open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иван Иванович Мацкевич

**Иван Иванович Мацкевич** (, 9 сәуірде 1947 жылы Грабово, Волковысский ауданында Гроден облысы Беларусь КСР КСРО  — 10 желтоқсанда 2017 жылы Беларусь Минск) — кеңес және  белорусс театр мен киноның актёрі.Беларусьтің еңбегі сінген әртісі (2011).

## Өмірбаяны
Иван 9 сәуірде 1947 жылы Грабово аулында Волковысск ауданында Гродненск облысында Беларусь КСР КСРО туған..

1968 жылы актерлік бөлімнің түлегі Белоруссиялық мемлекеттік театр және өнер институты Минскте, «драма театры мен кино актері» мамандығы бойынша мамандандырылған (Белоруссияның еңбек сіңірген өнер қайраткері, профессор И.Бутаков).

1968 бастап 1968 жылы - актер Беларусь Ленин комсомолы атындағы Брест академиялық драма театры.

1981 және 1996 жылы аралығында — актер театр-студиялық актер Минскте.

2 қыркүйекте 1996 жылы және 10 желтоқсанда 2017 жыл — Жетекші кезеңі шебері М.Горький атындағы республикалық академиялық драма театры Минскте (Белорусь).
Ол Жетпістен астам кинофильмдерде ойнады, олардың арасында мұндай таспалар, «Мен сіздің ауырмаңызды аламын» (1981 ж.) Михаил Птащук: «Адамдар батпақтардағы (фильмде)» (1981), Виктор Туров, 1612 (фильм)|1612: Зұлымдық уақытының хроникасы]] (2007), Владимир Хотиненко және басқалар.
(1983) Леонид Нечаев, «Әкесі үшін ұлы» (1995) Николай Еременко, жасөспірім, Алексей Германның «Хрусталев, машина!» (1998)
Ол 10 желтоқсан 2017 жылы және Минск қаласында жетпіс жасында қайтыс болды. 12 желтоқсан күні М.Горький атындағы Ұлттық академиялық драма театрының Үлкен театрында актерге қоштасу өтті. Шығыс зиратында жерленген.

## Театр жұмыстары
* «Лев зимой» — Генрих II, король Англии
* «Пане Коханку» — Пане Коханку
* «Бег» — Григорий Лукьянович Чарнота

### Фильмография

## Сілтемелер

http://www.imdb.com/name/nm0559349/

http://www.zarya.by/event/message/view/1962

Санат:1947 жылы туғандар
Дәулет Шораұлы Ниязбеков

**Дәулет Шораұлы Ниязбеков** (12 ақпан 1989, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы) — еркін күрес стиліндегі Қазақстан палуан.

## Өмірбаяны
Стамбулдағы әлем біріншілігінің қола жүлдегері, Азия біріншілігінің екі дүркін қола жүлдегері (2013, 2014 жж.), Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы, Катарда өткен Азия біріншілігінің чемпионы (08.05.2015), Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Жаттықтырушысы - Әбутәліп Аманов.

Лондондағы 2012 жылғы Жазғы Олимпиадалық ойындардың қатысушысы.

ЦСКА клубында қатардағы келісім-шарт негізінде қызмет етеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Еркін күрес. Лондондағы таныстық
* Қазақ балуаны Катардағы Азия біріншілігінде чемпион атанды

Санат:12 ақпанда туғандар
Санат:1989 жылы туғандар
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:Әлем біріншілігінің қола жүлдегерлері
Санат:Азия біріншілігінің қола жүлдегерлері
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Күрестен Азия чемпиондары
Иондайтын сәуле

**Иондайтын сәуле**, кванттық (электрмагниттік) немесе корпускулярлық (қарапайым бөлшектерден құралған) сәуле, оның әсерімен бейтарап атомдар мен молекулалардан оң және теріс зарядталған бөлшектер-иондар пайда болады. Кванттық И.с.ультракүлгін, рентген және гамма-сәулелер, корпускулярлықтарға – альфа-сәулелер, протондар, позитрондар, нейтрондар және басқа да бөлшектер ағындары жатады. Табиғи И.с. – космостық сәулелер мен радиоактивтік заттардың сәулеленуі. И.с. жасанды көздері - ядролық жарылыстар, ядролық реакторлар, зарядталған бөлшектерді тездеткіштер, рентген аппараттары. Белгіленген И.с. деңгейінде ядролық қарудың зақымдау факторларының бірі болып табылады. И.с. дозасымен өлшенеді.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Физикалық құбылыстар
Келтірілген радиация

**Келтірілген радиация**, нейтрондармен сәуле түсірудің және тұрақты элементтердің нейтрондардың ядромен басып алуы нәтижесінде пайда болған ауаның, сулардың, топырақтардың, материалдардың және әр түрлі заттардың радиоактивтілігі. Ядролық жарылыс кезінде келтірілген радиация топырақтары, техниктері, салулары силиция, алюминий, магний, натрий, мырыш, мыс, марганец, темір радионуклидтердің пайда болу негізінде ескертілген. Әсіресе күшті келтірілген радиация теңізге жарылар кезінде суда болады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Лазер қаруы

**Лазер қаруы**, энергиясы жоғары лазерлердің электр магниттік сәулесін пайдалануға негізделген энергияны бағыттайтын қару түрі. Л.қ. зақым келтіру факторлары негізінен нысанаға (әскери техникаға, тірі күшке) термомеханикалық және соққы беретін-импульстік әсер болып табылады. Оптикалық-электрондық құралдар мен адамның көру органдарын зақымдауға арналған Л.қ. ең озығы болып саналады. Ол көру мүшелеріне дозамен әсер ету жолымен адамды уақытша қатардан шығаруға арналған өлтірмейтін қару ретінде қаралады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Медициналық жәрдем

**Медициналық жәрдем**, жарақаттанғандардың, аурулардың өмірін және олардың денсаулығын жылдам қалпына келтіру мақсатында жүргізілетін емдеу-сақтандыру іс-шараларының кешені. М.ж. мына түрлерге бөлінеді: алғашқы оқиға болған, жарақат алған жерде өзіндік көмек (өзара көмек) немесе кіші медициналық қызметкерінің көмегі: дәрігерге дейінгі көмек – әдетте бөлімшедегі орта медициналық қызметкердің көрсеткен көмегі; алғашқы дәрігерлік – бөлімдегі жалпы тәжірибедегі дәрігердің көмегі; білікті дәрігерлік көмек – хирургтар мен терапевтердің бөлімдегі және медициналық қызмет мекемелеріндегі көмектері; арнайы мамандандырылған көмек (нейрохирургтық, офтальмалогтық, оториноларингологтық, стаматологтық және т.б.) ауруханада арнайы дәрігер мамандардың көрсеткен көмегі.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Механикалық зақымдану

**Механикалық зақымдану**, нысандарына кинетикалық энергия зақымдаушы әсер беретін, тапсырыс жасалған жұмысты орындау қабілетін (қойылған міндеттерді орындау) жоғалтуға әкеп соқтыратын зақымдау. Жылжитын заттармен, судың, ауаның, топырақтың, соққы беретін (жарылатын) толқынның, көшкіннің қысымымен, техниканың, технологиялық жабдықтардың, ғимараттардың, құрылыстардың және оқ-дәрінің көмегімен құралатын басқа да материалдық нысандардың сынықтарымен, техногендік авариялар мен табиғи зілзалалар кезінде (жер сілкінісі, дауыл, цунами, опырылып құлау, су тасқыны және т.б.) жүзеге асырылады. Бұл кезде кинетикалық энергияның әсер ету және оның басқа энергия түрлеріне айналу салдарынан материалдық нысандар қирайды немесе бүлінеді.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Стив Возняк

**Стивен Гэри «Стив» Возняк** (; , Сан-Хосе, АҚШ), **Воз** ретінде танымал () — американдық өнертапқыш, инженер-электроник және программист, Apple Computer (қазіргі Apple Inc.) компаниясын Стив Джобспен және Рональд Уэйнмен 1976 жылы негізін қалаған. 1970-ші жылдардың ортасында ол жалғыз өзі Apple I және Apple II компьютерлерін жобалаған. Осы компьютерлер «микрокомпьютерлік революцияны» бастады және саланың дамуына әсер етті.

## Дереккөздер

Санат:Apple Inc. қызметкерлері
Стагира

**Стагира** () немесе **Стагир** — Ежелгі Македония қаласы, Халкидики жартыаралында Болбейкөлі мен Стримон шығанағының аралығында орналасқан (қазіргі Олимпиада шипажайының маңында). Қазіргі атауы - Ставро

Андрийліктермен б. з. б. VI ғ-дың ортасында негізделген. Бастапқы атауы - Ореагория; Стагира айлағы Κάπρου λιμήν деп аталған. Стагирада Аристотель туған (сол себепті Стагирит деп аталған). Филипп II Македониялық Стагираны қиратып жойған. Уақыт өте, Аристотель Ескендір Зұлқарнайынның (ұлы Александр) ұстазы болғаннан кейін қалпына келтірілген.

Санат:Ежелгі Грекия қалалары
Халкидики

**Халкидики** (, Chalkidikē, Khalkidhiki) — қазіргі Грекияның солтүстік-батысында Эгей теңізінің солтүстік-батыс жағалауындағы түбек.

Халкидики&nbsp;— танымал еуропалық шыпажай аймағы.

## Тарихы
Алғашқы рет түбек туралы мәліметтер Геродоттың парсы соғыстары туралы жазбаларында кездеседі. Түбек өз атауын Халкедон деген ірі грек қаласының атынан алған. Қала б.з.б. Х ғ-да негізделген. Халкидики түбегінде Аристотель туған.

## География
Халкидики түбегі үш кіші Кассандра, Ситония және Афон (Айон-Орос) түбектерінен тұрады. Халкидики түбегі қазіргі заманда Халкидики провинциясының құрамында, Эгей теңізіне 120&nbsp;км шығып тұр.

Халкидикидің флорасы қарағай жіне емен ормандарынан құралған. Дәстүрлі ауыл шаруашылық мәдениеттері - зәйтүн бақтары, қой шаруашылығы.

Жағалық сызық ұзындығы 850&nbsp;км.

## Галлерея

File:Sikia,FN223-34.jpg|
File:Sykia.jpg
File:Macedonian Museums-45-Laografiko Afutou-199.jpg
File:Nikiti old 3.JPG
File:Ágios Nikólaos,IMG2 0215.JPG
File:Sailboat at Porto Koufo.jpg
File:Parthenonas view.jpg


Санат:Грекия түбектері
Санат:Орталық Македония
Кросс (бокс)

**Кросс** ( — крест) — тура соққының бір түрі, ең ауыр деген соққылардың қатарына жатады, қарымта шабуылға ыңғайлы соққының бірі. Соққы қарсыластың шабуылы жасалған сәтте орындалады. Осы сәтте боксшының соққы жасайтын қолы қарсыластың қолының үстінен өтеді. Көп жағдайда - оңжақ кросс қарсыластың сол қолы арқылы, және керісінше - солжақ кросс оң қол арқылы жасалады. Ал нысана - қарсыластың басы.

## Орындалу техникасы

Соққының жасалуы жұдырықтың кенеттен тұрған орнынан сілтенуінен басталады. Онымен қоса оң аяқ итеріліп, сол аяққа салмақ түсердің алдында дененің қозғалысы басталады. Соққы алға қадам жасап барып орындалуы мүмкін, немесе орында тұрып дене салмағын сол аяққа (солқай үшін - оң аяқ) ауыстыру арқылы орындалады.
Кросс ең ауыр, ең қуатты деген соққылардың қатарына жатады.
Санат:Бокс терминологиясы
Кубер-Педи

**Кубер-Педи** () — Аустралиядағы жер астында орналасқан жалғыз қала. Халық саны өте аз. 2008 жылғы санақ бойынша, 2000 адам ғана тіркелген. Соған қарамастан, ол жылтыр тастың астанасы болып есептеледі. Өйткені дәл осы жерде әлемнің 30% қоры сақталған. Ең алғашқы тас 1849 жылы, ал жылтыр тас 1915 жылы табылды. Оның басқа тастардан айырмашылығы – түсінде. Тастың бағасы көлеміне қарай емес, түсіне қарай анықталады.

## Климаты

Сонымен қатар, Кубер-Педи – елдегі ең ыстық жерлердің бірі. Күндіз ауа температурасы 60 градус ыстықты көрсетеді. Сондықтан жергілікті тұрғындар жер астына көшуге мәжбүр болды. Көшу олар үшін аса қатты қиындық тудырған жоқ. Себебі сондағы халықтың басым көпшілігі – шахтерлар. Жер астындағы температура – жыл бойы 25-26 градус.

## Галерея

Сурет:Coober Pedy Australia.jpg|Жол белгісі, Кубер-Педи
Сурет:Coober Pedy, South Australia - town.jpg|Кубер-Педи
Сурет:Coober Pedy, South Australia - 1.jpg|Шөл жануарлары, Кубер-Педи
Сурет:Coober Pedy, South Australia - Opal Mine & Museum.jpg
Сурет:Coober Pedy, South Australia - 6.jpg|Шахта-мұражай, Кубер-Педи
Сурет:Opal-122973.jpg|Кубер-Педидегі асыл тас
Сурет:Baptistry soc australia.jpg|Жер асты храм, Кубер-Педи
Сурет:Coober Pedy - Inside jewelry shop.jpg|Жер астында орналасқан мұражай
Сурет:Coober Pedy, South Australia - Spaceship from Pitch Black.jpg|Фильмнен үзінді


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* District Council of Coober PedyКубер-Педи
* Coober Pedy 
* аймағы жайлы қызықты деректер
* Australian climate zones  — климаты жайлы

Санат:Аустралия қалалары
Аватар (фильм, 2009)

**«Аватар»** (, ХФӘ: ) — 2009 жылы АҚШ-та түсірілген ғылыми-фантастикалық фильм. Сценарий авторы мен режиссері Джеймс Кэмерон, басты ролдерді орындаған Сэм Уортингтон және Зои Салдана. Фильм бюджеті 237 000 000 доллар, репрокатта 9 000 000 доллар болды. Түсімі 2 922 917 914 $. Фильм 12 жыл бойы "Титаник" жасаған рекордты жаңартты. Прокатқа шыққаннан бар болғаны 41 күннен кейін ең табысты фильм атанды. Фильм 19 күнде - 1 млрд. $,33 күнде - 1,5 млрд. $, 47 күнде - 2 млрд. $, 76 күнде - 2,5 млрд. $ табыс тапты.

## Сюжет
Фильмнің сюжеттік желісі бойынша 2154 жылы адамзат Унобтаний (анобтаниум) атты құнды минералды алу үшін Альфа Центавра жұлдыз жүйесіндегі Полифем газды планетасының Пандора атты серігіне Жер шарының адамдары сапар шегіп барады. Пандора жергілікті тұрғындары үшін бұл әрекет өміріне қауіп келтіреді. Джейк есімді басты рөлдегі, бұрынғы жауынгер Аватардың кейіпінде Пандора планетасында жергілікті тұрғындардың қоластында қалып, сол жақта салт дәстүрлерін үйренеді. 

Аватар деген сөз гендік инженерияның нәтижесі - адамдар мен на’ви гибридтерінің атауы. Бұл гибридтер арнайы Пандора серігінің тұрғындарымен қарым-қатынас құру үшін жасалған.

## Рөлдерде
### Адамдар

### На’ви

## Сиквел
Фильмді жалғастыратын тағы екі сиквел шығады деп жоспарланды, кейін оны төрт фильмге дейін ұзартты. Аватар 2 мен Аватар 3 түсірілімі 2017 жылдың қыркүйегінде Жаңа Зеландияда басталды. Аватар 2 (2022) басқа бірқатар тілдермен қатар қазақ тілінде де жарық көреді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Ресми сайт 
* Pandorapedia  —  «Аватар» әлемінің энциклопедиясы

Санат:Джеймс Кэмерон фильмдері
Санат:АҚШ драма-фильмдері
Санат:АҚШ ғылыми-фантастикалық фильмдері
Санат:АҚШ атыс-шабыс фильмдері
Санат:20th Century Fox фильмдері
Санат:2009 жылғы АҚШ фильмдері
Санат:АҚШ 3D фильмдері
Санат:IMAX фильмдері
Аса ауыр салмақ

**Аса ауыр салмақ** — бокстағы салмақ дәрежесі. 200 фунт (91кг) болатын боксшылар ауыр салмақты деп саналады. Ірі ұйымдардың қолдауына ие болған: Халықаралық бокс федерациясы, Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы, Бүкіләлемдік бокс кеңесі, Бүкіләлемдік бокс ұйымдары. Көптеген бокс ұйымдары үшін аса ауыр салмақтың ең максималды шегі 200 фунт болып саналады. Осылайша, 200 фунттан асатын боксшы бұл салмақта өнер көрсете алмайды. Джо Лоушолдс осы дивизионда атағын ең көп қорғағанымен танымал. Ол бас-аяғы 25 рет атағын қорғап қалған екен. Бұл дегеніміз бокс тарихындағы басқа да атақ қорғаулармен салыстарғанда рекордты көрсеткіш.

## Тарихи дамуы
1980 жылдан бастап осы салмақтың шегі болып 200 фунт белгіленді.
## Атағын ең ұзақ қорғағандар

Санат:Бокстағы салмақ дәрежелері
Күйреуік материя

thumb|right|200px|Вольфганг Паули
**Күйреуік материя** немесе **Дегенерат материя** ( - «күйреуік», «кері кету», «тозғындау», «бұзылу»...), кейде **Ферми газы** немесе **дегенерат газы** деп те аталады — бір-бірімен әсерлеспейтін еркін бөлшектерден құралған материяны айтады. Ол квантты майданда пайда болады.

Күйреуік материя жоғары тығыздыққа ие материя күйі болып, оның қысымы дегенерат қысымы деп те аталатын Паули ережесіне (Pauli exclusion principle) сәйкеседі. Паули ережесі бойынша ұқсамаған құрылымдағы бөлшектердің ортақ кванттық майданда болуы терістеледі. Сондықтан көлем кішірейген сайын бөлшектер жоғары энергия күйіне еніп, жойқын дегенерат қысымын қалыптастырады. Құралған бөлшектердің ұқсамастығына орай электронды күйреуік материя, нейтронды күйреуік материя, ... деп бөлінеді.

Күйреуік материя — металлды сутегі, электронды күйреуік материя, нейтронды күйреуік материя, экзотикалық материя қатарлыларды қамтиды.

Аспандағы Сүмбіле секілді Ақ ергежейлі жұлдыздар дәл осындай күйреуік материядан құралады деп есептеледі.

Санат:Астрономия
Санат:Физика
Санат:Астрофизика
Санат:Жұлдыздар
Пульсар

thumb|right|300px|Миллисекунд пульсар және сору табағы, NASA анимейшн
[thumb|right|300px|Лүпілжұлдыздың көрінісі. Сурет орталығы –- [Нейтрон жұлдыз; қисық сызық – пульсардың магнит өрісі; көк конустар - пульсардың радиациялық ағындары]]
**Пульсар**  () немесе **Лүпілжұлдыз** — тұрақты периодпен әлемге (жер бетіне дейін) радиолық (*радио-пульсар*), оптикалық (*оптикалық пульсар*), рентгенді (*рентгенді пульсар*) немесе гаммалық (*гамма-пульсар*)  импульс сигналын (ақпарын) тарқатып тұратын жұлдызды дене.
## Байқалуы
1967 жылдың қазан айында Кембридж университеті Кавендиша зертханасы (Cavendish Laboratory) Антоний Хьюиш （Antony Hewish) профессордың 24 жасар аспирант қызы Jocelyn Bell Burnell радиотелескопқа келген ақпарларды тексерген кезде кейбір дыбыс сигналының өте тәртіпті екеніне назар аударады. Олардың периоды тұрақты болып, шамамен 1.337 секунд болады. Алғашында ол мұны бөгде ғаламшарлық "кішкентай жасылдар" （LGM） жіберген ақпар болуы мүмкін деп есептейді. Бірақ былайғы жарты жылда ол бұл түрдегі сигналдардың әртүрлісін анықтайды. Кейін адамдар бұл түрдегі аспан құбылысын жаңаша аспан денесінің құбылысы ретінде танып, аталған жұлдыздарды Пульсар (Лүпілжұлдыз) деп атайды. "Пульсар", "Квазарлар", "Ғарыш микротолқынды фоны", "Жұлдызара молекула" төртеуі ХХ ғасырдың 60 жылдарындағы "төрт астрономиялық жаңалық" есептеледі. Антоний Хьюиш профессор пульсарды байқағаны үшін 1974 жыл физика саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаты болды. Ал бұл жұлдызды шындап алғаш байқаған Jocelyn Bell Burnell бойжеткеннің Нобель сыйлығын алмай қалуы қоғамда біршама талас туғызған болатын.

Бір ғажабы, 1967 жылы Алясканың зымыраннан қорғану орталығының радар тізгіндеуші қызметкерлері кейбір лүпілдеген сигналдарды байқап, олардың аспаннан келгенін тұрақтастырады. Бұл байқау Кембридж университеті Кавендиша зертханасындағы Пульсар лүпілін байқаудан әлдеқайда бұрын болса да, бірақ әскери құпия ретінде жасырылып, тек ХХІ ғасырда ғана жұртқа белгілі болды.
## Ерекшелігі
## Миллисекундтық лүпілжұлдыз
## Дереккөздер

Санат:Астрономия
Санат:Физика
Санат:Астрофизика
Санат:Жұлдыздар
Санат:Шоқжұлдыздар
Тұраш Көптілеуов

**Көптілеуов Тұраш** (6 қараша 1926) —  Ұлы Отан соғысының ардагері, даңқты жауынгер.

## Өмірбаяны
### Әскерге дейін
Ол 1926 жылы қарашаның 6-жұлдызында Атырау облысы, Жылыой ауданындағы Ембі ауыл советінде дүниеге келген. 1933 жылдан 1941 жылға дейін білім алған. Кейін оқуын 1942 жылы Қосшағыл кентіндегі техникалық мектепте жалғастырады. Бұл жерде 6 ай оқып, 1942-1944 жылдар аралығында Құлсары қаласында ағаш шебері болып жұмыс атқарды.

### Әскердегі жылдары
1944 жылы армияға аттанды. Екі ай бойы Чкалов
қаласында болып, жұмыс атқарады. Кейін өзімен құрдас, 1926 жылы туғандар болып өз еріктерімен соғысқа
аттанды. 1944-1945 жылдары дивизия 375 полк, 1ші белорустық
фронт болып Берлинді алуға жүріп кеткен. 1945 жылы 28 сәуір күні снаряд
жарқыншағынан жарақат алды да, бір құлағы естімей қалады. Соның әсерінен
ауруханаға түсіп, 1 ай емделеді. Жеңіс күнін де Германия елінде өткізуге
тура келді. Алайда мейрамнан кейін де оларды елде ұстап қалды. Мегеров қаласына
комиссия келіп, солдаттарды топтарға бөліп жібереді. Ол 20-шы солдат болып
десанттар қатарына қосылады. Кейін, Белоруссияның Полоцк қаласында, станца Барабуха
01667 әскер бөлімшесінде қызметін жалғастырды.

### Әскерден кейін
Соғыстың
аяқталғанына 5 жыл болғанда, 1950 жылы 15 қазанда елге оралады. 1952-1982 жылдар аралығында "Орталық геологиялық барлау
экспедициясында" бұрғылаушы мастер болып жұмыс атқарады.

## Марапаттары

# Жуков медалі
# Ұлы жеңіске 20 жыл
# Ұлы жеңіске 30 жыл
# Совет әскерінің флотына 30 жыл
# Ұлы жеңіске 40 жыл
# КСРО қарулы күштеріне 60 жыл
# КСРО қарулы күштеріне 70 жыл
# Жеңіске 60 жыл (Украина)
# Ұлы жеңіске 50 жыл
# Ұлы жеңіске 60 жыл
# Жеңіске 60 жыл (Беларусь)
# Астанаға 10 жыл
# Тыл ардагері

## Дереккөздер

Санат:Ардагерлер
Санат:Атырау облысы тұлғалары
Рейхстаг

**Рейхстаг** (неміс тілінде   «мемлекет» және  «отыру»):

* Рейхстаг — Қасиетті Рим империясының жоғары сословиелік-өкілетті органы.
* Рейхстаг — Германдық Кайзердің парламенті (1871—1918 жж.).
* Рейхстаг — Веймар Республикасының, сондай-ақ формальды Үшінші рейхтің парламенті (1918—1945 жж.).
* Рейхстаг — Солтүстік неміс одағының парламенті (төменгі палата) (1867—1871 жж.).
* Рейхстаг — Аустрияның 1848-1849 жылғы революциясы кезеңіндегі өтпелі кезең парламенті.
* Рейхстаг — Берлиндегі бундестаг отырыстары өтетін ғимарат.
Жартылай ауыр салмақ

**Жартылай ауыр салмақ** - жекпе-жек спорты түрлеріндегі сыныптық бөлініс. Әуесқой бокста жартылай ауыр салмақтың шеңберіне 165 фунт (75 кг) және 178 фунтқа (81 кг) дейінгі аралық енеді, бұл салмақ дәрежесі орта мен ауыр салмақтың түйісер тұсы болып саналады. Кәсіпқой бокста 168 фунттен (76,204 килограм) жоғары жәнео 175 фунтке (79,38 килограмма) дейінгі аралық енеді. Бұл аралық суперорта және ауыр салмақтардың түйісер тұсы. Жартылай ауыр салмақ дәрежесінде бокстың бірнеше ұлы чемпиондары өнер көрсеткен: Бернард Хопкинс (чемпион болып, чемпион атанған ең егде боксшының рекордын жаңартты), Эвандер Холифилд, Томми Лоуран, Билли Конн, Джо Максим, Арчи Мур, Боб Фостер, Майкл Спинкс, Дариуш Михальчевски, Рой Джонс-кіші және Жолт Эрдеи, тағы да өзге есімдерді атауға болады. Көптеген боксшылардың жартылай ауыр салмақтың тағына таласуынан ешнәрсе шықпады. Майкл Спинкс жартылай салмақты билеген ең бірінші боксшы атанды. 
## Олимпиада чемпиондары
* 1928 – Виктор Авендано ()
* 1932 – David Carstens ()
* 1936 – Roger Michelot ()
* 1948 – George Hunter ()
* 1952 – Norvel Lee ()
* 1956 – James Boyd ()
* 1960 – Cassius Clay (later Muhammad Ali) ()
* 1964 – Cosimo Pinto ()
* 1968 – Danas Pozniakas ()
* 1972– Mate Parlov ()
* 1976 – Leon Spinks ()
* 1980– Slobodan Kacar ()
* 1984– Anton Josipović ()
* 1988– Andrew Maynard ()
* 1992 – Torsten May ()
* 1996 – Василий Жиров ()
* 2000 – Александр Лебзяк ()
* 2004 – Andre Ward ()
* 2008 – Zhang Xiaoping ()
* 2012 – Егор Мехонцев ()

Санат:Бокстағы салмақ дәрежелері
Дабыл құралдары

**Дабыл құралдары**, қысқа командалар, хабар жеткізулерге, т.б. арналған дыбыстық және есте сақтау байланыстарының құралдары.

Дабыл құралдары заттық (белгі беру жалаулары, пішіндер), жарықтық (дабылдық шамдар, прожекторлар, белгі беретін оттар) және пиротехникалық (белгілік және жарық беретін-белгілік патрондар, теңіздік белгілер, алаулар) болуы мүмкін. Дыбыстық дабыл құралдары – сиреналар, мегафондар, гудоктар және т.б. Дабылды беру радио арқылы, сонымен бірге сымдық байланыс желісі арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Қауіпсіздік
Санат:Құралдар
Қазақ үрдісіндегі өлшемдер

**Қазақ үрдісінде өлшем бірлігі ретінде адамның өз сүйегі алынған:**
# ***Бой*** – кісі бойы;
# ***Құлаш*** – әркімнің құлашы өз бойына тен; 
# ***Құшақ*** – периметрі кісі бойына тең шеңбер;
# ***Жарты құшақ(құлаш)*** – кісі бойының 2:1-не тең өлшем;
# ***Адым*** – жарым құлашықа тең;
# ***Жарты адым*** – бойдың 4:1-не тең өлшем;
# ***Қолтық*** – қолдың басы мен қолтықтың аралығы;
# ***Шынтақ*** – қолдың басы мен қолтықтың аралығы;
# ***Білем*** – қолдың бірінші буынының арасындағы қашықтық;
# ***Кере қарыс*** – бас бармақтың ұшы мен кішкене саусақтың ұшын кергендегі ара қашықтық;
# ***Қарыс*** – бас бармақ пен төртінші саусақты кергендегі ара қашықтық;
# ***Сүйем*** – бас бармақтың ұшы мен сұқ саусақты екінші буынынан бүгіп, кергендегі ара қашықтық;
# ***Сынық сүйем*** – бас бармақтың ұшы мен сұқ саусақты екінші буынынан бүгіп, кергендегі ара қашықтық;
# ***Елі*** – бір саусақтың қалыңдығы, бір еліге тең, екі саусақ – екі елі, үш саусақ – үш елі, төрт саусақ – төрт елі;
# ***Табан немесе табан елі*** – төрт саусақ пен бас бармақты біріктіре ұстағандағы қалыңдық;
# ***Тұтам*** – жұмыр затты тұтамдап қысып ұстағандағы қалыңдық;
# ***Табан*** – аяқтың өкшесі мен бас бармағының арасы;
# ***Шымшым*** – ұсақ затты бас бармақ пен сұқ саусақтың арасына қысып алғандағы сиымдық өлшемі;
# ***Уыс*** – қолдың алақанын қобылай ұстағандағы сыйымдылық өлшемі;
# ***Қосуыс*** – қос қолдың алақанын біріктіре қобылай ұстағандағы сыйымдылық өлшемі;
Тереңдік өлшемі: *кісі бойы, белуар (белбуар), тізе, тобық.*

Мал тұрқымен өлшенетін өлшемдер: *ат құлағы, ат сауыры, ат бауыры, аттың тізесі, ат шашасы, ат тұяғы.*

Сол сияқты қазақ ұғымында *арқан бойы, найза бойы, құрық бойы, қамшы сабы, таяқ тастам, қарға адым, ат шаптырым, иек асты т.с.с.* өлшем бірліктері кездеседі.

Санат:Қазақ өнері
Санат:Өлшеу
Шар қайрақ

**Шар қайрақ** – ортасында тесігі бар құйма қайрақ. Оның бедері ірі болғандықтан, ең алғаш кескіш құралдарды шарыққа салады.

Шарықты ортасындағы тесігінен көлденең бұранда білік өткізіп алып, қолмен бұрайды немесе жетек белдік арқылы аяқпен, электр двигателінің қуатымен де айналдыруға болады. Құрал саймандары қайрағанда шарық тастың баяу айналғаны жөн. Тас жылдам айланса, құрал-сайманның жүзі қызып кетеді де суы қайтып «жасып» қалады. Жүзі жасық сайман өткір болмайды. Сондықтан шарық тас батып тұратындай етіп, астауға су құйып қойған жөн.

Шарық қайрақтың жалпақ, төрт қырлы түрлері де болады. Онымен аспаптың жүзін ерсілі-қарсылы бір бұрышты сақтай отырып, үйкей қайрауға болады.

Санат:Қазақ өнері
Елизавета Ивановна Чайкина

**Елизавета Ивановна Чайкина** (28 тамыз 1918, Калинин облысы, Пено ауданы, Руна деревнясы - 23 қараша 1941, Пено станциясы) — Ұлы Отан соғысында  (1941-1945) партизан қозғалысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры  (06.03.1942).

1939 жылдан Компартия мүшесі. 1939ж. Великие Луки облысы, ВЛКСМ Пено ауданы комитетінің хатшылығына сайланды. Ұлы Отан соғысының алғашқы жылдарында ВЛКСМ Пено астыртын аудан комитетінің секретары. Сатқынның көрсетуімен 1941 жылы қарашада неміс фашистері қолға түсіріп, азаптап атып өлтірді. Бірқатар ауыл шаруашылық кәсіпорындарына, мектептерге, пионер  дружиналарына Чайкинаның есімі берілген. Калинин қаласында Чайкина музейі бар.

## Дереккөздер

Санат: 1918 жылы туғандар
Санат: 1941 жылы қайтыс болғандар

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КОКП мүшелері
Сергей Алексеевич Чаплыгин

**Сергей Алексеевич Чаплыгин** (24 наурыз 1869, Раннебург - 8 қазан 1942, Новосибирск) — теориялық механика, гидро және аэромеханика саласындағы кеңес ғалымы, КСРО ғылым академиясының академигі (1929; 1924 жылдан корреспондент мүшесі). Кеңес Еңбек Ері (1941). 1918 жылдан Орталық аэрогидродинамика институтында жұмыс істеді.  
## Еңбектері мен зерттеулері
Чаплыгиннің алғашқы еңбектері Н.Е.Жуковскийдің ықпалымен жазылып, гидромеханика мәселелеріне арналды. Кейін теориялық механимкамен айналысты. Ол дыбыс жылдамдығына дейінгі жылдамдықпен таралатын газ ағынан зертеу тәсілін ашып, газ динамикасының негізін салды. Чаплыгиннің аэромеханика және авиацияның бірқатар күрделі мәселелерін де шешті. Оның дифферинциалдық теңдеулер теориясы саласындағы  зерттеулері математиканың ірі  табыстарына жатады.
## Сыйлықтары
2 рет Ленин орденімен және басқа ордендермен мапаратталған.

## Дереккөздер

Санат:1869 жылы туғандар
Санат:1942 жылы қайтыс болғандар

Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Шиба Прасад Чаттерджи

**Шиба Прасад Чаттерджи** (; 22 ақпан 1903 жыл - 27 ақпан 1989 жыл) - үнді географы, Калькутта университетінің профессоры. Үнді ұлттық география қоғамының президенті және 1951 жылдан Калькуттадағы Үнді   география қоғамының президенті болып сайланған. Картография, физика география, топырақ тану, экономика географиялық аудандастыру, халықтар географиясы салаларында ғылыми- зерттеу жұмыстарын жүргізген. Үндінің тұңғыш география мекемесі- «Ұлттық атлас ұйымын» құрған, соның директоры, атластың бас редакторы.

## Дереккөздер

Санат: 1903 жылы туғандар
Санат: 1989 жылы қайтыс болғандар
Санат:Үнді географтары
Роджер Чаффи

**Роджер Чаффи** (Roger Chaffee) (15.2.1935, Гранд-Рапидс қаласы, Мичиган штаты,- 27.1.1967, Кеннеди  (Канаверал) мүйісіндегі сынау алаңы, Флорида штаты )- АҚШ астронавы, АҚШ Әскери-теңіз флотының лейтенанты. Лафайетт қаласындағы  (Индиана штаты) Пердью университетін авиациялық техника мамандығы бойынша бітірген. Флоридадағы авиациялық базада қызмет етті. 1963 жылы АҚШ-тың Аэронавтика және космос кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасының астронавтар тобына қабылданды. «Аполлон-1» ғарыш кемесін сынау кезінде Вирджил Гриссом және Эд Уайтпен бірге корабль кабинасында болған өрттен қаза тапты.

## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 100 бет

Санат: 1935 жылы туғандар
Санат: 1967 жылы қайтыс болғандар
Пафнутий Львович Чебышев

**Пафнутий Львович Чебышев**(04. 05. 1821, Калуга облысы., қазіргі Боровск ауданы., Окатово селосы., 26.11.1894, Петербург )- орыс математигі, Петербург ғылым академиясының академигі  (1856 жылдан). 
## Өмірбаяны
Мәскеу университетін бітірген  (1841).1847 Петербург университетінде  (1850-1882ж. оның профессоры) сабақ берді. 1849 ж. салыстырулар теориясынан докторлық диссертация қорғады. 
## Еңбектері мен зерттеулері
Ықтималдықтар теориясында үлкен сандар заңын жалпы түрде дәлелдеп берді, шектік теоремалардың моменттер тәсілі деп аталатын жаңа дәлелдеу әдісін ұсынды, кездейсоқ шамалар ұғымдарын жүйеге келтіріп, олардың күрделі түрлерін зерттеді. Сандар теориясында жай сандардың натурал сандар ішінде таралу проблемасын шешуде ірі жетістікке жетті, квадраттық форма мен диофанттық жуықтаулар теорияларын дамытты. Математикалық анализде интегралдық есептеулермен ортогональ көпмүшеліектердің жалпы теориясының бірқатар маңызды мәселелерін шешті. Функциялардың конструктивті теориясының негізін жасады. Машиналар мен механизмдер теориясында да елеулі табысқа жетті. Чебышев- көптеген шетел ғылым академиясының мүшесі.
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 100 бет

Санат:1821 жылы туғандар
Санат:1894 жылы қайтыс болғандар
Джеймс Чедвик

**Джеймс Чедвик**(*Chadwick*) (20.10.1891, Манчестер,-24.7.1974)-ағылшын физигі, Лондон корольдық қоғамының мүшесі (1927). Э.Резеорфордтың оқушысы. 
## Өмірбаяны
Манчестер және Кембридж университеттерін бітірген. 1923-1935 ж. Кембридж университетінде сабақ берді. Кавендиш лабораториясы директорының орынбасары болды. 1935-1948 ж. Ливерпуль университетініе профессоры. 1948 жылдан Кембридж университетінің Гонвил және Киз колледжінің директоры. 
## Еңбектері мен зерттеулері
Чедвиктің еңбектері негізінен атом ядросы физикасына арналған. Ол 1920 ж. платина, күміс және мыс ядроларының α-бөлшекті шашыратуын бақылады. Мұның нәтижесінде Чедвик ядролардың зарядын тікелей өлшеді. Сөйтіп атомның  Резерфорд жасаған теориясын дәлелдеп берді. Чедвик 1932 ж. нейтронды ашып, 1934-1935 ж оның массасының дәлірек мәнін анықтады. 1943-1945 ж . Лос-Аламос  (АҚШ) лабораториясында атом бомбасының жобасын жасау жұмысымен айналысқан ғалымдар тобын басқарды. 
## Сыйлықтары
Нобель сыйлығының лауреаты  (1935).
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 100-101 бет

Санат: 1891 жылы туғандар
Санат: 1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:20 қазанда туғандар
Александр Павлович Чекалин

**Александр Павлович Чекалин**(25.03.1925, Тула облысы., Черепеть ( қазіргі Суворов) ауданы., Песковатское селосы.,-06.11.1941, Тула облысы Лихвин қаласы ( қазіргі Чекалин) - Ұлы Отан соғысында  (1941-1945) партизан қозғалысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры  (04.02.1942).1939 жылдан ВЛКСМ мүшесі. 1941 ж. шілдеде Лихвин қаласында өз еркімен шабуылдаушы отрядқа, кейін әкесімен бірге «Передовой» партизан отрядына кіреді. Барлаушы болған. Сатқынның көрсетуімен неміс фашистері тұтқынға алып, Лихвин қаласының бір алаңында  дарға асылып өлтірді. 1958 жылдың 2 қарашасында  оның зиратына ескерткіш қойылды.

## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 101 бет

Санат: 1925 жылы туғандар
Санат: 1941 жылы қайтыс болғандар
Бенвенуто Челлини

**Бенвенуто Челлини**(*Chellin*)(3.11.1500, Флоренция,-13.2.1571, сонда)- итальян мүсіншісі, зергерлік өнер шебері, жазушы. Микеланджело өнернамасы ықпалында болды. Флоренцияда және Италияның басқа қалаларында,Францияда  (1537, 1540-1545) еңбек етті. 
## Еңбектері
«Персей»  (қола, 1545-1554, Флоренция, Лоджия деи Ланци) мүшесінің, рельфтердің, бюст, медальдардың, зергерлік бұйымдарының авторы. Зергерлік және мүсін нері жөнінде трактаттар жазды.
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 101 бет

Санат: 1500 жылы туғандар
Санат: 1571 жылы қайтыс болғандар
Елена Петровна Ченских

**Елена Петровна Ченских**(10.7.1922 ж.т., Приморье өлкесі, Иман қаласы)- қазақстандық физиатр, медицина ғылымының докторы  (1971), профессор  (1972). 1944 жылдан КПСС мүшесі. Иркутск медицина институтын бітірді  (1949). Якут АССР-і, Среднеколымск қаласында қалалық санитарлық- эпидемия  станциясының бас дәрігері  (1952-1954), Мәскеу Орталық туберкулез институын ординатурасында  (1954-1957) оқыды. Якутск туберкулез институты филиалының сүйек туберкулезі аурулары клиникасының меңгерушісі  (1957-1960). 1960 жылдан Қазақтың туберкулез ғылыми-зерттеу институтында профессор. Оның 80- ге жуық ғылыми еңбегі жарық көрді.
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 103 бет

Санат: 1922 жылы туғандар
Көннен жасалатын бұйымдар

***Тулақ*** – үстіне жүн сабау үшін, немесе төсеніш ретінде қолданылатын жүні алынбай, керіліп, кептірілген шикі тері.

«Ер арыса – аруақ, ат арыса - тулақ» деп тегін айтпаған халқымыз. Тулақ жасау үшін жаңа сойылған малдың (аңның) терісін ірі қаратікен тұзбен тұздап, дегдіген соң шелі мен ілескен көк етін қырып, тазалайды. Егер тері өте майлы болса, аққұс(күйдірілген әк тас, известь), ащы (сортаң топырақ, тұзды көлдің сазы) жағып майын алады.

Терінің майын алу үшін құстың ұсақталып ұнталған саңтырығын да жағады.

Содан соң терінің іш жағын қырып, тазалап алып, көлеңкеге керіп кептіреді. Тері әбден кепкен кезде қатайып, көнге айналады. Кепкен терінің үстіне көрпе, бөстек жержастық салып төсеніш ретінде пайдаланады. Жерге төселген тулақтан сыз өтпейді.

Жүн сабағанда тулақты аударып төсейді. Егер сабайтын жүн көп болса, бірнеше әйел бірігіп сабайды. Жүн сабауға көмектескен адамдарға шашу тамақ беріледі. Оны «тулақ шашу» деп атайды. Сабауды түзу өскен жыңғылдан, тобылғыдан, тал мен мойыл шыбықтарынан жасайды.

Ертеректе күйеу жігіт қайын жұртына алғаш келгенде босағаға тулақ төсеп отырғызатын дәстүр болған.

Бір жас жігіт қайын атасының үйіне келгенде, жеңгелері астына тулақ төсеп босағаға отырғызып қойыпты.

Сол үйдің үлкен қабаған иті бар екен, бөтен адамды көргенде төбет арс етіп оқыстан үріп қалғанда күйеу жігіт шошып кетіп, төрге бір-ақ секіріп шығады. Сонда бір жеңгесі бетін шымшып: «Масқара-ай, күйеу жігіт атамның төріне шығып кетті ғой», – депті.

Күйеу жігіт есік жақтағы төбетті қолымен нұсқап: «Анандай бәлекет арс етіп ұмтылса, атаңның төрі түгілі, көріне кірерсің», – депті.

***Шарық*** – шикі теріден лекерлеп тігілген қара дүсін аяқкиім.

«Аяқта жуан жіппен буған шарық сүйреліп, киіз шұлғау жалпылдап тұр», – дейді Ілияс Жансүгіров бір өлеңінде.

Бұрынғылардан: «Жаяудың аты – шарық, күші - азық», – деген сөз қалған.

Сиырдың сауыр терісінен шелі мен көк етінен ажыратып, түгі өкшеге қарай жататындай етіп пішіп, арнаулы ағаш қалыпқа кигізіп бүгіп тігеді. Содан соң жиегін бүгіп, шетінен бір елі жерден қайыс баулық өткізетін тесіктер тесіп, бау тағып, тартып байлап қояды.

Тері кепкен соң ішінен киіз байпақ немесе жүннен тоқылған шұлық киіп, шарықтың табанына киіз ұлтарақ салады.

Шарықтың бауы өкше жағынан шығып тұрады. Баудың екі ұшымен қонышты (балтырды) айқыш-ұйқыш байлап алады. Дайын шарықпен көк шөп тығыз өскен беткеймен сырғанаса түгіне шөптің сірісі жұғып,шарықтың табаны жылтырап әрлене түседі.

***Саба*** – қымыз, қымыран, шұбат ашытуға арналған, қам теріден бес қиық етіп пішіліп, тігілген ыдыс. Сабаны көбінесе жылқының жон терісінен тігеді. «Іргеде еміздікті қара саба, піспегі шемешекті алма сағақ» (Ілияс Жансүгіров).

Саба жасау үшін жылқы терісінің жүнін жидітіп, тазалап алған соң, арнайы үлгіге салып пішеді. Содан кейін бірнеше тәулік малмаға салып қояды.Санат:Қазақ өнері
Санат:Тұрмыстық заттар
Санат:Материалдар
Евгений Вениаминович Червяков

**Евгений Вениаминович Червяков**(9.1.1899, Самара губерниясы, Абдулино селосы., 17.2.1942, Ленинград облысы, Мга маңы)- кеңес кинорежиссері, актер, кинодраматург.
## Өмірбаяны
Дәрігер отбасысында туған. Уфадағы драма өнерстудиясы мен Мемлекеттік киноматорграфия техникумын  (қазіргі ВГИК, 1927) бітірген. Уфадағы театрда актер әрі режиссер болды. Кинодағы қызметін 1925 ж. бастады. Режиссер В.Г.Гардин қойған «Алтын қор» мен «Крест мен маузер» (1925) фильміне  режиссердің ассистенті әрі орындаушы ретінде қатысты. 
## Рөлдері
1927 ж. Гардинмен бірге «Ақын мен патша»  (1927) фильмін қойып, өзі А.С.Пушкиннің ролін орындады. «Алыстағы өзеннен келген қыз», «Ұлым»(1928), « Алтын тұмсық»(1929), «Қалаларме н жылдар»(1930,Фединнің романы бойынша),  «Ән»(1932), «тТұтқындар»(1936), «Намыс»(1938) секілді көркем фильмдерді қоюмен қатар, офицер (Қалалар мен жылдарда),Жан Пельтье (Үш солдатта, 1932), профессор Хольм («Ян Кнукеннің үйленуінде»,1935) рольдерін орындады. Қойған фильмдерінің сценарийлерін жазуға қатысты.
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 103 бет

Санат: 1899 жылы туғандар
Санат: 1942 жылы қайтыс болғандар
Черепановтар

**Ефим Алексеевич Черепанов**  (1774-15.6.1842 ) және **Мирон Ефимович Черепанов** (1803-5 (17).10.1849)-әкелі-балалы орыс өнер тапқыштары. Олар тау-кен заводы иесінің басбайлы крепостнойлары болған. 1822 ж. Ефим Нижний Тагильдегі заводтардың бас механигі болды. 1833 ж. оған  (әйеліне де) , ал 1836 ж. баласына ашқан өнер табыстары үшін бас бостандықтары берілді. Черепанов әртүрлі заводтық механизмдеді кемелдендірумен, домналық, темір алатын және мыс балқытатын өндірісті ижетілдірумен айналысты. Сондай- ақ олар жасаған бу машиналарының да үлкен маңызы болды. 1820 жылдан бастап Черепанов 20- ға жуық бу машинасын (қуаты 2-60 а.к.) жасады. 1833-1834 ж. олар Ресейде алғашқы паровоз, ал 1835 ж. қуатты 2- паровозды құрастырды. Шойын рельс жол Выйск заводы мен Мыс руднигіарасында төселді. Бірақ Черепановтардың бастамасы қолдау таппай, соңында олардың паровозы пайдаланылмай қалды.
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 104 бет

Санат:Өнертапқыштар
Санат:1774 жылы туғандар
Санат:1842 жылы қайтыс болғандар
Михаил Михайлович Черемных

**Михаил Михайлович Черемных**(30.10.1890, Томск,-07.08.1962, Мәскеу)- кеңес график-суретшісі, РСФСР  халық суретшісі  (1952), КСРО Көркемсурет академиясының толық мүшесі  (1958). 
## Өмірбаяны
1911-1917 ж. Мәскеудің кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесінде(К.А.Коровин мен С.В.Малютиннен) оқыды. «Окна РОСТА» мен «Окна ТАСС-ты» , «Крокодил» журналын ұйымдастырушылардың бірі әрі белді суретшісі. Карикатуралық суреттер мен саяси плакаттың шебері, кітап көркемдеуші, тетар суретшісі хәм педагог ретінде де белгілі. 
## Еңбектері
«РОТА-ның қарқынды шешімі» (плакат ,1919), «Шыққан өзін төпелеп, Гитлерге не керек...?» («Окна ТАСС»,1941), «Түсіру үшін жаудың жалаң кездігін, фашистке қарсы шеп құратын кез бүгін!» (плакат, 1938, бәрі Третьяков галереясында, Мәскеу), М.Е.Салтыков-Щедрин шығармалары  (1936-1939) мен А.П.Чехов «Әңгімелеріне» (1939-1940) жасаған иллюстрациялары , К.М.Симоновтың «Орыс адамдары» спектаклінің декорация эскизі   (1942, Бийск театры) т.б. 
## Сыйлықтары
КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты  (1942). «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 104 бет

Санат: 1890 жылы туғандар
Санат: 1962 жылы қайтыс болғандар
Санат:Суретшілер
Ярослав Чермак

**Ярослав Чермак**(*Chermak*)(01.08.1830, Прага,-23.04.1878, Париж)- чех кескіндемешісі, график-суретші. 1847-1848 ж Прага Көркемсурет академиясында, кейіннен Антверпен мен Брюссельде оқыды. 1850 жылдары негізінен Парижде тұрды. Чермак гусит соғысын («Асуды қорғаушы гуситтер», 1857, Прага, Ұлттық галереясы), славян халықтарының өмірі мен тұрмысын, бостандық үшін күресін («Словак ана аңыздықта», 1859, Амстердам Мемлекеттік музей; «Жаралы черногориялық»,1873, Загребтегі галерея., 1874 жылғы қнұсқасы, Прага Ұлттық галереясында), сондай-ақ норманд балықшыларының өмір тіршілігін бейнелейтін тарихи картиналардың, портреттердің, пейзаждардың авторы.
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 104 бет

Санат: 1830 жылы туғандар
Санат: 1878 жылы қайтыс болғандар
Санат:Суретшілер
Виктор Михайлович Чернов

**Виктор Михайлович Чернов** (19-шы қараша 1873 жыл, Хвалынск, Саратовск губерниясы, – 15-ші сәуір 1952 жыл, Нью-Йорк) – орыс саяси қайраткері, эсер 80 жылдардың аяғында Саратовта халықшылдар қозғалысына қатысты. 1901-ші жылы М.Р.Гоцпен бірге эсерлердің шетелдік ұйымын және 1902-ші жылы эсерлер партиясының органы болған «Революционная Россия» газетін басқарды. Эсерлердің  агрессивті мәселелері жөніндегі бас теоретигі. 1904-ші жылы партияның программасын жазды, ол эсерлер партиясының 1906-шы жылы қаңтарда өткен 1-ші сьезінде қабылданды. Сонда ОК  мүшелігіне сайланып, партияның «центристерін» басқарды. Эсер партиясының басшысы бола журсе де, Черновты оның басқа басшылары қолдамады. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарынан бастап оңшыл позицияны ұстады. Ол марксизмді Ресейде қолдануға болмайды деп тапты. Ч.Циммервальд және Кинталь конференцияларына қатысты. 1917-ші жылы мамыр-тамызда уақытша үкіметтің егіншілік министрі. Помещиктердің жерін басып алушы шаруалармен күрес жүргізді. Құрылтай жиналысының (5 (18) қантар 1918 жыл) председателі, 1918-ші жылдың жазында Уфадағы Құрылтай жиналысы мүшелерінің комитетін басқарды. Поволжьдегі контррев бүліншілікті ұйымдастыруға қатысты. 1920-шы жылдан Франция мен Чехослаовакияда эмиграцияда болды. Кеңес өкіметіне қарсы үгіт жүргізді. 20 жылдарда «конструктивті социалисзм» деген реформистік теория ойлап шығарды. Екінші дүниежүзілік соғыс  (1939–1945) кезінде Қарсыласу қозғалысына қатысты, содан кейін АҚШ-на кетті. 
 
## Ерте жылдар
Виктор Михайлович Чернов 1873-ші жылы Саратов губерниясының Хвалынск қаласында дүниеге келген. Әкесі Михаил Николаевич Чернов уездік қазынашы, анасы Анна Николаевна Булатова татар дворян отбасынан шыққан. Отбасы алдымен Новоузенскіде, кейін Саратов, Хвалынск, Камышин қалаларында тұрды. 1875-ші жылы анасы қайтыс болғаннан кейін Виктор мен оның әпкелері өгей шешесінің тәрбиесінде болды. Ол бос уақытының бәрін Еділ бойында қаңғыбастардың арасында өткізетін.

1882-ші жылы Виктор бірінші Саратов гимназиясының дайындық сыныбына оқуға түсіп, келесі жылы бірінші сыныпқа қабылдау емтихандарын сәтті тапсырды. Гимназияда оқып жүргенде Чернов демократиялық ойдың жетістіктеріне – Н.А.Добролюбовтың, Н.Г.Чернышевскийдің және халықшылдық идеологы Н.К.Михайловскийдің шығармашылығына қосылды. Саратов революциялық қозғалыстың негізгі орталықтарының бірі болып саналды. 1884-ші жылы Виктордың үлкен ағасы Владимир заңсыз әдебиет сақтағаны үшін қамауға алынып, гимназиядан шығарылды. Гимназияда оқып жүрген жылдары Чернов бірқатар сенімсіз адамдармен - бұрынғы жер аударылған В.А.Балмашевпен (С.В.Балмашевтың әкесі), халықшыл М.А.Натансонмен және халық қалаулысы А.В.Сазоновпен кездесті. 1890-шы жылы Чернов Сазоновтың пәтерін тінту кезінде тұтқындалды. Осыдан кейін күдікке ілініп, арнайы бақылауға алынған. Әкесінің өтініші бойынша 1891-ші жылы Саратов гимназиясынан шығарылып, Дерптқа оқуға жіберіледі.

## Еңбектері
«Кеңестік-революционердің естелігі» (1 том, Берлин М.П.1922 жыл) және «Дауыл алдында»(Нью-Йорк, 1953 жыл) мемуарларының авторы.
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 109 бет

Санат: 1873 жылы туғандар
Санат: 1952 жылы қайтыс болғандар
Нұрмахан Анарбекұлы Тінәлиев

**Нұрмахан Анарбекұлы Тінәлиев** (10 қаңтар 1988, Далақайнар) — қазақстандық классикалық (грек-рим) стиліндегі күрестен кәсіпқой палуан, халықаралық дәрежедегі спорт шебері.

## Өмірбаяны
Әлем біріншілігінің қола жүлдегері (2010, 2011, 2013), Азия ойындарының жеңімпазы (2010, 2014), Азияның екі дүркін чемпионы (2013, 2015), Жазғы Универсиаданың қола жүлдегері (2013).

Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы, жасөспірімдер арасындағы Азия чемпионы (2007), И.Поддубный атындағы халықаралық турнирдің (Түмен, Ресей, 2010) қола жүлдегері.

2012 жылғы Лондонда өткен Жазғы Олимпиадалық ойындардың қатысушысы. Қазақстан құрамасының байрағын көтеріп барды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Қазақстан байрағын Олимпиадада Нұрмахан Тінәлиев көтеріп барады
* Нұрмахан Тінәлиев: Біздің өміріміз не? Күрес  // Экспресс-К 21.07.2012
* Палуан Нұрмахан Тінәлиев екі мәрте Азия чемпионы атанды

Санат:10 қаңтарда туғандар
Санат:1988 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Әлем біріншілігінің қола жүлдегерлері
Санат:Бокстан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Бокстан Азия чемпиондары

Санат:Спорт шеберлері
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Вардан Шноркович Чамчиян

**Вардан Шноркович Чамчиян** (1 қараша 1916 жыл, Тбилиси - 01 қараша 2013 жыл) — қазақстандық ғалым-агроном. Кеңес Одағының Еңбек Ері (1966), Қазақстан, КСР-нің еңбек сіңірген агрономы (1974), 1958 жылдан КОКП мүшесі. 
## Өмірбаяны
Новосибирск ауыл шаруашылық институтын бітіріп (1944), Краснодар өлкесінде совхозда агроном, Орал облысы., «Перьм» совхозында  агроном  (1954-1957)6 1957 жылдан осы совхоздың директоры. Чамчиян басшылығымен 1976 ж. совхоз мемлекетке 391 994 центнер астық, 11975 центнер ет, 5838 центнер сүт тапсырды, 2883,3 мың сом таза табыс келтірді. 
## Сыйлықтары
Ол Ленин ордені, 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені, Қазан Революциясы орденімен, Бүкіл Одақтық Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің 3 алтын, 3 күміс медалымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат: 1916 жылы туғандар
Санат: 2013 жылы қайтыс болғандар

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Кеңес Одағының Еңбек ерлері
Теодицея

**Теодицея** ( — «құдайды ақтау»: , «құдай» + , «хұқық, әділдік») — қайткенде де бәрінен құдәретті, асқан ақылды және қайырымды құдайға сенім мен дүниеде зұлымдық  пен әділетсіздіктің болуының арасындағы айқын және ымыраға келмейтін қайшылықтарды ақтауды мақсат еткен бірнеше дәни-философиялық ілім, доктрина. 

17-18 ғ. түрлі "Теодицеялар" философиялық әдебиеттің тұтас бәр саласына айналды. Әйгілі болған Готтфрид Лейбництің "Теодицеясындағы" (1710) идеяларды Вольтер сатиралық философиялық "Кандид" романында (1789) өткір әжуаға айналдырды.

## Дереккөздер

Санат:Философиялық терминдер

## Сыртқы сілтемелер
* Theodicy // Catholic Encyclopedia
* Опыты теодицеи о благости Божией…1706-1710. // Лейбниц Г. В. Сочинения в 4 т. Т.4. — М.: Мысль, 1989. — 554 с. — (Филос.наследие. Т.108). — С.49-554.
Әділ Халықұлы Тұрғымбаев

**Әділ Халықұлы Тұрғымбаев** (27 тамыз 1929 жыл, Ташкент облысы, Янгиюл ауданы, Тұрсынқұл ауылы) - философия ғылымдарының докторы (1981), профессор (1983). 

ҚазМУ-ді бітірген (1951). 1979-84 жылдары ҚазМУ-дің философия және логика тарихы кафедрасының, 1984-77 жылдары гуманитарлық факультеттердің философия кафедрасының меңгерушісі болды. Ғылыми-зерттеу жұмысының негізгі бағыты - техникалық революция жағдайында жеке адамға білім беру, тәрбиелеу және жан-жақты дамыту мәселелері, логика курсынан қазақ тілінде сабақ беру мәселелерін жетілдіру.

## Шығармалары
* Ғылыми-техникалық революция және білім. А., 1975;
* От безграмотности к высотам образованности. А-А., 1979;
* Роль образования личности А.-А., 1986.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан философтары
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:КСРО философтары
Всеволод Ларионов

**Всеволод Дмитриевич Ларионов** (11 қыркүйекте 1928, Мәскеу— 8 қазанда 2000, Мәскеу) — кеңес пен ресей театр мен киноның актері. Ресей Федерациясының халық әртісі (1978).

Всеволод Ларионов 11 қыркүйекте 1928 жылы Мәскеуде туған. Ол  Ленин комсомол атындағы театр училищесің  1950 жылы бітірді және сонда  Ленин комсомолдың актері болып кетті.
Софья Гиацинтова актрисаның жиені. Киноға дебютке шығуды Всеволод Ларионов ересей бала кезінде бастаған - «Пятнадцатилетний капитан» фильмінде Дик Сенд рөлінде. Театр мен кинодан басқа  Ларионов бірнеше мультфильмдерді («38 попугаев» және т.б.) мен фильмдерді (оның даусы  Пьер Ришар осындай фильмдерде болған: «Игрушка», «Высокий блондин в чёрном ботинке», «Возвращение высокого блондина», Ален Делон  «Зорро» фильмінде, Анджей Кмитиц Ежи Хоффмана «Потоп» фильмінде және т.б.) дауыстатқан. Ол ұзақ науөастан кейін 8 қазанда 2000 жылы Мәскеуде қайтыс болған. Ол Ваганьковское зиратында жерленген.

## Дереккөздер
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей актерлері
Санат:КСРО актерлері
Ханна Шигулла

thumb|right|200px|Ханна Шигулла
**Ханна Шигулла** (, 25 желтоқсан 1943, Кёнигсхютте, Жоғары Силезия, Германия) — неміс актриса және әнші.

## Биография
Ханна Шигулла  тоғайсаудагер отбасында туған. 1945 жылы анна анасымен бірге Мюнхенге келді.1948 жылы оның әкесі  тұтқыннан шықты. Гимназияны бітірген соң Ханна Шигулла Парижге айырбас арқылы барды. 1964 жылы Мюнхенде германистика мен романистиканы үйренді және мұғалім болуға шешті.

1966—1967 жылдары  Фридель Леонгард студиясында актер шеберлерің үйренген. 1967 жылдың қыркүйегінде  Райнер Вернер Фасбиндермен танысты және «Театр действия» жеріне келді.  1968 жылдың маусымында «Театр действия» жабылынды.Труппаның кейбір бөлігі "Антитеатр"  құрды.

Санат:1943 жылы туғандар
Санат:25 желтоқсанда туғандар
Санат:Германия актерлері