open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оңғақ

**Оңғақ** () – тұқытәрізділер отрядына жататын тұщы су балығы.

## Мекені
Қазақстанда Есіл, Нұра, Торғай өзендерінде, Қамыс – Самар көлдерінде кең тараған, аздап Жайық өзенінде де кездеседі. Арал және Балқаш су алаптарында жерсіндірілген.

## Сипаттамасы
Денесі жалпақ, жуан, тығыз ұсақ қабыршақтармен қапталған. Ұзындығы 32 см-дей. Екі езуінде қысқа мұртшалары болады. Балықтың сыртқы түрі негізінен қоңыр түсті, алтын сияқты жылтыраған рең байқалады. Судан шығарғанда түсі оңып кетеді, балықтың аты осыған байланысты қойылған. Аталықтарының құрсақ қанаттарының сыртқы талшықтары едәуір жуан, сол белгісімен аналықтарынан оңай ажыратылады. Оңғақ жыныстық жағынан 3 – 4 жылда жетіледі, уылдырығын (320 мыңдай) тұңғиық және шылау өскен жерлерге мамыр айынан бастап 3 – 4 ай бөліп-бөліп шашады. Оңғақ балдырлармен, бентостық организмдермен (әсіресе хирономидтер мен біркүндіктер) қоректенеді. Еті үшін көп ауланады. Кәсіпшілік және өсіру балықтары.

## Дереккөздер


Санат:Тұқылар
Қосағаш (Павлодар облысы)

**Қосағаш** — Павлодар облысы Ертіс ауданы, Панфилов ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2019 жылға дейін таратылған "Қосағаш ауылдық округі" орталығы болған. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ертіс ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 44 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланған. 20 ғасырдың 30-жылдарының бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты ұжымшар мен ауылдық кеңестің орталығы болды. 1997 жылы кеңшар негізінде сүт бағытындағы  мал және астық өндірумен айналысатын шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер
 

Санат:Ертіс ауданы елді мекендері
Кәмел Құрманғалиұлы Нұрмақов

**Нұрмақов Кәмел Құрманғалиұлы** (25.12.1926 жылы туған, Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауылы) – құрылысшы инженер, ҚазКСР-іне еңбек сіңірген құрылысшы (1979). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) инженерлік құрылыс институтын тәмамдаған соң (1955) Алматыдағы “Казместпромстройда” прораб (1955 – 56), “Казгорстройпроект” Мемлекет жобалау институтында инженер-конструктор (1956 – 59), бас инженер қызметтерін атқарды. 1971 – 85 жылдары “Алма-Атагипрогор” Мемлекеттік жобалау институтының директоры. Нұрмақов Алматыдағы “Жетісу” мейманханасы, Байланыс үйі, М.Әуезов атындағы Қазақ драма театрының ескі және жаңа ғимараттары, “Медеу” мұз айдыны, Ә.Қастеев атындағы Сурет галереясы, т.б.-лардың жобаларын жасауға қатысты. Нұрмақов Алматыдағы Республика алаңындағы ғимараттар жобасын жасады. КСРО Министрлік Кеңесінің (1979), КСРО Мемлекеттік (1982) сыйлығын алған.

## Сілтемелер
*Өнертану 
*Медеу 

Санат:Тұлғалар
Жасанды тілдер

**Жасанды тілдер** (ағылш. artificial language) — белгілі білім саласындағы формализация үшін (ғылымның символдық тілі), ақпаратты іздестіруде мәтінді өңдеу мен қысқарту үшін (автоматты тәржімалау, аудару), адамның ЭЕМ-на команда беруі үшін (бағдарлама тілдері), халықаралық қатынас үшін (Халықаралық Ж.т. Көмекші тіл) жасалған табиғи тілдің аналогі, қолдан халықаралық қарым-қатынас құралын жасау әрекетінің нәтижелері. 

Жасанды тілдер жасау 17 ғасырда латын тілінің халықаралық маңызы бәсеңдеуіне байланысты, әлем халықтарының қарым-
қатынасын жеңілдету мақсатынан туды.
Жасанды тілдердің ғылымда белгілі бірнеше түрі бар:
* И.М. Шлейер жасаған *[[волапюк]]* (1879), 
* Луи де Бофрон жасаған *[[идо]]* (1907), 
* Э. де Вааль жасаған *[[оксиденталь]]* (1922), 
* О. Йесперсен жасаған *[[новиаль]]* (1928), 
* Марк Окранд жасаған *[[клингон тілі]]* (1984)
* Нью-Йоркте А. Гоуданың жетекшілік етуімен “Көмекші тілдердің халықаралық ассоциациясы” жасаған (1950) *[[интерлингва]]*, т.б.
* Жасанды тілдердің ішінде көп тарап, кең қолдау тапқаны — 1887 жылы поляк дәрігері Л.Л. Заменгоф жасаған *[[эсперанто]]* тілі. 

Жасанды тілдердің 200-ден астам түрлерінің жобасы жасалған. Бұлар әр түрлі тәсілмен жасалған: табиғи тілден сөз ала отырып, көбінесе, ойдан шығарылған сөздер пайдаланылған (волапюк, т.б.), интернационалдық лексика пайдаланылып жасалған (эсперанто). Жасанды тілдерде бірнеше оқулықтар мен сөздіктер жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:Жасанды тілдер
Жұмағалиева Фатиха

**Жұмағалиева Фатиха** – медицина ғылымдарының докторы (1971), профессор (1972). Ташкент медицина институтын (1940) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Физиол. институтында кіші, аға ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі (1951–83) болған. Негізгі ғылыми еңбектері фармакология мәселелерін зерттеуге арналған. Маймен реакцияға түсетін, жүрек етін сергітетін өсімдік препараттарын, Бунге киікотының сұйық сығындысын, хош иісті алаботаны, т.б. күнделікті емдеу практикасына енгізген. Құрамында фламаноид, эфир майлары бар өсімдіктерге зерттеу жүргіген. 70-тен аса ғылыми мақаланың авторы. 1 авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер


Санат:1916 жылы туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Мезосфера

**Мезосфера** ( — ортаңғы және *sphaіra* — шар) — атмосфераның 50 — 80 километр биіктіктегі ортаңғы қабаты. Стратосфера (мезосфера асты) мен ионосфера (мезосфера үсті) қабаттарының аралығында. Мезосферада жоғарылаған сайын температура төмендей береді: 50 километр биіктікте 70°С шамасында болса, 80 километр төңірегінде — 900°С-қа дейін төмендейді.  Мезосфера құбылыстары (температурасы, қысымы тағы басқа) метеорологиялық ракетадағы құралдар күшімен анықталады.

Термин 1951 жылы Географиялық және геофизикалық одақ шешімімен қабылданды. Мезосфераның газдық құрамы атмосфералық қабаттардың төменгі бөлігінде орналасқандар секілді тұрақты және 80% азот пен 20% оттегіден тұрады. Мезосфера төменгі қабаттағы стратосферадан стратопауза арқылы, ал жоғары қабаттағы термосферадан мезопауза арқылы бөлінген. Мезопауза негізінен турбопаузамен сәйкес келеді. 
## Дереккөздер


Санат:Атмосфера
Тәспі

**Тәспі** Тәсбих (арабша – Алланы, пайғамбарды мадақтау, мойындау, кешірім сұрау) – Алланы дәріптеу, сыйыну, пайғамбарға мадақ айту дұғаларын оқығанда қолданатын моншақтар тізбесі. Мұсылмандар Т-сі 33-тен үшке бөліп тізген 99 тастан немесе 33 тастан тұруы мүмкін. Кейде 999 тасқа дейін тас тізілген тәспі қолданылады. Белгілі бір мөлшерде қайталанатын дұғаларды жаңылмай оқу, Құран аяттарын қайталап оқып жаттау үшін пайдаланылады. Тәспі тастан, шыныдан, өсімдік дәнегінен, ағаштан, металдан, т.б. жасалады. Тәспі тастары әр түрлі әшекеймен немесе Алланың 99 көркем есімдерін жазып әсемделеді. 33 тастың өзара біріккен жерін ажырататын ерекше пішіндегі тас болады, оны “қожасы” деп атайды. Негізгі біріккен жерінде “Бисмилласы” деп аталатын әшекейлі, шашақты үлкен тас орнатылады. Тәспі орнына саусақ буындарын санау арқылы 33 сан мөлшерін есептеуге болады.

## Сілтемелер


Санат:Шариғат
Мойынқұм (Мойынқұм ауданы)

**Мойынқұм** — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл, аудан және Мойынқұм ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Тараз қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 192 км жерде, Шу өзенінің сол жағалауында. 

## Халқы

## Тарихы
1992 жылға дейін Фурмановка деп аталған. 1957-97 жылы қаракөл қойын өсіретін кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Мойынқұмда 1997 жылдан “Мойынқұм” ӨК және 23 шағын кәсіпорын, жүзден астам шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылда бірнеше оқу-ағарту, мәдени және денсаулық сақтау мекемелері орналасқан. Жақын темір жол станциясы – Хантау (100 км). 

## Дереккөздер

 

Санат:Мойынқұм ауданы елді мекендері
Байбек Ақшаұлы

**Байбек Ақшаұлы**(1601, қазіргі Өзбекстан Республикасы Науаи облысы Нұрата аудыны — 1676, сонда) — би, Әйтеке бидің әкесі. Алшын тайпасынан тарайтын Төртқара руынан шыққан. 

Аталары Ораз, Сейітқұл қажылар, әкесі Ақша, туысы Жалаңтөс есімдері Орталық Азиядағы түркі тілдес халықтарға аян, беделді тұлғалар болған. Байбек Ақшаұлы Мир-Араб медресесін бітірген. Хожант билеушісі Шығай ханның ордасында хатшылық қызмет атқарған. 1626 жылы Жалаңтөс баһадүр Самарқан әмірі болғаннан кейін, Байбек Ақшаұлы  оның иелігіндегі елге келіп, Қызбибі тауының өңіріндегі елдің басын қосып, диқаншылыққа жұмылдырады. Сонымен қатар мал шаруашылығын өркендетуге де айрықша көңіл бөліп, Жалаңтөстің сарбаздарын жүйрік ат, күшті түйе көлігімен, азық-түлікпен үздіксіз жабдықтап отырады. Кейбір деректер бойынша, Байбек Ақшаұлы  би жылқы мен түйенің тұқымын асылдандыру жұмысын ұйымдастырған. Ол өзінің қоластындағы және көршілес аудандардағы отырықшы, жартылай отырықшы және көшпелі қазақ, өзбек, тәжік,қарақалпақтардың ынтымағын жарастыруға көп күш жұмсаған. Қазақтарды ұлттық сана-сезімді, ата дәстүрді берік ұстауға тәрбиелеген. Халық Байбек Ақшаұлының әділ билігіне риза болып, оны "төрелі би, төре би" деп атаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Жол-көлік оқиғалары

**Жол-көлік оқиғалары** – көлік құралдарының жолмен жүруі кезінде және оның қатысуымен пайда болған, адамдар қаза тапқан немесе жарақаттанған, көлік құралдары, құрылыстар, т.б. зақымданған не өзгедей материалдық зиян келтірілген оқиға.

Жол-көлік оқиғаларының пайда болу себептері мен жағдайларын талдау және осы себептер мен жағдайларды жою үшін әр елде, аймақта, қалада жол-көлік оқиғаларының есебі жүргізіледі. Оны елдің Ішкі істер министрлігі мекемелері, автомобиль жолдарын мемлекеттік басқару органдары, даралық және жеке меншік жолдарының иелері жол-көлік оқиғаларын есепке алу ережелеріне сәйкес жүргізеді. Медицина мекемелері меншік нысанына қарамастан жол-көлік оқиғаларында қаза тапқан немесе жарақаттанған адамдардың есебін жүргізеді. Жол-көлік оқиғаларының мемлекет статистика есептемесіне адамдар қаза тапқан немесе жарақаттанған жол-көлік оқиғалары ғана енгізіледі. Қазақстан Республикасының “Жол жүрісі қауіпсіздігі туралы” Заңына сәйкес жол-көлік оқиғалары туралы мәліметтерді жариялауға рұқсат етіледі және олар мүдделі заңды тұлғалар мен азаматтарға белгіленген тәртіппен беріледі.

## Сілтеме


Санат:Жол апаттары
Қосағаш (Алтай Республикасы)

**Қосағаш** — Алтай Республикасындағы (Ресей) ауыл, Қосағаш ауданының орталығы. Республика орталығы — Таулы Алтай () қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 530 км. Негізінен, қой мен марал ш-тары дамыған. Егіннен тары, сұлы, бидай өсіріледі. Ауыл арқылы мемл. маңызы бар Таулы Алтай қаласынан Моңғолияға қарай автомобиль жолы (Шүй трактысы) өтеді. Тұрғын халқының басым бөлігі қазақтар.

## Дереккөздер


Санат:Алтай Республикасы елді мекендері
Клавдия Ивановна Волкова

**Клавдия Ивановна Волкова** (16 қазан 1926 жылы туған, Ленинград, қазіргі Санкт-Петербург қаласы) – медицина ғылымдарыынң докторы (1980), проффесор (1985). 

* Ленинград мемлекеттік медицина институтын бітірген (1949)
* 1-Ленинград медицина институтында ординатор, аспирант, ассистент (1952 жылдан)
* 1983 жылдан Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 
## Ғылыми жұмыстары
Оның ғылыми жұмыстары негізінен фтизиатрия мәселелеріне арналған. Ол туберкулез бен саркоидоз ауруына шалдыққан адам өкпесінің диффузиялық қабілетін зерттеп, оған кортикостероид гормонының тигізетін әсеріне жан-жақты сипаттама берген.

## Дереккөздер


Санат:6 қазанда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:Ресей медиктері
Санат:Ресей ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының профессорлары
Қаракемпір мемориалдық кешені

**«Қаракемпір» мемориалды кешені** – қастерлі орын. Меркі ауданындағы Алматы – Ташкент автотрассасының бойында, Қостоған және Андас батыр (Нововоскресеновка) ауылдарының ортасындағы биік төбеде, бұрыннан бар қорымның қасына орналасқан. 1993 ж. құрылысы аяқталған (1,2 м). Ұлттық киім киіп, ағаш бұтағына сүйеніп тұрған қартаң әйел. А. Қоразбаевтың «Қара кемпір» әнінің желісімен жасалған соғыстан ұлдарының қайтуын күткен қарт ананың скульптуралық бейнесі. Ескерткіштің жалпы биікт. 2,8 м. Төбенің етегінен ескерткішке баратын сатылы жолдың басында жазуы бар мәрмәр тас тұр.

## Дереккөздер


Санат:Ескерткіштер
Мир-Саид Бахром кесенесі

**Мир-Саид Бахром кесенесі** – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. 

Шамамен 10 – 11 ғасыларда тұрғызылған. Өзбекстан Республикасы, Бұхара облысы  Кермине маңында орналасқан. Ішкі аумағы 4,4*4,4 шаршы метр. Күйдірілген кірпіштен (21*21*2,5 см) қаланған қабырғалардан күмбезге өтер жері көрінбейтін белдеу арқылы көмкерілген. Ішкі қабырғаларының бұрыштары үшбұрыш тәріздес және қабырғаның орта бөлігі төртбұрыш тәріздес ойықшалармен безендірілген. Әр ойықтың тұсында қабырғадан шығып тұратын, бірақ біржола бөлініп кетпеген үшбұрышты және жалпақ (төртбұрышты) колонналар орналасқан. Кіреберіс есіктің айналасы күйдірілген кірпіштен өрілген сырты төртбұрыш, іші үшкірлене жасалынған аркадан тұрады. Оның бәрі П әрпі тәріздес көркем белдеумен көмкерілген. Кесене құрылысы мен көлеміне қарай портальды - күмбезді кесене түріне жатады.

Кесененің портал қасбетінің ерекше ерекшелігі бар. Әдетте, пештактың ені алдыңғы қабырғаның еніне тең немесе ені кішірек, содан кейін олар әдетте жазықтықтан шығып тұрады. Мир-Сейд Бахрам кесенесінде Оңтүстік портал қабырғасы таяз кіреберістің арқасында қалған қабырғаларға қарағанда қалың ғана емес, сонымен қатар басқа қасбеттерге қарағанда ұзағырақ: ол ғимараттың жалпы көлемінен екі жағынан 40 сантиметрге шығып, сол жағынан алдамшы әсер қалдырады.ол өзінің нақты өлшемдерінен кеңірек. Осылайша, пештактың декоративті-сахналық мақсаты, оның нақты архитектураны жасыратын иллюзиялық архитектуралық Маска ретіндегі рөлі мұнда ерекше көрнекі болады

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан ескерткіштері
Санат:Орта ғасырлық сәулет өнері ескерткіштері
Санат:Өзбекстан кесенелері
Тәтиұлы Ораз

**Тәтиұлы Ораз** (1856, бұрынғы Торғай облысы Ырғыз уезі, Қабырға болысы – 1917) – би, болыс. 19 ғ-дың 80 – 90-жылдарында екі дүркін Қабырға өңірінде болыстыққа сайланған. Алаш партиясының 1-съезінде елдегі алауыздықты жою және отарлау саясатына қарсы жұмылу қажеттігін ұсынған. Осы съезде Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылмандар съезіне делегат болып сайланған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Николай Александрович Моисеенко

**Моисеенко (Мосиенко) Николай Александрович** (1922, Бұланды ауданы Макинск ауылы– 1982) – комбаин жүргізушісі,Социалистiк Еңбек Ері (1957). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын 1937 жылы «Макинский труд» ұжымшарында бастаған. ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін бітірген. Еңбекшілдер МТС-нда комбаин жүргізушісі, Прогресс кеңшарында машина тұрағының меңгерушісі болып жұмыс істеген.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Сам ескерткіштері

**Сам ескерткіштері** — қазіргі Ақтөбе және Маңғыстау облыстарының Қарақалпақстанмен шекаралас Сам өңіріне шоғырланған архитектуралық ескерткіштер тобы. 

## Тарихы
Сам, В.В. Бартольдтың жазуынша, ежелгі қала орны болуы ықтимал. Бұл өңірдегі сәулет өнері ескерткіштері жайында В.Г. Григорьев пен А.И. Левшин де өз еңбектерінде ішінара тоқталды. 

Сам өңірін Орталық Азиядан Шығыс Еуропаға баратын керуен жолы (16 ғасырда “ноғайлы жолы” атанған), Арал мен Каспий теңіздері аралығымен өтетін байырғы жолдар басып өткен. Бұл өңірде сәулет өнері ескерткіштерінің мол шоғырлануына осы керуен жолдары да себепкер болды.

## Сипаттамасы
Сам ескерткіштері шағын қала орындары мен бекіністер (Көптам, Шерқала, Мәслихаттөбе, т.б.), сағанатамдар мен құлпытастар, мазарлар мен қорымдар (Дауымшар, Қарасақал, Көп шейіт, т.б.), тас құдықтар болып келеді. Бұл ескерткіштердің құрылыс композициясы, қалап тұрғызу үлгісі Маңғыстау ескерткіштеріне ұқсас.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы тарихы
Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Балхаш Ғалиұлы Тыныбаев

**Балхаш Ғалиұлы Тыныбаев** (11.7.1947 ж.т.,Абай облысы Үржар ауданы Ақжар а.) – медицина ғылымдарының докторы (2006).

## Өмірбаяны
Алматы мемлекеттік медицина институтын (1973, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Атырау қаласында дәрігер, емхана меңгерушісі, қалалық эпидстационардың бас дәрігері (1973–80), Алматы облысы ауруханасында дәрігер (1982–88), Атырау мед. колледжінде дәрігер-оқытушы, бөлім меңгерушісі (1983–88). Атырау педагогикалық институтында аға оқытушы (1988–2000), Атырау мемлекеттік университетінде  Азаматтық қорғаныс штабының бастығы қызметін атқарды (2000–08). 

## Ғылыми еңбектері
«Каспий жағалауының солтүстік шығысындағы мұнай-газ кеніштерін игерудің қоршаған орта мен тұрғындардың денсаулық сапасына әсерлерін кешенді гигиеналық-экологиялық бағалау» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
Николай Алексеевич Волобоев

**Волобоев Николай Алексеевич** (30. 3. 1934 жылы туған, Ақтөбе) – медицина ғылым доктыры. (1979ж.), профессор (1981ж.). Свердловск (1958ж., қазіргі Екатеринбург) мед. институтын бітірген соң Шымкент (қазіргі Оңтістік Қазақстан) облысында дәрігер (1958–1967ж.), Целиноград медицина инситутында (қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, курс меңгерушісі (1968–1979), ал 1979 жылдан кафедра меңгерушісі болып жұмыс істеді. Ол уытты ісікке шалдыққан, жарақатты болған адамдардың қан айналысын зерттеп, қандағы патофизиол., патохим. өзгерістерді (артерия мен вена анастомазы, капиллярда белок алмасуы) бағдарлау әдістерін ұсынған.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Полюс және поляра

**Полюс және поляра**, L екінші ретті сызығына (*[[эллипс]]*, *[[гипербола]]*, *[[парабола]]*) қатысты Р нүктесінің полярасы (неміс тілінде *polare*) деп Р, Q, Q1, Q2 (Q1 және Q2 нүктелері PQ түзуінің L қисық сызығымен қиылысу нүктелері) нүктелері гармониялық төрттік құратын Q нүктелерінің геометриялық орнын айтады. Поляра түзу сызық болады. Ал Р нүктесі өзінің полярасына қатысты полюс (латын тілінде *polus* — ось) деп аталады. Егер Р нүктесі екінші ретті қисықтан тыс жататын болса (Р нүктесінен екінші ретті қисыққа екі жанама түзу жүргізуге болады), онда поляра Р нүктесінен жүргізілген жанамалар мен қисықтың жанасу нүктелерінен өтеді (суретте Q1Q2 — түзуі Р нүктесінің полярасы). Егер Р нүктесі екінші ретті қисыққа тиісті болса, онда осы нүктеде екінші ретті қисыққа жүргізілген жанама поляра болып табылады. Егер Р нүктесінің полярасы Q нүктесінен өтсе, онда Q нүктесінің полярасы Р нүктесінен өтеді. Екінші ретті беттерге (эллипсоид, параболоид, гиперболоид) қатысты жазықтықтардың полюсі және полярасы да осы тәрізді болып анықталады. Полюс және поляра екінші ретті сызықтар мен беттерді проективтік классификациялау үшін проективтік геометрияда, т.б. мәселелерде кеңінен қолданылады.

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Геометрия
Жасанды элементтер

**Жасанды элементтер** — ядролық реакциялар нәтижесінде алынатын химиялық элементтер. Жасанды элементтер (технеций, прометий, астат, трансуран элементтері) табиғатта кездеспейді, оларды жасанды жолмен алады. Мысалы, молибденді дейтронмен атқылағанда технеций, актинийдің ыдырауынан франций, висмутты альфа-бөлшектермен атқылағанда астат алынды. Жасанды элементтердің изотоптары радиоактивті болғандықтан, оларды радиоактивті элементтер деп те атайды. Кейбір жасанды элементтер (уран, плутоний) ядролық реакторда қолданылады.
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Химия
Александр Михайлович Михедько

**Михедько** Александр Михайлович (1911, бұрынғы Көкшетау облысы Арықбалық ауданы – 1979) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1957). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын 1929 жылы ұжымшарда жұмысшы болып бастаған. Армия қатарынан босатылғаннан кейін МТС-та механик болып жұмыс істеген. 1952 жылы Красный полевод ұжымшарының төрағасы, 1961 жылы бұрынғы Көкшетау облысы Константинов кеңшарының директоры болып тағайындалаған. Облыс аумағынан көшіп кеткен.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қарақожа мешіті

thumb|right|200px|
**Қарақожа мешіті** – діни ғимарат. 

Мешіт XIXғ. соңы мен XX ғ. басында, Талас–Шу аймағында қалыптасқан діни-рухани сәулет нысандарына тән дәстүрлі үлгіге байланыстырылып тұрғызылған. Бұл мешіт Қара Қожаның бастамасы бойынша 1909 жылы тұрғызылған, кейіннен Қарақожаның аты берілген, ол 16,9х16,26м көлемде төрт бұрышты формада жоспарланып тұрғызылған.Жамбыл облысы Талас ауданы Ойық ауылында, Талас өзенінің оң жағалауында. Ғимарат 27см х 13см х 5см, 25см х 14см х 6см, 26см х 12см х 6см, 25см х 25см х 4см көлемді сазды лайдан күйдіріп құйылған қызыл кірпіштен тұрғызылған. Себебі ғимараттың негізгі құрылымына еур. қалыптағы кірпіш үлгісі қаланған да, қабырғаның күмбезге ұласар тұсына және күмбездердің өрілуіне көне шығыс қалпындағы кірпіштер пайдаланылған. Сылағына ғаныш ерітіндісі қосылған. Ғимарат күмбезді – галерея типті құрылыс тобына жатады. Тоғыз күмбезбен көмкерілген ескерткіштің оңт.-батыс құбыла жағындағы біреуі басқалардан тұрқы биік бас күмбез кенересімен мойындыққа табан тіреген. Мойындықтың шығыс жағында мешіт ішіне жарық түсетін терезе ойығы және михрап қуыстары бар. Қарақожа мешітінің Бұхара және Самарқан мешіттеріндегі сәулет өнері үлгісінде салынғанымен өтпелі доға тәрізді галерея құрылымынан өзіндік ерекшелігі байқалады.

## Мешітті зерттеу
Алғашқы рет ескерткішті 1945 жылы Г.И.Пацевичтің басшылығымен ЭРУДА зерттеген. Кейіннен 1949 жылы Л.М.Ремпел бастаған Жамбыл облыстық музей экспедициясы зерттеді. 1975-1980 жылдары «Қазжобажаңғырту» сәулетшілері, 2000 жылы – НИПИ ПМК мамандары зерттеген.

## Жөндеу жұмыстары
80-ші жылдар соңына таман біртіндеп күмбез мүжіле бастаған, парапетті қабырғаларында көптеген жарықшақтар пайда болған. 1985-1989 жылдары жүргізілген жөндеу жұмыстары аяқсыз қалған. Толық қайта жөндеу жұмыстары 2003-2004 жылдары жүргізілді.

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.drevniytaraz.kz/install/index.php?option=com_content&view=article&id=107:2015-06-23-09-32-49&catid=38:2010-02-28-16-21-42&Itemid=2
*http://www.madenimura.kz/kk/culture-legacy/region/zambyl_oblast/memorial/karakoja  
*http://www.info-tses.kz/news/islam-d-n-n-tarat-1179-an-1241-ulieler/ 

Санат:Талас ауданы мешіттері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Санат:Қазақстанның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Жол қоры

**Жол қоры** – елдегі жалпыға бірдей пайдаланудағы автомобиль жолдарын күтіп ұстау, жөндеу, жаңғырту, салуға байланысты шығындарды қаржыландыруға, жол қызметтерін көрсету нысандарын, жол-құрылыс материалдары мен құралымдары, машиналары, механизмдерін өндіретін кәсіпорындарды салуға, жабдықтар сатып алуға, жалпы салалық сипаттағы ғылыми-техникалық жұмыстарды жүргізуге, жол шенін басқаруға, т.б. арналған мақсатты қаражаттар жиынтығы. Қор республикалық жол қоры және жергілікті жол қоры болып бөлінеді. Олар отынға, көлік құралдарын сатып алуға салынатын салық, транзиттік салық, автомобиль жолдарын пайдаланушылар қаражатынан аударым, автомобиль көлігін пайдаланудан түсетін табыстан аударым және басқа көздер есебінен құралады.

## Сілтеме


Санат: Көлік және коммуникация
Намыс

**Намыс** — адамның жан дүниесі мен отанының, отбасының, ұлтының, қоршаған орта мен қоғамының мәнін сезінуімен оянып, соның амандығы мен бүтіндігі үшін күресінен көрініс табады. Өзін-өзі танудан бастау алған адамның рухани ізденісі оның қоршаған ортасын меңгеруіне ұласады. Намыстың адамның адамдық келбетін айқындайтын асыл қасиеттердің бірі. Адам өз бойындағы ең асыл құндылық  ар қазынасы екенін танып білсе, оны қорғау, ұлғайту қамымен ғылым, білім іздеп еңбектенсе, ол шын мәніндегі арлы адам болатыны күмәнсіз.

## Намыстың тағы бір көрінісі
Намыстың тағы бір көрінісі – қоғамдағы өз орнын белгілегеннен кейінгі қауым алдындағы өзінің адамдық борышы, халқына еңбек ету бағытындағы адамның отансүйгіштік сезімі. Бұл оның ұлттық құндылықтарын түйсінуінен, туған халқымен етенелігін сезініп, оның рухани мұраларына деген риясыз ықыласынан және туған елін қорғауға ұмтылысынан байқалады. Сондай-ақ отбасының мұң-мұқтажын қамтамасыз ету және оны қорғаумен байланысты намыс тағы да көрініс береді. Адам өзі қымбат деп білген нәрсесін неғұрлым қастерлеп, құрметтесе және оған сүйіспеншілік сезіммен қараса – бұл намыстың белгісі.

Демек, намыс адамға тән асыл ізгі махаббат сезімімен тығыз байланысты. Махаббат намыстың сезімдік қайнары болса, намыс махаббаттың құндылықтық мәні, әрекеттік қыры. намыс адамның жігерін жанып, ерлік пен тәуекелге жетелейтін, табандылығын арттырып, қажыр-қайрат беретін қуат. Баянсыз нәрселер үшін бәсекеге түсу намыстың белгісі емес. Ал адам қадір-қасиеті мәлім нәрселерді сыртқы жаудан қорғаумен қатар, ішкі жаудан яғни адамның өз бойындағы ішкі кеселдерінен қорғауының да маңызы зор және бұған өте көп күш-қайратын жұмсауға тура келеді.

Намыс деңгейі адамның өз бойындағы нәпсіқұмарлық, қиянатшылдықпен күресінен де көрінеді. Себебі жоғарыда аталған құндылықтарға сыртқы дұшпанның жаулығынан гөрі адамның рухани азғындауымен ұштас қандай да бір қадірлі нәрсенің қасиетін жоятын нәпсіқұмарлықтың жаулығы басым.

## Намыс туралы басқа көзқарастар
Моральдік сананың кең таралған ұғымдарының бірі. Ар сияқты, бұл да әдептік санатқа жатады, жеке адамның өзінің қоғамдағы мәртебесін тұтынуынан және қоғам  тарапынан оның мойындалуына ұмтылысын көрсетеді.  Намыстың  өлшемдері қоғам алға басқан сайын тарихи өзгерістерге  ұшырап тұрады.  Жеке адамның намысы оның өзінің  басының абыройын сақтауға тырысуымен байланысты. Ұжымның немесе қоғамның намысы жеке  адамдардан  құралған топтың әлеуметтік жағдайларымен  және мүмкіндіктерімен қозғалады. 
Намыстың ең басты ерекшелігі  оның асқақтығында, қасиеттілігінде. Сондықтан адамдар бар мүмкіндіктермен оны қорғауға тырысады.
Оңтүстік Қазақстан облысының Құрметті азаматтары

**«Оңтүстік Қазақстан Облысының Құрметті Азаматы»** – облыс әкімі мен облыстық мәслихаттың бірлескен шешімі бойынша берілетін құрметті атақ. 

2001 жылдан бастап беріліп келе жатқан бұл атаққа ие болған азаматтар: 
* Асқаров Асанбай Асқарұлы (2001), 
* Сергей Александрович Терещенко (2001), 
* Айша Абдуллина (2002), 
* Жұрынов Мұрат Жұрынұлы (2002), 
* Махаматрасул Исақов (2002), 
* Ливенцов Василий Андреевич (2002), 
* Төлепбек Әбдіұлы Назарбеков (2002), 
* Сапарбаев Бердібек Мәшбекұлы (2002), 
* Әділ Сасбұқаев (2002), 
* Ыдырыс Тілеубергенов (2002), 
* Нығмет Төлендиев (2002), 
* Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков (2002), 
* Құлахмет Дүйсенбекұлы Халменов (2002), 
* Бопова Дүйсенкүл (2003), 
* Николай Кабиров (2003), 
* Валентин Иванович Немченко (2003), 
* Амалбек Қозыбақұлы Тшанов (2003).

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары
Терапия

## Терапия туралы қысқаша түсінік

**Терапия** – медицина ғылымының ішкі орган аурулары, олардың себептері, даму барысы, оларды анықтау, емдеу және олардың алдын алып, сақтану әдістерін зерттейтін саласы. 19 ғасырда патологиялық анатомия, физиология, бактерология ғылымдарының қол жеткен ғылыми табыстары және Ж.Корвизар, Р.Лаэннек (Франция), Р.Брайт (Ұлыбритания), И.Л.Шенлейн, Й.Шкода, Л.Траубе (Германия, Австрия) және С.П.Боткин (Ресей), тағы басқа белгілі ғалымдардың жүргізген ғылыми-зерттеу жұмыстары Терапияның жедел дамуына негіз болды. 20 ғасырда Терапияның құрамынан кейбір бөлімдер (гастроэнтерология, нефрология, т.б.) өз алдына жеке ғылыми сала болып бөлініп шықты. Радиоактивті изотоптар арқылы зерттеу кеңінен пайдаланылды.

## Қазақстандағы Терапия саласындағы зерттеулер

Қазақстанда Терапия саласындағы зерттеулер Алматы мемлекеттік медициналық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) ішкі аурулар клиникасы ұйымдастырылғаннан кейін басталды (1931).  Х.А.Барлыбаев, М.Н.Вульпе, Г.Н.Удинцев, С.И.Телятниковтың бастауымен Қазақстанда ғана кездесетін Алматы энцефалиті, лептоспироз, сарып, безгек, т.б. аурулар зерттеліп, Терапияның жеке мәселелеріне назар аударылды.

Республикада туберкулез, гемотрансфузия (қан құю), силикоз, бұғақ ауруы, т.б. ауруларды емдеуде табиғи факторларды (теңіз суы, шипалы балшық, ауа райы, минералды су, күн сәулесі, т.б.) пайдалану мәселелері, Қазақстанның әр түрлі аудандарында кездесетін жүрек-қантамыр аурулары, ревматизм, гастоэнтерология, эндокринология, кәсіби аурулар мәселелері зерттелді. Жүректің ишемиялық ауруының дамуында микроэлементтер, биологиялық белсенді заттар қандай рөл атқаратыны анықталып, зерттеу жұмысында ауруды кибернетикалық әдістермен анықтау тәсілдері пайдаланылды. Бүйрек, ішек-қарын ауруларын анықтау әдістері ұсынылды. Қазір ішкі ауруларды анықтау және емдеу, олардан сақтану мәселелері зерттелуде. Қазақстанда Терапия саласында ғылыми-зерттеу жұмыстары медициналық университеттерде, Кардиология және ішкі аурулар ғылыми-зерттеу институтында, Дәрігерлер білімін жетілдіру институтында, Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталықында, Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығында, Еңбек физиологиясы және гигиенасы институтында, т.б. ғылыми мекемелерде жүргізіледі.

## Дереккөздер:


## Сонымен қатар
Денсаулық 
Жүрекке дауа жаңа қондырғы 

Санат:Медицина
Әбжаппар Абайұлы Аблақов

**Әбжаппар Абайұлы Аблақов** (20.11.1928, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Жамбыл ауылы) – филология ғылымының докторы (1988), профессор (1991), Қазақ КСР-і (1986) және КСРО (1987) Халық ағарту ісінің үздігі.  ҚазПИ-дің (1961, қазіргі ҚазҰПУ) қазақ тілі мен әдебиеті және тарих факультетін әрі аспирантурасын (1964) бітірген. Қызылорда педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, қазақ тілі және қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі (1964–88) болды. 1988 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті) қазақ тілі мен әдебиеті, одан кейін қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады. «Қазақ тіліндегі меңгеріле байланысқан сөз тіркестері (тарихи-салыстырмалы негізде)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Аблақов 150-ге тарта ғылыми-зерттеу еңбектің авторы.

## Ішкі сілтемелер
*Қазақ КСР әнұраны
*Қазақ КСР елтаңбасы

## Сыртқы сілтемелер
*Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университетінің ресми сайты 

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Мойынсыз Хасан

**Мойынсыз Асан** (16 ғасырда өмір сүрген) – бек, батыр, қолбасшы. 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың бас кезіндегі Қазақ хандығы мен Мауереннахр билеушілерінің арасында Түркістан аймағы үшін болған соғыс барысында көзге түскен. Мойынсыз Хасан – Қасым ханның (1511 – 1518) әскерін басқарып, Мұхаммед Шайбанидің қазақтарға жасаған соңғы жорығы (1509 ж., 21 сәуір – 1510 ж. 12 наурыз) кезінде қолбасшылық шеберлігімен көзге түсті.

Шыққан тегі Найман тайпасының Балталы руының Арғымақ тармағынан.

Мұхаммед Шайбани Сығанақ төңірегіне жетіп, өз ордасын Көк-Қашанға орналастырды да, ұлы Темір мен жиені Ұбайдолла сұлтан бастаған жасақты ілгері жіберді. Олар өлытау маңында Қасым ханның ордасын шапты. Алайда бірнеше күннен кейін Қасым хан өз ордасына орнығып алған өзбектерге Мойынсыз Хасан бастаған шағын қосын аттандырды. Күші басым жаудан Мойынсыз Хасанның әскері басым түсті. Қасым хан оларды өкшелей қуып, қыстың соңында (1510) Самарқанға қайтып оралуға мәжбүр етті. Осы соғыстан кейін қазақтар Сыр өңіріндегі көптеген қалаларды қайтарып алды.

## Сілтемелер
*Мұхаммед Шайбани
*Қасым хан
*Қазақ хандығы

## Сыртқы сілтемелер
* http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қолбасшылар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Кәсіпшілік

***Кәсіпшілік*** – күнелтіс көзі ретінде қол өнерімен немесе басқа бір майдагерлік кәсіппен айналысу. Кейде кәсіпорындардың белгілі бір нысанын да *“кәсіпшілік”* деп атайды. Ондай кәсіпшілік түрлері:*кен қазу кәсіпшілігі* (мұнай кәсіпшілігі, темір кентасын өндіру кәсіпшілігі, алтын іздеу кәсіпшілігі, т.б.), *терімшілік, аңшылық*(аң аулау, құс аулау кәсіпшілігі), теңіз кәсіпшілігі (итбалық аулау, кит аулау кәсіпшілігі), *ұсақ қолөнері кәсіпшілігі* (қыш-құмыра жасау, т.б.). Дәстүрлі қазақ қоғамында қолөнері кәсіпшілігі жақсы дамыған. Шебер ісмерлер үй тұрмысына қажетті ер-тоқым, жүген, құйысқан, өмілдірік, қамшы, т.б. ат-арба әбзелдерін,  кереге, уық жону, шаңырақ соғу, жіп иіру, тері илеу, өрмек тоқу, бау-шу ызу, киіз, текемет, туырлық басу, ши орау, т.б. мүліктер жасау, сақина, жүзік, білезік, сырға, қапсырма, ілгек сияқты алтын, күмістен шекілген әшекей бұйымдар жасау кәсіпшілігімен айналысқан. Мұндай кәсіпшілікті ұлттық ісмерлер күні бүгінге дейін жалғастырып келеді. Қазіргі Қазақстанда *мұнай*, *алтын өндіру* сияқты өнеркәсіптік негіздегі *кен кәсіпшілігі* жедел қарқынмен дамып, ел экономикасын көтеруде маңызды рөл атқаруд

Санат: Экономика
Логарифмдік спираль

thumb| right| alt=A.|Логарифмдік спираль

**Логарифмдік спираль** — барлық радиус-векторларды бір ғана θ бұрышымен қиып өтетін жазық трансценденттік қисық (сондықтан Логарифмдік спиральді  теңбұрышты деп те атайды) (суретті қ.). Полярлық координаттар жүйесінде: 
: r = ae^{b\theta}\,

немесе

: \theta = \frac{1}{b} \ln(r/a), теңдеулерімен анықталады. 
Параметрлік түрде былай өрнектеуге болады:

: x(t) = r \cos t = ae^{bt} \cos t\,,
: y(t) = r \sin t = ae^{bt} \sin t\,,

мұндағы *a*, *b* — нақты сандар
“О” полюсі — асимптотик. нүкте. Логарифмдік спираль псевдоспиральға жатады. Жазықтықтың сызықтық түрлендірілуі кезінде Логарифмдік спираль өзіне-өзі ауысады; Логарифмдік спиральдің эволютасы қайтадан Л. с. болады. Логарифмдік спираль техникада кеңінен қолданыс тапты. 17 ғасырда Р.Декарт (1638) пен Э.Торричелли (1644) еңбектерінде белгілі болған. Логарифмдік спиральдің қасиеттерін Я.Бернулли (1692) зерттеген. Логарифмдік спираль атауын П.Вариньон ұсынған (1704).
## Галерея

Image:logarithmic_spiral.png| Логарифмдік спираль (көлбеулік 10°)
Image:NautilusCutawayLogarithmicSpiral.jpg| Моллюск қабыршағы пішіні бойынша Логарифмдік спиральға жақын
Image:Low_pressure_system_over_Iceland.jpg| Исландиядағы төменгі қысым аймағы
Image:Messier51.jpg| Спиралді галактика

## Дереккөздер
*Ә. Қазанғапов

Санат:Спиральдар
Санат:Қисықтар
Санат:Трансценденттік қисықтар
Василий Никонович Азаров

**АЗАРОВ Василий Никонович** -1932 жылы  Ресей, Воронеж облысы Воробьев ауданы Краснополье ауылында туған — еңбек ардагері, механизатор. **Cоциалисттік Еңбек Ері** (1967). Еңбек жолын *1949 жылы* Воронеж облысы Воробьев  ауданы **[[Ленин]]** атындағы ұжымшарда жұмысшы болып бастаған. 1955 жылы Ольховат механикаландыру училищесін бітіріп комсомолдық жолдамамен Көкшетау облысына тың жерді игеруге келген. Ленинград ауданы Восход кеңшарында трактор жүргізушісі, *№3-трактор бригадасының* бригадирі болып жұмыс істеген.

## Сыртқы сілтеме
* Герои Социалистического Труда Воронежской области 
* История народов Средней Азии

## Дереккөздер
* "Қазақ Энциклопедиясы"
* Воронежская Энциклопедия. — Воронеж, 2008. — Т. 1. — 524 с. — ISBN 978-5-900270-99-9.
* Золотое сияние над воронежской землёй. — Воронеж, 2009. — Т. 1. — 300 с. — ISBN 978-5-7458-1193-7.

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1932 жылы туғандар
Сопрано

**Сопрано** ( – жоғары, үстіңгі) – ең жоғары регистрде айтылатын әнші әйел даусы. 

16 ғасырға дейін еуропадағы елдерде, әсіресе, ерлер қатысатын мәртебелі орындарда әйелдерге ән айтуға тыйым салынды; сондай-ақ керісінше әйелдер ортасында ерлерге де ән айтуға болмайтын. 16 ғасырдың 2-жартысынан бастап көпшілік алдында әйелдер де ән айтуға көшті. 19 ғасырдың алғашқы жартысында әйелдер даусымен айтылатын сопрано кең қанат жайып, тыңдаушы қауымның зор сүйіспеншілігіне бөленді. Сопраноның диапазоны до1 – до (ре-фа)3. Сопрано дауыстың тембрлік бояу-сазына қарай колоратуралық Сорпрано, лирикалық Сопрано, драмматикалық Сопрано, сонымен қатар лирикалы-колоратур. Сопрано және лирикалы-драмматикалық сопрано деп бөлінеді. Мысалы, қазақ әншілері Ш.Бейсекова мен Р.Жаманованың даусы сопраноға, А.Байқадамова мен К.Байсейітованың даусы лирикалы-колоратуралық сопраноға, Р.Жұбатұрованың даусы лирикалы-драмматикалық сопраноға жатады. Сопрано даусы негізінен әйелдер мен балаларға тән; қатан Дауыс.


Сурет:Range of soprano voice marked on keyboard.svg|Сопрано
Сурет:Range of mezzo-soprano voice marked on keyboard.svg|Меццо-сопрано
Сурет:Range of alto voice marked on keyboard.svg|Контральто
Сурет:Range of tenor voice marked on keyboard.svg|Тенор
Сурет:Range of baritone voice marked on keyboard.svg|Баритон
Сурет:Range of bass voice marked on keyboard.svg|Бас


## Дереккөздер


Санат:Әншілік дауыстар
Санат:Сопрано
Тәтті

**Тәтті** — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Тәтті ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Меркіден солтүстік-шығысқа қарай 39 км-дей жерде, Қызтоғансай өзенінің Қорағатыға құйылар сағасында боз жусан, эфемерлі сұр жусан аралас баялыш, күйреуік, ажырық, ши т.б. шөптесін өскен шалғынды сұр топырақты аллювийлі-пролювийлі қуаң далада орналасқан.

## Халқы

 
## Тарихы
Ауыл 1962-1997 жылдары өзімен аттас қой өсіретін кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Тәттіде 1997 жылдан өндірістік кооператив ұйымдастырылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта, бастауыш мектептер, мәдениет үйі, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, байланыс бөлемшесі, т.б. мекемелер бар. Тәтті арқылы Түрксіб темір жолы және Тараз – Алматы автомагистралі өтеді.

Ауыл Луговой-Шу темір жолы және Меркі-Шу тас жолы бойында орналасқан. Ауыл арқылы Орта құм және Сарғобы мал жайылымына өтетін тас жол бар. Ауылды тоғыз жолдың торабына орналасқан деуге болады.

## Ауыл атауы
1930 жылдары осы "Тәтті" колхозы орналасқан тұстан Луговой-Шу темір жолы салынып, пайдалануға берілді. Осы темір жолды салған жылдары скважина арқылы ауыз су шығарылған. Бұрын қолмен қазылған құдықтардағы суды пайдаланып келген жергілікті халық скважина суын тәтті екен деп атап кеткен. Осы сөзден "Тәтті" ауылының атауы пайда болған.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Бахар

**Бахар** — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл, Бахар ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шонжы ауылының солтүстігінде 3 км-дей жерде орналасқан. Қарадала алқабының қиыршық тасты сұр және қоңыр топырақты агроклиматтық белдемінде жатыр. Өзен аңғарында құрақ, ши, қалған жерінде астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өседі.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Бахарда әр түрлі бағыттағы бірнеше шаруашылық қожалықтары жұмыс істейді. Орта мектеп, фельдшерлік пункт бар. Тұрғындары басқа ауылдармен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы елді мекендері
Заңды жауапкершілік

**Заңды жауапкершілік** — заңды тұлғаны немесе жеке тұлғаны кейбір әрекеттерді орындауға немесе оларды орындаудан қалыс қалуға заңмен мәжбүрлеу шарасы.

Заңды жауапкершілік бірнеше түрге бөлінеді:

*Тәртіптік жауапкершілік – еңбек тәртібін бұзушыларға ықпал жасау нысаны‚ ол бойынша қызметкер жұмыс істейтін фирма әкімшілігі оған еңбек тәртібін бұзғаны үшін тәртіптік жаза (ескерту‚ сөгіс‚ қызметтен төмендету‚ жұмыстан босату‚ тағы басқалар) қолдануға құқылы;

*Әкімшілік жаза – азаматтар мен лауазымды адамдардың қызмет бабында әкімшілік құқық бұзғаны үшін оларға ықпал жасау нысаны‚ ол бойынша ескерту жасау‚ айыппұл төлету‚ тәркілеу, кейбір құқықтарынан (басқару‚ аң аулау‚ тағы басқалар) айыру‚ еңбекпен түзеу жұмысына жіберу‚ әкімшілік қамауға алу‚ шетелдік азаматты әкімшілік жолмен елден қуу, тағы басқалар шаралар қолданылады;

*Азаматтық құқықтық жаза – экономикалық шарттарды‚ мәмілелерді‚ тағы басқалар бұзғаны‚ экономика жағынан тиімсіз мүліктік сипаттағы зардаптарға апарып соқтыратын басқа да жолсыздықтар жасағаны үшін азаматтар мен заңды тұлғаларға ықпал ету нысаны, ол бойынша залалдардың‚ алынбаған табыстың орнын толтыру‚ айыппұл төлету‚ тұрақсыздық айыбын төлету‚ тағы басқалар шаралар қолданылады;

*Қылмыстық жаза – қылмыс жасағаны үшін‚ кәмелетке толмағандарды қылмысқа баулығаны үшін‚ басқа жеке тұлғаларға‚ заңды тұлғаларға‚ конституциялық құқықтар мен бостандықтарға‚ мемлекетке қастандық жасағаны және қастандық жасауға ортақтасқаны‚ тағы басқалар үшін азаматтарға ықпал жасау нысаны‚ ол бойынша айыппұл төлету‚ лауазымды атқару немесе қызметпен айналысу құқығынан айыру‚ қоғамдық жұмыстарға тарту‚ еңбекпен түзеу жұмыстарына жіберу‚ бас бостандығын шектеу‚ қамауға алу‚ бас бостандығынан айыру‚ өлім жазасы, тағы басқалар қолданылады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Н.С.Ахметова, М.С.Қайырбек. Заңды жауапкершілік ұғымына заманауи көзқарастар
* Г.Байсаринова. Заңды жауапкершілік институттың теориялық негіздері

Санат:Құқықтық жауапкершілік
Қосақиқаттылық

**Қосақиқаттылық** – теориялық дәлелге негізделген философиялық ақиқат пен діни сенімге байланысты ақиқаттың қатынасын білдіретін ұғым. 

Қосақиқаттылық орта ғасырларда философтар мен теологтар арасында өткір айтыс-тартыс туғызды. Діни көзқарас өкілдері – теологтар діни сенімді үстем деп санап, философияны, ғылыми білімді оған тәуелді етіп, діни ақиқатты жоғары қойды. Философтардың көбісі осы қайшылықты шешудің, екі ақиқатты үйлестірудің жолын іздестірді. Әйгілі араб философы ибн Рушд қосақиқаттылық ілімін ұсынып, дүниені, табиғатты ұтымды танудың ислам дініне қарсы келмейтінін, діни ақиқат пен “дәлелдеуге негізделген зерттеу жүргізуге мүмкіндік беретін” ақиқат бір-бірімен үйлесімді болатынын тұжырымдаған. Ал егер қайшылық туа қалса, дәлелді білімді жоққа шығару мүмкін емес болғандықтан, діни қағиданы бұзбай, оған “аллегориялық түсіндірме” беру арқылы екеуін үйлестіруге болады деп есептеді. 

Ибн Рушд дамытқан қосақиқаттылық ілімі орта ғасырлар мен Қайта өркендеу дәуірінде Франция, Англия, Италия, т.б. батыс елдерінде кеңінен қолдау тапты.

## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Философия
Қарақоңыз

**Қарақоңыз** –  Шу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Қордай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 652 км2. 

## Бастауы
Қарақоңыз Жетіжол және Қастек жоталарынан алып, Сортөбе ауылы тұсында Шу өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары жоғарғы бөлігінде тар, төменде кеңейеді, беткейі тік келген. Қар және жер асты суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Қаракемер ауылы тұсында 2,65 м3/сек. Өзеннің Ешкілі, Үлкен Ешкілі, т.б. салалары бар. Ауданның егістігін суарады. Кен алабында Қарақоңыз қорықшасы атты мемлекеттік қорықша орналасқан. 

## Дереккөздер
 

Санат:Қордай ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Ловуа

**Лoвуа**  —  Африка құрлығы Конго алабындағы өзен. Замбия, Конго және Конго Демокрактия республикалары аумағымен ағады. Луалаба өзенінің оң жақ саласы. өз. 1500 км, су жинайтын алабы 265,3 мың км². Танганьика көлінің оңтүстігіндегі үстірттен басталып, Бангвеулу көлінің оңтүстік бөлігі арқылы Конго өзеніне құяды. Бұл жердегі аты Луапула. Сарқырамалар мен шоңғалдар жиі кездеседі. Жылдық орташа ағымы 600 м3/с. Өзен бойында бірнеше СЭС салынған.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

 

Санат:Өзендер
Мейрам

**Мейрам** (Мейрамсопы) — Орта жүздегі арғын тайпасының құрамындағы бес рудан құралған  бірлестік. Бес мейрам деп те аталады. Оған қуандық, сүйіндік, бегендік, (Қозған) шегендік (Қақсал), қаракесек (Болатқожа) рулары кіреді. Мейрам рулары Ақмола, Атбасар, Қарағанды, Павлодар аймағында көп қоныстанған. Бұл бесеуіне қаракесектің маңында топтасқан шұбыртпалы және қамбар рулары да жатады. Таңбасы арғынның көз таңбасы , ұраны “Ақжол”.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақ рулары
Санат:Бірлестік
Канал

[200px|right|[Ирландиядағы канал]]
**Канал** *([[латын тілі|латынша]]:canalis – құбыр, науа)*, арна –гидротехникада, су ағыны арынсыз жасанды арна. Негізінен, грунтта қазылады.

## Каналдардың түрлері
Ірі порттардың кеме жүретін жерін тереңдету үшін су астында қазылатын гидротехтикалық  құрылысты да канал деп атайды. Пайдалану мақсатына қарай каналдар әр түрлі болады: 
* кеме қатынасы каналдары (Суэц, Панама, Волга-Дон каналдары, тағы басқа), 
* энергетикалық (деривациялық) каналдар, 
* өнеркәсіп орындарына, елді мекендерге, жайылымдарға су беру үшін қазылған жерді суландырғыш каналдар (Ертіс – Қарағанды каналы, Есіл су құбыры, тағы басқа), 
* ирригациялық каналдар (Арыс – Түркістан каналы, Үлкен Ферғана каналы, тағы басқа), 
* жиналған артық суларды ағызып жіберу және жерді құрғату үшін қазылған дренаждық каналдар, балық өтіп тұруға және ағаш ағызуға арналған каналдар, тағы басқа. Ал кешенді каналдар бір мезгілде бірнеше мақсатты су шаруашылық  мәселелерін шешуге арналған.

## Пайдаланылған әдебиет:


Санат:Каналдар
Заңды құзырет

**Заңды құзырет** немесе **құқықтық құзырет, юрисдикция** ( – сот ісін жүргізу, *jurіs* – құқық және *dіco* – айтамын) – тиісті сот не өкім шығаратын органдардың құқықтық дау-дамайларды шешіп, құқық бұзушылық туралы істерді қарауға, яки тұлғаның не басқадай құқық субъектісінің әрекеттерін заңдылық тұрғысынан бағалап, тәртіп бұзушыларға заң бойынша шаралар қолдануға қатысты уәкілеттіктерінің жиынтығы. Ол заңмен (не басқа нормативтік актілермен) белгіленеді. Заңды құзырет қаралатын қылмыстық істердің түрі мен сипатына қарай айқындалады әрі соған байланысты әр түрлі деңгейдегі сот органдарының құқықтық құзырына (іс қарауына) жатады. Азаматтық істерді сот жауапкердің тұрғылықты жерінде қарауға тиіс. Әскери қызметшілердің қылмысы әскери соттың құқықтық құзырына жатады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ақбұлақ (Аршалы ауданы)

**Ақбұлақ** (2007 жылға дейін - *Мичурино*) — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Ақбұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аршалы кентінен оңтүстік-батысқа қарай 15 км, Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 85 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы қаланған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Балалар бақшасы, орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана, сауда орталығы, асхана, дүкендер, кешенді тұрмыстық қызмет көрсететін қабылдау пункті бар. Мичуринодан 13 км жерден Астана – Қарағанды автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы – Аршалы (15 км).

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Балық өңдеу техникасы

thumb|Балық өңдеу техникасы
**Балық өңдеу техникасы** — балықты жуу, жару, бөлшектеу, тоңазыту, тұздау, ыстау, консервілеу, т.б. процесстер кезінде қолданылатын тех. құрал-жабдықтар. Балықты сыртқы шылымынан, шөп-шаламнан, т.б. тазарту үшін балық жуғыш машина пайдаланылады. Бұл процесс кезінде қиындық туғызбас үшін өте ірі балықтар алдын ала бөлшектелінеді. Жуғыш машинаның элеваторлы, барабанды, желдетпелі және тербелісті түрлері бар. Желдетпелі және тербелісті әдіспен жуу сирек кездеседі. Кең тарағаны — элеваторлы жуу машинасы. Ол астауға ұқсас. Ішінде электр қуатымен жылжитын тасымалдау лентасы бар. Астаудың бір басынан сорғының көмегімен таза су үздіксіз құйылып, екінші жақ шетінен ағып кетіп жатады. Құтылау (консервілеу) зауыттарында барабанды жуғыш машина пайдаланылады. Балықты механикалық жолмен бөлшектеп өңдеу арнайы машинамен атқарылады. Мұндай машиналардың бір амалдық және көп амалдық түрлері болады. Бір амалды машиналарға: балықтың қанаттары мен құйрықтарын, басын кесіп тастайтын, ішек-қарнын тазалайтын, кеспелейтін, т.б. машиналар жатады. Жұмыс процестері дискілі не  белгілі бір үлгідегі пышақтары, арасы, икемді тазартқыш құралдары бар машинамен орындалады. Ал көп амалды машиналар жұмыстың барлық түрлерін бір мезгілде атқарады. Олар республиканың құтылау цехтары бар комбинаттарында қолданылады.                 

## Дереккөздер



Санат:Балық шаруашылығы
Қанаш Қамзин ауылы

**Қанаш Қамзин** (2023 жылға дейін – *Жолқұдық*) — Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты Қанаш Қамзин ауылдық округінің құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Ақсу қаласынан солтүстікке қарай 40 км-дей жерде, Ертіс өзенінің сол жағасында, Ертіс маңы жазығының орталық бөлігіндегі қызғылт қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы көкөніс-сүт өндіру бағытындағы кеңшарды ұйымдастыруға байланысты қаланған. Кейіннен оған Қанаш Қамзиннің есімі берілді. 1996 жылдан кеңшар негізінде өндірістік кооператив пен шаруа (фермер) қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Қ. Қамзин атындағы орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Ақсу қалалық әкімдігі елді мекендері