open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лента крайты

**Лента крайты** Bungarus fasciatus — улы жыландар қатарына жатады. Олар Үндістан және Оңтүстік-шығыс Азияның тропикалық ормандарында тіршілік етеді. 
## Жалпы анықтама
Лента крайты денесінің орташа ұзындығы – 180 см, кейде 250 см-ге дейін жететіндері болады. 
Лента крайтының денесі тегіс, жылтырақ қара және көкшіл қара түсті қабыршақтармен көмкерілген. 25-35 сары жолақтары болады. Қоңырқай түсті басы үшбұрыш немесе трапеция тәрізді, кеудесімен немесе көкірегімен жалғасқан тұсы айқын байқалады. Арқа қабыршақтары алты қырлы болғандықтан, әр түрлі рең беріп тұрады. Бұл рең оларға бұта, шалғын арасында жақсы бүркеніш бола алады. 
Лента крайты құрғақ жерлерден, ағаш тамырларының астынан ін қазады. Көзі жарыққа шағылысып, көрмей қалатындықтан олар күндіс қорғансыз. Сондықтан күндіз сақина тәрізді иіріліп, бастарын денесіне тығып жатады. Лента крайтының уы адам өміріне қауіп тудырады. Шаққан жағдайда дереу дәрігерге көріну керек. Лента крайты көбіне басқа жыландармен, тіпті кобралардың кей түүрімен де қоректенеді. Сонымен қатар олардың негізгі қорегі ұсақ сүтқоректілер, кесірткелер, балықтар, бақалар мен жылан жұмыртқалары болып табылады.

250px|left|thumb|

## Дереккөздер


Санат:Аспидтер
Сасық күзен (сусар тұқымдасы)

**Сасық күзен** () – сусарлар тұқымдасының күзендер туысына жататын кішілеу жыртқышы (денесінің ұзындығы 53 см, салмағы 2 кг). 

Күзеннің ұзын, иілгіш денесі құйрығынан 2 есе ұзын. Қоңырқай жұмсақ үлпілдек терісі әдемі, ол аң терісі кәсібінде - жоғары бағаланады. Күзен - епті, батыл және өжет жыртқыш, қоян немесе тауық тәрізді олжасын оңай ұстайды. Ымырт пен түнде белсенді. Жылына бір рет көбейеді. Ақпан айында шағылысып, мамыр айында 4-тен 20-ға дейін ұрпағын береді, олар өсіп жетілгенше інінде болады, сүтпен қоректендіреді. Інінен шыққаннан кейін де анасы қоректендіріп, әрі қорегін ұстау әдістерін үйретеді. Табиғаттағы кез-келген жыртқыш сияқты ауру, әлсіз т.б. жануарларды ұстау арқылы табиғи сұрыптауда маңызды қызмет атқарады. Құс фермасы үшін - қауіпті зиянкес. 

Қазақстанда жылына күзеннің 1000 терісін дайындайды.

## Дереккөздер

Санат:Күзендер
Санат:1827 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Еуразия сүтқоректілері
Мысық-торғай

**Мысық торғай** (Oriolus oriolus)- біздің еліміздегі тропикалық туыстың жалғыз өкілі. Кескіні мен пішіні сайраққа ұқсас, бұл құс баршаға таныс (салмағы 60-90г). Аталықтары әуенді “виулиу” деген керемет сырнайлы әнімен дәріптеледі, бірақ жиі қатты “мысық” айғайына ұқсас болады. Сол үшін мысық-торғайды “орман мысығы” деп те атайды. 3-5 қарамен шимайланған қызғылт жұмыртқаларын аналығы 13-15 күнде басып шығарады. Балапандарын ұяда 2 апта, ұядан шыққаннан соң тағы 2 апта қоректендіреді. Балапандары 20 күнде ұшады. Жылына бір рет балапан шығарады. Балапандары және өздері де жәндіктермен, негізінен ірі жұлдызқұрттармен, сонымен қатар түктілермен де қоректенеді.
## Дереккөздер

Қазақстандағы жануарлар әлемі Алматыкітап баспасы Jump up ↑ «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2

Санат:Торғайтәрізділер
Дала құладыны

**Дала құладыны** - далалы аймақтың ең өжет қанатты жыртқыштарының бірі. "Құладындай ақ "деп қалыптасқан сөз, осы дала құладынына қатысты айтылған. Ол - өз туыстарының ішіндегі ең ақшылы. Аналығы мен жас құстардың ересек аталықтарынан айырмашылығы - беліндегі қара бояуында ақ таңғышы болады. Ұзын құйрықты және үшкір қанатты құладындар жерге жақын тішқан тәрізді кеміргіштер мен ұсақ құстарды қарап, шусыз ұшады.

**Дала құладыны**- Қазақстанда кездесетін 5 құладынның ішіндегі ең ұсағы (ұзындығы 40 см, салмағы 0,5 кг). Соңғы кезде барлық жерде осы құладынның саны азайып барады, сондықтан қорғауды қажет етеді. Атына қарамай, әдетте, ашық далада емес, ылғалды жерлерде - өзен алқабы немесе дала көлдерінің маңында мекендейді. Сәуірде ұшып келеді, қыстауға (Африка мен Азияның оңтүстігіне) қыркүйек-қазан айларында ұшып кетеді. Аналығы жерде шөп арасында орналасқан ұясына мамырда 4-7 ақшыл жұмыртқаларын салып, өзі 30 күн ішінде басып шығарады. Аталығы осы уақытта аналығына жем тасиды,әдетте ауада өз аяғына аналығының аяғына береді. Ең пайдалы, ұсақ, қанатты жыртқыштардың бірі.

## Дереккөздер

Санат:Жыртқыш құстар
Жылқышы (орман шалшықшысы)

**Жылқышы** - неміс тілінен аударғанда “орман шалшықшысы” ұзын тұмсықты, шымыр денелі, сары қауырсынды кішкене құс (салмағы 250-450 г). Әуелде Еуропада патша қыр құсы деп есептелген. Өзінің суда тіршілік ететін туыстарынан айырмашылығы: жылқышы расында орманды мекендейді, ол күрең тартқан өткен жылғы төсеніш шөптің арасынан байқалмайды. Орман төсеніші арасынан ұзын тұмсығымен топырақты шұқып, құрттармен, әртүрлі омыртқасыздармен қоректенеді. Тұмсығының ұшындағы жүйкелері шоғырланған, сол арқылы топырақтың ішіндегі жемтігінің аз қозғалысын сезіп қояды. Сақ, әрі бұйығы, тек күй-ойнақ кезінде осқырған дыбыс шығарады.Бұл И.С.Тургенов, С.Т.Аксаков және басқа да жазушылардың шығармаларында бірнеше рет сипатталынып жазылған.
## Дереккөздер

Қазақстандағы жануарлар әлемі Алматыкітап баспасы Jump up ↑ «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2

Санат:Татреңтәрізділер
Секіргіш кесіртке

**Секіргіш кесіртке** () – ашық сұр, қоңыр немесе жасыл түсті ірі кесіртке (денесінің ұзындығы 120 мм). Күйлеу кезеңінде аталығының түсі қою жасыл түсті болады, күзде бұл түс көкжасылға айналады. Аналығы мен ұрпақтары сұр немесе қоңыр түсті болады. Қазақстанның солтүстік бөлігінде таралған, шығыста, оңтүстік-шығыс таулары Жоңғар және Күнгей Алатауларына дейін кіреді. Орманды дала аймақтарында, орман шетінде, өзен мен көлдердің жағалауларындағы жайылымдарда кездеседі. Суаратын каналдар арқылы алыс егістік жерлерге дейін кетуі мүмкін. Баспана ретінде інді өзі қазып алады, бірақ көбінесе Кеміргіштердің інін пайдаланады. Сүйсініп суға түседі, жақсы жүзеді, судың астында 12 минут тұра алады.Аталығы мен аналығы қыстан шыққаннан кейін, көп кешікпей шағылысады. Аналығы маусымда 3-15 жұмыртқа салады.

## Дереккөздер

Қазақстандағы жануарлар әлемі Алматыкітап баспасы Jump up ↑ «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2

Санат:Нағыз кесірткелер
Қара кірпі

**Қара кірпі** – Қазақстанда тек Маңғыстау түбегі мен үстірттің батыс шоқысын бойлай мекендейді. 

Бұл сирек кездесетін жануар 1995 жылы Қазақстан Қызыл кітабына енгізілген. Денесінің ұзындығы 20-25 см, салмағы 550-750 г. Құлақты кірпіден айырмашылығы денесі ірілеу, инелері ұзын (40 мм) және басында маңдайынан шүйдесіне дейін созылған жіңішке сына тәріздес инесіз бос жері болады. Бұл кірпінің қара және ақшыл түрлері болады: ақшыл түсті кірпінің инелері ғана емес, денесінің екі шетіндегі түктері де ақ болады.Іні 1 метр тереңдікте және бірнеше шығу тесіктері болады.Мамырда-маусымда ұрпақ береді. Негізінен жәндіктермен қоректенеді, күніне 110 жәндік, сирек бауырмен жорғалаушылар және кеміргіштерді де жейді.

## Дереккөздер

Санат:Кірпітәрізділер
Шарль Жак Александр Сезар

**Шарль, Жак Александр Сезар** (Charles, Jacques – Alexandre - Cesar)(1746 - 1823) француз физигi, өнертапқыш, Париж ғылым академиясының мүшесi. 1746 ж. 12 қарашада Божансида дүниеге келдi. Ол өз бетiмен бiлiм алды. Жас кезiнде Парижге көшiп келiп, қаржы министрлiгiне кеңсе қызметшiсi болып қызметке тұрады. Б. Франклиннiң найзағаймен тәжiрибиелерi белгiлi болғанда, оларды қызықты өзгерiстерiмен қайталайды. Франклин онымен танысуға келiп, Шарлдiң қабiлеттiлiгiн атады. Шарль резенкеленген матадан әуе шар жасады. Iшiн толтыру үшiн бiрiншi болып сутегiнi пайдаланды. 1783 ж. осы шармен ұшты. Ол газдың кеңею процессiн зерттеп, 1787 ж. идеал газ көлемiнiң температураға тәуелдiлiгiн тапты. 1802 ж. бұл заңды Ж. Гей – Люссак қайта ашты. Шарль мегаскоп және термометрлiк гидрометр сияқты приборларды ойлап шығарды.

**Шарль** Парижде 1823 ж. 7 сәуiр айында қайтыс болды.

Санат:Франция физиктері
Санат:1746 жылы туғандар
Санат:1823 жылы қайтыс болғандар
Сұр келес

**Сұр келес** () – Қазақстандағы ең ірі кесіртке (денесінің ұзындығы 60 см, құйрығы 100 см, салмағы 3,5 кг-ға дейін). Ашық және қара-сары көлденең жолақтары бар және піспегі сияқты ұзын айыр тілін жиі көрсетеді. Көзінің қарашығы дөңгелек, қабағы қозғалмалы, жақсы дамыған. Қазақстанда тек Қызылқұм шөлі мен Түркістан облысындағы Сырдария өзенінің сол жағалауында мекендейді. Негізінен құмды шөл немесе сазды шөлмен шекаралас жерде қоныстайды. Жер шарында тропиктік, субтропиктік, сирек қоңыржай белдеулерде кездесетін 24 түрі бар. Кесел жылан сияқты ирелеңдеп қозғалады, бұталарға, аласа ағаштарға өрмелеп шығып, 1,5 м-ге дейінгі биіктіктен секіріп түсе алады, суда жақсы жүзеді. Олар қорегін аулағанда немесе жауынан қорғанғанда денесін жоғары көтеріп, құйрығын көлбеу бағытта жер бетіне ұстап, минутына 100 – 120 м шапшаңдықпен жүгіреді.

## Дереккөздер

Қазақстандағы жануарлар әлемі Алматыкітап баспасы Jump up ↑ «Қазақстандағы жануарлар әлемі» кітабы,«Алматыкітап» ААҚ, 2003 жыл. ISBN 9965-628-91-2

Санат:Кеселдер
Ерiксiз электр тербелiстерi

**Ерiксiз электромагниттiк тербелiстер** деп сыртқы электр қозғаушы күшiнiң периодты өзгеруiнiң салдарынан болатын тiзбектегi ток күшi мен кернеудiң периодты түрде өзгеруiн айтады. Егер сыртқы мәжбiрлеушi ЭҚК-i гармониялық заңдылықпен өзгеретiн болса, онда тiзбекте туындылайтын ток та осы заңдылықпен өзгередi. Тiзбектегi токтың осындай ерiксiз гармониялық тербелiсi айнымалы ток деп аталады. Оны айнымалы токтың генераторлары арқылы шығарып алуға болады. Күнделiктi өмiрде және өндiрiсте айнымалы ток кеңiнен пайдаланылады.
Тербелмелi контурдағы еркiн электр тербелiсi

Уақыттың өтуiмен байланысты қайталанып отыратын процесстердi тербелiстер деп атайды. Қайталанатын құбылыстың табиғатына байланысты тербелiстер әртүрлi, мысалы, механикалық, электрлiк т.с.с. болуы мүмкiн. Егер тербелiстер бiрдей уақыт аралығында қайталанатын болса, онда ондай тербелiстердi периодты тербелiстер деп атайды. Тербелiстiң қайталану уақытын тербелiс периоды деп атап, Т әрiпiмен белгiлейдi. Тербелiстiң ν жиiлiгi деп бiрлiк уақыт мезетiнде жасалатын толық тербелiстердiң санын айтады.
T=2π/ω	
Тербелiс периодының өлшем бiрлiгi 1 секунд ( 1 с ), ал жиiлiктiң бiрлiгi ретiнде 1 с уақыт аралығында 1 тербелiс жасайтын тербелiстiң жиiлiгi алынған. Оны 1 Герц ( 1 Гц ) деп атайды.
Периодты тербелiстiң қарапайым мысалы гармониялық тербелiстер. Гармониялық тербелiс кезiнде оны сипаттайтын физикалық шамалар синус немесе косинус функцияларымен анықталатындай болып өзгередi, яғни
x=Acos(ω·t+φ0)	(2.3)
Мұндағы х - өзгеретiн физикалық шама. Тербелiстегi жүйенiң тепе-теңдiк қалыпынан ауытқуының ең үлкен мәнiн беретiн А шамасы тербелiс амплитудасы деп аталады. Ал (ω· t + φ0) - тербелiс фазасы, ω - циклдiк жиiлiк, φ0- бастапқы фаза.
Егер жүйеге сырттан қандай да бiр әсер болмай, ол тек iшкi себептердiң салдарынан тербелетiн болса, ондай тербелiстi еркiн тербелiстер деп атайды.
Табиғатта, әсiресе әртүрлi техникалық құралдарда жиi кездесетiн тербелiстердiң түрi электромагниттiк тербелiстер. Мұндай тербелiстер кезiнде магнит және электр құбылыстарымен байланысқан, конденсатор астарларындағы заряд, электр өрiсi, өткiзгiш маңындағы магнит өрiсi, тiзбектегi ток, кернеу тәрiздi шамалар периодты түрде өзгередi.
Электромагниттiк тербелiстердi шығарып алуға және байқауға болатын ең қарапайым жүйе – тербелмелi контур. Тербелмелi контур деп кедергiсi өте аз өткiзгiштер арқылы өзара параллель жалғанған конденсатор мен индуктивтi катушкадан тұратын жүйенi айтады.
Тербелмелi контурда электромагниттiк тербелiстерiнiң қалай пайда болып, өтетiнiн мына жерден көруге болады.
Зарядталған конденсатордың және бойынан I тогы өтiп жатқан индуктивтi катушканың энергиялары сәйкес мынадай өрнектермен анықталады және  Электромагниттiк тербелiс кезiнде, әрине, бұл энергиялардың жекелей алғандағы мәндерi тұрақты болып қалмайды. Бiрақ конденсатор мен индуктивтi катушканы қосатын өткiзгiштердiң кедергiсiн елеместей аз деп есептесек, жүйенiң толық электромагниттiк энергиясы

сақталады. Тербелмелi контурда туындылайтын электромагниттiк тербелiс, механикадағы серіппеге немесе салмақсыз созылмайтын жiпке iлiнген жүктiң тербелiсiне ұқсас. Бұл жағдайлардағы айырмашылық , тек өзгеретiн шамалардың табиғаттарының әр түрлi болуында. Осындай тербелiстер кезiнде энергияның қалай түрленетiнiн мына тәжiрибе айқын көрсетедi.
Эйнштейннiң салыстырмалылық принципi

Кез-келген дененiң қозғалысы жөнiнде оны басқа денелермен салыстыра отырып ғана айтуға болады. Әдетте бұл басқа денелермен қандай да бiр санақ жүйесiн байланыстырады да, қозғалысты осы санақ жүйесiне қатысты қарастырады. Механикадағы Ньютонның заңдары орынды болатын санақ жүйелерiн инерциалды санақ жүйелерi деп атайды. Берiлген инерциалды санақ жүйесiне қатысты бiрқалыпты түзусызықты қозғалып бара жатқан кез-келген басқа санақ жүйесi де инерциалды болады, яғни ол жүйелерде де Ньютон заңдары орынды. Барлық инерциалдық жүйелерiнде механикалық құбылыстар бiрдей болып өтедi. Бұл тұжырым **Галилейдiң салыстырмалылық принципi** деп аталады. Математикалық тұрғыдан алғанда бұл принцип механика заңдарының кез-келген инерциалды санақ жүйесiнде бiрдей теңдеумен сипатталатынын көрсетедi.
Ендi мынадай заңды сұрақ туындылайды: салыстырмалылық принципi тек механикалық процесстер үшiн ғана орынды ма, жоқ әлде басқа құбылыстар үшiн де орындала ма? Басқаша айтқанда, мысалы, электромагниттiк құбылыстар әртүрлi инерциалды санақ жүйелерiнде бiрдей өте ме? Бұл сұрақтың жауабы бiз ойлағандай тым оңай емес. Бұл жердегi негiзгi мәселе жарық жылдамдығымен байланысты. Максвелл теориясы бойынша жарықтың вакуумдығы жылдамдығы мынаған және ешнәрседен тәуелсiз әлемдiк тұрақты екенi шығады. Екiншi жағынан бұл тұжырым жылдамдықтарды қосудың классикалық заңына қарама-қайшы келедi. Оны мынадай мысалдың көмегiмен көрсетуге болады: Жерден u жылдамдықпен ғарыш кемесi ұшып шықсын делiк. Бiраз уақыттан соң ғарыш кемесiнiң жылдамдығының бағытында жарық сәулесiн жiберелiк. Оның Жерге қатысты жылдамдығы c, онда жылдамдықтарды қосудың классикалық заңына әйкес оның ғарыш кемесiне қатысты жылдамдығы *v = с - u* болуы тиiс. Яғни, жарықтың вакуумдағы жылдамдығының мәнi бiз оны қандай координат жүйесiнде өлшегенiмiзге байланысты болып шығады. Ал бұл максвелл теориясынан шығатын қортындыға қарама-қайшы. 
Бұл тұжырымның дұрыс, иә бұрыс екенiне көз жеткiзетiн нақтылы жауапты тек арнайы жасалған тәжiрибе ғана беруi тиiс едi. Мұндай тәжiрибе жасалды. Ол Майкельсон және Морли тәжiрибесi. Бұл тәжiрибе жарық жылдамдығының барлық инерциалдық жүйелерде бiрдей екенiн көреттi.
Жылдамдықты қосудың релятивистiк заңы

Әдетте арнайы салыстырмалы теория түсiндiретiн құбылыстарды **релятивистiк құбылыстар** (relativus – латынша салыстырмалы дегендi бiлдiредi) деп атайды. Арнаулы салыстырмалы теориядағы жарықтың жылдамдығының тұрақтылығы жөнiндегi постулат жылдамдықтарды қосудың классикалық заңына түбегейлi қарама-қайшы. Сондықтан, релятивистiк физикадағы жылдамдықтарды қосудың заңы классикалық физикадағыдан өзгеше болуы тиiс.
Егер дене К′ санақ жүйесiнде х осiнiң бағытымен v′ жылдамдықпен, ал К′ санақ жүйесiнiң өзi К санақ жүйесiне қатысты осы х осiнiң бағытымен V жылдамдықпен қозғалып бара жатса, онда дененiң К санақ жүйесiне қатысты жылдамдығы мына өрнекпен анықталады.
Бұл өрнек жылдамдықтарды қосудың релятивистiк заңы деп аталады. Бұл жерде бұл заңды бiз тек х осiнiң бағытында болатын қозғалыстар үшiн ғана жаздық. Әрине, кез-келген бағыттағы болатын қозғалыстар үшiн жазылған өрнек (5.7)-ге қарағанда күрделiрек болады, бiрақ оның классикалық заңнан өзгешелiгiнiң мәнi сол күйiнде қалады.
Классикалық физикаға сәйкес келетiн v<<с шектiк жағдайында жылдамдықтарды қосудың релятивистiк заңы өзiмiзге бұрыннан белгiлi классикалық заңға алмасады. Жылдамдықтарды қосудың бұл релятивистiк заңы жарық жылдамдығының тұрақтылығы жөнiндегi принциппен үйлесiмдi. Жоғарыдағы  өрнегiнен v′ және V жылдамдықтарының жарық жылдамдығынан үлкен болмайтын кез-келген мәнiнде бұл жылдамдықтар қосылғанымен К санақ жүйесiндегi v жылдамдығының мәнi жарық жылдамдығынан ешқашан үлкен болмайтыны көрiнiп тұр.
Бужумбура

**Бужумбура** () — Бурунди мемлекетінің 2019 жылға дейінгі астанасы және ең үлкен қаласы. Халық саны: 550 мыңға жуық. Қаланың солтүстік-шығысында Танганьика өзені бар, мемлекеттің басты кемежайы болып табылады.

## Атауы
"Бужумбур" атауы "картоп сататын базар" деген мағына береді.
Бұл қаланың атауы бірнеше рет өзгерген:
* 1897—1922: Мариенхайм ()
* 1922 — 1 шілде 1962: Усумбура ()
*1 шілде 1962 жылдан бастап Бужумбура 

## Дереккөздер

Санат:Бурунди
Лангедок-Руссильон

Лангедок-Руссильон (, , ) — Францияның оңтүстігінде орналасқан аймақ. Басты қаласы — Монполье.

## Географиясы

Лангедок-Руссильон аймағының ауданы - 27 376 км2. Ол аймақтан Эро,Рона өзендері өтеді.

## Әкімшілік бөліну

Аймақ өзіне Од, Гар, Эро, Лозер, Шығыс Пиреней департаменттерін қосады.

## Дереккөздер

Санат:Франция әкімшілік бөлінісі
Бума (folder)

**Бума (folder)** экранда каталогтарды (Windows 98) және программалық топтарды (Windows 3.1) белгілеу үшін қолданылады. Мұның мағынасы мынада: каталог пен программалар тобы белгілі бір объектілерді орналастыруда қолданылатын контейнер болып табылады. Бума - каталог, директорий ұғымының баламасы болып табылады. Каталог - файлдарға арналған контейнер, программалық топ - жеке программаларға арналған, контейнер, тағы сол сияқты. Әрине, мұндай контейнерлер әр объект үшін әр түрлі болуы мүмкін. Бірақ олармен атқарылатын амалдар біртектес бола береді (мысалға, жою, көшіру және т.б.).
## Дереккөздер

Санат:Компьютерлік мәдениет
Қопа

**Елді мекендер:**
* Қопа – Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Қопа ауылдық округінің орталығы.
* ''Қопа'' – Абай облысы Аягөз ауданы, Тарлаулы ауылдық округіндегі таратылған ауыл.
* Қопа – Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы ауыл.
* Қопа – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл.
* Қопа – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл.
* Қопа – Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл.
* Қопа – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Қопа – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл.
* ''Қопа'' – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы таратылған ауыл.

**Өзен-көлдер:**

* Қопа – Іле алабындағы өзен. 
* Қопа – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы өзен.
* Қопа – Ертіс алабындағы көл.
* Қопа жазығы
Қоңырсу (Есіл алабындағы өзен)

**Қоңырсу** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Есіл және Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсiрепов аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 46 км, су жиналатын алабы 736 км2, жалпы ұзындығы 14 км болатын 6 саласы бар.

## Бастауы
Бастауын сайлы-жыралы келген жазық өңірдегі бұлақтардан алып, Қоңырсу ауылынан төменде (Қыземшек тауының оңтүстігінде) Есіл өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы және орта ағысы сайлы-жыралы жазық өңірмен ағады. Төменгі ағысындағы жағалауы жарлауытты, жарқабақты келген. Орта ағысындағы арнасында бірімен-бірі жалғасып жатқан шағын 3 көл орналасқан. Жаз айларында ағыны қарасуларға бөлініп қалады. Алабы мал жайылымына, көл жағалауы мен төменгі ағысы шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) өзендері
Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Қонақай (Түндік алабындағы өзен)

**Қонақай**, *Қызылащы*, *Айғыржалөзен* – Түндік алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Жаңасемей ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 35 км. Жалпы ұзындығы 14 км болатын 5 саласы бар.

## Бастауы
Бастауын Тілеуімбет тауларының шығысындағы бұлақтардан алып, Масашат қыстауы маңында Түндік өзеніне оң жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Өзен арнасының басым бөлігі жарқабақты (жоғарғы ағысында), сайлы-жыралы (орта ағысында) жерлермен өтеді. Негізінен қар, жауын-шашын суларымен толығады. Көктемде арнасында 15-18 күн су жүреді. Жылдың қалған мезгілінде қарасуларға бөлініп қалады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы өзендері
Қонақай (Терісаққан алабындағы көл)

**Қонақай** — Терісаққан алабындағы көл.

## Географиялық орны мен сипаты
Қарағанды облысы Нұра ауданының солтүстік-батысында, Кенен мен Сарыдоңғал таулары аралығында орналасқан. Теңіз деңгейінен шамамен 30 м биіктікте жатыр. Аумағы 3 км², ұзындығы 2,7 км, енді жері 0,5 км, жағалау бойының ұзындығы 6,3 км. Бойлық бағытта созылып жатқан көл жағалауы жазық. Тек солтүстік бөлігі біршама жарлауытты. Жағалау бойында қамыс, құрақ шоғырлары кенздеседі.

## Су алабы
Солтүстігінен Терісаққан өзеніне қарай шағын өзен ағып шығады. Жаз айларында кеппейді. Қараша айының 3-онкүндігінде суы қатып, сәуір айының 2-жартысында ериді. Негізінен жер асты суымен толысады. Алабы шабындық және мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы көлдері
Қопа (Тайшық алабындағы өзен)

**Қопа** – Тайшек алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 37 км, жалпы ұзындығы 19 км болатын 6 саласы бар.

## Бастауы
Бастауын Сарықұлжа тауларының солтүстігіндегі бұлақтардан алып, Жарлы ауылынан төменде Тайшек өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы арнасы тау шатқалымен ағады. Орта ағысының басым бөлігі сайлы-жыралы жерлермен өтеді және жағалауы жарлауытты келген. Төменгі ағысының арна жағалауы жарқабақты, тіктеу. Өзен бойында бірнеше шағын көлдер жатыр. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Алабы мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы өзендері
Бура (найман)

**Бура ** — Орта жүз, Найман тайпасының руы.

## Шежіре
Бураден Шеге, Алушы, Сырдақ аталары өрбиді.

## Тарихы
Орта ғасырлардағы араб саяхатшылары “'тоғыз оғыз” мемлекетінің аса көп тайпасы қатарында жаймауыт, бура (Боғра), бураша, шегелі, тоқсаба ұлыстарын атайды. Бура этнонимі сол Боғрадан шыққан. Бура  есімі б.з.б. 3 — 2 ғасырларда Ғұн мемлекетінің іргесін көтерген ұлыстар қатарында еске алынады.

## Ұраны мен таңбасы
**Ұраны-Қарабура!, Қаптағай!;** **Таңбасы - бақан, ергенек**

## Тұлғалар

# Шүрек Құдайқұлұлы
# Роза Қуанышқызы Рымбаева
# Толқын Забирова
# Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин
# Нұрлыбек Баймұратов
# Болатхан Құлжанұлы Тайжан
# Мұхтар Болатханұлы Тайжан
# Әзілхан Нұршайықов
# Тамара Өкіметқызы Қосыбаева
# Ақбантай батыр
# Шахан Әлімханұлы Мусин
# Махмет Қайырбаев
# Байғабыл Жылқыбайұлы
# Қабдыкәрім Ыдырысов

## Әдебиет
* Бура шежіресі. Тоғыз таңбалы Найман Т.2 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Қонайкөл

**Қонайкөл** — Тобыл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қостанай ауданы Қоскөл ауылынан батыста 5 км жерде, теңіз деңгейінен 188 м биіктікте жатыр. Аумағы 4 км², ұзындығы мен ені 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 8,1 км. Дөңгелек пішінді көлдің жағалауы жазық. Шығыс пен солтүстік жағалауы маңында сор жерлер кездеседі.

## Гидрологиясы
Суы қараша айының 3-онкүндігінде қатып, сәуір айының 2-онкүндігінде ериді. Негізінен қар, жер асты суларымен толысады. Суы сәл кермек татиды. Мал ішуге жарамды. Алабы шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
MIM-72 Chaparral

*MIM-72A/M48 Chaparral* - ағылшын тілінен аударғанда *тікенекті бұта* деген мағына береді. *Локхид Мартин* компаниясы жасап шығарған америкалық өзі жүретін, зенитті-зымыран кешені. Зымыран кешені өмірге әкелу жұмыстары 1964 жылы басталған болатын. 1969 жылы Америка армиясының қарулы күштерінің қаруы санатына енгізілді. Чепарел кешенінің бастапқы нұсқасы кейін бірнеше рет өзгеріске ұшырап, жанартылды. Ату қашықтығы: тікұшақ тектес нысандарды - 500-8000 метрден, ұшақ тектес нысандарды 500-9000 метрден атып түсіреді. Атып тигізу биіктігі: 1,5-3000 метр аралығында. Зымыранның ұзындығы - 2,90 метр, диаметрі - 0,12 метр. Қанатының ауқымы - 0,63 м. Зымыранның салмағы - 86,2 келі. Ұрысқа қатысатын бөлігінің салмағы - 12,6 келі. Америка әскери қаруы санатына енгізілген MIM-72 Чепарел зенитті зымыран кешені ФЛИР жүйесімен жабдықталған. Ол іске қосылатын құрылғының сол жағына орналасқан. Соның арқасында түнде атуға да мүмкіндік береді. Басқа зымыран кешендерінен басты айырмашылығы - *Детройт дизель* фирмасының жоғары сапалы, әлеуетті 202 киловаттық 6V53T дизелін пайдаланады. Қазіргі кезде MIM-72 Чепарел зенитті зымыран кешені шығарылмайды. Ол АҚШ, Египет, Израиль, Марокко, Португалия, Тайвань және Тунис елдерінің қарулы күштері қатарында тұр. Әскери ұрыстарда MIM-72 Чепарел ең алғаш рет Голан биіктігінде израиль армиясы тарапынан қолданылды. Ол 1973 жылы соғыстың соңғы сәтінде *МиГ-17* ұшағын атып түсірді. Ал 1982 жылы Израиль шабуылы кезінде сириялық ұшақты дәлдеп атты.

## Дереккөздер
Қару-Жарақтар, Д.Мазен.

Санат:Қарулар
Тұңғыш президент күні (Қазақстан)

**Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті күні** — 2012 жылдан 2022 жылға дейін 1 желтоқсанда жыл сайын тойланған Қазақстанның мемлекеттік мейрамы. 2011 жылғы 10 желтоқсанда парламент сенатының толық отырысында «Қазақстан Республикасының мерекелері туралы» заңына толықтырулар енгізу туралы» заңнамасына қол қойылды. 2022 жылдың 29 қыркүйегінде қабылданған «Мерекелер туралы заң» бойынша мемлекеттік мейрам деңгейін жоғалтты.

## Тарихы
Бұл мейрамның аталуының негізі және алғышарты болып 1 желтоқсан күні болған президент сайлауы болды. Алғашқы бүкілхалықтық сайлау нәтижесінде Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев алғашқы президент атанды. Ол жылы Н.Назарбаев 88,2% дауыс берушілердің 98,7% дауысына ие болған еді.
2011 жылғы 10 желтоқсанда Қазақстан Парламенті Сенатының  жалпы отырысында «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» Қазақстан Республикасының Заңына толықтырулар енгізу туралы» заң қабылданды.  2011 жылғы 14 желтоқсанда Қазақстан Президенті заңға қол қойды, заңға № 509-IV саны берілді.

2012 жылдан бастап 1 желтоқсанда Қазақстанның түкпір-түкпірінде мәдени-көпшілік іс-шаралар өткізілді, оның басты мақсаты елдегі бейбітшілік пен келісімді нығайту болды. Кейбір жалпыұлттық шаралар да мерекеге орайластырылды. Мысалғы, 2016 жылдың 1 желтоқсанында 10 000-шы ескерткіш банкнот айналымға енгізіліп, Алматы облысындағы Нұркент жаңа қонысының ресми ашылуы өтті..

2022 жылдың қыркүйегінде ҚР Парламенті Мәжілісі «1 желтоқсанда Тұңғыш Президент күнін мерекелеуді Мемлекеттік рәміздер күні, Алғыс айту күні сияқты атаулы даталармен және әлеуметтік мәні зор әлеуеті жоғары басқа да даталармен салыстыра отырып анықтауды ұсынылды, мемлекеттік мерекелер тізімінен алып тастап» , тиісті заң қабылданды.

2022 жылдың қараша айының соңында ол мерекелер тізіміне енді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мейрамдары
Санат:1 желтоқсан
Қиғаш шоқшабас папоротник

нобай|Папоротник
нобай
**Қиғаш шоқшабас папоротник** (Жылантіл папоротниктер тұқымдасы)

Қарапайым топ өкілі, ежелгі палеозой эрасынан келе жатыр (жасы 200 млн жылдан көп). Бұл түр жер шарына кең тараған. Қазақстанда шалғынды беткейлерде, Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы және Алтай альпілік белдеулеріндегі тастақты ылғалданған учаскелерде кездеседі. Морфологиялық белгілері бойынша басқа папоротниктерден, жекелеп алғанда алдыңғы түрден тез ажыратуға болады. Жапырағы жұмсақ, өсудің алғашқы кезеңінде иректелмейді. Тамырлары жуан, етті, тамырының құрамында саңырауқұлақ бар, оның көмегімен папоротник топырақтан қоректік қоректік заттар алады. Жапырақтары жалғыз, өте жай өседі, топырақтың бетінде тіршілігінің тек төртінші немесе бесінші жылы ғана шығады. Бұл түрдің жапырағының тағы бір өзіндік ерекшелігі, екі бөлікке ашалана бөлінеді - вегетативті және споралы. 

**Вегетативті сегмент**. Жеміс беретін жапырақ сағағының ортаңғы бөлігінде орналасқан. Сопақ пішінді және жұптасқан ромбы немесе жарты ай тәрізді бөліктерге қауырсынды тілімденген. **Споралы сегмент** сағақта (ұзындығы 8 см), ол да қауырсынды тілімденген немесе жай бұтақтарға бөлінген, дөңгеленген спорангиялармен (көбею органы) аяқталған. Спорангийлер барынша ірі, олардың әрқайсысында бірнеше мыңдаған споралар бар. Споралар маусым-шілдеде піседі. Су арқылы топыраққа түседі, бір бөлігі осы жерде өсіп өнеді. Өсуінің алғашқы кезеңінде ұлпаларына саңырауқұлақ кіреді, онсыз папоротниктің қалыпты өсуі мүмкін болмайды.

**Қиғаш шошабас** - өте ұсақ өсімдік (биіктігі 5-20 см), оны шөптердің арасынан бірден байқау қиын, табиғатта бұл өсімдікті көргендер өте аз, бірақ ол туралы аңыздар көп. Халықтың берген атауы («ключ трава» немесе «разрыв-трава»), сенім бойынша қиғаш шоқшабас, «қазына» табуға жол көрсетеді, ашылмайтын сандықты ашып, алынбайтын қамалды бұзуға көмектеседі делінген аңызда. Славян халқының нанымы бойынша («разрыв-трава») қиғаш шоқшабас он жылда бір гүлдейді, онда тек Иван Купаланың түнінде (7 шілде). 

## Дереккөздер

Санат:Папоротниктер
Қаратау жуасы

**Қаратау жуасы**  () – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын Қазақстандық түрлердің ішіндегі әйгілісі, Солтүстік жарты шарындағы көптеген елдердің мәдениетінде кеңінен танымал.

Әкті қорымда, сирек төменгі белдеуден субальпі белдеуіне дейінгі Батыс Тянь-Шань және Шу-Іле тауларының барлық жоталарындағы тастақты беткейлерде кездеседі (Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстарында). Өте ірі (Диаметрі 6 см дейін) шар тірізді пиязшықты, едәуір биік сабағымен (30 см-ге дейін) және жалпақ (4-10 см-ге дейін) жапырақтарымен (саны 1-4 көтерілетін) ерекшеленеді. Гүлдері жұлдызшалы, күлгіндеу, ақшыл-жасылдау, ашық-күлгін, қалың шар тәрізді шатырға жиналған. Аталықтары гүлсерігінен ұзындау және одан сәл ғана қылтиып тұрады. Сәуір-маусым айларында гүлдейді, мамырдың аяғынан жеміс салады. Құрғап қалған сабақ сынып, шар тәрізді гүл шоғырымен, желмен домалап тұқымын таратады. Тұқымымен көбейеді. Тұқымы өсіп-өнуінің созыңқы кезеңімен ерекшеленеді, мәдени жағдайда төртінші жылы гүлдейді. Қолда жақсы өседі,Қазақстанның ботаника бақтарында өсіріледі, сондай-ақ ТМД елдерінде және Батыс Еуропада гүлдеу мерзімінің ұзақтығымен (25 күн) бағаланады. Халықтық медицинада пиязшықтары өкпе ауруларына, алқынғанда және жараны жазатын зат ретінде қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Амариллистер
Жалдықұм (Алматы облысы)

**Жалдықұм** – Алматы облысы Іле ауданында орналасқан қоныс. Күрті өзенінің сол жағалауында, Ақкесек төбесінің (549 м) солтүстік-батысында, Сарытауқұм құмдарының оңтүстігінде, Абдол құмының батысында. Жалды-қырлы болып келген құмдауыт жер шамамен теңіз деңгейінен 300 – 400 м биіктікте, оңтүстік-батысында Бозой үстіртімен шектесіп жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы облысы қыстаулары
Марк Шеппард

**Марк Андреас Шеппард** () — ағылшын актеры және ирландық, неміс музыканты. «Сверхъестественное» сериалындағы Кроули атты кейіпкердің рөлін және басқа да атақты рөлдерді сомдауының арқасында атақты болды.

## Биография
**Марк Шеппард** 1964 жылы 30 маусымда Лондонда дүниеге келген. Оның әкесі – атақты актер Уильям Морган Шеппард (W. Morgan Sheppard).

## Жеке өмірі
Марк 2004 жылы 6 наурызда Джессика Маркқа үйленді. Олардың екі ұлдары бар: Максимилиан және Уилльям. Калифорния штатындағы Лос-Анджелесте тұрып жатыр.

## Фильмдер тізімі

## Сыртқы сілтемелер
* 
*
Чак-мооль

**Чак-мооль** (исп. chac-mool) — Мексикадағы Юкатан түбегіндегі Чичен-Ицадағы Әскерлер ғибадатханасының ұшар басында орналасқан көлемі айбынды тастан жасалған мүсін. Оның қарнында сауыт орналасқан, онда діни жоралар кезінде құрбандыққа шалынған адамдардың жүректері салынып қойылуы да мүмкін. Бұл мүсіннің дене тұрысы әлі күнге дейін белгісіз. Кейде Чак-мооль құрбандық алтарі, ал табақ адам жүрегі тәрізді тасаттық беруге арналған делінеді. 

Толтектер оған жаңбыр құдайы ретінде табынған.
 
Чак-мооль атауы 1875 жылы Чичен-Ицадағы мүсіндердің бірін қазып тапқан Огюст Ле-Плонжонмен байланысты. Ле-Плонжон оны Chaacmol деп атады, бұл майя тілінен "жолбарыс патшасы" деп аударылады деген екен. Ле-Плонжон мүсінде Чичен-Ицаның өткен басшысы бейнеленген деп мәлімдеді. Ле-Плонжонның демеушісі Стивен Солсбери Ле-Плонжонның ашуларын жариялап, оның жазылуын "Чак-мооль" деп өзгертті("үлкен қызыл теңбілшар"). Осы сияқты барлық пұттар қазір "Чак-мооль" деген атпен белгілі.

Чак-мооль мүсіндерін орталық Мексикада және Юкатанада табуға болады. Сонымен қатар,Чак-моольдың белгілі жерлері: Тула, Чичен-Ица, Мехико, Тласкала, Гватемаладағы Киригуа.

Тула мен Чичен-Ицада бұл мүсіндер көбінесе ғибадатханалардың алдында құрбандық, қайыр беруге арналып қойылған. 

Қазіргі кейбір сарапшылардың ойынша Чак-мооль мүсіндері құдайдың елшілері болған өлген әскерлер бейнелерін көрсетеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D0%BA-%D0%9C%D0%BE%D0%BE%D0%BB%D1%8C

Санат:Мексика
Санат:Ескерткіштер
Бурито

thumb|250x|Бурито

**Бурито** – мексикалық асханаға тиесілі тағам. Бидай ұнынан жасалған тортильялардың ішін толтыру арқылы жасалады.

## Дайындалу жолы
Жуылған етке құрамында сарымсақ, лимон шырыны, ореган, бұрыш және тұз болатын, ұнтақталған масса жағылады. 4 – 8 сағат маринадталған ет кішкентай тілімдерге бөліп қуырылады да, 6 сағат бойы кептіріледі. Тазаланған пияз жуылады және ұсақтап туралады. Пияз қыздырылған отта қуырылады. Кептірілген сиыр еті (machaca) қосылып, қызарғанша қуырылады. Тұз қосып, араластыру керек.

Тортильялар болса, духовкада қыздырырылады. Әрқайсысына бірнеше қасық ет салынып, ораманы орау арқылы буритоны әзірлейді.

## Беру тәсілі
Ыстық күйінде мексикандық тұздықпен және үрме бұршақпен беріледі.

## Дереккөздер

Санат:Мексика асханасы
Тянь-Шань шиесі

**Тянь-Шань шиесі** (Раушангүлділер тұқымдасы) - жабайы өсетін Қазақстандық төрт түрдің ең кең тарағаны. Шығыс төбешіктерінде, Тарбағатайда, Жетісу Алатауында, Тянь-Шаньда (Шығыс Қазақстан, Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстары) кездеседі. Құрғақ, тасты беткейлерд, жартастарда, қорымда, бұта шіліктерінде тау етегінен таудың ортаңғы белдеуіне дейінгі аралықта өседі. Жиі үлкен көлемді шілік құрайды. Орташа биіктегі (1,5 м-ге дейін) бұта, қоңырлау-сұр қабықты. Жапырағы жіңішке қандауырша, қысқа сағақты, жиегі ұсақ тісшелі. Ұзын бұтақтарындағы жапырақтары қысқа, бұтақтағы жапырақтарына қарағанда ұзын(ұзындығы 3см-ге, ені 1см-ге дейін). Гүлдері қысқарған өркендерге төрт-алтыдан топтаса орналасқан. Гүлдері күлгін, бес мүшелі, көптеген аталықтары және жалғыз түйінімен. Тостағаншаның түтігі цилиндр тәрізді, түп жағы үрмелі, тостағанша тісшелері үшкір, бірнеше есе қысқа. Шие сәуірдің соңынан маусымға дейін гүлдейді. Жемістері (күңгірт-қызыл шар тәрізді сүйекті) маусым-шілдеде піседі. Тұқымын жемісімен қоректенетін құстар мен сүтқоректілер  (қасқыр, түлкі т.с.с.) таратады. Қышқылдау тәтті жемістердің дәмі жағымды, бірақ өндірістік маңызды емес. Омарталық, сәндік , өсімдік, құрғақ, тасты беткейлерді тұрақтандырушы. Құрғақшылыққа төзімді түрлер алу мақсатында, будандастыру үшін қызығушылық тудырады.

**Дереккөз**:   " Қазақстанның өсімдіктер әлемі. Суретті энциклопедия". Алматыкiтап баспасы 2008

Санат:Раушангүлділер
Китнисс Эвердин

**Китнисс Эвердин** — Сьюзен Коллинздың әйгілі "The Hunger Games" трилогиясының басты ойдан шығарылған кейіпкері.

## Кітаптың сюжеті
Китнисс өз отбасымен бірге ойдан шығарылған Панем мемлекетінің 12-ші, ең кедей, жағдайы нашар, көмір қазып күн көретін дистриктінде өмір сүреді. Ол бәрінен орманда садақ атып, аң аулағанды жақсы көрген. "74-ші Аш ойындарға" өз еркімен сіңілісінің орнына аттанады. 12-ші дистрикттен екінші трибут Пит Мелларкпен қосылып, ойындардың соңында екеуі де жеңіске жетеді. Осыдан кейін Китнисс қатыгез, әділетсіз Капитолий қаласына ұйымдастырылған көтерілістің бас символы болады.

## Аты
Китнисстің аты жебежапырақ өсімдігімен байланысты. Бұл өсімдіктің тамырын азық ретінде пайдалануға болады. Сондықтан, Китнисстің әкесі оған "Өзіңді тапсаң болғаны, аш қалмайсың" деген.

## Сырт келбеті
Китнисстің шашы қара және бұйра, әрдайым өріп жүреді. Көздері сұр түсті. Ол арық, өте жеңіл және де бойы аса ұзын емес.

## Дереккөздер

Санат:Кейіпкерлер
Темірғали Нәренұлы Мирманов

**Темірғали Нәренұлы Мирманов** (рус. Мирманов Темиргали Наренович, 1 сәуір 1932 жылы — 5 ақпан 2000 жылы) — Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны

Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері Темірғали Нәренұлы Мирманов 1932 жылы 1 сәуір күні Қарақалпақстанның Кегейлі ауданында дүниеге келді.

Әкесі Нәрен Жаманбайұлы қазіргі Ақтөбе облысының Байғанин ауданында туып, большевиктер зорлықпен өткізілген коллективизация кезінде отбасы менен сол кездегі Қазақ АКСР оңтүстік аймағы Қарақалпақстан жеріне көшіп қонған. Сауатты финансист Нәрен Жаманбайұлы Орынбор мен Ленинград қалаларда жоғарғы оқу орындардан білім алған қазақтың сол дәуіріндегі интеллигенция өкілі болды. Әкесі Нәрен Қарақалпақстан өңірлердің қаржы бөлімдері бастығы болып қызмет жасап, анасы Ұрқия балаларды өсіріп тәрбиеледі.

Темірғали Нәренұлы 1952 жылы Кегейліден оныншы сынып бітіріп, Алматыға келіп Қазақ мемлекеттік университетінің философско-экономический факультетіне түсіп, 1957 жылы осы факультетті алғашқы бітірушілер арасында болып "Кеңестік сауда экономист" мамандығы бойынша бітірді.

Жұмыс жолын 1957 жылы Алматы облысының Шелек ауданының тұтынушылар одағының бөлім меңгерушілігі қызметінен бастады. 1959 жылы Ақтөбе облыстық тұтынушылар сауда басқармасының төрағасы болып ауыстырды. Ақтөбеде бес жыл істегесін Қазақстанның тұтынушылар одағының аппаратына ауысты. Ол жерде көп жыл жұмыс істеп, тұрмыстық тауарлар жөніндегі басқармасының төрағасы, кадр бөлімінің төрағасы, өндіріс тауарлары ұйымдастыру жөніндегі басқармасының төрағасы болды. Шет елдерге барып халықаралық жәрмеңкелер өткізген.

1971 жылы Қазақстанның тұтынушылар одағының (Казпотребсоюз) Басқарма мүшесі болып сайланды. Бірнеше рет Қазақстанның тұтынушылар одағынын Орталық одақтың съездеріне делегат болып сайланды.

1982 жылы Казтекстильторг ұйымының төрағасы болып ауысты.

1992 жылы тәуелсіз Қазақстанның алғашқы жеке меншік бантердің бірі “Игілік банкінің” негізін салушылылардың бірі болды.

1992 жылы Республикалық дербес зейнеткерлікке шықты.

## Марапаттары

Қазақ елінің асыл азаматы Темірғали Нәренұлы аса еңбекқор, иманжүзді, ұлтжанды, көпшіл, адал да ақкөңіл жан еді. «Құрмет белгісі» орденімен, Қазақ КСР Жоғарғы кеңесінің Құрмет грамотасымен, көптеген Орталық комитетінің және Қазтұтынушылар одағының құрмет грамоталырымен марапатталған.

## Жеке өмірі

Жұбайы ардақты педагог-математик Раиса Жәллеқызы екеуі үш бала тәрбиеледі. Ұл балалары Қуат - физик, Айбек – экономика ғылымдарының кандидаты, қызы Шолпан – еңбек сіңген банкир.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Жандос Темірғали ресми сайты 

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Калтроп

thumb|Римдік калтроп

**Калтроп** - жаяу әскерге қарсы қолданылатын қару. Латын тілінен аударғанда **Су жаӊғағы**  деген мағынаны білдіреді. Су жаӊғағы аталатын өсімдіктіӊ сыртқы пішіні осы қаруға қатты ұқсайды. Калтроп екі немесе одан да көп өткір ұшты темірлерден құрастырылған. Оныӊ бір ұшы, әдетте, басқаларынана қарағанда ұзындау болып келеді.
## Қызықты деректер
Австралияныӊ Виктория штатыныӊ Бундина мұражайында 1917 жылғы **Калтроп** сақталған.
Калтроп халықтық бас көтерулер мен ереуілдер кезінде де қолданылған. Жұмысшылар калтроп лақтырып, көліктіӊ дөӊгелегін жаратын.

## Дереккөздер

Санат:Қарулар
Otomat

thumb|right|300px|Otamat
**Отомат** - кез келген ауарайында жүре беретін, кемеге қарсы 1970-ші жылдары дамытылған итальяндық зымыран кешені. Ол - алыс қашықтыққа белсенді, радио-локациялық, өздігінен барлайтын тұмсығы бар қару. Италия, Франция, Египет, Ливия, Перу, Венесуэла мен басқа да елдердіӊ әскери-теӊіз күштерініӊ қаруы қатарында тұр.

Бұл зымыран кешенін Француздық Матра Дефенс компаниясы мен итальяндық ОТО Мелара фирмасы бірігіп жасаған. Зымыран арнайы контейнерден екі үдеткіштіӊ көмегімен 18-20 көтерілу бұрышында іске қосылады. Үдеткіштер тасымалдағыштан 160 метр биіктікте, сағатына 1100 ұшу жылдамдығында бөлінеді. Отомат жүйесі зымыран мен бақылау-тексеру аппаратынан және тасымалдауды, сақтауды және зымыранды іске қосуды қамтамасыз ететін шыны-пластиктен құралған. Отомат зымыраныныӊ фюзеляжы бес бөліктен: басы, ұрысқа түсетін бөлігі, басқарудыӊ борттық жүйесі мен барлау жүйесінен және жанармай қозғалтқышынан құрылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарулар
Әбусейітов

**Әбусейітов** тегі бойынша төмендегідей мағыналар білдіруі мүмкін:

* Суат Әуезбекұлы Әбусейітов
* Қуат Әшірбекұлы Әбусейітов - кинорежиссер, қазақ кино аудару өнерінің негізін қалаушылардың бірі. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.
* Қайрат Қуатұлы Әбусейітов
Хоторн эффекті

**Хоторн Эффекті** (Hawthorne Effect) АҚШ-тың Батыс электроникасы (Western Electric, WE, WECo) компаниясы жүргізген мотивациялық зерттеулерден шыққан қорытынды. Оның маңыздылығы өмір тәжірибесінде де, ғылым саласында да айқын байқалады. Хоторн Эффектінің мағынасы бойынша, бақыланушы өзінің бақыланып жатқанын білген кезде әрекет ниетін өзгерте бастайды екен. Яғни, мысалы жұмысшылардың жағдайын (жалақысын, тұрмысын, демалысын) жақсартқан күнде де жаңа жағдай шарты астында жұмысшылар бәрібір бұрынғы секілді жұмыс жасай беретіні байқалған. Ал, егер жағдай қалай болса да мейлі, егер жұмысшыларға белсенді назар аударылып, олардың өзін еркін басқаруына мүмкіндік берілсе, олардың әр қимылы көпшіліктің дүбірлі қолдауы ішінде өткізілсе, онда белсенді топ қалыптасуына ілесіп еңбек өнімділігі де күрт жоғарлайтын көрінеді.

### Яғни:
thumb|right|200px|1912 жылғы Батыс электроникасы жұмыс орнының қалдығы
*қызмет жағдайын жақсарту мен еңбек өнімділігін арттыру арасында тіке себеп-салдар байланысы жоқ;
*еңбек өнімділігін жоғарлатудың ең ұтымды жолы жұмыс жағдайын жақсартумен бірге, бастысы жұмысшылардың көңіл күйін көтеру болмақ;
*жұмысшының көңіл күйі мен наразылығына мән беру еңбек өнімділігін көтерудің түйіні.

### Хоторн Эффектінің пайдалы тұстары:
*жұмысшы мән берген іске мән беруді үйретеді;
*егер құрылым моделі дұрыс және лайықты болса, бұл эффектті пайдаланып жұмысшыларды көңілдендіру арқылы, топтық бәсекелер, ойындар, арнайы жарыстар арқылы жұмыс өнімділігін ұзақ мерзімге жақсартуға болады;
*жұмысшылардың еңбек жағдайына жеткілікті бағалау жүргізу басқарушының ұзақ мерзімді жоспар құруына көмектеседі.

### Хоторн Эффекті назар аудармайтын тұстар:
* жұмыс ортасының кейбір ішкі жағдайы бәрібір айқындалмайды, мысалы ұйымдастыру ниеті;
*өндіріс моделінің таңдалуы басқарушының субъектив пікірін негіз етеді;
*шешушісі, жұмыс ортасы динамикалы болады, модел үздіксіз өңделіп, нақты жағдайға бейімделуі керек;
*өндіріс моделінің дұрыстығы мен басқарушының шешім ету көрегендігі сабақтасып жатады.

Санат: мотивация
Санат: психология
Санат: философия
Қоғалы (өзен, Қаратал алабы)

**Қоғалы** – Қаратал алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ және Көксу аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 44 км, су жиналатын алабы 332 км².

## Бастауы
Бастауын Белағаш асуының солтүстік-шығыс беткейінен алып, Қарымсақ ауылынан төменде Быжы өзеніне оң жағынан құяды. Арнасы толығымен дерлік тау шатқалымен өтеді.

## Гидрологиясы
Жыл бойы арнасында су болады. Негізінен жер асты сумен толығады. Жағалау бойы шабындық, атырабы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы өзендері
Санат:Кербұлақ ауданы өзендері
Санат:Қаратал су алабы
Қоғалы (тауаралық аңғар)

**Қоғалы** – Алтынемел жотасы мен Бұрымбай таулары арасындағы тауаралық аңғар.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданының Қоғалы өзенінің бойында. Теңіз биіктігінен шамамен 1100 м биіктікте.

## Геологиясы мен жер бедері
Доғаша иілген аңғар солтүстік-шығыс және оңтүстіктен амфитеатр тәрізді кертпештелген тау етегі төбешіктерімен қоршалған, батысында Быжы өзені аңғарына қарай біртұтас еңіс жазыққа айналады. Аңғарды Қоғалы және Быжы өзендерінің көптеген салалары кесіп өтеді. Палеозой дәуірінің герцин тау жасалу кезеңінде пайда болған. Аңғардың төмен жатқан бөліктері саз, саздақ және құмнан тұратын аллювийлік шөгінділермен, ал шеткі төбешіктері төрттік конгломераттармен, гипстелген лесс шөгінділерден тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы географиясы
Санат:Қазақстан аңғарлары
Қоғалы (қыстау)

**Қоғалы** - Қамыскөл көлінің солтүстік-батысындағы қыстау.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ойыл ауданы Жақсыкөл ауылының оңтүстік батысында 12 км жерде орналасқан. Солүтстігінде Саралжын, оңтүстігінде Қарамұзсор жайлаулары, батысында Батпақшар, Бетшағыл, шығысында Қайысқұдық, Алданжар қыстаулары бар.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұта шоғырлары аралас бетеге, қылқанбоз, еркек шөп, көде, боз, жусан өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы қыстаулары
Қиғаш (өзен)

**Қиғаш** – Еділ атырауындағы өзен.

## Географиялық орны
Еділдің бір тармағы Ахтуба өзенінен бөлініп шығып, Қазақстан жерінде Атырау облысы Құрманғазы ауданының батыс бөлігімен ағады. Шортанбай ауылы тұсында бірнеше тармақтарға бөлінеді. Ірісі - Шарон тармағы. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 100 км. Арнасында жыл бойы су болады және оның деңгейі Еділ өзенімен тығыз байланысты. Жағалауында шілік талы, қамыс, құрақ өскен. Маңында Д.Нұрпейісова, Жыланды, Шортанбай, Жаңаауыл, Бөкейхан, т.б. елді  мекендер орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Еділ су алабы өңірі өзендері
Санат:Құрманғазы ауданы өзендері
Санат:Ресей өзендері
Қауылжыр (Шалқар алабындағы өзен)

**Қауылжыр** – Шалқар алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Шалқар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 142 км, су жиналатын алабы 1810 км2.

## Бастауы мен су алабы
Бастауы Мұғалжар тауының шығыс беткейіндегі бұлақтардан алып, Шалқар көліне құяды. Өзенге ондаған шағын жылғалар қосылады. Ірі салалары: Алабассай, Қарабұлақсай, Сарысай, Қоғанжар, т.б.

## Гидрологиясы
Арнасының жоғарғы бөлігі төбелер аралығымен ағып, қалған бөлігі үстірттің сортаңды ойыстары арқылы өтеді. Су жайылмасы сағасында 8 км-ге дейін кеңейеді. Арнасының ені 50-150 м. Көбіне қар, аздап жер асты суларымен толығады. Жазда арнасындағы ағыс қарасуларға бөлініп қалады. Арна бойындағы құдық суымен мал суарылады.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы өзендері
Санат:Шалқар су алабы
Жалпақсор (Батыс Қазақстан облысы)

**Соркөл** – Аралсор көлінің солтүстігінде жатқан сорлы-батпақты өңір. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы және Казталов аудандары аумағында орналасқан. 

## Гидрографикасы
Көктемгі жайылма судың (Ащыөзек суының) әсерінен аумағы 13,2 км2 болатын шалшықты-батпақты көл пайда болады. Жағалауы жазық. Суы мол жылдары оңтүстік-шығыстағы Батпақсор сорымен жалғасып, ұзындығы 60 км-лік көлтабан түзеді. Шығысы және солтүстік жағалаулары жайылым, оңтүстік, оңтүстік-батысы шабындық ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер
  

Санат:Бөкей ордасы ауданы көлдері
Санат:Казталов ауданы көлдері
Жалпақсор (Павлодар облысы)

**Жалпақсор** — Ертіс алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақтоғай ауданы жерінде. Ертіс жазығының орта тұсында, теңіз деңгейінен 98,8 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 10 км 2, ұзындығы 4,7 км, енді жері 3,4 км, жағалау бойының ұзындығы 15,6 км. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады, көктемде көршілес Тайқоңыр көлімен ұласып кетеді. 

## Жағалау сипаты
Жағасы негізінен жайпақ, батпақты, оңтүстік-батысы жарлы. Жазда деңгейі күрт төмендеп, шарасының жағалық бөлігі батпаққа айналады. Суы тұзды. Көктемде ғана мал ішуге жарамды. Алабы – жайылым.

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Қатынадыр (Ор алабындағы өзен)

**Қатынадыр** – Ор алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Хромтау ауданы жерінде. Ұзындығы 54 км, су жиналатын алабы 904 км².

## Бастауы
Бастауын Хромтау қаласының оңтүстігінен алып, Бөгетсай ауылынан солтүстікке қарай 13 км-дей жерде Ор өзеніне құяды. Белесті жазықтан өтетін жоғарғы аңғары кең (0,5-3 км).

## Гидрологиясы
Арнасы кей жерінде 15-20 м, сағасында 40 м-ге дейін жетеді. Қар және жер асты суларымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Жайылымы - шабындық. 

## Дереккөздер

Санат:Хромтау ауданы өзендері