open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Альпі желісі

**Альпі желісі**. Өз бойына шоғырланған тау жыныстарының минералдық құрамы негізінен алғанда кіріктіруші жыныстар құрамына сәйкес келетін желілер.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Альфа-тәсіл

**Альфа-тәсіл** (а-тәсіл). А-сәулелерді өлшеу мақсатында тау жыныстары мен минералдар радиоактивтілігін зерттеу тәсілі. Сынамалар ұнтақталған түрде болуы шарт.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Аляскиттер

**Аляскиттер** (Аляскитті граниттер). Граниттердің бір түрі. Әдетте гранит кұрамында *түсті минералдар* мүлдем болмаған жағдайда немесе олар өте аз мөлшерде кездесетін болса (5%-тен аз), мұндай граниттерді А.- тер немесе *аляскитті граниттер* деп атайды.

## Дереккөздер


Санат: Тау жыныстары
Санат: Мүсін жасау материалдары
Аминг ярусы

**Аминг ярусы**. Кембрий жүйесінің орта бөліміне қарасты төменгі ярусы.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Сұлутас

**Сұлутас**. Күлгін немесе көкшіл күлгін түсті кварц кристалы. Асыл тастарға жатады.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Құрылымсыздық

**Құрылымсыздық** (грек, аморфоз — түрсіз; сұрықсыз). Дене бөлшектерінің ешбір ретсіз орналасу жағдайы.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Альб ярусы

**Альб ярусы**. Бор жүйесінің төменгі бөліміне қарасты төменнен санағанда алтыншы ярусы.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Иілім амплитудасы

**Иілім амплитудасы**. Бір-бірімен астасқан *антиклинальды* және *синклинальды* иілім жүйесінің айдары мен түрені аралығында тік бағытта өлшенетін қашықтық мөлшері. Синоннмі — *иілім биіктігі*.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Изотопты таңдау

**Изотопты таңдау**. Тау жынысының үлгісі құрамындағы изотоптар мөлшерін, яки олардың сынама құрамында таралу мүмкіндіктерін анықтау.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Тарихи-геологиялық талдау

**Тарихи-геологиялық талдау**. Белгілі бір аймақ өңірінде нақтылы уақыт аралығында түзіліп үлгерген тау жыныстарының қалыптасу ретін қадағалау нәтижесінде сол аймақтың геологиялық даму зандылырын анықтайтын тәсілдер жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Металтектік талдау

**Металтектік талдау**. Пайдалы қазба кендерінің орналасу заңдылықтарын анықтау, металтектік және болжам карталарын жасау барысында жүзеге асырылатын металтектік зерттеулер тәсілі.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Көшелілікті талдау

**Көшелілікті талдау**. Жер қыртысының тербелмелі қозғалыстары кезінде төмен қарай бағытталған қозғалыс амплитудасының сандық мөлшерін осы ойысу кезінде түзіліп үлгерген саяз сулы шөгінді қабаттар қалыңдығын өлшеу нәтижесінде дәлме-дәл анықтау.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Рентгенді құрылымдық талдау

**Рентгенді құрылымдық талдау**. Тау жыныстарынан дайындалған *сынама ұнтақтарына* кіретін элементтердің өте аз мөлшерлерін анықтап, олардың сандық өлшемін нақтылайтын талдау тәсілі. Бұл тәсіл әрбір химиялық элемент атомы арнаулы жағдайларда ұзындығы тек өзіне ғана тән рентген сәулелерін бөліп шығара алатындығына негізделген.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Үзілістер мен үйлесімсіздіктерді талдау

**Үзілістер мен үйлесімсіздіктерді талдау**. Жер қыртысының жекелеген аймақтары өңірінде белгілі бір уақыт аралығында болып өткен тектоникалық козғалыстар табиғатын қалпына келтіру барысында қолданылатын өте маңызды тәсіл. Бұл тәсіл өткен дәуірлерде болып өткен шөгінді түзілудегі үзілістер мен көршілес қабаттар арасындағы үйлесімсіздіктер зерттелген аймақ жербедерінің сол дәуірлерде көтеріңкі жағдайда болғандығының дәлелі деген тұжырымға сүйенеді.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Түпшаймалық талдау

**Түпшаймалық талдау**. Түпшаймаларды құрайтын минералдарды сапалық және сандық тұрғыдан анықтау.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Анатектит

**Анатектит**. Анатексис процесінің нәтижесінде түзілетін тау жынысы.Олар құрылым ерекшеліктері мен құрамы тұрғысынан өздері жаралған түп-негіз жыныстарымен салыстырғанда айтарлықтай өзгерістерге ұшырай тұрса да, сол түп-негіз жыныстарының барынша бұлыңғырланған нышандарын да кіріктіреді.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Андезит-базальт

**Андезит-базальт **. Химиялык және минералдық құрамы андезит пен базальттың аралыгына сәйкес келетін *эффузивті тау жынысы*.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Анизий ярусы

**Анизий ярусы**. Триас жүйесінің ортаңғы бөліміне қарасты төменгі ярусы.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Мұхиттық палеомагниттік қалыпсыздықтар

**Мұхиттық палеомагниттік қалыпсыздықтар**. Орталық мұхиттық жоталар деп аталатын мейілінше ауқымды да созылмалы құрылымдарға жарыса сағаланатын ұзын да енсіз палеомагниттік белдеулер жүйесі. Көп ретте *жолақ қалыпсыздық* деген атауды иеленіп кеткен бұл қалыпсыздыктар табиғаты планета магнит өрісінің мезгіл-мезгіл орын ауыстырып отыруымен түсіндіріледі.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Гоефизикалық қалыпсыздық

**Гоефизикалық қалыпсыздық**. Планетамыздың белгілі бір аймақтар аумағымен шектелетін қойнауларында орналасқан *табиғи* (руда денелері, жеке құрылымдар т. с. с.) немесе *жасанды* шоғырлар әсерінен геофизикалық өріс көрсеткіштерінің қалыпты жағдаймен салыстырғанда күрт өзгерістерге ұшырауы.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Әуемагнитметр

**Әуемагнитметр**. Жердің магнит өрісі көрсеткіштерін анықтау мақсатында ұшақтарға немесе тікұшақтарға орнатылатын өлшем аспабы. 

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Базальтоидтар

**Базальтоидтар**. Базальтпен тектес жыныстарды біріктіретін тау жыныстары тобының жалпылама атауы.

## Дереккөздер
  

Санат: Базальтоидтар 
Санат: Тау жыныстары
Жемірілу деңгейі

**Жемірілу деңгейі**. Су (өзен) аңғарларыньң тау жыныстарын бұзу күшін жоғалтатын, яғни өз аңғарын одан әрі тереңдете алмайтын шартты деңгейі. Жемірілу деңгейі жалпылама және жергілікті деңгей болып екі түрге бөлінеді. Жалпылама жемірілу деңгейі шартты түрде сол өзен келіп құятын теңіз (мұхит) суы деңгейіне сәйкес келеді деп есептеледі, ал жергілікті жемірілу деңгейінің шамасы әртүрлі тереңдіктерден көрініс беруі және өзгермелі болуы ықтимал.

## Дереккөздер

Санат:Географиялық терминдер
Санат:Гидрология
Заттардың теңгермелігі

**Заттардың теңгермелігі**. Геологияда: түп жыныстар мен сол жыныстардың әртүрлі өзгерістерге ұшырауы нәтижесінде қалыптасқан жаңа жыныстар (өзгерген жыныстар, тастумалар) арасындағы қарым-қатынастарды сипаттайтын мөлшерлік шама. Осы шаманы нақтылау барысында жүргізілетін арнаулы есептеулер өзгермелі және өзгерген жыныстар құрамындағы әрбір түрбөлшектің (компонент) мөлшерлік өзгерістерін анықтауға, яғни тау жыныстары өзгерістерінің бүкіл болмыс-бітімін сипаттауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Жерсілкіну қарқындылығы

**Жерсілкіну қарқындылығы**. Балл деп аталатын халықаралық өлшеммен өлшенетін жерсілкіну қарқындылығы.

1952 жылдан бастап жерсілкіну қарқындылығының С.В. Медведев ұсынған 12 балдық өлшемі қолданылады. Бұл өлшем көмегімен жерсілкіну қарқындылығын анықтау барысында сілкініс зардабының бір топ белгілері ескеріледі. Олар: сейсмикалық бекеттер жазып алған көрсеткіштер, құрылыстар мен ғимараттардың зақымдану дәрежесі, грунт өңдріндегі өзгерістер, жерасты және жерүсті сулары режимдерінің өзгерістері, жеке адамдардың сілкініс соққылары мен тербелістерін сезіну әсері т. с. с. 
Сөз болған белгілер жиынтығы тұрғысынан жерсілкінулер бірнеше түрге бөлінеді: 1–4 балл – **мардымсыз сілкініс** (бүліншілік тудырмайды); 5–7 балл – **күшті сілкініс** (көне кұрылыстар зардап шегеді); 8 балл – **зілзалалы сілкініс** (фабрика мұржалары кұлайды, берік ғимараттар ішінара зардап шегеді); 9 балл – **ойранды сілкініс** (ғимараттардың көпшілігі бүлінеді, жер бетінде жарықтар пайда болады); 10 балл – **жойқын сілкініс** (көпірлер мен тасымал құбырлары бүлінеді, сырғымалар пайда болады); 11 балл – **апаттар** (барша ғимараттар қирайды, ландшафт айтарлықтай өзгерістерге ұшырайды); 12 балл – **зауалдар** (мейілінше аукымды аймақтың жербедері өзгерістерге ұшырайды).

## Дереккөздер
  

Санат: Вулканология
Қалыпсыздық

**Қалыпсыздық**. Қалыпты жағдайдан ауытқу деген ұғымды білдіретін термин.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Балхашит

**Балхашит**. Балқаш көлі жағалауларында ұшырасатын сапропель түрі.

Балхашиттер көмірсутектермен уланып ыдыраған балдырлар есебінен калыптасады. Әдетте майысқақ, сирегірек опырылғыш денелер түрінде кездесетін Балхашиттер ашық сары түстен қою қара түске шейін боялған; құрамы: С – 76%, Н – 10,5%, О + N + S – 13,5%.

## Дереккөздер

Санат:Органикалық тыңайтқыштар
Барранкостар

**Барранкостар** (испан. тереқ жыра). Сөнген жанартау төбесінен оның етектеріне карай шашырай құлайтын жыралар; жаңбыр және ерінді сулар ағыны әсерінен калыптасады.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Баррем ярусы, баррем

**Баррем ярусы, баррем**. Бор жүйесінің төменгі бөлігіне қарасты төменнен санағанда төртінші ярусы.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Сужиын алабы

**Сужиын алабы**. *Гидрогеологияда*: жекелеген өзендерді, өзен жүйелерін, көлдер мен тендздерді су корымен қамтамасыз ететін, сумен мейілінше қаныққан беткі жазыктықты, топырақты және тау жыныстарының белгілі бір қабатын біріктіретін аукымды аймақ.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Тақташалық су алабы

**Тақташалық су алабы**. *Гидрогеологияда*: жерасты сулары негізінен алғанда жекелеген тау жынысы тақташаларына шоғырланған алап.

## Дереккөздер
  

Санат:Гидрогеология
Түзілім алаптары

**Түзілім алаптары**. Шөгінділер (тұнбалар) түзілуін қамтамасыз ететін әр түрлі (қазіргі және көне) су қоймалары –  мұхиттар, теңіздер, көлдер, тоғандар т. с. с.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Бат ярусы, бат

**Бат ярусы, бат**. Юра жүйесінің ортаңғы бқліміне қарасты ең жоғарғы ярусы.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Башқұрт ярусы

**Башқұрт ярусы** — Таскөмір (карбон) жүйесінідегі ортаңғы бөліміне қарасты төменгі ярусы.

## Дереккөздер
 

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Березштер

**Березштер**. Березиттену нәтижесінде қалыптасатын тастума жыныстар. Березиттер кейбір металл түрлерін (Au, Cu, Ag, Mo, Zn, Pb, As т. б.) кіріктіруі мүмкін, сондықтан олар белгілі дәрежеде осы металл кендерін іздестіру белгісі ролін атқарады.

## Дереккөздер
  

Санат: Тау жыныстары
Β-Бета-сәулелер

**β-Бета-сәулелер** (β-сәулелер, β-бөлшектер). Бета-ыдырау кезінде радиоактивті атом өзектерінен (ядроларынан) әртүрлі жылдамдықтармен (0,986 жарық жылдамдығына шейін жетуі мүмкін) бөлініп шығатын теріс зарядты электрондар мен оң зарядты позитрондар. Бета-ыдырау нәтижесінде атом өзегі (ядросы) өзінің заряд көрсеткіші мен атомдық номерін өзгертіп отырады. Мәселен, өзек (ядро) өз алектронын жоғалтуы нәтижесінде атомдық номерін бір бірлікке көбейтеді, ал бір позитронын жоғалтуы нәтижесінде — бір бірлікке азайтады. Бета-сәулелердің иондандыру қабілеті альфа-сәулелерге қарағанда әлдеқайда төмен.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Бета-тәсіл

**Бета-тәсіл** (β-тәсіл). Бета-сәулелерді өлшеу мақсатында тау жыныстары мен рудалардың радиоактивтілігін зерттеу тәсілі. Сынамалар ұнтақталған түрде болуы шарт.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Жарықтар мен желілерге шоғырланған су ағындарының алабы

**Жарықтар мен желілерге шоғырланған су ағындарының алабы**. Бір-бірінен суайырықтар арқылы дараланған гидрогеологиялық аймақтар бөлігі.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Биогеобірлестік

**Биогеобірлестік**. Нақтылы аймақты қамтитын, өзінің геологиялық құрылыс, топырақ және су режимі, микроклиматы, өсімдіктер, жан-жануарлар және микроорганизмдер әлемі тұрғысынан анық ерекшеленетін бірлестікті білдіретін ұғым. Бұл бірлестікке кіретін әрбір элементтің тіршілік-тынысы мен болмыс-бітімі қалғандарына тікелей тәуелді, яғни олардың біреуінің ғана белгілі бір өзгерістерге ұшырауы бүкіл бірлестік сипатының танымастай өзгеруіне әкеліп соқтыруы мүмкін.

## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Геология
Санат:Геофизика
Биогерм

**Биогерм** (грек, герма – шошақ). Отырықшы бентостар, яки су қоймалары түбіне жабыса өсетін, құрамынан ізбес (СаО) бөліп шығаруға қабілеті бар кейбір организмдер (маржандар, мшанкалар, губкалар, құрттар, фораминиферлер сияқты жәндік түрлері, әйтпесе көкжасыл және қанқызыл балдырлар) есебінен қалыптасатын тау жыныстарының шоғыры.

Негізінен ізбестастардан тұратын бұл шоғырларды түзетін организмдер қаңқасы өзінің тірі кездегі қалпын сақтай отырып, бір-бірімен астаса өріледі. Биогерм шоғырларының биіктігі бірнеше см-ден бірнеше жүздеген м-ге, ал көлденең бірнеше км-ге жетуі мүмкін (организмдер бірлестігі ұзақ уақыт бойына тіршілік еткен жағдайда). Биогермдер рифтер құрамына кіреді, олар теңіздер (мұхиттар) өндрінде де, тұщы сулы айдындар түбінде де (сирегірек) кездесуі мүмкін.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Биобірлестік

**Биобірлестік**. Биосфераның белгілі бір аумағын мекендейтін организмдер жиынтығы. Бұл мекен биобірлестік түрлерінің тіршілігіне кажетті барлық жағдайды туғыза отырып, олардың өзара байланысының негізін кұрайды.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Фируза

**Фируза** (парсы тілі). Фосфаттар класына жататын, құрамы біршама күрделі минерал. Жасырын кристалды түйіршіктері мен шағын кесектері ықпалы пішіндер құрайды. Әдемі жасыл немесе көкшіл түстерге боялған. Асыл тастарға жатады.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Таушайыр

**Таушайыр**. Термин үш мағынада колданылады. 1. **Тектік мағынасы**: мұнайлар мен мұнайтектер қатарына жататын каустобиолиттер. Терминнің бұл мағынасындағы таушыайырлардың ең басты қасиеті олардың өзін кіріктіруші ортаға тектік тұрғыдан ешбір қатынасы жоқтағы, яғни олардың шоғырлану ошағына басқа өңірлерден ағып келуі; бұл мағынада таушайырдың ерігіштік қасиеті шешуші роль атқармайды. 2. **'Талдамалы мағынасы**: бүгінгі тәжірибеге сәйкес, әр түрлі еріткіштер көмегімен көмірсутектер шоғырланған жыныс қабаттарынан бөліп алуға болатын бүкіл табиғи органикалық заттардың жиынтығы деген ұғымды білдіреді. Бұл мағынада таушайырдың кіріктіруші ортамен тектік байланысы әртүрлі болуы мүмкін, алайда онын ерігіштік касиеті өте жоғары болуы шарт. 3. **Техникалық мағынада**: техникалық шикізат ретінде (мәселен, жол төсеніштері) колдануға болатын органикалық заттар түрінің (табиғи шайыртастар, өңделген мұнай қалдықтары, қарамайлар т. б.) жалпылама атауы. Терминнің бұл мағынасында таушайырлар техникалық сапа тұрғысынан сараланады. Бір ғана терминнің үш бірдей мағынаны иеленуі өте қолайсыз болғандықтан соңғы жылдар тәжірибесінде таушайыр терминінің әрбір мағынасына жеке атау беріліп жүр: таушайыр термині ешбір өзгеріссіз жоғарыда келтірілген бірінші ұғымда, яғни тектік мағынада ғана қолданылады; екінші (талдамалы) мағынадағы жиынтық атауды *таушайыр тектестері* деген термин кескіндейді; үшінші мағынадағы таушайыр термині әдетте *техникалық таушайыр* деген сөз тіркесімен алмастырылады. Ал таушайыр терминінің жоғарыда келтірілген үш бірдей мағынасының жиынтық атауын таушайыр тектес қоспалар деген сөз тіркесімен кескіндеген дұрыс.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Таушайыр тектестері

**Таушайыр тектестері**. Таушайыр терминінің екінші мағынасын қараңыз.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Таушайырлану

**Таушайырлану**. Жер қойнауындағы органикалық заттар қалдықтарының арнаулы жағдайлар әсерінен жаппай таушайырларға айнала бастау процесі. Бұл процестің табиғатта көрініс беру мүмкіндігі қалтқысыз далелденген зандылықтар емес, жалпылама тұжырымдар жиынтығынан туындайтын жорамалдар дәрежесінде ғана қалып отыр.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Құлпырма рудалар

**Құлпырма рудалар**. Сульфидтер класына жататын минералдар тобы, мыстың қосалқы рудалары.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Блеск жалтырлық

**Блеск жалтырлық**. Минерал кристалының жарық сәулелерін сындыру (шағылыстыру) қабілетімен сипатталатын физикалық қасиеті. Минералдардың жалтырлық қасиеті оны анықтаушы қасиеттердің бірі болып есептеледі, яғни табиғи түзілімнің қандай минералға жататындығын анықтау барысында оның жалтырлық қасиетін саралау тәсілі де басты ролдердің бірін атқарады.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Кескін-пішін

**Кескін-пішін**. Жер қыртысының белгілі бір аймағының кескіні мен пішінін нақтылы масштаб тұрғысынан ашып көрсететін сызба нұсқа. Нұсқаның алдыңғы және бүйір беткейлерінде зерттелген аймақтың тік бағыттағы (тереңдіктердегі) қима ерекшеліктері кескінделсе, беткі жазықтықтығы жербедер ерекшеліктерін көрсетеді. Мұндай нұсқалар нақтылы аймақтың жербедері мен геологиялық құрылысы арасындағы өзара байланысты ашып көрсетуге қолайлы.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Жатаған қаптал

**Жатаған қаптал**. Ажырау кұрылымдары элементтерінің бірі: жазық бағытқа көлбеу қиғашталған жыртылу жігінің астыңғы өңірінде орналаскдн тау жыныстары жиынтығы.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Бұршақтастар

**Бұршақтастар**. Геологияда: шағын ғана (диаметрі 1–2 мм-ден 2–3 см-ге дейін) дөңгелек түйіршіктерден тұратын тасберіштер (конкреция). Әсіресе темір, алюминий, марганец тотықтары түріндегі бұршақтастар әр түрлі жыныстар құрамында біршама жиі ұшырасады, бұлардың ірі шоғырлары бұршақтасты рудалар түзуі ықтимал. Диаметрі 1–2 мм-ден аспайтын және ішкі құрылысы мейілінше қарапайым бұршақтастар глобулдар деп аталады. Бұршақтастардың ішкі кұрылысы бір-біріне кигізілген концентрлі қабыршақтардан (кәдуілгі пияз сияқты) тұрған жағдайда, оларды пизолиттер деп атайды.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Аспалы беткей

**Аспалы беткей**. Желегі мен табаны бір-біріне шамамен параллель орналасқан жалпақ геологиялық денелердің (тақташалардың, линзалардың, желілердің, сығылмалардың т. с. с.) беткі жазыктығы.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Бластомилонит

**Бластомилонит**. Тектоникалық жаныштаулар нәтижесінде, бір жағынан, пішін өзгерістеріне ұшыраған, яки уатыла-ұсақталған, ал екінші жағынан, қайтадан кристалдану және түзілімдер қалыптасу процестерімен сипатталатын тектонобластикалық немесе өзгерген тау жынысы. Сөз болған өте күрделі процестер жиынтығы нәтижесінде уатылмалы жыныстарға тән милонитті кұрылымдар осы жыныстардың түгелімен қайта кристалдану процесіне ұшырағандығын дәлелдейтін бластомилонитті құрылымдарға ауысады.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Жосылма

**Жосылма**. Геоморфологияда: тау жыныстарының мұжылуы нәтижесінде жербедерде пайда болатын ұзынынан-ұзақ созыла сағаланылатын шағын жыралар.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Брахисинклибаль

**Брахисинклибаль**. Синклинальды иілім түрі. Иілім қанатының жиектерінен жамырай шашыраған тақташа еңістігі сол иілімнің кұлпына сәйкес келетін ортаңғы нүктеде тоғысады. Брахисинклибальдың пішін ерекшелігін түсіну үшін төңкерулі жатқан тақияны көз алдына елестетіңіз, жеткілікті.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Брахииілімдер

**Брахииілімдер**. Тақия пішіндес иілімдер. Брахииілімдер брахиантиклиналь және брахисинклиналь болып екі түрге бөлінеді.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Брекчии

**Брекчии** (итал. сындыру; уату) – женттастар. Мөлшері 10 мм және одан да ірі үшкір тастардан және оларды жымдастырушы ұсақ бөлшектерден тұратын тау жыныстары.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Төбешіктер

**Төбешіктер**. Біршама жазық алаптарда жеке-дара көрініс беретін немесе бір-біріне тізбектеле созылатын онша биік емес, бірақ баурайлары біршама тік кұлайтын жоталар.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Бұрғыланғыштық

**Бұрғыланғыштық** (ғы) (тау жыныстарының,). Бұл қабілет тау жыныстарының физикалық-техникалық қасиеттеріне – құрылым-нақыш ерекшеліктеріне, құрамына, жарықшақтармен оймаштану дәрежесіне, қат-қабаттық ерекшеліктеріне т. с. с. сипаттарына байланысты.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Қоңыр теміртас

**Қоңыр теміртас** - темірдің кентасы; кремний, алюминий гидрототықтарынан тұрады. Түсі қара қоңыр, ашық сары.

## Минералдары
Қоңыр теміртас минералдарына гетит, гидрогетит, гематит, т.б. жатады. Құрамында оолит, бұршақ, конкреция, сталактит, қабыршақ, т.б. кездеседі. Бұларды кейде пирит, марказит, т.б.сульфидтер, темірлі карбонаттар мен тотықтар, органикалық қазба қалдықтар алмастырады. 

## Құрамы
Темір мөлшері 30%-дан жоғары (кейде 55%-ға дейін) болып күкірт, фосфор, күшәла мөлшері аз болғанда, өндірістік кентасқа жатады.

Қоңыр теміртас құрамында жиі кездесетін пайдалы қоспаларға марганец (4-5%), ванадий (пайыздың жүздік бөлігі) жатады.

## Қалыптасу аймағы
Металлургияда кеңінен қолданылатын қоңыр теміртастың ең ірі кендері шөгінді жыныстар (теңіздік, өзендік, көлдік, батпақтық) мен ультранегізді жыныстардың үгілу қыртысында кездеседі.

Қазақстанда қоңыр теміртас Әйет өзені, Лисаковск қаласы, Арал теңізі маңындағы темір кендерінде кездесаді. Қоры бірнеше млрд. т-ға жететін кен орындарындағы қоңыр теміртастың мөлшері 37% шамасында.  

## Дереккөздер

 
Санат: Шөгінді тау жыныстарыСанат: Геология
Тау жыныстарының (грунттың) ылғалдылығы

**Тау жыныстарының (грунттың) ылғалдылығы.** Тау жынысы құрамындағы нақтылы өлшеу сәтінде анықталған ылғал мөлшері сол жыныстың мүлдем құрғақ күйімен салыстырғандағы процент мөлшерімен өрнектеледі.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Аллювиальды су

**Аллювиальды су**. Аллювиальды шөгінділерге шоғырланған жерасты суы. Көрініс беру алаптары көне өзендер мен бүгінгі өзендер аңғарына сәйкес келетін болғандықтан, олар ұзақ қашықтықтарға сағаланады, бірақ мейілінше енсіз болады. Аллювиальды су көп жағдайда өзен суларымен өзара байланыста болмақ.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Гравитациалық жерасты суы

**Гравитациалық жерасты суы**. Тау жыныстарының әртүрлі қуыстарына шоғырланған, өз салмақ күшінің әсерімен ғана қозғалыстарға ұшырайтын сулар.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Сорғыту суы

**Сорғыту суы**. Белгілі бір аймақты кептіру мақсатында екінші аймаққа ағызып жіберетін жерүсті және жерасты суларының жиынтығы. Бұл сулар табиғи ойыстарда (өзен, көл, тоған т. с. с.) немесе жасанды кептірме қондырғыларда (керіздерде) жинақталуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Магнит дауылдары

**Магнит дауылдары**. Жердің магнит өрісінің қалыпты жағдайдан мезгіл-мезгіл ауытқып отыру кұбылысы.  

Кенеттен басталып, бірнеше күнге созылатын, бүкіл жер шарын түгел қамтитын бұл ауытқу мөлшері біршама жоғары көрсеткіштермен кескінделеді (географиялық ендік көрсеткіші неғұрлым жоғары аудандарда, яки экватор сызығына жақындаған сайын ауытқу мөлшері де арта түспек). Әдейі жүргізілген зерттеулер магниттік ауытқу, солтүстікке тән шапақтар және Күн бетіндегі дақтардың пайда болуы сияқты табиғат құбылыстарының арасында өзара байланыстар бар екендігін анықтап отыр.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Желілік су

**Желілік су**. Тектоникалық жарылымдар өңірінде көптеп кездесетін жарықтар бойына шоғырланатын жерасты сулары.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Белдемді су

**Белдемді су**. Шоғырлану шарттары, қоректену сапасы және болмыс-бітімі жазық немесе көлденең бағытта нақтылы зандылыққа сәйкес езгеретін жерасты суы. Бұл өзгерістердің түп-тамыры көбінесе белдемді түрде көрініс беретін жербедер және ландшафт өзгерістерімен орайласпақ.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Шаймаапан суы

**Шаймаапан суы**. Шаймаапандану процесіне бейім жыныстар өңірінде (карбонаттар, галоидтар т. б.) пайда болатын әртүрлі қуыстарға шоғырланған жерасты суы.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Кристалдаушы су

**Кристалдаушы су**.  Минералдардың кристалдық торларын жасақтауда өзіндік орны бар су молекулалары.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Тақташааралық су

**Тақташааралық су**. Екі сутіректі тақташалар аралығына орналасқан сулы тақташаға шоғырланатын жерасты суы. Сулы тақташа толық қаныққан жағдайда су шоғыры қатты сығылған күйде болуы мүмкін, ал бұл қасат жартылай қанықса, су қысымы да біршама төмен дәрежеде болмақ.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Жерасты суы

**Жерасты суы**. Топырақта және бүкіл жер қыртысына тән тау жыныстарында әртүрлі физикалық күйде кездесетін сулардың жиынтық атауы.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Күкіртсутекті су

**Күкіртсутекті су**. Құрамындағы күкіртсутек (күкірт) мөлшері 10 мг/л-ден кем емес су.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Сусіңіру

**Сусіңіру**. Тау жыныстарының қалыпты жағдайда (қысым — 1 атм, t — 20°С) өз бойына су молекулаларын сіңіріп алу қабілеті. Оның шамасы сіңірмелі судың мүлдем құрғақ жыныс салмағына деген қатынас мөлшерімен немесе процентпен өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Сусіңіргіштік

**Сусіңіргіштік**. Тау жыныстарының өз бойындағы қуыстар (кеуектер, жарықшақтар т. с. с.) арқылы су молекулаларын өткізу қасиеті. Сусіңіргіштік коэффициент (сүзбелену коэффициент) см/сек немесе м/тәулік өлшемдерімен өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Газсығымдау

**Газсығымдау**. Қатты дененің сұйық күйге айналмай тұрып-ақ бірден газға айналуы; заттарды тазартудың ең тиімді әдістерінің бірі болып есептеледі. Синонимі — сублимация.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Гелогиялық көнелік

**Гелогиялық көнелік**. *Нақтылы геологиялык құбылыс* болып өткеннен бергі уақыт мөлшері. Гелогиялық көнелік нақты және салыстырмалы геологиялық көнелік болып екі түрге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Нақты геологиялық көнелік

**Нақты геологиялық көнелік**.  Тау жыныстары, минералдар және рудалар көнелігінің кәдуілгі астрономиялық бірлік есебімен яки нақтылы жылдар санымен анықталған түрі. Нақты геологиялық көнелік геологиялық үлгі (тау жынысы, минерал, руда) құрамындағы радиоактивті элементтердің өздігінен ыдырау заңдылықтарын саралау нәтижесінде анықталады.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Сусіңірмеушілік

**Сусіңірмеушілік**. Тау жыныстарының табиғи қысымдар жағдайында өз бойынан дербес су молекулаларын өткізбеу қасиеті. Мұндай жыныстар қатарына жататындар — сазтастар, жарықшақсыз ізбестастар, кейбір кристалды-шомбал жыныстар, әртүрлі жіктастар т. с. с.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Волга ярусы

**Волга ярусы**. Юра жүйесінің жоғарғы бөліміне қарасты төменнен санағанда төртінші ярусы. Синонимі —титон ярусы.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Толқындар

**Толқындар** — нақтылы ортаның шамырқануы салдарынан энергия жасақталуы, сөйтіп оның шартты бағытта қозғалыстарға ұшырау нәтижесі. Толқынға тән энергияның ерекшелігі сол, ол зат тасымалдау процесінсіз-ақ туындайды.
**Серпімді** (немесе механикалық) **толқындар** - серпімді ортада таралатын механикалық тербелістер. Серпімді толқын, егер ортаның бөлшектерінің оған сәйкес келетін тербелістері гармоникалық болса, **гармоникалық толқын** деп аталады. **Толқын ұзындығы** - бірдей фазада тербелетін іргелес орналасқан бөлшектердің арақашықтығы. **Толқын фронты (қапталы)** - уақыт мезетінде тербелістер келіп жететін нүктелердің геометриялық орны. Толқындық бет - бірдей фазада тербелетін нүктелердің геометриялық орны. Толқындық беттер кез келген түрде бола алады, ең қарапайым жағдайда бұл бір-біріне параллель жазықтықтардың немесе концентрлік сфералардың жиынтығы. Осыған сәйкес толқындар **жазық** немесе **сфералық** деп аталады. 
Тұрғын толқындар -жиіліктері және амплитудалары бірдей, бір-біріне қарсы қозғалып келе жатқан екі жүгірме толқындардың үстемеленуінен пайда болады. Тұрғын толқынның пайда болуын жүгірме және шағылған толқындардың интерференциясы кезінде бақылауға болады. Мысалы, егер жіптің (арқанның) ұшын қозғалмайтындай етіп бекітсек, онда жіп бекітілген жерден шағылған толқын жүгірме толқынмен интерференцияланып, тұрғын толқын түзеді. Бұл жағдайда толқын шағылған жерде түйін пайда болады. Шағылу шекарасында түйіннің не шоғырдың пайда болуы орталардың тығыздықтарының қатынасына тәуелді болады. Егер шағылу өтетін ортаның тығыздығы азырақ болатын болса, онда шағылатын жерлерде шоғыр пайда болады, ал егер тығызырақ болатын болса, онад түйін пайда болады. Түйіннің пайда болу себебі, толқын тығызырақ ортадан шағылғанда фазасын қарама-қарсы өзгертеді де, шекарада қарама-қарсы бағыттағы тербелістер қосылып, нәтижесінде түйін пайда болады. Егер толқын тығыздығы азырақ ортадан шағылатын болса, онда фазасының өзгерісі болмайды, шекарада бірдей фазадағы толқындар қосылып, шоғыр пайда болады. 

## Дереккөздер

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Серпінді толқындар

**Серпінді толқындар**. Серпінді денелер өңірінде пайда болған деформацияларды бір-біріне тізбектей отырып әртүрлі қашықтықтарға өрістету процесі.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Көлденең серпінді толқындар

**Көлденең серпінді толқындар**. Толқын өткен ортаның мейілінше қарапайым бөлшектерінің айналысы нәтижесінде туындайтын серпінді толқындар. Сейсмикалық толқындардың бұл түрі сұйық денелер қимасынан өте алмайды.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Шаймаапан воронкасы

**Шаймаапан воронкасы**. Шаймаанандау нәтижесінде пайда болатын воронкалар. Көбінесе оқпандар ернеуінен көрініс беретін бұл воронкалардың сырт пішіні әртүрлі болуы мүмкін (саңылау немесе құдық тәрізді түрлерінен табақша тәрізді пішіндерге шейін).

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Магниттік сезгіштік

**Магниттік сезгіштік**. Геологиялық объектілердің — тау жыныстарының, минералдардың олардың кристалдарының магнит өрісінде магниттелу қабілеті.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Тақташа өрі

**Тақташа өрі**. Тақташаның немесе желінің еңістену жазықтығына қарсы бағытталған жазықтық.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Сүйірлене тамамдалу

**Сүйірлене тамамдалу**. Тау жыныстарынан тұратын жекелеген қабаттар мен желілердің сағалану бағытында бірте-бірте сүйірлене отырып, бара-бара мүлдем ғайып болуы.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Булау

**Булау**. Табиғи ерітінділердің булану процесі. Булау нәтижесінде хемотекті тау жыныстары түзіледі.
## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Тау қазындылары

**Тау қазындылары**. Пайдалы қазбалар немесе байырғы тау жыныстары қабаттары өңірінде тау жұмыстарын жүргізу нәтижесінде жер қыртысында (оның бетінде) пайда болатын жасанды қуыстар жиынтығының жалпылама атауы. Пішіні, мөлшері, кеңістіктегі орны және мақсат-мүддесі тұрғысынан бірнеше түрлерге белінеді.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Қопарылыс воронкасы

**Қопарылыс воронкасы**. Магма құрамындағы газдар шоғырының қопарылысы нәтижесінде қалыптасқан жанартау көмейі. Көбінесе дөңгелек пішінді болып келетін бұл құрылымдар кесек-кесек жанартау жыныстарымен көміліп қалуы немесе кәдуілгі көлдер мен көлшіктер түзуі мүмкін. Синонимі — қопарылыс кальдерасы.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Тегістелу

**Тегістелу**. Көтеріңкі аймақтардың яки төбелердің мұжылуы, ал ойыс аудандардың мұжылу өнімдері есебінен түзілген шөгінді жыныстармен көмкерілуі нәтижесінде нақтылы алаптардың бірте-бірте тегістелуі. Тегістелу жазықтығы, сайып келгенде, Жердің гравитациялык, өрісінің тепе-тендік жазықтығына сәйкес келуімен сипатталмақ.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Иілім биіктігі

**Иілім биіктігі**. "Иілім амплитудасы" терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Іретас дөңесі

**Іретас дөңесі**. Платформалық құрылымның қатпарланған іргетасы жер бетіне өте жақын орналасқан немесе мүлдем ашылып қалған шағын аймақтары.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Құмбөртпе

**Құмбөртпе** — негізінен, жәндік індерінен шығарылған тау жыныстарының ұсақ бөлшектері мен түйіршіктерінен тұратын шағын үймелер. Шөлді аймақтарды, далаларды жане орманды өлкелерді геологиялық картаға түсіру барысында құмбөртпелерді мұқият қадағалау арқылы беткі топырақ астында жатқан түп жыныстардың құрамы мен сипатын біршама дәл анықтауға болады.

## Дереккөздер

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Шаймаланғыштық

**Шаймаланғыштық**. Минералдар мен тау жыныстарының құрамындағы кейбір элементтердің сол минералдың кристалдық тор тұтастығын бұзбай-ақ ерітінділерге өту қабілеті. Кез-келген элементтің  шаймаланғыштығы оның физикалық-химиялыққасиеттеріие, кристалдық тордағы орнына, әсер етуші ерітінділердің температурасы мен қысымына және сол ерітінділердің әсер ету уақытының ұзақтығына байланысты.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Габброидтар

**Габброидтар**. Габбро және норит деп аталатын магмалық тау жыныстары тобына кіретін жыныстардың жиынтық атауы.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Габброидтану

**Габброидтану**. Бұрын жасылтасты өзгерістерге ұшыраған жыныстардын тастума (метасоматоз) процестері салдарынан кдйталап өзгеруі нәтижесінде габброидтар түзілу мумкіндігі жайлы жорамал атау. Бұл мүмкіндік әзірге ғылыми тұрғыдан дәлелденген зандылық емес, болжам дәрежесінде қалып отыр.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Габбро-норит

**Габбро-норит**. Минерал құрамы габбро мен норит жыныстары құрамының аралығынан көрініс беретін негізді интрузивті тау жынысы.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Тау жыныстарының шаймаланғыштығы

**Тау жыныстарының шаймаланғыштығы**. Жерасты суларының тау жыныстарындағы кейбір түрбелшектерді (түрбөлшек-компонент) сұрыптап еріту процесі; әсіресе тау жыныстарының үгілу аймақтарында кеңінен етек алады. Жерасты суларының құрамында көмір қышқылы мен оттегі мол болған жағдайда, олардың тау жыныстарын шаймалау мүмкіндігі де арта түспек. Тау жыныстарының шаймаланғыштығынәтижесінің жарқын үлгілері — шаймаапандар мен оқпандардың пайда болуы.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Анатолий Трофимович Барчук

**Анатолий Трофимович Барчук** (1939 жылы 16 қарашада Украина, Черкасскі облысында дүниеге келген) – совет және украин киноактері. 
 

1983 жылы Украинаның еңбек сіңірген әртісі, 2007 жылы Украинаның халық әртісі атағын алады. 

Анатолий Барчук Украинада Черкасск облысы, Уманский ауданы, Бабанка аулында дүниеге келеді. Оның ата-анасы шаруа адамдары болады. 

1963 жылы Анатолий И.К. Карпенко-Карок атындағы Киев театр өнер институтын тәмамдайды. Бұдан кейін бірнеше уақыт Өскемен орыс драма театрында актерлік қызмет атқарады. 

1966 жылдан бастап А. Довженко атындағы Киев киностудиясында актер болып жұмыс істейді. 

## Дереккөздер


Санат:16 қарашада туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Уманский ауданында туғандар
Санат:7 маусымда қайтыс болғандар
Санат:2015 жылы қайтыс болғандар
Санат:Байков зиратында жерленгендер
Санат:Киевте қайтыс болғандар
Санат:КСРО актерлері
Санат:Украина актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:XXI ғасыр актерлері
Санат:Украинаның еңбек сіңірген актерлері
Санат:Украина халық әртістері Украины
Санат:Карпенко-Карой атындағы театралдық институты түлектері
Санат:Довженко атындағы киностудия актерлері
Кристалдар габитусы

**Кристалдар габитусы**. Қарапайым пішіндердің бірте-бірте дами отырып жетілуі иәтижесінде минерал кристалдары иемденетін пішіндердің жиынтық  атауы.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Мұнай газ

**Мұнай газ**. Мұнай шоғырының үстіңгі бетінде немесе мұнай құрамында еріген түрде ұшырасатын табиғи газдар. Құрамындағы метанный, ауыр түрлерінің мөлшеріне орай мұнай газдары төрт түрге бөлінеді. Олар құрғақ (1%), жартылай құрғак, (1-5%), жартылай қою (5-25%) және қою (25%) газдар.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Газ қоймалжыңдары

**Газ қоймалжыңдары**. Жер қойнауына тән термодинамикалық жағдайларда газ немесе бу түрінде кездесетін, мұнай көмірсутектерінің тез қайнайтын сұйық түрлері мен газ күйіндегі түрлерінің өзара астаса отырып еруі нәтижесінде түзілетін табиғи жүйе. Суынуы және қысым мөлшерінің атмосфералық қысымға шейін төмендеуі нәтижесінде бұл жүйелер сұйықтарға яки қоймалжындарға айналады. газ қоймалжыңдарының газды бөліктері әдетте қою газдардан тұрады.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Газөткізгіштік

**Газөткізгіштік**. Денелердің соның ішінде тау жыныстарының өз бойындағы кеуектер мен жарықтар арқылы газ өткізу қабілеті. Газөткізгіштік *дарси* деп аталатын өлшем бірлігімен кескінделеді.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Габбро-пегманит

**Габбро-пегманит**. Желі, линза немесе ұя тұрқылас қуыстарға шоғырланатын, өте ірі кристалды габбро. Мұндай жыныстар құрамы габброға сәйкес келетін магма қалдықтары есебінен сол магма кристалдануы продесінің ең соңғы сатысында қалыптасады деп есептелінеді.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Салауатты газдар

**Салауатты газдар**. Менделеев жүйесінің сегізінші тобына кіретін газдар бірлестігінің жалпылама атауы. Бұл топқа кіретіндер: гелий, неон, аргон, криптон, ксенон және радон. Бұл газдарды кейде сирек газдар немесе бейтарап газдар деп те атайды. Салауатты газдардың бейтарап болу себебі, яки химиялық әрекеттесуте деген енжарлығы олардың кристалдық  тор ерекшеліктеріне байланысты.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Бейтарап газдар

**Бейтарап  газдар**. Салауатты газдар терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Көмрсутекті газдар

**Көмрсутекті газдар**. Құрамындағы әртүрлі көмірсутекті қосындылар мөлшері 50% -тен кем болмайтын газдар атауы. 

Газ құраушы түрбөлшектердің ішіндегі ең бастыларының бірі метан болып табылады, оның мөлшері әдетте ауыр көмірсутектердің қалған түрлерінің жалпы мөлшерінен кем болмайды. Көмрсутекті газдар бірнеше химиялық топтарға дараланады. Олар: 1) көмірсутекті; 2) көмірсутекті-көмірқышқыл; 3) көмірсутекті-азотты; соңғы топ, өз кезегінде гелилі және гелиі аз көмірсутекті-азотты газдар болып екі түрге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Гайот

**Гайот** — ұшар басы абразия әсерінен мұжылып тегістелген, сондықтан беткі деңгейі біршама тегіс жазықтықпен сипатталатын сөнген суасты жанартауы. 

Мұндай шоқылардың төбесі кейде 2500 м тереңдіктер өңірінен байқалатынға ұқсайды. Кейбір ғалымдар гайоттарды кезінде су бетіне шығып тұрған жанартаулы аралдар қалдығы деп есептейді; гайоттардың табиғаты жайлы олардың түсінігі үшкір басын су бетіне жақын деңгейлерде абразия әсерінен жоғалтқан бұл көне жанартаулар кейінірек төмен қарай лықсып кеткен деген тұжырымға саяды.

## Дереккөздер

Санат:Мұхиттық және жағалаулық жер бедері формалары
Редвуд (ұлттық парк)

**Редвуд ұлттық паркі** — АҚШ-тың Калифорния штатындағы ұлттық паркі.

Сан-Францисконың солтүстігінде орналасқан.

1968 жылы қазанның 2, президент Линдон Бэйнс Джонсон бұйрығы бойынша құрылған.

Ежелгі секвойя ормандарымен жабулы.

Санат:АҚШ дүниежүзілік мұрасы
Санат:Калифорния ұлттық парктері
Бұйратау ұлттық паркі

Орталық Қазақстан үстірті бірегей дала экожүйелерін сақтау мақсатында 2011 жылдың 11 наурыз Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 247 Қаулысымен **«Бұйратау» мемлекеттік ұлттық табиғи бағы** құрылды.

Қазақстан ұлттық бақтарының қатарына он екінші ұлттық бағы болып, ҚР Ауылшаруашылығы министрлігі Орман және аң шаруашылығы комитеті «Жасыл Даму 2011-2014» бағдарламасы ауқымында БҰҰДБ/ГЭҚ «Далалық экожүйелерді сақтау мен орнықты басқару» Жобасының қолдауымен құрылды.

Жаңа құрылған «Бұйратау» ұлттық бағы шамалы құрғақ пен құрғақ жерлер суб-зоналар арасында ауыспалы белдікте орналасқан және бұл аумақтың қайталанбас мәні далалы жерлер мен орманды жерлердің (қайың, қыршаңқы) үйлесіп келуінде. «Бұйратау» бағы Ақмола облысы Ерейментау ауданы (60814 га) мен Қарағанды облысы Осакаров ауданы (28154 га) аумағында орналасқан. Оның жалпы ауданы 88 968 га.

«Бұйратау» ұлттық бағының флористикалық құрамында 450 түрден астам жоғарғы тамыр өсiмдiктерi бар. Мұнда ботаникалық географиялық тұрғыдан маңызы бар Орталық Қазақстан Үстіртінің ерекше флорасының бестен бір бөлігі сақталады. Флораның құрамында қандыағаш, қырыққұлақ, қалампыршөп, көктем жанаргүлі, жаушымылдық, жабысқақ мысықот, Геснер қызғалдағы сияқты сирек кездесетін және ареалы шектеліп жатқан 30-н астам түрлер кіреді.

Бақтың фаунасына 5 топ және 15 тұқымдастарға жататын сүтқоректілердің 45 түрі кіреді, бұл Қазақстан таксондары санының сәйкесiнше 71 % және 39 %-н құрайды. Бақтың аумағында Қазақстанның таулы өлкелерін мекен ететін басқа популяциялардан жекеленген және саны 200-ге жететін арқардың Ерейментаулық популяциясы мекен етеді. Сонымен қатар соңғы жылдары саны 100-ге жететін маралдың акклиматизациясы жөнінде жұмыс ойдағыдай жүргізіліп жатқандығын атап өту керек.

Ұлттық бақтың орнитофаунасы құрамына құстардың 227 түрі кіреді (барлық орнитофаунаның 46 %-ы), олардың iшiнде 127 ұялайтын құстар қатарына жатады. Орнитологиялық кешендер қатарынан далалы, бұталы, петрофилді, орманды, шабындық және сулы-батпақты кешендер басым. Бақтың аумағында Қазақстанның Қызыл кiтабына енген жалбағай, сұңқылдақ аққу, ақбас үйрек, кәдімгі тұрпан, дала қыраны, тазтырна, дуадақ, безгелдек, тарғақ, үкі сияқты ұялайтын құстардың 13 түрі кездеседі. Сондай-ақ Қызыл кітапқа енген шыбын-шiркейдiң 17 түрі бар.

"Бұйратау" бағының құрамына оған аттас болатын жергілікті маңызы бар табиғи бақ және республикалық маңызы бар Белодымовск пен Ерейментау атты мемлекеттік табиғи қаумалдар қосылды. "Бұйратау" бағы Теміртау мен Ерментау орман шаруашылығы мекемелері мемлекеттік орман қорының жерінде құрылған. Оның орталық кеңсесі Қарағанды облысы Молодежный ауылында орналасады. Қызметкерлердің жалпы саны 94 адам.

Қазіргі кезде 25 ерекше қорғалатын табиғи аймақтар ішінде далалы жерлер «Ырғыз-Торғай» мемлекеттік табиғи резерватында, «Наурызым» және «Қорғалжын» мемлекеттік табиғи қорықтарда (шамалы құрғақ жерлер суб-зонасы), Баянауыл (құрғақ бетегелі дала суб-зонасы) және Қарқаралы (орманды дала) мемлекеттік табиғи бақтарында қорғауға алынған.

Санат:Қазақстан ұлттық парктері
Санат:Ақмола облысы
Санат:Қарағанды облысы
Құрылымдық геология

**Құрылымдық геология** — жер қыртысына қарасты тау жыныстарының астасу және тектоникалық бұзылыс пішіндерін зерттейтін геотектоникалық  ғылым тармағы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Жержылнамалық бөлімше

**Жержылнамалық бөлімше** (бірлік) – Жер планетасының және оның органикалық әлемінің нақтылы даму сатысын геологиялық уаыт тұрғысынан даралап көрсететін бөлімше. 

Барша Ж. Б.-лер жержылнамалық, шкалаға біріктірілген, бұл шкала өзіне кіретін әрбір жекелеген бөлімшенің көлемдік көрсеткішін және олардың бір-біріне бағыныштылық ретін анықтауға мүмкіндік береді. Әрбір Ж. Б.-ге нақтылы стратиграфиялық бөлімше сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Германтүрш қатпарлық

**Германтүрш қатпарлық** – Көлбеу бұрышты, бұрыс пішінді және үлкен радиусты карапайым иілім жиынтықтары. 

Мұндай катпар өңірінде әдетте тік бағытта жыртылған құрылымдар көптеп ұшырасады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Гетеро

**Гетеро**  — өзге, әртүрлі) – күрделі сөздер (терминдер) кұрамында ұшырасатын бұл қосымша "'әртүрлі"', "'әртекті'", "'қарама-қарсы'" деген ұғымдарды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Геттанг ярусы, Геттанг

**Геттанг ярусы, Геттанг** – Юра жүйесінің төменгі бөліміне қарасты ең төменгі ярусы.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық кезеңдер
Гжель ярусы

**Гжель ярусы** – таскөмір (карбон) жүйесінің жоғарғы бөліміне қарасты жоғарғы ярусы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Гиалокластар

**Гиалокластар** — шыны тектес тау жыныстарының сынықшалары.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Гиаломелан

**Гиаломелан** – қышкылдарда ерімейтін, құрамы базальттарга сәйкес келетін қара түсті жанартау шынысы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Гидрослюдалар

**Гидрослюдалар** – Жұқа-жұқа қабыршақтардан тұратын, су молекуласымен қаныққан минералдар тобы.

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Гидротермальды

**Гидротермальды** – жер қыртысына кіріккен магмалармен тығыз байланыста қалыптаса отырып, жоғары шапшыған ыстық су ерітінділеріне байланысты қолданылатын термин.

 Геологиялық әдебиетте әдетте Г. ерітінділер (синонимі — гидротермалар), Г. процесс және Г. кен деген сөз тіркестері түрінде ұшырасады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Гидротермалар

нобай|Мұхиттағы гидротермалар
**Гидротермалар** — Жер қыртысына кіріккен магмалармен тығыз байланыста қалыптаса отырып, жоғары шапшыған ыстық су ерітінділерін шығаратын қайнарлар.

Мұхит түбіндегі жоталарда кездеседі және ерекше экологиялық жүйелердің өмір сүруіне мүмкіндік береді.

Бүгіндері 500-ге жуық мұхит гидротермасы белгілі.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Гидротермалы ерітінділер

Санат:Геологиялық процестер
Санат:Гидрогеология
Гипертек

**Гипертек **(гипертекті процестер). 

Термин әдетге екі мағынада қолданыльш жүр. # Тау жыныстары мен минералдардың сырт күштер әсерінен өзгеру процестерінің жиынтық атауы. Бұл жағдайда Г. терминінің мағынасы экзотекті процестер деген ауқымды түсінікке сәйкес келеді. Терминді осы мағынада қолданған жағдайда Г.-тің  бірнеше түрлерін (сатыларын) даралауға болады: нақты Г., педотек, синтек, диатек, кататек, гидротек, биотек және технотек. 

# Нақты Г. терминінің бірінші мағынасының жеке түрі — тастек процесінің нақтылы сатысы барысында жер қыртысының беткі қабаттарына тән тау жыныстары мен минералдардың, түрлі-түрлі өзгерістерге ұшырау процесі.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Гипотектт

**Гипотектт** – терең эндотекті, яғни жер қыртысы қойнауларында етек алған процестермен байланысты деген ұғымды білдіретін термин.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Гипостратотүр

**Гипостратотүр** – екінші немесе қосымша стратотүр, яғни бұрыннан белгілі стратиграфиялық бөлімше кимасының мейілінше толық, барынша анық және палеонтологиялық тұрғыдан да толығырақ сипатталған жаңа түрі.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Вегенер болжамы

**Вегенер болжамы** - бұл тұспалға сәйкес, палеозой эрасының аяғына шейін өз тұтастығын сақтаған *Пангея* деп аталатын алып материк мезозой эрасының бас шенінде бытшыт боп жарыла отырып, жан-жаққа жылжып кеткен, міне, осының нәтижесінде континенттер бүгінгі таңда Жер шары бетінде шашыранды түрде орналасқан деп есептелінеді.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Жердің өз көлемін ұлғайтуы жайлы болжам

**Жердің өз көлемін ұлғайтуы жайлы болжам** – жер планетасының геологиялық уакыт тұрғысынан даму процесі оның өз көлемін ұлғайтуымен ұштаса өрбійді деп дәріптейтін болжам.

Бұл болжамға сәйкес, планета көлемінің уақыт өткен сайын ұлғая беру мүмкіндігі екі бағытта жүзеге асуы мүмкін: 
1) планета көлемінің бірте-бірте  ұлғаюы оның, массасының да бірте-бірте өсуімен орайлас; бұл жағдайда планета көлемінің, ұлғаюына тигізер "сырт денелердің" (жасынтастар, "ғарыш шандары" т. с. с.) әсерімен катар, гравитациялық энергияның материалды массаға айналу мүмкіндігі де жоққа шығарылмайды; 
2) Жердің  дамуы барысында оның, массасы өсіп жарымайды, алайда планетаның ішкі өңіріне тиесілі заттар тығыздығының бірте-бірте босай түсуі оның  көлемдік ұлғаюына әкеліп соктырады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География