open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мұсабек Сеңгірбаев

**Мұсабек Сеңгірбаев** (17.3. 1917, Алматы облысы, Көксу ауданы, Қызыларық ауылы - 16.11.1941, Мәскеу облысы, Волоколам ауданы,Дубосеково деревнясы) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы,қазақ. 1941 жылға дейін ұжымшарда трактор жүртізуші болып жұмыс істеген. 1941 жылы Кеңес әскері қатарына алынды. Осы жылдың 16 қарашасында Сеңгірбаев Дубосеково темір жолы айырмасында танкіге қарсы шайқасатын топтың құрамында жаудың бірнеше шабуылын тойтаруға және 18 танкісін жоюға қатысты. Бұл ерлік тарихта 28 батыр-панфиловшылар ерлігі деген атпен қалды. Осы шайқаста Сеңгірбаев ерлікпен қаза тапты. Волоколам ауданы,Нелидово деревнясындағы бауырластар зиратына жерленген. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сеңгірбаевқа Кеңес Одағының Батыры атағы, Ленин ордені және «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (21.7.1942). 

Алматы облысы,Көксу ауданы,Балпық би кентіндегі саябақ пен бір көшеге Сеңгірбаев есімі беріліп, бюст орнатылған. Туган жеріндегі ауыл мен мектепке есімі берілген. Олардың кұрметіне 1975 жылы Дубосековода мемориал, Нелидово деревнясында (Дубосеково темір жолы айырмасынан 1,5 шақырым жерде) батыр-панфиловшыларға ескерткіш орнатылып, мұражай ашылды. Алматы қаласында 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақ бар, онда оларға арналып монумент қойылған және бір көшеге Сеңгірбаев есімі берілген.
	
## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1917 жылы туғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Николай Дмитриевич Сергиенко

**Николай Дмитриевич Сергиенко**(1923 жылы туған, Ақмола облысы,Бұланды ауданы,Журавлевка селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, зеңбірек командирі. Соғыс қарсаңында Челябі облысы,Қарталы қаласындағы темір жолы училищесін оқып бітірген. 1941 жылдың 15 маусымында Кеңес әскері қатарына алынды. Ол Оңтүстік-Батыс, Брянск, Воронеж, Дала, 2-және 3-Украина, Беларусь майдандары әскерлерінің құрамында гитлершілермен шайқасты. Магнушев плацдармындағы (Польша) Боска Воля елді мекені маңында жау қорғанысын бұзып өту және Равка өзенінен өту кезіндегі шайқаста ерекше көзге түсті. Осы ерліктері үшін Сергиенкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.2.1945). 1945 жылы запасқа шықты. Ол соғыстан кейін қолөнер училищесініц шебері болды, Магнитогорск кен-металлургия техникумын (1950), институт (1960) бітірді. Сондағы зауытта вальцовщик болып, кейіннен Соколов-Сарыбай кен байыту комбинстында жұмыс істеді. 1985 жылы зейнеткерлік демалыска шықты.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Силин Николай Николаевич

**Силин Николай Николаевич**(1922 жылы туған, Семей қаласы)-2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, подполковник, батальон командирі,орыс. 1941 жылы тамыз айында Кеңес әскері катарына алынып, Алматыдағы әскери училищеге жіберілді. 1942 жылы наурыз айында 8-атқыштар дивизиясының құрамында майданға аттанды. Курск иініндегі ұрыстарға, Десна мен Днепрден өтуге, Еуропаның бірқатар елдерін азат ету жорығына қатысты. Курск иінінде болған шайқас кезінде дивизия Орел-Курск темір жолы бойындағы маңызды телімдердің біріне тосқауыл жасап тұрды. Күзде шегініп бара жатқан жауды өкшелей қуа отырып, дивизия полктері Десна өзенінен өтті де,1943жылы 24 қыркүйекте Киевтің Солтүстік жағын ала Днепрге шықты. 151-полктегі Силиннің 1-батальоны өзеннен бірінші болып өтіп, ұрыспен плацдармды басып алды. Днепрдің оң жағалауына берік бекініп алған батальон дивизияның өзеннен өтуін қамтамасыз етті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Силинге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (16.10.1943). 1946 жылы запасқа шықты. Соғыстан кейін Семей қаласына оралып, облыстық машина жөндеу шеберханасының директоры болды және зауытта жұмыс істеді. Ленин, Қызыл Ту, Александр Невский, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Сергей Егорович Седнев

**Сергей Егорович Седнев**(1917, Шығыс Қазақстан облысы, Көкпекті ауданы, Подгорное селосы - 28.7.1975, Киев қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, ефрейтор. Мектеп бітірген соң Самар МТС-ында жұмыс істеген. 1937 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылған. Қиыр Шығыста әскери борышын өтеп, 1940 жылы туған ауылына оралды. 1941 жылы тамыз айында қайтадан әскерге шақырылып, Воронеж, 1-Украина майдандарындағы ұрыстарға қатысты. Дербес барлау бригадасының мотоциклшілер взводында, 23-дербес моторландырылған қалқыма-көпір батальонында болып,Дон, Оскол, Солтүстік Донец, Псел, т.б. өзендерден өтті. 1943 жылы 25 қыркүйекте ефрейтор 30 тонналық паромды сүйреп, дұшпан оғы астында батыс жағалауға әскер мен қару-жарақты, азық-түлікті үзбей тасып өткізді. Тура тиген жау снаряды паромның алдыңғы бетін істен шығарды. Седнев бағытын шұғыл өзгертіп, барынша қатты жылдамдықпен жүрді де, суға батып бара жатқан паромды таяздау құмқайраңға түсірді.Сөйтіп жауынгерлер мен техника аман қалды. Ақауы жөнделген паромды қайтадан жүзуге шытарды. Осы ерліктері үшін Седневке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (3.7.1944). Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Соғыстан кейін Киев қаласында тұрып, автобазада жұмыс істеді.
	
## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Даниил Михайлович Синицын

**Даниил Михайлович Синицын**(25.12.1925, Ресей, Калуга облысы, Перемышль ауданы, Ермашовка деревнясы- 5.9.1975, Шығыс Қазақстан облысы,Семей қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, майор, батальон командирі, орыс.

Соғысқа дейін Семей қаласы тұрғын үй басқармасының бастығы қызметін атқарған. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың сәуірінде шақырылып, 1943 жылы Тамбов әскери-саяси училищесін бітірген. 
1-Беларусь майданы 47-армия 143-атқыштар дивизиясы 487-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Синицынның батальоны 1945 жылы 14 қаңтарда жау бекінісін бұзып өтіп, дивизияның Висла өзенінен өтуіне әрі өзеннің сол жағалауындағы плацдармды басып алуына жағдай туғызды. 1945 жылы 15 қаңтарда Олыпевница елді мекенін (Польша, Легьоново қаласының Солтүстік-батысы) алуда ерекше ерлік көрсетті. Висла өзенінен өтуде және Варшава каласын азат етуде батальонды шебер басқарғаны үшін Синицынға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.2.1945).
1953 жылы запасқа шығып, Семей қаласында тұрды.

Ленин, Александр Невский, 2 рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:25 желтоқсанда туғандар
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Калуга уезінде туғандар
Санат:Перемышыль ауданында туғандар
Санат:5 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Семейде қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысындағы батальон командирлері
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО майорлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Александр Невский орденінің (КСРО) иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Семейде жерленгендер
Санат:КОКП мүшелері
Федор Яковлевич Середин

**Федор Яковлевич Середин**(15.2.1918, Шығыс Қазақстан облысы,Бородулиха селосы - 14.10. 1943) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, батальон командирі. 1937 жылы Ташкенттегі әскери училищені бітірген. 1940 жылы финдерге қарсы соғысқа қатысқан. Соғыс қарсаңында Куйбышев қаласындағы (қазіргі Самара қаласы) әскери училищеде оқытушы болып жұмыс істеген. 1943 жылдың ақпан айынан Ұлы Отан соғысына қатысты. 1943 жылы 1 қазанға қараған түні қолдағы қажет құрал-жабдықтармен батальон командирі өз жауынгерлерін Днепрден өткізіп, үрыстың ауыр кезеңінде көршілес бөлімшеге жәрдем берді. Днепрдің оң жағалауындағы Мичурин Рог селосын жаудан тазартқан соң Серединнің батальоны дивизияны орналастыру үшін жау плацдармын тартып алып, елді мекендерді азат етті. Кеңестік әскери бөлімдерді кері шегіндіру үшін жау танкілері мен жаяу әскерінің ірі күштерін осы жерге жинады. 1943 жылы 14 қазанда қарсы шабуылға шыққан жау әскері батальонның командалық пунктін үш жақтан қоршауға алды. Ұрыстың ауыр кезеңінде Середин өзі бастап шабуылға ұмтылып,жау әскерін кейін шегіндірді. Олардың үш шабуылына тойтарыс беріп, төртінші жойқын қарсы шабуылы кезінде ауыр жараланған Середин қаза тапты. Серединге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (1943).
	
## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Виктор Михайлович Скачков

**Виктор Михайлович Скачков**(18.01.1923, Ресей, Қорған облысы, Притобол ауданы, Давыдов селосы - 26.12.1944, Латвия, Тукумс өлкесі, Кандава қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия кіші техник-лейтенанты.

Скачков 5-сыныпты бітірген соң әке-шешесімен Қазақстанға (Солтүстік Қазақстан облысы, Мамлют ауданы, Қызыләскер ауылы) қоныс аударды. Мектеп бітіргеннен кейін Магнитогорск қаласындағы (Ресей) индустриялық техникумында оқыды. 1940 жылы Кеңес әскері қатарына қосылды. Ұлы Отан соғысына бірінші күнінен қатысты. Ауыр шайқастарда Скачков үш рет жараланды. Госпитальдан кейін 1943 жылы Челябі танк училищесін механик-жүргізуші болып бітірді. Ол 8-гвардиялық айрықша танк полкінде ауыр танкінің механик-жүргізушісі болды. Полк құрамында Беларусь және Балтық жағалауы республикаларын азат етуге қатысты. 1944 жылдың 26 желтоқсанында танк полкі Кандава қаласы маңында (Латвия) жау бекінісін бұзып өту операциясына катысты. Осы ұрыста оның танкісін гитлершілер істен шығарды. Жанған танкіден әскерлерді шығарып жатқанда бак жарылып, барлығы осы жерде қаза тапты. Ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін Скачковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945).

Сондай-ақ ол Ленин, 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталды.

Мамлют ауданы, Қызыләскер атындағы мектепке батырдың есімі берілген және бюст орнатылған. Кандава қаласында мемориалдық тақта бар.

## Дереккөздер


Санат:18 қаңтарда туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Притобол ауданында туғандар
Санат:27 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тукумс өлкесінде қайтыс болғандар
Санат:КСРО кіші лейтенанттары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Тукумс өлкесінде жерленгендер
Санат:Мамлют ауданы тұлғалары
Санат:Ульяновск гвардиялық жоғарғы әскери танк командалық училищесі түлектері
Санат:КСРО танкистері
Санат:Ұлы Отан соғысы танкистері
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Иван Куприянович Скуридин

**Иван Куприянович Скуридин** (1914, Ақмола облысы, Бұланды ауданы, Отрадное селосы - 1944, Ленинград облысы, Ломоносов ауданы,Гостилицы кенті) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, рота комиссары. 1931- 36 жылы Макинск элеваторында жұмысшы, «Қызыл екпінді» ұжымшарында есепші болып жұмыс істеді. 1936-41 жылдары Сахалин аралында Қызыл армия қатарында әскери борышын өтеді. 1941 жылдан Ақмола қаласында жасақталған 310-атқыштар дивизиясының, ал Волхов майданында 98-атқыштар дивизиясының құрамында Ленинград түбіндегі шайқастарға катысты. 1941 жылы 17 қаңтарда Ломоносов қаласы маңындағы Сокули деревнясында Скуридин үздіксіз оқ боратып жатқан жау дзотының ұңғысын өзініц денесімен жапты. Асқан ерлік көрсеткені үшін Скуридинге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен қаза тапқаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (13.2.1944). Ленинград облысы,Ломоносов ауданының Гостилицы кентінде Скуридинге ескерткіш орнатылды. Санкт-Петербург қаласында теплоходқа Скуридин есімі берілген. Ленинград облысы «Қызыл Балтика» селосындағы Скуридин атындағы алаңға ескерткіш-белгі орнатылды. Ақмола облысы,Макинск қаласында Скуридиннің мұражайы ашылып, саябақ, көше оның есімімен аталады.
	
## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Қайырғали Смағұлов

**Қайырғали Смағұлов** (5.9. 1919, Атырау қаласы - 23.10.1993, сонда) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші лейтенант, қазақ. Кеңес әскері қатарына 1939 жылы шақырылған. 1941 жылдың маусымынан Солтүстік Кавказ майданы 18-армия 318-атқыштар дивизиясы 1339-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Оның айрықша қайсарлығы, әсіресе, Керчь түбегіндегі ұрыста байқалды. Десантшы жауынгерлерден құрылған 20 сарбаз 44 күн бойы жау қыспағына төтеп берген. Смағұлов жеке өзі Елтиген (Қырым түбегі) қыстағы үшін болған ұрыста жаудың 20-ға жуық әскерін жойған. Смағұловқа батылдығы үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (17.11.1943). 1946 жылы запасқа шықты. 1950 жылы Алматыдағы партия мектебі жанындағы курсты бітірген. 1955 жылы №12 кәсіптік-техникалық училищесінің директоры қызметін атқарған.

Соғыстан кейінгі жылдары аймақтың әлеуметтік қамсыздандыру жұмыстарына басшылық жасады. 1963-1973 жылдар аралығында Атырау университетінде Азаматтық қорғаныс кафедрасында еңбек етті.

Теңдік атындағы (Атырау қалалық әкімдігі аумағында) орта мектепке Смағұловтың есімі берілген. Ленин, l-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

Батырдың өмірі мен ерлігі Ғ.Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» шығармасына арқау болған.


Наградной_лист_Исмагулов_Константин.jpg
Указ_Президиума_Верховного_Совета.jpg

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Керчь-Елтиген операциясы

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Максим Ильич Собко

**Максим Ильич Собко**(1908, Қостанай облысы,Сарыкөл ауданы, Водинка ауылы - 1944, Тернополь облысы,Чертков ауданы,Косов ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші сержант, сапер (мина тазартқыш),украин. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың қаңтар айында шақырылған. Украинаны азат етуде Собко бірнеше рет батылдық көрсетті. Сумы қаласы маңында (Украина) болған шайқаста ол жерге көмілген 100-ден астам минаны алып шығып, Кеңес әскерлерінің алға жүруіне жол ашты. Вышгород қаласы маңында Днепр өзенін кесіп өтерде қарсы жағалауға паромды жеткізу үшін қанат (аркан) тартуды қамтамасыз етті. Собко мұздай суға түсіп, құлаған екі зеңбіректі арқанмен мықтап бекітті де, қарсы жағалауға жеткізді. Батыр ұрыс даласында қаза тапты. Осы ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Собкоға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (13.11.1943). Челябі облысы,Троицк қаласында Собкоға бюст орнатылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Соғыс психологиясы

**«Соғыс психологиясы»** - атақты қолбасшы Б.Момышұлының әскери қайраткер ретіндегі ұрпаққа ұлағат етіп қалдырған әскери-теориялық және рухани ұлағаттық еңбегі. 

Оның әскери тактикалық, жеке құрамды тәрбиелеу және оқыту, командалық кадрларды дайындау саласындағы зерттеулері терең кешенді талдау және әскери іс-тәжірибесінде кең түрде қолдануды талап етеді. Халық батыры өзінің әскери-теориялық көзкарастарын осы «Соғыс психологиясы» атты еңбегінде жан-жақтылы талдаған. Бұл - батырдың 1944 жылы, демалысқа келгенде, КСРО Ғылым академиясының қазақ бөлімінде, Алматыдағы ғалымдар Үйінде, Қазақ ҒА төрағасы академиясы Қ.И.Сәтбаев, академик-жазушы М.О.Әуезов бастатқан қазақ ғылымы, әдебиеті мен өнер өкілдері алдында оқыған дәрістері мен әңгімелерінің хроникалық жинақ-кітабы. Онда Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі бай әскери тәжірибеге баса мән берілген, көпшілігі бүтінгі таңда әлі де өзінің мәнін жоймаған кейбір әскери өнер мәселелері қарапайым және түсінікті тілде баяндалады. Тыңдаушылар соғыс қаһарманының баяндауынан Ұлы Отан тарихынан көптеген эпизоттарға, нақтылы И.В. Панфилов атындағы 8- гвардиялық дивизияның қан майдандағы ерлігі жайлы деректерге қанық болады. Бұл оқиғалар, панфиловшылардың қаһармандыққа толы өнегелері, ол кезде де, қазір де маңызды. 

Лекцияның мақсаты, автордың айтуынша, майданда қаза тапқан, қасірет көрген, ер де турашыл, соғыс алапатының барлық жойқын ауыртпалықтарын мойнымен көтеріп жүрген қарапайым соғыс сарбаздарының ерліктерін қағазда қалдыру, әділет жолында олардың рухының алдында тағзым ету. Кітапта автор оперативтік соғыс өнері және тактикасының рөлі мен орны, ұрыстың қорғаныс және шабуыл ерекшеліктері, әскери айла қолдану, әскери тәртіп, патриоттық тәрбие, сарбаздар мен офицерлерді оқытып- үйрету мәселелері зерделенеді. «Соғыс психологиясы» соғыста корғаныс және шабуыл кезінде қолданған тактикалық тәсілдері, «Бауыржан спиралі» Қазақстанда және *[[Куба]], [[Никарагуа]], [[Израиль]], [[Польша]], [[Венгрия]], [[Чехия]]* мен Славакия сияқты бірқатар шетелдердің әскери оқу орында тактика пәнінің оқулық, жас сарбаздармен жұмыс жүргізуде тәрбие құралы есебінде пайдаланылады. Израиль әскери училищеде «Соғыс психологиясы» әскери-теориялық мұра ретінде арнайы пән бар, офицер лауазымын алардан бұрын курсанттар сол пән бойынша сынақ және емтихан тапсырады. «Соғыс психологиясы» жастарға арналған. Соғыс куәгерінің әңгімесі патриоттық pyx, қайтпас жігер, табандылық пен ерлік, аға ұрпақтың батырлық өнегесіне тәрбиелейді, соның лайықты жалғастырушысы болып, қасиетті әскери дәстүрді арттыра түсуге жетелейді.

## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысы
Александр Иванович Соломатин

**Александр Иванович Соломатин**(1922 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы,Семей қаласы) -2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, рота командирі. 1942 жылдан майданда 17-гвардиялық механикаландырылған бригада құрамында болып, жаумен шайқастарда ерлік пен қаһармандық көрсетті. Одер өзенінен өту кезінде жаудың ұзақ уақыт бекінген жерін тартып алу үшін Соломатинның ротасы жау оғына қарамастан, өзеннің қарсы бетіне өтті. Осы жерде олар бекініс құрып, бригада бөлімдері жеткенге дейін плацдармды ауыр шайқаспен ұстап тұрды. Бір тәуліктен кейін (25.1.1945) Соломатинның ротасы плацдармды кеңейтуге бұйрық алды. Олар жаудың 8 шабуылына тойтарыс беріп, плацдарм аумағын кеңейтті. Соломатин жеңіске жетуде өз үлесін қосып, ерлік жасағаны үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.4.1945).
	
## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Александр Ильич Скнарев

**Александр Ильич Скнарев** (1912, Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Айыртау ауылы - 16.10.1944, Қиыр Шығыс майданы) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия майоры, ұшқыш. Алғашқы бесжылдықтың қарсаңында комсомол қатарына өтіп, көп ұзамай БЛКЖО ОК-нің шақыртуымен Донбасқа шахта құрылысын салуға барды. Осы жерде комсомолдық жолдамамен теңіз ұшқыштары мектебіне түседі. 1935 жылы училищені бітірген соң Тынық мұхит флотына жіберілген. Қиыр Шығыста 7 жыл әскери қызметте болып, торпедомен шабуыл жасау шеберлігін меңгерген. 1942 жылы штурман Скнарев Солтүстік флотқа жіберілді. Мұнда қарлы, қалың бұлтты күндерде ол жаудың әскери кеме керуендерін тауып, Кеңес әскерінің Торпедо тасығыш ұшақтарын мақсатты жерге жеткізді. 1944 жылдың 16 қазанында Скнарев отырған Торпедо тасығыш флагман ұшағы шабуылға шыгып, 130-дан астам зеңбірегі бар жау кемесіне оқ жаудырды. Скнаревке жасаған ерліктері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (5.11.1944).

## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Иван Андреевич Скляров

**Иван Андреевич Скляров**(10.9.1920, Павлодар облысы,Ертіс ауданы,Қосағаш ауылы - 1992, Ресей, Краснодар қаласы) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, кейіннен полковник,украин. Соғысқа дейін Чистяково қаласында (қазіргі Донецк облысындағы Торез қаласы) шахтер болған. 1938 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, 1940 жылы Ворошиловград (қазіргі Луганск) Әскери-авиация училищесін бітірген. 1941 жылдың маусымынан Оңтүстік-Батыс майдан 19-бомбалаушы авиация дивизиясы 33-бомбалаушы авиация полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Лейтенант Скляров 1942 жылдың ақпанына қарай 87 әуе соғысына қатысып, жаудың нысандарын жойған. Скляровқа ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.3.1942). Соғыстан кейін КСРО Әскери-теңіз флоты Әскери-әуе күштері құрамында әскери қызметін жалғастырды. 1965 жылы запасқа шығып, Краснодар қаласында тұрды. Батырдың есімі шахтерлердің «Красная звезда» (Тараз қаласы) орта мектебі және Мурманск облысы (Ресей) Великий кентінің №13 орта мектебіне берілген. Ленин, 2 рет l-дәрежелі Отан соғысы, 3 «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 12 апреля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 12 апреля (№ 12 (171)). — С. 1.

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Александр Николаевич Сорокин

**Александр Николаевич Сорокин** (22 сәуір 1954, Тынзанский кенті, Амур облысы, РКФСР) — кеңестік және қазақстандық әскери ұшқыш, Қазақстан Республикасы Әуе қорғанысы күштерінің бас қолбасшысы, авиация генерал-лейтенанты.

## Өмірбаяны
Харьков жоғары әскери әуе ұшқыштар училищесін (1975), Ю.А.Гагарин атындағы әскери- әуе академиясын бітірген (1992). Харьков ұшқыштар жоғары әскери авиациялык; училищесініц курсанты, Әуе армиясы Қолбасшысының қарамағында, Ортаазиялық ӘО Әуе Армиясы аралас авиациялық дивизиясы жойғыш бомбалаушылар авияциялық полкінің ұшқышы, аға ұшқышы, авиациялык звено командирі (1975-83), ӘӘК штабының бастығы, авиациялық эскадрилья командирінің орынбасары, жойғыш бомбалаушылар авиациялық дивизиясы жойғыш бомбалаушылар авиациялық полкының аға ұшқышы, жойғыш бомбалаушылар авиациялық полкі авиациялық эскадрилья командирінің орынбасары, эскадрилья командирі (1983-89), ӘӘК аралас авиациялық дивизиясының (Орта Азия әскери округі аумағында) ұшу қауіпсіздігі қызметінің бастығы, аға инспекторы, Әуе әскері қолбасышысының қарамағында, Аралас авиациялық корпусы гвардиялық авиациялық дивизиясының аға инспектор ұшқышы (1989— 92), ҚР Әскери-әуе күштері гвардиялық аралас авиациялық дивизиясы жойғыш бомбалаушылар авиациялық полкінің, 21751 әскери бөлімінің командирі (1992-2002), ҚР ҚК ӘҚК қолбасшысыныц авиация бойынша орынбасары, ӘҚК қолбасшысы басқармасының бастығы (2002-04), ҚР ҚК ӘҚК Бас қолбасшысының (Әуе қорғанысы күштері бойынша) орынбасары, ҚР ҚК ӘҚК Бас қолбасшысының орынбасары (2002-07), 2007 жылы қыркүйегінен ҚР ҚК ӘҚК-нің Бас қолбасшысы. «Даңқ» ордені (1994), медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО ұшқыштары
Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Андрей Алексеевич Сорокин

**Андрей Алексеевич Сорокин**(25.3.1905, Ресей, Иркутск облысы,Тулун ауданы,Гадалей селосы - 27.10.1944, Венгрия, Ясен-Тласло деревнясы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, нысана көздеуші,орыс.Тараз қаласында тұрып, қант зауытында жұмыс істеген. 1942 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылған. Оңтүстік-Батыс, Сталинград, Оңтүстік, 4-, З-Украина майдандарындағы шайқастарға қатысты. Соғыс кезінде үш рет жараланды. 1944 жылдың сәуірінен тамыз айына дейін Молдова жерінде тұтқында болды. Котельников, Мелитополь, Херсон қалаларын және Солтүстік Таврияны азат етуге, Сал даласындағы (Солтүстік Кавказда),Харьков түбіндегі, Молочная өзеніндегі, Сталинградтағы, Днестр плацдармындағы, Румыния, Болгария, Югославия, Венгрия жерлеріндегі шайқастарға, Одесса операциясына қатысты. 144-гвардиялық атқыштар полкінің нысана көздеушісі. Сорокин 1944 жылы 27 қазанда Галамбош станциясында (Венгрия) жау шабуылына тойтарыс беру кезінде жау танкісін атып, 20 әскерін жойды. Ауыр жараланғанына қарамастан, ұрысты жалғыз өзі жалғастырып, шайқаста ерлікпен қаза тапты. Әскери тапсырманы орындау кезіндегі тапқырлығы, шайқаста көрсеткен батылдығы үшін оған КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының  Батыры атағы берілді (24.3.1945) Ленин орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталды. КСРО Қорғаныс минстрлігінің бұйрығымен Сорокин есімі әскери бөлімнің тізіміне мәңгілікке енгізілді. Тараз және Галамбош қалаларындағы көшеге Сорокин есімі беріліп, Тараз қаласында мемориалдық тақта орнатылған.
	
## Дереккөздер


 
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Василий Романович Спирин

**Василий Романович Спирин** (29.1.1926 жылы туған, Ресей, Саратов облысы, Ершов ауданы, Александрия деревнясы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, 2-топтағы мүгедек, орыс. 

Соғысқа дейін Свердловск қаласының (қазіргі Екатеринбург қаласы) кәсіпорындарының бірінде жұмыс істеген. 1943 жылы қарашада Кеңес әскері қатарына алынып, З-Прибалтика және Карелия майдандарындағы шайқастарға, Ленинград облысын азат етуге қатысты. 1944 жылдың шілдесінен офицерлік құрамның майдандағы курстарында оқыды. 1945 жылдың тамыз — қыркүйек айларында Қиыр Шығыста Жапониямен болған соғыста екі рет ауыр жараланды. 
Оңтүстік Карелияны азат етуде көрсеткен ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағы және Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (21.7.1944). 1-дәрежелі Отан соғысы орденінің, бірнеше медальдардың иегері. 
1947 жылы әскери училище бітірді. Денсаулығына байланысты 1950 жылы запасқа шықты. Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Жар ауылында тұрып, киномеханик болып жұмыс істеді.

## Дереккөздер


Санат:29 қаңтарда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ершов ауданында туғандар
Санат:1 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:Катонқарағай ауданында қайтыс болғандар
Санат:КСРО лейтенанттары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері
Санат:Кеңес-фин соғысының (1941-1944) қатысушылары
Санат:Кеңес-жапон соғысының қатысушылары
Анатолий Трифонович Старыш

**Анатолий Трифонович Старыш**(3.8.1947 жылы туған, Украина, Одесса облысы, Измаиль ауданы,Приозерное селосы) - әскери қайраткер, генерал-мвйор. (1998). Чернигов жоғары әскери авиация училищесін (1970), Әскери-әуе академиясын бітірген (1978). 1970-75 жылы Закарпатье әскери округінде ұшқыш, аға ұшқыш, звно командирі және эскадрилья командирінің орынбасары - штурман болды. 1978-83 жылдары Кеңес әскерлерінің Германиядағы тобында басшылық қызметтерде істеді. 1983-93 жылдары Орта Азия әскери округінде авиация полкі командирінің орынбасары және командирі, авиация құрама командирінің орынбасары, 1993-98 жылдары ҚР Әскери- ауе күштерінде әуе атыс дайындығының бастығы және жауынгерлік дайындық бастығы, Әскери-әуе күштері қолбасшысының жауынгерлік дайындық және оқу орындары жөніндегі орынбасары, 1998-2003 жылдары ҚР ӘҚК қолбасшысының авиация жөніндегі орынбасары қызметтерін атарды. 2003 жылы запасқа шықты. 1-дәрежелі «КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет сткені үшін» орденімен, медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Василий Васильевич Степаненко

**Василий Васильевич Степаненко**(3.2.1923 жылы туған, Павлодар облысы, Тереңкөл ауданы, Тимофеевка селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, батарея командирі, орыс. 

Кеңес әскері қатарына 1941 жылы шақырылып, 1942 жылы Фрунзе қаласындағы (қазіргі Бішкек) жаяу әскер училищесін, 1943 жылы «Выстрел» курсын бітірген. 1-Украина майданы 3-гвардиялық танк армиясы 7-гвардиялық танк корпусы 467-гвардиялық миномет полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 жылы 23 қаңтарда Степаненко алғашқылардың бipi болып, Одер (Одра) өзенінен Грошовице (Польша, Ополе қаласының маңы) аймағында өтіп, батареясымен алғы шепке шықты. Басып алған плацдармды ұстап, өзеннен басқа бөлімдердің өтуін қамтамасыз етті. Степаненкоға қаһармандығы үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.4.1945). 1945 жылы 2 мамырда хабарсыз кеткен. 

Павлодар облысы, Ертіс ауданы, Беловодск атындағы №32 орта мектепке (казіргі Шубарат ауылы), сондағы бір көшеге Степаненко есімі берілген. Мектеп ғимаратында мемориалдық тақта орнатылған. 

Ленин, l-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер


Санат:3 ақпанда туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Тереңкөл ауданында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Хабар-ошарсыз жоғалғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Дмитрий Тихонович Степанов

**Дмитрий Тихонович Степанов** (22.10.1918 жылы туған, Ақмола облысы, Целиноград ауданы, Воздвиженка (қазіргі Нұресіл) селосы - 30.12.2002, Мәскеу) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, майор, бөлімше командирі, орыс. 

Ақмола ФЗО мектебін бітіргеннен кейін, паровоз депосында темір ұстасы болып жұмыс істеді (1932). 

1938 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылды. Оңтүстік-Батыс, Сталинград, 1-Украина майдандарындағы ұрыстарға қатысқан. Висла өзенінен өту кезіндегі шайқаста ерекше көзге түсті. 1944 жылдың 29 шілдесінде 3-гвардиялық және 1-гвардиялық танк дивизиясының алдыңғы қатардағы отряды Аннополь - Баранув телімінде Висла өзеніне шығып, қарсы жағалауды барлап алғаннан кейін өзеннен өте бастады. Кеңес әскері бөлімдерінің Висла өзенінен өтуіне инженерлік әскерлер үлкен көмек көрсетгі. 77-шабуыл жасаушы жеке инженер-сапер батальонының құрамында Степанов та болды. Ол гитлершілердің бораған оғы астында өзінің жауынгерлерімен бірге қайықпен қарсы жағалауға алдымен жетті. Саперлер әскерлерді, қару-жарақты, құрал-жабдықты, азық-түлікті бірнеше сағат бойы тасып өткізіп жатты. Осындай сапарлардың бірінде өзеннің ортасына жете бергенде жау снарядтарының жарықшақтары тиіп, бөлімшенің барлық жауынгерлері жараланды. Суға толып бара жатқан қайықты тез жүргізген Степанов оны оқ астынан алып шығып, жолдастарын аман алып қалды. Степанов екінші рет осындай батыл қимыл-әрекетімен көзге түсті. Осындай ерлігі үшін оған КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (23.9.1944).

## Дереккөздер


Санат:22 қазанда туғандар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Целиноград ауданында туғандар
Санат:30 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО майорлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Қызыл әскердің Польяк жорығының (1939) қатысушылары
Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері
Санат:Кеңес-жапон соғысының қатысушылары
Санат:Троекуров зиратында жерленгендер
Иван Игнатьевич Суптель

**Иван Игнатьевич Суптель**(26.10.1919, Ресей, Новосібір облысы,Красноозер ауданы,Зубково селосы - 18.11.1975, Павлодар облысы,Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты Қалқаман кенті) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші лейтенант, атқыштар ротасының командирі,орыс.1937 жылы Шығыс Қазақстан облысы Глубокое кентіндегі Ертіс мыс балқыту комбинатында жұмыс істеген. 1939 жылы Кеңес әскері қатарына алынды. 1941 жылдың маусым айынан Ұлы Отан соғысының Оңтүстік-Батыс, Воронеж, 1-Украина майдандарында ұрыстарға қатысты. 1943 жылы кіші лейтенанттар курсын бітіріп, взвод, рота командирі болды. Төрт рет жараланып, қайтадан әскер қатарына қосылды. 1943 жылы тамыз айында Полтава облысы,Пирятин қаласын азат ету кезінде Суптельдің ротасы қалаға бірінші болып кіріп, жаудың мықты бекінісіне айналған бірнеше ipi ғимараттарды жаудан тазартты. 1943 жылдың 24 қыркүйегінде балықшы қайығы мен сал арқылы Суптель  ротасы Днепр өзенінен өтгі. Ротаның тең жартысы оққа ұшты. Өзеннің оң жағасына өтіп, Киев облысы,Кагарлык ауданы,Балыко-Щучинка селосын жаудан тазартты. Рота командирі Суптельдің ротасы алты күн бойы жаудың танк, артиллерия, әуе шабуылына төтеп берді. Өзі жараланғанына қарамастан, ротаны ұрыс аяқталғанша басқарды. 1943 жылы Киевті азат ету және қорғаныс жасау операцияларына қатысты. Осы жылдың 22 қарашасында Житомир қаласының шығыс жағындағы шайқастардың бірінде 5-рет ауыр жараланып, госпитальда болды. Жаумен шайқастағы ерлігі мен батылдығы, әскери тапсырмаларды орындау кезіндегі ротаны шебер басқара білгендігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Суптельге Кеңес Одағының Батыры атағы және Ленин ордені, «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (24.10.1943). Соғыстан соң Қазақстанға оралып, Ертіс полиметалл комбинатында, Бұқтырма ГЭС-інде, Ертic - Қарағанды каналының құрылысында жұмыс істеді. l-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Қалқаман кентінде Суптель атында көше бар.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Степан Захарович Сущев

**Степан Захарович Сущев**(24.12.1914, Жамбыл облысы,Қордай ауданы,Қордай ауылы - 24.7. 2008, Қырғызстан, Шу ауданы,Ақсу қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, взвод командирінің орынбасары,орыс.Еңбек жолын 1933 жылы Фрунзе (қазіргі Бішкек қаласы) қаласындағы кірпіш зауытында бастаған. 1937 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, Новосібір қаласындағы ІІХК (НКВД)-нің 112-полкінде әскери борышын өтеді. Әскери қызметін өтеп болған соң Кеңес әскерінің құрамында 1943 жылдың 23 қыркүйегінде Днепр өзенінің Ясногородка селосы маңында (Киев облысы,Вышгород ауданы) жаудың алдыңғы шебін басып алды. Осы плацдармды 28 қыркүйекке дейін жауға бермей ұстап тұрды. Командованиенің бұйрығын бұлжытпай орындағаны үшін және ұрыста шеберлік танытқаны үшін Сущевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп (17.10.1943), Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. 1944 жылы әскер қатарынан босап, Қырғызстандағы Мәскеу ауданында слесарь болып жұмыс істеді. 1969 жылы зейнеткерлікке шықты.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Құдайберген Мағзұмұлы Сұрағанов

**Құдайберген Мағзұмұлы Сұрағанов**(25.5.1921 жылы туған, Павлодар облысы,Тереңкөл ауданы,Сұлуағаш ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, взвод командирі, аға лейтенант, қазақ. Руы — Уақ.

1940 жылы Павлодар қаласындағы педагогикалық училищені бітірген. Соғысқа дейін орта мектепте мұғалім болды. 1941 жылы кіші лейтенанттар курсын бітіріп, 1-Беларусь майданы 33-армия 142-артиллериялық бригада құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. Сталинград түбіндегі шайқаста ауыр жараланып, госпитальда болды. Кейін Сұрағанов Беларусь, Литва, Польшаның көптеген қалалары мен селоларын азат етуге қатысты. Днепр, Висла, Одер (Одра) өзендерінен өтті. Одер-Шпре (Шпрее) өзендері аумағындағы операцияларда айрықша ерлігімен көзге түсті. Одердің батыс жағалауындағы шайқастар кезінде Сұрағановтың артиллеристері 49-атқыштар дивизиясының жаяу әскерлерімен бірге жылжып, оны үздіксіз қолдап отырды. Сонымен қатар батарея командирі барлау ісін де шебер ұйымдастыра білді. Одер-Шпре операциясы барысында Сұрағановтың зеңбіректері жаудың 100-ден астам әскері мен офицерін жойды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сұрағановқа батылдығы мен тапқырлығы үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.5.1946). Соғыстан кейін Сұрағанов туған еліне оралды. Қазақ педагогикалық институтын (қазіргі Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті), кейін аспирантурасын бітірді. 1955 жылдан Қазақ қыздар педагогикалық институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті) геометрия және математиканы оқыту методикасы кафедрасында доцент қызметін атқарды. Қалған деректер мұрағаттық ізденуді қажет етеді.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Сүйімбике

**Сүйімбике** (, ; шам. 1516 ж. туғ.) - Қазан хандығының билеушісі (1549-1551), Қазан хандары Жанғали (1533-1535), Сафа Герей хан және Шаһғалидің әйелі, Ноғай биі Жүсіптің қызы және Ноғай Ордасы әулетінің негізін қалаушы Едігенің неменесі (арғы арғы арғы немересі).

## Өмірбаяны
Сүйімбикенің бірінші күйеуі Жанғали таққа жас кезінде Мәскеуді қолдаған үкімет шешімі бойынша Болат Шырын мен Мәскеу кінәзі ІІІ Василий бастаған келісіммен отырды. Ханның жас кезінде Гауһаршад ханбике бақылауды жүзеге асырылды. 1533 жылы ол Жанғалиді Сүйімбикеге (сол кезде ол небәрі 12 жаста еді) үйлендіруді ұйымдастырды, бұл ханның кәмелетке толуымен және биліктің оған ауысуымен сәйкес келді. Некемен Мәскеу келісті, және Мәскеу өте тез келісім берді, өйткені ол осы неке арқылы Ноғай биі Жүсіпті жақындастырып, Қырым әулетінен қуылған және өзінің қайын атасы Ноғай мырзасы Мамайда болған Сафа Герей хан ханға қарсы белгілі бір тепе-теңдікті құрайды деп үміттенді. Хан әйеліне немқұрайлы қарап, неке сәтсіз аяқталды, сондай-ақ, олардың балалары болмады. Сүйімбике әкесіне шағымданып, оны алып кетуін өтінді. Жүсіп ханды кетіруді ұсынып, қызын қайтаруды талап етті. Осы оқиғалардың барлығы дипломатиялық хат алмасудың тақырыбына айналды.

Жанғали әйеліне ғана емес, сонымен қатар Мәскеудің қысымы мен хандықтың ішкі істеріне араласуға қанағаттанбаған Қазан үкіметіне де сәйкес келмеді. 1535 жылы Болат Шырын мен  Гауһаршат ханбикенің қатысуымен төңкеріс жасалды, Жанғали бұл төңкерісте өлтірілді, ал Сафа Герей хан тағы да таққа шақырылды. Сүйімбике оның бесінші әйелі болды. Сафа Герей хан қайтыс болғаннан кейін Қазан хандығын 1549-1551 жылдары ұлының кәмелет жасына толмағандығына байланысты регент ретінде басқарды.

1551 жылы мырзалар оны орыс патшасы Иван Грозныйға, оның ұлы Өтеміс Герей және Қазан қазынасымен бірге берді.

Жарты жылдан соң, еркіне қарсы, Қасым билеушісі Шаһғалиге тұрмысқа шықты. Өтеміс Герей патша Иван Грозныйдың қарамағында тәрбиеленуге қалдырылды. Соңғы жылдары Қасымда тұрды, сол жерде қайтыс болды. Қабірі қай жерде екендігі белгісіз. Өлкетанушы Анатолий Шекиннің пайымдауынша, соңғы жылдары өзінің жеке оққағары Шұрай батырдың қарауында Виля (Нижгород облысы) ауылының маңында тұрды.

thumb|right|200px|Қазаннан кетіп бара жатқан Сүйімбике патшайымның қолға түсуі. В. Г. Худяков, 1870

## Балалары
Сафа Герей ханден туған ұлы — Өтеміс Герей, Мәскеуде **Александр Сафакиреевич** атымен шоқындырылды.

## Естелік
Сүйімбике мұнарасы — бұл Қазан Кремлінің тарихи ескерткіші және Қазанның сәулеттік эмблемасы.

Сондай-ақ Яр Чаллы қаласында бір даңғылына есімін берді.

Төменгі Кама қаласында бір көше бикенің атымен аталды.

1991 жылдан бастап Қазан қаласында әйелдерге арналған ай сайынғы «Сүйімбике» журналы шығады.

2012 жылы Сүйімбикенің бейнесін актриса Анора Халматова бейнелеген «Қ. К. қазынасы» атты тарихи авантюралық кино түсірілді.

## Әдебиет
* *Трепавлов В. В.* Ноғай Ордасы тарихы. М.: Восточная литература, РАН.

## Дереккөздер


Санат:1516 жылы туғандар
Санат:1557 жылы қайтыс болғандар
Санат:Касимовта қайтыс болғандар
Санат:Ноғайлар
Санат:Қазан хандығының билеушілері
Санат:Ханбикелер
Санат:Әйел-регенттер
Жолдас Сүлейменов

**Жолдас Сүлейменов** (01.05.1922 ж., Түркістан облысы, Сарыағаш ауданы, Жаңа құрылыс ауылы - 1992, Сүлейменов ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, барлаушы, қатардағы жауынгер, қазақ. 1942 жылдың қаңтарынан Орталық майдан 65-армия 69-атқыштар дивизиясы 120-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Алғашқы ұрыс жолын Сталинград шайқасынан бастады. Араларында Сүлейменов бар барлаушылар тобы кезекті бір тапсырманы орындау барысында жау батальонының штаб бастығын, құнды деректері бар құжаттарын қолға түсірген. Сонымен қатар Сүлейменов Курск иінінде болған ұрыстарға, Белгородты азат етуге де қатысты. 1943 жылы 15 қазанға қараған түні Днепр өзені (Украина, Чернигов облысы, Репки ауданы, Радуль кентінің маңы) үшін болған ұрыста Сүлейменов баскарған барлаушылар жаудың 300-ден астам әскерін жойып, 8 зеңбірегін, 3 минометін, 60 әскерін қолға түсірген. Сүлейменовке көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (30.10.1943). 1946 жылы запасқа шығып, Отырар, кейіннен Сарыағаш ауданында тұрды. Алматыдағы заң мектебін бітіріп (1951), тергеуші, мектепте алғашқы әскери дайындық пәнінің мұғалімі қызметтерін атқарған. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Владимир Михайлович Счастнов

**Владимир Михайлович Счастнов** (1.8.1915, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті - 11.10.1944, Польша) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия сержанты, бөлімше командирі.

1938 жылы Хасан көлі маңындағы қақтығысқа қатысқан. 1942 жылдың қыркүйегінен 2-Беларусь майданына қарасты 1-гвардиялық шабуылдаушы инженер-саперлік бригаданың 4-гвардиялық жеке шабуылдаушы инженер-саперлік батальоны кұрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 жылы 10 қазанында Счастновтың саперлер бөлімшесіне шабуылдаушы күштер үшін Грабник деревнясы (Польша) маңындағы алаңды жау минасы мен тікенекті сымдарынан тазарту міндеті жүктелді. Тапсырманың негізгі бөлігі орындалған кезде жарылған минаның жарықшақтарынан бірнеше жауынгер қаза тапты. Счастнов 8 жерден жарақат алып, жеке өзі 18 минаны залалсыздандырды. Кезекті жарылған мина оның аяғын жұлып кетті. Өзіне берілген тапсырманы ерлікпен орындады. Счастновқа көрсеткен ерекше ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945).

Счастновтың есімі Қазалы қаласындағы бір көшеге берілген. 

Ленин, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер


Санат:1 тамызда туғандар
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Қазалыда туғандар
Санат:11 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Польшада қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысы саперлері
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО сержанттары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Санат:Польшада жерленгендер
Бақтияр Омарұлы Сыздықов

**Бақтияр Омарұлы Сыздықов** (30.04.1958 жылы туған, Ташкент) - қазақ, генерал-майор (11.04.2004).

## Білімі
* Коломен жоғары артиллериялық командалық училищесін (1980)бітірген.
* М.В.Фрунзе атындағы Әскери академияны (1991) бітірген.
* РФ ҚК Бас штаб Әскери академиясын бітірген (2002).
## Өмірбаяны
* Коломен жоғары артиллериялық командалық училищесінің курсанты (1976-80).
* Германиядағы кеңес әскерлері тобының Hat қолбасшысының қарамағында мотоатқыштар дивизиясы артиллериялық барлауы және батарея басқармасы барлау взводының командирі, гвардиялық танк дивизиясы гвардиялық танк полкы артиллериялық батареясының командирі.
* Түркістан әскери округі әскерлері қолбасшысының қарамағында, мотодивизиясы мотополкі оку штабы бастығынын орынбасары (1980-87), батальон командиры.
* М.В.Фрунзе атындағы Әскери академиясының тыңдаушысы.
* Қазақ КСР-нің Жамбыл облыстық ДОСААФ комитеті төрағасының орынбасары - әскери-техникалық дайындау және спорт бөлімінің бастығы.
* ҚР ІӘ қолбасшысының басқармасы жедел полк командирінің орынбасары (1992-93), командир, айдауыл полкі командирі, бригада командирінің орынбасары - штаб бастығы (1987-97), бригада командирі, ҚР ІІМ ІӘ қолбасшысының бірінші орынбасары.
* РФ Бас штабы әскери академиясының тыцдаушысы (1997-2002).
* ҚР Қорғаныс министрлігінде (2002), Шығыс әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы, «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы, «Оңтүстік» өңірлік қолбасшысы, ҚР ҚМ қарамағында (2007).
* ҚР ҚМ Әскери институтының бастығы (2007-10).

## Марапаттары
Медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:30 сәуірде туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Ташкентте туғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Коломен жоғары артиллериялық командалық училищесі түлектері
Есмұрат Сыйқымов

**Есмұрат Сыйқымов** (1922, Алматы облысы, Ақсу ауданы, Ақсу ауылы - 27.9.1943, Украина, Чернигов облысы, Чернигов ауданы, Посудово деревнясы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші сержант.

* Соғысқа дейін Қапал кентіндегі педагогикалық училищеде оқыған.
*  1943 жылы күзде 74-атқыштар дивизиясының полктері артиллериялық күшті атыс даярлығынан соң жаудың қорғаныс шебінің бір телімін бұзып өтті. 360-атқыштар полкінің командирі Посудово деревнясының қасында жау бекінісіне шабуыл жасауға бел байлады. Пулеметшілер тобының командирі Сыйқымов шабуылдаушылардың алдыңғы қатарында болды. Олар деревняға басып кіріп, жаудың пулеметшілер тобын жойды. Өзі қолайлы жерге орнығып, жауга оқ жаудырды. Шабуылдаушы жауынгерлерді жау әскері оқпен жусатып салды. Жалғыз қалған Сыйқымов жаудың автоматшылар взводымен екі сағаттан артық шайқасты. Батальон шабуылға шығып, деревня азат етілді. 60-тан аса жау әскерін жойған Сыйқымов осы ұрыста қаза тапты.
* КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сыйқымовқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (16.10. 1943).
* Туған жері Ақсу атындағы көшелердің біріне Сыйқымов есімі берілді.

## Дереккөздер


Санат:4 сәуірде туғандар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:27 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Чернигов облысында қайтыс болғандар
Санат:КСРО кіші сержанттары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері
Санат:Жарақаттан қайтыс болғандар
Санат:Чернигов ауданында (Чернигов облысы) жерленгендер
Қарсыбай Сыпатаев

**Қарсыбай Сыпатаев** (15 сәуір 1918, Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Көктөбе ауылы – 26 қараша 1942, Ресей, Қалмақ Республикасы, Сарпинск ауданы, Шарнут кенті) — Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, миномет нысанашысы, қазақ. Кеңес әскері қатарына 1942 жылы алынып, Оңтүстік майдан 4-атты әскер корпусы 61-атты әскер дивизиясы 13-жеке атты артиллерия дивизионы құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан.

## Өмірбаяны
### Отбасы
Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. Қарсыбай Сыпатаевтың әкесі Балапанов Сыпатай - кедей шаруа болған. Қарсыбайдың өзінен үлкен 5 ағасы,1 інісі болған. Қарсыбай алғашқы кезде бастауыш мектепті, кейін Шаян орта мектебінде 7-8 сыныптарды бітірді.

### Еңбек жолы
* 1936-1937 жылдары колхозда бригадирдің көмекшісі қызметін атқарды.
* 1938 жылы есепшілер курсында оқып,колхозда есепші қызметін атқарған.
* 1940 жылы комсомол қатарынан КПСС мүшелігіне өтеді.
* 1940 жылы аудандық партия комитетінде нұсқаушылық қызмет атқарды.

### Ерліктері
Сталинград шайқасында Қарсыбай Сыпатаев жаудың 36 танкісімен жеке-дара шайқасқа түсіп, ең соңғы минаны жалғыз танкіге жұмсап, өзі де сонда қаза болады.

Сталинград шайқасында Сыпатаев асқан ерлік пен батырлық көрсетті. «Красный герой» ұжымшарының маңында болған ұрыста жаудың бір взводқа жуық жаяу әскерін жойып жіберді. Шарнумовский елді мекені түбінде Сыпатаевтың миномет расчеті 36 танкімен айкасқа түсті. Техника жағынан басым жау қорғаныс шебін бұзуға ұмтылды. Шайқас барысында қасындағы миномет расчеттері істен шығып, Сыпатаев қолында қалған жалғыз минасымен танкінің астына құлады.

## Мадақтамалары
Туған ауылы мен Шымкент қаласындағы №7 мектебіне Қ.Сыпатаев есімі беріліп, ескерткіш қойылған. Сонымен қатар мектеп жанындағы мұражайы да бар.

КСРО осы ерлігін жоғары бағалап, 1943 жылы 17 сәуірде Кеңес Одағының Батыры атағын алады. Ленин орденімен марапатталған.Батырдың ерлігі және оның ұрпақтары жайлы тың деректер жылма жыл толықтырылып тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:15 сәуірде туғандар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:26 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1942 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Түркістан облысы тұлғалары
Сырдария көтерілісі

**Сырдария көтерілісі**-жергілікті халықтың 1916 жылы 25 маусымдағы патша жарлығына байланысты туған бас көтерулері. Сырдария көтерілісі 11 шілдеде Ташкенттің байырғы халқының қозғалысымен басталды. 1916 жылы тамызда Сырдария облысының Әулиеата уезін қамтыды. Көтерілісшілер жергілікті әкімдердің, болыстар мен байлардың мал- мүлкін жойды, полициямен және патша әскерлерімен қақтығыста «Қара жұмысқа адам бермеуге» бел байласты. Олар патша үкіметінің жазалаушы отрядымен алғаш рет Әулиеата уезінде қақгығысты. Күрес Мерке маңайында күшейе түсті. Мерке, Құлан өңірлерінің 7 болыс елі көтеріліс басшысы етіп Ақкөз батырды, орынбасарлығына Досмайыл батырды сайлады. Көтерілісшілер Мерке - Пішпек, Мерке - Әулиеата телеграф сымдарын үзді. 29 тамызда көтерілісшілер Меркені қоршап, приставтың келісімге шақырғанын қабылдамады. Меркені патша гарнизоны зорға ұстап қалды. Көтерілісшілер Әулиеатаны алу мақсатымен Шу өзені бойына топтала бастады. Патша әскері тойтарыс беру үшін окоптар қазып, баррикадалар тұрғызды. Қаладағы патша гарнизонында 1000 солдат, 200 жасақшы болды. 17 қыркүйекте Әулиеатадан 70 км Алакөл құмында жазалаушы отрядпен шайқас басталды. Көтерілісшілер үш рет жазалаушы отрядқа қарсы шықты. Зеңбірек, пулеметтерден атылған оққа қарсы тұра алмай, кейін шегінуге мәжбүр болды. Қыркүйектің аяқ кезінде халық толқулары басылып, көтерілісшілер жеке отрядтарға бөлініп, партизандық соғыс жүргізді. Әулиеата уезі бастығының бұйрығы бойынша көтеріліске қатысқандардың тізімі жасалып, олар қатаң жазаланды. 50 мыңдай адам қара жұмысқа алынды. Сырдария көтерілісі патша өкіметін құлатқан Ақпан революциясына ұласты.
	
## Дереккөздер


 Санат:Көтерілістер
Санат:Тарих