open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Елена Владимировна Хрусталёва

**Елена Владимировна Хрусталёва** (28 қыркүйек 1980 жыл, Красноярск, КСРО) — биатлоншы, жеке сында 15 км жарыста 2010 жылғы Қысқы Олимпиадалық Ойындардың Қазақстан атынан күміс жүлдегері . 2002 жылғы Қысқы Ойындарда Белоруссия атынан қатысқан, Ресей құрамасында жүріп үш дүркін  Еуропа чемпионы.

2007 жылы Елена Хрусталёва 2007 жылы Азиа ойындарының екі дүркін чемпионы атанады, содан бері де Қазақстан құрама сапында өнер көрсетеді.

Спорттық мансабында Елена әлем кубоктарында 4 рет үздік ондықта көрінеді, соның ішінде жеке сында 2009 жылы әлем чемпионатында 6-шы орын алады.

## 2010 жылғы Қысқы Олимпиадалық Ойындардағы көрсеткіштері
* 13 ақпанда 7,5 шақырымдық спринттік бәсекеде Елена Хрусталева 20 минут 19,6 секундпен бесінші нәтижеге қол жеткізді. Қазақстан құрамасының көшбасшысы нысана ату барысында бірде-бір қателікке бой алдырмағанымен, жылдамдық жағынан сәл әлсіздік танытты
* 16 ақпанда биатлоннан із қуып жарысу бағдарламасы бойынша Хрусталева 31 минут 42 секундта нысадан үш рет мүлт кетіп 11 орынды қанағат тұтты.

* 18 ақпанда 20 нысананы көздеуде мүлт кетпеген Хрусталева алғашқы ату айналымынан кейін 13 орынға, одан кейін 6 сатыға жайғасты. Шешуші ату айналымының алдында 4 орыннан көрінген Елена, 15 км жарыста мәреге екінші уақыт көрсеткішпен келді. Хрусталеваның уақыты тек норвегиялық Тора Бергерден 20 секундтқа кем. Әлем үздіктері саналатын германиялық Катя Вильхелм (4 орын) мен Магдалена Нойнер (10), орыс қыздары Медведцева (21) мен Зайцевалар(26) Хрусталеваның шаңына да ілесе алмады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстанның Қысқы Олимпиада жүлдегерлері
Санат:Қазақстан биатлоншылары
Санат:Қазақстанның Олимпиада күміс жүлдегерлері
Санат:Беларусь биатлоншылары
Санат:Ресей биатлоншылары
Санат:Алфавит бойынша биатлоншылар
Санат:2010 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Биатлоннан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Ақкөл

**Ақкөл** сөзінің бірнеше мағынасы бар:

**Елді мекендер:**

* Ақкөл – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы ауыл.
* Ақкөл – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы қала.
* Ақкөл – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.
* Ақкөл – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл.
* Ақкөл – Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы ауыл.
* Ақкөл – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл.
* Ақкөл – Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы кент (станса).
* Ақкөл – Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл.
* Ақкөл – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы ауыл.
* Ақкөл – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Ақкөл – Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл.

**Көлдер:**

* Ақкөл – Жамбыл облысы Талас ауданындағы көл.
* Ақкөл – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл.
* Ақкөл – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы көл.
* Ақкөл – Маңғыстау облысы Бозащы түбегінің солтүстік-батысында Ақшағыл шығанағына жақын жатқан көл.
* Ақкөл – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы көл.

**Басқа мағыналар:**

* Ақкөл – Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Қаражал әкімдігі аумағындағы құдық.
* Ақкөл – Арал теңізіндегі Қаратерең түбегі мен Тоқпан теліміндегі қолтық.
Ақсай

**Елді мекендер:**

**Қазақстан:**

* Ақсай — Ақмола облысы Есіл ауданындағы ауыл.
* Ақсай — Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл.
* Ақсай — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл.
* Ақсай — Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл.
* Ақсай — Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл.
* Ақсай — Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарайтын ауыл.
* Ақсай — Батыс Қазақстан облысындағы қала, Бөрлі ауданының орталығы.
* ''Ақсай'' — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы таратылған ауыл.
* Ақсай — Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл.
* Ақсай — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл.
* ''Ақсай'' — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы таратылған ауыл.

**Ресей:** 
* Ақсай — Ресейдің Ростов облысындағы қала.

**Өзендер:**

* Ақсай (өзен, Алматы облысы)
* Ақсай (өзен, Атырау облысы)
* Ақсай (өзен, Қарағанды облысы)
* Ақсай (өзен, Жуалы ауданы)
Алға

**Алға** — Қазақстанның, Ақтөбе облысындағы қала, Алға ауданының орталығы, темір жол станциясы.

## Географиялық орны
Ақтөбе қаласының оңтүстігіне қарай 45 км жерде, Елек өзенінің сол жағалауына орналасқан.

## Тарихы
1930 жылы химия комбинатының құрылысы басталуына байланысты іргесі қаланды. 1961 жылы кенттен қалаға айналды.

Алға ауданы түгелімен Қазақстанның Еуропа жағында  орналасқан.

## Халқы
* 19 896 адам (2010); 
* 19 978 адам (2013).
* 20 239 адам (2016)
* 20 432 адам (2019)

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 22446 адамды (10864 ер адам және 11582 әйел адам) құрады.

## Өнеркәсібі, инфрақұрылымы
Алғада Қазақстандағы ірі химия кәсіпорындардың бірі, минералдық тыңайтқыштар өндіретін Ақтөбе химия комбинаты (АҚ) жұмыс істейді. Қалада нан, май зауыттары, Ақтөбе медициналық колледжінің бөлімшесі, емхана, аурухана, дәріхана, кәсіптік-техникалық колледжі, орта музыка және спорт мектептері, кинотеатр, кітапхана, баспахана, санитарлық-эпидемиялық станциясы, стадион және жүзу бассейні бар. Алға арқылы Орынбор — Ташкент темір жолы, Ақтөбе — Атырау автомобиль жолы өтеді. 

## Галерея

Алға. Вокзал маңы IMG 20220904 174040.jpg||Вокзал маңы 
Алға. Ж.д.вокзал IMG 20220904 173645.jpg |Темір жол вокзалы
Алға. Ресторан IMG 20220904 174106.jpg|Мейрамхана


## Дереккөздер

Санат:Алға ауданы елді мекендері
Санат:Ақтөбе облысы қалалары
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Державинск

**Державинск** — Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы қала, аудан және Державинск қалалық әкімдігі орталығы. Іргесі 1956 жылы қаланған, 1966 жылға дейін кент болды.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Көкшетау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 318 км-дей жерде, Есіл өзенінің сол жақ аңғарында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы елді мекендері
Санат:Ақмола облысы қалалары
Жетісай

**Жетісай** — Түркістан облысы Жетісай ауданындағы қала, аудан және Жетісай қалалық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Түркістан қаласынан онтүстік-батысқа қарай 393 км жерде, «Достық» каналының сол жағалауында, Сырдария алабында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Мырзашөлде Достық (Киров атындағы) канал құрлысының жүргізілуіне және мақта шаруашылығын дамытуға байланысты 1939 жылы іргесі қаланды. 1951 жылы кентке, 1969 жылы қалаға айналды. 

## Инфақұрылымы
Жетісайда мақта тазалау, сыра, нан зауытттары, май өндіру цехтары, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалада «Сырдария» университеті, Қожа Ахмет Иасауи атындағы қазақ-түрік халықаралық университетінің филиалы, педагогикалық колледж, 6 орта мектеп, Қ.Жандарбеков атындағы Жетісай драма театры, «Жетісай сазы» фольклорлық-этнографиялық ансамблі, аурухана, емхана, орталық кітапхана, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Ж. арқылы халықар. Ташкент – Сырдария – Бұхара темір жол өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Санат:Түркістан облысы қалалары
Ерейментау

**Ерейментау** — Ақмола облысындағы қала, Ерейментау ауданының орталығы (1954 жылдан), темір жол стансасы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 440 км, Ерейментау тауларының солтүстік-батыс баурайындағы бетеге, боз, сұлыбас, көде, айрауық өскен қызыл қоңыр және қара топырақты дала белдемінде орналасқан. Ерейментау арқылы республикалық маңызы бар Астана-Павлодар автомобиль жолы өтеді.

## Тарихы
1948 жылға дейін қазіргі Ерейментаудың орнында — Ордубайск (Ордабай) ауылы орналасқан еді.

Іргесі 1948 жылы Ақмола-Павлодар (1953 жыл) және Жаңаныкөл-Айсары (1965 жыл) темір жолдарын салуға байланысты қаланған. 1951 жылы кентке, 1957 жылы атын өзгеріп, 1965 жылы қалаға айналып, тез дами бастады.

## Кәсіпорындары
Қалада темірбетон бұйымдары, қиыршықтас, әктас заттары, темір жол және автокөлік мекемелері, баспахана жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
4 орта және 2 орталау мектеп, музыка және спорт мектептері, теміржолшылардың мәдениет сарайы, балалар мәдениет үйі, мәдениет-спорт кешені, кинотеатр, ауданы байланыс торабы, емхана, 2 аурухана, дәріхана, санитарлы-эпидемиалогиялық стансасы бар.

## Тұрғындар саны
* 10 999 адам (1959);
* 15 276 адам (1970);
* 15 134 адам (1979);
* 15 973 адам (1989);
* 16 100 адам (1991);
* 15 087 адам (1999);
* 11 452 адам (2004);
* 12 250 адам (2005);
* 11 996 адам (2006);
* 11 897 адам (2007);
* 11 577 адам (2008);
* 12 518 адам (2009);
* 11 616 адам (2011);
* 11 287 адам (2012);
* 10 835 адам (2013);
* 10 451 адам (2014);
* 10 086 адам (2015);
* 9774 адам (2016).

## Таулы-орманды алқап
**Ерейментау** – Сарыарқаның солтүстігіндегі таулы-орманды алқап. Ақмола және Қарағанды облыстарының жерінде орналасқан. Абсолют биіктігі 901 м (Ақдің тауы). Таулы алқап оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 100 км-ге созылып жатыр. Енді жері 30 км-ге дейін жетеді. Тау Өлеңті және Шідерті өзендерінің суайрығы болып табылады. Жарық, Қарасу, Олжабай, Тұрғынбай өзендерінің салалары тау беткейлерінен басталады. Тауаралық аңғарларында шипалық ем болатын тұзды және тұщы (Тайбай) көлдер мен бұлақтар көп кездеседі. Жер қыртысы континенттік шөгінділер мен көмкерілген кембрийге дейінгі кварцит және метаморфтық эффузивті жыныстардан түзілген. Олар Ерейментау антиклинорийін құрайды. Шығыс беткейлері тіктеу жартасты келген, аз тілімденген, кейбір жерлерінде қорымтастар кездеседі.

### Климаты
Климаты қатаң континенттік. Қысы суық, қары аз (20 см). Қаңтар айының орташа температурасы – 17°С, шілдеде 20°С. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 280 – 330 мм. Жер бетінде негізінен қызыл қоңыр, сортаңды күңгірт қызыл қоңыр топырақ қалыптасқан. Онда бетеге, сұлыбас, селеу, жусан, өзен-көл бойында қамыс, құрақ өскен. Тауаралық аңғарларында көктерек, қайың, үйеңкіден тұратын ормандар кездеседі. Орман ішінде және тау шатқалдарында қарағаш, тобылғы және жеміс-жидекті тоғай өскен. Өңірде орманды-дала белдемінің жануарлары (арқар, елік, ақ қоян, қарсақ, тиін, сарышұнақ, суыр, атжалман, қара күзен, түрлі тышқандар) мекендейді. Тауларында Ерейментау және Ақдөң қорықшалары орналасқан. Ерейментауда ірі қоңыр көмір кені барланған. 

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері
Санат:Ақмола облысы қалалары
Атбасар

**Атбасар** — қала, Ақмола облысы Атбасар ауданының орталығы (1928).

## Географиялық орны
Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 232 км жерде, Жабай өзенінің (Есілдің бір саласы) оң жағалауына орналасқан.

### Климаты



## Тарихы
Іргетасы 1845 жылы қаланған. 19 ғасырдың 40 – 50 жылдары өзі аттас округтың, 1869 жылдан Ақмола облысы Сарысу уезінің орталығы болды.  Қазан төңкерісіне  дейін мұнда жыл сайын Атбасар (Петров) жәрмеңкесі өткізіліп тұрды. 1928 жылдан аудан орталығына айналды. Ақмола – Қарталы (Ресей) темір жолының салынуы (1940) қаланың одан әрі дамуына қолайлы жағдай жасады. Ұлы Отан соғысы кезінде сырттан көптеген тұрғындар мен бірнеше кәсіпорын көшіріп әкелінді. Тың жерлердің игерілуі қаланы ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін ірі кәсіпорын орталығына айналдырды.

## Халқы
Тұрғындар саны:
* 3 мың адам (1897);
* 35,3 мың адам (1997);  
* 29,1 мың адам (2006);
* 29,5 мың адам (2015).

## Кәсіпорындары
Атбасарда толық механикаландырылған, жаңа техникамен жабдықталған Қазақстандағы ең ірі элеватор, автомобиль, ауыл шаруашылығы техникасын жөндейтін, құрылыс материалдарын шығаратын, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Ауыл шаруашылығын механикаландыратын және электрлендіретін мамандар даярлайтын колледж, орта және орталау, музыка мектептері бар.

Санат:Атбасар ауданы елді мекендері
Санат:Ақмола облысы қалалары
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Есік

**Есік** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы қала, аудан және Есік қалалық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы — Қонаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 90 км, Алматы қаласынан шығысқа қарай 43 км-дей жерде, Іле Алатауының солтүстік баурайында, теңіз деңгейінен 935 — 1040 м биіктікте, Есік өзенінің ысырынды конусында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Есік қаласының орнын адамдар өте ертеден мекендеген. Қаланың солтүстік жағында сақ мәдениетінің б.з.б. 5 — 4 ғасырлардағы аса көрнекті ескерткіші — Есік обасы орналасқан. 1854 жылы бұл көне қоныс орнында Надеждинская станицасы қаланды. 1923 жылдан ол Есік станицасы болып аталды. 1968 жылы қала статусын алды.

## Кәсіпорындары
Қалада “Көктем”, “Есік шарап зауыты”, “Дионис”, “Елес”, “Фудмастер”, “Голд Продукт” сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Одан басқа құрылыс, көлік, т.б. мекемелер мен шағын өндірістік кәсіпорындар бар. 

## Инфрақұрылымы
Жалпы білім беретін 9 мектеп, педагогикалық, медициналық, заң колледждері, біріккен қазақ-түрік лицейі, мәдениет үйлері, кинотеатрлар, клуб, аудандық аурухана, емхана, дәріханалар, т.б. бар. Қаладан оңтүстікке қарай 14—15 км жердегі әсем тау шатқалында демалыс және туризм аймағы саналатын Есік көлі орналасқан. Сондай-ақ Түрген ауылында Түрген шатқалы, Түрген сарқырамасы да бар. Есік қаласының солтүстігіндегі Есік өзенінің сол жақ жағалауындағы темір дәуірінен сақталған сақ обасынан алтын киімді сақ жауынгерінің мүрдесі, яғни Алтын адам табылды. Оны 1969 – 1970 жылы археолог Кемел Ақышев тапқан.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы қалалары
Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Жаңатас

**Жаңатас** — Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы қала, аудан орталығы (1997 жылдан).

## Географиялық орны
Облыс орталығы — Тараз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 170 км жерде, Қаратау жотасының солтүстік беткейінде жусан, күйреуік, баялыш өскен таудың сұр топырақты шөлейт белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі ірі фосфорит кенін игеруге байланысты 1964 жылы қалана бастады. 1969 жылы кентке, 1971 жылы қалаға айналды. Қалада бұрынғы фосфорит өндірісінің негізінде құрылған акционерлік қоғамдар мен өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Бірнеше мектеп, мұражай, мәдениет үйі, 2 кітапхана, спорт мектебі, клуб, аурухана, тубдиспансер, аудандық санэпидемиологиялық станция бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль және темір жол (Тараз — Жаңатас темір жол тармағы) арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы қалалары
Санат:Сарысу ауданы елді мекендері
Зайсан (қала)

**Зайсан** — Шығыс Қазақстан облысындағы қала, Зайсан ауданының орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Өскемен қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 470 км-дей жерде, Сауыр жотасының солтүстік-батыс етегінде, Зайсан көліне құятын Үйдене өзенінің оң жағалауындағы орманды-далалы белдемде орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы – Жаңғызтөбе (378 км). 

### Климаты




## Халқы

## Тарихы
Сауыр тауларының етегінде орналасқан шағын сайлар бойымен ағып, Зайсан қазаншұңқырына құятын көптеген өзендердің бірі Жеменей деп аталады. 1830-1840 жылдары Жеменей өзенінің жоғарғы ағысында, қалың ормандардың арасында Зайсан қаласының алғашқы іргетасы қаланған. Бұрын қала «Джеменейка» деп аталған. Шамамен 1830 жылдары географ және геодезист Маяковский осы жерлерге келіп, Ертістің шығыс жағында бекініс салу үшін ыңғайлы және қауіпсіз орын іздеген. 

«Жеменейка» кеңейіп, ірі елді мекенге айналды. 1860 жылдан бастап қаланың тұрғындарының өмірі Зайсан көлі мен Ертіс өзенімен тығыз байланысты болды. Семей, Павлодар, Қарқаралы, Өскемен және басқа да қалалардан көптеген саяхатшылар бұл жерді «Зайсан» деп атай бастады. 

1870-1880 жылдары қалада 2663 орыс және 122 қазақ тұрған, ал 1900-жылдары қазақтардың саны 4 мыңға жеткен. Халық егіншілік, мал шаруашылығы және өсімдік шаруашылығымен айналыса бастады. 

Округтік органдар губерниялық болып өзгертілді, 1857 жылы уездер құрылған кезде Зайсан уезі құрылды, ал Зайсан посты уездің әкімшілік-саяси орталығына айналды. Қалада уездік басқарма, кеден, қазынашылық, пошта-телеграф және жеке қосалқы шаруашылықтар орналасты. 1880 жылы Семеймен байланыстыратын телеграф желісі тартылды. 

Іргесі 1868 жылы Ресей мен Қытай елдері арасындағы шекараны межелеу кезінде қаланды. Кейін уездік қалаға айналды. Зайсан тарихтан Шәуешек (Қытай жерінде) пен Семейді қосатын керуен жолындағы Жеменей қонысы есебінде де белгілі. Қазан төңкерісіне дейін (1917) қалада 2 мектеп, кітапхана, дәрігерлік пункт, 2 мешіт болды. 1941 жылдан аудан орталығы. 

## Кәсіпорындары
Қазіргі кезде (2000) Зайсанда 5 өнеркәсіп орны, акционерлікерлік қоғамдар (6), серіктестіктер (21) мен шаруа қожалықтары (24) жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Колледж, 6 мектеп, 2 балабақша, кинотеатр, мәдениет үйі, аудандық кітапхана, аурухана, туберкулез және психикалық-невралогиялық диспансерлер, дәрігерлік кеңес беретін пункттер бар. Тұрғындары облыс орталығы – Өскемен және Семей қалаларымен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Санат:Шығыс Қазақстан облысы қалалары
Қазалы

**Қазалы** — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы қала (1867 жылдан), Қазалы қалалық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстікке қарай 12 км жерде, Сырдарияның оң жағалауында орналасқан. 

## Халқы
* 7,7 адам (1999);
* 7,3 адам (2009); 
* 7138 адам (2010);
* 6820 адам (2016).

## Тарихы
Кейбір деректер бойынша елді мекен аты «қаза» деп аталатын балық аулау жабдығы атынан шыққан болса, басқа деректер бойынша, мұнда әділ қазылығымен халыққа жаққан бір адамға байланысты «Қазы» атанып, кейін «Қазалы» болып өзгерген дейді. Ал енді бір аңызда, ертеде осы өлкеде шалқыған көл болған. Көл беті жүзген аққу мен қаздан көрінбейді екен. Осыған байланысты «Қаз елі» атанған дейді. 1853 жылы күзде мұнда Ресей әскері бекініс салды. 1867 жылы қала мәртебесін алғанша №1 форт аталды. Арал флотының негізгі айлағы Қазалыда орналасты.

## Географиясы
### Климаты



## Инфақұрылымы
Қалада базар, аурухана, мектеп ашылды. 1917 жылы Қазан төңкерісіне дейін Қазалы Сырдария уезінің, 1958 жылға дейін Қазалы әкімшілік ауданының орталығы болды. Қаладағы бұрынғы аудандық ауыл шаруашылық техника бірлестігі, кірпіш зауыты, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, т.б. кәсіпорындар 1995 жылдан кейін жекешелендіріліп, «Қазалыжөндеу» ЖШС, «Қазалымұнай» АҚ, «Қазалыастық» ЖШС, т.б. болып қайта құрылды. Қалада жалпы білім беретін 3 мектеп, 1 клуб, 1 балабақша, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 2 кітапхана, 1 мәдениет үйі, Ғ.Мұратбаевтың мемориалдық мұражайы, 3 спортзал, 1 театр 1 аурухана, 1 мешіт, т.б. мекемелер бар (2003). Қалаға таяу Сырдария жағасында тұрғындар демалып, серуендейтін бақ егілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы
Санат:Қазалы ауданы елді мекендері
Қаратау

**Негізгі ұғым:**

* Қаратау – Еуразияның түркі тілдес халықтар қоныстанған аймақтарындағы биіктігі орташа және аласа тау жоталары. Қазақ хандығының пайда болу кезеңіндегі ортағасырлық атауы Арғынтау болды.
* Қаратау, немесе Черногория — Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Балқан түбегінің Адрия теңізі жағалауындағы мемлекет.

**Таулар мен жоталар:**

* Қаратау – Жетісу Алатауының солтүстік-батысындағы тау массиві.
* Қаратау – Тянь-Шань тау жүйесінің солтүстік доғасына кіретін таулар.
* Қаратау – Қиыл өзенінің аңғарындағы аласа тау.
* Қаратау – Мұғалжар тауларының солтүстік бөлігіндегі тау.
* Қаратау – Ақтасты тауының солтүстік-шығысындағы тау.
* Қаратау – Барқын құмының солтүстігіндегі тау.
* Қаратау – Ерейментау тауларының шығысындағы тау.
* Қаратау – Қарағанды облысындағы тау.
* Қаратау жотасы (Тянь-Шань)
* Қаратау жотасы (Маңғыстау)

**Елді мекен:**

* Қаратау – Жамбыл облысы Талас ауданындағы қала.
Қаскелең

**Қаскелең** — Алматы облысы Қарасай ауданындағы қала (1963 жылдан), аудан (1922 жылдан) және  Қаскелең қалалық әкімдігі орталығы.

## Географиясы
Облыс орталығы – Қонаев қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 95 км, Алматы қаласынан батысқа қарай 24 км жерде, Қаскелең өзені бойында орналасқан. Қаланың аумағы 5,31 км².

## Халқы
Тұрғыны:
* 36,5 мың адам (2002);
* 58 418 адам (2009);
* 59 277 адам (2010);
* 59 673 адам (2011);
* 61 371 адам (2012);
* 62 921 адам (2013).

## Тарихы
Қаскелең – қарлұқтар заманында (7 – 9 ғ.ғ.) Жетісуда салынған қоныстардың бірі. Ежелгі ру-тайпалар осы өңірдегі шұрайлы мал жайылымдары мен суармалы егіншілікке қолайлы жерлерге қоныс тепкен. 

1218 жылы моңғол шапқыншылары Қаскелең қонысын қиратты. Ресей империясы 1847 жылдан бастап Жетісуда өзінің бекінісін сала бастады. Осыған байланысты 1861 жылы Қаскелең қонысының орнына қаланың негізі болған казак-орыс станицасы салынып, алғашында "Любовный", 1901 жылдан Қаскелең аталды.   

1958 – 97 жылдапы көкөніс-сүт бағытындағы Ленин кеңшарының орталығы болып келді. 
Қаладағы 9 құрылыс мекемесі, баспахана, т.б. кәсіпорындар 1997 жылдан меншік түрін өзгертіп 5 ӨК-ке, 6 ЖШС-ке айналды. Сонымен бірге 450-ге жуық шаруа қожалығы құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Қаскелең қаласында республикалық және облыстық бағыныстағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Қалада: Қаскелең оқу-өндірістік комбинаты, қалалық баспахана, мемлекеттік “Водоканал” коммуналдық кәсіпорны, “Жер астын зерттеу институты” мемлекеттік кәсіпорнының бөлімшесі,  қалалық жұқпалы аурулар ауруханасы, “Сарыарқа” емдеу-сауықтыру орны, қалалық аурухана, фельдшерлік-акушерлік пункт (Әйтей ауылында), т.б. мекемелер жұмыс істейді. Оқу-ағарту саласы бойынша Қаскелеңде мәдениет колледжі, мәдениет үйі, музей, 7 орта, 1 орталау, 1 бастауыш мектеп, 10 кітапхана бар.

## Тағы қараңыз
* Қаскелең өзені

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы қалалары
Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Мамлют

**Мамлют**, *Мәуліт* — Солтүстік Қазақстан облысындағы қала (1969 жылдан), Мамлют ауданының (1932 жылдан бастап) және Мамлют қалалық әкімдігі орталығы, темір жолы бекеті.

## Географиялық орны
Облыс орталығы — Петропавл қаласының батысына қарай 40 км-дей жерде, орманды дала аймағында орналасқан.

## Халқы
Тұрғыны 7478 адам (2009).

## Тарихы
Ресейден қоныс аударушыларға байланысты 1814 жылы іргесі қаланды.

## Инфрақұрылымы
Мамлют қаласының әлеуметтік-мәдени саласында 3 жалпы білім беретін мектеп, лицей-мектеп, 3 кітапхана, мәдениет үйі, аудандық аурухана, 2 дәріхана, т.б. бар.

## Кәсіпорындары
Мамлютте ұн тарту комбинаты, агроөндірістік кешеннің «Голден Грейн» бөлімшесі, орман шаруашылығы кәсіпорны, т.б. жұмыс істейді. Мамлютка арқылы Оңтүстік Сібір темір жол мен республикалық маңызы бар Қостанай — Петропавл автомобиль магистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Қазақстан облысы қалалары
Санат:Мамлют ауданы елді мекендері
Сарқан

**Сарқант**, **Сарқан** — Қазақстандағы қала (1968 жылдан), Жетісу облысы Сарқан ауданының (1928 жылдан) және Сарқан қалалық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Талдықорған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 155 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесін 1858 жылы Орталық Ресейден қоныс аударушылар қалаған.

## Инфрақұрылымы
Қалада ауданы байланыс торабы, электр энергетика жүйесі, т.б. ірі кәсіпорындар, коммуналдық шаруашылықтар орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу облысы қалалары
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Сарыағаш (айрық)

**Сарыағаш** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Сарыағаш — Түркістан облысында орналасқан қала.
* Сарыағаш (газет)
* Сарыағаш (шипалы суы)
* Сарыағаш (емдеу орны)
Сергеевка

**Елді мекендер:**

;Қазақстан:

* Сергеевка – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл.
* Сергеевка – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл.

;Ресей:

* Сергеевка – Башқұртстанның Благовещен ауданындағы ауыл.
* Сергеевка – Башқұртстанның Буздяк ауданындағы ауыл.
* Сергеевка – Башқұртстанның Дюртюлин ауданындағы ауыл.
* Сергеевка – Башқұртстанның Мелеуз ауданындағы ауыл.
* Сергеевка – Башқұртстанның Миякин ауданындағы ауыл.
* Сергеевка – Башқұртстанның Стерлибашев ауданындағы ауыл.
* Сергеевка – Башқұртстанның Федор ауданындағы ауыл.
* Сергеевка – Башқұртстанның Уфим ауданындағы ауыл.
Серебрянск

**Серебрянск** — Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы қала, Серебрянск қалалық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Алтай қаласынан батысқа қарай 70 км-дей жерде, Ертіс өзенінің оң жағалауында орналасқан. Сeрeбрянкa тeмір жoл стaнциясы Өскемен қaлaсынaн oңтүстік-шығысқa қaрaй 91 км oрын тeпкeн. Aвтoмoбиль жoлының қaшықтығы ayдaн oртaлығынa дeйін — 120 км, oблыс oртaлығынa дeйін — 80 км.

Қaлa шeгіндeгi жeрдің жaлпы көлeмi 2574 гeктaрды құрaйды. Қaлa әкімшілігінің құрaмынa сoндaй-aқ сy қoймaсының сoл жaғaлayындaғы сaяжaй aлaбының aстындaғы жeрдің aз ғaнa бөлігi кірeді.

## Тарихы
Іргесі Бұқтырма су электр станциясының құрылысына байланысты қаланып, 1953 жылдан бастап қалаға айналды. Сүт өнімдерін өңдейтін зауыт, тігін фабрикасы, локоматив депосы, қаладан 3 км жерде Бұқтырма СЭС-і орналасқан. 

1953 жылдың 9 сәyіріндe Бұқтырмa ayдaнының Бұқтырма су электр станциясының құрылыcы кeзіндe eлдi мeкeн Сeрeбрянкa aтayы бeріліп, жұмыcшы кeнттeрдің сaнaтынa жaтқызылғaн. oның шeгінe Нoвo-Aлeксaндрoвкa, Лeнгидэп eлдi мeкeндeрi жәнe Сeрeбрянкa тeмір жoл стaнциясы жaнындaғы кeнт кірeді.

1955 жылы 19 қaзaндa Өскeмeн қaлaсынaн Серeбрянск қaлaсы үлгісіндeгi кeнтінe Бұқтырмa ayдaнының oртaлығы ayыстырылды.

1962 жылы 29 мaмырдa Бұқтырмa ayдaны Сeрeбрянск қaлaлық кeнтін Алтай қaлaлық кeңeсінe әкімшілік бaғынyғa бeрyмeн тaрaтылды.

1962 жылы 9 шілдeдe Алтай қaлaлық кeңeсінің Сeрeбрянкa қaлaлық типтeгi кeнтi ayдaндық бaғыныстaғы қaлaлaрдың сaнaтынa жaтқызылғaн.

1963 жылы 10 қaңтaрдa Сeрeбрянск қaлaсы oблыстық бaғыныстaғы қaлaлaр сaнaтынa жaтқызылғaн.

23 мaмыр 1997 жылғы Сeрeбрянск қaлaсы Алтай ауданының құрaмынa кіpді.

## Халқы

## Экономикасы
Пpoфильдік caлaлapы элeктp энepгияcын өндіpy (Бұқтыpмa ГЭC) жәнe тыныc aлy opгaндapын жeкe қopғay құpaлдapын өндіpy (Cepeбpянcк бeйopгaникaлық өндіpіc зayыты) бoлып тaбылaды.

Қaлa ayдaн opтaлығымeн — Aлтaй қaлacымeн — тeміp жoл жeліcімeн, aвтoмoбиль жoлымeн, oблыc opтaлығымeн — Өcкeмeн қaлacымeн-тeміp жoл жeліcімeн, "Вocтoчнoe кoльцo" aвтoмoбиль жoлымeн, Өcкeмeн cy қoймacы apқылы cy жoлдapымeн бaйлaныcaды. Pecпyбликaлық мaңызы бap Бұхтыpмa ГЭC-i opнaлacқaн.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы елді мекендері
Санат:Шығыс Қазақстан облысы қалалары
Санат:Ертіс бойындағы қалалар
Макинск

**Макинск** — Ақмола облысы Бұланды ауданындағы қала, ауданы және Макинск қалалық әкімдігі орталығы (1957). 1945 жылға дейін "Макинка жұмысшылар кенті" деп аталған.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 93 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы және кәсіпорындары
Іргесі 1914 жылы қаланған, 1945 жылы қала мәртебесі берілді. 1942 жылы Тамбов облысы (Ресей) Мичуринск қаласындағы поршеньді сақина жасау зауытының көшіп келуіне байланысты Макинск қаласының өнеркәсібі дами бастады. Кейіннен металл жасау зауыты, бейкентас құрылыс материалдарын шығаратын кәсіпорын, құрылыс және құрастырушы материалдар комбинаты, ағаш өңдеу зауыты, элеватор, нан пісіретін зауыт іске қосылды. Қалада “Степгеология”, “Поршенькомплект”, “Бұланды карьері”, “Макинск элеваторы”, “Прогресс”, “Агротехсервис”, “Макинск мұнайбазасы” акционерлік қоғамы, 3 автокәсіпорын, автоматты телефон станциясы жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
5 жалпы білім беретін мектеп, музыка, спорт мектептері, 3 аурухана, емхана, дәріхана, санитарлы-эпидемиологиялық станциясы, 2 мәдениет үйі, 3 клуб, 2 кинотеатр, 6 кітапхана, балалардың шығармашылық үйі, баспахана бар. Сауда торабы және қоғамдық тамақтану орындарынан 32 дүкен, 7 асхана жұмыс істейді. Қалада 2-дүниежүзілік соғыста қаза болғандарға және Кеңес Одағының батырлары М.В.Яглинскийге, И.Ф.Олиговқа, И.К.Скуридинге обелиск орнатылған.  Қала арқылы Астана – Көкшетау автомобиль жолы, Степногорск – Атбасар темір жол өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Бұланды ауданы елді мекендері
Санат:Ақмола облысы қалалары
Тайынша

**Тайынша** — Қазақстандағы қала (1960 жылдан). Солтүстік Қазақстан облысының Тайынша ауданының әкімшілік орталығы (1932 жылдан), темір жол торабы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Петропавл қаласынан оңтүстікке қарай 120 км жерде, Шағалалы өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 13233 адам (6433 ер адам және 6800 әйел адам) болса, 2009 жылы 12418 адамды (5915 ер адам және 6503 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1997 жылға дейін Красноармейск қаласы деп аталды және бұрынғы Көкшетау облысы Красноармейск ауданының әкімшілік орталығы болды. 1996 жылға дейін Тайыншада жөндеу-механикалық, сүт-нан зауыттары, құрылыс материалдары мен құрылымдық комбинат, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, жиһаз фабрикасы, т.б. болған. Нарықтық экономикаға өтуге байланысты олардың барлығы жекешелендіріліп, АҚ-тар мен ЖШС-терге біріктірілді. 2006 жылы биоэтанол өндіретін кешен «Биохим» ашылған.

## Инфрақұрылымы
Тайыншада жалпы білім беретін 5 мектеп, кәсіптік-техникалық лицей, кинотеатр, мәдениет үйі, аудандық аурухана, туберкулез ауруханасы, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. әлеуметтік-мәдени мақсаттағы нышандар жұмыс істейді. 
Тайынша арқылы Көкшетау – Петропавл темір жолы өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Қазақстан облысы қалалары
Санат:Тайынша ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Талғар

**Талғар** — Қазақстандағы қала. Талғар ауданының орталығы. Халқы: 46,2 мың адам. Алматы қаласынан арақашықтығы: 25 км; облыс орталығы Қонаев қаласынан арақашықтығы: 83 км.

## Халқы
* 46 201 адам (2010); .

## Тарихы мен мәдениеті
Талғар қаласында піл сүйегінен жасалған алты теңдессіз шахматтық мүсін табылған. Бұл - Қазақстан аумағындағы жалғыз шахмат табысы. Табыстардың ішінде Қытайдан, Үндістаннан, Ираннан және т.б. әкелінген бұйымдар көп. Талхиз тарихы Жібек жолының тарихымен тығыз байланысты, Көне қала Ұлы Жібек жолының ұлттық саудасының негізі болды.

Кейбір тұжырымдарға сәйкес, Талхиз сөзі өте ежелгі, ол үнді-еуропалық тілдерге енетін және «тау» деген мағынаны беретін «гар» сөзін айқын ажыратады.
Ірі қала ретінде жіктелген қала алғаш рет Х ғасырда құрастырылған «Худад аль-Әлем» («Әлемнің шекаралары») географиялық тізімінде аталған. Іліс алқабындағы сауда және қолөнер орталықтарының Талхизден табылған артефактілер оның Жібек жолы арқылы Қытай, Иран, Үндістан және Жапониямен байланысы бар ортағасырлық сауда орталығы болғандығын растайды.

## Тұлғалары
* Тұрар Рысқұлов сынды үлкен қайраткер туған; 
* Бауыржан Момышұлының алғашқы батырлық ақ жолын бастап, майданға аттанған қаласы. 
* Ұлттық театр өнерінің жұлдызы Ыдырыс Ноғайбаев туған;
* Демограф Мақаш Тә­тімов туған;
* Қазақ баспасөзі саңлақ­тарының бірі Бекболат Әдетов туған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Электронды Талғар 
* Талғардың бейресим торбеті
* Талғар қалалық ақпараттық-сауық порталы

Санат:Талғар
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Үшарал

**Үшарал** деген сөз бірнеше мағына беруі мүмкін:

**Елді мекендер:** 
* *Үшарал* – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы Әбілда ауылының бұрынғы атауы.
* Үшарал – Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл.
* Үшарал – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы қала.
* Үшарал – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл.
* Үшарал – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:** 
* Үшарал суару жүйесі
Үштөбе

**Үштөбе**

**Елді мекендер:**
* Үштөбе — Жызақ облысы Шараф-Рашидов ауданының әкімшілік орталығы.
* Үштөбе – Абай облысы Ақсуат ауданындағы ауыл.
* Үштөбе – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл.
* Үштөбе — қала, Жетісу облысы Қаратал ауданының орталығы, темір жол стансасы.
* Үштөбе – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
* Үштөбе – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы ауыл.
* Үштөбе – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Үштөбе – Жамбыл облысы Жамбыл ауданыны жерінде орналасқан қорған.
* Үштөбе – Тараз қаласының солтүстік-батысында орналасқан қорған.
Шемонаиха

**Шемонаиха** — қала, Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы, Шемонаиха қалалық әкімдігі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны

Облыс орталығы Өскемен қаласынан солтүстік-батысқа қарай 120 км-дей жерде, Ертістің оң саласы – Үбі өзенінің жағасында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1652–1666 жылдары қаланған. 1936 жылы кент мәртебесіне, 1961 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1961 жылға дейін Шемонаихада ұжымшар орталығы орналасты, одан кейін ұжымшар негізінде кеңшарлар құрылды. 1997 жылы кеңшарлар таратылып, орнына шаруа қожалықтары құрылды. Қалада, сондай-ақ құрылыс материалдар зауыты, астық қоймасы, аудан баспахана, геологиялық барлау партиясы, аудан тұрмыс қажетін өтейтін мекемелер, т.б. бар. Шемонаиха арқылы республикалық маңызы бар Өскемен–Змеиногорск (Ресей) автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы қалалары
Санат:Шемонаиха ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Шу

**Шу** – Жамбыл облысы Шу ауданындағы қала. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы Төле би ауылынан оңтүстікке қарай 8 км, облыс орталығы Тараз қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 225 км жерде, Шу өзенінің сол жағында орналасқан.

## Халқы

## Сөз төркіні
Қала Шу өзенінің құрметіне аталған, ал Шу () термині қытай тілінен аударғанда "су" дегенді білдіреді. Бірақ, Еркебай Қойшыбай бұл терминнің атауы түркілік рулардың бірі: шу, шуе, шуй, чуе этнонимінен алынған деп болжаған.

## Қала туралы
Іргесі 1928 жылы Түркістан – Сібір теміржолын салуға байланысты қаланған. Қала Мойынты – Шу теміржолы қосылғаннан кейін шұғыл дами бастады. 1960 жылдан аудан, 1965 жылдан облыстық бағыныштағы қала болады. Қалада 1995 жылға дейін жөндеу-механика, темір-бетон, қант, сүт өнімдері, автокөлік және құрылыс орындары, баспахана, ауыл шаруашылық техника бірлестіктері болды. Олардың басым көпшілігінің атауы мен құзырлары өзгеріп, экономиканың әр түрлі бағытындағы кәсіпорындар мен мекемелерге айналды. Ірілері: “Шу тепловоз жөндеу зауыты”, “Шу механикалық жөндеу зауыты”, “Шу астық тарату базасы”, “Шатыркөл” мыс кен орны , “Қызыл бидай”, “Шу автокөлік кәсіпорны”, “Шу жолаушы автокөлік кәсіпорны” АҚ-тары және “Қазақ зағиптар қоғамының оқу-өндірістік кәсіпорны” ЖШС-і, т.б. кәсіпорындар мен мекемелер жұмыс істейді. Бұлардан басқа ауыл шаруашығы бағытта 28 шаруа қожалығы, 2 ЖШС және 1 агробірлестік бар.

Білім беру және мәдениет орындарынан жалпы білім беретін 10 мектеп, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 2 колледж, 6 кітапхана, 1 мәдениет үйі, 2 стадион, мешіттер, т.б. мекемелер бар. Денсаулық сақтау орындарынан 1орталық қалалық аурухана, аумақтық емхана, тубдиспансер, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 3 фельдшерлік-акушерлік пункт және тіс емханасы жұмыс істейді.

## Қала көріністерінен

Сурет:E7854-Shu-hospital.jpg|Аудандық аурухана және Ұлы Отан Соғыс ардагерлеріне арналған ескерткіш
Сурет:Sale of melons on platform railway station of the city of Shu, Kazakhstan.jpg|Шу теміржол вокзалындағы сауда-саттық


## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы қалалары
Санат:Шу ауданы елді мекендері
Щучинск

**Щучинск** (ежелгі атауы Бүркіт) — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы шипажайлы қала, аудан және Щучинск қалалық әкімдігі орталығы. Іргесі 1850 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Көкшетау қаласының оңтүстік-шығысында 75 км-дей жерде, Шортанды (Щучье) көлінің оңтүстік-батысында, Астана - Петропавл темір жол желісі бойында орналасқан.

## Тарихы
Ортағасырда мекендеген Бүркіт руы атауына байланысты қойылған. Бүркіт тауы (Көкшетау таулары). Сібір жұрты.

## Халқы

## Кәсіпорындары
Металл емес құрылыс материалдары, бетон өнімдерін шығаратын зауыт, сүт зауыты, ет комбинаты, тігін фабрикасы, қазандық және механикалық зауыты бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шипажайлары
Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Санат:Ақмола облысы қалалары
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Ембі

**Ембі** — Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданындағы қала, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Облыс орталығы — Ақтөбе қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 189 км, аудан орталығы - Қандыағаш қаласынан 96 км жерде, Мұғалжар тауының батысында, Жем өзенінің аңғарында орналасқан шағын қала.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 12345 адам (6011 ер адам және 6334 әйел адам) болса, 2009 жылы 11251 адамды (5526 ер адам және 5725 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 12783 адамды (6331 ер адам және 6452 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың 40-жылдары қаланған, 1937 жылдан кент, 1967 жылдан бері қала.

## Инфақұрылымы
Ембіде локомотив депосы, Ақтөбе ет комбинатының бөлімшесі, геофизикалық-геологиялық барлау экспедициясы, көлік, құрылыс, т.б. кәсіпорындар мен әртүрлі бағыттағы 7 өндірістік кооператив пен бірлестік жұмыс істейді. Қалада 5 орта мектеп, кәсіптік-техникалық колледж, мәдениет үйлері, клубтар мен кинотеатрлар, кітапхана, ауданның ауруханасы, емхана, стадион, т.б. оқу-ағарту және денсаулық сақтау мекемелері бар. 1985 жылдан А.Қ. Жұбановтың мұражайы жұмыс істейді. Тұрғындары басқа елді мекендермен темір жол және автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері
Санат:Ақтөбе облысы қалалары
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Шалқар

**Елді мекендер:**

* Шалқар – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл.
* Шалқар – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл.
* Шалқар – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы қала, аудан орталығы.
* Шалқар – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* Шалқар – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл.
* Шалқар – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
* ''Шалқар'' – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы таратылған ауыл.
* Шалқар – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл.
* Шалқар – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл.
**Көлдер:**

* Шалқар – Солтүстік Арал алабындағы тұйық көл. Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде.
* Шалқар – Жайық алабындағы көл.
* Шалқар – Есіл алабындағы тұзды көл.
**Басқа:**

* Шалқар – радио.
Шардара

**Шардара**:

**Елді мекендер:**

* Шардара – Түркістан облысы Шардара ауданындағы қала, аудан орталығы.
* Шардара – Түркістан облысы Шардара ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Шардара бөгені
* Шардара ауданы
* Шардара (бекіністі мекен)
* Шардара даласы
* Шардара су электр станциясы
Ахмат әл-Испиджаби

**Ахмат әл-Испиджаби**  (10 ғасыр, Сайрам — 1087)- Ғұламаның толық аты жөні Ахмет бин Мансұр аз-Зафарми әл-Худжанди әл-Исфиджаби-көне түркі ғалымы. 

Хожант қаласында ғұмыр кешкен. Өмірі, қызметі жайлы толық мәлімет жоқ. Біздің заманымызға Ахмет әл-Исфиджабидің мысырлық Ахмад бин Салама әл-Аздийдің (кейде Әбу Жағфар ат-Тахауи, 853 — 933) “әл-Мухтасар” (“Қысқартылған жинақ”) атты еңбегіне арнап жазған “әл-Хауи шарх Мухтасар ат-Тахауи” (“Ат-Тахауидің Мухтасарына түсіндірме”) атты шығармасы ғана жеткен. Шығарманың көшірмесі Түркияның Куприли кітапханасында (№ 588) сақтаулы. 

Өз аты - Ахмет. Әкесінің ныспысы - Мансұр аз-Зафарми әл-Худжанди. Әл-Исфиджаби - әдеттегідей оның туған жерін білдіреді. Әкесінің ныспысындағы әл-Худжанди деген атауға қарағанда ол Ифиджабқа Ахмет туылғанға дейін ақ көшіп келген сияқты. Сол себепті Сайрамда дүниеге келген Ахмет әкесінің есімінде Худжанди (Худженттік) деген атауды қоса көрсетуді ұмытпаған.

Ахмет араб тілі мен әдебиеті, пәлсапасы мен логикасы және дін ғылымы бойынша жақсы білім алған. Бірақ, өкініше орай, қолымызда оның араб елдерінде болып, білімін молықтырғаны немесе өмірі мен қызметі жайлы деректер жоқтың қасы. Біздің заманымызға Сайрамдық ғұламаның ән-Нұғман Әбу Ханифа (699-767) мазһабы көрнекті өкілдерінің бірі, мысырлық мұсылман заңның білгірі Ахмад бин Салама әл-Аздийдің (көбінесе Әбу Джағвар ат-Тахауи (853-933) деген атпен белгілі болған) «Әл-Мұхтасар» («Қысқартылған жинақ») атты еңбегіне жазған түсіндірмесі ғана жеткен. Жерлесіміздің шығармасы «әл-Хауи шарх Мұхтасар ат-Тахауи» «Ат-Тахауидің «Мұхтасарына» жан-жақты түсініктеме» деп аталады. Түркияның Куприли кітапханасында Ахмет әл-Исфиджаби 1087 жылы қайтыс болған деп көрсетілген.

## Дереккөздер

Санат:X ғасырда туғандар
Санат:Сайрамда туғандар
Санат:1087 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркі ғалымдары
Санат:Ходжент тұлғалары
Әбу-Л-Хасан Әл-Исфиджаби

**Әбу-Л-Хасан Әл-Исфиджаби** - Сайрамнан шыққан педагог-ғалым. 
Исфиджаб қаласының ғылым, білім, өнердің сан саласын қамтыған ойшылдар мен өнерпаздар мекені болғанын арабтың белгілі тарихшы-саяхатшысы Йақұт әл-Хамауи ар-Руми (1179-1249) де айтқан. Өз еңбегінің Исфиджабқа арналған беттерінде ол Сайрамнан шыққан педагог-ғалым Әбу-л-Хасан әл-Исфиджабиді атай келіп оның 989 жылы қайтыс болғанын жазған. Соған қарағанда ол отырарлық Әбу Нәсір әл-Фараби (870-950), Исхақ әл-Фараби (?-961) мен Исмаил әл-Жауһаридің (?-1008) тұстас болған. Оны педагог деуімізге себеп, ныспысындағы «муаддиб» деген араб сөзі оның оқытушы, тәрбиеші болғанын көрсетеді. Соған қарағанда ол Сайрам медреселерінің бірінде ұстаздық еткен деуге болады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогтар
Жезтырнақ

**Жезтырнақ** —* қазақ фольклорында кездесетін мифтік бейне*. Жезтырнақ, әдетте, жағымды кейіпкерге қарсы оның қас дұшпаны ретінде сипатталады. Бірақ ол қаншалықты жауыз, айлакер болса да, халықтан шыққан батырлардан жеңіліп қалып отырады. Қазақ фольклорында Ж. бейнесі “Құламерген”, “Жерден шыққан желім батыр”, “Аламан мен Жоламан” сияқты ертектерде, “Алпамыс батыр” эпосында, Ж.Жабаевтың *“Өтеген батыр”* дастанында, т.б. бар. 

Жезтырнақ – имек жез мұрынды, үлкен жез тырнақты, сұлу жас әйел кейпіндегі жын-пері тектес мақұлық.  Жезтырнақ - ғаламат зор қара күш иесі. Оның ащы даусы жер жаңғырықтырады. Өзінің айқайымен ол құстар мен ұсақ хайуанаттарды өлтіре береді.

Көрнекті ғалым С.Қасқабасов: «Жезтырнақ туралы хикаялар албасты, жалғыз көзді дәу жайындағы әңгімелерге қарағанда біршама көркемделген, тіпті шежірелік (генеалогиялық) циклге де түсе бастаған, яғни ертегі жанрына ойыса түскен. Зерттеуші П.Т.Әуесбаева «Түркі халықтарының хикаялары» атты ғылыми зерттеуінде «Жезтырнақ персонажы түркі халықтары ішінде қазақтарға ең көп танымал. Қырғыздар «жезтырнақты» сондай-ақ «джез тумшук» деп атайды. Яғни, оның тырнақтары ғана емес, сондай-ақ мұрны да жез не темірден жасалғанының белгісі болып табылады» деген пікірін білдіреді".

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақ мифологиясы
Санат:Қазақстан әдебиеті
Параллелограмм

**Параллелограмм** – қарама-қарсы қабырғалары параллель болатын, яғни параллель түзулердің бойында орналасқан төртбұрыш. 
right|frame|Параллелограмм

## Параллелограммның қасиеттері
# Қарама – қарсы орналасқан қабырғалары тең. : |AB| = |CD|, |AD| = |BC|.
# Қарсы жатқан бұрыштары тең. : \angle A = \angle C, \angle B = \angle D.
# Диагональдары қиылысады және қиылысу нүктесінде қақ бөлінеді. : |AO| = |OC|, |BO| = |OD|.
# Бұрыштарының іргелес біржақты жатқан қабырғаларының қосындысы 180º-қа тең.
# Диагональдарының квадраттарының қосындысы оның барлық қабырғаларының квадраттарының қосындысына тең. 
: **<math>d_1^2+d_2^2 = 2(a^2 + b^2).</math>**

## Параллелограммның белгілері
Егер мына шарттар орындалса онда төртбұрыш параллелограмм болады:
# Қарама – қарсы қабырғалары тең және параллель (|AB| = |CD|, |AD| = |BC|)
# Қарама – қарсы қабырғалары қос – қостан тең (|AB| = |CD|, AB || CD).
# Қарама – қарсы бұрыштары қос – қостан тең (∠A = ∠C, ∠B = ∠D).
# Диагональдары қиылысу нүктесінде қақ бөлінеді (|AO| = |OC|, |BO| = |OD|).
нобай
солға|нобай|220x220 нүкте

## Параллелограммның ауданы
солға|нобай
Параллелограммның ауданы оның негізінің биіктікке көбейтіндісіне тең:
* S=bh, бұл жерде b — негізі, h — биіктік.

Параллелограммның ауданы оның іргелес қабырғаларының ұзындықтарының көбейтіндісіне және олардың арасындағы бұрыштың синусына тең:
* S=ab\sin\alpha, a және b іргелес қабырғалары, \alpha — a және b арасындағы бұрыш.

Герон формуласы арқылы:
* S=2\cdot\sqrt{p(p-a)(p-b)(p-d)}, мұндағы p=(a+b+d)/2

## Дереккөздер

Санат:Төртбұрыштар
Жазықтық (геометрия)

**Жазықтық** - геометрияның негізгі ұғымдарының бірі, ол аксиомалармен анықталып қабылданады.Жазықтықтың жалпы (толық) теңдеуі былай өрнектеледі: Ax+By+Cz+D=0, мұндағы A, B, C, D — тұрақтылар. 
[thumb|Үш өлшемді [кеңістіктегі екі қиылысушы жазықтықтар]]

## Жазықтықтағы аксиомалар жүйесі

* А.I.1.(Тиістілік аксиомасы.) Қандай түзуді алсақ та, ол түзуге тиісті нүктелер де, оған тиісті емес нүктелер де бар болады.

* А.I.2.(Тиістілік аксиомасы.) Кез келген екі нүкте арқылы бір ғана түзү жүргізуге болады.

* А.II.1.(Нүктенің орналасу аксиомасы.) Түзудегі үш нүктенің біреуі ғана қалған екеуінің арасында жатады.

* А.II.2.(Жазықтықты бөлу аксиомасы.) Түзу жазықтықты екі жарты жазықтыққа бөледі.

* А.III.1.(Кесіндіні өлшеу аксиомасы.) Әрбір кесіндінің нөлден үлкен белгілі бір ұзындығы болады. Кесіндінің ұзындығы өзінің кез келген нүктесімен бөлінген бөліктерінің ұзындықтарының қосындысына тең болады.

* А.III.2.(Бұрышты өлшеу аксиомасы.) Әрбір бұрыштың нөлден үлкен белгілі бір градустық өлшемі бар болады. Жазыңқы бұрыштар 180º -қа тең болады. Бұрыштың градустық өлшемі оның қабырғаларының арасымен өтетін кез келген сәулемен бөлінетін бөліктерінің градустық өлшемдерінің қосындысына тең.

* А.IV.1.(Кесіндіні өлшеп салу аксиомасы.) Кез келген жарты түзудің бойына оның бас нүктесінін бастап ұзындығы берілген кесіндіні өлшеп салуға болады және ол кесінді тек біреу ғана болады.

* А.IV.2.(Бұрышты өлшеп салу аксиомасы.) Кез келген жарты түзуден бастап берілген жарты жазықтыққа градустық өлшемі 180º тан кем бұрышты өлшеп алуға болады және бұл бұрыш тек біреу ғана.

* А.IV.3.(Үшбұрыштың бар болуы және оның берілген үшбұрышқа тең болуы туралы аксиома.) Үшбұрыш қандай болса да, берілген жарты түзуге қатысты көрсетілген қалыпта орналасқан оған тең үшбұрыш бар болады.

* А.V.1.(Параллель түзулер аксиомасы.) Берілген түзуде жатпайтын нүкте арқылы осы түзуге тек бір ғана параллель түзу жүргізуге болады.

## Жанама жазықтық
thumb|Бет нүктесіндегі нүктедегі жанама жазықтық.
Жанама жазықтық, S бетінің M нүктесіндегі жанама жазықтығы — М' нүктесі M нүктесіне ұмтылғанда, M нүктесінен өтетін жазықтықтан S бетінің айнымалы М' нүктесіне дейінгі қашықтығы MM' қашықтығымен салыстырғанда шексіз аз болатын жазықтық. S бетінің ерекше нүктелерінде Ж. ж-тың болмауы да мүмкін (мыс., конустық беттің төбесі арқылы өтетін жазықтық). Егер S беті =f (x, y) теңдеуімен берілсе және f (x, y) функциясының (x0, y0) нүктесінде толық дифференциалы бар болса ғана, онда Ж. ж-тың теңдеуі х0, у0, 0 нүктесінде [мұндағы 0=f (x0, y0)] мынадай түрде болады: Бұл жағдайда A және B (x0,y0) нүктесіндегі және дербес туындыларының мәні.

**Жанасу жазықтығы** - беттің берілген нүктесі арқылы өтетін жазықтық.

## Дереккөздер

Санат:Евклидтік геометрия
Санат:Аксиоматика терминдері
Санат:Стереометрия
Шымбұлақ

**Шымбұлақ** — Алматы маңындағы Іле Алатауы шатқалының 2510 метр биіктігінде орын тепкен тау-шаңғылық курорты.
Талғар асуының бөктеріндегі бұл спорттық кешен 1954 жылдан бастап тау шаңғысы спортшыларының сүйікті орнына айналған. Алғашқыда бұл кешен кеңес тау шаңғышыларының олимпиадаға дайындық базасы ретінде құрылған. Жарыс жолының ені 25 метр, еңістігі 11-29 градустардың аралығында, сондықтан шаңғышылардың ең жақсы жылдамдық көрсетуіне қолайлы. Техникалық сипаттамасы жағынан Еуропаның ең жақсы жарыс жолдарынан кем емес, көп жағдайда (қарының сырғанақтық сапасы бойынша) олардан артық.

Кешенді жаңа жөндеу бойынша жалпы ұзындығы 6 шақырымнан екі есеге ұзартылды. Ал ені ең негізгі бөліктерінде 10-20 есеге кеңейтілген. Тау шаңғы трассаларының бойына қар зеңбіректері орнатылған, аспалы жолдардың болат арқандары жаңартылған. Алдағы күндері шаңғы жолдарын Қарлытау мұздығына дейін ұзарту көзделген. Осы шаралар іске асқаннан кейін шаңғы трассасының ұзындығы бойынша Шымбұлақ әлемдік жетекші курорттарымен теңесетін болды. Сондай-ақ, қонақ үйлер қайта жасақталып, мейрамханалар мен дүңгіршектер, боулинг, спа-орталықтар құрылады. Осы жұмыстардың барлығы 2011 жылғы Азия ойындарының қарсаңында аяқталмақ. 
right|thumb|250px|Шымбұлақ  

Сонымен бірге мұнда соңғы үлгідегі уақыт өлшейтін құралдар, әлемдік жоғары деңгейдегі жарыстарды өткізуге лайықты ақпараттық көрсеткіштер қойылады. Тау шаңғысы мен сноубордтың халықаралық мектептері бой көтермек. 2000 автокөлікке арналған жерасты автопаркингтер, Медеу мен Шымбұлақ арасында жүретін 4,5 шақырымдық аспалы жолдар салынған. Осы жолдар арқылы тау шаңғысы кешеніне он бес минутта көтерілуге болады. Болат арқандарға секундына 5 метр жылдамдықпен жүретін 115 кабина орнатылады, яғни, олар бір сағатта 2000 адамды тауға көтермек. Курортқа балаларын алып келетін туристерге ыңғайлы болу үшін, «бэби-лифт» - көтергіші бар балалар алаңы да жасалып қойылған.
2510 метр биіктікке орналасқан бұл кешеннен таудың кереметтей көріністері, жұмсақ климаты мен шуағы мол күндерінің көп болуы, қар қабатының ұзақ уақыт жатуы (желтоқсан мен сәуір аралығында) – бұл жерге туристер мен тау шаңғы спорты әуесқойларының легін өзіне баурап тартатын болады. Мұнда демалыстың басқа түрінен гөрі, айдындай тайғанақ мұз жолдарын қалайтын шаңғышылар, шеберліктерімен деміңді ішіңе алып таң қалдыратын, экстримальді секіретін және қилы бұрылыстар жасап түсетін батыл сноубордшылар келеді.
Сөйтіп, Шымбұлақ қараша – мамыр аралығында шаңғы жарыстарын өткізетін, шаңғы тебетін мекенге айналса, жаз айларында қар жамылғысы бар тауларды тамашалайтын, туристер көп келетін, қалалықтар дем алатын тамаша орынға айналмақ.

Санат:Тау-шаңғылық курорттар
Санат:Алматының көрікті орындары
Санат:Алматы спорт кешендері
Санат:Қазақстандағы шаңғы спорты
Санат:1954 жылы соғылған ғимараттар мен құрылыстар