open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәдібаев Әшкен

**Мәдібаев Әшкен** (1907, Көкшетау у., Бірлік ауылы – 1977) – еңбек ардагері. Социалистік еңбек ері (1951). Еңбек жолын 12 жасынан бастады. 1922 жылдан Петропавл – Көкшетау темір жолында жұмыс істеді. 1932 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Аққайың ауданы, Киров атындағы кеңшарда трактор, комбайн жүргізушісі болып жұмыс істеді.

## Дереккөздер</span>
* «Ақмола облысы» энциклопедиясы
* Мадыбаев Ашкен, Герои страны 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Үлкен Семізкөл

**Үлкен Семізкөл** – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ағынды көл. Іле өзенінің атырауында, Семізкөл елді мекенінен оңтүстік-батыста 3 км. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен биіктігі 345 м, ауданы 10,91 км2, ұзындығы 5,6 км, ені 3,5 км, жағалық сызығы 19,9 км. Көл Іленің Ақсары және Балатопар суына толған қырқааралық ойпауыттағы батпақтар арасында орналасқан. Қазаншұңқыры шеңбер тәрізді, табаны бұдыр, кей жерлері лайлы. Жағалауы мен айналасындағы батпақтарда құрақ өседі. Көл негізінен Іле тармағындағы өзендер суымен толығады. Балыққа бай.

## Дереккөздер

Санат:Іле су алабы
Санат:Балқаш ауданы көлдері
Ызақұдық

**Ызақұдық** – Сырдарияның оң жағалық аңғарының Шардара даласындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Шардара ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Сырдария өзенін бойлай солтүстіктен оңтүстікке қарай 62 км-ге созылған, енді жері 18 км, ауданы 845 км2. Ұсақ төбелі және шағыл құмды алқап аллювий және жел әрекетінен түзілген. Шығысында жонды-белесті (адырлы) жазыққа тіреледі. 

## Климаты
Климаты шөлдік, қаңтар айының жылдық орташа температурасы –4°С, шілденікі 28°С, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 200 мм. 

## Өсімдігі
Бозғылт сұр, ашық сұр түсті құмдақ топырағында ебелек, аққурай, қоңырбас, ал шалғынды-сұр топырақты ойпаң жерлерде арпабас, көбенқұйрық, т.б. эфемерлі шөптесіндер өседі. Құмды алқап жыл бойғы мал жайылымы саналады. 

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы құмдары
Үлкенсор

**Үлкенсор** — Жайық алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы Үшана елді мекенінен оңтүстік-батысқа қарай 29 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ұзындығы 3,7 км, ені 2,9 км-ге жетеді. Ауданы 8,08 км2, жағалау сызығы 28,0 км. Көл жағалауы сортаңды, көктемде қар суымен толығады. Суы мол жылдары Қойсарысор көліне ұласып жатады. Солтүстік жағалауында қамыс өседі. Кей жылы суы тартылып, сорға айналады. Атырабы — мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы көлдері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Иван Иванович Мартынов

**Мартынов Иван Иванович** (1924 жылы туған, Ресей, Куйбышев облысы Сызран ауданы Заборовка ауылы) – Социалистік Еңбек Ері. 1940–58 жылдары Куйбышев облысында құрылыс саласында жұмыс істеді. 1959 жылдан «Шымкент өнеркәсіптік құрылыс» тресінің «Цемент құрылыс» басқармасының кешенді бригадасының бригадирі қызметін атқарды.  

## Сілтемелер

 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Үлкен Суайрық жотасы

**Үлкен Суайрық жотасы** (*Great Dіvіdіng Range*), Шығыс Австралия таулары — Австралияның шығыс және оңтүстік-шығыс жағалауымен 4000 км-ге созылып жатқан тау жүйесі. 

Орташа биіктігі 1000 — 1500 м, ең биік жері 2230 м (Косцюшко тауы). Денудацияланған палеозой қатпарлығы орнында неоген-антропогенде пайда болған. Тау негізінен әктас, гранит, гнейс, жанартаулық тау жыныстарынан тұрады. Мұнай, газ, тас көмір, қоңыр көмір, қалайы, полиметалл, алтын, мыс, т.б. кен орындары бар. Шығыс беткейі тік жарлы, күшті тілімденген, батыс беткейі жатық, ылдилап төбелі тау алдына ұласады. Солт. бөлігі салыстырмалы түрде биік емес, ені 650 км-ге барады. Жағалық жоталар (биікт. 1000 м) мен жанартаулық үстірттер батысынан кең, ұзынша келген қазаншұңқырлармен бөлінген; оңтүстік бөлігі биік таулы. Нью-Ингленд, Хейстингс, Ливерпуль, Көгілдір таулар және Австралиялық Альпі жоталарына бөлінген. Беткейлерінен көптеген өзендер (ірілері — Муррей және Дарлинг) бастау алады. Ылғалды шығыс беткейін күзде жапырағын түсіретін, мәңгі жасыл және эвкалипті тропиктік ормандар жапқан. Құрғақ батыс беткейінде сирек орман, саванна және ксерофитті бұталар дамыған. 

## Дереккөздер

Санат:Аустралия таулары
Мәдимұхамедов Ардақ Нұржанұлы

**Мәдимұхамедов** Ардақ Нұржанұлы (1988 жылы туған, Көкшетау облысы Қызылту ауданы Амангелді ауылы) – самбодан Қазақстанның спорт шебері, ҚР Ұлттық құрамасының мүшесі. Степногорск қаласындағы Бөгенбай батыр атындағы Облысы дарынды балаларға арналған спорт мектеп-интернатын, Көкшетау университеті жанындағы колледждің дене шынықтыру және спорт факультетін бітірген. Еркін күрес, қазақша күрес және самбомен айналысқан. Самбодан Азия чемпионатының күміс (2006), Әлем чемпионатының қола (2006), күміс (2008), ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың жүлдесі үшін өткен Әлем чемпионатының қола жүлдегері.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Қазақстан самбошылары
Санат:1988 жылы туғандар
Үлкен Сұлутөр

**Үлкен Сұлутөр** (Сұлуторы) (1993 жылға дейін – *Красногорка*) — Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл, Үлкен Сұлутөр ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қордай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 70 км жерде. Ырғайты өзенінің оң саласының жағалауында, Кіндіктас тауының оңтүстік-шығыс баурайындағы бетеге, сұлыбас, қылқан, боз, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен қызғылт қоңыр, қара топырақты тауаралық аңғарда орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл іргесі 1920 жылы қой өсіретін ұжымшарды ұйымдастыруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1996 жылы Үлкен Сұлутөрде ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.  

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Мартөбе

**Мартөбе**, *Мәртөбе* — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы таратылған ауыл, Қарасу ауылдық округі құрамында болған. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Қаратау ауданындағы тұрғын үй массиві.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, Қызылсу өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы
Тұрғыны:
* 3,0 мың адам (2003);
* 4,2 мың адам (2009).

## Тарихы
Ауылда 1996 жылдан бері «Мартөбе» ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданының таратылған елді мекендері
Мәдин Рахымжан

**Мәдин Рахымжан** (1873, Қарағанды облысы қазіргі Нұра ауданы Қылыш ауылы – 1931, Қорғалжын ауданы Тақта ауылы, қазіргі Баршын ауылы маңы) – Ақмола уезі аумағында 1916 жылы ұлт-азаттық көтерілісті ұйымдастырушылардың бірі, көтерілісшілер отрядының басшысы. Мәдин 15 жасынан жергілікті байдың жалшысы болған. Николай ІІ патшаның 1916 жылы Жарлығы бойынша кедейлерді тылдағы жұмыстарға жөнелту кезінде ауыл старшындары мен болыс басшыларының зорлық-зомбылықтарына қарсы күреске шықты. Мәдин жасағына (8 болыстың өкілдері) шілденің аяғында 12 мың, тамызда 15 мың, қыркүйекте 30 мың қол жиналды. Көтерлісшілер қаруланған әскерлерден өздерінен тартып алынған аттарын алып, заңды иелеріне қайтарып отырды; әскерге шақырылғандардың тізімін жойды. Пілте мылтықтар, айбалта, қолдан істелген құралдар, көбіне таяқ, сойылдармен қаруланған отряд патша армиясына төтеп бере алмады. Әшекей-Мөнек деген жердегі Көн өзені бойында болған соғыста күштері тең емес болғандықтан, отряд жеңіліске ұшырады. Мәдин Торғайға келіп, А.Имановтың сарбаздарына қосылды. Алайда, кепілге алынып, Ақмола түрмесіне қамалған көтерілісшілерді құтқару үшін қайтып келуге және билік өкілдеріне берілуге мәжбүр болды. Түрмеде қинауға түсті. Ақмолада Кеңес үкіметі орнағаннан кейін босатылды.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Маула Мұхаммед әл-Фараби

**Маула Мұхаммед әл-Фараби** (1320 жыл шамасында туған. – ө. ж. б.) – 14 ғасырда Отырарда өмір сүрген ғұлама. Зерттеушілер пікірінше, ол Отырар қаласы Әмір Темір (1336 – 1405) иелігіне көшкен кезде өмір сүріп, атақты әміршімен қарым-қатынаста болған. Алғаш Отырар медресесінен дәріс алып, кейін Шаш (Ташкент), Бұхара, Самарқанд қалаларында білімін толықтырған. Замандасы Низам әд-Дин бин Мұхаммед Азиз ашаруашылығыШашидің еңбегіне түсінік жазды. Маула Мұхаммед әл-Фарабидың «Усул» (Негіз») немесе «Усул ашаруашылығыШаши» («АшаруашылығыШашидің негіздері) деп аталатын еңбегі бар. Мұндағы Усул сөзінің мағынасы Алланың бірлігіне, Мұхаммед (с. ғ. с.) пен оған дейінгі пайғамбарлардың Алла елшілері екендігіне, қиямет-қайым мен о дүниелік өмірге деген сенімді, сондай-ақ имамдық-халифат іліміне мойынсұнуды білдіреді. 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Қадырбек Маханов

**Қадырбек Маханов** (1927 жылы туған, Отырар ауданы Шардара ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (8.6. 1957). 1942 – 67 ж. «Мақтаарал» кеңшарында мақта өсірушілер бригадасында жұмысшы, бригадир. 1967 жылдан Шардара ауданының «Восход» кеңшарында күріш өсірушілер бөлімшесінің аға агрономы болды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Үлкен сызба кітабы

**“Үлкен сызба кітабы”** — Ресейдің 17 ғасырдың басындағы Үлкен сызба деп аталған тұңғыш мемлекеттік картасының жазбаша сипаттамасы.

"Үлкен сызбаға" сол кезде қазіргі Еуропалық Ресейдің аумағын алып жатқан Мәскеу мемлекеті мен оның оңтүстік көршілері — Түркияның, Қара теңіз жағалауы, Персия, Қазақстанның батыс бөлігі және Хиуа мен Бұхара хандықтары енген. Мұншалықты зор аумақты қамтитын географиялық мағлұматтар Мәскеу мемлекетінің көрші елдермен елшілік және сауда-саттық қарым-қатынастарының пәрменді жүруінің тікелей нәтижесі болды.

Мәскеуде үкімет орындарында жинақталған сызбалар мен жазбалардың негізінде, қызмет бабында пайдалану мақсатындағы карта — "Үлкен сызба" жасалған. Бұл тарихи және географиялық құжат бізге жеткен жоқ. Оның 1627 жылы ескі және жаңа сызбаларға негізделіп жасалған жазбаша түсініктемесі Үлкен сызба кітабы сақталған. *Кітап* практикалық мақсатта жол сілтейтін анықтамалық ретінде дайындалған. Онда гидрографиялық нысандардың орны және шақырым есебімен арақашықтықтары көрсетілген. 
Қазақстанға қатысты деректері
“Үлкен сызба кітабының” Қазақстанға қатысты деректері Есіл мен Сарысу өзендеріне, Ұлытау мен Қаратауға дейінгі аумақты қамтиды. Осы алқапта 50-ге жуық географиялық атау аталған. Каспий теңізі мен Аралдың арақашықтығы 250 км деп көрсетілген. Сырдария, Жайық, Жем, Ырғыз, Торғай, Жыланшық, Сағыз, Темір, Бұлдырты, тағы басқа өзендер мен басты көлдер аталған. 
Ұлытау, Қаратау, Мұғалжар тауларының, Нарын, Арал маңы құмдарының орны көрсетілген. Индер көлі мен Елек өзенінің бойында тұз өндірілетіні, Ұлытауда қалайы, Жыланшық өзенінің бойында табиғи бояу кездесетіндігі баяндалған.

## Дереккөздер:</span>
Нұрадин Нәжімединұлы Әлібаев

**Нұрадин Нәжімединұлы Әлібаев** (1955 жылы туған, Түркіменстан Республикасы) – ғалым, ауыл шаруашылық, ғылымның докторы (1994). Мәскеудегі К.И. Скрябин атындағы ветеринария академиясын бітірген (1977). Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында лаборант (1977 – 1979), кіші ғылыми қызметкер (1979 – 1986), ғылыми қызметкер (1986 – 1988), жетекші ғылыми қызметкер (1988 – 1991). 1991 жылдан *«[[Биотехнология]] және [[иммуногенетика]]»* лабараториясының меңгерушісі қызметін атқарады. Жарияланған жалпы *еңбектерінің саны 35*, оның ішінде 8 ғылыми еңбегі, 11 авторлық куәлігі және 5 ұсынысы бар. Ол институттың ғылыми кеңесінің, сараптау және әдістемелік комиссиясының және диссертациялық кеңестің мүшесі. Қаракөл қойын селекциялаудың жаңа тәсілін тапқаны әрі оны өндіріске енгізгені үшін 1990 жылы ғылым және техника саласы бойынша Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты, ал 1998 жылы Қаракөл қойлары эмбриондарын трансплантациялаудың ғылыми негізін салғаны және практикалық әдістемесін тапқаны үшін облыс әкімшілігі сыйлығына ие болды.

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Қазалы клубы

**Қазалы клубы** – мәдени-архитектуралық ескерткіш. 1904 жылы Орынбор – Ташкент темір жолы құрылысына байланысты салынған. Қазалы станциясында вокзал маңында орнатылған. Жаңа құрылыстармен үлкейтілген, ауданы 64х48 м, күйдірілген кірпіштен қаланған, іші сыланып, ақталған, шатыры қаңылтырмен жабылған. Мұнда теміржолшылардың Мәдениет үйі және кітапханасы орналасқан. 1982 жылы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енгізілді. Қазалы клубына қатысты материалдар Алматыдағы «Қазақ жобалау-қалпына келтіру» институты архивінде сақтаулы.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Несібелі Маханова

**Несібелі Рахматуллақызы Маханова** (11.06.1960 жылы, көп балалы отбасында туған) – ауыл шаруашылығының маманы. КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Түркістан облысы, Мақтаарал ауданында дүниеге келіп, еңбек жолын «Октябрьдің 30 жылдығы» атындағы кеңшарда механизатор болып бастады. Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты, Ленин орденінің иегері.

## Сілтемелер
Шора

**Уәли Шора, Жалайыр Шора** (т.-ө.ж.б., шамамен 19 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген) — Жетісу өлкесіндегі атақты құсбегі. Ел аузыңдағы аңызда Шораны "құстың тілін білетін әулие" деп сипатгайды. Қыран құс "Аспанда жүрсем қанатым талады, жерге түссем Жалайыр Шора қағады" деп зарлайды-мысалы Уәли Шора туралы С.Бегалиннің "Қыран" поэмасында, Қазақстанның халық ақыны Қ. Жапсарбаевтың "Уәли Шора құсшының әңгімесі" дастанында ("Сөйле, тілім", А., 1986) жан-жақты айтылған. Шораның құс ұстау, үйрету, бүркіт баптау, сынау, т.б. амал-айласы, тәжірибе-тәсілі ерекше болған. Ол қыранның қайда мекендейтінін, қашан ұя басатынын өте жақсы білген. Басқа құсбегілердің бәрі өздеріне Шораны тәлімгер ұстаз тұтып, оның тәжірибесінен үлгі алған. Кезінде осы Шора құсбегіні іздеп қырғыз жерінен атақты Шабдан Манап келеді, атақты Кержорға атын құсшының ақиық, шағыркөз бүркітіне айырбастап алады.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Бауыржан Махатов

**Бауыржан Махатов** (1960 жылы туған) – ғалым, медицина ғылымының доктор профессоры. Алматы мемлекеттік медицина институтының фармацевтика факультетін бітірген (1983). 1983–87 жылы сол оқу орнының фармацевтикалық химия кафедрасында ассистент, 1986 ж. Львов мемлекеттік медицина институтында өз бетінше ізденуші, 1987–1990 жылдары И.М. Сеченов атындағы Мәскеу медицина академиясында аспирант болды. 1990 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясында жұмыс істейді. 1992 жылдан аға оқытушы, 1995 жылдан фармакология факультетінің деканы, 1997 жылдан коммерциялық топтағы студенттер деканы, 1998 жылдан халықаралық және экономикалық қатынастар жөніндегі проректоры, 2000 жылдан кафедра меңгерушісі. 70-тен астам ғылыми мақалалары, 3 монографиясы, 6 авторлық куәлігі, әдістемелік құралдары мен ғылыми-зерттеулерге патенттері бар. Денсаулық сақтау ісінің үздігі, ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған.  

## Сілтемелер
 

## Тағы қараңыз
* Рыскүл Махатова
Қазалы кітапханасы

нобай|Бұрын Ғани бай мешіті болған кітапхана ғимараты
**Қазалы кітапханасы** — мәдени мекеме, 1900 жылы 2 желтоқсанда Қазалы қаласында ашылған.

Кітапхананың ұйымдастырылуына сол кезде Қазақстан мен Орта Азияның табиғаты мен тарихын зерттеп жүрген орыс зиялылары ықпал етті. Ресейден жер аударылып келген Ресей социал-демократтарымен қазақ интеллигенция өкілдері кітапхана қорын толықтыруға көмектесті. Алғашқы жылы кітапхана қорына 437 кітап жинақталды, 113 тұрақты оқырманы болды. Арал теңізін зерттеуге келген академик А.С.Берг кітапханаға бірнеше ғылыми әдебиет, саяхатшы П.П.Семенов-Тянь-Шаньский екі жүзге тарта кітапқа қолтаңба жазып, сыйға тартқан. Қазақстан мен Орта Азия жастарының жетекшісі Ғани Мұратбаев кітапхана жұмысының жандануына көп еңбек сіңірді.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кітапханалары
Қазалы мешіті

**Қазалы мешіті** – сәулет өнерінің ескерткіші. 1888 жылы құрылысшы Муравьиннің жобасы бойынша Қазалы көпесі Хұсайыновтың қаражатына салынған. Қазалы қаласының орталығында орналасқан.  Пішіні төртбұрышты, күйдірілген кірпіштен өрілген, ауданы 28х15 м, биіктігі 26 м, бірнеше бөлмесі, баспалдақты мұнарасы бар, шатыры қаңылтырмен жабылған. Кіре беріс жағы өрнекті кірпіштермен қаланған. Іші сырланып, ақталған. Қабырғалары, төбесі гипспен өрнектелген. 1982 жылы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енгізіліп, мемлекет қорғауына алынған.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Қазақстан мешіттері
Рыскүл Махатова

**Рыскүл Махатова** (1921 жылы туған, Шардара ауданы Абай ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (28.3.1948). 1939–41 жылдары ұжымшарда жұмысшы, 1941–47 жылдары Келес ауданы Қызыл әскер ауыл шаруашылығы артелінде мақта өсірушілер звеносының жетекшісі болды. Алматы Қыздар педагогикалық институтын бітірген (1952). 1953 жылдан ұстаздық қызметте болды. 2 рет Ленин орденімен, медальдармен марапатталды.  

## Сілтемелер

 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Оңдасын Әбдірашұлы Ысқақов

**Оңдасын Әбдірашұлы Ысқақов** (1954 ж. туған, қазіргі Сарыағаш ауданы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1996), профессор (1997). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1981). 
* 1981 – 1985 ж. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының Қызылорда филиалында оқытушы, 
* 1986 ж. Тараз технологиялық институтында ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Қазір М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінде профессор 10-нан аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Шығармалары
* Тепловая эффективность гражданских зданий и пути ее повышения. Алматы, 1993."Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

## Дереккөздер

Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Профессорлар
Шора Нәрікұлы

thumb|right|200px
**Шора Нәрікұлы, Шора батыр** (1480 – 15.8.1546, Қазан қаласы) – батыр, тарихи тұлға. Кіші жүздің Жетіру тайпалық бірлестігінің Тама руынынан шыққан. Оның шығу тегі жөнінде шежіре-аңыздар көп, сондай-ақ “Шора батыр” және “Нәріктің ұлы Шора” атты жыр-дастандар халық жадында сақталып, хатталған. Осы әдеби мұралар мен орыс жылнамаларында XV–XVI ғасырларда Тама руының Қазан қаласы маңын жайлағаны баяндалады.

Туысқан татар халқы да Шора Нәрікұлы мен оның әкесі Нәрік ханды Қазан қаласының тарихында елеулі із қалдырған қаһармандар ретінде таниды. Олар өмір сүрген кезең айбынды Алтын Орда мемлекеті ыдырап, Еуразия кеңістігінде бір-бірінен оқшаулана бірнеше мемлекеттік бірлестіктер – Қазан, Ноғай, Астрахан бой көтерген бұлағай уақиғаларға тұтас келді. Әсіресе, Қазан билеушілері күш біріктіріп, қуаты кемелдене бастаған Мәскеу патшалығына жартылай тәуелді күй кешіп отырған еді. Шора Нәрікұлы осы кезде тарих сахнасына шыққан. 1545 ж. ол Галица боярының баласы Васька Бортевті Мәскеудің ұлы князі Иван Грозныйға жіберіп, Қазан хандығының бұрынғы билеушісі Сафа Герей ханге қарсы күресу үшін әскери көмек сұрайды. Көп ұзамай 1546 жылы 17 қаңтарда орыстардың Қазандағы елшісі Игнатий Яхонтьевтен Мәскеудегі патша сарайына хат келеді. Онда Шора Нәрікұлы Гамет шейх, Әбүйірхан, Сейіт және Қадыш мырзалар бірігіп Сафа Герей ханді Қазаннан қуып шыққаны баяндалды. Сөйтіп, Қазанда Шора Нәрікұлы тобының жақтасы Шаһғали билік құра бастады. Бірақ қазандықтар Қырым ханының азғыруымен Шаһғалиге қарсы шығып, хан жағында аз ғана топ қалды. Оған қастандық жасалуынан алдын ала сақтанған Шора Нәрікұлы үлкен жиын сәтінде Шаһғалиді қашырып жіберді. Сафа Герей хан үшінші рет келіп Қазан тағына отырады да Шаһғалидің жақтастарын қуғындай бастады. 1546 жылы 15 тамыз күні Қазанда Шора Нәрікұлы Баубек, Қадыш, т.б. мырзалар өлтірілді. Осыдан кейін Шора Нәрікұлының бауырлары – Ислам, Әлікей Нәрікұлдары және аталық Шапқын Отышев бастаған 76 адам Мәскеуге қашып, бас сауғалады. Кейін олар еліне қайтып оралып, халықты кәпірлерге (орыстарға) қарсы шығуға үгіттеді. Орыс тарихшысы Н. Карамзиннің еңбектерінде ағайынды Нәрікұлдарының 1546 жылы 26 тамызда Қазан қаласын Мәскеу басқыншыларынан қорғауға қатысып, ерлікпен шайқасқандары айтылады. Жалпы, Ресей құжаттарында Шора Нәрікұлы “кінәз” деп көрсетілген. Демек, ол Қазан хандығының ел билеу саясатына тікелей араласып, ханға тікелей ықпал еткен “қараша” атты ақсүйектер тобына жатқан. Оны Шора Нәрікұлының Шаһғалиге қамқор болып, жаудан қорғауы, орыс патшасына елшілікке баруы дәлелдейді. Әдетте “қараша” атағы әр рудың ең таңдаулы әулет өкілдеріне беріліп, ұрпақтан ұрпаққа мирасқорлық жолмен ауысып отырған. Қазақ шежіресі бойынша Шора Нәрікұлынан Шотқара, Есенгелді, Жабал, Жөгі өрбиді. Ал Есенгелдіден Аташал, Аташалдан Торым. Торымнан Базарқұл, Базарқұлдан Көкі, Көкіден атақты Есет тархан туады.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1546 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Әлемдік энергетикалық кеңес

**Әлемдік  энергетикалық кеңес**  — әлемдік энергетиканың дамуын және энергия қорларына байланысты мәселелерді болжаумен айналысатын халықаралық ұйым. Әлемдік энергетикалық конференция негізінде 1924 жылы құрылған. Қазір 90-нан астам елді біріктіреді. Әлемдік  энергетикалық кеңес осы елдерге электр энергетикасы, қайта жаңғыратын энергия түрлері, қоршаған ортаны қорғау, қаржы, электр энергиясын үнемдеу мен тиімділігін арттыру мәселелерін шешуге көмек көрсетеді. Әлемдік  энергетикалық кеңес үш жылда бір рет конгрес өткізіп тұрады. Оған қатысушы елдерде кеңестің ұлттық комитетттері жұмыс жасайды. Энергетика қорларына бай Қазақстанда 1993 жылдың маусым айында әлемдік  энергетикалық кеңестің Ұлттық комитеті құрылды

## Дереккөздер
Қазақ ұттық энциклопедиясы

Санат:Экономика
Машат (Түлкібас ауданы)

**Машат** — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Машат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан батысқа қарай 41 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1960–96 жылдары қой өсіретін Жамбыл атындағы ұжымшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Машатта және округтегі Еңбек, Еңбекші, Жаңақоғам, Қызылбастау ауылдарында «Машат» ӨК, «Жаңақоғам» ЖШС-і және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Байғара би кесенесі

**Байғара  би  кесенесі** — сәулет өнері ескерткіші. 

Байғара биге арналып тұрғызылған. Аягөз қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км жерде. Ескерткішті 1991 жылы Алматы архитектура және құрылыс академиясының экспедициясы (жетекшісі Е.М. Бәйтенов) зерттеген. Кесене қорымның оң жақ бөлігіндегі шағын дөңесте тұр. Шикі кірпіштен шаршы жобамен (11,7х11,0 м.) тұрғызылған кесененің үшкіл күмбезі болған. Бұл Аягөз өзені маңайындағы ескерткіштерге тән үлгі. Оңтүстік-батыс қабырғасындағы кіретін ойықтың ағаш жақтаулары бар. Күмбездің төрт қырында да үшбұрышты терезелер болғанға ұқсайды, қазір екеуі ғана сақталған. Кесененің ішкі жағында сарғыш түсті сылақтың ізі байқалады. Сағана шикі кірпіштен төрт бұрышты етіп жасалған, оның солтүстік бетіндегі қабырғасына осы заманғы темір тақта орнатылған. Оған жоқтау сөз жазылған. 

## Пайдаланған әдебиет


Санат: Мәдениет
Машат (өзен)

**Машат** – Арыс алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Түлкібас, Сайрам аудандарының аралығымен ағады. Ұзындығы 60 км, су жиналатын алабы 550 км2. 

## Бастауы
Алатау, Машат тауларындағы бұлақтардан Иірсу өзені болып басталып, Машат тауының оңтүстік етегінде Машат өзеніне қосылады. Машат ауылы тұсында Арыс өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, жағасы тік жарлы. Қар, жер асты суымен толығады. Суын егін суғаруға пайдаланады. 

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Санат:Түлкібас ауданы өзендері
Машат (тау)

**Машат** – Талас Алатауының батыс бөлігіндегі тау. Иірсу, Машат, Тобылбұлақ, Молбұлақ өзендері аралығында жатыр.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Түлкібас ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1601 м. Ұзындығы 14–16 км, ені 4–6 км. Оңтүстік беткейі тіктеу, солтүстікке қарай көлбеу келген. Батысында Мыңшұңқыр, шығысында Тасқара тауларымен жалғасып жатыр. Беткейіндегі бұлақтардан жылғалар басталып, өзендерге құяды.

## Өсімдігі
Сұр қоңыр топырағында бұталардан: итмұрын, қарақат, жабайы алма, жаңғақ, арша, қайың өседі.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы таулары
Көшербай Ысқақов

**Көшербай Ысқақов** (25.5. 1923, қазіргі Бірінші Мамыр ауылдық округіне қарасты Қызыл әскер аулы – 24.7.2002) – еңбек және соғыс ардагері. 

Еңбек жолын 1942 ж. Қаратас ауданындағы Тұрбат МТС-інде саяси бөлім бастығының комсомол жұмысы жөніндегі көмекшісі болып бастады. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Намангандағы әскери училищені бітірген. Волхов майданында 1102-атқыштар полкінің құрамында болды. 1943 ж. Ленгір ауданындағы Жаңажол жеті жылдық мектебінің мұғалімі, осы аудандағы Қазығұрт МТС-інің учаскелік агрономы, ал 1946 жылға дейін осы МТС-тің аға агрономы болып қызмет атқарды. 1946 – 1953 ж. Георгиев аудандық техникалық дақылдар бөлімінің меңгерушісі, агрономы, аудандық партия комитетінің ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі, облыстық комитеттің ауыл шаруашылығы бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып қызмет атқарды. 1953 – 63 Келес аудандық партия комитетінің екінші хатшысы, Киров аудандық комитетінің төрағасы, 1963 – 1983 ж. Киров, Мақтаарал, Сарыағаш аудандары партия комитетінің бірінші хатшысы болып қызмет етті. 

Үш мәрте Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революциясы, 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Төле би, Киров, Мақтаарал және Сарыағаш аудандарының құрметті азаматы.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Тұлғалар
Машаттөбе

**Машаттөбе** – ортағасырлық қоныс, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Түлкібас ауданы, Машат ауылында, Машат өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Кезеңі
VІ-Х ғасырлар.

## Сипаты
1981 жылы бұрынғы Шымкент педагогикалық институты археологиялық тобы (жетекшісі А.Н. Подушкин) зерттеген.
Қазіргі орны табаны 50х80 м, үстіңгі қабаты 30х50 м, биіктігі 4 м төбешік. Оңтүстіктен солтүстікке қарай созыла жатыр. Табылған қыш ыдыстар құмыра, кіші хұм, тостаған, көзе, т.б. заттарға қарағанда тұрғындар қалашықты 6-10 ғасырларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал өсірумен айналысқан. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоныстары
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Рәзия Шәкен-қызы Ысқақова

**Рәзия Шәкен-қызы Ысқақова** (1922 ж. т., Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Төменарық стансасы – 2010) – еңбек және соғыс ардагері, облыстың құрметті азаматы. КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі. Шымкент медициналық техникумын бітірген (1939). 1939 ж. ауыл медициналық пунктінде меңгеруші. 1940 ж. Мақтаарал ауданында Киров қаналын салуға қатысты. 1941 – 1946 ж. Ресей, Украина жерінде соғысқа қатысып, көрсеткен ерліктері үшін «Қызыл жұлдыз», «Ерлігі үшін», «Флоренс Найтенгейл» орден, медалдарымен марапатталған. 1947 жылдан Шымкент қалалық, облыстық ауруханаларында аға медбике болып істеді. Ысқақова облыстық кеңестің депутаты (1948 – 1959), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен және ҚР Президентінің Ұлы Отан соғысына 50, 55 жыл құрметті грамоталарымен марапатталған. Облыстық әскери комиссариаттың, облыстық аурухананың құрмет кітабына тіркелген.

## Дереккөздер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:2010 жылы қайтыс болғандар
Тұрлыбек Өтемісұлы Ысқақов

**Ысқақов Тұрлыбек Өтемісұлы** (25.1.1948 ж. т., Оңтүстік Қазақстан облысы  Ордабасы ауданы Қажымұқан а.) – ғалым, тех. докт. (1994), проф. (1995), Қазақ химия-технол. ин-тын бітірген (1972). 1973 – 80 ж. аспирант, ғыл.-зерт. лабораториясының кіші ғыл. қызметкері. 1983 – 88 ж. силикаттардың жалпы технологиясы кафедрасының аға оқытушысы, доценті, Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінің деканы. 1991 – 98 ж. “Байқоңыр” ғарыш кешені объектісі үшін зерт. жұмыстарымен айналысатын “Кристалл” арнайы лабораториясын ұйымдастырушы басшысы, 1998 – 2001 ж. Оңтүстік Қазақстан облысы индустрия және энергетика департаментінің бастығы, 2001 – 02 ж. Оңтүстік Қазақстан мемл. ун-тінде экон. және шаруашылық байланыстар жөніндегі проректоры болды. Ы-тың ғыл. еңбектері ыстықтан қорғау мәселелеріне арналған. 181 ғыл. еңбектің, оның ішінде 4 монография, 1 оқу құралы, 80 өнертабыстар мен патенттердің авторы. Табиғи және техногендік қайталанба шикізатты өңдеудің инновац. технологиясын жасағаны және ұйымдастырғаны үшін Қазақстан Мемл. сыйл-н алған (2005)

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тұлғалар
Есім Байғаскин

**Есім Байғаскин** (1893, бұрынғы Ақмола облысы Көкшетау уезі, Ортақшылдар болысының 2-ауылы (қазіргі Амангелді ауданы) — 1937, Алматы) — Алаш қозғалысының қайраткері. 

* 1919—1923 жылдары. кеңестердің Ақмола облысы атқару комитетінде қызмет етті.
* 1924 жылы Ташкенттегі Орта Азия университетіне оқуға түсті.
* 1925—1937 жылдары “Ақ жол” газетінде редактор болды.
* 1937 жылы саяси қуғын-сүргінге ұшырады.

## Саяси өмірі
Алаш қозғалысына қатысқан қайраткер, отандық баспасөз және оқу-ағарту ісі ұйымдастырушыларының бірі.
* Ауыл молдасынан хат танығаннан кейін 1914-1918 жылдары Омбы гимназиясында оқиды. Осында жастардың «Бірлік» ұйымының жұмысына қатысады. Төңкерістер уақытында 1918 жылы 5-13 сәуірде Омбы қаласында өткен алашшыл жастардың тұңғыш сиезіне қатысады. Жаңадан өсіп келе жатқан С.Сәдуақасұлы, Қ.Кемеңгерұлы сынды катарлас қайраткерлермен достық байланыста болады. Ол аталған сиезде құрылған «Жас Азамат» ұйымына кіреді.
* Алаш қозғалысы қаркын алған жылдары Ақмола облыстық Алаш комитеті жұмысына атсалысады.
* Кеңес билігі толық орнағанда, Ақмола облыстық атқару комитетінде қызмет атқарады. Қазақ секциясының нұсқаушысы, халық ағарту бөлімінің қызметкері болады.
* 1924 жылы Түркістанға қоныс аударып, Ташкенттегі Орта Азия университетінің экономика факультетіне оқуға түседі. Оны 1928 жылы бітіріп шығады.
* Осында жүріп, «Ақ жол» газетімен, Қазақ халыққа білім беру институтымен тығыз байланыс орнатады. Аталған екі мекеменің бірінде журналист, бірінде оқытушы болды.
* 1925 жылы Мәскеуден Қ.Кемеңгерұлының жетекшілігімен шыққан «Қазақша-орысша тілмаш» сөздігін құрастыруға М.Бұралқыұлы, А.Байтасұлы, Ғ.Дәулетбекұлы, М.Сәрсенбайұлы сынды азаматтармен бірге қатысады.
* Оқуын тамамдаған соң «Средазбюрода», аудандық атқару комитетінде жауапты қызметтер атқарады.
* 1932 жылы Шымкентте жұмыс істейді, ал 1934 жылы Алматыға қоныс аударып, Алматы зооветеринарлық институттың (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) директоры қызметін атқарады. Осы кезде Алаш қайраткерлері жаппай репрессиялана бастағаны мәлім. Есімнің бұл шақта айтқан бір әңгімесі қазір аңыз болып айтылады. 
 (деректі жеткізген Ғаббас Дәулетбекұлының әйелі Хабибжамал). Бір кызығы, қайраткердің жары Құсни кейінірек «Социалистік Қазақстан» газетінде машинистка болып жұмыс істепті.
* Есім Байғасқаұлы 1937 жылы қазан айында тұтқынға алынып, кешікпей атылған. Гүлнар Міржақыпқызы Дулатованың дерегіне қарағанда, күйеуі ұсталғаннан кейін Құсни НКВД-ға жұбайымен жолыктыруды өтініп хат жазған. 5-6 айдан соң оны ерімен кездестірген. Сонда әйелі Есімнің әбден азапталғанын өз көзімен көрген. Ал, Құсниды шиеттей балаларынан бөліп «халық жауының әйелі» ретінде алғаш сол Есім жатқан түрмеге қамап, кейін «Карлагқа» айдаған.

## Дереккөздер

Санат:1893 жылы туғандар
Санат:Амангелді ауданында туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Алаш қозғалысы мүшелері
Санат:Орта Азия университеті түлектері
Санат:Ақ жол газеті редакторлары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің ректорлары
Санат:Омбы гимназиясы түлектері
Жәпек бытыр

**Жәпек бытыр** (18 ғ-дың 1-жартысы – өлген жылы бегісіз) – қазақ батыры. Арғын тайпасының Құдайберді Атығай руынан тараған. Абылай ханның үзеңгілес серігі болған. 18 ғ-дағы жоңғарларға қарсы болған негізгі соғыстардың барлығына қатысқан. Ш. Уәлихановтың «ХVІІІ ғасырдағы батырлар туралы тарихи естеліктер» очеркінде айтылады. Жәпек бытыр туралы Бұхар жырау, суырып-салма ақын Шал ақын жырлаған,   М. Жұмабаев «Батыр Баян» поэмасында жазған.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Жанғали Хамзабаев

**Жанғали Хамзабаев** (10 қазан 1937 жылы туған, *[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Айыртау ауданы]] [[Қоскөл (Айыртау ауданы)|Қоскөл]] ауылы*) – медицина ғылымдарының докторы (1981), профессор (1988).

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Атығай-Қарауыл руынан шыққан.
* Алматы мемлекеттік медицина институтын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 
* КСРО Медицина Ғылым Академиясы Хирургия институтының аспирантурасын (1968) бітірген.
* 1968 жылдан Клиникалық және эксперименталды хирургия ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары қызметтерін атқарған.

## Ғылыми еңбектері

* 1980 жылы *«Рентгено-радиологическая диагностика симптоматической гипертензии»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
* 2 өнертабыс пен көптеген ғылыми жарияланымдардың авторы.

## Дереккөздер

Санат:10 қазанда туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Айыртау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Клиникалық және эксперименталды хирургия ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Дандай Ысқақұлы

**Дандай Ысқақұлы** (1946 жыл, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қоғам ауылы) - Сыншы, ғалым, филология ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996).

ҚазҰУ-ды (1969), Әдебиет және өнер институтының аспирантурасын (1974) бітірген. 1975-1977 жылдары Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер, 1977-2000 жылдары ҚазҰУ-да оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, 2000-2004 жылдары Еуразия университетінде профессор қызметтерін атқарған. Қазір С.Демирел атындағы университеттің проректоры.

Ғалымның Алаш қайраткері Мұхтар Әуезов жайлы «Мұхтар Әуезов. Талант пен тағдыр», «Мұхтар Әуезов хақында мақалалар» еңбектері бар. Ғалым Алаш қайраткерлерінің қазақ әдебиеті сыны тарихындағы орнын дәйектеуге үлкен үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әдебиет және өнер институты түлектері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты қызметкерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Демирел атындағы университет оқытушылары
Санат:Алаштанушылар
Санат:Мұхтар Әуезов
Шырынкүл Қазанбаева

**Шырынкүл Қазанбаева** (12.09.1920 жылы, Шиелі ауданы Н.Бекежанов ауылы – 11.06.2018 жылы, сонда) – еңбек ардагері. Социалисттік Еңбек ері (13.12.1972).

Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

1940 жылы Шиелі МТС-ндағы 3 айлық тракторшылар курсын бітіріп ауданда 1-болып тракторға отырған әйел адам. 1946 жылдан зейнеткерлікке шыққанша Н.Бекежанов ауылында күріштің әр гектарынан 55 – 70 ц-ден өнім алған. 1966 жылы есімі Қазақстанның Алтын кітабына жазылды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. Ленин (1964 ж.,1972 ж.), «Құрмет белгісі» (1966 ж.), Еңбек Қызыл Ту (1971 ж.) ордендерімен және ондаған медальдармен, социалистік жарыстың алтын, күміс белгілерімен марапатталған. Қызылорда облысының (2007 ж.), Шиелі ауданының (2010 ж.) құрметті азаматы.

## Дереккөздер

* ҚАЗАНБАЕВА ШЫРЫНКҮЛ// Кызылординская областная универсальная научная библиотека имени Абдильды Тажибаева 

Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстанның Алтын кітабына жазылғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Конфуцишілдік

thumb|right|272x272px|Пекиндегі Конфуций мүсіні
**Конфуцишілдік** (қыт. жу цзя – ғалым-зияткерлер мектебі) — ежелгі заманнан бастау алатын қытайдың философиялық жүйесі және саяси-этикалық ілімі. Шығыстың даосизм мен буддизммен қатар үш басты діни-этикалық бағыттың бірі. Ежелгі Қытайдың басты идеялық ағымдардың бірі.

Конфуцишілдіктің негізін қалаушы – ойшыл Конфуций (б.з.б. 551–479). Оның көзқарасын ізбасарлары “Лунь ой” (“Әңгімелері мен ой-пікірлер”) кітабында баяндап берген. Конфуцишілдікке сәйкес, адам тағдырын “аспан” айқындайды және адамдардың «мейірімділерге» және «нашарларға» бөлінуінің өзгеріске ұшырауы мүмкін емес. Жасы кіші үлкенге, қызметі төмен адам жоғары қызметтегі адамға сөзсіз бағынуға тиіс. Әлеуметтік теңсіздікті құдайдың құдіретімен байланыстырған Мэн-цзы (б.з.б. 372 – 289) Конфуцийдің көрнекті ізбасары болды. Конфуцишілдіктің екінші бір жақтаушысы Сюнь-цзы жасаған ілім бойынша “аспан” табиғаттың бір бөлігі болып табылады және онда сана болмайды. Адам заттардың заңдылықтарын түсініп, оларды өз мүддесі үшін пайдалануға тиіс. Алайда, Конфузцийшілдіктің “құдайдың құдіреті” туралы ілімі Дун Чжуншудың (б.з.б. 2 ғ.) Конфуцишіл ортодоксты доктринасын жасауына негіз болды. Негізінен, Сун әулеті билігі кезінде (10 – 13 ғасырлар) қытай философия мектебінің жаңа Конфуцишілдік бағыты қалыптасты. Жаңа Конфуцишілдік деп аталған бұл ағымның ерте Конфуцишілдіктен айырмашылығы – онтология, натурфилософия, космогонияға көбірек көңіл бөлінеді. 11 – 12 ғасырларда Чжу Си және басқалар арқылы жаңа Конфуцишілдер дейтін философиялық бағыт қалыптасты, ол заттарда екі түрлі негіз бар деп үйретті. Олар: Ли – парасатты шығармашылық күш және Ци – енжар материя. Алғашқысы адамның бойындағы жақсы қасиет – ізгілікке құлшыныс, ал екіншісі – жаман қасиет сезім қызғанышына бой ұруды қалыптастырады. Бұған бәсекелес екінші бағыт болған Лу Цзююань – Ван Янмин мектебі 16 – 17 ғасырларда идеялық басымдыққа жетті. 17 – 19 ғасырларда классикалық мәтіндерді сыни тұрғыда оқып, табиғатты тәжірибемен зерттеу қолға алынды. 20 ғасырларда батыс философиясы теориялары назарға алынды. Әлеуметтік тәртіп пен реттіліктің бұлжымастығын дәйектей түсу арқылы жаңа конфузцийшілдік 21 ғасырлардың басына дейін Қытай философиясы мен қоғамдық-саяси ойындағы үстем бағытқа ие болып келді. Оның Жапония, Корея мен Вьетнамға да ықпалы зор болды.

## Ізгі адамның бес тұрақты негізі

# *Жән* (仁）– адамсүйгіштік, адамзатты сүю, мейірім.
# *И* (义 [義]) – ақиқат пен шынайылық.
# *Ли* (礼 [禮]) – дәстүр мен ырым.
# *Чжи* (智) – даналық, сана, ақыл.
# *Синь* (信) – ізгілік, адамгершілік.

## Дереккөздер
* Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Философия
Санат:Дін
Шорбуын

**Шорбуын** (грек. ankylos – қисық, иілген) – буынның созылмалы ауруы. **Шорбуын** кезінде буын аралықтарында фиброзды, шеміршекті немесе сүйек тіндерінің қалыптан тыс өсіп, буын құрамаларының бір-біріне жабысуы салдарынан буындардың қозғалу қабілеті шектеледі немесе мүлдем жойылады. **Шорбуын** әр түрлі жұқпалы аурулардың салдарынан (туберкулез, сүзек, соз, мерез, т.б.), жарақаттан, буынға шамадан тыс күш түсуден де (бишілерде, спортшыларда, жүк тасушыларда), буынды ұзақ уақыт қозғалтпай ұстау (мысалы, сынықта иммобилизация жасау), сондай-ақ буынға салқын тиюінен де болады.

**Шорбуынның** бір түріне омыртқа аралығындағы буындарда қозғалу құбылысының жоғалуы да (мысалы, Бехтерев ауруы) жатады. **Шорбуында** алғашында буын қалтасының іш жағы қабынады, ол бара-бара сүйектің шеміршекті басына ауысады, шеміршекті зақымдап, сүйекке шабады. Кейде буын қалтасына сарысу жиналады. Бұл кезде сүйек буындарының арасында тарамыс, шеміршек не жаңадан сүйек тіндері пайда болып, буын шорланып, бүгілмей қалады. Шорланған буын қимылдағанда, ауыр салмақ түскенде сырқырап, қатты ауырады. **Шорбуынды** емдеу өте күрделі. Алдымен, оны тудырған ауруды анықтап алу қажет. **Шорбуынды** емдеуде консервативті, хирургиялық, физиоемдер және санаторийлер мен курорттық ем тәсілдері пайдаланылады.

## Белгілері
Шорбуын клиникасы жалпы нашарлаумен біртіндеп дамып келеді, бастапқыда шаршау және шамадан тыс жұмыс деп есептеледі. Алайда, бұл сезімдер бірте-бірте артып, күнделікті белсенділікке және жұмысқа әсер етеді. Шорбуынның жетекші белгілері — артралгия, тұрақты толқындарға ұқсас, түннің екінші жартысында және таңертең қарқындату. Артралгияның ауырлығы ауыр азаптан ауыр және ұзаққа дейін өзгереді, пациенттің ұтқырлығын шектейді.

Типтік артрит клиникасы жергілікті гипертермиямен және гиперемиямен толықтырылады, Ісіну, қаттылық пен шектеулі ұтқырлық сезімі. Пальпация түйістің бүкіл беткейі мен бірлескен кеңістіктегі ауырсынумен анықталады. Бірте-бірте бұл симптомдар буындардың деформациялары мен бұзылыстары арқылы біріктіріледі, терінің өзгеруі, экстаздар. Шорбуынның буындардың функционалдығын шектеу жеңіл болуы мүмкін, сондықтан ауыр – аяқтың қозғалмайтындығын көрсету үшін төмен. Жұқпалы артрит безгегі мен безгегі бар.

## Дифференциалды диагностика
Буындардың іріңді қабынуын тері астындағы жасуша абсцессінен, тері астындағы флегмонадан, жедел остеомиелиттен, буын қапшығының шырышты қабығының қабынуынан, сүйек туберкулезінен, сүйек саркомасынан, сонымен қатар ревматикалық, инфекциялық және жарақаттан кейінгі артриттен ажырату керек.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Қазалы халық театры

**Қазалы халық театры** – Жәдігер Тұрсынов атындағы кәсіпқой ұлттық сахналық-концерттік ұжым. 19 ғасырдың 40-жылдары темір жол клубы жанынан ұйымдастырылған. Алғашқы кездері театр ұжымының көпшілігі басқа ұлт өкілдері болғандықтан Н.В.Гогольдің «Ревизор», А.Е.Корнейчуктің «Платон Кречет», К.А.Треневтің «Любовь Яровая», И.С.Тургеневтің «Месяц в деревне», т.б. пьесаларды орыс тілінде сахнаға шығарды. 1950 – 60 жылдары театрда әуесқой актерлер В.Т.Демин, П.В.Карпов, Қ.Бекетов, Р.Баубекова, Б.Тәженов, т.б. еңбек етті. Театр репертуарында М.Әуезовтің «Қаракөз», «Еңлік-Кебек», Ә.Тәжібаевтың «Той боларда», «Майра», Б.Майлиннің «Шұғаның белгісі», «Неке қияр», С.Жүнісовтің «Ажар мен ажал», Ш.Хұсайыновтың «Біздің Ғани», С.Сейфуллиннің «Қызыл сұңқарлар», О.Бодықовтың «Қарақұм трагедиясы» т.б. 100-ден астам спектакльдер бар. Театрға 1962 жылы «Халық театры» атағы, 1992 жылы 30 жылдан астам уақыт бойы оның директоры әрі режиссері болған Ж.Тұрсыновтың есімі берілді.

## Дереккөздер


Санат:Қызылорда облысы мәдениеті
Санат:Қазақстан театрлары
Ысмайыл Ата сәулет кешені

**Ысмайыл Ата архитектуралық кешені** – Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қазығұрт ауданы Тұрбат ауылында орналасқан.

## Кезеңі
ХІ-ХІХ ғасырлар.

## Тарихи деректер, сипаты
Кесенеден басқа мазарлар тобы мен қабірден тұратын кесене тұтас Ысмайыл Ата архитектуралық кешеннің бөлігі болып табылады. Бұл әр түрлі кезеңдік ғимараттар тобы, өйткені кешен ХІ-ХІХ ғасырлардың ұзақ кезеңдерінде қалыптасты. XV-ғасырда өмір сүретін мистик, уағыздаушы және қоғам қайраткері Ысмайыл-Ата кесенесінің өзі кешеннің солтүстік жағында орналасқан.
Ғимарат қос күмбезді порталды-күмбезді құрылыс болып табылады. Басты көлемге үш жағынан аласа апсидалар қосылады. Сфералық күмбез ішінен сегіз қырлы қабырғаларға, ал сыртқы күмбез барабанға тіреледі. Қабырғаларында және күмбезасты барабанда құрылыстар фрагменттері қабырғалық тізімдемелері оюлы сипатта жеткілікті сақталған.
Ескерткіш бірнеше рет қалпына келтірілді.
Ысмайыл-Ата кесенесінің жанында Қошқар Ата мазары орналасқан, ол төмен апсидті порталды-күмбезді бір камералы құрылыс болып табылады. Онда құлпытастар орнатылған. Мамандардың пікірінше, ескерткішке тән бөлшек ұяшықты желкендерді бір-бірінің үстінен шығып тұрған қосарлы кірпіш түрінде орнату болып есептелінеді.
Екі кесене де маңызды рухани қасиетті болып саналады және бүкіл аймақтың және одан тыс жерлерде мұсылман халқы құрмет тұтады. Кесенелер Түркістан облысынан "Қазақстанның 100 сакралды нысаны" тізбесіне енгіздірілген.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы сәулеті
Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Жеке батыр

**Жеке батыр** – Бурабай тауының солтүстігінде орналасқан тау. 
Бурабай ауданы жерінде. Алыстан таудың нобайы сақтықты ойлап дулығасы мен болат сауытын шешпей мәңгі ұйқыға кеткен сақалды батырдың бейнесін елестетеді.

*[[Аңыз]] бойынша* ертеректе алып күш иесі, арманшыл бір батыр осы өңірде өмір сүріпті. Жас кезінде уайым-қайғы дегенді елемей өзінше думандатып өмір сүреді. Ер жеткенде жоқшылық пен халық мұңын көріп, қабағын кірбің шалады. Туған жеріне жоңғарлар мен қалмақтар жиі-жиі шапқыншылық жасап отырған. Ауылдардың шаңын аспанға көтеріп, астан-кестең қиратып, жау әскері төрт-түлік мал табындары мен қорғансыз адамдарды айдап кетеді. Ал ел іші бір-бірімен қалыңдық пен жайылымдыққа таласып, күнде қырқысып, ауыз бірлікке келе алмайды. Бұны көрген жас батыр бәріне қолын бір сілтеп, ауылдан кетуді ойлайды. Еркін жүріп, бақ пен байлық іздегісі келеді. «*Мүмкін болса ауылдастарыма жақсылық жасасам сонда олар тынышталар ма еді*» – деген оймен кетпекші болып, өзіне болат қылыш пен дулыға, үстіне сауыт соғып киіп, бақыт іздеп жолға шығады. Жол үстінде Жеке батырға басқа ауылдың батырлары жолығады. Олар да бақыт жолына жалғыз шыққан екен. Жаумен бірінші болып қазақ батыры жолығады. Қалың қол оның алдын бөгеп, қоршауға алады. Ол жаумен ұзақ шайқасады. Жау қара масадай құжынап, шегірткедей үймелеп, батырдың үстіне шығып кетеді. Оның көзі көрмей, құлағы естімей қалады. Сонда ғана ол бақыт үшін жалғыз күресудің қате екенін түсінеді, аһ ұрып өкінеді. Алып тұлғалы батыр әл-дәрмені құрып, туған даласына шалқасынан құлап түсіп, тасқа айналады, мәңгілік ұйқыға беріледі. Жеке батыр бетегелі далада тас болып жатыр.
Маятас (тұрақ)

**Маятас** – мезолит дәуірінен сақталған адамдар тұрағы. 

## Орналасқан жері
Түркістан облысы Отырар ауданы Темір бекетінен оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Тұрақты 1974 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының тас ғасырын зерттеумен шұғылданатын отряды (жетекшісі Х. Алпысбаев) тапқан.
Биіктігі 20-25 м келетін дөңнің үстінен тас құралдар: өзектастар, пышақ тәріздес тас тілікшелері, кескіштер, сүйіртастар, тас жаңқалары мен қабыршақтар табылды. Бұйымдар ашық-сұр халцедоннан және шақпақтастан дайындалған. Пышақ тәріздес тас тілікшелер арасында жұқаша келген, ұзын, кей жерлері жап-жақсы өңделген артефактылар да ұшырасады. Өңдеуі бір-біріне ұқсас жұқалау және кішірек тас жаңқалары да бар. Маятас тас құралдары осы маңдағы Жаңашілік тұрақтарынан (1–3) алынған бұйымдарға ұқсайды. Маятас секілді мезолит дәуіріне жататын тұрақтар Оңтүстік Қазақстанда өте аз зерттелген. Бұл ескерткіштен алынған материалдар тас дәуірі мәдениеті осы өңірде үздіксіз дамығандығын айғақтайды.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан қоныстары
Әбілкәрім Хамзин

**Әбілкәрім Хамзин** (1940 жылы туған, *[[Батыс Қазақстан облысы]] [[Казталов ауданы]]*) – Медицина ғылымдарының кандидаты (1969), докторы (1994), профессор (2001).

## Өмірбаяны
* Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының емдеу факультетін (1963, қазіргі *[[Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы]]*) «Емдеу ісі» мамандығы бойынша бітірген. 
* Ресей Денсаулық сақтау министрлігінің ғылыми-зерттеу институтында аспирант (1966–1969, Мәскеу) болды. 
* Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданында хирург, рентгенолог, бас дәрігер (1963–1965)
* 1969-83 жылдары ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер
* 1984-2003 жылдары ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында рентген диагностикасы бөлімшесінің меңгерушісі
* 2004-2006 жылдары - С.Д. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университетінің онкология, сәулелік диагностика және сәулелік терапия кафедрасының профессоры.
* 2007 жылдан бері -С.Д.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университетің «Визуалды диагностика» кафедрасының меңгерушісі.

## Ғылыми еңбектері

* «*Рентгендиагностика опухолей женских половых органов (по данным ангиографического исследования)»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
* 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.
Өкпе, жүрек, ас қорыту мүшелерінің, сүйек-буын және зәр шығару-жыныс жүйесі патологиясының рентген диагностикасы, ішкі артериялық химиялық терапия мәселелеріне арналған 143 еңбектің, оның ішінде 
* «Әйелдердің жыныс мүшелері ісіктерінің диагностикасындағы ангиографиялық зерттеулер» (Алматы, 1994) монографиясының авторы. 
* «Жатыр денесі рагын емдеудің тәсілі» (1998)
* «Бронхиалдық артерияны рентгенэндоваскулярлық катетерлеу арқылы екпе қатерлі ісігін операция алдындағы полихимиялық емдеу тәсілі» (2002)
* «Сүт безі қатерлі ісігін емдеудің тәсілі» (2003)
* «Жатыр мойны қатерлі ісігін емдеу тәсілі» (2003) атты авторлық куәліктердің иегері.

## Марапаттары
* «Еңбек ардагері» медалімен (1988); 
* «КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1988)* «Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігіне» (2000, 2002) белгілерімен марапатталған.

## Отбасы
* Әкесі - Досаханов Хамза. Анасы - Досаханова Рәш. 
* Үйленген. Жұбайы - Крапивина Валентина Владимировна, зейнеткер. Ұлы - Тимур (1962 ж. т.).

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Казталов ауданында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық медициналық университетінің профессорлары
Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері