open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әсипат Сауытбекқызы Әлметова

**Әсипат Сауытбекқызы Әлметова** – қазақстандық ғалым, педагогика ғылымдарының докторы (2007), профессор (2009). 

1958 жылғы 15 қазан күні Жамбыл облысы Мерке ауданы) Тұрар Рысқұлов атындағы ауылында дүниеге келген.  

## Қызметі
1978 жылы ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 

Еңбек жолын мектепте ұстаз болып бастады (1978–1985) 

Педагогика ғылымының ғылыми-зертеу ортағында кіші ғылым қызметкер (1986–1989), 

Қазақ ұлттық кітапханасы|Қазақ ұлттық кітапханасында аға редактор (1989–1991), 

ҚазҰПУ-да аспирант (1991–1994), 

ҚазҰУ-да аға оқытушы (1994–1995), 

Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент (1996–2004), 

аға ғылым қызметкер (2004–2008), 2009 жылдан институттың мамандарды дайындау жөніндегі директоры. 

## Шығармашылығы
«Қазақ тілі сабағында студенттердің сұхбаттық тілдесім мәдениетін қалыптастырудағы ғылыми әдістемелік негіздері (жоғары оқу орындарындағы)» деген тақырыпта  докторлық диссертация қорғады.

### Ғылыми еңбектері мен басылымдар
* Сұхбаттасу мәдениеті. Монография, А., 2007;
* Қазақ тілі. Оқулық (бастапқы деңгей), А., 2005.

## Отбасы
* Жолдасы: Кенжехан Ісләмжанұлы Матыжанов

* Балалары: Рауан Кенжеханұлы (1979), Лаура Кенжеханқызы (1981), Санжар Кенжеханұлы (1989)
 
## Дереккөздер


Санат:тұлғалар
Нығметулла Киікбаев

**Нығметулла Киікбаев** (5.5.1910, Жамбыл облысы Байзақ ауданы – 6.11.1982, Алматы қаласы) – тарих ғылымының докторы (1970), профессор (1972), 
*1977 - Қазақ КСР-інің еңбек сіңіргенғылыми қайраткері.
*1933 - Әулиеата (Тараз) қаласындағы педагогикалық техникумды бітірген.
*1933-1935 - Жамбыл облысы қазіргі Байзақ ауданында мұғалім, балалар үйінің директоры, ауданы оқу бөлімінің инспекторы болды.
*1939 - ҚазПИ-дің тарих факультетін (қазіргі ҚазҰПУ) бітіргеннен кейін,
*1941 - Алматы қаласындағы орыс-қазақ педагогикалық училищесінің директоры,
*1941-1943 - Жамбыл облысы оқу бөлімінің меңгерушісі,
*1945-1948 - БК(б)П ОК-нің жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы (1943–45), Қазақстан Компартиясы ОК-нің лекторы,
*1948-1951 - ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі,
*1951-1961 - доцент,
*1961-1963 - ҚазПИ-де доцент, декан,
*1968-1972 - кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.
*1969 жылы «Исторический опыт КОКП в разрешении национального вопроса в Казахстане (на материале казахского народа)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
Киікбаев 100-ден астам ғылыми жарияланымның, кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ұлан Хамзаұлы Әлмішев

**Ұлан Хамзаұлы Әлмішев**(14.2.1955 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Шал ақын ауданы Ысқақ Ыбырай ауылы) – агроном, ауыл шаруашылық ғылымның докторы (2007). Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1977, қазіргі Қазақ ұлттық аграрный университеті) бітірген. 1984–1992 жылы Павлодар облысы Ақтоғай ауданда тәжірибе шаруашылығының бас агрономы, директоры (1993–1996), 1997 жылы Павлодар ауыл шаруашықтың ғылыми-зертеу институтының бөлім меңгерушісі, 2000 жылы Павлодар мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2004 жылдан Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент институтында кафедра меңгерушісі. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты – шабындық пен жайылым өнімі мен мал өнімділігін арттыру, эконимика жағынан тиімді, экология жағынан таза мал азығын өнімді алу жолдарын қарастыру мәселесі. «Поли(цикло)фосфаттар мен әр түрлі тотықсыздандырғыш реагенттердің жоғары температурада өзара әрекеттесуі және фосфидтік құймаларды алу технологиясын жасау» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.  
## Сыртқы сілтемелер
* http://aktogay.pavlodar.gov.kz/?show=5&lang=2&artID=332
* http://www.educontrol.kz/objavlenija/spiski_utverzhdjonnykh_soiskatelei/prezidium_n_5_ot_30052008_g/?type=98

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күләш Дүйсенбайқызы Қаймулдинова

**Күләш Дүйсенбайқызы Қаймулдинова** - (25.7.1966 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы) – география ғылымдарының докторы (2010). ҚазПИ-ді (1988, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 1988–2006 жылдары ҚазПИ-де оқытушы, аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды. 2006 жылдан Абай атындағы ҚазҰПУ-да "Елтану" кафедрасының меңгерушісі. «Қазақстандағы физикалық-географиялық нысандардың номинациялануының ғылыми негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан топонимдерін география ғылымдар тұрғысында зерттеуге арналған. Ол қазақ халқының география терминдерін, топонимдердің қалыптасуын табиғатты пайдалану және қорғау дәстүрлері тұрғысында зерттеп, топонимиканы ландшафттар туралы іліммен байланыстыруды жүзеге асырған. 

## Жетістіктері
*География саласында 3 ғылым кандидатын, 30-ға жуық магистрлер даярлаған. 
*«Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегері (2011ж). 
*200-ден астам ғылыми, оқу-әдістемелік еңбектері жарық көрген. 
*ҚР Білім және ғылым министрлігі бекіткен жоғарғы оқу орындарына арналған «Қазіргі дүние географиясы», «Топонимика», оқулықтарының, жалпы білім беретін мектептердің 7,8,10,11 сыныптарына арналған география оқулықтарының, географиялық атластары мен оқу-әдістемелік құралдарының, оқу құралдарының авторы.
*3-томдық «Қазақстан Республикасының Ұлттық Атласын дайындауға қатысқан. 
*2006-2016 жылдары Абай атындағы ҚазҰПУ-да «Елтану және туризм» кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарған, 2016 жылдан бері Жаратылыстану және география институтының директоры.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Плутократия

**Плутократия** ( — күш, билік) — дәулетті адамдардың билігі. Плутократияның белгілері көрінген мемлекетте қоғамның бай топтары биліктің маңызды тетіктеріне ие болып, мемлекеттік саясатқа бақылау орнатуға әрекет етеді. Сондай-ақ өздерінің қаржылық, саяси күш-қуаты арқасында елдің табиғи ресурстары мен басқа да қорларын өз мүдделері үшін пайдалануға тырысады. Плутократия кез келген елдің демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде тұрақты дамуына зиян тигізеді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мария Тимофеевна Клейнбок

**Мария Тимофеевна Клейнбок** (21.8.1911, Ресей, Воронеж облысы Меловатск ауданы – 1989, Алматы қаласы) – ветеринария ғылымының докторы (1965), профессор (1967). 
*1933 - Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ мемлекеттік аграрлық университеті) бітірген соң осы институтта ассистент, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 
*1964 жылы *«Нейрогистологический анализ моторно-секреторных нарушений при непроходимости желудочно-кишечного тракта»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 
Негізгі ғылыми еңбектері малдәрігерлік патология мәселелеріне арналған. Клейнбок Жылқының үдемелі микробронхиты, ішек-қарынның түйілуі, төл пневмониясы кездерінде организмде туатын патологиялық-морфологиялық өзгерістерге сипаттама берді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қайрақбаев Мәтқалық

**Қайрақбаев Мәтқалық** - (28.5.1920 жылы туған, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Бірлік ауылы – 2004, Алматы қаласы) – медецина ғылымдарының докторы (1976). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Алматы мемлекеттік медецина институтын (1942, қазіргі Қазақ ұлттық медецина университеті) бітірген. Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының Өскемен бөлімшесінде кіші ғылыми қызметкер (1953–64), Қазақ онкология және радиология ғылми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (1964–75), лаборатория меңгерушісі (1975) қызметтерін атқарған. «Научные основы и организационные формы противораковой борьбы в Казахстане» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері ісік эпидемиологиясына (қылтамақ, қарын рагы) арналған.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Марк Яковлевич Клецель

**Марк Яковлевич Клецель** (26.6.1937 жылы туған, Украина, Виница қаласы) – техника ғылымының докторы (1999), профессор (2001). 
*1961 - Қарағанды политехникалық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. 
*1962-1968 - Қарағанды жоғары вольтті желісінде инженер, аға инженер, 
*1968-2001 - Павлодар индустриялды институтында және 
*1969-1970 - қазіргі Павлодар мемлекеттік университетінде ассистент, 
*1970-1985 - оқытушы қызметтерін атқарады.
Ғылыми зерттеу саласы:Электр энергетикалық жүйелер мен электрмен жабдықтау жүйелерін релелік қорғау.

Клецель 500-ден астам жарияланымның авторы, 165 өнертабыстық патенті бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ақтоғай (қыстау)

thumb|Alt=A|150px|селеу
**Ақтоғай(қыстау)** – Сарытауқұм құмының оңтүстік-шығысындағы қыстау. Алматы облысы Іле ауданында. Іле өзенінің орта ағысының сол жағалауында орналасқан. Оңтүстігіненнен Күрті өзені ағып өтеді. Құмды алқапта ақ селеу, жүзгін, күлтеқұйрық, еркек шөп, жусан өседі.
## Дереккөздер


Санат:Қыстаулар
Адсорбент

thumb|right|200px|
**Адсорбент** - газды, буды немесе ерітінді ішіндегі затты өзінің бет қабатына сіңіргіш зат. 

Бетінде адсорбция процесі жүретін зат адсорбент, оған сіңетін зат адсорбат деп аталады. Адсорбция мөлшері адсорбенттің қасиетіне, сіңірілетін заттың табиғатына, температураға байланысты. Қатты адсорбент ретінде белсендірілген көмір, құмсірне, алюмсірне, ал сұйық адсорбент ретінде су, көмірсутектер, тағы басқа органикалық сұйықтықтар пайдаланылады.

Ағартқыш саздарға: 
* флоридиндер
* бентониттер
* кремнийлі
***адсорбенттер**
* (диатомит
* трепел
* опока)
* боксит жатады.

Вулкандық жыныстар мен олардың туфтарының және карбонаттардың күрделі өзгеруінен жаралатын, құрамы монтмориллонит (өте көп), нонтронит, гидрослюда, т.б. тұратын аса ұсақ түйіршікті Ағартқыш саздар (флоридиндер мен бентониттер) балауыздай жылтыр, көбіне ашық түсті болады.

Суда көлемін өзгертпейтін флоридиндердің (гумбрин, нальчикин, флоридин, франконит, т.б.) табиғи күйдегі сіңіргіштік қасиеті өте жоғары болып келеді, ал бентониттер (асканит, гюльяби, огланли, кил, бентонит, ардморит, вилкинит, сапонит, т.б.) қышқылымен өңдегенде ғана жақсы адсорбтаушы қасиеттерге ие болады.

Ағартқыш саздардың тазартқыштық қасиеттері алмасу реакцияларына негізделген.
Кремнийлі адсорбенттерге балдырлар мен ұсақ организмдердің опалды және халцедонды қабыршақтарынан түзілген диатомиттер және көбіне тек кремнеземнен құралған трепел мен опока жатады.
Кремнийлі адсорбенттерді сілтілік элементтер тотықтарымен өңдегенде ағартқыштық қасиеті жақсарады.

Флоридиндер мұнай өнімдері мен тамақ майларын, шарап пен жеміс шырындарын, жүн мен жүннен тоқылған маталарды майдан тазартуға қолданылады.

Бентониттер бұрғылау ерітіндісін дайындауға, сабын өндірісінде пайдаланылады.

Диатомит, трепел, опока химия өндірісінде, тамақ пен техника майлары, қант шырынын тазартуға суды мұнайдан бөлуге, бактериялық сүзгіге жұмсалады.

Боксит күкіртке бай мұнай мен мұнай өнімдерін тазартады.

## Дереккөздер


Санат:Физикалық химия
Санат:Коллоидты химия
Қайшыбаев Смағұл

**Қайшыбаев Смағұл** - (9.10.1935,  Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы – 2007, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1976), профессор (1981). Арғын тайпасы Қаракесек руының Шаншар бұтағынан.

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1958, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Қарағанды қаласындағы Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар институтында кіші ғылыми қызметкер (1958), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі, институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1966–73), Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина академиясы) кафедра меңгерушісі, декан (1977), проректор (1984–86) қызметтерін атқарды. «Вегетативно-сосудистые и нейрогуморальные нарушения при вибрационной болезни у горнорабочих» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Плутоний

**Плутоний** (лат. *Plutonіum*; **Pu**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы жасанды жолмен алынған алғашқырадиоактивті химиялық элемент; атомдық нөмірі 94, салыстырмалы атомдық массасы 244,0642, актиноидтар тобына жатады. Плутонийді 1940 жылы американдық ғалымдар Г.Сиборг, Э.Макмиллан, Дж.Кеннеди және А.Валь ашқан. Олар ²³⁸U элементін ауыр сутек ядросы дейтериймен сәулелендіру арқылы ²³⁹Pu-ді алды. Массалық сандары 232-ден 246-ға дейін болатын 15 изотопы белгілі. Ең тұрақты изотопы ²⁴⁴Pu (Т½ = 7,5•107 жыл,  сәуле шығарғыш). 

Плутоний жылтыр, күмістей ақ металл, морт; тығыздығы 19,80 г/см³, балқу t 640 °С, қайнау t 3350 °С, 112 °С-тан төмен температурада моноклинді -фазасы тұрақты. Тотығу дәрежелері +3-тен +7-ге дейін, тұрақтысы +4. Түйірлі Плутоний ауада баяу тотығады, ұнтақ және жаңқа күйінде өздігінен тұтанғыш плутоний — өте улы, адам ағзасына түскенде сүйектер мен бауырда жиналады. 

Қыздырғанда галогендермен, H2, N2, S, NH3-пен, сумен баяу әрекеттесіп, HCl, HСlO4, H3PO4-терде ериді, концентрлі HNO3 пен H2SO4-те салғырттанады. Көптеген металмен аралық металлидтер түзеді. Плутонийдің (ІV) оксиді PuO2 — сарғыш қоңыр түсті кристалды ұнтақ, сәйкес гидроксиді Pu(OH)4 қышқылдармен тұз түзеді; нитраттары, фторидтері және тағы басқа тұздары өте күрделі технологиялық процестерде плутонийді ураннан бөліп алуда пайдаланылады. Плутоний ядролық реакторларда, ядролық, термоядролық қаруларда т.б. қолданылады. 238Pu изотопынан қуаты 5, одан да көп жылға жететін атомдық электробатареялары жасалады.

## Пайдаланылған әдебиет</span>
“Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том

Санат:Радиоактивті элементтер
Санат:Химиялық элементтер
Санат:Металдар
Санат:Актиноидтар
*
Ақтоғай (тау)

**Ақтоғай** – Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Оймауыт ауылының солтүстігінде 6 км жерде орналасқан тау.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 148 м. Аласа келген тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Шығысында 15 км жерде Шерғала қырқасы жатыр. Ақтоғайдың етегінде қалың тоғай өскен.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Санат:Төбелер
Баян Қайымов

**Баян Қайымов** (13.10.1924 жылы туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Сарыжаз ауылы) – экономика ғылымдарының докторы (1983), профессор (1985).

2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

ҚазМУ-ды (1955, қазіргі ҚазҰУ), Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1961) бітірген. Алматы қаласындағы ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1961–84), Алматы халық шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ экономика университеті) кафедра меңгерушісі (1984) қызметтерін атқарған.

«Проблема повышения рентабельности зернового производства в районах основной целины (по материалам совхозов Северного Казахстана)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан агроөнеркәсіп кешенінің экономикасына арналған.

## Дереккөздер

Санат:13 қазанда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Райымбек ауданында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Жаңа экономикалық университеті оқытушылары
Санат:Жаңа экономикалық университетінің профессорлары
Мақаншы

**Мақаншы** — Абай облысы Мақаншы ауданындағы ауыл, аудан және Мақаншы ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Облыс орталығы — Семей қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 570 км-дей жерде, Тарбағатай тауының оңтүстік-батыс бөктерінде, Қатынсу өзенінің оң жағасындағы құрғақ дала белдемінде. 

## Тарихы
Іргесі 1879 жылы Ресейден келген шаруалардың қоныс аударуына сәйкес қаланды. 1928 — 97 жылдары аудан орталығы, 1963 жылдан “Арқарлы” және 1988 жылы ұйымдастырылған Октябрьдің 70 жылдығы атындағы қой өсіретін кеңшарлардың орталығы болды. 1997 — 2002 жылдары Мақаншыда олардың негізінде “Мақаншы-Астық” және “Мақаншы” АҚ, “Сенім”, “Тұрсын”, “Қабанбай”, “Науалы” ЖШС-тері, “Естеміс”, “Өркен” және “Тарқан”, т.б. бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Мақаншы арқылы Алматы — Семей автомобиль жолының оң тармағы өтеді.

## Инфрақұрылымы
Ауылда үш мектеп бар: Мақаншы орта мектеп-бақша, Сейфуллин атындағы орта мектеп-бақша КММ, Әсет Найманбай атындағы орта мектеп.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Пневматолиттік кендер

**Пневматолиттік кендер** — пневматолиз процесі нәтижесінде түзілетін магматекті кендердің генетикалық тобы. Магма эманацияларының құрамына кіретін газ күйіндегі заттар мен сыртқы ортадағы тау жыныстарының жоғары температурада әрекеттесуінен грейзенді, альбититті, гидротермальды және метасоматикалы пегматитті Пневматолиттік кендер пайда болады. Пневматолиттік кендерге тән минералдар: кварц, топаз, мусковит, слюдалар, альбит, турмалин,флюорит, т.б. Пневматолиттік кендер Шығыс Қазақстан облысында кездеседі.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Ақылтай Қайырбеков

**Ақылтай Қайырбеков** - (17.3.1948 жыл, Қостанай облысы Жангелді ауданы Торғай ауылы) – медицина ғылмдарының докторы (1998), профессор (2001).

## Өмірбаяны
* Алматы мемлекеттік медицина институтын (1973, қазіргі Қазақ ұлттық медмцмна университеті) бітірген. 
* Атырау облысы Балықшы ауданы ауруханасында дәрігер, бас дәрігер (1973–76)
* Алматы қаласындағы 5-клиникалық ауруханада дәрігер (1976–77)
* Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1979–96)
* ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Денсаулық сақтаудың медицина және экономикалық проблемалары ғылыми орталарында лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары (1996–2003) қызметтерін атқарды. 
* 2003 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде профессор

## Еңбектері
* «Профилактика сердечно-сосудистых и некоторых хронических неинфекционных заболеваний и ее эффективность среди сельского населения, подверженного воздействию агрохимических факторов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
* 141 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:17 наурызда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Жангелді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің профессорлары
Жүкқұжат

**Жүкқұжат**  — бухгалтерлік есеп құжаты. 

Құны шот-фактура бойынша төленгенге дейін немесе төленгеннен кейін тауар сатушыдан сатып алушыға Жүкқұжат бойынша табысталады. Жүкқұжатта тауардың түрі‚ саны‚ бағасы‚ құны көрсетіледі. Жүкқұжатқа табыстаушы және қабылдаушы тараптардың қолдары қойылады‚ ол тауарларды қоймаға кіріске алу және есепке қою үшін негіз болып табылады. Құжаттардың бұл тұрпатына коносамент те жатады. Құқықтық мазмұны мен нысаны тұрғысынан алғанда коносамент бағалы қағаз немесе қатаң есептемелік қағаз болып табылады. Жүкқұжаттар тауар жүкқұжаттары‚ тауар-көлік жүкқұжаттары‚ т. ж. жүкқұжаттары‚ әуе жүкқұжаттары, тағы сондай сияқты болып бөлінеді.

## Тағы қараңыз

* Бухгалтерлік есеп
* Тауар
* Коносамент
* Шот-фактура

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Санат:Бухгалтерлік есеп
Санат:Азаматтық құқық
Жақсынтай Қайырбеков

**Қайырбеков Жақсынтай** - (16.3.1944 жылы туған, Қостанай облысы Жангелдин ауданы Торғай ауылы) – органикалық химия, ұсақ органикалық синтез және катализ саласындағы кеңестік және қазақстандық маман, ғалым, ұстаз, химия ғылымдарының докторы, профессор, қоғам қайраткері, Халықаралық шығармашылық академиясының академигі.

## Өмірбаяны
1944 жылы 16 наурызда Қостанай облысы, Жангелді ауданы, Торғай ауылында дүниеге келген.

1964 жылы Ы.Алтынсарин атындағы орта мектепті алтын медальмен бітірген.

1964-1969 жж. Қазақ мемлекеттік университетінің химия факультетінде оқыды.

1971 жылы Д.В.Сокольский атындағы Органикалық катализ және электрохимия институтының аспирантурасына оқуға түсті. 1973 жылдан ҚазҰУ-нің коллоидтық химия, катализ және мұнай химиясы кафедрасында жұмыс істеді. Әл-Фараби, бұрын катализ және техникалық химия кафедрасында кіші, аға, кейін жетекші ғылыми қызметкер қызметтерінде. 

1977 жылы академик Д.В.Сокольскийдің жетекшілігімен «Қаңқалық рутений және осмий катализаторларының құрылымы мен физика-химиялық қасиеттерін зерттеу» тақырыбында кандидаттық диссертациясын қорғады.

1996 жылы, мамырда «Гетероциклді және ароматты аминдердің каталитикалық синтезі және олардың практикалық қолданылуы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

## Ғылымдағы жолы
ҚазМУ-ды (1969, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер (1975–1997) болды. 1997 жылдан профессор қызметін атқарады. 

Қайырбеков Жақсынтай жасаған ароматты аминдер мен жартылай өнімді витаминдерді А, Е, В2 каталитикалық синтездеу жолдары Болохов, Долгопрудный, Краснодар, Березниковский химия зауыттарында өндіріске енгізілген. 

4 монографияның, 450-ден астам ғылыми мақалалар мен авторефераттардың авторы, оқу процесіне енгізу туралы 7 акт алынды, 2 оқулық және 10 оқу-әдістемелік кешен (соның ішінде зертханалық шеберханаға арналған нұсқаулықтар, қоңыр көмірді каталитикалық гидрлеу процесі енгізілді) жарық көрді.  

Қазақстан Республикасының 19 авторлық куәліктері мен патенттерін алды. Оның жетекшілігімен 2 докторлық, 17 кандидаттық және 1 PhD докторы қорғалды. 

## Марапаттары мен атақтары

* Химия ғылымдарының докторы (1996)
* Профессор (1998)
* Халықаралық шығармашылық академиясының академигі (2014)
* «Қазақстан Республикасы университетінің үздік оқытушысы» (2008, 2013)
* Ерен еңбегі мен жетістігі үшін» медалі (2014)
* «Даңқ жұлдызы – Қазақстан экономикасы» ордені (2014 ж.)
* «Әл-Фараби» атындағы күміс медаль (2019)

## Отбасы
Жұбайы – Есеналиева Мәншүк Зейноллақыз.

Балалары – Алтай, Ақмарал.

Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Жангелді ауданында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Химиктер
Пневмоавтоматика

**Пневмоавтоматика**(грек. pneuma — леп, ауа) — ақпараттар қысым не газ (әдетте ауа — пневмосигнал) шығыны түрінде берілетін автоматтық басқару жүйесін іске асыруға арналған техникалық құралдардың жиынтығы; автоматтандырудың жоғарыда айтылған техникалық құралдарымен айналысатын пән. Пневмоавтоматикада ақпарат жинақтау (пневматикалық датчик, пневматикалық айырғыштар, т.б.), ақпарат түрлендіру және сақтау (пневматикалық реттеуіш, оңтайландырғыш, есептеуіш аналогты құрылғы, релелік сұлба), ақпарат көрсету (индикатор, тіркеуіш құрылғы) және ақпараттарды басқару сигналдарына түрлендіру (пневматикалық құрылғы) құрылғылары пайдаланылады. Пневмоавтоматика көбінесе баяу өтетін процестер мен аз есептеулерді қажет ететін көптеген технологиялық процестерді басқару жүйелерінде пайдаланылады. Кейбір жағдайларда автоматиканың электрондық аспаптарына қарағанда Пневмоавтоматикалық құралдарды пайдалану тиімдірек. Бұл қасиет онда қопарылыс, өрт қауіптерінің жоқтығына байланысты. Бұған қоса ол электрондық аспаптармен салыстырғанда өндірістік жағдайларға бейімірек. Оның қалыпты жұмыс істеуіне өндірістік үйлердегі ауаның ластануы немесе кейбір өндірістік процестердің нәтижесінде туатын күшті эл.-магн. өрістер әсер ете алмайды.

**Пневмоавтоматика** — химиялық және мұнай өңдеу өнеркәсібінде, мұнай, газ, көмір өндіретін кәсіпорындарда, т.б. салаларда пайдаланылатын автоматтандыру құралдарының негізгілерінің бірі. Автоматтандыру мәселелерін шешу кезінде реттелуші, жалғыз сипаттаманы тұрақтандырушы пневматикалық құрылғыларды пайдалану өріс алуда. Бұл құрылғылар өзара ортақ құрылымға біріктіріліп жинақталған датчиктен, әсер беру құрылғысынан, реттеуіштен, көрсеткіш және тіркеуіш аспаптардан тұрады. Әмбебап мақсатқа арналған, элементтік негізде жасалған Пневмоавтоматикалық құралдардың маңызы ерекше. 20 ғасырдың 60-жылдары КСРО-да өнеркәсіптік Пневмоавтоматика элементтерінің әмбебап жүйесі деп аталған пневматикалық элементтер жүйесі жасалды.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қайыржанов Елеген

**Қайыржанов Елеген** - (17.3. 1933 жылы туған, Атырау облысы Махамбет ауданы Негізкөл ауылы) – заң ғылымдарының докторы (1975), профессор (1980). Алматы заң институтын бітірген (1955). ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылыми академиясының академигі (1997). ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері (2000). Қазақ КСР-і ғылым академиясының Философия және құқық институтында (қазіргі Философия және саясаттану институты) аға ғылыми қызметкер (1964–73), Қарағанды, Омбы қалаларындағы оқу орындарында оқытушы, кафедра меңгерушісі (1973–87), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі, декан (1987–95), ҚР ІІМ академиясында кафедра меңгерушісі (1995–97) қызметтерін атқарды. 1997 жылдан «Қайнар» университетінің проректоры. «Основные теоретические проблемы объекта уголовно-правовой охраны в СССР» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Салидат Елегенқызы Қайыржанова

**Салидат Елегенқызы Қайыржанова** - (23.2.1962 жылы туған, Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (2007), профессор (2007). Қарағанды мемлкеттік универитетін бітірген (1984). Шымкент қаласындағы облыстық банкте заңгер-кеңесші (1984–90), Алматы қаласындағы банк бөлімшесінде (1990–92), «Алтын Банкте» бөлім бастығы (1992–96), «Евразия-экспортлес» мекемесінде заңгер-кеңесші (1996–97), «ТұранӘлемБанк» ЖАҚ-да бас маман (1997–98), «Қайнар» университінде кафедра меңгерушісі (1998–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан осы университетте декан. «Преступность в сфере банковской деятельности: криминологические и уголовно-правовые проблемы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Локомобиль

**Локомобиль ** (, — *орын* және mobіlіs — *қозғалмалы*) — бу қазаны, піспекті (поршеньді) бу машинасы және қосалқы құрылғылар бір агрегат болып біріктірілген бу күш қондырғысы. Локомобиль - бу күшімен
жылжытылатын немесе стационарлы құрылғы, әр түрлі машиналарды іске қосуға арналған, ауылшаруышылық машиналарды да. Локомобильдің жылжымалы және орнықты түрлері болады. Локомобиль отыны ретінде әр түрлі қалдықтар немесе жергілікті отындар (ағаш, көң, т.б.) пайдаланылды. Үнемсіз әрі тиімсіз болғандықтан 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап шығарылмайды; қазір оның орнына тиімділігі жоғары электр қозғалтқыштар мен іштен жану қозғалтқыштары қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Транспорт
Қалабаев Найман Бөбейұлы

Қалабаев Найман Бөбейұлы – техника ғылымдарының докторы, профессор, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік
 университетінің ректоры. 1950 жылы Оңтүстік-Қазақстан облысында дүниеге келген. 
    1973 жылы Геодезия, аэрофототүсіру және картография инженерлерінің Мәскеу институтын инженер астроном-геодезист
 мамандығы бойынша тамамдаған. 
    1973-1979 - инженер, КСРО Министрлер Кеңесінің Геодезия және картография Бас басқармасының партия экспедициясының
 басшысы;  
    1979-1988 - оқытушы, аға оқытушы, ААСИ доценті, Қ. Сәтбаев атындағы ҚазПТИ; 
    1988-1995 – техникалық ЖОО-дар мен университеттер бөлімінің басшысы, Жоғарғы білім беру Бас басқармасының бастығының
 орынбасары, Экономика және қаржы Бас басқармасының бастығы, ҚР БМ Ғылым басқармасының бастығы; 
    1995-1998 – ҚР Министрлер Кабинеті Аппаратының, ҚР Премьер-Министрі Кеңсесінің білім беру және ғылым секторының
 меңгерушісі, кадрларды даярлау және қайта даярлау секторларының меңгерушісі; 
    1998-2000 – ҚР Президент Әкімшілігінің ішкі саясат бөлімі, қоғамдық-саяси бөлімі. 
    2000-2004 жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Жоғарғы аттестаттау комиссиясының
 төрағасының орынбасары; 
    2004 жылдың қарашасында Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау
 және аттестаттау Комитетінің төрағасының орынбасары қызметіне тағайындалды. 
    2007 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау
 және аттестаттау Комитетінің төрағасы қызметіне тағайындалды. 
    2009-2010 жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау 
Комитетінің төрағасы.
   Қазақстан республикасының Білім және ғылым министрлігінің 2010 жылғы 31 желтоқсанда шыққан бұйрығына сәйкес
 Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің ректоры қызметіне тағайындалды. 
    50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, оның ішінде 2 монография, 1 оқулық, 4 өнертапқыштық патент. 2 техникалық 
ғылымдар докторлары мен 4 кандидаттарын дайындаған. Мемлекеттік марапаттары: ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы (1979) және «Қазақстан Конститутциясына 10-жыл» мерейтойлық медалі

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Пневмоника

**Пневмоника** - ағынды пневмоавтоматика — пневмоавтоматиканың аэрогидродинамикалық құбылыстарды, яғни ағындардың өзара әрекеттесуі, ағынның ыдыс қабырғасынан үзілуі, біркелкі тәртіптелген (ламинарлық) ағынды құйындандыру (турбуленттеу), ағынды сүзгілеу (дроссельдеу), құйынды ағын тудыруға негізделген құрылғыларды (элементтерді) зерттеуге және пайдалануға арналған саласы. Пневмоникада пайдаланылатын элементтер мен құрылғылар пластмассадан жоғары дәлдікпен құю, штампылау және фотохим. өңдеу тәсілдері арқылы даярланады. Әр түрлі ағынды элементтер төменгі қысымды Пневмоникада және автоматиканың ағынды-мембраналық жүйелерінде пайдаланылады. Пневмоника құрылғыларында қоректендіру, ендіру және шығару арналарынан құрылған активті элементтермен қатар, қоректендіру арнасы жоқ пассивті элементтер пайдаланылады. Пневмоника құрылғысын қоректендіру сығылған ауа толтырылған баллон, компрессор немесе орталық қоректендіру жүйесі арқылы іске асырылады. Пневмоника құрылғылары әр түрлі логикалық функциялар орындайтын автоматты басқарудың өндірістік жүйелері мен цифрлы санауыштар, тіркеуіштер, т.б. бар жүйелерде пайдаланылады. Пневмоника элементтері негізінде автоматты жүйелерге ендірілетін сипаттамаларды, яғни ағын жылдамдығын, газдың шығыны мен қысымын, қысымдар айырымын, температура, уақыт, сызықтық мөлшер, айналу жиілігін, үдеуді, күш моментін, магниттік және эл. шамаларды өлшейтін құрылғылар жасалады. Пневмониканың элементтері реттеуіштерде, қарапайым аналогты есептеу құрылғыларында, индикаторларда, энергетикалық объектілерде, ауыл шаруашылығы техникасы мен көлікті басқару жүйелерінде қолданылады. Пневмоника құрылғылары жоғары және төменгі температурада, өрт және қопарылыс қаупі бар орындарда бір қалыпты жұмыс істей алады. Сондықтан бұл құрылғылар авиация, ракета және ғарыш техникаларында, ядролық энергетика саласында жиі қолданылады. Пневмоника элементтері медицина (мыс., қолдан қан айналысын жасау және тыныс алдыру) аппаратураларда да қолдау тапқан. Пневмоника элементтері энергияны аз шығындайды.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Қала социологиясы

**Қала социологиясы** - қаланың шығу тегін, қалыптасуын, дамуы мен қоғамдық мәнін және жалпы заңдылықтарын зерттейтін социология ғылымының саласы. Қала социологиясы жүргізетін зерттеулердің негізгі бағыттары мыналар: қаланың қоғамдағы және қоныстану жүйесіндегі рөлі, оның қызметі мен дамуына ықпал ететін негізгі факторлары, тұрғындарының әлеуметтік құрылымы, қалалық өмір мен қала мәдениетінің ерекшеліктері, қоршаған ортамен байланыстары, қалалардың дамуын жобалау, болжау және жоспарлау, оны басқару жолдары мен әдістері, халықтың көші-қонының негізгі әлеуметтік факторлары мен нәтижелері, т.б. Қаланың әлеуметтік рөлін зерттеуде оның қалыптасуы мен дамуына табиғи және материалдық 
ортаның тікелей ықпалы есепке алынады.Қала социологиясы қаланы нақтылы тарихи қоғамның құрамдас бөлігі ретінде қарастырады, өйткені қала осы қоғамға ортақ құндылықтарды бойына сіңіретін, сол қоғамға тән әлеуметтік құрылымның, қарым-қатынастардың шағын үлгісі болып табылады. Социология ғылымында неміс социологы М.Вебер қала тарихына, оның әлеуметтік-экономика және саяси рөліне ғылыми талдау жүргізді. Қаланың әлеуметтік дамуын жоспарлау ғылыми мектебінің негізін салушы қазақстандық ғалым Н.Айтов қоныстану қатынастары, әлеуметтік жоспарлау жөнінде құнды зерттеулер жүргізді.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Әлеуметтану
Қалдыбаев Оразбек

**Қалдыбаев Оразбек** - (19.11. 1937 жылы туған, Түркістан облысы Түлкібас ауданы) – экономика ғылымдарының докторы (1988), профессор (1991). ҚазПИ-ді (1961, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Қазақ КСР-і ҒА-да аға лаборант, зерттеуші (1961–67), Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау клмитеті есептеу орталығында лаборатория бастығы (1967–70), Қазақстан ғылым академиясының Экономика институтында аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі (1970–81), Алматы халық шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ экономика университеті) кафедра меңгерушісі (1989), «Ұлағат» университетінің ректоры (1993) қызметтерін атқарған. «Совершенствование планового управления эффективностью производства в промышленности (вопросы теории, методики и практики)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 130-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Санат:1937 жылы туғандар
Қалдыбаев Сағынбай

**Қалдыбаев Сағынбай** - (8.1. 1955 жылы туған, Қарақалпақстан, Әмудария ауданы) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (2004), профессор (2004). Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1981, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақ КСР-і Автомобиль жолдары министрлігінде топырақтанушы маман (1981–85), Алматы халық шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ экономика университі) аға ғылыми қызметкер (1985), Қазақ ұлттық аграрлық университінде профессор қызметтерін атқарды. «Іле Алатауының тауалды сортаң және жеңіл топырақтарын жақсартудың ғылыми негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның авторы.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Сапар Әбдіғалиұлы Қалдыбаев

**Қалдыбаев Сапар Әбдіғалиұлы** - (5.4.1947 жылы туған, Ресей, Оңтүстік Сахалин облысы Хоэ Поронайск селосы) – 
философия ғылымдарының докторы (1996), профессор Қостанай педагогика институтын (қазіргі Қостанай мемлекеттік университеті), Қазақ политехникалық институтының (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) аспирантурасын бітірген. Қостанай мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан, проректор қызметтерін атқарды. «Закономерности перестройки общественного сознания (на материалах Советского Востока)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Қалиасқаров Марат

**Қалиасқаров Марат** - (2.6. 1953 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Көкжартас ауылы) – техника ғылымдарының докторы (2009). Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1975, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1981) бітірген. Осы институтта инженер (1975–84), лаборатория меңгерушісі (1984–91), Қазақ ауыл шаруашылық ғылымдары академиясында ғалым-хатшы (1991–94), «Казсельхозмеханизация» ғылыми-өндірістік бірлестігінде бас директордың орынбасары (1994–2003), Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының бөлім жетекшісі (2003–07), орталық басшысы (2008–09) қызметтерін атқарды. 2010 жылдан бас директордың орынбасары. «Қой қиын жинайтын және өңдейтін машиналардың технологиялық негіздері мен өлшемдері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 60-тан аса ғылыми жарияланымның авторы.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Қабидаш Қалиасқарұлы

**Қабидаш Қалиасқарұлы** (18 қараша 1938 жылы туған, Моңғолия, Баян-Өлгей аймағы, Ақкөл ауылы) – филология ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994).

* ҚазПИ-ді (1963, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 
* Баян Өлгий қаласында білім беру саласында басшылық қызметтер атқарды (1963–94). 
* 1995 жылдан Талдықорған мемлекеттік университетінде (қазіргі Жетісу мемлекеттік университеті) дәріс береді. 
* «Моңғолия қазақтарының 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы халық ақындары» атты монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:18 қарашада туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Баян-Өлгей аймағында туғандар
Санат:Моңғолия филологтары
Санат:Моңғолия ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Моңғолия профессорлары
Санат:Моңғолия қазақтары
Әйтен Қайрошұлы Қалиев

**Қалиев Әйтен Қайрошұлы** - (15.11.1939 жылы туған, Атырау облысы Махамбет ауданы Сарайшық ауылы) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1992), профессор (1995). Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және аспирантурасын (1970) бітірген. Осы институтта аға лаборант, ассистент, доцент (1968–94), кафедра меңгерушісі (1994–2006), профессор қызметтерін атқарды. 1991 жылы «Фотомутогенез и фотостимуляция в селекции пшеницы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері шоғырланған күн сәулесін бидай селекциясында пайдаланудың фотомутагенез және фотостимуляциясына арналған. 90-нан астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Серғазы Қалиев

**Қалиев Серғазы** - (25.6.1929 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы) – педагогика ғылымдарының докторы (1996), профессор (1998). Семей мемлекеттік педагогика институтын (1949) бітірген. 1949–83 жылдары мектептерде мұғалім, директор, инспектор, Қазақ темір жол басқармасының оқу орындарында бөлім бастығы, 1983–87 жылдары республика Мұғалімдер білімін жетілдіру институты директорының орынбасары, Қазақ КСР-і ҒА Педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, ғылыми жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары (1987–93), Қазақ білім академиясында лаборатория меңгерушісі (1993–2000) болды. 2000 жылдан осы академияда орталық директоры қызметін атқарады. «Қазақтың халықтық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-педагогикалық негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 250-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Пайдаланылған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Парадокс

thumb|right|300px|Парадокс
**Парадокс** ( – қарсы, *doxа* – пікір) – әдеттен тыс, күтпеген, ойда жоқ ғажайып болып көрінетін оғаш пікір; қарапайым, дәстүрлі пікірмен келіспейтін, күтпеген жағдайдағы, үйреншікті емес талқылау; қабылданған көріністерге сәйкес келмейтін өзгеше құбылыс.

Парадокс термині антикалық философияда ерекше тың жаңа пікірді сипаттау үшін пайдаланылған. Логикалық ой жүйесі дұрыс, бірақ пайымдауда бірін-бірі теріске шығаратын ой қорытындыларын антиномия деп те атайды. Парадокстың бұл түрі логикикалық негізі түпкі заңдылықтары толық айқындалмаған теорияларда кездеседі. Мұндай парадокстердің бірқатарын антикалық ойшылдар ашқан.

Парадокстердің кездесуінің екі жағы бар: біріншіден, парадокстер теория негізінің дұрыстығына күмән келтірсе, екіншіден, антиномиялардың шешімін іздеу теорияны толық жетілдіруге және логика мен математиканың негізін зерттеуде құнды жаңалықтар ашуға бағыттаса. Парадокс адамдардың қарым-қатынастарында, ойлау өмірінде үлкен орын алғанымен, әдетте екіұшты ой деп қабылданады.
Милеттік Эвбулидтің “Өтірікші” деген парадоксы бойынша: *«егер өтірікші өзінің өтірігін мойындаса, онда шындықты айтқаны. Демек, өтірікші өтірікші емес»* деген қорытынды шығады.

## Ахиллес және тасбақа
thumb|right|250px|Ахиллес және тасбақа
Ежелгі гректерде Элейлік Зенонның парадокстері әйгілі болды. Зенон парадокстері логикалық ақылға негізделіп жасалған. *“Ахиллес және тасбақа”* деген парадоксы бойынша ұшқыр Ахиллдің тасбақаға жетуі мүмкін емес, себебі олар бір мезетте қозғала бастаса, тасбақаның қозғалған жеріне Ахилл жеткенше тасбақа сол қашықтықтың 1/10-ндей жерге жылжиды. Ал 1/10-ді Ахилл өткенше тасбақа 1/100-дей жерге одан әрі жылжиды, т.т. Сөйтіп Ахилл тасбақаны шексіз қуалай береді.

## Тағы қараңыз
* Зенон парадокстері

## Дереккөздер


Санат:Логика
Санат:Парадокстар
Райхан Мұқанқызы Қалиева

**Қалиева Райхан Мұқанқызы** - (30.10.1947 жылы туған, Жамбыл облысы Мерке ауданы Мерке қаласы) – тарих ғылымдарының кандидаты (1985), саясаттану ғылымдарының докторы (1993), профессор (1997). Алматы шет тілдері институтын (1969, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) және Қоғамдық ғылымдар академиясын (1985, Мәскеу қаласы) бітірген. Жамбыл педагогика институтында (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) оқытушы, Жамбыл облысы комитетінде нұсқаушы, хатшы (1969–73), Қазақ КСР-і Жастар ұйымы комитетінің төрағасы (1973–82), Қазақстан ОК-де бөлім меңгерушісі (1985–87), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) проректор (1987–92), ҚР Президенті аппаратында аға референт (1993–94), Үкімет аппаратында, ҚР Премьер-министрі кеңсесінде аға сарапшы (1994–99) болып істеді. 1999 жылдан ҚР Сыртқы істер министрлігінде кеңесші қызметін атқарады. «Возрастание роли советской общественности в современных международных отношениях в 70–80-е годы» тақырыбында кандидат, ал «Международная деятельность Республики Казахстан на современном этапе» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 40-қа жуық жарияланымның авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

## Пайдаланылған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Қалдыкөзов Еркімбек

**Қалдыкөзов Еркімбек** - (10.7.1944 жылы туған, Түркістан облысы Сайрам ауданы Мақталы ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1997), профессор (1999).

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Қазақ химия-технология институтын (1969) бітірген. Қазақ КСР-і ғылым академиясының Атырау қаласындағы Мұнай және табиғи тұздар химиясы институтында ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1971–74), Қазақ химия-технология институтында оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1974–95), Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде профессор (1999) қызметтерін атқарды.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Қалмақ үй

**Қалмақ үй** - тас қоршаулар. Алматы облысы Жамбыл ауданындағы Қастек ауылының батысында, Іле Алатауының солтүстігіндегі осындай  қалмақ үйдің бірін әуесқой археолог Н.Леонов 1921 жылы зерттеген. Диаметрі 30 метрге дейін жетеді. Жергілікті тұрғындар оларды  қалмақ үй немесе «тас қорғандар» деп атайды.

## Пайдаланылған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Айдархан Қалтаев

**Қалтаев Айдархан** 18.12.1950 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Жаңақорған кенті) – физика-математика ғылымдарының докторы (1999), профессор (2000). Халықаралық инженер академиясының корреспонденті мүшесі.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* Кеңес Армиясы қатарында (1973–75)
* ҚазҰУ-да аспирант, инженер, ғылыми қызметкер, аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін (1976–2008) атқарған.
* 2008 жылдан осы университетте Механика-математика факультеттінің деканы қызметін атқарады.
## Ғылыми еңбектері
* «Газодинамика внутренних течений реагирующих смесей» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
* Негізгі ғылыми еңбектері – сұйықтар мен газдар механикасына; дыбыстан төмен және дыбыстан жоғары жылдамдықтағы реакцияланатын газдардың қозғалу және даму заңдылықтары; реакцияланатын сұйықтардың фильтрациясы мәселелеріне арналған.
* 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:18 желтоқсанда туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Жаңақорғанда туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Халықаралық инженерлік академиясының корреспондент мүшелері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті декандары
Санат:Қазақстан инженерлері
Қалыбеков Тұрсын

**Қалыбеков Тұрсын** - (1942 жыылы туған, Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Бөген ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996).

Ысты руынан шыққан.

* Қазақ политехникалық институтын (1965, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) бітірген. 
* «Жезқазғантүстіметаллургия» комбинатының бас маркшейдері (1965–71); 
* Алжир Демократиялық Республикасында қызмет істеді (1972–75). ҚазМУ-да аға инженер, аға ғылыми қызметкер, доцент (1976–91) болды. 1992 жылдан «Мұнай» ғылыми-өндірістік орталығының вице-президенті. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Пайдаланылған әдебиетттер


Санат:Қазақстан ғалымдары
По

**По** (Po) — Италиядағы ең ірі өзен. Ұзындығы 652 км, алабының аумағы 75 мың км². Батыс Альпіден басталып, батыстан шығысқа қарай Падан жазығын бойлай ағып, Адрия т-не батпақты атырау жасап (аумағы 1,5 мың км²) құяды. Альпіден басталатын сол жақ салалары (Дора-Рипария, Дора-Бальтеа, Тичино, Адда, т.б.) таудағы маусымдық қар мен мұздық ерігенде көктем мен жазда тасиды. Басын Апеннин тауларынан және Теңіз жағалық Альпіден алатын оң жақ салалары (Танаро, Треббия, Таро, т.б.) көктем мен күздегі жаңбырға байланысты молаяды. Осыған сәйкес По орта және төменгі ағысында 2 рет (мамыр — маусым, қазан — қараша) тасиды. По өзенінің бойымен 540 км-дей жерге дейін кеме жүзеді. Суы егін суаруға, электр энергиясын өндіруге пайдаланылады. Табиғи су жолдары мен қолдан қазылған каналдар арқылы Лаго-Маджоре, Комо, Гарда көлдерімен жалғасады. Өзен жағалауында Милан, Турин, Пьяченца, Феррара, Кремона, т.б. қалалар орналасқан.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Алфавит бойынша өзендер
Қамалиев Мақсұт Әділханұлы

**Қамалиев Мақсұт Әділханұлы** - (9.7.1959 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996). ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2001). Семей мемлекеттік медицина институтын (1982, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) және Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық әлеуметтік гигиена және денсаулық сақтауды ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1989) бітірген. Осы оқу орнында ассистент, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1982–93) болды. 1993 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Социальные ориентиры реформы здравоохранения Казахстана» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 300-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Пайдаланылған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Құрылыс

thumb|''Ірі панельді үй құрылысы''
**Құрылыс** – материалдық өндіріс саласы. Негізінен әр түрлі үйлер мен ғимараттарды салумен, салынып жатқан нысандарды іске қосуға байланысты жабдықтарды монтаждаумен шұғылданады. Құрылысқа үйлер мен ғимараттарды жөндеуге байланысты жұмыстар да жатады. Құрылыстың дамуы тұрақты жұмыс істейтін мердігерлік құрылыс ұйымдарының құрылуымен және құрылыс өнеркәсібінің өсуімен қоса қабат жүргізілді. Құрылыстың бір ерекшелігі сол, мұнда құрылыс-монтаж ұйымдары өнеркәсіп орындары сияқты өнімді қорға немесе қоймаға арнап шығармайды. Өндіріс үстінде құрылыстың өнімі қозғалмайтындай етіліп белгілі бір орынға бекітіледі, тек еңбек құрал-жабдықтары (машиналар мен механизмдер), еңбек заттары (материалдар мен құралымдар) бір орыннан екінші орынға ауысып отырады. Құрылыс ашық жерде және әр түрлі табиғи ортада жүргізіледі. Сондықтан да құрылыс нысандарының, жұмыстардың өндірістік циклі бірнеше айдан бірнеше жылға дейін созылады. Құрылыс елдің мәдениетін және экономиканың барлық саласын дамытуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Құрылыс