open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ұзынсу жазуы

**Ұзынсу жазуы** – көне түркі жазба ескерткіші. Ұзынсу (Иірсу) өзенінің сол жағалауындағы Үйтас деген жерден табылған. Ол қазіргі Жамбыл облысы Қордай ауданындағы Иірсу өзені бойында. Жазба әдебиетте бұл өзен Ұзынсу аталып кеткен. Ескерткішті Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтының эпиграфика экспедициясы 1963 жылы ашқан. Жартасқа түркі халықтарының «Орхон-Енисей», «Талас» жүйелі әліпбиінің сегіз таңбасы мен үш пиктограммасы бейнеленген. Жазу оңнан солға қарай оқылады. Бұл «Ал ес аң, ал ар оқ, аб оң» түрінде транскрипцияланды. Мұны қазіргі қазақ тілінде баяндасақ: «Алдың дос қауіпті аң (айдаһар), ал арбаулы (қасиетті) оқ, аңға шық, жолың болсын» деп оқылады. Жазу сипатына көз салсақ, сөздің бәрі де бір буынды әріптерден құралған. Бұлар ежелгі түркі жазу әліпбиінде де бар. Ал сөйлемде айтылатын сөздердің тек бір буынды болып келуінің өзі де тілдің көнелігін байқатады.
Реквизит

**Реквизит** — құжаттың түпнұсқалығын білдіретін белгілер. Барлық мемлекеттік құжаттардың қағазында болады. Ол сызық, өрнек, сурет, таңба күйінде болу мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Салқынкөл (ауыл)

**Салқынкөл** — Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл, Салқынкөл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Новоишим ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 83 км жерде, Аққанбұрлық өзенінің сол жағасында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 841 адам (430 ер адам және 411 әйел адам) болса, 2009 жылы 469 адамды (227 ер адам және 242 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған. 1997 жылға дейін бұрынғы Көкшетау облысы Чистополь ауданының құрамында болды. 1996 жылдан кеңшар негізінде Салқынкөлде ЖШС жұмыс істейді. Салқынкөл арқылы Астана — Қостанай автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы елді мекендері
Рейтинг

**Рейтинг** (ағылш. *ratіng*)  — белгілі бір объекттің маңыздылығын сипаттайтын реттік нөмір немесе сан, мысалы
*Белгілі қайраткердің (саясат,мәдениет, т.б. саласындағы) танымалдылық деңгейі. Ол қоғамдық пікірді жинақтау арқылы анықталады; 
*Ойындардың нәтижелеріне орай өзгеріп отыратын шахматшының жеке сандық көрсеткіші; 
*Жоғары оқу орындарында студент білімін бағалау тәсілдерінің бірі.

Рейтинг бойынша студенттің семинар барысындағы әрбір еңбегіне балл қойылып отырады. Семестр соңында студент білімі оның жинаған балына орай бағаланады.

Рейтинг, рейтингтік бақылау (Rating - класс, разряд, дәреже, баға, қоғамдағы орны деген сөзінен алынған) - әр жұмыс оқулығын (модульді) оқуды логикалық аяктайтын және тыңдаушылардың алған жүйелеу дағдыларын инженерлік, экономиқалық, басқару шешімдерін талдау, жүйелеу және болжау іскерліктеріне ауыстыру қабілегін қалыптастыруға әкелетін жүйелі бақылау. Пәнді оқудың модульдік формасында модульдердің (жұмыс оқулықтары) саны мен мазмұны, олардың әр қайсысында теориялык және тәжірибелік бөліктерінің ара қатынасы, олардың кезегі, үй тапсырмасын орындау графигі, қорытынды бақылаудың мазмұны мен формасы анықталады әр модуль шеңберінде студенттің пәндік білімдермен де және оны қолдану тәсілдерімен де ісі болады, сондықтан модуль бойынша бақылау мазмұнды, іс-әрекет сипатында және аралас (материалды оқудың, экспериментті орындадың немесе есеп шығардың) болады. Рейтингті бақылау оқыту және кері байланыс жасау құралы болып табылады, мотивациялық және тәрбиелік қызметті іске асырады, өзін-өзі бағалау және өзінөзі бақылау іс әрекетінің дағдысын дамытады.

## Тағы қараңыз
* Несиелік рейтинг
* Саяси рейтинг
* Индекс
* Индикатор

## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Рейтингтер
Санат:Терминология
Қабидолла Досмағанбетұлы Жоламанов

**Қабидолла Досмағанбетұлы Жоламанов** – тарих ғылымдарының докторы (1982), професор (1983).
## Қысқаша өмірбаяны

* Уақ тайпасынан шыққан.
* 1950 Алматы заң институтын бітірген.
1953–55 Осы институтта аға оқытушы; 
1955–61Семей малдәрігерлік институтында кафедра меңгерушісі;
1961–68 Павлодар индустриялды институтының кафедра меңгерушісі, оқу ісі жөніндегі проректоры;
1968–78 Қазақ КСР-інің Жоғары және арнаулы орта білім министірлігінің бөлім меңгерушісі. 
1978 жылдан Алматы энергетика институтының проф.
1961–1975 «Деятельность КОКП по совершенствованию высшего образования в стране в условиях развитого социализма» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Халықтар достығы орденімен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1926 жылы туғандар
Реквизиция

**Реквизиция**— азаматтың не ұйымның меншігіндегі мүлікті олардың ықтиярынсыз құнын төлей отырып мемлекеттің меншіктенуі. Реквизиция заңда көрсетілген тәртіпте, төтенше (*апат, жұқпалы аурудың тарауы, індет, тағы басқа*) немесе әскери жағдай уақытында ғана өкілетті органның шешімімен жүзеге асырылады. Төлем мөлшеріне қанағаттанбаған мүлік иесі сот тәртібімен дауласуға және Реквизицияға негіз болған жағдай жойылған соң мүліктің (*әлі бар болса)* қайтарылуын талап етуге құқылы. Мүлік қайтарылған жағдайда меншік иесі алған төлемін мемлекетке өткізуге тиіс. Бірақ мұндайда мүлік құнының кемігені ескеріледі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Ұзынқарғалы

**Ұзынқарғалы**, *Қарғалы* - Іле алабындағы өзен.
## Географиялық орны
Алматы облысында Қарасай, Жамбыл аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 128 км, су жиналатын алабы 1070 км2.
нобай|Ұзынқарғалы тақтайшасы.

## Бастауы
Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі Құмбел асуындағы мұздықтан басталып, Қарасай ауданында Күрті өзеніне құяды. Ірі салалары - Майбұлақ, Шымбұлақ, т.б.

## Гидрологиясы
Аңғары тік жарлы, шатқалды, ені 300 м, жарқабағының биіктігі 30-40 м. Жайылмасы сол жағалауында ғана, ені 30-80 м, арнасы түзу дерлік, ені 10 м. Жауын-шашын, жазда еріген көп жылдық қар, мұздық суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы Қарғалы кенті тұсында секундына 3,50 м3. Сағасынан 64 км жерде бөген салынған, 4 канал тартылған, бойында бірнеше шағын СЭС салынған. Егістік суаруға, елді мекендердің мұқтажына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері
Санат:Іле су алабы
Реконверсия

**Реконверсия** — (лат.* re* — жаңадан, қайтадан, кері, *conversіo* — айналдыру, өзгерту, түрлендіру) — халық шаруашылығын соғыс аяқталғаннан кейін бейбіт уақыттағы өнім өндіруге көшіру.

## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Терминология
Малайя топаралы

[thumb|[Ява аралы]]
**Малайя топаралы** — Жер шарындағы ең ірі аралдар шоғыры. Экватордың 6° с.е. мен 11° о.е. аралығындағы екі қапталын алып жатыр. Құрлықтық Азия мен Австралияның аралығында. Жалпы ауданы 2 млн. км², 10 мыңға тарта аралдар кіреді. Үлкен және Кіші Зонд, Филиппин, Молукка аралдары және көптеген ұсақ аралдар тобынан тұрады. Ең ірілері Үлкен Зонд аралдар тобындағы Суматра, Калимантан, Сулавеси және Ява аралдары. Жер бедерінде биіктігі орташа және аласа таулар көп. Ең биік жері Калимантан аралындағы Кинабалу тауы (4101 м). Ірі аралдарда жазықтар бар. Малайя топаралы Альпі-Гималай және Тынық мұхит қатпарлы белдеулерінің түйіскен жерінде орналасқан. Сөнген және әрекетті жанартаулар көп (Кракатау, т.б.).

[thumb|[Калимантан аралы және Малайяның басқа аралдары]]
Климаты экваторлық және субэкваторлық, ыстық әрі ылғалды. Ауаның температурасы жыл бойы бірқалыпты, 23 — 27°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1500 — 2000 мм, тауларда 5000 мм-ден асады. Өзендері қысқа, суы мол. Жазықтарда және аласа тауларда тропиктік ормандар өседі (пальманың түрлері, фикус, панданус, банан, т.б.). Түрлі маймылдар (орангутанг, гиббон, т.б.), жолбарыс, піл, мүйізтұмсық, орман құстары мекендейді. Кен байлықтарынан мұнай, темір, никель, марганец, т.б. кендердің қоры мол. Малайя топаралы Индонезия, Малайзия және Филиппин мемлекеттерінің аумағына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша топаралдар
Санат:Азия аралдары
Жейтун мәдениеті

**Жейтун мәдениеті** — неолит дәуірінде (б.з.б. 6 — 5-мыңжылдық) Орталық Азияның оңтүстік-батыс өлкелерін қоныстанған тайпалардан қалған ескерткіштердің ғылымдағы атауы. Негізгі ескерткіш — Жейтун қонысы Ашғабад қаласынан солтүстікке қарай 30 км жерде орналасқан. Оны 1937 жылы А.А. Марущенко тапты. 1955 жылдан бастап В.М. Массон зерттеулер жүргізді. *Чопандепе, Тоголокдепе, Чагыллыдепе, Монжуклыдепе,* т.б. қоныстар белгілі болды. Ескерткіштер тобы Копетдаг тауы мен Қарақұмның құмды жоталарының арасындағы беткейлерде шоғырланған. Толық қазылған Жейтун қонысы маңызды деректер берді. Қоныста 30-ға жуық үй, әр үйде 5 — 6 адамнан тұратын жанұя болған. Есептеулер бойынша, Жейтунда 150 — 160 адам тұрған, бұл ана жағынан туыстыққа және жұптасқан жанұяға негізделген бір қауым деп пайымдалады. Тайпалар отырықшы егін шаруашылығын игерген, қарапайым суғару жүйлері бар. Мал шаруашылығының 2-орында тұрғаны және неғұрлым баяу дамығаны байқалады. Жейтун қонысында үй ешкісінің өсірілгені анық, бірақ ет тағамдарының денін тұрғындар аңшылықтан тапқан. Тек кейінгі кезеңде мал шаруашылығы мен аңшылық бірте-бірте ығыстырған. Жерлеу ғұрпы зираттар жеткілікті мөлшерде табылмағандықтан аз зерттелген. Чопандепе қонысынан табылған бірнеше қабірлерде бүрістіре жерленген мүрделердің үстіне қызыл бояу себілген. Орт. Азияның оңтүстік өлкелерінің тарихи дамуында Жейтун мәдениетінің аса зор рөлі бар. Жейтундықтардың тамаша жетістіктері негізінде жергілікті энеолит, қола дәуірлерінің дамыған мәдениеттері қалыптасты. 
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Тарих
Ұзынқанаттылар

**Ұзынқанаттылар** () — құстардың бір отряды. 

Ұзынқанаттылардың Жер шарының тропиктік және қоңыржай белдеулерін мекендейтін 2 отряд тармағы бар: ұзынқанат қарлығаш және колибри. Қазақстанда ұзынқанат қарлығаштың (Apodes) 1 тұқымдас, 2 туысқа жататын 4 түрі бар. Орман алқабынан шөлге дейінгі тау, қия-жартас, өзен-көлдерді, т.б. өзінің ұшып-қонуына қолайлы құр-ғақ, ашық жерлерді мекендейді. Қанаты ұзын әрі жіңішке, тұмсығы мен аяғы қысқа, сәл жалпақтау, көпшілік түрінің саусақтары ағаштың бұтақтарын ұстай алмайды; тырнақтарымен жартасқа жармасады. Сырт пішіні қарлығашқа ұқсайды, тегіс жерден тез көтеріле алмайды, жемін көбіне ұшып жүріп аулайды. Бұл құстарға тән қасиет — сілекей бездерінің (одан бөлінетін секретті ұя жасауға қолданады) молдығы. Жыл құстары. Моногамды. Биік құрылыстардың басына, қия-жартастың арасына, ағаштардың қуысына, үңгірге ұя салады, 1 — 6 жұмыртқа басады. Мекиені мен қоразы жұмыртқаларды кезектесіп басып, одан шыққан балапандарын да бірге қоректендіреді. Қорегі — әр түрлі жәндіктер. Ұзынқанат қарлығаштар зиянды жәндіктерді жеп, а. ш-на пайда келтіреді.

Ұзынқанаттылар - жазықтанаулы жарқанаттар туысы. Қанаттары ұзын және үшкір, өте жоғары жылдамдыққа бейімделген. 10 шақты түрі Африкада, Мадагаскарда, Оңтүстік Еуропада, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда, Австралияда, Жаңа Гвинеяда және Жаңа Гебридте таралған. Үңгірлерде, көптеген топтармен тіршілік етеді. ТМД-да 1 түрі, кәдімгі Д., (М. schreibersi), Закарпатье, Қырымда, (қазір жоқ), Кавказда, Копетдагта және Оңтүстік Приморьяда. КСРО-ның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
Ректификаттау

**Ректификаттау**, *ректификация* (лат. *rectіfіcatіo* — түзету, дұрыстау) — көп компонентті сұйықтық қоспасын жекеленген компонеттерге бөлу процесі. Ректификаттау процесі диффузия және тепе-теңдіктің сақталу заңдарымен басқарылады; Ректификаттау арнайы қондырғылар — ректификац. колонналарда жүргізіледі. Биікт. 14 м ректификац. колоннада қысым мен температураны қоспаның түріне байланысты өзгерте отырып, іске асырылады. Ректификаттау арқылы металл балқымалары, ауа, этан-пропилен, жоғары май қышқылы, мұнай, т.б. қоспаларды бөлу орындалады.
## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Химия
Ұзын өркенді өсіру

**Ұзын өркенді өсіру** — өркені ұзын болып келетін өсімдіктердің (жүзім, жеміс-жидек, көкөніс және әсемдік үшін өсірілетін өсімдіктер) өркенін өсіру әдісі. Бұл әдіс жүзім өсіруде кең қолданылады. Ұ. ө. ө. үшін биіктігі және жуандығы әр түрлі бағана қазыққа сым немесе жіп тарту арқылы бірнеше қатар желі жасалады. Тіректі тік, көлбеу, көлденең, екі қатар етіп орнатады. Ұзын өркендерді бір немесе екі қатарға орналастырғанда оларға күн сәулесі жақсы түсіп, топырақ жақсы қызады және күтіп баптауға, өнім жинауға қолайлы келеді. Желінің биіктігі әр түрлі (аласалары 40 — 120 см, биігі 150 — 250 см), оларға аралығы 40 — 50 см болатын 1 — 5 қатар сым тартылады. Қазақстанның оңт. облыстарында қалқанды аспа қолданылады. Аласа ағаштардың өркенін тік (шабдалы, алхоры, т.б.), жеміс ағаштарын еңістеу тірек қойып өсіруге болады. Жайылып өсетін өркендерді біркелкі жалпақ қатарда өсіреді. Қияр, қызанақ, баклажан, т.б. бір жылдық көкөніс дақылдарының өркенін тік тіректе өсіру әдісі кең таралған. Ұ. ө. ө. әдісі әсемдік үшін өсірілетін өсімдіктерге де қолданылады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Өндіріс
Рекламация

**Рекламация** (лат. *reclamatіo* — мақұлдамау) — өнімді жеткізушінің‚ жұмыстарды орындаушының‚ қызметтерді көрсетушінің (*мердігердің‚ сатушының*) кінәсынан орындалу барысында анықталған ақауларға байланысты сатып алушының оларға қоятын кінәрат-талабы. Арнаулы актілермен ресімделеді. Ақау сатып алушының дұрыс пайдаланбауымен байланысты болса‚ қабылданбайды.

## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Терминология
Салқынқанды жануарлар

**Салқынқанды жануарлар**, пойкилотермді жануарлар (грек. poіkіlos — әр түрлі, өзгермелі және therme — жылу) — дене температурасы тіршілік ортасы температурасына байланысты өзгеріп отыратын жануарлар. Салқынқанды жануарларға барлық омыртқасыздар, омыртқалы жануарлардан — балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар жатады. Бұлардың дене температурасы, әдетте, айналасындағы температурадан бар болғаны 1 — 2С артық не сол шамада болады. Салқынқанды жануарлардың дене температурасының көтерілуі күн сәулесін сіңіруден (жылан, кесіртке) не бұлшық еттерінің белсенді әрекет етуінен (ұшатын жәндіктер мен тез жүзетін балықтар) болады. Бұл жағдай оларда жылу реттеу процесінің жетілмегенін көрсетеді. Тіршілік ортасының температурасы аса төмендеп не жоғарылап кеткенде cалқынқанды жануарлар ұзақ ұйқыға кетеді.

## Пайдаланылған әдебиеттер:
Ректор

**Ректор**  (лат. *rector* — билеуші, басшы, жетекші,* rega* — басқарамын) — көптеген елдерде жоғары оқу орнының басшысы. Қайта өркендеу дәуірінде бас оқытушылар және көп класты мектептердің меңгерушілері *Ректор* деп аталған. Ректорды ғыл. атағы бар және ғыл.-пед. тәжірибесі мол мамандардан жоғары оқу орны қарайтын мин. немесе басқа өкілетті орган бекітеді.
## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Терминология
Николай Владимирович Ювица

**Ювица Николай Владимирович** (10.10.1951 ж.т., Украина, Киев қ.) – экономика ғылымының докторы (2001). Ақтөбе педагогика институты (1977) мен Алматы жоғары партия мектебін (1986) бітірген. ҚР Экономика қоғамының Ақтөбе облыстық бөлімшесінде ғалым-хатшы (1991–93), Ақтөбе қаласындағын «Бизнес-мектептің» жетекшісі, Ақтөбе мемлекеттік университеті  нде кафедра меңгерушісі (1993–97) қызметтерін атқарды. 2000 ж. «Система управления промышленными предприятиями в условиях рынка (на материалах РК)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 оқу құралы, монография мен оқу-әдістемелік құралдарының авторы.
## Сілтемелер
Ақтөбе мемлекеттік университеті 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ұзындық

thumb|Ұзындық
**Ұзындық** (Длина) - егер тетік сызбада бірақ көрінісімен кескінделген болса, оның үзындығының сандық мәнінің алдына "L" деген таңба қойылады. Ұзындығы 200 мм бұрыштықтың сызбасы көрсетілген.
Ұзындықтың Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі бірлігі — метр.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Рекуператор

**Рекуператор**  (лат. *recuperator* — кері қайтарушы) — кері қайтқан газдың жылуын пайдалануға арналған беттік жылу тасымалдағыш. Мұнда жылу тасымалдағыштар арасындағы жылу алмасу процесі оларды бір-бірінен бөлетін қабырға арқылы үздіксіз жүреді. Рекуператорда жылу тасығыш ағындарының жолы өзгермейді. Бұл — оның регенератордан өзгешелігі. Рекуператор жылу тасымалдағыштың салыстырмалы қозғалысының бағытына сәйкес қарсы ағынды Рекуператор, тура ағынды Рекуператор, т.б., құрылымына қарай түтікті Рекуператор, пластинкалы Рекуператор, т.б., ал қолданылуына байланысты ауа, газ және сұйықтық жылытқыш, буландырғыш, конденсатор, бу түрлендіргіш, т.б. болып ажыратылады.

## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Физика
Ұзынарық

**Ұзынарық** — Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл, Қоғалы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Леңгір қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 24 км-дей жерде, Сайрамсу өзенінің сол жағалық аңғарындағы сайлы-жыралы келген тау алды жазығында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1968-95 жылдары қой өсіруге маманданған Калинин ұжымшарының орталығы болып келді. Ұзынарықта оның негізінде құрылған шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы елді мекендері
Ұзынарал

**Ұзынарал** – Балқаш көлінің орталық тұсындағы түбек. 

## Сипаты
Оңтүстіктен солтүстікке қарай 20 км-ге созыла орналасқан, ені 5 — 6 км. Солтүстігін Сарыесік бұғазы қоршап жатыр. Солтүстік-шығысында Ұзынарал аралы, оңтүстік-батысында Ұзынарал қонысы орналасқан. Түбектің батыс жағалауының жер бедері террасалы көлдік жағажай, шығыс бойының бедері жайылма және одан жоғарғы бөлігі террасалы болып келеді. Бетін төрттік кезеңнің (антропогеннің) шөгінді тау жыныстары жауып жатыр. 

## Өсімдігі
Шалғынды сұр, бозғылт сұр топырағында шөлейтке тән өсімдіктер өседі. 

## Атау тарихы
Түбек қазірге дейінгі барлық карталарда Сарыесік түбегі деп қате жазылып келген. Түбектің Ұзынарал аталу себебі, ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға дейінгі кезеңде (20 ғ-дың 30-жылдарына дейін) Сарыарқа халқы Балқаш көлін осы тұста суы қатқан бұғаз арқылы көлдің оңтүстігіндегі қамыс-құрағы мен ағашы мол және шөбі қалың Сарыесікатырау құмына өтіп, қыстаған. Көктемде көлдің мұзы ерімей тұрып кері қарай, Сарыарқа жағына малдарын айдап әкеткен. Сондықтан бұғаз әрі-бері өтіп, көшіп-қонуға ыңғайлы болғандықтан Сарыесік деп аталған.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі түбектері
Санат:Алматы облысы географиясы
Ұзын

**Ұзын**, Ұзын Қыпшақ — қыпшақ тайпасынан тараған ру, бес таңбалы қыпшақтың бірі. Ұзын туралы алғашқы деректер Константин Багрянородныйдың “Мемлекетті басқару хақында” деген тарихи еңбегінде кездеседі (10 ғ-дың ортасы). Оған қарағанда Ұзындар 9 ғ-да Еділ мен Жайық арасын жайлаған печенегтерден шығысқа қарай мекендеген. Араб саяхатшысы Масуди 10 ғ-да оларды Жайықтың оң жақ бетінен кездестіргенін жазады. Қыпшақ мемлекетінің құрамында болған бұл ру кейіннен өсіп-өнді. Қазақтың шежіре дерегі бойынша Ұзын Алтыбас, Алтыс болып екі тармаққа бөлінеді. Алтыбастан — Күлеке, Құлшын; Алтыстан — Қаз, Келел, Кенжебай ұрпақтары өрбиді. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Ұ-дар Торғай обл. аумағындағы Обаған, Торғай өзендері бойын қоныстанған. Н.А. Аристов 1887 жылғы деректер бойынша Ұзындардың 2 мыңға тарта отбасы болғанын жазады. Ал Ы.Алтынсариннің 1869 жылғы деректеріне қарағанда Торғай у-нің Қарақоға, Сарықопа, Қараторғай болыстарында шамамен 1600 түтін болған. Ұзындардың таңбасы жалпы қыпшақ таңбасымен бірдей — (қос әліп), ұраны — “Ойбас”.
## Y-ДНК анализі
Алтыбас (N=2) тармағының Y-ДНК гаплогруппасы R1b1a1 (N=2) 
## Тұлғалар
{{col-2}
**Алтыбас:**
# Балғожа Жаңбыршыұлы
# Ыбырай Алтынсарин (01.11.1841 - 29.07.1889)
# Шәбден Әбділғапарұлы Балғожин (25.5.1925 – 15.7.2004)
# Қажымұқан Мұңайтпасұлы (07.04.1871 - 1948)
# Иман Дулатұлы (1780-1847)
# Аманкелді Үдербайұлы Иманов (03.04.1873-18.05.1919)
# Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов Бегімбет
# Мәриям Хакімжанова (15.11.1906 - 1995)
# Омар Шипин (1879 – 1963)
# Қалмақан Әбдіқадыров (15.4.1901 - 30.4.1964
# Әбілахат Ысмағұлұлы Есбаев
# Бақтияр Байқараұлы Тайлақбаев

**Алтыс:**

**Белгісіз:**
# Нұржан Наушабаев (1858 – 1919)
# Жүрсін Молдашұлы Ерманов (12.2.1951-аман-есен) 

## Әдебиет
* "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том (?)

## Дереккөздер

Санат: Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Мария Андреевна Бульина

**Мария Андреевна Бульина** *(1 қараша 1916 жылы, [[Пенза облысы]], [[Голицыно ауданы]], [[Скачки селосы]]нда туған – 1 қаңтар 1997 жылы, [[Алматы|Алматы қаласында]] қайтыс болған)*  – медицина ғылымының докторы *(1962 жылы)*, профессор *(1964 жылы)*. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері *(1967 жылы)*. 
## Биографиясы
Алматы мемлекеттік медицина институтын *(1939 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті)* бітірген. *1939–42 жылдары* Қостанай облысы, Орджоникидзе ауданы, Денисовка кентінде дәрігерлік телім меңгерушісі, *1942–45 жылдары* II-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. *1946–60 жылдары* Қазақ мемлекеттік медицина институтында ординатор, ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, *1960 жылы* Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында акушерлік-гинекологиялық кафедрасын ұйымдастырушы, *1967–69 жылдары* осы институтта факультет деканы, оқу ісі жөніндегі проректоры, *1972 жылы* штаттан тыс проректоры, *1983–85 жылдары* профессор-кеңесші қызметтерін атқарды. Бульинаның докторы диссертация босануы қиын әйелдерді емдеу әдісі тақырыбына арналған. Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Ұжымдық шарт

**Ұжымдық шарт** — кәсіпкер (немесе фирма әкімшілігі арқылы оның өкілі) мен қызметкерлер (кәсіподақ арқылы олардың өкілдері) арасындағы еңбек жағдайы, жалақы, кәсіпорындағы жұмысшы ұйымдарының құқықтары, т.б. туралы келісім. Жұмыс берушілер мен жұмыскерлер арасындағы еңбек қатынастарын реттеу нысаны ретіндегі Ұжымдық шарттың өзіндік тарихы бар. Алғашқы Ұжымдық шарттар 19 ғ-дың ортасында Ұлыбританияда, 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Еуропаның басқа да елдерінде, Солт. Америкада пайда болды. 1-дүниежүз. соғыстан кейін аталған елдерде заңнамалық құқықтық күшке ие болды. 20 ғ-дың 60-жылдары кәсіподақтар жұмыс берушілерден Ұжымдық шартпен реттелетін мәселелердің шеңберін кеңейтуге қол жеткізді. Жалақы мөлшері, жұмыс уақытының ұзақтығы және оны бөлісу мәселелерімен қатар жалдау, жұмыстан ауыстыру, босату, демалыс ұзақтығы, зейнетақы мен жәрдемақы төлеу шарттары, еңбек жанжалдарын қарау тәртібі, жұмысшылар өкілдігі органдарының құқықтары, т.б. Ұжымдық шарт арқылы реттеле бастады. Дамыған елдерде ғылыми-техникалық ілгерілеушіліктің жеделдеуі және жабдықтың жаңа технологиялар негізде жаңартылуы, тиісінше кадрлардың кәсіптік-біліктілік құрылымының неғұрлым серпінді түрде өзгеруі Ұжымдық шартқа жұмыс күшінің босауымен, оны қайта даярлаумен, әлеум. қорғаумен, т.б. байланысты жаңа мәселелерді енгізу қажеттігін туғызды. Кәсіподақтардың талап етуімен жұмыстан босату, жұмыстан босатылғандарға әлеуметтік кепілдіктер беру (кәсіпорын есебінен кәсіптік қайта даярлау, қосымша жәрдемақы төлеу, т.б.) жөніндегі қатынастарды реттеуге байланысты мәселелер енгізілді. Қызметкерлердің мүдделігін арттырудың жаңа нысандары да талап етіліп, пайда мен капиталға қатысу, басқарудың бірқатар атқарымын тікелей орындаушыларға беру кеңінен таралған құбылысқа айналды. Бұлардың бәрі Ұжымдық шартта көрініс тапты. Қазіргі кезде Ұжымдық шарт неғұрлым әлеуметтік тиімді еңбек үдерісіне мүдделі екі тараптың келісімшарты нысанына ие болып отыр. Ұжымдық шартта елдің еңбек заңнамасының нормалары нақтылана түсуде. Көптеген дамыған елдердің заңдарында Ұжымдық шарттың ережелері жеке еңбек келісімі бойынша тек қызметкерлердің пайдасына өзгеруі мүмкін міндетті ең төмен нормалар ретінде мойындалады. Ұжымдық шарт барлық салалар үшін де, жергілікті жер үшін де, сатыластық бойынша және деңгейлестік бойынша жасалады және жұмыс істеушілердің бәріне қолданылады. Жұмыс беруші Ұжымдық шарттың қайсыбір бабын орындаудан бас тартқан жағдайда қызметкерлер оны сот арқылы орындатуға құқылы.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Еңбек құқығы
Малакка түбегі

**Малакка түбегі** (; ) — Оңтүстік Шығыс Азиядағы Үндіқытай түбегінің оңтүстік бөлігі. 

Ұзындығы 1300 км, ауданы 190 мың км² Малакка түбегінің солтүстігінде Мьянма, Таиланд, оңтүгінде Малайзия мемлекеттері орналасқан. Батысында Андаман түбегі және Малакка бұғазымен, шығысында Үндіқытай түбегі және Сиам шығанағымен шектеседі. Тау массивінің биіктігі 2190 м-ге (Тахан тауы) жетеді, ал шығыс жағалауын жазық жерлер алып жатыр. Малакка түбегінде қалайының, вольфрамның мол кен орындары бар. Экваторлық, субэкваторлық климат белдеуінде орналасқандықтан ауа температурасы жыл бойы тұрақты (25 — 27°С). Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 1000 — 4000 мм. 

Мұнда мәңгі жасыл орман өседі. 

Жануарлардан гиббон, лемур, малайя тапирі, мүйізтұмсықтар, т.б. мекендейді. Күріш, кокос пальмасы, каучукты өсімдіктер өседі. 

Малакка түбегінде Малайзияның астанасы — Куала-Лумпур қаласы орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Азия түбектері
Санат:Малайзия географиясы
Санат:Тайланд географиясы
Санат:Мьянма географиясы
Ұжымдық мердігерлік

**Ұжымдық мердігерлік** — бригаданың немесе басқа ұжымның еңбегін ұйымдастыру және оған ақы төлеу нысаны. Ұ. м. ұжымдық еңбекке ақы жалпы істелген жұмыс үшін ақырғы нәтижелер бойынша төленеді. Кесімді жалақы бригада мүшелері арасында тарифтік разрядтарға, жұмыс істелген нақты уақытқа және еңбекке қатысу коэффициентіне сәйкес бөлінеді. Мұның өзі еңбекті ынталандыруға, иесіздік пен теңгермешілдікті болдырмауға мүмкіндік береді. Мердігерлік жағдайында жұмыс істеуге тиіс ұжым ерікті түрде жасақталады және осы ұжым еңбегінің саны мен сапасының өлшемі, ақы төлеу үшін негіз болатын өнім өндіру жұмысының бәрі немесе оның бір бөлігі. Мердігерлік ұжымның кәсіпорынмен (тапсырыс берушімен) немесе басқа жұмыс берушімен барлық қатынастары келісімшарттық негізде құрылады. Өзара міндеттерді тәртіптейтін келісімшартта өнімнің (орындалатын жұмыстың, көрсетілетін қызметтің) көлемі, тізбесі, дайындалу мерзімі, сапасы және өзіндік құны, еңбекке ақы төлеу шарттары, материалдық-тех. жағынан қамтамасыз ету шарттары, т.б. көрсетіледі. Ұ. м. ұжым жұмысының ақырғы нәтижелерін көрсететін нормативтер мен көрсеткіштерді анық айқындау, ұжымға еңбекті ұйымдастырудың, оған бекітілген жабдықты пайдаланудың нақты нысандарын таңдауда, ұжымдық табысты бөлуде дербестік беру, еңбекке ақы төлеудің белгіленген тапсырманы орындағаны үшін қызметкерлердің нақты еңбек шығыны мен санына қарамастан ұжымға жалақы мен сыйлықақының нормативтік сомасының төленуіне кепілдік беретін еңбекақы шарттары, ұжымның және тапсырыс берушінің келісімшартта айқындалатын мердігерлік шарттарының орындалуы үшін өзара жауапкершілігі көзделеді.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Экономика
Санат:Заң
Малакология

**Малакология**  (грекше *malakіon* — *моллюскі* және *логия*)  — зоология ғылымының моллюскілерді зерттейтін саласы.

## Дереккөздер


Санат:Малакология
Ұзақ мерзімді несие

**Ұзақ мерзімді несие** — банк несиесін өтеу мерзімімен айқындалатын несие нысаны. Ұзақ мерзімді несиені банк немесе бейбанкілік несие мекемелері береді. Жалпы Ұзақ мерзімді несие үшін төм. шек ұлттық экономиканың орнықтылығы мен дамуы үрдісіне байланысты. Қазақстанда 3 жылдан жоғары мерзімге берілетін несие Ұзақ мерзімді несиеге жатады. Ол негізгі капиталды, қаржы активтерін, сондай-ақ айналым капиталының азырақ жұмылдырылатын бөлігін қалыптастыру үшін қажетті қаражатты қаржыландыруға қызмет етеді. Халыққа берілетін Ұзақ мерзімді несиенің негізін ипотекалық несие құрайды. Тұрақты ресурстардан: банктердің меншікті ресурстарынан, облигациялар шығарудан, жартылай өтімді жинақ ақшаларынан алынған қаражат олардың дәстүрлі көздері болып табылады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ұжымдық қауіпсіздік

**Ұжымдық қауіпсіздік** — 20 ғасырдың бас кезінен бастап халықаралық қатынастарда келісімшарттар жасасу арқылы бейбітшілікті қамтамасыз етуге ұмтылу жолы. Ұжымдық қауіпсіздікке қол қойған елдерге қарсы басқа бір ел шапқыншылық жасайтын болса, шарт бойынша олар бірлесіп шапқыншыға тойтарыс береді. Ұжымдық қауіпсіздік теория тұрғысынан пайдалы. Алайда халықар. құқық нормасы ретінде іске асуы өте күрделі. БҰҰ өзінің хартиясында көрсеткенімен (52-бап) атомдық қару заманында Ұжымдық қауіпсіздік шындықтан алыстай түседі. Әсіресе, атом қаруын қауіпсіздік мақсатында шапқыншыға қарсы қолдану қауіпті. Егер ол ел өзінің атом қаруымен қарсы жауап берсе, адамзатқа аса зор қатер төнеді. Қазақстан әлемде өзінің ядр. қаруынан толықтай бас тартқан тұңғыш мемлекет. Осыған орай ядр. қарулары бар мемлекеттер Қазақстанның қауіпсіздігіне кепілдік беріп отыр. Алайда әлемдік саясатта, геоэкон. жағдайда әр ел өз мүддесін ойлайды. Түбінде өзінің төл мүдделерінің орындалуы жолында әрекет жасайды. Сондықтан әрбір ел әлемдік геосаяси ойындардың құрбаны болмауды ойластырады. Ұжымдық қауіпсіздік қаншама тартымды болғанымен, саяси тартыстарда қандай да болмасын мемлекеттің қауіпсіздігінің кепілі бола алмайды. Бірақ Ұжымдық қауіпсіздікке мүше болу еш уақытта зиянды емес. Белгілі бір шекке дейін әр ел Ұжымдық қауіпсіздікті өз пайдасына жұмыс еткізе алады. Ұжымдық қауіпсіздік мемлекеттер үшін күрделі әлемдік қатынастарда өз орнын анықтауға және нығайтуға көмектеседі.*Ұжымдық қауіпсіздік* - халықаралық құқық, халықаралық даужанжалдарды бейбіт реттеу, бейбітшілікке төнген қауіптің алдын алу, тыйып тастау, жоюдың үжымдық шараларының ережелері мен қағидаттарының жалпы мойындалған жүйесі. Ұжымдық қауіпсіздік БҰҰ Жарғысының талаптарына негізделген халықаралық қауымдастық мүшелерінің әрекеттерінен көрініс табады. Ұжымдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде маңызды рөлді НАТО, Араб мемлекеттері Лигасы, Америка мемлекеттері Ұйымы, Еуропадағы қауіпсіздік пен әріптестік Үйымы, Тәуелсіз мемлекеттер достастығы сияқты мемлекетаралық құрылымдар атқарады. Бүл халықаралық құрылымдар өз қызметтерін келесідей қағидаттарға сүйеніп жүзеге асырады: күш қолдануды және қолдануға қоқанлоққы көрсетуге тыйым салу; халықаралық даужанжалдарды тек бейбіт жолдар мен қүралдар арқылы шешу; егемендікті қүрметтеу; мемлекеттер теңдігі; ішкі істерге араласпау.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ұжымдық еңбек дауы

**Ұжымдық еңбек дауы** — жұмыскерлер мен жұмыс берушілер арасындағы еңбек шарттарын (жалақыны қоса) белгілеу және өзгерту, әлеуметтік-еңбек қатынастары мәселелері бойынша ұжымдық келісімшарттарды, келісімдерді жасасу, өзгерту және орындау жөніндегі реттелмеген алауыздық. Мұндай дауларды шешу тәртібі мен тәсілдері, сондай-ақ Ұжымдық еңбек дауын шешу барысында ереуіл жасау құқығын іске асыру тәртібі “Ұжымдық еңбек дауларын шешу тәртібі туралы” ҚР заңында белгіленген. Заңға сәйкес жұмыс беруші жұмыскерлердің талаптарын алғаннан кейін өздерінің шешімдерін олардың өкілдеріне үш күн ішінде хабарлауға міндетті. Жұмыскерлердің талаптары қанағаттандырылмаған жағдайда алауыздықтарды шешу үшін бітістіру рәсімі қолданылады, дау бітістіру комиссиясында, сонан соң делдалдың қатысуымен немесе еңбек төрелік сотында қаралады. Бітістіру рәсімдерін ұйымдастыру үшін Ұжымдық еңбек дауын реттеу жөніндегі арнаулы қызмет құрылған. Ұжымдық еңбек дауын шешу барысында тараптар қол жеткізген келісім жазбаша нысанда бекітіледі және оның тараптар үшін міндеттілік күші болады. Егер жұмыс беруші бітістіру рәсімдерінен жалтарса немесе қол жеткізілген келісімді орындаудан бас тартса, онда жұмыскерлер ереуілдермен қоса жиналыстар, митингілер, қыр көрсетулер, шерулер өткізуге құқылы.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Экономика
Санат:Заң
Ақтау (Сарыарқа)

**Ақтау** – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерінде орналасқан. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылып жатыр. Ені 10 км, ең биік жері 1133 м. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Бірнеше қырқадан тұрады. Тауда бұлақ көп. Орталық және шығыс қырқалары жоғарғы протерозойдың ақ кварцитінен, батыс қырқасы қызыл кварциттен құралған. 

## Өсімдігі
Аласа таулық ашық қоңыр топырағында тобылғы, қараған, селеу, бетеге, боз қылқан, жусан, қара жусан, аңғарларында көктерек, тал, т.б. ағаштар мен бұталар өседі. Ақтау жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Рекурренттік формула

**Рекурренттік формула** (лат. *recurrens*, *recurrentіs* — қайта оралатын), келтіру формуласы — тізбектің бастапқы *р* мүшесі белгілі болған кезде оның кез келген мүшесін есептеуге мүмкіндік беретін *an+p= =F(n, an, an+1, …, an+p-1)* түріндегі қатысты айтады, яғни қандай да болмасын тізбектің (көбінесе, сан тізбегінің) *n*-мүшесін алдыңғы мүшелері арқылы табатын формула. Геом., арифмет. прогрессиялар, Фибоначчи сандары Рекурренттік формуланың мысалы бола алады. Рекурренттік формула интегралдық есептеулерде, дифференц. теңдеулерді интегралдауда кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Алгебра
Санат:Рекурсия
Санат:Алгоритмдер теориясы
Санат:Тізбектер мен қатарлар
Ұжымдық белгі

**Ұжымдық белгі** — одақтың, шаруашылық қауымдастығының немесе өзге де кәсіпорындардың ерікті бірлестіктерінің өздері шығаратын немесе өткізетін бірыңғай сапалық, өзге де ортақ сипаттамалары бар тауарларын таңбалауға арналған тауар белгісі. Ұжымдық белгі және оны пайдалану құқығы басқа тұлғаларға берілмейді.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Экономика
Санат:Өндіріс
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт

**Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт** — мемлекетаралық келісім. 1992 ж. 12 мамырда Ташкент қ-нда ТМД-ға қатысушы мемлекеттер: Армения, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан, Өзбекстан басшыларының қол қоюымен бекітілді. Сонымен қатар Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа кейіннен Әзірбайжан (24.9.1993), Грузия (9.12.1993), Беларусь (31.12. 1993) кірді. Келісім кейіннен ұзарту шартымен бес жылға жасалып, 1994 ж. 20 сәуірде күшіне еніп, БҰҰ хатшылығында 1995 ж. 1 қазанда тіркелді. Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа қатысушы мемлекеттер мемлекетаралық қатынастарда күш қолданбауға немесе күш арқылы қыр көрсетпеуге, әскери одақтарға немесе қандай да  болмасын басқа топтастықтарға, сонымен қатар қатысушы мемлекеттердің басқаларға бағытталған әрекеттеріне қатыспауға міндеттеме алды. Бір немесе бірнеше қатысушы мемлекеттің аумақтық тұтастығына және тәуелсіздігі мен қауіпсіздігіне немесе халықар. бейбітшілік пен қауіпсіздікке қатер төнген жағдайда қатысушы мемлекеттер бірлескен кеңес механизмін кідіріссіз іске асыратын болады. Қатысушы мемлекеттердің біріне қарсы шапқыншылық акт жасалған жағдайда, басқа қатысушы мемлекеттер мұны Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт-қа қатысушы мемлекеттерге қарсы шапқыншылық деп қарай отырып, әскери, т.б. көмек көрсетеді, сонымен қатар БҰҰ-ның Жарғысының 51-бабына сай ұжымдық қорғану құқығын жүзеге асыру ретінде өзінде бар құралдармен қолдайды. Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа қатысушы мемлекеттердің жоғ. саяси органы — Ұжымдық қауіпсіздік кеңесі. Оның құрамына Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа қатысушы мемлекеттер басшылары, сыртқы істер министрлері, қорғаныс министрлері және Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің Бас хатшысы кіреді.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Экономика
Санат:Тарих
Релаксация

***Релаксация*** ( — әлсіреу, азаю) — макроскопиялық физ. жүйелердегі (*газдардағы, сұйықтықтардағы, қатты денелердегі)* термодинамикалық тепе-теңдіктің орнығу процесі. Макроскоп. жүйе күйі параметрлердің көп санымен анықталады және осы параметрлердің әрбірі бойынша тепе-теңдіктің орнығуы әр түрлі өтуі мүмкін. Релаксацияның сандық сипаттамасы релакц. уақыты болып табылады. Мысалы, өткізгіштің электрондары тепе-теңдік қалпына 10-13 — 10-14 с ішінде келсе, Жер қыртысындағы кристалдық құрылымдардың тепе-теңдікке жуықтауы геол. дәуірлерге созылады. Физ. жүйе тепе-теңдік күйге бір параметрі бойынша жетіп, басқа параметрлері бойынша тепе-теңдіксіз күйде тұруы мүмкін. Релаксацияланатын жүйе әдетте жартылай тепе-теңдік күйлер арқылы өтеді. Релаксацияның барлық процестері жүйе энтропиясының артуы, қабаттаса өтетін тепе-теңдіксіз процестер болып табылады. Оларды зерттеумен физ. кинетика айналысады.
## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Макроскопиялық физик
Малахит

**Малахит** () — минерал, карбонаттар класына жатады. Химиялық формуласы  Cu2[CO3](ОН)2, CuO — 71,9% (Cu — 57,4%), СО2 — 19,9%, Н2О — 8,2%, аз мөлшерде СаО, Fe2O3, SіO2, т.б. кездеседі. малахиттің түсі ашық жасыл, көгілдір жасыл, қою жасыл, қаттылығы 3,5 — 4,0, сынғыш, тығыздығы 3900 — 4100 кг/м3. Малахит табиғатта ірі мыс кендерінің жер бетіне жақын тотық қабаттарында болады. Үлкен шоғырлы жиынтықтары (50 т-ға дейін) сирек кездеседі, олар негізінен 18 — 19 ғасырларда Ресейде (Төменгі Тагил|Төменгі Тагил аймағында), Чилиде өндірілген. Түрлі зергерлік және әшекейлік көркем бұйымдар жасауда қолданылады. Ұсақталған түрлерінен бояу, тотық минералдарымен аралас бөлшектерінен мыс өндіріледі. Қазақстанда Қоңырат, Жезқазған, т.б. мыс кендерінің тотық қабаттарында өндірілген ірі малахит бөлшектерінің эталондары Геологиялық ғылымдар институтында сақталған.

## Малахит галлереясы
>
File:Malachite-41365.jpg|Slice through a double stalactite, from Kolwezi, Democratic Republic of Congo. Size 5.9 × 3.9 × 0.7&nbsp;cm.
File:Malachite Kolwezi Katanga Congo.jpg|A polished slab of malachite, from the Democratic Republic of Congo
File:Malachite-unit-cell-3D-balls.png|Ball-and-stick model of malachite's unit cell
File:Azurite-Malachite-59275.jpg|Malachite and azurite, from Morenci, Arizona USA. Size 4.4×4.1×2.2&nbsp;cm.
File:Malachite-153552.jpg|Malachite stalactites (to 9&nbsp;cm height), from Kasompi Mine, Katanga Province, Democratic Republic of Congo. Size: 21.6×16.0×11.9&nbsp;cm.
File:Malachite-azmex10a.jpg|Botryoidal malachite from Bisbee, Arizona USA. Size 10.5×6.3×5.6&nbsp;cm.
File:Ermitáž.jpg|Neoclassical vase in malachite in the Hermitage Museum, St Petersburg


## Дереккөздер


Санат:Карбонат минералдар
Санат:Мыс минералдары
Ақсуат жайлауы

**Ақсуат** – Сарықобда ауданының батысында 14 км жердегі жайлау. Ақтөбе облысы Алға ауданы Сарықобда, Тамды өзендерінің аралығында жатыр. Теңіз деңгейінен 300 м биіктікте. Қоңыр топырағында көкшұнақ, бетеге, боз, селеу, т.б. өседі. Жануарлардан сарышұнақ, құндыз, қоян тіршілік етеді.
## Ішкі сілтемелер
* Сарықобда	 
* Ақтөбе
## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Микеланджело Буонарроти

**Микеланджело Буонарроти** (толық аты-жөні – *Микеланджело ди Лодовико ди Лионардо ди Буонарроти Симони*) – итальян мүсіншісі, кескіндемеші, сәулетші әрі ақын.

1475 ж. 6 наурызда қазіргі Капрезе-Микеланджело, Тосканада ақсүйек отбасында туған. Кескіндемеші Гирландайо мен мүсінші Бертольдо ди Джованниден (1488 – 90) дәріс алды. Жас кезіндегі шығармаларынан-ақ (“Баспалдақ қасындағы Мадонна”, “Кентаврлар шайқасы” атты бедерлі мәрмәр, 1490 – 92 ж. шамасы) оның шығармашылығының өзіндік басты белгілері айқын аңғарылды. Римде ол “Вакх” мүсінін (1496 – 97, Флоренция, Ұлттық мұражай) жасап, көне заман ескерткіштерімен әуестенеді. 1501 ж. Флоренцияға оралып, Медичи озбырлығының бұғауын бұзған республика азаматтарының ерлігін бейнелейтін шығармалар жасауға кірісті. Ол сомдаған орасан зор Давид мүсіні (1501 – 04, Флоренция, Көркемсурет академиясының галереясы) құдіретті күш, ерлік, жігер туралы паш етеді.

1505 ж. Папа Юлий ІІ Римге шақырып, оған құлпытас жасауды тапсырады. Құлпытасқа арнап ол бірнеше мүсіндер жасады: “Моисей” (1516, Рим, Сан-Пьетро ин Винколи шіркеуі), “Көтеріліске шыққан құл” және “Хал үстіндегі құл” (екеуі де 1513 – 16, Париж, Лувр). Мүсінші тасты жан-жағынан бірдей қашамай, белгілі бір жерлерін ғана өңдеді. Әрбір фигуралар мен жеке көріністер мөлдір айқындығымен ерекшеленеді, сондай-ақ көлемі жағынан көл-көсір бұл жазбалардың біртұтас сән-салтанаттылығы анық байқалады. 1534 ж. ол Римге біржола көшіп келіп, “Аяусыз жаза” атты орасан зор фреска (1536 – 41) жасайды.

Өмірінің соңғы 30 жылында мүсін мен кескіндемеден бірте-бірте алшақтап, негізінен, сәулет өнерімен және поэзиямен айналысады. 1523 – 34 ж. ол Флоренцияда сәулетші ретінде Лауренциана кітапханасының ғимаратын тұрғызды. 1546 жылдан бастап өмірінің соңына дейін негізгі еңбегі Римдегі Әулие Петер базиликасы мен Капитолий ансамблін салу болды (екеуі де автор қайтыс болғаннан кейін аяқталды). Оның лирикасы терең ойлы, асқақ трагизмге толы. Мадригал мен сонет жанрында жырлады. 1564 ж. 18-ақпанда Римде қайтыс болды. Өлеңдері алғаш 1623 ж. басылды.


Michelangelo's Pietà, St Peter's Basilica (1498–99).jpg|Ватикандық Пьета
'David' by Michelangelo Fir JBU002.jpg|Давид
Brügge-Liebfrauenkirche-Brügger Madonna DSC0229.jpg|Мадонна Брюгге


## Сикстин капелласының төбесі

God2-Sistine Chapel.png|Адамның жаратылуы
Michelangelo drunken Noah.jpg|Нойдың мастануы
Joel (Michelangelo).jpg|Иоиль пайғамбар
LibyanSibyl_SistineChapel.jpg|Ливиялық Сивилла


## Дереккөздер

Санат:Италия ақындары
Санат:Италия сәулетшілері
Санат:Римде қайтыс болғандар
Ақтау (тау, Алматы облысы)

**Ақтау** – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы оқшау тау. Абсолюттік биіктігі 893 м. 

## Жер бедері
Сай-жыраларымен тілімденген және ендік бағытта жатқан таудың ұзындығы 9 км, енді жері 6 – 7 км-дей. Таудың Іле аңғарына қарайтын оңтүстік беткейі жайпақ келген, батысы мен шығысы тіктеу. Солтүстік бөктері Қатутау тауына ұласып кетеді. 

## Өсімдігі
Беткейі мен етегінде бұта аралас (сексеуіл, жүзгін) астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Батысында Үкгүл бұлағы, шығысында бұта шоғырлары кездеседі.

## Галерея

23 Горы Актау.jpg
31 В горах Актау.jpg
33 В горах Актау.jpg
36 В горах Актау.jpg
37 В горах Актау.jpg
40 В горах Актау.jpg
13 Предгорье Актау.jpg
19 В горах Актау.jpg
21 Горы Актау.jpg
16 В горах Актау.jpg
41 В горах Актау.jpg
45 В горах Актау.jpg
49 В горах Актау.jpg
20 В горах Актау.jpg
51 В горах Актау.jpg
52 В горах Актау.jpg
55 В горах Актау.jpg

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Реликт

**Реликт** (лат. relіctum — қалдық) — геологиялық замандарда кеңінен таралған, осы кезде тек шағын алқаптарда сақталған өсімдіктер мен жануарлар түрлері немесе табиғи бірлестіктер. Реликттер өздері тіршілік еткен заманның жасымен: мыс., палеозой заманымен (латимерия), мезозой заманымен (гаттерия, гинкго), кайнозой заманымен (секвойя, қортық қайың, т.б.) ерекшеленеді. Кайнозойдың мұздану немесе мұзданудан кейінгі кезеңінен сақталған Реликт өсімдіктер мен жануарлар палеонтологиялық Реликтілер деп аталады.
Қазақстанда нағыз Реликт жануарларға қоқиқаз бен реликт шағала жатады: олардың алғашқысы байырғы мекенінен тым алыстап кеткен, соңғысы тек Алакөлдің алабында ұялайды. Жануарлар мекенінің өзгеруі олардың тіршілік жағдайларының ұзақ уақыт өзгеріп отыруына байланысты. Қазір жұпартышқан, Мензбир суыры, жалман, Үстірт арқарының таралу аймағы тарылып кетті. Ал Жетісу аяқтыбалығы Қазақстанда ғана сақталып қалған. Ертеде ылғалды жерлерді қоныс еткен, оңт. өңірлерге ғана тән кейбір жануарлар (*кіші аққұтан, сары құтан, сұлтан тауығы, қырғауыл, бірқазандар, т.б.*) Реликт жануар ретінде Каспий т-нің солт-нде тіршілік етеді. Қазақстанда Реликт өсімдіктер деп Шарын өз-нің аңғарында кездесетін шаған (ерен) тоғайын атауға болады. Ғалымдар ол тоғайдың жасын 25 млн. жылға теңеп отыр. Мұндай тоғай қазір АҚШ-тағы Колорадо штатындағы Үлкен каньонда ғана сақталған. “*Алтынемел*” ұлттық табиғи саябағында кездесетін тораңғы тоғайы да Р. түрге жатады. Мұздану кезеңінен сақталған Алматы облысындағы Шынтүрген шыршалы алқабы — бір кездегі солт. тайганың қылқан жапырақты орманының қалдығы. Мұндай Реликт түрлерге Бурабай, Зеренді өңіріндегі сфагнум мүгін, Қарқаралы алқабындағы шымтезекті батпақты биоценозды жатқызуға болады. Реликт түрлерінің ғыл. маңызы зор. Олардың таралу аймағы тарылып, санының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның* “[[Қызыл кітабына]]”* енгізілген.
## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Биология
Малды

**Малды** — ұлы жүз құрамындағы шапырашты тайпасына жататын ру. Шежіре бойынша, шапырашты — ыстық — құрт — абадан — бөрілі — тұранбай — ұран — бес — шам. Шамнан үш ата тарайды: қалды, желді, малды. Малдыдан: екей, еміл деген екі ата тарайды. Ұраны — “Қарасай”, таңбасы — “Ай, Тұмар”.
## Дереккөздер


Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Гигрофитгер

**Гигрофитгер**— ылғалы тым жоғары ортада тіршілік етуге бейім өсімдіктер. Олардың жапырақтары үлкен, сабақтары ұзын болады және тамырлары әлсіз.

## Дереккөздер</span>


Санат:Өсімдіктер
Өсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институты

**Өсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институты** – ауыл шаруашылық дақылдарының физиологиялық, генетикалық механизмін зерттеу негізінде жаңа сорттар шығару және сұрыптау әдістерін жетілдірумен айналысатын ғылыми мекеме. ҚР Білім және ғылым министірінің қарамағында. 1993 жылы құрылған, Алматы қаласында орналасқан.

Құрамында 11 лаборатория бар (2005). 1993 жылдан бастап институт жанында аспирантура және докторантура ашылды. Институттың негізгі ғылыми бағыттары: сұрыптаудың генетика негізінде айрықша белгілері бар өсімдіктің жаңа формаларын биоинженериялық әдіспен қысқа мерзімде шығару және ауыл шаруашылығы дақылдарының мол өнім беретін сорттарын шығару; өте сирек кездесетін және шаруашылық үшін маңызы бар өсімдіктердің гермоплазмасын ұзақ уақыт сақтау әдісінің және қалпына келтірілген көшеттерді өсіру мен оларды микроклондау әдісімен көбейтудің аса тиімді биотехнологиясын жасау; өсімдіктердің физиологиялық және генетикалық механизмін зерттеудің нәтижесінде, олардың қоршаған ортаның қауіпті жағдайларына, ауруларға, зиянкестерге төзімділігін арттыру және мол өнім алуды қамтамасыз ету; биологиялық активті заттарды (биопестицидтер, т.б.) қолданып, өсімдіктердің көбеюі мен төзімділігінің ғылыми-әдістемелік негізін жасау. 
Институт өсімдіктердің аязға, қуаңшылыққа төзімділігінің физиологиялық механизмін ашатын бейімделудің перманентті теориясын ұсынды. Өсімдіктердің морфогенезі мен қайтадан қалпына келуінің (мысалы: бидайдың көбею клеткасы алынған) клеткалық деңгейдегі механизмі ашылды. Микроспоралар дамуының гаметофитті жолынан спорофитті жолға ауысуынан андрогенездің (көбеюдің бір түрі) іске асатыны анықталды. Сұрыптаудың қалыптасқан әдісі бойынша 6 – 8 жылда алынатын гомозиготалы линияларды 1 – 2 жылда шығаруға мүмкіндік беретін сұрыптау процесін жылдамдатудың гаплоидты биотехнологиясы жетілдірілді. Оқшауланған буданды ұрықты өсірудің биотехнологиясы жасалып, соның нәтижесінде бидайды өзінің жабайы түрде өсетін тұқымдасымен будандастырып, төзімді буданды сорты алынды. Дәрілік, тағамдық және мәдени өсімдіктерді клонды микрокөбейтудің биотехнология әдістері жасалды. Белоктық, ферменттік және ДНҚ маркерлерін қолдана отырып, бидай мен арпаның генетик. әр түрлілігін зерттеу негізінде олардың бағалы генотиптері анықталды. Институтта жасалған физиология-генетикалық және биотехнологиялық әдістердің негізінде ауыл шаруашылығы дақылдарының (бидай, күріш, арпа, асбұршақ) 26 жаңа сорты шығарылды. Ғылыми жаңалықтары мен өнертабыстары үшін институт ғалымдары 26 авторлық куәлік пен патент алған. Институт Ресей, Украина, АҚШ, Ұлыбритания, Германия, т.б. елдердің көптеген ғылыми орталықтармен бірлесе ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Институтта Қазақстан Ғалымдарының академиясында: І.Рақымбаев, Ф.Полымбетова, биология ғылым докторлары, проф.: Б.Әнәпияев, Б.Сәрсенбаев, І.Жанбакин, Е.Богданова, О.Киршанская, А.Седовский, Н.Хайленко, Л.Мамонов, С.Кенжебаева, І.Өтеулин, А.Кохметова, т.б. жұмыс істейді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Қазақ Өсімдік қорғаау ғылыми-зерттеу институты.
Ұзынқайыр

**Ұзынқайыр** – Арал теңізінің қазақстандық бөлігіндегі бұрынғы арал. 

## Географиялық орны, сипаты
Арал ауданының жерінде екі Ұзынқайыр аралы болған. Оның біріншісі – Қасқақұлан аралының батыс шетінен 15 км-ге созылып жататын, ені 1,5 — 2,0 км құмқайыр. Оның қиыр солтүстік мүйісінде 400-ге тарта тұрғыны бар ауыл болды. Мұнда балық қабылдайтын пункт, балық тұздайтын, ыстайтын, тоңазыту цехы, жүк кемелері тоқтайтын порт, орта мектеп, кітапхана, клуб, монша, байланыс торабы, пошта, сауда орны, наубайхана, фельш.-акушерлік пункт, аэродром жұмыс істеді. Екіншісі – Ұялы аралының шығысында 4,0 км жерде теңіз ішінде орналасқан, ұзындығы 16 км, ені 0,7 — 1,2 км. Солтүстік-шығысынан оңтүстік-батысқа қарай созылып жатқан жалаңаш қайыр. Мұнда елді мекен болған жоқ. Тек Ұялы, Көзжетпес және Қасқақұлан балық ұжымшарларының балықшылары көктемгі лайсаңда (мамыр айы) осында қос құрып жатып, балық аулаған. Негізгі ауланатын балық — қаяз. Қазіргі кезде Ұзынқайыр аралы теңіз суының тартылуына байланысты жағалаумен тұтасып кеткен. 

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі аралдары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Бұрынғы аралдар
Санат:Қазақстан аралдары