open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саламат Әмірұлы Шалабаев

**Шалабаев Саламат Әмірұлы** (1924 жылы туған, Қарақия-Үшқан мекені) – геолог-мұнайшы, ғалым, геология-минерал. ғылымдарының докторы (1984). Ұлы Отан соғысының ардагері. 1945 – 60 ж. геолог, мұнай барлау мекемелері бастығының орынбасары болды. 1960 – 65 ж. Оңтүстік Қазақстан геология басқармасының мұнай, газ бөлімінің бастығы, 1965 – 72 ж. Қазақ КСР-і Министірлік Кеңесінің ауыр өнеркәсіп бөлімінің орынбасары, 2001 – 91 ж. республикалық экономика институтының мұнай, газ қазба байлығы проблемалары бөлімінің меңгерушісі, 1991 жылдан «Жаңа майдан» атты дүниежүзілік мейірімділік қорының Қазақстан, Орта Азия аймағы бойынша президенті және мұнай-газ интеграциясы ғылыми-өндірістік фирмасының төрағасы. Шалабаев Жамбыл облысы аймағындағы азот-гелий кенін ашуға, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Алматы облыстарынан мұнай-газ барлау жұмыстарын жолға қоюға ат салысты. Каспий қайраңы, Батыс Түрікменстан, Үстірт, Маңғыстау, Шу – Сарысу ойпаты аймағының мұнай, газды мезозой және жоғарғы палеозой қабаттары жөніндегі 80-нен аса ғылыми мақалалардың авторы. Ол Қазақстанның мұнай-газ өндірістерін дамыту мен орналастырудың 2000 жылға дейінгі сұлбасын жасаған. Шалабаев зерттеулері мен ұсыныстары мұнай-газ кен байлығын барлау, кен орындарын ашу, оны тиімді пайдаланудың көп жылдық ғылыми-тәжірибелік зерттеулерін қорытып, келешекте Маңғыстауда геология-геофизика жұмыстар көлемін көбейтудің маңызы зор екендігін дәлелдеген. ==Дереккөздер==


Санат:Тұлғалар
Топографиялық түсіріс

**Топографиялық түсіріс**- жер беті бөлікшесінің жергілікті заттары мен бедерін шартты белгілермен қағазда белгіленген масштабта бейнелеу мақсатымен жүргізілетін далалық және камералық жұмыстар кешені. Топографиялық түсіріс ортогональді проекцияда 1:100 000 және одан ірірек масштабтарда жасалады. Мемлекеттік геодезиялық пландық және биіктік тораптар пункттері Топографиялық түсірістің пландық және биіктік негізі болады. Топографиялық түсіріске қамтылатын шаралар: түсіру торабын құру; аэрофотосуреттерді далалық дайындау және оларды анықтау ісін жүргізу; геодезиялық пункттерден және түсіру желісі нүктелерінен жергілікті жердегі заттардың орындарын анықтау және оларды шартты белгілермен планшетке түсіру масштабына сәйкес дәлдікпен және толықтығымен салу; жергілікті жердің бедерін горизонтальдармен бейнелеу; елді мекендердің, өзендердің, көлдердің, шатқалдардың және т.б. өз атауларын анықтау; картада көрсетілетін жергілікті жердегі кейбір нысандардың сипаттамаларын: өзендердің ағыс жылдамдығын және терендігін, көпірлердің жүккөтергіштігін, ағаш түрін, батпақтан өтпелерді және т.б. тиісті ұйымдардан білу немесе тікелей анықтау. Топографиялық түсіріс аэрофототопографиялық, мензулалық және фототеодолиттік түрлерге бөлінеді. Аэрофототопографиялық түсіріс кезінде аталған жұмыстардың біршамасы фотограмметриялық аспаптарда камералық жағдайда орындалады. Топографиялық түсіріс нәтижелерінің планшеттері түсіріс масштабында шығарылатын топографиялық карталарды жасаудың түпнұсқасы немесе ұсақ масштабтағы картаны жасау үшін негізгі материал болады. Инженерлік құрылыстар үшін орындалатын тахеометриялық және теодолиттік түсірістер инженерлік геодезия саласына жатады.

Топографиялық түсіру (Топографическая съемка) — жергілікті жердің жоспары мен топографиялық картасын жасау кезіндегі орындалатын жұмыс кешені. Түсіру желісінің дамуы (тірек нуктелерінің жоспарлы және биіктік қалпын анықтау); егжей-тегжейлі түсіру (жергілікті жердің элементтері мен объектілерінің жоспарлы қалпы мен биіктігін анықтау, жергілікті жер объектілерінің өз атауларын, олардың сандық және сапалық. сипаттарын белгілеу, топографиялық шартты белгілермен түсіру немесе кұру түпнұскасын сызу. Топографиялық түсіру түрлері аэрофототопографиялық, мензулалық, тахеөметриялық, жер үсті фотографиялық түсіру. Аэрофототопографиялық түсіру — аспаптар көмегімен жергілікті жерді аэрофотоға түсіру — топографиялық түсірудің негізгі түрі.

Аэрофототопографиялық түсіру стереотопографиялық немесе аралас әдіс бойынша анықталады. Стереотопографиялық өдісті жергілікті жердің барлық элементтері камералы фотограмметриялық аспаптарда құрылады; аралас әдісте картаның контурлы бөлімі аэрофототүсіру арқылы, ал жер бедері мензулалы түсіру төсіддері арқылы құрыладық. Аэрофототопографиялық түсіру 1:10 000 — 1: 100 000 масштабтағы топографиялық карталар жасау кезінде қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Әскери іс
Қиясайирек

**Қиясайирек**, *Қиясанирек* – Маңғыстау түбегінің оңтүстік бөлігіндегі үстіртті кемер. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде.

## Жер бедері
Кендірліқиясай үстірті мен Қарынжарық құмды алқабы аралығында 65 км-ге созылып жатыр. Абсолюттік  биіктігі 140 м, салыстырмалы  биіктігі 80 – 100 м. Үстіртті кемер неогеннің құмды саздары мен әктастарынан түзілген. Қарынжарық құмына қараған етегінде тұзды жер асты суы шығып жатады. Бірнеше құдық (Қарынжарық, Қарабарақ, т.б.) және Құрмашбұлақ бұлағы бар.

## Өсімдігі
Бетінде баялыш, бұйырғын мен жусан өседі.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан кемерлері
Мұз құбылыстары

**Мұз құбылыстары** - жыл бойында суқоймаларда мұздың пайда болу және еру фазалары. Оған теңіз, өзен, көл, бөген бетінде мұздың пайда болуы, бүкіл айдында мұздың бекуі, мұздың бүзылуы және еріп жойылуы (қабыршақ мұздың, түпкі мұздың, беткі мұздың, жиек мұздың) жатады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Нұрғазы Еңсегенов

**Нұрғазы Еңсегенов** (1923, Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы – 1986) – соғыс ардагері. 1939 – 41 жылы есепші болды. Ұлы Отан соғысында Смоленск, Ленинград майдандарындағы ұрыстарға қатысқан. 1948 – 69 жылы Маңғыстау ауданы ұжымшарларында есепші, бас есепші болып істеді. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Марданкүйік қорымы

**Марданкүйік** - көне қорым. Марданкүйік қалашығынан батысқа қарай 0,3 км жерде. 1988 жылы Тарихи және мәдени ескерткіштер жинағының экспедициясы отряды (жетекші Е.Смағүлов) қазба жұмыстарын жүргізген. Қазіргі орны 10—12 га жерді алып жатыр. Қорымның оңтүстік жағынан сопақша тұрпатты, биіктігі 2,5 м, ауданы 35x40 м төбе орналасқан. Қазба жұмыстары 50 шақты пахсалық қабірлер түріндегі жерлеу орындарында жүргізілген. Мүрделер шалқасынан жатқызылып, қолдары денесінің жанына қойылған. Жерленгендер басы негізінен солтүстік-шығыс және оңтүстік- шығысқа қаратылған. Көпшілік бас сүйектер (негізінен ерлердің) деформацияға ұшыраған. Мәйіт астына төсеніш төселген. Бас жағына немесе аяқ жағына мұрындық-құйғышы бар ірі құмыра, кейде саптаяқ, оның қасына қой сүйегі қойылған. Жас балалар мүрдесі жанынан да саптаяқтар кездеседі. Әйелдер мен ерлердің қабірі ішіне марқозы қойылған заттары бойынша анық ажыратылады. Ерлер қабірлеріне темірден (кейде коладан) жасалған түрлі белдік тоғалары, темір пышақтар, қанжарлар, садақ ұштары тон. Әйелдер қабірлерінен моншақтар (шыны, паста, хрусталь,коралл, агат, т.б.), қоладан жасалған тауешкі бейнелі тұмарлар, тескіштер, айна, сан алуан сырға түрлері, сүйектен жасалған тескіштер, т.б. бұйымдар кездеседі. Әйелдер қабірінен кейде жас балалардың да қаңқалары ұшырасады. Олар жерлеу камерасының түбіне немесе хум секілді дөңгелек ыдыстарға салынған. Кейде жас балалар қабірлері үлкендерден бөлек қойылған. №8 (ер азамат) және №40 (әйел адам) кабірлерінен біршама толымды материалдар алынған. Қазба барысында алынған мәліметтер хронологиялық және тарихи-мәдени жағынан марданкүйік қалашығының тұрғындарының жерлеу орындары екендігін айғақтайды. Жерлеу құрылыстары, әдет-ғұрыптары Ферғана мен Арал теңізі маңында б.з. 1-мыңжылдықтың 1-жартысында өмір сүрген халықтар қалдырған тарихи ескерткіштермен үндеседі. Жекелеген заттар мен бұйымдарды саралау Марданкүйік ескерткішін 3—5 ғасырлармен алдын ала мерзімдеуге мүмкіндік береді.
## Дереккөздер
Бердібай Сарбалаев

**Бердібай Сарбалаев** (1935, Маңғыстау ауданы, Тұщыбек ауылы – 2003, Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылы) – кеңес қызметкері, еңбек ардагері.

## Өмірбаяны
* Қазақ мемлекеттік физкультура институтын (қазіргі Қазақ спорт және туризм академиясы, 1956) бітірген.
* Алматы жоғары партия мектебін (1973) бітірген.
* 1956 – 92 ж. жергілікті мектептерде мұғалім, директор
* Маңғыстау аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі, партком хатшысы
* Маңғыстау аудандық кеңесі атқару комитетінің орынбасары
* Бейнеу аудандық атқару комитетінің төрағасы болған.

## Марапаттары
* 4 рет Қызыл Ту ордені
* «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі.
* «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалі.

## Дереккөздер

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Маңғыстау ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ спорт және туризм академиясы түлектері
Санат:Бейнеу аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Мұз массиві

**Мұз массиві** - жазда ұзақ уақыт бір ауданда сақталатын, жүздеген км жерді алып жатқан теңіз мұздарының жиынтығы. Мұз массивін мұхиттық, теңіздік және жергілікті деп бөледі. Кеме жүзуіне айтарлықтай кедергі жасайды. Басым желдің әсерінен әрбір мұзды теңіздегі ысырынды зонада мұз массиві қалыптасады, ал кірме зонада жылым түзіледі. Солтүстік Мұзды мұхитта шеткі теңіздерге сілемдері таралған мұхиттық мұз массиві бар. Антарктиканың суларында мұз массиві барлық ірі жаға иіндерінің батыс жақтарында байқалады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Дайындайтын цех

**Дайындайтын цех** (Заготовительный цех) — кейіннен негізгі цехтарда өңделетін дайындама шығаратын цех.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Айтжан Оспанов

**Айтжан Оспанов** (1937, Форт-Шевченко қаласы – 1991) – дәрігер. 1964 ж. Алматы медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), 1972 ж. аспирантура бітірген. 1964 – 72 ж. Форт-Шевченкодағы |қалалық тері-венерологиялық диспансерде, 1972 – 77 ж. балшықпен емдеу орталығында бас дәрігер қызметтерін атқарған. «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1972) және «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970).

## Дереккөздер


Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Оңайгүл Қобланова

**Оңайгүл Қобланова** (*[[1938]] жылы туған, [[Түпқараған ауданы]],[[Таушық ауылы]]* ) – дәрігер. 
**«Денсаулық сақтау ісінің үздігі»* (1976)
*Ақтөбе медицина институтын (*қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы*) бітірген (1963). 
*1963 – 1974 жылдары Таушық дәрігерлік пунктінде дәрігер-гинеколог, пункт басшысы
*1974 – 1994 жылдары Маңғыстау ауданы орталық аурухананың акушер-гинекология бөлімінің бастығы болды. 
**«Еңбектегі ерлігі үшін»* (1988) медалімен
*КСРО-ның Денсаулық сақтау министрлігінің (1980, 1988)
*Маңғыстау облысының денсаулық сақтау басқармасының Құрмет грамоталарымен марапатталған (1990).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Санат:Түпқараған ауданында туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Үгіт Тайманов

**Тайманов Үгіт** (1938 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – педагог. Гурьев педогогикалық институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1961). 1966 – 1973 жылы Шетпе сегіз жылдық мектебінде, 1973 – 1983 жылы Шахта орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, 1984 – 2001 ж. Шахта орта мектебінің директоры болды. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» белгісімен (1987), «Ы.Алтынсарин» (1992), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен, Елбасының алғыс хатымен марапатталған (2002).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жаулыбай Тайбағаров

**Тайбағаров Жаулыбай** (1926 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – еңбек ардагері, шопан. Ұлы Отан соғысы жылдарында тылда үзбей еңбек етіп, Чапаев атындағы кеңшарда 20 жыл бойы шопан болған. 3-дәрежелі Еңбек даңқы орденімен (1978), «Жеңіс», т.б. медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шәңкей Тайбағаров

**Тайбағаров Шәңкей** (1897, Адай уезі, Жармыш ауылы – 1970) – шопан. Қаракөл қой тұқымын Маңғыстау өңірінде жерсіндіруге көп еңбек сіңірген. Тайбағаров өз тәжірибесінде қаракөл қойын ерте төлдетіп, қой басын көбейтуге болатынын дәлелдеген. Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұз платформасы

**Мұз платформасы** - жүк тиеу және түсіру, ұңғыма бүрғьшау және ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін судың немесе грунттың бетінде арнайы қолдан жасалған мұз тақтасы. Әдетте, қар- мұз түйіршіктерін және арқаулық материалдарды қосып қатырған су қабаттарынан жасалады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сағалану азимуты

**Сағалану азимуты** - Ұзыннан-ұзаң созылып жатңан геологиялың денелердің бағыт-бағдары мен қадағалау нүктесі арңылы ойша жүргізілген меридиан сызығының аралығындағы сағат тілі ңозғалысына сәйкес өлшенетін бүрыш мөлшері. Сағалану азимуты тау құбыламасы көмегімен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мұхит Оспанов

**Мұхит Оспанов** (1941 ж. т., Маңғыстау ауданы Шебір ауылы) – педагог. Бұрынғы Гурьев педагогикалық институтын бітірген (1963). 1963 – 2004 ж. Шебір ауылындағы 1-Май, Қаратөбе мектептерінде үздіксіз ұстаздық қызмет еткен. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» атағына ие болды (1988).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Арнаулы бақылау комиссиясы

**Арнаулы бақылау комиссиясы** (АБК)— орта радиус әрекетті ядролық қару туралы келісімге сәйкес кұрылған коммисия.

Комиссиядағы АҚШ пен бұрынғы КСРО өкілдері келісімге сәйкес кабылданған міндеттерді орындау және оны өмірге енгізуге байланысты және келісімнің тиімділігі мен өміршендігін нығайту мақсатындағы қажетті шаралар жөнінде мәмлеге келуге байланысты мәселелерді шешті.

Арнаулы бақылау комиссиясы кару-жарақты бақылау бойынша іс жүзінде қолданылып жүрген келісімдердегі осындай міндеттерді орындайтын Тұрақты кеңес комиссиясынан тыс жеке әрекет жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұз режімі

**Мұз режімі** - суқоймалардағы (мұхит, теңіз, өзен, көл, бөген) мұз жамылғысының пайда болуындағы, дамуындағы және бұзылуындағы заңды түрде қнйталанатын процестердің жиынтығы. Мұз режімінің үш фазасы болады, олар: суқоймадағы судың қатуы, сең жүруі және мұздың түсуі. Ағын судың әр бөлікшесіндегі мұз режімінің ерекшелігі климатқа, өзеннің қоректену жағдайына, арнасының құрылысына және ағыс серпініне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Дәл еместік

**Дәл еместік** (Неточность) - талап етілген дәлдікке сәйкессіздік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қажығали Мәмеков

**Қажығали Мәмеков** (туған-қайтыс болған жылы белгісіз) – қазақтан шыққан алғашқы фельдшерлердің бірі. 
*Кронштадтағы әскери дәрігерлік мектепті үздік бітірген (1904). 
*1905 жылы Кронштад теңізшілерінің толқуына қатысқаны үшін тұтқынға алынып, бірақ қылмысы дәлелденбеген соң, еліне фельдшер етіп жіберілген. 
*1916 жылы патша өкіметінің қазақтарды тылдың қара жұмысына алуына қарсылығы үшін тұтқынға алынып, Астрахан түрмесінде С.Меңдешевпен бірге отырған. 
*1919 жылы полк. Хлуденевтің отрядына әскери дәрігер болудан бас тартқаны үшін ату жазасына кесіліп, одан қашып құтылған. 
*1923 – 1924 жылдары бұрынғы Бөкей Ордасында білінген оба ауруының алдын алуда белсенді қызметі үшін РКФСР Денсаулық сақтау Халық Комиссариатынан алғыс алған. Сол жылы оба ауруымен күресу үшін Бозащыға келді. 
*1928 жылдары қазанда қылмысты жауапқа тартылып, үй-мүлкі тәркіленген. Бірақ Гурьев окугтік аткомының төрағасы Ж. Мыңбаевтың көмектесуінің нәтижесінде көршілес Орал өңіріне жер аударылып, аман қалады. Кесімді жылын өтеген соң Астрахан облысында еңбек еткен. Зираты Нарын құмында.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұз тұманы

**Мұз тұманы** - горизонталь көрінудің 1 км-ге дейін азаюына байланысты ауаның бұлыңғыр тартуы. Ауада көп мөлшерде мұз қылқанцары, ұлпа тамшьшар (диаметрі - 10-20 мкм), сондай-ақ мұз кристалдары (диаметрі - 10-100 мкм) мен қатты суынған ұлпа тамшылар болуынан түзіледі. Көбінесе — 30"С-тан төмен ызғарлы аяз кезінде Мұз тұманының орнына мұз мұнары пайда болуы мүмкін (көрінуі 10 км- ге дейін). Мұз тұманы аса континенттік ызғарлы климатты атыраптарға тон.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авиакөкжиек

thumb| alt=A.|200px
thumb| alt=A.|200px
**Авиакөкжиек** (Авиагоризонт) - көкжиекке қатысты алғанда кеңістіктегі ұшақ орнын аныктауға арналған навигациялық гироскопиялық аспап. Авиакөкжиек ұшқышқа аспаптар бойынша ұшу кезіндегі ұшақтың бойлық және көлденең кисайып анықтауға мүмкіндік береді. Авиакөкжиектің негізгі бөлімдеріне еркіндіктің үш деңгейі бар гироскоп және ұшақтың маневрі кезінде гироскоп осін тік жағдайда ұстап тұратын маятниктік коррекция жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сүйек үзеңгі

**Сүйек үзеңгі** - ер-тұрман әбзелінің аяқ салатын бөлігі. Ердің екі қапталына қайыс не былғары бау арқылы тагылады. Үзеңгіні қазақ шеберлері үш бөліктен құрап, үзеңгі бау өткізілетін жерден, екі басынан, табанының астынан металмен құрсаулап, тойтарма шегемен бекітіп, ағаш, қола, темірден жасаған. Отырар руханияты музей-кітапханасына Кентау қаласының тұрғыны Қ.Ермашқызы тапсырған Сүйек үзеңгіге қарап, ер-тұрман әбзелінің бұл түрінің сүйек пен мүйізден де жасалатындығын білуге болады.
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Жақай Сарбасов

**Жақай Сарбасов** (1918 жыл, Маңғыстау ауданы, Қызылсу ауылы – 1999 жыл, Ақтау қаласы) — соғыс ардагері, педагог. «Соғыстағы ерлігі үшін» (1946) медалімен, Қызыл жұлдыз (1946), 3-дәрежелі Даңқ (1946) ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Органикалық азот

**Органикалың азот** Судың органикалық қосындыларының, сулы сүзбетозаңдардың, түпкей шөгінділердің және тау жыныстарының құрамына кіретін азот. Әдетте биотекті болып табылады. Шөгінділердегі (сүзбетозаңдардағы) органикалық заттың жалпы мөлшерін есептеп шығару мақсатында аныңталады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Кеңесбай Еңсегенов

**Кеңесбай Еісегенов** (1925 жылы туған, Ералы кенті) – соғыс және еңбек ардагері. «Ералиев» кеңшарының ардагер шопаны. Ұзақ жылдар ауыл шаруашылығының түрлі салаларында еңбек еткен. 1981 жылы 100 аналықтан 170 қозы алып, 5 рет чемпион атанды. 3-дәрежелі Даңқ орденімен, КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен және Құрмет грамотасымен (1961) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұз түзілу

**Мұз түзілу** - су мұзының түзілу процесі. Ағысы баяу өзендер мен тұйық суқоймаларда судың желмен толқындануы жоқ кезінде судың тым суынған беткі қабатында байқалады. Бұл жағдайда алғашқы ине тәрізді кристалдар түзіледі де, олардың бірігіп қатуы кезінде беткі мұз пайда болады. Суқоймалар мен өзендердің толқыңдануы кезіңде ағыс жылдамдығы 0,3 м/с болғанда, судың ішінде араласуы күшейеді де, оның бүкіл массасының қатты суынуына апарып соғады. Соның нотижесінде мұз суқойманың тек беткі қабатында ғана емес, әр түрлі тереңдікке, кейбір жерлерде түбіне дейін қатады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ізберген Оспанов

**Ізберген Оспанов** (1946 ж. т., Маңғыстау облысы) – мұнайшы. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1969). 1969 – 95 ж. оператор, инженер-диспетчер, бас инженер-технолог, ауысым бастығы, Ақтау инженер-көліктік қоғамы бастығының орынбасары, цех бастығы, «Өзенмұнайгаз» өндірістік бірлестігі бастығының орынбасары, 1995 – 2000 ж. «Өзенмұнайгаз» ААҚ Маңғыстау геология өндірістік бірлестігінің бастығы болды. 2002 жылдан «Қазмұнайгаз» АҚ «Өзенмұнайгаз» өндірістік бөлімшесінің шұғыл басқару департаментінің . «Құрмет белгісі» орденімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Оңғарбай Қоданов

**Оңғарбай Қоданов** (*[[1947]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]],[[Жыңғылды ауылы]]* ) – қорық қызметкері.

* 1980 жылдан бері Маңғыстау табиғат қорғау қоғамының басшысы. Өлкенің жануарлар және өсімдіктер дүниесінің қорғалып, сақталуына көп еңбек сіңірді. 
* Оның ұсынысы бойынша Үстірт қорығы, Ақтау – Бозащы қорықшасы, Қарақия-Қаракөл қорықшасы, сонымен қатар Кендірлі және Қарақия аңшылық  шаруашылық ашылды. 
* 1990 жылы Қазақстанда алғаш рет шетелдік аңшы туристердің өлкеде басқосуын ұйымдастырды. 
* ҚР-ның *«Қызыл кітабына»* енген жойылып бара жатқан жануарлардың *60%-ы* Маңғыстау өлкесінің фаунасына жатады. Қоданов осы түрлердің сақталып қалуы үшін баспасөз, радио, теледидар арқылы үгіт-насихат жұмыстарын үздіксіз жүргізеді. 
* Маңғыстаудың табиғаты, жануарлар және өсімдіктер дүниесі туралы *«Аққулар қайда қыстайды», «Жұмбақты көл, құпиялы теңіз», «Үстірт муфлоны»,* тағы басқа кинофильмдердің түсірілуіне ат салысты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Алексей Николаевич Марьяшев

**Алексей Николаевич Марьяшев**  (4.12.1933 жылы туған, Алматы) — археолог, ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1995). 1957 жылы ҚазПИ-ді бітірген. Еңбек жолын мектепте мұғалім болып бастаған. 1980-91 жылы ҚазПИ-де оқытушы, 1991 жылдан Ә.Марғұлан атындағы Археология институтында аға ғылыми қызметкер, 2004 жылдан бас ғылыми қызметкер. Негізгі ғылыми бағыты: қола дәуірінен бастап кейінгі орта ғасырға дейінгі тарихи кезеңдерде жартасқа шекілген суреттер, көне өнер туындылары. Сондай-ақ, қола және темір дәуірлеріндегі қоныстарды да зерттеумен шұғылданады. Ұзақ жылдар бойы Қаратау сілемдері мен Жетісуда зерттеулер жүргізіп келеді. 9 монографияның, 50 шақты мақаланың авторы. Марьяшев ғылыми ізденістерінде Оңтүстік Қазақстандағы байырғы өнердің сан алуан кырлары, оның калыптасуы мен дамуы сөз болады.
## Дереккөздер
Әнуар Сарбөпеев

**Сарбөпеев Әнуар** (1920, Маңғыстау ауданы, Ортаеспе жері – 1995) – соғыс және еңбек ардагері, шопан. 1969 – 87 ж. Маңғыстау ауданы Ильич ұжымшарында аға шопан болған. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ұшақ тасығыш

нобай|350x350 нүкте|Әлем мемлекеттерінің заманауи ұшақ тасығыштары
**Ұшақ тасығыш** — ұшақтарды, тікұшақтарды қондырып алып жүретін аса қуатты, ірі соғыс кемесі, авиацияның жылжымалы базасы. Ол ұзақ мерзім бойы мұхит пен теңіз кеңістіктерінде еркін жүзіп жүре алады, әрі ұрыс жүргізуге арналған. Ол өзіндегі ұшақтардың ұшып шығуын, қайта келіп қонуын қамтамасыз ете алады.

Қазіргі заманда оларды соққы беретін, сүңгуір қайыққа қарсы және атом ұшақ тасығыштары деп бірнеше түрге бөледі. Ұшақ тасығыш бортында ядролық оқ-дәрінің көптеген түрі сақталады. Ұшақ тасығыштар 1-дүние жүзілік соғыста (1914–1918) қолданылды. 2-дүние жүзілік соғыста (1939–1945) ол АҚШ, Жапония, Ұлыбритания флоттарының соққы беретін басты күші болды. Ракета қаруы дамып отырған қазіргі жағдайда ұшақ тасығыш өзінің маңызын жойып келеді, алайда оны америкалық мамандары әзір қарулы күш құрамынан шығаруға болмайды деп есептейді. Алайда қазіргі таңда кемеге қарсы қолданылатын **Циркон** зымырандарының шығуына байланысты бұл кемелерді қорғау үшін көп қаржы жұмсалуда.

Қазіргі кезде әлемде осы санаттағы 47 кеме бар. Оның ішінде 11 кеме АҚШ-қа тиесілі, екі-екіден Үндістанға, Ұлыбританияға, Қытайға, біреуі Ресейге және Францияға, қалғаны басқа елдерге тиесілі.

Қазақстан Қарулы Күштерінде авиатасығыш қолданыста жоқ.

## Ұшақ тасығыштың түрлері
* **Супер ұшақ тасығыш** — 50 000–100 000 тонна ығыстырылған және қазіргі уақытта әрдайым дерлік атомдық установкасы бар ірі ұшақ тасығыш атауы. Осы қатарға АҚШтың ұшақ тасығыштары жатады.
* **Орташа ұшақ тасығыш** — Бұл ығыстырғышы 30 000–50 000 ұшақ тасығыштарыдың атауы. Осы қатарға Ресей, Франция, Ұлыбритания, Қытай, Үндістан, Италия ұшақ тасығыштары жатады. 
* **Жеңіл ұшақ тасығыш** — Бұл ығыстырғышы 10 000–30 000 ұшақ тасығыштарыдың атауы. Осы қатарға Тайланд ұшақ тасығышы жатады.

## Ұшақ тасығыш тізімі
### Қазіргі уақытта қызмет көрсететін үшақ тасығыш тізімі

### Құрылыс, қайта құру немесе сынау процесінде

## Дереккөздер

Санат:Әскери-теңіз флоты
Санат:Кемелер
Санат:Әскери кемелер
Мұз түиіспесі

**Мұз түиіспесі** - 1) екі мұз алаңының немесе шоғырланған ықпа мұздардың түйіскен тұсы; 2)жаға мұздарының түйіскен жерінде немесе қалқыған мұздар мен қабыршақ мұздардың тоқтап, бірігіп қатуының нәтижесінде пайда болған өзендегі мұз жамылғысының қысқа бөлікшесі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Су айдыны

thumb|250px|right
**Су айдыны** - 
# Теңіз, мұхит, көл, су қоймасы бетінің белгілі бір аймағы. 
# ірі-ірі су қоймаларының немесе олардың ауқымды бөлшектерінің беткі жазықтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Серік Жәмекұлы Оспанов

**Серік Жәмекұлы Оспанов** (1964 ж. т., Атырау қаласы) – инженер-механик, әкімшілік қызметкері

## Білімі
*В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының машина құрылысы технологиясы, металл кесуші құрылғылар мен аспаптар факультетін (1986) механик-инженер мамандығы бойынша; Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің маркетинг және коммерция факультетін (2000) маркетолог-экономист мамандығы бойынша бітірген.

## Өмірбаяны
*1964 жылы 1 шілдеде Гурьев қаласында туған. Қазақ.

«Нұр Отан» ХДП мүшесі (1999 жылдан).

*1986 жылдан - Шевченко қаласындағы «Маңғышлақмұнай» өндірістік қызмет көрсету бірлестігі Орталық базасында жөндеуші-слесарь.
*1987 жылдан - Шевченко қаласындағы арнайы техникалар мен аспалы аспаптарды жөндеу және жалға беру жөніндегі өндірістік қызмет көрсету Орталық базасында жөндеуші-слесарь, шебер, аға механик.
*1989 жылдан - Шевченко қаласындағы ЛКЖО қалалық комсомол ұйымдары комитетінде бөлім меңгерушісі.
*1990 жылдан - «Маңғышлақмұнай» ӨБ комсомол комитетінде хатшы.
*1991 жылдың наурыз айынан - Қазақстан Компартиясы Шевченко қалалық комитетіндегі әлеуметтік-экономикалық дамыту жөніндегі Комиссия төрағасы орынбасарының міндетін атқарушы.
*1991 жылдың қыркүйек айынан - қалалық атқару комитетіндегі табиғатты пайдалану, экология және өнеркәсіптік өндіріс бөлімінде энергетика мен байланыс мәселелері жөніндегі аға маман.
*1992 жылдан - Маңғыстау облыстық әкімшілігі басшысының көмекшісі.
*1994 жылдан - Ақтау  қалалық әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары.
*1996 жылдан - Ақтау қаласының әкімі.
*2004 жылдан - ҚР Парламенті Мәжілісі 3-ші шақырылымының депутаты, Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі.
*2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі.

## Марапаттары
«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006); «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен; «Қазақстан мұнайына 100 жыл» (1999), «Өзен кен орнына 40 жыл» (2005), «Мақат мұнай кен орнына 90 жыл» (2005) естелік төс белгілерімен марапатталған.

## Жеке өмірі
Ақтау  қалалық Футбол федерациясының президенті. Әскери атағы - запастағы подполковник. Хоббиі - бильярд, музыка, футбол. Сүйіп оқитын әдебиеті - детективтер, психологиялық драмалар. Қазақ, орыс және ағылшын (базалық) тілдерін біледі.

Әкесі - Оспан Жәмек, журналист,  ҚР Еңбек сіңірген мәдениет  қайраткері. Анасы - Сармолдаева Нағима, медицина  қызметкері.

Үйленген. Жұбайы - Оспанова Гүлмира  Қалиқанқызы (1966 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Ұлы - Оспанов Нұрсері Серікұлы (1989 жылы туған); қызы - Оспанова Нағима Серікқызы (1994 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Атырауда туғандар
Санат:Ақтау әкімдері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Мұз фазасы

**Мұз фазасы** — жылмаусымдарының ерекшеліктеріне сәйкес суқоймалардағы мұз жамылғысының күйі. Оны бір күйден екінші күйге өтуіне байланысты мұз түзілуінің басталуы, түтас кату, жаға мұзының орнығуы немесе мұз қатуы, ерудің басталуы, жаға мұзының сынуы, сең жүруі, мұздан түгелдей тазару фазалары деп бөледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биоэлектрохимия

**Биоэлектрохимия** - биологиялық процестердің (негізінен, зарядтардың жасушалық жарғақтарда бөліну механизмі) негізінде жатқан электрохимиялық заңдылықтарды зерттейтін физикалық химияның бөлімі

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Аманқос Қодаров

**Аманқос Қодаров**(*[[1948]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], [[Шебір ауылы]]* ) – педагог, ҚР *«Халық ағарту ісінің үздігі»*. 
*Гурьев  педагогика институтын (*қазіргі Атырау   университеті*) бітірген (1971). 
*1963 – 1967 жылдары 1-Май ұжымшарында шопан, тракторшы
*1971 – 1996 жылдары Шайыр, Тұщықұдық, Ә.Жангелдин орта мектебінде мұғалім, интернат меңгерушісі, оқу ісінің меңгерушісі, мектеп директоры
*1996 – 2004 жылдары Тұщықұдық ауылының әкімі болды. 
*2005 жылдан Қаратөбе орта мектебінде директор. 
*КСРО-ның Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Жаздырхан Сейдалиев

**Жаздырхан Сейдалиев** (1935 жылы туған, Түрікменстан, Ташауыз облысы Көне Үргеніш ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері.

## Өмірбаяны
* Түрікмен ауыл шаруашылық институтын бітірген (1957).
* 1957 – 63 жылы су шаруашылығында қызметкер, Ташховуз облысы партия комитетінде нұсқаушы.
* 1966 – 1986 жылы «Туркменремводстрой» тресінің №7 құрылыс мекемесінің бастығы, су шаруашылық басқармасының бастығы, трест басқарушысы, ауыл шаруашылық кәсіподағының облысы комитетінің төрағасы.
* 1986 – 96 жылы Маңғыстау облысы агроөнеркәсіп комитетінде жер-су, облысы көші-қон бөлімін басқарған.
* 1992 жылы «Парасат» қозғалысын ұйымдастырып, қоғамдық «Халық келісімі» бірлестігін құрды және оның 11 жыл төрағасы болды.
## Шығармашылығы
* «Өмір тағылымы» атты кітабы жарық көрген (2006).
## Марапаттары

* «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Жаздырхан Сейдалиевтің Қазақстан халқының бірлігіне қосқан үлесі
* Ақтау қаласының құрметті азаматы Жаздырхан Сейдалиев Источник: www.kt.kz

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Түрікменстанда туғандар
Санат:Түрікмен ауыл шаруашылық институты түлектері
Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ақтаудың құрметті азаматтары
Темірхан Есенғалиұлы Сарбуфин

**Сарбуфин Темірхан Есенғалиұлы** (1928 ж. т., Атырау облысы, Доссор кенті) – экономист, Қазақстанның еңбек сіңірген экономисі (1981). Қазіргі ҚазҰУ-ды бітірген. (1963). Ембі кен орындарында экономист, аға инженер, бөлім бастығы, «Маңғыстаумұнайгаз» бірлестігінде бас экономист, бас директордың бірінші орынбасары қызметтерін атқарды. Ғылыми-зерттеулік жұмыстарымен шұғылданып, Өзен, Жетібай кен орындарындағы тұрып қалған ұңғымаларды қатарға қосу үшін «Жөндеу» ЖШС-ін ашты. Инженер В.Т.Муллаевпен бірлесіп, газды жинаған соң байытудың тиімді жолын өндіріске енгізді. Ол Өзендегі газ-мұнай әдісінің тиімділігін арттырып, қабатқа айдалғаннан кейін 7 – 10%-дан көп метан алуға болатынын дәлелдеген. Сарбуфин  «Құмкөл» кен орнын игеріп, пайдалануға тапсыру үшін көп еңбек сіңірді. «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұз шөлі

**Мұз шөлі**, арктикалық және антарктикалық мұз шөлі - Арктика мен  Антарктида аудандарындағы ауа температурасы өте төмен суық шөлдердің бір түрі. Мұздықтар басым келеді; өте сирек өсетін өсімдіктері құрлықтың мұздан бос бөлікшелерінде — шұрат деп аталатын жерлерінде ғана (көбінесе қыналар мен мүктер) кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мәметсапа Мәмедоғлы

**Мәметсапа Мәмедоғлы** (1820, Кендірлі – 1875)  – маңғыстаулық түрікмендердің ақсақалы, мәмілегер, ақын. 
* Маңғыстауды зерттеуге келген М.Н. Галкин мен В.П. Дандевильдің экспедициясына (1859) көмектескен. Сол үшін патша өкіметінен Станислав лентасына байланған күміс медальмен марапатталған. 
* Қараман ата әулие басында болған қазақ-түрікмен келісіміне түрікмен жағының басшы ақсақалы ретінде қатысты. 
* 1870 жылы Иса – Досан бастаған көтерілістен соң орыс өкіметі мен көтерілісшілер арасында қазақ билері М.Төлепов, Е.Досжанов және Қ.Қаражігітовпен бірге келіссөздерге қатысты. 
* 1873 жылы патша өкіметінің Хиуа жорығында Маңғыстау отрядына жолбасшы адамдарымен және көліктерімен көмек көрсеткен. Хиуа ханын күші басым орыс әскерімен берілуге әрекет жасаған. 
* Ол түбек тұрғындары арасынан алғаш рет баласын Орынбордағы Неплюев кадет корпусына (1860) оқуға берген. 
* Хиуа хандығындағы тұтқын орыстардың қашып шығуына жәрдемдескен. 
* Жазушы Ә.Кекілбаевтың «Күй» повесіндегі Мәмбетпананың прототипі. Мәмедоғлының ұрпақтары Түрікменстанда және Маңғыстауда тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жайлау Масанов

**Жайлау Масанов** (26.3.1938 жылы туған, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Молыке Шойманов ауылы) — ғалым, техника ғылымдарының докторы, профессор (1991).

* 1961 жылы ҚазМУ-ді бітірген.
*  1961—92 жылы Қазақстан ҒА-нда әр түрлі жауапты қызметтер атқарған. 

Ғылыми жұмысының тақырыбы жерасты құрылысының сейсмологиялық тұрақтылығына бағытталған. 115-тен аса ғылыми еңбегі жарияланған. 8 ғылым докторын, 15 ғылым кандидатын даярлаған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Масанов Жайлау Кабылбекович - заведующий лабораторией "Механика деформируемого твердого тела" 

Санат:26 наурызда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан механиктері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Мұзайрық

**Мұзайрық** — мұздық жамылғысының қозғалу бағытын тікелей өзтертетін тау жыныстары қырқалары; ондағы мұздар қарама-қарсы бағытта қозғалады (мыс., Антарктида, Гренландия, Исландиядағы, Ватнайекюдль мүздығы, Кавказдағы Эль- брустың қиыршық мұзды алабы).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бирадикалдар

**Бирадикалдар** - әр түрлі атомдарында жұптаспаған электрондары бар радикалдар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Шақырған

**Шақырған** – тау аңғары. Маңғыстау ауданындағы Шетпе ауылының оңтүстік жағында орналасқан. Аңғар бойымен тау жоталар өтеді. Қазақтар Маңғыстауға алғаш орныға бастаған жаугершілік кезде Құнанорыс Лабақ батыр тау биігінің басында атойлап, аттандап дабыл қағып, жорыққа шақыруынан Шақырған деп қойылған. Ұшар биік үстінде ұран отын жағатын тас тұғыр орны сақталған. Шақырғанда марганец кені бар.
## Дереккөздер


Санат:География
Айша Шанайқызы Оспанова

**Айша Шанайқызы Оспанова** (1953 ж. т., Маңғыстау ауданы) – халық емшісі. 1992 жылдан емшілікпен айналысады. Ол ауруларды биоэнергиямен емдейді. ҚР қоғамдық «Экология» академиясының академигі (2007), ғарыштық-энергетика мамандығы бойынша Халықаралық экология академиясының мүшесі. Айшаның «Батпақта қалған гүлім», «Жаралы жүрек жылайды», «Тобанияз көке» атты өлеңдер жинақтары, «Кенже деген ауыл бар» атты кітабы жарық көрді. ҚР Денсаулық сақтау минисрлігінің «Халық емшісі» дипломының иегері.

####
Беттің орналасу дәлдігі

**Беттің орналасу дәлдігі** (Точность расположения поверхноти) — беттің нақты орналасуының оның номиналдық орналасуына жақындық дәрежесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мұздардың ығуы

**Мұздардың ығуы** - желдің және ағыстың әсерінен суқоймалардағы мұздың жылжуы. Мұздардың ығуы жердің айналуының ауьгтқытушы күшінің әсерінен арктикалық те- ңіздерде желдің бағытынан оңға карай, антарктикалық теңіздерде, керісінше, солға карай ауытқиды; орта ессппен бұл ауытқу 30°-қа жуық. Мұздардың желмен ығуының жылдамдығы жел жылдамдығының 1/50-іне шамалас.  Мұздардың ығуының бағытына материктің жаға сызығының жақындығы, аралдар мен қайраңдардың болуы, теңіз түбі бедерінің сипаты көп әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авианостық екпінді құрама

thumb|250px
**Авианостық екпінді құрама (АЕҚ)**  — негізін көп мақсатты және екпінді авианосецтер құрайтын кемелердің оперативтік құрамасы. Авианостық екпінді құрама қарсыластың коммуникацияларын бүзу, жер үсті объектілерін, авиациясын, флот күшін жоюға бағытталады. Сонымен бірге, құрлық әскерлерін қолдауда, құрама кемелерінің қимылын камтамасыз етуде, теңіз және мүхит қатынастарын қорғауда қолданылады. Көп мақсатты және екпінді авианосецтерден, сондай-ақ қайыққа қарсы топтардан құралып, 2—4 көп мақсатты немесе екпінді авианосецтен, 2 -4 крейсерден, 15—30 эсминецтер мен фрегатгардан, палубалық авиацияның 180 — 360 ұшағынан, 2—4 сүңгуір қайықтан тұрады. Тапсырмаларды бірыңғай ұрыстық ретте немесе жекелеген авианостық топтарда орындауы мүмкін. Авианостық екпінді құрама 50—80 тәулік бойы (теңізде оқ-дәрілер мен отынды толықтыру кезінде) іс-қимыл жасап, 1800 км терендікте соққы бере алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Топографиялық картаның немесе планның масштабы

**Топографиялық картаның немесе планның масштабы** - картадағы (пландағы) сызық ұзындығының жергілікті жердегі тиісті сызықтың горизонталь проекциясына қатынасы. Масштаб сандық не сызықтық нысанда білдіріледі. Сандық масштаб бөлшек түрінде белгіленеді. Бөлшектің алымы әр уақытта 1-ге тең деп алынады, бөлімі жергілікті жердің горизонталь кашықтықтардың картадағы не пландағы тиісті сызықтардың ұзындығынан неше есе үлкен екенін көрсетеді. Мысалы, 1:100 000 масштаб жер бетіндегі сызықтың планға 100 000 есе кішірейтіліп түсірілгенін, яғни картадағы 1 см жердегі 1000 метрге сәйкес келетінін көрсетеді. Сандық масштабты біле отырып, картада жердегі өлшенген кесіндінің ұзындығын, керісінше картадағы арақашықтықты өлшеп, оның жердегі шамасын табуға болады. Сызықтық масштаб масштабтың негізі деп аталып, мысалы, әрбір 1-2 см сайын тең кесіңділерге бөлінген тік сызық болып табылады. Мұндағы шеткі сол жақтағы кесіндіні, әдетте, 10 тең бөлікке бөледі. Сызықтық масштабтағы әрбір кесіндіге белгілі бір кесінді сәйкес келеді. Нөлдік сызықшадан оңға қарай салынған кесінділер 1:2000 масштабта жердегі 20, 40, 60, 80, 100, 120, 140, 160 м-ді, ал солға қарай 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20 м-ді көрсетеді. Сызықтық масштабтың көмегімен 0,5 мм дәлдіктен арақашықтықты өлшеуге және салуға болады. Арақашықтықты өте дәлдікпен анықтау үшін көлденең масштаб та колданылады. Көлденең масштаб кесінділерді пропорциялап бөлуге негізделеген график болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Көпжалынды шілтер

**Көпжалынды шілтер** (Горелка многопламенная) — бір мезетте көпжалын беретін шілтер. Қүбыр периметрін толык қамтып газ жалынымен біркелкі кыздыруды іске асыруда өте қолайлы. Қүбырларды газбаспалап пісіру төсілінде өте нөтижелі қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мұздық ағыны

**Мұздық ағыны** — мұздық бетінен өзен торына келіп түсетін еріген су ағыны. Қар жамылғысы мен қиыршық мұздың маусымдық еруінен және мұздық абляциясы мен абляция өңіріндегі көп жылдық мұздың еруінен де пайда болады. Әсіресе жазғы кезенде күшейе түседі (мыс., жер көлемінің тек 5%-ын ғана мұздық алып жатқан Орта Азия өзендерінің жылдық ағынында мұздық ағынының үлесі 20%, ал жазда 50%; Қазақстан өзендерінің жылдық ағынында 10-15%).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Нұрлан Еңсегенов

**Нұрлан Еісегенов** (1961 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шебір ауылы) – мұнайшы. 1979 жылдан мұнай саласында үздіксіз қызмет еткен. «Құрмет» (2002) орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сейсем

**Сейсем** – 1.Солт. Үстірт беткейіне жақын Аютөс кемерлі шатқалындағы тұщы бұлақ. Ертеде суы мол болған. Қазір жылымшылап ағып жатыр. 2. Жазық жердегі зират. Басына сырық шаншылған көне мола Сейсем ата әулиенікі делінеді. Қазақтар алғаш Маңғыстауға аяқ басқанда, осы жерді Сейсем ата қоныс етуге пәтуа жасап баталасқан дейді. Содан бұл елдің Жаңай Қожаназар, Жеменей Қонай, Сейіт би, т. б. белгілі адамдары, би, батырлары осында жерленген. Кейіннен олардан кейінгі лек Төлеп, Сүйінғара сияқты атақты адамдарды да осында әкеліп жерлеу дәстүрі қалыптасып, С. адай руының ортақ пантеонына айналған. С. басына төңкерістен соңғы жылдары арнаулы түнеухана салынған. Ол үй сұлбасы сақталған. Бертінде жаңа үлгідегі қонақ үй салынды. Қазір Сейсем халықтың материалдық мәдениетінің озық үлгілері шоғырланған жәдігерлік орын ретінде бағасын алып, зерттеуші ғалымдардың, саяхатшы туристердің назарын аударуда. Ескерткіш кешені мемлекет қорғауына алынған.

## Дереккөздер
Өтеген Отарғұлов

**Өтеген Отарғұлов** (1923 ж. т., Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы) – соғыс ардагері, ағаш шебері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Отан соғысы (1988) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), т.б. медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Мәміш қазған құдықтар

**Мәміш қазған құдықтар** – Бейнеу ауданында Ноғайты ауылынан солтүстікке қарай 9 км жерде орналасқан. Шегем ауылының Жаубасар атасынан тарайтын құдықшы Мәміш 1910 жылы егіншілік, суландыру мақсатында арасын 11 қадам етіп екі құдық қазған. Құдықтар шығырына бір көлік жегілген. Бірінен су толы қауға тартылғанда, екінші бос қауға құдыққа түсетін. Осылай шығарылған су науамен табаны биіктетіліп жасалған тоспаға құйылып, егінге жіберілген. Кезінде осы жерде 20 отбасы құдық суымен еккен егінмен күн көрген. Әлі күнге дейін егістік орнының орны сақталған. Қазір 4 құдық бар. Құдықтар әлі қолданыста.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тілеумұрат Қожабеков

**Тілеумұрат Қожабеков** (*[[1948]] – [[2000]], [[Форт-Шевченко]] қаласы*) – журналист, ақын. 
*Еңбек жолын Форт-Шевченко ұлутас карьерінде бастаған. 
*Қазіргі ҚазҰУ-дың журналистика факультетінде оқып, университеттің ұлт аспатар оркестрін басқарған (1967 – 1972). 
*1972 – 2000 жылдары Маңғыстауда аудандық газетте тілші, Форт-Шевченко қалалық мәдениет бөлімінде нұсқаушы, музыка мектебінің директоры, аудан әкімінің орынбасары қызметтерін атқарған. 
*Халықтық ән-күйлерді жинап насихаттаушы, айтыскер ақын. 
*Республикалық ақындар айтысының жеңімпазы. 
*Өнер сапарымен Украина, Ресей елдерінде болды. Өлеңдері мерзімдік баспасөзде, әр түрлі жинақтарда жарияланды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қаршыға Тайпақов

**Тайпақов Қаршыға** (1925 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы Зауралье ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. 1942 – 1949 жылы әскер қатарында болды. 1949 жылдан Маңғыстауда өндірістің түрлі салаларында еңбек еткен. Еңбек Қызыл Ту, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендері, «Ерлігі үшін», «1941 – 1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін», «Украинаны азат еткені үшін», «Варшаваны азат еткені үшін», т.б. медальдардың иегері. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шамғұл Ыбырайымұлы

**Шамғұл Ыбырайымұлы** (1891, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы – 1967) – күйші-домбырашы. 

Жыңғылды өңіріндегі өнер дәстүрінен көп өнеге алған. Жас кезінде ауыл молдасынан сауат ашты. 15 жасынан Захар Дубский кәсіпшілігіндегі балықшылар қатарында Маңғыстау өңірі, Астрахан қолтығында кәсіп етеді. Дина Нұрпейісовамен кездесіп, оның «Әсем қоңырын» өз тартуынан үйренеді. Асыра сілтеу кезеңінің жаласымен 3 жыл Архангельск жағында айдауда болған. 1934 жылдан ақын С.Жанғабыловпен, әнші М.Өскенбаевпен бірге мәдени-үгіт бригадасы құрамында халыққа өнерімен қызмет етті. 1936 ж. қазақ әдебиеті мен өнерінің Мәскеу қаласында өткен онкүндігіне қатысады. Жамбыл, С.Мұқанов, И.Байзақов, Қ.Жантілеуов және М.Ержановпен танысады. 1937 – 41 ж. Жыңғылдыда ұжымшар жұмысында, 2-дүниежүз. соғыс жылдары Алматы қаласының маңындағы т. ж. құрылысында қызмет атқарды. Шамғұл Абыл, Құлшар, Аралбай, Өскенбай, Есбай, Әлмұрат, Қартбай мен Бекен арқылы біздің заманымызға жеткен күйшілік мұраны аса шебер орындаушы болған. Кейінгі ізбасарлары: жыршы Әлқуат пен Жанжігіт, күйшілер Өтежан, Самалай, Қалшабек, Алым, Орын, Сержан, т.б. мол мұра қалдырды. Шамғұлдың өзі шығарған өмір мен заман жайындағы үш-төрт күйі бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұз кезеңі

**Мұз кезеңі**, гляциал — климаты өте суық және тек полюстік ендіктерде ғана емес, қоңыржай ендіктерде де материктік мұздықтың дамуымен сипатталатын жердің геологиялық тарихындағы уақыт бөлігі. Мұздық  дәуірі мұздың түгелдей еруімен — мұздықаралық (интергляциалдық) дәуірмен бөлінеді. Мұздық  дәуірінің ішіңде мұздықтық кезеңдері (сатылары) болады. Олар бір мұздықтық дәуірдің ішінде мұздың басуымен немесе шегінуімен және кезеңаралық (интер- кезеңдік) — аралық уақытпен сипатталады.

Ол климаттың ұзақ, үздіксіз және қатты салқындауымен, полярлық және қоңыржай ендіктердегі жабық мұздықтардың өсуімен сипатталады.

Мұз дәуірі құрлықта мұз қабаттары түрінде су жиналуына байланысты Дүниежүзілік мұхит деңгейінің 100 м немесе одан да көп төмендеуімен қатар жүреді.

Мұз дәуірінде көпжылдық мұздатылған жыныстар алып жатқан аймақтар кеңейіп, топырақ пен өсімдік аймақтары экваторға қарай жылжиды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Көпциклді қажу

**Көпциклді қажу** (Усталость многоцикловая) — циклдердің үлкен жиілігімен (10-нан 30 Гц дейін) және үлкен кернеудің әсерімен серпімді деформациялағанда материалдың қажуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сарға

**Сарға** – Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті.

## Географиялық орналасуы
Аудан орталығы Бейнеу ауылынан солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, Каспий ойпатының шығыс жағындағы Қызылжареспе қонысының шығысында, шөлді белдемде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1973 жылы «Сам» қаракөл қой кеңшарын құруға байланысты қаланды. 1996 жылдан кеңшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Ауыл 2005 жылға дейін "Жангелдин" деп аталып келді.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Сарғада темір жол мекемелері, байланыс бөлімі, орта мектеп, мектеп-интернат, клуб және фельдшер-акушерлік пункт бар. Тұрғындары аудан орталығымен темір және автокөлік жолдары арқылы байланысады. Қиғаш – Атырау – Құлсары – Бейнеу су құбыры арқылы сумен қамтамасыз етіледі. Сарғаның шығыс жағынан Орта Азия – Орталық газ құбыры мен Өзен – Атырау – Самара мұнай құбыры өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Бейнеу ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Мұздық жамылғылары

**Мұздық жамылғылары, жамылғы мұздықтар** — құрлықты, континенттік қайраңдарды, кейде дүниежүзілік мұхиттың терең сулы бөліктерінің ондаған, жүздеген мың және миллиондаған км² ауданы  бүркеп жатқан мұздық қалқандарының, мұздық күмбездерінің, мұз тасқындарының, кайраңдық мұздықтардың және олармен байланысқан торша мұздықтардың жиынтығы. Ол қар сызығының ойпат деңгейіне дейін, көбінесе теңіз деңгейіне дейін төмендеген тұсында түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қышқыл битум

**Қышқыл битум** - мұнай өнімдерін күкірт қышқылымен тазартқанда қалатын қалдықтардан алынатын битум.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Сейсем ата

thumb|300px|Сейсем ата қорымы
**Сейсем ата** – қорым. Маңғыстаудағы қасиетті орын. Мұнда адай тайпасының ардақты азаматтары (Тіней Есекмерген, Құнанорыс Лабақ, Кенже Қонай, Есен Сейіт, Бәйімбет Әнет, Төлеп жары Сүйінқара, Тіней Шөнен би, Жанай Қожаназар бай) жерленген. Қорымның тарихы тым ертеден басталады. Адайларды осы өңірге алғаш орналастырушы жолбасшылардың, батырлардың, билердің, бай-мырзалардың бейіттері осы қорымда. Сейсем атаға түнеу үшін әуелі Әз әулиеге тәу ету дәстүрі қалыптасқан. Әз әулие Сейсем атаның шешесі деп есептеледі. Сондықтан осында тәу етіп барып, Сейсем атаға түнеу дәстүрі әдетке айналған. Сейсем атаның қай дәуірде өмір сүргенін анықтарлық нақты дерек жоқ. Осындағы ескерткіш белгілер әр кезеңнің өз дәстүріне лайықты үлгіде тұрғызылған. Қорым туралы деректер 1825 жылы осы өлкеге орыс әскери экспедициясы шығарылғаннан кейін ғана там-тұмдап белгілі бола бастады. Бірақ олардан да дәл, нақты мәліметтерді табу қиын. Сейсем ата қорымы халықтың қасиетті де қадірлі, киелі орны ретінде сақталып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Қожа Ғафурұлы

**Қожа Ғафурұлы** (шамамен 1846–1893) — ақын, жырау.

Қожаның *«Шапқын»* деп аталатын 240 жолдан тұратын толғау-дастаны белгілі.

Оның баласы – атақты дін ғұламасы Әбді ахун (1854–1918). Әбдінің баласы *Қайролла* да түрікмен жеріне қоныс тепкен белгілі жыршы болған.

Қожаның денесі екі жерде жерленген: түрікмен жеріндегі Бәйімбет Қоштан *«Назаралы»* әулиеде және Қарашажыда.

## Шежіресі
Адай – Келімберді – Мұңал Батыр – Бәйімбет – Алдаберді – Райымберді – Текей – Әнет – Қырымқұл би – Қалбы – Ғафур би – Қожа.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Асылбек Байғалиұлы Қожабергенов

**Асылбек Байғалиұлы Қожабергенов** (*[[1970]] жылы туған, [[Атырау облысының]] [[Махамбет ауданы]]*) – ғалым-дәрігер, медицина ғылымының кандидаты. (2002). 
**«Дарын»* жастар сыйлығының лауреаты (2002). 
*Ақмола медицина  университетін (*қазіргі Ақмола медицина академиясы*) бітірген (1993). 
*1993 – 1997 жылдары Ақмола медицина  университетінде клиникалық ординатор
*1997 – 1999 жылдары Маңғыстау облысының ауруханасында хирургия бөлімінің дәрігері
*1999 – 2002 жылдары Алматы Хирургия ғылым орталығында аспирант болды. 
*2004 жылдан Ақтау қаласындағы *«Қасиет»* медицина фирмасының бас дәрігері болып қызмет атқарады. 
## Дереккөздер