open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Матриархат

**Матриархат**, аналық ру (лат. *matrіs* — ана және грек. *arche* — билік, үстемдік) — алғашқы қауымдық құрылыстағы қоғамдық құрылымның бірі. Матриархат кейінгі палеолиттe (**б.з.б. 40 — 10-мыңжылдық аралығы**) қалыптаса бастаған. Матриархаттың дамуы қазіргі адамдардың (homo sapіens — саналы адам) қалыптасу кезеңімен сәйкес келеді. Матриархат рулық қауымдардың пайда болуына жағдай жасады. Ру қоғамдық ұйымның бір түрі ретінде қалыптасып, онда **әйелдер үстемдік жүргізді.** Қоғам өмірінде әйел үстемдігінің орнауы олардың дүниеге ұрпақ әкелудегі табиғи қызметіне, полигамия (көп некелік) қатынастарға және тұрмыс-тіршілік пен үй шаруасының ұйтқысы ретіндегі рөліне тікелей байланысты болды. **Матриархаттың негізгі белгілері:** 
* ұрпақтың тегі мен бастауы анадан есептеліп таратылды, 
* тұрмыста және қоғамдық өмірде әйелдер шешуші рөл атқарды,
* мүлікке мұрагер болды.
Матриархат неолит дәуірінің соңына қарай әлсірей бастады. Оған себеп болған өндірістік қатынастардағы сапалық өзгерістер: мал  және егін шаруашылығы, кен өндіру мен металл өңдеу (мыс, қалайы) ісінің қалыптаса бастауы болды. Бұл өндіріс салалары ер адамның күшін мейлінше қажет етті. Сонымен бірге осы кезеңде моногам. (дара некелік) қатынастар орнай бастады. Осы аталған қоғамдық үрдістер матриархаттың патриархатпен (аталық ру) алмасуына негіз болды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер


Қазақстан тарихы|Алғашқы қауым
Маулане Пайрауи

**Маулане Пайрауи**, Шаһ Мұхаммед ибн Хисам ад-дин Бұхари (т.-ө.ж.б.) – тарихшы. Негізгі еңбегі Жалис әл-Муштақин парсы тілінде жазылған. М. П. өмірі жайлы нақты деректер жоқ. Кей мәліметтерге қарағанда, Бұхарадан шыққан және ислам дінбасыларымен жақын болған. М. П. шығармасын естеліктермен, шәкірттерінің, дос-жарандарының әңгімелері негізінде жазған. Бұл еңбек қазақ халқының ортағасырлық тарихы үшін бағалы дерек көзі болып табылады.

 
## Дереккөздер
[«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9]], 6 том
## Сілтемелер
Маусымжан

**Маусымжан**– қазақтың халық биі. 

Музыкалық өлшемі 2/4.  Алғаш рет Қазақ мемлекеттік филармониясының би ансамблінде (қоюшы Ш.Жиенқұлова) қойылды. Бишілер әсем қимылмен сұлу қыздың көркін, нәзік сымбатын бейнелейді. Кейіннен жеке бишінің орындауында (қоюшы Ш.Жиенқұлова) да қойылды. “Маусымжан” биі көркемөнерпаздар үйірмелерінің репертуарынан тұрақты орын алған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қазақ билері
Кейіпкер

**Кейіпкер** – көркем шығармада суреттелетін оқиғаға қатысушы адам, әдеби образ. Әдебиетте адамның көркем бейнесін жасағанда, жазушы оның кескін-тұлғасын, іс-әрекетін, мінезін сол ортаның, дәуірдің өзгешеліктерін танытатын типтік сипаттарымен қатар өзінің басына ғана тән ерекшеліктерді де анық байқалатындай етіп суреттейді. Көркем бейненің типтік өзгешелігі қоғамдық өмірдің ішкі сырын, мәнін ашып беру үшін қандай қажет болса, оның даралық, жекелік сипат-белгілері адам тұлғасын, іс-әрекетін, мінез-құлқын көзге айқын елестету үшін, нақтылық қалпында көріп-білу үшін сондайлық қажет. Көркем бейнеге тән типтік және даралық сипат-ерекшеліктер – тұтас ұғым. Кейіпкердің іс-әрекетіндегі, мінезіндегі көптеген жекелік сипат-белгілер өзінің даралық, нақтылық қалпын сақтай отырып, типтік мағынаға да ие бола алады.  Кейіпкердің типтік бейнесін суреттеу үшін қоғамдық өмірді жан-жақты, терең зерттеп, білу шарт. Өйткені, көркем бейненің типтік қасиет-сипаты неғұрлым жоғары болған сайын, оның танымдық күші де соғұрлым арта түседі.  Кейіпкердің драмалық шығармада атқаратын міндеті басымырақ. Мұнда оқиға бастан-аяқ қатысушы персонаждардың айтқан сөздері (реплика) арқылы өрбиді. 
### Кейіпкер түрлері
Әр кейіпкердің көркем бейнесі оның өз сөзі арқылы ашылады. Көркем шығармада жан-жақты толық суреттелетін, негізгі тұлға басты  кейіпкер болады. Мыс., *“[[Абай жолы]]”* эпопеясындағы Абай бейнесі. Сонымен қатар, бір шығармадағы басты кейіпкер бірнеше болуы мүмкін. Мыс., М.Әуезовтің *“Айман – Шолпан”* пьесасында бірнеше кейіпкер бар, онда жеке біреуді басты кейіпкердеп көрсету мүмкін емес. 
Кейіпкердің тұлғасын, мінезін, іс-әрекетін суреттеу өзгешелігі әдебиетте, көркемөнерде қолданылатын әдіске сәйкес болады. Айталық, романтизм әдісі қолданылған шығармадағы кейіпкерлерді суреттеу тәсілі реалистік әдебиеттегі  кейіпкерді бейнелеу тәсілінен бөлек. Реализм әдісі әдебиет пен көркемөнер шығармасында кейіпкерлердің тұлғасын, мінез-әрекетін мейлінше шынайы суреттеуге мүмкіндік береді. Адам мінезін, тұлға бейнесін өзгерісті даму үстінде алып, өмірлік күрес-тартыспен ұштастырып көрсету – реалистік әдістің ең ұтымды жағы.

## Дереккөздер


Санат:Драматургия
Санат:Нарратология
Санат:Кейіпкерлер
Кекесін

**Кекесін**, ирония (грек. eіroneіa – жорта ойлау, алдау) – сөзді тура мағынасында айтылғандай қолдана отырып, оған қарама-қайшы мағына беру, сөйтіп, ойды жеңіл әзіл-қалжыңмен, зілсіз кекесінмен керісінше айту тәсілі.Қай сөздердің осылай астарлы мағынада, керісінше қолданылып отырғаны олардың айтылу қалпынан, ой желісінен, сөйлеу интонациясынан ап-айқын сезіліп отырады.Кекесін тәсілін қолданудың әсерлілігі жағымды, жылы сөздермен айта отырып жағымсыз мінез, іс-әрекеттерді көрсететін тапқырлық пен қарама-қайшы жайларды тартыстыру арқылы ойды жасырын түрде жеткізе білетін көркемдік шеберлікте. Мыс., *“Қайтсін, қолы тимепті, Өлеңші, әнші, есіл ер! Ала жаздай ән салсаң, Селкілде де, билей бер”*. Абайдың *“Шегіртке мен құмырсқа”* атты мысал өлеңіндегі осы бір шумақтағы *“қайтсін, қолы тимепті”* дегені алғашқы бір сәтте жаны ашып аяғандай көрінсе де, одан әрі бұл сөздері де, *“өлеңші, әнші, есіл ер”* деп мадақтауы да кекесін екені бірден аңғарылады да, *“селкілде де, билей бер”* деген тұста rекесіннің аяғы мінеу, шенеуге айналады. 

## Дереккөздер:
Кекілік

**Кекілік** () – тауықтәрізділер отрядына жататын құстар.

Салм. 400 – 500 г. Ересек Кекіліктің арқасы көкшіл сұр, қанатының жамылғы қауырсындары көкшіл теңбілді қызғылт сары. Қоңыр сары мойны мен шықшыты қара жолақпен көмкерілген, омырауы көкшіл сұр, бауырының қалған жері қоңыр сары, екі бүйірі ақ, бірақ қара, сары жалпақ жолақты. Кекілік Қазақстанда Жетісу (‘’Жоңғар’’) Алатауында, Қаратауда, Іле және Теріскей Алатауында, Сауыр, Тарбағатайда, Үстірт, Маңғыстауда тараған. Кекілік – ұяламаған уақытта топтанып жүреді, тұрғылықты құс. Жердегі не тас арасындағы шұқыршықтарға құрғақ шөп төсеп, 7 – 22 жұмыртқа салады. Өсімдік дәнін, жәндіктерді жейді. Кекіліктің еті дәмді, арнайы рұқсатпен ауланады.

Кекілік - орташа денелі тауық тұқымдастардың өкілі. Қара жолақпен жиектелген, ақ тамақты, екі бүйірі ақ және қара қиғаш жолақты, екі бүйірі ақ және қара қиғаш жолақты ашық өңді құс. Тұмсығы және аяғы  - ашық қызыл түсті. Ұялау кезеніңде кекіліктер көбінесе алға шағып тұрған тасқа немесе аласа жартасқа орнығып алып, « кеке-лік», « кеке-лік» деп сыңғырлай қайталап концерт береді.

## Мекені
Еуропаның оңтүстік шығыссында , Алдыңғы,   Орта және Кіші Азида өмір сүреді. Қазақстанда Маңғыстау және оңтүстік пен оңтүстік- шығыстың  барлық тауларында ұялайды. Теңіз деңгейінен 2500 метрге дейін жоғары тау етегінен құрғақ, тік беткейді ұнатады, оның үстіне әрі құрғақ, әрі ыстық жазда одан жоғарырақтан да кездесуі мүмкін.

## Өмір сүру дағдысы
Өсімдіктекті азықпен ( түбіршікпен, өркенмен, тұқымдармен, жидектермен ) қоректенеді, жазда бунақденелілерді сүйсініп жейді. Төсеніш төселген шұңқырда, жерде ұя салады. Салындыда 6-дан 24-ке дейін жұмыртқалар болады. Кекіліктің екі ұяда қатар ұялайтыны мәлім. Аналық екі ұяға жұмыртқа туып,  бір салындыда – өзі , екіншісінде аталығы  жұмыртқа басады. Соның салдарынан өрген балапандар қосылады да, жаздың соңында елу балапан ертіп жүрген топтарды жиі кездестіруге болады. Сірә, бұл қалың қарлы қыстан соң санын тез толықтыруға мүмкіндік беретін болар. Өйткені кекіліктер қарды тебіндеп қорек табуға мүмкіндігі болғандықтан, ашығып, көпшілігі өліп қалады. 
Кекіліктер аңшылардың ең сүйікті олжасы болып саналады.

## Аспаздық анықтама

### Қуырылған кекілік
Жүнін жулып, ішін тазартқан кекілік етін тұздайды және дәмін жақсарту үшін әр жеріне тұздалмаған мал майын тығыл, жіппен байлап қояды. Шұңғыл шойын табаға тоң майды (1—2 ас қасық) ерітіп алғаннан кейін, етті сонда қызыл күрең тартқанша қуырады. Осыдан кейін ұшаны ыстық духовкаға қояды да, оқтын-оқтын өзінен шыққан сөлін құймалап пісіреді. Ет әдетте 35—45 минутта әзір болады. Әзір болған ұшаны бірнеше бөлікке бөліп, ыдыстарға салады да, қуырғаңда шыққан майы мен сөлін үстіне құймалап, ақжелкен қосып дәмдендіреді. Санат, жібітілген бүлдірген, маринадталған жеміс-жидектерді  дастарқанға бөлек ыдысқа салып қояды.

## Дереккөздер
Мектеп энциклопедиясы "Құстар", Алматыкітап 2010, Автор: А.Ф. Ковшарь, В.А. Ковшарь

## Сыртқы сілтемелер
* Каменная куропатка или кеклик
* Кеклик

Санат:Тауықтәрізділер
Келсоқ

**Келсоқ** – ұлттық тағам. Тарыдан сөк жасалып, сөкті келіге салып үстіне аз ғана мөлшерде сүт, піскен немесе шикі қаймақ құяды да келсаппен түйеді. Әбден түйіліп болғанда сөк бөртіп, келсоқ дайын болады. Келінің ішінен қырып алып, дастарқанға қояды. Жас балаларға сыққан құрт сияқты береді.

## Дереккөздер:
Келіншекшөп

**Келіншекшөп**(*Chaetolіmon*) – қорғасыншөп тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қызылқұм (*[[Бетпақдала]]*), Түркістан, Қаратаудың тасты беткейлерінде, қызыл сазды, тастақ шөлдерде тікенді Келіншекшөп (*Chaetolіmon setіferum*) түрі өседі. Биіктігі 20 – 40 см, тамыры жуан, жапырақтары тамырын айнала қоршап, жертағандап орналасады. Олардың ішкі орамы (жазғысы) етжеңді, жалпақ, кейде дөңгелек жебе тәрізді, ал жазғытұрымғы жапырағының сыртқы орамы – жұмсақ, жұқа, тез қурап қалады. Гүлсидамдарының саны – 2 – 12, тік, сынғыш келеді. Гүлшоғыры – бір не екі гүлді масақ. Гүлінің күлтесі – ірі, желегі негізінен бос орналасады. Тек түбінде ғана біріккен, ақшыл қызғылт түсті. Тостағаншасының ұзындығы 12 – 14 мм, ені 1 – 1,5 мм, түтік тәрізді. Сәуір – маусымда гүлдейді, мамыр – маусымда жемістенеді.
*С. Арыстанғалиев*

## Сілтемелер


Санат:Қорғасыншөптер
Кельвин

**Кельвин** (К) – термодинамикалық температураның бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшеу бірлігі. Ол судың үштік нүктесі термодинамикалық температурасының 1/273,16 бөлігіне тең. 1968 жылға дейін Кельвин градусы (К) деп аталып келді. 1К=1°С.

## Дереккөздер:



Санат:Температура өлшем бірліктері
Кемпірауыз

200px|right
**Кемпірауыз** (*Клещи*) — дайындаманы қысыммен өңдеу кезінде қарпып ұстауға және орын ауыстыруға арналған қысқаш тәрізді теміршебер құралы.

## Түрлері
* Қысатын кемпірауыз (*Клещи зажимные*) — қысуға қолданылатын қысқыш.
* Бүкірейген кемпірауыз (*Клещи выгнутые*) — қарпығыш бөлімі бүкірейіп тұрған қысқыш.
* Қапсыра камтитын кемпірауыз (*Клещи охватывающие*) — қарпығыш бөлімі қысқанда қапсыра қамтитын қысқыш.
* Жазық ерінді кемпірауыз (*Клещи с плоскими губами*) — қарпығыш бөлімінің түрі жазық болатын қысқыш.
* Дөңгелек ерінді бойлық кемпірауыз (Клещи продольные с круглыми губами)
* Дөңгелек ерінді көлденең кемпірауыз (*Клещи поперечные с крулыми губами*)
* Шаршы ерінді бойлық кемпірауыз (*Клещи продольные с квадратными губами*)

нобай|солға|200px|
## Дереккөздер


Санат:Құралдар
Келес (өзен)

**Келес** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Қазығұрт, Келес аудандары арқылы ағып өтеді. Ұзындығы 241 км, су жиналатын алабының ауданы 3310 км2.
нобай|солға|200px|Келес өзені Көктерек ауылы (Сарыағаш ауданы) тұсында.      

## Бастауы
Бастауын Қаржантау жотасының батыс беткейі мен Қазығұрт тауынан бастау алып, Шардара бөгеніне құяды.
## Ағысы
Бастау алатын жерінен оңтүстік-батысқа қарай ағады. Қаратас ауылының тұсында оңтүстікке бұрылады.

## Гидрологиясы
Жоғары ағысындағы арнасы тар және тік жарлы келген, төменгі ағысындағы арнасы кең. Ірі салалары Көкпарсай, Қаржансай, Ұялысай, Ащықарабаусай, т.б. Суы тұщы. Қар және жер асты суымен толығады. Қапыланбек ауылы тұсындағы көп жылдық орташа су ағымы 5,9 м3/с шамасында. Өзен суы бау-бақша, егін суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы өзендері
Санат:Келес ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Келдібек хан

**Келдібек хан**  – Алтын Орда ханы. Жошы әулетінен шыққан, Батудың ұрпағы.

Муин әд-Дин Натанзидің *“Ескендір анонимі”* мен орыс жылнамаларында Келдібек хан Алтын Орда ханы Жәнібектің, ал *“Муизз әл-ансаб фи шаджарат салатин Моғұлда”* Жәнібектің баласы Ірінбектің ұлы делінеді. Кейбір шығыс авторлары мен орыс деректерінде Келдібек хан 1357 жылы Бердібектің қолынан қаза тапты деп көрсетілген. Алтын Ордадағы 1360 – 80 жылы *“дүрбелең жылдары”* Өзбек ханның жесірі, Жәнібектің шешесі Тайдула хатұн және оның жақтастары Сарай қаласында Келдібек ханның атымен басқа біреуді хан деп жариялады. Шығыс Дешті Қыпшақ аңыздарында ол адам жалған Келдібек хан деп аталды. Таққа отырғаннан кейін Келдібек хан Жошы әулетінен шыққан көптеген әмірлер мен билерді қырып-жойды. Нумизматикалық деректерге қарағанда һиджраның 762 – 63 ж. (1360 – 62) билік құрған. Низам әд-Дин Шами, Шараф әд-Дин Әли Йездидің мәліметтері және авторы белгісіз *“Шәджарат әл-атрак”* шығармасы бойынша, ол Бердібектен кейін және Наурыз ханға дейін билік жүргізген. Өтеміс қажының *“Шыңғыснамесінде”* Келдібек хан Бердібек қайтыс болған соң хан болған Қызыр хан тақтан қуылғаннан кейін билік басына келген. Орыс жылнамалары мен басқа да деректер бойынша, Келдібек хан Бердібек, Құлпа, Наурыз, Хызыр, Темір қожа, Орда-Шейх, Абдаллах сынды хандардан кейін, Мұратпен (Мурид, Мурут, Бурут) бір мезгілде билік жүргізген. Мұрат Келдібек хан қайтыс болғаннан кейін сарайда хан болған. Келдібек хан өзіне наразы әмірлердің қолынан қаза тапты. Келдібек хан тұсында Алтын Ордадағы экономикалық-саяси жағдай едәуір әлсіреді.

## Дереккөздер:


Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Жошы әулеті
Кендірліқиясай

**Кендірліқиясай** – Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы шөлді үстірт. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Маңғыстау түбегі мен Қарабұғазкөл шығанағы аралығында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 135 – 140 км-ге созылып жатыр, енді жері 90 км. 

## Жер бедері
Үстірт теңіз деңгейінен 100-120 м биіктікте, абсолюттік биіктігі 170 м. Өн бойында ойдым-ойдым қазаншұңқырлар (Базыгүрлі-Жазыгүрлі) кездеседі. Тұрақты ағынды өзендері жоқ.

## Геологиялық құрылымы
Кендірліқиясай негізінен плейстоцен дәуірінің сармат кезеңі әктасынан түзілген, шөлдік денудациядан мүжілген аласа таулар мен төбелер понт және меотис әктастарынан құралады.  

## Өсімдігі
Шөлдің сұр, сортаңды қоңыр топырағында көкбуын және сораң өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үстірттері
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Үстірт (Маңғыстау)
Кенегес

**Кенегес** Кенегес – қазақ, өзбек, қарақалпақ халықтарының құрамындағы тайпа. Ақтөбе облысының оңтүстігіндегі қазақтар арасында кенегес атты рулық топ бар. Олар өздерін шектінің назар руына жатқызады да, арғы аталарын қазіргі Қоңырат қаласы төңірегінен, қарақалпақтың кенегес тайпасынан шыққан деп санайды. Халық арасындағы аңызға қарағанда, кенегес бір кездерде маңғыт тайпасы құрамында болған. Олар осы уақытқа дейін сол маңғыттармен бірге араласып тұрады. Тарихи мәліметтер бойынша кенегес деген атау ғыл. жазбаларда алғаш рет 1428 ж. кездеседі. Бұл тайпа және оның билеушілері Әбілхайырды хан көтеріп, оның Орта Азияны жаулап алу жорығына белсене қатысқан. Кенегестер қарақалпақ және өзбек халықтарының құрамына сол кезде кірген болуы керек. 19 ғ-дың аяғында өзбек кенегестердің саны 35 мыңға жетіп, Қашқадария алабы мен Шаїрисябз төңірегін қоныстанған. Ал қарақалпақ кенегестердің саны 20 ғ-дың басында 8600-дей болған. Олар Янгыбазар мен Кегейлі болыстарын қоныстанған.Бұхар мен Ферғана қарақалпақтарының арасында да кенегестер ұшырасады. Қарақалпақ кенегестері 8 руға (араншы, тарақлы, ақтоғын, оймауыт, омыр, жобал, ноқыс, домбозақ); өзбек кенегес тері 5 руға (қайсаралы, тарақлы, ачамайлы, абақлы, чехут) бөлінеді. кенегестердің ру аттары Орта жүздегі керейлердің ру аттарына ұқсайды. Қарақалпақ кенегестердің таңбасы – Х (ашамай), яғни Орта жүз керейлерінің ашамайлы руының таңбасымен бірдей.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақ рулары
Санат:Қарақалпақ рулары
Кенеп

**Кенеп келесі мағыналарға ие:**
# Иірілген мақта жіптен, кендір мен зығыр талшықтарынан тоқылған мата. Үй ішінде төсеніш ретінде пайдаланылады;
# Кескіндеме салуға арналып, матадан керілген негіз. Мата тікелей кескіндемеге арналса да кенеп деп аталады. Кенепке сурет салу 17 ғ-дан кейін өріс алды. “Полотно” сөзі майлы бояумен салынған картина ұғымын да білдіреді.

## Дереккөздер
Сора (өсімдік)

**Сора** немесе **каннабис** (лат. Cannabіs) – сора тұқымдасына жататын бір жылдық талшықты өсімдік. Сораның шыққан жері – Орталық Азия. 

Оны б.з.б. 1-мыңжылдықта қолдан өсіре бастаған. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Негізінен, далалық алқаптар мен оңт. облыстардың таулы аймақтарында өсетін: екпе сорасы (C.satіva) және арамшөп сора немесе қарасораң (C. ruderalіs) бар. Олардың биікт. 50 – 150 см. сабағы жұмыр, жұмсақ, түкті. Жуандығы 8 – 30 мм. Жапырағы 3 – 7-ден бөлінген, ланцет тәрізді, жиегі араның тісі сияқты иректелген. Гүлдері қос жынысты, масақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бір тұқымды жаңғақша. Сораның талшығы мата, кенеп тоқуға, әр түрлі арқан, жіп есуге пайдаланылады. Дәнінен тағамдық, тех. май алынады, күнжарасы – құнды мал азығы. Сораны кейде әсемдік үшін де өсіреді. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсетін үнді сорасынан гашиш (марихуана) алынады; қ. Есірткі дақылдары.

## Дереккөздер:


Санат:Кенепшөптер
Кемпіршөп

right|thumb|Кемпіршөп‎**Кемпіршөп**(Acanthоlіmon) – қорғасыншөптер тұқымдасына жататын аласа бұталы не бұташықты өсімдік. Қазақстанда Қаратау, Кетпен тауларында, Талас Алатауында, Мойынқұмда, Бетпақдалада, Тарбағатайда, Күнгей Алатауы, Жетісу Алатауы (*[[Жоңғар Алатауы]]*), Іле Алатауларында, Шу-Іле тауында кездеседі. Тасты, тастақты, тұзды саздақты жерлер мен тау беткейлерінде өсетін 14 түрі бар, оның 6 түрі – эндемик. Кемпіршөптің биіктігі 7 – 40 см. Сабағын орай орналасқан жапырақтары ұзынша, үш қырлы, жұмырлау не жалпақ үшкір болып келеді. Ірі, қызыл, қызғылт, қарақошқыл, сирек ақ түсті гүлдері бір не көпгүлді масақ не қалқанша гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырақтары ойық шұңқыр тәрізді, күлтесі тостағаншасынан ұзындау. Аталығы – жіпшелі, аналығының мойны бос, жалаң болады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі ұзынша келген, ашылатын қақпақшасы болады, піскенде тостағанша жапырақшасымен бірге түседі. Титов кемпіршөбі (Acanthоlіmon tіtovіі), Тарбағатай кемпіршөбі (Acanthоlіmon tarbagataіcum) және Линчевский кемпіршөбі (Acanthоlіmon lіnczevskіі) – Кемпіршөптің өте сирек кездесетін, жылдан-жылға таралу аймағы азайып бара жатқан түрлері. Сондықтан олар қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. 
*С. Арыстанғалиев*

## Дереккөздер

200px
## Сілтемелер


Санат:Қорғасыншөптер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Кен комбайны

thumb|200px| right|

**Кен комбайны**, тау-кен комбайны – кентасты немесе бос жынысты массивтен қопарып алып, оны көлік құралына тиейтін жұмыстарды бір мезгілде атқаратын кешенді машина. Пайдалы кен қазуға арналған кен комбайны қазбалау комбайны, ал дайындық қазбаларын жүргізетін кен комбайны теспе комбайн деп аталады. Көмір қабатында үңгубет жасайтын, тілме қазбалар қазатын кен комбайны тілме комбайн деп аталады. Кен комбайны көмір өндірісінде, сондай-ақ, калий және ас тұзы, марганец, сирек металдар кенін қазуға пайдаланылады.Кен комбайны тілме машиналарды жетілдіру негізінде жасалды. Алғашқы кен комбайндары бұрынғы КСРО-да 1932 ж., Ұлыбританияда 1935 ж., Германияда 1938 ж. жасалды. Кен комбайны тау жыныстарын бұзуға және тиеуге арналған жұмыстық органдардан, жылжыту механизмінен, жетекші қозғалтқыштардан, беріліс механизмінен, басқару, т.б. тетіктер мен шаң басқыш, шаң ұстағыш құрылғылардан тұрады. Пайдалану мақсатына сәйкес теспе кен комбайны көмір (не басқа пайдалы кен) комбайны және бос тау жынысына арналған комбайн болып, ал қазба қимасының пішініне сәйкес кен комбайны тік төртбұрышты, трапеция, дөңгелек, т.б.; қазба бағытына байланысты горизонталь не көлбей орналасқан қазбалар үшін пайдаланылатын кен комбайны болып ажыратылады. Қазақстанда көмір өндірісінде алғаш кең қолдау тапқан теспе комбайн – ПК-2 және көлденең қимасы 8 – 12 м2 қазбаларға арналған ПК-3 комбайны. Кен қазу жылдамдығы жоғары, планетарлық механизммен жабдықталған “Қарағанды 7/15” комбайны тұңғыш рет Қазақстанда жасалды. Көмір қатпарының құлау бұрышы жайпақ (0 – 25), көлбеу (25 – 45) және тік (45 – 90) болуына байланысты кен комбайны кең алымды және тар алымды болып екіге бөлінеді. Кен комбайны штректе орналасқан жалпы басқару пульті арқылы қашықтан басқарылады. Кен қазатын және туннельдер жүргізетін комбайндар да болады. 

## Дереккөздер

Санат:Тау-кен өнеркәсібі
Санат:Машиналар
Кен қабаты

**Кен қабаты** – жер қойнауындағы кен байлықтарының орналасу қалпы, оның қалыңдығы мен ұзындығы және тереңге бойлау өлшемдері. Қазақстан аумағындағы кен қабатының пішіндері – қалыңдығы біркелкі қабат, линза және ұя тәрізді, штокверк, тарамдалған тамыр тәрізді болып кездеседі. Мыс., көне тау жыныстарының шөгуі нәтижесінде пайда болған Қарағанды көмірі, Жезқазған мыс кен орны біркелкі қабат (қалыңдығы 2 м-ден 30 м-ге дейін) түрінде; қалыңдығы 200 м-ге дейін жететін Екібастұз көмір кен орны ұя пішіндес; Қоңырат мыс кен орны тереңдігі 400 м штокверк секілді; Ақшатау полиметалл кен орны, Степняк алтын кен орны жер қойнауында тарамдалған тамыр тәрізді болып орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Геология
Кеніш

**Кеніш**–бір немесе бірнеше шахтадан (карьерден) және жер үстіндегі әр түрлі көмекші құрылымдардан тұратын белгілі бір кен орнын игеруге арналған кәсіпорын. Кен орнының карьер немесе шахтамен қазып алатын бөлігін кеніш немесе шахта алабы деп атайды. Кеніштегі өндіріс процестерінің негізгі түрлеріне: шахта не карьер ішінде кенді бұрғылау, қопару, кентас кесектерін ұсақтау, көлікке жеткізу, тиеу, кені алынған кеңістікті құлатпай ұстау, кентасты тасымалдау, жоғары  көтеру және оны сұрыптау; жер үстінде кентасты белгілі тәртіппен үйіп, оны тұтынушыларға (зауыт, кен байыту фабрикасына) тиеп жөнелту, пайдасыз тау жыныстарын үйіндіге төгу, т.б. жатады. Кеніштегі жұмыстардың қосалқы түрлеріне қазбаларды жөндеу, желдету; шахта (карьер) ішіндегі суды сыртқа шығару, электр қуатымен, ауамен және сумен қамтамасыз ету; адамдарды шахтаға түсіріп-шығару, кен сапасын, кен қазу процесін геологиялық және маркшейдерлік әдістермен бақылап отыру, т.б. жатады. Қазіргі кеніштер автоматты басқару, бақылау және байланыс техникасымен жабдықталған, өндіріс процестері толығымен механикаландырылған.

## Ішкі сілтемелер
*Шахта

## Сыртқы сілтемелер
*Шахта 
*Mining 

## Дереккөздер
Кеңгерес

**Кеңгерес** – ежелгі қаңлылардың, кангарлардың тайпалық одағы. Кей деректерде печенегтердің (*қыпшақтардың*) бір бөлігі еді деп те айтады. Көне түріктер бұл одақты құрушыларды Кеңгерес деп атаған. Кеңгерес немесе Канга б.з.б. 1-мыңжылдықтың ортасынан б.з.б. 4 ғасырна дейінгі шамада өмір сүріп, көне парсы деректерінде – «Авестада» кангха, қытай саяхатшысы *Чжон Ияньның* жазбаларында Кангюй делінген көне мемлекеттің атына байланысты қалыптасқан. Бұлар, негізінен, Әмудария мен Сырдария аралығында мекендеп, б.з. басында өздерінің шекарасын Талас өзеніне дейін кеңейтті. Ол кезде Сырдария өзені Канга делінген де, оның бойындағы жұртшылық кангарлар аталған. Бұрын заманда 4 ғасырда Канга яки Кангюй мемлекетін ақ ғұндар тайпалары жаулап алды. Бұлар Түрік қағандығының құрамына енді. Олардың түріктермен араласуы негізінде Кангар немесе Кеңгерес деген атпен жаңа тайпалар одағы қалыптасты. Бертін келе олар печенегтер деген атпен белгілі болды. Бұл тайпалардың бір бөлігі 9 ғасырға дейін оғыздардың қысымымен Жайықтың батысына ығысып, Каспий теңізі мен Қара теңізі жағалауларындағы кең даланы басып алды да, Византия және Киев Русімен дүркін-дүркін жауласып отырды. Мысалы, 972 жылғы соғыста олар Святослав жасағын күйрете жеңді. Жайықтың бер жағында қалған Кеңгерестер немесе печенегтер оғыздардың құрамына қосылды. Сырдария бойын қыпшақ тайпаларының жаулап алуына байланысты олардың бір бөлігі кангарлармен араласты да, жаңа ру – тайпалық бірлестік – қаңлылар одағы қалыптасты (қ. Қаңлы).
Кеңгерес – Кангар-Қаңлы ұрпақтары көптеген түркі тілдес халықтардың құрамында (*башқұрттарда қанли, қазақтарда қаңлы, өзбектер мен қарақалпақтарда қанглы тайпалары*) кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Тайпалар
Кеңжиде

**Кеңжиде** – тарихи аймақ. Арыс өзенінің орта ағысы мен Боралдай өзенінің бойында орналасқан. Кеңжиде өлкесі орта ғасырларда түркі тайпаларының қоныстанған мекені болған. Аймақтан 10 – 15 шаршы км аумағындағы 20 – 30-дан астам қала, қоныс, мекен-жайлардың жұрттары зерттелген. Олардың ішіндегі жазба деректерде **Усбаникет **деген атпен кездесетін қазіргі Жуантөбе қаласы бар. Аймақ оңтүстік жағында Исфиджабпен шектеседі. Кеңжидеде әлі де толық археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
## Сілтемелер


Санат:Түркістан облысы географиясы
Кеңүңгіртас

**Кеңүңгіртас** – Қаратаудағы карст құбылысынан пайда болған үңгір. 

## Географиялық орны
Жамбыл және Түркістан облыстарының шекарасымен ағатын Сүйіндік өзенінің сол жағасында. 

## Сипаты
Ұзындығы 30 м, ені 4 – 5,5 м, биіктігі 14 м. Үңгір ішінде үлкендігі әр түрлі бірнеше бүйірлік камералар (үңгір) және жолдар бар. Бұлар жер асты жарықтарынан шыққан күкірт қышқылды ерітінді сулардың шаюынан пайда болған. Қабырғалары үнемі дымқылданып тұрады. Үңгірде шіркей, маса болады, жарқанат, жабайы көгершін мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Түркістан облысы географиясы
Кепе

thumb|200px| right

**Кепе** – 1) жартылай жерден қазылған, қабырғалары, көбінесе, балшық не шымнан қаланып, төбесі қамыс немесе шөппен жабылған шағын лашық, жеркепе. Оның төбесін бұрын тегіс, кейін шатыр тәрізді етіп жапқан. Кепе, көбінесе, егін жинауға, шөп шабуға, даладағы жұмысқа барғандар күннің аптабынан, желдің өтінен, жауын-шашыннан қорғану үшін пана орнына пайдаланылған. 19 ғ-дың орта шенінен бастап жеркепе Жетісуда, Батыс Қазақстанда, әсіресе, Бөкей ордасында көптеп салынған; 2) Қой мен ешкінің ерте туып, ерте өсіп жетілген, союға жараған түрі.

## Дереккөздер:
Кепшік

thumb|right
**Кепшік** – қазақ халқының көне ұрмалы аспабы. Кепшікті тұтас ағаштан шауып жасаған. Кейінгі жетілдірілген түрлері тегенге ұқсас – дөңгелек шеңбер ағаш.
 Жасалу жолы :
 Иіліп жасалған ағаш шеңберге иленбеген мал терісін айналдыра қайыс баумен байлап бекітеді. Тері әбден кепкен соң шеңбер кенересіне тартып қаптайды. Кепшіктің іші қуыс, бір жағы ғана көн терімен қапталады. Даңғыра аспабынан айырмашылығы шанағының ішіне темір теңгешелер ілінбейді. Дыбысы шаңқылдаған ащы. Кепшікте ойнау саусақ буындарының ептілігі мен икемділігін қажет етеді. Ертеде Кепшікті қыз-келіншектер бидай суырып, сұлы ұшырып, тары тазалау үшін тұрмыстық мақсатта қолданып келген. Кейін келе оны би ырғақтарын сүйемелдеуге, ал бақсы-балгерлер зікір салып, ауруларға ем жасағанда өз әуендерін сүйемелдеуге қолданатын болған. Муз. мақсат үшін соқпалы құрал ретінде пайдалану ісі осы бақсылардың өз дауыстарын сүйемелдеп зікір салу әрекетінен туындаған. Түркі тектес халықтардың барлығына ортақ бұл аспаптың көне нұсқалары еліміздің бірқатар мұражайларында сақталып отыр. Кепшіктің тектес түрі өзбектерде – дойра, ұйғырларда – дап, түріктерде – табла деп аталады. Ұмытылған көне аспаптарды қалпына келтіріп, алғаш дыбыстаған, ұрмалы аспаптар тобына жатқызған – аспаптанушы Б.Сарыбаев. Қалпына келтірген шебер – Д.Шоқпарұлы. Кепшіктің түрлері Республикалық халық музыка аспаптары мұражайында сақтаулы тұр, ал жетілдіріліп жасалған нұсқалары фольклық ансамбльдерде қолданылуда.

## Дереккөздер



Санат:Қазақтың саз аспаптары
Кепілдік

**Кепілдік** – 
1) тұлғаның өзінің контрагенті алдындағы міндеттемелерін орындауы үшін кепілгер деп аталатын басқа бір тұлғаның құжат жүзінде 
рәсімделген кепілгерлігі. Мемлекеттік орган (мемлекеттік кепілдік), коммерциялық банк (банк кепілдігі), ірі кәсіпорын, т.б. кепілгер болуы мүмкін. Өзіне қатысты кепілдік берілген тұлға міндеттемелерін орындамаған жағдайда кепілгер бұл міндеттемелерді кепілдікте көрсетілген мерзімде орындауға міндетті. Халықар. саудада жүк жөнелтуші жүктің саны, сапасы, буып-түйілуі, таңбалануы, т.б. бойынша шағым-талаптардың бәрін өз мойнына алуға әзір екендігі жөнінде жүк тасымалдаушыға беретін кепілдікті хаттар кең таралған. Басқаша айтқанда жүк жөнелтуші жүк тасымалдаушыға жүктің таңбалары, салмағы, саны және сыртқы күйі туралы коносаментке енгізілген мәліметтердің дәл болмауы салдарынан келтірілген зиянды оған өтеу жөнінде кепілдік береді; 
2) сатушының (жеткізушінің) сатылатын (жеткізілетін) тауардың, көрсетілетін қызметтің сапасы үшін жауапкершілігі. Кепілдік, біріншіден, сатушының сатып алушыға сатып алу-сату шартының талаптарына сай келетін тауарды ұсынуға, ал шартта тауардың сапасы туралы талаптар жоқ болған жағдайда – мұндай тауардың пайдаланылу мақсатына жарамдысын ұсынуға міндеттілігін көздейді, екіншіден, сатушының немесе дайындаушының тауардың кепілдікті мерзім бойына жұмыс істеуін қамтамасыз етуге міндеттілігін көздейді. Сатып алушыға сапасы төмен тауар ұсынылған жағдайда ол сатушыдан: елеулі және жөндеуге келмейтін ақаулар анықталған жағдайда – сатып алу-сату шартының күшін жоюды немесе сапасыз тауардың ауыстырылуын; елеусіз және жөндеуге болатын ақаулар анықталғанда – сатып алу бағасын лайықтап азайтуды, тауардың кемістіктерін тиісті уақытта тегін жөндеп беруді, тауардың кемістіктерін жөндеуге жұмсаған өзінің шығынын өтеуді талап етуге құқылы.
## Кепілгердің кепіл болуы
Қайсыбір тұлғаның ақшалай немесе басқадай міндеттемелерді орындауына кепілгердің кепіл болуы.Міндеттеме орындалмай қалған жағдайда кепілгер жауап береді; Заңда немесе шартта көзделген міндеттеме, кепілгерлік. Борышқор міндеттемені толық немесе тиісті дәрежеде орындамаған жағдайда кепілдік берген қайсы бір тұлға (жеке немесе заңи тұлға) несиегерлердің алдында осы кепілдік бойынша толық немесе ішінара жауапты болады. Қазақстанда Комитетті банкілер несие тәртібін бұзған ұйымдарға несие беру кезінде пайдаланады.

## Жеке кепілдік
Қылмыстық құқықта — сенімге ие болған адамдардың олар сезіктінің немесе айыпталушының және олардың қылмыстық істі жүргізуші органның шақыруы бойынша келетіндігіне кепілдік беретіндігі туралы жазбаша міндеттемесінен тұрады. Кепілдік берушілердің саны екеуден кем болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Қаржы
Керн

**Керн**(нем. kern – өзек), тасбаған – құбырлы бұрғылау ұңғымасының үңгу бетінен алынатын кеннің немесе тау жынысының сынама үлгісі. Ол бұрғыланып жатқан тау жынысының физ., мех., геол. қасиеттері, кен сапасы, қоры, т.б. анықтауға мүмкіндік береді.
Кемпіртас

thumb|right|Кемпіртас. Қарасай қорганы. Жамбыл облысы
**Кемпіртас** – әдет-ғұрып, діни сенімдерге байланысты тастан мүсінделген адам пішіні, балбал тас. Қарпат таулары маңынан Моңғолияға дейінгі Еуропа мен Азия құрлығындағы жазықтарда, Қырым, Солтүстік *Кавказ* даласында кездеседі. Кемпіртас 4 топқа бөлінеді: 1) қола дәуіріндегі Кемпіртастар (б.з.б. 2-мыңжылдық) – бас жағына жұлдыздардың, етегіне адамның тұрпаты пішінделген, биікт. 2 – 4 м сын тастар; 2) Қара т. маңындағы сақ дәуіріндегі . Кемпіртастар 13 ғасырдағы Еуропа саяхатшысы В.Рубруктің дәлелдемесіне орай ғалымдар Кемпіртасты қыпшақтардың 11 – 12 ғасырлардағы мәдени мұрасына жатқызады. Ішінара алан мен хазар тайпаларынан (6 – 8 ғасырлар) қалған мұраға да санайды. Кемпіртасты ескі түркі жазуында «блбл», орхон жазуында «балбық» деп таңбалайды. Кемпіртас ұғымы ғылым мағынасында балбалдар мен мүсін тас түсінігін қоса қамтиды. Қазақстанда балбалдар, негізінен, Баянауыл маңында, мүсін тастар Атасу, Қарқаралы, Беғазы, Жылысбай, Жекешат пен Ерейментауда кездеседі.

## Дереккөздер
*Веселовский Н., Современное состояние вопроса о «каменных бабах» или «балбалах» Зап. Одесского общества истории и древностей», т. 32, 1915;
*Марғұлан Ә.Х., Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер, Ежелгі мәдениет куәлары, А., 1966. 

## Сыртқы сілтемелер
* Кемпіртас

Санат:Тарих
Керней

thumb|right|Кернейлер
**Керней** – қазақтың үрмелі музыкалық аспабы. Кернейді әскери жорықтарда атой шақырушы, хабар беруші ретінде, сондай-ақ, хандар мен әскер басыларын күтіп алу салтанаты кезінде қолданған. Керней аспабының ел арасында болғандығын белгілі аспаптанушы Б.Сарыбаев ең алғаш ғылыми негізде дәлелдеді. Керней әр түрлі көлемде жасалады. Жұмыр ағашты дәл ортасынан қақ бөліп, өзегін ойын шығарыл, іші тегістеліп тазартылады. Тегістеліп болған соң, біріне-бірі желімделінеді. Жұмырланып келген шанағынын сырты жылқы қылынан жасалған шашақпен әшекейленеді. Шашақ арнайы жасалған қайысқа бекітіледі. Ең алғаш Керней аспабын композитор И.Тілендиев "Қыз Жібек" фильміне қолданды. Дыбысы зор Керней Орта Азия халықтарында әскери музикалық аспабы ретінде тартылады. Әр халықтағы Кернейлердің үлгі-нұсқасы ұқсас болғанымен аталуы, жасалуы бөлек. Өзбектерде — карнай, ұйғырларда — супнай, най деп те аталады.

Халқымыздың кейбір аңыз-жырларында үрлеп ойналатын көне аспап—кернейдің аты аталады. XVIII—XIX ғасырлардағы этнографиялық еңбектерде керней жайындағы мэлімет әзірше табылмай отыр. Бұрынғы заманда кернейді де сырнай сияқты жорықтарда дабыл қағу үшін қолданған екен. Ертедегі дастандардың бірі «Қамбар батырда» былай делінген:

«Қараман қайраттанды көңілі тасып,
Хош болып, уақыты хадден асып.
Әскерге топ аттырып, керней қойды,
«Алам — деп,— Назым қызды болса нәсіп»

Түрлі аңыздарда үрлеп ойналатын әр қилы аспаптардың аты жиі кездеседі. Қылқобызшы Жаппас Қаламбаев ауылдан керней көргендігі жайында айта келіп былай дейді: 

«Ауылда бір қария бар еді, оның кәсібі күн батып кеш болысымен-ақ ауылдың іргесіндегі шағын төбенің басына шығады да кернейін аңырата тартып адамдарды өзіне шақырады. Содан кейін бір әңгіме-дүкен қүрады. Небір аңыз-жырлар, қызық-қызық ертегілер таң атқанша таусылмайтын».

Керней дегеніміз түйенің өңешіне өткізілген ұзын ағаш түтік. Музыкант оны жан-жағына бүрылып, қозғалып түрып ойнайды. 1974 жылы Балапан Әнесов біздің өтінішіміз бойынша үш тесікті керней жасады. Оның көлемі мынадай: ұзындығы — 710 мм, диаметрі — 32 мм. Ағаш түтік ұзына
бойына қақ жарылып, ал арасынан ауа шықпас үшін ол ішекке кигізілген. Бұл аспапты қайта жасап жетілдіру үшін алда көп жүмыс істеуге тура келеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың саз аспаптары
Кернеу

## Кернеу
:1) механикалық – материал деформацияланған кезде пайда болатын ішкі күштер; 
:2) электрлік электр тізбегінің не электр өрісінің екі нүктесі арасындағы потенциалдар айырмасы. Электрлік Кернеудің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшеу бірлігі – вольт.

### Кернеу бөлгіш
thumb|right|250px|Кернеу бөлгіш
*Кернеу бөлгіш*  — шығыс кернеуді (кіріс кернеумен салыстырғанда) төмендететін электрлік схема.

### Кернеу күшейткіші
*Кернеу күшейткіші*  — төменгі жиілікті тербеліс көзінен алынатын кернеуді қажетті шамаға дейін арттыратын күшейткіш.

Күшейткіш шығысындағы кернеудің орныққан мәнінің кірісіне берілген кернеуге катынасы күшейткіштің күшейту коэффициенті делінеді.

*К= U<sub>шығ</sub>/U<sub>кір</sub>*. Логарифмдік есептеу бойынша *K<sub>дб</sub> = 201 gU<sub>шығ</sub>/U<sub>кір</sub>= lg K*
Егер Күшейткіш бірнеше каскадтан тұрса, онда- оның күшейту коэффициенті оған кіретін барлық каскадтардың күшейту коэффициенттерінің көбейтіндісіне тең болады:

К = K1K2K3... Күшейткіштің схемаларын есептеу кезінде кернеу бойынша бастан-аяқ күшейту коэффициентін есептеуге тура келеді:

*К<sub>ск</sub> = U<sub>H</sub>/U<sub>ист</sub>*, мұндағы UH — күшейткіштің жүкке беретін кернеуі, Uист — дабыл көзінің электр қозғаушы күші.
thumb|200px|Кернеу тұрақтандырғышы

### Кернеу тұрақтандырғышы
*Кернеу тұрақтандырғышы*. Қоректендіру көзі немесе жүктеме кернеуінің өзгерісі кезінде әрдайым шығыстағы кернеудің тұрақтылығын қамтамасыз ететін құрылғы. Тұрақтандырғыштың электронды және феррорезонансты деп аталатын түрлері кең таралған.

## Дереккөздер


## Ұқсас тақырыптар
* Айнымалы кернеу 
* Айнымалы таңбалы кернеу 
* Аққыштық кернеуі 
* Беріктік шегінің кернеуі 
* Бұрау кернеуі 
* Ең басты кернеу 
* Жанама кернеу 
* Жаншу кернеуі 
* Иілу кернеуі 
* Қалдық кернеу 
* Контакты кернеу 
* Қалыпты (нормалды) кернеу 
* Қауіпті кернеуі 
* Қию кернеуі
* Нүктедегі кернеулі күй 
* Созылу кернеуі 
* Соққы кернеуі 
* Сығу кернеуі 
* Тангенциалды кернеу 
* Түйісу кернеулері 
* Шақтамалы кернеу 
* Ығысу кернеуі 
* Кернеу циклінің амплитудасы 
* Кернеу циклінің ассиметриялығы 
* Кернеу-деформация диаграммасы

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Физика
Санат:Тұрмыс
Санат:Физикалық шамалар
Кентас

**Кентас**, руда – құрамында металл немесе металдардың қосылыстары бар өнеркәсіптік пайдалануға жарамды минералдық шикізат. Кей жағдайда бейметалл шикізаттарды да кентас деп атайды. Мысалы, асбест, барит, графит, күкірт, т.б. Кентас бай және кедей Кентас болып бөлінеді, құрамына қарай мономинералды және полиминералды болады. Химиялық құрамына қарай силикатты, кремнийлі, тотықты, сульфидті, карбонатты және аралас кентас болады. Түпкілікті тау жыныстарындағы, магмалық, метаморфтық жыныстардағы кен шоғырларынан алынған кентас түпкілікті кентас деп, ал өзен, көл, мұхит құмдарынан алынған кен кенқайраңды кентас деп аталады. Кентас бітіміне қарай тұтас (массивті), жолақты, желілі, сеппелі, ұялы, ал құрылымына қарай біркелкі түйірлі, әр түрлі түйірлі, оолитті, порфирлі, жолақты-сәулелі, т.б. болып бөлінеді. Кейбір ірі кендердің кентастарының құрамы, сыйыстырушы жыныстары және түзілу жағдайларына қарай өзіне тән ерекшеліктері болады. Сондықтан кентастың типі осы кеннің немесе ауданның атымен аталады. Мысалы, полиметалл кентастары алтайлық, мырғалымсайлық, темір кентастары атасулық, асбест кентастары жітіқаралық, т.б. болып жіктеледі.
                                                                                                                                     
## Суреттер

Сурет:Banded iron formation.png|Темір кентасы
Сурет:ManganeseOreUSGOV.jpg|Марганец кентасы
Сурет:LeadOreUSGOV.jpg|Күміс кентасы
Сурет:GoldOreUSGOV.jpg|Алтын кентасы
Сурет:OreCartPachuca.JPG|Кентас тасыйтын арнайы арба 


## Дереккөздер

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Санат:Геология
Керсен

**Керсен** — ағаштан жасалған тегеш, шара, дөңгелек пішінді, ішіне бір қойдың еті тұтас сиятындай кең ыдыс. Жиегіне өрнек жүргізіп, қобылайды. 
Дәстүрлі ортада ең үлкен керсенді тай керсен деп атайды. Бұл шамамен бір тайдың еті сияды дегенді білдірсе керек.  Үлкен керсеннің екі жағында тұтқасы болады.
## Дереккөздер


Санат:Ыдыстар
Айсара Керімбекова

**Керімбекова Айсара**(15 маусым 1965, Алматы облысы Кеген ауданы Ақтасты ауылы) – самбодан халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1992), дзюдодан спорт шебері (1990), самбодан дүние жүзі чемпионатының күміс жүлдегері (Калининград, 1988), А.Харлампиев атындағы халықар. турнирдің екі мәрте жеңімпазы (Мәскеу, 1988, 1989), КСРО Кубогінің күміс жүлдегері (Александровск, 1989), КСРО халықтары спартакиадасының қола жүлдегері (Минск, 1991), Азия чемпионы (Владивосток, 1992), дүние жүзі чемпионатының күміс жүлдегері (Минск, 1992), Азия чемпионатының қола жүлдегері (Алматы, 1994, Бішкек, 1995), дзюдодан ТМД елдері чемпионатының күміс жүлдегері (Брянск, 1995). 1992 ж. еліміздің таңдаулы он спортшысы қатарына енді. Қазір Алматы қ-ндағы қазақ-араб колледжінде дәріс береді.

## Дереккөздер:



Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Қазақстан самбошылары
Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Санат:15 маусымда туғандар
Санат:Самбодан Азия чемпиондары
Керімберді хан

**Керімберді**, **Кәрімберді** ()  – Алтын Орда ханы (1412/13 – 1414/16), Тоқтамыс ханның  баласы.

15 ғасырдың бірінші ширегінде Алтын Орданың ыдырау процесі тереңдеп, ішкі және сыртқы саяси факторлардың әсерімен хандар жиі ауысып отырды. їижраның 815 жылы (1412/13) Керімберді Ұлы Литва князьдігімен жақындаса бастаған туған ағасы Жалал әд-Динді өлтіріп, хан тағына отырады. Керімберді сыртқы саясатта Мәскеу князьдігіне жылы шырай көрсете бастайды. Бұған қарсы Ұлы Литва князі Витовта Вильно қаласында Бессабулды хан етіп тағайындап, Сарайға қарсы жорыққа аттандырды. Шамамен 1415 жылдың соңында Керімберді Бессабулдың әскерін талқандап, оның өзін өлтіреді. Керімберді. Алтын Орданың ішкі саяси өміріндегі талас-тартыстарды тоқтата алмады. 1414 жылдың басында Тоқтамыс ханның басқа бір ұлы Кебек сарай төңкерісі нәтижесінде Керімберді ханды биліктен ығыстырып, таққа өзі келеді. Керімберді ханның одан кейінгі тағдыры және ұрпақтары туралы нақты дерек жоқ.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Кері пропорционал шамалар

**Кері пропорционал шамалар**– біреуі қанша рет артқанда (кемігенде) екіншісі сонша рет кемитіндей (артатындай) болып байланысқан екі шама. 

Мысалы, х және у шамалары Кері пропорционал шамалар ретінде мынадай қатынас арқылы байланысқан: *ху=к* (яғни х=к/у және у=к/х), мұндағы к – тұрақты сан.

**Кері пропорционал шамалар** - көбейтінділері тұрақты болатын шамалар.

## Дереккөздер:


Санат:Математикалық талдау
Кері сандар

**Кері Сандар**, өзара кері сандар – көбейтіндісі 1-ге тең екі сан. Мыс., 4 және ;  және ; 1+і және . Нөлдің (жалғыз ғана сан) кері саны болмайды.

## Дереккөздер:
Керімағаш

**Керімағаш** — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Қоңырөлең ауылдық округіне қарасты елді мекен, шипалы сумен емдейтін бальнеологиялық шипажай.

### Географиялық орны
Алматы облысы Іле өзенінің аңғарында, Жаркент қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 24 км−дей жерде орналасқан. 

### Климаты
Климаты континенттік. Жазы – ыстық, күн сәулесі түсетін шуақты күндері мол. Күзі көктемнен гөрі жылырақ әрі ұзақ. Қысы қоңыржай суық, тұрақты қар жамылғысы болмайды. Шипажай өнеркәсіптік нысандардан қашық болғандықтан ауасы таза. «Керімағаш» маңайындағы бұта аралас құм төбелерді мекендейтін қоян, қырғауыл, доңыз, тағы басқа жануарлар оған ерекше көрік беріп, микроклимат қалыптастырады. 

### Сипаты
«Керімағаш» санаторийі 1990 жылы ашылған. 60 орны бар (2009). Жыл бойы жұмыс істейді. Мұнда қан айналу жүйесі, тыныс алу органдары, ас қорыту жүйесі, қозғалыс-қимыл мүшелері, жүйке жүйесі, тері, уролог, гинеколог, тіс ауруларын, сондай-ақ ауыр металдармен уланған адамдарды емдейді. Ем ретінде әлсіз минералданған, сілтілігі аз, сульфат-хлоридті, натрий-кремнийлі, құрамы фторға бай гипертермальды су пайдаланылады. Минералды суының құрамы осындай шипажай тек Болгарияда ғана бар. Шипажай ғимараттарында 1–4 адамдық бөлмелер, бильярд және бейнезал бар, сондай-ақ асхана, кітапхана, кинотеатр, дүкен жұмыс істейді. Демалушыларға минералды суы бар ванна, бассейні бар душ-сауна, физиотерапиялық емшара (процедура), массаж, тағы басқа қызметтері көрсетіледі.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Кесе

[thumb|right|200px|Фарфор кесе. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан. Қазақтың ұлттық ою-өрнектерімен өрнектелген. Биіктігі 27,5 см, диаметрі 13 см.]]
**Кесе** — күйдірілген саздан жасалған шұңғыл ыдыс. Кесенің кішкене түрін – шай ішуге, үлкен түрін қымыз, сусын, сорпа ішуге пайдаланады. 

## Кесе атаулары және материалдары
thumb|right|200px|Фарфор кесе. ҚР ҰМ қорынан. Кесенің ішкі ернеуі жезбен жиектелсе, ал сырты мүйіз өрнегімен өрнектелген. Биіктігі 6,5 см, диаметрі 11 см.
Дәстүрлі ортада ыдыс-аяқтардың барлығы ағаштан, қыштан жасалған. Кейде кеселер сауда жолдары арқылы келген. Мәселен, тұрмыста Қытайда жасалған фарфор кеселер де қолданылған. Ондай кесені кәрден немесе кәрлен кесе деп те атаған. Аталмыш кесені материалына қарай қыш кесе, сапал, тасаяқ, тастабақ деп атаған. Бірсыпыра аймақта сапал сөзі балшықтан жасалған ыдыстардың жалпы атауы ретінде қолданылады. Қырғыз, өзбек тілдерінде де балшықтан күйдіріп жасаған ыдысты сапал дейді. Қазақ жерінде балшықтан күйдіріп ыдыс жасау ісі, ерте замандардан бері бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Мәселен, VII және IX ғасырдағы шеберлер қыш ыдыстарға металл өңін беріп жасаған, ал IX-XIII ғасырда түрлі ою-өрнектермен сәндеуді үйренген. Оны археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған қыш кесе, құмыра тәрізді бұйымдар айқындап береді.  

Форфор, фаянстан жасалатын қыш ыдыстар, оның ішінде кеселер ХХ ғасырдан бастап Қазақстан зауыттарында өндірістік тәсілмен көптеп шығарылатын болды.

## Әдебиет
* Орта ғасырдағы Отырар керамикасы. Алматы: Өнер, 1991;
* Қазақ тілінің аймақтық сөздігі. Алматы: Арыс, 2005;

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыстық заттар
Санат:Ыдыстар
Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қолөнер
Кесене

thumb|300px| right|Есім хан кесенесі
**Кесене** — 1) қабір, бейіт, зират, мола басына салынған күмбезді мәдени-тарихи ескерткіш; 2) түркі халықтары үйді, қоныс-тұрақтарды, төбесі жабылған құрылыстарды да кесене деп атаған. Сөз этимологиясына сүйенсек, ортағасырлық қыпшақтар – кезене, малқар мен қарашайлар – кешене, қырғыздар касана, қабардалықтар – чамана, ингуштар мен шешендер – каши деген. Қазіргі түріктер сәнді-салтанатты оңаша үйлер мен сарайларды “kaкane” дейді.

## Дереккөздер



Санат:Археологиялық ескерткіштер
Кескіш

**Кескіш** () екі мағына білдіреді:
* Кескіш (шоқжұлдыз)
* Кескіш құрал
Кеспек

**Кеспек**– ыдыс; бөшке. Қайың, емен, терек, жөке ағаштарынан құрастырып жасалады. Кеспектің күбіден айырмашылығы – бүйірлері шығыңқы әрі көлемді келеді.

## Дереккөздер



Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Кестежусан

**Кестежусан** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Жер шарында кең тараған. Еуразия мен Солтүстік Африкада кездесетін 100-ге жуық түрі белгілі Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, шалғындарда, орманды жерлер мен бұталар арасында өсетін 19 түрі бар. Биіктігі 3 – 100 см, тік сабақты өсімдіктер. Жиегі тілімденген, кейде тұтас табақты жапырақтары кезектесіп келеді. Себет гүлдері жеке немесе шоғырланып (2 – 40) қалқаншалы немесе сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Гүлтұғыры дөңес кейде тегіс, жалаң болады. Тілше тәрізді гүлдерінің желегі ақ, қызғылт, ал түтікше гүлдерінің күлтелері сары түсті келеді. Маусым айынан қыркүйекке дейін гүлдеп, жемістенеді. Тұқымдары ұзынша келген, сырты жалаң болады. Кестежусанның кейбір түрлерінен (мысалы, қызғылт Кестежусан немесе парсы түймедағы, тағы басқа) адам мен жануарлар паразитіне қарсы қолданылатын инсектицидті зат – пиретрин алынады. Кестежусанның гүлдері әдемі болғандықтан, көбінесе әсемдік үшін өсіріледі. Кестежусанның реликті түрі – Келлер кестежусаны қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Кете Жүсіп Ешниязұлы

**Кете Жүсіп Ешниязұлы** (1871, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы – 1937) – ақын, әнші. Әкесі Ешнияз Сал Жөнелдікұлы (1834 – 1902) белгілі айтыс ақыны, әнші болған. Алшын тайпасының негізін құрайтын Әлімұлы бірлестігінен тарайтын Кете руынан шыққан.

А.Затаевич “Қазақтың 1000 әні” атты жинағында (Орынбор, 1925) Ешнияздың алты әнін жариялаған. Әке өнегесін жалғастырған Кете Жүсіпон төрт жасынан жыр айтып, ән салды. Өлеңді жазып та, суырып салып та шығарады. Шәкей сал, Ырысты қыз, Қалыш келіншек, Қаңлы Жүсіп, Құлназар, т.б. сыр бойының ақындарымен айтысы, “Шаїзада” (1911), “Сұр мерген” (1915) атты дастандары бар. Кете Жүсіпкеңестік кезеңде де көптеген шығармалармен бірге “Барымта” (1923), “Өткен заман” (1925) атты поэмаларын жазды. Оның өлеңдері (“Бүркіттің сыны”, “Әлеумет келді жиналып”, “Өсиет”, “Білімді туған артық перизатым”) шымыр ұйқастарымен, тақырып ауқымдылығымен, тәрбиелік мәнімен құнды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1871 жылы туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Кетқода

**Кетқода**, кедхуда (парс. сөзбе-сөз “үй әміршісі”, “үй иесі”) – орта ғасырларда Иран мен Орт. Азияда қолданылған лауазым, қауым басшысы. Кетқода Иранда, Орта Азияда және Оңт. Қазақстанда 15 – 18 ғ-ларға дейін ауыл ақсақалын (кадхуда-йи дих) және қала аймағының ақсақалын (*кадхуда йи махала*) атау үшін қолданылды. Ауылдағы Кетқодалар жиналыста ауыл байларынан сайланды. Бірақ оларды жергілікті әкімш. органы – диуан немесе ықпалды ақсүйектер бекітті. Кетқода  лауазымы атадан балаға ауысып отырды. Қызмет сатысында Кетқода раистан (болыс немесе ауыл старшыны) кейінгі дәрежеде болды. 

## Дереккөздер:



Санат:Қазақ салт-дәстүрлері