open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кварктер

[thumb|right|200px|[Протонның кварк құрылымы]]
**Кварктар** () – материяны құраған фундаменталды қарапайым бөлшек түрі, барлық адрондар құралады деп есептелетін жорамал материалдық нысан.

Кварктардың болуы жөніндегі жорамалды ең алғаш рет америкалық физик *[[М.Гелл-Манн]]* (1929 жылы туған) мен австриялық физик *[[Д.Цвейг]]* (1937  жылы туған) бір-біріне тәуелсіз түрде айтқан (*1964*). Кварктар жөніндегі болжам (*резонанстар*дың) көп ашылуына және оларды жүйеге келтіру қажеттілігіне байланысты шықты.

Кварктар жорамалы бойынша бариондар үш кварктан (ал антибариондар үш антикварктан), мезондар *кварк* пен *антикварктан* құралады. Кварктар (немесе антикварктар) адрондардың ішінде глюондық өрісте ұсталады. Кварктардың спиннен басқа *“аромат”* және *“түс”* деп аталатын екі ішкі еркіндік дәрежесіболады. Ал ішкі еркіндік дәрежесінің толық саны *72*-ге тең. Әрбір кварк үш *“түстің”* (шартты түрде “қызыл”, “көк” және “сары”) бірін иеленеді. Бұл терминология оптикалық қасиетке байланысты қойылмаған, тек қолайлылық үшін ендірілген. Үш “түстің” жарық квантын жұтуы да, шығаруы да бірдей болып келеді. Олардың *“түстік”* күйлерінің массалары да бір-біріне тең. Ал ароматтың белгілісі әзірше бесеу, тағы біреуі (*t-кварк*) бар деп есептеледі. Әр түрлі *“ароматы”* бар кварктардың қасиеті де әр түрлі болып келеді. Сондықтан оларды массасының өсуіне қарай мынадай әріптермен белгілейді:* u, d, s, c, b, t.* Соңғы t-кваркін өте ауыр болғандықтан бақылау мүмкін болмай отыр. *d, s, b* – кварктардың зарядтары (протон заряды бірлігінде): –1/3-ге, ал қалғандарының зарядтары +2/3-ге тең.

Кәдімгі қарапайым зат ядро нуклондарының құрамына енетін u және d кварктардан құралады. Бұдан да гөрі ауыр кварктар зарядталған бөлшектер үдеткіштерінде жүргізілген тәжірибелер кезінде жасанды түрде алынуы не ғарыштық сәулелер құрамында байқалуы мүмкін. Көптеген жылдар бойы жүргізілген зерттеулерге қарамастан кварктар (жеңіл де, ауыр да) бос күйде тіркелген жоқ. Кварктарды тек адрондардың ішінде ғана бақылауға болады. Кварктар *гравитациялық, әлсіз, электрмагниттік және күшті* өзара әсерлердің барлығына да қатысады. Тек кварктардың өздері неден тұратыны белгісіз (мүмкін олар элементар бөлшектер болар). Кварктардың өзіндік өлшемі *10–16 см*-ден кем болуы мүмкін.

*“Кварк”* атаудың дәл аудармасы жоқ. Бұл сөз Джеймс Джойстың *“Финнеганның оянуы”* деген романынан алынған. Осы романда *“кварк”* сөзі анықталмаған, мистикалық нәрсені білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Фермиондар
Санат:Қарапайым бөлшектер
Санат:Кванттық хромодинамика
Шалғынды топырақ

**Шалғынды топырақ** — табиғи жағдайда ауадан түсетін ылғал мен күн сәулесі жеткілікті, жаз бойы шөп қалың өсетін аймақтарда түзілетін топырақ түрі. Табиғи белдемде шалғынды топырақ орманды-дала, дала белдеулерінде түзіледі. Ресей ғалымы В.В. Докучаев шалғынды топырақты “топырақ патшасы” деп атаған. Шалғынды топырақ аса құнарлы және табиғи ылғалмен қамтамасыз етілгендіктен түгелдей егістік үшін игеріледі. Топырақтың бұл түрінде өсетін қалың шөпті аймақтар мал жайылымы және шөп шабу үшін кең қолданылады.

## Сілтемелер
*Топырақ
*Жер
*фотосинтез
## Дереккөздер


Санат:Топырақ
Татищев бекінісі

**Татищев** – Орынбор шебі бойындағы бекініс. Жайық өзені бойындағы патшалық Ресей иеліктерін қорғау мақсатында 1743 ж. салынған. Жайық өз-нің оң жағалауында, Орынбордың батыс жағында. 18 ғ-дағы башқұрт көтерілістерін басуда Татищев бекінісі маңызды тірек пункті қызметін атқарды. Пугачев бастаған шаруалар соғысы кезінде Татищев бекінісі қоршауға алынды. Оны қоршауға пугачевшілермен бірге Досалы сұлтанның жасағы қатысты. Татищев бекінісін қоршау кезінде қазақ жасақтарының біріне басшылық жасаған адамның қаза тапқаны жайлы мәліметтер бар.

## Дереккөздер


Санат:Ресей империясы
Санат:Қамалдар
Әуез батыр

“ӘУЕЗ БАТЫР” — жыр. Ел аузында айтылатын аңыз, ертегілер оқиғасын жырға айналдырған бұл халықтық шығармада батырлар жырының, тұрмыс-салт жырларының, қиял-ғажайып ертегілерінің дәстүрлері тоғысып, сюжет желісін құраған. “Ә. б.” жырының негізгі идеясы — сыртқы жауға қарсы күрес. Жырдың екі нұсқасы бар: біріншісі—1940 жылы Ақтөбе облысы Қобда ауданының тұрғыны, жыршы Айса Байтабынов жырлаған нұсқа. Көлемі — 1500 жол. Бұл нұсқада қарадан шыққан Әуез батырдың тәкаппар хан қызын тәубасына келтіріп, хан алдында үстемдігін көрсетуі, Қобыланды, Телағыс, Қарасай, Қази сияқты атақты батырларға күш-қабілетін танытып, олармен дос болуы, ортақ жауға бірге шапқан ерлігі жырланады. “Әуез батыр” жырының екінші нұсқасы “Әуелбек батыр” деген атпен белгілі. Бұл нұсқаны 1941 жылы Ақтөбе қаласыныңтұрғыны Әміреш Жұмағазин жазып алған. “Әуез батыр” жырымен мазмұн жағынан ұқсас, негізгі айырмашылығы кісі аттарында ғана. Екі нұсқа да Қазақстан Ғылым Академиясының орталық ғылым кітапханасының қорында сақтаулы.

## Дереккөздер

 

Санат:Қазақ жырлары
Михаил Георгиевич Перепятькин

**Михаил Георгиевич Перепятькин** (10.1.1949 жылы туған, Алматы облысы, Алакөл ауданы, Үшарал ауылы) – *физика-матема ғылымының докторы* (**1984**), *профессор* (**1991**). 
***1971** ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
***1974** Қазақстан Ғылым Академиясы Математика және механика институтының аспирантурасын бітірген.
***1974-1986** Осы оқу орнында *аға оқытушы*, *доцент*, *кафедра меңгерушісі* болған.
***1986 жылдан** Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Теория және қолданбалы математика институтында *лаборатория меңгерушісі* қызметін атқарады.
## Ғылыми жұмыстар
50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.
## Дереккөздер</span>


Санат:1949 жылы туғандар
Әуезов (кент)

**Әуезов** — Абай облысы Жарма ауданындағы кент, Әуезов кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қалбатау ауылының солтүстігінде, Шар темір жол станциясынан шығыс қарай 40 км жерде, Қызылсу өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1944 жылы Бақыршық алтын кен орнының ашылуына байланысты қаланған. Алғашында "Бақыршық" деп аталған, кейін (1967) қазақтың ұлы жазушысы М.Әуезовтің есімі берілген. 

Әуезовте кеніш, кен байыту фабриикасы, тұрмыс қажетін өтеу, оқу-тәрбие, денсаулық сақтау, мәдени-ағарту мекемелері бар. Тұрғындары Өскемен, Семей қалаларымен, т.б. елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Роялти

**Роялти** ( — төлемақы) — лицензиялық келісім затын пайдалану құқығы үшін лицензиат (сатып алушы) сатушыға (лицензиарға) төлейтін тұрақты төлем (сыйақы). Атап айтқанда, пайдалы қазбаларды өндіру және техногенді түзілімдерді өңдеу барысында жер қойнауын пайдалану құқығы үшін; авторлық құқықтарды‚ патенттерді‚ бағдарламалық қамтамасыз ету‚ үлгілерді‚ тауар белгілерін‚ ноу-хауды‚ өнеркәсіптік сауда немесе ғылыми-техникалық жабдықты‚ кинофильмдерді‚ бейнефильмдерді‚ дыбыстық жазбаларды және қуатты пайдаланғаны немесе пайдалану құқығы үшін төленетін дүркіндік төлем.

Оның мөлшері лицензиялық өнімнің пайдасынан, құнынан (бағасынан, өзіндік құнынан) алынған пайыз есебімен немесе оның бір өлшеміне шаққандағы есеппен айқындалады. “Роялти” термині табиғат ресурстарын қазып алу құқығы үшін, соның ішінде концессия шартына сәйкес қазып алу құқығы үшін пайдаланушы (концессионер) жерді немесе жер қойнауын меншіктенушіге аударатын төлемақы ретінде де қолданылады. Мұндай төлемақы шикізаттың құнына енгізіледі, оның мөлшері өндірілген немесе өткізілген пайдалы қазбалар құнының пайызы есебімен, кейде тіркелген сома түрінде есептеледі. Роялти кәсіпкерлік қызметтен алынған табыс болып табылады және резиденттер үшін 30%-дық мөлшерлеме бойынша, бейрезиденттер үшін 20%-дық мөлшерлеме бойынша салық салынады.

## Дереккөздер:


Санат:Банк терминдері
Санат:Экономика
Сағындық Ордабеков

**Сағындық Ордабеков**(12.1.1950 жылы туған, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Үшбас ауылы) – жоғары санатты хирург және денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы, медицина ғылымдарының докторы (1997), профессор (2001), Нью-Йорк Ғылым академиясының (1996) және Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Басқа дерек бойынша Ысты руынан шыққан.
## Оқу жолы
Алматы мемлекеттік медицина институтының емдеу факультетін  (қазіргі Санжар Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық медицина университеті) 1975 жылы тәмамдаған.

## Жұмыс жолы
Жамбыл облысы ауруханасында дәрігер-хирург (1975–1987), Жамбыл қалалық медицина жедел-жәрдем ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары (1987–1988) болды. 1989 жылдан 20 жылға жуық Жамбыл облысы Денсаулық сақтау департаментінің бас хирургі қызметін атқарды. 2009 жылдан бастап Жамбыл облыстық ауруханасының бас дәрігерінің орынбасары қызметін атқаруда. 1988 жылы Тараз қаласында эхинококкоз ауруын зерттейтін республикалық ғылыми орталық ашты. 1998 жылдан бастап Тараз мемлекеттік М.Х.Дулати атындағы университетінің биология кафедрасының және 2007 жылдан бастап Қазақ Ұлттық С.Асфендияров атындағы медициналық университеттің интернатура кафедрасының  профессоры қызметін негізгі жұмысымен қатар алып жүр.

## Ғылыми еңбектер
* Оның ғылыми-зерттеу еңбектерінің негізгі бағыты – іш қуысы органдарында болатын экинококкоз ауруын хирургиялық емдеу мәселелері және өт жолдары мен бауыр хирургиясы.
* 300-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 7 монографияның, 8 оқулықтың, 4 патенттің және 12 өнертабыстық ұсыныстың авторы.  Қазақстан Журалистер одағының мүшесі  С.Ордабековтің проблемалық мақалалары, суреттемелері мен эсселары облыстық, республикалық  газет-журналдарда мезгіл-мезгіл жарияланып тұрады. Ол бірнеше әдеби кітаптардың авторы ("Көкіректегі күмбірлер", 2005; "Іште қалған сөз де жетім", 2007; "Беймаза дүние", 2009; "Әріптестер әлемі", 2010; " "Мың құбылған тіршілік", 2011).     Ол "Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау ісінің үздігі", "Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін" төсбелгілермен, бірнеше мемлекеттік медалдармен және Құрмет грамоталарымен марапатталған.    Оған "Сарысу ауданының Құрметті азаматы" атағы берілген.

## Дереккөздер
1.Тараз. Жамбыл облысы (энциклопедия), 2003;
2. "Денсаулық" - республикалық журнал, 2010. №1;.
3. "Медицина" - республиканский журнал. 2009. №12. 


Санат:Медицина

Санат:1950 жылы туғандар
Әуезов ескерткіші

**ӘУЕЗОВ ЕСКЕРТКІШІ** — ұлы жазушы М. Әуезовке қойылған ескерткіштердің ортақ атауы. 

Алғашқы ескерткіш 1967 жылы Алматы қаласындағы Қазақ академиялық опера және балет театры жанындағы алаңға қойылды (мүсінші Т. Досмағамбетов, археолог М. Меңдіқұлов). Шойыннан құйылған ескерткіш-мүсіннің тұғыры баспалдақ түрінде жасалған. Биіктігі 6 м. Екінші ескерткіш 1980 жылы Алматы қаласындағы Қазақ академиялық драма театры алдына орнатылды (мүсінші Е. Сіргебаев, арх. О. Баймырзаев, М. Жақсылықов және А. Қайнарбаев). Оған 1982 жылы  Қазақстанның    мемлекеттік  сыйлығының берілді. Ескерткіш қоладан құйылып, тұғыры қара сұр граниттен қаланған. Биіктігі 6,8 м. Жазушы терең ой құшағында бейнеленген, оң қолында кітабы, желбегей жамылған шапаны бар. Ескерткіш театр ғимаратымен әсем үйлесім тапқан. 1987 жылы ұлы Жазушының туғанына 90 жыл толар қарсаңда Семей қаласында Ертіс өзенінің бойына тағы бір ескерткіш тұрғызылды. Қоладан жасалған мүсін ескерткіштің биіктігі 5 м (мүсінші Т. Досмағамбетов, арх. А. Қайнарбаев).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Мұхтар Әуезов
Құрылым түргештер

**Құрылым түргештер**, полимерлік құрылым түзгіштер — полимерлердің молекулаүстілік құрылымының өзгерісін бағытты реттеу үшін қолданылатын жоғары дисперсті заттар (мысалы, металдардың оксидтері, карбидтері, нитридтері, карбон қышқылдарының кейбір тұздары, БАЗ). Олар кристалданатын полимерлерде механикалық қасиеті жақсарған және термототығуға төзімді біртекті ұсақ кристалды құрылымның түзілуіне мүмкіндік туғызады.

## Дереккөздер
Григорий Федорович Бебих

**Григорий Федорович Бебих** (14.10.1924 жылы туған, Қостанай облысы Фёдоров ауданы Пешковка ауылы) – химия ғылымдарының докторы.

Мәскеу мемлекеттік университетінің химия факультетін (1955) және аспирантурасын (1962) бітірген. Осы университеттің профессор, Ресей ғылым академиясының корреспондент мүшесі.

2-дүниежүз. соғысқа қатысқан.

1955–1958 ж. Харьков Әскери академиясының химия және физика факультетінде оқытушы, 1962 ж. химия технологиясының кафедра меңгерушісі болды.

160-тан астам ғыл. еңбектің авторы.

Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.

## Сілтеме
* Бебих Григорий Федорович

## Дереккөздер


Санат:14 қазанда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Фёдоров ауданында (Қостанай облысы) туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің химия факультеті түлектері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Ресей ғылым академиясы коореспондент мүшелері
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
Санат:Харьков Әскери академиясы оқытушылары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Рояль

thumb|Рояль
**Рояль** ( — корольдық) — ішекті соқпалы-пернелі музыкалық аспап, фортепианоның бір түрі. Рояль алғашқы нұсқасы пианофортені (фортепиано) италиялық Б.Кристофори жасаған (1709-11). Ресейде ол рояль деп аталған. Рояль үшбұрышты, көлемі ұзынша, ені жалпақ, үш аяқты болып келеді. Тұрқының ішінде резонанс беретін декасы және керілген жуанды-жіңішкелі сым ішектері болады. Дыбыс диапазоны 7 не 7 1/4 октава. Рояль концерттерде көп қолданылады. Дыбысы қатты және анық естілу үшін рояльдің үстіндегі қақпағы ашық қойылады. Рояльдің ұзындығы әртүрлі (мысалы, миньон 1,1-1,5 м; бөлмелік 1,6-1,8 м; концерттік 3 м.). Қазақ даласына ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан бастап тарады. 

## Дереккөздер


Санат:Саз аспаптары
Көгіс-Тегіс дастаны

“Көгіс - Тегіс” – батырлық дастан. Белгілі жырау Мұрын Сеңгірбайұлынан жазылып алынған “Қырымның қырық батыры” деп аталатын жырлардың бір тобына “Қарадөң батыр және оның ұрпақтары” жатады. Бұл жыр топтамасында Қарадөңнен бастап, оның үрім-бұтақтары саналатын батырлар жайында сөз болады. “Көгіс - тегіс” осы шоғырға жатады. Көгіс – Бегістің, Тегіс – оның досының ұлы. Әкелерінен келе жатқан салтты сақтап, бұл екеуі де дос болады. Бір күні Тегіс әкесінің жоқтығына мұңданып, себебін анасынан сұрайды. Әкесінің батыр болғанын, бірақ қалмақпен бір соғыста қаза болғанын біледі. Тегістің бұл жайын Көгіс әкесінен естиді. Он бір жасқа келген екі дос өздеріне лайық ат таңдап мініп, ноғайлы еліне тізесі көп батқан Андыз хан бастаған қалмаққа аттанады. Жекпе-жек шайқаста қалмақ ханы өліп, әскерлері жеңіліс табады. Екі батыр соғыста үлкен ерлік көрсетеді. Жауларын жеңіп, елге оралады. “Көгіс - Тегіс” елдің еркіндігі жолындағы күресті жырлаған, жас ұрпақты отаншылдыққа баулитын мәні зор жырлардың бірі.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары
Анатолий Федорович Ковшарь

**Анатолий Федорович Ковшарь** (17.3.1937 жылы туған, Украина, Полтава қаласы) — биология ғылымының докторы (1980), профессор (1993). Харьков ун-тін бітірген (1959).

*1959-1967 жж. - Ақсу-Жабағылы қорығында аға ғылыми қызметкер, директордың орынбасары болды. 
*1967 жылдан Қазақстан ҒА-ның Зоология институтында лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады.

Негізгі ғылыми еңбектері Тянь-Шань құстарының экологиясына, қорық ісіне, сирек кездесетін және жойылып бара жатқан жануарларды қорғау мәселелеріне арналған. 5 томдық Қазақстан құстары жинағы (орыс тілінде) (1960–74) авторларының бірі. Осы еңбек үшін ол басқа авторлармен бірге Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1978) атанды. Ковшарь Қазақстанның Қызыл кітабын құрастырушылардың бірі және бас редакторы (1996), зоология мәселелеріне арналған «Селевиния» журналының бас редакторы (1995).

## Дереккөздер
Лонжерон

## ''' Лонжерон'''
Лонжерон (французша longeron, longer — *бойымен жүру* деген мағынаны білдіреді). Лонжеронның 2 түрі бар:
**Ұшу аппараттарындағы Лонжерон* — ұшақ корпусына (фюзеляжіне), қанатына, т.б. бөліктеріне әсер ететін күштерді қабылдауға арналған бойлық элемент (негізгі арқалық). Ол әр бөліктің ұзына бойына орналастырылады. Лонжерон қаңқасы әр түрлі белдеулермен күшейтіледі. Өшақтың қанаты 1 не 2 Лонжеронды, кейде көп Лонжеронды (жалпақ қанаттарда) болып жасалады. 
**Автомобиль Лонжероны* — қорап (кузов),  рессор, т.б. бөлшектер бекітілетін автомобиль рамасының өн бойына созылған көтергіш арқалық. Лонжерондар арқалықты, фермалы және бұлар аралас пайдаланылатын Лонжерондарға бөлінеді.

Санат:Транспорт
Орта Ақтөбе

**Орта Ақтөбе** – орта ғасырлардағы бекіністі қала орны.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Жамбыл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 6,5 км жерде, Шу өзенінің құрғап қалған ескі арнасының оң жағалауында орналасқан. 

## Зерттелуі, сипаты
1948 жылы Қазақстан ҒА-ның Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Марғұлан) ашқан, 1986 жылы қазіргі Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясының отряды (жетекшісі М. Елеуов), 2000 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Археология институты экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеген.

## Сипаты
Қалашық бұрыштары сүйір, түзу қабырғалы төбе. Қабырғалары дүниенің төрт нүктесімен бағыттас орналасқан және бес мұнарасы бар. Аумағы солтүстіктен оңтүстікке қарай 75 м, батыстан шығысқа қарай 60 м, биіктігі 5 м. Қақпасы шығыс қабырғасының бойында, оңтүстік-шығыс бұрышына жақын жерде.
Археологиялық зерттеу нәтижесінде табылған заттар (негізінен, қыштан жасалған ыдыстар), қаланың б.з. 8 – 12 ғасырларына жататындығын көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Наурызбай Кішібайұлы Мұқитанов

**Наурызбай Кішібайұлы Мұқитанов** (1942 жылы 7 ақпан, Көкшетау қаласында дүниеге келген – 1999 жылы 5 мамыр, Алматы қаласында қайтыс болды) – философия ғылымдарының докторы (1982), профессор(1984). Мәскеу мемлекеттік университетін (1967) бітірген. «Казгипроводхоз» институтында инженер (1967–68), Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының философия және құқық институтында аспирант, кіші- аға, ғылыми қызметкер (1968–78 Қазақстан Ғылым Академиясының қоғамдық ғылымдар бөлімшесінде ғалым-хатшы (1978–82), Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі (1982–84 ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі, деканның орынбасары, декан (1984–85, қазіргі Қазақ ұлттық университеті), Қазақстан Ғылым Академиясының география институтының директоры (1986–87 және 1989–94), Қазақстан КП ОК Ғылым және оқу орындары бөлімінің меңгерушісі (1987–88 қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері философия мәселелері және географияның тарихы мен теориясына арналған.
## Дереккөздер
 
## Сілтемелер
ЦентрАзия 

Санат:Ғылым
Айқан Ақанұлы Ақанов

**Айқан Ақанұлы Ақанов** (28 мамыр, 1951, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Көкпекті ауданы, Үлгілі Малшы ауылы - 30 мамыр, 2016, Алматы) – медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1994), ҚР Валеология академиясының академигі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

## Өмірбаяны
* Алматы мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық медицина универститеті) бітірген.
* Алматы шет тілдері институтын (1984, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) бітірген. 
* Алматы облысы Текелі қаласында, Кеген ауданында дәрігер (1972–78)
* Кардиология ғылыми-зерттеу инститында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім жетекшісі (1978–94)
* Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің ғылымы орталығының директорының орынбасары (1994–95), басқарма бастығы (1995–96), бөлім меңгерушісінің орынбасары (1996–97)
* ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің вице-министрі (1997, 2004 жылдан)
* 2008 жылдан өмірінің соңына дейін - Қазақ ұлттық медицина университетінің ректоры қызметтерін атқарды.

## Ғылыми еңбектері
«Эпидемиология, профилактика основных хронических инфекционных заболеваний среди сельских жителей Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
*250-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Айқан АҚАНОВ: Медицинаға кәсіби этика, ар-ұят, ізгілік түсініктерін қайтару керек Бөлісу… 
*Аканов Айкан Аканович 
*Айкан АКАНОВ: «В ЗДРАВООХРАНЕНИИ НЕТ СОЛИДАРНОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ»
*Айкан Аканов: “В мире три модели медицины: бюджетная, страховая и частная. Основной вопрос – это выбор модели”
*Айкан Аканов: "Нам, к сожалению, далеко до правильного, здорового образа жизни"
*Айкан АКАНОВ: Медицинское образование в стране должно быть на международном уровне

Санат:28 мамырда туғандар
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Көкпекті ауданында туғандар
Санат:30 мамырда қайтыс болғандар
Санат:2016 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Кардиология ғылыми-зерттеу институты профессорлары
Санат:Қазақстан Валеология академиясының академиктері
Санат:Қазақ ұлттық медициналық универститеті түлектері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті ректорлары
Батыр

нобай|300px|Қазақ жауынгерінің, батырының түр-әлпеті

**Батыр** (парсы тілінде njBӨM бәһадур   — ержүрек, батыл, батыр) — әскери өнерді жақсы меңгерген, жау түсірер ерлігімен аты шыққан, қаһарман адамға берілетін құрметті атақ. Батыр атағы мирасқорлық жолымен берілмейді, оған әрбір адам жеке басының ерлігімен ие болады. Батырларды қазақ халқы ежелден құрмет тұтқан.

Көшпелі халықтарда бүкіл өмірі соғыста өтетін, соғыс ісі атадан балаға жалғасқан негізгі кәсібі болған, мемлекет билікті қолына ұстаған қоғамдық топ — әскери ақсүйектер болды. Осы топта соғыс ісінің тәжірибесі жинақталып, әскери өнер дамып, қару-жарақ жасаудың, оны қолданудың биік деңгейі қалыптасты. Батырлар көбіне осы әлеуметтік жіктің өкілдері арасынан шықты. Олардың бар өмірі елдің қонысын кеңейту, халықты жаудан қорғау жолындағы жорықтарда өткен. Ел үшін жанын қиған Батырлардың есімі ел ұранына айналып, халық олардың аруақтарына табынған. Ата-бабаларынан бері қарай Батыр атанып келе жатқан, ауыр жараланса да ұрыс даласын тастамағандар қара Батыр не қара берен Батыр, қауіп-қатерді елемей, ұрысқа жалғыз кіріп ерлік көрсеткен адам жеке Батыр атанған.

[thumb|Казақтың қайсар да Батыр қызы - [Мәншүк Мәметова]]
Қазақтың қаһармандық эпостарындағы Алпамыс, Ер Тарғын, Қобыланды, Қамбар, т.б. — жауына жалғыз аттанған осындай Батырлар. Талай рет қақпа бұзып, жау қамалына ойран салған ерлерін қазақ “қамал бұзған қас батыр” деп мақтан еткен. Бағзы заманнан қазақтың көптеген Батырлары жеке басының ерлігімен қатар жыраулық қасиетімен де дараланған. Қазтуған, Марғасқа, Жиембет, Шалкиіз секілді от ауызды, орақ тілді ақындар — осындай Батырлар. Қазтуған өзі туралы: “Қарғадай мынау Қазтуған батыр туған жұрт, Кіндігімді кескен жұрт, Кір-қоңымды жуған жұрт, Қарағайдан садақ будырып, Қылшанымды сары жүн оққа толтырып, жанға сақтау болған жұрт” десе, Шалкиіз: “Күлікке тастай болып тимесе, Үстіме көбе сайлап кимен-ді, Дулығамның төбесі, Туған айдай болмаса, Батыршылық сүрменді” дейді. Марғасқа жырау — еңсегей бойлы ер Есімнің батырларының бірі болған; қосымша Батырлық.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Исатай мен Махамбет жайлы
*Қабанбай батыр туралы 

Санат:Филология
Санат:Батырлық
Әуейілік

thumb|ӘУЕЙІЛІКӘУЕЙІЛІК, психологияда — адам мінезіндегі желікпелікке, мақсатсыз іс-әрекеттерге, елтең-селтең жүріске салыну арқылы көрініс беретін сипат. Әуейіліктен жирендіру — Қазақ халқының дәстүрлі тәлім-тәрбиесіндегі басты бағыттардың бірі. Баланы бүлдіршін кезінен бастап еңбекке баулу, қызықтыру арқылы пайдалы іспен шұғылдандыру, іш пыстырарлық бос уақыт қалдырмау ата-ананың негізгі мақсаты саналған. Әуейілік бойын билеген адам өз басына иелік ете алмайды, істеген ісі мен мінез-құлқындағы оғаш қылықтарын, жағымсыз іс-әрекеттерін сын көзімен саралауға дәрмені жетпейді. Әуейілікті оқу мен тәлім-тәрбие істерінің ықпалымен түзетуге болады.
## Дереккөздер


Санат:Психология
Рөл

**Рөл**, роль ( — түйіншек, бума, тізім) — 1) драматургтың немесе сценарийшінің пьесада (киносценарийде) бейнелеген әдеби образы; осының негізінде актердің спектакльде (фильмде) жасаған образы. Рөл комедиялық, трагедиялық, драмалық, трагикомикалық, т.б. бөлінеді. Бірінші (басты, негізгі, орталық) және екінші (қосалқы), сондай-ақ эпизодтық (спектакльдің жеке көріністеріне қатысатын) рөлдер де болады. Музыкалық театрда рөлді партия деп те атайды. 2) Пьесадағы әрбір кейіпкер сөзінің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Санат:Өнер
Роза Хасанқызы Бегайдарова

***Роза Хасанқызы Бегайдарова*** (1946 жылы туған, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996).

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1973, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Жедел жәрдемде балалар дәрігері (1973–1975). Дәрігер-ординатор, лаборант-дәрігер, ассистент, доцент, профессор (1975–1998) қызметтерін атқарған. 1999 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі. 500 ғыл. еңбектің, 10 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Құрылыс акустикасы

**Құрылыс акустикасы** — жалпы акустика ілімінің ғимараттар мен ғимараттардың қоршау құралымдарын сыртқы, әрі ішкі орталардың шуынан оқшаулау және оны барынша азайту мәселелерімен айналысатын саласы. ғимарат ішіндегі шуды бәсеңдету үшін оны дыбыс жұтқыш материалдармен қаптайды. Ірі қоғамдық орындар мен тұрғын үйлер және елді мекендердегі құрылыстарды жобалағанда барынша шуды азайту шаралары ескеріледі. Кәсіпорындардағы өндірістік шу мен ғимараттардың инжинерлік құрал-жабдықтарының шуымен күресуде шу көздерін оқшаулау, шу өткізбейтін бөлмелер жасау, т.б. шаралар қарастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс
Кішіпейілдік

**Кішіпейілдік** – ізеттілік пен әдептіліктің, құрмет пен сыйластықтың белгісі, пейіл мен ниеттің бір түрі. Ниеті бұзық, пейілі жат, тәкаппар, өзімшіл адамда шынайы Кішіпейілдік болмайды, көлгірлік, есепті жағымпаздық болады. Кішіпейілдік жасынан тәрбие көріп, өнегелі отбасында өскен жасқа да, өзінен кішіні “ақылы асса аға қоятын”, “алды кең, арты кеніш” ұлағатты қарияға да тән. Үлкен мен кішінің достығы мен сыйластығының тіні – кішілік пен кісілік, арқауы – құрмет пен ізет. Қонақтың қолына су құю – Кішіпейілдік, сырлы сұхбатта сөзді бөлмеу – көргенділік. “Жақыныңды жаттай сыйла, жат жанынан түңілсін” дейтін халық мақалы әуелі өзіңді сыйлауды, ағайын-туыстың арасындағы сыйластықтың негізі – әдептілік пен Кішіпейілдік ті жоймауды, досқа күлкі, дұшпанға таба болмауды көздейді. Жақсы қасиетті қадірлеп қастерлей білетін қазақ халқы “Еңкейгенге – еңкей, ол атаңның құлы емес, шалқайғанға – шалқай, ол құдайдың ұлы емес”, – деп Кішіпейілдік тің үлгісі мен орнын да көрсеткен, “Ұлық болсаң – кішік бол” деп, ел билеген әкімнен халық алдында кішіреюді талап еткен, жөн білмейтін жосықсызға: “Атаңа не істесең алдыңа сол келер”, – деп ескерту жасаған..

## Дереккөздер </span>
Әуе кемесін айдап кету

**Әуе кемесін айдап кету** — әуе көлігінің қалыпты жұмыс істеуіне кесел келтіріп, жолаушылар мен ұшқыштар өміріне қатер төндіретін қылмыс. Әуе кемесін айдап кету арқылы қылмыскерлер, көбінесе, үшінші бір мемлекеттің аумағына өтіп кетеді, соның салдарынан, оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту және жазалау ісі қиындай түседі. 

нобай|оңға|Әуе кемелері

Әуе кемесін айдап кетуге қарсы халықараралық - құқықтық күрес шараларын күшейту мақсатында азаматтық авиацияның халықаралық ұйымы (ҚСАО) бастамасымен, 1970 жылы 16 желтоқсандағы Гаага конференциясында “Әуе кемелерін заңсыз қолға түсірумен күресу туралы” конвенция қабылданды. 1973 жылы 26 қаңтарда Монреаль қаласында өткен әуе құқығы жөніндегі халықар. конференцияда “Азаматтық авиация қауіпсіздігіне қарсы бағытталған заңсыз актілермен күресу туралы” конвенция қабылданып, ол осы жылы 23 қыркүйекте күшіне енді. Осы құжаттардың ережелеріне сәйкес, кез келген мемлекет өз аумағында бой тасалап жүрген қылмыскерді (егер өзге мемлекеттің талап етуімен ұстап бермесе) қылмыстық жауапкершілікке тарту үшін құзыретті органдарға тапсыруға міндетті. Гаага және Монреаль конвенцияларының мәні — азаматтық авиацияға қатысты қылмыс істеген адамдар қай жерде бойтасалап жүрсе де, оларды жазалау үшін халықаралық құқықтық негіз қалау. Бұл конвенцияларда қылмыс жасауға итермелеген себептер мән-жайын қаперге алмастан, яғни ешқандай жеңілдік берместен жаза тағайындаудың көзделуі де аса маңызды жәйт. БҰҰ мен ҚСАО шешімдерінде Әуе кемесін айдап кетуге қарсы күрес жөнінде басқа да шаралар белгіленген.

ҚР-ның қылмыстық кодексінде де Әуе кемесін айдап кету әрекетіне байланысты жазалау шаралары көзделген (239-бап).

## Дереккөздер


Санат:Қылмыс
Құрылыс алаңы

**Құрылыс алаңы** — құрылыс жүріп жатқан белгілі бір аумақ. Құрылыс алаңына салынуға тиіс үйлер мен ғимараттар, сондай-ақ, құрылыс жұмыстарын жүргізуге қажетті уақытша салынған әкімшілік-шаруашылық және мәдени-тұрмыстық үйлер, өндірістік қосалқы мекемелер, көмекші өндіріс орындары мен шаруашылықтар (жөндеу-механикалық шеберханалар, материалдар мен бұйымдар сақталатын әр түрлі қоймалар, электр, телефон желілері, су мен газ құбырлары, т.б.) орналасады.

Қазіргі индустриялық құрылыстарда Құрылыс алаңы, көбіне заттарда дайындап әкелінген материалдарды және индустриялық элементтер мен бөлшектерді құрастыратын құрастыру (монтаждау) алаңына айналады.

## Дереккөздер
Әуелбек

**Әуелбек** — Павлодар облысы Ақтоғай ауданы, Қараоба ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2019 жылға дейін таратылған "Әуелбек ауылдық округі" орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақтоғай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км-дей жерде, селеу шөп өскен сортаң қара топырақты дала белдемінде орналасқан. Ең жақын темір жол бекеті – Қалқаман (60 км).

## Халқы

Әуелбекте бұрынғы кеңшар негізінде ұйымдастырылған Б. Рамазанов атындағы тәжірибе шаруашылығы жұмыс істейді. Ауылда мектеп, емхана, клуб, сауда орны бар. Тұрғындары облыс орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) елді мекендері
Секанс

**Секанс** [латынша secans, мұнда — қиюшы (түзу)] — 1) тригонометриялық функциялардың бірі; белгіленуі: sec. 2) Тік бұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының секансы деп гипотенузаның осы бұрышқа іргелес жатқан катетке қатынасын айтады.

Санат:Тригонометрия
Әуелқан Қалиұлы

**ӘУЕЛҚАН Қалиұлы** (15.10. 1939 жылы туған, ҚХР, Шыңжаң-Алтай аймағы, Бурылшын ауданы Жетіарал ауылы) — әдебиет зерттеушісі, профессор (1992), Жазушы.

Шыңжаң педагогикалық институтынын бітірген (1959). Сол ин-тта (1959 — 78), Шыңжаң университетінде (1978 — 95) сабақ берді. 1995 жылдан Шыңжаң оқу-ағарту институтынының ректоры.

Оның Қазақ тілі  мен әдебиеті мәселелерін зерттеуге арналған “Жазушылықтың негіздері” (1981, Үрімжі), “Қазіргі Қазақ тілінің стилистикасы” (1991,“Қазақ ауыз әдебиет іне шолу” (1985, Үрімжі; Үздік еңбек сыйлығының, 1995) атты монографиялары және “әдебиетіміз туралы кейбір ойлар” (1995, Үрімжі) ғылым мақалалар жинағы, “Биіктеген там” әңгімелер мен эсселер жинағы, “Ауырлықты Жер көтереді” пьесалар жинағы жарық көрді. “Қазақтың байырғы тұрмыс-салт жырлары” деген кітабы ағылшын тілінде жарияланды (1997).

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Қытайда туғандар
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Лопарит

**Лопарит** — күрделі оксидтер тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: (Na, Се, Ca)2 (Tі, Nb)2О6. TR2О3 32 — 34%, TіО2 30,2 — 44%, (Nb, Ta)2O5 8 — 10%. Моноклинді сингонияда кристалданады. Лопариттің түсі қара, қоңыр; жымдастығы байқалмайды, шыны сияқты жылтырайды. Қаттылық Моос шкаласы бойынша 5,5 — 6,5; тығыздығы 4600 — 4900 кг/м3. Нефелин сиениттері мен оның пегматиттерінде микроклин, альбит, нефелин, эгиринмен бірге тау жыныстарын құраушы минералдар ретінде кездеседі. Лопарит Қазақстанның кейбір сілтілі магмалық тау жыныстарында болады. Лопариттен ниобий, титан, сирек кездесетін жер элементтері, т.б. алынады.

File:Loparite-crystal-structure-1.png |
File:Loparite-crystal-structure-2.png | 
File:Loparite-crystal-structure-3.png |

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы


Санат:Натрий минералдары
Санат:Кальций минералдары
Әуе көлігі

thumb|ұшақ
**Әуе көлігі** — әуемен жолаушылар, пошта және жүк таситын көлік түрі. Басқа көлік түрлерінен артықшылығы — жылдамдығында.

Әуекөлігі Америка мен Еуропаның бірқатар елдерінде 1-дүниежүз. соғыстан кейін пайда болды. Франция мен Германияда көліктің бір түрі ретінде 1920 жылдан кейін дами бастады. Ресейде алғашқы әуежолы (Мәскеу—Төм. Новгород) 1923 жылы ашылды.

## Қазақстандағы әуе көлігі
Қазақстанға тұңғыш ұшақ 1918 жылы 9 қаңтарда ұшып келді. Ұшқыштар — Н. С. Горбунов пен В. Р. Браунц басқарған “Фарман-30” ұшағы Мартөк (Ақтөбе қаласыныңмаңында) — Новосергеевка бағытымен 1 сағ. 20 минутта 350 км қашықтықты ұшып өтті. Қазақстанда 1923 жылы “Добролет” қоғамы құрылып, ол әуепошта мен жолаушылар тасымалдау ісін ұйымдастыруды қолға алды. 1924 жылы “Ю-13” ұшағымен Ташкент — Алматы, Алматы — Ташкент бағытында бірінші рет ұшу сынағы өткізілді. 1925 жылы Бішкек — Алматы әуе жолымен алғашқы пошта тасымалы жасалды. 1929 жылы Қызылорда — Мәскеу әуежолы ашылды. 1930 жылы Әуекөлігін пайдалану мен дамытуға жағдай жасау мақсатында Қазақ азаматтық авиация басқармасы (ҚААБ) ұйымдастырылды. Сол жылы ҚААБ-тан 27 жігіт Мәскеу ұшқыштар мектебіне оқуға жіберілді. Бұлардың арасында алғашқы Қазақ ұшқыштарының бірі — салық Ахметов те болған.

Қазақстан КСРО құрамында болған жылдары еліміздің әуежолдарында Ил-12, Ил-14, Ил-18, Ил-62, Ил-86, Ан-2, Ан-24, Як-40, Як—42, Ту-134, Ту-154 және Ил-76, Ту-144 ұшақтары пайдаланылды. Алматыдан Қазақстанның барлық облыс орталықтарына, басқа да қалаларға тұрақты әуежолы қатынасы орнатылды. Қазақстанның тәуелсіздігі жарияланып, нарықтық экономикаға көшуіне байланысты Ә. к. саласында да түбірлі өзгерістер орын алып, бірнеше әуекомпаниялары құрылды. 1998 жылы қаңтарда 51 әуекомпаниясы тіркеліп, олардың ішінде “Эйр Қазақстан” және 12 аймақтық әуекомпаниясы мемлекеттік меншік нысанын сақтады. Қазақстан әуекомпаниялары ішкі және халықар. жолаушылар, пошта, жүк тасымалдауды, сондай-ақ ауыл шаруашылығы, орман ш., энергетика, газ және мұнай өнеркәсібі салаларының тапсырмаларын орындайды. Әуетасымал әсіресе, Ресей, Біріккен Араб Әмірліктері, Түркия және Германия елдерімен арада жақсы жолға қойылған. “Эйр Қазақстан” әуекомпаниясының ұшақтары 37 әуежолы бағыттарында ұшады. Қазақстандағы ішкі және халықар. әуежолдарының жалпы ұзындығы 76320 км шамасында (1999).

Қазіргі кезде 21 Республикасы әуежай, 10 облысы және облыс ішіндегі әуежайлар жұмыс істейді (1998). Астана, Алматы, Ақтау, Ақтөбе, Атырау, Қарағанды, Қостанай, Орал және Шымкент әуежайлары еліміздегі ең үлкен әуеайлақтары болып саналады. Қазақстан әуежолдарында Ту-134, Ту-154, Як-40, Ил-86, Боинг-737, Аэробус — А-310 шапшаң ұшақтары пайдаланылады.

1996 жылы әуежолы басқармасы автоматтандырылған жүйесінің Алматы орт., ал 1998 жылы Ақтөбе орталық іске қосылды. Әуежолы басқармасы ғылыми-техникалық даму бағытының бір саласы ретінде әуе кеңістігінің өткізу мүмкіндігін арттыруды, диспетчерлік қызметтің өндірістік процесін автоматтандыруды қолға алған.

## Дереккөздер


Санат:Логистика
Санат:Авиация
Леонид Иванович Когай

**Леонид Иванович Когай** (1939 жылы туған, Қарағанды қаласы) – техника ғылымының докторы (1969), профессор (1970). Новосибирск электртехникалық байланыс институтын (1961) бітірген. 
*1961-1964 - Қарағанды көмір ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, 
*1970 - Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) доцент, профессор қызметтерін атқарады. 
Когай 130 ғылыми мақаланың және 5 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Секвестр

**Секвестр** ( — тыс қоямын, бөлектеймін) — 
# екі тарап та дәмеленіп отырған даулы мүлікті оның кімге тиесілі екені туралы дау шешілгенше үшінші тарапқа уақытша табыстау; 
# өкіметтің қайсы бір мүлікті (құрал-жабдықты) пайдалануға салған тыйымы немесе шектеуі; 
# бюджеттік құқықта бюджеттің атқарылуы кезінде тапшылықтың белгіленген деңгейден асып түскен не кіріс көздерінен түсетін түсім қысқарған және көзделген шараларды ағымдағы қаржыландыру мүмкін болмаған‚ яғни бюджеттің орындалуы мүмкін болмаған жағдайларда қолданылатын арнаулы шаралар.
Секвестр тетігі бюджеттің атқарылуы барысында оның тапшылығы шекті деңгейден асқан жағдайда енгізіледі, мұның мәнісі қаржы жылының қалған кезеңінде бюджеттің барлық баптары бойынша ай сайынғы шығынды тиісінше азайту қажеттігін білдіреді. Құрамын респ. бюджетте заң шығарушы органдар, жергілікті бюджетте мәслихаттар айқындайтын шығын баптары Секвестрге жатпайды. 
## Дереккөздер


Санат:Мемлекеттік бюджет
Санат:Құқық
Шалғышы

**Шалғышы** — Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Шалғышы ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарасу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 58 км-дей жерде, Торғай үстіртінің қиыр солтүстік-шығыс шетінде, Тімтуір өзенінің сол жағалауындағы дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1873 адам (886 ер адам және 987 әйел адам) болса, 2009 жылы 1805 адамды (884 ер адам және 921 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1940 жылы Ақмола (Астана) — Қарталы (Ресей) темір жолын салуға байланысты темір жол станциясысы есебінде қаланған. Шалғышыдан оңтүстікке қарай 2 км жерден республикалық маңызы бар Астана — Қостанай автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Таңатқан Барақұлы Рсаев

**Таңатқан Барақұлы Рсаев** (29.12.1936 ж. туған, Қостанай облысының Амангелді ауданының Ағаштыкөл ауылы) — журналист-жазушы, аудармашы, энциклопедияшы-ғалым, КСРО Баспасөзінің үздігі (1989), ҚР Баспасөз және полиграфия ісінің еңбек сіңірген қайраткері (2004). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1959). Еңбек жолын 1959 ж. республикалық “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас Алаш”) газетінде бастаған. 1967 — 70 ж. Қазақ радиосында қазақ тіліндегі бағдарламалардың бас редакторы болды. Бұдан кейінгі жылдары бірқатар Республикалық баспасөз орындарында жауапты қызметтер атқарды. 1972 ж. Торғай облысының А.Иманов пен Ә.Жангелдин музейінің алғашқы ұйымдастырушы-директоры болып, іргесін қалады. 1973 жылдан “Қазақ энциклопедиясының” Бас редакциясында оның негізін қалаушылардың бірі ретінде ғылыми жағынан қалыптасуына көп еңбек сіңірді, аға ғылыми редактор, редакция меңгерушісі, орталық бастығы, 1-вице-президент қызметтерін атқарды. Рсаев “Қазақ энциклопедиясынан” жарық көрген барлық  басылымдарға қатысып, автор болды. Рсаевтың тікелей басшылығымен әзірленіп, баспадан шыққан “Абай энциклопедиясы" 1996 ж. Қазақстан мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Бұл басылымға Рсаев 300-ден астам ғылыми мақала жазды. Көп томдық “Қазақстан” ұлттық энциклопедиясының тұжырымдамасы мен сөзтізбесін әзірлеуге және баспадан шығаруға белсене араласты. Тұңғыш “Қазақстан” энциклопедиясының сөздігін әзірлеуге тікелей жетекшілік етті. Журналист Рсаевтың көркем очерктері мен тарихи-әдеби зерттеулері “Самал” (1977), “Дала дауылпаздары” (2004) жинақтарына топтастырылған, “Жұлдызды жол” (1983), “Үндескен өмір” (1986) деректі повестері жарық көрген. Ол, әсіресе Иман батыр, А.Иманов, Ә.Жангелдин, К.Көкембаев өмірлеріне және 1916 жылғы Торғай көтерілісіне байланысты деректерді анықтауға көп еңбек сіңірді. Рсаев аударма ісіне де белсене араласып, Н.А. Кунның “Ежелгі грек аңыздары мен мифтерін”, С.А. Алексеевтің “Отанымыздың тарихы туралы әңгімелерін”, П.Вежиновтың “Тосқауыл” повесін, “Поляк новеллаларын”, “Өнердің ықшам тарихының” 3-томын, Н.Горбачевтің “Ақсу” романының 3-кітабын, т.б. шетел жазушыларының шығармаларын, 4-томдық “Көркемсуретті Қазақстан тарихын” аударды.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Секисовка

**Секисовка** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы ауыл, Секисов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Глубокое кентінен солтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде, Кіші Обаның сол саласы - Секисовка өзені жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1961 жылдан 1996 жылға дейін "Қазақ КСР-інің 50 жылдығы" атындағы сүт өндіру бағытындағы кеңшардың орталығы болды. Ең жақын темір жол стансасы — Глубокое (45 км). 

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы елді мекендері
Әуен

thumb|Музыка кілті|100px**Әуен**, мелодия (грек. melodіa — саз, әуез) — ырғақ пен әуез арқылы белгілі бір жүйеге түсіп, үйлесім құраған әр түрлі биіктіктегі дауыс қатары, яғни, ән немесе күй сазы. Бір дауыстық Әуен музыкалық шығарманың көркемдік өзегін құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Музыка
Парацератерий

**Парацератерий**  (Paraceratherіum) – олигоцен дәуірінде тіршілік еткен алып мүйізтұмсықтардың бірі. Парацератерийлер Орталық Азияда шамамен 23 – 25 миллион жылдар аралығында тіршілік еткен сүтқоректілердің ішіндегі ең ірісі. Оның дене тұрқы 7 – 8 м, биікт. 4 – 5 м. Басқа мүйізтұмсықтылардан айырмашылығы оларда мүйіз болмаған. Мойыны ұзын, жоғары екі күрек тістері ұзарып, қылыш тәрізді төмен қарай шығып тұрған. Кеудесі қысқа, үш саусақты аяқтары ұзын болған. Ағаш, бұта жапырағымен, жас бұтақтармен қоректенген. Қазақстанда парацератерийдің сүйектері Жәйрем, Қызылқия (Орталық Қазақстан) және Ақтау, Қызылжар (Оңтүстік-Шығыс Қазақстан) жерлерінен табылған.
## Дереккөздер</span>
Тұтынушылар

**Тұтынушы** – қандайда болсын тауарларды (өнімді, бұйымды, көрсетілетін қызметті) тұтынатын (сатып алатын) тұлға немесе фирма (ұйым); сондай-ақ жеке бастың тұрмыстық мұқтаждары үшін тауарларды (орындалатын жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) ақырғы пайдаланушы, сатып алушы, оларға тапсырыс беруші не оларды сатып алуға немесе оларға тапсырыс беруге ниет білдіруші. Тұтынушы көбінесе тауардың бағасына, пайдалылығына, қолайлылығына, сапасы мен әдемілігіне баса назар аударады. Тұтынушының өндірушінің немесе сатушының клиенті болуы міндетті емес. Мысалы, баласына сағат сатып алған ана дүкеннің клиенті болып табылады, ал оның ұлы – тұтынушы.
## Дереккөздер



## Тағы қараңыз
*Тұтынушы құқығы

Санат:Қоғам
Құрылыс индустриясы

**Құрылыс индустриясы** — құрылыс нысандарын жаңадан салу, ұлғайту, жаңғырту, күрделі жөндеуден өткізу, құрал-жабдықтар орнату, құрастыру жұмыстарын индустриялық әдіспен жүзеге асыратын құрылыс-құрастыру ұйымдарының жиынтығы. Құрылыс индустриясының үздіксіз дамуы шаруашылықтың барлық саласымен, әсіресе күрделі қаржының ұдайы өсуімен тығыз байланысты. Құрылыс индустриясының өніміне құрылысты аяқталған және жабдықтары түгел орнатылып, құрастырылған, іске қосылуға даяр өндірістік орындар мен тұрғын үйлер, мәдени-тұрмыстық, коммуналдық, т.б. ғимараттар жатады.

Құрылыс индустриясының пайда болуы қоғамдық еңбек бөлінісінің өсуіне, өнеркәсіптің, қалалардың, қатынас жолдарының, сауданың дамуына байланысты болды. Неғұрлым күрделі жаңа үйлерді, ғимараттарды салудың қажеттілігі құрылысты мамандандыруды, оны дербес шаруашылық саласына айналдыруды қажет етті. Қазақстанда Құрылыс индустриясы құрылыстың жедел қарқынмен дамуы және үнемі жетілдірілуі нәтижесінде қамтамасыз етілді. Мердігерлік тәсіл құрылысты жүргізудің басты түріне айналып Құрылыс индустриясын дамытуды едәуір жеделдетті. Кеңестік дәуірде сонымен бірге ұжымшар аралық құрылыс ұйымдары да құрылыс-құрастыру жұмыстарының көлемін ұлғайтуға едәуір септігін тигізді. Қазіргі нарықтық экономика кезеңінде құрылыс-құрастыру ұйымдары түгелдей дерлік жекешелендіріліп, бірқатары ірі холдинг-компанияларға айналдырылды. Олар негізінен құрылысты мердігерлік тәсілмен жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс
Сексен сегізінші атқыштар дивизиясы

**Сексен сегізінші атқыштар дивизиясы** — әскери құрама. 1941 ж. қазан — қараша айларында Алматыда жасақталған. Алғашқыда 39-атқыштар бригадасы болып құрылды.

Құрамы Алматы әскери пулеметші-атқыштар училищесінің, Орта Азия әскери округінің сержанттар құрамы және мергендер курсы курсанттарынан, республиканың оңтүстік облыстары тұрғындарынан және ҚазМУ-дың студенттері мен оқытушыларынан жасақталды.

1941 ж. 23 — 27 желтоқсанда Солтүстік-Батыс майданы, ал 1942 ж. 22 қаңтар 6 ақпан аралығында Калинин майданы құрамына беріліп, қорғаныс ұрыстарында болды. 1942 ж. 29 сәуір — 8 шілде аралығында 4-резервтік армияның құрамына беріліп, толықтырылудан өтіп, **Сексен сегізінші атқыштар дивизиясы** деп аталды. 1943 ж. Батыс майданы құрамында Смоленск облысының көптеген елді мекендерін жаудан босатты, Москва — Минск тас жолын бақылауға алып, Орша қаласы маңындағы қорғанысқа қатысты. 1944 — 45 ж. 3-Беларуссия, 1-Украина майдандары әскерлері құрамында Беларуссия, Литва, Польша жерлерін басқыншылардан азат етті.

Осы ерлігі үшін дивизияға “Витебскілік” құрметті атағы беріліп, Қызыл Ту, 2-дәрежелі Суворов, Кутузов ордендерімен марапатталды.

## Дереккөздер


Санат:Қызыл Ту орденімен марапатталған әскери бөлімдер
Санат:II дәрежелі Суворов орденімен марапатталған әскери бөлімдер
Санат:II дәрежелі Кутузов орденімен марапатталған әскери бөлімдер
Санат:Ұлы Отан соғысындағы КСРО атқыштар дивизиялары
Санат:1942 жылы құрылған әскери бөлімдер және құрылымдар
Секреция

**Секреция** (латынша secretіo — бөліну), тасшемен — тау жыныстарындағы қуыстардың кристалдық немесе коллоидтық заттармен толуынан қалыптасқан қоспа. Бұл заттар қуыстарда қабырғасынан ортасына қарай концентрлік тетелестік бойынша біртіндеп (ортасы қуыстанып) орналасады және түсі мен құрамы бір-бірінен өзгеше өте жұқа қабатшалар түзеді. Секрецияның орталық бөліктерінде талшықты агрегаттар, кішігірім қуыстарда друза түріндегі кристалдар, іркінді түзілімдер байқалады. Атпа тау жыныстары мен қалдық ерітінділердің кристалдарымен толған диам. 2 мм қуыстар — миаролит, 10 милиметрдейі миндалина (бадамтас) секрециясы, ал олардан ірілері жеода деп аталады. Секрецияның түзілуі гипергендік және гидротермалдық процестер нәтижесінде ерітінділермен келген заттарға байланысты. Секреция көбіне мұражайлар үшін бағалы коллекциялық материал болып табылады.

Санат: Химия
Секпіл

**Сепкіл** (ephelіdes) — адамның терісіне түсетін пигментті ұсақ дақтар. Әдетте бетте, қолдың сыртқы жағында, иықта, арқа мен кеудеде пайда болады. Сепкіл тері клеткаларында пигмент — меланиннің көп жиналуынан болады. Сепкілдегі ақшыл қоңыр, қара қоңыр, пішіні дөңгелек, сопақша не белгілі бір пішінсіз болып келеді. Әсіресе, көктемгі және жазғы маусымда сепкілдің көбейіп кететіні соншалық, олар бір-бірімен қосылып, тұтас қоңырқай даққа айналады. Сепкіл адамның бала кезінде пайда болып, жас ұлғая келе, көбіне 30-дан асқаннан кейін өздігінен жоғалады. Көп жағдайда ақ құба, сары не жирен шашты, терісі жұқа адамдарда кездеседі. Емі: ең алдымен сепкіл тудыратын гинекология, асқазан, ішек-қарын ауруларын, эндокринді, жүйке жүйесі жұмысының ауытқуын емдеу қажет. Тәулігіне 1 граммнан 3 рет аскорбин қышқылы беріледі. Дақ бар жерге лимон сөлі, лимон қышқылы, сірке қышқылы, 30%-дық пергидрол, 10%-дық сынап, 5%-дық гидрохинон майлары жағылады. Сепкіл түскен жерлерді күн сәулесінен қорғау қажет.

Санат:Адам
Санат:Аурулар
Шалдай

**Шалдай** — Павлодар облысы Шарбақты ауданының қиыр оңтүстік-шығысындағы ауыл, Шалдай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шарбақты ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 75 км-дей жерде, Бесқарағай орманының орталық бөлігіндегі табиғаты әсем жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1927-28 жылы ағаш өңдеу зауытытын салуға байланысты қаланған. 1988 жылдан Шалдайда орман шаруашылығы өндірістік кәсіпорны жұмыс істейді. Ол республикадағы ағаш кесу және өңдеу жөніндегі ірі өнеркәсіп орындарының бірі. 

## Дереккөздер

Санат:Шарбақты ауданы елді мекендері
Бейэлектролиттер

**Бейэлектролиттер** – ерітінділері электр тогын өткізбейтін, ерігенде иондарға ыдырамайтын полюссіз байланысы бар бейорганикалық және органикалық қосылыстар. Мыс., оттек, азот, қант, эфир, спирт, глицерин, т.б. Ерітінді қасиеті құрамындағы жекеленген бөліктердің қасиетінен өзгеше болады. Ерітіндіні сипаттайтын қасиеттерге: осмостық қысым, қату және қайнау температуралары, бу қысымы, т.б. жатады. Бейэлектролиттердің сұйық ерітінділері мен заттардың газ күйінің арасында ұқсастық барын алғаш рет голланд ғалымы Я. Вант-Гофф байқаған (1887). Ол газ күйге арналған теңдеуін ерітінділер үшін де қолданған. Бейэлектролиттердің қату және қайнау температураларындағы өзгеріс Рауль заңымен сипатталады.

## Дереккөздер
 

Санат:Химия
Санат:Химиялық қосылыстар