open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валерий Григорьевич Резанцев

**Резанцев Валерий Григорьевич** (8.10.1946 ж. т., Ресей, Новомосковск қ.) — палуан, грек-рим күресінен КСРО-ның еңб. сің. спорт шебері (1970).

Жаттықтырушысы — В.А. Псарев. Қазақстан және халықар. жарыстардың жеңімпазы. КСРО-ның ('1969 — 70, 1972 — 73, 1975 — 76*), [[Еуропа]]ның (1970, [[Берлин]], [[Германия]]; 1974, [[Хельсинки]], [[Финляндия]]; 1973, [[Мадрид]], [[Испания]]), әлемнің бес дүркін [[чемпион]]ы (*1970 — 75*). 20 — 21-Олимпиялық ойындардың жеңімпазы (1972, [[Мюнхен]], [[Германия]]; 1976, [[Монреаль]], [[Канада]]).

1970 жылдан 1976 жылға дейін бірде бір рет жеңілмей [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің]] рекордтар кітабына енген.

2 рет “*Құрмет белгісі''“ (1970, 1972) және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен (1976) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:8 қазанда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Новомосковскде (Тула облысы) туғандар
Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ресейдің еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Грек-рим күресінен КСРО чемпиондары
Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары
Санат:Күрестен Олимпиада чемпиондары
Санат:1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының балуандары
Санат:1976 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1976 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының балуандары
Санат:Грек-рим күресінен әлем чемпиондары
Санат:Грек-рим күресінен Еуропа чемпиондары
Санат:Гиннесстің рекордтар кітабының рекордсмендері
Санат:Ауыр салмақтағы палуандар
Санат:FILA Даңқ Залының мүшелері
Санат:КСРО балуандары
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Резерв

**Резерв** (лат. *reservo* — сақтаймын, жинаймын), Сақтық қор — тауарлардың, ақшалай қаражаттың, шетелдік валютаның, т.б. қажет бола қалған жағдайға арналған қосалқы қоры; пайдалануға аса қажеттілік туған жағдайда жұмсау үшін сақталатын ресурстар алынатын бастау көз, қор. Мемлекеттік Резервтер — аса маңызды шикізат түрлерінің, материалдардың, жабдықтың, астықтың мемлекет сақтайтын босалқы қоры. Валюталық Резервтер — мемлекеттің басқа елдермен экспорттық операция жасау кезінде алынған шетел валютасы түріндегі ақшалай қаражаты. Банктердің міндетті Резервтері — елдің қаржылық өкімет орындары (әдетте, орталық банк, Қазақстанда Ұлттық банк) белгілейтін тартылған ресурстардың ең төмен үлесі, оны коммерциялық банктер (*кейбір елдерде жинақ инттары*) өз қоймаларында нақты ақша нысанында не орталық банктегі депозит нысанында сақтық активтер ретінде ұстауға тиіс. Олардың нормасы салымдардың түрлеріне, олардың шамасына, география және инстиуция айырмашылықтарына байланысты белгіленеді.

**Резерв **(лат. reservo — сақтау) — 
# Әйтеуір кажетке жарайтын басы артық бір нәрсенің болуы. 
# Қажетті жана материалдарды, күштерді алатыл кәздер.
# Белгілі мерзімге сактап қойылған әскер құрамалары, әскер бөлімдері, соғыс қимылдарын жүргізуге, шығын орнын толтыруға іске пайдаланылатын әскер, әскери техника, қару-жарақ корының болуы және кезегі келген әскерге шақырылушылар, запасқа шыққан әскери міндеттілер.

## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Терминология
Санат:Әскери іс
Резервациялар

**Резервациялар** (лат. *reservare* — сақтаймын, қорғаймын) — байырғы тұрғындарды мекенінен күшпен көшіріп, қоныстандыруға арналған арнайы аумақ. Басқыншы мемлекеттер жаулап алған елдердің байырғы тұрғындарын құнарсыз, шөл-шөлейт, тау-тасты жерлерге ығыстырған. АҚШ, Канада және Бразиялияда үндістер, Аустралиянда жергілікті аборигендер, Оңт. Америка Республикасында африкалықтар Резервацияларда тұрады. Олар белгіленген жерде тұрып, мекендеуге тиісті болды. Резервациялардағы халықтар өз бостандықтары мен құқықтары үшін жиі-жиі бас көтеріп отырған.
## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Терминология
Резидент

**Резидент** (Resident) - компьютердің жұмыс уақытында негізгі жадта үнемі тұратын басқарушы программаның бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Резина

**Резина** (лат. *resіna* — шайыр), вулканизаттар — каучукты вулкандау нәтижесінде алынатын өнімдер. Резина алынатын қоспаның құрамында каучуктан өзге вулкандауды реттейтін заттар — толықтырғыш, жұмсартқыш, бояғыш, тұрақтандырғыш, т.б. болады. Оның сапасы каучуктың құрамы мен құрылысына байланысты. Каучуктың Резинаға айналу процесін вулкандаушы зат (күкірт, органик. пероксидтер, диаминдер, т.б.), үдеткіш, белсендіргіш реттеп отырады. Вулкандау кезінде үзілген қанықпаған хим. байланыстардың орнына күкірт атомдары орналасып, каучуктың сызықты макромолекулалары кеңістік құрылымды полимерге айналады. Бұдан каучуктың серпімділігі артады. Күкірттің мөлш. 32%-дан асқанда қатты Резина — эбонит түзіледі. Каучуктың беріктілігін, мықтылығын, созылғыштығын, т.б. қасиеттерін арттыру мақсатында күшейткіш толықтырғыштар (күйе, мырыш оксиді, кремний қышқылы) және бейтарап толықтырғыштар (бор, саз) қосылады. Соңғысы каучуктың мех. қасиеттерін өзгертпей Резина қоспасын өңдеуді жеңілдетеді. Іоспаны өңдеу кезінде молекулалардың өзара әсерін бәсеңдету үшін жұмсартқыштар (*көмірсутектер, органик. қышқылдар, шайыр*), каучуктың пластикалығын сақтау мақсатында тұрақтандырғыш (фенил *b*-нафтиламин) қосылады. Қоспа құрамын реттеу және өңдеу технологияларын жетілдіру арқылы сыртқы орта әсеріне тұрақты, қасиеті әр түрлі Резина алынады. Оларға жұмсақ, жартылай жұмсақ, қатты, ыстыққа (120 — 200ӘС-тан жоғары), суыққа (–50ӘС-тан төмен), буға, отқа, жарыққа, радиоактивті сәулелерге төзімді Резиналар жатады. Өнеркәсіпте өндірілетін Резинаның басым көпшілігі көлік дөңгелектерін, электр кабелдерінің сыртын, түтіктер, аяқ киім, медицинада жүрек клапандарын, т.б. дайындауда қолданылады. Қазақстанда Резина өндірісімен Шымкент қ-ндағы* “[[ИнтеркомШина]]”* АІ айналысады.
## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Терминология
Регресс

1) **Регресс** (лат. *regresus* — кері қозғалу) — дамудың кері кетіп, төмен қарай құлдырауы. Регресске деградация, ұйымдастыру дәрежесінің әлсіреуі, қажетті іс-әрекеттерді орындау қабілетінің жойылуы тән. Регресс, сондай-ақ тоқырау, ескі формалар мен құрылымдарға кері оралу кезеңдерін қамтиды. Регресс өзінің бағыты жағынан прогреске қарама-қарсы. Бірақ та бұлардың арасында күрделі, жан-жақты байланыс бар, бір жағынан, кейбір регрессивті өзгерістер жалпы прогрессивті дамудың шеңберінде болып жатса, екінші жағынан, кейбір регрессивті өзгерістердің үдей түсуі кезінде оның кейбір құрамы дамудың прогрессивті бағытын сақтайды. Қоғамдық дамуда Регресстің болуы тарихи дамудың қарама-қарсылық мәніне тән. Реакцияшыл топтар мен күштер уақытша (*реакция кезінде, фашизм өріс алғанда)* прогрессивті күштерден басым болуы мүмкін. Бірақ мұндай регрессивті құбылыстар бұрынғы әлеум. форманың ыдырауының нәтижесі ғана болып, оның орнына алдыңғылардың құнды жағын бойына сіңірген жаңа форма келеді. Мұндай құбылыстың ыдырауы жалпы жүйе шеңберіндегі даму процесін үзіп тастай алмайды, оның қажетті алғышартының біріне айналады.

2) **Регресс** (лат. *regressus* — кері кету, артқа қарай қозғалу), биологияда — 1925 ж. орыс ғалымы А.Н. Северцов (1866 — 1936) “*Регресс*” терминін биологияда екі түрлі мағынада қолдануды ұсынды: 
*биологиялық Регресс — эвол. кері кету, яғни қоршаған ортаның өзгерістері едәуір қарқынды жүргендіктен организмдердің бейімделіп үлгере алмауы немесе басқа топтармен бәсекеде төтеп бере алмауы; қандай да бір жүйелік топқа жататын таксондар санының азайып, олардың ареалдарының тарылуы, дарабастар санының үздіксіз азайып, біртіндеп жойылуы; биол. Регрессті жануарлар арасынан қосмекенділерден, жұпартышқаннан, ал өсімдіктерде гинкго ағашынан айқын көруге болады; 
*морфофизиологиялық Регресс — жалпы дегенерация, яғни организмдердің тіршілік қабілетінің тұрақты және қалыпты жағдайларға бейімделуінің нәтижесінде құрылысының қарапайымдалуы. Мыс., саккулина шаянының крабтың денесінде паразиттік тіршілік етуіне байланысты оларда ішекқуыстыларға тән дифференцияланған күрделі органдар жүйесінің жойылуы.

3) **Регресс**,* теңіз регрессиясы* (лат. *regressіo* — кері қозғалыс) — теңіздің жағадан (*құрлықтан*) шегінуі. Регресске тектоник. процестерге байланысты құрлықтың көтерілуі, мұхит түбінің төмендеуі немесе мұхит бассейндеріндегі су көлемінің азаюы (мыс., *мұз басу дәуірінде*) себепші болады. Регресс жер түзілу тарихының өн бойында әр түрлі аудандарда бірнеше рет болып өтті.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Резистор

**Резистор** (ағыл. *resіstor*, лат. *resіsto* — қарсыласамын) — электр тізбегінің әртүрлі тармақтарындағы ток күшін, не кернеуді шектеу немесе реттеу үшін қолданылатын радиотех. немесе электртех. бұйым. Радиоэлектрондық құрылғылардағы барлық бөлшектердің жартысынан астамы (80%-ға дейін) Резисторлар болады. Резистордың негізгі сипаттамаларына кедергісінің номинал мәні (0,1 Ом-нан 1 ГОм-ға дейін), кедергінің номинал мәннен ауытқу мүмкіндігі (0,25%-дан 20%-ға дейін), макс. сейілу қуаты (Вт-тың жүздік үлесінен бірнеше МВт-қа дейін) жатады. Ток өткізгіш бөлігінің материалына қарай Резисторлар металдық, шалаөткізгіштік, сымдық, таспалық, т.б.; құрылымына қарай тұрақты, айнымалы болады. Айнымалы Резистор кедергісі жылжымалы тетік арқылы, не ток күші мен кернеу арасындағы бейсызықтық тәуелділікке байланысты өзгеруі мүмкін.

## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Физика
Резняков Александр Борисович

**Резняков Александр Борисович** (7.9.1904, Ресей, Дондағы Ростов — 16.3.1984, Алматы) — ғалым, техникалық ғылым докторы (1956), проф. (1958). Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1962), Қазақстанның еңб. сің. ғыл. қайраткері (1961). Дон политех. ин-тын бітірген (1929). 1929 — 45 ж. Ресейдің өндіріс орындарында инженер, цех бастығының орынбасары, бөлім меңгерушісі, 1945 — 48 ж. Алматы ауыр машина жасау з-тында бас конструктор, 1948 — 76 ж. Қазақстан ғылым академиясының Энергетика (*қазіргі Қазақ энергетика ғыл.-зерт. ин-ты*) ин-ты директорының орынбасары қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл. еңбектері табиғи қатты отындардың тозаң көмірлік және циклондық оттықтарда жануын зерттеуге арналған. Ұсақ кентастар мен концентраттарды қайта өңдеудің жаңа, тиімділігі жоғары циклондық процесінің теор. негізін жасап, оны өндіріске енгізуді ұсынды. Резняков қуатты ЖЭС-тердің қазан агрегатындағы оттық қондырғыларының үлгісін жасау, оларды жетілдіру жөніндегі кешенді зерттеулерге басшылық етті (*Қазақстан Мемл. сыйл., 1972*). Орденмен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1904 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Редактор

**Редактор** — баспада, радиохабар мен телевизияда мәтінді әдеби тілдің стильдік нормаларына түсіріп, өңдеуші, оны басылымның (хабардың) мақсаты мен сипатына сай етіп жөндеуші, әдеби қызметкер немесе журналист. 
Редактор — әуе толқынына шығуға тиісті хабарға жауапты адам. Оның міндеті сол өзі қызмет етіп отырған арнаның бағыт-бағдарына, жоспарларына орай хабардың сценарийлік жобасын құру, жанрын анықтау, хабарға қатысушы адамдарды шақыру, үнтаспаға дауысты жазып алу, мәселеге қатысты жайларды анықтау сияқты т.б. ұйымдастыру шараларымен шұғылданады. Егер хабар басқа адамның авторлық бағдарламасы болса да тиісті бөлімнің редакторы тексереді, эфирге рұқсат береді. Хабар барысында қатысатын журналистерге тапсырмалар беріп, бағыттайды. Ал, журналистке қойылатын талаптар төмендегідей:

# графикалық ақпаратты немесе мәтіндік ақпаратты дайындау мен өндеуге арналған программа. Редакциялайтын программа.
# Тапсырманың нақты мақсатын түсіну.
# Объект жайлы толыққанды мәлімет жинау.
# Оқиғаның немесе жағдайдың барысын дұрыс түсіиу.
# Қойылатын сұрақтарды дайындау.
# Хабардың жанрын, пішінін белгілеу.
# Негізгі объект келмей қалған жағдайда қосымша кейіпкерлер дайындау.
# Техникалық құралдың дайындығын тексеру.

Хабар редакторының тікелей эфир кезінде жауапкершілігі тіпті артады. Режиссермен байланыс сапасы жақсы ма, сигнал өз дәрежесінде жетіп тұр ма, аудиториямен байланыстыратын телефондар дұрыс па, джинглдар мен музыкалық шығармалар дайын ба, бағдарламаның қонақтары дер кезінде шақырылды ма деген сияқты жайлардың бәрін тікелей міндетіне жатпаса да тексеруі қажет. Тіпті хабардың өту процесі де күрделенеді. Себебі, ол хабар барысында оқиға туралы баяндау-заметка, оқиға кейіпкерімен әңгіме-сұхбат, оқиғаға түсінік беру - комментарий, әр түрлі пікірлер айтылуы мүмкін - "дөңгелек стол", оқиғаның көрінісінен хабардар ететін - репортаж, тіпті есеп те кездеседі. Міне, осындай сан түрлі жанрлар тоғысқан хабарды дұрыс ұйымдастыру - редактор міндеті. Тіпті микрофонмен қай жерде тұру, объектіні қалай сөзге тарту керек, сөйленер сөзді қалай даярлау керек деген сияқты функциялар да соның ішінде. Өйткені, сол хабардың эфирден шығуына, тіпті бүкіл іаі дырына жауапты.

## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Мамандықтар
Реле

**Реле** (Rеlау) — 
# электр тогымен әрекетке келтірілетін ауыстырып қосқыш.
# көлік құралының электро жабдық жүйесіндегі электр тізбектің жағдайында секірмелі өзгерулерді іске асыруға арналған автоматты құрылғы.
* *Блоктауыш реле* - көлік қозғаушы оталғанан кейін, стартерді автоматты ешіретін реле.
* *Қосу релесі* - стратердің тарту релесінің орау тізбегін қосуға және ажыратуға арналған реле.
* *Дыбысты сигнал релесі* - мембраналардың дірілдеуін қоздыратын, дыбыс сигналының бастырмасының контактыларынан ететін. белгілі бір тоқ күшінің жиілігін кемітетін реле.
* *Кері ток релесі* - аккумулятор кернеуі генератор кернеуінен төмен болған кезде, генераторды аккумулятордан автоматты ажырататын құрылғы.
* *Үзілмелі жұмыс релесі* - шыны тазалағыш щеткаларын бұрайтын электр-қозғауышты бір тәртіпте косып ажырататын реле.
* *Тартқыш реле* - иінді жетек арқылы стартердің тісті дөңгелегін іштен жанатын козғауыштың махавигің тісті тэжімен ілінісқае енгізетін және стартердің орамын акуммулятор батареясынан берілетін желісқае қосатын реле.
* *Реттейтін реле* - аккумулятор батареясын жүктемеге косатын және берілген шектерде керенеулерді ұстауға арналған реле.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Реликт шағала

**Реликт шағала**, **қара мойнақ шағала** () — татреңтәрізділер отрядына, шағалалар тұқымдасына жататын құс. 

Дене мөлшері қарғадай, ақ түсті, тұмсығы қошқыл, көзінің айналасы ақ шеңбермен қоршалған. Реликт шағала — жыл құсы. Қазақстанға сәуірдің басында ұшып келеді. Шоғырласып ұя салады. Жыныстық жағынан 2 — 3 жасында жетіледі. Аналығы ұяға 1 — 4 жұмыртқа салып, оны 24 — 26 күнде басып шығарады. Балапандар 40 — 45 күнде қанаттанып, ұядан ұшады. Жәндіктермен қоректенеді, әсіресе масаларды жақсы жейді. Тамыздың басында қыстау үшін Оңт.-Шығыс Азияға ұшып кетеді. Реликт шағаланың тіршілігі аз зерттелген, себебі, осы күнге дейін олардың тұрақты ұялаған екі жері — Барун-Торей көлі (Забайкалье) мен Алакөл (Шығыс Қазақстан) ғана белгілі. Соңғы кезде ара-тұра Балқаш к. маңында ұшырасып қалады. 1976 — 94 ж. Р. ш-ның жалғыз қоразы Алматы хайуанаттар бағында ұсталды. 

1991 ж. көл шағаласымен будандастырылып алынған будан хайуанаттар паркінде тіршілік етуде. Реликт шағала — өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан құс болғандықтан қорғауға алынып, Халықар. табиғат қорғау одағының және Қазақстанның “*Қызыл кітабына”* енгізілген. 1971 ж. Реликт шағаланың ұялайтын орны — Алакөлде *“Реликт шағала”* орнитол. қорықшасы ұйымдастырылды.

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Жойылу қаупі төнген түрлер
Санат:Шағалалар
Рельс

**Рельс** (, ) — белгілі бір пішіні (профилі) бар болат білеуден жасалған прокаттық бұйым. 

Ол т. ж. мен метрополитен құрамының, трамвайдың, локомотивтің, кен көлігі мен көтергіш кранның, т.б. қозғалуына арналып жасалады. Алғашқы металл рельс 1767 ж. Ұлыбританияда жасалды. Рельс кен тасу жолдары мен з-т ішіндегі жолдарда пайдаланылды. 19 ғ-дың 2-жартысынан бастап болат рельстер кеңінен қолданыла бастады. Т. ж. рельстері — т. ж-дың үстіңгі құрылысының негізгі элементі. Олар шпал үстіне орнатылады әрі оған бекітіледі. Бір-бірімен біріктірілген рельстер өзара параллель қойылып, рельс жолын құрайды. Қозғалмалы құрам дөңгелектерінің қысымы тікелей рельс жолына түседі. Рельстің бірнеше түрі болады. Стандартты р. пішіні қос таврлы боп келеді. Қолданылатын рельс түрі жолдың жүк тасымалдылығына байланысты. Трамвай рельсі т. ж. рельсіне ұқсас болғанмен пішіні науа тәрізді болып, биіктігі мен көлденең қимасының ауданы үлкен етіп жасалады. Кен көлігі, жылжымалы кран, т.б. бұрылмалы және айналмалы құралымдар мен агрегаттар үшін т. ж. рельстеріне қарағанда жеңілдеу рельстер қолданылады.


Wieslauterbahn-Bahntechnik-82-2005-gje.jpg
Wieslauterbahn-Bahntechnik-16-2005-gje.jpg
Wieslauterbahn-Bahntechnik-22-2005-gje.jpg
Wieslauterbahn-Bahntechnik-48-2005-gje.jpg
Wieslauterbahn-Bahntechnik-72-2005-gje.jpg


## Дереккөздер


Санат:Темір жол
Рений

thumb|100px|Рений ''Re''|солға
**Рений** (лат. *Rhenіum*; **Re**) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 75, ат. м. 186,207. Рений – ақшыл сұр түсті, иілгіш металл; тығызд. 21,03 г/см3, балқу t 3180 °С, қайнау t 5627 °С, кристалдық торы гексагоналды, тығыз жинақталған. Табиғатта тұрақты 185Re және радиоактивті 187Re (T1/2=1010 жыл) изотоптары бар.

Жер қыртысындағы салмақ мөлш. 7*10-8%. Ренийдің табиғатта бар екендігін 1871 ж. Д.И. Менделеев болжаған, 1925 ж. колумбит минералын зерттеу кезінде ағайынды неміс ғалымдары И. және В.Ноддактар мен О.Берг ашты. Рений атауы Германиядағы Рейн өз-нің лат. аталуынан (*Rhenus*) шыққан. 

Табиғатта молибденитпен бірге кездеседі. Қазақстан ғалымдары Ренийдің жалғыз минералын (Re3Mo3Pb4S16) ашып, оны жезқазғанит деп атады. Тотығу дәрежесі +7-ден —1-ге дейін. Қалыпты температурада тұрақты. 300 °С-тан жоғары температурада оттекпен оксидтер (ReO3, Re2O7) түзіп әрекеттеседі; F2, Cl2-мен, ал 700 — 800 °С-та күкірт буымен реакцияға түседі. Рений азот қышқылында, ыстық күкірт қышқылында және сутек асқын тотығында еріп, күшті қышқыл HReO4 түзеді. HReO4 сілтілермен, карбонаттармен және металл оксидтерімен әрекеттесіп, суда ерігіштігімен ерекшеленетін перренаттар алынады. 

Таза Ренийді — 500-800 °С-та тех. металдан алынатын Re2O7 немесе ReF6 қосылыстарын тотықсыздандыру арқылы және молибден кендерінен алады. Ренийдің вольфраммен қорытпасы электр шамы мен электр вакуумдық аспаптардың қыздырғыш сымдарын, баяу балқитын қорытпасы ұшақ пен зымыран тетіктерін жасауда және катализатор ретінде қолданылады.

Ренийдің бірқатар физикалық қасиеттері бойынша VI топтағы баяу балқитын металдарға (молибден, вольфрам), сондай-ақ платина тобындағы металдарға жақындайды. Ренийдің балқу температурасы бойынша металдар арасында екінші орынды алады, тек вольфрамнан, ал тығыздығы бойынша — төртіншіден (осмийден, иридийден және платинадан кейін). Қайнау температурасы бойынша химиялық элементтер арасында бірінші орында тұр (5869 вольфрам 5828 салыстырғанда)

## Химиялық қасиеті
Ықшам рений қалыпты температурада ауада тұрақты. 300°С жоғары температурада металдың тотығуы байқалады, 600°С жоғары температурада қарқынды тотығу жүреді. Рений вольфрамға қарағанда тотығуға төзімді, азотпен және сутекпен тікелей әрекеттеспейді; рений ұнтағы сутекті ғана сіңіреді. Қыздырған кезде рений фтормен, хлормен және броммен әрекеттеседі. Рений тұз және фторлы қышқылдарда дерлік ерімейді және күкірт қышқылымен қыздырғанда да әлсіз әрекеттеседі, бірақ азот қышқылында оңай ериді. Рений сынаппен амальгама түзеді.

Рений сутегі асқын тотығының сулы ерітінділерімен әрекеттесіп, рен қышқылын түзеді.

Санат:Химиялық элементтер
Рента

**Рента** ( — табыс әкелу) сөзіне бірнеше мағына беруі мүмкін:

## Экономика
* Экономикалық рента — өндіріс факторын өндірістік үдеріске тартуға және онда қосымша күш-жігер жұмсамай-ақ кәсіпкерлік қызметті ұстауға жетерліктей болуы үшін артық төлеу.
:* Жер рентасы — жерден түсетін тұрақты табыс.
:* Қаржы рентасы — бірдей интервалмен белгіленген жылдарда бір бағыттағы төлемнің кезектілігімен белгіленген ағымы.
Рентген

**Рентген**– рентгендік және гамма-сәулелердің экспозициялық дозасының жүйеден тыс өлшем бірлігі.

Ол сол сәулелердің ауаны иондау әсері бойынша анықталады. Бірліктің аты В.К.Рентгеннің құрметіне қойылған. Ол қысқаша Р (орысша), не R (халықаралық) таңбасы арқылы белгіленеді. Бірліктердің халықаралық жүйесінде экспозициялық дозаның бірлігі ретінде 1 Кл/кг алынады. 1Р=2,5797610-4 Кл/кг.

**Рентген** — атомдық жарылыс кезіндегі сәулелену шамасын өлшеуге арналған арнайы өлшем бірлігі. Рентген — қалыпты қысым мен 2 млрд. жұп ион түзетін температурада 1 текше см ауа шығаратын гамма-сәулелену шамасы.

## Ренттен өлшегіш
**Рентген өлшегіш** () — залалданған аудандағы радиация шамасының деңгейін өлшеуге арналған құрал. Ол сағатына бірнеше жүздеген ренттенге жететін радиация деңгейін өлшей алады және залалданған аудан мен күштерді, қауіпті залалдану өңірінің шегін белгілей алады.

## Рентгендік сәуле шығару
Рентгендік сәуле шығару () — толқындарының ұзындығы 10-7 ден 10-12 м-ге дейін болатын көзге көрінбейтін электромагниттік сәулелер. Ол көптеген тұнық емес материалдардан өтеді. Рентгентүтікшелер, радиоактивті изотоптар, электрондарды тездеткіштер, ядролық жарылыстар рентгендік сәуле шығару негізі болыл табылады. Рентгендік сәуле шығару фотоүлбірлер, люминесцентті экрандар, ядролық сәулелену детекторлары арқылы тіркеледі. Ғылыми зерттеулерде, медицинада, ақау көргіштерде және т.б. қолданылады.

## Рентгеннің биологиялық эквиваленті
Рентгеннің биологиялық эквиваленті (РБЭ) (Биологический эквивалент рентгена (БЭР)) — биологиялық әсері 1 Р. грамм-сәулелену әсеріне эквивалентті, өтіп кететін сәулеленудің (альфа сәулелену, бета сәулелену немесе нейтрондық ағымдар) кез келген түрінің саны (дозасы).

## Дереккөздер

Санат:Рентгенология
Санат:Өлшем бірліктері
Рентгенограмма

thumb|250px
**Рентгенограмма** — рентген сәулесінің затпен әсерлесу құбылысы негізінде нысанның жарық сезгіш материалдарға (*фототаспа, фотопластинка*) түсіріліп алынған кескіні. Нысанды рентген сәулелерімен жарықтандыру кезінде рентген сәулелерінің жұтылуы, шағылуы не олардың дифракциясы байқалады. Нысанның “*көлеңке*” түріндегі кескінін беретін Рентгенограмма, зерттеліп отырған нысанның түрлі бөліктерінде рентген сәулелерінің бірдей жұтылмауынан болады (абсорбц. Р.). Мұндай Р. биол. нысандарды зерттеу үшін (*әсіресе [[медицина]]да*), материалдар мен құрылымдардағы әр түрлі ақауларды табу үшін (*қ. [[Дефектоскопия]]*), анорганик. материалдар құрамының біртекті еместігін анықтау үшін қолданылады. Дифракц. Рентгенограмма кристалдық үлгілер арқылы өткен рентген сәулелерінің дифракц. шашырауы нәтижесінде алынады. Оны зерттеу мақсаттарында рентгенқұрылымдық талдау жүргізу үшін пайдаланады. Рентгенограмманы алу үшін әр түрлі жарық сезгіш материалдар мен рентген камералары қолданылады.
## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Рентгенология
Реостат

**Реостат **– электр желісіндегі кернеуді немесе токты тежейтін және реттейтін электр құрылғысы. Қолданылуына қарай іске қосу, реттеу, жүктеме және қоздыру реостаты болып; өткізгіш элементтің материалына сәйкес металдық, сұйықтық және көмірлі реостат болып бөлінеді.
Санат:Электротехника
Репарация

**Репарация** () — халықаралық құқықта материалдық-құқықтық жауапкершілік түрі: мемлекеттің әскери шабуыл жасалған елге келтірген зиянын ақшалай не өзгедей нысандалық немесе ішінара өтеуі. Репарация төлеу әдетте бітім шартында қарастырылады.

**Репарация** — шабуылға ұшыраған мемлекетке агрессия жасаған мемлекет тарапынан агрессия салдарының материалдық шығынның орнын толтыруы. Репарация көлемі бейбіт келісіммен немесе басқа құқықтық актімен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Қаржы
Репатриация

**Репатриация** (лат. *repatrіatіo* — Отанға оралу) — түрлі себептермен бөгде мемлекет аумағында қалған адамдарды Отанына қайтару. Әскери тұтқындар жайы туралы Женева конвенциясына (1949) сәйкес соғысушы мемлекеттер әскери қимыл кезінде шені мен санына қарамастан ауыр науқас не ауыр жаралы әскери тұтқындарды жол жүруге жарайтын жағдайға жеткізіп барып отанына қайтаруға міндетті. Әскери қимылдар тоқтаған соң соғысушы мемлекеттер Репатриацияға жатпайтындарынан (*қылмыс жасағандары, жазасын өтеп жатқандары*) өзгесін сөзсіз Репатриациялауға тиіс.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Репродукция

нобай|Ёлочка фотоаппараты
**Репродукция**(re... және лат. produco – өндіремін) – 1) кескіндерді қайта түсіру және көбейту. Ол фотогр. не полигр. тәсілмен орындалады; 2) баспа машинасының көмегімен қайта түсірілген сурет, картина не фотогр. сурет.

## Түсініктемелер

Санат:Полиграфия
Республика алаңы (Алматы)

**Республика алаңы** — Алматы қаласындағы еңбекшілер қауымының мерекелік салтанатты шерулері, сондай-ақ әскери парадтар өтетін орын. 1980 ж. ашылған. Алаң оңтүстік жағынан Қазақстан Республикасы Президентінің резиденциясы және телестудия ғимараты, ал солтүстік жағынан әр түрлі фирмалар мен компаниялар орналасқан ғимараттар мен 16 қабатты 2 тұрғын үй қоршай орналасып, Республика Алаңы ансамблін (архитектор Р.Сейдалин, А.Іапанов, М.П. Павлов, Ю.Б. Туманян, І.Монтақаев, инженер-конструкторлар К.Нұрмақов, П.И. Вогайцев; КСРО Мемлекеттік сыйлығы 1982) құрған. Алаңның Байсейітова көшесіне ұласар кеңістігі қала қақпасы іспетті. Алатау шыңдарымен әсем жарастық тапқан кең алаң (530-260 м) мерекелік шеруге қатысушылардың қатарынан 6 легін өткізуге лайықталып жасалған. Республика Алаңында Тәуелсіздік монументі (1996) орнатылған.
## Дереккөздер
"Қазақ энциклопедиясы", 7 том

Санат:Алматы көшелері
Санат:Алматының көрікті орындары
Санат:Алматы сәулеті
Ретранслятор

**Ретранслятор** ( -тасымалдаушы) — үлкен қашықтықтарда бір бірінен алыс орналасқан екі немесе одан да көп радиотаратқыштарды байланыстыратын байланыс жабдығы.
#**Активті ретранслятор** — байланыс жасаушы екі пункт арасында жыл-жымалы немесе жылжымайтын етіп орналастырылып, байланыс жасалатын негізгі радиосигналды қабылдауға және оны күшейтіп әрі қарай бағыттауға арналған қабылдаушы-беруші радиостанция. Космонавтикада радиоқабылдағышпен, радиотаратқышпен және олардың энергия көздерімен, тиісті антеннамен жабдықталған жер серіктік ретранслятор ретінде пайдаланылады; 
#**Пассивтік ретранслятор** — негізгі сигналды күшейтпей шағылдыру арқылы оның бағытын өзгертуге арналған, өткізгіштен жасалған айналар, антенналар және басқа жазықтықтар. Оның қатарына металдардың буынан тұратын бұлт, ғарышқа орналастырылған мыс, инелер белбеуі, жер серіктеріне орналастырылған шағылдырғыштар жатады.

**Ретрансляция** аралық пункттерде (ретрансляторларда) сигналдарды қабылдау, оларды күшейту және басқа аралық немесе соңғы пункттерге беру. Ол байланыс қашықтығын ұлғайту үшін колданылады. Сигналдар қандай түрде қабылданса сол түрде күшейтіп қана беретін Ретрансляция және сигналдарды беру кезінде пайда болған қателіктерді түзетіп қайта өңдейтін регенеративті Ретрансляция болып бөлінеді. Сигналдарды ретрансляциялау жылдам немесе кідіріспен жүзеге асырылуы мүмкін (сигнал арнайы құрылғы жадында сақталып және алдын ала қарастырылған уақытта әрі қарай беріледі).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Әскери іс
Реттеуіш

**Реттеуіш** — әр түрлі машиналар мен қондырғыларда берілген сипаттамаларды автоматты түрде тұрақты ұстауға немесе оларды белгілі заңдылық бойынша өзгертуге арналған құрылғы (құрылғылар жиынтығы). Пайдалану мақсатына сәйкес Реттеуіштер: қысым, температура, деңгей, жылдамдық, шығын, электірлік шамалар, арнаулы т.б. Реттеуіштерге топталады. Реттеуіштер әсер ету принципі бойынша да бөлінеді.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 7 том
Референдум

**Референдум** ( — хабарлануға тиісті нәрсе) — мемлекеттік маңызы бар мәселені халықтық дауысқа салу. Мұндай демокр. институт алғаш рет Швейцарияда қолданылды. Арнайы даярлық қажет ететін төтенше, шұғыл мәселе дауысқа салынбайды. Референдумға заң немесе халықаралық шарт жобасы, басқару сипатындағы мәселелер ұсынылады.

Референдумның негізгі екі түрі бар: 
# Резолютивті Референдумда қабылданған шешімнің ешбір қосымша бекітусіз бірден мемлекет аумағында міндетті күші болады және жаңа Референдумда ғана күші жойылады; 
# Консультативті Референдум белгілі бір мәселе жайындағы халықтың пікірін білу үшін өткізіледі.

Мұндай Референдумның қорытындысы өкімет үшін міндетті болмайды. Халықар. құқықтық мәселе бойынша Референдум (көбіне плебисцит делінеді) өткізу 20 ғасырдың соңғы жиырма жылы ішінде өріс алды. Мыс., Еуропа Кеңесіне мүше болу-болмау мәселесі бойынша Франция, Дания, Норвегия, Швеция, Ирландия елдерінде Референдум өткізілді. Қазақстанда Референдум өткізу туралы шешімді ҚР Президенті қабылдайды. Оған 18 жасқа толған Қазақстан азаматы қатыса алады. Сот төрелігі, қорғаныс, ұлттық қауіпсіздік, салық саясаты, бюджет, билік орындарының құзыреті, басқару нысаны, адам бостандығы мен құқығы, әкімш.-аум. құрылыс пен шекара мәселесі Референдумға негіз бола алмайды. Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы алғашқы Референдум 1995 жылы өткізіліп, халық бірауыздан Ата Заңды қабылдады.

## Дереккөздер


Плебисцит

Санат:Саясат

zh-yue:公投
Рефлекс

**Рефлекс**(лат reflexus — кері қайтарылған, шағылысқан) — ағзаның ішкі немесе сыртқы тітіркендіргіштер әсеріне орталық жүйке жүйесінің қатысуымен қайтаратын жауабы. Рефлекс туралы түсінікті алғаш рет ұсынған француз философы Р.Декарт (1596 — 1650). Ол рефлексті санаға тәуелсіз, жан әрекетінің нәтижесі деп есептеді. “Рефлекс” терминін жүйке жүйесі физиологиясына чех ғалымы Й.Прохаска (1749 — 1820) енгізді. Бұл ілімді орыс ғалымдары И.М. Сеченов пен И.П. Павлов одан әрі дамытты. Рефлекс дененің белгілі бір бөлігінде орналасқан рецепторлардың тітіркенуінен басталады. Рефлекс тудыратын қозудың жүріп өтетін жолын рефлекс доғасы дейді. Тітіркендіргішке қайтаратын жауабына қарай Рефлекстің бірнеше түрлері бар. 
* Биологиялық маңызына қарай: қоректік, қорғану, бағдарлау Рефлексі, т.б.;
* Рецепторлардың (сезімтал жүйке ұштары) табиғатына қарай: экстеррецептивтік, интеррецептивтік, проприрецептивтік Рефлексі;
* Нейрондардың орналасуына қарай: жұлындық, булбарлық (сопақша ми), диэнцефалдық (аралық ми) Рефлексі болады.

Рефлекстің бұлай бөлінуі көп жағдайда шартты топтастыру болып табылады. Себебі, орт. жүйке жүйесінің әр түрлі құрылымдары арасында тығыз морфол. және функц. байланыс болады; эфференттік бөлімнің сипатына қарай Рефлекстер тұлғалық және вегетативтік болады. Тітіркендіруге жауап қайтаратын мүшенің (эффектордың) әсеріне байланысты қоздырғыш және тежеуші Рефлекстер болып бөлінеді. Қалыптасу табиғатына, атқаратын қызметіне және биологиялық маңызына қарай Рефлекстер шартты және шартсыз болып жіктеледі (қ. Шартты рефлекс; Шартсыз рефлекс). Рефлекстің түрлі органдардың қызметі мен олардың байланысын реттей отырып, ағзаның ішкі ортасының салыстырмалы тұрақтылығын (гомеостаз) қамтамасыз етуде, оны сыртқы орта жағдайларына бейімдеуде маңызы зор. Жүйке жүйесінің Рефлексті әрекетінің нәтижесінде ағза әрекетінің тұтастығы және оның сыртқы ортамен қарым-қатынасы анықталады.

## Дереккөздер



Санат:Биология
Санат:Ғылым
Бикен Ырымқызы Римова

**Бикен Ырымқызы Римова** (1 қаңтар 1923 жыл, қазіргі Алматы облысы Қаратал ауданы Қанабек а. — 6 қаңтар 2000 жыл, Алматы) — актриса, Қазақ КСР-інің халық артісі (1966).

## Өмірбаяны
Бикен Римова театрды бала кезінен ұнатқан. Ол драмалық үйіпмелерге қатысып, олимпиадаларда жүлделі орындарға ие болған. М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық театрының болашақ әртісіне Қалибек Қуанышбаев, Күләш Бәйсейітова, Құрманбек Жандарбеков сияқты қазақ драмалық өнерінің шеберлері көп әсерін тигізді. 1943 жылы Алматы театр уч-щесін бітірген. 1940 жылдан өмірінің ақырына дейін Қазақтың мемл. академ. драма театры (Алматы) труппасында қызмет етті.

## Ойнаған рольдері
Тұңғыш ойнаған рөлі – Ғ.Мүсіреповтің “Ақан Сері - Ақтоқты” трагедиясындағы Мәрзия (1942). 
Актриса кезінде 
* Сәуле (Ә.Әбішев, “Достық пен махаббат”, “Күншілдік”),
* Фарида (Ә.Тәжібаев, “Жалғыз ағаш орман емес”),
* Қамаш (М.Иманжанов, “Менің махаббатым”),
* Ғайни (Т.Ахтанов, “Күтпеген кездесу”), т.б. рөлдерді орындап, қазақ сахнасында замандастар образын жасауға елеулі үлес қосты.
* Еңлік (М.Әуезов, “Еңлік-Кебек”),
* Зылиха, Меңсұлу (Ш.Хұсайынов, “Сырымбет саласында” және “Алдар Көсе”),
* Сарыжорға (С.Жүнісов, “Ажар мен ажал”),
* Күнікей (Мүсірепов, “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу”),
* Зейнеп (М.Әуезов пен С.Соболев, "Абай"),
* Жаңыл, Жер-Ана (Ш.Айтматов, “Аңсаған менің әнімсің” мен “Ана — Жер-Ана”, соңғы спектакльдегі рөлі үшін Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйл., 1966),
* Жиіан (Ж.Файзи, “Башмағым”),
* Бостан, Күмри (С.Ахмад, “Келіндер көтерілісі” мен “Күйеу”),
* Сидзе (М.Каору, “Шығыстағы бір бейбақ”),
* Донна Эльвира (М.Фриш, “Дон Жуанның думаны”), т.б. рөлдерде ойнады.
## Кино саласындағы рольдері
1955 жылдан киноға түсіп
*"Тақиялы періште"
*"Менің атым - Қожа"
* “Өжет қыз”
* “Ана туралы аңыз” (1964)
* “Там-там үні” (1968)
* “Ұлдың оралуы” (1977)
* “Ай астындағы үй” (1983)
* көп сериялы “Тоғысқан тағдырлар” телефильмінде (1996 — 1999), т.б. фильмдерде елеулі рөлдер жасады.

## Жазған шығармалары
* “Абай – Әйгерім” (Әуезовтің “Абай жолы” романы бойынша, 1979)
* “Қос мұңлық” (1991) атты драм. шығарма
ұстаздары мен сахналас серіктері туралы  “Өнердегі өнегелі өмірлер” (1997) кітабын жазды.

## Есте сақтау
* Актриса есімі Талдықорғанның қазақ драма театрына (2000) берілді.

## Марапаттары
* “Құрмет белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Қазақстан киноактрисалары
Рим сандары

thumb|280px|Мәскеудегі сағаттағы рим цифрлары
**Рим Цифрлары**– сандарды белгілеу үшін қолданылатын таңбалау жүйесінің дәстүрлі аты. Рим сандары жүйесі ондық разрядтар мен олардың жартысы үшін айрықша таңбалар енгізуге негізделген:
 Б.з.б. 500-жылдар шамасында этрускілерде пайда болып, Ежелгі Римде қолданылған.
Кез келген натурал сан осы цифрларды қайталау арқылы жазылады. Егер бұл жағдайда үлкен цифр кіші цифрдың алдында тұрса, онда олар өзара кемиді (азайту принципі), ал егер кіші цифр үлкен цифрдың алдында тұрса, онда кіші цифр үлкен цифрдан қосылады (қосу принципі). Соңғы ереже бір цифрды төрт рет қайталап жазбау үшін қолданылады. 
Мысалы: VІІ=5+2=7, ІX=10–1=9, XІV=10+(5—1)=14, XXL= =50—10—10=30, XXXІІІ=10 +10+10+1+1+1=33, т.б. Рим цифрлары арқылы жазылған көптаңбалы цифрларға арифметикалық амалдар қолдану өте қолайсыз. Қазір Рим цифрлары көп қолданылмайды.

## Рим цифрларының оқылуы

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Ежелгі Рим
Санат:Цифрлар
Робот

160px|thumb|right| HONDA ASIMO роботы
**Робот** ( — еріксіз еңбек, rob — құл; чех жазушысы К. Чапек ойлап шығарған сөз, ол алғашқы ұғымында “жұмысқа шебер адам” мағынасында қолданылды) — антропоморфтық (адам тәрізді) әрекеттер, қимылдар жасайтын машина; адам жүрісі мен қимылын еліктететін автоматтандырылған, адам қажетіне еңбек етуге бағытталған, күрделі кұрылғы.

Робот қоршаған ортаға әрекеттескенде адамның немесе жануарлардың кейбір қызметтері мен іс-әрекеттерін ішінара немесе толық орындай алады. Алғашқы роботтар адамның қозғалысы мен сырт пішінін қайталады. Олар ойын-сауық мақсаттарында пайдаланылды. Қазіргі кезде тұрмыстағы көптеген қызметтерді атқаратын, қызмет көрсету, мүгедектер мен балаларға көмекші, көңіл көтеруші және басқа функцияларды орындайтын роботтар жасалды, интеллектуалдық роботтар да пайда бола бастады. 

Робот техниканың дамуы барысында адамдарды бір сарынды ауыр жұмыстардан, жоғары радиациялы, жоғары немесе төмен температура жағдайларындағы және адам қатынауы қиын жерлердегі (су астында, ғарышта) жұмыстардан босататын автоматтық құрылғылар мен механизмдер түрінде жасалып, олар үнемі жетілдіріле түсуде. Мұндай құрылғылар мен механизмдер өнеркәсіптік роботтар деп аталады. Өнеркәсіптік роботтар – өндіріс процесінде адамның қозғалу және басқару сияқты іс-әрекеттерін (өндіріс заттарының орнын ауыстыру және т.б.) және технологиялық құралдардың (айла-тетіктердің) қызметтерін орындайтын автоматтық машина. Адамның қатысуынсыз бір немесе бірнеше технологиялық операцияны, өңделетін бұйымды тиеу мен түсіруді қоса алғанда автоматты түрде орындайтын технологиялық өңдеуші машиналардың, өндірістік машиналардың, тасымалдау және көмекші жабдықтардың жиынтығын робот-техникалық кешен деп атайды. Робот-техникалық кешеннің, әдетте, электрондық есептеу машинасы (ЭЕМ) немесе микроконтроллер негізіндегі бағдарламалық басқару жүйесі болады. Робот-техникалық кешен “адамсыз технологияны” енгізудің негізі болып табылатын икемді өндіріс жүйелерінің бастапқы буыны болып табылады. Робот-техникалық кешенді пайдалану жұмыс күшінің тапшылығы жағдайында өте маңызды.

## Дереккөздер

Санат:Роботтар
Анатолий Александрович Рожнов

**Анатолий Александрович Рожнов**  - Социалистік Еңбек Ері (1974), тау-кен маманы, геология-минералогия ғылымының докторы (1988), 7 ақпан 1931 жылы, Ресей Федерациясы,  Пермь қаласында туған.

## Еңбек жолдары
* 1953 жылы Солтүстік-Кавказ тау-кен-металлургия институтын бітірген.
* Еңбек жолын қатардағы геолог болып бастаған.
* Жәйрем геологиялық барлау экспедициясының бас геологы болды.
* 70-тен аса ғылыми еңбек жазған. Ғылыми еңбектері Қазақстанның маңызды кенді аудандары Атасу, Қаражал, Жәйрем, Жомарт, Үшқатын, Бестөбені зерттеу мен олардың кен байлықтарын барлауға арналды; кен орындарындағы қорғасын-мырыш және марганец кентастарының қорын есептеп шығару, кен өндіру жұмыстарын жолға қоюда үлкен еңбек сіңірді; темір-марганецті Атасу кен орнын барит-қорғасын-мырыш кентастарының ірі орталығына айналдыруда кең көлемді ғылыми жұмыс жүргізді. 
* 1979 жылы Жәйрем, Үшқатын, Арап кен орындарының шикізат базасын кеңейтіп, оларды алғаш ашқан адам деген атаққа ие болды.

## Наградалары
* КСРО Мемлекеттік сыйлығы  (1977) 
* Еңбек Қызыл Ту (1971)  
* Ленин (1974) ордендері
* Социалистік Еңбек Ері (1974)
* Медальдар
    
## Дереккөздер


## Дереккөздер
* Геология и металлогения Успенской тектонической зоны, 6 т., А.-А., 1967 — 68 (соавтор).

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Романов Лев Георгиевич

**Лев Георгиевич Романов** (26.3.1935, Алматы — 7.12. 2002, сонда) — ғалым, техника ғылымының докторы (1972), профессор (1985), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1992). Қазақ кен-металлургия инcтитутын (1958) бітірген. Алматы механикалық жөндеу зауытында қызметкер (1958 — 59), Металлургия және кен байыту институтында ғылыми қызметкер (1959 — 78), Қазақ политехникалық институтында проректор (1978 — 83), кафедра меңгерушісі (1980 — 97) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері — алюминатты ертінділерді кешенді-полимерлі жүйе ретінде қарастырып, оны ядролық магниттік резонанс тәсілімен алюминий алу мақсатында ыдырату және жетілдіру процесінің физикалық химиясын зерттеуге арналды. Нәтижелері Павлодар алюминий зауытында өндіріске енгізілген. Алюминий шығарудың Байер-күйдіру тәсілінде маңызды рөл атқаратын алюминий, кремний, темір, кальций тотықтары бар кең құрамды гетерогендік жүйелердегі химиялық әрекеттесулерді қарастыра отырып, алюминий ертінділерін тазартудың түрлі жолдарын анықтаған. Алюминатты ерітінділерден ванадий, галлий, хром, титан сияқты металдарды бөліп алу тәсілдерін де зерттеді. 230-дан аса ғылыми еңбектің, 3 монографияның, 68 авторлық куәлік пен патенттің авторы.
## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Романс

**Романс**(исп. romance) — белгілі бір музыкалық аспаптың сүйемелдеуімен жеке дауыста орындалатын шығарма. 

Испанияда пайда болған романс алғашында испан (“роман”) тіліндегі ән деген ұғымды білдірген. Бүгінде романс лирико-эпикалық немесе лирико-драмалық мазмұнға толы бір дауысқа арналған ән жанры. Романс көбіне лирикалық поэзия мәтініне құрылып, аспаптық музыкада вокалдық негізде жазылады. Романстың әннен айырмашылығы — әуеннің сөзбен тығыз байланыстылығы мен аспаптық сүйемелдеудің маңыздылығында. Романстың баллада, элегия, т.б. жанрлық түрлері бар. Романс синтетикалық, музыко-поэтикалық жанр ретінде 18 ғасырдың 2-жартысында неміс композиторларының мектебінен басталып, кейін Франция мен Ресейде жалғасын тапты. 19 ғасырдағы романтизм кезеңінде жетекші жанр рөлін атқарып, адамның ішкі дүниесінің сезімталдығын жан-жақты көрсету мен оны музыка арқылы бейнелеуді негізге алды. Романстың бұл түрі В.Шуберт шығармашылығында кеңінен орын алған. Кейін Ресей (М.И. Глинка, А.С. Даргомыжский), Франция (Ш.Гуно, Ж.Бизе), Чехия (Б.Сметана, А.Дворжак), Польша (М.Карлович, К.Шимановский), Норвегия (Х.Хьерульф, Э.Григ), т.б. елдердің классик композиторлары жанрды жан-жақты дамытты. 19 ғасырда әуесқой әншілерге арналған қарапайым романс стилі де бой көтерді. Қазақтың дәстүрлі ән жанрында еуропалық романстардан кем түспейтін ән нұсқалары аз емес. Мысалы, “Ардақ”, “Айттым сәлем қаламқас”, “Қорлан”, “Гауһартас”, “Алқоңыр”, т.б. Романсты қазақ композиторлары 20 ғасырдың 30-жылдары жаза бастады (М.Төлебаевтің “Май кеші”, “Қамар сұлу”, т.б.). Әр жылдары Абай өлеңдеріне жасалған ұлттық романстар жанрдың көркемдік деңгейін арттыра түсті (Төлебаевтың “Мен көрдім ұзын қайың құлағанын”, С.Мұхамеджановтың “Жарқ етпес қара көңілім не қылса да”, “Ғашықтың тілі тілсіз тіл”, М.Маңғытаевтың “Не із-дейсің, көңілім”, “Өлсе өлер табиғат, адам өлмес”, т.б.). 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Терминология
Ру

**Ру**, рулық қоғам — алғашқы қауымның экономикалық, әлеуметтік негізгі ұясы; арғы тегі бір әкеден немесе бір шешеден тараған туыстар тобы. Ру алғашқы адамдар тобынан басталып, кейінгі рулық құрылысқа ауысты. Рулық ұйымның кейінгі құрамын ғана зерттеуге мүмкіндік болғандықтан, рудың даму тарихын зерттеу мәселесінде ғалымдар арасында әр түрлі көзқарастар бар. Көптеген Ресей ғалымдары (Ю.П. Аверкиев, А.М. Золотарев, М.О. Косвен, С.П. Толстов, Ю.И. Семенов, т.б.) рулық қауым екі кезеңді — матриархат (аналық ру) пен патриархатты (аталық ру) бастан өткерді деп тұжырымдайды. Матриархат кезінде адамдардың өндірістік қатынастары қандас туыстардың қатынастарына сай келді. Бұл рулық қауымның алғашқы сатысы болды. Өндіргіш күштердің дамуы нәтижесінде рулық қауым екінші саты — патриархатқа көшті. Халықтардың көпшілігінде бұл жағдай көшпелі мал шаруашылығының, ағаш соқамен жер жыртудың, металл өңдеудің дамуына байланысты еді. Бұл кезеңде руда некелік пен діни әдет-ғұрыптың ықпалы басымырақ болды. Қатар қоныстанған әр түрлі рулық патриархалдық отбасы көршілес қауымға бірікті. Сөйтіп, әлеуметтік бөлініс басталып, жеке меншік дамыды да, біртіндеп рулық қатынастар ыдырап, таптық қатынастар қалыптаса бастады (қ. Алғашқы қауым). Таптық қоғам кезінде де рулық қауымның әр түрлі әдет-ғұрпы сақталды. Бұл жағдай, әсіресе тау халықтары мен көшпелі халықтарға тән. 
Ежелгі рулар туралы нақтылы деректер Інжілде, гректердің, римдіктердің, галдардың, германдықтардың көне әдебиеттерінде (Аристотель, Т.Ливий, Ю.Цезарь, К.Тацит, т.б.) сақталған. Көне замандағы Орталық Азия тайпалары туралы Геродот, ежелгі қытай және парсы жазба деректері К.Багрянородный, Ибн Хаукал, Рашид әд-Дин, Мұхаммед Хайдар Дулат, Рузбехан, Қыдырғали Жалайыри, т.б. тарихшылардың жазбаларында айтылады.
Орталық Азия көшпелі халықтарында, соның ішінде қазақтарда ру күні бүгінге дейін сақталған. Рудың өз алдына таңбасы да, ұраны да болған. Қазіргі кезде Азияның, Африканың, Мұхиттық аралдардың артта қалған халықтарында руға бөліну әлі де сақталып қалған. 
 

## Дереккөздер:


Санат:Қазақ рулары
Рубаят

200px|thumb|rightРубаят(төрттік), рубан, төрттаған — Шығыс және Орта Азия поэзиясында кең таралған лирикалық өлең түрі. Әсіресе, араб, парсы жөне түркі халыктарының ауыз әдебиетінде мол ұшырасады. Рубаят төрт жолдан тұрады. Кей ретте ұйқасатын ор жолдан кейін белгілі бір сөз қайталанып отырады (редиор). Рубаят философиясы мазмүнға құрылып, аяқталған бір ойды білдіреді. Рубаятты парсы-тәжік әдебиетінде 9—10 ғ-да Ханзале, Рудаки, т.б. акындар қолдана бастады. Ал Омар Хөйям Рубаятты өлеңнің негізгі түріне айналдырып, оның тамаша үлгілерін жасады. Руми, Хафиз, Жәми, Хакани, Бедил сияқты сөз шеберлері Рубаятты одан орі дамытты. Түркі жазба әдебиетінде Рубаят Ж.Баласағүнидың "Құтадғу білік" дастанында (11 ғ.) ұшырасады. Рубаят үлгісін дамытуға Қожа Ахмет Ясауи да өзіндік үлесін қосқан. Шығыстық көптеген ақындар Рубаяттарын Сыр мен Қаратау өңірлерінің ақын-жыраулары (моделіқожа, Майлы-қожа, т.б.) жатка білген. Олардың шырайлы философиясы ойларынан, кемел пікірлерінен рухани нәр алған.
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Рудничный

**Рудничный**, Көксу — Жетісу облысының Текелі қалалық әкімдігіне қарасты ауыл (1958 жылдан 2013 жылға дейін кент), Рудничный ауылдық округі орталығы.

## Географиясы
Текелі қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 70 км жерде, Суықтөбе тауының оңтүстік бөктерінде орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Іргесі 1950 жылы Көксу полиметалл кен орнын игеруге байланысты қаланған. Рудничныйда полиметалл кеніші мен кен байыту фабрикакасы, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, қар көшкінінің алдын алу стансасы, т.б. кәсіпорындар бар.

## Дереккөздер

Санат:Текелі қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Михаил Петрович Русаков

**Михаил Петрович Русаков** (21.11.1892, Ресей Федерациясы, Калуга облысының Юхнов қаласы — 24.10.1963, Мәскеу қаласы) — геолог-барлаушы, геология-минералогия ғылымының докторы (1935), профессор (1936). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1945). Қазақ КСР ғылым академиясының академигі (1946). Петроград (Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген (1921). 1922 — 42 ж. Орал-Сібір геология комитетінде, 1942 жылдан КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімшесінің Геология ғылымдары институтында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан жерінің кен орындарын, геологиялық құрылысын, қазба байлықтарын зерттеу мәселелеріне арналған. Русаков Қоңырат (мыс), Қарағайлы (қорғасын-барит), Семізбұғы (корунд, андалузит, Н.И. Наковникпен бірге), Қайрақты (асбест, барит, полиметалл), т.б. пайдалы қазба кен орындарын ашты; металлогения ғылымы саласында қайталама кварциттермен байланысты мыс-молибден, алтын-күміс, корунд, андалузит, диаспор, алунит кентастарын, т.б. зерттеді. Русаков геолог-экономист, эксперт ретінде Қазақстанның бірнеше кен орындарының қорын есептеу мен игерудің мәселелерін іс жүзінде шешуге қатысты. Русаков 150-ден аса ғылыми еңбектің авторы. Екі мәрте Еңбек Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Оның есімімен *[[русаковит]]* минералы аталған.
  

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан геологтары
Рубль

thumb
**Рубль** — КСРО-ның, Ресей Федерациясының ақша өлшемі. Бір рубль 100 копейкаға тең. “Рубль” сөзі 13 ғасырда солтүстік-батыс Ресей жерінде әуелгі “гривна” терминінің синонимі ретінде пайда болған. Бұл кезде рубль ұзындығы 20 см-ге дейін жететін және салмағы шамамен 200 г күміс жамбы болатын, ол күміс шыбықтан шауып алынды. 14 ғасырдан бастап есептік ақша өлшеміне айналды, 1 рубль 100 деньгаға тең болды. 16 ғасырда рубль 100 копейкаға немесе 200 деньгаға теңдестірілді. 1704 жылдан тұрақты түрде шекіліп тұрды. 1843 жылдан рубль қағаз қазынашылық билет түрінде шығарыла бастады. 1897 жылдан алтын рубль Ресейдің ақша өлшеміне айналды (құрамындағы алтынның мөлшері 0,774235 г). 1961 ж. қаңтарда рубльдің құрамындағы таза алтынның мөлшері 0,987412 г болып белгіленді. КСРО-дағы саяси дағдарысқа байланысты рубль 90-жылдардың басынан барынша құнсызданды. Қазіргі кезде рубль еркін валюта айналымына енгізілген. 

## Дереккөздер:


Санат:Ақша
Сергей Иванович Руденко

**Руденко Сергей Иванович** (28.1.1885, Харьков — 16.7.1969, Санкт-Петербург) — археолог, антрополог, этнограф, гидрогеолог. Технология ғылымының докторы (1945), Ленинград университетінің профессоры (1921 — 54). 1942 жылдан КСРО ғылым академиясының археологиялық институтының аға ғылыми қызметкері, 1957 жылдан Ютланд археологиялық қоғамының мүшесі, 1962 жылдан Бүкілодақтық географиялық қоғамының құрметті мүшесі, 1966 жылдан Германия (ГФР) археологиялық институтының мүшесі. Руденко Еділ бойы мен Солтүстік-батыс Сібір халықтарының этнографиясын, археологиясы мен антропологиясын зерттеген. Байқал сыртын, Алтайды, Қазақстанды зерттеген кешенді экспедцияларды басқарды. Оның Таулы Алтайдағы ежелгі дәуір ескерткіштеріне жүргізген зерттеулерінің маңызы зор. 1964 ж. Руденко Бүкілодақтық география қоғамының П.П. Семенов-Тян-Шанский атындағы алтын медалімен марапатталған.
   

## Дереккөздер:


Санат:КСРО археологтары
Санат:КСРО антропологтары
Санат:КСРО гидрогеологтары
Санат:1885 жылы туғандар
Санат:1969 жылы қайтыс болғандар