open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов

**Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов** (1904—1989 жж.) — қоғам қайраткері, тілші-ғалым, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы (1954 жыл наурыз – 1955 жыл наурыз).

Нұртас Оңдасынов Шалғай аудандарда мұғалімдер даярлайтын курстар, училище, облыс орталықтарында Мұғалімдер институтын ашып, Орталық Комитеттің саясатының жүзеге асуына күш салады. Қазақстан Орталық Комитетінің бюро мүшесі ретінде ол мәдениет мәселелеріне жауапты болды. Н.Оңдасынов соғыс жылдарының ауыртпалығына қарамай Абайдың 95 және 100 жылдық мерейтойын аса биік дәрежеде атап өту жөнінде Үкімет қаулысын шығарып, комиссияның төрағасы өзі болып өткізген. Қыздар педагогикалық институты, Ұлттық консерватория, Дене шынықтыру институты, Политехникалық, технологиялық институттар ашу және медицина, шет тілдер институттарына көптеген жаңа факультеттер қосу сол кісінің тұсында істелінген істер. Қоңырат тайпасының Жетімдер руынан.

Опера және балет театры құрылысының жедел аяқталуын тікелей бақылап, облыстарда театрлардың ашылып, филармония, ән-би ансамбльдерінің ұйымдасуына да ұйытқы болған. КСРО Ғылым академиясының дербес құрылуына бірден-бір атсалысқан адам. Соғыстың жүріп жатқанына қарамай жаңа ғимараттың салынуына қаражат қарастырып, оның іргесі қаланғанда ырымдап: "Қазақ ғылымы күмістей таза болсын" деп, күміс ақша шашқаны мәлім. Осы Ғылым академиясының басына Қаныш Сәтбаевтың келуіне де себепші осы кісі. Қ.Сәтбаевтың газетке шыққан мақаласындағы болашақ ғалымның сөз саптасы ұнап, жаңа ойларын білуге, танысуға Мәскеуге шақырады. Кездесіп, сөйлескеннен кейін КСРО Ғылым Академиясының президенті В.Л. Комаровқа алып барып: "Қазақтың Ғылым Академиясының болашақ президенті..." — деп, бірден таныстырады.

1942 жылдың басында Кенді Алтай, Лениногорға іссапарға келген Оңдасынов білімді, байсалды Дінмұхамед Қонаевты кездестіреді. Кейіннен Алматыға келіп, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Скворцовпен ақылдасып, өзіне орынбасарлыққа шақырттырады. Қонаев он жыл бойы Оңдасыновтың орынбасары болады. Нұртас Дәндібайұлы 1954-1955 жылдары Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Президиумының төрағасы, сосын Гурьев (Атырау) облыстық атқару комитетінің төрағасы және осы облыстың партия ұйымын басқарды. "Жауапты қызметте жүріп, шығармашылықтан қол үзбейтін. Араб, парсы тілдеріне жүйрік еді.

1962 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін шығармашылықпен шындап айналысқан. 1969 жылы "Арабша-қазақша түсіндірме сөздігі", 1974 жылы "Парсыша-қазақша түсіндірме сөздігі" жарық көріп, қалың оқырманның ыстық ықыласына бөленді" — дейді Д.А.Қонаев өзінің "Өтті дәурен осылай" кітабында. Алматыдағы Абай ескерткішінің авторы Хакімжан Наурызбаевты да Қостанайға барған іссапарында байқап, Алматыға алып келіп, оқытып, ат бағушыдан қазақтың тұңғыш мүсіншісін жасаған осы кісі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан премьер-министрлері
Санат:Қазақстан КП Гурьев облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Тотытәрізділер

**Тотытәрізділер** () – құстардың бір отряды. 

Қазба қалдықтары миоценнен белгілі. Дүние жүзіндегі барлық тропиктік және субтропиктік аймақтарда таралған. Тотытәрізділерге кіретін кейбір құстардың мысалдары: несторлар, жапалақтәрізді тотылар, лорилер, тоқылдақтәрізді тотылар, какадулар, нағыз тотылар және басқалар. Көпшілік түрлері жазықтарды мекендейді, кейбіреулері биік тауларға (теңіз деңгейінен 3600 м биіктікке) дейін көтеріледі. Дене тұрқы 9,5 см – 1 м. Қауырсындары ашық қанық (жасыл, оның қызыл және көк түстермен үйлесімі, кейде қара немесе сұр) түсті болады. Мойны қысқа, басы үлкен, тұмсығы мықты, қатты жемісті жара алады. Үстіңгі имек тұмсығының түбінде балсірісі мен танауы орналасқан. Жіліншігі қысқа әрі мықты, аяғының 1, 4-саусақтары артқа қараған. Жылдам ұшады, араларында ұшпайтын түрлері да бар.

Тотытәрізділер негізінен орман құстары, топтанып тіршілік етеді. Ұясын жабық жерлерге (ағаш қуысына, жартастардың жарықтарына, термиттердің ұясына) салады. Моногамды, ұядағы 1 – 12 (көбінесе 2 – 5) жұмыртқаны мекиені мен қоразы кезектесіп басады (арасында аналығы ғана жұмыртқа басатын түрлері де кездеседі). Құстың дене мөлшеріне қарай 18 – 30 күнде соқыр және қызылшақа балапандар жұмыртқаны жарып шығады. Балапандар өте баяу өседі, оларды ата-енесі жемсауындағы қоректі құсып тамақтандырады. Тотытәрізділер өсімдік тұқымдарын, әр түрлі жемістерді кейде қатты жаңғақтарды жейді. Ара тәрізді ірі тотының жақ сүйектері өте мықты, тіпті адамның саусағын да шайнап жібереді. Тотытәрізділер өсімдіктерді тозаңдандырады, олардың тұқымын таратып, пайда келтіреді. Кейде егістіктер мен бақтарға тигізетін зияны да бар. Жако тотысы (Р. erіthacus) адамға еліктеп сөйлеуге қабілетті. Тотытәрізділер қолға тез үйренеді, сондықтан оларды көп жағдайда экзотикалық құс ретінде үйде, торда ұстайды. Қолда өсіргенде 50, кейде 80 жылдай өмір сүреді. Адамға қауіпті пситтакоз ауруын таратуы мүмкін. 27 түрі Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.«

## Дереккөздер


Санат:Тотытәрізділер
Шырғанақ

**Шырғанақ** — Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл, Шырғанақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Кеген ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км-дей жерде, Кеген өзенінің сол саласы – Шырғанақ өзенінің аңғарында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1920-30 жылдары осы өңірде ауыл шаруашылық артельдерін құру кезінде қаланған. 1929-96 жылдары сүт өндірумен айналысатын ұжымшар, кейіннен “Кеген” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Шырғанақта және округтегі Кеңсу, Кіші Қарқара, Көкпияз, Қызылжар, Талды ауылдарында “Балауса”, “Аршалы”, “Маяк”, “Мұрат”, “Сәрсенбек” шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы елді мекендері
Мелдекөл

**Мелдекөл** – Ырғыз алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданының қиыр шығысында, Қарашоқат ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 80 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Жауын-шашынға байланысты күрделі пішінді көлдің ауданы 19,8 км2-ден  25,0 км2-ге ұлғаяды. Ұзындығы 14 км, ені 3 км. Су жиналатын алабы 2920 км2. Жағалауы шығанақтармен тілімделген. Көлдің солтүстік-батысы сортаңды. Суы тұзды. Көлге көктемде Жабысай өзені құяды. Солтүстігінде Соркөл көлі, солтүстік-батысында Тентексор соры жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Санат:Ырғыз су алабы
Орал-Алтай тілдері

thumb|Alt=A|600px|Орал-Алтай тілдері өрбіген өңір
**Орал-Алтай тілдері** – тіл білімінің ***орал*** (*фин, угор, самоди*) және ***алтай*** (*түркі, моңғол, тұңғыс-маньчжур, жапон, корей*) тобы тілдерінің шығу тегін зерттейтін саласы. 

Ф.Страленберг Орал-Алтай тілдерінің шығу тегі бір деген тұжырым ұсынып, бұл тіл білімінде **“Орал – Алтай теориясы”** деп аталды. *18 ғасырда* пайда болған бұл теорияны қолдаушы ғалымдар (*В.Шотт, Ф.Видеман, М.А. Кастрен, О.Бетлингк, Г.Винклер, В.Томсен, М.Рясянен, Д.Фокош – Фукус, Дж.Киекбаев, Б.Базылхан*, т.б.) Орал-Алтай тілдерінің кейбір фонетикалық, грамматикалық, лексикалық ұқсастықтарын ескере отырып, бұл тілдердің шығу тегі бір деп тұжырымдап, *оңтүстік, солтүстік, шығыс, батыс* топтарына бөледі. Орал-Алтай тілдерінің теориясына қарсы ғалымдар (*В.Котвич, Дж.Клоусон, А.М. Щербак*, т.б.) бұл топ тілдерінде кездесетін түбір сөздердің ұқсастығын, кейбір грамматикалық тұлғалардың сәйкестігін осы тілдердің ұзақ уақыт өзара тарихи қарым-қатынаста болуының нәтижесі деп есептейді. Орал-Алтай тілдерінің  туыстық ортақтығын қолдайтын ғалым Б.Базылханның пікірінше, бұл тілдерде әуелі жалпылық ортақ элемент (*“V”, “CV” типті түбір морфема*) қалыптасты да, эволюциялық даму барысында жекелік элементтер (*дыбыстар, сөздер, морфологиялық, [[синтаксис]]тік өзгеше тұлғалар*) пайда болды. Орал-Алтай тілдері эволюциялық дамудың **“ым тіл дәуірін”**, **“келте сөз дәуірін”**, **“күрделі сөз дәуірін”** бастан кешіріп, қазіргі дербес тілдер деңгейіне жетті. **“Ым тіл дәуірінің”** басты сипаты бұл тілде сөйлескен адамдардың өзара қарым-қатынасында қазіргі бір, екі буынды түбір сөздердің, яғни алғашқы сөздік қордың болмауымен айқындалады. Тек *“V”, “CV”* тұлғасында дыбыстау арқылы, оған бас изеу, қол бұлғау секілді дене қозғалысын сәйкестендіру негізінде  түсініскен. *“V”, “CV”* тұлғасындағы тіл дыбысының саны 140-тай деп көрсетеді ғалым. Бұл екі түрлі тіл дыбысы Орал-Алтай тілдерінде қазірге дейін сөз басында сақталған, оларды *“түбір морфема”* деп атап, Орал-Алтай тілдерінің *“алғашқы ортақ түбір элементі”* деуге болады. ***“Келте сөз дәуірінде”*** бір, екі буынды түбір сөздер туындап, алғашқы сөздік қор жасалды. Мұндай сөздер жұрнақ-жалғаусыз, келте сөйлем түрінде қолданылды. *“Күрделі сөз дәуірі”* – Орал-Алтай тілдерінің дербес тілдерге толық жіктеліп, *“бір-бірінен алыстаған дәуір”* ретінде тұжырымдалады. Орал-Алтай тілдерінің туыстығы әлі де зерттей түсуді қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Орал тілдері
Санат:Алтай тілдері
Айбек Муиза-Изз-әд-дин

**Әл-Мәлик әл-Муиза-Изз-әд-дін Айбек әт-Түрікмени ад-Жашнакир ас-Салихи** (араб:الملك المعز عز الدين أيبك التركماني الجاشنكير الصالحى&#x200E;; туған жылы белгісіз — 1257 жылы) — Мысырдың түркі тектес мәмлүктерден шыққан бірінші сұлтаны (1250 — 57 жылдары). Хорезм шахы Жалаладдин Шыңғыс хан ұрпақтарынан күйрей жеңілген (1231 жылы) соң Таяу Шығыс елдеріне қашып барған. 1240 жылы Мысырдағы сарай төңкерісіне қатысып, жаңа сұлтан әл-Мәлік ас-Салықтың сеніміне кірді. 

Сарай айналасындағы мәмлүктерді күшейтіп, ас-Салықтан кейінгі сұлтан Тұраншахтан тақты тартып алды (1250 жылы). Билікке ие болған соң үкімет билігіне араласқан (ішінде мемлект армиясының Бас қолбасшысы Бейбарыс бар) біраз мәмлүктерді Мысырдан Сирияға қашуға мәжбүр етеді. Бұл әрекет Мысырға қарсы Айюби әулетінің күресін күшейтті. Осыны пайдаланған мәмлүк Әли Айбектің әйелі Шаджар әд-Дүрді қастандық жасаушылардың қатарына тартып, соның қолымен сұлтанды өлтіріп, таққа отырған.

## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Мысыр сұлтандары
Санат:Мәмлүктер
Санат:Түркі этникалық топтары
Санат:1257 жылы қайтыс болғандар
Нарбас қорымы

**Нарбас қорымы** – көне дәуір ескерткіші. Орталық Қазақстан облысы Қарқаралы ауданы Кен ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км жерде, Қызылкеніш өзенінің сол жағалауында. Ә.Марғұлан, Л.Ф. Семенов зерттеген. Барлығы 40-қа жуық ескерткіштен тұрады. Сыртқы бейнесі бойынша орта қола кезеңіне жатуы мүмкін деп пайымдалатын диам. 3 – 9 м, биіктігі 0,2 – 0,5 м топырақ обалар, Беғазы-Дәндібай мәдениетінің тас жәшіктері, сондай-ақ ерте темір дәуірінің тас үйінділі, диаметрі 4 – 12 м, биіктігі 0,1 – 0,5 м обалары бар. Ескерткіштердің негізгі бөлігін үлкен тас тақталардан құралған, шаршы пішінді, аумағы 1-21,22,3 м болатын Беғазы-Дәндібай дәуірінің жәшіктері құрайды. Олардың кейбіреуінің айналасында тас қоршаулардың белгілері байқалады. 1953 жылы Қарағанды облысы тарихи-өлкетану музейінің экспедиция (*жетек. Л.Ф. Семенов*) 4 жәшікті зерттеген. Бір жәшіктен басын батысқа бағыттап жатқызған адам қаңқасы табылды. Заттай деректерден тарақ штамппен басылған оюлары бар қыш ыдыс үлгілері табылды.

## Сілтемелер
* Қорымдар
* Мәдениет
* Қола дәуірі
* Ботай
## Дереккөздер


Санат:Ескерткіштер
Қарабек батыр

«**Қарабек батыр**» – батырлық жыр. Жырдың екі нұсқасы бар. Шығыс Сібір татары Мәулікей Юмашев (1834–1910) жырды алғаш рет Омбы аймағы, Мұқыр өзенінің бойында тұрған Әлжан Шоқаманұлынан жазып алып, Қазан қаласында «Қисса-и-Қарабек» деген атпен кітап етіп шығарған (1882). Кітаптың ішкі мұқабасында «Қарабек пен Қараман қиссасы» деп көрсетілген. Жырдың бұл нұсқасы – 1825 жолдан тұрады. 2-нұсқасын 1940 жылы фольклорлық экспедиция мүшесі Марат Ахметов Қызылорда облысы Арал ауданының тұрғыны, жыршы Жаңаберген Бітімбайұлынан жазып алған. Бұл нұсқа – 7500 жолдан тұрады. Екі нұсқаның негізгі мазмұны бір болғанымен, өлең құрылысы мен көлемінде көптеген өзгешеліктер бар. Әлжан нұсқасы толық болса, Жаңаберген нұсқасының соңы бітпеген. Алғашқы нұсқада оқиға

Қарабектің қалмақ ханы Қараманға қарсы аттануымен басталса, екінші нұсқа – бас кейіпкердің әкесі Кәдірхан деген ханның Алладан бала тілеуімен басталып, Қарабектің балалық шағы тәптіштеліп баяндалады. Бірінші нұсқада Қарабек өзіне опасыздық жасаған қарындасын аяусыз жазаласа, екінші нұсқада – кешірім жасайды. Жырдың екі нұсқасының да тілі көркем, тартымды. Шығарма қара өлең және жыр үлгісіне құрылған, бірнеше тарихи оқиғаларда және батырлық жырларда кездесетін қартайған шақта перзент сүйген ата-ана, қорғаушы пірлер сияқты тұрақты сюжеттерді қамтиды. Мәулікей жазып алған Әлжан нұсқасы «Батырлар жырының» 1951 жылы (2-том), 1961 жылы (2-том) жинақтарында және «Ақсауыт» жинағында (1977, 2-кіт.) басылған. Жырдың екі нұсқасы да ҚР Ұлттық ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Пілтан Мамыров

**Пілтан Мамыров** (1929, Сарыағаш ауданы Қызыл әскер кеңшары – 2000) – Социалистік Еңбек Ері (1948). 1954 жылы Алматы ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1946 жылы Қызыл әскер кеңшарында мақташылар звеносын басқарды. 1955–64 жылдары осы кеңшарда, Ғ.Мұратбаев атындағы мақта кеңшарының бөлімшесінде аға агроном, 1966 жылдан аға агроном-энтомолог болды. Мақтадан жоғары өнім алды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1948 жылы 28 наурыздағы Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды.  

## Сілтемелер

 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Диқан баба

**Диқан баба** — Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Жібек жолы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың 2-жартысында қаланып, Фронтовое деп аталған. 20 ғасырдың 50-жылдарында Социализм, Калинин ұжымшарлары ұйымдастырылып, 1958 жылы олар «Красный восток» мақта ұжымшарына бірігеді. 2001 жылдан Социализм, Калинин ауылдары біріктіріліп қазір Диқан баба аталады.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Санат:XIX ғасырда құрылған елді мекендер
Мұса Ташмұхамедов

**Айбек** (шын аты-жөні — Мұса Ташмұхамедов; 10.1.1905, Ташкент, — 1.7.1968, сонда) — өзбек жазушысы, әдебиет зерттеуші, аудармашы, қоғам қайраткері. Өзбекстанның Халық жазушысы (1965 жылы), Өзбекстан Ғылым Академиясының академигі (1943). Ленинград халық шаруашық институтында оқыған (1927 — 29 жылдары), Орта Азия мемлекеттер университетін бітірген (1930 жылы). 1943 — 59 жылдары педагогикадық қызметпен шұғылданды. “Шарқ юлдузи”, “Өзбек тілі мен әдебиеті” журналының бас редакторы, Өзбекстан Ғылым Академиясының қоғамдық ғылымдар бөлімінің академик-хатшысы болды. Тұңғыш өлеңдер жинағы “Сезім” 1926 жылы жарық көрді. “Киелі қан” (1940 жылы), “Науаи” (1945 жылы; КСРО Мемлекет сыйлығы, 1946 жылы), “Алтын алқаптың желі” (1950 жылы), “Күн сөнбейді” (1958 жылы), “Ұлы жол” (1967 жылы) романдары, “Жарық іздеу жолы” (1956 жылы), “Әлішердің балалық шағы” (1974 жылы)	 повестері жарияланды. “Жүрек сырнайы” (1929 жылы), “Поэмалар” (1949 жылы), “Күн туралы ән” (1965 жылы), “Отты жылдар” (1965 жылы), “Жүрек әні” (1966 жылы), “Науаи” (1968 жылы) т. б. поэзиялық жинақтары жарық көрді. Өзбек, қазақ халықтарының туысқандық ынтымағына арналған “Бақтығұл мен Сағындық” (1933 жылы) поэмасы бар. “Киелі қан”, “Науаи” романдары, “Балалық шақ” повесі қазақ тіліне аударылған. 2 рет Ленин орденімен марапатталған.
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Ақындар
Цирроз

thumb|right|270px|(iрi препарат ) гепатоцеллюляр карцинома келтiрген бауыр циррозы
**Цирроз** (грек. *cіrrhosіs*; лат. *kіrrhos* — лимон түсті сары және *osіs* — жұрнағы) — паренхиматоздық органдарда дәнекер тінінің мөлшерден тыс өсуі салдарынан олардың құрылымының тығыздалып, өзгеріске ұшырауы. 
## Ашуды тарих
Бұл терминді 1819 ж. француз ғалымы Р.Лаэннек (1781 — 1826) ұсынған. Цирроздың ішінде жиі кездесетіні және ауыр өтетіні — бауыр циррозы. Бұл бауыр клеткаларының зақымдануынан және олардың өлуінен бауырдың қызметінің бұзылып, аурудың созылмалы түрге ауысуынан дамиды.

## Этиология
thumb|right|270px|100 000 тұрғындағы бауыр циррозы бар емделушiлерiнiң 2004 жылында еңбекке жарамсыздықтан түзетiлген өмiрлер жылдар.<div class="references-small" style="-moz-column-count:3; column-count:3;">













</div>
Бауыр Циррозының дамуына вирусты гепатитті дер кезінде емдемеу әсер етеді (қ. Гепатит). Көп жағдайда бауырға аса қауіпті зиянды заттардың (төртхлорлы углерод, хлороформ, мышьяк, фосфор, т.б.) әсері, кейбір дәрі-дәрмектерді (әр түрлі антибиотиктер, сульфаниламидті препараттар, т.б.) шамадан тыс ішу, өт жолдарының бітеліп қалуы және олардың қабынуы да аурудың асқынуына алып келеді. Сондай-ақ ішімдікті мөлшерден тыс қабылдау бауыр үшін өте қауіпті (қ. Маскүнемдік). Бауыр Циррозының білінуі аурудың формасы мен ауру дәрежесіне байланысты. Ауру адамды жылдар бойы мазаламауы мүмкін, бірақ бауырға мед. зерттеулер жүргізгенде, бауырдың тығыздалып және зақымдала бастағаны көрінеді. Кейін адамда әлсіздік пайда болып, жүдейді, дене температурасы көтеріліп, науқаста сары аурудың белгілері айқын біліне бастайды, құрсақ қуысына сұйықтықтың жиналуынан ауру адамның іші ісіп кетеді. Ауру асқынғанда жұтқыншақ пен асқазанның кеңейген веналарынан қан кетіп, бауыр комасы басталады (қ. Кома). Геморраг. синдромның өріс алуынан мұрыннан, әйелдерде жатырдан қан кетіп, қызыл иектің қанталауы мүмкін. Бауыр Циррозын емдеу өте ұзақ процесс, науқасты міндетті түрде ауруханада емдейді.

## Емделу
Дәрілік препараттармен қатар (эссенциале, карсил, верошпирон, фуросемид күніне 40 мг, т.б.). науқастың тамақ рационында ақуызды-витаминді қоректік заттар басым болып, майлы және тұзды тамақты рационнан мүлдем шығару керек. Науқасқа сүт тағамдары мен жеміс-жидектері пайдалы. Қшімдіктен аулақ болу қажет.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Абдолла Мамытбаев

**Абдолла Мамытбаев** (1914–1943) – ауыл шаруашылығының маманы. Бірінші сайланған Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1937). 

Бұрынғы Келес ауданындағы Ошақты МТС-інде директор болып қызмет атқарған. 

## Дереккөздер

 

Санат:1914 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары
Санат:Келес ауданы тұлғалары
Нарбота Әбдірахманұлы

**Нарбота Әбдірахманұлы** (*т. ж. б. – 1798/99*) – Қоқан билеушісі. Нарбота Әбдірахманұлы Ферғана  ойпатында су каналдарын салдырып, егістік жердің көлемін арттырды. Қалаларды көркейтті, сауда-саттық пен кәсіпкерлікті дамытты. Орталық Азия  мен Ресей арасында сауда қарым-қатынасының орнауына түрткі болды. 36 жыл билік құрды. Нарбота Әбдірахманұлының мұрагерлері Әлім мен Омардың тұсында қоқандықтар Оңтүстік Қазақстанға билік жүргізді.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи тұлғалар
Гүлзада Рахманбердіқызы Ізбасарова

**Гүлзада Рахманбердіқызы Ізбасарова** (15 қаңтар 1946 жыл, Талас, Қырғыз КСР) — денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы, медицина ғылымдарының кандидаты (2001), Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1995). 

Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина универститетін) бітірген (1969). 1969–1982 жылдары 1-Алматы қалалық клиниккалық ауруханада хирург, анестезиология және реанимация бөлімінің дәрігері, бас дәрігердің емдеу ісі жөніндегі орынбасары болды. 1982 жылдан Қазақстан Денсаулық сақтау минтсьрлігі 4-Бас басқармасының Орталық клиникалық ауруханасында бас дәрігердің орынбасары қызметін атқарды. 

Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты — халыққа көрсетілетін медициналық жәрдемді ұйымдастыру. Ізбасарова тәжірибеде диагностика жасау мен емдеудің жаңа озық әдістерін ұсынды. Ізбасарованың тікелей басшылығымен диагностика жасау мен емдеудің жаңа әдістерінің медициналық және экономикалық тиімділігін анықтау жөнінде аналитикалық жұмыстар ұйымдастырылды. 

Ізбасароваға «Нарық жағдайында аса пайдалы жаңа технологияны жасау және енгізу негізінде медицигалық жәрдем көрсету жүйесін реформалаудың және жетілдірудің моделі» еңбектер топтамасы бойынша Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы берілді (2005). Құрмет орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Таласта туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Қарағанды мемлекеттік шахта жобалау институты

**[[Қарағанды]] мемлекеттік шахта жобалау институты** – ғылыми-зерттеу мекемесі. 1941 жылдан «Қарағандыкөмір» тресі жобалау бюросының «Қарағанды шахта жобалау» конторы, 1951 жылдан қазіргі атымен аталады. Институт  Қарағанды, Екібастұз көмір бассейні кәсіпорындарының және Қазақ КСР-і мен Орта Азия республикаларындағы кен орындарының бас жобалаушысы болды. Жаңа көмір шахталары мен разрездердің кешенді жобаларын, жаңа кен қабаттарын аршып, әзірлеу жобаларын, көмір өнеркәсібі кәсіпорындарының тапсырысы бойынша ғылыми-зерттеу және жобалау-конструкторлық жұмыстарын жүргізеді; жобаланатын нысандар үшін инженер-геолог іздестірулер мен топографиялық түсірулерді іске асырады, құрылыс барысын қадағалады. институттың жобалары бойынша Қарағанды, Павлодар, Астана облыстарында шахталар, разрездер, ірі өнеркәсіп орны, кеңшарлар, машина-трактор ст-лары салынды. Институт Қазақстанның, Орта Азияның көмір кәсіпорындарын жобалау жөнінде үлкен жұмыс көлемін, оның ішінде Төм. Іле, Шептікөл, Шұбаркөл кен орындарының жобаларын жасады.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды
Санат:Қазақстанның ғылыми мекемелері
Айбике

**Айбике** (туған,өлген,жылдары белгісіз) — Абылай ханның жау тылындағы барлаушыларының басшысы. Қоластына бірнеше барлаушы ұстаған және ұзақ жылдар “қолға түскен тұтқын күң” түрінде хан ордасында күтуші болған. Зайыбы — белгілі Бұланбай батыр. Тарбағатай мен Алтайдағы, Емілдегі жаудың күшін және олардың орналасқан жері туралы Абылай хан, Қабанбай, қанжығалы Бөгенбай бастаған қазақ елінің басшыларына құпия хабар жеткізіп тұрған. Айбике алғыр ойлы, ержүрек, қаз болған. Қалмақ тілін жетік білген. Тарбағатай мен Алтай тауы өңірінде, Зайсан, Марқакөл алабында күндіз де, түнде де, тұманды, боранды күндерде де адаспай жүре беретін “жер шолғыштығымен” аты шыққан. Жоңғар хандығы құлағаннан кейін 1757 — 58 жылы шамасында ата мекеніне оралған.

## Дереккөздер
Шырма балық

**Шырма балық** () – тұқытәрізділер отрядына жататын майда балықтар тұқымдасы. Бұрын осы тұқымдастың құрамында талма балықтар туыс ретінде қарастырылған. Олардан айырмашылығы: көзінің астында жиналмалы тікенегі бар, кейде ол терінің астында болады, екі жағынан қысыңқы басының жақтары жалаңаш, құйрық қанаты тік немесе доғал, созылыңқы денесі екі бүйірінен қысыңқы, үш жұп мұртшасының біреуі тұмсығының ұшында, екі жұбы үстіңгі ернінде орналасқан. Шырма балық Еуропа мен Азия су айдындарында тараған. Қазақстан суларында 3 туысының өкілдері кездеседі. Кәдімгі шырма балық (Mіsgurnus fossіlіs) – Еділ атырауындағы суларда; сібір шырма балығы (Cobіtіs melanoteuca) – Еділ, Жайық, Ертіс, Нұра өзендерінің су алаптарында; каспий шырма балығы (Sabanejewіa caspіa) – Каспий теңізі мен Жайық және Жем өзендерінде; алдыңғы азиялық шырма балық (Sabanejewіa aurata) пен оның түр тармағы арал шырма балығы (S. a. aralensіs) – Сырдария, Шу және Сарысу өзендерінің су алаптарында кездеседі. Шырма балықтың денесінің ұзындығы 8 – 15 см, 2 – 3 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Мамыр – маусым айларында уылдырығын (300-ден 3000-ға дейін, аналығының мөлшеріне байланысты) балдырлы жерлерге шашады. Негізінен су түбіндегі майда омыртқасыздар, зоопланктондар мен балдырлармен қоректенеді. Шырма балықтың кәсіптік маңызы шамалы, тек жыртқыш балықтарды аулағанда қармақ жемі ретінде пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Қазақ энциклопедиясы, 9 т.

Санат:Тұқытәрізділер
Канн кинофестивалі

**Канн кинофестивалі** () — әр түрлі мемлекеттердің кино өнерінің жетістіктерінің байқауы. Канндағы (Франция) халықаралық кинофестивальдің алғаш ашылуы 1939 жылдың күзіне белгіленді, бірақ 2-дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты 1946 жылдың қыркүйегінде ашылды. 1951 жылдан сәуір — мамырда өткізіледі. Фестивальдің бас «Алтын пальма бұтағы» жүлдесі ең үздік толық метражды және ең үздік қысқа метражды фильмдерге беріледі. Сондықтан, Үлкен арнайы қазылар алқасы жүлдесі, үздік орындаған ер және әйел рөлдері, ең үздік режиссура, операторлық жұмыс, сценарий үшін жүлделер тапсырылады. Сонымен қатар қазылар алқасы тағы бір жүлдесін толық метражды фильмге және екі жүлдені қысқа метражды фильмдерге тапсыра алады. Канн фестиваліның шеңберінде халықар. сыншылар аптасы, тәжірибелік режиссерлік жұмыстарды, жаңа француз фильмдерін көрсету, кинорынок және т.б. өтеді. Ең үздік дебют үшін «Алтын камера» жүлдесі беріледі. 1998 жылы  қазақ кинорежиссер Д.Өмірбаевтың “Киллер” фильмі Канн фестивалінің жас кино бағдарламасына қатысып, «ерекше көзқарас» жүлдесін иеленді.2001 жылы жас кино бағдарламасына Қазақ ұлттық өнер академиясының түлегі, режиссер Н.Түребаевтың қысқа метражды «Антиромантика» фильмі қатысты.

## Сыртқы сілтемелер
*  Канн кинофестивалі ресми сайты
* Канн кинофестивалінің бейнемұрағаты 

## Дереккөздер

Санат:Канн кинофестивалі
Санат:Франция кинофестивальдері
Самал Дәрібаев

**ДӘРІБАЕВ Самал** (22.4.1971 жылы туған, Қазалы ауданы Жанқожа батыр ауылы) – педагог, филология ғылымының кандидаты (2002).

Қазақ ұлт¬тық университетінің филология факультетін бітірген (1993). Еңбек жолын Алматы облысы Қарасай ауданына қарасты А.Қыраубаева атындағы гуманитарлық қазақ мәдениеті мектеп-лицейі¬нен бастайды. 1995 – 1998 ж. Алматы мемлекеттік консерваториясында, Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде, №162 қазақ орта мектебінде және ҚазҰПУ-де оқытушылық қызметтер атқарды. 1998 – 2002 ж. Алматы қаласындағы №167 мектептің директоры болып қызмет істеді. Қазір Қазақ ұлттық университетінің филология факультетінің кафедрасында қызмет етеді.

«Қазақстан Республикасының жыл мұғалімі» байқауының бас жүлдегері, ҚР «Білім беру ісінің үздігі» белгісімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды.

Санат:Тұлғалар
Жаңаауыл (Жетісай ауданы)

**Жаңаауыл** — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Жаңаауыл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде.

## Халқы

## Тарихы
1951 жылы құрылған 22-партсъезд атындағы мақта ұжымшарының құрамында болып, 1989 жылға дейін "Тельман" аталып келді. Ұжымшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. Ауылда орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Ізбасты

**Ізбасты** (т.-ө. ж. б.) – би, Орта жүз қыпшақ ішіндегі қарабалық атасынан. Қыпшақта, оның ішінде қарабалық елінің жер дауы, барымтасы І. бисіз шешілмеген. І. алғыр әрі тапқыр би болған. І-ның жетпіс бес жасында әйелі қайтыс болып, Шолтай деген бидің жиырма жасар қызына қалың мал төлеп үйленеді. Сондағы 75 жастағы І. бимен 20 жастағы Көбе қыздың айтысы деген қызықты жырды осы кезге дейін ел аңыз қылып айтады, бірақ хатқа түспеген. 

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тарих
Асабай Мамытұлы Мамытов

**Асабай Мамытұлы Мамытов** (1912 жыл, Отырар ауданы Шардара ауылы - 1993) – ғалым, заңгер, заң ғылымдарының докторы (1965), профессор (1972). Алматы Кеңес құрылысы институтын бітірген (1937). 1937–43 жылдары Алматы облысы сотының мүшесі, төрағасы, Алматы облысы партия комитетінің екінші хатшысы, 1943–45 жылдары Қазақ КСР прокуроры, 1945–56 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Соты төрағасының орынбасары болды. 1956 жылы ғылыми-педагогикалық жұмысқа жіберілді. 1956–70 жылдары Қазақ мемлекеттік университеті заң факультетінің аға оқытушысы, доценті. 1970 жылдан кафедра меңгерушісі болған. «Советтік қылмыстық право», «Қылмысты іздестіру құқығы», т.б. оқулықтардың, 100-ден астам ғыл. еңбектердің авторы.
## Дереккөздер
Мелиоративтік гидрогеология

**Мелиоративтік гидрогеология** — гидрогеологияның ауыл шаруашылығындағы жерді тиімді меңгеру мен гидрогеологиялық жағдайды жақсартудың әдіс-тәсілдерін зерттейтін саласы. Ол ауыл шаруашылық гидротехника мелиорациясын гидрогеологиялық тұрғыдан негіздеумен шұғылданады. Негізгі міндеттері: мелиорациялау нысандарының гидрогеологиялық-мелиоративтік ахуалын зерттеу; құрылыстарды жобалау мен жоспарлауды және суару жүйелерін тиімді пайдалану; Ауыл шаруашылық жерлерін құрғату, суландыру, сумен қамтамасыз етуді гидрогеологиялық тұрғыдан негіздеу;  су шығынын анықтауды гидрогеологиялық тұрғыдан есептеу, тағы басқа.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Алвин Тоффлер

**Алвин Тоффлер** (; 4 қазан 1928, Нью-Йорк, АҚШ – 27 маусым 2016, Лос Анжелес, АҚШ) – америкалық әлеуметтанушы, публицист, “постиндустриялық қоғам” тұжырымдамасы авторларының бірі. “Болашақтың соққысы” (1970), “Үшінші толқын” (1980) және басқа еңбектерінде адамзат қоғамы жаңа технологиялық төңкерісті басынан өткізіп жатқандығы және мұның ақыры әлеуметтік қатынастардың үздіксіз түбегейлі жаңарып, қалыптан тыс индустриялық өркениеттің құрылуына әкелетінін айтты. Қазіргі мемлекеттердің қоғамдық құрылымы ғылыми-техникалық төңкеріспен бірге келген экономикалық, әлеуметтік салалардағы қайшылықтарға төтеп бере алмай, жаһандық деңгейдегі дағдарыстарға соқтырады. Түбегейлі демократикалық реформалар жасау арқылы әділетті қоғам құруға, дағдарыстардан шығуға болады деп білді.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ әлеуметтанушылары
Санат:АҚШ философтары
Циста

**Циста** (** — көпіршік) — бір клеткалы қарапайымдардың қолайсыз жағдайларда пайда болатын тығыз қабықшасы. 

## Микроорганизмдар
Қарапайымдарда (талшықтылар, тамыраяқтылар, споровиктер, инфузориялар) қорғаныш цистасы, көбею цистасы деген түрлері бар. Қорғаныш цистаның қабығы қалың, қоймалжың-кілегейлі не қатты, хитин тәрізді заттардан құралған, кейде минералданады. Цистаның бұл түрі қолайсыз жағдайларда (*су тартылу, су қату*) пайда болады. Паразит организмдерде иесі организмнен шығарда пайда болып, сыртқы ортада тіршілік қабілетін сақтап (кейде бірнеше жылға дейін, мыс., Colpoda туысы 16 айға дейін, Oіcomonas — 5,5 жылға, Perіdіnіum cіnotum түрі 16,5 жылға дейін) иесіне түседі. Көбею ццистаның қабығы жұқа, көбею кезінде ғана пайда болады. 

## Өсімдіктер
Өсімдіктерде (перидиней балдырлар, хризомонада, эвглена) цЦиста көбінесе қолайсыз жағдай туғанда түзіледі және кеуіп қалса да, қолайлы жағдай туғанда, қайта тіршілік ете бастайды. Әдетте бір цистадан бір дарабас дамиды, бірақ көбею ретінде бірнеше дарабас дамитын жағдай да кездеседі. Бактерияларда циста негізінен азотбактерлерде метилтрофты бактерияларда, спирехоттерде, т.б. кездеседі. Циста олардың радиацияға төзімділігін және кеуіп кетуден сақтайды. Сондай-ақ миксобактериялардың жемістік денесінің арнайы бөлігін (*[[миксоспора]]лардың шоғырланып, жалпы қабықшаға жиналуын*) көрсетуде Циста термині қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Бактериялар
Жадыра Дәрібаева

**Жадыра Дәрібаева** - 1948 жылы 4 қыркүйекте Қызылорда облысының Сырдария ауданы орталығында дүниеге келген. 
* 1964 жылы сондағы орыс мектебінің 8-сыныбын, 
* 1968 жылы Қызылорда қаласындағы М.Мәметова атындағы Қыздар педагогикалық училищесін бітірген.
* Одан кейін бірер жыл Қызылорда қалалық комсомол комитетінде істеген. 
* 1968—1970 жылдары Қызылорда пединститутының филология факультетінде (сырттай), 
* 1970 — 1978 жылдары Мәскеудегі М.Горький атындағы Әдебиет институтының көркем аударма бөлімінде оқыған. 
* 1978-1991 жылдары Мәскеудегі А.В.Луначарский атындағы Мемлекеттік театр өнері институтында (ГИТИС) қазақ актерлер бөлімінде дәріс берген. 
* 1982—1990 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында секретариат меңгерушісі, 
* 1991 — 1992]жылдары «Қазақстан әйелдері» журналында бөлім меңгерушісі болған.

Қазақстан Республикасының 1992 жылы қабылданған Мемлекеттік Әнұраны мәтіні авторларының бірі. 1996 жылы «Құрмет» орденімен марапатталған.
## Шығармалары
* Гүлжайна. Өлеңдер. А., «Жалын», 1979; 
* Мейір. Өлеңдер. А., «Жалын», 1988; 
* Біздің жақтың ас пайы. Өлеңдер. 1998; 
* Қасиеттілік шырағы. Өлеңдер. А., «Балалар әдебиеті», 2007.

## Дереккөздер


Санат:4 қыркүйекте туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Автожөндеузауыты

«**Автожөндеузауыты**» – Тараз қаласындағы кәсіпорын, акционер қоғам. Жамбыл автожөндеу зауыты болып 1960 жылы құрылған. Қызметкерлерінің саны – 150 адам. Негізгі қызметі – МАЗ, ЗиЛ, КрАЗ, КАМАЗ сияқты ауыр жүк автомобильдері мен автобустарды күрделі толық жөндеуден өткізу. Сондай-ақ, автомобиль тіркемелерін, контейнерлік жартылай тіркемелерді, гидротүйістіргіштер, қосалқы бөлшектер жасаумен айналысады. «Автожөндеузауыты» АҚ-ның құрылымына мамандандырылған үш еншілес кәсіпорын кіреді: «Тараз Дизель», «АРТК», «Тараз механикалық зауыты» ЖШС-тері. Акционер қоғамның президенті – Р.Б. Инсепов.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Иван Константинович Айвазовский

нобай|160px|Автопортрет. 1874 ж.
thumb|upright|Галата мұнарасы айлы түнде, 1845 ж.
**Иван Константинович Айвазовский** () (29 шілде 1817, Феодосия, — 2 мамыр, 1900, Феодосия) — орыс-армян кескіндемешісі, теңіз пейзажының шебері. 
* 1833—37 жылдары Петербургтегі Көркемсурет академиясында М. Н. Воробьевтан оқып, 1839 жылы суретші атағын алған. 
* 1845 жылы Ресей суретшілер академиясының мүшелегіне өтеді.
* 1847 жылы проффессор
* 1887 жылы көркемсурет академиясының құрметті мүшесі болды. 
* Еуропа елдері академияларына мүше болып сайланды. 

## Картиналары
* «Дауыл»
* «Хаос»
* «Неаполитан қызы»
* «Тоғызыншы толқын»
* «Чесмен шайқасы»
* «Штиль»
* «Қара теңіз» сияқты әлемге әйгілі картиналар жазған. Жалпы 6 мыңға жуық сурет-картиналардың авторы.

## Галерея

Сурет:Ivan Aivazovsky Bucht von Neapel 1842.jpg|Неаполь шығанағы
Сурет:Stormy sea at night.jpg|Түнде теңіздегі дауыл (1849)
Сурет:Буря над Евпаторией Айвазовский.jpg|Евпатория үстіндегі дауыл (1869)
Сурет:Айвазовский (Гайвазовский) Иван (Оганес) Константинович Черное море (На Черном море начинает разыгрываться буря).jpg|Қара теңіз (1881)
Сурет:Picture "anger of the seas" by Aivasovsky.jpg|Теңіздердің қаһары (1886)
Сурет:Иван Константинович Айвазовский - Ночь в Гурзуфе.jpg|«Гурзуфтегі түн» (1891)
Сурет:Ivan Aivazovsky - Fog on the sea.jpg|«Теңіздегі тұман» (1895)


Сурет:Aivazovsky - Scenes from Cairo's life.jpg|Каир өмірінен көріністер
Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - Boat Ride by Kumkapi in Constantinople.JPG|Константинопольдегі Құмкапи бойымен қайықпен
Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - Dusk on the Golden Horn.JPG|Алтын мүйіз шығанағындағы ымырт
Сурет:Иван К. Айвазовский - Великая Пирамида в Гизе (1871).jpg|Үлкен Гиза пирамидасы
Сурет:Башни на скале у Босфора Айвазовского.jpg|Босфорға жақын жартастағы мұнаралар
Сурет:Aivazovsky - View of Constantinople and the Bosphorus.jpg|«Константинополь мен Босфордың көрінісі». 1856 ж.


Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - Winter Scene in Little Russia.JPG|Кіші Ресейдегі қысқы көрініс
Сурет:Aivazovsky. Winter landscape.jpg|Қысқы пейзаж
Сурет:Вид из Ливадии Айвазовский.jpg|Ливадиядан көрініс
Сурет:Aivasovsky Ivan Constantinovich - Chumaks in Little Russia.jpg|Кіші Ресейдегі чумактар
Сурет:View of Tiflis from Seid-Abaz, Ivan Aivazovsky.jpg|Тифлис


Санат:29 шілдеде туғандар
Санат:1817 жылы туғандар
Санат:Феодосияда туғандар
Санат:2 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1900 жылы қайтыс болғандар
Санат:Феодосияда қайтыс болғандар
Санат:Ресей суретшілері
Санат:XIX ғасыр суретшілері
Санат:Қырым суретшілері
Санат:Армян суретшілері
Оңды

**Оңды** — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы ауыл, Оңды ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орналасуы
Аудан орталығы – Шетпе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде, Шығыс Қаратау жотасының оңтүстік баурайында, шөл белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 50-жылдарының бас кезінде “Екпінді” және “Ақырап” ұжымшарларын ұйымдастыруға байланысты қаланды. 1978–1997 жылдары қаракөл қойын өсіретін кеңшардың орталығы болды. Бұрынғы кеңшар негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Тарихи ескерткіштер
Оңды аймағында Қамысбай, Ақүйік, Бекі, Олжаның қызы, Есен-Ата сияқты тарихи-мәдени ескерткіштер бар.

## Мәдениет саласы
Оңды ауылы тұрғындарына бүгінде бір мәдениет үйі, екі кітапхана мәдени қызмет көрсетіп тұр. Онды ауылы кітапханасында кітап қоры 8123 кітап. 

## Транспорты
Бүгінгі таңда аудан, облыс орталығымен жолаушы тасымалы тұрақты қалыптасқан.

## Денсаулық сақтау саласы
Ауылда халыққа дәрігерлік қызмет көрсететін ауылдық дәрігерлік амбулатория жұмыс жасап келеді.

## Әйгілі тумалары
* Әбіш Кекілбайұлы

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Мезгілсор

**Мезгілсор** – Есіл өзені бассейніндегі көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Бурабай ауданының жерімен ағады. Қызылағаш ауылынан солтүстікке қарай 15 км жерде, теңіз деңгейінен 220 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумығы 6,1 км2, ұзындығы 3,3 км, ені 2,8 км, жағалау бойының ұзындығы 9,1 км. Жалпы су жиналатын алабы 113,0 км2. Түбі тегіс, лайлы тұнба түзілген. Суы 185 күндей мұз құсауында жатады. Қар және грунт суымен толығады. Суы тұзды. Мал суғару үшін пайдаланылады.

Санат:Бурабай ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Кано

:**Кано** – Кано әулетінің сарай суретшісі 15 ғасырда құрған жапон кескіндеме өнері мектебі. Мектептің негізін қалаған –Кано Масанобу, одан кейінгі басшысы – Кано Мотонобу. Бастапқы белестегі Кано үшін (15 ғасыр – 16 ғасырдың 1-жартысы) біркелкі түсті (монохромдық) кескіндеменің сәндік дәстүрлері (Оңтүстік Сун дәуірінің қытай кескіндемесінің мұрасын қабылдаған) мен көптүстілік (полихромдық) Тоса мектебімен үйлесімділік тән болады. *Ямато-э мектебінің* дәстүріне сүйенген Мотонобу, К.Хидзэридің пейзаж жанрындағы, орамадағы, қалқадағы “гүлдер-құстар” суреттері жалпы композицияның шарттылық-сәнділік түсіндірмесі (тегіс айдын, ұқыпты түрде салынған сұлбалар), кейбір мәтіндердің (құстар, ағаш бұтақтары) шындыққа ұқсастығымен ерекшеленеді. Кано мектеп өнерінің өркендеуі Момояма дәуірімен (16 ғасырдың аяғы – 17 ғасырдың басы) байланысты. Кано мектебінің ірі өкілдері:* К.Эйтоку, К.Мицунобу, К.Санраку, К.Найдзэн, К.Ёсинобу, К.Танъю, К.Сансэцу, К.Кога, К.Кунио, К.Танрэй, т.б.*

## Дереккөздер:


Санат:Мектептер
Дәріғұл Өмірқұлұлы

**Дәріғұл Өмірқұлұлы** (1908 жыл, Арал ауданы Құмбазар ауылы – 20.4.1956 жыл, Арал ауданы Құмбазар ауылы) – жырау. 

Ескіше хат танып, сауатын ашқан. Өнерге жасынан жақын ол домбыра тартып, қисса-дастандарды жаттап өскен. Рахметұлы Сұлтан мен Нұртуғанның шәкірті атанып, кейіннен ақынның туындылары «Мәулімнияз-Едіге», «Қобыланды», «Тағаймұрат» жырларын үйреніп, еркін жырлайтын жырау атанған. 1941 жылы жазықсыз сотталып, 14 жыл Ақтөбе, Магадан қалаларында айдауда болды. Сол жылдары 
* «Қошқарбайға»
* «Жеткіншегім»
* «Ауылының көрініп тұр қарасы», т.б. әндерін шығарған.

## Дереккөздер

Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Арал ауданында туғандар
Санат:20 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1956 жылы қайтыс болғандар
Санат:Арал ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ жыраулары
Ырсай Дилбарханова

**Ырсай Дилбарханова** (1952 жылы 2 ақпанда туған, Шардара ауданы) – ғалым, биология ғылымының докторы (1998), профессор (2000). Қыздар педагогикалық институтын бітірген (1974). 1976 – 1990 ж. Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясында ғылыми қызметкер, 1990 – 1992 ж. Алматы мемлекеттік  медициналық институтының биохимия кафедрасының меңгерушісі. 1992 – 1996 ж. Түркістан университетінің медицина факультетінің биохимия кафедрасының доценті, кафедра меңгерушісі. 1996 – 1998 ж. Қожа Ахмет Иасауи атындағы  Халықараралық қазақ-түрік университетінің докторантурасында оқыды. 1999 жылдан бері халықаралық қазақ-түрік университеті Кентау институтының медицина факультетінде теориялық пәндер кафедрасының меңгерушісі. *60-тан астам* ғылыми еңбегі жарияланған. «Белоктар, белоктар биосинтезі, молекулалық генетиканың негіздері», ***«Ферменттер»*** оқулықтары шыққан.
## Дереккөздер
Айғақ (заң)

**Айғақ** — қылмыстық немесе азаматтық істі дұрыс шешу үшін маңызды, заңды жолмен алынған мән-жайлар туралы нақты деректер. Айғақтар “тікелей” және “жанама” болып бөлінеді. Айғақтардың әр түрінің ерекшеліктерін ескере отырып, оларды жинаудың, анықтау мен тексерудің қағидалары заңмен белгіленген. Дәстүрлі сот билігінде: айғақ — маңызды іс жүргізу нышандарының бірі. Айғақ берушіні сот кез келген тараптан шақыра алады. Болған қылмыстық іс-әрекет туралы көрген-білген дерегін бұлжытпай айтып беру әрбір мұсылманның парызы саналған. Күштеу, мәжбүрлеу арқылы айғақ тартуға тыйым салынған. Жалған айғақ берушілер жазаланған. Мысалы, дәстүрлі сот билігі бойынша зинақорлық жасады деп айып тағылған кезде 4 куәгердің 3-еуі — шын, 4-іншісі өтірік айғақ болса, онда бәрі бірдей жазаланады. Басқа қылмыстық іс-әрекеттерді анықтауда екі айғақ беруші жеткілікті саналған. Тегі таза, өзі әділ, мінезі байсалды адамның берген айғағы, сондай-ақ естігенін айтушының емес, көзімен көрушінің айғағығы жоғары бағаланған.
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Заң
Андрей Васильевич Какурин

**Андрей Васильевич Какурин** – Социалистік Еңбек Ері (28.03.1948). Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі. 1914 жылы Шымкент облысы (қазіргі Түркістан облысы), Георгиев ауданы (қазіргі Төле би ауданы), Подгорное ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1936 жылға дейін "Коммунизм» ұжымшарында" есепші болып істеген. 
* 1936 – 1938 жылдары әскери борышын өтейді.  
* 1939 – 1942 жылдары Комсомол жұмысында болды. 
* 1942 жылы КОКП мүшелігіне өтеді. 
* 1942-1943 жылдары Ұлы Отан соғысында саяси жетекші болады, "Қызыл Жұлдыз" орденімен марапаталады.  
* 1944 – 1955 жылдары - "Вольная степь" ұжымшарында председатель. 
* 1956 жылдан партия ұйымының хатшысы болып қызмет атқарды. 1947 жылы әр гектардан орта есеппен 15,7 центнерден астық жинап, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. 
* 1948 жылы аудандық еңбекшілер депутаттары Советінің депутаты болды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" (1945)
* 2 рет Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (28.03.1948)

## Дереккөздер
 
 
## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Цистерна

thumb|right|200px|Автокөлiк - әуежайдағы жер майы бар цистерна
**Цистерна** ( — су бөгені) — сұйықты сақтауға арналған ыдыс; сұйық және ұнтақ заттарды тасымалдауға немесе сақтауға арналған ыдыс.

Ол тастан, бетоннан не темір-бетоннан (жерге қазылып орналастырылған) немесе металдан (ірге тасқа орнатылатын) жасалады. Кейде цистерна автомобильге, темір жол арбасына орнатылып, ол арқылы сұйық заттар (бензин, керосин, сүт, спирт, т.б.) тасымалданады. Автомобиль Цистернасының сыйымдылығы 1,5 — 5 м3, ал темір жол цистернасының жүк көтергіштігі 60 — 120 т болады.
## Цистерна түрлері
**Изотермиялық цистерна* - сүт, арақ-шарап т.б. - тағам өнімдерін тасуға арналған термоизоляциясы бар ыдыс.
**Жылытылатын цистерна* - жылыту құрал-жабдықтарынан тұратын термоизоляциясы бар үлкен жабық ыдыс, мысалы: 200°С температурадағы битумды тасымалдауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Санат:Техника
Санат:Тіркемелер
Санат:Вагондар
Санат:Жүк автомобилі
Әзизхан Маниязов

**Әзизхан Маниязов** (1898 жылы туған, Түркістан ауданы Ұранғай ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (17.5.1951). 1927–38 жылдары Түркістан ауданында ұжымшарда мақта өсірушілер бригадасының бригадирі, 1938–65 жылдары көпжылдық шөп өсіретін шаруашылықтың звено жетекшісі болып істеді. 1965 жылы зейнет демалысына шықты.  

## Сілтемелер

 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мәт (өзен)

**Мәт** – Боқсық өзенінің оң саласы. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Бұланды ауданы жерімен ағады.  

## Бастауы
Карамышевка ауылының шығысына қарай 3 км жерден бастау алады. Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 200 км жерде Боқсық өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 29 км. Жалпы ұзындығы 16 км болатын 7 ұсақ салалары бар. Суайрығының жер бедері көлбеулі аккумулятті-денудациялық жазық. Аңғары нашар байқалады, жайылмасы жоқ. Жазда қарасуларға бөлініп қалады.

## Өсімдігі
Карбонатты қара топырағында қызыл қаулы-бетеге аралас әр түрлі шөптесін өсімдіктер өседі.  Жақын жерлердегі шаруашылықтарды суғаруға пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Бұланды ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Шыртылдақ қоңыз

**Шыртылдақ қоңыз** () – қаттықанаттылардың бір тұқымдасы, көп қоректілер отряд тармағына жатады. Жер шарында кең тараған, 10 мыңдай түрі анықталған. Тұрқы 2-ден 50 мм-ге дейін, көбінесе 7 – 10 мм, аяқтары қысқа. Арқасымен құлаған қоңыз қысқа аяқтарын жерге тіреп аударыла алмайды. Сондықтан олар ерекше тәсілмен – иіле секіріп аударылады да, бұл кезде кеуде алды және орта кеуде өсінділері бір-біріне тию салдарынан шыртылдаған дыбыс шығарады (қоңыздың аты осыған байланысты қойылған). Олар 30 – 40 см биіктікке дейін көтеріліп, бірнеше рет секіре алады. Шыртылдақ қоңыздар өсімдіктердің, әдетте діңінің астында тіршілік етеді. Қорек талғамайды, негізінен өсімдіктермен азықтанады. Көпшілік түрі а. ш. және орман ш-ның зиянкестері; мыс., қара шыртылдақ қоңыз (Athous nіger) дене тұрқы 10 – 14 мм, жолақты шыртылдақ қоңыз (Agrіotes lіneatus) – тұрқы 7 – 11 мм. Шыртылдақ қоңыздардың дернәсілдері де ауыл шаруашылық өсімдіктеріне зиян келтіреді.

## Дереккөздер

Қазақ энциклопедиясы, 9 т.

Санат:Қатты қанаттылар
Ізгілік көмек

thumb
**Ізгілік көмек** - басқа елдер мен аймақтардың жеке адамдары тарапынан мұқтаж халыққа (мыс.‚ табиғат апатынан зардап шеккен халыққа) көрсетілетін өтеусіз көмек; мемлекетке, мемл. билік пен жергілікті өзін-өзі басқару органдарына, заңды және жеке тұлғаларға шет мемлекеттер, халықар. және шетелдік мекемелер немесе коммерц. ұйымдар беретін жәрдем, сондай-ақ солар үшін өтеусіз жәрдем ретінде тегін орындалатын жұмыстар мен ақысыз көрсетілетін қызметтер. Ізгілік көмек тех. көмек пен ізгілік жәрдем түрлеріне ажыратылады. Техникалық көмек экон., әлеум. реформаларды жүзеге асыруға қолдау көрсету, конверсиялау, қару-жарақ пен әскери техниканы кәдеге жарату, ядролық отынның қалдықтарын, атом энергиясын бейбіт және әскери мақсатта пайдалану кезінде қордаланып қалған радиоактивті қалдықтарды жою жөніндегі радиац.-экол. шараларды жүзеге асыру мақсатымен, сондай-ақ үкімет белгілеген тәртіппен тіркелген жобалар мен бағдарламалар бойынша оқыту, зерттеулер жүргізу, мамандар, аспиранттар, студенттер алмасу, тәжірибе, технологиялар, жабдықтар мен басқа да материалдық-тех. құралдар беру мақсатымен көрсетіледі. Ізгілік жәрдем жағдайы төмен, әлеум. жағынан қорғалмаған, табиғат апатынан, басқа да төтенше оқиғалардан зардап шеккен жұртшылыққа мед. және әлеум. жәрдем көрсету, осы көмекті тасымалдауға, жеткізіп беруге, сақтауға жұмсалатын шығынды көтеру үшін беріледі. Акцизделетін тауарларды тегін ізгілікті және тех. көмекке жатқызуға болмайды. Тех. көмек жобалары мен бағдарламаларын тіркеу нысаны мен тәртібін, Ізгілік көмек көрсету тәртібін, сондай-ақ тех. көмек пен қаражатын пайдалану тәртібін үкімет белгілейді. Ізгілік көмек қаражатын толық немесе ішінара сатуға тыйым салынған.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Наркескен

**Наркескен** – қылыштың бір түрі. Асыл металдан екі жүзді етіп жасалады. Сабын сүйектен немесе мүйізден әзірлеп, алтынмен немесе күміспен әшекейлейді, асыл тастар орнатады.

## Сілтемелер
* Тарих 
* Сабын сүйек  
* Әшекелеу
* Әрлеу
* Сырлау
## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Қарабидайық (өзен)

**Қарабидайық**, *Жангелді,* *Бидайық* – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Бесшоқы, Жуанқоңыр тауларынан алып, Ақшатау кентінің батысында 10 км жерде тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 80 км, су жиналатын алабы 1600 км2. Арнасы тік жарлы. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 0,20 – 0,30 м2/с. Жайылмасы – шабындық, суымен егін суғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Балқаш су алабы