open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құпия ақпарат

**Құпия ақпарат** (Конфиденциальная информация; sensitive information) — құқықтық режімін меншік иесі коммерциялық, кәсіптік (өнеркөсіптік) құпия, мемлекетгік қызмет жайындағы және басқа заңнамалық кесімдер негізінде тағайындайтын қызметтік, кәсіптік, өнеркәсіптік, коммерциялық және т.б. ақпарат қорғауды талап ететін ақпарат; қорғауды қажет ететін ақпарат.
## Құпия ақпаратты қорғау жүиесі
Құпия ақпаратты қорғау жүиесі (Система защиты секретной информации; secret informarion security system) — автоматтандырылған жүйелердегі ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыздандыруға арналған ұйымдастырушылық шаралар мен программалық-техникалық (соның ішінде, криптографиялық) Құралдар кешені.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Секторлы жапқыш

**Секторлы жапқыш** — су деңгейі мен арынды су беру және оны әкетуді реттейтін құрылғы түрлерінің бірі. Секторлы жапқыштар негізінен гидроэнергетика, жер суландыру және т.б. салаларға қатысты салынған бөгеттерде қолданылады. Олар: 
* гиравликалық әсерлі-батушы, 
* гидравликалық әсерлі-қалтқылы, 
* қалтқылы, 
* қалтқысыз, 
* механикалық-гидравликалық әсерлі, 
* жоғарғы және төменгі осімен айналатын секторлы жапқыштар болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Һезим Бәхниязов

**Һезим Бәхниязов** (1929-90) - ақын. Көптеген орыс, қазақ ақындарының өлеңдерін ұйғыр тіліне аударған. Абай өлеңдерін 60-шы жылдардан бастап аудара бастаған. Бәхниязов аударған Абай өлеңдері ұйғыр тілінде шығатын республткалық «Коммунизм туғи» газетінде басылды. Ұйғыр тілінде шыққан «Абай» жинағына (А., 1987, «Жазушы») Бәхниязов аударған онға тарта өлеңдер мен «Әзім» дастаны енді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сәулелік масштаб

**Сәулелік масштаб** — шығынды бұрыштың тангенсі арқылы анықтаудың қолайсыздығына байланысты практикалық есептеулерде жиі қолданылатын арнайы кесте немесе сөулелік масштаб. Мұндай кестелер көмегімен қима немесе жанама еңістігі арқылы тікелей шығындарды білуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Муссондық жаңбыр

**Муссондық жаңбыр** (*Муссонные дожди*) — мұхиттан құрлыққа соғатын жазғы муссон кезеңінде жауатын жаңбыр. Муссондық жаңбыр, әсіресе, жауын-шашын түгелдей дерлік Муссондық жаңбыр болатын Үндістанға тән. Қоңыржай ендіктерде де арагідік жауып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Құлып, құлыптау, қармау

**Құлып, құлыптау, қармау** (Замок, запирать, захват; lock) - 1) құлып — белгілі бір объектіге, мәліметтерге қатынас құруды басқару үшін пайдаланылатын программа немесе код; 2) құлыптау — бірнеше тұтынушысы бар жүйелерде белгілі бір объектіні басқаларға бермеу, оны пайдалануға рұқсат етпеу; 3) тосқауыл қою, тежеу — мысалы, (пернелерден) келетін барлық сигналдарды қабылдамау.
## Құлыпты алып тастау
Құлыпты алып тастау (Снятие замка; removal of the lock) — программаның қалып-күй сөзіндегі жадты қорғау кілтінен бетпердені алып тастау.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Муссондық субтропиктік климат

thumb|right|350px|Муссондық субтропиктік климат
**Муссондық субтропиктік климат** (*Муссонный субтропический климат*) — материктердің субтропиктік ендіктерінің шығыс бөліктеріне (*[[Қытай Халық Республикасы]]ның шығысы, [[АҚШ]]-тың онтүстік-шығысы*) тән климат. Температуралық жағдайына қарай муссондық субтропиктік климатты аудандар жерортатеңіздік климат аудандарына жақын, бірақ жауын-шашын молырақ және негізінен жазда жауады (*Пекинде мұхиттық муссон кезінде 640 мм жылдық жауын-шашынның шілдеде 260 мм-і жауады да, тек 2 мм-і ғана [[желтоқсан]]да жауады*).

## Дереккөздер


Санат:Климат
Сәулелі бас тоған

**Сәулелі бас тоған** — әр түрлі тәсілмен жер асты суының су жинағыш шахтаға шоғырландырылып, шегенді камераға жиналған суды шаруашылық қажетіне жарату тәсілдері. Бұл әдіске қатысты құрылғы көп ретте су қабаты қалындығы онша көп емес (1-10 м), бірақ 30—50 м тереңдікте орнатылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Құрамдас (алдын ала анықталған, стандартты) функция

**Құрамдас (алдын ала анықталған, стандартты) функция** (Встроенная (предопределенная, стандартная) функция; built-in (standard) function) — аударғышта анықталған функция. Олар математикалық, тригонометриялық құрамдас функциялар, мәліметтерді түрлендірудің, жолдарды өңдеудің және басқалардың құрамдас функциясы болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сауықтыру мақсатындағы сутоғандар

**Сауықтыру мақсатындағы сутоғандар** — табиғи емдік факторға ие, сондай-ақ алдын алу мен емдеуді ұйымдастыру үшін қолайлы сутоғандары. Денсаулық сақтайтын, табиғатты қорғайтын, су ресурстарын басқаратын, геология жөне жер қойнауын қорғайтын мемлекеттік органдардың ұсынуы бойынша мұндай сутоғаңдар тізбесін: республикалық маңызы барларын — Қазақстан Республикасының Үкіметі; жергілікті маңызы барларын — жергілікті атқарушы органдар бекітеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сатылау

**Сатылау**— еңістігі үлкен тау беткейіндегі жерлерді суару үшін жерді сатылап тегістеу арқылы пайдалану түрі. Көбінесе мұндай жерлерге жеміс ағашын өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әмір Шәкуұлы Жұмағалиев

**Жүмағалиев Әмір Шәкуұлы** (1939 ж. т.) - график-суретші. Эстамп, оның ішіңде линогравюра саласында жұмыс істейді. Абай шығармалары бойынша «Аналар» және «Аталар» атты екі еңбек жазды (екеуі де - 1982, қағаз, линогравюра, автордың жеке қоры). Бұл екі еңбектің көрнектісі - «Аналарда» жарқыраған күн  астында әр түрлі жастағы аналар кескінделген. Қолдарында сәбилері бар жас аналардың образдары нәзікте жанға жылы бейнеленсе, ортадағы кексе әйелдің образы салмақты әрі ішкі қуатқа толы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ұсақ тамшылы суару тәсілі

**Ұсақ тамшылы суару тәсілі**  — сыртқы ортаның қолайсыз жағдайында өсімдік жапырақтарындағы температураны төмендету және жер бетіне жақын орналасқан ауа қабатының ылғалдылығын арттыруға арналған. Бір рет берілетін ылғалдандыру мөлшері 0,8—1,0 м3/га шама аралығында болатын суармалау. Суды ұсақ тамшыға айналдыру әдісі гидродина-микалық, гидромеханикалық және пневмогидродинамикалық құрылғылар арқылы іске асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сарыағаш суы

**Сары ағаш суы** — Келес артезиан алабы өңірінен 1948 ж. табылган Сарыағаш шипалы суы, Сарыағаш минералды суы. Шипалы-термальды су — сеноман жікқабатында, 800-1170 м терендікте, өрқайсысының қалыңдыгы 150-200 м құмтас, қиыршықтас, саз қабаттарында кездеседі. Суы — азотты, минералдылығы — 0,5-0,8 г/л, гидрокарбонатты-натрийлі, сілтілі. Құрамында кремний қышқылы (30-40 мг/л), фтор (1,5-4,4 мг/л) мөлшері көбірек кездеседі. Суының температурасы 42— 57°С. Ұңғымалардан секундына 5 л су арындап шығады. Осы суды ем үшін пайдаланылатын "Сарыағаш" курорты 1956 ж. ашылды. Курорт ұңғымалардан тәулігіне 84 м³, Сарыағаш қаласы тәулігіне 354 м³ су алады. Бүдан басқа онда¬ 
тегіс, батыстан шығысқа қарай аздап еңкіштеу келеді. Онтүстік-шығыс бөлігіңде Аралтебе түбегі (биіктігі — 117 м), солтүстік-батысында Аралтөбе аралы (ауданы — 11,2 км², ұзындығы — 5 км, ені — 2,8 км, биіктігі 47 м) бар. Көл жағасы аласа, қамысты. Сасықкөлге Тентек, Қаракөл, Ай өзендері құяды. Шілде айында көл суы 29°С-ка дейін жылынады. Айдыны бетінде есетін желдің жылдамдығы — 2—4 м/с. Толқын биіктігі — 1— 1,8 м. Қарашаның аяғында мұз қатып (ақпандағы қалыңдығы — 60—62 см), сәуірдің бас кезінде мұзы ериді. Көктемде өзен деңгейі көтерілген кезде Ұялы көлімен (Алакөл мен С. аралығында) жалғасып кетеді. Жылына көлге 989 млн. м³ өзен ағыны, 100 млн.м³ жер асты суы, 212 млн.м³ жауын-шашын суы қосылады. (1932—1964 ж.ж. аралығы бойынша). Деңгейінің жылдық ауытқуы — 0,65 м, суының минералдылығы — 0,270 г/л — 2,16 г/кг, мөлдірлігі — 0,2—2,6 м. Көл суының химиялық құрамы гидрокарбонатты. Көлде балықтың 8 түрі бар (сазан, көксерке, алабүға, көкбас т.б.). Сасықкөлге Тентектің құяр түсында ондатр жерсіндірілген (1943 жылдан). 1946 ж. мұнда Алакөл мемлекетгік ондатр шаруашылығы құрылды. 1956 жылдан ондатр терісі дайындалуда. Көлде: үйрек, қаз, бірқазан, аққу, балшықшы, шағала, ал жағасындағы қамыс арасын: қабан, түлкі, мәлін (теңбіл мысық) және т.б. мекендейді.

Санат:Қазақстан минералды сулары
Сауықтыру мақсатындағы сутоғандарын пайдалану

**Сауықтыру мақсатындағы сутоғандарын пайдалану** — негізінде емдік және курорттық мақсаттарда қолданылатын, сауықтырғыш категориясына жатқызылған сутоғандар. Айрықша жағдайларда Қазақстан Республикасының Үкіметі немесе денсаулық сақтайтын, табиғатты қорғайтын, су ресурстарын басқаратын, геология және жер қойнауын қорғайтын мемлекеттік органдармен келісім бойынша атқарушы органдар сауықтырғыш категориясына жатқызылған сутоғандарын арнайы су пайдалану жағдайында басқа мақсаттар үшін пайдалануға рұксат беруі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ұстағыш канал

**Ұстағыш канал** - құрғатылатын егістікке сырттан жер асты ыза суының келуін тоқтататын канал.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Мұз көшкіні

**Мұз көшкіні** (*Ледопад*) –

# Мұздықтың тік кертпіштері бар телімі, мұздық бұл телімде қозғалысын тездетіп, көлденең жарықтары бар ірі кесектерге бөлінеді; 
# Бет жағын көптеген жарықшақтар тілімдеп, мұз сендеріне бөлшектеген мұздық телімі. Мұз табанының ұзына бойындағы күрт шығыңқы, кертпешті тұстарында қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұздыбай Бейсенбаев

**Мұздыбай Бейсенбаев** (1929 жылы туған, 2000 жылы қайтыс болған) - әдебиет зерттеушісі, абайтанушы. Абай мұраларын жинау, зерттеу, тану мәселелерімен тыңғылықты айналысып келеді. «Абай мен Ыбырайдың әдеби байланыстары» («Семей таңы», 1977, 30 маусым), «Л. Н. Толстой жөне Абай» («Орталық Қазақстан», 1978, 28 маусым), «Шоқан мен Абай кездескен бе?» («Қазақ әдебиеті», 1978, 5 мамыр), «Пушкин және Абай» («Лениншіл жас», 1979, 6 маусым), «Тарихтың бассақ тамырын» («Жұлдыз», 1985, № 8) т. б. кептеген зерттеу мақалалары жарық көрген. Бейсенбаев ақын шығармаларының жазылу тарихына, текстологиясына байланысты да көп еңбек етті. Абайдың қоғамдық-әлеум. өмірге араласуы, жер, жесір дауларын шешуге байланысты қызметі, заң ережелерін жасау, ағарту ісінде атқарған жұмыстары т. б. мәселелерін «Абай және оның заманы» атты әдеби мақалалар мен зерттеу жинағында жан-жақты сөз етеді.
## Дереккөздер
Мұхтар Әуезов энциклопедиясы. - Алматы: "Атамұра" баспасы. 2011.

Санат:Тұлғалар
Құлақтан кіріп, бойды алар...

**«Құлақтан кіріп, бойды алар...»** - Абайдың 1897 ж. М. Ю. Лермонтовтың «Звуки» атты шығармасының сарынымен жазған өлеңі. 

«Құлақтан кіріп, бойды алар...» – Абайдың өлең, ән-күй туралы жазылған идеялық жағынан өте күшті, көркемдік қасиеті де соған әбден сай келген тамаша шығармасының бірі. Тақырыбы, идеясы жағынан ол ақынның «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...», «Біреудің кісісі өлсе, қарапы ол...», «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін...», «Адамның кейбір көздері...» сияқты шығармаларымен тығыз байланысты. Бұл өлең Абайдың көркем шығарманы, ән-күйді жоғары бағалағандығының анық айғағы. Өлең7, 8, 9 буынды шалыс ұйқаспен (а, -б, -а, -б) жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны ИбраҺим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Тек 1957 жылғы жинақта жазылу мерзімі 1896 ж. деп көрсетілген. Абайдың бұл өлеңіне компoзиторлар С. Мұхамеджанов, А. Гурьев ән-романстар жазған.	

Әрқайсысы 4 тармақты 7 шумақтан тұрады. Орыс ақынының шығармасы 20 жол. Өлеңнің бірталай жері Лермонтовтың туындысынан жолма-жол тәржімөлеңіп алынғанымен, алайда жаппы алғанда Абайдың өз шығармасы. Осымен байланысты Абайдың басқа да еркін аударма деп көрсетілген шығармалары, мысалы, «Қайтсе жеңіл болады жұрт билемек?..», негізі аударма болғанымен, асылыңда тың шығарма екенін айта кету керек. Бұлар өзгертпей берілген, тура мағынасындағы аударма емес, шығармашылық жолмен жазылған тума өлеңге айналған шығармапар. Бұл - Абай аудармаларының басты бір ерекшелігі, ұлы ақын орыс әдебиетінен шығармашылық жолмен үйренуді мақсат еткеңдіктен туып отыр. 

Абайдың «Евгений Онегин» романынан аударған өлеңдерінің көпшілігі еркін аудармалар. Сонда ақын дәлме-дәл аударуға шеберлігі жетпегендіктен осылай етіп отырған жоқ. Оның еркін аударуы алдына қойған шығармашылық мақсатына байланысты болып отыр. Әрине, Абай шығармаларының ішінде дәлме-дәл, түп нұсқаға сай келіп отыратындары да аз емес. Мысал үшін «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз...», «Альбомға» сияқты аударма өлеңдерін атауға болады.

## Өлеңі
Құлақтан кіріп, бойды алар

Жақсы ән мен тәтті күй.

Көңілге түрлі ой салар,

Әнді сүйсең, менше сүй.

Дүние ойдан шығады,

Өзімді өзім ұмытып,

Көңілім әнді үғады,

Жүрегім бойды жылытып.

Аңсаған шөлде су тапса,

Бас қоймай ма бастауға?

Біреу түртсе, я қақса,

Бой тоқтамас жасқауға.

Бір күйгізіп, сүйгізіп,

Ескі өмірді тіргізер.

Өмір тонын кигізіп,

Жоқты бар қып жүргізер.

Есіткендей болады

Құлағы ескі сыбырды.

Ескі ойға көңілім толады,

Тірілтіп өткен құрғырды.

Ішіп, терең бойлаймын,

Өткен күннің уларын.

Және шын деп ойлаймын

Жұрттың жалған шуларын.

Тағы сене бастаймын

Күнде алдағыш қуларға.

Есім шығып қашпаймын,

Мен ішпеген у бар ма?

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Үзбей шайылатын тұндырғы

**Үзбей шайылатын тұндырғы** — ірі, тез шөгетін фракциялық тасындыларды тұндыруға арналған гидротехникалық кұрылыс. Мұндай тұндырғылар түбіне арнаулы құрылғылар қойылуын талап етеді, өйткені үздіксіз жұмыс істейтін шайғыш галереяға шөгінді-тасындылар жиі кептеліп қалатындықтан, оны жуып-шаятын су өтімі қажет. Соған байланысты тұндырғының басына шарбақты, торлы желілер және бөренеден кішігірім тегеурінді бөлгіш орнатады. Алап табанында қаз-қатар етіп орналастырылған шайғыш галерея құрылысы лас суды алып кетуші коллектормен жалғанады. Әрбір секция (шайғыш галереядағы) алаптың табаны ауданының 1/4 бөлігін қамтамасыз етеді. Шайып-жуушы коллектор жапқыш блокпен аяқталып, лас, лайлы су канал арқылы төменгі бъефке түседі. Қыс кезінде ластанған су өтімін әкету үшін оны айналма канал көмегімен өзен арнасына құяды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұз қату

**Мұз қату** (*Ледостав*) –

# өзенде, суқоймада жылжымайтын мұз қабатының түзілуі; 
# өзенде, суқоймада жылжымайтын мұз қабаты байқалатын кезең. Мұз қатудың ұзақтығы мен қалыңдығы суқойманың температуралық режіміне, ерекшеліктеріне, қар жамылғысының қалыңдығына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үздіксіз суармалау

**Үздіксіз суармалау** — суармалы егістікті үзіліссіз, тоқтатпай суару түрі. Бұлайша суармалауда егістік жер батпаққа айналып, өсімдіктің ауасыз тұншығып өспей қалу каупі болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Бейсенбай Жәнібекұлы

**Бейсенбай Жәнібекұлы** (1858-1917) - Абайдың жанында жиі болып, өлеңдерін ел ішіне таратушы ақын. Тобықтының Топай руынан. Бейсенбай ел басқару ісіне де қатысқан. № 5-ауылдың соты болған. Абай Бейсенбай өлеңдерін өзіне оқытып, баға беріп, талдап отырған. Оның ақындық қуатына сенгендіктен де «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» махаббатын қайта жырлап шығуға кеңес берген, дастан мазмұнына өзгеріс енгізуді тапсырған соң Бейсенбай жырдың соңын өзгертіп, Қозыны өлтірмей, Баян екеуін мұратына жеткізеді. Ол өзінің бұл шығармасын 17 түрлі мақаммен ойнатады екен. М. Әуезов Абайдың төңірегіндегі ақындардың қатарында Бейсенбай есімін де атайды.

## Дереккөздер


Санат:1858 жылы туғандар
Санат:1917 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Қазақ би-шешендері
Үздікті суару әдісі

**Үздікті суару әдісі** — егістікті суарған кезде, суды дүркін-дүркін тоқтатып беру әдісі. Мыс., су жүйектің 50% ұзындығына жеткенде су беруді 20 минутка тоқтатып, қайта береді, 60—70% ұзындығына жеткенде су беруді қайта тоқтатады және т.б. Жүйек соңынан ағатын ағын суды болдырмау, танапты біркелкі ылғалдандыру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Бейсенбі Жақыпұлы

**Бейсенбі Жақыпұлы**(1836-1932) - Абай ауылының адамы. 1898 жылы Мұқыр сайлауында Абай өміріне қастаңдық жасаушылардың бірі. Абай «Сенатқа хатында» оны ашық айыптайды. Бейсенбі Ақынның беліндегі қындағы пышағын тартып әкеткен.

## Дереккөздер

Санат:1836 жылы туғандар
Санат:1932 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Құпиялылықты қорғау

**Құпиялылықты қорғау** (Защита секретности) — мәліметтерге қатысы бар кез келген адамға қауіп төндіретін, қиындық, ыңғайсыздық тудыратын немесе шығын әкелетін қандай болса да қол сұғудан (араласудан) немесе кездейсоқ оқиғадан мәліметтерді берік қорғау, сақтау және мәліметтің қупиялығын жасақтау үшін әкімшілік, техникалык және физикалық шаралар жиынтығын заң күшіне енгізу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мұз құрсану

**Мұз құрсану** (*Оледенение*) –

# жер бетіндегі мұздықтар ауданының айтарлықтай ұлғаю процесі. Жер тарихында бірнеше қайтара мұз құрсану болғаны белгілі. Соңғы мұз құрсану Еуразия мен Солтүстік Американың солтүстігінде төрттік дәуірде болған; 
# қалыптасқанына ұзақ уақыт өткен табиғи мұздардың (негізінен мұздықтардың) жиынтығы (мысалы, таулық мұз құрсану, жамылғылық мұз құрсану)

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үй-жай шаруашылығының (коммуналдық) ағындары

**Үй-жай шаруашылығының (коммуналдық) ағындары** - қалалар мен басқа да елді мекендердің ластағыш заттектері көп ағындылары. Үй-жай шаруашылығы ағындыларының құрамында зәрнәжісті сулардан басқа да едәуір мөлшерде зиянды қоспалар бар, олар тұрмыста химиялық заттарды пайдаланудан, тамақ өнеркәсібінің кәсіпорындарынан, қоғамдық тамақтану орындарынан, сауда орындарынан келіп түседі. Үй-жай шаруашылығы ағындыларында ауру қоздырушы микробтар мен вирустардың және гельменттердің жұмыртқаларының болуы бұл суларды аса қауіпті етеді. Үй-жай ағындылары біркелкі құйылмайтындығымен ерекшеленеді, сонысымен қоса канализация құбырла- рының жұмысын қиындатады. Елді мекендер жауын-шашын мен қар еру кездерінде көшелер мен кәсіпорындардың аулаларынан ағатын лас сулармен су көздерін қосымша былғайды. Оларда мұнай шикізатары және басқа да арнайы ластаушылар болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Құлжан қожа

**Құлжан қожа** (т.-ө.ж. б.) - Абайдың замандасы, ақын. Тобықты руынан. Оның өлеңдері ел арасына ауызша көп тараған. Абай Құлжан қожа өлеңдерін қадағалап отырған. Бірде жүзбе-жүз кездесіп қалғанда Абай оған: «Сізді жұрт өлеңші деп жүр. Дүние жаратылысты қалай сипаттар едіңіз?» - деп, сынамақ болады. Сонда Құлжан қожа:

Тоғыз ай, он күндей адамдық құрсағында бердің жайды,
Көрсетпей асырадың күн мен айды.
Ақылы мен зияны жеткен адам,
Дүниеде кемшілікті қайғырмайды.
Қайғыдан кісі өлмейді, есің танар,
Ауыздан түтін шықпас, ішің жанар.
Дүние қашып жүрген қызыл түлкі,
Түлкі қуған күн батқанын білмей қалар,
- дейді. Абай ақынға ризалық білдіріп, құрмет көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Мұз қысымы

**Мұз қысымы** (*Давление льда*) - мұз жамылғысының онымен жанасатын жағаға, гидротехникалық құрылысқа, кемелерге және т.б. ықпал ететін күштік әсері.

Мұз қысымының мұз массалары қозғалысы энергиясының есебінен туындайтын динамикалық және мұздың жылулық кеңеюінің немесе жабысуының есебінен қалыптасатын статикалық түрлері болады. Статикалық қысымның шамасы оңтүстік өзеңдері жағдайыңда *10—30 т/қума*, солтүстік өзеңдері жағдайында *40-60 т/қума* болады. Динамикалық қысымның шамасы кесек сендердің массасына жңне қозғалыс жылдамдығына байланысты өзгереді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұз ботқасы

**Мұз ботқасы** (*Ледяная каша*) - өзге нысандағы мұздың уатылуынан және мұз кристалдарының сумен кіріге қатуынан калыптасқан, көлденеңі *2 м*-ге дейін жететін калқи жүзген ұсақ мұз сынықтарының жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұз буу

**Мұз буу** () — суда жүзіп жүрген және су бетін көмкере бастаған мұз кесектерінің өзен аңғарының нақтылы бір өңірінде жинақталуы. Күзгі сең қозғалысы кезінде болатын бұл процесс өзен ағысының кейбір өңірлерінің уақытша бөгелуіне, сөйтіп, өзен деңгейінің күрт көтерілуіне апарып соқтыруы ықтимал.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қаржаубай Жұмажанов

**Жұмажанов Қаржаубай** (1938 ж. т.) - қарақалпақ ғалымы , әдебиет  зерттеуші. Филология   ғылымының кандидаты. «Ақындар поэзиясындағы фольклорлық және жаңашылдық дәстүрі»атты монография жазған. «Абайдың таңдамалы өлеңдері мен поэмалары» атты кітапқа «Көркем аударма мәселелері» (Нөкіс, 1985) атты көлемді сын еңбегін, 1990ж. «Қарақалпақстан»баспасынан жарық көрген « Абай шығармаларының толық жинағына» «Абайдың қарақалпақша аудармасын қайта оқығанда» деген сын-зерттеу мақаласын жариялады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сұлтанмұрат Бекмұратов

**Сұлтанмұрат Бекмұратов** (1910 жылы туған) - қарақалпақ ақыны, аудармашы. Бекмұратов Абайдың «Интернатта оқып жүр», «Өлең-сөздің патшасы, сөз сарасы», «Адамның кейбір кездері», «Құлақтан кіріп бойды алар...», «Ғылым таппай мақтанба» өлеңдерін қарақалпақ тіліне аударып, 9 класс оқушыларына арналған 1925 жылғы хрестоматияда жариялаған. Бұл өлеңдер 1955 жылы Нүкісте жарық көрген «Абай Құнанбаев» кітабына енгізілді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тілеуберген Жұмамұратов

**Тілеуберген Жұмамұратов** (1915-90) - ақын , драматург . Қарақалпақ, түрікмен, қазақ, өзбек т. б. халықтар фольклоры мен классика өлеңдерін ел арасына таратқан. Ол «Қазақ досым» өлеңіңде Абай, Жамбыл, Мұхтар, Сәбит есімдерін ерекше атап, үлкен құрметін білдіреді. Жұмамұратов ұлы ақынға арнап «Абай ескерткішіне» («Таңдамалы шығармалары». Нөкіс, 1967) атты өлең жазып, жарыққа шыгарды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ахмет Бекмырадов

**Ахмет Бекмырадов** (1951-90) - түрікмен әдебиетшісі. Филология ғылым кандидаты. Ол түрікмен әдебиетінің өзекті мәселелеріне арнаған «Қарағлының жырлары», «Мақтымқұлы поэзиясындағы айғақтық» т. б. зерттеулер жазды. Бекмырадов Абай туралы «Поэзиямыздағы Абай дәстүрінің ықпалы» атты мақаласында («Әдебият ве кунгат» газеті, 1977, 2-ші сәуір) түрікмен әдебиетіндегі Абай дәстүрін, ақын өлеңдерінің көркемдік шеберлігі мен жаңашылдығын сөз етеді.
## Дереккөздер
Үйлестіру

**Үйлестіру** — мелиорациялық өндіріс жоспарлары мен тапсырмалардың орындалуын оралымды басқару мен бақылауды үйлестіруді қамтамасыз ету. Жұмыстардың іс жүзіндегі жүргізілуі жөніндегі үздіксіз есеп пен ағымдағы ақпаратты, құрылыс немесе жоспарлық тапсырмалар кестесінен ауытқулардың алдын алу шараларын, бұл ауытқуларды анықтау мен талдауларды, өндіріс бөлімшелері мен қызметтерінің ағымдағы жұмыстарын ұйымдастыру, құрылыстарды өндірістік-технологиялық жинақтау мен оралымды басқаруды және т.б. қамтиды. Өндірісті басқару, техниканы пайдалану тиімділігін арттырады, өндірістік процестерді орындаудың үздіксіздігін үнемділігі мен ырғақтылығын, негізгі, қосалқы және қызмет көрсету буындарының үзіліссіз жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Басқарудың озық, едістерін енгізу, байланыс, автоматика, телемеханика және есептеу техникасының ең жаңа құралдарын қолдану тұрақты түрде жетілдіріліп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұзды шөл

**Мұзды шөл** (*Ледяная пустыня*) - ауа температурасының төмендігі, ылғалдың және минералдық қоректік заттектердің жеткіліксіздігі себепті өсімдіктер болмайтын суық шөлдің бір түрі. "*Суық шөл*" анықтамасына өте жақын термин.

## Дереккөздер


Санат:Шөлдер
Үлкен айналым

**Үлкен айналым** - ылғалдың ауа ағындарының күшімен мұхиттардың үстінен құрлықтарға тасымалдануы және оның құрлықтардың бетіне жауын-шашын ретінде түсіп, мұхиттар мен теңіздерге жер беті немесе жер асты жолымен қайта оралу процесі. Су буының мұхит бетінен келген кішігірім бөлігі құрлықтың тұйық аймақтарына жауын-шашын түрінде түседі және қайтып оралмайды, яғни үлкен айналымға қатыспайды. Судың жеке түрлерінің тасымалдану көлемі мен жылдамдығы біркелкі емес. Ғаламшардың көлемінде, әдетте, ылғал айналымының мынадай типтері қарастырылады: жер мен ғарыш арасындағы, атмосфера мен мұхитаралық, атмосфера, топырақ және биосферааралық. Ылғал айналымының барлық типтері тұйықталмаған болып келеді. Ылғалдылық, атмосфералық жауын-шашын және булану құрлықішілік ылғал айналымының негізгі элементтері болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үйлестіруші кесте

**Үйлестіруші кесте** — сулы жылдары бөгенді толтыру, ал құрғақшылық жылдары оны босату ретін нақтылайтын, суқойманың жүргісін басқару ережелерін іске асыру кестесі. Бөгеннің осыған дейінгі гидрологиялық жүргі жағдайындагы жұмысын талдау негізінде түзіледі. Үйлестіруші кестенің бастапқы нүктесі ретінде бөгеннің қол жеткізілген толысуы алынады. Ү.к. түзу ушін: су тұтыну кестесі, ағын судың бөгет тұстамасындағы жоғарғы бъефтегі су тұтынушылар көрсетілген гидрологиялық сипаттамалары және олардың қазіргі және болашақ есептелу уақыты үшін ықпал дөрежесі, суқойманың негізгі топографиялық сипаттамалары туралы мәліметтер болуы шарт. Реттеу тиімділігін арттыру мақсатында бұл кестелердің дәлдігі көктемгі су тасудың гидрологиялық болжам деректерімен толықтырылады. Ү.к. координатгар жүйесінде бейнеленеді; абсцисса осінде — бөгенді толтыру уақыты, ордината осінде — бөген деңгейі немесе көлемі көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұз жамылғысының ашылуы

**Мұз жамылғысының ашылуы** (*Вскрытие ледяного покрова*) — жылу мен сыртқы күштердің әсерінен, судың қарқынды ағып келуінен болатын бұзылу, уатылу процесі. Өзеннің немесе суқойманың мұз жамылғысының ашылуы сең жүрер алдында өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үйме жалдау

**Үйме жалдау** - аумақты дуалмен қоршап немесе бөгет құру арқылы судан бөлу. Мұндай амал жерді су басуынан қорғау үшін қолданылады, өзен суы, көлдің, су қоймасының және теңіздің суы лықсыған кезде жерді су басып қалмау ушін немесе теңізден бір алапты қоршап алып құрғату аркылы егістікке айналдыру кезінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұздық жамылғылар

**Мұздық жамылғылар** (*Ледниковые покровы*) — тұтас мұз қалқаны түріндегі қалындығы бірнеше км (*антарктикалық мұздықтың қалыңдығы >4 км*), ауданы бірнеше млн. км2 болатын жер үсті мұздықтарының түрі.

Мұздық жамылғыларының қозғалыс бағыты мен дөңес калқанға ұқсаған бітімі жер бедерінен тәуелсіз дамиды. Қоректену аймағы ең биік орталық бөлігінде орналасады. Мұз осы орталықтан мұздықтың шеткі бөліктеріне радиус бойынша ағады. Мұз шығыны негізінен мұздың қайраңдық мұздықтарға ағу жолымен және мұзтаулардың опырылып бөлінуі арқылы жүреді. Қазіргі замандағы *14,4 млн. км<sup>2</sup>* мұздық жамылғылардың *85,3%*-ы Антарктиданың құрлықтық мұздық жамылғыларын құрайды, *12,1%*-ы Гренландия жамылғысы, *2,6%*-ы Канаданың Арктикалық архипелағы, Исландия, Шпицберген және т.б. арктикалық аралдар алабына бөлінеді. Плейстоценде мұздық жамылғылар Еуропаның, Солтүстік Азия мен Солтүстік Американың бірталай аумағына жайылған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Құмар Шейх Мырза II

**II** **Құмар шейх** (Омар Шейх) (Өзбек. *Umar shayx mirzo*)(1456-95) — Ферғана алқабының әмірі. Ол Әбу Саид Мырзаның төртінші ұлы және Әмір Темірдің ұрпағы болған, Қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Ауғанстан және Шығыс Иран аумағындағы Тимуридтер империясының билеушісі болды. Бабырдың әкесі.

Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде Құмар шаихтың «Әмір-Темір нәсілінен» екенін айтады. Осыған қарағанда ақын Әмір-Темір, Бабыр әулеттері шежіресін жақсы білген.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Мұздық жарықшақтар

**Мұздық жарықшақтар** (*Ледниковые трещины*) — қозғалыс кезінде мұздықтардың жарылуынан пайда болатын жарықшақтар.

Мұздық жарықшақтар қапталдық (*шеткі*), *ұзына бойлық* және *көлденең* болып белінеді. Қапталдық Мұздық жарықшақтар мұздықтың орталық және екі қапталдық бөліктеріндегі қозғалыс жылдамдығы айырмашылығының әсерінен қалыптасады. Екі капталдан жоғары қарай *30—45* градус бұрыш жасай бағытталып, қозғалыс барысында өзгеріске ұшырайды. Ұзына бойлық Мұздық  жарықшақтар мұздық тар аңғардан кең аңғарға шыққан кезінде пайда болады. Мұздықтың жайыла ағуы барысында туындайтын көлденең кернеулер — желпуішке ұқсаған жарықтарға ұласады. Көлденең Мұздық жарықшақтар мұздықтың табанында көлденең орналасқан кертпешке айналады. Мұздық жарықшақтардың ені, тереңдігі және ұзындықтары әр түрлі. Мұздықтың орталық бөлігіндегі жарықтың терендігі *200-250 м*-ге жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Алексей Николаевич Белослюдов

**Алексей Николаевич Белослюдов** (1887- 1939) - педагог. Семей қаласынндағы гимназияны бітірген. Қазақтың ауыз әдебиеті үлгілерін жинау, зерттеу жұмыстарын жүргізген. Абай шығармаларын орыс тіліне аудару мәселесіне белсене араласқан. 1914 жылы 10 наурызда Томск қаласындағы ағасы Николайға: «Құнанбаев өлеңдері туралы «Сібірмен» («Сибирский студент») келісіп қой, өлеңдер орысшаға аударылғаннан кейін, қырғыз (қазақ) поэзиясы туралы кішкентай мақала жазып, соған қосып жібер. Мақала жазған кезіңде қажет болып жатса, оларды өзің-ақ ұйқасқа түсіріп кер, мүмкін, бірдеңе шығар. Мен де сенен жақсы жаза алмаймын ғой. Бірақ, байқап көруге бармын. Егер өзің ештеңе істемесең, Витяға жібер», - деп жазды. Ал 1915 ж. Г. Н. Потанинге жазған бір хатында Семейдегі қазақ жастарының үйірмесі ұйымдасқанын, олар қазақтың халық фольклоры мен этнографиясын жинау ісімен шұғылданатынын, ол өзінің бірінші кезекте Абай Құнанбаев шығармаларын орысшаға аударуды міндетіне алып отырғанын айтады. Сол жылы «Сибирский студент» журналына қырғыз (қазақ) поэзиясы туралы мақала жариялайды. Сөйтіп, орыс халқын қазақ әдебиетімен, оның тамаша өкілдері - Абай Құнанбаев, Ыбырай Алтынсарин шығармаларымен таныстыруды мақсат етеді. Ол Қ. Сәтбаевпен де жақын таныс болған. Оның еліне барып, Баянауылда халықтың әдеби мұрасын жинаған. А. В. Затаевичпен бірге жүріп, ел аралап, өлеңдер, әңгіме, жырлар жинасқан. М. Әуезов, Ә. Марғұлан, Қ. Сәтбаевтардың ақыл-кеңесімен қолында сақталып қалған әз архивін, бауырлары Виктор, Федор, Николайлардың да архивтері мен фотосурет, картиналарын Қазақстан Республикасы ҰҒА-сына еткізген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан педагогтары
Үңгір-мұздық

thumb|200px|'''үңгір-мұздық'''
**Үңгір-мұздық** - суық үңгір, ауаның температурасы жыл бойы 0°С-тан градустан төмен болатын үңгірдің түрі. Үңгірге жарықтар арқылы жоғарыдан соргыған су қаспақтар, сүңгілер және басқа да мұз құрылымдары түрінде мұз болып қатады. Ал су буы үңгірдің шаңырағы мен қабырғаларына мұз кристалдары түрінде шөгеді. Ү-м. қысы суық аудандарда және үңгірдің қап тәрізді қуысы кіре беріс ойығынан төмен жатқан жағдайда немесе ауа еркін айналыста болғанда қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үрлеп толған мұздық

**Үрлеп толған мұздық** ) — тау бедерінің ойыстарында климаттық қар шегінен төмен орналасқан мұздықтардың бір түрі. Ұзындығы ондаған метрден аспайды, ал бірақ ені бойынша (беткей етегімен созыла) жүздеген метрге, кейде км-ге созылуы мүмкін. Беткейдің жел жағындағы биігірек телімдерден жел ұшырып әкеліп жиналған қардан беткейдің ық жағындағы ойыстарда қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұздықтану

**Мұздықтану** (*Гляциология*; лат. *glacies* — мұз және грек. *logos* — сөз, ілім) —

# жер бетіндегі табиғи мұздың барлық түрлері (*[[мұздық]]тар, [[қар жамылғысы]], мұз басу және т.б.*) және жер асты мұздары туралы ғылым; 
# құрлықта атмосфералық қатты жауын-шашынның жиналуы мен қайта калыптасуының нәтижесінде пайда болған және ауырлық күшінің ықпалымен козғалысқа келетін табиғи мұз жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үсіктен сақтай суару

**Үсіктен сақтай суару** — ерте егілген дақылдарды ерте көктемгі үсіктен сақтау үшін жүргізілетін, жақын орналасқан жылу электр станциясының, жер астының гермалды суымен немесе басқа да өндірістің жылы суымен жылыта суару әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Иосиф Николаевич Белокурский

**Иосиф Николаевич Белокурский** (*[[1893]]-[[1943]]*) - суретші. Көркем керамика саласында жұмыс істеген. Алматы керамикалық станциясының (*қазіргі Алматы экспериментальді көркем керамикалық заводы*) негізін салушылардың бірі. Ол Абай портреті салынған сәндік құмыра мен табақша жасаған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Виктор Николаевич Белослюдов

**Виктор Николаевич Белослюдов** (1882- 1916) - суретші. Семей қаласында туған. 

Сондағы 5 кластық училищеде оқып жүрген кезінде-ақ сурет салу қабілеті байқалады. 1894-1906 жылдары Москвадағы Строганов атындағы сурет өнері училищесін бітіріп, Семейге оралады. Ол Семей өлкесін терең зерттеп, тарихи-этнографиялық мәні бар экспонаттар жинап, бауырлары Николай, Федорлармен бірігіп, өз қаржыларына мұражай ашқан. Мұражай қорында: геология мен минералогия және антропология, б. з. б. археология, ерте заманғы киім үлгілері, кітаптар мен қолжазбалар қоры, нумизматика-этногр. бөлімдері болды. Б. з. б. археология бөлімінде 600-ден астам экспонат болса, нумизматика бөлімінде мыңнан аса алтын, күміс, жез тиындар мен теңгелер, этнография бөлімінде қазақтардың, сарттардың, татарлардың әр түрлі киім-кешектері, ою-өрнектері т. б. жинақталды. Мұражайда барлығы 4 мыңдай экспонат болған. 1903 жылы «Біздің отанымыздың географиялық сипаттамасы» аталатын көп томды еңбектің «Қырғыз өлкесі» деп аталатын 18-кітабы жарық көреді. Бірақ кітап Белослюдовтың қолына 2 жылдан соң тиген. Белослюдов Абай туралы алғаш рет осы кітаптан оқып біледі. Кітаптың өзіне таныс этнограф-ғалым А. Н. Сидельников жазған бөлімдерінен Абай Құнанбаевтың жаңа бағыттағы әдебиеттің өкілі, А. С. Пушкиннің «Евгений Онегинінен» «Татьянаның хатын» аударғанын біледі. Кітап Белослюдовтар отбасына қатты әсер етіп, содан бастап Абай шығармашылығына ерекше мән бере қарайды. «...Абай Құнанбаев өлеңдерін аудару және оған иллюстрация жасау жөнінде не айтарымды білмей отырмын. Егер сәл ғана бос уақыт болса, және де сен, мен, Алеша үшеуміз бірге болсақ, мұның бәрін жүзеге асыруға болар еді», - деп жазады Виктор Николайға 1913 жылы 29 желтоқсандағы хатында. 1914 жылы 6 қаңтарда: «...Құнанбаев өлеңдерін аудару жөніңде саған не айтсам екен. Сауатты қырғыз (қазақ) жоқ деймісің, әрине, бар. Тек оны тауып, жақсылап жегу керек, бірақ оны қолға алатын ешкім жоқ», - деп жазды. Белослюдов тек суретші ғана емес, Семей өлкесін зерттеуші ғалым да. Семейдің құрылғанына 200 жыл толуы жөнінде жазған тарихи очеркі өзі дүниеден өткен соң 1918 жылы «Семипалатинский край» газетінде жарияланған. Тарих, әдебиет салаларын зерттей отырып, қазақ әдебиеті классигінің өлеңдерін орысшаға аударуға алғашқы қадам жасаған Белослюдов еді. Белослюдов осы іске жақындарын жұмылдырып, жер-жерге хаттар жазып, жақсы аудармашылар іздеген. Белослюдов 1916 жылы қаңтарда әскер қатарына шақырылады. Барнауыл қаласында қызмет етіп жүріп, ауырып 33 жасында қайтыс болады. Сүйегі Семей қаласына әкелініп, жерленеді.

## Дереккөздер


Санат:1882 жылы туғандар
Санат:Семейде туғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Санат:Барнауылда қайтыс болғандар
Санат:Семейде жерленгендер
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Қазақстан мұражайшылары
Үш тактілі су айналымы

**Үш тактілі су айналымы** — су көзіңдегі су тым азайып кеткенде енгізілетін су пайдалану тәртібі. Бір су кезіне қарасты су пайдаланушыларды үш топқа бөледі де, суды әр топқа кезекпен береді. Бір топқа суды 5 күннен артық бермейді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Құнанбай мешіті

**Құнанбай мешіті** — Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Мешіт Қарқаралы қаласы, Құнанбай қажы көшесі, 23 үй адресі бойынша орналасқан.

## Тарихы
Мешіт құрылысы 1850 жылы басталып, 1851 жылы аяқталды. Мешіт салу жөнінде 1847 жылы әңгіме қoзғалып, арасында Күшік-Тобықты баласы Құнанбай бар, 16 болыс қол қойған.

Аға сұлтан, майор Құсбек Тәукеұлы мөр басқан мешіт салу туралы акт дуанға тапсырылған. Оңда құрылыс үшін халықтан қаржы жиналатыны айтылады. 1849-52 жылдары Қарқаралы округіне аға сұлтан болған Құнанбай құрылыс жүргізу ісін өз қолына алып, тыңғылықты аяқтағаңдықтан — мешіт халық арасыңда Құнанбай мешіті аталып кеткен.

Кейінірек мешіт жанынан медресе, шәкірттер үшін жатақ, молдалар үйі бой көтереді. Құнанбай мешіті Қарқаралы округіңдегі ислам дінін уағыздауға, балалардың қара танып, сауат ашуына көп қызмет еткен. Мешітке кезінде Абай да барып тұрған.

Құнанбай мешітінің күтімсіздіктен тозып, жойылып кетудің аз-ақ алдында тұрған кесенені қайта қалпына келтіру үшін 1989 жылы қарашада облыс, аудан жұртшылығының шақыруымен Алматы қаласынан «Қазақтың мәдени-тарихи ескерткіштерін қорғау және қайта жабдықтау конструкторлық жобалау институты» мен «Көркем-сурет ғылыми-реставрациялау өндірістік бірлестігінің» мамандары мешітті алғаш рет қалпына келтірді. Осы реставрация 1991 жылы аяқталды.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қарағанды облысы сәулеті
Санат:Қарағанды облысы мешіттері
Мұзтау

thumb| Антарктика суындағы мұзтау
thumb| Мұзтау

**Мұзтау** (*айсбер*г; ағылшынша *iceberg*, *ice* — мұз, *berg* — тау) — мұхит пен теңіздерде жүзіп жүретін немесе қайырлап шөккен аса ірі мұз кесегі, басқаша айтқанда мұздықтардан бөлінген ірі шойтасты мұздар. 
right|thumb|250px|Мұзтау
right|thumb|250px|Мұзтау
[150px|right|thumb|Су астындағы мұзтаудың көрінісі ([фотомонтаж)]]
Мұзтаулар (*ағылшынша іceberg, голландша іjsberg; іce, іjs – мұз, berg – тау деген мағынаны білдіреді*) мұздық шетінің сынып (судың гидростатикалық қысымының, лықсудың, ағыстың, желдің әсерінен) суға түсуінен пайда болады. Олар мұхиттар мен теңіздерде қалқып жүреді немесе теңіздің таяз жері – қайырда шөгіп жатады. Мұзтаулар, әсіресе Солтүстік жарты шардағы – Гренландия, Канаданың Арктикалық топаралдары жағаларында, Оңтүстікте – Антарктида жағасында жиі кездеседі. Мұз бен судың тығыздығына байланысты мұзтаулар көлемінің 83 – 90%-ы судың астында болады, қалған бөлігі су бетінде орта есеппен 70 м (Арктикада) – 100 м-ге (Антарктикада) дейін көтеріліп тұрады, ал ұзындығы бірнеше ондаған км-ге жетеді. Гренландия мұзтаулары Шығыс Гренландия және Лабрадор ағыстары арқылы 40 – 50° солтүстік ендікке дейін, ал кейбір жағдайларда Бермуд, Азор аралдарына дейін жүзіп барады; Антарктида мұзтаулары 45 – 60° оңтүстік ендікке дейін жетеді. 1894 ж. мұзтаулардың 26° оңтүстік ендіктегі тропиктік белдеуден де байқалғаны тіркелген. Мұзтауларға көптеген кемелер соқтығысып, апатқа ұшыраған (мысалы, 1912 ж. “Титаник”, 1959 ж. “Хедтофт”).
Полярлық аймақтардағы материктік мұздықтардың жылжып теңізге жеткен шеттерінің омырылып бөлінуінен пайда болады (Антрактида мен Грендландия мұздықтары және басқалар). Олардың көлемінің *90%*-ға дейінгі бөлігі су астында болады. Су үстіндегі бөлігі су бетінен *70-100 м* көтеріледі. Теңіз ағыстары мұзтауды төмен ендіктерге алып кетеді. Мұзтау онда біртіндеп еру барысыңда жойылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұзтау
Санат:Су күйлері
Санат:Мұхиттану
Үшбұрышты суағар

**Үшбұрышты суағар** — өзен суының су өтімін өлшеуге арналған аса қолайлы, үшбұрышты, жұқа қабырғалы гидротехникалық құрылыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Назар Гуллаев

**Гуллаев Назар** (1936 ж. т.) - түрікмен ақыны, әдебиет зерттеуші, драматург, композитор. Филология ғылымларының кандидаты, профессор. Ол түрікмен халқының орта ғасырлардағы мәдени және әдеби мұрасы хақында «Ғасырдан қалған нұсқалар», «Ләйлі мен Мәжнүн жөнінде сұхбат» және «Өмір туралы ойланба» т. б. ғылыми-зерттеу кітаптарын жарыққа шығарды. Г. Абайдың туғанына 120 жыл толуына арнап «Қазақ халқының биік ұлы» («Мұғаллымдар газеті», 1965, 8-ші тамыз) атты көлемді мақала жазды. К. Боржакова.

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Түрікменстан ақындары
Санат:Түрікменстан әдебиет зерттеушілері
Санат:Түрікменстан жазушылары
Санат:Түрікменстан филологтары
Санат:Түрікменстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Федоров бөгені

‎
**Федоровка бөгені** — Қарағанды қаласындағы бөген. Бұрынғы Михайловка кенішінің кемірден босаған қабатын Соқыр өзенінің суымен толтыру нәтижесінде жасалған. Су толтыру 1966 жылы басталды, қалыпты деңгейіне 1969 жылы жетті. 1981 жылы Шерубай-Нұра өзенінің алабында ұзақ уақыт бөйына созылған төменгі деңгейге байланысты Ертіс-Қарағанды каналынан су алатын Жартас бөгені қазылды. Каналдан су насос станциясы арқылы беріледі. 

## Гидрологиялық сипаты
Бөгеннің толық көлемі 83 млн м3, су айдынының ауданы 432 га, ұзындығы 4,1 км, өндірек жері 2,2 км. Жағалауының ұзындығы 12 км, ең терең жері 70 м-ге жуық. Мұзының қалындығы қыста 1 м-ге жетеді. Суы тұщы (минералдылығы 1 г/л), аздап кермек, сілтілігі шамалы. Балығы: шортан, қызылқанат, теңгебалық, аққайран, торта, оңғақ, мөңке, алабұға. Бөген — Жаңақала, Үлкен Михайловка, Федоровка және Оңтүстік-Шығыс тұрғын аймақтары үшін Қарағандының оңтүстік бөлігінде құрылып жатқан демалыс аймағының негізі. Бөген суы қала маңындағы көптеген бау-бақша участкелерін суландыру үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы гидрографиясы
Леонид Прокофьевич Белоусов

**Леонид Прокофьевич Белоусов** (1928 жылы туған) - мүсінші. Монументті, монументті-сәндік мүсін және портрет жанрында жұмыс істейді. Шығармаларынан қазақтың ұлттық тақырыбы кең орын алған. Белоусов Қостанай облысы, Таран ауданы, Абай атындағы совхоздағы Абай ескерткішінің (М. А. Белоусовамен бірге, 1962, бетон, биіктігі 4 м, архолог. Д. П. Пятыгин) авторы. Кітапқа үңілген бойда терең ойға шомған ақын бейнесі асқақ та айшықты шешімін тапқан.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Муза Александровна Белоусова

**Муза Александровна Белоусова** (1926- 79) - мүсінші. Қостанай облысы, Таран ауданы, Абай атындағы совхозда 1962 жылы орнатылған «Абай» ескерткішінің (Л. П. Белоусовпен бірге, бетон, биіктігі 4 м, арх. Д. П. Пятыгин) авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Физикалық-географиялық аудандау

**Физикалық-географиялық аудандау** — жер бетін аумақтық саралау жүйесі. Ф.г.а. табиғат аумақтарының бір-біріне тәуелділігіне негізделеді. Табиғи ортаның құрауыштары бойынша (геоморфологиялық, климаттық, топырақтық және т.б.) және кешендік (ландшафтық) аудандауға бөлінеді. Кешендік аудандаудың белдемдік бірліктері: географиялық белдеу, географиялық белдем, физикалық-географиялық жолақ. Бейбелдемдік аудандауға сектор, ел, аймақ, провинция, аудан қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Физикалық география
Фильтрациялық кедергі арқылы есептеу әдісі

**Фильтрациялық кедергі арқылы есептеу әдісі** — көптеген сүзілу түрлерін дара есептеп шығару әдісі; күрделі ағынның бөліктерін жеке-жеке бөліп есептеуде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Николай Николаевич Белослюдов

**Николай Николаевич Белослюдов** (1880-1943) — суретші. Семей қаласында туып өскен. Белослюдов 1895 жылы Семейдегі 5 кластық қалалық училищені, 1895-99 жылдары Омбы техникалық училищесін бітіреді. 1906 жылдан 1916 жылға дейін жер бөлімі мекемесінің басқармасында топографиялық қызметте болды. Ол бүкіл Сібірді аралап, тарихи-этногр. мәні бар зерттеу жұмыстарын жүргізген. Г. Н. Потанинмен жақын танысып, оның кеңесімен археол-этногр. коллекциялар жинаған, бұл іске өз бауырлары Виктор, Алексейлерді де тартқан. Сөйтіп, өздері жинаған экспонаттардан мұражай ашқан. Белослюдов Семейдегі мұғалімдер семинариясы мен мектептерде сурет, сызу пәндерінен сабақ бере жүріп, қазақ халқының мәдени-рухани байлығын зерттеп, оған ерекше мән бере қарады. Семейдегі орыс география қоғамының тапсыруымен археол.-этногр. мәні зор экспонаттар, қазақтың ауыз әдебиеті, халық әндері үлгілерін жинап, зерттеді. Семейде қазақ мұғалімдерінің қысқа курстарын ұйымдастырып, өнер мен әдебиет, Абай туралы лекциялар оқыды. Абай өлеңдерін орысшаға аударып, оны орыс халқына таныстыруды армандады. Белослюдов 1911 жылы 28 қаңтарда Томскіден Викторға жолдаған хатында: «Г. Н. Потанинмен кездесіп, үйінде әңгімелестім, оған ақын Құнанбаев туралы айттым, ол білмейді екен. Маған Потанин: «Коншинге жазыңдар, ол Абайдың ең таңдаулы өлендерін іріктеп алып, «Сибирская жизньге» бастырып, көпшілік қауымға таныстырсын дейді», - деп жазады. Сол жылғы жазған енді бір хатында: «Витя, сен туралы Потанин газетке жазды. Танысқан боларсың, қандай жақсы. Ол тағы да қазақ әңгімелерін жинап, жазуға жүріп кетті, Томскіден кетерде редактор Наурызовпен Абай Құнанбаевтың өлендерін қарасөзбен аудару туралы сөйлесудің реті келмеді, оған хат арқылы айтамын», - деп жазады. 1912 жылы 9 наурызда Викторға жазған хатында : «Григорий Николаевич қазақ әндерінің әуені жөнінде өз көзқарасын айтты», - деп жазған. Тағы бір 1912 ж. 13 қазанында інісі Викторға «Гребенщиковты тосудамын, онымен Құнанбаевтың өлеңдері туралы сөйлескім келеді. Наурызов болса ештеңе бітірмеген сияқты», - деп жазса, 1912 жылы 23 қарашадағы хатында: «Гребенщиковпен Құнанбаевтың өлеңдерін орыс тіліне аудару туралы сөйлескім келеді» - деп, қайталай ойын білдірсе, сол жылдың 22 желтоқсанындағы хатында Гребенщиковпен кездескенін, қазір ол А. М. Горькийдің хатшысы екенін жазады. Осы саладағы жазысқан хаттарының ұзын саны 900-дей, соның 700-дей хаты Семейдегі Абайдың мемл. қорық-музейінде, 100-ден астамы Қазақстан Ұлттық ҒА-сының сирек қорында, 50 шақтысы Шығыс Қазақстан музейлері мен архивтерінде, біразы Семейдің өлкетану музейінде сақтаулы. Ол М. О. Әуезов, Ж. Шанин, Қ. Сәтбаев, X. Ғаббасов, Ә. Ермеков, Н. Құлжановалармен пікірлес, дос болған. Булар арқылы Абай Құнанбаевты біліп, оның озық ойлы мураларын орыс тіліне аударып, орыс халқына таныстыруды мұрат тұтқан. Абай елеңдері мен муз. мұрасын Г. Н. Потанинге таныстырып, оның пікірін хатқа түсіруде Белослюдовдың сіңірген еңбегі зор.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан суретшілері
Михаил Михайлович Беляев

**Михаил Михайлович Беляев** (1925 жылы туған) - суретші. Кескіндеме, қондырғылы және өнеркәсіптік графика саласында жұмыс істейді. 

Ол Абай тақырыбына бірнеше рет қалам тартып, түрлі жанрдағы бірқатар шығармалар тудырды. Семей облысы тарихи-өлкетану музейіне арнаған «Абай мен Михаэлис» (1958-59; қағаз, қарындаш, акварель) суретінің негізіңде 1970 жылы В. И. Третьяковпен бірігіп, жаңа картина жазып шықты (кенеп, майлы бояу, автордың жеке қоры). Ол Абайдың 125 жылдығына орай Третьяковпен бірігіп, Алматыдағы «Сувенир» фабрикасында әзірленген Абайдың ез тұлғасы, ескерткіші, музейі бейнеленген ескерткіш белгілердің (жеті түрлі) эскизін (1970), ақынның мерей тойына арналған билеттің үлгісін, «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» атты график. бетті (1970; қағаз, линогравюра, автордың жеке қоры) жасады. Оның жеке көрмесіне қойылған «Нұрлы қала» картинасында (1991; қатырма қағаз, темпера, автордың жеке қоры) Семей қаласының таныс көрінісі арасынан Абай ескерткіші (мүсінші Д. Элбакидзе) ерекше кезге түседі.

## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Фитомелиорация

**Фитомелиорация** - топырақтағы ерітінді тұздарды сыртқа өсімдік арқылы шығарудың биологиялық әдісі. Бұл биологиялық әдісті көбінесе өсімдіктің жабайы түрлерін пайдалану арқылы іске асырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Зоя Израилевна Береговая

**Зоя Израилевна Береговая** (1914 жылы туған)-суретші. 1942-62 жылдары Алматыда тұрып, фарфор, майолика, гипс саласында жұмыс істеді. 50 жылдардың ортасында Қазақстан мәдениетіне арналған бірқатар мүсіндер жасады, соның ішінде «Жас ақын» (1956, майолика, глазурь, Қазақстан Республикасының мемл. өнер музейі меншігінде), «Бала Абай» (1956, майолика, глазурь, Абайдың мемлекеттік музей-қорығы меншігінде) мүсіндері Абайдың романтик. бейнесін сәтті аша түскен.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1914 жылы туғандар
Халықты сумен орталықтандырылған жабдықтау

**Халықты сумен орталықтандырылған жабдықтау** — сутоғандарын халықтың ауыз су, тұрмыстық және өзге де мұқтаждары үшін орталықтандырылған сумен жабдықтау тәртібінде пайдаланған кезде шаруашылық ауыз су құбырлары меншігінде немесе пайдалануында болатын заңды ұйымдар бас саға құрылыстарының бекітілген жобаларына және арнайы су пайдалануға берілген рұқсаттарына сәйкес сумен жабдықтау көздерінен су алып тұру қақы. Аталған заңды ұйымдардың алынатын судың есебін алуды ұйымдастырып, сумен жабдықтау көздеріндегі судың жай-күйін үнемі байқап отыруға және жергілікті өкілді әрі атқарушы органдарына, табиғат қорғайтын, су ресурстарын басқаратын, санитарлық қадағалау жасайтын, геология және жер қойнауын қорғайтын мемлекеттік органдарға су көздеріндегі, су сапасының белгіленген мемлекеттік стандарттардан ауытқуы туралы хабарлап отыруға міндетті.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұнар

**Мұнар** (*Мгла*) — кұрғақ тұман, атмосфераның төменгі қабатындағы ауаның бұлдырланып көмескі тартуы. Атмосферадағы ұсақ қатты бөлшектердің ерекше молдығынан болады. Мұнар кезінде ауаның мөлдірлігі төмеңдеп, көру мүмкіндігі *1 км*-ден ондаған метірге төмендейді. Әдетте, далалық және шөлдік аймақтарда байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Берекехан Құтайбаұлы

**Берекехан Құтайбаұлы** (1919-1942) - Абайдың шөбересі, Мағауияның немересі.

Семейде 7-класты орысша оқып бітірген. Шығыс Қазақстан облысы, Новошульба ауданы, Уба-Форпост ауылдық кеңесінен әскер қатарына алынып, Ұлы Отан соғысына қатысқан.

## Дереккөздер

Санат:1919 жылы туғандар
Санат:1942 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар