open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сұрыптау әдістері

**Сұрыптау** *(Селекция; selection; Сортировка; sorting)* - массив элементтерін белгілі бір заңдылықпен орындарын ауыстырып реттеу процессін айтамыз. Мысалы, сандар массивін өсуі, кемуі бойынша сұрыптау, жолдар массивін алфавит бойынша сұрыптау және тағы басқа.
## Сұрыптау мақсаты
Сұрыптау мақсаты - көптеген сұрыпталған обьектінің ішінен белгілі бір элементті іздеуді оңайлату. Ақпараттық жүйелерде мәліметтерді сұрыптаудың маңызы өте зор. 
## Сұрыптаудың түрлері
Бүгінгі таңда сұрыптаудың көптеген тәсілдері белгілі. Олар:

* Таңдау арқылы сұрыптау
* Алмастыру арқылы сұрыптау
* Индекстері арқылы сұрыптау
* Енгізу арқылы сұрыптау
* Біріктіру арқылы сұрыптау
### Тізімді реттеу
Сұрыптау кез-келген түрдегі кестелерді (массивтерді) өңдеу алгоритміне жатады. Бұның мәні мынада: кесте элементтерін белгілі бір ретпен орналастыру. Сандық кестені сұрыптау - ондағы элементтерді оның нөмірінің өсуі немесе кемуі мәнімен орналастыру.
#### Мысалы

Мұндағы жақшада көрсетілген индестер бір мәнді элементтердің ретін көрсетеді.

Литерлік кестені сұрыптау - әдетте ондағы мәндерді алфавит бойынша орналастыру дегенді білдіреді.

Егер реттеген кезде бірдей мәнді элементтердің реті өзгермесе сұрыптаудың бұл түрі **тұрақты** болып табылады.
## Сұрыптау әдістері
Сұрыптаудың бірнеше әдістері бар. Бұлардың барлық алгоритмдерден таңдап алыну себебі, біріншіден, жиі қолданылады, екіншіден, көптеген басқа алгоритмдер осылардың түрлі модификациялары болып табылады.Олар:
* Сұрыптаудың көпіршікті әдісі
* Сұрыптаудың шейкерлі әдісі
* Сұрыптаудың хоор әдісі

## Дереккөздер

## Қолданылған әдебиеттер

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
* Бурин Е. А. Программирование на языке Турбо Паскаль. А., 2000.
* Вирт Н. Алгоритмы инструктуры данных.
* Досмайлов Т. К. Паскаль программалау тілі. А.,1996.
* Кнут Теория алгоритмов.
* Матросов В. Л. Теория Алгоритмов.
* Семашко Г. Л., Салтыков Г. Л. Программирование на языке Паскаль. М.,1988.

## Сыртқы сілтемелер
*http://magister.kz/referat/show/3671/1/1 
*http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83
*http://www.topreferat.com/%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82/2840-%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83-%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82 
*http://www.topreferat.kz/load/kursty_zh_mys/bas_a_p_nder/s_ryptau_disteri/160-1-0-5839 
*http://smsreferat.kz/%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80/2147-%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83-%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82.html 
Санат:Ақпараттану
Санат:Ғылым
Санат:Паскаль
Таңдау арқылы сұрыптау

**Таңдау арқылы сұрыптау** - бұл сұрыптаудың ең қолайлы түрі. Әдетте бұл әдіс кестені реттеуді қажет еткен адам ойына ең бірінші келеді. Бұның мәні мынада, мысалы **n** элементтен тұратын **А** сандар массиві берілген. Оны таңдау әдісін қолданып элементтерінің өсуі бойынша сұрыптау қажет.
## Алгоритм
# Өлшемі n болатын А массивін толтыру және экранға шығару;
# i:=1;
# Индекс i-ден басталатын массив элементтерінің ішінен ең кішісін (индексі j) таңдап алу;
# A[i] және A[j] элементтерінің орындарын ауыстыру;
# i:=i+1 мәні үшін i:=n болғанға дейін 3 және 4 қадамдарды қайталау;
# Сұрыпталған А массивін экранға шығару.

## Программалау

```c
Program Aikesha_lay;
Const n=8;
type MasType=array [1..n] of integer;
var i, idx, k: integer;
      A:MasType;
Function MinMas (j:integer):integer;
Var p, min:integer;
Begin
For p:=j to n do
If (p=j) or (A[p]<A[min]) then min:=p;
M3nMas:=min;
End;
Begin
Randomize; Writeln('Берілген сандар массиві:');
For i:=1 to n do
Begin A[i]:=Random(30); Write(A[i]:4); end;
For i:=1 to n-1 do
Begin
idx:=MinMas(i);
k:=A[i]; A[i]:=A[idx]; A[idx]:=k; end;
writeln;
writeln('Өсуіне қарай сұрыптау нәтижесі:');
For i:=1 to n do
Write(A[i]:4); 
readln;
end.
```

Бұл программада берілген массив бөлігінің ең кіші элементінің индексін(рет нөмірін) табатын **MinMas(j)** функциясы пайдаланылған. Функцияның **j** параметрінің мәні массив бөлігінің бірінші элементтерінің рет нөмірін (соңғысы **n**) көрсетеді.
## Дереккөздер

## Қолданылған әдебиеттер

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
* Бурин Е. А. Программирование на языке Турбо Паскаль. А., 2000.
* Вирт Н. Алгоритмы инструктуры данных.
* Досмайлов Т. К. Паскаль программалау тілі. А.,1996.
* Кнут Теория алгоритмов.
* Матросов В. Л. Теория Алгоритмов.
* Семашко Г. Л., Салтыков Г. Л. Программирование на языке Паскаль. М.,1988.

## Сыртқы сілтемелер
*http://magister.kz/referat/show/3671/1/1 
*http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83
*http://www.topreferat.com/%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82/2840-%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83-%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82 
*http://www.topreferat.kz/load/kursty_zh_mys/bas_a_p_nder/s_ryptau_disteri/160-1-0-5839 
*http://smsreferat.kz/%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80/2147-%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83-%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82.html 
Санат:Ақпараттану
Санат:Ғылым
Санат:Паскаль
Алмастыру арқылы сұрыптау

**Алмастыру арқылы сұрыптау** - алгоритмдік сұрыптаудың ең жеңіл түрі болып табылады.Бұл алгоритмдік сұрыптау өте жеңіл,  әрі оңай, себебі бұл сұрыптау улкен емес массивтерге қолданылады. Алгоритмнің қиындығы: O(*n*²).
## Қысқаша мазмұн
Қайтсе де сұрыптаудың кез-келген әдісі алмастырумен, яғни жадыда екі элементтін орын ауыстырумен байланысты. Бірақ басқа әдістер үшін бұл әрекет көмекші болса, алмастыру сұрыптауы үшін бұл - процесстің басты сипаты болып табылады. Алмастыру арқылы сұрыптаудың мәні кестенің қатар тұрған элементтерін қос-қостан көптеп салыстырып және осы элементтерді берілген ретпен орын ауыстыруда. Бұның мәні мынада, Мысалы **n** элементтен тұратын **А** сандар массиві берілген. Оны алмастыру әдісін қолданып элементтерінің өсуі бойынша сұрыптау қажет.

## Алгоритм
# Өлшемі n болатын А массивін толтыру және экранға шығару;
# i:=1;
# A[i] >A[i+1] элементтерінің орындарын ауыстыру;
# i:=i+1 мәні үшін i:=n болғанға дейін 3 қадамды қайталау;
# Сұрыпталған А массивін экранға шығару.
## Программалау

```c
Program Aikesha_lay;
Const n=8;
var i, j, k: integer;
A:array [1..n] of integer; 
p:boolean;
Begin
Randomize; Writeln('Берілген сандар массиві:');
For i:=1 to n do
Begin A[i]:=Random(25); Write(A[i]:4); end;
Repeat
p:=true;
For i:=1 to n-1 do
If A[i]>A[i+1] then begin
k:=A[i]; A[i]:=A[i+1]; A[i+1]:=k;
p:false;
end;
until p;
writeln;
writeln('Өсуіне қарай сұрыптау нәтижесі:');
For i:=1 to n do
Write(A[i]:4); 
readln;
end.
```

## Дереккөздер

## Қолданылған әдебиеттер

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
* Бурин Е. А. Программирование на языке Турбо Паскаль. А., 2000.
* Вирт Н. Алгоритмы инструктуры данных.
* Досмайлов Т. К. Паскаль программалау тілі. А.,1996.
* Кнут Теория алгоритмов.
* Матросов В. Л. Теория Алгоритмов.
* Семашко Г. Л., Салтыков Г. Л. Программирование на языке Паскаль. М.,1988.

## Сыртқы сілтемелер
*http://magister.kz/referat/show/3671/1/1 
*http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83
*http://www.topreferat.com/%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82/2840-%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83-%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82 
*http://www.topreferat.kz/load/kursty_zh_mys/bas_a_p_nder/s_ryptau_disteri/160-1-0-5839 
*http://smsreferat.kz/%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80/2147-%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83-%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82.html 

Санат:Ғылым
Санат:Паскаль
Енгізу арқылы сұрыптау

**Енгізу арқылы сұрыптау** - бұл массивтің сұрыпталмаған бөлігінен сұрыпталған бөлігіне элементтерді енгізу болып табылады. Енгізілген элемент массив бөлігінің сұрыпталуын бұзбау қажет. Ол үшін енгізілген элемент өз орнын тапқанша, сұрыпталған бөлігінің элементтерімен орын ауыстырып отыруы тиіс. Мысалы **n** элементтен тұратын **А** сандар массиві берілген. Оны енгізу әдісін қолданып элементтерінің өсуі бойынша сұрыптайық.

## Алгоритм
# Өлшемі n болатын А массивін толтыру және экранға шығару;
# i:=2;
# j:=i-1;
# Егер A[j+1]=A[j] болса, онда олардың орындарын ауыстырамыз және j:=j-1, әйтпесе j:=0;
# j:=0 болғанға дейін 3 және 4 қадамдарды қайталау;
# i:=i+1;
# i:=n болғанға дейін 3,4,5,6 қадамдарды қайталау;

## Программалау

```c
Program Aikesha_lay;
Const n=8;
var i, j, k: integer;
A:array [1..n] of integer;      
Begin
Randomize; Writeln('Берілген сандар массиві:');
For i:=1 to n do
Begin A[i]:=Random(30); Write(A[i]:4); end;
For i:=2 to n do
begin
j:=i-1;
Repeat
If A[j+1]<=A[j] then begin k:=A[j]; A[j]:=A[j+1]; A[j+1]:=k; j:=j-1; 
end else j:=0;
until j=0;
end;
writeln;
writeln('Өсуіне қарай сұрыптау нәтижелері:');
For i:=1 to n do
Write(A[i]:4); 
readln;
end.
```


## Дереккөздер

## Қолданылған әдебиеттер

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
* Бурин Е. А. Программирование на языке Турбо Паскаль. А., 2000.
* Вирт Н. Алгоритмы инструктуры данных.
* Досмайлов Т. К. Паскаль программалау тілі. А.,1996.
* Кнут Теория алгоритмов.
* Матросов В. Л. Теория Алгоритмов.
* Семашко Г. Л., Салтыков Г. Л. Программирование на языке Паскаль. М.,1988.

## Сыртқы сілтемелер
*http://magister.kz/referat/show/3671/1/1 
*http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83
*http://www.topreferat.com/%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82/2840-%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83-%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82 
*http://www.topreferat.kz/load/kursty_zh_mys/bas_a_p_nder/s_ryptau_disteri/160-1-0-5839 
*http://smsreferat.kz/%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80/2147-%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83-%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82.html 
Санат:Ақпараттану
Санат:Ғылым
[[Санат:Математика]
Үмбеталиев Шора

**Үмбеталиев Шора** — Әнші (бас). Қазақстанның халық артисі. 1941жылы Астрахань облысында туған. 1970 жылы Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының вокальды факультетін, Н. А. Шарипованың класы бойынша бітірген. 1968 жылы – Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының солисі. Оның ең жақсы партиялары: Сырттан (А. Жұбанов пен Л. Хамидидің "Абайы"), Бекежан мен Қожақ (Е. Брусиловскийдің "Қыз Жібек" және "Ер Тарғыны", Жанбота (М. Төлебаевтың "Біржан мен Сарасы"), Мельник (А. Даргомыжскийдің "Русалкасы") және басқалары. Шора Үмбеталиев жасаған сахналық образдарда жоғарғы артистік, көңілдің құбылмалы сәттерін дәл басатын әншілік шеберлігі бар. Шора Үмбеталиев -"Япурай", "Қараторғай", "Бір бала", "Қара кесек" сияқты қазақтың халық әндерін орындайды.
Адольф Дасслер

**Адольф (Ади) Дасслер** (немісше Adolf (Adi) Dassler; 3 қараша 1900 жыл, Херцогенаурах, — 6 қыркүйек 1978 жыл) - неміс кәсіпкері, *[[Adidas]]* компаниясының негізін қалаушы. 
## Балалық шағы, жастық шағы, бизнесі
Кедей отбасыда туған. Адольф етікші мамандығын (әкесі етікші болған), Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін әкесі Кристоф Даслердің көмегімен етік жасауды үйренді. Әкесі істейтін фабрикада Адольф өз спорттық аяқ-киімдерін ойлап тапты. Адольфтің серіктестері ағайынды Целейн ұсталары болды. 1923 жылы Адольф өз фирмасына өз ағасы Рудольфті шақырды.
 
1924 жылы 1 шілдеде Адольф пен Рудольф сәтті болған *Gebrüder Dassler* атты өз фирмаларын ашты. Адольф өндіру туралы сұрақтармен айналысса, Рудольф қалай сату керек деген сұрақпен айналысты. 1928 жылы жазғы Олимпиадалық ойындарда бірнеше спортшылар Дасслерлердің аяқ-киімдерін киіп шықты.

1933 жылы 1 мамырда НСДАП-та екі ағайынды халық алдына шықты.

Бір кездері ағайындылардың ара-қатынастары бұзылды. Содан кейін 1948 жылы екеуі фирмамен бөлінді. Адольф *Adidas* (үш әріпі өз Қысқартылған атының формасы "Ади" деген сөзден шыққан)компаниясын құрды, ал Рудольф *[[Puma (компания)|Puma]]* компаниясын құрды. 1978 жылы 18 тамызда инсульт ауруымен ауырып, 6 қыркүйекте қайтыс болды. 
## Жеке сапасы

Адольф екінші орынға саудалық жетістіктерін қойса, бірінші орынға спортқа деген тоқтатылмас сүйіспеншілігін қойды. Ол өте белсенді адам болды. 75 жасында Адольф теннис ойнады және бассейнде жүзді. Фирманың жұмысымен өліміне дейін айналысты.

Адольфтің әуестенушіліктерінің  бірі футбол аяқ-киімдерін құрастыру болды. Футбол табаны тікен бутстарын ойлап тапқан өнертапқыш деп есептеледі. 1954 жылғы әлем чемпионатына Адольфке Германия командасын жабдықтау тапсырылды. 
## Ескерткіші
2006 жылы мамырда өз туған жерінде Херцогенаурах (Бавария) қаласында, Ади Дасслерге арнап қоладан жасалған ескерткіш қойды. Мүсінінің авторы - Иосиф Табачник атты мүсінші. Ади Дасслер стадионның 2-ші қатарында адамдар арасында отыр. Жігерлі, жалынды, мұңаймайтын, толық күші бар етікші милиардер болған Адольф, қолында бутц ұстап отыр.
## Дереккөздер

Санат:1900 жылы туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия тұлғалары
Досжан ишан Қашақұлы

**Досжан ишан Қашақұлы** 1815-1890 аралығында өмір сүрген діни ағартушы, ұстаз, қоғам қайраткері.

Солтүстік Үстірт (Доңызтау) пен оған көршілес жатқан Сам құмын, Ембі шөлін қоныстанған табын руының шөмішті тармағынан шыққан. Әкесі Қашақ молда болған. Сондықтан Досжан хазірет діни сауатын әкесінің көмегімен ашады. Зерттеуші Сәбит Салқынұлының пайымдауынша Досжан Орынбордан 18 шақырым жерде орналасқан Қарғалы слабодасының (слабода деп қала тектес селоларды атаған) медреселерінің (мұнда 9 медресе болған) бірінде 12 жыл білім алған. Оқудан кейін еліне келіп, мешітте имам қызметін атқарған шағында Досжан Қашақұлы небәрі 17 жаста болған екен. 

Өкінішке орай, Досжан Қашақұлының өмірі мен қызметін айғақтайтын деректер тым аз. Алайда, халық оның игі істерінің жарқын іздерін бүгін де көріп отыр. Қажылық сапардан оралған соң Досжан ишан Доңызтаудағы Қайнар деген жерде, кейін Шилісуда (қазіргі Ақтөбе облысы, Темір ауданы, Шұбарқұдық елді мекенінің маңындағы Ишан ата кешені) екі үлкен мешіт салғызды. Екінші мешітті Бірман ұста салған. Досжан ишан Ишан ата кешенінде жерленген.

## Қызықты деректер
Досжан ишан бір мәліметтерде XIX ғ-дың ортасында әлім руынан шыққан Нұрпейіс ишанмен бірге, енді бірінде 1874 ж. Құнанбаймен бірге Меккедегі қонақүй салған. Бұл туралы Шәкәрім Құдайбердіұлының өзінің «Түрік, қазақ-қырғыз һәм хандар шежіресі» дейтін еңбегінде былай деген: 

Сонымен бірге Досжан ишан Ақтөбенің Доңызтау өңіріне кеңінен танымал Жұмағали ахунның қайын атасы. Жұмағали ахун Әл-Азһар университетінде оқып жүрген кезде әкесі Оразалы ишан қайтыс болады. Оқуын жалғастыруға қаржысы болмаған Жұмағали жергілікті араб азаматымен келісімшарт жасауға мәжбүр болады. Келісімшартқа сәйкес, Жұмағали оқуын бітіргеннен кейін араб азаматының медресесінде сабақ беруі керек болады. 1874 жылдардың орта шенінде меккеге қажылық сапармен Досжан Қашақұлы барады және медресені енді бітіргелі жатқан Жұмағалидің жағдайын естіп, онымен кездеседі. Келісімшарт жасасқан араб азаматымен де сөйлесіп, Жұмағалидің оқуына кеткен қаражатын өтеп береді. Осылайша Досжан хазірет жас ғұлама жігітті елге алып қайтады. Досжан хазірет Шұбарқұдықта өзі салдырған мешітке Жұмағалиді имам етіп тағайындайды да, өзінің жалғыз қызы Үммагүлсімге үйлендіреді. Досжан хазіреттің Жұмағали мен Үммагүлсімнен тараған Жиенғали есімді жиені бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.kerek-info.kz-%D0%B1%D0%B8%D11 Досжан ишан

Санат:1812 жылы туғандар
Санат:1896 жылы қайтыс болғандар
Санат:Діни қайраткерлер
Гүлжан Қилыбаева

**Қилыбаева Гүлжан** (1967 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Алмасай ауылы)- тоғызқұмалақшы, қазақстан спорт шебері.

1998 жылы тоғызқұмалақ бойынша Ұлан ауданынан шыққан алғаш республика чемпионы атағына ие болды. Ол Алмасай ауылының орта мектебін бітіргеннен кейін Өскемен, содан  Шығыс Қазақстандық ауылшаруашылық колледжін бітірді.

Гүлжан тоғызқұмалақты 1990 жылдан бастап ойнады. Жарты жылдан кейін аудандық спартакияданы жеңіп алып, аудандық құрама командаға кірді.

1992, 1993, 1995 ж.ж. тоғызқұмалақ бойынша облыс чемпионы болды.

1998 жылы Астанада мемлекет жүлдесіне өткен бірінші халықтық спорт ойындарында спорт шебері нормативін орындады.

## Спорттық жетістіктері
жекелей:
* ҚР ардагерлер чемпионаты, 1-орын (Шымкент-2012)
* ҚР ІІІ ардагерлер спартакиадасы, 3-орын (Қарағанды-2012)
командалық:
* ҚР ІІІ ардагерлер спартакиадасы, 1-орын (Қарағанды-2012)
* ҚР «Ақ бидай» ауыл спорты ойындары, 2-орын (Қызылжар-2009)

Қазіргі уақытта Гулжан Өскемен құс фабрикасында қызмет істейді. Ауданорталығында тоғызқұмалақ ойындары бойынша топты жүргізіп, ең тамаша интеллектуалдық спорт  ойыны бойынша өз білімі және тәжірибесімен жастармен бөлісуде.
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ұлан ауданы әкімінің ресми сайты 
* Қилыбаев Гүлжан

Санат:1967 жылы туғандар
Санат:Ұлан ауданында туғандар
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстан тоғызқұмалақшылары
Санат:Алфавит бойынша тоғызқұмалақшылар
Бағаналы Саятүлеков

**Саятүлеков Бағаналы** (1895-1986) – күйшілік дәстүріндегі орындаушылардың бірі.

Бағаналы Саятүлеков 1895 жылы Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Көкжыра ауылында дүниеге келген. Алты жасынан бастап қолына домбыра ұстаған Бағаналы өзінің тарлан шабысынан, дүл-дүл аяқ алысынан жаңылмай өткен адам. Жас кезінде дауысы зор әнші, әрі домбырашы болған. Майталман домбырашының орындауында Тәттімбет, Тоқа, Раздық, Байжігіт, тағы басқа күйші-композиторлардың туындылары өз ерекшелігімен кейінгі ұрпаққа жетті. Бағаналы Тәттімбеттің «Көкейкесті» күйін алғаш орындаушылардың бірі. Ол 1937 жылы Алматыда өткен халық өнерпаздарының 1-слетіне және Жамбылдың 95 жасқа толу тойына шақырылып, өнер көрсетеді. Күйшінің репертуарында халыққа белгісіз 40-қа тарта күй болған екен. «Қорамжан», «Ащы күй», «Көктөбет», «Шыңырау», «Беласар» сияқты күйлердің нұсқасын бүгінге жеткізген, домбырашылығымен қатар, «Қосішек», «Барина-сударина», «Шопан тойы», «Гагаринге сүйінші», «Ой толғауы», «Қосбасар» сияқты бірнеше күйлер шығарған.

Шығыс Қазақстан мен Арқа өңіріндегі халық композиторлары күйлерін шебер орындаған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Тарбағатай ауданы әкімінің ресми сайты  
* Кітапхана

Санат:1895 жылы туғандар
Санат:1986 жылы туғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Тарбағатай ауданында туғандар
Ержан Шегенов

**Ержан Шегенов** 1968 жылдың 18-ші қазанында Ұлан ауданының Молодежный кентінде дүниеге келген. 1986 ж. Молодежный кентінде орта мектепті тәмәмдап, 1987-1989 жж. кеңес әскері қатарында азаматтық борышын орындайды.
1990-1995 жж. ШҚМУ-нің дене тәрбиесі факультетін бітіріп, «Денешынықтыру пәнінің мұғалімі» деген мамандықты иеленеді.
Ержан бокстан КСРО спорт шебері. Кикбоксингтен ҚР еңбек сіңірген спорт шебері. Спорттың осы түрінен ҚР он жеті мәрте чемпионы.

## Спорттағы жетістіктері:
*ҚР 17 мәрте чемпионы – 1992-2007 жж.;
*Әлем Кубогінің иегері – 2004 ж.;
*Әлем чемпионы – 1995, 2001, 2003, 2005 жж.;
*Еуропа чемпионы – 1994, 1998, 2006 жж.;
*Азия чемпионы – 1994, 1998, 2003 жж.; ТМД чемпионы – 1993 ж.;
*Украина чемпионы – 1994 ж.;
*Әлем чемпионатының күміс жүлдегері – 1995, 1999, 2004, 2006 жж.;
*Әлем чемпионатының қола жүлдегері – 1997, 2006 жж.;
*Ресейде өткен ХТ жеңімпазы – 2006, 2007 жж.
## Сыртқы сілтемелер
# Ұлан ауданы әкімінің ресми сайты 

Санат:1968 жылы туғандар
Санат:Ұлан ауданында туғандар
Санат:КСРО спортшылары
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстан кикбоксшылары
Санат:Кикбоксингтен Қазақстан чемпиондары
Санат:Кикбокстан әлем чемпиондары
Санат:Бокстан Еуропа чемпиондары
Санат:Бокстан Азия чемпиондары
Досжан хазірет мешіті

**Досжан хазірет мешіті** (XIX ғ. аяғы – XX ғ. басы) – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.  

## Орналасқан жері
Темір ауданы, Шұбарқұдық кен­ті­нен оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 2,7 км жерде орналасқан.

## Тарихи деректер
Діни ағартушы, ұстаз, қоғам қайраткері болған Досжан ишан Қашақұлының (1815-1896) мешіті құрылысының салынуын Бірман ұстамен байланыстырады [Әжіғали, 2002, 132 б.]. Бұл шебердің мешіттер құрылысы саласындағы қызметі туралы ақпарат 2008 жылы Бірман ұстаның немересі – бұрынғы мектеп директоры, қазір Қобда ауданының Жаңаталап ауданының зейнеткері Бірман Ғалымжан Сәлімұлынан алынған.  
Досжан ишан Қашақұлы (Досеке, Дошеке) 1896 жылы 84 жасында қайтыс болған және мешіттің шығыс бөлігінде, кейіннен оның есімін алған діни-тұрғын кешенінде жерленген. Мола – тіктөртбұрышты шағын қоршау, оның батыс жағынан кейіннен құлпытас орнатылған.

## Сипаты
thumb|right|250px|Досжан ишан мешіті. Ішкі көріністері.
Мешіт алты бөлмеден тұрады, терезелері адам бойынан биік. Мешіттің ұзындығы – 28 м, ені – 11 м, биіктігі – 5 м. Бөлмелерде тіректер жоқ. Сондай-ақ, терезелер күмбез түрінде жасалған. Кұмбездің үстіне жарты ай орнатылған, күмбезден түскен жарық бөлмені жарықтандырды. Мешіт қабырғаларындағы суреттер мен хадистер қызыл өрнекпен безендірілген. Мешіттің алдында үй мен мұнара болды. Қазіргі уақытта мешіттің төбесі құлап, тек қабырғалары қалды. Ишандар, сопылар осы мешітте тәлім алған, кейін олар халыққа қызмет еткен.
Ақын Әбубәкір Боранқұлұлының жырларында Досжан ишанның мешітінде мыңдаған шәкірт білім алды деп көрсетеді. Ақынның "Қазағым" жинағында:
"Мешітті таңғажайып салды оңдап,
Ұстаны Бірман атты алды таңдап,
Ойы мен зейіні артық шеберлерді,
Қасына жүз шамалы қосты жалдап.
Бір жылда салып болды керегесін,
Қондырып кісі бойы терезесін.
Төбесі бөлме – бөлме іші бұрау,
Бағана асты – үстіне жоқты тіреу.
Қиық жоқ, белдігі жоқ үстін басқан,
Төбесін күмбез қылып бұрып қосқан.
Ғажайып нақыштары әрбір түрмен,
Жазулы аят, хадис қызыл сырмен.
Көргенде сүйек еріп, тәнің балқып,
Толғандай мұсылманның көңілі нұрмен" – деп суреттелген.

Кеңес үкіметі кезінде мешіт алғашқыда дүкен, кейін ат қора ретінде пайдаланылған. 1980-жылдары мешіттің күмбезі жартылай сақталып тұрған деседі. Бүгінде төбесі құлаған. 1990-жылдары Шұбарқұдықта тұратын ұрпақтары мен ағайын-туыстары бірігіп, мешіттің қасынан тілеухана салдырған. Хазіретті құрмет тұтып, басына садақа беретіндер үзілмейді екен.

Досжан хазіреттің қолданған мүлкінен қазірде сақталып қалғаны – мөрі. Мөр қазір Шұбарқұдықта, жеке қолда. Мөрдің бетінде арабша: "Аллаға құлшылық етуші молла Досмухаммад ибн Қашақ 1248" (хижра жыл санауы бойынша) деп жазылған. Мөр түсті металдан ойылып жасалған, әдемі тұтқасы да бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Досжан қазірет мешіті 

Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Қазақстан мешіттері
Қабдолда Тұраров

**Қабдолда Тұраров** - 1921 жылы Күршім ауданы, Қойтас ауылында дүниеге келген. 
1939 жылы Маралиха (қазіргі Маралды) ауылындағы орта мектепті бітірісімен ауыл мектебінде мұғалім болып орналасады. 1950-1953 жылдары Шердіаяқ кенішіндегі кешкі мектептің, 1953-1956 жылдары Ленинскі мектебінің директоры бола жүріп, 1956 жылы Өскемен мұғалімдер институтының матаматика факультетін сырттай бітіреді. 1956-1960 жылдары Жолнұсқау мектебінің директоры қызметін атқарады. 1960-1964 жылдары Тарбағатай аудандық партия комитетінде инспектор болды.
1965-82 жылға дейін Күршім аудандық мәдениет бөлімін басқарды. Осы жылдар ішінде Ақсуат ауылында «Айдын» атты ән-би ансамблінің құрылуына ықпал жасады. Аудандағы үш ұжымға «халық театры» атағын әперді. 1982 жылы аудандық мұражай ашып, оның ғимаратын салдырды. Экспонаттардың жиналуына ықпал жасай отырып, мұражай жұмысының алға басып кетуіне сіңірген еңбегі ұшан теңіз.

Кейіннен ауданда, облыста ақындар мектебін ұйымдастырды. Өлең жазумен, ән шығарумен жастайынан айналысып, республикалық радио фонотекасына 20-дан астам әндері қабылданды. Қ. Тұраров айтыс ақыны ретінде де танымал болған. Облыстағы өнер саласындағы еңбегі ерекше. Айтыстың тұралап жатқан шағында облыста ақындар мектебін ұйымдастырып, өзі басқарды. Ол тәрбиелеген әуесқой айтыс ақындарының саны 50-ден асады. Олар облыстық, республикалық айтыстарға қатысып, жүлделі орындарды жеңіп алып, елімізге танымал болды.

1959 жылы «Алтай әуендері» атты жеке жинағы жарық көрген. 1984 жылы «Жазушы» баспасынан «Жайқоңыр» өлеңдер жинағы, Композиторлар одағының мақұлдауымен «Өнер» баспасынан 1987 жылы «Жастық шақ әуендері» әндер жинағына Қабаңның көп әндері кірген. Күршім ауданының «Құрметті азаматы», ақын-сазгер, шежірешінің үлгі істері көпке үлгі-өнеге.

Қазақ ССР Ғылым академиясының өнер зерттеу бөлімі мен республика Композиторлар Одағы Қабдолда Тұрарұлының әндерін жоғары бағалап, Бақытжан Байқадамов пен Құддыс Қожамияров жақсы пікір айтқан. 
Аудан тарихы туралы көп жазған өңір шежірешісі. Шығармаларына тұған жері оның тарихы, батырлары, азаматтары арқау болған. Еңбектері республикалық «Мәдениет және тұрмыс», «Парасат», «Жұлдыз» журналдарында, республикалық «Қазақ батырлары» облыстық «Дидар» газеттерінде жиі басылды.

«Ер Күркебай», «Жаман батыр», «Шерубай сыбызғышы», «Шанақ сыбызғышы», «Күйші Шайқы» шығармаларының авторы.

Күршім  жерінде қазақтың өнері үшін саналы өмірін арнаған еңбегі еленіп ауданның «Құрметті азаматы» атағы берілген, Күршім ауылындағы бір көше Қ. Тұраровтың есімімен аталады.

«Мәдениет қайраткері», облысқа өнер саласында сіңірген еңбегі ұшан теңіз ақын-сазгер.
2003 жылы Алматы қаласында қайтыс болып, Алматыда жерленді.

 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* color="#777777"> Күршім жұлдыздары</font>
* Шығыс Қазақстан. Қаһармандар 

Санат:1921 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан тарихшылары
Оралхан Көшеров

**Оралхан Көшеров**- Республикаға танымал болған сазгер, әнші. Күршім ауданы, Топтерек ауылында туған. Еңбек жолында қарапайым жұмыскер болып жүріп, аудандық мәдениет бөлімінде әнші болумен байланыстырды. Өмірінің соңғы 10 жылында ән жазумен айналысты. 

Семей қаласының музыка училищесіне түсіп, бір курсын ғана тәмәмдайды. Күршім ауданының мәдениет бөлімінде қызмет атқарып, көптеген концерттер берген.

Оны жұрт «Шығыстың Шәмшісі» деп атайды. Жүректен шыққан ән жүрекке жетеді. Оралханның да артына жүрегінен 53 ән - 53 перзенттің қалғаны бүгін әуен, бүгін жыр.

Халқы еркелеткен сазгер-әншінің «Боздала», «Достарыма», «Туған жер», «Ескі әнді шеше, қозғама», «Алғашқы махаббат», «Алтай», «Інілеріме», «Өскемен-әнім» атты әндері мен термелерін бүгін шығыстағы қазақтың бәрі айтады.

Ол небәрі 42 жыл өмір сүрді. Бірақ, ол өмірге ғашық еді. Әнге ғашық еді. Ол Мұқағалиды «пірім» дейтін.

1996 жылы талантты сазгер өмірден қайтады.

2004 жылдың 27-28 сәуірлерінде облыстық мәдениет басқармасы мен Күршім ауданының әкімінің бірлесуімен композитордың 50 жылдық мерейтойына орай «Оралханның көктемі» атты әншілер байқауы өтті.
Алматыдағы «Мәликә» студиясынан марқұмның бірнеше әндері жазылған үнтаспасы жарыққа шыққан. Әйгілі «Достарға» әнін белгілі әнші Мақпал Жүнісова республикаға танытты. 2005 жылы «Есіңе мені алғайсың» атты жинағы басылып шықты.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* color="#777777"> Күршім жұлдыздары</font>
* Көшеров Оралхан 

Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Рейш Бруно Эрихович

**Рейш Бруно Эрихович** (1927-1992), ҚазКСР-ң Еңбек сіңірген дәрігері, денсаулық сақтау саласының үздігі. 

1927 жылы Ростов-на-Дону қаласында, дәрігер отбасында дүниеге келген. 1950 жылы Алматы медициналық институтын үздік аяқтайды. Талдықорған облыстық денсаулық сақтау бөлімінде бас хирург болып қызмет атқарады.

1962 жылдан бастап оның қызметі Шығыс Қазақстан облысымен байланысты болды: Лениногор полиметалл комбинаты медицина-санитарлық бөлімінің хирургия саласының меңгерушісі, 1962 ж. желтоқсан айынан - облыстағы бас хирург және облыстық аурухананың хирургия бөлімінің меңгерушісі болған. Шығыс Қазақстанда алғаш рет жүрекке оталау жасауды тәжірибеден өткізіп, жүздеген адамды құтқарып қалған.

Бруно Эрихович өмірінің соңына дейін адал қызмет еткен. Мыңдаған шығысқазақстандықтар ол кісіні зор ілтипатпен еске алады.

Бруно Эрихович Шығыс Қазақстан хирургиясының құрылуы мен дамуына барынша үлес қосқан азамат. Ол көптеген жас дәрігер тәрбиелеп, өз тәжірибесін жетік меңгерте білген.
Өскемен қаласы мен облыс көлемінде Б.Э.Рейштің қоғамдық-саяси қызметі кеңінен танылған. Ол КСРО халық депутатына сайланған, өңірдің нақты экологиялық мәселелерін, облыстық диагностикалық орталық құрылысын шешуге барынша ат салысып, тұрғындар арасында ағартушылық жұмысты ұйымдастырушы болған.

Марапаттары: "Ленин", "Еңбек Қызыл Ту" ордендері, медальдар. 30 жыл (1961-1992) бойы ерен еңбек еткен ШҚ облыстық ауруханасы ғимаратына дәрігер құрметіне мемориалды тақта орнатылған.
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Шығыс-Қазақстан: танымал есімдер - Медицина қызметкерлері 

Санат:1927 жылы туғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысы тұлғалары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Дзен бағы

thumb|right|200px|
**Дзэн бағы** (жапонша 枯山水 карэсансуй, тікелей «құрғақ тау мен су») - бейбітшілік пен тыныштықты қолдау үшін бейтарап реңдер, айқын сызықтар мен табиғи материалдар қолдана отырып құрастырылған қарапайым аула кеңістігі. Дзен - Қытайда біздің заманымыздың 500 жылдарында дамыған буддизмнің түрі. Дзен - буддизм ғасырымыздың 1100 жылына қарай пайда болған және ол жапон мәдениетіне қатты ықпал етті, содан бері батыс елдерде де кеңінен танымал болды.
## Дереккөздер

Санат:Буддизм
Тыйым салынған қала

thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
**Тыйым салынған қала** — Пекиннің ескі императорлық бөлігі. Қаланың айналасы ормен және қабырғамен қоршалған. Оның ішінде бұрын Қытай императорлары пайдаланған сарайлар тұр, бірақ қазір қоғамдық мұражайлар ретінде келушілер үшін олардың есігі қашанда ашық.
## Дереккөздер

Санат:Бейжің мұражайлары
Санат:Қытай сарайлары
Санат:Әлемдік мұра
Советхан Қалиғожин

**Қалиғожин Советхан Жақыпұлы** 1937 жылы 6 тамызда Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданына қарасты Теректібұлақ ауылында өмірге келді. 

Әкесі Қалиғожа Жақыпұлы ауылдық жерде шаруашылықты ұжымдастыруға ат салысып, ұжымшарда (колхоз) бригадир, есепші, бастық болады. 1941 жылы өз еркімен (броньмен қалтырылып колхозды басқарған) әскер қатарына алынып, Отан қорғау жолында қаза болады. Анасы Алтынша Салықшықызы Советханның 1,5 жасында қайтыс болады. Әке, шешесіз жетім қалған сәбиді апасы Бағжан бауырына салып, қамқорлыққа алады. 

Советхан 1947 жылы ауылда ашылған бастауыш мектептің 1–ші сыныбына алынып, 1951 жылы осы мектептің 4–ші сыныбын үздік бітіреді. 1951–1952 оқу жылында Құйған мектеп–интернатына қабылданып,1957 жылы осы мектептің 10-шы сыныбын жақсы деген бағаға бітіріп, кәмелеттік аттестат алды.
1957 -1960 жылдары әскер қатарында Отан алдындағы борышын атқарды. Әскерден оралысымен Буденновка сегіз жылдық мектебіне дене тәрбиесі мұғалімдігіне қабылданды. Содан зейнеткерлікке шыққанға дейін мектепте істеді. 1961 жылы Семей қаласындағы Н. К. Крупская атындағы пединститутқа сырттай оқуға түсіп, тарих мамандығы бойынша жоғарғы білім алды.
Халық ағарту саласында істеген 46 жылдың отыз жылдан астамы мектепті басқару жүйесін қамтыды. Жылытау сегізжылдық, Шірікаяқ, Құйған, Теректібұлақ орта мектептерінде директор боп істеді. 

Әдіскер мұғалім. ҚР білім беру саласының үздігі. ҚР Білім Министрі мен Кәсіподақ комитетінің Құрмет грамотасының иегері. Облыстық, республикалық педагогикалық оқудың сан мәрте жеңімпазы. Күршім ауданының Құрметті азаматы. 

Творчестволық іспен шұғылданады. Мерзімді баспасөз беттерінде елуден астам оқу–тәрбие жұмысының теориясы мен методикасына  байланысты мақалалары жарық көрді. Ол ұсынған мектептің оқу–тәрбие жұмысының құрылымын ауданның бірқатар мектептері пайдаланып жүр.
Ақын. Бірнеше кітаптың авторы.  
 
## Шығармалары:
 
* Қалиғожин, Советхан. Тәрбие тарландарына тарту [Электрондық ресурс] : [Мұғалімдерге арналған көмекші құрал.] / С. Қалиғожин. - Өскемен : Реклама-Дайджест, 2010. - 220 б. с.
* Қалиғожин, Советхан. Өрнектелді өлең боп өмірдің кейбір тұстары [Электрондық  ресурс] / С. Қалиғожин. - Өскемен : Шығыс-Полиграф, 2012. - 236 б. с.
* Қалиғожин, Советхан. Барақ ауылы [Электрондық ресурс] : [Күршім ауданы Теректібұлақ ауылының тарихынан.] / С. Қалиғожин. - Өскемен : Шығыс-Полиграф, 2013. - 135 б. с.
* Қалиғожин, Советхан. Саңлақ [Электрондық ресурс] : [Облысқа танымал ардақты ұстаз, ақылгөй қария М. Шаяхметов туралы.] / С. Қалиғожин. - Алматы ; Жидебай : Халықаралық Абай клубы, 2012
* Қалиғожин, Советхан. Күнгейлі Күршімім, көшбасшы Ұланым [Электрондыќ ресурс] : [Күршім , Ұлан аудандарының  80 жылдық мерейтойларына арналған жыр-дастандар.] / С. Қалиғожин. - Алматы : Арда, 2008. - 145 б. с.
## Дереккөздер
 
## Сыртқы сілтемелер
* Шығыс-Қазақстан: танымал есімдер - Педагогтар
* Шығыс қазақстан. Танымал есімдер: Ақын-жазушылар 

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Минас-Жерайс

**Ми́нас-Жера́йс** () — Бразилияның шығысында орналасқан штат. 

Шектесіп отырған штаттар: солтүстігінде Баия, шығысында Эспириту-Санту мен Рио-де-Жанейро, оңтүстігінде  Сан-Паулу , батысында Мату-Гросу-ду-Сул мен Гояс; солтүстік – шығыстағы Федералдық бөліммен шағын шекараны құрайды. Әкімшілік орталығы — Белу-Оризонти қаласы.

Минас-Жерайс — Бразилия тұрғындары жағынан екінші орында және алып жатқан аумағы жағынан төртінші орында тұрған штат.
Штаттың атын португал тілінен аударғанда «Басты кен» деген мағынаны береді.

## География
Штат шығысында, Бразилиялық қыраттың ең биік шыңында орналасқан және Атлант мұхитына шықпайды. Штаттың аумағының 90%  шығыстың 300 м көп бөлігін, осының ішінен шамамен 25% шығыста 600 – 1500 м жатыр, осының арқасында Минас-Жерайс Бразилиядағы ең биік штат болып саналады.
Штаттың шығыс жақ бөлігін Атланттық ормандар алып жатыр, солтүcтік аумағында каатингилармен кездеседі және ол құрғақ климатпен сипатталады. Штаттың қалған бөліктері серрадоға тиесілі – қалың, бәлекей бұташылар.
## Тарихы
XVIII ғасырда Минас-Жерайстың аумағына назар аударыла бастады, осы жерде алтын, бағалы тастар мен алмаздар орналасқан болатын.
Минас-Жерайстың бірінші астанасы Мариана қаласы болды; содан кейін астана Вила-Рика (Ору-Прету) қаласына көшірілді және уақыт өте келе Оңтүстік Американың улкен қалаларының бірі атанды. XIX ғасырдың аяғында қосымша шикізат аяқталып, қала өз атауын жоғалтты.
Жаңа астана - Белу-Оризонти XX ғасырда тез көтерілді
1789 жылы Минас-Жерайста Бразилияның бостандығы үшін күрескен инконфиденттердің қастандықтары ашылды.
## Туы
Минас-Жерайс штатының туын бразилиялықтардың өзі ойлап тапқан және ең ежелгі тулардың бірі: бұл ту бразилияның тәуелсіздігі үшін күрескендердін ұлттық туы болған, бірақ 1963 жылы тек штаттың туы болып қалды.
Туда жазылған фраза, «Libertas quæ sera tamen», латын тілінен аударғанда «Бостандық, тез болмаса да мейлі» деген мағынаны білдіреді.
## Дереккөздер

Санат:Бразилия штаттары
Сәләмә бин Жандәл

## Сәләмә бин Жандәл

**Сәләмә бин Жәндәл** (سلامة بن جندل) әл-Тәмими. Амр ибн Һинд және Нұғман Әбу Қәбустың замандастары болған. Өз заманындағы шайырлардың алдыңғы қатарынан болған.
Сәләмә жайлы араб әдебиетінде мәліметтер аз кездеседі екен. Мунжидте Жаһилиет дәуірінің фурсан шайырларынан. Жылқы баласын мадақтаған атақты шайыр екендігі ғана жазылған.
Сонымен бірге шығармаларын «Китаб әл-шиғр уә әл-шуғара» 147 бетінен және «Шуғараул насрания» 486 бет, «Хизанатуль әдәб» 2-том 86 бет, «Муғжамул булдән» атты кітаптардан кездестіруге болады.
Сәләмә мұсылман болған деген мәлімет бар. Дегенмен Лиюс Шейху бұл пікірге қарсылық білдіріп Сәләмә христиан болған дейді.

## Шығармалары:
1)Диуан Сәләмә бин Жандәл. Александрия.
2)Диуан Сәләмә бин Жандәл. Лиюс Щейху. Бейрут. 1910 ж.

## Дереккөздер

Санат:Араб ақындары
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Майлықожа Сұлтанқожаұлы

**Майлықожа Сұлтанқожаұлы**, **Майлықожа ақын** (Отырар, 1835-1898) — Қазақ халық ақыны, композитор, айтыскер ақын.

## Өмірбаяны
Қазіргі Түркістан облысы, Қызылқұм жерінде туып өскен. Қожа руынан шыққан. Әкесі Сұлтанқожа мұсылманша сауатты, шағын дәулетті, көзі ашық, діндар адам болған. Майлықожа әкесінің үйретуімен сауат ашып, кейін өз бетімен көп ізденіп, заманына сай білімді алған.

Майлықожа әке-шешесінен 14 жасында жетім қалып, жоқшылық, мұқтаждық көп көрген. Ержете келе жаттап өлең айтып, өнер жолына түсу арқылы елге танылады.

Ол 20 жас шамасында өлең өнеріне бет бұрады. Ел ақындарымен кездесіп, кейін өзінің сауатын кеңейтіп, шығыс әдебиетін оқуға, оның кейбір үлгілерін жаттап айтып, таратуға қол жеткізеді. Майлықожа 1860 жылдары Сырдан қазіргі Таразға келіп, Сыпатай батырдың асында Сүйінбаймен кездесіп, онымен сөз қағыстырған. Бұл жыр бірінші рет 1929 жылы «Жаңа әдебиет» журналында басылды. Майлықожаның кейбір толғаулары 1883 жылы Ташкентте шыққан «Қырғыз хрестоматиясы» атты жинақта жарық көрген. Олар - «Райымқұлға», «Қасқыр», «Ноғай мырзаға», «Үш жігіт».

Кейбір деректерде Майлықожа Сұлтанқожаұлының өмір сүрген жылдары 1835-1898 деп берілген және оның Сарыағаш ауданында туғаны туралы мәлімет бар.

## Деректі фильм
* 2015 — “Майлықожа” (фильм) режиссері “Қалила Умаров”  Өндіріс:  “Қазақфильм” Шәкен Айманов атындағы

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ақындары
Кәдімгі шаған

**Кәдімгі шаған** () – зәйтүндер тұқымдасы, шаған туысына жататын ағаш тектес өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 30 метрге дейін жетеді.
* Қабығы қоңыр сұр түсті.
* Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, сопақша, ұштары сүйір келген.
* Гүлдері қызыл, сыпырғы тәрізді шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншасы мен гүл тәжі болмайды.
* Жемісі - бір тұқымды, қанатты жаңғақша. Сәуір айында гүлдейді.

## Өсетін жері
Жалпақ жапырақты және аралас ормандарда өседі. Кейде мәдени өсімдік ретінде қолдан да егіледі.

## Құрамы
Құрамында кверцитрин, маннит, таннин, инозит, эфир майлары бар.

## Емдік қасиеті
Жапырақтарынан жасалған дәрілерді халық медицинасында ревматизм, бауыр ауруын емдеу үшін пайдаланады. Жалпы бұл өсімдіктің ішек құрттарын түсіретін, іш жүргізетін, дененің қызуын төмендететін, несеп айдайтын қасиеттері бар. Бүйрекке тас байланғанда, сары ауруға байланысты дене сарғайғанда да осы өсімдікпен емдейді. Тыныс жолдары қабынғанда да қақырық түсіретін, жөтел басатын дәрі ретінде қолданылады. Ағаштың жас қабығын, жапырағын дене сыртындағы жараларға таңып қояды, бұл жараның жазылуын тездетеді. Дәрі жасау үшін өсімдіктің жапырағын, қабығын пайдаланады.

### Дәріні дайындау және қолдану тәсілі
Өсімдік қабығының немесе жапырағының ұнтақталған 20 грамын 1 стақан суға салып 30 минут қайнатып, 1 ас қасықтан күніне 3 мезгіл ішеді.

## Дереккөздер

Санат:Зәйтүн тұқымдастары
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Теңгежапырақ шықшөп

**Теңгежапырақ шықшөп** () - шықшөптер тұқымдасы шықшөп туысына жататын, ұсақ жәндіктермен қоректенетін,  көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
thumb|left|150px|Жапырағы
* Биіктігі 25 см-ге жуық.
* Тамыр жапырақтарының сағақтары ұзын, олар сабағының түп жағында топталып тұрады. Дөңгелектеу, жоғарғы жағында қызғылт түсті бедерлері бар және оның біреуі ірілеу. Олардың бөліп шығаратын сөлдеріне шыбын-шіркейлер жабысады да, оларды өсімдік қорек ретінде пайдаланады.
* Гүлдері майда, ақ түсті, олар сабағының жоғарғы жағында шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншасы түтікше қоңырау тәрізді бес қалақшадан тұрады да, кейіннен олар жемісімен бірге жұлынады. Гүл тәжінің жапырақшалары бесеу.
* Жемісі - сопақша келген қауашық. Маусым-тамыз айларында гүлдейді.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанда шымтезекті мүк өскен батпақты жерлерде, ылғалды, құмды жерлерде өседі.

## Құрамы
Құрамында дрозерон, плумбагин, ферменттер, пигменттер танин, аскорбин, алма, лимон қышқылдары бар.

## Емдік қасиеті
Шықшөптен жасалған дәрілердің қақырық түсіретін, жөтел басатын, тер шығаратын, несеп айдайтын, дененің қызуын төмендететін қасиеттері бар. Халық медицинасында көкжөтелді, бронх демікпесін, артериосклерозды және қақырыққа қан араласқанды емдеу үшін қолданылады. Шықшөптің жапырағында таңертеңгілікте пайда болатын шық секілді сұйық затпен сүйелді емдейді. Дәрі үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін гүлдеген кезінде жинайды.

### Дәрі дайындау және қолдану тәсілі
Өсімдіктің ұнтақталған 25 грамын 2 стақан суға салып 6 сағат тұндырады да, оған 4 грамм бромды натрий қосады. Көкжөтелге қарсы осы тұнбадан 1 ас қасықтан күніне 3 рет ішеді. Шықшөптен, жолжекеннің жапырағынан, қоғажайдан теңдей етіп алып араластырады. Оның 2 шай қасығын 1 стақан қайнап тұрған суға салып тұндырады да, жөтелге қарсы 1 ас қасықтан 3-4 рет ішеді.

## Дереккөздер

Санат:Шықшөптер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Далай лама

**Далай-лама** ( (тА ла'и бла ма); ; ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠪᠠᠭᠰᠢ) — Тибет буддизміндегі ең басты тұлға. XVII ғасырдан 1959 жылға дейін Далай-ламалар Тибеттің теократиялық басшылары болып келетін, бірақ 1959 жылы Тибеттің Қытаймен аннексиялануынан кейін барлық билігін жоғалтты. Соған қарамастан ол бүгінгі күнге дейін де Тибеттің басты діни тұлғасы болып келеді.

Әр далай-лама бодхисаттва Авалокитевараның реинкарнациясы болып саналады. Далай-лама өлімінен кейін монахтар оның нәресте реинкарнациясын іздестіруді бастайды. Көбінесе осыған бірнеше жыл кетеді. Нәрестенің ерекше қасиеттері болу керек және ол түрлі тесттерден өту керек. Содан кейін ол Лхасаға жіберіліп, сол жерде ламалар қоғамында тәрбиеленеді. Далай-Лама мен Панчен-лама — бір-бірімен байланысты тұлғалар, жасы үлкен Панчен-Лама Далай-Ламаның серігі мен мұғалімі болып келеді.

## Этимологиясы
"Далай" сөзі моңғол тілінен аударғанда "мұхит" — "Ұлы" деген мағынада қолданылады, ал "лама" мағынасы бойынша "діни ұстаз" деген мағына білдіреді.

## Тарихы
1578 жылы моңғол халқы мен олардың ханы Алтан-хан буддизм дінің Сонам Гьяцодан қабылдайды. Сонам Гьяцоға сол кезде Далай-Лама лауазымы беріледі және ол Үшінші Далай-Лама болып кетеді. Хошут халқынан қолдау алған V Далай-Лама XVII ғасырда Тибетті біріктіре алды. Сол кезден бастап 1949 жылдың қытайлар басып кіруіне дейін далай-ламалар Тибеттің барлығын басқаратын. Осыған байланысты далай-лама XIV Үндістанға қашуға мәжбүр болады және лауазым шынайы билікті толықтай тәуелсіздікпен бірге жоғалтады. Содан бері далай-лама тек діни қызметті ғана атқара алатын болады.

## Далай-ламалар тізімі

× «Далай-лама» лауазымы бірінші мен екінші Далай-ламаларға тек олардың өлімдерінен кейін берілді.

×× Тоғызыншы Далай-лама ресми түрде таққа отырғанымен, шынайы билігі болмаған.

## Дереккөздер
  

Санат:Буддизм
Санат:Шіркеу титулдары
Санат:Буддизм тұлғалары
Боғдыхан

**Боғдыхан** - қытай императорының моңғол тіліндегі атауы.

## Дереккөздер
 

Санат:Қытай императорлары
Кәдімгі шетен

**Кәдімгі шетен** () - раушангүлділер тұқымдасы, шетен туысына жататын, сұрғылт қабығы бар ағаш тектес өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|120px|
thumb|left|120px|Гүлі
thumb|left|120px|Жемісі піскен кезі
* Биіктігі 10 м-ге жуық.
* Жапырақтары кезектесіп жарыса орналасқан, қауырсын тәрізді, сағақтары өте қысқа, ұштары сүйір, шеттері ара тісті. Жас жапырақтарының екі жағында да түктері бар. 
* Гүлдері ақ, майда, хош иісті, алманың гүлдеріне ұқсайды, бірақ бұтақтарының ұштарында шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншасының қалақшалары да, гүл жапырақшалары да бес-бестен. Мамыр-маусым айларында гүлдейді, жемісі тамыз-қыркүйек айларында піседі. 
* Жемісі - шар тәрізді, етті, қызыл түсті жидек. Ішінде 3 тұқымы бар. Дәмі қышқыл әрі ащылау.

## Өсетін жері
Ормандардың шеттерінде, бұталардың арасында, өзендер мен көлдердің жағаларында өседі.

## Құрамы
Құрамында органикалық қышқылдар, илік заттар, С және Р дәрумені, каротин, ащы заттар, эфир майлары, майлар, амигдалин деген глюкозид бар. Өсімдіктің жемісі ағзада дәрумен жетіспеген жағдайда пайдаланылады.

## Емдік қасиеті
Халық медицинасында кәдімгі шетеннің жемісін несеп айдайтын, қан тоқтататын, тамаққа тәбетті қоздыратын, іш жүргізетін, етеккірдің келуін реттейтін дәрі ретінде қолданады. Бұл өсімдікпен геморройды, құрқұлақты, дизентерияны емдейді. Кейбір ғалымдар жемісін атеросклероз, гипертония ауруларын және бүйрекке тас байланғанда емдеу үшін пайдаланады. Дәрілік мақсат үшін оның жемісін күзде жинап алады.

### Дәрі дайындау және қолдану тәсілі
Өсімдік жемістерінің 15 грамын қайнап тұрған 1 стақан суға салып 20 минут тұндырады да, 1 ас қасықтан күніне 3-4 рет ішеді.

## Дереккөздер

Санат:Раушангүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Фискаль

**Фискаль** - Ресей империясы заманындағы іс-әрекеттің, негізінен алғанда қаржының жұмсалу заңдылығын қадағалайтын шенеунік. 

## Дереккөздер
 

Санат:Ресей империясы
Санат:Лауазымдар
Форпост

**Форпост** - алдыңғы шепте орналасқан қамалдар арасындағы шағын бекініс.

## Дереккөздер
 

Санат:Қамалдар
Десятина

**Десятина** - 1,09 гектарға тең жер көлемі.

## Дереккөздер
  

Санат:Жерлер
Мещеряктар

**Мещеряктар** - Түркі тілдес халықтар тобына жататын ұлыстың аты.

## Дереккөздер
  

Санат:Түркі этникалық топтары
Клаас-Ян Хюнтелаар

**Дирк Клаас-Ян Хюнтелаар** (; 1983 жыл 12 тамыз, Вор-Дрэмпт, Гелдерланд) — Нидерландтық футболшы, "Аякс" футбол клубының және Голландия құрама командасының экс-шабуылшысы. 2006-15 жылдары құрама сапында 76 ойын өткізіп, 42 гол соқты.

Клаас өзінің сұр мергендік қасиетімен белгілі. "Аякс" футбол клубының 2006 жылы ең үздік ойыншысы және сол жылдағы Нидерладының жастар құрама командасымен әлем кубогін жеңіп, әлем кубогында ең үздік сұр мерген болды. Хюнтелаар әлемге әйгілі "Реал Мадрид" пен "Милан" сабында ойнаған. 2010 жылы "Шальке 04 " футбол клубымен келісім шартқа қол қойды. 2011-12 жылы Бундеслиганың басты сұр мергені атанды (29 гол)

2014 жылғы әлем кубогінің қола медаль иегері.

## Карьерасы

## Жетістіктері

* Нидерланд кубогы (**2**): 2006, 2007
* Нидерланд суперкубогы (**2**): 2006, 2007
* Германия кубогы: 2011
* Германия суперкубогы: 2011
* Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 2010
* Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 2014

## Ойын стилі
Хюнтелаар шабуылда өте нәтижелі. Баспен соғуда жақсы және өте күшті алыс соққысын орындай алады. Хюнтелаардың стилін Марко Ван Бастен мен Рууд Ван Нистелроймен салыстырады. Луи Ван Галь айтқандай: Қарсыластың айып алаңында үздік футболшы".

## Жеке өмірі
Клаас-Ян Хюнтелаар бүгінде Мэдди Схолдерманмен некеде тұр. 2009 жылы олардың бірінші ұл баласы Себ және 2011 жылы екінші ұл баласы Аксель туылды.

Санат:Нидерланд футболшылары
Санат:Милан ФК ойыншылары
Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары
Санат:Аякс Амстердам ФК ойыншылары
Санат:Шальке 04 ФК ойыншылары
Санат:ПСВ ФК ойыншылары
Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары