open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақ Жайық (ансамбль)

**<<Ақ Жайық>>** — ән-би ансамблі. 1974 жылы Орал педагогикалық институтының қоғамдық мамандықтар факультінің жанынан ұйымдастырылды. Алғашқы жетекшісі — Алматы хореографиялық училищесінің түлегі Құрамыс Ғаббасов. 

1976 жылы «Ақ Жайық» облыстық жастар-хореографиялық ансамблі ретінде қайта құрылды. Оның құрамында бүкілодақтық байқаулардың лауреаттары — ордалық Е. Қазиев, тасқалалық М. Илжанова, жымпитылық Д. Қажымов, Б. Раянов, жаңақалалық А. Борашева, зеленовтық Ғ.Мұхамбетов, жәнібектік В. Алипова өнер көрсетті. 
Ансамбльдегі эстрадалық және қазақ халық аспаптары оркестрі асатаяқ, шаңқобыз, шылдырмақ, т. б. көне аспаптармен толықтырылып, классик. әуендер мен халық саздарын нәшіне келтіре орындады. Әсіресе өлкенің өнер саңлақтары Мұхит, Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина жене Жөнтөре, т.б. шығармалары ансамбльдің концерттік бағдарламасынан тұрақты орын алды. 
1977 жылы шығармашылық жетістіктері үшін «Ақ Жайыққа» «халықтық ансамбль» атағы берілді. Өнер ұжымының балетмейстрі Ғаббасовтың, муз. жетекшісі Қажымовтың, сондай-ақ белсенді мүшелері 3. Аманғалиеваның, Д. Мәмбетованьщ, Р. Зейінованың, С. Досмағанбетовтің, С. Райымқүловтың, Н. Дүйсеновтің, С. Ізбасарованың, М. Демесіновтің, А. Дәрменова мен Д.Халықованың еңбектері лайықты аталып өтті. 
Ансамбль Норвегияда (1977), Мәскеуде (1980, 1985), Румыния мен Болгарияда (1985), Салехардта (Тюмень), т.б. елдер мен қалаларда өнер көрсетті. 
1988 жылы ұжым жетекшісі Құрамыс Берғалыұлына «Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері» атағы берілді. 

«Ақ Жайық» бірнеше мәрте өнер ұжымдарының байқауларында лауреат атанды. Облыс ауқымындағы өзіндік өнер мектебіне айналған «Ақ Жайық» ансамбліне казіргі кезде көркемдік жағынан Жаскелең Ғайсағалиев, бишілер тобына Қарлығаш Айтқалиева, фольклор тобына Есенкелді Молдағалиев жетекшілік етеді. Ансамбль 1998 жылы Мескеу фестиваліне қатысып, алтын медальге ие болды.

## Дереккөздер


Санат:1974 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Санат:Батыс Қазақстан облысы мәдениеті
Теңіз жылқысы

**Теңіз жылқылары** - тікен тұқымдасының бірнеше туыстары. Дене ұзындығы, 4 тен 20 дейін. Пішіні шахмат жылқысына ұқсайды, басы төмен денесіне қарай иілген, құйрығы бүктелген Барлық әлем теңіздерінде 30 түрі таралған. ТМД-да 2 түрі кездеседі. Қара теңізде теңіз жылқылары, (Hippocampus guttulatus) және жапондық теңіз жылқылары кездеседі. Уылдырығын көктемде шашады. 100 ден 200-ге дейін уылдырықты аталықтары сақтап, бағады. Планктонфагтар. Су түбіндегі өсімдіктер арасын мекендейді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Терофиттер

[thumb|400px|right|Райнкиер теориясының өсімдіктердің тіршілік формалар:<br />
1.Фанерофиттер<br />
2—3. Хамефиттер <br />
4. Гемикриптофиттер<br />
5—9. Криптофиттер<br />
      5—6. Геофиттер<br />
       7. Гелофиттер<br />
       8—9. гидрофиттер<br />
   Терофиттер, [аэрофиттер и эпифиттер көрсетелмеген. ]]
**Терофиттер** ()  — қысқа қарай қурап қалатын, бірақ тіршілік етуге қабілетті тұқымдарын сақтайтын бір жылдық өсімдіктерді білдіретін Раункиер жүйесіндегі тіршілік нысаны.

Бұл бір жылдық шөптер шөлде және шөлейтте (73%), құрғақ далада (күрделі гүлділердің, айқыш гүлділердің, көкнәр тұқымдастардың және тағы басқа өкілдері) көп кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер физиологиясы
Теңіз сайқымазақтары

**Теңіз сайқымазақтары** () – қармақшы тәрізділер отрядының тұқымдастары. Денесі екі жақ жанынан сығылған ұсақ балықтар. Аузы жоғары орналасқан. Тікенекті арқа жүзбе қанаттары 3 сәуледен тұрады. Кеуде және құрсақ жүзбе қанаттары аяқ тәрізді жорғалап жүруге бейімделген. Көптеген түрлерінің түсі ашық боялған, тіршілік ортасына бейімделген, өзгеріп тұрады, терісінде көптеген өсінділері бар. Бұл қасиеттері балықтарға жауынан жасырынуға мүмкіндік береді. 9 туыстың 60 түрі белгілі. Олар барлық мұхиттардың жылы суларында тіршілік жасайды. Аңдып шабуылдайтын жыртқыштар. Маржан рифтері мен балдыр арасын мекендейді.

## Дереккөздер


Санат:Қармақшытәрізділер
Супрун Виктор Васильевич

**Супрун Виктор Васильевич** - Қазақстан Республикасының экономика және бюджеттік жоспарлау вице-министрі.

## Қысқаша өмірбаяны
1946 ж. 10 желтоқсанда Көкшетау облысы Чкалово ауылында туған.

1970 ж. Свердловск кен институтын бітірген, кен инженері.

1964 ж. - мектеп мұғалімі. 1970-79 жж. - Верхнекамск фосфорит кенішінің смена, учаске бастығы, цех бастығының орынбасары, бастығы, директордың көмекшісі, орынбасары.

1979-84 жж. - Брянск фосфорит зауытының бас инженері.

1984-91 жж. - Чилисай фосфорит кенішінің бас технологы, бас кеншісі, жетекші кен инженері.

1991-95 жж. - Октябрь ауданы атқару комитеті төрағасының 1-ші орынбасары, аудан әкімшілігі басшысының орынбасары. 1995 ж. - Алға ауданы әкімшілігінің басшысы.

1995-2002 жж. - Ақтөбе облысы әкімінің 1-ші орынбасары.

2002-06 жж. - Атырау облысы әкімінің 1-ші орынбасары.

2006 жылдан - Қазақстан Республикасының экономика және бюджеттік жоспарлау вице-министрі.

## Жетістіктері
«Құрмет», «Достық», III дәрежелі Серафим Саровскийдің, III дәрежелі Даниил Московскийдің Орыс православиелік шіркеуінің ордендерімен, 3 медальмен марапатталған. Әскери атағы - запастағы полковник.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Антикаданс

**Антикаданс** - сөйлеудегі кідіріс кезінде интонация бірлігін сақтау үшін айту энергиясын кұшейту, жатжазу кезіндегі кідірістерде қолданылады.

## Тағы қараныз:
* Антиклимакс
* Антиментализм
* Антитеза
* Антиципания

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Геофизикалық нысана

**Геофизикалық нысана.** Ұңғымалар қимасын каротаждық қисық сызықтар көмегімен өзара салыстыру мақсатында қолданылатын, әдетте нақтылы тіректі беткейге сәйкес келетін, бір ұңғымадан екінші ұңғымаға ауысуы барысында ұдайы өзгеріссіз қалатын каротаж диаграммасының өте анық және оп-оңай-ақ табылатын үлескісі. Іс-тәжірибеде "нысана" термині "тіректі беткей", "танымал қойнауқат" терминдерімен шамалас түсінік ретінде бағаланады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Асқар Оразалыұлы Шәкіров

**Асқар Оразалыұлы Шәкіров** (2 ақпан 1956, Қарағанды) — қазақстандық ірі мемлекеттік қайраткер, дипломат, депутат, адам құқықтары жөніндегі уәкіл (2007—2019), Парламент Сенаты төрағасының орынбасары (2019—2023).

## Өмірбаяны
1956 жылы 2 ақпанда Қарағандыда дүниеге келді. Арғын тайпасының Қуандық руы Сарманта бөлімінен шыққан. 

### Білімі
1978 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің Азия және Африка елдері институтын “шығыстанушы-тарихшы” мамандығы бойынша тәмамдады. 1985 жылы заң ғылымдарының кандидаты атанды.

### Мансабы
1978 ж. - ішкі істер органдарында қызмет атқарды.

1978-81 жж. - КСРО ІІМ Академиясының Басқару проблемаларын зерттеу ғылыми орталығында жұмыс істеді.

1981-84 жж. - КСРО ІІМ Академиясының адъюнктурасында оқудан өтті.

1984-87 жж. - КСРО ІІМ Академиясының инспекторы, аға инспекторы, ғылыми қызметкері.

1987 ж. - КСРО ІІМ Орталық аппараты сыртқы байланыстар бөлімінің референті.

1989 ж. - КСРО ІІМ Бүкілодақтық ҒЗИ қазақ бөлімінің бастығы.

1992 ж. - ҚР СІМ бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары, бастығы.

1995-96 жж. - Қазақстан Республикасының Корея Республикасындағы уақытша сенімді өкілі.

1996 ж. - ҚР СІМ ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі.

1996 ж. - ҚР сыртқы істер министрінің орынбасары.

1998 ж. - Қазақстан Республикасының Үндістан Республикасындағы төтенше және өкілетті елшісі.

2004 ж. - ҚР сыртқы істер министрінің орынбасары.
 
2006 жылдан - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Кедендік бақылау комитетінің төрағасы.

### Жеке өмірі
Үйленген, 2 ұлы бар.

Әкесі Оразалы Шәкіров (1930—2002) ҚазКСР еңбек сіңірген кеншісі, Қарағанды қаласының Құрметті азаматы.

## Дереккөздер
Салахаддин

**Салахаддин**  - *[[діндар]]*.

Ел арасында өзінің білімділігімен, тақуалығымен құрметке бөленген, мешіт ұстаған. Мешітте бай кітапханасы болған. Салахаддин хазіреттің Б.Сағынбаев, Тұманбаев, Ығылманов және Жексенғали сияқты шәкірттері болды. Жексенғали соңғы кезге дейін Шыңғырлау ауданының беделді молдасы атанды.

Салахаддиннің жеке мөрі Шыңғырлау ауданы. Отрадное ауданындағы музейде сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Діни қайраткерлер
Алмаспа түрлер

**Алмаспа түрлер** ( — алмастырушы, орнын басушы) — біріне-бірі өте ұқсас болғанымен, әр түрлі географиялық аймақтарда немесе әр түрлі жағдайларда мекендейтін өсімдіктер мен жануарлар түрлері.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жарықтың кванттық табиғатын растайтын тәжірибелер

Жарық фотондардың ағыны түрінде таралатыны және оның әрекетінің кванттық сипаты бірқатар тәжірибелерде тікелей дәлелденді. Солардың бір-екеуін қарастырайық.

**Боте тәжірибесі**. Егер жарық тіркегіш құралмен әрекеттесетін фотондар бір-біріне тәуелсіз фотондар ағынынан тұрса, онда өте әлсіз жарық ағындарын тіркегенде интенсивтіктің флуктуациялары (ауытқулары) бақылануы тиіс. Мұндай ауытқулар әр секунд сайын құралға түсетін N фотондар санының орташа мәнінен кездейсоқ ауытқудың нәтижесінде байқалады. N саны өте үлкен болса, ауытқу елеусіз, ал N кіші болғанда, мұндай ауытқуларды өлшеуге болады. Осындай тәжірибелердің алғашқысын 1924 жылы В. Боте жасады. Газ разрядты екі санағыштың арасына жұқа металл фольга Ф орналастырылады. Фольгаға қырынан қысқа толқынды рентген сәулелерінің өте әлсіз жіңішке шоғы түсіріледі. Рентген сәулелерінің әсерінен фольганың өзі интенсивтігі өте аз рентген сәулелерін шығара бастайды (рентгендік
флуоресценция), яғни фольга шығаратын фотондардың саны болымсыз аз. Рентген сәулелері санағыштарға С түскенде арнаулы М механизмдер іске қосылады. Бұл механизмдер бірқалыпты жылжып отыратын Т таспаның екі шетіне белгі соғып тұрады. Егер фольгадан шығатын рентген сәулесі толқын түрінде үздіксіз, жан-жаққа бірдей таралса, таспаның екі жағына түсетін белгілер симметриялы болып шығар еді. Ал тәжірибеде бұл белгілер ретсіз, қалай болса солай орналасқан болып шықты. Мұны тек фотондар фольгадан бір-біріне тәуелсіз, үздікті түрде, барлық бағытта ұшып шығуының нәтижесі деп түсіндіруге болады.

**Вавилов тәжірибелері**. Бұл тәжірибелерде өте әлсіз, интенсивтігі адам көзінің жарықты сезіну шегімен сәйкес келетін жарық көздерінің бір жанып, бір сөніп жыпылықтап тұруы бақыланды. Егер адам біраз
уақыт қараңғыда отырса, ол тек интенсивтігі белгілі бір шектік мәннен жоғары жарықты көре алады, одан әлсізді көрмейді. Мысалы, толқын ұзындығы λ=500 нм жарықты сезу үшін адам көзіне секунд сайын кем дегенде 200—400 фотон түсуі керек. Сонда жаңағы қараңғыда
жыпылықтап тұрған әлсіз жарқылдың кейбіреулерін бақылаушы адам көріп, кейбіреулерін көре алмаған. Бұдан әр жарқыл кезінде интенсивтік орташа мәнінен ауытқып отырған деген қорытынды жасауға болады, яғни ұшып шыққан фотондар саны кейде көздің көру
шегіне жетпей қалып отырған.

Жарықтың үздікті шығатынын дәлелдейтін басқа да тәжірибелер бар.

## Дереккөздер



Санат:Физика
Шерғазы хан

**Шерғазы Айшуақұлы** (туған жылы белгісіз — 29.8.1845) — Кіші жүздің ханы (1812 — 24). 

## Өмірбаяны
Әбілқайыр ханның немересі. Айлакер, дипломаттық қабілетімен ерекшеленген. 1812 жылы Александр І патшаның жарлығымен Кіші жүз екіге бөлінді: Ішкі Ордада Бөкей, Жайықтың сол жағасынан шығыс жақтағы өңірде **Шерғазы хан** болып жарияланды. Оның хан болған кезеңі — Кіші жүзде саяси қайшылықтардың ең шиеленіскен заманына тура келді. Әсіресе қолына хандық тимеген Қаратай сұлтан Шерғазыны мойындамады. Көптеген мәселелерді хандық кеңестің төрағасы сұлтан Медетғали Тұрдәлиұлы шешіп отырды. Өзін хан деп жариялаған Арынғазы сұлтан да Шерғазыға қарсылық білдірді. Орынбор губернаторы П.К. Эссен Арынғазыны қолдады. Бір жағынан Қаратаймен, екінші жағынан Арынғазымен тайталастан әбден жалыққан Шерғазы 1819 жылы Петербургке барып, Ресей патшасынан тікелей қолдау табуға тырысты. Алайда ойлаған мақсатына жете алмады. Шекаралық комиссияның төрағасы В.Тимковский тартысқа көп араласпай, негізінде бейтарап саясат ұстанды. Ресейден үмітін үзген Шерғазы Хиуа хандығына арқа сүйенбек болды. Беделді, ақылды бәйбішесі Анам ханым Әбілқайыр тұқымдарының басын жиыстырып, Шерғазының билігін күшейтуге тырысты. Алайда Эссен Сыртқы істер мин-нің жанындағы Азия істері жөніндегі комитеттің тапсырмасымен Кіші жүзде хандықты жоюдың шараларын ұйымдастырды. “Орынбор қырғыздары туралы жарғының” қабылдануымен хандықтың жойылуына байланысты 1824 жылы мамыр айында Шерғазы орнынан алынып, Орынборға мемлекеттік қызметке тағайындалды. Алайда елін аңсаған Шерғазы 1825 жылдың күзінде жасырын ауылына қайтып оралды. Патша үкіметінің қудалауынан сескенген хан Хиуа хандығынан баспана іздеді. Шерғазыны қолға түсіруге тырысқан Орынбор шекаралық комиссиясы оның үлкен ұлдары Мұхамедқазы мен Ермұхамедті “әкелерінің дүниесін ауылына жеткізу” дегенді желеу етіп, қалаға шақыртты. Алайда аманат ретінде қапасқа қамалудан қорыққан Шерғазы балалары Орынборға барудан бас тартты. Шерғазы осыдан кейін саяси өмірге көп араласқан жоқ. Өкімет те оның қауіпсіздігіне көзі жетіп, 1500 сом жылдық жалақы тағайындады. Шерғазы Хиуа хандығын Ресеймен соғысуға үгіттеп, сол арқылы хандықты қалпына келтіруді көкседі. Бірақ арманына жете алмай, ұзаққа созылған науқастан дүние салды.

## Дереккөздер

Санат:1845 жылы қайтыс болғандар
Санат:Кіші жүз хандары
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Төрелер
Теңіз мысығы

**Теңіз мысығы** () – құлақты итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі туыстары. Солтүстік итбалық туысының солтүстік итбалықтар түрі, (Callorhinus ursinus) бар. Еркектерінің дене ұзындығы 2 м, салмағы 250 кг. Жаңа туған итбалықтар, қара, ересек ұрғашылары сұрғылт-қоңыр, ересек еркектері қара-қоңыр. Ареалы, Тынық мухитының солтүстігі. ТМД-да, Сахалинның оңтүстігінде, Камчатканың шығыс., Куриль және Командор аралдарынын жағалауларында жатақ құрады. Бір аталықтың үйірінде 15-20, (50 деиін) ұрғашы итбалықтар болады. үнемі алыс қашықтыққа миграция жаcaп тұрады. Қатты кәсіпшілік аулаудың нәтижесінде итбалық саны күрт төмендеген.

Халықаралық арнайы конвенция, (ТМД, АҚШ, Канада, Жапония) қабылданады. Ол итбалықтарды Тынық мұхитының солтүстігінде қорғау шараларын қарастырады. Соның нәтижесінде итбалықтар саны қалпына келеді. 1970 ж. санау бойынша 2 млн. жетті. ТМД-да, 400-500 мың болды. Кәсіпшілік обьектісі, жас еркек итбалықтар. Оңтүстік итбалықтар туысының 6 түрі бар, (Arctocephalus). Олар дың ареалы, жер шарының оңтүстік бөлігіндегі қоңыр-салқын және салқын суларында таралған. Кәсіпшілік нысаны. 3 түрі ХТҚО Қызыл кітабында.

## Дереккөздер


Санат:Құлақты итбалықтар
Пирс реакциясы

**Пирс реакциясы** - Тканьдерді күкірт қышқылды кадмийдің 10% ерітіндісімен өңдеу арқылы ферритинді табу әдісі. Ферритин кристалдары сары түске боялады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Теңіз табан балықтары

Теңіз табан балықтары(Bramidae) - алабұға отрядының тұқымдастары. Денесі биік, ұзындығы 50-70 см, (кейде 120 см жетеді), салмағы 6 кг. Арқа және анал жүзбе қанаттары ұзын, 9 туыстың 10-15 түрі белгілі. Олар барлық мұхиттардың тропикалық суларынан қоңыр-салқын аймағына дейін таралған; ТМД-да 2 түрі, атлантикалық Теңіз табан балықтары, (Вгата brama), Баренц теңізінін Мурманск жағалауында және жапондық Теңіз табан балықтары, Камчатканың шығыс жағалауында таралған. Қорегі - шаянтәрізділер мен балықтар. Кәсіпшілік балықтар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ұңғыма қималарын зерттеудің геохимиялық әдістері

**Ұңғыма қималарын зерттеудің геохимиялық әдістері.** Мұнай мен газ массаларын кіріктіретін қойнауқаттарды анықтау және бағалау мақсатында, барлау ұңғымаларын бұрғылау процесінде үздіксіз атқарылып отыратын жуғыштау сұйығы мен қойыртпақты газдың каротаждау және люминесценттік тау шайыртанымдық саралау әдістері.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Антиклимакс

**Антиклимакс** - 
# Негізгі семантикалық мағынасынан маңызды емес семантикалық мағынасына қарай орналасқан сөз тізбесіндегі сөйлеу пішіні; 
# Құлдырау шыңына стилді кенет төмендету арқылы риторикалық эсерді бұзуға бағытталған сөйлеу пішіні ( ).

## Тағы қараныз:
* Антикаданс
* Антиментализм
* Антитеза
* Антиципания

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жоспарлы биопсия

**Жоспарлы биопсия** (*Віорsіа*) - Ауру адамды тексеру кезінде тканьді кесіп алу арқылы және эндоскопия арқылы жүзеге асырылатын жоспарланған морфологиялық тексеру әдісі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Плацентит

**Плацентит** (*Ріасеntitіs* - бала жолдасының қабынуы) - Бала жолдасы қабынуының барлық вариантын қамтитын жалпылама термин. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Теңіз түлкішелері

**Теңіз түлкішелері** - (Ago­nidae), скорпен тәрізділер отрядының Agonidae тұқымдастары. Денесі құйрығына қарай сүйірленген, жұқа сүйектерден кұралған қабыршақпен қапталған. Дене ұзындығы 10-12 см, (кейде 40 см жетеді). 30 туыстың 50 түрі белгілі. Басым көпшілігі Тынық мұхиттың солтүстік бөлігін мекендейді, 4 түрі Атлант мұхитының солтүстігінде, 2 түрі жердің оңтүстік жарты бөлігінде кездеседі. ТМД-да Қыйыр Шығыс теңіздерінде 25, солтүстікте, 3 түрі таралған. Жағалауда, теңіз түбінде өмір сүреді. Уылдырығын жазда және күзде шашады. Уылдырығы су түбінде дамиды. Бентофагтар. Шаруашылық маңызы зор.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Антиментализм

**Антиментализм** – тіл білімі ғылымындағы позитивизм, лингвистика объектісін тілді қолдануға қатысты ақыл-ой барысын есепке алмастан сөйлеу барысында берілгендер арқылы шектеу.

## Тағы қараныз:
* Антиклимакс
* Антикаданс
* Антитеза
* Антиципания

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Террикон

**Террикон** (  ) — шахта немесе кеніш оқпаны жанындағы жер бетіндегі бос тау жыныстарының конус тәріздес үйіндісі. Террикон көлемі бірнеше ондаған миллион м3-ге, биіктігі 100 м және одан жоғары, аумағы ондаған гектарға жетеді. Әдетте, террикон ұлы жыныстардан тұрады. Террикон төбесінің басына тау жыныстары рельс жолы бойымен, скиптермен немесе аудармалы вагоншалармен жеткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Ескі мешіт

**Ескі мешіт** - Орал қалысында
мешітке арнап салынған 2 қабатты кірпіш үй. Оның қасынтатар әдебиетінің негізін салушы Ғ.Тоқай тұрып, оқыған.
М.Тухватуллин деген кісі сол
кезде медресеге сабақ берді, әрі
мешітте қызмет етті. Оның баласы Ғ.Камильмен Тоқай дос
болған. Қазір ескі мешіт үйі —
жатақхана, медресе үйі - тұрғын үй ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мешіттері
Санат:Қазақстан медреселері
Майра Жансаева

**Майра Жансаева** — 1909 жылы Петропавл қаласында туған.1915 жылдан 1918 жылға дейін молдадан оқып хат танып, Петропавл қаласындағы қазақ мектебін 1942 жылы бітіріп шықты. 1934 жылдан бастап Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында редактор болып істей жүріп, өлең-жырлар жазған. Сол кезде жазған өлеңдері облыстық, республикалық газет, журналдарда, ұжымдық жинақтарда жарияланған. Алғашқы топтамасы «Жастар даусы» атты республика жас ақындарының жинағында (1949) шықты. 1951 жылы «Ана жүрегінен» атты жеке өлеңдер жинағы жарық көрді.
## Шығармашылығы
Татар жазушысы Г. Башировтың «Намыс» атты романын (1952), татар жазушыларының әңгімелері «Татар әңгімелері» (1954) деген атпен қазақ тілінде жеке кітап етіп шығарды.
*Жастар даусы. Коллективтік жыр жинағы. А., ҚМ КӨБ, 1949;
*Ана жүрегінен. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1951.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Петропавлда туғандар
Санат:1909 жылы туғандар
Техникалық су

**Техникалық су** (Техническая вода) — техникалық мақсатқа қолдануға жарамды су.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жержылнама

**Жержылнама.** Уақыттың жылжуы барысында геологиялық құбылыстардың бір-бірін алмастыру реттілігі, яғни жер қыртысын құрайтын тау жынысы қабаттарының түзілу реттілігі, тектоникалық процестердің көрініс беру реттілігі, трансгрессиялар мен регрессиялардың алмасуы т.с.с. реттілікті тап басып зерттеу және геологиялық құбылыстар ұзақтығын анықтау әдістері тұрғысынан жержылнама салыстырмалы жержылнама және нақтылы жержылнама болып екі түрге бөлінеді. Салыстырмалы жержылнама "қат-қабатталудың реттілігі принципіне" (стено принципі) негізделген, оның ең басты зерттеу әдісі -биостратиграфиялық тұрғызымдар[построения]. Нақты жержылнама жержылнамалық шкала бөлімшелерінің көнелігі мен ұзақтығын байырғы астрономиялық жыл есебімен бере алады. Бұл әдіс кейбір минералдардың кристалдық торларына жинақталған түрлі радиоактивті элементтердің тұрақсыз изотоптарының өздігінен ыдырау өнімдерін зерттеу нәтижелеріне негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Альпілік өсімдіктер

**Альпілік өсімдіктер** — аласа шөпті "кілемдік" шалғын (астық тұқымдастар, өлең-тұқымдастар және т.б.) және альпілік тау белдеулеріндегі (теңіз деңгейінен 2000—3000 м жоғары) бұталы тоғайлар.

**Альпылық өсімдіктер** — биік таулы аймақтарда ұшырайтын өсімдіктер. Таудың орман белдеуінен көтеріле келе альпылық өсімдік географиялык ендікке, жергілікті рельеф пен климатқа т. б. жағдайларға байланысты өзгеріп отырады. Альпылық өсімдікке: көп жылдық шөптер мен бұталар жатады, олар ауа райына икемделгіш, жермен жексен болып, тырбиып өседі. Мысалы, Жоңғар, Іле, Күнгей және Теріскей Алатауларында кездесетін альпылық өсімдік мал шаруашылығына қолайлы.
## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер
Антиципания

**Антиципания** - 
# Алдыңғы дыбыстың артқы дыбыска эсері, алдыңғы дыбысты айтуда келесі дыбыстың ерекшеленуі; 
# Алдыңғы сөйлемдегі сөзді мағынасына сай келесі сөйлемді ерекшелендіру үшін қолдану ( = Rogo quis ille sit).
## Тағы қараныз:
* Антиклимакс
* Антиментализм
* Антитеза
* Антикаданс

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Техникалық экология

**Техникалық экология** (Техническая экология) — техниканың экожүйеге әсерін зерттейтін экология тарауы. Техникалық экология ғимараттар мен техниканы организмдердің бүзуын (ағаш құрылыстарын үй саңырау құлақтарының бүзуы, бөгеттерді, кеме түбін биологиялық түк қаптап кетуі, тағы басқа), көлік магистральдарынан болатын шудың, ластанудың экожүйеге осерін, құстардың ұшақтармен соқтығысуын болдырмау мүмкіндігін және тағы басқа зерттейді.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Экология
Геннадий Николаевич Гамарник

**Геннадий Николаевич Гамарник** 1948 ж. 30 қаңтарда Новосибирск қаласы (РКФСР) туған.

1970 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист. Экономика ғылымдарының докторы (2003), профессор (2003). «Еуразия» ХЭА академигі (2000), ЖМ ХҒА академигі (2005).

1970 ж. - ҚазКСР Халыққа тұрмыстық қызмет көрсету министрлігінің бухгалтер-ревизоры.

1971 ж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген.

1971-88 жж. - АХШИ аға ғылыми қызметкері, аға оқытушысы, декан орынбасары, кәсіподақ комитетінің төрағасы, партком хатшысы, доценті.

1988-92 жж. - Қазақ республикалық басқару жоғары мектебінің оқу жұмысы жөніндегі проректоры.

1992 ж. - ҚР Монополияға қарсы комитеті бас басқармасының бастығы.

1992-95 жж. - ҚазМБА 1-ші проректоры.

1995 ж. - ҚР Министрлер Кабинеті Аппаратының экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі.

1995-97 жж. - ҚР білім министрінің 1-ші орынбасары.

1997-2000 жж. - Семей мемлекеттік қаржы институтының ректоры.

2000-03 жж. - Д.М. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің ректоры.

2003-06 жж. - ҚР білім және ғылым 1-ші вице-министрі.

2006 жылдан - Халықаралық бизнес университетінің ректоры.

## Дереккөздер


Санат:30 қаңтарда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Новосібірде туғандар
Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің профессорлары
Санат:Еуразия Халықаралық экономистер академиясы академиктері
Санат:Жаңа экономикалық университеті оқытушылары
Санат:Қазақ республикалық басқару жоғары мектебі оқытушылары
Санат:Семей мемлекеттік қаржы институты ректорлары
Санат:Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті ректорлары
Санат:Халықаралық бизнес университеті ректорлары
Гумидтену

**Гумидтену.** Өсімдіктер мен жәндіктер қалдықтарынан тұратын органикалық заттардың ылғалды және оттегісіз орта жағдайында микробиологиялық тұрғыдан жаппай ыдырау процесі. Мұның нәтижесінде әдетте шірінді деп аталатын қоңыр түсті коллоидты заттар қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Жеке апат

**Жеке апат** (; ;- теңіз құқығында - кемеге немесе жүкке келтірілген, немесе сонғысы зақымданған жалпы апаттан айырмашылығы, қасақана жасалмаған залалмен
байланысты шығындар. Жеке апат бойынша шығындарды, оған зақым келтіруге жауапкер, ал егер ондайлар болмаса - жәбірленуші көтереді.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Фарида Жанұзақова

**Фарида Жанұзақова**  - 1935 жылы Семей қаласында туған. 1957 жылы ҚазМУ-дің филология факультетінің орыс журналистикасы бөлімін бітіреді.
## Шығармашылығы
«Ленинская смена» газетінде, 1967 жылдан «Жазушы» баспасында істеген. Очерктері, проблемалық мақалалары, сынрецензиялары «Өмірбаян жаңа басталды» (1957) деген жинақта жарық көрді.

М.Гумеровтың «Әкемнің әкесі» (1968) атты әңгімелер жинағы «Балаларға базарлық» атты ұжымдық жинақты (1969), Ә.Әбішевтің «Белгісіз батыр» пвесасвін (1970), Б.Тілегеновтың «Көктем де ызғарлы» (1972), К.Исаевтың «Соңғы тәулік» (1973) романдарын, Б.Тоғысбаевтың «Ар» (1975), М.Дүйсеновтің «Гүлжан» (1969) повестерін және Қ.Байсейітовтың «Құштар көңіл» (1983) атты өмірбаяндық повесін орыс тілше аударған. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Семей
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Семейде туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері
Жеке шағым

**Жеке шағым** (; ) – 
іс жургізу құқығында — бірінші сатыдағы соттың ұйғаруына немесе судьяның өз бетімен қабылдаған қаулысына шағым жасау. Мұндай шағым істін
маңызы бойынша (мысалы, қылмыстық іс жүргізуде сотталушының кінәлілігі немесе кінәсіздігі туралы) соттың шешіміне емес, соттын әрекетіне
немесе әлдебір жекелеген мәселе бойынша шешімге жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қырқалар

**Қырқалар.** Ауқымы, биіктігі және жаралу тегі жағынан сан түрлі болып келетін, бір-біріне тізбектеле созылған биіктіктер жиынтығы.
## Тағы қараңыз
* Қырқа

* Қырат

## Дереккөздер


Санат:Географиялық терминдер
Соттың жеке ұйғарымы

**Соттың жеке ұйғарымы** – 
*1. Сот отырысында заңдылық бұзылған жағдайлар анықталған кезде сот жеке ұйғарым шығаруға және оны  тиісті ұйымдарға, басқару қызметін атқаратын лауазымды немесе өзге де адамдарға жіберуге құқылы, олар өздері қабылдаған шаралар туралы бір ай мерзім ішінде хабарлауға міндетті.
*2. Қабылданған шаралар туралы хабарламау заңға сәйкес әкімшілік жауапкершілікке әкеп соғады. Әкімшілік жаза қолдану тиісті адамдарды соттың жеке ұйғарымы бойынша қабылданған шаралартуралы хабарлау міндетінен босатпайды.
*3. Егер істі қарау сот тараптардың, процеске басқа қатысушылардың, лауазымды немесе өзге де адамдардың әрекетінен қылмыс белгілерін тапса,
ол туралы прокурорға хабарлайды.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Мұнай көмірсутектерінің топтық құрамы

**Мұнай көмірсутектерінің топтық құрамы.** Мұнайдың немесе мұнай фракцияларының көмірсутектік құрылымдарына қарасты басты-басты сыныптарының (метанды, нафтенді, және хош иісті көмірсутектер) сандық мөлшерлерінің өзара қатынасымен анықталатын сипаты. Синонимдері — мұнайдың топтық және көмірсутектік құрамы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Жеке ұйғарым

**Жеке ұйғарым**  - қылмыстық сот ісін жүргізу
құқығында — анықтау, алдын ала тергеу кезінде немесе төменгі сатыдағы
соттын істі қарауы кезінде жол берілген, қылмыстың жасалуына жағдай
жасаған заңның бұзылуы, себептер
мен жағдайлардың, азаматтардың құқығының бұзылуы мен заңның басқаша бұзылуының айғақтық жайлары
бойынша шығарылатын жеке ұйғарым.
Іс материалдары бойынша сот, егер
оны қажет деп тапса, баска жағдайлардада, жеке ұйғарым шығаруға құқықты.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Альпілік іс-қимыл

**Альпілік іс-қимыл** - 1990 жылы құрылған. Қатысушылары — Еуропаның жеті мемлекеті. Мақсаты — Альпы аймағының мәдениеті мен табиғи ортасын сақтау жөніндегі жобаларды жүзеге асыру үшін іскер топтарды, ғылыми және қоғамдық ұйымдарды біріктіру. Негізгі қызметі — 30-дан астам жобаларды, соның ішінде "Еуропаға арналған жасыл шатыр" деп аталатын орманды қалпына келтіру жобасының орындалуы, сирек кездесетін жануарлар түрлерін қайта жерсіндіру жөніндегі халықаралық науқан тұрғысындағы бірлескен іс-қимыл, теледидардағы, баспасөз бен фотоөнердегі таңдаулы журналистік жұмыстар үшін жыл сайын сыйлықтар беруді қоса ақпараттық және білім беру бағдарламаларын жүзеге асыру. Мекен тұрағы — Швейцариядағы Женева қаласында.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Азаматтық құқықтарды қорғауға арналған қозғалыстар

**Азаматтық құқықтарды қорғауға арналған қозғалыстар** - қоғамдағы белгілі бір топтың азаматтық құқықтарын алуы үшін күресетін саяси ұйым. Азаматтық құқықтар үшін күресетін алғашқы танымал қозғалыстар АҚШ-да қара нәсілділерге конституция бойынша кепілдемеленетін, бірақ әдетте оларды орындаудан бас тартылатын азаматтық құқықтарын өміріе әкелу мақсатымен пайда болды. Олар мықты антидискриминациялық ережесі бар 1964 ж. шықкан азаматтық құқықтар туралы Заңның өтуіне ықпал етті. 1960 жж. ортасынан қозғалыс осы заңды жүзеге асыруға күш салды. Көптеген басқа ұйымдар саналы түрде Американдық азаматтық құқықтар үшін күресу қозғалысы үлгісі бойынша тіркелді.

## Дереккөздер


Санат:Азаматтық құқық
Санат:Қозғалыстар
Жеке қаулы алу

**Жеке қаулы алу** – 
*1. Сот негіз болған кезде кеңесу бөлмесінде жеке каулы шығарады, онда мемлекеттік органдардың немесе лауазымды адамдардың, ұйымдардын немесе олардын басшыларының назарын іс бойынша аныкталған заңның бұзылу фактісіне, қылмыс жасауға себепші болған және тиісті шаралар қабылдауды талап ететін себептер мен жағдайларға аударады. Адамның ісәрекетінен қылмыс жасауға себепші болатын әкімшіліктеріс қылықанықталған жағдайда сот оған заңда көзделген жаза қолдануға құқылы.

*2. Жеке қаулы, сондай-ақ сот анықтау, алдын ала тергеу жүргізу кезінде немесе істі төменгі сот қараған кезде жіберілген, азаматтардың құқықтарын бұзу және заңның баска да бұзылуы байқалған кезде шығарылуы мүмкін.

*3. Сот жеке каулысымен ұйымдар мен еңбек ұжымдарының назарын жекелеген азаматтардың өндірістегі немесе тұрмыстағы теріс мінез-құлқына
немесе олардың қызметтік не азаматтық борышын бұзуына аударуға құқылы.

*4. Сот, егер мұны қажет деп таныса, сот талкылауының материалдары бойынша, баска да жағдайларда жеке қаулы шығаруға құқылы.

*5. Сот жеке каулысымен ұйымдар мен еңбек ұжымдарының назарына қылмыстың жолын кесуге немесе ашуға жәрдемдескен азаматтын азаматтық немесе қызметтік борышын өтеу кезінде көрсеткен жоғары саналылығы, ерлігі туралы жеткізе алады.

*6. Жеке каулы бойынша бір ай мерзімнен кешіктірілмей кажетті шаралар қабылдануы және оның нәтижелері туралы жеке каулы шығарған сотқа
хабарлауға тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Бейбітшілік үшін күрес қозғалысы

**Бейбітшілік үшін күрес қозғалысы** - ядролық қарусыздандыру Кампаниясына ұқсас, әсіресе екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, ядролық қаруды шығарудың өсуіне байланысты қазіргі қоғамдарда ықпалды болып табылатын, саяси қозғалыстар. Олар мемлекеттік сала қызметкерлерінін қолдауына ие (мысалы, оқытушылар мен әлеуметтік қамтамасыз ету салалары қызметкерлерінің).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Жеке құқық

**Жеке құқық** - жеке мүдделер, тәуелсіздік және жеке меншік пен бірлестік (корпорация) иелері бастамашылдығын қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін құқық саласын білдіретін, олардың мүліктік қызметі мен жеке қатынасында, жария құқықтан айырмашылығы, жалпы мүдделерді реттейтін және қорғайтын жинақтаушы түсінік. 

Жеке құқықтың өзегі мүліктік байланысқан мүліктік емес қатынастарды, сонымен қатар сауда құқығын (сауда құқығы әрекет ететін кейбір елдерде) реттейтін азаматтық құқықты құрайды.
Жеке құқықге келеші құқық саласа кіреді:
1. Азаматтық құқық
2. Отбасы құқығы
3. Еңбек құқығы
4. Банк құқығы

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Жеке құқық
Санат:Құқық салалары
Альтераген

**Альтераген**  — қоршаған ортаның өзгерісін туғызатын кез келген заттек немесе фактор.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Саяси қозғалыс

**Саяси қозғалыс** - саяси партиялар сияқты саяси мақсаттарға бағытталған, бірақ негізінен нақты ұйымдастырушылық құрылымы, тіркелген индивидуалды мүшелігі жоқ бұқаралық қозғалыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Жоғары білімнің екі жақты жүйесі

**Жоғары білімнің екі жақты жүйесі** - 1965-1991 жж. Ұлыбританияда білім жүйесі университеттермен, политехникумдармен қамтамасыз етілген кезде қызмет еткен жоғары білім жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Жеке кәсіпорын

**Жеке кәсіпорын** - кәсіпорынның тарихи тұрғыдағы барынша ежелгі пішімі. Жекеменшік құқығы негізінде әрекет ететін кәсіпорын. Жеке кәсіпорын азаматтың (отбасының) мүлкінен, алынған пайдаларынан, кредиттер мен басқа заңды
көздерден құралады. Жеке кәсіпорын
азаматтың (отбасының) мемлекеттік
кәсіпорынды жекешелендіру барысында оны сатып алуы немесе жаңа
шаруашылық, бірлігін кұру нәтижесінде құрылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Күн активтілігі

thumb

**Күн активтілігі** (*Солнечная активность*) — Күнде болатын циклді және циклді емес физикалық құбылыстардың жиынтығы. Негізінен күннің магниттік өрісі мен плазманың өзара әрекетінен болады. Күн активтілігі ең көп жылдары аса зор электрмагниттер болып табылатын күн дақтарының саны көбейеді. Дақтардың айналасында күшті жарылыс (жарқыл) болады. Күн активтілігі ең аз жылдары дақтар саны мен жарылыстар азаяды. Жарқыл кезінде Күн зарядталған бөлшектер мен көп мөлшерде энергия шығарады, олар жерге жеткенде электрмагниттік дауыл, үйектік сәуле және т.б. құбылыстар болады. Күн активтілігінің өзгеруі климатқа және көптеген биосфералық процестерге, соның ішінде жануарлар санының өзгеруіне, адам денсаулығына және т.б. әсер етеді деген болжам бар. Жер сілкінуін, жанартаудың атқылауын да және т.б. құбылыстарды күн активтілігіне байланыстырады. Күн активтілігі биосфераға бір мезгілде тікелей және жанама әсер етеді. Бұдан құбылыстардың кезектесу дәлдігі бұзылады, буферлік эффектілерді тірі заттектердің екінші реттік реакцияларын және т.б. құбылыстарды ескеру кажеттігі туындайды.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жеке айыптаушы

**Жеке айыптаушы** - жеке айыптау ісі бойынша сотқа
шағым берген және сотта айыптауды
қолдаған адам, сондай-ақ мемлекеттік
айыптаушы айыптаудан бас тартқан
жағдайда сотта айыптауды дербес
қолдаушы жариялы және жеке-жариялы айыптау ісі бойынша жәбірленуші.
Жеке айыптаушы оған тиесілі
құқықтарды пайдаланады және өзіне
жүктелген міндеттерді жеке немесе,
егер ол құқықтар мен міндеттердің сипатына сәйкес келсе, өкіл арқылы атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Плацентарапық полип

**Плацентарапық полип** (*Роlуриs рlасеntarіs* -  бала жолдасының қалдығы) -   
Хорион немесе бала жолдасының склерозданған қалдығы жатыр қабырғасына тығыз жабысқан болып келеді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Екі ретті герменевтика

**Eкі ретті герменевтика** (*Гидденс*, 1984) - әлеуметтанудағы және әлеуметтік ғылымдағы түсіну әлеуметтік іс-әрекетті екі деңгейде: 
* а. «әлеуметтік акторлармен құрылатын маңызды әлеуметтік әлем ретінде»; 
* б. «бұл іс-әрекетті танып, түсіндіру үшін жасап шығарылған метатілдер ретінде» түсінуді білдіретіндігі туралы болжам.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Адами капитал

**Адами капитал** — жұмыскердің еңбек ету мүмкіндігін, олардың еңбегінің жемісті болуын, еңбек өнімділігі мен сапасын көтеретін білім, біліктілік ілім, тәжірибе нысанында адамдарға салынатын капитал. Адами капитал заттық (жеке) капиталдан: сатылмауымен, сатылып алынбаушылығымен, тек қана адам капиталы жасаған қызметтер ғана сатылатындығымен дараланады. Адам капиталын иеленуші оның қожайыны да бола алады.

Адам капиталын құру үшін материалдық қаражат жеткіліксіз, осы капиталды иеленушінің еңбегі, сонымен қатар отбасы мен қоғамның рухани және мәдени салымдары қажет.

## Дереккөздер

Санат:Құқық
Санат:Қоғам
Санат:Пұл
Еңбектің қос нарығы

**Еңбектің қос нарығы** - еңбек нарықтары екі салаға: бастапқы және екінші ретті салаларға бөлінетіндігі туралы болжам. Бастапқы еңбек нарығы мәнсаптылықты көтеруге перспективасы бар салыстырмалы жоғары ақы төленетін жұмыстарды қамтиды, ал екінші ретті нарықтың мұндай сипаттамаларында кемшілігі болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Дворяндық буржуазия

**Дворяндық буржуазия** - өз иеліктерінде өндірістік фабрикалар құрып, негізгі табысын дворяндық сияқты жерден емес, буржуазия ретінде өндірістен алатын XVIII ғ. Ресейдегі орыс дворяндығының бір бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Биржа мүшесі

**Биржа мүшесі** - биржа капиталында үлесі бар заңды немесе жеке тұлға. Биржа мүшесі
биржада мәміле жасауға, оның басқарушы органдарына сайлауға және сайлануға, биржа саудасының жасауға
қатысуға құқықты. Биржа мүшесі жыл
сайынғы жарнаны, биржа алымдарын,
биржа саудасының тәртіптері мен
биржаның басқарушы органдарының
қаулыларын орындауға міндетті.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қос сызықты тек

**Қос сызықты тек** - 
# екілік тектің синонимі; 
# тектің бір сызықты емес жүйесіне арналған термин (сирек).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Дене мүшесін зақымдау

**Дене мүшесін зақымдау** - әскери қызметшінің ауруды сылтау ету немесе өзіне қандай да бір болмасын, зақым келтіру (дене мүшесін зақымдау), не денсаулығына өзге зиян
келтіру немесе жалған құжат жасау
немесе өзгеше алдау жолымен әскери қызмет міндеттерін аткарудан жалтаруы — әскери қылмыс болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Бұқаралық ақпараттың екі сатылы ағымы

**Бұқаралық ақпараттың екі сатылы ағымы** - бұқаралық қоғам теориясына қарсы, плюралистік қоғамда Бұқаралық коммуникациялар ағымы осындай екі деңгейлі ағымда жалғастырушы рөлін атқаратын лидерлердің ісәрекетінен туындайтындығы туралы идея (Лазарсфельд және басқалар, 1944, Кац пен Лазарсфельд 1955). Идея бұқаралық ақпарат құралдары теориясын жасап шығаруда маңызды орынға ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Қос партиялы жүйе

**Қос партиялы жүйе** - сайлау бәсекесінде екі негізгі партия басымдық танытатын саяси жүйе (мысалы, Ұлыбритания немесе АҚШ). Негізінен бір партия «*сол жақты*», екінші партия «*оң жақты*» білдіреді, бірақ әрқашан емес (мысалы, Ирландия Республикасы).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Аменсализм

**Аменсализм** ( — стол, тамақ) — популяциялар арасындағы өзара қатынас түрі. Бұл кезде популяцияның біреуі екіншісінен өзіне пайда (теріс әсерде) алмайды. Мұндай өзара қатынас түрі өсімдіктерде жиі кездеседі. Мысалы, шыршаның астында өсетін жарық сүйгіш шөптекті өсімдіктер көлеңкеде қалып қояды да, зиян шегеді. Бұл шыршаға ешқандай әсер етпейді. Бұған ұқсас өзара қатынас зең саңырауқұлағы мен бактерия арасында да болады. Аменсал деп аталатын бір түр өсу мен дамудың тежелуіне ұшырайтын, ал екіншісі ингибитор деп аталатын түраралық қатынастардың түрі мұндай сынақтарға ұшырамайды. Антибиоз бен аллелопатия — қарым-қатынастың ұқсас түрлері.

## Өсімдіктердегі аменсализм
Аменсализм өсімдік түрлерінің қарым-қатынасында кең таралған және ингибиторлық фактор — бұл теріс орта түзілуі (бір жақты немесе сирек өзара) немесе ингибитордың қоршаған ортаға аменсал өсімдігіне (аллелопатия) теріс әсер ететін кез-келген тірі секрецияны шығаруы.

Бір жақты теріс ортаның пайда болуының мысалы ретінде мүк пен шөп қабаттарының түрлеріне доминантты ағаштардың әсері болуы мүмкін. Ағаштардың шатырының астында жарық азаяды, ылғалдылық жоғарылайды. Ағаштардың ыдырауы кезінде топырақ кедейленеді, өйткені қышқылдар түзіліп, минералды қоректік заттардың топырақ қабатына терең енуіне ықпал етеді. Бұл процесс әсіресе Тайга шыршасында белсенді, өйткені шырша күшті орта түзуші түр болып табылады. Жер жамылғысына қатысатын төзімді түрлер бұл әсердің зияндылығын өтейді және осындай орманда экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Бұл жағдайда ағаштар (ингибиторлар) жер жамылғысының түрлерімен (аменсалдармен) бәсекеге түспейді, өйткені бәсекелестік белгілі бір орта ресурсын пайдалану кезінде түрлер арасындағы бәсекелестікті білдіреді.

Өзара теріс ортаның пайда болуының мысалы — сфагнум мүктері мен сфагнум батпағындағы тамырлы өсімдіктердің қатынасы. Шексіз өсіп келе жатқан сфагнум мүктері мен тамырлы өсімдіктер (ледум, Батпақты мирт, андромеда, мүкжидек), қарағай және кейбір қияқтар арасында бәсекелестіксіз өзара аменсализм қарым — қатынасы қалыптасады. Сфагнум мүктері өте тез өседі, батпақтың беткі деңгейін жоғарылатады және ингибиторлар ретінде әрекет ететін гүлді өсімдіктердің көпжылдық тірі мүшелерін біртіндеп қалыңдығына көмеді. Бұл тамырлар мен тамырларды жер беті тез өспейтін батпақты жерлерге де, батпақты жерлерге де жылжытуға мәжбүр болған гүлді өсімдіктердің тежелуіне әкеледі. Өз кезегінде гүлді өсімдіктер мүктерді жапырақ қоқысымен қараңғылайды, бұл олардың өсуінің баяулауына әкеледі. Осылайша, сфагнум мүктері мен гүлді өсімдіктер арасында бәсекелестік қатынастар пайда болмай, «қалыпты өзара қысым» тепе-теңдігі орнатылады.

## Жануарлардағы аменсализм
Зубрихтер тек бұталардың астында туады, ал бұталармен қоректенетін бұғылар байқаусызда зубрихті стресске ұшыратты, ал олардың сүтпен қоректенетін және ұрпақтарының денсаулығы бар сәтті туу саны үш есе төмендеді дейді 1980 жылдары КСРО қорықтарындағы зерттеулер. Тікелей бәсекелестік жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Техногенді ландшафт

**Техногенді ландшафт** (Техногенный ландшафт; ,  ) — антропогендік ландшафтың бір түрі. Оның қалыптасуы мен құрылымының ерекшелілігі адамның өндірістік іс-әрекетіне, күшті техникалық құралдарды пайдалануына байланысты болады. Әсері тікелей (өсімдіктің, жердің, механикалық бұзылуы, су басу және тағы бас) және жанама (өнеркәсіп шығарындыларымен ластану, жауын-шашынның қышқылдануы, мазасыздық факторы және тағы басқа) болуы мумкін.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Дебюрократизация

**Дебюрократизация** - бюрократизмді жеңу үшін қолданылатын шаралар жүйесін жүзеге асыру. Мұндай шараларға: халықтың жалпы басқарушылық мәдениетін арттыру, ЭЕМ пайдалану, басқару процедураларының қарапайымдалануы, ортақ шешімдер қабылдаудың ашық болуы, мемлекеттік аппараттың қысқаруы, әлеуметтік маңыздылығы бар ақпаратқа еркін кол жеткізу, жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Антонимия

**Антонимия**, антонимика - семантикалық қарама-қарсылық, қайшылық. Лексикологияның антонимдерін зерттейтін бөлімі.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Антонимдер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Сортаңданған топырақтар

thumb
**Сортаңданған топырақтар** (*Засоленные почвы*) — құрамында тез еритін түздары (натрий карбонаты, хлоридтер, сульфаттар, т. б. Сортаңданған топырақтар топырақ грунттарының түздануынан (қалдықты сортаңцану),түздардың грунт немесе жер беті суымен келуінен (суармалау дұрыс жүргізілмегенде), т.б. болуы мүмкін. Мұндай топырақтар қуаңшылық аудандарда (құрғак далалар, шөлейтгер, шөлдер) кездеседі және оларға сорлар мен сортаңдардың топырағы жатады. Мысалы, Орта Азия шөлдерінде сорлар аймактың 10%%-дан астамын алып жатыр. Біршама жақсы ылғалданғанда немесе грунт суы терең жатқан қуаңшылық аудандарда сордың орнына сортандар пайда болады. Сортаңданған топырақтағы өсімдіктер негізінен галофиттер болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Социобиология

thumb
**Социобиология** - тірі организмдердің (адамдарды коса есептегенде) әлеуметтік мінез-құлқының биологиялық негіздерін зерттеумен айналысатын ғылыми пон. Барлық тіршілік иелерінің, оның
ішінде адамдардың іс-әрекетінің биологиялық негізін зерттейтін ғылыми бағыт, адам тіршілігіндегі биологиялық факторлардың мәнін абсолюттендіріп немесе тым асырып көрсететін казіргі социалбиологизмнің бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Стация

**Стация** (лат statio — мекені, келген жері) — жануарлардың немесе жануарлардың бір түрінің тұрақты немесе шектеулі кезеңде пайдаланатын мекендеу ортасы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Стрессорлар

**Стрессорлар** (*Стрессоры*) — организмді мазасыз күйге түсіретін факторлар. Мұндай факторлар әр түрлі болады: температураның кұрт өзгеруі, сулы ортаның түздылығы, радиоактивтік ластану, шулық мазасыз күй, сыртқы ортаның әр түрлі улы заттектермен (пестицидтермен, фенолдармен, ПХБ-мен, бензапиренмен, ауыр металдармен және т.б.) ластануы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Осмотикалық қысым

**Осмотикалық қысым.** Ерітінді көлеміндегі еріген заттар молекулаларының жиынтығынан туындайтын қысым. Ерітіндідегі беткейлік тартылыс салдарынан оның құрамындағы еріткіштің ішкі қысымы орасан зор болады, сондықтан Осмотикалық қысымды көзбе-көз қадағалау мүмкін емес. Бұл үшін әдетте жартылай өткізетін мембраналар пайдаланылады, олар еріткіш молекулаларын ғана өткізетін, ал еріген заттарды тұтып қалатын қалқалар іспетті. Мұнай-газ алаптарында  жартылай өткізуге қабілетті жыныстар ролін өзінің коллоидтылығын жоғалтпаған саздар ғана атқара алады. Олардың қуыстары сорылып алынған су молекулаларымен бітелген, сондықтан саз қабаты арқылы тек қана су массалары өте алады да, еріген заттар тұтылып отырады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Су тоқтату

**Су тоқтату** (*Водозадержание*) — жер бетіндегі ағыстарды азайту, топыраққа судың сіңуін арттыру және топырақтың беткейлік эрозиясын төмендету мақсатымен су жинау кезінде жүргізілетін шаралар (ағаш отырғызу, қар тоқтату, жерді көлденең жырту, т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қойнаулар қысымы

**Қойнаулар қысымы.** Жер қойнауының кез-келген  деңгейінде орналасқан геологиялық түзілімдерге ұдайы әсер етіп тұратын, яғни тереңдіктерге тән  қысым. Қойналар қысымының қуаты іс-тәжірибеде мұнай шоғырларын бұрғылау құбыры бойымен жоғары көтеру ісінде ұтымды пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қалыпсыз қойнаулық қысым

**Қалыпсыз қойнаулық қысым.** Мұнай немесе газ шоғырының белгілі бір нүктесінде өлшенген сол нүктедегі шартты гидростатикалық қысым мөлшерінен көбірек немесе азырақ мөлшерлермен өлшенетін 
койнаулық  қысым.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қалыпты жағдайдан жоғары қойнаулық қысым

**Калыпты жағдайдан жоғары қойнаулық қысым.**Мұнай (газ) шоғырын кіріктіретін қойнауқаттың ішкі өңіріне тән, артынды қысым көрсеткішіне (шоғырдың биіктігі) түзетулер енгізгеннің өзіндегі мөлшері өзі өлшенген нүкте деңгейіндегі шартты гидростатикалық қысым      мөлшерінен жоғары көрсеткішпен сипатталатын қысым.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Су теңдестігі алаңы

**Су теңдестігі алаңы** (*Воднобалансовая площадка*) — жоғарғы және жер асты ағыстарын өлшеуге арналған құрылғылар және аспаптармен жабдықталған, коршаған аумақтан су өткізбейтін кабырға аркылы бөлінген беткейдің үлескісі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Су микрофлорасы

**Су микрофлорасы** (грек, micros - кіші, лат floris — гүл) — суқоймаларда тіршілік ететін микроорганизмдердің оралуан түрлерінің (бактериялардың, микроскоптык балдырлар мен саңырау- құлақтардың) жиынтығы. Органикалық дүниенің қазіргі жүйесінде бактериялар мен саңырауқұлақтар өсімдіктер дүниесіне жатқызылмайтынына байланысты дәстүрдегі микрофлора термині дәл термин болмауға айналды.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бастапқы қойнаулық қысым

Бастапқы қойнаулық қысым. Мұнайлы немесе газды қойнауқаттың сонда кіріккен мұнай немесе газ қорын игере бастау сәтінде немесе аталған қордың өзге өңірлерге қарай қоныс аудара бастауы алдында өлшенген қойнаулық қысым мөлшері; кгс/см2 бірлігімен өрнектеледі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Аорист

**Аорист** ( – белгілен-беген) — Үнді-европа тілдеріндегі (коне грек, көне славян, ежелгі орыс, қазіргі оңтүстік славян) әрекеттін қысқалығын білдіретін, толығымен келмеске кеткен, оның дамуы мен түтелдей жузеге асуына көз жеткізу мүмкін емес шегін білдеретін етістіктің шақтық формасы (салыстыр. *имперфект*, *перфект*). Орыс тілінде ***бы*** шақтық мығыналы демеулігі (**БЫХЪ** сөзінен - **быти** етістігінің 2-ші және 3-ші жақтағы формалары) **Аорист** қалдығы болып табылады. **Аорист** кұрылымы мен динамикасы ата славян тілінің тарихында жақсы реконструкцияланады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Нақтылы шамаға келтірілген қойнаулық қысым

**Нақтылы шамаға келтірілген қойнаулық қысым**. 
Алдын ала өлшеніп алынған, бірақ нақтылы көлбеу 
жазықтықтағы (теңіз деңгейі, су — мұнай жапсарының айнасы, т.с.с. ) мөлшерімен салыстыруға ыңғайлы болуы үшін әдейі есептеулер енгізілген қойнаулық 
қысым.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Конденсацияның басталу қысымы

**Конденсацияның басталу қысымы**-бір тарамды
жүйенің қос тарамды жүйеге ауысуын қамтамасыз
ететін, яғни шоғыр конденсатының бу тектес түрінен сұйық түрге ауыса бастауы жүзеге асатын қойнауқаттық қысым.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология