open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үлкен Алап

**Үлкен Алап** () - Солтүстік Америкадағы (АҚШ-тың батысында) Кордильера тауының ішкі белдеуіндегі аса ірі таулы қырат. Батысындағы Сьерра-Невада және Каскад таулары мен шығысындағы Сеңгір таулардың аралығында жатқан орасан зор ішкі тұйық алап. 

## Жер бедері
Меридиан бағытында созылған, биіктігі 3000 метрден асатын қысқа жоталардан (Уиллер тауы, 3982 м) және оларды бөліп тұрған қазаншұңқырлардан тұрады. Қазаншұңқырлар жайпақ, түбі шамамен 1200—1500 м биіктікте. Ең тереңі — Ажал аңғарының түбі 85 м биіктікте. 

## Геологиялық құрылымы
thumb|left|120px|Үлкен Алап (Great Basіn)
Жер бедері мезозойлық қатпарлы іргетастың кайнозойда жақпарлы дислокацияға ұшырауының нәтижесінде түзілген. Бұл қозғалыстар жанартаулық әрекеттерге ұласқан. Сондықтан, көптеген биік шыңдар сөнген жанартау конустарынан тұрады. Қазіргі құрғақ климат жағдайында механикалық үгілу күшті жүреді. Тұрақты ағыстың жоқтығынан үгілген материалдар шетке шығарылмайды да, қазаншұңқырларды толтырып, жоталардың етектерін басып жатады.

## Климаты
Климаты тым континенттік, көпшілік бөлігінде субтропиктік, солтүстігінде — қоңыржай. Ауаның температурасы жазда тәулік ішінде күрт ауытқиды. Қазаншұңқырлар күндіз қатты ысиды да (Ажал аңғарында 56,7°С температура тіркелген), түнде ондаған градусқа салқындайды. Шілденің орташа температурасы 20 – 22°С. Қысы салқын, тұман жиі түседі. Қаңтардың орташа температурасы көп жерінде 0°С төңірегінде. Жылдық жауын-шашын мөлш. 200 мм шамасында, кейбір қазаншұңқырларда 100 мм-ге жетпейді, жоталардың батыс беткейінде 500 мм-ге дейін көбейеді. Үлкен Алап түгелдей дерлік тұйық алапқа жатады. Жер беті су ағысы мардымсыз, уақытша ағыстар және қалдық көлдер көп. Ең ірі көлдері: Үлкен тұзды көл, Пирамид, Сивир, Юта.

## Өсімдігі
Қазаншұңқырларда қоңыр, сұр топырақ, сор мен сортаңдар, тауларда қышқыл қоңыр топырақ таралған. Көпшілік бөлігін шөлейт алып жатады. Өсімдігі солт-нде астық тұқымдасты — жусанды, оңтүстігінде кактус, юкка және агава аралас креозот бұтасы басым. Топырағы тұзды, тұйық көлдердің төңірегінде өсімдік өте жұтаң. Жоталардың беткейлерінде қарағай-арша орманы тараған. Жануарлар әлемінде жорғалаушылар негізгі орын алады (сылдырмақты жылан, кесіртке, т.б.). Өзен бойы алқаптарында бау-бақша, арпа-бидай егіледі. Тау беткейлері мал жайылымына пайдаланылады. Мысалы, полиметалл, алюминий, вольфрам, т.б. кен орындары бар. 

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка таулары
Бозбала

[thumb| [Бозбалалар]]
**Бозбала** — он үш жас пен кәмелет жасы аралығындағы жас жігіт. Адамның өз айналасына балаң көзқараспен қараудан арылып, естияр адам ретінде қалыптасуға даярланатын кезең. Бозбаланы, әдетте, жаны таза, ары биік, ізетті жас  етіп тәрбиелеуге мән берген. Өмірдің түрлі жағдайларында өз қабілеті мен мүмкіндігін сынауға ұмтылу — Бозбала ға тән қасиет. Сол себепті Бозбала  өмірге құштарлығымен, қызығушылығымен, әсерленгіштігімен ерекшеленеді. Сондай-ақ, “бозбалалық” сөзі “жастық желік”, “албырттық”, “қызыққұмарлық” ұғымында қолданылады. Сондықтан әркім өз мінез-құлық ерекшелігіне сай Бозбала  кезін абыроймен өткізуі үлкен сын болып табылады. Бозбала  жігіттіктің жігерлілік, қайсарлық, намысқойлық, т.б. қасиеттеріне ие болуға талпынады. Адамның қандай Бозбала  болғанының оның  кейінгі өміріне ықпал-әсері мол. Есейген сайын Бозбала ның ой-санасы, қарым-қабілеті жетіліп, қиындықтарға шыңдала түседі. Қазақ халқы “он үште — отау иесі” деп, Бозбала ның мойнына отбасы жауапкершілігін артқан. Қазақ дәстүрінде әр әке өз баласының бейімділігін, ерекшелігін ерте аңғарып, оның бойындағы табиғи қасиеттерді Бозбала  кезінде дамытуға тырысатын. Мысалы, өткен ғасырларда Бозбала  сөз ұғарлық ойлы болса, әкесі оны ел адамы етуді көздеп, жақсыларға жанастыратын. Ән, күйге бейімділік нышаны болса, өнер қуған сал-серілерге ерткен. Шаруа қуарлық талабы болса, үй шаруашылығының тізгінін беріп, соған мегзеген.

## Дереккөздер</span>


Санат:Балалық
Бұқара

**Бұқара** — халықтың басым көпшілігі дегенді білдіретін ұғым. 

Әлеуметтік тұтастықтан дараланып шыққан азшылық пен біркелкі қалың топтың өзгермелі бірлігін құрастырады. А. Тойнби кез келген өркениетте шығармашыл азшылық, ішкі және сыртқы пролетариат бар дейді. Бұқара ұғымы көптеген жағдайда элита, басқарушы топ, ақсүйек, жетекші тәрізді әлеум. сипаттамаларға қарсы мағынада қолданылады. Бұқара ұғымы көп мағыналы. 20 ғасыр ойшылдары Хосе Ортега-и-Гассет, Э.Фромм, Ж.-П. Сартр және т.б. Бұқараның қоғамдағы қызметін әсірелендіріп оны қиратушы, дүлей күшке айналдырып жіберуі мүмкін дейді. Абай айтқандай, “Единицалар болмаса, өңкей нөл” шарасыздыққа ұшырайды. Алайда, Бұқара тобыр емес, ол “орта” адамдардың шоғырлануы. Қазіргі мәдениеттануда “Бұқаралық адам” деген түсінік қалыптасқан, оның басты өмірлік принципі — озып шықпау, өзіне ерекше талаптарды қоймай, көпшілік үлгісін қайталау, барлығымен бірдей болу, әсіресе, бейімділік, қоршаған ортаны сол күйінде қабылдау. “Бұқаралық адамның” теріс көріністеріне тоғышарлық, конформизм, немқұрайлылық, ригоризм, енжарлық, т.б. жатады. Бұқараны 20 ғасыр әмбебапты құбылысқа айналдырып жіберді: постиндустриялық қоғам мен Бұқаралық мәдениет халықты түгел қамтуға ұмтылды, өмір сүру үлгілері бір қалыпқа түсірілді, тұтынушы адам ақпарат пен жарнама билігінде қалды, “қуыршақ тұлғалар” басқарушылар үшін ыңғайлы болып шықты. Бұқаралық адамның қоғамдағы салмағының артуы “Бұқара көтерілісі” (Ортега-и-Гассет) дегенге әкелді. Демократия (халық билігі) тоталитаризм (жаппай бақылау) мен охлократия (тобыр билігі) емес. Бұқара туралы айтқанда, оны жай ғана халықтың басқарушы тобынан өзгеше бөлігі деп қарастырған да сыңаржақтылыққа жатады. Өйткені билеушілердің өзі Бұқаралық адамдардан тұруы немесе өз мақсаттарын Бұқаралық қоғам принциптеріне негіздеуі мүмкін. Шынайы элитарлыққа шығармашылық, жасампаздық және гуманизм тән.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Халықаралық есеп айырысу банкі

Халықаралық есеп айырысу банкі (Bank for) unternatіonal Settlements) — халықаралық қаржы институты. 1930 ж. Базелде (Швейцария) Ұлыбритания, Франция, Германия, Бельгия, Италияның орталық банкілері, АҚШ-тың Моргандар банкілері үйі басқарған 3 жеке меншік банкісі және жапондардың жеке банкілері құрған. Банк алтын және шет ел валюталарын сатып алады және сатады, орталық банкілерден сақтауға алтын қабылдайды, оларға кепілге несие береді немесе өзі несие алады, биржада құнды қағаздар сатады. Банкноттар шығаруға, тратталарды (аударма вексельдерді) төлеуге, үкіметке несие беруге, кәсіпкерлік компанияларға бақылау жасауға құқы жоқ. 2-дүниежүз. соғыс жылдарында мұнда фашистердің тонап алған алтындары сақталды. Сондықтан Бреттон-Вудсте болған конференцияда (*[[1944]]*) банкіні жою жөнінде қаулы қабылданды. Бірақ қырғи-қабақ соғыстың әсерінен бұл қаулы орындалған жоқ. Керісінше қаржы операцияларының көлемі ұлғайып, *“Маршалл жоспарына”* қатысты. 60-жылдардан бастап банк нарықтық қатынастарға көшкен елдердің дүниежүз. валюта жүйесін қолдау жөніндегі халықар. орт-на айналды. 1968 ж. Х. е. а. б. құрамына Еуропадағы барлық елдердің (ГДР мен КСРО-дан басқа) орт. банкілері мүше болды. Акцияларының 75%-ы орт. банкілерге, қалғаны жеке меншік банкілер мен жеке адамдарға тиесілі.http://e.mail.ru/cgi-bin/msglist?folder=0#readmsg?id=13135616500000000776&folder=0&jsv=3&NEO=1

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Бозғұлан

**“Бозғұлан”** — батырлық жыр.

7 — 8 буынды жыр және 11 буынды өлең үлгісімен жазылған. Шығарма оқиғасы ертегі мазмұнына құрылған. Жеті жасар хан баласы Бозғұланның өз елін шапқан қалмақ ханы Өмірханнан өш алып, олжалы оралған ерлік істері қызықты баяндалады. Жырдың толық нұсқасын тіл маманы Ә.Бөрібаев қызылордалық жыршы Б. Баймағамбетовтен жазып алған. Бұл нұсқа Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар орталығында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Батырлар жыры
Санат:Қазақ жырлары
Бозе–Эйнштейн конденсаттануы

thumb|right|200px|
**Бозе–Эйнштейн конденсаттануы** — бозондар жүйесінде байқалатын кванттық құбылыс; азғындау (тоқырау, айну) температурасы деп аталатын температурадан төмен температурада жүйе бөлшектерінің бір бөлігінің импульстері нөлге тең күйге жинақталады (егер жүйе тұтастай тыныштықта болса). 

Бұл құбылыс бу молекулаларының салқындаған кезінде сұйықтыққа айналу процесіне ұқсас болғандықтан осылай аталған. Шын мәнінде ешқандай конденсаттану болмайды: бөлшектердің кеңістіктегі үлестірілуі бұрынғыша болады, бұл жерде әңгіме тек кеңістіктегі импульстердің конденсаттануы жайлы болып отыр. Кез келген затта Бозе—Эйнштейн конденсаттануы байқалмайды. Тек абсолют нөл температураға өте жуық температураға дейін сұйық күйде қала алатын гелийде ғана Бозе — Эйнштейн конденсаттануы байқалады. T = 2,17 K температурада және қаныққан бу қысымында сұйық гелий асқын аққыштық күйге ауысады. Дәл осы жағдайды Бозе—Эйнштейн конденсаттануы құбылысымен байланыстыруға болады.

## Дереккөздер

Санат:Альберт Эйнштейн
Санат:Бозондар
Санат:Статистикалық механика
Санат:Төменгі температура физикасы
Санат:Экзотикалық материя
Санат:Агрегаттық күйлер
Санат:Кванттық механика
Бұқарбай батыр ауылы

**Бұқарбай батыр ауылы** — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Бұқарбай батыр ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жалағаш кентінің оңтүстігінде 13 км жерде, Сырдария өзенінің сол жағалауында қуаң агроклиматтық белдемде орналасқан. Өсімдіктерден кекіре, жантақ, өлең, қызылмия, жыңғыл, шеңгелдер басым. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2150 адам (1089 ер адам және 1061 әйел адам) болса, 2009 жылы 1983 адамды (998 ер адам және 985 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
1930 жылдан Калинин ұжымшары болып келген. 1993 жылдан "Бұқарбай" ауылы деп аталады. Бұқарбай ауылдық округ құрамына кіретін “Асықата”, “Тұланбай”, “Қарой”, “Арықбалықты” елді мекендерінде күріш егумен айналысатын 4 шаруа қожалықтары және бір акционерлік қоғам ұйымдастырылған. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, учаскелік аурухана, мешіт, диірмен бар. Ауыл тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
Ақылдылық

**Ақылдылық** — адамның ой-санасы мен интеллектісінің жоғары деңгейін көрсететін қасиет. 

Ақылдылық синтездік ұғым. Бұған ақылдың кеңдігі, ойдың орамдылығы мен ұшқырлығы, дербестілігі мен логикалық жүйелілігі, сыншылдығы сияқты сапалары жатады. Ойдың ұшқырлығы — мәселені тез шеше салу емес, оны жан-жағынан көре білу, аса сергек және белсенді ойлай білу. Ойдың дербестігі де ақылдылықтың бір өлшемі. Басқа біреудің ойлау әдісін қайталамау, мәселені “жеті рет өлшеп, бір рет пішу”, Ақылдылықтың басты белгісі. Ақылдылықтың келесі сапасы — сыншылдық. Бұл біреудің қате пікірлерін көре білумен қатар, өз қатесін де үнемі байқау. Ақылдылық әр адамның білім деңгейіне, өмір тәжірибесіне, жүйке-жүйесінің ерекшеліктеріне, жеке-дара өзгешеліктеріне орай түрлі деңгейде көрінеді.

## Дереккөздер

Санат:Адам қасиеттері
Мәңгілік

**Мәңгілік**— дүниенің, болмыстың, материяның шексіз өмір сүруін білдіретін философиялық категория. Діни ілімдер мен идеалистік философияда: Құдайдың, “абсолюттің”, “абсолюттік рухтың”, “идеяның”, “абсолюттік ақылдың”, “әлемдік үйлесімділіктің” шексіздік сипатын дәріптейтін ұғым. Материя уақыт жағынан да, кеңістікте өмір сүруімен де мәңгі болып есептеледі. Мәңгілік дүниенің материалды екендігін дәлелдеп, оның өзара бірлікте екенін көрсетеді. Мәңгілік материяның қалыптасып, дамуымен ғана анықталса, онда уақыт пен кеңістік арқылы шексіздік пен шетсіздік, сан мен сапа үнемі дамып, өзгереді, үздіксіз мағынасыз қозғалыс орын алады. Рухани дүние Мәңгіліктің негізін қалайды, соған мән береді. Мәңгілік өзі адамдардың рухани, материалдық байлығының өміршеңдігімен, олардың үнемі дамып, жетіліп, өркендеуімен тығыз байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Ақыл-ой тәрбиесі

**Ақыл-ой тәрбиесі** — балалардың ойлау қабілетін дамыту, интеллектуалдық ақыл-ой санасын, дүниеге ғылыми көзқарасын жетілдіру, ой еңбегі мәдениетін қалыптастыруға бағытталған іс-әрекет. 

Ақыл-ой тәрбиесі жеке тұлғаны қоғамның өркениетті даму бағытына сай жан-жақты тәрбиелеудің құрамды бөліктерінің бірі. Ол білім жүйесін меңгеруге, оқушылардың рухани күшінің дамуына ықпал жасайды. Ақыл-ой тәрбиесінің басты міндеттері: оқушыларды табиғат, қоғам, адам жайындағы ғылым негіздерімен қаруландыру; қоршаған ақиқат дүниеге ғылыми көзқарасын, сенімін қалыптастыру; балалардың ойлау қабілетін (абстрактылы ойлау, ойлау операциялары — талдау, синтездеу, салыстыру, жинақтау, топтау, негізгісін ажырату, жіктеу т.б.), таным іс-әрекетін (іскерлік, дағды, бақылау, жазу т.б.) дамыту. Ол ой еңбегі мәдениетін меңгеруге, интелектуалдық іс-әрекетпен ұзақ шұғылдана білуге, оқушыларды дербес жұмыс істеуге дағдыландырады. Ақыл-ой тәрбиесі шәкірттердің ерекшеліктеріне қарай дидактикалық талаптар (саналылық, белсенділік, өздігінен жұмыс істеуге үйрену, ұғыну т.б.) қояды. Бұл талаптар оқу жоспары, бағдарламалар, оқулықтар арқылы іске асады.

## Дереккөздер

Санат:Философиялық теориялар
Санат:Педагогика
Үлкен Алматы (өзен)

**Үлкен Алматы өзені** () – Қаскелең өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Алматы қаласы және Алматы облысы жерімен ағады.

## Бастауы
Іле Алатауындағы 3000-3500 м биіктіктегі екі қуатты мұздықтан басталады. 

## Гидрологиясы, қоректенуі
thumb|left|150px|Сайран көлі, 2007 жыл, қыркүйек айы
Ұзындығы - 96 км. Су жиналатын ауданы - 425  км2. Биік тау бөлігінде өзен арнасы тік, шатқалды, ені 5,0 - 7,0 м, тереңдігі 0,5 - 0,6 м, төменгі ағасында ені 8 м, тереңдігі 0,5 м. Жылдық орташа су ағымы Терісбұлақ сағасында секундына 5,0 м3-ге жуық. Мұздық, көп жылдық қар, жауын-шашын суымен толығады. Сел қаупі өте күшті өзендердің бірі. 1921 және 1950 жылы жойқын сел жүрді. Сел қаупіне қарсы осы өзен арнасы басып өтетін Үлкен Алматы көліне бөгет салынған. Қала ішіндегі арнасы бетондалған, Сайран демалыс бөгені жасалған. Өзенде сел қоймасымен 40-метрлiк темiрбетонды бөгет құрастырылған. Үлкен Алматы бойында бірнеше СЭС, санаторийлер, оқушылар демалатын лагерьлер бар. 

Өзеннiң негiзгi қоректенуi - жартастар, мұздықтар және мәңгi қарлардың облысы. Аршаның тоғайлары бар биiк тау шалғындары төменде көрiнiп қалады, қылқан жапырақ және жапырақты орманды белдiктер өтедi.
thumb|right|200px|<small>Үлкен Алматы өзенінің Алматы қаласы Каблуков көшесі бойындағы ағысы</small>

## Салалары
Ірі салалары: Өткелді, Терісбұтақ (теңiз деңгейiнен 3200 м биiктiкте Іле Алатауының баурайынан басталады, ұзындығы -11 км, су жиналатын ауданы 32,3 км2), Қызылкүнгей, Серкебұлақ, Құмбел, Аюсай. 

## Тағы қараңыз
* Үлкен Алматы бөгеті
* Үлкен Алматы каналы

## Дереккөздер

Санат:Алматы өзендері
Санат:Іле ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Санат:Қарасай ауданы өзендері
Халықаралық еңбек ұйымы

**Халықаралық еңбек ұйымы** (ХЕҰ) (Internatіonal Labour Organіzatіon, ILO) — үкіметті, кәсіпкерлер мен еңбекшілерді тең құқықтар негізінде біріктірген халықаралық ұйым. ХЕҰ еңбек қатынастарының халықар. нормаларын және олардың орындалуын бақылау рәсімдерін әзірлейді. 1919 ж. Версаль шарты бойынша Ұлттар лигасының құрамдас бөлігі ретінде құрылған. 1939 — 1945 ж. 2-дүниежүз. соғыс кезеңінде штаб-пәтері Монреальда (Канада) орналасты. 1944 ж. мамырда Филадельфияда өткен Бас конференцияда ХЕҰ-ның соғыстан кейінгі кезеңге арналған мақсаттарын айқындайтын мәлімдеме қабылданды. 1946 ж. БҰҰ Бас Ассамблеясы ХЕҰ мен БҰҰ арасындағы келісімді бекітіп, ұйымды өзінің мамандандырылған мекемесі ретінде таныды. Женевада (Швейцария) орналасқан. КСРО 1934 — 1940 ж. ХЕҰ-на мүше болды, 1954 ж. қайта кірді. 1969 ж. ХЕҰ-на Нобель бейбітшілік сыйлығы берілді. ХЕҰ-ның іргелі ұстанымы: еңбек тауар емес; сөз бостандығы мен бірігу бостандығы — тұрақты ілгерілеудің қажетті шарттары; кез келген жердегі қайыршылық — жалпы әл-ауқатқа төнген қатер. ХЕҰ-ның жарғы бойынша мақсаты: әлеум. әділеттілік, яғни нәсіліне, сеніміне немесе жынысына қарамастан барлық адамдардың өзінің материалдық игілігін жүзеге асыруға және еркіндік пен қадір-қасиетті сақтау, экон. тұрақтылық пен тең мүмкіндіктер жағдайында рухани дамуға құқықтары негізінде жалпыға бірдей және баянды бейбітшілікке қол жеткізу. ХЕҰ жұмыспен толық қамтамасыз етуге, тұрмыс деңгейін көтеруге, еңбек қауіпсіздігіне, еңбекшілердің денсаулығын сақтауға, адамның негізгі құқықтарының сақталуына жәрдемдеседі, экон. және әлеум. бағдарламалардың орындалуын, кәсіпкерлер мен еңбекшілердің арасындағы ынтымақтастыққа септігін тигізеді. Осы мақсатпен ХЕҰ еңбек пен тұрмыс жағдайын жақсартудың халықар. саясаты мен бағдарламасын әзірлейді, еңбек қатынастарының бірлесу еркіндігі, ұйымдасу құқығын қорғау, мәжбүрлі еңбекке тыйым салу, еңбекпен айналысудағы кемсітушілік, еңбекақыдағы тең құқылық, жалақы кепілдігі, келімсек еңбекшілердің құқықтары, әлеум. қамсыздандырудың ең төмен нормалары, еңбек инспекциясы, аналарды қорғау, ақы төленетін демалыс, жалданбалы қызметтер сияқты салаларда халықар. стандарттарды белгілейтін конвенциялар мен ұсыныстар қабылдайды. ХЕҰ конвенциясын бекіткен мемлекет оның ережелерін іске асыруға және Халықар. еңбек бюросына (ХЕБ) оның орындалғаны туралы тұрақты есеп беріп тұруға міндеттенеді. ХЕҰ-ның басшы органдары — Халықар. еңбек конференциясы, әкімшілік кеңес, ХЕБ.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық ұйымдар
Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымы
Санат:Еңбек
Халықаралық диалект

**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДЕЛИКТ** — халықаралық құқық нормаларының және осы нормалармен қорғалатын мемлекеттердің және олардың азаматтарының құқықтары мен мүдделерінің бұзылуы. Х. д. субъектілері — мемлекеттер. Х. д-інің халықар. қылмыстан өзгешелігі мынада: Х. д-іні өзінің органдары мен лауазымды адамдары арқылы жасаушы мемлекет ақлақтық-саяси және материалдық жауапкершілікке тартылады.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Заң
Еркінбек Ақынбеков

**Еркінбек Ақынбеков** (1863 жыл, қазіргі Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Құшата ауылы — 1918 жыл, Түркістан қаласы) — ақын, ауыз әдебиеті нұсқаларын жинаушы.

Қоңырат тайпасы Саңғыл руынан шыққан.
* 1893 ж. Түркістандағы төрт кластық орыс мектебін бітірген. 
* Ферғана, Әулиеата, Шымкент уезі басқармаларында тілмаш болған. 
* Түркістан уезі атқару комитетінде әкімшілік жұмыс атқарған. 
## Фольклор саласындағы еңбектері
* Қысқа арнау, сықақ, насихат өлең-жырлар шығарған, қисса-дастандар, толғау-термелер жырлаған. 
* Қазақ халқының эпостық жырларын жинаумен шұғылданған. 
* Ә.Диваев Ақынбековтың айтуы бойынша “Алпамыс”, “Бекет батыр” дастандарын жазып алып, 1897, 1916, 1922 ж. жариялаған.

## Дереккөздер


Санат:1863 жылы туғандар
Санат:Кентауда туғандар
Санат:1918 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркістанда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ фольклорын жинаушылар
Халықаралық дәстүр

**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ [[ДӘСТҮР]]** — халықаралық қатынастарда ұзақ уақыт қолдануына байланысты бекіген ереже. Дипломат. және теңізде жүзу тәжірибесінде, халықар. арбитраждар мен соттардың іс-тәжірибесінде қалыптасқан Х. д. мемл. актілер мен конвенцияларда баянды етілген. Мыс., ежелден белгілі дипломат. өкілдің құқығына қол сұқпаушылық дәстүрі халықар. келісімдерде және 1928 ж. көпжақты Гаванна конвенциясында бекітілді. Кейбір Х. д. қазіргі күні де маңызын жоғалтқан жоқ. БҰҰ-ның халықар. соты мемлекетаралық дауларды шешуде Х. д-лерге сүйенуге құқылы. Х. д. сыртқы сауда қатынастарында үнемі қолданылады.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Мәдениет
Ақылы оқыту

**Ақылы оқыту** — Қазақстан Республикасы оқу орындарында азаматтарға төлемді білім беру жүйесі. Ақылы оқыту жүйесі мемлекеттік стандарттан тыс қосымша білім беру жағдайында, оқушының, ата-ананың еркі мен қалауы негізінде жүргізіледі. Мемлекеттік білім беру мекемелеріндегі ақылы оқыту тәртібі Қазақстан Республикасында арнаулы ережемен бекітілген. Мемлекеттік емес білім беру мекемелерінде оқыту ақылы негізде жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасы Конституциясында: “Жекеменшік білім беру мекемелеріндегі ақылы оқыту заңда белгіленген тәртіппен жүргізіледі” — деп көрсетілген (30-бап, 3-тармақ).
Ата-ана ұйғарымымен және екі жақты келісім бойынша жүргізілетін репетиторлық даярлық негізінде қосымша оқыту да ақылы оқытуға жатады.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Білім беру
Халықаралық ғылыми-техникалық ынтымақтастық

**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНИКАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ**— сыртқы экономикалық қызметтің неғұрлым серпінді дамып келе жатқан бағыттарының бірі; ғылыми-техникалық проблемаларды бірлесіп талдап шешу, ғылыми нәтижелер мен өндірістік тәжірибені алмасу, білікті кадрларды бірлесіп даярлау жолындағы ынтымақтастық. Осы ынтымақтастық аясындағы іргелі зерттеулер жер қойнауын, әлемдік мұқитты, ғарышты игерудің практик. міндеттерін шешуге дейінгі кең ауқымды мәселелерді қамтиды. Ынтымақтастықтың алуан түрлі нысандары (өзара ақыл-кеңестер, ғыл. болжамдар әзірлеу, ғыл.-зерттеулер жүргізу кезіндегі бірлесулер, ғыл.-тех. ақпарат, патент ісі, өнертабыс, стандарттау саласындағы ынтымақтастық, т.б.) қатысушы елдердің өздерінің ұлттық мүдделері мен экон. даму ерекшеліктеріне неғұрлым сай келетіндерін таңдап алуына мүмкіндік береді.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Ғылым
Сержан Ақынжанов

**Ақынжанов Сержан** (3.9. 1939, Алматы - 16.8.1991, Тараз) — ғалым-археолог, тарих ғылымдарының кандидаты (1973).

М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін (1964) үздік бітіргеннен кейін ҚазКСР ҒА-ның Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтында қызмет істеді. 

Ақынжанов “Қыпшақтар және олардың 11-13 ғ-дың басындағы Хорезммен өзара саяси қатынастары” деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады (1973). Отандық тарих, археология, ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан мәдениетіне арналған 50-ден астам ғылыми еңбек жазды. “*Ортағасырлық Қазақстан тарихындағы қыпшақтар*” атты қыпшақтардың қоғамдық құрылысы, мемлекеттік құрылымдары мен мал шаруашылығы түрлері жөніндегі көлемді монографиясы жарыққа шықты (1989, 1995). Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясына, Шульба археологиялық экспедициясы (1982 — 1986), Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясына (1985), сондай-ақ Қазақстан археологиясы тарихында тұңғыш құрылған қазақ-американ халықаралық археологиялық-этнографиялық экспедициясына жетекшілік етті. Ш. Уәлиханов атындағы тарих, археология және этногрия институтының археологиялық технология зертханасын басқарды. 

Ақынжанов Тараз қаласындағы археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу кезінде қаза тапты.

## Дереккөздер


Санат:3 қыркүйекте туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:16 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Таразда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан археологтары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Мәңгілік қозғалтқыш

**Мәңгілік қозғалтқыш**, перпетуум мобиле (латынша *perpetuum mobіle* — мәңгі қозғалыс) — бір қозғалтып жібергеннен кейін, сырттан энергия алмай-ақ шексіз ұзақ уақыт жұмыс істейтін (1-текті Мәңгілік қозғалтқыш деп аталатын) қиялдан туған қозғалтқыш. Мәңгілік қозғалтқыштың жұмыс істеу принципі энергияның айналу және сақталу заңына қайшы келеді. Мұндай қозғалтқыштың жұмысы— энергияның жоқтан пайда болуымен барабар. 
## Тарихы
Мәңгілік қозғалтқыштың алғашқы жобасы 13 ғасырда жасалды (Виллар д’Оннекур, 1245, Англия; Пьер де Марикур, 1269, Франция). Машина өндірісінің дамуына байланысты 16 — 17 ғ-ларда Мәңгілік қозғалтқыш идеясы кең өріс алды да, 19 ғ-ға дейін мұндай машинаның жобасы көптеп жасалды. Мәңгілік қозғалтқышты жобалаумен физикадан арнаулы білімі жоқ қиялшыл әуесқойлар ғана емес, кейбір белгілі ғалымдар да айналысқан. Бірақ бірнеше ғасырға созылған нәтижесіз әрекеттерге байланысты, ғалымдар арасында Мәңгілік қозғалтқышты жасау мүмкін еместігі туралы пікір қалыптасты. Сондықтан 1775 ж. Париж ҰА Мәңгілік қозғалтқыштың жобасын талқылаудан бас тартты. Бұған қарамай, кейінгі кезеңдерде де Мәңгілік қозғалтқышты жасауға талпынушылар болды. 19 ғ-дың ортасында энергияның сақталу және айналу заңының ашылуына байланысты Мәңгілік қозғалтқышты жасау мүмкін еместігі ғылыми тұрғыдан дәлелденді. 
## Негізгі түрлері
Ұсынылған Мәңгілік қозғалтқыштар ішіндегі ең көп тарағаны — тұйық жолмен қозғалатын ауыр әрі қомақты денеден жасалған мех. модель болды. Мұндай механизмдер тек бастапқы кинетикикалық энергия қорының есебінен ғана жұмыс істейді; энергия өз кезегінде қоры толық таусылғанда Мәңгілік қозғалтқыш та тоқтайды. Кейбір күрделі жобаларда механикалық энергия энергияның басқа түрлеріне (электр, жылу, тағыда басқа) айналады. 1-текті Мәңгілік қозғалтқыш деп аталатын бұл механизмдерден басқа 2-текті Мәңгілік қозғалтқыш жобаланған. 2-текті қозғалтқыштар айналадағы денелерден (мұхиттан, атмосферадан және басқа сарқылмайтын жылу көздерінен) алынатын жылуды толығымен жұмысқа айналдыруға негізделген. Бірақ мұндай машиналар термодинамиканың екінші бастамасына қайшы келеді. Мәңгілік қозғалтқышты табиғи энергия қорының есебінен жұмыс істейтін “жалған” Мәңгілік қозғалтқышпен шатастырмау керек. Мұндай механизмдер ұзақ уақыт (тозып біткенше ғана) жұмыс істей алады.

## Дереккөздер


Санат:Қозғалтқыштар
Санат:Ғылым тарихы
Ақынқожа

**Ақынқожа** — қазақ халқының құрамындағы ру. Ұлы жүздегі Қаңлы тайпасынан таратылады. Ұраны — Бәйтерек, таңбасы — шылбыр, көсеу. Кейбір деректерде Ақынқожа Ақбарақ деп те айтылады. Ақынқожа — Жұман, Ағай, Айбас, Оразай болып бөлінеді. Ежелден Сыр бойын, Жетісуды мекендеген.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақ рулары
Санат:Тарих
Ақырап

**Ақырап** — Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл, Ақырап ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қобда ауылынан солтүстік-батысқа қарай 55 км-дей жерде, Үлкен Қобда өзенінің сол жағалауында орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы - Мәртөк.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1926 адам (948 ер адам және 978 әйел адам) болса, 2009 жылы 901 адамды (469 ер адам және 432 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 607 адамды (321 ер адам және 286 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Ауылда астық қабылдау пункті, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, санитарлық-эпидемиялық станса, орта және музыка мектебі бар. Тұрғындар жақын елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер
 

Санат:Қобда ауданы елді мекендері‎
Халықаралық гигиена және демография конгресі

**Халықаралық гигиена және демография конгресі** — тұрғын халық саласындағы мамандардың халықаралық ынтымақтастығының нысаны (1882 — 1912). 

Халықаралық статистикалық конгрестердің қызметі тоқтатылғаннан кейін тұрғын халықты зерттеу саласындағы халықаралық ынтымақтастықты жалғастыру үшін шаралар қолданылды. Осы мақсатпен 1878 жылы Парижде Халықаралық демографиялық конгресс шақырылды, ол Тұрақты демографиялық комиссия сайлады. Комиссияға 2-Халықараралық демографиялық конгресс шақырылатын жер мен уақытты белгілеу тапсырылды. Ол кезекті 5-Халықаралық гигиена конгресі шеңберінде 1882 ж. Женевада жиналды. Онда демография осы конгрестерге жаңа атау — Халықаралық гигиена және демография конгресі атауын берген дербес секция ретінде дербес өкілдік алды. Оның қызметі 1-дүниежүзілік соғыс қарсаңында тоқтатылды (соңғы 15-конгресі 1912 ж. Вашингтонда болды). Соғыстан кейін олар қайтадан гигиена жөніндегі конгрестер мәртебесін алды (соңғы 20-конгресс 1933 ж. Женевада өтті), ал демография мәселелері Халықаралық тұрғын халық жөніндегі конгрестерде (1927 — 1937) қарала бастады. Конгрестерде тұрғын халық қозғалысының үдерістерін зерделеудің статистика әдістерін әзірлеп, жетілдіруге елеулі ықпал етті, халықтың өсіп-өнуі саласындағы ғылыми-зерттеулерге ынталандырды, тұрғын халық туралы статистикалық ақпарат жинау мен өңдеу үшін санақ техникасын енгізуге септігін тигізді.

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Статистикалық ұйымдар
Ақырет

**Ақырет** (әл-ахира — соңы, аяғы) — мәңгілік өмір, ахирет, о дүниедегі өмір, бақи өмір, яғни “осы өмірдің” кері мағынасы. Ақыреттің синонимі — миъад (қайта тірілу). Ақырет күні адамдар қайта тіріліп, мәңгі өмір сүреді, сол күні жақсы-жаман іс-әрекеттер таразыланып, әділ жаза беріледі. Ақырет ұғымы — ислам дүниетанымындағы басты ұғымдардың бірі.

## Тағы қараңыз
* Қиямет

## Дереккөздер


Санат:Иман
Санат:Ислам
Мәриям

нобай|Мәриям, Исаның анасы
**Мәриям** (, , , ) — Дәуіт Пайғамбардың ұрпағы, Иса пайғамбардың анасы. Христиандықта және Исламда парасатты, әулие әйел ретінде ерекше құрметтеледі. Құран Кәрімнің “Мәриям”, “Әли ұымран” сүрелері Мәриям мен Иса пайғамбар өміріне арналған. Онда Мәриям дүниеге келмей тұрып, әкесі Имранның қайтыс болғаны, анасы Ханна Жаратқаннан жалбарынып сұрап алған перзентін Құдыстағы ғибадат үйіне тәрбиеленуге бергені жайлы айтылған. ұибадатханада өскен Мәриям тәрбиесі сонда қызмет істейтін жездесі Закария пайғамбарға жүктеледі. Ертелі-кеш құлшылық ететін Мәриям ның жанына ешкім келмесе де, Закария тағам әкелгенде, оның маңайы жемістерге толы болады. Таңданыс білдіргендерге Мәриям “Оны маған Аллаһ жіберді. Расында Алла қалаған адамына өлшеусіз ризық береді” деп жауап қатады (3/37). Құдіреті шексіз Аллаһ бірде Мәриямға Жәбірейіл періштені жіберіп, әкесіз бала жарататындығын және оның адамзатқа мұғжиза мен мейірім ретінде келетіндігін жеткізеді (19/16 — 19; 21). Аллаһ әмірімен жүкті болған Мәриям Иса пайғамбарды жырақта жүріп босанады (19/22 — 26). Мұғжиза саналатын құндақтаулы сәбиімен еліне оралған ол өзін қаралап даттай бастағандарға аузы беріктігін айтып, сұрақтардың сәбиге қойылуын өтінеді, сонда нәресте “Рас, мен Аллаһның құлымын. Маған кітап беріп, пайғамбар қылды” дейді (19/27 — 33). Мәриямның қашан және қай жерде қайтыс болғаны белгісіз, Түркияның Измир қаласының маңында қабірі бар.

## Тағы қараңыз
*Мәриям сүресі
*Ave Maria

## Дереккөздер


Санат:Дін
Халықаралық валюта өтімділігі

**Халықаралық валюта өтімділігі** — жекелеген елдің (елдер тобының) өзінің сыртқы (халықаралық) міндеттемелерін қолайлы төлем қаражатымен уақтылы төлеу қабілеті (мүмкіндігі). 

Дүниежүзілік шаруашылық тұрғысынан алғанда Халықаралық валюта өтімділігі — әлемдік төлем айналымын қаржыландыру мен несиелендіру көздерінің жиынтығы және ол әлемдік валюта жүйесінің халықар. сақтық қорларының активтерімен қамтамасыз етілуімен байланысты. Ұлттық экономика тұрғысынан алғанда Халықаралық валюта өтімділігі — елдің несиені өтеуге және төлем төлеуге қабілеттілігінің көрсеткіші. Елдің ресми алтын және валюта сақтық қорларын, СДР мен ЭКЮ (1999 жылдан еуроға ауыстырылды) түріндегі шоттарды, Халықаралық валюта қорындағы сақтық жайғасымын (елдің үлестемесінің 25%-ы шегінде шет ел валютасымен өзінен-өзі сөзсіз несие алу құқығын) қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық экономика
Үлкен Алматы бөгеті

**Үлкен Алматы Бөгеті**, Үлкен Алматы өзенінің аңғарында тұрғызылған. Алматы қаласына қауіп туғызатын сел тасқынын бөгейді. Бөгеттің жобасын С.Я. Жук атындағы “Гидропроект” институтының Қазақ бөлімшесі 1974 — 75 ж. жасады, құрылысы 1976 — 79 ж. жүргізілді. 1980 ж. пайдалануға берілді. Бөгеттің биіктігі 40 м, жалпы ұзындығы 422 м, оның ішінде бітеу бөлігі 282 м, сел ағызатын бөлігі 140 м. Бөгеттің бітеу бөлігі дөңбектас-малтатастан үйілген бөгеттен және оның ернеуінде тұрғызылған темір-бетонды тіреуші үстемеден тұрады. Сел тасқынының артық көлемін бөгет арқылы өткізіп жіберу үшін түрлі ағызушы қондырғылар жүйесі жасалған. Бөгеннің сыйымдығы 8,2 млн. м3. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: География
Лоренцо Бернини

**Джованни Лоренцо Бернини** (итал. *Giovanni Lorenzo Bernini;* 7 желтоқсан 1598, Италия, Неаполь — 12 қараша 1680, Рим) — итальян сәулетшісі, мүсінші. Барокконың аса көрнекті өкілі. Рим қаласын көркейтуге көп еңбек сіңірді, ғибадатханалар мен сарайларды қайта салуға қатысты, мүсін-ескерткіштермен безендірді. Кең тыныстылық пен салтанаттылық, бай нақыш, ғимараттарға көрік берер жарық әсерін ұтымды әрі еркін пайдалану, бірнеше өнер түрінің біртұтас синтезін жасау Бернинидің сәулетшілік шығармашылығына тән қасиет. Римдегі Әулие Петр алаңының ансамблі (1657 — 63) мен Санта-Андреа аль-Квиринале шіркеуі (1653 — 58) осының дәлелі. Бернини сәулет және мүсін өнерлерін түрліше әдістерді (бояу, алтын жалату, жарық қасиетін пайдалану) қолданып, ұтымды үйлестірді. Ол серпімді қимылды, ішкі сезім сырларын нәзік бейнелеу арқылы мүсін өнерін кемелдендіре түсті (“Давид”, 1623; “Аполлон мен Дафна”, 1622 — 25, Рим). Бернинидің асқан шеберлігі мен бай қиялы су ататын *хауыздар* жасаудан көрінді (Барберини алаңындағы “Тритон хауызы”, 1623 — 37; Навон алаңындағы “Төрт өзен хауызы”, 1648 — 51, т.б.). Бернини шығармалары 17 — 18 ғасырлардағы еуропалық өнерге үлкен ықпал етті.

## Галерея

Сурет:Santa teresa di bernini 03.JPG|"Әулие Тереза экстазы"
Сурет:RapeOfProserpina.jpg|"Прозерпинаны зорлауы" (1621–1622)
Сурет:San pietro.jpg|Әулие Пётр коллонадасы
Сурет:St Peter's Square, Vatican City - April 2007.jpg|"Пьяцца сан Пьетро" —   Бернинидің ең әйгілі шығармасы"


## Дереккөздер

Санат:Италия Барокко сәулетшілері
Санат:Италия суретшілері
Санат:Италия мүсіншілері
Ботайтөбе

**Ботайтөбе** – ежелгі қаланың орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Отырар ауданы Шәуілдір ауылының солтүстік-батыс жағындағы Қоғам қыстағынан 2 км, ежелгі Алтынтөбе орнынан оңтүстік-батысқа қарай 1,5 км жерде. 

## Сипаты
1969-1970 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген.
Сыртқы көрінісі солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан (ұзындығы 50 м, ені 30 м, биіктігі 4,2 м, төбесінің көлемі 30х15 м) жұмыртқа тәрізді шоқы. Қаланың орталық қорғанына жүргізілген қазба жұмыстары барысында, төменгі және жоғары мәдени қабаттарынан тұрақжайлар орны ашылды.
Алынған қыш ыдыстардың жасалу тәсілдері мен пішімдеріне қарағанда, қала тіршілігі бір-біріне жақын екі кезеңге жататындығы анықталды. Астыңғы мәдени қабаттан алынған ыдыстар Ботайтөбенің көрші жатқан Қостөбе, Шаушықұмтөбе сияқты IV-VI ғасырларда болғанын көрсетсе, үстіңгі мәдени қабаттан алынған көзелер ежелгі Көкмардан қаласы жұртымен (VII-VIII ғасырлар) мезгілдес екеніне дәлел бола алады.   

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Үлкен Алматы мұздығы

**Үлкен Алматы мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздық. Үлкен Алматы өзенінің бастауында, Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 15 км жерде. Мұздықты 1916 жылы өлкетанушы В.Д. Городецкий ашқан. 

## Аумағы
Бұл алапта 49 мұздық бар. Олардың жалпы ауданы 39,5 км2, ашық тілі 15,5 км2. Мұздық алабындағы биік шың — Жас гвардия шыңы (4400 м). Мұздықтың орташа мұзқар сызығы 3830 м, ол төменде 3600 м биіктікте бітеді. Мұздықтан төмен жатқан моренаның жалпы аумағы 8,0 км2, соңғы жылдарда мұздықтың ауданы қысқаруда. Жыл сайын Үлкен Алматы өзеніне 30,0 млн м3 су береді.
 
## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Роберт Бернс

**Бернс Роберт** (25 қаңтар 1759, Шотландия, Эр қаласы, Аллоуэй қыстағы — 21 шілде 1796, Дамфрис) — шотланд ақыны, фольклоршы, ағылшын мен шотланд тілінде жазылған көптеген поэмалар мен өлеңдердің авторы.

## Отбасы
Шаруа отбасында туған. 
1707 ж. Англияның қарамағына кірген Шотландияның аграрлық-өндірістік төңкерістерді бастан кешуі болашақ ақынға үлкен әсер етеді. Өздігінен ізденіп, білім алады. 

15 жасынан өлең жазады. *“Екі бақташы”* (1784), *“Әулие Виллидің дұғасы”* (1785) поэмалары көпшілікке қолжазба күйінде тарап кетеді. 

1786 ж. *“Шотланд диалектісінде жазылған өлеңдер”* (1786) деген бірінші кітабы жарық көрді. Ақын онда өз сезімдері, ойлары, өмірі жайлы сыр шертеді. 
1787 ж. Эдинбургке келген соң, оның екінші жинағы жарияланады. Ақын көп жылдар бойы туған халқының фольклорын жинаумен айналысады. 

18 ғасырдың аяғындағы француз революциясына үн қосып, *“[[Бостандық]] ағашы”* өлеңдер циклін жазады.

Адам құқығы мәселелерімен айналысқаны үшін қуғынға ұшырайды. Бернс поэзиясына ирония, сарказм, лиризм, юмор тән. 
## Әдебиетке қосқан үлесі
15 жасынан өлең жаза бастаған ақын “Екі бақташы” (1784), “Әулие Виллидің дұғасы” (1785) атты поэмаларын жарыққа шығарады. Аталған шығармалар оқырмандардың қызығушылығын тудырып, көпшілікке қолжазба күйінде тарап кетеді. 1786 жылы “Шотланд диалектісінде жазылған өлеңдер” (1786) деген бірінші кітабы жарық көрді. Ақын онда өз сезімдері, ойлары, өмірі жайлы сыр шертеді. 1787 жылы Эдинбургке келген соң, оның екінші жинағы жарияланады. Ақын көп жылдар бойы туған халқының фольклорын жинаумен айналысады. 18 ғасырдың аяғындағы француз революциясына үн қосып, “Бостандық ағашы” өлеңдер циклін жазады. Адам құқығы мәселелерімен айналысқаны үшін қуғынға ұшырайды. Бернс поэзиясына ирония, сарказм, лиризм, юмор тән. Оның өлеңдерін Қуандық Шаңғытбаев, Өтежан Нұрғалиев сынды бірнеше қазақ ақыны тәржімалаған
## Аудармалары
* Қазақ тілінде: Қ. Шаңғытбаев, Ө. Нұрғалиев қазақ тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:1759 жылы туғандар
Санат:1796 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шотландияда туғандар
Санат:Шотландия ақындары
Халықаралық валюта-несие ұйымдары

**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ВАЛЮТА-НЕСИЕ ҰЙЫМДАРЫ** — мемлекеттер арасындағы валюталық, қаржы-несие қатынастарын реттеу, мемлекеттердің экономикалық дамуына жәрдемдесу, несие көмегін беру мақсатымен мемлекетаралық келісімдер негізінде құрылған халықаралық қаржы ұйымдары. Мұндай ұйымдардың қатарына Халықаралық есеп айырысу банкі, Халықаралық валюта қоры, Халықаралық даму қауымдастығы, Халықаралық жаңғыру және даму банкі, Халықаралық қаржы корпорациясы, Еуропа инвестиц. банкі, аймақтық халықар. даму банкілері жатады.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық ұйымдар
Санат:Экономика
Халықаралық бизнес

***ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БИЗНЕС*** — түрлі мемлекеттердің фирмалары бірлесіп қатысатын және халықаралық капитал пайдаланылатын кәсіпкерлік қызмет. Пайда алу мақсатымен жүзеге асырылады және халықар. экон. аяда қолданылады.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Экономика
Ақыртөбе

**Ақыртөбе** — Жамбыл облысының Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Ақыртөбе ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Құлан ауылынан батысқа қарай 51 км-дей жерде, далалық белдемде орналасқан. 

## Халқы

Ауылда элеватор, өндірістік кооператив жұмыс істейді. Орта мектеп, емхана, тіс емдеу пункті, клуб бар. Ақыртөбе арқылы Алматы-Тараз автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Ақысыз оқыту

**Ақысыз оқыту** — Қазақстан Республикасының мемлекеттік оқу орындарындағы азаматтарға тегін орта және жоғары білім беру жүйесі. 
“Білім беру туралы” заңда (1992 ж. 18 қаңтар): “Білім беруді мемлекеттік қаржыландыру Қазақстан Республикасы азаматтарының білім алу жөніндегі мемлекеттік кепілдіктерінің негізі болып табылады. Білім беру мекемелерін қаржыландыру дүниежүзілік деңгейде бағдарланған, бір оқушыға жұмсалатын нақты шығындарды біртіндеп ұлғайта беру принципін негізге ала отырып білім беру мекемелерінің әрбір түрі және типі бойынша әрбір оқушыға, тәрбиеленушіге, студентке есептелетін белгіленген мемлекеттік нормативтерге сәйкес жүзеге асырылады. Нормативтердің абсолютті мөлшерлері инфляция қарқындарына сәйкес жүйелі түрде индекстеліп отырады” деп көрсетілген (38-бап. Білім беру жүйесін қаржыландыру.) Осы заңның 3-бабында білім берудің мемлекеттік стандарттары шегінде білім беру қызметтерінің тегіндігі білім беру саласындағы мемлекеттік саясаттың басты принциптерінің бірі ретінде аталған.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Білім беру
Фенол-Альдегид шайырлары

**Фенол-альдегид шайырлары**, фенол шайырлары – фенол қатарын (фенол, крезол, ксиленол) альдегидтермен (формальдегид, ацетальдегид, фурфурол, т.б.) катализатор қатысында поликонденсаттау арқылы алынатын термореактивті және термопласты өнімдер. Фенол мен альдегидтердегі химикалық байланыстар мен катализаторларға сәйкес новолакты және резольды Фенол-альдегид шайырлары алынады. Новолакты шайырлар – термопласты: қыздырғанда еру, балқу қасиетін сақтап, өзгерусіз қалады. Оларды фенолды альдегидпен (фенол көп болғанда) қышқыл катализаторлар қатысында поликонденсаттау арқылы алады. Резольды шайырлар – термореактивті: қыздырған кезде балқымайтын, ерімейтін күйге өтеді. Оларды фенолды альдегидпен (альдегид көп болғанда) сілтілік катализаторлар қатысында поликонденсаттап алады. Фенол-альдегид шайырларының көбі электр өткізгіштік қасиеті жоғары, химикалық тұрақты, механикалық берік болады. Олар әр түрлі пластмассалар, жасанды желім, сыр алуда кеңінен қолданылады. Фенол-альдегид шайырларының негізінде техникада қажетті көптеген заттар мен көп қабатты пластмассалар (текстолит, гетинакс, шыны текстолит), фаолит, волокнит, т.б. дайындалады. Фенол-альдегид шайырларының өндіріс үшін маңыздылары фенол-формальдегидті және фенол-фурфуролды шайырлар.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Химия
Санат:Өнімдер
Үлкен Алматы Станицасы

**Үлкен Алматы Станицасы** — 19 ғасырдың ортасында салынған әскери қоныс. Сібір казак әскерлерінің 6 — 9 полктерінің казактары Верный әскери қамалы маңында 1855 ж. шілдеде қоныс теуіп станицаның іргесін қалады. Келесі жылдары станицаға Тобыл мен Томск губернияларынан көшкен казактар мен шаруалар келді. 1860 ж. станица тұрғындарының саны өсіп, жер аумағы ұлғайды. Соған байланысты станицаның оңтүстік жағы Үлкен Алматы Станицасы, солтүстік Кіші Алматы станицасы болып екіге бөлінді. 1867 ж. Жетісу казак әскерлері құрылғаннан кейін Үлкен Алматы Станицасында қамал салынды, оның станица атаманы, жиналысы, соты болды; бұлар тікелей Жетісу генерал-губернаторына бағынды. Үлкен Алматы Станицасы 1917 ж. Верный қаласының құрамына кірді.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Әскери іс
Санат:Тарих
Мәрмәр теңізі

thumb|220px|right|Ыстанбұлдық Адалар аймағы. Бююкада аралындағы порт.
**Мәрмәр теңізі**  , аты ақ мәрмәрдің бай өндірісі болған аралға байланысты шыққан, грекше Пропонтида (Propontіs, pro — алдыңғы және pontos — теңіз) — Атлант мұхитының Еуропа мен Кіші Азияның аралығындағы жерорта теңізі. Солтүстігінде Босфор бұғазы арқылы Қара теңізбен, оңтүстігінде Дарданелл бұғазы арқылы Эгей теңізімен жалғасады. Ауданы 11472 км². ұзындығы 280 км, енді жері 80 км. Суының орташа көлемі 4 мың км3, ең терең жері 1273 м. Еуропа, Азия және Африка құрылықтарын бөліп тұратын жер қыртысының ірі жарылыстарынан пайда болған. Ірі аралдары — Мәрмәр, Принц, тағыда басқа. Ердек, Бандырма, Гемлік шығанақтары бар. Мәрмәр теңізіне Симав, Қожабаш өзендері құяды. Суы қатпайды, беткі қабатының орташа температурасы 9ӘС, ал жазда 29ӘС-қа дейін жетеді. Мәрмәр теңізінің гидрологиялық режимі бұғаздары арқылы Қара және Эгей теңіздері суының алмасуына байланысты. Тұздалуы солтүстігінде 20%, оңтүстігінде 25 — 26%. Флора мен фаунасы Жерорта теңізіне ұқсас. Теңізден балық (скумбрия, сардины, тағы да басқа) ауланады. Мәрмәр теңізі арқылы Қара теңізден Жерорта теңізіне өте маңызды су жолдары өтеді. Жағалауында Ыстанбұл, Ізмір портты қалалары және курорттар орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Теңіздер
Халықаралық үкіметтік ұйымдар

**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР** — үкіметаралық келісім негізінде құрылмаған кез келген халықаралық ұйымдар. Ұлттық қоғамдық ұйымдар, басқа да заңды тұлғалар мен жеке адамдар, сондай-ақ қалалар, ғылыми мекемелер ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР-ға мүше бола алады. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАРхалықар. құқықтың немесе ұлттық құ-қықтың субъектілері болып табылады. Мұндай ұйымдар, көбінесе саяси, экон., ғыл.-тех., мәдени, гуманитарлық, т.б. салаларда халықар. ынтымақтастықты дамытуға жәрдемдесу мақсатымен құрылады. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР-дың сипатты белгілері: пайда алу мақсатының болмауы, әрі кеткенде бір мемлекеттің мойындауы немесе халықар. үкіметаралық ұйымдардың жанындағы кеңес беру мәртебесінің болуы, бірер елден ақшалай қаражат алуы. Жасырын қоғамдар, жабық клубтар мен өзге де осы сияқты бірлестіктер ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР ретінде қаралмайды. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР қызметкерлер жалдау туралы шарттар жасасуға, жылжитын және жылжымайтын мүлікті иеленуге, соттарда, төрелік соттарда сөз сөйлеуге құқылы. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР халықар. үкіметаралық ұйымдармен тығыз байланыс жасай алады. БҰҰ-ның Экон. және әлеум. кеңесінің, БҰҰ-ның басқа да бірқатар мамандандырылған мекемелерінің жанында ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР-ның кеңес беру мәртебесіне ие болуы мүмкін.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық ұйымдар
Санат:Саясат
Бернулли сандары

**Бернулли сандары** — дәрежелері бірдей натурал сандардың түріндегі қосындысын есептеу кезінде швейцариялық ғалым Я.Бернулли тапқан (1713) В0, В1, В2, ... рационал сандар тізбегі (мұндағы  — биномдық коэффициенттер, n=0, 1,..., m=1, 2, ...). В1-ден басқа тақ нөмірлі Бернулли сандары нөлге тең, ал жұп нөмірлі Бернулли сандарының таңбасы ауысып отырады (мысалы, алғашқы Бернулли сандарының мәндері мынадай: В0=1, В1=–1/2, В2=1/6, В3=0, В4=–1/30, В5=0, В6=1/42, В7=0, В8=–1/30, В9=0). Бернулли сандарын есептеуге мүмкіндік беретін рекурренттік қатынастың түрі: В0=1, n2. Бернулли сандары математикалық анализде, сандар теориясында, жуық есептеулерде кеңінен қолданылады.
Бұл сандар алғашқы рет келесі қосындыны есептеу барысында пайда болды:
: \sum_{n=1}^{N-1} n^k=\frac1{k+1}\sum_{s=0}^k {k+1\choose s} B_s N^{k+1-s}.

## Рекурренттік формуласы
Бернулли сандарын есептеу үшін келесі рекурренттік формула бар: 
: \displaystyle{B_0=1\; ,}
: B_n=\frac{-1}{n+1}\sum_{k=1}^n {n+1\choose k+1} B_{n-k},\quad n\in\mathbb{N}.
## Қасиеттері

* Тақ нөмірлі Бернулли сандары, {\textstyle{B_1}}-ден басқасы, нөлге тең, ал жұп нөмірлі Бернулли сандарының таңбалары алма кезек ауысып тұрады.
* Бернулли сандары Бернулли көпмүшеліктерінің {\textstyle{B_n(x)}} коэффициенттеріне {\textstyle{x=0}} болғанда тең болады:
:\displaystyle{B_n = B_n(0)\;.}
*Бернулли сандары Элементар функцияларды көрсеткішті қатарларға жіктегендегі коэффициенттерде кездеседі. Мысалы:
** Бернулли сандары үшін қатарлар өндіруші функциясы:
**: \frac x{e^x-1}=\sum_{n=0}^\infty\frac{B_n}{n!}x^n, |x|,
** x\;\operatorname{ctg} x=\sum_{n=0}^\infty (-1)^nB_{2n}\frac{2^{2n}}{(2n)!}x^{2n}, |x|,
** \operatorname{tg} x=\sum_{n=1}^\infty|B_{2n}|\frac{2^{2n}(2^{2n}-1)}{(2n)!}x^{2n-1}, |x|.
* Эйлер Бернулли сандары мен Риман дзета-функциясы ζ(*s*) арасындағы байланысты *s* = 2*k* үшін тапқан:
:: B_{2k}=2(-1)^{k+1}\frac {\zeta(2k)\; (2k)!} {(2\pi)^{2k}}. 
: Осыдан:
:: \displaystyle{B_n=-n\zeta(1-n)}\;\; барлық  *n* үшін.
* \int\limits_0^\infty \frac{x^{2n-1}dx}{e^{2\pi x}-1}=\frac1{4n}|B_{2n}|,\quad n=1,2,\dots.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қатарлар
Халықаралық бейбітшілік сыйлықтары

**ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙБІТШІЛІК СЫЙЛЫҚТАРЫ**, 1949 жылдың сәуір айында Бейбітшілікті жақтаушылардың дүниежүзілік 1-конгресінде бекітілген. Бұл сыйлықтарды беру туралы регламент Бейбітшілікті жақтаушылардың дүниежүз. конгресінің тұрақты к-тінің 2-сессиясында (1949 ж. 28 — 31 қазанда Римде өткен) қаралды. Х. б. с-н Дүниежүз. бейбітшілік кеңесі ғылым, мәдениет және өнер қайраткерлеріне халықтар арасында бейбітшілікті нығайтуға ықпал жасаған ғыл. жұмыстарға, әдебиет пен өнер саласындағы үздік еңбектерге немесе бейбітшілікті уағыздайтын фильмдер үшін беріп отырады. Дүниежүз. бейбітшілік кеңесі 1951 ж. сыйлықтың үш түрін: Құрметті Халықар. бейбітшілік сыйлығын, Халықар. бейбітшілік сыйлығын және Бейбітшіліктің Алтын медалін бекітті. Бейбітшіліктің Алтын медалі 1959 жылдан бастап Жолио-Кюри атынд. Бейбітшіліктің Алтын медалі деп аталады.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық сыйлықтар
Санат:Саясат