open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арын

**Арын** - Гидрогеологияда: салыстыру жазықтығынан (бұл жазықтық ретінде әдетте теңіз деңгейі алынады) нақтылы мөлшерге биіктеу орналасқан геометриялық нүкте өңіріндегі су массасы шартты бірлігінің потенциалдық энергиясы; ұзындық өлшемімен, яғни метр бірлігімен кескінделеді.

## Дереккөздер


Санат:Гидродинамика
Санат:Гидравлика
Бұрандаойғыш

250px|thumb

**Бұрандаойғыш (''Метчик'')** - ішкі бұрандаларды оюға арналған кесу жиектері бар цилиндр бұрандалы өзек түріндегі кескіш құрал. Жүмыс принципі бойынша оларды жоңқа түсіру арқылы бұранда пішінін жасайтын Б. жоңқа түсірусіз, яғни жоңқасыз бұранда пішінін жасайтын Б. аралас төсілмен (жонумен жөне сығымдаумен) бұранда жасайтын Б. және тегістегіш тістері бар Б. деп бөледі.

#**[[Автомат бұрандаойғыш]] (''Автоматный метчик'')** — бұрандаларды сомын ойғыш автоматтарда оюға арналған қисық сағалы бұрандаойғыш.
#**[[Аналық бұрандаойғыш]] (''Маточный метчик'')** — аналық сомындардағы бұрандаларды оюға арналған бұрандаойғыш.
#**[[Бунақсыз бұрандаойғыш]] (''Бесканавочный метчик'')** — мөлшерлейтін бөлігіндегі бунақтары жоқ және сомындардағы немесе тесіктердеғі бұрандаларды бір өтумен оюға арналған бұрандаойғыш.
#**[[Бұрандакескішті бұрандаойғыш]] (''Плашечный метчик'')** — дөңгелек бұрандакескіштердің бұранда тесіктеріндегі қылауларды мөлшерлеуге және сыртқа шығаруға арналған бұрандаойғыш.
#**[[Қатты қорытпалы бұрандаойғыш]] (''Цельный твердосплавный метчик'')** — қатты қорытпалы тілімшелермен жабдықталған бұрандаойғыш.
#**[[Қол бұрандаойғыш]] (''Ручной метчик'')** — бұрандаларды қолмен оюға арналған бұрандаойғыш.
#**[[Машиналы бұрандаойғыш]] (''Машинный метчик'')** — тескіш, револьверлік жөне агрегаттық білдектерде бұрандалар оюға арналған бұрандаойғыш.
#**[[Реттелетін бұрандаойғыш]] (''Регулируемый метчик'')** — тесіктердегі бұрандаларды диаметрлерін кішігірім мөлшерде реттеумен бір өту арқылы оюға арналған бұрандаойғыш.
#**[[Сомындық бұрандаойғыш]] (''Гаечный метчик'')** — тесіктердегі бұрандаларды бір өту арқылы оюға арналған ұзартылған сағалы бұрандаойғыш.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Үшқан

**Үшқан** – су көзі. Атырау облысы Жылыой ауданындағы Майкөмген т. ж. айрығының солтүстігінде 10 км жерде орналасқан. Құм іргесінен жарып шығып жатқан бірнеше бұлақ сорға құяды. Су көзінің солтүстігінде Тасшеңгемді төбесі жатыр. Үшқан осы төбе басындағы мола аты. Ел аузында «кезінде мұнда үлкен үш соғыс болып, көп қан төгілген» делінеді. Атау содан қалған дейді. Ертеде биік басында қамал болған, қазір оның орны ғана қалған. Үшқан ежелгі тоғыз жол торабы. Ұлы Жібек жолының бір тармағы, одан бергідегі Орынбор – Хиуа жолы, қазақтардың жайлау – қыстауаралық көш жолы осы жерді басып өтеді. Қазіргі Үшқан ескерткіштердің ашық аспан астындағы галереясы іспеттес. Мұнда әсіресе құлпытастардың өзге жерлерде сирек ұшырасатын үлгілері өте көп кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Арретир

right|thumb|150px
**Арретир** — дәл өлшейтін аспаптың (талдаулық таразы, гальванометр, т.б.) қозғалмалы бөлегін қажет болғанда қозғалмайтындай етіп бекітіп қоятын механикалық тетік, ол аспапты бүлдіріп алмауға көмектеседі.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Электромагниттік пошта

**Электромагниттік пошта** () — Мұңда контейнерлер құбыр ішінде туындайтын қума магнит өрісінің әсерімен қозғалады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Метеорологиялық қызмет

**Метеорологиялық қызмет** - метеорологиялық стансалар торынан, ғылыми және жедел қызметтік метеорологиялық мекемелер мен жетекші ұйымдардан тұратын мемлекеттік үйым. Метеорологиялық қызметтің міндеті — күнделікті ауа райытуралы ақпарат пен ауа райын болжау, сондай-ақ ауданның климат жағдайлары туралы мәлімет дайындау.

## Метеорологиялық қызмет көрсету

**Метеорологиялық қызмет көрсету** - өткендегі, қазіргі және алдағы ауа райының жағдайлары туралы мәліметтерді жүйелі түрде хабарлау. Метеорологиялық қызмет көрсету шаруашылықтың әр түрлі салаларына (құрылыс, өнеркосіп, ауыл шаруашылығы, көлік, авиация) және модени, спорт, т.б. ұйымдардың жүмыс істеуіне өте қажет. Метеорологиялық қызмет көрсетуді жалпы мемлекеттік метеорологиялық кызмет немесе мамандандырылған метеорологиялық қызметтер жүзеге асырады, Синонимі: Метеорологиялық қамсыздандыру бағдарлама бойынша жүйелі метеорологиялық процестерді арнайы зерттейтін ғылыми мекеме.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Әскери іс
Талшықтық-оптикалық байланыс желісі

**Талшықтық-оптикалық байланыс желісі** — талшықтық-оптика элементтері мен құрылғылары арқылы ақпарат беру жүзеге асырылатын оптикалық байланыс желісі. Басқа электр байланысы желілерінен ақпарат беру жылдамдығының жоғарлығымен (100 км-ден асатын қашықтыққа 107 — 109 бит/с), аз шығындалуына (инфрақызыл толқын аумағындағы ешу 1 дБ/км-дан аз) байланысты алыс қашыктыққа ақпаратты ретрансляторсыз жеткізу мүмкіндігімен, бір немесе көп тасымалдаушы толқындарда модуляциялаудың кең жолақтылығымен, талшық диаметрінің жіңішкелігімен, пайдалануға икемділігімен және арзандығымен ерекшеленеді.

Тиімді талшықтық-оптикалық элементтерді
жасау, аса ұзын кабельдер мен кең жолақты қабылдағыштардың жасалуы, ұзақ өмір сүретін (104 сағ-тан артық) жарық көздерінің (лазерлік диодтар мен жарық диодтары) пайда болуы байланыс желілерінің басқа түрлерімен бәсекелестікте талшықтық-оптикалық байланыс желісінің тиімді екенін дәлелдеп келеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Догматизм

**Догматизм** [  - пікір, ой ] - тексерусіз, зерттеусіз соқыр сенімге ғана сүйенген, дәлелденбеген қағида негізінде теориялық және саяси мәселелерді зерттеп шешуде нақтылы жағдайларды ескермейтін абстрактілік ойлау әдісі.

## Тағы қараныз
* Догма
* Догматика
* Догмат
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Теңіз гидрометеорологиялық стансасы

**Теңіз гидрометеорологиялық стансасы** - I дәрежелі метеорологиялық стансалардағы сияқты теңіздерде гидрометеорологиялық бақылаулар мен жұмыстар жүргізумен және жаға маңы зоналарында теңіз режиімін зерттеумен айналысатын станса. I, II және III дәрежелерге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Құлақ ата күмбезі

**Құлақ ата күмбезі**, *Көккүмбез* – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.  

## Орналасқан жері
Көне Созақ қаласының жұртында.

## Сипаты
Алғаш рет Г. Герасимов (19 ғ.) зерттеген.
Ӏргесі шойтасты, қабырғасы шикі кірпіштен тұрғызылып, сырты балшықпен сыланған. Осы аймақта таралған мұндай мазардың төртқырлыққа орнатылған күмбезі биік болып келеді. Күмбездің жоғары бөлігінде шаршы пішінді 4 саңылау бар. Оңтүстік жағынан аласа кіре беріс қалдырылып, батыс жағындағы есігі бітеліп тасталған. Жергілікті тұрғындардың сипаттауынша, бұрын күмбездің ұшар басы көгілдір түсті, жалатпа қышпен қапталған. Қазіргі уақытта күмбездің ортасына жапсырылған ширатпа белдеу ғана сақталған. Төртқырлықтан күмбезге бұрыштама аркалық арқылы өткен. Батыс қабырғада шаршы келген шағын қуыс бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Метеорологиялық серік

**Метеорологиялық серік** - ауа райын болжау үшін метеорологиялық деректер алу мақсатымен бұлт, қар және мұз жамылғыларының таралуын және жердің жылулық сәулеленуін жедел бақылауға арнайы ұшырылған жердің жасанды серігі. Метеорологиялық серік жер атмосферасындағы планеталық масштабтағы процестер туралы жердегі метеорологиялық станциялардан алынған ақпараттарды толықтырады.

## Дереккөздер


Санат:Жер серіктері
Доктрина

**Доктрина** - [  - ілім, ғылым ] - іс-әрекет жасауға бағыт беретін нақтылы нұсқаулар принциптерінің жиынтығы. Саяси доктрина саяси іс-әрекетті ұйымдастыруға және саяси құбылыстарды қарастыруға арналған өзара келісілген қағидаттар жиынтығы, бірізділікпен құрылған тұжырымдама болып табылады. Доктрина көбіне билік үшін күрестің, саяси қозғалыс мүшелерінің ықпалдастыру құралына айналады. "Доктрина" ұғымы кейде схолостикалыққа және догматизмге сүйенген саяси көзқарастарды атауда қолданылады.
## Тағы қараныз
* Догматизм
* Әскери тұжырымдама
* Әскери доктрина

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Бұқар Өтесінов

**Өтесінов Бұқар** (1925 ж. т., Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін Маңғыстау ауданының әр түрлі шаруашылық салаларында, сауда жұмыстарында қызмет еткен. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Астаулы пеш

**Астаулы пеш** — 
# термиялық не химиялық өңдеу кезінде металл бұйымдарды сұйық ортада қыздыруға арналған пеш. Сұйық ортада қыздырудың артықшылығы — тез және біркелкі қызады, бұйымдардың беті тотықпайды; 
# жұмыс кеңістігі горизонталь бағытта ұзынша, астау тәрізді балқыту пеші. Мысалы, екі астаулы пеш, мартен пеші.
## Дереккөздер


Санат:Металлургиялық пештер
Рахмет Өтесінұлы Өтесінов

**Рахмет Өтесінұлы Өтесінов** (15 қаңтар 1927 жылы Атырау облысы, Қызылқоға ауданы Қарабау - 8  қаңтар 2011 жылы Алматы) – даңқты мұнайшы, жазушы, КСРО Мұнай өнер кәсібінің Құрметті мұайшысы, Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мұнайшысы.  Ақтау қаласының және  Жаңаөзеннің Құрметті азаматы. ҚР жоғарғы мемлекеттік марапаты «Құрмет ордені» мен марапатталған.

## Өмірбаяны
Байұлы тайпасының Есентемір руынан шыққан.
Мәскеудегі мұнай институтын бітірген (1951). 

1951 – 1959 жж. Ембі мұнай кәсіпшіліктерінде мастер, цех бастығы, бас инженер, директоры болды.

1959 – 1961 ж. Жылыой аудандық партия комитетінің 1-хатшысы жұмысын атқарды.

1961 – 1962 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) облыстық партия комитетінің өндіріс-көлік бөлімінің меңгерушісі болды.

1962 – 1963 ж. Қандыағаш аймақтық өндірістік партия комитетінің хатшысы жұмысын атқарды. 

1963 – 1964 ж. «Маңғыстаумұнайбарлау» тресінің партком хатшысы болды.

1964 – 1970 ж. «Өзен мұнай өндіру» басқармасының бастығы болды.

## Шығармалары
1970 жылдардан бастап әдеби шығармашылықпен айналыса бастады.

«Ожившая река» (1974), «Айтылмаған ән» (1978), «Алыптың ашылуы» (1982), «Даладағы алау» (1983), «Песчаная коса» (1989), «Пасмурные дни» (1997), «Жолдар мен жолдастар» (2002), «Соңғы аялдама» (2005) кітаптарының авторы.

## Марапаттары
* КСРОның  «Құрмет белгісі» Ордені;
* КСРОның «Еңбек Қызыл Ту» Ордені;
* КСРОның бірнеше мерекелік медалдар мен құрметті төсбелгілерімен марапатталған.
* 1962 жылы  «КСРОның Құрметті мұнайшысы» құрметті атағы;
* «Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мұнайшысы» құрметті атағы;
* «Қазақстан мұнайына сіңірген еңбегі үшін» медалі;
* ҚР жоғарғы мемлекеттік марапаты «Құрмет ордені» мен марапатталған.
* ҚР «Ерен Еңбегі үшін» мемлекеттік медалінің иегері.
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің  құрмет грамотасының иегері.  
* Ақтау, Жаңаөзен және т.б көптеген аудандардың Құрметті азаматы атағы берілді.
* «Еңбек ардагері» құрметті медалінің иегері. 

## Қызықты ақпарат
* Өтесінов «Сынақ» телефильмінің бас кейіпкері болып саналады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:КСРО мұнайшылары
Санат:КСРО мұнай өндіру ісінің үздіктері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Құлан тұзды кен орны

**Құлан тұзды кен орны** - Түркістан облысы Отырар ауылдық округі аумағында. Отырар ауылынан солтүстікке  қарай Шошқакөлдің батысына қарай 16 км жерде орналасқан.

## Қолданысы
Құлан тұзды кен орны шипалық емі зор. Облыстың емдеу орындары осы кен орнының тұзды батпағын әр түрлі емге қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы кен орындары
Теңіз диірмендері

**"Теңіз диірмендері"** - жартасты теңіз түбінің немесе жағалық карст жартастардың оқпан тәрізді ойықтары. Олар арқылы теңіз суының көтерілуі кезінде су қатты екпінмен төмен күлдилап, жол бойы су иірімдерін түзеді (мысалы, Адриат теңізіндегі Истрия түбегінің Шығыс жағалауындағы "Шайтан құдық"). Жергілікті тұрғындар судың күшін су диірменін айналдыруға пайдаланады, терминнің атауы осыдан шыққан.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Электромагниттік толқындардың таралу тәртіптері

**Электромагниттік толқындардың таралу тәртіптері** (). Электромагниттік толқындардың ұзындыгына (немесе жиілік ауқымына) байланысты бағыттаушы жүйелермен таралған толқындардың таралу режімдері әр түрлі: **статикалық, тұрақты (стационар),(квазистационар), электродинамикалық және толқындық немесе квазиоптика.**
Статикалық тәртіп электрлік және магниттік сипаттағы көлемдік статикалық зарядқа сәйкес келеді. Мұнда зарядталған белшектер қозғалмайды (Қ = 0) және уақыт бойынша өзгермейді.
Тұрақты тәртіп сым бойымен тұрақты токты беру жағдайына сәйкес келеді. Тұрақты ток магнит өрісін тудырады да, ал электрлік өріс индукцияланбайды.
Квазистационарлық тәртіп диэлектриктегі ығыстырушы ток ескерілмейтіндей аз болғанда өрістің өте баяу езгеретін жағдайына сәйкес келеді. Бұл тәртіптегі толқын ұзындығы сымдардың диаметрінен артық **(λ > D)** болады. Бұл тәртіпке сәйкес әуе байланыс жолы, симметриялы және коаксиалды байланыс кабельдері пайдаланылады.
Электродинамикалық тәртіп жоғарғы жиілік ауқымына жатады. Мұнда өткізгіштегі ток та, диэлектриктегі ток та болады. Электродинамикалық тәртіпте пайдаланылатын бағытгаушы жүйелерге толқынжолдар, жарықжолдар және аса жоғары жиілікті, радиожиілікті байланыс жолдары жатады. Электродинамикалық тәріптегі жиілік ауқымы З*10lO / 10 * 1010 109 / 1012 Гц.
Квазиоптикалык тәртіп өткізгіштік ток болмайтын тек диэлектрикпен берілетін энергияға сәйкес келеді. Бүл тәртіпке геометриялық (сәулелік) және толқындық оптика жатады. Жиіліктік ауқымы 1О14 + 105Гц.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Изотропиялық дене

**Изотропиялық дене** (Тело изотропное) — материалдан бөліп алған үлгінің қасиеттері бағытталуына тәуелсіз болса, материал изотропиялық болганы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өтетілеу Өтемісұлы

**Өтетілеу Өтемісұлы** (1886, Үстірт, Оғыланды тауының батыс жағындағы Аққуыс қонысы – 1973, Шөжік қорымы) – шебер. Нағашы ағаларынан ағаш, темір, былғары илеу шеберліктерін үйреніп, үй тұрмысына қажетті әр алуан зат-бұйымдарды (тостаған, зере, ожау, қасық, темір қақпан, астау, қауға, мылтық, етік, мәсі, кебіс, домбыра, жүкаяқ, т.б.) жасаумен оның есімі ел арасында кең тараған. Халық емшілігімен де айналысқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бармақ басу әдісі

**"Бармақ басу" әдісі**— хроматография немесе электрфорездік жолмен заттардың қоспасын қарама-қарсы бағытта екі деңгейде талдаулық бөлу әдісі.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Құлбай

**Құлбай** (18 ғ.ш., Мұрынқарақ тауының маңы) — датқа. Қоңырат тайпасының маңғытай руынан. Қоқан хандығына қарсы шыққан. Ел арасындағы беделінен сескенген Қоқан ханы Құлбайды өзіне қонаққа шақырып, үзеңгісіне у жағып, өлтірген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Электромагниттік үйлесім

**Электромагниттік үйлесім** () — электромагниттік бегеуілге орнықтылық және кабельдік жүйенің зиянды сеуле шығаруы. Электромагниттік үйлесім сыртқы электромагниттік өрістер бар кезде электрондық құрылгылардың жұмыс істеу мүмкіндігі; құрылғылардың өзіндік электромагниттік сәуле шығаруын басқа құрылғылардың жұмысына әсер етпейтін деңгейге дейін шектеу болып табылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Қылыш Өтетілеуов

**Өтетілеуов Қылыш** (1925 ж. т., Үстірттің ұзын шымыраудағы Аққуыс жері) – соғыс ардагері, педагог, оқу-ағарту ісінің үздік қызметкері. Бұрынғы Гурьев педогогикалық училищесін (1957), Гурьев педогогикалық институтын (1957), Орал педогогикалық институтын бітірген (1961). 1941 – 43 ж. Маңғыстау аудандық оқу бөлімінде іс жүргізуші, 1946 – 50 ж. Шайыр мектебінде мұғалім, 1950 – 52 ж. оқу ісінің меңгерушісі, 1955 – 57 ж. Маңғыстау аудандық оқу бөлімінің мектеп инспекторы, 1957 – 74 ж. Сам орта мектебінің директоры қызметін атқарған. Ол аудан орт-нан 500 км шалғайдағы елді мекендерге мектеп, интернат салдырған. 1975 – 78 ж. Бейнеу ауданы «Маңғыстау» кеңшарында жұмысшылар комитетінің басқарушысы, партком хатшысы, 1979 – 85 ж. Шайыр ауылдық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болды. Ауданның құрметті азаматы. Отан соғысы орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Электромеханикалық адымды іздегіш

**Электромеханикалық адымды іздегіш.** Электромеханикалық адымды іздегіш статордан (өріс), ротордан (қозғалмалы бөлім) және жылжымалы механизмнен, ал статор шығыс іздегіштерін құрайтын түйіспелер жиынтығынан (мамельдер) тұрады. Роторға кіріске жалғанған көпсымды щеткалар бекітіледі, ал жылжымалы механизм ротордың щеткаларын *бір мамельден екінші мамельге* жылжытып отыруға арналған. Оларды "адымды іздегіштер" деп атайды.
*Координаталы АТС-де коммутаңиялық өрісті құру үшін көпретті координаталық қосқыш (МКС) деп аталатын жалғаушы құрал қолданылады. Көпретті координаталық қосқыш (МКС) әрбір кіріске қол жеткізе алатын кірістер n саны мен шығыстар т саны арқылы сипатталады;
*квазиэлектронды АТС-дің коммутациялық өрісі буынды қағида бойынша матрицалы ферридті, герконды немесе гезаконды жалғаушылар (қосқыштар) негізінде құрылған. Бұндай  жалғағыштардың кіріс және шығыс сандары екі еселенеді, мысалы, 4x4; 8x8; 16x8 және т.б. Квазиэлектронды АТС-тің коммутациялық өрісі үлкен сыйымдылық кезінде екі блок негізінде құрылады: концентациялық және аралас;
*электронды АТС-дің коммутациялық өрісі кеңістіктік коммутациялық арналармен де, сондай-ақ уақыттық коммутациялық арналармен де құрастырылуы мүмкін.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Бекіш Мыңжасаров

**Бекіш Мыңжасаров** (1884, Маяқұм ауылы — 1938) — жергілікті басшы. Сталиндік қуғын-сүргін құрбаны. 1935—36 ж. "Овцевод" ұжымшарының төрағасы болған. Кейін "халык жауы" деген жаламен ұсталып, 1938 ж. ату жазасына кесілген.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Илем

**Илем** (Прокат) — айналатын біліктің арасында өнделген бұйым.
## Тағы караныз:
* Илемдеу

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Теңіз мұздары

**Теңіз мұздары** - мұхит пен теңіздегі пайда болуы, физикалық-химиялық қасиеттері мен пішіндері бойынша әр түрлі мұз түзілімдері. Оларға тон ерекшеліктер - тұздылығы мен кеуектілігі, Теңіз мұздарының тығыздығы 0,85-тен 0,94 г/см3-ге дейін болады. Тығыздығыңың аз болуына байланысты су бетінен жоғары шығып жатады. Теңіз мұздары температура 23°С-тан жоғары болған кезде ери бастайды. Олар иілімді және тұщы сулы мұздарға қарағанда тез жарыла қоймайды. Теңіз мұздары орны мен жылжымалылығы бойынша: жиекмұз, жүзбе (ықпа), көп жылдық (пақ) деп бөлінеді. Теңіз мұздарының жиілігі 0-ден 10-ға дейінгі балмен беріледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Релаксациялық әдістер

**Релаксациялық әдістер** — тез арада тепе-теңдік орнайтын процестерді зерттеу үшін химиялық кинетикада қолданылатын әдістер; жүйеге тепе-теңдікті ығыстыратын әсер етуге және релаксация уақытын өлшеуге негізделеді.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Метеостансалардың әлемдік торы

**Метеостансалардың әлемдік торы** — ірі масштабты атмосфералық процестерді синоптикалық және салыстырмалы әдістермен зерттеу үшін қызмет ететін, бүкіл жер шары бойынша таңдап орналастырылған метеостансалардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Балта Өтетілеуов

**Балта Өтетілеуов** (1943, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы – 2003) – педиатр-дәрігер, медицина ғылымдарының кандидаты (1977).

## Өмірбаяны
* Алматы медицина институтын (қазіргі С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1965).
* 1965 – 73 ж. Маңғыстау ауданында дәрігер.
* 1976 – 80 ж. Қазақ педиатрия ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығы) кіші, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген.

## Ғылыми еңбектері
Өтетілеуовтің негізгі ғылыми жұмысының бағыты балалардың бүйрек ауруын анықтап, оны емдеуді жетілдіруге арнаған. Ол 60 ғылыми-зерттеулік жұмыстарының авторы.

## Марапаттары
* ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің 1-дәрежелі дипломы
* «Әл-Фараби» (1986) медалі
* «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі.

## Дереккөздер

Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан педиатрлары
Санат:Медицина ғылымдарының кандидаттары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығы тұлғалары
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Санат:Әл-Фараби медалінің иегерлері
Илемдеу

thumb|Эгида с головой Медузы
**Илемдеу** — илемделетін құймакесектің немесе дайындаманың қималарының қалыңдықтарын азайтып оларды белгіленген пішінге қалыптастыру мақсатпен **илемдеу** орнақтардың айналып тұратын жанышпа біліктерінің араларынан өткізу арқылы жаныштап өңдеу үрдісін айтады.

## Илемдеуді түрлері
*Бойлық илемдеу* (Продольная прокатка) — эр түрлі багытта айналатын біліктердің арасына құймакесек немесе дайындама тартылып биіктігі бойынша жаншылып, ені және ұзындығы бойынша үлкейіп, ал дайындаманың қимасы біліктің арасындағы саңылауды (мөлшерлегішті) қабылдайтын илемдеудің түрі.

*Көлденең илемдеу*  — параллельді осі бар бір бағытта айналатын біліктердің арасына цилиндрлік дайындама тартылып, өзінің осінде айналу диаметрі азаятын, ал ұзындығы бойынша үлкейетін илемдеудің түрі.

*Көлденең-бұрама илемдеу * — бөшкетәрізді, дисктәрізді немесе саңырауқүлақ торізді бір бағытта айналатын біліктердің арасына дайындама тартылып, ілгерілемелі қозғалыс жасап, біліктің айналмалы қозғалысымен қосылып, оның әрбір нүктесі бұрандалы сызықпен қозғалатын илемдеу түрі.

*Көлденең-сыналы илемдеу*  — бет жағында сынатәрізді қалыбы бар айналатын білікте дайындаманы өңцейтін илемдеудің түрі.
## Илемдi әрлеу
**Илемдi әрлеу** — электрмен жабу ваннасында жолақтың екі жағына орналасқан таза қалайыдан жасалған электродтар анод болып, ал қозғалатын жолақ катод болып, қаңылтыр металының бетін әзірлеу өдісі.
## Илемдi бөлшектеу
**Илемдi бөлшектеу** — тұйық емес карам бойынша илемді бөлшектерге болу.

## Тағы караныз:
* Илем

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кенжехан Бердіқожаұлы

**Кенжехан Бердіқожаұлы** (туған-өлген жылы белгісіз), жазушының туысы. Бердіқожаның 5 ұлының бірі. Ағасы Бурахан секілді, Кенжехан да Құнанбайдың ығында өскен. Нұрғанымның Құнанбайға косылуына осылар себепші болған. Мәжит Диканбаев: «Әуез қожаның екі қыстауының бас жағындағы 3 шақырымдай жерде Бердіқожаның ең үлкен баласы Үсенханның, одан кейінгі балалары Бураханның, Кенжеханның, олардың балалары Қожабірхан, Әзімхан, Құлжан, Смайылханның қоралары бар еді. Бұлар Қаражырық, Сарыжырық деген екі таудың сайларынан ағып жататын бас булақтардың орталығында қыстайтын. Тегінде Бердіқожаның балалары Үсенхан, Бурахан, Кенжехан, Әуезханның екі жерге қоныстанып, ел қызығатын шұрайлы жерлерді алуларына себеп болған нәрсе Бердіқожаның Құнанбаймен сыйлас болып, Нұрғаным деген кенже қызын оған тоқалдыққа беруінен» деп жазады («Мухтар Әуезов туралы естеліктер», А., 1997, 9-бет). Ахмет Әуезов те Кенжехан жөнінде осы сияқты деректерді айтады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Илемділік

**Илемділік** (Пластичность) бірнеше мағынада қолданылуы мүмкін.

# физика мен техникада: илемділік
# экологияда:
# психологияда:
# генетикада:
# өнерде:

## Тағы караныз:
* Илемді деформация әдісі

## Дереккөздер

Санат:Техника
Санат:Физика
Теңіз метеорологиясы

**Теңіз метеорологиясы** - мұхит үстіндегі атмосфералық процестерді, әсіресе атмосфералық циркуляцияны және олардың теңіз суы режіміне, мұздарға, навигацияға, сондай-ақ мұхиттың атмосфераға әсерін зерттейтін метеорологиялық пән.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Метрополистеу

**Метрополистеу** - бірнеше көршілес қалалардын бірігу процесі; олардың арасындағы бос жерлердің кенттенуі және барлық орталықтардың жалғасып біртұтас ареалға немесе мегалополиске айналуы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Электронды кілт

**Электронды кілт** (). Тональді таңдап шақыру қабылдағышында электронды кілт қолданылады. Бірінші импульс келіп түскеннен соң электроңды реле (ЭР) электронды кілтке потенциал береді, яғни екінші шақырушы сигналдың өтуі үшін, электронды кілт ашық тұрады. Соңғы сигнал келіп түскеннен соң Р релесі іске қосылып, қоңырау соғылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Нұсқабай Құлымбетов

**Нұсқабай Құлымбетұлы** (1900, Маяқұм ауылы – 1961, сонда) — шопан. Социалистік Еңбек Ері (1949). Әкесі — Құлымбет сол өңірге аты белгілі, мыңдап мал өсірген дәулетті азамат болған. Ол кеңес үкіметінің алғашкы жылдарында мал-мүлкі тәркіленіп, сотталатын болған соң, Ташкент төңірегіндегі Көктерек деген жерге көшіп кеткен. Кейін оның баласы Құлымбетов елге оралып, мал бақкан. Ленин орденімен марапатталған. Маяқұм, Темір аудандарында Құлымбетов атында көше бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Статикалық кинетикалық әдістер

**Статикалық кинетикалық әдістер**— химиялық реакцияның кинетикасы мен механизмін зерттеу әдістері; әрекеттесуші қоспа құрамының немесе басқа қасиеттерінің уақытқа тәуелділігін анықтауға негізделген, бұдан барып кинетикалық теңдеу мен жылдамдық [[константасы табылады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Электронды реле

**Электронды реле** (). Тональді таңдап шақыру қабылдағышында электронды реле (ЭР) уақыттық қорғанысты қамтамасыз етеді. Детектрленген сигнал электронды релеге келіп түседі, ол сәл кешігіп (0,2 с) жұмыс істейді. Бұл тежелу уақыттық қорғанысты қамтамасыз етіп, бөгеуілдерден қорғайды.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Электрондық аспаптарды бітеу

**Электрондық аспаптарды бітеу** () — вакуумді немесе керекті газдық құрамды пайдалану және сақтау кезінде қоршаған ортаның зиянды әсерінен қорғау үшін электрондық аспаптардың (құрылғылардың) қабырғалары, қосылыстары мен шықпалары арқылы газдар мен сұйықтардың өтпеуін қамтамасыз ету. Бітеудің бұзылуы аспаптың (құрылғының) жұмыстық қабілетінің төмендеуіне немесе ауа райы жағдайы өзгерғенде оның көрсеткіштерінің тұрақсыздығына өкелуі мүмкін. Әдетте, корпусты (қуыс және біртұтас  конструкциялы) және корпуссыз электрондық аспаптарды бітеу болып бөлінеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Электрондық аспаптарды сынау

**Электрондық аспаптарды сынау** () — электрондық аспаптардың (ЭА) сапалылығы мен сенімділік деңгейін анықтау немесе олардың стаңдарттар мен техникалық шарттар талаптарына сәйкестігін айқындау. Электрондық аспаптарды сынау электрондық аспаптарды сынау, өндіру және іске пайдалану кезеңдерінде аспаптардың сипаттамаларының жұмыс режіміне және сыртқы жүктемелерге төуелділігін зерттеу мақсатымен, ақаулы немесе тіпті сенімсіз аспаптарды анықтау және қолданбау үшін, жүктемелердің қауіпсіз, бұзылуға әкелмейтін деңгейлерін айқындау үшін арнайы құрылғылар мен қондырғылар көмегімен жүзеге асырылады. Сынау ауа райы, механикалық беріктігі және электр касиеттері бойынша сынау деп бөлінеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Микробедер

**Микробедер** — мөлшері, әдетте, бірнеше метрден аспайтын бедердің ұсақ пішіндері. Көбінесе экзогендік процестерден пайда болады. Бедердің ірі пішіндерінің бөліктері іспеттес болып келеді (мыс., дала көлдеулері, арна маңы белестері, полигональдық түзілімдер); кейде антропогендік іс-қимылдардың нәтижесінде пайда болады. "Микробедер " ұғымына нанобедердің барлық пішіндері енеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қонарбай Оңғалбаев

**Қонарбай Оңғалбаев** (1870, Адай округі, Бозащы болысы – 1930) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Орысша өз бетімен сауаттанған. Красноводскіде шекарашылардың кедендік жасағының басшысы болып бірнеше рет медальдармен марапатталған. 1918 ж. Маңғыстауға көшіп келгенде генерал Железнов қызылдарға тілектестігі үшін тұтқынға алып, әскери дала сотына берген Сот қазақтар қолына бақылаулы кепілге беруге үкім шығарады (1919). Кейіннен Иранға қашқан генерал Толетовты Бекдашыға дейін қуған жасақты басқарды. Кеңестік мекемелерде әр түрлі қызметтер (1920 – 1928) атқарды. Тұтқынға алынып, ОГПУ үштігінің үкімімен атылған. Оңғалбаев Маңғыстаудан шыққан бірінші кеденші.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Эммер (өзен)

thumb|200px|

Эммер (нем. Emmer) Германиядағы өзен. Өзеннің ауданы 535,113км².Жалпы ұзындығы 61,8км. Өзен басының биіктігі 286м.Өзен сағасының биіктігі 65м.

Санат:өзендер
Әктас

**Әктастар** — шөгінді тау жыныстары; негізінен кальциттен СаСO3 тұрады. Барлық шөгінді тау жыныстарының 20%-ін құрайды. Әктастар жоғары температураның әсерінен қайтадан кристалданып, мәрмәрға айналады. Олар көбінесе теңіз түбінде түзіледі. Металлургияда, құрылыста, химия өнеркәсібінде пайдаланылады.

Әктас – кальциттен, кейде арагониттен тұратын кең таралған шөгінді тау жынысы. Құрамында қоспа ретінде сазды минералдар, халцедон, кварц, глауконит, пирит, гипс, ангидрит, т.б. кездеседі. Әктастар негізінен саяз теңіздер мен қолтықтарда, кейде тұщы көлдерде қалыптасады. Жаратылысы жағынан әктастар органогенді, хемогенді (химиялық), кесекті және криптогенді болып түзіледі. Органогенді әктастар жәндіктер мен өсімдіктердің қалдықтарынан қалыптасады. Жәндік қалдықтарынан тұратынын зоогенді, ал өсімдіктен тұратынын фитогенді әктастар дейді. Хемогенді әктастар қалыңдығы тұрақты қабаттар, конкрециялар құрайды. Олардың түстері әр түрлі (ақ, күңгірт сұр, қара, т.б.) болып келеді. Химиялық әктастар саяз теңіздерде, көлдерде қалыптасады. Кесекті әктастар әр түрлі өлшемді карбонатты кесектер мен үгінділерден тұрады. Криптогенді әктастарға жаратылысы белгісіз, өзгерген әктастар жатады. Олар кристалл түйірлі болады. Әктас – негізгі құрылыс материалдарының бірі. Ол қара металлургияда флюс ретінде, химия өнеркәсібінде (сода, карбид, минералдық тыңайтқыштар өндіру үшін), қант, шыны, цемент өндірістерінде қолданылады. Әктастың Қазақстанда көптеген кен орындары (Саяқ, Ақтас, Керегетас, Ақжар, т.б.) бар.
thumb|Ізбестастардан салынған кереге
[thumb|left|[Горнозаводск (Перм аймағы)|Горнозаводсктағы ізбестастар кені]]
Өзінің қалыптасу тегіне орай бірнеше түрлерге бөлінеді: 

# **Биотекті** (органотекті): жәндіктер мен өсімдіктердің карбонатты қаңқалары есебінен қалыптасады; 
# **Хемотекті**: су кұрамындағы карбонаттардың химиялық тұнба ретінде шөгуі нәтижесінде түзіледі; 
# **Қайта кристалданған**: алғашында ұсақ түйіршікті немесе құрылымсыз масса түрінде қалыптасқан карбонаттардың өз құрамын өзгертпей-ақ ірі түйіршікті жыныстарға айналуы салдарынан түзіледі; 
# **Түйіртпекті** (кластикалық; кластотекті): карбонат түйіршіктерінің су алабы түбіне бірте-бірте шөгуі нәтижесінде қалыптасады; 
# **Тастума**: өте сирек ұшырасады, бұлардың болмысын өзгермелі жыныстар құрамындағы өзге минералдар есебінен кальций карбонатының жаңадан туындау нәтижесі деп түсіну керек.

## Дереккөздер


Санат:Әктас
Санат:Шөгінді тау жыныстары
Санат:Табиғи тастар
Санат:Мүсін жасау материалдары
Электрондық аспаптарды таңбалау

**Электрондық аспаптарды таңбалау** () — аспаптың қолданылатын жерін, номиналды параметрлерін, дәлдігін, шығарылу күнін, жасаушы зауыттың тауарлық белгісін және т.б. көрсететін кодаланған белгілерді (мысалы, сандарды, әріптерді, түрлі түсті жолақтарды, нүктелерді) аспаптардың бөлшектері мен корпустарына салу. Металл бұйымдарды таңбалау — граверлеу, таңба басу арқылы, шыны бұйымдарды таңбалау — күйдіру арқылы, пластмасса бүйымдарды қалыптастырылып жатқанда таңбалық штамппен қысымдап белу арқылы іске асырылады. Қазіргі кезде электрондық аспаптарды сынау электрофизикалық әдістермен (ультрадыбысты, лазерлік сәулені пайдаланумен) жүргізіледі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Микрозоналылық

**Микрозоналылық**— микробелдеулік қатпарлар, бедердің теріс (кейде оң) пішіндерінің өсімдіктері белдеу немесе өңір түрінде (мыс., шалғынды көлдеулердің микрозоналары) және өзендер мен ірі көлдерді және теңіз алаптарын қоршап тұратын таспа торіздес (мыс., жайылма шалғындары, галереялық және мангрлық ормандар) қауымдастықтардың таралуы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Электрондық бейне

**Электрондық бейне** () — заттың (объектінің) әрбір бөлшегінен шағылысқан жарық ағынының электрондық сәулелік беру құралының фотокатоды бетінде өзінің қарқындылығына сәйкес жасайтын потенциалдық бедері.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Микроклиматология

**Микроклиматология** - микроклиматты зерттейтін (атмосфераның ең төменгі кабаттарындағы температураны, ылғалдылықты және желдің вертикаль кескінін анықтау, атмосфера режіміне микротопографияның, экспозицияның және өсімдіктердің әсерін талдау) климатологияның бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Климатология
Хлорлы әктер

**Хлорлы әктер** — құрамына кальцийдің гипохлориті, хлориді және гидроксиді кіретін қоспа, күшті тотықтырғыш; талшықтарды ағарту үшін, сонымен қатар дезинфекциялайтын және газсыздандыратын зат ретінде қолданылады.

Ca(OH), сөндірілген эк пен хлор әрекеттескенде хлорлы ізбес түзіледі СаОСІ2:

CI₂ + Ca(OH)2 => CaOCl₂ + H₂O

Демек, хлор әгі тұз қышқылының және хлорлылау қышқылының аралас тұзы. Хлорлы ізбес ак түсті, ащы иісті ұнтак. Хлорлы ізбестің сапасы «белсенді хлордың» яғни реакция нәтижесінде бөлінген хлордың пайыздық мөлшерімен анықталады:

CaOCl2 + HCI = CaCl₂ + Cl2 + H₂O Сатудағы стандартты хлор эгінде 35% белсенді хлор болуы керек.

## Дереккөздер

Санат:Химия
Үстірттің бірінші картасы

**Үстірттің бірінші картасы**, Орынбордағы инженерлік, әскери-барлау және квартирмейстрлік қызмет офицерлерінің және қолда бар мәліметтер мен жергілікті жерді жетік білетін қазақтардың айтуымен түзілген. 1825 – 26 ж. Ф.Бергтің экспедиция негізінен осы картаны басшылыққа алған. Ол «Императорлық карта делосы» бекіткен ресми карта болмағанымен, кезінде өте құнды, бағалы құжат болып саналған. Орынбор генерал-губернаторы Хиуа ханына жіберген башқұрт әскерінің поручигі Субханқұловтың жүріс бағыты сол карта бойынша көрсетілуі оның біршама дәл болғандығын дәлелдейді. Жорыққа қатысушылар жазбаларында оны «Біздің карта» деп отырған. Ол туралы 1825 жылдың қарашасында полк. Ф.Берг Азия департаментінің директоры К.К. Родофининге Оралдан жазған хатында «Бұл осы қалпында-ақ осы өлке үшін үлкен пайдалылықпен қолданысқа жарайды» деп жазған. Бірақ Үстірттің бірінші картасы кейіннен жоғалып кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Электрондық-сәулелік беру құралы

**Электрондық-сәулелік беру құралы** () — ішінде электрондық сәуле жіңішке шоғырға айналып фокусталатын, модуляцияланатын және басқарылатын, соның көмегімен жарықтық бейнені бейнесигналға өзгертетін электровакуумдық құрал. Негізгі элементтері: электрондық зеңбірек, фотокатод (нысана). Оның жұмыс істеу әрекеті фотоэффект құбылысына негізделген.
Бейнесигнал жасау принңиптеріне қарай лездік әрекетті (мысалы,  диссектор), электронды шоғырландырушы (мысалы, **ортикон, видикон** және т.б.) деп бөлінеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Нұрсұлтан Оразұлы Оңғалбаев

**Нұрсұлтан Оразұлы Оңғалбаев** (1887 – 1927) – белгілі партия, кеңес қайраткері. Форттағы бір кластық қазақ-орыс мектебін бітірген (1899). Содан кейін Ашғабад қаласындағы гимназияда оқыған. 1907 ж. патша өкіметіне қарсы партияға тілектестігі үшін оны гимназиядан шығарылған. Түрікмен, Әзірбайжан, татар, орыс, неміс, француз тілдерін еркін меңгерген Нұрсұлтан 1909 ж. Маңғыстауды зерттеген неміс ғалымы Карутц Рихардтың ғылыми этнографиялық экспедициясына әкесі екеуі жолбасшы әрі аудармашы-тілмаш болып ел аралайды. Кейіннен Еділ – Каспий флотында қызмет етті. 1917 жылдан кеңес органдарын құру ісіне белсене араласты. Ол уездік атқару комитеті аппаратын, комитет құрамдарын жасақтау, оған алдыңғы қатарлы қызметкерлерді тағайындауға басшылық жасап, адай ауылдарын әкімшілік аймаққа бөлуге ат салысқан. Адай ревкомының мүшесі (1921) ретінде Маңғыстаудың жер, су жағдайларын ескере отырып, Адай уезін қонысы мен шаруашылығына қарай 5 аудан, 60 болысқа жүйелеген Уездік милиция бастығы (1921), Уездік комитеттің хатшысы (1923) болып жұмыс жасаған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Электрондық-сәулелік беру құралының нысанасы

**Электрондық-сәулелік беру құралының нысанасы** () — аталған құралдың ішкі фотоэффект (фотоөткізгіштік) құбылысы пайдаланылатын кіріс элемент.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Шалатай Мырзахметов

**Шалатай Мырзахметов** (1946 жылы туған, Шәуілдір ауылы) — қоғам қайраткері. 1968 ж. Қазақ химия-технология институтын, 1992 ж. Қазақстан менеджмент, экономика және болжам институтын (КИМЭП) бітірген. Еңбек жолын 1962 ж. Арыс кеңшарында тракторшы болып бастаған. 1971—88 ж. Қызылқұм ауданында құрылыс инженері, колонна бастығы, ауатком төрағасының орынбасары, 1988—92 ж. Созақ ауаткомының төрағасы қызмет- терін атқарды. 1992—2000 ж. "Жібек жолы" әмбебаб тауар биржасының президенті, 2003 жылға дейін Отырар ауданының әкімі. 2003 жылдан Оңтүстік Қазақстан облыс мәслихатының хатшысы қызметінде.
«Құрмет» орденімен (2005); «Үздік еңбегі үшін» (1986),
«Астана» (1998), «Ерен еңбегі үшін» (1998), «Қазақстан
Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан
Конституциясына 10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.

Әскери атағы - аға лейтенант.

Діни көзқарасы - мұсылман.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өркендеуіш
өркениетті құқықтық ел».

Хоббиі - әдебиет.

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет, детективтер.

Үйленген. Жұбайы - Мырзахметова Зина, зейнеткер
Қыздары - Баян (1968), Гүлден (1970), Гүлжан
(1972), Үлжан (1977); улдары - Қуандық (1973),
Шахмұрат (1979), Ермұрат (1984).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1946 жылы туғандар
Теңіз паркі

**Теңіз паркі** - ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен айдындар санаты. Әдетте, теңіз айдынының бір бөлігін, материктің немесе аралдың теңіз жағалауы телімін қамтиды. Дүние жүзіндегі (көбінесе АҚШ пен Жапонияда) жалпы саны 200-ге жуық.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Электрондық зеңбірек

**Электрондық зеңбірек** () — қажетті пішіндегі және қарқындағы электрондар ағынын алуға арналған құрылғы; электрондық-сәулелік құралдардың негізгі түйіні. Электрондар кезінен (катодтан), электрондарға үдемелі қозғалыс беретін электродтан (анодттан) және электр өрісінің қажетті түрде орнығуын қамтамасыз ететін басқа да электродтардан тұрады. Электрондық-сеулелік құралдардағы электрондық сәулелердің қарқындылығын басқару үшін электрондық зеңбірек құрамына электрлік фокустаушы электрод енгізіледі де, ондай электрондық зеңбірек электрондық прожектор деп аталады. Электрондық зеңбірек электродтар санына қарай триодтық, тетродтык және пентодтық түрде жасалады. Электродтар санының артуына қарай электрондық зеңбіректің ажырату қабілеті, фокустаушы және экрандаушы қасиеттері арта түседі.

Электрондық литография (ЭЛ) — ең жоғары ажырату қабілеті бар, елшемдері 1 мкм-ден кіші суреттер элементтерін алуға мүмкіндік беретін литография түрі. Сондықтан "Субмикрондық Л" деп те аталады. Жарықтандыру сеулеленуі ретінде энергиясы 10 — 30 кэВ үдетілген электрондардың фокустелген шоғы пайдаланылады. Электрондардың да бройльдық толқын ұзындығы АӘ-нің белігіндей болғандықтан (1д6 

Санат:Электроника
Электрондық-сәулелік құралдар

**Электрондық-сәулелік құралдар** () — қарқындылығы басқарылатын және фокусталатын электрондық сәулемен жұмыс істеуге негізделген электровакуумдық құрал. Электрондық сәуленің қарқындылығын басқару құрал құрамындағы электрондық прожектор арқылы  жүзеге асырылады. Электрондық сәуленің құрал нысанасына әрекет етуі арқылы  электр немесе жарық сигналдарын түрлі өзгөрістерге ұшыратуға болады. Мысалы, теледидарлық электрондық-сәулелік беру құралдарында нысана бетінде объектінің жарықтылығына сәйкес потенциалдық бедер жасалынады. Кинескоптар да электрондық-сәулелік құралдар қатарына жатады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Үшшоңқал

**Үшшоңқал** – төбе. Оңтүстік Үстірттің Аққуыс-Шөжік құдығына жақын жерде орналасқан. Үстірт шыңынан бөлек біткен. Үшшоңқал төбесі алыстан көрінеді. Атау аты содан қалған. Төбе жанынан шығуы қиындау жол бар. Етегінде бұлақ, құдық жатыр. Олардың жанында аты белгісіз мола орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Төбелер
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Мұсабай Құлымбетов

**Мұсабай Құлымбетов** (1921, Маяқұм ауылы — ?) — шопан, Социалистік Еңбек Ері (1949). 1941-45 жылы 2-дүние жүзіндегі соғысқа қатысқан. 1946 жылы "Овцевод" кеңшарында мал баққан. Ленин орденімен марапатталған. Темір аулында Құлымбетов атында көше бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Хажы Қонарбайұлы Оңғалбаев

**Хажы Қонарбайұлы Оңғалбаев** (1903, Красноводск – 1930) – қоғам қайраткері, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Он алты жасқа дейін Красноводскідегі орыс мектебінде, темір жол училищесінде оқыған. Уездік басқармада курьер, 1922 – 25 ж. Адай уезінде, Теңіз уезінде прокурордың көмекшісі, прокурор, 1925 – 27 ж. Қарабусол тресі меңгерушісінің орынбасары (Баку), 1927 – 28 ж. уездік қаржы бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. Оңғалбаев түбекте аштықпен күрес, жұт зардабын жою, халық ағарту ісінде көзге түскен. 1928 – 29 ж. Форттағы түрмеде отырған. 1929 ж. 18 ақпанда қайта тергеуге алынып, Гурьев (қазіргі Атырау) түрмесінде ОГПУ үштігінің үкімімен атылды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Электрофон

thumb|Электрофон
**Электрофон** — үнтабаққа жазылған дыбысты жаңғыртуға арналған электр құрылғысы. Негізгі бөліктері: үнтабақ орналасқан дискінің бірқалыпты айналуын (**33, 1/3 айн/ мин, 45 айн/мин**) қамтамасыз ететін механизм, пьезоэлектр немесе электродинамикалық бастиек (дыбысжаңгыртқыш), дыбыс жиілігіндегі электр тербелістерінің күшейткіші, қатты сөйлегіш немесе акустикалық жүйе. Монофониялық және стереофониялық түрде шығарылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ерболат Әкежанұлы Смағұлов

**Ерболат Әкежанұлы Смағұлов**  (16.7.1952, Өскемен қаласы — 05.10.2019) — археолог, ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты (1989).

## Өмірбаяны
* 1974 ж. ҚазМУ-ді бітірген.
*  1980-81 ж. КСРО FA Археология институтының Ленинград бөлімінде ғылыми жұмыстармен шұғылданған.
* Еңбек жолын 1974 ж. Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында аға лаборант болып бастаған.
* Қазір Әлкей Марғұлан атындағы Археология институтында бас ғылыми кызметкер.
## Ғылыми жұмыстары
* 1972—90 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археология экспедициясының Отырар және онымен аттас оазистегі ескерткіштерді (Алтынтөбе, Көкмардан, Марданкүйік, т.б.) зерттеуге үлесін қосқан.
* 1985 жылдан Түркістан шұратында ежелгі және ортағасырлық ескерткіштерді зерттеумен айналысып келеді.
* 1996 ж. Смағұлов Ерболаттың ұсынысымен құрылған Түркістан археологиялық экспедициясы көптеген ескерткіштерді ашып, зерттеді.
* Смағұлов Ерболаттың қола дәуірінен кейінгі орта ғасырларға дейінгі кезең ескерткіштерінің сан алуан сауалдарын көтерген 
* 150-ден аса ғылыми еңбектері, соның ішінде 4 монографиясы бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Смағұлов Ерболат Әкежанұлы, 1952 жылы туылған 
* Археологтар Сауран шаһары аумағында 
* ҚАЗАҚСТАН ТЕРРИТОРИЯСЫНДА ТАБЫЛҒАН КӨПТЕГЕН АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ҚАЗБАЛАР ҰЛТТЫҚ МУЗЕЙГЕ ӨТКІЗІЛДІ 
* ПАМЯТИ ЕРБУЛАТА СМАГУЛОВА (16.07.1952 – 05.10.2019)
* Смагулов Ербулат Акижанович (16.07.1952 – 05.10.2019)

Санат:16 шілдеде туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Өскеменде туғандар
Санат:Қазақстан археологтары
Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Тарих және этнология институты қызметкерлері
Санат:Әлкей Марғұлан атындағы археология институты қызметкерлері
Өтеулі Берниязұлы

**Өтеулі Берниязұлы** (1885, Маңғыстау болысы, Тобыш ауылы – 1959, Таушық ауылы) – халық емшісі. Ескіше өте сауатты адам болған. Өтеулі емші қояншық, жүйке, қан қысымы ауруларын емдеген әруақты адам. Ел арасында Өтеулінің ауру адамның бас сүйегінің жігін ашып, оның ішінен кенені алғаны туралы дерек бар. Өтеулі қисық біткен сүйекті қайта салып, қолы бөлек түсіп қалған адамның қолын орнына салған сынықшы да болған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мобиль

**Мобиль** — жердің бетімен  ұдайы жылжып, орын ауыстырып тұратын нысана (зат, энергия, ақпарат, адам, жануар, өсімдіктің жылжымалы элементтері және т.б.); заттардың жиі-жиі орын ауыстыруы мен қоныс ауыстыру тасқындарын өлшеу үшін географиялық байқау бірлігі

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әктеу

**Әктеу** — 
# көптеген ауыл шаруашылық дақылдарына зиянды топырақтың қышқылдығын кеміту үшін егістік жерге әкті тыңайтқыштарды шашу; 
# күлдік, шымтезекті топырақтарды химиялық мелиорациялау әдісі.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Константин Акимович Филатов

**Филатов Константин Акимович** (1929 жылы туған, Ресей, Орынбор облысы Востувиженск селосы) – еңбек ардагері, слесарь. 1966 жылдан Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының химия-металлургия зауыттында жұмыс істеген. Ленин орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аралас әлует

**Аралас әлует** — электролит бетінде сыртқы ток жоқ кездегі екі немесе одан көп электродтық процестің өту жағдайында электрод пен электролит ерітіндісінің арасындағы әлуеттер айырымының мәні.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Кемер Сақиұлы Оңғалбаев

**Кемер Сақиұлы Оңғалбаев** (1925 ж. т., Түпқараған ауданы Форт-Шевченко қаласы) – соғыс және еңбек ардагері. 2-дүниежүзілік соғысына қатысқан. Красноводскіде (қазіргі Түрікменбашы) мұнай мұнараларын жөндеу және қалпына келтіру слесары болып жұмыс істеді. Кемердің есімі Түрікменстанның Белек темір жол стансасындағы №9 мектепке берілгенерал 1-, 2-, 3-дәрежелі Даңқ орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кеңес жазушыларының бүкілодақтық екінші съезі.

**Кеңес жазушыларының бүкілодақтық екінші съезі.** 1954 ж. 15-26 желтоқсан аралығында Мәскеу қаласында өтті. Бірінші күнгі мәжіліс Кремльдің Үлкен сарайында ашылды. Кейінгі күндердегі жұмысы Одақтар үйінің Бағанды залында жүргізілді. Онда жазушылардың 1934 ж. Одақ көлеміндегі I-съезінен кейінгі 20 жыл ішіңдегі көп ұлтты кеңес әдебиетінің өсу жолы жан-жакты талқыланды. Съезде өзге мәселелермен қатар «КСРО халықтары әдебиеттерінің көркем аудармалары» деген мәселе қаралды. Бұл жөніндегі қосымша баяндаманы П.Антокольский, Әуезов, М. Рыльский үшеуі бірігіп жасады. Соның прозалық аудармалар туралы бөлімін Әуезов әзірлеген («М. О. Әуезовтің өмірі мен шығармашылық шежіресі». А., 1997, 497-бет). Көркем шығармашылықтың бұл күрделі саласындағы бірлескен баяндамашылардың қорытынды қағидалары мен түйіңді тұжырымдары негізінен көп ұлтты кеңес халықтары әдебиеттерінің таңдаулы үлгілерін орыс тіліне аудару тәжірибесін карастырып, жинақтау нәтижесінде жасалды. Баяндамашылар аударма өнерінің жалпы эстетикада ақ таңдақ күйінде калып келгендігіне, оны зерттегенде лингвистикалық тұрғыдан гөрі әдебиеттану ғылымының тұрғысынан келу қажеттігіне, мұның өзі үлкен танымдық мәні бар шынайы шығармашылық қызмет екендігіне назар аударды. Кейбір зерттеушілердің бір тілден екінші тілге аудару ықтималдығы шектеулі дейтін көзқарасының теріс екендігі ескертілді. Мұның өзі сайып келгенде, шеберлік мәселесіне келіп тірелетіні баса көрсетілді. Одақ көлемінде көркем аударманың сапа көрсеткіштеріне салқынын тигізіп, деңгейін төмендетіп отырған елеулі келеңсіздік - олардың басым көпшілігінің ұлт тілдерінен орыс тіліне жолма-жол аударма арқылы тәржімалан атындығы. Бұл кемшілікті жою үшін орталықтағы бірыңғай аударма ісімен шұғылданып жүрген мамандардың ұлт тілдерін игеруі қажет. Онсыз әсіресе поэзия сапасындағы аудармаларда ұлттық ерекшеліктерді, ұлт ақындарының өзіндік қолтаңбасын еркін жеткізу мүмкін емес. Осы орайда қосымша баяндамада түпнұсқа тілін меңгеру аударма өнерін меңгерудің басты шарты ретінде ұсынылды. Қорыта айтқанда, жазушылардын, бүкілодақтық мінберінен көтерілген көркем аудармалык көкейтесті проблемалары әдеби шығармашылықтың бұл маңызды саласын дамытуда белгілі бір асулы кезең болды. Онда ұсынылған қағидалар мен тұжырымдардың басым көпшілігі әлі де өз маңызын жоймай отырғандығы - осының айқын дәлелі. Бұған ұжымдық баяндамашылардың бірі, аударма өнерінің мол тәжірибесін шеккен ұлы суреткер Әуезовтің қосқан үлесі де бар.
## Дереккөздер
Диффузиялық әлует

**Диффузиялық әлует** — диффузияланатын иондардың қозғалғыштығына сай әр түрлі текті екі ерітіндінің жанасқан жерінде пайда болатын электрлік елуеттердің айырымы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Моноантиклинальды таулар

**Моноантиклинальды таулар** — ірі тектоникалық біртұтас антиклинальды күмбезден (брахиантиклиналь) тұратын таулы атырап. Мұндай таулы атыраптар бедері эрозияның бір жақты тілімденуінен пайда болады (мыс., Солтүстік Америкадағы Блэк-Хилс тауы, Маңғыстаудың орталық бөлігіндегі таулар).

## Мономиктикалық көлдер

**Мономиктикалық көлдер**— жыл бойында циркуляциясының бір ғана кезеңі бар көлдер. Мономиктикалық көлдер жылы (мыс., циркуляциясы қыста болатын субтропиктік климаттағы көлдер) және суық немесе полюстік көлдер деп бөледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия