open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ұрымдар

**Ұрымдар** — Украинадағы Донецк облысыныңның Азов теңізі жағалауында, Запорожье облысыныңның Куйбышев ауданында тұратын түркі тілдес халық. Жалпы саны 71 мың адам (2002). 

Ұрымдар ертедегі Шығыс Рим империясына қарайтын грек ұлысының жаңа өлкеге қоныс аударған өкілдерінің ұрпағы. Қырымдағы түркі тілді ұрымдар мен грек тілді румейлер христиан дінін тұтынатын бір этникалық топ құраған. XVIII ғасырдыңдың орта шенінде Қырымның теңіз жағалауы мен далалық бөлігіне қоныс тепкен гректер қырым татарлары тілін қабылдап, түркі тілді қауымға айналды. Оларды *ұрымдар* немесе *грек татары* деп атаған. Ал таулы өңірге орналасқан гректер өз ана тілін сақтап қалды. Оларды *румейлер* немесе *грек-эллиндер* деп атаған. XVIII ғасырдыңдың соңында Ресей үкіметі грек саудагерлерін Қырым түбегінен Украинаға, қазіргі Донецк облысындағы жаңадан салынып жатқан Мариуполь қаласына қоныс аудартты. Көшіп келгендердің едәуір бөлігі ұрымдар тілін сақтап қалған. Алайда діні бір болғандықтан, уақыт өте келе жергілікті украин және орыс халықтарымен сіңісе бастаған. 

Тілі түркі тілінің қыпшақ бұтағына жатады. 71 мыңдай адам сөйлейтін ұрымдар тілі азды-көпті зерттелсе де, олардың өздері жеке халық ретінде аталып, санаққа кіріп, бөлек көрсетілмеген. Ұрымдар тілі қырым татары тілінің негізінде қалыптасқан. Ресми аты жоқ. Оны түркі тілінің Мариуполь диалектісі (Н.Ф. Катанов), татар тілі, қырым татары тілі, грек татары тілі деп әрқалай атайды. Аға буын өз тілін *“урум дили”* деп атайды. Ұрымдар тілінде қысқа және созылыңқы айтылатын он дауысты фонема бар. Дауыссыз дыбыстар саны — 30. Орыс әліпбиіндегі әріптерге қосымша д, ә, ц, я, э, ж, ї, қ, ң әріптері бар. Жалпыға ортақ әдеби нормасы жоқ, үй ішілік тұрмыста ғана қолданылады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: География
Санат: Халықтар
Микроспоридиялар

300px|thumb|Fibrillanosema crangonycis
**Микроспоридиялар** (Mіcrosporіdіa) – қарапайым бір клеткалы жануарлардың типі. Микроспоридиялар жәндіктердің және басқа да омыртқасыздар мен кейбір омыртқалы жануарлардың клеткасында тіршілік ететін паразиттер. Бұлардың 1 отряды бар, оған 800-ге жуық түрлер жатады. Дене мөлшері 4 – 6 мкм, өте сирек 10 мкм-ліктері де кездеседі. Микроспоридиялардың спорасы бір клеткалы, қатты қабықшамен қапталған, ішінде бір немесе екі ядролы (спороплазма) және бұранда сияқталып оралған атқыш жіпшесі орналасқан. Спора өз иесіне түскеннен кейін атпа жіпшесі атылып, ішектің эпителийіне енеді. Жіпшенің ұзындығы спораның ұзындығынан 10 есе немесе оданда көп ұзын болады. Жіпшемен бірге спорадан амеба тәрізді ұрық-споро-плазма да шығады. Спороплазманың спорадан шығу әдісі әлі толық зерттелмеген. Иесінің клеткасына түскен спороплазма тез көбейе бастайды, соның нәтижесінде тізбек сияқты тізіліп көп ядролы плазмодиялар пайда болады. Соңында бір клеткалы споралар құралады. Микроспоридиялардың спораларында атпа жіпшелерінің болуына байланысты бұларды миксоспоридиялар деп атайды. Кейбір Микроспоридиялар өте қауіпті паразиттер. Мысысалы, Nosema bombycіs жібек көбелегінің жұлдыз құртында болатын пебрина ауруын, ал Nosoma apіs – бал арасының микроспоридиоз ауруын таратады. Микроспоридиялардың бірнеше түрлері балықтарда кездеседі, бірақ оларға көп зиян келтірмейді.
## Сілтемелер
* Клетка  
* Плазма  
* Ұрық
## Дереккөздер


Санат:Биология
Алматы құрылыс және менеджмент колледжі

**Алматы құрылыс және менеджмент колледжі** — құрылысшы мамандарына арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1930 ж. Алматы құрылыс техникумы болып ашылған. Алғашқы жылы “Өнеркәсіп және азаматтық құрылыс” мамандығына 120 адам қабылданды. Техникум 1993 ж. 23 наурыздағы ҚР Білім мин-гінің бұйрығымен Алматы құрылыс және менеджмент колледжі болып қайта құрылды. Колледждің күндіз оқытатын бөлімінде: ғимараттар мен үй салу және пайдалану, сәулеттік ортаның дизайны, газбен қамтамасыз ету жабдықтары мен жүйелерін пайдалану, менеджмент, экономика, шаруашылық талдаудың бух. есебі, ішкі тех. сан. жүйелерді құру және пайдалану, есептеу машиналары, кешені, жүйелері және торабы мамандықтары бойынша кадрлар даярланады. 1997-98 оқу жылында 325 студент мамандық алды. Сырттай оқу бөлімі жұмыс істейді. Кітапхана, спорт кешені, жатақхана, 150 орындық асхана, ағаш шеберханасы бар. Жоғары білікті 55 оқытушы дәріс береді. Колледж жаңа ақпараттық оқу тех. мен компьютерлік тех-ны жасау, оларды оқу процесіне енгізу тұрғысынан аймақтық тірек орталығы болып табылады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы колледждері
Ұрымқай

**Елді мекен:**
* Ұрымқай – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл. 

**Көл:**
* Ұрымқай – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы көл.
Алматы мектеп оқушылары сарайы

**Алматы мектеп оқушылары сарайы** – Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Алматы қаласы, Достық даңғылы, 114.

## Құрылыс мерзімі және авторлары
Салынуы – 1979-1981 жылдар. Авторлар ұжымы: сәулетшілер – В.Н. Ким, А.П. Зуев, Т.С. Әбілдаев, Ю.М. Локтев, Е.В. Средников; конструкторлар – Б.К. Мүсірғалиев, А.Г. Алексеев, С. Касканов.

## Сәулеттік сипаты
Балалар орталығына кіретін негізгі орындар: қысқы бау; диаметрі 7 м, салмағы 3,5 т 288 шамы бар алып люстралы салтанат залы; киімдік орналасқан кіреберіс бөлмелер тобы; 800 орындық көрермендер залы; үйірме бөлмелері тобы; көлемі 1104 м3 спорт бөлмелері тобы (жүзу бассейні, спорт залы), т.б. қосалқы құрылыстар.
Конструкциялық шешіміне жылжыма қалыпты тұтас темір-бетон пайдаланылған. 9 балл жер сілкінісі болу қаупі бар аймақта тұңғыш рет ұзындығы 9 және 12 м-лік жабын плиталары қолданылып, ол жоспарлық шешімді ұтымды пайдалануға мүмкіндік туғызған.
Ғимаратты әрлеу ісінде маңғыстау ұлутасы, қаратаудың мәрмәры, қордайдың граниті, ақ бор, кейбір бөлмелер жабынына ерекше қабыршақты плиталар қолданылды. Сарай 2900 орынға есептелген.
Ғимараттың архитектуралық композициялық шешімі өзіндік ерекшелігімен көз тартады. Жоба құрылымы бұранда ырғақ пішінді болып келген. Соның арқасында ғимарат бай көлемдік және жарық құбылысы пластикасына ие болған.  Құрылыстың орталық бөлігі ғимаратқа сәнді сипат беретін күмбезбен көмкерілген.
Күмбездің сол жағында биіктігі 40 м обсерватория мұнарасында екі қанатқа жайыла жатқан спираль тәрізді құрылыстар түйіседі. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Алматы сәулеті
Ұрыс қимылдары

**Ұрыс қимылдары** — қарулы күштердің барлық түрлерінің, бөлімдер мен құрамалардың, әскер бірлестіктерінің алдына қойылған ұрыс тапсырмасын орындау барысындағы ұйымдасқан қимылдары. Ұрыс қимылдарының негізгі түрлері — шабуыл және қорғаныс. Олар жердегі, әуедегі және теңіздегі операциялар, шайқастар, ұрыстар мен соққылар ретінде жүргізіледі. Оперативтік-стратегиялық және стратегиялық ауқымдағы ұрыс қимылдарына *“соғыс қимылдары”* деген термин қолданылады.

Қарулы күштері түрлерінің бірлестіктері мен құрамаларының операциялар ауқымында (немесе операциялар арасында) үлкен масштабтағы бірлестіктер құрамында оперативтік қолданылу түрі. Ұрыс қимылдарының басқа түрлері дегенде әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің, әскери-әуе күштерінің, әскери-теңіз флотының бірлестіктерін оперативті қолданудың ерекше түрі ретіндеп жүйелі ұрыс қимылдары ұғынылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұры соғыс

**Ұры соғыс** — көшпелі халықтар арасында кеңінен қолданылған көне соғыс түрі. Ұрыс жүріп жатқан кезде ауа райын шеберлікпен пайдаланып қалу мақсатында қолданылған. Қазақтар бұл соғыс тәсілін адамдар көп шығынға ұшырайды деп аса қолдана бермеген. Өйткені соғыс мұраты жеңу болғанымен, адам шығындамау бірінші орында тұрған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұсақ бұзақылық

**Ұсақ бұзақылық** — қылмыстық бұзақылыққа жетеқабыл әкімшілік құқық бұзушылық. Қоғамдық орындарда боқтап-балағаттау, азаматтың ар-намысына, шамына тию, ұрыну, қоғамдық тәртіпті және азаматтардың тыныштығын бұзатын басқа да осындай әрекеттер, егер өздерінің сипаты жөнінен қылмыстық жауапқа тартуды талап етпесе, ұсақ бұзақылық ретінде қарастырылады. Заңда ұсақ бұзақылық үшін әкімшілік жолмен ықпал ету шараларын қолданудың айрықша тәртібі белгіленген.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Алматы мемлекеттік экономикалық колледжі

**Алматы мемлекеттік экономикалық колледжі** — экономикалық және политехникалық білім беретін мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. Бұрынғы Алматы политехникумының (1942) негізінде 1996 ж. ҚР Үкіметінің қаулысымен қайта құрылды. 

Колледж: 
* нан пісіру, макарон, кондитерлік өндірісі;
* астық сақтау және өңдеу технологиясы;
* биохим. өндірісі;
* коммерция саласы;
* іс жүргізу және архивтану;
* өндірістегі тексеру;
* бух. есеп және экономика 
мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. Колледждің оқу-материалдық базасы, оқу-лабораториялық ғимараты, наубайхана, оргтехника шеберханасы және Қапшағайда демалыс орны бар.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы колледждері
Ұсақ мал

**Ұсақ мал** — қой мен ешкі түліктері. Зоотехникалық есептеулер бойынша ірі малдармен (түйе, жылқы, сиыр) салыстырғанда, тірідей салмақ көрсеткіші мен қоректік заттарға мұқтаждығы жөнінен орта есеппен 10 еседей төмен болады. Ұсақ малдардың тез өсіп-жетілуі мен төлшеңдігінің шаруашылық мәні зор, биологиялық ерекшеліктерге жатады. Ұсақ малдардан 2 жылда 3 рет, ал кейбіреулерінен жылына 2 рет төл алуға болады. Олар 15—17 жылға дейін тіршілік ететіндігіне қарамастан пайдалы өнімділік қасиеттерінің төмендейтіндігіне байланысты 6—7 жасқа дейін ғана бағылады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ауыл шаруашылығы
Санат: Биология
Санат:Мал шаруашылығы
Моносахаридтер

** Моносахаридтер ** - қарапайым қанттар, көмірсулардың негізгі тобы. Полиоксиальдегидтер (альдозалар) немесе полиоксикетондар (кетозалар) болып саналады. Углеводтары 3 не одан көп көміртек атомдарынан (триозалар, тетрозалар, пентозалар, гексозалар т. т.) тұрады. Циклдық және ациклдық (пираноздық және апираноздық) түрде кездеседі. Ең көп тараған моносахаридтер — глюкоза, галактоза, фруктоза, ксилоза, арабиноза. М. құрамына карбонилді және гидроксилді топтардан басқа ОН — тобының, орнына — сутек атомы (дезоксисахароза), амин тобы (аминды сахарозалар), меркапт топтар (тиосахарозалар), СООН (уронды сахарозалар) т.б. кіреді. М. олигомен полисахаридтердің және ликопротендтер, гликолипидтердің т.б. аралас биополимерлердің құрамына кіреді.

## Моносахаридтердің жіктелуі
Моносахаридтердің топтары мен класстары бойынша кесте

Келесілердің барлығы бірдей табиғатта кездескен жоқ, кейбіреулері синтезделген:

## Дереккөздер

Санат:Моносахаридтер
Ұсатқыш машина

**Ұсатқыш машина** — қатты материалдарды (әсіресе минералдық заттарды) ұсақтауға арналған машина. Ұсатқыш машинаның негізгі жұмыстық тетігі — *ұсатқыш*. Ұсатқышының пішініне қарай ұсатқыш машина 5 түрге ажыратылады. 
# *[[Жақ]] тәрізді* ұсатқышы бар ұсатқыш машинада материал екі тік бұрышты плитаның арасындағы сына тәрізді кеңістікте қысыла отырып ұсатылады.
# *[[Конус]] тәрізді* ұсатқышы бар ұсатқыш машинада материал екі конус арасындағы кеңістікте ұсатылады.
# *[[Білік]] тәрізді* ұсатқышы бар машинада бір-біріне қарама-қарсы бағытта бірдей жылдамдықпен айналатын екі параллель цилиндр біліктің арасында ұсатылады. Морт және жұмсақ материалдар (мысалы, көмір, тұз) үшін *тісті білік тәрізді* ұсатқышы бар ұсатқыш машина қолданылады.
# *Балғалы* ұсатқышы бар ұсатқыш машинада материал шапшаң айналатын роторға топса арқылы бекітілген балғамен соққылау нәтижесінде ұсатылады. 
# Ұсатқыш машинаның *[[өзек]] тәрізді* ұсатқышы бар түрі (қараңыз *Дезинтегратор*) 1859 ж. Англияда жасалды.
Ұсатқыш машинаның алдыңғы үш түрі қатты материалдарды (кентас, құрылыс тастары, т.б.), ал балғалы ұсатқыш машина морт және жұмсақ материалдарды (көмір, әктас, боксит, т.б.) ұсақтау үшін пайдаланылады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Техника
Санат: Машиналар
Ұста

**Ұста** — шебер, ісмер адам. Түрлі материалдардан тұрмысқа, күнделікті өмірге қажетті заттар, бұйымдар жасаған. Ұстаның негізгі құралдары: көрік, төс, ерітетін ожау, балғалар, көсеу, бұрғы, қашау, егеу, шеге, сым, қалыптар. Ұста қалыпта құю, соғу, шегендеу, қара бағдар қондыру, зер жүргізу, сіркелеу сияқты тәсілдерді қолданған. Қазақстан аумағындағы ұсталық өнер қола дәуірінен бастап кеңінен дамыған. Жасайтын материалына не бұйымына қарай дәстүрлі қазақ қоғамында ұсталар мүйізші, ерші, тоқушы (шыбық тоқушы), ағаш оюшы, сазгер, майдагер, мыскер, балғашы, таспашы, бәдізші, темірші, т.б. болып бөлінген. Көпшілік ұсталар ұсталықтың бірнеше түрін меңгерген. Халық арасындағы мәліметтерге қарағанда ұсталықпен бастапқыда бақсылар айналысқан. “Тәңірдің өзі жіберген іс істеуші адамдар” деп оларға халық аса құрметпен қараған. Темірші ұсталар өз ісіне кірісер алдында мал сойып, қан жағу, сүт шашу сияқты жоралғыларды жасап отырған және рухани тазалыққа мән берген. Ұсталар темірді төске басар кезде “менің қолым емес, Тәңірдің қолы” деп табынған. Мұнда “мен жасағам” деген менмендіктен арылу, сақтану бар. Жаугершілік заманда темірші ұста мен берен ұста өнері батырлықпен бірдей бағаланған. Себебі олар әрбір жауынгерге ең кемі бес қаруын, сауыт-дулығасын, т.б. қажетті заттарын тез арада дайындап беріп отырған. Ерші ұстаның қолынан шыққан ер-тұрмандар бірнеше малға бағаланған. Ұлттық саз аспаптарын жасайтын белгілі сазгер ұсталардың да туындыларын қазақ сал-серілері арнайы алдыртқан, тапсырыс берген. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұсталық киелі кәсіп ретінде бағаланған. Ұста дүкенін, көрігін, құрал-саймандарын да киелі санаған. Ұсталық кәсіп ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырады.

## Ұста құралы
Үсталық әбзел (оснастка кузнечная) — ұсталық қалыптау өндірісінде қолданатын құралсайман.
Үсталық көрік (горн кузнечный) — көмір отынына арналған ұсталық көрік, дайындама қыздыру жүретін, көмір салатын, ұя тәрізді шұңқыр ошақ — шойын қорапша орнатылған, қаланған кірпіштен тұрады.
Үсталық ошақ (горн кузнечный) — шойын қорапшадан және іргетасы қаланған кірпіштен тұратын, көмір отынды қодданып дайындаманы қыздыратын, ұя тәрізді шұңқырлы ошақ.
Үсталық пісіру (сварка кузнечная) — құймакесектің немесе дайындаманың ішкі ақауларын соғумен пісіру.
Үсталық үзындатқанда өту; өтпе; юре беріс (проход при кузнечной протяжке) — дайындаманы өз осі бойымен бұрмай, соққышпен жүйелі кезекпен жаншудың жиынтығы.
Үсталық үзындатқыш (протяжка кузнечная) — дайындаманың көлденең қимасының ауданын азайту арқылы ұзындығын үлкейтетін операция.
## Ұстахана
Ұстахана (Кузница) - соғужабдықтары орналасқан арнайы ғимарат.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Тұлғалар
Санат: Техника
Ұстаз

**Ұстаз** — жас ұрпақты, жалпы адамды ізгілікке баулып, жақсылыққа тәрбиелейтін, білім беретін оқытушы. Қазіргі қоғамда оқу-тәрбие жұмысын жүргізуші маман педагог *ұстаз* деп аталады. Дегенмен, ұстаз ұғымы арнаулы білім, қажетті құжатқа байланысты емес. Үлгілі, өнегелі, өмір тәжірибесі бай адам ғана ұстаз бола алады. Жалпы «Ұстаз — тәрбиелеуші» ұғымы діни ілімнен бастау алады. Ол адамзатты ғылымды сүюге, танымға құштарлыққа үндейтіні Құран Кәрімнің беташар сүресінің Алланы “Рабби — тәрбиелеуші” мағынасында ұлықтаумен басталуынан көрінеді. Мұсылмандар пайғамбары Мұхаммедке (ғ. с.) келген алғашқы уахидің де «Оқы, оқы, оқы…» деп басталуы адамды ізгілікке бастаушы ғылым-білімнің маңызын, осы ілімді шәкірт жүрегіне егуші ұстаз қызметінің маңызын аңғартады. Діни танымда, халықтың мифологиялық санасында шәкірттің ұстазға бұлтақсыз мойынсұнуы мен шексіз берілуін, өз еркін ұстазға сеніп тапсыруы арқылы ақиқат ілімді иеленетіні насихатталған. Мұның бір мысалын Мұса (ғ. с.) пайғамбардың Қызыр (ғ. с.) пайғамбарға шәкірт болуынан көреміз. Демек, бұдан ұстаздың зор жауапкершілігін, оның терең ілім иесі болуымен қатар, кемел адамдық қасиеттің иесі болуы керектігін байқаймыз. Дәстүрлі Қазақ мәдениетіндегі рухани-ақылақтық тәрбие ісінде «Ұстаз — шәкірт» қарым-қатынасы кең тараған әрі ғылыми, ағартушылық, мәдени, кәсіптік тәрбие беру тәжірибесін рухани тәжірибемен ұштастырған ерекше жүйе болды. Қазақ халқының шәкіртті ұстаз алдына апарғанда айтылып, мәтелге айналған «Сүйегі — менікі, еті — сенікі» деген сөзінің астарына үңілсек осыны аңғарамыз. Бұл мәтел кеңеcтік замандағы атеистік идеологияға сай бұрмаланып түсіндіріліп келсе, герменевтикалық тұрғыдан сөз астарына үңілсек: «сүйегінің — асылының, рухының иесі — Алла бар, оған қиянат жасама, ал етін сомдау, яғни біліммен көркейту ұстаздың ісі» деген тұспал бар.

Бұл мәтелде ұстаздың шәкірт тәрбиелеу ісіндегі ең негізгі ұстанымның бірі — шәкірттің өзіндік «меніне» құрмет, қайталанбас адамдық тұлғасы қалыптасуына ықпал ету міндеті көрінеді. Ұстаз — пір, яғни ақиқат жолындағы рухани тәрбиеші, жолбасшы ұғымы да қазақ дәстүрлі мәдениетіне жат емес. Қазақ халқының рухани мәдениетінде бай мұра қалдырған, рухани адамгершілік мұраттары мен ақылақтық ұстанымдары, үлгі-өнегесі түркі әлеміне, жалпы адамзатқа ізгілікті, игілікті жол нұсқайтын рухани ұстаздар бар. XIX—XX ғасырларда А. Құнанбаев көшбасшысы болған, ағартушылық идеясын басты ұстаным тұтқан Алаш арыстары қазақ қауымын тың өріс, жаңа өркениет көшіне ілесуге үндеді және осыған негіз боларлық ғылыми-әдістемелік негіз жасады. Кеңестік дәуірде өркендеген ғылым-білім саласындағы жетістіктер негізінде ұстаз мамандығы, педагогика ғылымы жаңа деңгейде дамып өрістеді. (қараңыз *[[Мұғалім]]*)

## Сілтемелер
* «Қазақ Энциклопедиясы», 9 том

Санат: Ғылым
Санат: Әдебиет
Дұға оқу

**Дұға оқу** - Құдайға құлшылық етудің бір түрі; қасиетті кітаптардағы аяттар мен сүрелерді оқып жалбарыну. Дұға оқу адамның ой-өрісін бір бағытқа шоғырландырып, Құдайға жалбарыну арқылы өзінің нәзік болмысын тазартуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Дұшпандық

**Дұшпандық** - мүдделері қарама-қарсы тараптардың (индивидтер, топтар, ұйымдар, құрылымдар, мемлекеттер, қоғамдық жүйелер, т.б.) арасындағы бір-бірімен ымыраға келмейтін, бітіспес күрестің түрі. Дұшпандық бір тараптың екінші тарапқа қатысты қарсылығы күшейген шақта ерекше өрістейді. Мұндай жағдай бір-біріне қарсы тараптардың өзара бітіспес тартыстары (қарақшылық әрекет, геноцид, нәсілдік, діни қудалау, т.б.) түрінде көрініс береді. Дұшпандықтың кек алу, өштесу секілді сезімдерді өршіту арқылы жеке адамдар мен топтарды бір-біріне өліспей бітіспейтін жағдайларға душар ететін, жеке адамды өзін-өзі өлімге қиятын (суицид), психопат, паранойя, эпилепсия сияқты патопсихологиялық күйзеліске ұшырататын кездері болады.

## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Ғылым
Отто Блау

**Эрнст Отто Фридрих Герман Блау** () (21.4.1828 — 26.2.1879) — неміс шығыстанушысы. Түркия, Иран, Ресейде дипломатиялық қызмет атқарған. Шығыс елдері тарихы, семит тілдері жөнінде, 19 ғ-дың ортасындағы Иранның ішкі және сыртқы сауда қатынасы туралы бірқатар еңбектердің, “Босния түріктері тілінің ескерткіштері”(Лейпциг, 1868) аталатын ғыл. еңбектің авторы.
## Дереккөздер

Санат:1828 жылы туғандар
Санат:1879 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шығыстанушылар
Санат:Германия ғалымдары
Алматы мешіттері

**Алматы мешіттері** — Алматы қаласындағы мұсылмандардың Аллаға құлшылық ететін орталықтары, қасиетті діни-ғұрыптық ғимараттар. 

Қалада Кеңес өкіметі орнағанға дейін және оның бастапқы кезеңдерінде 12 мұсылман мешіті болған. 

19 ғ-дың орта шенінде қазіргі Райымбек даңғылы мен Қазан көшесі қиылысында “Татар мешіті” салынған. 1887 жылғы жер сілкінісі кезінде оған едәуір зақым келіп, кейін қалпына келтірілген соң 1940 ж-ға дейін жұмыс істеп тұрды. Сол жылы мешіт ғимараты зат сақтайтын қойма ретінде Алматы пима жасау ф-сының есебіне өтті де, 1986 ж. ол “қойма” өртеніп кетті. Кейін саябаққа айналған ескі мешіт орнына алғашқы қалпындағыдай мешіт ғимараты салынды (1998). Қалада 19 ғ-да ең көп мешіт салдырған адам татар ұлтынан шыққан Ысқақбай деген кісі. Сол мешіттердің бірі қазіргі Д. Қонаев пен М. Мақатаев атындағы көшелер қиылысында (Алматы нан зауыты жанында) әлі тұр. Қазіргі Абылайхан даңғылы мен Жібек жолы көшелерінің қиылысына жақын жерде — “Сарттар мешіті” болған. “Дүңген мешіті” аталған мешіт те болыпты. Бірақ оның қай тұста орналасқаны ұмытылған. Қазіргі Фурманов және Гоголь көшелері қиылысында 20 ғ-дың бас кезінде әрі мешіт, әрі медресе болған ғимарат сақталған. Алматының 1998 ж-ға дейінгі Орталық мешіті ғимаратын өткен ғ-да аты беймәлім бір азамат (руы “шалақазақ”) өз қаражатына салдырған. Кейін оның жанынан жаңа үлгіде зәулім мешіт ғимараты бой көтерді. Бұл мешіт порталды-күмбезді әрі мұнаралы құрылыс үлгісіне жатады. Алдыңғы жағы әсем безендірілген аркалы портал, төрт бұрышында төрт мұнара, қырлы және дөңгелек қос барабан үстінен шығарылған көгілдір түсті үлкен күмбез және порталдың оң жағынан азан шақыратын дербес биік мұнарасы бар. Мешіт ғимаратының қас беті, күмбездің дөңгелек барабан-белдеуі, ішкі көріністері ұлттық ою-өрнектермен және арабша жазу-нақыштармен безендірілген. Қазақстан дербес мемлекетке айналғаннан кейінгі 7-8 жыл ішінде Алматыдағы мешіттер саны 18-ге жетті. Бұл мешіттердің ең көріктілері — Әл-Фараби даңғылы бойына салынған Хосни Мубарак атындағы кешендік Ислам мәдени қалашығы мен Алматы орталық мұсылмандар мешітінің жаңа ғимараты. 2023 жылы бойынша Алматы қаласында 58 мешіт бар.

## Дереккөздер
Ұсақ титан-цирконий кен орны

**Ұсақ титан-цирконий кен орны** – Ақтөбе облысы Шалқар теңіз жағалауынан оңтүстікке қарай 182 км жерде орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Кенді құм жоғарғы олигоценнің жағалаулық-теңіз фацияларына жатады. Кен орташа қалыңдығы 5-7 м болып келетін екі кенді горизонттан тұрады. Ол 20 м тереңдіктен ашық әдіспен өндіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Жанғыш құрамдар

**Жанғыш  құрамдар** — жанғанда жоғары температура беретін химиялық қосылыстар мен қоспалар және кейбір жай заттар. Жанғыш  құрамдар екі топқа бөлінеді: кейбір металл оксидтері (мыс, термит жанғанда 2500С-қа дейін қызу береді), нитраттар мен перхлораттар (КNО3 КСlО4, т.б.); ауадағы көміртек есебінен жанатын тотықтырғышы жоқ құрамдар (қоюландырылған мұнай өнімдері, напалм, ақ фосфор, т.б.). Фосфор салынған оқ, миналар жарылғанда жан-жаққа фосфор тұтанып ұшады да, түскен жерін өртейді. Бұл топтардың құрамындағы заттарды араластырып және оларға әр түрлі тотықтырғыштар қосып жасалған көптеген жанғыш  құрамдар бар.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Химиялық қосылыстар
Шолпан Дүйсенова

**Дүйсенова Шолпан** (18.03.1927 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласы) — қазақ қыздарынан шыққан тұңғыш баскетболшы.

1950 — 60 жылдары Қазақстан құрама командасында ойнап, команда капитаны болды. Дүйсенова Алматы дене тәрбиесі институтын бітіргеннен (1950) кейін Алматы дене тәрбиесі техникумында, №30 мектепте, “Динамо” командасында, кейnіннен Қарағандының политехнология, кооп. институттарында жаттықтырушылық әрі ұстаздық қызмет атқарды. Дүйсенова көптеген шәкірт баулап, оларды республика құрама командасына қосты. Алматы қаласы командасының құрамына Дүйсенова Қазақстанның (1947 — 1960), Қазақстан мен Орта Азия республикалары спартакиадасының (1954 — 1956) чемпионы атанды. 1954 — 55 жылдары Дүйсенова КСРО жастар құрама командасына қабылданды. КСРО Жоғары Кеңесінің “Құрмет” грамотасымен (1955), Бүкілодақтық спорт комитетінің дипломдарымен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің грамоталарымен, дипломдарымен марапатталған.
## Дереккөздер

Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан баскетболшылары
Санат:КСРО баскетболшылары
Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар
Дүлдүл

**Дүлдүл** — халық ұғымындағы ең ұшқыр ат. Ислам дінін уағыздап, оны тарату жолында аянбай күрескен Әзірет Әлінің (Әли Әбу Талиб) мінген тұлпары да Дүдлүл деп аталған. Сондықтан бұл ат жылқы тұқымының ең асылы әрі қасиетті мал саналады.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы
Жанғыштық

**Жанғыштық**— заттың жану процесін қолдауға бейімділігі. Жанғыштықғы бойынша заттар мынадай топтарға бөлінеді: 1) жанғыш (тұтандырғышты алғаннан кейін де жана беретін), мыс, ацетон, бензол, этанол, т.б.; 2) қиын жанатын (тұтандырғыш көзін алып тастағаннан кейін өздігінен жана алмайтын), мыс., 1, 1, 3-трихлорпропен, тетрахлорпропан, т.б.; 3) жанбайтын (тұтандырғыш көзі әсер ететін жерде тұрса да жанбайтын), мыс, металл тұздары, т.б. Заттың жанғыштықғы оның агрегаттық күйіне, ұнтақталу дәрежесіне, сондай-ақ, жүйе параметрлеріне (көбінесе, температура мен қысымға) байланысты. Бұйымның жанғыштықғы оның пішініне, өлшеміне және құрамындағы жанғыштығы әр түрлі заттардың өзара орналасуына байланысты. 
Өздігінен жану - кез келген қатты жанғыш материалдардағы экзотермиялық реакциялар кезінде біртіндеп жылу жинақталуына байланысты жанудың өздігінен пайда болуы. Экзотермиялық реакцияларға байланысты жылу жинау белгілі бір жағдайларда (шашыратылған материалдардың жоғары беті, әлсіз жылуды кетіру) жүреді және материалдың температурасын жоғарылату есебінен (өзін-өзі қыздыру) осы реакциялардың өзін-өзі жеделдетуге әкеледі.

Көмір, шымтезек, басқа минералдарда, сондай-ақ элеваторларда, сақтау қоймалары мен басқа да контейнерлерде өздігінен от алдыруға мүмкіндік беретін белгілі бір төтенше жағдайларда пайда болуы мүмкін.

Өздігінен жану - экзотермиялық химиялық реакциялардың үдеу процесі, жанудың бастапқы сатысы. Реакция кезінде жылу енгізу қоршаған ортаға жылуды босатудан үлкен болғандықтан белгілі бір (сыни) шарттар (температура, реакциялық ыдыстың өлшемдері және т.б.) кезінде орын алады.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

[[Санат:Хими
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5
Дүрбіт

**Дүрбіт**, дөрвөт — қазіргі моңғолдардың құрамындағы ежелгі тайпа. 

Көне моңғол жазбаларында дүрбіттерді Оғыз тайпалары одағының қият тайпасынан шыққан Бөрте Чинөнің (Н.Бичурин “Бертеченьхан” деп атаған) 12-ұрпағы, Добун Мергеннің ағасы Дува Соқырдан өрбиді деп көрсеткен. 

Дува өлгеннен кейін оның төрт ұлы ағасы Добун Мергенге бағынбай бөлініп, Дөрвөндер (төрттік) атанып кетеді. Шыңғыс хан Жамұқадан бөлініп, жеке шаңырақ көтергенде Дүрбіттің Мөчи будун бастаған тобы Шыңғыс ханға келіп қосылады. Дүрбіт бұл кезде Орман елінің негізгі тобын құрайтын төрт ойраттың құрамында болған. Алғашында Дүрбіттер Шыңғыс ханның жарлығымен Хорчы Ноянның қол астында болады да, 1207 жылы Орман елін бағындыру үшін әдейі келген Жошыға бағынды. Дүрбіттің негізгі бөлігі 14 ғасырда бұрынғы қырғыз, наймандар мекен еткен Увс, Қарқара жотасы маңына қоныс аударып, сонда тұрақтап қалды. Мұнда қоныс тепкен Дүрбіттер кейін төрт ойрат тайпасы (чорос, дүрбіт, торгут, хошуд) құрамында Жоңғар хандығын құрып, жоңғарлардың қазақ даласына, Орталық Азияға жасаған шапқыншылығына қатысқан. Ал дүрбіттердің тағы бір бөлігі Шыңғыс хан әскерлерімен Орталық Азияға келіп, қалып қояды. Олардың ұрпақтары қазір өзбек, қырғыз, ноғай халықтары арасында кездеседі. Дүрбіт тайпасының ежелгі атауы, этно салты қазіргі Батыс Моңғолияда сақталған. Моңғолияның Увс аймағын, негізінен, баяуд, Дүрбіттер құрайды. Моңғол тілінде сөйлейді, будда дінін ұстанады, бірақ ежелгі салт-дәстүрі, этникалық ерекшеліктері сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Моңғолия этникалық топтары
Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау жөніндегі конвенция

**Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау жөніндегі конвенция**, Генуя конференциясында 1972 жылы қараша айында ЮНЕСКО-ның ұсынысы бойынша қабылданған. 

1975 жылдан бастап күшіне енді. Қазіргі таңда бұл конвенцияға 123 мемлекет қосылған. Конвенцияға қосылушы мемлекеттер жылына 2 рет жиналып, өз территорияларында орналасқан аса құнды мұралардың тізімін жасап, хал-жағдайы жөнінде есеп береді. Конвенцияның шешімімен мәдени және табиғи мұраларды қорғау үшін арнайы дүниежүзілік қор құрылған. Бұл қор конвенцияға қосылушы мемлекеттерден, ұйымдардан, жекелеген адамдардан түскен жарналар есебінен мүмкіндігі шектеулі елдерге мәдени және табиғи мұралардың сақталуы үшін арнайы қаржылай және техникалық көмек көрсетіп отырады. Конвенцияға қосылушы мемлекеттер өз территорияларында орналасқан аса құнды мұралардың бүлінбей сақталуын өз міндеттеріне алған.

## Дереккөздер

Санат:1972 жылы пайда болғандар
Санат:ЮНЕСКО
Санат:Мәдени мұра
Дыбыс алмасуы

**Дыбыс алмасуы** (**Альтернация** ( - алмасу) - дыбыстардың алмасуы (қазақша *оқу- оқып, айту- айтып*)) — сөйлеу кезінде, не тілдің тарихи дамуы барысында сөз ішіндегі бір дыбыстың басқа дыбысқа айналуы. Қазақ тілінде, негізінен, дауыссыз дыбыстардың алмасуы көп ұшырайды. Дыбыс алмасуы фонетиканың заңдарына сәйкес алмасу және тарихи алмасу болып екіге бөлінеді.Дыбыс алмасуының алғашқы түріне көрші дыбыстардың әсерімен болған алмасулар енеді: 
* тіл алды н дауыссызы б, п дыбыстарының алдында келсе, м дыбысымен, қ, к, ғ, г дыбыстарының алдында келсе, ң дыбысымен алмасады: көмбіс (жазылуы көнбіс), түңгі (жазылуы түнгі), т.б.; 
* қ, к, п дыбыстарының біріне аяқталған сөздерге дауыстыдан басталған қосымша жалғанса, аталған дауыссыз дыбыстар өздеріне сәйкес ұяң дауыссыздармен алмасады: бақ — бағы, көк — көгілдір, шап — шабу, т.б.; 
* ызың дауыссыздар да ауызекі сөйлеу кезінде бірін-бірі алмастыра береді: шашшыз (жазылуы шашсыз), жұмышшы (жазылуы жұмысшы), тұссыз (жазылуы тұзсыз), т.б.; 
* егер сөз ы дауыстысына аяқталып, оған у сонанты жалғанса, езулік ы дауыстысы еріндік ұ дауыстысымен алмасады: сылы + у (айтылуы сылұу, жазылуы сылу), т.б.

Тектес тілдердегі, я бір тілдің өз ішіндегі диалектілердегі этимологиялық тұрғыдан төркіні бір морфемалардың құрамындағы дыбыстардың бірінің орнына бірі қолданылуы жиі кездеседі. Дыбыстар бірімен-бірі бейберекет алмаса бермейді. Түркі тілдерінде бір-бірімен алмасатын дыбыстардың ежелден қалыптасқан жүйесі бар. Қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдеріндегі бас деген зат есімнің соңындағы с өзбек, ұйғыр, қырғыз, таатр, түрікмен тілдерінде баш болып, ш дыбысымен айтылады. Қазақтағы тыңда етістігін өзбек, ұйғыр, қарақалпақ тілдерінен тынла деген үлгіде ұшырастырамыз. Бұдан с-ш, л-д дыбыстарының алмасуында нақтылы жүйе бары айқын байқалады. Осы сияқты а-ә, б-п, қ-ғ, д-т, ч-ш, т.б. көптеген дыбыстардың алмасуында да қалыптасқан жүйе бары белгілі. Қазақ диалектілеріне де осы жүйе ортақ. Қазақстанның біраз жерінде сортаң, теңдік болып айтылатын сөздердің оңтүстік өңірде шортаң, теңлік деген нұсқада айтылуы — осының дәлелі. Түркі тілдерінің түп төркініндегі ортақтықтың сырын ашудың басты бір кілті осы дыбыс алмасуы заңдылығында жатыр. Тілдерді салыстырмалы-тарихи тұрғыда танып білу үшін дыбыс алмасуы заңдылығын зерттеу қажет.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Ікей Мәзмұлы

**Мәзмұлы Ікей** (1916, Алтай тауы — 24.7.1939, Халхин-Гол, Моңғолия) — Моңғолия қазақтары арасында “Моңғолияның Халық батыры” (18.08.1979) атағын алған тұңғыш қазақ. 1931 ж. Тұлба бастауыш мектебінде, кейіннен Қобда қаласындағы моңғол мектебінде оқыды. Ұланбатыр қаласындағы әскери мектепті бітірген соң арнаулы дивизияға жіберіледі. 1939 жылы шілдеде жапон басқыншыларына қарсы Халхин-Голда болған шайқасқа қатысты. Мәзмұлы басқарған бөлімше ұөлөгт-Манхан биіктігіне жасалған шабуылда ерекше көзге түсті. Мәзмұлының өзі әскери тапсырманы орындау барысында ерлік көрсетіп, қаза тапты. Мәзмұлы Жауынгерлік Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Өлгий қаласындағы қазақ орта мектебінің алдына Мәзмұлына арнап ескерткіш орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Моңғолия қазақтары
Санат:Жауынгерлік Қызыл Ту орденінің иегерлері
Дыбыс дисперсиясы

**Дыбыс дисперсиясы**, дыбыс жылдамдығының дисперсиясы — гармониялық дыбыс толқындарының фазалық жылдамдығының жиілікке тәуелділігі. 

Дыбыс дисперсиясы ортаның физикалық қасиеттері мен сол ортадағы бөтен қоспалардың, сондай-ақ, дыбыс таралатын орта (не дене) шекарасының болуы (“геометриялық” дисперсия) салдарынан түзіледі. Газдағы дыбыс дисперсиясы молекулалардың тербелмелі және айналмалы еркіндік дәрежесін қоздыруға, ал сұйықтықтағы дыбыс дисперсиясы тербелмелі және бұрылмалы-изомерлік релаксацияға және сұйықтықтың ішкі құрылымының қайта құрылуына, сондай-ақ, диссоциация процестеріне, хим. реакцияларға, т.б. байланысты болып келеді. Ал қатты денелердегі дыбыс дисперсиясы, әдетте, акустикалық толқындардың қандай да бір қоздырулардың түрлерімен әсерлесуінен пайда болады. Соның салдарынан өткізгіш электрондардың күйі, спиндер жүйесі, спиндік толқындар, т.б. өзгереді. Дыбыс дисперсиясы құбылысы гидроакустикада, атмосфералық акустикада және геоакустикада маңызды рөл атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Дыбыс
Жан Боден

thumb| Боден Жан
**Жан Боден** (1530-1596) - атақты француз саяси ойшылы, құқықтанушысы, егемендік теориясының негізін қалаушы. 

"Мемлекет жайлы алты кітап" еңбегінде ол монархияның шексіз егемендігін қолдады, бірақ монарх билігі құдайдан еместігін алға тартты. Сондай-ақ, ол Макиавелли сияқты саясатты дін мен моральдан ара жігін ажыратып қарастырды. "Мемлекет - әулеттер мен оның иелігіндегілерге егеменді биліктің әділетті билік жүргізуі" деді.
Бұл анықтамада егеменді билік және мемлекеттік мүлік ұғымдарына назар аударады. Мемлекеттік басқару жеке әулеттердің мүлкіне емес, тек мемлекеттік мүлікке қана жүреді. Боденнің пікірінше, мемлекеттік биліктің егемендігі пападан да, империядан да, ішкі сословиелік күрестен де тәуелсіз бөлінбес, шексіз, жоғарғы билік. Ол шексіз монархия мен ұлттық мемлекетті жақтады. Егеменді биліктің құрамдас бөліктері: заң шығарушы құқық, бейбітшілік пен соғыс құқы, жоғары лауазымды шенеуніктерді сайлау құқы, рақымшылық ету құқы, ақша басу құқы, - дейді ол.
Ж.Боден Монтескьеден әлдеқашан бұрын қоршаған ортаның тұрмысқа, адамдардың психологиялық ерекшеліктеріне, олардың бірге тұру түрлеріне ықпалын анықтаған. "Тарихты оңай зерттеу әдісі" еңбегінде ол осы мәселені жан-жақты ашып қарастырған.
Ж.Боден Макиавеллидің ізінше шіркеуден тәуелсіз саяси ғылымға жол ашып, мемлекеттік егемендіктің қажеттігін дәлелдеп, құқық құндылығын арттыруда еңбек сіңірді.

## Дереккөздер


Санат:1530 жылы туғандар
Санат:1596 жылы қайтыс болғандар
Санат:Франция саясаткерлері
Санат:Франция құқықтанушылары
Санат:Францияда туғандар
Құтбай Дүрбаев

**Құтбай Дүрбаев** (Құттыбай) (25 мамыр 1906, бұрынғы Ақмешіт уезі, Өзгенттөбе ауылы — 4 қаңтар 1971, Өзбекстан, Жоғары Шыршық ауданы) — Өзбекстанда тұратын қазақ диаспорасының музыкалық-поэтикалық мұрасын жинап насихаттаушы, орындаушылық дәстүрді жалғастырушы. 

Қожа руынан шыққан.
* Дүрбаевтың “Құтбайдың өзімен таныстыруы”, “Құтбайдың Нартайға айтқаны” деген термелерін өнер зерттеуші Т.Бекхожина жазып алып, “Қазына” этнографиялық жинағында жариялаған (1979). 
* “Кенжеқожаның термелері”, “Кенжеқожаның ақындарға берген сыны”, т.б. Құтбайдың орындауында нотаға түскен. 
* Оның репертуарындағы “Аю мен адамның достығы”, “Мерт болған жолбарыс”, “Кенжеқожаның 1-термесі”, т.б. “Қазақтың 200 әні” (1972), “Қазақтың музыкалық фольклоры” (1982) жинақтарына енген. 
* Дүрбаевтың түрікмен халқының аса көрнекті ақыны Мақтымқұлының сөзіне жазылған “Сұлу” (“Қалқа”) атты әні халыққа кең танымал.

## Дереккөздер:


Санат:25 мамырда туғандар
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:4 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жоғарғы Шыршық ауданында қайтыс болғандар
Санат:Өзбекстан қазақтары
Санат:Қазақ жыраулары
Дүниежүзілік мұхиттың белдемділігі

Дүниежүзілік мұқиттың белдемділігі - мұхит суы қасиеттерінің (температурасы, тұздылығы, химиялық элементтері, органикалық дүниесі) таралу заңдылықтары. Мұхиттардағы 1500 — 2000 м тереңдікке дейінгі су қабаттарында география белдеулер ауысып отырады. 100 — 150 м тереңдікке дейін бұл заңдылық өте анық байқалады. Дүниежүзілік мұқиттың белдемділігінің негізгі түрі — ендік белдемділік. Дүниежүзілік мұхит 2 (Солтүстік және Оңтүстік) полюстік, субполюстік, қоңыржай, субтропиктік белдеулерге және 1 экваторлық белдеуге бөлінеді. Полюстік белдемдерде судың температурасы мүлде төмен, тұзды ортадан төмендеу (35ү), химия құрамында оттек көп, бірақ органикалық тіршілік түрлері аз. Одан субполюстік белдемдердің негізгі айырмашылығы — температурасы төмен, тұздылығы аз, мұз маусымға байланысты қатады, мұнда органик. тіршілік біркелкі жақсы дамыған. Қоңыржай белдемде гидрология көрсеткіштердің жылдық ауытқуы үлкен, органикикалық дүниеге өте бай. Субтропиктік және тропиктік белдемдерде судың температурасы жоғары, тұздылығы мол, суда оттек аз, органикалық тіршілік формалары көп. Экваторлық белдемде мұхит суының температурасы одан да жоғары, бірақ тұздылығы төмендеу.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:География
Бодун

**Бодун**, бойун (“халық”, “қауым”, “бағынышты ел”) — ежелгі және орта ғасырларда түркілер арасында қандас туыстықты, саяси тұтастықты білдірген атау. Алғаш рет ежелгі түркі сына жазбаларында ұшырасады. Күлтегін тас жазуында “Мен өзім тардуш халқына (бодун) шад болдым… Тоғыз оғыз халқы (бодун) “менің өз халқым болды (бодуным ерті)” деп жазылған. Бодун атауы “ру”, “тайпа” мағынасындағы түріктің ежелгі “бод” сөзіне көптік жалғауы жалғану арқылы шыққан. Әдепкі кезде ол тілі мен этникалық жағынан өзара жақын түркі тайпаларының бірлестігін білдірген. Кейін мағынасы өзгеріп, Бодун жалпы халық, бұқара (қара бодун) деген мәнге ие болды.

## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тарих
Дүниежүзілік пошта одағы

**Дүниежүзілік пошта одағы** (ДПО) — халықаралық ұйым, БҰҰ-ның мамандандырылған мекемесі (1947). 

Ол 1874 жылы 1-халықарарлық пошта конгресінде құрылып, 1878 жылға дейін “Жалпыға бірдей пошта одағы” деп аталды. Ұйымның мақсаты — пошта қызметін ұйымдастыру мен жетілдіруге жәрдемдесу, осы саладағы халықар. ынтымақтастықты дамытып, техникалық көмек көрсету. Одаққа тек мемлекеттер ғана емес, сондай-ақ, халықарарлық ұйымдар да мүше бола алады. Оның басты органдары: Дүниежүзілік пошта конгресі, Атқару кеңесі, Пошта мәселелерін зерттеу жөніндегі консультативтік кеңес және халықараралық бюро. Конгреске одақ мүшелерінің бәрі түгелдей қатысады, ол 5 жылда 1 рет шақырылады. Атқару кеңесі мен консультативтік кеңес 5 жылға сайланады. Ал халықараралық бюро Дүниежүзілік пошта одағы ның тұрақты хатшылығы болып саналады. Ұйымның ресми тілі — француз тілі, сондай-ақ, қызмет бабында ағылшын, испан және орыс тілдері де пайдаланылады. Конгресс есептерін, ақпарларды, т.б. жариялайтын арнаулы басылымы бар.

## Дереккөздер

Санат:1874 жылы құрылған ұйымдар
Санат:Дүниежүзілік пошта одағы
Дыбыс қысымы

**Дыбыс қысымы** — тұрақты дыбыс өрісіндегі денеге әсер ететін қысым. 

Дыбыс қысымын дыбыс тарайтын ортада дүркін-дүркін өзгеретін дыбыстық қысыммен шатастырмау керек. Дыбыс қысым дыбыс энергиясының тығыздығына, демек дыбыстық қысымның квадратына пропорционал болады. Оның шамасы дыбыстық қысымнан әлдеқайда аз. Мысалы, дыбысты толық шағылыстыратын тосқауылға тік түскен дыбыс толқынының дыбыстық қысымы 102 Па (немесе н/м2) болса, ал оның дыбыс қысым шамамен 0,1 Па (немесе н/м2) болады. Дыбыс қысым акустикалық радиометрмен өлшенеді. Дыбыс қысымның шамасын біле отырып, берілген ортадағы дыбыс қарқындылығының абсолют шамасын анықтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Акустика
Дыбыс қарқындылығы

**Дыбыс қарқындылығы** — дыбыс толқынының таралу бағытына перпендикуляр орналасқан беттің бірлік ауданы арқылы бірлік уақыт ішінде дыбыс толқыны алып өтетін энергияның орташа мағынасы. Дыбыс қарқындылығы дыбыс қысымы
амплитудасының квадратына пропорционал болады.

## Дереккөздер


Санат:Дыбыс
Зәуреш Бөкеева

**Бөкеева Зәуреш Мұхаметкерейқызы**, бұрынғы Бөкей Ордасы — 1956, Ташкент) — суретші. 

Жәңгір хан әулетінен. Әкесінің інісі Ш. Бөкеевтің қолында тәрбие алған. Оның арнайы шақыруымен келген италиялық суретшіден дәріс алған. Бірнеше шет тілдерін білген. Ж. Сейдалин, А. Бірімжанов, А. Қалменов, Ғ. Қарашев секілді қазақ зиялыларымен пікірлесіп тұрған. Бөкеева салған суреттер Азамат соғысы жылдарында және одан кейінгі кезеңдерде жоғалып, бүгінгі күнге дейін жетпеді.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1956 жылы қайтыс болғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Бодуэн де Куртенэ

**Бодуэн де Куртенэ** (Baudouіn de Courtenay) Иван Александрович (13.3.1845, Польша, Радзымин — 3.11.1929, Варшава) — поляк ғалымы. Санкт-Петербург ғылым академиясының коор. мүшесі (1897). Жалпы және славян тарихи-
салыстырмалы тіл білімінің ірі өкілдерінің бірі. Қазан лингвистика мектебінінің негізін салушы. Қазан (1875 — 83), Тарту (1883 — 93), Краков (1894 — 99), Санкт-Петербург (1901 — 18) ун-ттерінің профессоры. Өмірінің соңғы жылдарында Варшавада тұрған. Бодуэн де Куртенэ фонема nжәне дыбыс алмасуы  теориясын жасады. Оның теориясының негізгі қағидалары 20 ғ-дағы фонетика мен жалпы тіл білімінің дамуына шешуші әсер  етті. Тіл дамуының жалпы заңдылықтарын танып-білу үшін тегі әр түрлі тілдерді салыстыра зерттеудің қажеттігін ұсынды. Жеке тілдерді тарихи өзгеріп отыратын жүйе деп таныды. “Тіл туыстығы” деген ұғымға талдау жасады. Оның славян тілдеріне берген шолуының ғылыми мәні елеулі. В.И. Дальдың орыс тілі түсіндірме сөздігінің 3-басылуын редакциялап толықтырды. Бодуэн де Куртенэ Ресей өкіметінің отарлық саясатына қарсы шығып, Ресей империясындағы ұлттық езгідегі халықтарды азаттық күресте біріктіруге күш салған; қара  Автономияшылдар одағы.
## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Поляк лингвистері
Санат:1845 жылы туғандар
Санат:1929 жылы қайтыс болғандар
Дыбыс өткізбейтін материалдар

**Дыбыс өткізбейтін материалдар** — машина, аппарат, прибор жұмысы кезінде діріл мен соққы шуын бәсеңдету үшін қолданылатын материалдар. Оған ағаш талшықты тақта, асбест, картон, минерал мақта, поливинилхлоридті линолеум мен тақта, синтет. түкті кілем, эластикалық кеуек пластмасса, т.б. жатады. Діріл шуын бәсеңдету үшін машина серіппелі амортизаторға орнатылады. Жиілігі төмен инфрадыбысты өткізбеу үшін болат серіппе, ал жоғары жиілікті дыбысты өткізбеу үшін резина амортизатор қолданылады. Дыбыс өткізбеудің дәрежесі децибелмен (дБ) өлшенеді. Тұрғын және қоғамдық үйлер бөлмелері қоршау құралымдарының (ішкі қабырға, пәтераралық қабырға, қабатаралық жабын) дыбыс өткізбеу дәрежесі, әдетте, 40 — 50 дБ болуға тиіс. Өндіріс орындарындағы шу 80 дБ-ден аспауы керек. Бұл үшін массасы үлкен берік элементтерге серпінді жеңіл төсемдер мен кеуек материалдар алмастырылып жасалған қабаттама құралымдар тиімді. Қабатаралық жабынға салынған серпінді төсем немесе әдейі қалдырылған ауа аралығы да адам жүрісінің дүрсілін бәсеңдетеді.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Физика
Фриз

thumb|240px|Пергам алтарьдің фризі

**Фриз** (франц. frіse, итал. fregіo — өрнек) — 
#архитектуралық ордерлерде архитрав пен карниздің аралығындағы антаблементтің орталық көлбеу жатқан бөлігі. Дорилік ордерде ол триглиф және метопқа бөлінеді, ал ионилік және коринфтік ордерлерде тұтас бедер немесе жолақ күйінде болады. 
#Еден, қабырға немесе кілем жиегіне нақыш беру үшін тартылатын жолақ өрнек. Киіз үйдің басқұры кереге басын құрсаулап тұруымен қатар фриз рөлін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Мұхаббатнама

**МҰХАББАТНАМА** – жазба ескерткіш. Еңбек 1353 жылы Сыр бойында жазылған, авторы Реванди Хорезми. Туынды 473 бәйіттен (946 тармақ) тұрады: 156 бәйіті (312 тармақ) парсыша, 317 бәйіті (634 тармағы) қыпшақ-оғыз тілдерінде жазылған. Біздің заманымызға “Мұхаббатнаманың” екі нұсқасы жеткен: бірі-араб (1508-1509), екіншісі-ұйғыр (1432) жазуымен жазылған. Екеуінің де түпнұсқасы Лондонның Британ музейінде сақтаулы. Сонымен қатар, 1971 жылы Стамбұл кітапханасынан арабша екі көшірмесі табылды. Бұл көшірмелер жырдың толық нұсқасы емес, жеке үзінділері ғана. Дастанды В.В. Бартольд (1924), А.Н. Самойлович (1928), Ә.Нәжіп, т.б. ғалымдар зерттеп, А.М. Щербак орыс тіліне аударды. “Мұхаббатнама” 1954 жылы орыс тілінде (Т.Жололов), 1985 жылы қазақ тілінде (А.Қыраубайқызы) басылды. Дастанда Хожа бек атына дәріптеу, мадақ сөздері айтылғанымен, тұтастай махаббат тақырыбын жырлауға арналған хаттар жинағы деуге болады. Еңбекте бүгінге дейін құнын жоймаған алуан түрлі философиялық, эстетикалық ойлар мен бейнелі көріністер орын алған. Жырда сопылық поэзияға тән-жар, отқа ұмтылған көбелек, теңіз бен тамшы, бұлбұл, т.б. астарлы мәні бар ұғымдар кездеседі. “Пақырлықта азға қанағат ете білсең, Сонда өзіңе шаһ һәм әмірсің” немесе “Өтті өмір құмарлықпен өзіңе, қанша жүзбек адам дария ішінде” секілді сопылық таным аясындағы ой түйіндердің молдығы шығарманың орта ғасырдағы түркі жазба жәдігерліктері арасында шоқтығы биік тұрғандығын танытады.

## Сыртқы сілтемелер
Бейсембай Кенжебайұлы
## Дереккөздер
 1. Қазақ энциклопедиясы, 6 том.

Санат:Әдебиет
Дыбыс өрісі

**Дыбыс өрісі** — кеңістіктің дыбыс толқындары таралатын аймағы. Бұл аймақта серпімді орта (қатты дене, сұйықтық не газ) бөлшектерінің акустикалық тербелісі болады. Егер аймақтың әрбір нүктесі үшін дыбыс толқындарын сипаттайтын қандай да бір шамаларының (бөлшектердің тербелмелі ығысуы мен тербелмелі жылдамдығы, ортаның дыбыстық қысымы) уақыт бойынша өзгерісі белгілі болса, онда Дыбыс өрісі анықталған деп есептеледі. “Дыбыс өрісі” ұғымы, әдетте, мөлшері дыбыс толқындары ұзындығымен шамалас не одан үлкен аймақтар үшін қолданылады. Дыбыс өрісі энергетика тұрғыдан дыбыс энергиясының тығыздығымен, ал энергия тасымалы болған жағдайда дыбыс қарқындылығымен сипатталады. Дыбыс өрісі, жалпы жағдайда, сәуле көзінің қуатына, сондай-ақ, оның бағытталу сипаттамаларына да тәуелді болады. Шексіз біртекті ортадағы бір сәуле көзінің Дыбыс өрісі жүгірме толқын өрісі болып есептеледі. Дыбыс өрісін өлшеу үшін микрофон, [\\гидрофон, т.б. дыбыс қабылдағыштар пайдаланылады.

==Дереккөздер:==
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы




[Санат:Физика
Мәйітхана

**Мәйітхана, морг (французша morgue)** — ауруханалардың, сот-медициналық мекемелердің жанындағы арнаулы орын. Бұл жерге өлген адам денелері қабылданып, сақталады; қайтыс болу себебін анықтау үшін, мәйітті сойып көреді. Белгісіз мүрделер танылған жағдайда, арнаулы құжаттар арқылы тіркеп, жақын-туыстарына қайтарылады. Мәйітханада мүрделер денесі ыдырап бұзылмас үшін, ауасы салқын, суық жерлерде сақталады. Кейінгі кезде үлкен Мәйітханаларда мәйіттерді арнаулы 2 — 3 қатардан тұратын ұяшықтар, сейфтер арқылы үлкен қатырғыштарда сақтайды. Мәйітханада өлген адам денесін жуатын, бальзам жағатын, киіндіретін, өлген кісімен қоштасу дәстүрлерін жасайтын қосымша арнаулы орындары (бөлімшелері) болады. Мәйітханаларда медицина оқу орындарының студенттеріне арналған және ғылыми-зерттеу жұмыстарына қажетті секция залдар, гистология, химия, бактериология лабораториялар ұйымдастырылады.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Бугер-Ламберт-Бер заңы

**Бугер-Ламберт-Бер заңы** — бір түсті (монохромат) жарық шоғының орта арқылы өткендегі әлсіреуін анықтайтын заң. Қалыңд. І-ге тең жұтатын қабат арқылы өткен жарық шоғының қарқындылығы І0 шамадан І шамаға дейін төмендейді. Ол былай анықталады: І=І0Һе-kҺl, мұндағы k — жұту көрсеткіші, ол заттың қасиетін сипаттайды; kжұтылатын жарықтың толқын ұзындығына () тәуелді, ал қарқындылығына тәуелсіз болады. Ерітінділер үшін k=СҺ болып жазылады, С — ерітілген зат концентрациясы,  — ерітілген зат (жұтатын зат) молекуласының толқын ұзынд. -ға тең жарықпен өзара әсерлерін сипаттайтын коэффициент, ол С-ке тәуелсіз. Бұл заңды тәжірибе арқылы француз ғалымы П. Бугер ашқан (1729), неміс ғалымы И.Г.Ламберт оны теориялық жолмен қорытқан (1760), ал тағы бір неміс ғалымы А.Бер ерітінділер үшін тұжырымдаған (1852). Бугер-Ламберт-Бер заңы ерітінділердің жарықты жұтуын өлшеу арқылы ерітілген заттың концентрациясын анықтау әдісінің негізіне алынған. Бугер-Ламберт-Бер заңының орындалу ауқымы кең, бірақ жарық қарқындылығы өте жоғары (мыс., импульсті лазердің фокусталған шоғы) болған жағдайда  kкоэффициенті жарық қарқындылығына тәуелді болады да, бұл заңнан ауытқушылық байқалады.
## Пайдаланылған әдебиет
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Мұһаджир

## Мұһажір

**Мұһаджир**,Мұхажір, Мухаджир, әл-Муһажир (арабша: қоныс аударушы) – Алла ризалығы үшін Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) соңынан Мединеге қоныс аударушылар. Құран Кәрімде Мұхаджір туралы: “Расында иман келтіргендер, һижрат еткендер (Мұхаджірлер) және Алла жолында аянбай күрескендер – Алланың рахметінен үміт күткендер” (Бақара, 218) делінген. Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) хадисінде де Мұхаджірлар аса құрметпен аталып, олардың ниеті түзу болуына ерекше мән беріледі. Имандарын сақтап қалу мақсатында туған жері мен дүние-мүлкін тастап, туыстарынан безіп, күпірлік билеген ортадан мұсылмандар арасына қоныс аудару дін жолында күресумен теңестірілген. Алғашқы һижрат Хабашыстанға (Эфиопия) көшкен Мұхаджірлардан басталды. Олар 14 еді, оның 10-ы ер, 4-еуі әйел еді. Дінсіздер мен мүшріктер азабына шыдамаған мұсылмандар бірқұдайшылықты ұстанған әл-Нәжәши патша тұсында Эфиопияға көшті, аз уақытта һижрат етушілер саны 100-ге жетті. Пайғамбарлықтың 13-жылында Алла әмірімен Мұхаммед (ғ.с.) Меккеден Ясрибке (Медине) қоныс аударды, ол “үлкен һижрат” аталды. 
## Сілтемелер
* Мекке
* Ясриб
* Эфиопия

## Сыртқы сілтемелер
Мұхаджір 
## Дереккөздер

## Толықтыру

Санат:Ислам