open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гендік ағын

нобай|
**Гендік ағын** немесе **гендердің миграциясы** — гендердегі белгілі бір аллельдердің бір популяциядан екінші популяцияға берілуі.

Гендердің миграциясы жаңа түрлердің пайда болуын тежейтін фактор болып табылады, себебі ол популяциялардың арасындағы генетикалық айырмашылықтарды азайтады.

Гендік ағынның қуатына әртүрлі факторлар әсер етеді. Олардың арасында популяциялардың арасындағы арақашықтық, популяция көлемі, ондағы ағзалардың шапшаңдығы, мекендейтін жерінің біркелкілігі, т.с.с.

## Мысалдар
Галапагос аралдарындағы теңіз игуанасы игуаналардың ішіндегі жүзе алатын жалғыз түр. Бұл оқшауланған аралдық популяцияның мысалы, материктегі популяциялармен оның қазіргі уақытта еш гендік алмасуы жүрмейді.

Теңбіл марал Батыс Еуропада таралғаннан бері онда бұрыннан мекендеген кермаралдармен араласып, қазіргі күнде ондағы маралдардың бәрі гибридтер болып кетті деп айтуға болады.

*Mimulus lewisii* мен *Mimulus cardinalis* деген екі туыстас өсімдік түрінің арасында гендік ағын жүрмейді, себебі олардың тозаңдандырушылары әртүрлі болып кеткен (біреуінде аралар болса, екіншісінде колибри құстары).

Санат:Генетика
Қазақстан қазақтарының унисекс есімдері тізімі

Қазақстан қазақтарының 2023 жылға 294 унисекс (ұлға да, қызға да тән) есімдерінің  (10% шекпен) тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша.

## Есімдер тізімі

## Тағы қараңыз
* Қазақ есімдері
* Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі
* Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Санат:Қазақ есімдері
Сыктывкар

Сыктывкар (Сыктывкар (коми тілінен — «Сыктыквар (өзен) қала»; 1930 жылға дейін — Усть-Сысольск) — республикалық маңызы бар қала, Ресейдегі Коми Республикасының астанасы. «Сыктывкар» қалалық округінің әкімшілік орталығы.

Сыктывкарда Коми Республикасының аймақтық мемлекеттік органдары, федералды мемлекеттік органдардың аумақтық құрылымдары, аймақтық коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің штаб-пәтері бар.

Қала Вычегда өзенінің сол жағалауында, Сисоланың құярында орналасқан.

Қалада Петр Истомин атындағы Сыктывкар халықаралық әуежайы, теміржол вокзалы және автовокзал бар.

2012 жылы қала қалалық өмір сүру ортасының тартымдылығы рейтингінде 26,91 индексімен 129 орынды (165-тен) иеленді. 2013 жылы – 27,55 индексімен 128 орынды иеленді.

Атауы

Қала бірнеше ресми және бейресми, бірақ танымал атауларды өзгертті: Усть-Сысола, Усть-Сысольск, Сыктывдин, Сыктывдинпом, Сыктывдинкар, Сыктывкар және қарапайым Кар (яғни, «Қала» - ол кезде Коми Республикасында басқа қалалар болмаған); қала атауы «Владимир-Ленин» (1924 жылы) және «Иосиф-Сталин» деп аталған (1930 жылы).

1780 жылы Ұлы Екатеринаның Жарлығы бойынша Усть-Сысола шіркеуі қалаға айналдырылып, «Усть-Сысольск» деп аталды.

Жергілікті коми-зырян халқы бұл атау компоненттерін өз тілдеріне аударып, қаланы Сыктывдин деп атаған, мұнда Сыктыв — Сысола өзенінің жалпы коми тіліндегі атауы, ал коми тілінде дин (немесе дын) — «жақын» (кеңістік,бір нәрсеге іргелес), яғни «Сысолаға (өзен) жақын жер» деген мағынада.

1930 жылы қаланың 150 жылдығы тойланғанда, Усть-Сысольск қаласы Сыктывкар қаласы (коми тілінде Сыктыв – «Сысола» (өзен), кар – «қала») болып өзгертілді, бұл «Сысолдағы (өзен) қала» деген мағына береді.
Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі

Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін 5351 ер (еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша. Тізімде 90% жуық қазақтың есімдері бар.

## Ер есімдерінің тізімі

## Тағы қараңыз
* Қазақ есімдері

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Санат:Қазақ есімдері
Рибосомалық РНҚ

нобай|Рибосоманың бір бөлігі: ақуыз — көк түсті, рРНҚ — қоңыр түсті
**Рибосомалық РНҚ (рРНҚ)** — рибосоманың негізін құрайтын макромолекула түрі.

Жасушадағы барлық РНҚ арасында рРНҚ ең салмақтысы болып келеді. Ол рибосоманың жалпы массасындағы 65%-ға жуығын алады, қалғаны — рибосомалық ақуыз.

Жасуша ядросындағы ДНҚ-дан генетикалық ақпарат аРНҚ-ға жазылған соң, аРНҚ цитоплазмаға шығарылып, рибосомамен байланысқа түседі. Сөйтіп генетикалық ақпарат рРНҚ-ға беріледі де, рибосомалар ақпаратқа сәйкес ақуыздарды синтездеуге кіріседі. Бұл трансляция арқылы жүзеге асады.

рРНҚ туралы мәлімет медицинада, кейбір антибиотиктерді жасауда қолданылады. Ондай дәрілер белгілі бір бактерияның рРНҚ-сының жұмысын тежеу арқылы аурудың таралуына кедергі орнатады.

Сондай-ақ молекулалық филогенетикада рРНҚ талдауы әртүрлі таксондардың туыстық деңгейін анықтауға көмектеседі.

## Дереккөздер

Санат:РНҚ
Санат:Ақуыз биосинтезі
(16) Психея

**(16) Психея** — Негізгі белдеудегі металды астероидтардың (спектрдің M түрі) ішіндегі ең үлкені. Массасы бойынша барлық астероидтардың ішінде 10-орында тұр.

Оны 1852 жылы 17 наурызда Аннибале де Гаспарис Италиядағы Каподимонте обсерваториясында ашты.

Астероид ежелгі грек мифтерінен белгілі болған Жан құдайы есімімен аталды. Ал астероид таңбасы ретінде көбелек қанаты үстінен жанған жұлдызша сұлбасы таңдалған, себебі гректер жанды көбелек бейнесімен жиі салған.

Бастапқы теорияларға сәйкес (16) Психея планетезимальдың ядросы болып келеді. Аспан денесінің басқа қабаттары бірнеше дәуір бұрын болған соқтығысу нәтижесінде ғайып болды-мыс.

## Зерттелуі
2023 жылдың 13 қазанында НАСА астероидқа өз миссиясын ұшырды. Жоспар бойынша, Psyche ғарыш кемесі астероидқа 2029 жылы жақындайды және оны орбитадан зерттей бастайды.

16 Psyche orbit.png|Орбитасы
Psyche illustration.jpg|Астероид суреті
PIA21499 - Artist's Concept of Psyche Spacecraft with Five-Panel Array.jpg|Миссия суреті

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
* Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі
Санат:Астероидтар
Psyche

**Psyche** — 2023 жылдың қазанында ғарышқа ұшырылған НАСА миссиясы, (16) Психея астероидын орбитадан зерттеуді көздейді.

(16) Психея — Негізгі белдеудегі ең ауыр металды астероид. Жерден жүргізілген радарлық бақылаулар оның темір мен никельден тұратынын көрсеткен.

Psyche астероидқа 2029 жылы жақындайды деп жоспарланған.

Миссия келесі сұрақтарға ғылыми тұрғыдан жауап беруі тиіс:
* (16) Психеяні планетезималь ядросы деп қарастырған дұрыс па? Күннен алшақтығы ондай денелердің құрылысына қалай әсер еткен?
* Осы астероидта мантиясы болған ба, ол қалай және қашан ұшырылды?
* Бұрын астероид балқыған күйде болса, оның қатуы қалай жүрді, ортасынан ба, сырттан бастап па?
* Қату барысында астероидтың магнит өрісі қалай өзгерген?
* Темірмен бірге қорытпалар түзген элементтердің негізгілері қайсы?
* Геологиялық пен топографиялық жағынан (16) Психея тасты және мұзды астероидтардан қаншалықты өзгеше келеді?


Psyche_insignia.svg|Миссия логотипі
Psyche's_Mission_Plan.jpg|Жоспарлы траектория

## Құрылғылар
* Көпспектрлі камера —астероидтың геологиялық және топографиялық түсірілуін қамтамасыз етеді.
* Гамма-/нейтрондық спектрометр — астероидта таралған элементтерді көрсететін құрылымдық картаны жасайды.
* Магнитометр — астероидтың қалдық магнит өрісін өлшейді.
* Deep Space Optical Communication — тәжірибелік лазерлік байланыс технологиясы. Ғарыш кеменің Жермен байланысын 10-100 есе жақсартады деп жоспарлануда. Psyche сигналдарын Калифорниядағы телескоп қабылдайтын болады.

## Қозғалтқышы
Psyche аппаратында төрт SPT-140 (Stationary Plasma Thruster) қозғалтқышы бар. Олар Холл эффектісінің негізінде жұмыс істейді, яғни электрлік қозғалтқыш болып келеді. (16) Психеяға жету үшін химиялық қозғалтқышқа қажет болатын отынның тек 10% ғана жеткілікті болады, әрі жылдамдығы көбірек болады. SPT-140 қозғалтқышы отынды жандырмайды, оны иондандырады және электр өрісі көмегімен соплодан шығарады. Пайда болатын реактивті ағын химиялық қозғалтқыштағыдан едәуір жылдамырақ болады. Отын ретінде ксенон пайдаланылады.

Hall Thruster for Psyche operating at JPL.jpg|SPT-140 қозғалтқышы
Psyche DSOC.jpg|Psyche лабораторияда
Psyche_Liftoff_(KSC-20231013-PH-KLS01_0067).jpg|Ғарышқа ұшырылуы

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:NASA
Санат:Ғарыш зерттеулері
(17) Фетида

**(17) Фетида** — Негізгі белдеудегі тасты астероид.

Оны 1852 жылы 17 сәуірде Роберт Лютер Дюссельдорф обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифтерінен белгілі болған теңіз нимфасының есімімен аталды.

thumb|450px|center|Фетиданың Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
Stardust (ғарыш кемесі)

**Stardust** () — комета тозаңының үлгісін Жерге жеткізген алғашқы ғарыштық миссия, НАСА агенттігінің Discovery бағдарламасы аясында жүзеге асырылды.

Аппарат ғарышқа 1999 жылы ұшырылып, 81P/Вильд кометасының тозаңын Жерге 2006 жылы жеткізді. Негізгі миссиядан бөлек аппарат тағы екі шағын аспан денесін жақыннан зерттеген. (5535) Аннафранк астероидымен жақындасу 2002 жылы орын алды.

2006 жылы миссияның атауы **Stardust-NExT** деп өзгертілді. 2011 жылы аппарат 9P/Темпель кометасының жанынан өтті және өз миссиясын аяқтады.


Asteroid 5535 Annefrank.jpg| (5535) Аннафранк
Stardust - Annefrank falsa cor.png
Wild2 3.jpg|Вильд кометасы
StardustTemple1.jpg|Темпель кометасы

## Дереккөздер

Санат:NASA
Санат:Ғарыш зерттеулері
Өелүн

**Өелүн әже**, **Хоэлун-фуджин**, **Хоэлун-эке** (; 1221 жылы қайтыс болды) – Есугей баһадүрдің бәйбішесі, Шыңғысхан атымен танылған Темучиннің анасы. Өелүн мен Есугейдің басқа балалары — ұлдары Джочи-Хасар, Хачиун, Темуге-отчигин және қызы Темүлен.

## Өмірбаяны
Құпия шежіреде айтылғандай, Өелүн қоңыраттардың бір тармағы олхонут тайпасынан шыққан. Оның туыстары туралы аз мәлімет болса да, «Құпия аңызда» және «Жами ат тауарихте» келтірілген. Оның ағалары Буту, Олар-гурген және Кингиядай-ноян туралы деректер сақталған, олар кейінірек жиені Шыңғысханның арқасында моңғол әскеріндегі мыңдықтардағы орындарды иемденген.

## Естелік
Цонжин-Болдогта Шыңғыс ханның атты ескерткішінің  жанында (500 метр) ханның анасына арналған «Өелүн ана» мемориалдық кешені бар. Өелүн ана ескерткіші Шыңғыс хан ескерткішінің алдында тұрып, соғыстан қайтып келе жатқан ұлын қарсы алғандай әсер тудырады .

## Дереккөздер

Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар
Санат:1221 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шыңғыс хан
Алексей Иванович Екимов

**Алексей Иванович Екимов** (28.02.1945, Ленинград) — кеңестік және американдық ғалым, қатты дене физикасы және оптика саласындағы маман. Физика-математика ғылымдарының докторы. КСРО Мемлекеттік сыйлығының (1976) және химия саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (2023; Мунги Бавенди және Луис Брюспен бірге).

## Өмірбаяны
1967 жылы Ленинград мемлекеттік университетінің физика факультетін (молекулярлық физика кафедрасын) бітірген. 1974 жылы физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін «Жартылай өткізгіштердегі тасымалдаушы спиндердің оптикалық бағдарлануы» тақырыбында диссертация қорғады. 1989 жылы физика-математика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін «Жартылай өткізгіш микрокристалдардағы кванттық өлшемді құбылыстар» тақырыбында диссертация қорғады.

А. Ф. Иоффе атындағы физика-техникалық институтында және С. И. Вавилов атындағы Мемлекеттік оптикалық институтта жұмыс істеді. 1990 жылдар бойы ол Париждегі Политехникалық мектепте, Клод Бернардың Лион университетінде, Макс Планк институтында және Осака университетінде шақырылған профессор болды. 

1999 жылдан АҚШ-та Nanocrystals Technology Inc, Нью-Йоркте бас ғалым болып жұмыс істейді ().

Жүзден астам ғылыми еңбектер мен бірнеше өнертабыстың авторы.

## Сыйлықтар
* 1976 жылғы КСРО Мемлекеттік сыйлығы — «Жартылай өткізгіштердегі электрондар мен ядролардың спиндерінің оптикалық бағдарлануымен байланысты жаңа құбылыстарды анықтау және зерттеу» сериясы үшін (1970-1974).
* 2006 жылғы Гумбольдт сыйлығы.
* 2006 жылғы Вуд сыйлығы (Л. Брюс және А. Эфроспен бөлісті). Оптикалық қоғам (OSA) «нанокристалды кванттық нүктелерді ашқаны және олардың электрондық және оптикалық қасиеттерін алғашқы зерттеулері үшін» марапаттады.
* 2013 ж. — Академик Д. С. Рождественский атындағы оптикалық қоғамының Е. Ф. Гросс медалі.
* 2023 жылғы химия бойынша Нобель сыйлығы.

## Сілтеме
* ЕКИМОВ Алексей Иванович

Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО Нобель лауреаттары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті түлектері
Темүлен

**Темүлен** (; 1170  — ?) -  Есугей баһадүр мен оның бәйбішесі Өелүнннің  қызы, Шыңғыс ханның қарындасы.

## Өмірбаяны
Темүленнің ағалары: Темучин, Хасар, Хачиун және Темуге; олардан басқа, Темулунның Есугей Сочихелдің басқа әйелінен туған екі ағасы – Бектер мен Белгітай. «Моңғолдардың құпия тарихына» сәйкес, Темучин 9 жаста болғанда, Темулун «әлі бесікте жатқан» . 1171 жылы Есугей қайтыс болғаннан кейін оның көптеген ізбасарлары отбасын тастап, оларды үйлерінен қуып жіберді, ал оның жесірлері мен балалары бірнеше жыл бойы толық жоқшылықта өмір сүрді. Бір күні Тайшуыт басшысы Тарғұтай Кирлтухтың қарулы отряды Бектерді өлтіргені үшін Темучинді жазалағысы келіп, олардың лагеріне шабуыл жасайды; Хасар жауларға оқ атып, Белгутей құлаған ағаштардан бекініс жасап жатқанда, кіші балалары – Темулун, Хачиун, Темуге шатқалда жасырынды; Темүжін қашып құтылды, бірақ бірнеше күннен кейін оны тайшуыттар тауып алып, тұтқынға алды. Темужіннің меркіттердің қосынына шабуыл жасағанда қашып құтылғандар қатарында Темулун да айтылады.

Біраз уақыттан кейін, болжам бойынша, он төрт-он бес жасында Темучин Темүленді анасының туысы, екірес тайпасынан шыққан Бутуға үйлендіреді; үйленгеннен кейін Буту *гүрген* деген атқа ие болды, оның мағынасы «күйеу бала»  дегенді білдіреді. Джек Уэзерфордтың айтуынша, Темулунның балалары болмаған . Шамамен 1202 жылы Темүлен қайтыс болғаннан кейін  Темучин өзінің үлкен қызы Хожин бегіні  Буту-Гүргенге үйлендірді.

## Отбасы

  

## Дереккөздер

Санат:1170 жылы туғандар
Қазақ шай мәдениеті

**Қазақстандағы [[шай]] мәдениеті** – тұтыну жолдары, дәстүрі және ерекшелігі. 
Ежелден Қазақстанда шай тек қымызбен қатар тұратын дәстүрлі сусын болды. Қазақстандықтардың өмірінде шай ішу аса маңызды орын алады. Шайға бүкіл отбасы болып жиналады және шай ішу бір күнге жалғасуы мүмкін. Қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрпының барлығында дерлік шай ішу бар. Үйге келген әрбір қонаққа оның келу мақсатына қарамастан шай ұсынылады. 
## Қазақстан аумағында шайдың таралу тарихы
[нобай|left|Шаймен бірге берілген ұлттық тағамдар [дастарханда]]
Қазақ даласында шай Қытайдан басталған Ұлы Жібек жолының арқасында белгілі болды. Шай өзінің сергітетін қасиетінің арқасында, сонымен қатар даланың климат ерекшелігіне байланысты кеңінен тарады — шай күн ыстықта сергітеді, ал күн суықта жылытады деп есептеледі.

## Дайындау тәсілдері
Қара байха шайды әдетте өте қою етіп демдейді. Бұл үшін шай ішіп отырған уақыт бойы шайды жай жанып тұрған отқа қойып тұндырады. Бұл сүт қатқан шайдың дәмі қанық және түсі әдемі болу үшін жасалады.
## Шай ішу дәстүрі
Дәстүр бойынша шайды кесеге құйып береді. Қонаққа ұсынылған ыдыстағы шайдың қандай мөлшерде құйылғаны өте маңызды. Айталық, кесені толтырып жіберу құрмет танытпауды білдіреді. Үй иелері құрметті қонағының ыдысына үнемі шай құйып отыруға дайын болуы керек. Демек, кесеге шайды аз құйса, қонақтың көңілі де толады — осылайша үй иелері оның келгеніне дән риза екенін айтып, оның ұзағырақ дастарқан басында отырғанын қалайтынын білдіреді. 
## Шай ішудің ерекшелігі
Қазақстанда шай ішу — әдетте жай ғана бір-екі шыны-аяқ шай ішуден әлдеқайда үлкен нәрсені білдіреді. Қазақтың «кел, шай ішейік» дегені — тек шай ғана емес, түскі немесе кешкі ас кезіндегідей толыққанды тамақ: дәстүрлі бауырсақ, түрлі-түрлі тәтті нан-тоқаш, ет тағамдары қойылатын дастарқан басында отырып әңгіме-дүкен құруға шақыру.

## Галерея


Lucy Sherrard Atkinson.jpg|Люси Аткинсон, ағылшын зерттеушісі және жазушысы қазақ киіз үйінде шай ішіп отыр.
Kazakh woman serving tea.JPG|Қазақ әйелі дәстүрлі киімде шай құйып отыр 
Чайхана - panoramio.jpg|Қазақстандағы заманауи Шайхана



Санат:Қазақ асханасы
Санат:Шай
(18) Мельпомена

**(18) Мельпомена** — Негізгі белдеудегі үлкен астероидтардың бірі.

Оны 1852 жылы 24 маусымда Джон Рассел Хайнд Ұлыбританиядағы Бишоп обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифтерінен белгілі болған трагедияның музасы құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Мельпоменаның Күн жүйесіндегі орны
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
Анар Мұратқызы Фазылжанова

**Анар Мұратқызы Фазылжанова**  — қазақстандық ғалым, филолог, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры.

## Өмірбаяны
Анар Мұратқызы Фазылжанова 1974 жылы Алматы облысы Ақсу ауданы Жансүгір кентінде дүниеге келген.

1980 жылы Ақсу ауданы Қаракөз кеңшарының Қызылорақ орта мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, 1991 жылы орта мектепті Жансүгір кентіндегі қазіргі Ж.Сыдықов атындағы орта мектепті «Алтын медальмен» бітірген.

Талдықорған қаласындағы Ілияс Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің Филология факультетіне Қазақ мектептеріндегі орыс тілі мен әдебиеті, қосымша тарих мамандығы бойынша оқуға түсіп, 1996 жылы оқу орнын аяқтап шықты.

1996 -1999 жылдар арасында Ұлттық ғылым академиясының Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының жанындағы аспирантураның күндізгі бөлімінде оқиды.

2000 жылдың мамырында З.М.Базарбаеваның ғылыми жетекшілігімен «Қазақ тіліндегі қосқұрамды құрмалас сөйлем интонациясы (эксперименттік-фонетикалық зерттеу)» атты тақырыпта кандидаттық диссертациясын 10.02.02 – қазақ тілі мамандығы бойынша қорғап шықты.

Әр жылдары А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер, кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген.

2001-2003 жылдар аралығында Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде Қазіргі қазақ тілі мен әдістемесі теориясы кафедрасында оқытушы болып жұмыс істеді.

2004 жылдан 2008 жылдар аралығында Институттың ғалым хатшысы лауазымын атқарды.

2011-2018 жылдары  директордың ғылым жөніндегі орынбасары қызметін атқарды.

2018 жылғы тамыз айынан бастап Ш. Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ғылыми-практикалық орталығының ғалым хатшысы.

2020 жылы  маусым айынан бастап ҚР БҒМ ҒК Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры лауазымына тағайындалды.

Осы уақытта қазіргі қазақ тілінің фонетикасы, морфологиясы, синтаксисі, сондай-ақ Паралингвистика, Компьютерлік лингвистика сияқты курстардан дәріс оқып, семинар сабақтар жүргізді, қазақ филологиясы магистранттарына арналған «Компьютерлік лингвистика», «Паралингвистика», студенттеріне арналған «Морфология» курстары бойынша типтік және жұмыс бағдарламаларын әзірледі.

10-сыныпқа арналған қазақ тілінің оқу құралдарының авторы, орфоэпиялық анықтағыш пен екітілді және нормативтік сөздіктерді құрастырушылардың бірі. Ғалым 3 оқу құралының, 1 анықтамалықтың, 200-ден астам ғылыми мақаланың авторы.

## Ғылыми еңбектері мен шығармашылығы
Google Scholar порталындағы парақшасы

## Марапаттары мен мемлекеттік наградалары
*1999-2002 жылдары жас ғалымдарға арналған ҚР Президентінің стипендиаты, 
*2007 жылы М.Әуезов атындағы талантты жас ғалымдарға арналған мемлекеттік сыйлықтың иегері, 
*2008 жылы ҚР Тұңғыш Президенті қорының Ғылым мен техника саласындағы премиясының лауреаты.

## Дереккөздер
Тунистіктер

**Тунистіктер** — Тунис арабтары, Тунистің негізгі халқы. Халқы 10,2 млн адам. (2014, бағалау). Олар сондай-ақ Францияда (235 мың адам – Ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты, 2008 ж.), Ливияда (200 мың адам) т.б. тұрады.

## Тілі
Барлығы дерлік араб тілінің шығыс магриб (тунис) диалектісінде, аз бөлігі (1%) Джерба ​​аралында және оңтүстік таулы аймақтарда бербер тілінің жергілікті диалектісінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар.

## Тарихы
Тунистердің қазіргі этникалық қауымдастығы VII—XII ғасырларда жергілікті бербер халқының араб халқымен араласуының нәтижесі болып табылады. Сондықтан Тунис тұрғындары Таяу Шығыс халықтарының (арабтар, түріктер, еврейлер), Магребтің байырғы тұрғындарының (берберлер, судандар) мәдениеттері мен дәстүрлері сақталған өте алуан түрлі мәдениетті дамытты.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсібі – егіншілік (бидай, арпа, цитрус жемістері, зәйтүн, құрма және т.б.), сондай-ақ мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал, түйе шаруашылығы). Өнеркәсіптік өндіріс негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеумен байланысты. Дәстүрлі қолөнерден – кілем тоқу, тері өңдеу, қыш және ұсталық, ағаш ою, бедерлеу, тігіншілік т.б. дамыған.

## Тұрмыс салты
Тұрғын үйлері араб типіндегі дәстүрлі тастан немесе ағаштан жасалған тұрғын үйлер. Ауыл тұрғындары қыш кірпіштен салынған шағын үйлерде тұрады. Мұндай үйлердің едені топырақтан, ал шатыры сабаннан жасалған. Оңтүстіктің халқы киб деп аталатын лашық жасайды. Олардың жақтауы пальма жапырақтары мен жеке бұтақтардан тұрады.

Дәстүрлі ұлттық киімдері әлі де танымал. Еркектерде - кең көйлек (джеллаба), қыста жүннен жасалған бурнус, басында феска (тарбуш, шешия); әйелдерде-кестеленген кафтандар, тон жейделері (джебба), белдемшелер (фута), жилеттер (фармла), шароварлар (сервал), көйлектер (кмежа; сурия), шарфтар мен орамалдар (бахнуг, мандила) және т. б.

Ұлттық тағамдарға сорпалар (вермишель қосылған қой етінен жасалған шорба), қуырылған мешви, қатпарлы тәтті нандар -брик, Магриб елдеріне арналған дәстүрлі тағамдар, қызыл бұрыштан, сарымсақ пен дәмдеуіштерден жасалған ыстық соустар - харисса, пісірілген кондитерлік өнімдер - баклава, т.б.

## Дереккөздер

 
Санат:Тунис халықтары
Санат:Ливия халықтары
(20) Массалия

**(20) Массалия** — Негізгі белдеудегі тасты астероидтардың бірі.

Оны 1852 жылы 19 қыркүйек Аннибале де Гаспарис Италиядағы Каподимонте обсерваториясында ашты.

Келесі түні астероидты Марсель обсерваториясынан Жан Шакорнак та бақылады, оның хабарлауы бірінші болып тіркелгендіктен соның атау ұсынысы қабылданды: Массалия — Марсель қаласының грекше аталуы. Бұл ежелгі грек мифтеріне байланысты емес алғашқы атау.

Сондай-ақ бұған дейін ашылған астероидтарға арнайы пиктограммалық белгілер беріліп жүрсе, (20) Массалия ондай белгісі берілмеген алғашқы астероид болды.

thumb|450px|center|Массалиянің Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
Туркана

**Туркана** (*ньитурка́на*) — Кенияның солтүстік-батысындағы Шығыс Нилоттар тобының халқы. Халық саны 988,6 мың адам. (2009, халық санағы). Сонымен қатар Эфиопияда да қоныстанған (40 мың адам).

## Тілі
Тілі - туркана тілі (дониро, буми).

## Діні
Дәстүрлі нанымдар сақталған, кейбірі мұсылмандар.

## Кәсібі
Туркандар – малының атын шығарып, ыждағаттылықпен бағып-қаққан жалынды малшылар. Сүт және басқа сүт өнімдері (май, йогурт), сондай-ақ қан Туркана тағамында маңызды; тері, мүйіз, сүйектер де олардың материалдық мәдениетіне жатады. Түйе сүт пен ет береді және қалыңдық құнына пайдаланылады. Ешкі мен қой да ұсталады. Мал сойылып, еті қоғамға бөлінеді. Туркана мал шаруашылығымен айналысады, маусымнан маусымға бірдей ортақ жайылымдарды аралайды және тары мен көкөністерді өсіру үшін ылғалды маусымдық аймақтарға оралады. Жабайы жаңғақтар, жидектер, аң және балықтар да маңызды тамақ көздері болып табылады.

## Тұрмыс салты
Туркана шағын отбасыларда көшпелі жүреді. Неке патрилокальды. Турқандар ру басылары басқаратын бірнеше рулық топтарға бөлінеді. Ерлердің жас топтары, олардың ішіндегі ең маңыздылары 15-45 жастағы еркектерді біріктіретін моран-жауынгерлері тән.

Отбасылық дәстүрлер қызықты. Егер отбасы үйленуді шешсе, онда олар алдымен бала туып, алғашқы қадамдарын жасаған сәтті күтуі керек. Кейін отбасы баланың дені сау (жүретініне) көз жеткізгеннен кейін ғана олар толыққанды ерлі-зайыпты аталады.

Олар тоқылған лашықтарда тұрып, аумақтарын қамыс қоршаумен қоршайды. XX ғасырдың ортасынан бастап негізгі әкімшілік-шаруашылық мекемелері бар тұрақты елді мекендер пайда болды.

Бұрынғы кезде киім ерлерге арналған матадан жасалған жамылғы және әйелдер үшін алжапқышпен шектелген. Көптеген зергерлік бұйымдар, күрделі шаш үлгілері және денені бояу жиі кездеседі. Ер адамдар найза, пышақ және қалқан ұстайды.

Тамағы негізінен сүт, азырақ ет, малдың жаңа қаны тұтынылады.

## Дереккөздер

 
Санат:Кения халықтары
Санат:Эфиопия халықтары
(21) Лютеция

нобай|303px|(21) Лютеция қозғалысының анимациясы
**(21) Лютеция** — Негізгі белдеудегі ірі тасты-металды астероид.

Оны 1852 жылы 15 қарашада Герман Гольдшмидт Парижде ашты. Лютеция — бұл Париждің орнында болған ежелгі елді мекеннің атауы. (21)&nbsp;Лютеция — әуесқой астроном ашқан алғашқы астероид.

## Зерттелуі
(21) Лютеция Розетта ғарыш кемесі жақыннан зерттеген үш нысанының бірі болды.

2010 жылдың шілдесінде Розетта астероидтан 3162 шақырым қашықтықта өтіп, жалпы алғанда 462 фотография жасады. Алайда олар астероид бетінің тек жартысын ғана көрсетеді.
thumb|450px|center|Лютециянің Күн жүйесіндегі орны
## Бетіндегі құрылымдары
Розетта жасаған фотоларда астероидтың 600 метрден 55 шақырымға дейін жететін 350 кратерін байқауға болады. Ең үлкендеріне Рим империясына кірген қалалардың аттары берілген, себебі Лютециянің өзі сондай қалалардың бірі болды. Кратерлердің арасында Рим, Массалия, Флоренция, Патавиум, Бурдигала, Сиракузы сияқтылар бар.
нобай|солға|200px|
Сондай-ақ үш шұқырға және арнаға ұқсас екі құрылымға римдік өзендердің атаулары берілді: сәйкесінше Данувиус, Галликум, Сарнус және Гиберус пен Секвана.
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
* Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі
Санат:Астероидтар
Хасар

**Хасар**, **Жошы Хасар** (; 1164 – 1213/1219)  — Есугей мен Өелүннің ұлы, Шыңғыс ханның туған інісі. Асқан мергендігі үшін оны Хабуту Хасар деп атаған.

## Өмірбаяны
Хасар Шыңғыс ханның қайғысымен, қуанышын бірге бөліскен адал одақтасы болды. Хасардың өтірік сатқындығының арқасында Шыңғыс хан 1203 жылы Керейт ханы Ван ханды тұзаққа түсіріп, моңғол тайпаларын біріктіру жолында шешуші жеңіске жетті. Тек бір рет ол Шыңғыс ханнан теріс айналды - бақсы Көкшу хан әулетімен жандалдасқан кезде.

Шыңғыс хан өз империясын ұлыстарға бөлген кезде Хасарға Үлкен Хинган жотасының батысында, Арғұн мен Хайлар өзендерінің аралығынан ұлыс бөліп берді.

Шыңғыс ханның інілерінің ұрпақтарынан тек Хасар ұрпақтары князьдік құқықты алды (қалғандары ақсүйектер құрамына кірді). 1336 жылы Табаристан тағына Хасардың Тоға-Темір атты ұрпағы көтерілгені белгілі. Алайда, шындығында, Моңғолия аумағында Хасардың ұрпақтарына немқұрайлы қарады, оларды тең құқылы ханзада деп мойындамаған.

## Ұрпақтары
Қалмақ және ойраттар арасындағы бөржігіндер мен қият бөржігіндер Хабуту-Хасардан тарайды. Асыл текті рулар жайлы баяндайтын «Дербен-ойраттар жайлы аңызда» хошут ханзадаларының және олардың қазіргі ұрпақтарының Шыңғыс ханның інісі Хабуту-Хасардан тарайтынын көрсетеді.

Хабуту-Хасардың ұрпағы Хошут тайшы Хан-Нойон Хонгор, атақты «*бес жолбарыстың*» әкесі: Байбағаса батур, Күндүлен убуши, Гуши хан, Засакту-Чың-Батур және Буян Хатун Батур.

## Мәдениетте
Хасар И. Калашниковтың «Қатыгез дәуір» (1978) романындағы кейіпкер болды.

## Дереккөздер

Санат:Моңғол империясы тұлғалары
Санат:1210 жж. қайтыс болғандар
Санат:1160 жж. туғандар
Санат:Шыңғыс хан
Қазақстан моноқалалары

[оңға|нобай|250x250 нүкте| Балқаш моноқаласындағы [Балқаштүстіметалл|Балқаш кен-металлургиялық комбинатының көрінісі]]
Моноқалалардың тізбесіне Қазақстандағы 89 қаланың 26-сы кіреді. Олардың халық саны 2017 жылғы деректер бойынша 1 447,5 млн адамды немесе елдегі қала халқының 8,0%-ын құрады, оның ішінде 15 моноқала аудан орталығы болып табылады. Моноқалаларда Қазақстанның өнеркәсіптік әлеуетінің басым бөлігі шоғырланған.

## Әлеуметтік мәселелері
Қазақ КСР-нің әміршіл-әкімшіл экономикасы жағдайында моноқалалардың басты артықшылығы республиканың қарқынды өсіп келе жатқан халқын толықтай дерлік жұмыспен қамтамасыз ете алуында болды. Алайда еркін нарық шеңберінде бұл сұраныс пен ұсыныстың тұрақты ауытқуына, сондай-ақ КСРО ыдырағаннан кейінгі алғашқы жылдардағы экономикалық байланыстардың ыдырауына байланысты мүмкін болмай қалды. Соның салдарынан қазақстандық қалалар жұмыссыздыққа ұшырап, халықтың республиканың ірі қалаларына немесе шетелге жаппай қоныс аударуынан зардап шекті. Кеден Одағы ішіндегі кейбір үзілген байланыстарды қалпына келтіру кейбір қалалардың экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан жандануына көмектесуі мүмкін.

### Қазіргі жағдайы
Дегенмен барлық моноқаланың әлеуметтік-экономикалық жағдайы бірдей емес. Шартты түрде оларды үш топқа бөлуге болады:

* Қала құраушы кәсіпорындары бар (салыстырмалы түрде гүлденген 18 моноқала): Абай, Ақсай, Ақсу, Алтай, Балқаш, Жаңаөзен, Жезқазған, Жітіқара, Қаражал, Құлсары, Курчатов, Лисаковск, Риддер, Рудный, Сәтбаев, Теміртау, Хромтау, Шахтинск.
* Ішінара жұмыс істеп тұрған қала құраушы кәсіпорындары бар (5 азырақ гүлденген моноқала): Арқалық, Жаңатас, Қаратау, Саран, Степногорск.
* Жұмыс істемейтін қала құраушы кәсіпорындары бар (3 жағдайы нашар моноқала): Кентау, Серебрянск, Текелі.

## Мамандануы
# Тау-кен өндіру және өңдеу өнеркәсібі: Степногорск, Хромтау, Текелі, Алтай, Курчатов, Риддер, Балқаш, Жезқазған, Қаражал, Саран, Сәтбаев, Теміртау, Шахтинск, Абай, Арқалық, Жітіқара, Лисаковск, Рудный, Ақсу, Екібастұз, Кентау
# Тау-кен өндіру өнеркәсібі: Ақсай, Жаңаөзен 
# Өңдеу өнеркәсібі: Құлсары 
# Экономикалық мамандануы жоқ: Серебрянск 

## Қала құраушы кәсіпорындар

## Дереккөздер

Санат:Қазақ КСР
Санат:Қазақстан экономикасы
Санат:Қазақстан қалалары
Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі

**Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі** — үкімет құрамына енетін, Қазақстанның ішкі, биржалық және электрондық саудасы, шикізат емес тауарларының экспорты, тұтынушылар құқығы және басқа да салаларға жауапты министрлік.

## Тарихы
Қазақстан Республикасы Президентінің 2019 жылғы 17 маусымдағы №17 Жарлығымен министрлік құрылғанда өзіне
* Ұлттық экономика министрлігінің ішкі және сыртқы сауда саясатын қалыптастыру және жүзеге асыру, халықаралық экономикалық интеграция, тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласындағы;
* Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің техникалық реттеу, стандарттау және өлшем бірлігін қамтамасыз ету саласындағы;
* Сыртқы істер министрлігінің экспортты ілгерілету саласындағы қызметті үйлестіру саласындағы 
міндеттерін және функцияларын алды.

Үкіметтің 2019 жылғы 10 шілдедегі №497 қаулысымен:
* Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті және тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті үшке бөлініп, Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті Сауда және интеграция министрлігіне берілді. 
* Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің Техникалық реттеу және метрология комитеті Сауда және интеграция министрлігіне берілді.

Үкіметтің 2021 жылғы 20 желтоқсандағы №914 қаулысымен Сауда және интеграция министрлігінің Сауда комитеті құрылды.

## Міндеттері
Министрліктің ресми сайтында оның міндеттері қатарында шикізаттық емес тауарлар мен қызметтер экспортын дамыту; ішкі сауданы дамыту және реттеу; сауда инфрақұрылымын жетілдіру; биржалық және электрондық сауданы дамыту; стратегиялық, бақылау, іске асыру және реттеу функцияларын қоса алғанда, тұтынушылардың құқықтарын қорғау; техникалық реттеу, стандарттау және өлшем бірлігін қамтамасыз ету көрсетілген.

## Құрылымы
Сауда және интеграция министрлігінің 3 қана комитеті бар:

Оған қоса министрліктің 12 департаменті бар. Олар:
* Ақпаратты қорғау департаменті;
* Министрдің қызметін қамтамасыз ету департаменті;
* Электрондық коммерцияны дамыту және цифрландыру департаменті;
* Стратегия департаменті;
* Ішкі аудит департаменті;
* Қаржы және әкімшілік жұмыс департаменті;
* Кадр жұмысы және құжаттамалық қамтамасыз ету департаменті;
* Заң қызметі департаменті;
* Сауда-экономикалық даму департаменті;
* Экономикалық интеграция департаменті;
* Сыртқы сауда қызметі департаменті;
* Экспортты жылжыту департаменті.

## Қарамағындағы мекемелер
* Облыстар мен Алматы, Астана, Шымкент қалалары бойынша сауда және тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаменттері
* «QazTrade» сауда саясатын дамыту орталығы» АҚ

## Министрлер тізімі

## Дереккөздер

С
Санат:Сауда министрліктері
(22) Каллиопа

**(22) Каллиопа** — Негізгі белдеудегі үлкен астероидтардың бірі.

Оны 1852 жылы 16 қарашада Джон Рассел Хайнд Ұлыбританиядағы Бишоп обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифтерінен белгілі болған эпостың музасы құрметіне орай аталды.

2001 жылдың 29 тамызында астероидтың серігі бар екені анықталды. Оған Линус деген атау берілді, бұл мифтегі Каллиопаның ұлы еді. Линустың диаметрі 28 шақырымға тең және ол Каллиопаның ортасынан 1100 шақырым қашықтықта орналасқан.

Орбита астероида 22.png
Орбита астероида 22 (наклон).png

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
Алмихан Сейіті

**Алмихан Сейіті** (1886–2021) – қытайлық жүз жылдық, фермер және материктік Қытайдан шыққан ұйғыр этникалық.

Алмихан 1886 жылы 25 маусымда Қашқар ауданы, Шөле ауданы, Комушерік ауылында дүниеге келген. 65 жасында тағы бір қыз Тәжігүл Төлді асырап алды. Оның күйеуі 1976 жылы аурудан қайтыс болды.

2013 жылы Луо Мэйчжень қайтыс болғаннан кейін ол Қытай геронтология және гериатрия қауымдастығы жасаған Қытайдың ең қарт тұрғындары тізімінде бірінші орынға шықты, бұрын Қытайдың геронтологиялық қоғамы деп аталатын. Бұған дейін ол үш жыл қатарынан Қытайдағы алғашқы он туған күн қыздарының арасында екінші орында болған. Алайда Қытайда ол дүниеге келген кезде тууды тіркеудің сенімді жүйесі болмағандықтан, оның жасы кейбір БАҚ-та күмәнданды және Гиннестің рекордтар кітабына енгізілмеді.

2021 жылы 16 желтоқсанда Алмихан Сейіті Қашқарда 135 жасында қайтыс болды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Қытайдағы ең қарт әйел 135 жасында қайтыс болды
* Қытайдағы ең қарт әйел 135 жасында қайтыс болды

Санат:2021 жылы қайтыс болғандар
Санат:16 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:Шыңжаңда туғандар
Санат:1886 жылы туғандар
Санат:25 маусымда туғандар
(253) Матильда

**(253) Матильда** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1885 жылы 12 қарашада Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Астероид Париж обсерваториясында істеген астроном Морис Левидің әйелі құрметіне орай аталды.

Өз осімен бұл аспан денесі 418 сағат ішінде (17 тәулікте) ғана айналады және ең баяу астероидтардың бірі болып келеді, басқа шағын аспан денелерінде бұл көрсеткіш 2—24 сағат аралығымен шектеледі.
thumb|center|450px|Матильданың Күн жүйесіндегі орны

## Зерттелуі
1997 жылдың маусымында НАСА ұшырған NEAR Shoemaker ғарыш кемесі бұл астероидтың маңынан өтіп, 500-ден астам фото түсірді. Нәтижеде астероид бетінің 60%-ға жуығы картаға түсірілді. (253) Матильда жақыннан зертелген үшінші астероид болды — (951) Гаспра мен (243) Идадан кейін.

Астероидтағы 23 кратерге өз атаулары берілді, олар Жердегі ең ірі көмір кен орындарының аттарымен аталды. Ең үлкен кратер Карру деп аталады, оның диаметрі — 33,4 шақырым.

Map of 253 Mathilde with Craters Labeled.png|Астероид картасы
253 Mathilde side.png|Дамодар кратері

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
* Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі
Санат:Астероидтар
Арман Абайұлы Шаққалиев

**Арман Абайұлы Шаққалиев** (1 желтоқсан 1977 жыл, Балқаш, Қарағанды облысы) — қазақстандық саясаткер, заңгер, экономист және 2023 жылғы 2 қыркүйектен Сауда және интеграция министрі.

## Жастық шағы және білімі
Арман Шаққалиев 1977 жылғы 1 желтоқсанында, Қарағанды облысының Балқаш қаласында дүниеге келген.

Шаққалиев М.Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университетінде «стандарттау, сертификаттау және метрология» мамандығына, Еуразия ұлттық университетінде заңгер мамандығына және Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінде экономист мамандығына білім алған және сонымен қатар «Сапа менеджменті жүйесінің сәйкестігін растау бойынша» сарапшы-аудитор және Халықаралық инженерлік академиясының корреспондент мүшесі болып келеді.

## Мансабы
Өз саяси мансабын Шаққалиев Астана қаласы және Ақмола облысы бойынша «Кәсіпорындарды қайта ұйымдастыру және тарату агенттігі» ААҚ заң кеңесшісі болып бастаған.

2001–2002 жылдары аралығында ол Қазақстан Мемлекеттік материалдық резервтер жөніндегі агенттіктің бас маманы, бөлім бастығы болса, бұдан кейін, 2004 жылға дейін Мемлекеттік кіріс министрлігі Дәрменсіз борышкерлермен жұмыс жөніндегі комитеттің дәрменсіз кәсіпорындарды талдау және мониторингілеу басқармасының басшысы болды.

2004 жылы ол «Қазақстан метрология институты» РМК директоры болып тағайындалды, бұл қызметте 2008 жылға дейін болды да, бұдан кейін 2016 жылғы сәуірге дейін Инвестициялар және даму министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетінің «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институты» РМК директоры болды.

2016–2018 жылдары аралығында Шаққалиев Еуразиялық Экономикалық комиссияның Техникалық реттеу және аккредиттеу департаментінің директоры және 2018–2019 жылдары Қазақстан Инвестициялар және даму министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетінің төрағасы болды.

2019 жылдан 2020 жылға дейін ол — Сауда және интеграция министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетінің төрағасы. 2020 жылы ЕЭО-ға қайта оралып, Қазақстан Республикасынан Еуразиялық экономикалық комиссия алқасының мүшесі, ЕЭК Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі болып тағайындалды, бұл қызметте 2022 жылға дейін болды.

2022 жылғы 11 қазанда Шаққалиев Қазақстан үкіметінің қаулысымен Сауда және интеграция вице-министрі болып тағайындалды да, Ерлан Баттақовтың ізбасары болды.

2023 жылғы 2 қыркүйекте Шаққалиев президент Тоқаев жарлығымен Сауда және интеграция министрі болып тағайындалды.

## Жеке өмірі
Арман Шаққалиев үйленген.

## Марапаттары
Арман Шаққалиевтың марапаттары:
* Стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі мемлекетаралық кеңестің (МГС) «Еңбек сіңіргені үшін» құрмет белгісі;
* Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі (2011);
* Еуразиялық Экономикалық Одақтың дамуына қосқан үлесі үшін (2019);
* «Жыл патриоты» ведомстволық сыйлығы (2019);
* Құрмет ордені (2021).

## Дереккөздер

Санат:Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті түлектері
Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақстан сауда министрлері
Deep Space 1

**Deep Space 1** () — New Millennium бағдарламасы аясында 1998 жылы ғарышқа ұшырылған НАСА миссиясы.

Оның барысында жаңа 12 технология сынға түсіп, олардың тиімділігі дәлелденді:
#Solar Electric Propulsion — электростатикалық өріспен істейтін ионды қозғалтқыш.
#Solar Concentrator Arrays — жеңіл күн батареялары.
#Multi-functional Structure — көпфункциялы құрылым.
#Miniature Integrated Camera And Spectrometer — көрінетін, инфрақызыл және ультракүлгін диапазонда түсіретін құрылғы.
#Ion and Electron Spectrometer — иондық және электрондық спектрометр.
#Small Deep Space Transponder — кішігірім радиобайланыс жүйесі.
#Ka-Band Solid State Power Amplifier — қуат күшейткіші.
#Beacon Monitor тәжірибесі — аппараттың жалпы жағдайы жайында сигналдарды жіберу арқылы операциялық шығындарды азайту.
#Autonomous Remote Agent — ақау болғанда, өзін қалыпқа келтіре алатын бағдарламалық жасақтама.
#Low Power Electronics — төменқуатты электрониканы қолдану.
#Power Actuation and Switching Module — қуатты уақытында қосу модулі.
#Autonav — автономды навигация жүйесі.

Сонымен қатар аппарат екі шағын аспан денесін жақын қашықтықтан зерттеді: (9969) Брайль астероидымен жақындасуы 1999 жылы орын алса, 19P/Борелли кометасының жанынан ол 2001 жылы өтті.

Deep Space 1 - ds1logo.png|Миссия логотипі
PIA01345.jpg|(9969) Брайль
Comet Borrelly Nucleus.jpg|19P/Борелли кометасы

## Дереккөздер

Санат:NASA
Санат:Ғарыш зерттеулері
Альбуминурия

**Альбуминурия** - бұл несепте альбумин белоктары қалыптан тыс болатын патологиялық жағдай. Бұл протеинурияның бір түрі. Альбумин - плазманың негізгі ақуызы (қалыпты жағдайда қанда айналады); сау адамдарда несепте оның аздаған мөлшері ғана болады, ал бүйрек ауруы бар науқастардың зәрінде көп мөлшерде болады. Бірқатар себептерге байланысты клиникалық терминология протеинурияға қарағанда альбуминурияға көбірек көңіл бөлу үшін өзгереді.

## Белгілері
Бұл әдетте асимптоматикалық, бірақ зәрде ақшыл көбік пайда болуы мүмкін. Альбуминнің айтарлықтай жоғалуы және қан сарысуындағы ақуыз деңгейінің төмендеуі (нефротикалық синдром) тудыратын болса, тобықтардың, қолдардың, іштің немесе беттің ісінуі мүмкін.

## Себептері
Бүйректерде әдетте үлкен молекулаларды несепке сүзбейді, сондықтан альбуминурия бүйректің зақымдануының немесе тұзды шамадан тыс тұтынудың көрсеткіші болуы мүмкін. Сондай-ақ ол ұзақ уақыт бойы қант диабетімен ауыратын науқастарда, әсіресе 1 типті қант диабетімен ауыруы мүмкін. Соңғы халықаралық нұсқаулар себебіне, шумақтық фильтрация жылдамдығының санатына және альбуминурия санатына (A1, A2, A3) негізделген созылмалы бүйрек ауруын (ҚБЖ) қайта жіктеді.

Альбуминурияның себептерін шығарылатын ақуыз мөлшері бойынша ажыратуға болады.

* Нефротикалық синдром әдетте 24 сағат ішінде шамамен 3,0-3,5 г шығарылады.
* Нефритикалық синдром альбуминурияны әлдеқайда азайтады.
* Микроальбуминурия (30-300 мг/24 сағат, несептің мг/л немесе мкг/мг креатинин) диабеттік нефропатияның бастаушысы болуы мүмкін.   Альбуминурия термині қазір нефрологияда артықшылық береді, өйткені «кіші альбумин» (микроальбуминурия) немесе «үлкен альбумин» (макроальбуминурия) болмайды. A1 несептегі альбумин/креатининнің қалыпты немесе шамалы жоғарылаған арақатынасын білдіреді (300 мг/г немесе > 30 мг/ммоль) айтарлықтай жоғарылағанын көрсетеді.

## Диагностикасы
Зәрде жоғалған ақуыздың мөлшерін 24 сағат бойы зәрді жинау, жинақталған зәр үлгісін өлшеу және жиналған көлемге экстраполяциялау арқылы анықтауға болады.

Сондай-ақ протеинурия үшін зәрді өлшеуіш сынағы альбуминурияның шамамен бағасын бере алады. Себебі альбумин әзірше басым плазма ақуызы болып табылады, ал бромофенол көк май өлшегіште қолданылатын агент альбуминге тән.

## Емі
Диеталық араласулар (қызыл ет тұтынуды азайту үшін) альбуминурия деңгейін төмендетуге көмектесетіні туралы кейбір дәлелдер бар болса да, қазіргі уақытта төмен ақуыздық араласулардың бүйрек функциясын жақсартумен байланысты екендігі туралы ешқандай дәлел жоқ. Басқа шаралармен қатар, қан қысымын бақылау, әсіресе ренин-ангиотензин-жүйесінің тежегіштерін қолдану арқылы альбуминурияны бақылау үшін ең жиі қолданылатын терапия.

## Дереккөздер

Санат:Бүйрек аурулары
Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі

**Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі** — үкімет құрамына енетін, Қазақстандағы су қорын пайдалану және қорғау, сумен жабдықтау, су бұру және ирригация аясындағы бақылау салаларында мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға, басқару процестерін үйлестірудегі басшылыққа жауапты министрлік.

## Тарихы
2023 жылдың 1 қыркүйегінде президент Тоқаев Ұлттық гидрогеология қызметін қайта құрып, "Қазсушар", "Нұра топтық су құбыры" және басқа да нысандарды жаңартып, реформалап, Су ресурстары және ирригация министрлігінің құруды ұсынды. Министрлік сол күні, Көлік, Өнеркәсіп және құрылыс, Мәдениет және ақпарат және де Туризм және спорт министрліктерімен қатар құрылды.

## Міндеттері
2023 жылдың қыркүйегінде күшке енген министрлікті құру жайлы жарлықта оның Экология және табиғи ресурстар министрлігінен су қорын пайдалану және қорғау, сумен жабдықтау, су бұру саласындағы функциялар мен өкілеттіктерді алғаны айтылған.

Су ресурстары және ирригация министрлігінің ресми сайтында оның міндеттері қатарына су қорын пайдалану және қорғау, сумен жабдықтау, су бұру және ирригация аясындағы бақылау салаларында мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру және басқару процестерін үйлестірудегі басшылықты жүзеге асыру жатқызылған.

## Құрылымы
Министрліктің 2 ведомствосы бар:
# Су ресурстарын реттеу, қорғау және пайдалану комитеті
# Су шаруашылығы комитеті

## Қарамағындағы ұйымдар
* «Қазақ Каспий теңізі ғылыми-зерттеу институты» КеАҚ
* «Қазгидрогеология» ұлттық гидрогеологиялық қызметі» КеАҚ
* «Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС
* «Қазсушар» ШЖҚ РМК
* «Су ресурстары ақпараттық-талдау орталығы» КеАҚ
* «SK Water Solutions» ЖШС

## Министрлер тізімі

## Қосымша ақпарат

## Дереккөздер

С
Санат:Су шаруашылығы министрліктері
Оңтүстік Қазақстан өлкесі

**Оңтүстік Қазақстан өлкесі** — 1962-1964 жылдары Қазақ КСР-інің құрамында болған әкімшілік бөлініс.

Оңтүстік Қазақстан өлкесі 1962 жылы 3 мамырда Қазақ КСР-інің үш облысынан құрылған: Жамбыл облысы (орталығы — Жамбыл қ.), Қызылорда облысы (орталығы — Қызылорда қ.) және Шымкент облысы (орталығы — Шымкент қ.). Өлке орталығы — Шымкент қаласы.

Көп уақыт өтпей Оңтүстік Қазақстан өлкесі Қазақ КСР-інің Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығымен 1964 жылы 1 желтоқсанда таратылды.

Оңтүстік Қазақстан өлкесінің басшысы рөлін Қазақстан Коммунистік партиясының өлкелік комитетінің Бірінші хатшысы атқарды.
* 1962 — Исмаил Абдурасулович Юсупов
* 1962—1964 — Сабыр Біләлұлы Ниязбеков

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихи облыстары
Фанг (халық)

**Фанг** (*пангве*, *пахуин*) — Экваторлық Африкадағы банту халықтарының тобы (Габон, Экваторлық Гвинея, Камерунның оңтүстігі). Олар оңтүстіктегі Огове ойпатынан Санаги бассейніне және солтүстігінде шығыс Адамава үстіртіне дейінгі аумақты алып жатыр. Халық саны шамамен 4 млн. адам (2009 ж.).

## Тілі
Тіл банту тілдер отбасының солтүстік-батыс тобына жатады. Олар яунде немесе эвондо тілдерінде (диалектінде) сөйлейді.

## Діні
Көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, сонымен қатар католиктер, протестанттар және христиан-африкалық секталардың ізбасарлары бар.

## Этногенезі
Этногенетикалық негіздер Фангтың ата-бабаларын Конго бассейнінен немесе қазіргі оңтүстік Судан аумағынан Адамава үстіртінің оңтүстігіне қарай қоныс аударған мигранттармен байланыстырады, оларды 19 ғасырдың басында фульбе жаулап алушылары қуып жіберген. Олар еуропалықтармен делдалдық саудамен айналысты. Неміс отарлауына қарсы тұрды (Булу көтерілісі 1891–95, Яунде 1895 және т.б.)

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптерге тропикалық қолмен атқарылатын егіншілік (құмай, жүгері, жержаңғақ, ямс, маниок, көкөніс, банан, май пальмасы, темекі), аңшылық, балық аулау жатады. Қолөнерден – ағаш пен сүйектен ою (ата-бабалардың стильдендірілген бастары, антропоморфты бетперделер, барабандар, ән ойнауға арналған сәндік тақталар, көптеген фигуралардың күрделі композициялары және т.б.), геометриялық өрнектері бар қоржындар мен төсеніштер тоқу, ұсталық, керамикалық бұйымдар жасау дамыған. Орман шаруашылы және какао, банан, гевеа және май пальмасы плантациялары үшін маусымдық жұмыстар бар.

## Өмір салты
Матрилиндік рулық ұйым, көп балалы отбасылар, ауыл қауымдары және жасырын одақтар болды.

Елді мекендері сызықтық түзу орналасқан (ұзын ауылдар деп аталады). Тұрғын үйлері төртбұрышты, қаңқалы, қабырғалары тоқылған, төбесі биік, пальма жапырақтары немесе шөппмен жабылған, үйдің айналасында ашық веранда бар.

Дәстүрлі киімдері - ерлер талшық жамылғылары және әйелдер арналған құрғақ шөп шоғырын пайдаланған. Көсемдер иықтарына барыс терісін жамылған.

Тағамдары – көкөністер мен жемістерден дәмдеуіштер қосылған ботқа.

Халық ауыз әдебиетімен (аңыздар, ертегілер), музыка мен би өнеріне бай.

## Дереккөздер

 
Санат:Камерун халықтары
Санат:Экваторлық Гвинея халықтары
Санат:Габон халықтары
Олимпиада ойындарындағы күрес

right|150px|border|Күрес
**[[Күрес]]** жекпе-жектері барлық **[[Олимпиада ойындары]]нда** өткізілді, тек 1900 жылы Париждегі Олимпиаданың бағдарламасына енбей қалған.

1896 жылы Бірінші Олимпиадада тек бір сайыс — грек-рим күресінен, ашық салмақ дәрежесінде өткізілді. 1904 жылы Үшінші Олимпиадада әртүрлі салмақ дәрежелеріндегі сайыстар еркін күрестен өткізілді. 1908 жылдан бастап екі күрес түрінен сайыстар әр Олимпиадада өткізілетін болған. 1912 жылы Стокгольмда ғана еркін күрес сайыстары өтпей қалды.

Әйелдер арасындағы еркін күрес жекпе-жектері жалпы бағдарламаға 2004 жылы енгізілді.

## Салмақ дәрежелері
### Ерлердің грек-рим күресі




### Ерлердің еркін күресі




### Әйелдердің еркін күресі




## Қазақстан күрескерлерінің қатысуы
thumb|right|200px|Күреске арналған Қазақстанның пошта маркасы
Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 1996 жылы — 11 атлет, 2000 жылы — 11 атлет, 2004 жылы — 12 атлет, 2008 жылы — 16 атлет, 2012 жылы — 15 атлет, 2016 жылы — 12 атлет, 2021 жылы — 11 атлет қатысқан.

Әр Олимпиадада жүлделі болып, қазақ күрескерлері жалпы есеппен 1 алтын, 6 күміс, 11 қола медаль жеңіп алған:

## Дереккөздер

Санат:Олимпиада ойындарындағы күрес