open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақ халық әдебиеті

**Қазақ халық әдебиеті** - 1986–1996 жылдары аралығында жарық көрген көп томдық жинақ. *«Қазақ халық әдебиетінің»* алғашқы алты томы қазақ халқының батырлар жырына, төрт томы қазақ ертегілеріне, екі томы ақындар айтысына, екі томы қазақ ауыз әдебиетіндегі дастандарға арналды. Дастандарға арналған томдарда түсініктеме, сөздік, жер-су аттары, адам аттары, дастан жыршылары: Қуаныш Баймағамбетов, Ерімбет Көлдібекұлы, шайыр Жүсіпбек Шайхысыламұлы туралы деректер бар. Көп томдықтың 15-томы 1995 жылы, 16–17-томдары 1996 жылдары жарық көрді. 15-томға Абылай хан туралы, 17-томға Кенесары, Наурызбай туралы тарихи жырлар, 16-томға қазақ халқының мақал-мәтелдері енді. Жинақты ҚР Ұлттық ғылым академиясының Әдебиет және өнер институты дайындаған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Тарих
Қарабұлақ тауы

**Қарабұлақ** – Арқарлы тауларының солтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қаражал қалалық әкімдігіне қарасты аумақта, Сарыби мен Қарасай өзендерінің аралығында. Абсолюттік биіктігі 600 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 км шамасында. 

## Жер бедері
Оңтүстік беткейі тіктеу, солт-не қарай еңістеніп жазыққа ұласады. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Етегінде Итауыз құдығы орналасқан.

## Өсімдігі
Аласа таудың карбонатты қоңыр топырағында жусан, боз, селеу, т.б. далалық өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Кадриль

**Кадриль** (франц. quadrіlle, исп. cuadrіlla – төрт адамнан құрылған топ; лат. quadrum – төртбұрыш) – еуропалық халықтар арасында кең тараған би түрі. 17 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың аяғына дейін ең танымал бал билерінің бірі болған. Музыкалық өлшемі 2/4. Кадриль жеке аты бар және өзіне тән музыкамен сүйемелденетін 5 – 6 фигурадан тұрады. Халық тұрмысына кіргенімен кадриль өзінің композициялық ерекшеліктерін сақтаған. Бірақ оның әуені мен орындаушылық мәнері ұлттық нақышқа ие болды. Әр түрлі атпен кадриль орыс, украин, беларусь, литва, латыш, эстон халық биі ретінде сақталған. 

Кадрильді әдетте төрт жұп шаршы (каре) құрып билейді. Ол көбінесе әрқайсысының жеке атауы және өзіне тән музыкамен сүйемелденетін **5, кейде 6 фигурадан** тұрады. Фигуралардың реті әдетте тұрақты болды. Ең танымал фигуралардың атаулары: *Le Pantalon* («Панталон»), *L’été* («Жаз»), *La Poule* («Тауық»), *La Pastourelle* («Бақташы қыз»), *La Trénis* (биші Треництің құрметіне) және *Finale* («Финал»).  

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Өнер
Флуоресценция

**ФЛУОРЕСЦЕНЦИЯ** (осы құбылыс ең алғаш байқалған флюорит минералының аты және латынша escent — әлсіз әсер) — қоздыру әсері тоқтағаннан кейін тез өшіп қалатын люминесценция (өшу уақыты t10 нс). Флуоресценция құбылысы қозған молекулалардың (атомдардың) қалыпты күйге өздігінен ауысуы кезінде пайда болады. Флуоресценцияның спектрі және оның өшуі бойынша молекулалардың, сұйықтардың, кристалдардың, сондай-ақ биология объектілердің (мыс., клетка құрылысы) қасиеттері жөнінде деректер алынады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Физика
Санат:Терминология
Александр Пахомович Казакевич

**Александр Пахомович Казакевич** (21.8.1889, Ресей, Витебск облысы, Чернецово селосы – 12.8.1959, Алматы қаласы) – опера әншісі, Қазақстанның халық артисі (1954; 1947 жылдан Қазақстанның еңбек сің. арт.).

* 1917 жылы Санкт-Петербург универитетінің физика-математика факультететін бітіріп, Санкт-Петербург консерваториясының опера әншілері курсында оқыды.
* 1923–24 жылы Мәскеудегі Зимин опера театрының, 1925 – 30 жылы Новосибирск, Пермь, Свердловск, Самара (Куйбышев) опера театрларының, 1931 – 35 жылы Санкт-Петербург опера және балет театрының әншісі болды.
* 1935 – 59 жылы Алматыда Қазақ опера және балет театрында әнші өнер көрсетті. 

Мұнда А.А. Зильбердің “Бекет” операсының премьерасында Осиптің партиясын орындады. Оның репертуарында: Борис, Пимен (М.Н. Мусоргскийдің “Борис Годуновында”), Кончак (А.П. Бородиннің “Князь Игорінде”), Мельник (А.С. Даргомыжскийдің “Су перісінде”), Мефистофель (Ш. Шуноның “Фаустында”), Сторожев (Т.Н. Хренниковтің “Дауылында”), Листницкий (И.Дзержинскийдің “Тынық Донында”), т.б. партиялар болды. Ұлы Отан соғысы жылдары концерттік бригада құрамында болып, майдандағы жауынгерлерге концерт берді.

## Дереккөздер

	

Санат:21 тамызда туғандар
Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Витебск облысында туғандар
Санат:12 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1959 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО опера әншілері
Санат:XX ғасыр опера әншілері
Санат:Императорлық Санкт-Петербург университетінің физика-математика факультеті түлектері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Казаков Матвей Федорович

**Казаков Матвей Федорович** (1738, Ресей, Мәскеу қаласы – 7.11.1812, Рязань қаласы) – орыс архитекторы, орыс архитектурасындағы классицизмнің негізін салушылардың бірі. Д.В. Ухтомскийдің архит. мектебінде оқыды (1751 – 60). Тверьде қызмет істеді (1763 – 67). П.Р. Никитиннің басшылығымен қала жоспарын жасауға қатысып, Екатерина ҚҚ-нің Сапар сарайын салды. 1768 – 74 жылы Мәскеудегі Үлкен Кремль сарайының жобасын жасауда В.И. Баженовтың көмекшісі болды. Бұл Казаковтың болашақ шығармашылығының қалыптасуына игі әсер етті. Құрылыстың конструкциялық тиімділігі мен архит. бейнелердің еңселілігі, қала салу ісіндегі кең өрістілік Казаков еңбектерінен табиғи тұтастық тапты. Казаков 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басындағы Мәскеудің архит. келбетін айқындайтын тұрғын үйлерінің түрлерін жасады, ірі ғимараттар салды: Сенат үйі (1776 – 87), Университет (1786 – 93, кейін Д.И. Жилярди қайта салды), Голицин (1796 – 1801) мен Павлов (1802 – 07) ауруханалары, Демидовтың (1789 – 91), Губиннің (1790), Барышниковтың үй-жайлары. Филипп Митрополит (1777 – 88) пен Вознесенскийдің (1790 – 93), Косьма мен Дамианның (1791 – 1803) шіркеулері Казаковтың қолынан шыққан ірі құрылыстар (бәрі Мәскеуде). Оның құрылыс ісіне үлкен ордерлерді енгізуі (Мәскеу Кремлінің Колонналы залы), мүсіндермен безендіруі (Сенат, Университет), монументті кескіндемені кең пайдалануы (Демидов үйінің “Алтындалған бөлмелері”) ғимарат интерьерінің әсем әрі салтанатты болып шығуына әсер етті. 1800 – 04 жылы Мәскеудің бас және “фасадтық” жоспарын, ең басты ғимараттарының архит. альбомын жасады. Казаков Ресей өнері тарихындағы жанрлық сурет туындыларының алғашқы авторларының бірі (“Петров сарайының құрылысы”, 1778, тушь, қаламұш, Мемл. архит. мұражай). Ол Кремль құрылысы экспедициясының жанынан архит. мектеп ұйымдастырды (шәкірттері И.В. Еготов, А.Н. Бакарев, И.Г. Таманский, М.М. Казаков, Р.Р. Казаков, О.И. Бове, т.б.). 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тұлғалар
Ілбі

**Ілбі**, вульпия () – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Жерорта теңізі аймағына тараған 23 түрі белгілі. Қазақстанда Солт. және Батыс Тянь-Шаньнің құрғақ жерлеріндегі төм. тау беткейлерінде өсетін 2 түрі: егеуқұйрық ілбі (V. myuros) және иран ілбісі (V. persіca) бар. Олардың биікт. 10 – 40 см, сабағы түзу, жіңішке, кейде иілген, жалаң. Гүлшоғыры масақ тәрізді сыпыртқы. Масағы қысқа немесе ұзынша сабақты, жоғарғысы отырыңқы 4 – 8 гүлді. Масақ қабыршағы екеу, ұзынша, үшкір. Гүлқабыршағы жіңішке, таспа-қандауыр тәрізді, ұзындығы 7 мм, бес жүйкелі, ұшы қылтанды. Аталығы біреу. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. І. – малазықтық шөп.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Астық тұқымдасы
Шытырмақ

**Шытырмақ** (Lepіdіum) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, екі не көп жылдық шөптесін өсімдік, кейде шала бұта. Жер шарында кең тараған, Арктикадан басқа жерде өсетін 150-ден астам түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарындағы сортаңды далаларда, далалық шабындықтарда, сазды сортаңды және ылғалды жерлерде өсетін 20 түрі бар. Гүлдері өте ұсақ, шашақ гүлшоғырына топталған. Күлтелері ақ түсті, кейде олар болмайды. Аталығының саны 2 кейде 4, бір ұялы, мамырдан тамыз айына дейін гүлдеп, жемістенеді, жемісі – бұршаққын. Ең көп тараған түрлері: жалпақ жапырақты шытырмақ (L. latіfolіum), оның биіктігі 30 – 100 см, етжеңді жас жапырақтары салат ретінде тағамға пайдаланылады, тұқымынан бұрыштың иісі шығады, сондықтан оның дәм-татымдық маңызы бар; қоқыр шытырмақ (L. ruderale), оның биіктігі 12 – 30 см, жағымсыз иіс шығарады, кейде оны төсек қандаласына қарсы қолданады; тесікжапырақ шытырмақ (L. perfolіatum), оның биіктігі 6 – 20 см, бұл өсімдік өте улы – оны қой мен сиыр жесе уланады, ал халық медицинасында оның тұнбасын бас ауырғанда ішеді; екпе шытырмақты немесе кресс-салатты (L. satіvum), оның биіктігі 30 – 60 см, көбінесе қолдан өсіреді; Мейер шытырмақ (L. meyerі), оның биіктігі 30 – 40 см, жапырақтары қалың, таспа тәрізді, тұқымынан және вегетативті жолмен көбейеді, маусымда гүлдеп, тамызда жеміс салады. Бұл түр тек Жалпы Сырттың тау сілемдері мен Каспийдің солт-нде ғана кездесетін эндемик, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. 

## Сілтемелер
Қызыл кітап, ч. 2, А.-А., 1981.
Айтбай (Айтмұхамет) Белгібайұлы

**Айтбай (Айтмұхамет) Белгібайұлы** (1887, Отырар ауданы Тартоған ауылында туған – 11 қараша 1961, Маяқұм ауылында қайтыс болды) – ақын, жырау. 1901 жылдан Түркістан маңындағы Қарнақта (Атабай ауылы), кейін Бұхара медресесінде оқып, араб, парсы тілдерін үйренген. Ташкент, Түркістан қалаларында, Балтакөл, Ақынтоғай ауылдарында ұстаздық еткен. Молда Мұса, Майлықожа, Мәделі, Шәді Төре, Қызыл жырау, Құлыншақ сияқты ақындармен бірге жүріп, өзі де өлеңдер, дастандар жазды.

Туған жер, таршылық заман туралы «Үш мұңлық», «Қоқаннан қашқан Нарбота», «Тазша бала», «Қызылқұм», «Шәуілдір», «Туған жермен қоштасу», т.б. өлеңдері бар. «Арманда Айтбай» деген көлемді дастаны (1926) әлеуметтік теңсіздік пен сүйіспеншілік мәселесіне арналған. Бұдан басқа «Қажымұқан», «Сейтқасым батыр», «Темірбек батыр» дастандары бар. Мәлике, Жәмилә (1913), Орынбай, Елеусіз, Мақан (1943), Желеу (1955), Көпбай, т.б. ақындармен айтысқан. 1939 ж. Нартаймен бірге ел аралап, өнерін шыңдай түседі. Оның нағыз айтыскерлік өнері соғыс жылдары айқын аңғарылды. 1943 ж. Жамбыл бастаған республикалық ақындар айтысына қатысады. Ол 1958 жылға дейінгі айтыстардың бәріне де белсене араласқан.
## Сілтемелер


Санат:Қазақ жыраулары
Қарабұлақ (Жақсытүкті тауы)

**Қарабұлақ** – Жақсытүкті тауының ортa бөлігінде орналасқан тау.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы Преображенка ауылының оңтүстік-шығысында 14 км жерде.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 584 м. Пішіні конус тәрізді. Ұзындығы мен ені 1 км-дей. Шығыс беткейі батысына қарағанда тіктеу келген, нашар тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы
Элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан жоғарғы девонның интрузивті тау жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Шымды, сәл күлгінді қара топырағында қарағай, қарағайлы-қайыңды орман қалыптасқан. Орман ішінде қына мен әр түрлі шалғынды шөптесіндер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы таулары
Жаңашілік тұрақтары

**Жаңашілік тұрақтары** – мезолит дәуірінен сақталған ескерткіштер. 

## Орналасқан жері
Түркістан облысы Отырар ауданы Шілік ауылының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан.  

## Сипаты
Жаңашілік тұрақтарын Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнология институтының Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының тас ғасырымен шұғылданатын отряды (жетекшісі Х.А. Алпысбаев) 1974 жылы зерттеген.
Бір-бірінен ара қашықтығы 600-800 м болатын 1, 2, 3-ескерткіштерінде қабыршақтар, тас жаңқалары, тас тілікшелері, өндіріс қалдықтары көптеп кездескен. 3 сегмент және 3 трапеция табылған. Күл, хайуанаттар сүйектері мен құмтас пен кварциттен жасалынған жұмыртастар да ұшырасқанымен, құралдардың көбісі халцедоннан дайындалған. Тас жаңқалары өте көп. Призма тәріздес, призмалық және диск тәріздес нуклеустер де бар. Бұлар көрші жатқан Орта Азия аймақтарынан жиналған нуклеустерге ұқсас. Қырғыштардың бір бөлігі кескіштер рөлін атқарса керек. Ал кескіштердің кейбіреулері пышақ ретінде пайдаланылуы мүмкін. Шағын тас тілікшелері (1,3-4 см аралығында) аса ыждағаттылықпен қашалған. Жаңашілік тұрақтарын мекендеушілер садақты қолданғандығынде шүбә жоқ. Оны табылған құрал-жабдықтар растап отыр. Құралдардың жаңа түрі де кездеседі. Пышақ тәріздес тас тілікшелері мен сүйірлер, шеті иірімделген тас тілікшелері мен қырғыш-кескіштер, ұзынша трапециялар мен долото секілді бұйымдардың жасалу техникасында кейінгі палеолит дәуірінің әсері бар.

## Әдебиет
* Алпысбаев Х.А., Мезолитические и неолитические стоянки Южного Казахстана. Археологические исследования в Отраре, А.-А., 1977;
* Қазақстанда мезолиттің зерттелуінің кейбір мәселелері. Қаз МҰУ хабаршысы, Тарих сериясы, №14, 1994.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы географиясы
Талғат Айтбай

**Талғат Айтбай**, Тоғанай (5.5.1954 жылы туған, Жуалы ауданы Қошқарата ауылы) – жазушы, журналист. Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген (1981).
*1981 – 89 жылы «Қазақстан пионері» газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, 
*1989 – 93 жылы Қазақстан Жазушылар одағында қызметкер, «Әлем» альманағының бас редакторы, 
*1993 – 94 жылы Алматы облысы теледидарында саяси шолушы, 
*1994 – 95 жылы «Халық кеңесі» газетінде бөлім меңгерушісі, 
*1995 – 99 жылы «Арай» журналында бас редактордың орынбасары болды. «Тоғанай Т» ЖШС-тің директоры, балаларға арналған «Жыл – он екі ай» альманағының бас редакторы. 
*1994 жылы «Алматы. 1986 желтоқсан», «Алма-Ата. 1986. Декабрь» топтама кітапты құрастырушы-авторлығы үшін Қазақстан Журналистер одағының сыйлығын алды. Оның аударуында В.Михайловтың «Хроника великого джута» публицист. кітабы «Ұлы жұттың жазбалары» деген атпен жарық көрді. Ол «Нан мен тер», «Ән әлемінің Әбиірбегі» атты сыр-сұхбат кітаптардың, қазақ, орыс тілдерінде шыққан «Мың бір күн, мың бір түн» атты деректі романның, «Жуалы» атты тарихи-танымдық кітап авторларының бірі. А. жазған сценарий негізінде «Бәйтерек», «Жамбыл» деректі фильмдері түсірілген.

Қаңлы руынан шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Казарма

thumb|right
**Казарма** (, лат. casa – үйшік, лагерлік барак) – әскери бөлімдердің жеке құрамаларының тұруына, оқып-жаттығуына және қызмет етуіне арналған арнайы үйі (ғимараты). Арнайы әскери құрылыстар Карфагенде және Ежелгі Римде белгілі болған. Батыс Еуропада арнайы Казармалар 16 ғасырда Испанияда, 17 ғасырда Францияда пайда болды. Ресейде алғашқы Казармалар 1741 жылы Санкт-Петербургте салынып, онда Семенов, Пребреженский, Измайлов және Атты әскер бөлімдері орналастырылды. Қазіргі кезде Қазақстан Қарулы Күштерінде Ішкі қызмет жарғысына сәйкес әрбір рота жеке ғимаратқа орналастырылған.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Казармалар
Қәтран табризи

**Қәтран Табризи** (туған жылы белгісіз – 1074, Табриз қаласы) – көне Тараз қаласын жырына арқау еткен ортағасырлық парсы ақыны. Түркі халықтарының әзери тайпасынан шыққан. Табриз қаласы маңындағы Шадабад ауданында туған. Заманында, негізінен, қасида жанрында жазған атақты ақын ретінде танылған. Ол Әзірбайжан мен Иран билеушілерінің сарайында жасап, солардың көбіне арнап мадақ жырын жазған. Ганжа әкімі Әмір Әбілхасан Әли Ләшкәриге, Табриз әкімі Әжал Әбумансұрге, Әзірбайжан әкімі Әбумансұр Мұхаммедке арнау өлеңдер жазып, мол сыйлықтар алған. Оның өлеңдері парсы тілінде жазылса да, сол заман қажетіне орай араб сөздері молырақ қолданылған. Лирикалық өлең-жырлары, көбінесе, махаббат тақырыбына арналған. Одан қалған әдеби мұра «Диуан» деген атпен топтастырылған. Хұсайын Аһи баспаға дайындап, басылым көрген нұсқасында кісі аттарына, елді мекен, жер атауларына түсініктеме берілген. Ол түсініктемеде ақын шығармаларында ұшырасатын Қазақстан жеріндегі қалалар мен түркі әлеміне танымал, кісі аттары жиі аталады. Мәселен, онда Баласағұн, Тұран, Түркістан атауы, Жейһун (Әмудария), Хазар (Каспий), әсіресе, Тараз қаласына орай аталатын дерек көздері ерекше мәнге ие. Тұран билеушісі Афрасияб (Алып Ер Тоңға) есімі ақын бәйіттерінде ерекше мән беріле жырланғаны көңіл аударады. Онда Афрасияб Иран әдебиетіндегідей жағымсыз образ ретінде ирандықтардың ата жауы болып сипатталмайды. Керісінше, ол беті қайтпас қайсар, жауырыны жерге тимеген палуан, айбыны елден асқан қолбасшы батыр ретінде бейнеленген. Қәтран Табризидің Әбілмансұрге арнаған мадақ жырында Афрасиябты меңзей айтатын өлең жолында: «Оның даңқы Бағдаттан Баласағұнға дейін жеткен» деуінде талай нәрсе сыр бүгіп жатқандай әсерде қалдырады. Ирактағы Бағдад қ. орталығы Шығыстың бас қаласы болса, Баласағұн қаласы қазақ жеріндегі исламдық әлемнің шекарасыздығының бір бүйірдегі тірегі екендігі меңзеледі. Ақын сол кездегі шаһ Әбунәсір Мұхаммедті құрбан айт мерекесімен құттықтай отырып оған арнаған мадақ жыр кестесінде Тараз қаласын бірнеше рет тілге алып, «Таразды аңсаған мұңынан, Тараздың кілең жайсаңы. Сарғайса, мен де жүдеймін, Тітіреп Тараз талындай. Жарымнан хабар келер» деп жырлайды. Ортағасырлық Иран ақындарының көбі өздерінің жырларында Тараздың арулары мен сүйріктей сымбаттыларына сұқтанбай өтпегені жоқ. Өз кезегінде Қәтран Табризиде Тараз аруларын «Ауасында Хотэн киігінің хош иісі болмаса да, Жерінде жайлау Хотэн киігіндей хош иісін таратар, Мына жайлау Тараз аруының нақышын салар» деп жырға қосады. Ақын туған жер, табиғат сұлулығын Таразға балай суреттеумен қатар әмір Әбунәсірдің ерлігі мен өрлігін сипаттағанда Таразбен балап, «Ешбір қорған сендей қамал алушыны көрмеген, Тараз қосыны да сендей сарбаз көрмеген» дейді. Табризде өмір кешкен ақынның жырына Тараз қосыны ерлігімен танылған себепті енсе керек-ті. Ақын жырында Тараз қаласы жағрафиялық кеңістікте тарихи орын тепкен танымал елді мекен болумен қатар сұлулық, ерлік, әсемдіктің жұрт мойындаған орталығы ретінде сөз етілуі көп нәрсені аңғартады. 
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:Тұлғалар
Қарабұлақ асуы

**Қарабұлақ** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батыс сілемі – Тоқсанбай жотасындағы асу. 

## Жер бедері
Биіктігі 3481 м. Асу арқылы Тоқсанбай жотасының солтүстігіндегі Қазан өзенінің саласы Қарабұлақ бастауынан оңтүстік беткейіндегі Орта Өсек өзенінің бастауына соқпақ жол өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Мұхамеджан Сейтешұлы Карбаев

**Мұхамеджан Сейтешұлы Карбаев** (1949 жылы туған, Қостанай облысы Демьяновск ауданы Чапаевка ауылы) – қоғам қайраткері. 1990–1991 жылдары халық депутаттары Шымкент облысы атқару комитетінің төрағасы. Қазақ политехникалық институтының Рудный қаласындағы филиалын бітірген (1972). 1970–1985 жылдары «*Соколовскрудстрой*», «*Лисаковскрудстрой*», «*Алма-Атапромстрой*», «*Алма-Атаоблтяжстрой*», «*Алма-Атажилстрой*» трестері құрылыс басқармасында тас қалаушы, мастер, прораб, аға прораб, бастық, бас инженер, басқарушы болды. 1985–1988 жылдары Алматы қалалық кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1988–1990 жылдары Қазақстан Коммунистік Партиясы Шымкент облыстық комитетінің хатшысы, 1991–1992 жылдары халық депутаттары Шымкент облыстық кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды.

## Сілтемелер
Қазыбек (шың, Кавказ)

**Қазыбек**, Мкинвари – Үлкен Кавказ тауларының Бүйір жотасындағы шың, Грузия мен Ресей шекарасында орналасқан. Абсолютті биіктігі 5033 м. Казбектің шығыс етегінен Әскери-Грузин жолы және Терек өзенінің аңғары өтеді. Шың конус пішінді сөнген жанартаудан тұрады. Оның іргетасы төм. юра кезеңінің тақтатастарынан түзілген. Басын көп жылдық қар мен мұзқар (фирн) алып жатыр, одан Деводорак, Чач, Суатиси, Мна, Гергет, т.б. аңғарлық мұздықтар басталады. Мұздықтардың жалпы аум. 135 км². Беткейлерін субальпілік шалғын көмкерген. Гергет мұздығында биік таулы метеорол. ст. орналасқан. Солтүстік бөлігінде Солтүстік Осетия қорығы бар. Казбек шыңы альпинизм және туризм аймағы саналады.

## Дереккөздер


Санат:Грузия
Санат:Ресей географиясы
Казвини Хамдаллаї Мостауфи

**Казвини Хамдаллаї Мостауфи** (1281 – 1350) – иран тарихшысы, географы. Казвин қаласында дүниеге келген. Хулагу әулеті билігі тұсында сарайдың қаржы саласын басқарған. Казвини – “Тарих-е гозиде” (1340). “Таңдамалы тарих” аталатын шығарманың авторы. Шығармада автор ильхандар мен Иранның жергілікті әулеттерінің тарихы, сол кездегі атақты адамдардың өмірбаяны, Казвин қ. мен уәлаяты жөнінде маңызды мағлұматтар берген. Казвини 1331 – 32 жылы “Зафарнаме” (“Жеңіс кітабы”) аталатын көлемді еңбегін жазды. 1340 жылы Иранның экономикалық тарихы баяндалған “Нұзхат әл-құлуб” (“Жүрек ләззаты”) шығармасын жарыққа шығарды. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
	

Санат:Тұлғалар
Флювиогляциал шөгінділер

**ФЛЮВИОГЛЯЦИАЛ ШӨГІНДІЛЕР** (лат. fluvіus — ағын, тасқын, glacіes — мұз) — еріген мұз сулары тасқынынан жиналған шөгінді тау жыныстары. Флювиогляциал шөгінділер малта, қиыршық тастардан, жұмыр тасты құмнан, құмдақтан, саздақтан және саздан тұрады. Ол баяу іріктелген, түйірлері қырлы, минералдық құрамы әр түрлі, қиғаш қабатты болып келеді, көне мұзбасу аймақтарында мол тараған. Орналасу типіне байланысты: интрагляциалды (мұздықтар ішінде), перигляциалды (мұздыққа таяу) болып бөлінеді. Бастапқысы оз және друмлиндер сияқты аккумуляц. рельефті, кейінгісі зандрларды қалыптастырады. Флювиогляциал шөгінділер морена бетінде, арасында және түбінде шоғырланады. Мұз басқан аймақтан алыстаған сайын Флювиогляциал шөгінділер құрамында ұсақ түйірлі материалдар молая түседі. Флювиогляциал шөгінділер жол құрылысында бетон толтырғышы ретінде кеңінен пайдаланылады. Флювиогляциал шөгінділер жер асты сулары көп жиналады.

Санат:Химия
Санат:Терминология
Казеин

**Казеин** (лат. caseus – ірімшік) – фосфопротеидтер тобына жататын күрделі ақуыз. Казеин сүт ірімтіктенген кезде оның құрамындағы казеиноген ақуызының пептидтік байланысының үзіліп, бұзылуы нәтижесінде пайда болады. Казеиннің молекекулалық салмағы 75000-нан 100000-ға жетеді. Оның молекуласы 4 фракцияға бөлінеді. Құрғақ Казеин – ақ түсті, дәмсіз, иіссіз ұнтақ. Бейтарап немесе сілтілік ортаның тұзды ерітінділерінде жақсы ериді, суда ерімейді. Қышқылдық ортада тұнбаға түседі. Оның изоэлектрлік нүктесі 4,6 – 4,7 рН шамасында. Сүт құрамында ерігіш казеиноген ақуызы (кальцийлі тұз) түрінде болады, ол ұлтабар сөлінің құрамындағы химозин (реннин) ферментінің әсерімен ірімтіктеніп, тұнбаға түседі. Казеин – құнарлы ақуыз, оның құрамында шамамен 3,5% метионин, 6,9% лизин, 1,8% трифтофан, 12,1% лейцин, 7,0% валин болады. Казеин – сүт пен сүт өнімдерінің негізгі ақуызы (сүт құрамындағы ақуыздың 85%-ін құрайды). Сиыр сүтінің құрамында Казеиннің мөлшері 2,8 – 3,5%, ал ана сүтінде 0,3 – 0,9% болады. Оның ақуызсыз құрамасы серин аминқышқылымен байланысқан фосфор қышқылынан тұрады. Казеиннің құрамында фосфор мөлшері 1% шамасында болады. Өндірісте Казеинді бояу, желім, жасанды талшықтар, пластиктер алу мақсатында пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ақуыздар
Санат:Сүт
Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али

**Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али** (Александр Касимович, 22.7.1802, Иран, Решт, – 12.11.1870, Ресей, Санкт-Петербург) – Әзірбайжан ғалымы, филолог, тарихшы, Ресей Ғалымдар Академиясының корр. мүшесі (1835), филолология ғылым докторы (1869), Қазан шығыстанушылар мектебінің негізін салушы. Әуелде мұсылманша оқыған. Тұңғыш ғылым шығармасын (“Араб тілі грамматикасының тәжірибесі”) 17 жасында араб тілінде жазған. 1831 – 49 жылы Қазан ун-тінде парсы және түрік-татар филологиясының профессор, 1855 жылдан шығыс тілдері факультетінің алғашқы деканы болды. Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али Әзірбайжан тілін ғылым тұрғыдан зерттеудің негізін салды. Түркітану, иран мен арабтану ғылымына зор үлес қосты. Ресей Сыртқы істер министрлігінің сұрауы бойынша (1837) Тоқтамыс ханның Ягайлоға түрік тілінде ұйғыр жазуымен жазған хатын оқып, мәнісін ашты (бұл хаттың сыры бұрын түсініксіз болып келген-ді). Ол “Ұйғырлар туралы зерттеулер” деген атпен 1841 жылы жарық көрді. 1839 жылы жарияланған “Түрік-татар тілінің грамматикасы” Қазанда 2 рет басылды. 1851 жылы Санкт-Петербургте ағылшын тілінде басылған “Дербентнаме” және “Императорлық соғыс академиясындағы түрік тілі уақытша курсының оқу құралы” деген тарихи зерттеуі үшін оған үш рет Ресей Ғалымдар Академиясы-ның Демидов атындағы сыйлығы берілді. Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али 1859 жылы “Мүритшілдік және Шәміл” деген күрделі шығармасын жариялап, Кавказдағы Шәміл бастаған көтерілісті алғаш зерттеушілердің бірі болды. 1865 жылы “Баб және бабидтер” (Иранда 1844 – 52 жылы болған діни-саяси толқулар туралы) дейтін еңбегін аяқтады. Ол 1867 жылы француз тілінде басылды. Түрік тілдеріне енген орыс сөздерін этногр. тұрғыдан алғаш зерттеуші де Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али болды. 
Казем-Бек Мирза Мұхаммед Алидің шығыстану ғылымына сіңірген еңбегін әділ бағалап, оны Британия корольдігінің Лондондағы Азия қоғамы (1829) және Орыс географиялық қоғамының (1850) толық мүшесі, Копенгагендегі корольдік қоғам мүшесі (1843), Санкт-Петербург археол.-нумизматика қоғамы мен Бостондағы Америка шығыстанушылар қоғамы (1851) корр. мүшесі (1848), Париждегі Азия қоғамы ординар мүшесі (1850) етіп сайлады. Казем-Бек Мирза Мұхаммед Али өзінің зерттеулерін Әзірбайжан, түрік, араб, парсы, орыс, ағылшын, француз тілдерінде жазды. Шығыстану тарихшылары оны “шығыстанудың Ресейдегі атасы” деп атады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Әзербайжан тарихшылары
Санат:Тұлғалар
Шытырша

**Шытырша** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдік. Еуразияда өсетін 7 – 8 түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарындағы далалық шабындықтарда, қыраттарда, өзен жағалауларында, елді мекендер маңында, жол бойында өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні сұр шытырша  (В. іncana), оның биіктігі 20 – 60 см, сабағы тармақты, қысқа жұлдыз тәрізді түктермен жабылған. Жапырақтары тұтас, оның ұзындығы 1,5 – 5 см, ені 3 – 20 мм, кезектесіп орналасқан. Гүлдері ақ түсті, олар тығыз шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – эллипс тәрізді бұршаққын. Шытырша – егістіктің арамшөбі. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т,
Санат:Орамжапырақтар
Тонау

нобай|
**Тонау** — бөтен мүлікті жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына қауіпті емес күш қолданып, не осындай күш қолданамын деп қорқыту арқылы ашық ұрлау.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 191-бабында келтірілген.

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Қиынасу

**Қиынасу**, *Күйікасу* – Қаратаудың шығыс сілеміндегі асу. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Жуалы және Түркістан облысы Түлкібас аудандарының түйіскен жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1200 м.  Жонды-қырқалы келген асу өңірінде бұта шоғырлары аралас нарғия, бетеге, қылқан боз, т.б. таудың шөптері өскен. Шақпақ желі соғып тұрады. Асу арқылы Алматы – Тараз – Шымкент автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

 
Санат:Жамбыл облысы асулары
Санат:Түркістан облысы асулары
Флюорит

**Флюорит** (), балқытқыш шпат — фторидтер тобына жататын минерал. Химия формуласы: CaF2; құрамында: Ca — 51,33%, F — 48,67%, қоспалары: *U*, *Mn*, *Cl*. Кубтық сингонияда кристалданып, кристалдары куб, октаэдр, пирамидалды гексаэдр пішінді, ал агрегаттары топырақ тәрізді тығыз масса, сояу, друза түрінде болып келеді. Кубтың төбелері мен қырларында *Са* мен *F* орналасып, кальцийдің әр ионы фтордың 8, ал фтордың әр ионы кальцийдің 4 ионымен қоршалған. Құрамында сан алуан минералдар мен элементтердің болуына орай Флюориттің түсі әр түрлі болып келеді, көбінесе түссіз, солғын сары, жасыл, күлгін, шыныдай жылтыр. Қатт. Моос шкаласы бойынша 4, морт сынғыш, тығызд. 3,180 г/см3; жіктілігі жақсы жетілген. Флюорит гидротермалдық, пневматолиттік процестер кезінде кентас желілерінде, грейзендерде, пегматиттерде түзіледі. Флюорит металлургияда флюс ретінде, керамикада эмаль, фторлы қосылыстар, криолит алуға қолданылады. Оптикика Флюориттен арнаулы линзалар, объективтер, спектрографтар мен лазерлердің призмалары жасалады. Қазақстанда Флюориттің Құланкетпес, Тасқайнар, Солнечное, т.б. кең орындары барланған. Флюоритті Үлбі металлуия з-ты пайдаланады.

**Флюорит** — фторидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы:СаҒ2. Сингониясы — текшелік, кристалдары — текше, кейде октаэдр, додекаэдр;агрегаттары — сеппе күйінде, тұтас түйірлімасса. Түсі — күлгін, жасыл, сары, көгілдір,түссіз; жылтырлығы — шыныдай; қаттылығы — 4, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 3,18. Гидротермалық және шөгінді жолмен қалыптасады. Флюорит металлургияда, оптикада пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Галогенид минералдар
Санат:Фторид минералдар
Санат:Кальций қосылыстары
Мамыт Айтқожаев

**Мамыт Айтқожаев** (1905, Түркістан ауданында туған – 1983 жылы қайтыс болды) – Социалистік Еңбек Ері (23.6.1948). 1929 – 41 ж. ұжымшарда радист, жүргізуші, қойма меңгерушісі болды, партия ұйымын басқарды. 1941 – 45 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1946 жылдан ұжымшарда жылқы фермасын басқарды. Ленин, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер




Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Кеңесхан Ақаев

**Кеңесхан Ақаев** Сәбденұлы (20.6.1945 жылы туған, Талас ауданы Бостандық ауылы) – өндіріс ұйымдастырушысы, кәсіпкер, Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (1999).

Сары Үйсін руынан шыққан.
* Жамбыл технология, жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтын бітірген (1967). 
*1967 –70 жылы Жамбыл қаласындағы былғары зауытында, Қаратау қалалық өнеркәсіп комб-нда ауысым, цех бастығы, директор, 
*1970 – 84 жылы Қаратаудағы «Прогресс» елтірі-тон ф-касының директоры, 
*1985 – 87 жылы Қазақ КСР Жеңіл өнеркәсіп мин. «Қазөнеркәсіп» бірлестігінің бас инженері, 
*1987 – 92 жылы Қазақ КСР Тұрмыстық қамтамасыз ету мин. Материалдық-техника өндірістік базасының директоры, 
*1993 – 97 жылы «Қазтұрмысодақ» төрағасы. 
*1997 жылдан «Қызмет» мемлекеттік акционер компаниясының президенті, «Бекжан» ЖШС-нің, «Ырыс» АҚ-ның президенті. «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1945 жылы туғандар
Шідер

**Шідер** – ат әбзелі. Онымен жылқыны түнде бос қоя бергенде аяғын тұсаулайды. Шідермен аттың алдыңғы екі аяғы мен аттанар жақ артқы аяғы шідерлігінен (кейде одан сәл жоғары жіліншіктің тұсарлығынан) бекітіледі. Шідердің қаңқасы қарапайым. Ортасы 2 – 2,5 қарыс ортаңғы “оқтық” деп аталатын бөлікке үш дана балақ деп аталатын қайыс жалғанады. Шідердің өрме, шынжырлы, қайыс секілді түрлері кездеседі. Өрме шідер оқпаны бас бармақтан кем емес, толығымен қайыстан жұмырланып өріледі де, екіге алдыңғы екі балағы салаланатын тұста өткермеленіп түйіліп екі балаққа жарылады. Бұл бөлікті қылдан түйіп жасалғанын немесе толықтай қылдан түйілгенін түйме шідер, қайыстан өрілгенін өрме шідер деп атайды. Шідердің атқа мінер жақ балағы сәл қысқа болады. Балақ бір қарыстан соң екіге бөлінеді. Оның ортасы кертік тиек (тобылғы, аң мүйізінен жасалады) орнатылған бөлігі алақанға ұласады. Алақан түбінен тұйықталып бекітілген бүлдірге қайыс сілбі делінеді. Алақан мен сілбі бір-біріне бекітілгенде, көлемі ат жіліншігіндей болады. Қазақ халқы ат аяғына шідер салуды “шідерлеу” дейді. Тайға, құнанға салғанда шідер оқтығын түйіп қысқартады, тиегін айналдыра қабаттап өткізеді. Асау үйрету, қашаған атты жақын маңда ұстау үшін шідер жиі пайдаланылады. Дәстүрлі қазақ қоғамында ер балаларды еңбекке баули бастаған кезде шідерге дәрет сындыру ғұрыптық рәсімі атқарылады. Бұл ырым бала еңбекқор, іске бейім болсын деген ниеттен туған. Оны сүндетке отырған, ашамай мінген және үлкендерден “шаруаға ыңғайлы бол” деп бата алған ұлдар атқарған.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Казус

**Казус** (лат. casus – оғаштық, шырғалаң), құқықта – 1) адамның еркінен тыс болатын оқиға, сондықтан оны сол нақты жағдайында қарастыруға болмайды; 2) қасақана және абайсыздықпен жасалған әрекеттен өзгеше түрде сырт белгілері ғана құқық бұзушылық болып көрінетін, алайда кінә нышандарынан ада, демек, заңи жауапкершілік жүктемейтін кездейсоқ әрекет. Сөйтіп құқықтағы оқиға ұғымына адамның кінәсі қарама-қарсы қойылады. Казустан еңсерілмейтін күш ұғымын да ажырата білу қажет; 3) күрделі немесе шатысқан, шырғалаңды заңи іс.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
	

Санат:Құқық
Досбай Есалыұлы

**Досбай Есалыұлы** (1838, Бәйдібек ауданы Досан ауылы – 1916, сонда) — би, шешен. Ұлы жүз құрамындағы Ысты тайпасынан шыққан.

1873 жылы болыс болған, кейіннен ел-жұрты би етіп сайлаған. Ел арасындағы дау-жанжалдарды әділдікпен шешіп, халық құрметіне бөленген. 1901 жылы Меккеге қажылыққа барады. Қажылық сапардан оралғаннан кейін той жасап, бұл тойда Зұлпықар, Ергөбек, Алдаберген, Мейірбек ақындар айтысқан. 

Досбайдың нақыл сөздері ел арасында сақталған. Олардың ішінде ат бапкерлігі, сыншылдығына қатысты айтқандары да бар.

## Дереккөздер

Санат:1838 жылы туғандар
Санат:Бәйдібек ауданында туғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:болыстар
Санат:Қазақстан қажылары
Анар Жаппарқұлова

**Анар Жаппарқұлова** (1977 жылы туған, Отырар ауданы Шәуілдір ауылы) — айтыскер ақын. Қожа Ахмет Иасауи атынд. Халықар. қазақ-түрік университетінің филология факультетін бітірген. Ақын С.Ерубаевтың 80, қоғам қайраткері Н.Оңдасыновтың 90, Молда Мұса Байзақұлының 150 жылдығына арналған айтыстарда, Оралхан Бөкейді еске алуға байланысты Өскемен қаласында өткен сайыста және Астана қаласында өткен «Ана тілім – ардағым» атты сайыста, сондай-ақ облыстық, республикалық ақындар айтысында жүлделі орындар алған.
## Дереккөздер
Флюорография

thumb|200px|
**Флюорография** (лат. fluor — ағыс және грек. grapho — кескінін көрсету, бейнелеу) — фотографиялық пленкаға флюоресценттік (сәулелендіруші) экраннан зерттелетін нысанның рентгендік кескінін алудан тұратын рентгенологиялық зерттеу әдісі. Рентген сәулесі ашылғаннан кейін Флюрографияның негізгі принциптерін италиялық ғалымдар А.Баттелли мен А.Карбассо және америка ғалым Дж. М.Блейер жетілдірді. Флюрографияға түсірген кезде нысанның кескіні кішірейеді. Флюрографияның кішірейтілген (2424 мм немесе 35-35 мм) және үлкейтілген (7070 мм немесе 100100 мм) түрлері болады. Басқа рентгендиагностик. әдістермен салыстырғанда Флюрографияның артықшылығы — клиникасы көпке шейін жасырын болған ауруларды жаппай зерттеуге мүмкіндік береді. Флюрографияны көкірек қуысының, сүт бездерінің, сүйек ауруларының диагностикасын қойғанда қолданады. Флюрографияның 2 түрі: тұрақты және жылжымалы (автобус, вагон) кабинеттер пайдаланылады. Кейбір жұмыс орнындағы қызметкерлер (мыс., балабақша тәрбиешілері, перзертхана қызметкерлері, балалар тағамын үлестіретіндер, мектеп оқытушылары, т.б.) 6 айда бір рет; ал тағам өнеркәсібінде, қоғамдық тамақтану; сан.-гигиен. (шаштаразда, моншада, т.б.) орындарында, дәріханада, жатақханаларда, кітапханаларда, т.б. жұмыс істейтін адамдар жылына бір рет Флюрографиялық тексерістен өтіп отыруы тиіс.

## Сілтемелер
Қазақ Энциклопедиясы, 9 том

Санат:Медицина
Нысаналы Әлиев

**Нысаналы Әлиев** (1950 жылы туған, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Асықата кентi) – химия ғылымның докторы (1998), профессор (1998).

Ысты руынан шыққан.

ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бiтiрген. 1972–1988 жылы Қазақ политехногикалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) инженер, кiшi, аға ғылыми қызметкер, оқытушы, 1981–1985 жылы Алжирдiң ұлттық жеңiл өнеркәсiп институтында оқытушы, 1988–1994 жылы Қарағанды мемлекеттік университетінде, Халықаралық қазақ-түрiк университетiнде оқытушы болып қызметтер атқарды. 1995–1998 жылы Қазақ ұлттық техника университетiнде докторант, 1998 жылдан доцент, профессор, 2000 жылдан қаржы-экономика мәселелері жөнiндегi проректоры. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан химиктері
Санат:1950 жылы туғандар
Идаят Айтқұлов

**Идаят Айтқұлов** (7 мамыр 1925 ж. Керегетас ауылы Төле би ауданында туған) – соғыс ардагері. Ташкент әскери училищесін бітірген (1944). Осы жылы 3-Белорус майданында взвод командирі дәрежесінде соғысқа кірген. Литва, Польша мемлекеттерінің жерін жаудан босатуға қатысқан. 1945 ж. Кенигсберг қамалын алу барысында жараланған. Армия қатарынан ІІ топтағы мүгедек болып босатылған.

1951 ж. Шымкентте мұғалімдер институтын бітіріп, жоғары білім алған. 1950 – 86 ж. партия, Кеңес қызметтерінде болды. Екі рет «Отан соғысы» ордендерімен, 14 медальмен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің «Құрмет грамотасымен» марапатталған. Төле би аудандық ардагерлер ұйымының төрағасы болып 17 жыл істеді. 2001 ж. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жылдық мерекесіне орай Президенттің «Алғыс хатын» алған. «Құрмет» орденінің иегері (2003). Төле би ауданының құрметті азаматы.
## Сілтемелер
Асқар Тоқпанов ауылы

**Асқар Тоқпанов** (2024 жылға дейін — *Казцик*) — Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл, Асқар Тоқпанов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Өтеген батыр ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде, Үлкен Алматы өзенінің сол жағалауындағы көкпек, жусан аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптер өскен сұр, сортаң сұр топырақты құрғақ шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі ұжымдастыру жылдары (1930 – 35) қаланған. 1969 жылдан “Комсомол” сүт шаруашылығының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен серіктестіктер құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, мешіт, кітапхана, фельдшерлік-дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы елді мекендері
Ақ бидай

«**Ақ бидай**» – сортталған ұн өндіретін кәсіпорын, ашық акционер қоғам. Тараз қаласында орналасқан. Кәсіпорынның бидай қабылдап, өңдеп, құрғатып, сақтап, сатуға мүмкіндік беретін сыйымд. 152 мың т элеваторы бар. Элеватордың бидай қабылдау өнімд. 175 т/сағ. Диірменнің тәул. өнімд. 185 тонна Кәсіпорынның жылдық өндірістік қуаты 50 – 60 мың тонна Жетекшісі А.Т. Мүсірәлиев.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Қожаспаев

**Нариман Қожаспаев** (1935 жылы туған, Жамбыл ауданы) – ғалым, техника ғылым докторы (1995), профессор (1996). Ленинград электротехника институтын бітірген (1958 – 60 жылдары Алматы телеорталығында инженер, 1960 – 63 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясы ядролық физика институтында инженер, жетекші инженер, 1963 – 65 жылдары Қазақ политехника институтында оқытушы, деканның орынбасары, 1965 – 69 жылдары Мәскеу электротех. институтында аспирант, 1969 – 78 жылдары Қазақ политехника институтында доцент, деканның орынбасары, декан қызметтерін атқарды, 1978 жылдан осы институтта кафедра меңгерушісі. 70-тен аса ғылым мақалалары, соның ішінде 3 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Каир университеті

**Каир университеті,** 1908 жылы жеке адамдар қаржысымен құрылған. 1925 жылы мемлекеттік университет болып, Халық ағарту министрлігінің қарамағына берілген. 1952 жылғы революциядан кейін мемлекет тарапынан қамқорлық жасалып, студенттер саны өсті. Араб тілінде оқу құралдарын көбейтуге ерекше мән берілді. 1938 жылы Александрия қаласында Каир университетінің филиалы ашылды. 1942 жылы соның негізінде Александрия университеті құрылды. 1955 жылы Хартумда (Судан), 1962 жылы әл-Мансура қаласында Каир университетінің филиалдары ашылды. 1971 – 72 оқу жылында университетте 12 факультет болды: филология, заң, 2 сауда факультетіті, әлеуметтік-экономикалық және саяси ғылымдар, жаратылыстану, медицина, араб филологиясы. Каир университетінде оқу, негізінен, араб тілінде жүреді. Ал жаратылыстану-тех. факултьтеттерінде ағылшын тілі, француз тілі тілдерінде де оқытылады. Бұл университетке Суэцтегі Океанарабия институты, Қызыл т-дегі Биология ст., Хелуан астрономия обсерваториясы, Статистика институты, т.б. ғылым-зерт. институттары мен зертханалар қарайды. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Мысыр жоғарғы оқу орындары
Ақбикеш

**Ақбикеш** (т. — ө.ж.б.)  – жергілікті қазақ аңыздары бойынша, Қаратаудың солтүстік беткейін мекен еткен алшын руының аяулы қызы. Сыртқы елдің басқыншылары қанды жорық жасап елді шапқанда, Ақбикеш елдің ер-азаматтарымен қатар бостандық соғысына қатынасып, ерлік көрсетумен жау қолында мерт болады. Халық бостандық үшін оққа ұшқан ару қызды ардақтап, оған Қаратаудың биік жотасына Ақбикешке арнап Ақбикеш мұнарасын тұрғызады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы ғылым
Нарықтық экономика заңдары

**Нарықтық экономика заңдары**– рыноктың объективті түрде қолданылып жүрген заңдары. Оларға мынадар жатады: 
#  толық әкімшілік тәуелсіздік және тауар өндірушілердің дербестігі; 
#  тауар өндіруші өз еңбегінің нәтижелерін меншіктенуші болуға тиіс; 
# шикізатты жеткізушілердің және өнімді тұтынушылардың еркін таңдауы; 
# тауарлар өндірісін монополиясыздандыру;
# үдемелі салық саясаты, т.б.

## Сілтемелер
* Микроэкономика 
* Макроэкономика  
* Іскерлік
* Нарықтық Инфроқұрылым
* Нарық
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жүзімдік (Келес ауданы)

**Жүзімдік** (2017 жылға дейін – *Карл Маркс*) — Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл, Жүзімдік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км-дей жерде,  Келес өзенінің сол жағалауында. 

## Халқы

## Тарихы
1969 жылы құрылған Жүзімдік жеміс-жүзім кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдасқан.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, фельдшер-акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы елді мекендері
Иманғазы Тоқыраев

**Тоқыраев Иманғазы**(1899, Жарқайың ауданы, Братолюбовка ауылы) – еңбек ардагері, жылқышы. Социалистік Еңбек Ері (1948). Еңбек жолын 14 жасынан бастаған. Есіл ауданы Өмірлік ұжымшарында, Жарқайың ауданы Баранкөл кеңшарында жылқышы болып жұмыс жасаған. Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Кайман аралдары

**Кайман аралдары** () — Кариб теңізінің Солтүстік-батыс бөлігіндегі аралдар тобы. Вест-Индия аралдары құрамына кіреді. Аралдарды 1503 ж Христофор Колумб ашқан. Кайман аралдары Ұлыбританияның қарамағында. Аум. 259 км2. Халқы 33,6 мың адам (1995). Тұрғындарының ресми тілі – ағылшын тілі. Кайман аралдары Үлкен Кайман, Кіші Кайман және Кайман-Брак аралдарынан тұрады. Әкімшілік орталығы – Джорджтаун қаласы. Климаты тропиктік, пассаттық. Жылдық орташа температура 15 – 30°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1300 мм. Аралдарды мәңгі жасыл қоңыржай ылғалды орман көмкерген. Мұнда сирек кездесетін құнды ағаштар (негізінен, махагон ағаштары) өседі. Балық кәсіпшілігі жақсы дамыған. Акула, омар, тасбақа, т.б. теңіз жануарлары ауланады. Тропиктік егіншілік қалыптасқан. Құнды ағаш өнімдері және лангуст, тасбақа сауыттары экспортқа шығарылады. Кайман аралдары ірі халықаралық банк операциялары жүргізілетін орталықтардың бірі саналады. Шетелдік туризм жақсы дамыған.

## Дереккөздер

*
Нұрмаханбет Сәрсенбекұлы Айтуғанов

**Нұрмаханбет Сәрсенбекұлы Айтуғанов** (1947 жылы туған, Сарыағаш ауданы) – Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1972). Ғалым-агроном. Еңбек жолын «Қожатоғай» кеңшарында малшы, жұмысшы болып бастаған. 1964 – 67 жылы осы кеңшардың фермасында бухгалтер, 1972 – 91 ж. агроном, аға агроном, бас агроном болып қызмет атқарды. 1991 – 93 жылы аудандық агроөнеркәсіп бірлестігінің төрағасы, аудан әкімінің бірінші орынбасары болды. 1994 жылы Парламент Мәжілісіне депутат болып сайланды. Қазір Алматы облыстық аумақтық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы.
## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қарабұтақ (өзен, Өлкейек алабы)

**Қарабұтақ** – Өлкейек алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 35 км. 

## Бастауы
Бастауын иен даладағы бұлақтардан алып, Өлкейек өзеніне оң жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Арнасы жоғарғы және төмен ағысында сайлы-жыралы, орта бөлігінде жазық келеді. Қар және жер асты суларымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Қарабұтақтың жалпы ұзындығы 65 км болатын 20-дан астам шағын салалары (жылғалары) бар.

## Дереккөздер

Санат:Өлкейек су алабы
Санат:Әйтеке би ауданы өзендері
Мәнтай Жарымбетов

**Мәнтай Жарымбетов** (1912 жылы туған, Түлкібас ауданы Алғабас ауылы) – Cоциалистік Еңбек Ері (19.4.1967). 1936 – 42 жылдары бригада есепшісі, 2-Түлкібас ұжымшарының санақшысы болды. 1942 – 43 жылдары Қызыл Армия қатарына шақырылды. 1943 – 50 жылдары 2-Түлкібас ұжымшарының төрағасы, бухгалтер, 1950 – 64 жылдары «Алғабас» ұжымшарында егіс бригадасының бригадирі, жеміс өсіру звеносының жетекшісі болып, 1964 жылдан егіншілер звеносын басқарды.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1912 жылы туғандар
Молекулалық генетика

**Молекулалық генетика** — организмдердің өзгергіштік және тұқым қуалау қасиеттерінің молекулалық негізін зерттейді.

Молекулалық генетика XX ғасырдың 40–50-жылдарында генетикалық мәселелерді шешуде физика мен химия ғылымдарының жетістіктерін пайдаланудың нәтижесінде пайда болды. Молекулалық генетиканың ең негізгі жетістіктері – геннің химиялық құрылымының анықталуы (1953), организмнің тұқым қуалау ақпаратының қолдануы мен оның жазылу әдісін талдау, гендік инженерия әдістерін зерттеу болып табылады:
* Молекулалық биология, 
* Медициналық генетика.

## Дереккөздер

## Cілтемелер
* Молекулярная генетика
* Методология молекулярной генетики 

Санат:Генетика
Екейбай Қашағанов

**Екейбай Қашағанов** (27.8. 1920, Қордай ауданы, Иірсу ауылы – 10.12.1985, Алматы) – қоғам және мемлекет қайраткері. Экономика ғылымдарының кандидаты (1972).

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Алматы педагогика техникумын, Қазақстан КП ОК жанындағы жоғары партия мектебін (1948), КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін (1958) бітірген.
1939 жылы қазан айында әскерге алынып, 2-дүниежүзілік соғысқа қатысады, одан 1946 жылы оралады. 1948 – 55 жылдары Луговой ауданы партия комитетінің бөлім меңгерушісі, 2- және 1-хатшы болып істейді, Жамбыл облысы партия комитетінде бөлім меңгерушісі, хатшы қызметін атқарады, 1962 – 1964 жылдары Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитетінің хатшысы, 1964 – 1980 жылдары Семей обкомының 2-хатшысы, облыстық атқару комитетінің төрағасы болады. 

Семейде Абай мен М.Әуезовке, Достоевский мен Ш.Уәлихановқа ескерткіш орнатуға, Абай, Достоевский, М.Әуезов мұражайларын ұйымдастырып, қыстауларын қалпына келтіруге, Семей қаласының ортасында Абай атындағы қазақ музыкалық драма театрын салдыруға күш-қайратын жұмсаған. 

Қазақ КСР Мемл. сыйлығының иегері, 3 рет Еңбек Қызыл Ту, Құрмет белгісі, Халықтар Достығы, І-және ІІ-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет Қызыл Жұлдыз ордендерімен, 6 рет «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Әр жылдары КСРО ХШЖК-нің бір алтын, үш күміс, 2 қола медалін жеңіп алған. 

Қордай ауданының Кенен ауылындағы орта мектепке Қашағановтың есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:27 тамызда туғандар
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Қордай ауданында туғандар
Санат:10 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Алматы педагогикалық техникумы түлектері
Санат:Қазақстан КП ОК жанындағы жоғары партия мектебі түлектері
Санат:КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебі түлектері
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан КП Луговой аудандық партия комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі алтын медалінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі күміс медалінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі қола медалінің иегерлері