open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Процеске қатысушылар

Қылмыстық ізге түсуді және сотта айыптауды қолдауды жүзеге асыратын органдар мен адамдар, сондай-ақ қылмыстық, іс бойынша іс жүргізу кезінде өздерінің немесе өздері білдіретін құқықтар мен мүдделерді қорғайтын адамдар: прокурор (мемлекеттік айыптаушы), тергеуші, анықтау органы, анықтаушы, сезікті, айыпталушы, олардың заңды өкілдері, қорғаушы, азаматтық жауапкер, оның заңды өкілі мен өкілі, жәбірленуші, жеке айыптаушы, азаматтық талапкер, олардың заңды өкілдері мен өкілдері.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Алломорфа

**Алломорфа** (Морфа) - морфеманың нақты манифестациясының бір түрі, нұсқасы, альтернаты (орысша *друг-, друз-, друж-*).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Аллоним

**Аллоним** - географиялық обьектінің нұскаулық атауы және т.б. (орысша *Георгий- Юрий, Константинополь - Стамбул*).
**Аллоним** (-бөтен, бөгде,  - есім) - қаламгерлердің өз атыжөнін мүлде қолданбай, автор ретінде өзге бір есімді бүтіндей иеленуі. Мысалы Париж коммунасыпың белгілі қайраткері Паскаль Груссе революция жеңіліске ұшырағаннан кейін Жаңа Каледонияға жер аударылады да, одан қашып шығып, басқа фамилиямен өмір кешіп, өзінің ғажайып окиғаларға толы романдарын Андре Лори деген атпен жариялап отырған. Беларусьақыны К.М.Мицкевичтің туындыларына өз атын көрсетпей Якуб Колас деп қоюының басты себептерінің бірі, ұлы поляк ақыны Адам Мицкевичпен фамилиялас болуы еді. Орыс әдебиетінде М.Горькийдің өз атыжөні - А.Пешковт. Қазақәдебиетінің өкілдеріде аллонимді қолданып жүр. Әкім Таразидің өз атыжөні - Ә.Әшімов, т.б.

## Дереккөздер




Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Лингвистика
Дөнен Итемгенов

**Дөнен Итемгенов** (туған — ө.ж.б.)
— 18 ғ.-да Жайық бойында өмір
сүрген би-шешен, батыр, рубасы. Байұлының масқар руынан
шыққан. Орысша-қазақша сауатғы адам болған. Батыс Қазақстанның бірқатар ауылдары патша үкіметінен Еділ-Жайық аралығына қоныстануға рұқсат алған кезеңде масқар руының 1000
үйін бастап өткен. 1787 ж. қыркүйекте Қобда ө. бойында старшиналардың жиынына қатысқан. Дөнен Итемгенов би туралы тарихи еңбектерде, мыс., Ы.Вяткиннің «Сы-
рым батыр» (А., 1951) атты кітабында деректер бар

## Дереккөздер
Физикалық модельдеу

**Физикалық модельдеу** - математикалық модельдердің және осы модельдердің жылдам қимылды есептегіш машиналардағы есептеулерінің көмегімен физикалық құбылыстарды зерттеудің тәсілдері.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Бірінші кәсіптік мектеп

**Бірінші кәсіптік мектеп** — Орал қаласындағы бастауыш кәсіптік білім беретін оқу орны. 1940 ж. 2 қазанда 6 фабрика-зауытқа еңбек резервтерін даярлайтын мектеп (ФЗО) ретінде ашылған. Оның алғашқы түлектері оқу бітірісімен (1941) соғысқа аттанды. Кейінгі жылдары оқу орнының атауы бірнеше рет өзгерді. 1996 ж. ≪1-кәсіптік мектеп≫ деп аталды. Мұнда негізінен байланыс, техника жабдықтарға қызмет көрсету, өнеркәсіп салаларының мамандары, атап айтқанда, жөндеуші-слесарьлар, электр монтерлары, сантехниктер мен радиомеханиктер даярланды. Мектепте сабақ беретін инженер-педагог мамандардың 8-і білім беру ісінің үздігі, 12-сі жоғары білікті оқытушы. Мектеп оқушылары қоғамдық жұмыстарға, спорт секцияларына белсене қатысады. Әсіресе олар қалалық, республика жарыстарда армрестлингтен, футболдан, жеңіл атлетикадан, көпсайыстан, т.б. жыл сайын жүлделі орындар алып жүр.

## Дереккөздер


Санат:География
Аллосема

**Аллосема** - семеманың нақты манифестациясының бір түрі, альтернаты, нұскасы. Орысша *диетический стол мен дубовый стол* ***стол*** семеманың **аллосемасы** болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Гамия

**Гамия** *([[грек тілі]]нен: gamos - неке)* - күрделі сөздер бөлігі, бір, бірімен жыныстық қатынасын білдіреді, жыныстық процесс, ұрықтану, мысалы: мономагия, гологамия, автогамия.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Аллофон

**Аллофона**  *басқа* и  *дыбыс* - фонема дивергенті, альтернаты, нұсқасы, фонеманың нақты манифестациясының бір түрі (орысша [**a**] *палка*, [**а**] *пять*, [**a**] *папа* [**A**] фонемасының **аллофонасы** болып табылады). 

Аллофон бір дыбыстың айтылуындағы ауытқу, басқаша айтқанда, фонеманың жүзеге асырылуы, оның айналасындағы нақты фонетикалық жағдайға негізделген нұсқасы. Аллофонды фонеманың сөйлеу үстінде кездесетін әртүрлі реңктері, фонеманың варианты десек те болады. Аллофон үнді, еуропа тілдерінде кең тараған. Қазақ тілінде дыбыстың үндестік аллофондары кездеседі. Мыс.: бас сөзінде "б" жуан, бес сөзінде "б" жіңішке айтылып, фонема вариантын (реңкін) жасап тұр. Аллофонның фонемадан айырмашылығы оның абстрактілі ұғым емес, нақты сөздік дыбыс болуында жатыр. С.Мырзабеков тілдегі бұл құбылысты былайша түсіндіреді: «Дауысты дыбыстардың созылыңқылығына, сөз ішіндегі орны мен басқа дыбыстармен көршілес келуіне байланысты нақты бір фонема дыбыстар тобында түрлі реңк алып отырады. Мәселен, дауысты дыбыстардың әсерімен "т" дыбысы бірде жуан (ат, от), бірде жіңішке (ет, өт), бірде еріндік (от, өт), бірде езулік (ат, ет) болып, біршама ауытқу, ерекшеліктермен немесе әртүрлі реңмен айтылады да, қызметіне қарай бір-ақ фонема деп танылады. Бір дыбыстың айтылуындағы мұндай ауытқу, рең тіл білімінде аллофон (rp.allos – басқа) делінеді. Сондықтан сөз дыбыс емес, фонемадан құралады десе де болады».

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Экологиялық қылмыстар

нобай|
**Экологиялық қылмыс** – қылмыстық құқықта қоршаған ортаға нұқсан келтіретін қылмыс түрі. 

Экологиялық қылмысқа шаруашылық қызмет пен өзге де қызметке қойылатын экология талаптардың бұзылуы, экология тұрғыдан қауіпті химикалық, радиоактивті және биология заттарды өндіру мен пайдалану кезінде микробиология немесе басқа да биология агенттермен жұмыс істеу кезінде сақталуға тиіс қауіпсіздік ережелерінің, ветеринарлық ережелердің, өсімдіктердің аурулары мен зиянкестеріне қарсы күресу үшін белгіленген ережелердің бұзылуы, суды ластау, бітеу, сарқу, теңіз аясын ластау, Қазақстан Республикасының құрлықтық қайраңы және айрықша экономика аймағы туралы заңдардың бұзылуы, жануарлар дүниесін қорғау ережелерін бұзу, су жануарлары мен өсімдіктерін заңсыз алу, заңсыз аңшылық, жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерімен заңсыз әрекет жасау, ағаштар мен бұталарды заңсыз кесу, ормандарды жою немесе зақымдау, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар режимінің бұзылуы, экология ластау зардаптарын жою шараларын қолданбау, т.б. жатады (ҚР Қылмыстық кодексі, 278 – 292-баптар).

## Экологиялық қылмыстарға мыналар жатады:
*шаруашылық және өзге де қызметке қойылатын талаптардың бұзылуы;
*ықтимал экологиялық, қауіпті химиялық, радиоактивті және биологиялық заттарды өндіру мен пайдалану кезінде экологиялық талаптардың бұзылуы;
*микробиологиялық немесе басқа биологиялық агенттермен немесе улы заттармен жұмыс істеу кезінде қауіпсіздік ережелерінің бұзылуы;
*ветеринарлық ережелердің және өсімдіктердің аурулары мен зиянкестеріне қарсы күресу үшін белгіленген ережелердің бұзылуы;
*суларды ластау, бітеу және сарқу;
*атмосфераны ластау;
*теңіз аясын ластау;
*Қазақстан Республикасының құрылыстық шельфі туралы және Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағы туралы заңдардың бұзылуы;
*жерді бүлдіру;
*жер қойнауын қорғау және пайдалану ережелерін бұзу;
*су жануарлары мен өсімдіктерін заңсыз алу;
*заңсыз аңшылық;
*жануарлар дүниесін қорғау ережелерін бұзу;
*жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерімен заңсыз іс-әрекеттер;
*ағаштар мен бұталарды заңсыз кесу;
*ормандарды жою немесе зақымдау;
*ерекше қорғалатын табиғи аумақтар режимінің бұзылуы;
*экологиялық ластау зардаптарын жою жөнінде шара қолданбау.

## Тағы қараңыз
* Экологиялық проблема
* Экологиялық салық
* Экологиялық құқық
## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Санат:Экологиялық қылмыстар
Физикалық өріс

**Физикалық өріс** - шексіз еркіндік дәрежесінің санына ие және физикалық шаманың кеңістікте үздіксіз таралуымен сипатталатын жүйе түріндегі материяның ерекше түрі.

**Өріс**– еркіндік дәрежесі шексіз көп физикалық жүйе, материяның негізгі түрі. Электрлік, гравитациялық, ядролық және әлсіз әсерлесуге қатысатын нысандардың өз өрістерітері болады. 
Өріс – осы нысандардың әсерлесуін тасымалдайтын орта. Бір бөлшектің күш әсері екінші бөлшекке өріс арқылы біртіндеп шекті уақытта беріледі. Әсерлесу кезінде өріс бірінші бөлшектің энергиясы мен импульсының бір бөлігін екінші бөлшекке қарай тасымалдайды. Сондықтан өріс материяның негізгі түрі болып табылады. Өріс ұғымын тұтас ортаның қасиеттерін зерттеуге де қолданады. Бұл жерде ортаның әр нүктесінің күйін анықтайтын физикалық шамалар жиынтығы (қысым, температура, тартылыс күші, т.б.) өріс болып табылады. Ал кванттық механикада әр бөлшекке оның физикалық қасиетінің кеңістікте таралуын сипаттайтын толқындық функциялар өрісі сәйкес келеді. Яғни, элементар бөлшектерді және олардың әсерлесуін сипаттауда өріс басты ұғым. Өрістерді сипаттайтын теңдеулерден бөлшектердің барлық қасиеттерін анықтауға болады. Қазіргі кезде кеңінен қолданылып жүрген өріс теңдеулері сызықты, локалды және нормаланған болып келеді. Өрістердің бейсызық, локалды емес теңдеулері соңғы кездерде қарастырылып жүр. Ол сызықты теорияның негізгі принциптерін өзгертіп, қайта қарастыруды қажет етеді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Гравитациялық Өріс
*Электрмагниттік Өріс
*Жүйе

Санат:Теориялық физика
Өтірік өлу

thumb
**Өтірік өлу** (*Танатоз*;  — өлім) — өз тіршілігін қауіп-қатерден сақтау үшін жануарлардың мінез- құлқында байқалатың қорғаныш реакциясы;
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Рамазан Әкімов

**Рамазан Әкімов** (1881-1971)— жылқышы, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1881 жылы, Орал болысы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы), Фурманов ауданында (қазіргі Жалпақтал ауданы) туған.

## Еңбек жолы
* 10 жасынан бастап байдың атын бақты.
* 1933-1960 жылдары - "Правда" газеті атындағы колхозда (қазіргі "Көктерек") жылқышы, аға жылқышы болып еңбек еткен.

## Жетістігі
* 1947 жылы 50 биеден 50 құлын, ал 1948 жылы 60 биден 60 құлын алған.
* 1948 жылы жылқы басын 293-тен 580-ге өсірген.

## Наградалары
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Социалистік Еңбек Ері - Жоғарғы Кеңес Президиумының 1948 жылғы 21 шілдедегі Жарлығымен.
* Құрмет Белгісі ордені

## Дереккөздер
 

## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Гаплостела

thumb|right|200px|Сифоностела
thumb|right|200px|Протостела
**Гаплостела** *([[грек тілі|грекше]]: haploos - жай және stele - рет, қатар)* - протостела, тығыз цилиндрлі сүректен тұрып, жан-жағында тін жатады. Бұнымен риниофиттер және сабақты өсімдіктер ие болған. Гаплостела жоғарғы сатылы споралы өсімдіктердің сабақтарында кездеседі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Фик заңдары

**Фик заңдары** - сыртқы әсерлер болмаған кездегі идеал ерітінділердегі диффузияның заңдары.
## Дереккөздер


Санат:Физика

be-x-old:Дыфузія
Алтын сақа

**Алтын сақаның** бас қаһарманы, идеялық нысанасы - халықтың арман-мұраты. Мұнда да халықтың аңсары ертегінің басты арқауы. Қазақ ертегілерінің бас қаһармандары аңшы-мерген, жауынгер-батыр, кенже бала, тазша бала, жалғыз бала және басқа әлеуметтік теңсіздіктегі бұқара өкілі. Бұлардың бәрі - халық арманынан әр кезде туған идеал кейіпкерлер. «Алтын сақадағы» бала сондай кейіпкер. Онда классикалық батырлық ертегіге тән белгілердің бәрі бар. Бала жұртта қалып қойған алтын сақасын алып келуге барып, жалмауыз кемпірге кез болған бала кемпірдің алдағанына сенбей, сақасын ат үстінен іліп алып, қаша жөнеледі. Мыстан кемпір тұра қуады. Осымен оқиға шиеленісе түседі. Бұл ертегіде де сайыста кейіпкер өз күшімен емес, керемет достарының арқасында жеңуі - батырлықтан гөрі қиял-ғажайып ертегінің заңдылықтарына жақындау.

Қазақ балалар ертегілерінің басты ерекшелігі есте жоқ ерте заманда туып, ежелгі дәуір құбылыстарын сақтап келсе де, олардың бәрі біріншіден, халқымыздың тұрмысын, салтын бейнелейді, күнделікті өмірін көрсетеді. Әрине, өмір шындығын қиял-ғажайып ертегілер тікелей, сол қалпында емес, эстетикалық тұрғыда бейнелейді. Өмірдегі тартыстар, болмыс-көріністер, әдет-ғұрып бәрі де халықтың эстетикалық рухына сай түзіледі. Екіншіден, ертегілердің бәрі дерлік бас кейіпкерлерін қиын да күрделі, азапты да аянышты кешулерге сала отырып, балаларды ерлікке, отансүйгіштікке баулиды. Мәселен, «Алтын сақада» сол сақасын алуға барған баланың ерлігінің арқасында оның ата-анасы ғана емес, тұтас туған елі жалмауыз кемпірдің қорлық-зорлығынан азат болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ертегілері
Эксгумация

**Эксгумация** - Қайтыс болуының себебін анықтау
немесе мәйіттің ұқсастығына көз
жеткізу мақсатымен, жерленген мәйітті көмілген орнынан аршып алу.
Мақсатын көрсете отырып (қайтыс
болушының жеке басын анықтау,
қосымша немесе қайталама сараптама
өткізу үшін) тергеушінің қаулысы (немесе соттың ұйғарымы) бойынша жүзеге асырылады. Тергеушінің, куәгерлер мен сот медицинасы саласындағы маманның қатысуымен жүзеге
асырылып, тергеу әрекетінің хаттамасын жүргізумен ілесе жүреді; Хаттамаға фотосуреттер тіркеледі.
Мәйітті тану мен тексеру, үлгілер
алу эксгумация жасалатын орында
жүргізілуі мүмкін. Бұл жағдайда тергеу іс-әрекетін жүргізуден алынған деректер және олардың реті мәйіт эксгумациясының жалпы хаттамасына енгізіледі.
Мәйітті эксгумациялаудан және
кейінгі іс жүргізу әрекеттерінен соң
жерлеуді мәйітті эксгумациялау туралы қаулы шығарған адамның немесе
органның қатысуымен жерлеу орны
әкімшілігі жүргізеді.

Анықтау органдары тергеушіге
эксгумация жүргізуге жәрдемдесуге
міндетті.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Аша қаламшасы

**Аша қаламшасы** - мотоцикл немесе велосипед доңгалағының есіне тірек болатын алдыңғы доңғалак ашасының бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Әл-Ғасрул-Жәдид

**«Әл-Ғасрул-жәдид»**(**«Жаңа ғасыр»**) - қоғамдық-саяси және әдеби-публицистикалық журнал. 1904-1907 ж. аралығында Орал қаласында шығып тұрған. Бастапқы кезде ол Оралдағы үшінші мешіт-медресе — «Мутыгия» шәкірттері шығарып тұрған «әл-Мағариф» газетінің (ұйымдастырушысы — осы медресе мүдәрисі, Мысырдағы әл-Азхар медресесінің түлегі Камаладдин Тухватуллин (Мутыги)) қосымшасы ретіңде қолжазба күйінде тарады. Кейін К.Мутыги журналды баспаханалық жолмен шығаруды ойлап, «Уралец» газетінің маңайына жиналған орыс социал-демократтарымен байланыс жасайды. 1906 ж. маусымда журналды шығаруға ресми рұқсат алады. 1904 ж. ол «Мутыгия» шәкірттерінің бірі Ғабдолла Тоқайды Орынборға, «Вакыт» газетінің баспаханасына баспагерлік кәсіпті үйренуге жіберіп, өзі Қазандағы Кәрімовтер баспаханасынан арнаулы қаріптер жиынтығын алып келеді. 1906 жылдан бастап «Уралец» газетін шығаратын баспахананың құрал-жабдығын иеленіп, «Тәраккый» (Прогресс) баспаханасы деп атап, «әл-Ғасрул-жәдид» журналын шығаруға кіріседі. 1906 жылдың басында журналдың тасқа басылған нұсқасы баспадан шығады. Таза ағартушылық-танымдық бағыттағы жәдид идеяларын таратып, ұлттың рухани дамуын тежеуші фактор ретінде сопынық ағымға ымырасыз шүйліккен «әл-Ғасрул-жәдид» аз ғана уақыт ішінде Ресейдің 24 қаласына таралып, танымал басылымға айналды. Оқырмандардың бірі журнал хақында «Егер 20 ғ-дың символдары бу, электр, болат қорыту болса, түркі милләтінің айнасы — жаңа ғасырдың «Жаңа ғасыры» деп жазды. Журнал авторларының қатарында Р.Фәхретдин, Ф.Корими секілді түркі қайраткерлері болды. Сондай-ақ редакцияда Ахмедфарит Ширвани, Тоқай, Харрас Айдаров, Ғалиасқар Ғафуров, т.б. қаламгерлер қызмет істеді. 1907 ж. наурыз айында «Тәраккый» баспаханасының жаңашыл-жәдидтер иелігінен ескішіл-қадимшілер қолына өтуіне байланысты «Әл-Ғасрул-Жәдид» шығуын тоқтатты.

## Дереккөздер


Санат:Журналдар
Ванюшиндер үйі

**Ванюшиндер үйі** – Орал қаласындағы архитектуралық ескерткіш. 

Іргесі 19 ғасырдың 70-жылдарында қаланған. 3 қабатты ғимарат Мәскеудің Кремль аумағыңда орналасқан сарайдың (17 ғ.) архитектура үлгісіне еліктеп салынған. Құрылысқа жергілікті зауыт кірпіші пайдаланылған. Жобаның авторы белгісіз. Көпес Ванюшиндер отбасы бұл үйді жеке меншік үй иелігінің коммерциялық клубына жалға беріп, кейіннен көпестер қоғамына сатып жібереді. 1872 ж. Санкт-Петербургтің Солтүстік сақтандыру қоғамы Ванюшиндер үйін өз қарамағына алды. Ғимараттың алғашқы иесі — шарап ашыту шеберлігімен аймаққа әйгілі болған А.Ванюшина. Оның өнімі — "Асхана шарабы" 1893 ж. Чикаго (АҚШ) қаласында өткен халықаралық көрмеде жүлделі орын иеленіп, арнаулы медальмен марапатталған. Кейін бұл үй Оралдың, Бузулук пен Самараның көпестері балагур, кегельбан ойнап, демалатын коммерциялық (көпестік) клубқа айналды. 1919 ж. оған Орал ақ казактар армиясының тыл қызметіндегілер орналасты. Кейін РК(б) П-ның қалалық комитеті, облыстық комитеті, Коммунистер клубы болды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Одесса жаяу әскер училищесінің асханасы, оқу кластары және штабы, кейін aуыл шаруашылық техникумы болды. 1985-87 ж. жаңартылды. 1987 ж. Пионерлер үйіне, 1992 ж. мектептен тыс жұмыс істеу орталығына айналды. 

Қазір мұнда Әлия Молдағұлова атындағы 38 мектеп-лицей орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Орал
Санат:Батыс Қазақстан облысы сәулеті
Дерте ілмегі

**Дерте ілмегі** - тіркеме мен сүйреуішті топсалы жалғауга арналған жетекілініс қондырғысының ілмек тәріздес бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қазақстан республикасының еңбек кодексі

**Қазақстан республикасының еңбек кодексі** (ағыл. *Labour Law of the Republic of Kazakhstan*; нем. *Arbeitsgesetzbucli n*)

* Еңбек кодексі:
::* еңбек;
::* еңбек қатынастарына тікелей байланысты;
::* әлеуметтік әріптестік;
::* еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі қатынастарды реттейді.

* Еңбек кодексі, егер заңдарда және Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе:

::* қызметкерлерге, оның ішінде мүлкінің меншік иелері, қатысушылары немесе акционерлері шетелдік
жеке немесе заңды тұлғалар болып табылатын, Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан ұйымдардың қызметкерлеріне;
::* жұмыс берушілерге, оның ішінде мүлкінің меншік иелері, қатысушылары немесе акционерлері шетелдік жеке немесе заңды тұлғалар болып табылатын, Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан ұйымдарға
қолданылады.

* Қызметкерлердің жекелеген санаттарының еңбегін құқықтық реттеудің ерекшеліктері Еңбек кодексінде және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында белгіленеді.

* Қазақстан Республикасының заңдары Еңбек кодексінде белгіленген құқықтар, бостандықтар мен кепілдіктер деңгейін төмендетпеуге тиіс.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өсімталдық

**Өсімталдық**() - 
# организмдердің эволюциялык түрде қалыптасқан, қалыпты жағдайда көбею арқылы табиғи өлім-жітімнің орнын толтыру қабілеті;
# ауыл шаруашылығы жануарлары төлдерінің көрсеткіші;
# көбею жылдамдығының дәрежесі. Пестицидтер, тұрақты химиялық қосылыстар, сондай-ак ортаның шуылмен ластануы, жарықтың ластануы, мазасыздық факторы сияқты ортаның ластағыштары үй жануарлары мен жабайы жануарларға күшті әсер етеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Хабиболла Мақсотұлы Әлесов

**Әлесов Хабиболла Мақсотұлы** (1951 жылы туған, Бөкей ордасы ауданы, Мақар ауылы) — әуесқой композитор, әнші. Әлесов - Бисен ауылындағы орталықтандырылған клуб жүйесінің директоры, отбасынық «Әлесовтер ансамблінің» жетекшісі. Ансамбль облыстық байқауларда жүлде (1990 ж. 2- орын, 1991 ж. 3-орын) алған. Өзінің және жергілікті ақыңдардың — М.Қалдыбековтің, А.Бақтыгерееваның, Ғ.Сейтақтың, Б.Наурызғалиевтің («Мүмкін емес», «Мәншүк туралы ой», «Мәншүк батыр», «Жәнібегім», «Ақ Жайықтың қыздары», «Сағыныш», «Орда — туған мекенім», «Аңсағаным», т.б.) өлендеріне ән жазған.

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Сарапшы

**Сарапшы** - Арнайы ғылыми ілімдерді меңгерген және тергеу, сот, төрелік сот және т.б. органдарда сараптама өткізу үшін тартылған, істің ақырының немен
бітеріне мүдделі емес тұлға.

**Сарапшы** - 1. Белгілі  бір  істің, мәселенің  қаралуында  дәл, соңғы тұжырым беріп, сараптама  жасайтын  білікті  маман.

**Сарапшы** - 2. Сарапқа салушы, бағалаушы, сыншы.

## Дереккөздер


Қазақ тілінің әмбебап сөздігі 

Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Бірғаным Сарықызы Әйтімова

**Бірғаным Сарықызы Әйтімова ** (26.2.1953 жылы туған, Бәйтерек ауданы, Бакаушин ауылы) — мемлекет және қоғам қайраткері. Орал педагогика институтын (1974), Алматы саясаттану институтын (1989), Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-ді (1994) бітірген.
* 1974-76 ж. мектеп мұғалімі, 
* 1976-79 ж. — Бәйтерек ауданы «Пермь» кеңшары комсомол комитетінің хатшысы, 
* 1979-83 ж. — Орал қалалық комсомол комитетінің 1-хатшысы болды. 
* 1983-87 ж. ЛКЖО ОК-нің хатшысы, 
* 1987- 90 ж. Қазақстан балалар қоры төрағасының орынбасары, 
* 1990- 93 ж. Жоғары Кеңес депутаты, 
* 1993-96 ж. Жастар ісі, туризм және спорт жөніндегі министр, 
* 1996-97 ж. сенатор, 
* 1997 жылдан Қазақстанның Израиль мемлекетіндегі төтенше және уәкілетті елшісі. Әйтімова «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстанның Израильдегі елшілері
Санат:Қазақстанның Италиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Кубадағы елшілері
Санат:Қазақстан білім және ғылым министрлері
Санат:Қазақстан туризм және спорт министрлері
Уретромия

**Уретромия** - үрпi өзегін жарып, өзектен немесе қуықтан тас және бөгде заттарды тіліп алу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Акустикалық сүзгі

**Акустикалық сүзгі** - күрделі дыбыс белгісінен жиілігі белгілі бір облыста (жиілік жолағындағы) орналасқан гармоникалық дыбыстарды бөлектеуге мүмкіндік беретін құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жол жүру ережесіндегі жаяу жүргінші

**Жол жүру ережесіндегі жаяу жүргінші**- жолдағы көлік құралынан тыс және онда еш бір жұмыс атқармайтын адам; сондай-ақ жаяу жүргінші болып қозғалтқышсыз мүгедек арбаларымен жүрген, велосипед, мотоцикл тебуші, шана, сүйретпе, мүгедек немесе бала арбасын сүйретуші адамдар саналады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Көлік бөлшектері
Кербез киік

**Кербез киік** *()* - қуысмүйізділер сүтқоректілер тұқымдасы. Бір ғана түрі бар.

## Сипаттама
Денесінің ұзындығы 100-150 см - шоқтығының ұзындығы 60-85 см. Еркегі ұрғашысынан едәуір ірі. Еркектерінің ғана мүйізі шиыршықты дөңгеленген.

## Таралуы
Үндістан эндемигі - (оңтүстіктен Гималайға дейін). АҚШ - (Техас) жерсіндірілген. Шөптің төмен өсімділігі бар жерлерде мекендейді. Бала 1-2. Саны және таралу аймағы қысқартылған.

## Дереккөздер


Санат:Қуысмүйізділер
Уретроскопия

**Уретроскопия** - арнайы эндоскоппен зәр шығару өзегін зерттеудің медициналық әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Дисперсант

**Дисперсант** - мұнаймен ластанған суды тазалауға пайдаланатын зат, судағы мұнай қабыршағын және мұнай түйіртпектерін майда бөлшектерге бөледі; 2) майда ұнтақталған фаза түріндегі мұнай  (суспензия, эмульсия, т.б.)
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Экстаз

**Экстаз** - Масаттану, шабыттанудың жоғары
денгейі, кейбір кездері есі кете ашулану шекарасы (көңіл-күй қозуының
шырқау шегімен ілесе жүретін өзін-өзі ұстау қабілетін жоғалтуы).
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Менингоцеле

**Менингоцеле** (*Меnіngосеlе* - ми қабықтарының жарығы) - Бас сүйегінде тесіктер арқылы немесе сүйек тесіктері арқылы және қабықтарының томпайып шығып түруы; даму кемістігі. Егер арық қапшығында ми қабығы мен ми заты болса, оны менингоэнцефалоцеле деп атайды; ми заты мен ми қарыншалары 
болса - менингооэнцефалоцистоцеле - деп атайды. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Пикап

нобай|316x316 нүкте|Заманауи пикап
**Пикап** - жеңіл автомобильдің шассиіне орналастырылған жүкке арналған ашық платформалы және жүргізуші кабинасы бар, жүк платформасынан стационарлы қалқанмен бөлінген жүк тасымалдаушы шанақ.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Көлік бөлшектері
Уретростомия

**Уретростомия** – зәр шығару өзегіне жасанды сыртқы жыланкөз (тесік) жасау операциясы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Әлетов Мұса

**Әлетов Мұса** (1919 жылы туған, Қаратөбе ауданы, Сулыкөл ауылы) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1974). 1938 ж. Орал мал дәрігерлік техникумын, 1943 ж. Алматы зоотехника-малдәрігерлік институттын бітірген. 1947-61 ж. өсы оқу орнында ассистент, доцент, кафедра менгерушісі, факультет деканының орынбасары, деканы, 1961-63 ж. Қазақ КСР ауыл шаруашылығы министірлігінде басқарма бастығы әрі коллегия мүшесі болды. Әлетовтің басшылығымен институттың ғылыми қызметкерлері құйрықты, жартылай биязы жүнді дегерес асыл тұқымды қойын өсіріп шығарды. 40-тан астам ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер
Диссипация

**Диссипация** (латынша  — жойылу) — жүйенің меншікті ұйымды элементтерінің сапасының жоғалуы процесі. 
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Сүзілу

**Сүзілу** - сұйықтың немесе газдың кеуекті орта арқылы қозғалысы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тұрсынзада Есімжанов

**Тұрсынзада Есімжанов** - 1941 жылы 21 қаңтарда Алматы облысының Ақсу ауданында дүниеге келген.

Мектеп жасынан алғашқы өлеңдерімен көзге түскен. «Өмір нұры» газетінде редактор болған. Алғашқы өлеңдері мен американдық ақын Эдгар По, Пушкин мен Сергей Есениннен, Гейне мен Джордж Байроннан, Расул Ғамзатовтан аудармалары баспасөз беттерінде 1957 жылдан жарияланған. Шекспир шығармашылығының шыңы саналатын «Король Лирдің» де тұңғыш аудармашысы. Тұңғыш жыр жинағы «Қабырға тал» (1963), «Соңғы сот», «Зауал», «Жолда қалған жолаушы» пьесалары жарық көрген.
## Шығармашылығы
Еңбек жолын 1957 жылы Ақсу аудандық «Ленин жолы», 1958 жылы Талдықорған облыстық «Советтік Жетісу» газеттерінен бастап, 1975—1984 жылдары «Жазушы» баспасында қызмет істеген.

Шығармалары азды-көпті шетелдерде кітап болып шыққан, мерзімді баспасөз де жарияланған. ҚазМУ-дің журналистика факультетінде сырттай оқып, 1965 жылы бітірген.

Қазақстан Республикасы «Экология» қоғамдық академиясының академигі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақстан ақындары
Метаплазия

**Метаплазия** (*Меtарlаsіа * - өзгерту) — Тканнің бір түрінің екінші тектес түріне ауысуы. Мысалы, трахея мен бронхтардың призма тәрізді эпителиінің көп қабатты жайпақ эпителийге ауысуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Жүріс жатықтығы

**Жүріс жатықтығы** - көлік құралының қозғалысы кезінде жол тегіссіздігінен туындайтын жүргізуші, жолаушы, жүк және агрегеатқа әсер ететін механикалық тербеліс күшін азайту қабілетін анықтайтын көлік құралының пайдалану қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Уробилин

**Уробилин** - уробилиноген тотығуы жағдайында несепте құралатын бояутек.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Фликкер эффект

**Фликкер эффект** - катодтың физикалық сипаттамаларының және түзілісінің өзгеруімен шартталған электровакуумдық және газ разрядты құралдардағы токтар мен кернеулердің баяу флуктуациясы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Сергей Валентинович Волобуев

**Сергей Валентинович Волобуев**, Әли Сұлтан (25.11.1965 ж. т., Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы, Атасу ауылы) спортшы, самбодан әлем біріншілігінің күміс жүлдегері (1989, Нью-Йорк), әлем кубогының иегері (1992, Алматы). 

1990 ж. Жамбыл гидромелиорат.-құрылыс институтын инженер-құрылысшы мамандығы бойынша бітірген. 1989-92 ж. Атасу ауылында балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде самбодан жаттықтырушы, 1992-96 ж. Шымкенттегі осындай мектепте жұмыс істеді. 1996 жылдан Орал қаласындағы 3-балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде бапкер-оқытушы. 1994 ж. мұсылман дінін қабылдаған. Самбо және қазақша күреспен 1978 жылдан бастап айналысқан. Алғашқы жаттықтырушысы — Д. Биткөзов. Самбодан КСРО спорт шебері (1989), халықаралық спорт шебері (1989), дзюдодан КСРО спорт шебері (1985).

Самбодан Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы, КСРО чемпионаты мен кубоктарының, халықаралық жарыстарының жүлдегері. 1989 ж. Нью-Йоркта әлем  біріншілігінде күміс жүлдегер атанды. 1992 ж. әлем кубогының иегері. Еуропа чемпионатының қола жүлдегері (1993, Каунас), Азия чемпионаты (1994, Алматы), әлем кубогының қола жүлдегері (1995, Кстово). Дзюдодан Қазақстан чемпионы, С. Жандосов атындағы 1-халықаралық жарыстың жеңімпазы. Қазақша күрестен Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы және абсолют жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Қазақстан самбошылары
Қалқығыштық

**Қалқығыштық** - көлік құралының суда қалқи алуы және шөге алу қабілеті.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Андрей Жарылғасов

**Жарылғасов Андрей** (12.12.1939 жыл, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы - 18.12.2000 жыл, Орал) — бұрғылау шебері, КСРО Мин. Кең. сыйлығы лауреаты, КСРО-ның еңбек сіңірген кен барлаушысы, КСРО халық ш. жетістіктері көрмесінің дипломанты. 

1958 ж. Гурьев мұнай техникумын бітіргеннен кейін «*Оралмұнайгазгеология*» ААҚ жүйесінде бас инженер, партия бастығы, еңбек және жалақы жөніндегі инженер, ұңғымаларды жобалау жөніндегі инженер қызметтерін атқарды. Облыстағы мұнай және газ кеніші орындарында, соның ішінде Қарашығанақта 15 жыл бұрғылау жұмыстарын жүргізді. Кен орындарын тұңғыш ашушы ретінде геол. бұрғылау саласына үлкен үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:12 мамырда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Қызылқоға ауданында туғандар
Санат:18 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:Оралда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:КСРО еңбегі сіңген кен барлаушылары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Төлеуғали Есімжанов

**Төлеуғали Есімжанов** (24.03.1942 жыл, Семей облысы, Шұбартау ауданы, Алғабас ауылы) - жазушы.

1965 жылы ҚазМУ-нің филология факультетін бітірген. Осы жылы мектепте мұғалім, 1966 — 1970 жылдары аудандық «Жаңа өмір» газетінде бөлім меңгерушісі, 1970 — 1975 жылдары аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі, 1975—1976 жылдары «Ара-Шмель» журналында бөлім меңгерушісі болып қызмет істеген.

Алғашқы кітабы 1967 жылы «Дала тынысы» деген атпен жарық көрді. «Бір ұяның қарлығаштары», «Тау самалы», «Аяулым», «Мамыр айы махаббат айы», т.б. повестер және әңгімелер жинағы шыққан.

## Дереккөздер


Санат:24 наурызда туғандар
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Шұбартау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Ара-Шмель журналы қызметкерлері
Эксцесс

**Эксцесс** -

1. Әлдененің шектен шыға көрініс беруі; артықтық, өзін-өзі ұстай алмаушылық.

2. Шиеленіскен қақтығысу, қоғамдық тәртіпті бұзу.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Уролиттер

**Уролиттер** - несеп шығаратын жолдарда түзілетін тас.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Урография

**Урография** - бүйрек және несеп шығаратын жолдарды зерттеудің рентгенологиялық әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Николай Петрович Дроздов

**Дроздов Николай Петрович**
— (1923 ж.т., Бөрлі ауданы, Миргород селосы) — егінші, Социалистік Еңбек
Ері (1971). 1947 жылдан Бөрлі
ауданың Тельман атындағы ұжым шарында істеген. Астық өсіріп,
өнімін жинауда жоғарғы табысқа
жеткені, еңбек үжымын ұйымдастыра білгені үшін бригадир
Дроздовқа сол кездегі ең мәртебелі
атақ берілген.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тәжірибені жоспарлау

**Тәжірибені жоспарлау** - параметрлер мөлшеріне байланысты тәжірибені рационалды ұйымдастыруды қамтамасыз ететін математикалық статистика бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Гарпактицидтер

**Гарпактицидтер** () – ескекаяқты шаянтәрізділер отряды.

Денесі құрттәрізді. Шаянтәрізділер мұртшаларының екінші жұбы қысқа. Жұмыртқалық қабы әдетте біреу. Бірнеше мыңдаған түрі бар: теңіздер мен суаттарда кеңінен таралған. Сонымен қатар жерасты, аз құмдарда, Байкалда, 43 түрі, осының 38 жергілікті түрі. Көптеген **гарпактицидтер** су түбіндегі ағзалар, көп интерстициалды. Ұлпалардың ыдырауымен қоректенеді. Суаттағы гарпактицидтердің түріне партогенез тән. Кейбір суаттарда гарпактицидтер балық қорегі, әдетте жастауларын құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Ескекаяқты шаянтәрізділер
Миелофиброз

**Миелофиброз** (Муelofibrosis - сүйек миының фиброзы) - Созылмалы миелолейкозға туыстас ауру, бұл ауруға созылмалы миелолейкоздың белгілерімен қатар сүйек миының дәнекер тканьмен алмасқан белгілері болады - қатерсіз сублейкемиялық миелоз, остеосклероз (остеомиелосклероз). 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Миелоцеле

**Миелоцеле** (*Муеlосеlе* - жұлын жарығы) - мелоцеле, жұлын жарық. Бітіспеген омыртқа каналдары арқылы жұлын бөлігінің бұлтиып шығып тұруы, дұрысында жұлын мен оның қабықтары шығып тұрады (менингомиелоцеле): даму кемістігі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Меңіреу құрлар

**Меңіреу құрлар** () - құр тұқымдас ірі құстар туысы. 

Еркектері құсойнақ кезінде бірнеше секундтай естімей қалады. Ұзындығы 56-85 см, салмағы 4-5,5 кг, кейде 6,5 кг-ға дейін жетеді. Еуразияның орманды аймағында 2 түрі бар: 
* саңырау құр, ТМД-да Шығыс Карпаттан Байкалға дейінгі
* тас саңырау құрлары - Байкалдан Камчатка мен Сахалинге дейін таралған.

## Полигамдар
Қусойнағы, жыныстық билері. Жерде және ағаштарда өтеді, жерде, қыста ағаштарда, (қарағай, самырсын шыршалар қылқандары, кей жағдайда балқарағай бүршіктерін, ақ қайын және т.б.) қоректенеді. Аңшылық нысаны. Дарвин және Березкин қорығында саңырау құрларды өсіреді. ХТҚО Қызыл кітабында 1 түршесі бар. Табиғатта саңырау құр мен тасты саңырау құр буданы кездеседі, халықта бұлардан тараған ұрпақ аралық деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Меңіреу құрлар
Санат:Құс түрлері
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Флюенс

**Флюенс** - бөлшектер ағынының бағытына перпендикуляр ауданша арқылы қандай да бір уақыт аралығында өткен бөлшектердің толық санының осы ауданшаның ауданына қатынасы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Урометр

**Урометр** - нeceптің меншікті салмағын анықтауға арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Еріген қар суы

200px|thumb|rightЕріген қар суы(Снежница) - теңіз мұзынан бетіне жиналған еріген қардың тұщы суы. Еріген қар суы мұз бетінде қар сіңірілген сулы тандақтар немесе кішірек шалшықтар түрінде кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ернеулі платформа

**Ернеулі платформа** - тасымалданушы жүкті орналастыруға арналған өрнеулі платформа; әдетте бір немесе бірнеше өрнеуі түсірілмелі болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Дәуқаршығa

**Дәуқаршығa** *()*- қаршыға тұқымдас, ірі құстар отряды.

## Сипаттама
Басында айдаршасы бар. Табандары күшті. 4 туысы, 5 түрі бар. Денесінің ұзындығы Ім-ге дейін.

## Таралуы
Америка тропикаларында, Филиппин және Жаңа Гвинеяда мекендейді. Гарпия немесе дәуқаршыға, ерекше өкіл тобы, Мексиканың тропикалық ормандарында, орталық Бразилияға дейін мекендейді.

## Көбеюі
20-40 м биіктіктегі ағаштарға ұя салады. 1 жұмыртқа салады.

## Қоректенуі
Маймылдарға, жалқау аңдарға, ірі тотықұстарға аңшылық жасайды.

Үнді халықтарына дәукаршыға қауырсындары әшекей ретінде бағаланады. ХТҚО Қызыл кітабына енген.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Аударғыш платформа

**Аударғыш платформа** - өзі аударғыш автомобильдің жүкті түсіруге арналған арнайы көтергіш қондырғысымен бір шеті көтерілетін платформа.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ұзартылған платформа

**Ұзартылған платформа** - ұзын тұрақты жүк автомобилінің ернеулі платформасы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ұялық тоғышарлақтығы

right|thumb|250px
**Ұялық тоғышарлақтығы** - кұстардың ұрғашылары ұрыұтанған жұмыртқаларын бөтен ұяға салып, ұрғтағына қамқоршылық көрсетпей, тұқымын сақтау тәсілі. Жұмыртқа баспайды және балапандарын тамақтандырмайды. Ұялық тоғышарлақтығы қазтектестерде таралған, (32 түрі), бірақ та тұрақты құбылыс емес. Ұялық тоғышарлақтығы тұрақты түр аралық ұялық тоғышарлақтығы ұрғашылары, өзінің аналық сезімін жоғалтады. Оларға көкектің 80 түрі, 6, өгіз құстары, 3, жесірлер, 6, балкөрсеткіштер және үйректің бір түрі жатады. Паразитті түрлер, пайдаланатын тәрбиеші, түрлер саны 130,дан, (кәдімгі көкек), 1-ге дейін жетеді, (аргентиналық, өгіз құсы). Ұялық тоғышарлақтығы жұмыртқасының реңі, тәрбиеші құстар жұмыртқаларының реңімен сәйкес келеді. Жарыққа шыққан көкек бірнеше сағаттан соң өзін басып шығарған құстық жұмыртқасын немесе жаңа шыққан балапандарын ұядан лақтыра бастайды. Бұл ұя иесінің өсімталдығын арттырады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Гастрин

**Гастрин** - гормон, қарынның кілегей қабықшаларының жасушаларында, ішқақпақшаның бөлігінің дағдылануы және асқазан түбі, ішекте табылған, сол сияқты бірқатар жануарлар гипофизінде.

## Химия құрылысы
Химиялық табиғатты, полипептид, 17 аминқышқыл қалдықтарынан тұрады. Десульфирленген және сульфирленген пішіндері бар. Олар бірдей биологиялық белсенділікке ие. Түрлі гастриндтер пептидтік тізбек құрайды, олар 34 және 13 аминқышқылдары.

## Физиологиялық рөл
Гастрин асқорыту органдарының функциясын реттеуші. Асқазандағы тұз қышқылы бөлнеуіне, асқазандық секрециясын және ұйқы безі шырындарын бөлінуін күшейтеді. Өт шығарушы, асқазанның қозғалыс белсенділігін және ішегін, тонусын өзгертеді. Қарын қалтырысының созылуында қанды шығарады және адам химиялық тітіркендіргіштерге қозғалысын білдіреді, сол сияқты тітіркеніштер ықпалымен кезеген жүйкелерге түседі, және қанның химиялық факторлары, *(мысалы, [[кальций]], [[адреналин]])*. Гастриннің химиялық түзулері жүзеге асырылған.

## Дереккөздер


Санат:Пептидтік гормондар
Сіркелер

thumb|200px
**Cіркелер**- биттер жұмыртқасы. 

Жоғары қақпашасы бар қорғаныс қабықшамен жабылған. Жүйелі белгісі, қақпаша пішіні. Адамдағы, (көйлектік) биттің ұзындығы 1 мм дейін болады. 25-37°С 16-5 күнге дейін биттер дамиды. Көйлек биттің шешілмеген киімде 30-31°С дамуы 7-10 күнге дейін созылады, шешілген кезінде, 6 аптаға дейін.

## Дереккөздер


Санат:Жыныстық қатынаспен берілетін аурулар
Санат:Энтомоздер
Сот ісін жүргізу тілі

**Сот ісін жүргізу тілі** - Қазақстан Республикасында сот ісі мемлекеттік тілде жүргізіледі, ал қажет болған жағдайда, сот ісін жүргізуде орыс тілі немесе басқа тілдер
мемлекеттік тілмен тең қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Мәмілелер тілі

**Мәмілелер тілі** - Қазақстан Республикасында жеке және заңды тұлғалардың жазбаша нысанда жасалатын барлық мәмілелері қажет болған жағдайда басқа тілдердегі аудармасы қоса беріліп, мемлекеттік тілде және орыс тілінде жазылады. Шетелдік жеке және заңды тұлғалармен жазбаша нысанда жасалатын мәмілелер мемлекеттік тілде және тараптар үшін қолайлы тілде жазылады.

## Дереккөздер



Санат:Құқық
Санат:Заң
Флюксметр

right|200px
**Флюксметр** - магнит ағынын өлшеуге арналған құрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Гнулар

**Гнулар** () — қуысмүйізділер тұқымдасына жататын бөкен туысы. Дене ұзындығы, 170-240 см, шоқтығының биіктігі 90-145 см. Ұрғашысы да еркегіде мүйізді, ұзындығы 85 см. Денесінің алдыңғы жағындағы жүндері ұзын. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Африканың, шөпті және бұталы далаларында 2 түрі бар. Кішкентай құрып тіршілік етеді. 1, сирек 2 бұзауды болады. Құруға арналған, ұлттық саябақтарда ғана сақталған. Оңтүстік Африкада қара гну тек еріксіз жағдайда сақталған ХТҚО Қызыл кітабында, саны өсуде.
[thumb|left|[Қара гну]]

## Жүктілік кезеңі
Гнулардың жүктілік кезеңі 8,5 айға дейін жалғасады.

## Дереккөздер

Санат:Қуысмүйізділер
Ақындар үні

**«Ақындар үні»** - Батыс Қазақстан облыстық бірінші ақындар айтысы жарияланған жинақ. 1958 ж. Орал қаласында жарық көрді. Кітап сол кездегі облыстық партия комитетінің хатшысы М.Рымжановтың «Айтыс — қазақ халқының бағалы медени дәстүрі» деген кіріспе мақаласымен, ақын Ә.Қоңыровтың беташар өлеңімен ашылған. Редакция тарапынан берілген андатпада «бұл кітапқа облыстық айтысқа қатысқан ақындардың бәрінің де өлеңдерін енгізу мүмкін болмады. Қалың жұртшылықты таныстыру мақсатымен бірнеше ақынның ғана айтысы кейбір қысқартулармен басылып отыр» дейді. Жинаққа айтысушы аудан ақындары — Х.Әбілов (Қаратебе) пен Н.Нағымовтың (Казталовка), С.Мүқанов (Фурманов) жене Р.Ахметовтің (Чапаев) С.Ермүхамбетов (Женібек) пен Ә.Қоңыровгың, сондай-ақХ.Қыдыров (Орал қ.) пен МДосқалиевтың (Берлі) өлеңдері, суреттері жарияланған. «Ақындар үні» кітабының соңында ақын Досқалиевтың қорытынды өлеңі берілген.
## Пайдаланған әдебиттер
Фокальдік жазықтық

**Фокальдік жазықтық** - жүйенің тоғысы орналасқан оське перпендикуляр идеал оптикалық жүйенің жазықтығы.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Құжаттама жүргізу тілі

**Құжаттама жүргізу тілі** - Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары жүйесінде, ұйымдарында, меншік нысанына қарамастан, статистикалық-есеп, қаржы және техникалық құжаттама жүргізу мемлекеттік тілде және орыс тілінде қамтамасыз етіледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Абиоз

**Абиоз** –– физикалық немесе химиялық тәсілмен микроағзаларды жою. Бұл принцип ет және көкөніс консервілерін оларды бумен стерилдеуден кейін сақтау,  негізіне алынған. (мысалы, сүтті пастеризациялау (қайнату).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Әлжан (көл)

**Әлжан** — Ақжайық ауданында, Қурайлысай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде, «Орал» санаторийінің оңтүстік-шығыс бағытында 110 км қашықтықта орналасқан көл. Суы түнық, құмның ортасына орналасқан. Аумағы 1.7 км². Көл жауын-шашын және жерасты суларымен толығып өтырады. Судың минералд. 2,72 г/л. Ең терең жері 15 м. Көл түбіндегі балшық науқас адамдарды емдеу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақжайық ауданы көлдері‎
Жабайы бұқа

**Жабайы бұқа** немеесе **Гаур** () - ірі, күшті бұқа. *Bibos* тұқымына бантенг пен купрем кіреді.

Жүні қысқа болғанмен, тығыз тұрады. Таулы ормандарда, бамбукты джунглилерді, Үндістан, Үндіқытайдың түбектерін және Малакка аралын мекендейді. Шөппен, бамбуктың өркендерімен және бұталарымен қоректенеді. Шомылуды ұнатады. Таңертең және кешке жайылады да, түнде, күндіз ұйықтайды. Гаурлар топтанып жүреді. Үйірдің көсемі өте тәжірбиелі кәрі сиыр болады. Бұзауларды анасы қорғайды. Жауларына маңдайымен емес, бір жанымен шабуыл жасайды, басын төмен салып, аяғын бүгеді де бір мүйізімен соққы береді.

## Сипаттама
Дене ұзындығы 3 м дейін. Шоқтығының ұзындығы 2,2 м дейін. Мүйіздері көлемді орақ секілді қайырылған, ұзындығы 83 см.

## Мекендеуі
Үндістанда, Непалда, Үнді-Қытай аралшаларда мекендейді. 600-1700 м дейін биіктіктегі таулы ормандарда үйір-үйір болып өмір сүреді. Саны азаюда, ұлттық саябақтарда ғана сақталып алған. ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Гаурдың, Жабайы бұқаның үй пішіндесі, гаял.

[thumb|200px|[Аналығы бұзауымен]]
[thumb|200px|[Аталығы]]
## Қауіп-қатер
Гаурлар жойылып бара жатқан жануарлар болып саналады. Аң аулау және сиыр эпизоотиясын жұқтыру салдарынан гаур популяциясы айтарлықтай қысқарды. Бүгінгі таңда 20 мыңға жуық гаурлар әртүрлі шектеулі аймақтарға шашыраңқы табиғатта өмір сүреді. Әртүрлі елдердегі гаурлар санының дамуы өте әртүрлі: Үндістанда популяциялар 1990 жылдардан бастап біршама өсе алды және бүгінде барлық гаурлардың 90% құрайды. Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде жағдай қиын, барлық популяциялар жойылу қаупінде.

## Дереккөздер


Санат:Жойылу қаупі төнген түрлер
Санат:Азия сүтқоректілері
Санат:1804 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Бұқалар
Газконденсат

**Газконденсат**, Газ қоймалжыңы — жер қойнауына тән термодинамикалық жағдайларда газ немесе бу түрінде кездесетін, мұнай көмірсутектерінің тез қайнайтын сұйық түрлері мен газ күйіндегі түрлерінің өзара астаса отырып еруі нәтижесінде түзілетін табиғи жүйе. Суыңды және қысым мөлшерінің атмосфералық қысымға шейін төмендеуі нәтижесінде бұл жүйелер сұйықтарға немесе қоймалжындарға айналады. **Газконденсаттың** газды бөліктері әдетте қою газдардан тұрады. Мұнайы басым кен орнында тығыздығы әдетте 0,78-0,8 г/м3, қайнау температурасы 200-350°С. Облыста 22 Газконденсат кен орыны бар. Ірілері: Қарашығанақ, Шынар (Чинарев), Токарев, Цыганов, Ульянов, Гремякин, Теплов, Дария, Ростоша, Каменка, Қарағай, Әукетайшағыл, Порт-Артур (Ақпәтер), т.б.

## Дереккөздер


Санат:Кен орындар
Оптикалық жүйенің тоғысу жазықтықтары

**Оптикалық жүйенің тоғысу жазықтықтары** - оптикалық жүйенің бас тоғысы арқылы оның бас оптикалық осіне перпендикуляр өтетін жазықтық.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Оптика
Абиотикалық орта

**Абиотикалық орта** –– ( - терістеу бөлшек және *biotikos* - өмір сүру, тірі, жанды) тірі ағзалардың өмір сүруіне әсер ететін органикалық емес заттардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Заң кеңесшісі

**Заң кеңесшісі** - Кәсіпорын, мекеме, ұйымның
Құқықтық қызметінің қызметкері. Заң
кеңесшісіне әкімшілік (өзінің құзыреті шегінде) шығаратын бұйрықтар мен өкімдердің заңдылығына бақылау жасау, шарттарды жасауға қатысу, әкімшілік пен қызметкерлерді
ағымдағы заңнамалар туралы ақпараттандыру және құқықтық көмек көрсету; соттар мен төрелік соттарда аталмыш ұйым не талапкер, не жауапкер
сапасында қатысатын істерді жүргізу
жүктеледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Батырбек Әлжанов

**Әлжанов Батырбек** (1892, Орал облысы, Орал уезі, Қароба болысы, Бұлақсай ауылы - өлген жылы белгісіз) - Жайық өңірінде баспасөз ісін ұйымдастырушылардың бірі, Азамат соғысына қатысушы. Тегі - төлеңгіт. Ауыл молдасынан хат танығаннан кейін орта рушдия медресе, болыстық орыс-қазақ мектебін бітірді. Ауылда шаруашылықпен айналысты. 1917 ж. Ақпан революциясынан соң болыстық кооператив ұйымдастыру ісімен шұғылданды, болыстық земство управасы жанындағы азық-түлік бөлімінде жұмыс істеді. Ә. Әйтиев, С.Арғыншиев, М. Ипмагамбетовтің ықпалында болды. Осы топ Азамат соғысы кезінде ақ казактар мен большевиктер текетіресінің соңын баққан алмағайын кезеңде айтылмыш үштіктің тапсырмасымен астыртын мәлімет жинау жұмысына қатысты. Орал медресесінде оқып жүрген бөкейлік төлеңгіт болып, Ойын уәлаяты аумағындағы Өлеңті, Тұздыкөл ауылында бала оқытты, нағашысын іздеген болып Батыс Алашорда үкіметі орналасқан Жымпиты атырабын аралап, мәлімет жинады. 1918 ж. Бұлдырты, Кеңащы, Өлеңті, Тұздыкөл, Қашарсойған бағытында әлденеше рет барлау мақсатында болып қайтты. 1919 жылдан бастап Түркістан майданындағы 1-Қызыл армияның тапсырмаларын орындады. Екі рет Алаш милиция отрядының қолына түсіп, қашып құтылды. Азамат соғысынан кейін Орал губернаторы «Қызыл ту» газетін алғаш шығарушылардың бірі. 1920-1923 ж осы газеттің жауапты хатшысы. 1923 -1925 ж. республикалық «Жас қайрат» («Лениншіл жас») журналында жауапты қызметтер атқарды. 1925 ж. Ембі-Доссор ауданы кәсіподақ комитетінің хатшысы болды. 30-жылдары Орал губерниясында, округінде аудандық деңгейдегі әр түрлі қызметтер атқарды. Жайық өңіріндегі рев. қозғалыс, Азамат соғысы тарихынан естелік жазып қалдырды. Әлжанов естелігі идеологиялық бұрмалаудан ада шынайылығымен, объективтілігімен ерекшеленеді. Атап айтқанда, 1918-19 ж. аумалы-төкпелі қысталаң шақтарда М. Ипмағамбетовтың Батыс Алашордаға бейімділік танытқан кезі болғанын, бұл орайда X. және Ж Досмұхамедовтермен арада немере інісі Н.Ипмағамбетов арқылы келіссөз жүргізгенін анық жазды.

## Дереккөздер


Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Қос қанатты қан сорғыштар

**Қос қанатты қан сорғыштар** - қос қанатты әртүрлі тұқымдастар қан сорғыштар түрлерінің жиынтығы. Олар құрамына қансорғыш масалар, шіркейлер, құмытылар, үнсіз масалар, соналар, күйдіргі шыбындар кіреді. Арктика және Антарктиданы есептемегенде барлық жерлерде кездеседі. Әдетте, тундра мен ормандарда. Қан сорғыш насекомдар бірігулерінің кешені түрлердің географиялық орналасуына, мерзімге, тәулік уақытына қарай өзгереді. Жәндік шоғырларында тек ұрғашылары ғана болады. Жануарлардың немесе адамның қан капиллярын тұмсығымен тесіп жәндіктер қанға сілекейін енгізеді, сол канның ұюына кедергі жасайды, жергілікті және жалпы ағзада аллергиялық реакция туғызады.. Жұқпалы аурулар қоздырушыларын тасымалдайды. Адамды қаг сорғыштар шаққан жері қышып ауыртады, өнімділігі төмендейді, үй және жабайы жануарларды арықтатады.

## Дереккөздер



Санат:Қосқанаттылар
Пайдаланылған газдар

thumb

**Пайдаланылған газдар** () — іштен жанатын двигательдердің, өнеркәсіптік қондырғылардың және кәсіпорындардың (өнеркәсіптік газдар) атмосфераға шығаратын газ тәріздес өнімдері. Олар реттелген (құбырлармен шығарылатын) және реттелмеген (қуысқа, үйге кіретін және т.б.) түрлерге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау