Сахалар

**Сахалар** — *якуттер* деген атпен де белгілі, Саха (Якутия) республикасында тұратын түркі халқы. 2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағының қорытындысы бойынша 478,1 мың якут Ресейде, негізінен Саха (Якутия) республикасында (466,5 мың), сондай-ақ Иркутск, Магадан облыстарында, Хабаровск және Красноярск өлкелерінде өмір сүрді. Қазіргі уақытта сахалардың едәуір бөлігі АҚШ, Канада, Швеция, Ұлыбритания және Оңтүстік Кореяда тұрады.

## Этногенезі
Ғалымдардың көпшілігі сахалар Олхон мен Байқал көлінің маңынан қазіргі тұрып жатқан Лена, Алдан және Вилюй өзендерінің алабына шамамен 13-ші ғасырда көшіп келіп, сол жерлердің эвендер, эвенктер секілді байырғы тұрғындарымен араласқан болса керек деп топшылайды.
Археологиялық деректердің негізінде сахалар оңтүстік Сібірден шыққан, олардың шығу тектері буряттармен ортақ деген көзқарас орныққан. 2003 жылғы наурыз айында Германияның Макс Планк атындағы Эволюциялық антропология институты сахалардың шығу тегі туралы зерттеу жариялады. Ол зерттеуде 100-ден астам саха ұлтының адамының митохондриялық ДНҚ-лары басқа еуразиялық халықтардікімен салыстырылды. Зерттеу бойынша, сахалар сол аймақта өмір сүретін эвенктерге және оңтүстік Сібірдегі түрік тілдес тувалықтарға генетикалық жағынан өте жақын болып шықты.
нобай|оңға|200px|Саха қызы     
## Сырт келбеті және сипаты
Сахалар - сопақ бет пішінді, кең және тегіс, төмен маңдайлы, сәл қиғаш қабақтарымен қара көздері бар. Мұрын түзу, ауызы, тістері үлкен, бет сүйектері орташа. Өңі қара, қоңыр немесе сары-сұр. Шашы түзу және қатты, қара түсті.
Сахалар өте еңбекқор, төзімді, ұйымшыл және табанды халық, олардың жаңа өмір жағдайларына бейімделу, қиындықтарға, қиындықтарға және аштыққа төтеп беру қабілеті жақсы.

## Тілі
Якут/саха тілі алтай отбасының түркі тілдерінің ұйғыр-оғыз тобының якут ішкі тобына кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады (агглютинативті 
аффикстенуді аналитикалық тәсілдермен және тұтастырылған формаларда флексиямен бірге қолданады).
Орыс (кириллица) графикасындағы жазу 1922 жылы басталып, 1924 жылы жетілдірілді, 1929 жылы латын графикасына ауыстырылды, 1939 жылдан бастап 
жазу орыс (кириллица) графикалық негізіне қайтарылды.
Якут тілінде төрт сөйленіс тобы бар: орталық, вилюй, солтүстік-батыс және таймыр.

## Діні
Якуттарда әртүрлі архаикалық культтердің қалдықтарының едәуір саны бар. Олардың адамды бақытсыздықтан қорғайтын тұмарларға деген көзқарасы ерекше болды. Са-та сиқырлы тастың көмегімен ауа-райына әсер ету мүмкіндігі туралы идея болды.
Тотемизмнің қалдықтары да маңызды. Сахалардың барлық топтарына ортақ аю культі болды. Якуттардың діни өміріндегі ең көрнектісі шамандық болды. Бақсылар емдеумен айналысты, өлгендердің рухын тірілердің рухынан ажыратты, зұлым рухтарды тыныштандырды, болашақты болжады, індеттердің, эпизоотиялардың алдын алды т.б.
19 ғасырдың 20-сы жылдарына дейін сахалардың басым көпшілігі Орыс-православ дініне өтіп болды. Бірақ қазірге дейін кейбір шамандық әдет-ғұрыптарды да сақтап қалған.

## Тарихы

1620-шы жылдары олардың жеріне орыстар келе бастады. Олар Саха елін өзіне қаратып, аң терісінің салығын орнатты. 1634 және 1642 жылдары болған саха көтерілістерін басып-жаншыды. 
Якутияның Ресей мемлекетінің құрамына кіруі аймақтың байырғы халықтарының тағдырында тарихи маңызға ие болды. XVII ғасырдың бірінші ширегінде казактар Лена өзенінің жағасына жетті. Орыс негізін қалаған қыстақтар мен бекіністер: Якутск, Жиганск, Верхоянск, Зашиверск, орта Колымск және т. б. орыс отаршылдарының Солтүстік-Шығыс Азияға ілгері жылжуының алдыңғы бекіністері болды.
1632 жылы Лена өзенінің оң жағалауында Лена бекінісінің негізі қаланды, ол болашақ Якутск қаласының, қазіргі Саха Республикасының (Якутия) астанасының негізін қалады.
Бұл күн Якутияның Ресей мемлекетіне қосылған күні болып саналады. 1638 жылы Якут округі құрылып, кейін Якут губерниясы (1775) және Иркутск губерниясының Якут облысы (1784) болып өзгертілді.

1917 жылғы революциялық оқиғалар Ресейдің басқа жерлеріндегі сияқты Якутияда да қоғамның саяси бөлінуіне әкелді. Қарулы күрес Кеңес өкіметі жақтастарының жеңісімен аяқталды. 1922 жылы 27 сәуірде РКФСР құрамында Якут Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы Декретке қол қойылды. Бұл күн якут халқының мемлекеттілігінің құрылған күні болды.

## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Саха аңшысы. 20 ғ.басы     
Қоныстанған жерлері мен шаруашылық дәстүрлері бойынша сахалар екі негізгі топқа бөлінеді. Солтүстікте тұратындары жартылай көшпелі аңшылық, балықшылықпен, қодас және бұғы өсірушілікпен айналысады. Оңтүстіктің сахалары негізінен мал шаруашылығымен, жылқы және ірі қара өсірумен шұғылданады.
Негізгі дәстүрлі кәсіптері – жылқы шаруашылығы және мал шаруашылығы. Ерлер жылқы, әйелдер мал баққан. Солтүстікте бұғы өсірілді. Малды жазда жайлауда, қыста қорада (хотон) ұстаған.

Балық аулау да дамыды, негізінен жазда, қыста мұзды шұңқырдың астынан. Күзде барлық қатысушылардың арасында ұжымдық олжаны бөлу ұйымдастырылды. Малы жоқ кедейлер үшін негізгі кәсіп балық аулау болды.
Аңшылық әсіресе солтүстікте кең тараған, мұнда негізгі азық көзі болған (арктикалық түлкі, қоян, бұғы, бұлан, құс). Тайгада ет пен терісі үшін аң аулау (аю, бұлан, тиін, түлкі, қоян, құс, т.б.) белгілі болды, жануарлар санының азаюына байланысты оның маңызы төмендеді.
Терушілік болды — қыста кептірілген түрінде жиналған қарағай мен балқарағай ағашын (қабықтың ішкі қабаты), тамырларды (саран, жалбыз және т.б.), көк шөптер (жабайы пияз, желкек, қымыздық). Егіншілік (арпа, аз дәрежеде бидай) XVII ғасырдың аяғында орыстардан алынды, XIX ғасырдың ортасына дейін өте нашар дамыды, оның таралуына орыс жер аударылған қоныстанушылары ықпал етті.

Ағаш өңдеу дамыды (көркем ою, сурет салу), қайың қабығын, аң терісі, тері өңдеу дамыды. Былғарыдан ыдыс-аяқ, шахмат үлгісімен тігілген жылқы мен сиыр терісінен кілемше, қоян жүнінен көрпе, т.б. бұйымдар жасады. Сахалардв Сібірдің басқа халықтарынан ерекшелендіретін құйылған керамика өндірісі сақталған. Өнеркәсіптік маңызы бар темірді балқыту және соғу, сондай-ақ күміс, мыс және т.б. балқыту дамыса, XIX ғасырдан бастап мамонт піл сүйегінен ою өнері дамыды.

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын. (кэргэн, ыал). XIX ғасырға дейін көп әйел алушылық сақталды, әйелдер көбінесе бөлек тұрады және әрқайсысы өз үй шаруашылығын жүргізді. Қалыңмал әдетте малдан тұратын, оның бір бөлігі (курум) тойға арналған. Қалыңдық үшін қалыңдықтың құны қалыңдық құнының жартысына жуығын - негізінен киім-кешек пен ыдыс-аяқты құрады.
  
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
нобай|оңға|200px|Ураса - саха үйі   
Баспаналары якуттардың сырықтардан жасалған, қайың қабығымен жабылған конус тәрізді- *урасаларда* өмір сүрді, оларды якут киіз үйлері деп те атады. Сахалардың қоныстары бір-бірінен үлкен қашықтықта орналасқан бірнеше киіз үйлерден тұрды.

Қысқы қоныстары 1-3 киіз үйден тұратын шабындықтардың қасында, жазғы қоныстар жайлаудың жанында, саны 10 киіз үйге дейін болатын. Қысқы киіз үйдің (балаган, дьиэ) тік бұрышты бөрене жақтауында жіңішке бөренелерден тұрған еңіс қабырғалары және аласа төбесі болды. Қабырғалары сыртынан балшықпен және көң сазбен сыланған, төбесі қабықпен және топырақпен жабылған.
Үйдің кіреберісі шығыс жағында, терезелері оңтүстік пен батыста болды, шатыры солтүстіктен оңтүстікке бағытталған.
Жазғы киіз үйлерде бұзауларға арналған қора (титик), шатырлар т.б. болды.
Қайың қабығымен (ураса), ал солтүстікте шымтезекпен (қалыман, холуман) жабылған сырықтардан жасалған конустық құрылым болған. XVIII ғасырдың аяғынан төбесі пирамидалы көпбұрышты бөренеден жасалған киіз үйлер белгілі болды. XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап орыс ағаш үйлері таралды.

### Дәстүрлі киімдері
нобай|оңға|200px|Тангалай киімі  
Сахалардың ұлттық киімі әртүрлі халықтардың дәстүрлерін біріктіреді. Негізгі материалдары - жүн, былғары, жібек, мата, күдері.
Оның негізгі белгілері XII–XIII ғасырларда дамыды. Бастапқыда негізгі кәсібі мал шаруашылығы болған саха халқының киімдері теріден, күдеріден, үй жануарларының жүнінен тігілген. Сәндік әрлеу және оқшаулау үшін аң аулау арқылы алынған орман жануарларының жүні пайдаланылды.
Ең көне костюмі *тангалай* болып саналады - етегінде үлбіреген және жеңдердің үстіңгі бөлігінде үлбірлері бар теріден жасалған шағын, түзу бұйым, әдетте, бүйірлерінде саңылаулар болды, ал белдік деңгейінде кулондары бар сәндік элементтер тігілген.
Тангалайдың орнын жаңа стильдер басты, бірақ тұтастай алғанда якут киімінде күнделікті киім үшін түзу кесінді және мерекелік киім үшін сәл кеңірек кесінді сақталды.

Қыста бұғы терісінен, жүнінен тігілген етік киеді. Сырт киімдерді моншақтармен, сәндік өрнектермен, және әшекейлермен безендірілген. Оноолоох және бууктаах - бүгінгі күнге дейін дәстүрлі якут костюмін тігудің ең көп таралған түрлері болып қала береді.

### Дәстүрлі тағамдары
Сахалар тағамында жылқы етін, бұғы мен сиыр етін пайдаланады. Сонымен қатар сібір балықтарынан тағамдар дайындау кең таралған: чир, осетр, омул, муксун, пеляд, хариус, нелма және таймен. Сиыр және жылқы қабырғаларынан жасалған ет *ойоғос* деп аталады, оны мұздатылған немесе шикі күйінде жейді. *Строганина (тоң балык)* мұздатылған балық пен еттен дайындалады, оған ащы дәмдеуіштер араластырады. Хаан щұжығы жылқы мен сиыр етінің қанынан жасалады. 
Сусындардан қымыз бен күштірек койуургэн, шайдың орнына ыстық морс ішеді.

### Фольклоры
нобай|оңға|200px|«Олонхо» эпосы бойынша театрландырылған қойылым     
Якут фольклорының көп бөлігі Олонхо эпосын қамтиды. Ежелгі эпикалық аңыздар сахалардың басты қазыналарының бірі. Шығарма ғасырлар бойы ауыздан-ауызға берілетін көптеген өлеңдерден тұрады. Эпостың білгірлері олонхосут деп аталады. Ежелгі уақытта, мұндай әңгімеші ауылға келгенде, тыңдаушылар ең үлкен — дәстүрлі ағаш үйде жиналды. Олонхосут бірнеше күн бойы әңгімелер айта алады: бұл ежелгі сахалар үшін басты ойын-сауықтардың бірі болды. 2005 жылы эпос ЮНЕСКО шешімімен эпос адамзаттың ауызша және материалдық емес мұраларының үздік туындыларының біріне айналды.

Саха халқының басты мерекесі – Ысыах – табиғаттың жаңаруы мен жандануын бейнелейді. Ол жазғы күн тоқырауында тойланады. Дәстүрлі саха музыкалық аспабы хомус деп аталады. Хомус тіске немесе ерінге басылады, дыбыс тыныс алу және тілдің әртүрлі позициялары арқылы жасалады. Аспап тек бір нотада әуен шығарады, бірақ тәжірибелі музыканттар тіпті классикалық музыканы ойнайды. Сондай-ақ, сахалар рәсімдері кезінде барабандар қолданылады.
Сахалардың музыкалық халық өнерінің ерекше түрлерінің бірі – сатиралық тіл бұраулары чабыргахи. Әдетте, бұл өмірдің көріксіз жақтарын келемеждейтін бірнеше рифмалық жолдар: еріншектік, жалқаулық, мастық.

## Қазақстандағы сахалар
Қазақстанның якут диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: 
*175 (1970 ж.), 
*438 (1979 ж.), 
*303 (1989 ж.), 
*115 (1999 ж.) адам.
*5000 (2023 ж.) адам.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Диньлиндер
* Ресей халықтарының тізімі
* Түркі халықтары

## Сыртқы сілтемелер
* Саха тіліне бағышталған сайт 
* Саха газеттерінің сайты
* Саха қоғамын сипаттайтын сайт
* Саха әдебиетінің шығармаларының орыс тіліне аудармалары (батырлық жырлар, ертегілер, аңыздар, мақал-мәтелдер, т.б.)  
* Көп тілді қысқаша сөздік: Саха – көне моңғол - халха - орыс - неміс - ағылшын 

*
Санат:Түркі этникалық топтары
Санат:Ресей халықтары