Дидой

**Дидой** (*цездер*) — Ресейдегі этникалық топ (7 мың адам), батыс Дағыстанның байырғы халқына жатады. Жалпы саны 8 мың адам. Сондай ақ Грузияда 1 мың адам тұрады.
Дидой халқының тарихи отаны Дидоетия немесе Додо деп аталады. 20-ғасырдың 50-жылдарынан бастап дидой халқы аварлардың құрамына жасанды түрде енгізілді.

## Тілі
Олар цез тілінде сөйлейді. Орыс, авар және грузин тілдері де кең таралған. Жазуы авар тілінде, орыс әліпбиі негізінде.

## Діні
Дидой халқының діні – сүнниттік ислам. Грузин миссионерлері ертеден-ақ халыққа христиандықты әкелді, тіпті шағын шіркеулер салды, бірақ бұл дін тамыр жайған жоқ. Ислам дидой халқының арасында басқа Дағыстан халықтарына қарағанда кешірек орнықты. Көптеген мешіттер салынып, олар бүгінде біртіндеп қалпына келтірілуде. Дидойлардың көпшілігі діндар, діннің жалпы талаптарын сақтайды, намазды біледі, ораза ұстайды, және мезгіл-мезгіл қайырымдылық жасайды.

## Таралу аймағы және саны
Дидойлардың көпшілігі Грузиямен шекаралас биік таулы Батыс Дағыстанда (Цунтинский ауданы) жинақы тұрады, кейбіреулері Грузияда ұзақ уақыт, орта ғасырлардан бері тұрады. Кеңес Одағы кезінде отбасылардың едәуір бөлігі көшіп келді. Каспий жазығына өздерінің тарихи территориясында оңтүстігінде Кахетимен, батысында - Тушетимен, солтүстікте және солтүстік-батыста - ункратлиндіктермен (аварлармен), шығысында - капучиндермен (бежти) шектеседі.

Дағыстан аумағында дидойлар Цунтинск ауданының негізгі халқын құрайды, сонымен қатар Цумадин ауданының Хушет, Хваршини, Цихалах ауылдарында және Кизляр ауданының Выше-Таловка ауылында тұрады. Дидойлар Қызылюрт ауданының Кировауыл, Стальское, Комсомол және Хасавюрт ауданының Муцалаул ауылдарының тұрғындарының бір бөлігін құрайды.

Дидой халқының жалпы саны 7500-8000 адам деп есептеледі. Этникалық аумақтан тыс жерде тұратын адамдарды есепке алмағанда, цездердің саны:
1866 жылы - 3255 адам, 1886 ж.-4296 адам, 1894 ж.-4762 адам, 1916 ж. –4440 адам, 1926 жылғы санақ бойынша олардың саны 3,3 мың, ,1938 ж.-5,8 мың адам, 1939 жылдан бастап және одан кейінгі санақтарда дидой-цездар қазірдің өзінде аварлар ретінде саналды. 1959 ж. - 5138 адам, 1970 ж. - 5467 адам, 1979 ж. –5733 адам,
2002 жылғы халық санағы бойынша Ресейде аварлар құрамындағы этникалық топ ретінде есептелетін 15 256 дидой өмір сүрді. 2010 жылғы халық санағы 11 683 адам, 2021 жылғы халық санағы Ресейде 14 881 дидойды тіркеді.

## Этногенезі
Дидой тарихының ең көне кезеңі мұнда ерте егіншілік мәдениетін тасымалдаушылардың этномәдени қауымдастығының қалыптасуы кезінде Солтүстік-Шығыс Кавказдағы әлеуметтік-саяси, экономикалық және мәдени процестер туралы идеяларды қалыптастыру тұрғысынан қамтылуы мүмкін.
Біздің дәуірімізге дейінгі III-мыңжылдықта көрсетілген қауымдастықтар. б.з.б. I мыңжылдыққа қарай ыдырай бастайды. Дағыстан тайпаларының және олардың бірлестіктерінің, соның ішінде Дидо Федерациясының құрылуының негізін берді. Кавказ тайпаларын тізген Аға Плиний (б.з. 1 ғ.) мен Птолемей Клавдий (б.з. II ғ.) Дидурларды да атайды. Осы атаумен Дағыстанның көптеген халықтарын біріктірген конфедералдық суперодақ белгілі болды. 2 мыңжылдықтың 2-жартысынан б.з.б. XV ғасырдың ортасына дейін аймақтағы ең қуатты саяси құрылым болды. Дидой халқы өзінің даму тарихында Грузиямен тығыз экономикалық және саяси қарым-қатынаста болды. XV ғасырдан бастап Дидой халқының исламдану процесі басталады. Хунзах хандары мен Гидатлдың экспансиясы күшейе түсіп, соның салдарынан, көптеген ауылдық қауымдар одақтары Дидодан алыстады. XV  ғасырдың аяғынан бастап дидой халқы таза этникалық ұғым болды, жалпы қазіргі дидой халқы – цезді білдіреді.

## Тарихы
нобай|оңға|200px|Шайтл ауылының тұрғындары. 1956 ж.     
Дағыстанның басқа халықтарымен бірге дидой халқы шетелдік басқыншылардың шапқыншылығына тойтарыс беріп, дағыстандықтардың иран-түрік экспансиясына қарсы ғасырлар бойы жүргізген күресіне белсенді түрде қатысты.
Цез XIX ғасырдың 20-50 жылдарындағы Дағыстан мен Шешенстанды азат ету соғысына 1840 жылдардың басынан бастап араласты. Дағыстанды жаулап алғаннан кейін және 1860 жылға дейін олар лезгин кордон желісіндегі әскерлер қолбасшысының бақылауында болды, содан кейін Цез ауылдары Дағыстан облысының Андий округіне кірді.
Дидой наиб орталығы Кидеро ауылында орналасты. 1860 жылы әскери бөлім құрамында Бежта округі құрылды, ол 1865 жылға дейін созылып, содан кейін округ жойылды және оның бес наибы орта Дағыстан округтеріне бөлінді. Бежта округі кіретін Жоғарғы Дағыстанның әскери бастығы облыстық басқармаға емес, тікелей Кавказ губернаторына есеп берді.

Дағыстан Ресейге қосылғаннан кейін (1813 ж.) 40-жылдардан бастап Шәмілдің басшылығымен Дағыстан мен Шешенстанның таулы аймақтарының азаттық күресіне, 1877 жылғы отаршылдыққа қарсы көтеріліске қатысты. 1921 жылы олар Дағыстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының, 1991 жылдан Дағыстан Республикасының құрамына енді.

## Кәсібі
Дидой халқының шаруашылық қызметінің дәстүрлі түрлері мал шаруашылығы мен егіншілік болып қала береді. Бірақ соңғы уақытта ауданның барлық ауылдарында егістік алқаптары азайып кеткен. Халықтың басым бөлігі картоп, қырыққабат, сәбіз және басқа да көкөніс дақылдарын өсірумен айналысады.
Олар Цунтинск ауданында бір кездері кең таралған дәнді дақылдар – қара бидай, арпа және бидай өсіруді тоқтатты. Сәйкесінше, ауданның барлық дерлік елді мекендерінде соңғы кезге дейін жұмыс істеп келген су диірмендері тоқтап, тарихи ескерткішке айналды.
Кейбір ауылдарда тұрғындар бау-бақша өсірумен айналысады. Мал шаруашылығы салаларының ішінде ең дамығаны – ішінара қой шаруашылығы.

## Тұрмыс салты
Дидой халқы туыстық қауымдастық – тухумдармен сипатталатын - жамағаттарға ұйымдасқан. Халық егістік жердің, шабындықтың, белгілі бір мөлшердегі малдың, шаруашылық құрылыстары бар үйлердің, шаруашылық мүліктерінің және т.б. иелері болған жеке дербес, еркін отбасылардан құралды.
Қауымдастық ауыл шаруашылығы жұмыстарының барлық түрлерінің басталуы, ұзақтығы және аяқталуын реттеп, жеке шабындықтар мен егістік жерлерді жамағаттан тыс жерлерде иеліктен шығаруға үзілді-кесілді тыйым салды. Ақсақалдар жүргізген сот ісі адаттар мен шариғатқа негізделген. Жиынға қауымның барлық кәмелетке толған ер адамдары түгел қатысты.
Шағын отбасы 40-шы жылдарға дейін басым болды. Ол негізінен екі-төрт баладан тұратын. Некелер негізінен жастардың ата-аналардың бастамасымен келіссөздер арқылы өтті.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ауылдары шоғырланып орналасқан. XII-XIV-ғасырларда шағын елді мекендердің бірігу процесі жүрді. Әдетте, мұндай елді мекен шатқалда, тау бетінде орналасқан және қорғаныс қабырғасымен қоршалған, кейде қорғаныс мұнаралары бар қуатты бекініс болып табылады. Ауылдардағы тұрғын үйлердің көпшілігі бір уақытта төбесі шифермен жабылған көпқабатты қорғаныс құрылыстары болды, ауылдың сыртқы жағына қарайтын қабырғасы қатар-қатар саңылаулары бар.
Қорғаныс мұнаралары мен «бекініс үйлерінің» басым көпшілігі XIX ғасырдың 40-50 жылдарында Кавказ соғысы кезінде қираған. XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарында. Олардың бірнешеуі ғана аман қалды.

Тұрғын үйдің негізгі түрі тік бұрышты екі және үш қабатты тас құрылыс, бірінші қабаттары тұрмыстық қызмет көрсетуге арналған, жоғарғы қабаты тұрғын үйге арналған. 
Дидой халқының қазіргі заманғы қоныстары - бұл негізінен еңіс-сатылы орналасуы бар тұрғын үй және ғимараттар кешені, мұнда көптеген үйлер екі және үш қабатты құрылымдармен ұсынылған. 20-30-жылдары, содан кейін 20-60-жылдары қоныстанған ауылдардың жаңа бөліктерінде шаруашылық құрылыстардың жанынан, ауылдық жердің төменгі бөлігінде тұрғын үй-жайларды еркін орналастыру үрдісі байқалады.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киімдері жалпы Дағыстан үлгісінде, ерлер киімі: жейде, шалбар, бешмет, черкес пальто, бурка, қой терісінен тігілген тон, папаха, тоқылған жүн етік, хром, киізден жасалған аяқ киім т.б.
Әйелдер киімі: туника тәрізді көйлектер, жейделер, шалбарлар, чепец-кепка, жүн және жібек орамалдар, шәлілер.
XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарына дейін ерлер мен әйелдер кейде қыста қой терісінен жасалған шалбар мен жейде киіп жүрді. Әйелдердің күмістен жасалған әшекей бұйымдары: сырға, жүзік, білезік, алқа, т.б. тақты.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі азық-түлік өнімдері ұн (арпа, қара бидай, бидай және XIX ғасырдың аяғынан бастап жүгері), сұлы жармасы, жарма, ет, шұжық, майлы құйрық, еріген сары май, ірімшік болды.
Ең қолданыстағы тағамдар: хинкаль, пирожныйлар, қышқыл және ашытылмаған нан, сұлы қамыры, ботқалар, сорпалар, сүтті бұқтырылған тағамдар, сүзбе қосылған «чуду» сияқты бәліштер, ет т.б.
Дәстүрлі тағамдардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін қолданып келеді. XIX ғасырдың аяғынан бастап соустар, сорпалар, борщ, қырыққабат сорпасы, котлеттер және т.б. тағамдар тұтынылады.

### Фольклоры
Авар, цез тілдерінде мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар, жұмбақтар, әндер, ертегілер, жоқтаулар, бесік жырлары, т.б. тараған. Жынысы мен жасына қарай ойын-сауық жиындары күз-қыс мезгіліне тән.
Ақ тас культіне байланысты жер, аспан, шамдар, от, тау, өзен, орман, бұлақ т.б., анимистік, тотемдік идеялар, магияға сену, т.б. культтердің қалдықтары кездеседі.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Ресей этникалық топтары
Санат:Дағыстан халықтары