open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақкөл ауданы

**Ақкөл ауданы ** —  Ақмола облысының солтүстігіндегі әкімшілік аудан. 1928 жылы құрылған. 1997 жылға дейін "Алексеев ауданы" деп аталып келді. Орталығы — Ақкөл қаласы.

## Географиялық орны
Аудан солтүстігінде Біржан сал ауданымен және Степногорск қаласымен, шығысында Ерейментау ауданымен, батысында Бұланды, Астрахан аудандарымен, оңтүстігінде Шортанды ауданымен шектеседі.

## Жер бедері
Ақкөл ауданы жері (абсолют биіктігі 200-400 м) ұсақ, шоқылы, белесті болып келеді. Орталық бөлігінде Домбыралы тауы (471 м) орналасқан. Пайдалы қазбалардан: алтын, гранит, қиыршықтас, т.б. құрылыс материалдары өндіріледі.

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты континенттік, қысы суық, жазы ыстық, құрғақ. Қаңтардың орташа температурасы — 170-18°С, шілдеде 19-20°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 350-400 мм. Басты өзендері: Қалқұтан, Талқара, Ақсуат. Көлдері ұсақ, негізінен сор болып келеді. Ірі көлдері: Итемген, Ақкөл, Балықтыкөл, Шортанкөл, Жарлыкөл. Жерасты сулары ауыз сумен қамтамасыз етуде үлкен маңыз атқарады. Топырағы карбонатты, сортаң, оңтүстікке қарай қара. Өсімдіктерден: түрлі шөп, қызғылт және қылқан селеу, сулыбас т.б. өседі. Орманының аумағы 50,5 мың га (қарағай, қайың, терек). Жануарлардан: бұлан, елік, сілеусін, қасқыр, түлкі, борсық, қарсақ, ақтиын, дала тышқаны, өзен-көлдерінде шортан, алабұға, оңғақ тіршілік етеді және жыл құстары мекендейді.

## Шаруашылығы
Аудан орталығында жөндеу-механикалқ, темір-құйматас бұйымдары және ет, сүт заттары, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, 3 орман шаруашылығы, баспахана жұмыс істейді. Ақкөл ауданының тұрғындары негізінен астық, мал өсірумен шұғылданады. Ауыл шаруашылық  жерінің аумағы 567,2 мың га (1997), оның 226,0 мың га-сы егістік, 24 мың га-сы шабындық, 317,1 мың га-сы жайылымдық жер. Ақкөл ауданында. Ауыл шаруашылығы жерінің ауданы *822974 га, оның 165886 га-сы егістік, 24 мың га-сы шабындық, 317,1 мың га-сы жайылымдық жер.* Ақкөл ауданында **12 кәсіпорын, 3 құрылыс, 4 көлік мекемесі бар**, ауданы мамандандырылған бірлестік, қожалық, акционерлік және кооперациялық шаруашылықтар құрылған. Егіншілікте негізінен дәнді дақыл (80%) өсірумен айналысады. Мал шаруашылығы бойынша ірі қара, қой мен ешкі, жылқы, шошқа, құс өсіріледі. Ақкөл ауданында кәсіптік-техникалық училище, 34 мектеп, бала-бақшалары, мәдениет үйлері, клубтар, кітапханалар, денсаулық сақтау мекемелері бар. Ауданы **«Знамя Родины»** газеті шығады. Аудан облыс орталығы — Көкшетау қаласы, елді мекендермен темір және автомобиль жолдары арқылы қатынасады.

## Халқы

Тұрғындар саны: 25 793 адам (2019). 
* Ұлттық құрамы: қазақтар (42,86%), орыстар (38,96%), украиндар (4,26%), немістер (5,85%), беларустар (1,43%), татарлар (2,23%), еврейлер (0,34%), башқұрттар (0,33%), ингуштар (0,17%), корейлер (0,20%), әзербайжандар (0,29%), поляктар (1,31%), армяндар (0,12%), басқалары (1,99%).

## Әкімшілік бөлінісі
29 елді мекен 7 ауылдық округ пен 1 ауылдық, 1 қалалық әкімдікке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Танымал тұлғалары
* Айтпай Бекболатұлы Құсайынов - Социалистік Еңбек Ері
* Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов - Кеңес Одағының Батыры

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы
Ақкөл бөгені

‎‎
**Ақкөл бөгені ** — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы жерінде орналасқан. 1980 жылы іске қосылды. 

## Гидрологиялық сипаты
Су сыйымдылығы 97 млн. м³, аумағы 2,6 га, тереңдігі 5,5 м. Суы 14100 га шабындықты көлдете суғару үшін пайдаланылады. Жағасында мектеп оқушыларының жазғы демалысы үшін лагерь салынған. Бөгеннен балық ауланады.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы гидрографиясы
Ақкөл мәрмәр кен орны

**Ақкөл мәрмәр кен орны** – Ақмола облысы Ақкөл ауданында орналасқан. Барлау жұмыстары 1961-1962 жылы жүргізілген. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны тас көмір қабатының жанартаутекті шөгінді қабатында шоғырланған. Кеннің өнімді қабаты ірі түйіршікті ақшыл сұр түсті мәрмәрдан түзілген. 

## Жатыс сипаты
Құлау бұрышы 70-80°, диорит-порфириттен тұратын дайканың қалыңдығы 0,5-5,0 м. Кеннің үгілу қабатының қалыңдығы 4 м. Беріктілігі құрғақ жағдайда 721 кг/см2, сумен қанығу беріктілігі 671 кг/см2, көлемдік массасы 2,72 г/см3. Кен 400 маркалы құрылыс материалдарына сай келеді. Кен орнынан өндірілетін қиыршық тас — құрылыс жұмыстарының барлық түрінде қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Ақкөл шипалы балшығы

**Ақкөл шипалы балшығы **  – Жамбыл облысы Талас ауданы Ақкөл көлі жағасындағы емдік қасиеті бар лай шөгінділері. Тараз қаласының оңтүстік-батысында 30 км жерде орналасқан. Ақкөл шипалы балшығы Үлкен Бурыл тауының етегінде, теңіз деңгейінен 700 м биіктікте. Көлдің аумағы 2,5 км², оған бірнеше суы тұщы бұлақ құяды. Оның шипалы балшығы 1932 – 34 жылы зерттеліп, қалыңдығы 0,2 м, жалпы қоры 65000 м3, пайдалы қоры 15000 м3 екені анықталды. Буын кеселдері, әйел аурулары, т.б. емделеді.
## Дереккөздер</span>

	

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Денсаулық
Ақкірме

**Ақкірме** – Балқаш көлінің батысындағы шығанақ. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерінде.

## Сипаты
Ұзындығы 5 км, енді жері 2 км-ге жуық. Құрлыққа сүйірлене еніп жатқан Ақкірменің жағалауы құмды, жайпақ келген. Оңтүстігінде өзімен аттас сор жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Балқаш көлі шығанақтары
Ақкіс

**Ақкіс** () – сусарлар тұқымдасының сусарлар туысына жататын жыртқыш сүтқоректі аң. 

Қазақстанның солтүстіктегі орманды-далалы аймақтарында, оңтүстік және оңтүстік-шығыстағы тауларында кездеседі. Қоныс таңдамайды. Ол өзен-көл бойында, бұталы ағаш арасында, сай-салаларда, тау бөктерлерінде жиі ұшырайды. Дене тұрқы 16 – 30 см, құйрығының ұзындығы 6 – 12 см, салм. 120 – 370 г. Жазда арқасы мен бүйірі қоңыр, бауыры ақ түсті болса, қыста денесінің жүні аппақ келеді. Өзіне ұқсас ақ қалақтан айырмашылығы – құйрығының ұшы қара болады. А. негізінен тоқалтістермен, су тышқандарымен, бақа, кесіртке, балық, ондатрлармен және сондай-ақ ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Азығын аулауға көбіне түнде шығады. Ақпан – мамырда ұйығып, 9 айдан соң 8 – 9-дан күшіктейді. А. жылына екі рет – көктем мен күзде түлейді. Терісі бағалы болғандықтан ауланады. Зиянды кеміргіштермен қоректенгендіктен ауыл және орман шаруашылығына да едәуір пайдасын тигізеді.

## Галерея

Сурет:Горностай на снегу.JPG| Іле Алатауыдағы  ақкіс
Сурет:Горностай выглядывает из снега.JPG|Қарда отырған ақкісІле Алатау
Сурет:Прикормленный туристами горностай.JPG|Адамның қолынан қара нан алған ақкісІле Алатау
Mustela erminea MHNT.ZOO.2010.11.236.12.jpg |*Mustela erminea* 


## Дереккөздер


Санат:Күзендер
Ақкісі (тау)

**Ақкісі ** – Байқожа өзенінің оң жағалауындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, аудан орталығы Қарқаралы қаласының оңтүстік-батысына қарай 50 км жерде орналасқан. Ол бірнеше шыңдардан тұрады. Ең биік жері 1140 м. Батыстан шығысқа қарай 6-7 км-ге созылып жатыр, ені 1-2 км. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Көп бөлігінің түпкі жыныстары жалаңаштанған, тік беткейі сай-жыралармен тілімденген. Орта және жоғары тас көмір гранитоидтарынан түзілген.

## Өсімдігі
Таудың қызыл қоңыр, сазды және саздауыт топырағында жусан, тобылғы, бетеге, түрлі шөптер, қараған бұталары өседі. Етегінде көптеген бұлақтар бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Ақкөл (көл, Маңғыстау облысы)

**Ақкөл** – Маңғыстау облысы Бозащы түбегінің солтүстік-батысында Ақшағыл шығанағына жақын жатқан көл. Енсіз келген сор көл-теңізбен жалғасып жатыр.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және көл (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. "Аумағы үлкен, кең, айдын көл" деген мағынаны береді.

## Гидрографикасы
Ұзындығы 8 км, енді жері 5,5 км. Жағалауы құрғақ, ортасын жұқа тұз жамылғысы басқан. 

## Дереккөздер

Санат:Түпқараған ауданы көлдері
Ақкөл құдығы

**Ақкөл** – Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Қаражал әкімдігі аумағындағы құдық. 

Тереңдігі 2,0 м, су шығымы 200 л/сағ. Жетіқоңыр құмының солтүстік-шығысын ала орналасқан құдықтың батысы жарлы-сайлы келген. Солтүстік-шығысының ойпаңдау жеріне жазда құрғап қалатын шағын өзен келіп құяды. Құдықтың төңірегінде жусан, баялыш, күйреуік басым шөлге тән сораң шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы географиясы
Санат:Қазақстан құдықтары
Аққанат

**Аққанат** , калла () – шаяноттар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік туысы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында (Қазақстанда да) өсетін 1 түрі – батпақ аққанат (С. palustrіs) бар. Осы түрді Солтүстік Қазақстандағы Қамысты көлінің жағасынан 1958 ж. алғаш рет С.Арыстанғалиев жинаған. Оның биіктігі 10 – 35 см. Тамыр сабағы жуан, бөлшектенген, жатаған. Жапырақтары ұзын сағақты, пішіні жүрек тәрізді (ұзындығы 16, ені 11 см). Көктемнің басында аппақ жабынмен жабылған гүлшоғыры, кейін қызыл жемісі бар, жеке гүлдегі бірігіп өскен тығыз, қысқа жемістер тобы алыстан көз тартады. А-тың жемісі негізінен су құстары арқылы таралады. Улы өсімдік. Оңтүстік Африкада өсетін зантедесхия (Zantedeschіa) деген туыстың кейбір түрлерін «калла» деген атпен оранжереялар мен жылыжайларда қолдан өсіреді.  

## Дереккөздер


Санат:Шаяноттар
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Монотипті өсімдіктер
Аққанбұрлық

**Аққанбұрлық** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысының Есіл және Айыртау аудандарының жерімен ағып өтеді.

## Бастауы
Жақсы Жалғызтау көлінің батысынан бастау алып, Есіл өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 176 км. Су жинау алабының ауданы 6720 км2. Құлаайғыр, Тайсары, Солянка, Бабықбұрлық деп аталатын салалары бар.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы өзендері
Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) өзендері
Санат:Есіл су алабы
Аққаңбақ

thumb|right

**Аққаңбақ ** (Gуpsophіla) – қалампырлар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер.

Еуразияның қоңыржай белдеулерінде, Африкада (Египетте), Австралия мен Жаңа Зеландия (бір-бір түрден) таралған. Қазақстанның барлық аймақтарында 20 түрі өседі. Әсіресе ең көп тараған түрі – шашақбас Аққаңбақ (G. panіculata). Ол шалғынды, құмды далаларда, өзен бойларында, сортаң жерлерде өседі. Биіктігі 20 – 100 см. Тамыры жуан. Тік бұтақталған дара, кейде бірнеше сабағы түзу болып келеді. Ұсақ ақ, шоғырланған гүлдері сыпыртқы тәрізденіп бытыраңқы орналасады. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Егістік орнына өскен Аққаңбақтан 1 га жерінен 40 – 50 ц шөп алынады. Аққаңбақтың тамырында ветеринария мен медицинада пайдаланылатын сапонин алкалоиды (30%-ға жуық) бар. Тамыр ұнтағы жүн жуу, сабын, шампунь өндіру өнеркәсібінде қолданылады. Шөбінің тұнбасы бауыр ауруын емдеуге пайдаланылады. Пішенін түйе мен қой сүйсініп жейді. Аққаңбақты әсемдік үшін қолдан да өсіреді.
 
## Дереккөздер


Санат:Қалампырлар
Аққарағай

**Аққарағай** , қ. Самырсын. 
## Дереккөздер</span>

	

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Ақ қайран

**Ақ қайран ** () — Қауырсын қанаттылар класының Тұқытәрізділер отрядының Тұқылар тұқымдасына жататын тұщы су балығы. Қазақстанда кең тараған. 

Дене тұрқы 60 – 70 см-ге жуық, салмағы 2,5 – 4 кг-ға жетеді. 4 – 6 жасында жыныстық жағынан толысып, наурыз – сәуір айларында тасқа, су өсімдіктеріне уылдырық (114 мыңға дейін) шашады. Шабақтары 3 – 4 жылда толысады. Жәндіктермен, ұлулармен және су өсімдіктерімен қоректенеді. 

Европадағы Рейн өзенінен бастап Шығыс сібірдегі Колымаға дейінгі өзен-көлдерде кездеседі. Ақ қайран – кәсіптік маңызы бар балық. Еті дәмді, азықтық сапасы жоғары. Онда 19%-ке дейін белок бар. Түсі ақ, аздап сарғыштау, кейде қызғылтым болады, қылқан сүйегі көп. Аққайранды тұздайды, ыстап келтіреді, одан консерві дайындайды. Сонымен бірге, оны қуыруға, асуға, қақтан кептіруге, сондай-ақ одан бәліш үшін начинка (фарш) жасауға болады. Қолға үйретілген сәндік түрі тоғандарда өсіріледі, спорттық мақсатпен де ауланады. 

## Дереккөздер

Санат:Тұқылар
Аққар мұнай кен орны

**Аққар мұнай кен орны** – Маңғыстау облысы Ақтау қаласынан солттүстік-шығысқа қарай 58 км жерде орналасқан. Кен орны 1986–88 жылдары барланып, 1989 жылы ашылды. 

## Геологиялық құрылымы
Ортаңғы триас кезеңінің тау жыныстарындағы күмбездің өлшемдері 3050 изогипс контуры бойынша 1,5×1,2 км, амплитудасы 60 м-дей. Коллекторлары аралас карбонатты, кеуектігі 10 – 17%, өткізгіштігі 1 – 47,7 мД. Мұнай иірімдері қабаты – күмбезді, біртұтас шомбал, тектоникалық қалқаланған, литологиялық шектелген.

## Тығыздығы, құрнамы
Мұнайға қаныққандығы 59 – 78%, мұнайға қаныққан қабат қалыңдығы 2,6-19,2 м. Мұнайдың тығыздығы 0,847 – 0,887 г/см3, күкірт мөлшері 0,1%, парафин 19,1%-ға, асфальтендер 19,4%-ға, силикагел шайырлары 7,6%-дан 22,7%-ға жетеді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Аққарға алтын кен орны

**Аққарға алтын кен орны** – Қостанай облысы Жітіқара ауданының оңтүстігіндегі Тобыл өзені аңғарында орналасқан. Аққарға ауылдық округінің аумағында. Бірнеше кен орындарынан (Аққарға-алтын, Аққарға, Оңтүстік Аққарға, Оңтүстік Леонидов) тұрады.

## Жатыс сипаты
1980-1994 жылдары кен орындарында бұрғылау ұңғымалары арқылы 30 м тереңдікке дейін барлау жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде Аққарға кен торабының алтыны алтынды-сульфидті типке жататындығы анықталды. Гидротермальды өңдеуден өткізгеннен кейін өнімді қабаттың қуатты қалыңдығы 150-250 м аралықта және одан да терең қабатта жатқаны белгілі болды. Кен дененің пішіні қат, линза және бағана тәрізді, құлау бұрышы 60-80°. Кен денесінің созылымы 50-ден 1200 – 1500 м-ге дейін, құлауы 15 м-ден 110 – 150 м-ге, қалыңдығы 2 – 3 м-ден 40 – 50 м-ге дейін жетеді. Алтынның 1 тоннадағы мөлшері 0,3-тен 27 г аралығында, орташа мөлшері 3-5 г.

## Құрамы, минералдылығы
Кен мономинералды және алтыны қоспасыз. Ашудастың кендегі мөлшрі 0,02-0,08%. Сульфидтік минералдануында пирит 1,0 – 1,8, кейде 5%-ға дейін жетеді. Қышқылданған кентас 3-50, сирек жағдайда 100 м-ге жетеді. Мұндай кентас қоры жалпы қордағы мөлшердің 10-15%-ын құрайды. Аққарға алтын кеніндегі алтынның жалпы қоры 110-120 т. Кен орны Қазақстан және Канаданың «Голд-Ленд»  бірлескен кен орны барлауды жалғастырып, одан әрі игеруде.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Аққаба

**Аққаба ** – Шығыс Қазақстан облысы Марқакөлдің шығысындағы Қаба жотасын бойлай ағып жатқан өзен, Қаба өзенінің сол саласы. Ұзындығы 99 км, су жинау алабының ауданы 1570 км2.

## Бастауы
Бастауын Оңтүстік Алтай жотасынан алады. Қазақстан мен Қытай  шекарасын бойлай аққан өзен, әуелі Қарақаба өзеніне, сонан кейін Қытайдағы Қаба өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Арнасының ені 0,5 км, жағасының биіктігі кейбір тұсында 10 м-ге дейін жетеді, жазықпен аққан жерлерінің биіктігі 2-2,5 м, жауын-шашын, жер асты суларымен толығады.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы өзендері
Санат:Қытай өзендері
Аққоңыр

**Аққоңыр **  – Шығыс Каспий алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы өзен.  Ұзындығы 52 км, су жинау алабының ауданы 704 км2.

## Бастауы
Сағасы Нұржан бейітінің оңтүстік-шығысындағы Теңізтау қыстауына жетпей құрғап қалады.

## Гидрологиясы
Көктемде еріген қар суымен толысып тасиды. Өзен суы шабындық суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы өзендері
Санат:Каспий су алабы өзендері
Аққоңырдаң

**Аққоңырдаң ** – 1) Солтүстік Үстірттің Қаратүйе тауы етегіндегі ойпаң. Ұзындығы 1 км-ге жуық. Көктем, күз айларында жауын-шашыннан іркілген сулар жиналады. Ертеден керуен, көш жолының бойында орналасуына байланысты Аққоңырдаң деп аталған; 2) Ақтау бұйратының солтүстігіндегі Жыңғылды сайында жатқан ойпаң. Ойпаң түбі әктастан түзілген. Жағасы жайылма, шығыс беткейі әктасты жарлауыт. Негізгі су көздерінің бірі болған. Кейде Тасқоңырдаң деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Аққоңырдөң

**Аққоңырдөң ** – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы құдық. Тереңдігі 6,0 м, су шығымы 200 л/сағ. Шығысында 20 км жерде Көктұма қыстағы орналасқан. 
## Дереккөздер</span>

	

Санат:Құдықтар
Аққурай

‎ **Аққурай ** (Psoralea) – бұршақ тұқымдасына жататын бұта, көп жылдық шөптесін өсімдіктер.Маңғыстаудың құмды жерлерінде қаулап өседі. Қазақстанда сүйекті Аққурай (P. drupacea) түрі кездеседі. Ол Оңтүстік Қазақстанның тау бөктерлерінде, құмды жерлерде қаулап өседі. Биіктігі 100 – 120 (200) см. Тамыры тереңге кетеді. Бұтақталған түкті сабағы тік болады. Жабысқақ безді жапырақтары жай, бүтін жиекті, үшқұлақты келеді. Ұсақ ақ, қызғылт түсті гүлдері жапырақ қолтығында орналасады. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – көп тұқымды бұршақ. Аққурайдан жақсы сүрлем шөп дайындалады. Бұл өсімдікті қой мен түйе қыста сүйсініп жейді. Оның 1 га-сынан 10 – 25 ц шөп жиналады. Аққурай құрамында эфир майы болғандықтан, медицинада дәрілік өсімдік ретінде қолданылады. Жапырағынан желім, тамырынан илік заттар, сабағының талшығынан арқан есетін жіп алынады.
## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы

Санат:Қазақстан табиғаты
Аққұдық (құдық, Ақтөбе облысы)

**Аққұдық** – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Құйылыс ауылының солтүстік-шығысында 55 км жердегі құдық. Шалқарнұра тауының орталығында орналасқан. Оңтүстік-батысынан Торғай өзені ағып өтеді. Құдықтың маңында сұрғылт қоңыр, қоңыр сортаңды топырағында көкпек, жалманқұлақ, бұйырғын, қара жусан, т.б. өседі.

  
## Дереккөздер</span>

	

Санат:Құдықтар
Аққұдық (құдық, Қарағанды облысы)

**Аққұдық** – Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Мойынқұм құмының солтүстік-батысындағы құдық. Қырқалы-төбелі жерде орналасқан. Жер асты су жолы құдық жанынан өтіп, Сарысу өзеніне құяды. Сортаңды сұр топырағында баялыш, сұр жусан, т.б. өседі.

## Дереккөздер</span>

	

Санат:Құдықтар
Аққұдық (құдық, Маңғыстау облысы)

**Аққұдық ** – Бозащы түбегінің солтүстігі бөлігіндегі құдық. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Тереңдігі 2 м, су шығымы 150 л/сағ. Оңтүстік-шығысын Үлкенсор соры алып жатыр. Маңайында Қаражанбас, Қаламқас мұнай кен орындары бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Аққұдық (құдық, Қостанай облысы)

**Аққұдық** – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы Қарақамыс көлінің шығысындағы құдық. 

Тереңдігі 1 м, су шығымы 75 л/сағ. Солтүстігінде Құмкөл, шығысында Шыңырау, оңтүстігінде Егінкөл, т.б. қыстаулар орналасқан. Батысынан Өлкейек өзені ағып өтеді. Құдықтың маңайы мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

	

Санат:Құдықтар
Санат:Жангелді ауданы географиясы
Аққұдық (шоқы)

**Аққұдық** – Қарағанды облысы Нұра ауданының орталығы бөлігіндегі шоқы. Кенжарық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде. Биіктігі 404 м, ұзындығы 1-1,5 км, ені 0,5-1,0 км.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейлері жайпақ. Шоқы элювийлі-делювийлі шөгінділермен жабылған девон жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Сортаң, қызғылт қоңыр топырағында бетеге, [елеу, көде өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Аққошқар

**Аққошқар ** – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы Құланөтпес өзенінің жайылмасындағы тұйық көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 11,6 км2, су жиналатын алабы 21,6 км2. Суы қараша айының 1-жартысында қатып, сәуірдің 2-жартысында мұзы ериді.

## Өсімдігі, жануарлары
Жағалауында қамыс, шалғын өседі. Көлде шортан, алабұға, табан, сазан балықтар бар, көктемде су құстары ұя салады.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Ақ қоян

**Ақ қоян ** () – қояндар тұқымдасының бір түрі.

Ақ қоян негізінен қалың қар түсетін, орманды жерлерде тіршілік етеді. Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар және Ақмола облыстарындағы орманды далаларда, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарындағы таулы аймақтарда көптеп, ал Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Алматы облыстарында сирек кездеседі.

Жыл бойы жайылым жағдайына, қардың түсуіне орай, жыртқыштардың азды-көптігіне қарай қоныстарын ауыстырып отырады. Дене тұрқы 68 см, салмағы 5 – 6 кг. Жазда түсі сұрғылт қоңыр, қыста түгелдей аппақ болып түлейді. Басқа қояндардан ерекшелігі құлақ қалқанының ұшы қара, құйрығы дөңгеленген қысқа болады. Жылына, ақпан – маусым айларында 2 – 3 рет көбейеді, 3 – 10 көжек туады. Жазда шөптесін өсімдіктермен, бұталармен, ағаштармен қоректенеді, ал күз, қыс айларында ағаш бұталары мен қабықтарын кеміреді. Ақ қоян туляремия ауруын таратуы мүмкін. Ағаштардың қабығын кеміріп, орман шаруашылығына аздап зиянын тигізеді. Ақ қоян еті, терісі мен түбіті үшін ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Қояндар
Аққұдық мұнай кен орны

**Аққұдық мұнай кені** — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігінде. Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан 64 км жерде орналасқан. Барлау жұмыстары 1981 жылы жүргізіліп, кен орны 1982 жылы ашылды. 

## Сипаты
Кен қос қанатты тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Орналасу тереңдігі 1737-1759 м аралығында. 

## Құрамы
Мұнайы аз күкіртті (1,18%), парафинді (1,67 – 1,85%), 12-14% асфальтені бар. Аққұдық мұнай кені 1995 жылы пайдалануға берілді.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Аққұм (құм, Қостанай облысы)

**Аққұм** – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Ұлы Жыланшық өзенінен солтүстік-шығысқа қарай бойлай созылып жатыр. Шөл белдемінде орналасқан. 

## Жер бедері мен өсімдігі
Ұзындығы 63 км, жалпы аумағы 375 км2. Теңіз деңгейінен биіктігі 160 м. Құмдағы төбелер мен жалдар арасындағы ойысты шұраттарда (ойпаңдарда) ылғалдың мол болуына байланысты өсімдіктер (селеу, беде, жусан, еркек шөп, т.б.) қалың өседі. Аққұм – жыл бойғы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы құмдары
Аққұм түбегі

**Аққұм** – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі құмды түбек.

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде. 

## Сипаты
Балқаш көліне оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай сұғына еніп жатыр. Аумағы 23 км2, ұзындығы 9 км, ені 2 – 4 км. Жағалауы құмдауытты. Жері үйме және сусыма құмды келеді. 

## Өсімдігі
Жүзгін, қоянсүйек, теріскен, жағаға жақын ойыста жыңғыл, жағалауында құрақ, қамыс өседі. Аққұм – қысқы мал жайылымы. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 150 – 200 мм. Қаңтар айының орташа темпертурасы –15 – 16°С, шілде айында 22 – 24°С. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы географиясы
Санат:Балқаш көлі түбектері
Аққұм шатқалы

**Аққұм каньоны** – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы каньон. 

## Жер бедері
Тұрбат ауылынан 5 – 6 км жерде басталып Таң ауылының етегіне дейін жетеді. Негізінен тасқа айналған ақ құмдардан құралған. Жергілікті халық әк орнына осы құмдарды пайдаланады. Каньонның аты «Аққұм» аталуы да осыдан шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Қазақстан шатқалдары
Аққұмсағыз

**Аққұмсағыз** – Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы Аяққұм құмының солтүстігіндегі құмды алқап. 

## Географиялық орны
Сағыз өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолют биіктігі 128 м. Ұзындығы 40 км, ені 15 км. Құмның етегінде Қызылтаң, Қамысқора, Ербас, Бисек, Қарабұйрат қыстаулары бар. Шағылда құмсағыз, жусан өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Аққұр

**Аққұр**() – тауықтәрізділер отрядының құр тұқымдасына жататын орта денелі құс. 

Ол Қазақстанның солтүстік шығыс және орталық аймақтарында таралған. Аққайыңдар арасында тіршілік етеді. Салмағы 400-900 г, қыста сирағы мен саусақтары тырнағына дейін қалың қауырсынды, жазда қауырсынсыз болады. Басқа тауықтәрізділерден ерекшілігі - бір жылда қоразы 4 рет, мекиені 3 рет түлейді. Қыста түстері аппақ болады, ал жазда түсі тіршілік еткен жеріне сәйкес өзгеріп отырады. Аққұрлар топтанып тіршілік етеді де, көбею кезінде екі-екіден жұп құрады. Жерді шұңқырлап қазып, ішіне шөп төсеп, ұя жасайды. Оған 10-12 жұмыртқа салып, оны мекиені 18-20 күндей басады. Балапандарын мекиені мен қоразы бірігіп асырайды. Олар ағаш бүршігімен, жапырағымен, жемісімен, жаз айларында кейде омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Аққұр — кәсіптік маңызы бар құс.

## Сілтемелер


Санат:Тауықтәрізділер
Аққұрыш

**Аққұрыш ** – Қағыл тауының солтүстік-шығысындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 432 м. Көң өзені аңғарының солтүстік-батысында Теңіз көлі жатыр.

## Өсімдігі
Қоңыр топырағында бұталы ағаштар, жусан, боз, селеу, т.б. шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Үлкен аққұтан

**Үлкен аққұтан** () – ескекаяқты құстар отрядының құтандар тұқымдасына жататын ірі әрі өте сақ құс.

Қазақстанның оңтүстік аймағында таралған. Жайық бойын, Қамыс — Самар өзендері, Балқаш — Алакөл ойысында жатқан көлдер жағалауларын мекендейді. Түсі ақ, салмағы 1,5 кг, қанатының ұзындығы 40-45 см болады. Қимылы баяу, үн шығармайды. Олар топтасып тіршілік етеді, ұя салар кезінде қамыстың арасында шағын топ немесе жеке-жеке жұп құрады. Мекиені 3-5 ақ, көкшіл тартқан жұмыртқа салады да, оны екеуі кезектесіп басып шығарады. Балапандарын 45 күн ұяда асырайды. Ақ құтан балықпен, көлбақалармен, көкқасқа шегірткемен, инеліктермен, жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен, ұсақ кеміргіштермен, кесірткелермен қоректенеді. Аққұтан – жыл құсы. Қазақстанға наурыз айында ұшып келеді де, қазан айында жылы жаққа ұшып кетеді. Кейбір А құтандар Қазақстанның оңтүстігіндегі қатпайтын өзендердің бойында қыстап қалады. Бір кезде Ақ құтандар қауырсынына бола көп ауланған. Аққұтан — сирек кездесетін құс.

## Дереккөздер


Санат:Ескекаяқты құстар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар
Санат:Нағыз құтандар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Солтүстік Америка құстары
Санат:Оңтүстік Америка құстары
Санат:Аустралия құстары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Ақлақ тоспасы

**Ақлақ тоспасы ** – Сырдарияның Кіші Арал теңізіне құяр сағасындағы бөгет. Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде. Ақлақ тоспасы Кіші Арал теңізін сумен толтыру мақсатында салына бастады. 2006 жылы іске қосылды. Тоспаға баратын жолдың ұзындығы 19,5 км, ені 12 м, биіктігі 5,5 м, радиусы 9 м, үш су өткізгіші бар. Жобалық су өткізгіштігі: жазда 515 м3, қыста 400 м3, қалыпты жағдайдағы су деңгейі 53,5 м, табалдырығының биіктігі 48,5 м, құдық түбінің тереңдігі 37,2 м, су жүретін жарманың ұзындығы 100 м. Тоспа іске қосылғанда теңіз жағалауындағы құрғақ көлдер мен қолтықтар суға толады. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Ақмамық (көл)

**Ақмамық **, *Алмалық* – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы көл. Балықты жайылмасының солтүстік-батысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 3,7 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 4,03 км2, ұзындығы 2,5 км, ені 2,5 км. Жағалауының ұзындығы 8,6 км. Көл қар, жауын-шашын суларымен толысады. Суы қарашаның 1-жартысында қатып, сәуірдің басында мұзы ериді.  Жазда суы тартылып қалады.

## Жағалау сипаты
Жағалауы жайпақ, астық тұқымдас ақмамық шөбінің өсуіне орай көлді Ақмамық деп атаған. Дәмі кермек, жазғытұрым ащы. Жағалауы шабындық және жайылым ретінде пайдаланылады. 

Санат:Казталов ауданы көлдері
Ақмарқа

**Ақмарқа** () – тұқы тұқымдасына жататын жыртқыш балық. 

Дене тұрқы 70 см, салмағы 7 кг-дай. Тұрқы ұзын, екі бүйірі сәл қысыңқы. Астыңғы жақтарының ұшындағы кішкентай бұдырмақ оның үстіңгі жақтарының қосылған жеріндегі ойыққа дәл келеді. Бауырының құрсақ қанаттарынан кейінгі жері қырлы, арқасы боз жасыл, екі бүйірі күміс түстес, бауыры ақ болады. Балтық теңізі мен Қара теңізде кездеседі. Қазақстанда Ақмарқаның 2 түршесі бар: Бір түршесі – Каспий су алабында (Балқаш – Іле су алабында жерсіндірілген); екіншісі – Арал теңізінде, Сырдария мен Сарысу, Шу өзендерінде тіршілік етеді. Соңғысын Сыр, Шу ақ балығы деп те атайды. Ақмарқа 3 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын (300 мыңға дейін) сәуір – мамырда өзендердің ағысты, майда тасты жеріне шашады. Шабағы – майда омыртқасыздармен, ересектері шабақтармен, майда балықтармен қоректенеді. Кәсіптік маңызы бар. 

#### Ақмарқа еті
Ақмарқа етінің дәмділігі жағынан ең таңдаулысы — оңтүстік Каспий ақмарқасы (хашам). Ақмарқаның еті дәмді болғанымен қылтаны көп. Қақтап кептірілген және ысталған күйінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Тұқылар
Санат:Қазақстан табиғаты
Ақмая вольфрам-молибден висмут кен орны

**Ақмая вольфрам-молибден висмут кен орны** - Қарағанды облысының Шет ауданы жерінде. 

## Геологиялық құрылымы
Ол туфогенді шөгінді жыныстардың әктастарынан пайда болған мүйізтас скарн және мәрмәр тастардың арасында жатыр. Кен кварц-грейзен формациясының штокверкті типіне жатады. 

## Жатыс сипаты, минералдары
Кентасты штокверктер мен оларды сыйыстырушы жыныстардың созылым бағыты бірдей. Кентастың қалыңдығы тереңдеген сайын ұлғая түседі. Оның басты құраушысы – вольфрам. Онымен бірге кездесетін молибден, висмут, қалайы, бериллийдің де өндірістік мәні бар. Қорының шамасы жөнінен орта кен орындарының қатарына жататын  Ақмая вольфрам-молибден висмут кенінде барлау 1952 жылы аяқталған. Кенді ашық әдіспен өндіруге болады. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Ақметжансор

**Ақметжансор ** – Ақмола облысы Зеренді ауданы Қызылтаң ауылынан шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,7 км 2. Көл теңіз деңгейінен 229 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 3,7 км, енді жері 3,0 км, жағалау бойының ұзындығы 10,6 км. Жағалауы жайпақ, ашық. Көл табаны лайлы. Оңтүстігінде 5 км жерде шоқ қайыңды-қарағайлы орман өседі. Аңғарының басым бөлігі жыртылған.

Санат:Зеренді ауданы көлдері
Ақмешіт әулие үңгірі

**Ақмешіт әулие үңгірі ** – Түркістан облысы Бәйдібек ауданында орналасқан, әктасты жыныстар қабатында пайда болған ойық жарқабақ үңгір.

## Сипаты
Ұзындығы 254, ені 65, биіктігі 25 м. Жарқабақ саңылауларынан мезгіл-мезгіл су тамып тұрады. Ішінен қарағанда ернеуі киіз үйдің шаңырағы секілді көрінеді. Ел арасында бір кездері онда бір әулие әулетімен киіз үй тігіп, сатымен шығып-түсіп жүрген деген де аңыз айтылады. Үңгірге перзент көрмеген кейбір ерлі-зайыптылар, ауру адамдар әлі күнге дейін түнеп, мінәжат етеді.

## Шығу тарихы
Ақмешіт үңгірі туралы аңыз-әңгімелер өте көп. Солардың бірі – **Есіркеп Қойгелді** батырға қатысты айтылған аңыз. Батыр қалмаққа қарсы жорыққа шығарда кенеттен нөсер жауып кетеді. Он мыңнан астам сарбаз пана іздеп, осы үңгірге түседі де, таңғы намазға жығылыпты. Атауы жоқ үңгірді жауынгерлердің бірі батырдың есімімен атауға ұсыныс тастайды. Алайда Есіркеп Қойгелді батыр бұл ұсынысқа үзілді-кесілді қарсылық танытады. 

*"Бұл Қаратаудың қасиеті дарыған таудың етегі. Бізді және астымыздағы аттарымызды жаңбырдан қорғап қалды. Сәждеге жығылып, намаз оқуымызға мүмкіндік берді. Үңгір ішіндегі тастары да ақ ұлпадай әппақ, керемет әсер қалдырады. Мұның қасиеттілігі сол шығар, сондықтан оны "Ақмешіт" деп атайық"* депті.

Міне, содан бері қасиетті орын ұрпақтан-ұрпаққа Ақмешіт деп аталып кетіпті.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Түркістан облысы географиясы
Ақмия

**Ақмия ** (Goebelіa, Sophora) – бұршақтар тұқымдасына жататын ағаш не бұта; көпжылдық өсімдіктер туысы.

Тропиктік және субтропиктік аймақтарда 50-ден астам түрі белгілі. Сабағы тік, оған тақ қауырсынды күрделі жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Гүлшоғыры – шашақ. Әрбір гүлінің 5-тен тостағанша және күлте жапырағы болады. Аталығы 10, жіптері бос боп жетіледі, аналығы біреу, бір жеміс жапырағынан тұрады. Жемісі көп тұқымды ұзын бұршаққап, буынданып келген, екі жақтаумен ашылады. Тұқымының сырты жылтыр, түсі қоңыр. Бұлар негізінен бояу,бал беретін және бағалы дәрілік өсімдіктер. 

## Түрлері мен сипаттамасы
Ақмияның Қазақстанда *кәдімгі aқмия* және *есекмия aқмия* деп аталатын 2 түрі өседі. Кәдімгі ақмия немесе софора (G. alopecuroіdes) – Қазақстанның барлық жерлерінде кездеседі. Биіктігі 40 – 100 см. Сабағы тік, жоғары жағы бұтақтанған. Тақ қауырсынды жапырағының ұзындығы 10 – 20 см. Ақшыл не сарғыш гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Оның құрамында алкалоид бар. Сондықтан тұқымы улы. Есекмия (G. pachycarpa) тау бөктері мен қыратта, сары құм топырақты жерлерде өседі. Биіктігі 30 – 60 см. Сабағы бұтақты, қалың жапырақты, тықыр, түкті болады. Дара жапырағы қауырсын тәрізді, жапырақшалары 6 – 12 жұптан тұрады. Гүлі ақшыл сары түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Тұқымы – қоңыр, сырты біркелкі тегіс.  

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Ақмола бокситті ауданы

**Ақмола бокситті ауданы ** – Ақмола облысындағы Есілдің бас жағы мен Нұра, Сілеті өзендерінің суайрығындағы бірнеше алюминий кені бар және ондағы кентас белгілері байқалған өңір.

Сорты төмен гиббсит бокситтері (Б-4, Б-6) геологиялық жасы жоғарғы протерозойдан бастап (Софиевское) төменгі тас көмірге дейін кететін әктастар бетінде бор дәуіріне дейін жаралған карст шұңқырларында жатыр. Белгілі кентасты жерлердің көпшілігі палеоген дәуірінің олигоцен бөлімінің континенттік шұбар сазы арасындағы дөңбек тастар шоғыры не ұсақ шоқылар беткейлеріндегі сыдырындылар болып саналады. Кентасты ашық әдіспен алуға болады, бірақ кендер бір-бірінен қашық және қорлары аз болғандығынан пайдаланылмай келеді. Палеоген, неоген, антропоген дәуірлерінің шөгінділерімен жабылған бұл аудандағы карбонатты жыныстарда әзірге белгісіз карст типті боксит кендерінің болуы ықтимал. Сол себепті бұл ауданның келешегі зор.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Ақмолакөл

**Ақмолакөл** – Қостанай облысы Науырзым ауданы Ақжол қыстауының солтүстік-шығысында 13 км жерде орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,0 км2. Теңіз деңгейінен 230,0 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 2,5 км, ені 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 8,2 км. 

## Жағалау сипаты
Көл жағалауының біршама жерін қамыс құрағы басқан. Жазық келген жағалауында бұта аралас астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Олар шабындыққа пайдаланылады. 

Санат:Науырзым ауданы көлдері
Ақмола суғару жүйесі

## Қысқаша мәлімет
**Ақмола суғару жүйесі** , Алматы облысы. Панфилов ауданында орналасқан. 1975 жылы іске қосылды. Бастауын Тышқан өзенінен ала отырып, 8236 га жерді суғарады және суландырады. Жалпы ұзындығы 24,9 км, су сыйымдылығы 7,71 млн. м3. Жүйенің бас тоғаны Тышқан өзенінің бойына салынған.

## Дереккөздер


  

Санат:Қазақстан суару жүйелері
Санат:Алматы облысы
Ақмырза

**Ақмырза** – Сілеті өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Ерейментау тауының солтүстік тарамдарынан ағып шығатын Қуаныш пен Қарасу өзендерінің қосылуынан пайда болады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 46 км, су жиналатын алабы 2780 км2, ең терең жері 3 м. Қар суымен толығады. Суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы өзендері
Санат:Сілеті су алабы
Ақмыш

‎right|thumb|350px

**Ақмыш ** – Орталық Қаратаудың солтүстігіндегі бұлақ.Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы жерінде. Қалың ши өскен жыраны бойлай ағып жатыр. Бұлақты жиектей ағаш егілген. Төменгі жағынан тоған жасалған. Ақмышта 1920 ж. уездік қаржы бөлімінің бастығы Хажы Оңғалбаевтың басшылығымен балалар үйі ашылған. Кейіннен ол Қаңғаға көшірілді. Ақмыш  қазіргі саяхатшылар демалатын аялдама.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау ақ (етістік) және *–мыш* жұрнағы арқылы жасалған. С.Қондыбай *–мыш* тұлғасын оғыз тіліндегі «бұлақ» деген сөз деп қарастырады. Топоним құрамындағы *-мыш* – есімшенің көне жұрнағы. М.Томанов «*-мыш* – Орхон Енисей жазбалары тілінде, сондай-ақ кейінгі орта ғасыр жазбаларында да есімшенің өткен шағын жасаған аффикс: *қалмыш (қалған)*, *тегміш (түйіскен)*, қазіргі біздің тіліміздегі *–ған* аффиксінің қызметін атқарған», – деп көрсетеді. Демек, *Ақмыш* «аққан бұлақ» деген мағынаны білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Маңғыстау облысы
Ақоба (Жәнібек ауданы)

**Ақоба**  — Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы ауыл, Ақоба ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жәнібек ауылынан шығысқа қарай 40 км-дей жерде, далалық белдемде орналасқан. Жақын темір жол стансасы - Жәнібек (52 км жерде).

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1340 адам (675 ер адам және 665 әйел адам) болса, 2009 жылы 891 адамды (451 ер адам және 440 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 651 адамды (321 ер адам және 330 әйел адам) құрады.

## Шаруашылығы
Бұрынғы кеңшар негізінде ұйымдасқан “Ақоба” өндірістік кооперативі жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта, бастауыш мектептер, емхана, кітапхана бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Танымал тұлғалары
Төлеш Әбдірахманов — шопан, Социалистік Еңбек Ері.

Қапан Әубәкірұлы Мусин - композитор. 

## Дереккөздер

Санат:Жәнібек ауданы елді мекендері
Ақ Үбі

**Ақ Үбі** – Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігі аумағына қарасты жердегі өзен. Ұзындығы шамамен 65 км-ге жуық.

## Бастауы
Иванов жотасының шығысынан бастау алып, солтүстігіндегі Үбі өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ақ Үбі өзеніне Иванов жотасының солтүстік беткейінен көптеген өзендер келіп қосылады. Аңғары мен жағалауы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Риддер қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Ақорпа

**Ақорпа ** — Бозащы түбегінің солтүстік бөлігіндегі құдық. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. 

Тереңдігі 4 м, су шығымы 1400 л/сағ. Солтүстігі тақыр жазықты, батысы сортаңды болып келеді. Батысында Үлкенсор қонысы мен мұнай кен орындары орналасқан. Маңында Кіндікті, т.б. қыстаулар бар.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және орпа (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Орпа – аузы кең, тайыз, әрі шегенделмеген құдық. Құдық қазылған жердің топырағының ақ болуына орай аталған атау.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Санат:Қазақстан құдықтары
Ақөзек

**Елді мекендер:**

* Ақөзек – Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Ақөзек – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл, темір жол айрығы.

**Басқа мағыналар:**
 
* Ақөзек – Балқаш көлінің солтүстігінде, Арқарлы тауларының батысындағы аңғар.
Ақпан кварц кен орны

**Ақпан кварц кен орны** - Ақтөбе облысының оңтүстік-шығысынан 110 км жерде, уралид гранитті-метаморфтық кіндігінде орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Ақпан сілемінің кембрийге дейінгі гнейс-тақтатас қабаты мен граниттерінде жатқан алтыны бар көптеген кварц тіндерімен көрінеді. Ұсақ тіндері тек бет жағынан бағаланған, ал барлау аяқталғанда оның қоры 8-10 т-ға дейін ұлғаяды. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Ақростошь бор кен орны

**Ақростошь бор кен орны** - Атырау облысы Индер ауданы. Индербор кентінің оңтүстік-батысында орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Шөгіндінің ұзындығы 10 км-ге жетеді, ені 100-300 м, қалыңдығы 3-10 м. Кен әк және әк тыңайтқыштар өндірісінің шикізаты. Мұндағы бор және бор-мергельді жыныстар өздерінің сапалык көрсеткіштері бойынша халық шаруашылығының көптеген салаларында пайдалануға жарамды. Атап айтқанда, Индер боры сола өнеркәсібінің жоғары талаптарына сай келеді, сондай-ақ әк және әк тыңайткыштары өндірісін қанағаттандырады.

## Химиялық құрамы
Химиялық құрамы (% есебімен): 
* СаСО3 – 91,23;  
* МgСO3 – 1,27; 
ерімейтін қалдығы: 
* СаSО4 – 3,26; 
* Аl2О3 – 0,07; 
* Ғе2О3 – 0,59; 
* NаСl – 2,2. 
Бордың үлес салмағы 2,58 т/м3.  

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Ақсаз газ конденсат кен орны

**Ақсаз газконденсат кен орны** — Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Жетібай кентінен 80 км жерде орналасқан. 1988–1989 жылдары барланып, 1995 жылы ашылған.

## Геологиялық құрылымы
Ортаңғы триастық көтерілімнің күмбездік бөлігі юралық құрылымға қарағанда батыс бағытқа ығысқан. 

## Жатыс сипаты
3950 м-лік изогипспен шектелген, өлшемдері 4×3 км, амплитудасы 75 м. Сынау деректерінің негізінде әр түрлі режимдерде зерттелулермен анықталған иірілімдер қанығуының сипаты, флюидтердің физикалық-химиялық қасиеттері, иірімді газконденсатты және оны ортаңғы триастың карбонаттық бөлігіндегі жанартаутектік-доломиттік жыныстарда орналасқан деп жорамалданған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газ кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Ақсай (өзен, Атырау облысы)

‎
**Ақсай ** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Атырау облысы Индер, Махамбет аудандарында орналасқан.

## Бастауы
Көктоғай ауылынан солтүстікте Жайық өзенінен бөлініп шығып, Қаратөбе сайында шалшықтарға айналады.

## Гидрографикасы
Ұзындығы 110 км. Өзен оң жағалауынан Бағырлай каналын суландырады. Төменгі ағысы жаз айларында құрғап қалады. Жағалауында ұсақ көлдер кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Санат:Индер ауданы өзендері
Санат:Махамбет ауданы өзендері
Аққұдық

**Аққұдық** сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін:

**Құдықтар:**

* Аққұдық (құдық, Ақтөбе облысы) 
* Аққұдық (құдық, Қостанай облысы)
* Аққұдық (құдық, Қарағанды облысы)
* Аққұдық (құдық, Маңғыстау облысы) 
* Аққұдық - Атырау облысы

**Елді мекендер:**
* Аққұдық – Ақтөбе облысы, Хромтау ауданындағы ауыл.
* Аққұдық – Атырау облысы, Жылыой ауданының Жем ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Аққұдық – Атырау облысы, Жылыой ауданының Майкөмген ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Аққұдық – Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданындағы ауыл.
* Аққұдық – Батыс Қазақстан облысы, Шыңғырлау ауданындағы ауыл.
* Аққұдық – Жетісу облысы, Панфилов ауданындағы ауыл.
* Аққұдық – Қостанай облысы, Әулиекөл ауданындағы ауыл.
* Аққұдық – Қостанай облысы, Қарабалық ауданындағы ауыл.
* Аққұдық – Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы ауыл.
* Аққұдық – Павлодар облысы, Павлодар ауданындағы ауыл.
* Аққұдық – Солтүстік Қазақстан облысы, Тайынша ауданындағы ауыл.
* Аққұдық – Солтүстік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданындағы ауыл.

**Шоқы:**
* Аққұдық – Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде орналасқан шоқы.

**Көл:** 
* Аққұдық көлі

**Тағы қараңыз:**

* Аққұдық ауылдық округі (Мәртөк ауданы)
* Аққұдық ауылдық округі (Хромтау ауданы)
* Аққұдық - қыстау, Қызылқоға ауданы
Ақсай (өзен, Алматы облысы)

## Географиялық орны
**Ақсай** – Алматы облысы  Қарасай ауданындағы өзен. Қаскелең өзенінің оң саласы. Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 566 км2.

## Бастауы
Бастауын Іле Алатауының мұздықтарынан алып, әр түрлі ландшафт белдемдерінен өтеді.

## Гидрологиясы
Ақжар ауылы тұсындағы аңғары 8 м, орташа тереңдігі 0,2 – 0,7 м, ең терең жері 1,2 м. Жылдық орташа су ағымы 2,63 м3/с. Ақсай және оның салаларынан сел жүріп тұрады. Осындай ірі селдің бірі 1921 жылы Ақсай өзенінің бойымен өткен. Сел жүргендегі су шығымы 307,0 м3/с-қа жеткен. Басты салалары: Ақсай, Тастыбұлақ, Ойжайлау, Қырғауылды. Суын елді мекендер егін суғаруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Ақсай (өзек)

**Ақсай** — Оңтүстік Үстірт кемерінің солтүстігіндегі өзек. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. 

Солтүстік-батысқа қарай тармақталып бітетін сайдың ұзындығы 30 км, ені 0,5 – 2,5 км. Кемерінің биіктігі төменгі бөлігінде жарқабақтанып 60 м-ге дейін жетеді. Сай табанында көктемгі қар, жауын-шашыннан пайда болатын құрғақ арна жатыр.

## Ішкі сілтемелер
* Қарақия ойысы	 

## Дереккөздер

Санат:Қарақия ауданы географиясы
Ақсай (сай)

**Ақсай** – 
# Солт. Үстірттің шығысында 15 км жерде орналасқан өзек. Сай бойында бірнеше бұлақтар мен құдықтар бар. Бұлақтар сай түбінде, құдықтар беткейінде орналасқан. Құдықтар суы кермек татиды;  
# Солт. Үстірттегі Айрақты тауының солт.-шығысындағы сай. Басы 5 тарам болып басталады. Етегі борпылдақ сортаң топырақты жазық. 
 
Санат:Қазақстан географиясы
Ақсай бор кен орны

**Ақсай бор кен орны** - Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы, Қазақстан темір жол станциясының шығыс жағында 9 км жерде орналасқан.

## Жатыс сипаты
Кен қабатының қалыңдығы 8,7-9,8 м аралығында. Бұл кен орны бордан құрылыстық әк өндіру және жазуға қолдану мақсатымен барланған, әзірше пайдаланылмайды.  

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы кен орындары
Ақсай бөгені

‎
**Ақсай бөгені ** — Алматы облысы Қарасай ауданы жерінде, Ақсай өзені бойында орналасқан. 

## Гидрологиялық сипаты
Аумағы 0,5 км², суының көлемі 2,7 млн. м3, пайдалы көлемі 2,4 млн. м3. Бөгеннің ұзындығы 3 км-ге жуық, енді жері 0,8 км, орташа тереңдігі 1,56 м, ең терең жері 2,1 м. Жалпы су шығымы 20 м³/с. Бөгеннің ұзындығы 13,1 м, биіктігі 1,75 м. Бөгетте секундына 1,5 м³ су жіберетін реттеуіш орнатылған. Суы қаңтар – ақпан аралығында қатады. Бөгеннен Ақсай-қарғалы суғару жүйесі бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы гидрографиясы
Ақсай бұлағы

**Ақсай бұлағы** – Батыс Қазақстан облысы Бөрілі ауданындағы Қазақстан темір жол станциясынан солтүстік бағытта 5 – 10 км жерде орналасқан жер асты су көзі. Сулы қабаттың қалыңдыдығы 10 – 15 м. Ұңғымадағы су шығымы 3 – 21,7 дм³/с. Тұщы суының минералдары 1 г/дм3. Бұлақ суы Ақсай қаласының кәсіпорындарын сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. 
## Ішкі сілтемелер
* Жер асты суы	
* Тұщы су

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Батыс Қазақстан облысы
Ақсайит

**Ақсайит** , *ақсаит* – бораттар тобына жататын минерал, магнийлі бораттың сулы оксиді. Химиялық формуласы: MgB6O105H2O. Табылған орнымен аталынған (1962). Ромбылық призма түрінде кристалданады. Ірілеу кристалдарының түсі ақшыл сұр, ұсақтары түссіз. Қаттылығы 2,5; меншікті салмағы 2,01 г/см3. Галоидты шөгінділердің арасында кездеседі. Ақсайит Қазақстанда алғаш ашылған сирек кездесетін минералдардың бірі.  
## Ішкі сілтемелер
* Галоид	 
* Кристал

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Химия
Ақсай-қарғалы суғару жүйесі

**Ақсай-Қарғалы суғару жүйесі** , Алматы облысы Қарасай ауданында Ақсай және Қарғалы аудандары аумағында орналасқан. Жалпы ұзындығы 33 км. Су жүйесі 2,5 мың га жерді суғарады және суландырады. Ақсай-Қарғалы суғару жүйесі бірімен-бірі байланысқан бірнеше шағын каналдардан тұрады. Бастылары: Аққарғалы (ұзындығы 23,7 км, су шығымы 1,77 м³/с), Қаскелең (су шығымы 0,88 м³/с), Бесоба (0,07 м³/с), Көкөзек (0,5 м³/с) және суды таратып реттеп отыратын Мыңжылқы каналы (0,6 м³/с). Су жүйесі Қарасай ауданының және Алматы қаласының маңындағы елді мекендер шаруашылықтарын сумен қамтамасыз етеді. 
## Ішкі сілтемелер
* Су жүйесі	
* Канал

## Дереккөздер


Санат:Алматы облысы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Ақсай минералды суы

**Ақсай минералды суы ** – Алматы қаласынан батысқа қарай 13 км жерде, Төменгі Каменка ауданы маңында орналасқан шипалы жер асты суы. Ол 1900 – 2600 м тереңдіктегі палеоген және неоген сулы қабаттарында таралған. Ақсай минералды суының химиялық құрамы хлорлы натрийлі-кальцийлі келеді. Суы арынды. Нөмірі 5-Т ұңғымасынан атқылап шығатын судың секундтық мөлшері 11 л, температурасы 55,5°С, минералды 6,1 г/л. Суының құрамында бром (12,5 мг/л), фтор (2,9 мг/л), йод (1,34 мг/л) және кремний қышқылы (52 мг/л) бар. Суында еріген газ негізінен азоттан (80,5 – 84,0%) тұрады. *Ақсай минералды суы* Алматы қаласының төңірегінде орналасқан санаторийлер мен профилакторийлерде, ауруханаларда қол-аяқ буындарын, асқазан-ішек, жүйке, гинекология ауруларын емдеуде қолданылады. 
## Ішкі сілтемелер
* Ақсай өзені	 
* Санаторий
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан минералды сулары
Ақсай мұздығы

**Ақсай мұздығы** – Іле Алатауындағы аңғарлық мұздық.

## Географиялық орны
Алматы облысы Қарасай ауданы Ақсай өзенінің бастауында орналасқан. Жалпы аумағы 1,3 км2, ұзындығы 2,0 км, жерінің аумағы 1,1 км2, оның ішінде абляция аумағы 0,9 км2. Фирн (мұзқар) сызығы 3860 м биіктіктен өтеді. Ақсай мұздығының батысында Шнитников мұздығы жатыр. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Ақсай мұнай-газ кен орны

**Ақсай мұнай-газ кен орны** — Қызылорда облысы Жалағаш ауданында (Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 130 км жерде) орналасқан. 1988 жылы ашылған. 

## Географиялық құрылымы
Кен құрылымының өлшемдері 11×7 км, амплитудасы 100 м. Ол бор кезеңінде түзілген Арысқұм қабатының терригенді шөгінділеріндегі үш кен шоғырынан тұрады. Біреуі мұнайлы-газды болса, қалған екеуі – мұнайлы. Олар тектоникалық жарылымдар және литол өткізбейтін жыныстар арқылы оқшауланған. 

## Жатыс сипаты
Өнімді қабаттардың жалпы қалыңдығы 11 – 18 м, оның ішінде мұнайлы қабаттардың тиімді қалыңдығы 4 – 11 м, газды қабаттардың тиімді қалыңдығы 3 – 6 м. Мұнай мен газды сіңірген терригенді коллекторлардың ашық кеуектілігі 13,1 – 14,9%, өткізгіштігі 0,02 – 0,86 мкм2. Олар қалыңдығы 10 – 150 м саз қабатымен жабылған. Кен шоғырларындағы бастапқы қабаттық қысым 15,6 – 16,73 МПа, температурасы 71°С. 

## Құрамы
Мұнайының тығыздығы 0,855 – 0,950 г/см3; күкіртті аз (0,11%), парафин (16 – 20%) мен шайыры (10,6%) біршама жоғары келеді. Газдың тәуліктік шығымы 137,6 м3. Оның құрамындағы метан 81,55%, этан 9,73%, пропан 3,3%. Кен орны толық барланып бітпеген.  

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Қазақстан газ кен орындары