open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көшім (ауыл)

**Көшім** — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы, Көшім ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Перемётное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 41 км-дей жерде, Жайықтың Көшім тармағы жағалауындағы қамыс, құрақ өскен шалғынды, қоңыр топырақты далалық белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1817 адам (887 ер адам және 930 әйел адам) болса, 2009 жылы 1615 адамды (811 ер адам және 804 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1475 адамды (745 ер адам және 730 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі Көшім каналының салынуына (1980) байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Көшімде 19 шаруа қожалығы құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мекгеп, клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Ауыл суреттері

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Көшім (өзен)

**Көшім**, *Қабыршақты* – Жайық өзенінің оң тармағы.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Зеленов, Ақжайық, Жаңақала аудандары жері арқылы өтеді. Облыс жеріндегі ұзындығы 334 км.

## Бастауы
Көшім ауылы тұсында Жайық өзенінен басталып, Қисыққамыс тұсында Бірқазан көліне құяды.

## Гидрологиясы
Оң жағасы тік жар, сол жағасы көбіне жайпақ. Қар, жаңбыр, жер асты суымен толығады. Қаракөз, табан, сазан, шортан, т.б. балықтар мекендейді. Суы бау-бақша суаруға, аңғары мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы өзендері
Санат:Бәйтерек ауданы өзендері
Санат:Жаңақала ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Атымтай Ыбырайұлы Көшімбаев

**Атымтай Ыбырайұлы Көшімбаев** (1910, Қостанай облысы, Пресногорьков ауданы — 1977, Орал қ.) - ғалым. (1975). Қазақстанның халық ағарту ісінің үздігі,  филология ғылымдарының кандидаты (1954), профессор, Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 ж. ҚазПИ-ді бітірген. 1932-37 ж. Қарашығанақ ауылындағы мектеп мүғалімі, оқу ісінің меңгерушісі, 1938-50 ж. Қазақ КСР Халық ағарту комиссариатының әдістемеші-инспекторы, ғылыми-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері. 1951-54 ж. Оралдағы мүғалімдердің білімін жетілдіру институтының кабинет меңгерушісі, Орал педагогикалық институтының аға оқытушысы. Көшімбаев республика  жоғарғы оқу орындарында әдебиетті оқыту әдістемесі жөнінде алғашқы бағдарламаны және оқу құралын (1938) жазған.

## Дереккөздер
Көшім жерасты суы

**Көшім жерасты суы** - Орал қаласынан оңт-ке қарай 40-50 км қашықтықта орналасқан су көзі. Жерасты суының деңгейі 1,5-10 м тереңдікте байқалады. Скважиналардағы су шығыны 26,0-28,3 дм3/с-қа дейін жетеді. Суы ішуге жарамды, минералд. 0,6-0,8 г/дм3. Ара қашықтығы 315 м болатын 10 су шығару скважинасы орнатылған. Бір скважинадағы су шығыны 2.160 м3/тәулік. Оның суын Ақжайық, Тасқала, Зеленов аудандарының елді мекендері пайдаланады.

## Дереккөздер
Көшетер Құдайбекұлы

**Көшетер Құдайбекұлы** (т.-ө.ж.б.) — батыр, Исатай мен Махамбет бастаған көтерілістің белсенді мүшелерінің бірі. Тегі — алаша руынан шыққан. Ол Қамыс-Самар төңірегіндегі Жәңгір хан жақтаушыларының ауылдарын шауып, 1837 ж. 5 қарашада ішкі шептің әскери старшинасы Логинов жасағының қолына адаммен бірге тұтқынға түсіп қалады. Солардың арасынан К. сотқа тартылып, 1000 дүре соғылған соң әскер қатарына алынады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гипонимия

**Гипонимия** ( - асты, төмен +  - атау) семантика жағынан біртектес единицаларды терминдардың тиісті классына біріктіру (физика, химия, филология, биология, тарих-ғылым деген класқа біріктірген).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Красноармейское

* Красноармейское - Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл. 
* Красноармейское - Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл.
Гипостазис

**Гипостазис** ( - асты, төмен +  - тоқырау) - бір сөз тобының орнына екінші сөз тобын аустырып коюы (зат есім *жас* - сын есім *жас*).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Гипонимдер

**Гипонимдер** ( - асты, төмен +  - атау) - жалпылама-тұр түсінігіне қатысы жағынан түр-тек тілдік единицалар деп аталады (*пудель, дог, овчарка, спаниель, борзая* т.б. жалпылама-тұр ит түсінігіне қатысы жағынан **гипонимдер** деп аталады).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жақия Исатаев

**Жақия Исатаев** (12.4.1922 жылы туған, Түркістан облысы, Қызылқұм ауданы) — еңбек және соғыс ардагері. Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі (1972). Шымкенттің мұғалімдер даярлайтын учщесін бітірген соң 1942 жылы майданға аттанған. Соғыста ауыр жарақат алып елге оралған, ауыл шаруашлығында еңбек еткен. 1950 жылы Мәскеу зоотехнологиялық институттын бітірген. 1952-82 жылы бұрынғы Тайпақ ауданның Қаракөл кеңшарында директор болып, мал тұқымын асылдандыруға зор үлес қосқан. Кеңшар қаракөлінің терісі Бүкіл одақтық
халық шаруалар көрмесінде (Мәскеу) 4 алтын және 1 қола медаль жеңіп алған. Самарқанд қаласында (Өзбекстан) қаракөл қойын асылдаңдыру мәселелері бойынша 3-халықар. симпозиумға қатысқан. 1982 жылдан зейнеткер, Орал қаласында тұрады. Ленин және Еңбек Қызыл ту ордендерімен марапатгалған.

## Дереккөздер
Иван Сергеевич Крутков

**Иван Сергеевич Крутков** (1931 ж. т., Зеленов ауд., Первосоветск а.) — Социалистік Еңбек Ері (1966). 1947 ж. ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін бітірген. 1955 ж. *«Пермь»* кеңшарында тракторшы, 1958 жылдан трактор-егіс бригадасының жетекшісі. Қарауындағы бригада жыл сайын жоғарғы өндірістік көрсеткіштерге жеткені үшін Крутковқа сол кездегі ең мәртебелі атақ берілген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Гипотаксис

**Гипотаксис** ( - асты, төмен +  - орын) - бағыныңқы құрмалас сөйлемді құрастыратын синтаксистік байланысы.

## Тағы қараныз:
* Құрмалас сөйлем
* Сөйлем

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Устинья Кузнецова

**Устинья Кузнецова** - Жайық казағының қызы, Е.П.Пугачевтің зайыбы. Әкесі, ата-бабасынан бері ер-тұрман жасайтын шебер ұста Петр Михайлов-Кузнецов Орал қаласының *«күреңдер»* аталатын ескі бөлігіндегі Стремянная атты күні кешегі дейін сақталған көшесінің бұрылысында, Большой Михайловский көшесімен қиылысындағы екі қабатты үйде тұрған. Бұл үй Пугачев сарайы аталып кеткен. 1774 ж. қаңтарда Кузнецовамен некеге тұрғаннан кейін ол осы үйде жиі болып тұрған. Кейіннен онда А.С.Пушкин, В.Г.Короленко болып, Кузнецованың туыстарымен кездесіп тұрған. Кузнецовтың бұл үйі қазір де бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Иван Андреевич Куличев

**Иван Андреевич Куличев** (1920, Ресей, Астрахан облысы, Верх. Баскунчак ст. - 1979, Мәскеу) - Кеңес Одағының Батыры (1944). Балалық шағы Орал қаласында өткен. Пермь әскери-авиация мектебін бітірген. Курск шайқасына қатысқан. 155-гвард. авиац. полк звеносының командирі. Ленин және 3 мәрте Қызыл ту, Александр Невский, 1 және 2-дәр. Отан соғысы, Қызыл Жүлдыз ордендерімен марапатталған. Әскери Әуе күпттері академиясын бітіргеннен кейін, Орынбордағы авиац. уч-щенің бастығы болған. Өзінің түлегі Ю.А.Гагаринді космосқа дайындап, Әскери-әуе инженерлік академия факультетіне жетекшілік еткен. Орал қаласындағы 7-орта мектеп Куличевтің есіммен аталады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Сергей Павлович Кульпин

**Сергей Павлович Кульпин** (12.9.1951 ж.т., Алматы қ.) — белгілі журналист, облыстық *«Приуралье»* газетінің бас редакторы. 1968 ж. Орал қаласындағы 40-орта мектепті, 1974 ж. ҚазМУ-ді бітірген. Еңбекжолын Алматы полиграфиялық комбинаты басу цехында (1968) жұмысшы ретінде бастаған. 1974 жылдан *«Приуралье»* газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, бас редактор. *«Новаторский поиск»* республикалық жинағында бірнеше туындылары жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Александра Егоровна Кузмичева

**Александра Егоровна Кузмичева** (13 желтоқсан, 1930, Башқұртстан, Кюргазин ауданы, Ермолаев а.) — ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1972),  профессор (1991), Қазақстан білім беру ісінің үздігі. 

* Орал педагогикалық институтын бітірген, осында физика кафедрасының оқытушысы ретінде еңбек жолын бастаған (1962). 
* Ұзақ жыл КСРО FA Ионосфераның жер магнетизмін және радиотолқындардың таралуын зерттеу институтының (Мәскеу қ.) космостық сәуле бөлімінде қызмет істеген. 
## Ғылыми еңбектері
* Осында жүріп *«Планетааралық кеңістіктегі екпінді толқынның дамуын зерттеу және магниттік дауыл алдында космос сәулелерінің жеделдігінің өсу әсері»* деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған (1972). 
* 60-тай ғылыми еңбектің авторы. 
* Оның зерттеулері планетааралық орта және күн-жер физикасы мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:13 желтоқсанда туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Кюргазин ауданында туғандар
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:КСРО FA Ионосфераның жер магнетизмін және радиотолқындардың таралуын зерттеу институтының профессорлары
Санат:КСРО физиктері
Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Александр Николаевич Культюшнов

**Александр Николаевич Культюшнов** (21.10. 1923, Жаңақала ауданы, Красный a. — 7.10.1980, Орал қ.) - әуесқой композитор, Қазақстан халық ағарту ісінің үздігі. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1947-49 ж. Орал қаласындағы машина жасау зауытының жонушысы, көркемөнерпаздар ұжымының жетекшісі болды. Кейін қаладағы 3 және 11-орта мектептерде ән мен музыкадан сабақ берді.

## Дереккөздер
Николай Николаевич Культюшнов

**Николай Николаевич Культюшнов** (8.3.1925, Жаңақала ауданы, Красный селосы - 09.1.1993) — композитор, хор дирижері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Орал музыкалық училищесін бітірген (1953). Орал педагогикалық училищесінде, Орал педагогикалық институтында, музыкалық училищеде сабақ берді. Облыстық *«[[Ақ жайық]]»* акад. хор ұжымының ұйымдастырушысы, көркемдік жетекшісі, дирижері. Жастар мен студенттердің 1-бүкілодақтық фестивалінің лауреаты (1957). 260-тай әннің авторы  (*«Жасасын еңбек», «Туған өлке», «Менің қалам»* және т.б.).

Санат:Тұлғалар
Тігін инесі

**Тігін инесі**. *Қол инесі* және *іс машинасының инесі* болып екіге бөлінеді. Ал қол инесінің өзі — *іс тігетін* (диаметрі мен ұзындықтары әр алуан, 12 нөмірі шығарылады); *тері*, *қайыс тігетін* (3 нөмірі); *желкен* (парусинді және қалың маталарды тігетін, 2 нөмірі); *қап тігетін* (2 нөмірі), *торлайтын* (3 нөмірі) және *кесте тігетін* (0—2 нөмірлер) түрлері болады.
## Іс машинасының инесі
Іс машинасының инелерін тек жуандығына қарап ажыратады, сондықтан олардың нөмірлері әр түрлі болады. Іс тігетін ине түзу (өйткені сәл ғана қисайған инеде тігілетін матаға сәйкес келетін жіп пен инені пайдаланып, тігетін матаны ауыстырғанда машинаны соған лайықтал құру (тігістің жиі-сиректігін, баспа табанының қысымын, төменгі және жоғарғы жіптердің дұрыс тартылуын және т. б.) қажет. Машинаны пайдалану ережесін бұзу — иненің сынуына, жіптің үзілуіне, тігістің аттап түсуіне және басқа да ақауларға әкеп соғуы мүмкін. Иненің сынуы немесе майысуы кейде баспа табанының дұрыс тұрмауына байланысты. Мұндай жағдайда төбесіндегі винтті табан ине мен ине көзіне сәйкес жерде тұратындай етіп бекіту керек. Ине мынадай жағдайларда да сынуы мүмкін: қалың матаны жіңішке инемен тіккен кезде; тіккен кезде матаны тартса, тігілген матаны өзіне қарай тартып алса.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Моновокализм болжамы

**Моновокализм болжамы** ( - бір және  - дауысты дыбыс) - Ф. Соссюрдің болжамы (1878); индоевропалық көне тілдің құрылымды және тарихи жалғыз **ё** дауыстыға тоғыскан қысқа және шұбалаңқы дауыстылары.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Айнымалы ток тізбегіндегі қуат

Айнымалы ток тізбегінде берілген уақыт мезетіндегі қуат ток күші мен кернеудің лездік мәндерінің көбейтіндісіне тең. 
:p(t) = u(t)\cdot i(t) = U_m I_m cos(\omega t - \phi).
Бұл өрнекті түрлендіріп
:p(t) = U_m I_m (cos^2\omega t cos\phi + cos\omega t sin\omega t sin\phi) аламыз.
Бізге бір период ішіндегі орташа қуатты анықтау керек. Ол үшін уақытқа тәуелді тригонометриялық функциялардың орташа мәндерін табайық:
:(cos^2\omega t)_{ort} = \frac{0+1}{2} = \frac{1}{2}; cos\omega t sin\omega t = \frac{sin2\omega t}{2}, онда (sin2\omega t)_{ort} = \frac{-1+1}{2} = 0.
Олай болса, қуатты анықтайтын өрнектегі екінші қосылғыштың орташа мәні нөлге тең.
Сонымен, **айнымалы ток тізбегінде орташа қуат**:

:P = \frac{1}{2}U_m I_m cos\phi                    (2.18)

Бұл теңдеуге ток пен кернеудің әсерлік мәндерін қойып, ыңғайлы болу үшін әсерлік мәндердің индексін жазбай I және U деп белгілесек,

:P = IU cos\phi                                                                               (2.19)

шығады. (2.18) мен (2.19) өрнектеріндегі cos\phi шамасы қуат коэффициенті деп аталады. Осы өрнек айнымалы токтың қуаты тек ток күші мен кернеуге ғана емес, сонымен қатар олардың тербеліс фазаларының айырымына да тәуелді екенін көрсетеді.
Егер тізбектегі реактивті кедергі \phi = 0 болса, cos\phi = 1, онда P = I \cdot U, яғни бұрыннан белгілі тұрақты токтың қуатының формуласын аламыз. Ал тізбекте активті кедергі жоқ болса, \phi = \frac{\pi}{2}, cos\phi = 0 онда P=0. Тек реактиві кедергісі ғана бар тізбекте орташа қуат нөлге тең. (2.18) формуласынан қуатты өсіру үшін cos\phi шамасын — қуат коэффициентін ұлғайту қажет екенін көреміз. Өндірістік қондырғыларда ең аз дегенде cos\phi = 0,85 болуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Лосьон

thumb|200px
**Лосьон** ( ) - түссіз немесе
зиянсыз бояулармен боялған (кейде пайдаланылған компонемттердің өз болуы шығады),
нарфюмерлік хош иісті заттар қосылған органикалық және органикалық емес заттардың
сулы-спиртті ерітіндісі. Лосьонның жалпы
гигиеналық және арнайы түрлері шығары-
лады. Жалпы гигиеналық лосьондар теріиі
тазала}7, өң беру және дезинфекциялау
үшін қолданылады. Оның құрамына су мен
спирт, парфюмерлік хош иісті заттардан
басқа глицерин, түрлі қышқылдар, бура,
қойылтқыш заттар енеді.

Арнайы лосьондар бас құйқасы мен шәлі,
тырнақ пен қол күтімі үшін сондай- ақ
тершеңдікке қарсы, қырынуға, масадан қорғашта, күн сәулесінен сақтануға т. б.
мақсаттарға қолданылады. Бұл лосьомдарға
жоғарыда аталған компоненттермен бірге
арнайы үстемелер қосылады. Мысалы, бас
құйқасын күтуге арналған лосьоидар құрамында витаминдер, жеміс пен көкөніс
шырындары, түрлі дәрілік шөптердің сығындылары, т. б. тері қызметін жақсартатын
биологиялық заттар болады.

Лосьондар майлы теріғе (*Кристалл*, *Огуречный*, *Свежесть*, *Старт*, *Утро* және басқалар), бірқалыпты және құрғақ теріге (*Бальзам*, *Лилия*, *Нолан*, *Розовая вода* т. б.), сондай-ақ тым тершең кісілерге арналып
(*Гигиена*, *Финиш*, *Ароматный*) шығарылады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Ұялы (Батыс Қазақстан облысы)

**Ұялы** (2005 жылға дейін – *Искра*) — Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ауыл, Ұялы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Сайқын ауылынан шығысқа қарай 170 км-дей жерде, Нарын құмының еркекшөп, теріскен, жусан аралас әртүрлі астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен сортаң сұр-құмдақ топырақты, шөлді белдемінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1533 адам (774 ер адам және 759 әйел адам) болса, 2009 жылы 1277 адамды (640 ер адам және 637 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 989 адамды (533 ер адам және 456 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1967 жылы Искра қаракөл қой өсіретін кеңшарының құрылуына байланысты қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан Ұялы ауылында және округ құрамындағы Кеңой, Науша ауылдарында "Ұялы" ЖШС-гі және басқа да шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Жалпы білім беретін орта мектеп, 2 бастауыш мектеп, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, фальдшерлік пункт және мәдениет үйі жұмыс істейді. Ауыл тұрғындары автокөлік жолы арқылы қатынайды.

## Дереккөздер

Санат:Бөкей ордасы ауданы елді мекендері
Меркурий Кузьмич Курилин

**Меркурий Кузьмич Курилин** (1824, Орал қ. - 1890, сонда) — жергілікті өлкетанушы. Уездік училищені бітіріп, өз бетінше білімін жетілдіріп, әр түрлі әскери-кеңесшілік, шаруашылық қызметгер атқарған. 1836-37 ж. ол Карелинмен бірге Орал қаласының әскери уч-щесі жанынан ашылған табиғи-өлкетану мұражайын және метеорологиялық бақылау орталығын ашты. Жайық өңірінің флорасы мен фаунасьш зерттеді. Жергілікгі баспасөзде танымдық мақалалар жариялады. Курилин өсиет жазып, өзінің дүние-мүлкін әскери халық мектебінің қажетіне жұмсауды аманат еткен.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Маникюр

thumb|200px
**Маникюр** - қолдың тырнақтарын күту.

Маникюрді 7 —10 күн сайын мынадай ретпен
жасау керек: ацетонның немесе арнайы
еріткіш заттық көмегімен бұрын жатылған
лактың қалдығын сүртін, тырнақта қайшымен немесе қысқашпен әркім өзі қалаған ұзындықта қысқартады. Саусақ быртиған. семіз, әрі қысқа болса, тырнақты сопақша етіп, жіңішке саусақтың тырнағын деңгелектеп алған жөн. Тырнақ жарықшақтанбас
үшін оны бір бағытта егеу керек. Тырнақты егеп болған соң тырнақ маңыңдағы теріге кәрлі крем жағын, мұқият сіңіреді.
Тырнақтың айналасындағы терінің жұмсаруы үшін саусақтарды (қолды) бірнеше минут жылы, сабынды суға салын отырады. Судан шығарған соң құрғата сүртіп, жұмсарған теріні сабы жіңішке, тұмсығы қайқы қайшымен қиып тастайды. Тырнақтың бұрыш-бұрышындағы теріні қысқашпен тазалайды (теріні кесіп алған жағдайда жарақаттанған жерге сутегі, асқын тотығының 3 процентті ерітіндісіне малынған мақтаны басып, йод жағу керек). Бұдан кейін саусақтың ұшын құрғата сүртін, тырнаққа лак жағады. Лақты жалпақ қыл қаламмен тырнақтып түбінен ұшына қарай жаққан жөн. Жазда, тері күнге күйген кезде ашық түсті лак жағуға болады. Тырнақ ұзын болған жағдайда лакты тырпақтың түбіне жеткізбей жаққан дұрыс. Жалпақ тырнаққа
лакты тегіс жақпаң жіңішке жолақ жасай жүргізсе, әсем болып көрінеді.

Тырнаққа лак жақпай-ақ ысқылай жалтыратуға да болады. Ол үшін күдері (замш) немесе фланельдің кішкене қиындысьша бор ұнтағын салып, сонымен тырнақты әбден жалтырағанша ысқылау керек; қолды жуған соң ысқыланған тырнақты күдерімен болмаса
фланельмен сүртеді. Тырнақты жылтырату үшін тым жиі ысқылай беру дұрыс емес, себебі бұдан кейін тырнақ жұқарып, тез сынғыш болады.

Ең танымал және әмбебап маникюр Француз (френч) болып саналады - френчтің дәстүрлі ойы мөлдір лак-негіз және ақ қарды, тырнақтың ұштарын пайдалануды көздейді.

## Дереккөздер


Санат:Жеке гигиена
Глаголица

**Глаголица** (славянша: *глаголь* - сөз, сөйлеу) - екі славян әліппесінің бірі. Алфавиттік құрамы, әріптердің орны мен дыбысты мағынасы жақтарынан түгелдей дерлік Кириллицамен сәйкес келеді. Бірақ әріптерінің формалық жағынан өзіндік ерекшелігі бар. Кейбір ғалымдардың пікірі бойынша, осы әліппенің құрастырушы Кирилл (Константин-Философ) - славян ағартушының бірі. 60-шы жылы Моравияда қолданылған. Кейіннен Болгария мен Хорватияға еніп, онда XVIII-ші ғасырдың аяғына дейін пайдаланылған. Кей-кейде Ежелгі Русьте де пайда болатын.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ғаяз Абдувалиевич Кушаев

**Ғаяз Абдувалиевич Кушаев** (7.3.1925, Жаңақала ауданы, Жаңа Қазан а., - 17.8.1992, Орал қ.) - археолог, тарих ғылымдарының кандидаты (1969), Қазақстанның оқу-ағарту ісінің үздігі. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1953 ж. ҚазМУ-дің тарих факультетін бітірген. 1945-65 ж. Қазақстан FA-ның Тарих институтында кіші ғылыми қызметкер, 1967-92 ж. Орал педагогика институтында оқытушы, каф. меңгерушісі болған. Оның ғыл. жұмыстары Қазақстанның оңтүстік және батыс бөлігінің ежелгі тарихын археол. тұрғыдан зерттеуге арналған. *«Іле»* және *«Тува-моңғол»* атты ғылыми-археологиялық экспедициясына қатысқан, Батыс Қазақстан өңірінің ежелгі мәдениетін зерттеу жұмыстарына жетекшілік етті. Көне ескерткіштер жөнінде мол материал жинақтап, қорыту нәтижесінде  түңғыш рет Орал облысының археологиялық картасын жасады. Кушаев *«Қызыл Жұлдыз»* орденімен және бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Есту аппараты

**Есту аппараты** — есту нашарлағанда, не мүлде естімей қалғанда дыбысты зорайту үшін пайдалынады. Аппарат микрофоннан, электр тербелісін күшейткіштен, телефоннан және қорек беретін электр көзінен тұрады. Дыбыс тербелісін микрофон қабылдап, онда электр тербелісі дыбыстық жиілікке айналады. Электронды күшейткіште бұл тербеліс қажетті деңгейге дейін ұлғайтып, телефонға беріледі де, онда ол қайтадан дыбысқа айналады. Естудің нашарлау сипатына қарай есту аппаратына ауа телефоны (зорайтылған дыбыстық сигналды сыртқы құлақта беретін) немесе сүйек телефоны (дыбысты бас сүйегі арқылы ішкі құлаққа жеткізетін) қолданылады. Ауа телефонын құлақ тесігіне, сүйек телефонын — құлақ жарғағының сыртына орнатады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Үтіктеу машинасы

**Үтіктеу машинасы**. Бұйымды айналмалы білік пен үтіктеу машинасының соған жабысып тұрған ыстық «табанының» (үтігінің) арасына керіп ұстау арқылы үтіктейді. Машинаның аяқпен басатын педалі бар, соның көмегімен «табанның» білікке қажетті мөлшерде қысылуы, сондай-ақ біліктің айналу электр қозғалтқышының ток көзіне қосылып, ажырауы қамтамасыз етіледі. Үтіктеу барысында матаның қалыңдығы ұлғайған сайын оның қысылу күшін автоматтық қондырғы көбейте түседі. Үтік түтікті электрлі қыздырғыш элемент арқылы қызады. Үтіктеу машинасына түрлі маталарды үтіктеу үшін қажет температураны белгілейтін термореттегіш орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Күмісбай Рахметұлы

**Күмісбай Рахметұлы** (т - ө.ж.б.) — 1836-37 ж. Ішкі Бөкей ордасындағы көтеріліске белсене қатысушы. Ағайынды Күмісбай және Жұмабай Қарауылқожа Бабажанов пен старшындардан көп қиянат көріп, қаналған. 1836 ж. Қарауылқожа шаруаларға Теңіз жағалауынан шөп шаптырмайды. Сол ж. Күмісбайдың ауылына келіп, *«алым-салық төлемейсіндер, Исатайды қолдайсындар»* деген қоқан-лоққымен малын айдап кеткен. Содан ағайынды екі жігіт көтерілісшілер жағына шығады. 1836 ж. Махамбетпен бірге Қаракөбен, Жұмағазы сияқты старшындарға қарсы күреседі. 1837 ж. ақпанда Қарауылқожа иелігіне шабуыл ұйымдастырған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күмісқұйрық

**Күмісқұйрық** - Жәңгір ханның мініс аты. Тұқымы — арғымақ, қазақы бие мен түркімен айғырының буданынан тараған үшінші төл. Тұрқы есік пен төрдей ұзын, шоқтығы биік, әдемі жылқы болған. Жәңгір оны Бөкей ордасындағы салтанатты жиындарға мініп шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Жануарлар
Автомобильді сақтау

**Автомобильді сақтау.** Егер автомобиль ұзақ уақыт бойы пайдаланылмайтын болса, оны осыған сәйкес дайындал қою қажет.

Автомобиль жылытылатын гаражға қойылған жағдайда оның доңғалақтарына күш түсірмеу үшін қораптың астына тіреу қойып, үстіне қаптама кигізсе жеткілікті. Аккумулятор батареясын ажыратып алып, зарядтал қою қажет. Жаңа батареялы (пайдалана бастағанына екі жыл толмағанын) салқын жерге, ал одан көнерегін жылы жерге қояды. Автомобильді сыртта (далада) сақтағанда оны бүлінбейтіндей етіп қою керек.

Бұл үшін, ең алдымен, машинаның іші-сыртын мұқияттан жуады. Машинаның таттануға қарсы қорғанышын қарап шыққаннан кейін қораптағы зақымданған жерлерін үстеп сырлан, оның бауырындағы қорғаныш мастика қабатын қалпына келтіреді.

Қорапқа, сонымен қатар оның хром жалатылған бөлшектеріне арнаулы қоспалар жаққан жөн (Автокосметика мақаласын қараңыз). Двигатель цилиндрлеріне свеча бұралатын тесіктер арқылы **30—50**  мотор майын құйыл, иінді білікті бірнеше рет айналдыру керек.

Двигательдің ішіне ылғалды ауа кірмеуі үшін карбюратор мен газ шығатын түтікті пленкамен немесе май сіңірілген матамен жауып қойған дұрыс. Машинаның астынан тірек қойын, амортизатордың жоғарғы ұшын ажыратыл алады да, ылғалдық әсерінен қорғау үшін штоктарды қораптың ішіне толық енгізеді. Автомобильдің үстін жапқан кезде қаптаманың қорапқа тиіп, жабысып қалмауына назар аудару керек, өйткені мұндай жағдайда қораптың болуы бүлінеді.

Бұл үшін автомобильдің төбесіне жүк артатын тор бекітеді, немесе арнаулы қалқан, ал қорантың алдыңғы және артқы білігіне кергі қояды. Автомобильді кергіге бекітілген арнаулы тентпен жапса, тіпті жақсы, ол тент автомобильдің домкратқа арналған ұяларына бекітіледі.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Айнымалы ток генераторы

**Ток генераторы** деп энергияның қандай да бір түрін электр энергиясына айналдыратын қондырғыны айтады. Электростатикалық машиналар, термобатареялар, күн батареялары, т.б. генераторға жатады.
Қазіргі кезде айнымалы токтың электромеханикалық индукциялық генераторлары өте кең таралған. Бұл генераторлардың артықшылығы — олардың құрылысының қарапайымдылығында және жеткілікті түрде жоғары кернеу мен үлкен токтарды алу мүмкіншілігінде. Электромеханикалық индукциялық генераторларда механикалық энергия электр энергиясына айналады. Магнит өрісінде айналып тұрған сым орамада айнымалы индукциялық ЭҚК-інің пайда болады. Токты сыртқы тізбекке шығару үшін сақиналарға жабыстырып қойған щеткалар қолданылады. Кез келген индукциялық генератордың негізгі бөліктері мыналар: 
:1) индуктор — магнит өрісін тудыратын қондырғы. Бұл тұрақты магнит не электромагнит болуы мүмкін;
:2) якорь — ЭҚК индукцияланатын (пайда болатын) орама;
:3) щеткалар мен сақиналар — айналып тұрған бөліктерден индукциялық токты шығарып алатын немесе электромагниттерге қоректенетін ток беретін қондырғылар.
thumb|right|350px
Тізбектей жалғанған орамаларда индукцияланған ЭҚК-тері қосылады, сондықтан якорь көп орамнан тұрады. Орамада туатын ЭҚК-інің амплитудасы \Epsilon_m = BS\omega, яғни орамнан өтетін магнит ағынына пропорционал . Магнит ағынын көбейту үшін индукциялық генераторларда арнаулы магниттік жүйе қолданылады. Ол электротехникалық болаттан жасалған екі өзекшеден тұрады. Екі өзекшенің бірінің қуыстарында магнит өрісін тудыратын орамалар (электромагнит), ал екінші өзекшенің қуыстарында ЭҚК-і туатын орама (якорь) орналасады. Бір өзекше (әдетте ішкісі) өзінің орамдарымен бірге горизонтал не вертикаль осьтен айналады, ол ротор деп аталады. Екінші, қозғалмайтын өзекше — статор деп аталады. 2.21 -суретте сым рама (якорь) айналып, ал электромагниті қозғалмай тұратын генератор көрсетілген. Қуатты өндірістік генераторларда электромагнит айналады, яғни ол ротордың қызметін атқарады, ал ЭҚК-і индукцияланатын якорь қозғалмайды, бұл — статор. Электромагнитті қоректендіретін ток күші якорьде туатын индукциялық ток күшінен анағұрлым аз болғандықтан, осындай құрылым ыңғайлы. Себебі қуаты жоғары токты қозғалмай тұрған орамадан шығарып алу жеңілірек. Индукторға әлсіз ток сақиналар арқылы беріледі, ол ток тұрақты токтың жеке бір генераторында өндіріледі. Генератор өндіретін ток статордың орамасынан қозғалмайтын шиналар арқылы электр энергиясының желісіне беріледі. Техникалық қажеттіліктерге жиілігі 50 Гц синусоидалық айнымалы ток пайдаланылады. Ондай ток алу үшін ротор 50 айн/с жиілікпен айналу керек. Айналу жиілігін азайту үшін индуктордың полюстер жұптарының санын көбейтеді. Онда генератор өндіретін айнымалы ток жиілігі
:\upsilon = nf, (2.20)
мұндағы n — полюстер жұбының саны, f— ротордың айналу жиілігі. Қарастырып өткен генератор айнымалы токтың бірфазалық генераторы деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Кілт тектес бөденешөп

**Кілт тектес бөденешөп** () – бақажапырақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 10-60 см. Жапырағы үшты, сопақ. Гүлі  көгілдір, гүлсағағы қисайып, жоғарыға бағытталған. Сабағы жуан. Орал қ., Шежін, Заурал маңында тараған. Жағалауда, дымқыл шалғында өседі. Мамыр-қыркүйекте гүлдейді, тұқымымен көбейеді. Биіктігі 3-60 см, гүлінің саны 4-5 тен 40-50-ге дейін.

## Дереккөздер


Санат:Бақажапырақтар
Крест тәрізді шерменгүл

**Крест тәрізді шерменгүл** (Қарама-қарсы жапырақты ербасы ) – көкгүлдер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Ұзындығы 20-50 см, тамыры қысқа әрі қалың. Асқазан ауруын емдеу үшін медицинада кеңінен қолданылады. Сабағы тік, жапырағы тығыз орналасқан. Сабағындағы жапырақтар жоғарыға қарай  шоғырланған, шеттері кедір-бүдырлы болып келген. Гүлі үсгіңгі жапырақтар арасында буда-буда болып орналасқан. Гүлсағағы түтікше тәрізді, ұзындығы 68 мм. Орман шетінде, терең сайда, ағаш арасындағы алаңқайда, жайылымдар мен бұта арасында өседі. Облыста әсіресе Белогорка маңыңда көп тараған. Тұқымымен көбейеді. Жемісі сопақша келген, ұзындығы 2-3 см. 1000 тұқымының салмағы 0,2 г. Маусым-тамызда гүлдеп, тұқымы қыркүйек-қазанда піседі.

## Дереккөздер


Санат:Көкгүлдер
Валериан Павлович Правдухин

**Валериан Павлович Правдухин** (1892, Орынбор губерниясы, Танальск станциясы, — 1939) — жазушы,
драматург, саяси қуғын-сүргін
құрбаны. Орынбор семинариясында, Шанявский атындағы Мәскеу халық университетінде оқыған.
Осында болашақ зайыбы, жазушы Л.Сейфуллинамен танысқан. Жазушы Жайық өзені бойымен Орынбордан Орал қаласына дейінгі аралықты қайықпен жүзіп
өтіп, осы саяхат әсерлері жөнінде «Яик уходит в море» атты
кітабін (1937) жарыққа шығарды. Көп кешікпей жазушы жаламен сотталып, 1939 ж. түрмеде қайтыс болды. 20 жыл өткеннен соң ақталды.

## Дереккөздер
Леонид Николаевич Протасов

**Леонид Николаевич Протасов** (1887 — 1977) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1957). 1925 жылдан Орал облысы
А.Н.Островский атындағы орыс драма театрында еңбек еткен.

## Дереккөздер
Борис Борисович Пышкин

**Борис Борисович Пышкин** (6.8.1930, Орал қаласы - 15.4.1996,
сонда) - белгілі журналист.
өлкетанушы, Қазақстанның
еңбек сіңірген мәдениет қызметкері
(1986). Облыс орталығындағы
6-орта мектепті, педагогика училещені,
1953 ж. Орал педагогикалық институтының
филология факультетін бітірген. Бастапқы
кезде осы оқу орнындағы орыс
тілі мен әдебиеті кабинетін басқарып, кейін облысы «Приуралье»
газетінің редакциясында қызмет
істеді.

Пышкин — тарихи-өлкетану тақырыбына арналған он шақты
кітапша мен буклеттің авторы.
1773-74 ж. Пугачев көтерілісінің жай-жапсарын баяндайтын
«Бұлғақ күн» («Смута») атты
повесть жазды. Сонымен қатар
жергілікі ғалым Н.М.Малечамен
бірге 4 томдық «Словарь русских
говоров среднего и нижнего течения реки Урал» (говоров
Уральского казачества)» кітабін
құрастырып, «На Яике - городок, на Урале - город» кітабін
(Күйбышев, 1987) баспаға әзірлеуге қатысты.

## Дереккөздер
Степан Тимофеевич Разин

**Степан Тимофеевич Разин** (1630 —1671) - Дон казагы, Ресейдегі шаруалар көтерілісінің
(1667-71) жетекшісі. 1667 ж.
Разин бастаған көтерілісшілер Жайық өзенінің төменгі сағасына келіп, Гурьев (қаз. Атырау) қалашығын басып алды. 1668 ж.
Жайық қалашығындағы «қоғамның атынан» Гурьевке 13 казак-орыс жіберілді. Олар Жайық казак-орыстарының жоғарғы станициясына разиндықтарды өкіметке қарсы бірлескен қозғалыстың жоспарын талқылау үшін шақырды. Бірақ разиндықтар Жайықтың төменгі ағысы мен Каспийді қолайлы көрді. Бүл көтеріліске Жайық казак-орыстары түгел емес, жекелеген өкілдері ғана қатысты.

## Дереккөздер
Ғаяз Ғаниасқарұлы Рамаев

**Ғаяз Ғаниасқарұлы Рамаев** (11.4.1921, Орал қаласы - 1943) — Кеңес Одағының Батыры. Соғыстың алғашқы күндерінен соғысқа аттанып, 72-атқыштар дивизиясының 128-барлаушылар полкін басқарған. Сталинград түбіндегі шайқаста ержүрек командир ретінде ерекше көзге түскен. Қызыл Жұлдыз орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Рамаевтың есімімен Саратов қаласының бір көшесі аталады.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1921 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Сағадат Рахметжанов

**Сағадат Рахметжанов** (28.10.1959 ж.т., Қаратөбе ауданы
Сулыкөл ауылы) — әнші. 1983-85
ж. Алматыдағы республика эстрада
және цирк өнері студиясында
Ғ.Құрманғалиевтан дәріс алған.
1985 жылдан облыстық филармонияда әнші-термеші. Республикалық конкурстарда бірнеше рет жүлделі
орын иеленген. 2001 ж. М. Мерәліұлының 160 жылдық мерейтойына арналған республика әншілер байқауында бас жүлдені
жеңіп алды. Қазір Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің әншілер
даярлайтын бөлімінде арнайы
класс ашып, шәкірттер тәрбиелейді.

## Дереккөздер
Қанатқали Рахметов

**Қанатқали Рахметов** (1926 ж.т., Сырым ауданы, Жымпиты ауылы)
- әуесқой композитор, актер.
1964 жылдан ән жазып, күй
шығарады. Көп жылдар жергілікті
халық театрында режиссер, актер болған. Бүкілодақтық халық
шығармашылық фестивальдарының
лауреаты. «Тың толқыны» күйі,
«Келші, жансерігім», «Егіншілер жыры», т.б. әндері бар.

## Дереккөздер
Ғарифа Мәжитқызы Рахметова

**Ғарифа Мәжитқызы Рахметова** (1922 ж.т., қаз. Атырау облысы, Азғыр ауылы - 18.8.2001, Орал) - еңбек және соғыс ардагері. 1953 ж. Орал педагогика институтының физика-математика факультетін бітірген. Еңбек жолын мектеп мұғалімі ретінде бастаған ол 1942
ж. әскер қатарына алынып, Мәскеудегі әскери байланыс
мектебінде оқыған. Калинин,
Солтүстік-батыс, Брянск, Прибалтика, 1-ші Белорусь майдандарына қатысып, радиотелеграфшы болған. 1945 жылдың соңында әскери қызметтен оралып, Орал қалалық комсомол
комитетінің хатшылығына сайланған. 1946-49 ж. Қаратөбе орта
мектебінде, Орал ауыл шаруашылық мектебінде мұғалім, 1949-63 ж. облыстық
партия комитетінде нұсқаушысы,
Чапаев ауданы партия комитетінде 2-хатшы, кейін облыстық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, облыстық кино
тарату басқармасын басқарды.
2 дәрежелі Отан соғысы орденінің және бірнеше медальдің иегері, Ұлы Отан соғысының 50 жылдығына орай «Отан» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Эдуард Карлович Риффель

**Эдуард Карлович Риффель**
(1928, Саратов облысы, Паллас ауданы,
Бльменфельд деревнясы — 1991)
- Социолистік Еңбек Ері (1971), Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері (1971). 1940 ж. Батыс Қазақстан облысына көшіп келген.
Еңбек жолын Жымпиты (қаз.
Сырым) ауданының 117-жылқы
зауытында жұмысшылықтан
бастаған. 1955 жылдан осы зауыт негізінде құрылған «Правда» газеті атындағы кеңшарда бригадир болды. 20 жылдан астам
3 -бөлімшедегі 12-тракторшылар
бригадасын басқарды.

## Дереккөздер
Ротонда

**Ротонда** () — Италиядағы коммуна, Базиликата әкімшілік аймағына қарасты Потенца провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3890 адамды құрайды. Халық тығыздығы 93 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 42 км² шамасында. Пошта индексі — 85048.

## Демографиясы

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Базиликата елді мекендері
Автомобильді сату

**Автомобильді сату**. Азаматтардың жеке меншігіндегі автомобильді сату тәртібін КСРО Сауда министрлігі бекіткен Типтік ережелер негізінде одақтас республикалардың сауда министрліктері белгілеген.

Автомобильдің несі өзінің қалауы бойынша оны кезкелген азаматқа немесе автомобилі тіркеуге алынған республика территориясында орналасқан комиссиялық магазин арқылы сата алады. Апатқа (аварияға) ұшырағандықтан күрделі жөндеуді қажет ететін автомобильді сол апатқа ұшыраған ауданның өзінде сатуға болады.

Егер машина жүрмейтін, әрі жөндеуді талап ететін болса, оның бағасын белгілеу үшін Товароведті үйіне шақыруына болады. Ондай автомобильдің бағасын магазин товароведі оның иесінің келісімі бойынша қояды. Комиссиялық төлем тағайындалған бағаның **7%-ін** құрайды.

Магазин автомобильді комиссиядан өткізуге, несі паспортын немесе оның орнына жүретін документін, сондай-ақ машинаны тіркеуден шығарған Мемлекеттік автоинспекцияның белгісі бар автомобильдің техникалық паспортын ұсынғанда ғана қабылдайды.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Автотуризм

**Автотуризм**. Көптеген автоәуесқойлар автомобильді демалыс кезінде саяхатқа шығу үшін пайдаланады.

Маршрутты тандағанда машинашы жүргізу тәжірибесін, автомобильдің техникалық жайын, жыл мезгілін, жолдық жағдайын ескеру керек.

Алғашқы қашық сапарға жақсы, магистральды жолмен жазда шыққан қолайлы, өйткені мұндай жолда қонақ үйі немесе кемпинг, автомобильге май құятын және техникалық қызмет көрсететін станция болады.

Маршруттың ұзақтығы бір бағытқа көп дегенде **2000** км, ал тәуліктік жүрісі **500—600** км-ден аспауға тиіс. Онан ұзақ сапар әрі қажытады, әрі қауіпсіз де емес. Жолға алатын заттық салмағын ескеру керек, өйткені оның салмағы жолаушылардың салмағымен қоса есептегенде автомобильдің тиісті мүмкіндігінен артыл кетпеуі керек.

Автомобильдің төбесіне қосымша жүк қойғыш орнату орынсыз болады, өйткені оған қойылған зат қораптың жоғарғы бөлігіне артық салмақ түсіріп, аэродинамикалық кедергіні күшейтеді. Бұл жағдай оның орнықтылығын әрі басқарылуын нашарлатады, қосымша қуат жұмсалуын талап етеді және жанармай шығынын арттырады. Егер қосымша жүк қойғыны қайткен күнде де алып жүру қажет болса, онда оған қойылатын затты ауа кедергісі мейлінше аз болатындай етіп байлаған жөн. Содан кейін бұрылыстан сақтықпен өтіп, шұғыл тежемей, әрі двигательге артық күш түспейтіндей жылдамдық сақтап отыру керек.

Сапарға шығар алдында автомобиль кезекті техникалық күтім жасап, жолға басы ар тық (запас) бөлшектер алу қажет. Осы заманғы жеңіл автомобильдер үшін жақсартылған жолмен **4000—5000** км қашықтыққа жүру аса қиындыққа соқпайды, сондықтан жолға өзіңмен бірге тек жиірек істен шығатын шағын детальдарды ғана алу керек.

Қазіргі жасап шығарылып жатқан жеңіл автомобильдерге қауіпсіздік белдігін орнату мүмкіншілігі қарастырылған, оны жол жүрісі ережесіне сәйкес жүргізуші мен жолаушылар пайдалануға міндетті. Жол жүру тәртібінде **2,5—3** сағат жүрген сайын демалу үшін қысқа мерзімді (10—15 минут) аялдама жасау, ұзақ демала отырып түскі тамақ ішу және қараңғылық түсісімен қонатын жерге тоқтау жағдайы қарастырылған. Машиналық тәулік бойындағы жүретін уақыты көп дегенде **9—11** сағат болуға тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Автотрансформатор

thumb|right|300px
**Автотрансформатор** — трансформатордың бір түрі; бір немесе бірнеше ұшы бар жалғыз орамнан тұрады.

«**Кернеу төмендеткіш**» автотрансформаторда ену кернеуі (электр желісінің кернеуі) бүкіл орамға беріліп, шығу кернеуі (жүктеме) оның бір ғана бөлігінен (шығу көзі мен орамның шеткі бір тарамының аралығында) таратылады; ал «**кернеу күшейткіш**» автотрансформаторда желі орамның бір бөлігіне және жүктеме қуат орамға тұтас қосылады.

Реттеуге келмейтін қарапайым автотрансформаторлар кернеуді **127** В-тан **220** В-қа көбейтуге немесе керісінше, азайтуға пайдаланылады. Оны тоңазытқыш, шаңсорғышқа т. б. қосуға болады. Радиоқабылдағыш пен телевизорды қоректендіру үшін кернеулі сатылап немесе біртіндеп өзгертетін реттеуіші бар анағұрлым күрделі автотрансформаторлар қолданылады.

Қажетті кернеуге бақылау жасау үшін реттелетін автотрансформаторларда, әдетте вольтметр, яғни реттеуіш тұтқасында көрсеткіші бар кернеу шкаласы болады. Автотрансформаторларды пайдалану кезінде, оның бүкіл орамы мен бөліктері электр желісіне қосылып тұратындықтан өткізгіш сымға және автотрансформатордың кернеулі көзіне қол тигізу қауіпті екендігін естен шығармаған жөн.

«**Автотрансформатор**» ұғымын тұрмыста кернеу стабилизаторы деп жаңсақ айтылып жүрген және «**автоматты трансформатор**» деген қате анықтамамен шатастырмау керек.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Зоошампунь

**Зоошампунь** - «Мұхтар» пастасы. Үй жануарларында болатын бүргені және жүн кеміргіш жәндіктерді жою үшін пайдаланылады. Ол үшін үй жануарын ең алдымен суға тоғытып, тарайды, шаңнан, терден та-зартады да, бүрге түскен жеріне 1—2 ас қасық зоошампуньды жағады. Сонан соң оны көбіктенгенше ысқылайды. 10 минуттай кейін көбікті жылы сумен жуып, терісін құрға-тып сүртеді. Зоошампунь — улы, оны ас-судан аулақ, балалардың қолы жетпейтін, ит, мысық бара алмайтын жерде сақтаған дұрыс.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Интерьер

**Интерьер** — пәтердің белгілі бір ретпен қалыптастырылған әрі сәндеп жабдықталған ішкі кеңістігі.

Пәтер интерьерін қалыптастыруда оның сәулеттік шешімі және құрылыс жабдықтары: бөлменін саны мен өзара ыңғайластырыл олардың көлемі мен габариті, терезе мен есіктің, үй жылытатын радиаторлардың, жап-сарластырып салынған шкафтың, санитарлық аспаптардың, асханадағы ыдыс-аяқ жуғыш пен газ не электр плитаның т. б. орналасуы елеулі роль атқарады. Пәтер интерьері тұрмыстық аспаптардан, машиналар мен жарық түсіретін құралдардан және жиһаздан құралады.

Интерьерді жабдықтаудың қажетті шарты — **қолайлылық пен әсемдік**. Интерьердің барлық элементтері өзара әдемі үйлесуі, ал интерьер бүтіндей алғанда бірін-бірі толықтырып, көз тартарлық әсем болуы тиіс. Пәтерді жабдықтарда үйге қандай заттар қажет, оларды қай жерге және қалай орналастыру, әшекейі мен түсі, бөлменің әшекей мен болуын өзгерту-өзгертпеу туралы мәселені алдын ала ойластыру керек.

Пәтер интерьерін қалыптастыру мәселесіне арналған кітаптар шығарылады, журналдарға мақалалар басылады, көрмелер ұйымдас-тырылады, ал көрмелерде осы заманғы пәтер интерьерлерінің макет үлгісі және жиһаздың, жабдықтың, әшекейдің, жабдықтауға қажетті басқа да элементтердің ең жақсы өнеркәсіптік үлгілері көрсетіледі.

## Қазақ нақышындағы интерьер галереясы

## Дереккөздер


Санат:Интерьер
Санат:Дизайн
Балықтар (шоқжұлдыз)

200px|thumb
**Балықтар** (лат. Pіsces) – зодиактік шоқжұлдыздардың бірі. Қазақстан аумағынан балықтар жаз айларының соңында, күзде және қыс айларының бас кезінде көрінеді.

Санат:Астрономия
Санат:Балықтар (шоқжұлдыз)
Шошқа шаруашылығы

**Шошқа шаруашылығы** дүниежүзілік ет өнімінің 40%-ға жуығын береді, қазір оның саны 0,8 млрд-тан асып отыр. Ірі қарамен салыстырғанда күй талғамайтындықтан және тез өсіп-өнетіндіктен бұл шаруашылық адамдар тығыз қоныстанған аймақтарда кең тараған. Дүниежүзіндегі шошқа санының жартысына жуығы Азияға, оның ішінде, ең алдымен, Қытайға келеді. (Азияның кандай елдерінде шошқа мүлдем өсірілмейді, оның себебі неліктен?) Сонымен қатар АҚШ, Бразилия, Германия, Ресей, Польша елдерінде де шошқа шаруашылығы жақсы дамыған.
Шошқа шаруашылығы-үй хайуанаттарының негізгі саласы.Шошқаның еті , майы тағам ретінде кеңінен пайдалынылады.Сонымен бірге терісі , басқа да өнімдері , халық қажетіне жаратылады.Шошқаның арғы тегі-доңыз.Қазақстанда жабайы қабан мен ақ шошқа мегежіндерін ұрықтандыру арқылы шошқаның етті-майлы жетісу шошқа қолтұқымы шығарылды.Ол еліміздің оңтүстік-шығыс аймақтарының табиғи жағдайларына бейімделген.Өсімтал және тіршілік етуге өте бейім қолтұқым.

## Дереккөздер


Санат:Шошқалар
Санат:Мал шаруашылығы
Ионизатор

**Ионизатор** - үйдің ауасын жасанды түрде аэроиондармен (электрмен зарядталған газ молекуласымен) қанықтыруға арналған. Теріс аэроиондардың емдік қасиеті бар, ол адамның организміне игі әсер етіп, жұмыс істеу қабілетін арттырады, организмдегі оттегінің жетіспеуін азайтады, ауырған адамның тезірек сауығуына көмектеседі. Теріс аэроиондар жүрек-тамырлары ауруларының кейбір түрлерін, тыныс жолдарын т. б. ауруларды емдеуге қолданылады. Мұндай аэроиондар таулы жердің, орманньщ, теңіздің, сарқырама мен тау өзендері жағасының ауасында, әсіресе күн күркіреуінен кейін мол болады. Қала ішіндегі ау ада, оның ішінде тұрғын үйлер де өте аз.

Ионизаторды көбінесе түнде жұмысқа қосады, ол кезде терезенің желдеткіші ашық болуы қажет. Ионизатордың адамға ешқандай зияны жоқ, дегенмен электр тогының кейбір қолайсыз әсерінен сақ болу үшін ток көзіне қосылған ионизатордың қорабына не таратқышына қол тигізбеген жөн. Аэроионизатордың көмегімен (мысалы, «Айна») ауаны теріс аэроионмен қанықтыруға болады. Ол әрі электрлі жылу желдеткішінің, әрі ионизатордың жұмысын атқара алады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыстық техника
Санат:Медициналық құралдар
Санат:Иондар
Нағыз саламандралар

**Нағыз саламандралар** немесе **Саламандралар** (*) —* құйрықты қосмекенділер отряды тұқымдасының бірі. Еуразия, Солтүстік Африка және Солтүстік Америкаға тараған 15 туысы, 45 түрі белгілі. 

Бұларға тән белгілер: астыңғы және үстіңгі жақтарында тістері бар; қабақтары жақсы дамыған; ересектерінің өкпесі болғанымен желбезектері жоқ. Денесі тығыз, құйрығы қысқа, аяқтары мықты, қысқа, алдыңғы аяғында 4 саусақ, артқы аяғында 5 саусақ болады. 

Саусақтарының арасында жарғақ болмайды. Қазақстанда кездесетін жалғыз түрі — кәдімгі тритон (*Trіturus vulgarіs*) Жем өзенінің бойы мен Арал теңізінің солтүстік жағалауында шағын популяциялар түрінде таралған. 

Саламандраның дене тұрқы 20 — 28 см. Саламандраның ішінде құрлықта тіршілік ететін (нағыз саламандра) және суда тіршілік ететін (тритондар) түрлері бар. 

Кейде құйрықты қосмекенділердің өзге тұқымдастарының өкілдерін (мысалы, өкпесіз саламандра, т.б.) де саламандраға жатқызады. Саламандра ылғалы мол, көлеңкелі ормандарды, бұлақтар мен өзендердің жағалауын мекендейді, таулы аймақтарда 3000 м биіктікке дейін көтеріледі. thumb|150px|Сары теңбіл саламандра|солғаҚорегін іздеуге ымырт түсе немесе түнде шығады. Ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді. Іштей ұрықтанады, яғни, суда тіршілік ететін түрлерінің аталықтары тастаған сперматофорды (сперматозоид толы капсула) аналықтары клоакасымен іліп алады. Көптеген түрлері тірі дернәсіл туады немесе ішінде жетілген дернәсілі бар жұмыртқа салады. 

Дернәсілдері суда дамиды. Саламандра лабораторияда жануар ретінде тәжірибелерге пайдаланылады.

## Дереккөздер:
Прокурордың өкілеттігі

**Прокурордың өкілеттігі**
*Прокурор қылмыстық істер қозғаудың заңдылығын және негізділігін қадағалайды немесе өзі қылмыстық істерді қозғайды, тергеу ісінде жалпы басшылықты жүзеге асырады.
*Прокурор істі алдын ала тергеу амалдары аяқталғаннан кейін қылмыстық істің одан арғы қозғалысын анықтайды, тергеліп болған істі, атап айтқанда, айыптау қорытындысын прокурор растаса ғана сот өз қарауына алуы мүмкін. Сотта прокурор қылмыстық қудалауды жүзеге асырады, мемлекеттік айыптауды қолдайды және  айыптауды қолдаудан жеке өз басының себептерімен бас тарта алмайды.
*Прокурор тергеушінің немесе анықтау органының аса маңызды іс жүргізу шешімдерін бекітеді (санкция береді) (қылмысты болдырмау шаралары ретінде қамауға алу, тінту жүргізу, пошта-телеграф корреспонденцияларын тұтқындауды таңдап алу жөніндегі шешімдері).
*Прокурор тергеуші мен анықтау органының іс-әрекеті жөніндегі барлық шағымдарды қарайды және олар бойынша тиісті шешімдер кабылдайды. Ол тергеу аяқталғаннан кейін істі толық тексеріп шығады.
*Прокурор анықталған заң бұзушылық бойынша қылмыстық іс козғауға, айыпты адамға тәртіптік немесе басқа жаза қолдану жөнінде ұсыныс жасауға құқылы.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Прокуратура органдарының кадрлары

Прокуратура органдарының қызметкерлігіне денсаулығына қарай жұмыс  істеуге жарамды, жоғары білімі бар азаматтар қабылдануы мүмкін. Бұрын сотталған, мемлекеттік қызметтен қуылған прокуратура қызметкерлері, құқық қорғау  органы, әділет министрлігіндегі қызметкерлер прокуратура органында жұмыс  істей алмайды.

Әскери прокурорлар, бұған қоса, әскери қызметшілер болуы керек. Облыстардың және оларға теңестірілген прокурорлардың, аудандық қалалық және  оларға теңестірілген прокурорлардың прокурорлығына жасы 25-ке толған, прокуратура органдарында кем дегенде үш жыл еңбек өтілімі бар адамдар тағайындалады.
Прокуратура органдарының қызметкерлері үш жылда бір рет аттестациядан өткізіледі. Қазақстан Республикасының прокуратура органдарына бірінші рет қызметке алынып отырған адамдар ант қабылдайды. Прокурорлық қызметкерлерді аттестациялау олардың істеп отырған қызметіне лайықтылығын немесе сәйкес келмейтіндігін анықтауға, сондай-ақ қызметін жоғарылату, кезекті дәрежелік шен беру жөнінде шешім қабылдауға мүмкіндік береді.
Прокуратура органдарының қызметкерлері мемлекеттік билік өкілдері болып табылады және мемлекеттің қорғауында болады. Олардың:
*ату құралдарын және оқ-дәрілерді алуға, алып жүруге  және сақтауға;
*Республиканың Бас прокуроры белгілеген тәртіп бойынша қорғануға қажет болған және өте мәжбүр болған жағдайда ату құралын қолдануға құқығы бар.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Қазақстан Республикасының прокуратурасы

**Қазақстан Республикасының прокуратурасы** — Қазақстан Республикасының аумағындағы заңдардың, Қазақстан Республикасы Президенті жарлықтарының және өзге де нормативтік-құқықтық актілердің дәлме-дәл және біркелкі қолданылуын, жедел-іздестіру қызметінің, анықтау мен тергеудің, әкімшілік және атқару-орындаушылық іс жүргізудің заңдылығын жоғарыдан қадағалауды жүзеге асыратын мемлекеттік орган.

Прокуратура органдары төменгі прокурорларды жоғары тұрған прокурорларға қатаң бағындыратын бірыңғай орталықтандырылған жүйені құрайды.
Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасын Парламент сенатының келісімімен қызметке бес жыл мерзімге Президент тағайындайтын Бас прокурор басқарады. Бас прокурордың ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайтын бірінші орынбасары және орынбасарлары болады.

**Прокуратура органдары жүйесіне:** Бас Прокуратура облыстардың прокуратуралары; республика астанасы мен республикалық маңызы бар қалалардың прокуратуралары; ауданаралық, аудандық, қалалық және  оларға теңестірілген әскери және мамандандырылған прокуратуралар кіреді.
Басқармалар мен бөлімдердің бастықтарын және олардың орынбасарларын, сондай-ақ аға көмекшілерін, айрықша тапсырмалар жөніндегі көмекшілерді, аға прокурорлар мен басқармалардың және бөлімдердің прокурорларын қызметке Республиканың Бас прокуроры тағайындайды және қызметінен босатады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Уық

**Уық** — кереге басы мен шаңырақты ұстастыратын ағаш. Ол сәмбі талдан (сыр талынан) жасалады. Уықтың кереге басына байланатын жағы жалпақтау, имектеу болып келеді, мұны уықтың иіні дейді. Уықтың жоғарғы түзу жағын қары, шаңырақ көзіне сұғынатын төрт қырлы ұшын қаламы дейді. Уықтың кереге басына байланатын жағын тесіл, бау өткізеді, оны уық бау (балақ бау) деп атайды. Қазіргі үйлер уықтарының ұзындығы 2 м — 2 м 20 см.

**Маңдай уықтар** — Қанат саны онша кҿп емес үйлердің есігі керегеден биік болады. Соған байланысты маңдайшаға қарының ұзындығы басқа уықтармен бірдей, бірақ иіні қысқалау уықтар қадалады. Ол уықтар “маңдай уықтар” деп аталады. Маңдай уықтар саны 5-7 жобасында болады.
## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Киіз үй
Санат:Терминология

## Дереккөздер


Санат:Киіз үй