Полтава

**Полтава** () — Украинаның солтүстік-шығысындағы қала. Полтава облысының және Полтава ауданының әкімшілік орталығы. 
Полтава маңызды мәдени орталық және ірі көлік торабы болып табылады. Қаланың ауданы 103,5 км². Халқы 276,2 мың адам (2020).

## Географиялық орналасуы
Полтава Киевтен шығысқа қарай 301 шақырым жерде орналасқан. Қала Днепр ойпатында, Ворскла өзенінің екі жағасында орналасқан. Өзеннің бір саласы Коломак оған қала шегінде құяды. Қала шегінде бірнеше шағын табиғи көлдер мен көптеген жасанды тоғандар бар. Қаланың рельефі негізінен біркелкі, өзеннен 1,5 км қашықтықта күрт көтерілу байқалады (қала орналасқан Ворскланың оң жағалауы тік, төбелердің биіктігі салыстырмалы түрде 80-100 м жетеді).
Полтаваның географиялық жағдайы өте тиімді және тарих бойы қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. Қала маңызды көлік бағыттарында орналасқан және Украинаның ірі қалалары - Киев, Харьков және Днепр арасындағы байланысты қамтамасыз етеді.

## Тарихы
Алғаш рет 1174 жылы Лтаве өзеніндегі бекініс ретінде Ипатиев шежіресінде айтылған. Бірақ бұл бекіністің қай жерде болғаны нақты белгісіз. 1240 жылы моңғол-татар шапқыншылығы кезінде бұл елді мекен толығымен жойылды. 
XV ғасырдың басында алғаш рет Полтава туралы айтылады, ол кезде Литва князі Витовттың қол астында болды. 1482 жылы Полтаваға Қырым ханы Менгли I Гирей шабуыл жасады. 1503 жылдан бастап Полтава Князь Михаил Глинскийге тиесілі болды. 
1537 жылы Глинскийдің күйеу баласы — Байбуза Полтаваның қожайыны болды. 1630 жылы Полтава Б. Обалковскийге берілді, 1641 жылы ол С.Конецпольскийге, ал 1646 жылы Я.Вишневецкийге өтті. 1569 жылға дейін Полтава Литва Ұлы Герцогтігінің, 1569 жылы Польшаның, 1667 жылдан Ресейдің бір бөлігі болды.
нобай|солға|200px|Орталық алаң, 1850 ж     
1917 жылы қазан оқиғасынан кейін қалада большевикшіл және орысшыл Полтава жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің мүшелері болды. 1917 жылы 17 желтоқсанда Орталық Раданың әскерлері Полтава кеңесін таратты. Алайда, ол кезде қаланы қызыл гвардия жаулап алды. Полтава неміс оккупация аймағына кірді. 1918 жылы 27 қарашада қарулы коммунистік күштер қалаға кірді, бірақ екі күннен кейін украин әскерлері қуып шықты.

Азаматтық соғыстан кейін Полтава КСРО құрамына кірді. 1923-37 жылдары бірнеше әкімшілік реформалар жүргізілді, 1937 жылы 22 қыркүйекте Полтава облысы құрылып, орталығы Полтава қаласы болды.
Екінші дүниежүзілік соғыста Полтава қирауға ұшырады, 22 қыркүйекте 84-ші атқыштар дивизиясының 201-атқыштар полкінің командирі майор Ермишин қаланың орталық алаңында Қызыл Ту орнатты.

Елуінші жылдары Полтаваның соғыстан кейінгі құрылысы жүріп, теледидар пайда болды, қаланы газдандыру басталды. 1958 жылы театр салынды. Алғашқы троллейбустар 1962 жылы жолға шықты.

## Климаты
Полтавадағы жоғары маусым мамыр, тамыз, маусым айларында тамаша ауа-райы +22,0°C...+26,2°C. Бұл қалада осы кезеңде ең аз жауын-шашын жауады, шамамен айына 1 күн жауын-шашын 26,7 және 49,7 мм аралығында болады. Ашық күндердің саны 20-дан 21 күнге дейін.

Полтавадағы ең жылы ауа-райы маусым, тамыз, шілде айларында 28,7°C-қа дейін жетеді. Қоршаған ортаның ең төменгі температурасы қаңтар, ақпан және желтоқсан айларында байқалады, -7,5°С дейін. Түнгі көрсеткіштер -11°C пен 18°C аралығында болады.

Ең жауын-шашынды кезеңдері сәуір, маусым, шілде, қолайсыз ауа райы 4 күнге созылатын, 49,7 мм-ге дейін жауын-шашын түседі. Ақпан, наурыз, мамыр, осы кезеңде орташа есеппен айына 0 күн жауады, жауын-шашынның айлық мөлшері 18,8 мм.

## Халқы
2025 жылдың 1 ақпанындағы жағдай бойынша Полтава халқының саны 294 695 адамды құрайды.

## Экономикасы
Қала экономикасының негізін өнеркәсіп өндірісі құрайды. Ең дамыған салалар машина жасау, металл өңдеу және тамақ өнеркәсібі. Жетекші кәсіпорындардың қатарында келесі зауыттар бар: «Полтавамаш» (ет өңдеу өнеркәсібіне арналған құрал-жабдықтарды шығаратын жетекші ұлттық өндірушілердің бірі), тепловоз жөндеу, автоагрегат (елдегі ауыр жүкті көліктерге арналған тежеу ​​жүйелерін шығаратын жалғыз өндіруші), турбомеханикалық (NIKMAS концернінің бөлігі; компрессорлық және май тазарту қондырғылары, электр станцияларының бу турбиналарын реконструкциялауға арналған агрегаттар мен бөлшектер және т.б.), «Электромотор» (электр қозғалтқыштары және т.б.), тәжірибелік-механикалық (сорғылар және басқа да жабдықтар), ұнтақ металлургиясы «АВК Пресс» (әртүрлі бөлшектер мен дайындамалар, гидравликалық престер және т.б.), «Полтаваспецмонтаж» (металл құрылымдары), «Аэрокоптер» (жеңіл авиациялық тікұшақтарды әзірлеу және шығару).

Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары ет өнімдерін, кондитерлік өнімдерді, ұн, жарма және нан өнімдері (бірнеше ірі наубайхана), жеміс-көкөніс консервілері, алкогольдік сусындар, күнбағыс тұқымын қайта өңдеу өнімдерін шығарады.

## Мәдениеті
### Театрлары
**Н.В.Гоголь атындағы Полтава украин музыкалық-драма театры** — 1936 жылдың көктемінде Полтавада Харьков комсомолдық музыкалық театрының негізінде құрылды. Театр Мемлекеттік музыкалық драма театры деп аталды (1937 жылдан - облыстық мемлекеттік музыкалық драма театры). 1958 жылы сәулетшілер Крылов пен Малишенконың жобасы бойынша 800 көрерменге арналған залы бар жаңа театр ғимараты салынды. Гоголь атындағы театр ғимаратында әртүрлі гастрольдер, әншілер мен музыканттардың концерттері жиі өтеді.
нобай|оңға|200px|Н.В.Гоголь атындағы Полтава украин музыкалық-драма театры     
**Полтава облыстық филармониясы** — Полтава облыстық филармониясы қаланың дәл ортасында орналасқан және оның рухани және мәдени орталығы болып табылады. Мәдени ғимарат 1943 жылы ашылған.
Филармония ғимраты үш өрттен зардап шекті, оның соңғысы 2009 жылы болды. Содан кейін шығармашылық ансамбльдердің гастрольдік сапарлары кезінде ғимарат күрделі жөндеуден өтті. Көрермендер залы 350 орындық. Ән-музыка ансамбльдері, вокалды-аспаптық ұжымдар, әйелдер театрының ән-би ансамбльдері, бандурашылар ұжымдары, түрлі фольклорлық және камералық оркестрлер бар.

**Полтава облыстық академиялық қуыршақ театры** — қуыршақ театры өз тарихын 1938 жылы бастады. Бүгінде бұл Украинадағы ең көне театрлардың бірі. Оның тарихы Украина мен Ресейдің жетекші актерлері мен қуыршақ режиссерлерінің есімдерімен байланысты. Полтава қуыршақ театрының бай және алуан түрлі репертуары бар, оған украин және әлем классиктерінің драматургиясы, ұлттық фольклор, қазіргі заманғы авторлардың шығармалары кіреді.

### Мұражайлары
  
**Иван Котляревскийдің мұражай үйі** — Полтаваның орталығында орналасқан. Бұл жаңа украин әдебиетінің негізін салушы және қазіргі украин драматургиясының негізін салушы Иван Котляревскийдің туған үйі. Мұражай 1969 жылы Котляревскийдің туғанына 200 жыл толуына орай ашылды. Котляревскийдің үйінде 5 шағын бөлме бар: жеке кеңсе, қонақ бөлме, ас үй, үй қызметкерінің бөлмесі және қонақ бөлмесі.
нобай|оңға|200px|Полтава өлкетану мұражайы  нобай|оңға|200px|Полтава өнер мұражайы  
**Полтава өлкетану мұражайы** — Мұнда 190 мыңға жуық әртүрлі экспонаттар бар: үш жарым мыңға жуық кілемдер, көне монеталар коллекциялары, кестелері бар украин сүлгілерінің коллекциясы, керамика, қала аумағында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінде табылған заттар, украин казактарының тұрмыстық заттары, полтавалық шаруалар мен қала тұрғындарының ұлттық киімдері, мұрағаттық фотосуреттер, қызықты тарихи құжаттар.

**Полтава өнер мұражайы** — Мұражайда ресейлік суретшілер – Поленов, Боровиковский, Нестеров, Репин, Левитанның картиналары бар. Батыс Еуропа өнері кеңінен ұсынылған. Сонымен қатар, қазіргі полтавалық суретшілер мен Украинаның басқа аймақтарынан келген суретшілердің жұмыстары бар.

**Полтава шайқасы тарихы мұражайы** — Бұл бүкіл мемлекеттік тарихи-мәдени қорық. Мұражайдың өзі 1909 жылы маусымда Полтава шайқасының 200 жылдығына орай ашылды. Полтава шайқасы өткен даланың өзі сансыз жаулар мен көтерілісшілердің қанына бірнеше рет боялған. 1658 жылы Полтава шайқасы өткен далада полтавалық полковник Пушкар мен Иван Выховскийдің көтерілісші әскерлері арасында шайқас болып, олар жеңілді. Одан да ертерек, 1399 жылы Литва князі Витовт Литва княздігінің батыс шекарасында Темір-Құтыл және Едіге моңғол-татар әскерлерімен шайқас өткен. Осылайша бұл алаң үш рет тарихи шайқастардың орнына айналды. Бұл шайқастарға арналған мұражай залдары да бар. Негізгі көрме Солтүстік соғысқа арналған: онда швед қарулары, швед тулары, оқ-дәрілер, құжаттар, сондай-ақ ресейлік қарулар, оқ-дәрілер, украин гетмандарының портреттері, Ұлы Петрдің жеке заттары бар.

**Авиация және космонавтика мұражайы** — 1987 жылы құрылған. Онда кеңестік және әлемдік авиация мен космонавтиканың көрнекті жетістіктеріне арналған 4 мыңға жуық әртүрлі экспонаттар, кітаптар, фильмдер, дискілер, бірегей материалдар бар.

**Геологиялық мұражай** — әдемі көрмесі бар жас мұражай. Полтава облысында және Украинаның басқа аймақтарында кездесетін геологиялық тау жыныстарының үлгілері ұсынылған.

## Көрікті жерлері
Иванова гора-Полтаваның көрікті жерлерінің бірегей кешені, онда 2005 жылы қалпына келтірілген Успен соборы орталық рөл атқарады. 
Оның артында әйгілі жазушы Иван Котляревскийдің мұражайы орналасқан. Мұнда жертөле, сарай, құдық-кран, жазушының үйі сақталған. Кабинетте кириллицамен ойылып жазылған арқалық бар, онда «бұл үй әке мен ұлдың және Киелі Рухтың атынан құрылды. Аумин. Тамыз айының 1705 жылы 1» деп жазылған.
нобай|оңға|200px|Успен соборы     
Дөңгелек алаңның архитектуралық ансамблі де назар аударарлық, ол 1804-1805 жылдардағы Полтаваның тұрақты даму жоспарына сәйкес пайда болған 19 ғасырдағы классицизм ескерткіші, дәл осы жерде Петр І мен оның әскері 1709 жылғы Полтава шайқасынан кейін жергілікті тұрғындармен кездесті. Алаң диаметрі 375 метр. Орталықта 1811 жылы ашылған Жеңіс құрметіне арналған Даңқ ескерткіші орналасқан.

Діни сәулет өнерінің ішінде маңыздылары - поляк әскерлерін украиндықтардың талқандауының құрметіне құрылған Қасиетті Крест монастыры, Спасская және Әулие Николай шіркеулері, Макарьев соборы және сенім, үміт және махаббат шіркеуі.

Қаланың жанында А.С.Пушкин «Полтава» поэмасында атап өткен ежелгі Кочубей емендерімен әйгілі Диканка ауылы бар.
Бұл алып ағаштардың өмірі 3-4 ғасырдан асты және бүгінде діңінің диаметрі 150-185 см. биіктігі 20-22 метр биіктікке жетті, халық ертегілеріне сәйкес, еменді полковник Иван Искра мен генерал судья Василий Кочубей Полтава шайқасынан бұрын отырғызған.

## Білім беру ісі
Полтава - дамыған білім беру орталығы. Қалада III-IV аккредиттеу деңгейлеріндегі 12 жоғары оқу орны, сондай-ақ 52 жалпы білім беретін мекеме жұмыс істейді.
нобай|оңға|200px|Ю.Кондратюк атындағы Полтава ұлттық техникалық университеті     
**Жоғары оқу орындары**
*Юрий Кондратюк атындағы Полтава ұлттық техникалық университеті
*В.Г. Короленко атындағы Полтава ұлттық педагогикалық университеті
*Әскери байланыс және ақпараттандыру институты
*Полтава мемлекеттік аграрлық академиясы
*Украина медициналық стоматологиялық академиясы
*Полтава экономика және сауда университеті
*Полтава экономика және құқық институты.

## Спорт
Ең танымалы – қаланың басты футбол командасы «Ворскла». Гандбол чемпионатында «Динамо Полтава» командасы ойнайды.

Қаланың спорттық нысандарының арасында: «Ворскла» орталық стадионы, «Локомотив», «Динамо», «Авиатор» стадиондары, PDAA, PZMS және MVS спорт кешендері, «Юность-1» және «Дельфин» бассейндері, «Лтава» карт-трек жолы, теннис корты, сырғанақ алаңдары бар.

2009 жылы қалада Украина чемпионатының жоғарғы лигасында өнер көрсететін «Полтавчанка» кәсіби әйелдер волейбол клубы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Украина қалалары