open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кеңістік

**Кеңістік** — философия, математика және физика секілді салаларды пайдаланылатын күрделі ұғым.
Күнделікті өмірде іс-қимыл алаңы, барлық нәрселерді қамтитын ортақ ыдыс, әлдебір жүйе жай-жапсары сезініп түсініледі.
Мысалы ғарышты жиі ғарыштық кеңістік деп атайды.

## Математика

Математикада «кеңістік» сөзі көптеген күрделі ұғымдарды сиппатуда қолданылады.
Дөрекілеп айтса, кеңістік әлдебір *қосымша құрылымы* бар жиын болып табылады. Осы қосымша құрылымға байланысты кеңістік элементі «нүкте», «вектор», «оқиға» т.б. атануы мүмкін. Кеңістік ішжиыны егер кеңістік құрылымы осы ішжиында дәл сондай құрылым шығарса ол «**ішкеңістік**» деп аталады (дәл анықтамасы кеңістік түріне байланысты).

## Үлгілер

*	Аффиндық кеңістік
*	Банах кеңістігі
*	Ықтималдық кеңістік 
*	Гильберттік кеңістік 
*	Евклид кеңістігі 
*	Норма кеңістігі 
*	Сызықтық кеңістік  (векторлық кеңістік )
*	Метрикалық кеңістік 
*	Топологиялық кеңістік

## Физика

Физикада кеңістік деп біз субьективті түрде барлық физикалық оқиғалар мен нәрселер “ыдысы” деп түсінетін, солардың іс-әрекеттері орын алатын “алаңды” айтады.
Физикада жиі көпөлшемді кеңістік – мысалы, күрделі жүйе қалпы бір нүкте арқылы сипатталатын фазалы кеңістік деген ұғым кездеседі. Осындай кеңістіктер — кәдімгі “біздің өмірлік” үшөлшемді кеңістікте есептерді тұжырымдап шығара алу үшін пайдаланатын жәй ғана абстракцииялар.
Салыстырмалы теориясында кеңістік - кеңістік-уақыт бүтін жүйесінің бір көрінісі ғана, ал жеке кеңістік, не уақытқа бөлу берілген санақ жүйесіне байланысты.
Физиканың көп салаларында физикалық кеңістік қасиеттерінің өзі (өлшемі, шексіздігі және т.б.) затты нәрселердің бар жоғына байланысты емес. Жалпы салыстырмалы теориясында затты денелер кеңістік қасиеттерін өзгертетін болып шықты, дәлірек айтса кеңістік-уақытты өзгертеді - оны «қисайтады».
Мысалдар:

* Фазалық кеңістік

## Психология / Лингвистика

*	Семантикалық / Мағыналық кеңістік
*	Кеңістіктің лингвистикалық формулалары

## Фантастика

Фантастикеада (қиял-ғажайып әлемінде) толық сенімді тәржімелері болмайтын «параллель кеңістіктер», «гиперкеңістік», «субкеңістік» ұғымдары кездеседі.

Санат:Кеңістік
Қазақ Кеңес энциклопедиясы

300px|thumb|right|Қазақ Кеңес энциклопедиясы
нобай|оңға|Қосымша том
**Қазақ кеңес энциклопедиясы** (немесе **Қазақ совет энциклопедиясы**) — алғашқы әрі ең ірі қазақ тіліндегі әмбебап энциклопедия.

Қазақ КСР ғылым академиясы құрастырған энциклопедия 1972—1978 жылдары 12 томы басылып шығады. Анықтамалық томы да бар (қазақшасы – 1980, орысшасы – 1981). 1985 жылғы қысқа төрттомдық қазақ және орыс тілдеріндегі «Қазақ КСР» энциклопедиясына негіз болады (1989 жылға дейін шықты).

Бас редакторы — академик М.Қ. Қаратаев.

Қосымша 13-том әліпбилік пәндік-есім корсеткішіне арналған (1982). Тұңғыш әмбебап энциклопедияда қазақ халқының ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейінгі тарихи жолын, Қазақ КСР-ның құрылу және тарихи қалыптасу кезеңдерін, экономика, ғылым, мәдениет пен әдебиет саласындағы табыстарын, туыскан халықтардың, соц. елдердің достығы мен ынтымағын көрсететін материалдар мен құнды деректер жинақталған.

Қазақ жерінің жануарлар дүниесі мен өсімдіктер әлемі, табиғи байлықтары кең қамтылған. Республиканың өндіріс орындары, кеніштер, қалалар мен ауылдар, оқу ордалары мен мәдени мекемелер, ұжымдык, кеңестік шаруашылықтар тарихы мен соңғы жетістіктері туралы мол мағлұматтар бар. Халықтың ардақты ұлдары, батырлары мен ғалымдары, өнер қайраткерлері жайында өмірбаяндық деректер келтірілген. Бұл күрделі еңбекті әзірлеуге республика ғана емес, Мәскеу, Санкт-Петербург, Киев, одақтас республикалар ғалымдары мен зиялы қауымы, ғылым мен мәдениет орталықтары кеңінен тартылған.

Көрнекті ғылым қайраткерлері - академиктер: У.М. Ахмедсафин, О.А. Байқоңыров, С.Б. Бәйішев, Т.Б. Дарқанбаев, Ә.Х. Марғұлан, т.б. ғалымдар мақалалар жазған. Энциклопедияның 8 мың- нан астам авторының ішінде 313 ғылым докт., 4 мың ғылым канд. бар. Жалпы есептегенде "ҚСЭ-ның" 12 томына 48931 мақала енгізілген. Энциклопедия түрлі-түсті карталармен, диаграмма-кестелермен, сұлбалармен жабдықталып, портреттермен және фотосуреттермен көркемделген.
Әрбір томдардың бет саны:
* Бірінші – 648.
* Екінші – 642.
* Үшінші – 624.
* Төртінші – 672.
* Бесінші – 656.
* Алтыншы – 640.
* Жетінші – 648.
* Сегізінші – 664.
* Тоғызыншы – 640.
* Оныншы – 648.
* Он бірінші – 632.
* Он екінші – 600.
* Он үшінші (қосымша) – 752.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақша энциклопедиялар
Осака университеті

, немесе  — ең ірі Жапония жоғарғы оқу орындарының бірі. Осака префектурасында орналасқан.
 
1869 ж. негізделіп, 1931 ж. Осака Императорлық Университеті ретінде ресми түрде университет дәрежесі берілген. Университет Осака префектурасының Тоёнака, Суйта, Мино қалалары мен Осака қаласының Наканосима аймағында — барлығы 4 кампуста жайғасқан. Студенттердің саны бойынша, Жапониядағы мемлекеттік университеттердің ең ірісі болып табылады.

## Құрылымы
Университет 11 факультеттен тұрады:
* Әдеби факультет (文学部) 
* Гуманитарлық ғылымдар факультеті (人間科学部) 
* Шет тілдер факультеті (外国語学部) 
* Заң факультеті (法学部)
* Экономика факультеті (経済学部) 
* Ғылым факультеті (理学部)
* Медицина факультеті (医学部) 
* Стоматология факультеті (歯学部) 
* Фармацевтика факультеті (薬学部) 
* Инженерлік факультет (工学部)
* Инженерлік ғылымдар факультеті (基礎工学部) 

## Атақты тұлғалары
*Хидеки Юкава — Нобель сыйлығының лауреаты
*Осаму Тедзука — белгілі жапон мангакасы және аниматоры
*Акио Морита — Sony корпорациясының негіздеушілерінің бірі
*Осаму Хаяиси — медицинадан Вульф сыйлығының лауреаты
*Хейзо Такенака — экономист, Коидзумидің министирлер кабинетінің мүшесі

## Сыртқы сілтемелер
* Осака университетінің ресми торабы (ағыл.)
* Сан-Фрациско орталығының ресми торабы (ағыл.) 
* Гронинген орталығының ресми торабы (ағыл.) 

## Дереккөздер

Санат:Жапония университеттері
Санат:1869 жылы құрылғандар
Санат:1869 жылы құрылған оқу орындары
Құрлық

[thumb|300px|Түрлі құрлықтарды көрсететін анимациялық, түспен кодталған карта. [Құрлық#Құрлықтардың бөлінуі|Конвенциясы мен моделіне байланысты, кейбір континенттер шоғырландырылған немесе кішірек құрлықтарға бөлінген болуы мүмкін: мысалы, Еуразия жиі Еуропа мен Азияға (қызыл реңктер) бөлінеді, ал Солтүстік және Оңтүстік Америка, кейде бір Американдық құрлық (жасыл реңктері) ретінде танылады.]]

**Құрлық**, материк, континент — жер қабығының дүниежүзілік мұхит деңгейінен көтеріңкі ірі бөлігі. Оның шеткі аймақтары мұхит деңгейінен төменде жатыр (қ. Құрлықтық беткей). Құрлықтың жалпы аумағы 149,1 млн. км² немесе жалпы жер шарының 29,2%-ын алады. Солтүстік жарты шардың 39%-ын, оңтүстік жарты шардың 19%-ын құрайды. Қазіргі геологиялық дәуірде ол 6 континенттен — Аустралия, Антарктида, Африка, Еуразия, Оңтүстік Америка және Солтүстік Америкадан тұрады. Құрлықтың 36%-ы таулы, 64%-ы жазық. Құрлық астындағы жер қабығының қалыңдығы 25-тен 75 км-ге дейін жетеді. Ішкі континенттік және шеткі континенттік құрылымдардан тұрады. Біріншісіне көне және жас платформаларда дамыған жазық өңірлер және геосинклиналдық қатпарлы облыстарда пайда болған таулы құрылымдар жатады. Екінші типтік құрылымдарға континенттердің су астындағы тегістелген жалғасы (қайраң, беткей), пассивті жиегі (атланттық) және кезектесе орналасқан қайраңдық, беткей, терең қазаншұңқырлар, шұңғымалар, мұхиттың қарқынды дамыған арал доғаларының (Тынық мұхиттың) шеткі аймақтары жатады. Құрлықтар ұзақ уақытты қамтитын эволюциялық дамудың нәтижесінде пайда болған гетерогенді дене саналады, ол фиксизм теориясы бойынша геосинклиналдардың дамуы барысында ертедегі ядролардың бірігіп ұлғаюы нәтижесінде пайда болған. Мобилизм теориясы бойынша, қазіргі құрлықтар бір уақыттарда бүтін болған Пангея континенті бөлшектеніп, алдымен Лавразияға және Гондванаға бөлінген. Құрлықтардың нобайы мұхиттардың ашылуынан және литосфералық плиталардың соқтығысуынан өзгеріп отырған.
## Құрлықтар саны




## Құрлықтар аумағы мен жұрты
thumb|300px|Халық саны және жер көлемін салыстыру

## Жоғалған құрлықтар
* Лауразия
* Гондуана

## Әлем бұрыштары
* Аустралия (+ Океания)
* Антарктида
* Африка
* Еуропа
* Азия
* Америкалар (Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка, Жаңа Әлем)

Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары Панама мойнағымен қосылған. Сонымен қатар Жердегі құрлықтарды әлем бұрыштарына бөліп айту қалыптасқан. Бұл Жағрапиялық ашылымдар дәуірінде пайда бола бастады, яғни әр жаңа жер, сол кезде айтқандай — әлем бұрышын мұхитсаяхатшылары ашқан сайын.

Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтық ажыратуға қарағанда бір әлем бұрышы боп есептеледі, ал әлемнің екі бұрышы боп есептелетін Еуропа мен Азия бір құрлықта — Еуразияда орналасқан. Еуропа мен Азия шекарасы Орал таулары, содан Каспий теңізіне дейін Жем өзені бойымен, Құма мен Маныш өзендерімен Дон өзені сағасына дейін, ары қарай Қара теңіз бен Жерорта теңіздері арқылы өтеді.

## Түсініктемелер


## Дереккөздер


Санат:География
IPTV

**IPTV** ( — *теледидар интернет хаттамасы*) — трипл-плэй ( — *үшқырлы орындау*) мультисервистік желі шеңберінде толықтай интерактивті қызмет көрсетуге көшкен технология.

## Тарихы

## Технология негіздері
IPTV технологиясы IP желілерде келесі хаттама негіздерінде қызмет атқарады:
* HTTP — әрекеттесу қызметтерді ұйымдастыру үшін (мысалы, пайдаланушы мәзірі т.б.);
* RTSP — хабар тарату ағындарын меңгеру үшін;
* RTP — ағындық видеоны тарату үшін;
* IGMP — кең түрде хабарлауды (multicast) меңгеру үшін.

Видео, MPEG-2 не H.264/MPEG-4 AVC қысуды пайдаланып,  MPEG-TS пішінімен таратылады. Әдетте IPTV-ге арналған ағын 4 MB/s жылдамдығын алады.

## Артықшылықтары
Үйіңізге аталған қызмет түрін орнату арқылы сіз төмендегідей мүмкіндіктерге қол жеткізесіз:
* қалаған фильміңізге, арналарда жүріп жатқан бағдарламаларға сұрау жасап, қалаған уақытта көре аласыз,оларды сақтап алуға болады; -арнайы құрылғы арқылы ұялы телефон, компьютер т.б арқылы басқаруға мүмкіндік бар;
* тікелей эфирде болып жатқан бағдарламаның ұнаған жерлерін қайталап көруге болады;
* интерактивті қызмет яғни, тұтынушы мен қызмет көрсетуші арасындағы байланыс, немесе тұтынушылар арасындағы өзара байланыс. Мәселен, сіз бейнетаспа түсірсеңіз, оны көрермендердің назарына ұсына аласыз т.б;

Сонымен қатар мамандар интернетке де жол бар, алайда сайттарды аралаумен шектелесіз дегенді айтады. Бірақ электронды поштаңызды тексеріп, чаттарға кіруге болады екен. Мұнан басқа жаңа қызмет түрі түрлі ойындар, радиобайланыс, анықтамалық ақпараттар, қала, облыс, елдер, дүниежүзінің картасы, ұшақтар мен пойыздардың жүру кестесі, валюталар бағамы, ауа-райы мәліметі секілді қосымша қызметтер көрсете алады екен.

## IPTV Қазақстанда
ІР жаңа телеарна қызметінің Қазақстан нарығында пайда болғанына көп болған жоқ. Мамандардың айтуынша, ол дәстүрлі серіктік және кабельді телеарнаның болашақтағы алмастырушысы болмақ. Жаңа қызмет түрінің бағасы 400 теңгеден 2000 теңге аралығында, дегенмен ол арналар санына байланысты. Сондай-ақ, арналар санында шек жоқ, 30 дан 100-ге дейін немесе одан да көп. Әзірше, бұл қызмет түріне Қазақстан тұрғындары аса қызығушылық танытып отырмаса да мамандар бірте-бірте серіктік және кабельді телеарна қызметін басып озатынына сенімді.

2008 ж. маусым айынан бастап Астана қаласында «Қазақтелеком» компаниясы ADSL арқылы IPTV таратуды сынап бастады. Ал, 2009 ж. ақпан айынан Астанада, қараша айынан Алматыда, 2010 ж. басынан облыс орталықтарында да iD TV брэндімен пайдақорлық өткізуін бастады. Негізгі дестесіне 56 арна кіріп 1275 теңге тұрады. Қосымша дестелерімен бірге не барлығы 91 арна. Бейне ағынында H.264/MPEG-4 AVC қысылған кодтауы пайдаланылады.
## Сыртқы сілтемелер

iD TV интерактивтік теледидары - Сенің дербес теледидарың 

Санат:Интернет
Санат:Технология
Қазақстан елтаңбасы

**Қазақстан Республикасының Мемлекеттік елтаңбасы** — Қазақстан Республикасының негiзгi мемлекеттiк рәмiздерiнiң бiрi, әрі елтаңбасы.

1992 жылғы 4 маусымда қабылданған. Қазақстан Республикасы Президентiнiң «Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк рәмiздерi туралы» конституциялық заң күшi бар Жарлығымен (1996 жылғы 24 қаңтар) белгiленген. 2024 жылғы наурызда президент Тоқаев елтаңба дизайнының жуырда өзгеретінін және жаңа дизайнның байқау арқылы таңдалатынын айтты.

## Суреттемесі
Рәмiздiк тұрғыдан Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбаның негiзi — шаңырақ. Ол — елтаңбаның жүрегi. Шаңырақ — мемлекеттiң түп-негiзi — отбасының бейнесi. Шаңырақ — Күн шеңберi. Айналған Күн шеңберiнiң қозғалыстағы суретi iспеттi, Шаңырақ — киiз үйдiң күмбезi көшпелi түркiлер үшiн үйдiң, ошақтың, отбасының бейнесi.

Түндік — таза көк аспанын бейнелейді. Үш-санды айқыш-ұйқыш келген күлдреуіштер қазақтың үш жүздін бірлігі бекемдігін көрсетеді. 

Шаңырақтан шыққан уықтар күн арайларын еске салады.

Бес бұрышты жұлдыз елтаңбаның тәжi iспеттi. Әрбiр адамның жол нұсқайтын жарық жұлдызы бар.

Тұлпар — дала дүлдiлi, ер-азаматтың сәйгүлiгi, желдей ескен жүйрiк аты, жеңiске деген жасымас жiгердiң, қажымас қайраттың, мұқалмас қажырдың, тәуелсiздiкке, бостандыққа ұмтылған құлшыныстың бейнесi. Қанатты тұлпар — қазақ поэзиясындағы кең тараған бейне. Ол ұшқыр арманның, самғаған таңғажайып жасампаздық қиялдың, талмас талаптың, асыл мұраттың, жақсылыққа құштарлықтың кейпi. Қанатты тұлпар Уақыт пен Кеңiстiктi бiрiктiредi. Ол өлмес өмiрдiң бейнесi. Бiр шаңырақтың астында тату-тәттi өмiр сүретiн Қазақстан халқының өсiп-өркендеуiн, рухани байлығын, сан сырлы, алуан қырлы бет-бейнесiн паш етедi. 

Төменде таспа белдігінде ірі әріппен **«ҚАЗАҚСТАН»** деген жазуы бар.Техникалық шарттар" ҚР СТ 989-2014 стандартына енгізілетін №1 өзгерістерді мақұлдау туралы шешім қабылданды. Осыған сәйкес, ұлттық стандарттың бүкіл мәтінінде "Қазақстан" сөзін латын графикасымен "QAZAQSTAN" етіп өзгерту, ΔE түстер диапазонын қолдану туралы өзгерістер қабылданды. 

Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк елтаңбасының көшiрме бейнесi, көлемiне қарамастан, Қазақстан Республикасы Президентiнiң Резиденциясында сақтаулы тұрған Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк елтаңбасы эталонының түрлi-түстi немесе ақ-қара бейнесiне дәлме-дәл сәйкес келуге тиiс.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбасының авторлары — Жандарбек Мәлiбеков пен Шота Уәлиханов.

## Тағы қараңыз
* ҚазКСР елтаңбасы
* Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны
* Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы
* Мемлекеттік елтаңбалар тізімі

Санат:Қазақстан мемлекеттік рәміздері
Санат:Мемлекеттік елтаңбалар
Поппе Николас

**Николас Поппе** (Николай Николаевич Поппе) (1897 – 1991) — орыс шығыстанушысы, тілтанушысы, Алтай тілдері, моңғолтану және түркология маманы. 1897 жылғы тамыздың 8-інде Қытайда орыс дипломатиялық қызметшісінің отбасында туған. 1920 жылдан бастап Қазіргі заманғы шығыс тілдері институтында ұстаздық қызметін бастады. 1923 жылдан бастап Ленинград университетінде профессор. КСРО Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі (1932). 1926 жылдан бастап КСРО Ғылым Академиясының моңғолтану комиссиясында жұмыс істеген. Кеңес-фин соғысына қатысты. 1944 жылы Германияға өтіп кетті, 1949 жылдан бастап АҚШ-қа қоныс аударды. Сиэттл қаласындағы Вашингтон университетінің профессоры болған. Алтай тілдері, моңғол және тұңғыс-маньчжур тілдерінің грамматикасы мен салыстырмалы зерттеулеріне бағышталған 240 ғылыми еңбектің авторы. 1961 жылы қайтыс болған Борис Шнитниковтың аяқталмай қалған қазақша-ағылшынша сөздігін толықтырып, баспаға әзірлеп шығарды, алғысөзін жазды.

Санат:Тілтанушылар
Санат:Шығыстанушылар
Санат:1897 жылы туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Үрпекқап

thumb|right|Үрпекқап
**Кондом**, **мүшеқап** () — қалың каучук резеңкеден жасалады; презервативтердің көпшілігі арнайы маймен майланады. Қолданылуы: жыныстық қатынастың алдында қатайған аталық жыныс мүшесіне кигізіледі.

## Артықшылықтары
Көпшілік қолды; ілеспелі әсері жоқ, жыныстық қатынастан жұғатын соз ауруларынан, солардың арасында СПИД ауруы да бар, қорғай алады.

## Кемшіліктері
Контрацептив ретінде толығымен нәтижелі емес, жыныстық қатынасты, үзіп/бөліп жібереді.

Санат:Жыныстық қатынастар
Санат:Денсаулық
Гетто

**Гетто** (мүмкін  – Венецияның тарихи ауданы, аты 1516 жылы алғашқы рет кездескен) – ірі қалалардың кіші этникалық топтар өз еркімен немесе күшпен тұратын кедей, инфрақұрылымы шамалы аудандары. Тарихи сөзі еврейлерді күштеп тұрғызатын венециандық геттодан бастау алады.

Алғашқы еврейлер геттолары Италия, Германия, Испания мен Португалия елдерінде XVI ғасырда пайда бола бастады.

XX ғасыр басында гетто идеясына жаңа құрылған лимитроф-елдерде орала бастады.

Екінші Дүниежүзілік Соғыс кезінде “гетто” сөзімен оккупацияланған жерлердегі алмандар ұлтшылдарымен немесе олардың тәртібін қолдайтын жергілікті ұлтшылдармен күзетілетін, еврейлерді күшпен тұрғызатын елді мекендерді атаған. Әйгілі болғандары – Варшава геттосы, ал КСРО жерінде Минск геттосы.

АҚШ-та көпшілік ақтар мен кіші қаралар (негрлер мен латынамерикалықтар секілділер) арасандағы нәсілшілдік және әлеуметтік қарама-қайшылықтар бөлінушілікке алып келді – осы кіші топтарға арналған сандаған геттолар пайда болды.

Санат:Нәсілшілдік
Санат:Антисемитизм
МиГ-29

[350px|right|thumb|МиГ-29M Берлиндегі әуешоуда, [2006 жыл]]
**Миг-29 әскери ұшағының** (**Fulcrum** НАТО таптауы бойынша) техникалық сипаттамасы: Ресейде жасалған Миг-29 ұшағының қолданысқа енгізілгеніне 2007 жылы табаны 30 жыл болды. Бұл ұшақ негізінен стратегиялық маңызы бар нысандар мен әскери бөлімдерді әуе шабуылынан қорғау мақсатында қолданылады. Әскери ұшақ ауторлары Миг-29 ұшағын үнемі жетілдіріп келеді. Бұл ұшақ шұғыл қимыл жасап, жылдам әрекет етуге өте қолайлы. Миг-29 ұшағы Н-029 үлгісіндегі «Топаз» локаторымен жабдықталған. Бұл құрылғы аспанда және жердегі кеңістікті жіті қадағалап, жедел шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Ұшақтың тағы бір ерекшелігі, ұшақ сағатына 75-1500 шақырым жылдамдықпен ұшып келе жатқанда, мұнда орнатылған К-36 орындығы ұшқыштың тез арада катапультация жасауына мүмкіндік береді.

Санат:Әскери техника
Санат:Ұшақтар
SMS

**Short Message Service** немесе **SMS** (*қысқаша хабар қызметі*) — бір ұялы телефоннан екінші телефонға мәтінді хабарды жіберуге және қабылдауға мүмкіндік береді. Ұялы телефонның пернетақтасының 160 белгісін латын әліпбиін немесе 70 басқа да, ұлттық мысалы кирилл және қытай әліпбиіне 70 белгі қолданылады.

## Тарихы
Әлемдегі ең алғашқы хатты “Vodafone” компаниясының инженері Нейл Пэпуорс (Neil Papworh) жіберді. Тарихтағы алғашқы SMS-хат 1992 жылдың желтоқсан айында оның ұялы телефоны арқылы әріптестерін келе жатқан Жаңа жылмен құттықтау ретінде бірінші хат жіберілді. Міне осылай жаңа технология әлемдегі миллиондаған адамдардың өмірінің бөлінбес бөлігіне айналды.

Бірақ, ол бірден қабылданбады. Бұған он жылдан аса уақыт қажет болды. Жаңа қызметтің мүмкіншілігін алғашқы болып бағалаған бизнесмендер мен менеджерлер болды, олар жаңа қызметтің арқасында ұялы телефонмен сөйлесу мүмкіндігі жоқ кезде, мысалы жиналыс кезінде ақпараттармен алмаса алды. Бұл қызмет, әсіресе, биржадағы брокерлер арасында кең тарады, биржа алаңындағы айқай-шуға қарамастан маңызды ақпараттарды SMS-хат арқылы ала алады. Кәзіргі кезде бұл қызмет халық арасында кең таралды: студенттер, қызметкерлер, шенеуніктер және бизнесмендер барлығы хат мәтіндерін жазып жібере алады. 

SMS хаттың бір артықшылығы оның бағасы сөйлесу бағасымен салыстырғанда арзан. SMS хат ұялы телефонның жадында оңай сақталады, сондықтан да оны жылдам оқу міндетті емес. SMS хат адресат иесіне, мейлі, ол ұшақта болсын немесе батерея қуаты бітсе де ұялы телефон қызмет желісі аясына шыққанда хабар міндетті түрде алады. Адресатқа хабар жеткендігі туралы да растайтын хабар келеді.

SMS технологиясы негізгі ұялы желілермен (GSM, NMT, D-AMPS, CDMA) қолданылады. SMS-хаттарды телефондарға интернет немесе басқа желілермен (пейджиң, фидонет, x.25 және басқа да) жіберуге болады.

## Дереккөздер

Санат:URI
Санат:Ұялы байланыс
Құлан (Жамбыл облысы)

**Құлан** (1992 жылға дейін — *Луговое*) — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданының және Құлан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Тараз қаласынан шығысқа қарай 120 км-дей жерде, Қырғыз Алатауының бойында орналасқан.

## Тарихы
Қаланы археологикалық тұрғыдан зерттеу ісі 19 ғасырдың соңында В.В. Бартольдтың жетекшілік етуімен басталды. Алғашқы археологикалық қазба жұмыстарын 1936 жылы КСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесі мен Жетісу археологиялық экспедиция  (жетекшісі А.Н. Бернштам) жүргізді. Қазба жұмыстарының нәтижесінде алғашқы отырықшы қоныстардың Луговой төңірегінде 1-ғасырларда пайда болғаны анықталды. 1963-65 жылдары Жетісу археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Ақышев) қаланың айналасындағы төбешікке қазба жұмыстарын жүргізді. 1987 жылы Қазақстан Ғылым Академиясы тарихи және мәдени ескерткіштер жөніндегі археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Байпақов) Луговой “А”, “В”, “Г” қамалдарына қазба жұмыстарын жалғастырды. 7 ғасырдың 1-жартысына жататын жазба деректерде Құлан қаласы туралы айтылады. Қытайдың Сюан-Цзян жол бағдарламасында және Таң әулетінің тарихында қала Цзюи-Лан деп аталған. Ол туралы 8-10 ғасырларда Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан қалаларды сипаттаған араб авторлары да жазып кеткен. Араб географы әл-Мақдиси: “Құлан – бекініс қала, онда мешіт бар” деп жазған. Географиялық сөздіктің авторы Якут өзінің 13 ғасырдың 20-жылдарында құрастырған еңбегінде қаланың түрік елінің Мәуераннахр жанындағы шекарасында орналасқанын айтады. Құланда көптеген тарихи оқиғалар өтті. Мысалы, 740 жылы түргеш бегі Құрсұл Батыс-Түрік қағандығының ең соңғы басқағы Ашина Суйцзыды осы қалада өлтірген. 840 жылы араб әскерлері Құланға дейін жеткен. Тараздан және Меркіден Құланға дейінгі ара қашықтық көрсетілген жол бағдарламалары жазылған. Қаланың топографиясынан шахристан, ішкі қамал және шығыс жағынан бекініссіз рабат іздері байқалады. Ішкі қамал биіктігі 7 – 8 метрге жуық, төртбұрышты, 40х40 метр алаңы бар төбе. Шахристан төртбұрышты төбе пішіндес, ұзындығы 320 метр, биіктігі 4 – 5 метрге жуық қабырғамен, сыртынан тереңдігі 1 м, ені 15 метр ормен қоршалған. Археологиялық қазбалардың нәтижесінде орта ғасырлардың бас шеніндегі Орта Азия мен Қазақстандық сарайларға тән “айдарлы” жоспармен салынған ғимараттардан алынған ыдыстар – құман, қазан, құмыра, қақпақ, саптаяқ, шырағдан, т.б. табылды. Құлан орта ғасырларда Ұлы Жібек жолындағы ірі мәдени-сауда орталығы болған.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Құлан

**Құлан** () – тақтұяқтылар отрядына жататын жабайы жылқы. Сыртынан қарағанда құланның есекке де (*басы үлкен, құлағы ұзын, құйрығы қысқа, кекілі жоқ, жалы тік*), жылқыға да (*жүріс-тұрысы ширақ, дене бітімі сымбатты, сирақтары ұзын*) ұқсайтын ерекшелігі бар. ХТҚО және КСРО Қызыл кітаптарына енгізілген.

## Дене бітімі
Дене тұрқы *210 – 240 см*, шоқтығының биіктігі *112 – 126 см*, салмағы *400 – 500 кг* аралығында. Түсі сарғыштау, жотасында қара қошқыл жолағы болады, құйрығының ұшы қара, бауыры мен сирақтары ақшыл келеді. Жыныстық жағынан *2 – 3* жасында жетіледі. Маусым – шілде айларында күйлеп, *11,0 – 11,5* айдай буаз болып, мамыр – маусым айларында құлындайды.

## Құландар тұрғысы
20 ғасырдың алғашқы жартысына дейін құлан Қазақстанның жазық даласында үйір-үйірімен топтанып жүрген. Қыс айларында Каспий теңізінен шығысқа Іле ойпатына дейін кең таралған. Жазда Қарағанды Ақтөбе, Қостанай облыстарының жерін жайлаған. Құланды есепсіз аулау – оның қазақ жерінде құрып кетуіне әкеліп соқты. Республикада Құланды жерсіндіру жұмысы 1953 жылы басталды. 1953 – 1964 жылы Арал теңізінің Барсакелмес қорығына Түрікменстаннан 19 құлан жерсіндірілді. 1982 жылдан бастап оны «Алтынемел» ұлттық табиғи саябағына, Андысай қорықшасына және Маңғыстау облысы аумағына жерсіндіре бастады. Қазір Қазақстанда 2,0 мыңдай құлан бар (2004). құланның саны дүниежүзінде жылдан-жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының және Қазақстанның *«Қызыл кітабына»* енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Жылқылар
Санат:Тақтұяқтылар
Панама мойнағы

thumb|right|250px|Серіктегі сурет
**Панама мойнағы** – Орталық және Оңтүстік Американы қосатын мойнақ. Солтүстігін Кариб теңізі шайса, оңтүстігін Тынық мұхиты шаяды. Пайда болған күні плиоценге барады, үш миллион жыл бұрын. Панама мойнағы Панама мемлекетіне қарайды. Қолайлы жағрафиялық орнына байланысты Атлант пен Тынық мұхиттарын қосатын кеме қатынасына арнап мойнақта Панама каналы салынды. АҚШ-тың шығыс жағалауы мен батыс жағалауы арасы саяхатын екі еседен де көп қысқартатын бұл арна 1906 мен 1914 жылдар аралығында салынды

## Дереккөздер

Санат:Мойнақтар
Санат:Панама
Перғауын

[thumb|right|300px|[Рамзес II|IІ Рамзестің мүсіндері.]]
**Перғауын**, фараон — Құран кейіпкері, Мысыр патшасының аты. Алла оған уағыз айтуға Мұсаны жіберген. Фараон Зулаутад деп те аталады. Ол зәулім мұнара, пирамида сияқты мәңгілік берік ғимараттардың иесі деген мағынаны білдіреді. Құранда Перғауын өзін-өзі тәңірі санайтын, Мұсаның айтқанына сенбейтін, қатігез, озбыр ретінде көрінеді. Дінге сенетіндерді қудалайды. Мұса мен оның қандастары Мысырды тастап кетпек болғанда, соңынан әскер алып қуады. Бірақ теңіз көтеріліп, топан судың астында қалады. Тек жантәсілім сәтте ғана тәубасына келеді. Сол үшін Алла оны толқынның күшімен жағаға серпіп шығарады. Бұл эпизод екі түрлі түсіндіріледі. Біреулер оны тәубасына келгені үшін жасалған кешірім деп ұқса, біреулер күпірлік кешірілмейді, тек өліктің ғана құтқарылуы мүмкін деп дәлелдейді. Құранды түсіндірушілер басқа да Перғауындар болған, бұл Мысыр патшаларының жалпы атауы мен атағы деп біледі. Құраннан кейін туындаған аңыздарда Перғауынның қатігездіктері, әсіресе Аллаға сенген әйелін, немерелерін, жақындарын, Мысыр сиқыршыларын қалай азаптағаны егжей-тегжейлі суреттеледі. Құран түсіндірмешілерінің айтуынша, мұнара салынып біткен соң Перғауын аспанға садақтан жебе жаудырады. Олары қанға малшынып, жерге қайта түседі. Артынан Жәбірейіл көрініп, мұнараны жермен жексен етеді.

## Дереккөздер


Санат:Көне Мысыр
Санат:Патшалар
Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Яһудилық
Мойнақ

[thumb|[Орталық Америка мен Оңтүстік Американы қосатын Панама мойнағы]]
**Мойнақ** — екі жерді қосатын, екі жағынан су шаятын жіңішке жер жолағы. Мойнақ екі ірі суқоймасын қосатын бұғазға қарама-қарсысы болып табылады.
Мойнақтан жиі арна салатын қойлайлы орын болып табылады, себебі екі суқойма арасының ең жақын арақашықтығы болып табылады. Бұған танымал теңіз байланыстарын қасқартатын Суэц пен Панама арналары мысал бола алады.
Бұрынғы уақытта мойнақтар кемелерді өткізетін өткел ретінде пайдаланылған.

## Үлгілер
* Карель мойнағы
* Перекоп мойнағы
* Панама мойнағы
## Дереккөздер


Санат:География
Материализм және эмпириокритицизм

thumb|right|Кітаптың алғашқы 1909 жылғы басылымының мұқабасы.
**Материализм және эмпириокритицизм** (орысша: *Материализм и эмпириокритицизм*) — Владимир Лениннің маңызды философиялық еңбегі. Ол 1909 жылы орыс тілінде шыққан. Бұл шығарма Кеңес Одағының жоғары оқу орындарында зерттелуге тиісті шығармалардың бірі, диалектикалық материализмнің негізгі еңбегі, «марксистік-ленинистік философия» атты пәннің бір бөлігі болған.

Кітаптың толық атауы: «Материализм және эмпириокритицизм. Бір кертартпалық философияға қатысты сыни көзқарастар». Оны Ленин 1908 жылғы ақпан-қазан айларының аралығында Женева және Лондон қалаларында жазып бітірген. 1909 жылдың мамыр айында Москвада Звено баспасы жарыққа шығарған.Түпнұсқа қолжазбасы мен дайындық материалдары сақталмаған.

Кітаптың негізгі бөлігін Ленин Женевада жазған, қалған бөлігі ол Британия мұражайына ең жаңа философиялық және ғылыми материалдармен танысу үшін бір ай бойы Лондонда болған кезінде жазды. Библиографиясында кітапты жазу үшін 200-ден астам кітаптың пайдаланылғаны аталып өтіледі.

1908 жылдың желтоқсан айында Ленин Женевадан Парижге қоныс ауыстырып, 1909 жылдың сәуіріне дейін кітабының теріліп бітірілген түрімен танысып, өзгеріс енгізумен болды. Патшалық цензураның өткізуі үшін ол кейбір жерлерін қайта өңдеуден өткізді. Бірақ сонда да кітап Ресейде көп қиындықтармен басылды. Ленин кітаптың барынша тезірек баспадан шығуын талап етіп отырды, себебі оның өзі айтқанындай, «бұған тек әдеби ғана емес, өте маңызды саяси себептер де бар» болатын.

Кітап Лениннің партиядағы саяси қарсыласы Александр Богдановтың *«Эмпириомонизм»* (1904-1906) деген үш томды шығармасына жауап және сын ретінде жазылды. 1909 жылғы маусым айында Богданов большевиктердің Парижде өткен конференциясында жеңіліп, партиядан шығарылды.

Лениннің осы шығармасында алға тартқан басты ойларының бірі — адамның түйсіктері объективті сыртқы дүниені дұрыс және дәл бейнелейді және сол сыртқы дүниені тексерудің тәуілсіз, бейсубъективті жолы жоқ.

*Материализм және эмпириокритицизм* 20-дан астам тілдерде жарияланып, марксшіл-лениншіл философияның негізгі еңбектерінің біріне айналды.

## Әдебиет
* Robert V. Daniels: "A Documentary History of Communism in Russia: From Lenin to Gorbachev", 1993, ISBN 0-87451-616-1. 
* Alan Woods: "Bolshevism: The Road to Revolution", 1999, ISBN 1-900007-05-3. Part Three: The Period of Reaction available online.

## Тағы қараңыз
* Материализм 
* Эмпириокритицизм

## Еренсілтемелер
* Ағылшын тіліндегі аудармалары: http://www.marx2mao.com/Lenin/MEC08NB.html, http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1908/mec/

Санат:Ленин
Санат:Марксизм
Санат:Материализм
Наурыз көже

thumb|Наурыз көже
Наурыз мерекесі жақындаған сайын әрбір отбасы **Наурыз көже** жасауды міндет деп санайды. Тіпті білмейтін жас жеңгелеріміз үлкен адамдардан ақыл-кеңес сұрап, Наурыз көжеге не қосу керектігін саралап жатады.

## Қазақ дәстүрі
**Наурыз көже** – ұлттық тағам. Келер жылғы молшылықтың жоралғысы ретінде наурыз тойында әрбір шаңырақта міндетті түрде әзірленген. Халықтық дәстүр бойынша оған бидай, тары, сүр ет, бұршақ, сүт, су, тұз сияқты кем дегенде жеті түрлі азықтық заттар міндетті түрде қосылуы тиіс. Тақ санын сақтап, мұндай заттар көбейтіле беріледі. Соғымнан арнайы сақталған мүшелер (қазы, қарта, шұжық, т.б.) де қосылады. Ол негізінен бидай көже, тары көже секілді әзірленген (қысқаша Көже). Наурыз көжені халық арасында “тілеу көже”, “көп көже” деп те атай береді. Наурыз көжеге, наурызға арналып сойылған малдың кәделі асына Наурыз бата берілген соң, жиналған халық: “ақ мол болсын” деген тілек айтып тарқасады.

## Құрамы
Наурыз көже жеті түрлі тағамнан дайындалады. Әдетте құрамында су, сүр ет, тары, бидай, күріш, май, айран, тұз сияқты өнімдер болады. Кейбір аймақтарда бұршақ немесе сәбіз де қосылады.

## Наурыз көже жасау
thumb|300px|Наурыз көже инфографигі
Ол үшін ең алдымен қазан толы сүтіңізді қайнатып, сүт піскеннен кейін оның бетіндегі қаймағын қалқып алып тастайсыз. Сүт әбден пісуге тақаған кезде, қыс бойы сақтаған сүріңізді салып жіберіп, 15 минуттай бетін жауып қоясыз. Аталған уақыт өткеннен кейін жеке ыдысқа пісіріп алған бидай, жүгері, тары, асбұршақ, күріш тәрізді қоректік заттардың жеті түрін сүт пен етке араластырып тағы бір қайнатып аласыз.Асыңыз дәмді болсын!

## Мәдени маңызы
Наурыз көже — жаңа жыл мен көктемнің символы. Оны ішу арқылы адамдар өткен жылдағы ренішті ұмытып, бір-біріне жақсылық тілейді. Наурыз көже дастарқанда міндетті түрде болуы керек ұлттық тағам ретінде саналады.

## Аймақтық ерекшеліктері
Қазақстанның әр өңірінде наурыз көже әртүрлі дайындалады. Мысалы, кей аймақтарда оған қайнатылған сүт немесе айран қосылады, ал кей жерде көжені қою етіп жасайды. Сондай-ақ, әр отбасы өз қалауы бойынша құрамы мен дәмін өзгерте алады.

## Қоғамдағы орны және заманауи маңызы
Бүгінде Наурыз көже тек мерекелік тағам ғана емес, ұлттық мәдени мұраның бір бөлігі ретінде танымал. Қазақстанда бұл тағамды насихаттау және ұлттық дәстүрлерді сақтау мақсатында әртүрлі мәдени іс-шаралар өткізіледі. Сонымен қатар, қазіргі замандағы тағам өнері мен гастрономия саласында Наурыз көженің рецептілері жаңартылып, әртүрлі вариациялар жасалуда (Қазақ Ұлттық гастрономия орталығы, 2022).

## Сілтемелер
* Бата  
* Наурыз  
* Қазақ хандығы
## Дереккөздер


* Абаев, Е. (2015). *Қазақтың ұлттық тағамдары*. Алматы: Қазақ университеті баспасы.
* Жақыпбекова, Г. (2018). *Наурыз мейрамы мен оның дәстүрлері*. Нұр-Сұлтан: Мәдениет баспасы.
* Сағындықова, А. (2020). *Ұлттық тағамдар дайындау әдістері*. Алматы: Дәстүрлі тағамдар журналы.

* Қазақ Ұлттық гастрономия орталығы (2022). *Наурыз көже: дәстүр мен заман*. www.kazgastronomy.kz

Санат:Қазақ асханасы
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Ұлттық тағамдар
Орыс тілі

**Орыс тілі ** (өз атауы — *русский язык*) — орыс халқының ана тілі. Үнді-еуропа тілдерінің шығыс-славян тілдері тобына жатады. Орыс тілін зерттейтін ғылым русистика деп аталады.

## Әліпбиі

Жалпы Қазақ кирил әліпбиінде бар әріптермен дыбыстары сәйкес келеді. Санаулы кейбіреулерінен басқа. Ж әрпі этаж сөзіндегі ж тәрізді дыбысталады және ХФӘ бойынша [ʒ] әріпімен белгіленеді. Қазақша Ж немесе Ағылшын және басқа да тілдердегі сөздердің дыбысын жеткізу үшін "ДЖ" аффрикатасын қолданады (Джинсы, Джип және т.б.), Ы ұзын ЫЫЙ (/ɨ/) деген дыбыс береді.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс славян тілдері
Санат:Орыс тілі
Санат:Ресей тілдері
Санат:Әзербайжан тілдері
Райымбек

*Райымбек батыр
*Райымбек батыр (метро бекеті)‎
*Райымбек ауданы
*Райымбек ауылы
*Райымбек ауылдық округі
*Райымбек батыр даңғылы (Алматы)
*Райымбек Түкеұлы
*Райым бекінісі
Иррационал сан

thumb|right|200px|
**Иррационал сан** — рационал емес нақты сан. Геометриялық тұрғыдан алса иррационал сан бірлік кесіндімен өлшемдес емес кесіндінің ұзындығын өрнектейді.

Бұндай өлшемдес емес кесінділердің барын көне математиктерге бұрыннан белгілі болған: мысалы, олар квадраттың қабырғасы мен диагоналдары өлшемдес емес екені мәлім болған, бұл \sqrt 2 санының иррационал дегенмен бірдей.

Иррационал сандар жиынын әдетте \mathbb I деп белгілейді. Осылайша
: \mathbb I =\R\backslash \mathbb Q.

Санат:Иррационал сандар
Қазақстандағы самбо

Ақпарат көздеріне қарағанда жартығасырлық тарихы бар қазақ самбо мектебінің негізін қалаған Мәскеу мемлекеттік дене шынықтыру институтының түлегі Василий Иванұлы Воронкин болған.
Ол 1953 жылы республикадағы алғашқы самбо секциясын ашады. Сол жылы Қазақстан біріншілігі де алғашқы рет өтеді. 1960 жылы күрестің бұл түрі Қазақстан X Спартакиадасы бағдарламасына енгізіледі. КСРО құрамына жолды алғашқы болып 1975 жылғы КСРО кубогінің қола жүлдегері жамбылдық Нұрбай Жармұхамедов ашады. Эстафетаны одан әрі қазақтардың алғашқылары болып әлем чемпионы және әлем кубоктораның иегерлері болған КСРО еңбек сіңірген бапкері - Марат Жахитовтың (Жамбыл) шәкірттері жалғастырады. Олар - Қанат Байшұлақов пен Талғат Байшұлақов, солармен қатар КСРО халықтары Спартакиадасының жеңіпазы - Сәлкен Жартыбаев. 
Жамбыл облысы, және жалпы Қазақстан самбо дамуына қомақты үлес қосқан энтузиастары, қажырлы еңбек еткен азаматтар - Марс Ұрқымбаев, Мақұлбек Байгелдиев және Алтынбек Оразбаев. 
Жеңіс дәйтүрін жалғастырушы қазақ самбошылары - Арман Ташметов, Бауыржан Садыханов, Асылбек Әлкей, Серік Оразханов, Медет Торғаев т.б.

Санат:Қазақстан самбосы
Торсық

[thumb|right|200px|Торсық. [Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы|ҚР ҰМ-ның көрме залынан. Ағаш, былғары, сүйек. Оймалау. ХХ ғ. Алматы облысы.]]
thumb|200px|Металдан жасалған торсық, кесе және тақсы сауғалық бұйымдары
**Торсық** — Орталық Азиядағы түркі халықтарының қымыз, шұбат, іркіт құюға арналған ежелгі ыдысы. Әсіресе, 

* қырғыз, 
* қазақ, 
* түрікмен, 
* қарақалпақ халықтары пайдаланған.

## Жасылу барысы мен түрлері
Торсық түйенің, бұғының, өгіздің мойын терісінен жасалады. Жүні жидітілген теріні қалыпқа салып пішеді де таспамен тігеді. Торсықты саба сияқты қарағайдың бүрімен немесе арша, тобылғымен ыстайды. Торсықтың түрлері: 
* шимайторсық, 
* өркешторсық, 
* жанторсық, 
* мүйізторсық, және т.б.
Торсықтың бүйірі дөңгелек, мойны жіңішке әрі ұзын болып келеді. Аузына ағаштан тығын тығылады. Ол жоғалып қалмау үшін қайыстан бау өткізіп, бір ұшын торсықтың мойнына бекітіп қояды. Кейбір торсықтарға арнаулы мүйізшапқымен (ысқышпен) әр түрлі өрнек салынады.

## Әдебиет
* Мұқанов С. Халық мұрасы (тарихи-этнографиялық шолу). Таңдамалы шығармалар. ХV том. Алматы: Жазушы, 1979;  
* Шоқпарұлы Д. Теріден жасалатын бұйымдарды құрастыру технологиясы. Алматы: Кітап, 2005; 

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыстық заттар
Санат:Ыдыстар
Санат:Қолөнер
Құрт

**Құрт** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Құрт (тағам)
* Құрт (жәндік)
* Құрт (вирус)
* Құртшөп
Сүзбе

нобай|200px
**Сүзбе** — айраннан, ашыған сүттен әзірленетін тағам.

Сүзбенi айраннан әзiрлейдi. Ол үшiн айранды кенептi қапшыққа құяды да, одан ағызады. Қалған қою масса сүзбе болып табылады. Одан кейiн сүзбеге кiшкене тұз салады. Қазақ халқы сүзбеден құрт жасайды. Кейбiреулер мұны *қатық* деп атайды. Сүзбеден қазақтар құрт жасап, оны ет тағамдарына астатым ретiнде қосып пайдаланады, тың түрiнде де қолданады.

Қазақ халқының өзіне ғана тән және сирек әзірленетін тағамдарының бірі-"сүзбе". Сүзбе сүзу үшін айранды ұйытып,соны кәдімгі қапшыққа құйып,жоғары іліп қояды. Осы жерде айранның суы әбден ағып болып,қап түбінде айранның маңызы,яғни қоюы ғана қалады. Оны шұңғыл шараға құйып алып әбден араластырады да тұз салады. Сүзбе әдетте күн суыған кезде,қыста дайындалады. Оның ащылау әрі қышқыл дәмі тәбет ашады. Дастарқан үстіне дәмін алуға немесе сорпаға қосып ішсе астың құнын,сапасын арттырады. Сүтке,қайнаған суға езіп ішсе,шөлді тез басатын қасиеті де бар.

## Түрлері
### Қатық сүзбе
Қатық сүзбенің өзі екі түрлі тәсілмен даярланады. Сүттің қаймағын бетіне шығармай сапырып отырып пісіреді де, қазанда  тұрған күйінде қанжылым болғанша салқындатады. Қатық айранды ұйытқан сияқты сүтке бірер кесе ұйытқы (бұрын ұйытқан қатық)  қосып, қазанның бетін тұмшалап жауып қояды.  Жылылық мөлшері бабында болса, екі-үш сағатта ұйып қалады. Маңызды сүттің қаймағы әрібір сап-сары болып, қатықтың бетіне қалың боп түсіп қалады.  Ожаумен араластырып, қаймақты қатыққа сіңіруге күш салады. Содан соң көзі сиректеу матадан тігілген дорбаға құйып, іліп қояды.

Сүзіліп алынған сүзбе енді бірнеше жолмен даярланады. Тұздамай қарын, бүйенге салып кептіреді. Мұны сол жаз айларында езіп, айран-шалап қылып, сусын орнына пайдаланса , кейде сорпаға, көжеге езіп қосады. Ал ұзақ сақтауға арналғанын тұздайдыы. Ол үшін дорбада сорғып тұрған  сүзбені үлкен тегене не астауға салып, жеткілікті мөлшерде тұз себеді. Азық көгеріп, бүлініп кетпеу үшін тұзының шығыңқы болғаны жөн. Оның үстіне тары араластырып, сүзбемтары жасауға да болады. Немесе домалақтап, жұмырлап алып, тұзды құрт жасап, өреге жайып кептіруге болады. Тұз араластырған соң, қой-ешкінінің үрленген қарнына  салып сақталған асты қатық сүзбе дейді. Қарынға салынған қатық та көлеңкеде кептіріліп, суы шығу үшін қарынды әр жер-әр жерінен  тебен инемен тесіп қоб керек. Сүзбе тобарсып, қарын ортайған кезде үстіне еселеп салып отырады.

### Құрт сүзбе
Құрт сүзбе де қыс қамы үшін жасалады. Сүтті сабада ашытып, пісіп, майы алынған іркітті қайнатып, әбден қойылтады да , мұны да мата дорбаға сүзеді. Кейде аздап тұз қосып, кейде тұз қоспай-ақ  қарынға салып кептіреді. Қарынға салып кептіргені болмаса, мұны даярлау әдіс-тәсәлә де ащы құрт сияқты.

Ашыған іркітті қайнатып, құрт, сүзбе даярлаған кезде оны сүзгеннен кейін шыққан сарысуын да кәдеге жаратқан. Сүзу үшін іліп қойған дорбаның астына ыдыс қойып, сары-суын жинап алады. Қызмкеліншектер онымен аштарын жуатын боған. Осы заманның неше түрлі сусабындары сияқты бұрқырап , хош иіс шығармағанмен, шаштың түспей, жылтырап жақсы өсуіне , қайызғақтың үспеуіне көп септігін тигізген.

## Дереккөздер

Санат:Сүт өнімдері
Уыз

**Уыз** — бұл жаңа туған сиырдың 4-8 тәулiкке  дейiнгi сүтi. Бұл сүтке қарағанда қою, сары түстi, қышқыл дәмдi. Нәрлiлiк қасиетi бойынша уыз сүттен асып түседi. Дайын уыз - тек балалардың дәмдi тағамы ғана емес, оны үлкендер де сүйсiне жейдi. Уызды пайдалану денсаулыққа өте пайдалы.

Жаңа төлдеген малдың төлі емгеннен кейінгі алғашқы сүтінен пісіріледі. Өте дәмді ақірімшік болады. Төл емгеннен кейінгі сары уыз бүйенге, ішекке кұйылып, етпен бірге пісіріледі. Бұл уыз қазақ халқының мал төлдейтін айлардағы ең бір сүйсініп жейтін тамағы.

## Тағы қараңыз
* Уызқағанақ

Санат:Сүт
Санат:Сүт өнімдері
Жалы

**Жалы** - жылқы мойынының жал үстi бөлiгiнiң сүрленген майы. 
## Әзiрленуi
Сүрлемес бұрын жылқы ұшасының мойын бөлiгiнiң жал үстi майын тiлiктеп кеседi, алдын ала тұзбен немесе тұз қоспасымен ысқылайды, араластыра отырып (100 килограмм шикiзатқа 2,5 килограмм тұз, 50 грамм селитра, 150 грамм қант) тұздайды. Ысқыланған тiлiктердi бөшкеге нығыздап салады, бiр тәулiк өткеннен кейiн оларды тұздықтап, 2-3 сөткеге қалдырады. Майдың тұздалған тiлiктерiн 1-2 салқын суға шылап қояды, жылы сумен шаяды, жеңiл-желпi кептiру үшiн оларды iледi, онан соң сүрлеуге көшедi. Қою түтiнмен (50 градустық температурадан жоғары) 12-18 сағат сүрлейдi, одан соң 10-12 градуста 3-4 сағат салқындатады. Сүрлеудiң соңғы кезеңi - 12  градуста 3 тәулiк бойы кептiру.
## Тағы қараңыз
Жылқы етi

Санат:Ет
Айран

[thumb|250px|Жаңа жасалған айран ([Ыстамбұл, Түркия)]]
**Айран** - пісірілген сиыр, қой, ешкі сүтінің жылы кезінде ашытқы (айран, қаймақ) қосып, ұйытып дайындайтын қышқыл дәмді ақ тағам түрі. Айран әрі сусын орнына да жүреді. Ыстықтау болса, сарысуланып іріп, тым салқын болса ұйымай қоятындықтан, қанжылым етіп алған соң мөлшері бір шелек (қазан) ыдыстағы сүтке шамамен оның оннан бір бөлігіндей ұйытқыны қосып, баяу араластырып, аузын мықтап жауып, суып қалмас үшін жылылап орап таң асырады. Оны ыдыстан қасықпен, ожаумен құйып алады. Әрі сусын, әрі тамақ болғандықтан жол жүргенде торсыққа құйып алып жүреді.

Айран - Қазақстанда, Орта Азияда, Қырымда, Кавказда кең тараған тағам түрі. Айранның ел ішінде қатық айран - қой-ешкінің қою айраны, кілегей айран - сиырдың сұйық айраны, қойыртпақ - сүтпен сұйылтқан айран, шалап - айранға су қосып дайындаған сусын сияқты түрлері қолданылады. Қоршаган орта, климат жағдайына қарай айранды дайындаудың тәсілдері әртүрлі: ыстық жерлерде айранды көбіне қойыртпақтап, қоймалжың етіп, шалаптап, піспе етіп ішеді. Піспе деп ашып кеткен айранды торсыққа құйып көп піскендіктен көпіршіп, іртігі тараған айранды айтады. Айранды да қыста қатырып сақтауға болады. Айранның сары суын кенепке сүзіп алып, тұздап, қатық жасап қарынға сақтайды.

Айранды көп етіп жинап, сабаға құйып, ашытады. Оны күбіге құйып, пісіп май шайқайды, яғни май алады. Майы алынған соң айран құнары аз, сұйық сусын іркітке айналады. Іркітті қайнатып құрт, жарма алады. Айранның ұйытқысы болмай қалса, ауылдастарынан, көршілерінен «ұйытқы» деп емес айран деп сұрап алатын ырым бар. Өйткені, ұйытқы әр үйдің құты, берекесі саналғандықтан, тікелей аталып берілмейді.

## Дереккөздер


Санат:Сүт өнімдері
Санат:Өзбек асханасы
Санат:Әзербайжан асханасы
Санат:Армян асханасы
Санат:Башқұрт асханасы
Санат:Шығыс асханасы
Санат:Татар асханасы
Санат:Түрік асханасы
Санат:Болгар асханасы
Санат:Қазақ асханасы
Санат:Қырғыз асханасы
Сүр ет

**Сүр ет** – сақтауға арналып, кептірілген ет. Соғымға сойылған малдың етін немесе жазда сойылған малдың етін тұздап, кептіріп сүрлейді. Қыс бойы арсада ілулі тұрған ет кепкен соң (*ызғар қайта бастаған кезде*) қапқа салынып, қыстаудан көктемеге, одан жайлауға көшкенде алып жүруге қолайлы, бұзылмайды. Соғым еті ерте көктемде *“сүр ет”* аталады. 

Сүр етті, сүрленген қазыны қаптағы ұнға тығып та сақтайды. Көктем кезінде сыртқа шығарып жайып желге қақтырады.

## Дереккөздер

Санат:Ет
Жая

**Жая** — ұлттық тағам. Жылқының қалың сауыр еті. 10 см қалыңдықта сүйегінен ажыратылып, сылынып алынады. **Жаяны** тілімдегенде оның сыртқы майлы қыртысының барлық тілімдерге бірдей тегіс бөлінуі көзделеді. Содан соң **Жаяның** еті ұсақ тұзбен тұздалады да, шұңғыл ыдысқа салынып, үстіне ащы тұздық құйылады. 2 — 3 күннен соң ыдыстан алынып, тор немесе ши үстіне жайып кептіреді. 1 кг Жаяны тұздау үшін шамамен 25 г тұз керек. **Жаяны** сүрлеуге, қақтап кептіруге, ыстауға да болады. Оны пісіру үшін қазанға құйылған су қанжылым болғанда **Жая** салынып асылады. Піскен **Жая** қиялап туралады. Дастарқанға әкелерде бетіне ұсақтап туралған көк жуа себіледі немесе дөңгелектеп туралған пияз салынады. **Жая** дастарқанға ыстық күйінде де, салқын күйінде де қойылады. Мұндай тағамдардың құрамына көкөніс, т.б. дәмдеуіштер қосса, олар витаминдердің, минералды тұздардың бірден-бір көзі болып табылады. Соғым еті таусыла бастағанда қонақтарға **Жаяны** жамбас, қазы орнына береді. Егер табақ туралып келетін болса, төс ет пен Жаяның еті біркелкі жапырақталып табақтың бетіне қойылады.
## Жая
нобай
Сауырдың малы еті. Оны қасапшылар етті мүшелеген кезде санның сыртынан (жамбасқа да ет қалдыра отырып) салып алады. Семіз жылқыда жая бір май, бір ет болып тұрады. Оны жастай асуға да, кептіріп-сүрлеп алуға да, болады.

## Тағы қараңыз
*Жаужұмыр
*Жаубүйрек
*Бесбармақ
*Қуырдақ
*Жент

## Дереккөздер
Сегізбайұлы Кәдірбек
С30 Қазақы дастарған – Алматы: ”Атамұра”,  2011. - 192.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Санат:Қазақ асханасы
Шұжық

* Шұжық – ұлттық тағам.
* Шұжық – Торғай өзенінің алабындағы көл.
Қарта

thumb|right
**Қарта** – жылқы етінің ең кәделі мүшелерінің бірі. Жылқы сойғанда ең алдымен қартаны ішіндегісінен босатып, айналдырады да, салқын суға жуып тазалайды. Содан кейін оның ішіне майлы еттерді тығады. Етті дәміне келтіру үшін тұздайды, бұрыш сеуіп, пияз турап қосады. Қарталы айналдырып болған соң ішектің екі ұшын істікпен түйреп, жіппен қосақтап байлайды. Бұдан соң ыстан сүрлеуге арналған қарталы бойына тұзын сіңіріп, салқын жерге (2—4 градус) 1—2 күн қояды. Қартаны 12—18 сағат бойы 50° жылылықта ұстап, түтінге ыстайды. Содан кейін 12—15° дәрежеде 2—3 күн сақтап кептіреді. Қартаны пісіру үшін салқын суға жуып, қазандағы 30—35° жылы суға салып, отты баяулатып әбден піскенше 1,5—2 сағат қайнатады. Қартаны асқан етке қосып береді.

## Қарта
Бұл - жылқының тоқ ішегі. Семіз жылқының қартасы да айналдырғанда ішегіне симай тырсылдап тұрады. Қазымен дәрежесі бірдей ас. Пияз, бұрыш,тұзын келістіріп аударылған қарта салқын күйінде дөңгелетіп, майын томырылта турап, салқын ас күйінде де (қазымен бірге жүреді), табақтағы етпен бірге де ұсынылады.

## Тағы қараңыз
*Қазы
*Қазы-қарта, жал-жая
*Қазақтың дәстүрлі салқын тағамдары
*Ұлттық тағамдар
*Дастарқан
*Ет
*Қарма

## Дереккөздер


## Дереккөздер
Сегізбайұлы Кәдірбек
С30 Қазақы дастарған – Алматы: ”Атамұра”,  2011. - 192.
нобай|қарта

Санат:Ет тағамдары
Түйе етi

**Түйе етi** сиыр етiне дес бермейдi. Нәрлi құндылығы мен дәмдiлiк сапасы бойынша жақсылап семiздендiрiлген, ерекше жас түйенiң етi жақсы. Ол тез пiсiрiледi, қуырылады, дәмдiлiк сапасы жоғары және пiсiруге, қуыруға, iрi және ұсақ тiлiктерiн бұқтыруға, кесiлген тағамдар әзiрлеуге пайдаланылады.
Түйе етiн жануарлар майын қолдану шектелген диетада пiсiрiлген диеталық тағамдарды қолданады, өйткенi, түйе етi iшкi майлардың қабатын құрайды. Түйе етiнiң майларын құрауы шошқа, қой және сиыр етiне қарағанда көбiрек. Өркештi ерiтiп, жоғары сапалы ақ түстi май алуға болады және ол қой мен сиыр майынан асып түседi.
Жалпы, түйе етiнде 75-80 пайыз су, 18-21 пайыз нәруыз және 1-2 пайыз май бар. Одан басқа, калий, кальций, магний, фосфор, темiр, тағы басқа бiрқатар витаминдерi қатысады. Түйе етiн пiсiру оны ыстық суға салып, жануардың жасына қарамастан, 3-4 сағат әлсiз отта қайнатады.
Сорпадан май мен көбiк дүркiн-дүркiн алынады. Пiсiрiлiп болғанға дейiнгi 30 минут iшiнде лавр жапырағын, бұршақты қара бұрыш, тұз салып, дәмдiлiгi мен дайындығына қарай жеткiзедi.
Iрi тiлiктердi қуыру үшiн қиық пен жас малдың жұқа шеттерiн пайдаланды. Ал, ұсақ тiлiктердi қуыру үшiн (қуырмаш, азу, бфестроган, турамыш) еттi алдын ала 3 пайыздық сiрке суында 22-3 сағат маринадтау қажет. Бұл еттi жұмсақ етедi әрi дәмдiлiгiн арттырады.

## Тағы қараңыз

Шұбат

Санат:Ет
Ислам Ілиясұлы Байрамуков

**Ислам Ілиясұлы Байрамуков** (12 маусым 1971 жыл, Каменка ауылы, Жамбыл облысы, (қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданы) Қазақ КСР) — қазақстандық балуан, еркін күрес шебері. Ұлты қарашай.

## Өмірбаяны
Республикалық олимпиадалық резерв училищесін; Қазақ мемлекеттік дене шынықтыру институтын дене шынықтыру мен спорт оқытушысы мамандығы бойынша (1993) бітірген. 

1993 жылдан - «Штаттық ұлттық командалар мен спорттық резервтің дирекциясы» РМКК спортшы-нұсқаушысы.

2010 жылдан бері - ҚР Күрес федерациясы президентінің еркін күрес жөніндегі кеңесшісі. 

## Жетістіктері

* Сиднейдегі Олимпиадалық ойындардың күміс жүлдегері (2000); 
* XII Азия ойындарының қола жүлдегері (Хиросима);
* Азия чемпионы (Гьюлин, 2000); 
* Орталық Азия ойындарының чемпионы (1995). 

### Марапаттары

* Халықаралық кластағы спорт шебері (1999). 
* Еркін күрестен ҚР Еңбек сіңірген спорт шебері (2000). 
* «Парасат» ордөнімен (2000) марапатталған.
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Қазақстанның Олимпиада күміс жүлдегерлері
Санат:1971 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Күрестен Азия чемпиондары
Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар
Галлиполи жұлдызы

**Галлиполи жұлдызы** — Сұлтан V-ші Меһмед 1915 жылғы наурыздың 1-інде енгізген, шайқас кезінде көрсеткен ерлігі үшін берілетін Османлы империясының әскери марапаты. Галлиполи жұлдызы «Темір айшық» (немісше: *Der Eiserne Halbmond*) деп те аталатын. Бұл марапатпен Бірінші Дүниежүзілік соғыс кезінде Османлы империясының және оның одақтастарының әскерлері марапатталды.
* **Erman, M.Demir,** (2012, Ankara) **The Turkish War Medal - Harp Madalyası** ISBN 978-605-125-484-5
Санат:Османлы империясы ордендері мен медалдері