open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Солдаттар аналарының комитеті

**Солдаттар аналарының комитеті**, Орал қаласында 1991 жылы 30 сәуірде құрылды.

**Оның негізгі міндеті** — әскери қызметте жүрген азаматтарды және олардың отбасын әлеуметтік қорғау; әскери қызметте жүрген азаматтарға және олардың отбасына, сондай-ақ әскери борышын өтеу кезінде қаза тапқандардың бала-шағасына материалдық және медициналық көмек көрсету, әскерилердің өмірі мен денсаулығын қорғауға арналған заңдардың орындалуына құқықтық бақылау жасау.

## Дереккөздер
Шанкр

**Шанкр** (*Сһаnсrе * - ойық жара) - Кейбір аурулардың қоздырғышы енген жерде пайда болатын жара немесе эрозия. Мысалы, мерез. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Штернгеймер - Мальбин клеткалары

**Штернгеймер - Мальбин клеткалары** - Сафрониннің спиртті ерітіндісіне генциан көгілдірін қосып бояғанда цитоплазмасы көгілдір көк түске, ядросы қоңыр түске боялатын сегментядролы нейтрофильдік гранулоциттер; пиелонефритпен ауыратын адамдардың ертеңгі несебінде табылады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Солтүстік-Каспий мұнайлы-газды облысы

**Солтүстік-Каспий мұнайлы-газды облысы** - Каспий ойпаты мұнайлы-газды провинциясына қарасты бөлігі.

Каспий теңізінің солтүстігінде, өзімен аттас ойпатты алып жатқан мұнайлы-газды алқап. Геологиялық құрылымы мезо-кайнозой және жоғарғы палеозойдың платформалық тысымен қапталған шөгінділерден түзілген.

Батыс Қазақстан облысы аумағы Солтүстік-Каспийдің екі облысын — Солтүстік-Батыс бортын (мұңда мұнайлы-
газды болып тұз асты және тұзаралық шөгінділер) және Opталық Каспий ойпаты облысын (мұнда мұнайлы-газды қабаты және келешегі тұз күмбезінің үстіңдегі шөгіңділермен байланысты) қамтиды. Толығырақ зерттелгені — Солтүстік-Батыс борттық мұнайлы-газды облысы.

*Бұл облыс мынадай 3 мұнай-газды ауданға бөлінеді:* 
* Сыртқы бортқа таяу,
* Борттық
* Ішкі борттық (Ішкі борттық аудаңда бірнеше мұнайлы газды зона анықталған. Олар: Шынар (Чинарев), Приграничное, Карпов, Теплов-Токарев, Дария-Деркөл, Межуступное, Қарашығанақ- Қобыланды).

Мұнай-газ жинақталу зонасы литол.-стратиграфиялық кешендермен және құрылымдық элементтермен байланысты белгіленген. Сонымен қатар бұл өзінің аймақтағы мұнай-газды балансы ретінде теңдесі жоқ зона болып табылады. Мұнайдың ең мол анықталған УВ қоры Ішкі бортқа таяу мұнай-газды ауданға, яғни Қаршығанақ-Қобыланды мұнай-газды зонасына шоғырланған.

Бұл зона бүкіл Солтүстік-Каспий мұнайлы-газды облысындағы өте ірі мұнай-газ конденсат кен орны саналады (қ. Қарашыганақ мұнай-газконденсат кен орны).

## Дереккөздер
Эвентрация

**Эвентрация** (*Еvепtrаtіо* - ішкі органдардың сыртына шығуы) - Ішкі органдардың іш қабырғасындағы тесік арқылы сыртқа ақтарылуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Эвисцерация

**Эвисцерация** (Еvіsсеrаtіо - ішкі ағзаларды сыртқа шығару) -
#	Патанатомияда - мүрденің ішкі органдарын тексеру үшін сыртқа шығару.
#	Акушерлік практикада - ұрықты талқандау операциясының сатысы - ұрықтың ішкі органдарын сыртқа шығару. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Сот-медицина сараптамасының облыстық бюросы

**Сот-медицина сараптамасының облыстық бюросы**, 1919 жылы Орал қаласында бөлім ретінде құрылған.

1954 жылы облыстық денсаулық сақтау бөлімінің жанындағыСот-медицина сараптамасының облыстық бюросына айналды. Бюрода 1971 жылдан сот-химия бөлімі, 1974 жылдан биологиялық бөлімі, 1978 жылдан чистол. және физ.-техника бөлімі, ал 1992 жылдан цитол. бөлімі жұмыс істейді.

## Дереккөздер
Батыс Қазақстан облыстық ЖИТС-ке қарсы күресетін және емдейтін орталық

**Батыс Қазақстан облыстық ЖИТС-ке қарсы күресетін және емдейтін орталық** - Орал қаласында 1989 жылы ашылған.

Ол ЖИТС-ті емдеу және облыс тұрғындарын диспансерлік бақылаудан өткізу жұмыстарын
жүргізеді. Оның ұйымдастыру әдістемелік, эпидемиялық бақылау, диспансерлік зертхана және әкімшілік бөлімдері бар.

Орталық компьютер-лазер қондырғыларымен, бейне түсіру жүйесімен, фитокалориметриялық және бөлгіш құралдармен жабдықталған. Ай сайын шамамен 15 мың адамды бақылаудан өткізеді.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы мекемелері
Санат:ЖИТС орталықтары
Эмболия

**Эмболия** (*Еmboloia* - ішке тарту) — қан мен лимфада бірге айналып жүрген, бірақ қалыпты жағдайда кездеспейтін бөлшектердің болуы және олардың тамыр өзегін бітеп тастауы.

Бұл аурудың даму себептеріне белгілі бір заттың бөлшектерінің қан ағысымен жылжып келе жатып, бір жерді бітеп қалуы жатады. Осыдан соң қантамыры бітеліп, қан жүрмей қалады және бұл бүкіл қан циркуляциясын бұзады. Бұл ауру қауіптілер қатарына жатады, себебі адам өліп кетуі мүмкін. Қантамырын бітеп қалатын бөлшектерге бекіген жерінен үзілген тромб түгелдей немесе оның кішкентай бөлігі жатуы мүмкін. Сонымен қатар эмболдар (яғни, эмболияны тудыратын бөлшектер) атеромалық бөлшектерден, холестериннің кристалдары мен жілік кемігі бөлшектерінен түзілуі мүмкін. Егер дәрілік заттардың көмегімен қан ұйындыларын еріту мүмкін болмаса, хирургиялық ем қажеттігі туындайды.

## Эмболияның жіктелуі

### Шығу тегіне қарай
* экзогендік эмболиялар
* эндогендік эмболиялар

### Ағу бағытына қарай
* қан ағысының бағытымен ағатын;
* ретроградты - қан ағысының бағытына қарсы ағатын эмболия;
* парадоксальды - эмбол қарыншааралық қалқан немесе жүрекшеаралық қалқанда тесіктің болуынан жүректің оң жағынан тікелей сол жағына, яғни кіші қанайналым шеңберіне түспей ауыса алатын жағдай;

### Орналасқан жеріне қарай
##### Кіші қанайналым шеңберінің эмболиясы
Өкпе артерияларының эмболиясы. Өкпе артерияларының эмболиясы кезінде олардың ішіндегі рецепторлардың қоздырылуынан жүйкелік-рефлекстік жолмен денедегі шеткері тамырлардың кеңуіне әкелетіні байқалған. Бұл рефлекстің белгілі бір мөлшерде қорғаныштық маңызы бар. Осы рефлекс бойынша өкпеге келетін қанның мөлшері шектеледі. Содан өкпенің ісініп кетуінен сақтандырады. Бірақ өкпеде газдардың алмасуы бұзылғандықтан жүрек етінің гипоксиясы дамып, оның жиырылғыштық қызметі әлсірейді, артериялық қысым қатты төмендейді де, коллапс дамиды. Кіші қанайналым шеңбері тамырларында эмбол тұрып қалғанда, өкпе артериолаларының рефлекстік жиырылуы болады, өкпе артерияларында қан қысымы көтеріледі. Бұл өз алдына оң жақ жүректің қызметін ауырлатады, қуыс және т.б. көктамырларда қанның іркілуіне әкеліп соғады. 

##### Үлкен қанайналым шеңберінің эмболиясы
Үлкен қанайналым шеңберінің эмболиясына сол жүрек ішіндегі (тромбэндокардит, миокард инфаркті) және артериялардың ішіндегі құрылған тромбтар, газ немесе май эмболиялары жиі әкеледі. Бұл эмболдар жүрек артерияларында, ми, бүйрек, көкбауыр т.б. ағзалардың тамырларында жиі кездеседі.

##### Қақпа көктамырының эмболиясы
Қақпа көктамырының эмболиясы сирек кездеседі. Бұл көктамырдың эмболмен бітелуі іш қуысындағы ағзалардың (асқазан, ішектер, көкбауыр) тамырларында қанның іркілуіне алып келеді. Осыдан іш шемені, іш терісінің астындағы көктамырлардың кеңуі ("медуза басы"), қан қысымының көтерілуіне алып келеді. Көп қанның, шамамен айналымдағы қанның 90 пайызға жуығы іш қуысы ағзаларының көктамырларында жиналып қалуынан, жалпы айналымдағы қан көлемі азаяды, артериялық қысым төмендейді, тыныс алу бұзылады, естен тану, тыныстық және тамыр қозғалтқыш орталықтарының салдануы байқалады, осыдан организмнің жан тапсыруы болады.

## Дереккөздер

Санат:Жүрек-тамыр жүйесі
Санат:Патологиялық процесстер
Спорттық-техникалық клуб

**Спорттық-техникалық клуб**, «Отан», 1974 жылы ашылған. 

Ол облыста спорттың техникалық және әскери-қолданбалы түрлерін дамыту, жастарды еңбекке және Отанды қорғауға тәрбиелеу және дайындау мақсатын көздеді. Клубта авторалли, мотоцикл кросы, оқ ату, әскери-қолданбалы көп сайыс, радиотехника, картинг, авиамоделв спорты, кеме жасау спорты және қызметші иттерді тәрбиелеу секциялары жұмыс істеді.

Клубта көптеген спорт шеберлері (КСРО спорт шеберлері — A.В.Тян, В.М. Марченко, B.Т.Бычков, О.Г. Файзуллин, В.М.Чурилин, А.Н.Савичев, Т.С.Иванов, КСРО спорт шеберіне кандидаттар — Ю.Г.Пантелеев, А.С.Тян, Г.П.Бокаушин, С.К.Борисенков, С.Б. Михеев, Н.Г.Ященко, С.Н.Назаренко, т.б.), жүргізуші, комбайншы, радиотехник, т.б. дайындалып шықты.

Клуб түлектері арасынан Ф.С.Шагалеев, Н.Майданов Кеңес Одағының Батыры атанды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт ұйымдары
Юинга ісігі

**Юинга ісігі** - Цитоплазмасы жіңішке шеңбер сияқты, сопақ немесе дөңгелек ядросы бар ұсақ клеткалардан тұратын сүйектің қатерлі ісігі; қаңқаның кез-келген сүйегін зақымдайды ( ұзын түтікше сүйектерді басым зақымдайды), бас сүйектерге, омыртқаға және өкпеге метастаз береді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Иманжан Жылқайдаров

**Иманжан Жылқайдаров** (1886 жылы Жезқазған облысы, Ұлытау ауданы) - жырау, ақын.

## Өмірбаяны
Балуан Шолақ, Үкілі Ыбырай, Ақан сері, Қүлтума,Тайжан сияқты әйгілі әнші, ақындармен түздас-дәмдес болып, тәлім алған. Он сегіз жасыңда ұлытаулық ақын қыз Бибіғали Оңғарбайқызымен, кейінірек Гүлжәмила, Ибадулла ақындармен айтысқан. «

Қазақстан жазушыларының Ш —IV съезінің делегаты болды. Академик Әлкей Марғүлан басқарған тарихи-этнографиялық экспедицияларға қатысты. Халық әдебиетінің нүсқаларын жинап, тапсырды. 

## Шығармалары

Әлібек» дастаны мен «Сабыр» толғауы 1916 жылғы ұлтазаттық көтерілісіне арналған. «Сәуле», «Ақ марқа»,«Әліби ерлігі», «Үлытау» «Шақшақ ұлы Жәнібек», «Назымбек» дастандары бар.

Таңдамалы шығармаларының жинағы («Жастарым, жайна», 1959) басылды, бірсыпыра өлеңдері «Пернедегі термелер» (1965), «Айтыс» (3-т., 1966) жинақтарында жариялайды."Әділбек" тарихи дастаны, "Сабыр" толғаулары, "Туысқандар қойды қол", "Гүлденген менің Отаным" (1958), "Сәуле", "Ақ марқа", "Үлытау", "Әліби ерлігі", "Ұлытау", "Шақшақ ұлы Жәнібек", "Назымбек" дастандары бар. Академик Ә.Марғұлан басқарған тарихи-этнографиялық экснедициясына (1947) қатысып, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаған. "Жастарым, жайна" таңдамалы шығармалар жинағы (1959) жарық корген. Шығармалары "Пернедегі термелер" (1965), "Айтыс" (1966), "Ленин деп халық жырлайды" (1969) жинақтарына енген. 

## Марапаттары
Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1886 жылы туғандар
Санат:Ұлытау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Амангелді Жылқышиев

**Амангелді Жылқышиев** - 1940 жылы Атырау қаласында туған. Атырау педагогикалық институтының тарих-филология факультетін бітірген. Институт бітіргеннен кейін Мақат ауданы мектептерінде мұғалім болды. 1966—1988 жылдары Мақат аудандық «Мұнайшы» газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшы, редактордың орынбасары міндетін атқарды. Қазақстан жазушылар одағының Атырау облысындағы әдеби кеңесшісі, қалалық «Қазақ тілі қоғамының» төрағасы және Мақат аудандық әкімшілігінде бас маман болып, аудандық «Мақат тынысы» газетінде қызмет еткен.
## Шығармашылығы
«Жалын» баспасынан «Тұңғыш» (1981), «Туған жер толғауы», «Өлке» баспасынан «Таң самалы», «Шарболаттай шыңдалған» (2004) атты жинақтары шықты. Бір топ өлеңдері «Тоғыз перне», «Мерейлі мекен» ұжымдық жинақтарына енді. 2008 жылы «Атырау — ақпарат» баспаханасынан шыққан «Асыл әнім» ұжымдық жинағына шығармалары енген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері
Қойшығұл Жылқышиев

**Қойшығұл Өмірұлы Жылқышиев** — қазақстандық ақын, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

1948 жылы 24 қазанда Атырау облысының Индер ауданындағы Жарсуат ауылдық округіне қарасты Жаманқұдық жайлауында дүниеге келген. 1975 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. Қазақ КСР Мәдениет министрлігінде, Қазақ теледидарында қызмет істеген. «Өнерпаз» қоғамдық қайырымдылық қорының президенті. Республикалық «Махамбет» қорының тете-президенті. Қазір Қазақстан жазушылар одағының Атырау облыстық филиалының директоры.

«Тұңғыш» (1978), «Мұң-кітап» (1998), «Асаукер» (2001) жыр кітаптарының авторы.

## Жетістіктері
М. Өтемісұлы туралы публицистикалық мақалары үшін Қазақстан Журналистер одағының А. Байтұрсынов атындағы сыйлығын алған (1996).

«Тамаша» ойын-сауық отауын ашқаны үшін (Л.Есеновпен бірге) авторлық куәлік берілген.

Махамбет атындағы сыйлықтың лауреаты, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Атырау облысы тұлғалары
Кеңесхан Зәкенов

**Кеңесхан  Зәкенов** - 1937 жылы Шығыс Қазақстан облысының Зайсан өңірінде 20 тамызда туған. Орта мектепті тамамдаған соң Қазақтың мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Оқи жүріп, түрлі тақырыптарға мақалалар жазды. Университетті бітіріп шыққан жас талап «Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінің, одан кейін «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінің Шығыс Қазақстан облысындағы меншікті тілшісі болды. «Социалистік Қазақстан» ғазеті редакциясына қызмет-ке алынып, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып 26 жыл қызмет істеді. Құрмет Грамотасымен, орден, медальдармен марапатталған.

Оқырмандарга «Жанартау», «Тау жолы», «Миллионер», «Жұлдызды дәурен» атты әңгіме-хикаят жинақтарын ұсынды. Халық ем-шісі С.Юлдаштың «Емші» кітабын әдеби өңдеп шығарды. Соңғы кітабы — «Сезім сәулелер!» 2001 жылы басылып шықты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Санат:1937 жылы туғандар
Білеушелер

нобай|250px|
**Білеушелер** — ені мен қалыңдығы 100 мм асатын ағаш материал. Өнделуіне байланысты білеушелер төрт қанатты (терт жағынан өңделген) және екі қанатты (екі жағынан өңделген) болады

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс материалдары
Бугель

**Бугель** - жарылудан қорғайтын ағаштың діңіне киілетін болатты сақина.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Ермұрат Зейіпхан

**Ермұрат Зейіпхан**  - 1966 жылы 30 маусымда Қытай Халық республикасындағы Шыңжаң өлкесі, Іле аймағы, Күнес ауданында дүниеге келген. Орта мектепті, өнер институтын сонда тамамдал, 1991 жылы қазанда Атамекенге оралып, Т. Жүргенов атындағы Өнер академиясында актерлік мамандығында оқиды. Содан кейін Абай атындағы опера және балет театрында, М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрында актер ретінде қабылданып, сан түрлі образдарды сомдаған. 2000 жылдан өмірінің соңына дейін ҚР Қорғаныс министрлігінің Орталық ансамбльінде негізгі әнші әрі фольклор бөлімінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарды. Сонымен қатар, Дүниежүзі Қазақтары қауымдастығының мәдени орталығын басқарды. Алматы қалалақы Қыздар педагогикалық институтында сабақ берді. «Көк тудың желбірегені», «Күнес-ай», «Дүниеғапыл», «Тәңірім-Тәңіртауым», «Сәбилер-ай», «Екі дүниеде жалғызым – Қазақстан», «Кенесары», «Шырын-ай», «Жанар қыз» секілді 70-ке жуық әннің авторы. Оның «Өзіңе арнадым», «Бұ дүние», «Үшбуырыл» атты жыр жинақтары, «Сыбызғы сарыны» атты прозалық кітабы жарық көрген. 1993 жылы 14 наурыз Алматы қаласында өткен сазгерлер мен әншілердің республикалық «Үкілі үміт» байқауында бас жүлдені, 1994 жылы Алматы қаласында өткен Күләш Байсейітова атындағы 5-республикалық әншілер конкурсының лауреаты, 1999 жылы 13 қарашада Алматыда Әсет Бейсеуов атындағы «Армандастар» атты республикалық байқаудың лауреаты және 1-жүлдесін, 2001 жылы қарашада «Жұлдыз» журналының Артығали Ыбыраев атындағы жыр мүшайрасының арнайы жүлдесін, 2004 жылы республикалық «Еділ-Жайық» атты авторлық кешке қатысып, жоғары алғыс құрметін, 2005 жылы 28 қыркүйекте дүниежүзі қазақтарының 3-құрылтайына арналған халықаралық жыр мүшайрасының жүлдегері қатарлы сыйлықтарды еншілеген. Қорғаныс министрлігі Орталық ансамбльіндегі қажырлы еңбегі үшін майор атағын алған. ҚР Мәдениет қайраткері.
2011 жылы маусымда Қытайдың Үрімжі қаласында өмірден озды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Каталондық бастама

**Каталондық бастама** — шахмат дебюті келесі жүрістермен басталады:

**1. d2-d4 Kg8-f6** 
**2. c2-c4 e7-e6** 
**3. g2-g3 d7-d5** 
**4. Cf1-g2**  жабық бастамаларға жатады.

## Нұсқалары

* **4. … c7-c6**
* **4. … d5:c4** - ашық жүйе
* **4. … Cf8-e7** - жабық жүйе

## Атауының пайда болуы
Дебют өз атауын 1929 жылы  Барселонада, Испания (Каталония), өткен турнир арқылы алды, онда оны Тартаковер қолданды.

## Әдебиет
* 

Санат:Жабық дебюттер
Санат:Шахмат
Бутобетон

**Бутобетон**- бетонтолтырғыш ретінде қолданылатын бутты тас. Көбінесе іргетастық имараты үшін колданады.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс материалдары
Санат:Бетон
Шойын балқытқыш

thumb|right|200px|Тас металл балқыту пешінің табаны
**Шойын балқытқыш** - қарсы токтың принципімен жылу алмасу пайда болатын толассыз әрекеттердің шахталық балқыту пеші.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Вакуумды терма қалыптасуы

**Вакуумды терма қалыптасуы** - термо пластикалық жадығаттың беттерінен бұйымдарды даярлау үрдісі, арнайы вакуум-қалыптық машиналарда вакуумдеу аркылы берілген модель бойынша қалыптанған және жоғары эластикалық жағдайға шейін қыздырылалы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Жаншып жұқарту

**Жаншып жұқарту** - айналу бөлігі арасындағы саңылауда пластмасса қалыптасатын технологиялық операция.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Су құбырының өткізгіштігі

**Су құбырының өткізгіштігі**- сырттық желіден су өлшеуіш ілмекке дейінгі тарау. Өткізгішті ғимарат қабырғасына 90° жасап, ғимараттан 0,003 көлбеулікпен салады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Бутар

**Бутар** - материалды шаюы үшін ластанған қоспаны тазартуына арналған перфораторланған сыртқы қабаты бар барабанды қондырғы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Ятрогения

**Ятрогения** (Iatrogenia - дәрігер әрекеті, себебі) - Дәрігердің байқамай айтқан сөзімен немесе іс-ірекетімен байланысты. 
## Дереккөздер


Санат:Медициналық этика
Санат:Медициналық құқық
Теріскен (ауру)

**Теріскен(ауру)**- Қабықтың шеміршегі безінің /мейбомий безі/ немесе май безінің /Цейсс безі/ жедел іріңді қабынуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тірі организмдер дүниесі

**Тірі организмдер дүниесі** - құрылымы және биосферадағы функциялық рөлі жөнінен тірі организмдердің ең ірі бірлестіктері тірі организмдер дүниесінің 5 түрі сараланады. Прокариот жоғары дүниесі екі дүниені — архибактериялар мен бактерияларды қамтиды, олар: редуценттер рөлін атқаратын ядросыз организмдер, биологиялық азот ұстаушылар, продуцент- хемотрофтар мен продуцент-фототрофтар (цианбактериялар). Эукариот жоғары дүниесі үш дүниені қамтиды, олар: Өсімдіктер — хлорофилы бар бір клеткалы және көп клеткалы организмдер, мұның өзі олардың фотосинтезді жүзеге асырып, экожүйелерде продуценттер (фотоавтотрофтар) болуына мүмкіндік береді. Жануарлар — дайып органикалық (тірі не елі) заттекпен көректепетіп гетеротрофтық организмдер. Бұл өте-мәте әр алуап топ экожүйелерде консументтер мен редуценттер рөлін атқарады. Жануарлардың барынша жылжымалылығы нәтижесінде олар органикалық заттектің орнын ауыстыруда (өсімдіктердің тұқымы мен тозаңын тасуды қоса) "көлік құралдары" болады, қөректері алуан түрлі болғандықтан (өсімдіктер мен әр түрлі жануарлар, микроорганизмдер, саңырауқұлақтар), — экожүйелердегі экологиялық тепетеіңікті реттеушілер болып табылады. Саңырауқұлақтар — (микроскоптық ашытқы клеткаларынан, өңездерден альт түрлеріпе дейінгі) организмдердің ұланғайыр тобы, олар органикалық заттектің редуценттері рөлін атқарады, өсімдіктердің топырақтан минералдық заттектер мен су сіңіруіне жәрдемдесіп, олармен сөлбеспелік байланыстар түзеді және өсімдіктер мен жануарлар популяцияларының тығыздығың реттейтін паразиттер болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Ағзалар
Тірі табиғатты қорғау деңгейі

**Тірі табиғатты қорғау деңгейі** — тірі материяның ұйымдастырылуы деңгейінің тұжырымдамасына негізделген, тірі табиғи ресурстарды (тірі табиғатгы) қорғау меп ұтымды пайдаланудың ерекше мәселелері. Тірі материяның ұйымдастырылуы деңгейінің тұжырымдамасы тірі материяның бағыныштылык құрылымын көрсетеді. Мұнда оның ұйымдастырылуының молекулалық тектік, клеткалық, мүше ұлпалық, организмдік, популяциялық түрлік, биогеоценотикалық және биосфералық деңгейлері сараланады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Винавер контргамбиты

**Винавер Контргамбиты** —келесі жүрістермен басталатын  дебют: 
**1. d2-d4 d7-d5** 
**2. c2-c4 c7-c6** 
**3. Kb1-c3 e7-e5**

Шимон Винавер атымен аталған.

## Тағы қараңыз
Альбин контргамбиты

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* http://sport-stalker.com.ua/prof_info/dictionary.php?wordlist=%C7%C0%D9%C8%D2%C0 

Санат:Жабық дебюттер
Форезия

[нобай|''[Pseudogarypus synchrotron* <small>Henderickx *et al*. 2012 жылғы үлгі</small>]]
*'Форезия*' ( — тасимын, әкетемін, еліктіремін) — [[кеңістік]]те бір [[организм]]нің басқалардың көмегімен [[орын ауыстыру]] құбылысы. 

Форезия [[XVIII ғасыр|18 ғасыр]]<nowiki/>дан бастап кенелерде байқалды және жанама түрде 320 миллион жылдық қазбаларда, бірақ мұндай өзара әрекеттесулер тек артроподтарда немесе жануарларда ғана емес. Жануарларға бекітілген тұқымдары бар өсімдіктер де форезит деп саналады.

== Форезия мысалдары ==
<gallery widths="190" heights="190">
Сурет:Lemonshark.jpg|Акула өткізетін [[Жабысқақ балық|жабысқақ балықтарды]].
Сурет:Phoresy edited.png|[[Ұзынаяқтылар|Ұзынаяқ]] аяғындағы [[Жалған саршаяндар|жалған саршаян]] (көк жебемен белгіленген)
Сурет:Nicrophorus humator - sexton beetle - Flickr - Nick Goodrum Photography.jpg|*Poecilochirus'' кенелері бар қабір қоңызы.
Сурет:Male Bombus hypnorum male with phoretic mites, Botevgrad, Bulgaria 02.jpg|Еркек Bombus hypnorum, форез кенелерімен.
Сурет:Leptopeza.flavipes.with.Lamprochernes.1.jpg|Жалған саршаян масалардың үстінде қозғалады.


## Дереккөздер

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тірі қалу қисық сызығы

**Tіpi қалу қисық сызығы** — белгілі бір уақыт аралығында тірі қалған түр дарақтарының санын көрсететін график. Ол абсцисса өсінде өмірдің орташа не абсолют ұзақтығы (тіркелетін жастың өмірдің орташа ұзақтығынан ауытқуын) жылмен немесе пайызбен, ал ордината өсінде дүниеге келген 1 мың дарақтың тірі қалғандарының саны көрсетіліп құрылады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Бюкс

220px|нобай|оңға|Бюкс
**Бюкс** () — зертханалық ыдыс түрі, көп белгілі уақыт аралығында дымқылдың сақталуына кепіл береді, мысалға топырақты сол уақыт аралығынан бастап оны тексеруге дейінгі аралық.

## Дереккөздер

Санат:Зертхана ыдыстары
Жаңакүш (Батыс Қазақстан облысы)

**Жаңакүш** — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы, Шыңғырлау ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде, Елек өзенінің сол жағалық аңғарында, бетеге, боз, жусан т.б. әр түрлі шөптесін өсімдіктер өскен шалғыңды-қоңыр, карбонатты қызғылт-қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 597 адам (293 ер адам және 304 әйел адам) болса, 2009 жылы 363 адамды (192 ер адам және 171 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 115 адамды (60 ер адам және 55 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1975 жылы ауданы мал бордақылау бірлестігі ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Жаңакүште және округтегі Қызылкөл, Ақсоғым, Ұрысай, Үлгілі және Шоқтыбай ауылдарында *«Шапағат», «Қызылкөл»* серіктестіктері мен бірнеше шаруа қожалығы құрылған.

## Инфрақұрылымы
2 орта, орталау, бастауыш мектептер, мәдениет үйі, 3 клуб, дәрігерлік амбулатория, 2 фельдшер-акушерлік және 2 дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Жаңақазан мектебі

**Жаңақазан мектебі** - Жаңақала ауданындағы тарихи оқу орны. 1890 ж. бұр. Новая Казанка аулындағы мешіт пен шіркеу жанынан қазақ-татар медресесі ретінде ашылған. 
* 1910-16 ж. медресе қарамағында үш бастауыш мектеп жұмыс істеді. Олар: 1-Нарын мектебі; 2-Қамыс-Самар мектебі; 3-екі кластық орыс мектебі. 
* 1916-17 ж. Нарын, Қамыс-Самар мектептері бірігіп, қазақ мектебі ашылды (50 оқушы).
* 1920 ж. ол орталау 7 жылдық қазақ мектебі болып ірілендірілді. 
* 1934 ж. орта мектепке айналып, кейін оған С.М.Киров есімі берілді. 
* 1973-74 ж. Новая Казанка а-ндағы М.Жүнісов атындағы орта мектепке қосылды. Үлгі жобамен салынған 420 орындық ғимараты бар. 
* 1991 ж. бас корпус жанынан 2 қатарлы бастауыш кластар салынды, сол жылы 60 орынды жатақхана ғимараты пайдалануға берілді. Қазір мектепте 600 оқушы білім алып, 56 ұстаз жұмыс істейді. Оның ішінде 13 мүғалім бірінші, 16 ұстаз екінші категориялы мамандар. Жаңақазан мектебінен әр жылдары С.Меңдешев, Ш. Қажыгалиев, Қ.Халықов, Б.Қаражанов, I .Әбугалиев, Х.Маданов, т.б. белгілі адамдар түлеп үшқан.

## Дереккөздер

Санат:Мектептер
Фосфор тыңайтқыштары

right|300px
right|300px
left|300px
**Фосфор тыңайтқыштары** - өнеркәсіптік әдіспен алынатын, құрамында өсімдіктер үшін қолайлы нысанда фосфор болатын минерал заттектер. Фосфор тыңайтқыштары ерігіштігіне және өсімдіктер үшін қолайлылығына байланысты үш топқа бөлінеді: 1) фосфоры суға еритін және  өсімдіктер оңай сіңіре алатындай нысанда болатын тыңайтқыштар — қарапайым және қосарлы суперфосфат; 2) фосфоры суда ерімейтін, бірақ әлсіз қышқылдарда (2%-дық лимон қышқылында) немесе аммоний цитраты сілтілік ерітіндісінде еритін тыңайтқыштар — преципитат, томасқож, термофосфаттар, фторсыздандырылған фосфат. Фосфор тыңайтқыштары — өсімдіктер үшін қолайлылығы орташа нысан; 3) суда ерімейтін және әлсіз қышқылдарда нашар еритін, тек күшті қышқылдарда толық еритін тыңайтқыштар — фосфорит ұны, сүйек ұны, өсімдіктер үшін жетуі қиын фосфор көздері. Суда еритін тыңайтқыштар ұнтақ және түйіршік түрінде, лимондық және цитраттық ерімелі тыңайтқыштар ұнтақ түрінде, еруі қиын тыңайтқыштар өте майда ұнтақ түрінде сондай-ақ, жануарлардың сүйектері және металлургия өнеркәсібінің фосфоры көп қалдықтары. Қандай шикізаттан алынғанына және өндірілу әдісіне байланысты қоректік элементінің (Р205) құрамы жөнінен фосфор тыңайтқыштары біршама әр түрлі болады. Дүние жүзінде өндірілетін фосфор тыңайтқыштарының жартысына жуығы суперфосфаттың үлесіне келеді. Бұл әмбебап фосфор тыңайткышын топырақтың барлық түрлеріңде және кез келген дақылға әр түрлі әдістермен қолдануға келеді. Түйіршіктелген суперфосфаттың ұнтақты түрден едәуір артықшылықтары бар: физикалық қасиеттері жақсы, қатараралық сіңіру кезінде нәтижелілігі мол. Жаздық бидай егістігінде 20 кг заттектің енгізілуі әр гектардың түсімін 3 — 3,5 ц арттырады. Алайда фосфор тыңайтқыштарын біліксіз қолданғаннан топырақтың басы артық фосфорлануы секілді зардабы болуы мүмкін. Фосфор уытты элемент болмаса да, фосфорлану кезінде топырақта тұздар концентрациясының көп болуы өсімдіктердің өсуі мен дамуына, әсіресе вегетация басталған кезеңде, теріс әсер етеді. Мұның үстіне топырактың фосфорлануынан басқа элементтердің біршама тапшылығы күшейіп, өсімдіктердің қоректенуі бұзылуының экологиялық тұрғыдан қауіпті түріне апарып соғуы мүмкін. Мұндайда өсімдіктер басқа элементтерді, соның ішінде ауыр металдарды көбірек сіңіруі ықтимал.
## Дереккөздер


Санат:Минерал тыңайтқыштар
Санат:Фосфор
Қабылдау (лингвистика)

**Қабылдау** - сөйлеу дыбыстарының тыңдап түсінуге әсер ету қабілеті, тыңдап, қабылдау.
* **Сөйлеуді қабылдау** - сөз арқылы қатынас барысында сөйлеушіден жеткен семантикалық информацияны тыңдаушының байыптауына орай болатын дара психикалық әрекет, тілдік сигналдарды өңдеу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дала суыры

**Дала суыры**, **байбак** () - суыр туысының сүтқоректісі. 

Дене ұзындығы 60 см, құйрық 15 см, салмағы 6,5 кг. КСРО да, Еуропада далалық жерлерінде және Солтүстік Қазақстанда эндемик. Тoп түзіп терең індерде жанұясы мен тіршілік етеді. Ін айналасындағы қазылған жер үлкен аймақта өсімдіктер құрамын өзгерте алады. Белсенділігі таңертен және кешке байқалады. 6 айға ұйқыға кетеді. Жылына бір рет 4-5 ұрпақ табады. КСРО Еуропа жағында соңғы уақытқа дейін оба қоздырушысының тасымалдаушы болғанымен қазіргі уақытта қорғаудағы жануар.

## Дереккөздер

Санат:Суырлар
Санат:Еуразия сүтқоректілері
Санат:1776 жылы зерттелген жануарлар
Тірілей жұмыртқалау

thumb|200px|Тірілей жұмыртқалау
**Тірілей жұмыртқалау** (Яйцеживорождение) — жануарлардың жетілген ұрығы бар жұмыртқа тууы. Ұрық аналық организмнен қосымша қөрек алмайды. Бұл омыртқасыздарға (көптеген кенелер, бітелер және тағы басқа) және омыртқалы жануарларға (кейбір балықтарға, жорғалаушыларға — кесірткелерге, су жыландарына, кәдімгі сүр жыланға, теңіз жыландарына) тон.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Суқұзғындар

**Суқұзғындар**, қарақаздар () – ескекаяқтылар отрядына жататын құстар. 

Дене тұрқы ұзынша (ұзындығы 50-100 см) жүзу және тереңге сүңгуге бейімделген. Қанаттары қысқа құйрығы қатты, ұзын. 2 түрі: *Nannopterum* Галапагос аралында ұшу қабілетін жоғалтқан түр және *Phalacrocorax* . 29 түрі барлық құрлықтардың (С. Азиядан және Америкадан басқа) теңіз жағалауларымен ішкі су қоймаларында таралған. КСРО 6 түрі бар; одан басқа 19 ғасырдың ортасына дейін Беринг а. ұшпайтын стеллер немесе көзілдірікті суқұзғындары (P. perspicillatus) тіршілік еткен. Ыкшамсыз бірақ жылдам үшады. Қорегі балық, шаянтәрізділер. Суқұзғындары үлкен қолониялары Чили және Перу жағалауларында. Бір түрі және түр тармағы ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Айдарлы суқұзғын (P. aristotelis) КСРО Қызыл кітабына еңгізілген.

Қазақстанның оңтүстік аймағында тұрақты, ал батысы мен Солтүстігінде сирек ұялайды. 2 түрі: үлкен суқұзғын (P. carbo) және кіші суқұзғын (P. pygmaeus) бар. Ұшып келіп-кету мерзімдерінде барлық жерде, тіпті Оңтүстік Алтай өңірінде де кездеседі. Балығы мол әр түрлі суқоймаларында мекендейді. Қанатының ұзындығы 32 – 35 см, салмағы 1,6 – 3 кг. Пішіні ерекше: қауырсыны жылтыр қара, денесі созылыңқы, құйрығы ұзын. Ұзын тұмсығының түсі қоңыр, ұшы ілмек. Басының екі жағындағы жалаңаш терісі сарғыш түсті болады. Көктемде желкесінде ұзын қауырсындар өседі. Осы белгілері арқылы оны су құстарының арасынан бірден тануға болады. Қарақаз жақсы жүзеді әрі сүңгиді. 10 м тереңдікке дейін сүңгіп, су астында 1 – 2 мин бола алады. Ұшуы – қаз тәрізді жылдам. Ұшқанда құйрығы, мойны мен тұмсығы бір сызықтың бойымен созылады. Жерде денесін тік ұстайды және жай жүреді. Жас су құзғындары ағаш бұтақтарына жақсы өрмелейді. Шоғыр құрып топталып ұялайды. Ұясын суға батқан ағаштарға, қамыс арасына, жағалаудағы жартастарға, ағаш басына салады. Қорегі – балықтар, оларды сүңгіп ұстайды. Көп жиналған жерінде балық шаруашылығынана зиян келтіреді. Қарақаз – жыл құсы. Наурызда ұшып келеді, сәуір – мамырда көкшіл не жасылдау реңді 3 – 5 жұмыртқа салып, оны қоразы мен мекиені кезектесіп 28 – 30 күндей шайқайды. Балапандарын балықпен қоректендіреді. Қазан – қарашада жылы жаққа ұшып кетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ескекаяқты құстар
Бактериялды капсула

thumb|right
**Бактериялды капсула** – полисахаридтерден, полипептидтерден немесе протеидтерден тұратын қопсыған үстіңгі беті. Ол бактерияларды қоршаған ортаның қолайсыз әсер етуінен қорғайтын құрал қызметін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Микробиология
Уақытша мекен станциясы

**Уақытша мекен станциясы** (Станция переживания) — тіршілік етуге айрықша қолайлы жағдайлардың болуына байланысты, белгілі бір түрдің өзі үшін ең ауыр кезеңдерде паналайтын мекені (аумақ, акватория).
## Дереккөздер


Санат:Физика
Спутник (акционерлік қоғам)

**Спутник** — акционерлік қоғам.

* 1960 жылы облыстағы халықар, жастар туризмінің бюросы ретінде құрылды. 
* 1981 жылы шаруашылық есепке көшірілді.

**Басты мақсаты** — шетел және ТМД елдеріне баратын жастардың саяхат тобын ұйымдастыру. Қазіргі уақытта әлемнің 70 елінің 200 туристік фирмасымен әріптестік байланыс орнатып, 100 шақты қала бойынша туристік маршрут ұйымдастырады.

* 1991 жылы «С.» акционерлік қоғамы ретінде қайта құрылды.

## Дереккөздер


Санат:Акционерлік қоғамдар
Улы шоғырлану

**Улы шоғырлану** (Токсическая концентрация) — әр түрлі уақыт аралық- ауқымы; қазіргі кезде зиянды заттектің 30 күн ішінде сынақтағы жануарлардың тең жартысының опат апарын соғатын шоғырлануы ұлы шоғырлану болып есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Көтеріңкі бәсең

**Көтеріңкі бәсең** - орта белігінде ең жоғарғы қарқынды мелодикалық немесе басым (*акцентті*) иін сызық.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Улылық

**Улылық, уыттылық** (Токсичность) — кейбір химиялық элементтердің, қосындылардың және тіршілік заттектерінің организмдерге (адамға, жануарларға, өсімдіктерге, тағы басқа) зиянды әсер ету қабілеті.
## Дереккөздер


Уыттылық

Санат:Физика
Столыпин Аркадий Дмитриевич

**Столыпин Аркадий Дмитриевич** (1821 — 1899) - генерал, дворян тұқымынан, Жайық қазақ-орыстар әскерінің жоғарыдан тағайындалған атаманы (1857-1862).

Жан-жақты білімді, тарихшы, мүсінші, музыкант, дін ілімін меңгерген.

1877-1878 жылы Қырым және орыс-түрік соғысына
қатысқан. Атаманның белсенділік көрсетуімен Оралда театр ұйымдастырылды, сондай-ақ Орал-Самара почта жолы, **Орал-Бузулук-Самара** телеграф желісі және түңғыш әскери баспахана (1862) жұмыс істей бастады, бірнеше мектеп және діни училище, шіркеу ашылды.

## Дереккөздер


Санат:Орыс-түрік соғыстары
Фотосинтездік белсенді радиация

**Фотосинтездік белсенді радиация (ФБР)**  — жасыл өсімдіктер фотосинтез процесіне пайдаланатын күн энергиясының бөлігі. Өсімдіктердің көміртекті фотосинтетикалық бекіту қабілеті пигменттердің (хлорофилдердің тобынан) болуымен анықталады. Бұл пигменттер сәулелік энергияны 380— 710 нм толқын ауқымында байланыстырады. Оған Күннің барлық сәулелік энергиясының шамамен 44%-ы ғана кетеді, ал күн спектрінің қалған бөлігі жасыл өсімдіктер үшін энергия көзі бола алмайды. Мысалы, солтүстіктегі күңгіртқыл қанды және аралас ормандарда иін тірескен ағаштардың жантығы фотосинтездік белсенді радиацияның спектрлік талдауын өзгертіп, 1—2%-ын ғана өткізе алады. Өсімдіктердің фотосинтездік белсенді радиацияны ең көп пайдалануға бейімделуі жапырақтарының кеңістікте бағытталуынан көрінеді. Мысалы, жапырақтары тік орналасқан өсімдіктерде (астық тұқымдастар, қияқ- өлең) күн сәулесі таңертең және кешке толығырақ сіңіріледі. Жапырақтары көлденең орналасқан өсімдіктер (негізінен сциофиттер) тал түстегі күн сәулесін толық пайдаланады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Шақай Мерғалиев

**Шақай Мерғалиев** (1901, Жаңақала ауданы — өлген жылы белгісіз, Казталов ауданы) — Социалистік Еңбек Ері (23.6.1948). 1935 жылдан «Интернационал» ұжымшарында шопан. 1942-46 ж. Кеңес армиясының еңбек батальоныңда жұмыс істеген. Әскерден оралған соң ұжымшарда 1951 жылға дейін шопан. 1961 ж. зейнеткерлікке шыққан. 1947 ж. қозы алуда жоғары көрсеткішке жеткені үшін сол кездегі ең мәртебелі атаққа ие болған.
## Дереккөздер


Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Святослав Земцов

**Святослав Земцов** - 1949 жылы  30 наурызда Қостанай облысының Демьяновка селосында туған.

Мектеп бітірген соң дәнекерлеуші, жүргізуші, мастер болып жұмыс істеген.

1979 жылы индустриалды-пед-гогикалық техникумды бітірген. 1985—1990 жылдары Талдықорғандағы I. Жансүгіров атындағы педагогикалық институтының филология факулътетінде оқыған. Ауданаралық «Светлый путь» газетінің редакторы болып істеген.

1992 жылы «Шелковый конь», 1993 жылы «Ожидание» өлеңдер жинағы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қостанай облысы
Санат:1949 жылы туғандар
Стоматологиялық емхана

**Стоматологиялық емхана** — тұрғындарға тіс емдеу және арнаулы протездер салу қызметін көрсететін медициналық мекеме.

Әдетте олар ересектерге және балаларға арналған Стоматологиялық емхана болып бөлінеді. Облыста стоматологиялық қызмет көрсету 1948 жылдан басталады.

Оны тұңғыш ұйымдастырушы дәрігер-стоматолог Я.А.Замаховский болды. 
* 1972 жылы облыстық Стоматологиялық емхана (106 дәрігер) ұйымдастырылды. 
* 1981 жылы облыстық балалар Стоматологиялық емхана ашылды.

## Дереккөздер


Санат:Стоматология
Улыхимикаттар

thumb|Улыхимикаттар
**Улыхимикаттар** (Ядохимикаты) - шаруашылық немесе медициналық тұрғыдан жағымсыз организмдермен күресу үшін қолданылатын химиялық заттектер. Қазіргі кезде пестицидтер деген термин жиірек қолданылады. Мысалы, ауыл шаруашылығында ауру тұдыратын бактерияларды, зиянкес құрт-құмырсқаларды, кенелерді, арам шөптерді және тағы басқа жоюға кеңінен қолданылатын пестицидтер.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Вертикалды қоспа

**Вертикалды қоспа** - түбі конус тәріздес цилиндр формалы резервуар немесе пирамидалды түбінің параллелипипеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Айыр өркешті түйе

**Айыр өркешті түйе** () — түйе туысына жататын сүтқоректі. Дене ұзындығы 250-360 см, биіктігі 180-210 см. Жабайы айыр өркешті түйе (1877) Н. М. Пржевальский ашқан Моңғолия шөл даласында ғана кездеседі. Қазақстанда 18 ғасырға дейін жойылмай ұсақ үйір құрып тіршілік еткен. Сирек кездесетін жануар саны 400-600-ден аспайды. Үй жануарлары ретінде Орталық Азияда және Қазақстанда өсіріледі. Жабайы айыр өркешті түйе қолдағылардан айырмашылығы өркештері кішіріктеу және аяқтары ұзын.

Айыр (қос өркешті) түйе — сірі табандылар отрядының түйе тұқымдасына жататын ашатұяқты сүтқоректілердің бір түрі. А.т. екі өркеші бір-біріне жаналас, арасына екі кісі еркін орналаса алатындай алшақ орналасқан. А.т. негізгі мекендеген ортасына қарай Қазақстандық, Моңғолиялық, Астрахандық (қашақа), Орта Азиялық, т.б. болып бөлінеді. Бұлардың ішінде кең тарағаны қазақстаңдық қос өркешті түйе - қазақы бактриан. А.т. Қазақстанда өсірілетін түйенің 95 пайызын құрайды. Өте жүндес, шудалы болғандықтан, суыққа төзімді, шөлейт, қуаң далалы өңірде өсіруге жақсы бейімделген. Тірілей салмағы - 500-650 кг, таза ет шығымы — 60-62%. Әр інгеннен 7 айда орта есеппен майлығы 5,5% 1200 кг сүт сауылады, таза жүн түсімі 80-85% 6-7 қг жүн қырқылады. А.т. шамамен 35-40 жыл жасап, жұмыста 20-25 жыл пайдаланылады. 2-3 жасында жынысы жетіледі, бірақ інгені (бұзбашасы) алғашқы рет 3-4 жасында қайытылады, бурасы 5-6 жасында келеге шағылысқа түсіріледі. Буаз а.т. інгені 410 күн көтеріп, екі жылда бір жалқы боталайды. А.т. тұқымын асылдандыру жұмысымен Қазақтың ғылыми-зерттеу қаракөл шаруашылығы институты айналысқан.

## Галерея

Kamele Zoo Berlin 2.jpg|Берлин хайуанаттар бағындағы бактриандар. Басындағы ұзын және қалың шаш анық көрінеді.
Saxaul-baum.JPG|Гоби шөліндегі сексеуіл бұталары түйелерге тән азық болып табылады
Met, china, plaque with bactrian camel, north china, 2-1st century BC.jpg|Қола табаққа бактриан түйесінің бейнеленуі, Қытай, б.з.б. 2-1 ғғ.
Across Mongolian plains; a naturalist's account of China's "great northwest", by Roy Chapman Andrews photographs by Yvette Borup Andrews (1921) (16563363347).jpg|Түйе керуені. R. Ch. Andrews «Моңғол жазықтары арқылы» кітабынан Y. B. Andrews'тің суреті, 1921 ж.
CamelsOmnogovi.jpg|Түйелер құдық жанындағы суару шұңқырында, Моңғолия (Оңтүстік Гоби аймағы)
A view of camels c.1900.jpg|Бактриан түйелері оралған. Хайбер асуы, 19-20 ғасырлар тоғысында
Turkmen man with camel.jpg|Қап мақта артқан бактриан түйесі. Түрікменстан, С. М. Прокудин-Горскийдің суреті, 20 ғасырдың басы
Taklamakan-d10.jpg|Ер астында бактриан, Яркенд аймағы, Қытай (Такламакан шөлі)
Elitevalenkiduble46.jpg|Түйе жүнінен тігілген киіз етік
Uzbekistan stamp №246.jpg|Өзбекстанның пошталық маркасы.


## Дереккөздер

Санат:Сірітабандылар
Меркурий (дүкен)

**«Меркурий»** - Орал қаласындағы сауда үйі, шаруашылық есептегі дүкен. «Меркурий»-дің жалпы ауданы 15.960 м², оның ішінде қойма белмелерінің ауданы 3.580 м², сауда алаңы 5.282 м². Сауда үйінде 23 секция, 3 қойма, 1 асхана, 1 кафе, 1 десерт- бар, 1 кондитер цехы бар.
## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы
Металл бұйымдар зауыты

**«Металл бұйымдар зауыты»** ЖШС - күнделікті тұрмыстық тұтынымға қажетті бұйымдар, аспаптар мен ыдыстар шығаратын кәсіпорын. Ол 1929 ж. Орал қаласында «Молот» атты шағын үстаханалық артель ре- тінде құрылды. 1960-63 ж. «Тәжірибелік-сынақтық металл бұйымдар зауыты», 1963-68 ж. «Рембытметалл», 1968-98 ж. «Орал металл бұйымдар зауыты» деп аталды. Қазір «Металл бұйымдар зауыты» жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Зауыттың жалпы аумағы — 17500 м2, онда өндірістік және әкімшілік корпустары, түсті метал- дарды құю және тефлонмен қаптау, аспап, компрессор цехтары, қоймалары орналасқан. 120 адам еңбек етеді. Зауыт өнімдері (электр сеператорлар, кескіш құралдар, автомобиль домкраттары, табалар және т.б.) республика көлемінде, сондай-ақ шет аймақтарда жоғары сұранысқа ие.
## Дереккөздер
Үстіңгі су

**Үстіңгі су** - жер асты суларының уақытша немесе маусымдық жиналуы аэрациялы аймақта салыстырмалы тереңдікте; шек қойылған аудандарға тез тарата алады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Жоғарылаушы

**Жоғарылаушы** (өрлвуші) - сөз соңына қарай сөйлеу мүшелері қысымының жоғарылау сипаты, ең жоғарғы қарқынға ие; мелодикалық иіннің өрлеу бағытына қарай езгеруімен сипатталатын.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мешіт ғимараты

**Мешіт ғимараты** - Орал қаласындағы мұсылмандардың ғибадат үйі. Қазір жұмыс істеп түрған бұл мешіт 19 ғ-дың 90- шы жылдары салынған (Жұмысшы көшесі, 27). Ескі ағаш мешіт қаланың тарихи бөлігі — «Хан тоғайына» жақын Курени көшесінде болған. Себебі, 1775 ж. Оралдағы қазақтар, текелік ноғайлар (ноғай татарлары), қызылбас-түріктер (парсылар) аталмыш көшеде және 2 татар селосыңда (слободка) орналасқан. Оның қашан салынғаны жөнінде толық мәлімет жоқ. Болжам бойынша, Жайық қ-мен бірге, шамамен 1620 ж. түрғызылғанға ұқсайды. Ол кезде қалада қазақгармен қоса татарлар, басқа да көптеген мұсылман халықтары тұрған. 18- 19 ғ-дағы қаланың жоспарында мешіт орнатылған екі жер көрсетілген. Олар ағаштан салынғандықтан өртеніп кеткен. 19 ғ. 20-шы жылдарынан бастап мешітті тастан салған. Олар осы күнге дейін сақталған. Біреуі қаз. Достық-Дружба даңғылындағы 27-нші, екіншісі Орджоникидзе к-ндегі 57-үйде. 18 ғ- дың соңы мен 19 ғ-дың басында салынған 4-ші мешіт шамамен Пугачев және Орджоникидзе к-нің қиылысында болған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мешіттері
Зияш Құнанбай

**Зияш Құнанбай** - 1953 жылы 30 наурызда Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Ақтөбе ауылында туған. 
*1976 жылы Алматы қаласындағы зоотехникалық мал-дәрігерлік институтын тамамдаған.
*Еңбек жолын Жамбыл қаласындағы «Тері илеу және өңдеу» зауытында қатардағы жүмысшыдан бастаған. 
*1976 жылдан Жамбыл облысы, Қордай ауданындағы «Георгиевский» кеңшарында зоотехник-селекционер, 
*1980 жылдан Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы «Жасөркен» жеміс-жидек кеңшарында бас зоотехник, 
*1983 жылдан Торғай облысы, Қима ауданындағы «Авангард» кеңшарының бас зоотехнигі, директоры, 
*1986 жылдан Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы Аса кеңшарының бас зоотехнигі қызметтерін атқарған. 
*1989—1998 жылдар аралығында Жамбыл облысы, Свердлов (қазіргі Байзақ) ауданындағы «Көлқайнар» ауыл шаруашылық кооперативінің төрағасы, 
*1998 жылдан Ақмола облысындағы Степногорск қаласында «Жаңалық» деген атпен газет, « Стелла » телерадиокомпанясының жанынан қазақ тілінде «Шолу» атты телеарна ашқан. Өзі редактор, телерепортер-журналист қызметін бірге атқарыл, монтаждау жұмысына белсене араласқан. «Операция опиум» атты 2 сериялы фильмнің сценарийін жазған. 
*2002 жылдан Жамбыл облысы әкімшілігінің табиғи ресурстар және табиғат байлықтарын пайдалануды реттеу департаментінің баспасөз хатшысы әрі өзі ашқан «Арыстан» газетінің Бас редакторлық қызметін бірге атқарған. Қазір Алматы облысы, Жамбыл ауданына қарасты «Жас кешу» шаруа қожалығының зоотехник-малдәрігері.

Қаламгердің мақалалары, очерк, повестері газет беттерінде жарияланып тұрады. «Соңғы сапар», «Кездесу» атты романдары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Жуалы ауданында туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Жоғары өрмелеу жұмыстары

**Жоғары өрмелеу жұмыстары** - жердің, аралық жабынның немесе жұмыс төсемі бетінен 5 м астам биіктікте орындалатын жұмыстар, олардың үстінен құрастырғанда не жөндегенде ті- келей құрылымдармен немесе жабдықтармен жұмыстар өндіріледі, сонымен жұмыс орындаушыларды құлаудан сақтайтын негізгі құрал сақтық белдігі болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Фотохимиялық реакциялар

right|300px
**Фотохимиялық реакциялар** - электромагнитті толқындардың, оның ішінде жарықтың әрекетімен болатын химиялық процестер. Табиғатта кеңінен тараған, фотосинтездің, озон қабатының түзілуі мен бұзылуының, фотохимиялық у түтін пайда болуының және ластағыш заттектердің, басқа да бірқатар айналуларының негізі осы фотохимиялық реакциялар болып табылады.
Фотохимиялық реакциялардың басқа мысалдары:
* фотопластинканың сәулесезгіш қабатындағы күміс бромидінің ыдырауы,
* фотоизомеризация,
* фотохимиялық индукцияланатын перициклді реакциялар,
* фотореактивация - ДНҚ-ны бұзылулар кезінде қалпына келтіретін механизмдердің бірі (прокариоттарда, қарапайымдыларда, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, омыртқасыздарда және т.б. болады).

Фотоқозу - фотохимиялық реакцияның бірінші кезеңі, бұл кезде тітіркенуші зат жоғары энергиялы күйге жетеді. Фотосенсибилизатор сәулелерді жұтып, энергияны тітіркенуші затқа жеткізеді. Кері үрдісте фотоқозған күй химиялық реагент арқылы деактивтенеді. Фотоқозу фотоизомеризация үрдісінде негізгі рөл атқарады, сонымен қоса, фотохимияда, люминисценцияда, т.б.-ларда қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мешітқұм

**Мешітқұм** – Нарын құмындағы жоталы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Хан Ордасы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 28 км-ге созылған, енді жері 4–6 км. 

## Өсімдігі
Мұнда ақ қайың, қара ағаш, құм етегінде жиде өседі. Мешітқұм жыл бойы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы құмдары
Ультракүлгін сәуле шығару

**Ультракүлгін сәуле шығару** — жарық сәулелері спектрінің күлгін бөлігіне іргелес, күлгін және радиосәулелер аралығында орналасқан, толқын ұзындығы 400—10 нанометр (нм) аралығына сәйкес келетін электрмагниттік сәулелер. 
Толқын ұзындығы қысқарған сайын мөлдір денелердің оларды сіңіруі күшейе түседі, ал ұзындығы 100 нм-ден кем сәулелер толық ұсталып қалады. Көптеген ғарыш денелері, әсіресе Күн ультракүлгін сәуле шығарады. Жерге түсетін ультракүлгін сәулелер А (толқын ұзындығы 400—320 нм), В (320-290 нм) және С (290-40 нм) болып бөлінеді. "А" ультракүлгін сәулесі Жер бетіне көрінетін сәулелермен (жарық сәулелерімен) қатар келіп жетеді, айтарлықтай фотохимиялық әсері бар, мысалы, теріпі "тотықтырады" (секпіл басып кетеді). "В" ультракүлгін сәулесінің едәуір бөлігі Жер атмосферасының озон қабатында тұтылып қалады, тірі протоплазманы жою қасиеті бар. Ол көп мөлшерде әсер еткен жағдайда теріні күйдіреді, қабыршақтандырады, тері обырының кейбір түрлерінің (базальдық клеткалар ісігі, терінің тікенек тәріздес клеткаларының обыры, меланома) себепші болады. Жер бетіне келіп жететін "С" ультракүлгін сәулесі толығымен дерлік атмосфера қабатында тұтылып қалатындықтан, Жер бетіне жетпейді. Ультракүлгін сәулелер организмнің иммунитетін төмендетеді, әр түрлі көз ауруларына себепші болады.
### Тарихы
Инфрақызыл сәуленің анықталғанынан кейін, неміс физигі Иоганн Вильгельм Риттер спектрдің қарсысындағы, күлгін түстен толқын ұзындығы қысқа сәулені зерттеуді бастады. 1801 жылы көрінбейтін ол жарықта ыдырайтын күміс хлориді күлгін ауданның шекарасынан тыста орналасқан көрінбейтін сәуле әсерінен тезірек ыдырайтынын байқады. Күміс хлориді жарықта  бірнеше минут ішінде күңгірттенеді, ал спектрдің әр бөлігі процесс жылдамдығына әртүрлі деңгейде әсер етеді. Күлгін түске дейінгі ауданда бұл процесс ең тез байқалады. Сол кезде көпртеген ғалымсдар жарық үш компоненттен құралады деген тұжырымға келді: тотықтандыратын(инфрақызыл), жарықтандыратын (көрінетін жарық) және тотықсыздандыратын (ультракүлгін).
## Адам ағзасына әсері
Спектрдің 3 әр түрлі бөлігінде сәулеленудің биологиялық эффекті әр түрлі болғандықтан, биологтар өз ісінде ең маңызды деп келесілерді атайды:
*Жақын ультракүлгін, УКА сәулелер (UVA, 320-400Нм)
*УК-В сәулелер (UVB, 290-320Нм)
*Алыс ультракүлгін, УК-С (UVC, 40-290Нм)
## Дереккөздер


Санат:Физика
Дмитрий Лаврентьевич Стрелец

**Дмитрий Лаврентьевич Стрелец** — Кеңес Одағының Батыры.
## Өмірбаяны
* 1930-1941 жылы теміржолшы болған. 
* 1942 жылы майданға аттанды.

47-атқ. дивизиясының құрамында Берлинге дейін барған. Познань қаласы (Польша) маңындағы Варта өзенінен өту кезінде көрсеткен ерекше ерлігі үшін Батыр атағы берілді. Соғыстан кейін Орал қаласына көшіп келген.

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Приморье өлкесінде туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Бандикуттар

**Бандикуттар**, **қалталы борсықтар** () – қалталылар ықшам класы бандикуттәрізділер отрядының тұқымдасы. Дене ұзындығы 17-50 см құйрығы 9-26 см; салмағы 4,7 кг. Алдыңғы аяғында екінші төртінші саусақтары ұзын тырнақтары қатты; артқыларында екінші және тертінші саусақтары біріккен тек тырнақтары ғана бөлінген (жүн тазалауга қызмет етеді). Қалтасы артына және астына қарап ашылады. Қалталылар арасында бандикуттар ғана плацентасы бар; 7-8 туыс 1719 түрі Австралияда, Тасманияда, Жаңа Гвинеяда және бірқатар басқа аралдарында таралған. Құрлық түрлері секіріп жүреді. Көп түрі жәндіктермен қоректенеді. Жылына бір рет 2-8 ұрпақ табады. Бандикуттар буаздылығы сүтқоректілер арасында ең аз уақыт алады 12,5 тәулік. Кейбір бандикуттар кәсіпшілік нысаны (еті және терісіне бола). 2 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бандикуттәрізділер