open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Диаллагит

**Диаллагит** - негізінен диаллагтан тұратын пироксенит деген интрузиялық таужыныстың түрі. Диаллагиттің шпинельге мол (20%-ға дейін) түрі остраит деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көлденең мәзiр

**Көлденең мәзiр** (*Горизонтальное меню; horizontal menu*) — элементі дисплей экранының жоғарғы және төменгі жағында көлденең орналасқан және шығарылған ақпаратты жаппайтын меню.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Синаптикалық өзара бірігу

**Синаптикалық өзара бірігу**, **нейрондық байланыс** (Синаптическое взаимосоединение, нейронная связь,-synaptic interconnection, neural link) —беруші нейрон, қабылдаушы нейрон және синаптикалық салмақ анықтайтын екі жасанды нейрон арасындағы байланыс.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Үретін жөтел

**Үретін жөтел** — көмей немесе кеңірдек маңайындагы патологиялық процестер кезінде пайда болатын қатты құрғақ жөтел.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Демікпелік триада

**Демікпелік триада** — мұрын мен мұрын маңындағы рецидивті полипоздың бронх демікпесі мен ұштасып келуі және аспирин мен пиниразолонның бірсыпырасына төзбеушілік, болжамдық тұрғыдан инфекциялық-аллергиялық бронхтың демікпе барысының қолайсыз варианты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Синтаксистік ақпарат әдісі

**Синтаксистік ақпарат әдісі** (Метод синтаксической информации; method of syntax information) — кірістік тілдің синтаксисін сипаттаудың белгілі бір тәсіліне икемделген және синтаксистік түрде басқарылатын аударғыштарда пайдалануга арналған аудару әдісі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аса қиындаған су алмасу

**Аса қиындаған су алмасу** — қандай болса да сулы горизонттың, кешеннің және т.б. жер асты суларының жердің үстіңгі бетімен тікелей байланысы болмайтын су алмасу. Бүған ірі артезиан алаптарының төменгі, терең жатқан, негізінен седиментациялық және көмілген жер асты сулары шоғырланған қабаттардағы су алмасу жатады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтер алмастыруға арналған екілік код

[right|thumb|Екілік кодпен жазылған «[Уикипедия» сөзі]]
**Мәліметтер алмастыруға арналған екілік код** (Двоичный код для обмена информацией) — алфавиттік-цифрлық мәліметтерді машина ішілік бейнелеуге арналган үлгіқалыпты екілік шарттаңба.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Синтаксистік бағыныңқы программа

**Синтаксистік бағыныңқы бағдарлама** (Синтаксическая подпрограмма; syntactic subroutine) - кірістік тілдің белгілі бір құралымына сәйкес келетін және оны өңдеуге арналған аударғыштың бағыныңқы бағдарламасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кеңірдек

thumb|150px|right

**Кеңірдек**  — шырышты қабықпен қапталған шеміршек түтігінсін тұратын тыныс алу мүшесі, көмендеп басталады және бастаңқы негізгі тарамымен жалғасады: томенгі тыныс жолдарыпа жатады.
Кеңірдек - көмекейдің жалғасы, іші қуыс түтік пішінді шеміршекті мүше. Ол өңештің алдыңғы жағында орналасады, ұзындығы шамамен 9-12 см, диаметрі 15-18 мм. Кеңірдектің алдыңғы қабырғасы бірімен-бірі сіңірлер арқылы өзара байланысқан жартылай шеміршекті сақиналардан тұрады. Жартылай сақиналы шеміршектер кеңірдек қабырғасының қабысып қалмай, ауаның еркін өтуін қамтамасыз етеді. Кеңірдектің өңешпен жанасқан артқы жағы жұмсақ, тығыз талшықты дәнекер ұлпасынан түзілген. Кеңірдектің бұл жағы өңештен тамақ өтуіне ешбір кедергі жасамайды.
 
Кеңірдек 5-інші арқа омыртқасының тұсынан оң және сол жақ өкпеге баратын 2 ауатамырға тармақталады. ***Ауатамыр*** ( — тыныс алқымы) кеңірдектің жалғасы. Ішкі беті сілемейлі қабықшамен қапталған. Ауатамырлар *өкпеде* өте көп тармақтарға бөлінген. Ең жіңішке тармақтары ***ауатамырлық тармақшалар*** (бронхиола) ( - кішірею) деп аталады. Ауатамыр тармақшаларының ұштары шоғырланып, іші ауаға толы өкпе көпіршік-терімен (альвеолалармен) аяқталады. ***Альвеоланың*** ( - ұяшық, көпіршік, қуыс) диаметрі 0,2-0,3 мм, қабырғалары бір қабатэпителий жасушаларынан тұрады. Өкпе көпіршіктерінің сыртын тұтас қылтамырлар торлап жатады. Қылтамырлар мен өкпе көпіршіктері қабырғаларының арасында газ алмасады. Көпіршіктердің ішіндегі ауа құрамынан оттекі қанға өтеді. Қылтамырлардағы қанның құрамындағы көмірқышқыл газ өкпе көпіршігіне өтеді.

## Кеңірдек тарамын ұзарту I белгісі
Кеңірдек тарамын ұзарту I белгісі — магистральды кеңірдек тарамының I II сегментін байлаіі муфта тәрізді ісіктің ұлғаюы және 0,05—1 см орнына 2—3 см бойына кеңірдек тарамындағы саңылауды рентген сөулесімен қағазға түсіріп, бақылап отыру.

## Дереккөздер


Санат:Тыныс алу жүйесі
Санат:Пульмонология
Балықөтгізгіш-шлюз

**Балықөтгізгіш-шлюз** — су деңгейін (балықтарымен қоса) көтеру арқылы балықөткізгіш-шлюздің төменгі ернеуін жоғары ернеуімен теңестіретін арнайы кұрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ұштық

**Ұштық** — бор машинаның ұшы. Ұштықтардың тік және бұрыштама түрлері бар. Тік ұштық негізінде жоғары жақ сүйектердің тісін емдеу үшін, ал бұрышты ұштық төменгі жақ сүйектердің тісін емдеу үшін пайдаланылады. Ұштық басына керегіне қарай борлар, дискілер, карборунд тастар т. б. бекітіледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Иммунды патология

**Иммунды патология** — патологиялық кұбылыс. Иммундық реакциялардың көптігімен немесе жетіспеушілігімен көрінеді. Иммунды жауаптың бұзылуына байланысты туындайтын патологиялық процестерді зерттейтін жалпы патологияның жаңа саласы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Синтаксистік қате

**Синтаксистік қате** (Синтаксическая ошибка; syntax error) — тілдің грамматикалық ережелерін бұзуға саятын программалау қатесі; тілдің конструкциясын дұрыс жазбау. Аударғыш осы типтегі кез келген қатені бірден тауып береді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қат-қабаттардың тұйықталуы

нобай
**Қат-қабаттардың  тұйықталуы** — қатпардың бір жақ  қанатын құрайтын тау жыныс қабаттарының көлбеу жазықтықта өзіне тән созылу бағдарын 180°-қа өзгерте отырып, екінші қанат қабаттарына ауысуы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Көлденең микрокод

**Көлденең микрокод** (*Горизонтальный микрокод; horizontal microcode*) — әрбір разряд ақпараттың бірлігін алуға немесе беруге қабілетті желі элементіне сөйкес келетін екілік разрядтардың тізбегі (1 — ақпаратты жеткізуге рүқсат бар, 0 — рүқсат жоқ).
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Horizontal microcode | Define Horizontal microcode at Dictionary.com
*Writable Instruction Set Computer
*Capacitor Read-only Store
*Transformer Read-only Store

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Рефлекстік жөтел

**Рефлекстік жөтел** — тыныс алу жолдарынан тыс рефлексогенды аймақтың, мәселен асқазан тітіркенуінен пайда болатын жөтел.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Синтаксистік программалар әдісі

**Синтаксистік программалар әдісі** (Метод синтаксических программ; method of syntax subroutine) — алғашқы программаның синтаксистік және семантикалық талдауын жеке-жеке, тізбекті орындауға негізделген аудару әдісі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер алмасу

*Мәліметтер алмасу* (Обмен данными; data communication) — кодтау, декодтау, тексеру және буферлеумен қоса мәліметтерді қабылдау мен жеткізу процедурасы.

## Дереккөздер


Компьютер желі

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Траубе-Яновский белгісі

**Траубе-Яновский белгісі** — жарты ай кеңістігінің орнына іш кебуден тықылдаған дыбыстың әлсіреуі. Сол жақ сірі қуысында сұйық зат пайда болғанда білінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Синтаксистік-бағдарланған әдіс

**Синтаксистік-бағдарланған әдіс** (Синтаксически-ориентированный метод; syntax-oriented method) — нақты кірістік тілге емес, кірістік тілдің синтаксисін сипаттаудың білгілі бір тәсіліне икемделген аударудың синтаксистік әдісі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Демікпелік күй

**Демікпелік күй** — кәдуілгі демікпеге қарсы препараттармен тәулік бойына басылмайтын бронх демікпeсінің созылыңқы ұстамасы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
База

База (Base) — 1) негізгі, тіректі мәліметтер немесе элементтер; 2) санау жүйесінің негізі; 3) база регистріне жүктелетін әрі салыстырмалы адрестердің (ығысулардың) саналу басы ретінде пайдаланылатын жад адресі. Атқарушы адрес = база + ығысу.
## База бойынша адрестеу
База бойынша адрестеу (Адресация по базе) — операндтың атқарылатын адресі жылжыту (ығыстыру) мөлшері мен базапық регистрдің немесе база көрсеткішінің мәндерінің қосындысына тең болуы.
## База дайындау
База дайындау (Базирование; base) — базалық адрестер мен ығыстыруларды қолдану арқылы адрестеуге негізделген мәліметтерді орналастыру үшін жадты динамикалық беру тәсілі.
## База-ығыстыру
База-ығыстыру (База-смещение; base and displacement) — жұп сан: база және ығыстыру түрінде адресті ұсыну тәсілі. Нақты адрес бұл жағдайда осы сандардың қосындысына тең болады.

**База** (грек. basis — негіз)—тұғыр тас, колоннаның немесе тіреудің (пилястрдың) төменгі, пішіндеп келтірілген бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Делювийлік шашылымдар

**Делювийлік  шашылымдар**- түпкілікті кенорындардың мору процесінде қирауы мен пайдалы құрамбөліктердің қираған таужыныстармен бірге беткей бойымен жылжуы нәтижесінде жаралады. Делювийлік (беткейлерде орналасқан) және коллювийлік (беткейлер етегінде орналасқан) шашьшымдар ажыратылады. Делювийлік  шашылымдар дың пішіні негізінен түпнұсқа кенорындардың пішініне байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Синтаксистік-бағдарланған редактор

**Синтаксистік-бағдарланған редактор** (программалар редакторы) (Синтаксически-ориентированный редактор (редактор программ); syntax- oriented editor) — программалау тілінің синтаксисін ескеретін және тіл түзілімдері терминдерінде операцияны мәтінмен жасақтайтын программалар мәтіндерінің редакторы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Термоқағаз

thumb| Қағаздың шығыршығы мөрлік термикалық тасымалмен
thumb| Термоқағаздың жұмысының демонстрациясы
**Термоқағаз** (Термобумага; thermal paper) — жекелей жылу көздерін пайдалану арқылы басылым жасалатын қағаз.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунды қабілеттілік

**Иммунды қабілеттілік** — арнайы иммундық жауап бере алатын қабілеттілік. Торшаларға, тканьдерге, ағзаларға тұтас организмге тән.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Асимметриялы аңғар

**Асимметриялы аңғар** - беткейлерінің еңістігі әр түрлі аңғар. Оның себептері: 
*геологиялық қүрылысы (моноклин, лықсыма); 
*беткейлер экспозициясының, инсоляцияның ықпалы; 
*жалпы еңістіктің әсері (Борзов бойынша); 
*БэрБабине заңы; 
*тектоникалық еңістік (тектоникалық қүрылымның өсуі) және т.б.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтер арнасының көпірі

**Мәліметтер арнасының көпірі** (Мост каналов данных; data link bridge) — компьютердің екі ұқсас желісін біріктіретін және олардың арасында мәліметтер дестесін жеткізуге арналган құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қорғалған режім

**Қорғалған режім**(*Защищенный режим; protected mode*) — есептеу машинасының қосымша жадқа төте адрестеуге мүмкіндік беретін жұмыс режімі. Қорғалған режім кезінде орталық процессор 16 Мбайтқа дейін физикалық және 1 Гбайтқа дейін виртуалдық жадты адрестете алады (алғашқы per 80286 процессорлы машиналарда қолданылған). Егер физикалық жадта орын жоқ болса, онда сыймай қалған мәліметтер қатқыл дискіге орналасады. Сөйтіп, орталық процессор (нақты адрестермен емес) виртуалдық адрестермен жұмыс істейді. Мұндай жад виртуалды жад деп те аталады.

## Ішкі сілтемелер
*Режім

## Сыртқы сілтемелер
*Protected mode 
*Защищённый режим 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Microsoft Office

**Microsoft Office** — құрамында Word мәтіндік процессоры, Excel электрондық кестесі, OneNote ескертпелер бағдарламасы, PowerPoint графикалық презентация программалары, OneDrive интернет-сервисі, SharePoint платформасы, Teams байланыс платформасы, Yammer компания аралық ішкі әлеуметтік желісі және Outlook электронды поштасы бар біріктірілген жүйе. Бұл жүйенің жалпы сомасы оның құрамындағы программалар құнының қосындысынан төмен болып келеді. Барлық программалар бірігіп, мәліметтер алмаса отырып жұмыс істей алады, олардың жұмысын үйлестіріп жеңілдетуге мүмкіндік беретін Microsoft Office Manadger утилиті де бар. Құрамындағы бағдарламалардың алдына әдетте MS қойып жазылады.
## Нұсқалары
Excel бағдарламасының мысалында Microsoft Windows үшін:

* 1988 — Excel 2.0
* 1990 — Excel 3.0
* 1992 — Excel 4.0
* 1993 — Excel 5.0 (Windows NT)
* 1995 — Excel 7 (Windows 95)
* 1997 — Excel 97
* 1999 — Excel 2000 (9) — Microsoft Office 2000
* 2001 — Excel 2002 (10) — Microsoft Office XP
* 2003 — Excel 2003 (11) — Microsoft Office 2003
* 2007 — Excel 2007 (12) — Microsoft Office 2007
* 2010 — Excel 2010 (14) — Microsoft Office 2010
* 2013 — Excel 2013 (15) — Microsoft Office 2013
* 2016 — Excel 2016 (16) — Microsoft Office 2016
* Microsoft бұдан әрі Office немесе Excel бағдарламаларын дискретті нұсқаларында шығармайды. Оның орнына Windows Update көмегімен уақыт өте келе мүмкіндіктер автоматты түрде енгізіледі. Нұсқа нөмірі 16.0 болып қалады.
нобай

## Дереккөздер

Санат:Microsoft Office
Санат:Microsoft бағдарламалық жасақтамасы
Санат:MacOS бағдарламалық жасақтамасы
Синтактика

**Синтактика** (Syntactic) - таңбаның құрылу дұрыстығы жайындағы таңбалық жүйе.
## Дереккөздер

## Сілтеме
* The syntax of natural language: An online introduction using the Trees program—Beatrice Santorini & Anthony Kroch, University of Pennsylvania, 2007

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Спазмалық жөтел

**Спазмалық жөтел** — көмей спазмасымен бірге жүретін қасарысқан құрғақ жөтел: әдетте көкірек қуысы маңайындағы қандай бір болмасын патологиялық процестен төменгі көмей нерві тітіркенгенде байқалады.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Композитті материалдар толтырғыштары

**Композитті материалдар толтырғыштары** — пластмассаға, бояуға, т. б. пломбалық заттарға пайдалы қасиетін күшейту үшін, оларды қолдануды оңайлату үшін қосылатыи бейорганикалық заттар. Толтырғыштар арқылы пломба тіс қуысына жақсы жабысып беріктігі артады әрі эстетикалық қасиеті де талғамнан жоғарылайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Аструп ықшам әдісі

**Аструп ықшам әдісі** — қышқыл-негізгі күйдің көрсеткішін анықтауға мүмкіндік беретін әдіс. Канның ең аз саны 0,1 мл.

## Дереккөздер


дәлелдейді.

Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Синтез

**Синтез** ( құрастыру, тіркестіру)  — 
# Берілген қасиеттерін ескере отырып, бүтінді құру;
# Бүтіннің элементтері мен қасиеттерін талдай отырып, оның қасиеттерін анықтау;
# Тілдік құбылыстың құрамын өзара байланыста, тұтас қалпында алып қарастыру.

## Тағы қараныз:
* Синтетизм
* Синтетикалык тілдер

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Жүйелер теориясы
Санат:Ақпараттану
Мәліметтер әкімшесі

**Мәліметтер әкімшесі** (Администратор данных; data administrator) — мекемеде (кәсіпорында) пайдаланылатын мәліметтер жайлы толық мағлұматы бар және оларды сақтауға, жаңарту мен пайдалануды ұйымдастыруға жауап беретін адам.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бөгетті бас тоған

**Бөгетті бас тоған** (*Водозабор плотинный*) — су алу гидротехникалық имараттары немесе су жібергіш инженерлік имараттар. Бөгетті бас тоған көп ретте арынның төменгі (*10 м-ге дейін*) мәнімен ерекшеленеді. Тасындылар ағындысының режімін реттеу тәсілі көп сатылы, тасынды түйіршіктерінің диаметрі *b<sub>50</sub>*-ден артып кетсе, Бөгетті бас тоған су торабының құрылымы көмегімен тұтылып қалуы тиіс. Егер тасынды диаметрі *b<sub>50</sub>—b<sub>15</sub>* аралығында болса, онда канал тасындысы тұтқыш құрылғы арқылы тұтылады. Әйтсе де тасынды ағындысының толық тазаруын "*тұндырғыш*" құрылғы атқарады. Бас каналдың ең жоғары су алу кезеңіндегі сумен қамтылуы су торабының *НТД* белгісімен таңбаланады. Өзендегі тасынды құрамының аздығы байқалған жағдайда Бөгетті бас тоған имараты су торабының жинақы орналасуы мен құрылымдарын тандау, пайдалану талаптары мен нұсқаларды өзара салыстыру негізінде жүзеге асырылады. Өзен арнасын реттеу жұмысы жоғары және төменгі бъефтерде де жүргізіледі. Су торабының жоғары бъефінде су ағынының гидравликалық құрылымын қалыптастыру үшін осы типтегі имараттарды жинақтау тәсілімен су торабын пайдаланудың қалыпты жағдайын қамтамасыз ету шаралары атқарылады. Су торабының жоғары және төменгі бъефіндегі арнаны реттеудің көрсеткішіне жататын арнаның тұрақталған ені (*В <sub>тұр.</sub>*) арна қолтықтарына су ағынының берілген құрама пішіні (конфигурациясы) арқылы бөлінбегенін білдіреді. Өзеннің барлық телімдері үшін тік сызықты тұрақталған арна енін мына формуламен аныктайды:

                                  *B<sub>тұр.</sub> = (O<sub>А</sub> * gН / [v]<sup>3</sup>)<sup>1/2</sup>;*

мұндағы *O<sub>А</sub>* — арна құрауыш су өгімі, *м<sup>3</sup>/сек*; *Н* — жоғары бъеф тереңдігі; *[v]* — өзгермелі шаю жылдамдығы, *м<sup>3</sup>/сек*.

Су торабының бас тоғаны құрылымдық белгісіне қарай: 
* *қапталды*;
* *шептік*;
* *түптік*;
* *торлық* деп аталатын негізгі типтерге бөлінеді.

## Тағы қараңыз
* Бөгет;
* Бөгет өзегі;
* Бөгет түрлері;
* Бөгет тісі;
* Бөгетсіз бас тоған;
* Бөгет қырының ені;
* Бөгет имараттары;
* Бөгеттік су электр станциясы;

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Базалық адрес

**Базалық адрес** (Базовый адрес; base address) — 1) адрестелетін мәліметтердің белгілі бір жиынтығы үшін тұрақты атқарушы адрестің аддитивті бөлігі; 2) салыстырмалы адрестерді санаудың бастапқы нүктесі; 3) мәліметтер блогында салыстырмалы түрде басқа адрестер көрсетілетін адрес. Жадқа мәліметтерді сақтау кезінде адресті осы блокта орналасқан қандай да бір адреске қатысты көрсету қолайлы болады. Бұл жағдай адрестеуді қысқартуға мүмкіндік береді. Өйткені 1 базалық адреске салыстырмалы турде онша көп емес санды қосуды немесе одан алып тастауды талап етеді; 4) компьютердің жедел жадындағы атқарылу адресінің тұрақты бөлігі. Салыстырмалы түрде базаны ілгері-кейін ығыстыру арқылы атқарылу адресі анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунды профилактика

**Иммунды профилактика** — иммунитет туғызу арқылы жұкпалы аурулардың алдын алу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Синтездеуіш

**Синтездеуіш**, *сөздің (сөздік хабарлардың)* **цифрлық синтездеуіші** (Синтезатор, цифровой синтезатор речи (речевых сообщений); synthesizer, digital synthesizer of speech (speech messages) — цифрлық код негізінде адамның сөзін автоматтық жаңғыртуға арналған құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өкпедегі үлкен күретамыр мен кіші күретамыр қанының ұюы

**Өкпедегі үлкен күретамыр мен кіші күретамыр қанының ұюы**— склероз зардабынан бұзылған өкпе күре тамырындағы, жүректің сол жақ қан қуысындағы бүлшық еттердің зақымдануына немесе жүрек ақауына байланысты өкпе қан тамырларының екінші рет тоқтан, артық қалғандары ұйып дамитын, бірғапама сирек кездесетін ауру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Синхрондау биті

**Синхрондау биті** (Бит синхронизации; framing (synch) bit) — ақпарат әкелмейтін бит, бірақ ол басқа биттермен үйлесімінде бит ағынындағы символдарды бөлу мүмкіндігін синхрондауды қам-тамасыз етеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Синхрондау

**Синхрондау** (Синхронизация; synchronization, timing) — 

1) процестерді іске қосу сәтінің жүйедегі белгілі бір оқиғалармен үйлесімділігін анықтау, параллель процестер әрекеттерінің уақытша реттілігін жасақтау; 

2) теңестіру.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Құлақ жөтелі

**Құлақ жөтелі** — сыртқы есту тесігінің артқы төменгі кенересіпе қандай бір болмасын затпен қысқан кезде (мәселен, құлақ шұңқырымен) пайда болатын рефлекстік жөтел, кез келген нервтің құлақ тарамының тітіркенуі себепті болады.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Троянов симптомы

**Троянов симптомы** — диафрагма астында іріңді ісік болғанда азапты қүрғақ жөтел. Сірі қабық дамуының өзгеруінен болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Синхронды жұмыс

**Синхронды жұмыс** (Синхронная работа; synchronous action) — синхрондау сигналдарының реттік тізбегімен басқарылатын операциялардың тізбектік орындалуы. 
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Диатомалық диаграмма

**Диатомалық диаграмма** - диатомалық талдау нәтижелерін графикалық бейнелеу. Белгілі бір уақыт кесіндісіндегі диатомалық балдырлардың жүйелік
құрамы мен санын көрсетеді. Диатомалық диаграмманың ординаталар осіне диатомалық балдырлардың жасы мен қабаттарының тереңдігі,қалқандарының мөлшері көрсетілген литологиялық-стратиграфиялық бағана түрғызылады, ал абсциссалар осіне сызықтык масштаб бойынша түрлердің сандық дамуының деректері қойылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Графика
Базалық енгізу-шығару жүйесі

200px|thumb|
**BIOS** (,  — «Базалық енгізу-шығару жүйесі») — үйлесімді есептеу машиналарының тұрақты сақтайтын құрылғысында жазылып қойылған программалар жинағы. Бұл программалар компьютердің жұмыс істеуге дайындығын тексеруге (мысалы, машинаны электр қоректендіру көзіне қосу кезінде оның жадының, баска құрылғьшарының жұмысын тексеруге) және операциялық жүйенің енгізу-шығарумен байланысты қарапайым қызметтерін орындауға арналған. Құрамына операциялық жүйенің жүктемелеуішін шақыратын программа кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дендрит

**Дендрит**(*грекше  dendron — ағаш*) —пішіні ағаш тәрізді минералдық агрегаттар. Жұқа жарықшақтарда не тұтқыр ортада тез кристалдану нәтижесінде түзіледі. Сомтума элементгерге (*А1, Ag, Сu*), марганец тотықтарына, мұзға және тағы басқа тән. Сомтума алтындар мен күмістер, табиғи таза мыс агрегатгары, псиломелан деп аталатын марганец минералы, мұз қыраулары және тағы басқа  түзілім кристалдары дендриттер түрінде ұшырасуы мүмкін. Псиломелан  дендриттерінің өсімдік жапырақтарының табына ұқсайтындығы соншалық, оларды көне өсімдіктердің қазба қалдықтарымен шатастырып алу опоңай.

**Дендрит** - бағанадан (нөл реттік ось) жөне бағаналы бұтақтардан (екінші жөне одан кейінгі реттік осьтер) тұратын, ағашқа ұқсас пішіні бар кристалл.

## Дереккөздер

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Геология
Синхрондық байланыс

**Синхрондық байланыс** (Синхронная связь; synchronous link) — байланыс желісі бойынша мәліметгерді жоғары жылдамдыкпен жеткізу. Мәліметтер блокпен беріледі және әрбір блоктың алдында желіге синхрондау символы түседі. Мәліметтерді жеткізу соңы арнайы символмен аяқталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жанасу керіші

**Жанасу керіші** - сынықтардың бір-біріне ең жақындасқан не жанасқан жерінде ғана болады, араларында қуыс қалады. Тау жынысында керіштің мөлшері бірнеше пайыз ғана болады.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Тозаңдату

**Тозаңдату**. Қысылған ауа ағынымен сұйық, болмаса ұнтақ затты тіс протездерінің сыртына әдемілік үшін, әрі металдардың тотығуын азайту үшін жасалатын ортопедиялық тәсіл. Тәжірибеде титан, нитратты тозаңдатқыш элемент ретінде, коррозияға төзімділігіне байланысты кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Иммунды сорбенттер

**Иммунды сорбенттер** — ерімейтін қондырғыштарға жабыстырылған антигендер (антигендік И) немесе антиденелер (антиденелік И). Зерттейтін күрделі көп құрамды қоспадан комплементарлы құрылымды антиденелермен немесе антигендермен байланыстырып оларды бөліп алу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Синхрондық жеткізу

**Синхрондық жеткізу** (Синхронная передача; synchronous transmission) — әрбір хабарды (мәліметтер блогын) жеткізудің алдында жіберетін және кабылдайтын құрылғыларды синхрондау қажет болатын мәліметгерді жеткізу тәсілі; мәліметтерді жеткізудің әрбір биті түрақты уақыт аралығында жеткізілетін тәсіл. Мұнда бастапқы (стартовый) және соңғы (стоповый) бит деген болмайды. Сигналдарды жалпы жұмыс режімімен сәйкестендіру (синхрондау) басқару мәліметтерін жіберу арқылы орындалады. Ақпаратты биттік немесе дестелік формада жіберген кезде қолданылатын мәліметтер жеткізу режімі болып табылады. Мәліметтер беруші мен оны алушы синхронды жұмыс істеуі үшін тек бірдей сигналдар пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Синхрондық қате

**Синхрондық қате** (Синхронная ошибка; synchronous error) - алмасу операциясын орындау барысында компьютер арнасында туындайтын енгізу-шығару қатесі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сірі қабық арқылы Трояновтың ашуы

**Сірі қабық арқылы Трояновтың ашуы** — диафрагма астындағы үзінді ісікті қарау үшін сірі қабық пен диафрагма арқылы қолма-қол ашу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Синхрондық сызықжол

**Синхрондық сызықжол** (Синхродорожка; synchrotrack) — кодтау орнын тануға қажетті синхрондаушы сигналдарды бекіту үшін пайдаланылатын магниттік тасуыштың бетіндегі немесе перфотаспадағы сызықжол.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жасанды жөтел

**Жасанды жөтел** — аурудың тыныс жолдарында ауаның қысқа мерзімдік тітіркенуін жасайтын арнайы аппарат көмегімен тыныс жолдарындағы бар пэрсені эвакуациялау тәсілі
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Денудация деңгейі

**Денудация деңгейі**

**жоғарғы денудация деңгейі* — таулардың шыңы бұл деңгейден жоғары көтерілмейді, оны қарқынды денудация қиып түсіп отырады, тегістелу осы деңгейде жүреді; 
**төменгі денудация деңгейі* — денудацияның жалпы эрозия базисіне сәйкес келетін төменгі шегі, теңіз деңгейіне түстас жатады. Шын мәнінде теңіз деңгейінен төмен орналасып, теңіз абразиясы мен өзендер эрозиясы қайраң ауқымында одан төмен деңгейде білінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Иммунды сорбция

**Иммунды сорбция** — көпқұрамды күрделі қоспалардан антигенді немесе антиденелерді иммунды сорбенттердің көмегімен бөліп алу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Трахеотом түтігі

**Трахеотом түтігі** (Син.: трахеотом канюляңиясы)—трахеотом кезінде кеңірдек жарасына қоятын бір-біріне кіретін, иілген екі металл түтіктен түратын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Көлденең сызғыш

**Көлденең сызғыш** (*Горизонтальная линейка; horizontal bar*) — Word редакторы немесе кейбір қолданбалы бағдарламаларда жұмыс өрісінің (терезенің) жоғарғы бөлігінде кескінделген көлденең сызғыш. Көлденең сызғыш жаңа жолдың шегініс мөлшерін, табуляция орнын, бағаналардың өрісі мен енін қарап шығуға және тағайындауға мүмкіндік береді. Көлденең сызғышты экранға шығару үшін ТурСызгыш командасын таңдап алу керек.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Горизонтальная линейка - Это так просто! Замечательные возможности ...

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қолданбалы бағдарлама

**Қолданбалы бағдарлама** () — 
*1. пайдаланушының қолданбалы мәселелерін шешуге арналған бағдарлама; 
**1.1.жұмыс істеуші адамның нақты тапсырмасын орындайтын дестелік файлдағы бағдарлама;
Кеңірек айтқанда, бұған командалық процессордан басқа бағдарламалардың барлығы жатады. Нақты мағынада айтқанда, осыған мәтіндік процессорды, дерекқорды, электрондық кестені және т.б. жатқызуға болады.
*2. нақты есепті шығару үшін қолданылатын бағдарлама. 
Мысалы, мәтіндік редактор немесе мәліметтер базасының басқару жүйесі. "Қолданба" атауының синонимі ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қолданбалы бағдарлама
Санат:Бағдарламалық жасақтама
Мәліметтер базасының схемасы

**Мәліметтер базасының схемасы** (Схема базы данных; the circuit of a database) — мәліметтердің нақты моделінің негізгі құрамында мәліметтер базасын сипаттау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ателектаз

нобай|
**Ателектаз** — альвеола болмайтын немесе болмайтын дерлік және қабысыңқы болып келетін өкпенің немесе оның бөліктерінің күйі.

Туа біткен (алғашқы) және жүре қалыптасқан болып бөлінеді. Өкпенің зақымдану көлеміне қарай тотальды және бөліктік болады.

## Түрлері
Аллергиялық ателектаз — бронхтық спазмамен және олардың кілегейлі қабығы аллергиялық түрғыдан пайда болып өтіп жатумен байланысты ателектаз.

Компрессиялық ателектаз (син: өкпе коллапсы) — өкпе тканьіне сырттан қысым жасағанда дамиды.

Обтурациялық ателектаз — тиісті бронх тығылып немесе бітеліп қалғанда дамитын өкпе учаскесі.

Аспирациялық ателектаз — дем алатын ауамен бірге бронхқа қандай да бір болмасын бөтен дененің түсу әсерінен болатын обтурациялық ателектазды айтады.

Диск тәрізді ателектаз (пластинкалы) — диафрагманың үстіне орналасқан, көбіне диск түріндегі базальді рентгенограмманың шағын учаскесінің ателектазы.

Дизонтогенді ателектаз — өкпенің бір бөлігінің туғаннан пайда болған ателектазы, оның негізінде бронх тармағы дамуының аномалиясы жатады.

## Дереккөздер


Санат:Тыныс мүшелері аурулары
Бөгеттік су электр станциясы

**Бөгеттік су электр станциясы** (*Гидроэлектростанция приплотинная*) — арыны бөгет арқылы пайда болатын, ал машина залы мен СЭС имараты бөгет шегінен тыс орнатылған су электр станциясы. Судың статикалық арыны турбиналық сутартқыштан бастау алатын калқанды қабырғалар арқылы қабылданады. Бөгеттік су электр станциясы *30—200 м*-ге дейінгі су арыны жағдайында орнатылады. Қосымша гидротехникалық имараттардың құрамына: кеме көтергіш, балық өткізгіш имараттары кіреді. Егер су электр станциясы жер жағдайына байланысты су торабынан қашықтау орналасса, онда бұрма канал мен турбинаның шиыршықты құбырынан шыққан суды өзен арнасына қосады. Кейбір жағдайда су торабынан түптік су жібергіш имараты тұрғызылады: оның атқаратын негізгі рөлі — су қоймасындағы суды түгел қотаруға және турбинадан басқа артық суды төменгі бъефке жіберуге арналады.

## Тағы қараңыз
* Бөгет;
* Бөгет өзегі;
* Бөгет түрлері;
* Бөгет тісі;
* Бөгетсіз бас тоған;
* Бөгет қырының ені;
* Бөгетті бас тоған;
* Бөгет имараттары;

## Дереккөздер


Санат:Су электр станциялары
Санат:Су шаруашылығы
Денудациялық жазық

**Денудациялық жазық**
- тектоникалық қырат жерлерде денудациялық  агенттер әрекетінің нәтижесінде қалыптасқан тегістелген бет. 
*Денудациялық процестердің уақытша немесе ұдайы ықпал етуінен пайда болады. 
**Денудациялық процестер тектoникалық процестерден уақытша басым болғанда педиплен, ал ұзақ уақыт басымдық жасағанда пенеплен қалыптасады. 
*Денудация деңгейі іргетас дөңі болатын дислокацияланған таужыныстардан (*Қазақ  қатпарлы алқабы*) немесе көлбеуге жақын жатысты таужыныстардан (платформалық  тыс) пайда болуы мүмкін. Бірінші жағдайда тұғырлық, ал екіншісінде қабаттық  түрлерге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сипаттама

**Сипаттама** - 1) шаманың негізгі ерекшеліктерін анықтауыш; 2) графикалық тәуелділік немесе агрегатқа, механизмге лайықты шама.
## Сипаттама түрлері
**Амрлитуда-жиілік сипаттамасы* - тұрақты амплитудада гармоникалық әсер етуінен ауытқу процесі кезінде амплитудалық мәндер түрінде механизмге, агрегатқа лайықты графикалық тәуелділік немесе шамаға берілген сипаттама мысалы: көлік құрамының рессордың жүйесіне берілуі.
**Шығу сипаттамасы* - алынатын әсерлердің машинаға, механизмге, жүйеге кіретін шамадан тәуелділігі.
**Қозғауыштың сипаттамасы* - қозғауыштың тиімді қуатының, меншікті отын шығынының және айналдырушы иінді күшінің иінді біліктің айналу жиілігіне тәуелділігі.
**Динамикалық сипаттама* - уақыт факторының әсер етуінен, соның ішінде әр-түрлі жылдамдықтың өзгеруінің әсерінен шығу сипаттамасы.
**Карбюратор сипаттамасы* - жанушы қоспа құрамы мен отынның шығындалу арасындағы тәуелділік.
**Жүктемелік сипаттама* - уақыт жүйесінен агрегаттың жүктемелік тәуелділігі.
**Жылдамдық сипаттамасы* - агрегаттың жетектегі иінінің немесе көлік құралының жылдамдығының уақытка немесе жүріп өткен жолына тәуелділігі.
**Статикалық сипаттама* - уақыт факторының қатысуынсыз алынған талаптардың шығу сипаттамасы  мысалы: серіппеге түскен ауыртпалыққа тәуелділігі.
**Техникалық сипаттама* - өнімнің негізгі шамаларын, ерекшеліктерін қолданылуын сипаттайтын құжат.
**Жанармай сипаттамасы* - көліктік құралдың жолға кеткен шығынының жүру жылдамдығына тәуелділігі.
## Дереккөздер



Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Транспорт
Сипаттама өзгерісі туралы хабар

**Сипаттама өзгерісі туралы хабар** (Извещение об изменении специ-фикации) — пішін үйлесімін басқаруда сипаттамаға өзгерістер ұсынуға, жеткізуге және жазуға қолданылатын құжат.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Теріс кері байланыс

**Теріс кері байланыс** (Отрицательная обратная связь; close loop; negative feedback) — 
# шығыс сигналды түзету мақсатымен шығыс сигналдың бөлігін кіріске беретін электрондық схеманың типі. Теріс кері байланыс айналу жылдамдығын реттеуге жиі пайдаланылады. Мысалы, дискжетектерді алуға болады; 
# әрекеті кейбір кибернетикалык жүйенің бастапқы қалып-күйден ауытқуын азайтуға бағытталған кері байланыс.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Қаусырма

нобай|Алма қаусырмасы
**Қаусырма** (орыс тілі *пирог*) — ортасына әр түрлі құрамдағы қоспа салынған қамырдан пісірілген тағам; ашыған қамырдан өр түрлі салма салып әзірленген жабық немесе жартылай жабық (тәтті) тағам.

## Галерея

Pumpkin Pie.jpg|Асқабақ қаусырмасы
Chicken_Pie.JPG|Тауық еті бар қаусырма
Raisin_pie_with_lattice_crust.JPG|Мейіз қосылған қаусырма
Tarte_aux_poires_2a.jpg|Алмұрт қосылған қаусырма


## Тағы қараңыз
* Қаймаққа иленген қаусырма
* Құлпынай салынған қаусырма
## Дереккөздер</span>


Санат:Асхана
Жанғыш қазбалардың карбонаттылығы

**Жанғыш қазбалардың карбонаттылығы** — карбонаттар көмір қышқылының мөлшері бойынша бағаланады. Оны анықтау бірқатар көрсеткіштерді жанғыш массаға айналдырып есептеу үшін қажет және карбонаттылығы жоғары жанғыш тақтатастар мен көмірлерді талдаған кезде міндетті түрде жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Карбонаттар
Иммунды күшейткіштер

**Иммунды күшейткіштер** — организмнің төмендеген иммундық қорғанысын күшейтетін дәрі-дәрмектік заттар. Олар қалыпты иммунды жауапқа әсер етпейді. Оған көптеген дәрілер жатады. Мысалы левамизол, тималин, нуклеинат және т.б. Иммунды күшейткіштер Т-лимфоциттер санын көбейтеді, олардың қызметін реттейді, макрофагтардың фагоцитарлық күшін ұлғайтады. Иммунды күшейткіштер туа біткен және жүре пайда болған иммунды тапшылық жағдайларда қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Денудациялық метр

**Денудациялық метр**- уақыт бірлігі (мың жылмен өлшенеді); оның ағымында өзен алабының беті денудациялық процестердің жиынтық орекетінен 1 м төмендейді. Әр түрлі өзен алаптарында денудациялық метр әр түрлі:
*По — 2,4 мың жыл; 
*Рона — 5,1 мың жыл; 
*Ганг — 7,9 мың жыл; 
*Янцыцзян —12,5 мың жыл; 
*Миссисипи — 20,1 мың жыл; 
*Дунай — 23 мың жыл; 
*Ла Плата — 98,4 мың жыл.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтер базасының тұтастығы

**Мәліметтер базасының тұтастығы** (Целостность базы данных; database integrity) — мәліметтердің барлық мәндері шындық болмыстық қалып-күйін (дәлдігі бойынша берілген шектеулер мен уақыт үйлесімділігі аралығында) бейнелейтін және өзара қарама-қарсылық ережесіне бағынатын мәліметтер базасының қалып-күйі. Мәліметтер базасының тұтастығын қолдауға тұтастықты тексеру және байқалған кез келген дұрыс емес қалып-күйді қайта қалпына кетіру енеді. Бұл міндетті орындау мәліметтер базасын басқару жүйесі құралдарын пайдаланатын мәліметтер базасы әкімшісінің қызметіне жатады. Осыған ұқсас жолмен файл тұтастығын да анықтауға болады. Алайда файлдардың тұтастығы мәліметтер базасына қарағанда соншалық егжей-тегжейлі тексерілмейді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Базалық желі

**Базалық желі** (Базовая сеть; backbone network) — 1) компьютер желісінің мәліметтерді жеткізуді қамтамасыз ететін құрауыштары; 2) мәліметтерді жеткізу бойынша желінің қалған бөлігіне қызмет ететін көп деңгейлі үлестірілген желінің базалық тораптарының жиынтығы. Базалық желі, әдетте, өткізу қабілеті жоғары кең арналы арнамен және диагностика мен басқарудың арнайы жабдығымен жалғастырылған дестелер, хабарлар немесе арналар қатынастарының мамандандырылған тораптарынан тұрады. Базалық желіге қойылатын өте маңызды талап — олардың сенімділігі жоғары деңгейде болу керек. Осы жағдайға байланысты олар, әдетте, біртекті (шын мәнінде бір типті) процессорлардан түзіледі және желінің басқа бөліктері біртектіліктің жоғары дөрежесінде әрі басқарудың үлестірілген жүйесінде болса да, орталықтандырылған түрде басқарылады. Басқарудың орталықтандырьшған жүйесі қолданылған жағдайда, егер негізгі жүйе тоқтап қалатын болса, онда басқаруды өзіне алуға дайын қосалқы жүйе болады. Базалық желілерді құрастыру кезінде желінің белгілі бір жұмыстық параметрлерін, мысалы, орташа кідірісін, арналардың бағасын және т.б. азайту мақсатында трафиктің модельдерін (ақпаратғық алмасу ағынын) талдау әдісі пайдаланылады. Базалық желілердің өзі де көп деңгейлі құрылымға ие бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Таңдай

**Таңдай**. Қатты және жұмсақ бөліктерден тұрады, ауыз ішінің жоғарғы ойыс жағын алып жатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Сипаттамалар тілі

**Сипаттамалар тілі** (Язык спецификаций; specification language) — жүйенің немесе құрауыштың талаптарын, жобасын, төртібін немесе басқа сипаттамаларын ұсыну үшін пайдаланылатын тіл; көбіне табиғи және формальды тілдер комбинациясын машиналық өндеуде қолданылады. Мысалы, жоба тілі немесе талаптар сипаттамасының тілі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Квинке қалпы

**Квинке қалпы** — керуетте жатқан аурудың аяғының үшы көтөріліп тұратындай қалпы; емдік мақсатпен, мәселен, өкпедегі қуысты дренаждау үшін осылай етеді.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Диссеминирлі өкпе туберкулезі

**Диссеминирлі өкпе туберкулезі**  — өкпе туберкулезінің клиникалық түрі өкпенің сырқаттап өзгеруінің ұқсастығын және симметриялығын, өкпенің екі жағына таралуып сипаттайды; лимфогенді диссеминацияда байқалады.

Санат: Медицина
Гидраттану

thumb|right|Натрий ионының гидраттануы
**Гидраттану** - су молекуласының бұзылмай, заттың сумен әрекеттесуі. Гидраттану нәтижесінде гидраттар түзіледі. Гидраттану тірі организмдердегі зат алмасу процесінде маңызды рөл аткарады.

Гидраттану — 
1) суда еріген зат бөлшектерінің су молекуласымен әрекеттесу процесі. Бұл процесс нәтижесінде қалыптасқан түзілімдерді гидраттар, ал
оның құрамындағы су молекулаларын гидратты су деп атайды. Гидраттану әрекеті әдетте қайтымды болып келеді, гидраттардың гидратты суды бөліп шығарумен сипатталатын бұл процесс дегидраттану деп аталады. 
2) Тотықтардың гидраттануы — тотықтар мен су бөлшектерінің ажырасуы нәтижесінде жаңа қосылыстардың пайда болуы. Бұл процесс нәтижесінде оқшауланған су молекулалары минерал құрамында дербес позицияларды иеленеді (мыс., Мg(ОН)2 — брусит немесе Аl(ОН)3 — гидраргилли), олар конституциялық су деп аталады. 
3) Кейбір коллоидті түзілімдердің өз бойына су молекулаларын сіңіріп алу процесі де - гидраттану деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мәліметтер базасының тілі

**Мәліметтер базасының тілі** (; ) — мәліметтерге қатынас құру және оларды іздестіру мен түрлендіру үшін мәліметтер базасының құрылымын сипаттап жазу тілі.

## Тағы қараңыз
* Деректер басқару тілі

## Дереккөздер


Санат:Компьютер тілдері
Санат:Ақпарат басқару
*
Санат:Дерекқор
Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Базалық компьютер

**Базалық компьютер** (Базовый компьютер; base computer) — электрондық есептеуіш машиналар тобындағы негізгі, алғашқы компьютер. Осы топқа жататын машиналардың қалғандарының барлығы базалық компьютердің дамуынан пайда болған.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көлденең үлестіру

**Көдденең үлестіру** (*Горизонтальное распределение; horizontal dirtribution*) — әрекеттесетін жүйелер бірдей деп қарастырылатын, арасында бағыныңқылық қатынастары жоқ мәліметтерді өңдеуді ұйымдастыру.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*ГОРИЗОНТАЛЬНОЕ РАСПРЕДЕЛЕНИЕ

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунды супрессия

**Иммунды супрессия** — организмнің иммунологиялық жауаптылығын тежеу. Кейбір ауруларды емдеу үшін қолданылады. Оған организмнің иммунологиялық реакция туғызатын қасиетін арнайы емес жолдармен тежеу әдістері кіреді, мысалы сәулемен емдеу, хирургиялық жолмен сөл бездерін алып тастау, әртүрлі иммунды тежегіштерін қолдану.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Сипаттамалық операторлар

**Сипаттамалық операторлар** (Описательные операторы) — айнымалылардың, жиымдардың, функциялардың қасиеттерін және жадта шамаларды орналастыруға қажетті ақпараттарды анықтайтын оператор.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Деректізбек

**Деректізбек** - геологиялық барлау қазындыларын, сынамаларды, үлгілерді және тағы басқа  сипаттайтын мағлұматгар тізбегі; 
*деректізбекте тау-кен қазындысының географиялық орны, оның мөлшері, ернеуі мен ұңғысының абсолюттік биіктік (тереңдік) көрсеткіші, осы қазындыдан алынған сынамалар мен үлгілердің рет саны, қазынды кесіп өткен пайдалы қазбалар қабатының (шоғырының) қалындығы, сулы қабат қалыңдығы және тағы басқа  маңызы деректер көрсетілуі тиіс; 
*әрбір тау-кен қазындысының, әрбір сынама түрінің, жекелеген ашылымдар мен үлгілердің жеке-дара деректізбектері болуы тиіс; 
*керекті мағлүматгы жедел алу мақсатында дайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Үш өлшемді графика

300px|thumb|үш өлшемді графиканың мысалы

**Көлемдік диаграмма, үш өлшемді графика** (*Объемная диаграмма, трехмерная графика; three dimensional graphis*) — үш өлшемді (көлемді) объектілерді дисплейдің жазық экранында жаңғырту.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
* Объемная диаграмма - Технический словарь Том I
* 3D графика, трехмерная графика

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жанғыш қазбалардың күлділігі

**Жанғыш қазбалардың күлділӀгі** — жанғыш қазбалардың жаққаннан кейінгі қалатын күл мөлшері тұрғысынан анықталған жалпылама сипаты; қазбаның құрғақ массасына шаққандағы пайыз мөлшерімен өрнектеледі.

## Дереккөздер


Санат:Вулканология
Сипаттауыш

**Сипаттауыш** (Описатель; declarator, descriptor, specifier) — 1) программалау тілдерінде — мәліметтің атрибутын анықтайтын түйіңді сөз; 2) құжаттарды, ақпаратгық жиымдарды және т.б. іздестіру кезінде оларды топтарға бөлу, жіктеу, индекстеу үшін пайдаланылатын пароль, түйінді сөз немесе сөз тіркесі; оның құрамына файл, программа атауы, оған қоса файл коды түрінде пайдаланылатын сан не сөз кіруі мүмкін; 3) программалауда — оның объектілерін сипаттау, басқару мақсатында пайдаланылатын ақпарат бөлігі, мысалы, файл дескрипторында оның көлемі, жазылған мерзімі туралы мәліметтер болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Коллок белгісі

**Коллок белгісі** — сірі қабық қуысын аршып тазартқанда, шамаланған тазартудың орнын тіліп қабырғаның қозғалуын тудырады. Емшектен төмен, кеудені қолмен басып көргенде білінеді. Өкпе  қоғзалуы білінбейді.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Десквамация

**Десквамация**(*латынша  dequamo - қабыршақты сыдыру*) — температураның күрт ауытқуларына байланысты тау жынысытардың қабыршақтануы және оның сыпырылуы. Әдетте, шөлдер мен биік таулы аудандарда байқалады. Десквамация нәтижесінде жалпақ үшкір бұрышты тау жынысы сынықтары үйіледі. 
*Синонимі:  тау жынысытардың қабыршақтануы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сия картридж

[thumb|right|200px| [Гельді Сия]]
**Сия картридж** (Картридж чернил; ink cartridge) — сия бүріккіш принтерге арналған, ішінде сиясы бар бір реттік контейнер.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунды терапия

**Иммунды терапия** — ауруларды емдеудің түрі. Ол үшін гомеостазды қалпына келтіру немесе иммунитеттің жеке жүйелерінің қызметтерінің орнын уақытша баса тұруға бағытталған иммунологиялық әдістері қолданылады. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Диатомдар

**Диатомдар** - (грек. diatome — екіге жарылған) — палеонтологияда: бір клеткалы балдырлар; протопласттан тұратын
клеткасы кремнийлі сауытшамен көмкерілген; теңіз суларында да, тұщы суларда да әр түрлі температуралар жағдайында тіршілік ете алады. Бұл балдырлар сауытшаларының жиынтықтары есебінен "диатомиттер" деп аталатын кремнийлі таужыныстар қалыптасады; юра кезеңінен бері
белгілі. Синонимі: диатомдық балдырлар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Өкпедегі тесікті туберкулез

**Өкпедегі тесікті туберкулез** — өкпе туберкулезінің клиникалық түрі. Өкпенің өзгерісі аз, қалған тканіндегі жүқа қабырғалы тесіктің пайда болуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Көлеңкелік мәліметтер базасы

**Көлеңкелік мәліметтер базасы** (*Теневая база данных; shadow database*) — мәліметтер базасының үнемі автоматты түрде жаңартылатын көшірмесі.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Shadow Databases

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидробархандар

**Гидробархандар** - бедердің су асты аккумуляциялық пішіндері; құрлықтағы эолдық жаралымдарға ұқсас. Толқындар әрекетінен туындайды. Иірімдерден айырмашылығы — Гидробархандар мезопішіндерге жатады, салыстырмалы биіктіктері бірнеше м.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Химия
Мәліметтер базасының файлы

**Мәліметтер базасының файлы** (Файл базы данных; database file) — мәліметтер базасының салыстырмалы түрде дербес болып саналатын үзіндісі. Оны басқа үзінділерден тәуелсіз ашуға болады және ол осы мәліметтер базасының басқа файлдарымен байланыста бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Базистік бекітілген аймақ

**Базистік бекітілген аймақ** (Базисная фиксированная область; basic fixed area) — ядролық операциялық жүйені орналастыруға арналған негізгі жадтың үлестірілмеген аймағы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сканерлеу

**Сканерлеу** (Сканирование; scanning) 
* мәліметтерді тізбекті түрде қарап шығу (мысалы, кестелер, файлдар)
* сканердің көмегімен компьютердің жадына бейнелерді енгізу процесі; суретті сканерлеп және оны дискіде файл түрінде, содан кейін бұл кескінді мәтіндік процессордың немесе электрондық беттеудің арнайы баспалық программасы арқылы құжаттың кез келген жеріне қоюға, графикалык редактормен өндеуге немесе әлемнің кез келген нүктесінде тұрған телефаксқа факс-модем арқылы жіберуге болады; 
* мәліметтерді жүйелі тексеру.
Өкпедегі ошақты туберкулез

**Өкпедегі ошақты туберкулез** өкпе туберкулезінің клинпкалық түрі, шамалы ошақты қабынудың дамуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Кинбек симптомы

**Кинбек симптомы** — ауа жіберіп емдеудегі  әдеттен тыс жылжымалылығымен байқалады дипфрагма куполы ішке тартңанда жоғары,  төмен орнығады.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Иммунды трансфузия

**Иммунды трансфузия** — енжар егу әдісі. Қанды жақында ғана жұқпалы аурумен ауырып тұрған немесе егілген донордан алып, сол ауырумен ауырып жүрген адамға кұю.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Базистік (негізгі) символ

**Базистік (негізгі) символ** (Базисный (основной) символ; basic character) — 1) жүйемен немесе программамен танылатын алфавит таңбасы; 2) Си тілінде — әрбір нақты процессормен орындалуға тиісті символ.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер банкі

**Мәліметтер банкі** (Банк данных; databank) — 1) мәліметтермен жұмыс істеуге арналған кез келген нақты ақпараттық банк; 2) мәліметтерді ұжымдық пайдалану мен ортақ сақтаудың автоматтандырылған ақпаратгық жүйесі. Мәліметтер банкісінің құрамына бір немесе бірнеше мәліметтер базасы, мәліметтер базасының анықтамасы, мәліметтер базасын басқару жүйесі, сон- дай-ақ сұраныстар кітапханасы мен қолданбалы программалар кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника