Джек Килби

**Джек Сент Клэр Килби** (8 қараша 1923 – 20 маусым 2005) — 1958 жылы Texas Instruments (TI) компаниясында жұмыс істеген кезде бірінші интегралды схеманы жүзеге асыруға қатысқан (Fairchild қызметкері Роберт Нойспен бірге) американдық инженер-электрик.  Оған 2000 жылы 10 желтоқсанда физика бойынша Нобель сыйлығы берілді. Килби сонымен қатар қолдық калькулятор мен термопринтердің бірлескен өнертапқышы, оларға патенттері болған. Оның тағы жеті өнертабысқа патенті болды.

## Ерте өмір
Джек Килби 1923 жылы Миссури штатының Джефферсон қаласында Хуберт пен Вина Фрейтаг Килбидің отбасында дүниеге келген. Ата-анасының екеуі де Иллинойс университетінің ғылым бакалавры дәрежесіне ие болды. Әкесі жергілікті коммуналдық кәсіпорында менеджер болған: Килби өсіп, Канзас штатындағы Грейт-Бенд қаласындағы мектепте оқып, Грейт-Бенд орта мектебін бітірді. (Қалаға кіре берістегі жол белгілері оның сол жерде болған уақытын еске түсіреді, ал Грейт-Бенд орта мектебіндегі қоғамдық орын The Jack Kilby Commons Area деп аталды.)

Килби ғылым бакалавры дәрежесін Урбана-Шампейндегі Иллинойс университетінде алды, онда ол Акация бауырластығының құрметті мүшесі болды. 1947 жылы инженер-электрик мамандығын алды. 1950 жылы Милуокидегі Globe-Union корпорациясының бөлімшесі Сентралабта жұмыс істеген кезінде Висконсин-Мэдисон университетінде электротехника бойынша ғылым магистрі дәрежесін алды.

## Мансап
1958 жылдың ортасында Texas Instruments (TI) компаниясына жаңадан жұмысқа орналасқан инженер Килби әлі жазғы демалысқа құқығы болмады. Ол жаз бойы «сандардың тираниясы» деп аталатын схемаларды жобалау мәселесімен айналысты және ақырында ол жартылай өткізгіш материалдың бір бөлігінде тізбек компоненттерін *жаппай* өндіру шешімін қамтамасыз ете алады деген қорытындыға келді. 12 қыркүйекте ол өз нәтижелерін компания басшылығына ұсынды, оның ішінде Марк Шеферд бар. Ол оларға осциллограф бекітілген германий бөлігін көрсетті, қосқышты басып, осциллограф үздіксіз синус толқынын көрсетіп, оның интегралдық схемасының жұмыс істейтінін және осылайша ол мәселені шешкенін дәлелдеді. 1959 жылы 6 ақпанда бірінші интегралдық схема болып табылатын «Шағын электронды схемаларға» арналған АҚШ патенті 3 138 743 берілді. Ол бір субстратта әртүрлі компоненттердің (транзисторлар, диодтар, резисторлар, конденсаторлар және т.б.) болуымен ерекшеленді. Роберт Нойспен бірге (бірнеше айдан кейін осындай схеманы дербес жасаған), Килби әдетте интегралды схеманың өнертапқышы ретінде есептеледі.

Джек Килби микрочиптер технологиясының әскери, өнеркәсіптік және коммерциялық қолданбаларының пионері болды. Ол алғашқы әскери жүйені және интегралды схемаларды қамтитын алғашқы компьютерді жасаған командаларды басқарды. Ол қол калькуляторын ойлап тапты (Джерри Мерриман және Джеймс Ван Тасселмен бірге). Ол сондай-ақ ерте портативті деректер терминалдарында қолданылған термопринтерге жауапты болды.

1970 жылы ол тәуелсіз өнертапқыш ретінде жұмыс істеу үшін TI-дан демалыс алды. Ол күн сәулесінен электр қуатын өндіру үшін кремний технологиясын қолдануды зерттеді. 1978 жылдан 1984 жылға дейін Техас A&amp;amp;M университетінде электротехника кафедрасының құрметті профессоры қызметін атқарды.

1983 жылы Килби Texas Instruments-тен зейнетке шықты.

## Мұра
Ол 2005 жылы 20 маусымда, Даллас, Техаста  81 жасында жаман ауруынан қайтыс болды.

2005 жылы 14 желтоқсанда Texas Instruments компаниясы тарихи TI мұрағатын құрды. Джек Килби отбасы өзінің жеке қолжазбалары мен жеке фотосуреттер жинағын Оңтүстік Методист Университетіне (SMU) сыйға тартты. Жинақ DeGolyer кітапханасында, SMU-да каталогталады және сақталады.

2008 жылы SMU Инженерлік мектебі Дегольер кітапханасы және Конгресс кітапханасымен бірге Килбидің Нобель сыйлығының иегері интегралдық микросхема өнертабысы цифрлық дәуірдің 50 жылдығына арналған бір жылдық мерекені өткізді. Симпозиумдар мен көрмелер технология мен инженерлердің заманауи әлемді қалыптастырудың көптеген жолдарын қарастырды. Килби SMU-дің құрметті ғылым докторы дәрежесіне ие болды және Килби қоры арқылы SMU-ның ұзақ уақыт серіктесі болды.

Джек Килбидің мүсіні Далластағы Техас университетінің кампусындағы Texas Instruments Plaza ғимаратында тұр.

## Марапаттар мен құрметтер
Килбидің көрнекті жетістіктерін мойындауы ретінде Электр және электроника инженерлері институты (IEEE), соның ішінде 1966 жылы IEEE стипендиаты сайлануы, 1966 жылы IEEE Дэвид Сарнофф сыйлығы, бірінші IEEE Кледо Брунетти сыйлығының тең иегері айтуға болады. 1978 жылы, 1984 жылы IEEE Жүзжылдық медалі және 1986 жылы IEEE Құрмет медалі , ал 1966 жылы Франклин институтының Стюарт Баллантин медалінің иегері болды. 1982 және 1989 жылдары Америка механикалық инженерлер қоғамының (ASME) Холли медалін алды. Ол 1967 жылы Ұлттық инженерлік академиясының (NAE) мүшесі болып сайланды және 1975 жылы Академияның Владимир К. Зворыкин атындағы сыйлығын алды. Килби 1970 жылы Американдық жетістіктер академиясының «Алтын тақтайша» сыйлығын алды және 1989 жылы NAE-нің Чарльз Старк Дрейпер сыйлығының тең лауреаты болды Kilby Award Foundation оның құрметіне 1980 жылы құрылды, ал IEEE Джек С. Килби сигналын өңдеу медалі 1995 жылы құрылды. Ол 2001 жылы Американдық философиялық қоғамға сайланды7

Килби 1997 жылы Американдық компьютер және робототехника мұражайының Стибитц-Уилсон сыйлығымен марапатталды.

Килби сонымен қатар Американың ғылым мен техника саласындағы ең беделді марапаттарының иегері: 1969 жылы Ұлттық ғылым медалінің және 1990 жылы Ұлттық технология медалінің иегері. 1982 жылы ол Ұлттық өнертапқыштардың даңқ залына енгізілді.

1993 жылы оған Инамори қорының Киото сыйлығы берілді. Ол Батыс Инженерлер Қоғамы басқаратын Вашингтон сыйлығымен және 1999 жылы Эта Каппа Ну Владимир Карапетофф сыйлығымен марапатталды. 2000 жылы Килби серпінді жаңалығы үшін физика бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды және қабылдау сөйлеген сөзінде сала мен оның тарихы туралы жеке көзқарасын білдірді. 29.05.2008 жылы   

Килбиге университеттердің тоғыз құрметті докторы дәрежесі берілді, соның ішінде Оңтүстік методист университеті, Майами университеті, Иллинойс университеті, Висконсин-Мэдисон университеті, Техас A&amp;amp;M университеті, Йель және Рочестер технологиялық институты. Тайваньдағы Ұлттық Чиао Тунг университеті (NCTU) 1998 жылы Килбиге құрметті профессор сертификатын берді.

Kilby Labs, TI кремний өндіру және интегралды схемаларды жобалау бойынша зерттеу зертханасы оның атымен аталған.

Эдинбургтегі Эдинбург Непьер университетінің Мерчистон кампусындағы Джек Килби компьютерлік орталығы да оның құрметіне аталған. 

## Килби патенттері
*  *Plug-in Circuit Units*, filed December 1953, issued June 1959, assigned to Globe-Union, Inc.
*  *Semiconductor Structure Fabrication*, filed May 1959, issued January 1963
*  *Miniature Semiconductor Integrated Circuit*, filed May 1959, issued December 1963
*  *Miniature Semiconductor Network Diode and Gate*, filed May 1959, issued June 1964
*  *Miniaturized Electronic Circuits*, filed February 6, 1959, issued June, 1964
*  *Miniaturized Self-contained Circuit Modules*, filed May 1959, issued June 1964
*  *Semiconductor Structure Fabrication*, filed May 1959, issued April 1969
*  *Thermal Printer*, filed October 1965, issued February 1970
*  *Miniature Electronic Calculator*, originally filed September 1967, issued June 1974

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Джек Килби сайтына құрмет көрсету, мақалалардың ресурстық мұрағаты, Great Bend-тегі Килби мүсіні, KS т.б.
* «Джек Сент Клэр Килби: Аз сөзді адам», Эд Миллистің өмірбаяны.
* , Texas Instruments ұсынған бейне презентация.
* «Тұжырымдамадан ғарышқа дейін: Джек Килбидің интегралды схемасы электроника өнеркәсібін қалай өзгертті» , өмірбаяны Texas Instruments.
* Чарльз Бэббидж институтында Джек С. Килбимен ауызша тарих сұхбаты, Миннесота университеті, Миннеаполис. Сұхбат Килбидің бүкіл мансабын, соның ішінде оның білімін, Альфред Хури және Роберт Вольфпен және Уиллис Адкоктың басқаруындағы Texas Instruments (TI) компаниясымен жұмыс істеген Централабтағы жұмыс тәжірибесін қамтиды. Килби TI интегралдық микросхемалардың дамуы мен өндірісін талқылайды. Ол ТИ-де бірінші қолдық калькуляторды жасауға қатысуын талқылайды. Fairchild корпорациясындағы жартылай өткізгіштердің әзірлемелерін және 1970 жылы TI-дан кеткеннен кейін оның тәуелсіз жұмысын талқылайды.
* «Джек Килби, микро және макро масштабтағы өмірге әсер ету» TR Reid, *[[The Washington Post]]* (маусым 2005).
* Неролог : *The Economist*, 7 шілде 2005]
*   
* http://www.jackkilby.com/Джек Килбидың 2000 жылғы 8 желтоқсандағы Нобель дәрісі: *потенциалды шындыққа айналдыру: интегралды схеманың өнертабысы*
* Джек С. Килби патенттері
* ''The Chip That Jack Built'', KERA қоғамдық телеарнасының Килбиді бейнелейтін қысқаметражды фильмі
* «Джек Килбиге құрмет», Dream 2047, қараша 2005

Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ өнертапқыштары
Санат:Физиктер
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:АҚШ физиктері