Петер Хандке

**Петер Хандке** (Немісше айтылу: [ˈhantkə]; 1942 жылы 6 желтоқсанда дүниеге келген) — Нобель сыйлығының лауреаты, драматург, аудармашы, ақын, кинорежиссер, сценарист Австриядан. Хандке әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына 2019 жылы ие болды.    

Хандке басқа да марапаттарға ие болды, оның ішінде 1973 Георг Бючнер сыйлығы, 1987 жылғы Вильеника халықаралық әдеби сыйлығы және Аустрияның «Нестрой» театрының өмір бойғы жетістіктері үшін 2018 жылғы сыйлығы бар. 

## Өмір
### Жас кез және отбасы
Хандке Гриффенде, содан кейін Германия Рейхінің Гау Каринтия провинциясында дүниеге келген.  Оның әкесі Эрих Шёнеманн банк қызметкері және неміс әскери қызметкері болған, оны Хандке ересек жасқа дейін кездестірмеген. Оның анасы Мария, бір Каринтиялық словен әйелі, Бруно Хандкеге, трамвай кондукторы және берлиндік вермахт солдатына Петер тумастан бұрын үйленді. Отбасы Кеңес Одағы басып алған Берлиннің Панков ауданында 1944 жылдан 1948 жылға дейін өмір сүрді, онда Мария Хандкенің тағы екі баласы болды: Петердің әпкесі мен інісі. Содан кейін отбасы анасының үйі Гриффенге көшті. Петер өзінің өгей әкесін маскүнемдіктен күн өткен сайын қатал сезінетін.  

1954 жылы Хандке Санкт-Вейт-ан-Глан қаласындағы Танзенберг қамалындағы католиктік *Марианум* ұлдар интернатына жіберілді. Онда ол өзінің алғашқы жазбасын *Факелді* мектеп газетінде *жариялады*. 1959 жылы ол Клагенфуртқа көшіп, онда орта мектепке барып, 1961 жылы Грац университетінде заңгерлік оқуын бастайды.  

Хандкенің анасы 1971 жылы қайтыс болған, өзінің өмірін «*Wunschloses Unglück»* (*Армандардың артынан қайғы*) атты *романда бейнелеген*. 

Грацтан кеткеннен кейін Хандке Дюссельдорфта, Берлинде, Кронбергте, Парижде, АҚШ-та (1978-1979 жж.) және Зальцбургте (1979-1988 жж.) тұрды. 1990 жылдан бастап Парижге жақын жерде Чавильде тұрды. Ол *Петер Хандке: «Орманда, кеш болуы мүмкін* (2016)» деректі фильмінің сюжетін жазды, режиссері Коринна Белз.  2012 жылдан бастап Хандке Сербия ғылым және өнер академиясының мүшесі. Серб православ шіркеуінің мүшесі.  

2019 жылдың қараша айының басында Хандке 1990 жж. соңында югославиялық төлқұжат пен азаматтығын алған кезде Аустрияның азаматтығынан автоматты түрде айырылып қалуы мүмкін екендігі туралы тиісті екенін ескерткен органдар тарапынан тергеу жүргізілді.  

### Мансап
Оқу кезінде Хандке өзін жазушы ретінде көрсетті, ол *Grazer Gruppe* (Грац Авторлары Ассамблеясы), жас жазушылар қауымдастығымен байланыс орнатты. Топ әдебиет туралы *manuskripte* журналына Хандке алғашқы шығармаларын жариялаған. Топтың құрамына Вольфганг Бауэр және Барбара Фришмут кірді. 
*<span class="noprint" data-ve-ignore="true" style="font-size:85%; font-style: normal;">&#x5B; [[:de:manuskripte|де]] &#x5D;</span>*
Хандке 1965 жылы, Зурдамк Верлаг неміс баспасы өзінің шыққан "*Die Hornissen"* *(Есек аралар)* романын жариялау үшін қабылдағаннан кейін оқудан бас тартты. Ол 1966 жылы Нью-Джерси штатындағы Принстонде, Группа 47-ге тиесілі авангард өнертанушыларды ңкездесуіне қатысқаннан кейін халықаралық назарға ие болды. Сол жылы, оның *Publikumsbeschimpfung* *(Көрерменді қорлау)* қойлымының премьерасы Theater am Turm-де Франкфуртта өтті, режиссері Клаус Пейманн. 1969 жылы жаңа коммерциялық тұжырымдамамен Verlag der Autoren баспасының негізін қалаушылардың бірі болды, өйткені ол авторларға тиесілі.  1973 жылы Grazer Autorenversammlung негізін қалаушы және 1977 жылға дейін мүше болды.

*Хандкенің* алғашқы пьесасы, 1966 жылы Франкфуртте тұсаукесер етіп, оны әйгілі *еткен Publikumsbeschimpfung* (*Көрерменді қорлау*) *шартты сюжетсіз* бірнеше тәжірибелік пьесалардың алғашқысы болды. Оның екінші пьесасы, *Каспар*, ол Каспар Хаузердің оқиғасы «әлеуметтік қысымдар аллегориясы» ретінде суреттеді.  

Хандке фильмдерге сценарийлер жазды.  Ол 1978 жылы жарық көрген *Die linkshändige Frau* ( *Сол қолды әйел* ) режиссурасын басқарды. *Леонард Малтиннің Картина басшылығындағы* фильмнің сипаттамасы - әйел күйеуінің кетуін талап етеді және ол оны орындайды. «Уақыт өтеді ... және аудитория ұйықтап жатыр». Фильм 1978 жылы Канн кинофестивалінде Алтын пальма сыйлығына ұсынылған және 1980 жылы неміс Arthouse кинотеатры үшін Алтын сыйлығына ие болған. Хандке 1975 жылы *Falsche Bewegung* (*«Қате жылжу»*) сценарийі үшін неміс киносы *алтын* сыйлығын жеңіп алды. Ол 1987 жылы *Дер Химмель үбер Берлин* (*Қалаулар* *қанаты*) фильміне сценарий жазуда режиссер Вим Уендерспен бірге, оның ашылуындағы өлеңімен бірге жұмыс істеді. 1975 жылдан бастап Хандке Еуропалық Петрарка-Преис әдеби сыйлығының қазылар алқасының мүшесі болды.  

Хандке режиссер Уим *Уендермен* бірге *Die Angst des Tormanns beim Elfmeter* фильмдік нұсқасында жұмыс жасады, *Фальше Бевегунгтың* (*«Қате жылжу»*) сценарийін жазды және *Дер* *Химмель үбер Берлинге* (*«Қалаулар* *қанаты»*) және «*Les Beaux Jours d'Aranjuez» (Аранжуестің әдемі күндері)* фильміне сценарий жазды. Ол сондай-ақ өз романдарынан бейімделген фильмдер түсірді, оның ішінде *The Left-Handed Woman* (С*олақай Әйел)* *Die linkshändige* *Frau (Солақай)* кітабынан кейін, және *The Absence* *(Оның болмауы)* фильмі *Die Abwesenheit* кітабынан кейін түсірілді.   

## Көріністер
1996 жылы Хандкенің саяхатшысы *Eine winterliche Reise zu den Flüssen Donau, Save, Morawa und Drina oder Gerechtigkeit für Serbien* (ағылшын тілінде «*Өзендерге* *саяхат: Сербия үшін әділеттілік» деп жарияланды* ) қарама-қайшылық тудырды, өйткені Хандке Сербияны Югославия соғыстарында құрбан болғандардың қатарында суреттеді. Сол шығармасында Хандке Батыс ақпарат құралдарын соғыстың себептері мен салдарын бұрмаланғаны үшін де сынға алды.  

2013 жылы Томислав Николич Сербияның сол кездегі Президенті ретінде Хандке өзінің көзқарастары үшін масқара жапа шеккенін білдіріп, кейбір адамдар христиандық үшін азап шеккендерді әлі күнге дейін еске алатындығын айтып, оған Хандке: «Мен біреудің құрбаны болмадым, серб халқы - құрбан». Бұл туралы Хандке *Сербия Республикасының Құрмет белгісі алтын медалін* тапсыру рәсімі кезінде айтылды. 

2014 жылы Хандке әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алып тастауға шақырды және оны «цирк» деп атады. 2019 жылы ол «тілдік тапқырлығымен шеткері аймақ пен адам тәжірибесінің ерекшелігін зерттеген ықпалды жұмысы үшін» Нобель сыйлығымен марапатталды. 

2020 жылы ақпанда Сербия Республикасының әшекейлер жөніндегі комиссиясының төрағасы Сима Аврамович Хандке «Сербия ақиқатын шын жүректен қорғағаны үшін» «Сербияны және оның азаматтарын көрсетудегі ерекше еңбегі үшін» *Караджордье Жұлдызы орденімен* марапатталды деп түсіндірді. Сербияның қазіргі президенті Александр Вучич Сербияның мемлекеттілік күніне орай алушыларға сыйлықтар берді .  

## Қабылдау және сын
1999 *жылы Dugout-*тің «*Саяхат»* пьесасы сахналанғаннан кейін, Хандкені келесі жазушылар айыптады: Сьюзен Сонтаг Хандке Нью-Йоркте «аяқталуы» керек деп жариялады,  Салман Рушди оны «келеңсіздіктері» үшін «Жыл ақымағы» үміткері деп жариялады,    ал Ален Финкиелкроу оның «идеологиялық құбыжық» екенін айтты,  және Славой Шижек оның «сербтерді мадақтау - цинизм» деп мәлімдеді. 

Хандке 2014 жылы Халықаралық Ибсен сыйлығына ие болған кезде, қазылар алқасын тарату туралы шақыру тудырды.  Джон Фоссе, Ибсен сыйлығының бұрынғы иегері, Швеция академиясының (әдебиет саласындағы лауреаттар туралы шешім қабылдаған Нобель комитеті) Хандке әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын беру туралы шешімін құптады, ол оны лайықты алушы және оған лайық деп санайды.  

### Нобель сыйлығына жауап
Марқұм Слободан Милошевичті және Босниядағы геноцидті теріске шығаруды қолдау сияқты сербшіл деп сипатталған Югославия мен Югославия соғыстарының таралуы туралы жазушының пікірі үшін Нобель комитетінің Хандке әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын беру туралы шешімі қабылдануын халықаралық деңгейде әр түрлі қоғамдық және академиялық зиялылар, жазушылар мен журналистер айыптады. Швеция академиясының шешімін қабылдаған жоғары дәрежелі тұлғалар қатарына: Дебора Липстадт, Холокост тарихшысы, Нью-Йорк Таймс газетінде жарияланған мақаласында Нобель комитеті Хандке "оған лайықсыз және көпшілік оған қажет емес" платформасына берді деп жазды, "мұндай платформа кейбір адамдарға оның жалған шағымдары қандай да бір заңдылыққа ие болуы керек" "деп сендіре алады" деп қосты, ал Джонатан Литтелл «ол таңғажайып суретші болуы мүмкін, бірақ адам ретінде. ол менің жауым болғандықтан, ол - есек, Миха Маззини "кейбір суретшілер адам жанын идеологияға сатып жіберген" (Хамсун және нацизм), кейбірі жек көрушілікке (Селин және оның құбылыс антисемитизмі), кейбіреулері ақша мен билікке (Кустурица), бірақ кейбіреуі мені ренжіткен ең көбі Милдешевич режиміне деген ұнамсыздығымен болды. . . ) Мен оны қатал және өзін-өзі ақымақтыққа толығымен итермелеген деп таптым" Хари Кунзру, ол Хандке» Нобель комитеті үшін қиын таңдау және «ол тамаша ойды таңқаларлық этикалық соқырлық  үйлестіретін тамаша жазушы» деді.Салман Рушди, ол 1999 жылы Хандкенің соғыс уақытындағы Сербияға қолдауын сынға алған, Славой Шижек,   Александр Хемон, Бора Косик, Мартин Уолсер, және басқалар. Бұл Косово, Босния және Герцеговина, Албания, Хорватия және Түркияда жағымсыз сындармен қарсы алынды, нәтижесінде көпшілік алдында наразылық білдірілді. «Терең өкініш» білдіре отырып, бұл шешімді PEN International,  PEN America,  PEN Англия және Уэльс,  PEN Норвегия,  PEN Босния-Герцеговина,  PEN Хорватия айыптады. Ол сыйлық алуға келген кезде бір топ демонстрант жазушыға наразылық білдірді.  

Швед академиясы да, Нобельдің әдебиет комитеті де Хандке Нобель сыйлығын беру туралы шешімін қорғады. Академия мүшелері Матс Мальм және Эрик М. Рунессон швед *Dagens Nyheter* газетінде Хандкеге «саяси арандатушылық, орынсыз және түсініксіз мәлімдемелер жасағанын», бірақ олар «оның жазғанынан азаматтық қоғамға шабуыл жасайтын ештеңе таппадық немесе барлық адамдардың тең құндылығын құрметтеу» деп жазды. Әдебиет бойынша Нобель мүшесі Хенрик Петерсен Хандке өз жазбаларында «түбегейлі саясилық емес» деп сипаттады және бұл сербтерге қолдауды дұрыс түсінілінбеді, ал Ребекка Керде: «Біз Хандкеге сыйлықты берген кезде біз әдебиеттің міндеті қоғамның орталық көзқарасы моральдық тұрғыдан дұрыс деп санайтынды растаудан басқа екеніне келісеміз және автор «Нобель сыйлығына тіпті лайық» деп қосады. 

Керісінше, Хандкенің Балқан соғысы байланысты жұмыстары барлық Нобель сыйлығының библиографиялық іріктеуіне енгізілді, деп сипаттағандай, Gordy және Maass басқалардың арасында, «геноцидті теріске шығаруды, ревизионизмді және ультрационализмді мақұлдау» дей отырып, комитет «геноцидтен аман қалған адамдарды ғана емес, сонымен бірге тарихшыларды, соғыс қылмыстарын тергеушілерді және журналистерді де ағарту» деп жауап берді.   

## Марапаттары

* 1973: Георг Бючнер сыйлығы  
* 1987: Вильеника халықаралық әдеби сыйлығы  
* 2000: Ағайынды Карич марапаты  
* 2002: Америка сыйлығы  
* 2002: Құрметті дәрігер, Клагенфурт университеті  
* 2003: Зальцбург университетінің құрметті докторы  
* 2008: Томас-Манн-Прейс  
* 2009: Франц Кафка сыйлығы  
* 2012: Мюльхаймер драматургиясы  
* 2014: Халықаралық Ибсен сыйлығы  
* 2018: Өмір бойы жетістіктері үшін « Нестрой» театр сыйлығы 
* 2019: Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы  
* 2020: Карагорье жұлдызының ордені  

## Шығармалары
Хардке повестер, пьесалар, сценарийлер, эсселер мен өлеңдер жазған, оны көбінесе Зурдампам шығарады .  Көптеген шығармалар ағылшын тіліне аударылды. Оның еңбектері Германия Ұлттық кітапханасында сақталған, соның ішінде:  

* 1966 *Die Hornissen* (*Есек аралар*), роман 
* 1966 *Publikumsbeschimpfung und andere Sprechstücke* (*Көрерменді қорлау* *және басқа сөйленген cөздер*), қойылым, ағылшын тіліндегі нұсқасы *«Көрерменді қорлау және өзін-өзі айыптау»*
* 1967 *Каспар*, пьеса, ағылшын тіліндегі нұсқасы, сонымен қатар *Каспар және басқа пьесалар*
* 1970 *Die Angst des Tormanns beim Elfmeter* (*Қақпашының айып добынан қорқуы*), 1972 жылғы *«Қақпашылардың* *жазадан қорқуы» фильмінің* роман және сценарийі 
* 1972 *Der kurze Brief zum langen Abschied*  (*Қысқа хат, ұзақ қоштасу*), роман 
* 1972 *Wunschloses Unglyck* (*Армандардан кейінгі қайғы: өмір тарихы*), жартылай өмірбаяндық оқиға 
* 1973 *Die Unvernünftigen sterben aus*, қойылымы 
* 1975 *Die Stunde der wahren Empfindung* (*Нағыз сезім моменті*), роман 
* 1977 *Die linkshändige Frau* (*сол қолды әйел* ), 1976 жылғы романынан кейінгі сценарий 
* 1979 *Langsame Heimkehr* (*Баяу үйге қайту*), әңгімелер тетралогиясының басталуы, соның ішінде *Die Lehre der Sainte-Victoire* (1980), *Über die* *Kindergeschichte* және *Kindergeschichte*  (1981) 
* 1983 *Der Chinese des Schmerzes*, оқиға
* 1986 *Die Wiederholung* (*қайталау*), роман 
* 1987 *Der Himmel über Berlin* (*Қалаулылар* *қанаты*), Вим Вендерстің қатысуымен сценарий 
* 1992 *Die Stunde, Wirenander Wußten* (*Біз бір-бірінен ештеңе білмейтін сағат*) 
* 1994 *Mein Jahr in Niemandsbucht.* *Ein Märchen aus den neuen Zeiten* ( *Адам жоқ шығанағыдағы менің жылым*), роман 
* 2002 *Der Bildverlust oder Dier die Sierra de Gredos* (*Сьерра-де-Гредостан* *өту*), роман 
* 2008 *Die morawische Nacht* (*Моравия түні* ) 
* 2010 *Immer noch Sturm* (*Storm Still*), Словенияның Гитлерге қарсы 1945 жылғы көтерілісі туралы пьеса; бірінші қойылым: Salzburg Festival 2011 

## Әрі қарай оқу
* Мальте Гервиг, *Таң шебері.* *Петер Хандке.* Биография, Пантеон 2012 (неміс тіліндегі ресми өмірбаяны). 
* Скотт Эбботт, «Петер Хандкенің «Фукидидтер үшін тағы бір рет» аудармасы: *Конжункциялар* 31 (1998). 
* Ханс Холлер, *Петер Хандке,* Роволль 2007. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Literature by and about Peter Handke    Literature by and about Peter Handke 
* Петер Хандке (1942 ж.т.) / Schriftsteller  Literaturarchiv der Österreichischen Nationalbibliothek 
* Петер Хандке / Шрифтстеллер, Драматург, Романцер, Лирикер, Эссеист, Үберсетцер, Дреббухутор, Региссер, Зейхнер, Нобельпестристргер / Геборен: 1942, Гриффен Дойче Дигитале Библиотек 
* Петер Хандке Берлиннің Еркін Университетінің кітапханасы 
* Шығармалар тізімі 
* Петер Хандке, ''Балалық шақ әні'' (өлең) Вим Вендерс 
* Карл-Эрик Таллмо: «Ұлдың қоштасуы» / Петер Хандкенің еңбектері туралы / (Дай Видхерхолунгқа дейін, 1986) *Свенска Дагбладет*, 23 қыркүйек 1988. 
* Modern world wirtters: Peter Handke (in french language, for Radio Television of Serbia)   

Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Аустрия жазушылары
Санат:Драматургтер
Санат:Аустрия драматургтері