Зёйдерзе

**Зёйдерзе** , ескірген. **Зюдерзе** (  — Оӊтүстік теӊіз) - Нидерландының солтүстік-батыс бөлігіндегі Солтүстік теңіздегі бұрынғы таяз Шығанақ. Шығанақтың ұзындығы шамамен 100 км және ені 50 км-ден асады, ең үлкен тереңдігі төрт-бес метр, бетінің ауданы 5000 км². ХХ ғасырда шығанақтың көп бөлігі Солтүстік теңізден бөгетпен қоршалған, нәтижесінде ондағы су тұщы болып, іс жүзінде Шығанақ шығанаққа құятын Эйссельмер өзенінің атымен аталған көлге айналды. Эйссель өзені - Рейн өзенінің сағасы.

## Тарих және оқиғалар
Ежелгі уақытта шығанақтың орнында Флевон көлі болған (лат. Flēvō, тұқым. P. Flēvōnis). Оның өлшемдері кішірек болды, ал теңізге қосылатын канал Шығанақтың кейінгі түріне қарағанда әлдеқайда тар болды. Су қоймасы бір көл ретінде қарастырылатын көлдер, батпақтар, каналдар мен каналдар кешенінен тұрды. Бірте-бірте бұл су объектілері бір-бірімен қосылып, біртұтас су кеңістігін құрады. Вли (Vlie) деп аталатын бұл су аймағының солтүстік бөлігі теңізге, ең алдымен, влиланд пен Тершеллинг аралдары арасындағы Влстром бұғазы болып табылатын канал арқылы қосылды.

Ерте орта ғасырлардан бастап теңіз деңгейінің біртіндеп көтерілуіне және жиі дауылға байланысты жағалау сызығы эрозияға ұшырады (барлық әулиелердің су тасқыны (1170)). Көлді теңізбен байланыстыратын канал біртіндеп кеңейе түсті. Көл көлемі ұлғайып, Альмере деп аталды. 1287 жылы ең үлкен су тасқыны кезінде Тексель аралындағы құмды тосқауыл қирап, көл ақыры Сейдерзе деп аталатын шығанаққа айналды. Бұл табиғи апат Амстердамның шағын ауылын теңіз саудасының орталығына, теңізшілер үшін кездесу және сауда орнына айналдыруға жағдай жасады .

XV ғасырда жаңа жетілдірілген бөгеттер салынғанға дейін шығанақтың құрылымы аздап өзгерді, су тасқыны мен су тасқыны жиі болды. Мысалы, 1421 жылы 18 қарашада бөгеттің жарылуы 72 ауылды су басып, шамамен 10 000 адам қаза тапты. Бұл Әулие Элизабеттің екінші су тасқыны болды.

## География және дамуы
Сейдерзе шығанағының айналасында көптеген балық аулау елді мекендері тез өсті, олардың кейбіреулері Оверейсельдегі Кампен, Амстердам, Хорн және Голландиядағы Энхейзен сияқты қабырғалы сауда қалаларына айналды. Бұл қалалар, ең алдымен, Балтық теңізінің порттарымен, Англиямен және Ганзалық Одақпен, кейінірек колониялар құрумен — әлемнің қалған бөлігімен сауда жасады. Бірақ кейіннен сауда белсенділігі төмендей бастады және көптеген қалалар біртіндеп балық аулау мен өнеркәсіптік өндіріске оралды. Шығанақ маңында орналасқан қаланың күнделікті өмірінен алынған эскиз Джордж Клаузеннің "Голландияның Сейдерзе шығанағындағы балықшылар ауылындағы масса" картинасында түсірілген (шамамен 1880). 20 ғасырдың ортасынан бастап туризм біртіндеп негізгі табыс көзіне айналуда.

Шығанақ ішінде төрт шағын арал болды: Виринген, Шокланд, Урк және Маркен. Бұл аралдардың тұрғындары негізінен балық аулау және онымен байланысты салалар арқылы өмір сүрді. Қазіргі уақытта бұл аралдардың барлығы полдерлердің бөліктеріне айналды — жасанды түрде жасалған жер учаскелері. 1932 жылы" Сейдерзе " жобасын жүзеге асыру кезінде шығанақ Солтүстік теңізден Афслейтдейк деп аталатын жасанды бөгетпен қоршалған. Бұл бөгеттің құрылуы 1916 жылғы қаңтардағы су тасқынына жауап болды. Сейдерзені жабу жоспарлары отыз жылдан астам уақыт бойы жасалды. 1932 жылы Афслейтдейк бөгетінің аяқталуымен Шығанақ Эйсельмер көліне айналды, нәтижесінде ауыл шаруашылығы мен коммуналдық қызметтер үшін үлкен көлемдегі Тұщы су пайда болды. Шығанақ аймағының бір бөлігі құрғатылып, Вирингермер, Нордостполдер, Шығыс және Оңтүстік Флеволанд полдерлері құрылды. Соңғы үш аумақта Флеволанд провинциясы құрылды. 1980 жылдары Эйсельмердің оңтүстік бөлігі бір Хоутрибдейк бөгетімен қоршалып, Маркермер көлін құрады.

## Дереккөздер