open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лия Асылбекқызы Нұркина

150px|thumb|right|Лия Нұркина
**Лия Асылбекқызы Нұркина** (28 қыркүйек, 1984 жыл, Атырау қаласы) - таэквондошы.

## Өмірбаяны
Бала күнінен доп тебуге әуес әкесі Асылбектің жетегіне еріп, спорттағы жеңіс пен жеңілістің не екенін ойына түйіп өскен Лия мектепте оқып жүргенде жеңіл атлетикамен шұғылданды. Кейіннен таэквондоға аңсары ауды. Көзі оттай жанып, алыса кетуге дайын тұрған Лияға бұл өнердің қыр-сырын С.Әділов үйретеді. Жаттықтырушысының сенімін анық сезінгендіктен болар, Нұркина бір жылдан соң облыс чемпионатында І-орынды қанжығасына байлады. Осылайша тасы өрге домалаған ару 2000 жылдары республикаға танымал жаттықтырушы Мүстахим Сәрсенұлы Кабдрашевтың назарына ілігеді. Дәл сол 2000 жылы Лия 59 келі салмақта Ирландияда өткен әлем чемпионатына қатысады. Өкінішке қарай, бұл қадамы сәтті болмады. 2001 жылы Азия біріншілігіне барып, онда да ұтылып қалады. Айтарлығы, осы сәтсіздіктердің барлығы кеудесінде намысы оттай лаулаған Лияның жігерін жаниды. Оның жеке бапкері Бауыржан Төребаев та шәкіртінің жеңісті күндерінің әлі алда екенін айқын сезінген еді.
* 2004 жылдан бері - №1 ОРМ БЖСМ нұсқаушы-спортшысы. 
## Жетістіктері
* Таэквондодан ҚР 5 мәрте чемпионы (2000-2005); 
* мектеп оқушылары спартакиадасының (Атырау, 2001) жеңімпазы
* Каспий маңы мемлекеттері спартакиадасының (Атырау, 2003) жеңімпазы
* Қазақстанның 1-ші универсиадасының (Атырау, 2004) жеңімпазы; 
* Германиядағы Әлем чемпионатының (Гармиш-Партенкирхен, 2003) қола жүлдегері
* Франциядағы лицензияланған Олимпиадалық турнирдің (Париж, 2003) қола жүлдегері; 
* Орталық Азия ойындарының күміс жүлдегері (Душанбе, 2003). 
* Таэквондодан халықаралық санаттағы спорт шебері (2004).
* 2005 жыл — Голландияда өткен халықаралық турнирде — ІІІ-орынға
* 2007 жыл — Қазақстан спартакиадасында І-орын
* 2007 жыл — Кореяда өткен халықаралық турнирде — ІІ-орын
* 2007 жыл — Бангкоктағы Универсиада: қола медаль
* 2007 жыл — Вьетнамда өткен лицензиялық жарыстан Олимпиада жолдамасына иелік етті.

## Отбасы
* Әкесі - Нұркин Асылбек Ысмағұлұлы (1958 ж. т.), «Бейбарс» әуе компаниясында жұмыс істейді. 
* Анасы - Нұркина Тамара Қабиденқызы (1960 ж. т.), үй шаруасымен айналысады.
* Тұрмыс құрмаған.

## Дереккөздер

Санат:28 қыркүйекте туғандар
Санат:1984 жылы туғандар
Санат:Атырауда туғандар
Санат:Қазақстан тхэквондошылары
Санат:Жазғы Олимпиялық ойындар 2008 тхэквондошылары
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Таэквондодан Қазақстан чемпиондары
Санат:Таэквондодан әлем біріншілігінің қола жүлдегерлері
Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры

180px|thumb|right|Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры
**«Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры»**&nbsp;— 2006 жылдың жазында құрылған.

Қордың мақсаты&nbsp;— 2006 жылдың ақпан айында қастандықтан қаза болған қоғам және мемлекет қайраткері Алтынбек Сәрсенбайұлының артына қалдырған интеллектуалдық, рухани мұрасын дамыту және жалғастыру.

Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры&nbsp;— коммерциялық емес, алдыңғы қатарлы халықаралық тәжірибеге сай қызмет ететін тәуелсіз зерттеу ұйымы.

Қор Қазақстан қоғамында демократия мен бостандықтың, отаншылдық ойдың тереңдеп еркендеуіне ықпал етеді.

Қор Алтынбек Сәрсенбайұлының достары мен пікірлестерінің, шәкірттері мен туған-туыстарының бастамасы мен қаржылық қолдау көрсетуінің арқасында құрылды.

## Мақсаты мен міндеттері
* әлеуметтану (саясаттану мен мәдениеттануды қоса) және тарих салаларында ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізу;
* ғылыми семинарлар, конференциялар, қазіргі Қазақстанның алдында тұрған өзекті мәселелер туралы «дөңгелек үстелдер» өткізу;
* халықаралық ғылыми әріптестіктің дамуына қолдау білдіру;
* ағартушылық, ақпараттық-сараптамалық және баспа қызметін жандандыру.

Қордың қамқорлық кеңесіне Мұрат Әуезов, Диар Қонаев, Ораз Жандосов, Сәкен Сейфуллин және де басқа Қазақстанның қайраткерлері кіреді.

Қордың жетекшісі — Берік Әбдіғали

Атқарушы директоры — Нұрлан Сәрсенбаев

## Сыртқы сілтемелер
* «Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры» 

Санат:Қазақстан қорлары
Санат:Қоғамдық қорлар
Елена Леонидовна Бахмутова

thumb|right|200px|Елена Леонидовна Бахмутова
**Елена Леонидовна Бахмутова** (27 ақпан, 1962 жыл, РКФСР Ростов облысы Елизаветовка ауылы) - ҚР Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын қадағалау мен реттеу агенттігінің төрайымы.

## Өмірбаяны
* Алматы халық шаруашылығы институтының экономикалық жоспарлау факультетін бітірген (1983), экономист.
* 1983 жылдан - «Алматы ауыл құрылыс-7» тресінің ОАКК аға инженері. 
* 1984 жылдан - ҚазКСР Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы ҒЗЭИ ЕжН экономисі. 
* 1989 жылдан - ҚазКСР Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінің аға экономисі.
* 1991 жылдан - «Елім-Ай» киношаруашылық бірлестігінің экономисі. 
* 1992 жылдан - жетекші, бас экономист, бөлім бастығы, басқарма бастығы - әлеуметтік сала департаменті бастығының орынбасары; 
* 1996 жылдан - директордың орынбасары; 
* 1998 жылдан - ҚР Қаржы министрлігінің бюджеттік департаментінің директоры.
* 2001 жылдан - ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі. 
* 2002 жылдың тамызынан - ҚР Ұлттық банкі жинақтаушы зейнетақы қорларының қызметін реттеу департаментінің директоры. 
* 2002 жылдың қыркүйегінен - ҚР Ұлттық банкі қаржылық бақылау департаментінің директоры. 
* 2004 жылдан - ҚР Қаржы нарығын және қаржынық ұйымдарды реттеу және бақылау агенттігі төрағасының орынбасары.
* 2008 жылдың қаңтарынан бері - ҚР Қаржы нарығын және қаржылық ұйымдарды реттеу және бақылау агенттігінің төрағасы.
## Қосымша лауазымдары
* «МҰЗҚ» ЖАҚ Директорлар кеңесінің мүшесі (2001-2002).
* 2012 жылдың қаңтарынан осы уақытқа дейін - "Самұрық-Қазына" АҚ басқармасы төрағасының орынбасары.
* 2013 жылдың ақпанынан осы уақытқа дейін - "БТА Банк" АҚ Директорлар Кеңесі төрағасы.

## Марапаттары
* «Құрмет» (2006) ордені
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медалімен марапатталған. 
* Еңбек қатынастарын жетілдірудегі, халықты әлеуметтік қорғауды ұйымдастырудағы жемісті қызметі үшін ҚР Президентінің Алғысымен ескерілген (2001).

## Үй жағдайы
Тұрмыс құрған. Жұбайы - Бахмутов Евгений Васильевич. Ұлы - Андрей (1986 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:27 ақпанда туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Дондағы Ростовта туғандар
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Тимаршы

**Тимаршы** (яғни *тимар* иесі; түрікше: *timarlu*) — Османлы сұлтанына қызмет еткен, сол қызметі үшін *[[timar]]* деп аталатын иелік (жер) алған тұрақты емес атты әскер түрі. Тимаршылар соғыс басталған кезде әскерге барып қосылып, бейбітшілік кезінде өздеріне берілген жерді бағып-күтуге міндетті болған. Соғыс кезінде тимаршы өзінің қару-жарағын және өзімен бірге бірнеше қарулы қызметшісін де ертіп келуге тиіс болған. Ол қарулы қызметшілер «жебелі» (*cebelu*) деп аталған. Жорық кезінде азық-түлікпен оларды әскер қамтамасыз етіп отырды.

Осы арқылы османлылар қысқа уақыттың ішінде үлкен әскер жинай алатын. Соғыс біткен соң жауынгерлер өз жерлеріне қайтып кететін, соның арқасында сұлтанның оларды бейбітшілік кезінде асырау қажеті болмайтын. Тимаршыға берілген жерде тұратын шаруалар оның басыбайлы қызметшілері болды. Тимаршы өз жерінде заңдылық пен тәртіптің сақталуын, салықтардың жиналуын қадағалап, қылмыскерлерді жазалап отыруға міндетті болған.

Тимарлар жүйесі І-ші Орханның заманында (1326-1359) енгізілген. Сұлтан өзінің сардарларына еуропалық феодалдық жүйеге ұқсас етіп жер беріп, сол жерде жасайтын шаруаларды оның билігіне бағындырды. Тимаршыларды ұстауға кететін қаржы шамалы болғандықтан, олар османлы әскерінің маңызды бөлігі болды, әрі 17-шы ғасырдың басына дейін өз маңыздарын сақтады. Тимаршылардың атақ-лауазымдары мен жерлері одан көп кейін уақыт бойы сақталды. 

Жорық кезінде тимаршылар *алай* деп аталатын қосындарға ұйымдастырылатын. Алайды басқаратын сардар *алай бек* немесе *алай бек* деп аталды. Алайдан үлкенірек қосындар *лива* (жалау, байрақ, ту деген мағынада) деп аталды. Оны *санжак бей* басқарды. Ең жоғарыда уәлаят әкімдері болды, олар *бейлербей* деп аталды. 16-шы ғасырда бір уәлаят өзінің шамасына қарай 1000 тимаршы жібере алатын. 1525 жылы тимаршылардың жалпы саны 37818-ге жетті (салық төлейтін тимаршылардың саны бойынша). Олардың қарулы қызметшілерінің саны 50000 шамасында болатын. Бірақ бұл үлкен әскер бүкіл империя бойынша орналасып, барлығы жиналып бір жорыққа қатыса алмайтын. 

## Тағы қараңыз
*Тимаршы сыпай

Санат:Османлы империясының қарулы күштері
UTC+6:00

**UTC+6**&nbsp;— Гринвич орташа уақытынан 6 сағатқа ығысқан уақыт белдеуі.
нобай|350x350 нүкте|Әлем картасындағы UTC+6 уақыттық белдеуі
[нобай|350x350 нүкте|Ресейдегі UTC+6 уақыт белдеуі тек [Омбы облысы|Омбы облысынан тұрады]]

## Жыл бойы

* 
** Омбы облысы
** "Восток" Антарктика станциясы

* 
** Шыңжаң - Ұйғыр аутономиялық ауданы (бейресми)
* 
* 
* 
*  Үнді Мұхитындағы Британдық аумақ

Санат:Уақыт белдеулері
Тәуелсіздік

**Тәуелсіздік** — тұрғындары мен халқы немесе оның кейбір бөлігі өз аумағында өзін-өзі басқаруды және әдетте егемендікті жүзеге асыратын ұлттың, елдің немесе мемлекеттің шарты. Тәуелсіздікке қарама-қарсы нәрсе тәуелді аумақ немесе колония мәртебесі. Елдің немесе ұлттың тәуелсіздік күнін атап өту ел отаршылдықтың барлық түрінен азат болған кезде тойланады; басқа ұлттардың араласуынсыз ел немесе ұлт құруға еркін.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Тәуелсіздік
Санат:Өзін-өзі басқару
Санат:Мемлекет
Достық

* **Достық** — адамдардың бір-біріне адал, қалтқысыз сеніп, бір мүдделі, ортақ көзқараста болатын қасиеті. Достық өзара жауапкершілік пен қамқорлықтың, рухани жақындықтың белгісі. Нағыз достық кісіге шабыт беріп, өмірде кездесетін түрлі сәтсіздіктерге мойымауға, басқа түскен қайғы мен қиыншылықты бірге көтеруге жәрдемдеседі. Дос-жарандардың мінездері әр түрлі болып келуі мүмкін. Мысалы, біреуінде қызбалық не шабандық, екіншісінде тұйықтық не жігерсіздік байқалса да, бұлар достыққа кедергі бола алмайды, қайта нағыз достық осындай кемшіліктерден арылуға көмектеседі. Сатқындық, екі жүзділік, өтірікшілік, өзімшілдік достықпен сыйыспайды. Қазақтың дәстүрлі әдеп жүйесінде достыққа үлкен көңіл бөлінеді. Халық арасында достық туралы мақал-мәтелдер жеткілікті: “Дос жылатып, дұшпан күлдіріп айтады”, “Досы жақсының, өзі де жақсы”, “Дүниеде адамның жалғыз қалғаны — өлгені, қайғының бәрі соның басында”. Достыққа қарама-қарсы ұғым — қастық пен күншілдік. Мұндай сезімге ерік алдырғандар басқаның қуаныш-қызығын, ырыс-бағын көтере алмайды, дос дегеннің не екендігін білмейді. Дұрыс дос таңдай білу — өмірлік мақсаттардың бірі; Саясаттанудағы Достық ұғымы мемлекеттер арасындағы саяси, экономикалық, мәдени мүдде тұрғысынан ынтымақтастық орнату шараларын бейнелеу үшін қолданылып жүр.
Нағыз достық кісіге шабыт беріп, өмірде кездесетін түрлі сәтсіздіктерге мойымауға, басқа түскен қайғы мен қиын-шылықты бірге көтеруге жәрдемдеседі.

## Дереккөздер

Санат:Психология
Санат:Жантану
Ақмешіт

* Ақмешіт – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл.
* Ақмешіт – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл.
* Ақмешіт — Қырымда орналасқан қала (; ).
* Ақмешіт — қазіргі Қызылорда қаласының бұрынға атауы.
* Ақмешітті басып алу — Ресей империясының Орта Азияны жаулап алу кезінде болған шайқас.
Байбақты

**Байбақты** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Байұлы рулар бірлестігіне кіреді. Қынық, Жауғашты, Күшпен, Бұғанай, Дәуімшар, Жомарт, Шолан, Сырым, Батақ аталарына бөлінеді. Батақтан: Сасай, Жанбақты, Құдайназар, Сүгір, Жауғашты, Дауымшар, Жаманке, Бұғанай, Шолпан, Тоқсаба, Қоянқашу, Құлшық, Олжаорыс, ал Қынықтан: Шекеу, Еділбай, Жайылған, Құлсүйіндік, Қырықтық, Шомаш, Бақан, Алыс, ал Жауғаштыдан: Қожакелді, Жүлке, Әліғұл, Жарлқас-Қарақұдас, Қожагелдіден, Әлғұлдан, Жүлкеден тараған ұрпақтар БҚО Жаңақалада тұрады. (Жүлкелер Дүйсековтер, Байғалиевтар, Байтұрғановтар, Бекболатовтар, Сисеновтар) Әлтекеден: Андас, Мамат, Жабағы, Назарымбет, Кеңшарбақ Боран, Сейдахмет, Қалматай аталары, 1801 жылы құрылған Бөкей Ордасына (барлығы 16 025 жан) көшіп келген. Ертеде Еділ мен Жайық өзендері аралығын қоныстанған. Сондай-ақ, Ресейдің кейбір облыстарында да ұшырасады. Байбақты руынан атақты Жауғашты, Күшпен, Дәуімшар, Жомарт, Шолан, Сырым, т.б. билер мен батырлар шыққан. Ұраны — Дәуқара, таңбасы — бақан, шалғы орақ, тағы екеуі бар.
Біздің ойымызша, Байбақты руының тарихы өте қызықты. Айтар болсақ, Кіші жүз руларының көпшілігі сияқты, бұл рудың да шығу тарихы осы уақытқа дейін айқын болмай қалып өтыр. Байбақты руының шежіресін қарастыра келгенде, тоқсаба оның төртінші ұрпағы болып келетінін көреміз. Осыған байлаиысты XV ғасырдағы орыс деректемелерінде және Бейбарыс пен Ибн-Халдуңда бар ертедегі қыпшаңтардың тоқсаба руы туралы мағлұмат қызықты, онда тоқсаба руы бірініні болып көрсетіледі. Бұл жайт бізге бүкіл байбақты руы болмаса да, оның әлде бір бөлігі ертедегі қыпшақтардан шыққан деп жорамалдауға мүмкіндік береді, оның үстіне неғұрлым кейінгі кездегі қыпшақтарда тоқсаба руы жоқ. Басқа да көптеген қыпшақ тайпалары сияқты, тоқсабаның кейіннен Кіші жүз құрамына, ал бір бөлігі ішінде Қыпшақ руы бар қарақалпақ халқына енгені анық; соңғыларының ұраны Тоқсаба болып табылады.
Ал рудың жаңа атауы (Байбақты) шынында да жиі жорамал болып келгеніндей, кейіннен пайда болуы мүмкін. Ертедегі деректемелерде Байбақты руы туралы айтылмауын, бәлкім, осымен түсіндіруге болар. Байбақты руының таңба белгілері: және (Тынышбаев бойынша). И. Мейер де бір ғана белгісін келтіреді. Таңбалардың осы әр алуан түрін мұқият қараған кезде олардың бәрі бірдей ұқсас екені және біреулерінде кішкене сызықшалардың негізгі сызыққа тік бүрышпен, ал басқаларында қиғашталып келуімен ғана ерекшелеттеді. Байбақты руының ұраны «Дәуқара», бізге Н.И. Гродеков пен М. Тынышбаевтың деректері бойынша ғана мәлім.
## ДНК-анализ
Ү гаплогруппасы  C-М48
## Тұлғалар

# Сырым Датұлы
# Қаржауұлы Науша
# Қазы би
# Есен Шегірейұлы Орақбаев источник?
# Жұбан Молдағалиев
# Қадыр Мырза Әлі
# Әлібек Мұсаұлы Дінішев
# Шора Шамғалиұлы Сарыбаев Бұғанай 
# Болат Шамғалиұлы Сарыбаев Бұғанай 
# Шамғали Харесұлы Сарыбаев Бұғанай 
# Сатиев Қуанышқали Шекеу
# Дәуқара Қарақожаұлы
# Роза Үмбетқызы Жаманова 
# Хамза Ихсанұлы Есенжанов
# Дамир Амагелдіұлы Исмағұл

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Нүкте (тыныс белгісі)

**Нүкте (.)** - жазуда пайдалынатын тыныс белгілерінің бірі. Нүкте белгілі бір ойдың аяқталуына байланысты қойылады. Нүкте дұрыс қойылмайтын болса, сөйлем түсініксіз болып шығады, не нүктенің қойылмауынан екінші бір мағына туындауы мүмкін. Нүкте – аяқталған ойды білдіретін шартты белгі. Нүкте 
*1) хабарлы сөйлемдерден кейін.  Мұндай сөйлемдер құрамына қарай *жай, құрмалас сөйлем*, сондай-ақ *толымды, толымсыз, жақты, жақсыз* сөйлемдер болып келеді (*Жирен мұртты, аласа ақ сары жігіт басын көтерді.* Ғ. М.). *Қуанышты жасыруға болмайды* (С. Е.);
*2) басқы әріптерінен қысқарған кісі, газет-журнал аттарынан кейін.(*Әуезов - қазақ халқының данышпан жазушысы. Ғ. М.). Қазақ тілі - мемлекеттік тіл* ("С. Қ.");
*3) драмалық шығармаларда әрбір кейіпкердің есімінен кейін.(*Жомарт. Жақаң кем өлшеп, қанағат қылады* (Ғ. Мүст.) 
*4) сандар арқылы таңбаланатын реттік нөмірлерден соң. (Грамматика екі саладан тұрады: 1. Морфология. 2. Синтаксис.);
*5) тағысын тағы, тағы сондайлар, тағы басқа сөздерін қысқартқанда.(Қазақстанда мынадай ұлттар тұрады: қазақ, орыс, украин, неміс, татар, ұйғыр т. б.);
*6) екпінсіз айтылған бұйрық, тілек мәнді сөйлемдерден кейін.(*Ренжімесең, осы айтқанымды орындашы.* Ғ. Мүст.);
*7) атаулы сөйлемдерден кейін.(*Түн. Жарқыраған жұлдыз бен тыныштыққа бөленген дала адамды өзіне еріксіз баулап алғандай.* A. Т.);
*8) кейіпкер атынан соң автордың түсіндірме сөзі келсе, ол жақша ішіне алынып, соңынан нүкте қойылады.(*Аманкелді (атып тұрып). Кешігіп қалыпсыз мырза!* Ғ. М.)..

## Қойылу жағдайлары
Нүкте мынадай орындарда қойылады:
# Нүкте аяқталған ойды білдіретін хабарлы сөйлемдерден соң қойылады.
# Басқы әріптерінен қысақарған кісі аттарынан, газет-журнал аттарынан соң нүкте қойылады.
# Пьесаларда әрбір кейіпкердің есімінен соң нүкте қойылады.
# Цифрлар арқылы таңбаланатын санамалы нөмірлерден кейін нүкте қойылады.
# *Тағысын тағы, тағы сондайлар, тағы басқа* деген сөздер қысқартылып қойылғанда, олардан соң нүкте қойылады.
# Екпінсіз айтылған бұйрық, тілек мәнді сөйлемдерден соң нүкте қойылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Тыныс белгілері
Көп нүкте

**Көп нүкте** — белгілі бір себептермен ойдың аяқталмай қалғандығын немесе айтылмақшы пікірдің толық айтылмағандығын білдіру үшін қойылатын тыныс белгі. Көп нүкте - мағынаға байланысты қойылатын белгі. Ол, негізінен, мынадай жағдайларда қойылады: 
# Өлең немесе прозалық текстен кейбір сөз, я кейбір тармақ түсіп қапса: *- Ім-м... сыртта тағы біреу бар ма? - Бар, ол Жағалбай ғой... Ақсақалдармен мақұл десіп тізімге кірген жігіттердің бірі...* (X. Е.). *Бірақ секіріп шығам деп... мертігеді, жатады* (Абай). 
# Алынған цитаттан сөз немесе сөйлем қалдырылған жағдайда: *"Әуелі еңбек, ал онан соң және сонымен бірге... сөз ең басты екі стимул болды, - деп жазды Ф. Энгельс, - осы екі стимулдың әсерінен маймылдың миы... адам миына айналды"* (К. Маркс, Ф. Энгельс, Таңд. шығ., А., 1956).
# Айтылмақшы ой желісі әр түрлі себептермен (булығып сөйлей алмау, ой бөлініп кету, сөйлеушінің сөзін аяқтатпай бөліп жіберу т. б.): *Жоқ, ешкім де ұрған жоқ, кейін айтам... Aнa, төсек салып берші, жатқызшы* (М. Ә.). 
# Бір сөз бірнеше рет қайталанған жағдайда болмаса сөйлеуші сөйлеп келе жатып, сезінің арасында айтарлықтай кідіріс жасаса, оның ар жағында бірдеңенің айтылмай қалғандығы аңғарылып жатса, бірнеше рет қайталанған сөздер арасына немесе кідірістен соң қойылады: *- He болды? - Мені қара басты!... Құлаттым... - Нені құлаттың? - Баланы...* (Б. М.). 
# Көп нүкте қойылмайтын сөйлем сұраулы не лепті болып келсе, әуелі сұрау, леп белгісі одан соң қатарынан екі нүкте қойылады:* Сонау Шоғанға машинаның басы барғанда не бітіреді?... - Ах, найсап, найсап!... Құтырған ит неден тайынады!* (Ғ. М.). 
# Кісі сөйлеп келе жатып айтайын деген сөзі есіне түспей, ұмытып қалса, соны кенетген еске түсіргенде: *- Балам, өткен жұмада біздің үйге... деген дәрігер келіп еді ғой, әкесінің аты... емес пе?* (X. Е.). 
# Санамалап айтылып жататын кейбір пікірлердің барлығын айта бермей, олардың кейбіреуін айтып жатудың артық екендігін білдіру үшін: *[[Қызылорда]] өңірінде арпа, күріш, тары... есіріледі* (С. М.).

## Дереккөздер

Санат:Тыныс белгілері
Технология

thumb| alt=A.
**Технология** ( - өнер, шебер, білгір және “logos” – ілім, ғылым) – ғылыми-практикалық негізде шикізатты дайын өнімге айналдырудың әдіс-тәсілдерінің жүйесі. 
thumb| left| alt=A.
Технология дайын тетік немесе бұйым жасау үшін өндірістік процестерде пайдаланылатын материалдың, шикізаттың немесе жартылай өнімнің (әрбір операциялар аралығындағы дайындамалар) пішінін, өлшемін, қасиетін, күйін өзгерту амалдарынан тұрады.

Жалпы өндірістік процестің бөлігі болып табылатын өндіру, тасымалдау, сақтау, бақылау жөніндегі іс-қимылдар да ***технология*** деп аталады. Қоғамның өзгеруіне байланысты өндірістің, қызметтің, оқытудың, т.б. әр түрлі салаларына *[[инновациялық технология]]* ұғымы енгізілуде. Қазіргі кезде технология:
* алдыңғы қатардағы технология;
* қалдықсыз технология;
* өңдеу және қайта өңдеу технологиясы;
* халықаралық стандартқа сай технология болып ажыратылады.
Мұнай, газ, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу және т.б. технологиялар өндіріс талаптарына сай іске асырылуда.

## Сонымен қатар

* Инновациялық технология

## Дереккөздер:


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Тәулік

[right|thumb|Су, Қоянқай және Марал: [Астек күнтізбесі|астек күнтізбесінің 20 күн нышаны ішіндегі үшеуі, Күн тасынан.]]
**Тәулік** – тетелес бір күн мен бір түннің қосындысы. Күннің де, түннің де ұзақтығы өзгеріп, әр маусымда әр түрлі болып отырады. Тәуліктің ұзақтығын тұрақты шама деп есептеуге болады. Жуық түрде алғанда күн қанша ұзарса, түн сонша қысқарады. Шамалап алғандағы тәуліктің бұл тұрақтылығы біздің заманымыздан бұрын 4000 жылдықта анықталған. Бір тәулік ішінде Жер өз осін бір айналып шығады. Жердің өз осін бір айналып шығуына кететін уақыт жұлдыздық тәулік деп аталады. Жұлдыздық тәулік жуық түрде 23 сағат 56 минут 4 секундқа тең. Мұны тікелей бақылап анықтауға болады. Жұлдыздық тәулік – уақыттың астрономиядағы негізгі өлшемі. Ол 24-ке бөлінеді де, әрбір үлесі жұлдыздық сағат деп аталады. Жұлдыздық сағат кәдімгі сағаттан сәл кемірек, жуық түрде 59 минут 50,17 секунд болады. Уақытты жұлдыздық сағат бойынша өлшейтін аспаптар обсерваторияларда қолданылады. Жұлдыз уақыты – өзгермейтін тиянақты уақыт. Адам өмірі негізінен алғанда жұлдызға емес, Күнге байланысты. Сондықтан астрономияда “нақты күндік тәулік” ұғымы көбірек қолданылады. Бірақ нақты күндік тәуліктер бірдей емес, олардың ұзақтығы әр кезде әр түрлі болады. Себебі Күн (шын мәнінде Жер) кейде үдей, кейде баяу қозғалады. Нақты күндік тәуліктердің ең қысқасы, жұлдыздық уақыт өлшемімен – 24 сағат 3 минут 36 секунд (қыркүйек айының ортасы), ең ұзағы – 24 сағат 4 минут 27 секунд (қараша айының аяғы) болады. Шамасы үнемі өзгеріп тұратындықтан, нақты күндік тәуліктер өмірде сирек қолданылады. Халыққа қолайлы болуы үшін жыл ішіндегі нақты күндік тәуліктердің орташа мәні, яғни арифмет. ортасы алынған. Бұл уақыт орташа күндік тәулік деп аталады, ол 24 сағат асырқа тең. Нақты күндік уақыт орташа күндік уақытпен сәйкес келмейді. Ол екеуінің айырмасы астрономияда уақыт теңдеуі деп аталады. Уақыт теңдеуінің мәні жыл сайын шығып тұратын арнайы астрон. кестелерде келтіріледі. Уақыт теңдеуінің өзі де тұрақты емес, сондықтан кестелер жыл сайын қайта жасалады.

## Түсініктемелер


Санат:Уақыт өлшем бірліктері
Нүкте (геометрия)

**Нүкте** — координаттары бар, бірақ өлшемі, массасы, бағыты жоқ, ешқандай геометриялық немесе физикалық қасиеті жоқ кеңістіктегі абстракт нәрсе.
Математика мен физикадағы іргелі ұғымдардың бірі. Нүкте – геометриядағы негізгі ұғымдардың бірі. Геометрияның жүйелі түрде баяндалуында бастапқы ұғымдардың бірі ретінде қабылданады. Қазіргі математикада түрлі кеңістікті құрастыратын табиғаты әр түрлі элементтерді нүкте деп атайды (мыс., n-өлшемді евклидтік кеңістіктегі нүкте деп n саннан тұратын реттелген жиынтықты айтады). Математиканың көптеген салаларында арнайы аттары бар нүктелер кездеседі. Мысалы, геометрияда қисық сызықтың ерекше нүктелері, екі есе ерекше нүктелер, оқшауланған нүкте, иілу нүктесі, жанау нүктесі, бұрыштық нүкте, математика талдауда дифференциал теңдеулер шешулерінің ерекше нүктелері, аналитикалық функциялардың ерекше нүктелері, ал жиындар теориясында жиынның қасиетін сипаттайтын шектік, шекаралық, тығыздық нүктелері зерттеледі. 
## Еуклидтық геометриядағы нүкте

*Нүкте* - геометрияның іргелі ұғымдарының бірі, сондықтан оның анықтамасы жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Классикалық геометрия
Санат:Аксиомалық терминдер
Нүкте

**Нүкте** сөзі мынадай мағынаны білдіруі мүмкін:

* Нүкте (тыныс белгісі);
* Нүкте (геометрия);
* Материялық нүкте - физикадағы ұғым.
Материалдық нүкте

**Материалдық нүкте,** ескерілмей, бірақ нақтылы массасы бар денелер туралы механикалық ұғым. М. н-нің материялық нүкте — белгілі жағдайларда өлшемдері кеңістіктегі орны геом. нүктемен алмастырылатындықтан ол механиканың көптеген есептерін шешуді жеңілдетеді. Аспан әлеміндегі жұлдыздардың, астероидтардың, Күн және оның планеталарының қозғалыстарын қарастырғанда олардың барлығын М. н. деп санауға болады. *Н. Асанов*

Механикада дағдылы анықтамасы **материалдық нүктені** есептерді шығаруда өлшемі жоқ деп есептеуге болатын нәрсе дейді. Бұл нәрсе деформацияланбайды, айнала алмайды. Материалдық нүктенің механикалық энергиясы тек қана оның (алдыға) қозғалу кинетикалық энергиясы түрінде ғана жинақтала алады, яғни айналу немесе деформациялық энергиясы болмайды. Басқаша айтқанда, материалдың нүкте — ең қарапайым механикалық жүйе; ең аз еркіндік дәрежесі бар механикалық жүйе (үшөлшемді кеңістікте қозғалса және байланыс болмаса – 3 еркіндік дәрежесі), ішкі еркіндік дәрежесіз.
Бұл анықтаманың ұқыптылығын мына үлгіден көруге болады: сиректенген газда жоғары температурада әр молекула өлшемі молекулалар орташа арақашықтығымен салыстырғанда өте аз. Оны жоқтың қасы деуге болындай көрінгенімен олай емес: молекулалардың дірілдеуі мен айналуы — молекуланың “ішкі энергиясының” маңызды қоры болып табылады, қордың “ауқымдығы”молекуладардың өлшемімен анықталады.
 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Санат:Физика
Скаляр

**Скаляр** (лат. scalaris — баспалдақты) — әр мәні бір ғана (нақты) санмен өрнектеле алатын шама. Скаляр үлгілілері ретінде ұзындық, аудан, уақыт, масса, тығыздық, температураны, т.б. келтіруге болады. “Скаляр” терминін 1843 ж. У.Гамильтон (1805 — 1865) енгізген. “Скаляр” термині векторлық есептеулерде қолданылады.

*Абстрактты алгебрада — негізгі өріс элементі (мысалы, нақты сандар немесе комплекс сандар өрісі).
*Тензорлық есептеулерде — валенттік тензоры (0,0), координаттар жүйесі базисын ауытырғанда өзгермейді.

## Тағы қараңыз

*Псевдоскаляр
*Тензор
*Вектор

## Пайдаланылған cілтемелер



 

Санат:Математика
Сұрау белгісі

**Сұрау белгісі (?)** - жазуда пайдалынатын тыныс белгілерінің бірі. Әдетте сұраулы сөйлемнің соңында қойылады.

## Қойылу жағдайлары
Сұрақ белгісі жауап алу мақсатында қойылады.
Сұрау белгісі мынадай жолдармен жасалған сұраулы сөйлемдерден соң қойылады:
#*Ма, ме, ба, бе, па, пе, ша* сұраулық шылауларының қатысуы арқылы жасалған сұраулы сөйлемдерден соң сұрау белгісі қойылады.
#Сұрау есімдіктері арқылы жасалған сұраулы сөйлемдерден соң қойылады.
#*Болар, шығар* көмекші етістіктерінің қатысуы арқылы жасалған сөйлемдерден соң қойылады.
#*Ғой* шылауы мен *ә* одағының тіркесуі арқылы жасалған сұраулы сөйлемдерден соң қойылады.
#Сұрау интонациясымен айтылған сұраулы сөйлемдерден соң қойылады.
#Құрмалас сөйлем құрамында бірнеше сұраулы жай сөйлем болса, сұрау белгісі сөйлемнің ең соңынан қойылады.

## Әдебиет
*Оралбаева Нұржамал, Аблақов Әбжаппар, Қазақ тілі, Алматы, 1992

Санат:Грамматика
Санат:Тыныс белгілері
Леп белгісі

**Лепті белгісі (!)** – жазуда пайдалынатын тыныс белгілерінің бірі. Әдетте лепті сөйлемнің соңында қойылады. 

## Қойылу жағдайлары
Леп белгісі мынадай орындарда қойылады:
# Бұйрық, ұран, үндеу мәнді сөйлемдерден соң әр уақытта леп белгісі қойылады.
# Сүйсінгендікті , таңғалғандықты, ренішті, ызаны білдіретін лепті сөйлемдерден соң леп белгісі қойылады.
# Ерекше дауыспен айтылған одағай сөздерден немесе одағайлы сөйлемдерден соң леп белгісі қойылады.

## [[математика|Математикада]]

Леп белгісімен математикада факториал операциясы белгіленеді:
: n!=1\times2\times\dots\times n.
Қос леп белгілер қос факториалды білдіреді:
: n!!=n\times(n-2)\times(n-4)\dots;
көбейінді тақ сандар үшін 1-мен аяқталады, жұптар үшін 2-мен аяқталады.

Бар болу белгісі леп белгісімен бірге (&nbsp;\exist !&nbsp;) «бар және жалғыз» деген мәнді білдіреді.

## Түсірінділер


## Әдебиет
* Оралбаева Нұржамал, Аблақов Әбжаппар, Қазақ тілі, Алматы, 1992

Санат:Грамматика
Санат:Тыныс белгілері
Радиус-вектор

**Радиус-вектор** (әдетте  \vec r немесе жәй  \mathbf r  деп белгіленеді) — координаттар басы деп аталатын әлдебір берілген тұрақты нүктеге қатысты нүктенің кеңістіктегі орнын анықтау үшін енгізіледі; кеңістіктің қандай да бір нүктесіне белгіленген нүктеден бағытталған вектор.
Кез келген кеңістіктегі нүкте үшін радиус-вектор – координаттар басын сол нүктемен қосатын вектор болып табылады.

## Радиус-вектор геометрияда
Кеңістіктегі ерікті нүкте үшін радиус векторы басынан бастап сол нүктеге дейінгі вектор болып табылады.

Радиус векторының ұзындығы немесе модулі нүктенің координаттық нүктеден болатын қашықтығы, вектордың көрсеткісі кеңістіктегі осы нүктеге бағытты көрсетеді.

Жазықтықта радиус векторының бұрышы деп радиус векторының абсцисса осіне қатысты сағат тіліне қарсы бағытта бұрылатын бұрышын айтады.

## Дереккөздер

Санат:Геометрия
Санат:Физика
Санат:Механика
Қос нүкте

**Қос нүкте (:)** - жазуда пайдалынатын тыныс белгілерінің бірі. Қос нүкте сөйлемнің синтаксистік ерекшеліктері мен мағынасына байланысты қойылады. Қос нүктенің сөйлемдегі басты қызметі - сөйлем мүшелерінің арасындағы түрлі қарым-қатынастарды көрсету.

## Қойылу жағдайлары
Қос нүкте мынадай жағдайларда қойылады:
# Бірыңғай мүшелердің алдынан жалпылауыш сөздер немесе жалпылауыш мәнді сөздер келетін болса, жалпылауыш сөздерден соң қос нүкте қойылады.
# Жалғаулықсыз салаласқан жай сөйлемдердің алдыңғысының мағынасы соңғы жай сөйлемдер арқылы айқындалып тұратын болса, мұндай жай сөйлемдердің арасына қос нүкте қойылады.
# Рет-ретімен санамалап баяндауды керек ететін жалпылауыш мәнді сөздерден соң қос нүкте қойылады.
# Төл сөздің алдынан автор сөзі келгенде, одан соң қос нүкте қойылады.
# Түйген ойды, қағидаларды, ережелерді дәлелдеу мақсатымен алынған сөйлемдердің алдында *мысалы* деген сөз қолданылатын болса, одан соң қос нүкте қойылады.
# Бірыңғай мүшелердің алдынан *басқа, бөлек, атап, айтқанда*, тәрізіді сөздер келіп, баса назар аудару мәнінде қолданылса, бұл сөздерден соң қос нүкте қойылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Грамматика
Санат:Тыныс белгілері
Ван көлі

thumb|200px

**Ван көлі** () - Түркияның шығысындағы тұйық көл. Армения таулы үстіртіндегі тектоник. қазаншұңқырда орналасқан. Абсолютiк биіктігі 1720 м. Аумағы 3,7 мың км², ең терең жері 145 м, тұзд. 19‰. Жағасын мекендеген халық балық аулаумен, тұз қайнатумен айналысады. Кеме жүзеді. Көлдің шығыс жағалауында Ван қ. орналасқан. 

## Дереккөздер


Санат:Түркия көлдері
Институттық инвестор

**Институттық инвестор** () — заңды тұлға, пайда табу үшін құнды қағаздарға, жылжымайтын мүлікке (жылжымайтын мүлікке хұқысымен қоса) салатын пұлы (пайы, жарна ретінде) бар адам. Институттық инвесторларға инвестициялық қорлар, зейнетақы қорлары, сақтандыру ұйымдары, несиелік ұйымдар (банктер) жатады. Институттық инвесторлар әдетте үлкен акция пакеттерімен сауда жасайтын Нью-Йорк қор биржасындағы саудагерлердің жартысына жуығын құрайды.

АҚШта Білікті институттық инвестор (Qualified Institutional Investor) деген де ұғым бар.

## Сыртқы сілтемелер
* Институттық инвестордың Институттық емес инвестордан айрмашылығы қандай? 

Санат:Қор нарығы
Санат:Қаржы салымдары
Ребрендинг

## Анықтамасы
**Ребрендинг** сөзі ағылшын тілінен брендті өзгерту деп аударылады. Бірақ та бұл процесті ғимараттың алдына ілінген маңдайшаны және логотипті өзгертумен ғана шектелетін процесс деп қарау қате болар еді. Бұл - ұйымның барлық бөлімшелеріне ықпал ететін ауқымды және көп деңгейлі процесс.

Ребрендинг – брендинг (яғни брендті ойлап табу мен шығару) процесін қайталау. Оның деңгейі әр-түрлі болуы мүмкін: компанияның жай ғана логотипін ауыстыруынан тіпті толық концепциясын, миссиясын, ұсталымын және стилін өзгертуіне дейін бара алады.

## Мысалдар
Мәселен, 2007 жылы Қазақстан банкілерінің ішінен Казком және БТА шетел нарығына шығу үшін ребрендинг өткізді. Тағы бір мысал - Картел операторы K-Mobile сауда белгісін Beeline-ға ауыстыруы, оның себебі - Ресейлік Вымпелкомның (түпкі Beeline-ның иесі) Қазақстандық Картелді толық сатып алуы.

2009 жылы GSM Kazakhstan компаниясы KCell брендін жаңартты.

Санат:Экономика
Бренд

**Бренд** (, ) — сауда белгісі, немесе қазіргі кезде біздің *бренд* деп жүргеніміз — таңба ғана емес, сол таңбаның астарында тұрғанның барлығы. Әдемі таңба-рәміздерді және фирмалық мәнерді *бренд* деп атау қате болмады. Бренд — бұл сауда белгісі ғана емес, бұл тұтынушыға берілетін уәде және сол уәдені орындау.

Ежелгі заманнан бері адамдар қарым-қатынас жасауды, таңбалар арқылы белгілі бір сезімді немесе ақпаратты беруді қажет етті. Бұл таңбалар бір идеяны жақтаушыларды өздерінің бәсекелестерінен өзгеше етіп көрсетті. таңбалар адамның немесе топтың даралығын көрсетуге, өзінің мақтанышын немесе белгілі бір қасиеттерді иеленетіндігін көрсетуге мүмкіндік береді. Адамдар өз идеалдарын қорғай отырып, белгілі бір тудың астына жиналған.

## Брендтің танымалдығы
Брендтің танымалдығы брендтің танылуының бастапқы кезеңдерінің бірі болып табылады және бренд туралы алдын ала білетіндігі сатып алушының есінде қалғанын не қалмағанын тексереді. Брендті тану (сондай-ақ брендті қосымша еске түсіру-мен белгілі) тұтынушылардың брендпен өзара әрекеттескен кезінде оны басқалардан дұрыстап айыра тану қабілеттігінен тұрады. Бұл тұтынушылардан сауда белгісін міндетті түрде білуді немесе еске түсіруді талап етпейді. Клиенттер брендті таныған кезде олардың көзбен немесе ауызша байланысу белгілері белсенді бола түседі. Мысалы дәретхана қағазы секілді категориядан өзіне қажеттіні іздеу кезінде сатып алушының таңдауына алдымен бірнеше бренд ұсынылады. Клиент брендпен көзбе-көз немесе ауызша ұшырасқанда бұрынғы брендті білетіндігі есіне түсу мүмкін. Брендке қатысты нақты жад түйіндерін қалпына келтіруі мүмкін қандай да бір белгі берілгеннен кейін тұтынушылар брендтің танымалдығын көре бастайды. Қызықтыру деңгейі төмен брендті сатып алуда шешім қабылдау керек болған кезде брендтің осы тану формасы клиент үшін басқа брендке қарағанда бір брендті жиі қолдануына көмек береді. Іс жүзінде брендтің танымалдығы клиенттің өмірлік құндылығына (LTV) оң әсер етеді және клиентті қызықтыруда жақсы жаққа (CAC) бұрады.
Брендтің танымалдығы бөлшек сауда дүкендерінің арасында пайдаланылатын брендтің жиі танылу әдісі болып табылады. Өнімді сауда орындарына ұсынған кезде немесе қаптаманы көзбен қарағаннан кейін тұтынушылар брендті тану мүмкін және оны жарнаманың немесе ауызша ұсыныстардың нәтижесінде сатып алғандағы ерекшеліктермен немесе белгілермен байланыстыру мүмкін. Тұтынушылардың аздаған бөлігі берілген категориядағы сауда белгілерін ойда жоқта еске түсірген кезде берілген сауда белгісіне қатысты пікірге қарағанда, әдетте сауда белгісінің атауын сұраған кезде тұтынушылардың көбісі оны таниды.

## Дереккөздер

Санат:Маркетинг
Халық тығыздығы

thumb|400px|Жердегі жұрт тығыздығы (сызықтық шкала, 1994 жыл)
thumb|400px|Елдер бойынша жұрт тығыздығы.
**Жұрт тығыздығы** — бірлік аумақта тұратын халық саны.

Ең тығыз мекендер (шаршы километрге келетін адам саны):

* Макао (Макао) — 17684
* Монако — 16620
* Сингапур — 6389
* Гонконг — 6317
* Гибралтар — 4289
* Газа Секторы — 3823
* Ватикан — 2093
* Мальта — 1261
* Бермудалар — 1226
* Мальдивтер — 1163

Ең тығыз мекенденген ергежейлі елдерден басқа елдер мен аймақтар (шаршы километрге келетін адам саны):

* Бангладеш — 1002
* Тайвань — 636
* Оңтүстік Корея — 491
* Пуэрто-Рико — 430
* Иордан өзенінің Батыс жағалауы — 407
* Нидерланд — 395
* Ливан — 367
* Бельгия — 339
* Жапония — 337
* Үндістан — 328

Қазақстандағы жұрт тығыздығы — 5,4 адам/км².

## Тағы қараңыз
* Список стран, сортировка по плотности населения
* Список стран, сортировка по численности населения
* Список стран, сортировка по площади

## Сілтемелер
Счётчик мирового населения (экстраполяция). По данным центра демографии АҚШ.

Карта-иллюстрация плотности населения Земли (на основе данных 1994)

Санат:Халықтар
Санат:Жұрттану
Ноу-хау

thumb|Ноу-хау
***Ноу-хау*** ( – қалай екенін білу) – көпшілік әлі біле бермейтін және сауда-саттық тауары бола алатын немесе басқалардың алдында бәсекелі болу үшін пайдаланыла алатын ерекше технологиялар, білімдер, мен қабілеттер.

Әдетте ноу-хау деп басқалар үшін коммерциялық сыр болып табылатын коммерциялық құндылығы бар инновацияларды айтады. Жоғарытехнологиялы экономикада ноу-хау ірі компаниялардың активтерінің маңызды бөлігі болып табылады.

Халықаралық заңнамаларға сәйкес, мекемелер әлдебір өндіріс тәсілін немесе техникалық шешімді жекедара пайдалану үшін екі жолмен сақнана алады – патент немесе коммерциялық сыр арқылы.

Ноу-хау заңды түрде сипатталмағанымен коммерциялық сыр ұғымына кіреді. Патент пен коммерциялық сыр мақсаттары бір – иннофацияларды бәсекелестердің пайдалануына жол бермеу және жекедара пайдасын көру.

Бірақ қорғаныс тәсілдері мүлдем басқа: патенттеу - мәліметтерді ашу және (ауторларының төлеген ақшасымен) одан әрі заң бойынша қорғалуы, басқаларға патент иесінсіз осы шешімді пайдалануы сот арқылы қудалануына дейін.
Ноу-хау сыр арқылы да сақтану дегенді білдіреді. Алайда, сырлы мағлұмат мәлім болып қалған жағдайда оны пайдалануға тыйым салу мүмкін емес. Ноу-хау құқығы беймәлімділік сақталғанға дейін ғана болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Санат:Технология
Шағын кәсіпкерлік

**Шағын кәсіпкерлік** – есеп беру жылы жұмыскерлердің (қосымша істеушілерсіз) тізімдік орташа саны 50 адамнан аспайтын, өз қызметтерін коммерциялық негізде жүзеге асыратын, әділет органдарында тіркелген және статистикалық тіркеуге енгізілгензаңды тұлғалар.

«Шағын бизнес» кәсіпорындары – мына критерилерге жауап беретін кәсіпорындар (заңды тұлғалар):

* жұмыскерлердің орташа жылдық саны (қосымша істеушілерді қоса) 50 адамға дейін;
* активтердің жылдық орташа жалпы құны 60000 есе есептік көрсеткіштен аспайтын;
Мынадай ұйымдық-құқықтық нысанда кәсіпкерлік қызметпен шұғылданатын заңды тұлғалар:
* толық серіктестік;
* сенім серіктестігі;
* жауапкершілігі шектеулі серіктестік;
* қосымша жауапкершілікті серіктестік;
* өндірістік кооператив.

Шағын бизнестің дамуын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер істеп тұрған шаруашылық субьектілері бойынша есептеледі. Істеп тұрған кәсіпорындарға мыналар жатады:

* белсенді, ағымдағы жылы қандай да бір қызметті жүзеге асырған;
* жаңа, яғни таяуда ғана тіркелген, бірақ әлі өндірістік қызметті бастамаған;
* уақытша тоқтап тұрған кәсіпорындар.

## Дереккөздер

Санат:Бизнес модельдер
Санат:Бизнес терминдері
Құрғақшылық

**Құрғақшылық** - ыстық күнде, ауаның ылғалдылығы төмен болған кезде жауын-шашынның  ұзақ уақыт және елеулі түрде жетіспеушілігі.

**Қатты ыстық** – қоршаған ауаның орташа плюстік температурасының  бірнеше күн бойы 10 және одан да астам градусқа артық болуын айтады.

Мұның қауіптілігі  адамның  шамадан тыс ыстықтауы яғни оның денесінің температурасы 37,1°С жоғары болуы немесе  дене қызуы бұзылып, 38,8°С жетеді. Ұзақ уақыт және қатты ыстық болуы ыстық өтуіне немесе жүрек қызметінің бұзылуына әкеліп соғады.  Ыстық өтудің белгілері: терінің қызаруы, таңдайдың кебуі, қатты шөлдеу. Бұдан ары қарай адам есінен танып, жүрегі немесе тыныс алуы тоқтауы ықтимал.

## Құрғақшылыққа (қатты ыстыққа) қалай дайындалуға болады

Қосымша ыдыстар жинап, қажет болса оларға алдын ала  су толтырып қою. Ыстық күнге лайық киімдер, тұрмыстық электр құралдарын (желдеткіштер, кондиционерлер)  әзірлеп қою. Егер селолық жерлерде тұратын болсаңыз  - жаппалар, қалқалар, даладағы орындықтар құдықтар, сондай-ақ терезе жапқыштар сайлануы тиіс. Мүмкіндігінше  электр құралдарының жұмысын қамтамасыз ету үшін электр қуатының автономиялы  көздерін сатып алыңыз. Суды үнемдеп пайдаланыңыз. Өзіңіз  ыстық өткенде не істеу керектігін оқып үйреніп, бұған отбасы мүшелерін де үйретіңіз.

## Құрғақшылық (қатты ыстық) кезінде не істеу керек

Көтеріңкі температураның әсер етуінен сақтаныңыз. Бас киім киіп, ауа өтіп тұратын мақта-матадан тігілген  ашық киім  киіңіз. Есіңізде болсын, күйген теріден тер шықпайды, ол  өзін өзі суытпайды. Асықпай жылжыңыз, мүмкіндігінше көлеңкеде болуға тырысыңыз.  Сыра немесе басқа бір алкогольді ішімдіктер іщпеңіз, бұл ағзаның жалпы жағдайын нашарлатады. Ыстық кезінде қосымша тұз пайдалау керек пе жоқ па, ол жағын дәрігермен кеңесіңіз. Ыстық өтсе дереу көлеңкеге, жел соғып тұрған жерге барыңыз немесе душқа түсіңіз, асықпай көп су ішіңіз. Ыстық өтуден сақтану үшін өз денеңізді салқындатуға тырысыңыз. Айналадағы біреу есінен танып қалса жүрегіне массаж жасап, жасанды тыныс алдыртып тіршілікке оралту шараларын жасаңыз. Есіңізде болсын, құрғақшылық кезінде өрт шығу мүмкіндігі арта түседі.

## Құрғақшылықтан (қатты ыстықтан) кейін не  істеу керек

Күтпеген апат және халыққа көрсетіліп жатқан көмек туралы ақпарат алу үшін жергілікті өкімет органдарына хабарласыңыз. Және де құрғақшылықтың қайталануына әзір болыңыз.

Санат:Метеорология
Формальдегид

thumb|Формальдегидтің 2D структурасы
thumb|Формальдегидтің 3D шар структурасы
нобай|Формальдегидтің 3D таяқ-шар структурасы
**Формальдегид** ( - құмырсқа), халықаралық уағыздалатын аты - *метаналь*, ескіше - *құмырсқа алдегиды*. 
Екінші кластағы аса қауіпті түссіз газ. Формальдегид негізінен көлік газдарынан тарайды.Тағамдық қоспа сияқты регистрацияланған.
(CH2=O) — газсынды өткір иісті түссіз зат , гомологиялық қатардың алифатикалық альдегидтер болатын алғашқы мүшесі.
Формальдегидтің 40%-тік ерітіндісін формалин деп атайды. 

## Алу әдістері
Формальдегидті бірінші рет 1859 жылы А. М. Бутлер синтездеді.Қазіргі уақытта формальдегидті 3 амалмен алады:

* Күміс кристаллдарын көп су буы және метанол бр жерде тотығу және дегидратациялау;
* Кристаллдық күміс пен күміс торын тотығу және дегидратациялау;
* Көп металл бар ауаны тотығу.

## Қолданылуы
Формалин дезинфекциялағыш зат ретінде кеңінен қолданылады. Құмырсқа альдегиді фенолформальдегид шайырын, карбамидті шайыр, органикалық бояулар, қопарылғыш заттар, лактар алуда қолданылады. Формальдегид нәруызды ұйыту қасиетіне байланысты анатомиялық препараттарды консервациялауға, дезинфекциялауға, дәрі-дәрмек алуға және тері илеу өндірісінде, егін егу алдында дән тұқымдарын өңдеуде пайдаланылады. 

## Қауіпі
Осы газ адамның тыныс алу жолдарына, көзге және теріге аса зиян. Және адамның жүйке жүйесін зақымдайды. Егер оның мөлшері ауадағы зиянды заттардың қауіпсіз мөлшерінен неше жүз есеге асып кетсе, барлық тірі жанды құртып жіберуі ғажап емес дейді мамандар.

Санат:Альдегидтер
Санат:Метан туындылары
Қандас

**Қандастар** (2021 жылға дейін **оралмандар**) — Қазақстанға тұрақты тұру мақсатымен ерікті түрде қоныс аударған қазақтар.

Қандастар Жоңғар хандығын Цин империясы жойып жібергеннен кейін босаған жерге (Шығыс Түрікстанның Іле, Тарбағатай, Алтай өңірлеріне) қазақтардың қоныс аударып кейін шекара бөлінісінен кейін халықтың үлкен бөлігінен (Қазақстандағы) бөлініп қалған қазақтар,  кейінгі тарихта кеңестік Қазақстаннан қысым себебінен, соның ішінде күштеп ұжымдастырудан, саяси қуғын-сүргіннен, т.б. көшіпкен қазақтар.

Керейлердің шығысқа қоныс аударуы Абылай ханның Ресей иппериясына қосыламыз дегеніне керейлердің жоңғарлармен соғыста ерекше ерлік көрсеткен бас батыры Ер Жәнібектің келіспей ерегесіп керейлерді Алтайға қарай алып кетуінен басталған. Ол туралы Бұқар жыраудың Керей қайда барасың деген толғауы бар. Абылай ханмен келіспеуінің себебі біз жоңғарлармен жан алысып жан берісіп соғысып енді басқа елге бодан болғанымыздың не жөні бар, біз басқаға бағынбай еркін болу үшін соғыспадық па деген көзқарас қайшылығынан болған. 

1997 жылғы 13 желтоқсанда қабылданған Қазақстан Республикасының «Халықтың көші-қоны туралы» заңға сәйкес қандастар — Қазақстан азаматтығы болмаған, тиісті мәртебе алған қазақтар, не отбасында қазақтар болғандар. 2024 жылы қандас мәртебесін 14 391 этникалық қазақ алды.

## Көші-қоны
Қандастардың ең көп тұратын өңірлері қатарында Түркістан, Алматы, Маңғыстау облыстары, Жаңаөзен, Алматы, Астана, Тараз қалалары бар. Соңғы жылдары қандастар жағдайы жақсы Астана мен Алматыға, облыстық маңызы бар қалаларға көшуге тырысады.

2023 жылғы 4 қыркүйектегі «Қандастар мен қоныс аударушыларды қоныстандыруға арналған өңірлерді айқындау туралы» қаулысы бойынша қандастарды қоныстандыруға арналған өңірлер:

* Ақмола облысы
* Атырау облысы
* Шығыс Қазақстан облысы
* Батыс Қазақстан облысы

* Қостанай облысы
* Павлодар облысы
* Солтүстік Қазақстан облысы
* Абай облысы

## Саны
2024 жылғы 7 маусымдағы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ақпаратынша Қазақстанға 1991 жылдан бері шамамен 1 134 300 қазақ қандастар оралған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақтар
Санат:Қазақстан тұрғындары
Негізгі капиталға инвестициялар

**Негізгі капиталға инвестициялар** – негізгі қорларды сатып алуға, құруға және ұдайы өндіруге бағытталған шығындар жиынтығы. Негізгі капиталға инвестицияларға ғимараттар мен құрылыстарға, машиналар мен құрал-жабдықтарға, малға, көпжылдық көшеттерге, бұрғылау және геологиялық барлау жұмыстарына, бағдарламалық қамтамасыз етулерді сатып алуға, әдеби және көркем туынды түпнұсқаларына салынған қаражаттар кіреді.

Негізгі капиталға инвестициялар туралы мәліметтер шағын кәсіпкерлік субъектісінің инвестициялық қызметін есепке алу арқылы, жасырын және заңға сай емес қызметті қоса есептеу арқылы анықталған.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Библиограф

Бұл көне гректің "библио" - кітап деген сөзінен шыққан. Яғни, **библиограф** кітап, журнал, газет ішіндегі материалдарды кез келген басқа да хабарлама ресурстарын жазады және нақты жауап табуға, әдебиеттер тізімін, оқырман сұранысы бойынша, дәстүрлі емес тасушы хабарламасын табуға көмек теседі. Бұл үшін оның хабарлама қоймасында үлкен анықтама-библиографиялық аппарат бар.
## Дереккөздер


Санат:Терминология
Жыныстық жетілу

## Жыныстық жетілу кезеңінде ұл-қыздарға әсер ететін өзгерістер

* бой өсіп, салмақ қосылып, бұлшық еттер дамиды
* жыныс мүшелері өсіп, тұқым жаю қабілетіне ие болады
* дауыс жуандайды
* терідегі май бездер белсендірек істей бастағаны себепті бетке безеулер қаптап кетуі мүмкін
* тер бездері дамиды
* қолтық асты және қасаға түгі өсе бастайды
* көңіл-күй жиі-жиі өзгеріп тұруы мүмкін
* қарсы жынысқа тартатын күшті сезіле бастайды

## Қыздарға әсер ететін өзгерістер

* емшек өсіп, емшек ұштары ілгері созыла бастайды, бұл ауыртпалы болуы мүмкін
* сандары жұмырланады
* жыныс мүшелері дамып, аналық бездері аналық жасушаларды өндіріп шығара бастайды
* жыныстық жетілудің соңғы сатысында етеккір басталады

## Ұл балаларға әсер ететін өзгерістер

*кеуде мен иықтары дамиды
* бетке сақал-мұрт өсе бастайды, кеудеде кейде түк пайда болуы мүмкін
* аталық жыныс мүшесі мен аталық бездері ісіп, үлкейеді; аталық бездер ұмаға түсіп, сперматозоидтарды өндіріп шығара бастайды
* аталық жыныс мүшесінің қан тамырлары қанға толғаны себепті эрекция, яни аталық жыныс мушесінің қатаюы жиі-жиі және күтпеген жерде пайда болады
* кейде ұйықтап жатқанда аталық жыныс мүшесі
қатайып, шәуһеттің шашырауы пайда болуы мүмкін

## Дереккөздер


Санат:Биология
Мәңгүрт

**Мәңгүрт** (, түрікменше munqul — есінен айырылған, ақылсыз) түркі кезеңінде жуанжуандардың (қарақытайлардың) тұтқынға жасаған әрекетінен кейін пенденің өз есінен айырылғаннан кейінгі аты. Мәңгүрттер  қорлық-зорлық атаулының бәрін көріп, миына жазылмастай зақым келген, қай елден шыққанын, кімнен туғанын білмейтін, тек кеудесінде жаны бар, ішіп-жеуге, қарадүрсін жұмыстарды атқаруға ғана қабілетті болып келеді. Олар тіпті алыс пен жақынды ажырата алмайды.
## Мәңгүртизм
Мәңгүртизм, немесе Мәңгүрттік идеологиясы - өз ұлттық құндылықтары мен өз ана тілін өзі жоюды көздейтін, осыған дейін кімнің отары болса, соның тілінде сөйлеп, соның мүддесі үшін жанталасатын азғындардың сенім жүйесі.

Мәңгүрттік идеологиясы әлемдегі ірі отаршылдық саясаттарынан пайда болды. Отаршылдар өздері басып алған елдердің байлығын тонап, мәдениетін ойрандап қана қоймай, сол халықтың азаматтарына мәңгүрттік идеологиясын сіңіріп, оларды өздерінің рухани құлына айналдыруға тырысады. Тіпті кейін сол ел тәуелсіздік алса да, жаңағы мәңгүрттік идеологиясы жұққан кісілер өз ұлтының мүддесіне қарсы мәңгүрт ретінде әрекет жасап, ұлттық мемлекеттің дербес өмір сүруіне, өзін-өзі қалпына келтіруіне және өсіп-өркендеуіне кедергі келтіруімен болады.

Олар сыртқы жаулардан да қауіпті. Ал, егер олар сол елде билікке шықса,  елдің өз ұлттық болмысын қалыптастыруына кететін уақыт ұзарады, жолы қиындайды.
## «Найман ана» аңызы
«Найман ана» әңгімесі Шыңғыс Айтматовтың  «Ғасырдан да ұзақ күн» романынан үзінді болып табылады. Онда Тұтқынға түскен әрбір адамның шашын тықырлап алып،түйенің жүнінен кепеш атты бас киім кигізетін болған. Кепешті кигізгеннен кейін жуанжуандар тұтқынды 5 күн ассыз،сусыз шөлдалада қалдырған. Шаш 5 күнде 5 мм-ге өседі – бұл миды зақымдауға жеткілікті мөлшер. «Мәңгүрттену» кезеңі өткеннен кейін тірі қалған адам мәңгүртке айналатын болған. Мәңгүрт қожайыны не қаласа соны істейді, себебі мәңгүртте тек бір қорқыныш бар, ол – «кепешті шешсең өлесің» деген қожайындарының сөзі. Наймандар өздерінің  жуанжуандарға тұтқын болып түскен туысқандары немесе достарын салық төлеу арқылы алмаған. Себебі олар мәңгүрттің ешқашан өзгермейтінін білген.

## Шыңғыс Айтматовтың сипаттамасындағы мәңгүрттер
Шыңғыс Айтматовтың айтуынша мәңгүрттер тек «иә» немесе «жоқ» деп жауап бере алады. Оларға қожайынының сөзінен басқа сөз маңызды емес. Себебі мәңгүрттерге адамдардың дауысы мен шегірткенің дауысы бірдей. Олар тек өмір сүру жайлы ойлайды.
«Найман ана» әңгімесінде Дөненбайдың ұлы Жоламан мәңгүртке айналады. Ал Найман ана өз ұлын тауып, өз үйіне қайтармақшы болады. Дегенмен Жоламан өз анасын танымағандықтан өз еліне бармай, өз қожайындарының «ол сенің басыңдағы кепешті шешуге келді» деген жалған ақпаратқа сеніп өз анасын өзі өлтіреді.

## «Мәңгүрт» фильмі
1990 жылы Кеңес одағы «Мәңгүрт» атты фильм шығарды. Фильм оқиғасын «Ғасырдан да ұзақ түн» романының ішіндегі бір баяндаушы оқиға бойынша Мария Юрматова жазды. Бұл Қожа Нарлиевтің режиссёр ретінде ұсынған ең соңғы фильмі. Фильмнің басты актёрлері Тарик Тарджан, Мая-Гозель Айдмедова, Йылмаз Дуру, Нарлиев Қожадүрді болды.

## Тағы қараңыз
*зомби
*гуль

## Ескертпелер


Санат:Зомбилар