грамоталарымен, медальдарымен марапатталған.

Санат:Қазақстан журналистері
Антанта

**Антанта** (франц. Entente, Entente cordіale – “келісім”) – Англия, Франция мен Ресей мемлекеттерінің әскери одағы. Бастапқыда “Үштік келісім” деп аталды. Негізі 1904 – 07 жылдары қалыптасып, бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары Германия коалициясына қарсы 20-дан астам мемлекетті біріктірді. Антантаның құрылуы 1882 жылы Германияның басшылығымен құрылған “Үштік одаққа” қарсы жауап ретінде 1891 – 93 жылдары орыс-француз одағының жасалуынан басталды. 20 ғасырдың бас кезіндегі ағылшын-герман қайшылықтарының шиеленісуі Англияның Франция және Ресеймен қақтығысын артқа ысырды. 1904 жылы ағылшын-француз келісімі, 1907 жылы орыс-ағылшын келісіміне қол қойылды. Антанта елдері Германияға қарсы соғысқа әзірлене отырып, Италия мен Австрия-Венгрияны “Үштік одақтан” бөліп әкетуге әрекеттенді. 1-дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін-ақ Италия “Үштік одақтың” құрамында қала отырып, Антанта елдерімен байланысын нығайтты. 1915 жылы мамырда Италия Антанта жағына шықты. 1914 жылы қыркүйекте Лондонда Англия, Франция, Ресейдің арасында одақтық әскери шартқа қол қойылды. Соғыс барысында Антантаға біртіндеп жаңа мемлекеттер қосыла бастады. 1915 жылы қазанда бұл келісімге Жапония қосылды. Соғыстың соңына қарай Антантаның құрамында (Қазан төңкерісінен кейін Ресей Антантаның құрамынан шығып кеткен еді): Англия, Бельгия, Италия, Қытай, Куба, Либерия, Никарагуа, Панама, Перу, Португалия, Румыния, Сан-Доминго, Сан-Марино, Сербия, Сиам, АҚШ, Франция, Уругвай, Черногория, Хиджаз, Экуадор, Жапония болды. Қазан төнкерісінен кейін Антанта елдері кеңес мемлекетіне қарсы қарулы интервенция ұйымдастырды. 1917 жылы 23 желтоқсанда Англия мен Франция Кеңестік Ресейге қарсы интервенция жасау жөнінде келісімге қол қойды. Интервенция 1918 жылы наурыз айында басталды, оған одаққа кіретін басқа елдер де белсене қатысты. Алайда Антантаның кеңес өкіметіне жасаған жорығы сәтсіз аяқталды. 1-дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай Антанта ыдырап кетті.

## Сілтемелер
* Англия
* Сербия
* Франция
## Дереккөздер


Санат:Әскери-саяси одақтар
Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс
Барьян Тұрсынов

**Барьян Тұрсынов** (1923 ж. туған, Семей облысы, Жарма ауданы) – заңгер. 

## Өмірбаяны

Алматы мемлекеттік заң институтын бітірген (1951). 1951 – 1952 ж. Семей қалалық прокуратурасының тергеушісі, 1952 – 1959 ж. Семей облысының партия комитетінің нұсқаушысы, әкімшілік және сауда-қаржы органдары бөлімі меңгерушісінің орынбасары, бөлім меңгерушісі. 1959 – 1961 ж. КОКП ОК жанындағы жоғ. партия мектебінің тыңдаушысы, 1961 – 1962 ж. Қазақстан КП облыстық партия комитетінің бөлім меңгерушісі, 1962 – 77 ж. Жамбыл облысының прокуроры, 1977 – 1985 ж. Талдықорған облысының прокуроры; 1985 – 1987 ж. Талдықорған облысы прокурорының мемлекеттік қауіпсіздік органдарында тергеу мен жауап алуды қадағалау жөніндегі аға көмекшісі.
## Марапаттары

3-дәрежелі Мемл. заң кеңесшісі. «Құрмет Белгісі», Отан соғысы, «Халықтар Достығы» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген заңгері, «КСРО Прокуратурасының құрметті қызметкері» атағына Қазақстаннан тұңғыш ие болған. Тараз қаласындағы заң колледжі Тұрсыновтың есімімен аталады.

## Дереккөздер

Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Жарма ауданында туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Алматы заң институты түлектері
Санат:Жамбыл облысының прокурорлары
Санат:Талдықорған облысының прокурорлары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген заңгерлері
Санат:КСРО Прокуратурасының құрметті қызметкерлері
Әли Есмәмбетов

**Әли Есмәмбетов**  (17 қыркүйек 1914 жыл Қызылорда облысы, Қазалы ауданы - 1942 жыл) - ақын.  Әли жетіжылдық білімді Қазалы  қаласында алады. 1932 жылы Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік институтында оқиды. Мұнда тіл-әдебиет  факультетінде оқып жүріп өлең жаза бастайды. 1936 жылы институтты бітіріп, әскер қатарына шақырылып екі  жылдан кейін офицер болып оралады.
нобай

## Өмірбаяны

* Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1936).
* 1937-1941 жылдары Қазақтың мемлекеттік әдеби баспасында («Жазушы» баспасы) «Октябрь балалары», «Ұлан» газетінде, «Жас алаш» газеті редакциясында қызмет істеген. 
* Мұнымен қатар Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы жастар секциясын басқарған.

## Шығармалары

* Тұңғыш жинағы — «Өлеңдер» 1938 жылы шықты. 
* «Қазақстан»
* «Бомба»
* «Адмиралдар океанда»
* «Шолпан» атты поэмалары бар. 
* Ол А.С.Пушкиннің, М.Ю.Лермонтовтың, В.В. Маяковскийдің, С.Стальскийдің өлеңдерін қазақ тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:17 қыркүйекте туғандар
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:1942 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Никон шежіресі

**НИКОН ШЕЖІРЕСІ**, 16 ғасырда жазылған. Авторы патриарх Никон болып саналады. Онда басқа ешбір дерек көздерінде кездеспейтін көптеген мәліметтер бар. Никон шежіресі 1560 – 1570 ж. суреттермен безендіріліп, қайта көшірілген.
Төлеутайұлы Кәрібай

**Төлеутайұлы Кәрібай** (14 Сәуір 1951 жылы туған, Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Ақсу ауылы) – медицина ғылымының докторы (1996), профессор (2002). Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі.

## Қысқаша өмірбаяны:
*Байұлы тайпасының Алтын руынан шыққан.

1974 жылы Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 
1975–1986 жылдары Қызылорда облысы ауруханасында дәрігер, бөлім меңгерушісі, Онкология диспансерінің бас дәрігері болды. 
1996 жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

*«Предопухолевые и опухолевые заболевания пищевода, желудка и печени в Кызылординской области»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 110 ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер:


Санат:1951 жылы туғандар
Шарбақты ауылдық округі

* Шарбақты ауылдық округі – Павлодар облысы Аққулы ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Шарбақты ауылдық округі – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы әкімшілік бірлік.

Санат:Айрық беттер
Нит

**Нит** ( — жарқылдау) — ескі, қазіргі заманда қолданылмайтын бет жарқылының өлшем бірлігі. Бүрын "кдм2" орнына қолданылып келген.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар