open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сүгір Әліұлы

thumb|right|200px
thumb|right|200px
thumb|right|200px
**Сүгір Әліұлы** (1882, казіргі Түркістан облысы Созақ ауданы – 1961, сонда) — күйші-композитор. Ықыластың шәкірті.

Жастайынан ел арасында "домбырашы Сүгір" атанды. Сүгірдің "Телқоңыр", "Майдақоңыр", "Шалқыма", "Ыңғай төк", "Қосбасар", "Бес жорға", "Боз інген", "Ілме", "Ақжелең", "Амангелдіге арнау", "Аққу", т.б. күйлері бар. Сүгір домбырада оң бұраумен қатар теріс бұрауды да пайдаланған, әрі төкпе күй мен шертпе күйлердің үздік шебері болған. Сүгірдің шерту әдістері мен күй сарынында Сарыарқаның шертпе күйлеріне үқсамайтын айрықша интонация бар. Ол домбыра үнін қобыз үніне жақындатып, Ықыластың көптеген күйлерін домбыраға түсірген. Сондықтан күйлерінде қобыз үні басым.

Сүгір күйлері 1964 жылы тұңғыш рет халық аспаптар оркестрінде орындалып, 1968–1969 жылдары нотаға түсірілді. Оның күйлерін насихаттаушылар: Ж. Қаламбаев, Т. Момбеков, У. Бекенов, Г. Асқаров, т.б. Сүгірдің өнері туралы жазушы Т. Әлімқұлов әңгімелер, ақын Б. Батырбекова поэма ("Күйші Сүгір") жазды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Сүгір сарыны
* Сүгірдің көзін көргендер санаулы
* Сүгір және Мафруза

Санат:1882 жылы туғандар
Санат:1961 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Бекежан Сүлейменов

## Сүлейменов Бекежан
**Сүлейменов Бекежан** (12.12.1912, Ақтөбе облысы Шалқар ауданы – 30.6.1984, Алматы) – ғалым, тарих ғылым докторы (1965), професор (1968), ҚР ғылым академиясының коррдинатор мүшесі (1972). Мәскеудегі К.Либкнехт атындығы Мемлекетік педагогикалық институттың тарих факультетінтін бітірген (1938). 1938 – 1942 жылдары қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеттінде оқытушы, 1942 – 1943 жылдары қазіргі Абылай хан атындағы Халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеттінің ректоры, 1943 – 1945 жылдары КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімшесінің Тіл, әдебиет және тарих институтты директорының ғылым  жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1946 – 1952 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археологиялық және этнология институттында бөлім меңгерушісі болды. Патшалық Ресейдің Қазақстанда жүргізген отаршылдық саясатын зерттеумен шұғылданды. 1-орыс революциясы тұсындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмірдің ерекшеліктері жайында еңбектер жазды. Е.*Бекмахановтың* негізсіз айыпталуына қарсылық танытып, оның Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысы туралы ғылым тұжырымын қолдады. 1952 жылы Сүлейменовтің өзі де кеңестік тоталитарлық жүйе тарапынан қысымшылыққа ұшырады. Оның еңбектеріне “реакциялық пиғылдағы бай феодалдарды, хандар мен сұлтандарды дәріптеді, ұлтшылдық идеяларды насихаттады” деген айыптар тағылып, сот шешімімен 25 жылға сотталды. Жазасын Иркутск облысындағы еңбекпен түзету лагерінде өтеп жүрген кезінде 1954 жылы ақталып шықты. Осы жылы Уәлиханов атындағы Тарих, археологиялық және этнология институттына ғылым қызметкер болып орналасты, 1957 жылдан институтттың революцияға дейінгі Қазақстан тарихы бөлімінің меңгерушісі болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың бас кезіндегі агрорлық мәселе, 1916 жылғы көтеріліс және Қазақстандағы қоғамдық ой-пікір мен ағартушылық тарихы туралы ғылым еңбектерін жариялады. Ы.*Алтынсариннің* шығармалар жинағын құрастыруға жетекшілік етті. 1980 жылы Уәлиханов атындағы сыйлық берілді.
 
## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:1912 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Иманбек Сүлейменов

**Сүлейменов Иманбек** (16.8.1914, Алматы облысы Ақсу ауданы Қарасу ауылы – 1995, Алматы) – ғалым агроном, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1947), професор (1948), Қазақстан ғылым академиясының коррдинатор мүшесі (1970), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1964). Қазақтың ауыл шаруашылығы иннститутын (1935), К.А. Тимирязев атындындағы Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясының аспирантурасын (1938) бітірген. 1938 – 1940 жылдары осы академияда ассистент, аға ғылым қызметкер, 1940 жылы Қазақтың ауыл шаруашылығы институтында директордың оқу және ғылым жұмыс жөніндегі орынбасары, 1940  1942 жылдары Қазақ КСР-і Жер халкомының орынбасары болған. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1944 – 1947 жылдары Қазақтың ауыл шаруашылығы институттында директордың оқу және ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары, өсімдік өсіру кафедрасының доценті, меңгерушісі, 1947 – 1953 жылдары Қазақ егіншілік ғылым-зертеу институттында лаборотория меңгерушісі, 1953 – 1961 жылдарында Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институттында кафедра меңгерушісі, 1961 – 1971 жылдарында Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтының професоры, 1971 жылдан Қазақтың ауыл шаруашылығы институттында кафедра меңгерушісі, професор қызметін атқарды. Негізгі ғылым еңбектері егіншілік және өсімдік өсіру мәселелеріне арналған. Сүлейменов жаздық және күздік бидайдың биологиясы мен селекциясын, оны өсірудің кейбір технологиясын зерттеді. Солтүстік Қазақстанның табиғи жағдайында жаздық бидайды себу мерзімдерін белгілеп берді. Сүлейменовтің 170-тен астам ғылым еңбегі (оның 7-і монография) жарияланды. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған.
 
## Дереккөздер


Санат:Агрономдар
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Сұлтан Тәшімбайұлы Сүлейменов

**Сүлейменов Сұлтан Тәшімбайұлы** (20.8.1928, Қызылорда облысы Қазалы ауданы Әйтеке би кенті – 22.6.1996, Алматы) – ғалым,

Негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты химия өнеркәсібін дамыту, силикаттардың жаңа түрлерін шығару, т.б. мәселелерге арналған. Қазақстан ЖЭС-терінен шығатын көмір қалдықтарын кешенді қайта өңдеу мен құрылыс материалдарын пайдалану саласын кеңейту үшін күл-қождық қалдықтардың қасиеттерін зерттеуді жүйелеумен айналысты, күл-керамикалық материалдарды өнеркәсіптік негізде өңдеудің ғылыми негіздерін жасауға мүмкіндік беретін лабораториялық және теориялық зерттеулер жүргізді. Бұл зерттеулер жылу-энергететикалық шикізаттарды үнемдеуге ықпал етті.  Сүлейменов С. Т. – 313 ғылыми еңбектің авторы (оның ішінде 6 монографиясы бар), 90-дай авторлық куәліктің иегері. Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған.

### Шығармалар
* Новые силикатные и органические материалы, А.-А., 1967 (соавт.); 
* Стекло и стеклокристаллические материалы из горных пород Казахстана, А.-А., 1969; 
* Электротермические фосфорные шлаки – сырье для производства стеклокристаллических материалов, А.-А., 1976 (соавт).

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Рамазан Бимашұлы Сүлейменов

**Рамазан Бимашұлы Сүлейменов** (17.02.1931, Астана қаласы – 23.03.1992, Алматы) –  тарих ғылымдарының доктор (1972), Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының академигі (1989). 

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

* Қазақ Мемлекеттік Университеті бітірген (1954). 
* Қазақстан Ғылым Академиясының Ш.Уәлиханов атындағы, тарих, археология және этнология инcтитутының аспирантурасында оқыған. 

* 1959 жылдан өмірінің соңына дейін осы институтта ғылыми қызмет атқарды. 

* 1974 жылдан институттың Қазақстан мәдениеті тарихы бөлімінің меңгерушісі.

* 1979 жылдан Шығыстану бөлімінің меңгерушісі болып еңбек етті. Кеңестік дәуірдегі Қазақстан мәдениетінің тарихын зерттеп, бұл салада атқарған жемісті еңбегі үшін Уәлиханов атындағы сыйлықтың иегері болды (1973). Ол ғылыми ұйымдастырушылық және қоғамдық жұмыстарға қызу ат салысып, Азия мен Африка халықтары достастығының қазақ бөлімшесінің вице-президенті, Шығыстанушылардың Бүкілодақтық ассоциациясы төрағасының орынбасары, т.б. қызметтер атқарды.
* 1984 – 1988 жылдарда Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнология институтының директоры

* 1987 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Қоғамдық ғылымдар бөлімінің академик-хатшысы болды. Уәлиханов, С.Асфендияров, Т.Жүргенов, т.б. көрнекті өкілдер жайлы зерттеу жұмыстарын жүргізді.

Қазақстан тарихына қатысты қытай деректерін жинастырып, құжаттар жинағын даярлауға жетекшілік етті. Оның редакциясымен “Цин империясы мен Қазақстан”, “17 – 18 ғасырлардағы Орталық Азиядағы халықаралық қатынас”, “18 ғасырдың 2-жартысы мен 19 ғасырдың алғашқы ширегіндегі Цин империясы мен қазақ хандықтары” атты құжаттар жинағы жарық көрді. 18 ғасырдағы Қазақстан тарихына қатысты ғылыми еңбек жазып, Абылай ханның ішкі және сыртқы саясатындағы ұстанымдарының ерекшелігін ашып көрсетті. 

Сүлейменовтің есімі ҚР БҒМ-ның Шығыстану институтына берілген. Алматы қаласында оның есімімен аталатын көше бар.

## Шығармалары:
* Чокан Валиханов – востоковед, А.-А., 1989; 
* Асфендияров С.Д. и становлении советской исторической науки в Казахстане // Великий Октябрь и социально-экономический прогресс в Казахстане, А.-А., 1987;
* Исторический прогресс социалистической наций, М., 1987; 
* Из истории Казахстана 18 в., А.-А., 1988 (В.Моисеевпен бірге); 
* Историография культурной революции // Историческая наука Советского Казахстана, А.-А., 1990; 
* Политический плюрализм и развитие социализма, А.-А., 1990.

## Дереккөздер


Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Астанада туғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Майдан Күнтуарұлы Сүлейменов

**Майдан Күнтуарұлы Сүлейменов** (30 қыркүйек 1941, Алматы) — ғалым. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Заң ғылымдарының докторы, профессор. Каспий жеке қоғамдық университетінің құқықтық ғылыми-зерттеу институтының директоры (2013 жылдан).

## Толығырақ
* Майдан Күнтуарұлы  1941 жылы 30 қыркүйекте Алматыда дүниеге келген; 
* 1963 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген;
* 1963 – 1966 жылдары  КСРО Ғылыми Академиясының Мемлекет және құқық институтының аспиранты;
* 1966 – 1991 жылдар  Қазақ КСР-і Ғылыми Академиясының Философия және құқық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, азаматтық құқық ғылымдары бөлімінің меңгерушісі;
* 1991 – 1992 және 1994 – 1995 жылдар  ҚР Ғылыми Академиясының Мемлекет және құқық институтының директоры;
* 1992 – 1994 жылдар ҚР Ұлттық ғылым академиясының Бас ғалым-хатшысы болды;
* 1995 жылдан  Қазақ гуманитарлық заң университетінде жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының директоры;
* 2013 жылдан Каспий жеке қоғамдық университетінің құқықтық ғылыми-зерттеу институтының директоры.

## Қоғамдық белсенділігі
ҚР Президенті жанындағы Құқықтық саясат кеңесінің, ҚР Жоғары соты ғылыми-консультативті кеңесінің, ҚР Парламенті Сенатының сараптама кеңесінің, ТМД Экономикалық соты ғылыми кеңесінің мүшесі. ҚР Конституциясын, Азаматтық кодексін, тұрғын үй заңын және басқа да экономикалық реформаға қатысты заңдарды жасауға қатысқан.

## Шығармалар:
* Ответственность за нарушение сроков исполнения договорного обязательства, А., 1971; 
* Структура договорно-хозяйственных связей, А., 1980; 
* Право и предпринимательство в РК, А., 1994; 
* Право и иностранные инвестиции в РК, А., 1997; 
* Комментарий к Гражданскому кодексу РК (общая часть), в 2-х кн., А., 1998; 
* Energy Charter Treaty, London, 1997; 
* Право и собственность в РК, А., 1998.

## Ғылыми атақтары
* 1966 жылы Заң ғылымдарының кандидаты (ғылыми атағы);
* 1980 жылы Заң ғылымдарының докторы (ғылыми атағы);
* 1985 жылы профессор құрметті ғылыми атақтары берілді;
* 2000 жылдан Еуропалық құқық Академиясының академигі (Будапешт);
* 2003 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі.

## Мемлекеттік марапаттары
* 1986 жылы «Қазақ КСР Алтын кітабына» енді.
* 1999 жылы «Құрмет ордені» мен марапатталды.
* ТМД халықаралық парламент ассамблиясының құрмет грамотасымен марапатталған (1978, 2007 жылдары);
* 2004 – 2006 жылдары екі мәрте «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі» мен марапатталған (ҚР БжҒ министрлігі);
* 2005 жылы «Қазақстан конститутциясына 10 жыл» медалі; 
* 2015 жылы «Қазақстан конститутциясына 20 жыл» медалі;
* 2016 жылы президент жарлығымен «Парасат ордені» берілді.

## Дереккөздер

Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалінің иегерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Сүлейменсай

thumb|right|200px|
**Сүлейменсай** – палеолит дәуірінің ескерткіштері. Жамбыл облысы, Талас ауданы Сүлейменсай ауылынан 9 – 14 км қашықтықта орналасқан. 

1958 жылда тас дәуірі ескерткіштерін зерттеумен шұғылданатын Қаратау отряды (жетекшісі Х.Алпысбаев) тауып зерттеген. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созыла жатқан төменгі антропогендік сөрелер құрамына кіретін төбешіктер үстінен тас құралдар жинастырылған. Адамзат тарихының түрлі дәуірлерін қамтитын ескерткіштер арасынан бірнеше (ғ1, 4, 31 – 34 жұрт орындар) палеолит кезеңінің нысандары анықталған. Археологиялық жұмыстар барысында бұл ескерткіштерден екі жағы өңделген шапқы құралдары (54 дана), өзектас (30 дана), қол шапқы (6 дана), унифас (13 дана), тас жаңқа (108 дана) жинастырылған. Олар шақпақ тастан, сұр және қара сұр түсті малтатастан дайындалған. Құралдардың сырты табиғи күштер әсерінен қақталған. Жасалуына қарағанда тас құралдар Бөріқазған, Ақкөл, Тоқалы секілді ескерткіштер бұйымдарына жақын. Сүлейменсайдан алынған тас құралдарының Қазақстандағы басқа ескерткіштерден айырмашылығы – мұнда бұйымдар кейінгі уақыттағы заттармен араласпаған, тек ерте уақыттардағы бұйымдар сақталған. Сүлейменсайдан алынған мағлұматтар Қазақстанның оңтүстік өңірін алғашқы адамдар ерте және орта палеолитте мекендегендігін айғақтайды.

## Дереккөздер

Санат:Археологиялық ескерткіштер
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Сүңгуір қайық

250px|thumb|«Огайо» типтес сүңгуір қайық Трайдент зымырандарын ұшыруда. Үш өлшемді графика

**Сүңгуір қайық** – су асты жағдайында ұзақ уақытқа дейін іс-қимыл жасау қабілеттіліктерімен қамтамасыз етілген, маңызды тактикалық қасиеті жасырыну болып табылатын ұрыс кемесі.

## Тарихы

Сүңгуір қайықты жасау XVII ғасырда басталды. 

I-дүниежүзілік соғыстың басында соғысушы елдерде 50 м тереңдікте, 5700 – 7200 км қашықтыққа жүзе алатын сүңгуір қайықтар барлау жүргізуге, базаны қорғауға пайдаланылды. II-дүниежүзілік соғыс қарсаңында АҚШ-тың әскери-теңіз күштерінде 111, Ұлыбританияда 58, Францияда 77, Италияда 115, Жапонияда 63, Германияда 57, КСРО-да 218 сүңгуір қайық болды.

## Қазіргі кезде
thumb|left|300px
Ірі державалардың флоттарында сүңгуір қайық маңызды орын алады. Олар су үсті кемелерін, су асты қайықтарын, қарсыластың аумағындағы жер үсті нысандарын жоюға, сонымен қатар әр түрлі арнайы міндеттерді (барлау, диверсиялық топтарды түсіру, т.б.) орындауға арналған. Қазіргі заманғы сүңгуір қайық атқаратын міндетіне қарай баллистикалық және қанатты зымырандармен, торпедолармен және миналармен қаруланады, гидроакустикалық, радиолокациялық, т.б. радиоэлектронды аппараттармен жарақтандырылады. Баллистикалық ракеталар, әдетте жер үсті нысандарын, ал қанатты ракеталар, торпедолар мен миналар теңіздегі қарсыластарды жоюға қолданылады. Сүңгуір қайық негізгі қару-жарағына қарай *атомдық* және *[[дизель]]ді* болып бөлінеді. Сүңгуір қайық бір корпусты, бір жарым корпусты және екі корпусты болады.
## Атомдық сүңгуір қайық қай елдерде бар?
Қазіргі кезде әлемдегі бес мемлекеттің қарулы күштері атомдық суасты қайықтарымен жарақтанған, олар: АҚШ, Ресей, Франция, Ұлыбритания және Қытай. Алдағы жылдары бұлардың қатарына Үндістан мемлекеті де қосылады. Militaryparitet.com сайтының мәліметі бойынша, қазір Үндістанда INS Arihant деген атауға ие болған екі бірдей атомдық суасты қайығы жасалып жатыр. Сондай-ақ жақын болашақта Бразилия мемлекеті де атомдық суасты қайықтары бар елдердің қатарына кіреді. Бразилиялықтар жасап жатқан қайық құрылыстары шамамен 2020 жылдары аяқталады деп жоспарлануда. Тарихи есеп бойынша ең алғаш атомдық сүңгуір қайыққа ие болған ел – АҚШ. Артынша бәсекелесінен қалыспау үшін КСРО да осындай қарулы техниканы жасап шыққан болатын.
## Үндістанда сүңгуір қайық жарылды
14.08.2013
Үндістан әскери күштері пайдаланып жүрген, Ресейде жасалған Sindhurakshak ("Синдхуракшах") сүңгуір қайығы сәрсенбіге қараған түні Мумбай порты маңында жарылып, өртенген соң суға батып кетті.
Үндістан әскери теңіз күштері өкілдерінің хабарлауынша, бортта қалған 18 теңізші із-түзсіз жоғалған. Үндістанның қорғаныс министрі Аракапарамбил Энтони кейбір теңізшілердің қаза тапқанын растап, оқиғаны "соңғы уақыттағы ең үлкен апат" деп атады. Бірнеше теңізші жараланып, ауруханаға түскен.
Жарылыстың неден шыққаны әзірге белгісіз.
16 жыл бұрын жасалған сүңгуір қайық таяуда ғана Ресейде күрделі жөндеуден өткізіліп, жаңартылған.

## Сыртқы сілтемелер
* http://alashainasy.kz/interested/31764/ 
* http://www.azattyq.org/archive/news/20130814/330/330.html?id=25075051
## Дереккөздер

Санат:Әскери кемелер
Мехлис Қасымұлы Сүлейменов

**Мехлис Қасымұлы Сүлейменов** (01.03.1939 жылы туған, Қарағанды қаласы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылымның докторы (1982), профессор (1985), Бүкілодақтық ауыл шаруашылық академиясының (ВАСХНИЛ) корреспондент мүшесі (1985), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1990).

### Зерттеулері
Негізгі ғылыми-зерттеулері дәнді дақылдар өсіру технологиясы мен ауыспалы егіс мәселелеріне арналған. Сүлейменов егістік танаптарда қар тоқтатып, минералдық және органикалық тыңайтқыштарды және өсімдік қорғау құралдарын кең қолдана отырып, астық түсімділігін сүдігерсіз-ақ әрбір гектардан 25 – 30 центнерге, тіпті одан да жоғары көтеруге болатынын іс жүзінде дәлелдеді. Республикада бұршақ тұқымдас дақылдардың егіс көлемін арттыру мәселелерін көтерді.

### Марапаттары
Сүлейменов 140-қа жуық ғылыми еңбектің авторы, оның 15-і шет елдерде жарық көрген. Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі”, “Халықтар достығы” ордендерімен, ҚР Президентінің Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығымен және бірнеше медальдармен марапатталған.

### Шығармалары
*Практическое руководство по освоению интенсивной технологии возделывания яровой пшеницы, М., 1986; 
*Какому быть полю, А., 1991; 
*Оценка основных элементов почвозащитной системы земледелия и изменившихся социально-экономических условиях. Развитие идей почвозащитного земледелия в новых социо-экономических условиях, НПЦЗХ, Шортанды, 2003.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Тұлғалар
Сүре

**Сүре** ( *суроһ* – қатар, дәреже) — Құран бөлімінің атауы. Жалпы Құранда 114 сүре бар. Олар 30 жүзге топтастырылған. Әр сүре аяттардан тұрады. Сүре атауының сөздік мағынасы алғашқыда “бірінші дәрежелі”, “аса маңызды” деген ұғымды білдірсе, кейіннен терминдік мағынаға ие болды. Сүре ұғымының Мұхаммед пайғамбардың Құдаймен сырласқан хикметті сәтінің сырлары деген астарлы мәні де бар. Пайғамбарға сүрелердің қай қалада түсуіне байланысты "меккелік" және "мединелік" болып бөлінеді. Сүрелердің 86-ы меккелік, ал 28-і мединелік болып табылады.

Тәубе сүресінен басқа барлық сүрелер "Ең Мейірімді, Ең Рақымды Алланың атымен бастаймын" () басмаласынан басталады.

## Сүрелер тізімі
(*Үлгі ретінде жекелеген мағыналары мен жуық аудармалары келтірілген*)

Меккелік сүрелердің ерекшеліктері:
* Таза таухидке, өлгеннен кейін қайта тірілуге, Қиямет күніне, ғайыптағы жаратылыс біздің көзімізге көрінбейтін санамызбен ойлап жете алмайтын нәрселердің (жәннәтпен, тозақтың және т.б.) бар екендігіне сенуге шақырады.
* Ислам дінінің алғашқы кезеңінде Мұхаммед пайғамбарға Алла Тағала тарапынан уахи арқылы аят түсіп жатқан кезеңде надан арабтардың Құран сүрелеріне ұқсас сүрелер келтіру жайында хабарлайды.
* Мүшріктер мен кәпірлер жайында.
* Ад, Самуд сияқты жойылған қауымдар жайында қиссалар келтіріледі.
* Алла Тағаладан басқаға дұға ету арқылы жәрдем сұрау секілді серік қосудан сақтандыру жайында.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Құран мағыналарының қазақша аудармасы
* Құранның мағыналық аудармалары 

Санат:Араб дін терминдері
*
Сүрлем

**Сүрлем** – ауа жібермей консервілеу арқылы дайындалатын, ұзақ уақыт сақтау үшін ашытылған шырынды жемшөп. Сүрлемге салынатын балауса түріне қарай жүгері, күнбағыс, сұлы, сиыржоңышқа cүрлемі деп бөлінеді. Құрамында каротин, С дәрумені, аздаған мөлшерде суда еритін қант, органикалық – сүт (2%-ға дейін) және сірке (0,6%-ға дейін) қышқылдары, кейбір түрлерінде пропион, валериан, т.б. қышқылдары кездеседі. Сүрлемді дайындау және сақтау технологиясы бұзылған жағдайда май қышқылы пайда болады. Сүрлемнің құрамында қышқылдардың болуы малдың ас қорыту органдарының қызметін жақсартады, ішек-қарын сөлі көбірек бөлінеді, азық жақсы қорытылады. Сүрлемде пішенге қарағанда қоректік заттар өте көп, каротин толық сақталады. Оның құнарлылығы өсімдіктің түріне, жинау мерзіміне, оны дайындау және сақтау әдістеріне байланысты. Өнімділігі жоғары сүрлем алу үшін жүгері дәнінің балауыздана-сүттеніп піскен кезінде, күнбағысты гүлдей бастағанда, сиыржоңышқа-сұлы және бұршақ-сұлы қоспаларын бұршақтары пайда болғанда, шабындық шөптерін масақтануы басталғанда, көпжылдық шөптердің көшетінен шөпті масақтана бастағаннан гүлдегенге дейін, бөрібұршақты сүттеніп піскен кезінде жинайды. 100 кг күнбағыс сүрлемінде 16 азықтық өлшем және 1,4 кг қорытылатын протеин, сәйкесінше жүгері сүрлемінде 20 және 1,4 кг; жоңышқа сүрлемінде 18 және 2,9 кг болады. С-нің түсі ашық қоңыр, сарғыш келеді. Қатты күйген сүрлемнің түсі қара қоңыр болады. Ашытылған капустаның, тұздалған көкөністің, бұзылған кезде – бұзылған балықтың, қидың иісі болады. Ылғалдылығы 60% болатын сүрлемнің қышқылдығы (рН) 4,0 – 4,2. С. ауыл шаруашылығы малдарының барлық түріне беріледі. Бордақылайтын және сүтті сиырлардың азық рационының 50%-ын сүрлем құрайды. Сапалы сүрлем әзірлеу үшін балаусаны дер кезінде сүрлем қоймасына жеткізіп, тығыздап салады да, үстін ауа, су өтпейтіндей етіп жабады. сүрлемнің ішкі қабатының температурасы 30 – 35 оС-тан аспау керек.

## Дереккөздер
Сүрме

thumb|Сүрме ''Sb''|солға|143x143 нүкте
**Сүрме** (лат. *Stіbіum*; **Sb**) — элементтердің периодтық жүйесінің V тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 51, атомдық массасы 121,75. Шығыс елдерінде бұдан 3000 жыл бұрын ыдыс жасауда қолданылды. 

Мысырда б.з.б. XIX ғасырда сүрме жылтырының ұнтағын әйелдер қасын бояуға пайдаланған. Сүрменің алу жолын және қасиеттерін алғаш сипаттап жазған алхимик В.Валентин (1604) болды. 1789 ж. Антуан Лавуазье сүрмені *“antіmoіne”* деген атпен химиялық элементтер тізіміне енгізді.

## Табиғатта
Табиғатта тұрақты 2 изотопы 121Sb (57,25%), 123Sb (42,75%) бар. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 10–5%. 27 минералының ішіндегі ең негізгілері: *[[антимонит]], бертьерит, лингвистонит* т.б.

## Физикалық қасиеттері
Сүрменің үш аморфты және кристалды түрі бар. Ең тұрақтысы кристалды сүрме, басқалары төменгі температурада қалыпты сүрмеге айналады. Қалыпты сүрменің кристалдық торы гексагоналды, күмістей ақ метал; тығыздығы 6,61 – 6,73 г/см3, балқу t 630,5 оС, қайнау t 1635 – 1645 оС. Сүрменің басқа металдарға қарағанда айырмашылығы ол қатайған кезде көлемі ұлғаяды.

## Химиялық қасиеттері
Тотығу дәрежелері –3, +3, +5, химиялық активтігі нашар. Ауада тотықпайды, температура 630 оС-тан жоғарылағанда жанып, Sb<sub>2</sub>O<sub>3</sub> түзеді. Фтордан басқа галогендермен тікелей, күшән, күкірт, фосформен балқытқанда әрекеттеседі. Сұйытылған минералды қышқылдар мен суға тұрақты. Қыздырғанда концентрлі HCl, H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>, HNO<sub>3</sub>-терде еріп, ерігіштігі төмен тұздар-антимонаттар түзеді. Сүрме металдармен қосылып, антимонидтер береді.

## Алынуы
Сүрмені сульфидті кентастарды күйдіргеннен қалған өнімдерді немесе тотыққан кентастарды тотықсыздандыру арқылы алады.

## Қолдануы
Сүрменің бас пайдаланушысы полиграфия өндірісі (Sb қосылған қорытпа қатайған кезде ұлғайып, ұяқалыптың бөлшектерінің көшірмесін нақтылы қалыптастырады). Сүрменің қорғасын, қалайы, мыспен құймалары өнеркәсіпте, таза сүрме және антимониттері жартылай өткізгіш ретінде қолданылады. Сондай-ақ бұл элемент мойынтіректі қорытпаларда (баббиттерде) пайдаланылады.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Химиялық элементтер
Сүттіген

**Сүттіген** (**) – сүттіген тұқымдасына жататын бір не көп жылдық өсімдіктер мен шала бұталар.  

Биіктігі 15 – 20 см, тамыры тармақталып, сабағы тік өседі. Қандауыр тәрізді жапырағы бүтін жиекті. Гүлдері дара жынысты, жасылдау сарғыш түсті. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – үш ұялы қауашақ. Сүттігеннің көпшілік түрінің сабағы сүтті, шырынды болады, кейбіреуінің ұрығында іш өткізетін май бар. Өте улы өсімдік. Көкшіл сүттіген (Е. *helіoscopіa*) – дәрілік өсімдік. Халық медицинасында сүттігенді іш өткізетін, несеп жүргізетін және ішек құртын түсіретін, сондай-ақ қатерлі ісіктерді емдейтін дәрі ретінде қолданады. Сүттігенді аса сақтықпен пайдаланған жөн, көп мөлшері ауыр асқынуларға, шырыны көздің, еріннің, мұрынның, жыныс мүшелерінің шырынды қабатына зиянды. 2 түрі: берік сүттіген (Е. *sclerocyathіum*) және Ярослав сүттігені (Е. *jaroslavіі*) – өте сирек кездесетін өсімдіктер ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген

## Табиғатта таралуы.
Облыстың барлық аймақтарында өсетін 52 түрі бар. Соның ішінде, әсіресе талшық сүттігені (Т. *vіrgata*) республиканың орманды, шалғынды жерлерінде, егістіктерінде жиі кездесетін арамшөп.
Қазақстанның оңтүстік және шығыс облыстарының ормандары мен жабайы бұталарының арасында, құмды, сортаң, шөлейіт жерлерде өседі. Сүттігеннің өте қауіптілері – түйе сүттігені, құм сүттігені, күнбағыс сүттігені деп аталады. Дәрілік шикізат ретінде жиналмайды, мүмкіндігінше жайылымдарды тазарту  үшін оларды тамырымен жұлып алып тастаған дұрыс. Ал қотырға, қышымаға қарсы қолданылатын дәрі тапшы кезде оның шөбінің тұнбасымен (1:20) осы аруларды емдеуге болады. Бірақ сақтық шараларын бұлжытпай орындау қажет.

## Химиялық құрамы.
Сүттіген шөбінің құрамында іш өткізетін май, сондай – ақ эуфорбин қышқылының улы тотығы, шайырлы және органикалық заттар, аздаған алколоидтар болады.

## Малдың улануы.
Жалпы сүттігенді мал жемейді. Бірақ жазда дайындалған пішен арасында сүттіген шөбінің араласып кетуі ықтимал. Қыс айларында осындай шөппен азықтандырған мал уланып қалады. Уланған малдың  асқазан – ішегі зақымданып, қабынады, іші өтеді, тәбеті қашады.  У денеге әбден тараған кезде оның зәріне қан араласады. Аузынан шұбырып көбікті сілекей ағады, тыныс алу органдары мен жүрек жұмысы нашарлайды. Дер кезінде емдемесе уланған мал 1 – 2 күнде өледі. Уланған малға алғашқы жәрдем – оның асқазынын марганцовканың әлсіз ертіндісімен жуу болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Сүттігендер
Санат:Улы өсімдіктер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Сыбаға

**Сыбаға** – құрметті қонаққа немесе жақын-жуыққа арнап сақталған кәделі ет мүшелері, тағам. 

Мәселен ақсақалдарға, құдаларға, т.б. жолы үлкен адамдарға бас, жамбас, жая, ірі малдың омыртқалары сияқты мүшелері тартылады. Сондай-ақ құдағилардың жамбас, қыздар мен күйеулердің төс, балалардың құлақ, бүйрек, жүрек сияқты сыбағалары болады. Өзі келе алмайтын қарт адамдардың сыбағасын беріп жібереді. Үлкен адамдарға ірі мал жамбасының шұқыршағын, жауырынын, кәрі жілігін аспайды. Қыздарға кәрі жілік, өкпе бермейді. Қолдың жіліктері құрметті адамдарға тартылмайды. Сыбағаның, төркін сыбаға, қара сыбаға, өлі сыбаға, су сыбаға түрлері бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Жүрімбек Сыдықұлы Сыдықов

**Жүрімбек Сыдықұлы Сыдықов** (20.09.1922 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданы Ақсу ауылында — 18.12.2018) – ғалым, гидрогеолог, геология-минералогия ғылымының докторы (1966), профессор (1968). Батыс, Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды облыстарында ірі гидрогеологиялық, гидрогеохимиялық зерттеу жұмыстарын ұйымдастырып, гидрогеологиялық жән. Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1989). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1991). Екінші дүниежүзілік соғыстың ардагері.

## Зерттеулер
Сыдықов көп жылдар бойы Орталық, Батыс, Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аймақтарында жер асты суларын іздеп, барлау, табиғи және қолданылуға жарамды қорларын анықтау, көп мөлшерлі жер асты тұщы және минералды (шипалы, ыстық, тұзды) сулар қорларын тиімді пайдалану жолдарын зерттеумен айналысты. Сонымен қатар гидрогеологиялық карталарды жасау, тың жерлерді, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық, қатынас жолдары орындарын сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету, әр аймақтың жер асты суларының экономиялық дамуға және халықтың әл-ауқатын жақсартуға тигізетін әсерін, ресурстарын қорғау бағытындағы зерттеу жұмыстарын басқарды. Арал және Каспий теңіздері алаптарындағы жер асты ағынының шаруашылықты игеруге байланысты өзгеруін болжау теориясы мен әдістерін негіздеді.

## Марапаттар
Сыдықов “Халықтар достығы”, Бірінші дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығын алған (1980), алты жүз жиырмадан астам ғылыми еңбек жазған (оның ішінде қырықтан астам монографиясы бар).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тұлғалар
Александр Николаевич Сызғанов

thumb|right|200px
**Сызғанов Александр Николаевич** (17.8.1896, Татарстан, Арск қаласы – 8.10.1980, Алматы) – хирург, медицина ғылымдарының докторы (1936), профессор (1934), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1955), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1941).

## Жетістіктер
Негізгі ғылыми-зерттеулері жалпы, жеке және операциялық хирургия мәселелеріне арналған. Сызғанов лимфа жүйесі туберкулезін, жүрек-қан тамыр, тыныс алу, ас қорыту жүйелері ауруларын, эндеметрия бұғақ ауруын хирургиялық жолмен емдеу әдістерін тауып, оларды күнделікті дәрігерлік тәжірибеге енгізді; онкологиялық, бұғақ ауруының ісінуін емдейтін арнайы хирургиялық орталықтар құрды. Оның басшылығымен Қазақстанда хирург-клиниктер ғылыми мектебінің іргесі қаланды, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде респуликалық қан құю станциясы ұйымдастырылып, қан орнына қолдананылатын – КЗК сұйықтығы алынды.

Сызғановтың редакциясымен Хирургия орталығының 16 томдық ғылыми еңбегі жарық көрді. 10 монография, 900-ден астам ғылыми еңбек жазған. Оның жетекшілігімен 17 доктор және 73 кандидаттық диссертация қорғалды. 3 Ленин, 2 Еңбек Қызыл Ту, 2 “Құрмет белгісі” ордендерімен марапатталған. Алматы қаласында бір көше Сызғанов атымен аталады. Қазақ ұлттық медицина университетінде Сызғанов атындағы стипендия тағайындалған.

## Шығармалар
* О некоторых условиях развития злокачественных опухолей, А.-А., 1970;
* О лечении гнойных хирургических заболеваний салициловой кислотой, 2 изд., А.-А., 1980;
* Проблемы хирургии, А.-А., 1984.

## Дереккөздер

Санат:1896 жылы туғандар
Санат:Татарстанда туғандар
Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан хирургтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Сынтас алтын кен орны

**Сынтас алтын кен орны** – Шығыс Қазақстан облысында орналасқан. Кен орны 1930 жылдан барланған. Кен аумағында 30-дан астам кварц желілері бар. 

## Минералдары
Басты кентас минералдары: пирит, халькопирит, арсенопирит. 

## Дереккөздер
 

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Сыңсу

**Сыңсу** - қыз ұзату дәстүріне байланысты туған тұрмыс-салт жырларының бірі. 

Бұл - қыздың ұзатылар алдындағы ел-жүртымен, ағайын-туыс, құрбы-құрдастарымен, туып- өскен жерімен қоштасуы ретінде айтылады. Сыңсуды ұзатылатын кыздың сіңлілерімен не жеңгелерімен үй-үйді аралай жүріп белгілі әуенмен айтатын болған. Сыңсудың өлеңін ақындар немесе қыздардың өздері шығарған. Ұзатылып бара жатқан қыз сыңсу арқылы жұртқа өзінің мұңын, қайғы-қасіретін жеткізген. Сыңсуда қыздың жеке басының мұңы әлеуметтік мәселелерімен ұштасып, ескі әдет-ғұрыпты әшкерелеумен қатар қоғамдық ортаның, азаттық аңсаған әйелдер көзқарасы білдірілген. Сыңсудың өлеңі құрылысына қарай 7, 8, 11 буынды болып келген. Қазіргі кезде негізінен қыз ұзатылып кетіп бара жатып, туған-туыстарымен қоштасу барысында айтылады. Қыз өзінің ішіндегі бар сағынышын шығарып, жұртына кетеді.

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыс-салт өлеңдері
Сыпатай Саурықұлы

**Сыпатай Саурықұлы**(1837, қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы- 1899, сонда) — Қоқан хандығы басқыншыларына қарсы күрескен батыр. Ұлы жүз шапырашты руының Есқожа тармағынан. 

1857 жылы Ш.Уәлихановтың Жетісуға сапарында оны Іле өткелінде Диқанбай батырмен бірге қарсы алып, жергілікті халықтың кәсібі, әдет-ғұрпы жөнінде көптеген мәліметтер берген. Сыпатай 1860 жылы Қоқан әскеріне қарсы Ұзынағаш шайқасына қатысқан. Сыпатай батырдың ерлігі, елін корғаудағы жауынгерлік жорықтары Жамбыл мен Құланаян Құлмамбет, Жамбыл мен Сарыбастың айтыстарында, Сүйінбайдың жырында айтылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Сыр Бойы (газет)

**Сыр Бойы** – газет, Қызылорда облыстық және қалалық партия комитеттері мен еңбекшілер депутаттарының облыстық кеңесінің баспасөз органы. 

1929 жылғы 1 шілдеден шыға бастады. 1932 жылы ақпаннан бастап **"Ленин туы"**, 1938 жылғы 22 наурыздан бастап **"Ленин жолы"** аталды. 1991 жылғы қыркүйектен бастап **"Сыр Бойы"** болып шыға бастады.

Санат:Қызылорда облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Сырғабеков Нығмет

**Сырғабеков Нығмет**(1900 – 1937) – мемлекет 
қайраткері. 1924 – 26 ж. Қазақ АКСР-і Жоғ. Сотының қылмыстық істер 
бөлімінің бастығы, 1926 – 28 Жетісу губ. сотының төрағасы, 1928 – 29 ж. 
Қазақ АКСР-і Жоғ. Соты төрағасы, 1933 – 37 ж. Қазақ АКСР-і а.ш. халық 
комиссары қызметтерін атқарды.
санат:1900 жылы туғандар
Сырлыаяқ қалайы-вольфрам кен орны

**Сырлыаяқ қалайы-вольфрам кен орны** – Шығыс Қазақстан облысында орналасқан. Кен орны 1934 жылы ашылып, барлау жұмыстары 1934-1958 жылдары аралығында жүргізілген. 

## Жатыс сипаты
Өндірістік маңызы зор штокверктердің ұзындығы 55-100 м, қалыңдығы 17,5 м-дей. 

## Минералдары
Кен минералдары – касситерит, станнин, шеелит. 

## Дереккөздер
 

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Сырлытам кесенесі (Жаңадария)

**Сырлытам кесенесі (Жаңадария)** – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген қала құрылысы және сәулет өнерінің ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қармақшы ауданы Көмекбаев ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 106,5 км. 

## Кезеңі
ХІІ-ХІІІ ғасырлар.

## Тарихы, сипаты
Сырлытам кесенесі (түркі тілінде "жұмбақ үй") – Алтын Орда кезеңіндегі сәулет өнерінен өте жақсы сақталған ескерткіштерінің бірі. Сырлытам бір камералы порталды-күмбезді құрылыс болып табылады. Құрылыс Орта Азияның ортағасырлық үйлеріне сәйкес келеді. 
Күйдірілген кірпіштен қаланған, сыртқы ауданы 10x11 м, бүлінгеннен кейінгі биктігі 9 м. 16 қырлы барабаны (мойындық күмбезделіп бітеді, оңтүстік және солтүстік жағында есіктері бар. Барабанының терезелері де сүйірленіп жасалған. Алдыңғы жағындағы пештағы майолика жалатылған плиталардан "П" әрпі тәрізді белдеу жасалып өрнектелген.
ХХ ғасырдың ортасына қарай кесене аздап қирады, әсіресе, күмбезді бөлігі бұзылды. 2000-жылдары Сырлытам қайтадан жаңғыртылды. Қайта қалпына келтіру жұмыстары барысында құрылыс ерітіндісі мен жылтыр қызыл кірпіштің құрамы ерекше қасиеттерге ие екендігі анықталды, қазіргі күні бұл қасиеттердің құпиясы сақталмады. Ақсақалдардың айтуынша, кірпіштердің өте ашық түстері мен сапасы көбінесе кірпіштің қоспасына қосылған түрлі түсті әйнектердің бөлігіне байланысты. Сонымен бірге, қабырғаларының оюланып әрленуі де ерекше қызығушылық туғызады, мысалы, қасбетті жылтыратудағы оюлы күйдірілген сары балшық.
1982 жылы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Сырмақ

thumb|right|150px|Сырмақ — киізден жасалып өрнектелетін төсеніш.
**Сырмақ** () — киізден жасалып, өрнектелген қазақ төсеніштері. Көбіне үйдің қабырғалары мен еденін сәндеу үшін қолданылатын қолдан жасалған, арнайы тоқу технологиялары бар бұйымдар.

## Атауы
«Сыр­мақ» атауы оны дайындау әдісінен алынған. Қазақта «сыру» деген сөз арасын жиі етіп тігетін тігістің түрі, жиі етіп бастырып тігу дегенді білдіреді.

## Тарихы
Алғашқы сырмақ пішінінің қалыптасуына қазақ елінің ежелгі тұр­мысында кездесетін қарапайым жағдайлар себеп болған. Мысалы, кө­нерген киіздерді қа­баттап төсеу, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктеу. Осындай жағдайдан бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ық­шамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі ті­гістерге ауыстырып, одан әрі сыруға көшкен деп санауға болатын сияқты. Бұдан әрі басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған.

Киіз үйдің негізгі бөлшектерінің бірі боп табылады.

## Тоқу технологиясы
Арнайы басылған киізге басқа түсті киізден, матадан қиып дайындалған ою-өрнекті сырып тігу арқылы жасалады.

### Сырып тігудің тәсілдері
Сырмақ сырудың, яғни сырып тігудің негізгі үш тәсілі кеңінен тараған. Олар: *қайып сыру*, *тепшіп сыру*, *қабып сыру*. Бұларды негізінен *жіп салып сыру* және *жіп салмай сыру* деп екі түрге топтастырады.
Сырмақ бес түрлі бөліктен, яғни екі басы, екі жаны және орта деп аталатын бөліктерден тұрады. Әдетте сырмақ жасауға арналған киізді қойдың күзде қырқыған күзем жүнінен басқан.

## Тағы қараңыз
* Тұс киіз
* Киіз үй
* «Сырмақ қып астына»

## Кітаптар
* 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Киіз кілемдері
Санат:Тұрмыстық бұйымдар
Сыртқы экономикалық байланыс

**Сыртқы Экономикалық Байланыс** – мемлекеттің шет елдермен сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық ынтымақтастығы бағыттарының, нысандарының, құралдарының, валюта-қаржы және несие қатынастарының жиынтығы.

Санат:Экономика
Сычев Анатолий Петрович

**Сычев Анатолий Петрович**(1928 ж.т.) – тех. ғыл. докт. (1979), Қазақстанның еңб. сің. металлургы (1961). С. оттек пен электр энергиясын қолдану негізінде қорғасын өндіру әдісін тапты (КСРО Мемл. сыйл., 1978).
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан металлургтері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Сібір Қазақтарының аймағы

**Сібір Қырғыздарының Аймағы**– 1854 ж. құрылған облыс. Құрамына Көкшетау, Атбасар, Ақмола, Қарқаралы округтері (дуан) кірді. 1867 ж. есеп бойынша Жер аумағы 763711 км², халқы 300 мыңға жуық болған. 1867 – 68 ж. реформалар бойынша жойылды.
Санат:Ресей империясы облыстары
Сібір темір жолы

200px|нобай
**Сібір Темір Жолы** — Ресейдің еуропалық бөлігін Қиыр Шығыспен тікелей байланыстырған торап. 1891 – 1915 ж. салынған. Челябинскіден Владивостокке дейін созылды (ұзындығы 10 мың км). Жолдың Батыс Сібір учаскесі Солт. Қазақстан жері арқылы өтті.
Санат:Темір жол
Сырдария Жазба Ескерткіштері

**Сырдария Жазба Ескерткіштері**, Шардара су қоймасы маңындағы Ақтөбе (1960) және Алтын төбе (1980) қалашықтарынан (Оңтүстік Қазақстан облысы) табылған. Ақтөбе қалашығынан табылған Мөр бетінде 9 таңбадан тұратын ойма жазу бар. Бұл таңбалар дәстүрлі көне түркі жазуына сәйкес. Алтын төбе құмыра
Сілеті

**Елді мекендер:**
* Сілеті — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл.
* Сілеті — Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл.

**Өзен:**
* Сілеті – Ертіс алабындағы өзен.
Сілетітеңіз

**Сілетітеңіз** – Ертіс алабындағы тұзды көл. Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов ауданында орналасқан. Теңіз деңгейінен 64,7 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Ауданы 750–777 км2, ұзындығы 64,7 км, ені 22,1 км, орташа тереңдігі 2 м (ең терең жері 3,2 м), су жиналатын алабы 23,4 мың км2. 

## Жағалау сипаты
Жағасының ұзындығы 273,6 км. Жағалауында көптеген шығанақтар, түбектер бар. Батысы және оңтүстігі жағалауы аласа, солтүстігі мен шығысы шағын жыралармен тілімденген. Көлге Сілеті мен Жолақсай өзендері құяды. Жағалауы негізінен жусанды-бетегелі, сортаң шөптесінді. Жайлым үшін пайдаланылады. 

Санат:Уәлиханов ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Сірке қышқылы

**Сірке қышқылы**  (этан қышқылы, CH3COOH) – бірнегізді органикалық қышқыл. Ол өткір иісті, қышқыл дәмді, түссіз сұйық және суда жақсы ериді. Температурасы +16,6 °C-дан төмен болғанда мұз сияқты болып қатып қалады, сондықтан *мұзды сірке қышқылы* деп аталады.

= Қолданысы =
Сірке қышқылының 3–9%-дық судағы ерітіндісі тағамдарға дәм беру үшін қолданылады, ал 70–80%-дық ерітіндісі *сірке эссенциясы* делінеді.

= Химиялық қасиеттері =
Металдармен:

* 2CH3COOH +Mg -> (CH3COO)2Mg +H2 ^

Негіздік оксидпен:

* 2CH3COOH +MgO -> (CH3COO)2Mg +H2O

Негіздермен:

* CH3COOH +NaOH -> CH3COONa +H2O

Тұздармен:

* 2CH3COOH +MgCO3 -> (CH3COO)2Mg +CO2 ^ +H2O

Санат:Органикалық қышқылдар
Санат:Майлы қышқылдар
Сіріңке

**Сіріңке** – бір жақ ұшына оңай жанатын қоспа жағылған жіңішке ағаш таяқша (шырпы). Сіріңке қорабына жағылатын қоспа құрамында қызыл фосфор, күкіртті сүрме, темір жосасы, пиролюзит, тері желімі, бор, декстрин және гуммитрагант болады.

Жалын температурасы ағаштың тұтану температурасына сәйкес келеді, ал ағаштың жану температурасы шамамен 800-1000 °C. Сіріңке басының жану температурасы 1500 °C дейін жетеді.

## Ертедегі ашылуы
Сіріңке ортағасырлық Қытайда пайда болған. Бұл майда, жіңішке таяқша таза күкіртпен байытылған. Олар үйкеу арқылы жанбаған, олар тұтанған трутпен жанасу арқылы жанған. Бұл "прото- "сіріңке" XIII—XIV ғасырлардағы қытай мәтіндерінде айтылады. - XV ғасырда бұл новинка Еуропаға дейін жетті, бірақ жаппай таратуда болмады. Мұндай күкіртті таяқшалар пайдаланылды Еуропада тек XVII—XVIII ғғ., одан кейін химия арқасында одан әрі дамыды.

Тарихи химиялық өнертабыстар мен ашылымдар, XVIII соңында — ХІХ ғасырдың басында, өнертабысқа түрлі сіріңкелердің қосылуына әкеліп соқты.

## Шығу тарихы
Сіріңкені XIX ғасырдың басында ағылшын өнертапқышы Джон Уолкердің ойлап тапқандығын біреу білсе, біреу білмес.

Бір қызығы әуел басында Джон дәрігер болып жұмыс істеген. Кейіннен химия саласына қызығып, сол салаға түбегейлі бет бұрған. Отты алудың жолдарын табу оны көп ойландырған. Күндердің күнінде ол сульфид пен сүрменің қоспасымен тәжірибе жасауды ұйғарады. Қоспаны араластырып жатып, Джон қолындағы таяғын абайсызда қабырғаға жанып жібергенде таяқтағы қоспа қалдығы жанып кетеді. Осылайша сіріңке зертханада ойлап табылған екен.

Ол танымал ағылшын өнертапқышы Уильям Конгривтің құрметіне сіріңкеге «Конгрив» деген атау береді. Және ол аз ғана уақыт ішінде өзі жасаған сіріңкенің  қорабын сатуға қол жеткізеді. Дегенмен, сіріңкені ойлап тапқан Уолкер танымал тұлға да, бай да бола алмайды. Оның есімі өзі өлгеннен кейін ғана ауызға алынып, белгілі бола бастайды.

## Дереккөздер

Санат:Жарық көздері
Санат:От
Табан Әл-Хайуан

**Табан Әл-Хайуан**(Жануарлар табиғаты) – Таһир  әл-Маруазидің еңбегі. 1120 ж. жазылған. Негізінен жан-жануарлар туралы жаза отырып, автор кейбір түркі тайпалары (қарлұқ, қимақ, хазар, т.б.) жөнінде арнайы мәліметтер береді.
Тағар мәдениеті

**Тағар Мәдениеті**– б.з.б. 7 – 3 ғ-ларда Сібір жерін мекендеген тайпалар мәдениеті (темір дәуірі). Минусинск ойпаты, Енисей өз-нің орта ағысы, Красноярск ауданы мен Кемерово облысының шығыс жағында орналасқан. Қазақстан мен Орта Азияны мекендеген сақ тайпаларының мәдениетіне ө
Тазкира-И Ходжа Хан

**Тазкира-И Ходжа Хан**, (Тазкирян Ходжагян) – тарихи шығарма. Шығыс Түркістандағы қожалар тарихын баяндайды. 1768 ж. Мұхаммед Садық Қашғари жазған. Бұл шығарманы Ш.Уәлиханов Қашқариядан алып келіп, ғыл. айналымға кіргізген.
Табыс салығы

**Табыс Салығы**– мемлекеттік, кооперативтік, қоғамдық және басқа кәсіпорындар мен ұйымдардан алынған жалақы мен басқа да табыстардан ұсталатын салық. Ол төлеушілердің топтары мен табыстың мөлшері бойынша сараланып, үдемелі ставка бойынша төленеді.

Санат:Салықтар
Тағамтану

**Тағамтану**, нутрициология (көне лат. nutrіtіo – тағам және logos – ілім) – адамдар мен жануарлар тағамын зерттейтін ғылым саласы. Қазақстанда Т-мен Тағамтану академиясы ЖАҚ айналысады.
Санат:Ғылым
Асан Дабысұлы Тайманов

**Асан Дабысұлы Тайманов** (7.11.1917 жылы туған, Орда ауданы, Бисен ауылы) — ғалым, физика-математика ғылымдарының
докторы (1961), профессор (1961), Қазақстан Ғылымдар академиясының мүшесі (1962). 1936 жылы Орал пед. институтын бітірген. Ұлы Отан соғысының ардагері. 1947-54 жылдары Қызылорда педагогикалық институтында, 1954-60 жылдары Иваново және Щуя педагогикалық институтында доцент, 1960-67 және 1971 ж. КСРО Ғылымдар академиясының Сібір бөлімшесінің Математика институтында аға ғылыми қызметкер, 1961-65 жылдары Новосибир университетінің геометрия кафедрасының меңгерушісі. 1968-70 жылдары Қазақстан FA физика-математематика бөлімінің академик-хатшысы. 1970 жылы Қазақстан ҒА Математика және механика институтының директоры. Таймановтың негізгі ғылыми еңбектері теориялық жиынтық топология, үздіксіз бейнелеудің таралуы, борель жиынтығын зерттеу, модельдер теориясы, эвклид кеңістігінің элементтер теориясы сияқты тақырыптарға арналған. Ол 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Қазақстан үшін математик кадрлар даярлауға үлкен үлес қосқан. Еңбек Қызыл Ту ордені және бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан математиктері
Санат:1917 жылы туғандар
Тайпа

**Тайпа** — қандас туыстардан тұратын әлеуметтік және этникалық бірлестік. Ол рулар мен аталарға бөлінеді. Көшпелі халықтарда тайпалық бірлестіктері ұзақ уақытқа дейін сақталады.

**Тайпа** — 1) алғашқы қауымдық қоғамдағы бір жерде тұратын, тілі бірдей, бірнеше рулардан құралған, өзара туыстық байланыстары бар адамдар тобы. Тайпада ортақ әдет-ғұрып, мәдениет болды. Тайпаны басқару, маңызды істерді және туыстар арасындағы даулы істерді шешу ақсақалдар кеңесінің билігінде болды. 2) Тайпа ұрпақ, халық.

**Тайпа** —  адамзат қоғамындағы этникалық қауымдасатық пен әлеуметтік  ұйымдардың түрі. Тайпа белгілерінің ерекшелігі  - оның мүшелерінің арасында қандас туыстық байланыстардың болуы,руларға бөлінуі. Тайпаның басқа белгілері: тайпа аумағының болуы, тайпаластардың экономикалық қауымдастықтарының анықталуы, сөйлеу ерекшеліктері, сондай-ақ дербес өзін-өзі басқару.

## Дереккөздер


## Пайдалынылған әдебиет
1. Қазақстан тарихы 10 сынып. Алматы: “Мектеп” баспасы 2010 ISBN 978-601-293-191-4

Санат:Жантану
Санат:Медицина
Тайсойған полигоны

**«Тайсойған» полигоны** - бұрынгы КСРО Қорғаныс мин-лігі мен Атом өнеркәсібі мин-лігінің сынақ аймағы. Полигон 1952 жылы Атырау облысы Қызылқоға ауданында қүрылған. Сынақ ауданының жалпы аумағы 7,5 мың км², зымырандардың түсу ауданының аумағы 12,55 мың км². Полигонды стратег. мақсаттағы зымырандық әскери бөлімдер және әскери-әуе күштерінің бөлімдері пайдаланған. «Тайсойған» полигоны сынақ жұмыстарының түріне қарай 3 телімге бөлінген. 1-телімде («Мақат» алаңында) 40 жыл ішінде әрқайсысы 5,3 т болатын 300-дей СС-20 баллистик, зымырандар сыналды. Зымырандардан қалған аса қауіпті деп саналатын 600 кг-дай жанармай (НДМГ) және 1200 кг-дай азотты тотықтырушы (АК-27И) заттар сол аймақтағы 100 км²-дей жерді ластаған; әскери техника мен құралдардың 1,5 мың г-дай сынықтары әлі жатыр. 2-телімде, 929 - жазғы сынақ алаңында (ГЛИЦ) әскери-әуе күштері Сағыз өз-нің батысы мен Үшоба а-ның солт-нде сынақтар жүргізген. 3-телімде қанатты зымырандар 1991 жылдың қыркүйек айына дейін сыналған. Мұндағы сынақ жұмыстары Сағыз өзенінің шығысында жүргізілді. Бұл жерлердегі әскери техниканың сынықтары 2000 т-дай және зымырандардан қалған аса қауіпті жанармай қоршаған ортаға қауіп төндіруде. Полигон аймағында жанармайдың әсерінен пайда болған улы заттар топырақ пен өсімдіктер жамылғысын, жануарлар мен су құбырларын ластады. Су құрамындағы қорғасын, кадмий, талий, мыс және темірдің мөлшері шектеулі деңгейден 10-15 есе жоғары болған. Сонымен қатар зымырандар түскен жерлердегі топырақ құрамындағы көптеген элементтердің (қалайы, магний, кальций, марганец, хром, сынап, қорғасын, кобальт, т.б.) мөлшері айтарлықтай жоғарылаған. Қызылқоға ауданындағы қоршаған ортаның ластануынан жергілікті түрғындар арасында өкпе, жүрек, қан тамырлары мен қатерлі ісік аурулары жыл сайын көбейіп отырған. Нәрестелердің өлі тууы, 1-2 жастағы сәбилердің өлімі жоғарылаған.
## Тағы қараңыз
* Азғыр ядролық полигоны
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан полигондары
Санат:Атырау облысы географиясы