open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мұнайды жылыту

**Мұнайды жылыту** - мұнайдың
реологиялық қасиеттерін жақсарту,
тұтқырлығын төмендету үшін жүргізіледі.
Мұнай кәсіпшіліктерінде, мұнайды алыс
тұтынушыларға тасымалдағанда мұнай
өңдеу зауыттарында атқарылады. Мұнай
кәсіпшіліктерінде ұңғымалар ернеуіне
пеш орнатылады, мұнда мұнай 40-50°С
температураға дейін жылытылады. Мұнай
дайындау қондырғыларында өнімділігі 8-10 мың т/тәу пештер қолданылады, мұнда
мұнайды 60-70°С дейін жылытады. Мұнай
кәсіпшіліктерінде Мұнайды жылытуды оны деэмульсиялау түтікті пештерде 40-85°С дейін жылытады. Мұнайды жылыту мұнай эмульсияларының ажырау,
бөліну процесін жылдамдатады. Мұнайды
алыс тұтынушыларға арналы құбыр желілері арқылы тасымалдағанда Мұнайды жылыту әрбір 100-130 км сайын орнатылған арнаулы пештерде
жүргізеді.

## Дереккөздер
 


Санат:Мұнай
Мұнай өнімдерінің арналық құбыры

**Мұнай өнімдерінің арналық құбыры**
- мұнай өнімдерін мұнай айыру заутынан
аралық және мұнай таратушы базаларға
дейін тасымалдауға арналған құбырлар
құрамындағы эмульгаторлардың (беткейлік
әсерлі заттардың) жиналуы көрініс береді.
Мұнайдың суда немесе судың мұнайда диспергирленуі (аса нәзік араласуы) түрінде бола алады. М.э. мұнайды өндіру, тасымалдау және өңдеуге дайындау кезінде оның
ысырап болуына әкеліп соқтырады.

## Дереккөздер
 


Санат:Мұнай
Биологиялық әралуандылықты сақтау проблемалары

**Биологиялық әралуандылықты сақтау проблемалары.** Жер бетінде жекелей немесе қауымдастық түрінде тіршілік ететін организмдер қоршаған ортаға әсер ететіні белгілі. Осы арқылы табиғат өзін-өзі тазалап, қолдап тұрады. Алайда адам өзінің «нағыз жыртқыш - консумент» ісімен флора мен фаунаның көптеген түрлері, популяциялары тіршілік ететін экологиялық қуысына әсер етуде. Табиғатта зиянды түрлер болмайды, барлық түрлердің айналасы үшін бірдей пайдасы бар.
 
Биоталардың түзілуі, пайда болуы миллиондаған жылдар бойы жүріп келді. Барлық тіршілік формалары бір-бірімен тығыз байланысты. Технологиялық дамудың арқасында адам осы байланыстарды бұзуда. Палеонтологтардың айтуы бойынша, біздің геологиялық дәуірімізде Қазақстан мен Сібір территорияларында тіршілік еткен мамонттардың, жүндес мүйізтұмсықтардың, үлкен мүйізді бұғылардың, алып түйелердің және бегемоттардың популяцияларын адамдар аң аулау нәтижесінде жойып жіберген. Сондай-ақ Қазақстан жерінде бір кездері бір өркешті түйелер, құлан, қабылан, тарпан, жабайы тур, арыстан, жолбарыс, керік т.б. аңдардың тіршілік еткені белгілі. Тіпті, Іле тоғайынан жолбарыстың соңғысын 1947 жылы қазақ аңшысы атып алған. Адамның тікелей немесе және жанама әсер етуі арқылы жабайы аңдар мен өсімдіктерді жоюды жалғастыруда. Қазіргі заманды «қырып-жою эрасы» деп атайтьны да осыған байланысты.

## Дереккөздер



Санат:Экология
Иван Тарасович Зыков

**Иван Тарасович Зыков**. Мұнайлы ірілендірілген мүнай кәсіпшілігінде бұргышы. Ленин орде- німен марапатталган (1951).

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Мақтым Ибағалиева

**Мақтым Ибағалиева** (1916, Атырау қаласы). 1940-1966 жылдары - «Қазақстанмұнай» бір- лестігі Қошқар МКБ-да оператордың көмекшісі, мұнай және газ өндіру операторы. 1966 жылдан зейнеткер. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған .

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Кармен Ибраев

**Кармен Ибраев** (1901-1972, Атырау облысы). 1921-1956 жылдары -«Қазақстанмүнай» комбинаты Мақат МКБ-да жұмысшы, майлаушы, Сағыз мұнай кәсіпшілігінде ұңғымаларды жер астында жөндеу бригадасының операторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1954) және «Ерен еңбегі ушін» медалымен (1949) марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Асан Ибраймов

**Асан Ибраймов** (1953, Атырау). Әзірбайжан мүнай және химия институтын бітірген (1975).

1975-1977 жылдары - «Ембімұнай» ӨБ Балықшы БЖБ-да бурғылау құрылғысының дизелист-моторшысы, БӨАжА инженері, мұнара тұрғызу цехының прорабы.

1977-1982 жылдары-«Ембімұнай» ӨБ Мұнара тұрғызу кеңсесінде прораб, аға прораб, мұнара тұрғызу цехының бастығы, бас ме- ханигі.

1982-1984 жылдары - Кеңес Армиясы қатарында азаматтық борышын өтеген.

1984-1987 жылдары - «Ембімұнай» ӨБ Мұнара тұрғызу кеңсесінде бас инженер, директор.

1987-1995 жылдары - «Теңізмұнайгаз» ӨБ өндірістік-техникалық жабдықтар және жабдықтарды толықтыру басқармасында бас инженер, арнайы механикаландырылған жұмыстар басқармасы бастығы, өндірісітк-жөндеу-пайдалану тресінің меңгерушісі.

1995-1999 жылдары - «Теңізмұнайгаз» АҚ- ы энергия-механика бөлімінде бас механик, өндіріс департаментінде жабдықтар жөніндегі бас менеджер.

1999-2004 жылдары - «Ембімұнайгаз» ЖАҚ мұнай және газ өндіру департаментінің бас механигі.

2004 жылдан «ҚазМұнайГаз» ӨБ» АҚ «Ембімұнайгаз» ӨФ-да механика-энер- гетика департаментінің директоры. Мұнай өнеркәсібі министрлігі және Мұнай-газ өнеркәсібі жумысшылары кәсіподағы ОК-нің Құрмет грамотасымен марапатталған (1978).

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Атырауда туғандар
Сантай Идіров

**Сантай Идіров** (1933, Атырау облысы). 1951-1963 жылдары - Құлсары МКБ-да оператордың көмекшісі, мұнай өндіру операторы. 1963-1994 жылдары - «Прорвамұнай» МГӨБ-да мұнай өндіру операторы, ұңғымаларды жер астында жөндеу операторы, мұнай ұңғымаларын жөндейтін слесарьлардың бригадирі, бөлімше механигі, аға шебер, мұнай дайындау және ағызу цехының бастығы. 1994 жылдан зейнеткер. 3-дәрежелі «Еңбек Даңқы» орденімен және медальдармен марапатталған.
Ғарыф Измайлов

**Ғарыф Измайлов**(1891-1967, Атырау қаласы). Ембінің ардагері. 1907-1955 жылдары - Доссор МКБ-да жалдамалы жумысшы, бурғышының көмекшісі, бурғышы, өндіру цехында оператор, шебер, уңғымаларды жер астында жөндеу бригадасында шебер, мұнай өндіру цехының бастығы, басқарма бастығының орынбасары. Ленина (1952) орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Ғазиз Измайлов

**Ғазиз Измайлов** (1911-1971, Атырау облысы). Доссор кен-өндірістік училищесін бітірген (1928). 1928-1932 жылдары - Доссор, Мақат мұнай кәсіпшіліктерінде жумысшы, бурғышының көмекшісі, мұнай уңғымалары бурғышысы. 1932-1950 жылдары - муанйлы Ембінің кәсіподақ, кеңес, партия органдарында жұмыс істеген. 1950-1968 жылдары - Жылыой аудандық атқару комитет! төрағасының орынбасары, Мақат аудандық партия комтетінің меңгерушісі, «Ембімұнай» бірлестігі аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары, ҚМБ бастығы, «Кенқияқмұнай» МГӨБ бастығының орынбасары. 1968-1971 жылдары - «Гурьевсуқүрылыс» тресі жылжымалы механикаландырылған колоннасының бастығы. «Қурмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ғабдісәлім Иғалов

**Ғабдісәлім Иғалов** (1930-2000, Атырау облысы). Саратов мұнай техникумын бітірген (1962). 1953-1961 жылдары - Қосшағыл кәсіптік-геофизикалық базысынды жұмысшы. 1961-1968 жылдары - Қаратон кәсіптік-геофизикалық партиясы перфораторлық отрядының бастығы. 1968- 1969 жылдары - Индер кәсіптік-геофизикалық партиясы каротажды-перфораторлық отрядының аға геофизигі. 1969-1990 жылдары - Батыс Қазақстан экспедициясы перфораторлықотрядының бастығы, ӨТБ-де уңғымаларды геофизикалықтурғыдан зерттеу жөніндегі аға геофизик. «Қүрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Солтүстік Қарамандыбас мұнай кен орны

**Солтүстік Қарамандыбас мұнай кен орны** — Оңтүстік Маңғыстау ойысымының Жетібай-Өзен антиклин өңіріндегі мұнай кен орны. Жаңаөзен қаласының солтүстік-батысында 39 км жерде. Кен орны 1988 жылы ашылған.

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Солтүстік  Қарамандыбас брахиантиклинінен орын алған. 1840 және 1880 м тереңдіктерде ортаңғы юраның құмтастардан құралған осы жікқабатының екі горизонтының өнімділігі анықталған. 

## Жатыс сипаты
Жинауыштары кеуекті, ашық кеуектілігі 20-22% өтімділігі 0,07-0,116 мкм2. Қалыңдығы 14-30 м-ге дейін жететін саз будасы жапқыш қызметін атқарады. Бірінші горизонттың жалпы қалыңдығы 14 м, екіншісінікі 15,2 м, тиімді және мұнайға қаныққан қалыңдық, тиісінше, 9 және 12,8 м. Жатындар қойнауқаттық күмбездік. Су-мұнай жапсарының абсолют белгілері -1636 м, -1678 м. Жатындардың биіктігі 14 және 15,2 м. Бастапқы қойнауқаттық қысым 17,86 және 18-23 Мпа, температура 77 және 90°С. 1138 м-лік динамикалық деңгейдегі бірінші горизонттың мұнай шығымы 29 м3/тәу, екіншісінікі 6 м3/тәу. 

## Құрамы
Мұнайдың тығыздығы тереңдеген сайын 852 кг/м3-ден 859 кг/м3-ге дейін өседі. Мұнайда 18% парафин, 14,9% шайырлар мен асфальтендер бар. Қойнауқаттық мұнайдың газға қанығу дәрежесі екі горизонт үшін де 45 м3/т. Хлоркальцийлі типті  қою тұздық түріндегі қойнауқаттық сулардың тығыздығы 1078 кг/м3, минералдылығы 154 г/л., 9 мг/л бор микроэлементі бар. Жатынның режимі суарынды. Кен орны сынама игеру сатысында.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Мұнайды қайталап өндіру

**Мұнайды қайталап өндіру** - мұнайды
шығару энергиясы әлсіреген қойнауқаттарға
әдейі арнаулы агенттер айдау арқылы олардан қайтадан мұнай алу. Аталған агенттер
ретінде көбінесе су және газ қолданылады.
Қойнауқаттың сарқылуына байланысты
өнімді шахталық әдіспен алу тәсілі де мұнайды қайталап өндіру
әдісіне жатады.

## Дереккөздер
 


Санат:Мұнай
Әбен Иманбаев

**Әбен Иманбаев**. «Қазмұнайбарлау» тресі бурғылау кеңсесінде мунара турғызушы. Ленин ор- денімен марапатталған (1951).

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Нұрлыбек Иманбаев

**Нұрлыбек Иманбаев** (1953, Атырау облысы). ҚазПТИ-ды бітірген (1975) және АҚІІІ- тың Хьюстон университетінде (1999) магистратурада болған. 1969-1992 жылдары - Өзен бурғылау жумыстары басқармасында бурғышының көмекшісі, бурғышы, бурғылау шебері, АИТҚ бастығының орынбасары, техникалық бөлімнің бастығы, бас инженер, Жетібай бурғылау жумыстары басқармасының бастығы. 1992-2003 жылдары - «Амоко ЕвроАзия Петролеум Компани»-да жобаның аға жүргізушісі, аға кеңесші. 2003 жылдан «Қазақстан Келісім-шарт Агенттігінің» президенті.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Орынбасар Иманбаев

**Орынбасар Иманбаев **(1901-1978, Атырау облысы). 1922-1931 жылдары - Доссор, Мақат мұнай кәсіпшіліктерінде жұмысшы, оператор. 1931-1961 жылдары - Ескене МКБ-да механика шеберханасында балташы, ұста, шебер. «Ерен еңбегі үшін» медалімен (1952) және Қазақ КСР Жоғарғы кеңесінің Құрмет грамотасымен (1961) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1901 жылы туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Экологиялық ғылыми бағдарламалар мен зерттеулер және олардың сипаттамасы

Экологиялық бағдарламалар белгілі бір территорияларда тіршілік ететін организмдер (синэкология) мен жеке түрлерді (аутоэкология) зерттеуді қарастырады. Екі жағдайда да бағдарламаның мақсатын, сипаты мен көлемін анықтап алу қажет. Әрбір зерттеудің мақсаты - қандайда бір мәселені шешу немесе гипотезаны сынау, тексеру болып табылады. Бағдарламаның мақсаты анық және онда жалпы міндеттермен қатар нақты міндеттер де болуы тиіс.

Мысалы:

# қызығушылықты, білуге құмарлықты дамыту және бекіту;
# гипотезаларды ұсыну және тәжірибелерді, зерттеулерді жобалау;
# қойылған мәселеге жауап алу үшін сәйкесінше сапалы немесе сандық мәліметтер жинау, сұрақтарды тұжырымдау;
# түрлердің ұқсастықтарын анықтау үшін құрал-жабдықтар мен анықтауыш кестелерді пайдалануды машықтандыру және аңғарғыштықты, байқаушылықты жетілдіру;
# мәліметтерді дұрыс жазу қабілетін дамыту;
# алынған мәліметтерді түсіндіру үшін білімін қолдану қабілетін дамыту;
# мәліметтер мен жасалған қорытындылардың дәйектілігін бағалау, мәліметтерді сын көзбен қарауды дамыту;
# биологиялық ақпараттарды кестелер мен графиктер түрінде көрсетіп, ауызша және жазбаша мәлімдеу қабілетін дамыту;
# организмдерді анықтау және сақтау икемділігін жетілдіру;
# әртүрлі организмдер арасындағы, организмдер мен қоршаған орта арасындағы байланыстарды түсінуге үйрету, сондай-ақ экологияның динамикалық сипатын түсіну.
# Зерттеулердің сапасы мен бағдарламасына тәуелсіз, алынған мәліметтерді деректер түрінде ұсынбайынша басқа зерттеушілерге түсініксіз болады. 
Сондықтан бұл мәліметтердің жүйелі түрде көрсетілгені дұрыс.
# **Кіріспе:** негізгі ой, мәселелер, гипотеза мен зерттеу мақсаты айтылады (яғни не істеу керектігі, неліктен)?
# **[[Әдіс]]:** бағдарламаның стратегиясы (яғни, не істеледі) қай жерде, қалай, далалық жағдайдағы немесе лабораториядағы қолданылған әдістер мен құрал-жабдықтардың жұмыс істеу ерекшеліктері.
# **Бақылаулар және нәтижелер:** кесте, график, гистограмма, диаграмма және басқа кез-келген ақпарат немесе көрнекі құрал түріндегі мәліметтер.
# **Нәтижелерді талқылау:** нәтижелерді (әсіресе сандық) талдау, сол мәліметтер және бұрынғы жарияланған материалдар негізінде жасалған тұжырымдар.
# **Тұжырымдар маңызын талқылау:** қолданған әдістерді бағалау, жіберілген қателіктерді талдау, болашақ зерттеулер үшін ұсыныстар.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Мұнайды тұзсыздандыру

**Мұнайды тұзсыздандыру** - мұнай
ұңғымаларының өнімдерінен су-мұнай
эмульсиясының құрамына кіретін
қойнауқаттық сулардағы еріген тұздарды,
мұнайдың өзіндегі кристалдық тұздарды
белу процесі. Мұнайды тұзсыздандыру мұнай қотаратын құбыр
желілерін, мұнай айыру зауыттарының
жабдықтарын коррозиядан сақтақ үшін
жүргізіледі.Бастапқы мұнайды тұзсыздандыру мұнай кәсіпшілігінде
өнімді тұтынушыға өткізерде атқарылады.
Тауарлық мұнайдагы тұз мөлшері 100, 300
немесе 1800 мг/л-ден, экспорттық өнімде 100
мг/л-ден артпауы керек. Мұнай айыру зауыттарында мұнайды өңдеу алдында электрлік
тұзсыздандыру қондыргыларында қайталап
тұзсыздандырудан өткізіп, мұнайдагы тұз
мөлшерін 3-5 мг/л-ге дейін кемітеді.

## Дереккөздер
 


Санат:Мұнай
Қазақстанда қалыптасқан экологиялық апаттар

**Қазақстанда қалыптасқан экологиялық апаттар, оның тигізетін зардаптары және қорғану жолдары**

Қазақстанда табиғи жайылымдар басым. Елімізде өсімдіктердің 570 000 түрі өседі. Оның 506 түрі қорғауды қажет етіп отыр. Жойылып бара жатқан түрлерді сақтап қалу мақсатымен 1981 жылы «Қызыл кітап» шығарылды. Оның мақсаты сирек және жойылып бара жатқан түрлерді есепке алып, оларды қамқорлыққа алып, қорықтар ұйымдастыру.
 
Біздің жеріміз дәрілік өсімдіктерге де бай. Олар көбіне Іле және Жоңғар Алатауы, Алтай таулары мен Қаратау тау жоталарында көп шоғырланған. Әсіресе алтын тамыр, марал оты, дәрмене, жусан, қылша, шайқурай, жалбыз, бәйшешек, бақбақ, түймедақ, мыңжапырақ, тау жуасы, сарымсақ, тасжарған, алтай рауғашы, қызылжидек, сасыр және т.б. көптеген түрлері медицинада қолданылады.

Қазақстанда дәрілік өсімдіктермен қатар сирек кездесетін, сәндік өсімдік түрлері де көп. Олардың да саны азайып барады. Мысалы, Қаратау аймағында өсімдіктердің 1500 түрі өседі.  Қазір кең-байтақ даламыздан қызғалдақтардың көптеген түрлері, қызыл адыраспан, сөгеті сасыры, іле бөріқарақаты, іле ұшқаты, жатаған шырша, алтай қасқыр жидегі, кәдімгі пісте, жіңішке көкнәр, алмұрт-шөп, сары тұңғиық, шықшөп, меруертгүл, жабайы жүзім және т.б. бірте-бірте жойылып барады.

Адам бүгінгі күнге дейін жануарларды пайдаланумен бірге олардың кейбір түрлерінің жойылуына да себепші болып отыр. Мысалы, Д.Фишердің мәліметі бойынша 1600-ші жылдан бері сүтқоректілердің 36, құстардың 94 түрінің жер бетінен біржола жойылып кетуі тікелей адамдардың қатысуымен болған. Соңғы 100 жыл ішінде Қазақстанда жануарлар дүниесі саны мен сапасы жағынан көп өзгеріске ұшырады. Оған тікелей әсер етіп отырған - антропогендік факторлар. Қазақстан аумағында қазірдің өзінде 300-ден аса жануарларға жойылу қаупі төніп тұр. Олардың қатарына - қар барысы, құдыр, қызыл қасқыр, арқар, үстірт қойы, тауешкі, қабылан, дала мысығы, сілеусін, қарақұйрық, камшат, көк суыр, қоңыр аю, күзен, сусар,  құндыз, қаракөл, сабаншы, және т.б. жатады. Ал құстардан - ұлар, дуадақ, безгелдек, саңырау құр, бұлдырық, аққу, дегелек, қоқиқаз, реликті шағала, сары ала қаз, шалшықшы т.б. атауға болады.

Қазақстанның інжу-маржаны аталған Балқаш, Алакөл, Марқакөл, Зайсан т.б. көлдері соңғы жылдары адамның іс-әрекетінен тартылып, көп өзгерістерге ұшырап отыр. Каспий мен Арал теңізінің экологиялық жағдайы өте нашар. Арал теңізінің деңгейі 17 метрге төмендеп отыр. Теңіздің тұздылығы көтеріліп, көптеген кәсіптік балықтар тіршілігін жойды. Ал Каспий теңізі мұнай өнімдерімен уланып ондагы тіршілік иелеріне өте зор теріс әсер етуде (теңіз балықтары мен құстар әлемі, итбалықтардың қырылуы жиілеп кетті).

Жануарлар дүниесін қалпына келтірудің 4 негізгі шарты бар. Олар: *аулауға тыйым салу, тіршілік ортасын бұзбау, қолдан көбейтуге бейімдеу, лабораториялық жағдайда гендік қорын 
сақтап қалу жұмыстары.*

## Дереккөздер



Санат:Экология
Тілеміс Иманғазиев

**Тілеміс Иманғазиев** (1925-1966, Атырау облысы). Грозный мұнай техникумын бітірген. 1941-1966 жылдары - ұңғымаларды күрделі жөндеуден өткізу кеңсесі Байшонас бөлімшесінде оператордың көмекшісі, есепші, мұнай кәсіпшілігі жабдықтары жөніндегі техник, мұнай ағызу технигі, мұнайды деэмульсациялау цехының бастығы, кадрларды техникаға оқыту инженері, ұңғымаларды күрделі жөндеуден өткізу бригадасының шебері, Тентексор бөлімшесінің бастығы; «Қазақстанмұнай» бірлестігі Байшонас МКБ-да мұнай өндіру шебері. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:1966 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Есен Иманғалиев

**Есен Иманғалиев **(1935, Атырау облысы). 1952-1959 жылдары - Құлсары бұрғылау кеңсесі мұнара тұрғызу цехының балташысы. 1959-1995 жылдары - Доссор МКБ-да құрылыс-монтаж цехында балташы, бригадир, прораб, бастық, күрделі құрылыс бөлімінің бас инженері, су және бумен жабдықтау цехының бастығы. 1995 жылдан зейнеткер. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1985).

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары

Санат:Жылыой ауданы тұлғалары
Қазақстандағы өндіріс қалдықтары

**Қазақстандағы өндіріс қалдықтары.**
Қазақ даласында қазіргі таңда 30 млрд тонна қалдық жатыр. Оның 6,7 миллиарды - улы, 5 миллиарды - тау-кен өндірісінің үйінділері. Олардың қатары 
Ақтөбедегі хром, Павлодарда титан, ферум, т.б. қалдықтарымен сонау кеңес кезінен бері жыл сайын толығып, толысып келе жатыр. Қошқар-Атадағы уран қалдығы 300 миллион тоннаға, Ақмола облысындағы радиоактивті қалдық 45 миллион тоннаға жетсе, «Теңізшевройлдың» жанындағы күкірт үйіндісі де биіктеп барады, ал Екібастұз көмір кенінің ішінен пайдасыз деп шығарылған тау-төбе үйіндінің биіктігі 630 метрді, аумағы 60 шақырымды алып жатыр. Осыдан бірнеше жылдар бұрын, әлемдегі қалдықтардың бәрін әкеліп Қазақстанға көмеміз деген ұсыныс та болғаны және оған қоғамның қаншалықты қарсы тұрғаны да белгілі.
Қалдықтарды өңдеу Қазақстан бойынша Алматы қаласында ғана жүзеге асырылуда. Республикада өнеркәсіп, тұрмыстық және басқа да қаллдықтарды есепке алу, оларды залалсыздандыру мен көму шаралары өте нашар дамыған. Оның үстіне мұндай қалдықтар ешқандай қоршаусыз ашық аспан астында жатыр.

2004 жылғы мәліметтер бойынша Қазақстанда қоршаған ортаға шығарылға нулы қалдықтар көлемі 3,58 миллион тоннаға жетті. Статистика мәліметтері бойынша, бүгінгі күнде елімізде жиналып қалған қалдықтардың 10% ғана қайта өңделеді, 90% сол күйінде жатыр. Жалпы көптеген елдерде қалдықтармен жұмыс істеуді ретке келтіріп отыратын заң қабылданған. Америкада да, Еуропа елдері мен Ресейде де мұндай заң бар. Дүние жүзі бойынша Қазақстанда ғана ондай заң жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан экологиясы
Санат:Өндіріс
Зылиха Иманғалиева

**Зылиха Иманғалиева** (1947, Атырау қаласы).Грозный мұнай институтын (1972), КОКП ОК жанындагы қоғамдықғылымдарАкадемиясын (1981)бітірген. 1963-1964жылдары-Қаратон мұнай кәсіпшілігінде мұнай өндіру операторы. 1965-1967 жылдары - Байшонас мұнай кәсіпшілігінде оператор, уңғымаларды зерттеу шебері. 1972-1975 жылдары - АИТҚ-де мұнай өндіру шебері, бас инженер, бастықтың орынбасары. 1975-1979 жылдары - Жаңаөзен қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары, төрағасы. 1981 -1988 жылдары - Маңғышлақ облыстық атқару комите- ті төрағасының орынбасары, жоспарлау комиссиясының төрағасы. 1988-1990 жылдары - Атырау облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, бас экономика-жоспарлау басқармасының бастығы. 1990-1995 жылдары - Маңғыстау облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, экономика комитетінің төрағасы. 1995-1997 жылдары - «Мұнайгаз» МХК-ы бас қаржы-экономика басқармасыныңбастығы. 1997 жылдары- бас диспетчерлікбасқармасыныңқаржы-экономикалық бөлімінің бастығы. 1997-2000 жылдары - РГП ГӨБ бастығының орынбасары. 2000-2003 жылдары - «ҚазақОйл-Сервис» ЖШС-де бас менеджер. 2003 жылдан «ЖігерМұнай-Сервис» ЖШС ЕА- жЕБ бастығы. Қазақ КСР Президиумы Жоғарғы Кеңесінің Қурмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Зинаш Иманғалиева

**Зинаш Иманғалиева** (1925, Атырау облысы). 1942-1946 жылдары - AKK аккумуляторшы. 1946-1980 жылдары - Доссор МКБ-да мұнай өндіру цехының слесары. 1980 жылдан зейнеткер. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің Қурмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Тынышбек Имандосов

**Тынышбек Имандосов **(1920-1983, Атырау қаласы). Ұлы Отан соғысына қатынасқан. Гурьев мұнай техникумын бітірген (1946). 1939-1946 жылдары - Доссор автожөндеу зауытын- да аға бухгалтер, Гурьев қалалық халық депутаттары Кеңесінің жауапты хатшысы. 1948-1950 жылдары - Мақат аудандық Қаржы бөлімінің меңгеруші, Гурьев облыстық жинақ кассасы опе- ративті бөлімінің бастығы. 1950-1983 жылдары -Қошқар, Құлсары мұнай кәсіпшіліктерінде еңбек және еңбекақы бөлімінің бастығы. 1957-1968 жылдары - Доссор,Құлсары AKK дирек- торы, Доссор автожөндеу зауытының директоры. 1970-1979 жылдары - Доссор, Қаратон ОРС бастығы. 1979-1983 жылдары - «Ембімұнай» ӨБ-да технологиялық көлік басқармасының бастығы. Қызыл Жулдыз, «Қурмет белгісі» орденімен және көптеген басқа да медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Қазақстан полигондары

**Қазақстан полигондары.** Республика жерінде соғыс полигондары болған аумақтар 30 млн гектардан асады. Мұндағы соғыс техникасының қалдықтары, ракета сынықтары, бақылау обьектілері ешбір көмусіз шашылып жатыр. Олар негізінен - Семей, Нарын(Капустин Яр), Азғыр, Тайсойған, Байқоңыр ғарыш айлағы, Сарышаған сынақ полигондары.

Шығыс Қазақстанның 19 млн гектар жері 40 жыл бойы ядролық сынақтың полигоны болды. Осы жерлерде 1949-1989 жылдары aралығында атмосферада - 27, жер бетінде - 183, қалғандары жер астында ядролық сынақтар болды.

Ядролық қарудан тек атом бомбаларын сынаумен шектелмей, полигондарда соғыс ракеталарын, т.б. техникалары да сынақтан өтіп отырды. Батыс Қазақстан аумағында 1966-1979 жылдары 24 рет ядролық  қару сыналған. Соның ішінде Азғыр полигоны ғана 6,1 мың гектар жерді алып жатыр. Мұндай сынақтар 1968-1970 жылдары Үстіртте де жасалған. Сол сияқты ірі полигондар  қатарына Атырау облысының Тайсойған, Балқаш көлі маңындағы Сарышаған, Ташкент-4 сынақ алаңдары мен Байқоңыр ғарыш айлағы да жатады. Осы аймақтарда радиоактивті заттардың (кадмий, стронций, қорғасын) шекті мөлшері бірнеше есеге көбейіп кеткен.

Полигондардың ішінде Семей өңірі ең көп зардап шеккен аймақ. Мұнда атом қаруын сынаудың ғылыми орталығы орналасқан. Ол - Курчатов  қаласы. Бұрынғы Семей облысының Абай, Бесқарағай, Жаңасемей, Абыралы аудандарының аумақтары атом сынақтарының ордасы аталып, ең көп зардап шеккен экологиялық апатты аймаққа айналды.

Полигондарға пайдаланылған жерлердің ауа, су, топырақ, тіпті өсімдіктер жабыны радионуклеидтермен ластанып, ауа және жер асты сулары арқылы мыңдаған километр жерге тарайтыны белгілі. Қазірдің өзінде Қазақстанда 2,6 млн адам мутагенез ауруымен есепте тұр. Қатерлі ісік, қан аурулары, сәулелік ауру, жүйке ауруларымен ауырғандар санының көрсеткіші бұл аймақта республика бойынша ең жоғары.

## Дереккөздер



Санат:Экология
Мұнайды ығыстыру

**Мұнайды ығыстыру** - жинауыш таужыныста
орныққан мұнайды сумен, газбен ығыстырып шығару. Мұнай жатынын өндірістік тұрғыдан игергенде өндіруші ұңғыма түбіндегі қысымды
қойнауқаттық қысымнан төмен деңгейде ұстау,
қойнауқаттағы сүйықты, газды тұрақты түрде
немесе дүркін-дүркін алып тұру нәтижесінде
осы Мұнайды ығыстыру процесі жүзеге асады. Мұнайды ығыстырудың тиімділігін жоғарылату үшін ұңғыманы ығыстырушы
агенттермен тоғыту жолымен қойнауқатқа жа-
санды түрде энергия енгізіледі. Бүкіл өндіріске
енгізілген кенорындарда өнімді қойнауқаттарды
сумен тоғыту арқылы Мұнайды ығыстыру шаралары жүзеге
асырылады.

## Дереккөздер
 


Санат:Мұнай
Антакия

**Антакия** (қала) () – Түркияның оңтүстігіндегі қала және аудан. Хатайилінің әкімшілік орталығы. 

Эль-Аси (Оронт) өзенінің жағасындағы, халық саны 145 мың адамды (2000 жыл) құрайтын көне қала. Ежелде Селеквид империясының саяси және мәдени орталығы мен астанасы болып, Антиохия-на-Оронте атауымен аталған. 1098-1268 жылдар аралығында Кресшілерқұрған Антиохия княздігінің астанасы болған. 

Антиохия княздігі құлдырағаннан кейін, қаланы 1516 жылы түріктер жаулап алады. Антакияда орналасқан археологиялық музейде көлемі жағынанәлем бойынша екінші орынды иеленетін антикалық мозаиканың коллекциясы бар.

## Дереккөздер


Санат:Түркия қалалары
Мұнайдың ылғалдылығы

**Мұнайдың ылғалдылығы** - мұнайдың
сумен қанығу дәрежесі. Мұнаймен бірге жер бетіне шығатын қойнауқаттық
сулардың көлемдік шығындарына, оның
тығыздығына, сонымен қатар мұнайдың
тұтқырлыгы мен тығыздығына байланысты. Су шығынының азаюына, мұнайдың
тұтқырлыгы мен тығыздығының кемуіне,
сөйтіп су тығыздығының жоғарылауына байланысты мұнайдың ылғалдылығы төмендейді.

## Дереккөздер
 


Санат:Мұнай
Геннадий Иванович Пономарев

**Геннадий Иванович Пономарев** (1928-1992, Атырау қаласы) - КСРО мұнай өнеркәсібінің үздігі. 

Мәскеу мұнай институтын бітірген (1962). 
*1948-50 жылдары - Қошқар мұнай өндіру басқармасында бұрғылау техник-механигі. 
*1950-1953 жылдары - "Прорва" МАБ бас механигі, «Жетібаймұнай» өндірістік қамтамасыздандыру базасының басқарма бастығы. 
*1978-1988 жылдары - «Маңғышлақмұнай» технологиялық автокөлік және арнайы техникалық-өндірістік бөлімі басқармасының бастығы. 

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, медалдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырауда қайтыс болғандар
Санат:КСРО мұнай өндіру ісінің үздіктері
Санат:Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті түлектері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Лариса Александровна Попова

**Лариса Александровна Попова** (1939, ШИАССР). Грозный мұнай институтын бітірген (1963). Геология - минералогия ғылымдарының кандидаты. 
*1963-1994 жылдары - оператор, шебер, инженер, аға инженер, аға геолог, «МНГР» комплекстік экспедициясы ұнғыманы байқау және сынау конторасының геологиялық бөлімінің бастығы. 
*1994 жылдан - зейнеткер. 
*2005 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін - Қазақ мұнай ғылыми-зерттеу және жобалау институтыны бас геологі. 
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, «Ерең еңбек үшін» медалімен марапатталған. 

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Александр Абрамович Рабинович

**Александр Абрамович Рабинович** (1936, Әзірбайжан) - ғалым. Геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1972), Философия докторы. 

## Өмірбаяны
Әзірбайжан өнеркәсіп институтын бітірген (1958). 
*1961-1967 жылдары - «Маңғышлақмұнай» бірлестігі геологиялық бөлімінің аға геологы. 
*1967-1973 жылдары - Маңғышлақ геология барлау-тақырыптық партиясының бастығы. 
*1973- 1996 жылдары - Қазақ мұнай жобалау ғылыми-зерттеу институтында мұнай-газ кен орындарын іздестіру және барлау лабораториясының меңгерушісі, ғылыми жұмыс жөніндегі директордың орынбасары. 
*1996 жылдан - зейнеткер. 
*2000 жылдан - ЖШС «Оптимум» тағайындаушысы және директоры. 

## Марапаттары
ҚР жер қойнауларының құрметті барлаушысы. Оңтүстік Жетібай кен орнының тұңғыш ашушысы. Медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Адайбай Pаев

**Адайбай Pаев** (1929, Атырау қаласы). КСРО Мұнай өндіру кәсіпшілігінің үздігі. 

## Өмірбаяны
Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1960). 

*1943-1963 жылдары - есепші, аға бухгалтер, бас бухгалтердің орынбасары, Байшонас мұнай өндіру басқармасының бас бухгалтері. 

*1956-1958 жылдары - Мақат мұнай өндіру басқармасының бас бухгалтері. 

*1963-1966 жылдары - «Маңғышлақмұнай» өндірістік бөлімінің бас бухгалтері. 

*1966-1972 жылдары - «Қазақстанмұнай» бірлестігінің бас бухгалтері. 

*1972-1974 - Қазақ КСР Геология Министрлігінің мұнай-газ бойынша Қазақ өндірістік-геологиялық басқармасы бастығының орынбасары. 

*1974-1997 жылдары - Қазақ КСР Мемлекеттік жабдықтау басқармасы және АҚ "Казконтракт" төрағасының орынбасары. 

*1997 жылдан - зейнеткер.

## Марапаттары
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары

Санат:1929 жылы туғандар
Пантелей Кириллович Разложко

**Пантелей Кириллович Разложко** (1932, Украина). №9 кәсіптік училищені бітірген (1947). 
*1947-1996 жылдары - токарьдың оқушысы, «Оңтүстікмұнайқұбыры» өндіріс бірлестігі өндіріс қызметін көрсету механикалық шеберхана базасының токарі. 
*1996 жылдан - зейнеткер. 
Еңбек Қызыл Ту, 2-3 дәрежелі Еңбек Даңқы ордендерімен және медалдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Мұнайлы мұнай кен орны

**Мұнайлы мұнай кен орны** — Каспий маңы ойысының оңтүстік-шығыс ернеуі маңы өңіріндегі мұнай кен орны. Атырау қаласынан оңтүстік-шығыста 205 км жерде орналасқан. Кен орны 1947 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Кенорынды сыйыстырушы көтерілім қос қанатты тузкүмбезді кұрылым. Тұзүсті таужыныстардың стратиграфиялық қимасында төменгі бор, ортанғы юра, пермь-триас шөгінділері мұнайлы. Осыларда бөлінген 11 мұнайлы горизонттың екеуі неоком, сегізі ортаңғы юра жене біреуі пермь-триас таужыныстарында. 

## Жатыс сипаты
Неокомның мұнайлы горизонттары 523-563 м, ортаңғы юранікі 902-1372 м, пермь-триастікі 1649 м тереңдіктерде. Неоком жатындарының биіктігі 61-63 м, ортаңғы юранькі 31-70 м, пермь-триастікі 9 м. Су-мұнай жапсары неоком, ортаңғы юра, пермь-триас жатындарында, тиісінше -586-634, -1142-1403 және -1658 м белгілерде. Жатындар қойнауқаттық, тектоникалық  және литологиялық тұрғыдан қалқаланған.
Өнімді горизонттар терригендік таужыныстардан құралған, жинауыштары кеуекті. Неоком горизонттарының тиімді қалыңдығы 4,4-4,6 м, ортаңғы юранікі 5-20,1 м, пермь-триастікі 5,5 м. 
Жинауыштардың ашық кеуектілігі неоком жатындарында 30%, ортаңғы юра жатындарында 22-27%, пермь-триас жатындарында 25%. Неоком горизонттарының етімділігі 2,617 мкм2, ортаңғы юранікі 0,157-1,088 мкм2. Мұнайдың бастапқы шығымдары 1,7-9,8 м3/тәу. Бастапқы қойнауқаттық қысым 6-14 МПа, температура 32-63°С. 

## Тығыздығы, құрамы
Мұнайдың тығыздығы 817-909 кг/м3. Мұнай аз күкіртті (0,05-0,41%), парафині 0,74-2,5%. Жатындардың жұмыс режимі суарынды. Хлоркальцийлі қойнауқаттықсулардың тығыздығы 1086-1137 кг/м3, минералдылығы 126,9-205,5 г/л. Кен орны 1947-1996 жылдар аралығында игерілді.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Бәтима Раисова

**Бәтима Раисова** (1928, Атырау облысы) - мұнайшы.

* 1945-1983 жылдары - оператор көмекшісі, «Қазақстанмұнай» бірлестігінің Мақат МӨБ мұнай өндіру операторы. 
* 1983 жылдан - зейнеткер. 
* Еңбек Қызыл Ту орденімен және медалдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Жұмағұл Райымбергенов

**Жұмағұл Райымбергенов** (1925, Атырау облысы). Атырау политехника техникумын бітірген (1949). 
*1942-1985 жылдары - мұнай өндіру операторы, шебер көмекшісі, мұнай өндіру шебері, мұнай дайындау және айдау цехы және МГӨБ «Кұлсарымұнай» Қосшағыл мұнай кәсіпшілігінің бастығы. 
*1985 жылдан - зейнеткер. 
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Сейсен Рақышев

**Сейсен Рақышев** (1905-1970, Атырау облысы). Қосшағыл кен орнын тұңғыш ашушы (№6 ұнғы - 1932). Ембінің ардагері. 
*1929-1963 жылдары-бұрғылау жұмысшысы, бұрғы көмекшісі, бұрғышы, «Қазақстанмұнай» бірлестігінің Қосшағыл МӨБ мұнай және газ операторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медалдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Александр Наумович Рапопорт

**Александр Наумович Рапопорт** (1913 жыл, Атырау – 1979 жыл, Атырау) — кеңестік мұнайшы.

## Өмірбаяны
1928–1939 жылдары Рапопорт — Доссор мұнай өндіру кәсіпшілігінде слесарьдің шәкірті, слесарь, мұнай жабдықтарын жөндеу механигі. 1939 жылдан 1978 жылға дейін ол «Қазақстанмұнай» бірлестігінің бас механигі болды.

## Марапаттары
Рапопорт Құрмет белгісі орденімен және бірнеше медальмен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған еді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнайшылары
Мұхамбетжан Раушанов

**Мұхамбетжан Раушанов** (1923-1994, Атырау облысы). КСРО Мұнай өнеркәсібінің үздігі. Ұлы Отан соғысының қатысушысы. Атырау политехникалық техникумын бітірген (1970). 
*1944-1950 жылдары -Доссор мұнай ендеу кәсіпшілігінде мұнай өңдеу операторы. 
*1950-1964 жылдары - Қошқар мұнай ендеу кәсіпшілігінде оператор, машинист-жургізуші. 
*1964-1988 жылдары - Комсомольск МӨБ материалды-техникалық қамтамасыздандыру бөлімінің инженері. 
*1969-1988 жылдары - «Маңғыстаумұнай» бірлестігінің «Жетібай» мұнай-гах өндіру басқармасында оператор. 
1-дәрежелі Отан соғысы орденімен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Жұмағұл Рахметов

**Жұмағұл Рахметов** (1926-1993, Атырау облысы). Гурьев мұнай техникумын бітірген . 
*1942- 1945 жылдары - Мақат МӨБ механикалық шеберханасының жөндеуші-слесарі. 
*1945-1967 жылдары -токарь, бұрғылау кеңсесінің, «Қазақстанмұнай» бірлестігінің Құлсары МӨБ, ҚМБ механикалық шеберханасының цех шебері. 
*1967-1991 жылдары - бас механик, Қошқар-Мақат МӨБ автогараж бастығы. 
«Ерең Еңбек үшін» (1946), «Еңбек Ерлігі үшін» (1970) медалдарымен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Орынбасар Рахметов

**Орынбасар Рахметов** (1927-1984, Атырау облысы). 
*1944-1961 жылдары-«Қазақстанмұнай» бірлестігі Қаратон, Құлсары бұрғылау кеңсесінің мұнара құрастыру цехында ағаш ұстасы, бригадир, жұмыс жүргізуші, 
*1961-1971 жылдары - Жетібай мұнара барлау экспедициясында мұнара құрастыру цехының жұмыс жургізушісі, аға жұмыс жүргізушісі. 
*1971-1984 жылдары - «ММГБ» тресі мұнара құрастыру кеңсесінің аға жұмыс жүргізушісі, цех бастығы, бас инженері, директоры. 
«Құрмет Белгісі» орденімен, медалдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Сарадин Рахымбердиев

**Сарадин Рахымбердиев** (1928, Атырау облысы). Гурьев политехника техникумын бітірген (1960). 
*1943-1946 жылдары - «Қазақстанмұнай» бірлестігі Қосшағыл МӨБ мұнай кәсіпшілігі жабдықтарын жөндеу слесарі. 
*1946-1960 жылдары - тереңсорғыштар жөндеу шебері, жер асты ұнғыларды жөндеу бригадасының шебері. 
*1960-1965 жылдары -Қосшағыл МӨБ кәсіподақтарының кәсіпшілік комитетінің төрағасы, «Маңғышлақмұнай» ӨБ кәсіподақтарының топтық комитетінің бірінші төрағасы. 
*1965-2003 жылдары - ұңғыны меңгеру цехының шебері, Өзен толық жөндеу кеңсесінде жер асты ұңғылар жөндеу ісінің аға шебері, «Жетібаймұнай» МГӨБ мұнай өндіру шебері. 
*2003 жылдан - зейнеткер. 
«Құрмет белгісі» орденімен (1973), үшінші дәрежелі «Еңбек Даңқы» (2002) және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Ким Рахымғалиев

**Ким Рахымғалиев** (1935, Атырау қаласы). Әзірбайжан мұнай химиясы институтын бітірген (1959). 
*1959-1960 жылдары - Қаратон мұнай өндіру басқармасында мұнай өндіру операторы, ұнғыны жер асты жөндеу бригадасының шебері. 
*1960-1965 жылдары - «Қазақстанмұнай» бірлестігі Орталық ғылыми-зерттеу лабораториясында мұнай-газ өндіру бөлімінің аға инженері. 
*1965- 1970 жылдары - Атырау облыстық халықтық бақылау комитетінде инспектор, төрағасы орынбасары. 
*1970-1979 жылдары - «Өзенмұнай» МГӨБ партком хатшысы, Қазақстан КП Атырау облыстық комитеті бөлімінің меңгерушісі, Қазақстан КП ОК нұсқаушысы. 
*1979-1997 жылдары - «Казглавгаз» басқармасы бастығының бірінші орынбасары; Қазақ КСР газбен жабдықтау және отын министрінің орынбасары, «Алаугаз» мемлекеттік холдинг компаниясының бірінші вице-президенті, «Алаугаз» акционерлік қоғамының бірінші вице-президенті. 
*1997 жылдан - зейнеткер. «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, «КСРО Мұнай өнеркәсібінің үздігі» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Нұрия Рахышева

**Нұрия Рахышева** (1958, Атырау облысы). Доссор қалалық кәсіби-техникалық училищені бітірген (1977). 
*1977-1979 жылдары - «Жайықмұнай» МГӨБ бу мен су қамтамасыз ету алқабында котелбді қондырғылар машинисі. 
*1979 жылдан - сол басқарманың мұнай және газ өндіру цехінде ұңғы зерттеу операторы. 
«Үздік еңбек үшін» медалімен марапатталған (1986).

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Екатерина Ананьевна Ребкова

**Екатерина Ананьевна Ребкова** (1927, Атырау қаласы). Атырау кәсіптік училищесін бітірген (1943). Ембінің ардагері. 
*1943-1975 жылдары - «Қазақстанмұнай» бірлестігі Байшонас, Қаратон, Прорва, Құлсары МӨБ электр цехында двигатель ораушысы. 
*1975-1993 жылдары - «Ембімұнай» бірлестігі автокөлік» және арнаулы техника басқармасында, өндіріс қызметін көрсету орталық базасында электрлі двигатель ораушысы. *1993 жылдан зейнеткер. КОКП XXII съезінің делегаты. 
Еңбек Қызыл Ту орденімен және медалдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Кикбай Рзаханов

**Кикбай Рзаханов** (1938, Маңғыстау облысы). Мәскеу инженерлік-құрылыс институтын бітірген (1968) және КОКП OK жанындағы Жоғары партиялық мектеп. 
*1960-1972 жылдары -	Маңғыстау колхозаралық құрылыс ұйымының бас инженері, «ММГБ» тресінің құрылыс-монтаж кеңсесінің бастығы, «Маңғышлақмұнайгазқұрылыс» тресінің құрылыс басқармасы бастығы, Өзен аудандық атқарушы комитеті төрағасының орынбасары, Қазақстан КП Ералы аудандық комитетінің екінші хатшысы, Қазақстан КП Форт-Шевченко қалалық комитетеінің бірінші хатшысы. «Маңғышлақұлутас» бірлестігінің бас директоры. Облыстық агроқұрылыс бастығы, «Құрылысматериалдар» ҚБ бастығы. 
*2002 жылдан - ЖШС «Тасжол-К» директоры. 
*2004 жылдан -	«Мұнайшы» қоғамдық фондының аймақтық үйлестірушісі. 
Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Құрмет Белгісімен», «Еңбек Ерлігі үшін» медалімен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Асқар Рзиев

**Асқар Рзиев** (1938, Атырау облысы). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұнайшысы (1981). Мәскеу мұнай институтын бітірген (1963). 
*1963-1984 жылдары - «Прорвамұнай» мұнай-газ өндіру басқармасы нұсқаның су айдау цехында оператор, шебер, цех бастығы, кәсіпшілік меңгерушісі, өндіріс-техника бөлімінің бастығы, Орталық инженер-тезнология қызметі бастығы, басқарманың бас инженері, бастығы. 
*1984-1994 жылдары - «Қаражамбасмұнай» мұнай- газ өндіру басқармасында әр түрлі инженер-техникалық лауазымда болды. 
*1994 жылдан - «Теңізмұнай» акционерлік қоғамының Қаратон мұнай өндіру кәсіпшілігі бастығы. 
*2004 жылдан - зейнеткер.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Балағұл Рзиев

**Балағұл Рзиев** (1910 жыл, Гурьев уезі, Орал облысы, Ресей империясы – 1982 жыл, Атырау облысы) — кеңестік мұнайшы, Қазақ КСР еңбек сіңірген геолог барлаушысы (1961).

## Өмірбаяны
Рзиев 1927 жылдан 1931 жылға дейін Қосшағыл мұнай өндіру кәсіпшілігінде жұмысшы, оператор көмекшісі болды.

1930–1968 жылдары ол Қосшағыл мұнай өндіру кәсіпшілігінде электрмен барлау кеңсесінде оператор, каротаж отрядында бригадир, бастық болды. Ол Еңбек Қызыл Ту орденімен және түрлі медальмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1910 жылы туғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Қазақстан геологтары
Федор Александрович Ридель

**Федор Александрович Ридель** (1923, Ресей). 1946-1983 жылдары - «Ембімұнай» бірлестігінің құрылыс басқармасының ағаш ұстасы және столяр. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Қоршаған орта мен табиғи ресурстардың мониторингі

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**24-бап. [[Қоршаған орта]] мен [[табиғи ресурс]]тардың мемлекеттік мониторингі**

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1. Қоршаған орта мен табиғи ресурстардың мемлекеттік мониторингі қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалануды басқару міндеттерін атқаратын арнайы уәкілдік берілген мемлекеттік органдар жүзеге асырады және онда:

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1) қоршаған орта мен табиғи ресурстардың жай-күйіне, сондай-ақ оларға антропогендік ықпал жасау көздеріне белгілі бір бағдарлама бойынша жүргізілетін бақылау;

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;2) аталған бақылау объектілерінің жай-күйін бағалау;

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3) олардағы өзгерістерді болжау қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Абляз Риза

**Абляз Риза** (1926, Украина) - мұнайшы.

## Өмірбаяны
*1944-1984 жылдары - АМӨЗ-дың құрылыс жұмыстарына қатысты; слесарь, такелажник қызметін атқарды, зауыттың жөндеу-механика цехында слесарьлар бригадирі.

*1984 жылдан - зейнеткер. 

## Марапаттары
Ленин орденімен, Октябрь революциясы орденімен және медалдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары

Санат:1926 жылы туғандар
Сәуле Рысбаева

**Сәуле Рысбаева** (1949, Колмыш ауылы, Гурьев қаласы) 
*1965-1968 жылдары - Жетыбай МБЭ терең бұрғылау жұмысшысы, Өзен Аудандық оқу бөлімі тәрбиешісі, 
*1969-1972 жылдары - автобаза кітапханасының кітапханашысы, 
*1972-1973 жылдары - Доссор қалалық ПТУ білім алушысы. 
*1973 жылы - Қазақ Газды қайта өңдеу зауытының Орталық зауыт лабораториясының химиялық анализдер лаборанты, АҚ «Барлау және өндіру «ҚазМұнайГаз» Барлау, Өндіру» «Газды қайта өңдеу басқармасы» ОЗЛ химиялық анализдер лаборанты. 
Еңбек Қызыл Ту орденімен (1975) марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Забих Рысқапиев

**Забих Рысқапиев** (1929, Атырау облысы). 
*1944-1946 жылдары - Сафоновка ауылының кәсіпорындарының жұмысшысы, моторист шәкірті, моторист, Байшонас МҚБ Тентексор бұрғылау алқабының бұрғы қондырғыларының машинисі. 
*1953-1985 жылдары - «ММГБ» тресі ЖМБЭ турбобұрғы жөндеу слесары. 
*1985 жылдан - зейнеткер. «Ерең Еңбек үшін» (1979) және медалдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Константин Петрович Рябцев

**Константин Петрович Рябцев** (1914, Атырау қаласы). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұнайшысы (1966). 
*1930-1932 жылдары - құрылыс кеңсесінде ағаш ұстасы. 
*1932-1938 жылдары - Атырау - Қандағаш темір жолының құрылысында автомашина жүргізүшінің көмекшісі, жүргізуші. 
*1938-1969 жылдары «Қазақстанмұнай» бірлестігі Құлсары ұнғыны күрделі жөндеу кеңсесінде агрегат машинисі. 1969 жылдан - зейнеткер.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Нұр Сабдықов

**Нұр Сабдықов** (1955, Атырау облысы). ҚазПТИ бітірген. 
*1981-87 жылдары - аға инженер, шебер, аға технолог, аға инженер, №2 өндіру цехының бастығы, «Кенқияқмұнай» МГӨБ орталық инженерлік-технологиялық қызметінің бастығы. 
*1987 жылы «Октябрьмұнай» МГӨБ орталық инженерлік-технологиялық қызметінің бастығының орынбасары. 
*1987-88 жылдары - «Теңізмұнай» МГӨБ мұнай-газ өңдеу цехының аға технологы. 
*1988-89 жылдары - Ақтөбе аудандық ЖӨДС МӨБ бастығы. 
*1989-94 жылдары - «Ақтөбемұнай» ӨБ сыртқы экономикалық байланыс бөлімінің бастығы. 
*1994 жылдан «Ақтөбемұнайгаз» АҚ «Октябрьмұнай» МГӨБ бастығы.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Едіге Сағандыков

**Едіге Сағандыков** (1948, Атырау облысы). Уфа мұнай институтын бітірген (1971). 
*1971- 75 жылдары -машинисі, шебері, аға диспетчері, аға инженері, компрессорлық станциясының бастығы, бас инженер, Мақат желілі өндіріс басқармасының бастығы. 
*1995-97 жылдары - «Жайықтрансгаз» мемлекеттік мекеменің бас инженері, АҚ «Казкамту» бас директоры, АҚ «Батыстрансгаз» вице-президенті, «Уральск» Республикалық орталығының техникалық жағдайлар бойынша қызметінің бастығы. 
*1997 жылдан «Батысгаз» акционерлік қоғамының вице-президенті. КСРО Газ өнеркәсібінің үздігі.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Таңқыбай Сағинғали

**Таңқыбай Сағинғали** (1937, Атырау облысы). Мәскеу мұнай институтын бітірген (1962). 
*1962-66 жылдары - геолог, Қаратон МӨБ аға геологы. 
*1966-93 жылдары - аға геолог, Оңтүстік Қазақстан геологиялық басқармасы геологиялық бөлімінің және Қазақ тәжірибе-методикалық экспедициясының бастығы. 
*1993-2000 жылдары - ҚР Экология және табиғат ресурстары министрлігі жанындағы қор жөніндегі Мемлекеттік комиссиясының мұнай және газ бөлімінің бастығы. 
*2000 жылдан зейнеткер.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Берғали Сағызалиев

**Берғали Сағызалиев** (1888-1969, Атырау облысы) - Ембі ардагері.

*1914-35 жылдары - Дальний алқабындағы ұңғымалар қол бұрғы бұрғылаушысы, бұрғылау цехында бұрғылаушы көмекшісі
* Доссор мұнай кәсіпшілігінде мұнай айдау станциясының моторисі. 
* 1935-53 жылдары - оператор көмекшісі, «Доссормұнай» МГӨБ операторы.
* «Құрмет Белгісі» орденімен, медалдар-мен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1888 жылы туғандар
Санат:1969 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Атырау облысында қайтыс болғандар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Мұсабай Сағынбаев

**Мұсабай Сағынбаев** (1929, Атырау облысы). Мәскеу қаржы-экономика институтын бітірген (1950). 
*1970-75 жылдары - Қазақстан Компартиясы Жылыой атқару комитетінің бірінші хатшысы. 
*1975-87 жылдары - Қазақстан КП Гурьев аудандық комитетінің хатшысы. 
*1987 жылдан зейнеткер. 
Екі Еңбек Қызыл Ту ордендарымен, «Халықтар достығы», «Құрмет Белгісі» және тағы басқа медалдарымен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Байсұлтан Сағынғалиев

**Байсұлтан Сағынғалиев** (1927, Атырау облысы). 
*1948-82 жылдары - жұмысшы, мұнай жабдықтарын жөндеу слесарі, «Доссормұнай» МГӨБ пластқа су тарту цехының машинисі. 
*1982 жылдан зейнеткер. 
«Еңбек ардагері» медалімен марапатталған (1982).

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Құбаш Сағынғалиев

**Құбаш Сағынғалиев** (1922-79, Атырау облысы). ҰOC қатысушысы. 1943-79 жылдары-Жылыой, Мақат, Қызылқуғын аудандық халық сотының адвокаты. Коммуналдық -тұрғын шаруашылық бөлімінің бастығы, техник-мөлшерлеуші, Мақат МӨБ мұнай өндіру цехының операторы. «Әскери Қызыл ТУ» (1942), «Қызыл Жұлдыз( (1943) ордендарымен, медалдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Шаруашылық және өзге қызметке қойылатын экологиялық талаптар

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**46-бап. Қоршаған ортаға әсерді бағалау**

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Қоршаған ортаға әсерді бағалау және шаруашылық шешімдерінің қабылданатын нұсқаларының экологиялық және өзге де зардаптарын анықтау, қоршаған ортаны сауықтыру, табиғи экологиялық жүйелер мен табиғи ресурстардың жойылуын, азып-тозуын, бүлінуін және сарқылуын болдырмау жөнінде ұсыныстар әзірлеу мақсатында жүргізіледі.

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Қоршаған ортаға теріс әсер ететін кәсіпорындарды, құрылыстар мен өзге де объектілерді қайта бейімдеу, уақытша тоқтатып қою, меншігін ауыстыру және тарату қоршаған ортаны қорғау жөнінде арнайы уәкілетті мемлекеттік органдармен келісім бойынша не олардың қоршаған ортаға жасалатын әсерді бағалау жөнінде жүргізген тексерулерінен, анықталған жолсыздықтар жойылғаннан және келтірілген зиянның орны белгіленген тәртіппен толықтырылғаннан кейін ғана жүргізілуі мүмкін.

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Қоршаған ортаға әсерді бағалауды жүргізу тәртібі экологиялық сараптама туралы заңдармен анықталады.

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**47-бап. [[Табиғи ресурстарды пайдалану]] кезіндегі экологиялық талаптар**

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Жерді, жер қойнауын, суды, атмосфералық ауаны, ормандарды және өсімдіктерді, жануарлары ерекше құнды қоршаған ортаны қорғау объектілерін, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды және экологиялық жағдайы қолайсыз аумақтарды пайдалану кезіндегі экологиялық талаптар заңдармен және өзге де нормативтік-құқықтық актілермен белгіленеді.

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**59-бал. Қоршаған ортаны зиянды физикалық әсерден қорғау**

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ұйымдар мен азаматтар қалалар мен басқа да елді мекендердің өндірістік, қоғамдық және әлеуметтік тұрғыдан үй-жануарларына, көшелерде, аулаларда, алаңдарда, халық демалатын өңірлерде жабайы хайуанатгар мекендейтін жерлерде шудың, тербелістің, магнит өрігінің зиянды ықпалы мен өзге де зиянды физикалық әсерлердің алдын алу мен жою жөнінде қажетті шаралар қолдануға міндетті.

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**62-бап. Климатты және Жердің озон қабатын қорғау**

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Климатты және Жердің озон қабатын қорғау Қазақстан Республикасының заңдарына және Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралык шарттарға сәйкес жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Экология