Қазақстан халық санағы (2021)

**2021 жылғы Қазақстан халық санағы** — Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бергі үшінші халық санағы. Санақ екі: дайындық және негізгі кезеңде өткізілді. Біріншісі 2021 жылдың 1 маусымы мен 30 маусымы аралығында, екіншісі 1 қыркүйек пен 15 қазан аралығында онлайн форматта және халықты аралау 1 қазанда басталды. Аралап жүру 30 қазанда аяқталуы тиіс еді, бірақ 2021 жылдың 8 қарашасына дейін ұзартылған болатын. Санақтың ресми сайтындағы онлайн санақ та 8 қарашаға дейін ұзартылды. 8 қараша сағат 00:00-де «Халық санағы-2021» аясындағы аралап жүру аяқталды; негізгі кезең мен халықты аралаудың нәтижелері бойынша халық санағы 19,6 миллионнан астам респондентті қамтыды.
thumb|2021 жылғы Ұлттық халық санағындағы санақшы

## Санақ жүргізу мерзімі мен барысы
Санақ 2019 жылдың қараша айында өтеді деп күтілген болатын. Кейінірек 2020 жылдың ақпан-наурызына, ал 2020 жылдың ақпанында 2020 жылдың қазан айына ауыстырылды. 2020 жылдың қазан айында өтеді деп күтілген халық санағы COVID-19 пандемиясына байланысты 2021 жылдың қазан айына шегерілді. Санақтың алдын ала қорытындылары 2021 жылдың II-IV тоқсандарына, соңғы қорытындылары 2022 жылдың I-IV тоқсандарына жоспарланған болатын.

Оған 30 мыңнан астам уақытша қызметкер тартылады деп күтілді.

Халық санағының соңғы күні онлайн форматта 1 қыркүйек пен 15 қазан аралығында болды, ал дәстүрлі халықты аралау 2021 жылдың 1 қазанында басталып, 30 қазанда аяқталады деп жоспарланған болатын.

Ағымдағы санақ сандық технологияларға көп сүйенеді деп күтілді.

Қыркүйек айының соңына қарай онлайн-санақты аяқтаған азаматтардың саны алты миллионнан асты.

Тұрғындардың көптеген өтініштеріне байланысты онлайн санақ 30 қазанға дейін ұзартылды.

Халықты аралау 30 қазанда аяқталуы тиіс еді, бірақ 1 қарашада басталып, 2021 жылдың 8 қарашасына дейін аяқталуы керек еді; сондай-ақ ресми санақ сайтындағы онлайн санақ та 8 қарашаға дейін ұзартылуы керек деп шешілді.

8 қараша сағат 00:00-де «Халық санағы-2021» аясындағы аралап жүру аяқталды; негізгі кезең мен аралап жүрудің нәтижелері бойынша халық санағы 19,6 миллионнан астам респондентті қамтыды. Қазақстандықтардың 42,5% халық санағын онлайн түрде аяқтады.

## Бюджет
2018 жылғы қыркүйекте санақтың күтілетін құны 8,8 млрд теңгені, 2019 жылғы қыркүйекте – 3,2 млрд теңгені, 2020 жылғы тамызда – 8,2 млрд теңгені, ал 2021 жылдың маусым айының басында – 9,1 млрд теңгені құрады. Ақшалай қаражат сомасындағы үнемдеу 1,5 млрд теңгеге жуық болады деп күтілді.

Күтілетін 9,1 млрд теңге шығындарға келетін болсақ, бюджеттің жартысынан көбі сұхбат берушілерге ақы төлеуге жұмсалды – 4,7 млрд теңге, 83-тен 125 мың теңгеге дейін.

«Е-Статистика» ақпараттық жүйесін жетілдіруге 1 миллиардқа жуық қаражат жұмсалды. 360 миллион интервьюерлерді оқытуға іссапар шығындарына бөлінді.

ҚР Ұлттық экономика министрі болған Руслан Дәленовтың айтуынша, халық санағы аяқталғаннан кейін планшеттер мектептер мен ауруханаларға беріледі. Планшеттердің құны 27 412 жиынтықты, оның ішінде планшетті, қаламды, қуаттағышты, қорғаныс әйнегін және қорапты қосқанда 1 миллиард теңгеден астам қаражатты құрады. Бір жиынтықтың құны – 39 603 теңге болды. Планшеттер «бір реттік» емес, олар санақтан кейін мектептер мен ауруханаларға беріледі.

## Санақтың алдын ала қорытындылары
2021 жылғы 8 желтоқсанда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевқа халық санағының ең алдын ала қорытындылары туралы Премьер-Министр Асқар Мамин баяндады:
* жалпы халық саны: 19 169 550 адам
* жыныстар ара салмағы: ерлер – 48,71%, әйелдер – 51,29%
* халықтың орташа жасы – 31,94 жас
* халықтың 33,97 % — 17 жасқа дейінгі балалар
* халықтың 19,72 % — 14-28 жас аралығындағы жастар
* этникалық қазақтардың үлесі – 70,18 %
* этникалық орыстардың үлесі – 15,81 %
* этникалық өзбектердің үлесі – 3,22 %
* этникалық украиндардың үлесі — 2,02 %
* еңбекке қабілетті халық саны — 11 320 410 адам, яғни Қазақстан халқының 59,05%.

## Ұлттық құрамы
2022 жылғы 1 қыркүйекте жарияланған 2021 жылғы халық санағының жиынтық қорытындысы бойынша негізгі этностардың үлесі: қазақтар – 70,4%, орыстар – 15,5%, өзбектер – 3,2%, украиндар – 2,0%, ұйғырлар – 1,5%, немістер – 1,2%, татарлар – 1,1%, өзге ұлттар мен ұлтын көрсетпегендер – 5,1%.

**2021 жылғы халық санағына сәйкес облыстар бойынша ұлттық құрам (адам):**

**2021 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес аймақтар бойынша этникалық құрамы пайызбен (%):**

## Санақ нәтижелері
2022 жылғы 1 қыркүйекте халық санағының жиынтық нәтижелері жарияланды; деректер 14 облыс және республикалық маңызы бар 3 қала (2022 жылы құрылған Абай, Жетісу және Ұлытау облыстарын қоспағанда) және тұтас ел бойынша бөлінген:
* жалпы халық саны: **19 186 015** адам. 2009 жылмен салыстырғанда 3,2 млн адамға, яғни 20%-ға өсті.
* қала халқы: 11 741 342 адам (61,2%). Республикада урбанизация үдерісі жалғасуда, қала тұрғындарының үлесі 2009 жылғы санақпен салыстырғанда 5,1%-ға өсті. Қала тұрғындарының ең жоғары үлесі Қарағанды облысында – 80,6% немесе 1 087 118 адам. Қала тұрғындарының ең аз үлесі бар өңірлер Түркістан және Алматы облыстары болды (тиісінше 24,3% және 25,4%) және бұл облыстарда 3 142 763 тұрғыны бар осы өңірлердің барлық ауыл тұрғындарының жалпы санына дерлік тең (3 157 945 адам) жалпы көлемінде республикалық маңызы бар Шымкент және Алматы қалалары кірмейтінін ескеру қажет.
* жыныстар ара салмағы: ерлер – 48,6%, әйелдер – 51,4%, ауыл тұрғындары арасында ерлер (50,6%), қала тұрғындары арасында әйелдер (52,7%) басым.
* халықтың 49,07% — 30 жасқа дейінгілер;
* этникалық қазақтардың үлесі – 70,4%, орыстар – 15,5%, өзбектер – 3,2%. 2009 жылдан бері қазақтардың үлесі 7,3 % өссе, орыстардың үлесі 8,2 % азайған.
* халықтың 19,9 % қазақ тілін білмейді, ал орыстар, украиндар, белорустар, поляктар мен немістер арасында қазақ тілін білмейтіндердің үлесі 75-78 % құрайды, керісінше, қазақтар арасында 99,6 %, өзбектер мен ұйғырлар арасында — 72 %, тәжіктер мен түріктер — 61-64 %, қырғыздар мен әзірбайжандар — 58,5% қазақ тілінде сөйлейді.
* 5 жас және одан жоғары жастағы халықтың 49,3 % қазақ тілін күнделікті өмірде қолданады (бұл сұрақ санақ бағдарламасына алғаш рет енгізілген). Қазақ тілін күнделікті өмірде жиі қолданатын жалғыз этнос — қазақтардың өздері (63%), қазақ тілін күнделікті өмірде қолданудың ең төменгі көрсеткіші славян этностары мен немістер арасында (5-9%) байқалды; айтарлықтай аймақтық айырмашылықтар да атап өтіледі: қазақ тілін күнделікті өмірде қолданатындар үлесінің ең жоғары мәндері (58-68%) Қазақстанның оңтүстігі мен батысында байқалады; бұл көрсеткіш бойынша аралық орынды (42-47%) Шығыс Қазақстан облысы мен Алматы қаласы алады, ал ең төменгі үлес (16-37%) Қазақстанның солтүстігі мен орталығындағы аймақтарда байқалады.
* халықтың 69,31 % — ислам дінін ұстанса, 17,04 % — христиан дінін ұстанады, 2,25 % — дінге сенбейді және 11,01 % — дінге деген көзқарасы туралы сұраққа жауап беруден бас тартты.

## Қызықты жайттар
Қазақстанда халық санағында өтпегені үшін заң бойынша айыппұл белгіленген. Қазақстан Республикасының Әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы кодексінің 497-бабының 2-бөлігінде бастапқы статистикалық деректерді ұсынбағаны үшін жауапкершілік қарастырылған. Қарапайым азаматтар үшін бұл 10 АЕК – 29 170 теңге (2021 жылға) айыппұл. Бірақ бұл мақала санақ кезінде іс жүзінде ешқашан пайдаланылмаған.

2021 жылдың тамыз айының ортасында пандемия жағдайында халық санағын өткізудің орындылығы туралы сұраққа Статистика бюросы «санақ - бұл қыңырлық емес, қажеттілік» деп мәлімдеді. Қыркүйек айының басында халық санағы басталғалы Президент Әкімшілігі халық санағы туралы айтылған сынға оның қажеттілік екенін айтып жауап берді.

## Тағы қараңыз
* Ұлттық статистика бюросы
* 1999 жылғы Қазақстан халық санағы
* 2009 жылғы Қазақстан халық санағы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстандағы халық санағы