open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көбіктасты (пемзалы) конус

**Көбіктасты (пемзалы) конус** — конус пішінді шағын жанартаулық құрылыс, негізінен көбіктастан тұрады. Кейде конуста көбіктас қабаттары жұқа күл қабаттарымен астасып жатады. Көбіктасты конустың мысалы: Тиррен теңізіндегі Липар аралының Пелато жанартауы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Виктор Антонович Брюханов

**Виктор Антонович Брюханов** (1884 - өлген жылы белгісіз) — Семей өлкесін зерттеуші. Виктор Антонович 1897 жылдан Семей қаласында тұрған. Семейдегі қалалық училищесінің 5 класын бітірген. 1900-04 Семей облыстық статистика комитетіңде істеген. 1904 ж. шаруалар бастығының іс-қағаздарын жүргізуші. «Қоңыр әулие» деген очерктің авторы. Ол Абайды бірнеше рет көріп, ақынның балалары, туған-туыстарымен, әсіресе, Турағұл, Шәкеріммен араласып тұрған. Олар жайында естелік жазып қалдырған. Б. жазбаларында Н. Я. Коншиннің Э. П. Михаэлис арқылы Абаймен танысқанын, ақынның Коншинмен тез тіл табысып, араласып кеткенін, екеуінің ұзақ әңгімелесетінін баяндаған. Статистик. к-т басып шығарған «Ескерткіш кітабыңда», «Экономикалық шолуларда» Абайға жиі сілтеме жасалып, Абайдың орысша тәп-тәуір сөйлейтіні, сауатты болғаны, статистикаға қажетті мәселелерді жақсы білетіні жайында да жазылған.
## Дереккөздер


энциклопедиясы]]

Санат:1884 жылы туғандар
Санат:Қазақстан статистиктері
Санат:Абайтану
Градирня

thumb|right|Мәскеудегі гиперболоидты градирня
**Градирня** ( — тұз қышқылын қоюлату) — су салқындатқыш құрылғы. Бумен жұмыс істейтін машиналар конденсаторынан шыққан ыстық суды салқындатып, қайта пайдалану үшін қолданылады. Конденсатордан шыққан ыстық су құбырмен құрылғының жоғарғы бөлігіне беріледі де, одан төмен қарай тамшылайды. Сөйтіп, ауада булану арқылы салқындайды. Градирня мұнаралы да, мұнарасыз да болады. Мұнарасыз (әуізді) градирняда ыстық су сорғымен шашыратылып суытылатын болғандықтан, орынды көп алады. Өндірісте мұнаралы градирня  жиі пайдаланылады. Жұмыс өнімділігі 12000 м3/сағ. Градирня  мұнарасы ағаштан жасалады (биіктігі 90 м-ге жетеді).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көзді мигматит

**Көзді мигматит** — үлкен көз сияқты далашпаттың порфиобластары немесе кварц-далашпатты линза тәрізді оқшаулары бар мигматиттің түрі. Оқшаулар тау жыныстарының тақтастығы бойынша бағдарланған. Егер көздердің айналасына жапырақ, ине тәрізді минералдар қабақ сияқты қоршай орналасса, онда мұндай мигматитті флазерлік дейді; синонимі: офтальмит.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қызыл таң шарабы

**Қызыл таң** — десерттік ликерлік маркалы қызыл шарап. Оңтүстік Қазақстан облысында өсірілетін Саперави жүзім сортынан дайындалады. Қанқызыл түстен қызыл күрең түске дейінгі аралықта, иісі қара қарақат иісіне ұқсас. Құрамында спирт — 16%, қант — 22%, титрленетін қышқылдығы 5 г/л, 3 жылда бабына келеді. 1956 жылдан шығарылады. 2 алтын және күміс медальдармен марапатталған.

## Тағы қараңыз
*Қызғылт мускат

## Дереккөздер</span>


Санат:Шараптар
Суды тұщыландыру

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Суды тұщыландыру"]]

**Суды тұщыландыру** — 1) табиғи судың құрамындағы тұз мөлшерін азайту; теңіз суы немесе тұзды грунт суы құрамындағы тұздың деңгейін суды технологиялық пайдалануға немесе ауыз су үшін тұтынуға қажетті деңгейге дейін тұндыру. Қазіргі кезде 100— 150 мың тұрғыны бар елді мекендерді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін теңіз суын тұщыландыратын қондырғылар жасалған (мысалы, Ақтау қаласында); 2) суды әр түрлі шаруашылық мақсаттарында пайдалану үшін ондағы еріген барлық тұздардың сандық мөлшерін кеміту. Суды тұщыландырудың толық және жартылай түрі болады. Пайдаланылатын тұзды суларды тұщыландыру дистилляциялау (буландыру), тоңазыту (мұзға айналдыру), электрхимиялық, химиялық әдіспен тұщыландыру әдістерімен жүргізіледі.

## Суды хлорлау

**Суды хлорлау**— ауыз суды немесе ақаба суды залалсыздандыру (зарарсыздандыру) үшін хлормен өңдеу. Ауыз суды озондаған (яғни, озонмен өңдеу) дұрыс, өйткені, суды хлорлау бірқатар жағдайларда мутагендер мен канцерогендер (хлорорганикалық қосылыстар, мысалы, хлороформ) түзілуіне себепші болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Градиенттік ағыс

**Градиенттік ағыс** — су қабаттарындағы қысымның өзгеруі салдарынан мұхиттар мен теңіздерде пайда болатын ағыс. Қысымның өзгеруі желдің әсерінен, судың лықсуы мен қайтуы, су қабаттарының тығыздығы мен су үстіндегі атмосфералық қысымның біркелкі болмауы, құрлықтан немесе көрші тұйық судан ағынның келіп қосылуы және т.б. осы сияқты құбылыстардың салдарынан болады. Кориолис күшінің әсерінен градиенттік ағыс қысым градиентінің бағытынан қашықтап, солтүстік жарты шарда оңға қарай, оңтүстік жарты шарда солға қарай бұрылады.

## Қосымша
Градиенттік ағыс - қысымның горизонталь градиентінен пайда болатын, Кориолис күшімен және үйкеліс күшімен теңестірілетін теңіз және көл суларының түбі мен жағасындағы қозғалысы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География және геодезия
Көздік құрылым

**Көздік құрылым** - майда түйірлі масса қоршаған бір немесе бірнеше түйірден тұратын көзге ұқсас дөңгелек не линза тәрізді оқшау бітімдері бар таужыныстардың құрылымы. Мұндай "көздер" порфиробластар мен порфирокластар болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көзелік саздар

**Көзелік саздар** - қыштан жасалған бұйымдар (ыдыс-аяқ, ойыншықтар және т.б.) дайындауға пайдаланылатын тез балқығыш және қиын балқитын саздар 
## Дереккөздер


жиынтығы.

Санат:Геология
Базель конвенциясы

**Базель конвенциясы** -[Basel Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and Their Disposal] - қауіпті қалдықтарды шекаралардан тасымалдау мен пайдаға асыру жөніндегі көпжақты (71 мемлекет пен Еуропалық экономиикалық қауымдастық, Ресей 1992 жылдан) келісім (1989, Базель, Швейцария). 

Конвенцияның тізімінде қалдықтарды трансшекаралық тасымалды барынша қысқарту және олардың көлемін, улылығын азайту мақсатымен, дамушы елдерге улы, қауіпті қалдықтарды пайдаға асыруда көмек көрсету мәселелері қарастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Экологиялық құқық
Санат:Базель тарихы
Санат:Химиялық қауіпсіздік
Санат:1989 жылы пайда болғандар
Санат:1994 жылы Ресейде пайда болғандар
Буынсыз тілің...

**«Буынсыз тілің...»** - Абайдың 1901 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 6 тармақты 2 шумақтан тұрады. Өлең достық тақырыбына арналған. Онда айтқанды түсінетін, жұрт пікіріне құлақ асатын, елдің қисық-қыңыр тезге салатын, кеңілі жүйрік, ойы сергек, сөзі мен ісі бір жерден шығатын, «ойы мен тілі бөлінбес» шын дос туралы жырланады. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Шумақтар тепе-тең екі бөлікке бөлінеді, олар өзара синтаксистік параллельдер құрайды. Үш тармақтан бір сөйлем жасалып, әр бөлік бір-бірімен мағыналық жағынан байланысады. Ұйқасы -а, -а, -ә, -в, -в, -ә түрінде өрнектелген. Шығарма текстол. өзгерістерге ұшырамаған. Өлең ағылшын, орыс, өзбек, ұйғыр, қарақалпақ, қырғыз, татар, араб тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


энциклопедиясы]]

Абай
Альбомға

**«Альбомға» («Сал демеймін сөзіме ықыласыңды...»)** - М. Ю. Лермонтовтың **«В альбом»** өлеңінің 1896 ж. Абай тәржімалаған аудармасы. Өлең түпнұсқада да, аудармада да 16 жол. Абай 1890 ж. Бірінші сөзінде: *«Ақыры ойладым: осы ойыма келген нәрселерді қағазға жаза берейін, ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын, кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, жазып алсын, я оқысын, керегі жоқ десе, өз сөзім өзімдікі дедім де, ақыры осыған байладым, енді мұнан баскқа ешбір жұмысым жоқ»*, - деп жазған еді. Осы пікірін Абай өлең жайында да айтқан. (*«Өзгеге көңлім тоярсың»*), әрі бұл ойы Лермонтовтың өзіне үндес шығармасын аудару арқылы жалғасын тапты. Абай Лермонтов өлеңінің мағынасын өзгертпей өте дәл аударған. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғашқы рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген *«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңдері»* атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945, 1954, 1957 жылғы басылымдар¬да 1-шумақтың 3-жолы *«Көкірегім, бар сырым өз әлінше»* деп берілсе, 1977 жылғы басылымда 1909 жылғы жинақ бойынша бұл жол *«Көкірегім, бар сырын өз әлінше»* болып алынған. 1909, 1945 жылғы жинақтарда 2-шумақтың 3-жолы «Өзі қисық, өзі асау, тентек өмір» деп басылған. Лермонтов түпнұсқасының бұл жері *«От жизни краткой, но мятежной...»* делінген. Шығарманы түгел дәлме-дәл аударған Абай бұл жолды: *«Өзі қысқа, өзі асау, тентек өмір»*,- деп аударғаны күмәнсіз. Бұл жерде араб әрпімен жазылғанда бір-біріне өте жақын болғандықтан, «қысқа» деген сөз «қисық» делініп қате оқылған. Сондықтан 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бұл жол *«Өзі қысқа, өзі асау, тентек өмір»* ретінде қабылданған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Қыша қағаз

нобай
**Қыша қағаз** - бір жағына қыша ұнтағы жағылған қағаз. Пайдаланар алдында оны жылы суға салып, содан кейін денеге тікелей немесе газет, дәке, шүберек сыртынан (тері аса сезімтал болғанда) жапсырады. Қышаны дененің жапсырылған тұсы қызарғанша (әдетте 5-10 минут) ұстайды. Алғаннан кейін денеге жабысып қалған қышаны жылы сумен шайып, содан кейін ептеп сүртіп тастайды, тері қатты қызарған болса, ол жерге вазелин жағады. Қышаны қолдан дайындау үшін оның құрғақ ұнтағын (балалар үшін оны жартылай бидай не картоп ұнымен араластырады) жылы су қосып, қою ботқа болғанға дейін араластырады. Дайын ботқаны нығыздау матаға 0,5 см қалындықпен жағады. Содан кейін бетіне шүберек салып денеге жабысқанша саусақпен басып ұстайды не бинтпен таңып тастайды. Тыныс жолдары қабынғанда қышаны кеуде тұсқа (кеуденің дал ортасына) және балтырға, бронхит кезінде кеуденің бір не екі жағына, гипертонияда желкеге қояды. Тері ауруларымен ауырғанда қышаны пайдалануға болмайды.

## Тағы қараңыз
*Қыша

## Дереккөздер</span>


Санат:Медицина
Санат:Тұрмыс
Бұланай

**Бұланай** - аңыз-ертегілердегі тау. Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде Шыңғыс қолына қосылған қазақтардың Азияға тереңдей кіргенін халық арасындағы мақал-мәтелдер арқылы дәлелдемек болады: «Себебі қазақта мақал болып қалған «Жылан жылы жылыс болды, жылқы жылы ұрыс болды, қой жылы зеңгер тоғыс болды» дегені, «Самарқанның сар жолы, Бұланайдың тар жолы» дегені - бәрі Шыңғыстың сапарын көрсеткен сөз. Бұланай деп Гималайды айтқаны ма, Үндукеш тауы ма? Әйтеуір бір тауды айтқан сөз екені «Бұланайдан үлкен тау болмас, бұланнан үлкен аң болмас» деген мақалынан мағлұм» деген тұжырым жасайды ақын. Абай бұл жерде тарихи шындықты айқындауға ауыз әдебиетінің айғақтарын пайдаланған.
## Дереккөздер


энциклопедиясы]]

Абай
Гриндбукса

**Гриндбукса** — ортатепкіш сорғылардың жұмыс доңғалағының және майлы тығыздаманың бүйір жақ бет тіреуі. Су жұмыс доңғалағына екі жақтан енетін қос ауызды "Д" және көпсатылы секциялы "МС" тектес сорғылар арқылы қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көзмөлшерлік бағалау диаграммасы

**Көзмөлшерлік бағалау диаграммасы** — мынадай жағдайларда тұрғызылады: тау жыныстарының жақсы іріктелген майда сынықтары, құмайт және ұсақ псаммиттік түйірлер, микрофауналар үшін; тау жыныстарының ірілеу сынықтары мен зор псаммиттік фракциялар, инетерілілердің сынықтары үшін; қимасы бірдей бір өлшемді пелеципод жарғақтары, балдыр қабықтары үшін; тау жыныстары сынықтарының, биогендік детриттің, пеллет пен крустификацияланған түйірлердің біршама санының жиынтықтары үшін. Көзмөлшерлік әдіспен анықталған нәтижелерді пушинтегратар көмегімен анықталғандармен салыстыру —олардың айырмасының өте аз екенін көрсетеді. Шөгінді тау жыныстарының шлифтеріндегі минералдар санын анықтау үшін осындай диаграммалар жасалған.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мұқаш Сейсембайұлы Бурабаев

**Бурабаев Мұқаш Сейсембайұлы** (1931 жылы туған) - философ, философия ғылымының докторы, профессор. «1917-1940 жылдардағы Қазақстандағы қоғамдық ой-пікір» (А., 1991) атты монографиясы мен «Мұхтар Әуезовтің ғылыми мұралары және қоғамдық ой тарихының проблемалары» (Қазақ ССР ғылым академиясының Хабаршысы , 1983, № 6) және «Абай Құнанбаевтың  творчестволық мұрасының лоғикалық-гносеолоғиялық қырлары» (Қазақ ССР ғылым академиясының Хабаршысы, 1988, № 5) мақалаларында ойшыл-ақынның философиялық танымын саралауда 30 жылдары орын алған сыңаржақ жаңсақ пікірлерді (I. Қабылов, М. Қайыпназаров т. б.) теріске шығарып, Абайдың мұрасындағы таным, логика проблемаларын зерттеуге ерекше мән береді. «Қазақстан мен Ресей қоғамдық-философиялық ой-пікірлерінің өзара идеялық байланыстары» (А., 1987) деген зерттеуінде ақын дүниетанымының қалыптасуына ықпал еткен рухани негіздер жайлы жан-жақты сөз қозғайды. Ақынның философиялық ой желісінің түйіні - көне Грекия атомистерінен (Демокриттен) бастап, немістің классик. философиясының өкілдері (Кант,Фейербах,Гегель) көзқарастарымен өзектес екенін дәлелдейді. Абайдың дүниенің жаратылысы, болмыс, объективті шындық, адам танымының негізгі критерийі хақындағы ой толғауларына баға бере келе, қоғамдық болмыс пен қоғамдық сананың арақатынасы мен байланысын түсіне алмауынан туындаған әлсіз жақтарын да ашып көрсетеді.

## Дереккөздер

энциклопедиясы]]

Санат:Тұлғалар
Абай
Лавр жапырағы

200px|thumb|Лавр жапырағы
200px|thumb|Лавр жапырағы|left

**Лавр жапырағы** — мәңгі жасыл болып тұратын лавр ағашының не бұтасының кемірілген жапырағы. Кавказдың Қара теңіз жағалауында, Қырымның оңтүстік жағалауында өседі. Ас дайындағанда оның қысқа бүршікті, хош иісті және ашқылтым дәмді жасыл жапырақтары аса бағалы. Лавр жапырағын жабық ыдыста құрғақ жерде сақтау керек. Ол тағамға өзіндік дәм, иіс береді. Оны сорпаға, қой, сиыр еттеріне, фаршталған балыққа, маринадқа, соусқа қосады. Әдетте лавр жапырағын сұйық тағамдарға су не 5 минут, қою тағамға 10 минут қалғанда салады. Лавр жапырағын салған тарамды көп қайнатса, қышқылтым дәм пайда болады..

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
*Лавр

Санат:Дәмдеуіштер
Бұланбай Найманбайұлы

**Бұланбай Найманбайұлы** (1840-1903 ж. ш.) - Кеңгірбай бидің шөбересі. 1898 ж. Мұқыр сайлауы қарсаңында Көшбике деген жерде Абай қасиетті атамыз Кеңгірбай аруағына тіл тигізді дегенді желеу етіп, ақынға қарсы топ құрып, қастандық ұйымдастыруға қатысқан.
## Дереккөздер


энциклопедиясы]]

Абай
Көзшелі құрылым

**Көзшелі құрылым** - фельдшпатоидті тау жыныстарына тән құрылым. Онда түсті минералдар анальцимпің не лейциттің идиоморфты көзше кристалдарының айналасына радиалды орналасады. Синонимі: оцелляр кұрылым.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Лаха

**Лаха** — нәлім тұқымдасына жататын балық; жіңішке әрі ұзын, түсі теңбіл. Ұзындығы — 1,2 м-ге дейін, массасы 32 кг-ға дейін жетеді. Арқа жүзу қанаты екеу, ауызының астыңғы жағында ұзын мұртшасы бар, қабыршақ тары ұсақ. Кәсіпшілік маңызы бар.

## Тағы қараңыз
*Көлталма балық
*Балық
*Килька, шабақ балық
## Дереккөздер</span>


Санат:Балықтар
Бұралып тұрып...

**«Бұралып тұрып...»** - Абайдың 1888 ж. жазған өлеңі. Көлемі 8 жол. 25 жыл бойы жұбын жазбай жанында жүріп, Абай шығармаларының кәусар бұлағынан еркін сусындаған, Көкбай ақын өз естелігінде: «Бойын бағып, қымтырылып, пәлен көрінем, түген көрінем деп қолдан пішін жасайтын мінезді көре бастаса, қытығына тигендей жақтырмай қалатын. Ондайды кекетіп, мысқыл қылып, қалжыңмен өлең айтып жіберетін» деп жазады да, өзінің жол үстінде аңдаусызда көрсеткен сәл қисынсыз қылығы үшін осы өлеңмен қалай сазайын тартқанын еске түсіреді. Абай өнері, ойы өзімен үндестік тауып, көңілі жарасқан жолдасының жастыққа тән болмашы оғаш мінездерін ұнатпай, оны әрі өрістеткісі келмей, табан астында кесіп тастаған. Ол Көкбайдың орынсыз сәнқойлығын, келісе бермейтін кербездігін сынайды. Бірақ әңгімені ашық айтады да, зілсіз, кексіз көңілмен «Жақпайды маған сол жерің» деп достыққа тән жанашырлығын білдіреді. Өлең 5-8 буынды белгілі «сегіз аяқ» ұйқасымен жазылған. Туындының бізге Көкбайдың есінде қалған бөлігі ғана жеткен. Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы толық жинағына енгізілген. Кейінгі басылымдарда ешқандай текстол. өзгеріске ұшырамаған.
## Дереккөздер


энциклопедиясы]]

Абай
Көк топырақ

**Көк топырақ** — кимберлиттердегі мору қыртысының саздары, грунт суларынан төмен, жылы ылғал климат жағдайларыңда қалыптасады. Сұргылт-көк немесе сұрғылт-жасыл түсті, қопсық бітімді (көлемдік салмағы — 1,4—1,7 г/см3), кимберлиттердің жұрнақ құрылымы сақталады. Құрамында басқа минералдармен бірге алмас кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көмілген терраса

**Көмілген терраса** - шөгінді қат-кабаттардың немесе вулканогендік тау жыныстарының астына көміліп, қазіргі бедерде білінбейді. Бұл жағдайда көне терраса оның астында, ал жаңа терраса үстінде болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ликерлер

thumb|Ликерлер
**Ликерлер** — күшті алкогольді ішімдіктер; спирт негізінде татымдық хош иісті, жеміс және жидек өсімдіктерінің сорындысын (яғни табиғи шырындар), сондай-ақ какао, кофе, бал сияқты дәмі күшті өнімдер қосылып жасалатын, спирт пен қанты мол ішімдік. Ликерлер күшті (спирт 43%-дан 56%-ға дейін, қант 30%-дан 60%-ға дейін) және десерттік (спирт 20%-дан 36%-ға дейін, қант 15%-дан 30%-ға дейін, кейде 60%-ға дейін) болып бөлінеді. Қазіргі уақыттағы ликерлердің атаулары дәмі, хош иісі не түсі соған байланысты болатын негізгі шикізатына орай аталады: "Апельсинді", "Ванильді" және т. б. Ежелден мәлім ликерлерге жасалған жерінің атаулары беріледі ("Шартрез"). Алғаш рет ликерлер XVI ғ. Францияда жасалған. 1605 ж. жасалған, бүкіл дүние жүзіне әйгілі француздық "Шартрез"ликерінің рецепті күні бүгінге дейін қатаң құпия болып келеді. Сондықтан басқа елдерде шығарылып жүрген ең сапалы деген "Шартрездердің" өзі түсі мен күштілігі болмаса, басқа жағынан нағыз "Шартрездей" бола алмайды. Ликерлер ішімдік ретінде пайдаланылуымен қоса кондитерлік салада (кәмпиттерге, торттарға, кекстер мен кремдерге хош иіс беретін қоспалар ретінде) және кулинарияда (компоттарға, кисельдерге, балмұздақтарға, тұздықтарға қосылады) кеңінен қолданылады.

## Тағы қараңыз
*Арақ
*Шарап
## Дереккөздер</span>
Лездеткіш

thumb|300px|Лездеткіш
**Лездеткіш** (Скороварка) — тамақты тез пісіруге арналған ерекше құрылмалы кастрөл. Жай кастрөлге қарағанда 3-4 есе тез пісіреді. Ыдыстың герметикалығының нәтижесінде ішіндегі қысым мен температура 120°С-қа дейін көтеріледі. **Лездеткіштің** қақпағында екі клапан орналасқан: іштегі қысымды 0,9—1,1 атмға тең етіп тұрақтандыратын — жұмыс клапаны және қысым 1,5 атм-дан жоғары болып, жұмыс клапаны бұзылған жағдайда іске қосылатын сақтандырғыш клапан қайнау кезінде жиналған артық бу жұмыс клапанындағы тесік арқылы шығады. Тездеткіште қайнатып, бұқтырып және бумен пісіруге болады. Тездеткіште пісірілген тамақтың жұғымдылығы мен дәмі сақталады. **Лездеткіш** компот әзірлеуге өте ыңғайлы, бірнеше минут ішінде жеміс жұмсарып, өзінің түсі мен дәмін өзгертпейді. Әдетте, жылдам пісіретін кастрөлдің сыйымдылығын 4,5 және 6 литрлік етіп шығарады. Оны кез келген қыздырғыш аспаптарға орналастыруға болады. **Лездеткіштің** ішіне азық-түлікті 3/4 бөлігіне (келтіріп, ал қайнау кезінде көбігі көп шығатын және көп көтерілетін (макарон, жарма және т. б). азықты толтырмай орта ғана салу керек.

## Дереккөздер</span>


Санат:Ыдыстар
Білектей арқасында өрген бұрым...

**«Білектей арқасында өрген бұрым...»** - Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 4 шумақтан тұрады, барлығы 16 жол. Сұлу қыздың сыртқы бейнесі суреттеледі. Ақын халық ұғымындағы қыз сұлулығының негізгі белгілерін тізбектеп келіп, жас арудың жалпы жұртты тәнті қылатын бет әлпетін кескіндейді, сыртқы сымбатын бейнелейді. Көрмеген көзге де айқын елестейтін бедерлі бейнесін жасайды. Мұны, бір жағынан, халықтың ұғымында қалыптасқан әйел сұлулығының шарты деп қабылдасақ, екінші жағынан, арманды әйел ажары жөніндегі автордың өз қалауы, ез талғамы деп те бағалауға болады. Ондай сұлулықтың қалыптасқан белгілері: қолаң шаш, ақ тамақ, қара қас, аялы мөлдір көз, маржандай тіс, бураң бел. Осындай керікке бастағы кәмшат бөрік пен бұрымындағы сылдыраған шолпысы да жарастық тауып, қыз бағын асыра түскендей. Ақын сыртқы белгілерден әрі асып, қыздың мінез-құлқына, жан дүниесіне үңілмейді. Сұлу қыздың суретін салумен ғана тынады. Өлеңнің алғашқы шумағы аралас ұйқаспен келеді де, қалған шумақтары дәстүрлі қара елең ұйқасымен жазылған. Түпнұсқасы Мүрсейіт қолжазбаларынан алынып, алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарыңда аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1909 жылғы басылымыңда 1-шумақтың 3-жолы «Кәмшат берік ақ тамақ қара суы», 1933, 1939 жылғы басылымдарында «Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара шашты» болып берілген. Ал кейінгі басылымдарында бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары негізінде «Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара қасты» түрінде алынған. 1954 жылғы жинақта 2-шумақтың 1-жолы «Аласыз қара көзі айнадайын» деп жазылса, 1939, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Аласы аз қара көзі айнадайын» ретінде 1909 жылғы басылымға сәйкес түзетілген. Сондай-ақ 1933, 1939 жылғы басылымдарда 2-шумақ- тың 2-жолы «Жүзіңе ыстық тиіп салған сайын» делінсе, 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бүл тармақ «Жүрекке ыстық тиіп салған сайын» болып Мүрсейіт қолжазбаларына, 1909 жылғы басылымға орай өзгертілген. Өлең ағылшын, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, тәжік, түрікмен тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


энциклопедиясы]]

Абай
Лимон торты

**Лимон торты.** Жұмыртқаның сары уызы былғанып, оған біртіндеп қант ұлпасы, ұн, сода және лимон қабығының үгіндісі қосылады. Шыққан қоспа жұмыртқаның бұлғанған ақ уызымен араластырылады. Қамыр майланып, кепкен нан ұлпасы себілген қалыпқа салынады да, орташа температурада 25 минут пісіріледі. Торт аласа болмау үшін 20 сантиметрден аспайтын қалып алған дұрыс. Торт салқындатылып үшке бөлінеді. Жұмыртқаның ақ уызы шайқалып, оған қант ұлпасы бұлғана отырып, лимон сөлі мен лимонның үгілген қабығы қосылады. Май ағарғанша былғанып, жұмыртқаның ақ уызымен араластырылады. Осы креммен торттың арасы майланады, бетіне және жиегіне глазурь (20 минут бойы жұмыртқаның ақ уызы мен қант ұлпасына біртіндеп лимон сөлін қоса отырып былғанады) жағылады. Содан соң торт сөндірілген жылы пешке 10 минут қойылады. 4 ас қасық ұнға — 6 жұмыртқа, 0,5 кесе қант ұлпасы, 0,5 шай қасық сода, 1 лимонның қабығы, кремге — 3 жұмыртқаның ақ уызы, 1 лимон, 230 г сары май, дәміне қарай қант ұлпасы, глазурьге — 2 жұмыртқаның ақ уызы, 1 кесе қант ұлпасы, 1 лимонның сөлі.

## Тағы қараңыз
*Лимон

*Лимон қышқылы
## Дереккөздер</span>
Судың адам экологиясындағы рөлі.

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Су"]]

**Судың адам экологиясындағы рөлі**. Су - 11,11% сутек пен 88,89% оттектің химиялық қосылысы. Жер гидросферасының жалпы көлемі шамамен 1800 млн км3, судың дені — 1370 млн км3 дүниежүзілік мұхиттың үлесінде, шамамен 13 мың км3 су бу күйінде атмосферада және 90 млн км3-ден көбірегі құрлықтың тұщы суы болып табьшады. Су биосферада орасан зор рөл атқарады, ол тірі заттектің маңызды құрамды бөлігі, онсыз тіршілік болмайды. Адам су болмаса 5-6 күн ғана тіршілік ете алады, өйткені оның денесі орта есеппен 65% судан тұрады. Адам эмбрионының 97%-ы су, жаңа туған баланың дене массасының 77%-ы судан тұрады. 50 жасқа карай су дене массасының 60%-ын қүрайды. Адам экологиясы жөніндегі зерттеулерде халықтың сапалы сумен жабдықталуы проблемалары әр түрлі  тұрғыдан қарастырылады. Бүл орайда, ең  алдымен сумен жабдықтау көздеріне, судың сапасына ерекше маңыз беріледі. Мысалы, кермек суларды тұтынудан адамның несеп және өт жолдарына тас байланады, ультратұщы сулы өңірлерде жүрек- қантамыр аурулары жиі кездеседі. Судың химиялық құрамы адамдарды биогеохимиялық эндемиялар деп аталатын ауруларға душар етуге себепші болуы мүмкін. Мысалы, ауыз суда фтор жетіспесе тіс жегісі, ал бұл микроэлемент шамадан артық болса, флюороз ауруы пайда болады. Суды хлорлау кезінде тузілетін органикалық заттектері мол хлорорганикалық қосылыстар, мамандардың пікірінше, күшті канцерогендер болып табылады. Кейбір тілсіз апаттар да сумен байланысты. Мұхиттар жағалауларында олар: тайфундар, цунами, ал құрлықта топан су, су тасуы, сел және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көмір битумдары

**Көмір битумдары** – термин көмір химиясында екі мағынада пайдаланылады: 1) тар мағынада — битум терминінің эквиваленті; 2) кең мағынада көмірлерден айырып алынатын заттарға қолданылады.

## Көмір білінімдері
Көмірлілік дәрежесі беймәлім өңірдің бір немесе бірнеше нүктесінен ұшырасқан қазба көмірдің жекелеген ашылымдары.

## Көмір геохимиясы
Көміртуралы ғылымның бір саласы; генетикалық типі әр түрлі көмірлердің химиялық құрамы мен қасиеттерінің, олардың геологиялык факторлар әрекетінен жаралуы мен озгерулерінің проблемаларын қамтиды. Көмір геохимиясы бірқатар ғылым салаларымен (ботаника, биохимия, микробиология, шымтезектану, геология, көмір петрографиясы) тығыз байланысты.

## Көмір ингредиенттері
Көмірлердің кұрамдас бөліктері; жай көзбен немесе микроскоп астында анықталады, қабаттастыгы бойынша созылған ұзынша линза, жолақ немесе қабатша пішінді. Макроингредиенттерге және микроингредиенттерге бөлінеді. Көмір ингредиенттері қарапайым (фюзен, витрен, кларсн, дюрен) және күрделі (дюрен-кларен, фюзен-семифюзен, т.б.) болады. Ингредиенттердің аракатынасы бойынша көмірлердің петрографиялық типтерін бөледі.

## Көмір кенорны
Геологиялык дене, құрамында өнеркәсіптік мәнге ие лигнит, қоңыр көмір немесе тас көмірқабаттары (жатындары) бар таужыныстардан тұрады, алып жатқан ауданы жүздеген км²-ге дейін. Оқшау орналасуы немесе көмір алабының бөлігі болуы мүмкін.

## Көмір қабаты
Бір немесе бірнеше физикалық, петрографиялық және химиялык белгілері бойынша ажыратылатын көмір қабатының бөлігі. Құрылысы біркелкі болған кезде көмір будасына немесе көмір будасына немесе көмір қабатына толық сәйкесіне келеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Громека теңдеуі

**Громека теңдеуі** — сұйықтық бөлігінің кез келген қозғалысының үдемелі пішінді, өзгермелі және айналмалы (құйынды) деп аталатын түрлері. Үдемелі қозғалыс Эйлердің жалпы тендеуімен сипатталады. Құйынды қозғалыстың сипаттамаларын алу үшін Эйлер теңдеуін түрлендіру кажет. Эйлер теңдеуінің оң және сол жақ бөліктерінің жекелеген бөлшектерінен құйынды қозғалыстың құрауыштарын бөліп алу үшін толық жылдамдықтың оның құрауыштарымен байланысы u = u^2x +u^2y +u^2z өрнегімен өрнектелетінін ескере отырып, \frac{u^2}{2}-ден дербес туынды алып және бірнеше алгебралық түрлендірулер жасау қажет. Тендеудің сол жақ бөлігі өзгеріссіз қалдырылып, нәтижесінде теңдеулер жүйесі мына түрге келтіріледі:

:*X - \frac{1}{\rho}\cdot\frac{d\rho}{dx} - \frac{d\frac{u^2}{2}}{dx} = \frac{dux}{dt} - U_\mathrm{y}(\frac{duy}{dx} - \frac{dux}{dy}) + U_\mathrm{z}(\frac{dux}{dz} - \frac{duz}{dx});

:*I - \frac{1}{\rho}\cdot\frac{d\rho}{dy} - \frac{d\frac{u^2}{2}}{dy} = \frac{duy}{dt} - U_\mathrm{z}(\frac{duz}{dy} - \frac{duy}{dz}) + U_\mathrm{x}(\frac{duy}{dx} - \frac{dux}{dy});

:*Z - \frac{1}{\rho}\cdot\frac{d\rho}{dz} - \frac{d\frac{u^2}{2}}{dz} = \frac{duz}{dt} - U_\mathrm{x}(\frac{dux}{dz} - \frac{duz}{dx}) + U_\mathrm{y}(\frac{duz}{dy} - \frac{duy}{dz}).

Тендеудің оң жақ бөлігіндегі жақша ішіндегі мәндер құйындық, жылдамдық векторының екі еселенген проекциясы болып табылады. Жоғарыдағы теңдеу, айналымның бұрыштық жылдамдық құрауыштарын орнына мына үлгіде қойсақ, онда:

:*X - \frac{1}{\rho}\cdot\frac{d\rho}{dx} - \frac{d\frac{u^2}{2}}{dx} = \frac{dux}{dt} + 2(uz\omega y - uy\omega z);
:*I - \frac{1}{\rho}\cdot\frac{d\rho}{dy} - \frac{d\frac{u^2}{2}}{dy} = \frac{duy}{dt} + 2(ux\omega z - uz\omega x);
:*Z - \frac{1}{\rho}\cdot\frac{d\rho}{dz} - \frac{d\frac{u^2}{2}}{dz} = \frac{duz}{dt} + 2(uy\omega x - ux\omega y).

Громеканың қозғалыстың теңдеулер жүйесіне айналады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көл террасасы

**Көл террасасы** - көл жағаларында таралған. Көл деңгейі биік кезде соқпа толқын тегістеген алаң. Көл террасасының беті әдетте көл ойпаңына қарай еңістеу; биіктігі көл деңгейінен бастап анықталады.

## Көл шашылымдары
Көл түзілімдерімен байланысты, көлдердің жаға бөлікшелерінде орналасқан шашылымдар. Көл шашылымдары террасалық, жағалық және суастылық түрлеріне бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Судың гүлденуі

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Судың гүлденуі"]]

**Судың гүлденуі**— судың түсін жасыл (жасыл және көк жасыл балдырлар) және сары-қоңырдан (диатомдық) қызылға (динофлагеляттар) дейін өзгертетін фитопланктонның жаппай дамуы. Бұл процестің қарқындылығы балдырлардың биомассасымен анықталады: босаң гулдену (0,5— 0,9 мг/л), орташа (1,0-9,9), қарқынды (10-99,9 мг/л) және тым көп гүлдену — 100 мг/л-ден артық. Судың гүлденуі су қойманың оттектік режимінің нашарлауына апарып соқтырады. Судың гүлденуінің негізгі себептерінің біріне суқоймаға минералдық, әсіресе фосфорлы тыңайтқыштардың, синтетикалық жуғыш заттектер мен органикалық ластағыштардың түсуі жатады.Судың гүлденуі суқойманың биогенді заттектермен ластануына себеп болады, кейбір балдырлар суды улы заттектермен улайды. Бұл құбылыстар ежелден белгілі. Бірақ соңғы жылдары теңіз экожүйесіне антропогендік әсердің өсуі салдарынан олар жиі және өте қарқынды бола бастады. Суқоймаларға органикалық заттектердің (азоттың, фосфордың, калийдің, т.б.) көп мөлшерде түсуі, оттектік режімнің нашарлауы (тұншығуға дейін), сулы ортада улы органикалық қосылыстардың жиналуы жағдайды асқындыра түсті. Теңіздерде қызыл түсті су толысуы құбылысы байқалатын болады. Әсіресе, алапатты қызыл түсті су толысуы 1988 жылы Скандинавия жағалауында, ал 1989 жылы Жерорта теңізінің алабында тіркелді. Мұның салдарынан балықтар мен басқа гидробионттар жаппай тұншығып, балық аулау кәсіпшілігі мен туризмге едәуір мөлшерде зиян келтірді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көлбеме

**Көлбеме** — нақтылы тау жынысы массаларының көлбеу жазықтық бетімен ондаған, тіпті жүздеген километрге жылжып кетуімен сипатталатын бастырма; Көлбемеге тиесілі тау жынысытар көлбеме қатпарлар жиынтығын құрауы мүмкін; жылжу амплитудасының қашықтығымен катар kөлбемелер өзін құрайтын тау жынысы кешендері қабатының біршама қалыңдығымен, ауқымдылығымен және құрылысының мейлінше күрделілігімен сипатталады. Көлбеме массасы дербес кешен түрінде де, өзінің төсеніші рөлін аткаратын тау жынысытар бірлестігімен (автохтонмен) тұтас күйінде де қатпарлануы ықтимал; Көлбемені құрайтын тау жынысытардың кешендері автохтондағы тау жынысытардан көнелеу болуы өте жиі кездеседі. Синонимі: тектоникалық жамылғы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Баламалы қозғалыстар

**Баламалы қозғалыстар** -әлемдік мемлекеттік не жергілікті деңгейдегі мәселелердің дәстүрлі ресми тәсілдерінен әзгеше, соның шешімін табуға тырысатын қоғамдық қозғалыстар. Баламалы қозғалыстар алғаш рет XX ғасырдаң 70-жылдарында Франция, Германия елдерінде пайда болып, кейін АҚШ-та, Жапония, Канада, Австралия,Жаңа Зеландия, т.б. көптеген елдерде кең әріс алды. Олар негізінен адамзат тіршілігіне қауіп тәндіріп, саяси-әлеуметтік шиеленіске үшыратуы ықтимал проблемалардың оңтайлы шешімін табу мақсатын көз дейді. Ресми қозғалыстарға қарағанда Баламалы қозғалыстардың қүрамы кең әрістетілген, эр алуандылығымен ерекшеленеді, яғни қоғамның барлық топтарының өкілдерінің үлес саны басым болады. Әлемдегі Баламалы қозғалыстардың арасында экологияны сауықтыру, соғысқа қарсы шығып, бейбітшілік орнату (пацифистік), адам мен азамат қүқықтарын қорғау, әмір сүру қабілетін арттыру қозғалыстары үлкен беделге ие болып кеңінен қолдау тауып келеді. Кейінгі жылдары бүл қозғалыстар ТМД елдерінде, соның ішінде Қазақстанда да өрістеп жатыр, аса ма¬ңызды мәселелердің оңтайлы шешімін табуға үйытқы болуда.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Қозғалыстар
Баламалы сайлаулар

**Баламалы сайлаулар** - лауазымды түлғаны қандай да бір органға екі немесе одан да коп өзара бәсекелес үміткерлердің арасынан қызметке сайлау. Баламалық  сайлау қүқының міндетті шарттарының бірі.

## Дереккөздер


Сайлау

Санат:Саясат
Санат:Сайлау
Көлденең алап

**Көлденең алап** — кратонішілік алап, кратонды жиектейтін геосинклиннің жалғасы ретінде оның шекарасына қарай созылады. Көлденең алапты толтыратын сынықты материал (грауваккалық құмтастар, құмайтты тақтатастар, кейде әктастар) геосинклиннен келеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көлемдік атыз

**Көлемдік атыз** — сынамаларды алу тәсілі. Сынамаға сызық бойынша үздіксіз орналасқан нүктелер қатарынан көлемі бірдей материал алынады. Материалдың көлемі өлшеуіш ыдыста руда ығыстырып шығарған су арқылы анықталады. Бұл тәсіл көлем тұрақтылығын қамтамасыз еткенімен, қосымша операция — көлемді өлшеу жүргізілуіне байланысты ыңғайсыз.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көмбе су

**Көмбе су** — тау жыныстарының шөгіндену кезінде қалыптасқан, ал артынан сол маңның төмен түсіп, шөгінділердің жаңа қатқабаттарының жиналуы нәтижесінде осы тау жыныстарында әр тереңдікте көміліп қалған жер асты қазба суы. Бұл — көне инфильтрациялық (немесе инфлюациялық) су.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Судың жай күйіне әсер ететін объектілерді пайдалануға беруге тыйым салу

**Судың жай күйіне әсер ететін объектілерді пайдалануға беруге тыйым салу**— судың зиянды әсерін, су қорғау аймақтары мен су тоғандар белдеулерінің ластануы мен былғануын болдырмайтын құрылыстармен және құрылғылармен қамтамасыз етілмеген, сондай-ақ суды тұтынуды және пайдала- нылған ақаба судың сыртқа төгілуін есепке алу аспаптарымен жарақтандырылмаған жаңа және қайта құрылған объектілерді; суды реттеуші құрылғылармен жабдықталмаған және санитариялық қорғау аймақтары белгіленбеген судағы ұңғымаларын; бекітілген жобаларға сәйкес балық қорғау құрылғыларынсыз бас саға құрылыстарын; жобаларда көзделген судың жайылуын, жердің су астында қалуын, батпақтануын, сортандануын және топырақ эрозиясын болдырмайтын шараларды жүргізгенге дейін суару және суландыру жүйелерін, су қоймалары мен каналдарды; бекітілген жобаларға сәйкес су қабылдағыштар мен басқа да құрылыстар әзір болғанға дейін құрғату жүйелерін пайдалануға беруге тыйым салынуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көмір қабатының тотығу белдемі

**Көмір қабатының тотығу белдемі** — көмір қабатының ауа оттегінің еркін әрекетінен көмір тотығып, күлге айналатын, минералдық заттармен байитын, физикалық және химиялық қасиеттерін жоғалтатын жер бетіне жақын бөлігі. Көмір қабатына жапсарлас сазды тау жыныстары мору  агенттерінің әсерінен ақ сазға айналып, іздеу белгілері рөлін атқарады. Көмір қабатының тотығу белдемінің тереңдігі ондаған м болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көмір қалыптасу

**Көмір қалыптасу** - өсімдіктердің көмірге айналуының екі сатылы процесі; 
*бірінші саты — өсімдік қалдықтарының жинақталып, биохимиялық факторлар әсерінен шымтезекке айналуы;
*екінші саты — шөгінді тау жыныстарымен көмкеріліп, жер қойнауларында қалған шымтезек кабаттарының ұзақ уақыт бойғы физикалық-химиялық процестер (қысым мен температура) әсерінен әуелі қоңыр көмірге, ал қойлайлы жағдайларда тас көмірге (антрациттерді қоса) айналуы.

## Көмір қойнауқаты
Бір-біріне бойлас екі жазықтықтың, не табаны мен жабынының арасындағы көмірлі заттар шоғыры. Бұл шоғыр құрамында көмір қабатшаларымен қатар көмірлі-минералды шөгінділер де ұшырасуы ықтимал.

## Көмір маркасы
Көмірдің өндірісте қолданылу бағытын анықтайтын шартты белгілер жиынтығы. Көмірдің технологиялық сапасы оның көмірлену дәрежесіне ғана емес, петрографиялық құрамына да тікелей байланысты. Қоңыр көмірдің ең басты маркалану параметрі — көмір құрамындағы табиғи ылғал мөлшері, көмірдің ыстық массасына шаққандағы қарамай шығымдылығы; тас көмірдің басты-басты маркалану параметрлері —көмірдің ыстық массасы есебінен шыққан ұшпа заттардың мөлшері, созылмалы қабат калыңдығы және үшпалардан арылған қалдықтар сипаты; антрацитгердің маркалану параметрлері — ұшпа заттардың көлем және масса мөлшері, сол сияқты антрациттің жану жылылығы

## Көмірді жер астында газға айналдыру
Көмірді тікелей көмірлі кенорын массивінде жартылай жағу жолымен жанғыш газдар алу. Алынған газдар отын және химия өнеркәсібінде шикізат ретінде пайдаланылады.

## Көмірдің бітімі
Көмір құрамбөліктерінің олардың өлшеміне, пішініне және заттық құрамына тәуелсіз орналасуы (таралуы). Ең көп кездесетіні — қабатты және шомбал, ал аз кездесетіні — біркелкі, түйірлі және парақты бітім. Көмірдің бітімі органикалық заттың жиналу жағдайы мен диагенетикалық процестерге байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көмірдің қаттылығы

**Көмірдің қаттылығы** – қирау деформациясына қарсыласу қабілеті. Көмірдің қаттылығы:
*1) бөгде қатты денелермен (болат ине, алмас, басқа материалдар) сызған кезде қарсыласуы; 
*2) жылтырлау орекеттеріне қарсылық (абразиялық қаттылық); 
*3) шариктің немесе алмастың енуіне қарсылық (Виккерс әдісі) және т.б. көмір микроқұрамбөліктерінің: липоидтер (12-25 кг/мм2), гельденген (10-100 кг/мм2), фюзенденген (50-150 кг/мм2) құрамбөліктердің қаттылығы. Көмірдің қаттылығы олардың көмірлену дәрежесіне байланысты, витринит үшін: қоңыр көмірлерде (10-20 кг/мм2), ҰЖ және Г маркаларда (37-45 кг/мм2), ал Қ, К және ЖБ сатыларыңда төмеңдеп барып (33-30 кг/мм2), жұтаң көмір (47 кг/мм2) мен антрацитте (100 кг/мм2) қайта көтеріледі.

## Көмірдің меншікті салмағы
Көмірдің қатты бөлшектер (қатты фаза) массасының оның көлеміне қатынасы. Көмірдің меншікті салмағы табиғи күлді және органикалық массасының (күлсіз заттың) меншікті салмағына жіктеледі. Оны пикнометриялық тәсілмен анықтайды. Көмірдің меншікті салмағы қоңыр көмір қатарында 1,4-1,5 г/см3, ал антрацитгерде 1,6-1,8 г/см3-ге дейін артып, қоңды көмір алқабында 1,25-1,27 г/см3-ден ең аз мәнге дейін төмендейді.

## Көмірдің морттығы
Тұтқырлыққа кері ұғым. Ең морт көмірдің құрамында минимал мөлшерде минералдық қоспалар бар гелитолиттер. Қоңды және коксті көмірлердің жылтыр түр өзгешеліктері көбінесе морт келеді.

## Көмірдің петрографиялық (петрогенегикалық) типі
Көмірлерді белгілейтін жіктемелік санат; белгілі бір макро- және микроқұрылымдармен, микроқұрамбөліктік құраммен, метаморфизмнің әр түрлі сатыда өзгеретін физикалық және химиялық қасиеттерімен сипатталады. Көмірдің петрографиялық типінің бірнешеуі көмір класын жасап, көмір жаралудың белгілі бір жағдайын білдіреді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көмірдің тұтқырлығы

**Көмірдің тұтқырлығы** - морттыққа кері қасиет, физикалық шамасы анықталмаған. Көмірдің тұтқырлығы генетикалық факторларға байланысты: ең тұтқыры сапропель көмірлері (бокхед, сапроколлит).  Гумус көмірлері мен күлді көмірлердің тұтқырлығы төмендеу.

## Көмірдің ылғалдылығы
Көмірдегі Ү индексімен белгіленетін ылғалдың мөлшері. Көмірдің ылғалдылығынын түрлері: 1)сыртқы (кеніштік, таужыныстық) ылғалдылық — көмірден ағып кетеді және 20 ± 5°С- та ауадағы құрғақ күйге жеткенде жоқ болады; 2) ішкі (гигроскоптық, адсорбциялық) ылғалдылық — көмір затымен байланысты, талдау кезінде оны аналитикалық (\У°) немесе лабораториялық (\ҮЛ) деп атайды. Сыртқы және ішкі Көмірдің ылғалдылығы жұмыстық (\Ү*) немесе жалпы ылғалдылықты құрайды.

## Көміржаралу
Өсімдік затының көмірге айналуының екі сатыдан тұратын процесі. :Бірінші саты — өсімдік затының жиналуы және шымтезекке айналуы; процесс биохимиялық факторлар ықпалынан шымтезекті жабын тау жыныстары жапқанға дейін жүреді. :Екінші саты — жер қойнауында шымтезектің қоңыр көмірге және қолайлы геологиялық жағдайларда қоңыр көмірдің тас көмірге, антрациткеайналуы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гук заңы

**Гук заңы** — тегеурін мен одан туған пішін өзгерісі арасындағы тура пропорционалдықты анықтайтын заң.

Гук заңы тәжірибе негізінде көптеген серпімді денелер үшін белгілі бір шекте жүктемелеу арқылы расталады. Гук заңы тура пропорционал болып табылатын тегеуріннің ең жоғары шегі — пропорционалдық шек болып табылады. Бұл заң ұлғаю, сығу және ығыстыру кезіндегі Гук заңы болып бөлінеді. Бірінші заң бойынша нормаль кернеу \tau салыстырмалы ұзартуға пропорциональ яғни \tau = E \epsilon мұндағы E — ұлғаю кезіндегі серпімділік модулі деп аталатын пропорционалдық коэффициенті. Екінші заң бойынша жанама кернеу \tau ығысу бұрышына \gamma пропорционал және \tau = G\gamma, мұндағы G — ығысу кезіндегі серпінділік модулі; серпінділік модульдері E және G заттың түріне қарай тәжірибе жолымен анықталады және заттың қатаңдығы шамасын сипаттайды. Өлшем бірлігі кг/ см2 немесе км/мм2.

## Иілу кезіндегі Гук заңы
\sigma = E\epsilon, мұндағы Е - бойлық
серпімділік модуль, \epsilon =\frac{y}{\rho} = салыстырмалы бойлық деформациа
\sigma =\frac{M_x}{\xi_x} y - тік кернеу, \xi_x - өстік
инерция моменті, M_x - иілу моменті, y - бейтарап
өстен кез келген нүктеге дейінгі қашықтық,
\rho - бейтарап талшықты қисықтық радиус.

## Бұралу кезіндегі Гук заңы
\tau = G\gamma, мұндағы G-ығысу
кезіндегі серпімділік модулі, \gamma - салыстырмалы
ығысу, \tau =\frac{T_b}{\xi_p} \rho -  жанама кернеу, T_b - бұралу моменті,
\xi_p - өрістік инерция моменті, \rho - элементтен
қиманың центріне дейінгі қашықтық.
## Созылу (сығылу) кезіндегі Гук заңы
\sigma = E\epsilon
мұндағы \sigma =\frac{N}{A}—тік кернеу, \epsilon=\frac{\Delta l}{l} - бойлық өзгеру,
l - сызықтың бастапқы ұзындығы,\Delta l - абсолют
бойлық өзгеру, N - бойлық күш, A-көлденең
қиманың ауданы.

## Ығысу деформациясы кезіндегі Гук заңы
\tau = G\gamma
мұндағы G - ығысу кезіндегі серпімділік модуль,
\gamma-салыстырмалы ығысу, \tau =\frac{Q}{A} - жанама кернеу,
Q - жанама күш, A - ығысу қиманың ауданы.

## Жазық кернеулік күй үшін Гук заңы
\epsilon_x = \frac{1}{E}(\sigma_x - \mu \sigma_y),  \epsilon_y = \frac{1}{E}(\sigma_y - \mu \sigma_x), мұндағы 
\sigma_x, \sigma_y - x, y өстеріне қатысты тік кернеулер,
\mu - Пауссон коэффициенті, Е - бойлық серпімділік модуль.

## Гуктың жалпылама заңы
\epsilon_x = \frac{1}{2}[\sigma_x - \mu (\sigma_y + \sigma_z)];
\epsilon_y = [\sigma_y - \mu (\sigma_x + \sigma_z)];
\epsilon_z = \frac{1}{E}[\sigma_z - \mu (\sigma_y + \sigma_x)], мұндағы Е - бойлық серпімділік модуль, \mu - Пауссон
коэффициенті.

## Сызықтық жылжығыштық кезіндегі Гук заңы
\epsilon = \frac{1 + k}{E}\sigma, мұндағы \sigma - тік кернеу,
H = \frac{E}{1 + k}\sigma—серпімділік ұзақтық модулі, k - сызықтық жылжығыштық коэффициенті.

## Дереккөздер


Санат:Физикалық заңдар
Балканизация

thumb|right|400px|Political fragmentation of the Balkans
**Балканизация, Балқантану** — Балқан түбегін қоныстанған халықтың тілін, әдебиетін, тарихын, жағдайын, саяси өмірін зерттейтін ғылыми пәндердің жиынтығы. Балқантану мәселелері XIX ғасырда серб географы И.Цвийгтың, Чехия тарихшысы К.Ирегектің, неміс лингвистері Г.Вейганд пен Г.Мейердің, даниялық лингвист ғалым К.Сандфельдтің еңбектерінде қарастырылып, жанжақты зерттеле бастады. XX ғасырдың ірі Балқантанушы ғалымдары Хорват П.Скок, орыс А.М.Семещев, даниялық Х.Педерсон, австриялық Н. Йокль, румындық Т. Капидан болды. Бастапқы кезде Балқантану тек лингвистика және мәденит-тарихи салаларды ғана қамтып, балқан халықтарының тілдері мен мәдениеттеріндегі ортақ құбылыстарды: фольклорлық нақыштардың орталығын (эпостағы, ертегі) музыка мәдгі, қолөнердегі, киім-кешектегі және бірқатар көне салт-дәстүрлердегі ұқсастықтарды зерттеуді мақсат етті. Уақыт өте келе Балкантану шығыстану, славянтану, түркітану ғылым салалары сияқты жеке пән ретінде қалыптасып, гуманитарлық ғылымдардың басқа да салаларына тарала бастады. 1963 ж. Балқантануға арналған Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерін зерттеу жөніндегі халықтар қауымдастығы құрылды. Балқан түбегіндегі бірқатар елдерде Балқантану ғылыми-зерттеу орталықтары бар. Олар: Болгариядағы Балканистика институты, Румыниядағы Оңүстік Шығыс Еуропалық зерттеулер институты және т.б. қайта құрылып қазіргі кезде Р.Ф. ғылым академиясының жанында Славянтану және балканистика институты (1968) жұмыс істеуде. Балқантану саласы бойынша материалдар "Études Balcaniques" (Sofia, 1964), "Revue des Études Sud-Est-Européennes" (Buc., 1963), Balkan Studies" (The Scalanike, 1960) сияқты жұрналдарда жарияланады. Ұмыт бола бастаған Балқантану мәселелері XX ғасырдың 90 ж. күн тәртібіне қайта қойылды. Қазақстанда Балқантану қалыптаспаған, көне кезеңдегі түркі және Балқан халықтары арасындағы байланыстар жөнінде кейбір ізденістер нышаны ғана бар.

## Әдебиет
*Миллер А.Ф. Балканистика: проблемы и перспективы (Конгресс в Софии) // Вестник АН КСРО, 1966, №12.
*

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Балкандар
Баллотировка

**Баллотировка** - [итал. ballotare - шармен сайлау, ballotta - шар] - қандай да бір мәселенің шешімін қабылдауда немесе әртүрлі үйымдардың мүшелерін, комиссияны сайлағанда дауыс беру тәсілі (бүрындары ақ (жақтап) және қара (қарсы) шарларды арнайы урнаға тастау арқылы дауыс беру кең таралған). Қазақ тарихында да (мысалы, Ш. Уәлихановтың болыстыққа сайлануы барысында) осы тәсілдің XIX ғасырда қолданылғаны жайлы деректер бар.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Судың жемірлік әсері

**Судың жемірлік әсері** ( франц. "agressif"-, лат. "aggrediar" — шабуылдаймын, тиісемін) — табиғи судың бетоннан немесе металдан жасалған құрылысты өз құрамындағы еріген тұздар мен газдардың химиялық әсер ету жолымен бұзу қабілеті. Жемірліктің бірнеше түрі бар: **көмірқышқылдық**, **шаймалаушылық**, **жалпықышқылдық**, **сульфаттық**, **магнезиттік** және **оттектік**.

## Судың зиянды әсері

**Судың зиянды әсері** — су басудың, селдің, тасқынның салдарынан аумақтың су астында қалуы, жердің (топырақтың) сортаңдануы мен батпақтануы, жағалаудың, корғаныш құрылыстарының, гидротехникалық және т.б. имараттар мен ғимараттардың бүлінуі (бұзылуы) және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саясаттағы аңыз

**Саясаттағы аңыз** - бұл құбылыс кез келген қоғамның саяси өмірінде үлкен рөл атқарады. Саяси аңыз - қандай да бір саясат субъектісі, әлеуметтік немесе саяси құбылыс туралы эмоциялық түрғыдан әсіреленген, аксиома ретінде дәлелсіз берілетін түсінік. Бұл ұғымды саяси әлеуметтануға 1922 ж. зерттеуші У.Липпман бүқаралық мәдениет әкілдері әкелген түсініктерге қатысты қолдану мақсатында енгізген.

Саяси аңыз білім беру үрдісінде бұқаралық ақпарат құралдары және бұқаралық мәдениет ықпалымен қалыптасуы мүмкін. Саяси аңыз кез келген саяси қызметте маңызды құрал және алғышарт болып есептеледі. Әсіресе, сайлау науқанында кеңінен қолданылады.

Тоталитарлық мемлекет идеологтары адамдарды белсенді акторға емес, тек жоғарыдан қабылданған шешімдерді орындауға міндетті тетіктерге айналдыру мақсатында саяси аңызды өте тиімді қолданады. Әсіресе, "жау бейнесін" жасау, "халық жауларын" іздеу кеңінен тараған.

 	
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жидебай қорығы

нобай|Абай мен Шәкәрім кесенелерінің жанындағы жазу
нобай|Абай мұражай-үйінің бір бөлмесі
**Жидебай қорығы** — тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық, экологиялық аймақ. Мемлекет қамқорлығына алынған. Абай облысы,  Абай ауданы жеріңде орналасқан. 1990 ж. Абай (Ибраһим) Құнанбаевтың 150 жылдық мерей тойы қарсаңында ұйымдастырылды. Қорықтың жалпы аумағы 64 кв. км. 

Қорық құрамына Абайдың әдеби-мемориалдық мұражай-үйі, Абай, Зере, Ұлжан, Оспан және Шәкәрім, Ахат, Құдайберді, Ғабитхан молда, Шәукен бай, Еркежан зираттары т.б. тарихи-мәдени ескерткіштер кешені енген. Бұлардың бәрі күрделі жөндеуден өткізілді. Жидебай қорығы. облыстық, республикалық туристік саяхат жасайтын қасиетті орынға айналдырылған.

Жидебай — Абайдың ата қонысы. Қарауыл өзенінің жайылмасында жатқан қалың қорық, шұрайлы жер. Жидебайды Тобықты руының Жігітек атасы мекен еткен. 19 ғасырдың орта тұсында Жидебай, Борсықбай, Барақты - аға сұлтан Құнанбай Өскенбайұлы иемденіп, қыстау салдырған. 1850 ж. Құнанбай Жидебайдан 15 шақырым жердегі Ескі Там қонысына медресе салдырып, өзінің және туыстарының балаларын оқытқан. Абай 8 жасынан бастап осы медреседе оқып сауат ашқан. 1880 ж. Абай Жидебайда өз қаражатымен жаңадан медресе салдырған. Құнанбай қажы дүние салған соң, 1885-91 ж. Жидебай қонысы Құнанбайдың Ұлжаннан туған баласы Оспанның еншісіне тиген. 1891 ж. інісі Оспан қайтыс болғаннан кейін қыстау Абай иелігіне көшкен. Қазір мұнда ақынның мұражай-үйі жұмыс істейді. Жидебай Еуразия материгінің орталығы, нақ ортасы болып есептеледі.

Кешеннің құрылысы 1993 жылы басталған болатын. Жоба авторлары - КСРО Сәулетшілер одағының мүшесі, Жапония мен Болгариядағы Халықаралық конкурстардың лауреаты Бек Ибраев басшылық еткен сәулетшілердің шығармашылық тобы. Мемориал тұжырымдамасының негізіне қазақтардың дүниетанымын толыққанды да барынша білдіретін дәстүрлі космогониялық түсініктері алынған. Сәулетшi өз идеясында, тұтас кесене Сарыарқаның кең даласының төсiнде поэзия айдыныда баяу жүзiп бара жатқан Абай мен Шәкәрiмнiң қос желкендi кемесi сынды болып көрiнуi керек деген шешiмге келген болатын. Бұл кесененiң кеме сияқты жақсы көрiнiс беретiнi, күн қатты ысыған кезде далада сағым көтерiледi. Көрген адамға осы сағымда алыстан теңiз толқығандай болып тұрған заматта, Абай-Шәкәрiм кесенесi сол сағым-теңiздiң үстiнде үлкен бiр ой құшағында қалықтап тұрған, ойдың алып кемесi сияқты әсер етедi. Кесенелердің келбеті мұнара тәрізді, бір-бірінен пластикалық қасбетімен және күмбездерінің қалай біткендігімен ерекшеленеді. Абай мұнарасының биіктігі 38,5 метр, ал Шәкәрім мұнарасының биіктігі 37. Кесененiң iргетасының  ұзындығы - 200 метр. Көлдеңiнен (енi) - 65 метр, биіктігі – 5м. Қабірлер арасы – 140 м. Бұл - қазiр әлемде үлкендiгi жағынан бiрiншi орында тұрған алып космостық құрылыс. Өйткенi, жер бетiнде мұның ауқымындағы ескерткiш-зират жоқ екен.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Жидебайдан фоторепортаж 
* Экскурсия в заповедник-музей «Жидебай»
* 
* 

Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Абай облысы