open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мүдделер артикуляциясы

**Мүдделер артикуляциясы** - шешім қабылдаушы құрылымдарға қойылатын талаптарды құрастыруға арналған саяси жүйенің бір функциясы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Сірге

thumb|right
**Сірге** (, )  - сым темірді екі бүктеп жалғасқан тетіктердің біреуінің ұшындағы тесікке кіргізіп екі ұшын екі жаққа қайырып майыстыру арқылы жалғасқан тетіктердің жылжып, бұралып қозғалмауын қамтамасыз ететін тетік.
## Дереккөздер


Санат:Полиграфия
Санат:Механика
Санат:Транспорт
Сапарғали Ләмбекұлы

right|thumb
**Сапарғали Ләмбекұлы** - 1936 жылы 5 маусымда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданының Қайнарбұлақ ауылында (қазіргі Талды ауданына қарайды) туған. Мектеп бітірген соң аудандық газет редакциясына қызметке тұрады. ҚазМУ-дің журналистика факультетін сырттай оқып бітірген.

Еңбек ардагері, КСРО Баспасөз үздігі, Қазақстан Журналистер одағының Кәкімжан Қазыбаев атындағы сыйлығының иегері. Қарқаралы ауданының Құрметті азаматы, «Құрмет» орденінің иегері.

Ол көптеген өлең, бірнеше поэма, прозалық және драмалық шығармалар дың авторы.
## Шығармалары
*Қарқаралы саздары. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1968; 
*Қыр қырандары. Очерктер. А., «Жазушы», 1970; 
*Тайталас. Роман. А., «Жазушы», 1980; 
*Атакәсіп. Роман. А., «Жазушы», 1983; 
*Саржайлау сазы. Повестер. А., «Жалын», 1984; 
*Әке жолы. Роман. А., «Жазушы», 1984; 
*Еділбай. А., «Жалын», 1986; 
*Тәттімбет. Роман. А., «Өнер», 1993; 
*Арыстар. Дилогия. Астана. «Елорда», 2000-2004; 
*Тағдырмен тартыс. Ғүмырнамалық хикаят. Қарағанды. «Арко», 2001; 
*Туған елдің түтін. Публицистика. 2003; 
*Сырперне. Өлеңдер жинағы. 2004; 
*Қатты қабат. А., «Алаш», 2006; 
*Алапай мен талапай. Роман. Астана. «Фолиант», 2008; 
*Жоғалған шопан. Астана. «Фолиант», 2008.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қайнарбұлақ ауылы
Санат:1936 жылы туғандар
Алдыңғы ми

lang=kk|thumb|Эмбрион миының бөлімдері
Адамда **алдыңғы мидың** үлкен ми сыңарлары басқа бөлімдерінен әлдеқайда жақсы дамыған. Алдыңғы миды кейде *соңғы ми* деп те атайды. Үлкен ми сыңарлары оң жақ және сол жақ сыңарлардан тұрады. Әрбір ми сыңары сұр және ақ заттан құралады. Сыртындағы сұр заты ми қыртысын түзеді. Қыртыста 14 миллиардтан астам нейрондар болады. Қыртыс ми сыңарларының сыртын тұтас жауып тұрады. Ми кыртысының калыңдығы шамамен 2-3 мм, ондағы жүйке жасушаларының пішіндері мен мөлшері әр түрлі. Ми қыртысында мүшелерден козуды қабылдайтын, кимылды реттейтін сезгіш және қозғалтқыш жасушалар болады. Көптеген жасушалар ми қыртысының бөлімдерін өзара және жүйке жүйесінің басқа бөлімдерін бірімен-бірі байланыстырады. Ми қыртысы орталық жүйке жүйесінің ең жоғары бөлімі деп есептелінеді.

Үлкен ми сыңарлары сопақша мидың аз ғана бөлігі мен мишықтан басқа мидың барлық бөлімдерін жауып тұрады. Ми сыңарларының ақ заты ішкі жағында қыртыстың астында болады. Ақ заты жүйке талшықтарынан түзіледі. Ми сыңарларының беті тегіс болмай, жүлгелі, қатпарлы болады. Әсіресе, терең жүлгелер ми сыңарларын жеке бөліктерге бөледі. Жүлгелердің арасы қатпарлы болып келеді. Әрбір ми сыңарында 4 бөлік бар: *маңдай*, *төбе*, *самай*, *шүйде*. Ми сыңарларында іші ми сұйықтығына толы 2 қуыс (ми қарыншалары) болады. Ол сұйықтық ұсақ қантамырларымен қосылып, жүйке жүйесіндегі зат алмасуды қамтамасыз етеді, жүйке жасушаларын қорғайды.

Үлкен ми сыңарларының аймақтары. Үлкен ми сыңарларының қатпарлары ми қыртысының көлемін ұлғайтады қимыл аймағы маңдай, төбе бөліктерінде орналаскан. Мұнда аяқ, тұлға, кол, мойын, тіл, бет, ерінді қозғалту және сөйлеу орталығы болады. Көру аймағы - шүйде бөлігінде, одан көру жүйкелері арқылы қозу өтеді. Есту аймағы - самай бөлігінде; дәм сезу, иіс сезу аймағы - маңдай бөлігінің ішкі жағында. Артқы орталық қатпарда - тері, буын-бұлшықет, сезу аймағы бар. Денеге ыстық, суықпен әсер еткенде қайтаратын жауабы (қолды тартып алу) осы аймаққа байланысты. Адамдағы психикалық әрекеттер (есте сақтау, сөйлеу, ойлау және т. б.) ми сыңарларының барлық аймақтарымен байланысты. Жүйке ауруларын емдейтін дәрігерді невропатолог (невролог) дейді.

Мидан 12 жұп жүйке тарайды. Оның алдыңғы екеуі үлкен ми сыңарларынан, қалған 10 жұбы мидың басқа бөлімдерінің сұр затынан басталады. Ол жүйкелер - иіс сезу, көру, есту, көзді қозғалту және т. б. деп аталады.

Қазіргі кезде медициналық зерттеу жұмыстарында мидың жұмыс істеу белсенділігін анықтау үшін электроэнцефалография әдісі қолданылады. Мидың жұмысын және ондағы өзгерістердің ырғағын жазып алуды электроэнцефалограмма (ЭЭГ) деп атайды. Оны электроэнцефалограф аспабы арқылы жазып алады. Электроэнцефалограмма жүйке жасушаларының белсенділігін жөне аурудың болу себептерін анықтауға көмектеседі.

## Дереккөздер


Санат:Бас миы
Қабыршақ (материал)

thumb|right
**Қабыршақ** - ағаш немесе басқадай текстуралық материапдардан жасалған жұқа табақтар (беттер).
## Дереккөздер


Санат:Механика
Сара Латиева

right|thumb
**Сара Латиева** - 1947 жылы 2 ақпанда қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданы, Орда ауылында туған. 1969 жылы Қазақ мемлекеттік универсиетінің журналистика факультетін тамамдаған.

Еңбек жолын шұбартаулықтардың бастамасымен комсомолдық жолдама бойынша, Жәнібек ауданы, Талов совхозында қой шаруашылығынан бастаған. Аудандық «Октябрь туы» газетінде, Гурьев (қазіргі Атырау) облыстық радиосында корреспондент, республикалық «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде, Қазақ радиосында, ұлттық «Қазақстан» энциклопедиясында, «Ақ желкен» журналында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған.

«Мен соғысты көргенім жоқ», «Бұлбұл», «ХадишаБөкеева», «Төре-лігін өздерің айтыңдар» (А.Балаков-тан аударған) атты кітаптары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1947 жылы туғандар
Қат-қабатталу

**Қат-қабатталу, қойнауқатталу**. Шөгінді жыныстар қимасындағы көршілес қабаттардың бір-бірімен алмасу құбылысы. Әрбір қабат өз көршілесінен Кат-қабатталу жазықтығы арқылы дараланады, бұл жазықтықтарды зерттеу шөгіндінің қалыптасу жағдайы жайлы деректер алуға көмектеседі. Кейде Қат-қабатталу термині қат-қабаттылық терминінің синонимі ретінде қолданылып жүр, бұл дұрыс емес. XIX ғасырда және XX ғасырдың бас шенінде Қат-қабатталу, термині астасу деген мағынада жиі қолданылған.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Априори және апостериори

**Априори және апостериори** *()* *(және «кейін болатын» сөзбе-сөз «бұрын болған»)* - біз олардың ақиқаттылығы туралы білім алатын тәсіл бойынша тұжырымдар немесе пікірлердің түрлері арасындағы айырмашылық.

## Дереккөздер



Апостериори

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Апологет

**Апологет** *()* - мадақпен алға шығатын адам; қандай болмасын ілімнің қорғаушысы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тоқтар Мағзұмов

right|thumb
**Тоқтар Мағзұмов** - 1958 жылы 2 наурызда Шығыс Қазақстан облысы, Қатон-Қарағай ауданы, Қызыл-Жұлдыз ауылында туған. 1975— 1977 жылдары ауыл мектебінде жұмыс істеген. 1982 жылы Алматы қаласындағы Ауыл шаруашылық институтын агроном мамандығы бойынша, 1998 жылы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетінің мемлекеттік басқару жүйесі факультетін тамамдаған.1982-1992 жылдары  Шығыс Қазақстан облыстық ауыл шаруашылық басқармасына, 1992 — 1997 жылдары  Шығыс Қазақстан аймақтық жекешелендіру комитетінде бөлім бастығы, 1997 — 2001 жылдары  Шығыс Қазақстан облыстық мекемелерді қайта құру, жабу басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. 2007 жылдан бері Өскемен қалалық ауыл шаруашылық басқарма бастығы болып қызмет етеді.

2003 жылы «Қыз суреті» атты алғашқы әңгімелер жинағы жарық көрген. «Байберді асуы» атты хикаяттар мен әңгімелер жинағының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызыл-Жұлдыз ауылы
Санат:1958 жылы туғандар
Штанген құрал-сайман

thumb|right
**Штанген құрал-сайман** — сызықтық өлшемдерді өлшейтін немесе белгілейтін құрал-сайман.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Автопавильон

**Автопавильон** - автобус аялдамаларында жолаушыларды ауа райының қолайсыздығынан қорғауға және қысқа мерзімге аялдауына арналған жеңіл құрылыс.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қасен Майқыбайұлы

right|thumb
**Қасен Майқыбайұлы** - 1939 жылы 10 шілдеде ҚХР, Шыңжаң, Ұйғыр автономиялық ауданы, Шәуешек қаласында дүниеге келген. 1962 жылы Шыңжаң университетінің химия факультетін бітірген. 1962—1965 жылдары Тарбағатай экспорт зауытында жұмысшы, 1965—1985 жылдары Тарбағатай Сыртқы сауда мектебінде оқытушы және директор болып істеген. 1985 — 1999 жылдары Тарбағатай партком үгіт-идеология бөлімінде қызмет атқарған.

Қытайда «Шұғыла», «Шыңжаң», «Тарбағатай» газет-журналдарында өлеңдері, әдеби сын мақалалары жарық көрген. 2009 жылы «Үш қиян» баспасынан «Шығармалар шындығы» атты әдеби-сын мақалалар жинағы шықты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Санат:1939 жылы туғандар
Константин Майбогов

right|thumb
**Константин Майбогов** - (1909-1997)2 қазанда бұрынғы Астрахань губерниясының Бирючья Коса селосында туған. Мәскеудің К.Либкнехт атындағы мемлекеттік институтының тарих пәнінің мүғалімі, қалалық партия комитетінің лекторы болды. 1943 жылы Владивосток қаласына ауысты. Өлкелік радио комитетінде қызмет істеді.Приморье өлкелік кітап баласының бас редакторы болды.

1946 жылдан үлкен эпикалық шығарма — «Черный камень» романын жазып, оның екі бөлімін 1952—1953 жылдары Приморье өлкелік баспасында шығарды. 1956 және 1968 жылдары роман қайталан басталды. 1962 жыл «Таежные великаны» романы жарық көрді.

«1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысындағы еңбектен ерлігі үшін», В.И.Лениннің туғанына 100 жыл толу құрметіне, «1941 — 1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің XX жылдығы» және «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған.
## Шығармалары
*Черный камень. Роман. I часть. В., «Приморье», 1952; 
*Черный камень. Роман. ІІ часть. В., «Приморье», 1953; 
*Таежные великаны. Роман. В., «Приморье», 1962.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Оқытушы қызметінің тиімділік жағдайы

**Оқытушы қызметінің тиімділік жағдайы** - субъективтік және объективтік талаптар мен ұйғарымдар, оларды іске асыра отырып оқытушы өз жұмысының мақсатына жетеді. Педагогикалық қызметке қойылатын негізгі объективтік талап бұл студенттердің таңдаған мамандығы бойынша кәсіптік шыңға жетудегі тапаптарын және қабілеттерін қалыптастыру, ЖОО бітіргеннен кейін еңбекке дайындығы. Оқытушының қызметіне қойылатын объективтік талап бұл әр түрлі педагогикалық мәселелердің оң шешілуінде, оқу-тәрбиелік жұмыстарының мақсатына жетудегі амал мен әрекеттердің беймді қолдануы. Окытушының кызмет тиімділігінің субъективті ұйғарымы бұл оның білімі, ептілігі мен дағдысы, педагогикалық мәселелерді шешудегі тұлғаның психикалық процесстері, жағдайы және қасиеітері. Бұған оқытушының кәсіби маңызды жағдайлары да жатады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Үлгерім

**Үлгерім** - оқу бағдарламасымен белгіленген толықтық, тереңдік, саналы мен беріктік көзқарасы бойынша білімнің, дағдының, икемнің игеру дәрежесі
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Босқын

[thumb|250px|Кибати ауылынан қашып бара жатқан тұрғындар, [Конго Демократиялық Республикасы]]

**Босқын** — нәсілі, діни сенімі, азаматтығы, әлеуметтік топтың белгілі бір тобына жататындығы немесе саяси сенімі бойынша қылмыс құрбандығына айналудан қауіптеніп, өз елінен сырт жерде жүрген және ол елдің қорғанын пайдалана алмайтын немесе жоғарыдағы қауіптер салдарынан мұндай қорғанды пайдаланудан бас тартқан адам немесе белгілі бір елдің азаматтығы жоқ болғандықтан және жоғарыда келтірілген оқиғалар нәтижесінде өзінің бұрынғы елінен тыс жерде жүрген, сондай-ақ төнген қатерден қауіптену салдарынан өз еліне қайтуды қаламайтын немесе қайтуға мүлде құлқы жоқ адам.

## Дереккөздер


Санат:Миграция
Аббат

thumb 
**Аббат** *(, )* - католик шіркеуіндегі барлық дін қызметкерлерінің құрметті аты, еркектер монастырының басшысы. 

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Білім мекемесінің жарғысы

**Білім мекемесінің жарғысы**  - нормативтік құжат, онда мекеменің атауы, мекенжайы, мәртебесі, ұйымдық - құқықтық нысаны, құрылтайшысы, мақсаты мен сипаты, құқықтары мен міндеттері, білім бағдарламаларының үлгілері мен түрлері көрсетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жалғастық

**Жалғастық**, *бұрандалы түтікжалғауыш* - картерге, резервуарға, құбырларға, дәнекерлеп, пісіріп немесе бұрап бекітілетін суды, майды ағызуға немесе газды шығаруға және де майдың қысымын, температурасын және басқада айқындауыштарды өлшеуге қажетті болатын аспаптарды жалғауда қолданылатын қысқа бұрандалы түтікше.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Бақытжан Қауасқанұлы Майтанов

right|thumb
**Бақытжан Қауасқанұлы Майтанов** (27 наурыз, 1952 жыл, Алматы облысы, Қаратал ауданы Сарықамыс ауылында туған) - журналист, әдебиет сыншысы, әдебиеттанушы, профессор, 1997 жылдан ҚР Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Қуандық руының мамадайыр бөлімінен шыққан.
* 1974 жылы ҚазМУ-дің журналистикс факультетін бітірген.
* «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан» газетінде тілші болған.
* 1974 — 1990 жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясы М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтына, аға лаборант, кіші аға ғылыми қызметкер
* 1990 жылы Қазақ энциклопедиясы бас редакторының орынбасары
* 1990—1996 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында аға оқытушы, профессор
* 1996—1999 жылдары Қазақ мемлекеттік Заң университеті қазақ, орыс, шығыс тілдері кафедрасында профессор болып қызмет етті.
* 1998 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығының жетекшісі.
* 2000 жылдан әл-Фараби атындағы ҚазҰУ әдебиет теориясы және фольклористика кафедрасының меңгерушісі.

## Жетістіктері

* 2004 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігінің Ш.Уәлиханов атындағы I дәрежелі сыйлығын алған
* 2006 жылы «ҚР Жоғары оқу орындарының үздік оқытушысы» атағына ие болған
* 2008 жылы «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» атты төс белгісімен марапатталған.

## Шығармалары

Әдебиет сыны мен әдебиеттану саласына 1969 жылдан бастап араласып, республикалық газет-журналдарда жарияланған мақалаларымен көрініп келеді.  Үш жүзге жуық әдеби-сын, әде-биеттанушылық сипаттағы мақалалары жарық көрген.
* М.Әуезовтің шығармаларының елу томдық академиялық басылымына ғылыми жетекшілік жасауда.
* Қазіргі қазақ прозасындағы замандас бейнесі. Зерттеу. А., «Ғылым», 1982; 
* Көркемдік нәрі. Әдеби сын. А., «Жазушы», 1983; 
* Қаһарманның рухани әлемі. А., 1987; 
* Суреттеу мен мінездеу. А., 1991; 
* Мұхтар Әуезов - суреткер. А., 1996; 
* Қазақ романы және психологиялық талдау. А., 1996; 
* Мағжан Жұмабаевтың поэтикасы. А., 2001; 
* Сөз сыны. А., 2002; 
* Романның баяндау жүйесіндегі автор. А., 2003; 
* Көркем әдебиеттегі психологизм. А., 2004; 
* Абай; Портрет поэтикасы. А., 2006; 
* Монолог құрылымы. А., 2006.

## Дереккөздер

Санат:27 наурызда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Қаратал ауданында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Егемен Қазақстан журналистері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Қазақстан Гуманитарлық ғылымдар академиясының академиктері
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Сұққыш

**Сұққыш**, *бағыттауыш саусақ* - машинаны, оның механизмдерін жинағанда тетіктерді бір-біріне дәлдеп бекітуге немесе екі тетікті қозғалтпай бекітуге арналған цилиндр немесе шошақ іспетті шыбық темір. Машиналардың екі шеттерін қозғалмайтын етіп немесе құрастырғанда тетіктерді бекітуге арналған цилиндр пішінді немесе конус пішінді сырық.


Сурет:Parallel_pin.svg|
Сурет:Grooved_pin_with_chamfer.svg|
Сурет:Spring_pin_light_duty.svg|
Сурет:Taper_pin.svg|


## Дереккөздер



Санат:Механика
Санат:Транспорт
Антикомминтерндік пакт

thumb|200px
**Антикомминтерндік пакт** (, , ) - 25.12.1936 жылы Берлинде 5 жылға Германия мен Жапония арасында жасалған келісім, негізгі мақсаты Коминтернге қарсы күресте ынтымақтастық орнату болып табылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Бұрамашеге

thumb|right
**Бұрамашеге** - бұрандалы, ағашқа бұрап бекітуге жеңіл болу үшін сүйірленіп жасалған, бір ұшы үшкір болатын, екіншісі қашаумен бұрауға икемделген шеге.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Психикалық тұрақтылық

**Психикалық тұрақтылық** - күрделі сонымен бірге селпіну жағдайларда психиканың жоғары қызметтік белсенділігінін сақталу жиынтығы. Мұғалімнің кәсіби маңызды жеке тұлғалық сапалық жағдайы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Аболиционизм

**Аболиционизм** *(, )* - 

1. Батыс Еуропадағы, Оңтүстік және Солтүстік Америкадағы  құл саудасына тыйым салу және құлдарды азат ету қозғалысы. 18 ғасырға дейін құл иеленушілік жүйесіне бір рет дерлік қарсылық әрекеті болмаған. Бұл кезеңде ағарту дәуірінің ойшыл рационалистері бұл жүйені адам құқықтарын бұзатын жүйе деп сынай бастаса, ал квакерлер мен өзге евангелие түсінік бағытындағы діни топтар оны христиандыққа жат жүйе ретінде сынады. 18 ғасырдың соңына таман құл иеленушілікке қарсы қозғалыстар құлдықтың өршіп тұрған орталықтары: Вест-Үндістанда, Оңтүстік Африка және оңтүстік АҚШ-та да көрініс табады. 1807 жылы АҚШ пен Британ отарларына африкандық құлдарды жеткізуге тыйым салынады. 1838 жылы Вест-Үндістанның британдық бөлігінде құлиеленушілікке тыйым салынса, француз иелігіндегі бөлігіне 10 жылдан кейін іске аса бастайды.  Алайда АҚШ-тың оңтүстігіндегі 11 штатта құл иеленушілік әлеуметтік-экономикалық институт ретінде әлі де бар болатын. Америка аболиционизмі Солтүстік пен  Оңтүстіктіктің одақтастығы үйлесімін бұзатын мұндай әрекеттің АҚШ Конституциясына да кереғар келетіндігін алға тартты. Бұл жағдай құл иеленушілік мәселесін әр штаттың өз қарауына алып шешімін шығаруына қозғау салады. Солтүстіктегі аболиционизмдік қозғалысты үгітшілер, оның ішінде Америка құлдықпен күрес қауымдастығының негізін қалаушы У.Л. Гаррисон, жазушылар: Дж. Г. Уитьер және Г. Бичер Стоу мен бұрын құл болған Ф. Дуглас секілді тұлғалар басқарды. Батыста құл иеленушіліктің таралуына қарсы болған Авраам Линкольн президент болып сайланғаннан кейін аболиционистер қозғалысында жаңа дәуір басталды. Оңтүстіктегі штаттар бұрынғы қалыпты тұрмыс дәстүріне қатер төнгендігіне көз жеткізген соң Одақтан (Сецессия) шығып кетеді, бұл өз кезегінде АҚШ-та Азаматтық соғыстың басталуына негіз болады. 1863 жылы Линкольн (өзі ешқашан аболиционист болмаған) құлдарды босату жайлы үндеу қағазын шығарып, Конфедерация құрамындағы штаттардағы құлдар бостандық алады. АҚШ Конституциясының 13-түзетілімі бүкіл елдегі құлдыққа тыйым салады. Латын Америкасында құл иеленушілікке 1888 жылы тыйым салынса, ал Африканың кейбір аудандарында және көптеген ислам елдерінде құлдық жүйе ашық түрде 20 ғасырдың соңына дейін болды; 
 
2. Қандай да бір заңды өзгерту бойынша қоғамдық қозғалыс.

## Дереккөздер



Санат:Саяси қозғалыстар
Санат:Құлдық
Санат:Тарих
Тура ату

**Тура ату** () — снаряд (оқ) траекториясы белгіленген нысана биіктігінен көтерілмейтін атыс қаруынан ату. Тура атудың қашықтығы снарядтың бастапқы жылдамдығы мен нысана биіктігіне байланысты. Қарудың атыс кестесінде карудың горизонтында орналаскан, белгіленген биіктіктегі (0,5 м., 2 м., 2,7 ы., 3 м.) нысана бойынша қалыпты жағдайда атыс жүргізу үшін Тура ату қашықтығы көрсетіледі. Тура атудың қашықтық аумағындағы атысы осы қашыктыққа сай келетін тұрақты қондырылған нысанада жүргізіліп, қарудың көздеуін жеңілдетіп тездетеді. Бұл жылжымалы нысаналарды атуда ерекше орын алады. Осы жағдайда, атыс қашықтығын және биіктік бойынша нысананы үздіксіз өлшеу қажеттігі керек болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зертхана

[thumb|250px|[Майкл Фарадейдің жеке зертханасы ]]
**Зертхана** — медицина саласында ғылыми немесе қолданбалы клиникалық ауруды айыру, санитарлық эпидемиологиялық зерттеулер жүргізетін, сол сияқты басқа да медициналық мекемелерге арнайы мәселелер бойынша әдістемелік-ісжүзілік көмек көрсететін медициналық мекеме немесе медициналық мекемелер жанындағы құрылымдық бөлімше,бақылау мен сынауға арнайы жабдықталған бөлме, онда кейде эксперементалды үлгі жасалынады.

## Дереккөздер

Санат:Зертханалар
Хабар-ошарсыз жоғалу

Егер азаматтың тұрғылықты жерінде ол туралы (бір жыл бойы) деректер болмаса, мүдделі адамдардың арызы бойынша сот оны хабар-ошарсыз кетті деп тануы мүмкін. Хабар-ошарсыз жоғалды деп танылған азаматтың мүліктері, соттың шешімі негізінде қорғаншылық және қамқоршылық органдар анықтаған адамға беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қиыршықтас

thumb|right
**Қиыршықтас**- желдің күшінен бұзылып опырылған негізгі тау жыныстарының көлемі 10-100 мм қиыршық үшкір тастарынан кұралған жаңадан пайда болған шөгінділер.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Абсентшіл-жер иеленуші

**Абсентшіл-жер иеленуші** - өз иелігінен алыста өмір сүріп, жер өңдеуге тікелей қатысы жоқ ауылшаруашылық жер иесі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Паракристалл

**Паракристалл** - алмасып орналасқан кристалл және аморф облысты молекулалық кристалл.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Легастения

**Легастения** - оқу және жазу дағдыларының қиындауы түрінде көрінетін, зияттылығы дұрыс дамып келе жатқанымен. балаларда кездесетін, олардың психикалық жетілуінің бұзылуы. **Құныс** - омыртқанын сагитталды (жебелес) жазықтықта артқа қарай шығыңкы болып майысуы.

## Дереккөздер


Санат:Логопедия
Санат:Неврология
Алтын дән

**"Алтын дән"** - халықтық ән-би ансамблі. 1976 жылы Талдықорған қаласында индустриалды- педагогикалық техникум жанынан құрылған. Мақсаты: ұмыт бола баста­ған халықтың ән-күйлерін жандандырьш, өнер сахнасына шы­ғару. Ансамбльдің құрылуына Г.Баталова ұйытқы болған. Оның репертуарында К.Күмісбековтың "Қорқыт туралы аңыз", Н.Тілендиевтің "Махамбет" поэмалары, Құрманғазы мен Дәулеткерейдің күйлері, И.Чайковскийдің, АХачатурянның сазды әуендері, М.Маңғытаевтың "Ырғақты" күйі, сондай-ақ жергілікті сазгерлердің шығармалары бар. Ансамбль құрамында Қазақстанның еңбек  сіңірген артисі, Мемлекеттік сыйлық лауре­аты Н.Нүсіпжанов, Қазақстанның халық артисі Ә.Дінішев, Қазақстанның еңбек  сіңірген артисі М.Қазтүрғанова, т.б. өз өнерлерін көрсетіп, шеберліктерін шьңдады.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Мәдениет
Арын (Химия)

**Арын**— берілген нүктеде сұйық ағынының потенциалдық және кинетикалық энергиясының меншікті салмақ бірлігіне жатқызылған қосындысы.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық қосылыстар
Лактометр

**Лактометр, лактоденсометр** ( — сүт және  - олшеймін) сүт сапасын, оның тығыздығы бойынша анықтауға арналған, жұмыс негізі ареометрге ұксас келетін аспап немесе сүт ареометрі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Абсолютті кедейшілік

**Абсолютті кедейшілік** - биологиялық тіршілік етуді қамтамасыз ететін тұтынушылықты ең төмен деңгейде қанағаттандыратын немесе өз табысымен тамаққа, тұрғын үйге, киімге, жылуға деген қажеттілікті қанағаттандыра алмайтын индивидтің жағдайы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Утраквизм

**Утраквизм** ( - екі түрде) - оқу жоспарын құрастыру және мектепте білім беруді ұйымдастыру, осы жұмыстар бойынша екі түрлі оқу пәндері оралымы нақты дайындықты қамтамасыз етеді (гуманитарлық және табиғи, жаратылыс математикалық). Бұндай жүйе 19 ғасырдың басында жасалған және прусс гимназиясына енгізілген.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Халықаралық экономикалық ынтымақтастық банкі

**Халықаралық экономикалық ынтымақтастық банкі (ХЭЫБ)** - егеменді мемлекеттердің халықаралық несие-қаржы ұйымы. 1963 ж. 22 қазанда Болгария, Венгрия, ГДР, Кеңес Одағы, Моңғолия, Польша, Румыния, Чехословакия үкіметтері, ең алдымен мүше елдердін өз арасында, сондай-ақ басқа елдермен экономикалық ынтымақтастықты, өзара сауданы дамытуға тиімді жәрдемдесу мақсатында негізін қалаған. Ол көп жақты есеп айырысуды жүзеге асыру үшін құрылған және халықаралық еңбек бөлінісінің терендеуіне, басым сауда қатынастарынан неғұрлым терең мамандануға және кооперацияциялануға көшуге, тікелей өндірістік және ғылыми-техникалық байланыстарды кеңейтуге, бірлескен кәсіпорындар мен ұйымдарды құруға, басқа елдермен сауда және экономикалық байланыстарды дамытуға септігін тигізуге тиіс. 1964 жылдың 1 қаңтарынан жұмыс істей бастады. Кейін Келісімге Куба (1974), Вьетнам (1977) қосылды, ал Банк мүшелерінің құрамынан ГДР (1990), Венгрия C1993) шықты. Банкіге 1992 жылдан Ресей Федерациясы, 1993 жылн Словакия мен Чехия мүше болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық ұйымдар
Санат:Банктер
Жылдық параллакс

**Параллакс** (, параллаксис - "ауысу") - ұқсамаған орыннан (камерамен, не аспаппен) қарағандағы нысанның орыны мен бағытының әртүрлі болып көрінуін білдіреді. Яғни, екі бақылау нүктесінен қарағанда объектінің көрнекі орны жылжиды немесе сандық және көріністік айырмашылықтар туады, мұны осы екі сызық арасындағы бұрыштық немесе жарты бұрыштық қиғаштық арқылы өлшеуге болады. Перспектива бойынша, әртүрлі позициялардан қарасақ, жақын маңдағы объектілер алыс орналасқан объектілерге қарағанда үлкен параллакс көрсетеді, сондықтан паралликсті қолданып қашықтықты анықтауға болады.

Планетаның немесе жұлдыздың Жерден қашықтығы секілді үлкен қашықтықты өлшеу үшін астрономдар параллакс принципін қолданады. Мұнда параллакс - жер күнді айналу орбитасының қарама-қайшы екі жағында болған кезде жұлдызға дейінгі екі көру сызығының жарты бұрышты қиғаштығын көрсетеді іне дейінгі қашықтықты анықтайтын әдістердің алғашқысы, бұл астрономияда баспалдақтың жоғарғы шеңберін құратын басқа қашықтық өлшеу үшін негіз болады.

**Жылдық параллакс** - аспан жұлдызынан Жер орбитасының орта радиусы көрінетін бұрыш. Бұл бағыт Жер орбита радиусына перпендикуляр болуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Абсолюттік және салыстырмалы ақиқат

**Абсолюттік және салыстырмалы ақиқат** - таным процесінің дамуын сипаттайтын және; 
# бұрын танылған және ғылымның дамуы барысында танылатын нәрсе арасындағы; 
# біздің алған біліміміздің құрамындағы нақтыланатын немесе жоққа шығарылатын нәрселер арасындағы қатынастарды ашатын категориялар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Еңістену бағыты

**Еңістену бағыты**. Тау жынысы қабаты (жыртылу жазықтығы, желі т.с.с.) еңістенуінің әлемнің төрт жағы тұрғысынан анықталған бағыт бағдары.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Патигүл Махсатова

right|thumb
**Патигүл Махсатова** - 1959 жылы 20 наурызда Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Диірмен ауылында туған. 1977 жылы Алматы сауда техникумын бітіріп, 1985 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетінің «Ұйғыр тілі мен әдебиеті» мамандығын тамамдаған.

1978—1980 жылдар аралығында Ұйғыр аудандық коммунал шаруашылығы мекемесінде бухгалтер, 1985—1987 жылдары Алматы қаласы, Қаскелен ауданы, Заря Востока ауылындағы орта мектепте мұғалім, 1987-2000 жылдары Абай атындағы Алматы Мемлекеттік университетінің «Ұйғыр тілі мен әдебиеті» кафедрасының аға оқытушысы болып қызмет атқарған.

Қаламгердің ғылыми, публицистикалық мақалалары, өлеңдері, «Пәрваз», «Ізденіс», «Қәшқәр әдәбияти» журналдарында, «Уйғур авази» газетінде, «Анилар авази», «Яшлар авази», «Вәсийәт» коллективтік жинақтарда, «Өмір шындығы — шабыт көзі», «Мен махаббат қүшағында» деген жеке жинақтарда жарық көрген. 8 және 10 сыныптарға арналған «Ұйғыр әдебиеті» жаңа оқулықтардың және оқу құралдарының авторы.

2001 жылдан бастап Абай атындағы Алматы Мемлекеттік университетінің докторанты, 1998 жылы филология ғылымдарының кандидат ғылыми дәрежесі берілген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Диірмен ауылы
Санат:1959 жылы туғандар
Тура ату қашықтығы

**Тура ату қашықтығы** () — снарядтың (оқтың) траекториясы нысананың берілген биіктігінен аспайтын ең үлкен атыс қашықтығы. Снарядтың траекториясының тіктігі мен нысананың биіктігіне байланысты. Тура ату қашықтығының шегінде атыс көздеуіштің тұрақты қойылымында жүргізіледі. Ол қаруды көздеуді (әсіресе қозғалмалы нысаналарға атыс жүргізгенде) оңайлатып, тездетеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әкімшілік құқық

Мемлекеттік басқару саласында қоғамдық қатынастарды реттейтін заң нормаларының жүйесі. Әкімшілік құқық бұзушылық қарым-қатынастардың бір тарабы мемлекеттік басқару органдары немесе осы органның лауазымды адамы, ал екінші тараптан мемлекеттік орган мен лауазымды адамы, сонымен қатар жекелеген адамдар (еліміздің азаматтары, шетел азаматтары және азаматтығы жоқ адамдар), қоғамдық ұйымдар, ұжымдық қоғамдар болуымен сипатталады. Адамдардың қызметі, олардың мінез-құлқы, сонымен қатар белгілі бір мүлкі әкімшілік-құқықтық қатынастардың объектісі болып табылады.
Әкімшілік құқықтың пәні - ҚАНДАЙ қоғамдық қатынастар реттеледі деген сұрақты қарастырады. Ал әкімшілік құқықтың әдістері - қоғамдық қатынастарды ҚАЛАЙ реттеу қажеттілігін айқындайды.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Лепрозорий

thumb|Спиналонга аралындағы бұрынғы лепрозорий
**Лепрозорий** - алапес ауруының алдын алу, оған шалдыққан науқастардың жатқызылып немесе барып-келіп емделулерін, сол сияқты оларға жергілікті мекен-жайлары бойынша диспансерлік бақылау жүргізуге арналған, емдеу — аурудың алдын алу мекемесі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Абсолютті кедейлену

**Абсолютті кедейлену** - тіршілік етудің негізгі көздеріне ең төмен қажеттілікті анықтайтын кедейшілік деңгейі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Халықаралық бухгалтерлік стандарт

**Халықаралық бухгалтерлік стандарт** - бухгалтерлік есепті жүргізудің нарықтық және инфляциялық үдерістерді және олардың кәсіпорынның материалдық-өндірістік босалқы қорларын бағалауға ықпалын ескеретін жалпы ережелер түріндегі бағдары.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Ғалым Малдыбаев

right|thumb
**Ғалым Малдыбаев**(1902-1982) - Солтүстік Қазақстан облысының Жаңажол ауылында туған. 1924 жылы Петропавлдағы партия-кеңес мектебіне оқуға түсіп, оны бітірген соң осындағы «Ленин туы» газетінің редакциясында қызмет істеген. Кейін республикалық, бірнеше облыстық және аудандық газеттерде журналистік жұмыс атқарған. Отызыншы жылдары «Орақ пен Балға», «Доңғалақ» атты жыр жинақтары шықты. 1943 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітіріп, КСРО Жазушылар одағының Жоғары әдеби курсын тамамдады. Ұзақ жылдар Солтүстік Қазақстан облыстық «Ленин туы» газетінің меншікті тілшісі болып қызмет атқарды.

«Еңбектегі ерлігі үшін» меда-лімен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамоталарымен марапатталды.
## Шығармалары
*Қырым қызы. Өлеңдер мен поэма. А., ҚМ КӨБ, 1967; 
*Ақ көгершін. Өлеңдер мен поэма. А., «Жазушы», 1970; 
*Ырғақ. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973; 
*Тандамалылар. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1979; 
*Сарыарқа. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1983.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Жаңажол ауылы
Санат:1902 жылы туғандар
Бағдарлы өтімділік

**Бағдарлы өтімділік**. Анизотропты ортаның кез-келген бағыттағы өтімділігін сипаттайтын мөлшер.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Әкімшілік ұстау

Жеке адамды жеке бас бостандығынан, атап айтканда, оның құқыққа қарсы әрекетін тыю мақсатымен белгілі бір уақыт ішінде арнаулы орында мәжбүрлеп ұстай отырып, іс-әрекет және жүріп-тұру бостандығынан уақытша айыру. Оны ішкі істер органдарының (полицияның) қызметкері; төтенше жағдай жарияланған жердің комендатурасы мен әскери сақшысы; шекара қызметінің органдары; күзетілетін объект орналасқан жердегі аға әскери қызметші, ішкі істер органдарының қызметкері, әскерилендірілген күзеттің лауазымды адамы; барлық қорғау органдары; көлік бақылау органдары; әскери автомобиль полициясының лауазымды адамдары; қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік бақылау органдары; салық қызметі мен салық полициясы органдарының лауазымды адамдары; кен кадағалаудың, шекаралық қызмет органдарының, т.б. лауазымды адамдары; кеден органдарының лауазымды адамдары; Қазақстан Республикасы Президенті Күзет қызметінің лауазымды адамдары; сот приставтары жүзеге асыра алады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қабатталу

**Қабатталу**. 
#Шөгінді қабаттарының бірін-бірі көмкере түзілуі. 
#Тау жыныстары қабаттарынан тұратын шөгінді түзілімдер.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Абстрактылы еңбек

**Абстрактылы еңбек** - Маркстің экономикалық теориясындағы құн өлшемінің негізі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Рузиев Машур

**Рузиев Машур** (10.11.1902, Еңбекшіқазақ ауданы, Қаратұрықұ ауылы -  өлген жылы белгісіз) -  жазушы. 1929-34 ж. Орта Азия коммуниста университетінде оқып жүріп, сонда жұмыс істейді. 1934-35 ж. Орта Азия қызыл профессура институтында ректордың орынбасары, окытушы болды. 1940 жылдан Қазақстанда оку-ағарту, баспа орындарында жауапты кызметтер атқарды. Ол "Тоқташ тағдыры" (1966) повесть, "Түн мен күн" (1973) атты роман, "Қайтатуған ұйғыр халқы" (1968) атты монографиялық очерк, бірнеше пьеса, оқу құралының ("Ана тілі", 3 кл) авторы. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен және бірнеше медальмен марапатталган.

## Дереккөздер
Созылу бағыты

**Созылу бағыты**. Тау жынысы қабатының (жыртылу жазықтығының, желінің тағы сол сияқты) әлемнің төрт жағы тұрғысынан анықталған созылу бағыты.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Лепрология

thumb|250px|Алапес дертіне шалдыққан 24 жастағы ер адам
**Лепрология ** - алапес дертін зерделейтін және оны анықтау, емдеу және мұндай аурудың алдын алу әдістерімен шұғылданатын, ілім бөлімі.

## Дереккөздер


Алапес

Санат:Медицина
Қабаттылық

**Қабаттылық**. Қабаттарының бір-бірімен алмасып отыруымен сипатталатын шөгінді жыныстарға тән нақыш түрі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Теңіздің тасуы

**Теңіздің тасуы**. Теңіз жағалауларының ойысуы немесе теңіз суының трансгрессиясы нәтижесінде жағалау сызығының құрлыққа қарай жылжи түсуі (соқғы жылдардың өзінде Каспий теңізінің суы екі метрден астам көтеріліп, біраз құрлықтарды алып, өндіріске, ауыл шаруашылығына, елді мекендерге зиянын тигізуде).

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Оқу мәселесі

**Оқу мәселесі**  - бұл мәселе оқушылардан жаңалық ашуды және оқу барысында жеке тәжірибелі мәселелердің шешуінің жалпы қағидасын меңгеруді талап етеді. Оқу мәселесін қою - бұл оқушыны әр түрлі жеке де нақты да жағдайларда оның жалпы тәсіліне көңіл аударуга талап ететін шарттқа келтіру
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Нафтенді-хошиісті мұнай

**Нафтенді-хошиісті мұнай**. Дистиллатты бөлігі нафтенді және хошиісті көмірсутектердің басымдылығымен (әдетте олардың мөлшері мұнайдың жоғары фракцияларында арта түседі), қатты парафиннің төмен мөлшерімен (әдетте 1 %-дан аз) сипатталатын мұнай. Шайыртасты-шайырлы заттардың мөлшері жиі-жиі 20 %-дан астам болып келеді.
Жоғары фракцияларға жақындаған сайын құрамындағы хошиісті көмірсутектер мөлшер арта түседі. Құрамындағы қатты парафин мөлшері өте аз (1 %-дан кем), ал шайыртасты-шайырлы заттар мөлшері 20 %-дай, тіпті одан да көбірек. Шоғырлану орны белсенді түрде тотығу белдемдеріне
сәйкес келеді. Дүние жүзілік мұнай қорында алатын орны мейілінше жұпыны.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жылжыманың бастапқы қысым градиенті

**Жылжыманың бастапқы қысым градиенті**. Қойнауқаттың және оқпандық қысым арасындағы айырмашылық, бұл айырмашылық қалыптасқаннан кейін қойнауқаттағы сұйықтың сүзбеленуі жүзеге асады. Синонимі — *жылжыманың шектік қысым градиенті*.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мұқан Мамажанов

right|thumb
**Мұқан Мамажанов**(1929-1996) - 10 ақпанда Алматы облысы, Талғар ауданы, Калинин атындағы колхозда туған. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Шығармашылық еңбек жолын «Қазақстан пионері» газетінің әдеби қызметкері, аудармашы редактор болып бастады. Осы газеттің және «Лениншіл жастың» (қазіргі «Жас алаш») бөлім меңгерушісі, 1955—1958 жылдары «Қазақстан пионері» газетінің редакторы, бүдан соң 1986 жылға дейінгі аралықта БЛКЖО Орталық Комитеті насихат және үгіт бөлімінің нұсқаушысы, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің бөлім меңгерушісі, «Қазақстан» баспасының Бас редакторы, директоры, Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің алқа мүшесі, бас редакторы, төрағасының бірінші орынбасары, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті насихат және үгіт бөлімі меңгерушісінің бірінші орынбасары, «Қазақстан коммунисі» журналының бас редакторы қызметтерін атқарған.

«Советтік Қазақстанның кітаптары», «Листовкадан энциклопедияға дейін», «Достар арасында» (1959), «Кітаптан түскен шуақ» (1997), т.б. еңбектер! жарық көрді. Көркем аударма саласында еңбек еткен.

Еңбек Қызыл Ту, Халықтар Достығы ордендерімен, «Еңбектегі ерлігі үшін», «Тың игергені үшін» ме дальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері.

## Аудармалары
*С.Георгиева. Повестері мен әңгімелері. А., ҚМ КӨБ, 1956;
*Бонч-Бруевич. Ленин туралы әңгімелер. А., «Қазақстан», 1958; 
*С.Заресной. Жеті күн туралы повесть. «Жазушы», 1965; 
*В.Песков. Таңғы шық. А., «Қазақстан», 1966; 
*В.Котик. Ол пионер болған еді. А., «Жазушы», 1967; 
*Нгуен Динь Тхи. Сөгіл ген көбе. А., «Жазушы», 1973; 
*Нгуен Динь Тхи. Бүрқанған дария. А., «Жазушы», 1980; 
*Петрусь Бровка. Тоғысқан арналар. А., «Жазушы», 1984.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Талғар ауданында туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Рысқұлов

**Рысқұлов** — Алматы облысы Талғар ауданы, Алатау ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы -  Талғар қаласынан шығысқа карай 7 км-дей жерде, Іле Алатауының солтүстік бөктерінде, Жұман тауының баурайында, әр түрлі астық тұқымдасты шалғынды шөп өскен қара топырақты тауаралық қоңыржай ылғалды агроклиматтық белдемде орналасқан. Ауылдың төңірегін Іле Алатауының жеміс ағаштары, шырша, емен, үйеңкі, қарағай, кайың, т.б. ағаштар көмкерген.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1975-97 жылдары Тұрар Рысқұлов атындағы бау-бакша өciрумен айналысатын ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Рысқұловта ЖШС жене шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы катынасады.

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы елді мекендері
Бастапқы игермелік қорлар

**Бастапқы игермелік қорлар**. Шоғырды немесе кенді игере бастағанға дейінгі есептеліп шығарылған игермелік қорлар.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мұнай кіріктірудің бастапқы шектемесі

**Мұнай кіріктірудің (газ кіріктірудің) бастапқы шектемесі**. Мұнай-газ шоғырын игере бастағанға дейінгі мұнай кіріктірудің (газ кіріктірудің) ішкі немесе сыртқы шектемелерінің өзіндік орындары.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Халықаралық лизинг

**Халықаралық лизинг** - әр-түрлі елдердің кәсіпорындары мен ұйымдары жасасатын жалгерлік шарт, яғни лизинг берушінің материалдық құндылықтарды шетелдік лизинг алушыға түрлі мерзімге жалға беруі. Халықаралық несие нысандарының бірі. Ол лизингілік фирма мен жалгердің немесе лизингілік фирма мен жеткізушінің (жалға берілетін мүлік иесі) әр-түрлі елдерде екендігімен сипатталады Х.л. тауарлар экспортын ынталандыру үшін қолданылады. Халықаралық тікелей лизинг пен жанама лизинг түрлеріне бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Бастапқы кәделі қорлар

**Бастапқы кәделі қорлар**. Мұнай (газ) шоғырын (кенін) игеруді бастағанға дейінгі оның кәделі қорлары.
(Бағаланып отырған аймақтың) мұнайы мен газының бастапқы геологиялық мүмкін деген ресурстары. Ашылған кендерді игере бастағанға дейінгі бүкіл бастапқы геологиялық қорлардың (барлық категориялар бойынша) және аймақтағы мұнай мен газдың келелі және болжамдық ресурстарының жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Оқу іс-әрекеті (қызметі)

**Оқу іс-әрекеті (қызметі)** - адамның іс-әрекетінің бір түрі, пәндік және танымдық әрекеттердің әдістерін меңгеруге арнайы бағытталған, теориялық білім турінде қорытылып, жалпыланған түрі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Әкімшілік қамауға алу

Әкімшілік қамауға алуды судья ерекше жағдайларда жеке адамға қарсы әкімшілік құқық бұзушылықтардың жекелеген түрлері үшін — он бес тәулікке дейінгі, сондай-ақ сыбайлас жемқорлықпен әкімшілік құқық бұзушылықтың жекелеген түрлерін жасағаны және (немесе) төтенше жағдай режимінің талаптарын бұзғаны үшін отыз тәулікке дейінгі мерзімге тағайындайды. Жүкті әйелдерге және он төрт жасқа дейінгі балалары бар әйелдерге, он сегіз жаска толмаған адамдарға, I және II топтардағы мүгедектерге, сондай-ақ елу сегіз жастан асқан әйелдер мен алпыс үш жастан асқан еркектерге әкімшілік қамауға алуды қолдануға болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Оқу практикасы

**Оқу практикасы**  - жоғары оқу орындарында студенттердің алған ғылыми-теориялық білімдерін тереңдету мен бекіту мақсатында жүргізіледі және тәжірибелік және зерттеу жұмыстарының дағдыларын ендіру. Оқу практикасы өндірістік практиканың алдында болады, оны өтудің дайындау сатысы ретінде кіші курстарда өтіледі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Парамагнетизм

**Парамагнетизм** - егер сыртқы магнит өрісі болмағанда, сыртқы магнит өрісінде орналасқан зат реттелген магниттік түзеліске ие болмаса, заттың осы өрістің бағытымен сәйкес бағытта магниттелу касиеті.

Парамагнетик- парамагнетизм байқалатын зат.Атомдардың р т магнит моменті нольден өзгеше болған жағдайда зат парамагниттік болады екен. Сыртқы
магнит өрісі атомдарды В бойымен орналастыруға, ал
жылулық қозғалыс оларды барлық бағытта бірдей шашыратып тастауға тырысады. Нәтижесінде өріс бойындағы моменттердіц неғұрлым В көп болса, соғұрлым
көп болатын, ал температура артқан сайын мәні азаятын қандай да бір тепе-тендік бағдары орнығады.
Кюридің эксперимент жүзінде дәлелдеген заңы бойынша, заттың килограмм-атом парамагниттік қабылдағыштығы мынаған тең:
Хкат = у , мұндагы С — Кюри тұрақтысы , ол заттың тегіне
байланысты, Т— абсолют температура.
Парамагнетизмнің классикалық теориясын .1905 жылы
Ланжевен дамытқан. Біз осы теорияның өрістің аса
күшті емес, температураның аса төмен емес жағдайымен шектеле тұралық.
Формула бойынша, магнит өрісінде атом рт мен В векторларының арасындағы бұрышқа тәуелді болатын W=pmBcosФ потенциял энергияға ие болады. Сондықтан моменттердің белгілі бағыт бойымен тепе-тең бөлінуі Больцман заңына бағынуға тиісті. Бұл заң бойынша атомның магнит моменті В векторының бағытымен
ұрын жасайды, ол бұрыш мен d=fd/ft шегінде болады
және
шамасына пропорционал болады.
белгілеуін енгізе отырып ыктималдықты анықтайтын
өрнекті түрінде жазуға болады. Бірлік радиусты сфераның нүктелері арқылы атом магнит моменттерінің бағытын кескіндейік. Егер магнит моментіне өріс бағдарлы әсер етпесе, онда олар хаосты бағытпен орналасқан болар еді. Бұл жағдайда сферадағы нүктелердің тығыздығы тұрақты әрі  шамасына тең болады. Мұнда n қарастырылып отырған атомдар саны, оны біз бірлік көлемдегі атом санына тең деп аламыз.
Сондықтан моменті В бағытымен Ф-ден ft-fdrO-re дейінгі аралықта бұрыш жасайтын атомдардыц саны мынаған тең болар еді.
Шынында, магнит өрісі моменттерге бағдарлаушы
әсерін тигізеді, нәтижесінде V шамасы аз бағыттар көбірек кездсседі. Әр түрлі бағдардың ықтималдылығы
(біз білетіндей t>acosft-re пропорционал. Демек, магнит өрісі бар кезде моменттерді бағыт бойымен бөлу үшін өрнегін Aeacos1/2 көбейткішіне көбейту керек:
drib =Аеасоs1/2sinv(А — әзірге белгісіз пропорционалдық коэффициент).
Атомның магнит моменті шамамен Бордың бір магнетонына сәйкес, яғни —10~23 дж/тл. Кәдімгі өріске жеткен кезде магнит индукциясы шамамен 1 тл (104 гс) болады. 
Формулаларды салыстырудан
Өріс өте күшті, температура төмен болғанда парамагнетикдің магниттелуі
мен H өріс кернеулігінің арасындағы пропорционалдықтан шегіну байқалады. Атап айтқанда, магниттік
қанығу күйі басталуы мүмкін, бұл жағдайда рот өріс
бойымен орналасады, H-ты әрі қарай арттырудан J шамасы өспейді.
формуласы бойынша есептелген Xкат
бірқатар жағдайларда тәжірибе жүзінде алынған мәнімен
өте сәйкес келеді.
Парамагнетизмнің квант теориясы, өріске қатысты
атомның магнит моментінде тек дискретті бағдарлау
ғана мүмкін болатын жағдайын ескертеді. Ол өрнектегі сияқты Хкат-ка арналған өрнекке келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Бастапқы қойнауқаттық қысым

**Бастапқы қойнауқаттық қысым**. Өнімді қойнауқатты игеру жұмыстары басталғанға дейінгі ондағы қысым мөлшері. Синонимі — *статикалық қойнауқаттағы қысым*. (Бағаланып отырған аймақтағы) мұнай мен газдың бастапқы мүмкін деген ресурстары.
Ашылған кендерді игере бастағанға дейінгі бастапқы игерілмек кәделі қорлардың (барлық категориялар бойынша) және аймақтағы мұнай мен газдың келелі және болжамдық игерілмек ресурстарының жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Олег Быстров

**Олег Быстров** 1950 жылы 6 мамырда Қырғызстанның Ош облысы, Өзген ауданы, Мырзақы селосында туған. 1968 жылы Қазақтың химия-технология институтына түскен.
Әскери борышын өтеп келген соң, слесарь, инженер-механик, мастер болып жұмыс істеген. Содан соң «Южный Казахстан» газетінде тілші болған.

Олег Ивановичтің 1985 жылы «Жалын» баспасынан «Омут на Тихой» деген повесі, 1988 жылы «Ржавчина» романы, «Опавшие листья» және «Тоска росы» деген повестері жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қырғызстан
Санат:1950 жылы туғандар
Реттік параметрі

**Реттік параметрі** - екінші ретті фазалық өту кезінде физикалық жүйе симметриясының өзгеруін сипаттайтын шама.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Автополигон

**Автополигон** - автомобильдерді жан-жақты сынауға арналған (көбінесе жолдық сынасар) зертханалар, арнайы жолдар және құрылыстар жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Халықаралық маркетинг

**Халықаралық маркетинг** — маркетингтің «жоғарғы мектебі». Былайша айтқанда, фирманың жəне кəсіпорынның əлемдік нарыққа шығып, орнығуына қажетті іс-шаралар жиынтығы. Оның негізінде тұжырымдамалық база, ішкі нарықта қолданылатын əдістер мен құралдар бар.

Халықаралық маркетинг фирманың шетелдегі қызметінің ауқымдылығын көрсетеді жəне өз еліндегі нарықты игеріп, өзге мемлекеттің нарығына шыққан кəсіпорынның екіжақты қызметімен сипатталады. Ол тауарларды тұтынушыларға жылжытудың түрлі сатыларындағы халықаралық нарықтың жүйелі, жоспарлы жəне белсенді өңделуін білдіреді.

Халықаралық маркетингтің ерекшелігі мынада: оның ұйымдастырылуы мен қолданылу əдістері мемлекеттің тəуелсіздігі, ұлттық валюта жүйесі, ұлттық заңнамасы, мемлекеттің экономикалық саясаты, тілдік, мəдени, діни, тұрмыстық ерекшеліктері, салт-дəстүрі секілді факторларды ескеруге тиісті. Осыған орай, халықаралық маркетинг ұлттық дəрежеден ауқымды, бірақ көптеген факторларды қамтиды.
Халықаралық маркетингке өтудің мəні жəне кезеңдері:
# экспорттаушы сатып алушының алдында сатуға жəне жеткізуге дейін жауапкершілік көтеретін жағдайда, тауарды ары қарай алып барусыз шетелге сату;
# экспорттаушы шетел нарығын жүйелі түрде өңдейді жəне өз өндірісін оның талаптарына бейімдейді, осы нарықты ұдайы зерттейді жəне тауардың барлық жолын соңғы тұтынушыға дейін бақылайды;
# халықаралық маркетинг нарықты терең зерттеуді жəне оны өңдеу үшін, маркетингтік қызметтің барлық құралдарын қолдануды, сонымен қатар сыртқы экономикалық байланыстың түрлі формаларын — ғылыми-техникалық айырбасты, келісімдік өңдірістер, бірлескен кəсіпорындар, еншілес кəсіпорындар құруды, лицензияланған қызметтерді ұйымдастыруды талап етеді;
# халықаралық маркетинг тауарларды шетелге өткізу мəселесін ғана қамтымайды, сонымен қатар іс жүзінде шетелдегі кəсіпорынның нарыққа бейімделген басқарылуын жасайды. 

**Халықаралық маркетинг** — 
# ұйым орналасқан елден тыс жерлердегі тауарлар мен көрсетілетін қызметтер маркетингі; 
# соңғы ғасырда қалыптасқан ғылым және соған сәйкес халықаралық нарықтардағы айырбас үдерістері туралы пән. Ол осы нарықтарды тұтынушылар мен тауар өндірушілердің мүдделері үшін жетілдіру жөнінде ақыл-кеңес береді; 
# шетелдегі төлем төлеуге қабілетті сұранымның иелерін олардың қажеттерін неғүрлым толық ескеріп, қанағаттандыру есебінен жоғары коммерциялық нәтиже алуға бағытталған жаңа іскерлік философия;
# заттай нысандағы тауарларды, зияткерлік өнім мен көрсетілетін қызметтерді жылжыту үшін әлемдік нарықта оның заңдары мен дәстүрлерін пайдалану жұмысы. Қазіргі кезде Халықаралық маркетинг тауарлар экспортымен ғана емес, сонымен бірге тікелей шетелдік инвестициялармен де байланысқан. Халықаралық маркетинг негізгі үш түрге бөлінеді, олар: *жаһандық, көп ұлттық және экспорттық Халықаралық маркетинг*.
Жеткен мақсаттарына байланысты бизнес-маркетинг жəне нон-бизнес-маркетинг болып бөлінеді.
Коммерциялық маркетинг немесе бизнес-маркетинг экономика
саласында, əлеуметтік жəне рухани салаларда, шоу-бизнес
пен саясатта қолданылады жəне табыс пен пайданың басқа да
формаларын алуға бағытталған.

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Санат:Қаржы