Джеймс Уотсон Кронин

**Джеймс Уотсон Кронин** (; 29 қыркүйек 1931, Чикаго, АҚШ — 25 тамыз 2016, Сент-Пол, Миннесота, АҚШ) — американдық тәжірибеші физик, физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1980, Вал Логсден Фитчпен бірге) «бейтараптар К-мезондарының ыдырауындағы симметрияның негізгі принциптеріндегі бұзылуын ашқаны үшін».

## Өмірбаяны
Грек тілі мен әдебиетін оқыған докторанттың отбасында дүниеге келген. Отбасы Далласқа көшіп, онда болашақ ғалымның әкесі Оңтүстік Методистской университетінде классикалық филология профессоры атанды. Кронин сол университетке түсіп, физика-математика пәндерін оқып, оны 1951 жылы бітірді. Содан кейін ол Чикаго университетінде докторантурада оқыды, онда ол Сэмюэл Эллисонның жетекшілігімен тәжірибелік ядролық физиканы оқыды және 1955 жылы Ph.D дәрежесін алды.

Диссертациясын қорғағаннан кейін ол Брукхавен ұлттық зертханасында   мен   тобында жұмыс істеді. Мұнда ол Вал Фитчпен кездесіп, ол 1958 жылы Кронинді Принстон университетінің физика факультетіне шақырды. Ол 1971 жылға дейін Принстонда қалды, онда Чикаго университетінде физика профессоры лауазымын қабылдады.

Құлаудан кейін туындаған асқынулардан қайтыс болды.

## Ғылыми нәтижелер
Крониннің ғылыми зерттеулері бөлшектер физикасы, ядролық физика және ғарыштық сәулелер физикасы салаларында.

Принстонда ол детекторлық технологияны дамытуға, ұшқын камерасын жетілдіруге және оны зарядталған бөлшектердің траекториясын жоғары дәлдікпен өлшеуге пайдалануға үлкен үлес қосты. Бұл детекторлар Брукхейвен синхротронында AGS (*Alternating Gradient Synchrotron*) орнатылды, онда 1963 жылы Кронин және оның әріптестері бейтарап каондардың екі пионға ыдырауын анықтады, бұл әлсіз өзара әрекеттесулерде CP- бұзылуының дәлелі болды. Басқаша айтқанда, әлсіз әсерлесулер бөлшектер мен антибөлшектердің арасындағы заряд конъюгациясы С симметриясын және P паритетті симметриясын ғана емес, сонымен бірге олардың қосындысын бұзады, бұл дүниедегі антиматериядан материяның басым болуын түсіндіру үшін үлкен маңызға ие. Осы жетістігі үшін Кронин мен Вал Фитчке 1980 жылы физика бойынша Нобель сыйлығы берілді.

Гиперондардың ыдырауын және мюондардың түзілуін зерттеп, пиондардың протондарға шашырауы үшін жалпы тиімді көлденең қиманы анықтады. 1970 жылы ол көлденең импульсі жоғары бөлшектердің өндірісін өлшеуге арналған қарапайым экспериментті ұсынды және келесі онжылдықта тәжірибелер сериясында партон-партондық шашыраудың көрінісі ретінде қызмет ететін осындай процестерді егжей-тегжейлі зерттеді. 1982 жылы CERN-де ол бейтарап пионның өмір сүру ұзақтығын өлшеді.

1980 жылдардың ортасынан бастап ғалым ультра жоғары энергиялы ғарыштық сәулелердің үдеу механизмі мен құрамын зерттеуге көшті. Бұл сәулелердің нүктелік көздерінің бар-жоғын анықтау әрекеттері CASA-MIA детекторының үлкен жүйесін құруға әкелді. Бұл эксперимент ультра жоғары энергиялы ғарыштық сәулелердің пайда болуына нүктелік көздердің елеулі үлесін жоққа шығаруға мүмкіндік берді. Оларды әрі қарай зерттеу үшін Кронин мен    ұсынысымен Аргентинада  құрылды, оған көптеген елдер ғалымдарының үлкен ынтымақтастығы қатысады. Обсерваторияда бірқатар маңызды нәтижелер алынды, атап айтқанда, ғарыштық микротолқынды фон сәулеленуімен өзара әрекеттесу нәтижесінде пайда болатын бөлшектердің шектік энергиясының (*кесу энергиясының*) болуы дәлелденді.

## Жеке өмір
Екі рет үйленді. Бірінші әйелі Аннет Мартин 2005 жылдың маусымында Паркинсон ауруынан туындаған асқынулардан қайтыс болды. 2006 жылдың қарашасында ол Кэрол Чемплинге үйленді. Бірінші некеден оның 3 баласы болды — екі қызы Кэтрин мен Эмили және ұлы Даниэль. 2011 жылдың мамыр айында қызы Кэтрин 54 жасында лейкемиядан қайтыс болды.

## Марапаттар мен құрметтер
* АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1970).
* Эрнест Лоуренс сыйлығы (1976).
* Джон Прайс Уэзерилл медалі, (*John Price Wetherill Medal*, 1976).
* Физика бойынша Нобель сыйлығы (1980).
* Студенттерді оқытудағы өнері үшін Куонтрелл сыйлығы, (*Quantrell Award for Excellence in Undergraduate Teaching*, 1994).
* АҚШ ұлттық ғылым медалі (1999).
* Құрмет легионының ордені.
* Лондон корольдік қоғамының (2007), Ресей ғылым академиясының (2003) және әлемнің басқа да ғылыми қоғамдарының шетелдік мүшесі.

## Негізгі басылымдар
* Cronin J.W., Frisch H.J., Shochet M.J., Boymond J.P., Piroué P.A., Sumner R.L. Production of hadrons at large transverse momentum at 200, 300, and 400 GeV // Physical Review D. — 1975. — Vol. 11. — P. 3105—3123. — doi:10.1103/PhysRevD.11.3105.
* Antreasyan D., Cronin J.W., Frisch H.J., Shochet M.J., Kluberg L., Piroué P.A., Sumner R.L. Production of hadrons at large transverse momentum in 200-, 300-, and 400-GeV p−p and p-nucleus collisions // Physical Review D. — 1979. — Vol. 19. — P. 764—778. — doi:10.1103/PhysRevD.19.764.
* Кронин Дж. В. Нарушение CP-симметрии. Поиск его истоков (Нобелевская лекция) // Успехи физических наук. — 1981. — Т. 135. — Б. 195—211.
* Atherton H.W., Bovet C., Coet P., Desalvo R., Doble N., Maleyran R. Direct measurement of the lifetime of the neutral pion // Physics Letters B. — 1985. — Vol. 158. — P. 81—84. — doi:10.1016/0370-2693(85)90744-0.
* Abraham J. et al. (The Pierre Auger Collaboration). Properties and performance of the prototype instrument for the Pierre Auger Observatory // Nuclear Instruments and Methods in Physics Research A. — 2004. — Vol. 523. — P. 50—95. — doi:10.1016/j.nima.2003.12.012.
* Abraham J. et al. (The Pierre Auger Collaboration). Observation of suppression of the flux of cosmic rays above 4x1019 eV // Physical Review Letters. — 2008. — Vol. 101. — P. 061101. — doi:10.1103/PhysRevLett.101.061101.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Храмов Ю. А. Кронин Джеймс Уотсон (Cronin James Watson) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 145. — 400 с. — 200 000 экз. 
* Watson A. James Cronin (1931–2016) // Nature. — 2016. — Vol. 537. — P. 489. — doi:10.1038/537489a.
* Watson A.A. James W. Cronin (1931–2016) // Science. — 2016. — Vol. 353. — P. 1501. — doi:10.1126/science.aaj2021.
* Frisch H.J., Pilcher J.E., Shochet M.J. James Watson Cronin // Physics Today. — 2017. — Vol. 70, № 3. — P. 72. — doi:10.1063/PT.3.3502.

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат

Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері
Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:АҚШ физиктері
Санат:Физиктер