open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бас табақ

thumb|Қазақ дәстүрлі тамағы
**Бас Табақ** — қазақтың тұрмыстық салты бойынша, сыйлы қонақтарға, жасы үлкендерге тартылатын сыбаға. 

Бас Табаққа сол қонаққа, тойға, асқа арналып сойылған уақ малдың басы, кәделі мүше болып есептелетін жамбас, оған қоса ортан не асықты жілік, екі-екіден сабақты және қанатты омыртқалар, 2 — 3 қабырға (жетім қабырға салынбайды), сүбе, бір білем құйрық, егер жылқы сойылса немесе қонаққа деп сақталған қазы, қарта, жал, жая қосып асылса, олардан да белгілі мөлшерде салынады. Ет қазанға салынбас бұрын малдың осы мүшелерінің түгел болуы және дұрыс жіліктелуі (жіліктердің тиесілі еттерінің өзінде болуы), бастың мүйізінің шабылуы, дұрыс үйітілуі, жуылуы, жақ сүйегінің және бауыздаулығындағы бездердің сылынып тасталуы, тістерінің қағылуы қатаң қадағаланады. Бұлардың біреуінің ғана дұрыс орындалмауы үй иесінің абыройына нұқсан келтіреді деп есептеледі. Cойылған мал ірі болса, бастың тұмсық жағы шабылып тасталады да, екі құлақтың ортасынан кеңсірікті бойлай қақ бөлінеді. Егер қонақтарға екі Бас Табақ тарту қажет болса (жасы үлкен, сыйлы қонақтардан басқа құда отырса), онда екі шекені де асады. Басты (шекені) ер адамдарға, жақ етін (тілімен қоса) жасы үлкен әйелдерге (не құдағиға) тартылатын Бас Табақ салады. Бұған кәрі, ортан не тоқпан жілік және басқа да тиесі мүшелер қосады. Бас Табақтағы етті қызметші жігіттердің бірі немесе сол табаққа біріккендердің жасы кішісі турайды (Қазақстанның кейбір аймақтарында Бас Табақтағы етті құрметті қонаққа турату салты да бар). Басты да, жақты да жанына пышақ қосып, бөлек ыдысқа салып ұсынады. Қойдың басын тартар кезде оны қасқалайды (кеңсірік үстін кесе-көлденең және төбесінен тұмсығына қарай тіледі). Бас ұстаған адам, әдетте, құлақтың біреуін сол үйдің кіші баласына, біреуін жақында ғана немерелі болған сол дастарқан басындағы адамға береді. Содан кейін өзі бастың құйқасынан ауыз тиеді де, оның оң көзін алып: “қарамағыңдағы еліңе, ағайын-туысыңа оң көзіңмен қара” деп сол ауылдың, аталықтың басшысына, төбе құйқасынан кесіп: “осы елдің төбе биі бол” немесе “елің қадірлеп, төбесіне көтерсін” деп, халық қошеметіне бөленген белгілі азаматқа, таңдайын алып: “жезтаңдай шешен, әділ би бол” деп, билікке араласа бастаған жастардың біріне, жақ тұсындағы бұлшық етінен кесіп: “жағың түспей жамандық көрме” деп тағы біреуіне, т.с.с. “асату” рәсімін жасайды. Бұл рәсім кезінде айтылатын сөздердің мәнді, мазмұнды шығуы бас ұстаушының тапқырлығына, ділмарлығына байланысты. Бұдан соң ол бастың оң жақ қапталының құйқасын, етін бас салған ыдысқа турап, кейде мипалау жасап, отырғандарға түгел ауыз тигізеді. Ал сол жақ көзі мен құйқасы қалған басты: “Мен сияқты бас ұстайтын қадірлі қария, отаныңа бас бол!” деп үй иесіне қайтарады. Бұл рәсімдер қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық мәдениетінің құрамдас бөлігі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бастауыш мектеп

thumb|Мектеп
**Бастауыш Мектеп** — білім беру жүйесінің алғашқы сатысы. 1917 жылға дейін Қазақстандағы білім берудің бағыттарына сәйкес Бастауыш Мектептердің құрылымдық жүйесі әр түрлі болды (қара Мектеп, Ауылдық мектептер, Бастауыш халық училищелері, т.б.). Олардағы оқу мерзімі 1—2, 3—4, 5—6 жылдық еді. ХХ ғасырдың 30- ші жылдарынан бастап Кеңес Одағы елдерінде жаппай міндетті бастауыш білім беру ісі қолға алынды. 1919 жылдан жұмыс істеген 2—3 жылдық Бастауыш Мектептер 1941 жылы 4 жылдық болып өзгерді. Мектеп жасындағы қыз балаларды оқытуға да айрықша көңіл бөлінді. Сол кездегі әлеуметтік-экономикалық жағдайға байланысты халықтың көпшілігі үшін Бастауыш Мектеп білім беру жүйесінің алғашқы әрі соңғы сатысы ретінде қызмет етті. Ел экономикасының жедел қарқынды дамуы барысында Бастауыш Мектептер үлкен әлеуметтік қызмет атқарды. 1960 жылдан бастап жаппай орта білім алуға көшу Бастауыш Мектептің құрылымдық жүйесін, негізгі мақсатын түбегейлі өзгертті. Бастауыш Мектеп жалпы білім беретін орта мектептің құрамындағы бастауыш сыныптарға айналды. Оқу мерзімі 3 жылдық болды. Кейбір аз қоныстанған елді мекендерде ғана Бастауыш Мектеп дербес күйінде қалды. Оқу жоспарына математика, табиғаттану, көркем жазу, ана тілі, орыс тілі, дене шынықтыру, еңбек пәндері енгізілді. Қоғамның әлеуметтік-экономикалық жағдайы, ғылыми-техникалық жетістіктер, педагогикалық, психологиялық ғылымындағы іргелі зерттеулер ықпалымен Бастауыш Мектептің оқыту мазмұны күрделі өзгеріске ұшырады. 1990 жылдан бастап  Бастауыш Мектептің жаңа оқу бағдарламалары жасалды. Оқу мерзімі қайтадан 4 жылдыққа ауысып, оқыту мазмұны тәуелсіздік рухының талабымен қайта жасалды. Қазақстан Республикасының “Білім беру туралы заңында” орта білім берудің сатылары: бастауыш (1—4 сыныптар), негізгі (5—9 сыныптар), жоғарғы (10—11 сыныптар) болып нақтыланды.
## Сілтеме
Қазақ Энциклопедиясы 

Санат: Білім

## Сыртқы сілтемелер
*Мектеп жайлы
Бастауыш халық училищелері

[thumb|[Суборов училищесі]]
**Бастауыш халық училищелері** — бастауыш білім беру мақсатымен “Бастауыш халық училищелері туралы ережеге” (1874) сай Қазақстан аумағында жұмыс істеген төменгі дәрежелі мектептер түрі. 

Бастауыш халық училищелері құрамына: прогимназиялар және 1, 2 сыныптық халық училищелері, қалалық училищелер, уездік училищелер, орыс-қазақ училищелері, орыс-түзем мектептері, ауылдық мектептер,  бастапқы сауат ашу мектептері, т.б. кірді. Сырдария облысында 1912 жылы 56 орыс-түзем училищесінде 3 мың бала оқыса, оның 2%-і ғана қазақ балалары болған.
1912 жылы қалалық училищелер қайта құрылып “Жоғары сатылы бастауыш мектептер” деп аталды. Бөкей ордасындағы 1 сыныптық орыс-қазақ уч-щелері және Торғай облысындағы болыстық мектептер 1 сыныптық учили деңгейіне сәйкес болды. училищенің көпшілігінің оқу бағдарламаларында: дін сабағы (Закон Божий), шіркеулік-славян тілі, орыс тілі, көркем жазу, арифметика пәндері оқытылды. Түсіндіру сабақтары тарих, табиғаттану, география пәндерінен деректер келтіру арқылы жүргізілді. Бастауыш халық училищелерінде орыс мұғалімдермен қатар мұғалімдер семинариясын бітірген қазақ жастары сабақ берді. Бастауыш Халық Училищелері 1887—1896 жылдары Торғайда, Қостанайда, Ақтөбеде ашылды. 1894—1814 жылдары аралығында Қазақстандағы Бастауыш Халық Училищелері саны 730-дан 1988-ге, ал оқушылардың саны 28 мыңнан 101 мыңға өсті. Сонымен бірге Бастауыш Халық Училищелері қатарында ауыл шаруашылығы және фельдшерлік мектептер, коммерциялық училищелер ашылды. Бастауыш Халық Училищелеріндегі оқыту мазмұны Ресей үкіметінің отарлық саясатының мүддесін көздеді. Оқу бағдарламалары қазақ халқын орыстандыру мақсатына бағытталып жасалды. 1886 жылы қазақтарды Бастауыш Халық Училищелеріне барынша тарту мақсатымен орыс-қазақ мектептерінде мұсылмандық негізін оқыту туралы жарлық шықты. Ресей үкіметі Бастауыш Халық Училищелерінде оқыту мазмұнын қатаң бақылап отырды. Көптеген орыс шенеуніктері Бастауыш Халық Училищелерін ұйымдастыруға “бұратана” халықтарды орыстандыру саясатының “маңызды тарихи қадамы” ретінде қарап, оған белсене қызмет етті. Бастауыш Халық Училищелерін бітірушілердің көпшілігі орыс тілінде сауат ашып, Ресей үкіметінің отарлық саясатымен жақын танысқаннан кейін, өз халқының мүддесін қорғау жолына түсті. Бастауыш Халық Училищелері 20 ғасырдың басындағы қазақ жастарының әлеуметтік-мәдени дамуында, зиялы қауымның қалыптасуында елеулі рөл атқарды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы білім
Санат:Ресей империясы
Бастырма

**Бастырма:**
# Бастырма — ғимарат маңындағы қосалқы құрылыс. 
# Бастырма — өрнек салу әдісінің бір түрі.
Бастырық

**Бастырық** — арбаға не шанаға шөп, отын, т.б. заттарды тиегенде ауып кетпеуі үшін үстінен бастыра бекітілетін ағаш не металл сырық. Ағаш Бастырық мықты әрі жұмыр, бір басы аша, кебу ағаштан жасалады. Арқан сусымас үшін екінші жағы кертіледі не темір тегершік бекітіледі.

## Дереккөздер



Санат:Ауыл шаруашылығы
Басыбайлылық

[thumb|[Қазақстанның КСРО-ға басыбайлығы]]
**Басыбайлылық** — тәуелділік, кіріптарлық, жеке адамдардың сыртқы күштерге бағыныштылығы. Ғылыми әдебиетте Басыбайлылықтың қауымдық, экономикадан тыс, заттық-тауарлық және тоталитарлық түрлері аталып өтіледі. Ежелгі қоғамда жеке адам қауымдық тұтастықтың шеңберінен шыға алмады. Кейінгі әр түрлі жүйелерде тұлға әр түрлі (саяси, заттық-тауарлық, т.б.) Басыбайлылыққа ұшырады. Кейбір мемлекеттерде жұмысшы сөз жүзінде еркін болғанымен, күнкөріс мақсаттары бойынша экономикалық кіріптарлықта. Басыбайлылықты аластаудың басты шарты — адам құқықтарын дәйекті қорғау, оның іс жүзінде орындалуы.

## Дереккөздер



## Сыртқы сілтемелер
*Басыбайлылық

Санат:Филология
Санат:Саясат
Басықара

**Басықара** - Қызылорда облысы, Қазалы ауданындағы жер. Аудан орталығы Әйтеке би кентінен 21,0 км солтүстікте, Сырдария өзенінің бойында орналасқан. Бұл жер Сырдария атырауының солтүстік жағындағы қыртөбелермен шектеседі. Геоморфологиялық тұрғыдан Басықара ойлы-қырлы келген жазық дала. Оның негізін денудация процесінен мүжіліп тегістелген палеогендік шөгінділердің қалдықтары құрайды. Климаты континентті. Жылдық орташа температура 7,0-ден 8,8ӘС-қа дейін, жауынның жылдық мөлшері 104 – 132 мм. Өсімдік жабындысын бұйырғын, жусан, ылғалы мол жылдары әртүрлі эфермерлер құрайды. Шөптесінді құмтөбелерде жусан, эфермелер, күйреуік, теріскен, етегінде жыңғыл, шеңгел, ақсексеуіл өседі. Мұнда өзімен аттас ауыл орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы
Бата

**Бата**, бата беру — адал ниет, жақсы тілек білдірудің бір түрі, қазақ елінің ұлттық дәстүрі. Дастарқан басында, түрлі жиын-тойларда, т.б. адам өмірінде орын алатын ірілі-ұсақты қуаныштар кезінде, қуаныш иесіне арнап қол жайып, бата береді. Сондай-ақ, қиын сапар, алыс жолға аттанған азаматына ақ жол тілейтін халқымыздың ежелден келе жатқан, кең таралған дәстүрлерінің бірі. Бата беретіндер, көбіне, көпті көрген ақсақалдар мен кемеңгер де дуалы ауызды билер болып келеді. Бата қысылғанда — қуат, қиналғанда—медет беріп, әрбір іс-әрекетіңе даңғыл жол ашып, бәле-жаладан қорғайды деп есептелген. Бата көзі тірілерге ғана емес, аруақтарға да жасалған. Батасыз, тілексіз өмір болмайды. “Батамен ер көгереді, жаңбырмен жер көгереді” деп халқымыз текке айтпаған. Батаның да қисыны, айтылатын, айтылмайтын жері болады, қуаныш пен тойдың ретіне қарай, соған лайық Бата тілегі болады.

Бата қазақ фольклорының дербес, шағын жанры ретінде қарастырылады. Ұйқасты, ырғақты болып келетін, тұрақты образдарға негізделетін бата халқымыздың жақсылық пен жамандык, адалдық пен арамдық, обал-сауап турасындағы моральдық-этикалық түсініктерінің айғағы іспетті.

Мағыналық тұрғыда екі түрге бөлінеді: ақ (оң)  бата (алғыс), теріс бата (қарғыс). Қазақ халқының бата сөз үлгілеріне В.Радлов, Ш.Уәлиханов, А. Васильев, Г. Потанин, т.б. зерттеушілер назар аударып, жинап жариялаған.

Кейін батаға Ислам дінінің
әсері тиген. Осы күнгі бата отбасына амандық, молшылық, жастарға өмір, бақыт, сәттілік
тілеу мазмұнында болып келеді.

**Дастархан басында Бата беру:**
 
Дастарқандарыңа береке берсін,

Бастарыңа мереке берсін.

Астарыңа адалдық берсін.

Бастарыңа амандық берсін.

2)Дастарқаның тоқ болсын,

Уайым-қайғың жоқ болсын!

Бақ-дәулет берсін бастарыңа,

Ғұмыр берсін жастарыңа!

Пәле-жала, жын-шайтан

Жоламасын қастарыңа!

Аллаһу әкбар!

**Шайқас алдында Бата:**

## Дереккөздер


## Сыртқы Сілтемелер
*Бата беру жайында 
 

Санат:Әдебиет
Санат:Дін
Санат:Ислам
Батальон

[thumb|Оңтүстік [Осетия батальоны]]
**Батальон** (французша bataіllоn — әскери бөлімше) — құрлық, әуе-десант әскерлері мен теңіз–жаяу әскерлерінің негізгі тактикалық бөлімшесі. Ол мотоатқыштар, танк, парашютті-десант, аэромобиль, барлау, инженерлік-саперлік, байланыс, автомобиль, теңіз–жаяу әскерлері Батальоны, т.б. болып жасақталады. 17 ғасырдан бастап тұрақты бөлімшелер ретінде қалыптасқан. Батальон әр түрлі құрамалар сапында да, жекелей де әрекет ете алады. Кеңес әскеріндегі мотоатқыштар Батальоны құрамында командалық құрам, штаб, 3 мотоатқыштар ротасы болды. Бұған қоса танкіге соққы беретін, байланыс, артиллериялық демеу, техникалық қызмет көрсету, жабдықтау және медициналық пункт бөлімшелері енді. Мұндай Батальон минометтермен, автоматты атыс қаруларымен, танкіге қарсы қолданатын басқарылатын ракета қондырғыларымен, гранатаатқыштармен, зенитті қондырғылармен, бронетранспортерлермен, жаяу әскерлердің жауынгерлік машиналарымен жарақтанады. Танк Батальоны құрамына — 3 танк ротасы мен жауынгерлік қамтамасыз ету бөлімшесі енеді. АҚШ армиясында моторлы жаяу әскер Батальоны штабтан, штабтық ротадан, 4 моторлы жаяу әскер ротасы мен танкіге қарсы соққы беретін ротадан, танк Батальоны — штаб, штабтық рота, 4 танк ротасы (әрқайсысында 17 танктен) тұрады. Әр түрлі мемлекеттер армияларының Батальондары құрамында, әдетте, 400 — 900 адам, 30 — 70 БТР (БМП), 9 — 12 миномет, 6 — 48 ПТУР қондырғысы, пулеметтер, гранатаатқыштар, тапанша-пулеметтер, т.б. қару-жарақтар; танк Батальондары құрамында 400 — 500 адам, 30 — 54 танк, миномет, зенит жарақтары, т.б. болады.  

## Дереккөздер

Санат: Әскери іс
## Сыртқы Сілтемелер
*Бататльон деген не?
Батан

**Батан** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік не бұта. Қазақстанда 8 түрі бар, оның ішінде түктігүл, шоғыр, бұдыр. Батандар – сирек кездесетін өсімдіктер. Өте сирек кездесетін, жылдан-жылға таралу аймағы азайып бара жатқан түрі – Культиасов батаны (S. kultіassovіі). Ол Қаратауда, Талас Алатауында кездеседі. Биіктігі 40 см-дей. Сабағы түбінен бұтақталатындықтан бір түбінің өзі көлемді жерді алып жатады. Бір жылдық өркендері көп қырлы, ұзындығы 15 см, сабағының ұшындағы бұтақтары бір-біріне қарама-қарсы орналасады. Жапырақтары қауырсын тәрізді салаланған. Ұсақ гүлдері ақ түсті, қос жынысты, бір шатырында 10 – 15 гүлдері болады. Тұқымынан көбейеді. Тұқымы жіңішке, эллипс тәрізді. Шілде айында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Культиасов батаны Ақсу-Жабағылы қорығында қорғалады. Жойылып бара жатқан түр болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер



Санат:Шатыршагүлділер
Бата Оқу

[thumb|Бата Оқудың негізі - [Құран кітабы]]
**Бата Оқу** — ұлттық дәстүр. Қазақ халқының дүниетанымында Бата Оқу қайтыс болған адамға құран шығару, аят оқу сияқты мұсылмандық наным-сенімдермен ұштастырылады. Ағайын-туғандар әдетте қайтқан адамның жылына дейін, кейде одан кейін де марқұмның үйіне дүние, мал, ақша апарып, оның жақындарына көңіл айтады, аруаққа бағыштап Құран оқытады. Қазақтың діни ғұрпында Бата Оқуға үлкен мән берілген, оны қайтыс болған адам рухы мен “Құдай алдындағы парыз” деп есептеген.

## Дереккөздер



## Сыртқы Сілтемелер
*Бата дегеніміз не? 

Санат:Ұлттық дәстүр
Батарея

[thumb|[Варта батареялары]]
**Батарея** — жұмыс тиімділігін арттыру мақсатымен   бір жүйеге келтірілген бір типтес приборлар, аппараттар, құрылыстар, құрылғылар (мысалы, электр аккумуляторлары, кокс пештері, жылыту радиаторлары, т.б.).

**Батарея**- олардың функцияларын біріктіру мақсатымен бір тұтас бірнеше бірдей элементтерді байланыстыру.

## Әскерде
Батарея — артиллериядағы тактикалық-ұйымдық бөлім (артиллерия немесе минаатар батареясы). Ол бірнеше взводтан құралады. Мақсатына қарай жағалау батареясы, дыбыс барлау батареясы, барлау батареясы, есептеу батареясына бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Батискаф

[thumb|Өте тереңді зерттейтін [Әлем батискафы]]
**Батискаф** (грекше baths — терең және skphos — кеме) — терең суда зерттеулер жүргізуге арналған өздігінен жүзетін аппарат. Ол болат шар — гондоладан (ішінде 1 — 3 адам және приборлар орналасқан), қалқыма қораптан (корпустан) тұрады. Қалқыма қорап судан жеңіл сұйықтықпен (әдетте, бензинмен) толтырылады. Батискафтың суда жүзуі балласты тастау және бензинді сыртқа шығару арқылы реттеледі. Батискаф су ішінде еспе винттің (электрлік қозғалтқышпен байланысқан) көмегімен қозғалады. Ең алғашқы Батискафты 1948 жылы швейцариялық физикО.Пиккар құрастырған. Зерттеушілер “Триест-2” Батискафының  көмегімен Тынық мұхиттағы Мариан шұңғымасының түбіне (тереңдігі шамамен 11 мың метр) жетті (1960). 20 ғасырдың 2-жартысында Батискафтардың зерттеу жұмыстарын жүргізуге қолайлы жаңа түрлері жасалып, мұхит түбіндегі терең шұңғымаларды жан-жақты зерттеуге мүмкіндік жасады.

**Батискаф** — мұхитзерттеушілік және тағы да басқалары зерттеулер жүргізу үшін қолданылатын тереңсулық өзі жүзетін аспап, тереңсулық кеме. Ең бірінші батискафты 1948 ж. швейцариялық физик О.Пиккар жасады. 1960 ж. О. Пиккар мен Д. Уолш батискафпен Тынық мұхиттағы 11 мың теревдіктегі Мариан науасына дейін жетті.

## Дереккөздер



## Сыртқы Сілтемелер
*Зерттеу нәтижелері

Санат:Батискафтар
Санат:Механика
Батисфера

thumb|Батисфера
**Батисфера** (грекше bathэs — терең және sphіra — шар) — мұхитты, т.б. зерттеуге арналған шар пішіндес аппарат. Әдетте болаттан жасалады және оның су ішін бақылайтын терезелері (иллюминатарлары) болады. Оның ішінде 1 — 2 адам, ғылыми-зерттеу жүргізуге арналған аппаратура, ауаны тазарту жүйесі, телефон орналасады. Батисфераның көмегімен адамдар судың 1360 м тереңдігіне жетті (1948). 20 ғасырдың 50-жылдарынан Батисфераның орнына гидростат қолданыла бастады. 

## Дереккөздер



Санат:Батискафтар
Батпаққара көтерілісі

**Батпаққара көтерілісі** — Кеңес өкіметінің зорлық-зомбылық саясатына қарсы 1929 жылы 1–9 қараша аралығында болған Қостанай округінің Батпаққара ауданын, ішінара Наурызым, Торғай аудандарының кейбір ауылдарын қамтыған халықтың наразылық қимылдары.

Көтерілістің басталуына 1928 жылдың қыркүйек — қараша айларында жүргізілген кәмпескелеу науқаны себеп болды. Қазақ АКСР-і ОАК-нің шешімімен мұнда 16 бай қожалықтары тәркіленді. Осы науқан барысында байлардың отбасыларының, өлкеден шыққан Алаш қозғалысының көрнекті қайраткерлері А.Байтұрсыновтың, М.Дулатовтың, М.Есболовтың, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі Ә.Жанбосыновтың серіктері мен балаларының әділетсіз қуғындалып, абақтыға жабылуы жергілікті халықтың ашу-ызасын тудырды. Көтеріліс басталған кезде Батпаққараның өзінде ғана РКФСР “Қылмысты істер кодексінің” 58-бабы бойынша “контрреволюционерлер”, “ұлтшылдар”, “алашордашылар” деген айыптармен 50 адам тұтқында отырды. 

Көтерілісшілердің басты мақсаты — осы адамдарды қамаудан босату болды. Кеңес өкіметі органдарындағы басшы адамдардың озбырлығы, астық дайындау науқандарындағы жүгенсіздіктер, өкіметтің дінге теріс көзқарасы қалыптасқан ахуалды шиеленістіре түсті. Көтерілісшілер “Кеңес өкіметі жойылсын!”, “Алынып қойылған жерлер иелеріне қайтарылсын!”, “Байлардың кәмпескеленген малдары өздеріне қайтарылсын!”, “Хандық жасасын!” деген саяси ұрандар көтерді. 1929-шы жылы 2-ші қарашада наразылыққа қатысушылар Батпаққара ауданының орталығына басып кірді. Жасырынып үлгермеген аудан басшылары, жергілікті өкімет адамдары тұтқындалды. Жергілікті кеңес, партия, сот, милиция, кооператив, шаруашылық мекемелері орналасқан үйлер өртелді. Көтерілісті ұйымдастыру кезінде Абайділдә Бекжанов, Сейтбек Қалиев, Ахмедия Смағұлов, т.б. белсенділік танытты. 

Көтерілісшілер қатарында 5 ауылдық кеңес мүшесі, 3 коммунист, 12 комсомол, 2 “Қосшы” одағының төрағалары болды. Көтеріліс басшылары аудандағы барлық ауылдардың өкілдерімен жиналыс өткізіп, ауылдарда “ақсақалдар үштігін” құрды. Оларға әрбір ауылдан 50 жігіттен тұратын сарбаздар жасағын шығару жүктелді. Жалпы саны 1000 адамнан тұратын сарбаздар жасақтау (800-і Батпаққара ауданының ауылдарынан, 200-і Наурызым ауданының ауылдарынан) көзделді. 300 адамның қатысуымен жергілікті мешітте Омар Бармақовты көтерілісшілер хан көтерді. Батпаққарадан кейін Наурызым ауданындағы елді мекендерді, ауылдарды қосып алып, онан соң Торғайға, Қостанайға шабуыл жасау жоспарланды. Алайда жалпы сандары 530 адамға ғана жеткен, өздері “Аңшылар одағы” дүкенінен алынған 75-ке жуық мылтықтармен қаруланған көтерілісшілердің мұндай кең көлемде әскери қимылдар ұйымдастыруға мүмкіндіктері болмады. Жазалаушы отрядтарға көтерілісшілер қарсылық көрсете алмады. Жазалаушы отряд 200-ге жуық көтерілісшілерді, оның ішінде Бармақовты да тұтқынға алды. ОГПУ “үштігі” Батпаққара көтерілісіне байланысты 115 адамды ату жазасына, 170 адамды 2 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімде еңбекпен түзету лагеріне, 28 адамды Қазақстаннан тыс жерлерге 3 жыл мерзімге айдауға кесті, 17 адамды шартты түрде соттады.  

## Дереккөздер

Санат: Тарих
Санат: Көтерілістер
Батпан

thumb|Бір батпан шамасындағы тас
**Батпан** — Қазақстан, Орта Азия халықтары арасында қолданылған байырғы салмақ өлшемі. Ол әр жерде әр түрлі мөлшерленген. Халық ауыз әдебиеті мен жазба деректерде Батпан бірде 6 пұттан 12 пұтқа дейінгі өлшем, бірде бірнеше пұттан ондаған пұтқа дейінгі салмақ мөлшері ретінде көрсетіледі. Ауыз әдебиетінде “бес батпан шоқпар”, “он екі батпан күрзі” деген сияқты соққы қаруларының салмақтары да кездеседі. Бірақ бұл қарудың емес, оның соққы күшін көрсететін салмақ мөлшері болса керек. Жазба деректерге сүйенсек, 19 ғасырда Ходжентте Батпан 12 пұтқа тең, яғни 196,56 кг мөлшерінде болған. Тағы бір мәліметтерде 432 ағылшын фунтына тең, яғни 196,016 кг. Кейбір этнографиялық деректер бойынша, Батпан 16 пұт; қосымша Байырғы қазақ өлшемдері.

## Дереккөздер


*Давыдович Е.А., Материалы по метрологии средневековой Средней Азии, М., 1970.

Санат:Ұлттық өлшем
Шәрбан Батталқызы Батталова

thumb|right|200px|Шәрбан Батталқызы Батталова
**Шәрбан Батталқызы Батталова**(15.8.1921 ж.т., Қарағанды облысы Шет ауданы) – хим. ғыл. докт. (1970), проф. (1972), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1989), Қазақстанның еңбек сің. ғыл. және тех. қайраткері (1993). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. Мәскеу мемл. ун-тін (1948) және оның аспирантурасын (1952) бітірген. 1952 жылдан Хим. ғылымдары ин-тында аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1956–1959 ж. осы ин-ттың тапсыруымен Қазақ қыздар пед. ин-тында химия кафедрасын ұйымдастырып, онда дәріс берді) болды. «Қазақстанның кейбір бентониттерінің катализдік және тазартқыштық қасиеттері» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Негізгі ғыл. еңбектері алюмосиликаттар катализіне және әр түрлі хим. заттардың сорбтану қасиеттерін зерттеуге арналған. Ол Қазақстандағы минералдық шикізаттардан алынатын қосылыстарды тазарту мақсатымен көмірсутектерге және сорбенттерге әсер ететін катализаторлар алу, оларды қолдану мәселелерімен шұғылданды, алюмосиликаттардың катализдік әсері мен сорбтану қасиеттері арасындағы байланысты анықтады. Б. 200 ғыл. еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы, 6 авторлық куәлігі бар. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. 
## Шығармалары
*Физико-химические и каталитические свойства вермикулита, А.-А, 1982;
*Физико-химические основы получения и применения катализаторов и адсорбентов из бентонитов, А.-А, 1986.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданында туғандар‎
Бату

**Бату** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
*Бату хан — Алтын Орданың негізін қалаған хан.
*Бату (найза) — жауынгерлік найзаның коне аты.
Батыр Қайыпұлы

**Батыр Қайыпұлы** (туған жылы белгісіз — 1771) — сұлтан, Кіші жүздің бір бөлігінің ханы (15.10.1748 — 1771). 

Жошыдан тараған Жәдік сұлтанның ұрпағы. Бұхарада оқып тәрбиеленген. 1728 жылы аз уақыт Хиуа тағында отырған. 1723 - 29 жылдары қазақ-жоңғар соғыстарында Шекті руының жасағын бастап, жеке басының батырлығы және қолбасшылық қабілетімен көзге түседі. XVIII ғасырдың 20-шы жылдарының аяқ кезінен бастап Әбілқайыр ханның басты бақталастарының біріне айналды. Барақ сұлтанмен келісімге келіп, Әбілқайырдың өліміне себепші болды. 1731 жылдың желтоқсанда Батыр сұлтан Ресей бодандығын қабылдағанымен өзінің геосаяси мақсаттарын жүзеге асыруда жоңғарларға да иек сүйеуге тырысты. Әбілқайырдың қазасынан кейін, оның ұлы Нұралы хан ханның билігін мойындаудан бас тартты. 1748 жылдың қазан айында Әлімұлының Шекті, Шөмекей, Бозғыл, Қарасақал руларының басшылары Батыр сұлтанды хан сайлайды. Бірақ Ресей өкіметі оны хан деп танымайды. 1750 - 60 жылдары Батыр хан Орта Азия жеріндегі хандармен бейбіт қарым-қатынас орнатады. Егде тартқан шағында Сырдарияның төменгі ағысындағы ордасында қайтыс болады.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Жәдік әулеті
Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Кіші жүз хандары
Санат:Хиуа хандары
Санат:Төрелер
Батырақтар

thumb|
**Батырақтар** –  XX ғасырдың 30-шы жылдарына дейін байларға, кулактарға жалдану арқылы күнелткен әлеуметтік топ. Батырақтық қазақ даласында жалдамалы еңбек қатынастарының енуіне байланысты туып, отырықшы, жартылай отырықшы аймақтарда кең тарады. Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі алғашқы жылдарда да байлар мен кулактар батырақтар еңбегін пайдаланды. 1928 жылы қазақ кәсіподақтар кеңесінің жүргізген есебі бойынша батырақтар саны 130200 адам болған. Мал бағумен, егіншілікпен айналысатын батырақ бір науқанға жалданып үй тірлігімен де айналысты. Ауыл мен отырықшы аудандарда батырақ еңбегі ақшалай, көшпелі және жартылай көшпелі аудандарда малмен төленді. Қазақстанның түрлі аудандарындағы жергілікті өзгешеліктерге қарай батырақ ай сайын 8,3 сомнан 16,3 сомға дейін алып тұрды. Кеңес өкіметінің байлар мен кулактарды тап ретінде жоюы батырақтарды жұмыссыздыққа ұшыратып, шаруашылық дағдарысын туғызды.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы
Батыр қонтайшы

**Батыр қонтайшы, Эрдени Батур хунтайджи** (туған жылы белгісіз - 1653) - Жоңғар хандығының негізін қалаушы, оның алғашқы билеушісі.

Әкесі Қарақұланың (Хара-Хула) саясатын жалғастырып, өзіне бағынғысы келмеген ойрат ақсүйектерінің қарсылығын басуға көп күш салды. Билік үшін күресте жеңіліске ұшыраған Гуши хан 1635 жылы Жоңғариядан Кукнорға кеткен соң, ойрат тайпаларына жалғыз өзі билік жүргізді. Ол осы жылы Қазақ хандығына шапқыншылық ұйымдастырып, бейбіт жатқан қазақ ауылдарын қасіретке ұшыратты. Жәңгір ханды тұтқынға түсірді. Ресейге бірнеше рет елші жіберіп, онымен астыртын тіл табысуға тырысты. Сөйтіп, жүз жылға созылған қазақ-жоңғар соғысының тұтануына түрткі болды. 1640 жылы қыркүйекте маньчжур шапқыншылығына тойтарыс беру, шашыраңқы ойрат қалмақтарының басын қосу және көшпелі өмірге негізделген заң ережелерін қабылдау мақсатында құрылтай жиынын өткізді. 1643 жылы 50 мың әскермен Жетісуға басып кірді. Бірақ Орбұлақ шайқасында (кейбір деректер бойынша, Қарқара асуы маңындағы шайқаста) саны аз қазақ жасақтарынан жеңіліс тапты. 1647 жылы Батыр қонтайшы мен Жәңгір хан уақытша бейбіт келісім жасасты.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1653 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жоңғар хандары
Батырлық ертегілер

**Батырлық ертегілер** - қазақ ауыз әдебиетінің негізгі жанрларының бірі, көбінесе, өлеңмен, кейде қара сөзбен де айтылатын көркем шығарма. 

Қиял-ғажайып ертегілері сияқты батырлық ертегілердің көпшілігі ежелгі замандарда пайда болған. Қиял-ғажайып ертегілерде көбіне мифтік, таңғажайып оқиғалар баяндалатын болса, батырлық ертегілерде кейіпкер дара мадақталып, батырлардың ерлік істері барынша әсірелеу түрінде көрсетіледі. Батырлық ертегілердің негізгі тақырыптары - сүйген адамына қосылу жолында шексіз ерлік көрсету, неше түрлі құбыжықтармен, жалмауыздармен соғысу, елі үшін жаудан кек алу. Баяндау кезінде сол фантастикалық мақұлықтар бейнесіне, табиғаттың дүлей күштеріне, жауласушы жақтың тұрмыс-тіршілігіне, іс-әрекетіне түсініктемелер беріледі. 

Батырлық ертегілердің бәрі бірдей ерте заманда туған жоқ, кейбіреулері кейін пайда болып, көбіне батырлық жырлардың прозалық түріне айналып отырды. Олардың негізгі арқауы бұрынғыдай дию, перілермен алысу емес, керісінше, қазақ батырларының сыртқы жаулармен соғысуы, ру-тайпалардың өзара талас-тартыстары сияқты оқиғаларға құрылды.

Батырлық ертегілердің өзіне тән стильдік ерекшеліктері бар. 
**Біріншіден, мұнда қиял-ғажайып ертегілерге қарағанда, суреттеу элементтері басым*. 
**Екіншіден, кеңінен баяндалатын нәрсе - кейіпкердің жаумен жекпе-жек соғысы*. 
**Үшіншіден, қара сөзден гөрі өлеңмен баяндау жиі кездеседі, демек, ырғақ пайда бола бастайды*.
Сонымен бірге, көп жағдайда батырлық ертегілер батырлық жырларға да жақын. Ерлік көрсетіп үйлену, ел үшін кек алу, әр түрлі жауыздармен алысу - батырлық эпос дамуының кейінгі кезеңіне жататын тақырыптар. Мұндағы батырлар образы батырлық ертегілер негізінде дамыған. Ер Төстік, Керқұла атты Кендебай, Әлібек сияқты батырлық ертегі кейіпкерлерінің қасиеттері батырлық жырлар кейіпкерлері характерінде жиі ұшырасады. Бұдан біз батырлық ертегілер мен батырлық жырлардың тарихи сабақтастығын көреміз.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Батыс

[thumb|[Батыс]]
**Батыс**– 1) Күн бататын жақ, дүниенің төрт құбыласының шығысқа қарама-қарсы жатқан тұсы; 2) АҚШ, Канада,  Батыс Еуропаның, тағы басқа дамыған мемлекеттерінің жиынтық атауы. 

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: География
Санат:Айрық беттер
Санат:Бағдарлау
Батыс Ғұн Империясы

[thumb|[Ғұндар]]
**Батыс Ғұн Империясы**, Батыс хун империясы — ғұндардың Еуропада құрған мемлекеті. Батыс Ғұн империясының негізі алғаш б.з. II ғасырында Батыс Қазақстан жерінде, Каспий теңізі жағалауында қаланды. Ғұндар сол өңірден өздерінің патшасы Валамир (Балаәмір) бастауымен батысқа аттанып, IV ғасырдың 70-жылдары Днестрге дейінгі жерді жаулап алды. Олардан бірінші болып жеңілгендер Азов теңізі өңірін мекендеген аландар болатын (қ. Ғұндардың аландарды талқандауы). Керчь бұғазы мен Қырымдағы Боспор патшалығы да ғұндардың соққысынан құлады. 375 жылы Қара теңіз жағалауындағы остготтарды (Шығыс готтар) түгелдей бағындырды, ал вестготтар (Батыс готтар) Рим империясы территориясына барып паналады. Сөйтіп ғұндарға Еділден Днестрге дейінгі жерлерді мекендеген тайпалар бағынды. Ғұндардың Батысқа жорығы Халықтардың ұлы қоныс аударуының басталуына түрткі болды. Ғұндар Рим империясымен көршілес орналасып алып, көп ұзамай оған қысым көрсете бастады. Батыс Ғұндың басында Рим империясының Паннония аймағын (қазіргі Венгрия жерін) басып алып, оны ғұн мемлекеті құрамына кіргізді. Рим империясының мұрасын бөлісуде герман тайпаларының бақталасына айналды. 433 жылы ғұн патшасы Руғила қайтыс болған соң, мемлекет билігі оның інілері Ақтар мен Мыңзық балаларына — Бледа мен Аттиланың қолына көшті. 437 жылы ғұндар Рейн өзенінің бойында Бургун корольдігіне соққы берді. Нәтижесінде Солтүстік Еуропа мен Галлияға дейінгі герман тайпалары ғұндарға бағынды. Ғұндарға қарсы Рим империясы атынан вандал мен вестгот тайпалары ғана соғысты. 451 жылғы Каталаун қырғынынан кейін Еуропада ғұндарға қарсы тұратын ешқандай әскери күш болмады. Сөйтіп ғұндар Батыс Рим империясы территориясына толық иелік етті. 454 жылы Аттила өлгеннен кейін Батыс Ғұн Империясы ыдырап, герман тайпалары ғұндардан бөлініп кетті. Бұрынғы үлкен империя құрамында тек ғұн тайпалары, яғни түркі тілдес тайпалар ғана қалды. VI ғасырдан бастап Батыс Ғұн империясы “Уарғұндар қағанаты” (Арғындар қағанаты) деп аталды. Баян хан тұсында күшейген Уарғұндар қағанатына Византия салық төлеп тұруға мәжбүр болды. Баян хан Арал теңізі маңынан Тарниак, Котзагер, Забен тайпаларын Еуропаға көшіріп алған еді. Уарғұндар қағанатын 798 жылы Франк королі — Ұлы Карл талқандады. Осыдан соң ғұндар мемлекеті бас көтерген жоқ. Батыс Ғұн империясы адамзат мәдениеті тарихында өзіндік терең із қалдырды. Зергерлік өнердің ерекше дамыған түрі — полихрома стилін алғаш батыс ғұн зергерлері салған. Олардың полихрома стилімен жасалған бұйымдары әлемнің талай музейлерін безендіріп тұр. Батыс Ғұн империясында алтыннан жасалған 92 экспонат Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы. Цирк өнеріне қатысты ат үсті ойындарының негізін ғұндар салған. Олар мұны өзімен бірге Еуропаға алып барды. Ғұндар Еуропада баспана ретінде төрт доңғалақты арба үстіне орнатылған киіз үйлерді пайдаланған. Ғұндардың кілемдері мен киіздері түрлі оюлармен өрнектелетін болған. Еуропалық аймақтарда жүргізілген археол. қазба жұмыстары кезінде ғұндардың ағаштан, қыштан, металлдан жасалған ыдыс-аяқтары мен түрлі бұйымдары табылған.

## Дереккөздер


Санат: Тарих
Батыс Қазақстандағы 1916 Жылғы Көтеріліс

**Батыс Қазақстандағы 1916 жылғы көтеріліс** — Он алтыншы жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың құрамдас бөлігі. Бұрынғы Бөкей ордасын, Орал облысынан және Торғай облысынының Ақтөбе, Ырғыз уездерін қамтыды. Бұл өңірде де көтеріліс 25 маусымдағы Ресей патшасы жарлығына наразылық, болыс басшыларына, тыл жұмысына алынатындардың тізімін жасаушыларға қысым көрсету түрінде басталды. Бірақ қазақ зиялылары халықты қантөгістен, қарулы қақтығыстан сақтандыруға күш салды. Осы мақсатта Б. Қаратаев пен Ж. Сейдалин Ресей мемлекеттік думасының төрағасына арнайы хат арқылы тыл жұмысына адам алуды 1917 жылдың 17 мамырына дейін тоқтата тұру керектігі жөнінде ұсыныс жасады. Қазақ зиялылары тыл жұмысына адам беруді жақтағанымен кей жерлерде қуғын-сүргінге ұшырады. “Қазақтарды өкіметке бағынбауға шақырды” деген айыппен Бөкей ордасында Бақтыгерей Құлманов жер аударылды, ал Сейітқали Меңдешев 3 ай мерзімге абақтыға жабылды. Бөкей ордасында халық нарызылығының екпін алған жері Бірінші теңіз жағалауы округі болды. Онда бір мыңнан астам көтерілісшілерге Исатай Тайманұлының немересі Өтепқали Дінбаянұлы жетекшілік етті. Шоқпармен, мылтықпен қаруланған көтерілісшілер жергілікті билік орындарынан тыл жұмысына алынатындардың тізімін тартып алып, өртеп жіберді. Округ деңгейінен аспаған көтеріліс 30 тамызда жазалаушы әскер күшімен басылды. Көтерілісті ұйымдастырушылар ретінде Дінбаянұлы, Е. Нарынбаев, Қ. Дүтбаев, т.б. тұтқынға алынды. Орал облысының Ілбішін, Темір уездері көтерілісшілері батыл қимылдарға көшіп, жазалаушы әскерлермен қарулы қақтығысқа түсті. Ілбішін уезінің Соналы болысында Есенғали Дәуесұлы мен Бақи Жақайұлы бастаған 900-ге жуық көтерілісшілер күші басым жазалаушы әскермен ашық шайқасқа түсті. Ресей әскерінің қолына түскен көтеріліс жетекшілері Дәуесұлы мен  Жақайұлы Калмыков түрмесіне жабылды. Темір уезі көтерілісшілері 29 тамызда “Ұрының қара суы” деген жерде 200 Ресей әскерімен шайқасты. Шайқаста көтеріліс жетекшісі Әкімбай (Қартқожа) қаза тапты. Ресей жазалаушылары қолға түскен көтерілісшілерді аяусыз жазалап отырды. Ілбішін уезінің Шиелі болысында 4 адам дарға асылды, Шыңғырлау болысында 4 адам ату жазасына кесілді. Гурьев уезінде жұрттың біразы Хиуа хандығының жеріне үдере көшті. Ақтөбе уезінде халық наразылығы 18 шілдеде Әкімбет болысында басталды. Ақкемер станциясы маңында бір мыңға жуық көтерілісшілер темір жолды бұзып, поездарға бөгет жасады; оларды Ақтөбеден жіберілген жазалаушы әскер қуып таратты. Ырғыз уезі көтерілісшілері Ресей өкіметін мойындаудан бас тартып, өз хандарын сайлады. Аманкөл болысында Әтіке Қаражанов, Тәуіп болысында Әйімбет Шобанов, Қызылжар болысында Айжарқын Қанаев, Бақсайыл болысында Жұмағазы Жүргенов, Талдық болысында Сиеспен Тілегенов, Белқопа болысында Көптілеу Қосқұлақов хан сайланды. 29 қараша күні Аманкөл, Тәуіп, Қызылжар болыстарының көтерілісшілері жазалаушы әскермен шайқасып, оның бетін қайтарды. Шайқас кезінде 1300-ге жуық көтерілісшілер қаза тапты. Желтоқсанда Тәуіп болысының ханы Шобанов қолға түсіп, тұтқындалды. Ырғыз уезінде көтеріліс Уақытша үкімет тұсында да өз жалғасын тапты.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
А. Островский атындағы Батыс Қазақстан облыстық орыс драма театры

**А. Островский атындағы Батыс Қазақстан облыстық орыс драма театры** – 1859 жылы Орал қаласында ашылған мәдени орталық. 

## Тарихы
Театрдың тарихы 1859 жылдан басталады. Алғаш рет Орал казак әскерінің наказной атаманы А. Столыпиннің бастамасымен құрылған. Театр труппасы 1859 жылы күзде А.Н. Островскийдің "Кедейлік кемістік емес" атты комедиясымен шымылдық ашты. Алғашқы кезде труппада әуесқой актерлар ойнады. Труппа құрамына көршілес Орынбор мен Саратов қалаларынан кәсіби әртістер шақырылды. Осы кезеңінен бастап Орал драма театры іске кірісті. Осы маусымда (1859–1860 жж.) А.Н. Островскийдің "Поздняя любовь" атты тағы бір шығармасы сахналанды, "Кэтти и Бэтти" опереттасы қойылды. Оның музыкасын атаман А.Д. Столыпин мен орыс композиторы А.С. Даргомыжский бірлесе отырып жазып шықты. Бұл кезеңдегі театр репертуарының негізі бір актілі комедиялар мен водевилдерден құралды. 1890 жылдан бастап кәсіби театрға айналды.

## Кәсіби кезең. Қойылымдар
Қазан төңкерісінен кейін театр заман талабына сәйкес қайта құрылды. Оның сахнасында орыс классикалық драматургиясы туындыларымен қатар кеңес драматургтары А.Н. Афиногеновтің, В.Н. Билль-Белоцерковскийдің, В.В. Вишневскийдің, Н.Ф. Погодиннің, К.А. Треневтің шығармалары, сондай-ақ, шет ел әдебиетінен Ф. Шиллердің "Қарақшылары", "Зұлымдық пен махаббаты", Лопе де Веганың "Қой бастауы", тағы басқа туындылар қойылды. Театрда әр жылдары Қазақстанның халық әртісі Н.К. Ангаров, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі З.М. Акимова, т.б. өнер көрсетті. Режиссерлер Ресейдің еңбек сіңірген әртісі В.К. Данилов пен П.П. Поддубный қызмет етті. 1960 жылы театрға белгілі орыс драматургі А.Н. Островскийдің есімі берілді. XX ғасырдың 60-жылдарынан кейін театр сахнасында Островскийдің "Жылтырағанмен жылытпайдысы", "Жазықсыз жапа шеккендері", Чеховтың "Ваня ағайы" мен "Шағаласы" Н.С. Лесковтың "Мценск уезінің леди Макбеті", А.М. Горькийдің "Васса Железновасы", М.А. Шолоховтың "Көтерілген тыңы", Ғ. Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян Сұлуы", С. Мұқановтың "Шоқан Уәлихановы" мен "Ботагөзі", С. Жүнісовтің "Ажар мен ажалы", У. Шекспирдің "Ричард ІІІ-сі", Т. Уильямстің "Үміт трамвайы", Б. Нушичтің "Философия докторы", Э. Де Филиппоның "Филумена Мартуроносы", т.б. драмалық шығармалар қойылды.

## Театр ғимараты
Ғимараты 1858 жылы тұрғызылған. 1919 жылы театр ғимараты өртеніп, спектакльдерді Александр Невский соборында қойды. 1940 жылы бұрынғы «Пушкин үйінің» орнына тұрғызылған қазіргі театр ғимараты Орал қаласындағы әдемі тарихи архитектуралық ескерткіштердің бірінен саналады. 2002-2003 жылдары театр толығымен қайта қалпына келтірілген, 305 орынға арналған жайлы және сыйымды залы бар. Бүгінгі күнде театр труппасында 30 әртіс жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан театрлары
Санат:Батыс Қазақстан облысы
Батыс Тәңір тауы

[thumb|[Тәңір тауы]]
**Батыс Тәңір тауы** — Орталық Азиядағы тау жүйесі, Тәңір тауының батыс бөлігі. Батыс Тәңір тауын Қырғыз Алатауы, Талас Алатауы, Шатқал (4503 м), Құрама, Пскем, Өгем (Угам) және Қаратау жоталары құрайды. Жоталар прекембрий мен палеозойдың шөгінді, метаморфтық және жанартаутекті жыныстарынан (тақтатас, әктас, құмтас, мәрмәр, гнейс, гранит, эффузиялық жыныстар, т.б.) түзілген. Батыс Тәңір тауы жоталары герциндік қатпарлану қозғалысына ұшырап, тегістелу (пенеплендік) процесін өткерген. Сондықтан, бұлар онша биік емес, тау бастары жайпақ, батыс беткейлері көлбеу, шығысы құлама келеді. Жер қойнауы кен байлықтарына бай. Мұнда темір, молибден, ванадий, қорғасын кентастары, тас көмір және қоңыр көмір, каолин, т.б. құрылыс материалдары өндіріледі. Мұхиттардан алыс жатқандықтан онда қуаң климат қалыптасқан. Климаты тым континенттік. Жоталарының оңтүстік-батысындағы тау аңғарларында ауаның орташа температурасы қаңтарда - 3-5°С, шілдеде 20-25°С, жоғарғы белдеулерде қаңтарда - 10-15°С және одан да суық, ал шілдеде - 10-15°С болады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері тау аңғарлары мен етегінде 150-450 мм, одан биік белдеулерде 450-800 мм. Батыс Тянь-Шань таулары Шу, Талас, Сырдария өзендерінің суайрығы болып табылады. Тау аңғарлары мен баурайларында тәлімі және суармалы егіншілік, мал шаруашылығы дамыған. Талас Алатауы мен Өгем жоталарында
* Қаратау қорығы
* Ақсу-Жабағылы қорығы
* Сайрам-Өгем ұлттық паркі  орналасқан.

## Сілтеме
* Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тәңір тауы
Баутин

**Баутин** — Маңғыстау облысы Түпқараған ауданындағы ауыл, Баутин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Форт-Шевченко қаласынан солтүстікке қарай 6 км-дей жерде, Каспий теңізі жағасында орналасқан.

## Тарихы
1849 жылы Николаевск станицасы ретінде құрылған. 1922 жылы Маңғыстау уезінің екінші партия конференциясының өкімімен А.Е.Баутиннің есімімен ауыстырылды.

## Халқы

## Өнеркәсібі
Баутин Қазақстандағы ірі балық өнеркәсібі орталықтарының бірі. Мұнда балық және итбалық аулау базасы, балық консервілеу зауыты, кеме жөндеу кәсіпорны жұмыс істейді. Зауыттың балық консервілеу, балық ұнын дайындау цехтары, итбалық терісін өңдеу, балықты бұқтыру, қаңылтыр қалбырын жасау өндірістері бар. Көлік және тұрмыс қажетін өтеу кәсіпорындары жұмыс істейді.

## Транспорты
Баутин тұрғындары облыс орталығы – Ақтау және Форт-Шевченко қалаларымен автомобиль жолы арқылы, Атырау, Астрахан қалаларымен теңіз жолы арқылы қатынасады.

## Инфрақұрылымы
Ауылда 1 мектеп- лицейі, 1 мектеп-гимназиясы /қазақша және орысша/,  Маңғыстау политехникалық колледжінің филиалы, 2 балабақша, 2 дәрігерлік  амбулатория,  2 кітапхана,  пошта бөлімшесі, 6 қонақ үй,  кафе-бар, 26 сауда нүктесі, 2 шаштараз, 3 балаларға арналған ойын алаңы,  телефон станциясы, су тұщытатын қондырғы орналасқан. Ауылда  көптеген шетелдік, отандық компаниялар жұмыс жасайды.

## Көрікті орындары
Баутин ауылы өзінің тарихи мұраларымен танымал. Мысалы төменгі және жоғарғы маяктар (1863 жыл), теңізагенттігі, «Меркурий» солтүстік–кавказ компаниясы (1887 жыл), А.Е.Баутинге қойылған ескерткіш (1927 жыл), Әліби Жангелдинге қойылған ескерткіш тақта (1978 жыл), балық шаруашылығын алғашқы ұйымдастырушы Дубский Захар Кузмичтің тұрған үйі (1913 жыл). 

## Дереккөздер

Санат:Түпқараған ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Бахр Әл-Асрар

«**Бахр Әл-Асрар**» – Махмұд ибн Уәлидің энциклопедиялық шығармасы. 

Толық атауы – «Бахр әл-асрар фи манақиб әл-ахйар» («Мейірбан адамдардың ізгі қасиеттері жайлы телегей-теңіз құпия сырлар»). Шығарма ортағасырлық парсы тілінде жазылған. Космография, астрология, география және тарихты қамтитын бұл көлемді еңбек Балх билеушісі Нәдір Мұхаммедтің тапсыруымен 1634 ж. басталып, шамамен 1640 жылдан кейін аяқталған. Әрқайсысы 4 бөлімнен тұратын 7 томдық бұл еңбектің космография, география туралы мағлұматтар беретін 1-томы мен Шыңғыс хан заманынан Аштархан әулеті билік еткен кезеңге дейінгі тарихи оқиғаларды қамтитын 6-томы ғана бізге жеткен. Шығармада Қазақ хандығы, оның негізін салушы Керей хан мен Жәнібек хан туралы маңызды мәліметтер, сонымен қатар қазақ хандары мен сұлтандарының шежіресі берілген. «Бахр Әл-Асрар» – 16 ғ-дың соңы мен 17 ғ-дың басындағы Қазақстан тарихына қатысты маңызды мәліметтер беретін құнды дерек. Қолжазбаның бір-бір нұсқасы Ұлыбританияның Іndіa offіce (Үндістан кеңсесі) кітапханасы мен Өзбекстан ғылым академиясының Шығыстану институты қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Энциклопедиялар
Батыс Қазақстан өнер институты

**Батыс Қазақстан Өнер Институты**Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8
## Сілтеме
* http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/kz/menu/show/11 
* http://www.wksu.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=76&lang=kz 

## Дереккөздер
Батыс Қарахан қағандығы

**Батыс Қарахан қағандығы** - Мәуреннахрдағы ортағасырлық мемлекет. Қарахан мемлекетінде Әли Арслан хан (қ. Әли ибн Мұса) мен Хасан Боғра хан балалары арасында билік үшін күрес үдей түсіп, бұл күрес 1041 жылы мемлекеттің Шығыс Қарахан қағандығы және **Батыс Қарахан қағандығы** болып бөлінуіне алып келді. Әли Арслан хан ұрпағының үлесіне тиген Батыс Қарахан қағанатының территориясы Мауераннахрды және Ферғананың батыс бөлігін қамтыды. Сырдария өңірі екі қағанаттың үнемі талас жеріне айналып, оған иелік ету қағанаттардың қуатына орай өзгеріп отырды. Батыс Қарахан қағанатының астанасы алғашында Үзкент, одан соң Самарқан болды. Мемлекет басшысы “хақан” лауазымын иемденді. Батыс Қарахан қағанатында Қарахан мемлекетіндегідей үлестік басқару жүйесі сақталды. Жоғарғы билеуші - хақан жанында басқарушы кеңсе (диуан) болды. Ол мынандай лауазым иелерінен тұрды: уәзір (ходжаий бузурга), қазынашы (әр-расаил), әскербасы (сахибшурат), пошта мен жергілікті билеушілердің қызметін қадағалаушы (сахиббарид), қаржы ісін бақылаушы (мушрифа), сауда ісі мен қолөнер өнімдерінің сапасын бақылаушы (мухтасиба), сот ісін жүргізуші (қази), діни мекемелердің мүлкін басқарушы (уақап). Іс-қағаздары түрік және араб тілдерінде жүргізілді. Батыс Қарахан қағанатында егіншілік, мал шаруашылығы, қолөнер, сауда дамыды. Ұлы Жібек жолы тармақтары Батыс Қарахан қағандығы жері арқылы өтті. Самарқан, Бұхара қалалары ислам мәдениетінің ірі орталықтары ретінде танылды. Батыс Қарахан қағанаты қалаларында мемлекет қаржыландырумен оқытатын медреселер және емдеу орындары болды. 1089 жылы Салжұқ сұлтандығының сұлтаны Мәлік шах I көп әскермен Батыс Қарахан қағанаты шекарасына баса көктеп кіріп, оның астанасы Самарқанды басып алды. Батыс Қарахан қағанаты басшысы Насыр ибн Ибраһим өзін Мәлік шахтың вассалы деп мойындауға мәжбүр болды. Сөйтіп Батыс Қарахан қағанаты салжұқтардың билігіне өтті. Салжұқтар Қарахан әулетінен өздеріне қолайлы адамдардан хақан тағайындап отырды. 1102 жылы Тараздың билеушісі Қадырхан Жабыраил салжұқтардың Мауераннахрдағы саяси үстемдігіне қарсы шықты. Бірақ ол Термез қаласы түбінде салжұқтардан жеңіліп, қаза болды. Махмұд ибн Мұхаммед билігі (1132-41) кезінде Батыс Қарахан қағанатына қарақытайлар шабуыл жасады. 1141 жылы Самарқан қаласы маңындағы Қатуан жазығындағы шайқаста Салжұқ сұлтандығының сұлтаны Санжар мен Батыс Қарахан қағанатының біріккен әскері қарақытайлықтардан жеңіліс тапты. Батыс Қарахан қағанаты қарақытайлардың вассалына айналды. XII ғасырдың ортасына қарай әрбір иелікті билеген ақсүйектер арасында таққа талас үдеп, Батыс Қарахан қағанатын әлсірете түсті. 1156 жылы Батыс Қарахан қағанатындағы билік тізгіні Шығыс Қарахан қағанатын билеген Хасан әулетінің қолына көшті. Батыс Қарахан қағанатының соңғы хақаны Оспан ибн Ибраһим болды. Ол 1212 жылы Хорезм шаһы Мұхаммед ибн Текеш қолынан қаза тапты. Сөйтіп, Мауераннахрда Қарахандар әулетінің билік жүргізуі аяқталды.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Тарих
I Баһадүр

**I Баһадүр** () — Ұлы Моғолдар патшалығының 8-ші падишаһы. Ұлы Моғолдар патшалығының негізін қалаушысы Бабырдың жүрежаты. I Акбардың шөпшегі.

Толық атағы: **Сайып-и-Қыран, Муаззам Шаһ Әлемгір Сани, Әбіннасыр Сейіт Кутубуддин Әбілмұзаффар Мұхаммед Муаззам Шаһ Әлем I Баһадүр Шаһ, Падишаһ-и-Ғази**.

## Өмірбаяны
I Баһадүр 1643 жылдың 14 қазанында Бурханпур қаласында дүниеге келді. Ол Ұлы Моғолдар падишаһы I Әлемгірдің және Бай бегімнің екінші ұлы болатын. Ағалары мен інілеріне қарағанда Баһадүр шыдамдырақ әрі тыныштырақ болғанды, сондықтан әкесінің сеніміне бөленді: I Әлемгір оны тақтың мұрагері етіп тағайындады.

Әкесінің тұсында ол Деканның (1663-1673, 1678-1680), Мултан, Кабул мен Синдтің (1673-1678), Аграның (1695), Акбарабаттың (1695-1699), Лахор, Мултан мен Учаның (1699), Кабулдың (1699-1707) науаб субадары (наменгері) болды.

## Билеген жылдары
I Баһадүр 1707 жылдың 19 маусымында 63 жасында таққа отырды. Кәрі жастағы падишаһ тек 5 жыл (1707-1712) биледі. Бастапқыда I Баһадүр тақ үшін өз ағасы әрі ізашары Мұхаммед Ағзаммен соғысты. 1711 жылы Ұлы Моғолдар патшалығына Бутан патшасы Друка Рабдже басып кірді. Патша Ұлы Моғолдарға қарсы шыққан Махендра Нарайян және Яджна Нарайян атты үнді төңкерісшілермен бірігіп, шығыстағы Дакка мен Горагат фауждары Ибраһим хан шабуыл жасады.

I Баһадүр 1712 жылдың 27 ақпанында Лахор маңында 68 жасында қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Ұлы Моғолдар патшалығының ыдырауы бастады.

Санат:1643 жылы туғандар
Санат:1712 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Моғолдар падишаһтары
Санат:Үнді монархтары
Санат:Үндістанда туғандар
Санат:Үндістанда қайтыс болғандар
Баянауыл Сыртқы Округі

**Баянауыл сыртқы округі** – Ресей үкіметінің Сарыарқада Батыс Сібір генерал – губернаторлығы құрамында ұйымдастырған алғашқы әкімшілік аймақтарының бірі. 1833 жылы 22 тамызда құрылғанда 80 мыңдай халқы, 16 мыңнан астам шаңырағы бар 14 болысты біріктірді. Бірінші аға сұлтаны – Шоң би Едігеұлы (айдабол руынан, 1833 - 36), орынбасары – Шорман би Күшікұлы, қазылары – Боштай Тұрсынбайұлы мен Бердәлі Қазанғапұлы болды. Мұнан кейін округті басқарған аға сұлтандар: Шорман Күшікұлы (қаржас, 1836 - 37), Маман Абылаев (төре, 1837 - 38), Бопы Тәтенұлы (төре, 1838 - 40), Боштай Тұрсынбайұлы (айдабол, 1840 - 41), Бердәлі Қазанғапұлы (бәсентиін, 1841 - 42), Қазанғап Сатыбалдыұлы (1843 - 48), Әли Көксалов (төре, 1848 - 51), Ханқожа Тәтенұлы (төре, 1851 - 53), Мұса Шорманұлы

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: География