Башқұрт опера және балет театры

**Башқұрт опера және балет театры** () — Башқұртстан астанасы Уфа қаласындағы театр, ғимараты 20 ғасырдағы тарихи және сәулет ескерткіші болып табылады. Репертуарында әлемдік, орыс, башқұрт классикасы мен қазіргі музыка мәдениетінің үздіктері бар. Театрда қызмет еткен ең көрнекті қайраткерлердің бірі – атақты балет әртісі Рудольф Нуреев.

## Тарихы
Башқұрт опера және балет театры — балет және опера өнерінің дәстүрлерін мұқият сақтайтын тарихы бар мәдени мекеме. Театр орыс және шетел классиктерінің шығармаларын қоюға бағытталған. Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры 1938 жылы 14 желтоқсанда Паизиеллоның «Әдемі диірменші» операсымен ашылды. Башқұртстан өнерпаздарының бірінші буынының көрнекті өкілдері Ғазиз Әлмұхаметов пен Файзи Гасқаров студенттерді Ленинград хореография училищесі мен Мәскеу консерваториясының жанындағы ұлттық студияларға оқуға жіберді. Театрдың алғашқы балет премьерасы 1940 жылы Л.Делибаның «Коппелия» спектаклі, ал 1944 жылы «Тырна әні» атты бірінші башқұрт балетінің премьерасы болды.

Башқұрт мемлекеттік академиялық опера және балет театры ұжымының жетілген шеберлігі 1955 жылы Мәскеуде өткен Башқұрт әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде айқын көрінді. 70-ке жуық өнер қайраткерлері жоғары үкіметтік наградалармен және құрметті атақтармен марапатталды.
ХХ ғасырдың көрнекті бишісі Рудольф Нуреевтің есімі Башқұрт мемлекеттік опера және балет театрының тарихымен тығыз байланысты. Төрт жыл бойы ол театр жанындағы балет студиясында оқыды. 1953 жылы Нуреев театрдың балет труппасына қабылданды. Дәл осы сахнада ол әлемдік балет мансабына алғашқы қадамдарын жасады.

1997 жылы Мәскеуде Башқұртстан Республикасының Мәдениет күндері үлкен табыспен өтті, оның барысында Л.Степановтың «Тырна жыры» спектаклі қойылды. Исмагилов және С.Низаметдиновтың «Ай тұтылатын түнде» атты шығармалары ұсынылды. 2004 жылы З.Исмагиловтың «Қахым-тұрия» операсы «Үздік дирижер жұмысы» номинациясында Ұлттық театрдың «Алтын маска» сыйлығының лауреаты атанды. 2006 жылы У.Шварц қойған В.А.Моцарттың «Сиқырлы флейта» спектаклі осы сыйлыққа үш номинация бойынша ұсынылса, 2007 жылы Дж.Вердидің «Бал-маскарад» операсы бірден бес номинация бойынша ұсынылды.

2021 жылы балет өнерін дамытуға және дәстүрді сақтауға қосқан үлесі үшін Башқұрт мемлекеттік опера және балет театрының балет труппасына Рудольф Нуреев есімі берілді.

2023 жылы Башқұртстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен Башқұрт мемлекеттік опера және балет театрына «Академиялық» атағы берілді.

## Театр ғимараты
Башқұрт мемлекеттік опера және балет театрының ғимараты 20 ғасырдың тарихи сәулет ескерткіші болып табылады. Ғимарат салу туралы шешім 1909 жылы қабылданды. Жазушы С.Т.Аксаковтың қайтыс болғанына 50 жыл толуына орай Аксаков Халық үйі салына бастады. Құрылыс ұзаққа созылып 1920 жылы аяқталды.
нобай|оңға|200px|Башқұрт опера және балет театры     
Ғимарат екі стильді біріктіретін қасбеті бар: Ленин көшесі жағында – орыс классицизмі, ал Пушкин көшесі жағында – шығыстық стиль. Ғимараттың кіреберіс бөлігі төрт кірпіш 
бағанамен бекітілген терең балкон-қалқа түрінде жасалған. Екінші қабат деңгейіндегі негізгі қасбеттің төрт бағаналы портигі және сүйір ұшы бар күмбезі бар.

1917 жылғы төңкерістен кейін ғимаратта аурухана, одан кейін драма және қуыршақ театры, жертөледе Жастар театры, 1928 жылдан бері Еңбек сарайы орналасты. 1938 жылы Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры, соғыс жылдарында ғимаратта «Башнефть» бірлестігі, ал соғыстан кейін республикалық кәсіподақтар кеңесі мен кітапхана орналасқан.

1987 жылы ғимарат түбегейлі жөндеуден өтті. В.И.Ленин ескерткішіне орын босату үшін салтанатты мәрмәр баспалдақ бұзылды (кейінірек қалпына келтірілді). Ескерткіштің орнына қабырғаға Лениннің барельефі орналастырылды. Қазір бұл жерде айна бар. Театрдың ішінде үлкен люстралар безендірілген, олар Нестеровтың эскиздеріне сәйкес жасалған. Ғимаратта үлкен «Грек залы» бар. Революцияға дейін ол ежелгі мүсіндермен безендірілген.

### Көрермендер залы
Қазіргі таңда Башқұрт опера және балет театры театрдың екі залында қойылымдарды қоюда.
*Үлкен зал. Залға 716 көрерменге дейін сияды. Ол сахнадан, оркестр шұңқырынан, партерлерден (16 қатар), оң және сол жағындағы лоджиялардан (бастырма), үкіметтік лоджиялардан, балкондардан және галереядан тұрады.
*Кіші зал. Жаңа сахна 2009 жылы ашылды. Бөлмеде сахна, оркестр шұңқыры және партерлер бар (әрқайсысы 12–17 орындық 12 қатар).

## Қойылымдары
Опера және балет театры Паизиеллоның «Әдемі диірменші» операсымен ашылды (Башқұрт тілінде). 1940 жылы М.М.Валеевтің «Хакмар» атты бірінші башқұрт ұлттық операсы қойылды.
Кейінірек ұлттық репертуарды «Карлугас» операларымен (Н.К.Чемберджи, 1941), «Ақбұзат» (Х.Ш. Зайымов пен А.Э.Спа­да­век­киа, 1942), «Айхылу» (Н.И. Пейко, 1953), Салават Юлаев (1955), «Шаура» (1963), «Агидель толқындары» (1972), «Орал елшілері» (1982) (З.Г.Исмагулов), «Дауыл» (Р.А.Муртазин, 1969), «Замандастар» (Х.Ф.Ахметов 1970), «Қара сулар» (1989), «Ай тұтылған түнде» (1996) (С.А.Низамутдинов) т.б.

1944 жылы Н.А.Анисимова бірінші ұлттық балет — Л.Б.Степановтың «Тырна әні» (кейін бірнеше рет қайта жаңғыртылды) қойылды. Театрдың балет репертуарында отызға жуық қойылым бар. «Алқызыл гүл», «Анюта», «Аркаим», «Бахчисарай субұрқағы», «Баядерка», «Вальпурги түні», «Көгілдір Дунай», «Он екінші түн», «Дон Кихот», «Золушка», «Кармен сюитасы», «Мұз бен жалын коктейлі», «Корсар», «Махаббат туралы аңыз», «Раймонда», «Ромео мен Джульетта», «Жеті ару», «Сильфида», «Спартак», «Ұйқыдағы ару», «Пайдасыз сақтық шарасы», «Щелкунчик».

Қазір опера және балет театрының сахнасында төрт оперетта қойылып жатыр. Бұл «Көңілді жесір әйел», «Жарқанат», «Есіктің сыртындағы күйеу немесе итальяндықтармен кешкі ас» және «Сильва».
нобай|оңға|200px|Калинин 1923 жылы Кеңестердің 5-ші Бүкілбашқұрттық съезінде сөз сөйлеу құрметіне арналған мемориалдық тақта  
**Бас дирижерлар**
*Исай Моисеевич Альтерман (1961-1966 жылдары бас дирижер және көркемдік жетекшісі).
*Гайнетдин Хайретдинович Муталов (1973—1980).
*Валерий Игнатьевич Платонов (1991—2001).
*Артем Валентинович Макаров (2011-2013 жж., 2014 жылдың шілдесінен бастап қызметіне қайта оралды).
*Андрей Анатольевич Аниханов (2013-2014 жж.).

**Опера труппасы**
Опера труппасының директоры – Республиканың еңбек сіңірген әртісі Олег Зуфарович Кильмухаметов.
   
Опера труппасында халық әртістері мен әртістері:
*Ляля Габдулловна Орфеева (драмалық сопрано)
*Светлана Робертовна Аргинбаева (меццо-сопрано)
*Татьяна Леонидовна Никанорова (меццо-сопрано)
*Хамидулла Абдурахимович Ижболдин (драмалық тенор)
*Ямиль Абдулахатович Абдульманов (баритон)
*Салават Ахметович Аскаров (бас)
*Марат Сабитович Шарипов (бас)
*Галина Викторовна Халдеева (меццо-сопрано)

**Хореографтар**
Театрда екі хореограф жұмыс істейді:
*Юрий Николаевич Григорович
*Грицай, Сергей Иванович Грица
Екеуі де көрнекті өнер қайраткерлері, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаттары және халық әртістері.

## Галерея

GTUB 8.jpg|Театрдың Кіші залына кіреберіс
GTUB 5.jpg|Театрдың Пушкин көшесі жағынан қасбеті
Ufa BGTOB 4.jpg|Театрдың Пушкин көшесі жағынан қасбеті


## Дереккөздер

Санат:Башқұртстан театрлары
Санат:Башқұртстан мәдениеті
Санат:Уфа театрлары