Темірбек Қараұлы Жүргенов

**Темірбек Қараұлы Жүргенов** (1 қазан 1898, Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданы, Жабасақ(Басықара қопасы) — 25 ақпан 1938, Алматы) — кеңестік мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
* 1898 жылы 1 қазанда Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданы, Жабасақ ауылдық округіндегі(1971 жылға дейін Ырғыз ауданының құрамында болған) Басықара қопасында дүниеге келген.
* Кіші Жүздің Шөмекей бірлестігінің, Бозғұл тармағының Сарықасқа руынан  шыққан. Шежіре бойынша таратсақ: Шөмекей, Бозғұл, Келдібай, Өтебай, Сұлтан, Жәрімбет, Әлен. Әленнен -Қуаң. Қуаңнан – Жүрген, Тұрған, Дәгір. Жүргеннен – Жұдырық (шын есімі-Ақсақал.), Сырлыбай (Қара), Қазыбай, Дүйсенбай, Еңсебай. 
* Тұрмағамбет Ізтілеуов ұстаздық еткен ауыл мектебінде сауат ашады.
* Аламесектегі (қазіргі Есет батыр ауылы) орыс-қазақ мектебінде оқыған.
* Перовскідегі (қазіргі Қызылорда) Суханский атынд. училищеде бастауыш білім алған. 
* 1917 ж. Уфа жер шаруашылығы училищесіне оқуға түседі. Осында оқып жүріп қоғамдық өмірге белсене араласады, студент жастардың әлеуметтік қозғалыстарына қатысады. 
* 1918 ж. “Қазақ мұңы” газеті редакциялық алқасының құрамына енді
* Торғайдағы кеңестер съезін шақыру бюросының мүшесі болды. 
* 1919 ж. Ырғыз уезі Кенжеғара болысы рев. к-тінің төрағасы қызметіне тағайындалған. 
* 1920 ж. БК(б)П қатарына өтіп, Ырғыз уездік рев. к-тінің, уездік жұмысшы, солдат және шаруа депутаттары атқару к-тінің төрағасы болып сайланды
* 1921 — 23 ж. Орынборда жұмысшы ф-тінде оқиды. 
* 1923 ж. Ташкенттегі Орта Азия мемл. ун-тінің құқық ф-тіне оқуға жіберіледі. Осында оқып жүріп, ол Қазақ АКСР-інің Түркістан Республикасындағы толық өкілетті өкілі болып тағайындалады, Қазақ АКСР-і мен Түркістан Республикасының ОАК-теріне мүше болып сайланады, өлкелік және респ. партия ұйымдарының конференциялары мен пленумдарына қатысады. Орталық Азияда құрылған республикалар аумағының ұлттық-территориялық межеленуіне ат салысады. Бұл мәселе төңірегінде “Еңбекші қазақ”, “Советская степь” газеттеріне мақалалар жариялады. 
* 1926 ж. Ташкенттегі Қазақ пед. ин-тының директоры болып тағайындалады. Институтқа акад. В.В. Бартольд, проф. С.Е. Малов секілді ғалымдарды шақыртып, институт жұмысын жандандыруға күш салды. Жоғары оқу орындарына арналған саяси экономия және құқықтану пәндері бойынша оқу құралдарын қазақ тіліне аударды. Қазақ термелерінің жинағын құрастыруға ат салысты. 
* 1929 ж. Тәжікстан үкіметінің қаржы комиссары
* 1930 — 33 ж. Өзбекстан үкіметінің халық ағарту комиссары
* 1933 — 37 ж. Қазақстан үкіметінің халық ағарту комиссары қызметтерін атқарды. Ол Қазақстанның Халық ағарту комиссариаты жұмысына С.Аспандияров, Қ.Жұбанов, Ғ.Мүсірепов сияқты қайраткерлерді тартты. Жүргеновтің тікелей ат салысуымен “Қазақстанда мектеп жүйесін реттеу және қазақ орта мектептерін көбейту туралы” қаулы қабылданып, қазақ орта мектептерінің саны артуына негіз қаланды. Жүргенов Халық ағарту комиссариатын ұлттық мәдениетті өркендету штабына айналдырды. 
* 1934 ж. Алматыда өткен Бүкілқазақстандық халық өнерпаздарының 1-слетін, 1936 ж. Мәскеудегі Қазақстан өнері мен әдебиетінің онкүндігін негізгі ұйымдастырушылардың бірі болды. Онкүндік кезінде республикамыздың өзге де мәдениет қайраткерлерімен бірге Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. Жүргенов — ұлттық мәдениет пен өнер саласы мамандарын даярлауға көп көңіл бөліп, қазақ жастарының КСРО-ның орт. қалаларындағы оқу орындарында білім алуына көмек көрсетіп отырды. Мұхтар Әуезов, Ж.Шанин, Ә.Қастеев, т.б. қайраткерлердің шығармашылық жұмыспен айналысуына жағдай жасады. Жүргенов Қазақстанда алғашқы музыка театрын (қазіргі Қазақ опера және балет театры) ұйымдастыруға үлкен үлес қосты. Қазақ әндері туралы А.В. Затаевичке көптеген мәліметтер берді. Дәл осы жылы Темірбек Жүргенов өзіңін туған жері Жабасақ ауылына мектеп салды.Жабасақта салынған мектептің жобасы Ленинградта жасалынып бекітілгендейді. Пішіні «П» әріпіне ұқсас. Қабырғасының қалыңдығы – 1 метр, биіктігі – 4 метр. Төбесі қызыл қаңылтырмен жабылған. Мектеп құрылысын халық арасынан шыққан атақты Досжан, Ермекбай, Серікбай, Өксікбай, Досмағанбет деген шеберлер жүргізген. Мектеп алғашқы директоры – Нұралы Қашқынбаев. 1953 жылы мұғалімдер саны 18-ге жеткен. Талай дарын өсіп жетілген.  
* 1937 ж. КСРО Жоғарғы Кеңесіне депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. Осы жылы 3 тамызда “халық жауы” деген жалған айыппен ұсталып, РКФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабының 10-, 11-тармақтары бойынша ату жазасына кесілді. КСРО Жоғарғы сотының әскери коллегиясының 1957 ж. 18 сәуірдегі шешімімен кінәсіз жазаланғаны анықталып, ақталған.

## Есте сақтау
* 1993 ж. Алматыдағы Қазақ ұлттық өнер академиясына Жүргенов есімі берілді. 
* Алматы мектептер мен көшелер
* Қызылорда қ-ларында мектептер мен көшелер
* Туған жері Жабасақ ауылына көшеге және Әйтеке би ауданының орталығы болып келген Комсомол ауылына Темірбек Жүргеновтің есімі берілді. 
* Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы мектептер мен көшелер
* Қызылорда облысы Жалағаш ауданында Ж. есімімен аталатын мектептер мен көшелер бар. 
* 1998 ж. Жүргеновтің 100 жылдығы республика көлемінде аталып өтті. 
* Жалағаш кентінде ескерткіш орнатылды.
* 2025 жылы туған жері Жабасаққа Темірбек Жүргеновтің 1934 жылы салғызған “қызыл мектеп” мемлекеттік мұралар тізіміне енді.
## Шығармалары
* КСРО мен Қазақстанды әкімшілік-шаруашылық жағынан аудандарға бөлу проблемасы, Қ.-О., 1927;
* Политэкономия, Қ.-О., 1928;
* Қазақ педагогикалық институтының бір жылғы жұмысы, Таш., 1928;
* Мектептің түп кемшілігін кетіру үшін күрес, Таш., 1933;
* Қазақстанда мәдениет революциясы, А., 1935;
* Қазақтың халық ақындары, М., 1936;
* Қазақстанда сауатсыздықты жою жұмысы туралы, А., 1936.

## Деректі фильм
2013 — “Темірбек Жүргенов” (фильм) режиссері “Қалила Умаров” Өндіріс: KalilaFilm.kz

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан білім министрлері
Санат:Тәжікстан қаржы министрлері
Санат:Өзбекстан білім министрлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар