open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ағылшын-ауған соғысы

**Ағылшын-ауған соғысы** (1838-1842, 1878-1880, 1919) — Англияның Ауғанстанда жүргізген отарлау соғыстары. 

**Бірінші Ағылшын-ауған соғысы** 1838 жылы 30 мың ағылшын әскерінің Ауғанстанға басып кіруімен басталды. Ауғанстан қорғанысқа 15 мың әскер шығарды. 1839 жылы ағылшындар Қандағарды, Ғазниді және Кабулды басып алды. 1841жылы Кабулда көтеріліс басталып ағылшын әскерлері 1842 жылы ауған жерінен кетуге мәжбүр болды. 

1878 жылы **2-Ағылшын-ауған соғысы** басталды. Күшінің басымдығын пайдаланып, ағылшындар 1879 жылы 8-қаңтарда Қандағарды басып алды. Ауған әмірі Якуб-хан Англиямен 1879 жылы 26-мамырда жасаған келісім бойынша Ауғанстан дербес сыртқы саясат жүргізу құқынан айырылды, ағылшын елшісі ауған үкіметінің ішкі істеріне де араласуға мүмкіндік алды, Қандағар, Құррам, Сиби мен Пишин Англияның иелігіне берілді. Бұл әділетсіз келісім Кабулде халық көтерілісін туғызды. Кабулдегі ағылшындарды көтерілісшілердің 100 мыңдық әскері қоршап алды. 1880 жылы 27-шілдеде Майвандтағы (Қандағар маңында) шайқаста ағылшындар жеңіліске ұшырады. 1880 жылы Әбдірахман әмірмен жасалған жаңа келісім бойынша Қандағар Ауғанстанға қайтарылды. Ауғанстан ішкі саясатын жүргізудегі дербестігін сақтап қалды, ағылшын әскерлері ауған елінен шығарылды. 1893 жылы 12-қарашада Әбдірахман әмір мен М. Дюранд 1869 — 1873 жылдары Англия мен Ресей арасында жасалған, орыс-ауған шекарасын белгілеген келісім-шартты бекітіп, Ауғанстан мен Үндістандағы ағылшын иеліктерінің арасындағы шекараны қайта қарап, ауғандар (пуштун) орналасқан үлкен территорияны Ауғанстаннан бөліп тастады. “Дюранд сызығы” деп аталған осы шекараны ауған ресми топтары мойындамай, оны Ауғанстанның Пәкістанмен емес, Пуштунстанмен шекарасы деп санады. 

1919 жылы Аманулла хан Ауғанстанның тәуелсіздігін жариялады. Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындаудан бас тартқан Англия 3-Ағылшын-ауған соғысын бастады (1919 жылы 3.05). Ағылшындардың жақсы қаруланған 340 мыңдық әскеріне қарсы ауған үкіметі 40 мыңдық әскер шығарды. Ауған әскерлері Хайбер, Вазиристан және Қандағар бағыттарында қорғаныс ұрыстарын жүргізді. Вазиристанда ағылшындарға қарсы халық көтерілісі басталды. Тап осы кезде Үндістанда да толқулар күшейді де ағылшындар соғыс қимылдарын тоқтатуға мәжбүр болды. 1919 жылы 8 тамыздағы бітім шарты бойынша (1921 жылы 22-қарашада Кабулда бекітіліп, күшіне енді) Англия Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындады, Ауғанстан мен ағылшын иеліктері арасындағы шекара “Дюранд сызығы” арқылы өтетін болды.

## Дереккөздер

Санат:Үлкен ойын
Санат:Ауғанстан соғыстары
Санат:Ұлыбритания соғыстары
Төңкеріс (Целиноград ауданы)

**Төңкеріс** — Ақмола облысы, Целиноград ауданы, Арайлы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Ақмол ауылынан солтүстікке қарай 26 километрдей жерде, Есіл өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1961–1995 жылдары астық өсіретін «Рассвет» кеңшары бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде Төңкерісте шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауыл арқылы Астана–Атбасар автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Тұсаукесер

**Тұсаукесер** – сәби қаз тұрғаннан кейін тез жүріп кетсін деген тілекпен жасалатын ғұрып, ырым. 

Ол үшін арнайы ала жіп дайындалады. Бұл ала жіп аттамасын деген ұғымнан шыққан. Сол жіппен баланың аяғын тұсап, оны жүріс-тұрысы ширақ әйелге қидырады. Сүріншек, жайбасар адамдарға баланың тұсауын кестірмейді. Тұсауы кесілген баланы қолынан ұстап жүгіртеді, шашу шашылады. Баланың ата-анасы тұсау кесушіге кәдесін береді. Тұсау кесу тойының негізгі жабдықтары 1,5 м ала жіп, өткір қайшы немесе пышақ. 

Тұсаукесердің жібін дайындаудың бірнеше түрлері, жолдары, сенімдері де бар. Көбейіп, көгере берсін деп көк шөптен есіп жасайды. Бай болсын деп малдың тоқ ішегінен де өреді. Адал болсын деп ала жіптен де жасайды. 

Тұсау кесу тойына ауылдың қыз-келіншектері, әжелер шақырылады. Ет асылып, шай қайнатылады. Тойға келгендер шашуға құрт, май, тәтті тағамдар, балаға ойыншық, асық, сылдырмақ, т.б. әкеледі. Бұдан кейін 2 – 3 жасар балаларды жарыстырып, озғандарына бәйге береді. Балаларға өлең, жыр, тақпақ, жаңылтпаш айтқызады. Той тарқарда әжелер тойдан немерелеріне сарқыт деп қалталарына тәтті, бауырсақ, құрт-ірімшік салып алады. Тұсау кескен адамға көйлек немесе аяқ киім сыйлайды.

## Тұсаукесер тойының салт-дәстүрлері
### Тұсаукесер күнін белгілеп, қонақтарды шақыру
Сәби "тәй-тәйлап" жүре бастағанда өткізіледі. Алдымен, тұсаукесер күні белгіленіп, арнайы қонақтар шақырылады. Бұл күні кейбір ауқатты адамдар көкпар да тартқызып, арты думанды тойға да ұласып кетуі ғажап емес.

### Көпшілік арасында баланың тұсауын кесетін адамды таңдап алу
Жиналған көпшілік арасынан көбінесе жүрісі жылдам, қимылы ширақ, іске епті қасиеттерімен көзге түсетін қағілез, пысық адам таңдалып алынып, нәрестенің тұсаукесерін соған тапсырады. Тұсау кескен адамға сәбидің тұсауына байланыстығ, арнайы "тұсаукесер" сыйлығы беріледі.

### Кең дала, таза ауада жайылған дастархан жанына қазық қағып, аяғы тұсалған баланы арқандап қою
Тұсаукесер салты алдында жиналғандар кең дала, таза ауаға шығып, үсті түрлі тәтті дәмге толы бала-шағаға арналған дастархан жанына қазық қағып, аяғы тұсалған баланы арқандап қояды.

### Балаларды жаяу жарысқа жіберу
Тойдың негізгі жанкүйерлері - балалар алыстан жаяу жарысқа жіберіледі, қай озып келгені арқанды қиып, барлық дастархандағы дәмге ие болады, оған арнайы сыйлық беріледі.

### Баланың тұсауын кесу
Бұдан соң "Жүйрік бол!", "Шауып кет!" т.б. тілектер айта отырып, екі қолынан екі адам жетектеген баланың тұсауын таңдалып алынған адам ала жіппен кесіп жібереді. Тұсауы кесілген соң, сәбиді екі адам ортаға алып шығып тез-тез жүргізеді. Осы кезде "Тұсаукесер" жыры шырқалады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ақау табу

**Ақау табу**, дефектоскопия (латынша defectus — жетімсіздік және  грекше skope — көремін, бақылаймын, қараймын) — материалдар мен бұйымдарды бүлдірмей олардың ақауын бақылауға арналған әдістер жиынтығы. Ақау табу әдістерінің негізіне рентген, инфрақызыл, ультракүлгін және гамма-сәулелері, радио және ультрадыбыс толқындары, сондай-ақ магнит және электр статикалық өрістер тағы басқалар әсер еткен материалдар мен бұйымдардың физикалық қасиеттерін зерттеу алынған. Осыған сәйкес ақау табу: рентгендік ақау табу, инфрақызылдық ақау табу, ультракүлгіндік ақау табу, гаммалық ақау табу, радио ақау табу, магниттік ақау табу, электр статикалық ақау табу тағы басқалар болып ажыратылады. 
## Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Қазақ энциклопедиясы I том
	

санат:механика
Төңкеріс (Батыс Қазақстан облысы)

**Төңкеріс** — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы, Долин ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2013 жылға дейін Төңкеріс ауылдық округінің орталығы болды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Теректі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде, Жайықтың сол жағалық аңғарында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 951 адам (468 ер адам және 483 әйел адам) болса, 2009 жылы 684 адамды (343 ер адам және 341 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 431 адамды (230 ер адам және 201 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1957-1997 жылдары “Долинский” астық кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде 1996 жылдан Төңкерісте және округке қарасты Алебастр, Қоныссай, Шөптікөл ауылдарында 2 серіктестік пен 12 шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Шайхы Жантілеуов

**Шайхы Жантілеуов** (1898, бұрынғы Орал облысындағы Ілбішін уезінде – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1919 жылы Орал қаласындағы мұғалімдер семинариясын бітірген. 1919 – 26 жылдары Жымпиты уездік ревалюциялық комитеті ақпарат-нұсқаулық бөлімінің меңгерушісі, еңбек комитетінің төрағасы, уездік атқару комитетінің төрағасы, “Қызыл Ту” газетінің редакторы, Орал губерниясының комитеті үгіт-насихат бөлімі меңгерушісінің орынбасары, губерниялық жер басқармасының меңгерушісі болды. 1926 – 33 ж. Сырдария губерниялық жер басқармасының меңгерушісі, Қызылорда, Алматы қалаларында ауыл шаруашылығын тресінің директоры, Алматы округін атқару комитетті төрағасының орынбасары, Риддер комбинат директорының орынбасары, 1933 жылдың мамыр айынан 1935 жылдың шілдесіне дейін Қазақ АКСР-і халық ағарту халық комиссарының орынбасары, 1935 жылдың наурыз айына дейін коммуналдық шаруашылық халық комиссарының 1-орынбасары, Алматы облысы Шу ауданында атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1938 жылда ату жазасына кесілген. 1958 жылда шілде айында ақталды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шыңғыс антиклинорийі

**Шыңғыс Антиклинорий** — Қазақстанның Шыңғыс, Тарбағатай тауларын құрайтын каледондық құрылым. Ұзындығы 700 км, ені 139 км. Жапсарлас герциндік Ертіс-Зайсан (солтүстік-шығыста) және Жоңғар-Балқаш (оңтүстік-батыста) мегасинклинорийлік құрылымдардан терең жарылымдар арқылы бөлінген. Өзегі рифей мен төменгі палеозойдың қалың (25 км), күшті қатпарланған эвгеосинклиналдық жанартаулы-шөгінді қат-қабаттарынан, қанаттары мен синклинорийлік белдемдері солтүстік-батыс бағытта баяу қатпарланған жоғары ордовик-девонның орогендік жанартаулық және молассалық формацияларынан қалыптасқан.  

Геосинклиналдық қатпарлары жоғары девон-төменгі карбонның терригендік-карбонатты шөгінділерінің герциндік қатпарлануына шалынған. Антиклинорий бойында каледондық және герциндік интрузиялар тараған. Солтустік-батысқа созылған терең жарылымдармен тілінген бірнеше дербес антиклинорийлер (Ақбастау, Шыңғыс) мен синклинорийлерге (Абыралы, Шонай) бөлінеді. Мұнда мыс, алтын, марганец кендері кездеседі. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Қадырхан Қамзеұлы Мұсабаев

**Мұсабаев Қадырхан** Қамзеұлы (1943 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Теректі ауылы) – физика-математика ғылымдарының кандидаты (1981), профессор әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды (1966), М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген. 1966 – 83 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, 1983 – 2008 жылдары декан болып жұмыс істеген. Ғылыми еңбектері кванттық механика, физиканың методологиясы мен тарихы, философия мәселелеріне арналған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Ақбақай (Жамбыл облысы)

**Ақбақай** — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл, Ақбақай ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мойынқұм ауылынан солтүстікке қарай 96 км-дей жерде, Желтаудың оңтүстік-батыс беткейінде орналасқан. Жақын темір жол станциясы - Қияқты (137 км).

## Тарихы
Іргесі 1977 жылы алтын кенінің ашылуына байланысты қаланған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ақбақайда кеніш, кен байыту фабрикасы жұмыс істейді, дәрігерлік пункт, орта мектеп бар.  Тұрғындары аудан орталығымен, елді мекендермен көлік жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Мұқышев Темірхан

**Мұқышев** Темірхан Қаппасұлы (1957 жылы туған) – қоғам қызметкері. Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген. Әскери борышын өтеп келгеннен кейін, ет комбинатының шұжық жасау цехында жұмыс істеген. Кейін 10 жыл бойы «Красная заря»  ұжымшарында мал дәрігері болып еңбек етті. Қазіргі уақытта «Бастау» ЖШС болып өзгертілген «Красная заря» ұжымшарының төрағасы. ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен, «Құрмет» орденімен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Үй артында қолағаш

**“Үй артында қолағаш”** — ұлттық ойын. Жазық жерде өткізіледі. Ойынға қатысушылар өзара қолдарынан ұстасып, шеңбер жасап тұрады. Ал “қасқыр” атанған ойыншы шеңберді бұзып араларына кіруі тиіс. Ол “Үй артында қолағаш, жел бау тарттым есік аш” деп айтады да, ойыншылар арасына кіруге әрекеттенеді. Ойынға қатысушылар қасқырды кіргізбейді. Сол кезде ол бір ойыншының арқасынан белбеумен ұрады да, оны тастай салып қашады. Арқасына белбеу тиген ойыншы оны қуып жетіп белбеумен ұруы тиіс, “Қасқыр” одан қашып құтылып, ойыншы орнына тұра алмаса сол күйінде қала береді. Егер ойыншы қасқырға жете алмаса, оның орнына қасқыр міндетін атқарады. Қуғыншыға жеткізбей кеткен ойыншылар жеңіске жетеді. Бұл ойынның басқа түрлері де кездеседі. Ойын жасөспірімдерді ептілікке, қырағылыққа баулиды.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Ойындар
Санат:Спорт
Камал Сәруәрұлы Ормантаев

**Камал Сәруәрұлы Ормантаев** (11.9.1936 жылы  туған, Қармақшы ауданы Октябрь ауылы) – хирург, медицина ғылыми доктор (1971), профессор (1972), ҚазақстанҰлттық ғылым академиясының академиясы(1994), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1981). Алматы мемлекеттік медицина институтын (*ҚазҰМУ*) бітірген (1959). 1963 жылдан **Қазақ ұлттық медицина университетінде** ассистент, кафедра меңгерушісі; 1980 – 85 және 1993 – 2001 жылдары Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының директоры болды. Негізгі ғылыми еңбектері балалар хирургиясына арналған. Ормантаев балалардың **бассүйегі мен миы** зақымданғанда қолданылатын емдеу әдістерін жетілдіріп, оның патогенезін анықтауда кешенді зерттеулер жүргізді; бассүйек пен миға жасалатын операцияның бес жаңа әдісін тәжірибеге енгізді. *Химиялық жолмен* болатын өңеш күйігін зерттеп және оны емдеудің алты жаңа әдісін анықтады, сондай-ақ іріңді перитонит пен жедел гематогенді остеомиелит болған жағдайда іріңді іш қуысынан түтік арқылы шығарудың бірнеше тәсілін ұсынды. Ол Қазақстанда педиаторлардың, балалар хирургтарының, анестезиолог-реаниматологтарының, ортопед-травматологтарының ғылыми мектебінің негізін қалады. 40-тан астам авторлық куәлігі және 1 патенті бар. Қазақстан *Мемлекеттік сыйлығын* (1999), *жыл дәрігері номинациясы* бойынша «Алтын адам» (2000; 2001) сыйлығын алған.«Парасат» орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Төр

**Төр** – жасы үлкен адамдар, сыйлы қонақтар отырғызылатын қастерлі орын. Қазақ үйге кірген мейманды “*төрлетіңіз*”, “*төрге шығыңыз*” деп қарсы алады. Көрпе төсеп, жастық қойып, төрге отырғызып құрмет көрсетеді. “*Есіктен кіріп, төр менікі деме*”, “*Төрдегі күлсе, есіктегі жымияды*” деген мақал-мәтелдер төрдің мән-мағынасын айқын аңғартады. Төр көне түркі тілінен шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Киіз үй
Балтық қырқасы

**Балтық қырқасы**, Балт қырқасы — Балтық теңізінің оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағалауын бойлай (ұзындығы 1500 км, ені 80 км-ге дейін) созылып жатқан қыратты-төбелі жер бедері. Қырқаның абсолют биіктіг 200—300 метрден аспайды. Плейстоцендік мұз басу кезеңінде құм, тас шөгінділерінен түзілген. Көлденең аңғарлармен бөлінген жерлерінде көлдер (Мекленбург, Помор, Мазур, т.б.) орналасқан. Балтық қырқасының бойында қылқан жапырақты және аралас орман өседі.

## Дереккөздер



Санат:География
Шыңғыснама

“**Шыңғыснама**” – Хорезм тарихшысы Өтеміс қажының түркі тілінде жазған тарихи шығармасы. Шығарма шамамен 16 ғ-дың орта кезінде жазылған. Жошы әулеті тарихы баяндалады. Қолжазбаның жалғыз данасы Өзбекстан ҒА-сында сақтаулы. Еңбек жартылай сақталып, Тоқтамыс хан туралы айтылатын жылдармен тәмамдалған. Алғысөзіне қарағанда, автор “Шыңғыснаманы” өзі өмір сүрген кезеңге дейін жеткізбек ниетте болған. Шығарманың Қыпшақ даласындағы Жошы әулетінің билік құрған кезеңін баяндайтын тарауы негізінен аңыз, әңгіме тұрғысында сипатталады. Дегенмен, көптеген тарихи мәліметтер нақты деректерге сүйеніп жазылған. Автор географиядан едәуір хабардар болып, өзі Хорезмнен Еділге дейін, одан әрі Каспий бойымен оңт-ке саяхат жасаған. В.В. Бартольд осы қолжазбаны зерттей келіп, оның біржақтылық бағытын атап көрсетеді. Өйткені ол Шайбани әулеті билеушілеріне көбірек тоқталып, олардың басқа әулеттерден артықшылықтарын баса көрсетіп отырады. Соған қарамастан “Шыңғыснама” Оңтүстік және Батыс Қазақстанның 13 – 14 ғ-лардағы тарихы жазылған құнды еңбек.  Утемиш-хаджи, “Чингиз-наме”, А., 1992.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи еңбектер
Тазабек Пұсырманұлы

**Тазабек Пұсырманұлы** (1800, Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарқара өңірі – 1871, Верный қаласы) — батыр, би. Албан тайпасының Сары руының жәнібек атасынан шыққан. Жетісу өлкесін Жоңғар басқыншыларынан азат етуге қатысқан Пұсырман бидің ұлы. 1846 жылы генерал Вишневскийдің басқаруымен Лепсіде өткен Ұлы жүз қазақтарының құрылтайына қатысып, Ресеймен арадағы саяси қатынас туралы құжатқа мөрін басқан. Батыс Сібір әскери корпусының Жетісу бөлімшесінде қызмет етіп, 1859 жылы 19 қыркүйекте прапорщик шеніне ұсынылған, кейін подпоручик шеніне ие болған. Оңтүстік-шығыс шекараны қорғау ісіне қызмет етіп, “Ерлігі үшін” күміс медалімен марапатталған. Патшалық Ресейдің отаршылдық саясатын түсінген Тазабек Пұсырманұлы қол жинап, Саурық батырмен бірге ұлт-азаттық көтеріліске қатысты. Ағайын арасындағы алауыздық пен қару-жарақтың жетімсіздігінен көтерілісшілер қырғынға ұшырады. Ресейдің жазалаушы отрядының қудалауынан кейін Тазабектің қарауындағы ел-жұртымен Қытайдағы дербес мемлекеттік құрылым – Іле сұлтандығынан баспана сұрады. Ресей мемлекетімен дүрдараз Іле сұлтаны Әлихан Ибрагимұлы Тазабектің ел-жұртымен көшіп келуіне келісім берді. Сөйтіп, 1 000 үйлі түтін Қытайдың Іле алабындағы Тоғызтарау деген жерге келіп қоныстанды. Бүлікшілер бастығы Тазабекті ұстап беру жөніндегі Ресейдің үзілді-кесілді талабын орындаудан Іле сұлтандығы бас тартты. Осыны желеу еткен генерал-губернатор Г.А. Колпаковский бастаған орыс әскерлері 1871 жылы көктемде Іле өңірін басып алады. Олар Тазабекті тұтқындап, Верный қаласының түрмесінде өлтіреді. М.Әуезовтің “Қилы заман” романындағы Әубәкір Солтанбекұлы, 1916 жылы Қарқара (Албан) көтерілісіне қатысқан атақты Жақыпберді батыр Тазабектің немерелері.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:1800 жылы туғандар
Санат:1871 жылы қайтыс болғандар
Ортақшыл (Қызылорда облысы)

**Ортақшыл** — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Ортақшыл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі ауылынан солтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде, Сырдарияның оң жағалық аңғарында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1328 адам (681 ер адам және 647 әйел адам) болса, 2009 жылы 981 адамды (527 ер адам және 454 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1943 жылы Сырдария ұжымшары негізінде қаланған. 1975-1997 жылдары қаракөл қойын өсіретін “Телікөл” кеңшары бөлімшесінің орталығы болған. Кеңшар негізінде 1997 жылы Ортақшылда өзімен аттас ӨК құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Ақбала Жанғабылов

**Ақбала Жанғабылов** (1896 жыл, туған қазіргі Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қараөзек — 1945 жыл, Отырар ауданы, Көлқұдық) — күйші, домбырашы. Руы тобықты. Ата - тегі Тобықты - Рыспетек - Көкше - Топыш - Бәші - Алыбай ( Әлім ) -  Баяш - Меңей. Осы Меңей атаның  ұрпағы. 

1915—16 жылдардағы аласапыран кезде “Кертолғау” күйін шығарған. Әлзақ домбырашыны ұстаз тұтқан. 1932 жылғы ашаршылықта азып-тозып, көшіп-ауған халықтың қиыншылығын көріп, “Ай, қиын болды-ау!” күйін шығарған. Кейін бұл күй “Ақиын” аталып кеткен. Өзі сарып болып ауырып жатқанда үйде ойнап жүрген қызы отқа құлап кетеді. Кемтар болып қалған сәбиіне арнап “Ұлмекен” күйін шығарған. Сондай-ақ Ақбаланың “ Ықылас”, “Айжанның жүрісі”, “Шаңқобыз” тағы басқа күйлері бар.

## Дереккөздер

Санат:1896 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Отырар ауданында қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Домбырашылар
Нәрсе

**Нәрсе** – қандай да бір затты, әлдебір құбылысты, білдіретін ұғым. Оны объект ұғымымен барабар деуге болады. Нәрсе деп адамның белсенді қызметі арқасында объектілер дүниесінен оқшауланған әлдебір тұтастықты айтады. Бұл мағынасында Нәрсе ұғымы объект ұғымынан ажыратылып, өзіндік философиялық (логикалық, танымдық-теория, методология) мәнге ие. Осы тұрғыдан алғанда бір объектіге бірнеше Нәрсе сай келуі мүмкін. Мысалы, әлдебір қоғамдық құбылыстар объект есебінде әр түрлі зерттеулердің (әлеуметтік, тарихи, мәдениеттанулық, т.б.) Нәрсесіне айналуы мүмкін. Осындай зерттеулерге орай құрылған әр түрлі Нәрселік салалар сол объектінің белгілі бір өзіндік заңдылықтар негізінде іске асырылған әр түрлі Нәрселік кескіндемелері іспеттес. Объектінің осындай кескіндемелерін синтездеп, оның бірегей теориясын құру жүйелі қарастыруды қажет етеді. Бұл кейде ғылымның жаңа саласының пайда болуына әкеледі. Мысалы, ғылымды жүйе есебінде Нәрселік қырынан зерттеулердің синтезі ғылымтану ілімінің, ал биосфераны биологиялық, физикалық, геологиялық, ғарыштық зерттеулердің синтезі биогеоценология ғылымының пайда болуына әкелді. Объект пен Нәрсені бір-біріне қарсы қоюға, абсолюттендіруге болмайды, олардың қарама-қарсылығы салыстырмалы. Объектісіз Нәрсе жоқ. Объект адамзат іс-әрекетінің, тәжірибелік және танымдық қызметінің аясына енгенде ғана Нәрсеге айналады, сонда ғана оны танып-білуге мүмкіндік туады. Нәрсе объектінің ең басты және мәнді қасиеттері мен белгілерін қамтиды. Логикада Нәрсе деп әлдебір класстың элементі аталады немесе предикатымен сәйкестендірілген субъект түсініледі.

## Сілтемелер
* Құбылыс  
* Физика  
* Геология
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мұқышев Телман

**Мұқышев Телман** Шәріпұлы (1938 жылы туған, бұрынғы Көкшетау ауданы Күсеп ауылы) – қоғам қайраткері. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын (1962), Алматы Жоғары партия мектебін (1975) бітірген. Зеренді орта мектебінде мұғалім (1962 – 63), осы мектептің өндірістік оқыту ісінің меңгерушісі (1963 – 68), 8 жылдық мектептің оқу ісінің меңгерушісі (1968 – 69), Қазақстан КП Зеренді ауданы партия комитеті  үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі (1971 – 73) болып жұмыс істеген. 1975 жылдың шілде айынан Уәлиханов ауданы атқару комитетінің төрағасы, Чистополь ауданы партия комитетінің 2-хатшысы, Көкшетау облыстық атқару комитеті  Білім беру басқармасының бастығы, 1990 жылдан Көкшетау облыстық Халыққа білім беру басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. «Ерен еңбегі үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»,«Үздік еңбегі үшін» медальдарымен мараптталған. 
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Хазарлар

**Хазарлар** — ортағасырлық түркі тілді халық.

Мамандардың есептеуінше Шығыс Еуропада 4 ғасырда ғұн шапқыншылығынан кейін пайда болған. 6 ғасырдың 60-жылдары Батыс Түркі қағанатына бағынды. Түрік қағандығы ыдырағаннан кейін Солтүстік Кавказ бен Қара теңізі жағалауында 7 ғасырдың ортасына қарай Хазар қағандығын құрды. 8 — 9 ғасырларда Шығыс Еуропада жетекші мемлекет құрған Хазарлар 10 ғасырдан бастап өз ішінде жікшілдікке ұшырап, әлсіреп кетті. Осыны пайдаланған көршілес Киев Русі мен басқа да түркі тілдес ұлыстар (оғыз, печенег, т.б.) тарапынан шапқыншылыққа ұшырап, 10 ғасырдың соңына қарай, тарих сахнасынан мүлдем жойылды.

Мемлекеттілік жойылғаннан кейін жергілікті тайпалар басқа көшпелі түркі халықтарына сіңіп кетті. Хазарлар құрамында түркі тектес халықтардың, әсіресе, Кіші жүз тайпаларының аты (мыс., керейт, беріш, т.б.) жиі ұшырасады. Араб жиһангезі Әл-Масуди хазарлардың мұсылман, христиан, иудей дінін қатар ұстанғанын жазған. Белгілі тарихшы М.И. Артамонов Хазар жеріне 8 ғасырдың басында, 9 ғасырдың орта шенінде Византия, араб миссионерлері христиан, ислам дінін енгізуге әрекеттенгенімен, қағандықты басқарған хазар нәсілі Обадия иудашылдықты мемлекеттік дін ретінде жариялағанын дәлелдеді. Жалпы - Хазарлардың этнологиялық құрамы жөнінде тарихта әр алуан пікірлер қалыптасқан. Иудаға табынушы ел билеушілерінің мұсылман, христиан дініндегі, сондай-ақ тәңіршілдікті тұтынған бұқара халықтан оқшау өмір сүруінің, басқару тетіктерін пайдалана алмауының салдарынан мемлекет ішінде этнографиялық-діни алауыздық өршіп, тұрақсыздық ахуалы белең алған.

## Дереккөздер

Санат:Түркі этникалық топтары
Санат:Жойылып кеткен халықтар
Санат:Хазарлар
Шыңғыстай

**Шыңғыстай** — Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы, Катонқарағай ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Катонқарағай ауылынан шығысқа қарай 21 км-дей жерде, Сарымсақты жотасының баурайында, Бұқтырма өзенінің сол жағасындағы қайыңды-қарағайлы орман арасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі XIX ғасырдың аяғында қаланған. 1968-96 жылдары бұғы өсіретін кеңшар бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Шыңғыстайдағы алғашқы мектеп ғимараты 1905 жылы салынған. Онда Сұлтанмахмұт Торайғыров ұстаздық етіп, өзінің әйгілі “Кедей” поэмасын осында жазған.

## Көрікті жерлері
Осында ауылдың тумасы жазушы Оралхан Бөкейдің мұражай-үйі орналасқан.

## Танымал тұлғалары
* Оралхан Бөкей - жазушы.

## Тағы қараңыз
*Аустрия жолы

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы елді мекендері
Санат:XIX ғасырда құрылған елді мекендер
Шәкен Мұқышев

**Мұқышев Шәкен Шәйкенұлы** (1936 жылы туған, Сілеті ауданы Ақсу ауылы) – кенші, Социалистiк Еңбек Ері (1971). Еңбек жолын жылқы сарайында ат айдаушы болып бастады (1952). Ұзақ жылдар «Жолымбет» руднигінің «Южная»  шахтасында еңбек етті. «Құрметті кенші» атағының иегері, КСРО орден, медальдарымен  марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы

**Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы** - ортағасырлық қалалар мен мекендерге зерттеу жұмысын жүргізуші экспедициясы 1974 жылы ҚазМУ-дағы (қазіргі ҚазҰУ) тарих факультетінің археология және этнология кафедрасы құрған. Экспедиция отрядтары Қазақстанның оңтүстік аймағында, соның ішінде Шу–Талас өңірі ортағасырлық қалалары мен мекендерінде археологиялық зерттеу жұмыстарымен айналысты. Негізгі базасы Шу ауданы Баласағұн ауылының төңірегіндегі ортағасырлық Ақтөбе қаласының (6–13 ғасырлар) маңында орналасқан. Мұнда жыл сайын ҚазҰУ тарих факультетінің студенттері жаз айларында археологиялық практика өткізеді. Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы Шу–Талас тарихи географиялық ауданында орналасқан 403 ортағасырлық қалалар мен мекендердің 240-ының тарихи-топографиялық құрылымдарын зерттеп әрі толықтырып, 35 ескерткіште қазба жұмыстарын жүргізген. Аталмыш экспедицияның ғылыми еңбектерінде ортағасырлық керуен жолдарының бағыттары, қалалардың баламалануы, мекендер құрылымы, жылыту және суландыру жүйелері, қалалардан жинастырылған шаруашылық ыдыстар ерекшеліктері және де Шу–Талас өңірлеріндегі қала мәдениеті мен өркениетінің іргелес аймақтармен байланысы анықталған.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тарих
Мұқышев Бекболат

**Мұқышев** Бекболат Бапанұлы (1940 жылы туған, Сілеті ауданы Бестөбе кенті) – заңгер. КСРО және ҚР ІІМ-нің еңбегін сіңірген қызметкері. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды, КСРО ІІМ-нің академиясын бітірген. Милиция ген.-майоры (1995). Еңбек жолын 1958 жылы шахтер болып бастаған. «Бестөбе» кен орнында электровоз жүргізушісі болған. Бестөбе кенттік милиция бөлімінде шұғыл іздестіру бөлімінің қызметкері, аға қызметкері (1964 – 70), Қорғалжын ауданы Ішкі істер бөлімінде (АІІБ) қылмысты іздестіру бөлімінің бастығы (1970 – 74), Шортанды АІІБ бастығының орынбасары, бастығы (1974 – 80), академия тыңдаушысы (1980 – 82), Целиноград облыстық атқару комитеті  ІІБ қылмысты іздестіру бөлімі бастығының орынбасары, бастығы (1982 – 85), Торғай облыстық атқару комитеті  ІІБ-ның бастығының орынбасары (1985 – 88), Орал облыстық атқару комитеті  ІІБ бастығының орынбасары (1988 – 92), Батыс Қазақстан облыстық ІІБ-ның бастығы (1992 – 97) қызметтерін атқарған. 1997 жылдан зейнеткерлік демалыста. 2002 жылдан «Қорғау» жинақтаушы зейнетақы қорының Ақмола облысы және Астана қаласы бойынша филиалының директоры. ҚР Ішкі істер әскері және Ішкі істер органдары ардагерлер кеңесі төрағасының орынбасары. 13 медальмен марапатталған. 
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Иман Орымбетов

**Иман Орымбетов** (туған жері белгісіз – 6.9.1930, Қазалы ауданы «Иман» жерінде) – Асан көтерілісінің басшысы. Діни сауатты әрі ахун ұрпағы болғандықтан ел арасында *Иман мақсым* атанған. 1930 жылы тамыз айында Қазалы ауданы қазақтарының Кеңес өкіметінің күштеп ұжымдастыру саясатына жаппай қарсылығына қатысты. Сол жылы 2 қыркүйекте «Қаншагүл» деген жерде өткен жиында көтерілісшілер Орымбетовты хан сайлады. Оның орынбасары ретінде (тергеу құжаттарында оны екінші хан деген) *[[Иімбетұлы Әбдіхалық]]* сайланды. Осы екеуінің бастауымен 1930 жылы 2 – 4 қыркүйекте «Қаншүңгілде» болған ұрысқа Орымбетов өзі басшылық етті. Қамшы, қарапайым таяқ және шоқпарлармен қаруланған көтерілісшілер жазалаушы әскерге қарсылық көрсете алмады. 40 адаммен бірге Орымбетов та қаза тапты. «Иман» қорымында жерленген.
## Дереккөздер

	

Санат:Тарих
Қойшыбай Мұқышев

**Мұқышев Қойшыбай** (1917, қазіргі Атбасар ауданы Қаратоғай ауылы) – еңбек ардагері,Социалистiк Еңбек Ері (1966). Сандықтау МТС-інде трактор жүргізушісі (1935 – 45), 3-Атбасар автобазасында көлік жүргізуші болып еңбек еткен (1946).
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Орынбайқала

**Орынбай қала қалашығы,** *Қарақалпаққала* (ХVІІІ-ХІХ ғғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш, XIX ғасырдың басында салынған Орынбай сарайының қираған орны. 

## Орналасқан жері
Қармақшы ауданы, Көмекбаев ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 130 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Қалашықты 1946-48 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясымен (жетекшісі С. П. Толстов) зерттеген, 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген.

Қалашық тікбұрышты, өлшемдері 400х300 м, төртбұрышты үйінді жалмен қоршалған. Қабырғаларының биіктігі 1-1,5 м. Қалашықтың өлшемдері 31х20 м, қабырғаларының биіктігі 4 м, қалыңдығы 70 см болатын 12 бөлменің орны мен өлшемдері 8,5х7,5 м, қабырғаларының биіктігі 2 м, қалыңдығы 50 см болатын үш бөлмелік мешіттің қалдықтары сақталған.

Сыртқы бекініс қабырғасының айналасында қалашықты қоршап жатқан ор бар. Қақпа қалашықтың оңтүстік жағында орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Орынбай Қарымбайұлы

**Орынбай Қарымбайұлы** (1880, Жалағаш ауданы Таң ауылы – 1931, сонда) – ақын. 

Шығыс сюжетімен жазылған дастан, хикаяларымен қатар өлеңдерін де кеңес үкіметі шенеуніктерінің оғаш мінездерін сынға алды. Ақынға кеңес үкіметіне қарсы теріс пікір тудырды деген айып тағылып, *ОГПУ* үштігі қаулысының негізінде атылды. Қазақстан Президентінің жарлығымен 1993 жылы ақталған. Ақынның «Сиқырдың сыры» атты терме-толғауы мен «Қос байбатша» хикаясы (1910) сақталған.

## Дереккөздер

Санат:1880 жылы туғандар
Санат:Жалағаш ауданында туғандар
Санат:1931 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жалағаш ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Жарна

**Жарна** – табыс, артықшылықтар немесе өзге де сыйақылар алу және сақтау мақсатымен субъектінің шаруашылық мұқтаждары үшін белгілі бір құны бар активтерді (мүлікті, мүліктік құқықтарды, ақшалай қаражатты) жұмсау.

Жарна: банкке салынған ақшалай сомадағы салымдар немесе қымбат бағалы құндылықтар; қандайда болсын бейкоммерциялық ұйымға кіргені үшін төлемақы (кіру жарналары); қандай да болсын бейкоммерциялық ұйымға қатысқаны үшін төлемақы (мүшелік жарналар); шаруашылық серіктестіктердің жарғылық капиталына өз үлесін (салымын) төлеу түрінде жүзеге асырылуы мүмкін.

## Сілтемелер
*Жарна
*Жарна сөздікте

## Дереккөздер


Санат:Ақша
Шыңғыстау көтерілісі

**Шыңғыстау көтерілісі** – Шығыс Қазақстан облысының Шыңғыстау ауданындағы (қазіргі Абай ауданы) кеңес үкіметінің әкімшілік саясатына қарсы 1931 ж. ақпан айындағы халық толқулары. Көтерілісті Медеуов Сәнияз және Торайғыров Емілжан басқарған. Оған барлығы 200-ден астам адам қатысқан. Көтерілісшілер халықты кеңес өкіметін құлатуға шақырды. Олар көрші Қу және Абыралы ауданымен байланыс орнатпақ болды. Бірақ Қызыл Армияның тұрақты бөлімдері бұған кедергі жасады, көтеріліс кең таралып үлгермей жатып-ақ ақпан айында күшпен басылды. 189 адам тұтқындалды. Олардың ішінен  ОГПУ-дің Ерекше үштігінің 1931 ж. 15 мамыр айындағы шешімімен 47 адам ату жазасына кесілді, 105 адам еңбекпен түзеу лагеріне жөнелтілді. Қазақстанның өз ішіндегі аудандарға 3 – 10 жылға 13 адам жер аударылды, шартты түрде 23 адам сотталды; қ. Ауыл шаруашылығын коллективтендіруге қарсы шаруалар қозғалысы.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Ақбала мен Боздақ

**Ақбала мен Боздақ** — салт айтысының үлгісі, өлі мен тірінің айтысы. Авторы туралы еш дерек жоқ. Алғаш ел аузынан жазып алып, бастырған В. Радлов. Он бір буынды қара өлең үлгісімен келетін айтыс, бірін-бірі сүйген екі жас — Ақбала мен Боздақтың алма кезек жауаптасуынан тұрады. Айтыс мазмұны екі ғашықтың бас қосқанын біліп қойған қыз әкесінің “қызымды бермеймін” деп үдере көшуінен басталады. Олар алыс көшіп кеткен соң, Боздақты әкесі бұрынғы айттырған қайнына жібереді. Жігіт қайтып Ақбаланың жеріне келсе, ол қайтыс болыпты. Айтыс Ақбала мен Боздақтың, өлі мен тірінің жауаптасуына құрылған. Айтыста әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік, екі жастың бір-біріне сүйіспеншілігі көркем көрініс тапқан. Айтыс “Түркі халықтары әдебиетінің нұсқаларында” (ІІ-том. С.Петербург, 1870 жылы, бастырған В.Радлов), 1923 жылы “Темірқазық” журналының 2-3 санында (109-115 беттер), М., 1965 жылы, “Айтыс” жинағының 1-томында, “Қазақ халық әдебиеті” көптомдығының 13-томында (33-37 беттер) жарияланған. Соңғы жинаққа да В.Радловтың нұсқасынан алынып берілген.
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Күйлер
Пәзілбек Орынбасарұлы

**Пәзілбек Орынбасарұлы** (1936 жылы  туған, Бесарық ауылы, Жаңақорған ауданы) – еңбек ардагері, «Құрметті темір жолшы» (1991), темір жол генерал-майоры. Темір жол саласында 1957 жылдан бері еңбек етіп келеді. 1965 жылдан Байқоңырда темір жол дистанциясы бастығының байланыс жөніндегі бірінші орынбасары, Қызылорда темір жол бөлімшесінің жолаушылар тасымалдау бөлімінің бастығы, 1993–97 жылдары Қызылорда темір жол бөлімшесінің бастығы, 1997 жылдан Алматы темір жол бөлімшесінің жолаушылар тасымалдау бөлімі бастығының бірінші орынбасары қызметін атқарады.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Үлкен Зонд аралдары

**Үлкен Зонд аралдары** — Малайя топаралының құрамындағы (Индонезия, Малайзия, Бруней елдерінің бөліктері) бір топ аралдар. Суматра, Ява, Калимантан, Сулавеси, т.б. аралдар кіреді. Жалпы аумағы 1,4 млн. км². Үлкен Зонд аралдарының жағалауларын Үнді, Тынық мұхиттары мен олардың сыртқы теңіздерінің сулары шайып жатыр. Жер бедері негізінен таулы. Ең биік жері 4101 м (Калимантан аралындағы Кинабалу тауы); жанартаулық процестер дамыған. Климаты экваторлық, салыстырмалы ылғалд. жоғары (80 — 90%). Орташа айлық температура 24 — 25 С. Жауын-шашынның жылдық мөлш. 2000 — 3000 мм. Өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне бай. Мәңгі жасыл экваторлық және тропиктік ормандарында ағаштың 2 мыңдай түрі, оның ішінде пальманың 300 түрі, гүлді өсімдіктің 24 мың түрі өседі. Жануарлардан піл, мүйізтұмсық, жолбарыс, аю, қабан, маймылдың түрлері, бауырымен жорғалаушылар мен құстардың көптеген түрлері мекендейді. Қалайы кентасы мен мұнайдың ірі кен орындары бар. Тропиктік егіншілік (күріш, кокос пальмасы, дәмдеуіштер өсіру, каучук өндіру) дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия аралдары
Санат:Үнді мұхиты аралдары
Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Малай архипелагы
Таза қанды жылқы тұқымы

нобай
**Таза қанды жылқы тұқымы**, басқа жылқы тұқымдарының қанын араластырмай, өте ұзақ уақыт бойы (10 ұрпақтан жоғары) іріктеу, жұптау және жас малдарды арнайы бағытта тәрбиелеу барысында алынады. Тұқым неғұрлым көне болып, бір ғана табиғи климаттық ортада, бір бағытта тәрбиеленсе, оның өзіне ғана тән қасиеттері тұрақты сақталып және ерекшеліктерін ұрпағына жалғастыру қабілеті артады. Таза қандылық – мұралау беріктігінің ең жоғары дәрежесі, оны өсу жағдайынан қол үзіп қарауға болмайды. Өскен ортасы, бағу жағдайы өзгерген кезде таза қанды тұқым қуалау қасиеттері күрт нашарлап кетеді. Таза қанды жылқы тұқымына негізінен ағылшын және араб жылқыларының тұқымдары жатады. Ағылшындық жылқы тұқымы 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басында жергілікті тұқымды шығыс (варвария, түрік, араб және түркімен) және еуропалық (неополитан және испан) тұқымдармен шағылыстыру жолымен шығарылды. Тек таза тұқымдық әдіспен жетілдірілді. Ағылшын Таза қанды жылқы тұқымы 300 жылдан астам уақыт бойы басқа тұқымның қаны араластырылмай жеке өсірілді. Қріктеу, тәрбиелеу жұмыстарының барлығы шабыс қарқындылығын арттыруға ғана бағытталуының нәтижесінде аса жүйрік, спорттық мүсіндегі және дене бітімі ерекше сомдалған, тұқым қуалау беріктігі шегіне жете шыңдалған тұқымға айналды. Ұзақ уақыт бойы басқа тұқымдардың қанын араластырмай өсірілген арабтардың Таза қанды жылқы тұқымы көбіне ат спортында пайдаланылады. Түсі жирен, сұр, қара, т.б. болады. Шоқтығының биікт. 161 – 162 см, тұлғасының қиғаш ұзындығы 160 – 163 см, кеуде орамы 182 – 186 см. Ат жарыстарында 1200 м-ді – 1 мин. 07,4 секундта, 2400 м-ді 2 мин. 23 сек-та, 3200 м-ді 3 мин. 19 секундта өтіп, рекордтар жасаған. Таза қанды жылқы тұқымы АҚШ пен Еуропада көптеп таралған.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Жылқы тұқымдары
Ақ балта

**Ақ балта** — ақ түсті болаттан (ақ алмастан) соғылған балта. Бұл атау халық ауыз әдебиетінде жиі кездеседі. Басы ақ алмастан соғылып, сабы ақ күміспен қапталған сәнді айбалталарды да ақ балта деп атаған. Қазақ айбалтасының мұндай үлгілері мұражай қорларында сақтаулы тұр. Қазақша айбалта, балта.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Шыңғыстау-Тарбағатай мыс колчедан-полиметалл белдеуі

**Шыңғыстау-Тарбағатай мыс колчедан-полиметалл белдеуі** – Шығыс Қазақстан облысындағы (ішінара Павлодар облысында) металл кендері шоғырланған алқап. Белдеу Шыңғыс-Балқаш және Жарма терең жарылымдары белдемдерімен шектелген ірі мегантиклинорийінде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымдары
Шыңғыстың Бас терең жарылымы арқылы Батыс (Батыс Шыңғыс) синклинорийлік (оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Ақбастау-Құсмұрын грабен-синклинорийі, Ақшатау горст-антиклинорийі, Абыралы грабен-синклинорийі) және Шығыс (Шығыс Шыңғыс) антиклинорийлік (оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Шыңғыс горст-антиклинорийі, Шығыс Шыңғыс грабен-синклинорийі, Арқалық горст-антиклинорийі, Түндік-Ащысу грабен-синклинорийі) құрылымдарына бөлінген. Белдеуде мыс-колчедан-полиметалл (кварцты-мырышты-күкірттімыс колчеданды-полиметалды) формация мен мырыш кентастары (кварцты-мырышты-сульфидті формация, алтынды-туынды кварцитті) формациялар кеңінен тараған. Барлық кентасты формациялар терең жарылымдар бойындағы тақта тастықтар мен әр түрлі бағыттардағы жарылымдардың қиылысу орындарында кембрий-ордовиктің жанартаутекті (спилит-диабаз, спилит-кератофир формациялары) тау жыныстарындағы серициттену, хлориттену, кварциттену процестері кең дамыған белдемдерде орналасқан. Құрылымдық белдемділікке эндогендік кен түзілу процесі сәйкес келеді. Белдеудің мырыш-мыс-колчеданды полиметалл кентастары ордовиктің (диорит, гранодиорит) силурдың (гранитоидтар, диориттер, гранодиорит порфирлер) ортаңғы-жоғары карбонның (гранодиориттер), жоғары карбон-төменгі пермьнің (гранодиорит-гранит кешені) интрузияларымен байланысқан. 

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Рахметқажы Іскендірұлы Берсімбаев

**Рахметқажы Ескендірұлы Берсімбаев** *([[8 наурыз]] [[1947 жыл]]ы, [[Ресей]], [[Алтай Республикасы]], [[Қосағаш ауданы]], [[Жазатыр]] ауылында туған)* – биология ғылымының докторы *(1986 жылы)*, профессор *(1989 жылы)*, Қазақстан Ғылым Академияның академигі *(2003 жылы)*.

Новосібір мемлекеттік университетін бітірген *(1969 жылы)*. *1975–95 жылдары* Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің (қазіргі ҚазҰУ) аға оқытушысы, доценті, кафедра меңгерушісі, декан болды. *1995 жылдан* Жалпы генетика және цитология институтының директоры, Еуразия ұлттық университетінің  проректоры. Берсімбаевтың негізгі ғылыми еңбектері жануарлар мен өсімдіктер геномының функционалдық құбылыстары заңдылығының молекулалық механизмдерін, гендік реттеуіш жүйелерді клеткалық және тіндік деңгейде зерттеуге арналған. Генетикалық тұрақсыздықтың, өсімдіктер генетикасының арнайы мәселелерін зерттеп, ген активтілігінің каскадтық жолмен реттелуін дәлелдеді. Дрозофила шыбынындағы мутацияның генетикалық тұрақсыздығын анықтады. Геномның клеткалық және молекулалық реттелу механизмін зерттеді. *1983–84 жылдары* Лондон қаласындағы Ұлттық медицина ғылымы институтында, Ганновердегі медицина ғылыми-зерттеу ортасында *(1988 жылы; 1991 жылы)*; Гейдельбергтегі Еуропалық молекула-биологиялық лабораториясында *(1988 жылы)* және Астон университетінде *(1994 жылы)* ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. VI-інші және VIII-інші халықаралық генетикалық конгрестерде проблемалық ғылыми баяндамалар жасады *([[Пекин]], 1998 жылы; [[Сеул]], 1999 жылы)*.

## Сыртқы сілтемелер
* "Академик Рахметқажы Берсімбай Доха қаласында (Катар) өткен Халықаралық конференцияда баяндама жасады". 
* "Академик Рахметқажы Берсімбай екi ай бойы Жапонияның ғылыми орталығы мен оқу орындарында өзінің зерттеулерін ұсынбақ".
* "Рахметқажы Берсімбай: «Университеттерді аккредитациядан өткізу білім сапасын арттыратын басты құрал»".
* "Академик Рахметқажы Берсімбай жоғары импакт-факторлы рейтингті журналдардағы ғылыми жарияланымы үшін сыйақыға ұсынылды".
* "Академик Рахметқажы Берсімбайдың ғылыми зерттеу нәтижелері «Amino Up Chemical Co., LTD» (Жапония) компаниясының қызығушылығын тудырды".
* "Академик Рахметқажы Берсімбайға Жапонияның Ұлттық биомедициналық инновация институтының Осака Құрметті арнайы шақырылған профессоры ат".

## Дереккөздер

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Алтай Республикасында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Тәпсір

**Тәпсір** ( тәфсӣр) — араб тілінен аударғанда мағынасын ашу, баяндау мағынасын береді. Ислам дінінде — Құранның мағыналарын түсіндіру, оның ішіндегі сенім, ғайып, хикметтер мен үкімдерге байланысты аяттарға түсініктеме беру.

## Шығу тегі және анықтамасы

Бастапқыда Құранды түсіндіру Мұхаммед пайғамбардың  Сүннеті арқылы, яғни оның белгілі бір аяттарға қалай амал еткені, оларды қалай тіүсіндіргені туралы хадистермен және оның ең жақын сахабаларының сөздерімен жүзеге асты. Мұхаммед әл-Бұхари мен Муслим ибн әл-Хәджадж секілді мухаддис ғалымдар өзденінің хадис жинақтарында Құранның белгілі бір аяттарының түсіндіруге арналған хадистер мен асарларды жинақтады. Ибн Джарир әт-Табари және Ибн Әбу Хатим сияқты тәпсір ғылымын зерттеген ғұламалардың арқасында бұл ғылымның ерте кезеңі аяқталып, Исламның ерекше бір пәні ретінде қалыптасты.

Арабтың тәпсір (, тафсӣр) сөзі «баяндау, мағнасын ашу» ұғымын білдіреді. Шариғаттаға тәпсір сөзінің мағынасы: қасиетті кітапты дұрыс түсінуге, аяттардың мағынасын дұрыс жеткізуге және дұрыс үкімдер шығаруға көмектесетін барлық әдістерді қолдану арқылы Құранды түсіндіру, «тәпсірлеу». 

Әз-Заркаши айтады:

Тәпсір ғылымын, яғни Құран Кәрімді біреулердің түсіндіруін кейбір мұсылмандар артық санайды, яғни оның мағынасы негізінен анық және тәпсірге мұқтаж емес дейді. Мұсылман ғалымдар тәпсірлердің пайда болуының үш себебін айтады:
# Аллаһ тағаланың білімінің күші мен хикметі соншалықты, Ол бір ауыз сөздің өзіне бірнеше мағына салып, көп адам біле бермейтін терең мағыналы қылуы мүмкін.
# Аллаһ тағала бір нәрсе туралы айтып жатқан кезде оның себебі болған оқиғаларды немесе аяттан шығатын үкімді айтпауы мүмкін. Ал Құранды, Сүннетті талдап осы себептер мен үкімдерді табу әркімнің қолына келе бермейді. Тәпсіршінің міндеті осы түсініксіздіктерді баяндау.
# Сонымен қатар Құранда астарлы немесе көп мағыналы, түсінілуі қиын, аз кездесетін сөздер мен сөзтіркестер келуі мүмкін. Ал бұларды түсіндіру үшін тіл білімі, соған қоса шариғат терминологияларын білу қажет.
Бұның мысалы ретінде Ади ибн Хатимның «қара және ақ жіптер» туралы аят түскенде оны тікелей түсініп, таң уақытын білу үшін қара және ақ жіптерді байлауын келтіруге болады. Бұл затты пайғамбардан  сұрағанда, ол бұл аяттардағы «қара және ақ жіп» дегеніміз таңның ағаруы мен түннің қараңғысы екенін түсіндіреді.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Құран
* Құран ғылымдары
* Тауил

Санат:Ислам
Санат:Құран
Санат:Тәпсір
Азия дауысы

**Азия дауысы** — Азияның музыка өнеріндегі танымал әндер мен талантты орындаушылардың жыл сайын Алматыда өтетін халықаралық байқауы.

## Жеңімпаздары
1990 жылы Медеу мұз айдынының кешенінде өтті. Бас жүлдені Өзбекстаннан келген “Карс” тобы жеңіп алды.

Содан бері Женева Круз (Филиппин, 1991жылы), Шахназ Сүймер (Түркия, 1992жылы), Сара (Моңғолия, 1993 жылы), Соябей (Түркия, 1994жылы), Барт Бисли (АҚШ, 1995 жылы), Бауыржан Исаев (Қазақстан, 1996 жылы), “АВ-3” (Индонезиялық топ, 1997 жылы) сияқты өнерпаздар мен өнер ұжымдары бас жүлдені иеленді. 1993 жылы “Азия даусы” ФИДОФ-тың (Халықаралық фестивальдар ұйымдастыру федерациясы) мүшелігіне қабылданды. 1994 жылы Канн (Франция) қаласында өткен әлемдік шоу-бизнесте арнаулы жүлдеге ие болды.

1996 жылдан бастап “ Азия даусы” байқауы аясында Қазақстан әндерінің байқауы тұрақты өтеді. Оған арналған “Алтын домбыра” жүлдесін алғашқы жылы М.Жүнісова мен Н.Есқалиева, 1997 жылы Р.Рымбаева мен М.Жүнісова жеңіп алды.

1997 жылы “ Азия даусы ” халықаралық “Интернет-сервер” ақпарат арнасына қосылды. “ Азия даусы” конкурсының бас жүлде, алтын, күміс және қола бәйгесіне қоса Алматы қаласының мэрі, демеушілер тағайындаған әртүрлі ынталандыру сыйлықтары бар. Бірінші конкурстан бастап “ Азия даусының” шақыруымен Патрисия Каас,Пупо, Тото Кутуньо, Джимми Саммервиль, Митхун Чакраборти, Сонер Ариджа, А.Пугачева, Ф.Киркоров, В.Леонтьев, “Бони-М”, “Хаддуэй” топтары сияқты әлемдік эстрада майталмандары Медеу мұз айдыны сахнасында конкурстан тыс өнер көрсетті.

1996 жылы “Азия даусына” бес құрлықтың өкілі қатысты.

1997 жылғы конкурстың ашылу салтанатында Еуроазиялық фестивальдар ассоциациясының ұйғарымымен ғарыштағы бір жарық жұлдызға “ Азия даусы ” аты берілгені жайлы Швейцариядан жіберілген регистр конкурс директорына тапсырылды.

1998 жылғы тоғызыншы конкурсқа әлемнің төрт бұрышынан өтініш білдіргендерден таңдап алынған 20 елдің 21 өнерпазы қатысты. Бас жүлдені Италиядан келген Лука Сене жеңіп алды.

1998 жылғы конкурс қорытындысында ФИДОФ-тың халықаралық өнер фестивальдерін кәсіби жоғары дәрежеде насихаттағаны үшін журналистерге жыл сайын берілетін арнайы белгісі “ Азия даусының” баспасөз хатшысы Ф.Бегенбаеваға тапсырылды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Алматы
Болат Мәжитұлы Мұқанов

**Болат Мәжитұлы Мұқанов** (1947 жылы туған) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (2003), Қазақстан Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академигі (2006).

## Өмірбаяны
* Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1972).
* Щучинск қаласындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорман мелиорациясы ғылыми-зерттеу институтында аспирант (1974 – 77), кіші, аға ғылыми қызметкер, директордың шаруашылық жөніндегі орынбасары, директоры
* Орман шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының директоры (2002) қызметтерін атқарған. 

## Ғылыми жұмыстары
Қазақстанның агроорман мелиорациясы саласындағы жетекші ғалымдарының бірі.
* 70-тен аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның, 1 оқулықтың, 1 жинақтың авторы.

## Марапаттары
* Қазақстан Республикасының мақтау қағазы
* А.В. Альбенский атындағы медалі.

## Дереккөздер

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академиктері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Жауапкершілікті сақтандыру

**Жауапкершілікті сақтандыру** – сақтандыру түрі. Ол сақтанушының (азаматтың) жеке басына немесе мүлкіне, сондай-ақ заңды тұлғаға (кәсіпорынға) келтірген зиянын өтеуіне байланысты мүдделерді реттейді. Жауапкершілікті сақтандырудың мақсаты – үшінші тұлғаның (жеке немесе заңды) өміріне, денсаулығына, мүлкіне абайсызда немесе қасақана келтірілген залалды сақтандырушының өтеуі. Үшінші тұлғаның мүлкіне зиян келтірілгенде жөндеу, қалпына келтіру немесе қайтадан сатып алу құнын өтеу міндеті туындайды.

Жауапкершілікті сақтандыру түрлері: 
# Автокөлік иелерінің азаматтық жауапкершілігін сақтандыру, 
# Тасымалдаушының азаматтық жауапкершілігін сақтандыру, 
# Қауіптілігі жоғары көздері бар кәсіпорындардың азаматтық жауапкершілігін сақтандыру, 
# Кәсіби жауапкершілікті сақтандыру, 
# Міндеттемелердің орындалмауы үшін жауапкершілікті сақтандыру, 
тағы басқалар.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы