open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қаражеміс

**Қаражеміс** () – өзімен аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық бұталар немесе аласа ағаштар. 

Дүние жүзінде кең тараған. Еуразия мен Солтүстік Американың, сондай-ақ Солтүстік Африканың қоңыржай аймақтарында кездесетін 140-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда 4 түрі бар. Бұлар негізінен Шығыс Қазақстан, Ақмола, Ақтөбе, Қостанай облыстарының жерінде және Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында таралған. Жиі кездесетін түрі – ішдәрі қаражеміс (R. cathartica). Биіктігі 2 – 8 м-дей бұта, ағаш қабығы бұдырлы, қара жұмыртқа пішінді жапырағының ұзындығы 3 – 5 см, ені 1,5 – 3 см-дей, сабаққа кезектесіп орналасады. Майда гүлі сары немесе жасыл түсті. Ұсақ жәндіктермен (ара, сона) кейде өздігінен тозаңданады. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Жемісі – сүйекті (2 – 4) жылтыр қара, тұқымы сопақша, оның ұзындығы 5 мм-дей. Қаражемістің жапырағынан бояу, жемісінен дәрі, қабығынан илік заттар алынады. Гүлінен аралар бал жинайды.

## Дереккөздер


Санат:Қаражемістер
Арыс (өзен)

**Арыс** – Сырдарияның оң жақ саласы.

## Географиялық орны
Түркістан облысындағы өзен.  Ұзындығы - 378 км, алабының ауданы - 14900 км2.

## Бастауы
Ақсу-Жабағылы қорығына жақын Шақпақ бұлағынан (Қаратау мен Талас Алатауының аралығында) бастау алып, Түркістан облысы, Отырар ауданының Талапты ауылы маңында Сырдария өзеніне құяды.

## Салалары
Басты салалары: Ақсу, Бадам, Қабылсай, Жабағылы, Боралдай.

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысы терең таулы аңғармен, орта және төмен ағыстарында жазықпен ағады. Төмен ағысының жайылмасы - 1,5-2,0 км, арнасы - 40-50 м шамасында болады. Алабында 11 шағын бөген және 3 СЭС салынған. Негізінен көктемгі еріген қар және жаңбыр суымен толығады. Жылдық орташа су ағынының мөлшері 40,2 м³/с-ке (Арыс темір жол бекетінің тұсында) жетеді. Егістік, бау-бақша, шабындық суаруға пайдаланады.

Арыс өзенінен тікелей 37 канал бастау алады. Ең ірісі - Арыс-Түркістан каналы (су ағынының мөлшері — 13,4 м³/с). Өзен суы тұщы, минералдылығы - 200-400 мг/л- ге (құйылысында) дейін өзгереді.

## Атау тарихы
Ерте кездерде батысында Сырдарияның, шығысында Кіші Қаратау жотасын, оңтүстігінде Арыс өзенінің аңғарын, солтүстігінде Арысқұм, Арыс көлі арқылы Ұлытау, Көкшетау өңірлерінің аралығын ежелгі сақтың Арыс (арыстар, арсақтар) тайпасы мекендеген. Арыс тайпасының негізгі бөлігі б.д.д. 2-ші мыңжылдықта Еуропаға қоныс аударған. Әйгілі ғұлама Анарыс (Анахарсис) б.д.д. 8 ғасырда өзінің ата жұрты қазақ даласы туралы "Аримаслалар" эпосын жазып қалдырған. Анарыс туралы мағлұматтарды Т.Жұртбаев өзінің 1994 жылғы "Дулыға" атты тарихи шығармасында "Арыстар (Арыс тайпасы) туралы деректер көптеп кездеседі" деп жазады. Ә.Байпатша "Қазақ даласының ежелгі тарихы" атты кітабында Арыс тайпасының Сарыарқа, Жезқазғандағы тау-кен ісін меңгергендігі, Абайыл кен орнын тапқаны туралы құнды деректер келтірген. Қорыта айтқанда, қазіргі Арыс өзені, Арыс қаласы, Арыс көлі, т.с.с. атаулар осы тайпаның мекендеген жеріне атын қалдырған жер-сулар. Бізге жеткен ең ежелгі шынайы əділеттілік ілімі Дала заңдары – «Білік», Арыс би дананың өсиеттері. Арыс би үш мыңдай жыл бұрын өмір сүрген. Оның құрметіне Оңтүстік Қазақстандағы Арыс өзенінің атауы берілген.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы өзендері
Санат:Жамбыл облысы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Схоластика

**Схоластика** ( – мектеп) — ортағасырлық Еуропадағы философияны теологияға бағындыруымен сипатталатын философиялық мектеп. *Ерте* және *кейінгі* cхоластика болып бөлінеді.

Біріншісі – XI–XII ғасырларды, екіншісі – XIII–XIV ғасырларды қамтиды. Ерте схоластиканың философиялық негізі – Платон мен неоплатоншылардың ілімін христиан діні тұрғысынан талдаудан тұрады. Христиандық доктринаға формальды сипат беру схоластикалық іс-әрекеттің басты құралы логика болуын қамтамасыз етті. Сондықтан схоластикада Аристотельдің логикасын пайдаланды. Ерте схоластиканың өкілдерінің бірі – Ансельм Кентерберийский. Ол христиандық ілімдегі әлемнің жоқтан жаратылуы, қасиетті үштіктің бірлігі мен бір-бірінен бөлектігі, жанның мәңгілігі туралы догматтарды рационалдық жолмен, логиканың көмегімен дәлелдеуге тырысты. Оның Құдайдың болмысын дәлелдеуі кеңінен танымал.

## Универсалия
Схоластиканың пайда болуынан бастап, бүкіл орта ғасырлар бойы оның өкілдерінің арасында *универсалиялар* туралы деп аталатын дау пайда болды. Латынша *“универсалис”* дегеніміз – *“жалпы”, “бәріне ортақ”* деген мағына береді. Дау “универсалия қалай өмір сүреді?” деген сұрақ төңірегінде болды. Бірден екі қарама-қарсы жауап бөлініп шықты. Біріншілері “универсалия шын мәнінде өмір сүреді” деп санады, сондықтан олар “реалистер” деп аталды. Екіншілері “объективті шындықта “жалпылық” жоқ, онда тек жеке құбылыстар ғана өмір сүреді” деген қорытынды жасады. “Универсалияның орны – тіл, жалпылық тек тілде ғана бар, сөз арқылы ғана болады. Универсалия ол – зат емес, ол – атау”. Бұл топ *“номиналистер”* деп аталды. Реалистер мен номиналистердің аралығында да бірнеше бағыттар болды. Солардың бірі – концептуализм. Концептуализмнің өкілдері “универсалия” өздігінен өмір сүрмейді, сонымен қатар ол тек атау ғана емес, жеке құбылыстар да жалпыға тән нәрсе, ол ұғым арқылы беріледі, (латынша “ұғым” – *“концептус”*), ал ұғым сөз, атау арқылы беріледі деп білді. Концептуализмнің негізгі өкілдерінің бірі – П.Абеляр. Схоластиканың айрықша танымал өкілі – Фома Аквинский. Фома Аквинскийдің және оның ізін басушылар – томистердің (латынша Фома – *Thomas*) ілімінің негізі – сенім мен білімнің бірлігі. Олар “діни сенім мен діни таным бір-бірін жоққа шығармайды, дұрыс пайдаланған кезде бірін-бірі толықтырады, олар бір негізден пайда болған, бір мақсатқа апаратын екі жол” деп есептеді.

## Қорытынды
Схоластикалық ойлау әрдайым дедукция жолымен жүреді, индукцияны пайдаланбайды; оның негізгі формасы – силлогизм. Жалпы алғанда схоластика тексті талдау, мазмұндау формасындағы философия. Ол жаңадәуірлік ақиқатты тәжірибенің көмегімен ашуға тырысқан ғылымға қарама-қайшы келеді.

## Дереккөздер

Санат:Орта ғасырлар философиясы
Түзелбай Байжанов

**Түзелбай Байжанов** (17.1. 1939 жылы туған, Түлкібас ауданы) – тіл білімі маманы, филология ғылымдарының докторы (1993), профессор Шымкент педагогика институтын бітірген (1962). Арқалық педагогика институтының орыс тілі кафедрасының меңгерушісі болды. Қазір Жамбыл педагогика институтында оқытушы. *«[[Қазақ тіліндегі әскери лексиканың тарихы]]»* деген тақырыпты докторлық диссертация қорғады (1993). *[[Әскери лексиканың этимологиясы сөздігін]]* құрастырумен айналысып жүр. Бірнеше ғылыми еңбектердің авторы.

## Дереккөздер

Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Лаврентий Иванович Цой

**Лаврентий Иванович Цой** (19.4. 1916, *[[Ресей]], [[Приморье өлкесі]] [[Хасан ауданы]] [[Сидими]] станциясы*) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1972), профессор (1974), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген зоотехнигі (1967). 

Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген (1944, *қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]*). Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биологиялық институтында кіші ғылыми қызметкер, Ақтөбе мал шаруашылық станциясында аға ғылыми қызметкер (1944–1948), республиканың қой шаруашылығында зоотехник (1948–195]), Шымкент мемл. ауыл шаруашылық тәжірибе станциясында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1953–1960), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында доцент (1960–1973), кафедра меңгерушісі (1973–1986). 

1971 жылы *«Южноказахский меринос (методы совершенствования новой породы в условиях Чимкентской области КазССР)»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері қой селекциясы және оны өсіру мәселелеріне арналған. Цой оңтүстік қазақ мериносын шығарушылардың (*КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1970*) бірі. Қой будандастыру әдістерін жетілдірген.

## Дереккөздер


Санат:19 сәуірде туғандар
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Приморье өлкесінде туғандар
Санат:Қазақстан зоотехниктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехниктері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Профессорлар
Православ шіркеуі

thumb|Саратов православ шіркеуі (Ресей)
**Православ шіркеуі** — христиан дінінің негізгі тармағының бірі. 395 ж. Римнің батыс және шығыс империясына бөлінуіне байланысты туындады. Православ шіркеуінің теологиялық негізі Византияда 9 — 11 ғ-ларда қалыптасты. Өз алдына шіркеу ретіндегі бағыты 1054 ж. христиан шіркеуінің католиктік және православтық болып бөлінуіне байланысты айқындалды. Бөлінудің басты себептерінің бірі Рим папасын бүкіл христиандардың бірінші басшысы деп тануы және батыс шіркеуінің киелі рух, әке және бала “құдайлар” жайлы ұғымдарының қайшылығынан туындады. Православ шіркеуі бірнеше автокефальдық шіркеулерден құралады. Ресейде 1448 жылдан орыс православ шіркеуі бар. Діни сенім негізі Інжілге және киелі өсиетке жүгінеді. Негізгі қағидалары Құдайға үштік бірлік тұрғысынан сену. Қазақстандағы христиандардың басым бөлігін православ сеніміндегілер құрайды. Бұл сенімдегілердің дүние жүзіндегі саны 150 млн. шамасында.

thumb
Православие немесе ортодокстық (дұрыс көру) — христиан дінінің есімдердің бірі, христиан дінінің негізгі бағыттарының бірі; шығыс-христиан шіркеуі ретінде XI ғасырда Византияда бір жолата қалыптасқан діни сенім.

Православие - Шығыс Еуропа мен Орталық Еуразия (ежелгі Ұлы даланың) елдерде (Украина, РФ, Беларуссия, Казакстан) славян казактардың негізгі діні, христиан дінінің негізгі бағыты.

thumb|450px|'''Әлемдегі Шығыс Ортодоксалдық шіркеуініӊ таралуы:'''

Шығыс Ортодоксалдық шіркеуі немесе Шығыс православ шіркеуі, ресми түрінде: Православ католик шіркеуі, сондай-ақ православ шіркеуі мен **[[православие]]** деп аталатын,  әлемдегі екінші ірі христиан шіркеуі болып табылады. Табынушылардыӊ саны 225-300 миллионға жуық, жақтаушылардыӊ көбісі Шығыс Еуропа, Оңтүстік Еуропа, Таяу Шығыс, мен Ресейде тұрады.

Шығыс Ортодоксалдық шіркеуі христиан дінінің толықтығын қамтитын елшілердің өзінің ұлы Иса Мәсіхті киелі деп танып, католик және Апостол шіркеуі жалғасы ретінде өзін анықтайды.

Шығыс Ортодоксалдық шіркеуі әлемнің көптеген елдерінде негізгі дініне айналды. Оның табынушылары Беларусь, Болгария, Кипр, Грекия, Грузия, Молдова, Солтүстік Македония, Черногория, Румыния, Ресей, Сербия мен Украинада көпшілік болып табылады, елеулі азшылық топтары Босния және Герцеговина, Албания, Қазақстан, Израиль, Иордания, Ливан және Сирияда бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://pravoslavie.ru
* http://azbyka.ru
* http://cerkva.info

*
Ақбас, дала зығыр

**Ақбас, дала зығыры** (Calatella) — күрделі гүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда 16 түрі кездеседі. Оның 4 түрі: жартас Ақбасы, Тянь-шань Ақбасы, истод Ақбасы, Вегел Ақбасы эндемиктер болып табылады. Ақбас еліміздің Тарбағатай, Жоңғар Алатауы, Сарыарқа өңірлеріндегі, Ақтөбе және Атырау облыстарындағы тасты шатқалдарда, бұта, ағаш арасында, тау жайылымында, өзен бойларында өседі. Биіктігі 20-70 см, кейде 120 см-дей болады. Сабағы тік, жоғары жағы бұтақты болып келеді. Оған ұзынша жапырақтары біркелкі кезектесе орналасады. Гүлі қызғылт, көкшіл-сары түсті. Гүл шоғыры 6-60-қа дейін, кейде 100 гүлден топтасады. Шілде — қыркүйек айларында гүлдейді. Тұқымы біркелкі, сопақша. Ақбастың кейбір түрлері бау-бақшада сәндік үшін де өсіріледі.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Бақауыл

thumb| alt=A.

**Бақауыл** — көне әскери термин. Бұл сөздің екі түрлі мағынасы белгілі: 
*1) соғыс кезінде әскердің қару-жарақпен, азық-түлікпен дұрыс жабдықталуын бақылап, соғыстан кейін түскен олжаны дұрыс бөліп-таратумен айналысатын адамның әскери лауазымы. Әскердің әр түменінде өз Бақауылы болған. “Аз асқа бақауыл болма” деген қазақ мақалы Алтын Орда мемлекеті мен Қазақ хандығы заманынан қалған; 
*2) шекара арқылы өтетін тауарларға таңба салатын және оларды жасырын алып өтпеуді қадағалайтын сақшы топ, жасақ. Бұл мағынадағы Бақауыл сөзі Мұхамед Хайдар Дулатидің “Тарих-и Рашиди”, Бабырдың “Зафарнаме” сияқты шығармаларында ұшырасады. Жазба деректер Бақауыл лауазымы Шыңғыс хан заманынан бастап қолданылғанын көрсетеді. Көшпелі халықтардың көне салты бойынша, хан сарайында және басқа да үлкен жиын-тойларда әр ру, тайпа өкілдері өз дәрежесіне қарай отыратын дәстүр болғаны мәлім. Оларға сойылған малдың тиесілі мүшелері әркімнің дәрежесіне лайық тартылған және бұл тәртіп қатаң сақталған. Табақтың, мүшенің дұрыс тартылмауы кейде қонақтар арасында түсінбестік туғызған. Сондықтан, хан сарайындағы құрмет кезінде дастарқанға және басқа да қошемет түрлеріне қатысты салт-дәстүрді жақсы білетін жоғары дәрежелі сарай қызметшісі тағайындалып, оған Бақауыл мансабы берілген. Қонақасы сойылған малдың мүшелерін әркімнің дәрежесіне, жасына, туыстық қатынасына, т.б. сәйкес тарту дәстүрі қазақ халқында осы күнге дейін бар. Бұл мансаптың түркіше аталуы, оның әуелгі мәнінің көне түркілер заманында, тіпті одан да бұрын пайда болғанын аңғартады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қаражиде

**Елді мекен:**

* Қаражиде  – Жетісу облысы Қаратал ауданындағы ауыл. 

**Басқа мағыналар:**

* Қаражиде  – Кіші Арал теңізінің оңтүстік-батысындағы төбе.
Ақбастау сын тастары

**Ақбастау сын тастары** — қола дәуірінің ғұрыптық мақсатта пайдаланылған тас ескерткіштері. Қарағанды облысы Ақбастау өзенінің сол жағалауында орналасқан. 1950 жылы Орталық Қазақстан комплексті археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х.Марғұлан) ашқан. Қазба жұмыстары жүргізілмеген. Ақбастау сын тастары жергілікті граниттан төрт қырлы, ұзынша етіп дайындалып, жерге тігінен көміліп қойылған. Жоғарғы ұштары жарты шеңбер үлгісімен дөңес көлбеу түрінде шығарылған. Бұл техникалық әдіске қарағанда ескерткіштер қола дәуірінің соңғы кезеңіне жатады. Әсіресе Орталық Қазақстан өңірінде көптеп кездесетін мұндай ескерткіштер қола дәуіріндегі көне тайпалардың жиналып, ата-баба рухына табынатын, Күн, Көк тәңіріне жалбарынып, құрбандық шалу салтанатын өткізетін, аса құрметтеп-қастерлеген тұрақты ғұрыптық орындары болған.
Батырлық, қаһармандық

**Батырлық, қаһармандық** – дәстүрлі қазақ қоғамында болған ерекше әлеуметтік топ – батырларға тән қасиеттер мен өмір салты. Қазақ батырларының өзіндік қоғамдық қызметі, басқа қоғамдық топтармен ара-қатынасын реттейтін этикасы, т.б. ерекшеліктері болған. ***1) Тек әскери кәсіппен айналысу. Батырлар елді басқыншылардан құтқаруды, жау қолынан қаза тапқан ата-баба кегін қайтаруды өмірлік мақсат тұтынған; 2) Батырлар әулетінде туған бала жастайынан әскери кәсіппен айналысуға міндетті болды.*** Тұқым қуалаған батырлар **«шынжырлы тұқым»** деп аталған. Мұндай батырларды бала кезінен әскери өнерге баулып, он үш – он бес жасынан-ақ шайқастарға қатыстырған. Көшпелі түркі халықтарының жазба және ауыз әдебиетінің деректерінде алғаш ерлік көрсеткен батырға лақап ат қойылатыны айтылады(Ерасылдың - Қабанбай, Дарабоз; Әбілмансұрдың - Абылай; Еспембеттің - Адақ аталуы, Ағыбай]] батырдың есіміне Ақжолтай атының қосылуы – сол көне дәстүрдің жалғасы. Әскери әулеттен болғандықтан батырлар алғашқы ерлік жолын көбіне соғыста өлген әкесінің, туысының кегін алудан бастаған. Әке кегін қумау батыр үшін ұят. Артында ұл болмаса, кек алу қызына да міндет болған. Батырлар ата кегін қууды кең ұғымда, жалпы халықтың, елдің кегін қуу мағынасында да түсінген. ***3) Көшпелі халықтарда хандар, әміршілер, ел билеушілер батырлар әулетінен шыққан, осы қоғамдық топтың өкілі болған. Шыңғыс хан, Әмір Темір, Едіге, Мамай, Абылай, Кенесары, т.б. батыр болған және батырлар әулетінен шыққан. Олар өздерінің жұрттан асқан ерлігінің арқасында билеушілік дәрежеге көтерілген. 4) Батырлар меншік иелері болған. Олардың меншігіне қалалар, елді мекендер, ұлыстар, аймақтар қараған. Бірақ батырлардың бәрі бірдей байлық иесі болмағанын да айта кету керек. 5) Батырлардың өздеріне тән жауынгерлік этикасы, адамгершілік ережесі, діни ырымдары мен салттары болған***. Жауынгерлер қару-жарағын, киімдерін өз руларының, өз әулеттерінің тотемдік бейнелерімен әшекейледі. Батырлардың, жалпы аруақты адамдардың киесіне сену халық жадында әлі күнге сақталып келеді. Батырлардың қаруы өзіне арналып соғылып, түрлі магиялық ырымдар жасалып, кететін уақытты анықтауға киелі сандарды қолданған. Мысалы, *қырық ұстаға соқтыру, қырық күн кептіру, қырық түрлі сұйыққа суару*, т.б. Ата кәсіп ұрпаққа жалғасатындықтан, батырлар әулетінің қару-жарағы атадан балаға мұра болып, егер мұрагері қалмаса, батыр өлгенде қаруын бірге жерлеген. Үлкен айқастар әрқашан жекпе-жекпен басталатындықтан, жекпе-жекке шығу батырлардың басты міндеттерінің бірі саналған. Жауынгердің шын мәніндегі батыр атануы осы жекпе-жекте жеңіске жетуден басталды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Қаражемістер тұқымдасы

**Қаражемістер тұқымдасы** () – қос жарнақты өсімдіктер. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
* Гүлдері ұсақ, көбінесе жай көзге байқалмайтын жасыл, 4 – 5 буынды, қос немесе бір жынысты, қос үйлі, гүлшоғырының қолтығында топтасқан. 
* Тұтас жапырақтары тікенекті, кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасқан. Тостағанша жапырақтары 4 – 5-ке бөлінген, желегі жоқ немесе ұсақ, аталығы қысқа жіпшесімен 4 – 5, түйіні 2 – 3 (4) ұялы, әр ұясында 1 тұқымды бүрі бар. 
* Жемісі сүйекті жаңғақ немесе жидек тәрізді болады. Қазақстанда қаражемістер тұқымдасының 3 туысы (итшомырт, қаражеміс, шилен) 6 түрі кездеседі.

## Түрлері мен таралу аймағы
Қаражемістер тұқымдасы негізінен Еуропа мен Американың тропиктік және субтропиктік аймақтарында кең тараған. Жер шарында қаражемістер тұқымдасының 60 туысы, 900-ден астам түрі кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қаражемістер
Санат:Қазақстан флорасы
Сейіткерім Бимырзаев

**Сейіткерім Бимырзаев** *(5 қараша 1942 жылы, [[Қызылорда облысы]], [[Жаңақорған ауданы]], [[Кеңес ауылы]] туған)* – физика-математика ғылымының докторы *(1998 жылы)*. Қазақ Мемлекеттік Университеттің *(1969, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті)* физика факультетін бітірген соң Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және ҚазМУ-да ұстаздық етті. Соңғы жылдары ҚР Ұлттық ядролық физика орталығында аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. *«Электростатистикалық фокустанушы жүйелердің корпускулдық оптикасы»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Бимырзаев 78 ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Зайчукова Евдокия Андреевна

**Зайчукова  Евдокия Андреевна** (1908 – 1971)  –   кеңес және партия қызметкері. Қазақстанға 1954 жылы Тың және тыңайған жерлерді игеру үшін келген. Двуречный, Ижевский кеңшарларында директор болған. Өзі басқарған шаруашылықтардың облыстағы ірі шаруашылықтар қатарына қосылуына елеулі үлес қосқан.  Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.   

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Зияда – Шаһмұрат

**Зияда – Шаһмұрат** – араб аңызының сюжеті негізінде жазылған қисса. Авторы – Жақып Бижігітұлы. 1912 жылы Қазанда Б.Л. Домбровский баспасында жеке кітап болып жарық көрген. Дастанда Мысыр патшасы Заданың ШаҺмұрат атты жалғыз ұлы, Хорлы, Ғайын деген екі қызының бастан кешкен хикаясы баяндалады. Патша “Қыздарым кімді сүйсе, соған барсын”, – деп, құда түсуге келген хан мен бекзадаларды қайтарып отырған. Бірде Хорлы түсінде Бағдат патшасының баласы Зиядаға ғашық болып ауырады. Мұны сезген әкесі Зияданы іздеуге ШаҺмұратты Бағдатқа жібереді. Бағдатқа келген ШаҺмұрат Зияданың да түсінде Хорлыға ғашық болып, сүйгенін іздеп кеткенін біледі де, сапарын әрі қарай жалғастырады. Ақыры көп мехнат шегіп, перінің қызы Нұржамалдың көмегімен Зияданы тауып, қарындасы Хорлыға қосады, өзі Нұржамалға үйленеді. Сөйтіп, бәрі де мұратына жетеді. “Зияда-Шаһмұрат” дастаны авторының басқа да шығармасы болуы мүмкін. Ол Қазандағы Б.Л. Домбровский баспасының иесіне жазған ескертпе өлеңінде (1884) “Қожа Қапан”, “ТаҺир”, “Нұрғұзарын” атты үш дастан жібергенін айтады. Олардың жарық көргені туралы нақты дерек жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Сергей Мефодьевич Цхай

**Сергей Мефодьевич Цхай** (1934 , *[[Ресей]], [[Еврей автономиялық облысы]] [[Биробиджан ауданы]] К.Либнехт атындағы ұжымшар*) – техника ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991). 

Саратов мемлекеттік университетін бітірген (1959) соң осы университетте инженер-механик (1959–1962), Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Экономика ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, аға инженер-экономист, бөлім бастығы (1960–1967), Есептеу орталығында бөлім бастығы (1967–1970), бас инженер (1970–1971), КСРО Орталық статистика басқармасының Технологиялық-жобалау институтында бас конструктор, институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1971–1974), Алматы халық институтында (*қазіргі [[Қазақ экономика университеті]]*) бөлім меңгерушісі (1974–1977), доцент (1977– 1989), Қарағанды қаласындағы Қазақ тұтынушылар кооперативі институтында кафедра меңгерушісі, институттың ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1989–1995) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан Қазақ мемлекеттік басқару академиясында (*қазіргі [[Қазақ экономика университеті]]*) профессор. 

1989 жылы *«Задачи календарного планирования на сети сложной структуры»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Еврей автономиялы облысында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Баянауыл (өңір)

thumb|Alt=A|300px| Баянауыл өңіріндегі еліктер
**Баянауыл, Баянауыл** – өңір. Павлодар облысында орналасқан. Мұнда 1833 – 1868 жылы Баянауыл сыртқы округі құрылды. Үлкен жәрмеңкелер өткізіліп тұрды. Табиғаты аса сұлу жер, тауындағы қарағайлы орманында қайың, қандыағаш, мойыл, т.б. аралас келеді. Орман ішінде бүлдірген, жидек, таңқурай, қарақат, саңырауқұлақ өседі. Жануарлардан: *қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян*, ормандарда – *ақтиін, елік,* құстардан: *бүркіт, бөдене, дуадақ, тырна*, өзендер мен көл бойларында – *қаз бен үйрек, қызғыш,* т.б. мекендейді. Жасыбай көлінің жағасында демалыс орындары, ***«Баянауыл»*** туристік базасы, Қаныш Сәтбаев мұражайы бар. 1988 жылы Баянауылдың табиғатын қорғау мақсатында Баянауыл ұлттық табиғи саябағы ұйымдастырылды. 1994 жылы саябақ құрамына ***«Қызылтау»*** зоологиялық қорықшасы қосылды. Баянауыл тауларының етегінде көптеген бұлақтар, суы мөлдір көлдер (Жасыбай, Сабындыкөл, Торайғыр) бар. Саябақта 20-дан аса археологиялық ескерткіштер, қола дәуірінен қалған қорғандар, тастағы жазулар мен таңбалар, үңгірлер (*«Әулиетас», «Драверт», «Құмыра»*, т.б.) бар. Ұзақ жылдар бойы жел мен судың әрекетінен түрлі мүсіндерге айналған жартастар (*«Найзатас», «Жұмбақтас», «Көгершін», «Атбасы»*, т.б.) саябақ табиғатына ерекше көрік береді. Саябақта өсімдіктердің 400-ден астам түрі, омыртқалы жануарлардың 100-ден аса түрі, сүтқоректілердің 40-тан аса түрлері, құстардың 50-ден астам, балықтың 8 түрі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:География
Ақбешім

**Ақбешім** – орта ғасырдағы қала орны. 

## Орналасқан жері
Қырғызстанның Тоқмақ қаласынан 6 км оңтүстік-батысқа қарай, Шу алқабында орналасқан. 

## Сипаты
1950 жылы археолог Л.Р. Қызласов, 1959 жылы П.Н. Кожемяко зерттеген.
Қала екі бөліктен тұрады. Біріншісі (60х60 м) патша сарайы. Ол 8 м биіктікте орналасқан. Шахристаны 400х600 м. Қаланы қоршаған қамал бойында 10 мұнара орны байқалады. Үш қақпасы бар. Екінші бөлігі 870х900 м қамалмен қоршалған. 1953-57 жылдары қаланың негізгі бөліктерінен оңтүстікке қарай бір-бірінен 250 м қашықтықта орналасқан екі будда ғибадатханасы (VII ғ. соңы мен VIII ғ. басы) табылды. Қала сырты 11 км болып келген бекініспен қоршалған. Ішінде диаметрі 20-30 м, биіктігі 2 м үй орындары бар. Қабырғалары саз балшық пен шикі қыштан соғылып, нақышты өрнек, мүсіндермен безендірілген.
Зерттеу барысында табылған заттай деректер Ақбешім қаласының V-XII ғасырлардағы өркениет орталығы болғанын көрсетеді. Ғалымдар орта ғасырдағы араб-парсы деректеріне және археологиялық материалдарға сүйене отырып, Ақбешім көне заманда болған Суяб қаласының орны болуы мүмкін деген пікір айтады.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан көне қалалары
Санат:Қырғызстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Шу облысы
Қара жусан

**Қара Жусан** () – астралылар тұқымдасы, жусан туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Каспий маңының құмдарында, Мұғалжар, Торғай, Ұлытау, Зайсан, Балқаш – Алакөл ойысында өседі. БИІКТІГІ 25 – 30 (45) см. Сабақтары көп бұтақты, түкті. Жапырағы ұсақ, олар екі рет қанатша тілімденген. Гүлдері қос жынысты. Күлтесі сары түсті. Маусым – қыркүйекте гүлдейді. Қара Жусанның құрамында шырышты және шайырлы заттар, каротин, С витамині, эфир майы мен аздаған алкалоидтар бар. Тамырында илік заттар, инулин және эфир майы болады. Қара Жусанның емдік қасиеті ерте кезден-ақ белгілі болған. Шөбі мен тамырының тұнбалары тәбет ашады, асқазан, ішек бездерінің қызметін күшейтеді, жүйке жүйесін тыныштандырады. Сондай-ақ оның тер шығаратын, ішек құртын түсіретін қасиеті бар. Демікпеге шалдыққан адамға Қара Жусанның сабағы мен жапырағының түтінін иіскетеді. Қытай медицинасында бүйрекке тас байланғанда Қара Жусан шөбінің қайнатындысынан ванна жасайды. Қара Жусан – мал азықтық өсімдік. 

## Сілтемелер


Санат:Жусандар
Санат:Күрделігүлділер
Надежда Николаевна Чайковская

**Надежда Николаевна Чайковская** (12.4.1940, *[[Алматы облысы]] [[Текелі]] қаласы*) – филология ғылымдарының докторы (1989), профессор (1992). 

Ленинград мемлекеттік университетін (1962, *қазіргі [[Санкт-Петербург]]*) бітірген. Өскемен педагогика институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, деканның орынбасары, аға ғылыми қызметкер (1962–1987) болды. 1995 жылдан Шығыс Қазақстан техникалық университетінде кафедра меңгерушісі. 

Негізгі ғылыми еңбектері күрделі сөйлемдерді жаңаша меңгеру мәселелерін зерттеуге арналған. 50-ден астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:12 сәуірде туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Текеліде туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Пакет

**Пакет** (, , ) — жәшіктердің, бірыңғай тетіктердің, құрылыс материалдарының және т.б. арнайы төсемге жүк көтергіш құрылғылармен ұстап көтеруге ыңғайландырып жиналған үйіндісі. Пакет жүкті қатарлап жинауға, көлікке тиеуге, тасымалдауға оңтайлы.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша айрық беттер
Празеодим

**Празеодим** (лат. *Praseodymіum*; **Pr**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы химиялық элемент, атомдық номері 59, атомдық массасы 140,908; лантаноидтар тобына жатады. Жерде сирек кездесетін металл, жер қыртысындағы салмақ мөлшері 9,5•10-4%. Тұрақты бір изотопы ¹⁴¹Pr бар, қалған изотоптары жасанды жолмен алынған. 

Празеодим австрия химигі К.Ауэр фон Вельсбах ашқан (1885). Минералдары: *[[монацит]]*, *[[бастнезит]]*, *[[лопарит]]*. Кесек празеодим *ақшыл*, *күміс түсті*, таза күйінде *иілгіш*, *оңай өңделеді*, тығыздығы 6,78 г/см³, балқу температурасы 931 °С, қайнау температурасы 3510 °С. Тотығу дәрежесі +3, кейде +2, +4, 400 °С-та оттекте жанады (Pr2O3), қыздырғанда азотпен нитрид (PrN) түзеді. 

Бөлме температурасында сутекті сіңіріп әр түрлі гидридтер (Pr(H)x) түзіп, HCl, HNO3, H2SO4-пен қыздырғанда галогендермен әрекеттеседі. Таза празеодим хлоридін (PrCl3) электролиздеу арқылы алады. Празеодим және оның қосылыстары парамагнитті. Оларды шыны, фарфор бояуда, болаттың арнайы сорттарын алуда, т.б. қолданады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Химиялық элементтер
Санат:Лантаноидтар
Юлия Ивановна Чабдарова

**Юлия Ивановна Чабдарова** (24.8.1924, *[[Ресей]] [[Алтай өлкесі]], [[Волчиха ауданы]] Волчиха станциясы*) – техника ғылымдарының докторы (1986), профессор (1991).

Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1947, *қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық техникалық университеті]]*) бітірген. Осы институтта оқытушы (1947–1979), Қазақстан ғылым академиясының Тау-кен ісі итында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі (1949–1989) қызметтерін атқарды.

100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:28 сәуірде туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Алтай өлкесінде туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Қаражидектер тұқымдасы

**Қаражидектер Тұқымдасы** (Vaccіnіаceae) – тік өсетін бұталар немесе жерге көлбей өсетін жартылай бұталар. Тұтас жапырақтары сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, дара немесе 2 – 3-тен шоқталып жиналған. Күлтесі біріккен желекті, 4 – 5-ке бөлінген, гүлдегеннен кейін түсіп қалады. Аталықтары дара, бос жатады, аталық мойны жіпше тәрізді. Жатын түйіні – 4 – 5 ұялы, өте көп ұрық бүрінен тұрады. Жемісі – көп дәнді жидек. Қазақстанда 2 туысы – қаражидек және мүкжидек бар. Қаражидек түрлерінің жемістерін пісе бастаған кезінде немесе кептіріп те жеуге болады. Олардың құрамында қант, сахароза бар. Тамақ өнеркәсібінде тосап жасауға, конфеттердің ішіне, киселге салуға пайдаланады. 

## Сілтемелер


Санат:Көкбұталар
Ақбике

**Ақбике** — есімі аңызға айналған ел анасы. Тәуке ханның замандасы, қаптағай Шаппа бидің кіші әйелі. 

Найман тайпасы Матай руынан шыққан.

Шаппа бидің бәйбішесінен Таңат, Қойлыбай, Олжабай, Шоқа, Құлболды деген бес ұлы, Ақбикеден Лақа деген бір ұлы болған. Лақа тұқымы шешесінің атымен Ақбике атанды. Ақбике үлкенге құрмет, кішіге ізеттілігімен, ақыл-парасатымен жұрт аузына ілінген. Шаппа биді өз тұсындағы Төле, Қазбек, Әйтеке, Әнет-баба, Төбет би, қырғыз Тиес, қарақалпақ Сасық, Қу дауысты Құттыбай, жағалбайлы Шеген, керейіт Мәті, Қаражігіт билермен бірге “Жеті жарғы” заңын шығарысқан деген де аңыз сақталған. “Жеті жарғыны” жазуға үш ғана би емес, 7 би, кейде 9 би қатысқан делінеді. Тіпті қолжазба күйінде таратылып, қонысы шалғай би, шешендерден толықтырулар алдырған. Ақбике Қытайдан, Ресейден, Қызылбас елінен келген мәртебелі елшіліктерді қарсы алу  салтанаттарына, ханның қабылдауларына қатысып отырған деп те айтылады.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Динь Лам Чан

**Динь Лам Чан** (14 желтоқсан 1952, Вьетнам, Нгеан) – педагогика ғылымдарының докторы (2005).

## Өмірбаяны
* Пятигорск мемлекеттік шет тілдер институтын (1976) бітірген.
* ҚазҰПУ-да оқытушы, аға оқытушы (1975–1993), доцент (1993–2003) болды.
* 2004 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері

* «Научные основы формирования культуры русского речевого общения студентов-вьетнамцев в условиях многоязычия» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:14 желтоқсанда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Вьетнамда туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Қаражыланды (тау)

**Қаражыланды** – Ұлытау және Арғанаты тауларының аралығындағы оқшауланған шоқылы тау.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Сарлық ауылының солтүстік-шығысында 18 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 586 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км шамасында. Беткейлері тіктеу, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Солтүстігінде Құлан, шығысында Борлы, оңтүстігінде Қаратал, батысында Қазыбек қыстаулары орналасқан.

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында қылқан селеу, бетеге, жусан, тобылғы, т.б. өсімдіктер мен бұталар өседі. Етегінен өзімен аттас өзен бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Прапорщиково

**Прапорщиково** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы ауыл, Ертіс ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Глубокое кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 14 км жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың 90-жылдары қаланған. 1939-96 жылдары сүт өндіретін ұжымшардың орталығы болған. Ұжымшар негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Прапорщиково арқылы Өскемен - Глубокое темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы елді мекендері
Қаражыланды (өзен)

**Қаражыланды**, Жетіқыз – Қараторғай алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 32 км. 

## Бастауы
Бастауын Ұлытау тауларының батысындағы бұлақтардан алып, Сарыторғай өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Арнасы ашық және жайпақ. Орта ағысының оң жағалық аңғарында қорымтастар кездеседі. Одан төменде шағын тұщы көл орналасқан. Қар және жер асты суларымен толығады. Жаз айларында ағыны тоқтап қарасуларға бөлініп қалады.

## Дереккөздер

 
Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Чунг Нгиа Чан

**Чунг Нгиа Чан** (1940, Вьетнам, Ханой қаласы - 2009) – экономика ғылымдарының докторы (1981), профессор (1990).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1967, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
* Алматы қаласында мектеп мұғалімі (1967–1971)
* Қазақ мемлекеттік автоматтық жүйе, жоспарлау және басқару ғылыми-зерттеу институтында зертхана және бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары (1973–1986)
* кафедра меңгерушісі, профессор (1986) болып қызмет атқарды.

## Ғылыми еңбектері
* 250-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 8 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:2009 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ханойда туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ мемлекеттік автоматтық жүйе, жоспарлау және басқару ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Закирьянов Кали

**Закирьянов Кали** (1932 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы) – мемлекет және қоғам қайраткері, тарих ғылым кандидаты. Институт бітіргеннен кейін Көкшетау, Жезқазған облыстарында комсомол, партия ұйымдарында жұмыс жасады. 1986  жылдан  Қазақстан Баспа ісі, полиграфия және кітап сату мемлекеттік комитетінің, республикалық баспа ісі мемлекеттік комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. 3 мәрте «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Предгорное (Шығыс Қазақстан облысы)

**Предгорное** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы ауыл, Краснояр ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Глубокое кентінен солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде.

## Халқы

## Тарихы
1968 жылы өзімен аттас құс өсіретін кеңшардың, 1982 жылы Глубокое ауданы тұтыну қоғамы қосымша шаруашылығының орталығы болған. Ауылда 1996 жылдан бастап шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Предгорное арқылы Өскемен — Глубокое — Шемонаиха автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Глубокое ауданы елді мекендері
Василий Яковлевич Працев

**Василий Яковлевис Працев** (1916 жылдары туған, Ресей, Кантемир ауданы Воронеж облысы Новомарковка с.) – Социалистік Еңбек Ері (20.5.1949).

20 ғасырдың 30-жылдары Шымкент облысының (қазіргі Түркістан облысы) Георгиевка (Төле би ауданы) ауданының «Победа» ұжымшарына көшіп келген. Осы жерден майданға аттанған. Соғыстан қайтқан соң «Победа» ұжымшарында қызмет етті. 1948 жылдары оның звеносы жоғары сапалы өнім алғаны үшін Мемлекеттік жоғары марапаттауға ие болды.

«Ерлігі үшін», «1941 – 45 жылдары Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» және «1941 – 45 жылдары Ұлы Отан соғысының жеңісіне 20 жыл» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Кантемир ауданында туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Төле би ауданы тұлғалары
Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері
Палау (тағам)

**Палау** — тағам. 

Палауды майға пиязды қыздырып, мал етін (көбіне қой етін), сәбіз қосып, күріш салып бұқтырып әзірлейді. Оған кейде өрік немесе мейіз де қосылады. Ет қосылмай, мейіз салып пісірген түрін тәтті палау деп те атайды. Палау *түркі* халықтарының (әсіресе өзбектердің) арасында кеңінен тараған.

## «Шалқан» палауы
«Шалқан» палауы — жуылған күрішті тұздалған суық суға салып (1 л суға 100 г тұз) 2 сағат ұстайды. Етті 25-30 г кубиктерге бөледі, майға қызарғанша қуырады, одан соң тұздайды, кесілген бас жуа қосып тағы да 5 мин қуырады. Оған ұзындап кесілген тұрма салады, күріш себеді, 1:1,5 есебінде ыстық су немесе сорпа құяды да, нығыздалып жабылған ыдыста баяу отта пісіреді. Үстелге әкелер кезде, маринадталған қиярлармен, балдыркөктермен безендіреді.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс асханасы
Санат:Күріш тағамдары
Санат:Қой еті тағамдары
Санат:Өзбек асханасы
Санат:Қырғыз асханасы
Санат:Ұйғыр асханасы
Санат:Татар асханасы
Санат:Түрік асханасы
Санат:Әзербайжан асханасы
Санат:Қазақ асханасы
Александр Александрович Закусилов

**Закусилов Александр Александрович** (1939, Атбасар ауданы Покровка ауылы) – ауыл шаруашылығы қызметкері. 
*Алматы зооветеринар институтын бітірген (1972). 
*1958 жылы Балкашино ауданы «Сандықтау» кеңшарында шопан, фермада бригадир, 
*«Приозерный» кеңшары бөлімшесінде бөлім бастығы (1961 – 62), 
*Спаский мал бордақылау кеңшарында бас зоотехник (1964 – 66), 
*Щучье ауданы Златопольский кеңшары бөлімшесінің бастығы (1966 – 69), 
*Веселовский кеңшарында зоотехник-селекционер, 
*Сандықтау ауданы «1-Май» ұжымшарында, Барылыкөл, Победа кеңшарларында бас зоотехник (1969 – 82), 
*1982 жылы Свободное ЖШС-нің директоры болды. 
Отан орденімен және медальдармен марапатталған.

 

## Пайдаланылған cілтемелер
Пульс Сайрама

**«Пульс Сайрама»**– аудандық газет. 1963 жылдары «Знамя труда» газеті таратылғаннан кейін өз алдына басылым болып шыға бастады. 2000 жылдан бері Г.Әсетова басқарады. 2002 жылдары газет тілшісі Н.Жамбеков «Ауданның үздік журналисі» атағын жеңіп алса, басылым «Әйел басқаратын ең үздік БАҚ мекемесі» атағын және «Ауыл – 2003» облысы байқауында екінші орын алды. 

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Түркістан облысы газеттері‎
Санат:Орыс тілді газеттер
Предикат

**Предикат** *( — баяндау)* — пікір түрінде қасиет пен ерекшеліктерді білдіретін пікір баяндауышы. Предикат белгілі бір нәрседе әлдебір қасиеттің (белгінің) барын не жоғын бейнелейді.

Мысалы, “Бүркіт — жыртқыш құс” деген пайымда предикат “жыртқыш құс” сөздерімен айтылып тұр. Предикат заттарға (субъектіге) ерекшелік пен қасиеттердің тән немесе тән емес екенін белгілейді. Предикат пікірдің субъективті-предикаттық құрылымының, қарапайым категориялық силлогизмнің қажетті және негізгі бөлігі болып табылады. Кең мағынасында предикат деп не ақиқат, не жалған мәніне ие болатын логикалық пропозиционалдық функцияны атайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Заречное (Есіл ауданы)

**Заречное** — Ақмола облысы Есіл ауданындағы ауыл, Заречный ауылдық округі орталығы. Іргесі 1954 жылы қаланған. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Есіл қаласынан солтүстікке қарай 29 км-дей жерде. 

## Халқы

 
## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, балабақша, клуб, дәрігерлік амбулатория, пошта бөлімшесі, кітапхана, асхана, наубайхана және бірнеше жекеменшік дүкендер бар. «Заречный» ЖШС (тұрғындардың 95%-ы осы ЖШС-те жұмыс істейді) орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы – Сұрған (32 км).

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) елді мекендері
Заречное (Зеренді ауданы)

**Заречное** — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Садовый ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1927 жылы қаланды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зеренді ауылынан солтүстік-батысқа қарай 30 км-дей жерде, Шағалалы өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Мектеп, медициналық пункт бар. Заречноедан 2 км жерден республикалық маңызы бар Көкшетау – Астана автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы – Көкшетау (20 км).

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Отырықшыландыру жөніндегі республикалық комитет

**Отырықшыландыру жөніндегі республикалық комитет** – үкіметтік мекеме. 1930 ж. қаңтарда Қазақ АКСР-і ХКК-нің жанынан құрылған. К-тке көшпелі және жартылай көшпелі қазақтарды отырықшыландыру, мал, егін ш-тарын жедел дамыту, отырықшыланған аудандарға көмекке республиканың барлық мемл. шаруашылық органдарын жұмылдыру және тиісті заң жобалары жөнінде ұсыныстар енгізіп, отырықшыландыру жоспарының орындалу барысын бақылау тапсырылды. О. ж. р. к-тің отырықшыландыру жөніндегі окр. к-ттері мен ауд. комиссиялары болды. К-т отырықшыланған шаруаларға несиеге бөлінген қаржының жұмсалуын бақылау, шаруаларды а. ш. құрал-жабдықтарымен қамтамасыз ету, отырықшыланған аудандардағы ұжымшарларға маман кадрлар жіберу жұмыстарымен айналысты. Ұжымдастыру науқанымен қатарласа жүргізілген отырықшыландыру саясаты “кедей-орташа шаруашылықтар 100% отырықшыланатын болсын” деген әкімшіл-әміршіл ұрандармен жүргізілді. Ойсыз, біліксіз қабылданған партия қаулылары қазақ халқының өмірінде қасіретті ауыр іздер қалдырды. Мал шаруашылығы құлдырап, бұрын-соңды болмаған шығынға ұшырады. Бар күн көрісі малға қарап отырған қазақ шаруалары жаппай ашаршылыққа ұшырады (қ. Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру). Көшпелі қазақтардың басым көпшілігі күштеп отырықшыланып, к-т алдына қойылған міндет орындалуына байланысты Қазақ КСР-і ХХК 1935 ж. қаңтарда к-т пен оның жергілікті органдарын таратты.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы, 7том

Санат:Тарих
Палео

**ПАЛЕО**… (грек. palaіos – *ежелгі*) – қазбадан табылған адам қаңқаларына, өсімдіктерге, жануарларға, т.б. нысандарға қатысты айтылатын күрделі сөздің құрамды бөлігі. 
Мысалы, *[[палеоботаника]]*, *[[палеозоология]]*, *[[палеоантроптар]]*, т.б.

## Дереккөздер</span>


Санат:Сөз құрамы
Қаракезең

**Қаракезең** – Қандарақ жотасының солтүстік-батысындағы асу. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданы Шатырбай ауылының оңтүстік-шығысында 41 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3505 м. Көктем айларында асу бойында қар жатады. Солтүстік бөлігіндегі мұздықтардан Лепсі өзенінің сол салалары бастау алады. Асудан мамыр – қыркүйек айларында салт атпен өтуге болады. Батыс шатқалында Жасылкөл көлі жатыр. Беткейлері тік шатқалды, құзды келген.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Иван Трофимович Пупашенко

**Иван Трофимович Пупашенко** (3.09.1907, Ресей, Воронеж облысы Лосив ауданы Перебой с. - 3.12.1990) –  Социалистік Еңбек Ері (1966). 

* Республика партия мектебін бітірген (1950).
* 1929 – 32 жылдары Жамбыл облысы Жамбыл атындағы ұшымшарда суармалы егін бригадасының бригадирі
* 1933 – 41 жылдары Шымкент, кейін Жамбыл облысы Жуалы ауданында аға агроном
* 1942 – 45 жылдары Жуалы және Мақтaарал аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, Сарыағаш ауданы
* 1950 жылдары Арыс ауданы партия комитетінің хатшысы (1951-1955 жылдары бірінші хатшысы) және Арыс-Түркістан су құрылысының бастығы
* 1961 жылдан Карл Маркс атындағы мақта кеңшарының басшысы қызметтерін атқарды. Мақта дайындауда жоспарды асыра орындады.

КСРО Жоғары Кеңесі Президиумы 1966 жылдары 30 сәуірдегі Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағын берді. ауылы  шаруашылығын өркендетудегі еңбегі үшін 2 Еңбек Қызыл Ту, 2-дәрежелі «Отан соғысы» ордендерімен және 2 медальмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:3 қыркүйекте туғандар
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:Павлов ауданында (Воронеж облысы) туғандар
Санат:3 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан агрономдары
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері
Санат:Жуалы аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Мақтаарал аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Арыс аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Андрей Васильевич Чемерис

**Чемерис Андрей Васильевич** (18 мамыр 1952, Өзбекстан, Ферғана қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1996), профессор (1997).

## Өмірбаяны
* Алматы мемлекеттік медицина институтын (1975, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген.
* 1985 жылдан осы институтта ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады.

## Ғылыми еңбектері

* «Нейрофизиологические закономерности сенсомоторных взаимодействий и их значение в рефлексотерапии» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* 90-нан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:18 мамырда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Ферғанада туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің профессорлары
Павел Иванович Заруднев

**Заруднев Павел Иванович** (1927 жылы т.) – еңбек ардагері. Социялистік Еңбек Ері (1956). 1954 – 59 жылдары Ленинград ауданы Қызылту кеңшарында егістік бригадасының бригадирі болып жұмыс жасаған. Кейін облыстан басқа жаққа көшіп кеткен. 
## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Андрей Петрович Пшеничных

**Андрей Пшеничный Петрович** (26.6.1914 жылдары туған, Ресей, Воронеж облысы) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (5.11.1944). 1936 – 38 жылдары Қызыл Армияның Әскери теңіз флотында болды. Соғысқа 1942 жылдан қатысты. Солтүстік флоттың барлау отрядының барлаушысы, аға қызыл флотшы. **Андрей Пшеничный** 1944 жылдары Заполярьені азат ету барысында көрсеткен асқан ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағына ұсынылды. Соғыстан кейін кен орындарында қызмет істеп, Шымкент қаласында тұрды. Ленин, 2 мәрте Қызыл Ту, 1, 2-дәрежелі «Отан соғысы» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Шымкентте жерленгендер
Қаракемпір (дала)

**Қаракемпір**, *Қаракемер* – Дариялықтақыр жазығының солтүстігіндегі қыратты жазық дала. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Сырдария ауданы жерінде орналасқан. Дала Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 65 км-дей жерде жатыр. 

## Жер бедері
Солтүстіктен плейстоцен-бор кезеңдерінен түзілген Саралаң (Сарыалаң) қыратты өңірі және Телікөл көлі аралығында жазық далаға ұласады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Қазақстан далалары
Қаракенелі

**Қаракенелі** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ақтоғай ауылынан оңтүстікке қарай 65 – 70 км жерде орналасқан тау. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км-ге созылып жатыр, ені 8 – 10 км. Абсолюттік биіктігі 988 м. 

## Жер бедері, геологиясы
Сай, аңғарлармен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Ортаңғы және жоғарғы тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бұта өседі. Бұлақтарға бай. Қаракенелі атырабында жазғы жайылымдық пен мал қыстаулары (Ақшағыл, Текіш) бар. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Заураловка

**Заураловка** — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Заурал ауылдық округі орталығы. Іргесі 1910 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Степняк қаласынан оңтүстікке қарай 35 км жерде, Тәттімбет өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, дүкендер, пошта бөлімшесі, клуб, АТС бар. Ең жақын темір жол стансасы – Макинск (35 км). 

## Дереккөздер

 

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Тайбай

**Тайбай** (2007 ж. дейін — *Звенигородка*) — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл, Тайбай ауылдық округі орталығы. Іргесі 1897 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ерейментау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде.

## Халқы

 
## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, балабақша, балалар шығармашылық үйі, мәдениет үйі, амбулатория, кітапхана, әмбебап дүкен, т.б. бар. Ауыл арқылы Ерейментау – Еркіншілік – Ақсуат автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер
  

Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері
Алексей Васильевич Черекаев

**Алексей Васильевич Черекаев** (29.3.1932, *[[Батыс Қазақстан облысы]] [[Жаңақала ауданы]] [[Мәстексай]] ауылы*) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1972). Ресейдің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1967). Социалистік Еңбек Ері (1971). 

Мәскеу ветеринария академиясын бітірген (1955). Батыс Қазақстан облысы Чапаев (1955–1958, *қазіргі Ақжайық*) ауданында бас зоотехник, аудандық ауыл шаруашылық инспекциясының бастығы, *«[[Аңқаты]]»* асыл тұқымды мал зауытының директоры (1963–1971), Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары (1972–1975) қызметтерін атқарды. 

*«Зоотехнические и экономические основы специализированного мясного скотоводства»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 200-ден аса ғылыми жарияланымның авторы. 

Ленин, Еңбек Қызыл Ту, *«[[Құрмет Белгісі]]»* ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:29 наурызда туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Жаңақала ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан зоотехниктері
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Ресей еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Профессорлар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері