open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбжаппар Аблақұлы Аблақов

**Аблақов Әбжаппар Аблақұлы** (20.11.1928 жылы туған, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Жамбыл ауылы) – филология ғылымдары докторы (1988), профессор (1991), Қазақ КСР-і (1986) және КСРО (1987) Халық ағарту ісінің үздігі. 

ҚазПИ-дің (1961, қазіргі ҚазҰПУ) қазақ тілі мен әдебиеті және тарих факултетін әрі аспирантурасын (1964) бітірген. Қызылорда педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, қазақ тілі және қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі (1964–88) болды. 1988 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтының (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті) қазақ тілі мен әдебиеті, одан кейін қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады. «Қазақ тіліндегі меңгеріле байланысқан сөз тіркестері (тарихи-салыстырмалы негізде)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. А. 150-ге тарта ғылыми-зерттеу еңбектерінің авторы.
## Шығармалары:
*Қазіргі қазақ тіліндегі меңгеріле байланысқан есімді сөз тіркестері (оқу құралы). А., 1971;
*Қазақ тіліндегі барыс жалғаулы сөз тіркестері (оқу құралы). А., 1973;
*Қазақ  тіліндегі шығыс жалғаулы сөз тіркестері (оқу құралы). А., 1975;
*Қазақ  тіліндегі табыс жалғаулы сәз тіркестері (оқу құралы). А., 1986;
*Қазақ тіліндегі меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері. А., 1986;
*Қазақ  тіліндегі салт етістіктердің меңгеруі (әдістемелік құрал). А., 1988;
*Қазақ тіліндегі меңгеру категориясының мәні (әдістемелік талдама). А., 1988;
*Сөз тіркесінің өзіндік ерекшелігі және оның байланысу тәсілдері мен түрлері (әдістемелік құрал). А., 1990;
*Қазақ  тіліндегі көлемдік септікті сөз тіркестері (әдістемелік құрал). А., 1991;
*Қазақ тілі. (оқу құралы). А., 1993 (авт. бірі);
*Қазақ тіліндегі сөз тіркесінің дамуы мен лексикалану процесі. А., 1997 (авт. бірі).

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Әмірсана

**Әмірсана**,  (; 1722 — 1757, Тобыл қаласы) — Жоңғар нояны, Ойрат ақсүйегінің тұқымы.
 
## Өмірбаяны
Еділ қалмақтарының ханы Аюкенің қызы ұзатылып келе жатып, қазақ жерінде қыстап қалғанда қазақ батырымен көңіл қосып, ішінде кеткен деген де әңгіме бар. Қонтайшы Қалдан Серен (Цэрен) өлгенен кейін (1745) оның тұқымдарымен күресте жеңіліс тауып, **Дабашы** екеуі қазақ жеріне қашып келді. Абылай ханның қолдауымен Дабашының хан болуына (1753) көмектесті. Көп ұзамай Дабашыға қарсы қарулы көтеріліс бастап, жеңілген соң Пекинге қашып барды (1754). Жоңғар хандығын жоюды көптен көксеген Қытай осыны желеу етіп, қалмақ жеріне әскер жіберді (1755). Әскердің алдыңғы легін Әмірсана басқарды. Жоңғар жерін жаулап алған Қытай Әмірсананы билеуші етпей, өлтіруді ойлады. Ол қашып шығып, манчжурларға қарсы азаттық күресін бастады. Көп ұзамай Әмірсана жоңғар ханы болып жарияланды. Қытай үкіметі жоңғар жеріне тағы да қалың әскер енгізді. Әмәрсана 200 жігітімен қазақ жеріне қашып келді. Қытай Әмірсананы қайтару жөнінде қатаң талап қойып, елші жіберді (02.1756). Абылай хан оны орындамай, Әмiрсана Ресейге (Алтай уранхайларына) өтіп, сонда шешектен қайтыс болды.

## Отбасы
Амурсана 1723 жылы жоңғар-ойрат тайпасынан шыққан асыл анадан және тайша немесе тақ мұрагері хойт-ойрат руы. Амурсананың анасы Бойталақ (博託洛克) қызы болған Сыбан Раптан, қайтыс болғаннан кейін жоңғар-орият тайпасының көсемі Қалдан Бошоқты. Ол алдымен Данджунгке үйленді (丹 衷), үлкен ұлы Лха-бзанг хан, билеушісі хошоуыт-ойрат тайпасы. Данджунг қайтыс болғаннан кейін с. 1717 ж., Оның қайын атасының қолымен, Бойталақ Амурсананың әкесі, а тайша немесе тақ мұрагері хойт-ойрат руы.

## Дереккөздер

Санат:1722 жылы туғандар
Санат:1757 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жоңғар хандары
Санат:Тоболскде қайтыс болғандар
Ермек Хасенқызы Абланова

**Ермек Хасенқызы Абланова** (1939 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1996), профессор (1997).

* ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* Осы университетте аспирант, лабораторияның кіші ғылыми қызметкері (1961–70)
* 1970 жылдан физика химия мен электрлі химия кафедрасының доценті, профессор қызметтерін атқарды.
* «Физико-химические основы процессов комплексообразования некоторых элементов с унитиолом и перспективы применения унитиолатных комплексов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
* 97 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 оқу құралының («Физикалық химия есептеріне арналған оқу құралы», 1980; «Физикалық химия», 1997) авторы.

Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Индер борат кен орны

thumb|right|200px|Индер көлі маңындағы борат кені
thumb|right|200px|Индер борат кенін игеру
**Индер борат кен орны** – Атырау облысының Индер ауданында, Индербор кентінің шығысында 18 км жерде орналасқан. Аумағы 250 км². Кен орны 1932 жылы ашылып, 1934 жылдан өндіріліп келеді.

## Геологиялық құрылымы
Индер борат кен орнының тектоникалық құрылымы – Каспий теңізіне жанасқан ойпат. Кен Индер тұз күмбезінде орналасқан. Тұз күмбезі Кеңгір тұз алабының (ерте пермь кезеңі) бір құрылымы болып табылады. Бор минералдары тұз қабаттарында түзілген. 

## Жатыс сипаты, минералдары
Кен денелері линза, қабат, ұя пішіндес. Олардың тереңдігі 50-65 м. табиғатта бораттың 85-тен астам минералдары анықталған. Негізгілері: борацит, гидроборацит, галит, аширит, индерборит, индерит, инионит, пандермит, бишофит тағы басқа минералдардан тұрады. Бор қышқылының мөлшері 5 – 29%. Индер борат кені ірі борат кендерінің қатарына жатады. Кенді «Индербор» АҚ игеруде. Кен орындарының ашылуында — М.Диаров, Қ. Тұхфатов, X. Камашев, М. Үркінғалиев, О. Жиренов, А. Догиловтардың, игеруде К. Байбосынов, А. Мартыненко, Е. Пантюшин, Т. Диаровтардың еңбектері зор.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Роберт Иванович Аболин

**Аболин Роберт Иванович** (18 мамыр 1886, Рига – 17 желтоқсан 1942, Шығыс Сібір) — орыс энциклопедияшысы, биология және ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1934), профессор Санкт-Петербург ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1913).

Ғылыми-экспедициялық жұмыстары Қазақстан мен Орта Азияның шөлді және таулы аудандарын зерттеуге арналған. Табиғи кешендер ілімінің негізін қалаушылардың бірі. Жер бетін эпигеосферадан қарапайым географиялық кешендерге дейін бөлу жүйесін алғаш ұсынған (1914). Қазақстанның жеке аудандарының алғашқы ландшафтық карталарын жасаған (1929). Қазақстан мен Орта Азияның әмбебап вегетациялық-темпиратуралық белдеуін алғаш рет негіздеп, оларды табиғи-шаруашылық аймақтарына жіктеген (1929–1933). Бүкілодақтық өсімдіктану институтының Шөл бюросын ұйымдастырып (1932), шөлді аудандарда жүргізілген ғылыми-тәжірибелік зерттеулерді басқарды (1932–1937), арнаулы шөл станцияларын ұйымдастырды (Шалқар, Орда). Қазақстан ОАК Төралқасының «Қазақстанның 15 жылдығы» белгісімен марапатталған (1934). Оның есімімен Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейінде орналасқан қазаншұңқырдағы мұздық аталған (1958).

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Энциклопедияшылар
Санат:1886 жылы туғандар
Санат:1942 жылы қайтыс болғандар
Индерборит

**Индерборит**, метагидроборацит – бораттар класының минералы. Индерборит алғаш рет Атырау облысындағы Индер кенінен табылған (аты соған байланысты қойылған). Химиялық формуласы **MgCaB6O11•11H2O**. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Түссіз минерал. Қаттылығы 2,5 – 3, меншікті салмағы 1,93 г/см3. Сирек кездеседі. Басқа бораттармен қатар бор қышқылын алуға, сондай-ақ химия өндірісінде шикізат ретінде қолданылады.

Борат кендерінің гипсті телпектерінде кездеседі, бордың кені.

## Дереккөздер
 
## Сыртқы сілтеме
*Индерборит

Санат:Борат минералдар
Әмірші

**[[Әмірші]]** — шығыс халықтарында жиі қолданылған лауазым. Негізінен ханның, бектің, әмірдің жарлықтарын орындаушы уәзірді осылай атаған. Ол күмәнді жағдайда ғана әмірді орындауды уақытша тоқтата тұрып, жарлық берген кісіден анықтап сұрауға ерікті. Әмірші жарлық:жарлықты басқа кісіге орындаттырған. Қазақ халқыең жоғары билік иесінің өзін де әміршідеп атап кеткен.

## Дереккөздер

Санат :Елшілік
 

Санат:Тарих
Самиғолла Ибатоллаұлы Ержанов

**Самиғолла Ибатоллаұлы Ержанов** (5 сәуір 1943 жылы туған, Алматы қаласы) – медицина ғылымының докторы (1982). 

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1966, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы бұрынғы КСРО Денсаулық сақтау министрлігі Онкология институтының аспирантурасын (1971) бітірген. Ленинград онкология диспансерінде зертхана меңгерушісі (1975–86), Қазақ онкология және радиология институтында стажер-ізденуші, ординатор, кіші ғылыми қызметкер (1966–79), аға ғылыми қызметкер (1986 жылдан) болып жұмыс істеген. Оның негізгі ғылыми еңбектері онкология мәселелеріне арналған. Ержанов қылтамақ, емшек, тік ішек, тері, ісіктерінің құрылысын зерттеп, ананың жыныс безі қатерлі ісігін емдеу, оның тиімділігін анықтау тәсілін ұсынды.

## Дереккөздер


Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Оңалбек Алтыбайұлы Абралиев

**Абралиев Оңалбек Алтыбайұлы** (28.10.1957 жылы туған, Жамбыл облысы Мерке ауданы Акермен ауылы) – экономика ғылымдары докторы (2006), профессор (2009). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын (1980) инженер-экономист мамандығы бойынша, Мәскеу халық шаруашылық институтының (1989) аспирантурасын бітірген. 1981–99 жылдары Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында ассистент, аға оқытушы, доцент, Түркістан қаласындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі, декан, оқу бөлімінің бастығы (2000–04) қызметтерін атқарды. 2005 жылдан Қазақ ұлттық аграр университетінің «Қаржы және банк ісі» кафедрасының меңгерушісі. «Қазақстан Республикасында бұзылған жерлерді қалпына келтіруді экономикалық бағалау мен олардың құнарлылығын арттыру проблемалары: теория, методология және тәжірибе» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ғылыми жұмыстары жер ресурстарын қорғау, құнарлылығын арттыру, табиғи ресурстарды экономикалық бағалау, қоршаған ортаны қорғауға, табиғатты қорғау шараларының экологиялық-эконмикалық тиімділігін арттыруға арналған. 104 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы.

Санат:Тұлғалар
Николай Алексеевич Абрамов

**Николай Алексеевич Абрамов** (17 сәуір 1812, Тобыл губерниясы, Қорған қаласы – 3 мамыр 1870, Семей) — Сібірді зерттеуші орыс ғалымы.

## Өмірбаяны
* Қорған халық училищесінде оқыған.
* Тобыл семинариясында оқыған. 
* 1834 жылдан Тобыл қаласының оқу орындарында, кейін Семей қаласында жұмыс істеді.

## Еңбектері
* Павлодар, Өскемен, Семей, Алматы (Верный), Қапал, т.б. қалалар, бекіністер, станциялардың салыну тарихы, олардағы халық саны, кәсібі, оқу орындары, орыс-қазақ қатынастары, Ресей қол астына қарауы туралы бірнеше ғылыми мақалалар жазды. 
* Омбы–Семей жолы бойындағы, Қапал мен Қаратал өңіріндегі, Жетісудағы обалар мен бірнеше архитектуралық ескерткіштерге сипаттама берді. 
* Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесіне талдау жасап, ол туралы халық аңызын жариялады. 
* 1842 жылы Сібірге жер аударылып барған Ғұбайдолла Уәлиұлымен кездесіп, ол жайында көлемді очерк жазды. 
* Абрамов жинаған археологиялық және жазба мұралардың ішінде «Жеті шатырды» (Семей) қазғанда табылған түрлі түсті бояумен таңбаланған көне түріктің бас сүйегі, қарлұқ қағаны Арсланның 1212 жылы аты жазылған алтын сақина (Қапалдан табылған), тастағы ту ұстаған түрік әйелінің суреті және басқа да көне жазба ескерткіштері бар.

## Дереккөздер》

Санат:17 сәуірде туғандар
Санат:1812 жылы туғандар
Санат:Қорғанда туғандар
Санат:3 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1870 жылы қайтыс болғандар
Санат:Семейде қайтыс болғандар
Санат:Ресей этнографтары
Санат:XIX ғасыр этнографтары
Санат:Ресей тарихшылары
Санат:XIX ғасыр тарихшылары
Санат:Ресей географтары
Санат:XIX ғасыр географтары
Санат:Орыс географиялық қоғамының мүшелері
Ән

**Ән** —  ең кең таралған музыкалық шығармалар жанры, музыка және поэзия өнерлерінің ортақ туындысы. Ән мазмұнына қарай (азаматтық, революциялық, лирикалық, еңбек, әзіл т.б.), шығу тегіне байланысты (халықтық, авторлық, қалалық, әскери, балаларға арналған, діни т.б.) және орындалуы мен құрылымына байланысты (жеке дауысты, көп дауысты) болып бөлінеді. Әуендік-интонацация, орындаушылық мәнер-нақышы және шырқау ерекшелігіне сай қазақ әндері Арқа әндері, Жетісу сазы, Батыс Қазақстан мектебі, Алтай әуені, Сыр бойы мақамы тағы басқа болып айқындалады. Халқымыздың ән шығармашылығы негізінен домбыра аспабының сүйемелдеуімен дамыған. Тақпақ-сазды екпіндегі нөсер терме, желдірме-толғаулар және кең тынысты созып айтатын көтеріңкі әндер көбіне халықтық әндерге тән. Қазақстанның кәсіпқой композиторларының әндеріне өмірдегі сан-алуан тақырып арқау болған. Отандық ән жанрының дамуына Абай, Ақан сері, Мұхит, Біржан, Балуан Шолақ, Үкілі Ыбырай, К. Әзірбаев, Н. Бекежанов, Л. Хамиди, Б. Байқадамов, С. Мұхамеджанов, С. Кәрімбаев, Ә. Еспаев, Н. Тілендиев, Е. Рахмадиев, Ш. Қалдаяқов,Ә. Бейсеуов, М. Маңғытаев, Т. Базарбаев,Е. Хасанғалиев т.б. елеулі үлес қосты.

## Дереккөздер



Санат:Музыкалық шығармалар
Санат:Музыкалық форма
Абызтөбе

**Абызтөбе** – көне қаланың орны. Сырдария өзенінің орталық ағысының сол жағында, Келінтөбе аталатын көне қала жұртынан солтүстікке қарай 25 километр қашықтықта орналасқан. 1969 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. М. Байпаков) зерттеген. Қала жұртының қазіргі көрінісі, солтүстік-батыстан — оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан, ұзындығы 105 м, көлденеңі 30 м, биіктігі 5 м, ұзын төртбұрышты жота. Төбесі тегіс. Қалаға кіретін қақпаның орны оңтүстік жағында орналасқандығы байқалады. Жиналған құмыралардың сынықтары бойынша ғалымдар қаланың біздің заманымыздың I ғасырдағы өркениет орталығы болғанын дәлелдеді.

## Дереккөздер

*Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан көне қалалары
Жангенхан Абылайұлы

**Абылайұлы Жангенхан** (24.4.1949 ж.т., Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Жанкент ауылы) – медицина ғылылымының докторы (1990), профессор (1998), ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1997). Қазақстанның еңбек сің. ғыл. қайраткері (2003). Семей мемлекеттік медицина инстетутын (1972, қазіргі Семей мемл. мед. академиясы) бітірген. Дәрігерлік еңбек жолын Қызылорда облысының ауруханасынан бастады. ҚР Денсаулық сақтау мин-лігінің Гигиена және кәсіби аурулар ғылыми-зертеулер институтында (1994–98) істеп, 2001 жылдан Кардиология мен ішкі ағзалар аурулары ғыл.-зерт. ин-ты директорының орынбасары болды. А. 6 монография, 22 патент пен 180-нен астам ғылыми-зертеулер еңбектердің авторы. Негізгі ғылыми-зерттеулері эндокринология, гирсоидология, лимфология, профпатология, радиац. экол., т.б. мәселелерге арналған. Республикалық «Алтын адам» сыйлық лауреаты (2003).
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:1949 жылы туғандар
Болатжан Шайзадаұлы Абылқасымов

**Болатжан Шайзадаұлы Абылқасымов** (8.4.1950, Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы, Қабанбай батыр ауылы – 14.3.2009, Астана қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996).

## Өмірбаяны
Найман тайпасы Қаракерей руының Бәйжігіт тармағының Мәмбет бұтағынан шыққан.

* ҚазМУ-ды бітірген (1973).
* Мәскеу қаласындағы Шығыстану институтында ғылыми тәжірибе (1977–79) алмасты.
* Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында аға лаборант (1973–75), кіші ғылыми  қызметкер (1975–77, 1979–81), ғалым-хатшы (1981–89), докторант (1989–92)
* Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті) декан, кафедра меңгерушісі (1992–2006)
* 2006 жылдан өмірінің соңына дейін Еуразия ұлттық университетінде профессор қызмет атқарған.

## Ғылыми еңбектері
* «Қазақтың көне наным-сенімдеріне қатысты ғұрыптық фольклоры» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* Ұлттық фольклористикаға деген жаңа көзқарас, соны ізденістерге толы зерттеу еңбектерінің авторы.:
** «Жанр толгау в казахской устной поэзии», 1984;
** «Телқоңыр», 1993;
** «Көкбай ақын», 1998

## Дереккөздер

Санат:8 сәуірде туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Үржар ауданында туғандар
Санат:14 наурызда қайтыс болғандар
Санат:2009 жылы қайтыс болғандар
Санат:Астанада қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университетінің профессорлары
Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары
Әңгелек (қауын)

**Әңгелек **— өте ерте заманнан келе жатқан қауынның бір атауы.

Түсі негізінен сары, қабығы жұқа болады. Ерте піседі, әрі тәтті, бірақ онша ірі емес. Әңгелек құмайтты топырақта жақсы өседі. Ылғалды көп тілемейді, суыққа төзімсіз, оны көбінесе Қызылорда, Түркістан облыстарында өсіреді. [Қосымша атауы қауын.

## Дереккөздер


Санат:Асқабақтар
Санат:Бақша өнімдері
Әңгүдік

**Әңгүдік**— мінездегі ұнамсыз, жағымсыз сипат.  Әңгүдік адамды әдетте даңғой, әулекі, әумесер деп те атайды. Оның мінез- құлқында аңқаулық, нанғыштық сияқты қасиеттер жиі байқалады. Әңгүдік ұрыншақ, елірме, әулекіліктің көріністерімен сипатталады. Әңгүдіктің бір көрінісі – әулекілік пен әумесерлік, бұл адамды еліртіп, есіртіп әкететін алаңғасарлық. Сондай-ақ аңқаулық пен нанғыштық басым: нанғыш, бейқам, қулығы аз мінез. 

## Дереккөздер

Санат:Мінез-құлық
Несіпбай Авазбаев

**Авазбаев Несіпбай** (1937 ж.т., Өзбекстан, Ташкент облысы, Зингиартин ауданы, Баткер ауылы) – филология ғылымдарының докторы (1993), проф. (1995).

Ташкент мемлекеттік педогогикалық университетін бітірген. Осы институтта шет тілдер факультетінің деканы, неміс тілі кафедрасының меңгерушісі, аға оқытушы, доцент (1960–90), Ташкент мемлекеттік университетінде доцент, профессор, неміс филологиясы кафедрасының меңгерушісі, деканның орынбасары (1990–96) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Халықар. қазақ-түрік ун-тінің Шымкент бөлімінің шет тілдер кафедрасының меңгерушісі. 

Ол «Қазіргі неміс тілінің фонетикалық теориясы» кітабының авторы. 70-тен астам ғыл. мақаласы жарық көрген, оның ішінде 6 монографиясы бар.

Санат:Өзбекстан тұлғалары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Филологтар
Санат:Профессорлар
Әңгіме

**Әңгіме**, әдебиетте — оқиғаны қара сөзбен баяндайтын шағын көркем шығарма жанры. 

Әңгіменің жанрлық ерекшеліктері оқиғаны баяндау тәсілі, композициялық, сюжеттік құрылысы, көркемдік жүйесі арқылы айқындалады. Әңгіменің көлемі шағын, кейіпкерлер саны аз, сюжет ұйытқысын құрайтын оқиғаның басталуы, шарықтау шегі мен шешімі болады. Онда адам, оның өмірі мен тағдыры, аса маңызды деген оқиға жинақы беріледі. Мұнда бір айтылған жайларға қайта оралуға, тәптіштеп баяндауға, ұзақ суреттеуге орын жоқ. Әңгіме жанры аз сурет арқылы көп жайды аңғарта білетін айрықша көркемдік шеберлікті талап етеді.

Оқиға көбіне бірінші жақтан баяндалып, әңгімешінің оқиғаға тікелей қатыстылығын көрсетеді. Б. Майлин, Ж. Аймауытов, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов тағы басқалары. Әңгімелері — қазақ әдебиетіндегі осы жанрда жазылған үздік шығармалар. Қазіргі әңгіменің бастаулары халық ауыз әдебиетінде жатыр. Сонау көне заманнан-ақ халық өзінің тұрмыс-салты, күнделікті тіршілігі жайлы ауызша әңгімелер туғызып отырған. Мұндай әңгімелер бір рет қана айтылып қоймай, әр жерде, жиын болған кезде айтылған да, ондағы оқиға бірте-бірте тұрақты сюжетке айналған. Сөйтіп, ауыз әдебиетіндегі дәстүрлі жанрға айналған. Жеке адамның басынан өткен оқиға ретінде айтылатын мұндай әңгімелерді халықаралық фольклортануда меморат деп атайды.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Әңгімелесу

**Әңгімелесу**— пікір алысу, сұхбаттасу, әлеуметтік ғылымдарда қолданылатын зерттеу әдістерінің бірі. Педагогикадағы әңгімелесу — оқушылардың ойы мен тілін дамыту үшін қолданылатын оқыту әдісінің бір түрі. Әңгімелесу кезінде оқушы мұғалімнің қойған сұрақтарына жауап беру арқылы оқу материалын пысықтап, ой қорытады. Әңгімелесу әдісі — оқушыларға эмоциялық, эстетикалық әсер ететін тиімді әдістердің бірі. Оның сапасы оқытушының тәжірибесіне, әдістемелік шеберлігіне байланысты.
2. **Психологиядағы әңгімелесу** — белгілі жоспар бойынша, бақылауға алынған адамның ерекшеліктеріне, білім деңгейіне қарай күні бұрын әзірленген сұрақтар арқылы жүргізіледі. Зерттелінушіге күдік тудырмау үшін әңгімелесукөбіне жанама түрде ұйымдастырылып, оның жауабы жазылып алынады, кейін мұқият талданып, тиісті қорытындылар шығарылады. Әңгімелесу әдісі әлеуметтік медицина, бала психологиясы тағы басқа салаларда жиі қолданылады.  Мұны “тәжірибеге кіріспе”, не “психотерапиялық әдіс” деп те атайды.

**Әңгімелесу** (выступление) - 1960 жылдың басында теледидардан жиі көрінетін жанрлардың ең карапайым түрлерінің бірі. Алғашқы жылдары Қазақ теледидары эфирге тікелей шығатын. Хабар кейіпкерлері ақпаратты көбінесе қағаз бетіне қарап оқитын. Лос-Анжелес университетінің профессоры **Альберт Меробянның** зерттеуі бойынша теледидар ақпараты "әңгімелесу" хабарының өзінде 7% сөз арқылы, 38% интонация мен дауыс, 55%-ы адамдардың бетінің кескіні мен ишарасына байланысты беріледі екен..

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедия

## Дереккөздер
 

Санат:Психология
Санат:Журналистика
Әпербақандық

**Әпербақандық** — этикалық ұғым, адамның мінез-құлқы мен іс-әрекетіндегі теріс қылық. Әпербақандық адам бойындағы әдептілік мәдениеті деңгейінің төмендігіне байланысты және қоғамдағы әлеуметтік құндылықтардың дағдарысқа ұшыраған жағдайында (аномия) өріс алады. Әпербақандыққа ұрда-жық мінез-құлық, қатыгездік, дөрекілік, өзгенің абыройын, намысын аяққа таптау сияқты кісіліктен тыс теріс қылықтар жатады. Психологиялық  және этикалық әдебиетте әпербақандық белгілері нонконформистік (ымырасыздық) және деструктивтік (қиратушылық) іс-әрекет мәселелеріне байланысты қарастырылады. Қаныпезерлік әрекеттерде де әпербақандық көрініс табады. Әпербақандықты шектеу үшін әдептілік ережелерін адамдардың күнделікті іс-әрекет өлшемдеріне  айналдыру қажет.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедия

Санат:Психология
Мәриям Сейдалықызы Ержанова

**Мәриям Сейдалықызы Ержанова** (20 тамыз 1928 жылы туған, Ташкент қаласы) – химик-органик, химия ғылымдарының докторы (1971), профессор (1972).

Мәскеу тоқыма өнеркәсібі институтын бітірген (1951). 1951–1956 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Химия институтында ғылыми қызметте болды. 1956 жылдан Шымкент қаласындағы Қазақ химия-технология институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты төмен температурада селективті катализаторларда фурфуролды гидрогендеу және фуронды қосылыстарды гидрогендегенде сорбцияланған сутектің энергетикалық сипаттамалары мен катализатордың активтілігі, селективтілігі, тұрақтылығы арасындағы өзара байланыстарды зерттеуге арналған. 60-тан астам ғылыми еңбегі мен 5 авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Ташкентте туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Ер Жасыбай

**«Ер Жасыбай»** – тарихи жыр. 

XVIII ғасырда өмір сүрген батыр Жасыбайдың ерлігін баяндайды. Жасыбай – Орта жүз құрамындағы арғын тайпасының бәсентиін руынан шыққан атақты батыр, Олжабай батырдың досы. Халық арасында сақталған бір аңызда Ер Жасыбайдың жоңғар шапқыншылығына қарсы ұрыста жау оғынан қапылыста қаза тапқаны туралы айтылады. «Ер Жасыбай» жырын 1939 ж. Ә.Х.Марғұлан Павлодар облысындағы Екібастұз қаласының тұрғынынан (аты-жөні белгісіз) жазып алған. Көлемі 850 жол. Жыр Жасыбай мен әкесі Тұяқтың жоңғарларға қарсы ұрысын суреттеуден басталады, осы шайқаста ауыр жараланған Тұяқ қаза болар алдында баласына інісі Темірді тауып алуды аманат етеді. Еліне қайтқан Жасыбай Қарабайдың құлы болып жүрген інісі Темірді іздеп тауып, босатып алады. Жыр Жасыбайдың қалыңдық іздеп жолға шығуымен аяқталады. «Ер Жасыбай» жыры қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресінің бір кезеңін суреттейді. Негізгі идеясы – туған жерді жат жерлік басқыншылардан қорғау, елдік пен ерлікті дәріптеу. Қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданында Жасыбай көлі, Жасыбай асуы деген жерлер бар. Жасыбай батыр жерленген деген бейіт сол асудың үстінде. Жыр қолжазбасы Алматы қаласындағы Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы тұр.

## Сыртқы сілтемелер
http://ardaktylar.kz/persons/mrly-zhasybaj/ 

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақ жырлары
Тауман Салықбайұлы Амандосов

**Тауман Салықбайұлы Амандосов** (05.11.1921, Кеңөзек ауылы, Балықшы ауданы, (қазіргі Құрманғазы ауд.) Атырау облысы – 07.07.1991, Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1982), журналист, ғалым, профессор (1974), Қазақ КСР-і Жоғары мектебінің еңбек сіңірген қызметкері (1982).
1942—46 ж. Атырау обл. «Коммунистік еңбек» газетінде, Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы Партия тарихы ин-тында (1948—50) істеді. 
ҚазМУ-ды (1950, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң, сонда аға оқытушылыққа қалдырылған. Осы университеттің сырттай оқытатын бөлімінің проректоры (1952–1954), деканның орынбасары (1955), филология (1958–65) және журналистика (1966–1971) факультеттерінің деканы, кафедра меңгерушісі (1969–1991) қызметтерін атқарған. 1979 ж. «Қазіргі қазақ публицистикасының проблемалары» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғаған.

Амандосов қазақ публицистикасының теориясы мен тәжірибесі, баспасөз жанрлары, бұқаралық ақпарат құралдарының жүйесі мен журналистикасының қоғамда алатын орны туралы зерттеу еңбектерін 
* «Қазақ совет баспасөзінің жанрлары», 1968;
* «Қазіргі қазақ публицистикасы», 1975;
* «Совет журналистикасының теориясы мен практикасы», 1978 жазды.

Ғылыми зерттеу еңбектері негізінен қазақ журналистикасының теориясы мен тарихы мәселелеріне арналған. Атырау қаласында Амандосов атында көше бар
.

ҚазМУ-ді бітірген (1950). Еңбек жолын 1942 жылы облыстық "Социалистік құрылыс" газетінде әдеби қызметкерден бастаған.

ҚазМУ- бітірген соң университте жұмыс істеуге қалдырылады. 1952- 54 жылдары университтің сырттай оқу бөлімі бойынша проректоры; 1955 жылы деканның орынбасары; 1959 жылы филология факультетінің деканы.

1966-71 жылдары журналистика факультетінің деканы. 1969 жылы телевидение және радио кафедрасын, 1976 жылы15 жыл бойы журналистік шеберлік және әдеби редакциялау кафедрасын басқарды.

1955 жылы кандидаттық 1982 жылы докторлық диссертация қорғады. 1971 жылы Қазақстанда алғашқылардын бірі болып, профессор ғылыми атағын иеленді. Амандосов - қазақ публицистикасының теориясы мен практикасын алғаш зерттеген отандық ғалымдардын бірі. Көп жылғы еңбегі үшін Амандосов бірнеше рет Құрмет грамоталарымен марапатталған.

1982 жылы оған "Қазақстан жоғары мектебінің еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағы берілді. "Қазақ совет баспасөзінің жанрлары" (1968); "Советтік журналистиканың теориясы мен практикасы" (1978); Қазіргі қазақ публицистикасы" (1975) және т.б. оқулықтар мен оқу құралдары, монографиялардың авторы.

## Сілтемелер
*Өркениет. Атырауда Амандосовтың құрметіне конференция өтті

## Дереккөздер


Санат:1921 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Журналистика
Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Санат:Құрманғазы ауданында туғандар
Сәуле Көшкенқызы Амандықова

**Сәуле Көшкенқызы Амандықова** (1960 ж.т.) – заң ғылымдарының докторы (2006). Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1982). Қазақстан ғылым академиясының Философия және құқық институтында аспирант, ғылыми қызметкер (1985–1992), мемлекет және құқық институтында ғылылм қызметкер (1992–1995), Қарағанды облысы әкімшілігінде бас маман (1995–1996), Қарағанды мемлекеттік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі (1996–2005) болды. 2005 ж. «Становление доктрины конституционализма в Казахстане» деген тақырыпта докторлық диссертция қорғады.

## Шығармалары
Амандықова – 89 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның («Становление доктрины конституционализма в Казахстане», 2002; «Қазақстан Республикасының конституциялық құқығы», 2000–01, орыс және қазақ тілдерінде) авторы.

## Дереккөздер


Санат:1960 жылы туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қазақстан заңгерлері
Индер шырышы

**Индер шырышы** () – шырыштар тұқымдасының шырыш туысына жататын көп жылдық жуантамырлы өсімдік. Қазақстанда солтүстік Каспийден Балқаш – Алакөл қазаншұңқырына дейінгі шөлейтті жерлерде, сондай-ақ Шу-Іле тауларының аласа жерлерінде кездеседі. Биіктігі 100 – 130 см, ұзын шашақ гүлшоғыры сабағының ұшында жетіледі. Сабағы мықты, жуан, жапырақсыз. Жапырағы таспа тәрізді, ұзын. Гүлдерінде жалпақ қандауыр тәрізді жарғақ гүлжапырақтары болады. Қоңырау сияқты қоңыр, ақшыл қызғылт түсті гүлсерігі сәл ашылып тұрады. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – домалақ, жылтыр қорапша, тұқымы үшқырлы, жалпақ қанатты. Тамырында өзіне тән желімдік қасиеті бар эремуран полисахариді болады. Сондықтан бұрынғы кезде өсімдік тамырына ерекше «шырыш» деп аталатын желім алынып, онымен өте жұқа фарфор ыдыстарын желімдеп, қаланған тастарды бекіткен.

## Дереккөздер
 
## Сыртқы сілтеме
*Эремурус индерский

Санат:Шырыштар
Санат:Қазақстан флорасы
Раиса Садыққызы Аманжолова

**Раиса Садыққызы Аманжолова** (18.5.1918 ж.т., Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Қаратұрық ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1972), профессор (1977).

Самарқан медициналық институтын бітірген (1939). КСРО Ғылым Академиясы Қазақ бөлімшесінің Өлкелік патология институтында кіші ғылыми қызметкер (1944–46), Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық мемлекеттік университеті) ассистент, доцент (1946–61), ал 1973 ж. кафедра меңгерушісі, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында осы кафедраны басқарды (1961–66). Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің бас акушер-гинекологы (1966–73).

Аманжолова ана мен құрсақтағы нәресте арасындағы иммундық биология заңдылықтарын ашып, болашақ ананың аяғы ауыр кезінде және босанарда болатын асқынуларға қарсы арнайы шаралар жүйесін ұсынды, организмдегі патология үдерістер патогенезі жөнінде болжамдарын негіздеді.

## Дереккөздер


Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Көлденең

**Көлденең** (2007 жылға дейін — *Аксаковка*) — Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл, Көлденең ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Үржар ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 37 км жерде, Тарбағатай тауының оңтүстік беткейінде, Көлденең өзенінің жағасында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі ауыл-шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланды. 1973 жылы ұжымшар негізінде ұйымдастырылған сүт бағытындағы *“Юбилейный”* ірі қара мал кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылға дейін *“Аксаковка”* деп аталып келді. Оның негізінде “Аксаковка"' ЖШС-і, “Қылыш", “Молшылық”, “Игілік”, “Наурыз”, “Аксаковский” атты шаруа қожалықтары құрылды. Май зауыты, байланыс бөлімшесі, орта мектеп, мәдениет үйі, фельдшерлік-акушерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы елді мекендері
Төлеубай Ыдырысұлы Аманов

**Төлеубай Ыдырысұлы Аманов** (25.8.1923, Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігі, Құрманқожа ауылы – 21.6.1978, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымдарың докторы (1967), профессор (1969), Қазақстан Ғылым Академиясының корр. мүшесі (1972). Уақ тайпасынан шыққан.

1940–42 ж. Семей пед. институтының студенті. 1943 ж. каңтарда соғысқа аттанып, 2-Украин майданында ауыр жарақат алған. 1944 ж. ақпанда Семейге оралып, сол жылы педагогика институтты бітірген соң ұстаздық қызмет атқарды. 1950–1953 ж. Мәскеуде КСРО Ғылым Академиясының Математика институтында аспирант, 1953–63 ж. Семей педагогика институтының проректоры және жоғары математика кафедрасының меңгерушісі. 1969–1970 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институты директорының орынбасары, ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі, 1970 жылдан Математика және механика институтының директоры болды.

Амановтың ғылыми-зерттеу еңбектерінде функционалдық кластарды іштестіру теориясы және оның қолданылатын мәселелері қарастырылған. Докторлық диссертвциясында функциялардың 5В класының тұйық теориясын құрып, кейін сол класқа байланысты мәселелер туралы монография жазды. 50-ден астам ғыл. еңбектің авторы. Семей қаласының орталық көшелерінің бірі және ондағы №16 мектеп, туған ауылындағы орта мектеп және бір көше Аманов атымен аталады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Мақтанышымыз түлектеріміз - Семей Мемлекеттік Педагогикалық ... 

Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Индрикотерий фаунасы

**Индрикотерий фаунасы**– олигоцен дәуірінің алғашқы жартысында тіршілік еткен алып мүйізтұмсықтар. Индрикотерий фаунасының қазба сүйектері Еуразияның қоңыржай белдемдерінде орналасқан елдерден (Қытайдан Балқан түбегіне дейін) табылған. Ал Қазақстанда Торғай қолатындағы Шалқар соры маңында бірнеше жерден (Шынтұзсай, Мыңескісүйек, Төртмола, Қызылқақ, т.б.) табылған. Осыған байланысты бұл фаунаны «Торғай фаунасы» деп те атайды. Қазақстан жерінен табылған Индрикотерий фаунасын 1912 – 13 жылдары алғаш зерттеген Ресей ғалымы, академик А.А. Борисяк (1872 – 1944). Индрикотерий фаунасының негізгі өкілі – индрикотерий (Indricotherium). Дене тұрқы 7 м-дей, биіктігі 5 м-дей болатын ірі жануар. Мойны ұзын, кеудесі қысқа, үш башайлы аяқтары ұзын болған. Мүйізі болмаған. Ағаш, бұта жапырағымен, жас бұтақтармен қоректенген. Бұл алып жануардың тасқа айналған сүйектері Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігінің Зоология ин-тының табиғат мұражайында сақталған. Сондай-ақ Индрикотерий фаунасының құрамынан: кемірушілер (Terrarboreus, Woodomys, Pseudotsaganomys, Steneofiber, Plesiosminthus, Cricetops); қоянтәрізділер (Desmatolagus, Procaprolagus); жыртқыштар (Hyaenodon, Tshelkaria), тақтұяқтылар (Schizotherium, Colodon, Ardynia, Cadurcodon, Paraceratherium, Teniseggysodon): жұптұяқтылар (Entelodon, Hemimeryx, Lophomeryx, Prodremotherium) табылған. Бұлардың арасында ылғалды орман, батпақты жерлерде, керісінше құрғақ, шөлейтті аймақтарда тіршілік еткен түрлер кездеседі. Жердің шөгінді қабаттарының геологиялық жасын анықтауда, ертеде тіршілік еткен жануарлар тарихын зерттеуде Индрикотерий фаунасының маңызы зор.

## Дереккөздер
 
## Сыртқы сілтеме
*Индрикотерий фауна

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Әбисатов Қайыржан

**Әбисатов Қайыржан** (21.2. 1937 ж.т., Атырау облысы Индер ауданы Мәмбет ауылы.) – медицина ғылымдарының докторы (1984), профессор (1989).

Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) және Мәскеудегі КСРО Мед. ғыл. академиясының эксперименттік және клиник. онкология ин-тының аспирантурасын (1963) бітірген. Қазақ онкология және радиология ғыл.-зерт. ин-тының Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы бөлімшесінде кіші, аға ғыл. қызметкер, бөлім меңгерушісі (1963–85), 1985 жылдан Алматы мемл. мед. ин-тында кафедра меңгерушісі болды.

Оның қазақ тілінде жазылған алғашқы ғыл.-зерт. жұмыстары өңеш қатерлі ісігінің пайда болу себептерін анықтау, ісік алды науқастарын емдеу және өкпе, асқазан, ішек рагына қарсы қолданылатын ем тәсілдерін жетілдіру, емнің жаңа жолдарын іздестіруге арналған. Ә. 130-ға тарта ғыл.-зерт. жарияланымның, оның ішінде 1 монография, оқулық (екі томдық «Онкология»), 7 оқу-әдістемелік құралдары мен сөздіктің («Қазақша-орысша медициналық сөздік») авторы.

Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

Санат:1937 жылы туғандар
Еділ Айдарханұлы Әбсаттаров

**Еділ Айдарханұлы Әбсаттаров** (2.6.1939, Ташкент қаласы) — Медицина ғылымдарының докторы (1972), профессор (1977).

Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан.

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1962, қазіргі Қазақ ұлттық медицина унверситеті) және оның аспирантурасын (1967) бітірген. 
КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің дәрігерлер білімін жетілдіру институтында ассистент, аға оқытушы, профессор, кафедра меңгерушісі (1967–1986), 1986 жылдан Алматы мемлекеттік медицина институтында проректор, кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарды.

Оның ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты – жалпы және қан тамырлары хирургиясы мәселелері.

## Шығармалары:
* Пластические операции на магистральных венах, А.-А., 1974; 
* Аневризмы брюшной аорты, А.-А., 1977.

## Дереккөздер


Санат:2 маусымда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Ташкентте туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің дәрігерлер білімін жетілдіру институты оқытушылары
Санат:КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің дәрігерлер білімін жетілдіру институтының профессорлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан хирургтары
Даниил Николаевич Кашкаров

**Кашкаров Даниил Николаевич** (30.3.1878, Ресей, Рязань қаласы – 26.11.1941, Новгород облысы Хвойная ст.) – биол. ғыл. докт. (1934). 

Мәскеу ун-тінің физ.-матем. (1903) және мед. (1908) ф-ттерін бітірген. Орта Азия ун-тінде (қазіргі Ташкент мемл. ун-ті) омыртқалылар зоологиясы кафедрасын (1920–33), Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемл. ун-тінде осы аттас кафедраны (1933–41) басқарды. 

К. Орта Азия мен Қазақстанның (қазіргі Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарының) кемірушілерінің биологиясын, экологиясын және географиясын зерттеп, оларды биол. таксон ретінде бір жүйеге келтірді. Мойынқұм, Билікөл, Ақкөл, Ащыкөл, Бетпақдала омыртқалыларының даму эвол. мен экологиясын зерттеді; республикада Ақсу-Жабағылы қорығын ұйымдастыру қажеттілігін негіздеп берді. Жануарлар мінез-құлқын, олардың белгілерін зерттейтін психологияның бір саласы – жануарлар психологиясының дамуына үлкен үлес қосты.

Санат:Ғалымдар
Санат:Биологтар
Магинур Фатқұлқызы Авазбакиева

**Авазбакиева Магинур Фатқұлқызы** (7.3.1907, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы – 8.2.1987, Алматы қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1955), профессор (1958), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1979). 

ҚазПИ-ді (1934, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. ҚазМУ-де (қазіргі ҚaзҰУ) ассистент, аға оқытушы, доцент, декан, кафедра меңгерушісі, профессор-кеңесші болды (1938–87). 

Негізгі ғылыми жұмыстары адам ағзасының бейімделуіне арналған. Қазақстан таулары мен шөл даласы, ауа райының адамға тигізетін физиологиялық әсерін зерттеп, көптеген ғылыми еңбектер жазған. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

Шығармалары: Влияние климата Казахстана и Киргизстана на организм человека, Алматы, 1958.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Кәренов Рашит Саттарұлы

**Рашит Саттарұлы Кәренов** (1944 жылы туған) – 
*1992 экономика ғылымының докторы, профессор (1993). 
*1967 Қарағанды политехникалық институтын, (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген соң осы институтта 
*1970-90 аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 
*1991–94 ҚР ҰҒА Жер қойнауын кешенді игеру Қарағанды ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі. 
*1994–2001 және 2002 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. 
Кәренов 1200 ғылыми және әдеби жарияланымның, оның ішінде 23 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Тұлғалар
Ер Жәнібек (жыр)

**«Ер Жәнібек»** – тарихи жыр.  Жәнібек Бердәулетұлы‎ның жоңғар қалмақтарына қарсы күресі баяндалған.

Жырдың бір нұсқасы «Ер Жәнібек» деген атпен 1995 жылы «Жұлдыз» журналының 5-, 6-сандарында, «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша шыққан «Бабалар сөзі» сериясының 27-томында (2006) жарияланған. Сондай-ақ Жәнібек батыр туралы аңыз-әңгімелердің бір шоғыры тарихи жырлардың бірінші томында жарық көрген (1913). Атақты Үмбетей жырау «Бөгембай өлімін Абылай ханға естірту» атты толғауында Жәнібектің Абылай тұсында өмір сүрген батыр екенін айтса, тарихшы Құрбанғали Хамидтің «Тауарих хамса» кітабында да Жәнібектің Абылай заманында болған батыр екені баяндалады. Жыр Жәнібектің әкесі ерте қайтыс болғандықтан, оның тәрбиесі нағашы атасы Қаз дауысты Қазыбек бидің қолына өтуінен басталады. Он сегізге келіп, күш-қайраты толысқан кезінде жоңғарлар шабуыл жасайды. Жәнібек те Абылай қолына қосылып, жорыққа аттанады. Жәнібек жаумен беттескен сайын ерлік жасап, өзінің нағыз батыр екенін танытады. Жырда Жәнібек жердің бүтіндігі, елдің тәуелсіздігі үшін күрескен ер ретінде сипатталады. Жәнібек батыр ғана емес, айтулы шешен адам ретінде көрінеді.

## Сыртқы сілтемелер
http://adebiet.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=6937&Itemid=23 

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақ жырлары
Санат:Жырлар
Сардарбек Әбиев

**Сардарбек Әбиев** (1.1.1946 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Өзгент аулы) – биолия ғылымның докторы (1994), профессор (2001). Қазақ мемлекеттік  ауыл  шаруашылық институтын (1969, қазіргі Қазақ ұлттық аграрный унверситеті) және оның аспирантурасын (1973) бітірген. Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы «Задария» кеңшарында бас агроном (1969–1970) болып жұмыс істеді. Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника институтында аға лаборант, лаборатория меңгерушісі, институт директоры (1973–2005; қазіргі Қазақстан Республикасының  Білім және ғылым министрілігінің Биологиялық зерттеулер ортағы), 2005 жылдан Еуразия ұлттық университетінде  кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Ржавчинные грибы злаковых растений Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертацияны қорғады. Әбиев – Қазақстанда эксперименттік микология мектебін құрушы. Оның негізгі ғылым еңбектері мәдени және табиғи өсімдіктерде тіршілік ететін паразитті саңырауқұлақтардың түрлік құрамын, таралу заңдылықтарын,биолия, эколия ерекшеліктерін зерттеуге арналған. Әбиев  бірқатар ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы. 
## Шығырмалар:
* «Қазақстанның жаздық бидайы», 1991; 
* «Желтая ржавчина злаков Казахстана», 1993;
* «Ржавчинные грибы злаков Казахстана», 2002;
* «Мучнистая роса и парша яблони: ультраструктурные аспекты», 2005

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1946 жылы туғандар
Мұрат Әбділхайұлы Кәрімов

thumb|right|200px|
**Мұрат Әбділхайұлы Кәрімов** (18.4.1931 жылы туған, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Жымпиты ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1972), профессор (1973). Үшінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаты. "Идеал" татар және татар-башқұрт қоғамдық және мәдени орталықтары қауымдастығының төрағасы.

* 1954 жылы - Алматы мемлекеттік медициналық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген соң осы институтта аспирант, ассистент (1954–60), 
* (1960–83) Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, 
* (1983–84) ғылыми-клиникалық жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары. 
* (1984–85) Қазақстан Денсаулық сақтау министрілігі өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметтерін атқарды. 
* Негізгі ғылыми еңбектері токсикология және онкология мәселелеріне арналған. 
* 2 өнертабыстың авторы (1954–60)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Үшінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының тізімі
* Қазақстан Республикасының Президентінің Қазақстан халқына Жолдауының негізгі ережелерін насихаттау және түсіндіру жөніндегі жұмысты ұйымдастыру туралы

Санат:18 сәуірде туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Сырым ауданында туғандар
Санат:Қазақстан онкологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстан татарлары
Сағидолла Кәрімов

**Сағидолла Кәрімов** (12.6.1941 жылы туған, Атырау облысы Индер ауданы) – медицина ғылымының докторы (1983).

*1964 Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген. 
*1964 жылдан Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер болды. 
*1975 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. Оның ғылыми-зерттеу еңбектері вирустар экологиясына арналған. 2 авторлық куәлік алған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Инелі кекек

**Инелі кекіре** (Oxytropis hystrix) – бұршақтар тұқымдасы, кекіре туысына жататын бұташық. Қазақстанда Алтай таулары және Тарбағатай жотасында кездеседі. Таудың тастақты беткейлерінде өседі. Биіктігі 15 см-дей, тығыз, тікенекті, пішіні жастық тәрізді шым түзеді. Жапырақтары қысқа (ұзындығы 2 – 4 см), олардың сағақтары біртіндеп қатайып, тікенекке айналады. Гүлдері қошқыл түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – шар тәрізді домалақ бұршақ. Сыртын қара ала тікенектер басқан, кейін олар түсіп қалады. Инелі кекіре – өте сирек кездесетін эндемик түр. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Инеліктер

**Инеліктер** (*Odonata*) – жәндіктер класының бір отряды. Олар жыртқыш жәндіктер.  Қазба қалдықтары тас көмір кезеңінен сақталған. Жер шарында кең тараған. Негізінен тропиктік және субтропиктік белдеулерде кездеседі.

## Отряд тармақтары
Қанаттарының құрылысына қарай инеліктер: теңқанаттылары (Zygoptera), әр түрлі қанаттылар (Anisoptera) және Anisozygoptera (тек Жапония және Үндістанда ғана кездеседі) отряд тармақтарына бөлінеді. 

## Сипаты
thumb|right|200px|
Инеліктердің 4500-ден астам түрі белгілі. Қазақстанда 7 түрі қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Ұзындығы 14–120 мм. Құрсақ бөлімі жіңішке әрі ұзын. Аузы кеміруге бейімделген. Өте үлкен фасетті көздері басының жоғарғы  бөлігін алып жатады. Мұртшалары қысқа, көзге әрең көрінеді. Қанаттары торланып жүйкеленген.  Басқа жәндіктерден ерекшелігі: арқа–құрсақ қанатының бұлшық еттері жақсы дамыған, тыныштық күйде қанаттарын денесіне жинамай, жайып жібереді. 

## Дамуы және қоректенуі
Инеліктер – дара жыныстылар, шала түрленіп дамиды. Жұмыртқаларын суға немесе су өсімдіктерінің сабағына салады. Дернәсілдері су астындағы заттарға жабысып тіршілік етеді. Қорегін (ұсақ су жәндіктерін, т.б.) астыңғы ерні арқылы ұстайды. Қыстап шыққан дернәсілдері келесі жылы жазғытұрым бірнеше рет түлеп, маусым айында ересек инеліктерге айналады. Ересек инеліктер тұщы су қоймаларының маңында жиі кездеседі. Шыбын, маса, шіркей, ұсақ жәндіктерді ауада ұшып жүріп ұстайды. Инеліктер – пайда келтіретін энтомофагтар. Дернәсілдері – балықтың, су құстарының қорегі.

Дүниедегі ең мешкей - инелік екені ешкімнің де ойына кіріп шықпас. Күйенте инелік екі сағаттың ішінде 40 шақты шыбын, маса немесе шіркейді жейді. Егер де ол арыстандай үлкен болса, тұтас бір сиырды жеп жүре беруші еді. Инеліктей мешкейдің қарны тою үшін оған бірнеше сағат бойы тоқтаусыз шыбын-шіркей жеу керек болады.

## Тағы қараңыз
*Жәндіктер

## Дереккөздер

Санат:Жәндіктер
Санат:Инеліктер
Қожанов Тоқтасын

**Қожанов Тоқтасын Сауданбекұлы** (4.5.1944, Алматы облысы Нарынқол ауданы Қайнар ауылы – 26.4.2004, Алматы) – ғалым, физико-матемематика ғылымының докторы (1993), профессор (1996). ҚазМУ-ді (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1969). 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Негізгі ғылыми еңбектері релятивистік астрофизика, космология, жұлдыздар жүйесінің динамикасы, аспан механикасы мәселелеріне арналған. Қожанов эллипсоид тәріздес жұлдыздар жүйесінің Галактика орталығына қатысты эллипстік орбитамен қозғалатындығын, оларды зерттеуге арналған динамик. Якоби теңдеуін шешудің жаңа әдісін ұсынды; гравитация біртекті ортада Таразы шоқжұлдыздарының орнықтылық жағдайда болатындығын аналитикалық әдіспен дәлелдеуге үлес қосты.

Шығарылған: 
* Об эволюции скучивания галактик в расширяющейся Вселенной, СПб., 1997;
* Гравитационная неустойчивость много компонентных систем, А., 1998; Гравитационная динамика иерархических систем, А., 2003.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1944 жылы туғандар
Қожахар

**Қожахар**, ***Жаңабұлақ*** – Батыс Қазақстан облысының Ақжайық ауданындағы ауыл, Жаңабұлақ ауылдық округ орталығы. 
Тұрғыны 1,3 мың адам (2003). Іргесі 1936 жылы қой өсіретін “Родник новый” ұжымшарының құрылуына байланысты қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан Қожахарда және Қосшағыр ауданында 3 ЖШС және 16 шаруа қожалығы жұмыс істейді. 

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Тұлғалар