open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кәсіби бокстан қазіргі әлем чемпиондары

thumb|Ең беделді нұсқалар бойынша ауыр салмақта бокстан әлем чемпиондарының тізімі
Бұл ерлер арасындағы *бокстан қазіргі әлем чемпиондары*, бұлар төрт негізгі кәсіби бокс бірлестіктерінің **нұсқалар** бойынша және *[[Ринг (журнал)|Ринг (The Ring)]]* журналы бойынша анықталады. Әрбір чемпион өз жекпе-жектер нәтижелерінің келесі форматтарда ұсынылған: жеңіс-жеңіліс-тең-анықталмаған (нокаутпен жеңіс) белгілі бір. Егер тең жекпе-жектер мен анықталмағандар саны нөлге тең болса, онда оларды жазбада көрсетпеуге жол беріледі.

## Кестелерді түсіндіру

## Қазіргі чемпиондар

### Ауыр салмақ (салмағы 90,7 кг-нан жоғары; 200+ фунт)

### Ауыр салмақ (90,7 кг жоғары; +200 фунт)

### Бірінші ауыр салмақ (90,7 кг дейін; 200 фунт)

### Жартылай ауыр салмақ (79,4 кг дейін; 175 фунт)

### Екінші орташа салмақ (76,2 кг дейін; 168 фунт)

### Орташа салмақ (72,6 кг дейін; 160 фунт)

### Бірінші орташа (69,9 кг дейін; 154 фунт)

### Жартылай орташа салмақ (66,7 кг дейін; 147 фунт)

### Бірінші жартылай орташа салмақ (63,5 кг дейін; 140 фунт)

### Жеңіл салмақ (61,2 кг дейін; 135 фунт)

### Екінші жартылай жеңіл (59 кг дейін; 130 фунт)

### Жартылай жеңіл салмақ (57,2 кг дейін; 126 фунт)

### Екінші супер жеңіл салмақ (55,3 кг дейін; 122 фунт)

### Супер жеңіл салмақ (53,5 кг дейін; 118 фунт)

### Екінші ең жеңіл салмақ (52,2 кг дейін; 115 фунт)

### Ең жеңіл салмақ (50,8 кг дейін; 112 фунт)

### Бірінші ең жеңіл салмақ (49 кг дейін; 108 фунт)

### Ең төмен салмақ (47,6 кг дейін; 105 фунт)

## Тағы қараңыз
*Кәсіби бокс
*Бокстағы салмақ дәрежелері

## Қайнарлары

*
*
*
*
*
*

Санат:Бокс
*
Парламентарлық одақ

**Парламентарлық одақ** - үкіметтен тыс халықаралық бейбітшілік ұйым. Оны 1889 жылы бірнеше мемлекет парламент мүшелері патцифистер халықаралық таластарды шешуде арбитраж идеясын тарату үшін құрды. Парламентарлық одаққа 1974 жылы 1 қаңтарда 72 мемлекет ұлттық топтары мүше болды. 1922 жылғы Уставы бойынша парламентарлық одақ парламент мүшелерінің жеке өзара қатынасын қолдау, өкілдік мекемелер мен халықаралық бейбітшілік қарым-қатынас түрлерін нығайтып дамытуға бірлескен әрекеттер жасауды мақсат етіп қойды. 

## Дереккөздер

Санат:Әлеумет
Санат:Ұйымдар
Павлодар кеме жасау-жөндеу заводы

**Павлодар кеме жасау-жөндеу заводы** - республикамыздағы кеме жасау және кеме жөндеу кәсіпорны. 1899 жылы кемелер тұратын Павлодар затонының негізінде кеме жөндеу шеберханасы ретінде құрылған. Совет өкіметі орнағаннан кейін алғашқы бесжылдықтар кезінде затонның материалдық-технологиялық базасы едәуір нығайтылды. 1942 жылы шеберхана кеме жөндеу заводына айландырды. 

## Дереккөздер

Санат:Әлеумет
Эзофагоспазм

**Эзофагоспазм** -  өңеш перистальтикасының эпизодты түрде бұзылуымен және оның қабырғасының спастикалық жиырылуымен сипатталатын ауру. Эзофагоспазм дисфагиияның жиі  себептерінің бірі болып табылады.
### Эзофагоспазм жіктелуі
Жіктелуде эзофагоспазм түріне қарай, ауырлық дәрежесіне  3 дәрежесін бөліп қарастырады:
* Жеңіл эзофагоспазм
* Орташа ауырлықтағы эзофагоспазм
* Ауыр эзофагоспазм
Екіншілік эзофагоспазм кезінде  диагнозда бірінші орында негізгі ауру жазылады: эзофагит, өңеш жарасы және т.б.

### Эзофагоспазм  этиологиясы және патогенезі

Психоэмоционалды стресстер, қобалжу  фонында дамитын біріншілік эзофагоспазм және патологиялық процесстің (эзофагит, жара, рак және т. б.) әсерінен өңештің шырышты қабатының рефлекстердің нәтижесінен  өңештің қабырғасының спастикалық жиырылуы туындайтын екіншілік (рефлекторлы) эзофагоспазм  ажыратады. Өңештің  жеке спастикалық жиырылуылары асығып тамақ ішкенде, тым ыстық, ащы немесе құрғақ тағам жегенде сау адамдарда да кездесетінін естен шығармау керек. Ауру патогенезінде өңештің бұлшықет аралық нерв өрімінің дистрофиялық өзгерістері негізгі орын алады.

### Эзофагоспазмның негізгі  симптомы
Эзофагоспазмның негізгі  симптомы— тағамды немесе сілекейді жұтқанда төс артында қысым сезімі пайда болатын науқастармен ауырсыну сияқты сезіммен қабылданатын дисфагия. Бұл сезімдер бірнеше секундтан кейін өз бетімен немесе жылы сұйықтық ішкен соң жоғалып кетеді. Кейде өңеш спазмдары тағамға байланыссыз пайда болады, кейбір кездерде өте жиі пайда болады (тамақ ішіп отырған кезде бірнеше рет), басқа жағдайларда айына 1-3 рет. Эзофагоспазм қатты қобалжу, уайымдағанда, нервті-психикалық  стресстер кезінде дамиды.

### Эзофагоспазм диагностикасы

Рентгенологиялық зерттеу кезінде диагноз қою оңай: Барий сульфатының қоспасын науқас жұтынғанда өңештің  белгілі бір аймағының спастикалық жиырылуылары айқын көрініп тұрады (былай айтқанда сегментарлы спазм). Псевдодивертикулдардың түзілуімен өңештің ұзындығы бойынша және  штопор тәрізді спастикалық  қисаюлар («штопорообразный пищевод» немесе Баршоня—Тешендорф синдромы) тән. Егер  кәдімгі рентгенологиялық зерттеу кезінде  эзофагоспазм симптомдарын анықтамаса, онда арнайы әдістерді қолданады (қою немесе лимон қышқылмен сәл қышқылданған сульфат бариймен) немесе қайталамалы рентгенологиялық зерттеу жасау керек.

### Эзофагоспазм емі

Эзофагоспазм кезінде уақытында (4—6 рет күніне) тамақ ішу маңызды орын алады (диета № 1 немесе 1б). Атропин сульфаты, папаверин гидрохлорид немесе  но-шпа, церукал қабылдау көрсеткіштер болып табылады. Жеңіл жағдайларда оларды тамшы немесе ұнтақ, таблеткка  түрінде, тамаққа дейін  30 мин бұрын тағайындайды. Егер дисфагия сақталынса бұлшықет ішілік инъекциялар тағайындалады. Сонымен бірге, седативті препараттар, гипнотерапия тағайындайды. Екіншілік эзофагоспазм кезінде негізгі ауруды емдеу керек. Біріншілік  эзофагоспазм кезінде тұрақты емдеуде болжамы 90% жағдайда жақсы аяқталады (кейде ем курсын  2—3 рет қайталау керек, санаторлы –курортты ем). Екіншілік  эзофагоспазм кезінде өңештің негізгі ауруын жазуға байланысты.

Санат:Аурулар
Есенаман Боранбайұлы

**Есенаман Боранбайұлы** (1782, Бөкей ордасы, Нарын құмы - ө. ж. б.) - батыр. Исатай мен Махамбет бастаған көтеріліске қатысқан. Исатайдың ауылдасы әрі ағайыны. Жекпе-жекке биімділігімен аты шыққан.

1824 жылы Исатаймен бірге әуелі Орал, кейін Орынбордың Ордоносгауз түрмесінде бірге отырған. Көтеріліс тарихына қатысты құжаттарда оның есімі Тастөбе шайқасынан кейін аталмайды, сол шайқаста қаза тапқан болуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:1782 жылы туғандар
Санат:Бөкей ордасы ауданында туғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Санат:Тастөбе шайқасына қатысушылар
Данблан

**Данблан** (Данблан) - құрғақ өзен, Приозёрск қаласы маңындағы Бесшоқы тауының баурайында ағады. Бұл атау иран тіліне тән. Иранның *Данги-танг* + *баланди* сөздері арқылы жасалған атау. Тіліміздің дыбыстық заңына сай *данблан* боп өзгерген. Демек, *Дан*-ир., *танг*- "каньон", "шат", диал. *данги* - "таудың тар қысылшаң жері", "асу", "бел", "тау аңғары"; *блан*-ир. баланди - "жота", "дөң", "биік", салыстыр. тәж. *Сангибаланд* - "тау жотасы", "тас шоқы". 
### Дереккөздер

Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Ислам Жеменей

**Ислам Жеменей** (*1 қыркүйек 1952 ж.т.*,  Иран Ислам Республикасы, Горган қаласы) — шығыстанушы ғалым,  филология ғылымдарының докторы, профессор, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті «Тұран-Иран» ғылыми-зерттеу орталығының директоры, ҚР мәдениет қайраткері. Түркияда шығатын «Guncel sanat» журналының Қазақстандағы өкілі, Иран Ислам Республикасы «Фирдауси» атындағы ғылыми-зерттеу қорының ақылдар алқасы мүшесі, Өзбекстан Республикасы «Зәһиреддин Мұхаммед Бабыр» атындағы ғылыми-зерттеу қорының Қазақстандағы өкілі, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ тарапынан «Ерен еңбегі» (2022) үшін төсбелгісі, Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану Институты тарапынан «Шығыстану ғылымына сіңірген еңбегі үшін» (2022) төсбелгісі, «Д.Қонаев қорының» мерейтойлық төсбелгісі (2022), Өзбекстан Республикасы Ферғана Мемлекеттік университетінің «Құрметті профессор» (2024) ғылыми атағы берілді.

## Еңбек жолы
1929-1933 жылдары Кеңес өкіметінің қысымы салдарынан Иран жеріне қоныс аударған маңғыстаулық қажы Ақмұраттың перзенті, экономика ғылымдарының магистрі, педагог-әдебиетші. Иран әдебиеті мамандығы бойынша Горгандағы орта оқу орнын (1970), Теһрандағы Иран ұлттық университетінің педагогика ғылымдары факультетін психология мамандығы бойынша (1980), Түркиядағы Стамбул университетінің экономика факультетінің магистратурасын (1983) бітірген. Қазақстан Республикасында кандидаттық (1999) және докторлық (2007) диссертациясын қорғаған. Иранның Горган, Бәндәр-Түрікмен, Мешһед, Теһран, Тәбриз қалаларының оқу орындарында 15 жыл әдебиет, философия, қоғамтану, логика, психология пәндерінен сабақ берді. 1990-1993 жылдары әл-Фараби атындағы ҚазҰУ шығыстану факультетінде парсы тілінің оқытушысы, Түркияның «Заман қоғамының» Қазақстандағы өкілі, «Заман-Қазақстан» газеті редакторының орынбасары, «Парасат» журналының редакторы, Иран-Қазақстан бірлескен компаниясының директоры болды. 1996 жылы қыркүйектен Түркістандағы Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің доценті және Этнография институтының ғылыми қызметкері, Абылай хан атындағы Халықаралық қатынастар университеті шығыс кафедрасының доценті болып қызмет істеді. 2000 жылдан бастап М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінің жетекші ғылыми қызметкері. 2007 жылдан бастап ТарМУ-дың Дулаттану ғылыми-зерттеу орталығының жетекшісі, директоры, профессоры. Сондай-ақ 2005 жылы Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері белгісімен марапатталды.
 
Санат:Ғалымдар
Педагогика училищелері

**Педагогика училищелері** - СССР-де бастауыш класс(1 - 3) мұғалімдерін , мектепке дейінгі мекемелер тәрбиешілерін , дене тәрбиесі ,музыка, бейнелеу өнері ,сызу , 4 - 8 класс еңбек сабағы  мұғалімдерін, мектепке дейінгі мекемелердің музыка  жетекшелерін ,аға пионер вожатыйларын даярлайтын  арнаулы орта оқу орындары .Алғашқы педагогиқалық оқу орындарын (педтехникумдар) 20 жылдарда пайда болды,1937 жылдан бастап педагогика училище деп аталды. 

## Дереккөздер

Санат:Педагогика
Санат:Тарих
Дабыл Жуанышев

**Дабыл Жуанышев** (22 шілде 1919 ж.т., Жамбыл ауданы, Бірлесу-Еңбек ауылы - 26 қазан 1994 ж. Тараз) - заңгер.
## Қысқаша өмірбаяны
Жамбыл стансасындағы  ФЗО курсын бітірген соң паровоз машинисінің көмекшісі деген мамандық алады. Одан кейін "Халық шаруашылығы"  мектебін үздік тәмамдаған соң, Воронеж қаласындағы осы іспеттес училищеге оқуға жіберілды, онда "есепші, экономист, жоспарлаушы" мамандығына ие болады. 1941-46 ж. туған ауылында ұжымшардың есепшісі болып жұмыс істейді. 1943 ж. Алматы заң институтының сырттан оқытатын бөлімінде оқиды, 1946 ж. Жамбыл облысындағы Талас ауданының, 1948-51 ж. Жамбыл қаласындағы 2-ші учаскелік судьясы қызметін атқарады. 1952 ж. басынан мамырдың аяғына дейін Жамбыл облыстық Соты Төрағасының орынбасары, 1952-55 ж. Қызылорда облысының, 1973- 82 ж. зейнетке шыққынға дейін Жамбыл облысы Соттары Төралқасының төрағасы болды. 
## Марапаттамалары
1977 ж. оған "Қазақ КСР-на Еңбек сіңірген Зңгер" атағы берілді.
Қазақ КСР Жоғары Сот Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасымен, бірнеше орден, медальдармен мараптталған.  

## Дереккөздер

Санат:22 шілдеде туғандар
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы) туғандар
Санат:26 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Таразда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Воронеж халық шаруашылығы училищесі түлектері
Санат:Алматы заң институты түлектері
Санат:Қазақстан судьялары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген заңгерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Рәсілхан Жүншеев

**Рәсілхан Жүншеев** (*13 наурыз 1953 ж.т*., Жуалы ауд. Қайрат а.) - ғалым, философ, ғылым докторы. Қазақ мемлекеттік университетінің философия-экономика факульететін бітірген.
## Қысқаша өмірбаяны
Жамбыл педагогикалық институтында аға оқытушы, философия кафедрасының доценті. М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінің философия кафедрасының меігерушісі. Рәсілхан Жүншеев 1980-83 ж. Қазақстан ғылым академиясының философия және құқық институтының аспирантурасында оқып, "Қазақ ағартушыларының философиялық көзқарастарының ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Рәсілхан Жүншеев бұл еңбегінде ағартушы демократтары Шоқан Уалиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, еңбектеріндегі философиялық тұжырымдарға терең талдау жасап, ғылыми ой қорытса, докторлық еңбегіне "ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы философиялық ойлар" тықырыбын зерттей отырып, А. Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбергенов, Ә.Бөкейханов, С. Торайғыров еңбектерінің философия мәнсіз негіз етіп алды. Рәсілхан Жүншеев көптеген ғылыми мақалалардың, методикалық оқу құралдарының авторы.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:1953 жылы туғандар
Программалап оқыту

**Программалап оқыту** - оқу процесін белгілі бір оқыту программасы бойынша ұйымдастыру. Программалап оқыту кибернетика, математика, логика және есептеу техникасындағы күрделі жүйелерді басқарудың рационалдық принциптері мен құралдарын педагогикада пайдалану нәтижесінде негізі қаланды. «Программалап оқыту» терминін 20 ғасырдың 50 жылдары американ психологы Б. Ф. Скиннен енгізді. 

## Дереккөздер

Санат:Оқу орындары
Провиденциализм

**Провиденциализм** - тарихты құдіреттің еркімен болатын құбылыс деп түсінетін телеологиялық ағым, тарихтың объективтік-идеалистік философиясының реакцияшыл бір түрі. Провиденциализм барлық діни жүйелерге әсіресе христиандық пен исламға тән. Орта ғасыр тарихшылары шығармаларында тарих құдай құдіретінің көрінісі, адамдардың іс-әрекеттері арқылы байқалатын құдай ісі деп дәлелдеді. 

## Дереккөздер

Санат:Діндер
Санат:Мәдениет
Программалы басқару

**Программалы басқару** - белгілі бір процесті берілген заңдылыққа, яғни программаға сәйкес басқару. Белгілі бір процесті басқару үшін программа тасығышқа (яғни қағаз, кино, магниттік лентаға) жазылып алынған статистикалық информация барабанды және лента тарқату механизмдері арқылы басқару сигналына өзгереді. Басқару сигналы үздіксіз немесе үздікті түрде болады. 

## Дереккөздер

Санат:Басқару
Санат:Ақпараттану
Ералы Дадабаев

**Далабаев Ералы** (1934 ж.т., Жамбыл ауданы, Танты а.) - ауыл шаруашылығы өндірісінің ұйымдастырушысы.

Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын, Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген.

## Қысқаша өмірбаяны
1964-72 ж. еңбек жолын орта мектептің мұғалімдігінен бастап, Талас аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, "Ойық", "Бостандық" кеңшарларында партия комитеттерінің хатшысы, 1972-80 ж. аудандық халық бақылау комитетінің төрағасы, 1980-90 ж. "Ойық" кеңшарында директор, 1990-94 ж. Талас аудандық партия комитетінің бірінші ххатшысы, халық депутаттары аудан кеңесінің төрағасы, аудан әкімі; 1996 жылдан Жамбыл ауданындағы "Шайқорық" өндірістік кооперативінің төрағасы. 
## Марапаттамалары
"Құрмет Белгісі" орденімен, бірнеше медальдармен, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марпатталған.

## Дереккөздер

Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы) туғандар
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақстан КП Талас аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Талас аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Талас ауданының әкімдері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Роликті конвейер

**Роликті конвейер** - қағаз дайындауға қажетті талшықты материалдарды қысқа және жұқа етіп ұсақтау үшін қағаз өндірісінде қолданылатын машина. Ролл алғаш рет 17 ғасырдың 2 жартысында жасалды. Ол алғашқыда голландер не голландер деп аталды. Роликтің ұсақтауыш тетігі біреуі қозғалмайтын, екіншісі айналмалы барабанға бекітілген екі түрлі пышақтан тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Құралдар
Рудниктегі көтергіш қондырғы

**Рудниктегі көтергіш қондырғы** - шахтада қазылған кендерді шығаруға,  жер асты жұмыстарына қажет материалдарды тасымалдауға мүмкіндік беретін қондырғы. 

## Дереккөздер

Санат:Құралдар
Рудник электровозы

**Рудник электровозы** - кен тасуға арналған электрлік локоматив. Рудник электровозы электр қуатын жылжымалы контакт арқылы аспалы электр сымынан немесе аккумулятор батареясынан алады. 

## Дереккөздер

Санат:Механика
Рудник өрті

**Рудник өрті** - жер асты қазбаларында, жер үстіндегі шахталық құрылыстарда және кен қоймаларында болатын, яғни пайда өрт. 

## Дереккөздер

Санат:Механика
Рудник геологиясы

**Рудник геологиясы** — кенді өндіру және оны пайдалану процесінде тау- кен өнеркәсіп орындарына қажет геологиялық қызмет. 

## Дереккөздер

Санат:География
Рудник ауасы

**Рудник ауасы** - шахта ішіндегі әр түрлі газдармен орналасқан ауа. Тау-кен қазбаларының көлемін толтырып тұратын газдар мен бұлардың қоспасын да рудник ауасы деп атайды. 

## Дереккөздер

Санат:География
Руда жаралу сатылары

**Руда жаралу сатылары** - біршама тұрақты геологиялық және физико-химиялық жағдайларда, құрамы жағынан бір-біріне , жаралу уақыттары бір-біріне жуық, бір не бірнеше руда түзуші минералдырдың жаралуына кеткен уақыт.

## Дереккөздер

Санат:География
Рувензори тау массиві

**Рувензори тау массиві** - Шығыс Африкадағ тау. Заир және Уганда республикалары аралығында. Биіктігі 5109 метр. Кристалл жыныстардан түзілген. 

## Дереккөздер

Санат:Таулар
Санат:География
Роторлы экскаватор

нобай|
**Ротарлы экскаватор** — кенді үздіксіз күреп қазатын әрі транспортқа тиейтін көп шөмішті экскаватор. Роторлы экскаватрдың жұмыстық тетігі — ұзын сырықтың ұшына орнатылған көп шөмішті роторлық дөңгелек. 

## Дереккөздер

Санат:Машиналар
Ростов комбайн жасау өндірістік бірлестігі

**Ростов комбайн жасау өндірістік бірлестігі** - СССР-де астық комбайндарын өндіру жөніндегі кәсіпорын. Дондағы Ростов қаласында орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Кәсіпорындар
Ростов князьдығы

**Ростов князьдығы** - Русьтің 13-15 ғасырлардағы удельдік князьдығы. Орталығы Ұлы Ростов болды. Ол 1207 жылы Владимир-Суздель князьдығынан бөлініп шықты. 

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Росс шельф мұздығы

**Росс шельф мұздығы** - Антарктидадағы ең ірі мұздық. Росс теңізінің оңтүстік бөлігін қамтиды. Ауданы 527 мың километр квадрад.

## Дереккөздер

Санат:Мұздықтар
Санат:География
Россия телеграф агенттігі

**Россия телеграф агенттігі** - Советтік тұңғыш телеграф агенттігі. 1918 жылы 7 қыркүйекте БОАК қаулысымен Петроград телеграф агенттігінің негізінде құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Агенттіктер
Сезімділік

**Сезімділік** – адамның айқын білінген заттық сипаты бар және біршама орнықтылығымен ерекшеленетін эмоциялық күйіну-сүйінулерінің айрықша түрі. Қалыптасқан нақты жағдайлардағы заттардың субъективтік маңызын бейнелейтін жағдаяттық эмоциялар мен аффектілерден өзгеше, сезімдер тұрақты мотивациялық маңызы бар құбылыстарды саралайды. Тұлғаға оның қажетсінулеріне сай келетін заттарды ашып және оларды қанағаттандыру жөніндегі қарекетке ынталандырып, сезімдер бұл қажетсінулердің болуының нақты – субъективтік нысаны болып табылады. С.-дің қалыптасуы – адамның тұлға болып дамуының қажетті шарты.
*Мінез-құлқының түрткі-себептерін, мұраттарын, нормаларын білудің бір өзі адамның оларды басшылыққа алу үшін жеткіліксіз. Орнықты сезімдер заты болғаннан кейін ғана бұл білімдер қарекетке нақты түрткі болады. Адам сезімдерінің қоғамдық шарты қоғамның дамуы барысында өзгеріп отырады. Онтогенезде сезімдер жағдаяттық эмоциялардан гөрі кейін пайда болады; *олар отбасының, мектептің, өнердің және өзге қоғамдық институттардың* тәрбиелік әсерінің ықпалымен индивидтік сананың дамуына орай қалыптасады. Эмоциялық тәжірибені қорыту нәтижесі ретінде пайда болып қалыптасқан сезімдер адамның эмоциялық саласының жетекші түзілімдеріне айналады да, өз кезегінде жағдаяттық эмоциялардың динамикасы мен мазмұнын анықтай бастайды. *Мысалы*, жақын адамына деген сүйіспеншілік сезімінен жағдайға байланысты ол үшін алаңдау, айырылып қалса қайғыру, жүздескенде қуану, сүген адамы сенімді ақтамаса ыза болғанда дамуы мүмкін. Мұндай жағдаяттық эмоциялар қалыптасқан жағдайларға қатысты сезімнің мазмұнын нақтылайды да, белгілі бір әрекетке ынталандырып, сезімнен өрбіген қарекеттің дамуына септеседі. Кейде сезімдер мен оларға ілеспе эмоциялар олардың объектілеріне қайшылықты қатынас тудыруы мүмкін.
*Тұлғаның қалыптасу процесіне сезімдер иерархиялық жүйеде ұйымдасады; онда бір сезімдер жетекші орныда, басқалары әлеуеттегі, жүзеге аспайтын беталыстар болып қала береді. Үстем сезімдердің мазмұны тұлғаның бағыттылығының ең маңызды сипаттамаларының бірін анықтайды. Сезімдерді топтастырудың ең көп тараған бір түрінде олардың жекелеген түрлері өздері көретін қарекет салалары бойынша сараланған. Адамның әлеуметтік болмысқа эмоциялық қатынасының бүкіл байлығы қамтылған биік сезімдер айрықша топ құрайды. Адамгершілік сезімдер саласына адамның әлеуметтік мекемелерге, мемлекетке, басқа адамдарға, өзіне-өзінің көзқарасын айқындайтынның бәрі жатады. Танымдық қарекет адамда танымдық немесе ақыл-ойлық сезімдерін туғызады. Олардың пәні білім алу процесінің өзі, сондай-ақ оның нәтижесі болады; ақыл-ой сезімдерінің шыңы адамның ақиқатқа деген жалпылама сүйіспеншілік сезімі болып шығады. Биік сезімдердің арасында қарекетпен байланысты: еңбекпен, оқумен, спортпен байланысты практикалық сезімдер маңызды орын алады. Пәндік мазмұнның жалпыламалық дәрежесі бойынша сезімдер нақты *(мысалы, балаға, өнер туындысына қатысты сезімдер)*, жалпылама *(жалпы алғанда балаларға, музыкаға деген сезімдер)* және абстрактілі *(әділеттік сезімі)* болып бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Биология
Тұңғыш және алып энциклопедия

**Тұңғыш энциклопедия** Афинада біздің дәуірімізге дейін 370 жылы шығыпты. Оны құрастырған Платонның немересі *Спейзиппус*. Британдықтар құрастырған көне энциклопедия *«Либер экзерпционум»* деп аталады. Оны дайындаған шотланд монахы Ричард 1140 жылы Парижде бастырыпты. 
*Ал ең үлкен энциклопедияның иесі – мадрид пен Барселонның бірлескен *«Эспаса и сыновья»* баспасы. 1935 жылдан бері қолға алған бұл алып энциклопедияның соңғы 104-шы томы 1983 жылдың тамызында жарық көрді. 105000 беттен тұратын онда 165200000 сөз қамтылған. Энциклопедияның жалпы құны – 2325 доллар.

## Дереккөздер
Қази Данабаев

## Биографиясы
•	Қ.Соңғыбайұлы 1951 жылы Арал ауданы Қара¬құм ауылында дүниеге келген. Мектеп қабыр¬ғасында жүріп-ақ қалам мен қағазды жанына серік етеді. Сөйтіп тырнақалды шығармаларын да дүниеге әкелген. Ол алғаш еңбек жолын кін¬дік қаны тамған өңірде мұғалімдік қызмет ат¬қарудан бастайды. Жылдар өте облыстық кәсіп¬одақ шығармашылық ұйымының директоры, облыстық телерадио хабар¬ларын тарату ком¬паниясында аға редакторлық қызметтерін абыройлы атқарған. Мұнан кейін өмірінің соңына дейін облыстық «Сыр бойы» газетінде қызмет атқарып, сан түрлі та¬қырыпта қалам тербеді. Ол «Жалын» баспасының екі мәрте жүлдесін иеленіп, «Гүлдәурен», «Қыран қия» секілді бір¬неше кітаптарын жарық¬қа шығарған.

•	Осындай артына өш¬пестей із қалдырған Қази ағамыздың құрметіне ұйымдастырылған облыстық  турнирдің өтуіне «Сыр медиа» МКК мұ¬рындық болды. Турнирдің ашылу салтанатына Қази ағамыздың жұбайы Қуанышкүл апа мен інісі, Арал аудандық мәслихат хатшысы Көл¬бай Данабаев келіп, турнирдің дәстүрлі түрде өтіп жатқанына өз ризашылықтарын білдірді. Ақ жалау»,  «Қазанбай», «Азалы күн» әңгімелерінің жұлыны түгелдей Қарақұм адамдарының тыныс-тіршілігіне арналған.Кейініректе жазылған «Шөңтөбе, Шотай, Балдәурен» повесі дәстүрлі «Жалын»бәйгесінің жүлдегері атанған. 

## Отбасы
Әйелі:Қуанышкүл апа(Қызылорда)
	
Ұлы:Нұрлан аға(Астана)
	
Немересі:Нарғұлан Қази (Астана)

Келіні:Жанар әпке(Астана)
	
Інісі:Көлбай аға

## Әзіл-қалжың
•	«Сыр бойы» газетінің  жауапты хатшысы Расул ақын Дүйсенбек Аяшұлына інісі ретінде қаттырақ сөйлеп, зекісе керек. Ертесіне Қази Дана¬баев Расулға келіп:

- Немене, кеше Дүйсенбек екеуің ұрсысып қалғансыңдар ма? - деп аңқаулана сұрапты. Рекең «иә» дейді ғой. Сонда Қази:

- Бәсе, жаңа оны есіктің алдында көрдім, қолында пы¬шағы бар, сені  іздеп жүр, - деп кетіп қалыпты. Сасып қалған Рекең:

- Ұрыссам, өзімнің інім емес пе?! О неменің онысы несі! - дей берсе керек.

## Қосымша мәліметтер
1.	https://www.youtube.com/watch?v=3T8_GcKzPc8

2.	https://www.youtube.com/watch?v=q7Jv34JUTU0

## Авторы
Қызылорда қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің оқушысы Маханова Жансая 7D
Санат:Тұлғалар
Тәнеш Оразов

## Майдангеріміз туралы
Ешкім де, ештеңе де ұмытылмайды..Жылдан жылға майдангерлер саны азаюда. Бүгінде Қызылорда облысында 64 Ұлы Отан Соғысы  ардагерлері   бар.  Сол ардақты майдангерлердің бірі жерлесіміз – ТӘНЕШ ОРАЗОВ.Тәнеш Оразов Ұлы Отан Соғысының барлық қасіретін басынан өткерген. Соғыс уақытында ол көптеген  аштық, аяз,жоқшылық  сияқты ауыртпалықтарды бастан кешірді .Тәнеш Оразов 1923 жылдың 23 ақпанында Қызылорда облысының Тереңөзек поселкісіне жақын орналасқан Далакөл ауылында дүниеге келген.Биыл ардагер 92 жасқа толып отыр. Ол 7 жылдық мектепті бітіріп, жақсы білім алды. Кейін Қызылорда педагогикалық училищесіне түсті.  Бұл уақытта мұғалім мамандығы өте беделді әрі сұранысқа ие жақсы мамандық болды. Алайда жас жігіттің арманы орындалмады, соғыс басталып кетті...Ол 18 жасында өзінің замандасарымен сұрапыл соғысқа аттанып кете барды. Ақсақал салауатты өмір салтын қолдағандықтан, жастардың да спортпен айналысқанын қалайды.   Барынша өз  денсаулығын күтеді, темекі шекпейді, таңертең дене шынықтырады, сүтке пісірілген күріш ботқасын ұнатады.	Ол, көптеген мемлекеттік наградалардың иегері. Бірақ,  солардың ішінде «Құрмет» ,«Сталинградты қорғау», «Ерлік үшін» медальдары қария үшін өте қымбат.

## Мектеп оқушыларымен кездесуі
Жеңістің 70 жылдығына орай Назарбаев зияткерлік мектебінің оқушылары ардагерлерге барып, сый-құрмет көрсеттік. Ардагермен тілдесіп соғыс жылдарындағы оқиғаларды майдангердің өз аузынан естідік.						Ол өзінің білімін соғыс кесірінен пайдалана алмады , сондықтан да қазіргі оқушылардың білім алуын қолдайды . Бізге де «Сендер бақытты ұрпақсыңдар, балалық шақтарың бейбіт заманда өтуде . Оқуға да ,өз білімдеріңді пайдаланып ел болашағын қалауға да мүмкіндіктерің бар . Ендеше сол мүмкіндіктеріңді жақсылап пайдаланыңдар . Еліміздің болашағы өз қолдарыңда! Ел ертеңі білімді ұрпақ.» ,- деп бізге ақ батасын берді. 											Осылай шаттыққа толы бақытты, бейбіт өмір сүруіміз  ардақты ардагерлеріміздің арқасы . Жау жағадан алғанда елі үшін сұм соғысқа аттанған, біз үшін жанын қиып, қасық қаны қалғанша  шайқасқан  барлық ардагерлердің ерлігіне мәңгілік тағзым ... 

## Авторы
Қызылорда қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі

Тоқжан Ардақ және Мырзахмет Эльвира

Санат:Тұлғалар
Шабден Ералиев

**Шабден Ералиев** (1898, Шу өзенінің бойында,  Сарысу ауд. - 2 қараша 1928, Форт Шевченко) - кеңес қайраткері. Сауатын ауыл молдасынан ашып, 1911-15 ж.  Түркістан жер шаруашылығы училищесін, 1915-17 ж. Ташкенттегі  орыс-қазақ  училищесін бітірген. 

## Еңбек жолы
Еңбек жолын Сарысу ауданының аумағында ауыл шаруашылығы санағын жүргізетін мекемеде тіркеуші болып істеуден бастады. Ұзамай болыстық жер бөлімінің  меңгерушісі, одан соң аудандық милиция бөлімінің бастығы міндетін атқарды. 1919 ж. Түркістан майданы саяси басқармасының инспекторы болды. Сол шақта ішкі істер халық комиссариаты курсына оқуға жіберілді. 1921-23 ж. Түркістан милиция басқармасының инспекторы, 1223-25 ж. Ақмола уездік милиция бөлімінің бастығы, Ақмола губкомы бөлім меңгерушісінің орынбасары, губкомның бюро мүшесі болды. 1925-28 ж. Ақмола уездік аткомда әкімшілік бөлімінің бастығы, атком төрағасы болып істеді. Қазақстан Орталық атқару Комитетінің жауапты қызметкері, Адай округтік атком төрағасының орынбасары, ҚазОАҚ мүшесі болды. Дұшпандардың қастандығынан Каспий теңізінде қаза тапты. Форт Шевченкоға жерленген.

## Дереккөздер

Санат:1898 жылы туғандар
Санат:Сарысу ауданында туғандар
Санат:2 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1928 жылы қайтыс болғандар
Санат:Форт-Шевченкода қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ОАК мүшелері
Санат:Ақмола уездік милиция бөлімінің бастықтары
Кенешөп

**Кенешөп** () – тұт тұқымдасына жататын бір жылдық талшықты өсімдіктер туысы. Кенешөптің шыққан жері – Орталық Азия. Оны б.з.б. 1 – мыңжылдықта қолдан өсіре бастаған. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Негізінен далалық алқаптар мен оңтүстік облысының таулы аймақтарында өсетін екпе Кенешөп немесе үнді Кенешөпті ( С. sativa) және арамшөп Кенешөпті немесе қарасораң (C. Deralis) бар. Олардың биіктігі 50 – 150 см, сабағы жұмыр, жұмсақ, түкті. Жуандығы 8 – 30 мм. Жапырағы 3 -7 ден бөлінген, қандауыр тәрізді, жиегі араның тісі сияқты иректелген. Гүлдері ұсақ, қос жынысты, масақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бір тұқымды жаңғақша. Кенешөптің талшығы мата, кенеп тоқуға, әр түрлі арқан, жіп есуге пайдаланылады. Дәнінен тағамдық, тех. Май алынады, күнжарасы – құнды мал азығы. Кенешөті кейде әсемдік үшінде өсіреді. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсетін үнді Кенешөпінен ұйықтайтын, тыныштандыратын және спазмаға қарсы қолданатын дәрілік заттар мен ганиш (марихуана) алынады.

## Дереккөздер
Қазақстан табиғаты. Энциклопедия. /Бас ред.Б.Ө.Жақып. 2 том. «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, Алматы, 2009 ж.

Санат:Биология
Кеңқайраң

**Кенқайраң** - құрамында пайдалы құрамдас бөліктері бар ұсақталған тау жыныстарының жер бетіндегі жиынтығы. Кенқайраңды үгілу, көшу процестері кезінде тұрақты минералдар ғана түзе алады (алмас, алтын, платина, касситерит, т.б.) Кенқайраңдар түзілу жағдайына қарай элювийлі, жылжымалы, солифлюкциялық, коллювийлі, делювийлі, пролювийлі, аллювийлі, т.б. болып бөлінеді. Сондай – ақ мұз басу мен аридтік климатты аймақтарда мұздықты, эолдық Кенқайраңдар түзіледі. Түзілу уақытына қарай Кенқайраңдар : көне заманғы (мезозой, палеозой және прекембрий), антропогендік және қазіргі заманғы болып бөлінеді; орналасу жағдайына қарай : жер үстіндегі және көмілген (морена, эффузивті, жылжымалардың астында қалған); құрамына қарай : бір немесе көп минералды; пішініне қарай : қабатты, линза, таспа, ұя пішіндес болады. Олардың ұзындығы бірнеше жүз метрден бірнеше км – ге дейін, ені бірнеше метрден жүздеген метрге дейін, қалыңдығы бірнеше см – ден ондаған метрге дейін болуы мүмкін. Қазақстанда алтынның Кенқайраңды кен орындары Оңтүстік Алтайдың Күршім, Қалжыр, Қалғұтты өзендері алабында, алмастың Кенқайраңды орындары Солтүстік Қазақстан облыстарында (Қаратал, Қарағаш) бар.

 == Дереккөздер ==
Қазақстан табиғаты. Энциклопедия. /Бас ред.Б.Ө.Жақып. 2 том. «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, Алматы, 2009 ж.

Санат:География
Күпек аурулары

**Күпек аурулары** – ерлердің жыныс мүшесінің жиі кездесетін аурулары. Күпек ауруларына : баланит, фимоз (күпектің тарылуы), пармифоз (жыныс мүше күпегінің қысылуы), баланопостит (күпек пен оның ішкі қабығының қабынуы), герпес (күпек ұшығы) және күпектің қатерсіз ісіктері жатады. Күпектің қатерсіз ісіктері : вирусты және вируссыз папилломалар (кондиломалар) болып бөлінеді. Вирусты папиллома (өткір ұшты кондилома) – іріңді қабыну туғызатын микробтардың әсерінен тері мен оның шырышты қабаттарында өсетін сүйелше ісік. Ол кездейсоқ жыныс қатынасынан кейін 1 – 6 ай шамасында пайда болады. Алғашында папилломалардың диаметрі 0,1 мм болады, кейін өсіп түкті, өткір ұшты көптеген сүйелшелерге, кейін бір – біріне қосылып, зор өспеге айналады, ауру бастапқыда ауырсынып білдірмейді. Ауру инфекциямен асқынған кезде папилломалар іріңдеп, өлі еттеніп ойық жараға айналады. Бұл кезде науқастың дене қызуы көтерліп, денесі қышып, күпектен ірің ағады, оған шаптың лимфотүйіндерінің қабынуы (шошынуы) қосылады. Бұл кезде күпек папилломаларын еркек жыныс мүшесінің қатерлі ісігінен ажырату қиын болады. Ұсақ вирусты папилломаларды (мөлш. 1 – 2 мм) электркоагуляциямен (электр ағынымен күйдіріп емдейді), мөлшері үлкендерін операция жасап сылып тастайды. Егер кондиломалар күпектің ішкі жағына жайылып кетсе, күпекті кесіп алу қажет (сүндеттеу). Күпектің вируссыз папилломалары (кондиломалар) қатерлі ісікке бейім аурулардың қатарына жатады. Бұл папилломалардың табаны қалың, түкті, саңырау пішіндес болады. Кондиломалар күпектің ішкі жағына шығатындықтан көзге көрінбейді де, кеш аңғарылады. Ауру әбден асқынғанда ғана оның клиникалық белгілері біліне бастайды. Дертті биопсия алу арқылы ғана анықтайды. Оны тек хирургиялық операция жасап емдейді. Салттық жол – жорамен сүндеттелетін мұсылмандар мен еврейлерде Күпек аурулары өте сирек кездеседі.

## Дереккөздер
«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 5 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2003.

Санат:Анатомия
Күпшек

**Күпшек**, **төлке** – машинаның, механизмдер мен приборлардың білік немесе басқа бір бөлшек сұғылатындай өзектік тесігі бар әрі цилиндр немесе конус пішінді бөлшегі. Пайдалану мақсатына сәйкес Күпшек подшипникті, бекітпелік, өткелдік т.б. болып ажыратылады. Подшипникті Күпшек өзегіне біліктің ұшы сұғынып тұратын сырғымалы подшипниктің бөлшегі болып саналады. Ол антифрикциялық кеуек, металлкерамик, т.б. материалдардан ( шойын, жез, графит, пластмасса) жасалады. Бекітпелік Күпшек тербелмелі подшипниктің ішкі астарын, т.б. бөлшектерді біліктің ұшына, ал өткелдік Күпшек сабы конус тәрізді аспаптарды станоктың тесігі кең шпинделіне бекіту үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер
«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 5 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2003.

Санат:Машиналар мен механизмдер бөлшектері
Су бүргелері

**Су бүргелері**, *дафния* () - бұтақмұртты шаянтәрізділер туысы. Тұщы су айдындарында планктонды тіршілік етеді. Дүние жүзінде 26 түрі, Қазақстанда 4 түрі анықталған. Денесі мөлдір, жұқа карапакс қабатты, ұз. 1-3 мм. Антеннулары қысқа, аналықтарында тұрақты, ал аталықтарында қозғалмалы болады. Ұзын, екі бұтақты антеннулары арқылы секіріп қозғалады. (аты осыған байланысты қойылған) Су бүргелерінің басқа бұтақмұртты шаяндардан гетерогониялық даму жолдары арқылы ерекшеленеді. Аналықтары партеногенетик. Аналықтар жаздың басында, ал аталықтары күзде жетіледі. Су бүргелеріне цикломорфоз (тіршілігінің жыл мезгіліне қарай өзгеруі) тән. Мысалы, бас пішінінің домалақ болуы – төмен температураға, сүйір болуы- жоғары темперетураға байланысты. С.б-мен омыртқасыздар, балық шабақтары қоректенеді.

## Дереккөздер
«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.

Санат:Желбезекаяқты шаянтәрізділер
Супияз

**Супияз** () – қасқыржемдер тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдік. Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның тау беткейлерінде өсетін бір түрі- пушкиния С-ы (S.puschkinioides) кездеседі. Оның биіктігі 5-20 см. Сабағы жіңішке, ұзын жапырағы (ені 0,3-1 см) тамырына жанаса орналасады. 2-8 гүлі топталып, қалқанша гүлшоғырын құрайды. Гүлдері негізінен көкшіл, кейде ашық түсті, гүл бөліктерінің ортасында көк жолағы болады. Аталығы гүлсерігінен қысқа, көкшіл, тозаңдығы ұзынша. Сәуір-мамыр айларында гүлдеп, жеміс салады. Қорапшасы домалақ, көп тұқымды.С. – ерте көктемде әсемдік өсімдік.

## Дереккөздер
«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.

Санат:Қасқыржемдер
Суылдыр

**Суылдыр** () – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тянь-Шань тауларының сортаң топырақты шалғындарында , өзен бойларында ылғалы мол баптақты жерлерінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетін түрі – қысыңқы С. (B.compreessus). Биікт. 15-40 см, тамыр сабағы жатаған, оның жер асты өскіндері болады. Сабағының төменгі жағы қысыңқы, жоғарғы бөлігі үш қырлы келеді. Төменгі қынабы қоңыр түсті, жапырақсыз, ал жоғарғылары 5-7 ұзын, шеті бұдырлы жапырақтан тұрады. Олар сабағынан қысқа болады. Гүлшоғыры 5-10 гүлден құралған масақ. Маусым- тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі –қоңыр-қара түсті, ұзын тұмсықты жаңғақша. С.- мал азықтық шөп.

## Дереккөздер
«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Санат:Биология
Сұқсыр үйрек

**Сұқсыр үйрек** () – өзі аттас отрядқа жататын су құстарының бір тұқымдасы. Дене тұрқы 22-60 см. Қанаттары қысқа, су бетімен екпіндеп барып, шапшаң ұшады. Бұлардың үйректерден айырмашылығы – тұмсығы жалпақ емес, түзу және жұмыр; табанындағы жарғақтары созылыңқы, әр саусақты жеке-жеке көмкереді, сондықтан саусақтары бір- біріне қосылмайды: тырнағы жалпақ. Бүкіл тіршілігін суда өткізеді, жақсы жүзеді және сүңгиді, бірақ құрлықта нашар жүреді. Қазақстанда 5 түрі: үлкен С.ү. (P.cristatus), саржағал С.ү. (P.griseigena), қызыл мойын С.ү. (P. auritus), қара мойын С.ү. (P.nigricollis) және кішкене С.ү.(P.ruficollis) бар. Республикада , әсіресе, үлкен С.ү. жиі кездеседі. Оның қанатының ұз. 12 см-дей, салм. 650-1400 г. Жоны қошқыл, денесін қоңырқай не сұр түсті қалың қауырсын жапқан, бауыры-ақ, тұмсығы –қызыл. Жыл құсы. Наурыз-сәуірде ұшып келіп тобымен қоныстанып, өлеңшөпқамыс және қоғадан өрілген, су бетінде қалқып жүретін ұя салады. Онда 3-7 жұмыртқа салып, оларды мекиені мен қоразы 28 күндей кезектесіп басады. Балапаны жұмыртқадан шығысымен жүзе де, сүңги де алады, бірақ мекиені мен қоразы оны ұзақ уақыт баулып, ертіп жүреді. Қыркүйек-қарашады жылы жаққа ұшып кетеді. Негізгі қорегі – ұсақ су жәндіктері (омыртқасыздар) және балықтар. Өз қауырсынын жұтып, балапандарын қоректендіреді. Кей жерлерде балық шаруашылығына зиян келтіреді. С.ү-тің еті жеуге жарамсыз, тек бауырындағы тығыз мамығы үшін ауланады.

## Дереккөздер
«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.

Санат:Сұқсыртәрізділер
Сүген қоңыздар

**Сүген қоңыздар**, *отынкескіш қоңыздар* () - қаттықанаттылар отрядына жататын қоңыздар. Жер шарында кең тараған, 25 мыңнан астам түрі белгілі. Орман ағаштарының қабығы мен сүрегіне жол салады және шөптесін өсімдіктердің сабағында, кейбір түрі топырақ арасында кездеседі. Денесінің ұзындығы 5-100 мм (реликт С.қ-ның ұз. 160 мм). Сопақ денелі, мұртшалар денесінің жартысынан ұзын (осыған байланысты кейде бұларды мұртты қоңыздар деп те атайды), реңі ашық түсті. Бұлар әр түрлі қоректі жануарлар, негізінен өсімдіктермен қоректенеді. С.қ-ы ағаштан жасалған бұйымдарды , ағаштан салынған үйлерді зақымдайды. Сондай-ақ қара қараған сүгені (Monochamus galloprovincialis) және үлкен емен сүгені (Cerambux cerdo) жеміс ағаштарына; күнбағыс сүгені (Agapanthia dahlia) ауыл шаруашылық дақылдарына көп зиян келтіреді. Біздің елімізде сүген қоңыздарының 3 түрі қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген: Іле отынкескіш қоңызы (Turkaromia pruinosa) Іле, Қаратал өзендерінің жайылымдарындағы ормандарды мекендейді. Саны өте аз. Галузо отынкескіш қоңызы (Anoplistes galusoi) Ілде өзенінің аңғарларындағы Үлкен және Аяқты қалқан маңынан табылған. Қылшаны жөнсіз көп кесу қоңыздың санының азаюына әкелуде. Қазір олар «Алтынемел» табиғи саябағында қорғалады; жыңғыл отынкескіш қоңызы (Hesperophanes heydeni) – үштік дәуірден қалған реликті түр. Сырдария, Шу, Іле, Қаратал, Қара Ертіс жайылымдарында таралған. Саны өте аз.

## Дереккөздер

«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.

Санат:Қатты қанаттылар
Сүйсіндер тұқымдасы

**Сүйсіндер тұқымдасы** , немесе ***Қиянгүл тұқымдасы*** () – көп жылдық даражарнақты шөптесін өсімдіктер. Араларында шырмауықтар да кездеседі. Жер шарына кең тараған. Америка мен Оңтүстік Азияның субтропикті , қоңыржай белдемдерінде кездесетін 700 (кейбір деректерде 800-дей) туысы, 35 мыңнан астам түрі бар. Қазақстанда орман шалғындықтарында , аралас ормандар арасында , батпақтарда, өзен аңғарларында, таулардың етегіндегі көлеңкелі жерлерде 15 туысы, 27 түрі өседі. Жапырақтар бүтін жиекті, кезектесіп орналасқан. Гүлдері зигоморфты (бұрыс), қос, дара жынысты, жеке немесе масақ гүлшоғырына топталған. Гүлсерігі 6 жапырақшадан тұрады, олар екі шеңберде орналасқан. Сыртқы шеңбердегі 3 жапырақша бірдей, ал ішкі шеңбердегі 2 жапырақша сыртқыларының бірімен «дулығалас» болады да, ерін деп аталатын үшіншісі өзіндік пішінімен, бояуымен, түбіндегі терең қапшық тәрізді қуысымен айрықша көрінеді. Аталығы біреу, сирек жағдайда екеу болады. Сүйсіндер тұқымдасының көпшілік түрі өздігінен тозаңданады. Сүйсіндер тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір ерекшелігі – тозаңданғаннан тұқымы піскенше екі ай, кейде одан да көп уақыт өтеді. Жемісі- қорапша. Тұқымы өте ұсақ, белоксыз, торлы қабатты. Сүйсіндерді осыдан 1000 жыл бұрын Қытайда қолдан өсіре бастаған. Еуропаға 16-17 ғасырда әкелінген, ал 20 ғасырдың басында оларды оранжереяларда өсіре бастаған. Сүйсіндер тұқымдасына жататын өсімдіктердің көпшілігінің тұқымын тағамға пайдаланады, медицинада дәрі алынады және әсемдік үшін өсіреді.

## Дереккөздер
«Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Санат:Сүйсіндер
Пневматикалық түрлендіргіш

**Пневматикалық түрлендіргіш** - пневматикалық сигналдардың жиілігін, амплитудасын өзгертуге немесе ауаның қысымын басқадай физикалық шамаға түрлендіруге арналған пневмоавтоматика құрылғысы. Кейде мұны пневматикалық күшейткіш деп те атайды. Пневматикалық түрлендіргіштің құрылысы оның пайдаланылу мақсатына қарай анықталады. 

## Дереккөздер

Санат:Физика
Тамара Платоновна Карсавина

**Карса́вина Тама́ра Плато́новна** (1885 ж. 10 наурыз, Санкт-Петербург, Ресей империясы — 1978 ж. 26 мамыр, Лондон, Ұлыбритания) — орыс балеринасы. Марииндік театрда жеке өнер көрсеткен, Дягилевтің орыс балетінің қатарына кірген жəне Вацлав Нижинскиймен бірге жиі өнер көрсететін. Революциядан кейін Ұлыбританияда тұрып, жұмыс істеген.  Тарихшы жəне философ Л. П. Карсавиннің қарындасы.

## Өмірбаяны
Балерина  1885 жылдың 10 наурызында Санкт-Петербургтағы императорлық труппаның  бишісі Платон Карсавин мен оның əйелі атақты славянофил А. С. Хомяковтың інісінің қызы Анна Иосифовнаның отбасында дүниеге келген. Ағасы — Лев Карсавин, орыс философы.

1902 жылы Императорлық театр училищесін аяқтаған, бұл жерде балет өнерінің негіздерін Павл Герд, Александр Горский мен Энрико Чекетти секілді ұстаздардан үйреніп, кейінірек Марииндік театр труппасына қосылды. Карсавина прима-балеринаның атағына тез жетіп, классикалық репертуардағы балеттерде басты партияларды орындайды. Бұл репертуарға «Жизель», «Ұйқыдағы ару» (), «Жаңғақ шаққыш» (), «Аққулар көлі» (), «Карнавал» жəне тағы басқа балеттер кірді. 1909 жылдан бастап Сергей Дягилевтің шақыруымен Карсавина ол ұйымдастырған Ресей балет əртістерінің Еуропаға гастрольдік сапарларында, ал кейінірек Дягилевтің орыс балетінде өнер көрсетіп жүрді. Дягилевпен жұмыс істеу кезіндегі балеринаның ең атақты еңбектеріне «Жалын құсы» (), «Раушан елесі» (), «Сайқымазақ» (Михаил Фокиннің қойылымы), «Үшбұрыш» (), «Əйелдердің қисынсыз əрекеттері» () (Леонид Мясиннің қойылымы) жатады.

«1914» атты пантомима-қойылымында Бельгияның рөлін ойнайды. Бұл қойылым Марииндік театрда, 1915 ж. 6 қаңтарында алғаш көрсетілді, қойылым авторы жəне режиссеры - С. М. Волконский. Бұл қойылым Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда өз жұмысын тоқтатуға мəжбүр болған Ритмдік гимнастика курстарының «түлеп ұшу кеші» болды. 

1917 жылы Карсавина британдық дипломат Генри Брюсқа тұрмысқа шығып, 1918 жылы онымен бірге Лондонға көшіп кетеді. Көшіп жүргенінде де Тамара Дягилевтің орыс балетімен бірге гастрольдік іссапарларын тоқтатпай, ұстаздықпен де айналысты. Сонымен қатар, 1920-жылдардың басында балерина Ұлыбритания мен Германияда түсірілген бірнеше мылқау фильмдердегі эпизодтарда ойнайды. Олардың ішінде Лени Рифеншталь ойнаған «Сұлулыққа бастар жол» ()(1925) фильмі де бар. 1930—1955 жылдары Карсавина Патшалық би академиясының вице-президенті болып жұмыс істеді. 

Тамара Карсавина 1978 жылдың 26 мамырында Лондон қаласында дүниеден өтті.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Уколова Юлия Викторовна искусство Тамары Карсавиной в английский период её творчества // Вестник Академии русского балета им. А. Я. Вагановой 2006, ISSN 1681-8962, № 15, с.88-111
* Уколова Юлия Викторовна Педагогическая деятельность Тамары Карсавиной в контексте развития английского балетного театра // Вестник Академии русского балета им. А. Я. Вагановой 2001, ISSN 1681-8962, № 9, с. 151—157

Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:Лондонда қайтыс болғандар
Санат:Алфавит бойынша балет әртістері
Санат:Ресей балет әртістері
Санат:Тұлғалар
Реактивті су турбинасы

**Реактивті су турбинасы** - жұмыстық дененің (сығылған сұйық, қызған газ бу) потенциялық энергиясының белгілі бір бөлігнің жұмыстық доңғалақтың реактивті *сопло* пішіндес қалақшалы калалында механикалық жұмысқа түрлендіретін *турбина*. 

## Дереккөздер

Санат:Физика
Санат:Механика
Реалдық училище

**Реалдық училище** - Октябрь революциясына дейінгі Россиядағы, Германия және басқа елдердегі оқу орындары. Реалдық училище дамып келе жатқан өнеркәсіптік жаратылыс тану, технология ғылымдарын меңгерген адамдар қажет етілуіне байланысты туды. Бірінші реалдық училище математика және навигация ғылымы училищесі - 1701 жылы Москвада құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Оқу орындары
Санат:Мәдениет
Револьвер станок

**Револьвер станок** — ұяшықтарына технологиялық процестің талабына сәйкес әр түрлі кескіш аспаптар бекітілген айналмалы револьвер қалпақшасы бар токарьлік металл кескіш станок. Револьвер қалпақшасы осінің орналасу бағытына қарай револьвер станок вертикал осьті және горизонталь осьті болп бөлінеді. 

## Дереккөздер

Санат:Құралдар
Революциялық соғыс советі

**Революциялық соғыс советі** - СССР Қарулы Күштерінің түрлерінде, әскери округтарда (флоттарда), әскерлер тобында әскерлерге басшылық ететін коллектив орган. Советтің председателі тиісті қолбасшы болады. Әскер совет Азамат кезінде қалыптасып, революциялық соғыс советі деп аталды. 

## Дереккөздер

Санат:Революциялар
Регоналды келісім

**Регоналды келісім** - белгілі бір географиялық аудандағы (аймақтағы) мемлекеттердің қатысуымен болатын көпжақты халықаралық шарт. Ол саяси, экономикалық, әскери, ғылыми-техникалық, мәдени және заң мәселері жөнінде жасалады.   

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық шарттар
Регионалды баға

**Регионалды баға** - социализм тұсында түрлі аудандардағы тауарлардың қоғамдық құны қалыптасуының экономика-географиялық жағдайларын бецнелейтін дифференциал баға. Дүние жүзілік саудада жекелеген өткізу рыноктарындағы шығынның қалыптасу жағдайларын, сондай-ақ тұйық экономикалық топтарға енген елдер сыртқы саудасының арықша жағдайларын бейнелейтін баға. 

## Дереккөздер

Санат:Сауда
Революция шыңы

**Революция шыңы** - Памирдегі Язгулем жотасының шығыс бөлігіндегі ең биік жер. Биіктігі 6974 метр. Қар және мұз басқан. Солтүстік батыс беткейі Федченко мұздығына қараған, оңтүстігі Бартанг өзені аңғарына тік құз жасай құлайды. 

## Дереккөздер

Санат:Таулар
Революцияшыл демократтар

**Революцияшыл демократтар** - революциялық қозғалыстың өкілдері, шаруалар демократиясының идеологтары. Революциялық - демократтық идеология 19 ғасырдың 40 жылдары пайда болып, 60-70 жылдары қоғамдық қозғалыстың шешуші күшіне айналды. 

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Революциялық уақытша үкімет

**Революциялық уақытша үкімет** - В. И. Ленин 1905-1907 жылы революция кезінде большевиктер тактикасына арнаған еңбектерінде революциялық уақытша үкімет туралы мәселеге, оның міндеттеріне және таптық сипатына сипаттама берген болатын. 

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Редукциялық клапан

**Редукциялық клапан** - қысымы жоғары аймақтан қысымы да төмен аймаққа суды не газды автоматты түрде жіберіп отыратын және сол екі аймақтың бірінде қысымды тұрақты қалыпта ұстайтын құрылғы. Жоғары қысымды тұрақты қалыпта ұстайтын редукциялық клапан сақтандырғыш клапан функциясын атқарады және ол майлау жүйелері мен майлау құрылғыларына қолданылады. 

## Дереккөздер

Санат:Биология
Өлшеуіштің нөлдік әдісі

**Өлшеуіштің нөлдік әдісі** - өлшенбекші шаманың салыстыру приборына (нөлиндикаторға) әсері белгілі шамалардың қарсы әсерімен толық теңестірілуге (айырмасы нөлге теңескенше) негізделген өлшеу тәсілі. Прибор көрсеткішінің нөлдік дережеге дәл келуі немесе басқадай жайттардың өзгерісі өлшенбекші шаманың белгілі  шамаға тең екендігін аңғартады.  

## Дереккөздер

Санат:Химия