open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сірлі без

**Сірлі без (серозная железа)** (glandula seroca, лат. glandula — без, serum — сары су) — құрамында ас қорыту ферменттері болатын протеинді секрет бөліп шығаратын экзокринді без. Сірлі бездерге құлақ түбі (шықшыт) сілекей безі жатады. Сірлі бездердің секрет бөлетін соңғы бөлімдері пішіні конус тәрізді бірқабат безді клеткалар — сероциттерден құралады. Соңғы секрет бөлетін бөлімдер сыртынан жиырылу қызметін атқаратын жұлдызша келген миоэпителиоциттермен қапталған. **Сероцит** цитоплазмасының базальды бөлігі базофилді, ал бөлім қуысына қараған ұшындағы протеинді түйіршіктер ацидофилді боялады. Дөңгелек келген ядросы жасушаның базальды бөлігіне жақын орналасады. Сірлі бездердің сілекейі құрамында протеинді ферменттер болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси реакция

**Саяси реакция** - жаңа, демократиялық құндылықтарға сенімсіздікпен қарау, ескі идеалдарды барлық әдістерді қолдана отырып сақтауға ұмтылу.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жеке гистология немесе микроскопиялық анатомия

**Жеке гистология немесе микроскопиялық анатомия** — организм мүшелері мен мүшелер жүйелерінің микроскопиялық және субмикроскопиялық (нәзікмикроскопиялық) құрылысы туралы ілім. Бұл бөлімде мүшелер жүйелерін құрайтын мүшелер құрамындағы ұлпалардың жоғары құрылымдық деңгейдегі өзара орналасу және қызметтік арақатынасы туралы заңдылықтары қарастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси рейтинг

**Саяси рейтинг** - *[ағылш. rating - бағалау, разряд]* - саяси құбылыстарды берілген шкалалар негізінде оларға тән ортақ қасиеттердің танымалдық деңгейін анықтаушы салыстырмалы эксперттік баға. Саяси рейтинг саяси көшбасшының, ұйымның, топтың, партиялардың, олардың қызметінің, бағдарламасының танымалдығы мен беделін нақты саяси уақыттық-кеңістік жағдайын сандық көрсеткіштер арқылы бағалау.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Арғыншиев Н.

Орал облысы қазақтарының сиезінде комитет хатшысы болып сайланған.

## Дереккөздер



Санат:Алаш қозғалысы
Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты Даму Жөніндегі Комиссиясы

**Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты Даму Жөніндегі Комиссиясы** -  - Біріккен Ұлттар Ұйымымен 1992 жылы құрылған ұйым (53 мемлекет). Басым мәнге ие келесі мәселелерді шешуге жәрдемдеседі: тұщы су, энергетика, көлік және қоршаған орта, орман, әлемдік мұхит. Негізгі міндеті: кедейлікті жою, қазіргі тұтыну мен өндіру құрылымдарын өзгерту. Өзара байланысты экономикалық, әлеуметтік және экологиялық бөліктердің тұрақты дамуы, сондай-ақ әртүрлі деңгейдегі әріптестікті қамтамасыз ету қажеттігін ескеруге ерекше мән беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Акросомалық реакция

**Акросомалық реакция** — ұрықтану кезеңінде сперматозоид басының жұмыртқа жасушасына жанасуы кезінде акросома қабықшасының еріп, акросомалық жіпшелердің жұмыртқа жасушасы қабықшаларына ену реакциясы. Электронды микроскопиялық зерттеуге дейін, "акросома ұрықтану процесі кезінде жұмыртқа жасушасы кабыкшаларын қандауыр тәрізді тесіп өтеді" деген жаңсақ ұғым болған. Шын мәнінде, жұмыртқа жасушасындағы ұрықтану төмпегінің пайда болуы осы акросомалық реакцияға байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сергей Карпович Даронян

**Сергей Карпович Даронян** (1925 ж. т.), армян әдебиет зерттеушісі. Филология ғылымының докторы, профессор. «Микаэл Налбандян», «Мирза Ибрагимов», «Түгелбай Сыдықбеков» т. б. монографиялар мен зерттеулер жариялады. Әуезовпен шығармашылық және достық қарым-қатынаста болған. Олардың достығы 1955 ж. «Абай» диафильмін түсірген кезден бастапған. «Үндістан университеттерін аралап» деген мақаласында ұлы Мұхтар Әуезовтің Үндістанға барып-қайтқан сапарынан кейін, Мәскеу студенттерімен кездескені жөнінде қалам тербеген («Московский университет» газеті, 1955, 19 наурыз). «Ұлы халықтың ұлы перзенті» атты естелігінде заңғар суреткердің кішіпейілділігі, асқан білімі, асқар дарыны туралы ақтарыла жазды («Со­циалист Қазақстан», 1970, 20-21 маусым). 1956 ж. 7 шілдеде Әуезовке жазған хатында «Абай» диафильмінің жарыққа шыққанын хабарлап, Мәскеу баспасынан жарық керетін қазақ әдебиетінің антологиясына алғы сөз жазуды өтінеді («М. О. Әуезовтің емірі мен шығармашылық шежіресі», А., 1997, 540-541-беттер). Ал Мұхтар Әуезов 1954 ж. 24 маусымда Даронянға жазған хатында Москвада шығатын «Абай жолының» «нағыз лайықты басылыммен, жақсы көркемделіп» шығуына, Даронянның өзінің редактор болуына тілек білдірген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сатылған Атамқұлов

**Сатылған Атамқұлов** (1907-1955), актер. Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1946). Шығармашылық жолы әр түрлі көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан басталады. Абай атындағы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының өркендеуіне белсене ат салысты. Көбінесе өр мінезді, ер қайратты рөлдерде ойнады. Әуезовтің *«Еңлік - Кебегіндегі» Кебек, Кеңгірбай, «Түнгі сарындағы»* Тәнеке бейнелерін жасады.

## Орындаған рольдері
*Талтаңбай (Б.Майлиннің "Талтаңбайдың тәртібінде"), 
*Кебек,Кеңгірбай, Тәнеке (М.Әуезовтің "Еңлік - Кебегі" мен "Түнгі сарынында"), 
*Сердәлі, Жантық (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысы" мен "Қозы Көрпеш- Баян сұлуында"), 
*Махамбет (М.Ақынжановтың "Исатай- Махамбетінде"), 
*Базарбай, Шеге (Е.Г.Брусиловскийдің "Қыз Жібегінде").
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Мәдениет
Желін емшегі

**Желін емшегі **; ( *papilla* - емшек, *uber* — желін) — ішкі қуысы емшек қойнауы мен емшек өзегінен құралған желіннің терілі-етті өсіндісі. Желін емшегінің қабырғасы үш қабықтан: *ішкі — кілегейлі* қабықтан, *ортаңғы — етті* қабықтан, *сыртқы — теріден* тұрады. Емшек қойнауының кілегейлі қабығы өз кезегінде үш қабаттан құралған. Кілегейлі қабық ішкі жағынан екіқабатты текше тәрізді эпителиймен астарланған. Оның астында борпылдақ дәнекер ұлпасынан құралған өзіндік тақташа мен тым нашар жетілген кілегейліасты негіз болады. Емшек өзегі кілегейлі қабығының құрылысы да осы аталған қабаттардан тұрады. Бірақ, бұны көпқабатты жалпақ эпителий астарлайды. Емшек қабырғасының ортаңғы — бірыңғай салалы ет ұлпалық қабығы төрт қабаттан тұрады: *ішкі — ұзынша қабат*, оның сыртындағы — *сақинаша қабат*, одан кейінгі үшінші — *аралас қабат* және *сыртқы сәулелі (радиальды) қабат*. Етті қабықтың *сақинаша қабаты* — емшек ұрпінің қысқыш етінің (сфинктерінің) қызметін атқарады. Ол жиырылып емшек ұрпін қысып, сүтті ұстап тұрады. Емшек қабырғасының сыртқы қабығы — тері.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси рекруттау

**Саяси рекруттау** - кез келген билік жүйесінің қызметін қамтамасыз ету үшін билеуші элита мен жетекшілер құрамын қалыптастыру және іріктеу жолы. Саяси теорияда жетекшілер мен элитаны рекруттау, яғни таңдау мен іріктеудің екі жолы қалыптасқан. Бірі - әмбебап тәсіл. Зерттеушілер жалпы тәсілдермен қатар, бір-біріне ұқсамайтын екі әдісті көрсетеді: гильдиялық және антрепренерлік. Гильдиялық әдісте іріктеудің нақты белгілері, ережелер мен процедуралар маңызды рөл атқарады. Бұл мамандарды таңдаудың бюрократиялық жүйесі, бұған сатылық, протекциялық тән. Антрепренерлік әдісте элитаны демократиялық іріктеу тәсілінде үміткерлердің сапасын баға¬лау қоғамдық пікірге және танымал проңедураларды орындауға тәуелді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жемір жасушалар

**Жемір жасушалар (макрофаги)**; (  *makros* — үлкен, ірі; *phagein* — обу, жеміру, жеу) — организмге түскен бактериялар мен басқа протеиндік бөгде заттарды қармап, оларды қорытуға қабілетті жасушалар. Жемір жасушаларға макрофагиялық жүйе жасушалары (мононуклеарлы фагоциттер жүйесі), моноцит туындылары (гистиоциттер, бауыр, қан жасаушы мүшелер, өкпе, сірлі қуыс, тері, буын макрофагтары, остеокластар, микроглия т.б. жасушалар) жатады.

Жемір жасушалардың орташа мөлшері 10-15 мкм, ядросының пішіні дөңгелек, сопақ немесе бұршақ тәрізді, цитоплазмасы базофилді көкшіл түске боялады. Жемір жасушалар дәнекер ұлпасының жасушааралық заттарына биологиялық белсенді заттарды және ферменттерді бөліп шығарады. Жемір жасушалар сүйектің қызыл кемігіндегі діңгекті жасушалардан және олардан туындайтын моноциттерден (қан жасушасы) дамиды. Бұл организмде фагоцитоз процесін іс жүзіне асырумен қатар, организмдегі иммунологиялық реакцияларға қатысып, Т және В лимфоциттердің эффекторлық қызметін, сондай-ақ фибробласттардың белсенділігін арттырады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси ой

**Саяси ой** - адамзаттың рухани мәдениетінің маңызды құрамдас бөлігінің бірі, мемлекет, мемлекеттің шығу тегі, билік, саяси билік, бостандық, саясат мәселелерін зерттеудегі негізгі бағыттары мен көзқарастардың даму дәуірлері және қорытындыларының жиынтығы. Адамдар жарқын болашаққа қол жеткізу үшін әркезде өткенге қайта-қайта оралып отырған. Бірнеше ғасырлар бұрын қойылған сұрақтарға жауап іздеу арқылы әр ұрпақ өткен мен бүгіннің ортасындағы өз орнын табуға тырысады. Осы тұрғыдан қарастырғанда саяси ой эволюциясының мәні зор. Саяси ой әртүрлі көзқарастар мен ұстанымдардың өзара күресінің арқасында мемлекет, саясат, бостандық, т.б. мәселелерін тану, олар туралы түсініктер мен тұжырымдарды тереңдеу үрдісі жүрді.

Саяси ой саяси құбылыстарды тану үрдісінің тереңдеуі нәтижесінде тарихи қалыптасқан дамушы білім, логикалық-түсінік түрғысынан жинақталған теориялық тұжырымдар, идеялар, қағидалар мен конструкциялар.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Сірлі сұйық

**Сірлі сұйық (серозная жидкость)** — дене қуыстарындағы (көкірек, құрсақ, жамбас) бірқабатты жалпақ эпителий жасушалары -* мезотелиоциттер* бөліп шығаратын сұйық.

**Сірлі сұйық** — ішкі мүшелердің бір-біріне жабыспай өзара еркін қозғалуын қамтамасыз етумен қатар, қорғаныс қызметін де атқарады. 
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ұлт-мемлекет

**Ұлт-мемлекет** - [Nasion - State] - адамдардың политэтникалы, әлеуметтік мәдени және саяси қауымдастығы; аумақтық егемендік пен мәдени егемендіктің саяси түрлерінің өзара үйлесуі; "ұлт", "ұлттық мемлекет" түсініктерінің синонимі.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Капилляр

**Қылтамыр** (капилляр); (vasa capillaria; 
— тамыр, capillus — қыл) — ең жіңішке және тым жұқа
қабырғалы тамыр. Қылтамыр қан және лимфа қылтамырлары (капиллярлары) болып бөлінеді. Қан қылтамыры қан мен ұлпалар арасындағы зат алмасуды іс
жүзіне асырады. Қан қылтамырының арнасы мүшелердің құрылыс ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі
(4,5 мкм-30 мкм) болады. Оның қабырғасы үш қабаттан: ішкі - эндотелийден, ортаңғы - негіздік жарғақта
орналасқан перициттерден, сыртқы - адвентициальды жасушалардан тұрады. Перициттер жиырылу арқьшы қылтамыр арнасының диаметрін реттеп отырады. ішкі эндотелий қабатын құрайтын эндотелиоциттер мен оның сыртындағы негіздік жарғақтың (базальды мембрананың) құрьшыс ерекшеліктеріне байланысты қылтамыр: сомалық қылтамыр, фенестерлі қылтамыр және қойнауша (синусоидты) қылтамыр болып
үш түрге бөлінеді. Сомалық қылтамырда эндотелиоциттер бір-біріне тығыз жанасып, үзіліссіз түтас жатқан негіздік жарғақта орналасады. Фенестерлі (терезелі)
қылтамырда эндотелиоциттердің цитоплазмасы жұқа
рып, зат алмасуға бейімделген терезе тәрізді жүқарған
құрылымдар түзеді. Синусоидты қылтамырда негіздік
жарғақшада және эндотелиоциттер аралықтарында ірі
молекулалар (макромолекулалар) өте алатын саңылаулар болады. Қан қылтамыры — жануарлар организміндегі жасушалық және үлпалық деңгейдегі зат алмасуды іс жүзіне асырады. Қан капиллярлары негізінен артериолаларды венулалармен жалғастырады. Лимфа капиллярлары — тым жүқа қабырғалы лимфа тамырларының бастамасы. Лимфа капиллярларының арнасы (5
мкм - 100 мкм) мүшелердегі атқаратын қызметтеріне
байланысты өзгеріп отырады. Олардың қабырғалары
да жалаң қабат жалпақ келген эндотелиоциттерден тұрады. Бірақ, эндотелий мен оны сыртынан қоршап жатқан борпылдақ дәнекер ұлпасының коллаген талшықтарының арасында негіздік жарғақ болмайды. Сондықтан, лимфа қьштамырларының арнасы қан капиллярларына қарағанда кең де, созылмалы болып келеді және
оларды қоршаған ұлпа сүйығы мен капиллярлар арасындағы зат алмасу процесі жеңіл жүреді. Эндотелиоциттердің аралықтарында, лимфа капиллярларының
қуысына ірі молекулалы заттар, клеткалар мен олардың ірі бөліктері өтетін саңылаулы тесіктер болады.
Эндотелиоциттердің цитоплазмасында, лимфа капиллярлары қабырғаларының жиырьшу арқьшы, олардың
откізгіштігін реттеп отыратын актинді микрофиламенттер болады. Жануарлар ұлпалары мен мүшелерінің құрьшысы және олардағы зат алмасу ерекшеліктеріне байланысты, лимфа капиллярлары — тарілмекті және кеңілмекті торлар түзеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Глутамин қышқылы

нобай|
**Глутамин қышқылы** — моноаминодикарбон қышқылы. Глутамин қышқылы — тірі организмдегі протеиндер, әсіресе, қарапайым молекулалы заттар (глутатион, фолий қышқылы т.б.) құрамына кіреді және бос түрінде де кездеседі. Ол организмдегі азоттык, алмасуда атап айтқанда,амин тобы тасымалдауда және зиянды аммиакты бейтараптандыруда маңызды рөл атқарады. Глутамин қышқылын кейбір ауруларды емдеуде және тамақ өнімдерін дайындауда татымдық қосымша ретіндеде пайдаланады.
## Дереккөздер


Санат:Аминқышқылдар
Санат:Тағам қоспалары
Біріккен Ұлттар Ұйымының еуропалық экономикалық комиссиясы

**Біріккен Ұлттар Ұйымының еуропалық экономикалық комиссиясы** - Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесінің арнаулы аймақтық органы. Негізі 1947 ж. қаланған. 1951 жылдан Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты ұйымы құқын алған. Штаб-пәтері - Женевада (Швейцария). Оған 55 ел мүше. Негізгі мақсаты - ұйымға мүше елдердің басқа мемлекеттермен экономикалық қарым-қатынастарын дамыту мен нығайтуға қолғабыс тигізу, орнықты дамуды қамтамасыз ететін саясат жүргізу, үкіметаралық ынтымақтастықты нығайту, экономикалық, техникалық, статистикалық ақпараттар жинап тарату немесе осы салаларда көмек беру. Оның құрамында өнеркәсіптің, көліктің, сауданың түрлі салаларын қамтитын тұрақты комитеттер жұмыс істейді. Комиссияның жоғарғы органы - жылына бір рет шақырылатын сессия, атқарушы органы - Хатшылық Комиссияның пленарлық сессиясында ұйымның жалпы саясаты мен жұмыс бағдарламалары қаралады, Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесіне ұсыныстар жасалады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Қылтамыр адвентициясы

**Қылтамыр адвентициясы** (адвентиция капилляров);
() — қоршаған үлпалармен байланыстырып жалғастыратын қан және лимфа қылтамырларының сыртқы борпылдақ дәнекер ұлпалық
қабығы. Қылтамыр адвентициясында борпылдақ дәнекер ұлпасына тән адвентициялык жасушалар көптеп
кездеседі. Олар камбиальды қызмет атқаратын, пішіні
ұзынша келген өсінділі сопақша ядролы жас діңгекті
жасушалар. Адвентициялық жасушалардан фибробласттар, липоциттер (адипоциттер), шырлы жасушалар
(лаброциттер, ұлпа базофилдері) өсіп жетіледі. Қьштамыр адвентициясында бұлардан басқа плазмоциттер,
гистиоциттер, ретикулоциттер де кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Шантаж

**Шантаж** - [франц. chantage] - қоқанлоқы көрсету арқылы абыройын төгіп, әшкерелейтін мәліметтерді таратумен қорқытып, арандату. Шантажист қашан да қандай да бір нақтылы материалдық және т.б. пайданы көздейді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Дворян ұясы романының аудармасы туралы

**<<Дворян ұясы>> романының аудармасы туралы**-жазушының мақаласы. Алғаш рет «Әдебиет жене искусство» журналында жарияланды (1952, N° 9). Кейін И.Тургеневтің осы романы қазақ тілінде басылым көргенде кіріспе орнына берілді. Әуезовтің «Уақыт және әдебиет» (1962, 350-354-беттер), 20 томдық (14-том, А., 1983, 292-297-беттер) шығармалар жинақтарында қайта жарияланды. Мақалада орыс халқының классик жазушысы Тургеневтің бұл романын қазақ тіліне тәржімалауды көптен мақсат етіп келгенін, көркем аудармадағы бұрынғы тежірибелеріне «өзімше жаңалық ретінде қостым деген ізденулерім бар» деп, оны оқырман көпшіліктің сынына салмақ ойымен аудармаға кіріспе ретінде әдейі жазып отырғандығын ескертеді. Автор негізгі мәселеге көшуден бұрын роман туралы аздап тоқталып өтеді. Бұл роман Тургеневтің аз уақыт ішінде жазған бір топ романдарының «еһ көрнекті, көркемінің бірі» деп бағапап, оны А.Пушкиннің «Евгений Онегин» романының дәстүрін жалғастырғандығын халық өмірін шынайы суреттеуі, кейіпкерлер арнасының үйлестігі, көркемдік ерекшеліктерінің үндестігі арқылы дәлелдей келіп, шығарманың «Орыс әдебиетінің тарихында қарасөзбен жазылған поэма» екендігін атап керсетеді. Одан әрі романды аудару арқылы асыл нұсқаның шебөрлігін үйренуге және оның ерекшеліктерін оқушы жұртшылыққа дәл өз қалпында жеткізуге тырысатынын айта келіп, «дәл аудару дегенді мен сөйлеміне сөйлем орай етіп аудару деп түсінемін... Сөйлемін дәл беру жазушының стилін дәл беруге тетелей себепші болады» дейді. Ол үшін аударып отырған шығарманың кейіпкерлерінің немесе автордың аузына қазақтың мақал-мәтелі сияқты ерекше, қазақша әшекей бояуларды салмау керек. Қысқасы, қазақ тіліне аударылғанымен, Тургенев шығармаларына қазақтың тон-тымағын кигізу керек емес» деген өзінің табанды пікірін ортаға салады. Кезінде, кейінірек те Әуезовтің бұл пікірі мен осы аудармасы әдеби жұртшылық назарын өзіне аударып, түрлі пікірлер айтылған. Дегенмен Әуезовтің аудармада өзі ұстанып, ұсынып отырған табанды пікір-көзқарасын терістеуге ешқандай негіз жоқ. Сыншылардың ұғымдылық, көркемдік деп отырғандары дәлдікке қайшы емес. Кейде түпнұсқаның да ұғымдылығы мен көркемдігі әр түрлі дәрежеде кездеседі. Сондықтан көркем аудармада, ең алдымен, дәлдік деген талапты қойып, сонан соң ұғымдылық, көркемдік жағын қарастыру қажет.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Тобық

**Тақылжар немесе тобық (коленная чашка)** (лат. *patella* — тақылжар, тобық) — ортан жіліктің тобық шығырымен байланысып, тобық буынын құрауға қатысатын ірі тиекше сүйек.

Ол тобық сүйек негізінен, сүйек төбесінен және буын бетінен тұрады. Тобыққа санның төртбасты бұлшықетінің сіңірі бекиді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси ойлау

**Саяси ойлау** - әлеуметтік-саяси саланы түсінуде танымның тиімді тәсілдерін қолданатын саяси сананың бөлігі, оның түрі. Саяси ойлау - саясаттағы саяси сананың негізгі түрлерінің бірі.

Саяси ойлау салалары мен түрлері сан алуан. Ол теориялық және қолданбалы, тәжірибелік түрлерден тұрады. Теориялық деңгейде тұжырымдар мен стратегиялық ұстанымдар қалыптасады. Теориялық саяси ойлау саяси мәселелерді ауқымды қарастыруға, саяси қарама-қайшылықтарды концептуалды шешуге тырысады.

Саяси ойлау - ғылыми ізденістер нәтижесі. Онымен саяси шындықты ұйымдасқан түрде ой елегінен өткізгісі келген мемлекеттік, партиялық, тәуелсіз зерттеу құрылымдары айналысады. Тәуелсіз зерттеушілер саясат мәселелерімен жалпы, жалпы мәдени деңгейде айналысады. Ал саяси ойлауды қалыптастырумен әлеуметтік және саяси философия, әлеуметтану, саясаттану, салыстырмалы саясаттану сияқты ғылымдар айналысады.

Ойлау саласына саяси тұтастықтың жалпы анықтамалары жатады. Мысалы, ұлттық-таптық үйлесімділік қозғалысы, саяси келісім, ортақ саяси кеңістікті орнатуға ұмтылу, т.б.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ауатамырлар тарамы

**Ауатамырлар тарамы** (бронхиальное дерево); (arbor bronchialis, лат. arbor — тарам, грек, bronchos — тыныс, көмекей) - кеңірдектен ауатамырлар (бронхтар) мен ауатамыршалардың (бронхиолалардың) тарамдалу жүйесі. Кеңірдектен негізгі оң және сол ауатамырлар (негізгі бронхтар), олардан кезегімен ірі, орта, кіші ауатамырлар, одан әрі ауатамыршалар таралады. Ауатамырлар тарамы — соңғы ауатамыршамен (терминальды бронхиоламен) аяқталады. Ауатамырлар тарамында ауа тазаланады, жылынады және су буымен қанығады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Қоғамдық сана

**Қоғамдық сана** — қоғамның рухани өмірінің, адам ойында шындықтың бейнеленуінің барлық түрлерін қамтитын философиялық категория; әртүрлі әлеуметтік қауымдастықтардың өмір сүруі процесінде пайда болатын адамдардың әлемге және өздеріне деген қатынастарының рухани тәсілдерінің жүйесі.

Оған қоғамдық идеялар, теориялар, саяси, құқықтық, адамгершілік, эстетика, философия және діни қозғалыстар, ғылыми білімдер, т.б. жатады. Қоғамдық сана әлеуметтік сезімдер мен көңіл-күйлерді, әдет-ғұрыптар мен мінез- құлықтарды, қалыптасқан дәстүрлерді, ұлттар мен халықтардың психикалық кейіп ерекшеліктерін де қамтиды. Қоғамдық сана қоғамдық болмыстан туып, соның бейнесі мен туындысы болып табылады. Сана болмыстың бейнесі болғандықтан, қоғамдық болмыс өзгергеннен кейін сана да өзгереді. Бірақ қоғам мүшелерінің санасы белгілі бір мерзімге дейін өзгерген болмысқа сәйкес келмеуі мүмкін, яғни артта қалып қоюы. Қоғамдық сана болмысты тек бейнелеп қана қоймайды, сонымен бірге сол бейнеленген шындыққа ықпал етіп, оны өзгертеді және дамытады. Оның күрделі ішкі құрылымдарының деңгейі мен түрлерін ашып көрсетуге болады. Қоғамдық сананың деңгейлеріне тікелей бұқараның, жекелеген әлеуметтік топтар өмірінің күнделікті жағдайларынан туатын қарапайым, эмпирикалық сана және қоғамдық топтардың түпкілікті мүдделерінің рухани көрінісі ретінде ғылыми-теориялық сана жатады. Қоғамдық сананың түрлері объективтік дүние мен қоғамдық болмыстың адам санасында бейнеленуін көрсетіп, адамның тәжірибелік іс-әрекеттерінен байқалып, қоғамның рухани мәдениетінің қүрамдас бөлігіне айналады. Қоғамдық сананың тарихи қалыптасқан түрлеріне: саясат, құқық, философия, мораль, өнер қоғамдық болмысты бейнелей отырып, оған белсенді түрде ықпал етеді. Оның әрқайсысының өз нысанасы мен бейнелеу тәсілінің болуына қарамастан, болмыс пен адам санасына өзіндік әсерін тигізіп, идеялық-саяси күресте ерекше рөл атқаруымен сипатталады.

қоғамдық таптар - ортақ мүдделері және құқылықтары бар әлеуметтік тұрақты (салыстырмалы) топтар (мысалы, шаруалар, жұмысшы табы, буржуазия, орта тап және т.б.). Таптар мен тап күресі тұжырымдамасы XIX ғ. Еуропада кеңінен таралды (К. А. Сен Симон, О. Тьерри, Ф. Гизо және т.б.). К.Маркс пен Ф.Энгельс таптардың болуын қандай да бір өндірістік әдістермен байланыстырды, таптар күресін тарихтың қозғаушы күші ретінде санады және пролетариатта буржуазияны күшпен төңкеріп тастау және тапсыз қоғам құру тапсырмасын жүктеді. Әлеуметтануда қоғамды тапқа және әлеуметтік топтарға (жастық, экономикалық, кәсіби, құқықтар мен міндеттер жүйесі, әлеуметтік мәртебе) бөлу орын алған. Қазіргі қоғамда қоғамдық еңбек бөлінісі, жекеменшік қатынастары, басқа да факторларға сай әлеуметтік жіктелу және ықпалдасу процесіне орай араларында әріптестік, бәсекелестік немесе қақтығыс туындайтын, дегенмен, демократиялық принциптер негізінде реттелетін әртүрлі жіктер мен топтар қалыптасады.

## Дереккөздер

Санат:Қоғам
Санат:Марксизм
Санат:Тарихи материализм
Жүйке ұштары

**Жүйке ұштары**( *terminatio* — ұшы және *neuron* — жүйке) — жүйке талшықтарының соңғы ұштары. Жүйке ұштары: *рецепторларға* (тітіркеністі қабылдайтын соңғы құрылым) және *эффекторларға* (жүйке толқынын орындаушы жұмысшы мүшелерге —Бұлшықеттерге, бездерге жеткізетін аппарат) бөлінеді.

*Рецепторлар бос* (соңғы жүйке тармағы) және қапталған (жүйке үшін нейроглия жауып тұрады) жүйке үштарына ажырайды. Қапталған жүйке ұштары өз кезегінде қапшықталған (жүйке ұштары қосымша дәнекер ұлпалы қапшықпен қапталады) және қапшықталмаған болып екіге бөлінеді.

*Эффекторлар* — нейромускулалы (Бұлшықеттерде), нейрогландулалы (бездерде) және нейросекретті (секрет бөросекретті жүйке ұшына — неирогипофиздегі жинағыш денешіктер жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Тамырлану

**Тамырлану (васкуляризация)** (vascularisatio; лат. vasтамыр) — адам мен жануарлар организмдері ұлпалары мен мүшелерінің қоректендіргіш қан және лимфа тамырларымен жабдықталуы.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Біріккен ұлттар ұйымының жанындағы Қазақcтан республикасының тұрақты өкілдігі

**Біріккен ұлттар ұйымының жанындағы Қазақcтан республикасының тұрақты өкілдігі** - әлемдік қауымдастықта Қазақстанның мүддесін білдіретін мекеме, Нью-Йорк қаласында ашылған (1992). Оның қызметі 1975 жылы 14 мамырдағы мемлекеттер өкілдігі мен олардың халықаралық әмбебап ұйымдармен арақатынасы жөніндегі Вена конвенциясы құжаттарымен реттеледі. Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Қазақстан Республикасының алғашқы тұрақты өкілі - А.Арыстанбекова болды (1992-1999). Қазақстанның Германиядағы елшісі - Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропа бөлімшесіндегі Қазақстанның тұрақты өкілі болып сайланған. Өкілдік Қазақстан атынан Біріккен Ұлттар Ұйымының сессияларына қатысады. Өкілдер Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен тағайындалады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Қынап (мүше)

**Қынап** ( – қынап) — жыныстық қатынасты және төлдің туу процесін қамтамасыз ететін, жатыр мен несеп-жыныс кіреберісі аралығында орналасқан тақ түтікше мүше. 

Ол жамбас қуысында жатырдан кейін орналасып, ешқандай шекарасыз несеп-жыныстық кіреберіске өтеді. Олардың шекарасын уретраның сыртқы тесігі белгілеп тұрады. Түтікше мүше ретінде қынаптың қабырғасы: ішкі — кілегейлі, ортаңғы — етті және сыртқы — адвентиция қабықтарынан тұрады. Оның қатпарлы  безсіз кілегейлі қабығы көпқабатты жалпақ эпителиймен астарланған. 
Ортаңғы етті қабығы — ішкі сақинаша және сыртқы ұзынша бірыңғай салалы ет ұлпасы миоциттері қабаттарынан құралған. Қынаптың сыртқы алдыңғы бөлігін ғана сірiлі қабық, ал қалған негізгі бөлігін — адвентиция (борпылдақ дәнекер ұлпасы) қабығы қаптап жатады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абайдың Жидебайдағы қорық-мұражайы

thumb|right|200px|Соғым сүрлейтін шошала
**Абай Құнанбайұлының қорық-мұражайы**  - 1971 жылы Жидебайдағы Абай қыстауы үкімет қаулысымен қалпына келтіріліп, мұражай ретінде ашылды. 

Үй - дәлізден, ас уйден, қонақжайдан, Абайдың жұмыс бөлмесінен, Ділдәнің, Әйгерім мен Еркежанның отауынан, соғым сүрлейтін шошаладан, лапастан, екі себеттен тұрады. Әр бөлмеге Абайдың өзі Семей өлкетану мұражайына өткізген экспонаттармен қоса, сол үйге тікелей қатысты заттар орналасқан. Ақынның көзі тірісіндегі жиһаз-мүліктер, Ділдә мен Еркежанның жасаулары, саят құралдары, жиған кітаптары, тоғызқұмалақ тақтасы, ақынның қойын сағаты мен тісқабы, жазу үстелі мен орындықтары, ат әбзелдері, сондай-ақ өзге де тұрмыстық-этнографиялық мемориалдық мұралар қойылған. 
1990 жылы сәуір айынан бастап қорық-мұражай болып қайта құрылды. Жидебайдың айналасындағы Абайға тиесілі 6 400 га жер қорық ретінде мемлекеттік қорғауға алынды. Қорықтың аймағында Зере, Ұлжан, Құдайберді, Ғабитхан кесенесі, Абай мен Шәкәрімнің ғимарат-кешені, Кеңгірбай бидің мазары, Оспан көлі, Мұқсақұл  төбесі, Турағұл қыстауы, Тәкежанның қоныстары орын тепкен. 
Мұхтар Әуезовтің ұсынысы бойынша, мұражай 1957 жылдан бастап қоршалып, түрлі мұрағаттық жабдықтармен толықтырыла бастады. Жазушы бала кезінде атасы Әуезге еріп, Жидебайға келген, Абайды көріп, батасын алған. «Абай жолы» эпопеясында Жидебай қыстауы кеңінен суреттелген. «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығында ұлы жазушының өзі сызып, қағазға түсірген Жидебайдағы Абай үйінің жобасы сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары
Ұлттық мемлекет

**Ұлттық мемлекет** - қандай да бір этностың, ұлттың тарихи қалыптасқан отанында құрылған, ұлттың егемендігін білдіретін мемлекет.
Тарихта ұлттық мемлекеттер әдетте, ұлттық қалыптасу мерзімі мемлекеттің құрылуымен түспа-түс келген жағдайда қүрылды. Осыған орай, мемлекеттік шекаралар этникалық шекаралармен де сәйкес келіп жатты. Ұлттық мемлекет құру (әсіресе, ұлттық қозғалыстардың ерте кезеңдерінде) - қоғамдық дамудың аса маңызды үрдістеріңің бірі.
"Ұттық мемлекет" ұғымы этникалық тұрғыда екіұшты мағынада қолданылады. Біріншіден, тұрғын халқының басым бөлігі біркелкі ұлттық құрамнан тұрады (мысалы, Жапония, Солтүстік және Оңтүстік Корея, ГФР, Италия, Португалия, Бангладеш, Дания, Бразилия, Польша, Исландия, Венгрия, көптеген Араб мемлекеттері және тағы басқалар). Екіншіден, аумағында тарихи өз түпкілікті жерінде түратын этностары бар мемлекетті сипаттауда қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жүйке түтігі

**Жүйке түтігі** (  *tubus* — түтік, *nervus* — жүйке) — эмбриондық біріншілік эктодермадан туындап, ұрық организмінде қалыптасатын, пішіні түтік тәрізді біліктік мүше. Жүйке түтігінен жүйке жүйесінің мүшелері дамиды. Бастапқы кезеңде жүйке түтігінің қабырғасы бір қабат призма тәрізді жасушалардан құралған. Кейінірек, оның қабырғасындағы жасушалар көбейіп, қалыңдап күрделеніп, үш қабатқа ажырайды: *ішкі — эпендима*, *ортаңғы — жабынды қабат ([[мантий]])*, *сыртқы — шеткі* перде қабаттары.

Жүйке түтігінің ішкі қабатындағы эпендима жасушаларынан жұлын өзегі мен ми қарыншаларын астарлайтын эпендима жүйкелік глиясы жетіледі. Мантий жасушаларынан нейробласттар мен спонгиабласттар дамиды. Нейробласттардан — *нейроциттер*, спонгиабласттардан —*[[астроцит]]* және олигодендроцит жүйкелік глиялары жетіледі.

*Нейроциттер* — жұлын мен мидың сұрзатын және жүйке түйіндерді, ал жүйке түтігінің сыртқы қабаты — шеткі перде, жұлын мен мидың ақзатын құрайды. Жұлын мен мидан шығатын нейроциттер өсінділері жүйке талшықтарын, жүйкелерді, жүйке тораптарын (өрімдерін) және жүйке ұштарын түзеді. Жүйке түтігінің алдыңғы бөлігінен ми және сезім мүшелері, тұлғалық бөлімінен және одан түзілген ганглиозды тақташалардан жұлын, жұлындық және вегетативтік түйіндер (ганглийлер) мен организмдегі хромаффинді ұлпа дамып жетіледі. Жүйке жүйесінің басқа мүшелері ганглиозды тақташалардан түзіледі. Жүйкелік глиялар (эпендима, астроциттер, олигодеңдроциттер) нейроциттер үшін тіректік, жабын, қорғаныс, қоректендіру қызметтерін атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Талдағыштар

**Талдағыштар (анализаторы)** (analisatores, грек, analisis жіктеу, талдау) — дененің сыртқы және ішкі ортасын жүйке жүйесінің орталық бөлімімен байланыстырып түрған рефлекторлық доғаның сезімтал бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси ойын

**Саяси ойын** - нақты әлеуметтік-мәдени шеңбердегі саяси тәжірибені игеруге және қайта орнына келтіруге бағытталған шартты саяси жағдайдағы қызмет түрі. Саяси ойында саяси өмір сүрудің ережелері қалпына кетіріледі, ал ойынға қатысушыларға саяси шындықты түсінуге және оған икемделуге, интеллектуалдық, эмоциялық және имандылық тұрғысынан дамуға мүмкіндік береді. Екінші жағынан, саяси ойын саяси субъектінің өзін-өзі табу түрі. Саяси ойын нақты жағдайды немесе мәнді келтіру, не жарыс ретінде өтеді.

*Саяси ойын құрылымы:* 
:-ойынға қатысушылардың өздеріне алған рөлі; 
:-осы рөлді жүзеге асыру құралдары ретінде ойындық іс-әрекеттер; 
:-символдарды қолдану; 
:-ойынға қатысушылар арасындағы қатынас.

Саяси ойынның барлық аспектілерін біріктіретін саяси рөл болып табылады. Саяси ойын арқылы адамның саяси әлеуметтенуі жүзеге асады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Глюкагон

thumb|Глюкагон**Глюкагон** — ұйқы безі аралшықтарының альфа жасушалары (А клеткалары) бөлетін гормон. Химиялық табиғаты жағынан полипептидтерге жатады. Бауыр жасушалары - гепатоциттерде қорланған адам мен жануарлар организмдеріне тән крахмал тәріздес полисахарид — гликоген глюкагонның ықпалымен глюкозаға айналып, қанға өтеді. Нәтижесінде, глюкозаның қандағы мөлшері артады.
## Дереккөздер


Санат:Пептидтік гормондар
Қоғамдық қозғалыстар

200px|right|thumb
**Қоғамдық қозғалыстар** — қандай да бір қоғамдық мақсатты көздеуші азаматтардың ортақ әрекеті; белгілі бір қоғамдық өзгерістерге қарсылыққа немесе қолдауға бағытталған институцияланбаған қоғамдық күш жұмсау.

Қозғалыстың, әдетте, ұйымдық құрылымы және тіркелмелі мүшелігі болмайды. Мүдделерінің ортақтығы жағдайында оған әртүрлі идеялық бағыттағы адамдар қатысуы мүмкін, қозғалыс құрамы кең, бұқаралық сипатта, өзгермелі. Қоғамдық қозғалыстардың мақсаттары мен міндеттері әртүрлі - әлеуметтік, саяси, рухани-мәдени және т.б. болады. Көбіне бұл мақсаттар құбылмалы, өзгермелі және кеңейіп отырады. Қоғамдық қозғалыс, егер ол билік институттарына ықпал етуді, сайлау компанияларына қатысуды, мемлекеттік органдардың және жергілікті өзін-өзі басқару органдарының шешім қабылдауына әсер етуді көздесе, қоғамдық-саяси болып табылады. Қоғамдық қозғалыс қызметі мәселелерінің саяси қыры олардың саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен, бейресми мүдделер тобымен қарым-қатынасын қарастыруы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Әлеуметтану
Санат:Қоғамдық қозғалыстар
Тамырлы қабық

[нобай|
<ol>
 <li>[Ақ қабық
 тамырлы қабық
 шлемм өзектері
 нұрлы қабықтың түбірі
 қасаң қабық
 нұрлы қабық
 қарашық
 көздің алдыңғы қуысы
 көздің артқы қуысы
 кірпікті дене
 көз бұршағы
 шыны тәрізді дене
 торлы қабық
 көру жүйкесі
 зонуляр талшықтар
]]
**Тамырлы қабық**(tunica vasculosa, лат. tunica — қабық, vas, vasis — тамыр) — көздің ортаңғы қабығы.

Тамырлы қабықтың бөліктері:
* өзіндік тамырлы қабық,
* кірпікті дене,
* нұрлы қабық.

Өзіндік тамырлы қабық көздің торлы қабығын қоректендіреді. Оның негізін дәнекер ұлпасы құрайды. Өзіндік тамырлы қабық — тамырүсті, тамырлы, тамырлы-капиллярлы және базальды қабаттардан тұрады. Кірпікті дене тамырлы қабықтың қалың ортаңғы бөлігі. Ол алдыңғы қалың және артқы жұқа бөліктерден құралған.

## Дереккөздер

Санат:Көз
Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы

нобай|330x330 нүкте|БҰҰ Жарғысы
**Біріккен ұлттар ұйымының жарғысы** Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі құжаты. 1945 жылы 26 маусымда Сан-Францискода (АҚШ) өткен халықаралық ұйымда құру жөніндегі қорытынды конференцияда қол қойылып, 1945 жылы 24 қазанда күшіне енді. Кіріспеден және 19 тараудан тұрады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарлығында бірінші кезектегі мақсат ретінде халықтар арасындағы бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету, бейбіт өмірге төнген қауіптің алдын алу немесе бетін қайтару, агрессиялық және елдердің тыныштығын бұзатын басқа да әрекеттерге тойтарыс беру, халықаралық даулы мәселелер мен шиеленістерді реттеу екендігі жарияланған. Бүгінгі таңда халықаралық құқықтың аса маңызды құжаттарының бірі болып отырған бүл Жарғыда мемлекеттердің бейбіт өмір сүруі мен ынтымақтастығының басты принциптері, оның барлық мүшелерінің теңдігі, халықаралық көлемдегі ынтымақтастық пен өзге мемлекеттердің ішкі істеріне араласпау принциптері бекітілген. Жарғыда жазылғандай, Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі мақсаты - "адам құқын және баршаға ортақ бостандықтарды нәсілі, жынысы, тілі мен дініне бөлместен құрметтеу" рухында халықаралық ынтымақтастықты қамтамасыз ету. Бүл құжатта Жарғы міндеттерін мойындаған, оларды орындауға ниет білдірген барлық бейбітшілік сүйгіш мемлекеттер Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше бола алатындығы көрсетілген (4-бап). Біріккен Ұлттар Ұйымы мүшелерінің қалаған уақытта ұйымнан шығуға қақысы бар.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мүшелер жүйесі

**Мүшелер жүйесі** (система органов); (systema organum, лат. systema — жүйе, грек, organon - мүше, ағза) — құрылысы ұқсас, шығу тегі мен дамуы біркелкі және белгілі бір қызметтерді атқаруға маманданған мүшелер тобы. Мүшелер жүйелері адам мен жануарлар организмдерінде үлкен үш топқа топталады: сомалық мүшелер жүйелері (тері жабыны, сүйектер және бұлшықеттер жүйесі), ішкі мүшелер жүйелері (ас қорыту, тыныс алу, зәр бөлу, көбею - аталық және аналық), біріктіргіш (интеграциялық) мүшелер жүйелері (эндокринді бездер, тамырлар жүйесі, жүйке жүйесі). Мүшелер жүйелері қызметіне байланысты аппараттарға, мысалы, тірек-қимыл аппараты (сүйектер және бұлшықеттер жүйелері) бірігеді.

Адам ағзасындағы мүшелері, мүшелер жүйесі, олардың құрамына жататын мүшелер мен ұлпалар

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жүйке тораптары

**Жүйке тораптары**( *plexus* — торап, өрім; *neuron* — жүйке) — шеткі жүйке жүйесіңдегі жүйкелердің тармақтарынан немесе нейроцитгерден түзілген құрылымдар. Жануарларда жұлын жүйкелерінің төменгі (адамда алдыңғы) тармақтары мойын, иық, бел, құйымшақ (адамда — сегізкөз) жүйке тораптарын түзеді. Нейроциттерден құралған вегетативтік жүйке тораптары жүйкелендіретін мүшелердің маңында немесе мүшелердің қабырғаларында орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Тастық сүйек

**Тастық сүйек (каменистая кость)** (os petrosum, лат. os — сүйек, petrosum — тастай қатты) — бассүйек самай сүйегінің тастық бөлігін құрайтын сүйек. Ол шүйде сүйегінің бүйір бөлігіндегі мойындырықтық өсіндісінің маңында болады. Тастық сүйектің ішкі ми қорабы қуысына қараған бетінен ішкі есту жолын көруге болады. **Тастық сүйекте** ішкі қүлаққа өтетін есту жүйкесінің және бет өзектерінің тесіктері орналасқан.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ұлттық-мемлекеттік межеленіп бөліну

**Ұлттық-мемлекеттік межеленіп бөліну** - көпэтникалы аудандардың және аймақтардың ұлттық-аумақтық қағидат бойынша әр этностың дамуына қолайлы жағдай туғызу мақсатында мемлекеттік және әкімшілік құрылымның қайта құрылуы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік күштері

[thumb|right|300px|Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік күштері [Эритреяда]]
**Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік күштері** — Қауіпсіздік Кеңесінің санкциясымен құрылатын әскери құрылымдар. Біріккен Ұлттар Ұйымы мүше-мемлекеттері қарулы күштерінің Ұлттық контингенттері құрамынан құрылады

## Дереккөздер

Санат:БҰҰ бітімгершілік күштері
Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығының иегерлері
Саяси оппозиция

thumb|Оппозиция қосыл
**Саяси оппозиция** - үстемдік етуші тәртіп қызметінен тыс қалған мүдделер мен құндылықтарды білдіруді мақсат тұтатын саяси институт. Саяси оппозиция қызметі саяси тәртіпті тұрақсыздандыратын факторлардың кең тараған түрі болып есептеледі. Оппозиция саясаттағы "сыни рухты" білдіруші күш.

Оппозиция дегеніміздің өзі латын тілінен аударғанда қарсы қою дегенді білдіреді және екі мағынада қолданылады. Кең мағынада бұл саясатта үстемдік құрушы пікірге нақты бір топ-тардың немесе жеке тұлғалардың қарсы шығуы, оларға өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарын қарсы қоюы. Ал тар мағынада оппозиция ресми мемлекеттік бағытпен келіспейтін, елдің қоғамдық-саяси және әлеуметтік-экономикалық дамуының балама жолын ұсынатын нақты саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстар, саяси ұйымдардың қызметінен көрініс табады.

Саяси оппозицияның қалыптасу себептерінің қатарына қоғамдағы әлеуметтік жіктелу, ұлттық теңсіздік, сайлау жүйесіндегі кемшіліктер, тұрғындардың үстемдік етуші мемлекеттік құрылысқа көңіл толмаушылығы, элита қатарындағы жікшілдік жатады.

Қазіргі заманда оппозиция қатарында өздерінің қоғамдық жағдайын жақсартуға ұмтылушылармен қатар, наразылықтың психологиялық аспектісі маңызды деп есептейтін топтар да бар. Сондықтан, *оппозицияны құрайтын топтар ды екіге бөлуімізге болады*. Бірі материалдық бағыттағы топ, екіншісі материалдық емес бағыттағы топ.

Материалдық бағыттағы топқа әлеуметтік мәртебесі төмен топтар немесе әр түрлі этникалық, діни, т.б. азшылықтар жатады. Бұл қарсылық көрсету тобындағылар үшін қарсылық көрсету әлеуметтік белсенділік инструменті. Олар өздерінің алдына әлеуметтік мәртебесін, жағдайын жақсарту жолында нақты мақсаттар қояды. Мысалы, Қырғызстандағы қарсылық көрсетуші топтың негізін қалыптасып отырған әлеуметтік-экономикалық жағдайға байланысты осы материалдық бағыттағы топ құрады.

Материалдық емес бағыттағы топ жоғары мәртебедегі топ өкілдерінен тұрады. Бұл топ өкілдері үшін оппозициялық қызмет инструменталдық сипатта емес, олар әлеуметтік және психологиялық энергия алу, өз-өздерін тұлға ретінде көрсету мақсатында қолданылады.

Оппозициялық қозғалыстың қызмет етуі тек демократиялық қоғамға тән құбылыс. Себебі, тоталитарлық саяси тәртіптерде жетекші партия рөлі басқа саяси құрылымдардың өмір сүруіне мүмкіндік бермейді. Өтпелі қоғамдарда оппозиция дамушы, қозғаушы күшке және маңызды сауықтырушы факторға айналады. Оппозиция саяси үрдістің негізгі субъектілерінің бірі болуына байланысты оның әлеуметтік құндылығын түсінбеу қоғамның саяси жүйесін әлсіретуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Дегелең дүрбелеңі

«**Дегелең дүрбелеңі**» - көтеріліс. 1-дүниежүзілік соғыс майданындағы тыл жұмыстарына қазақтан адам алу туралы Ресей патшасы, II Николайды4 1916 жылғы «Июнь жарлығына» байланысты ұйымдастырылған. Семей облысы Қарқаралы уезіне қарасты Абыралы, Шыңғыс, Семейтау өңірін мекендейтін қазақтар Дегелең тауына жиналып, әскерге адам бермеу туралы уағда жасасты. Жазалау жасақтарымен қарулы қақтығыстарға барды. Болыстың тізімін жыртып, кеңсе үйлерін өртеді. Жұрт мұны «Дегелең дүрбелеңі» деп атап кетті. Бұл оқиға болған кезде Әуезов сол өңірде Икенің ауылында бала оқытып жүрген еді. Кейіннен сол оқиғаны «Түнгі сарын» пьесасына арқау етті.
## Дереккөздер


Санат:Оқиғалар
Ауатамыршалар

px300|thumb|Ауатамыршалар

**Ауатамыршалар** (бронхиолы); (bronchiolus; грек, bronchiolos — ауатамырша, бронхиола) — ауатамырлар тарамының соңғы тармақтары. Ауатамыршалардың қабырғалары — бір қабатты текше (куб) тәрізді кірпікшелі эпителийден және оның сыртындағы дәнекер ұлпалы қабат — өзіндік тақташадан тұрады. Өзіндік тақташа құрамындағы эластин талшықтары мен бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттері бронхиолалар бойымен ұзынынан орналасады. Аталған талшықтар мен ет жасушаларының осылай орналасуы - ішке тыныс алу кезінде ауатамыршалардың қабырғалары ауаға толып, созылып кеңейіп, сыртқа дем шығарғанда өзінің бұрынғы қалпына келеді. Соңғы ауатамыршалардан алвеолалы тарамның бастама ауатамыршасы — альвеолалы (көпіршікті) ауатамыршалар басталады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Дауыл (әңгіме)

**«Дауыл»** — Мұхтар Әуезовтің тұңғыш әңгімесі. Қолжазба күйінде қалған. Түпнұсқасы сақталмаған, ешқандай баспасөз бетінде жарық көрмеген. Әңгімені Семейдегі бес сыныптық училищеде оқып жүрген кезінде жазған. Әдебиет пәнінің мұғаліміне еркін тақырыпқа жазылған шығарманың орнына ұсынған. Тақырыбы «Менің өмірімде болған бір оқиға» деп аталады. Шағын суреттеме орыс тілінде жазылыпты. Әңгіменің қысқаша мазмұны мынадай: Жаз. Жайлау. Ауыл. Мәре-сәре болып дуылдасқан ауыл адамдары. Бала-шағалар да мәз-мәйрам. Кенет ауа тымырсықтанып, аспан демін ішінетарта қалады. Батыстан қара бұлт түйіліп келіп, оқыстан дүрілдете соққан дауыл ауылдың астан-кестенін шығарады. Киіз үйлерді жел ұшырып әкетеді. Қазан-ошақтар төңкеріліп, айнала тып-типыл болады. Улаған-шулаған ел. Жылаған бала. Маңыраған қозы, мөніреген бұзау, айғайлаған кемпір-шалдардың дауысы. Азан-қазаны шыққан ауылдың арпалысы дауылмен қоса басыла қалады. Тып-тыныш. Ешкімнің үні естілмейді. Әр жерде шашылған заттар. Бұтаның бастарына ілініп қалған әйелдердің жаулықтары. Аударылған киіз үйлер. Бос қалған көгендер. Әр жерде әркімдер өздерінің дауыл шашып кеткен заттарын жиып жүр. Ешкім де сөйлемейді. Бұл тырнақалды шығарма Мұхтар Әуезовтің болашақтағы «Қыр әңгімелері» мен «Қыр суреттеріндегі» табиғат көріністерін еске түсіреді.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Біріккен Ұлттар Ұйымының қоғамдық ақпарат департаменті

**Біріккен Ұлттар Ұйымының қоғамдық ақпарат департаменті** - Біріккен Ұлттар Ұйымының ақпараттық мекемесі. Бас Ассамблеяның 1946 жылы жазғы сессиясында құрылған. Мақсаты - әлем халықтарын Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметі және ұйымдық мәселелері туралы толыққанды ақпаратпен қамтамасыз ету. Штаб-пәтері - Нью-Йоркте. Департамент Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше мемлекеттердің 80-нен астам қаласында өз бөлімшелерін ашқан. Олар Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметін халыққа танытумен қатар, жергілікті тұрғындардың назарын әлемдік мәселелерге аударумен айналысады. 1993 жылы қаңтарда департамент өз бөлімшесін Қазақстанда да ашып, қоғам өмірімен, үкіметтік емес ұйымдар әкілерімен, оқу мекемелерімен, іскер топтармен және бұқаралық ақпарат орталықтарымен байланыс орнатты. Ол республикадағы мерзімді басылымдарға ұйым қызметі туралы хабарламалық бағдарламалар жасауға көмектеседі, Біріккен Ұлттар Ұйымының республикаға келген сарапшы мамандарымен, ресми тұлғаларымен конференциялар, кездесулер ұйымдастырады. Аталмыш құрылым Қазақстан жұртшылығының Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметі жөніндегі ой-пікірлерін штаб-пәтерге хабарлап отырады және Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми құжаттарының республикадағы бірден-бір дерек көзі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси өзара іс-әрекет түрлері

**Саяси өзара іс-әрекет түрлері** - саяси қызмет барысындағы әртүрлі саяси субъектілердің өзара бір-біріне ықпалы, саяси үрдіс қарқыны мен саяси даму сипатын анықтайтын саяси жүйенің қызметтерін жүзеге асыруға қажетті жағдай. Саяси өзара іс-әрекет түрлері: консенсус, үстемдік, бақылау, келісім, одақ, блок, бейтараптық, дау-жанжал, ықпалдастық, ынтымақтастық, күрес, басқару және т.б. Демократиялық қоғамдағы саяси өзара іс-әрекет мақсаты - әртүрлі саяси күштердің мүдделерін келістіруге қол жеткізу.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мықын сүйек

**Мықын сүйек** (os ilium, лат. os—сүйек, ilium — мықын) — пішіні үш бұрышты келген, жамбас сүйегінің құрамына кіретін жалпақ сүйек. Ол мықын сүйегі денесінен және мықын сүйегі қанатынан тұрады. Мықын сүйегі қанатының сыртқы төмпегі—сербек, ал ішкі төмпегі құйымшақ төмпегі деп аталады. Мықын сүйегі қанатының бөксе бұлшықеттері бекитін сыртқы бетін — бөксе беті, ал мықын сүйегі қанатының ішкі беті ұзынынан өтетін догалық сызық арқылы екі бетке: құйымшақ қанатымен байланысатын сыртқы жағындағы беті құлақша бет, ішкі жағындағы беті жамбас беті деп аталады.

## Құрылысы
Мықын сүйегі дене мен қанаттан тұрады. Мықын сүйегі мен жамбас сүйегімен бірге олар жамбас сүйегін құрайды және тек әлсіз сызық түйісетін жерді көрсетеді.

Дене (лат. корпус) ацетабулумның бестен екісінен азын құрайды; сонымен қатар ацетабулум шұңқырының бөлігі болып табылады. Дененің ішкі беті жамбас қабырғасының бөлігі болып табылады және ішкі обтуратор нервінің кейбір талшықтарын тудырады.

Қанат (лат. ala) - бұл үлкен жамбасты бүйірден шектейтін үлкен кеңейтілген бөлік. Оның сыртқы және ішкі беті, жотасы және екі шекарасы бар — алдыңғы және артқы.

## Дереккөздер


Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Биоморфология
Ұлттық мүдде

**Ұлттық мүдде** — кең мағынасында - қоғамдық өмірдің барлық саласындағы әлеуметтік-саяси қажеттіліктерді көрсететін елдің ұлттық-мемлекеттік мүдделері; тар мағынасында - ұлттың немесе басқа этностың саяси, экономикалық, әлеуметтік және рухани өміріндегі қажеттіліктерінің көрінісі

Сондай-ақ **ұлттық мүдде** тұтас бір ұлттың болашағының рухани біртұтастығын қамтамасыз ететін қоғамдағы әлеуметтік субъектілер іс-әрекетінің, өмір сүру бағдарының негізгі, қозғаушы күші. 

## Дереккөздер

Санат:Саяси реализм
Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Ұлттық қауіпсіздік
Саяси өзгеріс

**Саяси өзгеріс** - саяси құбылыстардың эволюция қарқынының, тұрақты және өзгеріп отыратын белгілерінің, институттары мен түрлерінің, құрылымдары мен қызметтерінің өзгеріп отыруы. Саяси өзгеріс биліктің негізгі құрылымдары мен тетіктерін қозғамайтын қасиеттерін трансформациялауды білдіреді. Мысалы, көшбасшылар, үкімет, жеке институттар өзгеруі мүмкін, бірақ басты құндылықтар, ережелер, билікті жүзеге асыру тәсілдері бұрынғы сипатта қалады.

Саяси ғылымда өзгеріс көздері, тетіктері мен түрлері туралы әртүрлі көзқарастар қалыптасқан. Мысалы, Маркс саяси өзгеріс себептерін экономикалық қатынастар ықпалынан, Парето элиталардың циркуляциясынан, Вебер харизматикалық көшбасшы қызметінен, Парсонс адамдардың әр түрлі рөлдерді атқаруынан көрген.

Саяси өзгеріс түрлері: қызмет істеуі, дамуы және құлдырауы. Саяси құбылыстардың қызмет істеуі азаматтардың өзара қатынасын, мінез-құлық түрлерін немесе мемлекеттік билік институттары өздерінің тікелей қызметтерін орындауда қалыптасқан негізгі мәндерден өзгертпейді. Саяси өзгерістің екінші тәсілі - бұл даму. Саяси құбылыстардың негізгі өлшемдерінің оң сипатта эволюциялық өзгеруін білдіреді. Өзгерістің үшінші түрі - бұл құлдырау, саяси құбылыс эволюциясының теріс дамуын білдіретін негізгі түрлер мен қатынастардың өзгеру тәсілі.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жүйке талшығы

**Жүйке талшығы** ( *neuron* – жүйке және *fibra* – талшық) — жүйкелік глия (нейроглия) жасушаларымен (олигодендроглия жасушаларымен) қапталған нейроциттің біліктік (ось) цилиндрлі (нейроцит өсіндісі).

Құрылысына байланысты жүйке талшықтары: *миелинсіз (үлпексіз)* және *миелинді (үлпекті)* болып екі топқа бөлінеді.

*Миелинсіз жүйке талшығы* — вегетативтік жүйке жүйесіне тән. Оның ішінде бірнеше біліктік цилиндр болады. Олар сыртынан леммоциттермен ғана қапталған.

*Миелинді жүйке талшығы* негізінен сомалық жүйке жүйесі жүйкелерін құрайды. Ішіндегі біліктік цилиндр сыртынан екі қабықпен қапталады. Ішкі қалың миелінді қабығын сыртынан бір қабат леммоциттер қаптап жатады.

Жүйке талшықтары: қызметіне байланысты сезімтал, аралас және қозғалтқыш жүйкелерді құрайды. Жүйке толқынын сезім мүшелерінен жүйке жүйесінің орталық мүшелеріне өткізетін жүйке талшығын — афферентті (орталыққа тепкіш), ал жүйке толқынын, керісінше, орталық жүйке жүйесі мүшелерінен шеткі орындаушы мүшелерге (бұлшықеттерге, бездерге) өткізетін жүйке талшығын эфферентті жүйке талшығы деп атайды.

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология