Ефрейтор

**Ефрейтор** (, ) — германиялық, аустриялық, швейцариялық әскери атақ, көбінесе екінші дәрежелі, сарбаздан жоғары кіші сержанттан кіші болады. XVI ғасырда пайда болған, Ресей империясында, кейінірек КСРО, Ресейде және кейбір посткеңестік елдерде де қолданылады.

## Тарихы
### Немістілді елдерде
*Gefreiter* (әйелдерге, бірнеше адамға *Gefreite* термині қолданылады) әскери шені XVI ғасырдағы Еуропада Ландскнехт жаяу әскерін сипаттау үшін пайда болған. Бұл әскери шен көбінесе пика ұстаған Германия және Швейцария жалдамашыларына және оларды қолдайтын жаяу әскерге берілетін. Бұл сарбаздардың ең тәжірибелі және сенуге лайықтылары *gefreyten Knechten* (босатылған сарбаз) шеніне жоғарыланатын, арпалыс жерінің маңызды нүктелеріне қойылатын.

XVIII ғасырдан бастап *Gefreit* деп әскери ротаның бірінші қатарындағы мүшелерін атады және әрбір *Gefreiter* *Gemein*ның бөлімшесін басқарды. Ефрейтор әскери шені атты, жаяу әскерлер, пионерлер және артиллерия қатарында болған, бұрынғы «ефрейторлықпен» салыстырғанда жоғарырақ болды. *Gefreiter* 1918 жылға дейін Корольдік Пруссиялық әскердің және тиісінше Германия империясы императорлық армиясының құрамындағы офицерден төмен болған жалғыз әскери шен болды. Олардың арасындағы ең тәжірибелілері *[[Гауптман (әскери атақ)|Hauptmann]]* (капитан), не *[[Ротмистр|Rottmeister]]*дың ұсынысымен және *Regiments-Commandeur* (полковник) шешімімен жоғарыла алатын (1859 жылдан бері *[[Обер-ефрейтор|Obergefreiter]]*ні санамағанда). Пруссия корольдік әскері мен Германия империялық әскерінде ефрейторлар *Unteroffizier* (Капрал) орынбасарларының қызметін орындайтын. 

Отыз жылдық соғыс соғысындағы Аустрия әскерінде ефрейтормен қатар *Gefreite-Korporale* шені болған.

1920 жылдардан бері Германияда ефрейтор шені түрлі қызметтері бар бірнеше шенге бөлініп қалған. Олар: *Obergefreiter* (1859 жылдан бері Пруссия әскеріндегі екінші капрал, аға ефрейтор), *Hauptgefreiter* (1935–1944 жылдары Люфтваффедегі, 1938–1945 жылдары Кригсмаринедегі және 1955 жылдан бері Хээрдегі кіші ефрейтор), *Stabsgefreiter* (1927 жылдан бері Рейхсвердің, 1945 жылдан Кригсмариненің және 1944 жылдан Люфтваффеның штаб ефрейторы) және *Oberstabsgefreiter* (1940 жылдан Люфтваффеның және 1996 жылдан Хээрдың аға штаб ефрейторы). Ефрейтордың барлық шендері де Германия жаяу, теңіз және әуе әскерінің барлығында да әлі қолданыста.

### Ресейде
Ресейде ефрейтор әскери шені 1716 жылы күшке енген I Пётрдің бұйрығымен Ресей империясының жаяу, атты және инженерлік әскерлерінде пайда болды. Дегенмен, атақ сіңісіп кете алмады және кем дегенде 1722 жылдан бері қолданылмай қалды.

I Павел билігі жылдарында әскерде ефрейторға аналог бола алатын **жоғарғы ақша алымының қатардағы сарбазы** (), ол I Александрдың билікке келген кезінде тек гвардияда ғана қолданылды.

1826 жылғы әскери реформа нәтижесінде ефрейтор шені әскерге қайта құрылды, артиллерияда ол *[[Бомбардир (әскери атақ)|бомбардир]]* қылып аталса, қалыпсыз әскерде (казактарда) *приказный* болды.

1918 жылғы ақпаннан ефрейтор шені де, *солдат* (сарбаз) атаулары да «контрреволюциялық» болғандығынан ыдыратылды.

КСРО Қызыл армиясында ефрейтор шені 1940 жылы қалпына келтірілді. Қызметтік міндеттерін үлгілі орындағаны және үлгілі әскери тәртіп үшін берілетін. Погондардағы бір жолақпен көрсетілген. КСРО (содан кейін Ресей Федерациясы) қарулы күштерінде ефрейтор — қатардағы сарбаздан жоғары және кіші сержанттан төмен әскери атақ, қатардағыларға жатады. КСРО әскери-теңіз флотында оның аналогы аға матрос болды.

### Қазақстанда

1991 жылы орын алған КСРО ыдырауынан кейін КСРО әскері ыдыратылды, 1992 жылғы 7 мамырында Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері құрылды, кеңестік әскери терминдердің көпшілігі, соның ішінде әскери шендер атауларының үлкен бөлігі өзгермеген. Ефрейтор қатардағы сарбаз бен кіші сержант арасындағы әскери шен болуын жалғастырды.

## Аустрия

**Ефрейтор** (, қысқартылуы **Gfr**) — Аустрия Қарулы Күштері құрамындағы әскери шендердің бірі. Ағылшынша ресми түрде кіші капрал (*Lance corporal*) деп аударылады.

### Аустрия-Мажарстан әскері
нобай|солға|120px|Аустрия-Мажарстан әскеріндегі Ефрейтордың айырмашылық белгісі, 1871
Аустрия-Мажарстан Құрлық күштерінде (1867–1918) Ефрейтор () шені Патруль басшысы (*Patrouilleführer*) мен *Vormeister* атақтарының арасында болған.

;Ефрейтор киім үлгісі

Gefreiter im k.u.k. InfRgt 7.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 25.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 33.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 37.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 41.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 50.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 62.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 69.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 77.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 87.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 92.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 99.png|
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 101.png|


## Германия

### Бундесвер
**Ефрейтор** (, , қысқартылуы **Gefr.**, **G.**) — Бундесвердің әскері, әуе және теңіз күштеріндегі екінші қатардағы әскери шен. НАТО рейтингтік жүйесіне сәйкес, Ефрейтор OR-2-ге теңестіріледі, қатардағы, бірінші дәрежелі қатардағы сарбаз, вице-корпорал, не корпорал шендеріне тең. Қорғаныс федералдық министрлігінің жалақы дәрежелеуінде ефрейтор шені A4-орында орналасқан.

### Вермахт
Корольдік Пруссия армиясы, Германия империясының Императорлық армиясы, Рейхсвер және Вермахт жылдарында Ефрейтор шені кіші капрал шеніне тең деп саналды. Қолбасшылық қасиеттері бар сарбаздар Ефрейтор болып жоғарланса, бұл ерекшелігі жоқтар Oberschütze болатын.

Тарихтағы ең белгілі гефрайтер деп көбіне Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бавариялық әскердің ефрейторы болған Адольф Гитлерді атайды.

«Богемиялық ефрейтор» Гитлердің әскери басшылығына наразы болған неміс генералдарының (Герд фон Рундштедт мен Эрих фон Манштейн сияқты олардың көпшілігі пруссиялық ақсүйектер болатын) Екінші дүниежүзілік соғыста Адольф Гитлерге жеке қолданған кемсіту лақабы. Рундштедт соғыс кезінде және соғыстан кейін жиі «Гитлердің келісімінсіз мен тіпті өз күзетшімді алдыңғы есіктен артқа қарай жылжыта алмайтын болдым!» деп айтатын. Бірде Вильгельм Кейтель Гитлерден: «Рундштедт сізді богемиялық ефрейтор деп атағанын білесіз бе?» деп сұрағанда Гитлер: «Иә, бірақ ол мендегі ең жақсы фельдмаршал» деп жауап берді. Фон Рундштедт 1930 жылдары Бірінші дүниежүзілік соғыстың батыры, Германия президенті Пауль фон Гинденбургтен алған *dieser böhmische Gefreiter* терминін қолданды. Алғашқы кездесуінде Гитлерді ұнатпай қалған Гинденбург Гитлердің Аустриядағы Браунау-ам-Инн (*Braunau*) туған қаласын Чехословакиядағы аттас басқа қаламен (Броумов, ) шатастырды да, оны «ана богемиялық ефрейтор» деп атайтын болды, себебі славян богемиялықтарды ол мәдениетті пруссиялықтар мен аустриялықтарға қарағанда төмен, «сығандардай» көрді.

## Қазақстан

**Ефрейтор** сөзі қазақ тіліне орыс тілінен келген, орыс тіліне *ефрейтор* () сөзі неміс тілінің *Gefreiter* әскери атағынан бастау алған.

Ефрейтор атағының қазақстандық нұсқасы өзінің ресейлік аналогына өте ұқсас: екеуі де кіші сержант шенінен төмен, қатардағы жауынгер шенінен жоғары. Қазақстанда ефрейтор шені армияның үш түрінде де бар: Құрлық күштері, Әскери-теңіз күштері, Әуе қорғаныс күштері, Әскери-теңіз күштердегі ефрейтордан төменгі шен Матрос деп аталады.


02-RKGF-SPV.svg|Құрлық күштеріндегі ефрейтор айырмашылық белгісі
02-RKN-SPV.svg|Әскери-теңіз күштеріндегі ефрейтор айырмашылық белгісі
02-RKAF-SPV.svg|Әуе қорғаныс күштеріндегі ефрейтор айырмашылық белгісі


## Ресей

**Ефрейтор** (, ) — орыс тіліндегі неміс кірме сөзі, немістің *Gefreiter*ына ұқсас шенді сипаттауға қолданылатын термин. Кеңес Одағының (кейінірек Ресей Федерациясының) Қарулы Күштерінде ефрейтор — жеке құрамның ең жоғары атағы. НАТО жүйесіне сәйкес бұл дәрежені OR-4-пен салыстыруға болады.

### Айырмашылық белгілері
;Ресей империялық армиясы

1908ur03-e02.png|
1911-ir001-p02-1.png|
1914 Gefreiter of Russian Life Guards Uhlan Regiment of Her Majesty p02 (re-enlistee 2nd category in Guard).png|


;Қызыл армия (ҚА) мен Кеңестік Қарулы Күштер (КҚК)

RA A R2PVT col 1943.PNG|
1943avia-p19-1.png|
Rank insignia of ефрейтор of the Soviet Army.svg|
Rank insignia of ефрейтор of the Soviet Air Force.svg|


;Ресей Қарулы Күштері

RAF AF-ABTr R2Kursant 2010.png|
Rus efreitor.png|
Rus efreitor field.svg|
Russia-Army-OR-2-2010.svg|
Russia-Airforce-OR-2-2010.svg|
2efr.png|


## Өзге мемлекеттер

Сурет:Armenia-Army-OR-2.svg|(Армения Құрлық күштері)
Сурет:Russia-Army-OR-2-1994-field.svg|(Беларусь Құрлық күштері)
Сурет:Bulgaria-Army-OR-4.svg|(Болгария Құрлық күштері)
Сурет:02.Kyrgyzstan Army-PFC.svg|(Қырғызстан Құрлық Күштері)
Сурет:Tajikistan-Army-OR-4.png|(Тәжікстан Құрлық Күштері)


## Дереккөздер

Санат:Германия әскери шендері
Санат:Аустрия кери шендері
Санат:Швейцария әскери шендері
Санат:Ресей әскери шендері
Санат:Қазақстан әскери шендері
Санат:КСРО әскери шендері
Санат:Армения әскери шендері
Санат:Беларусь әскери шендері
Санат:Болгария әскери шендері
Санат:Қырғызстан әскери шендері
Санат:Тәжікстан әскери шендері