open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Араб медицинасы

нобай|Араб медицинасы
**Араб медицинасы ** — араб елдері мен ислам дінін қабылдаған халықтар арасында орта ғасырларда жақсы дамыған ғылым салаларының бірі. Шығыста ислам дініне дейін емдеу жұмыстарын ирандықтар, еврейлер, сириялықтар жүргізді. Сол кезеңдегі дәрігерлердің белгілі оқытушысы, ұстазы Харет ибн Кадалахтың (6 ғ.) араб тілінде жазылған еңбектері қазіргі кезге дейін сақтаулы. Бұл еңбекте тамақты тарта жеудің, денені таза ұстаудың, ішімдікті көп ішпеудің т.б. негізгі ережелері айтылған. Мұхаммед пайғамбар Кадалахтың әдістемелік тәсілдерін Құраның сүрелеріне енгізген. Аристотельдің мед. еңбектерін арабтарға алғаш таныстырған — филофсоф, математик, астроном, дәрігер әл-Кинди (шамамен 800 — 870 ж.). Ол жазған 20 шақты еңбектің ең елеулісі (“Дәріні дайындау және қоладун мөлшері”) латын тіліне аударылған. әл-Киндидің дәрігерлік көзқарастарын Әбу Наср әл-Фараби және Әбу Әли ибн Сина одан әрі дамытты. әл-Фарабидің “теориялық және практикалық медицина” деген кітабында А. медицинасындағы ғыл. көзқарастар баяндалған. әл-Фараби қоршаған ортаның адам денсаулығына тигізетін әсерін алғаш рет айтқан. Оны ибн Сина өз еңбектеріне негіз етіп алған. ибн Сина (980 ж.т.) философия, математика, мед. т.б. ғылым салалары бойынша Хиуада білім алып, Гиппократ, Гален еңбектерімен жете танысты. Орта Азия, Иран, Түркістан елдеріндегі мед. саласының даму барысын жүйеледі. Оның “Қанун” атты еңбегі 6 ғ. бойы Шығыстың әдіргерлік мектептерінде және Еуропаның ун-терінде негізгі мед. оқулық ретінде пайдаланылды. ибн Сина осы кітабында дерттің  түрлерін анықтау, оны емдеу тәсілдері, ауруды күту т.б. мәселелермен бірге 760 дәрі-дәрмек жөнінде сипаттама жазып, мұра етіп қалдырды. 12 ғ-да “араб философы ибн Рушданың шешек ауруына, көз құрылысына сипаттама беріп, еудеу жолдарын талдаған “Китаб әл-Күллийә” кітабы латын тіліне аударылып, бүкіл Еуропаға тарады. А. мед-ның дүние жүзіне тарауына үлкен ықпал жасаған Ортаазиялық ғалым Бәкр Зәкәрия (әр-Рази). Ол науқасты емдеу үшін хим. жолмен алынған дәрілерді пайдалануды ұсынды. Араб дәрігрелері органик. заттардан дәрі алудың жолын алғаш тапты. 754 ж. Бағдатта алғашқы дәріхана ашылды. Араб халифатында ауруханалар жүйелі түрде жұмыс істеуге көшірілді. Орта ғасырлардағы Араб елдерінде ауруханалардың жанынан медициналық мектептер ашылды. Олардың бай кітапханалары, ғыл. орталықтары болған. Мұндай орталықтар Бағдатта (8 ғ.), Кордова мен Куфеде (10 ғ.), Дамаск мен Каирде ((13 ғ.) ашылған. Дәрігер даярлау әр сала бойынша (тіс дәрігері, хирург т.б.) жүргізілді. Науқастың түрі мен сипатына қарай жіктеп емдеуді тапқан арабтар болған. Олар үлкен қалаларда тазалық ережелерінің бұзылмауын қадағалап отырған. Ауруды емдеу және одан сақтандыру негізгі мақсатына айналған.

Санат:Арабтар
Санат:Медицина
Араб-мұсылман эстетикасы

**Араб-мұсылман эстетикасы** — мұсылман әлемі ойшылдарының орта ғасырлардағы араб тілінде жазған еңбектері арқылы қалыптасқан эстетикалық талғамдар мен талаптар жүйесі, адамзат өркениеті тарихындағы Ислам Ренессансы деп аталатын мәдени өрлеу кезеңінің жемісі. 

Бұл құбылыстың ілімдік негіздерін жасаушылар қатарында Шығыс перипатетикасының (қ. Перипатеттер мектебі) өкілдері (әл-Фараби, 870 — 950, ибн Сина, 980 — 1037, ибн Рушд, 1126 — 98) тұр. Олар Аристотельдің “Поэтикасына” сүйене отырып, поэтикалық тілді, оның ақиқаттығы не жалғандығына қарамастан, эмоциялық оң және теріс әсерлер туғызатын құрал ретінде қарастырды. Бұл ғұламалар көркем шығармашылықты көне грек тіліндегі “мимесис” (еліктеу) ұғымы арқылы түсіндірді. Көркем шығарма жасаушы табиғатқа еліктеу арқылы қабылдаған бейнесін қиял дүниесімен ұштастырады деп білді. Сопылық бағыт ықпалындағы ойшылдар поэтикалық құбылтулар мен жасампаздық бағытын ұстанды. Араб-мұсылман эстетикасына тән негізгі ұғымдардың бірі — адаб. Ол антик. білімділік принципімен қоса кейінгі гуманизм идеясын да өз бойына сіңіреді. Жалпы алғанда, адабтың эстетикалық мазмұны айқын — ол жоғары құндылықты білдіреді. Әдемілік пен әсемдік — кемел адамды тәрбиелеу мақсатымен тікелей байланысты. Бұл жоғары қасиеттер пендешілік пен пайдакүнемдіктен арылуға себін тигізеді және құштарлық арқылы мінсіз жетілуге әкеледі.Араб-мұсылман эстетикасының өкілдері формалар мен әуендер сұлулығынан ләззат алу — сол формалар мен әуендердің адам табиғатына жақындығынан деп түсіндіреді. Бұл ағымның көрнекті өкілдері — ибн Хазм (994 — 1064) және ибн әл-Хайсам (965 — 1039). Философтар, ақындар әлем сұлулығы мен үйлесімділігі туралы жазды (әл-Фараби, ибн Сина, Омар һайям, ибн Рушд). Сұлулық кейде Пифагор рухында түсіндіріліп, ғарыштың, пластикалық формалардың, түстердің және дыбыстардың жарасымдылығы тұрғысынан қаралды. “Риясыз ағайындылар” энциклопедиясының авторлары, сопылық бағыттағы ойшылдар мен ақындар (ибн әл-Араби, 1165 — 1240, Руми, 1207 — 73) болмысқа ұқсатылып жаратылған бүкіл әсемдік пен көркем құбылыстардың ұштастырылуын эстетик. тұрғыдан баға беру өлшеміне айналдырды. Олар зиялылық пен имандылықты біріктіре білген сұлулықты дәріптеді. Әдебиеттануда өлеңдердің мазмұн, пішіні, дәстүр мен жаңашылдық, көркемдік талғамдар мен нормалардың өзгеруі, эстетик. таным проблемалары үлкен орын алды. Исламдағы бейнелеу өнеріне қойылған шектеулер көркем шығармашылықтың бұл саласын теориялық тұрғыдан жеткілікті зерттеуге мүмкіндік бермеді. Суретші шығармасындағы бояудың тазалығы мен қанықтығы, нәзіктік, үйлесімділік, жеңілдік — шеберлік үлгісі ретінде танылды. Махаббатты, гүлдерді, бақтарды бейнелеген әсем суреттер музыка сияқты көңіл-күйді қанаттандырып, қайғы-мұңды сейілте алады, рухани күш беріп, қажыр-қайратыңды шыңдай түседі деп ойлады. Хұснихат өнері жоғары бағаланды. Орта ғасырлардағы мұсылмандардың эстетикалық идеялары әлемдік эстетикаға үлкен ықпал етті.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Араб цифрлары

нобай|200x200 нүкте|Батыс Еуропадағы алғашқы араб цифрлары
**Араб цифрлары ** — 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 сияқты математикалық таңбалар. Араб цифрлары Үндістанда (5 ғасыр) пайда болған. 10–13 ғасырда Мұхаммед әл-Хорезмидің (9 ғасыр), басқа да араб математиктерінің еңбектері арқылы Еуропаға тараған. Ондық санау жүйесінде Араб цифрымен кез келген санды жазуға болады.

Араб цифрлары атауы тарихи түрде пайда болды, өйткені ондық позициялық санау жүйесі Еуропаға араб елдері арқылы келді. Дегенмен, Азия, Иран және Египет Араб елдерінде қолданылатын сандар (арабтар «Үнді сандары» деп аталады) Еуропа елдерінде қолданылатындардан айтарлықтай ерекшеленеді.
 ` [[0 (сан)|0]] ` ` [[1 (сан)|1]] ` ` [[2 (сан)|2]] ` ` [[3 (сан)|3]] ` ` [[4 (сан)|4]] ` ` [[5 (сан)|5]] ` ` [[6 (сан)|6]] ` ` [[7 (сан)|7]] ` ` [[8 (сан)|8]] ` ` [[9 (сан)|9]] ` 
thumb|upright|Араб цифрлары. 4, 5 және 6 цифрларының екі нұсқасы бар, сол жақта — арабша, оң жақта — парсыша.

Санат:Цифрлар
Санат:Араб жазуы
Аравактар

thumb|Аравактар тайпасы садақшы-қызы (суретші Джон Г. Стедмен)
thumb|Аравактар көшуі.
[thumb|[Гуана тайпасының аравактары. суретші Эркюль Флоранс.]]

**Аравактар ** — Оңт. Америкада тұратын  үндіс халықтарының бір тобы. Саны 400 мыңға жуық (1996), антропол. жағынан американ нәсілінің монғолид түріне, тілі — анд-эковаториалдық тілдер тобына жатады. Негізгі кәсібі — егін ш. еугістік үшін ормандағы ағаштарды өртеп, тазартып, ащы маниок жемісін өсіреді. Гаити мен Пуэрто-Рикода, Кубада, төменгі Ориноконың Венесуэлалық жағындағы жағалауында өмір сүреді. Атадан балаға мұра болып келе жатқан көсемдік және абыздық дәстүрі сақталған.

Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Петр Васильевич Аравин

**Петр Васильевич Аравин** (23.6.1908 жылы туған, Пенза облысы Бековск ауданы Нарышкино ауылы — 23.5.1979, Алматы) — музыка зерттеушісі, профессор (1977).

Аравин Мәскеу консерваториясының музыка тарихы және теориясы факультетін бітірген (1938). 1938 — 1940 жылдары Архангельск қаласындағы музыкалық училищесінде және филармонияның халық шығармашылығы бөлімінде жұмыс істеді. 1941 — 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысты. 1946 — 1948 жылдары Кишинев консерваториясының директоры болды. 1948 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы консерваториясында ұстаздық етті. “М.П. Мусоргский. А. Голенищев — Кутузовқа хат, П.Аравиннің түсіндірмесі” деген алғашқы теориялық еңбегі 1939 жылы жарық көрді.

Аравин қазақ музыкасын зерттеуде, оның ерекшелігін теориялық тұрғыдан талдауда мол мұра қалдырды. Оның мерзімді баспасөз құралдары мен әр түрлі музыкалық жинақтарда жарияланған “Дәулеткерейдің 3 портреті”, “Дәулеткерей күйлері”, “Ұлы күйші Дәулеткерейдің өмірі мен шығармалары”, “Домбыра құрылысының үндік жүйесі”, “Қазақ күйлерінің шарықтау құрылысы”, “Қазақ аспаптық музыка жанрлары”, “Құрманғазының музыкалық стилі мәселесі”, “Құрманғазы шығармаларындағы қоштасу жанры”, “Қазақ музыкалық фольклорындағы қоштасу жанрының әлеуметтік-эстетикалық табиғаты”, “Орыс ғалымдары 18 ғасыр мен 19 ғасырдың 1-жартысындағы қазақ музыка туралы”, “Батыс пен Шығыс музыкалық жүйесінің қарым-қатынас мәселесі”, “Қазақ әндерінің ырғақтық құрылысы”, “Шынтемір мен Мақтымсұлу жайлы аңыз” т.б. еңбектері қазақ муз-сын зерттеудегі өте құнды еңбектер болды.
## Шығармалары
* Куддус Кужамьяров, М., 1962; 
* Великий кюйши Даулеткерей, А.-А., 1964; 
* Ахмет Жубанов. Очерки творческой жизни, А.-А., 1966; 
* Степные созвездии. Очерки и этюди о казахской музыке, А., 1978; 
* Даулеткерей и казахская музыка 19 в. (монография), М., 1983.

## Дереккөздер


Санат:1908 жылы туғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан музыкатанушылары
Санат:Пенза облысында туғандар
Санат:Профессорлар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Луи Арагон

**Луи Арагон** (3.10.1887, Париж — 10.6.1982, сонда) — француз жазушысы. 

Лицейде, кейін Париж медициналық институтында оқыған (1915). Бірінші Дүниежүзілік соғысқа қатысқан (1917). 20-жылдары дадаизм, сюрреализм ықпалында болды. Алғашқы өлеңдерінде өзі өмір сүрген қоғамды сынап, оны өзгертуді армандады.
Шығармалары 1917 жылдан жариялана бастады. 
* *“Фейерверк”* (1920),

* ** “Ура, Орал!”'' (1934), 

* **“Жүректегі қанжар”* (1934), 

* *'“Эльзаның жанары”* (1942), 

* *'“Паноптикум”* (1943), 

* *'“Француз шапағы”* (1945) өлең жинақтары, көптеген поэмалары 

* *'“Қызыл майдан”,

* '“Аяқталмаған роман”, 

* '“Эльзаға”, 

* '“Ақындар”, 

* '“Эльзаның Мәжнүні”*, 

* *'“Париж шаруасы”* (1926), 

* *'“Нақты әлем”* романдар топтамасы (1-6 т., 1949 — 51), 

* *'“Шынымен күйреу”* (1958), 

* *'“Бланш немесе Ұмыту”* (1967), 

* *'“Театр-роман”* т.б. романдары, сондай-ақ, көптеген әңгімелер, публицистік шығармалар жинағы жарық көрген. 

Жазушының эстет. позициясы *“Нақты дүние”* романдар топтамасынан айқын көрініс тапты. *“Кеңес әдебиеті”* кітабында (1955) [[Абай]], М.[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Әуезов]], С.[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Мұқанов]] сияқты қазақ ақын-жазушыларының шығармашылығына жоғары баға берді. Соның ішінде, М.Әуезовтің *“Абай”'' романын 20 ғасырдың ең үздік туындыларының бірі деп таныды.

## Дереккөздер


Санат:Парижде туғандар
Санат:Франция жазушылары
Санат:1887 жылы туғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Араздық

**Араздық ** — адамның мінез-құлқындағы өштесу, қастасу, ренжісу, ұрысу сияқты жағымсыз қылықтар. “Араз”, “араз-құраз”, “дүрдараз”, “дүрдию” дейтін мінез көріністерінен байқалады. А-тың шарықтау шегі — төбелес, барымта, шапқыншылық. Адамдардың ішкі пиғылы, теріс ниеті сырт пішіндерінен, көзқарастарынан, сөз саптауларынан байқалады. Бас араздық — жеке адамдар арасындағы өшпенділік. Психология ғылымы А-ты адамдардың өзара жете түсінбеу салдарынан туындайтын адамгершілікке жат қылықтар деп санайды.

Санат:Психология
Арай (журнал)

**Арай** — жастарға арналған республикалық қоғамдық-саяси, әдеби-көркем журнал. 1987 жылдың сәуір айынан Алматыда айына бір рет қазақ тілінде шыға бастады. 

Көлемі — 4 б.т. Орысша нұсқасы “Заря” деп аталды. “А.” журналы қазақ жастарының арасында беделді басылымға айналып, 1989 — 91 ж-дар арасында таралымы 300 мың данаға жетті. 1992 — 94 ж. журнал қаржы тапшылығына ұшырап, таралымы күрт азайды. 1995 жылдан жекешелендірілді. 

Санат:1987 жылы пайда болған журналдар
Санат:Қазақстан журналдары
Санат:Алматы журналдары
Арас

**Арас ** (, , , ) — Кура өзенінің оң жақ саласы, Бингөль (Мыңкөл) жотасының солтүстік беткейлерінен басталады. Түркия, Армения, Иран, Әзірбайжан мемлекеттерінің шекарасын бойлай ағады. Жалпы ұзындығы 1072 км, су жинау алабының ауданы 102000 км². Жоғарғы ағысында тар шатқалмен ағады да, сол жағынан Ахурян өзеніне құяды. Соның нәтижесінде өзен аңғары кеңейіп, Арарат жазығына шығады да, арнасы жайылып, бірнеше тарамдарға бөлшектеніп кетеді. Аракс ыза және қар суларымен толысады. Наурыз — маусым айларында тасиды. Өзен жылына 7,6 км3 (жылд. 241,0 м³/сек) су және 16 млн. т тасынды алып келеді. Басты салалары: Ахурян, Раздан, Арпачай, Котурчай, Қарасу. Өзен кеме қатынасына қолайсыз, төменгі жағында өзен суы егін суаруға пайдаланылады. Өзен бойында (Нахичеван Республикасында) ауданы 14,5 км², көл. 1,35 км3 Аракс атты бөген салынған (1971).

Санат:Әзербайжан өзендері
Санат:Армения өзендері
Санат:Иран өзендері
Санат:Түркия өзендері
Арал Тоғаниязұлы

**Арал Тоғаниязұлы**(1838, қазіргі Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы  – 1911) – күйші. 
## Өмірбаяны мен шығармашылығы
Маңғыстау түбегіндегі дәстүрлі күйшілік-домбырашылық мектептің көрнекті өкілі. Көне дәуірдегі Кербұқа, одан берідегі Боғда мен Қошқар, 19 ғасырдағы Абыл, Есір, Есбай, Құлшар, Алтынай сияқты күйшілердің музыкалық дәстүрін кейінгі ұрпаққа ұластырушы. Арал олардың күйлерін шебер орындап, халық арасында кеңінен насихаттаған. Ол өзі шығарған күйлермен қатар аңыз желісіне құрылған, бірнеше бөлімнен тұратын «Бала Науан» атты халық күйін де орындаған.
 
*Аралдың күйшілік дәстүрін жалғастырушы шәкірттері: Ш.Ыбырайымұлы, Ә.Құлшарұлы, Б.Кендірбайұлы, А.Сүйесінұлы, Қ.Есқалиұлы, Ш.Еділұлы, М.Үркінбайұлы, М.Өскенбайұлы, Б.Есболайұлы тағы басқалар. Осындай ізбасарларының арқасында Арал дәстүрі бүгінгі домбырашылық орындаушылық өнерінде өз орнын алып отыр.
*Күйші Маңғыстаудағы Мақан ата бейітінде жерленген.

## Дереккөздер


Санат:1838 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1911 жылы қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Аралас егіс

**Аралас егіс ** — бір танапта дақылдың екі не  одан көп түрін бір уақытта өсіру. Оның біржылдық дақылдар қоспасы, сүрлемдік және бұршақ тұқымдас дақылдар қоспасы, көпжылдық шөптер және бұршақ тұқымдас дақылдар қоспасы сияқты үш түрі бар. Біржылдық дақылдар қоспасы (судан шөбі мен сиыр жоңышқа, арпа не сұлы мен асбұршақ) республиканың солт. аймағында егіледі. Мыс., судан шөбі таза егістігінің әр га-нан 37 ц, оның асбұршақпен қоспасынан 43 ц, сиыр жоңышқа мен сұлы қоспасынан 59 ц пішен өнімі алынады. Сүрлемдік және бұршақ тұқымдас дақыл қоспасы (яғни сүрлемдік жүгері мен соя) Қазақстанның барлық аймақтарында егіледі. Мұнан алынған жемшөп өнімінің құрамындағы қорытылатын протеин мөлш. 30-35% артады. Көпжылдық шөптер және бұршақ тұқымдас дақылдар қоспасының түрлері (беде мен қылтықсыз арпабас, эспарцет пен еркек шөп және беде, жима тарғақ, беде мен шалғындық бетеге т.б.) өте көп. Ол жергілікті жердің ауа-райына байланысты таңдалады. Жалпы А. е. ылғалды, жарықты, топырақ құнарын тиімді пайдалануға мүмкіндік беріп, таза егістермен салыстырғанда әр га-дан алынатын өнімді арттырады. Өнімнің сапасын жақсартады, қорытылатын протеин мөлшерін жоғарылатады. Тиімді агротехникалық шараларға: шөп түрлерін дұрыс таңдау, олардың қолайлы арақатынасын, себу мөлшерін, егу тәсілін белгілеу т.б. жатады. Бұршақ, астық тұқымдас дақылдардың көк балаусасы бірінші дақыл гүлдей бастаған кезде немесе жаппай гүлдегенде орылып алынады.

Санат:Егін шаруашылығы
Аралас көбейтінді

**Аралас көбейтінді** , (\mathbf{a}, \mathbf{b}, \mathbf{c}) — \mathbf{a}, \mathbf{b}, \mathbf{c} векторларының, \mathbf{a} векторының скалярлық көбейтіндісі мен b және c векторларының векторлық көбейтіндісіне [b, c] тең: 
: (\mathbf{a}, \mathbf{b}, \mathbf c) = \mathbf{a}\cdot\left(\mathbf{b}\times\mathbf c\right). 
Геометрияда үш вектордың А. к-сі осы векторлардан құралған параллелопипедтің көлеміне тең. Егер үш a, b, c векторы мен үш і, j, k координаттық бірлік векторлары бір бағытта алынса, онда А. к-нің таңбасы оң, ал қарама-қарсы бағытта алынса теріс болады. А. к-нің мынадай қасиеті бар: (a, b, c) = (b, c, a) = (c, a, b) = - (b, a, c) = - (b, c, a) = - (a, c, b). Егер a = 0, не (және) b = 0, не (және) c = 0 болса немесе a, b, c векторлары Комплан арлы (яғни векторлар бір жазықтықта не параллель жазықтықтарда жатса) онда (a, b, c) = 0 болады.

Санат:Векторлық талдау
Аралас құрмалас сөйлем

**Аралас құрмалас сөйлем ** — құрмалас сөйлемнің бір түрі. Кемі үш жай сөйлемнен құралады. Олар өзара синтаксистік байланыстың ерекше түрі — аралас байланыс арқылы құрмаласқан. Мысалы: Жалма-жан от жағылып еді, үй еңсесі көтеріліп, туырлықтың оюлары көзге шалынды (Ғ.Мүсірепов). Бұл — тиянақты-тиянақсыз-тиянақты тұлғалы аралас құрмалас сөйлем. **Аралас құрмалас** сөйлем енді бірде тиянақсыз-тиянақты-тиянақты тұлғалы болып келіп, әр сыңарының өзіндік басыңқы сыңары болады. Мұнда алғашқы тиянақсыз тұлғалы сыңар өзінен кейінгі  сыңардың бағыныңқысы сипатында жұмсалады, ал екінші сыңар тиянақты тұлғалы бола тұра, келесі сыңардың бағыныңқы бөлігі болып табылады. Үшінші сыңар ортаңғы сыңарға басыңқы сипатта тұрса да, бірінші сыңармен мағыналық байланысқа түспейді. мысалы: Көк қалың болғанмен, жерде әлі сыз бар, қар суын бойына тартып, дегди қоймаған-ды (Ә.Нұрпейісов). Аралас құрмалас сөйлемнің айтылу ырғағы да кең. Онда салаласқа тән тиянақты, сабақтасқа тән тиянақсыз ұласпалы ырғақ орын ауысып, бірде тиянақты-тиянақсыз, бірде тиянақсыз-тиянақты түрде келеді. Аралас құрмалас сөйлемнің мағыналық топтастырылуында өзгешелік бар. Бірінші топ қатарын бірыңғай қатынастағы түрлер құрады да, екінші топ қатарын әрыңғай қатынастағы түрлер түзеді. Ал бұл екеуінің мағыналық жігін танытуда бір-бірінен өзгешелік жоқ, қойылған талап бір. Оның үстіне мағыналық қатынастардың белгіленуі жеке сыңарлардың тұлғалануына тәуелді емес. Ең алдымен алғашқы екі сыңар аралығындағы, соңынан соңғы екі сыңар аралығындағы мағыналық қатынас айқындалады. Осы мағыналық қатынастардың сәйкес келіп, бір атаумен аталуы оның бірыңғай қатынастағы сөйлем екенін көрсетеді. Оның ыңғайлас мәнді, себеп мәнді, шарт мәнді, салыстырма мәнді, түсіндірме мәнді, мезгіл мәнді түрлері бар. Ал сөйлемдегі алғашқы екі сыңар аралығындағы және соңғы екі сыңар аралығындағы мағыналық қатынастар екі түрлі болған жағдайда әрыңғай қатынастағы Аралас құрмалас сөйлем болып қосақталған түрде белгіленеді. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Синтаксис
Араласу

**Араласу ** — тіршілік шарттарының бірі. Жеке адамдар мен топтардан бастап мемлекетаралық өзара қарым-қатынастарға дейінгі сан түрлі салалық байланыстар белгілі бір дәрежеде өзара Араласу нәтижесі болып табылады. Сол арқылы достық, іскерлік, ынтымақтастық т.б. байланыстар жүйесі өмірге келеді. А. ұғымы рухани сипатта болса да, оның қоғамдық даму, өркениет, ғыл.-тех. прогресс салаларындағы өзіндік мәні айрықша. Араласуды кіші көлемде алсақ, ол — достық, ағайын-туыстық, жекжат-жұраттық, іскерлік, ынтымақтастық т.б. байланыстарға саяды. “Алтау ала болса — ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса — төбедегі келеді” дейді қазақ. Абай “... адам баласын өсіп-өнсін деп жаратқан. Сол өсіп-өну жолындағы адамның талап қылып ізденер қарызды ісінің алды — әуелі дос көбейтпек” дейді. Ол үшін өзің өзгелермен қолыңнан келгенінше достық көңілмен аралас дегенді аңғартады. “Достық — достық шақырады” деп түйеді. “Ешкімге қас сағынбастықтың” өзінде де мән бар екенін айтады. “Өзін-өзі артық көрсетпек — достық рәуішті бұзатын нәрселер” дейді. “Өзін-өзі өзгешелікпен артық көрсетпек — адамдықтың нұрын, гүлін бұзады... Қастық қылмақ, қор тұтпақ, кемітпек — бұлар дұшпандық шақырады” деп көрсетеді. Әрбір мақтан “біреуден асамын деген күншілікті” тудырады, ал “күншілік күншілікті қозғайды” дейді Абай (“Отыз сегізінші сөз”). Данышпан Абайдың сөзін үлкен көлемде әлеум. топтар мен еларалық қарым-қатынастар деңгейінде де тануға болады. Бейбітшілік, ынтымақтастық, бірлік, келісім т.б. әлеум. мұраттарды жүзеге асыруда жоғары дәрежелі кездесу, жүздесулер, іссапарлар арқылы А-дың атқаратын рөлі ерекше. Бұл еліміздің егемендігін нығайтуда белсене қызмет етіп жүрген Президентіміз Н. Назарбаев пен өзге де мемл. қайраткерлері іс-тәжірибелерінен айқын көрінеді.

Санат:Әлеуметтану
Аралас экономика

**Аралас экономика** — экономиканың мемлекеттік, кооперативтік жеке меншік нысандарына негізделген шаруашылықты жүргізу жүйесі. Әлемде Аралас экономиканың бірнеше типі қалыптасқан: 
# өнеркәсібі дамыған АҚШ, Ұлыбритания, ФРГ, Жапония, Франция сияқты елдер постиндустриалдық Аралас экономикаға ауысуда; 
# Шығыс Еуропа және ТМД елдері мемл. қоғамдық құрылыстан постсоциалистік аралас қоғамға ауысуда. Бұл елдердегі түрлі нұсқадағы нарықтық экономикаға ауысу оның даму дәрежесін әр түрлі қалыптастырып отыр; 
# Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде жаңа индустриялық Аралас экономиканың даму процесі жүруде және олардағы капитал нарығында мемл. бақылаудың икемді формалары, өнеркәсіптің жаңа салалары дамып өркендеуде; 
# Үндістандағы нарықтық өзгерістер Аралас экономикада өзіндік ұлттық ерекшеліктер болатындығын көрсетті. Бұл елде инвестициялық жоспарлау мен оны ұтымды орналастыру арқылы мемл. меншіктің алуан түрлі нысандары пайда болуда. Бірақ капитал нарығы мен мемл. кәсіпорындар бәсекелестігінің нашар дамуы ойдағыдай тиімділікке жеткізе қойған жоқ. 
# Латын Америкасы елдерінде жекешелендіру қарқынына қарамастан мемлекеттік экономикаға араласуы, макротұрақтандыру тиімділігін өсіріп, белсенді әлеуметтік саясат жүргізу үстемдік алуда.
Аралас экономика әр түрлі меншік нысандарына негізделіп, олардың өзара қарым-қатынасы мен ықпалдасуына негізделеді. Елдің әлеум.-экон. дамуын жеке меншік пен мемлекеттік меншік арасындағы қарым-қатынас, кәсіпорындарды мемлекет меншігінен алу және жекешелендіру процестері жеделдетеді. Дамыған елдерде көп нысанды Аралас экономика сипаты басым және онда жеке меншік, мемлекеттік меншік нысандарымен қатар муниципиалдық, кооперативтік, жалгерлік меншік түрлері де дамыған. Аталған Аралас экономика түрлері аймақтық, ұлттық және жергілікті жағдайларды, халықтың әр түрлі әлеум. топтарының мүмкіндіктері мен мүдделерін ескеру үшін аса маңызды. Мұндай меншік түрлерінің Қазақстанда қалыптасып дамуы ел ерекшеліктері мен үрдістеріне сай нарықтық экономиканы байытып, оның икемділігін бірте-бірте арттыруда.Қазақстанда жарғылық капиталы біріккен кәсіпорындар, акционерлік қоғамдар да бар. Соның әсерінен шетелдік және мемлекетаралық меншік түрлері дамуда. Аралас экономиканың басты мақсаты — өндіріс пен байналыс жүйесінде, ғылыми-техникалық, инвестициялық және сервистік салаларда дүние жүзі қауымдастық құрылымына ену. Аралас экономиканың экономикалық стратегиясына кәсіпкерлік пен жеке адамдардың еңбек белсенділігін арттыру және ынталандыру жатады. Қазақстан үшін басты стратегиялық бағытқа ел Президенті Н. Назарбаевтың “Қазақстан — 2030” Қазақстан халқына жолдауында көрсетілгендей, 
:*“Көптеген ірі [[Нарық|рыноктар]] арасындағы байланыстырушы буын ретіндегі біздің жағдайымыз ашық экономика мен еркін сауда құруды талап етеді. Тұйықтық пен өз рыногын оқшаулау әрекетінен гөрі мұндай саясат елдер мен құрлықтар арасын әлдеқайда жылдам жалғайды”* 
Аралас экономика құрамындағы меншік иелері қызметін өзі орналасқан, елдің заңдары мен нормативті құжаттарына сәйкес жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Бекайдар Жантөреұлы Аралбаев

**Аралбаев Бекайдар Жантөреұлы ** (1893, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы — 1952, Ресей, Красноярск өлкесі) — қоғам қайраткері. 

Әкесі Жантөре Аралбайұлы — 1928 ж. тәркіленген орта шаруа. 

1905  — 10 ж. Жаңақорғандағы орыс-қазақ мектебінде, 
1910 — 14 ж. Перовскіде (Қызылорда) қалалық училищеде оқыды. Үш-төрт жыл болыстық, уездік мекемелерде түрлі қызметтер атқарды.
1920 — 22 ж. Сырдария облаткомында (Ташкент) бөлім меңгерушісі, төрағасы;
1922 — 24 ж. Түркістан АССР-ның Ішкі істер Халық комиссары, Түркістан республикасы ОАК төралқасының мүшесі;
1924 жылы осы республиканың Жоғарғы сотының төрағасы;
1925 ж. Қазақ АКСР-ы ОАК-нің хатшысы болып сайланды. 
Кеңес аппаратына, басшы қызметтерге жергілікті ұлт өкілдерін тарту ісіне ОАК-і комиссиясының төрағасы ретінде көп үлес қосты. Аралбаевтың бұл қызметін даттау үшін Ф.И. Голощекин оған “аралбаевшылдық” деген айдар тағып, жұмыстан қуды. 1928 — 33 ж. респ. банкіге, Ақтөбе облысы банкіге қызметке жіберілді. 1933 ж. Кеңес өкіметіне қарсы ұлтшылдық әрекеттер жасады деген жалған айып тағылып, КарЛАГ-қа, кейінірек Мордва (1934) жерінде Тамлагта жазасын өтейді. 1945 ж. тұтқыннан босаған Аралбаев Қазақстанда тұруға рұқсат берілмеді. Ташкент облысы Шыназ ауданында ферма меңгерушісі болып жүргенде 1949 ж. қайта қамауға алынып, Сібірге жер аударылды. 1957 ж. қыркүйегінде КСРО Жоғарғы сотының алқасы Аралбаевты толық ақтады.

## Дереккөздер


Санат:1893 жылы туғандар
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:1952 жылы қайтыс болғандар
Санат:Краснояр өлкесінде қайтыс болғандар
Санат:Түркістан АКСР министрлері
Санат:Түркістан АКСР Жоғарғы сотының төрағалары
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:Карлагта қамалғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Жалғасбай Аралбаев

**Аралбаев Жалғасбай ** (31 наурыз, 1893, Қызылорда облысы Қазалы ауданы — 1979, Қарақалпақстан, Нүкіс қаласы) — ақын, әнші, күйші. 

Сыр өңірі ақын-жыраулары мен әнші-күйшілерінің шығармаларын ел арасына таратқан. 1934 жылы халық өнерпаздарының республикалық слетіне қатысқан. Нартай Бекежановтың эстрадалық концерт бригадасында өнер көрсеткен. Соғыстан кейін Қарақалпақстанға қоныс аударып, Қарақалпақ филармониясының қазақ труппасында қызмет істеген. Толғаулары мен әндері, өзі шығарған күйлері халық арасына кең тараған. Аралбаевтың орындауындағы Базар жыраудың “Ақтолық-ай”, “Күміс-ай”, Шораяқтың Омарының “Өмір өткелдері” толғаулары, халық күйлері, өзінің “Өсекшілерге”, “Өткен заман, қай заман”, “Көрерге көркің болмаса” жырлары мен екі күйі күйтабаққа түсірілген.

## Дереккөздер


Санат:31 наурызда туғандар
Санат:1893 жылы туғандар
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Нүкісте қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қарақалпақстан ақындары
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:КСРО әншілері
Санат:Күйшілер
Арал батыр

**Арал батыр ** (туған-қайтыс болған жылы белгісіз) — қолбасы. Қалмақтарға қарсы соғыстарға қатысқан. Алшын тайпасының Кете руынан. Әжібай Болпышұлы бидің інісі. Жоңғарларға қарсы Абылай хан бастаған ұрыстарда көрсеткен ерліктері Олжабай Нұралыұлының “Сабалақ” дастанында суреттелген. Кіші жүздің 10 мыңға дейін жеткен біріккен қолын басқарған Арал батыр қазақ елінің Ресейге бодан болуына қарсы болды. 1738 ж. Әбілқайыр ханды қолдаған ру басылары Ресейге бодан болуға екінші рет ант бергенде құжатқа қол қоюдан бас тартқан. Арал батыр Жемнің төменгі ағысындағы Бақашы әулиенің қорымына жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қолбасшылар
Аралдық иін

**Аралдық иін ** — мұхит пен құрлық жапсарласқан аймақтағы тау жоталары. Олардың төбелері бір-біріне тізбектеле жалғасқан аралдар жүйесін құрайды. Бұл аралдар жүйесінің жер бетіндегі пішіні кең ауқымды иінге ұқсайды. А. и-де сөнбеген жанартаулар, жер сілкінісі, жер қыртысы қозғалысы жиі болуы мүмкін. Жер бедері де ойдымды келеді. Мұхиттардағы терең шұңғымалар (“терең сулы науалар”), ірі-ірі гравитациялық қалыпсыздықтар, жер шарындағы барлық терең қыртысты жер сілкінулері нақ осы құрылымдар жүйесіне іргелес орналасқан. А. и-дер негізінен Тынық мұхит алабының өңіріне шоғырланған. Олар “Тынық мұхиттың отты шығыры” деп аталатын жалпыпланеталық алып құрылымның бір бөлігі болып табылады. Литосфералық плиталар тектоникасына сәйкес, А. и-дер жазық бағытта ұдайы жылжып отыратын мұхит төсенішінің континенттер астына қарай сұғына түсуі нәтижесінде қалыптасады.

Санат:Мұхиттану
Арал-Каспий далаларының тайпалары

**Арал-Каспий далаларының тайпалары** – ерте темір дәуірінде осы өңірде өмір сүрген жартылай отырықшы және көшпелі халық. Олардың қалдырған мәдени ескерткіштерін 1989 жылдан бастап Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (*жетекшісі З.Самашев*) зерттеген. Бұл өңірде біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 7 ғасырдан біздің заманымыздың 2 – 3 ғасырна дейінгі кезеңде озық мәдениет нұсқалары мен жергілікті экологиялық ерекшеліктерге бейімделген шаруашылық жүйесін жасаған халықтар мен тайпалар өмір сүрген.
## Тайпалар
Аймақтың солтүстігін жайлаған скиф-сармат тектес тайпалар Еділ-Жайық өңірі, Орал өлкесі халықтарымен тығыз араласса, оңтүстікте – Хорезм, Парфия, Соғдиана, Маргиана, Бактрия тағы басқа  елдермен байланысқан. Кейбір жазба деректерде (*[[Геродот]], көне парсы жазбалары*) *дах (дай, даг), каспи (гиркан), дербик* деген тайпалардың аты жиі кездеседі, бірақ осы әдебиеттерде көптеген этникалық  топтардың аттары мен мекендеген жерлері шатасып та жатады. Грек жазбаларында Каспий теңізінің шығысын, Сырдария өңіріне дейінгі аймақты жайлаған дайлықтар –* апарн (парн), ксанфий, писсур*, тағы басқа ру-тайпаларға бөлінген. Біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықтың аяғында хорасми, дах, парн және массагет көшпелілерінің байлары Хорезмде жаңа әулеттің билікке келуіне, сол сияқты Кушан мемлекетінің қалыптасуына тікелей ықпалын тигізді.
## Шаруашылығы
Бұл халықтардың тұрмысының негізі көшпелі мал шаруашылық (*қой, ешкі, ірі қара, түйе және жылқы өсіру*) болды. Жылқы, мысалы, массагеттерде киелі күн құдайына құрбандыққа шалатын, күнге баламаланатын жануар болып есептелген. Тұрмысқа және соғыс ісіне керекті заттарды жергілікті шеберлер жасаған немесе жаугершілікте олжалап алып отырған.
## Мәдениеті
Қолөнер ісі, металл, ағаш, тері, тас, сүйек, жүн өндеу, киім тігу, тоқу, әсіресе, зергерлік бұйымдар жасау (*хайуанаттық нақышта*) жақсы дамыған. Зергерлер мен ұсталардың ең көп шығаратын бұйымдары – қару-жарақ пен ат-әбзелдері, ер-тоқым болған. Арал-Каспий өңірі халықтарының қоғамдық қарым-қатынастары, билік құрылымдары барлық көшпелілерге тән әлеум. сатылардан, яғни ру басыларынан, көсемдерден және патшалардан, тағы басқа  тұрады. Қоғамдық өмірде әйелдердің, сонымен қатар, діни адамдардың, абыз, бақсы, балгер, түс жорушы, тағы басқа  рөлі ерекше болған. Сақ-массагет тайпалары, негізінен, табиғи күштерге, аспан әлеміне табынған. Белгілі бір кезеңде олардың діни көзқарасына Заратуштра ілімі де әсерін тигізген. Археологиялық деректер сақ-массагет тайпалары арасында *жерлеу, еске алу, аруақтарға табыну* жүйесінің қалыптасқанын дәлелдейді. Қайтыс болған бай адамдар мен көсем-қолбасылардың *қару-жарақ, бағалы заттар* қойылған бейіттерінің үстіне үлкен обалар тұрғызған. Мұндай ескерткіштер Үстіртте, Маңғыстауда және Атырау өңірлерінде көптеп кездеседі.
## Дереккөздер
Аралқұм

**Елді мекендер:**

* Аралқұм – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл.
* Аралқұм – Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Аралқұм – Қызылорда облысы Арал ауданы жеріндегі жайлау.
* Аралқұм – Афон тауының оңтүстік-батысындағы құмды алқап.
* Аралқұм – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі төбешікті құм.
Аралсор

* Аралсор – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы көл. 
* Аралсор – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ащы көл.
Аралтоғай

**Аралтоғай ** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, Аралтоғай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 73 км-дей жерде, Ырғыз өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Тарихы
1957 жылы іргесі қаланған. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1363 адам (667 ер адам және 696 әйел адам) болса, 2009 жылы 1062 адамды (536 ер адам және 526 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 886 адамды (464 ер адам және 422 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, учаскелік аурухана, балалар бақшасы бар, шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Аралбалық

**Аралбалық** , АРАЛБАЛЫҚ – балық өнімдерін өңдейтін кәсіпорын. Арал теңізінің балық байлығы 19 ғ-дың аяқ кезінен игеріле бастады. Әсіресе Ташкент темір жол іске қосылғаннан кейін (1905 ж) теңіз жағасында орналасқан елді мекендерде шағын балық кәсіпшіліктері дами түсті Алғашқы жылдары балық аулаумен Аван, Бөген, Қазалы, Қызылорда балық зауыттары айналысты. Мұнда Қамысбас, Ақшатау, Ақирек, Райым, Шөмішкөл сияқты су қоймалары мен тоғандарында балық өсіріле бастады. Арал кеме жөндеу зауытында қайықтар мен қуаты 20 – 40 ат күші бар ұсақ су кемелері шығарылды. Кейін осы шаруашылықтың негізінде Арал қаласында Арал балық комбинат құрылды. Оның құрамына Бөген және Қуандария мемлекет балық аулау базалары, Ақтөбе, Қызылорда, Қазалы және Арқалық балық зауыттары енді. Өндіретін негізгі өнімдері: тоңазытылған, ысталған, кептірілген балықтар, жартылай фабрикаттар, тұздалған өнімдер мен аспаздық тағамдар, т.б. Балық өнеркәсібінің нарық экономикасына көшуіне байланысты комбинат «Аралбалық» акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Арал ауданы
Арамей жазуы

**Арамей жазуы ** — б.з.б. мыңыншы жылдың басында финикия жазуы негізінде пайда болып, арамейлер арасында кең қолданылған көне жазу түрі. Бірыңғай дауыссыз дыбыстардан тұрады. Әр дауыссыздан кейін дауысты дыбыс қосылып оқылады. Оңнан солға қарай жазылады. Арамей жазуымен жазылған ескерткіштер Сирияның солтүстігінен, Мысыр, Шам, Хам, Арпад, Ассириядан табылған. Олар б.з.б. 9-13 ғасырларда жазылған. Бұл жазу Жерорта теңізінің жағалауындағы ежелгі тайпалар: ассириялықтар, бабылдықтыр, еврейлер, парсылар және тағы басқалар арасында кең тараған. Арамей жазуы Ахемен әулеті билік құрған тұста Парсы еліндегі екі мемлекеттік ресми жазудың бірі болған. Арамейлердің арабтарға сіңіп кетуіне байланысты арамей жазуы б.д. 3-4 ғасырларда қолданыстан шығып қалды. Таяу және Орта шығыстағы ежелгі Азия халықтары жазуының, соның ішінде араб, еврей, пехлеви, ұйғыр, моңғол жазуларының осы жазудың негізінде жасалғаны мәлім.
thumb|right|350px|Тастағы екі тілді грек-арамей жазуы. Арамей бөлігі төменірек орналасқан.

Империялық арамей тілінің әліпбиі.

Санат:Жазу
Санат:Арамей жазуы
Арамейлер

**Арамейлер ** — түпкі тегі Арабиядан шыққан семит тайпалары. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың екінші жартысында олар Арабия шөліндегі бастапқы мекендерін тастап, шұрайлы Орт. Месопотамияға жаппай көшіп келген. Осы тұста олардың бетін қайтарғысы келген Ассирия патшасы Тиглатпаласар І жазуларында “араму” деген сөз тарихта тұңғыш рет тасқа қашалған. Отыз тоғыз жыл патша болған Тиглатпаласар І өзі таққа отырған төртінші жылдан бастап патшалығының ақырына дейін А-мен үздіксіз шайқасқанымен, жақсы ұйымдасқан көшпелі тайпаларды жеңе алмаған. А. Орта Евфрат өңіріне жайғасып алған соң, Ассирияға бой бермей, Солт. Месопотамияға қарай өрлесе, тайпалардың тағы бір тобы Евфрат өз-н бойлап, оңт-ке ойысқан. Б.з.б. 11 ғ. ортасында Ассирия қарамағындағы Вавилон мемлекетіндегі саяси аласапыранды пайдаланған А. маңызды қалаларды басып алып, бірте-бірте отырықшылыққа бейімделген. Ассирияның солт.-шығыс аймақтарына қоныстанған А. бірнеше дербес мемлекет құрған. Олар бірте-бірте бүкіл Алдыңғы Азияны түгелдей иеленген кезде арамей тілі ұзақ замандар бойы халықаралық тілге айналды. Сол тілде б.з.б. 9-8 ғ-да көптеген ежелгі жазба ескерткіштер жасалды. Арамей жазуы көне сирия, яһуди (еврей) шаршы жазуына, араб, пехлевий, ұйғыр, моңғол жазуларына ұласты. А. кейінгі замандарда өздері араласқан тайпаларға қосылып, тарихи атын жоғалтты. Солардың бір ұрпағы — ассириялықтар (айсорлар).

Санат:Жойылып кеткен халықтар
Санат:Ежелгі халықтар
Санат:Сирия тарихы
Санат:Семит халықтары
Арамзалық

**Арамзалық ** — адам бойындағы қараниеттілік, зұлымдық, бұзақылық қасиет. А. көріністерін сұм, залым, іш-мерез деп те атайды. Ол арам ниет, теріс ой-пікір, ұрлық-қарлық, өтірік-өсек арқылы көрінеді. А. мінез-құлықтың ұнамсыз, жексұрын сипаты ретінде адамның кісілік қасиеті мен азаматтық тұлғасын төмендететін келеңсіз қасиетке жатады.

Санат:Адам қасиеттері
Аран

**Аран немесе ауызжұтқыншақ** — ас (азық) қорыту жүйесінің дененің бас аумағында орналасқан бөлімі. Ауызжұтқыншақ екі бөлімнен: ауыз қуысынан және жүтқыншақтан тұрады. Ауыз қуысын (,  — қуыс,  — ауыз) — жоғарғы және төменгі ерін, ұрт, тіс, қызыл иек, қатты және жұмсақ тандай, тіл, сілекей бездері құрайды. Ауыз қуысында ас механикалық өндеуден (шайнау, сілекеймен жібіту, араластыру) өтеді және сілекей ферменттерінің әсерінен қорытыла бастайды. Жұтқыншақ () — пішіні қүйғышқа (воронкаға) ұқсаған етті-жарғақты түтікше ағза. Ол ауыз қуысын өңешпен жалғастырып, ауыз қуысында өндеуден өткен асты (азықты) өңешке еткізеді. Жұтқыншақтың қабырғасы үш қабық тан: ішкі - кілегейлі қабық тан, ортаңғы — етті қабық тан, сыртқы - адвентиция кабығынан құралған. Жұтқыншақ — ас қорыту және тыныс алу жүйелеріне ортақ мүше. Оның ішкі кілегейлі қабырғасында ас (азық) және ауа жүретін екі жол айқасып орналасады. Ас (азық) жолының кілегейлі қабығы көпқабатты жалпақ эпителиймен, ал тыныс жолы — бірқабатты кепқатарлы кірпікшелі эпителиймен астарланған. Ас (азық) жұтылған кезде тыныс жолы — мұрын қуысы жағынан жұмсақ таңдаймен, көмекей тесігі — көмекей бөбешігімен (тілшікпен) жабылады. Ас (азық) жұтылғаннан соң, жүмсақ тандай төмен түсіп, бөбешік (бөбешіктің негізін серпімді шеміршек құрайды) алға қарай серпіліп, ауа жүретін тыныс жолы ашылады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аранжирлеу

**Аранжирлеу ** (франц. arrеnrer — тәртіпке келтіру, өңдеу), белгілі бір аспап (дауыс), яки оркестр үшін жазылған музыкалық шығарманы басқа аспапқа, дауысқа лайықтап нотаға түсіру, өңдеу; мыс., оркестрлік шығарманы фортепьяноға, баянға лайықтау.

## Дереккөздер
Арапов елшілігі

**Арапов елшілігі ** — 1764 ж. маусым — тамыз айларында Орынбордағы Ресей әкімі ген.-поручик А.П. Лочиновтың Қылшақты өз. бойындағы Абылай хан ордасына жіберген елшілігі. Елшіліктің басты мақсаты — Абылайдың саяси бағыты жөнінде мәліметтер жинау. Елшілік Абылайға Ресеймен әскери одақ және сауда қатынасын орнату қажеттігі, Ресей тарапынан Абылайға берілетін кепілдіктер туралы Орынбор әкімшілігінің хатын тапсырды. Абылай Орынбор әкімшілігіне берген жауап хатында Қытай ұсыныстарын қабылдамайтынын, Ресеймен ынтымақты одан әрі жалғастыратынын білдірді. А.е. бұл сапарында Орта жүз қазақтарының болашақта Ресей саясатына көзқарасы, бұрынғы Жоңғар хандығының жеріндегі Қытай әскерінің құрамы, Қытайдың Шығыс Түркістан халықтарына қысымы, Абылайдың Шығыс Түркістан билеушілерімен қарым-қатынасы жөнінде мағлұматтар алып қайтты. Абылай А. е-мен бірге Орынборға өзінің өгей ұлы Бөрі бастаған Орта жүздің 8 адамын өкіл етіп жіберді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы
Арарат жанартауы

[thumb|300px|Арарат тауының  [Ереваннан көрінісі.]]
thumb|300px|Иғдірден көрініс, Түркия.
**Арарат жанартауы ** (арм. Масис) — Армян таулы қыратындағы ең биік жанартаулық сілем. Ол Түркияның шығысында, Армения мен Иран Ислам Республикасы шекарасына жақын орналасқан. А. ж. бірігіп кеткен екі конустан – Үлкен Арарат (биікт. 5165 м) және Кіші Арарат (бикт. 3925 м). тауларынан тұрады. Базальт жыныстарынан түзілген. Лавадан құрылған жанартаудың беткейлерін (4250 м-ден жоғары) мәңгі қар басқан. А. ж-нда 30-ға жуық мұздық бар.

Санат:Түркия жанартаулары
Санат:Түркия таулары
Санат:Армения мәдениеті
Санат:Сөнген жанартаулар
Арасан монша кешені

**Арасан емдеу-сауықтыру кешені** – Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Алматы қаласы, Қонаев көшесі, 75.

## Құрылыс мерзімі және авторлары
Салынуы – 1980-1982 жылдар. Авторлар ұжымы: сәулетшілер – В.Т. Хван, М.К. Оспанов; конструкторлар – В.В. Чечелев, К.Р. Төлебаев.

## Сипаты
Емдеу-күтіну кешенінде моншаның бірнеше түрі, емдеу ванналары, спорттық жүзу бассейні мен душ павильондары, сондай-ақ тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, буфет, 75 орындық кафе, жедел кір жуу орны бар.
Мұнда келушілер денсаулығына және өз қалауына байланысты моншаның кез келген түріне: шығыс, орыс, біріктірілген түрі, фин моншасына бара алады. Балалы аналарға арналған "ана мен бала" бөлімі бар. Кешенге емдік ваннаның бірнеше түрі: қылқан жапырақты ағаш шайыры, оттегі қосылған және ауамен шымырлап қайнайтын ақ маржан ванналар, сондай-ақ, емдік душтар, су массаждары қосылған.
Оңтүстіктің табиғат жағдайына орай аптап күндері суға түсіп, салқындап шығу үшін мұнда кең душ павильоны орнатылған. Кешенде демалатын кең қалтарыстар, тынығу бөлмелері, шаштараздар, косметика кабинеттері, кафе, мәжіліс залы, ішкі бақ-терраса бар.
Әрлеу ісі әр моншаның өзіндік ерекшелігіне, онда жуыну, тынығу дәстүрлеріне, ыстықтық-дымқылдық межесінің деңгейін сақтай білуге, мұндағы қызмет көрсету түрлеріне сай жүргізілген. Моншаның барлық түрінде дәстүрлі қызметке қосымша әр адамның өзінің талап етуі бойынша жасалатын: фотарий, медициналық массаж, маникюр, педикюр сияқты қызмет түрлері ескерілген.

## Сәулеті
Монша салу тарихында кездесе бермейтін шығыс, орыс және фин моншаларын бір кешенде біріктіріп, шығыс сәулет өнері үлгісінде жобаланған. Жобаның негізі етіліп Қожа Ахмет Иасауи кесенесі жанындағы ортағасырлық моншаның үлгісі, сонымен бірге монша салудың “мельниковтік”, Москвадағы “сандуновтық” тәсілдері пайдаланылған. Көлемі 100 мың кв2, 5 қабатты, 12 павильон мен 6 күмбез 4 монолиттік таған-тіреуге орнатылған. Еденіне 40 см металл плита төселген, астынан ортағасырлық “қандар”, яғни қан тамырлары сияқты таратылған түтіктер арқылы жылу беріліп тұрады. Күніне 2,5-3 мың адамға қызмет етеді.
Ғимарат қаңқа қабырғалы, кірпішпен толтырылған, күмбезі құрастырмалы темір-бетоннан жасалған.
Қасбеті ұлутас, жергілікті мәрмәр және үштөбенің гранитімен қапталған. Ішкі әрлеу жұмысына ақ бор, мәрмәр және қыш тақталар қолданылған. Кешеннің сыйымдылығы – 400 орын. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Алматы сәулеті
Арасат

**Арасат ** (араб. ақырғы күн, қиямет күні) — жердегі өмір бітіп, о дүниеде адамдар қиямет күні сұраққа жауап беру үшін жиналатын орын. Әркімге істеген іс-әрекеттеріне орай жазасы беріледі. Құранда арасат күні өте қорқынышты суреттеледі: аспан жарылып, теңіздер тасиды, адамдар тіріліп, сұрақ алынады, күнә мен сауабы өлшенеді, бірі жәннатқа, бірі дозаққа жөнелтіледі деп жазылған қасиетті кітапта.

Санат:Ислам
Араттар

**Араттар ** (монғ. ард — еңбекші, халық) — арғы тегі Моңғол шаруаларынан шыққан әлеум.-этникалық қауымдастық, Моңғолияда, Қытайда қоныстанған. Негізгі кәсібі — мал шаруашылығы. 1921 ж. төңкеріске дейін Моңғолиядағы А. халықтың 92,2(-ін құрап, барлық мал санының 50,5(-ін иеленген. Қазіргі уақытта олар ауыл ш. ұжымдарына бірігіп (47(), отырықшылыққа көшу жолында. Қытайдағы А. Ішкі Моңғолияның автоном. аудандары — Шыңжаң, Цинхай провинцияларындағы еңбекші халықтың құрама бөлігі болып есептелінеді. Тува Респ-ндағы шаруалар да А. деп аталады. Әдеб.: Владимирцов Б.Я., Общественный строй монголов, Л., 1934; Нацокдоржи Ш., Из истории аратского движения во Внешней Монголии, М., 1958.

Санат:Моңғолия
Михаил Федорович Аранышев

**Михаил Федорович Аранышев** (12 қараша 1912, Ресей, Нижний Новгород облысы Вача ауданы Клин селосы — 18 қараша 1989, Алматы) — кинооператор, Қазақстанның еңбек сіңірген артисті (1959).

## Өмірбаяны
* 1937 жылы Мәскеудегі Мемлекеттік кинематография институтын (Б.И. Волчектің шеберханасында) бітірген.
* “Ленфильм” жұмыс істеген.
* кейін Орталық біріккен көркем фильмдер киностудиясында (1942-43, Алматы) жұмыс істеген.
* 1946 жылдан Алматы көркем және хроникалық-деректі фильмдер киностудиясында (“Қазақфильм”) қызмет еткен.

## Түсіруге қатысқан фильмдері
Әр алуан деректі, хроникалық фильмдермен қатар киноочерктер және көркем фильмдерді:
* “Махаббат туралы аңыз”, 1953; 
* “Дала қызы”, 1954; 
* “Өжет қыз”, 1955; 
* “Тасқын” 
* “Даладағы қайыңдар”, 1956; 
* “Менің атым Қожа”, 1964; 
* “Жаңғырық” (1966 — 67)
* “Мың шақырымдық жол”, 1968; 
* “Құлагер”, 1972; 
* “Балалық шаққа саяхат”, 1970; 
* “Көзілдірікті қоян”, 1981, мультфильм; 
* “Бандыны қуған Хамит”, 1981 т.б. түсіруге қатысты.

## Марапаттары
* 1952 жылы “Советтік Қазақстан” аталатын деректі фильмі үшін Сталиндік сыйлық.
* Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1959). 
* 2 рет "Құрмет Белгісі" ордені.

## Дереккөздер

Санат:Нижний Новгород облысында туғандар
Санат:Қазақстан кинооператорлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:КСРО кинооператорлары
Санат:XX ғасыр кинооператорлары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Арафа

‎**Арафа** , арапа (араб.  арафатун,  арафат) — қажылық рәсімдерінің бірі өтетін Мекке қаласысы жанындағы Арафат тауының атынан, ал негізі арабтың “арафа”, яғни бес сезім мүшесі арқылы бір нәрсені білу, ұғыну деген мағынадағы сөзінен шыққан атау. Құранда “әл-Араф” деген сүренің аты бар. Ол жәннат пен тозақтың арасындағы адамдар, яғни екі иықтағы періштелер жазған күнәсі мен сауабы теңдей жандар деген ұғымды білдіреді. Алла тағала Ибраһим ғалайссаламға періштесін жіберіп, осы Арафат тауында тоқтауды бұйырған көрінеді. Соңынан “Не сезіндің, не білдің?” деп сұраған екен дейді. Кейбір руяттар дерегі бойынша Адам ата мен Хауа ана осы тауда кездескен. Арафатқа тоқтаған адам мұнда зулхиджа айының 9-күні күн көтерілгеннен бастап айт күнінің таңына дейін кідіреді. Пайғамбар бұл жөнінде Арафатта айтқа дейін тоқтаған кісі иманды жандар қатарында болады деген екен. Қажылық сапарындағылар осы таудың басына шығып айт (құрбан айт) намазын оқитын күннің алдындағы күнді де арафа дейді. Сонымен бірге үлкенді-кішілі діни мейрамдар рәсімінен бір күн бұрынғы күн — “шын арафа”, екі күн бұрынғы мерзім — “жалған арафа” деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Қажылық
Арафат

**Арафат** (араб.    арафатун) — Арабиядағы Мекке қаласынан 20 км қашықтықта жатқан ұзындығы 11-12 км, ені 6,5 км келетін ойпат және оны солтүстік жағынан қоршап тұрған тау сілемі. Арафатта қажылықтың негізгі рәсімі өткізіледі. Осы жерде Адам Ата мен Хауа Ана кездескен. Арафат тауы басына мұнара орнатылып, оған дейін баспалдақ салынған. Осы баспалдақтың 60-басқышында алаң бар. Бұл арада арафа күні аталынады. Арафат қасиетті мекен саналатындықтан мұнда тек қажылық кезіндегі рәсімі ғана өткізіледі. Ешкімнің онда тұруына, тіршілік жасауына болмайды, оған тыйым салынған.

Таудың атауы туралы әртүрлі пікірлер бар. Аңыз бойынша, адам мен оның жұбайы Хавва жұмақтан қуылғаннан кейін ұзақ уақыт бөлек тұрған жерге түсірілді. Көпжылдық ізденістердің нәтижесінде олар бір-бірін Арафат тауынан тапты. Бұл тауда олар қайтадан кездесті, бір-бірін қайтадан білді. Араб тіліндегі "білу" етістігі "таррафа" сияқты естіледі, сондықтан біздің ата-бабаларымыздың тарихи кездесуі болған және бүкіл адамзаттың негізін қалаған бұл тау осылай аталады. Таудың атауы және бұл оқиға Адам ата заманынан (оған сәлем (саулық, амандық) болсын) ұрпақтан-ұрпаққа беріледі деген пікір бар. Басқа пікір бойынша, тау осылай аталады, өйткені қажылар таудың жанында тұрған кезде Алланың ұлылығын және оның алдындағы әлсіздігін мойындайды (мойындау-итираф). Кейбіреулер тау осылай аталады деп мәлімдейді, өйткені қажылар Арафатта қажылықтың негізгі рәсімін орындай отырып, рухани хош иіспен (арф-хош иіс) қоршалған.

Арафат алқабындағы ғибадат қылу - қажылық парыздарының бірі. Арафатта тұрусыз қажылық ғибадаты қабыл етілмейді.

Алланың елшісі (с.а.с.) айтуынша: **"Қажылық - бұл Арафат"**. (Абу Дауд и ат-Тирмизи)

Арафат тауы. Арафат күні - төбесіне күн шыққан күндердің таңдаулысы. Осы ұлы күні барлық қажылар Арафатта жиналып, таң атқаннан күн батқанша тұрады. Айша анамыз (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) Мүслимнің «Сахих» жинағында риуаят еткен хадисінде Алланың Елшісі (с.а.с.) айтты:

"Арафа күнінен басқа күнбар ма, Алла құлдарының көбін тозақ отынан босататын (құтқаратын)? Алла құлдарына жақындайды (Арафада тұрған), содан кейін сол құлдарымен періштелерге мақтанады да олар не қалайды?- деп сұрайды (Алла Тағала құлдарының не қалайтынын біледі)".

Қажылыққа келушілерге бесін намаз уақыты басталғанға дейін **Намира мешітінің** алдында аялдаған жөн. Себебі бұл - сүннет. Зухр намазы кезінде азан және қамат (қамат әр міндетті намаздың алдында) оқылады. Кейін имам өсиет етіп, құтба (уағыз) оқып, барлық мұсылмандармен бірге Пайғамбарымыз (с.а.с.) сияқты зухр және аср намаздарын бірге, әрқайсысын екі рәкатқа дейін қысқартып оқиды. Қосымша намаздарды оқу өз қалауымен орындалады. Мешіттің бөлігі Арафат тауының аумағында болмағандықтан, қажыларға намаз бітісімен дұрыс орналасуына көз жеткізуі қажет.

## Дереккөздер

Санат:Мекке
Санат:Қажылық
Санат:Сауд Арабиясы географиясы
Арафур теңізі

**Арафур теңізі** — Үнді мұхитының шетінде, Аустралия мен Жаңа Гвинея және Индонезияның Танимбар, Кай, Ару аралдары аралығында жатқан теңіз. Ауданы 1017 мың шаршы километр. Ең терең жері 3680 метр. Ірі аралдары: Колепом, Ару, Уэссел, Мелвилл, Грут-Айленд, Уэлсли. Түбектері: Кей-Йорк, Арнемленд, шығанағы: Карпентария, бұғазы: Торрес. Теңіздегі ағыс қыс айларында — шығыстан батысқа, жазда — батыстан шығысқа қарай болады. Судың беткі қабатының орташа температурасы 25-280С-қа жетеді. Тұздылығы 34-35,0‰.

Санат:Арафур теңізі
Санат:Индонезия теңіздері