Фин-угор халықтарының дүниежүзілік конгрессі

**Фин-угор халықтарының дүниежүзілік конгрессі** (көбіне **Фенно-Угрия**, ) — фин-угор және cамоди халықтарының өкілдік форумы. Еш үкіметке, партияға қатысы жоқ бұл форумның мақсаты — «Фин-угор халықтарының мәдениеттері мен тілдерін, ұлттық сәйкестігін дамыту және қорғау, фин-угор халықтары арасындағы кооперацияны ілгерілеу, өзекті мәселелерді анықтау, оларға шешім табу, халықаралық нормаларға сай фин-угор халықтарының өзін-өзі билеу құқығына қол жеткізу».

## Құрамы
Конгресстің әлдебір үкімет, не партияға байланысы жоқ болса да, оның форумдарын тиісті қабылдаушы мемлекеттер ұйымдастырып жатады. Сол себептен ұлттар форумдарды жиі дипломатиялық жиындар үшін пайдаланады.

### Мүше мемлекеттері
* 
* 
* 

### Өкілдігі бар халықтар
*  Эстондар
*  Эрзялар
*  Финдер
*  Мажарлар
*  Ижорлықтар
*  Карелдер
*  Ханттар
*  Мансилер
*  Мансилер
*  Коми-пермяктар
*  Коми-зыряндар
*  Ливтер
*  Людиктер
*  Марилер
*  Мокшалар
*  Саамдар
* Самоди халықтары
*  Ұдмұрттар
*  Вепстер
*  Вод

### Бұрынғы мүше мемлекеттері
*  – 2021 жылы шықты

## Тарихы
[нобай|оңға|[Эстонияның тұңғыш президенті Константин Пятс тұңғыш конгресс негіздеуші мүшелерінің бірі еді. Президенттігі кезінде ол ұйымды біраз қолдайтын.]]

### Тұңғыш құруылы (1927–1940)
Фин-угор халықтары дүниежүзілік конгрессінің негізі 1924 жылы Екінші фин-угор білім беру конгрессі кезінде қаланды, ол кезде Финляндия, Эстония мен Мажарстан фин-угор мемлекеттерінің жұмысын үйлестіретін ұйым құру керек деп шешкен болатын. Алғашқы қозғалыс негізінен эстон-центристік еді, конгресс құрылтайшы кеңесі үш эстоннан: Константин Пятс, Петер Пылд және Густав Олликтен құралды. Фин-угор халықтардың дүниежүзілік конгрессін құру туралы шешім 1926 жылғы 30 наурызда қабылданып, ұйымның жарғысы 1927 жылғы 24 наурызда бекітілді. Конгресстің бірінші отырысы 1927 жылғы 27 мамырда, Таллин қаласында өтті.

Фенн-Угрияның 1928 жылғы бірінші жылдық есебінде ұйымның мақсаты Фин-угор мәдени конгресcінде Эстония атынан өкілдік ету және шетелдегі эстондардың беделі мен әл-ауқатын арттыру, Шетелдегі эстондар қауымдастығының (*Välis-Eesti Ühing*) құрылуына үлес қосу мақсатын белгіледі. Конгресске Ресейдің фин-угорлары қосыла берді де, 1936 жылға қарай оның шамамен 40 мүшесі болған. 1928 жылдан 1933 жылға дейін конгресс *Eesti Hõim* атты өз газетін де шығаратын.

1936 жылдан 1938 жылға дейін конгресс Эстония, Финляндия мен Мажарстан өкілдері арасында кездесулер ұйымдастырған, фин мен мажар тілдерінің оқытылуын стандарттап шыққан. 1931 жылғы Төртінші съез кезінде конгресс қазан айының үшінші сенбісін Фин-Угор Күні деп таныды. 1937 жылға қарай үш үкіметтің бәрі де конгрессті толыққанды халықаралық орган деп таныды. Екінші дүниежүзілік соғыс басына сәл қалғанда конгресс Будапештте төртінші съезін ұйымдастырмақ еді. Съезге арналып Фин-угор халықтарының әнұраны да шығарылған еді, алайда құрлықты дүр сілкіндірген қарулы қақтығыстар өршуі себебінен съез өтпей қалды.

Соғыс себебінен конгресс міндеттері көбіне орындалмай қалды. Кеңес-Фин соғысының фин ардагерлеріне көмек жіберу мен жетім балалар үшін лагерь ұйымдастыру конгресстің соңғы әрекеті еді. 1939 жылғы қыркүйектен бастап КСРО Эстонияны басып алды да, конгресс ыдырауға мәжбүр болды, мүшелерінің біразы қамауға алынып, «жоғалды». Конгресс соңғы кішігірім әрекеттерін Финляндияда, Кеңес-Фин соғысының соңына дейін жасап жатты.

### 1991 жылғы қайта құрылуы
Кеңес Одағының күш-жігеріне қарамастан, эстондар біртұтас фин-угор мәдени ұйымын іздеуді жалғастырды және Кеңес Одағының мүшелері ретінде жаңа мәртебесімен шығысқа қарай қарым-қатынасты дамыта берді. Тарту университеті шығыс фин-угор студенттері арқылы фин-угор әлемінің мәдени орталығына айналды. Эстон көркемөнер академиясы мен Эстон ұлттық музейі, оған қоса, Ресейдің қиыр аймақтарына сапар жасап, сол жердегі фин-угорлар мәдениеті мен тілдерін зерттеп жүрді. Дегенмен, Конгресстің бұрынғы күш-жігері табу болды, мысалы, фин-угор халықтарын сипаттау үшін конгресс жиі қолданып жүрген «туыс» және «туыс адамдар» сөздерін пайдалану енді өрескел болды.

1980 жылдардағы жариялылық пен қайта құру кезеңінде Эстонияда түрлі фин-угорлық мәдениет, музыка, театр және жастар ұйымдары құрылатын болды. КСРО ыдырауына қарай бұл ұйымдар орталықтанған басшылық керектігін сезді де, 1991 жылғы 19 сәуірде *Noorte Hääl* эстониялық газеті Фин-угор дүниежүзілік конгрессінің қайта құрылуын талап етті. Бұл ұсынысты көп ұзамай эстониялық оралдықтар қоғамы, эстониялық марилер қоғамы мен эстониялық самдар қоғамы қолдады.

Конгрессті қайта құру туралы кездесу 1991 жылғы 30 сәуірде орнады, оған 50 түрлі орган, ұйым, ұлттық қоғам мен қауымдастықтар қатысты. Дәл осы кездесу барысында Фенно-Угрия өзін ресми түрде бұрынғы конгресстің ізбасары ретінде жариялады да, мақсатын «фин-угор және самоди халықтарының мәдениетін, білімін және ғылымын дамыту» қылды.

Ресей Федерациясы конгресстің қайта құрылғанынан бері мүшесі еді, 1992 жылғы тұңғыш заманауи съезін ұйымдастырған да сол ел болатын, алайда ұйымдағы Ресейдің мүшелігі дауларға әкелді. Ханты-Мансийскідегі конгресстің 5-форумында, мысалы, Эстония президенті Тоомас Хендрик Ильвес Ресейдегі фин-угорлардың өзін-өзі билеу құқығына лайықты болғанын, өз мемлекеттерін құру керектігін айтты. Ресей делегациясы бұл тұжырымға қарсылығын көрсетті де, оған жауап ретіде Эстония делегациясы бөлмеден шығып кетті.

Конгресстің бесінші форумы басқа да дауларға әкелген болатын. Съезді ұйымдастырған Ресей делегациясы жалға жеткіліксіз бөлме алды да, мордовиялық делегация осылайша съезге қатыса алмай қалды. 2019 жылы Эстония президенті Керсти Кальюлайд Ресей президенті Владимир Путинді форумға жеке шақырған еді, алайда Путин одан бас тартты. 2021 жылғы 24 сәуірде Ресей ақыр аяғында конгресстен кетті.

## Форумдары
Форумдарының өткен күндері және жерлері:
* I форум. Сыктывкар, Коми Республикасы, Ресей. 1–3 желтоқсан 1992
* II форум. Будапешт, Мажарстан. 17–19 тамыз 1996
* III форум. Хельсинки, Финляндия. 10–13 желтоқсан 2000
* IV форум. Таллин, Эстония. 15–19 тамыз 2004
* V форум. Ханты-Мансийск, Ресей. 27–30 маусым 2008
* VI форум. Шиофок, Мажарстан. 5–7 қыркүйек 2012
* VII форум. Лахти, Финляндия. 15–17 маусым 2016
* VIII форум. Тарту, Эстония. 16–18 маусым 2021
* IX форумның күні және орны әлі шешілмеген, 2024 жылы өтеді деп жоспарланған болса да.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Алфавит бойынша ұйымдар
Санат:1992 жылы құрылған ұйымдар
Санат:Халықаралық конференциялар
Санат:Фин-угор ұлттық қозғалыстары