open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бақайқұрт

**Бақайқұрт** (, ) — қой мен ешкінің тұяғының мүйіз қабығын шірітіп түсіретін жұқпалы ауру. 

Ол барлық елдерде, әсіресе, ылғалды аймақтарда кең таралған. Бақайқұрт тудырғыш микроб топырақта 1—2 ай, ауру немесе ауырып жазылған малдың бақайшығында 3 жылға дейін сақталады. Бақайқұрт ауру малдан, ауру мал жүрген жайылымнан, суаттардан, қорадағы қидан жұғады. 

Ауру, көбінесе, көктемде, жауын-шашыны көп жаз айларының басында және күзде байқалады. Ауруды сыртқы клиникалық белгілеріне қарап және бактериялық зерттеулермен анықтайды. Бақайқұртпен ауырған мал аяғын баса алмай ақсайды, жүре алмай жатып қалады, тұяғы ісінеді, бақайшықтың арасы іріңдеп, сасық иіс шығады, тұяқтың мүйізді қабаты түседі. 

Бақайқұрттан емдегенде ауырған қойларды бөліп алып, аяқтарын жуып, ірің кеулеген жерлерін формалиннің немесе тотияйынның 10% ерітіндісі құйылған астаушаға 1—2 мин түсіріп алады, левомицин, синтомицин, биомицин сияқты антибиотиктер қосылған майлы дәрі жағады. Жалпы бақайқұртты болдырмау үшін малды құрғақ таза жерде ұстап, формалиннің 10%-тік ерітіндісімен дезинфекциялап тұрған абзал.

## Дереккөздер


Санат:Жануарлар аурулары
Біржанов Еркін Омарұлы

**Біржанов Еркін Омарұлы** (1942, бұрынғы Көкшетау облысы Чкалов ауданы Талдыкөл ауылы – 2008, Көкшетау қаласы) — әнші (баритон). ҚазКСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1982). Көркемөнерпаздар үйірмесінің белсенді мүшесі болған. 1961 — 96 жылдары Чкалов ауданында жүргізуші, 1997 жылдан облыстық филормонияда әнші болып еңбек еткен. Қала және облыс көлеміндегі барлық мерекелік шараларға қатысқан. Ол көптеген қазақ, украин халық әндерін және шет ел классиктерінің шығармаларын орындаған. Концерттік бағдарламалармен Қазақстанның барлық облыстарында және шет елдерде (Венгрия, Югославия, Болгария) болған. Бірнеше алғыс хаттармен және грамоталармен марапатталған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Аман Жамелұлы Нұрмақов

**Нұрмақов Аман Жамелұлы** (13 наурыз 1942 жылы туған, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылы ] – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1989), профессор (1991).

* Қарағанды мемлекеттік медицина институтын бітірген (1965).
* 1967 жылдан Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) профессор, кафедра меңгерушісі (1995 жылдан) болып жұмыс істейді.

## Ғылыми еңбектері

* Негізгі ғылыми еңбектері хирургия мәселелеріне арналған. Ол жаңа жергілікті жансыздандырғыш дәріні (ринокаин) тәжірибелік жолмен зерттеп, алғаш рет хирургия саласында қолданды. Өт қуығында тас байлану ауруын анықтау жолдарын ұсынып, оны емдеу тәсілдерін жетілдірді. Нұрмақовтың басшылығымен нашақор адамдарда іріңді жараның даму барысының ерекшеліктері зерттеліп, бірінші болып оларды емдеу үшін адам плацентасын қолданды. Алғаш рет шығыс медицинасындағы тәсілді хирургиялық операциядан соң пайда болатын асқынулардың алдын алуға және оны емдеуге қолданды. 
* Нұрмақов 130-дан астам ғылыми еңбектің авторы, 3 патенттің және 5 өнертапқыштық ұсыныстардың иегері.
 
## Шығармашылығы
* Хирургические болезни, А., 2001 
* Өт қуығында тас пайда болу ауруы, А., 2003 
* Хирургиялық аурулардың симптомдары мен синдромдары, А., 2004

## Дереккөздер


Санат:13 наурызда туғандар
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Қарқаралы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің профессорлары
Тынымбай Нұрмағамбетов

**Тынымбай Нұрмағамбетов** (10.6.1945 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылы) – жазушы. 

Қызылорда педагогика институтын (1968), Мәскеудегі М.Горький атындағы жоғары әдебиет курсын бітірген (1981). Қызылорда облысы радио комитетінде, “Жазушы” баспасында редактор, “Қазақфильм” киностудиясының сценарийлік коллегиясында түрлі қызметтер атқарған. 1996 жылдан ***“Қазақ елі”*** газеті редакторының орынбасары. 

Алғашқы әңгімелер жинағы 1971 жылы **“Қауын иісі”** деген атпен жарық көрген (орыс тіліндегі нұсқасы үшін М.Горький атындағы Бүкілодақтық жастар сыйлығын алды, 1979). Жазушы прозасында ауыл адамдарының мінез-құлқы, олардың жан дүниесінің қыр-сыры, ұлттық сана психологиясындағы замана тудырған өзгерістер терең суреттеледі. Нұрмағамбетов жеңіл юмордың шебері, бірнеше комедиялық туындылары бар. Ол ***“Жоғалған көл”***, ***“Кемпірлер үкімі”*** пьесаларын, ***“Тырналар ұшып барады”*** телефильмі сценарийін жазды.

## Шығармашылығы
* Қош бол, ата, А., 1972 
* Қарлығаштың ұясы, А., 1975 
* Там, где горел очаг, А., 1982 
* Молодая гвардия, А., 1984 
* Талисман, А., 1984; 
* Туған ауыл түтіні, А., 1989 
* Таңд., А., 1997
• Бөрібайдың тымағын ит алып қашқан қыс.

## Дереккөздер

Санат:10 маусымда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Біржан сал ескерткіші

**Біржан сал ескерткіші** — Степняк қаласының шетіндегі ақын Біржан салдың зиратына қойылған ескерткіш. Мемлекеттік маңызы бар тарихи ескерткіштер тізіміне кіреді.

## Орнатылған кезеңі
XIX ғасыдың соңы, 1950 жылы қайта қалпына келтірілген, мүсінші Т.С. Досмағамбетов.

## Сипаты
нобай|150px|
Ескерткіш кешен монументтен, бюсттен және мемориалдық қабырғадан тұрады. 1-нұсқасы 1950 жылы, 2-нұсқасы 1982 жылы, 3-нұсқасы 1994 жылы жасалып, мемориал қойылды. 1994 жылы Қарағанды қаласындағы суретшілер шеберханасында қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.
Кешен аумағы төртбұрышты бетон тақтайлармен жабылған, төмен ажурлы шарбақпен қоршалған. Қайта жөндеуден кейін бұрынғы обелисктің орнына қызыл граниттен жасалған төртбұрышты блокқа ұлттық киімдегі Біржан салдың қола бюсті орнатылды, оның оң қолы жүрегінің үстінде тұр, ал сол қолында домбырасы бар. Бюст авторы – қазақстандық мүсінші Т.С. Досмағамбетов.
Біржан салдың мемориалды кешені – ұлттық жанрда өнер көрсететін көптеген әнші, суырыпсалма музыканттар мен ақындардың құрмет көрсетуге баратын орны.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Біржан сал ауданы
Толыбеков Алмас Серғалиұлы

**Толыбеков** Алмас Серғалиұлы (5 Желтоқсан 1938 жылы туған, Алматы қаласы) – медицина ғылымының докторы (1979), профессор (1987).

## Қысқаша өмірбаяны:
1962 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 
1962–1983 жылдары КСРО Медицина Ғылым академиясының Эксперименттік медицина институтында (Санкт-Петербург) аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер.  
1983 жылдан Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) профессор, кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.  
 
«Морфогенез и вопросы патогенеза инфекционных процессов вызываемых хламидиями» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Толыбеков микроб тудыратын патологиялық-гистологиялық процестерді зерттеді.

## Дереккөздер:
Білестік

**Бірлестік**, экономикада — кәсіпорындардың қызметтерін үйлестіру, құқыларын қорғауды қамтамасыз ету, жалпы мүдделерін тиісті мемлекеттік және басқа да органдарға немесе халықаралық ұйымдарға жеткізу мақсатымен салалық, аймақтық не басқа негізде біріктірілген жүйесі. Ол бірнеше бірыңғай құрылым мен бөлімшеден тұрады, мұнда барлық күш-қуат және қаржы бір жерге шоғырландырылады да тиімді әдіспен басқарылады. Бірлестікке кірген кәсіпорындар өз дербестігін, заңды құқығын сақтайды. Олар банкіде ашылған есебі, арнайы мөрі, атауы және дербес баланстары бар заңды тұлға ретінде шаруашылығын жүргізеді. Бірлестік өнеркәсіп бірлестігі, өндірістік бірлестік, халықаралық бірлестік және ғылыми-өндірістік бірлестік, т.б. болып бөлінеді. Бірлестік құрамындағы кәсіпорындардың келісімі бойынша таратылады, ал мүліктері жарғы талаптарына сәйкес бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Байғара Төбе көне қонысы

**Байғара Төбе көне қонысы** – 8 – 10 ғасырлардан қалған археологиялық ескерткіш. Жусансай ауданынан батысқа қарай 1 км. қашықтықта, Арыс өзенінің сол жақ жағалауында, шағын бұлақ жағасына жақын жатыр. Алғаш рет 1964 жылы Шымкент педагогикалық институтының Н.П. Подушкин жетекшілігіндегі археологиялық экпедициясы отряды анықтап, барлау жүргізген. Құрылымы жұмыр төбенің етек диаметрі – 50 метр, жоғарғы алаң диаметрі – 35 метр, биіктігі 4 – 4,5 метр. Барлау кезінде керамикадан жасалған тостақ, құмыралар, ыдыс-аяқтар табылған. Олардың беті ирек сызықтармен, т.б. өрнектермен безендірілген. Қарахандықтар дәуіріне тән глазурьлік керамика (пиаланың сынығы) да ұшырасады.

## Сілтеме


Санат: Тарих
Цитогенетика

thumb|right|200px|FISH әдiсінің қолданылуы
thumb|right|200px|Адамның еркек кариотипі

**Цитогенетика** ( — жасуша және генетика) — тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтарын жасушалық және субжасушалық деңгейде зерттейтін ғылым; цитология мен генетиканың арнаулы саласы.

Цитогенетиканың негізгі зерттеу нысаны — бөлінетін және бөлінбейтін клеткалардағы хромосомалар, олардың табиғи морфологиясы, құрылымдық және химиялық табиғаты, атқаратын қызметі мен әр түрлі күйде болуы.

Цитогенетиканың бөлімдері: 
*Өсімдіктер цитогенетикасы; 
*Жануарлар цитогенетикасы;
*Адам цитогенетикасы.

## Тарихы

Цитогенетика 20 ғ-дың басында Мендель заңдарының қайта ашылуынан кейін, яғни, цитол. тұрғыдан дәлелдеу қажеттілігінен туындады. Бұл кезеңде хромосоманың морфологиясы туралы және олардың мейоз, митоз процестеріндегі рөлдерін көптеген зерттеушілер дәлелдеген болатын (орыс ғалымдары И.Д. Чистяков, 1872; П.И. Перемежко, 1878; неміс ғалымдары Э.Страсбургер, 1875; В.Флемминг, 1882; Т.Бовери, О.Гертвиг, 1884). Сондай-ақ Цитогенетиканың жеке ғылым болып дамуына Ресей ғалымы Г.А. Левитскийдің “*Тұқым қуалаудың материалдық негізі*” (1924) және неміс ғалымы К.Белараның “Тұқым қуалаудың цитологиялық негіздері” (1934) атты ғылыми еңбектері де септігін тигізді. Цитогенетика ғылымының көмегімен ажырау, тәуелсіз тұқым қуалау заңдылықтарының, гендердің тіркесуі және кроссинговер процестерінің цитол. дәлелдемелері анықталды.

Цитогенетика әдістері арқылы өсімдіктер, жануарлар және адам хромосомаларының мейоз және митоз процестеріндегі құрылымдары, олардың саны белгілі болды. Сондай-ақ, адамдағы хромосомалық аурулардың табиғаты да осы Цитогенетика әдістерімен анықталып, сипатталды. Цитогенетика электронды микроскопияда, радиоактивті изотоптау әдістерінде, микрофотометрияда қолдану хромосома құрылымын және хромосоманың репликация, транскрипция және трансляция процестеріндегі қызметтерін зерттеуге мүмкіндік берді.

20 ғасырдың 70-жылдарынан Цитогенетика ғылымы хромосоманың құрылымын және қызметін молек. деңгейде зерттей бастады. Цитогенетика ғылымының нәтижелері әр түрлі организмдердің кариотиптерінің эволюциясын түсінуге көмектеседі.

## Қазақстандағы цитогенетика

Қазақстанда кейбір Цитогенетикалық мәселелер 20 ғ-дың 30-жылдары зерттеле бастады. Жаздық бидайдың бірнеше сортының моносомалық линиялары шығарылды; жануар жасушасы хромосомасының тұқымдық және өзіндік ерекшеліктері анықталды; хромосома санындағы ауытқулардан болған тұқым қуалайтын аурулар жүйелі түрде зерттелуде; ісіктің радиацияны сезгіштігіне, ондағы өзгерістерге, сондай-ақ уытты ісік жасушасының хромосомасындағы құбылыстарға сипаттама берілді.

Цитогенетикалық мәселелермен Қазақстанда Жалпы генетика және цитология ғылыми-зерттеу институты, ґсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институты, т.б. ғыл.-зерт. мекемелері, ҚазҰУ-дің биология факультеті шұғылданады.

## Дереккөздер


Санат:Цитология
Санат:Генетика
Санат:Хромосомалар
Зинақорлық

**Зинақорлық**, нәпсіқұмарлық – некесіз адамдардың жыныстық қатынас жасауы, мұсылмандық құқықта ауыр күнә болып саналатын, қазақ халқының дәстүрлі әдет құқығы бойынша адамгершілікке жат азғындық қылық ретінде жазғырылатын әрекет. Қазақ халқының әдет-ғұрып заңдары бойынша Зинақорлық кісі өлтірумен, біреудің отбасына бүлік салумен, діннен безумен, ата-анасына қол көтерумен, өкіметке қарсы көтеріліс жасаумен, т.б. бірдей деп есептелінетін ең ауыр қылмыстың қатарына жатқызылады. 
Жеті жарғыда: “ері әйелінің зинақорлық жасап жатқан үстінен шықса, онда әйелін де, көңілдесін де өлтіруге құқықты, ол үшін құн төлемейді”, – деп жазылған. Ал шариғат заңдары бойынша, Зинақорлық жасағаны үшін жазаның үш түрі: дүре соғу, жерге көміп қойып тас ату және өлім жазасы қолданылады. Өлім жазасына әйелді зорлағанымен тұрмай, сол әйелмен Зинақорлықты тоқтатпай жалғастыра бергендер, шариғат некелесуге тыйым салған қағидаларды бұзып, қарындасымен, т.б. туыстарымен жақындасқандар және үйленгендер кесіледі. Ал әйелді зорламай, тек Зинақорлық жасаушылар жерге көміліп, тас атып жазаланған. Өзара келісіп ойнап-күлушілер де дүреленді. Оларға міндетті түрде 100 қамшы дүре соғылды. Сүйісу, құшақтасу, төсекте бірге жатудың өзі де дүрелеп жазалауға жетерлік қылмыс саналды. Күңге Зинақорлық үшін жаза ретінде 50 дүре соғылды. Зинақорлық жасағандар жас-кәрі, азат не құл, мұсылман не кәпір, ер не әйел екеніне қарамай, тек кәмелетке жетсе болғаны, жазалана береді. Шариғат заңы бойынша, бір-біріне жақындасқан еркектер өлім жазасына кесілсе, бір-бірімен жақындасқан әйелдер 100 дүре соғуға жазаланады. Егер бұлардың араларында жеңгетай жүрсе, оған 75 дүре соғылады. Қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдары бойынша, Зинақорлық үшін өлім жазасына кесілгендер мойнына тұзақ салынып, түйеге артып өлтірілген. Қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдары мен шариғат заңдарында әйел зорлағандардың ауыр күнә жасаушы қылмыскер ретінде – өлім жазасына кесілуі әйелдердің жеке мүддесі мен абыройын қорғағандық қана емес, сонымен бірге ол әйел келін боп түскен отбасының, қала берді бүкіл руының намысын қорғағандық болып саналған.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Санат:Ислам
Сфералық геометрия

**Сфералық геометрия** – математиканың сфера бетіндегі геометриялық фигураларды зерттейтін саласы, *планиметрия* сияқты жазықтықта жатқан геометриялық фигураларды зерттейді. Егер кез келген жазықтық сфера орталығы арқылы өтсе, онда сфера қимасы үлкен дөңгелек болады. Диаметр ұштарынан басқа кез келген екі нүкте (*А* және *В*) арқылы бір ғана үлкен дөңгелек өтеді. *АВ* доғасының ұзындығы *АОВ* центрлік бұрышына пропорционал. Екі үлкен дөңгелек арасындағы *АВС* бұрышы *В* нүктесінде қиылысатын жанамалар арасында *АВС* бұрышымен немесе *ОВА* және *ОВС* жазықтықтары арасындағы екі жақты бұрышпен өлшенеді. Диаметр ұштарында қиылыспайтын үш үлкен дөңгелек сфера бетінде 8 сфералық үшбұрыш (Эйлер үшбұрыштары) түзеді. Сфералық үшбұрыштардың жазықтықтағы үшбұрыштардан көптеген өзгеше қасиеттері бар. Жазық үшбұрыштар теңдігінің үш белгісіне сфералық үшбұрыштардың тағы бір қасиеті қосылады: сәйкес бұрыштары тең екі сфералық үшбұрыш өзара тең болады (сферада ұқсас үшбұрыштар болмайды). Сферада жылжыту арқылы беттескен сфералық үшбұрыштар өзара тең деп есептеледі. Барлық сфералық үшбұрыштардың бір қабырғасы қалған екі қабырғасының қосындысынан кіші, айырмасынан үлкен болады, барлық қабырғаларының қосындысы 2-ден кіші, ал барлық бұрыштарының қосындысы 3-ден кіші болады. Сфера полюстерінде қиылысатын үлкен жартыдөңгелектер меридиандар, оған перпендикуляр кіші дөңгелектер параллельдер, ал сфераның орталығы арқылы өтетін параллель *экватор* деп аталады
thumb|right|200px

## Дереккөздер

Санат:Геометрия
Зингшпиль

**Зингшпиль**, (;  – ән айту және  – ойын) – комедиялық операның бір жанры. 

Неміс халқының ертедегі тұрмыстық пьесалары негізінде пайда болған. Солтүстік-неміс Зингшпилі 18 ғ-да балладалық ағылшын операсының ықпалымен қалыптасты. Зингшпильдің еркін дамуы 1752 жылы (Австрияда – И.Гайднның “Ақсақ жыны”, Германияда И.Штандфустың “Бостандықтағы сайтаны”) басталды. И.А. Хиллердің Зингшпильдері көрермен ықыласына бөленді. Зингшпильдің әдеби мазмұнын дамытуда В.Гетенің ықпалы мол болды. Солтүстік-неміс Зингшпиліне қарағанда австриялық Зингшпильдің музыкалық драматургиясы дамыған және операға жақындау болды. И.Гайдн, К.Диттерсдор (“Дәрігер және дәріханашы”), В.Мюллер (“Сайтан диірмен”) және т.б. шығармаларында Зингшпиль жанры өз орнын тапты. Жанрдың шарықтауы австриялық Зингшпильдің классикалық үлгілерін жасаған В.А. Моцарттың шығармаларымен (“Серальдан алып қашу”, “Сиқырлы сыбызғы”) байланысты. Моцарт дәстүрінің жалғасын Л. ван Бетховен, Ф. Шуберт, К.М. фон Вебер, А.Лорцинга, О.Николай шығармаларынан көруге болады. Зингшпильдің кейбір сипаттары 20 ғ-да мюзикл жанры түрінде қайта дами бастады.

## Дереккөздер

Санат:Өнер
Бірсуат (өзен)

**Бірсуат ** –  Тобыл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жітіқара ауданы жерімен ағады. Біраз бөлігі Ресей жерінде. Ұзындығы 100 км, су жиналатын алабы 2210 км².

## Бастауы
Өзен Қазірет ауылының батысындағы аласа қыраттан басталып, Мариинское ауылы тұсында Сынтасты өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жер асты суымен толығады. Бірсуатқа әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайтын 36 сала құяды. Қараша айының басында суы қатып, сәуірдің аяғында ериді. Жайылмасы – шабындық.

## Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — обыл өзені бастауынан Увельк өзенін қоспағанда, Үй өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.

Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 14010500212111200000256
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111200025
* Су алабының коды — 14.01.05.002
* ГЗ томының нөмірі — 11
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

## Сыртқы сілтемелер
* Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі 

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы өзендері
Санат:Ресей өзендері
Санат:Тобыл су алабы
Бақалшы

thumb| alt=A.| ''Бақалшы''.

**Бақалшы** — ұсақ-түйек нәрселерді алып-сатушы адам, саудагер. Көбінесе, айна, тарақ, шәй, сабын, әшекей бұйымдарды жүн-жұрқа, тері-терсекке айырбастап, ел аралап жүреді. Қазан төңкерісінен бұрынғы қазақ даласының тұрмыстық тұтыныс қажеттілігін өтеуде Бақалшының азды-көпті үлесі болды. Алайда, үлкен қалаларға кіре тартып, бір жылдық керек-жарағын қамдап алатын қазақтар Бақалшыны көп керексіне бермеген.

## Дереккөздер


Санат:Адам
Бірсуат (Біржан сал ауданы)

**Бірсуат ** — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Бірсуат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Степняк қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде, Қойтас өзенінің аңғарындағы Бірсуат көлінің оңтүстік жағасында, селеу аралас әртүрлі шөпті-орманды дала өңірінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы ұжымдастыру кезінде қаланған. 1948 жылдан бастап ұжымшар, кейін Бауыржан Момышұлы ет өндіру кеңшарының орталығы болды. Бұрынғы кеңшар негізінде кооператив шаруашылықтар мен шаруа (фермер) қожалықтары құрылған. Тұрғындары облыс орталығы — Көкшетау қаласымен, Степняк, т.б. елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Сейдін Бизақов

**Сейдін Бизақов** *(26 қараша 1937 жылы, [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы (Алматы облысы)|Райымбек ауданы]], [[Сүмбе ауылы]]нда туған)* – филология ғылымының докторы *(2001 жылы)*. Қазақ Педагогика Институтының *(1960 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті)* тарих-филология факультетін және Қазақстан Ғылым Академиясының Тіл білімі институтының аспирантурасын *(1972 жылы)* бітірді. *1968 жылға* дейін Райымбек ауданы, Сүмбе ауылы орта мектебінде оқытушы болды. *1972–75 жылдары* Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер, *1975–85 жылдары* Қазақ политехника институтының Қаратау бөлімшесінде кафедра меңгерушісі. *1985 жылдан* Тіл білімі институтының жетекшісі, *2001 жылдан* бас ғылыми қызметкері. Бизақов қазақтың ұлттық тақта ойынын дамытуға ат салысып, *«Тоғызқұмалақ әліппесі»* оқулығын жазды. Ол туысқан халықтардың тілі, тарихы, мәдениеті мен салт-дәстүріне арналған бірнеше ғылыми-танымдық кітаптың авторы. Негізгі ғылыми жұмыстары қазақ тілі мәдениеті, әдеби норма, лексикография, этнография мәселелеріне арналған. 300-ге жуық ғылыми еңбегі жарияланған.

## Шығармалары

1. «Тоғызқұмалақ әліппесі», Бизақов С. - Алматы

2. ''Синонимдер сөздігі", Бизақов С. - Алматы : Арыс, 2007. - 640 б. - ISBN 9965-17-465-2 : 750.00 р., 2000.00 р.

3. «Түбі бір түркілер», Бизақов С. - Алматы

4. Көңіл-күй лебіздері. Алматы, 2007.

5. Қазақ тілі қандай тіл? Алматы, 2010.

6. Сөз нұсқалары және балама атаулар. Алматы, 2008

6. "Қазақ тілі қандай тіл?", Бизақов С. - Алматы: Арыс, 2010.- 429, [3] б. - ISBN 978-601-291-001-8: 860т.00т., 1000 дана.

## Сілтемелер

1. Бизақов жазған мақала

2. Бизақов жазған мақала "Сүйген ісінің семсері еді"

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақ тілі
Санат:Тұлғалар
Бірсуат (Аршалы ауданы)

**Бірсуат** (2007 жылға дейін – *Раздольное*) — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Бірсуат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аршалы кентінен оңтүстік-батысқа қарай 18 км-дей, Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 100 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1943 жылы қаланған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, балабақша, кітапхана, мәдениет үйі, фельдшерлік-акушерлік пункт, тұрмыстық қызмет көрсету пункті, сауда кәсіпорындары, асхана бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болған жауынгерлерге ескерткіш орнатылған. Тұрғындары автомобиль жолы арқылы байланысады. Ауылдан 17 км жерден мемлекеттік маңызы бар Астана — Алматы автомобиль магистралі өтеді. Ең жақын теміржол стансасы – Анар (35 км).

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Бақалы (Жетісу облысы)

**Бақалы** — Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл, Бақалы ауылдық округі  орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарқан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км-дей жерде, Лепсі өзені салаларының бірінде орналасқан. Құрғақ агроклиматтық белдемде жатқан ауылдың төңірегінде бұта аралас боз, бетеге сияқты шөптер өседі. 

## Халқы

## Тарихы
Бұрынғы Бақалы кеңшары негізінде ауылда шаруа және фермерлік қожалықтар жұмыс істеген. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, клуб, дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары Сарқан қаласымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы елді мекендері
Бірсуат (Жарқайың ауданы)

**Бірсуат** — Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы ауыл, Бірсуат ауылдық әкімдігі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Державинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 54 км-дей жерде. 

## Халқы

Орта мектеп, балабақша, наубайхана бар. Ауылда «Алғашқы тың игерушілер», «Ана» атты ескерткіштер орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы елді мекендері
Мархабат Байғұт

**Мархабат Байғұт** (25 мамыр, 1945 жылы Түркістан облысы, Түлкібас ауданы, Пістелі ауылында туған) — жазушы, журналист, аудармашы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2004). «Алаш» Халықаралық сыйлығының лауреаты (1996). Түркістан облысының Құрметті азаматы (2007). Қазақстанның Құрметті журналисті (2009).

## Толығырақ
Дулат тайпасының Жаныс руынан.
ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген. 
*Әскери борышын өтеген соң Түлкібас ауданының «Шамшырақ» газетінде, облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газетінде көп жылдар бойы әдеби қызметкер, мәдениет, әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі болды, облыстық партия комитетінде жауапты қызметтер атқарды. 
*1985 – 2001 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының облыстық бөлімшесінің жетекшісі, облыс әкімшілігі аппаратында ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі, облыстың тіл басқармасының бастығы (1993 – 97). Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің, облыстық басқармасы бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. 
*2001 жылдан басқарма бастығы. *«Шілде», «Сырбұлақ», «Интернаттың баласы», «Нәуірзек», «Қорғансыз жүрек», «Дауыстың түсі», «Машаттағы махаббат», «Серт пен сенім», «Ақпандағы мысықтар»,* тағы басқа кітаптары жарық көрді. Шығармалары орыс, украин, өзбек, түрік, қарақалпақ, саха тілдеріне аударылған. Ол В.Шукшиннің, Ю.Покальчуктің, Ш.Айтматовтың шығармаларын, У.Ирвингтің Мұхаммед пайғамбар туралы кітабын аударған. 
*Республикалық *«Жалын»* баспасы белгілеген сыйлықтың екі дүркін, «Қазақ әдебиеті» газеті сыйлығының үш дүркін иегері.
*1996 жылы «Құрмет ордені» 
*1996 жылы «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты
*2004 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағы берілді
*2007 жылы «Ерекше қызыметі үшін» медалі
*2007 жылы Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігінің құрмет грамотасы
*2007 жылы Түркістан облысының Құрметті азаматы (құрметті атағы берілді).
*2009 жылы Қазақстанның Құрметті журналисті
*2010 жылы Қазақстан Республикасының мемлекеттік степендиясының иегері
*2014 жылы президент жарлығымен мемлекеттік марапаты «Парасат ордені» мен марапатталды.
*2021 жылы президент жарлығымен мемлекеттік марапаты «Барыс ордені» мен марапатталды.

## Діни көзқарасы
Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өркендеу».

## Хоббиі
Хоббиі - оқу, табиғат, жазу.
Жапон, ағылшын жазушыларының шығармаларын сүйіп оқыды.

## Сүйіп оқитын әдебиеті
Сүйіп оқитын әдебиеті – повестер, романдар, әңгімелер. Жапон, ағылшын жазушыларының шығармаларын сүйіп оқыды.

## Үй жағдайы
Үйленген. Жұбайы - Байғұтова  Қыздаркүл (1949 жылы туған),
зейнеткер.  Қызы - Ақлима Мархабатқызы (1969 жылы туған); ұлдары - Баубек Мархабатұлы(1971-1999);  Нұрлан Мархабатұлы
(1974 жылы туған), Дулат Мархабатұлы (1977 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары
Манат Жақсыбергенұлы Толымбеков

**Толымбеков** Манат Жақсыбергенұлы (1957 жылы туған) – техника ғылымының докторы (2003).
## Қысқаша өмірбаяны:
1981 жылы Қарағанды металлургия комбинаты жанындағы Жоғары техникум оқу орнын бітірген.
1981–1984 жылдары *«Черметавтоматика»* Акционерлік қоғамында инжинер. 
1984–1988 жылдары Донецк политехника институтында аспирант. 
1988–2001 жылдары Украина, Химия-металлургия институтында ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, лаборатория, бөлім меңгерушісі болған. 
2001 жылдан институт директоры қызметін атқарады. 
## Еңбектері:
*«Фазовые равновесия в высокоосновных шлаковых системах и разработка рациональных технологических процессов металлургической переработки маргенцового сырья Казахстана»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 160-тан астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2001).

## Дереккөздер:
Сфералық тригонометрия

**Сфералық тригонометрия** — математиканың сфералық үшбұрыштардың (қараңыз *[[Сфералық геометрия]]*) бұрыштары мен қабырғалары арасындағы тәуелділікті зерттейтін саласы. Сфералық тригонометрияның негізгі формулалары төмендегідей жазылады: 

***cosa = cosbcosc + sіnbsіnccosA, <br />
***cosA = cosBcosC + sіnBsіnCcosa, 
***sіnacosB=cosbsіncsіnbcosccosA, <br />
***sіnAcosB=cosBsіnC+sіnBcosCcosa,***<br /> 

мұндағы ''A, B, C'' – сфералық үшбұрыштардың бұрыштары; ''a, b, c'' – оның қабырғалары. Бұл бұрыштардың (қабырғалардың) белгіленуін [[дөңгелек]] әдісімен орын алмастыру арқылы (мысалы, ''ABC'' не ''abc'') өзгерте отырып, Сфералық тригонометрияның көрсетілген формулаларға ұқсас басқа да формулаларын алуға болады. Сфералық тригонометрия формулалары сфералық үшбұрыштың белгілі үш [[ЭЛЕМЕНТАР ГЕОМЕТРИЯ|элементі]] арқылы қалған үш элементін анықтауға мүмкіндік береді. Тік бұрышты сфералық үшбұрыштарда (''C'' = 90°, ''c'' – [[гипотенуза]], ''a, c'' – катеттері) Сфералық тригонометрия формулалары төмендегідей ықшамдалады: <br />

***sіnb = sіna sіnB, 
***cosa = cosb cosc, <br />
***sіna cosB = cosb sіnc.**' 

Сфералық тригонометрия жазық тригонометриядан да ертерек дамыған. Менелай (I ғасыр) мен Птоломей (II ғасыр) тік бұрышты сфералық үшбұрыштардың қасиеттері мен олардың әр түрлі шешімдерін тапқан. Насреддин ат-Туси (XIII ғасыр) қисық бұрышты сфералық үшбұрыштарды шешудің барлық жағдайларын жүйелі түрде қарастырып, екі күрделі жағдайын алғаш шешкен. Қисық бұрышты сфералық үшбұрыштардың негізгі формулаларын Әбу-л-Вефа (X ғасыр), И.Региомонтан (XV ғасырдың ортасы), Ф.Виет (XVI ғасыр), Л.Эйлер (XVIII ғасыр), т.б. ғалымдар тапқан. Л.Эйлер Сфералық тригонометрияның барлық формулаларының жүйесін жасады.

## Дереккөздер
Патологиялық физиология

**Патологиялық физиология** — медициналық ғылымының аурудың пайда болуы, меңдеу барысы мен салдарларын, ауру организмнің тіршілік заңдылықтарын зерттейтін саласы. Патологиялық физиология жалпы патологиялық физиология және жүйелік патологиялық физиология деген екі үлкен бөлімнен тұрады. Біріншісі организмдегі біртектес үрдістерді (қабыну, қызба, зат алмасудың бұзылуы, ісіктің өсуі, т.б.); екіншісі жекелеген органдар мен жүйелердің (өкпе, бауыр, жүрек, бүйрек және қанайналым, тыныс алу жүйелері, т.б.) жұмысының бұзылуын зерттейді. Паталогиялық физиология ғылым ретінде 19 ғасырдың басында дами бастады. Қазақстанда Паталогиялық физиономия жөніндегі зерттеулер 1933 жылы қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетінде Паталогия факультетінің кафедрасы ашылғаннан кейін басталды. Паталогиялық физиология мәселелерімен, сондай-ақ республикадағы басқа да медициналық университеттердің тиісті кафедралары мен орталық ғылыми-зерттеу лабораториялары, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтты, ҚР Денсаулық сақтау министрілігіне қарасты бірқатар ғылыми-зерттеу институттарының эксперименттік лабораториялары шұғылданады..

## Дереккөздер


Санат:Патологиялық физиология
Зихтер

**Зихтер**, зиги, зихи (, ) –Солтүстік-Батыс Кавказды қоныстанған ежелгі тайпалар бірлестігі. Қазіргі Новороссийскі қаласынан (Ресей) Гагра қаласына (Грузия) дейінгі теңіз жағалауындағы таулы аудандарды қоныстанған. Негізгі кәсіптері – егін, мал шаруашылығы болған, сондай-ақ, теңізде қарақшылық жасаумен де айналысқан. Босфор бұғазы жағалауындағы қалаларда құл сатушылар, негізінен, осы Зихилер болған. 8 – 9 ғ-ларда Зихилер елеулі ел болып саналды, оны көсемдер басқарды. Зихи туралы соңғы дерек 15 ғ-да кездеседі. Олар абхаз, адыгейлердің құрамына қосылып кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Дмитрий Николаевич Цой

**Дмитрий Николаевич Цой** (1941 жылы туған, *[[Өзбекстан]], [[Ташкент облысы]] [[Орта Шыршық ауданы]], «Киров» кеңшары*) – техника ғылымдарының докторы (1994).

Мәскеу жоғары техникалық училищесін (1964) және Мәскеу автомеханика институтының аспирантурасын (1969) бітірген. 1970–79 жылдар аралығында Ресейдің Тольятти политехникалық институтында аға оқытушы, доцент болды. 1979 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық техника университетінде педагогикалық қызметпен (доцент) айналысты.

*«Теория штамповки деталей в условиях плоского напряженного состояния из анизотропных материалов»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

60 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Орта Шыршық ауданында туғандар
Сфинкс

**Сфинкс** (**) – бірнеше мағынадан тұратын сөз. 
# Ежелгі Мысырдағы басы адам, денесі арыстан бейнесіндегі қиял-ғажайып статуясы (рухты сақтаушы, патша билігінің рухы); перғауынның суреті. Олар көбіне ғибадатхананың алдына және пирамида маңына тұрғызылған. Сақталып қалған Сфинкстің ең ірісі Каирге жақын Гиза (б.з.д. 28 ғасыр) және Хефрен пирамидасының жанында. 
# Ежелгі грек мифологиясындағы арыстан денелі әрі қанатты ғажайып әйел. Басқа мағынада – жұмбақ, жұмбақ адам.

## Дереккөздер

Санат:Сфинкстер
Санат:Беотия мифтері
Санат:Мифтік бейнелер
Санат:Жұмбақтар
Жетітөбе (оба)

thumb|right|250px|Жетітөбе қорымы.
**Жетітөбе қорымы** – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Ескерткіш туралы алғашқы мәліметтер ХІХ ғасыр аяғына жатады және сол кезеңдерде шығыс тізбектегі «патша» обаларының біреуі.

## Географиялық орны
Қорым Жамбыл ауданы Ақбұлым ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 шақырым жерде, Қаратау жотасының солтүстік баурайындағы тау алды белдеуінде орналасқан.

## Сипаттамасы
«Жетітөбе қорымы» ерте темір дәуірі археологиялық ескерткішінде қазба жұмыстары кезінде табылған алтыннан жасалған бұйым сынықтары, сақ дәуіріндегі металл өңдеудің жоғарғы дәрежеде дамығандығын көрсетеді. Тиграхауда сақтары Жетісу, Тянь-Шань таулары, Сырдарияның орта ағысын мекендеген. Жетісу алқабы олардың жиі қоныстанған орталығы болған. Шошақ бөрікті сақтар осы күнгі Ташкент аймағында, Солтүстік Қырғызстан, Оңтүстік Қазақстан және Жетісу жерінде өмір сүрген.

Отырықшы мал шаруашылығымен сақтардың аз ғана бөлігі айналысты. Негізінен Оңтүстік Қазақстанда Талас, Шу өзендерінің бойларында дамыды. Сақтар сондай-ақ егіншілікпен айналысты. Сақ заманында кен ісі мен руда шикізатын өңдеу өткен дәуірмен салыстырғанда едәуір ілгеріледі. Одақты сақ көсемдерінің кеңесі сайлаған патшалар биледі.Тайпа көсемдерін тайпа мүшелері сайлады. Сақ қоғамында мүлік теңсіздігі таптың айырмашылықтарға ұласа бастайтын деңгейге жетті. «Жетітөбе қорымы» – соның бірден-бір дәлелі. «Патшалар қорымы» саналатын обаларда сақ билеушілері жерленгендігі олардың алтынмен апталған киімдерінен белгілі болып отыр. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Толысбаев Божбанбай

**Толысбаев** Божбанбай (26 Қазан 1935 жылы туған, Жамбыл облысы Сарысу ауданы) – биология ғылымының докторы (1988), профессор (1990). Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2005).

## Қысқаша өмірбаяны:

1953 жылы Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген.
1958–1960 жылдары Жамбыл облысы Сарысу ауданында бас мал дәрігері. 
1963 жылдан Алматы зоотехника-малдәрігерлік ассистент, доцент.
1988–1997 жылдары кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады.

## Еңбектері:
Негізгі ғылыми еңбектері *[[өсімдік]] [[физиология]]сына* арналған.  120-дан астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы. 2 патенттің, 3 авторлық куәліктің иегері.

## Дереккөздер:
Патологиялық анатомия

**Патологиялық анатомия** – адамдар мен жануарлар организмінде ауруға байланысты дамитын патологиялық процестердің морфологиялық негіздерін зерттейтін ғылым.

Патология саласында Қазақстанда патологиялық анатомия саласындағы жүйелі зерттеулер қазіргі ҚазҰМУ-да Патологиялық анатомия кафедрасы ашылғаннан кейін (1933) басталды. Қазіргі кезде Патологиялық анатомия ауру морфологиясын организмдік, органдық (ағзалық), тіндік, клеткалық және клеткаішілік деңгейлерде зерттей алады.
Патологиялық анатомияның зерттеу әдісіне: **[[аутопсия]] (мәйіт)**, **[[биопсия]]** және **тәжірибелік әдіс** жатады. Соңғы әдіс патологиялық анатомияда жиі қолданылады. Мысалы, қатерлі ісік тудырушы (канцерогендік) заттардың, аса улы химикалық қоспалардың, қоршаған ортаның зиянды әсерлерін осы әдіспен анықтайды.

## Дереккөздер

Санат:Патологиялық анатомия
Иманәлі Оспанұлы Байдәулет

**Иманәлі Оспанұлы Байдәулет** (1948 жылы туған, Арыс қаласы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (2003), Москва медицина институтын бітірген (1972). 1972 – 1973 жылдары облыстық ауруханада интерн-дәрігер. 1973 – 1975 жылы Алматы қаласындағы әскери бөлімде медицина пунктінің бастығы, 1975 – 1976 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтында стажер-ізденуші. 1976 – 1977 жылдары облыстық ауруханада дәрігер ординатор, 1977 – 1984 жылдары бас дәрігердің орынбасары. 1984 – 1988 жылдары облыстық аурухананың неврология бөлімшесінің меңгерушісі. 1988 жылдан Шымкент қаласы «Фосфор» медицина-санаторлық бөлімінде бас дәрігер, 1989 – 1992 жылдары қалалық аймақтық медицина бірлестігінің бас директоры, 1992 – 1993 жылдары облыс әкімінің денсаулық сақтау жөніндегі орынбасары. 1993 – 1996 жылдары «Фосфор» медицина санаторлық бөлімінің бас дәрігері болды. 1997 – 2003 жылдан Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетіндегі клиника директоры. 70-тен аса ғылыми еңбектің авторы. Облыстық мәслихаттың *[[Құрмет грамотасымен]]* (1999), Қақазстан Республикасының *«Денсаулық сақтау ісінің үздігі»* (2001), *«[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл]]»*, Қақазстан Республикасының *«[[Білім саласының құрметті қызметкері]]»* (2001) медальдарымен марапатталған.
## Сыртқы сілтемелер
* http://ontustik.gov.kz/gw/emdeumekemelerikaz 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1948 жылы туғандар
Қаражар (көл, Қостанай облысы)

**Қаражар** — Наурызым қорығының оңтүстік бөлігіндегі тұйық көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Науырзым ауданы Сарышығанақ ауылының шығысында 3 км жерде орналасқан. Обаған өзенінің алабында. Теңіз деңгейінен 124 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 3,6 км 2, ұзындығы 2,5 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 7,5 км. Көл көктемгі қар, жауын-шашын суларымен толысады. Қуаң жылдары алабы тартылады.

## Жағалау сипаты
Құмнан түзілген жағалауы ашық, жайпақ. Кейбір бөліктерінде қамыс, құрақ өскен.Жағалауы шабындық және мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Санат:Науырзым ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Игорь Гиленович Цой

**Игорь Гиленович Цой** (4.3. 1949, Астана қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1988), профессор (1990), Қазақстан Республикасы Профилактикалық академиясының академигі (1995). 

Целиноград мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар институтында кіші және аға ғылыми қызметкер (1972–1976, 1980–1989); Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінде ғылым бөлімінің бастығы (1976–1980), Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Тағамтану институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1989–2001) болды. 2001 жылдан *«Қазақ тағамтану академиясы»* ЖШС-нің 1-вице-президенті қызметін атқарады. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты аллергология және иммунология салаларына арналған. 

Цойдың басшылығымен асқазан қатерлі ісігіне, өкпе туберкулезіне, көкжөтел, т.б. ауруларға қарсы арнайы емдік-профилактикалық тағамдар жасалып, сынақтан өткізіліп, өндіріске енгізілді. Адамдардың иммунитетін көтеру үшін тағамға биологиялық белсенді қоспаларды қосып, арнайы тағам өнімдері алынды; иммунокоррекция әдістері жетілдірілді. 

450-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 7 монографияның, 2 кітаптың авторы. 35 авторлық куәлігі мен патенті бар. 

Цой *«Қазақстан Республикасында тағам туралы ғылымның іргелі және қолданбалы аспектілерін дайындау»* еңбектер топтамасы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (2001).

## Еңбектері

* Иммунопатогенез в инфекционном процессе, Алматы, 1992; 
* Противоопухолевый иммунитет и его алиментарная коррекция при раке желудка, Алматы, 2000; 
* Лечение туберкулеза легких в современных условиях, Алматы, 2002.

## Дереккөздер


Санат:4 наурызда туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Астанада туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Профессорлар
Юрий Исаакович Александров

**Александров Юрий Исаакович** (7.2.1950 жылы туған, қазіргі Санкт-Петербург қаласы) – режиссер, РФ - інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1997 жылы). 

Лениград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы мемекеттік. консерваторияның фортепьяно класын (1974 жылы) және режиссер (1977 жылы) ретінде бітірген. 

1977 жылдан осы қаладағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрында (қазіргі Мария театры) қызмет етіп, опералық спектакльдерді (Г.Доницетти, “Дон Паскуале”, Дж. Пуччини, “Мадам Баттерфляй”, т.б.), сонымен қатар Мемлекет камералық музыка театрында (қазіргі “Санкт-Петербург - Опера”) П.И. Чайковскийдің “Евгений Онегині” мен М.П. Мусоргскийдің “Борис Годуновын” қойды. Түркия Опералық театрлары Бас дирекциясымен тұрақты келісім - шарт бойынша Р.Вагнердің “Лоэнгрин”, Дж. Вердидің “Отелло”, Ж.Массненің “Вертер”, А.П. Бородиннің “Князь Игорь” операларын да қойған. Александров Қазақстан театрларының сахнасына Е.Рахмадиевтің “Абылайхан” (2000 жылы), Дж. Пуччинидің “Турандот” (2006 жылы; екеуі де Қазақтың мемлекеттік академиясының опера және балет театрында), Дж. Вердидің “Травиата” (2000 жылы), “Риголетто” (2005 жылы) мен “Аида” (2007 жылы), Пуччинидің “Чио-Чио-сан” (2001 жылы) мен “Тоска” (2005 жылы), В.А. Моцарттың “Фигароның үйленуі” (2002 жылы), П.И. Чайковскийдің “Евгений Онегин” (2003 жылы), Р.Вагнердің “Вертер” (2004 жылы; бәрі де Қазақтың Ұлттық опера театрында, Астана қаласы), И.Кальманның “Сильва” (2004 жылы, Қарағандының мемлекеттік академиясынығ музыкалы комедия театры) операларын шығарды. 

1997 жылы Александров музыка театрындағы “режисcер таңдаулы қойылымы” үшін “Алтын софит” атты Санкт-Петербургтің жоғары театр сыйлығының лауреаты атанды. 

Қазақстан Республиканың Мемлекеттңк сыйлығының лауреаты (2006 жылы). 
Ресейдің және Қазақстанның (2005 жылы) Достық ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Бақанас (арна)

[thumb| alt=A.| ''[Балқаш*.]]
[[Сурет:Balkhash labeled ru.jpg|thumb| alt=A.]]

*'Бақанас''' — Іле өзенінің құрғап қалған ескі арнасы. Бақанас ауылының солтүстік тұсынан басталады. 80 км-ден соң Шет Бақанас, Орта Бақанас және Нарын тармақтарына бөлінеді. Ұзындығы 300 км-дей бұл тармақтар Іле өзенінің ескі атырауын құрайды. Арнаның ені 150 — 600 м, табанын құм аралас қиыршық тастар түзеді. Құмды-сазды жағаларының кей тұсы 5 м-ге жететін тік жар болып келеді. Жағалауын бойлай жыңғыл, шеңгел және тораңғы, шоқ, сексеуіл өседі.

## Дереккөздер


Санат:Іле өзені
Мархабат Томанов

**Мархабат Томанов** (5 ақпан 1932 жыл, Қызылорда облысы Қармақшы ауылы – 1988 жыл, Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1977), профессор (1979).

## Қысқаша өмірбаяны:
* 1954 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
* 1957–1961 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында ғылыми қызметкер.
* 1961–1964 жылдары Гурьев педогогика институтында (қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) ғылыми қызметкер.
* 1964 жылдан ҚазҰУ-да доцент, кафедра меңгерушісі қызметін атқарды.

## Еңбектері:
Томановтың негізгі еңбектері 
* 'көне түркі жазба ескерткіштері
* қазақ тілі грамматикасы тарихы
* синтаксис
* стилистика. 
* Жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар мен оқу құралдарының авторы.

## Жетістіктері:
200-ден аса қазақ тілінде және ежелгі түрік ескерткіштерінің тілінде жазылған қазақша және орысша ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектердің авторы.

Ғылыми әдеби шығармалары үшін Жалпы Одақтың конкурс дипломымен, «Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін» медалімен марапатталды. КСРО ҒА ОЛЯ жанындағы түркология комитеті кеңесінің мүшесі (1979 ж.).

2004 жылы профессор М.Т. Томанов жаңа буынға оқулықтар жазған ерен еңбегі үшін А. Байтұрсынов медалімен марапатталды.

## Дереккөздер


Санат:5 ақпанда туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Жетімдер руы

**Жетімдер** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы қоңырат тайпасының көтенші бұтағынан таратылады. Ел аузындағы аңыз бойынша, Жетімдер деп әуелде әкесіз өскен Сұркиік деген жетім баладан тараған Сары, Жаппас, Құба, Тебей ұрпақтары ғана аталған. Кейін бұл атау сапар тобына біріккен руластарына да ауысқан. Сары Жетімдер, 19 ғ-дағы қазақ тарихшыларының жазуына қарағанда, көне қарлұқтардың саржетім руының бір сілемі. Бұл этноним арғын тайпасының құрамына — саржетім, жалайырға — жетімек, алшынға — саржетім, тамаға — жетімсары түрінде енген. Қоңыратқа жататын Жетімдердің сапар тобындағы Қатаған аталығы да, С.Жүсіпұлының жазуынша, кезінде Ноғай ұлысында болған осы аттас байырғы тайпадан жеткен. Қатаған тайпасы 16 — 17 ғ-лардағы әр түрлі аласапырандардан ыдырап, нәубетке ұшырап, аман қалғаны өзбек, қазақ, қырғыз, қарақалпақ құрамына сіңген. Сондай-ақ, Сары Жетімдер тобындағы Ырсымбет, Жәдік аталары қарақалпақтың қытай руы құрамында да бір-біріне туыс қауымдар ретінде белгілі. Осы деректер бір жағынан Жетімдер руының түрлі кезеңдерді басынан өткізе жүріп қалыптасқан бірлестік екенін де байқатады. Ұраны — Алатау, таңбасы — босаға.
## Тұлғалар
* Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов
* Әшірбек Төребайұлы Сығай 
* Махатов Оңғар Асқарбекович 

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақ рулары
Санат:Орта жүз
Қаражар (Үстірт төбесі)

**Қаражар** – Батыс Үстірт кемерінің Солтүстік-батысындағы төбе. Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Қызылсу ауылының шығысында 73 км жерде орналасқан. Абсолюттік Биіктігі 283 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км шамасында. Беткейі жайпақ, сай-жыралармен тілімденген. Батысында Ащыболды, оңтүстігінде Болды құдықтары орналасқан. Гипс пен әктастың шайылуынан карстық құбылыс кең тараған. Сортаңды сұрғылт қоңыр топырағында шөл өсімдіктері өседі.

## Сілтемелер


Санат:Төбелер
Бақанаттар

**Бақанаттар** — ежелгі әдет-ғұрып, кәде. Қалыңдықты көруге барған күйеу жігіттің алдына қыздың жеңгелері бақанды көлденең тастап, жолын бөгейді. Қазақ ырымында бақанды аттамайды, өйткені, ол шаңырақты көтеруге арналған қасиетті құрал болып есептеледі. Сондықтан күйеу жігіт “бақанаттар” кәдесін береді. Сонда ғана жеңгелері бақанды жерден алып, жол ашады.

Бұл ғұрыпты кіші тойда, яғни күйеу есік аша келгенде жасайды. Күйеу баланың келетінін білген жеңгелер киіз үй есігінің алдына бақан тастайды, бақанды аттауға болмайтынын жақсы білетін күйеу жігіт жеңгелеріне бақанаттар кәдесін беріп, бақанды алдыртып, сонан соң ғана «бисмиллә» деп табалдырықты аттайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Қаражар (Толағай төбесі)

**Қаражар** – Толағай құмының оңтүстік-батысындағы оқшау төбе. Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Миялы ауылының оңтүстік-батысында 28 км жерде орналасқан. Жем өзенінің аңғарында. Абсолюттік Биіктігі 85 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км-ге созылған, енді жері 2 км шамасында. Беткейі жайпақталып жазыққа ұласады. Солтүстігінде Ащылықұдық қонысы, шығысында Сасыққұдық, оңтүстігінде Алтынтаққан (Алтынтапқан) бұлағы, батысында Есембай қонысы орналасқан. Сортаң, қоңыр топырақ жамылғысында жусан, ши, өлең, жантақ, т.б. өсімдіктер өседі.

## Сілтемелер


Санат:Төбелер
Самен Цой

**Самен Цой** (10.11.1921, *[[Ресей]], [[Приморье өлкесі]], [[Партизанск]] қаласы*) – техника ғылымдарының докторы (1966), профессор (1968).

Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1948, *қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық техникалық университеті]]*) бітірген. Ресейдің Хакас автономиялық облысынндағы Абакан қаласының отын өнеркәсібі тресінде бас инженер (1948–1950), Қазақстан ғылым академиясының Тау-кен ісі институтында кіші ғылыми қызметкер, зертхана және сектор меңгерушісі (1950–1981). 1981 жылдан Қазақ политехникалық институтында профессор қызметін атқарған.

*«Исследование шахтных вентиляционных сетей и управление их параметрами»* деген тақырыпта докторлық диссестация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері мен өнертабыстары шахталар мен рудниктерді жобалаудың автоматтық жүйелерін және өндірістік процестерді басқару мәселелеріне арналған. 28 өнертабыстың авторы.

## Дереккөздер


Санат:10 қарашада туғандар
Санат:1921 жылы туғандар
Санат:Приморье өлкесінде туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан корейлері
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Профессорлар
Сырлыбек Байжанов

**Сырлыбек Байжанов** (1912 жылы туған, Түркістан облысы, Түлкібас ауданы) – Социалистік еңбек ері (1.8.1959). Ташкент теміржол көлігі инженерлері институтында оқыған (1940), оқытушылықпен айналысты. 1940 – 1946 жылдары Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1946 – 1960 жылдары Түркістан станциясында паровоз депосы бастығының орынбасары, Қазақ теміржолы Арыс бөлімшесінің бас инженері, Қазақ теміржолы бастығының бірінші орынбасары қызметтерін атқарды. Арыс станциясында поездарды құрастырудың жүйелі әдісін өндіріске енгізді.

Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан теміржолшылары
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Федор Владимирович Поярков

**Поярков Федор Владимирович** (1851 — 1910) — этнограф және антрополог, Мәскеу университетін бітірген. 1879 ж. Жетісуға әскери қызметке жіберілді. Көп кешікпей одан босап, дәрігерлік қызметке ауысты. Өмірінің көбін Верный (Алматы) қаласында өткізді. “Восточное обозрение”, “Степной край” газеттеріне ғылыми-зерттеу және танымдық мақалалар жариялап тұрды. Көп жылдар бойы дүнгендер арасында антропологиялық зерттеулер жүргізді. 1883 ж. оның қазақ, ұйғыр, дүнгендердің этнографиясы мен антропологиясы жайлы тұңғыш кітабы жарық көрді. 1885 ж. Жетісуда алғаш христиан бейіті мен жазулары бар тастарды тапты, 1894 ж. В.В. Бартольдтың ғылыми экспедициясына көмектесті. Қазақтың ауыз әдебиетінен материалдар жинады.
Шығармалары: Краткие этнографические заметки о туземцах бывшего Кульджинского района, Омбы, 1883 (соавт.); Киргизские легенды, сказки и верования // Памятная книжка и адрес-календарь Семиреченской области на 1900 год, Верный, 1899; Последний эпизод дунганского восстания, Верный, 1901.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Этнография