open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қалдыбай Қосаяқұлы

**Қалдыбай Қосаяқұлы** (т.ж.б. - 22.11.1837, Қарақұдық) - батыр, старшын. 1936 ж. Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар көтерілісіне ауылымен, Иманбай, Смағүл, Қабыланбай, Жапалақ, Қали атты үлдарымен бірге қатысып, ерлікпен шайқасады. Тегі — ысық руының Қараораз атасынан. Оны замандастары өшіктіргеннен өш алуға тайынбайтын өжеттігіне, көзсіз батырлығына бола *«қызыл көз Қалдыбай»* деп атаған. Ол Исатайдың тапсырмасымен Жәңгір ханды жақтаушы рубасыларының — Балқы бидің, Төлеген Тыныштықұлығп.щ, өз ағайыны Бекей бай Андақожаұлының ауылдарын ойсырата шапқан. Өзі Тастөбе соғысында тосқауылға қойынған зеңбірек оғынан мерт болған. Осы ұрыс туралы Махамбет 
:*«Зеңбірек боздап ұшқан соң, 
:*Исатай батыр жөнелді-ау, 
:*Жөнелмей батыр неғылсын: 
:*Ерсары мен Қалдыбай, 
:*Ажал оғы тап келіп, 
:*Екі арыстан тең өлді-ау» 
деп толғаған. Қалдыбайдың үлдары да көтеріліске бастан-аяқ қатысып, тендесі жоқ ерлік көрсегкен. Әсіресе Тастөбе маңындағы шайқаста Трофимов отрядының қолына түскен Қабыланбай Қосаяқұлының жойқын күш-қайраты мен жүрек жүтқан батырлығы туралы жазалаушы әскер басшысы, подполковник Гекенің өзі: 
:*«бұл жерде сым темір жоқ, ал арқан Қабыланбай үшін түк те еместігін ескеріп, өздеріңнен қатынас қағаз жеткізген 10 адамға хорунжий Ереминнің 28 адамын қосып беріп, 8 желтоқсанда оны Орал қаласына жөнелтеміз»* 
деп жазған. Үрыста жараланын қолға түскен оның бауырлары Смағүл, Жапалақ, Қали да Орал қ-ндағы әскери сот шешімімен 1000 дүре соғылып, ауыр жаза тартқан соң Сібірге жер аударылған. Бірақ 1838 ж. шілде айында Смағұл Бузулук уезі Сорочинск ст-сының түбінде, ал Жапалақ пен Қали Самар қның маңындағы Ақкөл с-нда күзетшіні үрып жығып, айдаудан қашып кеткен. Ал одан кейінгі тағцыры белгісіз. Қалдыбайдың тағы бір ұлы, ысықтың Айдар бөліміне сгаршын болған Иманбай ғана жазалаушы отрядтың қуғынынан аман құтылып, Жайықтың *«Бұхара бетіне»* өтіп, ысық ауылдарын Исатайды қолдауға, көтерілісті жалғастыруға үндеген. Сібір каторгаларының біріне жер аударылған, сонан кайтып оралмаған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өңделу

**Өңделу** - кванттық жүйенің әр түрлі күйі үшін жүйені сипаттайтын қандай да бір шамалардың (әлбетте энергияның) бірдей мәніне ие болатын қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Сулыкөл (Батыс Қазақстан облысы)

**Сулыкөл** (бұрынғы атауы - *Қалдығайты*) — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл, Сулыкөл ауылдық округі орталығы. 
 
## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаратөбе ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 33 км жерде, Қалдығайты өзенінің оң жағалық жайылмасында, көкпек, бетеге, еркекшөп басым өскен шалғынды-қөңыр, сортандау қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1790 адам (914 ер адам және 876 әйел адам) болса, 2009 жылы 1446 адамды (746 ер адам және 700 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1108 адамды (567 ер адам және 541 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылдары шаруашылықтарды ұжымдастыру негізінде қаланды. Бұрын "Соналы" ауылы деп аталып келген. 1999 жылдан қазіргі атымен аталады. 1957-1997 жылдары "Қалдығайты" қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қалдығайтыда және округтегі Темірбек, Төлен, Үшана ауылдарында 36 шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылдарда 2 орта, орталау, бастауыш мектептер, 3 клуб, медениет үйі, 4 кітапхана, 3 фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы елді мекендері
Айныған (азғынған) газ

**Айныған (азғынған) газ** - бөлшектердің айырмашылықсыздығымен шартталған олардың бір-біріне квантты механикалық әсерлері салдарынан идеал газ қасиетінен әжептеуір ерекшелінетін газ.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Биологиялық прогресс

**Биологиялық прогресс** — жүйелік топтағы даралар санының артуы, таралу аймақтарының кеңеюі, басқа да жүйілік топтарға ажырауы. Популяция мен түрдің тіршілік ортасына бейімделуі. Биологиялық эволюцияның бағыттары: ароморфоз, идиоадаптация, дегенерация.

Эволюцияның негізгі бағыты – қарапайымнан күрделіге қарай даму. Орыс биологі А.Н. Северцов органикалық дүниенің даму тарихында биологиялық прогресс пен биологиялық регресс болатынын ерекше бөліп көрсеткен.

Биологиялық прогресс – түрдің немесе басқа да жүйелік топтардың тіршілік үшін күресте жеңіп шығуы. Биологиялық прогрестің негізгі белгілеріне — жүйелік (систематикалық) топтағы даралар санының артуы, таралу аймақтарының (ареалдарының) кеңеюі, жеке жүйелік топтарға ажырауы және популяция мен түрдің жаңа тіршілік ортасына бейімделуі жатады. Организмдердің қоршаған ортаға бейімделуі:

а) түр дараларының саны артады;

ә) түрдің таралу аймағы кеңейеді;

б) жаңа популяциялар, түр тармақтары, түрлер түзіледі.

## Тағы қараңыз
Регресс
## Дереккөздер
1. ↑  Сәтімбеков Р. Биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған окулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007

Санат:Биология
Меруерт Қабыкенқызы Кәленбаева

**Меруерт Қабыкенқызы Кәленбаева** 
1939 жылы 9 маусымда Орал облысының Орда кентінде туған. Қазақ.
Алматы мемлекеттік консерваториясының Халық аспаптар факультетін бітірген (1961), оркестр әртісі, оқытушы, концерттік орындаушы.

Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры (2004 жылдан).
Хрестоматияның авторы (Алматы қ., 2003).
Қазақ және орыс тілдерін біледі.

1961 жылдан - Құрманғазы атындағы Халық аспаптар оркестрінің әртісі. 1972 жылдан - Құрманғазы атындағы халық аспаптар оркестрінің концертмейстері. 1966 жылдан - Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы қобыз және баян кафедрасының оқытушысы, 2004 жылдан бері - профессоры.

ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі (1977).
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - *«Оптимистік»*.
Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет.

Тұрмыс құрған. Жұбайы - Нұралы Таңатар Қонырұлы, профессор.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Профессорлар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Қобызшылар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Энергияның өңделген деңгейі

**Энергияның өңделген деңгей** - кванттық жүйенің өнделген күйіне сәйкес энергия деңгейі.

## Тағы қараныз:
* Энергия
* Квант

## Дереккөздер


Санат:Физика
Әдиет Ғабдошұлы Қалиев

**Әдиет Ғабдошұлы Қалиев** (27.11.1943 ж. т., Тасқала ауданы, 2-Шежін а.) — орманшы, Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері (1983). 1951 ж. орта мектепті, 1956 ж. Қазақ ауыл шаруашылық институтының орман шаруашылық факультетін бітірген. Батыс Қазақстан облысындағы Ақжайық ауданының (1956 -63), Ақтебе облысындағы Марток ауданының, сондай-ақ Қарағанды облысының орман шаруашылықтарында басшы қызметтер атқарды. 1975-88 ж. Ақтебе облыстық орман шаруашылық басқармасының бастығы, 1988-97 ж. Ақтобе орман ауыл шаруашылық өндірістік бірлестігінің бас директоры. Бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Электр торы немесе найзағайдың соғуы

**Электр торы немесе найзағайдың соғуы**, Тұрмыстық электр приборларын олақ пайдалану немесе аңдаусыз ұстағанда адам ток зақымдауы мүмкін. 

Электр тогының соғуынан алған зақымдану жеңіл болған жағдайда сым тиген жер қызарыс ауырады (күйелі), зақымданған адамның  өңі  қуарып, бойын үрей билейді. Ауыр зақымданған жағдайда күйік ұлғайып, тоқ ұрған жердегі дененің ткані  қарайғаны байқалады,адам талықсып, сіңірі тартылады, тыныс алуы мен жүрек соғуы тоқтал қалуы мүмкін. Зақымданудың ауырлығы, негізінен, токтың күшіне және оның ұру ұзақтығына байланысты. Токтың кедергісі тез етуі (бұған себеп: қолдың су болуы, аяқ киімнің дымқыл, жердің сыз болуы) электр тогы зақымын күшейте түседі, мұндай жағдайда тіпті кернеуі 36 В «қауіпсіз» ауыспалы токтың соғуынан-ақ өліп кетуге болады. 
Алғашқы көмек көрееткенде ең алдымен электр тогының әсерін тоқтату керек. Бұл қажет, өйткені электр сымы тартқанда зақымдалушы адамның көбінесе босанып шығуға дәрмені жетпейді. Көмек көрсетуші адам өз басының  қауіпсіз болу ережесін де сақтауы керек. Ток келіп тұрған көзді тоқгату үшін ажыратқыш-қосқыш тетікті, тығындарды, рубильникті ажыратыл, көмек көрсетуші адам қолын (резина қолғап киіп немесе құрғақ жүн матамен ұстайды) және аяғын (резина етік киеді) ток ұрмайтындай еткеинен кейін ғана зақымданушы адамды токтан тартып ажыратуы не болмаса зақымданушы адамды басқа да тәсілдермен ток көзінен ажыратуы керек (мысалы, кез келген құрғақ ағаш затпен ток сымын басқа бір жаққа бұру). 
Жүрегі тоқтал, тынысы бітіп кетпеген болса, оған толық тыныштық керек (денені сұлатып жатқызады), жылы сусын ішкізіп, мүсәтір спиртін иіскетеді; терісі күйгенде — борлы вазелин жағыл немесе сутегінің асқын тотығымен сүртіп, стерильді бинтпен таңыл тастайды. Егер тынысы тоқтап, жүрегі соқпай қалған жағдайда (клиникалық өлім) көрсетілетін алғашқы көмек — дәрігер келгенге дейін реанимация шараларын жасау (жүрекке массаж жасау, «ауызбен ауызға дем үрлеу» арқылы  қолдан тыныс алдыру; Алғашқы көмек деген мақаланы  қараңьіз). Сонымен бірге шұғыл дәрігерлік көмек көрсету және ауруханаға жеткізу үшін жедел жәрдем дәрігерін шақыру қажет. 

Егер электр тогынан зақым алғаннан кейін 30—40 минут өткен соң да ұйқы басып, басы айнала берсе, жүрегі  қағып, тер басса, тынысты тарылып, денесі тітіркенсе, онда алған зақымы жеңіл сияқты болып көрінгеніне қарамастан, дәрігерлік бақылауға алып, көмек көрсету міндет. 
Электр тогынан зақымданудың бір түрі жай отынан — күн күркіреген кездегі атмосфералық электр разрядынан зақымдану болып табылады. 

Электр тогы ұрған) адамды тоқ «шықсын» деп жерге кему керек деген ел арасындағы соқыр сенім — зиянды адасушылық, өйткені жерге көмілген ағза тез салқындайды, кеудеге салмақ түсіп сығылады, тынысы тарылады, жүрегі қысылады, пайдалы алғашқы көмек көрсетілуге тиісті уақыт өтіп кетеді.
Жай оты түскен (немесе электр тоғы  ұрған) адамды ток «шықсын» деп жерге көму керек деген ел арасындағы соқыр сенім — зиянды адасушылық, өйткені жерге көмілген ағза тез салқындайды, кеудеге салмақ түсіп сығылады, тынысы тарылады, жүрегі қысылады, пайдалы алғашқы көмек көрсетілуге тиісті уақыт өтіп кетеді.

## Дереккөздер

Санат:Физика
Жоғарғы вакуум

**Жоғарғы вакуум** - газ молекуласының еркін жүгіру жолы газды ұстап тұрған ыдыс мөлшерінен анағұрлым артатын вакуум.

## Тағы қараныз
* Вакуум жүйе
* Электронды шам

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Вакуумдар
Ибрагим Әдиетұлы Қалиев

**Ибрагим Әдиетұлы Қалиев** (11.1.1959 ж. т., Ақжайық ауданы, Бударин с.) - ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (2001). 1974 ж. оқушылардың облыстық математикалық олимпиадасының нетижесі бойынша Новосибирск мемлекеттік университеті жанындағы физика-математика мектебіне қабылданып, оны 1976 ж. бітірді. 1981 ж. осы университетті бітірген соң Ресей ҒА Сібір белімшесі Гидродинамика институтына жұмысқа шақырылды. 1992-93 ж. Италиядағы *«Tecnopolis Novus Ortus»* ғылыми орталығында жұмыс істеді. Қазір Новосибирскдегі Гидродинамика институтының аға. ғыл. қызметкері. 40-тан аса ғылыми еңбегі, соның ішінде *«Математические модели фазовых переходов»* (2002) атты монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қази Қалиев

**Қази Қалиев** (1903-1957) ақын, ұлы Отан соғысының ардагері. Жас кезінен бастап қадымша жазылған өлең, жырларды көп оқыған. *«Исатай мен Махамбет», «Алтын балық», «Тахир мен Зухра»* жырларын жатқа білген. Сықақ өлеңдерімен ауылдастар құрметіне бөленген. Қалиев өлеңдерін журналист, өлкетанушы Қ.Хасанов жинап, аудандық, облыстық, республикалық басылымдарда жариялаған. Қалиев өлеңді жазып шығармаған, суырыпсалма ақын болған. Оның өлеңдерін жерлестері жаттап алып, таратқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жоғары температуралы плазма

thumb|300px|right
**Жоғары температуралы плазма** - иондардың температурасы 10° К-нен асатын плазма.

## Тағы қараныз:
* Плазма

## Дереккөздер


Санат:Физика
Нұрғазы Қалиев

**Нұрғазы Қалиев** (1900, Жаңақала ауданы, Местексай а. 1962) - аға шопан, Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1929-59 ж. Ворошилов атындағы ұжымшарда (кейін «Мәстексай» кеңшары) еңбек етті. Қой шаруашылығын өркендетуге қосқан үлесі үшін сол кездегі ең мәртебелі атақты иеленген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Аллельді гендер

**Аллельді гендер** — хромосоманың бір жұбында орналасатын гендер. Доминантты және рецессивті аллельдер болады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Альтернативті белгілер

**Альтернативті белгілер** — қарама-карсы белгілер (гүлдің қызыл және ақ түсі, тұқьімның беті тегіс және бұдыр, қой көзді және көк көзді).

## Дереккөздер


Санат:Биология
Жоғары жиілікті разряд

**Жоғары жиілікті разряд** - жоғары жиілікті электр өрісінің әсерінен болатын электр разряды.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Қалталы қара Иван

**Қалталы қара Иван** - Батыс Қазақстан аймағына кең тараған аңыз әңгімелердің кейіпкері. «Қалталы қара Иван» деп кезінде қазақтар мен ноғайлар орыс князі Иван Данилович Калитаны атағаны белгілі. Аңызда ол қу, айлакер адам ретінде суреттеледі, Асан Қайғымен, Жиренше шешенмен сөз сайыстырады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аутосомдар

**Аутосомдар** — екі жыныстада мөлшері жағынан бірдей, ұқсас болып келетін хромосомалар.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Мәжит Қайырғалиев

**Мәжит Қайырғалиев** (26.11.1938 ж.т., бұрынғы Тайпақ ауданы Базартөбе а.) — журналист, 1956 ж. Калмыков орта мектебін, 1962 ж. Орал педагогикалық институтын бітірген. 1962-65 ж. Котельников атындағы 10 жылдық мектебінің мүғалімі, оқу ісінің меңгерушісі болды. 1965-71 ж. аралығында Тайпақ ауданы мөдениет болімінің меңгерушісі, облыстық кино тарату басқармасының аға инспекторы, *«Мир»* кинотеатрының директоры. 1972 жылдан облыстық «Орал өңірі» газетінде әр түрлі жауапты жұмыстар атқарды. Қазір осы газеттің бас редакторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Беккросс

**Беккросс** — бірінші ұрпақ бұданын гомозиготалы доминантты атасымен бұдандастырудан алынған ұрпақ.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Бивалент

**Бивалент** — бірінші мейоздық бөлінудің профазасында кездесетін екі хроматиді бар, екі гомологті хромосомадан тұратын кроссинговер жүретін хромосоманың бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Қанай (Батыс Қазақстан облысы)

**Қанай** — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Қанай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 35 км-дей жерде, Жайықтың сол аңгарындағы бетеге, боз басым ескен карбонатты қызылқоңыр топырақты қуаң дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 646 адам (316 ер адам және 330 әйел адам) болса, 2009 жылы 594 адамды (282 ер адам және 312 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 559 адамды (284 ер адам және 275 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1936-97 жылдары Ленин атындағы астық кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қанайда және округтегі Дәнелікөл ауылында *«Бірлік»* акционерлік қоғамы мен *«Шұғыла»* серіктестігі құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, бастауыш мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік жене фельдшерлік-акушерлік пункттер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы елді мекендері
Қамзол

**Қамзол** (*камзол*)— әйелдер ұлт киімінің бір түрі, оны көйлек сыртынан киеді. Жағасы мен жеңі ойылмалы, белі қынамалы, етегі тізеден төмен болып келеді. Ол барқыт, пүліш, мақпал сияқты асыл, сапалы кездемелерден тігіледі. Қамзолды кей жерлерде «жеңсіз бешпент» немесе «кәзекей» деп те атайды. Қамзолда жең де, жаға да болмайды және де екі өңірі тек тыс пен астарлан тұрады. Қамзолдық астары үшін көбінесе атлас, шағи, торғын пайдаланылады. Оның екі өңірі біріне-бірі сәл жетпей тұратындай етіп тігеді. Сондықтан, түйме орнына қамзолдық алдына зергерлер әшекейлен жасаған, алтын, күміс жалатып, асыл тастан көз орнатқан қаусырма қадалады. Қамзолдық желкесінен бастап екі өңіріне және етегіне айналдыра алтын оқа басады не зер тігеді. Кейде құндыз бен түлкінің қара пұшпағымен әдіптейді.

Қыздар мен жас келіншектер киетін қамзол өте-мөте сәнді болады. Оның екі омырауына алтын, күміс жалатқан көз алар, шарбақ түймелер, меруерт, маржандар тағылады. Кейбір жерлерде күміс теңгелерді тесіл тағыл қояды. Қазіргі кезде жергілікті өнеркәсіп орындары барқыт пен пүліштен сәндел тіккен қамзол шығаратын болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Газ разряды

**Газ разряды** — Электр тогының  газ арқылы өту процесі.
Өздік емес (тәуелді) газ разряды — сыртқы иондауыштың әсерінен пайда болатын разряд. Өздік (тәуелсіз) газ разряды — газдағы сыртқы иондауыштың әсері тоқтағанан кейін болатын разряд. Тесу кернеуі — өздік разряд пайда болатын кездегі кернеу. Газдың қысымына, электродтардың конфигурациясына, сыртқы тізбектің параметрлеріне тәуелді түрде өздік разраядтың төрт түрін ажыратады: 1) **солғын разряд** (төменгі қысым кезінде пайда болады); 2) **ұшқын разряд** (атмосфералық дерлік қысымдағы газдағы электр өрісінің жоғары кернеулігі кезінде пайда болады); 3) ***доға разряд*** (мынадай кездерде пайда болады; а) қуатты көзден ұшқын разряд басталғаннан кейін электродтардың арақашықтығын бірте-бірте жақындатқанда; б) ұшқын разрядқа жеткізбей, электродтарды (мысалға, көмірден жасалған) жанасқанша жақындатып (олар электр тогымен күшті қызады), сосын оларды бір-бірінен ажыратқан кезде); **4) тәж разряд** (бетінің қисықтығы өте үлкен (мысалы үшкірленген) электродтардың жанындағы күшті әртекті өрісте жоғары қысымда пайда болады).

## Галерея

Image:HeTube.jpg|Гелий
Image:NeTube.jpg|Неон
Image:ArTube.jpg|Аргон
Image:KrTube.jpg|Криптон
Image:XeTube.jpg|Ксенон


## Тағы қараныз
* Газ
* Газ құбыры

## Дереккөздер

Санат:Электрлік разрядтар
Күрте

thumb|right|200px|
**Күрте** — жеңсіз жеңіл киім. Онда жең де, жаға да болмайды. Күрте екі өңірі мен артқы бойдан тұрады. Ұзындығы шалбарлық ышқырынан аспайды. Күртені мақта не жүн тартып та, теріні матамен тыстап та тігеді. Астарына кез келген мата жарайды. Әйелдер киетін күртеге атлас, шағи сияқты жібек тектес маталар, ал ерлер киетін күртеге барқыт, мәуіті секілді әрі мықты, әрі қалың бір түсті мата пайдаланылады. Тері күрте тігу үшін суыр, борсық, қарсақ, түлкі сияқты аңдардың терісі мен қозының, лақтың елтірісі, кейде тіпті қойдың терісі, қылшығынан тазартылған ешкі түбіті пайдаланылады. Ісмер ең алдымен күртенің тысын өлшеп алады да, одан соң сол матаға шақтан теріні пішеді. Ол үшін теріні алдымен құрап күрте шығатындай етіп алады. Оның тігісін тақыр жағына келтіріп, жөрмеп құрайды. Пішілген теріге жұқа матадан бидай шүберек көктеп, терінің өзін жеке тігеді. Одан кейін сыртын матамен тыстайды да, шүберекті тысына айналдыра жапсырады. Күртені мақта не жүн тартып тіккенде ең алдымен тыш мен астарын пішіп алып, астарлық қиындының үстіне мақтаны не жүнді біркелкі етіп тартады. Ең соңында күртенің екі өңірі мен артқы бойын құрайды.

Күртені айналдыра басқа матамен, кейде сол тыстық матаның қиығымен әдіптейді. 
Күрте — әрі кеудеге суық өткізбейтін жылы, әрі ықшамды киім.Күртені жейде не көйлектің сыртынан, бетпенттің ішінен киеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Сейітқали Қайырғалиев

**Сейітқали Қайырғалиев** (1946, бұрынғы Тайпақ ауданы, Қарауылтөбе ауылы —15.10.1992 Алматы) — композитор. 

1967 жылы Ақтөбе қаласындағы мәдени-ағарту училищесін бітірген. Алматы облысындағы Есік қаласында мәдениет үйінде, Алматы облыстық филармониясында жұмыс істеді. 1979 жылдан өмірінің соңғы күндеріне шейін Қазақ теледидарында дыбыс режиссері болын қызмет атқарды. Шымкент мәдениет институтын сырттай бітірді. Белгілі сазгер, әнші С.Лұқпановтың отбасылық ансамблінде баяншы болып жүргеңде алғашқы әндерін шығарған. 50-ге тарта ән авторы. Әсіресе *«Кетсең де шалғай»* (өлеңі Б. Баймұқанованікі), *«Махаббат назы»* (Қ.Қазыбеков), *«Екі жұлдыз»* (Т.Молдағалиев), *«Жүрек сыры», «Үмітім менің»* (Қ.Қазыбеков), т.б. әндері республика жұртшылығы арасына кең таралған.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Әсия Бәкіқызы Қанатбаева

**Әсия Бәкіқызы Қанатбаева** (1.12.1940 ж.т., Тайпақ ауданы, Калмығсов а.) - ғалым, медицина ғылымдарының докторы, Қаратөбе орта мектебін (1958), Алматы мемл. мед. унтін бітірген (1964). 1965-66 ж. Қазақ педиатриялық ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, КСРО ғылым академиясының Педиатриялық институтында зерттеуші-стажер (196668). Алматы Мемлекеттік медицина институтында нефроурология белімшесінің, 1985 ж. бала аурулары кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері нефрология мәселелеріне (бүйрек қансырауының себептері мен еміне) арналған. Авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Газ разрядті плазма

**Газ разрядті плазма** - газ разрядында болатын плазма.

## Тағы қараныз:
* Плазма
* Газ
* Газ разряды

## Дереккөздер


Санат:Физика
Монохлорамин

**Монохлорамин(хлорамин)**- сәл хлор иісі бар, суда, спиртте еритін ақ немесе сарғыш кристалды ұнтақ. Монохлораминнің 0,1 — 5% ерітіндісі үйді тазалау кезінде төсек-орын жабдықтарын, ыдыс-аяқ, баланың ойыншықтарын, ванна, раковина, унитазға т. б. залалсыздандыру құралы ретінде пайдаланылады. Ол үшін төсек-орын жабдықтарык, ыдыс-аяқты монохлорамин ерітіндісіне 1 сағат салып қойып, соңынан мұқият жуу керек. Майлы сырмен сырланған немесе керамикалық плиткамен, пластикпен жабылған еденді, кабырғаны, сондай-ақ раковинаны, ваннаны және унитазды монохлорамин ерігіндісіне малынған шүберекпен жуалы. Монохлораминді қараңғы жерде, жақсы жабылған ыдыста сақтау қажет.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Гальваномагнитті құбылыстар

**Гальваномагнитті құбылыстар** - Бойынан электр тоғы аққанда магнит өрісінің қатты өткізгіштердің электрлік қасиеттері әсерінен туатын құбылыстар.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Галстук

thumb|Галстук
**Галстук** — түрлі материалдан: табиғи және жасанды жібектен, жүн маталардан және басқалардан тігіледі. Галстуктың бірнеше түрі бар: өзіміз байлайтын, регат, бант және т. б. Неғұрлым көп таралғаны — өзіміз байлайтын **галстук**. Галстуктың түсі мен өрнегі костюм мен жейденің түсіне сәйкес келуі керек. Бір түсті көйлектерге түрлі-түсті **галстук**, ал жолақ өрнекті көйлектерге неғұрлым бір өң галстуктер сәйкес келеді. Ашық түсті костюм кигенде, бояуы қанық галстук таққан дұрыс. Мысалы, ақ көйлек пен боз костюм кигенде, көк, жасыл, ашық немесе ашық көгілдір түсті көйлекпен көк костюм кигенде көк, қоңыр-қызыл, боз және көгілдір түсті **галстук** тағу керек; ашық түсті көйлекпен қара костюм кигенде тым анық немесе ала-құла түсті галстук тағу жөнсіз; сұр костюмге сарғылт, ақ сары және жасыл түсті галстук пен көйлек лайық; клеткалы, жолақ сызықты костюмдерге бір түсті галстуктер сәйкес келеді. Галстукты түрлі тәсілдермен байлауға болады.
нобай|солға
**Регат-галстук**, немесе фабрикадан түйінделіп шыққан галстуктың арт жақтан, жағалық астынан ілінетін ілгегі мен резеңке бауы болады. Басқа бояулы түрлері түрлі-түсті костюммен киіледі. Түрліше түйінделіп байланады.
Галстуктың және оның түйінінің үлкен-кішілігі, бояу түрі модаға қарай өзгеріп отырады.



## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Қараағаш (аң шаруашылығы)

**«Қараағаш»** - 1971 ж. ұйымдастырылған тұрақты өндірістік мемлекеттік аң шаруашынығы. Ол Бұлдырты өзенің жоғ. сағасындағы 17,7 мың км² жерді және Қараағаш орманымен, Шыңғырлау ауданындағы Бигүл құмымен шектесетін 900 км² алапты алып жатыр. Бүлдырты өзенің сол жақ жайлымасының орталық, батпақты белігінде көктерек, сәмбі тал, итмүрын, мойыл, алмүрт, т.б. ағаштар өседі. Сонымен қатар өзеннің жоғарғы сағасында қызғылт тал, шөйқурай, шілік, орман және дала бүталары бар. Мұнда сүтқоректілердің 20 шақты түрі, құстардың 50-ден аса түрі мекендейді. 1890-91 ж. осы өңірде ұйымдастырылған Қараағаш орман шаруашылығы кейін тұрақты өндірістік мемлекеттік аң шаруашынығы болып құрылды. Оның мақсаты — өсімдіктер мен жануарлар әлемін қорғап, олардың табиғи жолмен өсіп-өнуіне жан-жақты жағдай жасау. Қазіргі кезде «Қ»-та ғыл.зерттеу жұмыстары қолға алынып, шаруашылық көлемін ұлғайтуға, ондағы табиғи байлық түрлерін молайтуға көңіл бөлінуде.

## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Бектілеу Қаражанов

**Бектілеу Қаражанов** (10.5. 1943 жылы т., Жаңақала ауданы, Бекетай ауылы) — ғалым, биология ғылымдарының кандидаты, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Алматы дене шынықтыру мәдениеті институтының ректоры (1986). Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы.

## Өмірбаяны
* КСРО Физиология ғылыми-зерттеу институтында аспирантурада оқыған.
* Кейін Алматы дене тәрбиесі институтында аға оқытушы, доңент, кафедра меңгерушісі
* Қазақстан Ұлттық студенттік спорт одағы, Олимпиада академиясының алғашқы президенті.
## Ғылыми еңбектері
* 100-ге тарта ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер

Санат:10 мамырда туғандар
Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Жаңақала ауданында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ спорт және туризм академиясының ректорлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Қазақ спорт және туризм академиясының профессорлары
Санат:Қазақ спорт және туризм академиясы оқытушылары
Қан құю орталығы

**Қан құю орталығы** - медициналық мекеме. Емдік мақсатта адам қаны мен қан препараттарын даярлау және өндеу жұмыстарын ұйымдастырып, методикалық тұрғыдан басшылық етеді. 1937 ж. Орал қ. бойынша алғаш рет 350 мл қан ауруханаға тапсырылды. 1967 ж. облыстық денсаулық сақтау бөлімі бүйрығы бойынша Қан құю орталығы дербес профилактика-емдеу мекемесіне айналды. Республикадағы ірі мед. орындарының бірі. Мұнда 200-дей білікті мамандар, арнаулы бөлімдер, лабораториялар, инженерлік-техникалық қызметкерлер жұмыс істейді.

## Дереккөздер
Саптама етік

thumb|right|200px|
**Саптама етік** — ішіне киізден астар салып, киіз байпақ киілетіндей қонышы кең, былғарыдан тігілетін жылы аяқ киім. 

Ол, негізінен, қыс бойы далада қызметте болатын малшыларға, механизаторларға, аңшыларға қолайлы. Саптама етік жылқының, сиырдың терісінен иленген былғарыдан, көннен тігіледі. Ол түзу табан және қисық табан болып келеді. Оның өкшесі аласа, қонышы тізені жауып тұрарлықтай ұзын болады. Ал басының ойындысын қонышының ойындысына дәл келтіріп, тігісін ішіне қаратып қос тарамыспен тігеді. Басын қондырған соң оның қонышын қусырады. Етіктің қонышын қусырғанда етік жылы әрі берік болу үшін тігістің арасына жіңішке былғары таспалан сыздық салып, қос тарамыспен жиі етіп тігеді. Етіктің басы қондырылып, қонышы қусырылып болғаннан кейін етікті қалыпқа тартады. Ол үшін ең алдымен қалыпқа өлшеп жұқа былғарыдан іштік немесе ішкі ұлтан қиып алып, оны ағаш шеге мен қалыптық табанына бірнеше жерден шегелеп бекітеді. Етік басының сіріөкше деп аталатын бөлігіне жұқа былғарыдан астар салып, екі арасына қайыңның тозынан не қатты сірілен қос астар салып, қабаттал қайып тігеді. Бұдан соң етіктің басын қалыпқа кигізіл, жіңішке тарамыспен оның шетін іштікке айналдыра көктейді. Етіктің табанына суық (ызғар) өтпеу үшін ішкі ұлтан мен сыртқы ұлтанның арасына бірнеше қабат көн салады. Қос ұлтан салынып болған соң сыртқы ұлтанды шегелейді. Ұлтан қопарылмау үшін етіктің үзеңгілігіне дейінгі бөлігіне шеге екі қатар қағылады да үзеңгілігінің тұсынан бастап өкшесіне дейін бір-ақ қатар қағылады. Саптама етіктің өкшесі аласа болады. Өкше тозбау үшін оған нәл қағады. Саптама етікті әдетте кең етіп тігеді. Күннің райына қарай етікті бір байпақпен де, қос байпақпен де киеді. 

Саптама етікті малшылар қауымының талаптарына қарай қазіргі кезде фабрикалық тәсілмен көптеп өндіру қолға алынуда. Мұны Семей аяқ киім фабрикасы қолға алып, оның бірінші тобын тұтынушыларға жөнелтті. Болашақта саптама етік шығару ісі дұрыстал жолға қойылып, оның өндірістік қуаты арттырылмақ.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Қарамола бейіті

**Қарамола бейіті** - әулеттік қорым. Онда белгілі күйші Дәулеткерей Шығайұлы және оның туыстары жерленген. Кешен 19 ғ-дың 2-жартысы — 20 ғ-дың басына жатады. Астрахан облыстық жерінде, Төменгі Басқұншақ кентімен солтүстік-батысқа қарай 15-20 км қашықтықта орналасқан. Зират үзақ жылдар бойы әскери полигон аймағында болғандықтан толық дерлік қираған. Дәулеткерейдің бейіті 1992 ж. жергілікті адамдардың (әсіресе жергілікті елкетанушы С.Әшеновтың) кемегімен қайта табылған. Қазір ол *«қорған»* түріндегі тікбұрышты, күйдірілмеген кірпіштен тұрғызылған аумақты қоршаудың білінербілінбес қалдығы ретінде ғана сақталған. Ішкі жағында кемулі үш кішігірім құлпытас бар. Сонымен қатар қоршаудың оңтүстік қабырғасына таман құлап қалған тағы үш құлпытас жатыр. Соның біреуі — төменгі жағы сынған Дөулеткерейдің құлпытасы. Бірақ төре таңбалы эпитафия түгелдей дерлік сақталған. Зерттеушілер анықтаған жазбадағы дерек бойынша, Дәулеткерей 1814 ж. туып, 64 жаста қайтыс болған. Бұл эпиграфиялық жәдігерлік әлі де зерттей түсуді керек етеді. Қорымдағы басқа қабірлердің ішінен Дөулеткерейдің ұлы Салауаткервйдің (жазбада Саламаткерей) төбесі дөңес пішінде, бірегей нүсқалы құдпытасы ерекше назар аудартады. Қазір құлап жатқан бұл ескерткіштіңжоғарғы бөлігінде күмбезді мешіттің суреті салынған. Эпитафия бөйынша, Саламаткерей 1919 ж. 69 жасында қайтыс болған.

## Дереккөздер
Қарақамыс (Батыс Қазақстан облысы)

**Қарақамыс** — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл, Саралжын ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаратөбе ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 48 км-дей жерде, бірнеше кішігірім көлдердің жанында, құрақ, қамыс аралас кекпек, бетеге, еркекшеп, т.б., ер түрлі шөптесін өсімдіктер өскен шалғынды бозғылт қоңыр, қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1708 адам (876 ер адам және 832 әйел адам) болса, 2009 жылы 1415 адамды (744 ер адам және 671 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1190 адамды (596 ер адам және 594 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1961-1997 жылдары қаракел қойын есіретін *«Саралжын»* кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Қарақамыста және округке қарасты Бесотар жене Сәуле ауылдарында ендірістік кооператив жене 11 шаруа қожалығы құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта, орталау мектептер, 2 кітапхана, клуб, мәдениет үйі, 2 фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы елді мекендері
Қараоба (Батыс Қазақстан облысы)

**Қараоба** — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Қараоба ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Казталовка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 57 км-дей жерде, Сарыөзеннің оң жағалаулық жайылмасында, жусан аралас бетеге, боз, көкпек өскен сортаңдау бозғылтқоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1414 адам (706 ер адам және 708 әйел адам) болса, 2009 жылы 1252 адамды (623 ер адам және 629 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1153 адамды (596 ер адам және 557 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1965-97 жылдары КСРО-ның 60 жылдығы атындағы қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қараобада және округке қарасты Еңбек, Қонысбай ауылдарында 45 шаруа қожалығы мен серіктестік құрылған.

## Инфрақұрылымы
Гимназия, бастауыш мектептер, мәдениет үйі, дәрігерлік емхана, медициналық пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы елді мекендері
Қараоба жерасты су көзі

**Қараоба жерасты су көзі**, Казталов ауданы жеріндегі Ащыөзек және Сарыөзеннің аралығында, Қараоба ауылынан солтүстік-батысқа қарай 26-28 км қашықтықта орналасқан. Судың орнықты деңгейі 8,321.9 м терендікте байқалады. Скважинадағы су шығыны 12,0-12,3 дм³/с. Суының минералдығы 2,6-3,0 г/дм3. Суы жайылымдарды суаруға жарамды. Қараөзен, Еділ-Жайық аралығы алабындағы езен. Ресейдің Саратов және Батыс Қазақстан облысының Казталов ауданы жерімен ағын өтеді. Жалпы ұзындығы 650 км, қазақстандық бөлігінің ұзындығы 232 км. Су жинайтын алабы 9,4 мың км2. Қараоба Жалпы Сырттың батыс бөлігіндегі жазықтан басталып, Жаңақала ауданы жеріндегі Қамыс-Самар көліне құяды. Аңғары кең, көпшілік жерінде жайылмасы батпақты болып, шағын көлшіктер жасайды. Негізінен қар, жауын-шашынмен толығады. Көктемде су жайылмаға бірнеше км-ге жайылып, жазда суы тартылғаннан кейін 1 га-дан 1215 ц. түсім беретін астық тұқымдас шалғын шөп өседі. Орташа көпжылдық су ағыны Ресеймен шекаралас тұсында 7,8м³/сек. Суын Казталов, Жаңақала ауддарының шаруашылықтары пайдаланады. Өзен бойында бірнеше бөгендер салынған.

## Дереккөздер


Санат:Жерасты сулары
Қараөзен (ауыл)

**Қараөзен** — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Қараөзен ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Казталовка ауылынан шығысқа қарай 60 км-дей жерде, Қараөзеннің сол жағалауындағы бетеге, боз, т.б. өр түрлі шөптер өскен шалғынды қоңыр, сортаңдау қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 909 адам (426 ер адам және 483 әйел адам) болса, 2009 жылы 821 адамды (416 ер адам және 405 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1035 адамды (543 ер адам және 492 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1966-97 жылдары «Қараөзен» қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қараөзенде және округке қарасты Жас, Құлақ, Серік ауылдарында 10 шаруа қожалығы құрылған. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы елді мекендері
Шынтас Қаратаев

**Шынтас Қаратаев** (1884, Қаратөбе ауданы, Ақбақай мекені 1948, сонда) — әнші, композитор. Қаратай сұлтанның Тілеу деген баласынан тараған ұрпақ. 

Мұхит Мерәліұлының қасында жүріп, оның әндерін үйренген, ел арасынан тартқан. *«Он алты қыз»* әнінің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Төрелер
Қаратай Нұралыұлы

**Қаратай Нұралыұлы** (1772 8.7.1826, қаз. Сырым ауданы, ІІІідерті ө-нің бойы) - Әбілқайырдың немересі, Нұралы ханның баласы, Кіші жүздің Батыс бөлігінің (қаз. Батыс Қазақстан, Атырау облысытары) алғашқы билеуші-сұлтаны (1824-26), 12 ата Байұлы тайпа бірлестігінің билеушісі. 

## Өмірбаяны
Нұралы ханның 1771 ж. Еділ қалмақтарын талқандағанда қолға түскен күңі - Рыс деген тоқалынан туған. Жасынан Кіші жүздегі тарихи оқиғаларға белсене араласқан. 
* 1797 ж. тамызда Айшуақпен хандыққа таласқан. Бірақ патша үкіметі Қаратайдың беделінен қауіптеніп, нәтижесінде Айшуақ, кейін оның баласы Жантөре хан сайланды. Есім хан өлгеннен кейін Қаратай төңірегіне топтасқан бисұлтандар қолдауымен 19 ғасырдыңдың соңы мен 20 ғасырдыңдың басында хандық билікті қолға алуды, қазақтың Ресей ықпалынан шығуын көздеген қимылдар жүргізді. Есім ханды өлтіргені үшін Сырым Датұлымен өштесті, Кіші жүзде Бекейдің хан болуын жақтады. Оны Жетірудың беделді билері қолдады. Өзінің жігерлі қимылдарымен Айшуақтың және оның төңірегінде топтасқан Әбілқайыр тұқымдарымен күрескен. Хиуа хандығымен іргелес аудандарда кешіп қонып жүрген. Орынбор губернаторы О. Игельстром Қаратайды тұтқындау үшін бірнеше жазалау экспедицияларын ұйымдастырды. Тиіп-қашу едісін ұтымды пайдаланған Қаратай әрдайым құтылып кетіп отырды.
* 1806 ж. Жантөренің хан сайлануын құптамай, қол жинап Орынбор түбіне келді. Губернатор Г.С.Волконскийдің ықпалымен Жантөре екеуі уақытша мемілеге келіп, татуласты. Алайда іс жүзінде Жантөрені хан танудан бастартқан Қаратай күресін бұрынғыдан да үдетті. Сол жылы оны қолдаған рулар губернатордың келісімінсіз Қаратайды хан көтерді. Орман және Бекей сұлтандарымен бірігіп, Жантөрені хандықтан тайдыруды ойластырды.
* 1809 ж. 2 қарашада Қаратай жене Орман сұлтан бас болған топ бейқам жатқан Жантөре ауылын шауып, оны елтірді. Қаратай қозғалысына қарсы қырға жазалау отряды шықты. Бұл ұлт-азаттық кетеріліс 1806-16/17 ж. — 10-11 жыл бойы жүрді. Орынбор әкімшілігіне талаптар қойды. Көтібар батырмен одақтасты. Келіссөз нәтижесінде одан кейінгі жылдары қарсылықты тоқтатып, Кіші жүздегі қақтығыстарды реттеу, толқуларды басу ісінде Ресей үкіметіне қызмет етті, қаталдығымен кезге түсті. Хандық билік жойылып бара жатқанын сезіп, Ішкі ордада хан тағына отырған Жәңгірдің Кіші жүзді басқаруын сұрап, 1824 ж. Орынбор әкімшілігіне 66 сұлтан, старшын, би қол қойған хат жолдады. Қаратайдай саясаткер, қайратты тұлғаның беделін пайдалану үшін, 1824 ж. тамызда Орынбор губернаторы П.К.Эссен оны Кіші жүздің Батыс бөлігінің әкім-сұлтан етіп тағайындады.
* 1825 ж. күзде Жоламан Тіленшіұлы бастаған табын руының көтерілісін басуға тікелей атсалысты. Сол қимылдары үшін Ресей үкіметі тарапынан алтын медальмен марапатталған. Қаратай — ұлтымыздың тарихында, орыс-қазақ қарым-қатынасында қайшылығы мол тұлға. Қаратай сұлтан әулетінен тараған белгілі саяси, мәдениет қайраткерлер көп. Бақытжан Қаратаев, Әлікей Бесәліулы, Мұхит Мершіулы, Қамбар Медетов, Шахзада, Мұхит, Шынтас, Шайхы Қаратаевтар, Лұқпан, Ғұбайдолла Мұхитовтар — Қаратайдың тікелей ұрпақтары.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ сұлтандары
Қаратау Өмірзақұлы

**Қаратау Өмірзақұлы** (18-19 ғда өмір сүрген) — ел қорғаған батыр ері би, Сырым Датұлының үзеңгілес жолдасы. Тегі — 12 ата Байұлына жататын ысық руының сары атасынан. Қ. 1773-75 ж. Е.Пугачев көтерілісін қолдап, патша әскеріне қарсы соғысқан. Сондай-ақ ол 1737-97 ж. Батыс Қазақстан аймағында өршіген ұлт-азаттығы қозғалысын ұйымдастырып, оның Датұлынан кейінгі басшыларының бірі болады. Бас Ордада билік жүргізген 7 старшынның бірі ері Сырымның көмекшісі ретінде ел билігіне, дау-дамай терелігіне араласады. 1787 ж. патша екіметінің бұрынғы тертібін бүэдырып, Жайық е-нен батысқа кешіп-қонуға рұқсат алған қазақ руларының арасында ең кебін — 110 мың үйлі ысықты басқарған. Калмыков бекінісіне (қаз. Тайпақ а.) таяу қоныстанған. Қ. батыр ауылы еріс пен жайылымдық жерді қорғап, атаман Мизинов басқарған орысказактармен жиі соғысқан. Қаратау батыр 1785 ж. 21 шілдеде Кіші жүз старшындарының II Екатерина патшайымға жолдаған хатына ысық руының атынан қол қойған. Хатта Нүралы ханды тақтан тайдыруды талап еткен. Бүл талап орындалмаған жағдайда Кіші жүздің 21 руы (негізінен 12 ата Байұлы тайпасы) Ресей өкімш-не бағынудан, келіссөз жүргізіп, бітімге келуден бас тартатындықтарын мелімдеген. Хат мазмүнын растап Кіші жүз пірі Әбу Жәлил қожа қолын қойып, Сырым батыр жеке мөрін басқан. Осы ультиматумның нәтижесінде орыс патшайымы 1786 ж. Нұралы ханды тақтан тайдырып, Уфаға жер аударғаны белгілі. Қаратаудан 2 ұл — Кішембай мен Қашқын қалған. Кішембайдан — Шопық, Шопықтан — Айболат, одан Сұлтанмұрат, одан Балғымбай тарайды. Ал Балғымбайдан 5 бала — Қойшықара, Өтеп, Өтәлі, Салтанат, Мақаш туады. Өгеп Балғымбайұлы ұлы Отан соғысы жылдарында ұшқыш болған. Кейін Жылой ауданы партия к-тінің 1-хатшылығына сайланған. Өтептің үлкен ұлы — Нұрлан Балғымбаев мұнай саласының белгілі маманы, мемлекет қайраткері. Балғымбайдың өзге балалары да еңбектерімен елге танылған. Салтанаты білікті мұнайшы-маман ретінде Ауғанстандағы кен орындарын игеруге қатысқан. Ал Мақашы — геология-минерал ғылымдарының кандидаты, Теңіз мұнайын игеруге қосқан үлесі үшін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанған. Қаратау батырдың зираты Қаратөбе ауданындағы Жусандай а-ның маңындағы көне қорымда.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Wordpress

**WordPress** — GNU GPL лицензиясы аясында таратылатын, қайнар коды ашық, сайт контентін басқару жүйесі (CMS). PHP-де жазылған, дерекқор ретінде MySQL қолданады. Қолдану аясы  — блогтардан бастап күрделі жаңалык порталдарына дейін сонымен қоса интернет-дүкен жасауға да болады. Қоса салынған «тақырыптар» және «қондырмалар» жүйесімен бірге сәтті архитектура кез келген жоба құруға мүмкіндік береді.

## Мүмкіндіктер

* сыртқы бағдарламалар және қызметтер арқылы жариялау;
* оңай орнатып, теңшелеу;
* RSS, Atom, trackback, pingback қолдайды;
* кодпен әрекеттесеттін бірегей оңай жүйесі бар қосылатын модульдер (қондырмалар);
* «тақырыптарды» қолдау, тез әрі оңай түрде сайт көрінісін және деректер еңгізу тәсілдерін өзгерту;
* «тақырыптар» PHP-де жазылған файл-үлгілер жинағы түрінде жазылған, сондықтан бұл жылдамдыққа жақсы әсерін тигізеді;
* көптеген «тақырыптар» және «қондырмалар» кітапханасы;
* архитектура потенциалы күрделі жобаларды жасауға мүмкіндік береді;
* адам түсінетін сілтемелер;
* қазақша аудармасы бар.

## Нұсқалар тарихы

## Тарихы
12 маусым 2001 жылда Michel Valdrighi b2 «движок» әзірлемесін бастады, кейіннен жобаға Matt Mullenweg және Mike Little қосылды. Ал 2003 жылы b2/cafelog ресми жалғасы ретінде WordPress шықты.

## Жүлделер
2007 ж. — Packt жеңімпазы, Open Source CMS Award.
2009 ж. — ең үздік, Open Source CMS Award.
2010 ж. — «CMS мәртебе залы» санаты жеңімпазы, Open Source Awards.
2011 ж. — жылдық The Critters конкурсында жыл ашық веб-бағдарламасы жүйесі.

Санат:Ақпараттану
Санат:Бағдарламалау
Санат:Қазақстан интернеті
Санат:Интернет
Хроматиннің диминуциясы

**Хроматиннің диминуциясы** - генетикалық бағдарлама енгізілген үрдіс геномның маңызды бөлігін ескермеу, (20-97%), кейбір эукариоттарда ерте эмбриогенездерде немесе макронуклеустердің жетілуінде, (кейбір қарапайымдыларда). Диминуция кезінде жоғалған ДНҚ, негізінде онтогенезге қажетті құрылымында регуляторлы қызметтерді де кодтамайды.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Динсирнис

**Динсирнис**, МОА (*Dinomis*) - моатәрізділер отрядына жататын құрып біткен құстар туысы. Жаңа Зеландия аралдарының плиоцен кезеңінен бастап белгілі. Динсирнис өз қатарына 4, (8) түрді енгізеді, (көп тараған отрядтағы ірілері, биіктігі 3 м дейін). Динсирнис соңғы өкілдері осыдан 250-300 жыл бұрын жойылған.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Диурез

**Диурез** ( - зәр шығарамын) - сүтқоректілерде,  зәр шығару үрдісі. Әдетте Диурез жылдамдығын дененің стандартты бетінің көлеміне, (адамда 1,73 м2, иттерде 1,0 м2) немесе дененің 100 г салмағына мл/мин есептеледі. Су Диурез кезінде нефрон қабырғалары иондарды сіңіріп, ал суға деген өткізігштік төмендеген кезде қанға қатысты гипотоникалық сұйықтықтың көп мөлшерінің шығуы, ал осмотикалық Диурез кезінде  зәр бөлінуі белсенді заттардың қайта сіңірілуі төмендегендіктен болады; антидиурез кезінде зәрдің бөлінуі шектеледі, мысалы, антидиуретикалық гормондардың көп бөлінуі кезінде.

Патологияда шығарылған зәрдің мөлшері айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Полиурияны- әдеттегі су тәуліктік диурездің 3000 мл-ге дейін немесе одан да көп ұлғаюы, олигурия-тәуліктік диурез тіркелген кезде зәр шығарудың тәуліктік көлемінің 500 мл-ге дейін төмендеуі және анурия-  тәулігіне 50 мл-ден аспайды

## Дереккөздер


Санат:Биология
Болат Күмісбекұлы Мырзахмет

**Болат Күмісбекұлы Мырзахмет** - 1964жылы 11 қарашада Жамбыл облысы Қаратау қаласында туған. 
1988 жылы М.В. Ломоносов атындағы ММУ-ді бітірген, физик; 1997 жылы МЭБИ-ді бітірген, іскерлік әкімшілік жүргізу магистрі. Физика-математика ғылым кандидаты (1994).

## Өмірбаяны
*1988-89 жылдары - Ядролы физика институтының (Алматы) стажер-зерттеушісі.
*1989-95 жылдары - Бірлескен ядролы зерттеулер институтының (Дубна қаласы, РФ) кіші ғылыми қызметкері, ғылыми қызметкері.
*1995-97 жылдары - «KBS Group» компаниясының аға кеңесшісі.
*1998-2002 жылдары - «Маконсалт» ЖШС директоры.
*2002 жылдан - «Қазақстан Актуарлы орталығы» АҚ Басқарма төрағасы. Қазақстан актуарилері қоғамының Басқарма мүшесі (2005).
## Ғылыми еңбектері

Теориялы физика бойынша 15 ғылыми мақаланың, экономика бойынша 8 мақаланың авторы.

## Дереккөздер
* Его труды на Math-Net.Ru

Санат:11 қарашада туғандар
Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Қаратауда туғандар
Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің физика факультеті түлектері
Санат:Менеджмент, экономика және бизнес институты түлектері
Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан физиктері
Дихазий

**Дихазий** ( - бөлемін, екіге бөлемін) - басты білігі бір төбе гүлмен бітетін цимоздық гүлшоғыр; Осы гүлдің астыңғы екі жапырағының қолтығынан екі бүйір бұтақша өсіп шығады. Олар кейін басты білікті басып озады және де басты білік секілді гүлмен бітеді. Өсімдіктерде супротивтік дихазиялар (жұлдызшөптер, мүйізшөптер) және жапырақтары вегетативті өркендерде орналасқан кезектес дихазиялар, (бүлдіргендер, қаз. табандар, теңге жапырақтар) кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Ұзынденелілер

**Ұзынденелілер** (*Brentidae*) - ұзынтұмсықтыларға жақын түрліқоректілер туыс тармағына, қоңыздар туыстасына жататын жәндіктер. Денесі тым ұзарған басы бастүтікке айналған, мұртшалары жіптәрізді немесе анықкөрінішті. Дернәсілдері ақ түсті, цилиндр тәрізді. Тропикалық ормандарда мекендейтін 1300-дай түрі бар; ТМД-да 1 түрі, шөлдала ұзын денелі, (*Bremoxenus chart*), Орталық Азия тоғайларында - ірі құмырсқа-ағаштестілермен бірге қауымдастықта тіршілік етеді. Ұзынденелілер ағаш қыртысының астында дамиды, кейбіреулері тропикалық мәдени өсімдіктерінін, (шай, кофе) зиянкестері, жырытқыш түрлері де бар.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Ұзынмұрттылар

**Ұзынмұрттылар**, масалар (*Nematoceea*) - қарапайым құрылымды қосқанаттылардың кеңінен тараған туыс тармағына жататын жәндіктер. Мұрттары ұзын, көпбуылтықты, (*7 ден 65 дейін*). Денесі әдетте жұқа, аяқтары ұзын. Дернәсілдерінде жақсы дамыған бас жабындысы бар, мандибулалары мен максиллалары бірікпеген. Қуыршағы жабылған, жабындысы ересек жәндік шығар алдында тігінен екіге бөлінеді. Ұзынмұрттылар туыс тармағы келесі туыстастарды өз құрамына енгізеді: галлицтар, санырауқұлақ масалары, ұзынаяқтылар, ызылдауық-масалар, қан сорғыш масалар, құмытылар, ін шіркейлері, шіркейлер және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Дистальді

**Дистальді** ( - осыдан) - дене орталығынан немесе оның медиальді жазықтығынан алшақ орналасу. Алғашқысында бұл түсінік тек ғана аяқ-қолдар үшін ғана енгізілген болатын, мысалы, білезік сүйектері иыққа қатысты Дистальді, кейіннен байламдарға, тамырларға, бұлшық еттерге қолданыла бастады. Мыс., тамырдың Дистальді ұшы, тамырдың таралу орнынан алшақ жатқан бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Ұзынаяқтылар

**Ұзынаяқтылар** (*Tipulidae*) - ұзынмұрттылар отряд тармағына қосқанаттылар тұқымдасына жататын жәндіктер. Дене тұрқы 12- 30 мм. Аяқтары ұзын; кеудесінің жоғары жағында V-тәрізді жігі бар. Кейбір түр аналықтарының қанаттары жойылған. 1500 аса түрі бар, ТМД-да, 400 аса түрлері кездеседі. Ересек түрлері негізінен қоректенбейді. Баяу ұшады, көбінесе ымыртта, ылғалды ормандарда, шалғындарда, суаттар жағалауында. Дернәсілдері топырақ, су және жартылай су жәндіктері, артқы бөлімінде бір жұптының түтіктері болады; шірінділермен, балдырлармен, мүктермен, шіріген ағаш қалдықтарымен, кейде өсімдіктердің тамырлары мен төменде орналасқан жапырақтармен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Динго

**Динго** () - мүмкін адамдармен бірге, Австралияға енген ит түрі. 

Түсі көбінесе сарғыш, бірақ динго арасында басқа түстілері де кездеседі, сонымен қатар дақтысы да бар. Түнгі және ымыртты жануарлар. Күшіктерінің саны, (бір туғандағы) 4-6, (8 дейін). Қой шаруашылығына зиян келтіретіндіктен, оларды әрдайым қырады. Үй иттерімен шағылысады. Кейбір ғалымдар динго үй итінің түр тармағы немесе бөлек түр ретінде қарастырады.

## Көбеюі
Динголар жылына бір рет шағылысады. Ұрғашы динго бірден сегіз күшікті дүниеге әкеледі. Күшіктер екі жыл бойы аналарының қасында болады. Олар тек төрт жасқа толғанда ғана аналарымен бірге кішкентай жануарларға шабуылдауды үйрене бастайды.

## Таралуы
Динго Австралияда барлық жерде кездеседі, әсіресе оның солтүстік, батыс және орталық бөліктерінде көп; шағын популяциялар Оңтүстік-Шығыс Азияда - Тайландта, Мьянмада, оңтүстік-шығыс Қытайда, Лаоста, Малайзияда, Индонезияда, Борнеода, Филиппин мен Жаңа Гвинеяда сақталды. 

## Экожүйе үшін маңызы
Динго - сүтқоректілердің негізгі жыртқыштары Австралия және материктің экологиясында маңызды орын алады. Оның қоныстануы кезінде олар шөпқоректілердің санын реттейтін тіршілік иесінің биологиялық тауашасын иеленетін бірқатар жергілікті жыртқыштарды (мысалы, марсупиалды қасқырды) қуып жіберген болуы мүмкін. Олар сондай-ақ жергілікті фаунаның кейбір түрлерінің жойылуын болдырмайды, оның жаулары - жабайы мысықтар мен түлкілерді жояды, дегенмен олардың өздері қалталы жануарлардың кейбір түрлерінің жойылуына себеп болды. Динго сонымен қатар Австралияға әкелінген және осында көптеп өсірілетін қарапайым қояндардың популяциясын реттеуге көмектеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қасқырлар
Доминаттау

**Доминанттылық, доминаттау** ( - үстем болу) - биотоценогенез процесінде кейбір түрлердің бірлестіктерде үстемшілдік орынға ие болуы және осы биотоценогенезде фитоценотикалық ортаның қалыптасуына басымдылық ықпал көрсетуі. Түрдің доминаттылығы, ол оның бірлестіктегі функциялық дәрежесі, (*органикалық заттың массасы, даралар саны, кездесуі*) мен кездесу тұрақтылығы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Сәкен Орынбекұлы Сейфуллин

**Сәкен Орынбекұлы Сейфуллин** - 1961 жылы 12 шілдеде Алматы қаласында туған.
1982 жылы АХШИ-ды бітірген, экономист; ҚР
Президенті жанындағы ҚМЭБИ-ді бітірген, МВА.

*1995-2005 жылдары - «ФудМастер компаниясы» АҚ қаржы директоры, атарушы директоры, бас директоры.

*2005 жылдан - «Альянс Полис» СК» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы. Қазақстанның сүт және сүт өнімдерін өндірушілері қауымдастығының тең төрағасы. Қазақстанның салы төлеушілері қауымдастығының басқарушы кеңесінің мүшесі. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен (2001), «Құрмет» орденімен (2005), марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар