open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Антарктиданы зерттеу жұмыстары

## Антарктиданы зерттеу жұмыстары
Құрлықты және оның жағалау бөлігін ғылыми түрде зерттеуді Роберт Скотт экспедициясы бастаған. Жүйелі халықаралық геофизикалық зерттеу жұмыстары 1957 ж. басталды. 11 ел құрлық пен оның жағалауындағы аралдарда 57 база құрып, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Әр ел ғалымдарының басшылығымен ұйымдастырылған экспедициялар құрлықты бірнеше рет кесіп өтіп, Оңтүстік полюс, геомагниттік және «жетуге қиын» полюстерге жорықтар жасалды, тұрақты зерттеулер мен байқаулар жүргізді. Соңғы жылдары Антарктидада жүзден астам ғылыми-зерттеу стансалары бүкіл жыл бойы және маусымдық жұмыс жүргізеді. Онда 16 мемлекеттің зерттеушілері өзара байланыста жұмыс жасайды. Антарктида қойнауында мол кен байлықтарының (тас көмір, темір, слюда, графит, алтын, уран, молибден, мыс, никель, қорғасын, мырыш, күміс, титан, т.б.) қоры бар екендігі анықталды және олардың кейбіреулері өндіріле бастады. Антарктида табиғатын зерттеп білу планетамыздағы тіршілік дамуының өткені мен болашағы арасындағы байланысты анықтауға мүмкіндік береді. Әсіресе ол құрлық – мұхит – атмосфера – мұздану процестері арасындағы байланысты анықтауда негізгі буын болып табылады.Антарктика – Жер шарының оңтүстік поляр аймағы. Антарктиканың (грекше antі – қарсы, arktіos – солтүстік) табиғи шекарасы өте айқын байқалады. Ол дүниежүзілік мұхиттың беткі суларының біршама жылы және керісінше мейлінше салқын бөліктерінің араласатын аймағы – антарктикалық конвергендену белдемі арқылы өтеді. Бұл шекара негізінен 48 – 60Ә оңтүстік ендік аралығында орналасқан. Поляр аймағын алып жатқан Антарктиканың аумағы шамамен 52 млн. км². Оның құрамына бетін қалың мұз жамылғысы жауып жатқан Антарктида құрлығы мен оған жалғас жатқан Александр І жері, Оңтүстік Шетланд, Оңтүстік Оркней, Оңтүстік Сандвичевтер, Оңтүстік Георгия, Баллени аралдары мен арал топтары және құрлық жағалауын шайып жатқан, шартты түрде Оңтүстік мұхит деп аталатын – Тынық, Атлант, Үнді мұхиттарының антарктикалық бөлігі енеді. Құрлық жағалауындағы қайраңдарда Росс, Уэделл, Беллинсгаузен, Ынтымақ, Ғарышкерлер теңіздері бар. Уэделл және Росс теңіздерінің елеулі бөлігін қайраңды мұздықтар басқан. Қыс кезінде мұхиттағы қалқыма мұздықтар шекарасы солтүстікте ашық мұхит айдынында 50Ә оңтүстік ендіктерге дейін жетіп, аумағы 20 млн. км² болады. Бір жылдық мұздың қалыңдығы 1,5 – 2 м-ге жетеді, көп жылдық мұздар мұзтау түрінде кездеседі. Антарктика Арктикамен салыстырғанда табиғатының қаталдығымен ерекшеленеді. Онда жер шарының ең суық полюсі орналасқан (89,2ӘС).2012 жылы қаңтар соңында Ресей ғалымдары Антарктида мұзын 30 жыл бұрғылап, 4000 метр тереңдіктен әлемдегі аса ірі тұщы көлді тапты. Ол көл жалғыз емес екен. Мәңгілік мұзды аймақта ірілі-уақты 80 көл бар болып шықты. Егер де ол суларға қолжетімді болса, жер бетіндегі халықты 150 жыл ауызсумен қамтамасыз етуге болады екен. Бірақ тұщы су мұз астында, тым тереңде жатыр
Типтік бейне

**Типтік бейне** – Көркем әдебиеттегі жинақталған адам образы. Көркем шығармада адам өмірі, басқа адамдармен өзара қарым-қатынасы, наным-сенімдері, ойы мен сезімдері мінез-құлықтары жиналса суреттеледі. Жазушы өз шығармасында бір адамның ғана сипатын көрсетіп қоймай, сол адамның өмір сүрген ортасына, оны қоршаған адамдарға тән  сипаттармен толықтырып, жинақтайды. 

## Типтік бейне сипаты
Көркем туындыдағы типтік образ қаламгер суреттеп отырған қоғам мен дәуір туралы түсінік береді. Мысалы, Мұхтар Мағауиннің  «Бір атаның балалары» деген шығармасындағы Ахмет шалды типтік образға  жатқыза аламыз. Ол соғыс кезіндегі жетім қалған балаларға қамқор болған адамдардың жиынтық бейнесін береді және соғыс кезіндегі қазақ ауылының тұрмыс- тіршілігіне тән ерекшкліктерді де көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиеттану
Матадан жасалған бастырма

thumb|right|200px|
**Матадан жасалған бастырма** немесе **Жапсырмалау** - киімдерді, матадан жасалған заттарын әшекейлеу тәсілі. Жапсырмалардың дайын үлгілерін сатып алуға да болады. Оларды үтіктің көмегімен жапсырып тігеді немесе желімдейді. Жапсырмалауды үй перделерін, панно, кілем және киімдерді әшекейлегенде пайдаланылады. 

Бір қағазға, матаға желімделетін немесе тігілетін жапсырманы жасаймыз. Оны қағаз, мата қиықтарынан жасауға болады. Жапсырмалауға арналған қиықтарды краxмалдаймыз (желатин желімін жаққан жақсы) және үтікпен тегістейміз. Бөлшектерді сурет бойынша қағаздан немесе мата қиықтарынан пішеміз. Содан кейін оларды матаға тігеміз. Матаға немесе қағазға желімдеуге де болады. Жиегін торлап тігеміз. Көзге қомақты көрінуі үшін астына синтепон немесе мақта саламыз. 

Балалар киімдеріне арналған жапсырмаларға әр түрлі жемістер мен жануарлар, сандар мен ойыншықтар, геометриялық пішіндерді пайдалануға болады. Жапсырмалау арқылы ұлттық ойындарды, ою-өрнектерді, ертегі кейіпкерлері мен көріністерін жасауға болады. Жапсырмалауға арналған матаны берік әрі әдемі болып көрінуі үшін краxмалдайды. Краxмалданған бұйым тозбайды және кірленбейді.

1950s poodle skirts.jpg
Fotothek df n-04 0000045.jpg
Applique (PSF).jpg
Quilt block applique flower detail.jpg


## Тағы қараңыз
* Бастырма

Санат:Қолөнер
Жаупазақ

**Жаупазақ** - өріктің орта азиялық тобына (оның Зеравшан тармағына) жатады. Жемісі өте ерте пісетін сорттардың бірі.

Орта Азияда жемісі маусымның алғашқы он күндігінде, Алматы облысының тау белдеуі аймағында - маусымның алғашқы жартысында піседі. Тауда өсіргенде суыққа едәуір төзімді сорт екенін көрсетті: 1950-1952 жылдардағы қатты қыс кезінде ағаштарының үсігені 2 баллмен ғана бағаланды. Қысы әдеттегідей 6 жылдың ішінде гүлше бүршіктерінің 48,1% үсінді, ал бір ағаштан алынған жалпы өнім - 54 килограмм болды. Жемістерінің үлкендігі орташа, домалақ. Жеміс қабығы түксіз жалаңаш, түсі сары, жұмсағының түсі - ақсары, тығыз, талшықтығы орташа, ұлпасыз, шырынды, қантты. 
Құрамындағы қант мөлшері 11,35%, қышқылдығы- 2,4%. 
Дегустациялық бағасы: дәмі- 3,9 балл, хош иісі-3,5 балл, сыртқы көрінісі- 3,4 балл. Кепкен жемісі-14,5%, мейізінің дәмі- 2,7 балл. Зерттелген сорттардың ішіндегі түрлі ауруларға ең төзімдісі. 

Оңтүстіктегі үш облыста аудандастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Өрік сорттары
Меньер ауруы

**Меньер ауруы** немесе **Меньер синдромы** — қабынбайтын мінездеулі, лабиринтті бастың айналуы ұстамаларының қайталануымен, зақымданған құлақ ішіндегі шумен есту қабілетінің жылдам төмендеуімен пайда болатын ішкі құлақтың ауруы. Бұл ауруды француз дәрігері Проспер Меньер (1799-1862) зерттеген. 

Бұл ауру 30-50 жас аралығында жиі кездеседі. Бас жарақаты және құлақ жарақаты,суық тию салдарынан бұл ауруға жиі ұшырайды. Бастың айналуы ұстамаларының қайталануынан науқас тұра, жүре және отыра алмайды. Сондай кезде науқасты жатқызып, аяқ- қолын жылыда ұстау қажет. Жүрек айну, құсу, тершеңдік, қан қысымының төмендеуі аурудың алғашқы белгілері болып табылады. Дер кезінде ем қабылдамаса кереңдікке әкеліп соғады. 

## Этиология және патогенезі

## Емдеу

## Алдын алу шаралары

## Дереккөздер

Санат:Аурулар
Санат:Құлақ аурулары
Люизе

**Люизе** — Батыс Еуропадан шыққан өрік сорты. Қысқа едәуір төзімді деп саналады. Украинаның оңтүстік аудандары мен Солтүстік Кавказда көп өседі. 

Қыс қатты болған жылдары гүлше бүршіктері мен бір жылдық бұтақшаларынан айырылады. Едәуір кеш гүлдейтіндігінің арқасында көктемгі аяздардан аз зақымданады. Бірақ, Н.В.Ковалевтің мәліметтеріне қарағанда, Орта Азияда өскен Люизе ағаштарының гүлше бүршіктері, осы сорттың басқа типтеріне қарағанда, едәуір аз болады, қолайсыз суық температураға төзімді. Алматының жеміс өсіретін аймақтағында 1950-1951 жылдардағы қатты қыс кезінде ағаштарының үсінуі 2,5 баллмен бағаланды. Сорт тозаңдандырусыз-ақ, өздігінен жеміс салады.

Люизенің Алматы облысындағы жеміс өнімі оның өсу жағдайына байланысты. В.П.Пономарчуктың мәліметтеріне қарағанда, алты жыл ішінде бір ағаштан алынған жалпы өнім: тау белдеуі аймағында - 83,2 килограмм, ауа райы неғұрлым қатал тау баурайы аймағында -12 килограмм, яғни жеті есе дерлік кем. 

Жемісі ірі, салмағы 45-50 ден 60 граммға дейін, Алматының тәлімі жердегі бауларында - 38 граммға дейін барады, пішіні жұмыртқа тәрізді сопақша, ұшы сәл топалдау. Қабығы қызғылт сары, түкті, айқын қызыл реңі бар. Жұмсағы қызғылт сары, едәуір тығыз, шырынды, нәзік, әбден піскен кезде аздап ұнтақты, қышқылдау тәтті, хош иісті, дәмі жақсы. Жұмсағы сүйегінен оңай айырылады. Жемісі ертерек піседі, Алматы облысының тау белдеуі аймағында шілденің аяғында-тамыздың басында жетіледі. Жас күйінде тұтынуға және консерві жасауға жұмсалады. Жас күйіндегі жемістің құрамында 9,87% қант, 1,87% қышқыл, 0,96% пектин болады. 
Қазақтың жеміс шаруашылығы институты жүргізген сорт сынау жұмыстарының қорытындылары бойынша, Люизе өрігі асханалық жақсы сорт ретінде ұсынылған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Люизе 

Санат:Раушангүлділер
Санат:Өрік сорттары
Жасушаның тіршілік циклі

[thumb|200px|[Жуаның жасушалары тіршілік циклінің әртүрлі фазаларында.]]
**Жасушаның тіршілік циклі** немесе **митоздық айналым** деп жасушаның пайда болуы, құрылысының күрделенуі, атқаратын қызметіне икемделуі, бөлінуі немесе тіршілігін жою кезеңдері аралығындағы әрқилы құбылыстар жиынтығын айтамыз. Яғни, жасуша циклі дегеніміз жасушаның митоздық екі бөлінуі арасындағы байқалатын құбылыстар жиынтығы. 

Ол 4 кезеңге бөлінеді: 
# пресинтетикалық (G1)
# синтетикалық (S)
# постсинтетикалық (G2)
# митоз (M)

*Пресинтетикалық кезеңде* (G1) жаңадан пайда болған жас жасуша өсіп аналық жасушаның мөлшеріне жетеді. Ол үшін жасушада құрылыс материалының (көмірсулар, майлар, ақуыздар) синтезделуі қажет. Тұқым қуалаушылық материалы бұл кезеңде 2п 2с күйінде болады.

*Синтетикалық кезеңде* (S) ДНҚ молекуласы синтезделінеді де тұқым қуалаушылық материал 2п 4с күйінде кездеседі.

*Постсинтетикалық кезеңде* (G2) жасуша бөлінуге дайындалады. Ол үшін жасушада көмірсу, май және белоктар синтезделіп, олардың қоры көбее түседі, органеллалар саны да көбееді, себебі келесі кезеңде (митоз) олардың бәрі де екіге бөлінуі қажет.

*[[Митоз]]* - жасушаның бұрыс бөлінуі. Митоз дене жасушаларында байқалады. Митоз процессінде ядро күрделі өзгерістерге ұшырайды, жаңадан пайда болған жасушаларға тұқым қуалаушылық материалы тепе-тең бөлініп беріліп отырады. Бұл митоздың биологиялық маңызы болып табылады.

## Митоз фазалары
Митоз 4 фазадан тұрады: профаза, метафаза, анафаза, телофаза. 
# *Профазада*  ядро көлемі ұлғайып, хроматин жіпшелері тығыз ширатылып, жуандап, қысқарып митоздық хромосомаларға айналады. Профаза аяғында бөлінуші жасушаның екі полюсінде жасуша орталығы пайда болып, ахроматин жіпшелерімен жалғасып тұрады.
# *Метофазада* хромосомалар өздерінің центромералары арқылы ахроматин жіпшелеріне жалғанып бөлінуші клетканың ортан беліне- экваторына шоғырланады. Бұл кезеңде әрбір хромосома екі хроматидаға ажырап, тек центромера арқылы байланысып  тұрады. Олардың пішіні Х таңбасына ұқсас болады.
# *Анафазада* хромосомалардың хроматидалары бір-бірінен толық ажырасады да әртүрлі полюстерге қарай тартыла бастайды.
# *Телофазада* бөлінуші жасушаның полюстеріне жиналған хромосомалар жіңішкеріп, ұзарып хроматин жіпшелеріне айналады, ядро шырыны, ядрошық, ядро қабықшасы пайда болып екі жаңа ядро түзіледі. Ядро екіге бөлінгеннен кейін цитоплазмада екіге бөлінеді.Сөйтіп, митоз негізінде бір жасушадан жаңа екі жасуша пайда болады.

center|900px|Митоздық айналым
## Дереккөздер

Санат:Цитология
Санат:Жасушалар
Анна Шпет

thumb|right|150px|Жемісі
thumb|right|150px|
**Анна Шпет** () - алхоры сорты. Сортты неміс биологы Л.Шпет 1970-ші жылдары өндіріп шығарған. 1951-1953 жылдардағы қатты қыста Алматы облысының тау бауырындағы және тау етегіндегі аймақтарында бұл сорттың ағаштары түгел үсіп кетті. Жеміс беретін ағаштар тек тау белдеуіндегі аймақтарда ғана сақталды, өйткені бұл жерлерде олар қысқа төзімді келеді. Таудағы участокта жеміс өнімі біркелкі емес, бір ағаштан орта есеппен 14,4 килограмм жеміс алынады. Жемісінің орташа салмағы-  40г. Жемісі дөңгелек, сопақша. Қабығы қатаң, сәл қызғылт реңі бар қоңыр көк түсті. Жұмсағы тығыз, едәуір шырынды, өте ұнамды тәтті дәмі бар. Орта есеппен 5жыл ішіндегі дегустациялық бағаның (дәмін татып сапасын айыру) мәліметтері бойынша, жемістің сапасы мынадай болды: сыртқы көрінісі-3,9 балл, хош иісі-3,4 , шырындылығы-3,9 , тығыздығы-4,1 , дәмі-3,6 балл. Сүйегі жұмсағынан еркін айырылады. 

Анна Шпет сортының және үй алхорысы түрлерінің ішіндегі сапасы жақсы сорттарының қысқа төзімділік қасиетін арттыру үшін бұл сорттарды қыс суығына өте төзімді Ванета сортымен ұластырып өсіру жөнінде өндірістік тәжірибе негізін салған жөн болар еді. Біздің осы бағытта жүргізген барлау жұмыстарымыз үміттенерлік нәтиже беріп отыр.

## Дереккөздер

Санат:Алхоры сорттары
Кәдімгі венгерка

**Кәдімгі венгерка (Угорка)** - алхоры сортының шыққан тегі белгісіз ескі сорты. Бұл сорт Европаның оңтүстігінде кеңінен тараған. Совет Одағында Украина мен Молдавияда өсірілген. Қазақстанға 1902 -1910 жылдары әкелінді.

Ағашы бойшаң, ағашты отырғызғаннан кейін 6-7 жылдан кейін жеміс береді, тіпті кей жылдары жеміс бермеуі де мүмкін. Өнім мол болған жылдары бір ағаш 40 килограммға дейін, өнім аз жылдары 15-20 килограммға дейін жеміс береді. Жемісі жұмыртқа тәрізді, сопақша келеді, орташа салмағы 30-35г. Қабығы тығыз, түсі қоңыр көк, балауыз түктері бар. Жұмсағы тығыз, алтынға ұқсас жасыл сары түсті, шырыны мол, сүйкімді қышқыл тәтті дәмі бар, бағасы 4 балл. Жемісіндегі қант мөлшері 13,5%, қышқыл мөлшері - 0,72%. Сүйегі онша ірі емес, 1,2г, жұмсағынан оңай айырылады. Жемісі кеш - қыркүйектің аяғында және қазанның басында піседі. Піскен жеміс жұлынып түспей, ағашында ұзақ уақыт бойы тұра береді. Сорт Жамбыл облысының жазықтағы аймағында ғана 1965жылы өсірілген.

## Дереккөздер

Санат:Алхоры сорттары
Виктория (алхоры сорты)

**Виктория** — алхоры жемісінің негізгі стандарт сорты болып саналады. Англияда шығарылған. Әдебиеттегі мәліметтерге қарағанда, Виктория суыққа төзімділігі жағынан оңтүстіктегі сорттардың ішіндегі ең мықтысы. 

Ағаш сәуірдің екінші жартысында - мамыр айының басында гүл атады. Алматы облысының тау белдеуіндегі аймағында жемісі тамыздың аяғында піседі. Тауда Виктория ағашының жеміс өнімі мол және тұрақты, әр ағаштан 45,5 килограмм жеміс алынады.  
Жемісінің орташа салмағы - 46,5г, түсі - жарық түскен жағында - күңгірт қызыл, көлеңке жағында - күлгін қызыл, үстін тығыз балауыз түк басқан. Жұмсағы алтын түстес, шырынды. Сүйегі жұмсағының ішінде бос жатады. Жемісі жас күйінде желінеді.

Виктория сорты Шымкент, Жамбыл, Қызылорда облыстарының барлық аймақтарына, сондай-ақ Алматы облысының таулы, тау бауыры, тау етегі, жазық және дала аймақтарына арналған стандартты сорт қатарына жатқызылды.

## Дереккөздер

Санат:Алхоры сорттары
Карзин алхоры

**Карзин алхорысы** - алхоры жемісінің сорты. Канада мен Америка алхорыларын будандастыру негізінде шыққан. Бұта немесе ағаш күйінде биіктігі 2-5 метр болып өседі. Уссурий сортынан кейінгі суыққа төзімді сорт осы. КСРО-на 1912 жылы әкелінген, Сибирьде ол осы сортты әкеліп таратқан кісі- агроном Карзиннің есімімен аталған. 

Карзин алхорысы алғаш рет Омбы мен Есілкөлде отырғызылған. Бұл жерлерде ол жемісті тез салды, өнімді өте көп берді, қысқы суыққа өте төзімді болды. Карзин алхорысының қысқы суыққа төзімділігі мен жеміс өнімін мол беретіндігіне қоса тағы бір ұнамды ерекшелігі- кеш гүлдейтіні. Мысалы, Қазақстанның солтүстік-шығыс облыстарында Уссурий алхорысы 8-10 мамырдан 15-16 мамырға дейін гүлдейді, ал Карзин алхорысы 16-17 майдан 26-27 мамырға дейін гүлдейді. 

Карзин алхорысының жемістерінің пішіні мен түсі әр алуан, қабығы дөрекі әрі тығыз, жұмсағы талшықты және тәтті, сүйегі жұмсағына жабысып тұрады. 

Карзин алхорысының өскіндері 1959 жылы Орал, Гурьев, Ақтөбе және республикамыздың барлық солтүстік, солтүстік-шығыс облыстарында өсірілді, ал 1965 жылы Алматы облысының шөл-далалы аймағында өсірілген.

## Дереккөздер

Санат:Алхоры сорттары
Уссури алхорысы

**Уссури алхорысы** () — алхоры сорты. Бұл Қазақстанда өсірілетін алхорылардың ішіндегі қысқа ең күшті төзімдісі болып саналады. Қиыр шығыстан әкелінген. Уссури алхорысының түрлі топырақ жағдайына бейімделгіш қасиеті бар. Ол Семей, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Қарағанды және Павлодар облыстарының бірсыпыра аудандарында жақсы өседі және мол жеміс береді. Оның Қазақстанның тың игерген облыстарының көптеген аудандары үшін болашағы да мықты болуы мүмкін. Уссури алхорысының таңдап алынған өскіндері Қазақстанның солтүстіктегі және солтүстік-шығыстағы барлық тоғыз облысында аудандастырылды.

Ағашының үлкендігі шағын, түзу өседі, биіктігі 3-5 метр. Бұтақшалары жапырақсыз, қызыл-қоңыр түсті. Уссурий алхорысының жемісі ұсақ, салмағы 6 граммнан 15 граммға дейін, түсі әр түрлі, көбіне сары, ашық қызыл немесе қоңыр болады. Жемістерінің формасы көбінесе жұмыр және жүрек пішіндес болып келеді. Дәмі тәтті, қышқылдау. Жұмсағы нәзік, шырынды, талшықты. Қабығы дөрекі, ащы. 

Құрамындағы қант мөлшері жөнінен Уссури алхорысы европалық сорттардан кем түспейді, ал қышқылының көлемі жағынан ол европалық сорттардан анағұрлым асып кетеді. Жемісі тамыздың басында піседі, піскен кезде ағаштан үзіліп түсе береді. Бұл Уссури алхорысының басты кемшілігі. Сүйегі онша ірі емес, көп жағдайда жұмсағынан айырылмайды, сүйегі жұмсағының ішінде бос жататын түрлері сирек кездеседі. Жемісі тасуға көне береді, бір жерде жатса екі апта бойы бұзылмайды.

Уссури алхорысы өте ерте және мол гүлдейді, сондықтан көктемгі аязға ұрынып зақымдануы мүмкін. Бірақ кейбір әдебиеттерде Уссурий алхорысының гүлдері қар жауып, 3 градустық суықта да ешқандай зақымданбағаны атап көрсетілген. Уссури алхорысы жемісі ірі, суыққа төзімді жаңа сорттар шығару жөніндегі бастапқы материал ретінде республикамыздың солтүстік-шығыс облыстарындағы ғылыми-зерттеу мекемелерінің назарын аударған.

## Дереккөздер

Санат:Алхоры сорттары
Чемпион (шабдалы)

**Чемпион** —  шабдалының ирандық  сорты. Қысқа төзімділігі жағынан Эльберта сортынан асып түседі. Жемісінің дәмдік сапасы жөнінен неғұрлым жетілдірілген сорт. Жемістері ірі (120грамм, шырынды, нәзік, хош иісті және бал татиды). Жемістерінің түсі солғын, жасылдау-ақ, аздаған реңі бар. Қабығының түгі қалың; жұмсағынан қабығы оңай алынады, сүйегі жұмсағына жабысып бос тұрады.
Чемпион сорты жеміс сақтауға және тасымалдауға төзімділігі жөнінде Эльберта сортының жемістерінен едәуір қалыс. Ағаштары жемісті ерте салады, бірақ бүрдің кластероспориоз және жапырақ бұдыры ауруларын онша төзімді емес.   

## Дереккөздер

Санат:Шабдалы сорттары
Биомедицина

**Биомедицина** немесе **Медициналық биология** — биологиялық заңдылықтарды адам, адам қауымдастығы тұрғысынан қарастыратын жалпы биология ғылымының бір тармағы болып табылады. Биологияның медицина үшін маңызы өте зор - ол медицина үшін теориялық негіз болып саналады.

Медицинаның көрнекті теоретигі И.В.Давыдовскийдің айтуынша: 

Медицина жетістіктері биологиялық зерттеулермен тікелей байланысты, сондықтан да дәрігерлер биология жаңалықтарын үнемі біліп отырулары шарт. Бұған көптеген мысалдар келтіруге болады: 1862 жылы Л.Пастердің тіршілік өздігінен, кенеттен пайда бола алмайтындығын дәлелдеген зерттеулері, заттардың шіруі мен ашуының негізгі себебі микроағзалар екенін дәлелдеуі, медицинада үлкен өзгерістер пайда етті, хирургияның дамуына жол ашты. Медициналық практикаға алғаш антисептика (жараны химиялық заттармен өңдеп микробтарды жұқтырмау), ал кейін асептика (жараны таңуға арналған заттарды стерилдеу) әдістері енгізіледі.

Жасушаның ашылуы, тіршіліктің физиологиялық және биохимиялық заңдылықтарын зерттеулер аурудың пайда болу себептерін тереңірек түсінуге, медицина практикасына кеселді анықтаудың және емдеудің жаңа әдістерін енгізуге мүмкіншілік берді.

И.Мечниковтың төменгі сатылы көпжасушалы жануарлардың асқорыту ерекшеліктерін зерттеулері, фагоцитоз құбылысының ашылуына, иммунитет құбылысының мәнін айқындауға мүмкіншілік берді. И.Мечниковтың микроағзалар арасындағы түраралық күресті зерттеудегі еңбектері антибиотиктерді ашуға септігін тигізді.

## Дереккөздер

Санат:Медицинаның теоретикалық бөлімшелері
Санат:Биомедицина
Санат:Адам биологиясы
Ванета

**Ванета** — алхоры сортының бірі. Бұл сортты деген кісі оңтүстік Дакотада (АҚШ) професссоры Ганзен алмалық алхорыны америкалық ірі жемісті алхорымен будандастыру арқылы шығарды. Алматыға 1937 жылы әкелінді. Қазақстанда аз тараған, Венетаның қыс суығына өте төзімді екенін ескере отырып, оны республиканың шығыс аудандарында кеңінен сынау керек және оңтүстік-шығыс облыстарда, яғни бұл сорт қазірдің өзінде аудандастырылған аймақтарда оны өндіріске кеңінен енгізу қажет.

Ванета ағаштары өте тез, отырызылғаннан кейінгі 3-4 жылда жеміс береді. Жемістің орташа салмағы 50-55г. Жемісі күлгіндеу реңі бар күңгірт-қызыл түсті, қабығы дөрекі, тығыз. Жұмсағы ақшыл-сары, шырынды, талшықты, қышқыл-тәтті. Дәмі қанағаттанарлық. Сүйегі (дәні) ұсақ, жұмсағынан айырылмайды.

Өте ерте - сәуір айының екінші он күндігінің аяғы - үшінші он күндігінің басында, ал көктем ерте шыққан жылдары - сәуірдің алғашқы күндерінде-ақ гүл атады. 2-3 жылдық ағаштар ерте, бір жылдық ағаштар кеш гүлдейді. Ванета ағаштары әр жыл сайын 70-85 килограммнан жеміс береді. Жыл сайын осындай мол өнім беріп отыратын болғандықтан, Ванета ағаштарына тиісінше жақсы күтім қажет. Бауды алғаш рет ерте көктемде, наурыз айында суару қажет. Жаз бойы үш рет суарылып, қазан айының соңында топыраққа ылғал беру үшін тағы бір рет мықтап суарылады.

Ванета Алматы облысының төрт аймағында және Жамбыл облысының ауа райы өте қатал жазықтарында өсіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Алхоры сорттары
Алмаатинка

**Алмаатинка** - алхоры жемісінің сорты. 

Бұл сортты Н.В.Марков 1935 жылы Жеміс шаруашылығы институтында егіп шығарды. Ағашының бойы орташа, жас кезінде қауырт өседі, бұл шақта бұтақшаларының ұзындығы бір метрге жетеді, кейде одан да асып кетеді. 

Алмаатинка сортының ағаштары қысқа онша төзімді емес. Өте аязды, ауа райы қолайсыз қыстарда бұл сорттың ағаштары жазықтағы участоктарда түгел үсіп қалады, тек таудағы участоктарда ғана жақсы сақталған. Еккеннен кейінгі 4-5 жылдарда жеміс салады. Өнімді мол береді. 10 жастағы бір ағаш 50 килограммға дейін жеміс береді. Жеміс тамыз айының алғашқы жартысында піседі. Жемісі ірі, салмағы 45 г., жұмыртқа тәрізді, түсі күңгірт қоңыр, бірақ бояуы жемісті біркелкі жаппаған, балауыз түктері бар, бұл түктер жеміске көгілдірлеу рең береді. Жемістің жұмсағы шырынды, тәтті, хош иісті, дәмді, алған бағасы - 4,2 балл. Сүйегі жұмсағынан оңай айырылады. Жас күйінде пайдаланылады, қайта өңдеуге, атап айтқанда, кептіруге де келеді. 

Бұл сорт Шымкент облысының орталық аймағында ғана өсіріледі.

Санат:Өсімдік шаруашылығы
Санат:Алхоры сорттары
Заттар ағыны

**Заттар ағыны** — жасуша тіршілігі үшін өте қажет құбылыс. 

Жасушаға үнемі заттар еніп, олар зат алмасу процесінде өзгеріп (ыдырап, синтезделіп), сыртқа шығарылып отырады. Бұл процесс үздіксіз жүреді, себебі заттар ағыны тоқталса жасуша да өз тіршілігін тоқтатады. Жасушаға түйіршік тәрізді заттар - фагоцитоз, ал сұйық заттар - пиноцитоз арқылы енеді. Пиноцитоз осмос құбылысының нәтижесінде жүреді. Оған мысал ретінде жасушада байқалатын плазмолиз-деплазмолиз құбылыстарын келтіруге болады.
## Дереккөздер

Санат:Цитология
WinRAR

**WinRAR** — алдыңғы қатарлы архивтеуге және оларды баcқаруға орналған Windows-тың  RAR архиваторының 32 разрядты нұсқасы. Әр  түрлі операциялық жүйелерге арналған бірнеше RAR нұсқасы бар. Мысалы: DOS, OS/2, UNIX, BEOS.
## Нұсқалары
Windows-та орнатылған RAR-дың екі нұсқаcы бар: 
* Win RAR.exe – графикалық интерфейсті қолдану нұсқасы; 
* Rar.exe – мәтіндік режимде аруыны командаларды пайдалану тәсіліне арналған нұсқасы.
## Қызметі
Win RAR-ды екі түрде қолдануымызға болады: Windows стандартты интерфейстің графикалық қоршауы режимінде және командалар қатарында. Архивтеу.
## Қалай жұмыс жасайды
Файлдарды архивке енгізу:
# Win RAR-ды қосу қажет. Ол үшін Win RAR белгішесін алып, тышқанды екі рет шертеміз немесе *Enter*-ді басамыз.
# Қажет файлдар бар бұлсаға кірген сон, архивтейтін файлдар мен бұлсаларды белгілейміз.
# Бір немесе бірнеше файлдарды белгілегеннен соң, қосу батырмасын шертеміз. Пайда болған сухбат терезесіне архивтін атын енгіземіз. Осы жерден жаңа архивтің (RAR немесе ZIP) форматын, қылу тәсілін, том көлемін және басқа да архивтеудің параметрлерін таңдауға болады. Архивті жасау үшін ОК батырмасын шерту қажет.
# Архивтеу кезінде статистикалық терезе пайда болады. Win RAR терезесін жүйесін науада   үшін, фондық батырмасын басамыз. Архивтеу аяқталғанн  соң, статистика терезесі жойылады, ал жалалған архив ағымдағы белгіленген файл күйінде қалады.
# Win RAR терезесінде архивті белгілеп және онын атында Enter пернесін бассақ, RAR архивті оқып, мазмұнын көрсетеді.
# Файлдарды архивтен шығарып алу үшін, алдымен архивті ашып алу керек. Оны төменде корсетілген бірнеше тәсілмен жасай аламыз: 
## Windows ортасында архивтік файлға екі рет тышуанды,  немесе Enter-ді болу;
## Win RAR терезесіне архивті тасымалдау. Буны жаламас бұрын Win RAR терезесінде болуы архивтің ашық болмағандығын тексеріп алған жөн, себебі тасымалданатын архивіміз басқасына қосылып кетуі мүмкін.Бір немесе бірнеше файлдарды белгіліп алған соң, Win RAR терезесіндегі Шығару батырмасын таңдаймыз.
## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Канцерогенез

**Канцерогенез** (; *cancer* — рак +  — пайда болу, даму) — рак (ісік) ауруының пайда болу процессі. Көптеген мутагендік факторлар канцерогендік те әсер етеді. Рак (ісік) ауруы ХХ ғасырдағы адамдардың ең қауіпті ауруларының бірі.

Рак (ісік) ауруының жасушаларының қалыпты дене жасушаларынан 2 ерекшеліктері болады: 
# қалыпты дене жасушалары санаулы рет қана бөлініп, содан кейін бөлінуін тоқтатып өліп қалатын болса, рак(ісік) жасушалары шексіз бөлініп өсуге қабілетті. Сондықтан да олар ағзаға механикалық зиян келтіріп, өсіп көбее береді де ақырында оның өлуіне алып келеді;
# рак жасушалары жайылып метастаз пайда ете алады, яғни оның кейбір жасушалары лимфа не қантамырлар арқылы басқа мүшелерге, ұлпаларға таралып сол жерлерде жаңа ісіктерді пайда етеді.

Ағзалардың бөлінуге қабілетті кез-келген жасушалары ісікке айнала алады. Бірақ, олар қалайша, ненің әсерінен рак (ісік) жасушаларына айналады, әлі толық шешілмеген мәселелер. Дегенмен,қазіргі кезде белгілі болғаны-рак жасушаларында гендердің қызметінің реттелу механизмінің бұзылу салдары екендігі.

Қазіргі кезде рак ауруының кем дегенде 3-4 түрінің тұқым қуалайтындығы дәлелденген,олар: ретинобластоманың бір түрі, Фанкони анемиясы(қан аздылығы), пигменттік ксеродерма және нейрофиброматоз.

## Дереккөздер

Санат:Онкология
Санат:Жасушалар
Оқшаулану (генетика)

**Оқшаулану** - ағзалардың бір-бірімен еркін будандасуының (панмиксия) шектелуі. 

Оқшаулану панмиксия деңгейін төмендетіп туыстық некелесуді жиілетеді. Ал, бұл гомозиготалылар жиілігін көбейтіп популяция генофондтарының айырмашылықтарын тереңдете түседі. Оқшаулану популяцияаралық генотиптік айырмашылықтардың теңесуіне кедергі келтіріп популяцияларда тіршілік мүмкіншілігі жоғары болып келетін генотиптердің сақталуына, таралуына мүмкіншілік туғызады.

Оқшауланудың екі түрі белгілі: 
#географиялық оқшаулану
# биологиялық оқшаулану.

*Географиялық оқшаулану*- жер қыртысының ерекшеліктері салдарынан кеңістікте оқшауланып орналасқан популяцияларды айтамыз. Мысалы, су, теңіздер, тау қыраттары арқылы бөлшектенген популяциялар. Гавай аралдарында құрлық ұлулары таулардың ойлы алқаптарын мекендейді және бір-бірлерімен қыраттар арқылы бөлінген. Олардың қыраттардан асып өтуіне топырақтың құрғақ болуы және ормандар кедергі келтіреді. Осының нәтижесінде бұл ұлулар популяциялары толық болмаса да бір-бірінен оңашаланып фенотиптік ерекшеленген.

*Биологиялық оқшаулану*- түрішілік ерекшелердің негізінде пайда болады және оның бірнеше түрлері белгілі:
# экологиялық оқшаулану; 
# генетикалық оқшаулану.

## Дереккөздер

Санат:Генетика
Санат:Эволюциялық биология
Конвергентті эволюция

thumb|right|200px|
**Конвергентті эволюция** ( — бiрге,  — жақындасу) — туыс емес  екі таксонның бірдей филетикалық бағытта қатар дамуы. Конвергенция әртүрлі топтың өкілдері ұқсас экологиялық жағдайларда тіршілік етсе байқалады. Мысалы, акулалардың және киттәрізділердің дене формасының ұқсас болуы конвергенттік эволюция нәтижесі болып саналады.

## Дереккөздер

Санат:Эволюция
Провизорлық мүшелер

**Провизорлық мүшелер** ( — алдын-алы, уақытша) — омыртқалылардың ересек дараларында болмайтын, тек ұрықтың дамуы үшін ғана қажет уақытша мүшелер. Оларға - саруызды қапшық және ұрық қабықтары - қағанақ (амнион), хорион, аллантойстар жатады. Провизорлық мүшелер ұрықты механикалық зақымданудан сақтайды, оның дамуы үшін қолайлы жағдайлар - сұйық орта қалыптастырады және тыныс алу, қоректену, бөліп шығару, қозғалу, қантүзу және т.б. қызметтерді атқарады.
## Дереккөздер

Санат:Органдар
Санат:Анатомия
Санат:Физиология
Санат:Эмбриология
Гомологиялық ұқсастық

thumb|right|300px|
**Гомологиялық ұқсастық** ( — бірдей;  — сөз, заң) дегеніміз:
# мүшелердің құрылысының, олардың бөлімдерінің ара-қатынасының, орналасуының бірдей болуы;
# мүшенің ағза денесінде бірдей орналасуы;
# мүшелердің бір ұрық бастамасынан пайда болуы.

Бұл мүшелердің атқаратын қызметтері бірдей не әртүрлі болуы мүмкін. Яғни **гомологиялық мүшелер** деп шығу тегі бірдей, құрылысы не атқаратын қызметі бірдей не әртүрлі болып келетін мүшелерді айтамыз. Бұған мысал ретінде омыртқалылардың алдыңғы аяқтарын жатқызуға болады. Гомологиялық ұқсастықтың негізгі себебі — тарихи туыстық болып саналады, яғни олар бір (ортақ) ата-тектен не оның мүшесінен пайда болған.

## Дереккөздер

Санат:Эволюциялық биология
Санат:Анатомия
Термореактивті полимерлер

[thumb|right|200px|[Бакелиттен жасалған радио.]]
**Термореактивті полимерлер** немесе **Реактопластар** — қыздырғанда балқымайтын, ерімейтін түрге көшетін, синтездік шайырларға жататын пластмассалар.

## Түрлері
Фенолальдегид, глифтал (глицерин мен фталангидриді), карбамид-формальдегид, кремний-органикалық полимерлер, полистирол, поливинил-хлорид, полиметакрил термореактивті полимерлері көбірек таралған.

## Қолданылуы
Бұлардың көбі жеңіл, өте берік, жылу мен дыбысты аз өткізетін болғандықтан электротехникада, мұнай өнеркəсібінде, авиацияда, тұрмыста кең қолданылады. Термореактивті полимерлер қышқылдар мен негіздер ерітіндісіне берік болғандықтан, оларды химия жəне мұнай өнеркəсібінде құбырларды коррозиядан қорғау үшін де пайдалынады.

Санат:Пластмассалар
Санат:Материалдар
Эмбриональдық индукция

**Эмбриональдық индукция** — дамып келе жатқан ұрықтың бір бөлімдерінің (индукторлар) басқа бөлімдеріне (эффекторлар) тигізетін әсері. Ұрық дамуында эмбриогенездің жасушалық және генетикалық тетіктерімен қатар эмбриональдық индукциялардың да ролі зор. 

Эмбриональдық индукцияны алғаш рет 1924 жылы неміс биологы Г.Шпеман қосмекенділер ұрығында көз бүршігінің эктодерма қабатынан пайда болуын зерттеу кезінде ашқан. Егер ұрық эктодермасынан көз бастамасын алыс тастасақ көз бүршігі қалыптаспаған. Керісінше, ұрықтың бір бүйіріне көз бастамасын қондырса эктодермадан көз бүршігі пайда болған, ал қалыпты жағдайда одан тері эпидермисі түзілуі қажет болатын. Кейінірек Г.Шпеман хордомезодерманың эктодермадан орталық жүйке жүйесі бастамасының (жүйке тақтасының) пайда болуына индукциялық ықпал ететіндігін байқаған. Бұл құбылысты ол *алғашқы эмбриональдық индукция*, ал индуктор-хордомезодерманы *ұйымдастырушы* деп атаған. Дамушы ұрықтың кейбір бөлімдерін кесіп алып оларды бөлек-бөлек не бірге ұрықтың басқа жерлеріне қондыру негізінде эмбриональдық индукцияның көптеген омыртқасыз және барлық омыртқалы жануарлар арасында кең таралған құбылыс екендігі анықталды.

Эмбриональдық индукция құбылысы тек компонетті эффектор жасушалары, яғни индукция ықпалын қабылдауға қабілетті және тиесілі кері жауап бере алатын жағдайларда ғана жүзеге асады.

Даму барысында көпсатылы эмбриональдық индукциялар жүзеге асады: жіктелуге (дифференцировка) сигнал (стимул) алған эффектор жасушалары дамып, әрі қарай басқа компонентті жасушалар үшін индуктор қызметін атқарады т.с.с., яғни алғашқы эмбриональдық индукция индукция, екінші, үшінші, төртінші т.б. ретті индукцияларға жалғаса береді.

## Дереккөздер

Санат:Эмбриология
Винол

**Винол** — поливинил спиртінен алынатын талшықтар. Бұл талшықтан арнайы медициналық мата, бинт6 мата т.б. жасалады.
Бұл матаны үтікті қатты қыздырып үтіктеуге, қайнаған суға салып жуа беруге болады. Формасын өзгертпейді, тез кебеді, ылғалды жақсы сіңіреді, сондықтан төсек орын және іш киім, басқа да материалдар жасауға кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Тоқыма өндірісі
Санат:Химиялық талшықтар
Бастырма (құрылыс)

thumb|right|200px|Ашық бастырма
**Бастырма** деп қазақтарда және орта Азия елдерінде ғимарат маңындағы қосалқы құрылысты атайды. Төрт тіреушпен тірелген төбесі жабық, үш жағы, кейде төрт жағы да ашық болады. Бастырманы терраса, айуан ретінде кісі отыруға да қолданылады. Кейде дәліз ретінде, далаға орнатылған қазан-ошақ үстіне немесе сая ретінде мал байлауға, жауын-шашыннан қорғауға арналып салынады. Бастырма көбіне үйдің күншуақты жағынан ыңғайластырылып салынады. 

Санат:Құрылыс
Мұзаффар Мұхитдин Хайруллаев

**Мұзаффар Мұхитдин Хайруллаев** (17.11.1931 ж.т.) - совет философы, философиялық ғылым докторы (1966), 1959 жылдан КПСС мүшесі. 1951 жылы Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін жəне 1954 жылы аспирантурасын бітірді. 1954 жылдан бастап Өзбекстандағы қоғамдық ғылымдар журналы редколлегиясының мүшесі болған. 

Хайруллаев Мұзаффар Шығыс  халықтарының қоғамдық философиялық ойы, диалект. материализм жəне логика салаларында еңбек етіп келеді. Ол бірнеше монографияның, өзбек тілінде тұңғыш басылып шыққан диалект. жəне тарихи материализм, ғылми атеизм жөніндегі авторы.

## Дереккөздер

Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Кеңес Одағының ғалымдары
Бастырма (өнер)

thumb|right|200px|
**Бастырма** (кейде **Аппликация**) — өрнек салу әдісінің бір түрі. Сырмаққа, түс киізге түрлі матадан ойылған ою-өрнек бастырылады немесе жиек жіптермен айшықталады.

## Бастырма түрлері
* көлеміне байланысты: 
*# көлемді;
*# жалпақ;
* түстерді қолдануына байланысты:
*# бір түсті;
*# көп түсті;
*# ақ-қара;
* тақырыбына байланысты:
*# пәндік;
*# сюжеттік;
*# декоративнті;

## Бастырма жасау үшін қолданылатын материалдар
# қағаз;
# мата;
# тері;
# киіз;
# майда моншақ;
# ермексаз.

## Тағы қараңыз
* Матадан жасалған бастырма

Санат:Қолөнер
Үлкен шырыш

**Үлкен шырыш** () – шырыштар тұқымдасының шырыш туысына жататын, ұзындығы 55 см мөлшерінде шоғырлана біткен көкшіл жапырақты көз тартарлық түрлердің бірі. Олар жазда құрғақ әрі ыстық, ал қыста суық әрі ылғалды климаттық ортада өсіп - өнеді. 

Шырыштар да қызғалдақтар тәрізді Ақсу - Жабағалы аумағында көптеп өседі және  өсімдік жабынының қалыптасуында шешуші  рөл атқарады. Маусым айының аяғында бұл алып өсімдік биіктігі 2,5 м гүлдейді, сол кезде оның алқызыл гүлді және ашық  қызғылт сары тозаңды ірі  гүлшоғыры алыстан көз тартып тұрады. Бұл кезеңде шырыштар түрлі түске боялған алып майшамдарға ұқсап көрінеді. Өте биік гүлсидам әдемі гүлшоғырымен - төменнен жоғарыға қарай біртіндеп ашылатын көптеген жұлдыз тәріздес  гүлдер шашағымен аяқталады. Осындай әсем қалпын шырыштар жаз ортасына дейін сақтап тұрады.

Кейбір түрлерінің дәрілік маңызы бар. Мысалы, илария шырышы алкалоидтардың жоғарылығымен ерекшеленеді. Халықтық медицинада осы өсімдіктің кептірілген тамырынан жасалған ұнтақ бактерияға қарсы бұласыр ретінде пайдаланылады. Жас өскіндері мен тамыры жеуге жарамды, ал жапырақтарынан бояу алынады. Және де шырыштың барлық түрі - жақсы балды және балтозаңды  өсімдік   

## Дереккөздер


Санат:Шырыштар
Шоқай (ауыл, Қарағанды облысы)

**Шоқай** — Қарағанды облысы Осакаров ауданы, Сарыөзек ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Осакаровкадан оңтүстік-шығысқа қарай 29 км-дей жерде, Жаман Нияз тауының батысында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Эрнст Тельман

**Эрнст Тельман** (; 16 сәуір 1886, Гамбург — 18 тамыз 1944, Бухенвальд концентрациялық лагері) — германия клммунисттерінің көшбасшысы жəне халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері. 
## Игі істері
1920 жылы ГКП Гамбург ұйымына басшылық етіп,Гамбург көтерілісінде (1923 жылы)аса көрнекті роль атқарды.1925 жылы февральда 1924 жылы құрылған *Қызыл майданшылар одағының* председателі болды. 1924 жылдан 1933 жылға дейін Тельман Эрнст -рейхстаг депутаты болды. Эрнсттың ұсынысымен коммунистік партия **Неміс халқының əлеуметтік жəне ұлт-азаттық Программасын**(1930жылы) жəне**Шаруаларға көмек Программасын**(1934 жылы) қабылдады.

1936 жылы «Қырғыз-Қайсақ қарсылық» атты кітабын шығарған.

Совет Одағында елді мекендер, заводтар, колхоздар, кемелер оның есімен аталды.

## Қаза табуы
1944 жылы 18 тамыз Эрнст Тельманды фашистер өлтіріп, оның денесін Бүхенвальд тұтқын лагеріндегі крематорий пешінде өртеп жіберді.

## Дереккөздер
Санат:16 сәуірде туғандар
Санат:18 тамызда қайтыс болғандар
Санат:Германия коммунистері
Темір рудалары

[thumb|right|250px|[Гематит]]
**Темір рудалары** — темір металын бөліп алу экономикалық жағынан тиімді саналатын табиғи минералдық түзілімдер. Темірдің жер қыртысындағы кларкы 4,20%. 300-дей темір минералының ішінде руда құрайтындары - магнетит, магномагнетит, титаномагнетит, гематит, гидрогематит, гëтит, гидрогëтит, лепидократит, сидерит, шамозит, тюрингит. Өндірістік рудалардағы темір мөлшері 16-70%. Темір рудалары бай (Fe≥50%), орташа (Fe≈50-25%), кедей (Fe ≤25%) болып ажыратылады. Табиғи не байытылған рудадан шойын балқытылады.Борпылдық жəне күкіртті мол рудалар агромерацияланады.

## Түрлері
Жаралау тегіне қарай темір рудалары
* магматогендік,
* экзогендік,
* метафогендік түрлерге бөлінеді.

*Магматогендік* тип *магмалық, жапсарлық-метасоматикалық, гидротермалдық* болып жіктеледі. Бұлардың əуелгілері габро-пироксенит, сиенит, сиенит-диорит интрузияларымен байланысқан Титаномагнетит, апатит-магнетит иірімдері, екіншілері қышқыл интрузиялар мен карбонатты жыныстар жапсарындағы бұрыс пішінді денелер, соңғылары жаңшылу зоналарының жарықтарын бойлай енген минералданған ерітінділердің іргелес жыныстарды алмастыруынан қалыптасады.

*Экзогендік* типтегі шөгінді кендер теңізге, көлге, өзен атыраулары мен аңғарларына көшіріліп əкелінген жыныстардан не химиялық тұнбалардан жаралады. Үгілу қыртысының кендері қалдық, инфильтрациялық болып ажыратылады. Бұлардың əуелгілері темірге байыған жыныстардың босаған темірдің көшіп, төмендегі жыныстар қабаттарында жиылуынан жаралады.

*Метаморфогендік*типтің кендері шөгінді, вулканогендік жыныстапдың жоғары температура мен қысым жағдайында күшті өзгеруінен, темір гидрототықтары мен сидериттің гематитке, магнетитке ауысуынан қалыптасады.

Санат:Кендер
Бразилия мемлекетінің құрылымы

## Бразилия мемлекетінің құрылымы
Бразилия – президенттік федеративті республика. Елдің басшысы, Қарулы Күштердің бас қолбасшысы – президент. Жоғарғы заң шығарушы органы – Ұлтық Конгресс федералдық сенат және депутаттар палатасынан тұрады. Әкімшілік жағынан жиырма бес штатқа, бір федералдық (астаналық) округке бөлінеді. Губернатор билейтін әрбір штат өз конституциясын ұстанады.
Бразилия климаты

## Бразилия климаты
Бразилия жері экваторлық (солтүстік бөлігі), субэкваторлық, тропиктік (орталық және оңтүстік бөлігі), субтропиктік (қиыр оңтүстік-шығыс) ендіктерде орналасқан. Жерінің көбін Бразилия таулы үстірті алып жатыр. Климаты негізінен ыстық, жауын-шашын мөлшері әр түрлі. Батыс жағы ылғалды экваторлық, шығыс жағы қуаң экваторлық ендікте. Суы мол, энергия көзіне бай өзендер көп, ішіндегі ірілері: Амазона, Сан-Франсиску, Парнамба, Парана. Ниобий, уран, торий кендері бар. Одан басқа темір, марганец, мыс, мұнай, газ, көмір қорлары мол кездеседі.
Бразилияның жануарлар әлемі

## Бразилияның жануарлар әлемі
Бразилияда басқа мемлекеттерге қарағанда, омыртқалылар мен омыртқасыздардың көп түрі бар деп есептелінеді. Маймылдардың 77 түрі, тұщы су балықтарының 3000 түрі бар. Бразилия дүние жүзінде қосмекенділерден 2-ші, құстардан 3-ші және бауырмен жорғалауыштардан 5-ші орында тұр.
Жапония мемлекетінің қалыптасу тарихы

## Жапония мемлекетінің қалыптасу тарихы
Жапон жеріндегі алғашқы тайпалық бірлестіктер III ғасырда қалыптаса бастады. Тарихи деректерге қарағанда, IV ғасырдың ортасына қарай Ямато тайпалық одағынан таптық негіздегі алғашқы мемлекет пайда болды. Елдің неғұрлым күшті дамыған оңтүстік-батысы VII ғасырда орталықтандырылған жапон мемлекетінің қалыптасуына негіз болды. Алғашқы астаналардың іргетасы Осака шығанағының жағалауында қаланған. Ұзақ уақыт бойы (VI—IXғғ.) елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуына көршілес Қытайдың ықпалы зор болды. Олардан жапондар иероглифтік жазу үлгісін, буддизм мен конфуций діндерін, ғылым негіздері мен шаруашылық жүргізу тәжірибесін қабылдады. IX ғасырдың соңына қарай Жапония Қытаймен ресми қатынастарын үзді, бұл жапон өркениеті сипаты қалыптасуына қолайлы жағдай туғызды. XII ғасырдан бастап ел астанасының (алғашында Камакура, кейіннен Эдо, қазіргі Токио) солтүстіккі ығысуы, феодалдық қатынастардың дамуы солтүстіктегі аудандардың біртіндеп шаруашылық тұрғыдан игеріле бастауына ықпал етті. Осыған қарамастан, ұзақ уақыт бойы елдің шаруашылық қуаты, негізінен, оңтүстікте шоғырланып келді, экономикалық орталық қызметін Осака қаласы атқарды.
Жапония табиғаты

## Жапония табиғаты
Жапония аралдарының жан-жағын Тынық мұхит пен оған кіретін Жапон, Охот, Шығысында Қытай т-дері қоршаған. Жерінің көп бөлігі таулы-қыратты болып келеді. Неғұрлым ірі таулары: Хидака мен Китами (Хоккайдо аралында), Оу, Эчиго, Хида, Кисо, Аканши (Хонсю аралында). Бұл тауларда сөнбеген жанартаулар әлі де көп. Ең белгілісі — Хонсю аралындағы 3776 м биіктікте орналасқан Фудзияма жанартауы. Елде жиі-жиі жер сілкіністері болады және мұхит жағалауларында цунами желі үнемі соғады. Жазық жерлер аз, ірі жазықтары Канто немесе Токио жазығы (Хонсю аралында), Ишикари (Хоккайдо аралында). Климаты муссонды. Территориясының басым бөлігі — субтропикалық белдеуде, солтүстік — қоңыржай, оңтүстік — тропикалық белдеуде орналасқан. Қаңтар айындағы орташа температура Хоккайдо аралында — 5ӘС, оңтүстікте 6ӘС, Рюкю топаралында 16ӘС, ал шілде айында 22, 27, 28ӘС. Жылдық жауын-шашын мөлшері ел аумағының көпшілік бөлігінде 1700 — 2000 мм, оңтүстікте 4000 мм-ге дейін. Көбінесе, жаздың аяғы мен күз айларында болатын тайфундар нөсер жауын алып келеді. Өзендері шағын, бірақ суы мол, сондықтан электр қуатын өндіру мен жер суғаруға пайдаланылады. Территориясының 68%-ін қолдан өсірілген ормандар мен бұта тоғайлары алып жатыр. Өлттық саябақтар (Бандай — Асахи, Никко, Сето-Найкай, т.б.) мен қорықтар көп.
Жапония географиясы

Жапон аралдары солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзыннан-ұзақ созылып жатыр. Жапонияның солтүстігінде, әсіресе Хоккайдо аралында, қар қалың түсіп, қысы едәуір суық болады, ал оңтүстігінің, Рюкю аралдарының ауа райы тропиқалық климатқа жақын. Жапония – негізінен жылы әрі күн шуақты ел, алайда оның климаты әжептәуір ылғалды болып келеді.
Жапон аралдарының бүкіл ауданының алтындан бес бөлігіне жуығын қалың орманды, жартасты таулар алып жатыр. Ең биік тауы – Фудзи тауы. Ол – сөнген жанартау. Фудзиді жапондар киелі тау деп есептейді. Жапонияда толып жатқан сөнбеген жанартаулар, көптеген шипалы арасандар (ыстық бұлақтар) бар. Мұнда жер сілкіну жиі болып тұрады.
Жапония халқы негізінен теңіз жағалауын бойлай созылып жатқан құнарлы жазық алаптарда тұрады. Күріш алқаптарын, жеміс бақтары мен шай плантацияларын жыл сайын ұлғайып өсіп бара жатқан ірі қалалар ығыстырып, егістік жер тарыла түсуде.
 

Санат:Жапония географиясы
Жапондардың салттары

## Жапондардың салттары
Жапондардың тұрмыс-тіршілігінде басқа бір мәдениетке ұқсамайтын өзіндік салты мол сақталған. Жапон үйлерінде жиһаз аз болады, еденіне күріш сабанынан тоқылған төсеніш - татами - төселеді. Жапондықтар аяқ киімдерін босағаға тастап, үйде шұлықпен немесе жалаңаяқ жүреді. Тамақтанатын әрі ұйықтайтын жері – еден. Сондықтан еденді әрқашан айнадай таза ұстайды.Жапон өнері де, әсіресе кескіндеме өнері мен қуыршақ театры өзіндік ерекшеліктерге бай. Жапондар – сәнді гүл шоғын өте шебер жасайтын халық. Олардың дзю-до, каратэ, сумо күресі секілді ұлттық спорт түрлері бүгінде бүкіл дүние жүзіне белгілі.Жапонияда императордың билігі конституция арқылы шектелген: император - тек мемлекеттік символ боп табылады. Жапония Ұлыбритания сияқты – Конституциялық монархия болады.
Титан рудалары

**Титан рудалары** — титан металын бөліп алу экономикалық жағынан тиімді саналатын табиғи минеталдық түзілімдер.
Титаннын жер қыртысындағы орташа мөлшері 0,61%. Басты минералдары − лейкоксиг, титаномагнетит, рутил, ильменит. Соңғы екеуінің маңызы күшті. 

## Типтері
Титан рудалар 4 генетикалық типке ажыратылады.
* Кендердің *магмалық* типі негізді жəне сілтілі интрузиялармен байланысты келеді. Бұларға пироксенит массивтерінде сеппе түрінде келген TiO2 мөлшері 2-6%-тей титаномагнетит рудалары (Оралдағы Качканар), анортозит, габбро-анортозит, норит, диабаз массивтерінде орналасқан ильменит, ильменит-магнетит рудаларының рутил, апатит, сульфидтер аралас ірі шоғырлары, нефелинді сиениттерде, сілтілі сиениттерде, ультранегізді сиенитті интрузиялармен байланысты келген апатит, ильменит, сфен, пирохлор т.б. минералдардың қоспасв перовскит-титаномагнетит рудалары жатады.
* *Шөгінді кендер* палеозой - мезозой - антропоген жыныстарындағы ашық жəне көмілген қорымдар түрінде болады. Руда құрамында ильменит, лейкоксен, рутил болады.
* *Қазіргі теңіз жағалаулық қорымдар* платформаның көне жыныстарын теңіз мүжігінде жиналады. Қорымда ильмннит, рутил, циреон, монацит, кейде касситерит ұшырайды, титан минералдарының мөлшері 60-80%-ке дейін жетеді.
* *Метаморфтанған кендер* габброидтық жыныстар есесінен түзілген тақтм тастарда, метаморфизмге шалынған қорымдарда орналасады.

Қазақстандағы титар кендері түп жыныстардың мезозойлық, кайнозойлық үгілу қыртыстарында кездеседі.

Санат:Кендер
Футболдың таралу тарихы

## Футболдың таралу тарихы
Футболдың алғаш 1863 ж. Англияда арнаулы ережесі бекітіліп, тұңғыш қауымдастық құрылды. Сондықтан Англия аталмыш спорт түрінің отаны болып есептеледі. Бірақ Футболға ұқсас аяқдоп ойынының түрлері ежелгі Мысыр, Қытай, Грекия, Римде, ал онан кейінірек Франция мен Италияда дамыған. Кейін бұл спорт түрі біраз өзгерістерге ұшырап, футбол деген атаумен бізге жетті.19-ғасырдың соңына қарай футбол Еуропа мен Латын Америкасы елдеріне кеңінен тарай бастады. 1904 жылы халықаралық футбол федерациясы (ФИФА), 1954 жылы Еуропа футбол қауымдастықтары одағы (УЕФА) құрылды. 1900 жылдан бастап олимпиялық ойындар бағдарламасына енген. 1930 жылдан бастап төрт жылда бір рет әлем чемпионаты және 1958 жылдан бастап Еуропа кубогы үшін жарыстар өткізіліп тұрады.
Футболдан әлем чемпионатында жеңіске жеткендер

## Әлем чемпионатында жеңіске жеткендер
Бразилия құрамасы - Бес рет: 1958, 1962, 1970, 1994 және 2002 жылдарындағы чемпионаттарды жеңді.
Италия құрамасы - төрт рет: 1934, 1938, 1982 және 2006.
Германия құрамасы - үш рет: 1954, 1974, және 1990.
Аргентина құрамасы - екі рет: 1978 және 1986.
Уругвай құрамасы - екі рет: 1930 және 1950.
Англия құрамасы - бір рет: 1966.
Франция құрамасы - бір рет: 1998.
Испания құрамасы - бір рет: 2010.
1977 жылы Тунисте алғаш рет жасөспірімдер арасында әлем чемпионаты өтті. Жасы 19-ға дейінгі жас футболшылар 16 ұлттық құрамадан алынды. Жастар арасындағы чемпионат тізімінің тұсауын КСРО футболшылары кесті.
Қазақ халқының ою-өрнегінің тарихы

## Қазақ халқының ою-өрнегінің тарихы
Қазақстан аумағында ою-өрнектің ең қарапайым элементтері Андронов дәуірінен жеткен көне әшекейлерінен байқалады. Мұндай әшекейлер жал, нүкте, ирек тәріздес болып келеді. Ою-өрнек түрлі геометриялық пішіндерден құралып, зерлеу, дәнекерлеу, оймалау, кестелеу, құйма-жапсыру әдістері арқылы жасалады. Ұлттық ою-өрнек көбіне өзіне тән белгілерінің жүйелерін қазақ халқының қалыптасуымен әрі республиканың қазіргі аумағын мекендеген Азияның басқа да халықтары мәдениетімен тығыз байланыста дамыды. Бұл орта ғасырлық архитектуралық ғимараттардағы көкөніс және геометриялық ою-өрнектерден (Бабажы қатын күмбезі. 10-11 ғасырлар Айша бибі кесенесі, 11-12 ғасырлар, Қожа Ахмет Иасауи кесенесі, 13 -14 ғасырлар т.б.) айқын көрінеді.
Ою-өрнек дәстүрлі тоқыма өнері үлгісінде (гобелен, текемет, алаша, сырмақ), кестеде (киім-кешек, тұрмыстық заттар), ағаш, мүйіз, сүйек, ғаныш, металл мен теріге өрнек салу мейлінше жетілдіріле түсті.