open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үлкен шырғалақ

**Үлкен шырғалақ** () - ұзын аяқты, ірі денеkі (300 г, қанатының адымы - 75 см шамасында) балшықшы. 
## Биологиялық сипаттама
Үлкен шырғалақтың тұмсығы - ұзын, қызғылт қызылсары, тұмсықтың ұшына қарай бұл түс қошқылдана түседі, тұмсықтың ұзындығы 8-11 см шамасында болады. Құс ұшып жүрген кезде қанатындағы ақ жолақтар, сондай-ақ ақ беді және құйрықтың қара ұшының қарама-қарсылығы жақсы көрінеді. Жоны - қошқыл. Жазда, әдеттегі жағдайдағыдай емес, көшпенді қалыпта кездеседі. Көбінесе бірнеше жұптардан шағын топ түзіп ұялайды. Салындыдағы 2 жұмыртқаны ата-енелері 3 аптаға жуық басады. Негізінде бунақденелілерді (қоңыздар, шегірткелер, әр түрлі көбелектердің дернәсілдері, су қандалалары), сондай-ақ басқа жәндіктерді жейді. Аздаған мөлшерде өсімдіктердің тұқымын, ұсақ пиязшықтарды қорек етеді.
## Таралуы
Еуразияның қоңыржай ендіктерінде қоныстанады, Қазақстанда бүкіл солтүстік жартысында - орманды дала, дала және ішінара шөлейттерде ылғалды шабындықтарда, ылғалданған үлескілерді бойлай ұялайды.  Қазақстанда наурызда пайда болып, қыркүйекте ұшып кетеді.
## Дереккөздер
Санат:Татреңтәрізділер
Тарбаң шырғалақ

Тарбаң шырғалақ (Limnodromus semipalmatus) - орташа денелі (биіктігі - 36 см шамасында) балшықшы. 
## Биологиялық сипаттама
Тарбаң шырғалақтың тұмсығы ұзын, тұмсықтың түбі - жалпақ, тұмсық ұшы біраз жалпақтау. Сырттай қарағанда кіші шырғалаққа өте ұқсас, көпке дейін оларды бірінен-бірін ажырата алмай жүрді. 
## Таралуы
Тарбаң шырғалақ Батыс-Сібір ойпатының оңтүстік бөлігінде ылғалды шалғын, төбешікті батпақ үлескідерде, өзендер мен шөлдердің жағасында қоныстанады.
Қазақстанда ұшып өту кезінде бұл құспен бірнеше рет кездесу болғаны мәлім. Таралу аймақтарының барлық бөліктерінде сирек болғандығы соншалық, бұл құс барлық дәрежедегі Қызыл кітаптарға тіркелді, сондай-ақ Халықаралық табиғатты қорғау одағының Қызыл тізіміне де тіркелген.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Татреңтәрізділер
Тарбаң шырғалдақтар туысы

**Тарбаң шырғалдақтар туысы** () — татреңтәрізділер отрядының тауқұдірет тұқымдасы шырғалақ тұқымдас тармағына жататын 4 туыстың біреуі. Нағыз шырғалақтарға өте ұқсас, алайда бұл туыстың түрлерінде тұмсықтың ұш бөлігі жалпайған. Тарбаң шырғалақ туыстас құстар, тұмсығының үстіңгі беті - кедір-бұдырлы, бұл оларды тауқұдіреттерге жақындатады.

Аталған туыста бар болғаны 2 түрі оның бірі - тарбаң шырғалақ, ол Қазақстанда кездеседі, екінші түрі - америкалық шырғалақ, ол батыс жарты шарда өмір сүреді

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Шырғалақтар туысы

**Шырғалақтар туысы** () — татреңтәрізділер отрядының тауқұдіреттер тұқымдасы шырғалақ тұқымдастары тармағына жататын 4 туыстың біреуі. Шырғалақ туыстылар - дене мөлшері ірі және орташа, ұзын тұмсықты және ұзын аяқты құстар. Жонының жабын қауырсындары - қызыл қошқыл - қызғылтсары теңбілді және қошқыл реңкте жолақтары бар. Күйттік жасану кезінде бауыры - қызғылтсары. Жыныстық және жас ерекшелік өзгерістері айқын білінбейді.

Шырғалақтар туысында 4 түр бар, олардың екеуі Қазақстанда кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Кіші шырғалақ

Кіші шырғалақ (Limosa Іарроnіса) - үлкен шырғалақтан дене мөлшерінің шағындылығымен (275 г шамасында, тұмсығы -7-11 см) ерекшеленетін құс. 
## Биологиялық сипаттама
Кіші шырғалақ ұшып жүргенде оның қанатындағы ақ жолақтары білінбейді. Жотасы - ақ, құйрығының ұшында жолақтары бар, тұтас қара реңді емес. Тұмсығы - жоғары қарай өте қайқы, күйттік жасануы кезінде жемсауындағы жабын қауырсындарының кірпіш тұстес қызғылтсары түсі бауырдың соңына дейін жойылады. 
## Таралуы
Скандинавиядан Чукоткаға дейінгі тундра мен орманды тундрада қоныстанады. Қазақстанда тек қана ұшып өткен кезде (сәуір-мамыр және шілденің соңынан қыркүйектің басына дейін) кездеседі, оқта-текте кезеген (бродячие) дарақтары жазда байқалып қалады.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Татреңтәрізділер
Шыпшықтар туысы

Шыпшықтар туысы (Spinus)	- Қазақстандағы қунақ тұқымдастарға жататын 18 туыстың біреуі. Шыпшық туысты құстар - үшкір конус пішінді және біршама қысқа тұмсықты, жабын қауырсындарының реңінде жасыл және қара реңктер көбірек болатын кішкене қүстар (10-15 г) тобы. Бұл туысқа жататын 10 түрдің көпшілігі Солтүстік және Оңтүстік Американың ормандарында қоныстанады. Бұл - Қазақстанда да кездесетін Еуропа және Азияда мекендейтін кең таралған түрлердің бірі.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Торғайтәрізділер
Жуантұмсық шымшық тұқымдастар

Жуантұмсық шымшық тұқымдастар (Paradox ornithidae) - торғайтәріздестер отрядының 73 тұқымдастарының біреуі. Жуантұмсық шымшық тұқымдас құстар - шағын денелі, ұзын қүйрықты құстар. Олар Еуропа және Азияның орман шетінде, сондай-ақ ну бамбуктар, құрақтар және қамыстарда қоныстанады. Сыртқы кейпі және
қылығы шымшықтан аумайды. Тұмсығы - қысқа, құйрығының ұшы қалың өскен өсімдіктерде өте оңтайлы, дөңгеленген. Құйрығы — ұзын, кертештелген. Аяғы - мықты, әжептәуір ұзын, саусақтары - тұтқыр, тырнақтары - имек, күшті. Жабын қауырсындары үлпілдек, қобыраған, реңі - көмескі, аталықтары және аналықтары бірдей дерлік. Жас құстардың реңі күңгірттеу болып келеді.

Тостағанша немесе ұшар сияқты үлкен қопсыған ұяны әдетте жақсы жасырылған қалың өсімдіктер арасына салады. Жұмыртқалары ақ немесе өрнексіз көгілдір болады. Бунақденелілермен қоректенеді, дегенмен өсімдіктердің тұқымын жейді. Тұқымдаста 13-19 біріккен 4-5 туыс болады.
Қазақстанда екі туыстан - мұртты шымшық және кезқұйрық шымшық туыстылардан 2 түр кездеседі.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Торғайтәрізділер
Ақмойын шыбыншы

**Ақмойын шыбыншы** (Muscicapa albicollis) - теңбіл шыбыншыға өте ұқсас құс. 
## Биологиялық сипаттама
Ақмойын шыбыншының теңбіл шыбыншыдан айырмашылығы ақ түс бүкіл бауырына жайылып, мойын тұсында арқа жағынан қосылады, сондықтан ақмойын шыбыншы аталған. Аналығы мен жас құстар теңбіл шыбыншыдан айнымайды десе де болады, алайда оларда ақ түс көбірек.
## Таралуы
Бұл құс Еуропа және Алдыңғы Азияның ормандарында қоныстанады, ал экваторлық Африкада қыстайды. Оның Қазақстанға таяу ұялау орындары - Еділдің орта ағысы, Кавказ және Копетдаг. Ақмойын шыбыншы осы арадан Қазақстаныың батыс өңірлеріне - Жайық өзенінің аңғарына, Маңғышлаққа оқтын-оқтын ұшып енеді, сол жерден сәуір және мамырда кездеседі.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Бертло теңдеуі

**Бертло теңдеуі** - Ван-дер-Ваальс теңдеуінің түрлендіруі ретінде 1899 жылы Д. Бертло (фр. Daniel Berthelot) анықтап, жариялаған нақты газдың екіпараметрлі күй теңдеуі. Теңдеуді мына түрде жазуға болады:

RT = \left( p + \frac{a}{Tv^2} \right) \left( v - b\right)

Сыни межелерде

\left.\frac{\partial p}{\partial v}\right|_{T=T_c}=0,      \left.\frac{\partial^2 p}{\partial v^2}\right|_{T=T_c}=0.

ақиқат болады. Бұл формула коэффиценттер мәндерінің өзгеруіне алып келеді:

a = 3 T_c p_c v_c^2

b= \frac{v_c}{3}

Берілген сыни межедегі сығылу коэффиценті :

\frac{p_cv_c}{RT_c} = \frac{3}{8} = 0.375

Бұл жерде, p - қысым, T - температура, R - универсал газ тұрақтысы, T_c - сыни межедегі температура, p_c - сыни межедегі қысым, V_c - сыни межедегі көлем.

Д.Бертло, бұған қоса, төменгі қысымдағы жүйелерге арналған күй теңдеуін де ұсынған:

p = \frac{RT}{v} \left( 1 + \frac{9}{128} \frac{pT_c}{p_c T} \left( 1- \frac{6T_c^2}{T^2} \right)  \right)

## Дереккөздер
* Рид Р., Праусниц Дж., Шервуд Т. Свойства газов и жидкостей: Справочное пособие / Ағылш. аудару под ред. Б. И. Соколова — 3-е изд. — Л.: Химия, 1982. — 592 с.
* Уэйлес С. Фазовые равновесия в химической технологии: В 2-х ч. Ч. 1 — М.: Мир, 1989. — 304 с. — ISBN 5-03-001106-4..

Санат:Күй теңдеуі
Дитеричи теңдеуі

Дитеричи теңдеуі - газдағы басты термодинамикалық шамаларды байланыстыратын күй теңдеуі. Бұдан жиірек қолданылатын Ван-дер-Ваальс теңдеуімен салыстырғанда, бұл теңдеу нақты өлшемдері бар және бір-бірімен өзара әрекеттесетін бөлшектерден тұратын нақты газдарды сипаттауға пайдаланылады. Ұсынып, теориялық негіздемесін жасаған - неміс ғалымы Конрад Дитеричи (нем. Conrad Dieterici). Бір моль газ үшін теңдеудің екі түрі бар:

p=\frac{RT}{V-b}\exp\left(-\frac{a}{RTV}\right)\qquad (I)

немесе

p=\frac{RT}{V-b}-\frac{a}{V^{5/3}},\qquad (II)

Бұл формулалардағы
* p - қысым,
* V - молярлық көлем,
* T - абсолют температура,
* R - универсал газ тұрақтысы,
* a - тұрақты шама (екі зат үшін әртүрлі), молекулалардың өзара тартылыс күшін сипаттайды,
* b - тұрақты шама (екі зат үшін әртүрлі), молекулалардың өзара тебіліс күшін сипаттайды, олардың мөлшерлеріне байланысты. 
Екі теңдеу де жартылайэмпирикалық болып табылады. Молярлық көлемнің үлкен мәндерінде олар идеал газдың күй теңдеуіне өтеді. Дитеричидің бірінші теңдеуі төмен қысым жағдайларында Ван-дер-Ваальс теңдеуінен анағұрлым дәл бола отырып, жүйеге жоғары қысым әрекет еткенде жарамсыз болады. 

## Дереккөздер
* В. В. Еремин, С. И. Каргов, Н. Е. Кузьменко. Задачи по физической химии. Часть 1. Химическая термодинамика. — Москва, 2000. 
* Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Издание 3-е, исправленное и дополненное. — М.: Наука, 1990. — Т. II. Термодинамика и молекулярная физика. — 592 с. — ISBN 5-02-014187-9..

Санат:Физика
Санат:Термодинамика
Санат:Күй теңдеуі
Битти-Бриджмен теңдеуі

**Битти-Бриджмен теңдеуі** - Дж. Битти (ағл. James A. Beattie) мен О. Бриджмен (ағл. Oscar C. Bridgeman) 1927 жылы анықтап, жариялаған нақты газдың күй теңдеуі.  Олар ұсынған эмпирикалық күй теңдеуі  нақты газдарды температура ( −252 мен +400&nbsp;°C аралығында) мен қысымның (200 атм.-ға дейін) кең диапазонында сипаттай алады.

Теңдеу былай жазылады:

p = RT \frac{(1-\epsilon)(V_{m}+B)}{V_{m}^{2}} - \frac{A}{V_{m}^{2}}

Бұл жерде, 
* p - қысым, 
* V_m - молярлық көлем, 
* V_m=\frac{V}{\nu}
*  V - көлем,  \nu - зат мөлшері, 
*  R - универсал газ тұрақтысы, 
*  T- температура,
* A, B,  \epsilon - тұрақты шамалар, олар эмпирикалық тұрақты шамалармен  A_0, B_0, a, b, c былайша байланысты:
 A = A_{0}\left(1 - \frac{a}{V_{m}}\right)

 B = B_{0}\left(1 - \frac{b}{V_{m}}\right)

 \epsilon = \frac{c}{V_{m}T^{3}}

Битти - Бриджман теңдеуіне 5 тұрақты шама кіреді (универсал газ тұрақтысынан бөлек) және бұл теңдеу эмпиркалық күй теңдеулерінің ең ыңғайлысы болып есептеледі. Битти-Бриджмен теңдеуінің жақсы жақтарына газдардың қоспасын анықтау үшін коэффиценттерді құрамдастырудың жеңіл әрі түсінікті методикасының болуын жатқызуға болады. Битти-Бриджмен теңдеуіндегі коэффиценттердің көптеген газдар үшін анықталуы оның қолданыс аясын кеңейтеді.

## Дереккөздер
* М. П. Вукалович, И. И. Новиков Уравнение состояния реальных газов М.-Л., Госэнергоиздат, 1948. 
* Уэйлес С. Фазовые равновесия в химической технологии: В 2-х ч. Ч. 1 — М.: Мир, 1989. — 304 с. — ISBN 5-03-001106-4. 
* Рид Р., Праусниц Дж., Шервуд Т. Свойства газов и жидкостей: Справочное пособие / Ағылш. аудару под ред. Б. И. Соколова — 3-е изд. — Л.: Химия, 1982. — 592 с.

Санат:Күй теңдеуі
Нылқы ауданы

**Нылқы ауданы**   (қыт. 尼勒克县 Nilka ) - Қытай Халық Республикасы  Іле Қазақ автономиялық облысының Іле аймағына қарасты әкімшілік-аумақтық құрылым. Тянь-Шань тауының орта бөлігінде орналасқан, Іле өзенінің жоғарғы ағысында. Халық саны 186900 адам, аумағы 10375 к.к., 1931 жылы негізі қаланған. 10 ауылдық округ, 1 қалашықтан тұрады.  Аудан аумағында қазақ, хань, ұйғыр қатарлы ұлттар тұрады, оның ішінде 71 % қазақтар құрайды. Халқы негізінен мал шаруашылығы және егін шаруашылығымен айналысады, Үрімжі қаласынан 516, облыс орталығы Құлжа қаласынан 112 шақырым қашықтықта орналасқан. Аудан туристік ресрустарға бай табиғатының сұлулығымен ерекшеленеді,  Қас өзені Нылқы ауданының дәл орта бөлігін кесіп өтеді. Ауданда әйгілі Таңбалы жайлауы бар. Бұл жайлау осы өңірдің туристік орталығы болып табылады.

Санат:Іле Қазақ автономиялық облысы
Африкалық бизон

Африка бизоны - қуыс мүйізділер тұқымдасының зубр туысына жататын жабайы сиыр. Оны 
Америка буффалосы деп те атайды.Бизон Америка Құрама Штаттарының Ұлы жазығы мен Канаданың кең даласын мекен етеді. Бизон табиғи жағдайда 20-25 жыл өмір сүреді. Дала бизоны және орман бизоны деген екі түрі бар. Дала бизонының дене тұрқы-кішілеу,өркеші дөңестеу болады. Бизонның шоқтығына дейінгі биіктігі-2 метр, ұзындығы 3 метрге дейін барады.Салмағы 500-1000 келіге жетіп, рекордтық көрсеткіш көрсеткендері де бар. Дене бітімінің алдыңғы бөлігінің жүні ұзындау келеді. Маңдайы-кең,қысқа әрі жуан мүйіздері сыртқа қарай өсіп,ұшы ішке қайырылып тұрады. Құлақтары-жіңішке және кішкентай,көздері үлкен болады. Мойындары - қысқа. Қысқа құйрығының ұшында жүні қалың шашағы бар. Аяқтары қысқа болғанымен,өте мықты. Бизон-шөппен қоректенеді. Солтүстік Американың көкорай шалғыны мен қалың құрағында жайылып жүреді. Таңертең және кешке жайылып,күндіз күйіс қайырады. Бизонға қауіп төндіретін жыртқыштың бірі-қасқыр. Қасқылар әдетте ұрғашы бизондар мен бұзауларға шабуылдайды. Аналықтары бұзауын бір жасқа дейін емізіп,қауіптен қорғап жүреді. Бұқалары жас төлді бұғып-қағуға көңіл бөлмейді. Бұзау дүниеге келгеннен кейін бірер сағаттың ішінде аяғына тұрып,өздігінен жүріп кетеді. Бизонның көру қабылеті аса жақсы дамымаған. Есесіне,ол өте саққұлақ және иісті жақсы ажыратады. Бизон-болмысынан қоныс ауыстырғыш жануар. Аляскалық жабайы бизон ешқашан бір жерде ұзақ жайылмайды. Кейде жеке-дара, кейде табын құрып,жайылымнан-жайылымға ауысып жүре береді. Бизонның ұйпаланған жүнді терісінің қалыңдығы сонша,оған қонған қар ерімей тұра береді.Бизондар ас талғамай,тырбық шөптерді де жей береді.
## Дереккөздер

Санат:Бизондар
Еуразия борсығы

Еуразия борсығы-сусарлар тұқымдасына жататын жыртқыш аң. Ағылшынша > деген атауы француздың >-> деген сөзінен шыққан.Еуразия борсығының денесінің ұзындығы мен салмағы жыл мезгіліне қарай әртүрлі:жазда-7-13 келі,ал күзде ұйқыға кетер алдында 20 келіге дейін жетеді.Еуразиялық борсықтың денесі мығым,аяқтары мен құйрықтары қысқа болады.Еуразия борсығы құрт-құмырсқасы көп жерлерді ұнатады.Тышқан тәрізді көміргіштермен,бауырымен жорғалаушылармен ,бақалармен,жәндіктермен және дернәсілдерімен,жеміс-жидектермен қоректенеді.Ін қазу қиын болғандықтан баипақты жерлерде кездеспейді.Кей борсықтар елді мекендерге жақын жерден ін қазып,бау-бақшаларындағы жеміс,бақша дақылдарын жеп,зиян келтіреді.Борсықтар-түн жануарлары,қорегін іздеуге қараңғы түсісімен шығады.Інінде бірнеше қосымша бөлмесі,өткелдері,кіріп-шығатын бірнеше тесігі болады.Борсықты тұмсығынан желкесіне дейін созылған ақ-қара жолақтарынан оңай тануға болады.Борсық-томаға-тұйық жануар.Көршілерімен жақын тұрғанды ұнатпайды.Екі борсықтың індерінің арақашықтығы ондаған метрге жетеді.Ін атадан балаға мұра болып қалады.Борсық Еуропада да,Азияда да тіршілік етеді.Негізінен,ормандар мен көкорай шалғынды жерлерде жүреді.Еуразиялық борсық-икемсіз жануар.Басы ұзындау,көзі-кішкентай және құлақтары қысқа.Ұлыбританияда жыл сайын 50 000 борсық автокөліктердің астына түсіп өлім-жітімге ұшырайды екен.Күзге қарай бойына май жинайды да,қыста ұйқыға кетеді.Ініндегі астына төсеп жататын > күндіз сыртқа шығарып,күнге жайып,желдетіп алады.Борсықтың буаздық мерзімі-бір жыл.1-ден 5-ке дейін әзборақ табады.Борсық терісі үшін ғана емес,еті мен майы үшін де аулнады.Оның майы халық медицинасында жоғары бағаланады.Борсықтың ең басты қорегі-шұбалшын (жауынқұрт)

## Дереккөздер
Еуропалық лангуст

**Еуропалық лангуст** - бақалшықсыз жоғары шаяндар отрядына жататын шаян. Денесі тек екі бөліктен - баскеуде және құрсақтан құралады. Денесін қозғалысқа келтіретін бұлшық етті аяғы басында орналасқан. Ертеде лангуст қазіргідей таңсық тағам саналмайтын. Лангуст жеу кедейліктің белгісі болатын. Айлақты қалалардан алыс жерлерде лангусты консерві қалбырына салып сататын. Лангустың басында екі жұп мұрты болады, аяқтары ілмек тәрізді. «Терең судағы лангуст» - Жерорта теңізінде ауланатын лангуст. Оның еуропалық лангуст, жерортатеңіздік омыртқалы лангуст және қызыл лангуст деген қосымша атаулары бар. Лангуст жартасты теңіз жағауларын мекен етеді. Лангусттың қысқыш аяқтары болмайды, бірақ мұрттары өте ұзын келеді. Кейде денесінен екі есе ұзын болады. Түнге қарай белсенділігі артып, кішкентай құрттармен, таңқышаяндармен, жануарлардың өлексерлерімен қоректенеді. Күндіз тастардың арасындағы қуыстар мен үңгірлерде жасырынып жатады. Қуыстан тек мұртының ұшын шығарып, айналада болып жатқан құбылыстарды бақылап отырады. Лангусттың денесі қатты хитин қабығынан тұрады, бұл оны жыртқыштардан қорғайды. Ірі лангусттың денесінің ұзындығы 60 см-ге дейін барады. Ол семіз, ауыр денелі болғандықтан, салмағы 8 келіге дейін тартады. Ең ірі популяциясы Шотландияның батыс жағалауында, Англияның оңтүстік-батыс жағалауында, Уэльсте және Ирландияның батыс жағалауында таралған. Лангуст, сондай-ақ он аяқты шаяндар тұқымдасына жатады.
## Дереккөздер
Тоғызтарау ауданы

** Тоғызтарау ауданы**    (қыт. 巩留县 Gongliu ) Қытай Халық Республикасы ШҰАР дағы Іле Қазақ автономиялық облысының Іле аймағына қарасты әкімшілік-аумақтық құрылым. Тянь-Шань тауының орта бөлігінде орналасқан, Іле өзенінің жоғарғы ағысында. Халық саны 196400 адам, аумағы 4528 к.к., 1931 жылы негізі қаланған. 7 ауылдық округ, 1 қалашықтан тұрады, Шығыс солтүстік бөлігінде Күнес ауданымен, солтүстік бөлігі Нылқы ауданымен Құлжа ауданы, оңтүстігі Текес ауданымен шектесіп жатыр. Аудан аумағында қазақ, хань, ұйғыр қатарлы ұлттар тұрады, байырғы халқы қазақтар. Халқы негізінен мал шаруашылығы және егін шаруашылығымен айналысады.

Санат:Іле Қазақ автономиялық облысы
Сығылу

**Сығылу** - заттың біркелкі сыртқы қысым әсерінен көлемін өзгерту қасиеті. Сығылу коэффиценті сығылудың негізгі сипаттамасы болып табылады және мына формула көмегімен анықталады: 

\beta =-\frac{1}{V} \frac{dV}{dp},

Бұл жерде  V- зат көлемі, p - қысым

Сығылу коэффицентін біркелкі сығу коэффиценті деп те атайды. Берілген формуладан заттың сығылу коэффиценті мен тығыздығын \rho байланыстыратын формула шығады: 

\beta =\frac{1}{\rho}\frac{d \rho}{d p}.

Заттың сығылу коэффиценті сығылу болып жатқан процеспен тығыз байланысты. Осылайша, изотермалық процестерде температураның өзгерісі орын алуы мүмкін. Сондықтан,  әр процеске сәйкес сығылу коэффиценті анықталады. 

Изотермиялық процесс үшін изотермалық сығылу коэффиценті енгізіледі:

\beta_T=-\frac{1}{V}\left(\frac{\partial V}{\partial p}\right)_T,

Бұл жердегі T индексі жеке туынды тұрақты температурада алынатындығын білдіреді. 

Адиабаталық процесс үшін адиабаталық сығылу коэффиценті енгізіледі:

\beta_S=-\frac{1}{V}\left(\frac{\partial V}{\partial p}\right)_S,

Бұл жердегі S энтропияны білдіреді (яғни адиабаталық процесс тұрақты энтропияда өтеді). 

Сығылу коэффицентіне кері шама иілгіштіктің көлемдік модулі деп аталады және K әрпімен белгіленеді. 

Сығылу теңдеуі изотермиялық сығылу коэффиценті мен қысымды сұйық түрімен байланыстырады. 

Адиабаталық сығылу коэффиценті изотермиялық сығылу коэффицентінен әрдайым аз болады. Сол себепті: 

\beta_S = \frac{C_V}{C_P} \beta_T

Бұл жерде C_V - заттың тұрақты көлемдегі  жылусыйымдылығы, C_p  - заттың тұрақты қысымдағы жылусыйымдылығы.

Санат:Термодинамика
Санат:Аэродинамика
Санат:Гидродинамика
Уильям Сароян

**Уильям Сароян** () - армян отбасынан шыққан атақты америкалық жазушы. 1908 жылы Американың Калифорния штатының Фресно қаласында дүниеге келген. Кедей отбасынан шыққан, еңбек жолын қарапайым  пошташы болып бастаған.

1943 жылы Оскар сыйлығы сыйлығымен марапатталған. Оның шығармаларының кейіпкерлері көбіне қарапайым және бақытсыз адамдар болған. 1934 жылы жарыққа шыққан Ұшатын трапециядағы жас ержүрек шығармасы оқырман қауымның назарын өзіне аудару арқылы әдеби ортаға жол ашты.  *Уильям Сароян* 1972 жылы өмірден озды. Оның қаламынан туған мың жарымға тарта әңгіме, он роман және он екі пьеса америка әдебиетінің өшпес қазынасы болып қалды..

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* armenianhouse.org
* livelib.ru

Санат:АҚШ жазушылары
Жерқазар

Жерқазар-сүтқоректілер класы кеміргіштер отрядының бір тұқымдасы.Африка халықтары жерқазарларды > деп атайды.Кения,Эфиопия және Сомалидің өсімдігі калың далалық жерлерінде тіршілік етеді.Әжім басқан,түксіз жалаңаш жұмыр денесіне қарап жерқазарды  титімдей моржға ұқсатуға болады.Сексен шақты жерқазар бірігіп жүреді.Өсімдік тамырлары мен түбірлерін іздеп,жерді қазып тастайды.Титімдей көздері тек жарық пен қараңғыны ғана ажырата алады.Күрек тістері-өте үлкен,олар үнемі өсіп,астыңғы тіс пен үстіңгі тіс бір-бірін қайралып,өткірленіп тұрады.Құлағы кішкентай.Мұрты мен денесінің әр жерінде қылтиған қылшықтарды айтпағанда,терісі-түксіз,жалаңаш.Жаңа туған баланың терісіндей алқызыл түсті.Жалаңаш жерқазарды экватордың шөптесін аймақтары мен саванналарынан кездестіруге болады.Жалаңаш жерқазарлар күрек тістерін экскаватордың ожауындай пайдаланып,3-4 метр тереңдікте ұзыннан-ұзақ созылып (900 метрге дейін),бұтақтана тараған,бірнеше қабатты жерасты  жолдарынан қазады.Олар өздері қазған шым-шытырық > ішінде алға қарай да,артқа қарай да жүгіреді.Қолда асыраған жалаңаш жерқазар 25 жыл өмір сүрген.Жалаңаш жерқазардың латынша Bathyergidae деген атауы > >,> > деген мағына береді.Жалаңаш жерқазардың бұлшық ет күшінің 25%-ы жақ сүйегінде.Өкпесі өте кішкентай.Өте баяу тыныс алады және ағзасындағы метаболизм (зат алмасу үдерісі) де баяу жүреді.Орташа дене бітімі 8-33 см аралығында.Салмағы-30 грамнан,1.8 келіге дейін.Жұмысшы жерқазарлар бүкіл әулетке ін қазып береді.== Дереккөздер ==
Ли-Эрбар-Эдмистердің күй теңдеуі

**Ли - Эрбар - Эдмистердің күй теңдеуі** - Ли (B.-I. Lee), Эрбар (J. H. Erbar) және Эдмистер (W. C. Edmister) атты ағылшын ғалымдары 1972 жылы анықтап, жариялаған көмірсулардан тұратын жүйелердің үшпараметрлі күй теңдеуі. Бұл теңдеу көмірсулардан тұратын жүйенің энтальпиясы мен фазалық тепе-теңдік тұрақтылар анықтау үшін қолданылады. Теңдеу алғашқы рет 1971 жылы Ли мен Эдмистердің зерттеулері нәтижесінде алынған, кейінірек оны Эрбар дамытып, нақтылаған. Сонымен, Ли - Эрбар - Эдмистердің күй теңдеуі былайша жазылады:

P=\frac{RT}{V-b}-\frac{a}{V(V-b)}+\frac{bc}{V(V-b)(V+b)},

Бұл жерде:
* a=[(0{,}246105+0{,}02869\omega)-(0{,}037472+0{,}149687\omega)T_\mathrm{r}+(0{,}16406+0,023727\omega)T^{-1}_\mathrm{r}+(0{,}04937+0{,}132433\omega)T^{-2}_\mathrm{r}]\frac{R^2T^2_\mathrm{k}}{P_\mathrm{k}};
* b=(0{,}086313+0{,}002\omega)\frac{RT_\mathrm{k}}{P_\mathrm{k}};
* c=[(0{,}451169+0{,}00948\omega)T^{-1/2}_\mathrm{r}+(0{,}387082+0{,}078842\omega)T^{-2}_\mathrm{r}]\frac{R^2T^2_\mathrm{k}}{P_\mathrm{k}};
* P - қысым, Па;
* T - абсолют температура, К;
* V_m - молярлық көлем, м3/моль;
* R=8{,}31441\pm 0{,}00026  - универсал газ тұрақтысы, Дж/(моль*К);
* T_\mathrm{k} - сыни межелдегі температура, К;
* P_\mathrm{k} - сыни межелдегі қысым, Па;
* T_\mathrm{r}=\frac{T}{T_\mathrm{k}}- келтірілген температура, К;
* \omega - Питцердің ацентрикалық факторы

## Дереккөздер
* Рид Р., Праусниц Дж., Шервуд Т. Свойства газов и жидкостей: Справочное пособие / Ағылш. аудару под ред. Б. И. Соколова. — 3-е изд. — Л.: Химия, 1982. — 592 с.
* Уэйлес С. Фазовые равновесия в химической технологии: В 2-х ч. Ч. 1. — М.: Мир, 1989. — 304 с. — ISBN 5-03-001106-4..

Санат:Күй теңдеуі
Дәрілік балшытыр

**Дәрілік балшытыр** () – айлауыктар тұқымдасы балшытыр туысына жататын, биіктігі 15-30 см, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Өсімдіктің өн бойын қысқа, бірақ қатты түк басқандықтан сабағы қолға кедір-бұдырлы болып сезіледі.
* Жапырақтарының шеттері бүтін, ұштары сүйір, екі жағын да қысқа түк басқан. Тамыр жапырақтары жұмыртқа тәрізді, сопақша келген, түп жағы жіңішкеріп сағаққа айналып кеткен. Сабақ жапырақтары отырмалы, түп жағы мен сабақтарын жартылай қоршап тұрады. 
* Сабақтың жоғарғы жағына гүлдер шоғырланған. Өсімдіктің даму кезеңіне байланысты гүлдері әуелі қызыл, ашық қызыл түсті болса, кейінірек біртіндеп көкшіл тартады. Гүл тостағаншасы жасыл түсті, бес қалақшасы бар. Гүл тәжі түтікше сияқтанып тұрады.

## Өсетін жері
Дәрілік балшытыр таулы аймақтарда, орман арасында, бұталардың көлеңкелерінде өседі.

## Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы
Құрамында минералды заттар танин, қоймалжың және илік заттар, аскорбин қышқылы, рутин бар.

Дәрі үшін өсімдіктің жерге түскен бөлігін гүлдеген кезінде жинап алады. Дәрілік балшытырдың қабынуға қарсы әсер ететін, несеп айдайтын, қан тоқтатын, жарақаттардың жазылуын тездететін қасиеттері бар. Халық медицинасында бұл өсімдік туберкулез ауруларын емдеу үшін, өкпе, жоғарғы тыныс жолдары және бронх қабынғанда, қақырыққа қан араласып түскенде қолданылады, асқазан-ішек жолдарының ауруларын және дене сыртындағы жарақаттарды емдейді.

## Дереккөздер

Санат:Айлауықтар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Пинега

**Пинега** —Архангельск облысындағы өзен, Солтүстік Двинаның оң саласы. Ұзындығы 779 км, алабы 42,6 мың км². Кең аңғармен ағады. Қар және жаңбыр суымен қоректенеді. Орташа су шығыны 430 м\сек. қазан — қараша қатып, сәуір — мамыр мұзы кетеді.Салалары:Нюхча,Мысовая,Чуга,Хорса,Охтома,Нюра,Вешка, Немнюга,Ихала,Варда,Тастус,Сия,Курга,Выя . 580 км бойы кеме жүзеді.

## Дереккөздер

Санат:Архангельск облысы өзендері
Пиноль (аспап бөлігі)

**Пиноль** () — металл кескіш станоктың кескіш аспабы (*фреверлі станокта*) немесе өңделетін деталь (*токарьлық станокта*) бекітілетін гильзасының осьтік бағыты бойынша қозғалатын бөлігі.

## Дереккөздер
Рамирес

**Рамирес Сантос до Насименто** (порт. *Ramires Santos do Nascimento*; 24 наурыз 1987 жыл,  Рио-де-Жанейро, Бразилия) — бразилиялық футболшы, "Палмейрас" футбол клубының жартылай қорғаушысы.

## Карьерасы
Карьерасында Бразилия, Португалия, Англия Қытай клубтарында ойнап, Португалия және Англия чемпионы атанды. 2009 жылы Конфедерациялар кубогына, 2010, 2014 жылдары әлем чемпионатына, 2011 жылы Америка кубогына қатысты. 
2014 жылғы әлем чемпионатынан соң ұлттық құрамадағы карьерасын аяқтады.

2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері.

2012 жылы УЕФА Чемпиондар Лигасының жартылай финалында сырт алаңда "Барселонаның" қақпасына гол соғып, клубтың финалға шығуына көмектесті. Рамирес Мюнхендегі финалға қатыса алмады, бірақ сонда да турнир жеңімпазы атанды.

## Жетістіктері

### Командалық
**«Жоинвиль»**

* Санта-Катарина штатының чемпионы (2): 2005, 2006

**«Крузейро»**

* Минас-Жерайс штатының чемпионы (2): 2008, 2009

**«Бенфика»**

* Португалия чемпионы (1): 2009/10
* Лига кубогы (1): 2010

**«Челси»**

* Англия чемпионы (1): 2014/15
* Англия кубогы (1): 2012
* Лига кубогы (1): 2015
* Чемпиондар лигасы (1): 2012
* УЕФА Еуропа лигасы (1): 2013

**Бразилия**

* Конфедерациялар кубогы (1): 2009

### Жеке

* Бразилиядағы күміс доп иегері (1): 2008
* «Челсидің» маусымдағы үздік голы (2): 2011, 2012

## Сыртқы сілтемелер

* soccerbase сайтында профилі

* Челсидің ресми сайтында профилі

Санат:Бразилия футболшылары
Санат:Челси ФК ойыншылары
Санат:Бенфика ФК ойыншыларыСанат:Крузейро ФК ойыншылары
Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Палмейрас ФК ойыншылары
Неманья Матич

**Неманья Матич** (, 1 тамыз 1988, Шабаце, Югославия) — серб футболшысы, "Манчестер Юнайтед" футбол клубы мен Сербия құрама командасының жартылай қорғаушысы. 2018 жылы әлем чемпионатына қатысты.

## Клубтағы мансабы
### Челси
16 жасында алғаш матчын «Колубара» клубында өткізіп, алғашқы маусымында 16 матч өткізді. 2007 жылы Цоргонь-лигасының «Кошице» клубына көшіп кетті. Словакияның чемпионатында 64 матч өткізіп, 4 гол соқты. Сондай-ақ Словакияның азаматтығын алды.  2009 жылы «Кошиценің» құрамында «Артмедия» клубын 3:1 есебімен жеңіп, Словакия Кубогін ұтып алды.

2009 жылы Челси клубына 1,5 млн. еуроға көшіп, 4 жылдық контракка қол қойды.

2010 жылы жалға беру бойынша нидерландиялық «Витесс» клубына көшті.
### Бенфика
2011 жылы лиссабондық «Бенфикаға» Давид Луистың көшуі бойынша беріліп, лондондық клуб тағы да 22 милл. фунт төледі. 2012 жылы «Бенфиканың» құрамында Португалия Кубогін ұтты.
### Челсиға қайта оралуы
2014 жылы 15 қаңтарда Челсидің ресми сайтында Матичті қайта 25 млн.евроға сатып алғаны жарияланды.Матич Челсимен 5,5 жылдық контракка қол қойды.

### Манчестер Юнайтед
2017 жылы жазда "Манчестер Юнайтедке" ауысты. Жаңа клубындағы тұңғыш ойынын 8 тамыз күні УЕФА суперкубогында "Реал Мадридке" қарсы өткізді.

## Ұлттық командадағы мансабы
Сербия құрама командасы үшін алғаш матчын 2008 жылы 14 желтоқсанда  Польшаға қарсы жолдастық матчта өткізіді.Сондай-ақ 2014 жылы әлем чемпионатында Сербия құрамасының негізгі құрамында өнер көрсетті.
## Жетістіктері
*Словакия кубогы: 2009
*Англия чемпионы: 2009/10, 2014/15, 2016/17
*Англия кубогы: 2010
*Англия лига кубогы: 2015
*Португалия лига кубогы: 2012
## Сыртқы сілтемелер
* soccerbase сайтында профилі
* Челсидің ресми сайтында профилі

Санат:Сербия футболшылары
Санат:Сербия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Челси ФК ойыншылары
Санат:Бенфика ФК ойыншылары
Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары
Санат:Витесс ФК ойыншылары
Санат:Сербия және Черногория футболшылары
Стефан Эль-Шаарави

**Стефан Карим Эль-Шаарави** (итал. *Stephan Kareem El Shaarawy*, араб. ستيفان الشعراوي‎‎,  1992 жылы 27 қазанда  Савонада туылды) — италиялық футболшы, «Рома» футбол клубы мен Италия құрама командасының шабуылдаушысы
## Мансабы
2008 жылы 27 желтоқсанда Стефан алғаш матчын А сериясында Кьево клубына қарсы өткізді. Бірақ 2008/09 маусымда алаңға шықпай,жастар командасында өнер көрсетті.

2010 жылы 27 маусымда  аренда бойынша Б сериясындағы Падову командасына көшті. 10 қыркүйекте алғаш голын соғып, матчты 4:0 есебімен жеңді.
### Милан
2011 жылы 25 маусымда Эль-Шаарави Милан клубының ойыншысы атанды. Алайда маусымның басында жарақаттанып, алғаш матчын тек 18 қыркүйекте Наполиға қарсы ойнады. Келесі турда, 21 қыркүйекте алғаш голын Удинезе клубына қарсы салды.

2012 жылы 26 қыркүйекте алғаш дублін Кальяри клубына қарсы соқты. 3 қазанда алғаш УЕФА Чемпиондар Лигасындағы голын Зенит клубына соқты.

2014 жылы ақпанда Миланмен келісім-шартын тағы да 5 жылға созды.
## Ұлттық құрмадағы мансабы
Эль Шаарави Италияның 17 жасқа дейінгі құрамасында Нигериядағы әлем чемпионаты мен Германиядағы Еуропа 2009 чемпионатына қатысты. 2012 жылдан бастап осы уақытқа дейін негізгі команданың ойыншысы болып саналады.
## Сілтемелер
*  Sports.ru сайтында профилі
*  Transfermarkt сайтында профилі

Санат:Италия футболшылары
Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Дженоа ФК ойыншылары
Санат:Милан ФК ойыншылары
Санат:Монако ФК ойыншылары
Санат:Рома ФК ойыншылары
Санат:Шанхай Шенхуа ФК ойыншылары
Санат:Падова ФК ойыншылары
Мәскеу физика-техникалық институты

**Мәскеу физика-техникалық институты** (мемлекеттік университеті)  - Мәскеуде, Мәскеу облысының Долгопрудный мен Жуковский қалаларында орналасқан, негізінен техникалық бағыттағы Ресейлік ғылыми-зерттеу университеті. Бұл университет Ресейдегі өзге де 28 университетпен біріге отырып, Ұлттық ғылыми зерттеу университетін құрайды. Халық арасында "Физтех" атауы қолоданылады. МФТИ-дағы оқыту процесінің негізгі ерекшелігі "Физтех жүйесі" деп аталатын ерекше жүйе болып табылады. Бұл жүйеге жаңа технологиялармен жұмыс істей алатын студенттерді дайындайтын "Тереңдетілген математика мен физика" бағыты, "Жүйелік анализ және басқару", "Информатика және есептеуіш машиналар" және "Компьютерлік қауіпсіздік" бағыттары кіреді. 2009 жылы  "Тереңдетілген математика және информатика" деп аталатын жаңа бағыт ашылған болатын. 

## Ашылу тарихы
Институттың ашылуына әсер еткен тұлғалардың қатарына КСРО Ғылым академиясының мүшелері, Нобель сыйлығының лауреаттары, П. Л. Капица, Н. Н. Семёнов пен Л. Д. Ландау және  С. А. Христианович жатады. Олардың мақсаты ғылыми жұмысшыларды дайындаудың жаңа жүйесін ойлап табу болатын. 

Мұндай жүйенің кішкене бөліктері 1920-жылдары А. И. Иоффенің қол астында болған Ленинградтық политехникалық институттың физика-техникалық факультетінде орындалған болатын. Ғалымдардың ойы бойынша, бұл оқу орны өнеркәсіпте, зертханалар мен ғылыми-зерттеу институттарында жұмыс істейтін зерттеуші инженерлер мен техникалық жоғарғы оқу орындарындағы кафедра басшыларын дайындауы керек еді. Физика-техникалық институтты ашу жайлы арнайы қаулы дайындалған болатын, айлайда Ұлы Отан соғысы басталып кетті. 

Ұлы Отан соғысынан кейін мемлекеттегі ғылыми кадрлардың жетіспеушілігі байқалып, П. Л. Капица Сталинге 1946 жылдың 1-ақпанында тікелей хат жазады. Нәтижесінде, 1946 жылдың 1-қыркүйегінде жаңа оқу орны есігін ашады.

## МФТИ рейтингі
2014 жылы "Эксперт РА"  агенттігі МФТИ-ға "В" атаулы рейтинг дәрежесін берді. Бұл дәреже түлектердің білім сапасы "өте жоғары" университеттерге беріледі. ТМД-да осы рейтингте көш бастап, "А" атаулы ("ерекше жоғары") рейтинг дәрежесін алған жалғыз университет Мәскеу мемлекеттік университитеті болып табылады. 

## Дереккөздер
* Карлов Н. В. Повесть древних времён, или предыстория Физтеха. — Издание 2-е, испр. и доп. (препринт). — М.: Центр гуманитарного образования МФТИ «Пётр Великий», 2005. — 200 с. — 200 экз.
* Карлов Н. В. Книга о Московском Физтехе. — М.: Физматлит, 2008. — 600 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-9221-1003-7.

Санат:Мәскеу университеттері
Мәскеу авиациялық институты

**Мәскеу авиациялық институты ([[Ресей Ұлттық Зерттеу университеті|Ұлттық Зерттеу университеті]])** - 1930 жылдың 20-наурызында негізі қаланған институт. КСРО кезінде Серго Орджоникидзе атындағы авиациялық институт деп аталған. Қазіргі кезде МАИ-да:
* 20 мыңнан астам студент институттың 10  факультеті, факультет құқығындағы 3 институты мен 4 бөлімшесінде білім алады.
* Аспирантурада физика-математика, химия және техникалық ғылымдар мамандықтары бойынша 54; тарих, экономика, философия және саясаттану мамандықтары бойынша 6 ғылым кандидаты дайындалуда.
* Докторантурада механика, машина жасау, басқару процестеріндегі проблемаларға арналған оннан астам ғылыми бағыт бар. Кандидаттық және докторлық диссертацияларды қорғау кеңестері бар.
* Институт ғалымдары ғылымның 29 бағыты бойынша зерттеу жұмыстарын жүргізеді. 

## Тарихы
Авиациялық институттың ашылуы мен дамуы авиацияға деген қажеттілікпен тығыз байланысты болып табылады. Н. Е. Жуковскийдің атындағы АГОИ (Аэрогидродинамикалық орталық институт) ашылғаннан кейін, авиацияны толығымен қамтитын институт қажеттілігі анық байқалды. 

1930 жылы 20-наурызда КСРО-ның Халық шаруашылығы орталық кеңесінің қаулысына сәйкес, Мәскеу мемлекеттік техникалық университетінің аэромеханика факультетінің негізінде Жоғарғы Аэромеханикалық училище құрылған болатын. Осы жылдың 20-тамызында училище негізінде МАИ құрылды. Алғашында сабақтар Ольхов көшесіндегі ғимаратта өткізілсе, кейінірек 5-Тверьская-Ямская көшесінде арнайы ғимарат берілген болатын. Институттың алғашқы өзіндік ғимараты Волоколамская және Ленинградская көшелерінің қиылысында 1933 жылы салынған. 

1953-1975 жылдар аралығында МАИ құрылысының екінші кезеңі жүзеге асырылды. Аудиториялық корпустар, оқыту және ғылыми мақсаттарға арналған зертханалар мен өндірістік орындар саны 35 жетті. Институттың өсуімен бірге оның құрылымында да өзгерістер болды, жаңа факультеттер мен кафедралар қосылды. Ұшақ және мотор құрастыру мамандықтарынан бөлек, инженерлік, экономикалық мамандықтар, авиациялық құрал-саймандар жасау мамандықтары қосылды.    

2009 жылдың 7-қазанында Мәскеу авиациялық институтына Ұлттық зерттеу университеті мәртебесі берілді. 

## МАИ рейтингі
2014 жылы "Эксперт РА" агенттігі бұл жоғарғы оқу орнын ТМД-дағы үздік оқу орындарының қатарына қосып, түлектерінің білім сапасына "D" атаулы (жақсы) рейтинг дәрежесін  берді.

## Дереккөздер
Жәнібек Әлімханұлы

**Жәнібек Әлімханұлы** (1993 жылы 1 сәуірде Алматы облысы Жыланды ауылында дүниеге келген) — кәсіпқой бокста орта салмақта (72,574 кг) өнер көрсететін, жеңіліс көрмеген кәсіпқой боксшы. Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері, әуесқой бокста 2016 жылғы Олимпиада қатысушысы, 2013 жылы Әлем чемпионы, 2013-2014 жылдары  Азия Чемпионы,  халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Кәсіпқой бокста орта салмақтағы WBO Global  (2012-2020 жж, 2020 - б.у.), WBC Continental Americas (2019-б.у.) чемпионы, WBO (2022-б.у) және IBF (2023-б.у) тұжырымдары бойынша әлем чемпионы.

2021 жылдың қыркүйек-қазан айларында жаңартылға BoxRec рейтингі бойынша орта салмақта WBC тұжырымында 4 орында, IBF тұжырымында 9 орында, WBO тұжырымында 2 орын, vRinge.com тұжырымы бойынша 7-ші орында орналасқан.

## Өмірбаяны
Жәнібек Әлімханұлы 1993 жылдың 1-сәуірінде Алматы облысына қарасты Алакөл ауданының Жыланды ауылында дүниеге келген. 8 жасынан бастап бокспен шұғылданады. Уақ руынан шыққан. Кумирі Серік Қонақбаев.

## Алматы қаласында өткен 2013 жылға ересектер арасындағы әлем чемпионаты

## 2014 жылғы Инчхонда өткен Азия ойындары

## Кәсіпқой бокс
2016 жылы 29 қазанда кәсіпқой рингте алғашқы кездесуін өткізді, 1-ші раундта колумбиялық боксшы Милтон Нуньесті нокаутқа түсірді.

2018 жылы мамырдан бастап кәсіпқой бокс менеджері Эгис Климасмен және Боб Арумның TopRank промоутерлік компаниясымен келісімшарт жасады. Оның тренері Бадди МакГирт болды. 28 қыркүйекте Америка құрама штаттарындағы алғашқы жекпежегінде жеңіске жетті. Бір айдан соң Берік Сұлтанның "Америкадағы алғашқы жепке-жек" атыы документалды киносы шықты.

## Кәсіпқой бокстағы жекпе-жектер статистикасы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Бокстан Қазақстан чемпиондары
Санат:Бокстан қазіргі жеңілмеген әлем чемпиондары
Мәскеу мемлекеттік тау-кен институты

**Мәскеу мемлекеттік тау-кен институты** - Мәскеудегі мемлекеттік тау-кен өндірісті жоғарғы оқу орны. 

Негізі 1918 жылдың 4-қыркүйегінде Мәскеу тау-кен академиясы ретінде қаланған (1918-1929 жж.), кейінірек Сталин атындағы Мәскеу тау-кен институты (1929-1930 жж.), Мәскеу тау-кен институты (1930-1962 жж. және 1966-1993 жж.), Мәскеу радиоэлектроника және тау-кен электромеханикасы институты деген атауларға ие болған. 2012 жылдың 14 мамырында РФ Білім және ғылым министрлігі жоғарғы оқу орнын  Ұлттық Ғылыми зерттеуге бағытталған техникалық университетке қосу жайлы қаулы қабылдайды.

## Тарихы
* 1918 жылдың қыркүйегі  - Нижегородский политехникалық университетінің тау-кен факультетінің негізінде тау-кен академиясын құру жайлы декреттің қабылдануы.
* 1919 жылдың12 қаңтары - академияның салтанатты түрде ашылу.
* 1929 жылдың желтоқсаны - академияға И. В. Сталин атының берілуі.
* 1930 жыл - Мәскеу тау-кен академиясының негізінде алты дербес институттың құрылуы (тау-кен институты, қара металлургия институты, мұнай институты, түсті металлургия институты, алтын өндіру институты және шымтезек өндіру институты).
* 1941 жыл - Мәскеу тау-кен институтының 200 қызметкері мен мұғалімінің халықтық қарсыласудың алғашқы дивизиясына қосылуы.
* 1945-1947 жж. - Фрайберг тау-кен институтын қалпына келтіру шараларының жүргізілуі. 
* 1955-1962 жж. - студенттердің тың жерлерді игеруге атсалысуы.
* 1962 жыл - МТКИ-дың Мәскеу радиоэлектроника және тау-кен электромеханикасы институты (МРТКЭМИ) болып қайта құрылуы.
* 1966 жыл - МРТКЭМИ-дің  МТКИ-ға ауыстырылуы.
* 1978 жыл - "Эльбрус" оқыту-тәжірибелік орталығының құрылуы.
* 1987 жыл - МТКИ-да алғаш рет демократиялық түрде ректор сайлауының өтуі.
* 1988 жыл - МТКИ-да тау-кен саласындағы ғылыми зерттеу орталығының ашылуы.
* 1990 жыл - жоғарғы оқу орнына дейінгі дайындық факультетінің құрылуы. 
* 1993 жылдың маусым айы - МТКИ-дың Мәскеу мемлекеттік тау-кен университеті (ММТКУ) болып қайта құрылуы.
* 1993 жыл - ММТКУ-дың баспа орталығының құрылуы.
* 2012-2013 жыл - ММТКУ-дың Ұлттық Ғылыми зерттеуге бағытталған техникалық университетіне қосылуы.

### Ректорлары
* 1919—1921 жж. — Д. Н. Артемьев
* 1922—1930 жж. — И. М. Губкин
* 1930—1933 жж. — Ю. Ю. Эрлих
* 1933—1936 жж. — А. М. Терпигорев
* 1962—1987 жж. — В. В. Ржевский
* 1987—2007 жж.  — Л. А. Пучков
* 2007—2012 жж. — А. В. Корчак
* 2012—2013 жж. — Ю.В. Дмитрак 

## Дереккөздер
M1 Garand

300px|нобай|оңға|M1 Garand
**M1 Garand** *(Эм-Уан Гаранд)*, (**US Rifle, Caliber .30, M1**) - екінші дүниежүзілік соғыс кезінен бастап қолданылып келе жатқан америкалық винтовка. *М1 Гаранд* – жаяу әскердің негізгі құралы ретінде қабылданған, әлемдегі өзі оқталатын алғашқы винтовка. Бұл қару Кореядағы соғыста АҚШ әскерлеріне қызмет етті. Винтовканы 1929 жылы Джон Гаранд жасап шығарды. 

## Нұсқалары
М1 Гарандтың нұсқалары көп. Олар:
*M1
*M1E7
*M1E8
*M1C
*M1D
*Beretta BM 59
*M1 Conversion Rifle
*M1C* пен **M1D** Корея соғысында кеңінен қолданылды.

## Қаруды пайдаланушы елдер
* 
* 
*  
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* 

## Қызықты дерек
*М1* Америка армиясының қаруы қатарына енгенде, солдаттар оның сенімсіздігін айтып, шағымданды. Алтыншы оқты атқаннан кейін винтовка кідіріп қалатын. Осыны есепке алған АҚШ Конгресі аталған мәселені жеке талқылап, кемшілікті жою мәселесімен айналысатын комиссия құрды. Комиссия қарудың *газ өткізетін жүйесін* жаңарту керек деп шешті.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*http://world.guns.ru/rifle/autoloading-rifles/usa/m1-garand-r.html
*http://kollektsiya.ru/strelkovoe-oruzhie/364-m1-garand-amerikanskaya-samozaryadnaya-vintovka-vtoroj-mirovoj-vojny.html 

Санат:Қарулар
К. А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауылшаруашылық академиясы

**[[Тимирязев Климент Аркадьевич|К.А. Тимирязев]] атындағы Ресей мемлекеттік аграрлық университеті** немесе "Тимирязев академиясы" - жоғарғы аграрлық оқу орны, Ресейдегі ең көне жоғарғы оқу орындарының бірі. 2012 жылы белгіленген толық атауы -  Жоғарғы кәсіптік білім беруге бағытталған мемлекеттік, қазыналық, федералды мекемесі "Ресей мемлекеттік аграрлық университеті - К.А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауылшаруашылық академиясы". Қазіргі кезде Ресей Федерациясы ауылшаруашылық министрлігінің қарамағына кіреді.

## Университет құрылымы

### Факультеттер
* Агрономдық
* Топырақтану, агрохимия және экология
* Бағбаншылық және ландшафттық архитектура
* Зооинженерлік
* Экономикалық
* Экономика және қаржы
* Гуманитарлық және ағарту
* Технологиялық
* Жоғарғы оқу орнына дайындау 

### Факультетаралық орталықтар
* Агробизнес жоғарғы мектебі
* Салалық аграрлық бизнес-инкубатор
* Лингвистикалық білім беру орталығы 

### Зерттеу және өндіру бөлімшелері
* Өсімдіктерді сақтау зертханасы
* Топырақ өңдеу зертханасы
* Өсімдік физиологиясы зертханасы
* Сүт сапасын бақылау зертханасы
* Ұсақ жануарлардың көбеюі мен аурулары зертханасы
* Эндокринология зертханасы
* Көкөніс шаруашылығы зертханасы 
* Жеміс шаруашылығы зертханасы
* Микробиология зертханасы
* Метеорологиялық обсерватория
* Сұрыптау орталығы
* Молекулалық биотехнология орталығы
* Құс шаруашылығы орталығы
* Ағаш өсіру және зерттеу орталығы

## Әйгілі мұғалімдері мен қызметкерлері
* Аппельрот Герман Германович 
* Вернер Константин Антонович 
* Вильямс Василий Робертович
* Густавсон Гавриил Гавриилович 
* Демьянов Николай Яковлевич 
* Дояренко Алексей Григорьевич 
* Зыков Владимир Павлович 
* Каблуков Иван Алексеевич 
* Коновалов Михаил Иванович 
* Кулагин Николай Михайлович 
* Людоговский Алексей Петрович
* Лясковский Николай Эрастович
* Михельсон Владимир Александрович 
* Прянишников Дмитрий Николаевич 
* Ростовцев Семён Иванович 
* Стебут Иван Александрович 
* Фортунатов Алексей Фёдорович 
* Чирвинский Николай Петрович
* Бондарев Всеволод Петрович 
* Быстров Григорий Ефимович 
* Вавилов Пётр Петрович 
* Виткевич Витольд Игнатьевич 
* Власов Андрей Григорьевич
* Георгиевский Валерий Иванович 
* Жегалов Сергей Иванович 
* Жученко Александр Александрович 
* Кирюшин Валерий Иванович 
* Клечковский Всеволод Маврикиевич 
* Колесников Венедикт Андреевич 
* Кондратьев Николай Дмитриевич 
* Константинов Пётр Никифорович 
* Коровкин Олег Алексеевич 
* Қасымова Мәпуза 
* Лисицын Пётр Иванович 
* Лискун Ефим Федотович 
* Майсурян Николай Александрович 
* Парамонов Александр Александрович 
* Петербургский Александр Васильевич
* Талиев Валерий Иванович 
* Церевитинов Фёдор Васильевич 
* Чаянов Александр Васильевич 
* Шатилов Иван Семёнович 
* Шевелуха Виктор Степанович 
* Эдельштйн Виталий Иванович 
* Якушкин Иван Вячеславович 

## Дереккөздер

Санат:Ауылшаруашылығы жоғарғы оқу орындары
М16 (автоматты винтовка)

**M16** (**Rifle, Caliber 5.56&nbsp;mm, M16**) - AR-15 винтовкасының  базасында жасалып шығарылған америкалық винтовка. 1960 жылдары АҚШ әскери қаруы қатарына енді. М16 мен оның нұсқалары осы кезге дейін америкалық жаяу әскердің негізгі қаруы болып қалып отыр. Бұл - әлемдегі атқыш қарудың барынша кең тараған түрі. Сегіз милионнан астам данасы шығарылған.

## Шығу тарихы
Шағын калибрлі винтовка шығару идеясы *АЛКЛАД жобасы* нәтижесінде туындады. Қаруды шығару үшін бірінші дүниежүзілік соғыстан Корея соғысына дейінгі аралықта опат болған үш милионнан астам солдаттар туралы құжат деректері есепке алынды.Жаралылар саны мен сипаты, дененің зақымдалған бөліктері, жарақат түрі мен олардың қандай қарудан алынғаны анықталды. Аталған зерттеудің нәтижесінде АҚШ армиясы үшін тебу күші төмен, салмағы жеңіл, шағын калибрлі жеңілдетілген арнайы оқ-дәрі салынатын, 400-500 метр қашықтықты қамтитын, ату жылдамдығы жоғары қару жасау керек деген тұжырым жасалды. осылайша *Армалит компаниясы* ұсынған *АR-15 винтовкасы* аталған талаптарға лайық деп танылды. Оны құрастырушылар *Юджин Стоунер* мен Джеймс *Салливан* болды.

## Қаруды пайдаланушы елдер

* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
*  
*  
*  
* 
* 
* 
*

*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*   
*  
*  
*  
*  
* 
* 

* 
* 
*  
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 

## Нұсқалары
*M16
*M16A1
*M16A2
*M16A3 
*M16A4
*M4
*M4A1 
*CAR15
*М655
*«Colt Commando» М609
*CAR15M2
*«Colt Kommando» М733
*M231
*SR-47
*Barrett REC7
*Cobb MCR
*LR-300
*SIG 516
*SIG 716 
**Басқа елдердегі нұсқалары**
*Diemaco C7 / C8 (Канада)
*Daewoo K1 / Daewoo K2 (Оңтүстік Корея) 
*CQ 5,56 и DIO S-5,56 (Қытай және Иран)
*CQ 5,56 Type A
*HK 416 (Германия)
*Khaybar KH 2002 (Иран)
*Type 65 және Type 86/91 (Тайвань).

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*guns.ru
*eizvestia.com 

Санат:Қарулар
Эшли Коул

**Эшли Коул** (ағыл. Ashley Cole; 1980 жылы 20 желтоқсанда Лондонда, Англияда туды) — англиялық футболшысы, қорғауцшы. 2001-14 жылдары Англия Ұлттық футбол құрамасында ойнаған.

## Мансабы
### [[Арсенал]]
Жастайынан «Арсенал» клубында өнер көрсетті. Алғашында шабуылдаушы позициясында ойнаған. Алғаш рет негізгі құрамға 1999 жылы 30 қарашада Мидлсбро клубына қарсы ойнады. 2000 жылы 25 ақпанда алғаш кәсіпқой келісімшартқа қол қойды. Ойнағанда көп уақыт алсын деп Кристал Пэласқа жалға берілді, онда 14 матч өткізіп, 1 гол соқты. Қайта келгенде, «Арсеналдың» сол қапталдағы қорғаушысы Силвиньо жарақаттанған еді, сол кезде Коул сол позицияда өнер көрсетіп, ойынын жақсартып, бразилиялық футболшыны негізгі құрамнан ысырып тастады.

### Челси
2006 жылы 31 тамызда Вильям Галласты ауыстыру бойынша «Челсиға» көшіп кетті. Алғаш ойынының 2006 жылы 9 қыркүйекте Чарлтон Атлектикке қарсы өткізіп, 3 номерді алды. 2007 жылы Челсимен Англия кубогін Дидье Дрогбаның арқасында ұтты. Коул «Челси» үшін алғаш голын 2008 жылы 1 наурызда «Вест Хэм Юнайтед» клубының қақпасына салды, ойын 4:0 есебімен аяқталды.

2009 жылы 2 қыркүейкте келісім-шартты 2013-ке дейін созды. 2011/12 маусымында Коул «Челсимен» Англия Кубогін және Чемпиондар Лигасын ұтты.

2012/2013 маусымда Еуропа Лигасын ұтты.

2013/2014 маусымда жалпы қосалқы ойыншылардың арасына оны Сесар Аспиликуэата ығыстырып тастады. Коулдың контрагі аяқталып, бос агент болып клубтан көшуге тура келді.

### Рома
2014 жылы 7 шілдеде Коул итальяндық Ромамен 2 жылдық келісім-шартқа қол қойды. Алғаш матчын 30 тамызда «Фиорентинаға» қарсы өткізді.

## Ұлттық құрама үшін мансабы
Футболшы 2002, 2006, 2010 жылғы әлем біріншілігіне және 2004 жылғы Еуропа біріншілігіне қатысты.

2013 жылы Англия үшін 100 матчың капитаны ретінде Бразилиямен ойнады.

2014 жылы әлем біріншілігіне шақырылмай, 11 шілдеде Англия үшін мансабын аяқтағанын жариялады.

## Дереккөздері

## Сыртқы сілтемелер
* ФИФА-ның ресми сайтында профилі  
* Англия құрама командасының ресми сайтында профилі

Санат:Англия футболшылары
Санат:Лондонда туғандар
Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары
Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Челси ФК ойыншылары
Санат:Рома ФК ойыншылары