open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бір дәурен кемді күнге - бозбалалық

«**Бір дәурен кемді күнге - бозбалалық...**»  - Абайдың 1886 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 10 шумақтан тұрады, барлығы 40 жол. Туынды ұстаз ақынның жас буынға айтқан арнауы секілді адамның жас кезі, бозбалалық өмірі туралы сыр шертеді. Жастықтың «көкірек зор, уайым жоқ», ештемеден қорғанбайтын қызықты кезін, «өлең айтып, ән салған», «біреуді қалжың қылып қолға алған», «қызды ауылды қырындаған» бозбалалық қылығын суреттейді. Алайда ақын жас ұрпаққа бозбалалықтың қызығымен жүре бермей, «қартаймастай көрмелік, ойланалық» - деп тоқтау айтады. Сонда ұсынатыны - «ақыл табу, мал табу». Көрсе қызар болма, «қызды сүйсең, бірді-ақ сүй, таңдап тауып». Күлкі бақпа, енер бақ. «Ең болмаса, еңбекпен мал табалық» дейді. Өмірдің өткіншілігін, алдампаздығын Абай - «ат арықтар, тон тозар, қадыр кетер» деген сөздермен бейнелеп, сондықтан «күлкіні онша күйлеп, шуламалық» дейді. Ақын өмірде адам безінерлік біраз қылықты санап өтеді. Олар - «жалынышты жалтаң кездік» («біреуге көзіңді сүзбе, еңбек ет» деген мағынада), «сүйкімі, икемі жоқ шалдуарлық», ұрлық, тентіреп тамақ асыраушылық, қалжыңбастық т. б. Осының бәрі түбінде бір зарлық тартқызбай қоймайды. Өлең соңында ұстаз ақын осыны ұғарлық бозбалалардың" жоқтығына налып, ақыл айтуды өзіне парыз санаған ақсақалдың көңіл күйін бейнелейді. Шығарма негізінен, жас ұрпақты ойлы, қоғамға пайдалы өмір сүруге үндейді. Өлең 11 буынмен жазылған. Ұйқастары шұбыртпалы. 10 шумақ өлеңнің бәрі бір ұйқасқа бағындырылған. Алғаш рет 1909 жылы С.Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. 
**Мүрсейіт қолжазбаларында*
Өлеңнің тексі Мүрсейіт қолжазбаларында бар. Текстологиялық зерттеулер бойынша өлеңнің кейбір басылуларында айырмашылықтар кездеседі. Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909, 1939 жылғы басылымдарда 1-шумақтың 4-жолы «Дейміз бе еш нәрседен құр қалалық», 1933, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Дейміз бе еш нәрседен қорғаналық» - деп алынған. 1909 жылғы жинақта 3-шумақтың 1-жолы «Демеңдер ойнас іске жұбаналық», 4- жолы «Көрсе қызар, күнде асық - диуаналық» болса, Мүрсейіт қолжазбаларында, 1957, 1977 жылғы басылымдарда ол «Демеңдер өнбес іске жұбаналық», «Көрсе қызар, күнде асық - дуаналық» түрінде берілді. Ал 7-шумақтың 2-жолы Мүрсейіттің 1907 жылғы қолжазбасында, 1909, 1939, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Алдында уайым көп шошынарлық» болса, Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында «Алдында уайым бар шошынарлық». 1909, 1939 жылғы жинақтарда 8-шумақтың 1-жолы «Әсем салдық өлгенше кем қаларлық», Мүрсейіт қолжазбаларында, 1957, 1977 жылғы басылымдарда «Әсем салдық өлгенше кім қыларлық» делінген. Мүрсейіттің 1907 жылғы қолжазбасында, 1909, 1957, 1939, 1977 жылғы жинақтарда 9-шумақтың 3-жолы «Қажазбассып өткізген қайран дәурен», Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында бүл жол «Қалжыңбассып өткізген қайран өмір», 10-шумақтың 2-жолы 1909 жылғы жинақта «Жақсы айғырда бие жоқ ат туарлық» болса, Мүрсейіт қолжазбаларында, 1939, 1957, 1977 жинақтарда «Үзілмес үмітпенен бос қуардық» - деп алынған. Өлең орыс, өзбек, қырғыз, тәжік, татар, ұйғыр, қарақалпақ тілдеріне аударылған.С. Қирабаев.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Каналдарды тазарту

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Канал тазартудан бұрын"]]

**Каналдарды тазарту** — арнаулы гидротехникалық техникамен канал периметрін, жағасын шөп-шаламнан, тұнбалардан, қоқым-шөгіңділерінен және т.б. тазарту жұмысы ерте көктем айларында механикалық, химиялық және биологиялық жолдармен жүргізіледі. Тазартылған каналда судың ысырабы азайып, өтім артады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кофеұсатқыш

right|thumb|160px|Қол Кофеұстатқыштың ішкі түрі
thumb|160px|1960 жылдардағы швед кофе тартқышы
**Кофеұстатқыш** (Кофемолка). Қолмен айналдырылатын және электр **кофеұсатқыш** бар. Қолмен айналдырылатын **кофеұсатқыштың**, әдетте, ағаш немесе металл корпусы бар, оның ішінде тұтқамен қозғалысқа түсетін диірмені, сондай-ақ ұнталған дәннің майдалану дәрежесін реттеп отыратын тетік орналасқан. Корпустың төменгі бөлігінде майдаланған кофе түсетін шағын жәшік бар. Электр кофе ұсатқыштың моделі ор түрлі болғанымен, олардың жұмыс реті бірдей болып келеді — кофе дәні шапшаң айналатын саптама (қалақшасы бар диск) көмегімен ұсақталады. Электр кофе ұсатқышта екі бөліктен тұратын пластмасса корпус бар, олардың бірінде электр қозғалтқыш, ал екіншісінде — түбінде саптамамен бекітілген дәнге арналған бункер орналасқан. Электр кофе ұсатқыш бункеріне, әдетте, 3 шай қасық дон салынады, олар майдалау түріне қарай 1- 2 минут бойы ұнтақталады. Кофенің екі-үш адамға арналған дәнін жармалағаннан кейін, кофе ұсатқыш механизмі қызып кетпес үшін (15—20 минут) үзіліс жасалады. Үйде пайдаланылатын кофе ұсатқыштың негізгі артықшылығы — қайнату алдында тікелей майда кофе алу мүмкіндігі, мұның өзі оның хош иісін және дәмдік қасиетін сақтайды. Электрлі кофе ұсатқыштың салмағы, әдетте, 1 кг-дай, тұтынатын қуаты — 100—150 Вт. Электр кофе-ұсатқышын сондай-ақ аздаған мөлшерде қантты, кепкен нанды және басқа да азық-түліктерді ұнтақтау үшін де пайдалануға болады. Кофеұсатқыш бос жұмыс істемеуі керек. Дәнді ұсатқаннан кейін кофеұсатқышты құрғақ шүберекпен тазалау қажет. Электр кофеұсатқышы ұзақ уақыт бойы майлаулы және электр двигателінің электр щеткасын алмастьіруды керек етпейді.

## Тағы қараңыз
*Кофе ағашы
*Кофе
*Кофеқайнатқыш
## Дереккөздер</span>


Санат:Кофе дайындау құралдары
Созылу азимуты

**Созылу азимуты** -* ұзынынан- ұзақ* созылып жатқан геологиялық денелердің бағыт-бағдары мен қадағалау нүктесі арқылы ойша жүргізілген меридиан сызығының аралығындағы сағат тілі қозғалысына сәйкес бағытта өлшенетін бұрыш мөлшері. 
*Созылу азимуты  кен компасы арқылы анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Созылым

**Созылым** — тау-кен компасының көмегімен меридиан сызығына салыстырмалы түрде анықталатын тау жынысы қабатының (*койнаукат, желі, немесе жыртылу жазықтығының, және тағы басқа*) көлбеу кеңістіктегі созылу не сағалану бағыты; 
*бір-біріне 180°-қа айырма беретін екі созылу азимутымен сипатталады, алайда геологиялық құжаттар мен есепнамаларда осы екі көрсеткіштің біреуі ғана көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Өзеннің жоғалуы

**Өзеннің жоғалуы**  — понорлардың — оқпан (карст) шұңқырының (ойығының, құдығының) түбіндегі ойықтардың (қуыс) өзен суын жұтып қоюы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сольфаталар

**Сольфаталар** 
*жанартаулы аудандарда жер қыртысының жарықтарынан шығып жататын температурасы 90—300°С аралығындағы күкіртті сутекті және күкіртті газ ағындары;
*осындай газдарды *ұзақ уақыт бойына* шығарып жататын жанартаулар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Біреуден біреу артылса

«**Біреуден біреу артылса...**» («Әсетке») - Абайдың 1889 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 7 шумақтан тұрады. Арнау өлең. 

Мұнда оқыған, көзі ашық адам мен қараңғы кісі, біліктілік пен надандық, парасаттылық пен пасықтық бір-біріне қарсы қойып, салыстырылады. Ақын адамнан тек өнеріне, біліміне, ақыл-парасатына қарай артық саналуға тиіс деп есептейді. Автордың пайымдауынша, ақиқат, шындық, дұрыстық әрдайым оқығанның, білгеннің жағында. Талапшыл, ізденгіш адам ойлаған мақсатына жетеді, өмірден өзінің қалағанын табады. Кейбір деректер бойынша Абай бұл өлеңді Әсетке арнап жазған тәрізді. Бұған өз маңына үйір болып жүрген жас ақынның жеке мінезіндегі кейбір ұнамсыз жәйттер себеп болса керек. Өлең 8 буынды, -а, -а, -б, -а ұйқасы үлгісінде жазылған. Сөз саптауы жатық, көркемдік дәрежесі жоғары. «Ит керген ешкі көзденіп» деген сияқты тек А-дың өзіне ғана тән өрнектері бар. Алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1909, 1945 жылғы жинақтар да 5-шумақтың 4-жолы «Не білсін өнер ізденіп» делінсе, 1933, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бұл жол «Не қылсын енер ізденіп» болып берілген. Туынды орыс тіліне аударылған. Ж. Ысмағұлов.

**Біреуден біреу артылса* өлеңіне әні
Абай «Біреуден біреу артылса» өлеңіне ән шығарған. Бұл ән Абай поэзиясы мен музыкалық шығармаларының тығыз байланысып жатқанын танытады. Ән халық әуенімен сарындас. Әннің үш үлгісі бар. 1-түрін Е. Г. Брусиловский 1934 ж. Ә. Қашаубаевтан Алматыда жазып алып, хатқа түсірген. 2-түрін Семей қ-нда 1937 ж. Ә. Ысқақовтан комп. Л. Хамиди жазып алып, нотаға хаттаған. Ал, әннің Абай нақышына ете жақын түрін 1984 ж. М. Мұқамеджановадан өнер зерттеушісі Қ. Жүзбасов үш шумақты бірден қамтитын әуен-сазын нотаға түсірген. Әннің 1- және 2-түрлері бір-бірімен өте ұқсас болса, 3-түрінде өлең-өрнек кестесі ауыспалы, әр түрлі бунақ құрылыстарымен ерекшеленіп, әуен-сазымен де бөлекше тұрады. Әннің әуені мен ырғақтық қалпы өлең өрнегімен тығыз байланыстылығын байқатады. 1- және 2-түрі - 3/ 4, 2/4, 3/4, 3/4, 6/4, 3/4, 4/4 өлшемінде айтылса, 3-түрі - 3/4, 4/4, 3/4, 4/4, 4/4, 4/4, 4/4 өлшем негізінде құрылған. Ән-өлеңнің М.Мұқамеджанова берген үлгісі тың өлең өрнектерін көрсетіп отыр. Ол 3 + 2 + 3, 3 + 2 + 3, 2 + 3 + 3, 2 + 3 + 3, 3+2 + 3, 3 + 3 + 2, 3 + 2 + 3 елең кестесімен ерекшеленеді, яғни бұған сәйкес әуен-саз бен муз. ырғақтың өзгеше екенін аңғартады. Қ.Жүзбасов.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Солютре мәдениеті

**Солютре мәдениеті** (*Солютре үңгірі бойынша, [[Франция]]*) — соңғы палеолиттің тарихқа дейінгі ориньяктан кейінгі адам мәдениеті. Жебенің жапырақ тәрізді шақпақтас ұштарымен сипатталады. 
* Жасы шамамен 20 мың жыл

## Дереккөздер


Санат:Палеолит
Кофеқайнатқыш

thumb|200px|right|Кофеқайнатқыш
**Кофеқайнатқыш** (Кофеварка) - плита үстіне қоятын және электр кофе қайнатқыш болып бөлінеді. Плита үстіне қоятын кофе қайнатқыш ор түрлі қыздырғыш аспаптарында қыздырылады, оларды әдеттегі сондай-ақ гейзері бар арнайы кастрөлдер түрінде шығарады. Ұнталған кофені гейзерлі кофе қайнатқыш корпусының ішіне орнатылған цилиндрге салады. Ұнтақталған кофе арқылы ыстық су жүрген кезде кофе қайнайды. Бүл жағдайда кофе сүзіліп, тұнбаға айналады да, қоюы цилиндрде қалып қояды. Электрлі кофе-қайнатқыштың сүзгілі және гейзерлі түрлері шығарылады. Судың қайнау қуаты 700—1200 Вт трубалы электр қайнатқыш элементпен жүзеге асырылады. Электр кофеқайнатқыш әдетте жылу ажыратқыш құрылғымен жабдықталған. Бұл су қайнаған (дайын кофе) кезде немесе кофеқайнатқышты жүйеге сусыз қосқан кезде электр қыздырғышты істен шығудан сақтайды. Кейбір кофеқайнатқыштар әзірленген кофені ыстық күйінде (кемінде 60СС температурада) сақтауға арналған тетікпен жабдықталған. Электр кофеқайнатқыштарының сыйымдылығы 0,8; 1,2 және 1,5 л. Кофені әзірлеу уақыты — 12—25 минут. Кофеқайнатқышты пайдаланғаннан кейін жуып, торлы цилиндрді мұқият тазарту, сонан соң кептіру керек.

## Тағы қараңыз
* Кофе ағашы
* Кофе
* Кофеұстатқыш

## Дереккөздер</span>


Санат:Кофе дайындау құралдары
Слюдалық қосақталу заңы

**Слюдалық қосақталу заңы**- слюдалар мен қабатты құрылымды минералдарға тән. (*001*) қосақталу жымы жетілген жіктілікке сай келеді; қосақталу осі жым жазықтығында жатады. Оптикалық индикатрисасының бір осі(*001*)- де жататын және *2V*-сі кішкентай слюдалар мен хлориттерде мұндай қосақтар микроскопта әрең байқалады, ал хлоритоидте өте жақсы көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Өзеннің жоғарғы, орта және төменгі ағысы

**Өзеннің жоғарғы ағысы** - өзендердің жоғарғы ағысы ағынның үлкен еңістігімен және жылдамдығы, тайыздығы, айтарлықтай жуылып-шайылу және тасымалдау әрекетімен сипатталады; өзеннің ең еңіс және соған байланысты ағысы жылдам болатын жоғары телімі. Ол бастаудан немесе екі өзеннің қосылған жерінен басталады да, шаю әрекеті баяулаған тұста аяқталады.

Өзендердің орта ағысында олардың арнасы ұлғайып, ені кеңейеді, үлкен салаларының есебінен суы молаяды, еңістігі мен ағыс жылдамдығы кемиді, сонымен бірге жуып-шаю әрекеті нашарлайды.

Ал төменгі ағыста өзеннің жуып-шаю әрекеті нашарлап, еңістігі кемиді, арнасы кеңейеді. Еңістігінің кемуіне байланысты төмендегі ағысты жуып-шаю шикізатының шөгіндіге түсуі күшейеді, осылардың бәрі өзен арнасыньщ кең атырауға бөлінуіне әкеп соғады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:География және геодезия
Санат:Су шаруашылығы
Сомтума

**Сомтума** — түпкі және шашылымды кенорындардағы саф металл (*алтын, күміс, платина және тағы басқа*) түйірлерінің арасындагы біршама *ірі табиғи* оқшауланған түйір не кесек; массасы 0,1-0,2 г-нан ондаған килограмға шейін жетуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сомтума күкірт

**Сомтума күкірт**— табиғи таза элементтер класына жататын минерал.
*Химиялық таңбасы:S. 
*Сингониясы —ромбылық, кристалдары — пирамида, агрегаттары — тұтас түйірлі, топырақ тәрізді масса. 
*Түсі — сары, жылтырлығы —алмастай, сынығында майдай, каттылығы — 1-2, жіктілігі — жетілмеген, меншікті салмағы - 2,05-2,08. 
*Сомтума күкірт жанартаулардың атқылауынан шыққан ыстық сулар мен газдардан, сульфид пен сульфат кендерінің ыдырау белдемінде және шөгінді жолымен пайда болады. 
*Сомтума күкірт, күкірт қышқылы, резеңке, сіріңке, қағаз өнеркәсіптерінде  пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сомтума палладий

**Сомтума палладий**— табиғи таза элементтер тобына жататын минерал. 
*Химиялық таңбасы — Рd. 
*Сингониясы — текшелік, жұмырланған түйірлер, тассүңгілер, радиал-сәулелі агрегаттар. 
*Түсі — болаттай сұр, жылтырлығы — металдай, қаттылығы — 4-5, меншікті салмағы —10,84-11,97. 
*Сомтума палладий шашылымдарда, платина кенінің тотықтану белдемінде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Көкнәр күлшесі

**Көкнәр күлшесі.** Сода қосылған үн еленіп, үйіледі де, ортасы шұңғылданады. Оған көкнәр, қаймақ, май, жұмыртқа, қант салынып, пышақпен араластырылады да, тездетіп иленеді. Қамыр 30—40 минут салқында ұсталған соң оқтаумен 1 см қалыңдықта жайылып, стаканмен кесіледі де, майланған табаға салынады. 230-250° С температурада пісіріледі. 3 кесе ұнға — 1 кесе қаймақ, 125 г сары май, 2 жұмыртқа, 1 кесе қант, 1 кесе көкнәр, 0,5 шай қасық сода.

## Тағы қараңыз
*Көкнәр
*Көкнәр қосылған орама
*Көкнәр ұрықтары
## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Сорғыту

**Сорғыту***([[ағылшын тілі|ағылшынша]]: drain - құрғату, кептіру)* — сазды, шалшықты жерлерді құрғату немесе салынатын құрылыстардың астындағы  грунт суларының деңгейін төмендету мақсатымен, іркілген суларды жинап, бір жаққа ағызып жіберуге арналған науалар мен жер асты каналдарының (құбырларының) жуйесі.

Сорғыту — сулы таужыныстарды табиғи немесе қолдан (жасанды) құрғату — судың табиғи ойдымдарға (өзендер, көлдер және тағы басқа) немесе жасанды құрылыстарға (каналдар, құдықтар, шахталар және тағы басқа) ағып келуі (ағыны).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Мұнай және газ

be-x-old:Дрэнаж
Көкнәр қосылған орама

**Көкнәр қосылған орама**. Сода қосылған үн үстелге еленіп, үстіне сары май салынады да, ұсақ бөліктерге бөлінеді. Содан соң үйіліп, ортасы шұңғылданады да, алдын ала араластырылған жұмыртқа, қаймақ, қант, тұз құйылып, тездетіп иленеді. Қамыр 15—20 минут салқын жерге шығарылып, 1 см қалындықта жайылады. Күлшеге қант және жаңғақ араластырылған түйілген көкнәр себіліп, оралады. Орама майланған металл табаға салынады да, бетіне жұмыртқа жағылып, қант пен жаңғақ араласқан көкнәр себіледі. 230— 240° С температурада 30—35 минутта дайын болады. 3,5 кесе ұнға — 150 г сары май, 1 кесе қант, 3 жұмыртқа, жарты кесе қаймақ, 0,5 шай қасық сода, 0,5 шай қасық тұз.

## Тағы қараңыз
*Көкнәр
*Көкнәр ұрықтары
*Көкнәр күлшесі
## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Көкнәр ұрықтары

**Көкнәр ұрықтары** (Маковые семена) — көкнәр тұқымдасына жататын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Сабағы жіңішке, түкті; жапырағы жалпақ. Олардың көкшіл, ақ, сұрғылт-қоңыр үш түрі бар. Тұқымдардың ылғалдылығы — 11%, бөтен дәндер мен майлы қоспалардың құрамы 15%-дан аспауы, ал меңдуана дәндерінің қоспасы 0,1%-дан кем болуы керек.

## Тағы қараңыз
*Көкнәр
*Көкнәр қосылған орама
*Көкнәр күлшесі

## Дереккөздер</span>


Санат:Көкнәрлер
Спилит

**Спилит**— лавалардың су түбінде төгілуі нәтижесінде альбитгенген диабаздар есебінен қалыптасатын палеотипті базальтты тау жынысы.
## Спилиттік құрылым
Өзгерген негізді эффузиялық тау жынысытарға тән құрылым; онда тау жынысытың арқауы ретсіз орналасқан *альбиттің лейстерінен* тұрады, аралығын туынды минералдар (*хлорит, лейкоксен, рудалық минералдар*) толтырады

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сомтума темір

**Сомтума темір**— құрамында аздап *Со, Сu, С, Р, S, Н* бар табиғи таза темір. 
*Табиғатта теллурлы немесе жерлік және метеоритттік немесе ғарыштық түрінде кездеседі. 
*Кішігірім түйірлері магмалық, метаморфтық және шөгінді таужыныстарда, қорымдарда, темір кендерінде, ал тұтас массалары базальттарда болады. 
*Сомтумалары бірнеше тоннаға дейін жетеді. 
*Түрлері:* [[феррит]], аваруит, суэзит, джозефинит, октиобэгит, катаринит, бобровкит*. 
*Метеориттік темір құрамына қарай *камасит* және *тэнит* болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сомтума платина

**Сомтума платина**- негізінен платинадан тұратын минерал. 
*Түрлері: ферроплатина (*Ғе 20%*), поликсен (*Ғе 10%*), иридийлі Рt (*Ir 28%-ға дейін*),палладийлі Рt (*Рd 7-37%*), маcты Рt (*Сu 7- 13%*). 
*Кен орындары — ультранегізді таужыныстар мен сеппелерде.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Спонголит

**Спонголит** — құрамының жартысынан көбі кремнийлі губка спикулдерінен тұратын, негізгі масса рөлін опал (*кейде халцедонмен алмасқан*) атқаратын кремнийлі шөгінді тау жынысы; кейде радиолярийлер мен фораминиферлердің бақалшақ калдықтарын, аз мөлшерде *[[Металдар|кварц]], глауконит, [[Металдар|темір]]* және тағы басқа металл гидрототықтарын кіріктіреді; 
**теңіз жағалауларында* қалыптасады, некен-саяқ көл түбінде де түзілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Спрединг

**Спрединг**— мұхит түбінің көлбеу бағытта үнемі жылжитын базальт қабатымен жаппай көмкерілуі.
*Литосфералық табылатын бұл процеске сәйкес, орталық мұхиттық жоталардың орталық бөлігіне орналасқан рифт деп аталатын тектоникалық құрылымдарға шоғырланған жанартаулар әрекеті нәтижесінде қалыптасқан базальт лавалары '(*мұхиттық қыртыстың ең басты құрамдас бөлігі*) мен олардың ультранегізді магмалық таужыныстардан (*перидотиттер, пироксениттер, дуниттер, серпентиниттер және тағы басқа*) тұратын литосфералық мантиясы көлбеу бағытта үнемі жылжи отырып, мұхит түбін жаппай көмкереді деп есептеледі. 
*Мұхиттық литосфераны көлбеу бағытта қозғайтын күш сол литосфера астындағы астеносфераға тиесілі конвекциялық ағымдар күші деп шамаланады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Стереографиялық проекция

**Стереографиялық проекция** (*грекше stereos— көлемдік*) — кристалдағы кристаллографиялық және оптикалық бағыттарды жазықтықта бейнелейтін проекция. 
*Проекциялау радиусы кристалдың центрінен тарайтын сфера арқылы жүргізіледі. 
*Стереографиялық проекцияның нақты *стереографиялық* және  *гномостереографиялық* деген екі түрі бар. 
**Біріншіде — кристалдың жақтары мен қырлары сфераның бетімен қиылысқанша жалғастырылады, мұнда жақтары сферада доға, ал қырлары нүкте болып түседі. 
**Екіншіде — жақтарын радиус-нормальдармен, ал қырларын жазықтық-нормальдармен ауыстырады. Олардың сферамен қиылысқан жерінде жақтары — нүкте, ал қырлары — доғалар түзеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Өзеннің қоректену негіздері

**Өзеннің қоректену негіздері**  — өзен арнасына келіп жиналатын (құятын) су негіздері. Өзеннің қоректену негіздері жаңбырлық, қарлық, мұздықтық, жер астылық болуы мүмкін. Көптеғен өзендерде неғізінен аралас қоректену болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Стартиграфия

**Стартиграфия** (*латынша stratum -төсеніш, қабат және грекше grapho —жазамын*) — таужыныстардың қалыптасуының кезектілігін және олардың бастапкы кеңістіктік қарым-қатынастарын зерттейтін тарихи геология саласы. Палеонтологиялық *споралық-тозаңдық талдау, изотоптық анықтаулар, литологиялық, геохимиялық, геофизикалық* және тағы басқа зерттеу әдістері аркылы жалпы жиынтық стратиграфиялық бағана жасалып оған стратиграфиялық бөлімшелердің нақтылы иерархиясы — стратиграфиялық шкала анықталды. 
*Стартиграфия палеонтологиямен жер жылнамамен тығыз байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Өзеннің қимыл қимасы

**Өзеннің қимыл қимасы**  — ағыс жылдамдығы нөлден жоғары су арнасының көлденең қимасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өзеннің ластану индексі

thumb
**Өзеннің ластану индексі** — өзеннің ұзындығы мен сапробтылық индексінің шамасына тәуелді болатын өзеннің экологиялық сипаттамасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Абайдың нақыл сөздерін оқу-тәрбие ісінде пайдалану

**«Абайдың нақыл сөздерін оқу-тәрбие ісінде пайдалану»** - «Мектеп» баспасынан 1968 ж. жарық көрген мұғалімдерге арналған көмекші құрал. Авторы - Қ. Өмірәлиев. 

Кітапша «*[[Абай]]дың нақыл сөздерін оқу-тәрбие ісінде пайдалану туралы*», «*Ақынның нақыл сөздері*», «*Абай афоризмдерінің туу негіздері жайында*» деген 3 бөлімнен турады. Көмекші құрал әр класта өтетін Абай өлеңдері мен ғақлияларында кездесетін нақыл сөздерді шәкірттерге қалай түсіндіру және оларды басқа ақын-жазушылар шығармаларымен байланыстыра оқыту әдістерін ұсынады. 2-бөлімге жинақталған Абайдың нақыл сөздері «*Педагогика. Мораль*», «*Психология. Этика*», «*Философия. Этика*», «*[[Эстетика]]. Әдебиет*» деген жеке тақырыптарға топтастырылған. Кітапша көлемі 3,04 б. т., 5900 дана болып басылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абайтану
Санат:1968 жылы шыққан кітаптар
Санат:Мектеп баспасының кітаптары
Өзеннің сабалық арнасы

**Өзеннің сабалық арнасы** — судың ең төменгі деңгейі кезіндегі өзен арнасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Стартиграфиялық атау

**Стартиграфиялық атау** - стратиграфиялық бірліктер (*бөлімшелер*) атауы. 
*Бұл бірліктердің (*бөлімшелердің*) толық атауы, әдетте, екі бөліктен — стратигафиялык терминнен, яғни анықталушы сөзден (мысалы, "кембрий") және өз атауынан, яғни жаңағы терминді анықтаушы сөзден (мысалы, "жүйесі") — тұрады. 
*Стратиграфиялық бірліктердің (*бөлімшелердің*) қысқаша атауы стратиграфиялық шкалаға тиесілі зат есім түріндегі жалғыз ғана сөзден тұратын болады (*мысалы, жай ғана кембри сөзі*). Әрбір стратиграфиялық бірлік (*бөлімше*), өзінің дәрежесіне, көлеміне және таралу ерекшеліктеріне қарамастан, жалғыз ғана атауды иеленуі шарт (*мысалы, палеозой тобы, кембрий жүйесі, ортаңғы кембрий бөлімі, алдан жікқабаты және тағы басқа*).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейі

**«Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейі»** - «Өнер» баспасынан орыс және қазақ тілдерінде 1984 ж. жарық көрген жол көрсеткіш. Құрастырғандар -М. Бейсенбаев пен М. Жүнісова. Кітапша Абайдың республикалық музейінің құрылу, қалыптасу тарихынан, ақынның қоғамдық қызметіне, шығармашылық мұрасына қатысты музейде сақталған дүние-мүлік, сурет, кітап, жазба құжаттар туралы мол мағлұмат береді, музейдің ішкі-сыртқы көріністерінің түрлі-түсті фотосуреттері енгізілген. Абаймен достық қарым-қатынаста болған орыс демократтары, ақынның Семейдегі ескерткіші жөнінде түсініктер берген. Көлемі 2,0 б. т., 10 мың дана болып басылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Стартиграфиялық бағана

**Стартиграфиялық бағана**- стратиграфиялық қимаға тән тау жынысы қабаттарының бір-бірімен астасу ретін және олардың жапсарласу сипатын шартты белгілер көмегімен нақтылы масштаб тұрғысынан арнайы кескіндейтін сызба. 
*Стартиграфиялық бағанада стратиграфиялық бөлімшелердің атауы (*шартбелгісі*), олардың геологиялық көнелігі, қалыңдығы, литологиялык және палеонтологиялык сипаттары көрсетіледі. 
*Екі немесе бірнеше стратиграфиялық  қималарды зерттеу нәтижесі бойынша дайындалған стартиграфиялық бағана "жиынтық бағана" деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Стратиграфиялық балама

**Стратиграфиялық балама** -көнелігі нактылы анықталған тау жынысы ірлестіктерімен бір дәуірде түзілген тау жынысытардың екінші бірлестігі. Соңғы бірлестік тау жынысытары қабаттарында жәндіктер мен өсімдіктердің қазба қалдыктары мүлдем кездеспеуі де мүмкін. Cондықтан олардың көнелігін нақтылы анықтау мәселесі белгілі дәрежеде қиындықтар туғызады. Балама бірлестіктерді құрайтын тау жынысытардың литологиялық-фақиялық, палеонтологиялық және тағы басқа ерекшеліктері бір-біріне ұқсамайтын сәттері біршама жиі кездеседі.

**Стратиграфиялық балама** -  Көнелігі нақтылы анықталған тау жыныстары бірлестіктерімен бір дәуірде түзілген жыныстардың екінші бірлестігі (тобы).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық мұражайы

**«Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық мұражайы»(«Республиканский литературно-мемориальный музей Абая»)** -«Жазушы» баспасынан 1971 ж. орыс тілінде жарық көрген жарнама кітапша. Кітап Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық музейі экспонаттарын насихаттауға арналған. Музейдің 5 залына арналған бес тарауда көптеген этнографиялық деректі материалдардың көшірмесі берілген. Түсініктемелердің авторы - К. Әшімова. Көлемі 2,6 б. т., 20 000 дана болып басылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Стратиграфиялық бөлімше

**Стратиграфиялық бөлімше** -органикалық қалдықтарды кіріктіруі немесе өзге де ерекшеліктері тұрғысынан дараланатын, жер қыртысына тән, рет ретімен қат-кабаттала қалыптасқан түзілімдер арасында өзіндік орнымен сипатталатын шөгінділердің, не шөгінді таужыныстардың (*шөгіңді-[[жанартау]]текті [[Тау жыныстары|таужыныстардың]]*) нақтылы қабатгары. 
*Әрбір стратиграфиялық бөлімше тек өзіне ғана тән геологиялық көнелікпен сипатталады. 
*Бірегей стратиграфиялық шкалада алты түрлі стратиграфиялық бөлімше дараланған, олар бір-бірімен иерархиялық бағыныштылық заңдылығына сәйкес орайласады;
**ең ірі стратиграфиялық бөлімше "акротема" деп аталады, олар "эонотемаларға" жіктеледі; эонотемалар, өз кезегінде, бірнеше топтарды біріктіреді. 
**Мысалы, *фанерозой эонотемасы палеозой, [[мезозой]]* және *кайнозой* топтарына жіктелген; 
***фанерозойдың бұл үш тобы, өз кезегінде, 12 жүйеге бөлінеді (палеозойда: *кембрий, ордовик, силур, девон, карбон және пермь жүйелері*, мезозойда: *триас, [[юра]] және бор жүйелері*, ал кайнозойда: *палеоген, неоген және антропоген жүйелері*); 
***әрбір жүйе екі немесе үш бөлімнен, әрбір бөлім бірнеше жікқабаттардан, ал әрбір жікқабат бірнеше белдемдерден тұрады. 
**Бұлармен қатар, *серия, свита, буда* сияқты жергілікті стратиграфиялық бөлімшелер де жиі қолданылады. Мысалы Қарабастау свитасы, Бозтөбе свитасы
*Синонимі: стратиграфиялық бірлік.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геологиялық кезеңдер
Абайдың туған жері, өскен ортасы

**«Абайдың туған жері, өскен ортасы»** - «Жазушы» баспасынан 1971 ж. қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген түрлі-түсті суретті кітапша. Авторы - Қ. Мұқаметханов. Кітапша «*Семей*», «*Абай аулына сапар*», «*Ақын атындағы ауданда*», «*Жидебай*» деген тараулардан турады. Онда Абай тағдырында өшпес із қалдырған Семей қаласының тарихы көркем баяндалып, ақынның өмір жолына қатысты мәдени орындарға шолу жасалады. Абай атындағы ауданның шаруашылығы, мәдени тұрмысы, айналысатын кәсіптері жайында нақты деректер келтірілген. Ақын қыстауы - Жидебайдың әсем табиғаты, өзен-көлдері, таулары сөз болады. Басылым түрлі-түсті суреттермен, белгілі адамдардың портреттерімен айшықты безендірілген. Кітапша туристерге, көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 2,15 б. т., 20 мың дана болып басылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Стратиграфиялық шкала

**Стратиграфиялық шкала**- Жер қыртысын құрайтын, бүкіл планетаның немесе оның жекелеген аймақтарының тарихи даму сатыларын сипаттайтын шөгінді, жанартаутекті және метаморфтық түзілімдерге тән стратиграфиялық өлімшелердің (*бірліктердің*) реттелу және бір-біріне бағыныштылық заңдылықтарын ашып көрсететін шкала; *эонотема, топ (эратема), жүйе, бөлім, жікқабат және белдем бөлімшелері (бірліктер) *дараланады.

Санат: Тұлғалар
Санат: Геология
Абайдың шығармашылық өмірбаяны

**«Абайдың шығармашылық өмірбаяны»** **(«Творческая биография Абая»)** - «Ғылым» баспасынан 1957 ж. орыс тілінде жарық көрген монография. Авторы - М. С. Сильченко. Кітап «*Абайдың алғашқы өлеңдері және оның қоғамдық қызметінің басталуы*», «*Қазақтың халықтық лирикасы және Абай*», «*Абайдың реализмге бет бұруы*», «*Сыншыл реализм поэзиясы*», «*Абайдың соңғы жылдардағы шығармаларының реалистік ерекшеліктері*», «*Сын, көсемсөз, тарихи жазбалар*» атты тарауларға бөлініп, Абайдың бүкіл шығармашылық мұрасы жан-жақты қарастырылған. Монографияда Абайдың қоғамдық аласы саяси, әдеби-тарихи көзқарастарының қалыптасу процесі, оның реалистік шеберлігі қазақтың халық поэзиясымен, орыстың демократиялық әдебиетімен және Шығыс классиктері шығармаларымен нақты ғылыми негізде салыстырыла отырып көрсетіледі. Көлемі 18,3 б. т., 5 900 дана болып басылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Абайдың этикалық көзқарастары (кітап)

**«Абайдың этикалық көзқарастары»(«Этические воззрения Абая»)** - «Қазақстан» баспасынан орыс тілінде 1970 ж. жарық көрген зерттеу еңбектері. Авторы - философия ғылымдарының кандидаты Б. Ғабдуллин. Кітап 3 тараудан, кіріспе мен қорытындыдан тұрады. Автор бұл зерттеуінде Абайдың этика, көзқарастарын жүйелеп, ақын шығармашылығының негізгі 3 қайнар көзін ашып көрсетеді, оның адам туралы түсінігіне, таптық танымына, діни мораль мен патриархалдық-феодалдық қоғамдық қатынастарға айтқан сындарына шолу жасайды. Көлемі 5,5 б. т., 4550 дана болып басылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Көкжидек

**Көкжидек** () — Көкбұта тұқымдасының *[[Қаражидек]]* тегінің бұтасы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және суық белдеуінде, әсіресе, Сібірде көп таралған. Негізінен шымтезекті жерлерде, қылқан жапырақты және жалпақ жапырақты орманда, тундрада өседі. Сондай-ақ Кавказ, Орал тауларында және Қиыр Шығыста кездеседі. 

Жемісі шырынды, реңі көкшіл, бұршақ (асбұршақ, бұршақ), күрделігүлділер (салат), астық (қантты жүгері) тұқымдастары. Мұнымен қатар, ауыл тұрғындары үй маңында кресс-салат, ботташық, артишок, физалис, балдыркөк, шашыратқы, эстрагон және т.б. өсіреді. Дәм-татымдық көкөністер — биден, кориандр, зире, жалбыз, майоран, фенхель, эстрагон, қияр шоп, оз алдында дербес топ құрады. Көкжидек құрамында витаминдер, белок, май, көмір сулар, минералдық тұздар, органикалық қышқылдар, хош иісті заттар және т.б. көп болады.

Көкжелек жидегінің пішіні алмұрт тәрізді, түсі көк. Көкжелек көбінесе бұрынғы КСРО-ның шымтезекті саздарында өседі. Ел арасында Қөкжелекті «маскүнем» деп атап кеткен, әрине, ол дұрыс емес, өйткені мұның құрамында адамды, жан-жануарларды мас етерліктей химиялық зат жоқ. Бұлай аталу себебі: көкжелек әрқашан қазанақ деген бұтамен бірге өседі, қазанақ гүлдеген кезінде езінің денесінен адамның басын мең-зең ететін химиялық зат бөліп шығарады. Осы зат көкжелек жидегінің қабығына сіңеді.

## Дереккөздер

Санат:Көкбұталар
Абайды оқы, таңырқа... (жинақ)

**«Абайды оқы, таңырқа...»** - 1993 ж. «Ана тілі» баспасынан жарық көрген жинақ. Ұлы ақынның туғанына 150 ж. толуы қарсаңында шығарылған. Құрастырған, алғы сөзі мен түсініктемелерін жазған - Мекемтас Мырзахметов. 

Жинаққа Ә. Бөкейханов, Дж. Кеннан, Зейнелғабиден ибн Әмре, К. Ысқақұлы, А. Белослюдов, А. Байтұрсынов, Н. Рамазанов, М. Дулатов, Н. Төреқұлов, Т. Шоканов, Б. Күлеев, Ж. Аймауытов, М. Әуезов, I. Жансүгіров, Ғ. Сағди сияқты зерттеушілер мен ақын-жазушылардың Абай шығармалары туралы әр кезде жазған мақалалары енгізілген. М. Жұмабаевтың «*Алтын хакім Абайға*» деген өлеңі берілген. Оқырман қауым жинақтың алғашқы және соңғы беттеріне қосымша ретінде ұсынылған ақынның Арғыннан басталатын ата тегінің тізбегімен таныса алады. 

Кітап көлемі 5,0 б. т., 16 мың дана болып басылған 

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Су алмасу

**Су алмасу**
— кабаттағы бір құрамды жер асты суларының орнын басқа жер асты суларының басуы, оларды ығыстырып шығаруы. 
*Су алмасу толықтығының шартты өлшемі — су алмасу коэффициенті (*берілген қаттың (кабаттың) жылдық су өтімінің оның барлық кеуек-қуыстарындағы су көлеміне катынасы*) болып табылады. 
*Су алмасу циклінің ұзақтығы су алмасу коэффициентіне кері шамамен өлшенеді. Мұндай уақыт аралығында қабаттағы гравитациялық су толығымен ауысады. 
*Артезиан алаптарындағы су алмасу элизиондық және инфильтрациялық болып екіге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көкөніс, Жеміс-жидек қағы

**Көкөніс, Жеміс-жидек қағы**. Сауда орындарына кептірілген көкөністердің жекелеген түрлері де (мысалы, сәбіз, пияз, ақжелкен, аскөк және т.б.), сондай-ақ сұйық тамақ істеуге арналған тез пісетін, кептірілген көкөністердің қоспасы да түседі. Жылдам пісетін көкөніс қоспалары — өте ыңғайлы, сонымен қатар нәрлі тағам. Сүй ық тамақ әзірлеу үшін қайнаған суға қоспаны салып, 20—25 минут қайнатады. Кептірілген көкөністер мен олардың қоспалары ылғалды жылдам сіңіреді, ал ылғалданған соң тез бұзылуы мүмкін, сондықтан оларды тығыз жабылатын шыны ыдысқа немесе қаңылтыр банкаға салып, құрғақ жерде сақтайды. Жеміс-жидектерден негізінен өрікті, жүзімді, қара өрікті, Алманы, Алмұртты, шие мен бүлдіргенді кептіреді. Сауда-саттық орындарында компот жасауға арналған дайын қақ та сатылады.
## Дереккөздер</span>
Абай және Абай шығармашылығы (кітап)

**«Абай және Абай шығармашылығы»** - Пекиндегі «Ұлттар» баспасынан 1987 ж. қытай тілінде жарық көрген монографиялық зерттеу еңбек. Авторы қытай ғалымы Қабай осы еңбегі үшін Мемлекеттік сыйлық алған. Кітапты қытайша басылымынан қазақ тіліне аударып, алғысөзін жазған - ақын Қаһарман Мұқанұлы. Зерттеуші-ғалым монографиясын: «*Абай поэзиясы*», «*Абайдың поэзия туралы өлеңдері*», «*Абайдың философиялық өлеңдері жайында*», «*Абай аудармалары*», «*Абай поэмалары жайында*», «*Ақындық туралы алғашқы ойлар*», «*Абайдың қазақ мақал-мәтелдері туралы айтқандары*», «*Абайдың дінге көзқарасы*» және «*Абайды зерттеу жұмысы туралы*» тарауларға құрып, ақын мұрасын мейлінше жан-жақты талдауды мақсат еткен. Көлемі 8 б. т., 2000 дана болып басылған
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Өзеннің сағалық алабы

**Өзеннің сағалық алабы** — ұзындығы бойынша өзенге тән гидравликалық режім біртіндеп теңіздік режімге өте бастайтын өтпелі аймақ. Өзеннің сағалық алабының шегінде: саға жағалауындағы теңіз кемері және өзеннің теңіз жағалауындағы телімі болып бөлінеді.

Өзеннің теңіз жағалауындағы телімі:  саға жағалауындағы және сағалық телім деп аталады.

Өзеннің саға жағалауындағы телімі тек желқума — желбөгетті және судың толысу-қайту құбылыстарымен оқта-текте бұзылатын өзен режіміне ғана ие. Оның жоғарғы тұстамасы осы құбылыстардың ену шекарасында, төменгісі — өзеннің тармақтарға бөлінуі тұсында, ал бір тармақты салалармен эстуарийлерде өзен және теңіз суларының араласуы үнемі байқалатын орындарда пайда болады.

Өзеннің сағалык телімі саға жағалауындағы төменгі тұстамадан саға жағалауындағы теңіз кемеріне дейін болады. Саға жағалауындағы теңіз кемері сағалық телімнің төменгі шекарасынан бастап, өзен ықпалы теңіз режімінің бақылауына қайта алынбайтын аймақ кеңістігінде орын алады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Абай және оның заманы (жинақ)

**«Абай және оның заманы»** - «Жазушы» баспасынан 1988 ж. жарық көрген әдеби мақалалар мен зерттеулер жинағы. Авторы - М. Бейсенбаев. Жинақ кіріспеден және 18 тақырыптан тұрады. Онда Абайдың қоғамдық-әлеуметтік өмірге араласуы - ел басқару қызметі, жер дауы, жесір дауына билік айтуы, заң ережелерін жасауға қатысуы, ағарту ісіне ат салысуы жөнінде және оның өскен ортасы, замандастары жайында бұрын дәлел-тұжырымсыз ел ішіне ауызша әңгіме түрінде тарап келген жайттар Семей, Омбы, Тобыл, Түмен, Қазан, Москва, Санкт-Петербург, Алматы т. б. қалалардың архивтері мен кітапхана қорларынан табылған құнды деректермен айғақталады. Сол арқылы Абай өміріне байланысты тарихи шындық мол тың мәліметтермен жаңа қырынан танылады. Жинақ ғалымдар мен әдебиет зерттеушілеріне, көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 7,10 б. т., 6 мың дана болып басылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Абай Құнанбаев (125 жыл толуына арналған)

**«Абай Құнанбаев»** - Ақмола облыстық баспаханасынан 1971 ж. жарық көрген кітапша. С. Сейфуллин атындағы облыстық кітапхана «Оқырмандар үшін естелік мағлұматтар» деген айдармен ақынның туғанына 125 жыл толуына арнап шығарған. Кіріспеден, «Ұлы өмір шежіресі» деген өмірбаяндық мақаладан және би лиографиялық шолудан тұрады. Көлемі 12 бет, 300 дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Агрессия (саясат)

**Агрессия**
*( - шабуыл)* - мемлекеттің егемендігіне, саяси тәуелсіздігіне қарсы бағытталған, БҰҰ- ның Жарғысына қайшы келетін тікелей немесе жанама күш қолдану. Агрессия ұғымы 1974 жылы желтоқсанда БҰҰ-ның Бас Ассамблеясында бекітілді. Агрессия белгілі бір мемлекет екінші бір мемлекетке қатысты бірінші болып күш қолданғанда орын алады. Қарулы шабуыл - аса қауіпті түрі. Бірақ агрессия экономикалық, идеологиялық, психологиялық түрлері де кездеседі. БҰҰ-ның Жарғысы агрессияны айыптайды. Қазіргі халықаралық құқық талаптарына сай агрессия актілері үшін жауапқа тартылады. Бұл тұрғыда қолданылатын санкциялар саяси, экономикалық, қылмыстық, өнегелік сипат алуы мүмкін. Агрессияның алдын алу - кез келген мемлекеттің, халықтың, бейбітшілікті сүйгіш демократиялық күштердің басты парызы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әскери іс
Абай және оның орыс достары

**«Абай және оның орыс достары» («Абай и его русские друзья»)** - ҚазССР Ғылым Академиясының баспасынан 1949 ж. орыс тілінде жарық көрген ғылыми-зерттеу еңбектері. Авторы - Ә. Жиреншин. Монография кіріспеден және шағын 4 тараудан тұрады. Автор онда ақынның өмірі мен шығармашылық жолын толықтыра түсетін бірқатар тың мәліметтер келтіреді. Абай шығармашылығының дәстүрлік және жаңашылдық сипаттарына, сондай-ақ, орыс әдебиеті реализмнің әсері мен оның қазақ әдебиетінде өрістеуі мәселесіне жан-жақты тоқталады. Саяси көзқарастары үшін жер аударылып келген Е. П. Михаэлис, Н. И. Долгополов, С. С. Гросс, А. А. Леонтьев т. б. орыс оқымыстыларының ақынның ой-өрісін кеңейте түсуге тигізген ықпалы жан-жақты сөз болады. Жинақ құжаттық маңызы бар суреттермен, тарихи адамдардың портреттерімен безендірілген. Кітап әдебиетшілерге, ғалымдарға, көпшілік оқырман қауымға арналған. Көлемі 8 б. т., 6 мың дана болып басылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Өзеннің сулылығы

thumb
**Өзеннің сулылығы** — қандай да бір кезең ішінде (он күнде, айда, маусымда, бір немесе бірнеше жылда) ұзақ жылдардағы орташа мәнімен салыстырғандағы (осы кезеңдегі нормасымен) өзенмен ағып келетін судың мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары

**«Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары»** - қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет (қазіргі «Жазушы») баспасынан 1959 ж. жарық көрген монографиялық еңбектері. Авторы - Ә. Жиреншин. Монография 4 тараудан және сөз соңынан тұрады. Ғалым онда Абайдың қазақ халқының данышпан ойшылы болып қалыптасуында із қалдырған 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың бас кезіндегі қоғамдық ой-пікірлерге, тарихи оқиғаларға шолу жасайды. Шығыстың өшпес жұлдыздары *Фирдауси, Низами, Сағди, Хафиз, Хайям, Жами, Науаилармен* қатар *Н. Г. Чернышевский, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Ф. М. Достоевский, М. Е. Салтыков-Щедрин, Л. Н. Толстой, В. Г. Белинский, Н. Г. Добролюбов, Д. И. Писарев* сынды орыстың озық ойлы ақын-жазушыларының Абай дүние-танымының қалыптасуына жасаған ықпалын сөз етеді. Қазақ даласына саяси көзқарастары үшін жер аударылған, демократ ғалымдар Е. П. Михаэлис, Н. И. Долгополовтармен Абайдың жарқын достығы жайлы нақты деректер келтіреді. Еңбек ғалымдар мен әдебиетшілерге, көпшілік оқырман қауымға арналған. Көлемі 13,7 б. т., 6 мың дана болып басылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Өзеннің тармақтануы

**Өзеннің тармақтануы**  *([[латын тілі|латынша]]: bifurcus — қосарлану, екіге ажырау)*— өзен мен оның арнасының екіге бөлініп, бұдан былайғы жерде қосылмай, жеке сала болып ағуы. Бұл жағдай су тасыған кезде байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Гидрология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Абай және Сұлтанмахмұт

**«Абай және Сұлтанмахмұт»** - Қаз МҰУ-дің баспасынан 1969 ж. жарық көрген кітапша. Авторы - Т. Қожакеев. Еңбек алғы сөзден, шағын екі тақырыптан және қорытындыдан тұрады. Автор онда 20-ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің ірі тұлғаларының бірі С. Торайғыров шығармаларының Абай мұрасымен идея, тақырып, пікір, мазмұн, әдіс-тәсіл ұқсастығын және қоғамдық-саяси, эстетикалық, этикалық көзқарастар жағынан үндестігін қарастырады. Екі ақынның дүниетаным бірлігін, дарын құдіретін, дәстүр жалғастығын, замана ағымдарындағы болмыс-құбылыс сәйкестігін салыстырады. Сұлтанмахмұттың Абайды ұстаз тұтып, оның шығармаларының нағыз халықтық, шыншылдық, көркемдік қасиеттері мен тіл ұстартудағы шеберлігін дәл танып, бойына сіңіргенін баса көрсетеді. Кітапша әдебиет зерттеушілеріне, студенттерге арналған. Көлемі 2 б. т.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Көкөніс консервілері

**Көкөніс консервілері.** Көкөніс консервілеріне **қызанақ соусындағы көкөніс кесінділері, көкөніс уылдырығы, түстік консервілер, қоюландырылған қызанақ өнімдері, көкөніс шырындары, қызанақ шырыны** жатады.
* **Қызанақ соусындағы көкөніс кесінділері.** Арнайы дайындалып, домалақтап немесе кесектеп кесілген көкөністерден, қуырылған тамыр жемістер және т.б. қызанақ соусынан тұрады; бұлар ыдыстарға салынып, тұмшаланып жабылады және зарарсыздандырады.
* **Көкөніс уылдырығы**. Қуырылған көкөністерге қызанақ-паста немесе қызанақ езбесін, түз, қант, көктер, дәмдеуіштер қосып дайындалады. Кәдіден, баклажаннан, қызылшадан жасалады.
* **Қоюлатылган қызанақ өнімдері**. Езілген қызанақ массасын белгілі бір концентрацияға дейін қоюлатып алынған өнімдер.
* **Көкөніс шырындары**. Бұлар жаңа піскен өнімдерден дайындалған табиғи шырындарға жатады.
*** Қызанақ шырыны** — жаңа піскен қызанақтардан сығымдалып алынатын шырындар.

## Тағы қараңыз
*Консервілеу
*Консервілер
*Алматы жеміс консервілеу зауыты
*Консерві өнеркәсібі
*Көкөністерді өңдеу
*Көкөністер
*Көкөніс, Жеміс-жидек қағы
*Консервілеу тәсілдері

## Дереккөздер</span>
Айпара

**Айпара** (тулыған-өлген жылы белгісіз) - Абайдың төртінші атасы Айдостың әйелі. Ол өткір мінезді, сыншыл, ақынжанды адам болған. Өзінің төрт ұлын сынап: «Шынжыр балақ, шұбар тес Ырғызбайым, Тоқпақ жалды торайғыр Көтібағым Әрі де кетпес, бері де кетпес Топайым, Сірә да оңбас Торғайым»,-деп, ұлдарының әрқайсысына мінездеме берген. Айпара туралы деректер Абай өлеңдерінің жинақтары мен М. Әуезовтың зерттеу еңбектерінде кездеседі. Жазушы О. Бөкеев «Мұзтау» деген повестер жинағына («Жазушы», 1973) енген «Айпарама» деген шығармасында Айпара бейнесін жасады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Өзеннің тасымалдау қарымы

**Өзеннің тасымалдау қарымы**  — өзеннің белгілі мөлшердегі қатты тасындыларды (жүзбе және сүйретпе) тасымалдау қарымы. Өзеннің тасымалдау қарымы өзеннің сулылығы мен ағыс жылдамдығына тәуелді. Мыс., Миссисипи өзені мұхитқа күніне 2 млн. т тасынды алып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Нұркеқызы

**Нұркеқызы**  - Абай бостандық әперген қыз.

**Нурке ШынқожаҰлы** - Көкен болысы Қанқожа аулынан шыққан бай саудагер, қала мен қырға беделі бар сыйлы адам болған. Ол Абаймен досжар, сыйлас еді. Абайдың баласы Мағауия Нүркенің бойжеткен қызын әуелде аламын деп бір қысырақтың үйірін қалыңға берген. Кейін Мағауия қызды үнатпай сырғақтап алғысы келмейді.

Соны сөзген қыз Ертістің ішкі жағындағы Белағаш болысының адамы Айтқазы Жексенейулымен уәделесіп, қашып кетеді. Абай бұл істі намыс санамайды, қайта екі жастың қылығын ушықтырмай, қыз әкесі Нүркемен достық қарым- қатынасын сақтаған.	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ байлары
Ой (Қарасам, қайғыртар жұрт бұл заманы ...)

**«Ой» (Қарасам, қайғыртар жұрт бұл заманы ...)** – М. Ю. Лермонтовөлеңінің 1895-1896 жылдар аралығында Абайдың аударған нұсқасы. Лермонтовта да, Абайда да 44 жол. Абай түпнұсқаның кейбір жолдарын өзгертіп, еркін аударған. 	

Түпнұсқадағы *«под бременем познанья и сомнения»* деген сөздерді Абай: «Білім де жоқ, білімге сенім де жоқ» деп тәржімәлаған. Әрине, бұл қазақ жағдайына үйлестіру мақсатынан туған. Білімге қол жетсе де, сол білімге сенімсіздікті, іске асыра алмайтын жігерсіздікті айту сол көздегі орыс қоғамына, дворяндарға қаратып айтуға лайық болса, ал сол замандағы қазақ жағдайында білім де жоқ, білімнің күшіне сеніп, қайрат етуде жоқ деу әлдеқайда жанасымдырақ. Өлеңді қазақ өміріне жақындату үшін Абай кейде тіпті Түпнұсқадан мүлде алшақтап, мал баққан елдің тұрмысына орайлас жайды қөзғап, малқұмарлықты шенеп:

«Мап үшін аш қатасың, жан сатасың. Әкесі аштан елген кісідей-ақ, Неткен жұрт мал өлтірген жеті атасын...» - дейді. Алайда, түгелдей алғанда Абай Лермонтовтың өлеңіндегі көптеген өткір сын-пікірлердің терең мәнін қазақша аудармада шебер жеткізеді, еркін, өзінше айтса да, әсерлі, ұтымды етіп айтады. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт–Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Басылымдарында ешқаңдай текстологиялық өзгерістер көздеспейді.

## Дереккөздер


Санат:Абай шығармалары
Каналдың тұнбалануы

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Каналдың тұнбалануы"]]

**Каналдың тұнбалануы**— ағынды судың құрамындағы тасындылар мен жүзінді топырақ тұнбаларының канал табанына шөгіп-жиналу процесі. Негізінен өзеннің су жинау алабындағы жер қыртысының морфологиялық жағдайына байланысты көбінесе ирригациялык каналдардағы тасындылар мен шөгінділер суармалы жер танабын құнарландырады. Энергетикалык және ауыз су үшін пайдаланатын каналдарда арнаулы тұндырғыштар қолданылады. Ондағы судың мөлдірлігі мемлекеттік стандарттар бойьшша анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Айттым сәлем, қалам қас...

**«Айттым сәлем, қалам қас...»** -Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 10 шумақтан тұрады. Шығарма Абайды дүниежүз. әдебиеттің өресіне көтерген туындыларының бірі. Өлеңде ақын жастықты, сұлулықты, ғашықтықты жырға қосып, бірін-бірі сүйген екі жастың сүйіспеншілігін, ішкі сезімдерін ашып көрсетеді. Кейіпкер монологы арқылы оның жан-жүрегін, кіршіксіз ақ махаббатын сөйлетеді. Туындыдағы сүйген қызына сәлем жолдаушы жігіт - Абай тұсындағы оқыған өмірден тоқығаны көп жаңа тұрпатты азамат. Жігіт үшін бүл дүниеде сүйгенінен артық ешкім жоқ. Бәрін соның жолына құрбан етуге әзір. Сол антының растығын сағынғанда көзіне келетін ыстық жасымен дәлелдейді. Өлең бірте-бірте ыстық ләззат сезімін тербеп, жан мен тән іңкәрлығына жетелейді. Дегенмен, ақын өлең¬де анайы ашықтыққа, тәтті сезімді селт еткізіп түршіктірер тұрпайылыққа бармайды.

*<big><big><big>“</big></big></big> 
*Иығымда сіздің шаш,*<br />
*Айқайласып тай-талас,*<br />
*Ләззат алсақ болмай ма,*<br />
*Көз жұмулы, көңіл мас?*<big><big><big>”</big></big></big>*
 
— деп, көркем сурет жасайды. Ақын жанды ләззатқа бөлер тәттіні сарқа ішкізбейді, тағы түбінде не бар дегізіп, ынтықтырып қояды,яғни әдептілік шегінен өтіп кетпейді. Бірақ айтайын дегенін барынша жеткізіп айта біледі. Өмір сыйына сол сыйлықты ұсына білген ғана лайық дегізеді.
Өлең 7-8 буынды қара өлең ұйқасымен өрнектелген. Алғаш рет 1909 ж. С.Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Оның басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1933 жылғы басылымында 1-шумақтың 4-жолы «Ағар көзден ыстық жас» болып басылған. Ал Мүрсейіт қолжазбаларында, 1909 жылғы жинақта, кейінгі басылымдарда бұл жол «Келер көзге ыстық жас» ретіңде берілген. Сондай-ақ 1954 жылғы жинақта өлең «Жігіт сөзі» деген айдармен ұсынылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Ойға түстім толғандым...

**«Ойға түстім толғандым...»** - Абайдың кейін табылғанөлеңі. Әрқайсысы 8 тармақты 4 шумақтан турады. Туынды ақынның өзі өмір сүрген дәуір сырына терең үңіліп, жүріп өткен жолына ойлана қараған, кемелденген шағында туған.

Халық мойнындағы қараңғылықтың қат-қабат қамыты, арқасындағы зілбатпан ауыр тұрмыстыңжүгі, одан құтылар жолдың жоқтығы Абай өлеңінің негізгі арқауы болған.

Ақын туған елін жан дүниесімен сүйгендіктен де сол азаптан құтқаратын сәулені іздейді. Ел арасындағы тартыс пенталастың шоғын үрлеп жүрген сол қоғамның «белсенді» мүшелерін аяусыз сынайды. Мінезіңнен де, атқарған қызметіңнен де халық сыйлар қасиет табылмайды. Білімдімін, пысықпын деп жанталасқаның жалқы басыңның қамы ғана. Сен соның жолында ар-ұяттан да айрылдың, адамдық парызыңды да ұмыттың, жүрегіңде тірі пенде сүйсінер тазалық жоқ, деп олардың бар болмысын баян етеді. Көңіліңде ізгіліктің жылуы болса өз өміріңе, іс-харекетіңе зер сала бір қарашы тоқтау табар ма екенсің деп ой түйеді». Өлең 7, 8 буындыжыр үлгісінде жазылған.

*Жүмағазы Кенжебаевтың* айтуы бойынша Бәткен деген жас ақын жазып алған. 1944 ж. Қ. Мүқаметханов Қазақ ССР ҒА-на тапсырған. Алғаш рет ақынның 1945 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер көздеспейді.

Туынды ағылшын, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы