open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орман қоры

**Орман қоры** – мемлекет аумағындағы барлық ормандар мен орман шаруашылық қажетіне арналған жерлер. Орман қоры меншік түрі мен пайдаланушысына орай мемлекеттік және жекеше болып бөлінеді. Мемлекеттік орман қорына ерекше қорғалатын табиғи аумақтағы ормандар, табиғи және қолдан өсірілген ормандар, орман шаруашылық қажетіне берілген ормансыз жерлер, халықаралық және республикалық маңызы бар ортақ пайдаланудағы *темір жолы, автомобиль жолы, канал, магистралдық және басқа да желілік* құрылыстардың белдеуіндегі ені **10 м-ден** кем емес, алаңы **0,05 га-дан** үлкен қорғаныш екпелері жатады. Жекеше орман қорына орман өсіру үшін нысаналы мақсатта *жеке және мемлекеттік заңды* тұлғаларға жеке меншікке немесе ұзақ мерзімді пайдалануға берілген жерлердегі, солардың қаражатына жасалынған, ені **10 м** және одан кеңірек, алаңы **0,05 га-дан** астам қолдан өсірілген ормандар, агромелиорация және арнаулы плантация екпелер жатады. 

## Дереккөздер


Санат:Орман шаруашылығы
Кризистік нүкте

**Кризистік нүкте**– күй диаграммасындағы кризистік күйге сәйкес келетін 'нүкте'. Бұл нүктеде сұйықтық пен оның буының арасындағы айырмашылық толығымен жойылады. Сұйықтықтың осы нүктеге сәйкес келетін температурасы, қысымы және көлемі: кризистік температура (Тк), кризистік қысым (рк) және кризистік көлем (Vк) деп аталады..

## Дереккөздер </span>


Санат:Физика
Ткаченко Гавриил Кириллович

**Ткаченко Гавриил Кириллович** (29 Наурыз 1922, Ақмола облысы Шортанды ауданы Николаевка ауылы – 4 Сәуір 1980, Алматы қаласы) – медицина ғылымының докторы (1964), профессор (1965). Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1961), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1972).

## Қысқаша өмірбаяны:
1942 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген. 
1942–1949 жылдары осы оқу орнында ординатор, ассистент. 
1949–1964 жылдары Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Клиникалық және эксперименталды хирургия ғылыми-зертеу институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі. 
1975–1980 жылдары директоры. 
1965–1975 жылдары Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі. 
1964–1980 жылдары Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министірлігінің бас хирургі қызметтерін атқарған.

## Еңбектері және жетістіктері:
«О первичной обработке случайных ушибленно-рваных ран и открытых переломов конечности (клинико-экспериментальное исследование)» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері жарақат, туберкулез, т.б. ауруларды хирургиялық жолмен емдеу мәселелеріне арналған.  2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өлеңшөп

**Өлеңшөп** () – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда 250-ден астам түрі кездеседі. Қазақстанда Сырдария, Тобыл –Есіл, Ертіс өзендерінің бойында, Балқаш – Алакөл ойысында, Іле, Шу алабындағы өте ылғалды жерлерде, батпақты шалғында, кейде суда өсетін 14 түрі бар. Ең жиі кездесетіні – қара Өлеңшөп (Scіrpus lacustrіs). Оның биіктігі 2,5 м-дей, төселмелі тамыр сабақты, сабағының жуандығы 2 – 3 см, беті тегіс, жұмыр болады. Жапырағы таспа пішінді. Гүлдері қосжынысты, протогиния (гүл аталықтарының аналығынан ертерек пісіп жетілуі) жиі байқалады. Гүлшоғыры – сыпыртқы. Негізінен тамыр сабақтары арқылы, кейде тұқымынан да көбейеді. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – үш қырлы жаңғақша. Қара Өлеңшөп кейде көл бетін жауып кетіп, шымтезекке (торф) айналады. Сабағын түрлі тоқыма бұйымдар жасауға, жылу ұстағыш құрылыс материалдарын және сүрлем дайындауға пайдаланады. Химиялық әдіспен қарамай, спирт, сірке қышқылы дайындалады. Кейбір тропиктік түрін, мысалы, Титикака көлінде (Орта Анд тауы) өсетін Калифорния Өлеңшөпінен үндістер өздері тұратын баспана және жүзіп жүретін “қамыс аралдарын” (оған картоп егеді) тоқиды. Жергілікті халық дәрілік өсімдік ретінде қолданады. Сонымен қатар Өлеңшөп қалың өссе, суармалы егіс дақылдарына зиян келтіреді.

## Сілтеме

## Дереккөздер


Санат:Қияқөлеңдер
Өскен өңір (Шардара ауданы)

**«Өскен Өңір»** – аудандық газет. 1969 ж. Шардара ауданында «Өскен өңір» – «Возрожденная степь» болып шыға бастады. Газетті 1971 – 77 ж. Б.Тұрмағанбетов, 1977 – 81 ж. К.Үкібаева, 1981 – 83 ж. М.Аңламасов, ал 1983 жылдан Ж.Мұқанов басқарды. Газет қабырғасында Ә.Балқыбек, Ә.Шегебай сынды танымал журналистер еңбек еткен. Таралымы 5000 дана. Орыс тіліндегі «Возрожденная степь» басылымы 1991 ж. таратылған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Түркістан облысы газеттері‎
Санат:Қазақ тілді газеттер
Несептің түзілуі

**Несептің түзілуі**– организмнен зат алмасудың соңғы өнімдерін, Na, K, Ca, Mg-дың, тағы басқа артық қалған тұздарын, су және бөгде заттарды шығаруды қамтамасыз ететін бүйректе өтетін процесс. Бұл организмнің ішкі ортасының, яғни клетканың сыртқы бөлігінің сұйықтық көлемін және оның рН деңгейінің тұрақты құрамын реттеп тұратын факторлардың бірі. Несептің түзілуіне: фильтрация (бүйрек шумақтарында не түтікшелерінде қан плазмасының сүзілуі), реабсорбция (сүзіндідегі заттардың бір бөлігінің қанға қайта сорылуы) және секреция (түтікшелердегі бөліну) жатады. Адамның бүйрегінде минутына 125 мл сүзінді түзіліп, 1200 мл қан ағыны өтеді. Реабсорбцияның қарқыны организмнің ішкі жағдайына байланысты. Мысалы, судың мөлшері көп болса, реабсорбция жай жүреді де, мин-на 20 мл несеп бөлінеді. Бірақ Na-дың белсенді реабсорбциясы сақталып, тіпті күшейеді. Соның нәтижесінде организм артық сұйықтықтан құтылады. Организмнің сусыздануы кезінде Na-дың сіңуі өзгермейді не төмендейді. Соның нәтижесінде организмде сұйықтықтың көлемі сақталады. Бүйрек түтікшелерінің клеткалары қанға сүзіндідегі заттарды қайтарып қана қоймай, бөгде заттарды бөліп шығарады. Сүзгіштік қысым белгілі бір деңгейден төмендесе, сүзілу тоқтайды. Бұл Несептің түзілуі процесінің аяқталғанын көрсетеді.
## Сілтемелер
*Несеп
*Жыныс
*Зәр шығару жүйесі
## Дереккөздер


Санат:Биология
Жекекөл (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Жекекөл** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Петров ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 22 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 233 адам (120 ер адам және 113 әйел адам) болса, 2009 жылы 129 адамды (62 ер адам және 67 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Роза Фатыховна Гатина

**Роза Фатыховна Гатина** (1953 ж.т., Тәжікстан, Гарм ауд.) – химия ғылым доктыры (1994ж.), профессор (1997ж.). Тәжік мемлекеттік университетін бітірген (1974ж.). 1974–1978 ж. №1 кәсіби тех. училищеде (Душанбе қ.) тәрбиеші, химия пәнінің оқытушысы, Тәжікстан ғылым академиясының Химия институтында аға лаборант, кіші, аға ғылым қызметкер (1978–1994ж.), Химия институты тәжірибелік з-тының ғылым-өндірістік фирмасының директоры (1994–1996ж.), 1996 жылдан Оңтүстік Қазақстан тех. университетінің проф. қызметтерін атқарады. 90-нан астам ғыл. мақаланың авторы.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Түймебай Өстеміров

**Түймебай Өстеміров** (1920, Арыс ауданы Сүткент ауыл – 1984, Сарыағаш ауданы) – Социялистік Еңбек Ері (3.12.1949). 1940 – 44 ж. Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1944 – 50 ж. Сырдария кеңшарында аға шопан болды. 1954 ж. Ташкент зооветеринарлық техникумын бітіріп аталмыш кеңшарда зоотехник болып істеді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Тұтқын

right|thumb|Военнопленные австро-венгерской армии в России
left|150px|thumb|Немецкие пленные. Руины Ахена Октябрь, 1944
**Тұтқын**, әскери тұтқын (халықаралық құқықта) – соғыс майданында қолға түскен әскери адам (партизан немесе қарсыласу қозғалыстың мүшесі, т.б. кіреді).

19 ғасырға дейін соғысушы жақтар Тұткындардың жағдайы, оларды алмасу, т.б. мәселелерді өзара келісім жасау арқылы шешіп отырды. 1899 және 1907 жылы халықаралық Гаага конференциялары соғыс Тұткындары мәселелерін қарады. 1-дүниежүзлік соғыстан кейін 1929 жылы өткен Женева конференциясында оған кейбір өзгерістер енгізілді. Бұл конференцияларда қабылданған халықар. нормаларға сәйкес Тұткындарға оларды тұтқындаушы жақ адамгершілікпен қарауы керек; қорлауға, жәбірлеуге, өлтіруге, тәжірибе жасау құралы ретінде пайдалануға болмайды. Тұтқындаушы мемлекет Тұткындарды тегін асырап-сақтауға, қажет жағдайда медикалық көмекпен қамтамасыз етуге міндетті. Олардың тек қару-жарағы ғана алынып, киімдері, жеке заттары (ақша, құжаттар, фотосуреттер, т.б.) өздерінде қалдырылады. Сыртқы әлеммен байланысуға (хат жазу, телефон арқылы сөйлесу, т.б.), ақшалай және заттай сыйлық (посылка) алуға рұқсат етіледі. Тұткындарды (офицерлерден басқасы) әскери мақсатқа жатпайтын әр түрлі қара жұмыстарға пайдалануға болады; ол жұмыстар денсаулыққа зиянды болмауы және оларға жалақы төленуі тиіс. Жалақы Тұткынның күнделікті шығынын жабуға, ал қалғаны еліне қайтарылған кезде берілуі керек. Егер Тұткын жергілікті басшылыққа бағынудан бас тартса әкімш. жазалауға немесе сотқа тартылуы мүмкін. Тұткындардың құқын бұзып, оларды жәбірлеуге жол берген қызметкерлер әскери қылмыскер ретінде сотқа тартылады. Бірақ бұл конвенция шешімдері көп жағдайда орындала бермейді. Мысалы, 2-дүниежүзлік соғыс жылдарында Германияның концлагерлерінде миллиондаған соғыс Тұткындары жойылып жіберілді.

## Дереккөздер



Санат:Әскери іс
Сапақ (Жетісу облысы)

**Сапақ** — Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл, Сапақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Үшарал қаласынан оңтүстікке қарай 75 км-дей жерде, Тентек өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1993 жылға дейін Герасимовка деп аталған. 1958-1997 жылдары қой өсіретін ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Сапақта және округке қарасты Бибақан ауылында ӨК және бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істеді.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы елді мекендері
Хлор қышқылдары

thumb
thumb
**Хлор қышқылдары** — құрамында хлор бар оттекті қышқылдар. Оларға: хлорлылау, хлорлы, хлорлау және хлор қышқылдары жатады. Хлорлылау қышқылы, НСlО — бір негізді әлсіз қышқыл, тұрақсыз, өте күшті тотықтырғыш, тұздары гипохлориттер деп аталады. Тек ерітінді түрінде кездесіп, температура төмендегенде кристалгидратқа (НСlО+Н2О) айналады. Хлорлы қышқыл, НСlО2 — суда сұйық ерітінді түрінде болатын бір негізді көп қолданылмайтын қышқыл. Тұздары хлориттер — суда жақсы ериді, қышқыл ортада күшті тотықтырғыш, қопарылғыш заттар. Хлорлау қышқыл, НСlО3 — суда ерітінді күйінде болатын бір негізді күшті қышқыл. Тұздары хлораттар — түссіз, қыздырғанда оттек бөлінетін қопарылғыш, улы заттар. Ең маңыздысы — калий хлораты (КСlО3) сіріңке, қопарғыш заттар жасауда қолданылады. Хлор қышқылы, НСlО4 — түссіз, ауада түтінденетін сұйықтық. Таза күйінде тұрақсыз, қопарылғыш болғандықтан суда еріген түрінде пайдаланылады. Басқа хлор қышқылдарына қарағанда нашар тотықтырғыш, күшті қышқыл. Тұздары перхлораттар — кристалды түссіз заттар. Олар қопарылғыш зат жасау мен пиротехникада қолданылады. Хлор қышқылдары тізбегінде (НСlО–НСlО2–НСlО3–НСlО4) хлордың тотығу дәрежесі өскен сайын қышқылдың күші артады. 
## Сілтемелер


Санат:Хлор қосылыстары
Санат:Бейорганикалық қышқылдар
Санат:Оттегі қосылыстары
Иса Байзақов ауылы

**Иса Байзақов** (2006 жылға дейін – *Кайманачиха*) — Павлодар облысының Ертіс ауданындағы ауыл, Байзақов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ертіс ауылынан солтүстік-батысқа қарай 35 км жерде, Ертіс өзенінің сол жағалауында орналасқан. Өзен аңғарының қара және шалғынды қызыл қоңыр топырағында боз аралас астық тұқымдас әр түрлі шөптесін өсімдіктер өседі.

## Халқы

## Тарихы
1992 жылға дейін "Кайманачиха" болып аталып келген. Елді мекендегі агроөндірістік кооператив пен бірнеше шаруа қожалықтары астық шаруашылығымен айналысады. Ауылға көрнекті қазақ ақыны И. Байзақовтың есімі берілген (1992). Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс ауданы елді мекендері
Ядролық Жарылыс Зардаптары

**Ядролық жарылыс зардаптары**, қ. “Азғыр” ядролық полигоны, “Капустин Яр” ядролық полигоны, “Семей” ядролық полигоны, “Тайсойған” полигоны.

## Дереккөздер:


Санат:Физика
Кризистік температура

*Кризистік температура* – 1) 'заттың кризистік күйдегі температурасы.' Жеке заттар үшін Кризистік температура тепе-теңдікте тұрған сұйықтық пен будың арасындағы қасиеттерінің айырмашылығы жойылатын температура ретінде анықталады. Кризистік температурада қаныққан бу мен сұйықтықтың ығыздықтары бір-бірімен теңесіп, олардың арасындағы шекара жойылады да, булану жылуы нөлге тең болады. Кризистік температура – заттың тұрақтыларының бірі. 2) Шекті түрде еритін құраушылары бар сұйықтықтар қоспасындағы сол құраушылардың бір-бірінде шектеусіз ери бастайтын температурасы.  Мұны ерігіштіктің 'Кризистік температурасы 'деп те атайды. 3) Кейбір өткізгіштердің асқын өткізгіш күйге ауысатын температурасы. 'Кризистік ток' – [асқын ткізгіш]тегі өшпейтін тұрақты токтың шектік мәні. Токтың мәні бұл шамадан артатын болса, асқын өткізгіш белгілі кедергісі бар кәдімгі өткізгішке айналып, одан едәуір [энергия] бөлінеді де, қатты қызады..

## Дереккөздер </span>


Санат:Температура
Өлке (ЖШС)

**“Өлке”** ЖШС – баспа. 1991 жылы құрылған. Мемлекеттік және жеке тапсырыстар бойынша көп томдық шығармалар, энциклопедиялық басылымдар, монографиялар, ғылыми-зерттеу еңбектер, көркем әдебиеттер, жинақтар, анықтамалықтар, альбомдар шығарады.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Экономика
Сапақ анализ

**Сапақ анализ**, сапалық талдау — заттың құрамы қандай элементтерден, радикалдардан, иондардан, қосылыстардан тұратынын анықтайтын хим., физ.-хим. және физ. әдістердің жиынтығы; аналитикалық химияның негізгі бөлімдерінің бірі. Сапақ анализ анықталатын құраушылардың түріне қарай изотоптық, элементтік, функционалдық, молекулалық, фазалық, т.б. болып бөлінеді. Оларды хим., физ.-хим. және физ. әдістерді пайдаланып жүргізеді. Хим. элементтерді немесе иондарды хим. әдіспен анықтау олардың сапалық реакцияларына негізделген. Сапалық хим. реакциялар көбінесе ерітіндідегі иондар арасында жүретіндіктен Сапақ анализ катиондар немесе аниондар талдауы болып бөлінеді. Физ. Сапақ анализге спектрлік, эл., магн., адсорбц. және люминесценттік, т.б. әдістерді жатқызуға болады. Олар затты қоспадан бөлмей, өте аз мөлшерімен талдау жүргізуге мүмкіндік береді. Сапақ анализ анықталатын нысанның өзіне тән қасиеттері мен сезгіштігіне негізделіп жүргізіледі. 
## Пайдаланылған cілтемелер
Тас көмір қарамайы

thumb|Көмір**Тас Көмір Қарамайы** - тас көмір шайыры – тас көмірді кокстеу кезінде түзілетін өнім. 1 т кокстенген тас көмірден 3%-ға жуық Тас Көмір Қарамайы бөлінеді. Түсі қара, өзіне тән иісі бар, тұтқыр сұйықтық, тығызд. 1120 – 1250 кг/м3. Тас Көмір Қарамайын айдағанда әр түрлі температурада (5 фракция) қайнайтын 400-ден астам ароматты, герероциклді қосылыстар және олардың туындылары бөлініп шығады. Осы фракциялардан жеке қосылыстарды химиялық жолмен өңдеу, кристалдау немесе қайтара айдау әдістері арқылы бөліп алады. Бұл қосылыстар синтездік бояу, дәрілер, пластмасса, қопарғыш заттар өнеркәсіптерінің негізгі шикізаты болып саналады. Қалдығы жол құрылысына жұмсалады.

## Дереккөздер
Сүрі жер

**Сүрі жер** – ауыспалы егіншілікте дақыл егілмей өңделіп, таза, қопсытылған күйінде сақталатын егістік танабы; Ылғал мен қоректік заттарды қолайлы жинау үшін бірнеше рет өңделетін танап. Сүрі жер көбінесе күздік және жаздық дақылдарды себуге арналады. Сүрі жер 3 топқа бөлінеді:
# таза және ықтырмалы;
# екпе; 
# жасыл сүрі жер.
Бұлардың ішінде ең маңыздысы – таза қара сүрі жер, мұнда топырақты негізгі өңдеу күзде басталып, келесі жаз бойы сыдыра жыртылып, бірнеше рет тырмаланады, арамшөптен тазартылады. Ылғал сақталып, топырақты борпылдақ күйінде ұстайды. Таза қара сүрі жер Қазақстанның құрғақшылықты аудандарында көбірек қолданылады. Ал солтүстік аудандарда егінді орып алғаннан кейін оның орны аңыз ретінде қалдырылады да, негізгі өңдеуді көктемде жүргізеді. Сүрі жердің бұл түрін ерте *таза сүрі жер* деп атайды. Егістікте қар ұстау мақсатымен, қуаңшылықтан, ыстық желден қорғау үшін әр жерден жолақтап биік сабақты өсімдіктер (күнбағыс, жүгері, қыша, т.б.) егілетін таза танапты *ықтырмалы сүрі жер* деп атайды. Кейбір ылғалы мол аудандарда *екпе сүрі жерді* пайдаланады. Топырақтың құнарлылығын арттырудың бір жолы *жасыл сүрі жерді* пайдалану. Ауыспалы егіншіліктің бұл танабында бөрібұршақ, түйежоңышқа, т.б. бұршақ тұқымдас өсімдіктер өсіріледі. Ол үшін бұл дақылдарды өсіріп, оны жинамай, көк күйінде топыраққа араластырып жыртып жібереді, сөйтіп онда азот қосындылары көбейеді. Сүрі жер топырақ құнарлылығын арттырумен қатар астық дақылдарының өнімділігін жоғарылатады. Қазақстанның солтүстігінде көбірек қолданылады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Хлорлау

**Хлорлау** — хлор молекуласы немесе құрамындағы хлор атомын оңай беретін затпен әсер ету арқылы химиялық қосылыстар молекуласына хлор атомын енгізу. Хлорлау негізінен аралық өнімдер, еріткіштер, т.б. алу үшін химия өндірісінде кең қолданылады. Бұдан басқа хлорлау ауыз суын залалсыздандыру үшін де пайдаланылады. Хлорлау реакцияға түсетін заттарға жарық сәулесімен әсер ету (қ. Фотохимия) немесе қыздыру арқылы жүргізіледі. Органикалық заттар технологиясында хлорлаудың маңызы үлкен. Мысалы, қаныққан көмірсутек метанды (СН4) жарық сәулесімен әсер етіп хлорлау кезінде оның маңызды төрт хлорлы туындыларын (СН3СҚ, СН2СҚ2, СНСҚ3, ССҚ4) алуға болады. Ауыз суының көп мөлшерін хлорлау үшін газ тәрізді хлор, аз мөлшерін хлорлауда хлор әгі, т.б. хлор қосылыстары пайдаланылады.

## Дереккөздер
Манап Өтебаев

**Манап Өтебаев** (1938, Сарыағаш ауданы– 2004) – білім беру саласының маманы, химик, гидротехник, экономика ғылым. кандидаты. Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін, Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген. Еңбек жолын 1960 ж. Ташкент облысы Сырдария ауданында мектеп мұғалімі болып бастады. 1961 – 69 ж. Шымкент политехника техникумында оқытушы, комсомол ұйымының хатшысы, 1969 – 93 ж. Шымкент гидромелиоративтік-құрылыс техникумы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары, директоры, 1994 – 2004 ж. Шымкент экономика және құқық колледжінің бас директоры қызметтерін атқарды. Ол нарықтық экономика мамандарын даярлауда, салауатты өмір салтын насихаттауда, қайырымдылық іс-шаралар өткізуде ерекше еңбек сіңірді. КСРО және Қазақстан Республикасы орта білім беру ісінің үздігі атанды. «Құрмет белгісі» (1986), «Парасат» (2001) ордендерімен, «Астана» медалімен (1998), ЮНЕСКО-ның Алтын медалімен (1999) марапатталған. Шымкент, Түркістан, Арыс қалаларының, Отырар , Ордабасы, Сарыағаш аудандарының құрметті азаматы.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Ғайрат Сапарғалиұлы Сапарғалиев

**Сапарғалиев Ғайрат Сапарғалиұлы** (*1930 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Жаңасемей а.*) — ғалым, заң ғыл. докт. (1967), проф. (1972), ҚР Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003).

Уақ тайпасынан шыққан.

Саратов заң ин-тын бітірген (1952). 1952 — 92 ж. Философия және құқық ин-тында ғыл. және басшылық қызметтер атқарды. 1992 — 94 ж. Абай атынд. Алматы мемл. ун-тінде заң ф-тінің деканы болды. 1995 жылдан ҚР ҒА Мемлекет және құқық ин-тының директоры. Сапарғалиевтың еңбектері Қазақстан мемлекеті мен құқықтық жүйесінің қалыптасу тарихын зерттеуге арналған. “ҚР-ның еңбек сіңірген заңгері” атағымен, бірнеше медальдармен марапатталған. 200-ден астам еңбектері, оның ішінде 10 монографиясы жарық көрген.
## Пайдаланылған cілтемелер
Шығ.: Общественно-политическая деятельность ссыльных поляков в дореволюционном Казахстане, А.-А., 1971 (телавт.); Основы государства и права Республики Казахстан, А., 1994. 
Е. Ерешев
Пероксидті қосылыстар

**Пероксидті қосылыстар, пероксоқосылыстар **— құрамында бір-бірімен байланысқан оттек атомдары болатын (—О—О—) заттар. Пероксидті қосылыстарды сутек пероксидінің (Н2О2) тұздары ретінде қарастыруға болады, себебі олар сілтімен әрекеттесіп металл пероксидтерін түзеді. Пероксидті қосылыстардың көп таралған түрі сілтілік және сілтілік-жер металдардың пероксидтері. Олар күшті тотықтырғыш, су және сұйытылған қышқылдармен әрекеттесіп, Н2О2 бөліп шығарады. Пероксидті қосылыстарды металды тотықтырып немесе металл оксидтеріне ауамен әсер ету арқылы алады. Na2O2 (натрий пероксиді) — сарғыш түсті, өте ылғал тартқыш ұнтақ, лаб-да үзбей оттек алу үшін қолданылады. Кейбір металдар да (Mg, Zn, Cd, Hg, лантаноидтар) Пероксидті қосылыстар түзеді. Пероксидті қосылыстар жүн, зығыр, мақта, жасанды талшықтарды, т.б. бояуға, суды тазартуда қолданылады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Химия
Ілияс Қожа хан

**Ілияс Қожа хан** (туған жылы белгісіз — 1368) – Моғолстанның екінші ханы, Тоғылық Темір хан 1363 жылы қайтыс болғаннан кейін билікке отырған. Тоғылық Темір хан 1361 жылы көктемде екінші рет Мәуереннаһрға жорық жасап, саяси бытыраңқылықтық нәтижесінде бұл аймақты бағындырады да, ұлы Ілияс Қожаны Мәуереннаһрдың әкімі етіп тағайындайды. Ілияс Қожа мұнда 1361 – 1362/63 жылға дейін отырады. Жергілікті әмірлер арасындағы талас-тартыстарды, өзара күрестерді Ілияс Қожа тоқтата алмайды. Керісінше, Ілияс Қожаның жанындағы моғол әмірлері мен әскербасылары тонаушылықтармен айналысады. Тоғылық Қожа әскеріне жергілікті әмірлердің біріккен күші соққы беріп талқандайды. Ілияс Қожаның өзі тұтқынға түседі, бірақ кейін қайтарылады.

1362/63 жылы хан тағына келіп, Ілияс Қожа хан Мәуереннаһрды толық бағындыру саясатын жалғастырады. 1365 жылы мамырда көп әскермен Мауераннахрға кіреді. Әмір Темір бастаған Мәуереннаһр мен моғол әскерлері Үинас пен Ташкент аралығындағы Сырдария өзенінің бойында ұрысқа түседі. Ұрыс кезінде қатты жаңбыр жауып, жер лай, батпақ болғандықтан, бұл шайқас тарихта «Батпақ шайқасы» деген атпен қалды. Ілияс Қожа хан жеңіске жетіп, жау әскері 10 мыңдай адамынан айырылады. Ілияс Қожа хан Самарқанға дейін жетіп, қаланы қоршайды. Қала тұрғындарының жанқиярлық ерліктері Ілияс Қожа ханға қаланы алуға мүмкіндік бермейді және моғол әскерлерінің мініс аттары арасында аурудың тарауы моғолдарды кейін оралуға мәжбүр етеді. 

Ілияс Қожа ханды Моғолстанда дулат тайпасының әмірлерінің бірі – Әмір Қамар ад-дин өлтіреді.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Моғолстан тұлғалары
Санат:Билеушілер
Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев

## Өмірбаяны
**Мүсірәлі  Смайылұлы Өтебаев** (1.1.1950 ж.туған) – *[[Экономика]] ғылым. докторы*, *инженерлік академияның толық мүшесі*. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

**Парламент Сенатының депутаты*.
*Шымкент педогогткалық институтын, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы халық шаруашылық академиясын бітірген. 
*Облыстық ақпараттық-есептеу қызметін көрсету жөніндегі *өндірістік бірлестік бастығы*
**Облыстық статистика басқармасының бастығы*
**Облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары*
**Облыстық әкімшілік басшысының орынбасары*
**Экономика министрлігі жанындағы шетел инвестициялары жөніндегі *ұлттық агенттік төрағасының 1-орынбасары*
**Қазақстан Республикасы Президентінің *кеңесшісі* 
**Президент әкімшілігінің экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі*
**Республикалық. бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есептеу комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. *[[Экономика]], қаржы және бюджет жөніндегі тұрақты комитеттің төрағасы*
* Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ұлттық Кеңестің мүшесі
* «Қазақстан Республикасы – Еуропалық Одақ» парламенттік ынтымақтастық комитеті нің мүшесі, Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі Парламентімен ынтымақтастық тобының мүшесі. 
## Марапаттар
«**Құрмет белгісі**», «Парасат» ордендерімен марапатталған..

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан экономистері
Мұхтар Өтебаев

**Мұхтар Өтебаев** (10.10. 1928, Шымкент – 19.8.1976, Алматы) – актер, әнші (тенор), Өзбек КСР-інің еңбек сіңірген артисті (1970). 

1943 – 44 ж. Шымкенттің мұғалімдер институтында оқыды. Жасында ән айтып, домбыра тартуды әкесінен үйренген. ’’Мұхтар Өтебаев’’’ 1944 ж. Шымкент облыстық драма театрының труппасына қабылданды. Осы театрда алғашқы ойнаған рөлі – М.Әуезовтің «Қара Қыпшақ Қобыланды» спектакліндегі Бірсымбай. Бұдан кейін ’’Мұхтар Өтебаев’’’  музыка спектакльдерге қатысып Төлеген, Бекежан (Ғ.Мүсірепов пен Е.Г. Брусиловскийдің «Қыз Жібегінде»), Тарғын (С.А. Камалов пен Брусиловскийдің «Ер Тарғынында») рөлдерін ойнады. 1961 – 68 ж. Алматы қаласындағы қазіргі Қазақтың мемлекеттік академ. жастар мен балалар театры және Қазақтың мемлекеттік академ. драма театры (1973 жылдан өмірінің соңына дейін), ал 1968 – 73 ж. Жетісай музыка драма театры құрамында қызмет етті. Ұлттық драматургия бойынша қойылған спектакльдерде Кебек, Есен, Алшағыр, Асан (Әуезовтің «Еңлік – Кебек», «Қара Қыпшақ Қобыландысы» мен «Қаракөзінде», С.Мұқановтың «Мөлдір махаббатында») т.б.  рөлдерді сомдады. Өзінің құлаққа жағымды қоңыр даусымен Жаяу Мұсаның («Ақсиса», «Баянауыл», «Хаулау»), Біржанның («Айтбай», «Телқоңыр», «Қанапия»), сондай-ақ басқа халықтардың (қарақалпақ, қырғыз, өзбек, т.б. ) әндерін де нақышына келтіріп орындады. Ол «Үкілі Ыбырай», «Балуан Шолақ» пен «Біржан сал» атты радиоқойылымдарда басты рөлдерді орындап, халық дастандарынан «Қобыландыны», «Қыз Жібекті» және «Мұңлық – Зарлықты» пластинкаға жаздырды.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Мәлік Мұхамеджанұлы Сапаров

**Мәлік Мұхамеджанұлы Сапаров** (15 қыркүйек 1958, Қызылту ауылы, Алматы облысы, Қазақ КСР — 19 маусым 2003, Астана) — әскери қайраткер, генерал-лейтенант. 

## Өмірбаяны
Свердловск Суворов уч-щесін (1973), Алматы жоғары жалпы әскери командалық уч-щесін (1979), Мәскеу әскери академиясын (1988), РФ ҚК Бас штабының әскери академиясын (1997) бітірген. 1979 — 83 ж. Забайкалье әскери округінде взвод, рота командирі, 1983 — 85 жылдары Орталық әскерлер тобында мотоатқыштар батальоны командирінің орынбасары, 1988 — 91 жылдары Орта Азия әскери окр-нде мотоатқыштар батальонының командирі. 1991 — 93 жылдары Түркістан әскери окр-нде мотоатқыштар полкі командирінің орынбасары, полк командирі, 1993 — 95 жылдары ҚР ҚК Бас штабының аға офицері болды. 1997 — 98 жылдары ҚР ҚК Бас штабы департаменті бастығының орынбасары, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі хатшылығының кеңесшісі, бас сарапшысы, сектор меңгерушісі, 1998 — 2001 жылдары ҚР ҚК Бас штабының бастығы — республика ҚК-нің жалпы қолданыстағы күштер қолбасшысының 1-орынбасары. 2001 жылдан өмірінің ақырына дейін ҚР ҚК Бас штабының бастығы — ҚР Қорғаныс министрінің 1-орынбасары қызметін атқарды. 2-дәрежелі Даңқ орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қазақстан әскерилері
Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Бас штабтың Әскери академиясы түлектері
Санат:Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының басшылары
Ландрас шошқасы

**Ландрас шошқасы** — бекон (*қақталған жас шошқаның еті*) алу үшін өсірілетін шошқа тұқымы. 

20 ғасырдың 1-жартысында Данияның жергілікті майлы бағыттағы шошқа тұқымының мегежінін ағылшын ақ шошқасының еркегімен шағылыстыру арқылы шығарылды. Ландрас шошқасы еркегінің (*қабандарының*) орташа *салмағы* 250 — 350 кг, *мегежіндері* 200 — 240 кг. Жақсы бекон алу үшін 20 кг-дық торайды салмағы 90 кг-ға жеткенше 180 күнге дейін бордақылайды, ол тәулігіне орташа есеппен 683 г салмақ қосады. 

Ландрас шошқасы Швеция, Норвегия, Финляндия, Англия, АҚШ, Канада, Жаңа Зеландия, Австралия және Бразилияда таралған. Ол КСРО-ға Даниядан (*1927*), Швециядан (*1948, 1961, 1964*), Англиядан (*1957*), Канададан (*1960*) әкелінді. Асыл тұқымды Ландрас шошқасының дене бітімі мықты, етті, қабандарының *салмағы* 340 — 360 кг, *мегежіндері* 220 — 260 кг. Мегежіндері 10 — 12 торай туады. Торайлардың *салмағы* 25 кг-ға жеткенде бордақылауға қояды. Қазақстанда Алматы облысы Талғар ауданында “Бекон” ЖШС, Іле ауданында “Бекон”, Қарағанды облысының Бұқар жырау ауданында “Сомир-2” шаруа қожалықтарында өсіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Шошқа тұқымдары
Ядролық зиян үшін азаматтық жауапкершілік туралы Вена конвенциясы

**Ядролық зиян үшін азаматтық жауапкершілік туралы Вена конвенциясы** – халықаралық шарт. 1963 ж. 29 сәуір мен 19 мамыр аралығында Венада өткен халықарарaлық конференцияда қабылданған. Аргентина, Боливия, Египет, Камерун, Куба, Нигер, Перу, Трининдад пен Тобаго, Югославия қатысты. 1977 ж. 12 қарашада күшіне енді. Конвенция атом энергиясын бейбіт мақсатқа пайдалану барысында келтірілген зиянның орнын толтыру мәселелерін реттейді және мүше-мемлекеттерге халықарaлық-құқықтық маңызы бар бірқатар анықтамалар (ядролық материалдар, ядролық отын, ядролық қондырғы, ядролық кикілжің, ядролық зиян, қондырғы операторы, т.б.) береді. Атап айтқанда ядролық қондырғының операторына осы қондырғы үшін жауап беретін, мемлекет тағайындаған және мойындаған тұлға ретінде анықтама берілген. Конвенцияда ядролық зиян үшін жауапкершілік шектеусіз және тиісті қондырғының операторы осы жауапкершілік жүктелетін тұлға болып табылатыны көзделген. Мұның мәнісі зардап шеккен тарапқа ядролық қондырғы операторының қатесінен немесе өрескел салақтығынан зиян келтірілді деп дәлелдеудің қажеті жоқ деген сөз. Әрбір мемлекет өз операторларының жауапкершілігін оқиға үшін кемінде 5 млн. доллар сомасында шектейді және мұндай жауапкершілік мөлшері сақтандырылу жолымен немесе басқадай қаржылық қамсыздандыру арқылы өтелуге тиіс.

## Дереккөздер:
Василий Васильевич Сапожников

**Сапожников Василий Васильевич** (*9.12.1861, Ресей, Пермь қ. — 11.8.1924, Ресей, Томск қ.*) — Ресейдің ботаник-географ ғалымы, табиғат зерттеушісі, К.А. Тимирязевтің шәкірті. Мәскеу ун-тін бітірген (1884). 1893 жылдан өмірінің соңына дейін Томск ун-тінде ғыл.-пед. қызмет атқарды. Осы кезеңде Сапожников Алтай таулары мен Жетісу өлкесінің өсімдік дүниесін зерттеу үшін бірнеше рет экспед-ға (1902, 1904, 1912 — 15 ж.) шықты. 1902 ж. Хантәңірі шыңына көтеріліп, 3884 м биіктіктен жан-жағын суретке түсіріп, теодолит арқылы зерттеулер жүргізді. Жетісу (Жоңғар) Алатауын зерттеп, Балқаш к-не құятын өзендердің флорасы мен фаунасы жөнінде коллекциялар мен гербарийлер жинап, Томск ун-ті мен Ресей ғылым академиясының қорына тапсырды. 1912 ж. Жаркент, Пржевальск уездеріне экспед. ұйымдастырып, Іле, Текес өз-нің алабын зерттеді, Сарыжаз өз-нің басталар жерін анықтады. Соның нәтижесінде “Жетісу очерктері” атты ғыл.-танымдық еңбек жазған. Тянь-Шаньда 2 шың, Оңт. Алтайда мұздық Сапожников есімімен аталады. Іле Алатауын зерттеу барысында Сапожниковке Т.Рысқұловтың әкесі Рысқұл Жылқыайдаров жолбасшы болған.
## Пайдаланылған cілтемелер
Сапропелиттер

**Сапропелиттер** (*грекше  sapros — шіріген және pelos — балшық, тұнба*) — қатты, жанғыш пайдалы қазбалар. 
*Сапропелиттер — қарапайым жәндіктер мен өсімдіктер қалдықтарының ауа бармайтын ашық және тұйық су алаптарында шоғырлануынан түзілген қазба көмірлер тобы. 
*Минералдық құрамы саз, құм және суда еріген Ca, Fe, Mg қосылыстарынан тұрады. 
*Өзгеріске ұшырамаған сапропельдің түсі қоңыр, қоңыр-сұр, қара; 
**қолға майлы, сынымы жартылай бақалшақты.
* Элементтік құрамы: C (*52 — 60%*), H (*6 — 7,5%*), N (*3,5 — 4,8%*). 
*Басты түрлері: *сазды, әкті, диатомды, ірі детритті және ұсақ детритті сапропельдер*. 
*Сапропелиттер құрамы, органикалық  материалдың ыдырауы мен өзгеруіне қарай нағыз *сапропелиттер, сапропелит-гумит*, және *гумит-сапропелит* (*касьянит-богхед, кеннель-богхед, черемхит*) болып бөлінеді. 
*Нағыз cапропелиттер альгинит тобынан, кейде богхед, сапроколлит түрлерінен тұрады. 
*Сырт бейнесі күңгірт, шала күңгірт; көмірленуі қоңыр, сұрғылт қара болады. 
*Сапропелит-гумитте гелифтенген микрокомпоненттер басым, оның 25%-ы балдырлар. 
*Түсі күңгірт қара, сұрғылт қара. 
*Гумит-сапропелиттің құрамында 25 — 50%-дай альгинит, 20% липтинит, 75%-ға жуық витринит болады. 
*Сапропелиттердің барлық қазба түрлері ұшпа заттар мен бастапқы қара майдың жоғары шығымдылығымен, cутектің жоғары мөлшерімен, қызу бөлгіштігінің жоғарылығымен ерекшеленеді. 
*Сапропелиттер әр түрлі көміржаралу дәуірлеріндегі түзілімдерде белгілі.
## Дереккөздер


Санат:Көмір
Санат:Органикалық минералдар
Қотанкөл

**Қотанкөл** – Сырдарияның сол жағалық жайылмасында жатқан көл.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданы Шөмішкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 11 км жерде, Қазалының сол жағалық каналы мен Ақшатау көлдері аралығында жайғасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 12,0 км2, ұзындығы 6 км, енді жері 2,5 км, ең терең жері 6 м.

## Жағалау сипаты
Жағалауы жазық, шалшықты, тек батыс бөлігі ғана көтеріңкі. Су бетінде өсімдік аз кездеседі, көл түбін балдыр басқан.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Тыныс Шындәулетұлы Өтебаев

**Тыныс Шындәулетұлы Өтебаев** (14 наурыз, 1944 жыл, Өзбек КСР, Ташкент облысы, Жоғары Шыршық ауданы, Киік ата ауылы – 28 тамыз, 2017 жыл, Қазақстан, Алматы) – диктор, тележурналист. КСРО телерадиосының үздігі.

* Қазығұрт ауданы орталығындағы 7 жылдық мектепті, Ташкент электрмеханика техникумын (1961), Ташкент орыс тілі және әдебиеті институтын (1971) бітірген.
* Еңбек жолын Ташкент трактор жасау зауытында техник-электрик болып бастаған.
* 1963 – 66 ж. Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді.
* 1967 ж. Өзбек радиосында диктор болып тұңғыш қазақ бағдарламасы «Замандасты» ашуға ат салысып, Өзбек теледидарына ауысты.
* 1971 жылдан «Қазақстан» телерадио комитетінде диктор, бас редактор, директор, комитет төрағасының 1-орынбасары қызметтерін атқарып келді.
* Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1989).

, деп жазды Е.Қарин.

## Дереккөздер


Санат:14 наурызда туғандар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:28 тамызда қайтыс болғандар
Санат:2017 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан тележүргізушілері
Санат:КСРО телерадиосы үздіктері
Санат:Ташкент электрмеханика техникумы түлектері
Санат:Ташкент орыс тілі және әдебиеті институты түлектері
Санат:Өзбек радиосы қызметкерлері
Санат:Қазақстан телевизиясы редакторлары
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Жоғары Шыршық ауданында туғандар
Сапротрофтар

thumb
**Сапротрофтар** (*грек. sapros — шіріген және tropіc — қорек*) — жануарлар өлекселері немесе тірі организмдердің қоршаған ортаға бөліп шығаратын қалдықтарымен қоректенетін гетеротрофты организмдер. Сапротрофтар органик. қосылыстарды минералдарға айналдырып, табиғатта болатын биол. айналымда ең негізгі тізбекті құрайды. Сапротрофтарға бактериялар, актиномицеттер, саңырауқұлақтар, сондай-ақ сапрофиттер (кейбір жоғары сатыдағы өсімдіктер, соның ішінде паразитті гүлді өсімдіктер, балдырлардың кейбір түрлері) жатады. Сапротрофты жануарлар (сапрофагтар) қатарына — жәндіктерді (қоңыздар, теріжегіштер, қи қоңыздары, кейбір шыбындардың дернәсілдері, т.б.), жауын құртын, шаянтәрізділерді (бүйірімен жүзушілер, өзен шаяны, т.б.), кейбір сүтқоректілер (қорқау қасқыр, т.б.) мен құстарды (құмай, қарға) жатқызуға болады. Жартылай сапрофагтарға көптеген жыртқыштар мен қорек талғамайтын жануарлар жатады. Суда тіршілік ететін Сапротрофтар суды биол. жолмен тазартуға қатысады, ал топырақтағы сапротрофтар топырақ түзілуде, оның құнарлылығын арттыруда маңызды рөл атқарады.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Құрттар
Тойбаев Кенжехан Дүйсебайұлы

**Тойбаев** Кенжехан Дүйсебайұлы (23 Ақпан 1952 жылы туған, Жамбыл облысы Мерке ауданы Мерке ауылы) – техника ғылымының докторы (2007). 
## Қысқаша өмірбаяны:
1977 жылы Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген. 
1977–1980 жылдары «Казпромтранспроект» жобалау институтында инжинер. 
1980–2008 жылдары Алматы сәулет-құрылыс институтында (қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы) ассистент, аспирант, доцент, кафедра меңгерушісі, декан қызметінде болды. 
2008 жылдан көпсалалы Парасат институтының ректоры.  90-нан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер
Өтеген кеңесі

**Өтеген кеңесі** –  архитектуралық ескерткіш. 19 ғасырдың аяғында тұрғызылған. Созақ ауданы Шу ауылынан Солтүстік -шығысқа қарай 10 шақырым жерде. Негізгі құрылысы шикі кірпіштен тұрғызылып, күмбезінің құрылысына күйдірілген кірпіш пайдаланылған. Кесененің Оңтүстік бөлігінде кіре беріс есік бар, маңдайшасы арка тәріздес етіп қаланған. Ішкі құрылысының жоспары дөңгелек болып келеді. Күмбезінің ұшар басында жарық түсетін ойық қалдырылған. 

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат: Мәдениет
Абдулла Ярмұхамедов

**Ярмұхамедов Абдулла** (13.11.1896, Ташкент қаласы (кейбір деректерде Түркістан облысы Отырар ауданы Есқара ауылы)) – 21.9.1940 жылы, Орал қаласы) – мемлекет қайраткері. Самарқандта қалалық 4 сыныпты училищені бітірген (1913 жылы). 1914 – 16 жылдары Түркістан өлкесі Қаттақорған уездік басқарманың тілмашы, 1917 – 18 жылы уездік милиция бастығы, уездік атқару комитетінің хатшысы, 1918 – 20 жылы уездік төтенше комиссияның алқа мүшесі, уездік атқару комитетінің төрағасы болды. 1921 – 23 жылы Самарқан облысы атқару комитетінің төрағасы, әрі Ферғана облысы әскери революция кеңесінің және Түркістан Коммунистік партиясының Ферғана облысы комитеті төралқасының мүшесі, 1923 – 27 жылы Түркістан АКСР Ішкі істер халық комиссарының орынбасары, Халық шаруашылығы орталық кеңесі төрағасының орынбасары, Тәжікстан Ішкі істер халық комиссары болып істеді. Бұхар Республикасындағы басмашыларға қарсы күреске қатысқан. 1928 – 29 жылдары Қазақ АКСР сауда халық комиссарының орынбасары, 1929 – 32 жылдары Семей округі атқару комитетінің және аудандық атқару комитетінің төрағасы, Ақтөбе ауданы атқару комитетінің, Алматы облысы атқару комитетінің төрағасы, Қазақ су шаруашылығы басқармасының бастығы, 1933 жылы қарашасынан 1935 жылдың қаңтарына дейін Қазақ АКСР әділет халық комиссары, 1935 – 40 жылы Әулиеата аудандық атқару комитетінің, Орал қалалық атқару комитетінің төрағасы, Орал қалалық атқару комитеті жанындағы Мемлекет арбитраждың бас төрешісі қызметтерін атқарды. Ярмұхамедов 3 рет Қызыл Ту, Бұхар Халық Кеңес Республикасының 2-дәрежелі Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. 

## Сілтемелер
* Семей
* Түркістан
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1940 жылы қайтыс болғандар
Санат:13 қарашада туғандар
Ынтымақ, тайтөбе

**Ынтымақ, Тайтөбе** – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археологиялық ескерткіш, көне қала орны. 

## Орналасқан жері
Талас ауданы Ойық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км қашықтықта орналасқан. 

## Тарихи дерек, сипаты
1949 жылы Л.И. Ремпель жетекшілік еткен экспедиция тауып, алғашқы зерттеу жұмыстарын жүргізген. Қаланың орны аумағы 120х90 м, биіктігі 2 м болатын төбешік тәрізді. Қазба жұмыстары барысында керамикалық ыдыстардың қалдықтары көптеп табылды..

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Несие капиталы

**Несие капиталы**– жеке немесе заңды тұлғаларға қайтарылу шартымен және несие пайызы түріндегі төлемақыға берілетін ақшалай нысандағы капитал. Уақытша бос ақшалай капиталдың құралуы және оның Несие капиталына айналуы өндіріс пен айналыс саласында болатын ауыспалы айналым негізінде жүзеге асады. Несие капиталының нысандары – банк несиесі мен коммерциялық несие.
## Сілтемелер
*Несие
*Насие пайызы
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Николай Антонович Гаценко

**Николай Антонович Гаценко** (1946 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы  Жамбыл ауданы Благовещенка а.) – тех. ғылым доктыры (1993ж.), профессор (1996ж.). Халықаралық жоғары мектеп академиясының корреспондент мүшесі (1997ж.), Халықарлық бизнес және әкімшілік жетекшілері академиясының акад. (1998ж.). Целиноград а. ш. институтын (1975 ж. , қазіргі Қазақ агротех. университеті) бітірген. 1975–1976 ж. Целиноград (қазіргі Астана) телімінің «Қазэлектржөндеу» тресінің инженері, Целиноград керамик. комбинатының бас энергетигінің орынбасары, бас энергетигі, бас инженерінің орынбасары, бас инженері (1976–1989), Целиноград инженер-құрылыс институтының (қазіргі Еуразия ұлттық университеті) аға ғылым қызметкері (1990–1992ж.), кафедра меңгерушісі (1992–1994ж.), ғылым және халықар. байланыстар жөніндегі проректоры (1994–1997ж.) қызметтерін атқарды. 1997 жылдан Еуразия]] ұлттық университетінде профeccop 50-ден астам ғылым мақала мен 2 монографияның авторы. 

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Сүр

250px|Сүрген ет|thumb
**Сүр** — ыстап келтірілген ет. Етті ұзақ уақыт сақтау үшін ыс салып, сүрлеу дағдыға айналған тәсіл. Ол әсіресе соғым етін сақтау үшін кең пайдаланылады. Соғымның етін ұшалай, жіліктеп бұзғаннан кейін аударылған қазы, қарта, шұжық қатарлы кәделі мүшелердің бәрін арса ағашқа іледі де, астына жанба, ағаш отынды (табылса тобылғы) жалындат-пай жағыл түтін салады. Түтін етке молырақ тию үшін ет ысталатын үйдің есік-терезесі түгел жабылады. Арсаға ілінген жас еттің ең алдымен сөлі ағып, біртіндеп құрғайды. Түтін сіңген сайын еттің сырты қарайып тотығып, қатая бастайды. Түтін тым көп салынса, семіз еттің майы еріп тама бастайды. Сондықтан алдымен еттің сөлі құрғағанша ғана түтін салып, біраз уақыт ыстаулы тоқтатыл қояды. Одан соң еттің екінші бетін төңкере іледі де, қайта түтін салады. Бұл жолы түтінді ұзақ салудың қажеті болмайды. Өйткені сөлінен ажыраған ет тез тобар-сиды. Жазғытұры тоң жібіген кезде арсадағы ет те жіби бастайды. Осы кезде екінші рет қайта ысталады. Бұл ең соңғы ыстау. Осыдан кейін соғым еті мейіздей сары болып сүрленеді. Мұндай сүрді қанша уақыт сақтаса да бұзылмайды. Ыс сіңген еттің хош иісі, жағымды кермек дәмі болады. Бірақ оның сорпасы жайсыздау келеді. Сүрдің сорпасы ішуге жарамды болу үшін жас ет қосып асады. Сүр ет пен жас ет араласқанда сорпа дәмді болады. Шығыс облыстарда ет сүрлеуге арналған киіз үй формалы шарбақтан не саманнан жасалған үйлер болады. Оны «шошала» деп атайды. Шошаланың төбесі биік, тынысы кең болғандықтан, еттің астына салған түтін үйдің ішіне ұзақ уақыт сақталады.

## Дереккөздер


Копчение

Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Тұрсынқұл Өтегенов

**Тұрсынқұл Өтегенов** (1912, Сарыағаш ауданыОймауыт ауыл – 1986, сонда) – әскери қайраткер, милиция генерал-майоры. КСРО ішкі істер органдарының құрметті қызметкері. Ташкент политехникалық институтын бітірген (1934). 1934 – 37 ж. Қызыл Армия қатарында болды. 1937 – 56 ж. Оңтүстік Қазақстан (Шымкент) облысы, өлкелік, ауданы Ішкі істер басқармасында жауапты қызметтер атқарды. 1956 – 63 ж. Келес ауданы Ішкі істер басқармасын басқарды. Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, көптеген медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы  Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Оның есімі КСРО ІІМ-нің Құрмет кітабына енгізілген. 

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Опайыс

**Опайыс** – қола дәуірінің қонысы.

## Аумағы
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында, Талды темір жол станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км жерде. Қоныстың қазіргі сақталған көлемі шамамен 5 – 7 мың м2. 1979 жылы Қарағанды мемлекеттік университетінің археологиялық экспедициясы жүргізген зерттеу жұмыстары барысында ауданы 225 м2 бөлігі қазылды. Биіктігі 0,4 м-ге дейін сақталған, жалпақ тастардан қаланған қабырғалары бар, мөлшері 7,5х10,2 м бір үйдің орны ашылды. Оның ұзындығы 1,5 м, ені 2,7 м дәліз түріндегі есігі солтүстік-батыс бұрыштан шығарылған.

## Сипаттамасы
Жылытуға, ас пісіруге 3 ашық алау мен шұңқыр түрінде қазылып, іргелері таспен қаланған, үсті де тас тақтамен жабылған 1 пеш қолданылған. Көптеген бағана шұңқырларының орналасу жүйесіне қарағанда, үйдің төбесін ортадағы 2 қатар ағаш бағаналар ұстап тұрған. Қыш ыдыстар, тас қайрақ, қола пышақ сынығы, қыштан жасалған ұршық басы, садақтың сүйек жебесі, қой жауырынынан жасалған тарақ табылды. Қыш жиынтығын Беғазы-Дәндібай мәдениетінен 70 ыдыс құрайды. Қоныс шамамен б.з.б. 12 – 8 ғасырларға жатады.

## Сілтемелер
* Қола дәуірі
* Қарқаралы ауданы
* Археологиялық экспедиция

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Сапы

**Сапы** — қарудың (қылыш) бір түрі. 5 — 19 ғасырларда бір жүзді етіп жасалып, кесу қаруы ретінде пайдаланылды. Көшпелі халықтарда кең қолданыста болып, бірте-бірте семсерді ығыстырған. 18 — 19 ғасырларда қазақтар басы түзулеу келген балдақсыз Сапыны қолдана бастады. Қазақ Сапысы ғылыми әдебиетте “Ортаазиялық шашка” немесе “Қоқан шашкасы” деп аталатын Сапының бір үлгісі. Қазақ Сапыларының жүзі, сабының кескіні “Кавказ шашкасынан” бөлекше, бұл оның өзіндік жолмен дамығанын дәлелдейді. Сапының бұл түрінің пайда болуы ұрыс тактикасының өзгеруімен тікелей байланысты болды. Оның 2 түрі болған, бірінің басы түзулеу, екіншісінің бас жағы қайқы келеді. Сабының кескіні негізінен біркелкі, түбіне қарай жуандана түседі. Қазақ Сапыларының ұзындығы 87 — 97 см. Сапыны қынапқа салып, белге тағады. Қынабы ағаштан жасалып, сыртынан терімен, барқытпен, металмен қапталады. 
Қазақ сапылары басының қайқылығына байланысты екі топка бөлінеді. Бірінші топқа жататын сапылардың басы түзулеу болып келеді, ал сапының екінші тобының басы алқымында түзу келіп, бас жағы сәл қайқылау болады. 

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қарулар
Болысбек Өтелбаев

**Болысбек Өтелбаев** (1953 ж.туған, Сайрам ауданы Қарасу ауылы ) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1996), профессор (1997).

## Өмірбаяны
* 1974 - Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген.
* Еңбек жолын Сайрам ауданында мұғалім болып бастаған. 
* 1984 жылдан - Қазақ химия-технологиялық институтында. 
* 1992 жылдан - аналитикалық химия кафедрасының меңгерушісі.

## Ғылыми жұмыстар
* «Физикалық химия» оқу құралының авторы.
* «Аналитикалық химия» оқу құралының авторы.
* «Химия есептері» оқу құралының авторы. 
* 80-нен астам ғылымыми және оқу-әдістемелік еңбектері бар..

## Дереккөздер

Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Сайрам ауданында туғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары
Тасқала (Атырау облысы)

**Тасқала** — Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарасты Кеңөзек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Атырау қаласынан оңтүстікке қарай 6 км жерде, Жайықтың атыраулық Кеңөзек (Перетаска) тармағы бойында орналасқан.

## Халқы
1989 жылы елді мекенде 1619 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1668 адам (810 ер адам және 858 әйел адам) болса, 2009 жылы 2971 адамды (1560 ер адам және 1411 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 19 ғ-да қаланған.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* **Т.Амандосов атындағы орта мектеп**
* **«Рауан» бөбекжай-балабақшасы**
* **Спорт кешені**

## Діни ұйымдар
* **Мәулімберген мешіті** — 2004 жылы салынған. Жалпы ауданы 530, пайдалы көлемі 106 шаршы метр. 100 кісіге арналған. 3 бөлмеден тұрады, көлемі 74 шаршы метрлік үлкен залдан, имам және дәріс бөлмесінен тұрады. Қабырғасының биіктігі 5 метр. Биіктігі 12 метрлік бір мұнарасы, шеңбері 3 метрлік үлкен күмбезі бар, қалған екі күмбездің шеңбері 1 метрден.

## Ауыл суреттері

## Ауыл көшелері
* Алғабас (Алгабасская) көшесі
* Ардагер көшесі
* Бейбітшілік (Мир) көшесі
* Жастар (Молодёжная) көшесі
* Кеңес (Советская) көшесі
* Комсомол (Комсомольская) көшесі
* С. Қосыбаев (Садовая) көшесі
* Е. Молдашев (Набережная) көшесі
* Орталық (Центральная) көшесі
* Ұлан (Пионерская) көшесі

## Дереккөздер

Санат:Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері