Баку

**Баку**, **Бақы** ( — жел өтіндегі қала) — Әзербайжан Республикасының астанасы. Кавказдағы ең үлкен қала және Каспий теңізіндегі ең үлкен порт. Қаланың ауданы 2 140 км², халқы 2022 жылдың басындағы жағдай бойынша 2 303 млн. адамды құрайды. Баку — Еуропа мен Азияның қиылысында орналасқан әлемдегі көркем және космополиттік қалалардың бірі.

## Географиялық сипаттамасы
Каспий теңізінің батыс жағалауында, Апшерон түбегінің оңтүстік жағалауында орналасқан.

Баку ауа райы маусымдық ауытқулармен сипатталады. Жаз мезгілдері ыстық және көбінесе құрғақ: шілде мен тамыз айларындағы орташа температура 26-27°C, ең жоғары температура 28-29°C-қа жетеді. Жаз айларында жауын-шашын сирек кездеседі, көбінесе 0 мм-ден төмен түседі. Бакудегі қыс жұмсақ, қаңтар мен ақпан айларындағы орташа температура шамамен 6,5°C, ең төменгі температура шамамен 5°C.

## Әкімшілік бөлінісі
Баку қаласы 12 әкімшілік ауданнан және 59 елді мекеннен тұрады.

## Тарихы
Тарихшылар мен археологтар Апшерон түбегіндегі қоныстың қашан пайда болғанын нақты деректер айта алмайды. Адамдар бұл аймаққа біздің эрамызға дейінгі VIII ғасырда қоныстана бастаған деп болжануда. Закавказье қаласы туралы I және II ғасырлардағы ежелгі авторлардың жазбаларында кездеседі. V ғасырда маңайындағы «жалынды жер» болған қоныс туралы айтылады - бұл жер қойнауынан шығатын табиғи газдың жануына берілген атау. Ал «Баку» атауы тек X ғасырда ғана араб географтары мен тарихшыларының еңбектерінде кездеседі, олар Каспий жағалауындағы шағын қала туралы жазған. Сол кезде бұл қоныс жақын маңдағы мұнай өндірісімен танымал болған. Византия, Русь, Парсы (Иран), Қытай, Үндістан және Венециядан сауда керуендері қалаға мұнай алуға келген. Баку тұз өнеркәсібімен де танымал болған.

Баку 3 ғасырдан белгілі; 12 ғасырдың 2-жартысына дейін Шируан мемлекетінің орталығы болған. 12 — 15 ғасырларда шығыс елдеріне мұнай шығаратын портқа айналды. 16 ғасырдың 80-жылдары қаланы Түркия басып алады. 1604 жылы Баку қамалы Иран шахы Аббас І-нің шапқыншылығынан қатты қирады. 1747 жылдан Баку хандығының орталығы. 1804 — 1813 жылы Ресей-Иран соғысы кезінде Ресейге қосылды (1806). 

1920 жылдың сәуір айының ортасында Қызыл Армияның 11-ші армиясының бөлімшелері Деникин күштерінің қалдықтарын талқандап, Әзербайжанның солтүстік шекараларына жақындап, 27 сәуірде кеңес әскерлері Әзербайжан шекарасынан өтіп, ешқандай қарсылыққа тап болмай, 28 сәуірде Бакуге кірді.
Кеңес дәуірінде Баку Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасының астанасына және КСРО-ның ең ірі әкімшілік, өнеркәсіптік, ғылыми және мәдени орталықтарының біріне айналды. 1991 жылдан Әзірбайжан Республикасының астанасы.

## Экономикасы
Қазіргі уақытта Баку қаласы әлемнің астана қалалары арасында лайықты орын алады.
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Баку Кеңес Одағының негізгі мұнай базасы болды.

1950-1960 жылдары жеңіл және тамақ өнеркәсібіндегі ондаған ірі кәсіпорындар салынып, пайдалануға берілді, ал көпшілігі техникалық тұрғыдан қайта құрылды.

1970-1985 жылдары Бакуде тұрмыстық кондиционер зауыты, «Озон» ғылыми-өндірістік бірлестігі, электрондық есептеу машиналары зауыты, терең су базасы зауыты, тігін және аяқ киім фабрикасы салынып, пайдалануға берілді. Осы жылдары электронды машина жасау, радио өнеркәсібі, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өнеркәсібі және жаңа прогрессивті салаларға арналған машиналар мен жабдықтар шығаратын кәсіпорындар құрылды.

1994 жылы 20 қыркүйекте Әзербайжан Республикасының Мемлекеттік мұнай компаниясы мен сегіз елден келген 12 компаниядан тұратын Әзербайжан халықаралық операциялық компаниясы «Ғасыр келісімшарты» деп аталатын келісімге қол қойды. Бұл стратегия 1995 жылдың қазан айында күшіне енді. 1996 жылы Баку-Новороссийск мұнай құбырының Әзербайжан бөлігі мұнай экспорты үшін қалпына келтірілді. 1996-1997 жылдардан бастап экономика тұрақты және тұрақты даму жолына түсті, ал 2001 жылдан бастап бұл даму одан әрі жеделдеді.

Баку — көлік жолдарының ірі торабы. Қалада ірі порт, мұнай және табиғи газ өндіру, мұнай өңдеу, мұнай химиясы, химия, машина жасау (мұнай өндіру құрал-жабдықтары, прибор жасау, электрлік техника және радиоэлектроника, кеме жөндеу), жеңіл және тамақ өнеркәсібі, құрылыс материалдар өндірісі, т.б. өнеркәсіптер жақсы дамыған. 1967 жылдан метрополитен жұмыс істейді.

## Транспорты
Соңғы жылдары Бакудың көлік жүйесі айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Автобус паркі, метро вагондары және теміржол желісі – бәрі жаңартылды және жаңғыртылуда.
нобай|оңға|200px|Гейдар Әлиев әуежайы   нобай|оңға|200px|Ескі темір жол вокзалы  нобай|оңға|200px|Баку таксилері           
**Әуежай.** Ультразаманауи Гейдар Әлиев халықаралық әуежайы халықаралық және ішкі рейстерге қызмет көрсетеді. Баку халықаралық әуежайы қаладан шамамен 20 км қашықтықта орналасқан. Әуежай өте жақсы жабдықталған, оның ішінде ақпараттық үстелдер, құрылғыларды зарядтау пункттері, жүк қызметтері, ана мен бала бөлмелері, медициналық мекемелер, банк бөлімшелері мен банкоматтар, бизнес-зал, қоғамдық көлік билет кассалары, дүкендер, сұлулық салондары, тегін Wi-Fi, 1-терминалда интернетке қосылған компьютер үстелдері, кітапхана, пошта бөлімшесі, темекі шегуге арналған бөлмелер, дұға бөлмелері т.б. бар.

**Темір жол көлігі.** Елдің теміржол желісінің ұлттық операторы — «Әзербайжан темір жолы». Тұрақты жолаушылар тасымалы ел ішінде де, жақын шет елдерге де жүзеге асырылады. Әзербайжан қазіргі уақытта теміржол желісін кең көлемде жаңартуда. Абшерон шеңбер желісі Баку, Сумгаит және бүкіл Абшерон түбегін байланыстырады. Бұл бағыттар бойынша Wi-Fi жүйесімен жабдықталған жаңа Stadler екі қабатты пойыздары жүреді. Елдің негізгі көлік торабы — Баку теміржол вокзалы.

**Метро.** Баку метрополитені 1967 жылдың қарашасында ашылды. Бұл Кеңес Одағында Мәскеу, Ленинград, Киев және Тбилисиден кейінгі бесінші метро жүйесі болды. Қазіргі уақытта желіні «Баку метрополитені» компаниясы басқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша Баку метрополитені үш желіден және 27 станциядан тұрады. Әр желінің өзіндік түсі бар (қызыл, жасыл және күлгін). Метро станциялары күн сайын таңғы 6:00-ден түнгі 12:00-ге дейін ашық. Пойыздар қарбалас уақытта әр 3-5 минут сайын жүреді. Баку метрополитенінде фотосуретке түсіру және бейне түсіруге ресми түрде тыйым салынған.

**Автобус.** 2014 жылдан бастап Баку автобустарын «BakuBus» компаниясы басқарады. Жол ақысы «BakıKart» картасымен төленеді. Бакуде үлкен халықаралық автобекет бар, сол жерден Мәскеуге, Краснодарға, Тбилисиге, Тегеранға, Ыстамбұлға және басқа да бірқатар қалаларға автобуспен баруға болады. Қазіргі уақытта Баку автобус паркі жаңартылып жатыр, ал Әзербайжан Түркияда жасалған тағы 320 жаңа автобус сатып алуда.

**Су көлігі**
Баку халықаралық теңіз сауда порты елдің негізгі көлік және логистикалық хабы болып табылады, онда 13 айлақ бар. Жүк тасымалдау қызметі жыл бойы қолжетімді. Порт Бакуден 70 км қашықтықта орналасқан және басқа қалалармен теміржол және автомобиль жолдары арқылы байланысқан. Бірнеше жыл бұрын теңіз туризмін дамыту үшін Баку портында жолаушылар терминалын салу туралы жарлыққа қол қойылды.

**Фуникулёр.** Баку фуникулері тек туристік нысан ғана емес, сонымен қатар толыққанды қоғамдық көлік жүйесі. Ол 1960 жылдан бері жұмыс істейді, соңғы жөндеу жұмыстары 2012 жылы аяқталды. Желіде екі станса бар және ол Нагорный саябағы мен Мұнайшылар даңғылындағы алаңды байланыстырады. Жолдың ұзындығы 455 метр, ең жоғары жылдамдығы 3 м/с, ал стансалар арасындағы жүру уақыты 4 минут. Әр вагонға 28 жолаушы сыяды. Пойыздар әр 10 минут сайын жөнелтіледі.

## Театрлары

## Мұражайлары
нобай|оңға|250px|Әзербайжан ұлттық өнер мұражайы нобай|оңға|250px|Әзербайжан ұлттық кілем мұражайы  нобай|оңға|250px|Низами Гәнджави атындағы Әзербайжан әдебиетінің мұражайы  нобай|оңға|250px|Әзербайжан Ұлттық тарихы мұражайы               
***Әзербайжан мемлекеттік музыкалық мәдениет мұражайы.** Бұл мұражайдың негізі 1967 жыл деп санауға болады. Оның қызметі елдегі музыка тарихына қатысты әртүрлі материалдарды жинауға, зерттеуге және сақтауға бағытталған. Көрмелерде жиырма мыңнан астам экспонат бар, оның ішінде елдің ұлттық мәдениетімен байланысты дәстүрлі музыкалық аспаптар, сондай-ақ сирек кездесетін және түпнұсқа туындылар бар. Экспонаттар сонымен қатар граммофондар, фонографтар және пластинкалар сияқты заманауи заттармен толықтырылған. Мұражайда сонымен қатар фотосуреттер, жеке заттар, қолжазбалар, ноталар, кітаптар және басқа да заттар қойылған.

***Әзербайжан ұлттық өнер мұражайы.** Әзербайжан мемлекеттік өнер мұражайы 1936 жылы құрылған. 1943 жылы мұражайға Әзербайжан театр және сәндік өнерінің негізін қалаушылардың бірі, әйгілі театр дизайнері Р. Мұстафаевтың есімі берілді. Мемлекеттік өнер мұражайында Әзербайжандағы реалистік өнердің негізін қалаушылар М.К.Эривани, М.М.Навваб, А.Азимзаде және Б.Кенгерлидің көптеген жұмыстары, сондай-ақ елдің қазіргі заманғы суретшілері М. Абдуллаев, С. Бахлулзаде, Т. Салахов, Т. Нариманбеков және басқалардың ең үздік жұмыстары қойылған.Әзірбайжан мемлекеттік өнер мұражайында Әзірбайжандағы реалистік өнердің негізін қалаушылар М.К. Эривани, М.М. Навваб, А. Азимзаде және Б. Кенгерлидің көптеген жұмыстары, сондай-ақ елдің қазіргі заманғы суретшілері М. Абдуллаев, С. Бахлулзаде, Т. Салахов, Т. Нариманбеков және басқалардың ең үздік жұмыстары қойылған.

***Әзербайжан ұлттық кілем мұражайы.** Әзербайжан кілем мұражайын Әзербайжанның халық суретшісі және «Әзербайжан кілемі» атты маңызды ғылыми еңбектің авторы Латиф Керімов 1967 жылы 1 маусымда құрды. Бұл әлемдегі алғашқы осындай мұражай болды. Әзербайжан мемлекеттік кілем және қолданбалы өнер мұражайының (бастапқы атауы) алғашқы көрмесі 1972 жылы 26 сәуірде Бакудегі Жұма мешітінде көпшілікке ашылды.Мұражай коллекциясында жеті коллекцияға бөлінген шамамен 13 мың экспонат бар.

***Низами Гәнджави атындағы Әзербайжан әдебиетінің мұражайы.**  Низами Гәнджави атындағы Әзербайжан әдебиеті мұражайы 1939 жылы Бакуде құрылған. Ол Бакудың орталығында, Фонтан алаңы мен Ичери-Шехер кіреберісінің жанында орналасқан. Бүгінгі таңда бұл мұражай Әзербайжан рухани мәдениетінің ең ірі және ең бай қазыналарының бірі болып табылады. Ол Әзербайжан әдебиеті мен мәдениеті бойынша ғылыми және басқа да материалдарды жинайды, зерттейді және сақтайды, бұл материалдарды көрмелер мен экспонаттарда ұсынады. Мұражай сонымен қатар кең көлемді зерттеулер жүргізеді.

***Миниатюралық кітаптар мұражайы.** Миниатюралық кітап мұражайы Баку қаласыда орналасқан әлемдегі жалғыз, бірегей мұражай. Мұражайда 7500-ден астам миниатюралық кітаптар бар. Мұражай 2002 жылдың сәуірінде ашылды. Оның коллекциясы халық суретшісі Тахир Салаховтың әпкесі Зарифа Салахованың жеке коллекциясына негізделген. Мұражай көрмесінде әртүрлі дәуірлердегі миниатюралық кітаптар, орыс жазушыларының сирек кездесетін басылымдары, әзірбайжан авторларының шығармалары және бұрынғы кеңестік республикалар мен Еуропада басылған миниатюралық кітаптар қойылған. Коллекциядағы ең құнды экспонат — әлемдегі ең кішкентай кітап – оның өлшемі 2x2 мм, ал мәтін мен иллюстрациялардың барлық 20 бетін тек үлкейткіш әйнек арқылы көруге болады.

***Әзербайжан Ұлттық тарихы мұражайы.** Әзербайжан тарихының ұлттық мұражайы 1920 жылы Білім комиссариатының «Музекскурс» бөлімі ретінде құрылды. Кейіннен оның атауы жиі өзгеріп, 1921 жылы көпшілікке ашылды. Қазіргі уақытта мұражайда алты бөлім бар. Олардың ішінде тарихқа дейінгі және орта ғасырларға, қазіргі заманғы және қазіргі заманғы өнерге, нумизматикаға және этнографияға арналған бөлімдер бар. Үш мың шаршы метрлік көрме залынан ежелгі заманнан бері ел тарихын, Әзербайжан мәдениетінің көптеген артефактілері мен ескерткіштерін көруге болады. Мұражай коллекцияларында 300 000-нан астам артефактілер бар.

***Қазіргі заманғы өнер мұражайы.** Қазіргі заманғы өнер мұражайы 2009 жылы ашылды. Мұражайдың негізі — 20 ғасырдың екінші жартысынан бүгінгі күнге дейінгі Әзербайжанның ең үздік кескіндеме және мүсін туындыларының жинағы. Екі қабат біртұтас ашық кеңістікте орналасқан. Мұражайда негізінен авангардизм стилінде жұмыс істейтін Әзербайжан суретшілері мен мүсіншілерінің 800-ден астам туындысы бар. Мұражайда Саттар Бахлулзаде, Беюкаға Мирзазаде, Эльмира Шахтахтинская, Тайыр Салахов, Омар Эльдаров, Нәдір Абдурахманов, Геннадий Брижатюк және басқа да шеберлердің туындылары қойылған.

***«Сураханы» мұражай кемесі.**  Әзербайжан Каспий кеме қатынасы компаниясына (ASCO) тиесілі «Сураханы» танкері теңіз мұнай тасымалдау тарихында маңызды рөл атқарды. Оның ұзындығы 123,5 метр және жүк көтергіштігі 4696 тоннаға дейін жетеді. Кейіннен танкер мұнай тазалау стансасы ретінде пайдаланылды. 2017 жылы Сураханы танкерін мұражайға айналдыру туралы шешім қабылданды. Келушілер Каспий теңізінің тарихы, Абшерондағы мұнай өндіру, кеме қатынасының дамуы, әлемдегі алғашқы кемелер, теңіз алыптары, кеме қатынасының ажырамас атрибуттары болып табылатын навигациялық құралдар және шамамен 5000 жылдық кеме қатынасы тарихы бар теңіз тораптары туралы біле алады.

## Жоғарғы оқу орындары
Баку — Әзербайжанның ең маңызды білім беру орталықтарының бірі, онда көптеген білім беру мекемелері орналасқан:
нобай|оңға|200px|Әзербайжан мемлекеттік мұнай және өнеркәсіп университеті нобай|оңға|200px|Әзербайжан мемлекеттік экономика университеті  нобай|оңға|200px|Әзербайжан мемлекеттік педагогикалық университеті          
*Әзербайжан мемлекеттік мұнай және өнеркәсіп университеті;
*Әзербайжан техникалық университеті;
*Әзербайжан сәулет және құрылыс университеті;
*Әзербайжан медициналық университеті;
*Әзербайжан мемлекеттік экономика университеті;
*Әзербайжан мемлекеттік мәдениет және өнер университеті;
*Әзербайжан мемлекеттік педагогикалық университеті;
*Әзербайжан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы;
*Әзербайжан тілдер университеті;
*Әзербайжан мемлекеттік өнер академиясы;
*Әзербайжан мемлекеттік дене шынықтыру және спорт академиясы
*Әзербайжан ұлттық консерваториясы;
*Әзербайжан туризм және менеджмент университеті;
*Баку инженерлік университеті;
*Баку музыка академиясы;
*Баку мемлекеттік университеті;
*Баку славян университеті;
*Баку Азия университеті;
*Баку Еуразия университеті;
*Баку бизнес университеті;
*Баку қыздар университеті;
*Батыс Каспий университеті;
*Әзербайжан ұлттық авиация академиясы;
*Әзербайжан университеті;
*Одлар Йурду университеті;
*Тафьяккур университеті;
*Хазар университеті;
*Гейдар Әлиев атындағы Әзірбайжан жоғары әскери мектебі
*Гейдар Әлиев атындағы Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің академиясы
*Әзербайжан дипломатиялық академиясы
*Баку жоғары мұнай мектебі

## Көрнекі орындары
нобай|оңға|200px|Қыз мұнарасы  нобай|оңға|200px|Теңіз жағасындағы бульвар  нобай|оңға|200px|Ширваншах сарайы 
Баку — Әзербайжанның Каспий жағалауында орналасқан астанасы, туристерге сәулеті мен жылы атмосферасы арқылы танымал қала.
                   
**Ичери Шехер (Ескі қала).**
Ичери Шехер — Бакудың ортағасыр қамалдары мен үйлері сақталған ең көне ауданы. Бұл жер ЮНЕСКО дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілген. Ескі қалада күні бойы қыдыруға болады (Ширваншах сарай кешені, Мұхаммет үлкен мешіті). 
Ондағы ең танымал жерлердің бірі — «Бриллянтовая рука» фильмі түсірілген Кичик Гала. Содан болар көшеге көбіне-көп ТМД елдерінің туристері барады. Бір жергілікті тұрғын оған қарама-қарсы көшеге «Черт побери» дәмханасын ашқан. Ичери Шехер Жібек жолының бойында жатқандықтан қазір ол жерде керуен сарайдың түр-түрі сақталған.

**Ширваншах сарайы.**
Ширваншахтар — Әзержайбан аумағында билік еткен ортағасыр мемлекеттің әміршілері. Ескі қалада солардың сарайы Шиваншахтар деп аталады. Қазір ол — тарих пен мәдениет музейі. Оның ішіне уәзірлер сарайы — диванхане, мешіт, оқушылар бөлмесі мен монша салынған. Туристер бұл сарайда ерекше археология қазбаларын, әзержайбан кілемдерін, музыка аспаптары мен ежелгі құранды көре алады.

**Қыз мұнарасы.**
Қыз мұнарасы — Баку жағалауындағы қамал. Оның сегіз қабаты бар: бірінде гелиодисплейлі музей, ал ең жоғарғы қабатында шолу алаңы бар. Бұл мұнара туралы аңыз көп. Біреу зароастрияшылардың бұрынғы ғибадатханасы дейді, енді біреу жай қорғаныс мекені болған дейді. Бір танымал аңызға сенсек, мұнара бір ширваншах қызының қалауына сай салынған. Оны әкесі күштеп күйеуге бергісі келген екен. Мұнара салынғаннан кейін ханшайым Каспий теңізіне батып өліп, мұнара Қыз мұнарасы деп аталған.

**Ичери шехер моншалары.**
Моншаның бір бөлігі жазда салқын болсын деп жерден төмен салынған, ал екінші жартысы қыста жылы болсын жердің үстіне салынған. Хамамда бакулықтар жуынып қана қоймай, түрлі іс-шара мен жоралғы өткізген. Мысалы, әйелдер демалыс күндері кездесу өткізетін болған, ал ерлер кальян шегіп, нарды ойнатын болған. Ичери Шехерде бірнеше монша сақталған: Қажы Ғайба, Аға Михайыл, Қасым бек моншалары.

**Теңіз жағасындағы бульвар.**
Теңіз жағасындағы бульвар — туристер мен Баку тұрғындары жиі баратын жер. Бұл жол төрт шақырымға созылып жатыр: онда ойын-сауық аттракциондары, кинотеатр, дәмханалар мен балалар театры, парашутқа арналған төбе бар.

**Алау мұнаралары.**
Алау мұнаралары — Бакудың ең танымал символдарының бірі. Магнит, естелік суреттерде көп бейнеледі. Ішінде қонақүй, кеңселер мен пәтерлер орналасқан. 
Кешеннің қасбетіне кешке қарай қосылатын LED экрандары орнатылған: әуелі алау, содан кейін Әзербайжан туы көрсетіледі. 

**Гейдар мешіті.**
Гейдар мешіті — Күнгей Кавказдағы ең үлкен мешіт. 2014 жылы приезидент Ильхам Әлиевтың бұйрығына сай салынған. Мешіт төрт күмбезді. Сырты осман сәулетіне ұқсайды, ал ішінде дәстүрлі әзербайжан кілемдері жайылған, алтын жалатылған жабдықтар қойылған.

## Галерея
нобай|орта|1300px|Баку көрінісі

## Дереккөздер

*
Санат:Миллионер қалалар
Санат:Азия қалалары
Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар