open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аманжан Мәкәрімұлы Жамалов

thumb|Аманжан Мәкәрімұлы Жамалов

**Аманжан Мәкәрімұлы Жамалов** (1.1.1960 жылы туған, Сырым ауданы, Тоғанас ауыл) — ғалым, экономика ғылымдарының кандидаты (1998), профессор (2001). 1977 жылы Орал қаласындағы 2-орта мектепті, 1983 жылы  Мәскеу темір жол инженерлері институтын, 1998 жылы  Мәскеу Тауар өткізу және қызмет көрсету салалары мемлекеттік академиясының аспирантурасын бітірген. 1983 жылы  еңбек жолын Батыс Қазақстан темір жолының Орал локомотив депосында бастап, депо бастығының орынбасарына (1990) дейінгі кәсіби-қызмет жолынан өткен. 1990-92 жылы  Орал облысының комсомол к-тінде, кейін әр түрлі шаруашылықтық-коммерциялық құрылымда қызмет атқарған. Қазіргі кезде Еуразия халықаралық менеджмент және тілдер институтында сабақ береді. Оның ғылыми еңбектері қаржы саласын басқаруды жетілдіріп, банк ісін үйымдастыруды жақсарту мәселелеріне арналған.

2007 жылдан бері -  ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты («Нұр Отан» ХДП партиялықтізімі бойынша сайланған),  Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі.

«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл (2006), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған. ҚР Президентінің Апғыс хатымен (2005) ескерілген.

Әскери атағы - майор.

Діни көзқарасы - мұсылман.

Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев, Ш. де Голль.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Еуразиядағы мәдениетті және  қаржылай-экономикалық орталық».

Хоббиі - тарихи кітаптарды оқу,  қазіргі заманғы  қазақ суретшілерінің туындыларын жинау,  қыста суға түсу.

Сүйіп оқитын әдебиеті-В. Гюго, Л.Н. Гумилев,Х. Есенжанов, Г.Г. Маркес, 
П. Коэльо.

Үйленген. Жұбайы - Әлімбаева Науат Таңсықбайқызы (1961 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Балалары -Жамалова Салтанат (1980 жылы туған), Жамалова Айжан (1984 жылы туған), Мәкәрім Апьфатах (1999 жылы туған).

### Шығармалары:
* Совершенствование организации управления сферой финансовых услуг, М., 1998; 
* Организация процесса стратегического планирования в коммерческом банке, М., 1997; 
* Совершенствование организационных структур управления коммерческими банками, М., 1996; 
* Пути вовлечения персонала в процессы управления деятельностью банков, М., 1998.

## Дереккөздер
Плейоморфизм

**Плейоморфизм**, плеоморфизм - саңырауқұлақтың бір түрінің тіршілік циклінде белгілі-бір дәйектілікте болатын жыныссыз спора түзудін әртүрлі типтерінің болуы. Аскомицеттерде, базидиальды және төменгі сатыдағы саңырауқұлақтарда белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Төтенше экологиялық ахуал

**Төтенше экологиялық ахуал** - Қазақстан Республикасының "Қоршаған ортаны қорғау туралы" заңында төтенше экологиялық ахуалға мынадай сипаттама берілген: "Төтенше экологиялық ахуал — адам қызметінің немесе табиғаттың дүлей күштерінің салдарынан белгілі бір аумақта пайда болған, қоршаған ортаның, адамдардың өмірі мен денсаулығы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғау үшін қауіпті, терең және тұрақты теріс өзгерістермен сипатталатын қолайсыз экологиялық ахуал. Республиканың жекелеген аумақтарындағы төтенше экологиялық ахуал кезінде заңдарда көзделген төртіппен шаруашылық қызмет пен табиғат пайдалапудың жекелеген түрлеріне тыйым салуы немесе олар шектелуі мүмкін, табиғи ресурстарды қалпына келтіру (молықтыру), қоршаған ортаны сауықтыру, халықты әлеуметтік қорғау жөнінде шаралар жүргізіледі".
## Дереккөздер


Санат:Физика
Плейотропия

нобай|G1, G2, G3 гендерінің P1, P2, P3 белгілерін қалыптастыруға үлесі
**Плейотропия** — әртүрлі белгілердің пайда болуына әсер ететін ген.

## Дереккөздер


Санат:Генетика
Санат:Даму биологиясы
Плейохазий

**Плейохазий** - қарапайым цимозды гүлшоғыр. Оның басты білігінде төбелік гүлден төмен екіден көп екінші ретті біліктер дамиды, олар басты білігіне өсіп кетеді және кештеу ашылатын гүлдермен аяқталады. Плейохазийді жиі шатыршагүл, сыпыртқыгүл шоғыры немесе қалқанша деп дұрыс атамайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Орал от құшағында

**«Орал от құшағында» («Уральск в огне»)** — көркем фильм. 1919 ж. мамыр-шілде айында Орал қаласында болған Азамат соғысы оқиғаларына арналған. 

Осы кезде қызыл армияның 22-атқыштар дивизиясы қаланы қоршаған Орал казак-орыстарының жекелеген әскери бөлімшелеріне қарсы шайқасты. Фильмді түсіруге И.Қарсақбаев, М.Бегалин, Ә.Қастеев және т.б. қатысты, басты рөлдерде Вандюшко, М.Глузский, Н.Ықтымбаев, Г.Качин, Н.Рыбников, т.б. ойнады. «Қазақфильм» киностудиясының бұл туындысы белгілі себептерге байланысты жұртшылыққа көрсетуге
рұқсат етілмей, 20 жылдай арнаулы қор «сөресінде» сақталды. Тек 1992 ж. ғана теледидар экранына шықты.

## Дереккөздер
Трансмиссиялық ауру

**Трансмиссиялық ауру** (Трансмиссивное заболевание;  ) — ауру адамнан (жұқпалы ауруды бастапқы таратушы) немесе жануардан дені сауға таратқыш-жануарлар, негізінен қансорғыштар арқылы (буын аяқтылар, тропиктік елдердің жарғанаттары, тағы басқа) жұғатын жұқпалы аурулар (безгек, бөртпе сүзек, тағы басқа).
## Дереккөздер


Санат:Физика
Пликатты жапырақ

**Пликатты жапырақ** - жалпақтау келген, көптеген бірдей жүйкелері бар және көптеген бойлай қатпарлары бар, ешбір айқын көрінетін көлсіз болады. Осы типтің жапырақтары орхидеялыларда жұқа, шөптесін, жыл сайын өлетін болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Струма

thumb|right|200px**Струма** (*struma* - зоб - жемсау) - струма, жемсау. Қалқанша бездің ұлғаюы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Сайлаубай Жұбатырұлы

**Сайлаубай Жұбатырұлы** - 1948 жылы 11 қаңтар да Қызылорда облысының Арал ауданындағы Бөген ауылында туған. ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. «Қазақстан пионері» (қазіргі «Улан») газетінде, «Қазақфильм» киностудиясында, Қазақ КСР Мәдениет министрлігінде, Қазақ телевидениесінде, М.Әуезов атындағы Қазақ драма театрында жауапты қызметтер атқарды. Тұңғыш рет 1967 жылы «Білім және еңбек» журналында «Аралды қайтсек сақтаймыз?» деген проблемалық мақаласымен, «Қазақстан пионері» газетінде жарияланған «Боз айғыр» әңгімесімен көрінді. 1971 жылы жастарға арналған шығармалардың жабық бәйгесінде «Алыстағы аралдар» повесімен 2-орынды жеңіп алды. «Отты еткел», «Бумеранг» повестері, бірсыпыра әңгіме-новеллалары «Жасыл сағым» (1978), «Алыстат аралдар» (1980), «Зеленый мираж» (орыс тілінде, 1984) жинақтарында және бірнеше ұжымдық жинақтарда жарық көрді. «Алақандағы ұя» әңгімесі әлемнің бес тілінде жариялайды.

## Шығармашылығы
«Қазақфильм» түсірген толық метражды көркем фильмнің («Бумеранг», 1981), Қазақ телевидениесі түсірген «Күзгі жол» көркем телефильмінің (1987) авторы. Елуте тарта көркем фильмді аударған. «Абыржы» (2000-2003) трилогиясының екі кітабы жарыққа шықты.
1967 жылдан Арал, Сырдария, Байқоңыр, Балқаш келі мәселелерін көтерген эколог-қаламгер. «Кіші Арал», «Қазақстан арнасы» идеяларының авторы. 
## Жетістіктері
2007 жылы «Парасат» орденімен марапатталған. 2008 жылғы Отандық әдебиет саласы бойынша ҚР Мемлекеттік стипендиясының иегері.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызылорда облысы
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Арал ауданында туғандар
Триптон

**Триптон** — суда қалқып жүретін әлі элементтердің жиынтығы (мысалы, микроскопиялық организмдердің қалдықтары, май бөлшектері және тағы басқа).
## Дереккөздер


Санат:Физика
Аккордтық тапсырма

**Аккордтық тапсырма** - құрылыс өндірісінің үдемелі технологиясын есепке алып дағдыдағыдай ұлғайтылган кешенді мөлшерлер мен бағалар (ҰКМ) бойынша жасалатын еңбек шығындары мен еңбек ақы калькуляциясы негізінде берілетін объект, кезең, бөлім, технологиялык кешен не жұмыс түрі бойынша бүтіндей жұмыс көлеміне бригадаға (звеналар) жоспарлы тапсырмалар түрі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Жемісше

**Жемісше** (fructiculus) - көпсанды апокарпты жемістің бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Бенефактив

**Бенефактив** ( - бенефактив) - қимыл-іс бағытталған тұлғаны көрсететін семантикалық септік.

## Тағы қараныз:
* Септік
* Семантика

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Орал педагогикалық колледжі

**Орал педагогикалық колледжі** , Ж.Досмұхамедов атындағы - облыстағы
орта кәсіптік білім беретін оқу
орны. Оның тарихы Орал қаласында
1913 ж. ашылған семинария
мен 1920 ж. ашылған педагогикалық техникумнан басталды. Алғашқы оқу орны кейінгі жылдары педагогикалық
училище (1937), педагогикалық колледж
(1994) болып өзгерді.

1997 жылдан колледжде бастауыш сыныпта оқыту, ағылшын тілі, қазақ
мектептерінде орыс тілін оқыту, мектепке дейінгі тәрбие, ән-
күй, еңбек тәрбиесі, дене тәрбиесі факультеттері бар. Сырттай оқу
бөлімі жұмыс істейді. Мұнда 94
жоғарғы білімді және категориялы
оқытушы сабақ береді, олардың
2-і ғылым кандидаты. Колледжде
оқу-тәжірибе жұмыстары
бойынша 5 бағытта ғылыми-тәжірибе, 8 бағытта методикалық жұмыстар жүргізіледі. 38 оқу
кабинеті, 2 компьютерлік сынып, 2 лингофон кабинеті, кітапхана (қоры — 40 мың дана), ЭЕМ лабораториясы бар. Оқу
орнында Ж.Құрманғалиева,
В.С.Авдеенко, Ү.М.Ысқақова,
Н.М.Неусыпова, Н.Г.Красников, В.П.Попов, С.К.Алиева,
Л.И.Белоконь, К.С.Жұмасова,
т.б. тәжірибелі ұстаздар еңбек
еткен. Колледж директоры
Ш.Х.Құрманалина «Математиканы оқыту методикасы» атты электронды оқулық жазған. Орал педагогикалық колледжі
2000 ж. өткен «Республиканың
таңдаулы колледжі» байқауында үздіктер қатарынан табылып, жүлделі орын иеленді.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы колледждері
Билабиалды

**Билабиалды** - екі еріннің жақындауы немесе іліндіру арқылы жасалған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Струп

thumb|right|200px
**Струп** ( — қатқан қабық) — струп, қатқан қабық. Тері тапшысын (дефектісін) жауып тұратын ұйыған қанның және өлі жасушаның қатқан қабаты. 

## Дереккөздер

Санат:Жарақаттар
Санат:Хирургиялық аурулар
Санат:Тері аурулары
Санат:Некроз
Антеридий

thumb|right
**Антеридий** ( - гүлденген) — кейбір балдырлардың, саңырауқұлақтардың және мүктердің, сушырмауықтың, қырықбуынның, қырыққұлақтардың аталық жыныс мүшесі. Шар тәрізді немесе сопақша пішінді. Жоғарғы сатыдағы өсімдіктерде антеридияда спермагенді жасушалар дамиды – олар козғалмалы сперматозоидтарға бастама береді.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Санат:Өсімдіктердің көбеюі
Сәтсіз оқиға туралы акт

**Сәтсіз оқиға туралы акт** - жазатайым болған оқиғаны куәләндіру үшін заңмен ескерілген тәртіппен жасалынатын заңдық құжат, ол өндірістік зақымның себептерін талдауға және оларды жоюға шаралар жасау үшін бастапқы материал болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Билатералды

**Билатералды** - зат есім мағда жасалған ауа тілдің екі жағынан өтетін, таңдай пердесімен іліндірілетін бүйір дауыссыз дыбыс.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Антерозоид

thumb|right
**Антерозоид** (антеридий және сперматозоид) - кейбір өсімдіктердің антеридийлерінде қалыптаскан қозғалмалы аталық жыныс жасушасы (енуыз). Мысалы: мүктерде, сушырмауықтарда, қырықбуындарда, балдырларда т.б.

## Дереккөздер


Санат:Жыныстық көбею
Санат:Өсімдіктердің көбеюі
Цементтің белсенділігі

**Цементтің белсенділігі** - мөлшерлік құжатпен белгіленген стандартты шарттарда дайындалған және сыналған стандартты цемент ерітіндісінен жасалған нұсқалардың сығуға нақты беріктігі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Тропиктік орман

нобай|
**Тропиктік орман** () — субэкваторлық және тропиктік белдеулердің көп қабатты (4—5 қабат) ағаштар түзілісі. Тропиктік орман өте ертеде пайда болған, өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің молдығымен ерекшеленеді (0,25 га-да ағаштардың 200-ге дейін түрі кездеседі). Онда олар шашырап таралады (бір түрдің екі ағашы қатарынан сирек өседі). Тропик тоғайда бұталар болмайды. Тропиктік ормандағы биогеохимиялық циклдер түгелдей тұйық, сондықтан топырақ түзілу процесі жұқа жер беті қабатында және өте бәсең болады. Тропиктік ормандардың көпшілігі тропиктік ылғалды ормандар.
## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер экологиясы
Санат:Ормандар
Белсенді минералды қоспалар

**Белсенді  минералды қоспалар** (гидравликалық) - ауада қатуынан кейін судың астында қатуын жалғастыруына қабілетті, жұқа ұсақталған түрдегі ауалы әк пен судың косындысы қамырға айналатын табиғи және жасанды заттар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Туристік карта

**Туристік карта** (Туристическая карта) — туристерді қызықтыратын объектілер, маршруттың бағыты мен жағдайы бейнеленген карта. Туристік карта — арнайы карта нысандарының бір түрі.
## Дереккөздер


Санат:Туризм
Санат:Карталар
Буын үзбелері

**Буын үзбелері**(*mus articularis* ) - Син.: артремфит. Буын қуысында бос орналасқан буын тканьдерінің бөлшек тері немесе әктелген фибрин ұйығы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тавель ауруы

**Тавель ауруы** (Taveli morbis , Е.Тавель, 1852-1912, швейцар, хирург) - Аппендэктомиядан кейін болатын периколит, белгілері - жабыспалардың пайда болуы, тоқ ішектің тарылуы, қызба және ішек функциясының бұзылуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Орал ЖЭО

thumb|200px|Жылу энергиясы орталығы (ЖЭО)
**Орал жылу электр орталығы** (*Орал ЖЭО*) - Орал қаласын жылумен қамтамасыз ететін, орталықтандырылған өндіріс орны. 

Сондай-ақ ол тұрғын үй секторларын, өнеркәсіп орыңдарын ыстық сумен қамтып, электр қуатын береді. Ж.э.о-ның құрылысы КСРО Мин. Кең-нің арнаулы шешіміне (20.5Л952)
сәйкес 1953 ж. басталып, 1960 ж. 22 желтоқсанда 1-ст-саның ПТ-12-35/10 үлгідегі 1-турбоагрегаты пайдалануға берілді. 1965 ж. жылу орталығы Куйбышев энергожелісіне қосылды. 1967-69 ж. 1,2,3-энергия өндіру ошақтары отындық мазутгы, ал 1980-81 ж. табиғи газды жағуға көшірілді. Ж.э.о-ның құрамында энергия беру, су ысыту ошақтарынан, мазутпен, газбен қамтамасыз ету шаруашылықтарынан тұратын қазандық (котельный), турбина цехы, жылу желілері мен энергия ошақтарына сапалы су әзірлейтін цех,электр цехы және т.б. қосалқы өндіріс аландары бар. Қазіргі кезде мұнда 265 адам еңбек етеді. қ. «Жайық жылу энерго».

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан энергетикасы
Санат:Қазақстан жылу электр станциялары
Коррозияға қарсы қорғаныш

**Коррозияға қарсы қорғаныш** - құрылыс құрылымдарын және технологиялық жабдықтарды коррозиядан корғау. Металл коррозиясы - сырткы ортаның химиялық не электро-химиялық әсерінен металл бетінің бүліншілігі. Осы мақсат үшін агрессивті орталарға төзімді тиісті лак-бояу материалдарын қолдану керек.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Бөкей жоғары-бастауыш училищесі

**Бөкей жоғары-бастауыш училищесі** - Қазақстандағы арнаулы-орта білім беретін алғашқы оқу орны. Ол 1841 ж. Жәңгір ханның ұйымдастыруымен ашылған мектептің негізінде 4 кластық қалалық училище ретінде құрылды. 1879-80 оку жылында Жәңгір мектебі 2 кластық училищеге айналды. Оның жанында 20 орындық интернат болды. Мұнда 6 жылдық орта білім берді. 1904-05 оқу жылында ол 4 кластық қалалық училищеге үлкейтілді, 70 оқушының жатып оқуына арналған интер- нат ашылцы. Училищенің қажеттілігі үшін үкіметтен 9505 сом, пансионерлерден (интернат тәрбиеленуші-лерінен) — 875 сом, жергілікті оқушылардан 315 сом қаржы жиналды. 1908 ж. училище жанынан бастауыш мекгеп мұғалімдерін даярлайтын 2 жылдық педагогика курс ашылды.

## Дереккөздер
Талассемия

**Талассемия** ( *Тһаlаssаеmіа * - теңіз қанды) - Аурудың аты оның географикалық таралуына байланысты қойылған: аурудың ең жиі кездесетін жері Жерорта теңізі бойындағы елдер. Талассемия - тұқым қуған ауру, гемоглобиннің белок құрылымының бұзылуына байланысты туындайды. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Библиографиялық құралдар жүйесі

**Библиографиялық құралдар жүйесі** - қайсы- бір елеулі әлеуметтік маңызды белгілермен бірлесе тігілген библиофафиялық құралдардың бүтіндік жинағы, мәселен: ұсыныс библиофафиялық құралдардын жүйесі немесе ағымдағы ғылыми көмекші библиофафиялық құралдар жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Антисептирлеу

**Антисептирлеу** - ылғалдылық ортаның әсерімен биологиялық бұзылуынан ағашты корғау.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Орал су сору жүйесі

**Орал су сору жүйесі** - Орал қаласын жерасты суымен қамтамасыз етуге байланысты салынған құрылыс. Жобасын Алматы қаласындағы «Казводоканал-
проект» институты жасаған. Жүйе
Орал қаласының су қажетінің 30%-ін қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер
Шартты белгі

**Шартты белгі** - жинақты каталогтарда, библиофафиялық көрсеткіштерде қолданылатын және кітапханааралық акпараттық іздестіру жүйелеріндегі құжаттардың тұрған орнын көрсететін кітапхананың қысқаша шартты белгісі.
## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Қали Жанарыстанов

**Қали Жанарыстанов** (1884, Жаңақала ауданы - 1968, сонда) — аға шопан, Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1930 жылдан Буденный атындағы (кейін іріленген Ленин атындағы ұжымшар), одан соң *«Мәстексай»* кеңшарында еңбек етті. 1947 ж. қарамағындағы отарды шығынсыз бағып, төл алуда жоғарғы көрсеткіштерге жеткені үшін мәртебелі атаққа ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1884 жылы туғандар
Санат:1968 жылы қайтыс болғандар
Ангоб

**Ангоб(**фр. engobe, итал. ingobbio — сылау**)**  - бұжыр беті бар түстік жабынды қалыптастыратын қыш бұйымға жұқа кабат кондырылған ақпен күйдірілген немесе түстік балшық.
Әдетте оған күйдіргеннен кейін оның түсін өзгертетін пигмент қосады. Ангоб антикалық керамикалық өндірісте кеңінен таралған.Ол каолин, сазды минералдар, кварц және минералды пигменттерден тұрады және қыш бұйымының бетіне күйдіру алдында жағылып, декоративтік-қорғау қабатын түзеді.

Ангоб қыш бұйымының бетіне күйдіру алдында жағылады және күйдіру кезінде **негізгі** керамикалық массаға берік байланысады. Ол бұйымның түсі мен беткі қабатының сапасын жақсарту, сондай-ақ декоративтік әрлеу мақсатында пайдаланылады.

Глазурьден айырмашылығы — ангоб шынылы қабат түзбейді, сондықтан бұйымның беті қатты күйде қалады. Ангобтар ақ және түрлі түсті болып бөлінеді және керамика, қыш ыдыс және сәндік-қолданбалы өнерде кең қолданылады.

Русьте ақ ангоб "побела" немесе "побелка" атымен белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Антипорт

**Антипорт** - жасушада иондардың мембрана арқылы қарама-қарсы бағытта тасымалдануы.
Мысалы, эукариотты плазмалық мембраналардағы натрий-калийлі сорғы осы антипорт принципімен жұмыс істейді: натрий иондары жасушадан сыртқа, ал калий иондары ішке қарай қозғалады.
## Тағы қараңыз
* Симпорт
* Унипорт
* Активный транспорт
* Мембранный транспорт
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Секіргіш киік

**Секіргіш киік** () – қуысмүйізділер тұқымдасының сүтқоректі жануары. Дене ұзындығы 75-115 см, шоқтығының биіктігі 50-60 см; салмағы 10-18 кг. Аталықтарының мүйізі 16 см. Бір түршесінің ұрғашыларының мүйізі бар. Африкада, Сомали, Эфиопия, Судан, Нигериядан оңтүстікке қарай таралған. Тау беткейлерінде бұта-шілікті мекендейді. 1 лағы болады. Аңшылық нысаны.

## Дереккөздер


Санат:Қуысмүйізділер
Танатология

**Танатология** (*Тһаnаtоlоgіа* - өлім туралы ілім) - Өлу заңдылықтары және осыған байланысты мүшелер мен тіндерде пайда болатын өзгерістер туралы ілім. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Санат:Жантану
Сақыпкерей Жанболатов

**Сақыпкерей Жанболатов** (1889 - ө.ж.б.) - қазақтың 1-үлгілі атты әскер командирі. Қазан Университеті заң факультетін бітірген. 1915 ж. Санкт-Петербургтегі Михайлов артиллерия училищесінде оқыған. Патша әскерінің подпоручигі (1916), бір жыл өткен соң поручик атағын алған. 1918 ж. Ордада қазақтың 1-үлгілі атты әскер полкын ұйымдастыруға қатысып, ел ішінен жігіттер жинасқан. Ол облыстық әскери комиссариатта жұмыс істеумен қатар 1-эскадрон командирі болған. 1919 ж. 23 мамырда Қазақ өлкелік әскери комиссары М. Тұңғаншиннің бұйрығымен Ж. осы полктың командирі болып тағайындалған. 1919 ж. 3 маусымда Н. Нариманов РКФСР ОАК-нің құрметті Қызыл Туын Ордада Жанболатовқа тапсырған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Макросегмент

**Макросегмент** - фонологиялық буын мен фонетикалық сөз үшін ортақ атау. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Жанама арматура

**Жанама арматура** - темірбетон құрылымдары центрлік сығылған элементтерінің көтерушілік кабілетін жоғарылатуға арналған арматура (шиыршықты, сақиналық).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Орал туберкулез санаториясы

**Орал туберкулез санаториясы**, 1924 ж. Қымызбен емдеу орны ретінде ашылған. Ол 1926 ж. Орал қаласынан 24 км
қашықтықтағы бұрынғы монастырь аумағына көшірілді. 1941-46 ж.
оған госпиталь орналасты. Санаторий 1970 ж. 370 орындық,
1993 ж. 120 орындық болды.
Климаттық жағдайдың қолайлы болуы, емдік-диагностикалық кабинеттермен жабдықталуы,
қымыздың шипалы қасиетін пайдалана отырып, осы заманғы кешенді тәсілдерді пайдалануы санаторийдің тиімділік көрсеткішін арттырып отыр.

## Дереккөздер
Танатогенез

**Танатогенез** (*Тһаnаtоgеnеsis * - өлу механизмі) -  Өлім келу процесі - өлімнің механизмі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тұндырғыш шұңқыр

**Тұндырғыш шұңқыр** (Отстойная яма) — ақаба су жиналатын және алғашқы тазалаудан өтетін (тұндыру процесінде) алап немесе құйғын (резервуар). Кейде тұндырғыш шұңқырда ластағыш заттектерді (мысалы, сабынды) ыдырататын микрофлора дамиды. Нәтижесінде тұндырғыш шұңқырдағы ақаба судың улылығы азаяды.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Орал фалеристикасы

**Орал фалеристикасы** -
Орал өңірінде шығарылған белгілер мен медальдар. Мұндай
күмістен және қоладан жасалған
марапат белгілері Жайық казак-
орыстарының әскери қызметшілеріне берілді. 1912 ж. казак-орыс офицерлері мен одан төмен дәрежедегі әскери қызметкерлерге берілетін, қола мен мельхиордан дайындалған, мерекелік белгі (датасы «1591 — 1891» деп көрсетілген), ал 1878 ж. Орал қаласының гербі шығарылды. Кеңес дәуірінде белгілер мен стол
үстілік медальдарды жаппай
шығару 1957 жылдан басталды.
Қазір 200-ден астам белгі түрі
және 50-ге жуық стол үстілік
медаль түрі бар.

## Дереккөздер
Малапропизм

**Малапропизм** - шала сауатты адам сөйлегенде гипер урбанизмнің әр түрлілігі ретінде әдеби-кітаби тіл оралымдары мен сөздерінің бұзылуы. 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Бөкей кеңестерінің съезі

**Бөкей кеңестерінің съезі** - Бөкей облысының жұмысшы-шаруа, қызыл армия және балықшылар депутаттары кеңестерінің тұңғыш съезі. Съезд 1918 ж. 1-8 мамырда Орда қаласында етті. Оған 169 делегат қатысты. Делегаттардың басым кепшілігі (150-ден астамы) қазақ еңбекшілерінің өкілдері болды. Сьезде Астрахан губ-сы жер комиссариатының «Жерді және малды әлеуметтендіру тәртібі туралы» баяндамасы, қаржы, азық-түлік, әділет, халық ағарту, сауда мәселелері талқыланды. Сонымен қатар шалғай мекендерден келген делегаттардың жергілікті жағдай туралы хабарламалары тындалды. Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар қабылданды, арнаулы комиссия құрылды. Жергілікті кеңестерге еңбекшілердің мүддедеріне не- ғұрлым сай келетін артельдер мен коммуналарды ұйымдастыру міндеті жүктелді. Мал басына салық салу туралы қаулы қабылданды. 5 ірі қара, 10 ұсақ мал ұстағандар бұл салықтан босатылды. Съезд халық ағарту мәселесін талқылап, мектептердің материалдық базасын нығайту және мұғалімдерді курстар арқылы даярлап шығару қажет деп тапты. Сондай-ақ қазақ кеңестік Қызыл армия бөлімдерін құру туралы шешім қабылдады. Съезд құрамында 15 комиссары бар Бөкей облысы кеңесі атқару комитетін, облыстың басшы органдарын және комиссарларын сайлады. Облыстық атқару комитетінің төрағалығына С.П.Милютин сайланды. Астрахан өлкелік кеңестері съезіне делегаттар белгіленді.
## Дереккөздер
Кірмелік

**Кірмелік** (Адвентивность;  — кірме, бөтен) — басқа қауымдастықтан немесе географиялық таралу аймағынан түрлердің келуі (көшіп кетуі). Кірме мүше (өсімдіктердің) — одетген тыс жерлерде дамитын қосымша мүше, мысалы, бүршік пен жас өркеннің жапырақ қолтығында емес, өсімдік тамыры мен жапырағында өсуі. *Кірме өсімдік* — бүрын өспеген жерге өсімдікті өсіру. Кірме эмбриония — өсімдік тұқымының тозанданбай гұқым қапшыгынан немесе тұқымбүршік жабынынан дамуы. Әдетте, түзілетін бірнеше ұрықтан бүл кезде 1—2 ғана ұрық қалыпты дамиды.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Құбыр арматурасы

**Құбыр арматурасы** - құбырлар арқылы тасымалданатын сұйық заттар мен газдарды реттеуге және таратуға мүмкіндік беретін, тиек (шүмектер, ысырмалар), сақтық(қақпақтар), реттеуші (шұралар, қысым реттеуші тетіктер), бұрушы (ауа бұрушы, конденсат бұрушы), апаттық (дабыл құралдары) арматура және т.б. болып бөлінетін құрылғылар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Көтеруші арматура

thumb|right|200px|
**Көтеруші арматура** — жұмыс өндірісі барысында туындайтын құрастыру және тасымалдау жүктемелерін, сондай-ақ құйматас пен қалыптың өз салмақ күштерін кабылдауға кабілетті тұтас құйма темірбетон құрылымдардың арматурасы.

## Дереккөздер

Санат:Құрылыс материалдары
Батуми терминалы және Қазақстанның Дүниежүзілік мұхитқа шығуы

thumb|250px|Батуми
**Батуми терминалы және Қазақстанның Дүниежүзілік мүхитқа шығуы**

Батумидегі мұнай терминалының Транскавказдық мұнай-көліктік дәліздің құрамындағы маңызды буын екендігін атап өткен жөн. Терминал тұтынушыларының арасында "Еххон Mobil" ("Эксон Мобил"), "Chewron" ("Шеврон") және "British Petroleum" ("Бритиш Петролеум") сияқты дүние жүзінің ең ірі мұнай-газ компаниялары бар. Соңғы жеті жыл ішінде Батуми арқылы мұнай жөнелтудің көлемі іс жүзінде төрт есе өсті. 2006 жылдың ресми деректерінің қорытындылары әлі жарияланбаса да Батуми терминалы арқылы өткен жылы 12 млн т-дай мұнай мен мұнай өнімдері өткізілді, бұл рекордтық көрсеткіш.

Батуми мұнай терминалының негізі 1883 жылы Қара теңізге Баку мұнайын тасумен айналысқан ағайынды Нобольдер компаниясының қатысуымен қаланды. 1999 жылы терминал жекешелендіріліп, "Greenoak" тобы оны жаңартып салды. Ол кезде терминал жылына тек 3-3,5 млн т. мұнай өңдеген еді. Бүгінгі күні терминалдың толық қуаты жылына 15 млн т мұнайды құрайды. 2006 жылы мамырда "Greenoak" тендерден жеңіп шығып, Батуми теңіз сауда портын 49 жыл басқару құқығына ие болды.

Ол бүл үшін бастапқы 35 млн-ның орнына 92 млн доллар төледі. Осылайша "Greenoak" ("Гриноук" — "жасыл емен") Грузия арқылы мұнайды танкерлерге айдауды өз қолына  жинақтады. Бұл мәселе бойынша Батуми портының Грузияның аса қуатты теңіз порты — Потиден қолайлы ерекшелігі бар. Батуми үлкен кемелердің жүк тиеуі үшін тура айлаққа келіп тоқтауға мүмкіндік беретін өзінің терең суымен ерекшеленеді.

Батуми терминалына үлестік қатынасқа кірген Қазақстан қолайлы стратегиялық геосаяси орын және Дүниежүзілік мұхитқа тура шығу мүмкіндігін беретін мұнай-көліктік активтерге ие болды. "ҚазТрансОйл" компаниясы мен тобы арасындағы стратегиялық одақ 22 қыркүйекте Тбилисиде жасалды. Сонда Ян Бонде Нильсен Тбилиси — Джейхан (БТД) мұнай құбырының іске қосылуына  байланысты Әзірбайжан мұнайын темір жолмен тасудың көлемі үздіксіз төмендей беретінін атап етті. Сондықтан "Greenoak" Батуми мұнай көліктік табыскерлігінің тұрақты өсуін қамтамасыз етуге қабілетті қуатты ресурстык базасы бар күшті серіктеспен одақ жасасуға бет бұрды.

Терминал менеджментінің деректері бойынша жуырдағы онжылдықта Түрікменстандағы мұнай өңдеудің жылдық көлемі 16 млн т-дан аспайды, ал Әзірбайжан жылына 60 млн т-дан астам мұнай өндірсе де, оның көпшілік бөлігін БТД мұнай құбырына айдайтын болады.

Міне, сондықтан да 2015 жыл жылдық мұнай өндіру көлемі 170 млн-ға жететіні күтіліп отырған Қазақстан анағұрлым болашағы бар, грузиндік темір жол тамырлары мен Батуми мұнай терминалының қызметін қажет ететін тұтынушы болып шықты.

## Дереккөздер


Санат:География
Орал филателиясы

**Орал филателиясы** -
Орал өңірінде шығарылған почта маркалары. 1918 ж. Г.М.Фомичевтің әскери үкіметі Орал қаласында шығарған 27 түрлі қағаз ақша белгілерінің 3-почта маркасы түрінде болды. Олардың
құны 1.5 және 10 сом. Олар ресми түрде «Жайық почтасының
маркасы» деп аталды.

## Дереккөздер
Тератогенез

**Тератогенез** (*Теrаtоgеnеsis* - құбыжық; даму) -  Даму ауытқуларының пайда болу механизмі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Жатық арматура болаты

**Жатық арматура болаты**- бетонмен ілінісуді жақсарту үшін кедір - бұдырланбаған тегіс беті бар дөңгелек шыбықтар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Тұрақты пайдалану

**Тұрақты пайдалану** (табиғи ресурстарды) — табиғи ресурстарды пайдаланғанда ұзақ мерзімді болашақты олардың таусылуына апарып соқпайтындай, осы арқылы қазіргі және болашақ ұрпақтардың қажетсінулерін қанағаттандыру қабілетін сақтайтындай етіп, сондай қарқыннан асырмай пайдалану. Г.Дали бойынша, тұрақты пайдалану үш шартқа сай келуі керек: жаңартылатын ресурстар оларды регенерациялау жылдамдығынан аспайтыпдай болып пайдаланылуы керек; жаңартылмайтын ресурстарды алу жылдамдығы олардың жаңартылатын алмастырғыштарын өндіру қарқынынан аспауы керек, ластағыш заттектер шығарудың қарқыны экожүйелердің сіңіру сыйымдылығынап аспауы керек.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жеміс денесі

**Жеміс денесі** - көптеген қалталы және базидиальды саңырауқұлақтарда мицелиальды гифтердің өрімінен түзілген споратасушы мүшелері орналасқан жер. Әдетте саңырауқүлактын көрінетін жерін құрайды. Спораларды қорғау және тарату үшін қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Құрылыс техникумы

**Құрылыс техникумы** - Орал құрылыс  техникумы, Орал қаласында 1948 жылы ашылған. Ол алғашында «Орал гидромелиоративтік техникумы» деп аталды.1952 жылы техникумды алғашқы 25 техник-гидромелиоратор бітіріп шықты. 1956 жылдан ол Құрылыс техникумы аталды. қ. Орал ауыл шаруашылық колледжі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Бөкей Ордасындағы 1916 жылғы көтеріліс

**Бөкей Ордасындағы [[1916]] жылғы көтеріліс**, Ресей патшасы II Николайдың 1916 ж. орыс-герман майданына қара жұмысқа алу туралы жарлығына Астрахан губ-на қарасты Бөкей Ордасының тұрғыңдары қарсы шықты. Көтерілістің екі орталығы болды. Біріншісі Новая Казанкада болды. Бөкейліктердің наразылығын білдіріп, патшаға шағымдану үшін Петербургке барған С.Меңдешевтің сапары нәтижесіз аяқталды. Сондықтан ол елге оралысымен тыл жұмысына шақырылғандар арасында үгіт жүргізіп, қарулы көтеріліске үндейді. Астрахан губернаторлығына, жергілікті 204 билеушілерге қарсы топ ұйымдастырады. 1916 ж. 22-шілдеде көтеріліс басшысы Меңдешев, Мұхтар Сәрсенбаев, Нұғыман Залиев, Тастанбек Желдібаев, Сүндетқали Нұрсарин, т.б. тұтқындалады. Бөкей ордасында 1916 ж. комитетің екінші орталығы — Теңіз округі. Оны Исатай батырдың немересі Өтепқали Дінбаянұлы (1846- 1928) басқарды. Халық арасында беделді, старшын болған Өгепқали жақын ағайыны Едіге Нарынбаевпен бірге патша жарлығына наразылар тобын құрды. 2000-дай сарбазбен Саға мекенінде ту көтеріп, ондаған киіз үй тігіп, соғысқа өзірлене бастады. Қару-жарақ жинап, жетпегенін қолдан соғатын көріктер қыздырды. Старшындар қолындағы қара гізімдерді жойып, қарулы қақтығыстарға шықты. 1916 ж. Астрахан губернаторы А.Хлынов бастаған жазалаушылар отряды көтеріліс басшысын және 5 адамды қапыда қолға түсірді. Мендешев пен Дінбаянұлы Астрахан түрмесінің бір камерасына қамалған.
## Дереккөздер
Сейсмометрия

**Сейсмометрия** - жердің тербелуін бакылайтын құрал және жер қабатындағы тербелісті тіркеу әдісін өңдейтін сейсмология бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Шәрифолла Сәниев

**Сәниев Шәрифолла** (29.01.1933 жыл, Тайпақ ауданы Қурайлысай ауылдық округі Сайқұдық) — ақын. 

## Өмірбаяны
* 1951 жылы Стерлитамак қаласында авиация кіші мамандарын даярлайтын мектепті бітіріп, самолет жабдығының электр жүйесін жөндеуші
* ауылда жүргізуші, тыңда жұмысшы
* Жымпиты аудандық «Қызыл ту» газетінде тілші, баспахана меңгерушісі болған. 
* 1978 жылы Алматының полиграфия комбинатында
* №2 автобус паркінде зейнетке шыққанша еңбек еткен.
* «Құлыншақ» журналында жауапты хатшы қызметін атқарды. 

## Шығармалары
Сәниевтің бір топ өлендері 
* «**Жас керуен**» жинағына (А., 1969) енген. Сондай-ақ 
* «**Сапар**» (1971)
* «**Бір тілім Ай**» (1989)
* «**Еркелер мен серкелер**» (1991) атты кітаптары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:29 қаңтарда туғандар
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Ақжайық ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Лексикалық материал

**Лексикалық материал** 
# заттық мәні, сөздердің бір бірінен айырмашылығы және оларға беретін лексикалық қасиеттің жекелілігі; 
# сөйлем мен сөз тіркестерін шектік құрастырушылар ретіндегі сөз тұлғасы. 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Қаламқас Қожахметқызы Орашева

**Қаламқас Қожахметқызы Орашева** (24.3.1953, Ақжайық ауданы, Алғабас ауылы - 15.11.1988, Алматы) — әнші, термеші, жыраулық өнер дәстүрін насихаттаушы, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1988). 
*1971-73 жылдары Алматыда эстрадалық «Өнер» студиясында оқып, ҚР Халық артисі Ғ.Құрманғалиевтің класында дәріс алған. 
*1973 жылы «Гүлдер» ансамблінде, 
*1973-82 жылдары «Қазақконцерт» бірлестігінде, 
*1982-87 жылдары Құрманғазы атындағы академиялық ұлт аспаптар оркестрінде, 
*1987-88 жылдары Алматы облысы Сүйінбай атындағы филармонияда әнші болды. 
*1981-86 жылдары ҚазПИ-де (қазіргі Алматы мемлекеттік университетінде) оқыған. О. Мұхит Мерәліұлы атындағы ән конкурстарының жүлдегері. Концерттік сапармен шетелдерде өнер көрсеткен. Н. Байғаниннің «Нарқыз», «Төрехан», т.б. дастандарын ұнтаспаға жаздырған.

## Дереккөздер
Сәулет объектісі

**Сәулет объектісі** - сәулет жобасы негізінде құрылған үй- мерет, ғимарат, үймереттер мен ғимараттар кешені, олардың бейнесі (көрініс), жайластырушылық, көрініс не бақпарк өнерінің объектілері.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Тирозиноз

**Тирозиноз** (*Туrоsinоsis* -  патология, амин қышқылы тирозин + ауру) - Амин қышқылы тирозиннің жиналуымен байланысты паренхиматозды белок дистрофиясының варианты. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Жеміс жапырақшасы

**Жеміс жапырақшасы** - тұқымбүршіктерді және тұқым ұрықтарын түзейтін гүлдің репродуктивті бөлігі. Бір немесе бірнеше жеміс жапырақшасы гүлдің аналық бөлігін, гинецейді құрайды. Тұйықталған жеміс жапырақшасын немесе өзара бірігіп кеткен бірнеше жеміс жапырақшаларын гүланалық деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Тұрақтылық индексі

**Тұрақтылық индексі** (Индекс устойчивости; ) — көп жылдық мәліметтер бойынша есептелген дарақтардың орташа санының немесе олардың биомассасы мөлшерінің өзгеру коэффициенті — түрдің немесе популяцияның биоценоздагы тұрақтылық көрсеткіші.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Матрес лекционис

**Матрес лекционис** (nam. matres lectionis - оқу анасы) - батыс семит жазбасының түрлі типтерінде кейбір дауыссыздар (әдетте h, j, w) дауыстыларды белгілеу үшін қолданылған жағдайлар үшін белгілердің дәстүрлі атауы. Алғашында финикші вариантында көбірек танымал семит квазиалфавитінде дауыссыз + еркін дауысты немесе білдіретін белгілер ғана болған. Кейін шұбалаңқы дауыстыларды, әсіресе тарихи дифтонгтардан туындағандарды, соңынан шұбалаңқылығына қарамастан созылыңкы дауыстыларды таңбалау үшін Матрес лекционис факультативті қолданыла бастады. 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Сәулет жобасы

**Сәулет жобасы** - жобалауда сәулетші қатысуы қажет объектілердің құрылысына құжаттамалар жасау үшін кажетті көлемде объектіге әлеуметтік, экономикалық, функционалдық, инженерлік, техникалық, өртке карсы сақтық, санитарлык - тазалық, экологиялық, сәулет - көркемдік және басқа да талаптарды кешенді есепке алатын сәулет шешімдері бар құрылыс және қала құрылысы құжаттамасының сәулет бөлімі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Гольджи аппараты

thumb|330px|Жасушадағы Гольджи аппараты (6)
**Гольджи аппараты** — жасуша биосинтезінің өнімдерін түзілу және тасымалдау қызметін атқаратын мүшесі. Гольджи аппараты бөліктері жалпақ пішінді іші қуыс бірінің үстіне бірі қаланып орналасқан.

## Құрылысы
Голджи аппаратының құрылымдық-функционалдық бірлігі - *диктосома*. Диктосомада жалпақ бір мембраналы қапшықтар (цистерналар) бірінің үстіне бірі қаланып, тығыз орналасады (аралары 20-25 нм), әрбір цистернаның диаметрі 1 мм-ге жуық, қалыңдығы өзгеріп отырады: ортасында мембраналар жақындасып, шетінде кеңейеді, олардың ішкі қуыстары бір-бірімен жалғаспайды.

Әрбір диктосомада үш бөлікті ажыратады:
* Проксималды (cis-полюс)
* Медиалды
* Дисталды (trans-полюс)
Олар бір-бірінен ферменттер жиынтығы бойынша ажыратылады. Транс-полюстің дисталды цистерналарына Гольджи аппаратының транс-торын құрайтын көптегентүтікшелер мен көпіршіктер жанасып жатады.

## Функциялары
Ақуыздардың сұрыпталуы Гольджи кешенінің транс-торының мембранасында орналасқан ерекше ақуыз-рецепторлар арқылы жүзеге асады. Олар іріктелуші ақуыз молекулаларының маркерлерімен өзара әрекеттесуге қабілетті. Іріктелетін молекулалардың маркерлерімен байлансықан рецепторлары бар мембрана бөлігі Гольджи кешенінен клатиринмен қапталған мембраналық көпіршік түрінде бөлініп, содан кейін қажет орынға тасымалданады. 

ЭПТ ақуыздары - Гольджи кешенінде кездейсоқ тап болған фолдинг ферменттері үшін маркер төрт аминқышқылынан  тұратын тізбек, олар арқылы осы ақуыздар танылып, көпіршіктерге оралады, содан кейін қайтадан эндоплазмалық торға қайтарылады.Бұл процесс *рециклизация* деп аталады.

Экспортталатын ақуыздардың секрециясы конститутивті және реттелетін секреция жолымен іске асады.

*Конститутивті секреция* барлық жасушаға тән, тасымалдаушы көпіршіктер Гольджи аппаратынан плазмолеммаға үздіксіз тасымалданады. Бұл жолмен жасушаның бетіне гликокаликс элементтері, жасушааралық заттардың негізіг ұүрайтын көптеген өнімдер жеткізіледі. Конститутивті секреция жолымен, сонымен қатар плазмолеманың мембраналық ақуыздары тасымалданады.

*Реттелетін секреция* тек белгілердің әсеріне жауап ретінде биологиялық белсенді заттарды, яғни гормондарды синтездейтін мамандандырылған жасушаларға тән.

## Дереккөздер

Санат:Органеллалар
Тұтанғыш газдар

**Тұтанғыш газдар** - газ тәріздес күйінде қалыпты қысым кезінде және ауамен қосылысында тұтанғыш болатын, қалыпты қысымда қайнау температурасы 20°С және одан төмен болатын заттек.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Матроним

**Матроним** - әйел жеке есімі, ананың атынан туындаған. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Әбілмәжін Жұмабаев

**Әбілмәжін Жұмабаев** (22 наурыз 1929 жыл Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы - 28 наурыз 2013 жыл) - аудармашы.

* 1950 жылы Қаз-МУ-дің журналистика факультетін тамамдаған. Осы кездей бастап он жыл бойы «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінің редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарған. 
* 1960 — 1963 жылдары «Қазақ әдебиеті» газеті редакциясының жауапты хатшысы, «Жұлдыз» журналы бас редакторының орынбасары, 
* 1964 — 1971 жылдары Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінде жауапты қызметкер, 
* 1970 — 1984 жылдары «Жазушы» баспасының директоры, республикалық Кітап палатасының директоры болып істеді.

## Шығармашылығы

Л.Толстой, И.Тургенев, Дж.Лондон, М.Горькийдің әңгіме, повестерін аударған. К.Паустовскийдің «Телегей тасқын» (1966), «Түнделеткенкүйме» (1984), А.Гриннің «Алқызыл желкендер» (1976), М.Ридтің «Жұмбақ салтатты» (1972), А.Дюманың «Үш ноян» (1979), Ж.Сименонның «Мегрэ және ұрылар» (1974), т.б шығармаларын қазақ тіліне аударған.
	

«Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалімен, «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. Қазақстан Республикасы Президенті стипендиясының бірнеше мәрте иегері.
Аудармалары мен шығармалары: 
* О.Гурян. Шапқыншылық. А., ҚМКӘБ, 1957; 
* Н.Сарыханов. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1960; 
* Түн сыры. Араб жазушыларының новеллалары. А., «Жазушы», 1964; 
* Парсы повестері мен әңгімелері. А., ҚМ КӨБ, 1956; 
* К.Паустовский. Телегей тасқын. А., «Жазушы», 1966; 
* Түрікпен әңгімелері. А., «Жазушы», 1972; 
* Ж.Сименон. Мегрэ және үрылар .А., «Жазушы», 1976; 
* А.Дюма. Үш ноян. А., «Жалын», 1979; 
* А.Дюма. Монте Кристо хикаялары. А., «Жалын», 1983; 
* М.Шатров. Алтыншы июльде. Пьесалар. 1987; 
* В.Распутин. Өрт. Матерамен қоштасу. Повестер мен әңгімелер. 1989; 
* Б.Полевой. Алтын. Роман. 1996; Л.Гумилев. Қиял патшалығын іздеу. (П.Бейсеновпен бірге). 1992; 
* Л.Гумилев. Көне түріктер. (П.Бейсеновпен бірге ). Л.Г/милев. Хүндар. (П.Бейсеновпен бірге). 1998; 
* Н.Махфуз. Біздің көшенің аңыз-әпсаналары. Роман 2003; К.Паустовский. Таңдамалы хикаяттары мен әңгімелері. 2005; 
* П.Мериме. Қиямет түні. Новелла-лар. 2007; 
* К.Паустовский. Түнделетіп күйме. 2002; 
* Д. Онегин. Бауыржан туралы естелік; 
* Кездесулер күнделік нен. Естеліктер, портреттер.

## Дереккөздер


Санат:22 наурызда туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:28 наурызда қайтыс болғандар
Санат:2013 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:Еңбекте үздік шыққаны үшін медалінің иегерлері
Сәрсенбі Есенбайұлы

## Өмірбаяны
**Сәрсенбі Есенбайұлы** — батыр, Исатай-Махамбет бастаған көтеріліске қатысқан.

*Тегі* — қызылқұрт руының ерші атасынан. Билеуші сұлтан
**Көшекқали Сығайұлы** қарсы болып, алдын бөгеуге тырысқанына қарамастан Сәрсенбі  қызылқұрт жігіттерін соңына ертіп, Исатай қолына қосылған.

Жасақ құрамында Сәрсенбінің балалары — Еділбай, Бердіқүл, Нұргүл, Бура, Дауыл, сондай-ақ Құттымбет атасынан шыққан Алдияр, Еселі Шоңайүлы, шолақ Сәрсенғалиев ерші атасынан Одар, Күзембай Тортайұлдары, ерғұлы атасынан Ескенбай Таңатарұлы, Ескене Байтенұлы, Мүстафа Темірбекұлы болған.

Қызылқұрт жасағы 1837 жылы 28 қарашада Геке отрядының қолына түсіп, 1 желтоқсанда Орал қаласына айдалады. 23 тұтқын арасынан Сәрсенбі, оның баласы Еділбай мен Есәлі Шоңайұлы ғана жазаланды.

Әкелі-балалы Сәрсенбі мен Еділбайға 1000 дүре соғылады, одан кейінгі тағдырлары туралы мәлімет жоқ.

Ал Есәлі Сібірге айдалып бара жатқан жолда күзетшіні үрғы жығып, қашып кетеді. Бірақ 1840 жылы қайтадан қолға түседі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тұтанғыш сұйықтықтар

**Тұтанғыш сұйықтықтар** - тұтану температурасы 55°С-тан аспайтын .жоне үқсатудың жоғары қысым мен жоғары температура секілді нақты жағдайлары өнеркәсіптік апат кезінде қауіпті жағдай қалыптастыратын болса, қысым кезінде сұйық күйінде қалатын заттек.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Апогамия

**Апогамия** ( - мойындамау және гамия) - жұмыртқадан емес гаметофиттің вегетативтік клеткаларынан спорофиттік жыныссыз дамуы. Мысалы: гаметофита қырыққұлақтардың өскіншесінің бір жасушасынан немесе жабық тұқымдыларда синергид немесе антиподтан дамуы.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Түр (биология)

thumb|right|200px|
**Түр** () — тірі ағзалар жүйесіндегі негізгі құрылымдық бірлік; жануарлардың, өсімдіктер мен микроорганизмдердің негізгі таксономиялық бөлімі.

Жынысты, айқас ұрықтанатын ағзалардың өзара шағылысып өсімтал ұрпақ беретін дарақтарының популяцияларын бір түр деп атайды. Бір түрге жататын дарақтар белгілі бір ареалды мекендейді, ортақ морфо-физиологиялық белгілері болады, алшақ дарақ топтарымен табиғи жағдайда шағылыспайды.

XVII ғасырдың аяқ кезінде жануарлар мен өсімдіктердің алуан түрлілігі және бұлардың арасында бір жанұя мүшелерінің өзара ұқсастығындай ұқсас дарақтар тобы бар екендігі туралы ұғым туды. Мысалы, қасқыр, түлкі, ала қарға, ұзақ қарға, қайың, емен, бидай, сұлы, т.б. түр деп танылды. Сипатталған түр саны көбейе түсуіне байланысты олардың аттарын реттеуге және туыстығы жағынан бір-біріне бағынышты жүйеге, сондай-ақ түрден де ірі жүйелер құру қажет болды. Швед натуралисі Карл Линней өзінің «Табиғат жүйесі» атты еңбегінде өсімдіктер мен жануарлар топтастыруының негізін құрды.

Жүйелеудің негізгі бірлігі ретінде **түр** ұғымын ғылымға енгізген швед ғалымы Карл Линней (1707-1778) болды. Ғалымдар жаңа түрлерді ашып сипаттады және оларға атау берді. Алғашқыда атаулар сол түрді ашқан зоологтің ана тілінде берілген болатын. К. Линней түрлерді атауда жалпыхалықаралық латын тілін пайдалануды ұсынды. Әртүрлі мемлекеттердің зоолог ғалымдары қандай жануар жөнінде айтылып жатқанын түсіну үшін К. Линней әрбір түрге екі сөзден тұратын латын атауын берді. Атаудың бірінші сөзі — зат есім, ол жануардың белгілі бір туысқа жататынын (мысалы, «шағала») білдіреді, атаудың екінші сөзі — сын есім, түр анықтамасын («көл») береді. Нәтижесінде белгілі құстың — көл шағаласының түр атауы анықталады. Бұл атау тек соған ғана тиесілі, мұндай атаумен басқа жануар аталмайды.

## Дереккөздер

Санат:Таксономиялық санаттар
Асфальттау

**Асфальттау** - әр түрлі алаңдарға (автомобиль жолдарына, едендерге, тротуарларға, ашық қойма алаңшаларына, ұшу отыру алқаптарына) алдын ала дайындалған негіз бойынша асфальтбетоннан не асфальттан жабу жасау.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Түрдің мәндік индексі

**Түрдің мәндік индексі** (Индекс значения вида;  )
* 1) салыстырмалы кездесушіліктің пайыздар қосындысы (яғни, түрлердің жалпы кездесушілігіне қатысты түрдің кездесушілік дәрежесі); 
* 2) ұқсас организмдердің жалпы салыстырмалы санындағы қаралатын түрдің үлесі;
* 3) салыстырмалы басымдылық (осы түр орналасқан жер ауданының барлық түрлер орналасқан ауданға қатынасы).
## Дереккөздер


Санат:Физика
Аполлон (көбелек)

thumb|right
**Аполлон** –– желкенділер тұқымының көбелегі. Қанат құлашы 70-90 мм. Негізінде Еуропаның таулы аймақтарында Кавказ, Батыс Сібірде таралған. Жазық далалық аймақтарда сирек кездеседі. Маусым-қыркүйекте ұшады. Жұлдыз құрттары қоян қырықабатының жапырақтарымен қоректенеді; бастапқы сатыларында жұлдыз құрттар топтасып тіршілік етеді. Пілләмен қоршалған қуыршақтары топырақта болады. Жұмыртқадан шықпаған жұлдыз құрттар қыстайды. ХТҚО және КСРО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Желкенділер
Санат:Қабыршақ қанаттылар
Кенже Құрмашев

**Кенже Құрмашев** (1898, Орда ауданы — өлген жылы белгісіз) — Социалистік Еңбек Ері (1948). 1933-1960 жылдары Карл Маркс атындағы ұжымшарда жылқышы. 1947 жылы өз бағымындағы табынды шығынсыз қыстатып, құлын алуда жоғарғы көрсеткіштерге жеткені үшін ең мәртебелі атаққа ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Темір Құсайынов

**Құсайын Темір Нағымұлы, Темір Құсайын** (19.6.1957 жылы туған, Казталов ауданы, Қараоба ауылы - 19.10.2021 Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында 65 жасына қараған шағында кенеттен дүние салды) - журналист, республикалық  «Егемен Қазақстан» газетінің Батыс Қазақстан облысы бойынша меншікті тілшісі. 1983 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген соң облыстық телерадио хабарлар тарату комитетінде, облыстық «Орал өңірі» газетіңде жұмыс істеген. 1995 жылы Қазақстан журналистер одағы сыйлығының лауреаты, 1996 жылы республикалық «жыл журналисі» атағын иеленді.

## Дереккөздер


Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Батыс Қазақстан облысы тұлғалары
Маюскулар

thumb
**Маюскулар** - жазу сызықтары бар әріптер, әдетте көне латын және грек жазбаларының жазуды туралы, минускулдарға қарама-карсы. 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Асфальтбетон

**Асфальтбетон** — қиыршық тас, минералды ұнтақ және битумның қоспасы. Асфальтбетонды төсеу ыстық күйінде және қыздырусыз (суық қоспалар) жүзеге асырылады. Асфальттау өзі жүретін арнайы машиналарды (асфальт төсеушілерді) пайдаланып өндіріледі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Түспе

**Түспе** (Опад) — өсімдіктердің құраған жер асты (тамырдың құраған бөлігі) және жер беті (жапырақтар, сабағы, инесі) бөлігінде болатын органикалық құрауыштардың жиынтығы. Орман қауымдастығында түспе топырақ бетінде төсеніш түзеді. Түспемен бірге топыраққа өсімдіктер синтездеген органикалық заттектер ғана емес, топырақ қабатынан алынатын минерал заттектер де түседі. Түспе түсіндімен бірге мортмасса түзеді.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Асфальт төсеуші

250px|thumb|Асфальтбетон төсеп жатқан асфальт төсеуші.
**Асфальт төсеуші** — асфальтбетоннан және битум минералды қоспалардан жасалған жол жабуларын жасауға арналған доңғалақты не жыланбауыр табанды өзі жүретін арнайы машина, төселетін материалды таратады және тегістеп жаяды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Санат:XX ғасыр өнертабыстары
Жақсылық Төлеуұлы Сәрсенғалиев

**Сәрсенғалиев Жақсылық Төлеуұлы** — әнші-термеші, жыраулық өнер дәстүрін насихаттаушы.
## Өмірбаяны

Орта мектепті ауылда бітіріп (1962), кәсіптік-техникалық училещеде оқыған, шофер, тракторшы мамандығын меңгерген.

* 1963-1968 жылы ауылда еңбек ете жүріп, жас өнерпаздар үйірмесіне қатысқан. 
* 1968-1970 жылы Алматы эстрадалық «Өнер» студиясында оқып, Қазақстан Халық артисі Ғ.Құрманғалиевтің класында дәріс алған. 
* 1970-1972 жылы сол студия жанындағы ансамбльде,
* 1972-1982 жылы «Қазақконцерт» бірлестігіңде әнші. 
* 1981 жылы ҚазМУ-дың журналистика факультетін оқып
бітірген. 
* 1982-1987 жылы Құрманғазы атындағы академия ұлт аспаптары оркестрінде әнші болды. 
* 1987 Сәрсенов жылдан Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясында әнші.

Сәрсенғалиев Мұхит Мерәліүлы атындағы республикалық ән байқауларының екі дүркін бас жүлдегері. Концерттік сапармен 20-дан астам шет елде, ТМД елдерінде өнер көрсетті, сондай-ақ оның орындауындағы көптеген ән-термелер ұнтаспаға жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар