open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бертрам Брокхауз

**Бертрам Невилл Брокхауз** (15 шілде 1918 &#x2013; 13 қазан 2003) — канадалық физик. Ол физика бойынша Нобель сыйлығымен (1994, Клиффорд Шаллмен бөлісті) «конденсацияланған заттарды зерттеуда нейтрондардың шашырау әдістерін дамытуға қосқан алғашқы үлесі үшін», атап айтқанда «нейтрондық спектроскопияны дамытқаны үшін» марапатталды.

## Ерте жылдар
Брокхауз Альберта штатының Летбридж қаласында дүниеге келген және Британдық Колумбия университетінің (бакалавр, 1947) және Торонто университетінің (магистр, 1948; Ph.D, 1950) түлегі.

## Мансап және зерттеу
1950 жылдан 1962 жылға дейін Брокхауз Канаданың Чок-Ривер ядролық зертханасында атом энергиясы бойынша зерттеулер жүргізді. Мұнда оған Үндістанның ядролық бағдарламасының әкесі ретінде қарастыралатын П.К. Иенгар қосылды.

1962 жылы ол Канададағы Макмастер университетінің профессоры атанды, онда 1984 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін жұмыс істеді.

Брокхауз 2003 жылы 13 қазанда Гамильтон қаласында, Онтариода 85 жасында қайтыс болды.

## Марапаттар мен құрметтер
Брокхауз 1965 жылы Корольдік Қоғамның мүшесі болып сайланды. 1982 жылы Канада орденінің офицері атанды және 1995 жылы компаньон дәрежесіне көтерілді.

Брокхауз 1994 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын MIT-лық американдық Клиффорд Шаллмен  конденсацияланған заттарды зерттеуде нейтрондардың шашырау әдістерін әзірлегені үшін бөлісті.

2005 жылдың қазан айында Онтарио штатының Гамильтон қаласында Макмастер университетінің құрылғанына 75 жыл толуы аясында университет кампусындағы көше (Университет авенюсы) Брокхаузтың құрметіне Brockhouse Way деп өзгертілді. Онтариодағы Дип-Ривер қаласы да оның құрметіне көшеге ат берді.

1994 жылы Бертрам Брокхауз жеңіп алған Нобель сыйлығы (Клиффорд Шаллмен бөлісті) ең ұзақ күту уақытынан кейін берілді (сыйлық алған уақыттан зерттеу жүргізілген уақытқа дейін есептегенде).

1999 жылы конденсацияланған заттар және материалдар физикасы бөлімі (DCMMP) және Канадалық физиктер қауымдастығы (CAP) Брокхауз құрметіне медаль жасап шығарды. Медаль Брокхауз медалі деп аталады және конденсацияланған заттар мен материалдар физикасына көрнекті эксперименттік немесе теориялық үлестерді тану және ынталандыру үшін беріледі. Бұл медаль жыл сайын конденсацияланған заттар физикасына қосқан көрнекті эксперименттік немесе теориялық үлестері негізінде беріледі. Сәйкес үміткер өз зерттеулерін негізінен канадалық мекемеде орындаған болуы керек.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Бертрам Брокхауз. Үш осьті спектрометр және нейтрондық спектроскопия, Америка Құрама Штаттарының Энергетика департаментінің Ғылыми және техникалық ақпарат кеңсесінен
* Bertram N. Brockhouse Nobelprize.org сайтындағы Нобель дәрісі, 8 желтоқсан 1994. *Баяу нейтрондық спектроскопия және физикалық әлемнің үлкен атласы*

Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Физиктер
Санат:Канада физиктері
Нағыз аңыз

**«Нағыз аңыз»** (, ) — режиссёр Юн Вопхин 2010 жылы түсіріп, Қытайда шығарылған фильм.

## Сюжеті
Су Кан - таудағы үлкен бекіністен ханзаданы құтқару үшін әскер бастап бара жатқан қолбасшы. Ханзада Суды Хубэйдің провинциясының губернаторы етемін деп уәде береді. Судың өгей інісі Юань оны көре алмайды. Оған қарамастан, Су оны жақсы көреді және ханзададан Юаньды губернатор етіп тағайындауды сұрайды. Су қызметтен кетіп, үйіне оралып, сол жерде ушу мектебін ашқысы келеді. Ол адамдарға ұрыс өнерін үйреткісі келді. Су өзінің үлкен қылышын полковник Маға беріп, Юаньға жоспарлары туралы айтады. Юань губернатор болады. Келесі күні таңертең ерте Су салт мініп үйіне қайтады.

Бес жылдан кейін Су мен оның әйелі Юанның әпкесі Иннің Фэн есімді ұлы бар. Судың әкесі оларға жақында Юанның келетінін айтады. Ол Суға Юанның жаман ниеті болуы мүмкін екенін ескертеді. Себебі, осыдан бірнеше жыл бұрын Судың әкесі Юанның әкесін «Бес уытты жұдырық» деп аталатын ұрыс әдісін үйренуде шектен шығып кеткендігінен өлтірген. Судың әкесі алаңдайды, бірақ Су аңғалдық танытып, әкесіне бәрі жақсы болады деп сендіреді.

Юань келеді. Ол әпкесі Фэн мен Судың әкесімен амандасады. Әкесі Су оның не үшін келгенін біледі және Юаннан Йин пен оның баласына тиіспеуін, тек өзін ғана өлтіруді сұрайды. Юан өзінің улы әдісін қолданып, Судың әкесін өлтіріп, басын алады. Ол Йинг пен оның ұлы өзінің отбасы болады деп үміттенеді. Не болғанын білген Су үйіне асығады, бірақта Темір егіздер оған шабуыл жасайды. Солардың артынан қуып, Юань және оның адамдары, Ин мен Фэн орналасқан жерге келеді. Су мен Юань арасында ұрыс басталады. Юанның денесіне тігілген қара алтын сауытының артықшылығы бар, бұл оны қару жүзінен қорғайды. Юань бес уытты жұдырығын пайдаланып Суға өлімші жарақат салады. Фэн әкесін аяуды сұрайды. Юань жаралы адамды сарқырама өзенге лақтырып жібереді. Йин оның артынан суға секіріп кетеді. Ал Юань Фэнді өз қамқорлығына алады.

## Рөлдерде

## Ескертпелер

## Сілтемелер

* «Нағыз аңыз» Гонконг Movie DataBase веб-сайтында
* «Нағыз аңыз»  Hong Kong Cinemagic веб-сайтында

Санат:Алфавит бойынша фильмдер
Онг Бак

«**Он Бак**» (; ) — Прачия Пинкаю қойған және «**Муай Тай патшалары**» халықаралық промоутерлік компаниясы шығарған тай ұрыс өнері жайлы фильм. Фильмнің слоганы: «Жекпе-жек қаһарманының жаңа буыны дүниеге келді». Әлемдік премьерасы 2003 жылы 21 қаңтарда өтті. Фильмнің рейтингі MPAА: 17 жасқа толмаған балалар міндетті түрде ата-аналарымен бірге көруге тиіс фильм.

## Сюжет
Есірткі сатушылар ауылдан Онг Бак есімді жергілікті Будда мүсінінің басын ұрлап кетеді, оны қайтарып алу үшін ауыл тұрғындары жергілікті сайыста жеңген Тингті жібереді.

Бала кезінен муай тайдың көне стилін үйренген Тинг қиын қиындықтарға тап болады және тек оның феноменальды жекпе-жек қабілеттері ғана Бангкокқа келген мақсатына жетуге мүмкіндік береді.

## Рөлдерде

## Сілтемелер

*  
*  

Санат:Алфавит бойынша фильмдер
Санат:Тайланд фильмдері
Жанқош Жасұланұлы Тұраров

**Жанкош Жасұланұлы Тұраров** (20 қараша 1990, Ақкөл, Жамбыл облысы) — қазақстандық кәсіпқой боксшы. 2023 жылдың 21 наурызынан бастап бірінші жартылай орта салмақтағы IBO бокстан әлем чемпионы.

## Отбасы
2016 жылдың қараша айында Жанқош Тұраров Клара Исаға үйленді. 2017 жылдың мамыр айында олардың қызы дүниеге келді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Бірінші жартылай орта салмақ боксшылары
Санат:Бокстан қазіргі жеңілмеген әлем чемпиондары
Бетика

[оңға|нобай|300x300 нүкте|Рим провинциясы Бетика шамамен [117 жыл]]
**Бетика** () — қазіргі Испания аумағында, Пиреней түбегінің оңтүстігінде орналасқан ежелгі Рим провинциясы, қазіргі Андалусияға, Эстремадураның іргелес бөліктерімен және Португалияның Алентехо провинциясымен сәйкес келеді; Өнеркәсібі мен саудасы жоғары дамыған Рим провинцияларының ішіндегі ең құнарлы және ең жақсы өңделген провинция болып саналды: ол Римге көп астықты экспорттады. Страбонның құрамында 250-ге жуық қала бар, олардың ішінде Гадес (қазіргі Кадис), Кордуба (Кордова), Гиспалис (Севилья) және т. б. Ел тұрғындары кейіннен жаңа қоныстанған халықпен араласқан тайпалар болды: турдетандар, бастулдар, кельттер, турдулдар; әсіресе, алғашқылары римдік мораль мен римдік өркениетпен тез сіңісіп кетті. Императорлық кезеңдегі көптеген әйгілі рим жазушылары Сенека, Лукан, Марциал және т. б. сияқты Бетиканың тумалары болды.

## Әдебиеттер
* Франц Браун: *Die Entwicklung der spanischen Provinzialgrenzen in römischer Zeit*, Берлин, 1909

Санат:Испания тарихы
Реккесвинт тәжі

**Реккесвинт тәжі** () — Реккесвинт (649-672 жж. билік еткен) вестгот патшасы шіркеуге сыйға тартқан сыйлы тәж. Тәж 1858-1861 жылдары табылған Гварразар қазынасының бөлігі болып табылады. Реккесвинт тәжімен қатар донордың аты жазылған екінші тақсырлық тәж табылды — патша Свинтиланың (621-631 жж. билік еткен) тәжі, бірақ ол 1921 жылы ұрланған және әлі ашылған жоқ.

thumb|left|upright|Жазуды көруге болатын тәждің егжей-тегжейі
Сауық тәжі — бұл шіркеуге құрбандық ретінде әкелінген әшекейленген құрсау тәжі («ант бойынша» — ex voto). Әдетте олар аркалардың астына немесе құрбандық үстелінің үстіне ілінді, осылайша тәжде ілулі тұрған крест таққа қойылған кресттің үстінде болды. Әсіресе вестготикалық және ломбардтық тәждер әйгілі.

Реккесвинттің тәжі — (R)ECCESVINTUVS REX DEFERET, яғни «Реккесвинт патшаның сыйы» деген сөз тіркесін құрайтын асыл тастардан және алтын әріптерден тұратын 22 кулоннан тұратын ені 10 см алтын шеңбер. Тәж 4 алтын шынжырға ілініп, жоғарғы жағында стильдендірілген гүл пішініндегі құлыппен бекітілген. Ұзын тізбек таудың ортасынан түсіп, інжу мен сапфирмен безендірілген үлкен алтын крестпен аяқталады.

Оны 19 ғасырдағы француз ғалымдары қалпына келтіріп, біраз бостандық алды. Мысалы, қазіргі уақытта Реккесвинт тәжінің орталығы ретінде қызмет ететін крест бастапқыда тәуелсіз фибула болды.

## Тағы қараңыз
* Темір тәж

## Сілтемелер
* 

Санат:Испания тарихы
Санат:Вестготтық Испания
Тиграи

**Тиграи** (*тыграй*, *тигринья*) — Солтүстік-Шығыс Африкадағы Тигр үстіртінде тұратын эфиосемит халқы. Эфиопияның солтүстігінде (4,5 миллион адам - ​​2007 жылғы санақ) және Эритреяда (3,2 миллион адам - ​​2016 жылғы бағалау) орналасқан. Олар сондай-ақ Джибутиде, Суданда (50 мың адам), Йеменде, Израильде (20 мыңнан астам адам) және Италияда (100 мыңнан астам адам) тұрады. Жалпы халқы 10 миллион адам.

## Тілі
Тілі – тиграи (тигринья) тілі, семит тілдері тобына жатады.

## Діні
Тиграилардың діни ұстанымы: негізінен монофизиттік христиандар, кейбірі сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – суармалы егіншілік (бидай, арпа, теф, т.б.).
Тиграилардың көпшілігі жалдамалы жұмыс істейтін шаруалар, олар көлік, жөндеу, ауыл шаруашылығы және аз дәрежеде өнеркәсіп жұмысшылары болып табылады. Қалаларда (Асмара, Аксум, Мекеле, т.б.) көптеген тиграилар зиялы қауым, діни қызметкерлер, әскери қызметкерлер, орта және ұсақ саудагерлер, шеберхана иелері, жұмысшылар болып табылады.

## Тұрмыс салты
Дәстүрлі әлеуметтік жүйеде рулық құрылымдар мен кәсіби касталардың маңызы зор. Ауылдық қауымдарды ұйымдастыруда ақсақалдар мен жергілікті діни қызметкерлер, ал соңғы онжылдықтарда тоталитарлық режимге қарсы күресті басқарған әскери-саяси ұйымдар маңызды рөл атқарады.

Дәстүрлі тұрғын үйлері — төбесі бұтақтардан және топырақпен жабылған жалпақ тікбұрышты тас үйлер (хедже). Оңтүстігінде - конустық сабан төбесі бар тастан жасалған  дөңгелек үйлер.

Дәстүрлі киімдері жалпы эфиопиялық үлгідегі киім. Шығыста және солтүстігінде тау бөктерінде белдемше тәрізді жамбасқа оралған мата, басына орамал, т.б. киеді.

Тағамы әдетте көкөніс және жиі өте ащы ет тағамдарынан тұрады.

Поэтикалық, музыкалық және би фольклоры бай, елеулі әдебиет (геэз тіліндегі дәстүрлі әдебиеттен басқа) 20 ғасырда пайда болды.

## Дереккөздер

 
Санат:Эфиопия халықтары
Санат:Эритрея халықтары
Санат:Джибути халықтары
Санат:Судан халықтары
Көмбе (мәре)

thumb|right|250px|Көмбе. Суретті салған Ө. Нәбиұлы.
**Көмбе**, **Мәре** – ат жарысында сәйгүліктердің жіберілетін және тосып алатын орын және ат шауып өтетін қашықтықтың екі шетін белгілейтін атау, ең шеткі межелер. Қазақы ортадағы тілдік қолданыста ат жарысының басталатын және аяқталатын жеріне қатысыты көмбе ұғымымен бірге "мәре", "меже", "сөре", "қарақшы" сияқты атаулар да қолданылады. Тілдік және этнографиялық мәліметтерге ден қойсақ, бұл атаулар бір-бірінің орнына қолданыла беретіндігі байқалады және оның өзіндік себептері де бар.

## Көмбе орны және ереже шарттары
Ат жарысында алдымен бәйге аттарының келуін күтетін жер анықталады. Мұндай көмбе ретінде көбінесе айнала толық көрінетіндей биіктеу төбе бар жазық жер таңдап алынады. Ондай төбені "қарауыл төбе", "бәйге төбе" деп атайды. Аттардың келіп жетуге тиісті орынды ұзын сырыққа байланған қарақшы деп аталатын жалаумен белгілейді. Осы қарақшы тұсына алғаш келген алғашқы ат үзіп өтетіндей жіптен керме тартылады. Бұл көмбеде жарысқа төрелік жасауға арнайы тағайындалған кіреші (кереші) деп аталатын төреші мен оның көмекшілері болады. Көмбеге жеткен аттардың келу ретін, жарыс ережелерін бұзбағандығын айқындаған соң, соған сәйкес тігілген бәйгені үлестіріледі. Көмбеге ең соңынан шауып жеткен атқа «көктайынша» деп аталатын сый тартылады. Ал көмбеге жете алмаған аттарға жүлде берілмейді. Көмбеде белгіленген жүлде санына сай даяғашылар болады. Олардың міндеті көмбеге жеткен аттарды ұстап, шабандоздың басындағы баскиімін (орамал, бөрік) алу және келу ретін жариялау болып табылады. Кейде шабандоздар көмбедегі қарақшыдан өткенде бөріктерін төрешілерге де лақтыратын болған. Мұнда бас киімдер аттардың келу ретін анықтауда талас туындай қалса дәлел ретінде пайдаланылған. Аттар жеткенше осы көмбе маңында сайыс түрлері (күрес, арқан тартыс, т.б.) мен ойын-сауық өткізіледі.

## Көмбеге жақын меже
Ат жарысында кездесетін көмбеге жақын келесі бір межені "келе" деп атайды. Қазақ арасында қалыптасқан ат жарысының ережесі бойынша келеге жеткен бәйге атына көтермелеу мүмкіндігі беріледі. Келе мен көтермешілер әр жарыстың алдында келісіліммен анықталады. Сонымен қатар аттар шауып өтуге тиіс жол бойындағы бірнеше межелерде даяғашылар болады. Жол бойындағы даяғашылардың міндеті жарыс аттарының жолды қысқарта қиып өптеулерін және т.б. жарыс ережелерін бұзбауын қадағалау болып табылады.

## Қосымша көмбе
Алдын ала келісілген бәйге аттары шауып өтуге тиіс қашықтықтан аттар жіберілетін екінші көмбе белгіленеді. Бұл жарыс басталатын жерді – "ат жіберетін жер", "мәре" деп те атайды. Әдетте жарыс басталатын көмбеге сәйгүліктерді бір күн бұрын апарады. Жауапты адамдар сәйгүліктерді белгіленген орынға жинап, барлығын бір мезгілде жібереді.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Плотников В.Н. Поминки (Ас). Этнографический очерк из быта Зауральских киргизов. ЗООРГО. Вып. 1. Оренбург, 1870. С.137–150; 
* Кәмәлашұлы Б. Қазақ халқының дәстүрлі құсбегілігі және атбегілігі. Алматы, «Өнер» баспасы, 2006. 88-89 бб.; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт жарыстары
Көнек (ыдыс)

[thumb|right|250px|Көнек шелек. [Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайының көрме залынан.]]
**Көнек** – мал саууға арналған ыдыстың жалпылама атауы. Ол ертеде ағаштан және көннен жасалуына байланысты ертеректе оны ағаш көнек, сондай-ақ, тері көнек деп аталғандығы ХІХ ғ. соңы – ХХ ғ. басындағы зерттеушілер (С.М. Дудин және т.б.) еңбегінде айтылады.

## Жасалуы
Орман-тоғай жерлерде өсетін көнек ағаштан ойылып жасалады. Оның беріктігін арттыру үшін сыртынан көнмен қапталады. Көшпелі ортаның талаптарынан өскен мал саууға қолданатын ыдыс түрі көн теріден жасауына байланысты көнек деп атау қалыптасқан. Көнек қолданысына қарай әртүрлі етіп жасалады: қой-ешкі саууға арналғанының шарасы (аузы) кішілеу, әрі аласа болады. Ал, бие саууға арналған көнекке арнайы шүмек орнатылады.
Көбінесе тігісі аз болу үшін, түйенің мойнағынан немесе жылқының сауыр терісінен тігіледі. Жүні жидітілген теріні тобарсытып алып, биіктігі мен диаметрі шамалас етіп, цилиндр формасында пішіледі. Жанынан шүмек орнатылады.  Тігістері тарамыспен қайып тігу, оның сртынан білте салып жөрмеу сияқты тәсілдермен тығыздалып тігіледі.
Көнектің аузына келетін жағының терісін сыртына қарай қайырып, оған жас тобылғыдан иіліген шеңбер тәрізді ернеу салынады.
Сонан соң көнектің ішіне және шүмегіне нығыздап құм толтырып, цилиндр пішінге келтіреді. Сәл тобарсыған соң мүйіз батырғымен бүйіріне өрнек салынады. Көнектің ернеуіне екі шығыршық орнатылып, білекке асуға арналған бау тағылады. Ол көбінесе қайыстан өріліп немесе таспаланып жасалады.
Осылай пошымға келген көнек жел қағатын көлеңке жерде кептіріледі. Бабымен ұзақ уақыт кепкеннен кейін ішіндегі құмын төгіп, жас тобылғы немесе аршаның түтініне ысталады.
Осылайша дайын болған көнектен шикі терінің иісі шығып тұрады деседі. Ел арасындағы шеберлердің айтуына қарағанда, көнектің мұндай жағымсыз иісі сауылған сүтке сіңіп кетпеуі оны аздап өңдеген дұрыс. Ол үшін жаңа көнекке әбден ашыған айран құйып, бірнеше күн тұрған соң жылы тұзды сумен жуады. Ең соңында, жылқының майын сіңіре жаққан соң пайдалануға дайын болады.

## Пайдалану барысы
Көнекті пайдаланудың жолы қарапайым: биенің мінер жағынан бір тізерлеп отырған адам ыдыстың түбін сол жақ тізесіне қояды. Көнектің бауын қолдың қарына іліп, биенің санының екі жағынан екі қолын желінге қарай жіберіп, қаусыра «құшақтай» отырып сауады.
Көнектің мәні сауын малы үшін өте үлкен: ол малдың денесіне тисе тітіркендірмейді, яғни, малды үркітпейтін, әрі сауылған сүттің дәмін алмайтын тек қана көшпелі ортаға тән бірден бір әмбебап ыдыстың түрі.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Қасиманов С. Қазақтың ұлттық тағамдары. Алматы: Қайнар, 1977; 
* Тәжімұратов Ә. Шебердің қолы ортақ. Алматы: Қазақстан, 1977; 
* Мұқанов С. Халық мұрасы (тарихи-этнографиялық шолу). Алматы: Жазушы, 1979; 
* Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987; 
* Райымханова К.Н. Ата кәсіп: этнографиялық зерттеу. Алматы: Қазақстан, 2001; 
* Шоқпарұлы Д., Дәркембайұлы Д. Қазақтың қолданбалы өнері. Алматы: Алматыкітап, 2007: 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Қолөнер
Көнек (кәде)

thumb|right|250px|Көнекке салар. Суретті салған Ө. Нәби.
**Көнек**, **Көнекке салар** – қызға құда түсіп барғанда жігіт жағынан талап етілетін кәденің түрі. 

## Талап ету амалдары
Кейбір деректерге қарағанда, жігіт жағының құдаларын күтіп жатқан үйдің шаңырағынан қыздың жеңгелері көнекті жіпке байлап түсіреді. Құдалыққа келген жақ көнекке өздерінің кәделерін салған. Ал, тағы бір деректерде жағынан әйелдердің біреуі құдалар отырған үйге көнекті алып кіріп, кереге басына іледі. Оны тоқылдата ұра отырып, жаңа құдалар тарапынан кәде талап еткен. Тіпті, кәдеге көңіл толмаса, көнекті шайқап, ішіндегі суын үстіне төгетінін айтып, құдаларды  бопсалайды. Бұл жерде көнектің шайқалуы, һәм оның ішіндегі судың төгілетіндігі құт-береке мен ырыстың кететіндігін символдық тілмен білдіретіндігі болса керек. Өйткені, көнек қазақы ортада басқа ас-тағамға пайдаланылатын ыдыстар сияқты үйдегі молшылықтың, ырыстың символы болып табылады.
Демек, жоғарыда құдалардың көнектің суын шайқап, төгеміз деп бопсалауы жаңа құдаларды өз дегеніне көндіріп, мәжбүрлеудің «тиімді» амалы іспеттес.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Диваев А.А. О свадебном ритуале киргизов Сырь-Даринской области.ТС. 1916. Т.568. С.51-65; 
* Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Алматы: Атамұра, 2010: 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Қазақ мәдениеті
Джулиан (вестготтық граф)

**Джулиан** (, классикалық   (*Īlyan*); VII–VIII ғасырлар) — Сеута графы және билеушісі, олар туралы ақпараттың көпшілігі аңызға айналған.

## Өмірбаяны
Бастапқыда Джулиан Африкадағы арабтардың шабуылдарына ерлікпен тойтарыс берді, бірақ вестгот патшасы Родриго таққа отырғаннан кейін ол әпкесі үйленген Витицаның тақтан тайған ұлдары жағына шығып, арабтарды шақырды. Бұған Родригоның қызы  абыройын түсіргені себеп болды. Джулиан Мұса ибн Нұсайырды Испанияға басып кіруге шақырып қана қойған жоқ, тіпті оған Пиреней түбегінен өту үшін флот беріп, бекіністердің қақпасын ашты. Ол Тарық ибн Зиядтың артынан Испанияға барды және Гвадалет шайқасына қатысты. Жеңіске жеткеннен кейін ол арабтарға Толедоға жорық жасауға кеңес берді.

Оның өмірінің соңы белгісіз. Мариана айтқан аңыз бойынша арабтар оның әйелін таспен ұрып, ұлын Сеутадағы мұнарадан лақтырып жіберген, ал Джулианның өзі түрмеде қайтыс болған.

Джулиан өзінің атақ-даңқы негізінен романсеро мен испандық Ганелоны рөлін ойнайтын аңызға айналған хроникаларға байланысты. Бұрын кейбір ғалымдар оның бар екеніне күмән келтірген, бірақ қазір араб деректеріне сүйене отырып, оны дәлелденген деп санауға болады.

## Әдебиетте
* *[[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин А. С.]]* Менің туған жерім Испанияға.

## Әдебиеттер
* Джулиан, вестготтық граф // Брокгауз мен Эфронның энциклопедиялық сөздігі: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Санат:VIII ғасырда қайтыс болғандар
Санат:VII ғасырда туғандар
Мағажан ауданы

**Мағажан ауданы** — Қазақ АКСР-нің Ақтөбе округінде 1928-1930 жылдары болған әкімшілік бірлік. Орталығы – Тамды станциясы маңындағы ауыл.

## Тарихы
Мағажан ауданы 1928 жылы Ақтөбе округінің құрамында Ақтөбе губерниясы Ақтөбе уезінің Қарақобда және Мағажан болыстарының негізінде құрылды. 1930 жылы аудан таратылып, аумағы Ақтөбе ауданының құрамына енді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Үлкен Иран

**Үлкен Иран** немесе **Иран Замин** (, , ), сондай-ақ "Иран мәдени континенті" ретінде белгілі тарихи аймақ немесе орналасқан. Иран мәдениетінің ықпалы зор болды. Иран термині Иран мемлекетінен гөрі кеңейіп келе жатқан көпұлтты күшке қатысты қолданылды. Үлкен Иран қазіргі Иран, Әзірбайжан, Орталық Азия, Ауғанстан, Пәкістан және Түркия территориясын қамтиды. XIX ғасырдағы ирантану «Үлкен Иран», «Ұлы Иран» және жай ғана «Иран» терминдерін шатастырумен сипатталады.

## Тұжырымдама
«Ұлы Иран» концепциясы таза мәдени-тарихи сипатқа ие және қазіргі кез келген саяси құрылымдарға сәйкес келмейді. Ұлы Иран біздің дәуіріміздің III ғасырынан бастап пайда бола бастады. Парсы Сасанидтер империясының ауқымды мәдени экспансиясымен қатар. Парсылар аймақта өз ықпалын таратқан сайын, олардың мемлекетіне көбірек жаңа халықтар құйылды және олар «Иран» терминін кейіннен бірнеше саяси және моральдық құлдырау толқындарын бастан кешірген өсіп келе жатқан көпұлтты державаны белгілеу үшін пайдаланды. 1935 жылдан кейін Парсы империясы ресми түрде «Иран» деп аталғаннан кейін, «Иран» және «Үлкен Иран» арасындағы терминологиялық айырмашылық міндетті болды.

## Мәдени-тарихи аймақтар
* Мәуераннаһр
* Хорезм, Самарқан және Бұхара (Соғдиана), Қаршы, Чач, Ферғана, 
* Үлкен Хорасан
* Тохаристан (Балх), Хуталян, Бадахшан, Мерв, Герат, Гор, Хазаражат, Хорасан
* Систан.
* Язд, Керман, Исфаһан, Фарс, Рей, Хамадан, Әзірбайжан, Күрдістан, Армения

## Дереккөздер

## Тағы да қараңыз
* Паниранизм

## Әдебиеттер
* «Ethnic Identity in Iran» by Richard Nelson Frye, JSAI 26, 2002, see p.82 http://www.azargoshnasp.net/Iran/ethnicidentityinIranfrye.pdf 
* ''Columbia College Today'' on «Iranian Cultural Continent»
Санат:Ирредентизм
Санат:Иран тарихи облыстары
Санат:Иран тарихы
Санат:Иран мәдениеті
Тигре (халық)

**Тигре** — эфиосемит халқы, Эритреядағы саны бойынша 2-ші халық (Эритрея халқының 30%). Олар негізінен Гаш-Бар­ка, Ан­сэ­ба және Сэ­ме­на­уи-Кэй­их-Бах­ри  провинцияларында тұрады (1,7 млн.адам – 2016, бағалау). Эфиопияның солтүстігінде 50 мың адам, Суданның шығысында 20 мың адам, Таяу Шығыс, Солтүстік Америка, Ұлыбритания мен Австралияда елдерінде 100 мыңнан астам адам тұрады. 
Тигрелердің африкалықтарға қарағанда оңтүстік кавказдық ерекшеліктері бар және Оңтүстік Арабия тұрғындарынан тек қара тері түсімен ерекшеленеді. Олардың шаштары толқынды, беттері ұзын, мұрындары тік және тар. Олар көне Ақсумиттердің тікелей ұрпақтары.

## Тілі
Тілі – тигре тілі, семит тілдері тобына жатады.
Диалектілері: богос, хабааб, менса.

## Діні
Тигрелердің шамамен 95% -ы мұсылман, көбінесе сүнниттік мұсылмандар, қалғаны христиандар.

## Кәсібі
Олар егіншілікпен (бидай, теф, бұршақ және т.б.) және мал шаруашылығымен (ірі қара және ұсақ мал), сондай-ақ көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен (ірі қара және ұсақ мал, түйе), теңіз жағалауында балық аулаумен айналысады.

## Тұрмыс салты
Үйлері *хедмо* - бұл саз, жер және сиыр көңімен араласқан ұсақ тастар мен қиыршық тастардан тұрғызылған биіктігі 2-3 метрлік тікбұрышты үйлер. Үйінің төбесі тегіс.

Дәстүрлі ерлердің костюмі тар қысқа шалбар – *сури*, ұзын көйлек – *камис*, жамылғы – шамма және бурнустан тұрады. 
Әйел костюмі ұзын, қалың көйлек, шамма және бурнустан тұрады. Шалбар тек атқа мінгенде киіледі. Қазіргі уақытта түрлі-түсті маталар танымал, ал соңғы уақытта қара хиджабтардың айтарлықтай сәні пайда болды.

Дәстүрлі тағамдарында энджера деп аталатын ашытылмаған нан шелпек кең таралған. Тұздық бұршақтан, жасымықтан дайындалады, оған сары май мен қызыл бұрыш қосылады. Сүт өнімдеріне сиыр майы, йогурт, қаймақ және сарымсақ қосылған сүзбе жатады. Танымал сусындарға тедж, сумен сұйылтылған ара балы және арпа сырасы жатады.

## Дереккөздер

 
Санат:Эритрея халықтары
Санат:Эфиопия халықтары
Джованни Альфонсо Борелли

**Джованни Альфонсо Борелли** (; 28 қаңтар 1608, Неаполь — 31 желтоқсан 1679, Рим) — XVII ғасырдың Ғылыми революциясы кезінде өмір сүрген итальян полимат. Физика, медицина, астрономия, геология, математика, механика бойынша еңбектерді қалдырған, биомеханика негіздерін қалаған.
thumb|left|Қаңқа-бұлшықет жүйесі туралы
Өзінің екітомды «Жануарлар қозғалысы туралы» еңбегінде () ол ағзаларды механикалық тұрғыдан қарастырады. Бұлшық еттердің жұмысына баса назар аударды. Бұл еңбегі медицина теориясына зор ықпал жасады.

Борелли математика профессоры болды, Галилео Галилеймен таныс болды. Ол Евклидтің «Бастамаларына» кең пікірлерін қосып, кітап қылып шығарды. Басқа да еңбектері бар.

Санат:Италия математиктері
Санат:Италия астрономдары
Санат:Италия физиктері
Хуго Де Фриз

**Хуго Де Фриз** ( [Хюго де Врис], 1848—1935) — Нидерландтық ботаник, генетиканың негізін қалаған ғалымдардың бірі.

Ол Лейден университетінде білім алды, дипломдық жұмысы өсімдіктердің тамырлары жайында болды.

1878—1918 жылдары ол Амстердам университетінде профессор болды. Сонымен қатар жергілікті Ботаникалық бақты басқарды.

Ол ғылымға плазмолиз және деплазмолиз, сондай-ақ мутация деген терминдерді енгізді. Мендель заңдылықтарын қайта ашты. Мутациялық теорияны құрастырды.

## Еңбектері
* *The Mutation Theory: Experiments and Observations on the Origin of Species in the Vegetable Kingdom* (немісше, 1900—1903), (ағылшынша, 1910—1911).
* *Species and Varieties: Their Origin by Mutation*. — 1905.
* *Plant Breeding* — 1907 (немісше, 1908).
* *[http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/ Intracellular Pangenesis]*. — Чикаго, 1910.

## Дереккөздер

Санат:Нидерланд ботаниктері
Санат:Ботаникалық таксондар авторлары
Агростология

200px|right|thumb|
**Агростология** ( — дала шөбі және  — білім) — ботаника саласы, шөптерді зерттейді.

Бұл ғылым 1709 жылы пайда болды, себебі сол жылы Иоганн Якоб Шойхцер (Johann Jakob Scheuchzer) шөптерге арналған *Agrostographiae Helveticae Prodromus* маңызды еңбегін жазды..

## Дереккөздер

Санат:Ботаника бөлімдері
Санат:Өсімдік шаруашылығы
Психикалық ауытқу

**Психикалық ауытқу** (**менталдық ауытқу**, **психикалық ауру**, кейбір беделді дереккөздер, мысалы, ICD-10, бұл түсініктердің синоним емес екенін айтады) — жалпы айтқанда дені сау, қалыпты адам психикасына қарама-қайшы психикалық күй. Құқық, психиатрия және психология сияқты салаларда бұл терминнің нақты мағынасы бар. Керісінше ауру түрі - соматикалық ауру.

Психикалық ауытқудың керісіншесі - психикалық саулық. Өмір жағдайына бейімделіп, өмірлік мәселелерді шеше алатын адамдар әдетте психикалық сау деп бағаланады . Егер бұл қабілеттер шектеулі болса және адам жеке, отбасылық өмірде немесе жұмыста күнделікті тапсырмаларды орындай алмаса, жеке мақсаттарына жете алмаса, онда психикалық ауытқулардың бар екендігі туралы айтуға болады.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Виттхен Г.-У. Энциклопедия психического здоровья / Пер. с нем. И.Я. Сапожниковой, Э.Л. Гушанского. — М.: Алетейа, 2006. — 552 с. — (Гуманистическая психиатрия). — .
* Белялов Ф.И. Психические расстройства в практике терапевта. — Иркутск: РИО ИГМАПО, 2013. — 327 с. — ISBN 978–5–89786–088–3.
* Спасенников Б. А., Спасенников С. Б. Психические расстройства и их уголовно-правовое значение. — Москва: Юрлитинформ, 2011. — 270 с. — 1000 экз. — .
* Тиганов А. С., Снежневский А. В., и др. Руководство по психиатрии / Под ред. академика РАМН А. С. Тиганова. — М.: Медицина, 1999. — Т. в 2-х томах.
* Куперман В. Б., Зислин И. М. Симуляция психоза: семиотика поведения // Русская литература и медицина. Тело, предписания, социальная практика. Сборник статей / Под редакцией К. А. Богданова, Ю. Мурашова, Р. Николози. — Москва: Новое издательство, 2006. — С. 290—302. — 304 с. — (Новые материалы и исследования по истории русской культуры). — . Архивная копия от 18 марта 2009 на Wayback Machine
* Душевные болезни // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Евтушенко В.Я. Закон РФ «О психиатрической помощи и гарантиях прав граждан при её оказании» в вопросах и ответах / Ответственный редактор профессор В.С. Ястребов. — Москва: Изд-во ЗАО Юстицинформ, 2009. — 302 с. — .
* Пуховский Н.Н. Терапия ментальных расстройств, или Другая психиатрия: Учебное пособие для студентов высших учебных заведений. — Москва: Академический проект, 2003. — 240 с. — (Gaudeamus). — .

Санат:Психикалық аурулар
Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар
Футзал ережесі

**Футзал ережесі **— жабық алаңда және паркетте  ойналатын FIFA бекіткен футзал спорт түрінің ресми ережелері.  

## Формат
#### Командалар
Футзалды екі команда ойнайды. Алаңда әр командада 4  ойыншы мен қақпашы, барлығы 5 адам қатысады. Әдетте әр ойынға  команда 14 адам қоса алады.

#### Ойыншыларды ауыстыру
Футзалда ойыншыларды ауыстыруға шектеу жоқ. Ойыншыларды ауыстыру арнайы техникалық аймақта жүзеге асырылады. Ойынға кіретін адам, ауысатын ойыншы алаңнан шыққаннан кейін ғана қосыла алады. Егер бұл тәртіп бұзылса, онда ереже бұзған ойыншы сары қағаз алады. Ойыншыларды бір-бірден немесе бірден топпен ауыстыруға болады.

#### Ойын уақыты
Матч 20 минуттан тұратын екі таймнан тұрады. Хронометрист төрешінің әр ысқырығынан кейін бірден уақыт тоқтатады. Матч таза уақытпен өтеді. Егер плей-офф кезеңінде ойын тең түсетін болса, онда 5 минуттан тұратын қосымша екі тайм ойнатылады. Есеп тең болып қала беретін болса пенальти сериясы болады. Банкер әр таймда бір минут тайма-аут алуға құқығы бар.

#### Төрешілер
Ойынға үш төреші төрелік етеді. Екі төреші алаңның екі жақтауында, ал үшінші төреші хронометристпен байланыста болып, фолдар мен тайм-аут тәртібін бақылап отырады. Төрешілер өз шешімдерін арнайы белгілермен көрсетеді.

#### Фолдар
Пенальти мен айып доба футбол тәртібіне ұқсас орындалады. Егер команда бір таймда 5 фол жасайтын болса, онда әрбір келесі фол кезінде қарсылас топ даблпенальти орындауға мүмкіндік алып отырады. Даблпенальти 10 метрлік қашықтан орындалады. Тайм аяқталысымен барлық фолдар да күйіп кетеді. Қосымша уақыт кезінде екінші таймның фолдары сақталады.

#### Айып қағаздары
Екі сары қағаз немесе тікелей қызыл қағаз алған ойыншы ойыннан шеттетіледі. Ойыншы ойыннан шеттетілген уақыттан бастап команда 2 минут бойы бір ойыншыға кем ойнайды. Бұл аралықта гол өткізіп алған жағдайда толық құраммен ойнай алады.

#### Бесінші ойыншы
Бесінші ойыншы немесе Flying goalkeeper - қақпашыны алаңдағы ойыншымен ауыстыру арқылы бір ойыншыға артықшылықпен ойнау. Мұндай тактика барысынша алаң ойыншы міндетті түрде басқа ойыншылардан ерекшеленіп тқруы үшін қақпашының киімін киюуі міндетті.

#### Айып алаңы
Ойыншылар қақпашының айып алаңында, ал қақпашылар өз алаңынан сыртта ойнай алады.  Дегенмен доп қарсыластың алаңына шығып қайтпаса немесе қарсылас команданың ойыншысына тиімей қайтып келсе қақпашылар допты ала алмайды. Доп ойыннан шықса қақпашы допты қолмен енгізеді, ал егер сыртқа шығып кетпесе аяқпен де қоса алады.

#### Аут
Доп алаң жиегінен немесе жоғары жаққа шығып кеткен жағдайда доп ойынға аяқпен енгізіледі. Ауттан тікелей ешкімге тимей кірген гол саналмайды.

#### Төрт секунд ережесі
Аут, айып добын, бұрыштама добын немесе қақпашының допты ойынға енгізуне 4 секунд уақыт беріледі. Төреші уақытты қолымен санайды.  Егер ойыншы допты өз уақытында енгізе алмаса, онда қарсылас топ допты ойынға қосады. Қақпашы да допты өз алаңында төрт секундтан артық ұстай алмайды.

## Футзал ережесі

## Дереккөздер

Санат:Мини-футбол
Санат:Футзал
Тикар

**Тикар** (*тикали*, *мбам*, *ндомме*, *лангтуму*) — Орталық Камерунда тұратын халық. Олар Мбам өзендерінің жоғарғы ағысында (негізінен Адамава провинциясының батысында, Орталық провинцияның солтүстігінде, Батыс және Солтүстік-Батыс провинцияларының шығысында) тұрады. Халық саны шамамен 900 000 адам деп есептелді.
Нсо (бансау), нком (нсо-ком), бафут (фу), нсунгли т.б. топтарға бөлінеді.

## Тілі
Тілі - тикар тілі, шығыс бантоид тілдеріне жатады.

## Діні
Тикарлардың көпшілігі сүнниттік мұсылмандар. Сонымен қатар ата-баба культі, жергілікті дәстүрлері де сақталған.

## Тарихы
Аңыз бойынша, Тикардың ата-бабалары шамамен 17 ғасырда фульбелердің шабуылы кезінде солтүстік-шығыстан келген. Олар 18 ғасырдың басында Бамум одағының құрамына кірген бірнеше көсемдіктерді құрады.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – тропикалық қолмен атқарылатын егіншілік (тары, жүгері, маниок, жержаңғақ, ямс, кофе, шай, темекі және т.б.). Кейбір тикарлар ұсақ мал өсіреді.

## Өмір салты
Негізгі әлеуметтік бірлік – үлкен отбасы қауымдастығы. Туыстық есеп патрилинейлік (нкомдарда матрилинальды). Неке келісімі вирилокальды болып табылады.

Елді мекендері ықшам, жолдар мен өзендердің бойына созылып орналасқан. Қабырғалары бұтақтардан және сырықтардан жасалған, балшықпен сыланған, шатыры саманнан, бұтақтардан және пальма жапырақтарынан жасалған төртбұрышты тұрғын үйлер басым, есіктері оюлармен безендірілген аласа болып келеді.

Киімдері - мақта матадан тігілген еуропалық үлгідегі киімдер.

## Дереккөздер

 
Санат:Камерун халықтары
Самоа азаматтарына қойылатын визалық талаптар

**Самоа азаматтарына қойылатын визалық талаптар** — бұл басқа мемлекеттердің билігі Самоа азаматтарына қоятын кіруге әкімшілік шектеулер. 

## Визалық талаптар картасы
thumbnail|800px|center|

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар
Тувалу азаматтарына қойылатын визалық талаптар

thumb|right|Тувалу төлқұжаты
**Тувалу азаматтарына қойылатын визалық талаптар** — бұл Тувалу азаматтарына басқа мемлекеттердің билігі енгізген кіруге әкімшілік шектеулер. 

## Визалық талаптар картасы
thumbnail|700px|




|ортаға

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар
Фиджи азаматтарына қойылатын визалық талаптар

**Фиджи азаматтарына қойылатын визалық талаптар** — бұл басқа мемлекеттердің билігі Фиджи азаматтарына қоятын кіруге әкімшілік шектеулер. 

## Виазалық талаптар картасы
800px|thumbnail|center|

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Азаматтық қоғам істері комитеті

**Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Азаматтық қоғам істері комитеті** — мемлекет пен азаматтық қоғамның өзара іс-қимылы, мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс, үкіметтік емес ұйымдарға арналған гранттар ұсыну және сыйлықақылар беру, волонтерлік қызмет, қоғамдық кеңестер қызметі, қайырымдылық, медиация, қоғамдық сананы жаңғырту және ішкі саяси тұрақтылық салаларында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
Азаматтық қоғам істері комитеті 2016 жылы ҚР Дін істері және азаматтық қоғам министрлігінің құрамында құрылды. 2018 жылы комитет ҚР Қоғамдық даму министрлігінің, 2019 жылы ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің құрамында болып, 2023 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қарамағына берілді.

## Міндеттері
# Қоғамдық кеңестердің қызметі бойынша мемлекеттік саясатты іске асыру, барлық деңгейдегі қоғамдық кеңестердің қызметін үйлестіру және әдістемелік ілгерілетуді қамтамасыз ету;
# Қайырымдылықты танымал ету бөлігінде қайырымдылық саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыру;
# Мемлекеттiк әлеуметтiк тапсырысты қамтамасыз ету, оның iшiнде стратегиялық әрiптестiктi және гранттық қаржыландыруды іске асыру жөнiндегi мемлекеттiк саясатты жүзеге асыру;
# Үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл жүргізу үшін Қазақстанның Азаматтық форумы және Уәкілетті орган жанындағы үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл жүргізу жөніндегі үйлестіру кеңесі сияқты диалог алаңдарының қызметін ұйымдастыру;
# Медиатор ұйымдарының қызметін үйлестіру және қоғамдық медиаторлардың тізілімін жүргізу;
# Волонтерлік қызмет саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру, волонтерлік қызметтің тізілімін жүргізу;
# Үкіметтік емес ұйымдар деректер қорында үкіметтік емес ұйымдарды тіркеу

## Құрылымы
Комитеттің 6 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Ведомствоаралық үйлестіру басқармасы;
# Қоғамдық кеңестер қызметінің мәселелері басқармасы
# Азаматтық бастамаларды қолдау басқармасы
# Азаматтық қоғам институттарымен өзара іс-қимыл басқармасы
# Қоғамдық-саяси жұмыс басқармасы
# Қайырымдылық және волонтерлік мәселелері басқармасы

## Дереккөздер

А
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Жастар және отбасы істері комитеті

**Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Жастар және отбасы істері комитеті** — мемлекеттік жастар және отбасы саясаты салаларында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
Жастар және отбасы істері комитеті 2018 жылы ҚР Қоғамдық даму министрлігінің құрамында құрылды. 2019 жылы ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің, 2023 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қарамағына берілді.

## Міндеттері
# Мемлекеттік жастар және отбасы саясатын іске асыруға қатысу
# Комитеттің құзыретіне жатқызылған қызмет салаларында басшылықты және салааралық үйлестіруді жүзеге асыру

## Құрылымы
Комитеттің 6 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Жастар саясатын үйлестіру басқармасы
# Отбасы саясатын үйлестіру басқармасы
# Мониторинг және талдау басқармасы
# Ведомствоаралық үйлестіру және өңірлік өзара іс-қимыл басқармасы
# Жобаларды үйлестіру басқармасы
# Гендерлік саясатын үйлестіру басқармасы

## Дереккөздер

Ж
Нағиса

**Нағиса** (б.з. 6-шы ғасырдың аяғы немесе 7-ғасырдың басында дүниеге келген) — әйел музыкант, Сасани Иран билеушісі Шаһ II Хұсрау сарайында өмір сүрген атымен белгілі төрт сарай музыкантының бірі (591-жылы билік еткен) 628); көрнекті арфашы ретінде танымал болды. Барбад Мервези сияқты ол Шаһ II Хұсрауға арналған жырлардың авторы болды.

Бір күні оның өнеріне тыңдармандардың қатты әсер еткені сонша, оның музыкасының әсерінен көптеген адамдар есінен танып немесе киімдерін жыртып тастағаны туралы айтылады.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Кезінде, Жан; Мирабдолбаги, Зия, ред. (1991). Парсы музыкасының өнері. Вашингтон Д. C. : Mage Publishers. ISBN 978-0-934211-22-2

Санат:VII ғасырда қайтыс болғандар
Торо (халық)

**Торо** (*баторо*) — Уганданың батысындағы банту халқы (Альберт көлдері мен Джордж көлдері арасында), сонымен қатар Конго Демократиялық Республикасында да тұрады. Саны шамамен 1,2 миллион адам (2022 жылғы бағалау).

## Тілі
Тілі – банту тілдерінің солтүстік-шығыс тобына жататын торо (рутооро) тілі. Латын графикасына негізделген жазба тілі бар (XIX ғасырдың 30-жылдарынан).

## Діні
Сенушілердің діни байланысы: христиандар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (тары, банан, жүгері, бұршақ дақылдары, ал отаршылдық кезеңде – шай, кофе, бидай, мақта) және мал шаруашылығы. Қолөнердің ең дамыған түрі – кілемшелер мен әшекейлі тұрмыстық бұйымдарды тоқу, әшекейлері мол қыш ыдыстар жасау.

## Тұрмыс салты
Екі каста тобы болды, Торо патшалығында малға иелік ететін Хима топтары, ал Иру деп аталатын Тороның көпшілігі ұсақ егіншілер болды. Тороның әлеуметтік ұйымы жоғары стратификацияланған: бұрынғы малшы Бито, сондай-ақ Хима, Ирудан гөрі үлкен артықшылықтар мен байлыққа ие.
Дәстүрлі отбасы полигинді (көп әйел алушылық) болып табылады.

Дәстүрлі тұрғын үйлері – төбесі шөппен жабылып, жақтаулары бұтақтардан жасалған  дөңгелек үйшіктер.

Дәстүрлі киімдері - белге немесе иыққа оралған талшықтардан немесе былғарыдан жасалған жамылғылар. Торолардың бастары қырылып, алдыңғы алты төменгі тістері алынып тасталады.

Негізгі тағамдары – банан, жүгері, тары ұны.

## Дереккөздер

 
Санат:Уганда халықтары
Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Ақпарат комитеті

**Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Ақпарат комитеті** — ақпарат саласындағы басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
2004 жылы ҚР Мәдениет министрлігінің Мұрағатты басқару және құжаттама комитеті ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігінің Ақпарат және мұрағат комитеті болып қайта ұйымдастырылды. 2006 жылы комитет ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне, 2010 жылы ҚР Байланыс және ақпарат министрлігіне, 2012 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне берілді. 2014 жылы наурызда комитет таратылып, ҚР Байланыс және ақпарат агенттігіне қосылды. 2014 жылы тамызда агенттік таратылып, ҚР Инвестициялар және даму министрлігінің Байланыс, ақпараттандыру және ақпарат комитеті құрылды. 2016 жылы ҚР Ақпарат және коммуникациялар министрлігінің құрамында Ақпарат комитеті бөлініп шықты. 2019 жылы ол ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің, 2023 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қарамағына берілді.

## Міндеттері
# бұқаралық ақпарат құралдары және телерадио хабарларын тарату саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруға қатысу
# бұқаралық ақпарат құралдары және телерадио хабарларын тарату саласында мемлекеттік реттеу мен бақылауды жүзеге асыру
# Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өз құзыреті шегінде бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы халықаралық ынтымақтастық
# мемлекеттік басқарудың тиісті саласына (аясына) басшылықты жүзеге асыру
# қызметкерлерді жұмысқа қабылдау және жоғарылату кезінде меритократия қағидатын сақтау;
# телерадио хабарларын таратуды дамыту жөніндегі жобаларды әзірлеуге қатысу
# әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарау және "Әкімшілік құқық бұзушылық туралы" Қазақстан Республикасының кодексінде белгіленген тәртіппен әкімшілік жаза қолдану

## Құрылымы
Комитеттің 8 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Баспа бұқаралық ақпарат құралдарында ақпараттық жұмыс басқармасы
# Теле-, радиоарналардағы ақпараттық жұмыс басқармасы
# Интернет кеңістікте және әлеуметтік желілерде ақпараттық жұмыс жөніндегі басқармасы
# Жұртшылықпен байланыс және мемлекеттік органдармен үйлестіру басқармасы
# Бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы бақылау басқармасы
# Бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы рұқсат беру құжаттары басқармасы
# Мемлекеттік ақпараттық саясатты талдауды жүзеге асыру басқармасы
# Телерадио хабарларын тарату саласындағы жобаларды дамыту басқармасы

## Қарамағындағы мекемелер
* «Талдау және ақпарат орталығы» ШЖҚ РМК

## Дереккөздер

А
Тсаанги

**Тсаанги** (*канги*, *ньеби*) — Орталық Конгодағы және Габонның шекаралас аудандарындағы банту халқы. Жалпы саны 115 мың, Конго Республикасында - 56 мың адам, Габонда - 55 мың адам.

## Тілі
Тілі - тсаанги тілі.

## Діні
Көпшілігі дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанады, ата-баба культі бар.

## Кәсібі
Негізгі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (маниок, ямс, тәтті картоп, ұннан жасалған банан) және жинау (кола жаңғағы). Көптеген ер адамдар ағаш кесу, май пальмасы, жержаңғақ және кофе плантацияларында жұмыс істейді. Азық-түлік дақылдарын негізінен әйелдер егістік алқаптарында және бақшасында өсіреді. Дәстүрлі қолөнерден - ағаш ою (маскалар, тұрмыстық заттар, музыкалық аспаптар) дамыған.

## Тұрмыс салты
Патриархалдық-қауымдық қатынастар басым. Негізгі әлеуметтік құрылым - бұл туыстық қатынастың матрилинейлік есебі бар үлкен қауымдастық.

Ауылдар өзендер немесе жолдар бойында жинақы орналасқан. Тұрғын үйлері тікбұрышты, қаңқалы, қабырғалары бұтақтар мен шыбықтардан тоқылып, төбесі пальма жапырақтарымен жабылған. Ағаш құрылымдар көбінесе оюлармен безендірілген. Пальма ағаштарының астында астық қоймалары орналасқан.

Киімдерді  еуропалық үлгіде.

Тағамдары - өсімдік тектес тағамдар: ұнтақты банан, ямс пасталары мен ботқалары, көкөністер мен жемістерден жасалған тұздықтар, сонымен қатар балықты түтынады.

Музыкалық және би фольклоры дамыған (оның ішінде ксилифонның дыбыстарына билеу).

## Дереккөздер

 
Санат:Конго Республикасы халықтары
Санат:Габон халықтары
Соловки лагері

Соловецкий арнайы лагері (СЛОН, «Соловки») - 1920-1930 жылдары жұмыс істеген Соловецкий аралдары аумағындағы КСРО-дағы алғашқы және 1929 жылға дейін жалғыз мәжбүрлі еңбекпен түзеу лагері. Ол аса қауіпті саяси және қылмыстық қылмыскерлерді оқшаулау, еңбекке пайдалану және қайта тәрбиелеу үшін құрылған

Тұтқындардың көпшілігі СЛОН-ға соттан тыс түрде жіберілді (ОГПУ алқасының, НКВД жанындағы шығару жөніндегі комиссияның және ОГПУ алқасының арнайы отырысының шешімдері бойынша). Олардың бас бостандығынан айыру мерзімі 1920 жылдары 3 жылдан ең көбі 10 жылға дейін болды.
Лагерь болған кезде онда 7,5 мыңға жуық адам қайтыс болды, оның 3583-і 1929 жылдың соңғы тоқсанында және 1930 жылдың бірінші тоқсанында сүзек індетінен қайтыс болды. Эпидемияны тергеу 1930 жылдың күзінің аяғына дейін жүргізілді, содан кейін бірнеше кінәлілер сотталды, оның ішінде үшеуі науқастарға көмек көрсетпегені және ауру тұтқындарды қорлағаны үшін өлім жазасына кесілді. USLON басшылығы ауысты
Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі

Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі:
* Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі
* Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі
* Қазақстан қазақтарының унисекс есімдері тізімі
Камерун азаматтарына қойылатын визалық талаптар

**Камерун азаматтарына қойылатын визалық талаптар** — бұл басқа мемлекеттердің билігі Камерун азаматтарына қоятын кіруге әкімшілік шектеулер. 

## Визалық талаптар картасы
thumbnail|center| |800x800 нүкте

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар
Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі

Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін жалпы 5 290 фамилияларының тізімі. Фамилиялар  құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша.

## Ер және әйел тектерінің қосынды тізімі
Фамилиялар ер текпен берілген.

## Тағы қараңыз
* Қазақ есімдері
* Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Райымбек (депо)

**[[Локомотив депосы|ТЧ]]-1 «Райымбек батыр»** — Алматы метросының депосы. 2009 жылдың 22 наурызында ашылды. Райымбек батыр станциясының солтүстігінде орналасқан.

## Сызықтар қызмет етеді

## Сипаттама
Депо пойыздарға техникалық қызмет көрсетуді, жөндеуді және түнде тұруды жүзеге асырады. Депо Райымбек батыр стансасымен темір жол астынан өтетін тармақты байланыстыратын қызмет арқылы қосылған. Станциядан шығатын жолдардың ұзындығы 0,29 км. Сондай-ақ, тұрақ жолдарының бірі туннельге қысқа ұзындыққа созылады, өйткені ол жер бетіне сыймайды. Депода 12 тұндыру және жөндеу орындары және мотодепода 5 орын бар.

Депоның Алматы-1 вокзалымен гейті бар.

Электр депосы Hyundai Rotem компаниясы шығарған авто руль режимінде жұмыс істеуді қамтамасыз ететін СВТС (Communication Based Train Control) қозғалысты автоматты басқару жүйесімен жабдықталған. Бұл жүйе (RF-CBTC) Hyundai Rotem компаниясымен патенттелген және зияткерлік меншігі болып табылады. Басқа өндірушілердің жылжымалы құрамын енгізудің жалғыз мүмкіндігі метрополитеннің барлық нысандарындағы пойыздар қозғалысын басқару жүйесін басқа ұқсас жүйелермен толық ауыстыру болып табылады.

## Жылжымалы құрам

### Жолаушылар жылжымалы құрамы

Жылжымалы құрам — оңтүстік кореялық Hyundai концерні шығарған өтпесі бар пойыздар, ішкі кондиционері және толық өздігінен жүретін режимі бар. Метро бұл 28 вагонмен жабдықталған, 7 пойызды құрайды.

2018 жылы желіні ұзарту үшін қажетті тағы 8 құрамды жеткізуге келісім-шарт жасалды.

2021 жылы ТЧ-1 «Райымбек батыр» депосына Hyundai Rotem компаниясынан тапсырыс берілген 8 құрам келді. Вагондар саны 60-қа дейін өсті, бұл 15 құрам.

### Ресми
Депода Zagro компаниясы шығарған құрама жол-темір жол жүйесіндегі бірнеше тарту модульдері және екі осьті жүк платформалары бар.

Депо ресейлік «Synergy» диагностикалық пойызын пайдаланады. Диагностикалық вагондар рельстерді жоғары жылдамдықпен диагностикалауға арналған. Бұл композицияны пайдалану ақауларды уақтылы анықтауға мүмкіндік беретін тексерулердің төмен құны мен жиіліктің жоғарылауына байланысты жолды ұстау шығындарын айтарлықтай азайтады.

## Оқиғалар
2018 жылдың наурыз айында жүргізуші электр депосының тұрақ жолдарында маневрлік жұмыстарды орындау кезінде тұйық тіреуге соғылған. Құрамды тексеру барысында бампердің зақымдалғаны анықталды. Электрлік жылжымалы құрам техникалық жарамды жағдайда болды, бірақ пайдаланылмады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы метрополитені
Омаров

**Омаров** — қазақта (және өзге де мұсылман халықтарда) кең таралған тек.
* Боранбай Омаров
* Ілияс Омаров - мемлекет және қоғам қайраткері, әдебиет сыншысы, жазушы, публицист.