open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шошқакөл

**Елді мекен:**

* Шошқакөл – Қызылорда облысы Қармақшы ауданында болған ауыл, 2018 жылы таратылған.

**Басқа мағыналар:**
 
* Шошқакөл – Қарағанды облысының Нұра және Жаңаарқа аудандары жеріндегі ағынсыз көл.
* Шошқакөл бұйраты – Мұғалжар тауының оңтүстік сілеміндегі қырқалы, ұсақ шоқылы төбелер.
Содырғылар

**Содырғы** () — торғайтәрізділер отрядына жататын әнші құстар туысы. Еуразияны мекендейтін 13 түрі бар. Қазақстанда Тянь-Шаньда, Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Алтайдың тау беткейлері мен Жайық өзенінің жағалаулары мен Маңғыстау өңірінде кездесетін 6 түрі: сұржон содырғы (*Рrunella collarіs*), қаратұмсық содырғы (*Prunella hіmalayana*), боз содырғы (*Prunella fulvescens*), Сібір содырғысы (*Prunella montanella*), қаратамақ содырғы (*Prunella atrogularіs*) және орман содырғысы (*Prunella modularіs*) бар. Бұлардың денесінің ұзындығы 12 — 18 см. Тұмсығы жіңішке, түзу, бүйірінен иілген. Содырғылар сайрағанда дауыстары құбылып шығады. Ұясын жерге, жартастарға, ағаш пен бұталардың арасына салады. Онда 2 — 7 жұмыртқа болады. Негізінен ұсақ жәндіктермен, қыста өсімдіктің жемісімен және тұқымымен қоректенеді.

## Дереккөздер
Соколовка (Қызылжар ауданы)

**Соколовка** — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл, Соколов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Бескөл ауылынан солтүстікке қарай 34 км-дей жерде, Есіл өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 3773 адам (1863 ер адам және 1910 әйел адам) болса, 2009 жылы 2749 адамды (1324 ер адам және 1425 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесін 1759 жылы Ресейден қоныс аударған шаруалар қалаған. 19 ғасырдың басынан 1924 жылға дейін болыс орталығы, 1936–96 жылдары аудан орталығы болды. 1940 жылы орман шаруашылығының кәсіпорны ұйымдастырылды, 1981 жылдан бастап аудандық тұтынушылар одағының қосалқы шаруашылығы орналасқан. 1997 жылдан бастап шаруашылықтар мен кәсіпорындар мемлекет меншігінен алынды.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері
Нұғман Сәрсенұлы Манаев

**Нұғыман Сәрсенұлы Манаев** (17.09.1894, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы Жанбай ауылы - 1942) — ғалым, ағартушы, мемлекет қайраткері. Уфадағы "Ғалия" медресесін бітірген (1916). Бейімбет Майлинмен бірге "Садақ" атты қазақ оқушыларының қолжазба журналын ұйымдастырып, қосымша редакторы болған. "Айқап" журналында мақалалары, 1915 жылы "Аяқталмаған романнан үзінді" көркем туындысы жарияланған. Медреседен кейін туған ауылында ұстаздық етіп, "Талап" мектебінің негізін салады. Болашақ мұғалімдер даярлайтын қысқа мерзімді курстар ұйымдастырған. 1919 — 22 жылдары жергілікті кеңес, оқу-ағарту жұмысына басшылық жасайды. 1923 - 25 жылдары Бөкей губерниясы атқару комитетінің орынбасары, губерния партия комитетінің бөлім меңгерушісі, 1925 - 26 жылдары Орал губерниясында бөлім меңгерушісі, 1926- 29 жылдары Жетісу губерниясы, Ақтөбе округ партия комитетерінің бірінші хатшысы, 1929 - 30 жылдары Қазақ АКСР-інің халық ағарту комиссары қызметтерін атқарған. Кейінгі жылдары аудармашылық және шығармашылық жұмыспен айналысқан. "Иман ислам" (Т.Жароковпен бірге) кітабы, "Жастар арасында", "Азамат" шағын пьесалары бар. Шәңгерей Бөкеев өлеңдері, Спандияр Көбеевтің "Қалың мал" романы жайлы зерттеулері ұлттық әдебиеттану ғылымына қосылған сүбелі үлес болып табылады. Манаев 1934 жылы Шәңгерейдің өлеңдер жинағын жеке кітап етіп бастырып, алғы сөзін, өмірбаянын, түсініктерін жазған.

## Толығырақ
1918 жылы Уфадағы “Ға-лия” медресесін бітірген. 1916 – 20 жылдары Уфадағы “Шығыс баспасы” баспаханасында әріп теруші, корректор, “Орал” газетінде жауапты хатшы, мектеп мұғалімі, кедейлер комитетінің төрағасы, Астрахань қалалық халық ағарту бөлімінің меңгерушісі болып істеді. 1921 – 28 жылдары Теңіз уездік атқару к-тінің төрағасы, Бөкей, Орал губернияларында халық ағарту, үгіт-насихат бөлімдерінің меңгерушісі, Орал қаласындағы “Қы-зыл Ту” газетінің редакторы, 1926 – 28 жылдары Жетісу губерниясы және Ақтөбе округтік комитетітінің жауапты хатшысы, 1929 – 30 жылдары Қазақ АКСР-і халық ағарту халық комиссары, 1932 – 37 жылдары Қазақ мемлекеттік баспасының, Қазақ өлкелік комитеті мәдени-ағарту бөлімінің қызметкері, Қазақ марксизм-ленинизм ғылыми-зерттеулер институтында аудармашылар секторының меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1938 жылы жазықсыз тұтқындалып, ату жазасына кесілген. 1958 жылы мамыр айында ақталды. 

## Дереккөздер

Санат:1894 жылы туғандар
Санат:Құрманғазы ауданында туғандар
Санат:1942 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі

**Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі** – металлургия саласының ірі кәсіпорны. 1954 ж. маусымда Соколов-Сарыбай кен байыту комбинаты ретінде құрылды. Қостанай облысының Рудный қаласында орналасқан. Темір кентасы концентратын қожды шекемтас өндіреді, уатылған шикі кентас, доломит, әктас, қиыршықтас қазып алады. Бірлестік Қазақстанда ғана емес, темір кентасын өндіретін және байытатын жетекші кәсіпорындардың қатарына жатады. Оның құрамына кіретін Сарыбай, Соколов, Қашар, Қоржынкөл кеніштерінің кентасты пайдаланатын жалпы теңгермелік қоры 3,4 млрд т көлемінде. Индустрия алыбының құрамында бұлардан басқа Соколов жер асты кеніші, кентас дайындау, кен байыту басқармалары, жентектеу фабрикасы жұмыс істейді. Сондай-ақ оның құрамына кен-теміржол көлігі басқармасы, автокөлік басқармасы, Алексеевск доломит және Қызылжар әктас кеніштері, жөндеу-механика  зауыты, бірқатар көмекші бөлімшелер де кіреді. Сарыбай кеніші қазіргі кезеңде 411 млн 400 мың т темір кентасын шығарады. 1999 ж. кен орнына 10 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салынды. 2005 ж. бұл қаржы 100 млн долларға жетті. Осы жылы бірлестік 35 млн тонналық жобалық қуаттан жоғары деңгейге көтерілді.

ENRC тобының құрамында.

## Дереккөздер


Санат:Рудный
Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:SSGPO
Шошқалы (көл)

**Шошқалы** – Ақмола облысының Ақкөл, Біржан сал аудандары аумағындағы ағынсыз көл. Баймырза ауылынан оңтүстік-шығыста 6 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 311,9 м.

## Гидрографикасы
Ауданы 22,08 км2, ұзындығы 6,9 км, енді жері 4,1 км, орта тереңдігі 1,5 м, ең терең жері 2,2 м, су жиналатын алабы 352,0 км2. Түбі жайпақ, лайлы, қалыңдығы 0,6 – 0,8 м. Жағасы солтүстік, солтүстік-батыс бөліктерінде жатық, қалған бөліктері тік жарлы, биіктігі 4,5 – 8 м. Көктемде тасып, жазда сабасына түседі, қыста түбіне дейін қатады. Суының минералдылығы көктемде 800 – 1000 мг/л-ден, жазда 1,5 – 2,0 г/л-ге, қыста қатпаған кезде 3 – 5 г/л-ге дейін өзгереді. 

## Жер бедері
Алабы белесті жазық, батыс, оңтүстік-батысында ұсақ төбелі. Орталық бөлігі өсімдіктерден таза, ені 0,2 – 0,5 км жағалаулық бөлігін қамыс жайлаған. Суын шаруашылықта пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы көлдері
Санат:Біржан сал ауданы көлдері
Соколовск 1, 2

СОКОЛОВСК 1, 2 – б.з.б. 7 – 5 ғ-лардағы обалар тобы. Соколовск-1. Солтүстік  Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Соколов ауылынан солтүстікке қарай 500 м жерде орналасқан. Тас пен топырақтан үйілген 7 обадан тұрады. Үйіндінің аумағы 10 – 16 м, биікт. 0,6 м. Соколовск2. Лебяжье к-нің оңт.-батыс жағалауында. Ауданы 10 – 20 м, биікт. 0,7 – 1,3 м. Бұл 5 обадан тұрады. 1956 ж. Солт. Қазақстан археол. экспед. (жетек. К.Ақышев) 3 обаға зерттеу жүргізген. Қазбадан табылған балшықтан жасалған ыдыс, мал сүйектеріне қарағанда Соколовск ертедегі сақтардың обалары деген тұжырым жасалды. 
## Әдебиеттер
Акишев К. А., Памятники старины Северного Казахстана, Тр. Ин-та истории, археологии и этнографии АН Каз ССР, 1959, 7, с. 5 – 32.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат: Тарих
Петр Поликарпович Бессчетнов

**Петр Поликарпович Бессчетнов** *(22 тамыз 1924 жылы, [[Ресей]], [[Кемерово облысы]], [[Ленинск-Кузнецкий қаласы]]нда туған – 2003 жылы, [[Алматы|Алматы қаласында]] қайтыс болды)* – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы *(1969 жылы)*, профессор *(1974 жылы)*. Қазақ Мемлекеттік Ауыл Шаруашылық институтын *(1950 жылы)* бітірген. *1950–54 жылдары* аспирант, ассистент, *1954–65 жылдары* орман шаруашылығы факультетінде декан, кафедра меңгерушісі *(1965–92 жылдары)*, *1992 жылы* Қазақ Ұлттық Аграрлық университетінде профессор қызметін атқарды. Бессчетнов 200-ден астам ғылыми еңбектің, 4 монографияның авторы.
## Шығармалары
1. "Редкие и ценные растения Казахстана", Алматы, 1981;

2. "Туранговые тополя Казахстана", Алматы, 1982.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Зеебек эффектісі

**Зеебек эффектісі** – түйіспелерінде әр түрлі температурасы бар әр текті өткізгіштерден тізбектеп құрастырылған электр тізбегінде электр қозғаушы күшінің пайда болуы. Оны 1821 жылы неміс физигі Т.И. Зеебек (1770 – 1831) ашқан. Терможұптың көмегімен температураны реттеу осы Зеебек эффектне негізделген; қара *Жылу энергетикасы* 

## Дереккөздер


Санат:Физика
Соққы

**Соққы** — шексіз аз уақыт ішінде дененің нүктелерінің жылдамдығының шектелген шамаға өсу құбылысы.
 
## Абсолют серпімдi емес соққы
**Абсолют серпiмдi емес соққы** — соққының бірінші кезеңі біткенде, дененің бүкіл механикалық энергиясының денені деформациялауға және қыздыруға жүмсалуы. Соққының қалпына келтіруші коэффициенті к=0.

## Абсолют серпiмдi соққы
**Абсолют серпiмдi соққы** — соққыдан кейін дененің механикалық энергиясының толық алғашқы қалпына келуі. 
Соққының қалпына келтіруші коэффициенті к=1.

## Соққы түрлері
***Қиғаш соққы** - дененің массалар центрінің жылдамдығы соққының алғашқы кезеңінде тақта нормалына бір беймәлім бұрышпен бағытталады. 
***Тiк соққы** - дененің массалар центрінің жылдамдығы соққының бастапқы кезінде тақта нормалымен бағытталған соққы,нормаль дененің массалар центрінен өтетін соққы. 
***Соққы тұтқырлығы** — соғумен иген кезде үлгіліктің қирауының меншікті жұмысы.
***Соққыға сынау** — 
# кетігі бар тік төрт бұрышты қималы үлгінің соққыға тұрақтылығын анықтау үшін сынау; 
# соққымен ию тәсілімен қирауға материалды (бұйымды) механикалық сынау.
***Тiк центрлiк соққы** — екі дене өзара соғысқанда нормальдары ортақ екі дененің жанасу нүктесі арқылы денелердің массалар центрінен өтіп және жылдамдықтары осы ортақ нормальдың бойымен бағытталған соққы.
***Центрлік соққы** — дененің тақта мен жанасу нүктесінен жүргізілген

## Дереккөздер

Санат:Механика
Шошқалы қорымы

**Шошқалы қорымы** – көне үйсін мәдениетінің ескерткіші. Жамбыл облысы Ақшолақ станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 9 км жерде орналасқан. Құрамындағы 185 жерлеу орны екі түрге бөлінеді: 
#диаметрі 5 – 25 м, биіктігі 0,25 м аспайтын, тас аралас топырақ үйінділі дөңгелек обалар; 
#бұдан анағұрлым кішірек диаметрі 4,5 – 8,5 м, топырақ үйіндісі жоқ, сақиналы тас қаландылар. 
Барлық нысандар үш негізгі топқа бөліне орналасқан, соның ішінде диаметрі 10 – 25 м болатын неғұрлым үлкенірек обалар батыс топта. 1970 жылы басында Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Г. Максимова) мұнда жалпы саны 20-дан астам нысанды қазды. 

Зерттеу нәтижелеріне қарағанда, обалар мен тас қаландылар бір мәдени үрдіске жатады, ал бұлардың сыртқы ерекшеліктері, астындағы қабірлердің өлшемдеріндегі айырмашылықтар (тас қаландылардың қабірлері де обалардағыдан кішірек, әрі саяз) жерленген адамдардың әлеуметтік жағдайына байланысты болса керек. Қабірлер (ұзындығы 1,5 – 3 м, ені 0,7 – 1 м, тереңдігі 0,5 – 1,5 м) негізінен батыстан шығысқа созыла орналасқан. Мүрделер созылыңқы күйде, басымен күнбатыс тарапқа қаратыла шалқасына жатқызылған. Қабір іші құрылысының жиі кездесетін бір ерекшелігі – ірге бойларында, бұрыштарда арнайы жасалған үңгіршелер, кертпіштер. Мұндай жерлерде мал етінен мүше немесе қыш ыдыс қойылатын болған. Бір обада (ғ127) қабір түбінде көл. 1,75×0,45×0,3 м болатын тас жәшік ашылды. Қойдың сүйектері, әсіресе, құйымшақ жиі кездескен. Көптеп табылған заттай деректер арасында негізгі орынды көзе, аяқ, құмыра, шара түріндегі қыш ыдыстар алады. Олардың көбі қолдан иленген, тек бір бөлігі ғана құмырашы дөңгелегінде жасалған қабырғасы жұқалау, тығыз иленген, неғұрлым жақсырақ күйдірілген ыдыстарға жатады. Басқадай заттар арасында темір пышақтар, түйреуіштер, түрлі моншақтар бар. Ғалымдар жерлеу ғұрпының, заттай айғақтардың ерекшеліктерін ескере келіп, Шошқалы қорымын көне үйсіндер мәдениетінің біздің заманымыз 1 – 3 ғасырларын қамтитын орта, яғни “Жетісу” сатысымен мерзімдеді.
## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Соқыр өзені

**Соқыр** – Нұра алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 102 км. Су жиналатын алабы 3220 км².

## Бастауы
Күмісқұдық ауылының солтүстік-шығысындағы қыраттан басталып, Керегетас тауы тұсында Шерубайнұраға құяды.

## Гидрологиясы
Өзеннің оң жағалауы аласа төбелі, сол жағалауы жазық дала. Аңғарының ені жоғоры бөлігінде 2 – 5 км, сағасына жақын жерде 5 – 8 км. Арнасы 30 – 40, 50 – 60 м. Жауын-шашын суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Құрылыс ауылы тұсында 0,70 м³/с. Суы мал, жер суаруға пайдаланылады.
Соқырға Бұқпа, Ащылайрық, Қарағанды (Карагандинка) өзендері құяды. Төменгі сағасы қара суға, қайраңға айналып барып құрғайды. Қарашаның басында қатып, сәуірдің басында мұзы түседі. Қамыс-құраққа балшықшы, үйрек, қасқалдақ ұя салады, жағалауында ондатра, су жалманы мекендейді. Балықтары: мөңке, шортан, алабұға, торта, қарабалық. Ауыз суына жарамсыз. Мал суару үшін пайдаланылады. Үлкен Михайловқа темір  жол станциясының оңтүстік жағында темір жол және автомобиль көпірлері салынған.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Қарамолда Нұрекеұлы

**Қарамолда (Мұхамеджан) Нұрекеұлы** (1988 – 1937) – дін қызметкері, ақын. Қазақстанның халық жазушысы Қ.Мұхамеджановтың әкесі. 

Әкесінен діни сауатын ашып, 8 жасында Бұхара-и Шәріптің әйгілі «Көкелташ» медресесін (Мир Арап) үздік бітіріп, құран-қари, яғни «Қаримолда» сопылық дәрежесімен елге оралған. Кейін Қарамолда атанып кеткен. Барлыбай табын ішінде мешіт ұстаған Қарамолда Сыр бойының сүлейлері: Тұрмағамбет, кете Жүсіп, керейт Даңмұрын Кенжебекұлы, қаңлы Жүсіп, Нақып қожалармен шығармашылық байланыста болған, өлеңмен айтысқан, жұмбақтар жазысқан, дін саласынан Қансейіт ишан, Нұржанның Әбілдасы, Қарсақпайдағы Нұржан Қажы, Марал ишанның немересі Сүлеймен ишан, т.б. дін ғұламаларымен Қарамолдадан ақындар А.Тоқмағанбетов, Қ.Баймағанбетов, жырау Р.Мәзқожаев, қайраткер Мұхамедияр, Т.Дәуітбаев, т.б. дәріс алған. Жаңақорғандағы Айғожа ишанның мешітінде, Түркістанның түбіндегі Қарнақ медресесінде дәріс берген.

«Халық жауы» ретінде қамауға алынып, 1937 жылы атылды. Кейін толық ақталды.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Органикалық дүние

**Органикалық дүние** – Жер бетінде тіршілік етіп, жойылып кеткен және осы кезде тіршілік етіп жатқан организмдердің жиынтығы. Ресми деректер бойынша қазіргі кезде саңырауқұлақтардың *100 мыңнан астам*, өсімдіктердің *500 мыңдай*, жануарлардың *2 млн-ға жуық* түрлері тіршілік етеді. Палеонтолог ғалымдардың мәліметтеріне қарағанда жойылып кеткен организмдердің тек **0,01%-ының** ғана қаңқа қалдықтары сақталған. Тірі организмдерді құрылыс ерекшеліктеріне қарай алғаш рет өсімдіктер мен жануарлар деп бөлген грек ойшылы Аристотель, оның шәкірті Теофраст болды. Тірі организмдерді жүйелеуде К.Линнейдің, Ж.Ламарктің, Э.Геккельдің еңбектері зор. Ал өсімдіктерді жіктеуде көбінесе орыс ғалымы А.Л. Тахтаджян (*1910 ж. т.*) ұсынған жүйелік топтар пайданылады. 

Тірі организмдерді жүйелеуде қазіргі кезде *ең жоғары жүйелік топ* – империя деген ұғым қолданылады. Қазір осындай 2 империя бар: 
# *клеткалық құрылысы айқын емес организмдер* (Прокариоттар) 

# *клеткалық құрылысы айқын организмдер* (Эукариоттар).

Органикалық дүние бірнеше тіршілік деңгейлерінен құралады. *Ең қарапайым тіршілік деңгейі* – ***молекулалық***, ал *ең үлкен тіршілік деңгейі* – ***биосфералық*** деңгей деп аталады. Органикалық дүниенің эволюциялық даму барысында ең жоғары, ***ең соңғы сатыда тұрғаны – саналы адам*** (Homo sapіens). Тірі организмдердің қазіргі биосфералық дамуы ноосфера деңгейіне көтерілгендігін дүниежүзі ғалымдары мойындайды.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Ықтасын

**Ықтасын**, **ықтырма ** – малды қатты желден, қарлы бораннан қорғап тұратын құрылыс. Ол ағаш бұталары, саман, тастан, тағы басқа жергілікті құрылыс материалдарынан биіктігі 3–6 метрдей болып жасалады. Ықтасын көбінесе қой және жылқы малдары үшін жасалып, кеңдігі мал басына байланысты әр түрлі болып келеді. Ықтасындардың табиғи түрлері де бар. Оларға әр түрлі көлемдегі үңгірлер, тау шатқалы, сайлы ойпаңдар, орманды алқап, тағы басқа жатады. 
## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Құрылыстар
Соқыржылан

**Соқыржылан** () – өзі аттас туысқа жататын ұсақ жылан. Қазақстанда Маңғыстаудың тасты шатқалдарында ғана кездеседі. Денесінің ұзындығы 30 – 35 см, құрт тәрізді, басы мен құйрығы денесінен бөлінбеген. Құйрығы қысқа, жуан, ұшында өткір қылтаны болады. Көзі терісінің астында орналасқан. Төменгі жағында жұп тістері болады. Жамбас сүйегінің қалдығы сақталған. Негізінен жер астында тіршілік етеді. Жер бетіне жаңбырдан кейін шығады. Күн көзіне шықпайды, себебі денесіне күн тисе, 10 – 15 мин-тан кейін өліп қалады. 2 – 6 ұзынша жұмыртқа салады. Негізгі қорегі – ұсақ омыртқасыздар (құмырсқалар, термиттер және олардың дернәсілдері мен қуыршақтары). Залалсыз жылан, адамды шақпайды.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Соқыржыландар
Қараөзек (Сырдария алабындағы өзен)

**Қараөзек** – Сырдария алабындағы өзен (тармақ).

## Географиялық орны
Қызылорда облысының Сырдария, Жалағаш, Қармақшы аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 188 км.

## Бастауы
Сырдарияның тармағы. Сырдариядан Қараөзек ауылы тұсында бөлініп, Жосалы кенті тұсында қайта қосылады.

## Гидрологиясы
Аңғары қатты шайылуға ұшыраған. Алабында бірнеше ұсақ көлдер, (Бірқазан, Лайкөл, Бегінкөл, Серкеш, т.б.), қамысты батпақтар бар. Орташа жылдық су ағымы бастауында 323 м3/с, Сырдарияға қосылар тұсында 245 м3/с. Суы егін, бау-бақша шаруашылығында пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы өзендері
Санат:Қармақшы ауданы өзендері
Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Периклиналь

**Периклиналь** (грек. perі — маңында, klіno — еңкейтемін), периклинальды шөгу — Жер бетінің горизонталь жазықтықтағы проекциясында доға, эллипс, шеңбер түрінде байқалатын және құлау бұрышы осы фигуралардың центрінен әр жаққа бағытталған тау жыныстары қабаттарының жатыс пішіні. Периклиналь картада қол желпуішке ұқсаған, қабаттардың шөгу бағытының проекциясы қатпарлық шеттеріне қарай біртіндеп жайыла кеңейетін сызықтар түрінде келеді. Периклиналь антиклиналь және брахиантиклиналь қатпарлардың топсаларының тереңге құлдилау орындары мен күмбез тәрізді құрылымдарында байқалады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Қазақстан табиғаты
Сәкен Өтегенов атындағы Қазақ соқырлар қоғамы

**[[Сәкен Хайдарұлы Өтегенов]] атындағы Қазақ соқырлар қоғамы** – қоғамдық ұйым. Соқырлар қоғамы Әлемдік және Еуропалық соқырлар одағының мүшесі болып табылады.

## Тарихы
1935 жылға дейін Қазақстанда Халық ағарту және әлеуметтік қамсыздандыру халық комиссариаттары соқырлармен жұмыс жүргізіп келді. Осы жүйеде Бүкілресейлік соқырлар қоғамының (БСҚ) өлкелік бөлімі жұмыс істеді. 

1935 жылғы 19 мамырдағы Қазақ АКСР-і Орталық  атқару комитетінің қаулысымен БСҚ-ның өлкелік бөлімі Әлеуметтік қамсыздандыру халкоматының секторына айналдырылып, оның облыстық ұйымдары құрыла бастады. Республика бюджеттен соқырларға арналған оқу-өндірістік мектеп (ОӨМ), клубтар ашылды. 

1937 ж. Қазақ соқырлар қоғамы (ҚСҚ) болып қайта құрылды. ҚСҚ-ның 1-съезінде Орталық басқарма төрағасы болып 1-топтағы мүгедек Зекен Бейсеков сайланды. ҚСҚ туралы ереже мен оның жарғысы 1941 ж. бекітілді. 

1941 жылға дейін ОӨМ Алматы, Талғар, Шымкент, Семей қалаларында жұмыс істеді. Ол орындарда 200-ге жуық соқырлар аяқ киім, қол дорба, себет даярлаумен айналысты. 

1941 – 49 ж. аралығында республика бойынша 13 ОӨМ және әрбір облыс орт-нда ҚСҚ басқармалары құрылып үлгерді. 

1954 ж. ҚСҚ мемл. дотациядан бас тартып, толық шаруашылық есепке көшті. ҚСҚ өз қаражатына Алматы мен Қарағанды қ-ларында арнайы соқыр балалар мектеп-интернаттарын, Петропавл қ-нда муз. мектеп, Шымкент қ. маңында ақыл-есі кем балалар мектеп-интернатын салдырды. 

1992 ж. 22 қаңтарда ҚСҚ ҚР Әділет мин-не тіркелді. 

1997 ж. 11 ақпанда ҚР Азаматтық заңнамасына сәйкес “Қазақ соқырлар қоғамы” қоғамдық ұйымы болып қайта тіркеуден өтті. 

## Мақсаты
Соқырлар қоғамының басты мақсаты – 1-, 2-топ мүгедегіне жататын соқырлардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау, әлеум. қамсыздандыру, еңбекке қосу. 

Өз мақсаттарын жүзеге асыру үшін соқырлар қоғамы мүгедектер жөніндегі комиссиялар мен кеңестердегі өз өкілдері арқылы мемл. биліктің өкілдік және атқару органдарымен ықпалдасады. 

## Құрамы мен шығаратын өнімдері
Қазіргі уақытта соқырлар қоғамы 20 мыңнан астам соқырларды ұйымдастырып отыр. 14 облысы және 2 қалалық бөлімшесі, 200 ұйымы, 33 кәсіпорны және “Спутник” демалыс үйі (120 орын) бар. 

Кәсіпорындарынан 150 түрлі өнім шығарылады, оның ішінде автобөліктер, пластмассалық, тігін және полиграф. өнімдер бар. 

## БАҚ
*Алты нүкте журналы

## ҚСҚ басшылығы
ҚСҚ председателі — Алмат Сәбитжанұлы Наурызбаев.

## Пайдаланылған cілтемелер
*ҚСҚ ресми сайты


 

 

Санат:Тарих
Ықтималдық

**Ықтималдық** , математикада анықталған шарттарда саны шексіз рет қайталана алатын қандай да болмасын белгілі бір оқиғаның пайда болуының мүмкіндік дәрежесінің сандық сипаттамасы оқиғалардың тең мүмкіндігіне (тең ықтималдығына) сүйенеді. Тең мүмкіндік немесе тең ықтималдық ұғымдары алғашқы ұғымдарға жатады, олар логикалық (формалды) анықтама беруді қажет етпейді. Бірнеше оқиғалар тең мүмкіндікті қос-қостан үйлесімсіз және оқиғалардың толық тобын (жүйесін) құраса, онда ол оқиғаларды сынаудың мүмкін (мүмкін болатын) нәтижелерінің орнына тең мүмкіндікті барлық жағдайлар немесе жалпы жағдайлар саны (не жағдайлар) деп атайды. Ал тең мүмкіндікті үйлесімсіз және оқиғалардың (жағдайлардың) біреуінен бір А оқиғасының пайда болуы мүмкін, яғни басқаша айтқанда, А оқиғасы тең мүмкіндікті бірнеше оқиғаларға бөлінеді және олардың кез келген біреуінің пайда болуынан А оқиғасының пайда болуы шығады. Мысалы, кубты бір рет лақтырғанда оның кез келген тақ нөмірі А1, А3, А5, пайда болуынан А оқиғасының пайда болуын байқаймыз. Былайша айтқанда, А оқиғасы тақ нөмірлі А1, А3, А5 үш оқиғаға (жағдайға) бөлініп отыр. Бұл тақ нөмірлі оқиғалар саны (ол 3-ке тең) осы А оқиғасына қолайлы жағдайлар болып табылады. Сонымен, сынау нәтижесінде А оқиғасы бөлінетін мүмкін мәндерді осы оқиғаға (А-ға) қолайлы жағдай деп атайды. А оқиғасына қолайлы жағдайлар санының (m) сынаудың тең мүмкіндікті барлық жағдайлар санына (n) қатынасын А оқиғасының ықтималдығы деп атайды және ол былай жазылады: . Ықтималдықтың бұл анықтамасын классик. анықтама деп атайды. Оны алғаш рет П.С. Лаплас берген. Ықтималдықтың бұдан басқа үлкен сандар заңына сүйенген анықтамасы да бар.
150px|right|thumb

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Санат:Ықтималдық теориясы
Санат:Математика
Соқырлық

thumb|right|300px|
**Соқырлық** – екі көздің көру қабілетінің мүлдем жойылуы; адамның жарық пен қараңғыны ажырата алмауы. Соқырлықтың өндірістік және кәсіби түрлері бар. Мысалы, көздің көру қабілеті оптикалық аспаптар (көзілдірік, т.б.) қолданудың көмегі тимейтіндей дәрежеде кемісе – өндірістік, ал адам өз мамандығы бойынша дағдылы жұмысын атқара алмаса – кәсіби Соқырлық деп аталады. Соқырлықтың іштен туа біткен және жүре пайда болатын түрлері болады. Іштен туа біткен Соқырлық мидың кейбір бөлімдерінің, көру жүйкелерінің және көздің торлы қабығының жұмысының бұзылуынан дамиды. Жүре пайда болатын Соқырлық көз ауруларының (суқараңғы, трахома, кератит, т.б.) немесе түрлі жұқпалы аурулардың асқынуынан, сондай-ақ көз алмасының жарақаттануынан болады. Бұл ауру 10 жасқа дейінгі балаларда, 50-ден асқан адамдарда жиі кездеседі. Маньчжур тілінде «соги» немесе «сохи» тұлғалы сөздер біздің түсінігіміздегі «ластау», «қоқым түсу» сияқты мағыналарда қолданылады. Бұл сөздер, әсіресе, көзбен байланысты жиі айтылады. Сондай-ақ «күңгірттену» мағынасы да сол тұлғалар арқылы беріледі. Маньчжурларға бұл тұлғалар моңғолдардан ауысқандығы белгіленген. моңғол, бурят тілдерінде «көзден айырылу» түсінігін «сохрь», «сохорто» сөздері береді. Түркі тілдерінің ішінде якуттарда ғана «қиқым түскен», «ластанған» сияқты мағыналарды
«сыыһыр» сезі береді.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Көру
Санат:Көз аурулары
Біржан Манкин

**Біржан Манкин** (*1900, бұрынғы [[Ақмола облысы]] [[Петропавл]] уезді – 1939*) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 
## Өмірбаяны
1924 жылы Қазақ педагогикалық техникумының дайындық бөлімін, 1928 жылы Орынбор жұмысшысы факултетін бітірген. Петропавлдағы “Бостандық туы” 
 газетінде корректор, “Жас қазақ” журналында жауапты хатшы болып істеген. 1928 – 30 жылдары Қазақ өлкелік жасөспірімдер мектебінің директоры (*[[Орынбор]] қ.*), 1930 – 33 жылдары Қазақ АКСР-і Ағарту халық комиссариатының меңгерушісі, Түрксіб политехникумының (*[[Алматы]]*) директоры болды. 1933 – 38 жылдары Қазақ өлкелік партия комитетінде меңгеруші, Қазақ КСР-і КП Алматы қалалық комитетінің, Қарағанды облысы комитетінің 2-хатшысы, Қазақ КСР-і ағарту халық комиссары, Түркістан облысы партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. 1938 жылы тұтқынға алынып, ату жазасына кесілді. 1967 жылы наурыз айында ақталған. 
## Сілтемелер
* Баспахана
* Газет
* Корректор
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Солақай

**Солақай** — адамның оң қолына қарағанда сол қолының икемді екенін білдіретін ұғым. Солақай орта жүйке жүйесіне, әсіресе, кейбір жүйке орталықтарының орналасуына байланысты. Солақайдың туа және жүре пайда болатын түрлері кездеседі. Жүре пайда болатын түрі түрлі жарақат, қолдың дертке шалдығуы, салдану, т.б. жағдайларға байланысты. Туа пайда болатыны көп жағдайда тұқым қуалайды. Мұның жасырын, яғни бірден байқалмайтын түрі де бар (баланы жасынан дұрыс дағдыландырса, бұл кейін білінбей кетеді). Туа пайда болған Солақайды ажырату үшін баланың көзін байлап, бір бағытта түзу жүргізгенде Солақай бала көбіне оңға, оңқай солға қарай бұрылады. Солақай баланы қорқытып, ұрып-соғып, не келемеждеп оңқайлыққа үйретуге болмайды. Ондай балалар қорыққаннан қыли көз, тұтықпа, мінез-құлқы өзгеріп, ашуланшақ, ызақор болуы мүмкін.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



 

Санат: Биология
Солғын кентастар

СОЛҒЫН КЕНТАСТАР – тетраэдрит пен теннантиттің изоморфтық қоспасынан тұратын сульфотұздар класының минералы. Химиялық формуласы mCu12Sb4S13 (тетраэдрит) + nCu12As4S13 (теннантит). Тетраэдритте Cu – 45 – 77%, Sb – 22,22%, теннантитте Cu – 51,57%, As – 20,26% болады. Қоспалары: Ag, Hg, Pb, Nі, Co, V, Sn, Ge, Te, W, Zn, Cu, Bі. Cондай-ақ Ag, Fe, Hg, Zn, Bі қоспаларына байланысты С. к-дың аргентотеннантит пен фрейбергит, ферротеннантит пен ферротетраэдрит, шватцит, зандбергит пен биннит деп аталатын түрлері болады. Солғын кентастар кубтық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары тетраэдр, куб, октаэдр пішінді. Кристалдық агрегаттары тұтас масса, сеппелер түрінде кездеседі. Солғын кентастар болаттай сұр кейде темірдей қара да болады, ауада тез күңгірттеніп, “түсі қашады” (Солғын кентастар аталуы осыдан), қатт. 3 – 4, мортты, сынымы шытынақ, тығызд. 4,4 – 5,1 г/см3. Солғын кентастар түсті және сирек металдар кендерінің түрлі генетик. типтерінде сульфидтермен бірге таралады. Солғын кентастардың тотығуынан малахит, азурит, т.б. түзіледі. Қазақстанның Бозшакөл, Ақбастау, Құсмұрын, Текелі, Ақсу, Бестөбе, Майқайың кеніштерінде кездеседі.

## Пайдаланылған cілтемелер



 

Санат: Химия
Николай Яковлевич Тер-Эммануильян

**Тер-Эммануильян** Николай Яковлевич (1925 жылы туған, Ресей, Дондағы Ростов қ.) – техника ғылымының докторы (1989), профессор (1991). Ташкент темір жол көлік инжинерлері институтын бітірген (1950). *«Алмалықалақұрылыс»* тресінде (Өзбекстан) шебер, прораб, аға инжинер (1951–1953), Ресейдегі «Иртышлестрансстрой» тресінде бас инжинер (1953–1955), Мәскеудегі орман техника институтында аспирант, «Волгоградметаллургстрой» тресінде бас инжинердің орынбасары, өндіріс бөлімінің бастығы, Волгоград инжинерлері институтында доцент, аға оқытушы, деканның орынбасары (1955–1968), қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетінде доцент (1968–1973); 1973 жылдан қазіргі ҚазҰУ-да доцент, профессор қызметінде. 1988 ж. «Метод полной дискретизации и численное решение задач теории вязкоупругости и ползучести» тақырыбында  докторлық диссертация қорғады. 110-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер:
Солдатово (Шығыс Қазақстан облысы)

**Солдатово** — Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы ауыл, Солдатов ауылдық округі орталығы. 

## Геоографиялық орны
Аудан орталығы Үлкен Нарын ауылынан шығысқа қарай 50 км жерде, Нарын өзенінің бастауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1727-39 жылдары қаланған. 1936 жылы сүтті ірі қара мал өсіру бағытындағы ұжымшардың орталықтарына айналды. 1996 жылы ұжымшар негізінде “Наурыз” және “Шыңғыс” шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл жанынан (5 км жерде) Үлкен Нарын – Рахман қайнары автомобиль жолы өтеді. 

## Дереккөздер

 

 
Санат:Үлкен Нарын ауданы елді мекендері
Соленоид

thumb|250px|Cоленоидтағы магнит толқының пайда болуы.
**Соленоид** ( – түтік және  – түр) – ток жүретін оқшауланған сымнан оралған цилиндр тәрізді индуктивті орама. 

Соленоидтың ішкі қуысының орта бөлігінде (ұзындығы Соленоид диаметрінен едәуір үлкен) магнит өрісі соленоид осіне параллель бағытталады және біртекті әрі бұл өрістің кернеулігі ток күшіне және орам санына (жуық шамамен) пропорционал болады. Соленоидтың сыртқы магнит өрісі сырықты магниттің өрісіне ұқсас. Ішкі қуысында темір өзекшесі бар соленоид электрмагнит болып есептеледі.

H = \mu_0 n I\! (СИ), 

H = \frac{4\pi}{c} n I (СГС)

## Дереккөздер

Санат:Магнетизм
Санат:Электроөлшегіш құралдар
Шошқа тілмесі

**[[Шошқа]] ТІЛМЕСІ** – шошқаның жұқпалы ауруы. Қоздырғышы *Erysіpelothrі іnsіdіosa* бактериясы. Көбінесе 3 – 12 айлық торайлар жиі ауырады. Шошқа тілмесі жылқы, сиыр, қой, ит, т.б. жануарларға да жұғуы мүмкін. Шошқа тілмесі ауру және денесінде ауру қоздырғыштары сақталған шошқадан, кемірушілерден, насекомдардан, азық, су, құрал-саймандар арқылы жұғады. Аурудың өте қатты түрінен шошқа бірнеше сағатта өледі. 
Ауырған шошқаның температурасы 41°С-қа көтеріледі, асқазан қызметі бұзылады, жүрегі қатты соғады, терісінде қызғылт дақ пайда болып, кейін қызарып ісінеді. Аурудың созылмалы түрінде шошқаның іші өтеді, арықтап, буындары іседі. Емдеу жолы: тілмеге қарсы арнайы сарысу және антибиотиктер егеді. Алдын алу үшін 2 – 4 айлық торайға вакцина егіп, 4 – 5 айдан соң қайталайды. Шошқалардың тұратын жеріне дезинфекция жасалып, кемірушілер мен насекомдардан тазартылады. Шаруашылыққа карантин қойылады.

## Дереккөздер
Тұрақбай Жетенұлы Үмбетов

**Үмбетов Тұрақбай Жетенұлы ** - 1938 жылы  Ақтөбе облысыНовороссийск, қазіргі Хромтау ауданы Мағаджан ауылында дүниеге келді. 

;1966  жылы :Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын ( қазіргі Ақтөбе мемл. мед. академиясы) және Новосибирск мед. ин-тының аспирантурасын (1971) бітірген. 
;1966–68, 1971–75 жылдары :Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында ассистент
;1975–86, 1989–90 жылдары :Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында доцент
;1989 жылы :медицина ғылымынң докторы 
;1991 жылы :профессор
;1990–96 жылдары :Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі болды
;1996 жылдан :Ақтөбе мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 
;1999 жылы :Қазақстан Республикасы Медицина ғылыми академиясының корреспондент мүшесі 
;1998 жылы :Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі 
;2006 жылы :Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі
**Тұрақбай Жетенұлы **
*1988 жылы «Морфо-функциональное исследование региональных лимфатических узлов почек при действии алкоголя в условиях нормальной и нарушенной гемо- и лимфоциркуляции» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
*100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде: 
#монография(«Лимфатический узел при алкогольной интоксикаций», 1992) 
#оқулықтың («Общая эмбриология», 1997) авторы.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тұлғалар
Қараөзек қаласы

**Қараөзек** – Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты темір жол стансасы, ауылдық округтің орталығы. Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, Сырдария өзенінің оң жағалық аңғарында, Талдыкөл көлінің оңтүстік жағындағы қамыс, құрақ, т.б. шөптесіндер өскен шалғынды сұр, шалғынды-саз топырақты өзен жайылмасында орналасқан. Тұрғыны 2,4 мың адам (2005). 1967 – 97 жылдары бау-бақша дақылдарын өсіретін Қызылорда тәжірибе шаруашылығының орталығы болған. Оның негізінде Қараөзекте және округке қарасты Айнакөл, 10 Қараөзек темір жол айырмасында ЖШС және шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Диаспоратану

**Диаспоратану** – диаспора дамуының теориялық, әдістемелік, тарихи, экономикалық, демографиялық, этнологиялық және әлеуметтік-психологиялық, әлеуметтік-саяси, мәдени-тұрмыстық, практикалық, т.б. мәселелерін зерттейтін әлеуметтік ғылым саласы. 

Бұл терминді алғаш рет ғылыми айналымға Ә.Нысанбаев пен Ә.Арғынбаев енгізген (1992). Даспоратанудың басты міндеті – белгілі бір диаспораның пайда болуы мен қалыптасуының, дамуының, көші-қон мәселелерінің себептері мен сипаттамаларын анықтау, тарихын зерттеу. Сондай-ақ, түрлі диаспоралардың өкілдерімен әр алуан сипаттағы (экономикалық, мәдени-рухани, ғылыми, т.б.) байланыстарды нығайту, олардың көкейкесті мәселелерін шешу жөніндегі нақтылы іс-шаралардың жүйесін жасап, оларды ұйымдастыру да диаспоратанудың міндетіне жатады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Ғылым
Сол жақ

СОЛ ЖАҚ – киіз үй кеңістігінің дәстүрлі бөліктерінің бірі. Еуразиялық көшпелілердің (қазақ, моңғол, тыва, алтай, түрікмен, қарақалпақ, ноғай, қырғыз, т.б.) дуалистік дүниетанымы бойынша киіз үйдің іші екі бөлікке – ер және әйел (төрден қарағандағы оң және сол) жақтарына бөлінеді. Үй іші бөліктерінде отбасы және қоғам мүшелерінің әлеуметтік мәртебесі мен жас, жыныстық ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан дәстүрлі орындары белгіленген. Сол жақта ыдыс-аяқ пен тағам қоятын асадал, сөре сияқты үй заттары мен бұйымдары тұратындықтан ол “қазан-аяқ жақ” деп те аталады. Осыған сай Сол жақ“әйелдер жағы”, яки әйелдер отыратын орын болып саналады. Ыдыс-аяқтардан жоғары үй иесі әйелінің төсегі орналасады. Үйге кіргенде ерлер өз жағы “оң жаққа” өтіп, әйелдер “сол жаққа” өтіп, жоғарыдан төмен жасына қарай отырады. Бұл бөлініс күнделікті тұрмыста, әсіресе, той мен ас беру сияқты, т.б. түрлі салтанатқа қатысушы көпшілік халық жиналғанда қатаң сақталып отырған.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



 

Санат: Тарих

 

Санат:Киіз үй
Әлкен Нұрмағанбетұлы Қазанғапов

**Әлкен Нұрмағанбетұлы Қазанғапов** - (25.9.1930 жылы туған, Қостанай облысы Сарыкөл ауданы Найзакескен станция) – техника ғылым докторы (1991), профессор (1992). ҚазМУ-ды (1954, қазіргі ҚазҰУ), Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика секторының аспирантурасын (1957) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Қолданбалы математика және машинатану лабораториясында кіші ғылыми қызметкер (1957–65), Математика және механика институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1965–94) қызметтерін атқарды. 1994 жылдан Қазақ көлік және коммуникация академиясында және ҚазҰУ-да оқытушы. «Жоғары өнімді есептеу құралдарын құруға номографиялық әдістерді жасау» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады. 130-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Ықтималдықтар тығыздығы

**Ықтималдықтар тығыздығы** ,  кездейсоқ шамасының – а мен b-ның кез келген мәнінде аb теңсіздігінің ықтималдығы тең болатын р(х) функциясы. Мысалы, егер Х кездейсоқ шамасының қалыпты үлестірілуі бар болса, онда болады. Егер р(х) функциясының ықтималдықтар тығыздығы үздіксіз болса, онда dx-тің жеткілікті кіші мәндерінде хх+dx теңсіздігінің ықтималдығы шамамен р(х)dx-ке тең. Ықтималдықтар тығыздығы әрқашан төмендегі шарттарды қанағаттандырады:

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.

Санат:Ықтималдық теориясы
Зееман эффектісі

**Зееман эффектісі** - магнит өрісі әсерінен атомның, т.б. атомдық жүйелердің энергия деңгейлері мен спектрлік сызықтарының жіктелуі. Бұл құбылысты голланд физигі П.Зееман (1865 – 1943) ашқан (1896). Магнит өрісі әсерінен энергия деңгейлері зеемандық қосымша деңгейлерге жіктеледі: і және k қосымша деңгейлердің арасындағы ауысулар кезінде бір спектрлік сызықтың орнына бірнеше полярланған құраушылар түзіледі. Магнит өрісі кернеулігінің (Н) бағытына перпендикуляр бағыттағы дара спектрлік сызықтар үшін (1-сурет) Н-тың бағытымен полярланған σ-құраушының алғашқы сызықтарымен салыстырғанда ығыспаған зеемандық триплет (үш еселі) және Н-қа перпендикуляр полярланған әрі π-мен салыстырғанда симметриялы σ-құраушылар пайда болады (жай Зееман эффектісі және қалыпты Зееман эффектісі, 2-суретті қ.). Зееман эффектісінің жоғары ретті дублеттері (екі еселі) мен мультиплеттері (көп еселі) үшін жіктелудің күрделі бейнесі байқалады: бір-бірінен бірдей қашықтықта тұрған бірнеше σ-құраушылары және олармен салыстырғанда симметриялы екі σ-құраушылар тобы (аномальды немесе күрделі Зееман эффектісі) түзіледі. Жіктелудің шамасы Н-қа пропорционал және оның мәні салыстырмалы түрде аз (H¤20 кЭ үшін оның шамасы -нің ондық үлесіндей). Күшті магнит өрісінде күрделі Зееман эффектісінің орнына зеемандық триплетті (Пашен-Бак эффектісі) байқауға болады. 
Зееман эффектісі кванттық жүйенің (мысалы, атомның) магниттік моментінің (μ) болуымен түсіндіріледі. Ол  атомның механикалық моментімен (M) байланысқан және кеңістікте белгілі бір бағытпен ғана бағдарлануы мүмкін. Н-тың бағытындағы магниттік моменттің (μ) әрбір проекциясына (Н) қосымша энергия сәйкес келеді де, деңгей жіктеледі. Зеемандық жіктелу бейнесін зерттеу арқылы атомның және атомдық жүйелердің нәзік түзілістерін талдауға болады. Бұл эффектінің негізінде кванттық электроника құрылғылары жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Түрікмен-Қорасан таулары

**Түрікмен-Қорасан Таулары** – Иранның солтүстік-шығысы мен Түрікменстанның оңтүстігіндегі (Эльбрус және Паропамиз тауларының аралығындағы) тау жүйесі. Ұзындығы 600 км-ден астам, ені 250 км-дей. Орташа биіктігі 1500–2000 м (ең биік жері Кенгзошк тауы, 3314 м). Атрек және Кешефруд өзендерінің аңғарлары Түрікмен-Қорасан Тауларынан Көпеттау және Нишапур тауларына бөледі. Түрікмен-Қорасан Таулары жоғары сейсмикалық ауданға жатады. Тас көмір, полиметалл, құрылыс материалдары, табиғи газ және кен орындары бар.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:География
Санат:Таулар
Нұржұман Байжұманұлы Ықтымбаев

**Нұржұман Байжұманұлы Ықтымбаев** (14 мамыр 1941 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Кербұлақ ауданы Алтынемел ауылында) – актер, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1990).

## Өмірбаяны
Алматы музыкалық училищесінде (1954 – 1957) оқыған. 

1966 жылы Жаркент қаласындағы педагогика училищені, 1968 жылы “Қазақфильм” студиясы жанындағы актерлік студияны бітірген. 

1968 жылдан “Қазақфильм” студиясында киноактер болды. 

## Ойнаған рөлдері
Алғаш ойнаған рөлі – “Қилы кезең” фильміндегі Қапан (1966). Таңдаулы рөлдері қатарында Сағатбай (“Балалық шаққа саяхат”), Төлеген (“Ұшы-қиырсыз жол”, 1968), Нұржан (“Мәншүк туралы жыр”, 1969), Хакім (“Атаманның ақыры”, 1970), Комиссар (“Орман балладасы”, 1972), Контрабандашы (“Ыстықкөлдің алқызыл гүлдері”, 1973), Смайылбек (“Көксерек”, 1974), Пачкаев-Бүркіт (“Бүркіттің соңғы жылы”, 1976; Ереван қ-нда өткізілген 11-Бүкілодақтық кинофестиваль дипломымен марапатталды, 1978), Мұраталиев (“Нан дәмі”, 1979; КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1980), Сейіт (“Қызыл керуен”), Тыко Вылко (“Түпсіз құрдым”, 1981), Барысбай (“Қызыл отау”, 1983), т.б. Ол сонымен қатар “Адамдар арасындағы бөлтірік” (1988), “Аллажар” (1992 – 1995), “Жамбылдың жастық шағы” (1996), т.б. көркем фильмдерге де түскен. 

## Марапаттары
КСРО Кинематографиясының үздігі (1986). “Парасат” орденімен марапатталған (2007).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Сол қанат

Сол қанат – әскер шебінің сол жақ бөлігі. Көшпелілер қоғамында халық, оны құрайтын рулар екіге (оң мен солға) бөлінген. Оғыздарда үш оқтар Сол қанатты құраған. Түрік қағандығында Сол қанат тардуш деп аталса, түркі-моңғолдарда жоңғар деп аталған. Мұндай бөлініс Орталық Азия халықтарында біразға дейін сақталды. Қазіргі кезде әскери атау ретінде қолданылады.

## Пайдаланылған cілтемелер



 

Санат: Тарих
Санат:Әскери құралымдар
Сол қол ережесі

СОЛ ҚОЛ ЕРЕЖЕСІ – магнит өрісінде орналасқан тогы бар өткізгішке әсер ететін механикалық күштің бағытын анықтауға арналған ереже. Ол былай тұжырымдалады: сол қолды магнит өрісінің күш сызықтары алақанға енетіндей етіп, ал төрт саусақты ток бағытымен ұстағанда, бас бармақ өткізгішке әсер ететін күштің бағытын көрсетеді (ток бағыты етіп электронның немесе электр өрісіндегі теріс иондардың қозғалысына қарсы бағыт алынады)

 

## Пайдаланылған cілтемелер



 

Санат: Физика
Солма

СОЛМА (Pіroplasmosіs) – малдың және көптеген тағы жануарлардың трансмиссивті ауруы. Қоздырғыштары – жануарлар қанының эритроциттерінде паразитті тіршілік етіп, оларды ыдырататын пироплазмалар. Пироплазмаларды иксод кенелер таратады. Солма қоздырғышы жануарлардың түріне қарай әр түрлі болады. Кенеден жұққан аурудың жасырын кезеңі 8 – 12, қаннан жұққанда 2 – 20 күнге созылады. Солмамен ауырған мал селқостанады, дене қызуы тез көтеріледі (41 – 42С), жүрек соғуы, тыныс алуы жиілейді, ас қорыту жүйесінің қызметі бұзылып, іші қатады немесе іші өтеді, эритроцит пен гемоглобиннің мөлшері кемиді. Келесі күндері несебіне қан араласады, буаз мал іш тастайды. Ауру асқынғаннан кейінгі 3 – 5 күннің ішінде малдың өліп кетуі де мүмкін. Науқастан айыққан малда иммунитет пайда болады, бірақ 1 – 2 жыл паразитті сақтаушы болып есептеледі. Емі: науқасқа қарсы трипансинь, флавакридин, приоплазмин, гемоспоридин препараттары қолданылады. Солманың алдын алу үшін малды кенесі жоқ жайылымда бағады.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



 

Санат: Биология
Зейдерзе

**Зейдерзе** ( – Оңтүстік теңіз) — Солтүстік теңіздің Нидерланд жағалауындағы оңтүстік шығанағы. 

Теңізден Батыс Фриз аралдары арқылы бөлініп жатыр. 1282 жылы болған теңіз дауылы әсерінен жағалаудағы бөгет құлап, Флево көлінің теңізбен қосылуынан пайда болған. Жағалауы аласа, батпақты. Бөгеттер мен дамбылар арқылы бекітілген. Шлюздік дамбы арқылы солтүстігінде Вадден-зе, оңтүстігінде Эйсселмер шығанақтарына бөлінеді. Тереңдігі 3 – 4 м, кеме жүретін бөліктерінде 8 – 24 м-ге дейін жетеді. Толысу толқындары 1,4 – 1,9 м-ге дейін көтеріледі. 1920 жылдан бастап құрғату жұмыстары жүргізілуде. Құрғатылған жерлер – “польдер” деп аталады. Шығанақ жағалауындағы ең ірі порт – Амстердам.

Санат:Нидерланд географиясы
Санат:Бұрынғы шығанақтар
Санат:Солтүстік теңіз шығанақтары
Санат:Еуропа шығанақтары
Шоштан батыр

**Шоштан Шегедекұлы**, Кершолақ атты Ер Шоштан (туған-өлген жылдары белгісіз, шамамен 15 ғасырдың 2-жартысы) – батыр, бағаналы найман ішінде жаугершілік заманда тарыдай шашырап кеткен елдің басын қайтадан біріктіруші, оны ежелгі ата қонысы – Ұлытау аймағына қайта топтастырушы ретінде аты аңызға айналған қайраткер. 

Шоштан жөнінде ел ішінде 2 түрлі жорамал бар. Алғашқысында ол 13 ғасырдың басында өмір сүрген деп айтылады. Ел басына күн туған үркіншілік заманында ауылда тігерге тұяқ қалмай тек бала Шоштанның Кершолақ құнаны қалады. Кершолақ құнанға мініп, қолына найза ұстаған Шоштан жылқыларын қуып әкеткен жаудың соңынан қуып жетіп, жылқыны жаудан айырып, ауылына айдап әкеледі. Сол күннен бастап бала батыр – “Кершолақ атты Ер Шоштан” атанады. Шоштан бұрынғы ерлердің ұстаған салтын жалғастырып, маңайына әр елден ер-палуан жігіттерді жинап әскер құрып, Сарыарқадан қызылбастарды қуып шыққан. Қалың бағаналының жау шапқынынан тоз-тоз болып кеткен үрім-бұтағын жинап, бір тудың астына топтастырған.

Байқоныр өзенінің беткейінде, Бұлантының төменгі ағысында «Шоштан тамы», «Шоштан көлі» деген жер атгары бар. Шамасы Ер Шөштанның мекенжайы сөл жер бөлса керек. 

Екінші жөрамал бойынша, Шоштан Келбүға-Кетбұғалардан екі ғасырдай кейін өмір сүрген адам. Кетбұғаның 1260 жылы қыркүйектің 3-де Сириядағы Айн-Джалуд (бүгінгі Назарет) қаласы маңында жорық үстінде қайтыс болғандығы белгілі. Сондықтан Кершолақ атты ер Шоштан 15 ғасырдың бел ортасында өмір сүрген деп пайымдауға негіз бар.

## Дереккөздер


Санат:XV ғасырда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Наймандар
Санат:Ұлытау ауданында жерленгендер
Соловьёво (Шығыс Қазақстан облысы)

**Соловьёво** — Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы ауыл, Соловьёв ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Алтай қаласынан оңтүстікке қарай 15 км жерде, Берёзовка өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы Алтай қаласын сүт өнімдерімен қамтамасыз ету мақсатында құрылған кеңшардың орталығы есебінде қаланды. Кеңшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы елді мекендері
Солоновка (Шығыс Қазақстан облысы)

**Солоновка** — Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы ауыл, Солонов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Үлкен Нарын ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 18 ғасырдың 40-жылдары қаланған. 1957 жылдан бастап тың жерлерді игеруге байланысты құрылған сүтті ірі қара мал өсіретін ұжымшардың орталығы болды. 1996 жылы ұжымшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Үлкен Нарын ауданы елді мекендері
Санат:XVIII ғасырда құрылған елді мекендер
Ықшам аудан

**Ықшам аудан**, мөлтек аудан, микроаудан – қала ішіндегі тұрғын үйлер және мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері шоғырланған шағын құрылым. 

Оның жалпы ауданы 20 – 35 га жерді құрайды; ал құрамына қоғамдық-сауда орталығы (ауданы 0,5 – 1,5 га), балалар мекемелері (ауданы 2 – 4 га), спорт алаңдары, демалыс орындары, жасыл желек аймақтары кіреді. 

Шағын қалаларда ықшам аудан тұрғындарының саны 4 – 5 мыңға, орташа және үлкендерінде 6 – 12, ал ірілерінде 15 – 20 мыңға дейін жетеді. 20 ғ-дың 60-жылдары Қазақстанда Алматы үй құрылысы комбинаты іске қосылғаннан кейін тұңғыш тәжірибелік ықшам ааудандар салына бастады. Содан бері Алматы қаласында 30-дан астам ықшам аудандар ірге көтерді. Сондай-ақ Қарағанды қаласында “Солтүстік-Шығыс” (арх. С.И. Мордвинцев, А.В. Ермолаев, М.О. Жандәулетов), Шымкент қаланда “Солтүстік” (археолог Г.С. Садырбаев, А.К. Беккер), Астана, Тараз, Қызылорда, т.б. қалаларда ықшам аудандар бой көтерген.

## Дереккөздер


Санат:Қала
Санат:КСРО қала құрылысы
Санат:Жоспарланған бірліктер
Санат:Ықшам аудандар
Солтүстік

**Солтүстік** – көкжиектің басты нүктелерінің бірі. Солтүстік әлемнің Солтүстік полюске жақын жатқан аспан меридианының математикалық көкжиекпен қиылысу нүктесі ретінде анықталады.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Географиялық терминдер
Санат:Бағдарлау
Керімбек Шманов

**Керімбек Шманов** *(1906, Жамбыл ауданы Аса ауылы – 1975, сонда)* – ауыл шаруашылығы өндірісінің ұйымдастырушысы. Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласындағы мұғалімдер курсын бітірген (1925). 
*1925 – 1927 ж. Жамбыл ауданы «Октябрь-Жеміс» мектебінде директор, 
*1927 – 1944 ж. «Құрамыс» ұжымшарының төрағасы, Түрксіб темір жолын салу кезінде Жамбыл ауданы жұмысшылар кәсіподағының төрағасы, 
*1944 – 1946 ж. Жамбыл ауданы қаржы бөлімінің меңгерушісі, 
*1946 – 50 ж. Талас ауданы «Бостандық» ұжымшарының төрағасы, 
*1950 – 1954 ж. Жамбыл ауданы «Пионер» ұжымшарының төрағасы болды. 
*1954 – 1957 ж. Молотов атындағы ұжымшарда қызмет атқарған. 
*1957 – 64 ж. ауданы су шаруашылығы бөлімінің бастығы, 
*1964 – 1966 ж. «Аса» кеңшарында жүгері бригадасының жетекшісі болып жұмыс істеген. Еңбек жолында Шманов өзінің іскерлігімен, білімділігімен және өнегелі қызметімен көріне білді. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің, облысы және ауданы кеңестің депутаты болып сайланды. «Ленин» орденімен, медальдармен марапатталған. Жамбыл аудандағы орталау мектепке Шманов есімі берілген..
## Cілтемелер


Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы) туғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар 
Санат:Әдебиет
Санат:Тұлғалар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Солтүстік атлант ағысы

СОЛТҮСТІК АТЛАНТ АҒЫСЫ – Атлант мұхитының солтүстік бөлігіндегі қуатты жылы ағыс, Гольфстримнің жалғасы. Үлкен Ньюфаундленд қайраңынан солтүстік-шығыс бағыттағы Баренц түбегінене дейін созылады. 60 с.е. маңында батыс тармағы – Ирмингер ағысы бөлінеді. Солтүстік Атлант ағысы Ұлыбритания, Исландия жағалауларынан (Норвег ағысы) өтіп, шығысқа тармақ жасап (Нордкап ағысы) Шпицберген жағалауына қарай бағытталады. Жылд. 0,9 – 1,9 км/сағ. Суының орташа температурасы оңтүстігінде 15С, солтүстігінде 7С, тұздылығы 35,5‰-дей. Еуропа климатының ылғалды, жылы болуына ағыстың тигізетін әсері мол.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



 

Санат:Ағыстар