open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жанның жибили қуаты

**Жанның жибили қуаты**. Абай адам ырқынан тыс болатын табиғи қажеттілік (тән құмары, тән қуаты) пен өсе келе пайда болатын рухани қажеттілікті (жан құмары, жан қуаты) бірлікте, өзара тығыз байланыста алып қарайды. Рухани қажеттіліктің өзі әуел баста табиғи қажеттілікпен алмасатынын: «*Көзбенен керіп, қүлақпен есітіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мүрынмен иіскөп, тыстағы дүниеден хабар алады. Ол хабарлардың ұнамдысы ұнамды қаппыменен, үнамсызы үнамсыз қалпыменен, әрнешік өз суретіменен кеңілгетұседі. Ол көңілге тұсіруші бағанағы бес нәрседен өткен соң, оларды жайғастырып көңілде суреттемек. Ол жанның жибили қуаты дүр...*»-депкөрсетеді. Яғни жанның жибили қуаты дептән мен жанның орталығыңда болатын психикалық қүбылысқа жатуымен бірге, ол жан қуатының кәсіби межесіне дейінгі жан процесінің әрекетін айтады екенбіз. Осы процестен кейінжан қуаты арқылы кәсіби құбылыс, яғни ақыл, ғылымның жолы бастапады екен. Абай «*Аз ба, көп пе білсем екен, керсем екен деген арзу, бұлардың да басы жибили*» - деп, сыртқы дүниедегі құбылысты танып білудің өзі қарапайым жай түрде басталса да әуелі жанның жибили қуатымен өзектес, өрістес дамиды да, соңынан келіп кәсіби (жан қуаты) нәрсеге айналып, жаңа сапаға алмасады екен. Абай танымыңда «*тәннен жан артық*» болуы заңцы қүбылыс. Бұл арада да Абай жан қуатына (кәсіби процесс) шешуші, басты орын беріп отыр. Осы себепті де шын адам болу үшін бізді қоршаған сыртқы дүниенің сырын ұғып, біртіңдеп, даралап болса да танып, біліп, мәнін тереңтұсініп меңгере алсаң ғана саналы, ақылды, көкірек көзің ашылған адам болмақсың. Адам заһири ғылымга сүйеніп, дүние сырын танып білуге үмтылып, рухани қазынасын қорландырмаса, адам жаны хайуан жанының деңгейіңце қалмақ. Дүние сырын үнемі танып-білуге үмгылмаған адам жаны табиғи қажеттілік шеңберіңдегі тән құмары қармағында қалып, рухани қазынасы қорланбай, әрі адамшылық сөзімі өспей қалады, адам игіліксіз, мұратсыз өмір сүруге ұрынады. Өйткені оның жаны жанның жибили қуатынан алыстап, хайуан жанына айналады деп қараған.
Абайдың пікірінше, ақыл мен ғылымды (кәсіби) меңгеру жолында жанның жибили қуатын танып-білу, соған суйеніп әрекет ету - басты шарт.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Әдеттен тыс тамырдық ерекшелігі

**«Әдеттен тыс» тамырдық ерекшелігі** — кеңірдек ісінгенде, өкпедегі үлкен тамыр немесе оның тарамдары жаншылады, сол себепті өкпеге қанның аз толуы тым айқып болады. Қарама-қарсы жағдайда өкпеге қан толып кернейді және ол ұлғаяды, ісігі бар тамырдың аз бөлігі жаншылғапда сәйкес келмейтін тамыр ұлғаяды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым

**Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым** (International Organization for Standardization (ISO) — телекоммуникация бойынша стандарт жасаумен айналысатын ұйым. Жасаған стандарттарының ішіндегі ең белгілісі — жабық жүйелер әрекеттесуінің жеті деңгейлі эталондық моделі (OSI Referense Model).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтерді анықтау тілі

**Мәліметтерді анықтау тілі** (Язык определения данных; data definition language) — мәліметтер базасын басқару жүйесіндегі мәліметтер құрылымының қасиеттерін, сипаттарын, жазбалардың орналасуын, өріс параметрлерін анықтауды және т.б. атқаратын кез келген мәліметтер базасының құрамдас бөлігі болып табылатын тіл.

## Дереккөздер


Санат:Дерекқор
Стандартты айнымалы

**Стандартты айнымалы** (Стандартная переменная; standart variable) — бағдарламалау тілінің барлық орындалуымен анықталатын және осы тілде кез келген бағдарламада пайдалануға болатын айнымалы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жанның тамағы

**Жанның тамағы**. Абай өзімізді қоршаған болмысты танып-білу қамында жан құмары арқылы ізденіп, жанымызды «*өрістетіп, өрісімізді ұзартып, құмарланып жиған қазынамызды көбейтсек керек, бұл жанның тамағы еді...*» дейді, яғни іштегі жан қуатымен жиған рухани қазынамыздың өзі де Абайда «*ғибрәтлі*» (үлгілі) және «*нәфрәтлі*» (жиіркенішті) болып екіге белінеді. «*Ғылым таппай мақтанба*» өлеңіндегі «*бес асыл іс*», «*бес дұшпан*» пеп отырғаны, бір жағынан жанның пайдалы тамағына жатса, екінші жағынан жанның зиянды тамағына жататынын байқаймыз. Ал Жүсіп Қарабағи болса, жанның пайдалы тамағына шын сеніп, жомарттық, ғылыми таным т.б. жатқызса, жанның зиянды тамағына күншілдік, сараңдық, өтірік және т.б. таңбалайды. Екі ойшыда да жанның тамағы жайлы танымның тамыры бір жерден шығып тұр.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Стандартты аспаптар панелі

**Стандартты аспаптар панелі** (Стандартная панель инструментов; standard toolbar) — Windows ортасында — қолданбалы программаларда өте жиі орындалатын операцияларды жылдам атқаруға мүмкіндік беретін батырмалар орналасқан стандартгы аспаптар панелі. Мысалы, файлдарды ашу, сақтау және баспага шығару және т.б. Стандартты аспаптар панелін экранға шыгару үшін немесе экраннан алып тастау үшін Түр— Аспаптар панелі (Вид—Панель инструментов) командасын таңдап алу керек те, содан кейін Стандартты жалаушасын шерту қажет.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Нейрокомпьютер

**Нейрокомпьютер** (*Neurocomputer*, *neural computer*) — жүйке жүйесін ұқсаттырумен байланысты мәселелерді шешуге арналған қосалқы процессор- акселераторы және арнайы программалық жасақтаманың қосымша жүйесі бар компьютер; «жасанды нейрондар» желісі ретінде құрылған rjvgm.nth. Нейронды машина оның нейрондары орнықты жағдайға келгенде мәселелерді шешуді аяқтайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидрогеологиялық қима

**Гидрогеологиялық қима** - гидрогеологиялық құрылымның тік қимасындағы сулы және су өтпес таужыныстарды, жер асты суларының минералдылығы мен химиялық құрамын, грунт және артезиан суларының деңгейін және басқа да гидрогеологиялық деректерді шартты белгілермен көрсететін сызба. Қима гидрогеологиялық картаның құрамдас бөлігі болғандықтан, онымен біріңғай әдістеме бойынша жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Гидрогеология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Стандартты құрылғы

**Стандартты құрылғы** (Стандартное устройство; standard device) - пернелік тақта, экран, қосалқы құрылғылар мен принтер стандартты құрылғылар болып табылады. DOS жүйесі программаларды іске қосқанда осы құрылғылар үшін файлдардың ашық жүйелік нөмірлерін тағайындайды, олар: 0-стандартты енгізу құрылғысы (STDIN) — CON, 1- стандартты шыгару құрылғысы (STDO) - CON, 2-қате кеткенде хабарлама шығаратын стандартты құрылғы (STDERR) — CON, 3-стандартты косалқы құрылғы (STDAUX) — AUX, 4-стандартты принтер (STDPRN) - PRN. Бұл құрыл- ғылардың нөмірлерін өзгерте отырып, оларды бір-бірімен алмастыру мүмкіндіктері де қарастырылған.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтерді алмастыру

**Мәліметтерді астастыру** (Интеграция данных; data integration) — бірнеше файлды біртұтас бүтін ретінде программамен немесе пайдаланушылардың сұратуымен бір уақытта және бірлесе пайдалану мүмкіндігіне қол жеткізу. Астастырудың бір тәсіліне мәліметтер базасы жатады. Логикалық астасу, мәліметгерді олардың физикалық ұйымдастырылуына тиіспестен логикалық деңгейде біріктіруді ұйғарады. Физикалық астастыру — мәліметтердің біртұтас ақпараттық жиымға тоғысуымен байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жер үсті сужиғысы

**Жер үсті сужиғысы** - жер бетінің суы белгілі бір өзен жүйесіне немесе жеке өзенге (көлге, теңізге) келіп құятын бөлікшесі (телімі).

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы терминдері
Аспидті тақтатастар

**Аспидті тақтатастар** - серициттен, гидрослюдалардан, хлориттен,кварцтан және т.б. саз емес минералдардан тұратын, қосалқы қоспалар түрінде көмірлі заттарды, жиі-жиі темір сульфидтерін кіріктіретін қоңыр немесе қара түсті мейлінше тығыз (кеуектілігі 

Санат:Геология
Техникалық ақпарат бюросы

**Техникалық ақпарат бюросы** (Бюро технической информации; technical information bureau) — кәсіп- орынның жалпы қүрылымына кіретін жөне осы кәсіпорьінның аумағында үнемі ақпараттық жүмысты жүзеге асыратын ақпараттық бөлімше.
## Дереккөздер</span>


Санат:Терминология
Плевроперикардиальді қатпар

**Плевроперикардиальді қатпар** — ұрық денесінің дорсолатерлік қабырғасынан краниальді және медиальді бағыттарда берілетін және қалған бүтіннен перикардиалық қуысты бөліп тұратын жұп қатар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Стандартты программа

**Стандартты программа** (программадағы блок) (Стандартная программа (блок в программе); routine) — компьютерге нақты мәселені орындауды жүктейтін программадағы өзіндік стандартты блок.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жылдам дем шығарудағы қисық сызық

**Жылдам дем шығарудағы қисық сызық** — алдын-ала барынша дем жұтқаннаң кейін орындалатын шегіне жеткен жылдам, күшті дем шығаруда адамның өкпесіне кіріп-шығатын ауа көлемін жазу, өкпе қабынуының жылдамдығын жазу немесе екі үйлесім діліктің өзін-өзі жазу көмегімен алынатын қисық сызық.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Гидрогеологиялық формация

**Гидрогеологиялық формация** — жер асты суларының таужыныстарда жиналу жағдайларының ортақтығымен сипатталатын сулы кешендер тобы. Мыс., жер асты суларының кеуектік-қаттық жинағының формациясы. Жер асты суларының жастары әр алуан болса да, генетикалық жағынан біркелкі кешені,- Мұндай сулар тек өздеріне тән жиналу, қозғалу (сүзілу), таралу және химиялық құрамының қалыптасу жағдайларымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Гидрогеология
Кеңейтілген мәлімдемелік модель

**Кеңейтілген мәлімдемелік модель** (расширенная реляционная модель; extended relation model) — жүйеге қолайлы пән саласының барлық объектілерінің суррогаттары бар е-доменіне үстемеленетін мәліметтердің мәлімдемелік моделі. Суррогаттың әрқайсысы объектіні бірінші еске түсіру кезінде жүйемен жасалады да, оның бақылауында болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сірі қабық пен өкпе қабынуының циррозы

**Сірі қабық пен өкпе қабынуының циррозы** — сірі қабықтың қабынуына ауысуы, өкпе мен сірі қабықтың қабынуы немесе көп жылдан кейін жасанды өкпеге ауа жіберіп емдеу тәсілі салдарынан сірі қабықты арқан сияқты көрсетілген өкпе циррозы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Тестілеу

**Тестілеу** (Тестирование; testing) — тұтас компьютердің немесе оның жекелеген бөліктері мен программалық жасақтамалары жұмысының дұрыстығын анықтайтын процесс.

## Альфа-тестілеу
*Альфа-тестілеу* (Альфа-тестирование; а- testing) — арнайы жасалған тапсырмалар арқылы даяр программалық өнімді тестілеу.

## Артығымен тестілеу
*Артығымен тестілеу* (Избыточное тестирование; redundancy) — күрделірек тестіні пайдаланып қайта тестілеу.

## Бета-тестілеу
*Бета-тестілеу* (Бета-тестирование; (3- testing) — программалық өнімді келешек өзгертулерге тегін таратып, нақтылы тапсырмалармен тестілеу. Табылған қателер мен ескертулер жайлы программалаушыға хабарлайды.

## Кездейсоқ тестілеу
*Кездейсоқ тестілеу* (Стохастическое тестирование; stochastic testing) — құрылғыларды, программа]арды жөне жүйелерді кездейсоқ мөндерді тест ретінде қолдану арқылы тестілеу. Берілген мөліметтердің барлық мүмкін комбинацияларьін шолып шығу қиын болған жағдайларда күрделі жүйелерді тестілеу.
## Құрылымдық тестілеу
* Құрылымдық тестілеу* (Структурное тестирование) — программаның ішкі құрылымын зерттеу арқылы тестілеу.

## Қызметтік тестілеу
*Қызметтік тестілеу* (Функциональное тестирование) — программаның ішкі құрылымы қарастырылмастан, функционалдық мүмкіндіктерін тестілеу.

## Өрлемелі тестілеу
*Өрлемелі тестілеу* (Восходящее тестирование; ascending testing) — программалық өнім төменнен жоғары тексеріліп жинастырылатын программаны тестілеу әдісі. Мұнда алдымен төменгі модульдер жеке-жеке тексеріліп, олардың интерфейстері одан жоғарырақ деңгейдегі модульдермен бақыланады, сонан соң осы деңгейдің модульдері тексеріледі және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Жер үсті суларының алабы

**Жер үсті суларының алабы** - суы жердің үстімен жоне астымен (таужыныстар қатқабатынан) белгілі бір өзенге, көлге немесе теңізге келіп құйылатын аумақ.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Rich Text Format

**Кеңейтілген мәтіндік пішім** (расширенный текстовый формат; rich text format (rtf) — әр түрлі стилі бар мәтіндер мен графикалық мәліметтер жазылған құжаттарды пайдалануды жеңілдету мақсатында microsoft фирмасы жасаған стандарттар жиыны.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Microsoft Office Word
* Электронды кітап
* Электронды қағаз

Санат:Мәтіндік құжаттардың форматтары
Санат:Файл форматтары
Диафториттер

**Диафториттер** - шегіну метаморфизміне ұшыраған таужыныстар, яғни метаморфизмнің жоғары сатысында пайда болған таужыныстардағы минералдардың 
төменгі температуралы минералдарға серпентинге, хлоритке, серицитке, альбитке,эпидөтқа, актинолитке ауысуымен қалыптасқан таужыныстар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сөз емес ақпарат алмасу

**Сөз емес ақпарат алмасу** (Обмен невербальной информацией; non-verbal communication) — таңбалармен сөздерді пайдаланбастан ақпарат алмасу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фюрбрингер белгісі

**Фюрбрингер белгісі** — тыныс алу қозғалысының диафрагма астындағы іріңді ісік қуысына кіргізетін қызмет инесін шаііңалтумен сәйкес болуы: егерде диафрагма астындағы іріңді қуысқа ине кірмесе, онда инені шайқалтуға болмайды: дифференңиалды диагностикалық белгі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Гидрогеологиялық цикл

**Гидрогеологиялық цикл** - жер асты суларының қалыптасу барысындағы теңіз трансгрессиясынан басталып, одан кейінгі регрессиясының аяғына дейін созылған уақыт аралығы. Бұл уақыт ішінде жер асты суларының бұрынғы кезде қалыптасқан бір түрі жаңа, басқа түрге ауысады. Гидрогеологиялық цикл седиментациялық (элизиондық) және инфильтрациялық екі су алмасу кезеңінен тұрады. Бірінші кезеңде (трансгрессияның бастапқы кезеңінен бастап регрессияның басына дейін) теңіз түбінде жиналатын шөгінділердегі жер асты сулары, екінші кезеңде (теңіз түбі көтеріліп құрлыққа айналғанда) атмосфералық жауын-шашын мен өзен-көл суларының түрлі таужыныстарға сіңуінен, бұрынғы кезең суларын ығыстыру нәтижесінде пайда болған жер асты сулары қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Гидрогеология
Мәліметтерді басқару

**Мәліметтерді басқару** (управление данными; data management) — әдетте, жүйелерге қатысты пайдаланылатын термин. Файлдарға физикалық амалдар жасау арқылы пайдаланушыларды көптеген операциялардан босатады да, оның назарын негізінен мәліметтердің логикалық қасиеттеріне аударады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Плевропневмонэктомия

**Плевропневмонэктомия** (*плевропульмонэктомия*) — хирургиялық операция: қабырға маңындағы плеврамен бірге өкпені алып тастау, ұлғайған пневмонэктомияның бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Стандартты программалық жасақтама

**Стандартты программалық жасақтама** (*Стандартное программное обеспечение; standard software, Windows application*) — компьютермен бірге жеткізілетін программалық жасақтама. Windows ортасында күнделікті жұмысқа қажетгі Microsoft фирмасының стандартты программалар тобына кірген мәтіндік редактор (WordPad, Word), электрондық кесте (Excel), мәліметтер базасын үйым- дастыру (Access) және т.б. программалар. Олар терезеде орналасқан меню, аспаптар тақтасы, диалогтық терезелер тәрізді элементтер пішімдерін, тышқанды, пернетақтаны пайдалану әрекеттерін бірыңғай келісім бойынша стандартты түрде қалыптастырған.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пайдалы қазба кенорындарын тіркеу картасы

**Пайдалы қазба кенорындарын тіркеу картасы** – пайдалы қазбалардың барлық түрлері немесе арнайы бір түрі, генетикалық тобы (мыс,мұнай, газ, тас көмір,металдық, металдық емес, пайдалы қазбалар, құрылыс материалдары, темір, мыс, асыл тастар және т.б.) Шартты белгілермен бейнеленген әр түрлі масштабты карталар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Коллапсохирургия

250 px|thumb

**Коллапсохирургия** — коллапсотерапияның хирургиялық тәсілдерінің жиынтыгы; эксплевралық және интплевралық пневмолиз, торакопластикасын, диафрагмалық нервтерге операция және басқаларын жатқызады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Нөл (бос, бос құрылғы)

**Нөл (бос, бос құрылғы)** (*Нуль (Пусто, пустое устройство); null*) — I) бос — нөлдік мәні бар символ коды. Ақпарат жолдарын аяқтау үшін және мәліметтер блоктарын бір-бірінен бөліп шектеу үшін қажет; 2) бос құрылғы - операциялық жүйені сүйемелдейтін, барлық шығарылуға тиіс мәліметтерді жылдам қабылдап алатын жалған құрылғы. Одан мәліметтер енгізілгенде бірден файл соңы белгісі беріледі. Бос құрылғы ешқандай жұмыс атқармайды, ол тек командалар жұмысын тексеру үшін керек; 3) бос, бос жиын (**нөл цифрымен шатастырмау керек**).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жарықташтық-қаттық су

**Жарықташтық-қаттық су** - қабаттасып жататын аз метаморфталған таужыныстардың жарықшақтарында жиналып, қозғалатын су.
Керіш мөлшері **10**%-дан аспайды.Жарықташтық-қаттық су  — крустификациялық керіштің бір түрі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтерді басқару блогы

**Мәліметтерді басқару блогы** (Блок управления данными; data control block) — компьютердің бірыңғай жүйесінің операциялық жүйесінде — мәліметтер жинағын құрастыру және өңдеу үшін операциялық жүйеге қажетті мәліметтер жинағы туралы ақпараты бар кесте. Бұл кесте компьютерде жұмыс істейтін адамның програмасындағы файл сипаттамасы мен DD операторында көрсетілген ақпарат бойынша, сондай-ақ томдағы файлдың тамғасы бойынша да қалыптастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стандартты процедура

**Стандартты процедура** (Стандартная процедура) — міндеті белгілі бір программалау тілі арқылы анықталған, бірақ программалау жүйесі арқылы жүзеге асырылғандықтан, сол тілдегі барлық программаларга бірдей және бір мағынамен пайдаланьшатын процедура.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмей (желіаралық көмей)

**Көмей** (желіаралық көмей) (Шлюз (межсетевой шлюз); gateway; gate)

*әр түрлі хаттамалары бар желілердің немесе компьютерлердің өзара байланысуын қамтамасыз ететін аппаратты бағдарламалық кешен (құрылғы). Ол мәліметтерді тек қабылдап алып, әрі қарай жәнелтіп қана қоймай, ақпаратты желі талабына сәйкес пішімдерге түрлендіріп отырады. Әдетте, көмей өзара әрекеттестіктің сеанстық деңгейінде жұмыс істейді; есептеу желісінің басқа желілермен әрекеттесуін ұйымдастыруға қажет техникалық құралдары мен программалык жасақтамасынан түратын түйін (компьютер). Әр түрлі хаттаманы қолданатын екі есептеу желісін байланыстыруға мүмкіндік береді. Жеткізу алдында ол мәліметтерді жаңа желіге немесе қолданбалы программаға жарамды күйге түрлендіреді. Әр тектес (мысалы, Ethernet және Internet) желілерді байланыстыра алады. Сол сияқты, сыйыспайтын қолданбалы екі программаның бір желіде жұмыс істеуіне мүмкіндік жасайды (мысалы, әр түрлі пішімдік хабарлы электрондық пошта жүйесі);

* 286 және одан жоғарғы типті процессорларда — өзі арқылы тек кейбір процестерді ғана әріқарай өткізе алатын логикалық элемент, яғни көмей төрізді жүйелік объект. Оның жадының кіріс нүктесінде арнайы таңдау мүмкіндігі бар.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пульмональды сірі қабықтан естен тануы

**Пульмональды сірі қабықтан естен тануы** — висцеральды және париетальды сірі қабықтары рецепторларының шектен тыс тітіркенуі нәтижесінде көкірек қуысы маңы мен кеуде қуысындағы мүшелер зақымдалғанда (соның ішінде хирургиялық операция кезінде) пайда болатын зақымданудан естен тану.

## Дереккөздер


Санат:Пульмонология
Морфо құрылым

**Морфо қүрылым** — жаралуында эндогендік процестердің жетекші рөлі болған құрлықтың жазық-платформалық және таулы өңірлері, мүхит табаны. Морфо қүрылымдар өз қүрамына біршама ірі жоталарды, ойыстарды, жазықтарды, сол сияқты шағын-шағын күмбездер мен ойпаттарды біріктіруі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтерді басқару жүйесі

**Мәліметтерді басқару жүйесі** (Система управления данными; data managment system) — жазба деңгейінде мәліметтермен жұмыс істеуді жасақтайтын компьютердің операциялық жүйесінің бөлігі. 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стандартты шақыру

**Стандартты шақыру** (*Стандартное приглашение; standart prompt*) — дербес компьютерлерде — активтік жинақтауыштың атауын көрсететін шақыру.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стандартты ішкі программалар кітапханасы

**Стандартты ішкі программалар кітапханасы** (Библиотека стандартных подпрограмм; standart subroutine library) — программа даярлауда жиі пайдаланылатын ішкі программаларды сақтауға арналған кітапхана.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дигексагондық призма

**Дигексагондық призма** - он екі жақты призма, көлденең қимасы он екі бүрыш, аралық бүрыштары бір-біріне біреу аралап тең.

## Тағы қараңыз
*призма
## Дереккөздер


Санат:Геология
Плевросегментэктомия

**Плевросегментэктомия** — хирургиялық операция: бронхөкпелік сегментті оған жапсарлас жатқан қабырға маңындағы плевра учаскесімен бірге алып тастау.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мәліметтерді басқару программасы

**Мәліметтерді басқару программасы** (Программа управления данными; file control processor) — әр түрлі сыртқы құрылғылар арасында мәліметтер алмасу операцияларын басқаруды жасақтайтын операциялық жүйе құрамындағы басқарушы программа. Енгізу-шығару операцияларын тікелей жоспарлау мен орындауды енгізу-шығару супервизоры жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стандарттық интерфейс

**Стандарттық интерфейс** (*Стандартный интерфейс; standard interface*) — сыртқы құрылғыларды енгізу-шығару арналарына стандарт косуға пайдаланылатын үндестірілген интерфейс; параметрлері аддын ала келісімдерге жауап беретін екі жүйенің немесе олардың бөліктерінің сәйкестендіру құралдары, олар басқа құрылғыларда кеңінен қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кониофаг

**Кониофаг**  — шаң бөлшектерін фагоциттейті жас альвеола аралық перделерінің макрофагы (гистиоцит).

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Стандарттық орайластыру блогы

**Стандарттық орайластыру блогы** *(Блок стандартного сопряжения; standard interface)* — сырткы құрылғьшарды енгізу-шығару арнасына стандартты жалғауға арналған компьютер құрылғысы. Ол интерфейстің аппараттық бөлігіне жатады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Целом

**Целом** *([[синоним]]: екінші қуыс, дейтераңель, метаңель)*.— мезотелиймен қапталған ұрық қуысы, қалың мезодермальды ұрық клеткаларының жылжуымен немесе алдығы ішекті баулықтап тігу жолымен пайда болады: целомы бар сүтқоректі жануарлар мен адамдарда үлпершек (жүрек қабығының), сірі қабық және құрсақ қуыстары пайда болады.
**Екінші реттік дене қуысы** , целом (грек. koіloma — ойыс, қуыс) — көп клеткалы жануарлардың (моллюскілер, буылтық құрттар, қылтанжақтылар, тікентерілілер, жартылай хордалылар, хордалылар) денесі мен ішкі мүшелері аралығындағы қуыс. Целом қуысы ұрықтың мезодермальдік дамуы кезінде арнайы эпителий қабаты болуымен сипатталады. Онда целом сұйығы сақталады. Целом қуысының негізгі қызметі — денеге тірек болу (дене бұлшық етінің жиырылуын целом сұйығы қамтамасыз етеді). Целом қуысы организмнің ішкі ортасының биохим. тұрақтылығын сақтайды, сондай-ақ, қоректі сіңіру, тыныс алу, зәр шығару, жыныстық көбею, т.б. қызметтерін де атқарады. Е. р. д. қ-ның пайда болуы туралы әр түрлі пікір бар. Соңғы кезде ғалымдар целом қуысы бірінші реттік дене қуысы клеткаларының ажырауынан және тінаралық бөліктердің ұлғаюынан пайда болған деген гипотезаға тоқталуда.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Стандарттық режім

**Стандарттық режім** *(Стандартный режим; standart mode)* — құрылғыны немесе жүйені іске қосқан кезде автоматгы түрде тағайындалатын олардың жұмыс режімі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтерді бейнелеу

**Мәліметтерді бейнелеу** (Отображение данных) — мәліметтерді адамның қабылдауына ыңғайлы формада шығару.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Морфологиялық талдау

**Морфологиялық талдау**
- жер қыртысы қозғалыстарының барысы мен дамуын экзогендік процестерді және қалыптасқан геоморфологиялық құрылысты зерттеу жолымен қалпына келтіру әдісі.

Морфогенез негіздері: эндогендік процестер (жер қыртысының қозғалысы), экзогендік процестер мен олар жасаған нәтиже — геоморфолөгиялық құрылыс.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Пайдалы қазба кенорындарының генетикалық жіктемесі

**Пайдалы қазба кенорындарының генетикалық жіктемесі** — кенорындарын тегі, яғни пайдалы қазба түрінің жаралау тегі мен геологиялық және физикалық-химиялық жағдайы түрғысынан жіктеу. Бұл  жіктемеге сәйкес, кенорындар ірі-ірі екі топқа —эндогендік (гипогендік) және экзогендік кенорындар тобына жіктеледі. Эндогендік кенорындар планетаның ішкі өңіріндегі энергиялар, ал экзогендік кенорындар жер бетінің сырт күштерден (мысалы:күннен) алған энергиясы есебінен қалыптасады. Эндогендік кенорындар өз кезегінде магматогендік және метаморфогендік кен-орындар болып екі топқа бөлінеді. Магматогендік кенорындар сегрегациялық, ликвациялық және магмаізді кенорындар болып үш түрге, метаморфогендік кенорындар метаморфтанған және метаморфты кендер болып екі түрге, ал экзогендік кенорындар сынықты, қалдық және сүзбелі кенорындар болып үш түрге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кеңейтілген пернетақта

**Кеңейтілген пернетақта** (расширенная клавиатура; enhaanced) — at және ps/2 модельдерінің көпшілігінде қолданылатын, қазіргі заманғы стандарт болып табылатын 101/102 пернелер. Кейбір кеңейтілген пернетақталардың (мысалы, "microsoft naturap') 104 немесе 105 пернесі бар, 122 пернелі модельдер де шықты.
Кеңейтілген пернетақтаның пернелері 4 топқа бөлінеді: 
*1) негізгі пернетақта; 
*2) қызметтік пернетақта; 
*3) меңзер мен экранды басқаруға пайдаланылатын цифрлық перметақта (numeric keypad), numlock индикаторы агытылғанда (немесе numlock қосылғанда және shift басылып түрганда); 
*4) цифрлық пернетақтаның міндетін қайталайтын меңзер мен экранды басқарудың ерекшеленген пернелері.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стандарттық сырғыту жолы

**Стандарттық сырғыту жолы** *(Стандартная полоса прокрутки; standard scroll bar)* — экран терезесінің шет (оң жақта және ең төменгі катарда) жағында орналасқан жұмыс алабындағы көлемді бейнелерді, мәтінді көру мақсатында оларды оңга, солға (жоғары, томен) сырғытуға арналған бағыттауыш батырмалары мен жылжыту жолы бар тіке немесе көлденең сызғыш. Олар экрандағы кескін (бейне, мәтін) тек жұмыс аймағындағы көру алабына сыймай кеткен кезде ғана пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Нөл-модемді кабель

right|200px
**Нөл-модемді кабель** (*Нуль-модемный кабель; null modem cable*) — екі компьютерді тізбекті интерфейс арқылы қосу — мәліметтер жеткізудің ең арзан (басқа жағынан тиімсіз болса да) тәсілі. Бұл жағдайда интерфейстен басқа екі компьютерді байланыстыратын кабель ғана қажет. Екі компьютерді модемсіз байланыстыратын болғандықтан осындай кабель нөл-модемдік кабель деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көміржаралу теориясы

**Көміржаралу теориясы** - көмір субстанциясының бастапқы материалы мен оның көмірге айналу процестері туралы үғымдар. Негізінен гумидтердің жаралуы жоғары сатыдағы өсімдіктермен, ал сапропелиттер төменгі сатыдағы организмдермен байланысты деген түсінік қалыптаскдн. Көмір жаралуда әр түрлі шамада бастапқы материалдың барлық құрамбөліктері (лигнит, целлюлоза, битум, май, микроорганизмдер және т.б.) қатысады, олар ыдырап, биохимиялық өзгерістерге түседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жарғақ су

**Жарғақ су** — таужыныстардың ішкі қуыстарындағы су буының қоюлануынан (конденсациялануынан) пайда болатын, немесе олардағы тамшылы сұйык су ағып кеткеннен кейін түйірлердің сыртына жабысып, жұқа қабық түзетін су. Мүндай су таужыныстардың ұсак бөлшектеріне молекулалық күштің әсерімен тартылып тұрады. Қабықтың қалындығы мен тоңазытудың үзақтығына байланысты жарғақ су нөлден төмен температурада қатады. Жарғақ суды таужыныстан **105—110°С** температураға дейін қыздырумен немесе зор қысым күшімен ажыратып алуға болады. Қуыс қабырғаларындағы судың қозғалысы жарғақтың қалыңдығы бірдей болғанға дейін жалғасады, жарғак су ауырлық күшінің ықпалынсыз түрлі бағыттарда жылыстай береді.

## Дереккөздер

География

Санат:Геология
Мәліметтерді бөлу

**Мәліметтерді бөлу** (Разделение данных; data sharing) — әр түрлі пайдаланушылардың сол бір мәліметтерді бір мезгілде әр турлі программаларда немесе процестерде пайдалануы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Морфотектоникалық талдау

**Морфотектоникалық талдау** — ең жаңа тектоникалық қозғалыстарды (бағыттылығын, қарқындылығын және амплитудасын) бедердің көтеріңкілік дәрежесін және тілімденгендігін, тегістелген беттерді, террасалар мен олардың деформациясын, палеогеоморфологиясын және т.б. талдау аркылы анықтау әдісі.

Морфотектоникалық талдау - Жербедер көтеріңкілігі мен ойдымдығы дәрежесін саралау нәтижесінде тектоникалық қозғалыстардың бағыт-бағдарын, карқынын және амплитудасын (ауыткуып) анықтау әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Коппен-Джонс талшығы

**Коппен-Джонс талшығы** (син.: маржан тәріздес талшық) —ұзақ уақыт бойына созылатын өкпе каверналары кезінде қақырықта казеоз массаларымен бірге байқалатын икемді талшықтарға өзгерген, қолба тәрізді жуандап кеткен ісінген ірі талшық.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Газ сағаты

**Газ сағаты**  — газ, ауа көлемін өлшейтін қүрал. Деммен шығатын және деммен алынатын ауаның көлемін өлшеуде, организмдегі газ алмасуын зерттегенде қолданылатын құрал.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Пайдалы қазба кенорындарының гидрогеологиясы

**Пайдалы қазба кенорындарының гидрогеологиясы** - пайдалы қазбалар кенорындарының жер асты суларын жан-жақты зерттеумен айналысатын гидрогеология ғылымының саласы. Нәтижесінде тау-кен кәсіпорындарын жер асты суларының көп мөлшерде құйылуынан қорғау және тау-кен орындарына судың енуін азайту үшін ең ұтымды және экономикалық жағынан пайдалы шаралар белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жер планетасы бетбедерінін орташа амплитудасы

**Жер планетасы бетбедерінін орташа амплитудасы** - бұл көрсеткіш шамамен *4,7* км-ге тең (0,875 км құрлық биіктігі + 3,794 км мұхит терендігі).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Таза организм

**Таза ағза** — зерттелетін факторлармен (жұқпалы ауру қоздырғыштарымен, вакциналармен, улармен және т. б.) жанаспаған (түйіспеген) ағза. Сол факторлардың әсерін салыстыру үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Стандарттық байланыстың регистрі

**Стандарттық байланыстың регистрі** *(Регистр стандартной связи; standart linkage register)* — байланыстар туралы стандартты келісімге сәйкес программалар мен бағыныңқы программалар арасында байланыс ұйымдастыруға пайдаланылатын жалпы тағайындау регистрі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмек (help)

**Көмек** (*Помощь; help (help screen)*) — қазіргі кездегі барлық қолданбалы программалардың жұмыс істеп отырған жанға оның әрекетіне байланысты көмек беру мақсатында экранға шығаратын түсініктеме мәліметтері. Ол F1 пернесін басқанда немесе меню жолының ? белгісі бар анықтама командасын тандау арқылы экранға шығарылады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*SCREEN - Help
*Using the HELP Screen

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Плевростома

**Плевростома** — азды көпті айқын байқалатын [[эвентерецияда кеуде және құрсақ қабырғасының даму аномалиясының жалпы атауы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Бадалян формуласы

**Бадалян формуласы** — пневмотахография кезінде сыртқы демалыс функциясын бағдармен бағалауға арналған формула, қалыпты жагдайда шығарған демінің қуатының көлемі (л/сек) 1,2-ге көбейтілген өкпенің өмірлік сыйымдылығының сандық мәніне шамамен тең болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Коранъи-де ла Камп симптомы

**Коранъи-де ла Камп симптомы** — артқы көкірек қуысының лимфа түйіндері ұлғайған кезде V—VI кеуде омыртқалары маңында перкуссиялық дыбыстың тұйықталуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мәліметтерді бұғаттау

**Мәліметтерді бұғаттау** (Блокировка данных; data interlock) — компьютерде жұмыс істеп отырған адамның біреуінен басқаларына файлға қатынас құруға тыйым салу. Осындай әрекет арқылы файлды немесе оның бөліктерін (блокты, жазбаларды) бөгде адамдардан қорғау; тұтынушылардың біреуінен басқасына қатынас құруға тыйым салу арқылы файлды немесе оның бөлігін қорғау тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмiржаралу түйіні

**Көмiржаралу түйіні** - көміржаралу белдеулері ауқымындағы көмірқанықтылығы жоғары жекелеген аландар. Мысалы, турне-визе белдеуінде екі Көмiржаралу түйіні  бар: Қарағанды және Мәскеу түбі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бұрандалы сорғы

**Бұрандалы сорғы** (*Винтовой насос*) — сұйықтықты ілгерілей жылжитын бұрандалар ілінісіндегі өзекшемен айдайтын сорғы. Шағын массалы Бұрандалы сорғы *25  МПа*-ға дейін жоғары қысым туындата алады және өнімділігі *0,3-80 м<sup>3</sup>/сағ*. 1 жетеді. Тұтқырлығы жоғары сұйықтықтарды көтергенде *ПӨК-і 0,60—0,85-ке* дейін өседі. Жағармай, күкірт қышқылы және т.б. температурасы *>250°С* жебір емес сұйық заттарды айдауға арналған. Су сорғысы ретінде де кеңінен колданылады. *[[Көлбеу]]* және* тік білікті*, *бір, екі* жөне *үш* бұрандалы түрлері бар. Бұрандалы сорғылар сұйықтықты араластырмай, біркелкі өтіммен, шусыз айдайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пайдалану блоктары әдісі

**Пайдалану блоктары әдісі**- қорды есептеудің геологиялык блоктар әдісінің бір түрі. Пайдалану блоктары пайдаланылатын тау-кен қазындыларын Өту кезінде бөлінеді. Әдетте, олар геологиялык блоктарға қарағанда ұсақ, екі, үш немесе төрт жағынан тау-кен қазындыларымен шектеледі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Вирустар интерференциясы

**Вирустар интерференциясы** — вирустар арасындағы карым-қатынастың бір түрі. Аралас зақымдалған торшада екі вирус бір-бірінің өсіп-өнуін тежейді. Тежеу бұл процестің барлық сатысында да бола береді. Оның себептері екі вирустың торшаға жабысуымен нуклеин қышқылын қайта түзумен, трансляция атқарудағы жарыстарымен, торша метаболиттерінің таусылуымен, интерферон тузілуімен т. б. байланысты деп санайды. Вирустар интерференциясы вирустардың цитопатогендік қабілеті жоқ түрлерін іздеп табу, анықтау және титрлеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Плевротомия

**Плевротомия** — хирургиялық операция: плевралық қуыстағы сұйықты (ірің, қан) немесе бөгде денені шығару мақсатымен шектеулі учаскеде ашу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Өкпе түбірі

**Өкпе түбірі** — өкпе қақпасының маңына орналасқан және плевралар жамылған анатомиялық құрылымдардың жиынтығы, басты бронх, өкпе артериясы, өкпе веналары, лимфатитті тамырлар мен түйіндері, өрімдері, клетчатка енеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Гидрограф

**Гидрограф** — 
1) өзендегі су өтімінің белгілі бір жыл немесе маусым ішінде өзгеруін көрсететін график. Гидрограф өзен ағынын өлшейтін жердегі су өтімі туралы күнделікті алынатын деректер негізінде жасалады. Ордината осінде су өтімінің мөлшері, абсцисса осінде уақыт кесіндісі көрсетіледі.
2) өзен (канал) тұстамасындағы су өтімінің уақыт бойында өзгеруінің кестесі. Су ағындысының жыл, маусым бойындағы, су тасу, төменгі деңгей кезіндегі бөліну сипатын көрсетеді.

Гидрограф *(грек, hуdor — су, gе - жер, gгарhо — жазамын)* — өзендегі су өтімінің белгілі бір жыл немесе маусым ішінде өзгеруін көрсететін қисық сызық (график). Гидрограф өзен агынын өлшейтін жердегі су өтімі туралы күнделікті алынатын деректер негізінде жасалады. Ордината осінде су өтімінің мөлшері, абсцисса осінде уақыт кесіндісі көрсетіледі. Гидрограф гидротехникалық жобалау және су шаруашылық есептеулер үшін пайдаланылады. Әр түрлі қоректену көздерінен қалыптасқан су көлемдері гидрографты талдау арқылы анықталады.

Гидрограф түрлері: Дауыл гидрографы, типтік гидрограф және көпжылдық гидрограф.

**Дауыл гидрографы** Су тасқыны кезінде су ағынының өзгеруін көрсететін гидрограф

**Типтік гидрограф** өзендегі су ағынының жыл ішінде таралуының жалпы ерекшеліктерін көрсететін гидрограф.

**Көпжылдық гидрограф**  ұзақ мерзімді өзен жылдамдығымен, типтік гидрографпен және толқын тасқынымнн сипатталатын су ағынының белгілі аймағындағы есептік көрсеткіші

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Гидрогеология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Морылу өнімдері

**Морылу өнімдері** - әр түрлі таужыныстардың физикалық және химиялық морылуы нәтижесінде дербестелген таужыныстар мен минерал кристалдарының сынықшаларына, қосалқы кристалдарға, коллоидті және шынайы ерітінділерге қатысты қолданылатын жалпылама атау.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қойнаулар таужынысы

**Қойнаулар тау жынысыы** - Жер қыртысының қойнауларында қалыптасқан тау жынысы, бұрын бұл ұғымға тек қана интрузиялық тау жынысытар жатқызылатын, қазір терең қойнауларда түзілген магмалық, ультраметаморфтық және метасоматоздық тау жынысытардың баршаларына тән тау жынысы кесектерімен кептелген күйде болады. Алмас түйірлерін кіріктіретін брекчиялардан не кимберлиттерден тұратын қопарылыс құбырлары мейлінше маңызды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидрогранаттар

**Гидрогранаттар** — минералдар, құрамындағы [SiO4]-тің үштен бірі (ОН)4-ке ауысқан гранаттардың топтық аты. Химиялық формуласы: Са3Аl2[SiO4]2(ОН)4. Сингониясы — текшелік, кристалдары гранатты қаптай өсіп, октаэдр құрайды. Түссіз, қаттылығы — ~6, жіктілігі жоқ, меншікті салмағы — 3-3,5. Синонимдері: *гидрогроссуляр*, *гибинит*.

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Морылу белдемі

**Морылу белдемі** - жер қыртысының физикалық және химиялық морылу процестері қамтыған беткі қабаты. Бұл өңірдегі таужыныстардың ыдырауы және жаңа минералдардың калыптасуы заттардың үш түрлі жүйесі жағдайында (газ, сұйық және қатты) жүзеге асады. Морылу процесінің қарқыны мен ауқымы сол аймақтың климат жағдайына және жербедер ерекшеліктеріне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Түшкіру

**Түшкіру** — күрделі дем шығару, қорғаныстық рефлекторлық, жағдай, ол мұрын қуысындағы үшкіл нервтің ұшындағы рецепторларды тітіркендіруге байланысты қозады. Түшкірген кезде жүмсақ таңдай көтеріледі және ішкі мұрының тесігі жабылады да, дем шығаратын бұлшықеттер күшті жиырылып, көкіректің қысымы артады және өкпедегі ауа күшпен мұрын арқылы әсер еткен затты сыртқа шығарады. Түшкіруге тіл, жұтқыншақ, кезбе, тіл асты жәпе кейбір жұлын нервтерінің эфференттік талшықтары қатынасады.


Сурет:Hapci-fr.gif
Сурет:Sneeze.JPG|Түшкіру

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Көмектесу жолы

**Көмектесу жолы** (*Строка подсказки; line of the help*) — интерактивті жүйелерде — қол жететін командалар мен олардың мағынасын көрсететін дисплей экраныңдағы жол.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Maya. Командная строка и строка подсказки

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жарма — палеонтологияда

**Жарма** — *палеонтологияда*: 
*1) кей-бір омыртқасыздарға (брахиоподтарға, қосжармалы моллюскілерге, острокодтарға, жапырақаяқтыларға тон бақалшық бөліктерінің бірі; 
*2) диатомдық балдырларда болатын кремнийлі сауытшаның әдетте қазба күйде біршама жақсы сақталатын бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Динамикалық фациялық шөгінді белдеу

**Динамикалық фациялық шөгінді белдеу** - тектоникалық күштер осерінен тау жыныстары негізінен құрылымдық, кейде минералдық өзгерістерге ұшырайтын, сол таужыныстардың қатпарлануымен сабақтаса өтетін процесс.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Барандуна гипогаммаглобулинемия

**Барандуна гипогаммаглобулинемия** — идиопатиялық 10—12 жастағы балаларда білінөтін иммунитеттің (жұқпалы ауруды қабылдамаушылық) бұзылу түрі. Мұрын қуысына тереңге, кеңірдек тарамына, өкпе жүйесіне микробтардың енуі аурудың қайталануын сипаттайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жанұзақ

**Жанұзақ** - Абайдың замандасы. Бөкенші-тобықты руынан. Дәулетті адам болған. Кейбір істің тетігін таба алмай, түйыққа тірелген көзінде Абаймен ақылдасады екен. Ол бір жесір әйелді тоқалдыққа алмақ болып, 300 қой төлеуге келіседі де осы жағдайды Абайға айтады. Әйелдің жеңіл мінезді екендігінен хабардар ақын: «*Ей, Жанұзақ, құтты ма екен құсыңыз, Сен Жанұзақ болғалы асып тұрған тұсыңыз. Үш жүз қойға мастанып, бір жебірге көздестің, Төз ойланып кел, құйрықты қысыңыз*» - деп, ойын өлеңмен бүкпесіз айтып, бұл некеге қарсылығын білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Мофеталар

**Мофеталар** (итальянша *зиянды булану*) — температурасы 100°с-тан төмен, негізінен көміркышқыл құрамды фумарола; құрамында: азот, сутегі, метан қоспалары болады және әрекетті жанартаулар маңында немесе сөнген жанартаулар алқабында орналасады. Мофеталар бар ойпандарды ажал аңғарлары деп атайды, бұл аңғарға келген жануарлар тұншығып өледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Плевротроакар

**Плевротроакар** — оған түтік кигізілген ұшы өткір үш қырлы қанжар түрінде келетін плевра пункциясына арналған сайман.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Гидродинамикалық аномалия

**Гидродинамикалық аномалия** — жер асты суларының таралу аумағының, олардың қандай болса да гидродинамикалық көрсеткіштерінің (қозғалу жылдамдығы, қаттық қысымы және т.б.) берілген сулы горизонтқа, кешенге және т.б. тән фондық гидродинамикалық көрсеткіштерінен айырмашылығы болатын бөлікшесі (телімі).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Гидрогеология
Статикалық үлестіру

**Статикалық үлестіру** *(Статическое распределение; static allocation)* — программаның орындалуына дейін оған ресурстарды тағайындау.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стаффинг

**Стаффинг** *(Staffing)* — бірінен соң бірі келетін бес "1" тұратын тізбеліктен кейін "0" қосу. Қабыkданатын жақта осы қосылған "0" алынып тасталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмекші құрылғы

**Көмекші құрылғы** (*Вспомогательное устройство; auxiliary device*)

*үқсас құрылгылар тобынан балама ретінде тандалатын құрылғы;

*көмекші міндет атқаратын құрылғы.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*вспомогательное устройство
*Auxiliary device

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Нұсқағыш

right
**Нұсқағыш** (*Указатель*; *indicator*, *pointer*) — 1) қ. Сілтеме. Егер мәліметгер құрылымында кейбір А элементінің өрісінде В элементінің адресі бар болса, онда А-да В-ға нұсқағыш бар немесе А В-ға нұсқайды деп айтады; 2) мәндері адрестер болып келетін программадағы айнымалы. Кейбір программалау тілдерінде (мысалы, Си) нұсқағыштың мәліметтер типі болады. Нұсқағыш типі айнымалыларының мәндері айнымалылардың, массивтердің және т.б. программа объектілерінің адресі міндетін атқарады. Нұсқағышпен адресті алу операциясы мен жанама адрестеу операциялары байланысты. Си-де адресті алу операциясы ***&*** символымен белгіленеді. Егер осы символдан кейін айнымалы атауы тұратын болса, онда мұндай операцияның нәтижесі көрсетілген айнымалының адресі болып табылады. Мысалы, *ptr=&Snmm*; ptr нұсқағыш Snmm айнымалысының адресін телиді. Жанама адрестеу операциясы ******* символымен белгіленеді. Егер осы таңбадан кейін айнымалыға нұсқағыш жалғасса, онда операция нәтижесі нұсқағыштағы бар адрес бойынша жадта орналасқан шама болады. Мысалы, егер *ptr=&3iuT* операторынан кейін *x=*prt* операторын орналастырсақ, онда *х* айнымалысы *Snmm* айнымалысы қандай мән алса, сондай мән алады. Нұсқағыш пен арифметикалық операцияларға ұқсас басқа да операциялар орындалады. Нұсқағыш ішкі программаға мәліметтер жеткізуді программалау, көпөлшемді жиымдармен жұмыс істеу кезінде және т.б. көп мүмкіндіктерді ашады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кофферат ауруының жинақты белгісі

**Кофферат ауруының жинақты белгісі** — мойынның тұтасып сал болуымен жиі қосылатын диафрагманың бір жақты сал болуы (іштен туған немесе туғанда пайда болған).

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Пайдалы қазбаны қайта балқыту

**Пайдалы қазбаны қайта балқыту** — пайдалы қазбадан өнеркәсіптік маңызы бар аралық өнім алу. Мысалы, темір рудасы (кені) мен концентратын металлургияда қайта балқытып шойын алу, оны қайта өндеп болат алу.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтерді енгізу

**Мәліметтерді енгізу** (Ввод данных; data input) — мәліметтерді дискіден оқу, пернелік тақтадан, телефон арналарынан, сканерден және т.б. енгізу, енгізілген мәліметтер компьютердің жедел (негізгі) жадына жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Плеврофистулография

**Плеврофистулография** — дененің бетімен оған контрасты зат енгізгеннен кейін тесік арқылы қатынасатын плевралық қуысты рентгенологиялық зерттеу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Қопарылыс шұңқыры

**Қопарылыс шұңқыры** - магма құрамындағы газдар шоғырының қопарылысы нәтижесінде қалыптасқан жанартау көмейі. Көбінесе дөңгелек пішінді болып келетін бұл құрылымдар кесек-кесек жанартаулық таужыныстармен бітеліп калуы немесе кәдуілгі көлдер мен  көлшіктер түзуі мүмкін. Синонимі: қопарылыс кальдерасы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Шатерников камерасы

**Шатерников камерасы** — оттегін автоматты түрде өзінен-өзі жіберу, су буы мен көміртегін сіңіру үшін, сол сияқты берілген деңгейде температура мен атмосфералық қысымды (ауа қысымын) сақтау үшін керек-жарақпен жасақталган саңылаусыз камера, адам мен жануардың газ алмасу әрекетін ұзақ уақыт зерттеуге арналған қондырғы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Гидродинамикалық тор

**Гидродинамикалық тор** - ағын сызықтары мен оларға перпендикуляр арын күші бірдей нүктелерді қосатын сызықтардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Гидрогеология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Стек

**Стек** *(Stack)*  - "Соңынан келіп - бірінші шығу" принципі бойынша ұйымдастырылған мәліметтер құрылымын сақтайтын компьютердің жедел жадының түрі. Процедуралар мен функцияларды қайтара шақыру адресі, берілген параметрлер мен жергілікті айнымалылар сияқты мәліметтер уақытша сақталатын стек (тізбекті) сияқты ұйымдастырылатын компьютердің жад аймағы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмірлену тобы

**Көмірлену тобы** - көмірлену процесінің нәтижесінде белгілі бір физикалық, химиялық қасиеттер мен петрографиялық ерекшеліктерге ие болған көмірлердің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Интрон

**Интрон** — геннің (ДНҚ- ның) генетикалық мәліметі жоқ бөліктері. Ол экзондар деп аталатын басқа кұрылымдық гендердің арасына орналасады. Интрон иРНҚ алғашқы транскриптерінің құрамында ғана болады, одан иРНҚ жетілгенде түсіп қалады (экзондар орнында калады). Құрылымдық ген кұрамында ондаған интрондар болады.

Интрон - бұл гендегі кез-келген нуклеотидтер тізбегі, ол РНҚ-ның соңғы өнімін алу кезінде РНҚ-ны өңдеу арқылы жойылады. "Интрон" сөзі "ішкі аймақ" терминінен, яғни ген ішіндегі аймақтан шыққан. Интрон термині ген ішіндегі ДНҚ тізбегін де, РНҚ транскриптеріндегі тиісті РНҚ тізбегін де білдіреді. Жетілген РНҚ қалыптастыру үшін осы РНҚ процессингімен байланысқан Интрон емес тізбектер экзондар деп аталады.

Интрондар көптеген организмдердің және көптеген вирустардың гендерінде кездеседі және оларды ақуыз кодтайтын гендерде де, РНҚ (кодталмайтын гендер) ретінде қызмет ететін гендерде де орналастыруға болады. Интрондардың төрт негізгі түрі бар: тРНҚ интрондары, I топ интрондары, II топ интрондары және сплайсосомалық интрондар. Интрондар бактериялар мен археяларда (прокариоттарда) сирек кездеседі, бірақ эукариоттық гендердің көпшілігінде бірнеше сплайсосомалық интрондар болады.

## Дереккөздер

Санат:Молекулалық-генетикалық процесстер