open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кежім

[thumb|right|250px|Кежім. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан. Кежімнің бетіне қызыл, ақ, қара, сұр түсті жүн жіптермен ұсақ жолақ түсіріліп тоқылған. Көк түсті мақта матамен астарланған. Аттың сауырын жауып тұратын алдыңғы жағы көк шашақпен шашақталған.]]
**Кежім** – салтанат, сәндік үшін әшекейленіп, өрнектеліп, шашақталып жасалған ат жабуы. Көне заманда кежім «тері сауыт» деген мағынаны білдірген. Кежімнің ертедегі массагет, сақ, сармат, оғыздарда  қолданылған сауыт түрiндегi үлгiлерi жазба деректерде, жартастардағы суреттерде, дастан-жырларда ұшырасады. 

## Сипаты, атаулары мен қолданысы
Мұндай ат сауыты кекілдік, сауырлық, жақ, мойындық, кеуделiк, бастық деп аталатын 6-бөлiктен тұрады. Кежімді астарлық жабуға металл көбелердi, берен, зере темiрлердi қайыс, шегемен бекiту, шығыршықпен өру, қаю, сыру арқылы жасайды, етегiне шашақ түсiредi. Қорғаныс дәрежiсiне сай олар "көбе кежім", "берен кежім", "қапталған кежім", "кiреуке кежім" деп аталған.
Ертеде кежім қорғаныс мақсатында атты жарату, аурудан сақтау үшiн қолданылса, соңынан сәнді жабу түрiне ауысқан. Ол таңдаулы ат пен мақтаулы түйелерге жабылатын болған. Кежім салтанатты күндерде және күзгі, қысқы суықта ердің астынан салынып, аттың сауырын жауып тұрады.
Кежімнің алтын, күміс зермен (жіптермен) әшекейлеп тігілген алтынды кежім, күмісті кежім, зерлі кежім, кестелі кежім, шашақты кежім тәрізді сәнді түрлері болған.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Радлов В.В. Тюркские степные кочевники. ІІІ т. Астана: Алтын кітап, 2007; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қолөнер
Санат:Сауыттар
Кез

**Кез** –  қазақ халқының байырғы ұзындық өлшемі. Ол  өлшеуіштердің метрлік жүйесі енгенге дейін Ресейде қолданылып келген аршынға тең. *1 аршын* немесе *1К=28дюйм=71,12 см*. Орта Азия мен Қазақстанда негізінен сауда-саттық жұмысында қолданылған. *“[[Кездеме]]”* атауы да осы кез ұғымынан шыққан.

## Дереккөздер:



Санат:Өлшем бірліктері
Магнит

thumb| alt=A.| '''''Магнит'''''.
**Магнит** (грек. magnetіs, Magnetіs lіthos — *Магнесия тасы*; *Магнесия* — Кіші Азиядағы көне қала) — магниттелушілік қасиеті бар, яғни магнит өрісін туғызатын дене. 
## Магнит
Магнит - дегеніміз бұл магнетизм деп аталатын күшті өндіретін объект. 
Дененің магнит өрісіне ендірілгеннен кейін магнит қасиетке ие болатын кесегі жасанды. Магниттің екі бөлігі болады, яғни солтүстік (N) пен оңтүстік (S). Күш сызықтары солтүстіктен шығып оңтүстікке кіреді. Ал алдын ала магниттелген ферромагнитті не ферримагнитті материалдан жасалған белгілі бір пішіні (таға тәрізді, ұзынша жолақ түрінде, т.б.) бар. Магнит-тұрақты. Ол электроникада, радиотехникада және автоматикада тұрақты магнит өрісінің автономды көзі ретінде кеңінен қолданылады. Магниттің қасиеттері Магнит дайындалған материалдың магнит гистерезис тұзағы тармақтарының магнитсіздендіру сипатымен анықталады. Магнит — Fe, Co, Nі, Аl, гексагональді ферриттер, т.б. негіздегі қорытпалардан жасалады. Асқын өткізгіш материалдан жасалған орамасы бар соленоидты немесе электрмагнитті асқын өткізгіш магнит деп атайды. Оны заттардың магнит-электр және оптикалық қасиеттерін, плазманы, атом ядроларды және элементар бөлшектерді зерттеуге арналған тәжірибелерде қолданады. Асқын өткізгіш Магнит байланыс техникасында және радиолокацияда электрмашиналарының Магниттік өрісінің индукторы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 
Сұрақ және жауап. Энциклопедия

Санат:Магнетизм
Геомагниттік дауыл

300px|thumb|Күн желінің Жер магнитосферасымен әрекеттесуі
**Магниттік дауыл** — Жердің магнит өрісінің күшті ұйытқуы.

Магниттік дауыл бірнеше сағаттан бірнеше тәулікке дейін созылады әрі ол жер бетінің барлық нүктесінде бір мезгілде өтеді; өте үлкен қарқындылығы (510–2 Э-ке дейін) жоғары ендіктерде байқалады. Магниттік дауыл кезінде геомагниттік өріс кернеулігінің өзгерісі орта ендіктерде 0,1-ден 1А/м (110–3 — 110–2 Э) аралығында тербеледі.

Магниттік дауыл Күннің активті аймағынан бөлінген плазма ағыны (Күн желі) салдарынан пайда болады. Сондықтан ол күн активтілігінің 11 жылдық цикліндегі максимумы маңында жиі байқалады. Энергиясы орасан зор бөлшектердің жер атмосферасының жоғары қабатына енуі және олардың жер магнитосферасымен әсерлесуі нәтижесінде ондағы элетр токтардың күшеюіне және өндірілуіне (генерациялануына) әкеледі. Магниттік дауыл кезінде одан гөрі күрделірек геофизика процесс — магнитосфералық дауыл байқалады. Ол жер атмосферасының жоғары қабатындағы полярлық шұғыламен, ионосфералық ұйтқумен, рентген сәулесімен, т.б. қабаттаса жүреді.

Магниттік дауыл салдарынан радиотолқындарды шағылыстыратын және жұтатын ионосфера қабатының параметрлері айтарлықтай өзгереді. Оның барысында қысқа толқынды радиобайланыс едәуір қиындайды. Магниттік ұйытқу кезінде Жер атмосферасының жоғарғы қабаты қызады да, жылу төменгі — тропосфера қабатына беріледі. Нәтижесінде тропосферада әр түрлі циркуляция қозғалыстар мен циклондар пайда болады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Геофизика
Санат:Ионосфера
Магнон

## '''Магнон'''
Магнон — магниттік реттелген орталардағы спиндердің толқынына сәйкес келетін квазибөлшектер (қ. Спиндік толқындар). Магнон заттардың жылулық, жоғары жиілікті, т.б. қасиеттерінде білінеді. Температурасы Т=0К болғанда ортада Магнон болмайды, температура жоғарылаған сайын Магнон саны да өсе түседі. Магнон санының өсуі магнит реттелуді төмендетеді; температураның жоғарылауына байланысты Магнон санының өсуі нәтижесінде ферромагнетиктердің магниттелушілігі азаяды. Жарық пен нейтрондардың шашырауы кезінде Магнон пайда болады. Ұзын толқынды Магнонда аса жоғары жиілікті өріс арқылы қоздыруға болады.

*Нейтрондардың серпімсіз шашырауы* — Магнонның дисперсия заңын тәжірибе жүзінде анықтаудың негізгі әдістерінің бірі.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
Мадақ өлең

## '''Мадақ өлең'''
**Мадақ өлең**, салтанатты оқиғаны жырлауға немесе  біреуді қошаметтеуге арналған. Ежелгі грек, рим әдебиетінде орын алған, кейін Еуропа және орыс әдебиетінде тараған ода немесе араб поэзиясындағы қасида Мадақ өлеңнің түрлеріне жатады. Қазақ әдебиетінде Мадақ өлеңнің өз үлгілері қалыптасқан. Махамбеттің *“Исатай деген ағам бар”*, Орынбай Бертағыұлының *“Ассалаумағалейкум, батыр Ерден”* атты өлеңін Мадақ өлеңнің таңдаулы нұсқалары деуге болады. Әрине, Мадақ өлеңдердің ішінде арзан қолды, біреуден сый дәметіп, байлығын айтып қолпаштап, жағыну үшін шығарылғандары да болған. Абай сөз қадірін кетірген қошаметшіл ақындарды *“Мақтау өлең айтыпты әркімге арнап... Қайда бай мақтаншаққа барған маңдап”* деп сынап, Мадақ өлеңнің осал жақтары болатынын да жақсы аңғартқан.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
Мажор

thumb|300px| alt=A.| '''''Мажор'''''.
**Мажор** (, ,  — *үлкен*; сондай-ақ dur,  — *қатты, көтеріңкі, сергек*) — үлкен (мажорлық) үш дыбыстылық аккордқа және осы үш дыбыстылықтың өзіндік мәнеріне негізделген, диатоникалық лад. Ұлттық ладтардың ішінен - иониялық ладына сәйкес. Мажорлық лад құрылымы төмендегідей болып келеді (C-dur, немесе до мажор болғанда): 
Мажордың тоникалық аккордтары төменгі табиғи дыбыс қатарымен біркелкі үйлесімде болады. Оның негізгі үш дыбыстылықтары тек үлкен (мажорлық) түрде кездеседі. Мажорлық ладтың бұл қасиеті оның жарқын, көтеріңкі үнмен шығуына көмектеседі. Мажордың минорға қарама-қарсылығы музыкадағы бейнеліліктің негізгі эстетикалық құралдарының бірі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Лад
Санат:Музыкалық терминдер
Санат:Музыка теориясы
Магнетон

## '''Магнетон'''
Магнетон — магниттік моменттің атомдық және ядролық физикада, қатты дене, элементар бөлшектер физикасында, т.б. қабылданған өлшем бірлігі. Электрондардың орбиталдық қозғалысы және спині салдарынан болатын ат. жүйенің магниттік моменті Бор магнетонымен өлшенеді:

**Б=9,27410–21 эрг/Гс.**
мұндағы 
*е — зарядтың абс. шамасы
*m — электрон массасы
*с — жарық жылдамдығы, — Планк тұрақтысы. 
Ядролық физикада магниттік момент ядролық магнетонмен өлшенеді. Ядролық магнетонды өрнектейтін формулада Бор магнетонындағы (Б) электрон массасының (т) орнына протон массасы (М) алынады: 
**Я=5,05110–24 эрг/Гс.**

## Пайдаланған әдебиет
*Қазақ энциклопедиясы
Мазар

[thumb| alt=A.| ''[Нью-Йорктегі Мазар*.]]
*'Мазар*' ( — *сиынатын орын'') — мұсылман қауымының қаза болған адам қабіріне тұрғызатын сәулет ескерткіші. Мазар тұрғызу дәстүрі Таяу Шығыс, Орталық, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның мұсылман елдеріне ертеден кең тараған. Мысалы, Ауғанстандағы Мазари-Шариф пен Герат, Ирактағы Неджеф пен Кербала, Ирандағы Мешхед пен Кум, Өзбекстандағы Бұқара мен Хиуа Мазарлары тарихилығымен әрі жергілікті дәстүрлі мәдениеттің дамуына тигізген ықпалымен ерекшеленеді. Зерттеушілер қазақ жерінде Мазар тұрғызу дәстүрін ежелгі көшпелілер дәуірінен (андронов мәдениеті, сақ дәуірі) бастап, оның ең байырғы үлгісіне Баланды-2 ескерткішін (б.з.б. 4 — 2 ғ.) жатқызады. Қазақстандағы Қозы Көрпеш-Баян сұлу, Алаша хан, Бабажа қатын кесенелері ортағасырлық Мазар саналады. Мазарлар Маңғыстау түбегі және Батыс Қазақстанда көп кездеседі. Қазақ жеріндегі Мазарлардың пішіні, негізінен, шаршы немесе шеңбер үлгісінде келіп, төбесі күмбезделіп өрілетін болған. Қабырғасы шикі немесе күйдірілген кірпіштен қаланып, әрлеу жұмысына өрнекті кірпіш, терракот тақтайша және жылтыр бор тас материалдарын қолданған. Қасбеті мен пештағына, күмбезіне нақышты өрнектер мен қабырға безендіруіне фриз тәсілдерін пайдаланған. Ислам діні мен мәдениетінің өркен жаюына байланысты Мазардың қабырғалары мен маңдайшаларына аят және хадис үзінділері жазылып, қабір басына құлпытас қойылатын болды.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет және құрылыс
Санат:Ескерткіштер
Мазут

**Мазут** — мұнайдан бензин, лигроин, керосин және жанар майды бөліп алғаннан кейінгі қалған қалдық өнім. Қара қоңыр түсті қою сұйықтық. Мазуттың физикалық қасиеттері мен химиялық құрамы бастапқы мұнай құрамына (парафинді, күкіртті, шайырлы, т.б.) және жеңіл фракцияларды бөлу әдістеріне байланысты болып келеді. Тығыздығы 0,89 — 1,00 г/см3, жану жылуы 39,4 — 40,7 МДж/кг. Құрамында 0,8 — 3,5% күкірт, 60%-ға дейін шайыр,  0,1 — 0,5% күл  бар. Мазут моторлық отын мен жағар май, битум, кокс өндірісінде, сондай-ақ, сұйық қазандық отын ретінде қолданылады.

Мазут - қарамай, шөкпе, мұнайдан пайда болатын тұнбалар, бензин, керосин алу процестерінен
кейін; майлау майларын алу үшін
және қазандар жанармайларын қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай өнімдері
Майбалықтөбе

**Майбалықтөбе** – ортағасырлық қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Сауран ауданы, Мәшһүр Жүсіп ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2,3 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
1949 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген.
Қазіргі орны дөңес төбе. Диаметрі 180 м, биіктігі 5 м, Майбалықтөбенің жоғарғы қабатынан көзелердің, астық сақтайтын мұхдар (құмыралар) мен астық ұнтақтайтын тастардың, тегенелердің сынықтары табылды. Зерттеу барысында алынған материалдарға қарағанда қаланы тұрғындар VII-XIX ғасырларда мекен еткен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Майбұлақ мұнай кен орны

**Майбұлақ мұнай кен орны** — Қарағанды облысы Ұлытау ауданында, Жезқазған қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 250 км жерде. Құрылымы 1983-1984 жылдары сейсмобарлаудың нәтижелері бойынша анықталған. Барлау бұрғылауы 1989 жылы басталып, 1990 жылы аяқталған. 

## Геологиялық құрылымы
Тектоникалық жағынан солтүстік-батыс бағытта созылған жарылымды антиклинді қатпармен ұштасады. Қима бойынша 1090 м-ден 1300 м-ге дейінгі аралықта ортаңғы юра түзілімдерінде төрт мұнай шоғыры анықталған. Литолды құмтас, алевролит, саз және аргиллит қабаттарынан тұрады. Мұнай шоғырлары қабатты, дөңесті болып келеді. 

## Қанығу сипаты
Мұнайға қаныққан тиімді қабаттардың қалыңдығы 2,5 м-31,5 м. Коллекторлардың ашық кеуектігі 15,5-19,4%өткізгіштігі 0,015-0,062 мкм2, мұнайға қанығу коэффициенті 0,52-0,63. Бастапқы қабаттық қысым 10,8-12,65 МПа, температурасы 46-53°С. ұңғымадағы мұнай шығымы 9,08-88,5 м3/тәулік аралығында. Мұнайы жеңіл, тығыздығы 0,791 — 0,816 г/см3.

## Құрамы
*0,1 — 0,49% күкірт
*9,81 — 12,89% парафин
*2,45 — 4,1% шайыр 
*0,11 — 1,05% асфальтен бар. 
Қабаттық суы хлоркальцийлі, тығыздығы 1,043-1,065 г/см3, минералдары  57,3- 63,1 г/л. Су құрамында аз мөлшерде йодтың, бромның және бордың микроэлементтері бар. 

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Майкөтов Әділбек

## '''Майкөтов''' Әділбек
Майкөтов Әділбек (1870, Атбасар уезі, Сарышөп ауылы – 1919, Атбасар қаласы)– Казақстандағы революциялық қозғалыстарға белсенді қатысушы. Атбасардағы 2 сыныптық орыс-қазақ мектебін (1887), Омбыдағы фельдш. мектепті (1981) бітірді. Омбыда оқып жүрген кезінде саяси жер аударылған – революция жасауға ұмтылған көтерілісшіл жастармен танысқан. Мектепті бітіргеннен кейін Майкөтов Атбасар уезінің Теріссаққан және Теңіз болыстарында фельдшер болып жұмыс істеді. 1905 – 07 жылдары төңкеріске қатысып, қазақ еңбекшілердің наразылық бас көтерулерін ұйымдастырған. 1916 жылы ұлт-азаттық көтерліске қатысып, Ақпан буржуазия-демократиялық төңкерісінен кейін 1917 жылы кедейлердің арасында үгіт-насихат жүргізді. 1918 жылы Майкөтов пен С.Н. Царевтің басшылығымен Атбасарда Кеңес үкіметі орнады. Осы жылы Кеңестердің уездік съезінде (17 – 20 ақпан) Майкөтов Жұмысшы, солдат, шаруа және мұсылман депутаттардың уездік кеңесінің мүшесі, 1919  жылы Атбасар уездік кеңесі төрағасының орынбасары болып сайланды. Колчак тылында партизан қозғалысын ұйымдастырып, Атбасар уезіндегі көтеріліс басшыларының бірі (1918 – 19) болды. 1919 жылы маусымда Колчак армиясы әскерлерінің қолынан қаза тапқан. Атбасарда Майкөтов атында көше бар және ескерткіш орнатылған. Астана қаласындағы педагогикалық училищеге, облыстың бір шаруашылығына есімі берілген.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы.

ҚР ПА 811-қор, 1-тізбе, 7-іс, 1-5 парақ; 9-іс, 27-28 парақ;  Нүрпейісов К., Алаш һәм Алашорда, А., 1995.

Санат:Тұлғалар
Майдан

## '''Майдан'''
Майдан– 
*Соғыс қимылдары жүріп жатқан аймақ; 
*Әскердің белгілі бағытта соғыс қимылдарын жүргізу үшін бір қолбасшының қарауына оперативті топтастырылуы; 
*Әскер сапының маңдайшеп қатары.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Майқайың алтын кен байыту комбинаты

## '''Майқайың алтын кен байыту комбинаты'''
**Майқайың алтын кен байыту комбинаты**— түсті металл өнеркәсібі орны. 1932 ж. құрылған. 1997 ж. қарашада “Ист пойнт холдинг ЛТД” компаниясының (Кипр) құрамындағы “ДП Хандел ГМБХ“ фирмасының басқаруына берілді. Минералдық шикізат өндіріп, өңдеумен айналысады.

Өнімінің негізгі түрлері — 
* алтын
* мыс
* мырыш концентраттары. 
Кәсіпорын құрамында 4 алтын кеніші байыту фабрикасы химия зертханасы, көмекші инфрақұрылым жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы кәсіпорындары
Майқайың алтын кен орны

**Майқайың алтын кен орны** - Павлодар облысы Баянауыл ауданынан солтүстікке қарай 45 км жерде орналасқан. Кен орны туралы алғашқы мәлімет 1895 жылдан белгілі. 1914 жылы мұнда алтынмен бірге мыс өндіруге болатындығы анықталған. 1915 жылдан бастап ағылшындар, тотыққан Майқайың алтын кенінен мыс кентасын өндіре бастады. Барлау және іздеу жұмыстары 1926 жылдан жүргізілді. 

## Жатыс сипаты
Майқайың алтын кен орнында негізінен, 9 кенді телім (Майқайың А, В; С, Д, Е, ұ, Кіші Майқайың, Үлкен Майқайың, Жаңа желі) бар. Бұлардың ішінде қоры жөнінен ең ірісі - “Майқайың В” телімі.  Бұл телімдегі 8 кен денесінің қоры балансқа алынған. Кеннің линза пішінді кен денелері солтүстік-батысқа қарай 80-90°-тан (жоғарыда) 35-55°-қа дейінгі (төменде) бұрыштар жасайды. Тотығу белдемінің тереңдігі 30 м-дей, сеппе, тұтас типтердегі кентастар, барит-полиметалл, полиметалл, колчедан-полиметалл, барит, күкірт-колчедан құрамды болып келеді.

## Минералдары, құрамы
Басты кентас минералдары - пирит, сфалерит, халькопирит, саф алтын, ковеллин, күміс, куприт, малахит, өңсіз кентастар, аргентит, борнит. Басты металдары мен пайдалы құраушылары - алтын,  күміс, мыс, мырыш, қорғасын, күкірт, барит; қосымшалары - андий, селен, теллур, кадмий, таллий, германий

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы кен орындары
Санат:Алтын кендері
Майра Уәлиқызы Шамсутдинова

**Майра Уәлиқызы Шамсутдинова**– халық әншісі, композитор. 1896 ж. 6-мамырда Кереку (қазіргі Павлодар) қаласында дүниеге келген. Майра жасынан гармон тартып, ән салған. Кереку, Баянауыл, Семей аймағындағы жәрмеңке, той-думандарда өнер көрсетіп, есімі елге жайылған.

## Өмірбаяны
1890 жылы қазіргі Павлодар облысы Павлодар қаласында дүниеге келді. Майра 13 жасынан бастап  көптеген тыңдаушылар алдында өнерін көрсете бастаған.

## Шығармашылығы

Дауысының ауқымдылығы класскалық,  жеке және сол заманғы шығармаларды орындау мүмкіндігін беретін. 

Ол қазақ, татар, орыс тілінде кәсіби орындаушылығымен таң қалдыратын. Әміре Қашаубаев және Иса Байзақовтардың қатарында өзінің өнерін Баянауыл және Қоянды жәрмеңкелерінде көрсеткен. 

1926 жылы  әйгілі этнограф-музыкант А.В. Затаевичпен кездесіп,  өзінің орындауындағы жеке әндері мен 13 халық әндерін жазған.

«Майра» әні өте танымал болды (басқа атауы— «Убайра», «Райра», «Хару-раку-райра»)- ақындар өнерінің салтында шығарылған өзіндің әуендік «автопортрет».

### Шығармалары

*“Ахау, Семей”
*“Гауһар тас”
*“Ертіс”
*“Сәулем-ай”
*“Мақпал”, т.б. халық әндері болды.

Александр Затаевич Майраның орындауында 
*“Мақпал”
*“Көкмайса”
*“Қарағым-ау”
*“Қаракөз”
*“Баянауыл”
*“Телқоңыр”
*“Даланың әні”
*“Құрбымжай”
*“Алқарағай көк”
*“Хұсни құрдас”
*“Смет” әндерін жазып алып, нотаға түсірген.
Ол өз орындауында жаздырған “Майра”, “Қызыл гүл”, “Өкшесі етігімнің айнала жез”, “Бақша” әндерінің авторы. Әншілік өнерді кәсіби дәрежеде меңгеріп, өзіндік нақышпен сырнайға қосылып айтқан. Қазақ әндерімен қатар татар, орыс әндерін де нақышына келтіре орындаған. 1927 ж. 1-мамырда Керекуде қайтыс болды. Майраның әндерін композиторлар Евгений Брусиловский “Қыз Жібек” операсында, Александр Зильбер “Қайта туған Қазақстан” симфониясында, Бақытжан Байқадамов “Майра” хор капелласында пайдаланды. Әбділда Тәжібаев “Майра” атты пьеса, поэма жазды. Майраның әндері Ахмет Жұбановтың, Мақсұтбек Майшекиннің, т.б. назарына ілігіп, жазбаға түсіп өңделген. Бүгінде оның 20-ға тарта әндері белгілі болып отыр. “Майра және өнер” атты жинақ шықты. Майра Уәлиқызы атындағы әншілер байқауы өткізіліп тұрады.

## Пайдаланылған cілтемелер


## Әдибиет
Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарскаое Прииртышье)

Санат:Қазақстан татарлары
Макет

thumb|right
thumb|right
1)**Макет** (полиграфияда) — газет-журналда немесе кітапта берілетін материалдардың, мәтіннің немесе суреттердің орналасуын алдын ала көрсететін үлгі-жоба. Макет материалдарды бетте дұрыс және дәл орналастыру әрі газеттің немесе журналдың сыртқы көрінісін тартымды ету үшін қажет. Баспа мекемелерінде кітаптың жалпы таралымын шығармас бұрын байқау нұсқасын да макет деп атайды. Макеттеу — басылымды көркем безендіру, сапасының жоғары болуын алдын ала айқындайтын көрсеткіш. Кітаптар мен журналдарда, негізінен, жапсырма макет — терім, клише көшірмелерін үлгі қағазға жапсыру арқылы жасалған макет; газеттерде график. Макет — газет беттерінің графикалық шартты сызық белгілері арқылы үлгі қағазға түсірілген нақты жобасы қолданылады. Қазіргі уақытта баспа мекемелерінде компьютерлік техниканың кеңінен қолданылуына орай макет жасау едәуір жеңілдеді.
2)**Макет**, декорация макеті - театрда спектакльдің декорациялық шешімінің белгілі  масштаб бойынша кішірейтіліп жасалған моделі. ОЛ театр суретшісінің эскизі (нобайы) бойынша орындалады. М. сахна кеңістігін  композиц. тұрғыдан бағдарлауға, актерлер ойынына арналған ашық алаң мен мизансценаларды белгілеуге мүмкіндік туғызады. М - тің негізінде декорация сызбасы жасалады. Әдетте М-тің көрмеге қоюға және жұмыс барысына арналған екі түрі болады. 
*Сәулеттiк макет - ғимараттардың көлемдi суретi.
*Түпнұсқа-макет - келешек баспа шығарылымымен толық дәл келетiн түпнұсқа.
*Электрондық макет - бұйым және электрондық түрдегi оның компоненттерi туралы қорытылған мәлiмет.
*Қала құрылыс макет - табандатқан шағынаудан немесе қаланың макетi. Масштабта жиi 1:1000-1:5000Көрiнiс макетi - жердiң макетi. Тау, Көл, бедер, қандыағаштар және тағы басқаларды бейнелейдi.
*Интерьер макеттерi - пәтер немесе коттедждiң iшкi жайғасуларының көрсетедi.
 Қазақ мәдениеті

## Дереккөздер
Макинск минералды суы

**Макинск минералды суы** — шипалы жер асты су көзі. Ақмола облысы Макинск қаласынан шығысқа қарай 7 км жерде. Макинск минералды суының аймағын гидрогеологиялық тұрғыдан зерттегенде құрамында радоны бар жер асты суы табылған. Бұл жерде 50 — 71 м тереңдікте 15 ұңғыма қазылған. Минералды су 3,2 м тереңдіктен басталады. Судың деңгейі 10,7 м-ге төмендегенде, ұңғымадағы су шығымы 2,7 л/с-қа жетеді. Жер асты суының минералдығы 0,4 г/л, ал температурасы 7°С. Судың құрамы хлоридті-гидрокарбонатты, натрийлі-кальцийлі, кейде гидрокарбонатты-хлоридті магнийлі. Макинск минералды суының емдік қасиеттері жоғары және 38°С-қа дейін қыздырса, бальнеологиялық мақсатта қолдануға болады.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан минералды сулары
Майкүбі қоңыр көмір алабы

## '''Майкүбі Қоңыр Көмір Алабы'''
Майкүбі Қоңыр Көмір Алабы, Павлодар облысында Баянауыл ауданында, Павлодар қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 160 км жерде. Алап Сарыкөл, Шөптікөл, Талдыкөл, Тасқұдық және Тамды кен орындарына бөлінеді. Мұндағы қоңыр көмір туралы мәлімет 19 ғ-дың басында алынған. Алғаш А.А. Краснопольский зерттеді. Төменгі-ортаңғы юра көмірлі қабатының қалыңдығы 1850 м. Майкүбі Қоңыр Көмір Алабы 4 свитаға: 
*ащыкөл
*талдыкөл
*шөптікөл 
*жиренкөлге жіктеледі. 
Олардың ішінде талдыкөл мен шөптікөл свиталарының 500 — 650 м қимасында негізгі көмір қабаттары мен горизонттары орналасқан. Шөптікөл свитасында қалыңдығы 25 — 30 және 15 — 25 м болатын екі көмір горизонты, ал талдыкөл свитасында 4 көмір горизонты бар. Қалғандары бір-бір қабаттан (қалыңд. 5 — 6 м) тұрады. Алаптың көмірі гумустық,  күлділігі орташа (25 — 28%). Көмір шамалы күкіртті (0,5 — 1%) және фосфорлы (0,1%). Жанғыш массасының жылу бөлгіштігі 7 — 7,5 мың ккал/кг. Шайырдың шығымы 4 — 7%, кейде 10%, шөптікөл свитасында құрғақ көмірге шаққанда гумин қышқылы 5% және битум 2,5% шамасында. Көмірді газға айналдырғанда жылу бөлгіштігі 1000 ккал/м3 болатын 3,5 м3/кг газ алынған. Сапалық көрсеткіштері бойынша алаптың көмірін жоғары сапалы энергетикалық отын, газға айналдыруға, кокстегенде Қарағанды алабындағы долинка свитасының көміріне қоспа ретінде пайдалануға болады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Майқайың

**Майқайың** — Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы кент (1937 жылдан), Майқайың кенттік әкімдігі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Баянауыл ауылынан солтүстікке қарай 72 км-дей жерде, құрғақ дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы: кешегісі, бүгіні
Іргесі 1915 жылы ағылшын концессионерлік қоғамының осы маңдағы полиметалл кені өндіруіне байланысты қаланған. Кеңес өкіметі жылдарында полиметалл кенін игеру кеңінен қолға алынып, “Майқайың алтыны” деп аталатын комбинаты салынды. Қазіргі Майқайың қазақ  полиметалл кентасын өндіру мен байытудың маңызды орталығы және ол Майқайың алтын АҚ-ның иелігінде. Құрамында ашық кеніш пен байыту фабрикасы, дизелдік электр станциясы бар. Ол Екібастұз ГРЭС-інің электр беру желісімен байланысқан. Мұнда мыстың, қорғасынның, мырыштың, алтынның және күмістің концентраттары шығарылады. Олардан басқа республикадағы лак-бояу заттарына арналған шикізат есебінде барит кені өндіріледі.

## Өнеркәсіп орныдары
Басқа өнеркәсіп орындарынан Майқайыңда нан зауыты, лимонад цехы, қабырғалық құрылыс материалдар блоктары зауыты, машина жөндеу шеберханасы, автобаза, мұнай базасы бар. 

## Инфрақұрылымы
Білім беру мен денсаулық сақтау мекемелерінен 2 орта, 1 орталау мектеп, 2 балалар бақшасы, кеншілер клубы, кинотеатр, 3 кітапхана, аурухана, санэпидстанция, бірнеше дәріханалар жұмыс істейді. Ауыз су және техникалық сулармен Ертіс-Қарағанды каналынан тартылған су құбыры мен ұңғымалар арқылы қамтамасыздандырылады. Майқайың арқылы Павлодар-Шымкент мұнай құбыры өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы елді мекендері
Петр Емельянович Маковецкий

**Маковецкий Петр Емельянович** (туған жылы - өлген жылы белгісіз) — этнограф.

Қазақтардың дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарын зерттеген. Семей облысы статистикалық комитеттің құрметті мүшесі болған. Семей қаласының бітістіруші судьясы қызметін атқарған. Маковецкий Семейге жер аударылған Ресей интеллигенттері С.С. Гросс, А.Л. Блек, А.А. Леонтьев, Н.И. Долгополов, П.Д. Лобановский, Е.П. Михаэлис, т.б. кісілермен достық қарым-қатынаста болып, оларды этнографиялық зерттеу жұмысына тартқан. Ол Абайдан қазақтың бұрынғы билік заңдарын, жол-жораларын жазып алған. 
* 1886 жылы Маковецкийдің басшылығымен “Қырғыздардың заңдық әдет-ғұрыптарын оқып-үйренуге арналған материалдар” атты кітап шығарды. 
* 1887 жылы Семей статистикалық комитетінің жалпы жиналысында облыс этнографиясын зерттеу жөнінде Маковецкий ұсынған бірнеше ғылыми жоспарға сәйкес Семей мұражайына көптеген этнографиялық заттар жиналды. 
* Олардың 30-ға жуығы 1887 жылы Екатеринбургтегі Сібір-Орал ғылыми-құрылыс көрмесіне қойылды.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Ресей этнографтары
Санат:Шығыстанушылар
Макроиондар

**Макроиондар** — құрамында ионды функционалды топтары бар макромолекулалар. Олар полиқышқылдар, полинегіздер және полиамфолиттер болып бөлінеді. Макроиондар табиғи түрінде (нуклейн қышқылы, ақуыз, целлюлоза, т.б.) кездеседі және жасанды жолмен (синтетикалық макроиондар) алынады. Олар полярлы еріткіштерде жақсы ериді, электр тогын өткізеді, әр түрлі қосылыстармен белсенді  әрекеттеседі. Макроиондар өнеркәсіпте, медицинада, фармацевтикада, т.б. кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Химия
Максимум

***Максимум*** ( – ең үлкен) – берілген Е жиынындағы *f(x)* функциясының ең үлкен мәні;  max f (x) түрінде белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Мақал-мәтелдер

**Мақал** — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақтан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”), ("Ер жігіттің екі сөйлегені өлгені"), (Жақсы сөз - жарым ырыс).

**Оның мәтелден ерекшелігі:**

1.	Құрылысы жағынан екі, үш бөлімді болады.

2.	Ой нақты айтылады.

3.	Ақыл-кеңес, үлгі-өнеге түрінде айтылады.

**Мәтел** — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұлымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).

**Оның  мақалдан ерекшелігі:**

1.	Көбіне бір бөлімді болады.

2.	Ой ишара, тұспал түрінде айтылады.

3.	Көбіне эмоциялық мағына басым болады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Мақал-мәтелдер

Санат:Фольклор
Санат:Әдебиет жанрлары
Мақат мұнай кен орны

**Мақат мұнай кен орны** — Атырау облысы Мақат ауданында, Атырау қаласынан шығысқа қарай 100 км жерде. Кен орны 1913 жылы ашылған. Құрылымы 1931 жылы гравиметрлік түсіру және құрылымдық-карталық бұрғылау арқылы анықталған.

## Геологиясы мен сипаты
Төменгі бор, ортаңғы юра, пермь-триас түзілімдерінен мұнай қабаттары барланған. Олардың тереңдігі 37 м-ден 526 м-ге дейін, қалыңдығы 15-30 м аралығында. Горизонттар терригенді түзілімдерден тұрады, коллекторлары кеуекті (22,9-32,7%), мұнайға қанығу коэффиценті 0,47-0,81. Мұнайдың өнімділігі 0,3-3,3 м3/тәулік, температурасы 13-27°С, тығыздығы 0,803-0,895 г/см3.

## Құрамы
Мұнай құрамындағы күкірттің мөлшері 0,25- 0,28%, парафині 0,25-0,8%. Қабаттың суы хлоркальцийлі, тығыздығы 1,096-1,147 г/см3, минералдығы 131,2-190,6 г/л. Кен орны пайдаланылуда.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Мақұлдау

**Мақұлдау**, *ратификациялау* – халықаралық шартты бекітудің соңғы сатысы, халықаралық шарт жасасқан мемлекеттің жоғарғы өкілді органының немесе мемлекет басшысының шартты бекітуі. 

Мақұлдау екі құжатпен: халықаралық құқықтық және мемлекеттің ішкі құжатымен жүзеге асады. Халықаралық құқықтық аяда мақұлдау мемлекеттің халықаралық құқықтық құжаттың өзі үшін міндеттілігін мойындағанын ресми түрде білдіреді. Ал ішкі аяда мақұлдау халықаралық құқық нормаларына ұлттық құқықтық заң күшін береді. 

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық құқық
Санат:Конституциялық құқық
Малақай

нобай|Малақай киген қырғыз
**Малақай**— Орталық Азия халықтары ерлерінің киетін бас киімі. Оны құндыз, бұлғын, сусар, жанат, түлкі, қарсақ, суыр т. б. аңдар мен құлын, бұзаудың терісінен, қозы мен лақтың елтірісінен тігеді. Малақай маңдайдан, екі құлағы мен төбесінен және артқы құлағынан тұрады. Малақайдың төбесін екі түрлі тәсілмен пішеді. Бірінші теріні төрт не алты сай (қиық) етіп пішіп алады да, біріктіріл құрайды. Оның сайларының түйісетін ұштары үшкіл болады да, етек жағы тік төрт бұрыш тәрізді болып келеді. Содан кейін оның етегін тік төрт бұрыш пішінді ұзыншақ етіп қиып алып, қусырып тігеді, оған дөңгелек төбе қондырылады. Малақайдың маңдайы оның екі құлағының арасына дәл келетіндей төрт бұрыш пішінді болады. Артқы құлағының биіктігі маңдайының биіктігінен сәл кемдеу, кейде бірдей етіп алынады. Оның ұзындығы екі құлақтың арасына дәл сиып тұрарлықтай болуға тиіс. Малақай тіккенде теріге өлшеп пішілгек астарға мақта не жүн тартып, екінші бетіне бидай — шүберек салып сыриды.

Мұның сыртынан терімен тыстал астары мен тері тысын бір-біріне тігін жапсырады. Тігін болған соң қалыпқа кигізіп кереді. Малақай әрі жылы, әрі сыпайы бас киім. Қазіргі кезде кәсіпорындар өте сәнді малақай тігіп шығарады. Малақайды ерлермен бірге әйелдер де кие ді.

## Дереккөздер

Санат:Бас киімдер
Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Жақыпбек Малдыбаев

**Малдыбаев Жақыпбек** (15 мамыр 1907, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Шеңгелді ауылы – 8 маусым 1938, Ташкент маңы) — тұңғыш қазақ ұшқышы. Ауыл мектебінде мұсылманша сауат ашып,  алтын кендерінде, ауылдық кеңестерде әр түрлі қызмет атқарған.

Найман тайпасының Қаракерей руынан шыққан. 1929 жылы әскер қатарына алынып, Түркістан ерекше атты әскер бригадасының 82-полкінде взвод командирінің көмекшісі болды. 1932 жылы наурыздан Біріккен Орта Азия әскери мектебінің кавалерия бөлімшесінде оқыды. 1933 жылы 1 қаңтарда ұшқыштар және ұшқыш бақылаушылар даярлайтын мектепті, онан соң әскери әуе күштері жанындағы арнайы әскери қызмет курсын бітірді. 1934 жылы 24 шілдеде Орта Азия әскери округінің Сталинабад қаласындағы 40-ерекше авиация отрядына аға ұшқыш-бақылаушы және фотоқызмет бастығы болып, 1937 жылы 19 маусымда ұшқыштар звеносы флагштурман қызметіне тағайындалды. Кейбір деректерге қарағанда Малдыбаев 1937 жылы 17 наурыз 1938 жылы 14 қаңтар аралығында Мәскеудегі әскери-әуе академиясының штурмандық бөлімінде оқыған. Хасан көлі маңындағы ұрысқа, Испаниядағы азамат соғысына қатысқан. Ұшақ апатынан қазаға ұшырады. Зайсан қаласында, Күршім, Марқакөл ауылдарында көше аттары, Шеңгелді ауылындағы мектеп Малдыбаев есімімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Малеевск

**Малеевск** — Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы ауыл, Малеевск ауылдық округі орталығы. Іргесі 1887 жылы полиметалл кен орнын игеруге байланысты қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Алтай қаласынан солтүстікке қарай 11 км-дей жерде, Бұқтырма өзенінің бойында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы елді мекендері
Малма

**Малма** – айранның сары суына ұн, кебек қосып, ашытып, тері илейтін сұйық зат. Малма жасау үшін сүтті пісіріп, суытып, қаймағын сыпырып алып, жылы жерге қояды да «ұйытқы»  (мөндір,мәйек, күміс сақина салып қойса да болады) қосады, сонда сүт ұйып, айранға айналады. Айран тәтті болу үшін ұйытқыға су қосып, сүт құйып араластырып, жылыдай бүркеп тастайды. Ұйыған соң айранды қап-дорбаға құйып, аузын байлап, астына астау ағаш қойып, іліп қояды. Астауға жиналған айранның сары суына ұн, кебек қосып былғап, теріні салып бетін жапқан қақпақты таспен бастырып тастайды. Иде жатқан теріні күніне үш-төрт рет аударыстырып отырады. Жиі сапсып отырмаса, теріге толық иі сіңбей, әр жері көк аязданып, қатқыл болып қалады. Ишілер ондай теріні «керғайзан болып қалды», - дейді де, үстеп ұн, кебек, сарысу қосып, теріні тағы да біраз уақыт малмаға салып, жылырақ жерге қойып, жиі-жиі аудастырып Идің жақсы сіңуін  қадағалайды.  Жылқы терісі қалыңдығына қарай малмада шамамен 15-20 күндей жатады. Терінің  иі қанғанын білу үшін, түгі жағынан ұстап, екі жаққа тартып көреді. Жақсы иі сіңген терітүгінің түбінен ағарып жарылады. Немесе теріге тебен ине шаншығында жеңіл сұғылса, онда терінің иі қанғаны. Содан соң теріні малмадан алып, көлденең ағашқа асып қояды да, қырғымен қырып, әрі иін, әрі түгін, әрі шелін алады. Иі сіңіп ісінген тері тазарғанымен көгілжім тартып, шикілігі білініп тұрады. Бұдан әрі үй үстіне керіп, түрде аязға сорғызады. Мұны «аязға пісіру» деп те атайды. Он шақты күн аяз сорған тері аппақ болып ширайды. Сол кезде үйге кіргізіп, тобарсыта кептіріп алады да, талқыға салады. Талқыдан шыққан сиыр терісінен әдетте айыл, тартпа, құйысқан, өмілдірік, үзеңгі бау, қамытқа құлақ бау жасайды. Жылқы терісінен жүген, қамшы, шылбыр т.б. өреді. Ал серке терісінен неғұрлым нәзік таспадан өрілетін мүліктер жасалады.

## Дереккөздер
Малтатас

**Малтатас** — шөгінді тау жынысы. Малтатас өзен арналарында, оның теңіздер мен көлдерге құяр сағаларында, теңіз жағалауында жиналады. Малтатас тың қалыптасу ерекшеліктері оны құрайтын сынықтардың құрамы, жұмырлану дәрежесі, пішіні, т.б. бойынша анықталады. Малтатас Қазақстанда таулы өзендер мен тау етектері аймақтарының шөгінді қабаттарында көп кездеседі. Ол құрылыс материалы ретінде кеңінен пайдаланылады. 

**Малтатас** *(қойтас)* - ірі кеуек кесекті негізінен малтатас пен кұм аралас құралған тау жынысы.

## Дереккөздер


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Мақпал

**Мақпал** — жұмсақ түкті барқыттың бір түрі. Мақпалдың үш түрі бар: қара мақпал — қара барқыт; қой мақпал — түкті пүліш; қырмызы мақпал — қызыл күрең барқыт. Қазақ халқы мақпал деп көбіне бір тегіс, түгі тықыр әрі түсі қара барқытты атаған. Мақпалдан бешпет, қамзол, кәзекей, тақия, қасаба, бөрік, т.б. ұлттық киім түрлері мен күнделікті тұрмыста қолданылатын бұйымдар (тұскиіздер, төсек жапқыш, т.б.) тігіледі.

## Дереккөздер

Санат:Маталар
Мальтоза

**Мальтоза** — екі альфа глюкоза қалдығынан құралған табиғи дисахарид; С12Н22О11. Ол крахмалдың құрылымдық фрагменті. Бос күйінде көптеген өсімдіктерде, әсіресе өнген арпа құрамында кездеседі. Мальтоза жартылай ацетальгидроксилінің кеңістікте орналасуына байланысты. Суда жақсы, пиридинде шектеулі түрде ериді, ал спиртте, эфирде ерімейді. Дәмі тәтті. Мальтозаны синтетикалық жолмен D-глюкозадан және крахмалға амилазамен әсер ету арқылы алады. Мальтоза микробиологияда құнарлы орта компоненті  болып табылады.

## Дереккөздер
Малюс Заңы

**Малюс Заңы** — анализатордан өткен сызықты поляризацияланған жарық қарқындылығының cos α-ге пропорционал азаятындығын өрнектейтін заң; мұндағы α — жарық поляризациясы жазықтығы мен прибор (анализатор) арасындағы бұрыш. Бұл заңды 1810 жылы француз физигі Э.Л. Малюс (1775 — 1812) ашқан. Егер І0 және І — анализаторға түсетін және одан шығатын жарық қарқындылықтарын сипаттаса, онда Малюс Заңы бойынша: І=І0cos2α түрінде орындалады. Өзгеше (сызықты емес) поляризацияланған жарықты екі сызықты поляризацияланған құраушылардың қосындысы түрінде қарастыруға болады. Олардың әрқайсысы үшін Малюс Заңы орындалады. Барлық поляризациялық приборлардан өтетін жарық қарқындылығы Малюс Заңы бойынша есептеледі, ал Малюс Заңы ескермейтін, α-ға тәуелді болатын шағылу кезіндегі шығындар басқа тәсілмен қосымша анықталады. Жарық қарқындылығын өлшеуге арналған оптик. құрал — поляризациялық фотометрдің құрылысы Малюс Заңына негізделген.

## Дереккөздер

Санат:Физикалық заңдар
Санат:Оптика
Мамай

**Елді мекендер:**

* Мамай – Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл.
* Мамай – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Мамай – Алтын Орда қолбасшысы. 
* Мамай – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ағынсыз көл.
Мамай сұлтан

**Мамай Сұлтан** (т.ж.б. — 1728) — Кіші жүз ханы Әбілқайырдың немере інісі Тоқтамыстың ұлы, Хиуа ханы. Ағасы Әбілқайыр хан ұстанған сыртқы саясатты қолдап, Жоңғар хандығына қарсы күресте Ресей империясына арқа сүйемекші болды. 1718 жылы 5 наурызда Сібір губернаторы князь М.П. Гагаринмен келіссөздер жүргізу мақсатында Тобылға аттанған өкілдікті басқарды. Шыңғыс хан заманынан Хорезм Жошы ұлысының бір бөлігі болғандықтан, 18 ғасырда Хиуа ханының тағында Кіші жүзден шыққан қазақ хандары отырды. Осы тәртіпке сай Шерғазы хан (1715 — 28) қайтыс болған соң Хиуа билеушілері Мамай Сұлтанды хан сайламақ болды. 1728 жылы Мамай Сұлтан Хиуа ханының тағын иемденді. Хиуалықтардың арасында Мамай Сұлтан “Сарыайғыр хан” деген атпен белгілі болды. Аз ғана уақыт билік құрып, дүние салды. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ сұлтандары
Мақам

**Мақам**, мақамдау – араб, парсы халықтарының орта ғасыр әдебиетіндегі күрделі әңгіме жанры. Қазақ тілінде әуен, ырғақ, саз мағынасында қолданылады. Мақам – мәнерлеп, қирағаттап сөйлеу, қара сөзді немесе өлеңді ырғақпен, сазбен айтуды білдіреді.

## Дереккөздер
Мамания мектебі

**“Мамания” мектебі**, “Қарағаш” мектебі, “Медресе мамания”,  Қазақстанда (қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданының Қарағаш деген жерінде) 20 ғасырдың басында жұмыс істеген. 

Жетісудың атақты байы Маман балалары Тұрысбек, Сейітбаттал және Есенқұл қажылар 1899 жылы ұйымдастырып, 1903 — 04 жылы салып бітірген. Мектептің құрылыс жобасы, оқу бағдарламасы, ішкі ережелері Уфадағы “Медресе-Ғалияның” оқу-тәжірибесіне негізделді. Көптеген ру басшылары “орысша оқыған соң балаларымыз діннен шығып кетеді” деп, балаларын оқуға бермегендіктен, алғашқы жылдары мектепте, негізінен, Маманның балалары мен қыздары және олардың малшы-жалшыларының балалары оқыды. Мектепте арнаулы оқу орындарын бітірген қазақ, татар мұғалімдері сабақ берген. Сабақ ана тілінде жүргізілді. Орыс тілі 4-сыныптан бастап жеке пән ретінде оқытылды. Мектепте діни сабақпен қатар жаңа пәндер (география, есеп, орыс тілі, ана тілі, т.б.) оқытылды.

Онда дәріс берген мұғалімдердің қатарында қазақ зиялыларының көрнекті өкілінің бірі Ғ.Мұсағалиев болды. Мамания Мектебін бітірген қазақ жастары Ақсу, Қапал, Лепсі елді мекендерінде бала оқытып, мұғалімдік қызмет атқарды. Б. Сүлеев, М. Ермектасов, Ә. Жайшыбеков, ақын І. Жансүгіров — Мамания мектебінің түлектері. 1928 жылы қазақ байларын кәмпескелеу кезінде Маманның ұрпақтары жер аударылып, қуғын-сүргінге ұшырады. “Қарағаштағы” мектептің өртенбей қалған бөлігі жөнделіп, жетім балалардың төрт сыныптық мектеп-интернатына айналды. 30-жылдары Шелек ауданынан 50 жетім баланың келуіне байланысты Қарағаштағы оқу ордасы жеті жылдық КЖМ (колхоз жастар мектебі) деп аталып, 200 орынды балалар коммунасына айналды. Мектеп жанында ағаш, темір, қағаз жұмыстарына арналған шеберхана, су диірмені, наубайхана тұрақты жұмыс істеді. Шаруашылық қаржысымен коммуна балаларға қажетті тамақ, киім, төсек-орын, оқу құралдарын сатып алып отырды. 1935 жылы оқу орны аудан орталығы Ақсуға көшіріліп, мектеп Ақсу орта мектебі деп аталды. 40-жылдардың басында Ы. Алтынсарин мектебі аталды.

## Дереккөздер


Санат:Алматы облысы мектептері
Манас асуы

**Манас** - Талас Алатауындағы ең биік асу, Қырғызстан жерінде.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 4484 м. Суайырық жотадағы ірі мұздықтан, граниттен түзілген екі шың көтерілген. Тау басындағы мұздықтан Майдамтал, Ойқайың, Ақсу, Қасқасу өзендері бастау алады. Асу арқылы тек мамыр-қыркүйек айлары аралығында өтуге болады.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан таулары
Манат қыз

**Манат қыз**, Манат Бекбергенқызы (1858, Бәйдібек ауданы – 1890) – ақын, әнші.

Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.

Он төрт жасынан бастап жиын-тойларда ақындармен айтысқа түседі. Манат қыздың ақын ретінде қалыптасуына немере ағасы ақын Жылқыбайдың әсері мол болды. Манат қыз жеті жасқа толған шағында сөз сайысына түсіп, көркемдігі жағынан айтыс өнерінің озық үлгілеріне қосылатын мұра қалдырды. Ел арасында атағы жайылып, Күдері қожа, Бұдабай сынды ақындармен да айтысқа түскен. Ол халық әндерін шебер орындайтын әншілік өнерімен де танылған. Бертінге дейін Қаратаудың күнгей жағында ел арасында айтылып келген «Күләндауылыай», «Қаршыға», «Өтеді-ай жалған», т.б. әндерді орындаған. Манат қыздың Мұсабекпен айтысы «Айтыс» жинағында жарияланды (1-кітап, 1965)

## Дереккөздер


Санат:1858 жылы туғандар
Санат:Бәйдібек ауданында туғандар
Санат:1890 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Мандат

**Мандат** ( – тапсырма) — 1) талап, міндет; 2) қандай да бір тұлғаның құқығы мен өкілеттігін растайтын құжат (мысалы, депутаттық мандат); ұсынушының қандай да бір өкілеттігі немесе құқығының заңдылығын куәландыратын құжат.3) Рим империясында императордың құқық қолданушылық мәселелері бойынша лауазымды адамдарға нұсқау ретінде шығарылатын  қаулысы. Көбіне бұл құжат империяның әкімшілік бөліністеріндегі императордың өкілдері мен преторлардың құқықтық мәселелеріне қатысты шығарылды. Бұл құжаттар — Рим құқығының қайнар көздерінің бірі болып саналады.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Санат:Құқық
Санат:Заң
Маниах

**Маниах** (т.ж.б. — 568) — Түрік қағанатының Византияға жіберген елшісі, соғды көпесі. Түркілер мен олардың билігінде болған соғдылар Византиямен тікелей сауда байланысын орнатуға мүдделі еді. Иран бұған басты кедергі болды. Маниах алғашында Хұсрау І Ануширван патшадан Иран жері арқылы Византияға қарай жібек мата алып өтуге рұқсат сұрау үшін жіберілген елшілікті басқарды. Алайда Маниах елшілігі сәтсіздікке ұшырады. Хұсрау І Ануширван Византияға апарылуы тиіс жібек матаның бәрін сатып алуға бұйрық беріп, оларды Маниахтың көзінше өртетті. Бұл әрекеттің астарында түркілер мен соғдылардың Византиямен тікелей сауда қатынасын орнатуына деген қарсылық жатқан еді. Елшілік нәтижесіз аяқталған соң Маниах Истеми (Дизабул) қағанға Иранмен арадағы одақты жойып, Византиямен қарым-қатынасты күшейтуге кеңес берді. Маниахтың басшылығымен аттандырылған елшілік Кавказ арқылы 568 жылы Константинопольге келіп жетті. Византия тарихшысы Менандрдың айтуынша, Юстин ІІ-нің сарайына қағанның “скиф жазуымен” жазылған хатын алып келген. Екі ел арасында сауда келісімі мен Иранға қарсы әскери шарт жасалды. Елшілікті жақсы қабылдаған Юстин ІІ Талас жағалауындағы қаған ордасына өз елшілігін аттандырды.

## Дереккөздер
Манкент

**Манкент**, *Манкес* – орта ғасырдағы қала, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Сайрам ауданы, Манкент демалыс үйінен 2 км солтүстікте орналасқан. 

## Тарихи деректер
12–13 ғасырларда араб географы Йакут оны Исфиджабтың маңындағы қала деп көрсеткен. Қаланың қираған орны Ақсу өзенінің сол жағалауында биік жарқабақтың үстінде, қазіргі Манкент ауылының маңындағы Бұлаққоба қалашығы екендігі ғылыми дәлелденген.
1940 жылы Жамбыл археологиялық экспедиция пункті (жетекшісі Г.И. Пацевич), 1979 жылы Шымкент педагогикалық институты археология экспедиция отряды (жетекшісі А.Н. Подушкин) зерттеген. 

## Қала сипаты
Шығыстан батысқа қарай созыла орналасқан қалашықтың пішіні тік бұрышты. Екі бөліктен тұрады. Ортаңғы бөліктің аумағы 120х140 м. Оны қоршаған дуалдың биіктігі 1–4 м-ге дейін. Шахристан болып есептелетін осы бөліктің шығыс шетінде тік бұрыш пішінді цитадель қалдығы сақталған. Оның ауданы 30х35 м. Шахристанның Ақсу өзені қоршап жатқан солтүстік және шығыс шеттерінің өзеннің деңгейінен есептегендегі биіктігі 15–17 м-ге жетеді. Шахристанның батыс және оңтүстік-батыс, оңтүстік және оңтүстік-шығыс шеттерінен екі алаң қосылады. Бұлар рабадтың қалдықтары болуы мүмкін. Шығыс жағындағы алаңның өлшемі 80х60 м, биіктігі 3–4 м. Оңтүстік алаңның аумағы 80х30 м. Олардың сыртындағы қорғаныс қабырғасының бойында бірнеше мұнаралардың орындары сақталған. Цитадель мен рабадтың арасы ені 20–25 м келетін ормен бөлінген. Рабадтың оңтүстік және батыс шеттері Бұлаққоба бастауымен шектелген. Қалашықтың оңтүстік бөлігі жол және шаруашылық құрылыстарын салу кезінде бұзылған.
Ескерткіштен табылған заттар: су таситын құм құмыра құты, тостақ, саптаяқтардың түрлі сынықтары, т.б. Қарахан дәуірінің сырлы ыдыстарының сынықтары да жиі кездеседі. Осы материалдар негізінде қала 8–12 ғасырларда болған деп шамаланады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Мансарда

**Мансарда**– ғимарат шатыры ішінен жасалған бөлме. Ғимаратқа ерекше сән-салтанат беретін бұл тәсіл 20 ғ-дан бастап Қазақстан сәулет өнерінде кең қолданыс тапты.
Фуат Шәкірұлы Мансұров

**Фуат Шәкірұлы Мансұров ** (10.1.1928 жылы туған, Алматы) — дирижер, ҚазКСР-інің (1967), Татар АКСР-інің (1975) және РФ-ның (1998) халық артисі 

1950 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясының дирижерлік факультетін (А. Жұбанов пен И.А. Зактың класы бойынша) бітірді. Одан кейін Мәскеу мемлекеттік консерваториясында (Л.М. Гинзбургтың класы бойынша) оқыды. 1949 — 52 ж. Қазақ мемлекеттік халық аспаптар оркестрінің, 1953 — 56 жылы Қазақ мемлекеттік опера және балет театрының, Қазақ радиосының симфониялық оркестрінің дирижері болды. 1958 жылдан ҚазКСР мемлекеттік симфониялық оркестрінің құрамымен Германияда, Польшада, Италияда және т.б. шет елдерде өнер көрсетті, ал 1963 жылдан Қазақ мемлекеттік опера және балет театрының бас дирижері болды. 1968 жылдан Татарстан опера және балет театрының, 1969 жылдан Үлкен театрдың (Мәскеу), 1985 жылдан Қазан филармониясы (Татарстан) мемлекеттік симфониялық оркестрінің бас дирижері әрі көркемдік жетекшісі. Сондай-ақ Алматы мемлекеттік консерваториясында педагогикалық қызметпен шұғылданды, Мәскеу мемлекеттік консерваториясында (1980 жылдан профессор) дирижерліктен сабақ берді. 

Мәскеу қаласында өткен Жастар мен студенттердің бүкіл дүниежүзілік фестивалінің (1957), 2-Бүкілодақтық дирижерлер байқауының (1966), Татарстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығы (1994) лауреаты болды. 

Достық және “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Ұмыту обой және оркестр үшін дирижер Фуат Мансұров

Санат:10 қаңтарда туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:11 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Троекуров зиратында жерленгендер
Санат:КСРО дирижерлері
Санат:Ресей дирижерлері
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:КСРО музыка педагогтары
Санат:Ресей музыка педагогтары
Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Татарстан Республикасы алдындағы еңбегі үшін орденінің иегерлері
Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Ресей Федерациясының халық әртістері
Санат:Ресей Федерациясының еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Татар АКСР-інің халық әртістері
Санат:Ресей академиялық музыканттары
Санат:Қазақстан академиялық музыканттары
Санат:Үлкен театр дирижерлері
Санат:Татарстан музыканттары
Санат:Мұса Жәлел атындағы Татар опера және балет театры тұлғалары
Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры тұлғалары
Санат:Ғабдулла Тоқай атындағы сыйлықтың иегерлері
Санат:Мәскеу консерваториясы оқытушылары
Санат:Қазан консерваториясы оқытушылары
Санат:КСРО спорт шеберлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері