open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тау қысымы

**Тау қысымы** – тау-кен қазбаларын қоршаған массивте пайда болатын күштер. Сыртқы күштің әрекеті жоқ массивте Тау қысымы тау жынысының өз массасынан, тектоникалық күштерден және температуралық градиенттерден туындайды. Тектоникалық күштер мен темп-ралық градиенттер болмаған жағдайда өз массасынан туындайтын кернеу құраушылары анықталады. Қазбаларды үңгу кезінде оның айналасында туындайтын Тау қысымы кернеудің қайта бөлінуі мен геологиялық (қазу тереңдігі, құрылымы, тау жыныстарының физика-механикалық қасиеттері, пайдалы қазылымдар кеншоғырының жатыс бұрышы мен қалыңдығы) және қазудың тау-кен техникалық [формасы, көлемдік параметрі, тау-кен қазбаларының орналасуы, шегеннің (бекітпенің) механикалық сипаттамасы, қазбаны үңгіп жүрудің жылдамдығы мен оны қалыпта ұстау уақыты] көрсеткіштеріне байланысты болады. Тау қысымы жанама жыныстар мен пайдалы қазылымдардың түрлі жылжуы, деформациялануы және бұзылуы ретінде; шегенге, қазбалар мен іргелес жатқан пайдалы қазылымдар массивіне және тыңтіректерге түсетін жүк түрінде білінеді. Тау қысымының бүйірлік, тік (вертикаль), динамик., алғашқы (бастапқы) статикалық, тұрақты және тұрақсыз түрлері болады. Бүйірлік Тау қысымы – Тау қысымының жатық құрамы. Оның мәні орналасу тереңдігіне, тау жынысының физика-механикалық қасиеттеріне және геологиялық факторларға байланысты. Тік Тау қысымы – шегенге, тыңтіректерге, тығындалған массивке және қопарылған жыныстарға үстіңгі жағында жатқан тау жыныстарының массасымен тік бағытта әсер етуі. Динамикалық Тау қысымы – шегенге, тыңтіректерге, тығындалған массивке, пайдалы қазылымдар массивіне үлкен жылдамдықпен күш түсіруден (ату, жару) төбе жынысының күрт қопарылуы, тау соққысы, т.б. туындайтын тау жынысының қысымы. Алғашқы (бастапқы) Тау қысымы – тау жыныстарында қазбаларды үңгу барысында ондағы кернеудің қайта бөлінуінен пайда болған тау жынысының қысымы. Статикалық Тау қысымы – шегенге, тыңтірекке, пайдалы қазылымдар массивіне және тығындалған массивке түсетін тау жынысының қысымында инерциондық күштің болмауы немесе тым аздығы. Тұрақты Тау қысымы – уақыт ағысында өзгеріске түспейтін қысым. Тұрақсыз Тау қысымы – уақыт  барысында тау-кен жұмыстарын жүргізу, жыныс сырғымалылығы және кернеудің релаксациясы салдарынан өзгеретін қысым.

## Дереккөздер
Синоним

**Синоним** ( — мағыналас, мәндес) — тұлғалары әртүрлі, мағынасы жақын сөздер. 

Тілдердің дамып жетілуі, оның сөз байлығынан, оралымдағы синонимдерінің молдығынан көрінеді. Синоним ретінде жұмсалатын мәндес сөздер тобы синонимдік қатар немесе синонимдік ұя деп аталады. Синонимдік қатар құрамындағы мағыналық тұрғыдан ұйыстырып тұрған сөзді тірек сөз не доминант дейміз. 

* Синонимдік қатарға енген сөздердің мағыналық тұрғыдан айырмасы болады. Мысалы, құлшыну — белсену, соғыс — ұрыс, жабу — кілттеу,  қуану — шаттану сөздерінің мағыналық салмағы әртүрлі.

* Синоним сөздерді үш түрлі белгілері арқылы тануға болады: 
# мағыналық реңк (бала — перзент, ұстаз — мұғалім, келбет — түр);
# стильдік реңк (еліру — желпілдеу, ақсақал — қария);
# сөз қолданысындағы реңктер (өмір — ғұмыр, биік тау — бойшаң адам). 

* Синонимдер мынадай жағдайларда қолданылады: 
#мәтінде бір рет пайдаланылған сөзді қайталамау үшін;
#бір ұғымды түрлі белгілермен жан-жақты сипаттау мақсатында; 
#мағыналас екі сөз қатар келсе, алдыңғысы соңғысын анықтап, мағынасын күшейтеді. Мұндай сөз қолданысын плеоназм дейді. Мысалы, заңғар биік тау, құр бекер жүру;
#Синонимдер фразеологизмдерде кездеседі. Мысалы, Бармақ шайнап, сан соғып, құсамен өткен өмір ғой — бұл да бір. 
#Сөздің орнына оның жеке түсінігін перифраза тәсілімен сипаттау арқылы; Мысалы, Астана деудің орнына Қазақстанның астанасы;
#Мағынасы жағымсыз сөздерді эвфемистік тәсілмен жұмсартып, жеңілдетіп айту. Мысалы, өлді — о дүниелік болды, қартаю — жасы ұлғаю, т.б.
Стилистикалық синонимдер  — стилистикалық жағынан ерекшеленетін синоним сөздер.

## Қызықты дерек
Мысалы қазақ тілінде бет деген сөздің 24 синонимы (түр, бет, келбет, ажар т.с.) бар екен 

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Синоптикалық карта

[thumb|right|250px|Үлгі. [SWL картасы. Қазақстанның ерекше ауа-райы құбылыстарының картасы. Төменгі деңгей.]]

**Синоптикалық карта** (грекше synoptіkos — түгел қамтып шолу), ауа райы картасы — ауа райын белгілі бір мерзім (кезең) ішінде бақылаудан кейінгі нәтижелер бейнеленетін карта. Синоптикалық картаға атмосферада өтетін құбылыстар (жауын-шашын, ауаның температурасы, қысымы, т. б.) тәулігіне бірнеше рет түсіріледі. Қысқа мерзімге (бірнеше сағаттық, тәуліктік) және ұзақ уақытқа (апталық, айлық, маусымдық) арналған ауа райы болжамы беріледі. Синоптикалық карта Жер беті (Жер бетіндегі ауа райы мәліметтері) және биіктік синоптикалық картасы (аэрологиялық бақылау мәліметтері) болып бөлінеді. Метеорологиялық станциялардан алынған мәліметтер бойынша ауаның температурасы, атмосфера қысымының таралуы, циклондар мен антициклондар, атмосфералық фронттар, түрлі ауа массалары, желдің бағыты мен күші, жауын-шашын мөлшері, бұлттылық, тұман, т.б. құбылыстар шартты белгілер арқылы синоптикалық картаға түсіріледі.

## Дереккөздер



Санат:Метеорология
Санат:Карталар
Синтезатор

**Синтезатор** (грекше тәртіпке салынған, құралған) — осы заманғы музыкада кең қолданылатын электронды музыка аспабы. Алғашында үлкен синтезатор құрылымы жағынан тұрақты көп дауысты музыка үнін шығаратын орган саналды. Қазіргі заманғы электрлі музыкалық аспаптар америкалық өнертапқыш Т.Кахиллдің жасаған тельгармониясы (1904) негізінде пайда болған. Музыкалық дыбыстарды өңдеп, күшейтіп әрі әсерлі шығаруға арналған алғашқы синтезатор аспабы 1964 жылы жасалды. 20 ғасырдың 70-жылдарынан музыкалық шығармаларды орындауға арналған синтезаторлар шығарыла бастаса, ал 1975 жылдан көп дауысты синтезаторлар өмірге келді. Оның үйлесімді (“аналогты”) және санды синтезаторлар секілді екі түрі шығарылады. 1976 жылы алғаш рет компьютерлік есте сақтайтын санды синтезатор жасалды. Қазақстан музыкасында синтезатор аспабы 20 ғасырдың 60-жылдарының аяғынан былай қарай вокалды-аспаптық ансамбльдерде (мыс., “Дос-мұқасан” ансамблі) кең қолданыс тауып келеді. 
## Дереккөздер
Тау

thumb|200px|'''Тау'''
**Таулар** – рельефтің оң формасы, айқын беткейлері мен етегі немесе таулы елдегі шыңы бар рельефтің оқшауланған күрт көтерілуі. Шыңның табиғаты бойынша шыңдар, күмбездер, тақталар және басқа таулар ерекшеленеді. Су астындағы таулардың шыңдары аралдар болуы мүмкін. Таулар географиялық тақтайлардың қозғалысынан, жанартау атқылауынан және т.б. себептер бойынша пайда болады.

Таулар алып жатқан көлеміне, құрылымына,жасына қарай: Жота, Тау Жүйесі, тау массиві, таулы қырат, таулы үстірт, тау сілемі болып бөлінеді. Аралықтарындағы аласа көтерілімдер, оларды бөліп тұратын ойпауыттардың (тауаралық ойпаңдар, тау аңғарлары, т.б.) бір-бірімен үйлесуінен тілімделеді. Таулар жерсілкінулер мен жанартау атқылауынан жиі көтеріліп, әдетте тектоник аймақтарда қалыптасады. Пайда болуына қарай тектоник таулар – қатпарлы немесе қатпарлы-жақпарлы құрылымды, бірнеше км-ге көтерілуімен және жер бедерінің қарқынды қалыптасуы мен терең тілімделуімен ерекшелінеді; эрозиялық Таулар – неотектоникалық көтерілімдерге ұшыраған, өзен аңғарларымен және уақытша ағын сулармен тілімделген, жер бетінің үстірт тәріздес көтеріңкі бөлігі; жанартаулық Таулар – жас таулы аймақ немесе көне платформалық құрылым үстіндегі жанартаулық конус, жоғары көтерілген лавалық жабынды таулар болып бөлінеді. Таулар бедерінің негізгі элементтері – шыңы, басы, жоны, беткейі, етегі, өзен аңғарлары. Жазық жер бедерінен айырмашылығы тілімделуінің айтарлықтай тереңдігі мен уатылуы, барлық табиғат жағдайларының ала-құлалығы мен қарама-қарсылығының күшеюі. Таулы аумақтың негізгі геогр. заңдылығы – ландшафтың биіктік белдеулілігі (биіктік белдемділік) анық көрінеді. Тауларды биіктігіне қарай аласа (1000 м-ге дейін), орташа (1000 – 3000 м), биік таулар (3000 м) деп бөледі. Дүние жүзіндегі ең биік тау – Гималайдағы Джомолунгма (Эверест) (8848 м), Қазақстандағы ең биік тау – Хантәңірі (6995 м).

## Оқшау таулар
Оқшау (арал) таулар – кең жазықта жеке-дара немесе топтала орналасқан оқшауланған таулар мен қыраттар. Салыстырмалы биіктіктері 100 м-ден 1000—2000 м-ге дейін болады. Пайда болуы жағынан қуаңшылық климатты, тектоникалық тұрақты аймақтарда қирағаннан кейін сақталған немесе жергілікті тау түзілу нәтижесінде (мысалы, жаңа тектоникалық процестер нәтижесінде пайда болған жақпар таулар, лакколитті таулар) түзілген тау жұрнақтарына жатады.

## Таулар жайлы факттар
Килиманджаро мен Кения таулары экваторға жақын орналасқан. Әйтсе де, олардың басын қар басып жатыр.

## Галерея

Image:Mount Feathertop and Razorback.jpg|Фазртоп тауы, (1922 m), Wiktoriýa, Awstraliýa
Image:Mount_Yu_Shan_-_Taiwan.jpg|Иу шан тауы (Бұлт тауы), (3952 m), Тайвань. 
Image:Mt erebus.jpg |Erebus тауы, (3795 m), Антрактида.
Image:Mt si and meadowbrook cows.jpg|Si тауы, Waşington, ABŞ.
Image:MtHood TrilliumLake.jpg|Trillium Kölinden Hood тауы görünişi, Oregon.
Image:Lanin1997.jpg| Argentina Şilide Lanin wulkany.
Image:Mount kinabalu lookingdown.jpg|Kinabalu Dagy, Borneo
Image:Mount-Yamnuska2-Szmurlo.jpg|Yamnuska Dagy, Alberta


## Дереккөздер

Санат:Таулар
Синтоизм

thumbnail|250px|right|Ицукушима ғибадатханасы
**Синтоизм** ( *«құдайлар жолы»*) - Жапонияда кең тараған дәстүрлі дін, табиғатты алғашқы қауымдық дәріптеуден туындаған рулық және тайпалық құдайларға табыну. 1868 жылдан 1945 жылға дейін мемлекеттік дін болған, оның негізін табиғат пен ата-баба құдайларына табыну құрады. Табынуды дамыту барысында шығармашылық бастау акті идеясы пайда болған, нәтижесінде күн құдайы Аматәрасу - синтоистік жоғарғы құдай пайда болған. Ал оның үрпағы Джиммутенно барлық жапон императорларының аңыздық бастауы болған.

Синтоизмде табиғатта өмір сүретін құдайлар мен рухтар бар. Осы рухтар кез келген қолдан жасалған затқа жан бітіруі мүмкін, сол зат табыну нысанына айналады. Синтоизм бойынша өмір мақсаты ата-бабалар идеалын жүзеге асыру, құдаймен рухани бірігу салт-жоралғылар мен сыйыну. Қазіргі заманғы Жапонияда синтоизм өз ұстанымын белгілі бір деңгейде сақтаған, ал оның жаңа секталары ұлттық ділді қалыптастыруға белсене атсалысуда.

## Дереккөздер


Санат:Діндер
Санат:Синтоизм
Санат:Саясат
Санат:Жапония
Сәбит Сәуменұлы Тауланов

**Сәбит Сәуменұлы Тауланов** (29.8.1947 ж. т., Батыс Қазақстан облысындағы Жәнібек ауданындағы Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы)на) – әскери қайраткер, генерал-майор (1994), тарих ғылымдарының кандидаты (1993). Орал ауыл шаруашылығына техникумын (1966), Ташкент жоғары жалпы әскери командалық училищесін (1969), жоғары офицерлер курсын (1977), Термез педагогикалық институтын (1978), Мәскеудегі әскери-саяси академияны (1985) бітірген.

1966 – 82 ж. КСРО ҚК-нің Түркістан және Ленинград әскери округтерінде қызмет етті. Ауғанстанда арнайы іссапарда болды (1979 – 82). 1985 – 88 ж.

Ленинград әскери округі штабы саяси бөлімінің бастығы,

1988 – 91 ж. Алматы жоғары жалпы әскери командалық училищесінде әскери-саяси бөлім бастығы болып істеді.

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Мемл. ҚК-нің кадрлар басқармасының бастығы (1991 – 92),

ҚР Қорғаныс министрінің көмекшісі (1992),

ҚР Қорғаныс мин-нде кадрлар және әскери білім департаментінің бастығы (1992 – 99) қызметтерін атқарды.

1999 ж. демалысқа шықты. Тауланов 3-дәрежелі “КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін” орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Санат:29 тамызда туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Жәнібек ауданында туғандар
Синус

**Синус** (латынша sіnus — дөңестік, иілу) — тригонометриялық функциялардың бірі; белгіленуі: sіn. Тік бұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының синусы деп осы бұрышқа қарсы жатқан катеттің гипотенузаға қатынасын айтады.
## Дереккөздер



Санат:Математика
Синагога

thumb|250px|Прагадағы ескі-жаңа синагога, 1270. Әлемдегі ең көне жұмыс істеп тұрған синагога
[thumb|180px|<center>«Жаңа синагога» (Neue Synagoge), [Берлин]]
**Синагога** ( — жиын) — яһудиліктің ғибадатханасы. Синагога толық мәніндегі храм емес, онда садақа беруге, құрбандық шалуға рұқсат етілмейді. Негізінен ол қауым болып бас қосып, ғибадат жасайтын, қоғам мәселелерін шешетін үй болып саналады. Оның өз қазынасы, мүлкі бар. Еврейлер қауымдарын раввиндер басқарады. Раввинді беделі мен біліміне қарай қауымның өзі сайлайды. Синагогада яһудилікте ерекше маңызды саналатын «Шма, Израэль» (Тыңда Израиль) дұғасы оқылады. Синагоганың Иерусалимге қараған қабырғасына Көне өсиеттерде айтылатын кеме бейнесі орнатылып, оған иленген былғарыға қауырсынмен жазылған Тора мәтіндері қойылады. Үлкен Синагогада ерекше мейрамдарда хор ұйымдастырылады. Қазақстанда Алматы, Астана, Шымкент, Қызылорда қалыларында синагогалар бар. 1998 ж. Алматыда еврей мәдени орталығы ашылып, ондағы синагогаға Леви Ицхақ аты берілді.

## Дереккөздер

Санат:Дін
Санат:Яһудилық
Синхрония

**Синхрония ** ( — бірге,  — уақыт, мерзім) —  1. Өзара байланыста және бір-біріне ықпал ететін, бір мезетте болатын элементтер жүйесі ретінде қарастырылатын, белгілі бір даму кезеңіндегі тілдің жағдайы, "жалғыз ғана және шынайы нақтылық" болатын тіл фактілерінің жиынтығы ( Ф.де Соссюр): тіл дамуындағы өзгеріссіз кезең. 2. Белгілі бір кезеңдегі тіл жағдайын зерттеу, яғни белгілі бір уақыттан және өзгерістерден тыс жататын қатынастар жүйесі ретінде зерттеу. Соған байланысты "синхронды лингвистика" термині "статистикалық"(өзгермейтін) терминіне пара-пар болады.  Ф. де Соссюр бұл терминді тіл білімінде алғаш рет қолданып, оны диахронияға қарсы қойды. Оның ілімі бойынша, синхрония тілді өмір сүріп тұрған қалпында бір-бірімен байланысты, өзара шарттас элементтердің жүйесі ретінде қарастырады. Тілдегі құбылыстардың шығу тегін, өзгеруі мен тарихи дамуын зерттеу оның қазіргі қалпы мен табиғатын жете танып білуге көмектеседі. Демек, тілді синхрониялық тұрғыдан қарастыру қаншалықты маңызды болса, оны диахрониялық тұрғыдан зерттеу де қажетті әрі маңызды мәселе.

## Тағы қараныз:
* Синхрониялық лингвистика

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Қоғамдық ғылымдар
Синхротрон

**Синхротрон** (грекше synchronos — бір уақытта және электрон) — айнымалы магнит өрісінде қозғалатын зарядты бөлшектерді (электрондарды) жиілігі тұрақты электр өрісінің көмегімен үдететін циклді резонанстық үдеткіш; 
## Дереккөздер



Санат:Физика
Таумасақ

**Таумасақ** () – жасаңшөп тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда далалы, шөлді, таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, жартастарда, сортаң, құмды жерлерде, қарағайлы ормандарда өсетін 2 түрі: тікенді таумасақ (О. spіnosa) және тік таумасақ (О. thyrsіflora) бар. Олардың биіктігі 10 – 30 см. Бірінші жылы өсімдік жартылай шар тәрізді, үстінде төмпешіктері бар жуашық түрінде болады. Екінші жылы сол жуашықтың ортасынан қандауыр тәрізді кезектесіп орналасатын жапырақтары бар бұтақты сабақ өсіп шығады. Тостағанша жапырақшалары күлтесінен 2 – 3 есе қысқа, етті келеді. Желегі төмендегі жағынан бірігіп өседі, үшкір болады. Аталығының саны – 10, аналығының сырты жалаңаш, оның ұшы түзу, біз тәрізді. Сары, сарғыш жасыл гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі көп тұқымды. Таумасақты қой, ешкі және марал жақсы жейді.

## Дереккөздер


Санат:Жасаңшөптер
Синхай революциясы

**Синхай революциясы** (1911 — 13), Қытайдағы монархиялық билікке қарсы бағытталған. XIX ғасырдың аяғында Қытайдың шетелдіктерге жартылай отар ел болуы Синхай революциясының шығуына себеп болды. Синьхай революциясын дайындауда Туньмэнхуэй революция ұйымының рөлі зор болды. Көтеріліс Қытайдың ай календары бойынша синхай айында басталды. 1911 жылы 10 қазанда Хубэй провинциясының әкімшілік орталығы Учан қаласында әскери бөлімдер көтеріліс жасады. 11 қазанда Учанда республикалық басқару енгізіліп, Хубэй провинциясында әскери үкімет құрылды. Шет мемлекеттердің қарсылығын тудырмау мақсатында оларға Цин үкіметі кезінде қол жеткізілген “ерекше құқықтарын” сақтауға кепілдік берілді. 18 қазанда батыс державалары “бейтарап” саясат ұстанатындықтарын жариялады. Хубэйдің ізінше басқа провинцияларда да көтерілістер болып, қарашаның аяғында Оңтүстік, Орталық, Солтүстік Қытайдың 15 провинциясында Цин әулетінің үстемдігі құлатылды. Революция қозғалыс Қытайдың ұлттық аймақтары Сыртқы Моңғолия, Шыңжаң және Тибетті де қамтыды. Цин үкіметі Солтүстік армияның қолбасшысы Юань Шикайға оңтүстікке қарсы соғыс қимылдарын жүргізуді тапсырды. 1911 жылы 29 желтоқсанда провинциялар өкілдерінің жиналысы Сунь Ятсенді Қытай Республикасының уақытша президенті етіп сайлады. 1912 жылы 12 ақпанда Цин әулетінің соңғы императоры Пу И тақтан бас тартып, елді басқаруды Юань Шикайға берді. 14 ақпанда ол революцияшыл оңтүстікпен келісімге келіп, уақытша президент қызметін иеленді. Ятсен президенттіктен бас тартатындығын мәлімдеді. Жаңа үкіметтің құрамы Юань Шикай жақтастарынан белгіленді. Осыны пайдаланған ол өзінің жеке диктатур. тәртібін құруға тырысты. 1912 жылы тамызда жаңа саяси Гоминдан (Ұлттық партия) партиясы құрылды. Осы жылдың аяғында болған сайлауда Гоминдан парламентте көп орынға ие болғанымен олардың билікке араласуына Юань Шикай өкіметі мүмкіндік бермеді. Жаңа өкімет жер-жерде жазалау шараларын жүргізді. 1913 жылдың жазында Жапонияда жүрген Сунь Ятсен өзінің жақтастарын Юань Шикайға қарсы “екінші революция” жасауға шақырды. Бірақ оның бұл үндеуі кең қолдауға жете алмады. 1913 жылы қазан айында Юань Шикай Қытай Республикасының тұрақты президенті болды және оны батыс державалары мойындады. Қараша айында ол парламентті таратып, Гоминдан партиясының қызметіне тыйым салды. 1911 — 13 жылдардағы революция маньчжурлық монархиялық тәртіпті құлатып, басқарудың республикалық үлгісін құру міндетін жүзеге асырғанымен, елде Юань Шикай диктатурасының орнауына жол ашты.

## Дереккөздер
Синхрофазотрон

**Синхрофазотрон**, протондық синхротрон — уақыт бойынша кернеулігі біртіндеп артып отыратын жетекші магнит өрісінде шеңбер бойымен қозғалатын ауыр бөлшектерді (протондарды, иондарды) жиілігі айнымалы кернеумен үдететін циклді резонанстық үдеткіш. Протондарды үдетуге арналған синхрофазотронды көбінесе протондық синхротрон деп атайды.
## Дереккөздер



Санат:Физика
Синэкология

**Синэкология** (грекше *syn* — бірге және экология) — популяцияның, табиғи бірлестіктердің және экожүйенің бір-бірімен өзара және қоршаған ортамен қарым-қатынасын зерттейтін экология бөлімі. Синэкология Брюссельде өткен ІІІ Халықаралық ботаникалық конгресте (1910) экологияның жеке бөлімі ретінде танылды. Синэкология қазіргі фитоценология ғылымының баламасы ретінде қолданылады. Кейіннен синэкологияның зерттейтін нысандарының құрамына микроорганизмдер, саңырауқұлақтар және жануарлар жатқызылды. Қазіргі кезде синэкология биоэкологияның бір саласы деп қарастырылады. Бұл терминді алғаш рет ұсынған швейцариялық ботаник К.Шретер болды. Синэкологияның қалыптасуына даниялық гидробиолог К.Мебиустың (1825 — 1908) Солтүстік теңіздің таяз жағалауын мекендейтін устрица ұлуларының тіршілігін жан-жақты зерттеуі үлкен әсер етті. Ол устрица ұлуларының тіршілік әрекетіне судың тұздылығы, температурасы, мекен ететін ортасы, сондай-ақ ұлулармен бірге тіршілік ететін басқа да организмдердің бір-біріне әсері туралы қорытынды жасай отырып, ондай табиғи бірлестікті “bіocenosіs” деп атауды ұсынды. Қазіргі уақытта синэкология табиғи бірлестіктердегі энергия алмасу, қоректік тізбек, кеңістік пен уақытқа тікелей қатысы бар биологиялық сан алуан тіршілік, биогенді элементтердің айналымы, эволюциясы, организмдердің бір-бірімен қарым-қатынасы, табиғи бірлестіктерді басқару, т.б. көптеген мәселелерді зерттейді.

## Дереккөздер

Санат:Синэкология
Сионшылдық

**Сионшылдық**, сионизм (Иерусалим қаласындағы Сион жотасының атауынан шыққан) — еврейлердің халықаралық саяси қозғалысы. 19 ғасырдың соңында пайда болды. Қозғалыстың мақсаты Палестина жерін толық қамтитын Израиль мемлекетін құру. Олардың жоспары бойынша мемлекет орталығы еврей халқы үшін қасиетті Иерусалим сарайының қалдығы тұрған Сион жотасы болу керек. Сионшылдық палестиналық арабтарға қарсы геноцидтік саясатты уағыздайды, түпкілікті мақсаты — Иерусалим мен бүкіл Палестина жерін арабтардан тазарту. Сионшылдықтың шығуына бір жағынан Еуропа елдерінде еврейлерді қуғындаудың, ұрып-соғудың етек алуы түрткі болды. 19 ғасырдың аяғында еврейлерді жазалау, жаппай қуғындау Ресей мен Польша елдерінде орын алды. 20 ғасырдың 1-жартысында антисемитизм Германияда күшейді. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің ұлттық мемлекет құру қозғалысы жеңіске жетті. Алайда 1948 жылы БҰҰ шешімімен Палестина жерінде екі тәуелсіз араб және еврей мемлекеті құрылды. Содан бері палестиналық арабтар мен еврейлер арасында жер дауынан туған қарулы қақтығыстар үздіксіз жалғасып келеді.
## Дереккөздер
Ришат Мүкімұлы Абдуллин

**Ришат Мүкімұлы Абдуллин** (14 наурыз 1916, Өскемен — 12 қараша 1988, Алматы) — қазақ кеңес әншісі (баритон), КСРО халық әртісі (1967).

## Өмірбаяны
Кәсіби музыка өнеріне көркемөнерпаздар үйірмесінен келді. 1933 жылы Алматы музыкалық техникумында, 1936 жылы Мәскеу консерваториясының жанынан ашылған қазақ студиясында оқыды. Профессор А.И.Вишневский класында әннен сабақ алды. 1939 жылдан Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының әнші-солисі. Қазақтың ұлттық опера өнерінің өркендеуіне елеулі үлес қосты. "Абай", "Травиата", "Даиси", "Демон", "Ер Тарғын", "Біржан-Сара", "Кармен" т. б. операларда басты партияларды айтып, Абай, *Жермон, Онегин, Киэзо, Эскамильо* т. б. кейіпкерлердің образын жасады. Концерттік программасы да жан-жақты. Репертуарында қазақтың жүздеген өндерінен басқа орыс, татар т. б. туысқан халықтардың әндері бар. Р.Абдуллин Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Отбасы
* Егіз ағасы - Мүсілім Абдуллин (1916-1996), опера әншісі. Қазақ КСР халық әртісі (1947).
* Жұбайы - Лямига Абдуллина.
* Ұлы - Зәуір Абдуллин, опера әншісі (баритон).
* Немересі - Карина Абдуллина (1976 жылы туған), әнші, актриса.
* Қызы - Зухра.
* Ұлы - Шәміл.

## Дереккөздер

Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер
Таутандар

**Таутандар** (лат. *Gymnocephalus*) — алабұға тәрізділерге жататын ұсақ балықтар. Таутандар Ақ және Балтық теніздерінде, Солт. Мұзды мұхит өзендерінің алаптарында, Қара және Каспий теніздерінің солтүстік бөліктеріне құятын өзендерде кездеседі. Қазақстанда Таутандар кең тараған, тек респуликаның оңтүстегіндегі су алаптарында кездеспейді. 

Туыстың 4 түрі, Қазақстанда 1 түрі – кәдімгі Таутандар (G. cernua) бар. Оның денесінің ұзындығы 8 – 12 (20) см, салм. 15 – 25 (100) г. Су түбінде үйір құрып тіршілік етеді. Жыныстық жағынан 2 – 3 жасында жетіледі. Табиғи жағдайда 7 – 12 жылдай тіршілік етеді. Сәуір – маусым айларында су температурасы 8 – 20 oС болғанда су түбіндегі қиыршық тастарға, өсімдік тамырларына 100 мыңға жуық уылдырығын шашады. 

Таутандардың шабағы зоопланктонмен, ересегі зообентоспен қоректенеді. Қоректену белсенділігі ымыртта арта түседі. Кәсіптік маңызы шамалы, кәсіптік балықтардың (табан балық, т.б.) қоректік бәсекелесі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Сираж әд-Дин Әбу Хафс Омар

**Сираж әд-Дин Әбу Хафс Омар** (т. ж. б. — 1457/46 ж. ш.) — араб астрономы, географ. Ол “Харидат әл-ажамб уа фаридат әл-ғариби (“Кереметтер інжу-маржаны және таңғажайып ақықтар”) атты 14 тараудан тұратын еңбек жазған. Онда түрлі қалалардың, елдердің, теңіз бұғаздары мен аралдардың, өзендер мен таулардың аттары беріліп, оларға геогр., геол. сипаттама жасаған. Еңбекте тоғыз-оғыздар жайлы мағлұматтар берілген. Сираж әд-Дин Әбу Хафс Омар ортағасырлық шығыс авторларының бізге жетпеген еңбектерін пайдаланған. Сондай-ақ еңбекте келтірілген әлемнің дөңгелек картасында қазіргі қазақ жерін мекендеген түркі тайпаларының орналасуы көрсетілген. Бұл еңбек араб елінен тысқары жерлерге де әйгілі болды. 16 ғасырда парсы, түрік тілдеріне аударылды.
## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Сират

**Сират** - діни  ұғымда о дүниедегі адамдарды сынақтан өткізетін  қыл көпір.  Құран Кәрімде *«тура жол»* мағынасында  қырықтан аса рет кездеседі. Жұмақ пен тозақ туралы түсініктер бойынша күнәсіз адамдар бұл көпірден сұрінбей өтеді де, күнәһарлар тозақ отына  құлайды.

## Құрандағы сират
Құрандағы "сират" сөзі "түзу жол" (араб. 2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 164 адамды құрады. Имамдық шииттер құрандық "сират әл-Мұстақым" Алидтерге деген адалдық пен адалдық деп санайды.

Аңыз бойынша, Қиямет күні барлық адамдар Сират көпірінен өтуі керек. "Найзағай жылдамдығымен" әділ мұсылмандар жұмаққа көпір арқылы Каусар бұлағына өтеді, Ал кәпірлер мен күнәкарлар оның үстінен өтіп, тозаққа түседі.

Сират Ислам көпірі Зороастризмдегі Чинват көпіріне ұқсайды. Зороастризмде жақсы Құдай Вай әділ зороастрлықтардың жанын Чинват көпірі арқылы өзіне берілген жерге апарады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Блок маркері

**Блок маркері** (*Маркер блока; block mark*) — 1) ұзындығы айнымалы блоктарды өңдеу кезінде мәліметтер блогының соңын көрсететін шартбелгі; 
2) таспалық ентаңба мен файлдың мәліметтер блогының шектеушісі болып саналатын магниттік таспадағы қызметтік блок.

## Ішкі сілтемелер
*Блок
*Маркер
*Блок нөмірі

## Сыртқы сілтемелер
*Блок
*[Block](http://en.wikipedia.org/wiki/Block_(disambiguation)) 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сират ас-Сұлтан Жалел әд-Дин Менгуберти

**“Сират ас-Сұлтан Жалел әд-Дин Менгуберти”** (“Сұлтан Жалел әд-Дин Менгубертидің өмірі жайлы сипаттама”) — Мұхаммед ән-Насауидің тарихи шығармасы. Еңбек Шыңғыс ханның Хорезмге жасаған шабуылы кезеңін қамтиды. ән-Насауи моңғол шапқыншылығы кезінде Хорасанда тұрып, Хорезм шаһы Жалел әд-Диннің қол астында қызмет атқарған. “Сират ас-Сұлтан Жалел әд-Дин Менгуберти”Хорезм мемлекетінің ішкі және сыртқы жағдайы жайында көптеген деректер бар. Шығарма орта ғасырдағы Қазақстан тарихынан едәуір мағлұмат береді. 
## Дереккөздер
Сират-ул-Мустақим

**“Сират-ул-Мустақим”** (Тура жол) — 1914 жылы Ресей империясында құрылған партия. Бұл партия Ішкі істер министрінің араласуымен, империядағы түркі мұсылман халықтарының саяси күштері арасында іріткі салу мақсатында құрылды. “Сират-ул-Мустақим” партиясына Петроградтағы мешіттің имамы М.Баязитов жетекшілік етті. Оның белсенді мүшелері қатарында кәсіпкер Ф.Байрашев және отставкадағы генерал-майор А.Шейк-Али болды. “Сират-ул-Мустақим”партиясының беделін арттыру үшін билік орындары Баязитовты Орынбор мүфтилігінің муфтиі етіп тағайындап, мұсылмандарды патша өкіметіне адал қызмет етуге шақырды. Мұндай партияның бой көтеруіне түркі мұсылман халықтарының алдыңғы қатарлы өкілдері қарсылық танытып, халық арасында “Сират-ул-Мустақим”партиясына қолдау көрсетпеу жөнінде үндеу таратты. “Сират-ул-Мустақим”партиясына ашық қарсылық танытқандардың қатарында Мұстафа Шоқай да болды. Осындай наразылықтардан соң “Сират-ул-Мустақим” партиясы түркі мұсылман халықтары арасында кең қанат жая алмады. 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін “Сират-ул-Мустақим” партиясы қызметін доғарды.
## Дереккөздер

Санат:Ресей империясы саяси партиялары
Сирек және шашыранды элемент кентастары

**Сирек және шашыранды элемент кентастары** — құрамынан сирек және өте аз кездесетін химиялық элементтер бөліп алынатын табиғи шикізаттар. Кей сирек элементтер өз минералдарын түзбей, басқа түзілімдерде қоспа түрінде шоғырланады. Заттық құрамдарына қарай: сирек (Lі, Rb, Cs, Be, Tі, Zr, Hf, V, Nb, Mo, Sn, Bі, Sb, Hg, Cd), шашыранды (Ga, Іn, Ta, Ge, Se, Te, Re), сирек жер элементтеріне (TR, Sc, La және лантаноидтар) бөлінеді. Сирек элементтер (металдар) кентастарының бірнеше генетик. типтері (литий, берилий, титан, ванадий, сынап кентастары) болады. Кадмий минералдары: гринокит CdS (77% — Cd), отавит CdCO3 (74,5% — CdO). Рубидий мен цезий геохим. жағынан граниттік магмамен тығыз байланысты. Минералдары поллуцитте 25,5 — 36,5% Cs2O, 3,73%-дай Rb2O болады. Цирконий граниттік және сілтілі интрузияларда, пегматиттерде шоғырланады. Минералдары: циркон, бадделеит, эвдиалит. Ильменит пен рутил аралас бай цирконий қорымдары Қазақстанда ашылды. Шашыранды элементтерден галий нефелин, мусковит, сподумен, андалузит, диаспор, боксит, кейбір темір кентастары мен көмірдің құрамында болады. Индий темірлі сфалерит, касситерит, сульфостаннаттар құрамында кездеседі. Селен пирит, халькопирит, галенит, арсенопирит, молибденит минералдарының және саф күкірттің құрамынан табылды. Теллур түсті металдардың, висмуттың, күмістің, алтынның гидротермалдық кендерінде кездеседі. Сирек жер элементтері церийлік және иттрийлік болып бөлінеді. Бұлар геохимиялық жағынан сілтілі және қышқыл интрузияларымен байланысты пегматиттерде, карбонатиттерде, гидротермалдық түзілімдерде шоғырланады. Монацит пен ксенотим, лопарит, гадолинит минералдарында 34 — 68%-дай TR2O3 бар. Скандий қасиеттері жөнінен иттрий тобының элементтеріне ұқсас; минералдарына тортвейтит, колумбит, малакон, ортит, т.б. жатады.== Дереккөздер==
Блок нөмірі

**Блок нөмірі** (*Номер блока; block number*) — мәлімет жинақтауыштағы физикалық жазбаның нөмірі. Ол магниттік беттегі цилиндрдің нөмірінен, сызықжол нөмірінен және сызықжол бойына орналасқан жазба нөмірінен тұрады.

## Ішкі сілтемелер
*Блок
*Нөмір
*Блок маркері

## Сыртқы сілтемелер
*Блок
*[Block](http://en.wikipedia.org/wiki/Block_(disambiguation)) 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сиракузы

[мини|300px|Сиракузыдағы [Көне грек театры.]]
thumb|left|300px|Ежелгі Сицилия мен Оңтүстік Италия

[thumb|220px||Сиракузы күмісі [тетрадрахма дельфиндермен, онымен спорт жарыстарының жеңімпаздарын марапаттаған]]
**Сиракузы** (Sypakusaі) — Сицилия аралының оңтүстік-шығысындағы ежелгі грек қала-мемлекеті. Б.з.б. 734 жылы коринфтіктер негізін қалаған. Егін шаруашылығы және теңіз саудасымен шұғылданды. Б.з.б. 7 — 6 ғасырларда Сиракузы тұрғындары Сицилияда Акра, Камарина секілді, т.б. қоныстар тұрғызған ірі мемлекеттердің біріне айналды. Пуни соғыстары тұсында Сиракузы Риммен одақтас болды. Б.з.б. 215 жылдан кейін Сиракузы Карфаген жағына шықты. Римдіктер б.з.б. 211 жылы Сиракузыны басып алды. Қала талқандалып, талан-таражға ұшырады.
## Дереккөздер



Санат:Сицилия тарихы
Сирек металдар

**Сирек металдар** — табиғатта аз, шашыранды әрі өндірілуі қиын металдар тобы. 
*Физика-химиялық қасиеттерінің, өндіру технологиясының ұқсастығына, тағы басқа  ерекшеліктеріне қарай сирек металдар жеңіл, баяу балқитын, шашыранды, жерде сирек кездесетін және радиоактивті түрлерге бөлінеді. 
*Жеңіл сирек металдарға *[[литий]], [[рубидий]], [[цезий]]* және *[[бериллий]]* жатады. 
**Бұлардың тығыздығы 0,54 — 1,87 г/см3 аралығында, химиялық активтілігі жоғары. 
**Сипаттамалары мен өндіру тәсілдері бойынша жеңіл түсті металдарға ұқсас. 
*Баяу балқитын сирек металдарға кейбір ауыспалы металдар (*[[титан]], [[цирконий]], [[гафний]]*) жатады. 
**Бұлардың балқу t жоғары (*мысалы, титан 1670С-та, вольфрам 3410С-та балқиды*). 
*Шашыранды сирек металдар (*галий, индий, таллий, германий, селен, теллур, рений*) көбінесе басқа элементтер минералдарының құрамындағы қоспалар ретінде кездеседі. 
*Жерде сирек кездесетін сирек металдар (*[[скандий]], натрий, лантан және лантаноидтар*) химиялық қасиеттерінің ұқсастығымен сипатталады. 
*Радиоактивті сирек металдарға *франций, радий, актиний, [[торий]], [[уран]], плутоний* және басқа да трансурандық элементтер мен полоний, технеций жатады. 
*Сирек металдар кентас концентратынан тікелей қорытылмай, таза химиялық қосындыларды тотықсыздандыру арқылы кешенді түрде өндіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Таутары Зираты

**Таутары Зираты** – қола дәуірдің ескерткіші. Түркістан облысындағы Созақ ауданында Баба ата ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде, Таутары сайында орналасқан. Барлығы 27 нысаннан тұрады, мұның 23-і қоршау, 3-еуі тас оба, бір ескерткіш тастан тізілген ғұрыптық құрылыс түрінде. 1953, 1957 – 58 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетек. А.Г. Максимова) 21 қоршау мен 1 обаны зерттеді. Қоршаулардың 10-ы шаршы пішіндес болса, қалғандары дөңгелек, тікбұрышты түрлерге жатады. Жерлеу камерасының негізгі түрі – кей жағдайда тас жабыны сақталған шұңқыр қабірлер. Мүрделер крематталған тәсілімен отқа өртеліп, қабірге күлі қойылған. Сонымен қатар әшекей бұйымдарда оттың ізі болмауына қарағанда, қабірден бөлек жерде өткізілген крематтау алдында ондай заттар шешіліп алынып, отқа тек мүрдені жаққан. Бір қабірде мүрдені өртемей жерлеу тәсілі кездескен. Заттай деректер тобын қыш ыдыстар, 2 алтын сырға, сондай-ақ қола сақиналар мен шекеліктер, моншақтар құрайды. Бүйірі шығыңқы көзелер қыш ыдыстың негізгі түріне жатады, сирек жағдайда тік бүйірлі ыдыс та кездеседі. Көбіне тарақ қалыппен түсірілген ою түрлерінің арасында штрихталған немесе ашық үшбұрыштар, меандр, қисық сызықтар, шұңқыршалар, т.б. бар. Жерлеу ғұрпы мен заттық деректерінде қола дәуірінің нұра (федоров) және атасу (алакөл) мәдениеттерінің белгілері бірге кездесіп отырады. Зират біздің заманымыздан бұрынғы 15 – 14 ғ-ларға мерзімделеді. Мәдени белгілеріне, сондай-ақ бұйымдардың химиялық құрамының ерекшеліктеріне қарап, ғалымдар қола дәуірінде осы өлкені мекендеген жергілікті тайпалар көршілес өңірлермен, әсіресе, Орталық Қазақстанмен тығыз байланыс жасаған деп пайымдайды.

## Дереккөздер
Блок операторы

**Блок операторы** (*Оператор блока; block statement*) — операторлық жақшалармен шектелген (мыс., begin және end) және программаның бір операторы ретінде түсіндірілетін операторлар тізбегі. Программалық блок деп те аталатын мұндай операторда жарияланымдық оператор да, бұйрықтық оператор да бар болуы мүмкін.

## Ішкі сілтемелер
*Блок
*Оператор

## Сыртқы сілтемелер
*Блок
*[Block](http://en.wikipedia.org/wiki/Block_(disambiguation)) 

## Дереккөздер

	

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Блок-мультиплекстік арна

**Блок-мультиплекстік арна** (*Блок-мультиплексный канал*) — мәліметтерді блоктық жеткізетін мультиплекстік арна.

## Ішкі сілтемелер
*Блок
*Арна

## Сыртқы сілтемелер
*Блок
*[Block](http://en.wikipedia.org/wiki/Block_(disambiguation)) 

## Дереккөздер

	

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Синустар теоремасы

**Синустар теоремасы** — кез келген үшбұрыштың а, b, с қабырғалары мен оларға қарсы жатқан А, В, С бұрыштарының синустары арасындағы қатысты сипаттайтын тригонометриялық теорема; формула түрінде теңдіктері арқылы жазылады (мұндағы R — үшбұрышқа сырттай сызылған дөңгелектің радиусы). 
: \frac{a}{\sin\alpha} = \frac{b}{\sin\beta} = \frac{c}{\sin\gamma} = 2R,
мұндағы a, b, c — үшбұрыш қабырғалары, \alpha, \beta,  \gamma — сәйкесінше оларға қарсы жатқан төбелеріндегі бұрыштар, ал R — үшбұрышқа сырттай сызылған шеңбер радиусы .

## Вариациялары мен жалпыламасы
*В n-өлшемді симплексте келесі қатынас орын алады
*:R_n=\frac{R_{n-1}^i}{\sin 2{A_{n-1}^i}},
:мұндағы  R_n  — сырттай сызылған сфера радиусы; R_{n-1}^i — (n-1)-өлшемді сырттай сызылған сфера радиусы i-жақтары; A_{n-1}^i — i-ші төбесіне сырттай сызылған конустың бұрыштық  радиусы.
## Тағы қараңыз
* Косинустар теоремасы
* Тангенстер теоремасы
* Котангенстер теоремасы
* Тригонометрия

## Дереккөздер



Санат:Математика теоремалары
Санат:Тригонометрия
Санат:Бұрыштар
Санат:Үшбұрыш геометриясы
Жарма

**Елді мекендер:**
* Жарма — Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл.
* Жарма — Ақтөбе облысы Ырғыз ауданындағы ауыл.
* Жарма — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:** 
* Жарма – өзен.
* Жарма дақылдары
Таутомерия

thumb|300px**Таутомерия** (грек. taufόs – соның өзі, meros – үлес, бөлік) – екі немесе бірнеше изомерлердің бір-біріне оңай ауысатын қайтымды изомерия құбылысы. Терминді ғылымға алғаш неміс химигі К.Лаар енгізген (1885). Таутомерияның кең тараған түрі прототроптық (протонның ауысуы кезінде болады), одан басқа анионтроптық (анион ауысуы) түрі де бар. Прототроптық Таутомерия диадтық (сутектің ауысуы екі атомның арасында жүзеге асады), триадтық (протонның ауысуы үш атомның арасында болады) және пентадтық протон (бесінші атомға ауысады, байланыстар жүйесі бес атом арасында жүреді) болып бөлінеді. Таутомерияның мысалына ацетосірке эфирі мен оксикратон қышқылы арасындағы ауысуды алуға болады. 
СН3––СН2СООС2Н5 СН3–СН–СООС3Н5
Таутомериямен дәрілік заттар мен бояғыш заттарды синтездеудегі көптеген химиялық-технологиялық процестер тығыз байланысты. Таутомерия тірі организмдерде жүретін биохимиялық процестерде маңызды рөл атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық байланыс
Бақылау коды

**Бақылау коды** (*Контрольный код; check code*) — берілетін мәліметтердегі қателерді автоматты түрде анықтауға, оқшаулауға және жоюға мүмкіндік беретін код
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*контрольный код

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бақылау қосындысы

**Бақылау қосындысы** (*Контрольная сумма; check sum*) 
*1) мәліметтер блогының барлық элементтерінің қосындысы. Мәліметтердің Дұрыстығын бақылау үшін қолданылады;

*2) байланыс жүйесі арқылы берілетін мәліметтер жинағының сипаттамасы. Мысалы, ол берілген жинақтың барлық байт кодтарының қосындысына тең. Нұсқалған мәліметтер жинағымен бірге беріледі және жеткізудің дүрыстығын бақылауға қызмет етеді.
## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Что такое «контрольная сумма» и как ее подсчитать » MaximumGames ... 

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бақылау өрісі

**Бақылау өрісі** (*Контрольное поле; check box*) — "үстемелеу/алып тастау" принципі бойынша қолданбалы программа жұмысының қажетті параметрлері немесе режімдерін орнату төсілі. Бақылау өрісі графикалық менюлерде режім түрі көрсетілген төртбүрыштармен беріледі, мұнда тінтүір нұсқағышының көмегімен ерекше белгілерді (қанатша, қосу белгісі және т.б.) орналастыруға немесе алып тастауға болады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*контрольное поле
*Checkbox - Wikipedia, the free encyclopedia

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жарма пісірмесі

**Жарма пісірмесі** (Крупяная запеканка) — тұтқыр ботқалардан 1 дайындалатын тағам. Ол үшін дайын болған тұтқыр ботқаны **60° С** дейін салқындатып, оған шикі жұмыртқа, қант, кейде мейіз, өрік және ванилин қосады. Осы массаны араластырып, май жағылған және кепкен нан ұнтақтары себілген темір бетке салады. Беттегі массаның қалындығы 3—4 см. Массаның бетін тегістеп, үстін жұмыртқа мен қаймақ араласпасымен сылап, пісіру шкафының ішінде беті қызарғанша пісіреді. Дайын пісірмені суытып, үлестерге бөледі. Үстіне сары май салып және бөлек құйылған қаймақпен береді. Мұндай пісірмелерді күріш, тары және бидай жармаларынан дайындайды.
## Тағы қараңыз
* Жарма
* Жарма сағы

## Дереккөздер
Бақылау нүктесі

**Бақылау нүктесі** (*Контрольная точка; checkpoint*) — программаларды түзету (жөндеу) кезінде мәліметтерді бақылайтын немесе тіркеу жүргізетін программадағы орын.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қозытай Әбуов

**Әбуов Қозытай** (23.09.1930, Жаңақорған ауданы, Бесарық ауылы – 2 ақпан 1996) — еңбек ардагері. Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1953), СОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін (1969) бітірген. 1953 – 61 жылы  Тереңөзек (Сырдария) ауданында әртүрлі жауапты қызметтер атқарды, күріш кеңшарын ұйымдастырды. 1965–1967 жылдары облысы ауыл шаруашылық басқармасының бастығы,  1969 – 74  жылы Арал, Қазалы ауаткомдарының төрағасы, 1974–1979 жылдары Қазалы аупарткомының бірінші хатшысы болды. Кейін Жалағаш ауданының «Мәдениет» Жаңақорған ауданының «Келінтөбе» кеңшарларын басқарды. 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Қазақ КСР Жоғарғы  Кеңесіне депутат болып сайланған (1963).

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Әбуов Әбілаш

**Әбуов Әбілаш (Нысанбаев)** (5.3.1936, Шиелі ауданы Бестам ауылы – 1996, сонда) – әнші, термеші. [Қызылорда педагогикалық институты |Қызылорда педагогикалық институтының (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) филология факультетін бітірген (1972). Н.Бекежановтың жиені. Сыр сүлейлерінің, әсіресе, Нартай, Тұрмағамбет, Шораяқтың Омарының термелерін насихаттаған. 1949  жылы  «Ақайша», «Илигай», «Тыңда дала, Жамбылды», т.б. халық әндерін орындап «Бала Жамбыл» атанған. Алматыда өткен республикалық байқаудың (1957), бірнеше фестивальдардың лауреаты. 1967  жылы  «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі құрамында болды. 1985  жылы  «Нартай әуендері» атты күйтабағы шыққан.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”,
	

Санат:Тұлғалар
Жарма сағы

[thumb|[Қарақұмық Жармасы]]
**Жарма сағы** (Сечка) - жармалардың жарылған дәндері.

## Тағы қараңыз
*Жарма
*Жарма пісірмесі

## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Бақылау-өткізу сынауы

**Бақылау–өткізу сынауы** (*Контрольно-сдаточные испытания*) — программалық бұйымды жобалау мен дайындауды аяқтау кезеңіндегі жұмыстар кешені. Бұйым сапасының мемлекеттік стандарттар талабына, техникалық шарттар мен нормативтерге сәйкестігін тексеру тұрғысында атқарылады.

## Дереккөздер


Санат:Бағдарламалау
Тау флорасы

**Тау Флорасы** – тауда өсетін өсімдіктер. Тау Флорасы мұз дәуірінде ауа райы өзгеруіне байланысты солтүстік өсімдіктері оңтүстікке, мұз ерігенде оңтүстік өсімдіктері солтүстікке таралуынан қалыптасқан. Таудың альпілік және субальпілік белдеулерінде ауа райы салқын солтүстік өсімдіктері, ал төм. беткейлерде сол аймаққа тән дала мен шөл өсімдіктері таралған. Тау Флорасында өсімдіктердің тау белдеулеріне таралуы жазық өсімдіктерінің жер бетінде аймақтық орналасуына ұқсас деуге болады, дегенмен Тау Флорасы құрамында тау, ауа райы, топырақ ерекшелігіне икемделген өсімдіктер түрлері көп, олар көбінесе аласа, ашық түсті үлкен гүлді болып келеді. Тау бөктерінде бетеге, сарғалдақ, қызғалдақ, қияқ, жуа, т.б. өсімдіктер, ал тау орманы алқабында биік шалғын шөп, бұта өседі. Тау Флорасы құрамында сол жерге ғана тән эндемик түрлер де жиі кездеседі.

Мысалы: Қаратауда өсетін мыңнан астам өсімдіктің 150-дей түрі – эндемик (шөмішгүл, тиынтық, түйетабан, т.б.). Өсімдіктер дүниесі әр түрлі және шөбі бітік болатындықтан, Тау Флорасының шалғындық, жайылым, жайлау ретінде, дәрілік, илік заттар алуда маңызы зор.

## Дереккөздер
Әнуар Әбутәліпов

**Әбутәліпов  Әнуар** (1923  жылы  туған, Жаңақорған ауданы «Талап» ұжымшары) – Кеңес Одағының Батыры (24.3.1945). Армия қатарына 1942  жылы  қазан айында шақырылған. 1944  жылы  24 қазанда Әнуар Тисса өзенінен өту барысында ерекше ерлік көрсеткен. 47 рет өзенді жүзіп өтіп, жауынгерлер мен оқ-дәріні арғы бетке өткізді. Жағалауда болған ұрыста жаудың 18 адамын жойған. Соғыстан кейін Жаңақорған ауданындағы кеңшарда күріш өсіруші болып жұмыс істеді. Екі рет Ленин орденімен,  басқа да орден, медальдармен марапатталған.

Есімі Жаңақорған ауданы Аққорған ауылдық округінің орта мектебіне (2003), Жаңақорған және Түгіскен аудандарындағы көшелерге (2015) берілді. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Оразбай Әбішев

**Әбішев Оразбай** (1930  жылы  туған, Сырдария ауданы, Комсомол кеңшарында (қазіргі Қызылорда қаласы, Қызылжарма ауылы) – құрметті теміржолшы (1974), Социалдық Еңбек Ері (1988). 1942 – 49  жылы  туған ауылнда түрлі жұмыстарда істеді. 1949 – 91  жылы Қызылорда локомотив депосының слесары. 2 мәрте Ленин орденімен, Октябрь Революциясы ордені, медальдармен марапатталған.  Облысы  және қалалық кеңестердің депутаты болып сайланды.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”,
	

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1930 жылы туғандар
Бақылау программалары әдісі

**Бақылау программалары әдісі** (*Метод контрольных программ; control program method*) — мәліметтерді өңдеу жүйесінде шығыстық ақпаратты бақылауды жүзеге асыратын бақылау программаларын пайдалануға негізделген әдіс.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бақылау цифры

**Бақылау цифры** (*Контрольная цифра; check digit*) — берілетін мәліметтер блогын толықтыратын және белгілі бір алгоритм бойынша олардың ақиқаттығын тексеретін цифр.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Балама кілт

**Балама кілт** (*Альтернативный ключ; alternate key*) — бастапқы кілт ретінде көрсетілмеген мәліметтер базасындағы іздестіру кілті.
## Дереккөздер


Санат:Дерекқор
Қажымұрат Әбішев

**Әбішев Қажымұрат** (15.12.1931  жылы туған, Сырдария ауданы, 1 Май ауылы) – ғалым, философия ғылыми докторы (1985), профессор (1987). 1951  жылы Қызылорда педагогикалық институтын (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген. 1951 – 52  жылы  Қызылорда  қаласындағы мектепте мұғалім, 1952 – 55  жылы  Қаз ҰУ-дың аспиранты, 1955 – 56  жылы  Атырау қалалық партия комитеттінде лектор, 1956 – 59  жылы Қызылорда облысы атқару комитеттінде инструктор, 1959 – 71  жылы  Атырау, Қызылорда педагогикалық институтында оқытушы, 1971 – 74  жылы  Қаз ҰУ-де аға оқытушы. 1974 – 83 Қазақстан Республикасы министрлігінде аға ғылыми қызметкер. 1983 жылдан  Қазақстан Республикасы  Білім және Ғылым министрі. Философия және саясаттану институтында бөлім меңгерушісі. Ғылыми еңбектерінің бағыты – диалектикалық логика тақырыбына арналған. 180-нен астам ғылыми-әдістемелік еңбектің авторы.

## Дереккөздер


“Қазақ Энциклопедиясы”,

Санат:Тұлғалар
Байдеш Әбішев

**Байдеш Әбішев** (20 қыркүйек 1940 жылы туған, Қазалы ауданы Абай атындағы ұжымшар) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1997), профессор (2001). 

## Өмірбаяны
* Алматы зоотехникалық-ветеринарлық институтын (ҚазҰАУ) бітірген (1962). 
* 1962–91 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Экспериментальдық биология институтында аспирант, ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, зертхана меңгерушісі болып қызмет атқарды. 
* 1991–2003 жылдары Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу технологиялық институтында бөлім меңгерушісі болды. 
* 2003 жылдан Қазақ ветеринария ғылыми-зерттеу институтында зертхана меңгерушісі. 

## Ғылыми еңбектері
Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты мал селекциясы мен генетикасына арналған. 
* Түраралық будандастыру әдісі арқылы алынған Қазақтың арқар-меринос биязы жүнді қой тұқымын сұрыптау жұмыстарының авторы. 
* 150-ден астам ғылыми еңбегі және 1 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:20 қыркүйекте туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу технологиялық институтының профессорлары
Санат:Қазақстан зоотехниктері
Жасанды қоректендіру

**Жасанды қоректендіру** (Искусственное питание) — адам организміне (жұта алмаған кезде, асқазан ауруларында, ессіз жатқан науқасқа және т.б. жағдайларда) қоректік заттарды енгізу. Асқазанға зонд арқылы сұйық тамақты, бұлшық етке немесе тері астына тамыр арқылы белогы заттарды, қанды, плазманы, витаминдерді, глюкоза ерітінділерін, кейбір минералдық заттарды және т.б. енгізеді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Медицина
Санат:Аурулар
Әзілкеш Шымырұлы

**Әзілкеш (шын есімі Әзірбай) Шымырұлы** (1830, қазіргі Жалағаш ауданы Жүргенов ауылы – 1895, сонда) – айтыс ақыны. Әзілкеш жасынан ел аралап, толғау-термелер айтып, күй тартып, айтысқа қатысқан. Сан түрлі өнерімен «Дүр жырау» атанған. Арқадағы қыпшақ Қызболық ақынмен айтысқан. Әзілкештің өлең-жырлары көп болғанымен бізге санаулысы ғана жеткен. Оның Қызболықпен айтысын Ыбырай Алтынсарин Қазан баспасынан 1883  жылы  жеке кітапша етіп шығарған. Құрманғазы Сағырбайұлымен үзеңгілес жолдас болған. Әзілкештің жекелеген шығармалары Қазақстан ҰҒА  Орталық кітапханасының қолжазбалар қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан әдебиеті