open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әміржан Сыдықов

**Сыдықов Әміржан** (1898-1984).  Бұрынғы Семей облысы Бесқарағай ауданында  дүниеге келген. Ә.Сыдықов ұстаздық жолын сонау 1918 жылы бастауыш мектеп мұғалімінен бастады. 1924 жылы Мәскеудегі халыққа білім берудің орталық институтын тамамдады. Оның  тағылым алған ұстаздары  А.Блонский, Н.К.Крупская секілді аса көрнекті ғылым педагогтар болды. Институтты  бітіргеннен кейін 1928 жылға дейін коммуна мектебінде, жалпы білім беретін орта мектептерде істеді. Сонан кейін Семейдің губерниялық халыққа білім беру бөлімінде меңгерушісі болып қызмет атқарды. 1928-1943 жылдары  Қазақ КСР оқу комиссариатында-әдіскер, ал 1943 жылы өмірінің ақырына дейін педагогикалық ғылымдарының Ы.Алтынсарин атындығы ғылыми- зерттеу институтында ғылыми қызметкер, секторр меңгерушісі, директордың орынбасары, директоры болып істеді.
***Тұңғыш мақалаларын: ** "Темірқазық" (Мәскеу) және  "Таң" (Семей) журналында жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Тамғаш хан

**Тамғаш хан**, тамгачхан, тавгачхан -Қарахан мемлекетін билеушілердің мәртебелі лауазымы, хандардың ханы. Арабтар малис ас-Син, яғни Синдер патшасы атаған. Себебі, Қарахан әулеті кезінде Қашғарияның екінші атауы Син болған. Қарахан әулетінің Самарқанды билеген соңғы ханы Ибраһим, оның ұлы Оспан «Сұлтанның сұлтаны» (Сұлтан ас-салатин) деген лауазымына ұлықты және Т. X-ды қосып, шақа соқтырған. Ауфи жаз-басында Ибраһим мен Оспанның түрікше лауазымы —Қылыш Тамгач хан және Қылыш Арслан хан-хақан.
## Әдебиет
Бартольд В. В., Соч., т. 5, М., 1968, с. 87, 124.

 
## Дереккөздер
Суфиев Елеш

**Суфиев Елеш**(1918-1980). Қазіргі Батыс қазақстан облысының Фурманов ауданында туған. Е. Суфиев Оралдың А.С.Пушкин атындағы педагогикалық институтының химия-биология факультетін бітірген 1937. Ол біраз жыл мектептерде мұғалімдік қызметте болады. 1946-80 жылдар арасында Ақтөбе, Алматы, Шымкент қалаларындағы жоғары оқу орындарында психологиядан сабақ береді. Өмірінің соңғы жылдары Қазақ қыздар педагогикалық институтында психология кафедрасының меңгерушісі болды. Е. Суфиев психология саласында жазылған біраз еңбектердің авторы. Ол көп жылдар бойы қазақ шәкірттерінің орыс тілін меңгеруінің психологиялық негіздерін зерттеп келді.Оның  1952 жылы ҚазМУ-дің ғылыми кеңесінде қорғаған «Қазақ мектептерінің бастауыш кластарындағы оқушылардың орыс тілін меңгеруінің психологиясы» атты дистациясында қазақ балаларының орыс тілін сабағында ақыл-ойы мен ауызекі сөйлеуінің даму ерекшеліктері  психологиялық тұрғыдан талдауға алынды.

## Дереккөздер


Санат:1918 жылы туғандар
Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Санат:Психологтар
Тамилнад

**Тамилнад** (1969 жылға дейін — Мадрас)—Үндістанның штаты. Үндістан түбегінің шығ. бөлігінде орналасқан. Жері 130 км². Халқы 41,1 млн. (1971). Әкімшілік орталығы — Мадрас қаласы. Тамилнад— елдегі халық өте жиі қоныс-танған штаттардың бірі. Тұрғындарының көпшілігі егіншілікпен айналысады. Басты азық-түлік дақылдары — күріш, тары, овощ. Жер жаңғағы, мақта, темекі, қант қүрағы, кокос пальмасы, кофе плантациялары бар. Мүйізді ірі қара, қой, ешкі өсіру, балық аулау кәсібі жақсы дамыған. Пайдалы қа-зындылары — магнезит, боксит, әк тас. Мата тоқитын машиналар, вагон жасау зауыттары, жеңіл және тамақ кәcіпорындары т. б. бар.

## Дереккөздер
Лекало дайындау

Негізгі сызбаны пішімдерге бөліп, қиып алуға болмайды. Өйткені пішу барысында қателіктер кетсе, оны түзету үшін міндетті түрде негізгі сызба қажет болады.

Сондықтан оның көшірмесін түсіріп алу керек.
Пішкенде матаны екі қабаттап жаятын болсақ, бұйымның жартысына ғана лекало керек. Егер барлық немесе кейбір бөлшектерді бір қабат етіп жайылған матада пішу керек болса (денебітім немесе модель асимметриялы болса, мата ірі өрнекті болса, түк қиғаш орналасса), лекалоның түгел жиынтығы қажет.
Бұйым сызбасы көшіріліп түсірілген «жұмысшы» қағаздағы барлық сызықтардың үстінен лекалоларға қиып пішпестен бұрын қаламмен сызып шығып, белгілер салады. Бойлық жіптің бағытын (Бж), бөлшек аттарын, қиықтарды, бақылау сызықтарын, бөлшек санын, өң, терістеме жағын көрсетіп жазып шығады. Әрбір қиыққа тігіс қосымшасын, бақылау нүктелерінің орнын, бүкпесіндердің басын, аяғын көрсетеді. Қалтаның, бүкпесіннің бұрыштарын кесінді үшбұрыштармен белгілейді (бүкпесінің өзін қимайды). Қатпардың, бүрменің, жия үтіктейтін бөлігін, сызылған тұсын көрсетеді. Мойындық, жең түбі, қолтық ойындысы, жең аузының қабатталған сызықтарын тексере отырып, лекалоларды қияды. Лекалоны жайып шығардың алдында тағы бір рет бөлшектердің тізімін, санын тексеріп алады.
## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Еңбек
Тамғашы

**Тамғашы**, табгач, тавгаш — 1) көнө заманғы және орта ғасырлық Моңғолиядагы жер атауы. Табгач атауы орхон жазуларында кездессе, Махмуд Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрк» шығармасында түріктердің шығыстағы Шын, Машын (Син, Ма-син) аймағының жоғарғы Шыны — Тавгач аталған. 2) Мөр сақтаушы В. В. Бартольдтыц зерттеуінде Тамғашы көне түрік]терде, Шыңғысхан тұсында мөр сақтаушы әрі іс жүргізуші.

## Дереккөздер
Хуа Го-Фэн

**Хуа Го-Фэн**  (дәс.қыт. 華國鋒; жең.қыт. 华国锋; кирил пінині. *Хуа̀ Гуо́фēң*; шын аты **Су Чжу**  (дәс.қыт. 蘇鑄; жең.қыт. 苏铸; кирил пінині. Сӯ Жу̀) (16 ақпан 1921, Цзяочен, Шаньси провинциясы, Бэйяң әкімшілігі — 20 тамыз 2008, Бейжің, ҚХР) - Қытайдың саяси және мемлекеттік қайраткері. Қытайда бір мезгілде үш жоғары лауазымы бар жалғыз адам: ҚКП төрағасы лауазымынан басқа, ҚХР Мемлекеттік кеңесінің премьер-министрі (1976-1980 жж.) және ҚХР Орталық әскери кеңесінің төрағасы болды (1976-1981).

## Өмірбаяны
Шын аты Су Чжу 16 ақпан күні 1921 жылы Шаньси провинциясында туған. Бастауыш білімін уездік бастауыш мектепте, кейін сол округтегі коммерциялық кәсіптік лицейде оқыды.

Жапон милитаристтерге қарсы шығып, 1938 жылы коммунисттерге қосылып кетеді. Сол заманның басқа да қытай саяси қайраткерлері сияқты, өзіне лақап ат қояды. Оның Хуа Гуофэн деген жаңа есімі «Чжун**хуа** Канжы Цзю**го** Сиан**фэн**дуи» (қыт. 中华抗日救国先锋队) тіркесінің аббревиатурасы болып табылады, бұл *«жапондарға қарсы күрестің қытайлық авангарды және Отанды сақтау»* дегенді білдіреді.

Әскерден кейін, пропаганда бөлімінде жұмысқа тұрғызылады.

## Саяси қайраткер
1955 жылдан Хунань провинциясында партиялық және мемлекеттік жұмыста болды; 1959-1966 жылдары Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) Хунань провинциялық комитетінің хатшысы. 1964 жылдан Бүкіл қытайлық халық өкілдері жиналысының депутаты. 1967 жылы Хунань ревкомын құру тобына кірді; 1968-1970 жылдары Хунань ревокмы басқарушысының орынбасары, 1970 жылғы желтоқсаннан ҚКП Хунань провинцилиялық комитетінің 1-хатшысы, Хунань ревкомы басқарушысының міндетін атқарушы және Хунань әскери аймақының саяси комиссары.1969 жылы сәуірде ҚКП ОК-нің мүшесі. 1975 жылғы қаңтарда ҚХР мемлекет Советі премьерінің орынбасары және қоғамдық қауіпсіздік министрі болды. Ол Мау Зыдоңның жолын қуушылардың және марксистік-лениндік ілімге ревизия жасаушылардың бірі.

## Дереккөздер
Иосиф Лазаревич Стычинский

**Стычинский Иосиф Лазаревич** (1896-1969). 1919 жылы Саратов университетіндегі медицина факультетін бітірген. Ол жүйке аурулары кафедрасының ординаторы, кейіннен доцент қызметін атқарады. 1921-27 жылдары халық ағарту институты мен университетте психологиядан сабақ береді. 1931 жылдан Саратов медициналық институтының кафедра меңгерушісі, ал 1935 жылдан профессоры болды. 1944-1949 жж. Алматыдағы «Ана мен баланы қорғау» ғылыми-зерттеу институтының директоры, 1947-1969 жж, Абай атындағы Қазақ пединститутының , С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік  университетінің профессоры, психология кафедрасының меңгерушісі, 1958-62 жж. Қазақстан психологтар қоғамының төрағасы болды

## Дереккөздер


Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1919 жылы қайтыс болғандар
Санат:Психологтар
Тамилдер

**Тамилдер**— Оңтүстік Азиядағы халық.
Саны 60,8 млн адам, оның ішінде Үндістанда 55,8 млн адам. (89,4% Тамилнад штатында 2001 жылғы халық санағы). Сондай-ақ Шри-Ланкада 2,3 миллион (2012, санақ), Малайзияда 2 миллионнан астам адам (2015), Сингапурда 188,6 мың адам (2010, санақ), Канадада 131 ,3 мың адам (2011, санақ), Ұлыбританияда 25,1 мың адам (2011 ж.) т.б.

## Тілі
Тамиль тілінде сөйлейді. Диалектілері: Шри-Ланка диалектісі, солтүстік, солтүстік-батыс, батыс, сонымен қатар әртүрлі әлеуметтік-касталық диалектілер.

## Діні
Діни нанымдары біркелкі емес. Басым көпшілігі индуистер, біраз бөлігі ислам дінін ұстайды.

## Тарихы
нобай|оңға|200px|Тамил тойы     
Б.з.б. 3 ғасырда тамильдің Чола, Чера, Пандья деген мемлекеттері белгілі болды. 14 ғасырда Тамилнад («тамильдер мекені») Виджаянагар империясының бөлігі болды. 17 ғасырда бұл бірнеше княздыққа бөлінеді. 18-19 ғасырдың аяғында. Мұнда еуропалықтар маңызды рөл атқара бастады, француз (Пондичерри) және британдық елді мекендер пайда болды, Мадрас (Ченнайда) ірі сауда және өнеркәсіп орталығы пайда болды. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Тамил территориясы Мадрас штатына айналды, кейінірек Тамил Наду (Тамилнад) деп аталды.

## Кәсібі
Тамилдер егіншілікпен айналысады (олар күріш, тары, майлы дақылдар өсіреді), шай және мақта плантацияларында жұмыс істейді, оларда жоғары дамыған қолөнер - тоқу (жібек, баспа, боялған каламкари маталары), ұсталық (мыс, қола өңдеу), зергерлік бұйымдар, сәндік мүсін жасау, қоржын мен төсеніш тоқу, киім-кешек бұйымдары, көркем ыдыстар; музыкалық аспаптар өндірісі.
Қызмет көрсету саласы, өнеркәсіп, көлік, құрылыс, ғылым, өнер дамыған.

## Тұрмыс салты

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ауыл касталық бөлінуіне қарай қоныстанған кварталдарға бөлінген. Әртүрлі касталардың тұрғын үйлері әртүрлі. Тұрғын үйлер әдетте жер үстінде, балшықтан немесе кірпіштен тұрады, шатыры бар. Әдетте үйде тұрмыстық қажеттіліктер мен демалыс үшін пайдаланылатын веранда бар.

### Дәстүрлі киімдері
нобай|оңға|200px|Канчипурам жібек сарилерін әйелдер ерекше жағдайларда киеді     
Жалпы үнділік үлгідегі киімдер кең таралған: ерлерг - лунги, әйелдерге - сарилер. Аяқ киім негізінен қалаларда таралған. Әйелдер әртүрлі зергерлік бұйымдарды тағады.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары – күріш, бұршақ дақылдары мен көкөністерден жасалған бұқтырылған тағамдар, тұздықтар мен ащы дәмдеуіштер (карри), өсімдік майлары (күнжіт және жержаңғақ), шөптер, жемістер кеңінен қолданылады.

### Фольклоры
Каттейкутту театр труппалары бар, халық қуыршақ театры танымал, халық биі мен драмалық қойылымдары, оның ішінде маска қойылымдары белгілі. Девадасидің (Садир Натям) ежелгі храмдық би өнеріне негізделген классикалық би Бхарата Натям 20 ғасырда дамыды.

Тамилдердің маңызды фестивалі - 13-15 қаңтар аралығында егін жинау үшін тойланатын Понгал.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Үндістан этникалық топтары
Санат:Шри-Ланка халықтары
Санат:Малайзия халықтары
Тамыр сабақ

нобай|
**Тамыр сабақ** — көп жылдық шөптесін өсімдіктердің түрі өзгерген жер асты сабағы. Сырт пішіні тамырға ұқсас болғанмен құрылысында айырмашылықтар бар. Мыс., Т. с-та қабыршақ тәрізді жапырағы, паренхимасы болады. Т. с. бунақ-бунақ болып, топырақ арасында көлбей өседі, буындарында не жапырақ қолтығында жыл сайын жер бетіне шығатын өркен және топырақ арасына тарайтын қосалқы тамыр беретін бүршіктері болады (қалуен, бидайық, жыланқияқ). Т. с-тың ұзын, қысқа, жуан, жіңішке болуы, тез өсуі өсімдік түріне байланысты. Кейбір өсімдіктердің Т. с. ұшында құрамы негізінде углеводтан тұратын түйнек кездеседі. Т. с-та дәрілік, бояғыш, илік заттар болады. Т. с-ты өсімдіктер құмды жақсы бекітеді.
## Дереккөздер


Санат:Шөптесіндер
Сенсорлық психофизиология

**Сенсорлық психофизиология**– физиологиялық психология саласының сенсорлық жүйелер мен олардың функция атқару әдістеріне өатысты бар аспекті. Сенсорлық  бөлік, жалпы мағнасы, орталық жүйке жүйесінің өрлеме сенсорлық нейрондардың ұштары болып табылатын бөлігі. Ерекше бөліктер, әдетте сенсорлық модальдылықпен анықталады, мысалы, көру аймағы, соматосенсорлық бөлік және т.б.
## Тағы қараңыз
*психофизиология

## Дереккөздер


Санат:Психология
Сана астары

**Сана астары**– белгілі  бір сәтте сананың мәнді қызметінің орталық нүктесі болмастан саналы процестер барысына әсер ететін белсенді психикалық процестердің  сипатттамасы. Мысалға адам белгілі бір сәтте оған бұрыннан белгілі және оның ойының кредитімен ассоцативті байланысы туралы тікелей ойламаса да, ол мағыналы астар ретінде ой ағымына әсер етуі, соған ілесуі және т.с.с.болуы мүмкін. Жағдайлардың, ситуациялардың, автоматтық әрекеттердің қимылдардың қабылданатын, бірақ санаға тікелей болмаса да әсері барлық саналық актілерде сана астарымен қабылдау ретінде көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Тамыршы

**Тамыршы**— халықтың емшілердін Орта Азия мен Қазақстандағы ежелгі атауы. Октябрь революциясына дейін қазақ, қырғыз, қарақалпақ,ұйғыр,өзбек т. б. халықтарда қол тамырларының соғысы арқылы ауруды анықтаған емшілер болған. Бұлар Шығыс медицинасында көбірек қолданылған тәсіл бойынша ауруды ыстық, суық деп бөліп, майлы, майсыз тамақпен, түрлі дәрілік шөптермен емдеген. Тамыр арқылы ауруды анықтау меди-цинада да қолданылады.

 
## Дереккөздер
Николай Александрович Рыбников

**Рыбников Николай Александрович**(1880-1961) психология ғылымдарынығ докторы, профессор, РКФСР  ПҒА-корр.-мүшесі. Психология тарихы мен педагогикалық психологияның (баланың есі, сөйлеу, жазуға уйретуі, өбірбаяндық әдіс арқылы күнделіктерді зерттеу т.б.) мәселелеррін зерттеген. 
## Негізгі еңбектері
*«Баланы зерттеуге кіріспе» (Минск, 1921); «Психология және мамандық таңдау»  (Ореал, 1922), «Баланың тілі» (м., 1926), «Ес, оның педагогикасы мен психологиясы (М-Л., 1930),»  
*Мақал- мәтелдердегі психологиялық мәселелер (Қолжазба, М., 1940), т.б.

## Дереккөздер


Санат:1800 жылы туғандар
Санат:1961 жылы қайтыс болғандар
Санат:Психологтар
Танаис

**Танаис** ( *Tánaïs*) — қала, қазіргі Азов қаласы маңында болған сауда орталығы. Алғаш 12 ғ-дың аяқ кезіндегі деректерде ұшырасады. Онда венециандықтар мен генуялықтар басым болған. Т-ны итальяндықтардың көпестер кеңесі басқарған, жергілікті халық (аландар, орыстар, түріктер т. б.) бағынышты жағдайда күн кешкен. Танаистан Волгаға. ОртаАзия мен Қытайға, Солт. Кавказға, сондан-ақ Грузия мен Дербент арқылы Иран мен араб елдеріне сауда жолдары шыққан. 13—14 ғ-да Т. Ал-тын Орда хандарының бақылауында болды. 14 ғ-дың аяқ кезінде қала Темір шалқыншылығына ұшырады. 1475 жылдан соң Танаис түріктер билігінде болды. Көп кешікпей ол өмір сүруден қалды.
## Әдебиет
История Дона с древнейших вре-мён до Великой Октябрьской социалистической революции, Ростов н/Д., 1965.

## Дереккөздер


Санат:Қала
Иван Тананаев

**Танаев Иван Владимирович** (4. 6. 1904 ж. т., Тамбов обл., Моршанск ауд., Сөрнов с.)— кеңес химигі. КСРО ғылым академиясының академигі (1958; 1946 жылдан корр. мүшесі). 1942 жылдан КОКП мүшесі. Киев политех. институтын (1925) бітіріп, 1934 жылға дейін сонда жұмыс істеді. КСРО ғылым академиясының Н. С. Курнаков атындағы Жалпы және анорганик. химия институтында 1939 жылдан лаборатория, 1949 жылдан бөлім меңгерушісі. 1965 жылдан «Неорганические материалы» журналының бас редакторы. Негізгі еңбектері сирек элементтердің анор-ганик. және аналит. химиясына, оның ішінде фторидтер, ферроцианидтер және фосфаттар ерекшеліктеріне, сон-дай-ақ анорганик. жүйедегі физ.-хим. анализдің дамуы мен қолданылуына арналған. КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1949, 1951, 1971). Д. И.Менделеев атындағы Алтын медалын алған (1973). 2 рет Ленин орденімен, 4 рет басқа ордендермен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Владимир Павлович Хрусцелевский

**Хрусцелевский Владимир Павлович **(17.12.1916 жылы Иркутск облысы)- қазақстандық зоолог және чумалог.Медицина ғылми докторы (1975).Иркутск мемлекет университетінің биология факультетін бітірді (1939). Иркутскіде өлкелік және облыстық музейде ғылми қызметкер (1939-1941), Борзядағы чумаға қарсы станцияда зоолог, чумаға қарсы Қиыр Шығыс және Сібір ғылым-зерттеу институтында алғашында ғылми қызметкер (1946-1953), кейін аға ғылми қызметкер (1953-1955), 1955 жылдан Орта Азия чума ғылым-зерттеу институтында аға ғылми қызметкер. 70-тен астам ғылми еңбек жариялады. Мұның ішінде «Биоценотические факторы природных очагов чумы в Забайкалье и Средней Азии» деген ғылми еңбегінің маңызы зор.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 12 том

Санат:1916 жылы туғандар
Эрмете Цаккони

нобай
**Цаккони Эрмете** (14.9.1857, Реджо-Эмилия-14.10.1948, Виареджо)- итальянның трагик актері, театр өнеріндегі натурализмнің көрнекті өкілдерінің бірі. Актер отбасында туған. Жастайынан әке-шешесімен бірге театр спектакілдеріне қатысты. Медицина білім алғаннан кейін біраз уақыт дәрігер-психиатр болып қызмет етті.1873 жылдан көшпелі итальян труппаларында ойнады.Гастрольдік сапармен Батыс Еуропа, Оңтүстік Америка, Египет және Рессейдің ірі қалаларында өнер көрсетті. Психиатр- криминалист Г.Ломброзоның ілімі ықпалында болған. Ол тұқым қуалаушылық пен психопатология мәселелерін зерттеуге ерекше ден қойды.Оның репертуарынан өзімен тұрлығас драматургтардың, әсіресе Г.Ибсен пьесаларындағы рольдер мол орын алды: Освальд («Елесте»), Штокман («Халық жауында»). Бұдан басқа Никита (Л.Н.Толстойдың «Қараңғылық патшалығында), Коррадо (П.Джакометтидің «Азаматтық қазасында») т.б. рольдерді орындады. 1912 жылдан киноға түскен.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы  12 том
Зылиха Жақияқызы Тастемірова

**Тастемірова Зылиха Жақияқызы** (13 желтоқсан 1910 ж. т., Солт. Қазақстан обл., Бейнетқор ауд., Қырыққұдық аулында туған) — қазақтың алғашқы кітапханашыларының бірі. Қаз. КСР-інің еңбек сіңірген кітапханашысы.

## Өмірбаяны
1925—28 ж. Орынбор жұмысшылар ф-тіяде оқы-ды. 

1934 ж. Ташкент қ-нда Өлкелік мұғалімдер техникумын бітірді. 

1930— 66 ж. жоғары білім беретін оқу орындарында (КомВУЗ. КазПИ), Қаз. КСР ғылым академиясының Орт. кітапханасында кітапханашы болып қызмет істеді. Тастемірова өз қызмет орнында жұмысты жақсарту тәсілдерін іздестіріп, кітапхана ісін жолға қоюда көп еңбек сіңірді. 

1966 жылдан дербес пенсионер.

## Дереккөздер
Карл Роджерс

**Карл Роджерс**(1902-1987). Гуманистік психологияның, жеке тұлға псхологиясының көрнекті өкілдерінің бірі – Карл роджерс Иллинойс штатында дүниеге келген. Көптеген ғылыми қоғамдардың белсенді мүшесі болған. К.Роджерс өзінің психология ғылымына қосқан үлесі үшін  Америка психологиялық ассоциациясы тарапынан 1956,1972 ж.ж. екі мәрте марапатталған. Теория және онығ кәсіби психологияға әсері тұрғысынан К.Роджерстің еңбегі өте жоғары бағаланды. 
## Еңбектері
*"Психотерапия және тұлғаның өзгеруі" (1954);
*"Тұлғаның қалыптасу: психотерапевт көзқарасы" (1969);
*"Болмыс тәсілі" (1980 )

## Дереккөздер


Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Психологтар
Татабы

**Татабы** (ұйғырша-тибетше —дад-пи немесе кумохи, хи; араб.-парс. — кай) — ежелгі моңғол тайпасы. Алғашқы кезде Моңғолияның солтүстік шығысының бір бөлігі Маньчжурияны мекендеген. Тарихи деректерде татабылар б. з. 220 ж. белгілі бола бастаған. Қытай басқыншыларына қарсы Татабылар көршілері қидандар және түріктермен одақ құрып, 696 ж. қытайларды қирата жеңген. 845 ж. Ұйғыр қағандығы құлағаннан кейін Татабылардың бір бөлігі Моңғолияның солтүстігіне қоныс аударып, ондағы қалған ұйғыр және түрік тайпаларымен араласып кеткен. 10 ғ-дың аяқ кезінде татабы ұрпақтарының бір бөлігі Кай деген атпен Алтай және Ертіс өңірінде өмір сүрген. 11 ғ-да бұлар қимақтар құрамына енген.
## Дереккөздер
Таутининктер

**Таутининктер**— таутининктердің литвалық одағының, Литваның қаладағы ірі буржуазия, помещиктер мен кулактар партиясының (1924 ж. тамыз құрылған) мүшелері. 

Т. идеологтары мен басшылары: А. Сметона, Л. Норейка, А. Вольдемарас. Т. 1915— 18 ж. Литваны басып алған герман империалистерін қолдады. 1926 ж. 17 декабрьде Т. христиандық демократ-тар партиясымен бірге реакцияшыл офицерлердің қолдауымен мемл. төңкеріс жасап, фаш. екімет орнатты. Диктаторлық тәртіппен бірге Комму-нистік партияға, солшыл кәсіподақтарға т. б. жұмысшы ұйымдарына террор жасалды. Т-дің өз баспа ор-гандары болды. Фаш. диктатура құла-ғаннан кейін, 1940 ж. июньде Сметона, Т-дің басқа да басшылары Германияға қашты. Ұлы Отан соғысы жылдары (1941—45) кейбір Т. фаш. басқын-шыларға қызмет етті. Эмиграциядағы Т. антисоветтік компанияларға қатынасуда.

## Дереккөздер
Евгений Васильевич Хрунов

**Хрунов Евгений Васильевич** (10.9.1933  жылы, Тула облысы)- КСРО-ның ұшқыш-космонавы,Совет Одағының Батыры (22.1.1969), инженер-полковник (1969). 1959 жылдан КОКП мүшесі. Тех.ғылми кандидаты.1956 жылы Батайскідегі ұшқыштардың Әскери-авиац. мектебін, 1968 жылы Н.Е.Жуковский атындағы Әскери-Әуе инженерлік академиясын (жұмыстан қол үзбей) бітірді. 1956-1960 жылдары Совет Армиясының авиация бөлімдерінде қызмет етті. 1969 жылы 15-17 қаңтарда А.С.Елисеев және Б.В.Волыновпен бірге «Союз-5» космос кораблімен зерттеуші-инженер ретінде космосқа ұшты. А.С.Елисеевпен бірге космос кеңістігіне шығып, В.А.Шаталов басқарып ұшқан «Союз-4» космос корабліне ауысып мінді. Сол корабльмен жерге қонды. Ленин орденімен т.б. басқа орден, медальдармен  марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 12 том
Вайоминг

**Вайо́минг** () — АҚШтың солтүстік-батысында орналасқан Таулы штаттар тобына жататын штат. Жер ауданы бойынша 10 орында — 253 348 км², халық саны бойынша АҚШ-та ең кіші штат-582,658 адам (50-ші орын). Әкімшілік орталығы және ең үлкен қаласы — Шайенн қаласы.

## Географиясы

Вайоминг жер ауданы бойынша АҚШ-та 10 орын алады-253 348 км². Солтүстігінде Монтана штатымен, шығысында Небраска мен Оңтүстік Дакота штаттарымен, батысында Айдахо штатымен, ал оңтүстігінде Колорадо және Юта штаттарымен шектеседі. Жалпы аумақтың шекаралық формасы тіктөртбұрыш сияқты.

Штаттың батыс бөлігін Сеңгір таулары алып жатыр, ең биік нүктесі — Ганнет-Пик тауы (4207 м). Теңіз деңгейінен орташа биіктігі-2042 м. Батыс бөлігін Ұлы жазықтар территориясы алып жатыр, ал штаттың оңтүстік-батысында Вайоминг үстірті орналасқан.Штаттың 16 %-ға жуық аумағын қалың ормандар алып жатыр.

## Тарихы
Археологтардың айтуынша, бұл өңірдегі алғашқы қоныстанушы-адамдар 13000 жыл бұрын өмір сүрген. Дәстүрлі түрде үндістер тайпаларының кроу, шошоны, шайенны, арапахо, сиу тайпалары өмір сүрген.

1743 жылы бұл аумаққа алғаш еуропалықтар келген. Бұл-Франсе Франсуа и Луи Верендри атты француздар. Сол кезде Вайоминг аумағы Францияның Француздық Луизиана құрамына кірді.

1803 жылы "Луизиандық сатып алу" шартына сәйкес Вайоминг территориясы АҚШ-на өтті.

1869 жылы Вайоминг билігі АҚШ-да әйелдерге сайлау құқығын беру туралы жариялады.Сонымен қатар, штаттағы «Юнион Пасифик» теміржолының салынуы өңірдің дамуына көп үлес қосқан.

1890 жылы 10 шілдеде Вайоминг АҚШ-ның 44-ші штаты болып жарияланды.Сол жылы штаттың конституциясы қабылданды.

## Экономика

2012 жылға сәйкес аймақтың ЖІӨ (Жиынтық ішкі өнімі) $38.4 миллиард құрады.

Вайоминг штаты пайдалы қазбаларға бай.Басты шикізат түрлері — мұнай, табиғи газ, көмір және уран. Бұдан басқа, штаттың дамыған саласы-туризм. Басты ескерткіштері-әлемге танымал  Йеллоустон ұлттық саябағы, Девилз-Тауэр және Гранд-Титон ұлттық саябағы.

## Дереккөздер

Санат:Вайоминг
Санат:АҚШ штаттары
Тауық отряды

**Тауық отряды** — құстар класының систематикалық бір тобы. Тұрқы 12 см-ден (ергежейлі бө-дене) 235 см-ге дейін( айдарлы ар-гус). салм. 45г-нан (ергежейлі бөдене) 11,5 кг-ға (жабайы күркетауык, асы-ранды күркетауық — 22,5 кг-ға) дейін жетеді. Тұмсығы қысқа, мықты. Аяқ-тары күшті, топырақты қопсытуға бейім. Қанаттары енді, әдетте жерден тез котерілуге ғана жарайды, ұзақ үша алмайды. Қауырсыны тығыз, мамығы аз. Қораздары әдетте айқын түсті, етті, реңді айдары. сырғасы. қа-сы болады. Т. о. екі отряд тармағы-на — гоациндер (1 түр) және кәдімгі тауыққа (қазір 240; 100-ге жуық түрі өліп біткен түр), 6 тұқымдасқа (үл-кен аяқты тауықтар, кракстер не гок-ко, қырғауылдар, құр,мысыр тауығы және күрке тауық) бөлінеді. Т. о. тек Антарктикада ғана жоқ. Т. о-ның Қа-зақстанда 2 түқымдасы (қүр, қырғау-ыл) бар. Көптеген түрі полигамиялы, жерге ұялайды (гоацин мен гокко ағашта), 2—20 не бұдан да кап жұмыртқа салады, 14—30 тәулік жұмыртқа басады. Үлкен аяқ атты тау-ықтар жұмыртқа баспайды, жұмырт-қаларын құм не шіріген жапырақ ара-сына көмеді. Т. о-ның жемі осімдік тұқымы, бүрі, жемісі, қылқаны, сыр-ғасы. жапырағы. Гоациннен басқаларының кәсіптік. эуесқойлық қүс ау-лауда маңызы бар. КСРО-да, оның ішінде Қазақстанда да маңызы бар-лары: ақ кекілік, бұлдырық, қүр, қырғауыл, бөдене. Кейбір түгрін аң-шылық шаруашылықтарында өсіреді, банкив тауығы, күркстауық. мысыр тауығы қолга үйретілгеп. көптеген түрі -үй қүстарьшыц тегі.
 
## Дереккөздер
Өмірбек Қабылов

**Қабылов Өмірбек** (1898 жылы туған, қазіргi Жамбыл облысы, Мерке ауд.) — халық ақыны. Жас кезiнде байларға жалданды. Сов. дәуiрiнде колхозшы, шопан, ағаш ұстасы болып жұмыс iстедi. Қабылов ақындық өнерін ел аузындағы қиссадастандарды, толғау-жырларды жаттап айтудан бастады. Сов. заманында көптеген жыр шығарды. Қабылов жаңа өмір өзгерiсiн, еңбек адамдарының жасампаз iciн жырлады. Оның «Еңбекші колхоз халқымыз» , «Бақыт берген Октябрь» , «Сүйедi Совет елi бейбітшілік» т. б. өлеңдерi мерзімді баспасөздерде жарияланды. Қабыловтың баспа жүзiн көрмеген көптеген шығармасы Қаз. ССР FА-ның М. О. Әуезов атынд. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында сақтаулы.  
## Дереккөздер

Санат:1898 жылы туғандар
Ғабит Анабай Қадырбеков

**Қадырбеков Fабит Анабай ұлы** (15. 12. 1906 жылы туған, Ақмола, қазіргі Целиноград обл., Целиноград ауд.) — Қазақстынның партия, совет қайраткері. 1938 жылдан КОКП мүшесi. Омбы жұмысшы факультетiн (1929), Москва т. ж. транспорты инженерлерi институтын (1936) бiтiрдi. 1920-1936 жылдары Ақмола, Омбы облтарында совет, шаруашылық органдарында қызмет атқарды. 1936-1938 жылы Шымкент, Алматы т. ж. бөлiмдерiнде жауапты жұмыстарда болды. 1938- 1941 ж. Оңт. Қазақстан обл. Советі аткомы председателiнiң орынбасары.  Ленин орденiмен, Қызыл жұлдыз, 1-дәрежелi Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерiмен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1906 жылы туғандар
Қадыр Даян

**Қадыр Даян** (толық аты-жөнi - **Қадыр Хаким ұлы Д а я н о в**) (14. 02. 1910 жылы туған, Құншақ деревнясы. қазiргi Челябi обл.) — башқұрт ақыны, драматург. Башқ. ACCP-iнiң еңбек сiң. өнер қайраткерi (1969). Уфа пед. институтында оқыды (1930-1933). Ұлы Отан соғысына қатысты. Қадыр шығармaлары 1929 жылдан бастап жарияланды. Оның «Теміркәй» (19З4), «Иeci итiн қалай тапты» (1938) атты балаларға арналған әңгiме, ертегiлерi, бaшқұрт халқы тұрмысын суреттейтін «Рашида» (1934) т. б. поэмалары, драмалары бар. Қадыр 2 орден және медальдармен марапатталған.  
## Дереккөздер


Санат:1910 жылы туғандар
Қадыри Абдулла

**Қадыри Абдулла** (лақап аты- Ж ұ л қ ы н б а й) (1894-1940, Ташкент) — өзбек совет жазушысы. Өзбек көркем прозасының негiзiн қалаушылардың бiрi. Бақшашы семьясында туып, медреседе (1915-1917) араб, парсы тілдерінде бiлiм алған. 1915 жылдан бастап шығармалары («Бақытсыаз күйеу» пьесасы т. б.) жарық көре бастады. «Азғын» (1915) әңгімесінде сабақ тұрмысындағы жағымсыз салтты әшкерелейді. Революцияға дейiнгi шығармаларында жәдидизм ықпалы басым. Қадыри шығармалары қазақ оқырмандарына да кеңінен таныс. «Өткен күндер» романы 1958 жылы қазақ тілінде жарық көрді. 

## Дереккөздер


Санат:1894 жылы туғандар
Санат:1940 жылы қайтыс болғандар

Санат:Жазушылар
Сурақан Қайназарова

**Қайназарова Сурақан** (05. 06. 1902 жылы туған, Қырғ. CCP-i Сұқылық ауд.) — колхоз өндірісінің жаңашылы. Қырғ. CCP-i Сұқылық ауд. «Дружба» к-зының звено жетекшiсi. Соц. Еңбвк Epi атағын екі рет (1948, 1957) алған. 1939 жылдан КОКП мүшесi. Қайназарова звеносы 1947 жылы 15 га егістіктің 1 га-сынан 971,5 ц кант қызылшасын жинады. Кейiнгi жылдары озат агрогехниканы қолдану нәтижесiнде қант қызылшасының әр гектарынан 1000-1100 ц өнім алып келдi. Қырғыз КП 3- 12-съездерiне делегат. 1-және 3-сайланған КСРО Жоғ. Cоветінe депутат. Қырғ. КСР Жоғ. Cоветi Председателiнің орынбасары болды. 3 рет Ленин орденi, Еңбек Қызыл Ту орденi, Бүкiл одақтық А. ш. көрмесінің Үлкен алтын медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Төлепберген Қайыпбергенов

**Төлепберген Қайыпбергенов** (07. 05. 1929 жылы туған, Қарақалпақ, ACCP-i, Кегейлi ауд.) — қарақалпақ совет жазушысы. Қарақалпақ, ACCP-iнің Бердақ атынд. Мемл. сыйлығының (1967), Өзб. КСР-iнiң Хамза атынд. Мемл. сыйлығының (1971) лауреаты. 1954 жылдан КОКП мүшeci. Хожелi педучилищесiн (1947), Қарақалпақ пед. институтын (1955) бiтiрген. «Әмудария» журналының редакциясында (1955-1957), Қарақалпақ ACCP-i Жазушылар одағында (1957- 1958), Қарақалпақ ACCP-i Мин. Cоветi жанындағы радио хабарын тарату комитетiнде (1958-1959), «Жас Лениншi» газетiнде (1959-60), «Совет Қарақалпақстаны» газетiнiң редакциясында (1962-1972) жауапты қызмет атқарды.

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақ әдебиеті
Қабылбаев Мәдениет Рахип

**Қабылбаев Мәдениет Рапих ұлы** (12. 05. 1936 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Улан ауданы) — Қазақ совет архитекторы. 1973 жылдан КОКП мүшесi. 1966 жылы Алматыдағы Қазақ политех. институтының архит. факультетін бiтiрдi. 1967–1974 жылдары «Алматагипрогор» жобалау институтында архитектор және жобалаудың бас архитекторы қызметін атқарды. 1974 жылдан «Казгипроторг» жобалау институтының директоры. Негiзгi еңбектері: Жайылым шаруашылығы ғыл-зерт. институты, Қазақстан Жазушылар одағының творчество үйі,  КСРО құрылыс банкiсiнiң обл. кеңсесі, «Интурист» қонақ үйi, Сауда уйi–бәрi Алматыда.
## Дереккөздер
Жан-Батист Андре Дюма

**Жан-Батист Андре Дюма** (; 14.07.1800, Алес  — 02.04.1884, Канн) — француз химигі және мемлекет қайраткері. 1832 жылдан бастап Париж ғылым академиясының мүшесі болған. Женевада фармацевт болған және Женева университетінде оқыған. 1823-1840 жылдары Парижде Политехникалық мектепте жұмыс істеген (Л.Ж. Тенардың ассистенті ретінде, 1835 жылдан бастап профессор болған). Сол мезгілде Сорбоннаның оқытушысы (1832-1868 жж., 1841 жылдан бастап профессор), оның негізін салушылардың бірі болған. Өнер және кәсіптің орталық мектебінде         (1829-1852 жж.) және Парижде Жоғары медициналық мектебінде (1839 жылдан) жұмыс істеген. 1849-1851 жылдары ауыл-шаруашылық және коммерция министрі. 1868 жылдан бастап Париж ғылым академиясының міндетті хатшысы болған.
Еңбектерінің көпшілігі органикалық химияға жатады. 1826 жылы заттың буларының тығыздығын анықтау тәсілін ұсынды, оның көмегімен бірқатар элементтердің атомдық массаларын, 1827 жылы ацетон мен күрделі эфирлердің құрамын анықтаған. П. Буллемен бірге эфир, вино спирті және этилен құрамдарында бірдей *этерин* аттты радикал болатынын тұжырымдайды. 1830 жылы осының негізінде этериндік теорияны радикалдар теориясының бірі ретіде ұсынды. Органикалық қосылыстардағы азотты сандық анықтаудың көлемдік тәсілін ұсынған (Дюма тәсілі).  О. Лоранмен бірге 1832 жылы таскөмір шайырында антраценді ашты. Камфара мен ментолдың құрамын анықтаған (1832 ж.). Хлордың органиклық қосылыстарға әсерін зерттеген (1833-1834ж.), хлороформ және хлоральдың құрамын анықтаған. Осы зерттеулердің негізінде органикалық қосылыстарда сутегін хлормен ығыструдың эмпирикалық ережелерін құрастырды (1834 ж.), (металипсия реакциясы). Э.М. Пелигомен бірге 1835 жылы ағаш спиртінің зерттеулерін оның құрамы мен қасиеттерінің шарап спиртінің құрамы мен қасиеттерін салыстыра жүргізді және спирттер кластары туралы алғашқы түсініктерді негіздеді. Пелигомен бірге үшхлорсірке қышқылын 1839 жылы алды. Майлар күрделі эфирлерге жататыны анықтады. Лоранның көзқарастарын дамыта келіп сутекті хлормен металептикалық ығыстыру бойынша жүргізілген зерттеулерінің негізінде Й.Я. Берцелиутың дуализмінен бас тартуға шақырып алғашқы типтер теориясын ұсынды. Индигоның эмпирикалық формуласын 1841 жылы анықтады. 

Ең алғаш рет 1847 жылы нитрилді алып олардың синтезінің жалпы әдісін ұсынды. "Химия курсының мамандарға бейімденуі" (1828 ж.), "Химиялық философия бойынша лекциялар" (1836 ж.) атты жалпылаушы еңбектерінің авторы. "Химия және физика жылнамасының" редакторларының бірі (1840 жылдан бастап).
Француз химия қоғамының президенті (1856 ж.). Бірқатар ғылыми академиялар мен ғылыми қоғамдарына мүше. Петербург ғылым академиясының шетелдік мүше-корреспонденті.

## Дереккөздер
#С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)

Санат:14 шілдеде туғандар
Санат:Копли медалінің иегерлері
Қақпақыл

**Қақпақыл** — балалардың, кыз -бозбалалардың ойыны. Бес асықпен, кейде бес жұмыр таспен де ойнайды. Қақпақыл ойпаушылардың әр қайсысысы бес асықтан алып, салмақтылау асықты «Құспек» етiп ортаға қояды. Бұдан кейін әр бала қолындағы асығын жоғары қағып жiберiп, оны алақанының сыртымен қағып алады. Kiм көп ұстaса, қалған ойнаушылардың бәрі соған асықтарын бередi. Ол барлық асықты қос уыстап жоғары көтере тастап, алаканының сыртымен қағып алады. Ұстаған асықтарының санына сәйкес жердегi асықтарды алу үшiн «құспектi» биікке лақтырып, қайға түскенше жердегi асықтарды белгiлi мөлшерде алып, «құспектi» жерге түсiрмей қағып алу керек.  Бұл ойынның машықтануға, әдісқойлық пен ептiлiктi арттыруға әcepi бар.  
## Дереккөздер
Қалбин Гафур, Гафурун

**Қалбин Гафур, Гафурун** (1827- 1880 ж. ш.) — 1870 жылы Маңғыстаудағы шаруалар көтерілісіне қатысушылардың бiрi. Хиуада қол астындағы адайлардың биi болды. 1856 жылы өз ауылдарымен орыс мемлекетінің құрамына ендi. Орыс әкімшілігі оны Маңғыстаудағы дистанциялық бастық етiп тагайындады. 1866 жылы зауряд-хорунжий (кіші офицер) деген атақ алды. 1867-1868 жылғы реформа ережелерiне сәйкес қазақтардан ақша жинаудан үзiлдi-кесiлдi бас тартты. Қалбин 1874 жылы көтерiлiс басшысы Досан Тәжиевті ұтауға көмектесті. 
## Дереккөздер

Санат:1827 жылы туғандар
Санат:1880 жылы қайтыс болғандар
Қалдыбайұлы Қабланбай

**Қалдыбайұлы Қабланбай**, Қ а п л а н б а й (т.-ө. ж. белгісіз) - Кішi жүздегі феод. қанауға қарсы Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар көтерiлiсi (1836-1837) басшыларының бipi. Байұлы тайпасының Ысық руынан. Султандар мен билерің қисапсыз алым-салықтарын төлеуден бас тартқан. Ақыры қудалау көріп, шаруалар көтерiлiсiне барып қосылды. Қалдыбайұлы билер мен старшындардың мал-мүлкін тартып алып, шаруаларға үлестiрiп бердi. 1837 жылы 28 ноябрьде болған шайқаста атына oқ тиiп қолға түстi. Қалдыбайұлының батылдығынан қoрыққан Геке 40 солдатпен оны Орал қаласына жөнелттi. Оралда Қалдыбайұлы сотталып Сiбiрге айдалды. 
## Дереккөздер
Арнольд Цвейг

thumb|Арнольд Цвейг

**Цвейг Арнольд** (10.11.1887,Польша-26.11.1968, Берлин)- неміс жазушысы, ГДР-дің қоғам қайраткері. Қолөнершінің баласы, филология,тарих,философия,психология, өнер тарихын зерттеген.Шығармалары 1909 жылдан бастап жарияланды. 1915 жылы ол армия қатарына шақырылды.1-дүн. жүз. Соғыс оның шығармашылығына терең әсер етті.1918 жылдан кейінгі шығармаларында ол қарапайым адамдар өмірін көрсетіге ден қойды. Оның есімін танытқан- 1927 жылы жарияланған «Унтер Гришаның трагедиясы» ( орыс тілінде, 1928) романы.1933 жылдан эмиграцияда болды. Советтік Рессейге көмектесі лигасын құрушылардың бірі және оның президенті болды. 1948 жылы Берлинге қайта оралды.Германия Өнер академиясының президенті, ГДР Халық палатасының депутаты (1949-1967), дүние жүзіндегі Бейбітшілік Советінің мүшесі. Ол 1952 жылы ұлттық сыйлық, 1958 жылы «Халықтар арасында бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықар. Лениндік сыйлық алды.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 12 том
Самуил Моисеевич Цвиллинг

**Цвиллинг Самуил Моисеевич** (1891-3.4.1918, Орынбор губерниясы)- Орынборда Совет өкіметін орнатуға белсене қатысушы. 1916 жылдан Компартия мүшесі.Рев. жұмысы үшін 1905 жылы Томскіде ұсталып, 5 жылға сотталды. Томск түрмесінде отырған кезде В.В. Куйбышевтің ықпалымен кейбір әсерлік, меньшевиктік ауытқулардан ажырап, нағыз лепиндік күрес жолына түсті. Түрмеден босанған соң Оңтүстік Оралда партиялық тапсырмалар орындады. 1907 жылы РСДЖП Омбы комитетінің мүшесі. Советтердің Бүкіл росс. 2-съезінде В.И.Ленин қол қойған мандатпен Совет үкіметінің Орынбор өлкесіндегі комиссары болып тағайындалды. 1918 жылы Орынбордағы тұңғыш соғыс ревкомының председателі. 1918 жылы 14 қарашадан 15 қарашаға дейін қараған түні атаман Дутов Орынборда бүлік шығарып, оны түрмеге жапқызды. Большевиктер түрмеден босатқан соң, ол Дутов басқарған контррев. бүлікке қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі болды. Ол Торғай облысы Советінің съезіне қатысып (1918), облыста Совет өкіметін нығайтуға белсене араласты. Ол дутовшылармен болған ұрыста қаза тапты.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 12 том
Қошеуіт

**Қошеуіт** (қалм./моңғ. *хошууд*) — Моңғол Халық Республикасы (Хобдос аймағының оңтүстігі) мен ҚХР-дің Шыңжаң провинциясын мекендейтін батыс монғолдардың (ойраттардың) бір тобы. Қошеуіт XV—XVIII ғасырларда Жоңғариядағы көшпелі ойрат тайпалары одағының бір бөлігі болды. Бұл одаққа басқа чоростар, торғауытттар, дөрбеттер кірді. Ойраттар бүкіл XVII ғасыр бойы аздаған үзілістермеп қазақ жерлеріне үнемі шабуыл жасаумен болды. XVIII ғасырдың 1-жартысында қошеуіттер мен торғауыттар князы Хо Урлюк 4 мың үймен Жайықтан өтіп, Еділдің сағасында Қалмақ хандығын құрды. Кезінде қошеуіттердің негізгі кәсібі — көшпелі мал шаруашылығы болған. Діні — буддизм. Тарихи деректемелерге қарағанда, қошеуіттер қазіргі Қалмақ АССР-інің негізгі халқы — қалмақтардың арғы тегі.

## Дереккөздер
Қошқар (би)

**Қошқар** (т.-ө. ж. белгісіз) Үлы Жүз Дулат тайпасының Шымыр руынан шыққан атақты батыр әрі би. 18 ғ-дың бас кезінде өмір сүргев. Жоңғар шап-қыншылығына қарсы соғыста ерекше көзге тускен. Сураншы, Саурьқ ба-тырлармен бірге Ұлы жүз қолын бас-қарып, Аңырақай асуында жауға той-тарыс берген батытрлардың бірі. Қабірі қазіргі Луговой с-сының (бұрынғы Құлан қ-сы) түбінде.

## Дереккөздер
Сүйін Қапаев

**Қапаев Сүйiн** (1927 жылы туған, Ставрополь өлкесі, Қарашай-Черкес автоном. обл., Адыгей-Хабль ауд., Еркiн Жұрт аулы) — ноғай совет жазушысы. Черкeccк, пед. училищесiн, Ставрополь пед. институтын бiтiрдi. Бiраз жыл туған аулында мектепте мұғалiм болды. 1955 жылдан берi аудандық, обл., («Ленин йолы») газеттерде және баспада редакторлық қызмет амқарып келедi. Қапаев творчестволық жолын 50-жылдардың 1-жартысында өлең, әңгiме жазудан, орыс жазушыларының шығармаларын ноғай тiлiне аударудан бастады. Алғашқы әңгiмелер жинағы Черкесск қаласында 1957 жылы «Өткел» деген атпен басылды. Қапаев — ноғай әдебиетінде әңгіме жанрыв қалыптастырушы жазушылардың бiрi. 
## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар

Санат:Жазушылар
Санат:Ноғай жазушылары
Санат:Ноғай ақындары
Қуаныш Баймағанбетов

**Қуаныш Баймағанбетов**(1895, қазіргі Қызылорда обл., Сырдария ауд., Аманкелді атьнд. с-з,—27. 5. 1973, Қызылорда) — халық ақыны, ауыз әдебиетін жинаушы.1940 жыл-дан КОКП мүшесі. 1939 жылдан КСРО Жазушылар одағьтың мүшесі. Әкесі Шәкіұлы Баймағанбет қазақша, орыс-ша сауаты бар, фельдшер болған. Қ. Б. жасында ауыл молдасынан оқып, хат танығап. Теміржол жұмысшысы (1919—25), бастауыш мектеп мүғалі-мі (1925 45), кітапхапа меңғерушісі (1945—60) больш жумыс істеді. Қ. Б. өлеңдер.: 1920 жылдан аудандық, об-лыстық, респ. газеттерде жариялапа бастады. «Мария — Мағауия» даста-ны 1926 ж. «Әйел теңдігі» журналын-да басылды. 1929 ж. «Көдей жыры» деген атпеп елеңдер жинағы жарық корді. «Аңламас батырдың оқиғасы», «Сағит пен Сағат», «Үш жігіттің ерте-гісі» т. б. дастандарында ерлікті, дос-тықты, махаббатты жыр етті. Қ. Б-тың Иса Байзақов (1925) және Айтбай Дүйсенбаевпен (1957) айтыстары бар («Айтыс», 3-т., 1966).
 
## Дереккөздер
Құдайке

**Құдайке** — Кіші жүз Адай руынан тараған ата. Шежіре бойынша, Құдайке — Тәзіке, Қосай болып екіге бөлінеді. Бұларды Түрікпен-Адай деп те атайды. Енді бір шежіре деректерінде Адайдан Түрікпен-Адай туған, Тәзіке мен Қосай Түрікпен-Адайдың балалары, Адайдың немерелері делінеді. Тәзіке ден Қабақай, Өтей, Сареке, Қосайдан Байбол, Тіней, Бәли, Бегей, Әптей, Сүйіндік ұрпағы өрбіген. Қ. Октябрь соц. революциясына дейін қазіргі Маңғыстау, Шевченко, Гурьев маңын мекендеген. Ұраны — Адай. Таңбасы — Х (ашамай).

## Дереккөздер

Санат:Кіші жүз рулары
Санат:Қазақ рулары
Қу-Арасан бұлақтары

**Қу-Арасан минералды бұлақтары**— Талдықорған обл-ндагы Көк-тал с-сының солтүстігінде 23 км жер-де, Борохудзир өзенінің оң жағында кездесетін бұлақтар. 1270—І280 м би-ікте. Суы жылы (23—33° С), тұщы. минералдылығы 0,7—1.0 г/л. Хим. құ-рамы жағынан сульфатты,хлорлы, натрийлі. Өздігінен шығатын бұлақ суында кремний қышқылы (25— 50 мг/л), фтор (3,5—7,5 мг/л) және радон (45—110 эман) бар. Скважина су-ындагы кремний қышқылының мөл-шері 56 мг/л, радон 211 эмандай және жалпы минералдылығы 0,6 г/л. Мине-ралды бұлақтар суын шегендеп пай-далану арқылы бұл арада полиомиә-лит, буын, жүйке, қан жүру жүйелері мен ішек-ңарын ауруларын  емдейтін аудан аралық демалыс-емдеу орны ұйымдастырылған.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Құйрық (биология)

**Қ¥ЙРЫҚ** — жануарлар организмінің артқы бөлігі. Сүт көректілердің құйрық омыртқалары еркін қозғалады, өрмелеу (кейбір маймыл, құмырсқа жегіш), шыбын-шіркейден қорғаныш (сиыр, жылқы т. б.) қызметін атқара-тын көмекші орган. Балық, китте жү-зу, кенгуру мен қосаяқта секіру үшін таяныш қызметін атқарады- Кейбір сүт қоректілерде Қ-қа май қоры жиналады (қойдың кейбір тұқымдары т. б.).

 
## Дереккөздер
Құлақ-мұрын дәрілері

**Құлақ дәрілері**- арнайы шипалы заттар. Құлақ ауруларының түріне қарай, мыс., бұлақ ауруын емдеу үшін сульфаниламидтер, стрепто-мицин, пенициллин, тетрациклин, сигмамицин (олететрин), аурсомицин си-яқты антибиотиктер қолданады. Құлаққа тамызу үшін күніне бірнеше рет этил спиртінің; ректификаттары пайдаланылады. Құлақ іріңдегенде де-зинфекциялық ерітінділер — 1: 500 мөлшерінде этакридин, 1:10000 күміс нитраты, 0,25% формальдегид, 1:1000 химотрижин ерітіндісі, 5% левомице-тин эмульсиясы, 3% бор қышқылы қолданылады.

**Мұрын дәрілері**. Мұрын ішіне жара шыққанда 70%-тік этил сиир-тінде ерітілген 1% салицин қышқылын және 10% синтомицин немесе «өксикөрт» майын жағады. Мұрын қанағанда сутектің асқын тотығынын; 3%-тік ерітіндісіне малынған мақтаны танауға тығу керек. Сондай-ақ адре-налин (1:1000) немесе 3% эфедрин т. б. қолданылады. Қан ағуы тоқталмаса, қанды ұйыту үшін тамырға не тері астына 60 мл қан плазмасын, 20— 50 мл қан сары суын, кальций не натрий хлоридінің 10%-тік ерітіндісін жі-береді.
 
## Дереккөздер
Құлақты жарқанат

**Құлақты жарқанат** — жарқанаттар отряд тармағына жататын сүт ңоректі жануар. Дене тұрқы 4—5 см. Құлағы үлкен (3— 4 см). Атлант мұхитынан Тынық мұ-хитқа, Гималай тауынан Поляр шеңберіне дейін Еуропа, Азия, Солт. Африкада кездеседі. Күзде шыбын-шіркей, түрлі насекомдар азайған кезден көктемге дейін қысқы ұйқыга жатады. Үңгірге, үй шарбағына, еден астына денесін қанатымен жауын, аяғымен бір нәрсеге жабысып ұйықтайды. Бір үңгірде мыңдаған, он мыңдаған құлақты жарқанат ңыстап шығады. Жемін ұшып жүріп те, ағаш, бұтақ жапырағында жорға-лап жүріп те ұстайды. Насеком аулауға ымыртта және таң сәріде шығады. Түрлі зиянды насекомдарды жеп а. ш-на көп пайда келтіреді. Құлақты жарқанат Қазақстанда — Оңт. Алтайда, Зайсанда, Жоңгар, Іле, Күнгей Алатауларында, Медеудe кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Жарқанаттар
Юмжагийн Цеденбал

thumb|Юмжагийн Цэдэнбал

**Цеденбал Юмжагийн** (17.9.1916 жылы, Убнусур аймағы)- монғол және халықар. коммунистік қозғалыс қайраткері. Монғол Халық Республикасының(МХР) мемлекеттік және саяси қайраткері. 1938 жылы Иркутскідегі финанс-экономик. институтты бітірді.1939 жылы Монғол халық рев. партиясына (МХРП) кірді. 1940-1954 жылдары МХРП ОК-нің бас секретары.1952-1974 жылдары МХР Мин. Советінің председателі.1958 жылдан МХРП ОК-нің бірінші секретары. КОКП 20-25 съездерінде, Коммунистік және жұмысшы партияларының халықар. кеңестерінде (1960,1969,Мәскеу), Еуропа елдері коммунистік және жұмысшы партияларының Берлиндегі кеңесінде (1976) МХРП-нің делегацияларын басқарды. Ол 2 рет Ленин орденімен, (1944,1976), 1-дәрежелі Кутузов орденімен (1945) және  Қазан Революциясы (1971) орденімен марапатталды.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 12 том
Ғабдулғафур Юнусұлы Құлахметов

**Құлахметов Ғабдулғафур Юнус ұлы** (4. 5. 1881, Пенза қ.,— 1. 4. 1918) — татар жазушысы, публицист. Қазан мұғалімдер мектебіп бітірген (1902). Алғаш әдеби қызметін публи-цистикадан бастап, 1905 ж. Орыс рево-люциясы кезінде газет-журналдарда рев. рухта жазылған мақалалар жа-риялады. Қазанда болған көтеріліске қатысып, жұмысшыларды революция-ға шақырып сөз сөйледі. Орыс тілінен кітапшалар мен прокламациялар ауда-рып, халық арасына таратты. Қ-тыд еңбекшілерді патшаға қарсы күреске шақырган «Қираган қамал» (1906) поэмасы, социализмнің жеңетінін ас-тарлап бейнелеген «Екі пікір» (1906), татар жұмысшыларының саяси ояну кезін суреттеген «Жас жүректер» (1908) пьесалары, тарих жөнінде «Та-рих беттері» (1909) атты едбегі бар.
 
## Дереккөздер


Санат:Татар драматургтары
Қаптағаев Мұқтар Қаратай

**Қаптағаев Муқтар Қаратай ұлы** (23. 10. 1909 жылы туған, Семей облысы, Жарма ауд., Мырзакөл ауыл советі, № 19 ауыл) — Түрксiб т. ж-ның атақты аға машинисi. 1949 жылдан КОКП мүшесi. Қаптағаев өзінің еңбек жолын 1928 жылы Түрксiб т. ж. құрылысында бастады, 1932 жылдан поезда кочегар, кейiн слесарь, машинистің көмекшісі, 1936-1954 жылдары Матай депосында аға машинист болып, локомотив бригадасын басқарды. 3-сайланған КСРО Жоғ. Cоветінің депутаты (1950). Ленин орденiмен (1953), Еңбек Қызыл Ту орденiмен (1950), медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Құл иесі

**Құл иесі**—Құл иелену қоғамында-ғы құлдың толық қожасы, үстем тап өкілі. Құл иеленушілер көлемді жер мен қолөнері шеберханаларын иемден-ген. Ерте замандағы елдердің көпшілі-гінде құл иесі өздерінің үстемдік право-ларьш сословиелік артықшылықтар-мен қамтамасыз еткен. Көне Грек және Рим мемлекеттері құл иеленуші-лердің құлдар мен басы бос кедей топ-тарды езіп-жаныштау диктатурасы-ның іс жүзіндегі органдары болды. АҚШ-тың оңтүстігінде тіпті 1865 жыл-ға дейін құл иеленуші-плантаторлар болып, олар негр-құлдардың еңбегін барынша пайдаланып келген. Қазақстандағы патриархалдық құлдық жағдайында құл иеленушілер дербес тап ретінде қалыптасқан жоқ.
 
## Дереккөздер
Пятрас Цвирка

**Пятрас Цвирка** (12.3.1909, Юрбаркас ауданы- 2.5.1947, Вильнюс)-литван совет жазушысы. 1940 жылдан Коммунситік партияның мүшесі. Шаруа отбасында туған. 1926-1930 жылдары
Каунас өнер училищесінде оқыды,1931-1932 жылдары Парижде әдебиет пен өнерден дәріс тыңдады. «Үшінші майдан» деп аталатын прогресшіл жазушылар тобының мүшесі болды (1930-1931). 1940 жылы Литвада бурж. тәртіп құлатылғаннан кейін Халықтық сеимнің депутаты, ал 1947 жылы Литва Жоғарғы Советінің депутаты болып сайланды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алматыда, кейіннен Мәскеуде (1942 жылдан) тұрды. 1945 жылдан Литва Жазушылар Одағының председателі «Жеңіс» журналының редакторы болды.

### Шығармалары
#«Франк Крук»
#«Жер-асыраушы»
#«Шебер және оның балалары»
#«Кәдуілгі тарих»
#«Емен түбірі»
#«Туыстық ұрығы»

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 12 том
Құйрықты қой

**Құйрықты қой**— етті-майлы, қылшық жүнді қой тұқымы. Құйрығында 12—16, кейбір тұқымдарында 20 кг-ға дейін май жиналады. Құйрықты қой шөл және шөлейт жер жайылымына көнбіс, күтім талғамайды. Қазақстанда, Орта Азия республикаларында өсіріледі. Қырғызстанда қырғыз және алай қойы, Өзбекстанда жайдары, Тәжікстанда қисар қойы, Түрікменстанда түрікмен және сараджы қойы, Қазақстанның Орал, Гурьев, Ақтөбе, Қарағанды облыстарында қазақы қой, еділбай қойы өсіріледі. Құйрықты қой қошқарының тірілей салмағы (кг): 110—130, таңдаулысы 180, саулығы 72—85, таңдаулысы 130 кг тартады. Құйрықты қой жылына екі рет (көктемде, күзде) қырқылады. Әр қойдан орта есеппен 2—2,2 кг жүн алынады. Жүні біркелкі емес, қылшықты, өлі қылшығы көп. Одан қалың жүн мата, кілем тоқылады, киіз басады, байпақ (пима) жасайды. Жүн түсімін көбейту үшін құйрықты қойды биязы жүнді және биязылау жүнді қой тұқымдарымен будандастырады.

 

## Дереккөздер


Санат:Қойлар
Терриген шөгінділер

**Терриген шөгінділер**- әр түрлі жағдайымен теңізге және мұхитқа әкелінген құрлық денудациясының қатты бөлшектерінен түзілген шөгінділер. Заттық құрамы құрлықтағы үгілу процестерінің сипатына, су жиналатын аумақтағы жыныстарының петрогр. құрамына байланысты. Құрлықтық қайраңда, шельфте терриген шөгінділер ірі кесекті, құмды,алевритті, сазды шөгінділерден құралады.Ең ірі кесекті жыныстар құрлыққа таяу жерге жиылады. Алаптың гидродинамикасына қарай теңіздердегі құм мен лай шекарасы 25-50 м-ден 100-150 м-ге дейінгі тереңдіктерде байқалады. Мұхиттарға ірі мұздар, жеке айсбергтермен келген, іріктелмеген ірі кесекті жыныстар да терриген шөгінділерге жатады. 

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 11 том
Тапбай Құлқашев

**Құлқашев Тапбай Құлқашұлы** (25. 10. 1893, Қызыпорда обл., Қармақшы ауд.,— 27. 9. 1967, Алматы) — Қазақ-стандағы соц. құрылысқа белсене қатысушылардың бірі. 

## Өмірбаяны
Ташкент оқытушылар институтын (1919) бітіріп, Қармақшы ауданында мұғалім болды. 1920—24 ж. Қазалы уездік оқу бөлімінің меңгерушісі, Қазалы уездік аткомы председателінің орынбасары және председателі. 1924—26 ж. Сырдария облыстық және губ. сотының председателі. 1926—28 ж. РКФСР Жоғарғы соты қазақ бөлі-мінің мүшесі және оның қылмысты істер коллегиясының председателі. 1928—31 ж. Қарқаралы округтық сотының председателі, Қарқаралы пед. тех-никумының директоры. 1931—36 ж. Түрксіб т. ж. басқармасында істеді. 1936—37 ж. Қоңырат руднигінде мектеп директоры. Соңғы жылдары дербес пенсияда болды. Құлқашев — округтық, губ. партия конференцияларының делегаты. 

## Дереккөздер