open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вячеслав Вячеславович Кихтенко

**Вячеслав Вячеславович Кихтенко** (1.05.1952, Алматы) - кеңес, орыс жазушысы.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетіне түскен. Оқуды толық аяқтауға мүмкіндігі болмай, 1971 — 1975 жылдары электр-дәнекерлеуші, сахна жұмысшысы, поезда жолсерік сияқты жұмыстар атқарған. 1980 жылы М.Горький атындағы әдебиет институтын бітірген соң, «Жалын» баспасында редактор, сосын аға редактор болып істеген.

Шығармалары мерзімді баспасөз бетінде 1968 жылдан көріне бастады.

Республикалық «Жігер», 1982 жылы Львовта өткен Бүкілодақтық жастар поэзиясы фестивальдеріне қатысқан. Төл туындыларымен бірге, қазақ ақындары шығармаларын орыс тіліне аударумен де шұғылданып келеді.

## Шығармалары
*Росла трава. Стихи. А.,»Жалын», 1980; 
*Город. Стихи. А., «Жазушы», 1982.

## Дереккөздер


Санат:1 мамырда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:XX ғасырдағы Ресей жазушылары
Санат:XXI ғасырдағы Ресей жазушылары
Санат:КСРО ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Ресей ақындары
Санат:XX ғасыр ақындары
Санат:XXI ғасыр ақындары
Санат:КСРО аудармашылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Ресей аудармашылары
Санат:XX ғасыр аудармашылары
Санат:XXI ғасыр аудармашылары
Санат:Орыс тіліндегі проза және драматургия аудармашылары
Санат:Қазақ тілінен аудармашылар
Санат:КСРО әдебиеттанушылары
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:Ресей әдебиеттанушылары
Санат:XX ғасыр әдебиеттанушылары
Санат:XXI ғасыр әдебиеттанушылары
Санат:Горький атындағы Әдебиет институты түлектері
Санат:Орыс ақындары
Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары
Санат:XXI ғасырдағы орыс жазушылары
Санат:Поэзияны орыс тіліне аударушылар
Санат:КСРО бас редакторлары
Санат:Қазақстан редакторлары
Санат:Журналдар редакторлары
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері
Санат:Ресей жазушылар одағы мүшелері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Нүктенің виртуальды орын ауыстыруы

**Нүктенің виртуальды орын ауыстыруы** - кез келген нүктенің шексіз аз екі ықтималды орын ауыстыруының айырмасы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Орам, айналым

**Орам, айналым** - бұрамды сызықтың толық бір айналымы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қыр көрсету әрекеттері

**Қыр көрсету әрекеттері (Демонстративные действия)** — 
:1) Қауіп төндіру сипатындағы әрекеттер, мысалы, қарсыласқа әсер ету мақсатында флоттың топталуы, құрлықтағы әскер бөлімдерінің бірігуі;
:2) Таңдалған басты соққы беру пунктінен қарсыластың назарын басқа жаққа аудару немесе қарсыластың белгілеген өңіріндегі атыс жүйесін анықтау мақсатында әскердің қосымша бағытта жүргізетін ұрыс әрекеттері. Стратегиялық бүркемелеу әдістерінің бірі, жасыру, арандату, жалған ақпарат беру шараларымен кешендестіре жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Майысу, жаншылу

**Майысу, жаншылу** - бөлшек бетіндегі ішке қарай жаншылған таңба түріндегі ақау.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Василий Копытин

right|thumb
**Василий Копытин** (1910—1975) — Ресейдегі Алтай өлкесінің Змейногорск қаласында туған. 

Жас кезінде темір ұстасы болып жұмыс істеген. 1932 жылы басталған әскери қызмет жылдарында оның «Атака» (Ташкент) журналында «Месть», «В песках Бухары» поэмалары мен көптеген өлеңдері шықты.

Қазақстан халық ақындарын, әсіресе, С.Керімбаев пен Н.Байғаниннің өлеңдерін орыс оқырмандарына таныстырды. Бірнеше жыр кітабы, балаларға арналған кітапшалары шыққан. 

Қызыл Жұлдыз орденімен және екі медальмен марапатталған.
## Шығармалары
*Родные края. А., ҚМ КӨБ, 1948; 
*Алма-Атинский зоопарк. А., ҚМКӘБ, 1949; 
*Кузнецы. А., ҚМКӘБ, 1957; Золотые торы. А., ҚМКӘБ, 1960; 
*Вечная волна. Стихи. А., «Жалын», 1978.

## Дереккөздер


Санат:Змейногорскде туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Қыр көрсету десанты

**Қыр көрсету десанты (Демонстративный десант)** — қарсыласты басты соққылардың бағытынан шатастыру мақсатында жау тылына қондырылған (түсірілген) жанама бағыттағы бөлім немесе бөлімше.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сыртқы күш

**Сыртқы күш** - механикалық жүйедегі кез келген материялық нүктеге осы жүйеге жатпайтын басқа денелердің әсер ететін күші.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ішкі байланыстар

**Ішкі байланыстар** - тіркес жүйеге кіретін денелердің өзара байланыстары.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Николай Корсунов

right|thumb
**Николай Корсунов** - 1927 жылы 27 желтоқсанда Батыс Қазақстан облысы, Приурал ауданының Красноармейск қыстағында туған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1950—1965 жылдары облыстық радио тілшісі болған. 1965 жылдан бастап зейнетке шыққанға дейін Қазақстан Жазушылар одағының Орал облыстық бөлімшесінің жауапты хатшысы болып істеді.

Көптеген очерк, фельетон, репортаждар жазған. 1961 жылы алғашқы повесі «Родник рождает реку» деген атпен жеке кітап боп шыққан. Бүдан соң бірнеше повесть, әңгіме, романдары жарық көрді. М.Шолоховтың өмірі мен шығармашылығы жайлы очерктері көптеген тілдерге аударылған.
## Шығармалары
*Родник рождает реку. Повесть. А., «Казгосхудлитиздат», 1961 ;
*Подснежники. Роман. М., «Молодая гвардия» 1962; 
*Повесть, рассказы. А., «Жазушы», 1967; 
*Несносный характер. Повесть. А., «Жазушы», 1969; 
*Штурман с «Застрельщика», А., «Жазушы», 1970; 
*Мирный год. Повести. А., «Жазушы», 1974; 
*Без свидетелей. Роман. А., «Жазушы», 1984.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Приурал ауданы
Санат:1927 жылы туғандар
Лабораториялық бақылау

**Лабораториялық бақылау (Лабораторный контроль)** АҚ жүйесінде объектілердің, сыртқы ортаның радиоактивтік, химиялық және биологиялық зақымдануын және азық-түліктің, судың, жемшөптің пайдалануға жарамдылығын анықтауға арналған бақылау. Лабораториялық бақылау қорытындысы бойынша АҚ-тың аға бастығы профилактикалық шараларды және құтқару жұмыстарын жүргізу үшін тиісті шешім қабылдайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Лаг

**Лаг** (голл. logg) — кеменің жұру жылдамдығын және ағысты ескермей, суға қатысты алғандағы жүрілген қашықтықты анықтауға арналған навигациялық құрал. Неғұрлым кең таралған Лагқа гидравликалық Лаг пен айналма Лаг (кемер сыртындағы және электромеханикалық) жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Суменжабдықтау

200px|right|thumb|Шипот
**Суменжабдықтау** - керекті мөлшерде және қажетгі сапамен әр
түрлі тұтынушыларды (халықты, өнеркәсіп кәсіпорындарын, көлікті, ауыл шаруашылығын) сумен қамтамасыз етуге арналған шаралар жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Павел Косенко

right|thumb
**Павел Косенко** - 1930 жылы 24 желтоқсанда Омбы қаласында туған. 1953 жылы Омбы педагогикалық институтын, 1961 жылы М.Горький атындағы әдебиет институтын сырттай оқып бітірген. Он бес жыл бойына Сібір мен Қазақстан газеттерінде, «Простор» журналында қызмет істеді.

1948 жылдан бастап газеттер мен журналдарда көптеген мақалалары мен рецензиялары жариялайды. Достоевский мен Шоқан достығы туралы, жалпы қазақ жазушыларының шығармашылығы жайлы сын мақалалары жиі жарияланып тұрды. С.Қирабаевтың «Сәкен Сейфуллин» (1966) монографиясын, М.Мағауиннің «Қобыз сарынын», С.Шәкібаевтың «Үлкен Түркістанның күйреуік» (1972), С.Шәріповтің «Бекболатын» орыс тілше аударған.
## Шығармалары
*Своелицо. Литера-турно-критические статьи. А., ҚМ КӨБ. 1962; 
*Павел Васильев. Литературно-критические статьи. А., «Жазушы», 1969; 
*Иртыш и Нева. Литературно-критические статьи. А., «Жазушы», 1971; 
*Свеча Дон-Кихота. Литературно-критические статьи. А., «Жазушы», 1973; 
*След. Литературно-критические статьи. А., «Жазушы», 1980; 
*Вчера, сегодня, завтра. Дневник критика. А., «Жазушы», 1983; 
*Скрещение судьбы. Исторические хроники. А., «Жазушы», 1985.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Омбы қаласы
Санат:1930 жылы туғандар
Лагерь

250px|thumb
**Лагерь** () — тұрғын жерлерден тыс, белгілі бір міндеттерді орындауға арнайы таңдалған және жабдықталған әскерлердің орналасқан жері. Әскери лагерьлерді бекіністі атыс позициялары ретінде өте ерте заманда-ақ парсылар, гректер, римдіктер және басқалар сала бастаған. Лагерьді салу және оларды бекіту өнері (қорғау) Киев Русінде жоғары дәрежеге жетті.
Мұнда князь дружиналары алыс жорықтарға шыққан әскерлері үшін стандар жабдықтаған. Әскери лагерьлер жорыктық, тұрақты болып бөлінген. Жорықтық лагерьлер әскерлердің бір немесе бірнеше күн болуына есептелінген, ал тұрақты лагерьлер ұзак көлдануға арналған. Сәңғылары жақсылап қоршалып, бекітілген. Олардың айналасына дуалдар, мұнаралы мықты қабырғалар салынған. Қақпалар (шығу есіктері) мен зеңбірек орналасқан жерлер ерекше нығайтылатын. Ұрыс қимылдарын жүргізуде Лагерьлер бекінісі әскерлердің ұрыс позициясы, азық-түлікті, жабдықты сақтау орны болатын. Кейбір тұрақты лагерьлер біртебірте қамалдарға айналып, маңына калалар соғыла бастады. 19 ғасырдың 2жартысында артиллерияның алысқа ату күшінің өсуіне және басқа да жою құралдарының дамуына байланысты әскерлерді ұрыста бытыратып әрналастыру кажеттігі туды. Сондыктан Лагерьлер бекіністі аудан ретінде мәнін жоғалтты. Лагерьлер әскерлерді далалық жағдайда жаттықтыру үшін сақталып қалды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Санат:Әскери іс
Су өтпе

250px|right|thumb
**Су өтпе** - су қабылдағыштан(су тартушы ғимараттан) тұтынатын
жерге суды ағынмен немесе өз бетімен жіберуге (беруге) арналған
туннель, арна, науа немесе құбыр түріндегі ғимарат.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Андрей Кияница

right|thumb
**Андрей Кияница** (1911-2002) - 23 қазанда Украинаның Киев облысы, Обухов ауданы, Деревинс селосында туған. Еңбек жолын он жеті жасыңда тракторшы болудан бастаған. Мәскеудегі журналистер курсын, Петропавл оқытушылар институтын және КОКП Орталық Комитеті жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген.

Аудандық газеттің редакторы, «Карагандинский комсомолец» газетінің редакторы, Петропавл облыстық «Ленинская знамя» газті редакторының орынбасары, «Известияның» тілшісі, «Казахстанская правда» газеті редакторының орынбасары, редакторы, Алматы Жоғары партия мектебі журналистика кафедрасының меңгерушісі болып істеген. Тарих ғылымының кандидаты. Ұлы Отан соғысына қатысқан.

Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
## Шығармалары
*Степь и люди. Очерки. А., ҚМКӘБ, 1957; 
*Половодье. Повесть. А., ҚМКӘБ, 1960; 
*Ковыли седые. Повести, рассказы, очерки. А., «Қазақстан», 1981.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1911 жылы туғандар
Мүмкінді орын ауыстыру

**Мүмкінді орын ауыстыру** - виртуал орын алмастыру - механикалық жүйе нүктелерінің осы мезетте алып тұрған орнынан, жүйеге түсірілген байланыстарды бұзбай шексіз аз орын алмастыру жасай алу мүмкіндігі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Толқындылық

**Толқындылық** - қаңылтырлардың негізгі өңдеуі, илемдеуден кейінгі металл бұйымдарының ақауы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Беттің толқындылығы

**Беттің толқындылығы** - қатар жатқан жоталары немесе сайларының арасы орнықтылық ұзындығынан артық болып келетін қайталанып отыратын бейтегістіктер жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Толқын өлшегіш

**Толқын өлшегіш** - тербеліс салдарынан туындайтын толқындардың ұзындығы мен жиілігін өлшейтін аспап.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қатты дененің айналмалы қозғалысы

**Қатты дененің айналмалы қозғалысы** - берілген санақ жүйесінде денемен өзгермейтіндей болып бекітілген түзудің бойында жатқан барлық нүктелері тыныштық қалпын сақтайтын дене қозғалысы. Осы түзуді айналу осі дейді.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Нүктенің төңірегінде айналу

**Нүктенің төңірегінде айналу** - кез келген нүктенің центрі қозғалмайтын бір нүктеде жатқан шеңбердің бойымен жүріп отыратын жазықтықтағы қозғалыс түрі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Лазерлік қашықтық өлшегіш

[thumb|left|[АЗТ-28 Лазерлік қашықтық өлшегіштің күмбезі]]
**Лазерлік қашықтық өлшегіш (Лазерный дальномер)** — белсенді, жарық-қашықтық өлшегіштің бір түрі. Импульсті Лазерлік қашықтық өлшегіште тез айналған айна анық бір жағдайда қысқа импульс сәулелендіреді. Ол объектіге (нысанаға) жетіп, шағылысқан соң, қабылдағыш бөлімнің оптикалық жүйесіне түседі. Импульстің ұшқан уақыты бойынша автоматты түрде ара кашықтық анықталып, арнайы таблода көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жұмыс орынды күту уақыты

**Жұмыс орынды күту уақыты** - орындаушының технологиялық жабдықтау құралы (ТЖҚ) жұмыс жасау қабілетті күйінде ұстауға, оны және жұмыс орнын күтуге жіберетін жекелей (дара) уақыт бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Лақтырылатын жарылғыш заттар

**Лақтырылатын жарылғыш заттар (Метательные взрывчатые вещества)** — оқ, мина, снарядтарды лақтыру үшін қолдануға мүмкіндік беретін жарылғыш заттар. Лақтырылатын жарылғыш заттарға ракета қозғалтқыштарында, артиллериялық және атқыш каруларда, тұтанғыш және техникалық қондырғыларда қолданылатын оқ-дәрілер (түтінді, түтінсіз) жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дефиниция

**Дефиниция** - ұғымның немесе заттың нақты белгілерін және басқадай ерекшеліктерін мазмұнын логикалық нақты анықтау.
Мынадай дефинициялар болады:
*номиналдық (ол создің мәнін түсіңдіріп, оның қолдану аясын көрсетеді);
*нақты (анықталатын нәрсенің мәнән сипаттайды); 
*дескрипциялық (дефиниция нәрсені көрнекі түрде және мұмкіндігінше жан-жақты суреттейді); 
*генетикалық (нірсенің шығу тегін және оның құрылу әдісін көрсетеді); 
*нақтылы (анықталатын нәрсені оның қарама-қайшылығымен, мүмкіндіндігінше диалектикалық қарама-қайшылығымен салыстырады) және т.б
## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Артроз

**Артроз** (*Arthrosis* - артроз, син. Остеоартроз- буын сырқаттары) — буынның дистрофиялы созылмалы зақымдануы. Деформациялы артроз буын шеміршегіндегі дистрофиялық процестердің буын беттерін деформацияға ұшыратуы; сүйек эпифиздерінің зақымдануы остеоартроз, омыртқа аралық дискінің зақымдануы- дискартроз деп аталады. Біртіндеп оның бұзылуына және қозғалғыштығының жоғалуына әкелетін буындардың дегенеративті өзгерістері тұқым қуалайтын патологиялардың, алынған аурулардың және сыртқы факторлардың әсерінен болады. 

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Патология
Лафет

**Лафет** (нем. Lafette) — зеңбірек қаруының ұңғысы орнатылып бекітілетін тұғыр. Ол ұңғыны керекті жағдайға коюға және қаруды бір жерден екінші жерге қозғалтуға қолайлы қызмет атқарады.

Сурет:Kanonen-lafette-burg-felsenstein 1-1024x768.jpg
Сурет:Karronade 140mm.jpg
Сурет:Tykki Helsinki.JPG
Сурет:57 45 Bridgeport.JPG

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Лездеме

**Лездеме (Летучка)** — офицерлік құрамды тактика және оперативтік мәнер бойынша дайындау түрі. Сыныпта картамен немесе жергілікті жерде (жергілікті жер макетінде) әскерлерді (күштерді) басқару, жағдайды өздігінен және тез талдауға жаттықтыру және оны жетілдіру, тез шешім қабылдау, бағыныштыларға жауынгерлік тапсырма беру, сондай-ақ офицерлердің бойында адамгершілік, жауынгерлік және психологиялық қасиеттерін қалыптастыру мәселелері бойынша оқушылардың білімі мен дағдыларын тексеру максатында өтеді. Лездеме басшылық, штабтық, тылдық және арнайы болады. Әр Лездемеде 1-2 мәселе қаралады. Басшылық Лездемеде оқушылар командир (қолбасшы) дұрыс деп тапқан шешімді қабылдайды; штабтық Лездемеде оперативтік-тактикалық есеп жүргізеді және ұрыс құжаттарын дайындайды; тылдық Лездемеде ұрысты тылдық жабдықтау бойынша шешім қабылдайды; арнайы Лездемеде өз әскерлерін (арнайы әскерлерді) операциялар мен ұрыстарда пайдалану мөселелерін дайындайды. Лездемені дайындау әдетте, тақырыпты оқыту мақсаттарын, оқыту мәселелерін, оқушы құрамын, өту уақытын және сабақтың материалдық жабдығын анықтаудан басталады. Лездемені өткізу жоспары жасалады. Оған: бастапқы деректер, тактикалық (оперативтік) мәні, сабақ барысында жетекшінің өткізетін шаралары, жағдай деректері кіреді. Жергілікті жерде лездемені өткізу топографиялық бағдарлаудан басталады. Сонан соң қалыптасқан жағдай хабарланып, оқушылардың оны бағдарлауына, шешім қабылдауына және жұмысты белгілі бір лауазымдық тұлға ретінде атқаруына уақыт беріледі. Осыдан кейін жетекші оқушыларының шешімін тыңдайды. Лездемені карта бойынша өткізгенде оқушыларға жазбаша немесе ауызша тапсырма беріледі. Лездемені жетекші оқушы жауабын тыңдап, жұмысын тексергеннен кейін талдайды. Лездеменің ұзақтығы оның мақсатына, оқыту мәселелерінің қиындығына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дара уақыт

**Дара уақыт** - технологиялық операция циклының бір уақытта дайындалатын немесе өңделетін бұйым саны қатынасына тең немесе жинау операциясының жылнамалық уақытына тең уақыт аралығы.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Қосалқы база

**Қосалқы база** - тетіктердің немесе жинастыру бірліктерінің оларға қосылған бұйымдардың орнын анықтау үшін қолданылатын конструкторлық базасы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Лек (Колонна)

**Лек (қолонна)** — әскери қызметшілердің, бөлімшелердің (машиналардың) бірінің артынан бірі орналасқан қатары. Жаяу бөлімшелер лекке 1,2,3,4 және одан да көп адамнан caп түзей алады. Лектер бөлімдер мен бөлімшелердің жорықтық немесе жазылма сап түзеуінде қолданылады. Бөлімшелер (машиналар) арасындағы арақашықтық пен аралық саптық жарғыда немесе командирдің өкімінде анықталады. Лек ұйымдасқан түрдегі қимылды, бөлімшелердің ұрыс алдындағы немесе ұрыстық ретке жазылуын, жеке құрамның күшін сақтауды, қатаң да үздіксіз басқаруды ұстануды қамтамасыз етеді. Қозғалыс кезінде лектің басында тұрған әскери қызметші бағыттаушы, лектің аяғында тұрған тұйықтаушы болып тағайындалады. Лектің басынан аяғына дейінгі ара қашықтық Лек ұзындығы деп аталады. 19 ғасырдың ортасында, әскерлер ұрыста тығыз caп түзеп әрекет еткенде Лектер олардың ұрыстық ретінің бір түрі болды. Ең алғаш рет Лекпен шабуылдауды Кольберттің маңындағы шайқаста П.А.Румянцев енгізген. 1716 жылдан кейін роталық және батальондык Лектерді А.В.Суворов, Наполеон сияқты қолбасшылар кеңінен қоаданған. Әскери теңіз флотында Лекте кемелер бірінен кейін бірі тұрады. Әскери Әуе күштерінде ұшақтардың (жұп, буын) Лектері ұрыстық реттің бір түрі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қосалқы уақыт

**Қосалқы уақыт** - орындаушының өзгертуді қамтамасыз етуге және кейінірек жұмыс затының күйін анықтауға қажетті әдісті орындауға жұмсалатын жекелей (дара) уақыт бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қосалқы әрекет

**Қосалқы әрекет** - адам мен (немесе) қондырғының әсерлерінен тұратын, жұмыс заты қасиетінің өзгертуі ілеспейтін, ал бірақ технологиялық әрекетті орындауға қажетті технологиялық операцияның тұйықталған бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Кинематиканың екінші есебі

**Кинематиканың екінші есебі** - материялық дененің берілген үдеуі және бастапқы шарттары бойынша, дененің козғалыс теңдеуін табу.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Тепе-теңдік теңдеулердің екінші формасы

**Тепе-теңдік теңдеулердің екінші формасы** - еркін күштердің жазық жүйесінің әсерінен қатты дене тепе-теңдікте болу үшін кез келген екі центрге қатысты күш моменттерінің алгебралық қосындысы (мысалы, A және В) нөльге тең және осы түзуге (АВ) перпендикуляр болмайтын оське күштер проекцияларының алгебралық қосындысы нөльге тең болуы қажет және жеткілікті.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Лек жолы

**Лек жолы** - әскерлердің жолдардан тыс қозғалысы үшін таңдалған және дайындалған жергілікті жердің алқабы. Лек
жолы жолдар жетпеген жағдайда немесе оларды пайдалануға болмайтын 
жағдайда салынады. Лек жолы арнайы доңғалақты және шынжыр табанды 
машиналар үшін немесе аралас лек үшін жабдықталады. Жүріп өтетін жолақтың ені доңғалақты машиналар үшін — 3,5 м-ден, шынжыр табанды 
машиналар үшін — 4,5 м-ден, аралас лек үшін 8 м-ден кем болмауы керек. 
Лек жолы әскер күшімен инженерлік техника мен аспалы 
құрал-жабдықтары бар машиналарды пайдалану арқылы дайындалады. Ең қиын 
жұмыстарды әскердің инженерлік бөлімшелері атқарады. Қыста лек жолын 
салу үшін танкілер мен қар тазалайтын машиналар, грейдерлер,
бульдозерлер және қарапайым қар тазалайтын құралдар 
пайдаланылады. Жергілікті жерді барлау барысында лек жолының бағыты 
таңдалып, белгілермен, жол сілтегіштермен белгіленеді; өтуге болмайтын 
бөгеттер мен кедергілер, қираған аймақтар мен зақымданған бөлімдер 
анықталады; жасалатын жұмыстардың орны, түрлері мен көлемі анықталады. 
Улы заттармен зақымданған аймақтардағы өту жолдарын химиялық әскер 
бөлімшелері газсыздандырады. Tap кедергілерден өткенде (өзендер, 
жыралар, орлар) өткелдер жабдықталады немесе жүріп өту жолдары жасалады.
Ол үшін топырақ төселіп, жол құбырлары мен жиналмалы көпірлер 
пайдаланылады. Лек жолындағы көпірлер 25 тоннаға дейін доңғалақты және 
40-60 тоннаға дейін шынжыр табанды машина жүктерін көтере алады. Қар көп түсетін аймақтарда қардан қорғанатын қалқандар, қоршаулар, 
қабырғалар жасалынады. Лек жолы жол сигналдары немесе жарық беретін 
белгілермен белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ішкі қысым

**Ішкі қысым** - идеал және реал газдардың олардың молекулаларының концентрациялары мен температуралары тең болғандағы қысымдарының айырымы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Сыртқы күштер

**Сыртқы күштер** - қарастырылып отырған жүйеге енбейтін дененің әсерімен шартталған күштер.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Сыртқы үйкеліс

**Сыртқы үйкеліс** - денелер арасындағы олардың тиіп тұрған жерінде пайда болатын және өзара орын ауыстыруына бөгет жасайтын өзара әсерлесу.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Системадан тыс бірлік

**Системадан тыс бірлік** - қандай да бір бірліктер системасына енбейтін физикалық шаманың бірлігі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Координаталық түрі

**Координаталық түрі** - механикалық жүйенің қозғалыс мөлшері векторының кез келген қозғалмайтын оське проекциясының белгілі бір уақыт аралығындағы өзгерісі, механикалық жүйеге осы уақыт аралығында әсер ететін сыртқы күштердің бас векторының толық импульсының осы оське проекциясына тең.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Асцит

thumb|right|200px**Асцит** (*Ascites* - үрілген мес тәрізді) - бөсір, шемен, асцит. Сары сулы (сероздық) сұйықтықтың іш қуысына жиналуы. 
thumb|right|200px

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қону алаңы

thumb|Аэродром**Қону алаңы** (Посадочная площадка) — ұшақтар мен тікұшақтардың ұшу мен қону кезіндегі жүрісін қысқартуды, сондай-ақ көмекші авиация бөлімдері мен бөлімшелерінің орналасуын қамтамасыз ету үшін жабдықталған жергілікті жер өңірі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қону арақашықтығы

thumb|Қону арақашықтығыҚону арақашықтығы (Посадочная дистанция) — авиациялық ұшу аппаратының қонуы кезінде қалыктау биіктігі, қону жолағына қауіпсіз жақындау шарттарын анықтайтын тұрақты бөгеттер биіктігіне тең жерден бастап, жерге қонғаннан кейін толық тоқтағанға дейінгі (немесе қону жолағынан шығудың басына дейінгі) жер бетімен салыстырмалы түрде жүріп өткен жолы. Қонудың өр түрлі тәсілдері үшін (мыс., арнайы тежегіш құрылғыларды колданумен) Қону арақашықтығының мөлшерін тұрақты метеорологиялық жағдайларда және ұшу аппаратының берілген қону салмағына қарай анықтайды. Қону арақашықтығы желдің жылдамдығы мен бағыты, атмосфералық кысым, температура (ауа райы өзгеруімен және аэродромның орналасу биіктігімен аныкталған), ұшу аппаратының қону салмағы сияқты қону шарттарына байланысты болады. Қону арақашықтығын кысқарту максатында қону жылдамдығын азайтатын қанаттың арнайы механизациясы (негізінен ұшақтарда), қозғалтқыштың тартылыс реверсі, тежегіш парашюттер және басқалар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қону жылдамдығы

thumb|Қону жылдамдығы
**Қону жылдамдығы** (Посадочная скорость) — ұшу аппаратының қону кезінде жермен түйісу сәтіндегі жылдамдығы; бұл ұшу аппараттарының аэродинамикалық сипатына және қанатының жүктемесіне (ұшу аппараттары салмағының қанаттар алаңына қатынасы) сай келетін төменгі жылдамдық.

## Дереккөздер


Санат:Аэродромдар
Санат:Әскери іс
Қонуға арналған биіктікті өлшегіш радио

**Қонуға арналған биіктікті өлшегіш радио** (Посадочный радио высотометр) — жиілік модуляцияны және есептеу-шешу қондырғысы бар биіктікті өлшейтін радиодан тұратын кешенді құрал. Қонуға арналған биіктікті өлшегіш радионың көрсеткіштері бойынша ұшу биіктігін, төмендеу жылдамдығын және ұшақтың тігінен жеделдету аумағын анықтайды және осы мәліметтер бойынша ұшақтың көлбеу тәмендеуінің дифференциалды тендеуін шешеді. Автопилоттың Қонуға арналған биіктікті өлшегіш радио сына есептеу-шешу қондырғысының мәліметтерін енгізу арқылы ұшақты автоматты түрде қондыруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дауыссыздар үндестігі

**Дауыссыздар үндестігі**  — айтуда сез арасында, сез ішіндегі морфемалар жігінде дауыссыз дыбыстардың бір-біріне өзара ықпал етуі (тастар, күзде, көгжасыл (көкжасыл), жолғапшық (жолқапшық). Мұны дыбыс үндестігі деп атайды.

## Тағы қараныз:
* Дауыстылар үндестігі
* Ассимиляция
* Грамматика
* Фонетика
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Фонетика
Санат:Грамматика
Қонудың радиотехникалық жүйесі

**Қонудың радиотехникалық жүйесі** (Радиотехническая система посадки (РСП) — ұшу аппараттарының (ҮА) қонуын жүзеге асыру үшін қолданылатын борттық және жердегі радиотехникалық құралдардың кешені.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қопарғыш құты

**Қопарғыш құты** (Шашка подрывная) — жарылғыш заттармен (тротил, мелинит, пироксилин т.б.) сығымдалған, жарылыс жұмыстары жүргізілген кезде қолданылатын жарылғыш. Қопарғыш құтыны жару оған қойылған жарылғыш сынағы капсуласының көмегімен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қопару заряды

**Қопару заряды** (Подрывной заряд) — жарылыс жүргізу үшін дайындалатын бризантты жарылғыш заттардың белгілі бір мөлшері. Заряд салмағы қопарылатын объекті материалының мөлшері мен көлеміне, қолданылатын жарылғыш заттың күшіне және объектіге қатысты зарядтың орналасуына байланысты (ішкі немесе сыртқы) болады. Қопарылатын объектіге өте жақын орналасқан сыртқы заряд түйіспелі заряд деп, бірқатар қашықтықта орналасқан заряд түйіспесіз заряд деп аталады. Қопару заряды формасына қарай жинақы, ұзартылған, бейнелі және куммулятивті болып бөлінеді. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қорғаныс және ғарыш кеңістігі туралы келіссөздер

**Қорғаныс және ғарыш кеңістігі туралы келіссөздер** — АҚШ пен КСРО арасындағы стратегиялық қорғаныс мәселелері туралы келіссөздер және баллистикалық ракеталар туралы шарттар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қопару құрылғылары

**Қопару құрылғылары** (Подрывные средства) — жару жұмыстарын жүргізу үшін қолданылатын жарылғыш заттар (жару зарядтарындағы, құтылардағы, брикеттердегі және т. б.) және жару құралдары (капсюль-детонаторлар, электрдетонаторлар, тұтандырғыштар, от өткізгіш және детондайтын жіптер, жарғыштар, үйкелетін тұтандырғыштар), сонымен қатар ток көздері (қопарғыш машинкалары, аккумуляторы және т.б.), өлшегіш және тексергіш аспаптар және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қорғану қабілеті

**Қорғану қабілеті** (Обороно способность) — мемлекеттің агрессиядан қорғануға дайындығының дәрежесі. Материалдық және рухани бөлшектерден құралады және әскери, экономикалық, ғылыми, әлеуметтік, моральдық-саяси мүмкіндіктердің жиынтығы болып саналады, Қорғану қабілеті өндіріс тәсіліне байланысты. Мемлекеттің қорғану кабілетіне ел аумағының және болуы мүмкін әскери қимылдар өрісінің оперативтік жабдықталу дәрежесі, азаматтық қорғаныс деңгейі және экономиканың беріктігін қамтамасыз ету шаралары әсер етеді. Қорғану қабілеті мемлекеттің жұмылдыру мүмкіндігімен, олардың ұрысқа өзірлігімен және ұрысқа қабілеттілігімен айқындалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қорғаныш киімдері

## Қорғаныш жамылғы
Қорғаныш жамылғы(Защитная накидка) — ұшақтардан және химиялық снарядтардан (миналардан) түсетін сұйык тамшылы улағыш заттардан, сондай-ақ радиоактивті заттар мен бактериялык заттар залалдарынан сақтану үшін қолданылатын жекелей қорғаныш құралы. Арнайы қағаздан жасалады және екі жолақтан, бүркеме бас киімнен тұрады. Жамылғы оралып, жолақтарды ұстап тұруы үшін оның ішкі жағының бел тұсына тоқыма баудан жасалған ілмек желімделеді. 
## Қорғаныш киім
Қорғаныш киім(Защитная одежда) — улағыш заттар, радиоактивті заттар, биологиялық құралдар, ракеталық жағар-жанармай мен өртегіш заттар компоненттерінің әскери киімге және тері қабықтарына тиюінен сақтайтын жеке құрамның жеке қорғану құралдары. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Джайнизм

right|200px
**Джайнизм** - көне үнді философиясының Веда әдебиетіне сүйенбей дамыған ағымы. Джайнизм философиясының негізінде - татва яғни мән туралы ілім жатыр. Татва - дүние құрылатын бастапқы құрылыс материалы сонымен бірге білімнің негізі құрылатын ақиқат.
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Санат:Философия
Санат:Үндістан
Дени Дидро

200px|right|thumb|Дени Дидро
**Дени Дидро** *()* (1713-1784)- француз философы, ағартушы, жазушы, өнер сыншысы, энциклопедияның редакторы және ұйымдастырушысы.

Дени Дидро XVIII ғасырдағы француз ағартушы-материалисті. ''Ғылымдар, өнер және қолөнер энциклопедиясы'' авторы. Бұл еңбек француз буржуазиялық төңкерісінің идеологиялық дайындығына ықпал еткен. Дидро тәрбиеге көзкарасы «*Гельвецияның «Адам» кітабын жүйелі түрде жоққа шығару*» атты еңбегінде баяндалған.
Дени тұжырымы бойынша адамның өзін сүюі жақсы қасиет. Ол Гельвеций түжырымы бойынша, адамның өзін сүюі эгоизмнің бастауы деген шкфге қарсы тұрады. Дидроның ірі шығармалары: "Философиялық ойлар , Аллея немесе Скептиктің серуені" (1747), "Көзі көретіндерге сабық үшін соқырлар туралы хат" (1749), "Табиғатты тану турал ойлар", "Даламбердің Дидромен әңгімесі", "Даламбердің түсі", "Монахиня", "Рамоның жиені", "Жак-фаталист және оның қожайыны"  және т.б.
Француз ағартушысы, жазушы, мәдениет қайраткері, энциклопедияшыфилософ. Қолөнершінің отбасында дүниеге келген. Жергілікті иезуиттер колледжінде білім алған, сосын Париждегі колледжді бітіріп шыққан. 1732 жылы өнер магистрі атағын алған. Оншақты жыл бойы жеке үйлерде сабақ беріп, кеңсе қызметіне көмектесіп, жұпыны ғана өмір сүрген. 1751 жылдан 1780 жылға дейін Францияда «Энциклопедияның немесе ғылымдардың, өнердің және қолөнердің Түсіндірме сөздігінің» 35 томдығы шығып тұрды. Дени Дидро француз Ағартушылығының және бүкіл Еуропа мәдениетінің дамуында орасан зор рөл атқарған «Энциклопедияның» Бас редакторы (1758 жылға дейін Д. Аламбермен бірге) болды. Дидроның қоғамдық саяси және әдеби қызметі 18 ғасырдың аяғындағы Ұлы француз революциясын рухани дайындауға үлкен ықпал етті, бірақ өзі соның аз ақ алдында қайтыс болды. Өзінің саяси көзқарастары жағынан ол феодалдық деспотиялық құрылысқа түбегейлі қарсы болды, амтериалістік және атеистік бағыт ұстады, сол үшін үкімет пен католиктік Шіркеу тарапынан ұдайы қуғынға түсіп отырды. Дидроның ғылыми, әдеби және қоғ саяси қызметі дүние жүзінде кеңінен танымал.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Вильгельм Дильтей

thumb|200px|Вильгельм Дильтей
**Вильгельм Дильтей** (19.11.1833 - 1.10.1911, Аустро-Венгрия)- жаратылыстану және мәдени ғылымдар арасындағы методологиялық ерекшеліктерді дәлелдейтін неміс философы, идеалист.

Өмір философиясының теориялық негізін қалаушы.

Негізгі еңбектері: "Жизнь Шляйермахеров", "Конструкция исторического мира в культурных науках".

## Дереккөздер


Санат:19 қарашада туғандар
Санат:1833 жылы туғандар
Санат:1 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1911 жылы қайтыс болғандар
Санат:Аустро-Венгрияда қайтыс болғандар
Санат:Гейдельберг университеті түлектері
Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері
Санат:Германия тарихшылары
Санат:Германия әдебиеттанушылары
Санат:XIX ғасыр философтары
Санат:XX ғасыр философтары
Санат:Германия философтары
Санат:Вроцлав университеті оқытушылары
Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері
Санат:Берлин университеті оқытушылары
Санат:Киль университеті оқытушылары
Апполондық Диоген

**Апполондық  Диоген**  (б.д.д. 5 ғасыр шамасында) - көне грек жаратылыстанушысы, философы.
## Дереккөздер


Санат:Ежелгі грек философтары
Диоген Лаэртс

right|200px
**Диоген Лаэртс** (Гр: Διογένης Λαέρτιος, Diogénēs Laértios, ІІІғ жасаған) —- ежелгі грек философтарының биографиясын жазушы. Оның өмірі туралы көп нәрсе анық емес, тек ол жазған «Ұлы философтардың өмірі, ілімдері және нақылдары» кітабы ежелгі грек философиясы тарихы туралы аса маңызды дереккөздердің бірі есептеледі. Оның оқымыстылар мен зерттеушілер арасындағы беделі қайшылықты: көптеген деректерге еш сыни талдау жасамаған, тақырыптардың (subjects) ұсақ және маңызсыз бөліктеріне тым көп мән беріп, маңызды бөліктерді ескерусіз қалдырған, алғашқы және кейінгі философиялық мектептерді де шатастырған делінеді. Бірақ, басқа көптеген екінші қол авторларға салыстырғанда, Диоген Лаэртс өзі таныстырған философтардың идеяларын түсіндіруге тырыспаған, сол бетінше жеткізуге тырысқан, демек оның қалдырған деректері ежелгі кітаптары жойылған философтар идеясына барынша жақын келеді деп есептеледі. Диоген Лаэртс негіз еткен басты дереккөздердің көбі жоғалғандықтан, оның бұл еңбегі Грек философия тарихы туралы аса маңызды құжат есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Философия тарихы
Санат:Ежелгі грек философтары
Синоптық Диоген

thumb|right|250px|Синоптық Диоген
right|250px|Күндіз адам іздеп жүрген Диоген
**Диоген**, немесе Синоптық Диоген, кейде киник Диоген, — әйгілі грек философы, киниктер мектебінің негізін қалаушы. Ол шамамен б.з.д. 412 жылы, немесе 404 жылы Қара теңіз жағалауындағы Иония мемлекетіне қарайтын Синоп қаласында туылып, шамамен б.з.д. 323 жылы Грекияның оңтүстігіндегі Коринф қаласында қайтыс болған. Диоген философ Антисфеннің шәкірті. Ол өркениеттің дәстүрлі құндылықтарын жоққа шығарып, тек қажетті мүдделерімен ғана шектелуге шақырады.

Диоген өте қайшылықты тұлға. Оның әкесі тиын ақшалар жасайтын орында жұмыс жасаған екен, Диоген жасанды ақша жасады деген айыппен Синоп қаласынан қуғындалады. Сөйтіп антик дәуірінде өнер мен мәдениет гүлденген Афина қаласына келіп, қаладағы көптеген мәдени дәстүрлер мен сенімдерді сынға алады. Ол өзіне Гераклитті үлгі етіп, "ізгілік теорияда емес, әрекетте көрінуі керек" деген ұстанымды жақтайды. Ол өзінің қарапайым тұрмыс стилі мен әрекеті арқылы жемқорлық пен былыққа батып, тығырыққа тірелген қоғамның құндылықтары мен билігін сынайды. Ол дәстүрге мүлде сай келмейтін тұрмыс кешіреді, сол арқылы өзін табиғат бойынша өмір сүруші санайды. Ол өзін Космополит есептеп, бір өңірдің емес, бүкіл әлемнің азаматымын деп жариялайды. Оның Антисфеннің соңынан ергені және оның "адал иті" болғаны туралы талай ертегі бар.

Диоген кедейліктегі ізгілік ережесін жасады. Ол қайыр сұрап күн көрген және базардағы бір үлкен қыш күбіде - грек пифосында ұйықтаған. Ол өзінің философиялық біртүрлі қылықтарымен танымал болды. Ол Сократты Платонша түсіндіруге қарсы шықты, талқылауларда ол тамақ жеп, Платон лекциясына кедергі келтіруге тырысады.

Ол сондай-ақ әлеуметтік орындарда, және  б.з.д. 336 жылы өзін іздеп келген Ұлы Ескендірдің өзін мазақ етеді.

Кейін Диогенді қарақшылар ұстап алып, құл ретінде сатып жібереді, сөйтіп ол Коринф қаласында тұрақтайды. Онда ол киниктер философиясын Фивандық Кратетке үйретеді, Кратет оны аса маңызды грек философиялық ағымы болған стоицизм негізін қалаған Китиондық Зенонға үйретеді.

Диогеннің жазбалар қалдырғаны анық емес, тек Диоген Лаэртстің «Ұлы философтардың өмірі, ілімдері және нақылдары» кітабында, және басқа дереккөздерде Синоптық Диоген өміріндегі кейбір анекдоттар (chreia) жазып қалдырылған.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі грек философтары
Дзен буддизм

right|200px|thumb|Дзэн буддизмнің символы
**Дзен буддизм** - діни философиялық ілім. Буддизм таралғаннан кейін Жапонияда осы атаумен белгілі.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Буддизм
Дихотомия

200px|thumb|right
**Дихотомия** (: , «екіге» + , «бөлу») — тұтастықты екі бөлікке бөлу, кейін бөліктерді тағы да екіге бөлу. Өсімдіктердің Дихотомиясы — бұтақтану — ось екі жаңа бұтаққа бөлінеді, әдетте бірдей дамиды.

## Дереккөздер

Санат:Философиялық терминдер
Санат:Іздеу алгоритмдері
Санат:Логика
Санат:Тиімділеу алгоритмдері
Рухани мәдениет

**Рухани мәдениет** - адамның, өзіне және басқа адамдарға, дүниеге қатысын реттейтін дәстүрлер мен құндылықтардың жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Рух

**Рух** - кең мағынада сана, психикалық іс-әрекеттің жоғарғы формасы, тар мағынада ойлау ұғымымен бара-бар. Кей жерлерде адамның ішкі жан дүниесін, жанын білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Философия

zh-min-nan:Sim
Рухани-тарихи мектеп

**Рухани-тарихи мектеп** - неміс әдебиетінде туған бағыт. Осы мектептің философиялық негізі, Ницшенің «Өмір философиясының» және әсіресе Дильтейдің (ұғыну) идеяларынан құралды.

## Дереккөздер


Санат:Германия әдебиеті
Дхарма

right|200px
**Дхарма** - үнді діндеріндегі негізгі концепцияның бірі. Дхарма сөзінің аударма эквиваленттін басқа тілдерде табу қиын. Нақты ол "қолдайтын, көмек беретін" деп аударылады (санкриттік түбір "дхар" - қолдау). Басқа аспекттен қарағанда, "дхарма" дегеніміз тұрмыстың ажырамас бөліктері. Дхармаға антоним ұғым *адхарма* деп аталады. 

## Дереккөздер


Санат:Буддизм түсінігі
Дхьяна

right|200px
**Дхьяна** - көне үнді философиясының негізгі ұғымдарының бірі. Аңдау, яғни тазару жолындағы бір саты.
## Дереккөздер


Санат:Буддизм түсінігі
Джон Дьюи

right|200px
**Джон Дьюи** (1859-1952) - американдық философ. Прагматизмнің белгілі өкілі. Прагматизмнің жаңа варианты - инструментализмді құрушы. Теорияның ақиқаттылығы оның тиімділігінде, тәжрибедегі көрінісінде деген пікірді ұстанады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Евгений Дюринг

**Евгений Дюринг** (1833- 1921) - неміс философы, экономисті философия саласында - позитивизмді, анайы материализмді, ашық идеализмді құрастырған - эклектик. Саяси экономия саласында және социологияда - кіші буржуазиялық идеологияны насихаттаушы.
Мамандығы  - заңгер. Берлин университетінің доценті болған. Дюринг "Шынық философиясының" өзіндік жүйесін жасап жаңаша ойлау тәсілін табуға талпынды. Философияны түбегейлі ақиқат туралы априорлық ілім деп есептді. Дюрингтің пікірінше, дүниенің ақыры  жоқ әйтсе де оның кеңістіктегі абсолтюттік тыныштықтан өрбитін бастауы бар. Тыныштықтан қозғалысқа көшуді Дюринг материяға тән әлдебір "механикалық күштің" әсері ретінде түсіндірді. Осылайша ол  "алғашқы түрткі"  идеясын айналы өтуге, сонымен қатар козғалысты материяның ажырамас белгісі ретінде түсіндіретін көзқарастан жалтаруға тырысты; уақытты кеңістіктен және материядан бөлек қарастырғысы келді. Ол әлеуметтік теңсіздік, қанау мен кедейшілік зорлықтан туындайды дейді. Қоғамдағы жаңарулардың әлеуметтік төңкерістерсіз жүзеге асуын жақтап, марксизмнің саяси экономикасына, материалистік диалектика мен ғылыми социализм жөніндегі тұжырымдарына қарсы шыұты. Оның идеясы немістің социал-демократтарының арасында қолдау тапты. Осыған орай Ф. Энгельс Дюрингтің көзқарасын сыни тұрғыдан талдап, теріске шығаратын "Анти-Дюринг" атты еңбегін жазған.

## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:Терминология
Санат:Философия
Дюгем Пьер Дюэм

right|200px
**Дюгем Пьер Дюэм** (1861- 1916) - француз физигі, философы және ғылым тарихшысы. Дюэм философиялық пән ретінде физикалық теорияны, жалпы ғылым тарихын таңдаған.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Евангелистер

thumb|right|200px|Евангелистер бейнеленген картина,  820 жыл

**Евангелисттер** — евангелияның мифтік авторлары: Матай, Марқа, Лұқа және Жохан. Евангелистер (немесе евангелисттік христиандар) — христиандық протестант сектасының бірінің атауы.

## Дереккөздер

Санат:Философия
Микель Дюфрен

**Микель Дюфрен** (1910)- француз философы, феноменологияның өкілі. Өнерді, эстетиканы талдау үшін Гусерльдің феноменологиялық идеяларына сүйенеді.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Евангелия

thumb|right|200px
**Евангелия** — Ӏнжілдің құрамына кіретін Жаңа Өсиет аталатын кітаптардың алғашкы төртеуінің атауы.

## Дереккөздер

Санат:Философия
Евбулид

**Евбулид** - ежелгі грек философы - ойшыл, мегар мектебінің өкілі. Сезіммен қабылданған заттар мен құбылыстар ақиқаттан алыс, тіпті шындық қайшылыққа толы сондықтан оны танып білу мүмкін емес деп дәлелдеуге талпынды.
## Дереккөздер


Санат:Ежелгі грек философтары
Евгемеризм

right|200px
**Евгемеризм** - ежелгі патшаларды құрметтеу, оларды кұдай дәрежесіне көтергендіктен дін шықты дейтін ілім.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Евгеника

right|200px
**Евгеника** - биологияның адамды генетикалық әдістермен жақсарту мүмкіншіліктерін баяндайтын саласы. Алғашқы селекциялық Евгеника, (1900-1930 жж.) күшпен көбейту немесе кейбір «*тандамалы*» нәсілдерін сақтап қалу мақсатында жеке бір адамдарды стерилизациялауға негізделген әдістерді ұсынады. Осы заманға онтайлы евгеника дәл адамгершілік, әдептілік қатынасында адамның генофондық сақтау үшін, денсаулығын жақсартып өмірін ұзарту үшін гендік инженерияға үміт артады.

**Евгеника**— адамның түқымқуалаушылығы және оны жақсарту жолдары туралы адам генетикасы мен медициналық генетиканы пайдалануға шақыратын ілім. Евгениканың кейбір бағыттары нәсілшілдік пен «өлеуметтік дарвинизм"  ағымдарының теріс идеяларын пайдалана отырып, адамдардың мәдени теңсіздігі олардың психо-физиологиялық  айырмашылықтарына байланысты және адамдардың "жаңа тұқымын" шығару керек деген антигумандық кағидаларды ұстанған. Бірақ Евгениканың және оның жаңғыртылған қазіргі бағыттарында көптеген маңызды адамдық мәселелер көтерілген. Неоевгениканың өкілдері (П.Рамсей, Ч.Фрэнкель, Дж. Ледерборг, Д. Рорвик, М. Эбон және т.б) тұқымдық инженерияның қойған жаңа мәселелеріне назар аударады. "Жасалып жатқан адам" еңбегінде Г.Рамрсей зиянды түқымдық мутацияларға қарсы күрес қажеттігін алғай қойды, сонымен бірге ол адам "фенотипін" жөндеу, жасанды пробиркалық нәресте, тұқымдық бақылау калық, демографиялык кысымды азайту мәселелерін гуманизм мен этика талаптарына сай шешуді қалайды. Ч.Френкель "Евгеника елесі" деген мақаласында биомедициналық биоэтикаға тәуелді болуын жақтап, жаңа евгеникалық жобалардың құндылықтарынан лашақтамауын қолдайды. Бірақ адамдарды генетикалық жолмен модификациялау көптеген гуманитарлық және этикалық қиындықтармен кездесті. М. Эбон "Адамда клондау; тамаша жаңа үміт немесе жаңа үрей" еңбегінде бұл мәселеге үлкен байыппен қарауға шақырады.

Евгениканың қағидаларын алғаш белгілеп берген - Ф.Гальтон. Өзінің "Таланттың тұқым қуалаушығы" атты кітабында мықты еркектер мен дені сау әйелдер арасындағы неке ақыр аяғында дарынды нәсілдің пайда болуына алып келеді деп болжады. 1926 жылы негізі қаланған американдық евгеникалық қоғам Гальтон теорияларын қолдады.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Радостан шыққан Евдем

**Радостан шыққан Евдем** (б.д.д. IV ғ. 2 жартысы) - ежелгі грек философы. Перипатеттік мектептің өкілі, Аристотельдің оқушысы және досы; Аристотельдің мұрагері ретінде схоларх Ликей қызметіне Теофрастпен қатар үміткер болған.
## Дереккөздер


Санат:Ежелгі грек философтары
Книдстік Евдокс

thumb|right|300px|Эвдокстың ретроградтық планеталық қозғалыс моделін бейнелейтін анимация. Ең ішкі екі шар бірдей периодпен, бірақ қарама-қарсы бағытта айналады, планетаны сегіздік қисық немесе гиппопед бойымен жылжытады.[thumb|right|300px|Бұл диаграмма [Джованни Шиапарелдің теорияларына негізделген Евдокстың ғалам моделіндегі 27 сфераның алғашқы төртеуін көрсетеді. Әрбір шардың өз айналу өсі бар және бұл өстер планеталар күрделі қозғалыс жасау үшін бірге жұмыс істейді (бұл мысалда Ай көрсетілген). Олардың жұмыс принципі гироскоптың жұмысына ұқсас. Ескерту: Диаграммадағы өстердің орындары тек көрнекі мақсаттарға арналған және нақты геометриялық формулаларға сәйкес келмейді.]]
**Книдстік Евдокс** (еж.-грек. Εὔδοξος, лат. *Eudoxus*; б.ғ.д. 408-355 жж.) — ежелгі грек астрономы, дәрігер, философ және математик, заңгер. Ол Архитас пен Платонның шәкірті болды. Оның барлық түпнұсқа туындылары жоғалған, дегенмен кейбір фрагменттері Гиппархтың *Арат пен Евдокс құбылыстарына түсініктеме* кітабында сақталған. Битиниялық Феодосийдің сфералары Евдокстың жұмысына негізделген болуы мүмкін. Евдокстың ізденістері негізінен Платонның ілімін өңдеп оның идеялар дүниесін материалдық болмыспен жақындастыруға талпынған. Книдстік Евдокстің планеталық қозғалыс моделі Аристотельдің жерді центр еткен сфералы космологиялық идеясына зор ықпал еткен.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі грек философтары
Санат:Ежелгі грек математиктері
Санат:Астрономдар
Санат:Математиктер
Санат:Астрономиялық гипотезалар
Санат:Философтар
Ішкі кедергі

**Ішкі кедергі** - ток көзінің электр кедергісі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Еврейлік философия

right|200px
**Еврейлік философия** - алғашқы кезінен және қазіргі кезге дейін дін философиясы болып табылады. Александрлік еврейлердің философиясын ерекше орын алатын жақсылық идеясын эллинистикалық ұғыммен байланыстыра дамытқан Талмудта көрсетілген, оған дейін Галахта ескерілетін. Гаггад мәтіндері негізінде терең түсінік тудырған дін заңдарының жинағы мен інжілдегі жаңа түсіндірме.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Ішкі үйкеліс

thumb

**Ішкі үйкеліс**
 - 
# Тұтқырлықты қараңыз.
# Сұйықтар мен газдардың бір бөлігінің екіншісіне қатысты орын ауыстыруына кедергі жасау қасиеті; 
# Қатты денелердің пластикалық деформация кезінде энергияны қайтымсыз жұту қасиеті.

## Дереккөздер


Ортаның кедергісі

Санат:Механика
Санат:Физика
Ересьтер

right|200px
**Ересьтер** - (грек. - ерекше діни ілім) - өзіне қарсы догма және сенім аясындағы жалпыға бірдей қабылданған сенім қағидаларынан ауытқу.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Еуропалық философия

right|thumb|200px
**Еуропалық философия** — бастауын гректерден алады, өйткені олар сол кездегі ойлау әдістерін (ғылым, философия) меңгеріп қана қойған жоқ, сонымен бірге ескі әдістерді (логикалық әдісті) кеңейтіп алғашқы рет гректің ойлау жүйесін құрды.

## Дереккөздер


*
Санат:Философия
Табиғи теология

**Табиғи теология** - барлық табиғат құбылыстарының мақсатқа бағындырылғаны туралы философиялық ілім, ақылдан тыс «ашылу ақиқаттарына» қарама-қайшы мәнде сипат алады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Органолептикалық талдау

**Органолептикалық талдау** - тамақ өнімдері мен материалдардың қасиеттерін сезім мүшелері арқылы зерттеу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Су әкету

thumb|250px|Париждегі су әкету
**Су әкету** - пайдаланылған суларды елді мекендер мен ендіріс орындарынан аластату үшін жасалатын санитарлық шаралар және техникалық кұрал-жабдықтардың жиынтығы.
## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Санитарлық торап

Санат:Механика
Су суытқыш

**Су суытқыш** - құбырларда немесе олардың аралығында ыстық суды қайнап тұрған суытқыш агенттер немесе суық тұздықтармен суытатын жылуалмастырғыш аспап.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Талдағыш

thumb|200px|Спектр талдағышы thumb|200px|Сандық логикалық талдағыш HP 1650B
**Талдағыш**
:* Өнеркәсіпте, оптикада, радиоэлектротехникада түрлі үрдістерді зерттеуге арналған аспап.
:* Заттарға, белгілі бір құбылыстарға талдау жасайтын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Иван Иванович Жегалкин

**Иван Иванович Жегалкин** (1869-1947) - орыс халқының математигі, ойшылы, математикалық логика мектебінің негізін салушының бірі.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Суағытқыш

[thumb|right|200px|upright|Водосброс плотины [:en:Llyn Brianne  Уэльс]]
**Суағытқыш** - су қоймаларын судан босатуға, олардың түбіндегі насостарды (сораптарды) тазалауға, және суды төменгі бъефке түсіруге арналған гидротехникалық құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Құрбандық шалу

right|250px
**Құрбандық шалу** - көне діни ғұрыптардың бірі, құдіретті күштерге, ата-баба аруағына арнап берген сыйды құрбандық шалу деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Ғұрыптар