open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башадар

[thumb|[Алтай]]
**Башадар** — ерте темір дәуірінен сақталған Алтай сақтары қорымдарының тобы. Таулы Алтайдағы Қаракөл өзенінің солтүстік жағасындағы, Құлада ауылы маңында. 1950 жылы бірінші рет зерттеген С.И. Руденко. Қорым құрамында әр кезеңге жататын 57 ескерткіш бар. Оның ішіндегі ең ірілері: 1-ші, 2-ші және 51-ші обалар. Бұлардың әрқайсысы тастан үйіп жасалған, диаметрі 40 м, биіктігі 2 м-ден астам. Қалғандары шағындау. Қорымның жанындағы ірі плиталарды тігінен қойып жасаған тізбек қоршаудың ұзындығы 300 м. Башадарға іргелес тағы бірнеше қорымдар (Берел ескерткіштері, Пазырық қорымы, Күдергі, Қотанды, Шибе) бар. Бұлар - бір кезде Алтай тауы өңірінде өркендеген мәдениет пен өнердің куәгерлері. Мәңгі тоң белдеуде жатқан Башадар обаларынан алынған деректердің молдығы, заттардың тамаша сақталуы, зерттеу объектілерінің ғылыми сонылығы бұл ескерткіштердің сақ заманынан жеткен жәдігерлердің аса құндыларының бірі екенін көрсетті. Ашылған обалардың біріншісінің астынан 4,5 м тереңдікте, жуан қарағай бөренеден қиып салған қабірхана табылды. Оның ұзындығы 3,2 м, ені 1,5 м, биіктігі 1,2 м. Мұнда жасы 25-тер шамасындағы ер адам жерленген. Екінші обадағы қабірхана бұдан гөрі күрделірек. Ол 6 м тереңдікте. Еденінің аумағы 6,0x4,4 м. Төбесіне 8 бөрене салып, үстіне құрым киіз, оның үстіне қалыңдығы 0,5 м етіп қайың қабығын төсеген, одан соң шырша бұтақтарымен жапқан (барлығының қалыңдығы 1,5 м). Ақырында осы жабылғының үстінен қаз-қатар салынған 16 қабат бөренемен қабірді бетіне дейін толтырған. Бұған жұмсалған бөрененің саны үш жүздей. Ең үстіне топырақ пен тас үйілген. Бірінші обадағы сияқты бұл жерден де құрбандыққа шалынған 16 аттың қаңқасы табылды. Жерленген адам мүрделері шірімеген. Өйткені, олар мәңгілік мұздақта (тоң астында) жатыр және жақсылап бальзамдалған. Жерлеу алдында мүрдені өкпе-бауыр, ішек-қарнынан тазартқан, іші, дене қуыстары шөп бальзаммен толтырылып, жарған жерін тарамыспен тігіп тастаған. Кезінде мүрдемен бірге көп мөлшерде қымбат бағалы әшекейлер мен басқадай асыл дүниелер қоса көмілген. Башадар обалары сол замандарда-ақ тоналып, біршама қираған. Соған қарамастан, бізге жеткен заттай деректер мен мәліметтердің аса зор ғылыми мәні бар. Ағаш қабірханалардағы мүрделер самырсынның жуан дөңбегінен ойылып, екі жақ тұмсығын бөрінің басына ұқсатып жасалған ағаш саркофагтарға (табыттарға) жерленген. Оның жоғарғы жиектері өрнекті жұқа киізбен шырғаланып, мыс шегемен бекітілген. Саркофагтың қақпағы әр түрлі аң бейнесіндегі оюлармен бедерленген. Обалардан ер-тұрман, жүген, оның сулығы, сағалдырығы, аяқ киім сияқты түрлі заттар мен әшекей бұйымдар көптеп табылған. Оларда геометриялық, зооморфтық (әсіресе, сақтардың аң стиліндегі) нақыштар қолданылған. Ғұрып-дәстүрлері жағынан Қазақстан сақтарына жақын Башадар тайпаларының осы мәдени ескерткіштерінен кейінгі түркілердің шаруашылық, тұрмыс-салттық, мәдени-ғұрыптық дәстүрлеріне жақындықтың тамаша үлгілерін көре аламыз. Бұл орайда, ғалым С. И. Руденко: “Ежелгі Башадар тайпалары мәдениетінің кейінгі жалғастырушылары осы күнгі қазақ, қырғыз халықтары” деген маңызды пікір айтқан.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Қазақстан тарихы
Михаил Васильевич Хван

**Михаил Васильевич Хван** (20 мамыр 1931 жыл, Ресей, Хабаровск өлкесі – 13 тамыз, 1995, Алматы) – биология ғылымдарының докторы (1978), профессор (1986). 

## Өмірбаяны
* Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 

* Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1959–1983) болған. 

* 1984 жылдан өмірінің соңына дейін қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 

## Ғылыми еңбектері

* Ғылыми еңбектері протозоология және арахноэнтомология мәселелеріне арналған. 

* 3 авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер

Санат:20 мамырда туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Хабаровск өлкесінде туғандар
Санат:13 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Заттай дәлелдеме

**Заттай дәлелдеме** -1)*қылмыстық іс жүргізуде* – қылмыс құралдары ретінде пайдаланылған не қылмыстың ізі сақталған немесе қылмыстық әрекеттердің нысандары болған заттар, сондай-ақ, қылмыстық жолмен жиналған ақша және өзгедей құндылықтар, қылмысты табуға, нақты мән-жайларды анықтауға, кінәлілерді табуға не айыптауды жоққа шығаруға немесе жауаптылықты жеңілдетуге құрал болуы мүмкін басқа да заттар. Заттай дәлелдемені сақтау ережелері, оларды сақтау мерзімі, сондай-ақ, қылмыстық істі шешу кезінде Заттай дәлелдеме жөнінде қолданылатын шаралар “Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексінің” тиісті баптарында айқындалған;

2) *азаматтық іс жүргізуде* – іс үшін маңызды мән-жайларды анықтау құралы болуы мүмкін заттар. Бұл орайда заттай дәлелдемені ұсынушы немесе оларды талап етіп қаузаушы тұлға осы заттай дәлелдемеде іс үшін маңызы бар қандай мән-жайлардың анықталуы мүмкін екенін көрсетуге міндетті. Заттай дәлелдемені талап ету және ұсыну тәртібі, оларды ұсынуға, сақтауға және қайтаруға міндеттіліктер туралы ережелер, заттай дәлелдемені қарауға қойылатын талаптар “Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінің” тиісті бабында айқындалған;

3) *төрелік сот ісін жүргізуде* – өзінің сыртқы түрімен, ішкі қасиеттерімен, табылған жерімен немесе басқадай белгілерімен іс үшін маңызды мән-жайларды анықтау құралы болуы мүмкін заттар. Заттай дәлелдеме жалпы ереже бойынша төрелік сотта сақталады, ал төрелік сотқа жеткізу мүмкін болмайтын заттар олардың табылған жерінде сақталады. Олар толық сипатталуға, ал қажет болған жағдайда фото-, телетаспаға түсірілуге тиіс. Заттай дәлелдемені сақтауға жұмсалатын шығынды тараптар бөліседі. Төрелік сот пен сақтаушы заттай дәлелдеменің өзгеріссіз сақталуына шаралар қолданады. Бүлінгіш заттарды төрелік сот олардың табылған жерінде дереу қарап, зерттейді. Төрелік соттың шешімі заңды күшіне енгеннен кейін заттай дәлелдеме иелеріне қайтарылады, не сот шешімімен осы заттарға құқылы деп таныған тұлғаларға табысталады, не сот белгілеген өзгедей тәртіппен сатылады. Заттай дәлелдемені меншіктену мәселелері бойынша төрелік сот ұйғарым шығарады. Заң бойынша жекелеген тұлғалардың иелігінде бола алмайтын заттар тиісті ұйымға беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Ығыспа

**Ығыспа** – Жер қыртысының тік және көлбеу ығыстырушы жазықтық (бет) бойынша қанаттары горизонталь бағытта ығысатын тектоникалық қозғалыстары. Ығыспаның жылжытушысы еңіс немесе тік орналасып, қанаттары көлбеу жазықтықта бір-бірінен ажырап созылады. Ығыспалар сол және оң жақ болып бөлінеді. Олар ығыспаның қанаттарын салыстыру арқылы анықталады. Мысалы: жарылымның бір қанатында тұрып, жылжытушысына көлденең бағытта қарағанда оның арғы жағындағы қарсы қанаты оңға қарай ығысқан болса – оң жақ ығыспа, ал солға қарай ығысса – сол жақ ығыспа болады. Барлық жарылымдар сияқты ығыспалар да сыйыстырушы тау жыныстарының жатыс жағдайына байланысты үйлесімді, үйлесімсіз, көлденең, бойлық және қиғаш болып бөлінеді. Тау жыныстары массаларының көлбеу бағытта ығысуына орай, ығыспаның амплитудасы ондаған, жүздеген м болады. Жер қыртысында ығыспалардың өте ірілері де кездеседі. Мысалы: Калифорниядағы (АҚШ) Сан-Андреас ығыспасының ауқымы 1000 км. Ендік бағыттағы ығыспалар Тынық мұхитының солтүстік-батыс бөлігі түбінде кездеседі, ал тереңдік жарылымдарға Пейве, Суворов, Хаин ығыспаларын жатқызуға болады. Ығыспалар қаусырма және лықсымалармен бірге кездесіп, орт. типті жарылымдар түзеді. Олар ығыспа-қаусырма, ығыспа-лықсыма деп аталады. Жер қыртысы блоктарының көлбеу бағытта жылжуы нәтижесінде пайда болатын ығыспалардың ерекше түріне трансформдық ығыспа жатады. Ол жоғары мантиядағы конвекц. ағыстар әсерінен түзіледі. Трансформдық Ығыспалар бір-бірімен мыналарды біріктіреді: а) орта мұхит жоталары бөлікшелерін, ә) орта мұхит жоталары мен арал доғаларын, б) өзара арал доғаларын. Мысалы, Орт. Атлантиканың жотадан жотаға типтегі Ығыспалары, Сан-Андреас ығыспасы, т.б. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы,9 т.
Нұрғали Ораз

**Нұрғали Ораз** (25.8.1960 жылы туған, Қазығұрт ауданы Монтайтас ауылы ) – жазушы, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2003).

ҚазМУ-дың журналистика факултетін  бітірген (1982). «Жалын» баспасының жетекші редакторы, «Парасат» журналында бас редактордың бірінші орынбасары, «Оңтүстік Қазақстан» газетінің бас редакторы, «Қазақ әдебиеті» газеті редакторының орынбасары қызметтерін атқарды.

Қазір «Ақ желкен» журналының бас редакторы. Алғашқы «Долана» әңгімесі 1979 ж. «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде, «Арман қанатында» атты жинақта жарық көрді.

Шығармалары орыс, саха тілдеріне аударылған. Д.Голсуорсидің, Х.Л. Борхестің, И.Кавабатаның, И.Иноуэнің шығармаларын тәржімалаған. «Жалын» баспасының балалар мен жасөспірімдер тақырыбына арналған дәстүрлі жабық бәйгесінің, «Қазақ әдебиеті» газеті, «Парасат» журналы сыйлықтарының иегері.

Әңгімелерінің желісі бойынша "Қазақфильм" киностудиясы 2007 жылы "Әуредең" деп аталатын толықметражды көркем фильм түірді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Сандық талдау

**Сандық анализ**, сандық талдау — аналитикалық химияның зат құрамындағы жеке бөліктердің сандық қатынасын анықтайтын әдістер жөніндегі бір саласы. Зерттелу әдістеріне байланысты Сандық анализ элементтік талдау, функционалдық талдау және молекулалық талдау болып үшке бөлінеді. Олардың әрқайсысы зат құрамындағы хим. элементтердің, функционалдық топтардың, молекулалық қосылыстардың, т.б. сандық мөлшерін анықтайды. Сандық анализ заттың сапалық құрамы белгілі болған жағдайда ғана тиімді әдістерді пайдалану арқылы жүзеге асады. 

Зерттеуге алынатын заттың мөлшеріне байланысты Сандық анализ: 

* макроәдіс (сынама массасы 0,1 г-нан көп),
* жартылай микроәдіс (0,01 — 0,1 г), 
* микроәдіс (0,001 — 0,01 г), 
* ультрамикроәдіс (шамамен 1 мкг),
* субмикроәдіс (шамамен 0,001мкг) деп бөлінеді.

Сандық анализ ғыл.-зерт. жұмыстары мен өндірісте жиі қолданылады. Ол арқылы жер қыртысының және атмосфераның сандық құрамы зерттеледі. 
## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қолданбалы математика
Санат:Есептеу математикасы
Санат:Сандық талдау
Қосқорған

**Қасқорған,Қышқорған** -19 ғасырдың 1-жартысында қоқандықтар салған бекініс. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қараөзек арнасының Сырдарияға құяр тұсына орналасқан. Ресей офицері Романовтың Орынбор басшылығына жазған сипаттамасында: Қасқорғанның саз балшықтан соғылған ұзын екі қабырғасы биік екендігі, бекіністің аумағы үлкен, төрт бұрышында қарауыл мұнаралары мен күзет төбелеріне зеңбірек қойылғандығы, қорған сырты терең канал-арықтармен қоршалып, су жіберілгендігі айтылады. Қоршағанда тұрған қоқан әскерлері жергілікті қазақтарға билігін жүргізіп, зорлық-зомбылық жасап, малдарын тонап отырған. 1852 ж. И.Ф. Бларамбергтің әскері шабуылдап, талқандады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Археология
Санат:Қызылорда облысы
Ялта конференциясы

**Ялта конференциясы** немесе **Қырым конференциясы** — Қырымдағы Ялта қаласында өткен халықаралық келісім. Оған Екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтас үш ірі мемлекеттер — Ұлыбритания, АҚШ және КСРО-ның мемлекет басшылары: Уинстон Черчилль, Франклин Рузвельт, Иосиф Сталин, сыртқы істер министрлері, штаб бастықтары және т.б. кеңесшілер қатысты.

## Барысы
Ялта конференциясында ұрыс қимылдарын Германия тізе бүккеннен кейін ғана тоқтату туралы келісім жасалды. Үш держава басшылары герман милитаризмі мен әсіресе ұлтшылдығын жоюға және Германия бұдан былай бейбітшілікті бұза алмайтындай берік кепілдік жасау туралы мәмілеге келді. Бұл үшін Германияның барлық қарулы күштерін қарусыздандыру және тарату, герман бас штабы мен соғыс өнеркәсібін жою немесе бақылауға алу, барлық соғыс қылмыскерлерін жазалау, фашистік партияны және барлық фашистік ұйымдар мен мекемелерді жою жөнінде шешім қабылданды. «Азат етілген Еуропа туралы Декларация» қабылдап, онда өзара келісілген саясат жүргізу, Еуропа елдеріндегі фашизмнің ізін толық жою, демократиялық мекемелерді қолдау принциптері белгіленді. Соғыстан кейінгі халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Біріккен Ұлттар Ұйымын құру туралы шешім қабылданды. БҰҰ-ның Жарғысын қабылдайтын конференцияны 1945 жылғы 25 сәуірде Сан-Францискода өткізу туралы келісілді.

Ялта конференциясында Кеңес Одағының Жапонияға қарсы соғысқа кірісуі туралы мәселесі қаралды. Кеңес Одағы бұл соғысқа Германия тізе бүккеннен соң 2–3 айдан кейін кірісуге әзір екендігін білдірді. Жапония талқандалғаннан кейін Кеңес Одағына Оңтүстік Сахалин мен Куриль аралдары қайтарып берілетіндігі ерекше шешім ретінде жазылды. Сталиннің ұсынысымен Корея 38-параллель бойынша екі аймаққа бөлініп, біреуін КСРО оккупациялайды деп көрсетілді. Соғыстан кейін Германияны аймақтарға бөліп, ондағы жоғарғы өкімет билігін Ұлыбритания, АҚШ пен КСРО Қарулы Күштерінің қолбасшылары жүзеге асыратын болды. Германияға қатысы бар мәселелерді шешу үшін оккупациялық әскерлердің қолбасшыларынан тұратын Бақылау Кеңесін құру ұйғарылды. Жеңіске жеткен елдер шығынының орнын толтыру мәселесі талқыланып, репарациялық комиссия құру туралы келісім жасалды. Польша мәселесі де қаралды. Польша мен КСРО-ның шекарасы «Керзон сызығы» бойынша өтуге тиіс болды. «Польша солтүстікте де, батыста да елеулі үлес алуға тиіс» делінді. Ялта конференциясында сондай-ақ үш державаның сыртқы істер министрлері арасындағы жүйелі кеңестің тұрақты механизмін жасау мәселесі де қаралды.

## Дереккөздер

Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс келісімдері
Майра Арапқызы Айсина

thumb|Майра Арапқызы Айсина
**Майра Арапқызы Айсина** (1956 жылы туған, Зеренді ауданы Костомаровка ауылы) — саясаткер, қайраткер. 

## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік университетін (1981) бітірген.
* Алматы саясаттану және басқару институтын бітірген.
* Қазақ гуманитарлық заң университетін (1991) бітірген. 
* Еңбек жолын мектепте аға пионер вожатый болып бастаған (1974 — 80). 

* Қарағанды облысы комсомол комитетінде нұсқаушы (1980 — 82)

* **БЛКЖО ОК-нде** нұсқаушы, бөлім меңгерушісінің орынбасары, меңгеруші болып қызмет атқарған (1982 — 91). 

* ҚР Жоғары Кеңесі депутатының көмекшісі (1991 — 92)

* Қазақстан әлеуметтік-экономикалық даму қорында бөлім меңгерушісі (1992 — 93)

* ҚР Білім министрлігінде бөлім, басқарма бастығы (1994 — 2001)

* ҚР Премьер-министр кеңсесінде әлеуметтік-мәдени даму бөлімінде кеңесшісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары (2001 — 05)

* ҚР Білім және ғылым министрлігінде вице-министр (2005 — 06)

* *«[[Нұр Отан ХДП|Нұр Отан]]»* ХДП орталық аппаратында жетекші (2006 — 07) қызметін атқарған.

* 2007 жылдан ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты. 
## Отбасы

* *Үйленген.* Жұбайы - Огай Евгений Павлович, «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ Мүліктік қатынастар департаментінің мүлікті оңтайлау басқармасының бастығының орынбасары. 

* Қыздары - Дана, Светлана.
## Марапаттары
Медальмен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
• АЙСИНА Майра  

Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Зеренді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институты түлектері
Санат:Қазақ гуманитарлық заң институты түлектері
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Тәуәп

**Тәуәп**, Тауаф – (арабша – айналып шығу, айнала жүру) – қажылық рәсімдерін атқаруда Қағбаны айналу; киелі, қасиетті санап құрмет көрсету. Тәуәптың негізгі ережелерін Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) қоштасу құтбасында баяндап берген. Тәуәпты қажылық рәсімін толық атқарған кезеңде немесе дінге берілгендіктің белгісі ретінде Мекке қаласының тұрғындары мен қонақтары кез келген уақытта орындай алады. Тәуәпты жүзеге асыру үшін тәуәп етуші әл-Мәсжид әл-Харамға “Әлем қақпасы” арқылы оң аяғымен аттап кіруі керек. Қағбаның солтүстік-шығыс бұрышындағы “қара тасқа” жақындап оны сүйеді немесе қолын тигізеді де қолын ерніне басады. “Қара тасқа” бас иіп, тағзым етіп болғаннан кейін, Қағбаны жеті рет айналып шығады. Қабырғаға жақындай түсіп, сағат тілі бойынша айналып жүру керек. Тәуәпты Құдайға жалбарына жүріп жүзеге асырады. Қағбаны жеті рет айналып өткеннен кейін, оның кіре берісіне келіп, оған денені тіреп, оң қолды кіре беріс жаққа көтеріп, Аллаға мадақ, Пайғамбарға салауат айтып, жалбарынып, күнәларына кешірім сұрайды. Ең соңынан екі бас намаз оқылады. Дәстүрлі қазақ қоғамында қажылықпен қатар киелі, әулиелі жерлерге, туған жерге құрмет көрсету, Тәуәп ету түсінігі бар. Ерекше сүйіспеншіліктің белгісі ретінде “айналайын” деген сүйіну сөзінде де осы тәуәп – құрмет, сүйініш ұғымдарының үйлесімі көрінеді.

## Дереккөздер

Санат:Ислам терминдері
Санат:Қажылық
Айсы

**Айсы**, *Әйсі* – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы дөңгелек пішінді тау. Абсолюттiк биіктігі 310 м. 

## Жер бедері
Батыс беткейі Өлеңті өзеніне тіктеп келіп құлайды. Бұл тұсында тасты тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр; шығысы — көлбеу.

## Геологиялық құрылымы
Палеоген жүйесінің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын аллювийлі шөгінділер жапқан. 

## Өсімдігі
Шалғынның сортаңдау топырағында бидайық, арпабас, айрауық және әртүрлі шөптесіндер өскен. Кейбір жерлерінде жусан және бір жылдық сораң шөптесіндер топтамаларын құрайтын галофитті өсімдіктер кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Сот билігі

**Сот билігі** – мемлекеттік билік тармақтарының бірі.

Заң шығарушы және атқарушы биліктен өзгешелігі – жалпыға ортақ жүріс-тұрыс ережесін (сот прецедентінен басқа) шығармайды, атқару-басқару қызметімен айналыспайды. Сот билігі қоғамда туындап отыратын нақты істер мен дауларды шешеді. Ондай істер мен даулар заңда бекітілген ерекше іс жүргізушілік тәртіпте қаралып, шешіледі. Қс жүргізу тәртібі қатаң сақталады, іс жүргізу нысаны бұзылған жағдайда істің мәні бойынша дұрыс шығарылған сот шешімі де бұзылып, іс қайта қарауға жіберіледі. Сот билігі деңгейі қанша биік болса да сот мекемесіне тиесілі емес, іс қарайтын сот алқасына тиесілі. Сондықтан сот туралы сөз болғанда сот алқасы меңзеледі. Алқа әр елде әр түрлі құрамда: кәсіби судьялардан (мысалы, азаматтық іс қаралғанда 3 не 5 судьядан), бір судьядан және бірнеше алқа мүшелерінен немесе бірнеше судьядан және бірнеше алқа мүшелерінен құрылады. Қс қарап, шешім шығарарда сот заң мен құқықтық санаға жүгінеді. Сот қызметі құқық үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталған, ол реттеушілік емес, қорғаушылық қызмет атқарады. Сот билігі заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуге, конституциялық құрылысты, саяси және экономикалық жүйені, азаматтардың, мемлекеттің және қоғамдық ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғайды. Осы міндеттерге орай сот билігі заң шығарушы және атқару биліктерінде жоқ өкілеттіктермен қамтамасыз етілген. Сот шешім шығара отырып адамды бостандығынан айыра алады, тіпті өмірін қия алады, мүлкін тәркілейді, мемл. органның шығарған шешімін бұзады, ата-аналық құқықтан айыра алады. Сот билігінің қарама-қайшы екі жағы бар, бір жағынан бұл қуатты билік, екінші жағынан салыстырмалы түрде осал билік, өйткені ол заң шығарушы билік сияқты сайлаушылардың қолдауына сүйене алмайды, атқару билігі қолындағыдай қара күш механизмдері жоқ. Сот билігінің күші заңның мүлтіксіз орындалуында, құқыққа деген зор құрметте, қоғамның жоғары саяси және құқықтық мәдениетінде. Заң шығарушы билік саясатпен тығыз байланысты (парламентте көбіне саяси фракциялар басты рөл ойнайды), атқару билігі де саяси қысымға мойынсұнады, ал сот билігін жүзеге асыру барысында саяси және басқадай ешбір қысым болмау керек. Сот шешім шығарарда саяси мақсаттан ада болуға, заң мен құқықтық санадан басқаға бағынбайтын тәуелсіз болуға тиіс. Сот билігінің тәуелсіздігі жайында Қазан төңкерісіне дейін қазақ зиялыларының ішінде тұңғыш болып Барлыбек Сыртанов мәселе көтерген. Ол 1911 жылғы “Қазақ елінің уставы” атты еңбегінде: “Сот билігі өз еркімен іске асады. Судьялар дау шешкенде хүкметке, яғни адам баласына бағынбай, закон їәм сот ережелері негізімен хүкім шығарулары шарт. Судьяларға әсер жасағандарға сот хүкімі кесіледі” деп жазған. Дүниежүзідік тәжірбиеде сот билігі арнайы қағидалар арқылы жүзеге асырылады: сот пен заң алдында бәрінің тең болуы; сот ісін жүргізудегі жариялылық; сот процесінің жарыссөзбен жүргізілуі, тараптардың дәлелдерді еркін пайдалануы; кінәсіздік презумциясы, яғни айыптау үкімі заңды күшіне енбейінше сезікті адам кінәлі болып танылмайды; айыпталушының қорғаушы алу құқығын қамтамасыз ету. Қазақстанда сот биліг Конституция талаптарына сәйкес іске асырылады.

## Дереккөздер

Санат:Құқық
Санат:Заң
Шәкір Жексенбаев

**Шәкір Жексенбаев**  – әскери қайраткер, генерал-майор (16.10.1943). 

Ордадағы жоғары бастауыш училищені (1917), М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны (1924), жоғары әскери-химия академия курсты (1931) бітірген. 1918 Жексенбаев Бөкей Ордасында кеңес өкіметін орнатуға қатысқан. 1919 жылы көктемде Қызыл Армия қатарына алынып, Қазақтың тұңғыш атты әскер полкінің құрамында бөлімше, взвод командирі, жеке қазақ атты әскер дивизиясында эскадрон командирінің көмекшісі болды. 1924 – 41 жылдары Қызыл Армия бөлімдерінде, Жұмысшы-шаруа Қызыл Армиясының әскери-химия басқармасында, Қиыр Шығыс ерекше армиясында жауапты қызметтер атқарды. Екі дүниежүзінде соғыс кезінде Батыс бағыт, Орталық, Брянск, Ленинград майдандарында жоғары командалық қызметтерде болды. 1945 – 49 жылдарда К.Е. Ворошилов атындағы химия шабуылдан қорғану әскери академиясының кафедра меңгерушісі, Кеңес Армиясы химия әскерлер басқармасы бастығының қару-жарақ жөніндегі орынбасары, Беломор әскери округінда химия қызметінің бастығы, 1949 – 58 жылында В.В. Куйбышев атындағы Әскери-инжинерлік академияның кафедра бастығы, аға оқытушысы қызметтерін атқарды. 1958 жылда демалысқа шығып, Мәскеуде тұрды. Жексенбаев Ленин, 4 рет Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз, бірінші, екінші дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
*Генерал Жексенбаев
*Батыс Қазақстан облысы

## Дереккөздер


Санат:Қазақтар
Сот жүйесі

Сот жүйесі — түрлі деңгейдегі соттардың жиынтығы. Бұл материалдық және процессуалдық заңнамада белгіленген қатаң тәртіппен жұмыс істейтін иерархиялық жүйе болып табылады. Қазіргі қоғамда көптеген сот жүйесілері бар. Сот жүйесі құрамына азаматтық, қылмыстық, әкімшілік, әскери, шіркеулік, сауда, т.б. сот істері кіреді. Сот жүйесін көбіне конституциялық сот қызметін атқаратын Жоғарғы сот органы басқарады. Кейбір елде бірнеше сот жүйесі болады. Мысалы, Ресейде жалпы соттар, шаруашылық соттар және конституц. соттар бар. Сот жүйесінің біртұтастығы түрлі деңгейдегі барлық соттардың ұйымдастыру және жұмыс істеу қағидаларының, міндеттерінің, соттарды қаржыландыру тәртібінің біркелкі болуынан, бірыңғай тәртіпте сот төрелігін атқарып, заңдарды бірыңғай қолдануынан және судьялардың құқықтық мәртебесінің бірдейлігінен көрініс табады. Қазақстан сот жүйесі әкімшілік-аумақтық бөлініске орай құрылады.

## Әдебиет
* ҚР Конституциясы; "ҚР Сот жүйесі және судьялар мәртебесі туралы" 25 желтоқсан, 2000 жылғы ҚР Конституция заңы; Качалова О.В., Судебная система, М., 2000.

## Дереккөздер

Санат:Сот
Тәубе

**Тәубе** – кешірім сұрау, қатесін түзетіп, қайталамау. Тәубе адамның үлкенді-кішілі қандай да бір күнәсі болса да адам өз күнәсін түсініп, зор өкінішпен кешірім сұраса және сол қателігін қайталамаса Құдайдың кешірмейтін күнә-қылмысы жоқ деген, Алланың фазылына, рахымдылығына сенімнен туындайды. Сондықтан Алланың рахым-шапағатына шын сенімнен туындаған тәубе адам өмірінде маңызды орын алатын, оның рухани-адамгершілік мұраттарын айқындайтын бетбұрыс кезеңі. Тәубе адамның рухани-интеллектуалдық кемелденуі мен ахлақтық, адамгершілік тұлғасының қалыптасуындағы басты кезеңі. Құран Кәрімнің тоғызыншы сүресінің атауы “Тәубе”, сүре аяттары осы тәубе жайында баяндайды.

## Сілтемелер
Қосқұйрықтылар

**Қосқұйрықтылар** (Dіplura) – жәндіктер класының алғашқы қанатсыздар класс тармағының бір отряды. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда кең тараған 400-ге жуық түрі бар. Тастардың, жапырақтардың астында, топырақта, шіріген ағаштарда тіршілік етеді. Денелері құрт тәрізді, ұзындығы 2 мм-ден 1 см-ге дейін. Басы үлкен (кеудесінің 1-сегментінен үлкен), жұп мұртшалары ұзын, көп бунақты, көздері дамымаған. Ауыз аппараты кеміргіш (арнайы капсуланың қуысында орналасқан), ол сырттан көрінбейді (кейде жабық жақтылар деп аталады) және алға қарай бағытталған. Кеудесі 3 сегменттен құралған, 3 жұп аяқтары бар. Қанаттары дамымағандықтан алғашқы қанатсыздар деп аталған. Құрсағы 11 буыннан тұрады, оның соңғы буынында қос өсінділері (церкалары) бар, олар жіпше немесе қысқаш тәрізді (отрядтың аты соған байланысты қойылған). Жіпше тәрізді өсінділері сезу, ал қысқаш тәрізділері қорғаныш немесе қорегін ұстау қызметін атқарады. Дамуы анаморфоз жолымен өтеді. Қосқұйрықтылар өсімдіктердің және жануарлардың қалдықтарымен қоректенеді, көпшілік түрі – жыртқыштар. Негізгі тұқымдастары: камподеалар (Campodeіdae) және япикстер (Japygіdae).
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Жәндіктер
Заттық құқық

**Заттық құқық** () — нысаны зат болып табылатын субъективтік азаматтық құқық. Заттық құқықты иеленуші тұлға оны қандай да бір іс-әрекетке, басқа міндетті тұлғалардың жәрдеміне жүгінбей-ақ, өз бетінше дербес жүзеге асырады. “Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі” бойынша, заттық құқықтарға мыналар жатады: меншік құқығы, жерді пайдалану құқығы, шаруашылықты жүргізу құқығы, мүлікті басқару құқығы.

Мүлікке заттық құқық осы мүліктің меншіктенушісі болып табылмайтын тұлғаларға тиесілі болуы мүмкін. Затқа меншік құқығының басқа тұлғаға көшуі осы мүлікке өзгедей заттық құқықтың тоқтатылуы үшін негіз болмайды. Заттық құқықтарға, заңдарда өзгеше көзделмесе немесе Заттық құқықтың табиғатына қайшы келмесе, меншік құқығы туралы нормалар қолданылады. Заттық құқық – абсолют құқық. Заттық құқық нақты міндетті адамдарға қарсы заңмен қорғалатын міндеттемелік құқықтан өзгеше түрде барлық және әрбір адамнан, яғни осы құқықты кез келген бұзушылардан қорғалады. Мұның мәнісі – нақты адамның заттық құқығына нұқсан келтіруден барша адам тежелуге міндетті, ал меншік иесінің өз кезегінде өзінің заттық құқығын жүзеге асыруына кедергі келтіретін іс-әрекеттерді тоқтатуды, бұзылған құқықты табиғи түрде қалпына келтіруді, яғни өзінің иелігінен шығып кеткен затын қайтарып беруді барлық және әрбір адамнан талап етуге құқығы бар. Мұндай талаптар “заттық құқықтық талаптар” деп аталады.

## Дереккөздер
Ығысу

***Ығысу*** – материалдар кедергісінде түскен күш әсерінен серпімді денелердің өзара параллель қабаттарының (талшықтарының) аралық қашықтығын өзгертпей формациясын ауыстыруы. Мысалы, тік төртбұрышты білеудің үстіңгі қырына оның табанына (жылжымастай бекітілген) параллель бағытталған күшпен әсер еткенде, білеу ығысуының формациясы өзгереді (1-сурет). сс1-dd1 жылжу шамасы абсолюттік ығысуды, бұрышы салыстырмалы ығысуды анықтайды. Егер білеудің қырына тек жанама кернеу () ғана әсер етсе (2-сурет), ол таза ығысу деп аталады. 
## Түрлері
#Бастапқы контурдың ығысуы (Смещение исходного контура) — берілістегі кепілді бүйір саңылауын қамтамасыз ету үшін бастапқы контурды номиналдық күйінен тісті доңғалақтың денесіне қарай қосымша ығыстыру.
#Бұрыштық ығысу (Смещение угловое) — бұрыштардың номиналдық күйінен ығысуы.
#Бүйірлік ығысу (Смещение боковое) — бастапқы контурды номиналдық күйінен бүйіріне қарай ығыстыру.
#Білікаралық ығысу (Смещение между валами) — біліктердің номиналдық күйінен ығысуы.
#Құрал центрінің ығысуы (Смещение центра инструмента) — құрал центрінің номиналдық күйінен ығысуы.
#Салыстырмалы ығысу (Сдвиг относительный) — ығысу деформациясын сипаттайтын бұрыш.
#Таза ығысу – жазық кернеулі күйдің жеке бір түрі. Болаттардың, тойтарма шегелердің, электрлік пісірумен бекітілген жіктердің ығысуға беріктілігі сыналып отырады.
#Түзілімнің ығысуы (Смещение узла) — түзілімнің номиналдық күйінен ығысуы.

## Жазықтығы, кернеуі, модулі, шегі
Ығысу жазықтығы (Плоскость сдвига) — кесіліп жатқан қабаттың ағызба жаңқаға айналу процесі кезіңде оның түрін бүзбай, өңделіп отырған материалдың жүқа қабаттарының бірізділік ығысуы болатын жерді — шартты ығысу дейді.
Ығысу кернеуі (Напряжение сдвига) — металга түскеңде ығысуды жүргізетін кернеу.
Ығысу модулі (Модуль сдвига) — жанама кернеудің жөне осы жанама кернеу әсер еткенде пайда болатын шартты деформацияның қатынасымен анықталатын ығысу.
Ығысу шегі (Предел при сдвиге) — материалды қирауға дейін жеткізген ығысу деформациясы.

## Пайдаланған әдебиет


Санат:Физика

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Файзолла Оразай Мұртазаұлы

**Файзолла Оразай Мұртазаұлы** (15.12.1938 ж.туған, Түркістан ауданы Ихан ауылы ) – ғалым, филология ғылым. докторы (1975), профессоры. ҚазМУ-дың филология факултеті журналистика бөлімін бітірген (1960). республикалық. «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналында әдеби қызметкер, «Қазақфильм» киностудиясында аға редактор, «Жұлдыз» журналында сын бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1966 – 67 ж. Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педогогткалық институтының аспирантурасында оқыды. 1970 ж. «Бейімбет Майлиннің стилі» деген тақырыпта канд., 1975 ж. «Қазақ совет әдебиетіндегі коммунист образының проблемалары» тақырыбында докторы дисс. қорғады. 1971 – 94 ж. Қазақстан ҒА М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылым. қызметкер, ҚазМУ-дың журналистика факултетін де кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Қазір Халықар. журналистика институтының ректоры. «Қазақ театрының тарихы» (1,2-т.), «Стиль сыры» (1975), «Уақыт және қаламгер» (1975 – 81), «Художественное изыскание советской многонациональной литературы» (1980), «Фольклор. Литература и история Востока» (Ташкент, 1984) кітаптары авторларының бірі. Ол М.Горький, П.Кадыров, У.Хашимов, ауылы Станюковичтің шығармаларын аударған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Денали

**Денали** — Солтүстік Америкадағы ең биік шың (6193 м). 

## Географиялық орны
Аляска таулы үстіртінде орналасқан.

## Геологиясы, жер бедері
thumb|left|120px|Мак-Кинлидегі биік таулы лагерь (2001 ж.)
Гранитті жыныстан тұрады. Шыңды мәңгі қар мен мұздық басып жатыр. Мұнда Денали ұлттық саябағы орналасқан. Ол 1896 жылдан бастап 2015 жылға дейін ресми түрде Мак-Кинли, АҚШ президенті Уильям Мак-Кинлидің есімімен аталып келді. 2015 жылдың 30 тамызында Ақ Үй шешімімен тарихи атауы қайтарылды. Атабаск тілінде денали биік, асқар деген мағынаны білдіреді.

## Тауды алғашқы бағындырғандар
thumb|left|120px|Хадсон Стак (1913 ж.)
* Полярлық зерттеушi Фредерик Кук 1906 жылы қыркүйекте Деналиді бiрiншi болып бағындырды. Ол өз шығуы туралы есептеу нәтижесiн қалдырды. Оның аты бiрақ Роберто Пиримен дискредитациялаған.
* Ресми болып бiрiншi шығу 1913 жылдағы қасиеттi Хадсон Стактiң экспедициясының қатысушысы Уолтер Харпердікі есептеледi.
* Ресейлiк альпинист Олег Банарьлер, Виктор Афанасьев және Валерий Баговты 2006 жылда Руфьлер мұздығы бойынша өттi және Кука бiрiншiлiктерiн растады.
* 1932 жылда тауға көтерілуде екi қатысушы апатқа ұшыраған.
* 2002 жылда Деналиге ресейлiк альпинисттерiнiң шығуы Матвей Шпароның басшылығымен болған. Оның қайталанбаушылығы -11 альпинистiң арасында шаңғы қойылған креслолардағы екi мүгедек болатын. 

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка таулары
Санат:Аляска таулары
Санат:Жердің экстремалды нүктелері
Шаһмұрат Мирасұлы Ибрагимов

**ШаҺмұрат Мирасұлы Ибрагимов** (1838, Көкшетау өңірі – 1881, Өзбекстан, Ташкент) – аудармашы, журналист.

Омбы кадет корпусында оқыған. 1854 жылы Петропавл қалалық полициясында, 1870 жылы Сырдария облыстық басқармасында аудармашы, 1872 жылы Түркістан генерал-губернатор әкімшілігінде аудармашы, 1880 жылы генерал-губернатордың аудармашысы болды.
Ибрагимов інісі ШаҺмардан Ибрагимов дипломатиялық жұмыспен іссапарда болған кезінде “Түркістан уәлаятының газетінде” жұмыс істеп, аталған газеттің шығарушысы ретінде қол қойып жүрген. Екеуінің аты-жөні ұқсас болғандықтан, кейбір құжаттарда ШаҺмарданның тындырған істері ШаҺмұратқа телінген жағдайлар да жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:1838 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:1881 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақстан журналистері
Темірбай жырау

**Темірбай Жырау Жәнібекұлы** (1868, Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Ақарық ауыл – 1933, сонда) – ақын. 

Сыр бойы ақыны Даңмұрынның жиені. Бала кезінде “қойшы жырау” атанған. 1924 жылда Кете Жүсіппен айтысқан. Халық жырларымен қатар Балқы Базар, Әбубәкір Кердері, Ешнияз, Қарасақал Ерімбет, Тұрмағамбет, Жиенбай тәрізді шайырлардың шығармаларын жатқа айтқан. Ташкент, Бұхара, Тамды, Үргеніш, Хорезм өңірін аралап, жыршылық өнерімен халыққа танылған. “Темірбай жыраудың сиырмен айтысы” атты мысал айтысы жарық көрген (“Айтыс”, 2-т., 1965).
## Дереккөздер


Санат:1868 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1933 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Евгений Иванович Хвостиков

**Евгений Иванович Хвостиков** (19 мамыр, 1956 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (2000), профессор (2008). 

## Өмірбаяны
* Семей мемлекеттік медицина институтын (1980, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 

* Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха (1981–1984), Семей қалаларында ауруханада хирург (1984–1988); 

* 1988 жылдан қазіргі Хирургия ғылыми орталығында хирург, директордың орынбасары (2002–2003) болды. 

* 1993 жылдан ғалым-хатшы қызметін атқарады. 

## Ғылыми еңбектері

* «Малоинвазивная хирургия при болезнях надпочечников» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 

* Негізгі ғылыми еңбектері бүйрек үсті бездері қабаттарының ауруларын рентгенді-эндоваскулярлы хирургиялық жолмен емдеу әдісін жетілдіруге арналған. 

* 110-нан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы, 10 өнертабыстық патенті бар. 

## Марапаттары

* Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1999).

## Дереккөздер

Санат:19 мамырда туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Семейде туғандар
Санат:Қазақстан хирургтары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Құрама дулыға

**Құрама дулыға** — бірнеше бөліктен құралатын дулыға. Жауынгерлік бас киім ретінде көне түркі заманынан белгілі. Орта ғасырларда жаппай қолданыста болды. Қазақ батырлары оның бірнеше түрін киген. Құрама дулығаны жасауды оңайлату үшін оның әр бөлігі металдан жеке жасалынып, бір-біріне бекітілген. Батырлардың бас киімі ретінде батырлар жырларында жиі айтылады. Кейбір үлгілерінде бетті қорғайтын “қару қағары”, төбесінде айыру белгісі — “төбелдірігі” болған. Ауқатты адамдар құрама дулығаларының төбесін алтын, күміс жалатылған ою-өрнекпен әшекейлеген.

## Дереккөздер


Санат:ҚаруларСанат:Сауыттар
Сот инстанциясы

**Сот инстанциясы** — соттық істі қарау деңгейіне орай белгілі бір құзыреті бар сот өндірісінің сатысы.

## Алғашқы инстанция соты

Алғашқы инстанция соты тікелей дәлелдемелерді зерттеп, айыптау не ақтау үкімін, ал азаматтық іс бойынша шешім шығарады. Тек осы инстанция соты ғана адамды кінәлі етіп танып, қылмыстық жаза тағайындайды. Алғашқы инстанция соты ретінде аудандық, қалалық, облыстық және оларға теңестірілген (Астана және Алматы қалалық) сот алқалары, Жоғарғы сот алқалары іс қарайды.

## Кассациялық инстанция соты

Кассациялық инстанция сотына облыс соты және Жоғарғы сот алқалары жатады. Олар сот тергеуін жүргізбестен тек іс қағаздары мен қосымша дәлелдер жинау арқылы төменгі соттың әлі заңды күшіне енбеген шешімінің немесе үкімінің заңдылығын тексереді. Тексеру нәтижесінде шешім не үкім күшінде қалдырылады немесе күшін жойып, заңсыздықты жоя отырып қайта қарауға жібереді.

## Қадағалау инстанциясы соты

Қадағалау инстанциясы соты ретінде облысы және оларға теңестірілген сот және Жоғарғы сот төралқалары ҚР Бас прокурорының, орынбасарының, жоғарғы сот төрағасының, оның орынбасарының, сондай-ақ облысы соттар төрағалары мен прокурорларының наразылығы бойынша заңды күшіне енген үкімдер мен шешімдердің негізділігі мен заңдылығын тексереді. Бұл инстанция соты да заңсыз не негізсіз үкім мен шешімнің күшін жоя алады.

## Дереккөздер

Санат:Сот
Санат:Заң
Орамжапырақ тұқымдасы

thumb|Alt=A|Орамжапырақ тұқымдасына жататын өсімдік

**Орамжапырақ тұқымдасы** (), немесе **крестгүлділер тұқымдасы** ()  – қосжарнақты, бір, екі және көп жылдық шөптесін, бұта, жартылай бұта өсімдіктер. Дүние жүзінде негізінен Солтүстік жарты шарда тараған *350 туысы, 3 мыңдай түрі* белгілі. Қазақстанда *78 туысқа жататын 298 түрі* бар. Жапырақтары кезектесе орналасқан, бөбе жапырағы болмайды. Гүлі ақ, қызғылт, сары, көк түсті, қосжынысты. 4 тостағанша, 4 күлте жапырақшалары қиғаш (крест) орналасқан. Гүлшоғыры сыпыртқы тәрізді. Аталығы 6, аналығы – біреу. Наурыз – тамыз айларында гүлдейді. Жемісі – бұршаққын, кейде жаңғаққа ұқсас болады. Тұқымы майлы, құрамында глюкоидтар бар. Орамжапырақ тұқымдасының арасында тағамдық көкөністер (*[[қырыққабат]], [[шалқан]], [[шалғам]], [[тарна]]*, т.б.), майлы өсімдіктер (*[[қыша]], [[арыш]]*, т.б.), дәм-татымдық (*[[қышабас]], [[ақжелкек]], [[баймана]]*, т.б.), дәрілік (*[[ымыртгүл]], [[шытырмақ]], [[қанатжеміс]], [[жұмыршақ]]*, т.б.), бояу алынатын (*қышабас, шытыршық*), балдық және әсемдік үшін өсірілетін көптеген түрлері кездеседі. Орамжапырақ тұқымдасының шөл, шөлейтті жерлерде өсетін түрлерінің мал азықтық маңызы зор. Орамжапырақ тұқымдасына жататын өсімдіктердің арасында қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген 15 түрі бар. Мысалы, Попов ақшешегі (*Arabіs popovіі*), шымыр ергеш (*Stroganovіa robusta*), жіңішке пайыз (*Stubendorfіa gracіlіs*), тағы да басқа
## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Өкілет

**Өкілет** – атқаратын қызметіне сай лауазымды тұлғаға берілген қайсыбір мәселені шешуге қажет құқықтар мен міндеттер кешені. Өкілет әкімшілдік және желілік болып екі түрге бөлінеді. Әкімшілдік өкілет мекемедегі, ұйымдағы бірінші басшыға беріледі. Ал желілік өкілет тікелей бастықтан бағыныштыға, одан әрі басқа бағыныштыларға беріледі. Желілік өкілеті бар басшының белгілі бір мәселелерде басқа басшылармен келіспей-ақ, ұйымның жарғысында, заңда немесе ғұрыптық нормаларда белгіленген шекте шешім қабылдап, әрекет етуге құқығы бар. Әкімшілдік өкілеті бар басшы желілік басшының шешімін тоқтата алады.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Құқық
Молдияр Оразалиев Молыбайұлы

**Молдияр Оразалиев Молыбайұлы**(16.3.1953 ж.туған, Төле би ауданы Көксаяқ ауылы ) – заңгер, әділет генерал-майоры. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

КСРО ІІМ-нің Қарағанды Жоғарғы мектебін бітірген (1974).

1974 – 76 ж. Шымкент облысы атқару комитетінің ішкі істер басқармасы (ІІБ) қылмысты іздестіру бөлімінің аға инспекторы. 1976 – 87 ж. Шымкент қаласының Еңбекші ауданы атқару комитетінің ішкі істер бөлімінің қылмысты іздестіру бөлімінің бастығы, ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары, бастығы, облысы атқару комитетінің ІІБ-ның қылмысты іздестіру бөлімінің бастығы, Киров ауданы атқару комитетінің ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары, 1988 ж. Шымкент облысы атқару комитетінің ІІБ-нің ИЧ-167/2 түзету мекемесі бастығының шұғыл режимдегі орынбасары. 1988 – 99 ж. Шымкент қаласында  Дзержинск ауданы атқару комитетінің ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары, облысы атқару комитетінің ІІБ-нің Социалистік меншікті талан-таражға салумен күрес бөлімі бастығының орынбасары, бастығы. ІІБ-нің экономикалық бөлімінің бастығы, криминалды милиция бөлімінің бастығы, облыстық ІІБ бастығының орынбасары, Ақмола облысы мемлекеттік тергеу комитетінің (МТК) басқарма бастығы, Қазақстан Республикасы МТК төрағасының орынбасары, экономикалық қылмысты тергеу Бас басқармасының бастығы, облыстық ІІББ-нің бастығы. 1999 жылдан Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің бірінші орынбасары, Алматы қалалық ІІББ-ның бастығы (2004).

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан заңгерлері
Ойсылқарасай

**Ойсылқарасай** – Сырдария алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы жерімен ағады. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 72 км, су жиналатын алабы 880 км2. Өзен Қарақтау тауының етегіндегі бұлақтардан басталады. Сырдарияға жетпей тартылып қалады. Арнасы тік жарлы. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Су деңгейі ақпанда көтеріліп, мамыр – маусым айларына дейін су ағыны болады. Салалары – Соркөлсай, Шығанақсай. Өзен аңғарында бетеге, жусан, көде және аласа бұталар өседі. Егін суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Сандықтау

**Сандықтау** — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл, Сандықтау ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Балкашино ауылынан солтүстікке қарай 12 км-дей жерде, Жабай өзенінің аңғарында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1853 жылы қаланды. 1957 — 96 жылдары астық өсіретін кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде ауылда ЖШС жұмыс істейді. Ең жақын темір жол стансасы — Көкшетау (94 км).

## Дереккөздер
 

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Сот қаулысы

Сот қаулысы — сот кесімдерінің түрі. Қылмыстық іс жүргізуде сот үкімдерін, заңи күшіне енген ұйғарымдар мен қаулыларды қайта қарау кезінде соттардың төралқалары қабылдаған шешім; сотқазы жеке қабылдаған кез келген шешім (үкімнен басқа). Азаматтық іс жүргізуде сот төралқасының қадағалаушылық іс жүргізу тәртібімен шығарылған кесімдері сот қаулысы деп аталады. Сот ісін жүргізуде сот қаулысын апелляциондық инстанцияда, қадағалау инстанциясында істі қайта қарау нәтижелері бойынша тиісті деңгейдегі сот төралқасы қабылдайды. Заңи күшіне енген сот кесімдерін қайта қарау кезінде үкімнің, шешімнің күшін жою, оны өзгерту немесе өзгеріссіз қалдыру туралы сот қаулысы шығарылады. Сот алқасының қаулысы дауыс беруге қатысушы алқа мүшелерінің ашық дауыс беруі жолымен көпшілік дауыспен қабылданады және оған сот төрағасы қол қояды. ҚР жоғарғы сотының пленумы қабылдайтын сот қаулысы сот кесімдерінің ішінде ерекше орын алады. Мұндай сот қаулысысын тиісінше барлық деңгейдегі соттар орындауға міндетті. ҚР Конституциясының кеңесінің қорытынды шешімі ҚР заңдары мен құқықтық-нормативтік актілерінің, мемлекеттік билік органдары арасындағы шарттардың ҚР Конституциясына сай келуі, азаматтардың конституциясының құқықтары мен бостандықтарының бұзылғаны жөніндегі шағымдар бойынша соттардың сұрау салулары бойынша қаралып отырған нақты істе қолданылған немесе қолданылуға тиіс заңның конституциялығы туралы мәселелердің мәні бойынша шығарылады. Кейде заңнамада және заңи әдебиетте “Сот қаулысылары” деген ұғым “сот кесімдері” деген ұғымның баламасы ретінде қолданылады.

## Әдебиеттер
* Әдебиет: ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексі.

## Дереккөздер
 

Санат:Сот
Сандықтаудағы тұрғын үй

**Сандықтаудағы тұрғын үй** — сәулет өнерінің ескерткіші. Ақмола облысының Балкашин ауданында орналасқан. 19 ғасырдың аяғында салынған (сәулетшісі белгісіз). Құрылыста орыс үйін елестететін ежелгі сәулет өнері стилі айқын сақталған. Ғимараттың сыртқы пішіні оюлы ағаш әшекейлерінің молдығымен ерекшеленеді. Алдыңғы бетінің негізгі әшекейі — орыс әйелінің шошақша бас киімі тәрізді етіп салынып, оған ұршық пен күннің бейнесі ойылып түсірілген. Оюдың геометриялық суреті және сәндік үлгілері Ресейдің солтүстік аудандарындағы ағаш сәулет өнерімен ұқсастығын аңғартады. Ернеуді көтеріп тұрған желпуіш тәрізді бұрыштықтар да оюмен әшекейленген. Сандықтаудағы тұрғын үй республикалық маңызы бар тарихи және мәдени ескерткіштердің тізіміне енгізіліп, мемлекеттік қорғауға алынған. 1958 жылдан ғимарат Сандықтау орта мектебінің оқушылар үйі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ескерткіштер
Маклер

**Маклер** (нем. Mаkler – делдал, арада жүруші) - 
# тауарларды, бағалы қағаздарды сатып алу-сату саласында кәсіби түрде делдалдықпен айналысатын адам; 
# сақтандырумен байланысты мәмілеге қатысатын адам; сақтандыру агентінен айрырмашылығы — Маклер сақтандыру ұйымында жалданып жұмыс істемейді;
# келісім-шарттарды өзінің есебінен сатып алушы және сатушы биржа делдалы (оның клиент үшін мәміле жасасатын делдалдан өзгешелігі осында). Биржа қызметкерлерін, сондай-ақ тауар секцияларында сауда-саттық жүргізушілерді және делдалдардың мәміле жасасуға ауызша келісімін реттеушілерді биржa маклері дейді. Шетелдік практикада маклер қор биржасындағы басты тұлғалардың бірі ретінде қаралады.
# Клиенттің тапсырмасы және соның есебінен әрекет ететін қор, валюта және тауар биржаларында мәміле жасау кезіндегі делдал; биржалық операциялардың белгілі бір түрі не маманданушы; төлем үшін әлдебір делдалдық қызмет көрсететін пысықай.

## Дереккөздер


Санат:Сауда
Қосқұлақ Керейұлы

**Қосқұлақ Керейұлы** (шамамен 1728–1800) — би. Ырғыз өзені бойында өмір сүрген. Ресей патшалығында аманат ретінде отырған Әбілқайырдың ұлы Қожахметке барып, ел жағдайын, ханның өсиет тапсырмасын жеткізген. 1748 жылдың 6 қазанында А.И. Тевкелевке Бопай ханым өзінің ұлы Нұралы сұлтанды хан сайлау туралы ұсыныс жасап хат жолдады. Осы ұсынысты мақұлдап, бекіткен Нұралы сұлтан хат соңында қол астындағы 5 руының белгілі адамдарын жіберіп отырғанын және өздеріндегі Қосқұлақ биді қайтаруын өтінген.

## Дереккөздер



Санат:Қазақ би-шешендері
Ла-Манш

**Ла-Манш бұғазы**, **Ағылшын каналы** ( [ХФӘ: ],  [ХФӘ: ]) — Батыс Еуропаның солтүстік жағалауы мен Британия аралығындағы бұғаздарымен Па-де-Кале бұғазымен бірге Солтүстік теңізбен, Атлант мұхитымен жалғастырады. 

*Ұзындығы* 578 км, *ені* батысында 250 км, *шығысында* 32 км. Фарватердегі *тереңдігі* 23,5 м, ең терең жері 172 м. Бұғаздың шығыс бөлігі қайраңды келеді. Батыстан соққан желдер (*жылдамдығы 3 км/сағ*) бұғаздың шығыс ағысына өз әсерін тигізіп отырады. Солтүстік және Балтық теңіздері жағалауларындағы елдерден Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Африка, Азия және Австралияға баратын жолдар осы бұғаз арқылы өтеді. Бұғаз астынан автомобиль және поезд жүретін Лондон — Париж су асты жолы (*туннель*) салынған (*1994*). Басты порттары — Портсмут, Саутхемптон, Плимут (*Ұлыбритания*), Гавр, Шербур (*Франция*).

## Сыртқы сілтемелер

*  Full Channel swim lists and swimmer information
* Oceanus Britannicus or British Sea
* Channel swimmers website 
* Archives of long distance swimming
* Channel Swimming and Piloting Federation
* Channel Swimming Association
* World War II Eye Witness Account – Audio Recording Air Battle over the English Channel (1940)

Санат:Ла-Манш
Санат:Атлант мұхиты бұғаздары
Санат:Франция бұғаздары
Санат:Ұлыбритания бұғаздары
Ыдыратушылар

**Ыдыратушылар** – ыдыратқыш организмдер. 

Ыдыратушылар немесе бүлдірушілер бейағзалы қосылыстарға ауыстырып, өлі ағзалы заттарды тұтынады. Бүлдірушілер негізінен алғанда сапротрофтар болып саналады. Оған ұсақ  ағзалар, саңырауқұлақтар және кейбір жануарлар жатады. 

## Тағы қараңыз
* Редуценттер

## Дереккөздер


Санат:Биология
Неолингвистика

**Неолингвистика**– тіл білімінің 20 ғасырдың басында Италияда пайда болған бір бағыты. Неолингвистер тілді жеке құбылыс ретінде танып, ондағы әрбір сөздің шығуы мен пайда болуында өзіндік себеп бар деп есептеді. Неолингвистикада, ең алдымен, лингвистикалық географияға мән беріледі. Неолингвистика өкілдерінің пайымдауынша, әлемде біртұтас тіл жоқ, тіл – диалектілік изоглостардың жиынтығы ғана болып табылады. Тілдердің бір-бірінен айқын ажыратылатын ерекше айырым белгілері жоққа тән. Неолингвистер тілдердің бір-біріне әсер етуін жоғары бағалады, бұл әсер тілдердің тарихи дамуында үздіксіз болатын құбылыс ретінде танылады. 
## Неолингвитиканы зерттеушілер
Неолингвистиканы зерттеушілерде біртұтас көзқарас қалыптаспаған, көрнекті өкілдері – В.Пизани, Дж. Бартони, М.Бартоли, Дж.Фонфанте. Олар салыстырмалы-тарихи тіл білімінде қалыптасқан тарихилық принципінен бас тартып, “тілдердің одағын” зерттеуді негізгі ұстаным ретінде алға тартты. Тіл дамуының негізгі заңдылықтарын анықтаудан гөрі, жеке сөздердің шығу себептерін, олардың әр тілдегі кездесуін талдауды басты мәселе ретінде қарастырды.
## Сілтемелер
*Лингвистика
*Неолингвисттер
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Сот құрамы

Сот құрамы — заң бойынша нақты бір соттық істі қарауға өкілетті судьялар саны. Сот құрамы сот өндірісінің және сот инстанциясының түріне қарай әр түрлі болады. Бірінші инстанция сотында негізінен істі жалғыз судья қарайды. Қылмыстық сот өндірісінде өлім жазасы қолданылуы мүмкін іс және жаңадан ашылған мән-жайларға байланысты қайта қаралатын іс 3 судья құрамында қаралады. Мұндай сот талқысында 3 судьяның бірі төрағалық етеді. Ал апелляциондық инстанцияда істі судья жеке-дара қарайды. Азаматтық және қылмыстық процестер бойынша кассац. және қадағалау инстанциясындағы істер 3 судья құрамында қаралады.

## Дереккөздер

Санат:Сот