open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мария Григорьевна Егорова

**ЕГОРОВА Мария Григорьевна** (1903, Ресей, Санкт-Петербург – 1999) – акушер-гинеколог. Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері. Қызылорда облысында акушер-гинекология саланың негізін салушы. 1937 – 1967 ж. облыстық аурухананың акушер-гинекология бөлімін басқарған. Егорованың жетекшілік етуі кезінде елді мекендерде әйелдердің босану үйлерінің саны 34-ке жеткен (1950). Ленин орденімен марапатталған. КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты.
Жаңаталап (Жетісу облысы)

**Жаңаталап** — Жетісу облысы Қаратал ауданындағы ауыл, Балпық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Үштөбе қалысынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-дей жерде, Қаратал өзенінің сол жайылмасында, қамыс, құрақ аралас өскен шалғынды қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1962 жылы “Қаратал” қой кеңшарын ұйымдастыруға байланысты қаланды. 1997 жылдан оның негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қаратал ауданы елді мекендері
Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов

**Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов** (1943 жылы 10 қазанда ОҚО Түркістан ауданы Шорнақта - 2016 жылы 25 қазанда ОҚО) — қазақстандық театр режиссері, театр педагогы, профессор. Қазақстанның халық әртісі (1998). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Халықаралық театр фестивальдерінің жүлдегері.

## Толығырақ
* Ерғали Сиябекұлы 1943 жылы 10 қазанда ОҚО Түркістан ауданы Шорнақта дүниеге келген.
* Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын бітірген.
* 1972 - 1979 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы қазақ және орыс драма театрының режиссері. 
* Ленинградтағы Ленсовет атындағы театрда тәлiмгерлiктен өттi. 
* 1979 - 1981 жылдары Санкт-Петербург қаласындағы Ленсовет атындағы мемлекеттік академия драма театры құрамында жұмыс істеді.
* 1981 - 1988 жылдары Жамбыл облыстық қазақ драма театрында 
* 1988 - 2001 жылдары Қызылорда облыстық драма театрының бас режиссері
* 2001 - 2004 жылдары Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ драма театрының көркемдік жетекшісі әрі директоры болып қызмет атқарды.
* Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессоры.  
* 2016 жылы 25 қазанда дүниеден өткен.

## Шығармашылығы
Ол Қызылорда облысы драма театры сахнасында жергілікті қаламгерлердің (Иран-Ғайыптың, “Күшігінен таланған”, 1988; “Тоғызыншы вал”, “Желжуан немесе мен байымнан қорықпаймын, соңғы екеуі де 1991; “Батқан кеменің бейбақтары”, 1993; “Мен ішпеген у бар ма?”, 1997; І.Найманбаев, “Айттым бітті!” және І.Сүйенішев, “Әлі бойдақпысың?”, екеуі де 1989; Ә.Ақпанбетов, “Түнгі көбелек”, А.Хангелдин, “Керемет”, [екеуі де [1998]]*) шығармаларын қою арқылы өмірдің өзекті мәселелерін көтеріп, өзіне тән реж. өнер бағытын айқындады. Сондай-ақ ұлттық, дүниежүз. классика, осы заманғы қазақ жазушыларының, аударма драматург. туындылар бойынша да спектакльдер қойып, өзі де драматургия жанрында (*“Арманым, әнім іңкәрім”, А.Кіребаевпен бірге, 1990; “Қиял-ғажайып театр”, 1999*) қалам тартты. Режиссер балаларға арналған бірқатар спектакльдерді сахнаға шығарды. Қойған спектакльдері айшықты көркемдік-сахналық, композиция-құрылымдық тұтастығымен және реж. ізденімпаздыққа толы тапқыр шешімімен ерекшеленді. Оның қойған Б.Брехттің “Кавказдың бор шеңбері” (*1996, 2001'') спектаклі таңдаулы көркемдік шешімі үшін 2001 жылы Халықаралық “Сорос – Қазақстан” қоры байқауының жүлдесіне ие болды.

## Марапаттары
* Елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталған.
* 1998 жылы "Қазақстанның халық әртісі" құрметті атақтары берілді. 
* Тұрар Рысқұлов атындағы халықаралық сыйлығының иегері
* "Алтын жұлдыз" медалі
* "Еңбек ардагері" медалі
* 2011 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі
* Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессоры
* Көптеген республикалық және халықаралық театр фестивальдерінің жүлдегері.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері
Санат:Қазақстан театр педагогтары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары
Тимофеевка (Қостанай облысы)

**Тимофеевка** — Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл, Тимофеев ауылдық әкімдігі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Әулиекөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 42 км-дей жерде, сирек өскен қайың шоқтарының арасында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 2211 адам (1083 ер адам және 1128 әйел адам) болса, 2009 жылы 1730 адамды (871 ер адам және 859 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1900 жылдың бас кезінде қаланған. 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты ұжымшар мен өзімен аттас ауылдық кеңестің орталығына айналды. 1957-1996 жылдары “Қаймақкөл” қой кеңшарының орталық болды. Кеңшар негізінде 1996 жылы бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ең жақын темір жолы станса – Қазанбасы (35 км).

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы елді мекендері
Орман Сұлтан

**Орман Сұлтан** (*туған жылы белгісіз – 1813*) – Кіші жүз сұлтаны, XVIII ғасырдың аяғы – XIX ғасырдың бас кезіндегі көрнекті саяси тұлғалардың бірі.

## Толығырақ
Әбілқайыр ханның немересі, Нұралы ханның қалмақ әйелі Ырыстан туған. Өз ордасында мектеп ашқан. Сырым Датұлына қарсы күреске және Кіші жүздегі хандық басқаруды қалпына келтіру жолындағы қозғалысқа белсене қатысты. 1809 жылы Хан кеңесінің төрағасы болды. Қаратай сұлтанның көтерілісіне қатысып, сол үшін тұтқындалды. 1810 жылы 11 наурызда Орынбор шекаралық комиссиясының шешімімен барлық шендері мен сұлтан атағынан айрылып, Иркутск
 губерниясына жер аударылды. Кейіннен жер аудару Санкт-Петербургтегі қамалға қамаумен алмастырылды. Қамауда қайтыс болған.

## Сілтемелер
* Қалмақ  
* Сұлтан
* Саясат
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Төрелер
Санат:Қазақ сұлтандары
Каскай таулары

:**Каскай таулары**, *каскейлер, каскилар, кашкилар, кашкейлер* – ежелгі заманда Хет патшалығының солтүстік және солтүстік-шығысына таман Понт тауларын (Кіші Азия) қоныстанған тайпалар одағы. Каскай таулары көршілес хеттерге үнемі шабуыл жасап (біздің заманымыздан бұрын17 ғасыр – біздің заманымыздан бұрын13 ғасыр аяғына дейін) тұрды. Каскай таулары, негізінен, малмен, тоқыма кәсіпшілігімен шұғылданған. Б. з.б. 14 ғасырға дейін Каскай тауларында “әскери демократия” сақталып келді. Біздің заманымыздан бұрын12 ғасырдан бастап Каскай таулары ассириялық деректемелер бойынша, Кіші Азияның шығыс шетін (табал жәнемушка тайпаларымен көршілес) қоныстанған.

## Дереккөздер


Санат:Халықтар
Алдан Зейноллаұлы Смайыл

thumb|right|200px
**Алдан Зейноллаұлы Смайыл** (3 қазан 1946, Ақтау ауылы, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы) – жазушы, публицист, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2005).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген (1970). 
* Еңбек жолын 1970 жылы Қазақ радиосынан бастайды.
* 1975 – 90 жылдары Целиноград (қазіргі Ақмола) облысы “Коммунизм нұры” газетінің бөлім меңгерушісі
* 1990 – 95 жылдары Ақмола облысы “Тіл және мәдениет” қоғамының төрағасы
* “Қараөткел” газетінің бас редакторы
* 1995 – 97 жылдары Ақмола облысы телерадио компаниясы төрағасының орынбасары
* 1997 – 2002 жылдары Қазақстан телерадио корпорациясы Астана студиясының бас директоры
* 2002 – 2007 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы Астана бөлімшесінің директоры
* “Астана жазушыларының кітапханасы” редакциясының бас редакторы қызметтерін атқарды. 
* 2007 жылы ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты болып сайланды. 
## Шығармалары
* Тұңғыш көркем шығармасы “Тамыздың таңы” 1979 жылы жарық көрген. 
* “Ақ жалын” (1982)
*  “Найзақара” (1985)
* “Сағынтып келген көктем” (1987)
* “Арқаның Бетпақ деген даласы бар” (2000) повесть, романдарында адам мен қоғам, өмір мен өлім жайлы философиялық ой толғайды. 
* Д.Сэллинджердің “Жар жағалаған жалғыз” романын қазақ тіліне аударған (2005).

## Марапаттары
* Халықаралық *“Алаш”* (2005) сыйлығының иегері. 
* Қазақстан Журналистер одағының (2002) сыйлығының иегері. 
* *“Тамұқтан келген адам”* романы үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын алған (2006).

## Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Саухат Жұмагүл Берденқызы (1949 жылы туған). Ұлы - Смайыл Еркебұлан Алданұлы (1972 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:3 қазанда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан Журналисттер одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Басқару пішімі

thumb|Басқару пішімінің үлгісі
**Басқару пішімі** — мемлекеттегі жоғары билік органдарын құрып, ұйымдастырудың құрылымы мен ретін, олардың арасындағы қарым-қатынастар тәртібін сипаттайтын ұғым. Басқару пішімінің сипаты, ең алдымен, жоғары мемлекет билікті ұйымдастыру жүйесіне байланысты болады. Басқару пішімін айқындайтын басты нышандардың бірі мемлекет басшысының статусы (яғни, сайланбалылығы мен ауыспалылығы не мұрагерлігі) болып табылады. Басқару пішіміне қарай мемлекеттер монархиялық және республикалық болып бөлінеді; қысқаша Монархия, Республика, Саяси режим.

## Дереккөздер



Санат:Саясат
Үштөбе (Тараз қаласы)

**Үштөбе** — қорған. Тараз қаласының солтүстік-батысынан 8 км жерде, Үлкен Бурылтаудың шығыс жақ бөктерінде орналасқан бекіністі мекен.

Зерттеу жұмысын 1939 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И.Пацевич) жүргізген. Бекініс 6–12 ғасырларға жатады.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тарих
Санат:Қазақстан көне қалалары
Ортақ нарық

**Ортақ нарық**, орталық рынок –Батыс Еуропа елдерінің біріккен аймақтық топтары. 
## Толығырақ
1958 жылы 1 қаңтардан Рим шарты негізінде жұмыс істейді. Бұл шартқа 1957 жылы наурызда алты ел – ГФР, Франция, Италия, Бельгия, Нидерланд, Люксембург қол қойған. Ортақ нарықтың алдында 1951 жылы Еуропа көмір және болат бірлестігі (*ЕКББ*) құрылды. Атом энергиясы жөніндегі Еуропа қоғамдастығы (*Еуратом*) ортақ нарықпен бір мезгілде құрылды. Кейіннен ортақ нарық орнына көбінесе Еуропа экономикалық қоғамдастығы (*ЕЭІ*), ал 1967 жылдан Еуропа қоғамдастығы (*ЕІ*) ұғымы қолданылады. Маастрихт шарты бекітілгеннен кейін ЕІ ресми түрде Еуропа Одағы (*ЕО*) деп атала бастады.
## Сілтемелер
* Нарық  
* Еуропа
* Нарық теориясы
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Серік Драхметұлы Фазылов

**Серік Драхметұлы Фазылов**(5.1.1958 ж.т., Қызылорда облысы) –
химия ғылымының докторы (1999), профессор (2000).

Қарағанды мемлекеттік университетін (1980) бітірген. Осы университетте ассистент, оқытушы (1981–87), Органикалық синтез және көмір химиясы институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, доцент (1988–91), лаборатория меңгерушісі (1992–2006) қызметтерін атқарды. 2006 жылдан директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары.

## ''Серік Драхметұлы''
*«Синтез новых биоактивных алколоидов» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
*250 ғылыми жарияланымның, 5 монографияның авторы.
*2003 жылы ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тұлғалар
Смарт-карта

**Смарт-карта** (ағылшынның smart card) – кіріктірілмелі микропроцессоры мен зердесі бар төлем картасы; “зияткерлік” карта. Француз ғалымы Р.Морено 1974 жылы ойлап тапқан. Ақпаратты жазу қағидасы магнит жолақты карталардан гөрі басқаша болып келетін Смарт-карта сақталатын ақпараттың жоғары деңгейде қорғалуын, сондай-ақ өзге деңгейде қызмет көрсетуді қамтамасыз етеді. Атап айтқанда, дербес бірегейлендірілген нөмірдің сақталуы авторландыру орталығымен байланыс жасамай-ақ операция жасау кезінде карта ұстаушыны бірегейлендіруге (дербес режимде) мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Свифт  
* СВОТ  
* Своп

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Электроника
Асылы Әлиқызы Осман

**Асылы Әлиқызы Осман** (13 шілде 1941 жыл, Грузия, Ахалқалақ ауданы, Хавет ауылында туған) – қазақстандық ғалым, қоғам қайраткері, Филология ғылымының докторы, профессор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. «Парасат ордені» нің және "Тіл жанашыры" құрмет белгісінің иегері.
 
## Толығырақ
Асылы Әлиқызы Осман 1941 жылы 13 тамызда Грузияның Ахалкалак ауданында Хавет ауылында дүниеге келген. 1944 жылы қараша айында отбасы Қазақстанға жер аударылады.

## Білімі
* 1957 жылы Оңтүстік Қазақстан обласының Түлкібас ауданындағы Жаңаталап жетіжылдық орта мектебін бітірген.
* 1957 - 1961 жылдары Түрікстан педучилищесінде оқып, оны бастауыш мектеп мұғалімі мамандығы бойынша аяқтады.
* 1963- 1967 жылдары 1963 жылдан 1967 жылға дейін Алматыдағы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтының филология факультетінде оқып, оны қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік бітірді.
* 1973 жылы Қазақ ҰҒА тіл білімі ин-тының аспирантурасын (*1973*) бітірген.

## Еңбек жолы
* 1973 жылдан бастап Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі.
* 1973 - 1993 жылдары Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер;
* 1993 - 1996 жылдары ҚР Министрлер Кабинеті жанындағы тіл комитетітінің Ұлт тілдерін дамыту басқармасының бастығы; 
* 1996 жылдан ҚР ұлт саясаты жөніндегі мемлекеттік комитеті мемлекеттік тілді дамыту, терминология және ономастика жұмысы жөніндегі Бас басқармасының бастығы.

## Қоғамдық қызметі
Ол қазақ тілі жөнінде жазылған көптеген ғылыми кітаптар мен сөздіктердің авторы. Осы тақырыпта баспасөз беттерінде 200-ден аса ғылыми және аударма мақалалары жарық көрген. Асылы Әлиқызы Осман қазақ тілін дамыту, оны шын мәнінде мемлекеттік тіл деңгейіне жеткізу ісіне белсене ат салысып жүрген белгілі қоғам қайраткері. 
* Мемлекеттік тілге құрмет бірлестігінің төрайымы, 
* Мемлекеттік тіл қоғамдық қозғалысының төраға орынбасары
* Қазақстан халқы ассамблеясының мүшесі.
* Мемлекет басшысы Н. Назарбаевтың бастамасымен құрылған «Мемлекеттік тілді дамыту қорының» Қамқоршылық кеңесінің мүшесі.

## Марапаттары
* ҚР Мәдениет министрлігінің "Мәдениет қайраткері" құрметті белгісі;
* "Тіл жанашыры" құрметті белгісі;
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталған.
* «Парасат ордені»нің иегері;
* "Астанаға - 10 жыл" медалі;
* "ҚР конститутциясына - 10 жыл" медалі;
* "ҚР тәуелсіздігіне - 20 жыл" медалі;
* "Белсенді қызыметі үшін" медальі;
* "Қазақстан халқы ассамблиясына - 20 жыл" медальі;
* Бірнеше "Құрмет" грамоталарымен "Алғыс хат"тар  мен марапатталған.
* Түркістан облысының Түлкібас ауданының Құрметті азаматы (атағы);
* Алматы облысының Құрметті азаматы (атағы);

## Шығармалары:
1991 жылы «Синонимдес етістіктердің семантика-стилистикалық қызметі», 1994 жылы «Қазақша-түрікше-орысша тілашар» еңбектері жарық көрген. 
Сонымен қатар, он томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін» (1974-1986 жылдар) құрастырушылардың бірі әрі ғылыми жинақтар жазуға қатысқан. 300-ден астам ғылыми және ғылыми-көпшілік мақалалары, басқа тілдерден аудармалары жарияланған.

## Дереккөздер

Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Созақ шайқасы

**Созақ шайқасы** , 1841 жылы қыркүйек айында болды. 1841 жылы қыркүйектің басында Кенесары Қасымұлы Кіші жүздің шөмекей, төртқара, табын руларынан жасақталған 4 мың адамдық қолымен Ташкентке бет алды. Бірақ, оның әскер арасында жұқпалы аурудың шығуы жолын біршама бөгеді. Алайда әскерінің екінші бөлігі Созақ, Жаңақорған,Жөлек, Ақмешіт қалаларын қоршауға алды. Әсіресе Созақ қамалы үшін қиян-кескі соғыс болды. Құжаттарда мынадай деректер сақталған: “Кенесары Созақты 18 күн бойы қоршауға алды. Қамал қабырғаларына шығу үшін ағаш сатылар жасалды. Кенесары Созақты және басқа да бекіністерді талқандап, айналасындағы Қоқанға бағынышты қазақтарды өзіне қосып, оларды Торғайға қарай көшуге мәжбүр етті”. Созақтың, бірнеше қамал мен бекіністің алынуы халық бұқарасының алдында Кенесарының беделін көтерді. Бұл жеңілістің нәтижесінде Қоқан хандығы Кенесарыға мәңгілік одақ құруды ұсынды. Бірақ, Кенесары бұдан бас тартып, қазақтарға тиісті жерлерді қайтарып беруді талап етті.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Кенесары хан
Орта Азия әскери округі

**Орта Азия әскери округі**,1926 жылы 4 маусымда құрылған. 1918 жылы 4 мамырда Түркістан әскери округі құрылып, 1919 жылы 11 тамызда ол Түркістан майданы болып өзгертілді. 
## Толығырақ
Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Түркістан майданы Орта Азия  әскери округі болып өзгерді. Округ құрамына қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан республикаларының аумағы кірді. Оның құрамалары 1930 жылға дейін аумақтағы шекаралық соғыс қимылдарына тартылды. Округ жауынгерлері әскери тапсырмаларды орындаумен қатар халық шаруашылығын қалпына келтіру жұмыстарына да белсене қатысты.2-дүниежүзүлік соғыс жылдарында округте жасақталған дивизиялар мен бөлімдер майданда ерлікпен шайқасып, даңққа бөленді. Қазақстан аумағында 12 атқыштар және 4 атты әскер дивизиялары, 7 атқыштар бригадасы, 50-ге жуық жеке полктер мен батальондар құрылды. Қазақстандық 492 жауынгерге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Майданға кадрлар даярлауда округ аумағында орналасқан 30-дан аса әскери училещелер мен курстар үлкен үлес қосты. Сонымен қатар округ жауынгерлері аумағы және мемлекеттік шекараның қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Соғыстан кейін КСРО Қорғаныс Халық комиссариатының бұйрығымен 1945 жылы 9 шілдеде Орта Азия әскери округінің аумағында екі әскери округ (*Дала және [[Түркістан]]*) құрылды. Дала әскери округіне қазіргі Қазақстан Республикасының аумағы (*бұған [[Ақтөбе]],[[Гурьев]] және [[Батыс Қазақстан]] облыстары енбеді*) кірді. Орта Алматы  қаласы болды. Ал Түркістан әскери округі қазіргі Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан республикаларының аумағын қамтыды. Штабы Ташкент қаласында болды. 1946 жылы ақпанда екі әскери округ қосылып, Түркістан әскери округіне бірікті. 1969 жылы 30 мамырда Орта Азия әскери округі қайта құрылғанға дейін Қазақстан аумағы Түркістан әскери округіне қарады. 1979 жылы Ауғанстанға кіргізілген кеңес әскерлерінің шектеулі контингентінде Орта Азия әскери округінің бөлімдері де болып, округтің жалпы әскери бөлімдерінен басқа, 4 авиация және жеке автомобиль батальоны жіберілді. Ауған соғысында Кеңес Одағының Батыры атанған 86 жауынгердің 11-і қазақстандықтар. Олар негізінен республиканың әскери комиссариаттарынан шақырылғандар немесе Алматы жоғары жалпы әскери командалық уч-щесін бітіргендер. 1989 жылы Орта Азия әскери округі таратылып, әскерлері мен аумағы Түркістан әскери округінің
 құрамына қосылды.
## Басқарушылары
Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін жариялағаннан кейін ел аумағында орналасқан әскерлер еліміздің Қарулы Күштерінің негізін құрады. Орта Азия әскери округін әр жылдары К.А. Авксентьевский, П.Е. Дыбенко, М.Д. Великанов, И.К. Грязнов, А.Д. Локтионов, Л.Г. Петровский, И.Р. Апанасенко, С.Г. Трофименко, П.С. Курбаткин, М.Ф. Липатов, Н.Г. Лященко, П.Г. Лушев, Д.Т. Язов, В.Н. Лобов, А.В. Ковтунов басқарды. 1975 жылы Орта Азия әскери округі Қызыл Ту орденімен марапатталды. 
## Сілтемелер
* Соғыс  
* Азия
* Орден
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Соркөл балшығы

**Соркөл балшығы** , Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Ақкөл ауылының солтүстік-шығысында. Соркөл жиегіне шөккен майда түйіршікті шипалы саздың аумағы 500 м2, орташа қалыңдығы 0,5 м, ылғалдығы 57,5%, тығыздығы 1360 кг/м3, күкіртті сутек мөлшері 0,1 – 0,2%. Сульфатты-хлоридты, магнийлі-натрийлі балшық тұнбасының жалпы минералдығы 5 – 10 г/л. Шипалы балшықтың жалпы қоры 500 м3. Жергілікті халық ем үшін пайдаланады. 

## Сілтемелер
* Тұнба  
* Ақкөл  
* Созақ
## Дереккөздер


Санат:География
Галина Ержанқызы Бижанова

**Галина Ержанқызы Бижанова** *(1947 жылы, [[Алматы|Алматы қаласында]] туған)* – физика - математика ғылымдарының докторы *(1994 жылы)*, профессор *(1997 жылы)*.

Қазақ Мемлекеттік Университетті *(1971 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті)* бітірген. *1974–84 жылдары* Қазақстан Ғылым Академиясының ғылыми қызметкері, *1985–95 жылдары* аға ғылыми қызметкер, *1995–96 жылы* жетекші ғылыми қызметкер, *1996 жылы* бас ғылыми қызметкер болды.

Бижанова 46 ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Қарадабан

**Қарадабан**, *Қарадаба* – Сарықора жотасының шығыс бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы мен Қытай шекарасы аралығында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2129 м. Мамыр- қазан айларында салт атты адам өте алады. Оңтүстік беткейінде шайылумен бірге бойлық эрозия әрекеттері дамыған. Асудың солтүстігінен Шындалы, оңтүстігінен Шолақбұлақ өзендерінің салалары бастау алады. Баурайындағы жатық беткейлі кең өзен аңғарлары жоғары қарай тік беткейлі жоталарға ұласады. Асудың солтүстік бөлігін қалың орман массиві алып жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Османлы әулеті

**Османлы әулеті** — Ұлы Османлы Мемлекетін 1299-1922 жылдар аралығында басқарған сұлтандар мен халифтер әулеті.

## Тарихы
Әулет негізін Османлы Бейлігінің алғашқы ұлыбейі Осман Ғази салған. Сондай-ақ әулет мүшелерінің ішінде 1389-1402 жылдары билеген Шапшаң Сұлтан Баязит, 1451-1481 жылдары билеген Жаулаушы Сұлтан Мехмет, 1512-1520 жылдары билеген Жауыз Сұлтан Сәлім, 1520–1566 жылдары билеген Заңшы Сұлтан Сүлеймен, 1789-1807 жылдары билеген Низами Сұлтан Сәлім, 1808-1839 жылдары билеген Жаңартпашы Сұлтан Махмұт және 1876-1909 жылдары билеген Ұлы Сұлтан Әбділхамит сынды сұлтандар танымал болған. 1923 жылдың 29 қазанында сұлтандық жойылып, Османлылардың соңғы сұлтаны VI Мехмет Түркиядан қашып кетеді. Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісінің шешімімен халиф ретінде Османлы әулетінің шаһзадасы II Әбділмәжит тағайындалады. 1924 жылдың 3 наурызында халифат та ыдыратылып, елдегі Османлы әулетінің барлық мүшелері елден қуылады.

## Сілтемелер
* Ұлы Османлы Мемлекеті
* Османлы Мемлекетінің сұлтаны
* Османлы әулетінің шежіресі
* Сұлтан

## Дереккөздер

Санат:Оғыз түріктері
Санат:1281 жылы құрылғандар
Санат:Османлы әулеті
Санат:Түркі әулеті
Санат:Еуропа әулеттері
Санат:Османлы империясының сұлтандары
Әділхан Бекділдаұлы Байбатша

**Әділхан Бекділдаұлы Байбатша** (1948 жылдың 11 наурызы күні дүниеге келген) — ғалым, геология-минерал ғылылымдарының докторы (1991), профессор (1994), Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (1996).

## Өмірбаяны
Әділхан Бекділдаұлы Төле би ауданы, Көксәйек ауданында 1948 жылдың 11 наурызы күні дүниеге келген. Ол 1971 жылы Қазақ политехникалық институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген.

## Атқарған қызметтері
1971 – 1992 жылдары Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті мен оның Жезқазғандағы филиалында (1980 – 1988 ж.) оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі және факультет деканы болған. 1993 – 2002 жылдары Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінде профессор, кафедра меңгерушісі, оқу-әдістеме департаментінің директоры, университеттің Бас ғалым хатшысы болды. 2002 жылдан Қазақ-Британ техникалық университетінде факультет деканы және кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми жұмыстары кен орындарын ұтымды әрі қауіпсіз игеру жағдайларын анықтайтын табиғи және техногендік факторларды бағалау мен болжаудың теориялық-әдістемелік ережелерін жасау мәселесіне арналған.

## Ғылыми-зерттеу жұмыстары
Ғылыми-зерттеу жұмыстарын Қарағанды тас көмір алабының шахталарында, Жезқазған мыс-полиметалл кен орнының кеніштерінде, Бестөбе алтын кен орнында, Белогорск (Кенді Алтай) сирек металдар кен-комбинатында, Итауыз бен Жаман Айбат мыс кен орындарында, Майкөбен қоңыр көмір алабында және басқа да кен орындарда жүргізген. Зерттеу нәтижелері кеніштерді жобалау мен салуда, жерасты және ашық тәсілдермен кен қазу жұмыстарын *(ГИПРОцветмет-Москва, ГИПРОуголь – [[Қарағанды]], ЖНИПИцветмет – Жезқазған және басқа мекемелер)* жоспарлауда пайдаланылған. Қазақ даласының ежелгі тарихын және ұлы тарихи тұлға Мұхаммед Хайдар Дулаттың мұрасын зерттеумен айналысады. Елімізде тұңғыш рет *«[[Қазақстанның антропогендік тарихы]]»* (2003) және *«[[Атропогеновая история Казахстана]]»* (2003) монографияларын жариялады. Бұл кісі жоғары оқу орындарында білім беруде, мемлекеттік тілді дамытуға да елеулі үлес қосып келеді. Қазақ тіліндегі көптеген оқулықтар, әдістемелік нұсқаулар, нормативтік құжаттар (нұсқаулықтар) мен терминологиялық сөздіктер даярлаған. Жалпы саны 250-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 20 кітап пен 25 кітапшаның авторы. Инженер кадрларды даярлауға көп еңбек сіңіруде, 2 ғылым докторы мен 2 ғылым кандидатын даярлаған. Қазақстан – Британ техникалық университетінде докторлық диссертация қорғайтын арнайы ғылыми кеңестің мүшесі.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.scedu.kz/imenye_premii_v_oblasti_nauki/laureaty_premii_2010_goda/ 

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Төрткүл (көне қала)

**Төрткүл қалашығы** – ортағасырлық қалашық орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Мойынқұм ауданы, Бірлік аулынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, Шу өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Зерттелуі, сипаты
1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) тауып, зерттеген. 1980, 1986 жылдары қазіргі Қазақ ұлттық университетінің археологиялық отряды анықтау материалдарын жинақтаған.
Қаланың орны, бұрыштары төрт тарапқа қаратылған ауданы 200х180 м, тік бұрышты алаңнан тұрады. Негізгі алаңның солтүстік және шығыс жағында құрылыс орындарының қалдығы, ал оңтүстік-батысы мен оңтүстік-шығыс жағында көне канал орны сақталған. Оңтүстік-батысынан басқа үш жағы топырақ үйінділерімен қоршалған. Қазба барысында табылған хұмдар, құмыралар, шұңғыл табақтар, т.б. заттарға қарағанда қалашық VIII-XIV ғасырларда өмір сүрген.  

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Қарадиірмен

**Қарадиірмен**, *Қарадермен* – Шығыс Қаратау жотасының батыс бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Жармыш ауылының батысында 13 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 316 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5-3 км-ге созылған, енді жері 1,5 км. Беткейлері уақытша ағатын сулардың шаюынан эрозиялық процестерге ұшыраған. Солтүстігінде Солтүстік Ақтау, батысында Батыс Қаратау, оңтүстік-батысында Қарақыз-Қоғақыз жоталары орналасқан.

## Өсімдігі
Сортаңды сұрғылт қоңыр, сұр топырағында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, бұйырғын, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Борис Ярославович Толмачев

**Толмачев** Борис Ярославович (1947 жылы туған, Алматы қаласы) – филология ғылымының докторы (1994), профессор, Қырғыз мемлекеттік университетін бітірген (1970).

## Қысқаша өмірбаяны:
1970–1972 жылдары Қырғызстан Ғылым академиясының *«Илим»* баспасында редактор. 
1972–1975 жылдары Қырғыз мемлекеттік университетінде аспирант. 
1975–1978 жылдары *«[[Қырғыз]] [[энциклопедия]]сы»* Бас редакциясында редакция меңгерушісі.
1978–1981 жылдары «Қазақстан» баспасында аға редактор.
1981 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) доцент қызметін атқарады.

## Еңбектері:
*«Исторический роман в современной литературе Средней Азии и Казахстана»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер:


Санат:1947 жылы туғандар
Қарадүлей

**Қарадүлей**, Қаратүлей – Үстірттің Солтүстік-батысындағы сор. Маңғыстау облысының Бейнеу ауданы жерінде, Өліқолтық сорынан шығыста 60 км жерде орналасқан. 

Теңіз деңгейінен 80 м биіктікте. Сор бұйырғын, жусан өскен шөлді дала ортасында орналасқан. Жалпы ауданы 400 км² шамасындағы екі бөліктен тұрады. 

Сор маңында 3 – 10 м тереңдікте кездесетін грунт суларының минералдылығы әртүрлі. Оңтүстігінде кең аумақты қамтитын сексеуіл тоғайы өскен. Шаған төбесі (102 м) орналасқан. Оңтүстігінде шөбі шүйгін Есенқазақ қонысы жатыр. Сорды айнала бірнеше қара жолдар өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан шөлдері
Санат:Сорлар
Санат:Бейнеу ауданы географиясы
Афанасий Зиновьевич Питулов

**Афанасий Питулов Зиновьевич** (1911 жылдары туған, Татарстан, Юдинск ауданы Ново-Польск кенті) – қоғам қайраткері. 1963 – 64 жылдары еңбекшілер депутаттары Оңтүстік Қазақстан Өлкелік Кеңесі атқару комитетінің төрағасы. Қазақ ауылы  шаруашылық институтын, Мәскеу ауылы  шаруашылық академиясын бітірген. 1932 – 53 жылдары Чебоксары қаласында бау-бақша техникумының директоры,  Пеньковск кеңшары «Садвинсовхозобъединение» еңбек үнемдеу бюросының меңгерушісі, Чуваш АКСР халықтық жер комитетінің агрономы, ауылы  шаруашылық техникумының мұғалімі, агроном, Поволжье фанер завоты қосалқы шаруашылығының директоры, Татар АКСР-і мен Пенза облысы бойынша КСРО үкіметі жанындағы ұжымшарлар ісі жөніндегі кеңесінің өкілі, еңбекшілер депутаттары Шығыс Қазақстан облысы кеңесі атқару комитетінің хатшысы болды. 1953 – 62 жылдары Ақмола облысы комитетінің екінші хатшысы, Верхнеубинск ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, Шығыс Қазақстан облысы комитеті ауылы  шаруашылық бөлімінің меңгерушісі, 1962 – 63 жылдары Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитетінің екінші хатшысы, 1964 жылдан еңбекшілер депутаттары Жамбыл облысы кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып қызмет атқарды.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Қараерен

**Қараерен** – Іле алабындағы өзен, Шарын өзенінің тармағы. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Ұйғыр ауданы, Тасқарасу ауылдық округі аумағымен ағады. Ұзындығы 41 км. 

## Бастауы
Ақтөбе қыстауы тұсынан Шарын өзенінен бөлініп шығып, Іле өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы Шарын ауылынан төменде жайылма құрайды. Ашық жағалауының кейбір жерлерінде шіліктен тұратын шоқ тоғайлар өскен. Суын егістікке және мал суаруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Бұйра лалагүл

**Бұйра лалагүл** () — лалагүлдер тұқымдасының лалагүл туысына жататын көп жылдық, жуашықты өсімдіктер. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|upright
* Биіктігі 60 — 100 см, сабағы түкті.  
* Жапырағы таспа, немесе қандауыр пішінді, ұзындығы 8 — 10 см, ені 1,5 — 2 см.  
* Гүлдері ірі, жеке немесе шашақ гүл шоғырына топталған. Ашық қызыл, қызыл сары түсті қара дақтары бар, түкті, олар түтік немесе қоңырау пішінді, ұзындығы 13 — 15 см, хош иісті.  
* Жемісі — қауашақ, көп тұқымды. Маусым — шілдеде гүлдейді. 

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанда Алтай, Тарбағатай тау жүйесінде, Жетісу Алатауында кездеседі. Орманды, таулы, шалғынды жерлерде өседі. 

## Қолданысы
Бұйра лалагүл әсемдік үшін ерте заманнан бері қолдан өсіріледі. Одан медицинада дәрі жасалады, бояу алады, жуашығы тағамға жарамды, гүлінен ара бал жинайды, эфир майы алынады.

## Дереккөздер

Санат:Лалагүлдер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Қараеспе (арна)

**Қараеспе** – Шалқартеңіз алабындағы құрғақ арна.

## Географиялық орны
Ұлытау облысының Ұлытау ауданы жерімен ағады. Арыс көлінің солтүстігінде. Ұзындығы 90 км, су жиналатын алабы 992 км2. Арнасымен көктемде 7 – 10 күндей ағын болады.

## Бастауы
Бастауын Шолақнұра (339 м) тауынан алып, Теріскенеспе өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тік жарлы. Қар, жаңбыр суларымен толығады. Аңғары мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Шалқартеңіз
Бұқпа

**Бұқпа** — газет. Көкшетау қаласында 2001 жылдың 4-қаңтарынан бастап шығады. Алғашында 8 беттік, 2003 жылдан 16 беттік болып шығады.

«Бұқпа» газеті Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім минисрлігінде 2000 жылы 2-қыркүйекте №1601 болып тіркелген. Қазіргі уақытта 4500 — 5000 данамен шығады, «Рек-Визит» ЖШС-нің жеке меншігі болып табылады. Бас директоры Айбашпанов Мұрат Асанұлы, бас редактор — Мәтен Өтешұлы Бижанов.

«Бұқпа» газеті тәуелсіз болғандықтан Ақмола — Көкшетау — Петропавл аймағында таратылады. Газет ұлттық мүдде, қала мен ауыл тұрғындарының арасындағы өзара қарым-қатынас, қазақ зиялыларының тағдыры, мемлекет тарихы мәселелері тақырыбын сөз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы газеттері‎
Санат:Қазақ тілді газеттер
Қараеспе (өзен)

**Қараеспе** – Сарысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 52 км.

## Бастауы
Қараматақ, Ешкіөлмес таулары беткейлеріндегі бұлақ суының қосылуынан құралып, Ақадыр темір жол станциясының оңтүстік-шығысына 7 км жетпей Құрманбай қыстауы маңында тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Арнасы тік жарлы. Қар, жер асты суларымен толығады. Жаз айларында қарасуларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы 0,060 – 0,070 м3/с. Суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Бұлақсай (Ақмола облысы)

**Бұлақсай** (2007 жылға дейін – *Нововладимировка*) — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Бұлақсай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аршалы кентінен солтүстікке қарай 50 км-дей жерде.

## Тарихы
Іргесі 1955 жылы қаланды. 2007 жылға дейін ауыл "Нововладимировка" деп аталып келді. Бұлақсай «Нововладимировка» ЖШС-нің орталығы саналады. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
2 орта мектеп, аурухана, мәдениет үйі, асхана, кітапхана, байланыс бөлімшесі, телефон стансасы, т.б. бар. Бұлақсай арқылы Астана — Ерейментау автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы – Сарыоба (4 км).

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Тоқтауыл

**Тоқтауыл** – тас ғасырына жататын көп қабатты тұрақ. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Жезді мен Талдысай (Бала Жезді) өзендерінің тоғысуында орналасқан. 2001 жылдан Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Ж.Құрманқұлов) зерттеу жүргізуде. Тұрақ шоқыаралық ойпаттың жоғарғы бөлігіндегі бұлақтың жанында орналасқан. 2006 жылы қазба орнының жалпы ауданы 140 м2, ал тереңдігі 0,5–1,2 м-ге жетті. 
 
Табылған заттардың саны 30 мың данадан асады. Олар тастан жасалынған еңбек құралдары, қару-жарақтар және оларды өндіруден қалған қалдықтар, сондай-ақ әр түрлі жануарлардың ұсатылған сүйектері түрінде кездесетін ас үй қалдықтары болып табылады. Құралдар барлық табылған артефактілердің 9–12%-ын құрайды.

Бұлар: қырғыштар, тескіштер, жебе және найза ұштары, тісті-оймалы құралдар. Аз мөлшерде ақшыл сұр, қызғылт қоңыр түсті кремний алевролиті мен аргиллиттен жасалынған ретушталған пластиналар мен геометриялық микролиттер (трапециялар) кездеседі. Сонымен қатар құралдарды жасауға түрлі түсті яшма, кремень, кварцит тәрізді құмдақ, т.б. шикізат қолданылған. Қазба орнының аумағында екі ошақтың орны анықталды. Табылған артефактілердің ең көнелері кейінгі палеолитке (12–15 мың жыл бұрын), он шақтысы мезолитке (7–9 мың жыл бұрын) жатады. Артефактілердің негізгі бөлігі неолит пен энеолит кезеңі тұрғындарынан қалған. Қазба орнының әр бөліктерінен сараптауға спорово-тозаң үлгілер алынды. Оларға Қ.Сәтбаев атындағы Геология институты қызметкерлері жүргізген зерттеулер нәтижесінде тұрақты мекендеу кезеңіндегі аймақтық климат пен өсімдік жамылғысы өзгеруінің үш кезеңі анықталды. Бірінші құрғақ және ыстық кезең болса, одан кейін оның орнын ылғал және суық кезең басқан, үшінші кезеңде климат қазіргі жағдайға жақын болған. Ескерткішті зерттеу жұмыстары жалғасуда.

## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Марат Хамитұлы Балтабаев

**Марат Хамитұлы Балтабаев** (24.12.1940, Павлодар облысы Ертіс ауданы Үлгілі а. – 2007, Алматы қ.) – пед. ғыл. докт. (1994), Халықар. ғыл. академиясының толық мүшесі (СПб, 1996), ҚР-ның еңбек сің. қызметкері, ҚР Халық ағарту ісінің үздігі. Мәскеудің мемл. мәдениет ин-тын бітірген (1966). Қазақ қыздар пед. ин-тында оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1966–1986), ҚазПИ-де (1988–1994, қазіргі ҚазҰПУ) кафедра меңгерушісі, декан, Қазақ білім академиясында лаборатория меңгерушісі, ақпарат орт-ның директоры (1995–1998) болды. 1998 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ мәдениет және өнертану ғыл.-зерт. ин-тының директоры қызметін атқарған. «Основы музыкально-эстетического воспитания учащейся молодежи средствами казахской традиционной художественной культуры» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Оның негізгі ғыл. еңбектері мектеп оқушыларына көркем-эстетик. тәрбие беру ісінің ғыл. тұрғыдан негізделген концепциясын жасау мәселесіне арналған. Б. 100-ден астам ғыл. жарияланымның, оқу құралдарының авторы. Дархан қ-ның (Моңғолия) құрметті азаматы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Қаражал (тау, Қалба жотасы)

**Қаражал** – Қалба жотасының оңтүстік бөлігіндегі таулар.

## Географиялық орны
Абай облысы Көкпекті ауданы Шәріптоғай ауылының солтүстік-батысында 13 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1144 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 25 км-ге созылған, енді жері 15 км шамасында.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір кезеңінің төменгі бөлімінің жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Беткейі тіктеу, көптеген жартасты ұсақ шоқылармен, сай, өзен аңғарларымен тілімденген. Солтүстігінен Шар, оңтүстігінен Көкпекті өзендерінің салалары бастау алады. Батысында Қарғалы, шығысында Толағай, оңтүстігінде Ақшоқы таулары орналасқан.

## Өсімдігі
Аласа таудың шалғынды қоңыр топырақ жамылғысында далалық астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы таулары
Гүлбаршын Қожақызы Бижанова

**Гүлбаршын Қожақызы Бижанова** (1949 жылы, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Шелек ауылында туған) – биология ғылымының докторы ''(1998 жылы), профессор Қазақ Мемлекеттік Университетті бітірген (1971 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті). Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника және фитоинтродукция институтында (1971–81 жылдары), Шелек ауылындағы орта мектепте (1981–86 жылдары), ҚР Ұлттық Ғылым Академиясында (1991–92 жылдары; 1994–96 жылдары), ҚР Министр Кабинетінде (1992–94 жылы) жұмыс істеген. 2000 жылдан республика Жоғары аттестаттау комиссиясында бөлім меңгерушісі, ғылыми хатшы. Негізгі ғылыми жұмыстары Қазақстан өсімдіктерінің қазіргі жағдайын зерттеуге бағытталған. 40-тан аса ғылыми еңбегі, монографиясы және бірнеше геоботаникалық картасы жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Толмачев Владимир

**Толмачев** Владимир Степанович (1944 жылы туған, Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1987), профессор (1993). КСРО-ның еңбек сіңірген өнертапқышы.

## Қысқаша өмірбаяны:

1969 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
1969–1976 жылдары Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Республикалық ана мен баланы қорғау ғылыми-зерттеу орталығында стажер, кіші ғылыми қызметкер. 
1976 жылдан Онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. 
1986 жылы «Генетические факторы риска невынашивания беременности» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.  90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер:
Қаражал (Сарықұлжа тауы)

**Қаражал** – Сарықұлжа тауының оңтүстік-шығысындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-батысында, Қарағайлы кентінен оңтүстікте 47 км жерде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 2,5 – 3 км. Ең биік жері 1200 м. 

## Геологиясы мен жер бедері
Тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген. Беткейлері көлбеу, түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Жыра, сайлармен тілімденген. Қаражалдың оңтүстік және солтүстік бөліктерінен Аппаз өзенінің бастаулары ағады.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында жусан, боз, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Бұланды (ауыл)

**Бұланды** — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Макинка ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1886-1990 жылдары қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Степняк қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км, қайыңды-қарағайлы орман шетінде орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кафе, дәрігерлік пункт бар. Сонымен бірге Бұланды орман және жануарлар дүниесін қорғау мемлекеттік басқармасы орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы – Макинка (15 км).

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Қаражал (Түлкілі тауы)

**Қаражал** – Түлкілі тауларының солтүстік-шығысындағы таулар. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 849 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 14 км-ге созылып жатыр, енді жері 5-6 км шамасында. 

## Жер бедері
Беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Таудың түпкі жыныстары жалаңаштанған. Солтүстігіндегі Ақынбай қонысы, шығысында Қараүңгір, оңтүстігінде Ақшоқы, батысында Қызылтүлкілі таулары орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Силур кезеңінің төменгі бөлімінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңды сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Қаражал (Қосмұрын тауы)

**Қаражал** – Қосмұрын тауларының шығысындағы шоқылы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Ақадыр кентінің оңтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 827 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км шамасында.

## Жер бедері
Шығыс беткейі тіктеу, солтүстік-батысқа қарай тізбектелген шоқылар аласарып, жазыққа ұласады. Салыстырмалы биіктігі 75 – 80 м.

## Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің ортаңғы және төменгі бөлімінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, боз, сұлыбас, бұталар өседі. Етегіндегі бұлақтардың маңы мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Қаражал (Баянауыл тауы)

**Қаражал** – Баянауыл тауларының оңтүстігіндегі оқшауланған тау.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Ақсан ауылының оңтүстік-батысында 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 534 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 2 км. 

## Геологиялық құрылымы мен жер бедері
Жер қыртысы силур мен девон кезеңдерінің кристалды порфирит, сиенит, гранитті тақтатастарынан түзілген. Оның бетін делювийлі-пролювийлі шөгінділер жапқан. Жазыққа ұласатын батыс және солтүстік етегінде шағын тұзды көлдер жатыр.

## Өсімдігі
Беткейлерінің және етегінің қиыршықтасты қызғылт қоңыр топырағында қараған шоғырлары аралас бетеге, қау, сұлыбас өскен.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Александр Семенович Потапов

**Александр Потапов Семенович** (1910, Горький қаласы , Ресей – 1961, сонда) – соғыс және еңбек ардагері. «Даңқ» орденінің толық иегері. Соғыс алдында Түркістан стансасына көшіп келген. Осы жерден 1942 жылдары армияға шақырылған. 276-Темрюк атқыштар дивизиясының 871-атқыштар полкінің 76-ММ зеңбірегінің нысана көздеушісі, кейін командирі болып, Оңтүстік-батыс, Солтүстік Кавказ, 1- және 4-Украин майдандарында шайқасты. Соғыстан кейін өзінің туған қаласы  Горькийге оралып, машина жасау зауытында еңбек етті.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Даңқ орденінің толық иегерлері
Қаражал (Бұғылы тауы)

**Қаражал** – Бұғылы тауларының оңтүстігіндегі шоқы. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Қарамыс ауылының солтүстік-батысында 12 км жерде орналасқан. Шерубайнұра өзенінің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 1016 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 7 км-ге созылып жатыр, енді жері 4,5-5 км шамасында.

## Жер бедері
Беткейі тіктеу, өзен аңғары, сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстік-шығыс беткейінен Қарақамыс өзенінің салалары бастау алады. Батысында Қосшоқы, солтүстік-шығысында Қарсақпай, оңтүстігінде Күшік таулары орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Ортаңғы және жоғарғы тас көмір кезеңінің гранитоидты жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Ашық қоңыр топырақ жамылғысында тобылғы, қараған, жусан, селеу, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Қаражалдық

**Қаражалдық**, *Қаражалық* – Құсмұрын алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Әулиекөл ауданының солтүстігінде, Первомайское ауылынан батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 208 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 3,9 км2, ұзындығы 2,3 км, енді жері 1,9 км, жағалау бойының ұзындығы 8,1 км. Көл түбіне лай тұнбалар шөккен. Негізінен жер асты және көктемгі қар суларымен толығады. Қарашаның ортасында суы қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді.

## Жағалауы сипаты
Жағалауы жайпақ, онда қамыс, құрақ өскен. Көктем, күз айларында мал суаруға пайдаланылады. Суы жаз айларында тартылып, балшыққа айналады.

## Дереккөздер

Санат:Тобыл су алабы
Санат:Әулиекөл ауданы көлдері
Бұланды таңы

**Бұланды таңы** — қоғамдық-саяси газет. Редакциясы Макинск қаласында орналасқан (С. Сейфуллин көшесі, 29-үй). 2007 жылдың 22-маусымынан бастап қазақ тілінде, аптасына 1 рет шығады. Редакторы Т. Дүйсенбай.

## Әдебиеттер
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Ақмола облысы газеттері‎
Санат:Қазақ тілді газеттер
Алексей Филиппович Цеховой

**Алексей Филиппович Цеховой** (28.8.1941, *[[Астана]] қаласы*) – техника ғылымдарының докторы (1992), профессор (1996), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (1995).

Қазақ политехникалық институтын (1965, *қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық техникалық университеті]]*) және аспирантурасын (1968) бітірген соң осы институтта оқытушы, аға оқытушы, доцент, декан, институттың орталық директоры (1968–1995), Қазақстан Республикасы Мемлекеттік аттестациялау комитеті төрағасының 1-орынбасары (1995–1997), Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі (1997–2002) қызметтерін атқарды. 2003 жылдан Қазақстан Республикасы Менеджерлер жобалау одағының президенті.

90-нан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:28 сәуірде туғандар
Санат:Астанада туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Әбдірахман Біргебаев

**Біргебаев Әбдірахман** (1928 – 2005) — еңбек ардагері. Социалитік Еңбек Ері  (1981). «Қарлығаш» еңбек фермасында пионерлер ұжымына тәлімгер болып, оның басшылығымен оқушы-пионерлер жаңа туған қозыларды күтіп-баққан. КСРО, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңестерінің депутаты болып сайланған. КСРО орден, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, II-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Орыс-жапон соғысы

thumb|alt=A.|Жоғ: Крейсер «Паллада» Порт-Артурдың айлагындагы атылыста
**Орыс-жапон соғысы** (,  «Жапон-Орыс соғысы»; 1904–1905) — Қиыр Шығысқа үстемдік орнатуға ұмтылған Ресей мен Жапония арасындағы соғыс. 1894–1895 жылдары Жапония Қытай армиясы мен флотын талқандап, Тайвань, Пэнхледао аралдарын және Ляодун түбегін басып алды. 1900 жылы Ресей шетелдік державалармен бірге Қытайдағы Ихэтуаньдер көтерілісін басып жаншуға қатыса отырып, Маньчжурияны өзінің ықпал аймағына айналдырды. 1902 жылы Ұлыбританияның қолдауымен Жапония, Маньчжурия мен Корей түбегіне еніп келе жатқан Ресейге қарсы әскери одақ құрды. 
* 1904 жылы 9 ақпанға қараған түні жапон флоты соғыс жарияламастан Порт-Артурдағы орыс эскадрасына шабуыл жасады. Жапонияның кенеттен соғыс бастауы Ресей үшін үлкен қиындық тудырды. Бұл кезде транссібір магистралі мен Порт-Артурдағы ірі әскери құрылыстар әлі бітпеген еді. 
* 1904 жылы 10 ақпанда Жапония Ресейге ресми түрде соғыс жариялады.

thumb| alt=A.|Әскерлердiң орын ауыстыруы

Жапон әскері сәуірдің аяғында Ялу өз. маңында тұрған орыс әскерлерін талқандап, Маньчжурияға шабуыл жасады. Сонымен бір мезгілде Порт-Артурдың сол жағындағы Ляодун түбегіне әскери күштерін түсіріп, бекіністі қоршауға алды және Оңт. Маньчжуриядағы орыс әскерлеріне соққы берді. Орыс әскері шегінуге мәжбүр болды. 
* Мамырда Цзиньчжоу қаласына ие болған Жапония Порт-Артурды Маньчжуриядан оқшаулап тастады.
* 1904 жылы қыркүйектің басында патша әскері Ляоян шайқасында ірі жеңіліске ұшырады. 
* 2 қаңтар 1905 жылы Ұзаққа созылған қоршаудан кейін Порт-Артур берілуге мәжбүр болды. Порт-Артурды қолға түсіруі Жапонияның стратегиялық жағдайын едәуір жақсартты.
* 1905 жылы 27–28 мамырда Цусима теңіз шайқасында орыс эскадрасы толық талқандалды. Орыс-жапон соғысында Ресей біржола жеңілді. Бұл соғыстың барысы мен нәтижесінде патшалық Ресей өзінің экон., әскери тұрғыдан артта қалғандығын көрсетті. 
* 1905 жылы 5 қыркүйекте Жапония мүддесіне шешілген екі ел арасында Портсмут бітім шартына қол қойылды. Орыс-жапон соғысы нәтижесінде Корея мен оңт. Маньчжурияда Жапон үстемдігі орнады. Жапония Қиыр Шығыстағы жетекші елге айналды. Ал Ресейде бірінші орыс революциясы (1905–1907) басталды.

## Дереккөздер

Санат:Жапония мен Ресей қарым-қатынасы
Санат:Орыс-жапон соғысы
Санат:Маньчжурия