open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кастилия

**Кастилия** (*Costіlіa*) – Пиреней түбегінің орталық бөлігінде 11 – 15 ғасырларда болған мемлекет. 935 жылы Леон корольдігі құрамында графтық, 1035 жылы жеке корольдік болды. Леон корольдігімен 1037 – 65 жылдары, 1072 – 1154 жылы уақытша, 1230 жылы түпкілікті бірікті. Осыдан кейін Пиреней түбегіндегі қуатты мемлекетке айналды. Арабтармен үздіксіз соғыс жүргізді. Нәтижесінде К. жері оңтүсік ке қарай біршама кеңіді. Салықтардың ауыртпалығына байланысты жиі-жиі халық көтерілістері болып тұрды. 15 ғасырдың соңғы ширегінде Кастилия Испанияға түпкілікті қосылды да, мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты.

## Дереккөздер


Санат:Мемлекет
Кеніштік геология

[thumb| alt=A.| ''[шахта*.]]*'Кеніштік геология''' – кеніш, шахта, карьерлердің тұрақты және қауіпсіз жұмысын геологиялық тұрғыдан қамтамасыз ететін геология ғылымының бір саласы. Кеніштік геологияның негізгі міндеттері: кен орындарының геологиясын жан-жақты зерттеу, кеніш кеңістігіндегі жаңа кен денелерін іздеу, барлау және олардың сипаттарын, химиялық және заттық құрамын, пайдалану жолдарын анықтау. 
Кен қазбаларының жабыны, табаны және қабырғалары мен кендіңгектердегі тау жыныстарының орнықтылығын қадағалап, жаңа бақылаулар, қосымша инженерлік-геологиялық зерттеулер мен есептеулер жүргізеді. Дайындалған кен бөліктерінде қазба жұмыстарына ықпал ететін жер асты суларының, кеніштік газдардың шығымы, шаң көтерілу, температуралық режим анықталады. Атқарылған геологиялық жұмыстар нәтижесінде қосымша кен қоры бекітіледі, кенді кешенді игеру арқылы оның тиімділігі артады. Кеніштік геология игерілетін кен орындарының түріне қарай шахталық және мұнай-кеніштік болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Зевакин ауылдық округі

**Зевакин ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңа Үбі, Зевакино, Үбі ауылдары кіреді. Орталығы – Зевакино ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы ауылдық округтері
Көкентау ауылдық округі

**Көкентау ауылдық округі** – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жазық, Көкентау, Қыземшек ауылдары кіреді. Орталығы – Көкентау ауылы.

## Тарихы
2017 жылы таратылған Жазық ауылдық округінің Жазық елді мекені қосылып, *[[Қызылотау]]*, ''Сынтас'' ауылдары таратылды. 2019 жылы Знаменка ауылдық округі **Көкентау ауылдық округі** болып өзгертілді.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы ауылдық округтері
Зубаир ауылдық округі

**Зубаир ауылдық округі** – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Зубаир, Байтанат, Жаңаауыл ауылдары кіреді. Орталығы – Зубаир ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы ауылдық округтері
Баяш Қаутанұлы Әміринов

**Баяш Қаутанұлы Әміринов** (15.05.1939, Бурабай ауданы Кіндікқарағай а. - 19.09.2017) — еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1981). Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1980).

* Еңбек жолын 1956 ж. Бурабай ауданы Чапаев атындағы ұжымшарда жылқышы болып бастаған.
* Уәлиханов ауданы *«Золотая нива»* кеңшарында бақташы болып жұмыс істеген.

## Марапаттары
* Социалистік Еңбек ері (1981)
* Ленин ордені
* Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығы (1980)
* екі мәрте Еңбек Қызыл Ту ордені
* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:15 мамырда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Бурабай ауданында туғандар
Санат:19 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:2017 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесі Одақ кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан округтерінен сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесі Одақ кеңесінің депутаттары
Матиас Александр Кастрен

:**Кастрен Матиас Александр** (*2.12.1813, Финляндия, Тервола – 7.5.1852, Хельсинки*) – финн тіл маманы, этнограф, ғылыми докторы (1839), Хельсинки университетінің профессоры (1851 – 52). 
*Түркі тілдерін, жалпы финн-угор және алтай тілдерін зерттеуші. 
*Тіл және этнография жөніндегі көптеген экспедицияларға қатысып, онда жергілікті халықтардың тілін зерттеп, сол зерттеулер негізінде финн, коми-зырян, самоди, тұңғыс, бурят, койбал, карагас тілдерінің грамматикаларын жазды. 
*Лопар, эстон тілдері жайында ғылыми-зерттеу еңбектерін жариялады. 
*Карель-финн эпосы “Калеваланы” швед тіліне аударып, сол аударма материалдар негізінде салыстырмалы-этнографиялық зерттеулер жүргізді. 
*“Черемис тілі грамматикасының элементтері” (1845) мен “Остяк тілі жайындағы зерттеулер” (1849) атты еңбектер жазған. 
*Өзі қайтыс болғаннан кейін жарық көрген 12 томдық еңбегінде 20 тілдің грамматикасы мен койбал және карагас, остяк, котт тілдерін, самоед тілдеріне жататын 12 түрлі диалекті мен говорларды өзара салыстыра зерттеу жұмысы қамтылған.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Бал биі

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.

**Бал биі** — би кештерінде (балдарда) жұптасып немесе көп кісі болып билейтін би. Алғаш Италияда 14 ғасырда пайда болды. Кейін Бал биі Францияға тарады да, 16 — 17 ғасырларда Франция бұл бидің шын мәніндегі отанына айналды. Бал биі әр елде түрлі ұлттық өрнекке ие болып, үздіксіз өзгеріп отырды. Оның көпшілік арасында кең өріс алған бурре, гавот, аллеманда, жига, сарабанда сияқты түрлері пайда болды. Бұлардың ішінен, әсіресе, менуэт кең танылды. 1961 жылы Парижде Би академиясы ашылып, ол Бал биінің стилін (еркін биге тыйым салу, салтанаттылық, бишілердің дәрежесіне сай белгілі тәртіпті сақтау, т.б.) жүйеге түсірді. Осыдан кейін би мектептерінде Бал биінен арнаулы сабақ өтетін болды. 18 ғасырда  паспье, мюзет, ригодон, контрданс, экоссез, лендлер сияқты еркін орындалатын жаңа билер шықты. Бал биі одан әрі дамып, лендлер, галоп, канкан, мазурка, полька, полонез сияқты түрлері жер-жерге тарады. 19 ғасырдың ортасында вальс — Бал биінің әйгілі түрі ретінде танылды. 19 — 20 ғасырларда Бал биінің  дамуына Оңтүстік және Солтүстік Америка елдері елеулі үлес қосты: вальс-бостон, тустат, уанстеп, блюз, фокстрот, чарльстон, т.б. билер пайда болды. Қазақстанда Бал биі саласы бойынша Алматы жоғары би өнері мектебі арнаулы мамандар, бишілер даярлайды. Вальс,жай вальс, танго, твист, мазурка, полька, полонез, фокстрот, чарльстон, краковяк, т.б. билер кең өріс алған.

## Дереккөздер
Калинин ауылдық округі

* Калинин ауылдық округі – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Калинин ауылдық округі – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы әкімшілік бірлік.
Клара Әмірқызы

**ӘМІРОВА Клара Әмірқызы** (1925 — 2002, Атбасар ауд. Ерікті а.) — *өлкетанушы, білім беру ісінің үздігі*. Үздік мәдениет қызметкері. Атбасар өлкетану мұражайын құрушы. Көкшетау пед. уч-щесін бітірген (1944). 1944 — 78 ж. Атбасар қ-ндағы мектепте, №2 қалалық кітапхананың меңгерушісі болған. Көптеген материалдар жинап, тарихи-өлкетану мұражайын ашқан (1978). Ә-ның жетекшілігімен  І.Есенберлин атынд. мұражай ашылды (1999). *«Ауылым-Атамекенім», «Қиылған ғұмырлар», «Ата қоныс — ақиқаты»* еңбектерінің авторы. Атбасар қ-ның Құрметті азаматы (1995). Атбасар қ-нда көшеге  Ә. есімі берілді (2005).

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Тарбағатай ауылдық округі

**Тарбағатай ауылдық округі** – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. 1999 жылға дейін *Үшарал ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тарбағатай, Малтүгел ауылдары кіреді. Орталығы – Тарбағатай ауылы. Округ құрамында болған *[[Әбден]]* ауылы 2013 жылы, ''Ақшоқы'', *[[Ортаарал]]* ауылдары 2024 жылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Катаболизм

**Катаболизм** (*грекше  katabole – сыртқа шығару, ыдырау*), биологияда – организмде тіршілік әрекеті процесінде пайдаланылған энергияны босата отырып, қажетсіз заттарды денеден сыртқа шығарып тастау. 

Жасуша мен тінде болатын тотығу процесі ферменттерінің қатысуымен үздіксіз жүретін құбылыс. Ондағы ақуыз, май, көмірсу сияқты күрделі органикалық  заттар тотығу әсерінен ыдырайды. Осы процестен пайда болған энергия тіршіліктің қажетіне жұмсалады. Энергияның көп мөлшерде бөлініп шығуы фосфорлы қосындылардың ыдырауы нәтижесінде туады. 

Мысалы, аденозинүшфосфорлы қышқыл (АҮФҚ) ыдырағанда шығатын химиялық энергия электрлік және механикалық энергия түріне айналып отырады. Демек жасуша мен тіндегі энергия көзі – АҮФҚ болып саналады. Ферменттердің әсерінен бір заттар ыдырап жатса, екінші бір заттар қайта түзіліп отырады.

Организмдегі зат алмасу процесінің негізі болып табылады. Жасушалардағы заттар бір қалыпта өзгеріссіз тұрмайды. Әсіресе, органикалық заттар жасуша мен тінде ыдырап бөлшектенеді. Мысалы, қышқылдар суда ерігенде, сутек иондары мен хлор иондарына бөлінеді. Катаболизм жоғары сатыдағы жануарлар мен адамда жылдам жүрсе, төм. сатыдағыларда (мысалы, бақа, шаяндарда) баяу жүреді. Жоғары сатыдағы жануарлар мен адам денесіндегі зат алмасу процесінің қарқынын, барысын, көлемін орта жүйке жүйесінің қызметі реттеп отырады.
200px|нобай|Асқорту жүйесінің диаграммасы

## Ыдырауы
Жалпы қоректік заттар үш кезеңде ыдырайды 

;Бірінші кезең
*Бірінші кезеңде* ірі молекулалар айырылып, ұсақ молекулаларға бөлінеді. Мысалы, полисахаридтер - гексозаға, пентозаға; майлар - май қышқылына, глицеролға; ақуыздар - амин қышқылдарына ажырайды. Ыдырауыдың мұндай процесі ас қорыту жолында іске асады.

;Екінші кезең 
*Екінші кезеңде* бұрын түзілген ұсақ молекулалар жасушаға енеді де, цитоплазмада əрі қарай ыдырайды. Қанттар жəне амин қышқылдарының бір бөлігі пируватқа айналады, ол митохондрияға енеді де, тотығып ацетил-А-коферментіне айналады. Май қышқылдары мен глицерол пируватқа айналмайды, олар ß-тотығу процесі арқылы ацетил-А-коферментін береді.

;Үшінші кезең 
*Үшінші, қорытынды кезең* митохондрияда өтеді. Бұл кезде қоректік заттардың энергиясы босап шығады. Мұнда ацетил-А-коферменті түгелдей тотығып, СО2 мен Н2О айналады. Босап шыққан энергияның бір бөлігі АТФ молекуласында жиналады да, екінші бөлігі жылу түрінде бөлініп шығады. АТФ бос энергиясы гидролизден кейін пайдалы жұмыс атқаруға қолданады. Кəдімгі жасушаның ішінде 1 млрд шамасындай АТФ молекуласы болады.

## Дереккөздер:


Санат:Метаболизм
Каменев ауылдық округі

**Каменев ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Конёвка, Михайловка, Рассыпное, Рулиха ауылдары және Рулиха темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Рассыпное ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы ауылдық округтері
Құлынжон ауылдық округі

**Құлынжон ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылға дейін "Казнаков ауылдық округі" деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Көкжыра, Құлынжон ауылдары кіреді. Орталығы – Құлынжон ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Самар ауданы ауылдық округтері
Төлеутай Несіпбаев

**Төлеутай Несіпбаев** (10.5.1938, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Ақтоғай ауылы - 19.02.2020, Алматы) – биология ғылымдарының докторы (1990), профессор (1992), Қазақстан жоғары мектебінің еңбек сіңірген қызметкері (1979).

* Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (1961, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 
* 1961 жылдан осы оқу орнының физиология кафедрасында ассистент (1961–1972)
** доцент (1972–1991)
** профессор (1991) болды.
**  1992 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.
## Ғылыми еңбектер
Негізгі ғылыми жұмысы малдың ас қорыту физиологиясының ерекшеліктерін зерттеуге арналған. Несіпбаев бұзаулардың мес қарнында қанттың, май қышқылдарының мөлшері мен инфузория санының олардың жасына қарай өзгеріп отыратынын; қойлардың мес қарны мен бүйеніндегі ас қорыту процестерінің физиологиялық параметрін анықтады. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.

* «Процессы пищеварения в рубце и слепой кишке у тонкорунных и кроссбредных овец в зависимости от характера» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* Қойларды азықтандырудың физиологиялық негіздері, А., 1980;
* Жануарлар физиологиясы, 1 – 2 т., А., 1995 – 96;
* Физиология терминдерінің орысша-қазақша түсіндерме сөздігі, А., 2004.

## Марапаттар
**«Құрмет Белгісі»** орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:10 мамырда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Сарысу ауданында туғандар
Санат:19 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:2020 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ КСР жоғары мектебінің еңбек сіңірген қызметкерлері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Ән мен анаша

**«ӘН МЕН АНАША»** — музыкалық-лирикалық комедия. «Паң Нұрмағамбет» атынд. облысы киностудия түсірген алғашқы көркем фильм. Сценарийдің авторы және түсіруші реж. Б.Әлімжанов, продюссері М.Нәбиев. Қоюшы операторлар: Б.Трошев, М.Ержанов. Рольде ойнағандар: Н.Әлімжанов, Ж.Байдарбекова, С.Шаймерденов, Т.Қонбайұлы, Г.Жакилина, А .Жүнісова, т.б.  Фильмде байыпты және күлкілі көріністер шиеленісіп жатады. Туған жердің әсем табиғаты, мәдениеті мен күнделікті тұрмысы әсем бейнеленген. Әсіресе, фильмдегі жаңа әндер (авторы әрі орындаушысы Н.Әлімжанов) фильмнің өзегі болып саналады.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Каменка ауылдық округі

* Каменка ауылдық әкімдігі  – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Каменка ауылдық округі  – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Каменка ауылдық округі  – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік.
Канонер ауылдық округі

**Канонер ауылдық округі** – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жыланды, Канонерка, Қарамырза ауылдары кіреді. Орталығы – Канонерка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы ауылдық округтері
Михаил Иванович Нетяга

**Михаил Иванович Нетяга**(1949 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы Иванов а.) – ауыл шаруашылық ғылым докторы (1996). Омбы  ауыл шаруашылық институтын бітірген (1974).1982 жылдан Солт. Қазақстан мал шаруашылық және малдәрігерлік ғылым-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. 1995 ж. 
 
## Ғылыми еңбектер
***«Научные основы создания высокопродуктивного тонкорунного и полутонкорунного овцеводства в условиях Севера Казахстана»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
*Оның жетекшілігімен «Солтүстік қазақ мериносы» тұқымының зауыттық түрі шығарылды.
*60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Таврия ауылдық округі

* Таврия ауылдық округі – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Таврия ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік.
Логикалық трактаттар

[thumb| alt=A.| ''[ Әбу-Наср әл-Фараби''.]]
Логикалық трактаттар — Әбу-Наср әл-Фарабидің логика мәселелеріне арналған шығармаларының атауы. Әл-Фараби еңбектерінде логика “мантық” (араб. — “тіл”, “сөз”) деген атаумен белгілі және ол екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде логиканың жалпы заңдары — силлогистик. пайымдаулар мен оның негізгі элементтері жөнінде сөз болады. Екінші бөлім бес өнерді қамтиды, олар: 
*1) аподейктика; 
*2) диалектика; 
*3) софистика; 
*4) риторика; 
*5) поэтика. 
Әл-Фараби “Логикаға кіріспе бөлімдер”, “Логикаға кіріспе трактат”, “Поэзия өнерінің канондары жөнінде трактат”, “Поэзия [өнері] жайлы”, “Диалектика”, “Силлогизм”, “Катагурийас” немесе “Категориялар”, т.б. логика мәселелеріне арналған еңбектер жазды. “Логикаға кіріспе бөлімдер” деген трактатында  заттардың дәлелдеусіз, пайымдаусыз, ой — толғаусыз интуитивті танылуы; заттардың дәлелдеулер, пайымдаулар, ой — толғаулар арқылы рационалды танылуы; сондай-ақ заттардың мәні, болмысы ғана емес, оның акциденттілігі, яғни кездейсоқтық қасиеті; қоршаған құбылыстардың қажетті және кездейсоқ байланыстары; заттың бір қалыптан екінші қалыпқа ауысуының себептері мен салдары; грамматика мен логиканың өзара сабақтастығы мәселесі талданады. “Логикаға кіріспе трактатында” әл-Фараби логиканың басты үш негіздерін ашып көрсетеді: 1) логика — адамның ойлау қабілеті, осы арқылы адам хайуаннан ерекшеленіп, категориялармен ойлайды, білім және өнерді меңгереді; 2) логика — адамның ішкі жан дүниесіндегі категориялар; 3) логиканың санада орын алуының дыбыстық көрінісі. “Поэзия өнерінің канондары жөнінде трактаты” мен “Поэзия [өнері] жайлы” трактатында әл-Фараби поэзияны логик. пайымдаулармен жасалған өнер түрі ретінде саралап, поэтик. теңеулер, бейнелер, метафораларды абстрактілі-логик. ойлаудың құрылымымен салыстырады және осы тұрғыдан поэтик. пайымдау әдісін логикаға жатқызады. “Диалектика” және “Силлогизм” трактаттарында ұқсастық пен айырмашылық, субъект пен предикат, мақұлдау мен терістеу, ақиқат пен жалғанның диалект. бірлігі қарастырылады. Әл-Фараби силлогизм теориясына, ақиқатты қарама-қарсылық арқылы шығаруға көп көңіл бөледі. “Катагурийас” немесе “Категориялар” атты еңбегінде категорияларды болмыстың жоғ. тектері ретінде қарастырады. Мұнда барлық жоғары тектер, яғни категориялар — заттар туралы жалпы түсініктер және теор. таным жалпы түсініктер арқылы іске асады. әл-Фараби категор. түсініктерді сезім мүшелерімен қабылданатын заттармен тығыз байланыста қарастырады.

 Санат: Әдебиет
Санат:Логика
Кеңсай ауылдық округі

**Кеңсай ауылдық округі** – Зайсан ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Жарсу ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бақасу, Жарсу, Кеңсай, Сарыжыра ауылдары кіреді. Орталығы – Кеңсай ауылы. Округ құрамында болған ''Сарыши'' ауылы 2020 жылы таратылған.

## Дереккөздер

 
Санат:Зайсан ауданы ауылдық округтері
Суықбұлақ кенттік әкімдігі

**Суықбұлақ кенттік әкімдігі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Суықбұлақ кенті, Делбегетей, Жайма, Терістаңбалы, Ұзынжал ауылдары кіреді. Орталығы – Суықбұлақ кенті.

## Тарихы
2017 жылы таратылған Жайма, Терістаңбалы ауылдық округтерінен 2 елді мекен қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Катагенез

:**Катагенез** (*грекше  kata – жоғарыдан төмен және генез*) – шөгінді тау жыныстарына, олардың метаморфтық жыныстарға айналуына немесе үгілуіне дейін әсер ететін табиғи процестердің жиынтығы. Алғаш “Катагенез” терминін 1922 жылы А.Е. Ферсман ұсынған.
*Тектоникалық қозғалыстармен тығыз байланысты болып келетін катагенездің прогрессивтік және регрессивтік түрлері бар. Төмендеген жер қыртысы қабаттарының астына шөккен шөгінділерде прогрессивтік катагенез, ал Жер қыртысы жоғары көтеріліп, шөгінділер төмен температурада және аз қысымды белдемде шөксе регрессивтік катагенез қалыптасады. 
*Прогрессивтік катагенезде жоғары температура мен күшті қысымға төзімді, ал регрессивтік катагенезде бұдан өзгешелеу минералдар түзіледі. Прогрессивтік катагенез метаморфизммен, ал регрессивтік катагенез үгілумен алмасады. Катагенез белдемдерінде бір минерал екінші минералға ауысады. Жер қыртысының жоғарғы қабаттарында силикатты минералдарды карбонатты минералдар, ал одан терең қабаттарда карбонаттарды силикаттар алмастырады. 
*Катагенездің негізгі факторларына 8 – 12 км тереңдіктегі 300 – 350С° шамасындағы температура мен 1800 – 2900 атмосфералық қысым және тау жыныстарының қуыстарында болатын судың әсері жатады. К-дің шөгінді тау жыныстарындағы мұнай қабаттарын, көмір кендері мен құрылыс материалдарын барлауда маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Эволюциялық биология
Кеңгірбай би ауылдық округі

**Кеңгірбай би ауылдық округі** — Абай облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы — Кеңгірбай би ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) ауылдық округтері
Катаклаз

**Катаклаз** ( – сындырамын, бұзамын) – тектоникалық процестер әсерінен тау жыныстарының ішкі құрылысының бұзылуы, уатылуы, жарықшақтануы. Катаклазға шалынған тау жыныстарының химиялық құрамы өзгермейді, тек жекелеген минералдардың кристалдық торлары деформаланады, минерал түйіршіктерінің пішіні мен мөлшері өзгереді. Катаклазға шалынған белдемдер бойымен минералданған ерітінділерде әр түрлі кентастар шоғырланады. Бref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9,, IV-том

## Катаклаздық құрылым
Бағытталған кысымның осерінен таужыныстардың уатылу құрылымы. Уатылу цементтік, милониттік түрлері болады.

## Дереккөздер:


Санат:Геология
Средигорный ауылдық округі

**Средигорный ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Александровка, Андреевка, Средигорное, Шірікқайың ауылдары кіреді. Орталығы – Средигорное ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы ауылдық округтері
Кожохов ауылдық округі

**Кожохов ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кожохово, Прогресс ауылдары кіреді. Орталығы – Кожохово ауылы. Округ құрамында болған ''Сметанино'' ауылы 2024 жылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы ауылдық округтері
Хмельницкое (Павлодар облысы)

**Хмельницкое** — Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы ауыл, Жылыбұлақ ауылдық округі орталығы. 2019 жылға дейін таратылған "Хмельницкий ауылдық округі" орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шарбақты ауылынан батысқа қарай 26 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде құрылған сүтті ірі қара мал өсірумен айналысатын кеңшардың орталығы ретінде қаланған. 1990 жылдың орта кезінен кейін кеңшар таратылып, оның негізінде Хмельницкоеде және округтегі Көлбұлақ, Маралды ауылдарында шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл маңында Маралды темір жол станциясы орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Шарбақты ауданы елді мекендері
Ертіс ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Ертіс ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін *Киров ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Прапорщиково, Уварово, Черногорка ауылдары және №226 темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Прапорщиково ауылы. Округ құрамында болған *[[Краснопартизанское]]* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы ауылдық округтері
Коробиха ауылдық округі

**Коробиха ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Маркс ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Барлық, Коробиха, Үшбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Коробиха ауылы. Округ құрамында болған ''Голубовка'' ауылы Кеңес заманында, *[[Усть-Язовая]]* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы ауылдық округтері
Солонов ауылдық округі

**Солонов ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Малонарымка, Солоновка ауылдары кіреді. Орталығы – Солоновка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үлкен Нарын ауданы ауылдық округтері
Көкжайық

**Көкжайық** — Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл, Көкжайық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Көкпекті ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 52 км, Зайсан көлінен солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде, Көкпекті өзенінің сол жағасындағы құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Тарихы
Iргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланды. 1997 жылға дейін *Ивановка* деп аталып келді. 20 ғасырдың 30-жылдарының басындағы  ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде ұжымшар және Көкпекті ауылдық кеңесінің орталығы болды. 1961 жылы тың жерлерді игеру кезінде ұжымшар негізінде ұйымдастырылған Буденный атындағы сүт бағытындағы сиыр өсіру кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылы кеңшар негізінде “Диқаншы” ЖШС-і құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылда байланыс бөлімшесі, орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы елді мекендері
Санат:XX ғасырда құрылған елді мекендер
Көкжыра ауылдық округі

**Көкжыра ауылдық округі** – Абай облысы Ақсуат ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Базарға, Көкжыра, Мүрсәлім, Серіктес ауылдары кіреді. Орталығы – Көкжыра ауылы. Округ құрамында болған *[[Қызбай]]* ауылы 2024 жылы таратылған.
 

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы ауылдық округтері
Мамырсу ауылдық округі

**Мамырсу ауылдық округі** – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. 2007 жылға дейін *Сергиополь ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мамырсу, Батпақ, Бозай (Бозой) ауылдары кіреді. Орталығы – Мамырсу ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Көкөзек ауылдық округі

**Көкөзек ауылдық округі** — Абай облысы, Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Иринов ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Көкөзек ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Жетіжар ауылдық округі

**Жетіжар ауылдық округі** – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылға дейін *Семияр ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жетіжар (Семиярка), Кривинка, Лесное ауылдары кіреді. Орталығы – Жетіжар ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы ауылдық округтері
Көкбай ауылдық округі

**Көкбай ауылдық округі** – Абай облысы Абай ауданындағы ауылдық округі. 1998 жылға дейін *Мұқыр ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы - Көкбай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) ауылдық округтері
Соловьёв ауылдық округі

**Соловьёв ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңашаруа, Ленинск, Маяк, Подорлёнок, Соловьёво ауылдары кіреді. Орталығы – Соловьёво ауылы. Округ құрамында болған *[[Бедаревка]]* ауылы 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы ауылдық округтері
Көкпекті ауылдық округі

* Көкпекті ауылдық округі – Абай облысы Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Көкпекті ауылдық округі –  Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Секисов ауылдық округі

**Секисов ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Секисовка ауылы кіреді. Орталығы – Секисовка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы ауылдық округтері
Көктал ауылдық округі

* Көктал ауылдық округі – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Көктал ауылдық округі – Алматы облысы Балқаш ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Көктал ауылдық округі – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Көктал ауылдық округі – Жамбыл облысы Талас ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Көктал ауылдық округі – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы әкімшілік бірлік.
Северный ауылдық округі

* Северный ауылдық округі – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Северный ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Сәтбаев ауылдық округі

* Сәтбаев ауылдық округі – Абай облысы Ақсуат ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Сәтбаев ауылдық округі – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Сарытерек ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Сарытерек ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққайың, Көгедей, Сарытерек, Шалқар ауылдары кіреді. Орталығы – Сарытерек ауылы. Округ құрамында болған *ЛСП, Кеңарал, Қызылқия* ауылдары 2009 жылы, *[[Жаңабаз]]* ауылы 2020 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы ауылдық округтері
Күршім ауылдық округі

**Күршім ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алғабас, Күршім, Топтерек ауылдары кіреді. Орталығы – Күршім ауылы. Округ құрамында болған *[[Мальковое]]* ауылы Кеңес заманында, ''Діңгек'' ауылы 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы ауылдық округтері
Сарыөлең ауылдық округі

**Сарыөлең ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Барақ батыр, Бірлік, Сарыөлең ауылдары кіреді. Орталығы – Сарыөлең ауылы. Округ құрамында болған *Амангелді* ауылы 2007 жылы таратылған.

***<small>Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғыны ұлттық халық санағына енгізілген мекен жай көрсетілген.</small>***

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы ауылдық округтері
Кіндікті ауылдық округі

**Кіндікті ауылдық округі** – Абай облысы, Ақсуат ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алғабас, Кіндікті ауылдары кіреді. Орталығы – Кіндікті ауылы. Округ құрамында болған *Шаң, Сарыбұлақ, Армандастар* ауылдары 2014 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы ауылдық округтері
Сарыжал ауылдық округі

**Сарыжал ауылдық округі** – Абай облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Сарыжал ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) ауылдық округтері
Еркін Нұржанұлы Әуелбеков

**Еркін Нұржанұлы Әуелбеков** (22.06.1930, қазіргі Ғабит Мүсірепов ауданы, Жаңасу ауылы — 29.01.1999, Алматы) — мемлекеттік және қоғам қайраткері. Социалистік Еңбек Ері (1973).

Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.

Тимирязев атындағы Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясын бітірген (1953). Солтүстік Қазақстан облысының Коноваловский МТС-нда бас агроном, директор; Марьевский кеңшарында директор болып қызмет атқарды. 1961 — 65 жылдары Солтүстік Қазақстан облысының атқару комитеті төрағасының орынбасары, облыстық партия комитетінің 2-хатшысы, облыстық атқару комитетінің төрағасы; 1965 жылы ауыл шаруашылығы министрінің 1-орынбасары; 1968 жылы Қазақстан Астық өнімдері және құрама жем өнеркәсібі министрі; 1968 — 85 жылдары Көкшетау, кейіннен Торғай облысы партия к-ттерінің 1-хатшысы; 1985 — 88 ж. Қызылорда облыстық партия комитетінің 1-хатшысы; 1988 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар кеңесінің ұлттық саясат және халықаралық қатынастар жөніндегі комиссиясы төрағасының орынбасары; 1991 — 92 жылдары ҚР Президентінің кеңесшісі қызметтерін атқарған.

Әуелбеков Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық қайта құру жұмыстарының жүруіне үлкен үлесін қосты. Үш мәрте Ленин, Октябрь революциясы, үш мәрте Еңбек Қызыл Ту ордендері, медальдармен марапатталған. Ғ. Мүсірепов атындағы аудан орталығында ескерткіш орнатылған.

## Сыртқы сілтеме
* ҚАЙРАТКЕР (Еркін Әуелбеков)

## Дереккөздер

Санат:22 маусымда туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Ғабит Мүсірепов ауданында туғандар
Санат:29 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Солтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Көкшетау облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Торғай облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР-інен КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан округтерінен КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:КОКП ОК мүшелері
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақстан КП Солтүстік Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары
Санат:Кеңшарлар директорлары
Краснояр ауылдық округі

* Краснояр ауылдық округі – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Краснояр ауылдық округі – Ақмола облысы Көкшетау қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.
* Краснояр ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік.
Убайдулла Ходжаев

**Ходжаев Убайдулла** (1878, Ташкент — 1937, сонда) — өзбек халқының көрнекті қоғам қайраткері, Түркістандағы жәдидтік қозғалыс жетекшілерінің бірі, публицист. Ташкент қаласындағы орыс-түзем мектебінде бастауыш білім алып, 1897 — 1907 жылы Ташкент қаласы басқармасында тілмаш болып қызмет етті. 1908 — 12 жылы Саратов қаласындағы Заң институтында оқыды. Студент кезінде-ақ түркі-мұсылман халықтарының арасында мәдени-ағартушылық бағыттағы іс шараларды жүзеге асыруды жақтап, қоғамдық өмірге белсене араласты. Осы мәселе бойынша орыс жазушысы Л.Н. Толстоймен пікір алысып, хат жазысып тұрды. 1913 жылы Ташкент округтік сотына адвокат болып қызметке орналасты. Адвокат ретінде жергілікті өзбек, қазақ халықтарының мүддесін қорғап, отарлық билік орындарын жайлаған парақорлықты сынға алды. Мұсылмандық оқу орындарына қолдау көрсету мақсатында “Үміт” және “Тұран” деп аталатын ұйымдардың ашылуына жетекшілік етті. 1914 жылы “Садом Туркистон”газетінің редакторы болды. Патша өкіметінің он алтыншы жылғы көтеріліске қатысушыларды жазалауына ашық қарсылық танытты. 1917 жылы Ақпан революциясынан кейін Мұстафа Шоқаймен бірге Түркістан өлкесі мұсылмандарының бірінші съезіне қатысты, Уақытша үкіметті қолдады. Бүкілресейлік мұсылмандардың бірінші съезіне қатысып, онда Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне мүше болып сайланды. Түркістан өлкесі мұсылмандарының орталық кеңесін құруға ат салысып, Мұстафа Шоқай, М. Тынышбаев, т.б. қайраткерлермен бірге Түркістан өлкесі мұсылмандарының төртінші съезін өткізуді ұйымдастырды. Түркістан автономиясының жариялануын қолдап, оның Ұлттық мәжілісінің құрамына сайланды және жаңадан құрылған автономияның әскери министрі қызметін атқарды. Түркістан автономиясының тапсырмасы бойынша Кавказға барып, ол жерде жарияланған Әзірбайжан Демократиялық Республикасымен байланыс орнату жөнінде келіссөз жүргізді. Кеңес өкіметі Түркістан автономиясын әскер күшімен құлатқаннан кейін тұтқынға алынды. Көп ұзамай босатылып, адвокаттық жұмыс атқаруға кірісті. 1930 жылы “ұлтшыл” ретінде айыпталып, қайтадан сотталып, түрмеде қайтыс болды.
## Сілтемелер
Малоубинка ауылдық округі

**Малоубинка ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы, Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Карагужиха кенті мен Малоубинка ауылы кіреді. Орталығы – Малоубинка ауылы. Округ құрамында болған ''Маховка'' ауылы 2009 жылы, ''Волчиха'' ауылы 2018 жылы  таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы ауылдық округтері
Әшімов

**Әшімов** – қазақ тегі және сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

* Асанәлі Әшімұлы 
* Әбдіғаппар Әшімов
* Әбдімәлік Манапұлы Әшімов - техника ғылымдарының докторы, профессор. 
* Әкім Үртайұлы Әшімов
* Әшімов атындағы көше (Алматы)
* Бақыт Әшімова
* Бәйкен Әшімұлы Әшімов
* Ғалым Әбіханұлы Әшімов
* Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім
* Оңдасын Байкенұлы Әшімов
* Сағи Асанәліұлы Әшімов
Саратов ауылдық округі

**Саратов ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңа Одесса, Отрадное, Саратовка ауылдары кіреді. Орталығы – Саратовка ауылы

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Ақтоғай

**Елді мекендер**:

* Ақтоғай – Абай облысы Аягөз ауданындағы кент
* Ақтоғай – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* Ақтоғай – Атырау облысы Махамбет ауданындағы ауыл.
* Ақтоғай – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы ауыл.
* Ақтоғай – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл, аудан орталығы.
* Ақтоғай – Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл, аудан орталығы.

## Басқа мағыналар:
* Ақтоғай мыс кен орны
* Ақтоғай көшесі (Алматы)
* Ақтоғай (тау) 
* Ақтоғай (қыстау) 
 
## Тағы қараңыз
* Ақтоғай ауданы
Қалғұты ауылдық округі

**Қалғұты ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақши, Егіндібұлақ, Қаратоғай ауылдары кіреді. Орталығы – Қаратоғай ауылы. Округ құрамында болған *Еңбек* ауылы 2007 жылы, *[[Жылытау]]* ауылы 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы ауылдық округтері
Самар ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Самар ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы, Самар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қайыңды, Самар, Шұбарқайың ауылдары кіреді. Орталығы – Самар ауылы. Округ құрамында болған *[[Добролюбовка]]* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Самар ауданы ауылдық округтері
Қалжыр ауылдық округі

**Қалжыр ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қалжыр, Оң жақ Қалжыр, Тақыр, Шеңгелді ауылдары кіреді. Орталығы – Қалжыр ауылы.

***<small>Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғыны ұлттық халық санағының қорытындысына енген мекен жай көрсетілген.</small>***

## Дереккөздер

Санат:Марқакөл ауданы ауылдық округтері
Қасымхан Бабақов

**БАБАҚОВ Қасымхан** (1891, қазіргі Қорғалжын ауданы — 1956) — белгілі әнші (тенор) әрі сазгері. Қазақтың белгілі композиторы әрі ақыны, әнші Ғазиза Файзуллаеваның шәкірті. Ән айтуды бала кезінен ата-анасынан үйренген. Әкесі — домбырада жақсы ойнап, ән салса, анасы талантты әнші әрі ақын болған. Өз еркімен көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысып, ән орындаған. 1930 жылдан Қарағанды облысы радио к-тінің әншісі, жетекші әншісі болған. 1936 ж. осы хор құрамында Мемл. акад. Үлкен театрдың сахнасында (Мәскеу) өнер көрсеткен. 1937 — 43 ж. Қазақ мемл. филармониясының әншісі болды. Б. *Біржан сал, Ақан сері, Балуан Шолақ, Үкілі Ыбырай, Қапаш Жаманов, Ғазиз*, т.б-лардың әндерін орындаған. Қазақ арасына кеңінен танымал бірнеше әндердің авторы.

 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Қабанбай ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Қабанбай ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қабанбай, Қазақстан, Тәуке, Шеңгелді, Шорға ауылдары кіреді. Орталығы – Қабанбай ауылы.

***<small>Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық халық санағына енгізілген мекен жайлар көрсетілген.</small>***

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы ауылдық округтері
Сарыарқа ауылдық округі

**Сарыарқа ауылдық округі** – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Сарыарқа, Биесимас ауылдары кіреді. Орталығы – Сарыарқа ауылы. Округ құрамында болған *[[Шұбартөс]]* ауылы 2017 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Салқынбел ауылдық округі

**Салқынбел ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Сегізбай, Қарабұйрат ауылдары кіреді. Орталығы – Сегізбай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Қапанбұлақ ауылдық округі

**Қапанбұлақ ауылдық округі** – Абай облысы, Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қапанбұлақ, Балықтыкөл, Егінбұлақ, Төлеуғали Әбдібеков ауылдары, Қапанбұлақ бекеті  кіреді. Орталығы – Қапанбұлақ ауылы. Округ құрамында болған *Нарбота*, ''Первомайское'' ауылдары 2007 жылы, ''№12'', ''№14'' темір жол айрықтары 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Разин ауылдық округі

**Разин ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Белый Камень, Қызыл Шемонаиха, Медведка ауылдары кіреді. Орталығы – Қызыл Шемонаиха ауылы. Округ құрамында болған *Қазақстан* разъезі 2014 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы ауылдық округтері
Бабатай (Ақмола облысы)

**Бабатай** — Ақмола облысы Аршалы ауданы, Арнасай ауылдық округі құрамындағы темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аршалы кентінен солтүстік-батысқа қарай 24 км, Астана қаласынан оңтүстікке қарай 35 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1910 жылы қаланған.

## Инфрақұрылымы
Негізгі мектеп, кітапхана, дәрігерлік пункт, мемлекетке астық қабылдайтын «Бабатай-Астық» АҚ, т.б. бар. Ауылға жақын жерден Астана — Алматы автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Қарабұта ауылдық округі

**Қарабұта ауылдық округі** – Абай облысы, Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Қарабұта ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы ауылдық округтері
Приречный ауылдық округі (Абай облысы)

**Приречный ауылдық округі** – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жарқын, Гранитное, Мұздыбай, Приречное, Шөптіқақ ауылдары кіреді. Орталығы – Приречное ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы ауылдық округтері
Қарабұлақ ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Қарабұлақ ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Дауал, Қарабұлақ, Мұқашы, Сәтбай ауылдары кіреді. Орталығы – Қарабұлақ ауылы. Округ құрамында болған *[[Қараталды]]* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы ауылдық округтері
Роман Алексеевич Бабкин

**БАБКИН Роман Алексеевич** (1909, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы Чермошнянка а. — 1990, Аққайың ауданы Киров а.) — еңбек ардагері. Соц. Еңбек Ері (1951).

Еңбек жолын 1921 ж. Петропавл — Көкшетау т.ж-нда жұмысшы болып бастап, кейіннен Кузбасс (Украина) шахтасының мех. ұстаханасында балғашы және кен қазу жұмыстарында істеді. Трактор жүргізушісі курсын тәмамдаған соң, Аққайың ауданы Киров атынд. кеңшарында еңбек етті. 

«Құрмет белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.
* Путеводитель Государственного архива Акмолинской области // Коллекция документов Героев Социалистического Труда, новаторов и передовиков производства Кокчетавской области, ф. 1520, 96 ед.хр., 1938—1991 годы, стр. 211

Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан кеншілері
Прибрежный кенттік әкімдігі

**Прибрежный кенттік әкімдігі** – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Заводинка ауылы кіреді. Орталығы – Прибрежный кенті.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы ауылдық округтері
Подборный ауылдық округі

**Подборный ауылдық округі** – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Камышенка, Михайловка ауылдары кіреді. Орталығы – Камышенка ауылы. Округ құрамында болған ''Жақсылық'' ауылы 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы ауылдық округтері
Қараөлең ауылдық округі

**Қараөлең ауылдық округі** – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Қайнар ауылы. Округ құрамында болған *[[Қараөлең]]* ауылы 2020 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы ауылдық округтері
Қарақол ауылдық округі

**Қарақол ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарақол, Абай, Сағат ауылдары кіреді. Орталығы – Қарақол ауылы. Округ құрамында болған *Әбеу* ауылы 2007 жылы,  ''Сарытерек'', ''Ферма 3'' ауылдары 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Иван Степанович Багрий

**БАГРИЙ Иван Степанович** (1911, Украина, Полтава ауданы Хорол қ. – 1982, қазіргі Астана қ.) — а.ш. өндірісінің ұйымдастырушысы, Соц. Еңбек Ері (1957).

Хорол а.ш-н механикаландыру техникумын (1933), Ташкент а.ш-н суландыру және механикаландыру ин-тын бітірген. 1937 жылдан Киров кеңшарындағы **«Қызыл экскаватор»** з-тында, 1940 — 47 ж. Қосбармақ МТС-нда жөндеу шеберханасы бастығының орынбасары, 1947 — 62 ж. қазіргі Сандықтау ауданының Максимовский кеңшарында директор болып қызмет етті. 

КСРО-ның бірнеше ордендерімен, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Базар Есұлы

**Базар Есұлы** (19 ғ.) — Кенесары ханның қозғалысына қатысқан батыр, ақын. Ақмола өңірінде дүниеге келіп, қазіргі Жамбыл облысы Мойынқұм ауданында қайтыс болған. Әліке батырмен бірге туған. 

Әкесі — Ес батыр, шешесі — Мамай батырдың қарындасы. Көтерілісшілердің жеке қолын бастап, ханның жауапты тапсырмаларын орындаған. Б. ақын айтты деген: 
:*«Тасыма, жігіт, тасыма! 
:Күшігендей сақылдап, 
:Күлгенің не досыңа? 
:Жақсылыққа қуанып, 
:Жамандыққа жасыма. 
:Өле-өлгенше тұрмайды, 
:Жақсылық пен жамандық, 
:Бір кісінің басында»*, - деген өлең жолдары халық жадында сақталған. 

Зираты Қарағанды облысы Теңіз ауданы Сарыөзен а-ның батысындағы Тікенекті қорымында.

## Дереккөздер


Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Мойынқұм ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Қазақ ұлықтарының Ор өзені бойындағы кездесулері

**Қазақ ұлықтарының Ор өзені бойындағы кездесулері** – 18 ғасырда Ресей үкіметі әкімдері өткізген мәжілістер. Бірнеше рет өткен. 

1738 жылы тамызда Орынбор шекара комиссиясының төрағасы В.Н. Татищев Кіші және Орта жүз билеушілерімен кездесу өткізді. Оған Кіші жүзден Әбілқайыр хан мен оның ұлы Ерәлі сұлтан, Орта жүзден Әбілмәмбет хан мен Абылай сұлтан шақырылды. Бірақ Әбілмәмбет пен Абылай кездесуге келген жоқ, ал Орта жүзден келген билер мен рубасыларының ресми кездесуде әлдебір шешім қабылдауға құқықтары шектеулі болды. Сондықтан Татищев тек Әбілқайырмен келіссөз жүргізді. Онда Әбілқайыр бастаған Кіші жүз билері орыс патшасына екінші рет ант берді және қолға түскен қалмақ тұтқындарын қайтаруға, қазақ даласы арқылы өтетін сауда керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндеттенді. Екінші кездесуді Орынбор комиссиясы төрағасы В.А. Урусов 1740 жылы Орск бекінісінде өткізді. Оған Кіші жүзден Нұралы және Ерәлі сұлтандар бастаған 70-тен астам би, Орта жүзден Әбілмәмбет хан мен Абылай сұлтан қатынасты. Еділ қалмақтары мен қазақтар арасындағы әскери қақтығыстар, орыс тұтқындарын қайтару, керуен саудасы, т.б. мәселелер қаралды. Кездесудегі басты оқиға – Әбілмәмбет хан мен Абылай сұлтанның Ресейге қосылу туралы ант беруі болды. Осының нәтижесінде Орта жүздің солтүстік-шығыс бөлігі Ресей бодандығын мойындады. 1742 жылы өткен үшінші кездесуді Орынбор комиссиясы төрағасы И.И. Неплюев ұйымдастырды. Оған Кіші жүзден Әбілқайыр бастаған бір топ адам (Ерәлі, Дербісәлі сұлтандар және Орта жүзден Жәнібек батыр) қатынасты. Кездесуде қазақтар мен жоңғарлар және Еділ қалмақтары арасындағы қарым-қатынастар, орыс және башқұрт тұтқындарын қайтару мәселелері қаралды. Оған жоңғар билеушісінің және қарақалпақтардың елшілері де қатынасты. Кездесуден кейін қазақтармен даулы мәселелерді шешу үшін жоңғарларға, қарақалпақтарға, Кіші жүзге елшіліктер аттандырылды. 

Жалпы бұл кездесулер Ресей үкіметінің қазақ даласындағы, соның ішінде, ең алдымен, Кіші жүзде саяси ықпалын арттыру мақсатында жүргізілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Қаратұма ауылдық округі

**Қаратұма ауылдық округі** – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Киров ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Қаратұма ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы ауылдық округтері
Қарауыл ауылдық округі

**Қарауыл ауылдық округі** – Абай облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Қарауыл ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) ауылдық округтері
Қарасу ауылдық округі (Абай облысы)

**Қарасу ауылдық округі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кіші Қарасу, Асқаралы, Қоңырбиік ауылдары кіреді. Орталығы – Кіші Қарасу ауылы.

## Тарихы
2017 жылы таратылған Делбегетей ауылдық округінің Қоңырбиік елді мекені қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Қаратөбе ауылдық округі

* Қаратөбе ауылдық округі – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қаратөбе ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қаратөбе ауылдық округі — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қаратөбе ауылдық округі – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қаратөбе ауылдық округі –  Түркістан облысы Төле би ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қаратөбе ауылдық округі – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік.
Алтынай Жанкешқызы Базылова

**Алтынай Жанкешқызы Базылова** (1948 жылы туған, Біржан сал ауданы Шошқалыа.) — *еңбек ардагері*.

## Өмірбаяны
* Шошқалы а-ның фермасында сауыншы болып жұмыс істеген (1967 — 97). 
* Баймырза ауылдық округінің Шошқалы а-нда тұрады. 2007 жылдан зейнеткер.

## Қоғамдық қызметі

* Қазақстан Компартиясы съездеріне делегат болып сайланған.

## Марапаттары
* Аянбай еткен еңбегі үшін екі рет Ленин
* **«Құрмет белгісі»** ордендерімен
* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Біржан сал ауданында туғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері