open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Прангли (арал)

**Прангли** () — Фин шығанағындағы Эстонияның ең солтүстік аралы.

## География
Виймси түбегінен солтүстік-шығысқа қарай 9 км жерде орналасқан. Эстониядағы 1500 аралдың бірі. Ауданы 6,44 км², ұзындығы 6 км және ені 2,5 км.
Оның айналасында 30-ға жуық арал бар. Аралдың орталығы - Идаотса (Idaotsa) ауылы. Аралда  жақында жөнделген және кеңейтілген 2 порт бар - Липпнеэме және Келназе.

## Сипаттама
Прангли аралының батыс жағалауы негізінен жартасты, шығыс жағалауы ақырын көлбеу және жақсы құмды жағажайлары бар. Жергілікті өсімдіктерді қарағайлы ормандар мен арша тоғайлары құрайды. Өсімдік жамылғысы, әсіресе аралдың шығысында кездеседі. Аралда суда жүзетін құстардың 40-қа жуық түрі мекендейді, көктемде итбалықтарды көруге болады. Аралдың батыс бөлігі Прангли қорғалатын аймағына кіреді, ал аралдың солтүстік-шығыс ұшы Прангли ландшафтының қорғалатын аймағында орналасқан.

## Тарихы
Алғашқы жазбалар 1387 жылы пайда болды, онда арал Ранго деп аталды. Алғашқы қоныстанушылар Швециядан келді. Эстон мәдениеті аралға 17 ғасырда тарады.
1941 жылы Прангли аралының жағалауында неміс ұшақтары эстониялық «Эстиранд» пароходын апатқа ұшыратты. Ол Кеңес Одағы Таллинді эвакуациялау кезінде Ленинградқа кеңес әскерлерін тасымалдайтын кемелер флотының бір бөлігі болатын. Эстониялық экипаж бен әскерге шақырылғандар кемедегі кеңес әскерлерін қарусыздандырып, биік қарағайға Эстония Республикасының туын тігу арқылы аралды бақылауға алды.

Кеңес Одағы кезінде арал шекаралық аймақ болып жарияланды, бірақ жергілікті тұрғындар жабық аралдан шығарылмады. Мұндай оқшаулану арал тұрғындарының мәдениеті мен өмір салтын өзгеріссіз қалдыруға көмектесті.
Ол кезде арал балықшылар колхозының құрамында болған, мұнда үш жүз адам тұратын. Айтуларынша, ол заманда портта қарауыл мұнарасы болған, ал солтүстік жағалауы тікенек сыммен қоршалған. Бір отбасының мүшелеріне бір қайықпен жағалаудан шығуға рұқсат етілмеген, Финляндияға қашып кетпес үшін.
Қазір колхоз жоқ, адамдар әлі өмір сүріп жатыр.

## Арал тұрғындары
Қазіргі уақытта аралда 70 адам тұрақты тұрады. Халық тізіліміне сәйкес, аралда 206 адам бар, бірақ олардың көпшілігі аралға саябаққа тек жаз айларында келетін жазғы тұрғындар.

Аралда үш ауыл бар: Келназе, Идаоца және Ланеоца. Пранглидің орталық бөлігінде дүкен, мектеп және халық үйі бар. 2020 жылдың басында жергілікті мектепте небәрі 6 оқушы оқыды.

Аралда еріктілерден құралған өз құтқару тобы бар. Соңғы өрт көктемде, қора өртенген кезде болды. Сонымен қатар, осы жылдың сәуір айынан бастап Праглиде төтенше жағдайлар бөлімі де жұмыс істейді, онда 5 адам, оның ішінде аралдың ақсақалының міндетін атқарушы Терье Лиллеокс жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Эстония аралдары
Санат:Балтық теңізі аралдары
Ғазиз Салихұлы Әлмұхаметов

**Ғазиз Салихұлы Әлмұхаметов** (, , 1895-1938) — башқұрт және татар әншісі және композиторы, музыка және қоғам қайраткері. Әншілердің біріншісіне «Башқұрт АССР-інің халық әртісі» атағы берілді (1929).

## Өмірбаяны
Әлмұхаметов Ғазиз Салихұлы 1895 жылы 29 қазанда Үфі губерниясы (қазіргі Башқұртстанның Куюргазин ауданы) Стерлитамак уезінің Мураптал ауылында дүниеге келген. Ұлты бойынша башқұрт.

Анасы - Ғалима 20 баланы дүниеге әкелді - барлығы ұл, оның алтауы ғана ауыр ашаршылықта аман қалды. Отбасы кедей болды, барлығы жұмыс істеді, тіпті балалары да бар. Әкесі жұмысшы, жұмысшы және бес ағайынды Ғазиз болған. Ғазиз 5-6 жасында ән айта бастаған – ата-анасы Салих пен Ғалима жақсы ән салған. Мұрапталово және оның маңындағы ауылдардың тұрғындары олардың әнін тыңдағанды ​​ұнататын.

Әкесі туберкулезден қайтыс болған соң Ғазизды 7 жасынан бастап мал бағуға алады. 1908 жылы Ғазиз ағасы Әбдірахманмен бірге Ташкентке жұмыс іздеп кетеді.

Орта Азияда Ғазиз жазда жүзім шаруашылығында жұмыс істеп, қыста медреседе оқып, ән айтумен айналысқан. Ғазиз башқұрт, татар халық әндерін орындайтын көркемөнерпаздар кештеріне шақырыла бастады.

Ташкентте тұратын Әлмұхаметов Ташкент саябақтарында концерт береді. Көп ұзамай Ғазиз Әлмұхаметовтың кәсіби әнші ретіндегі даңқы Орталық Азияның шекарасынан асып кетті. Сібірге, Татарстанға, Башқұртстанға жетеді. 1914 жылы ол Еділ бойына, Сібірге, Қазақстанға татар және башқұрт халқы арасында гастрольдік сапармен шыға бастады.

Башқұрт ұлт-азаттық қозғалысына қатысқан. Башқұрт Әскери Кеңесінің (БВС) Орынбор әскери бөлімінде қарсы барлау құрамында болған. БВС-ның 1918 жылғы 4 қыркүйектегі No 34 бұйрығы бойынша Қыпшақ ерікті отрядының бастығы (1918 жылдың 1 тамызынан бастап осы қызметте) қызметінде қалдырылды.

1920 жылы Ташкенттегі халық консерваториясында оқыды, кейін Мәскеудегі консерваторияда кеңес алды.

1921 жылдан бастап концерттік қызметті башқұрт және татар халық әндерін жинаумен, композиторлықпен ұштастырып келеді. Шығыс халықтарының ауыз әдебиеті, башқұрт, татар халық әндері, олардың тарихы, аңыз-әңгімелері қызықтырады. Бірте-бірте фольклоршы-жинақтаушы, орындаушы болады.

## Дереккөздер

Санат:Башқұртстан сазгерлері
Санат:Татарстан сазгерлері
Осмуссаар (арал)

**Осмуссаар** () — Балтық теңізіндегі Фин шығанағының сағасында, материктен 7,5 км қашықтықта орналасқан Эстон аралы.

## Сипаттама
Арал Дирхами портынан 8 шақырым жерде орналасқан. Аралда небәрі 4 адам тұрады, олар аралдың бақылаушылары. 
Осмуссар аралы шағын болып саналады. Оның ауданы небәрі 4,69 шаршы шақырымды құрайды. Арал жыл сайын теңіз деңгейінен орта есеппен 2-3 мм биіктікке көтерілуде. 
Бүгінде бұл арал қорық болып табылады. Оның ерекше ландшафттары, геологиялық көрікті жерлері және сирек кездесетін өсімдіктері мемлекеттің қорғауына алынды.

Аралда сирек кездесетін өсімдік түрлері, соның ішінде жабайы орхидеялар өседі. Құстардың көктемгі және күзгі қоныс аудару кезеңінде Аралдың үстінен миллиондаған құстар ұшады. Сирек кездесетін гнейсбрейч қара тастар ерекше назар аударуға лайық. Ол Эстониядағы ең үлкен Неугрунд метеорит кратері. Оның шеңберінің диаметрі тоғыз шақырым, ені 2,5-3 шақырым, ал тереңдігі 50 метрден 100 метрге дейін жетеді. Кратер диаметрі 1 шақырым 535 миллион жыл бұрын метеориттің құлауы нәтижесінде пайда болған деп болжануда.

## Тарихы
Аралдың аты тарихқа Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде енді (сол кезде ескі швед атауы қолданылған – Оденсхольм). Мұнда, 1914 жылы 14 тамызда неміс крейсері «Magdeburg» Фин шығанағына еніп, барлау жұмыстарын жүргізуге және Ревел маңындағы фарватерде мина қоюға тырысып, жартастарға соқтықты. Неміс теңізшілері ресейлік кемелер жақындаған кезде крейсерін жарып жіберді, бірақ экипаждың бір бөлігі тұтқынға алынды.

1939 жылы 28 қыркүйекте КСРО мен Эстония арасында өзара көмек туралы пактіге қол қойылып, Кеңес Одағының Балтық флотының қажеттіліктері үшін кейбір аралдар мен порттарды жалға беруі туралы келісімге қол жеткізілді. 1940 жылдың басында КСРО мен Эстония үкіметтері арасындағы келісім бойынша Осмуссаар аралы КСРО-ға берілді.
1940 жылға дейін аралда 130-ға жуық адам тұрды, негізінен шведтер, бірақ кеңес әскерлері Эстонияға кіргеннен кейін тұрғындар аралды тастап кетті.

1947 жылдан кейін аралда 40 адамнан тұратын шағын әскери-теңіз бөлімшесі орналасты.

1993 жылы Эстония тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін әскерилер аралдан кетіп, әр түрлі бекіністер мен әскери ғимараттардың қирандылары қалды. 
Кеңес әскері кеткеннен кейін аралда 2001 жылға дейін адам болған жоқ, содан кейін 2 адам аралға көшіп келді.

## Көрікті жерлері
Қазір аралда көптеген сирек кездесетін геологиялық көрікті жерлерді көруге болады - қайраңдар, жағалаудағы төбелер, мұздық тастар және т.б. 
1765 жылы салынған швед Иса шіркеуінің қирандылары бар.
Ал жақын жерде кеңестік жағалаудағы №314 артиллериялық батареяның қалдықтарын көруге болады. Суға батқан кеменің қалдықтары орналасқан жерге қарама-қарсы маяк пен мерт болған теңізшілерге арналған ескерткіш бар.

## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Эстония аралдары
Санат:Балтық теңізі аралдары
Пийрисар (арал)

**Пийрисар** () — Чуд көліндегі ең үлкен арал. Эстонияға тиесілі, әкімшілік жағынан Пийриссааре волостысы, Тартумаа уезінің құрамында.

## Сипаттама
Арал ауданы 7,8 км². Эмайыги өзенінің сағасынан 15 км қашықтықта орналасқан. Пийриссар Чуд көліндегі су деңгейінен 1-2 метр биіктікте орналасқан.
Аралдың көп бөлігі батпақты және бұталармен жабылған. Сирек кездесетін өсімдіктердің көптеген түрлері өседі. Жылқышы құсы және шәукілдек, суларда өзен бақалары мен құрбақалар бар. Арал маңында көптеген балық түрлерінің уылдырық шашатын жерлері бар. Пийрисарде балық аулау әрқашан негізгі іс-шара болып табылады. 

## Тарихы
1370 жылы сақталған Псков жылнамаларына сәйкес, мұнда ескі сенушілердің алғашқы қонысы 1700 жылы пайда болған. Патриарх Никонның реформаларынан қашқан ескі сенушілер Чуд және Теплое көлдерінің шекарасында қауіпсіз баспана мен тыныштық іздеп келген.
Олар жағалауға қоныстанып, жергілікті тұрғындар сияқты балық аулауға кірісті. Бос уақытында біреулері Ладогаға балық аулауға барса, басқалары ауыл шаруашылығына бет бұрды. Атап айтқанда, олар пияз өсіре бастады.

Пияз тұқымын олар Новгородтан әкелген деп саналады. Бұл «Бессоновский» немесе «Орыс алтыны» сорты болды. Мұнда ол бірте-бірте жергілікті сорттармен араласып, чуд пиязына айналды. Патшалық Ресейде оған деген сұраныс үлкен болды. Кеңес заманында егін түгелге жуық дерлік Ленинградқа апарылды. 

Қазір Пийриссаар демографиялық кезеңдерді бастан өткеруде: жастар материкке, үлкен қалаларға кетуде, ал қарттар өз өмірлерін жалғыз өткізуде.

## Арал тұрғындары, кәсібі
Аралда үш елді мекен бар: Пийри, Сааре және Тоони ауылдары. Әкімшілік жағынан Пийриссаар аралы Тартумаа уезіне қарайтын Эстониядағы ең кішкентай волость болып табылады. Жергілікті халықтың ана тілі – орыс тілі, бірақ эстон тілі ресми тіл болып саналады. Жергілікті тұрғындар қонақжайлылығымен ерекшеленеді, ал туристік маусымның қызған шағы жазғы кезеңге келеді.

Аралда 73 адам тұрады. Пийриссаар халқы балық аулаумен және егіншілікпен айналысады. Балықшылар Чуд көлінің суынан балықтың бағалы түрлерін аулайды, егіншілер картоп, сәбіз, қияр, қызанақ және басқа да көкөністерді өсіреді. Бірақ негізгі жергілікті ауыл шаруашылығы дақылы - пияз.

## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Эстония аралдары
Санат:Балтық теңізі аралдары
Башқұрт балы

нобай|Башқұртстандағы омарта зауыты, Ресей
**Башқұрт балы** () — Башқұртстанда өндірілетін бал.

«Башқұрт балы» атауы қорғалған тауар белгісі болып табылады. 2005 жылы Башқұрт омарта шаруашылығы және апитерапия ғылыми-зерттеу орталығы оның бал өнімдерін тауардың шыққан жеріне байланысты таңбалау үшін «Башқұрт балы» тіркесін патенттеген. 2017 жылы «Башкирский мед» тауар шығарылған жердің атауына тағы бір ерекше құқықтың иегері ірі бал өндірушісі - «Башкирский пасек» компаниясымен аффилиирленген «Башкирский мед» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі болды. 2018 жылы Reveizen LLC Bashmed сауда белгісін тіркеді.

## Ерекшеліктері
Ара шаруашылығы – орман омарташылығы қазіргі Башқұртстан жерінде бұл жерлерге қазіргі башқұрттардың ата-бабалары түркі тайпалары келгенге дейін ерте заманнан бері халықтық кәсіп ретінде өркендеген. Бұған 1902 жылы ашылған, жасы шамамен 1500 жыл болатын Бирск қорымының табылғандары да дәлел: одан басқа ыдыс-аяқтардың қатарында орман балын өндіруші омарташының толық жабдықтары табылған. Бурзянск облысының үңгірлерінен табылған жартастағы суреттер бұл жерлерде алғашқы адамдардың бал өндіргенін куәландырады.

XVIII ғасырдың екінші жартысында башқұрттар арасында омарташылық шарықтау шегіне жетті. Ресей Ғылым академиясының бірінші корреспондент-мүшесі П.И.Рычков Оңтүстік Орал халықтарының табиғаты мен өмірін зерттей отырып, өз еңбектерінде «... ормандар барлық жерде, оларда аралар көп», ал негізгі Башқұрттардың шаруашылығы «жылқы фермаларында, ірі қара мен жабайы араларды ұстауда. ...Орманды жерлері бар башқұрттар бұл аралардан үлкен табыс алады, оларды өсіруде шеберлігі сонша, олардың саны көп, оның бірінде бірнеше мың бал, бір ағашта екі, кейде аралары бар үш тақтай. ... және үйде ештеңе жоқ орманды жерлерде сирек кездеседі. Ондай тақтайдан бір пұтқа жуық бал ұясы бар балды алады, кейде одан да көп.

## Дереккөздер

Санат:Ресей аймақтық гастрономиялық өнімдері
Санат:Башқұрт асханасы
Санат:Бал
Башқұрт мемлекеттік университеті

нобай|Заки Валиди көшесіндегі негізгі кампус
**Башқұрт мемлекеттік университеті** (, ) — Башқұртстанның Үфі қаласында орналасқан, 1909 жылы негізі қаланған Ресейдің классикалық университеті.

## Тарихы
Башқұрт мемлекеттік университеті 56 ғылыми мамандық бойынша аспирантура және 8 ғылыми мамандық бойынша докторантура курстарын ұсынатын аспирантура орталығы болып табылады. 23 мамандық бойынша ғылыми дәрежелерді қорғауға және беруге жауапты 10 докторлық және 3 кандидаттық диссертациялық кеңестер бар.

Мұнда башқұрттар, сондай-ақ орыс ғалымдары, зерттеушілері, математиктері, экономистері, ақындары тұрады. Башқұрт мемлекеттік университетінің профессорлық-оқытушылық құрамының арасында көптеген қолданбалы математиктер мен физиктер болды, олардың ішінде академиктер Николай Боголюбов, Алексей Леонтьев және филология профессоры Ғабдолхай Ахатов. Үфіда (1941-1943 жж.) академик Боголюбов өзінің орташа есептеу әдісін жасады. Ақын Мұстай Кәрім атындағы университетті бітірген.

## Академиктер
### Институттар мен факультеттер
Башқұрт мемлекеттік университетінің факультеттері: Башқұрт Іскерлік қауіпсіздік және қауіпсіздік жан-жақты академиясы, Заң институты, Физика және технология институты, Башқұрт филологиясы және журналистика факультеті, Биология факультеті, Химия факультеті, Экономика факультеті, География факультеті, Экономика факультеті. Тарих, Химия және технология факультеті, Математика және ақпараттық технологиялар факультеті, Филология факультеті, Философия және әлеуметтану факультеті, Психология факультеті, Роман және герман филологиясы факультеті, Мемлекеттік кәсіптер факультеті, Мемлекеттік кәсіптер факультеті, БМУ колледжі.

Жалпы бөлімдер

* Тіршілік қауіпсіздігі және қоршаған ортаны қорғау департаменті;
* Гуманитарлық ғылымдар шетел тілдері кафедрасы;
* Жаратылыстану факультеттері шет тілдер кафедрасы;
* Педагогика кафедрасы;
* Дене шынықтыру және спорт кафедрасы.

## Дереккөздер

Санат:Башқұрт мемлекеттік университеті
Санат:Башқұртстан университеттері
Санат:Ресей классикалық университеттерінің қауымдастығы
Пакри (түбек)

нобай|Pakri (2023)
**Пакри** () — Эстониядағы түбек.

## Сипаттама
Пакри түбегі Харьюск уезінің Палдиски қаласында орналасқан.
Түбектің ұзындығы 12 км, ені кей жерлерде 5 км-ден асады, ауданы 40 км² шамасында, ең биік жері теңіз деңгейінен 31 м. Түбектің ұшында биіктігі 25 м-ге дейін жететін Пакри жартасы орналасқан, оның солтүстік шыңынан Пакри сарқырамасы ағады. Жағалау толығымен әктастардан тұрады (ең биік тас жартастың биіктігі 13 метрге жетеді). Түбекте Палдиски портты қаласы  орналасқан.

Пакри түбегінде сирек кездесетін құстардан басқа, қорғалатын өсімдіктердің 41 түрі белгіленіп, 138 құс түрі, қосмекенділердің 6 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі және сүтқоректілердің 12 түрі есепке алынды.
Түбектің кейбір бөліктері 1998 жылы бірегей геологиялық ерекшеліктері, құнды флора мен фауна қауымдастығы негізінде Пакри ландшафты қорығы ретінде қорғалды.

## Тарихы
Пакри түбегі туралы алғашқы жазбаша мәлімет 1377 жылдан басталады. Пакри түбегі орта ғасырларда Кейла мызасына тиесілі болды. 
1718 жылы Петр I Пакри түбегі мен Вайке-Пакри аралы арасындағы бөгет пен онымен байланысты бекініс құрылысын бастады.

Бірінші Республика кезінде Пакри дербес болыс болды, онда 1934 жылы 119 шаруашылықта 345 адам тұрған. Аралдардың әрқайсысының өз мектебі, шіркеуі, зираты болды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықтың көпшілігі аралды тастап кетуге мәжбүр болды.

Түбекте 1965-1968 жылдары салынған екі кеңестік зымыран базасы және екі су асты порты болды. Соңғы кеңес әскерлері Эстониядан 1994 жылы шықты.
2000 жылдардың ортасында Швециядан келген оралман Вайке Пакриге оралып, ата-анасының бұрынғы шаруашылығын қалпына келтіре бастады.

## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Эстония түбектері
Виймси (түбек)

**Виймси** () — Эстонияның солтүстігіндегі түбек.

## Сипаттама
Виймси түбегі Эстонияның солтүстігінде, Харьюмаа уезінде орналасқан. Таллинн қаласының жақын маңында. Түбектің ауданы шамамен 50 шаршы шақырымды құрайды. Ұзындығы – 110 шақырым, ені – 50 шақырым.

Түбек пен жақын маңдағы бірқатар аралдар Виймси әкімшілігін құрайды. Оның құрамына Найссаар, Прангли, Экси, Тийрлооди, Кери, Крясули, Сейнакари, Кумбли, Пандью, Вулликрунн, Силликрунн, Сепакари, Ханекари, Лоокари және Ланесаар аралдары кіреді. Олардың басым көпшілігінде адам тұрмайды. Аралдар құстардың ұя салатын орындары ретінде белгілі.

Түбек аласа жартасты жағалаумен, шағылдары мен жағажайы көптеген жартастармен тілімденген, түбектің ортасы ормандармен жабылған, ал батысында - фин табиғатына тән қарағайлы ормандар, батпақтар мен тоғайлар бар.

## Тарихы
III және IV ғасырларға жататын ең көне археологиялық деректер Пярну төбесіндегі көне қабірлерді қазу кезінде табылды.
Виймси туралы ең ерте жазбаша ескертпе 1241 жылдан басталады, дәл сол кезде «Даниялық жер салығы» (Liber Census Daniæ) анықтамалығында Үлкен Эстония (Suures Eestimaa), Ревала приходы бөлімінде алғаш рет Уайнра (Вианра, Виама деп аталады) туралы айтылған. 

1219 жылы жергілікті халықты дат басқыншылары шоқындырды.
1919 жылы 26 қаңтарда жалпыхалықтық дауыс беру арқылы және Уақытша үкімет министрлігінің рұқсатымен Виймси болысы құрылды.
1923 жылы 7 қаңтарда Пирита ауылы (170 тұрғын) Таллинн қаласының құрамына кірді. Кеңес заманында Виймси ауылында Киров атындағы балықшы колхозы болған.

## Көрнекі жерлері
Виймси түбегі туризм тұрғысынан белсенді дамып келеді, мәдени нысандар, СПА орталығы және аквапарк бар. Қыста шаңғы орталығы ретінде пайдаланылатын саябақ бар.

**Негізгі нысандары:**

**Теңіз жағалауындағы Paat мейрамханасы (қайық).** Бұл Солтүстік Эстонияның тағамдарымен, сәулетімен және әдемі теңіз көріністерімен әйгілі аспаздық орындарының бірі. Теңіз жағасында, төңкерілген үлкен қайыққа ұқсайтын ғимарат.

**Ашық аспан астындағы мұражай.** Мұражай - XVIII ғасырдағы дәстүрлі балықшылар ауылын еске түсіреді. Мұнда күнделікті өмірге, жергілікті тұрғындардың шаруашылық жұмыстарын көріп, сондай-ақ қайықпен серуендеп, ауыл мерекелеріне және жәрмеңкелерге қатысуға болады.

**Жағалаудағы халықтар мұражайы (Rannarahva Muuseum)** Мұражай Виймси түбегінде теңіз жағасында орналасқан ежелгі Принги жағалауындағы ауылда орналасқан. Мұражайда эстондық жағалау халқының тарихы мен мәдениеті, сонымен қатар заманауи теңіз және жағалау мәдениетімен танысуға болады

**Тяду туристік жаяу жол соқпағы**. Тяду жаяу жүру соқпағы 3,5 км Виймси түбегінде. Тыныш қарқынмен жолды аяқтау үшін 1,5-2 сағат қажет. 
Маршрут тоғыз аялдаманы қамтиды.

## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Эстония түбектері
Каали (кратер)

**Каали** () — Эстониядағы метеориттің құлауынан пайда болған Сааремаа аралындағы кратер.

## Тарихы
Сааремаға метеорит құлағанының нақты күні анықталған жоқ. Кейбір ғалымдар Каали кратері өрісі 7500-7600 жыл бұрын пайда болған деп есептесе, басқалары бұл тек 4000 жыл бұрын болған деп есептейді. Метеорит құлаған кезде, аралда адамдар қоныстанған болатын. Ғалымдардың пайымдауынша, алып метеорит ауада шамамен 5-10 шақырым биіктікте бірнеше бөлікке бөлініп, сынықтармен жерге құлаған. Олардың жерге соқтыққан ең үлкенінде көл пайда болды.

Ұзақ уақыт бойы Каали кратері жанартау атқылауы нәтижесінде пайда болды және су қоймасы ретінде пайдаланылды деп есептелді. Алайда 1937 жылы геолог И.Рейнвальд метеориттің құлауының бұлтартпас дәлелдерін тапты. Ол құрамында 8,3% никель бар аспан денесінің қалдықтарын тапты.
Кейбір зерттеушілер 6 метрлік Каали көлінің түбінде көне құрбандықтардың іздері әлі күнге дейін сақталған деп есептейді. Дегенмен, судағы емен діңдері ғалымдарға 4 м-ден астам тереңдікте зондтау жүргізуге мүмкіндік бермей отыр.

## Сипаттама
орта|700px|
Қазір Каали кратері Курессааре қаласынан 18 шақырым жерде орналасқан және он алты метрлік жер қоршаумен қоршалған ойпат болып табылады. Дииаметрі 110 метрге жетеді. Бұл осы аймақтағы ең үлкен кратер, бірақ одан алыс емес жерде диаметрі кішірек тағы 8 кратер бар - 15-40 метр.

Каали кратері мұражай кешенінің құрамына кіреді, онда метеориттер мұражайы, қонақ үй, дүкен орналасқан. Кешеннің жанында сонымен қатар Kaali трактирі орналасқан.

## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Эстония географиясы
Беларусь географиясы

**Беларусь** () — Шығыс Еуропада орналасқан, Ресеймен, Украинамен, Литвамен, Латвиямен және Польшамен шектеседі. Ауданы 207 600 км².

## Географиялық жағдайы
### Жазық
* Ауданы - 207 600 км² (әлемде 84-ші).
* Солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы 560 км, шығыстан батысқа қарай 650 км.
* Минсктен Варшаваға дейін 500 км, Мәскеуге дейін - 700 км, Берлинге дейін - 1060 км, Венаға дейін - 1300 км.
* Географиялық орталық
* Еуропа - 53°31,7'N 28°02,8'E
* Беларусь
* Беларусьтің шеткі нүктелері:
* солтүстік: 56°10' (Витебск облысының Верхнедвинский ауданы, Освейское көлінің солтүстігі)
* оңтүстігі: 51°16' (Гомель облысының Брагин ауданы, Комарин қаласынан оңтүстікке қарай Днепр өзені)
* батысы: 23°11' (Брест облысының Каменецк ауданы, Высокое қаласының батысы)
* шығысы: 32°47' (Могилёв облысының Хотимский ауданы, Хотимск қаласының шығысы)

### Әкімшілік бөлінісі
6 облыс:
* Гомель - 40,4 мың км²
* Витебск - 40 мың км²
* Минск - 40,2 мың км²
* Брест - 32,8 мың км²
* Могилев - 29,1 мың км²
* Гродно - 25,1 мың км²

### Мемлекеттермен шекаралары
Беларусьтің мемлекеттік шекарасының ұзындығы нақтыланған есеп бойынша 3617 шақырымды құрайды; Бұған дейін мемлекеттік шекараның ұзындығы 2969 км деп есептелген.

## Дереккөздер

Санат:Беларусь географиясы
Николай Викторович Статкевич

**Николай Викторович Статкевич** (; 1956 жылы 12 тамызда туған, Минск облысы Слуцк ауданы Лядно ауылы) — тіркелмеген Беларусь социал-демократиялық партиясының (Народная Громада) жетекшісі, Беларусь Республикасы президенттігіне бұрынғы кандидат. Беларусь әскери қауымдастығы қоғамдық бірлестігінің негізін қалаушылардың бірі. Отставкадағы подполковник, техника ғылымдарының кандидаты, саяси тұтқын, Amnesty International үш рет арождан тұтқыны деп танылды.

## Өмірбаяны
1956 жылы 12 тамызда Слуцк облысы, Лядно селосында мұғалімдер отбасында дүниеге келген. Әкесі Виктор Павлович Статкевич (1927 жылы 19 қаңтарда туған). Үлкен ағасы Александр Статкевич Украинада тұрады.

### Әскери мансап
1973 жылы Минск жоғары инженерлік зениттік-зымырандық училищесіне (МВИЗРУ) Әуе шабуылына қарсы қорғанысқа оқуға түсті. 1978 жылы техникумды әскери электроника инженері мамандығы бойынша бітірді. Бөлу бойынша Мурманск облысына жіберіліп, онда 4 жыл қызмет етті.

1982 жылы Минск қаласына оралды, МВИЗРУ-ға аспирантураға түсті. Ол кандидаттық диссертациясын қорғап, техника ғылымдарының кандидаты болды. Ол MVIZRU-да сабақ берді. 1991 жылдан кейін мен белорус тілінде дәріс беруге тырыстым. Ол Беларусь әскери бірлестігіне курсанттарды тартты, бұл қолбасшылықтың теріс реакциясын тудырды. Докторантураға түсті.

КСРО ыдырағанға дейін ол Беларусь армиясын құру тұжырымдамасын әзірлеп, жариялады, ол КСРО ыдырағаннан кейін жүзеге асырылды.

1991 жылдың басында Вильнюсте демонстранттарды танктермен басып-жаншуына наразылық ретінде КОКП қатарынан шықты.

## Жеке өмірі
Жұбайы (2011 жылдан) Марина Адамович. Бірінші некеден екі қызы Анна мен Екатерина Германияда тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:3 дәрежелі Қалтқысыз қызметі үшін медалінің иегерлері
Санат:Сахаров атындағы сыйлықтың лауреаттары
Санат:Слуцкіде туғандар
Нарвадағы ратуша

**Нарвадағы ратуша** () — Эстонияның Нарва қаласындағы тарих және сәулет ескерткіші.

## Тарихы
Нарва ратушасы швед корольдік сотының бастамасымен салынған. Ғимарат Г.Тейфельдің жобасына сәйкес барокко стилінде салынуы керек еді, бірақ соңғы эскизде оны бекіту кезінде Стокгольмде өзгерістер енгізіліп, Нарва ратушасы голландиялық классицизм стилінде салынды. Осылайша, қалаға неміс, дат және итальяндық мәдениеттің қоспасы араласқан ғимарат салынды.

Нарва ратушасын салу бойынша құрылыс жұмыстары 1668 жылы басталды. Құрылыс жұмыстарын Юрген Бишофф пен Кіші Захарис Хоффман басқарды. Ғимарат 1671 жылы салынып, алайда, үй-жайлардың ішкі безендірілуі тағы төрт жылға созылды.

1944 жылы Ұлы Отан соғысы кезінде тарихи ғимарат ішінара қирады. 60-жылдардың басында Нарва ратушасы қалпына келтірілді. Ғимарат қасбеттері мен порталдар, салтанатты баспалдақ, қоршауы бар сыртқы баспалдақ, сондай-ақ ішкі үй-жайлар қайтадан қалпына келтірілді. Кеңес заманында ғимаратта пионерлер сарайы орналасты.

## Архитектурасы
Архитектуралық тұрғыдан алғанда, ғимарат биік жертөлесі бар тастан жасалған 3 қабатты ғимарат. Шатырдың жотасында екі галереясы мұнара тұрғызылған. Мұнара шпильіне тырна тәрізді флюгер орнатылды. Негізгі кіреберіске ашық торы бар қос баспалдақ апарады. Тордағы суреттер Нарва Елтаңбасының элементтерін (балық, қылыш және ядро) қамтыды. Ратушағы кіреберіс Н.Миллих жасаған порталмен безендірілген. Оған пальма жапырақтарымен қоршалған қаланың елтаңбасы және ратушадағы істерді жүргізудің үш негізгі қағидасын бейнелейтін (әділеттілік, даналық және байсалдылық) үш аллегориялық фигура кірді.

1-қабаттағы интерьерде боялған арқалықтармен жабылған үлкен зал болды. Екі жағында бөлмелер қатары болды. Фойенің артқы жағындағы баспалдақ үлкен мәжіліс залы (кейінірек дума) орналасқан екінші қабатқа апарды. 2-қабаттың солтүстік бөлігінде жоғарғы сот бөлмесі, кеңсе және күту залы, оңтүстік қанатта, төменгі соттың тиісті бөлмелері және сауда палатасы болды.
Жертөледе өлшемдер палатасы, түрме және қосалқы бөлмелер орналасқан.

## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Эстония ғимараттары
Беларусь патриоттары одағы

**Беларусь патриоттары одағы** немесе **БПО** () — 1946-1947 жылдар аралығында Батыс және Солтүстік Беларусьте белсенді жұмыс істеген жастар ұйымы болды.

Негізгі міндеттер беларустардың әл-ауқатын жақсарту, ұлттық жаңғыру, ұлттық және азаматтық құқықтарды қорғау және белорус тілін орыстандырудан құтқару болды. Түпкі мақсат тәуелсіз Беларусь мемлекетін құру болды.

## Тарихы
Беларусь патриоттары одағы 1946 жылдың басында Хлыбокай мен Пасавыда құрылды. 1946 жылдың жазында Слонимде астыртын патриоттық ұйым құрылды, оның қастандық аты «Чайка» болды. Оның негізін жас ұстаздар мен белсенділер қалады. Осы жылдың ішінде бұл қауымдар Баранавичи, Брест, Навахрудак және Жыровичиде болды.

1946 жылдың жазында Баранавичи, Слоним және Навахрудак қауымдары Василь Супрунның басшылығымен Беларусь азаттық қозғалысының орталығына біріктірілді. 1947 жылдың жазында облыстық басқару құрылымы құрылды. Оны Александр Барейка (Баранавичь облысы), Микола Макаревич (Брест облысы), Сярхеи Яноуский (Молодечно облысы) және Микола Ляскавец (Пинск облысы) басқарды. Сонымен бірге қозғалыстың түпкілікті атауы – «Беларусь патриоттары одағы» деп шешілді.

1947 жылдың қысында ұйымды кеңестік қауіпсіздік органдары таратты. Баранавичиде және Минскіде екі әскери трибунал өтті. Ұйым мүшелері антисоветтік әрекет жасады деп айыпталып, өлім жазасына кесілді, лагерьлер мен түрмеге жабылды.

## Мүшелері
* Алеся Фурс

## Дереккөздер

Санат:Беларусь тәуелсіздік қозғалысы
Санат:Алфавит бойынша ұйымдар
Соғды облысы

**Соғды облысы** (; 1939–2000 жылдары **Ленинабад облысы**) — Тәжікстан құрамындағы төрт облыстарының бірі. Соғды атты тарихи аймақта орналасқан бұл облыстың аумағы 25,400 шаршы километрге, және халық саны 2,707,300 адамға тең.

Соғды облысының жерінде Сырдария ағады. Бұл облыс Өзбекстанның Жызақ, Наманған, Самарқан және Ферғана облыстарымен және Қырғызстанның Ош және Баткен облыстарымен шекаралас. Бұл облыста Тәжікстан халқының 29%-ы тұрады және ол елдің ЖІӨ-сінің үштен екісін жасайды.

## Этимологиясы
«Соғды» атауы тұңғыш рет «Авеста» кітабында айтылады. Бұл сөздің «қасиетті», «таза» деген мағыналары болған деген болжам бар. Қазіргі кезде ол жалпы тарихи аймақты білдіру үшін қолданылады.

Соғды облысының бұрынғы атауы Ленинабад Владимир Лениннің құрметіне аталған еді.

## Тарихы
### Ленинабад облысы (1939–2000)
Ленинабад облысы 1939 жылдың 27 қазанында, республиканың басқа үш тұңғыш облыстарымен (,  және ) қатар құрылды.
### Соғды облысы (2000 бастап)
2000 жылы тәуелсіз Тәжікстан үкіметі облыстың атауын Соғды тарихи аумақтың атауымен атап, ол Соғды облысы деп аталды.

## Халқы
### Халық саны
2021 жылғы санақ бойынша Соғды облысында 2,770 миллионнан астам адам тұрады.

### Ұлттық құрамы
2014 жылғы санақ бойынша Соғды облысының ұлттық құрамы:
* Тәжіктер — 84% (1,876,218 адам)
* Өзбектер — 14,76% (329,614 адам)
* Қырғыздар — 0,58% (12896 адам)
* Орыстар — 0,4% (8890 адам)
* Татарлар — 0,12% (2600 адам)
* Түрікмендер — 0,01% (157 адам)
* Қазақтар — 0,01% (155 адам)
* Қалғандары — 0,14% (3020 адам)

## Әкімшілік бөлінісі
### Аудандары

### Қалалық аудандары

## Дереккөздер

Санат:Соғды облысы
Қарлығаштың құйрығы неге айыр?

**«Қарлығаштың құйрығы неге айыр?»** — Қазақстанда шығарылған тұңғыш мультфильм.

Режиссёр мен сценарийші — Әмен Әбжанұлы Қайдаров. Ол Мәскеудегі киноинститутта оқып жатқанда өзінің ең алғашқы мультфильм сценарийін жазды.

1966 жылдың сәуір айында Әмен Қайдаров бастаған топ «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» атты түрлі-түсті графикалық мультфильмді жасауға кірісті. 1967 жылдың тамыз айында ол жарыққа шықты.

Мультфильм желісі қазақ халық ертегісіне негізделген.

## Желісі
«Бұлт шалған биік бастарын, таулардың жайлап тастарын айдаһар өмір сүріпті, патша боп көп жыл тұрыпты». Бірақ жылдардан жылдар өтіп, бұл жалмауыз құбыжықтың қайраты қайтады. Оның халін жақсартуға қу түлкі шақырылады, ол ем ретінде қанды қабылдау керек деп ұсынады. Қанды табу масаға тапсырылады. Ол ауылға ұшып келіп, бесіктегі нәрестенің қанын сорады да айдаһардың қамалына қайтпақшы болады. Болған сұмдықты естіп білген қарлығаш масаны іздеп жөнеледі, оның сазайын тартуға бел буады.
## Жүлделері
* 1968 жыл — Ленинградта өткен Бүкілодақтық кинофестивалінің премиясы
* 1975 жыл — Нью-Йоркте өткен Халықаралық мультипликациялық фильмдер фестивалінің қола медалі
нобай|солға|350px|Пошта маркасында
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 
Санат:Қазақфильм мультфильмдері
Астанадағы мозаикалық паннолар

**[[Астана]]** көшелерінде бірнеше **[[мозаика]]лық [[панно]]ны** кездестіре аламыз.

## «Космос» және «Баспа»
«Космос» және «Баспа» мозаикалық паннолары 1972 жылы құрылды.

Олар Бейбітшілік көшесі, 25 мекен-жайындағы бұрынғы полиграфиялық комбинат ғимаратының басты қасбетін безендіреді. Авторлары — В.И. Товтин және М.Я. Антонюк.

Олар ашық тұрған кітап бетінен кеңестік басылым атаулары жазылған парақтар ұшып жатқанын және оның жанында тұрған ұл мен қызды бейнелеген. Композициялық орталықтың оң және сол жағында ақындар мен жазушылардың бейнесі кескінделген. Екінші панно ғылым мен техниканың даму кезеңін бейнелейді.

Бұл екі панно Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне кіреді.

Cosmos_Panneau_Nu-Sultan.jpg
Printing_Panneau_Nur-Sultan.jpg


## Ескі вокзал ғимараты
Астанадағы ескі вокзал ғимараты да жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші болып саналады.

Ол 1961 жылы Тың өлкесінің орталығы атанғаннан кейін Қазақстанның солтүстік бөлігіндегі алты облыстың арасын жалғап тұрған ірі теміржол торабына айналды.

Astana vokzal mozaica.jpg
Astana vokzal mozaic.jpg

## Дереккөздер

Санат:Астана ескерткіштері
Хатлон облысы

**Хатлон облысы** () — Тәжікстан құрамындағы елдің оңтүстік-батысында орналасқан облысы. Орталығы Хатлон қаласында орналасқан облыстың халық саны 3,048,200 адамға тең, және жерінің ауданы 24,600 шаршы километрге тең.

## Географиясы
thumb|left|Тәжікстанның Вахш өзені
Облыс елдің оңтүстік-батысында орналасқан, ол Ауғанстанның Бадахшан, Балх, Құндыз және Тахар провинцияларымен және Өзбекстанның Сұрқандария облысымен шектеседі.

Хатлон облысының климаты континенттік болып келеді. Облыс жерінің көпшілігінде таулар орналасқан.

## Тарихы
Кеңес Одағы жылдары қазіргі Хатлон облысы жерінде екі облыс болатын: батысындағы  облысы және шығысындағы .

Кеңес үкіметі жүргізген қатал коллективизация саясатының нәтижесінде өздерін ғармлар деп атайтын Орталық тәжіктер таулы аймақтан елдің батысы, соның ішінде жері жазығырақ жеріне көшуге мәжбүр болды, олар түрлі мемлекеттік қызметтерден шеттетілді, кемсіту көрді, таулы жерден отырықшы өмір салтына көшуде қиындықтарға тап болды. Осы қатал саясаттың және халықтың жаппай орын ауыстыруы қазіргі Тәжікстанда да байқалады: Хатлон облысының тәжіктерінің бір жартысы өздерін таулардан келген ғармлар деп санаса, қалғаны кулябтықтар деп аталады. жылы орын алған Тәжік азаматтық соғысы кезінде осы екі топ арасында ірі қақтығыстар болды, Хатлон облысы елдің ең көп зардап шеккен аймағы болды.

Азаматтық соғыстан бері екі топ арасындағы шиеленіс әлі де сезіледі, шығыстағы Куляб тумалары үкіметтің көпшілігін басқаруда, қазіргі президенті Эмомали Рахмон мен оның кланы кулябтықтар болып саналады. Облыс орталығы Бохтардағы ғармлар көпшілігі Исламистік оппозицияны қолдайды.

## Халқы
### Ұлттық құрамы
2010 жылғы санақ бойынша Хатлон облысы халқының 81.8% тәжіктер, 12.9% өзбектер және 0.5% түрікмендер. Қалған 4.6% халық — басқа ұлт өкілдері.

### Халық саны

## Әкімшілік бөлінісі
Хатлон облысы 4 қала және 21 ауданға бөлінген.

## Дереккөздер

*
Кабовердтер

**Кабовердтер** (*кабовердиндер*, өз атауы — *криолу*) — Батыс Африкадағы Кабо-Верденің негізгі халқы. 16-19 ғасырларда португалдық қоныстанушылармен араласқан құлдардың ұрпақтары (60%-дан астамы – мулаттар).
Жалпы саны 310 мың адам. Кабо-Вердеде 270 мың, Сенегалда 40 мың адам тұрады.

## Тілі
Тілі – криулу тілі (ескі португал және батыс атланттық тілдері негізінде қалыптасқан).

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер.

## Кәсібі
Тұрғындардың дәстүрлі кәсібі, кәдесыйларға арналған әртүрлі шағын қолөнер бұйымдарын жасау, негізгі тақырыпта жасайды - адамдар мен жануарлар. Мүсіндердің арасында тасбақалар, Санта-Марияның символы, жарқын ұлттық киім киген әйелдер, африкалық маскалардың алуан түрі бар. Барлығы туристерге сатылады. 

Аралдардың негізгі кәсібі – теңіз, Атлант мұхиты. Бүгінгі таңда Кабо-Верде негізінен туристік ел болып табылады, туризм де өмір сүру құралын қамтамасыз етеді.

## Өмір салты
Әлеуметтік құрылымның негізін моногамдық шағын отбасылар құрайды. Неке келісімі вирилокальды, туыстық есеп патрилиналдық.

Киімі мен материалдық мәдениеті еуропалық.

Тамағы негізінен көкөніс пен балық.

## Дереккөздер

 
Санат:Кабо-Верде халықтары
Санат:Сенегал халықтары
Кабие

**Кабие** (*коретиба*, *катиба*, *кабиема*) — Того мемлекетінің солтүстік-шығысында, сондай-ақ орталық аймағында тұратын халық.
Халқы 1 миллион адам (2008, бағалау). Олар сонымен қатар Гананың солтүстігінде (30 мыңнан астам адам, негізінен Солтүстік аймақта) және Бениннің батысында (30 мыңнан астам адам) тұрады.

## Тілі
Тілі гур тобына жататын, нигер-кордофан отбасының кабре тілі. Жазуы 1978 жылдан бастап латын әліпбиіне негізделген жазу.

## Діні
Кабие халқының көп бөлігі дәстүрлі нанымдарды — ата-бабаларға табынуды және Эсо жоғарғы құдайына сенуді ұстанады. Сондай ақ суннизм мен католицизмді ұстанушылар да бар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (құмды құрғақ жерлерде тары, құмай, бұршақ, жержаңғақ және т.б., ойпаң жерлерде – күріш, ямс). Мал шаруашылығы кең тараған (ірі және ұсақ мал), иттерді (тағамға арналған), құсты ұстайды. Олар жабайы өсетін майлы пальма жемістерін жинаумен айналысады. Қолөнерден – ұсталық, қыш, тоқымашылық, ағаш өңдеу, ағаштан ою-өрнек жасау, сәндік маталар, қоржын мен төсеніш тоқу, т.б. дамыған.

## Өмір салты
Дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін ауылдық үлкен отбасылық қауымдастықтар, патрилиндік тектер, жас топтары, жасырын ерлер одақтары құрайды. Некеден кейінгі қоныс вирилокалды, полигиния, сорорат, қолданылады, инициация ғұрыптары сақталған.

Ауылдары шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері саман қабырғалары бар саман қоршаумен қоршалған (төртбұрышты және дөңгелек пішінді).

Ерлер киімі – ұзын зығыр көйлек, шорт, әйелдердікі – түрлі-түсті көйлектер, жемпір, белдемше.

Азық-түлік негізінен өсімдік тектес (жарма, тарыдан жасалған бұқтырылған тағамдар, көкөністер), сүт өнімдерін тұтынады.

## Дереккөздер

 
Санат:Того халықтары
Санат:Гана халықтары
Санат:Бенин халықтары
Қазақстан Мәжілісінің төрағасы

**Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің төрағасы** (қысқартылғанда **Мәжіліс төрағасы**, кейде **спикері**) — Қазақстан парламентінің Мәжіліс атты төменгі палатасының спикері. Төраға Мәжіліс отырыстарын шақырып, оларға төрағалық етеді, оның қарауына енгізілетін мәселелерді әзірлеуге жалпы басшылық жасайды, шыққан актілерге қол қояды.

## Тарихы
Бұл лауазым 1996 жылғы 30 қаңтарда 1995 жылғы тамызда өткен конституциялық референдумнан кейін ашылған бірінші парламент сессиясында құрылды, онда қазақстандық сайлаушылардың көпшілігі жаңа конституцияны мақұлдады, нәтижесінде қос палаталы заң шығарушы органы және оның құрамындағы төменгі палатасы — Мәжіліс, құрылды.

Мәжілістің қазіргі төрағасы, Ерлан Қошанов 2022 жылғы 1 ақпанда тағайындалды.

## Төрағалар тізімі

## Тағы қараңыз
* Қазақстан Парламенті Сенатының төрағасы

## Дереккөздер

Санат:Парламент спикерлерінің тізімдері
Каколе (халық)

**Каколе** ( *кагоро*) — Бамана мен сонинкемен араласқан Малидегі халық. Халқы 33 мың адам. Бамана мен Сонинкенің қарқынды ассимиляциясына ұшырауда.

## Тілі
Каколе тілі - нигер-кордофандық отбасының манде тобының тілі. Көпшілігі екі және үш тілді (бамана, сонинке) біледі, ана тілін жоғалтуда.

## Діні
Ислам дінін ұстанады, сенушілердің көпшілігі сүнниттік мұсылмандар, кейбірі дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанушылар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – егіншілік (сорго, тары, сонымен қатар жүгері, маниок, ямс, гомбо, жержаңғақ, ши майы), сондай-ақ мал шаруашылығы (қой, ешкі, ірі қара).

## Өмір салты
Патрилиндік туыстық топтарға біріктірілген - дьаму (Коита-Макалу, Фофана, Камара, Магаса, Магасуба, Някате), олардың әрқайсысы барлық мүшелерге ортақ атаулы тыйым — тотемге ие. Каколе қоғамы касталарға бөлінеді: «мәртебелі» және төменгі — ұсталар, әңгімешілер. 

## Дереккөздер

 
Санат:Мали халықтары
Ван-дер-Ваальс

* Йоханнес Дидерик ван дер Ваальс — голланд физигі, 1910 жылы физика бойынша Нобель сыйлығының иегері.
* Ван дер Ваальс — Айдың арғы жағындағы оңтүстік жарты шардағы үлкен соққы кратері.

## Сондай-ақ, қараңыз
* Ван-дер-ваальс теңдеуі — энергиясы 10–20 кДж/моль болатын молекулааралық (және атомаралық) әрекеттесу күштері.
* Ван-дер-Ваальс күштері — Ван-дер-Ваальс газ үлгісіндегі негізгі термодинамикалық шамаларға қатысты теңдеу.
Вильгельм Вин

**Уилһелм Карл Вернер Отто Фриц Франц** (; 13 қаңтар 1864, Фишхаузен — 30 тамыз 1928, Мюнхен) — неміс физик, 1911 жылы «жылулық сәулеленуді реттейтін заңдар саласындағы жаңалықтары үшін» физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

## Өмірбаяны
Уилһелм Вин ірі жер иесі Карл Виннің отбасында дүниеге келген. 1866 жылы отбасы Шығыс Пруссиядағы Растенбургке жақын орналасқан Драхштейн қаласына (қазіргі Кентшин, Польша) көшті. 1879 жылы Вин Растенбургтегі мектепті бітіріп, 1880—1882 жылдары Кенигсбергтегі гимназияда оқыды. 1882 жылдан бастап Геттинген және Берлин университеттерінде оқыды.

1883—1885 жылдары Герман Гельмгольцтың зертханасында жұмыс істеп, 1886 жылы докторлық дәрежесін алды. 1898 жылы анодтық сәулелерді зерттеуге арналған Вин сүзгісін жасады. 1889 жылдан бастап императорлық физикалық-техникалық институтында Гельмгольцтың көмекшісі болып жұмыс істеді. 1892 жылдан 1896 жылға дейін Берлин университетінде — приват-доцент болды.

1896 жылы Ахен техникалық университетінің Адольф Вюлнер кафедрасының доценті болды. 1899 жылдан бастап ол Гиссен университетінің профессоры болды, бірақ 1900 жылы Уилһелм Рентгеннің мұрагері ретінде Вюрцбург университетіне ауысты. 1919 жылы ол Рентгеннің мұрагері ретінде қайтадан Мюнхенге көшті. 1928 жылы 64 жасында дүниеден өтті.

Берлиннің Адлершоф маңындағы WISTA технопаркіндегі Федералдық физика және технология институтының (Германия) зертханасы Виннің есімімен аталады.

Виннің немере ағасы — Макс Вин (1866—1938) жоғары жиілікті технология саласындағы пионерлердің бірі болды.

## Жетістіктері
1893/94 жылы ол Виннің бірінші заңын, одан Виннің орын ауыстыру заңын, 1896 жылы жылу сәулеленуі үшін Виннің екінші заңын шығарды. 1911 жылы жылулық радиация бойынша жұмысы үшін физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты атанды.

1898 жылы Вильгельм Вин «канал сәулелерінің» (анодтық сәулелер деп те аталады) ең жеңілі сутегі иондары (қазір протондар деп аталады) екенін дәлелдеді. Электр және магнит өрістері бар қозғалатын протондарға әсер ете отырып, Вильгельм Вин протон зарядының оның массасына қатынасын өлшеген.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Храмов Ю. А. Вин Вильгельм // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 64. — 400 с. — 200 000 экз. 
* Вин (Wien), Вильгельм. Биография на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат
* «Фишхаузен қаласының тарихы» сайтынан ақпарат 

Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері
Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері
Санат:Берлин университеті оқытушылары
Санат:Физиктер
Санат:XIX ғасыр физиктері
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:Германия физиктері
УЕФА Еуропа лигасының финалы 2023

'''2023 жылғы УЕФА Еуропа Лигасының''' финалы 31 мамыр күні Будапешт қаласындағы "Ференц Пушкаш" стадионында өтіп, "Севилья" және "Рома" командалары кездесті.

Негізгі және қосымша таймдар 1:1 есебімен тең аяқталды да, пенальтилер сериясында "Севилья 4:1 есебімен жеңіске жетті. 

Севилья жетінші рет турнир жеңімпазы атанды, бұл рекордтық көрсеткіш.
## Матч
### Детальдар


## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Турнирдің ресми сайты

Санат:2023 жылғы футбол
Санат:УЕФА Еуропа лигасы 2022/23
Санат:Севилья ФК ойындары
Санат:Рома ФК ойындары
Санат:Мажарстандағы футбол
Санат:УЕФА Еуропа лигасының финалдары
УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2023

*Толық мақаласы: [[УЕФА Чемпиондар лигасы 2022/23|УЕФА Чемпиондар Лигасы 2022/23]]*

**[[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар Лигасының]] 2023 жылғы** финалдық ойыны. 10 маусымда Ыстанбұлдағы Олимпиада стадионында "Манчестер Сити" және "Интернационале" клубтары кездесті.

## Фактілер

* Үш жыл қатарынан финалға Англия клубтары шықты.
* "Манчестер Сити" соңғы үш жылда екінші рет финалға шықты.
* Италия клубтары араға 6 жыл салып, турнир финалына шықты.

## Матч
### Детальдар

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Турнирдің ресми сайты

Санат:2023 жылғы футбол
Санат:Манчестер Сити ФК ойындары
Санат:Интернационале ФК ойындары
Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары
Санат:УЕФА Чемпиондар лигасы 2022/23
Нильс Густав Дален

**Нильс Густав Дален** (; 30 қараша 1869, Стенсторп, Швеция — 9 желтоқсан 1937, Лидинго, Швеция) — швед өнертапқыш, AGA компаниясының негізін қалаушы, 1912 жылы «маяктар мен буйлар  жарық көздері үшін газ аккумуляторларымен бірге қолданылатын автоматты реттегіштерді ойлап тапқаны үшін» физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

Дален магистр және докторлық дәрежелерін Чалмерс технологиялық университетінде алды. Даленнің ең танымал өнертабысы — AGA компаниясының маяктарын мүмкін еткен күн клапаны. 1912 жылы Дален газ жарылысынан соқыр болып қалды. Сол жылы оған физика бойынша Нобель сыйлығы берілді. Бұл сыйлық ішінара жанашырлықпен берілді деген қауесет тудырды.

Соқырлығына қарамастан, Даллен 1937 жылға дейін AGA-ның басында болды.

Нобель сыйлығының Далленге берілуі кейде күмән тудырды, бірақ іс жүзінде бұл  Альфред Нобель өсиетінің() жалпы шарттарына сәйкес келеді. Дален өте жарқын жарық алу үшін ацетилен химиясы бойынша зерттеулер жүргізді, газды қауіпсіз сақтау әдістерін әзірледі, сонымен қатар кешкі уақытта маяктар мен қалқымаларды қосып, таңертең өшіретін арнайы клапан жасады. Бұл әсіресе Швецияның ұзын теңіз жағалауында маяктарды ұстауға көп ақша үнемдеуге мүмкіндік берді.

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат

Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Физиктер
Санат:Швеция физиктері
Камба

**Камба** (*акамба*) — Кениядағы банту тобының халқы.
Кениядағы саны жөнінен үшінші үлкен халық. Олар негізінен елдің оңтүстігінде тұрады. Жалпы саны 3,8 миллион адам. (2008, бағалау). Сондай ақ 87 мың адам Танзанияда, 6 мың адам Угандада тұрады.

## Тілі
Камбалар ана тілі ретінде камба тілінде (кикамба деп те аталады) сөйлейді. Суахили тілі де кең таралған.

## Діні
Камбалар арасында әртүрлі діндер кең таралған, дегенмен басым көпшілігі, 60% христиан дініне жатады (протестанттар). Қалған 40% әлі де өздерін дәстүрлі африкалық діндер қатарына жатқызады.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері суармалы, беткейлерде – террассалы егіншілік (сорго, жүгері, бұршақ, тәтті картоп және ямс, отаршылдық кезеңде – мақта және сизаль) және мал шаруашылығы (қысқа мүйізді зебу, қой, ешкі). Қолөнерден ұсталық және қыш өнері, ағаш ою өнері (мүсін, үш аяқты орындық, т.б.) дамыған. Камбалар – білікті аңшылар мен садақшылар, омарта шаруашылығымен айналысады.

## Өмір салты
Дәстүрлі әлеуметтік ұйымда жас топтары жүйесі маңызды рөл атқарады.
Оларда 25 патрилиндік рулар (мбай) бар. Ауылдық қауымдастықтарды (утуй) ақсақалдар кеңесі (атумия) басқарады және көп балалы отбасылардан (муси) тұрады. Көп әйел алу және неке төлемі жиі кездеседі.

Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Лашықтары дулыға тәрізді, жақтауы таяқтар мен шыбықтардан, төбесі шөптен жасалған. Есіктері пальма жапырақтарынан жасалған жабындымен жабылған.

Дәстүрлі иімдері - былғары жамылғылар немесе алжапқыштар, көптеген металл және моншақ әшекейлерді пайдаланады. 

Дәстүрлі тағамдары - қышқыл сүт, кейде жүгері ұны, бұршақ дақылдары бар жүгері ботқасы. Ет сирек тұтынылды.

## Дереккөздер

 
Санат:Кения халықтары
Камбари

**Камбари** (*эвади*) — Нигериядағы халық (Кадуна мен Нигер өзендерінің арасында, Буса қаласының шығысында). Агади, ауна, аригида, ашингинни, вара, ибето, нгаски топтарын қамтиды.
Жалпы саны 250 мың.

## Тілі
Нигер-Кордофан отбасының бенуэ-конго тобының камбари тілінде (камбери, эвади, ашингинни) сөйлейді. Бірнеше диалектілері бар: орталық және оңтүстік-батыс.

## Діні
Дінге сенушілердің діни ағымы: сүнниттік мұсылмандар, дәстүрлі сенімдер.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі егіншілік (жүгері, құмай), мал шаруашылығы, балық аулау дамыған.

## Өмір салты
Тұрғын үйлері – төбесі конус пішінді сабанмен жабылған дөңгелек саман үйшік.

Ерлердің дәстүрлі киімі шалбар мен қысқа жамылғы, әйелдерде жапырақтан тігілген белдемше.

## Дереккөздер

 
Санат:Нигерия халықтары
Іңкәрдария (құрғақ өзек)

**Іңкәрдария** – Сырдария алабындағы құрғақ өзек. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Сырдария ауданы жерінде орналасқан.
## Сипаты
Солтүстік Қызылқұмның оңтүстігіндегі Ескі Жаңадария каналының оң жағынан айрылады. Ұзындығы 138 км.
Ол екі телімге бөлінеді: біріншісі – сағасынан бастап 71 км-ге дейін, ені 20 – 30 м, тереңдігі 0,7 – 1 м; екіншісі – 71 км-ден 138 км-ге дейін, ені 40 м-ден 20 м-ге дейін, тереңдігі 2 м-дей. Өзек төмен қарай біртебірте жайпауыттанып жоғалады. Өзектің бас жағы мен Сырдария өзенінің арнасында ауқымды кеңістікті лай басып қалған. Сол себепті бұл екеуінің арасында байланыс жоқ. Қызылқұм қойнауын мекен еткен тұрғындар 1908 – 16 жылдары аралығында Іңкәрдария аңғарында егін егумен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы географиясы
BigSher

**Әлішер Мақсатұлы Бұрханов**, BigSher (4 тамыз 1993 жылы туған, Қызылорда, Қазақстан) — қазақстандық рэпер. Бүгінгі таңдағы қазақ тілінде ән айтатын жас әншілердің бірі.
## Өмірбаяны
Әлішер 1993 жылдың 4 тамызында Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Түгіскен ауылына дүниеге келген. Қазіргі таңда Алматы қаласында тұрады. 2009 жылдан бастап рэпке қызығушылығы басталды.

### Білімі
Қазақ спорт және туризм академиясы бітірген. Спорт шеберіне кандидаты. 10 жылдан аса спортпен айналысқан.

## Шығармашылық жолы
2012 жылы Самрұқ әні DeeRoom мен бірге алғашқы әні болды. 2013 жылы Казахстан әні жарық көрді. Сосын Құрмаш Қуанышбаев және Серік Ибрагимов пен бірге Дем бересін әні. Серік Ибрагимов пен бірге «Бір дана», «Тойхана», «Девочки», «No love» әндерін орындады.  Тағыда Мухтар Ханазада мен «Жаңа жыл» әнін дуэт айтты. Alihan, Arenbey мен орындауындағы «Жаңа жыл» әні 2020 жылы жарық көрді. 2021 жыл 21 желтоқсанда Қазақстан Ұлттық арнасыдағы Таңшолпан бағдарламасыда «No love» әнін айтты. «Девочки» әнін  2021 жылы Қызық Премия жобасының 2021 қорытынды концертіне және 2022 жылы 11 наурызда Біздің шоу бағдарламасына Серік Ибрагимов пен бірге әнді орындады. 2022 жыл 3 тамызда Zhuldyz LIVE жобасында Серік Ибрагимов пен кіші концерт берді.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:Қазақстан рэперлері