open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Манпар

**Манпар** — 1) ұннан, судан, тұздан кеспеге арналған қамыр илейді. Одан соң қамырды дымқьш орамалмен жабады да, 2—3 сағ қоя тұрады. Артынша қамырдың кесегін үстелге қойып, одан саусақпен домалақ бөліктерді бөліп алады, оларды қайнап жатқан суға салып, қайнатып, дайын болғанша пісіреді. Асылған тіліктерді сүзекіге салады, сумен жуып, сорпада сақтайды. Ал етті ұсақ кубиктермен кеседі, қыздырылған майда кесілген жуамен бірге қуырады, оған тұз, ұзыншалап кескен түрма, домалақтап  кесілген қызанақ, ұсақтап туралған 'сарымсақ, сірке суын, кішкене сорпа, бұрыш, лавр жапырағын салып, бүқтырады. Мұнан кейін кесілген картопты қалған сорпаға салып, дайын болғанша пісіреді. Әкелер кезде сорпаға арналған қыш табаққа пісірілген қамыршаларды салады, ет-көкөністі соустарды құяды, үстінен ұзыншалап кесілген омлет пен балдыркөктер салады. 2) ұннан, судан және тұздан дүнген лапшасына арналған қамыр илеп, одан бірінші нұсқадағыдай саусақпен бөліктерді бөліп алады. Етті ұсақ беліктермен бөліп, майда бас жуамен бірге қуырады. Оған ұзыншалап кесілген түрма, ұсақтап туралған сарымсақ, сірке суы, бұрыш, лавр жапырағы салынады. Сорпа құйып қайнатады. Үстелге әкелер кезде металдан жасалған сорпаға арналған қыш табаққа салады. Пісірілген қамыршаларға еттің соусын қүяды, қайнатады, үстіне балдыркөк себеді. Оның үстіне ұсақтап кесілген омлет (бір бөлікке 50 г) салуға болады.

## Дереккөздер
Марлиндер

**Марлиндер** () – тропикалық, субтропикалық суларда мекендейтін балық. Олардың қара, ақ, ақшыл және теңбіл түрлері кездеседі. Олардың тұмсығы семсерге ұқсап алға шығып тұрады. Салмағы 130— 180 г. Еті тығыз, майсыз және тал- шықты болып келеді. Марлиндердің етінен көбіне консерві дайындайды. Етін қуырып және қыздырып жеу керек.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Жөңкей алаңы

**Жөңкей алаңы** - тарихи мекен. Ол 1640-1723 ж. жоңғар шапқыншылығы кезінде ерлігімен танылған Жөңкей батырдың есімімен аталған. Қапал (Жамбыл облысы)ның шығыс жағында орналасқан. Есім хан заманында қазақтар мен қара қытайлардың шайқасы осында өткен. Қабанбай батырдың жоңғарлармен соғысқан (1718-19) жері де осы алаң көрінеді. Жөңкей алаңы ауылында көне зираттар мен қорғандар көп. Алаңның ортасында Қарлұқ ұлысының билеушісі, колбасшысы - Арслан ханның зираты орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Мармелад

**Мармелад** — желе тәрізді кондитерлік өнім; жеміс-жидек езбесін, қантты, сірнені, агарды (немесе пектинді), тамақ қышқылдарын, хош иісті және бояғыш заттарды араластырып, қайнатып дайындалады.

## Галерея

Сурет:Russian Marmalade - Lemon Slices.jpg|Лимон және апельсин тілімдері түріндегі *желелік* мармелад, сондай-ақ мандарин тілімдерінің басқа түрлері.
Сурет:Pihlaja candy.jpg|Үш қабатты *желелік* мармелад, қант себілген.
Сурет:Green Jelly.png|Көлденең қимадағы *желелік* мармелад.
Сурет:BonBon Hurlumhej Mix.png|Әртүрлі фигуралар түріндегі *шайналай* мармелад.
Сурет:Gummy bears.jpg|Сағызды аюлар («шайнайтын» мармеладтың бір түрі).
Сурет:Ates.jpg|*Кесек (қаттық)* жеміс мармелады.
Сурет:Apple marmalade 01.JPG|*Қаттық* алма мармелады, кесектерге кесілген.
Сурет:Dulce de Membrillo.jpg|*Қаттық* айва мармелады.
Сурет:Homemade marmalade, England.jpg|Үйдегі классикалық британдық мармелад.


## Дереккөздер

Санат:Тағамдар
Жуанышбеков Нүрболат Орынбеқұлы

**Жуанышбеков Нүрболат Орынбеқұлы** (1.1.1944 жылы туған, Райымбек ауданы, Нарынқол ауылы) - ғалым, филол. ғыл. док. (1996), профессор (1997). 1961 ж. Алматы қаласындағы № 53 орта мектепті, 1966 ж. ҚазМУ-ді бітірді. 196680 ж. Алматы есеп-кредит техникумында, 1980-83 ж. Қыздар педагогика институтында, 1983-97 ж. ҚазМУ-де ұстаздық етті. 1997 жылдан кафедра меңгерушісі. Ғылыми-зертеулердің соның ішінде 3 монографияның авторы.

Ш ы ғ а р м а л а р ы: Времен связующая нить, ауылы-А., 1991; Проблемы сравнительно-типологического изучения литературы, ауылы, 1995; М.Ауезов и русская литература, ауылы, 1997.

## Дереккөздер
Маринадтау

**Маринадтау**  — 1) күшті тұзды ерітінді — маринад өнімді тағамға дайындау кезінде қолданылады. Ежелгі Римде ең алғаш маринад орнына теңіз суы пайдаланылған. Ет, балық, құс етін жүмсарту үшін осы суға салып қойған. Бірте-бірте маринад құрамы да күрделене берді. Оңтүстік Еуропада, шарап өндірісі дамыған кезде, маринад орнына шарап ашыған кезде түзілетін сірке суы қолданыла бастады. Осы тәсілмен өнімдерді сақтау төсілі де дамыды. Қазіргі кезде маринадтың жүздеген түрлері бар. Олар етке, құс еттеріне арналған жәие балық, көкөністерғе арналған болып екі катеғорияға бөлінеді. 2) дайын өнімге хош иіс, консистенция, өзіне тән ерекше дөм беру үшін өнімдерді тағамдық органикалық қышқылдар ерітінділерінде ұстайтын химиялық аспаздық өндеу; қажетті дәм мен иіс беру үшін өнімді маринад ішіне салып қою.
## Дереккөздер
Жұлдызша ансамблі

"Жұлдызша" - балалардың ән-би ансамблі. 1979 ж. Талдықорған ауданының (қаз. Ескелді ауданы) мәдениет үйінің жанынан ашылды. 1983 ж. "Үлгілі ансамбль" атағы берілді. Ансамбль облыс, аудан көлемінде өтіп жатқан мәдени-көпшілік шараларда өнер көрсетіп, шеберліктерін шыңцады. Оның репертуарында ТМД елдері комп-ларының шығармалары: "Мотрос биі", "Яблочко", "Сыған биі", "Субботея", "Халықтар достығы", т.б. би композициялары, көпшілікке таньмал әндер болды.

## Дереккөздер
Мәзір

[right|thumb| alt=A.|200 px|[Кебаб сататын мекеменің мәзірі]]
**Мәзір** (кейде **ас мәзірі**, **меню**) — қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарында тұтынушыларға құрамын, бағасын көрсетіп, ұсынылатын тағамдардың, аспаздық және ұннан дайындалатын кондитер өнімдерінің тізімі.

## Дереккөздер

Санат:Қоғамдық тамақтандыру
Жұмабай Шаштайұлы

**Жұмабай Шаштайұлы** (10 қазан 1950, Жамбыл ауылы, Алматы облысы — 12 наурыз 2024) — қазақстандық жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі.

## Еңбек жолы
"Коммунизм жолы" газетінде, 1980–87 жылдары республика "Лениншіл жас", "Социалистік Қазақстан" газеттерінде, 1987–90 жылдары "Жалын" журналында жұмыс істеді.
 
1990–92 жылдары "Қазақ тілі" қоғамы Алматы облыстық комитеті төрағасының орынбасары, 1992–96 жылдары "Жас Алаш", "Қазақ әдебиеті" газеттерінде бөлім меңгерушісі, 1996–2002 жылдары халықаралық "Заман-Қазақстан" газетінің бас редакторы болды. 2002 жылдан Қазақ радиосының бас редакторы қызметін атқарды. 2007 жылдан бастап "Қазақ әдебиеті" газетінде бас редактор.

## Шығармалары
* 1982 жылы "Таң нұры" атты ұжымдық жинаққа "Қияда" атты алғашқы повесі енді.
* 1984 жылы шыққан "Қызын кар" атты тұңғыш жинағы сол кездегі саяси басшылық тарапынан қатал сынға ілікті.
* "Жала мен нала" (1987) 
* "Жыр жолбарыс" (1996)
* "Біздің заманның Аяз биі" (1997) 
* "Жаңғырық" романы (2004)  
* Таңдамалы 2 томдық жинағы (2010) 
* "Аяз би" романы "Жазушы" баспасында қайта басылып шығарылды (2013)

## Жетістіктері
* Халықарарық Жамбыл атындағы сыйлығының лауреаты (1996)
* ҚР Президентінің стипендиаты (2000)
* ҚР Еңбек сіңірген қайраткері (2012 жыл 16 желтоқсан)
* Халықаралық "Алаш" сыйлығының лауреаты (2012)

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Мейіз

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Мейіз"]]

**Мейіз** — қабығы жұқа, сүйегі аз немесе сүйексіз, құрамында 20% жоғары қанты бар жүзімнен кептіріліп дайындалады. Мейіздің құрамында 87,5% -ға жуық қант болады. Мейіз — дәмді жеміс. Оны шырынсу, пудинг, квас дайындауға, сондай-ақ кондитер және ұн тағамдарын пісіруге пайдаланады.

**Мейіз** жасау үшін құрамында кемінде 20% қапты бар, қабығы жұқа, сүйегі аз немесе сүйексіз жүзім сұрыптары пайдаланылады. Мейіздің құрамында 87,5%-ға жуық қант  болады. Жүзім сұрпына, оны өңдеу жолдарына, кептіру тәсіліне қарай мейіз кішміш және мейіз болып екіге бөлінеді. Кішмішті жүзімнің сүйексіз сұрпынан, ал мейізді дәні бар жүзім сұрыптарынан жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Мақан Жұбанышұлы Жұмағұлов

**Мақан Жұбанышұлы Жұмағұлов** (20.10.1924 жыл, Еңбекшіқазақ ауданы, Бұрғансу ауылы) — жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1963). 

* 1940 жылы Алматы көркем сурет училищесіне түсіп, 2-дүниежүзілік соғысынан оралған соң, аталмыш училищені тәмамдайды (1946). 
* Мәскеудегі Әдебиет институтын бітірген (1959). 
* 1948 - 52 жылдары Алматыда  № 18 мектепте мұғалім
* 1952 - 54 жылдары "Учитель Казахстана" газетінде әдеби қызметкер
* "Жазушы" баспасында (1967-1975) редактор
* 1975 - 83 жылдары Авторлық құқық қорғау жөніндегі Бүкіл одақтық агенттігі Қазақ республикасы бөлімшесінде инспектор, аға әдеби кеңесші қызметтерін атқарған.

## Шығармашылығы
Шығармаларын орыс тілінде жазды. 
* Тұңғыш өлеңдер жинағы — "Қараторғай" 1950 жылы жарық көрді. 
* 1916 жылы Торғайдағы ұлт-азаттық қозғалысын, оның жетекшісі ауылы Имановтың ерлігін баяндаған "Қыран қазасы қияда" романы (М., 1965, 1967)
* балаларға арналған "Сөз кітабы" (1969)
* "Днепрге" повесі (1972, 1986)

## Дереккөздер


Санат:20 қазанда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Құрғақ азық үлесі

thumb|Құрғақ азық үлесі
**Құрғақ азық үлесі (Сухой паек)** — ыстық тамақ дайындау мүмкін болмаған жағдайда қолдануға арналған азық-түлік жиынтығы. Құрғақ азық үлесі құрамына белгіленген нормаға сәйкес, ұзақ сақтауға жарайтын, аспаздық өңдеуді кажет етпейтін азық-түлік кіреді. Мұндай азык-түліктің қатарына: кептірілген нан, темір қалбырдағы консервілер, қант, шай, шұжық, шоколад, тұз, т.б кіреді. Құрғақ азық үлесінің азықтық және энергетикалық құндылығы организмнің орташа шығынын толтыруға есептелуі тиіс. Сонымен катар, Құрғақ азық үлесі көлемі шағын, ылғал өтпейтін етіп оралуы керек. Азық-түліктің жұмсалмайтын коры жеке құрамға Құрғақ азық үлесі мөлшері бойынша беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жұматаев Ермек

**Жұматаев Ермек** (28.04. 1967 жылы туған, Жамбын ауданы, Саурық ауылы) — айтыс ақыны. 1984 ж. Жамбыл ауданындағы орта мектепті, 1998 ж. ҚазМУ-ді бітірген. 1988-98 ж. ауданы мәдениет үйінің директоры, 1998-2002 ж. облыс халық шығарм. орталығында аға инспектор. Республикалық "Қараой", Манастың ЮОО жылдығына арналған халықаралық айтыстардың жеңімпазы.

## Дереккөздер
Бірқалыпты қозғалыс

**Бірқалыпты қозғалыс** — жылдамдықтың сандық мәні уақытқа тәуелсіз кездегі қозғалыс; дененің кез келген тең уақыт аралығында тең қашықтықтарды өтетiн қозғалыс. Нүктенің бірқалыпты қозғалыс кезіндегі t уақыт аралығында жүріп өткен жолы (s) жылдамдық пен уақыттың көбейтіндісіне тең 
болады, яғни s= υ t. Осы айтылғандар дененің әрбір нүктесіне қатысты орындалатын кезде қатты дене ілгерілемелі бірқалыпты қозғалатын болады.

## Дереккөздер

Санат:Механикалық қозғалыс
Мұратбек Жүнісбеков

**Жүнісбеков Мұратбек** (01.05.1944 жылы туған, Алматы облысы, Алакөл ауданы, Дзержинск ауылы) — әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1989). 1971 ж. Республикалық эстрада-цирк студиясын (Ж.Елебековтың класы бойынша) бітіріп, Алматы облыстық филармониясында жұмыс істеді. Жүнісбеков өзін әнші ретінде ғана емес, сонымен қатар он саусағынан өнер тамған шебер ретінде де көрсете білді. 1986 ж. республика қолөнер шеберлерінің көрмесінде, 1987 ж. Ялтада өткен көрмеде жүлдегер атанып, 1987 ж. Ашхабадта өткен қолөнер шеберлерінің бүкілодақтық көрмесінің лауреаты атағын алды. 1989 ж. өнер сапарымен Парижде өткен көрме-концерт, музыка аспаптары көрмесіне қатысты. Жекеменшік музыка аспаптары мұражайы бар.

## Дереккөздер


Санат:1944 жылы туғандар
Құрастырылған тікұшақ

thumb|180px**Құрастырылған тікұшақ (Комбинированный вертолет)** — тікұшақ пен ұшақ жиынтығынан тұратын ұшу аппараты. Қанаты, тірегі, негізгі қалақшалары тікұшақтағыдай. Тікұшақ сияқты тік ұшып-қона алады, ал тартушы қалақшалары мен қанаттары көлденең ұшуда үлкен жылдамдықты үдетуге (сағатына 375 км) мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Тікұшақтар
Жүсіп II, Әбу-л-Фатих Мұхаммед ибн Жүсіп

Жүсіп II, Әбу-л-Фатх Мұхамед ибн Жүсіп (туған жылы белгісіз - 1211) - Шығыс Қарахандар мемлекетінің XXIII ғасыр билеушісі. Шығыс қарахандықтарға қидандар үстемдік жүргізіп тұрған кезде, 1205 ж. оларға қарсы көтеріліс ұйымдастырады. Кейін қидандар гурханының қолына тұтқынға түседі. тұтқыннан оны наймандардың ханы Күшлүк босатып алады да қидандарға қарсы күресті жалғастыру үшін Қашғарияға жібереді. 1211 ж. Жүсіп II қастандық жасаушылардың қолынан каза табады.

## Дереккөздер
Бірқалыпты айнымалы қозғалыс

**Бірқалыпты айнымалы қозғалыс** — материалдық нүктенің үдеуі шама жағынан тұрақты болған кездегі қозғалыс; үдеудi нөл емес вектордың жанында модулға және бағыт бойынша өзгерiссiз болатын қозғалыс. Бірқалыпты айнымалы қозғалыс кезіндегі нүктенің қозғалыс басталған t уақыттан кейінгі және траекторияның доғасы бойымен есептелген оның бастапқы қалпынан s қашықтықтағы υ жылдамдығы:υ = υ0 + wτ t; s =υ0t + wτ t2/2, мұндағы υ – нүктенің бастапқы жылдамдығы, υ және w-нің таңбалары бірдей болғанда бірқалыпты айнымалы қозғалыс үдемелі, ал таңбалары әртүрлі болса – баяуламалы қозғалыс болады.

## Дереккөздер

Санат:Классикалық механика
Тонема

**Тонема** 
* 1. Сол тілдің просодиялық құралдары жүйесіне енетін тонның жуан жіңішкелігінің семиология жағынан релеванттық бірлігі; 
* 2. Сөйлеудің әуенді мүшеленінің бірлігі;
* 3. Акценттің кезектесуіне парапар. Тонетика сөздің әуендік касиетінің табиғаты мен фонологиялық қолданылуын зерделейтін фонетика бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Биебай Жыланкөзов

**Жыланкөзов Биебай, Тілемісов** (5.9.1950 жылы туған, ҚХР ) — марафоншы, жеңіл атлетикадан спорт шебері, Талдықорған зоотехникалық-ветеринарлық техникумын бітірген. Еңбек жолын "Еңбек" жасөспірімдер спорт мектебінде жаттықтырушы болын бастаған. Қазір "Денсаулық" клубының жаттықтырушысы. Әлем кубогінің жүлдегері, Мәскеу, Таллинн, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Омбы қалаларында өткен халықаралық жарыстардың жеңімпазы, марафондық жүгіруден Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы. 2001 ж. Мәскеу-Қапшағай супермарафонына қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан марафоншылары

Санат:1950 жылы туғандар
Затыльников Николай Николаевич

**Затыльников Николай Николаевич** (1894-1958) - әскери қайраткер, Жетісудағы Азамат соғысына белсене қатысушы, 1918 ж. сәуірде Верный әскери штаб бастығының орынбасары, кейін солтүстік Жетісу майданының қолбасшысы болып тағайындалды. Верный төңірегіндегі бүлікшілерді талқандау, Жетісу майданындағы Қызыл Армия бөлімдерінің ақ гвардияшыларға қарсы соғыс қимылдарын басқару, тұрақты әскери бөлімдерін ұйымдастыру жұмыстарына белсене қатысты. Түркістан Кеңестері 8-съезінің (1919 ж. наурыз) делегаты. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін кеңес және шаруашылық жүмыстарында істеді. Өмірінің басқа деректері белгісіз.

## Дереккөздер
Зибберштейн

**Зибберштейн** - Омбы гарнизонының полк дәрігері. 1817 ж. тау-кен металлургия істері жөніндегі шенеунікпен бірге құлжаға барды. 1825 ж. хорунжий Нюхалевтің басшылығымен ерекше тапсырманы орындау үшін ұлы жүз бен солтүстік Қырғызстанға жіберілген отрядпен бірге жолға шығады. Осы тапсырманы орыңцау барысында 3. қазақтардың 19 ғ-дың 20-жылдарындағы сауда-сапық жағдайы мен Семей арқылы өтетін сауда жолдары, орыс көпестерінің Орта Азияға енуі, ұлы жүздегі қоғамдық қарымқатынастар, олардың рулық құрынысы, шаруашынығы мен әдет-ғүрпы, пайдалы қазбалары туралы материалдар жинады. 1825 ж. жазған қолжазбаларында мынадай деректер келтірілген: ".. .Үлкен Орда туралы жасырмай айтар болсам, Іле өзенінің оңтүстік жағында көшіп-қонып жүрген және басқа сұлтандарға карайтын суан, шапырашты және жалайыр болыстарының бейбіт, тыныш өмір сүріп жатқандарын атап өтемін... .Сөгеті тауларынан басталатын жол оң қол жақпен Торайғыр тауларына апарады, Бұл жол осы таулардың ортасында созынып жатқан кең жазықтың үстімен өтеді. Осы жазықтықтың оң жағында қырғыз болыстары көшіп-қонын жүр... Мұнда малдарын, әсіресе түйелерін семірту ушін шалғай жатқан жерлердің қырғыздары келеді. Табиғат байлықтарынан басқа, көшпенді қалмақтар мен қырғыздардың иелігіндегі жерлерде егін егіледі. Жазықтықта ағатын өзен-суларда су диірмендері көп, мен қызығушылықпен әдейілепонда бір тәулікке жуық уақыт өткізіп, булардың жақсы жасалғанына көз жеткіздім".

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Құрлық әскерлеріндегі бригада

**Құрлық әскерлеріндегі бригада (Бригада в сухопутных войсках)** — әдетте әскердің негізгі түрінің бірнеше батальонынан (дивизионынан), арнайы әскерлер мен тылдың бөлімшелерінен тұратын әскери бөлім. Бригаданың мынадай типтері белгілі: мотожаяу әскер (жаяу әскер, тауда әрекет жасайтын жаяу әскер, мотоатқыш, механикаландырылған атқыш), танк (сауытты танк), әуе-десант, танкіге қарсы, тікұшақ, теңіз-атқыш инженерлік, инженерлік-саперлік, понтонды-көпірлі, шабуыддаушы инженерлік-саперлік, артиллериялық (келте зеңбіректі, зеңбіректі минаатарлы, зениттік-артиллериялық, танкіге қарсы жойғыш, реактивтік артиллерия) және басқалар. Механикаландырылған бригада танк полкі, 3 мотоатқыш батальоны, минаатарлы және артиллериялық дивизионы, қамтамасыз ету және тыл бөлімшелерінен тұрады. Танк бригадасы 3 танк батальоныңан, моторландырылған автоматшылар батальоны, қамтамасыз ету бөлімшесінен тұрады. Артиллериялық бригада (келте зеңбіректі, зеңбіректі және т.б.) артиллериялық дивизион мен камтамасыз ету бөлімшесінен құрылады. Танкіге қарсы жойғыш артиллериялық бригада қарсыластың танкілерімен күресуге арналған. Инженерлік-саперлік бригада кедергілерді жабдықтау және ұстау, қарсыластың кедергілерінің өтуін қамтамасыз ету, фортификациялық құрылыстарды жабдықтау, жолдарды дайындауға арналған. Ол бірнеше инженерлік-саперлік батальоннан, қамтамасыз ету және қызмет көрсету бөлімшелерінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Құрлық әскерлері
Морфофонематикалық транскрипция

**Морфофонематикалық транскрипция**  белгілердің көмегімен дыбысталушы сөздің тек дербес бөліктерін білдіретін, позициямен байланыстырылмаган және түрлі функцияларды аткаратын хат, морфонематикалык транскрипцияның әріптері әрқайсысы жуан фонемамен басталатын фонемдік қатардың белгісі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Тура пропорционал шамалар

**Тура пропорционал шамалар** - қатынастары тұрақты болатын шамалар.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Тісті тәж

**Тісті тәж** - тісті дөңгелектің тістері орналасқан бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Мәсімжан Зұлпықаров

**Зұлпықаров Мәсімжан** (16.7.1925 жылы туған, Еңбекшіказақ ауданы, Шелек ауылы) — жазушы, 1951ж. ҚазПИ-дің (қаз. АлМУ) филология факультетін бітірген. 1961-80 ж. ҚазПИ-де оқытушы, Қарасай ауданындағы ауылыРозыбакиев атындағы орта мектеп директоры, "Біздің Отан" газеттерінде тілші қызметтерінде болды. 3-тың алғашқы өлеңдер жинағы — "Таң сыры" (1957).Бұдан кейін оның "Коммунар" (1960), "Ризвангүл" (1962) өлеңдер жинақтары, "Өмір ағысы" (1965) атты прозалық шығармасы жарияланды. 3. драматург ретінде де белгілі. 1964 ж. республика Ұйғыр музыкалыұ драма театрында "Дөрігер керек пе?" деген пьесасы қойылды.

## Дереккөздер
Радиолокациялық нысананы көрсету алқабы

**Радиолокациялық нысананы көрсету алқабы** — әуе нысанасын табу және оны атыс құралдарымен атқылау үшін оның координаттары мен параметрлері туралы радиолокациялық ақпарат дәлдікпен және мерзіммен берілген кедістік шегі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұлықбек Шарахынұлы Ибрагимов

**Ибрагимов Ұлықбек Шарахынұлы** (29.4.1950 жылы туған, Жаркент қ.) — суретші, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі, профессор (1995). 1973 ж. Шымкент мемлекеттік педагог институтын бітірген. 1973-74 ж. Пржевальск мемлекеттік педагогикалық институтының (Қырғызстан) ассистенті, 1974-88 ж. Жансүгіров атындағы Талдықорған пед. институтының аға оқытушысы, кафедра меңтерушісі, 1988-93 ж. республика көркемсурет мектебінің директоры. 1993-2000 ж. Қазақтың
ТМД-ға мүше мемлекеггер Әскери кеңесі штабы бастығының орынбасары, ұйымдағы Қазақстан өкілі болды.

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Радиолокациялық өздігінен бағытталудың бас бөлігі

**Радиолокациялық өздігінен бағытталудың бас бөлігі** — диапазонның электрмагниттік толқындарын қолдану арқылы іс-әрекет ететін бағытталудың бас бөлігі. Белсенді, жартылай белсенді және енжар болып бөлінеді. Радиолокациялық өздігінен бағытталудың бас бөлігі әуе, жер асты және теңіз нысаналарын БЖҚ-на қолданылады.

Қарама-қарсылығы жоқ жер асты мақсаттарындағы БЖҚ-на жергілікті жерден шағылысқан (берілген) радиосигналдар арқылы жұмыс істейтін белсенді радиолокациялық өздігінен бағытталудың бас бөлігі немесе жергілікті жерге радиожылулық сәуленің таралуы арқылы жұмыс істейтін енжар радиолокациялық өздігінен бағытталудың бас бөлігі қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Вектор-функция

**Вектор-функция** - мәні вектор болатын функция.
## Дереккөздер


Санат:Функция түрлері
Санат:Векторлық талдау
Ауғанбай Иманбаев

***Иманбаев Ауғанбай*** (20.5. 1933, Еңбекшіқазақ ауданы, Еңбек ауылы — 21.11.2002, Алматы қаласы) — тілші-ғалым, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1988). 1957 ж. ҚазМУ-ді бітірген. Содан өмірінің соңына дейін ауылы Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ғылыми, аға ғылыми қызметкер ретінде лексиография саласында өнімді еңбек етті. Қазақ тілінің 2 томдық (1959, 1961), 10 томдық (1974-86) түсіндірме сөздіктерін құрастырушылардың бірі.

## Дереккөздер
Асқарбек Ысқақұлы Иманқұлов

**Иманқұлов Асқарбек Ысқақұлы** (2.4.1951 жылы туған, Талғар ауданы, Қызыл ту ауылы) — спортшы, еркін күрестен КСРО спорт шебері. Қазақстанның еңбек сіңірген
жаттықтырушысы. Қазақстанның бес дүркін чемпионы (197074). Жастар арасындағы КСРО біріншілігінің (1970), Венгриада өткен "Олимпиалық үміт" және Кубада (1972-73) өткен халықаралық турнирлердің жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Радиолокациялық пост

**Радиолокациялық пост** — әуеде (теңізде) радиолокациялық барлау жүргізу үшін ұрыстық ретке жайылған радиотехникалық бөлімше. Радиолокациялық посттың негізгі міндеттері: әуедегі (су үстіндегі) нысаналарды табу және тану; табылған нысаналарды үздіксіз байқау, олардың координаталары мен басқа сипаттамаларын анықтау; олар туралы тиесілі әскери құрамалардың басқару пункттеріне мәліметтерді беру.

Әуе қорғанысы күштерінің радиотехникалық әскерлерінде Радиолокациялық пост міндеттерін радиолокациялық рота орындайды. Басқа мемлекеттердің қарулы күштерінде **радиолокациялық пост** (орындайтын міндеттер сипағына ұқсас постылар бар. Олар бақылау және белгі беру посты, қашықтықта табу посты, басқару мен белгі беру посты және басқа да аталуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Базаралы Ихметұлы Иманқұлов

**Иманқұлов Базаралы Ихметұлы** (1.9.1940, Көксу ауданы, Көкбастау ауылы — 16.1.2002. Алматы қ.) — өнертапқыш, отандық өндіріс ұйымдастырушысы, техникалық ғылыми кандидаты (1985), "КСРО-ның еңбек сіңірген  металлургі" (1980). 1957 ж. Көксу ауданы Мұқыр орта мектебін, 1962 ж. Қазақ тау-кен институтын бітірген. 1962-85 ж. Ертіс полиметалл комбинатының мыс қорыту зауытында балқытушы, цех бастығы, бас инженер, директор болды. 1985-91 ж. Бүкілодақтық түсті металдар ҒЗИ-нда жетекші ғылыми қызметкер, ҚХР-дағы Халатун мысникель зауытында кен өндіру технологиясын жетілдіріп, өндіріске енгізу ісінің ғылыми жетекшісі, 1991-2000 ж. Шығыс Қазақстан облысы бойынша жекешелендіру комитеті төрағасының 1-орынбасары. 2000 жылдан "Зырьян қорғасын комбинаты" ААҚ директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарды. Ғын. еңбектері Қазақстан металлургиясы технологияларын жаңартуға, оның ішінде мыс, мырыш, қорғасын балқыту процестерінің тиімді жолдарын іздестіруге арналған. 30 дан аса ғылыми еңбектің, 6 ғылыми жаңалықтың авторы. "құрмет белгісі" орденімен, бірнеше медальмен марапатталған. 

## Дереккөздер
Ралиолокоциялық станция индикаторы

**Ралиолокоциялық станция индикаторы** — нысананың белгісін бақылау және оның координатын көзбен анықтау. Ралиолокоциялық станция индикаторында қызмет ететін құрал ретінде электронды-сәулелі түтіктер, айырғыш, дыбыстық, жарық құралдары қолданылады. Ең кеңтарағаны сәулесі қарқындылығына және бағытына қарай модульденетін электронды-сәулелі түтігі бар ралиолокоциялық станция индикаторы болып табылады. Координат индикаторы бойынша өлшеу санына қарай ралиолокоциялық станция индикаторы *бір өлшемді, екі өлшемді, үш өлшемді;* негізгі міндетіне қарай *алысқа арналған* және *айнала шолуға арналған* және т.б. болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиолокациялық станция имитаторы

**Радиолокациялық станция имитаторы** — радиолокациялық станцияны есептоптарын оқытуға арналған арнайы радиоэлектронды құрылым. Радиолокациялық станция ұқсатқышы кеңістікте радиотолқындарды сәулелендіре алмайтын тұйықталған жүйеден тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиолокациялық станцияның антенналық құрылғысы

**Радиолокациялық станцияның антенналық құрылғысы** — сәулелендіргіштен және қайтарғыштан (рефлектордан) тұратын, кеңістіктегі радиотолқындарды бағытталған сәулелендіруге, сондай-ақ нысаналардан қайтарылған белгілерді бағытталған қабылдауға арналған жүйе. Радиолокациялық станцияларда жоғарғы жиіліктегі энергияны қабылдау мен табыстау бір антеннада жүргізіледі. Бұны антенналық, қосқыш қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті

**Радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті** — кеңістікте бір-біріне жақын орналасқан нысаналарды тауып, радиолокациялық станция экранында оған жеке-жеке бақылау жасау мүмкіндігі. Радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті қашықтығына, жылдамдығы мен бұрышына қарай бөлінеді. Қашықтық екі нысана арасындағы ең аз қашықтық, оларды станция индикаторында бір мезгілде бақылауға болады, сонымен бірге олардың әр қайсысыла дейінгі қашыктықты жеке анықтауы да мүмкін.

Қаркынды радиолокациялық станцияларда қашықтыққа байланысты жоғарғы радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті негізінен шығарылған күштің (қарқынның) ең аз ұзақтыгын таңдауға негізделеді. Жылдамдық, бойынша шешу қаркыны дегеніміз — жылдамдықтардың ең аз айырмашылығы. Мұнда әр жылдамдық жеке де өлшенеді. Бұрыш бойынша радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті дегеніміз — станция өлшейтін, бірдей қашықтықта орналасқан екі нысана арасындағы бұрыштардың ең аз айырмашылығын, сондай-ақ бағыт бұрышын, азимуттан немесе осы нысаналар арасындағы жер бұрышын жеке анықтау мүмкіндігі. Бұрыш бойынша радиолокациялық станцияның анықтап-шешу қабілеті негізінен станция бағыты диаграммасының еніне байланысты болады. Оған тиісті мөлшердегі антенна мен станцияның жұмыс істеу жиілігі таңдалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиолокациялық табу аймағы

**Радиолокациялық табу аймағы** — нысаналарды (объектілерді) табатын радиолокациялық құралдар(құрылымдар) кеңістігі. Ол ыдырау қабатының белгілі бір тиімділігіне ие бола алады.

**Радиолокациялық табу аймағы** аталған биіктік шекарасында, жоғарғы және төменгі шекаралар биіктігінде  сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиолокациялық тану

**Радиолокациялық тану** — ұсталған, анықталған ұшақтар мен кемелердің өз қарулы күштеріне жататындығын бақылайтын арнайы радиотехникалық қондырғылары; сұрағышының көмегімен ұсталған радиолокациялық станцияларды, объектілерді тану. Радиолокациялық танудың кейбір жүйелері жекеленген объектілерді (ұшақ, кеме және т.б.) оларға бекітілген арнайы жауап коды бойынша анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиолокацияның автономды құралдары

**Радиолокацияның автономды құралдары** — ұшақ жүргізу және кеме жүргізудің радиотехникалық құралдары. Радионавигацияның автономды құралдары жер үсті радиотехникалық құралдарын қолдануды қажет етпейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиолық қарсы әрекет

**Радиолық қарсы әрекет** — қарсыластың радиотехникалық құралдарын қолдандырмайтын немесе оған қиындық келтіретін шаралар жиынтығы. Радиолық қарсы әрекет радиокедергілер жасау, қарсыластардың радиотехникалық құралдары мен радиолокацияға қарсы бүркемелеу құралдарын анықтау және жою арқылы жүзеге асады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиолық тосып алу посты

**Радиолық тосып алу посты** — қарсыластың жұмыс істеуші станцияларын табу, олардың хабарларын тосып алу жолымен барлау мәліметтерін алуға, сондай-ақ оларға радиопеленгеторларды бағыттауға арналған радио және радиотехникалық барлау органы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиомен басқарылатын ракеталар

**Радиомен басқарылатын ракеталар** — ұшу траекториясы жерде, кемеде немесе ұшақта орналасқан басқару пунктінен радио арқылы түскен пәрмендік сигналдар арқылы басқарылатын ракета. Берілген пәрмендер ракетаның құрылысындағы қабылдағышы арқылы қабылданып, қайтадан өңделген соң, пәрмендік сигналдар басқару органдарының атқарушы жүйелерінің жұмысын басқарады. Атқарушы жүйе ретінде электр, гидравликалық және пневматикалық қозғалтқыштар, сондай-ақ электрмагннттер қолданылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиан

thumb|1 радиан — доға ұзындығы шеңбер радиусына тең, орталық  бұрыш.
**Радиан** — араларындағы доғасының ұзындығы осы шеңбердің радиусына тең, шеңбердің екі радиусының арасындағы бұрышқа тең СИ жүйесіндегі жазық бұрыштың бірлігі. 

## Радианның басқа да бірліктермен байланысы
[thumb|357x357px|right|радиандарды/градустарды айналдыруға арналған [номограмма.]]
Радианның басқа да бұрышты өлшеу бірліктерімен арақатынасын мына формуламен сипатталады:

* 1 радиан = (1/2) айналым = 180/ градус = 200/ град.

Сәрә, 180° =  радиан. Осыдан градустан, минуттан және секундтан радианға және керісінше айналдыру тивиалды формуласы шығады.

: [°] = [рад] × (180 / );

: [рад] = [°] × ( / 180),

Бұл жерде [рад] — радиандық бұрыш, [°] — радиандық бұрыш

1 рад ≈ 57,295779513° ≈ 57°17′44,806″ ≈ 206265″.

## Градус, радиан және град кестесі

## Дереккөздер

Санат:Өлшем бірліктері
Санат:Механика
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Радиометр

thumb|210px|Крукс радиометрі**Радиометр**   
#Әр түрлі қабаттардың және ортаның (адамның терісі, киім-кешек, әскери техника, су, азық-түлік, ауа және т.б.) радиоактивтік зақымдану дәрежесін табу мен өлшеуге арналған аспап. Радиометр әскер бөлімшелерінің далалық жағдайларында, арнайы ядролық оқ-дәрілер қоймасында және зертханада, ядролық энергетикалық қондырғылары бар объектілерде, сондай-ақ атомдық өнеркәсіпте қолданылады;
#Қызған денеден жіберілетін оптикалық диапазонның элетрмагниттік сәулелену қуатын табу мен өлшеуге арналған аспап; 
#Аз қуатты радиосәулеленуді тіркеу мен өлшеуге арналған аспап; 
#Дыбыстық сәулелену қысымын өлшеуге арналған акустикалық аспап.
## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Радиометрия
Радиометр-ренттенометр

**Радиометр-ренттенометр** — әр түрлі объектілердің бетазалалдануын анықтауға және жергілікті жердің гамма сәулеленуден алған радиациясының деңгейін өлшеуге арналған тасымалдауға болатын дозиметрлік қуралдар. Бета сәулеленуді өлшеу диапазоны 100—1000000 мин/см2, ал гамма сәулеленудікі — 0,05-200 Р/сағат.

Радиометр-ренттенометр айналадағы ауа температурасы — 40°С +50°С болғанда да, ылғалдылыгы жоғары, жауын кезінде де жұмыс істей береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Грамматикалық форма

**Грамматикалық форма**  — грамматикалық мағынаның қалыпты (стандартты) көрінісін білдіретін тілдік белгі. Әр түрлі тілдерде грамматикалық мағынаны білдіретін **Грамматикалық форма** — аффикстер (оның ішінде нөлдік), дыбыстық алмасулар ("ішкі флекция"), екпін, қайталау, көмекші сөздер, сөздердін орын тәртібі, интонация арқылы көрінеді. Сөздері түрленетін тілдердегі морфологиялық тұлғалар дегеніміз белгілі сөз таптарындағы сөздердін үнемі өзгеріп отыруы болып табылады. Олар морфологиялық бірнеше мағыналарды да, бір мағынаны да білдіре алады, Мысалы, орыс тіліндегі зат есімнін көпше атау септігі, етістіктін осы шағынын жекеше 1-жақ тұлғасы т. б. Сөздін өзгеріске түскен барлық тұлғалары оның парадигмасын жасайды.
Морфологиялық тұлғалар синтетикалық (қарапайым) және аналитикалық (күрделі) түрлерге бөлінеді. Белгілі бір морфологиялық тұлғада келген нақты сөз сөз тұлға (словоформа) деп аталады. Грамматикалық форманың көрінісі мен мағынасы бірқатар жағдайда бір-біріне сәйкеспейді. Мысалы, флективті емес түбір тілдерде грамматикалық мағына негізінен сөздердін синтаксистік тіркесімділігі арқылы беріледі.

## Тағы қараныз:
* Графика 
* Графема 
* Граммема 
* Грамматика
* Грамматикалық мағына
* Грамматикалық категория
* Грамматология
* Дактилография
## Дереккөздер


Санат:Морфология (лингвистика)
Санат:Грамматика
Радиометрлік барлау

**Радиометрлік барлау** — иондандыру камералары, газ разрядтық және сцинтилляциялық есептегіштер мен т.б. аспаптар көмегімен атмосферадағы, жердегі және судағы сәулелену қарқынын өлшеуге негізделген барлау, геофизикалық барлаудың түрі. Радиоактивті рудалардың табылған орнын барлауды, сонымен қатар ядролық қару сынақтары зардабын, атомдық өндіріс кәсіпорындарының технологиялық және апаттық қалдықтарын анықтау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радионавигация

**Радионавигация** - радиотехникалық құралдар мен құрылғылар көмегімен кемелерді, ұшу аппараттарын жүргізудің теориялық мәселелері мен практикалық әдістерін талдап зерттеуші навигация (аэронавигация) тарауы.

**Радионавигацияның негізгі міндеттері:** кеменің, ұшу аппараттарының тұрған жерлерін (координаттарын), сондай-ақ олардың бір-біріне қатысты орналасуын және белгіленген нүктелерге шығу бағыттарын анықтау; жер үсті немесе жылжымалы объектіге қатысты орын ауыстыру жылдамдықтарын анықтау; ұшу аппараттарының ұшу биіктіктерін өлшеу.

## Дереккөздер


Санат:Навигация
Инерция радиусы

***Инерция радиусы*** –– көмегімен берілген оське қатысты дене инерция моменті дене массасының осы шама квадратына көбейтіндісімен өрнектелетін ұзындық өлшемді шама.
:I = r^{2}m.

## Дереккөздер


Санат:Механика

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Радионавигациялық құралдар

**Радионавигациялық құралдар**  — кемелер мен ұшақтарда орналаскан, оларға  радиобағдар жасауға және жүргізуге арналған радионавигациялық құралдар. Радионавигацилық құралдар тактикалық мақсатына қарай — кеме жүргізу және ұшақ айдауға арналған құралдар, қаруды қолдануды қамтамасыз ету және т.б.; қондырғыны орнына қарай — кемелік, ұшақтық, жағалау және арнайы құралдар: әрекет ету принципіне қарай — фазалық (кезеңдік) және қаркынды; әрекет дербестігіне қарай — дербес және дербес емес; координатаны анықтау әдісіне қарай: бұрыш өлшеуіш, қашықтық өлшеуіш болып, сондай-ақ радиотолқынды қолдану диапазонына қарай да бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Негізгі (дауысты)

**Негізгі (дауысты)** тән дауыстының акустикалық негізін құрайтын және оның жақсы естілуін қамтамасыз ететін дауыс тоны. Екі сатылы тән  бір буындық элементте дауыстың екі рет жекежеке көтерілуі. Тондалған  музыкалық, немесе тондық екпінге ие. Тонды екпінмен байланысты, екпінге катысты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Радиопеленг

**Радиопеленг** — хабар жіберетін пеленгтеуші радиостанциялардан келетін радиотолқындар бағыты мен шынайы меридиан кеңістігі арасындағы бұрыш. Радиопеленг меридианның солтүстік бағытынан сағат тілінін жүру бағытымен есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мәзір түрлері

**Мәзір түрлері** - тағамдарды өз еркімен таңдау мәзірі. Кешенді ас мәзірі; бизнес-ланч мәзірі; жексенбілік бранч мәзірі; күндізгі рацион мәзірі; диеталық және балалар мәзірі; банкет мәзірі; тематикалық кештер мәзірі; тағамдарды өз еркімен тандау мәзірі — кез келген қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарында қолданылады. Кешенді ас мәзірі — бірнеше варианттан құрастырылады: кешенді таңғы, түскі, кешкі ас. Олар бір- бірінен тағамдардың құрамы бойынша және бағасы бойынша ерекшеленеді. Үш рет тамақтану кезінде таңғы асқа 30%, түскі асқа 45%, кешкі асқа 25% үсынылады. **Бизнес-ланч мәзірі** — жартылай дайын өнімдерде жүмыс істейтін жедел қызмет көрсететін мейрамханаларда 12—16 сағ аралығында жүргізіледі.

## Дереккөздер
Радиоорталық

**Радиоорталық** - радиобайланыс және радиохабарларын жүргізуге арналған радио құралдары мен жабдықтардың кешені. Әскери істе радиоорталық радиоторабы элементі ретінде жұмыс атқарады. Ол қолданылатын радиотолқын диапазонына және міндетіне қарай бөлінеді (хабар жіберуші және қабылдаушы).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиопилот

**Радиопилот** — атмосфераның әр түрлі биіктігіндегі жел жылдамдығы мен бағытын өлшеуге, анықтауға арналған қондырғы. Радиопилот — радиотолқынды қабылдауға арналған нысанасы бар шар тәрізді қондырғы, ол радиолокациялық станцияның көмегімен оның ұшу бағытын бақылайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиопрожекторлық станция

**Радиопрожекторлық станция** — арнайы радиолокациялық станциямен бірлесе жұмыс жасайтын жарық прожекторы. Ол радиопрожекторлық станцияның жарық сәулесімен жарықтандырылып, нысанаға бағытталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиорелелік байланыс

thumb|150px| Радиорелелік байланыс мұнарасы**Радиорелелік байланыс** — радиорелелік желілерді қолдану арқылы жүргізілетін радиобайланыс. Радиорелелік байланыстың мәні — алыс қашықтықтарға сымсыз хабар жеткізуге мүмкіндігі бар, көп арналы, дуплексті телефон-телеграф байланысын қамтамасыз ету. Радиорелелік байланыс метрлік, дециметрлік және сантиметрлік диапазондағы радиотолқындарда жүргізіледі.

Ол радиорелелік желі арқылы бір мегзілде 100 телефонды радиохабар бағдарламаларын таратуға мүмкіндік бере алады. Радиорелелік байланыс әскердің ұрыс әрекетінің барлық түрінде дербес түрде де, сондай-ақ радио және сымды байланыстарды қосу арқылы да қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиотелемеханика

**Радиотелемеханика** - радио арқылы басқару және бақылау жургізу саласы. Радиотелемеханика жылжымайтын және жылжитын объектілердегі әр түрлі процестерді басқару үшін және қашықтан өлшеу нәтижелерін беріп түру үшін ұшақтарда, тікұшақтарда, жер серіктерінде, кемелерде және т.б. қозғалысты басқару үшін қолданылады. Радиотелемеханика жүйесінің пәрменді басқару, радиосәулені басқару, өзін-өзі бағыттау және аралас басқару деген түрлері бар. Радиотелемеханикалық қондырғыларға сондай-ақ нысанаға жақындаған кезде автоматты түрде түйіспейтін жарылыс жасауы үшін радиожарғыштар мен радиотелеметрлік жүйелерде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиотехникалық әскерлер

**Радиотехникалық әскерлер** — әуе кеңістігін үздіксіз бақылап отыруға арналған бөлім. Табылған нысаналардың координаталарын, жылдамдығын, ұшу бағытын анықтайды және зениттік ракеталық әскерлер мен авиацияға қарсыластың шабуылын қайтаруға және тойтарыс беруге мүмкіндік жасайды.

Олар үздіксіз әуе кеңістігін бақылап отырады. Олар жаудың  байқалған нысаналарын, олардың тұрған және қозғалыстағы орнын, жылдамдығын, ұшу бағытын айқындайды, зениттік-ракеталық әскерлер мен авиацияға жаудың шабуылын қайтаруға, тойтарыс беруге мүмкіндік жасайды

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиотехникалық жүйе

**Радиотехникалық жүйе** — белгілі бір мәселелерді (тапсырма) шешу үшін біріктірілген, кеңістікте таралған және өзара әсер ететін радиотехникалық құралдардың жиынтығы. Ол радиолокациялық, радионавигациялық, радиобайланыс, радиотеледидар, радиотелеметриялы, радиобасқарма, радиобарлау, радиоқарсыласу т.б. болып бөлінеді.

Радиотехникалық жүйеде электронды техника кеңінен таралған, сондықтан оны көбіне радиоэлектронды жүйе деп атайды. Қазіргі заманғы радиотехникалық жүйе жоғары дәрежеде автоматтандырылған, координатттарды, мақсаттың курсы мен жылдамдығын анықтауға мүмкіндігі мол, ұшақтар мен ракеталарды бағыттау, нысананы көздеу мәселелерін, әуе қозғалысын басқару , ұшақтарды қондыру және т.б. мәселелерді шешеді. Автоматтандырылған РТЖ құрамында ЭЕМ жиі қолданылады, одан арғы дамуы автоматтандырылған РТЖ-ге айналдыру жолымен жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Транслитерация

**Транслитерация** ( - арқылы, *littera* - әріп) — бір жазудағы әріптерді екінші бір жазудын әріптерімен, яғни бір әліпбидегі жазуды баска бір әліпбиге ауыстыру. Егер сөздердің дыбыстық құрамына әліпби сәйкес келсе, онда әліпби ауыстыру қиындық келтірмейді. Ал сөздердің дыбыстық құрамына әліпби сәйкес келмеген жағдайда олардың жазылуы күрделенеді. Қазақ жазуын араб әліпбиінен латынға, латыннан орыс әліпбиіне ауыстыруда бірқатар қиындық туғаны мәлім.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Грамматология

**Грамматология** ( — жазу,  — ұғым, ілім) — жазу туралы ғылым. Жазудын кейбір түрлері жанама түрде ғана тілмен байланысты болғандыктан, **Грамматология** тұтас калпында тіл біліміне кірмейді.

## Тағы қараныз:
* Графика 
* Графема 
* Граммема 
* Грамматика
* Грамматикалық мағына
* Грамматикалық категория
* Грамматикалық форма
* Дактилография
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Радиотехникалық құралдар

**Радиотехникалық құралдар** — техникалық құрылымдар. Олардың әрекеті ақпаратты беру, барлау, навигация жүргізу үшін радиотолқынның электрмагнитті қуатын (энергиясын) қолдануға негізделген. Олар қолдануына қарай — барлау, тану, байланыс, навигация, объектілер мен қаруларды басқару; құралдар түріне қарай — радиолокациялық, радионавигациялық, радиобайланыс, теледидар және т.б. қондыру орны мен пайдалану шарттарына қарай — тұрақты және жылжымалы (бортты, тасымалдау) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиотехникалық торап

**Радиотехникалық торап** — позицияда әуе-ғарыштық мақсаттағы қозғалыстардың, параметрлері мен сипатын анықтау, тану, табу, сонымен қатар оны жоюдың мақсатты нұсқауы туралы мәліметтерді беру мен оны жөңдеу құралдары мен РЛС кешені.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиотехникамен барлау посты

**Радиотехникамен барлау посты** — іздеу, тосып алу және радио таралымды талдау, қарсыластың радиолокация, радионавигация және радиотелебасқару жүйелерінің жұмыстарын бақылау жолымен барлау мәліметтерін алуға арналған радиотехникамен барлау органы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиотехникалық бүркеніш

**Радиотехникалық бүркеніш**  — радиоэлектрондық бүркеніштің құрамдас бөлігі, қарсыластың радиотехникалық барлауының сапасын төмендетуге бағытталған ұйымдастырушы және техникалық шаралардың кешені. Радиотехникалық құралдардың жұмысын шектеу, лақап (жалған) радиотехникалық жағдайды жасау және басқа шаралар арқылы жүзеге асады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Транспозитор

**Транспозитор ** - транспозицияның жүзеге асуына ықпал ететін грамматикалық немесе лексикалық грамматикалык элемент; тілдік бірліктің (тілдік ңүрағдың) көмегімен транспозиция жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Радиоторы

**Радиоторы** - бір радиостанция арқылы командирдің (штабтыц) қол астындағы немесе бірлесе әрекет ететін бөлім не бөлімшелердегі бірнеше командирмен радио байланысын ұйымдастыру тәсілі. Радиоторына енген барлық радиостанциялар жалпы, оларға белгіленген радиомәліметтер арқылы радиобайланысты жүзеге асырады.

Радиоторы бойынша бір мезгілде радиоторына енген тек екі станцияның арасында немесе бір басты станцияның басқа қалған станциялармен байланысы қамтамасыз етеді. Радиобайланысты радиоторы арқылы ұйымдастыру тәсілінің артықшылығы радиомен бағыттау тәсілімен салыстырғанда радиостанциялар мен радиотолқындарды аз қажет етеді, сондай-ақ бір мезгілде бірнеше командирлер мен штабтарға жалпы нұсқаулар мен бұйрықтарды тарату мүмкіндігі бар.

Радиоторының кемшілігі — радиомен бағыттау тәсіліне қарағанда өткізгіштік қасиеті төмен.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әбдіқайым Нұрқаұлы Исабаев

**Исабаев Әбдіқайым Нұрқаұлы** (26.6.1934 жылы туған, бұр. Нарынқол (Райымбек) ауданы, Шалкөде ауылы) — еңбек ардагері, ішкі істер саласының еңбек сіңірген  қызметкері, генерал-майор (1986). 1960 ж. Алматы темір жолы техникумын, кейін ҚазПТИ-ді, 1976 ж.
Алматы облыс ішкі істер басқармасында (1968-72, 1976-85), облыс еңбекпен тәрбиелеу мекемесінде (1972) жауапты қызметтер атқарды. 1985 ж. Семей облыс ішкі істер басқармасының бастығы, 1989 ж. республика ішкі істер министрінің орынбасары қызметіне тағайындалды. Қазір зейнет демалысында. "Қызыл жүлдыз" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Радиоүнсіздік

**Радиоүнсіздік** —	өз әскерлерінің (күштерінің) тұрған жерлері мен әрекеттерін қарсыластың радиобарлауынан жасыру мақсатында радиостанциялардың қабылдау-беру жұмыстарына тыйым салу. Радиоүнсіздік кезінде авиация, әуе шабуылына қарсы қорғаныс, жорықтағы хабарландыру жүйесі және коменданттық қызмет барлауымен байланыс жасау үшін жеке радиобергіштер ғана жұмыс істейді.

## Авиация
АҚШ әуе күштері әзірлеген Әуе үстемдігін жеңу стратегиясы жаңартылған F-15C Golden Eagle және F-22 Raptor бесінші буын жауынгерлік ұшақтарын пайдалануды қамтиды. Тосын әсерді қамтамасыз ету үшін ұшақтар радиоүнсіздік режимін сақтауға міндетті.

## Флот
Ұлы Отан соғысы кезінде Арктикадағы неміс радиометеорологиялық станциялары радионың үнсіздігін бұзатын кеңестік және одақтас әскери кемелер мен сауда кемелерінің радиопеленгі мен радиоқабылдауын жүзеге асыру үшін пайдаланылды. Мұндай станциялардың қызметі орынды бағаланбады.

## Бейбіт қолданыс
Флотта әр жарты сағат сайын 3 минут сайын радиоүнсіздік кезеңі болады, оның барысында тек апат сигналы берілуі мүмкін. Мұндай уақыт аралығы үнсіздік минуты деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Транспозиция

**Транспозиция **  ( - орын алмастырушы) — парадигмалық қатардағы бір форманы одан өзгеше басқа форма орнына пайдалану. Транспозиция кен мағынада кез келген тілдік форманың ауысуын білдіреді. Мысалы: шақ формаларының бірін-бірі ауыстыруы, сұраулы сөйлемді хабарлы сөйлем ретінде қолдану т. б. Транспозиция термині лексикалық метаформаларды және басқа ауыстыруларды да білдіреді. Транспозиция тіл бірліктерінің семантикалық немесе функционалдық қызметін салыстыру арқылы анықталады. Транспозиция процесі үш элементтен тұрады: 
# алмастырылатын бастапқы форма; 
# алмастыру құралы, тәсілі, ол анықтауыш пен анықталушының ара байланысын білдіруші белгі болып табылады; 
# Транспозиция нәтижесі. Транспозиция арқасында тілдің атауыштық мүмкіндігі, сөздердің тіркесімділігі артады, әр түрлі мағыналық реңктерді білдіретін синонимдер жасалады.
Транспозиция неғұрлым тар мағынасында бір сөз табындағы сөздің басқа сөз табына ауысуын не сол сөз табының қызметін атқаратынын білдіреді. Оның екі кезеңі болады: 
# жартылай немесе синтаксистік Транспозиция, онда бастапқы форманың тек синтаксистік қызметі өзгереді, бірақ оның сөз табындық тегі сақталады (*кәрі — кәрі адам, жылдам — жылдам журу*); 
# толық немесе морфологиялық Транспозиция, онда сөз басқа сөз табына ауысады, оған аффикстар мен инверсия қызмет етеді.
Сөздін басқа категорияға өтуіне не қызмет етуіне байланысты: субстантивтену (зат есімге айналу), адъективтену (сын есімге айналу), вервалдану (етістікке айналу), адвербиалдану (үстеуге айналу), прономиналдану (есімдікке айналу) жүзеге асады. Семантикалық тұрғыда Транспозиция кезінде жалпы мағынаның сақталуы не тарылуы өзгеруі мүмкін. Транспозиция теориясын жасаған — Ш. Балли (Франция), алоны жетілдіріпдамытқандар—О. Есперсен (Дания), А. Сеше, А. Фрей (Швейцария), Л. Теньер (Франция).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Радиошақырғыштағы шартты белгілер

**Радиошақырғыштағы шартты белгілер** — радиостанцияларға және оған берілген бөлімдерге, құралдарға, кемелерге, ұшақтарға арнап белгіленген қыскарған шартты белгілері бар, арнайы шартты радиосигналдар. Ол бірнеше дыбыстардан, сандардан, дыбыстық сигналдардың жекеленген сөздері мен сәз тіркестерінен тұруы мүмкін. Радиошақырғыштағы шартты белгілер назарға алу мақсатында және өзі орналаскан радиостанцияны немесе объектіні тану үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Темірғали Исабаев

**Исабаев Темірғали** (1920, Көксу ауданы, "Сарыой" ауылы — 19.1. 1996, сонда) — "Даңқ" орденінің толық иегері. 1939 ж. Темірғали ұжымшарында 7 жындық мектепті бітірген. 1940 ж. Кеңес Армиясы қатарына алынады. 1941 ж. майданға аттанып, Вязьма қаласының түбіндегі ұрыста жарақаттанды. Кейіннен Қырым соғысына кіріп, Кенигсбергті жаудан азат етуге қатысты. Майдандағы ерлігі үшін "Даңқ" орденімен 3 мәрте марапатталған. Еліне соғыстан соң оралған И. Балпық би кентінде тұрып, қоғамдық тамақтандыру саласында ұзақ жыл жемісті еңбек етті.

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар

Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Даңқ орденінің толық иегерлері
Радиотехникалық барлау

**Радиотехникалық барлау**  — радиоэлектрондық барлаудың құрамдас бөлігі; қарсыластың, радиоэлектрондық құралдарының (РЭҚ) (радиолокациялық, радионавигациялық, радиотелебасқарушылық) орны және салалары, оның қолданылу жолы туралы мәлімет жинау. Арнайы радиотехникалық станция көмегімен жүзеге асады.

Қарсыластың РЭҚ табу, оның салалары мен қолданылу жолын анықтау олардың дабылдарының (сигнал) сәулелеу параметрі бойынша жүзеге асады. РЭҚ тұрағын анықтау 2-3 және одан да көп пеленгаторлық станция, пеленгаторлық объектіге және басқа тәсілге негізделген триангуляциялық әдіс арқылы нақтыланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс