open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жалайыр-Найман тектоникалық белдемі

**Жалайыр-Найман тектоникалық белдемі**– Орталық Қазақстан және Тянь-Шань каледондық массивіндегі доға тәрізді иіле параллель созылып жатқан үш аса ірі геологиялық құрылым. Оның батыс белдемі Көкшетау – Ұлытау – Қаратауды, ортаңғы белдемі Cтепняк – Бетпақдала – Солтүстік Тянь-Шань жоталарын; шығыс белдемі Бозшакөл – Баянауыл тауларын құрайды. Жалайыр-Найман тектоникалық белдемінің оңтүстігінде Шу Іле антиклинорийі,оңтүстік-батысқа қарай Жалайыр-Найман синклинорийі одан әрі Қоңыртөбе – Шу антиклинорийі орналасқан. Соңғы екі құрылымның арасынан Жалайыр-Найман жарылымдық белдемі өтеді. Жалайыр-Найман синклинорийі қимасының төменгі жағында кембрийдің кварц-дала шпатты және спилит-диабазды формациялары жатыр. Бұл формацияларды ультранегізді және негізді габбро-перидотит формациялары тесіп шығып, солтүстік-батысқа бағытталған массивтер құрайды. Қиманың жоғары жағы күшті жарылымдарға ұшырап, ұсақ блоктарға бөлінген. Жалайыр-Найман синклинорийінде кендер магмалық процестер нәтижесінде түзілген. Ерте ордовиктің габбро-перидотит кешендерінде асбест, титан, кобальт, никель, т.б. кендері шоғырланған. Ультрамафиттерде және негізді вулканиттерде мыс кендері, абразивтік граниттер кездеседі. Девон кезеңінің магмаларынан молибден, вольфрам, қалайы, алтын, полиметалл кендері түзілген.

## Дереккөздер


Санат:Тектоника
Жалаңаш (көл, Ақмола облысы)

**Жалаңаш** – Нұра алабындағы тұйық көл, Теңіз-Қорғалжын ойысында.

## Географиялық орны
Ақмола облысындағы Целиноград ауданында орналасқан. Теңіз деңгейінен 340 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 8,8 км2, ұзындығы 4,7 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 11,8 км. Орташа тереңдігі 2,5 м. Жағалауы саздақ, жайпақ. Суы тұщы. Қар суымен деңгейі көтерілгенде, суы кемерінен асып, жағалауындағы ойпатты батпаққа айналдырады. Жайылмасында қамыс, шалғын шөп өседі. Көлді аудан шаруашылықтары құс өсіруге, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Жалаңаш (көл, Қостанай облысы)

**Жалаңаш** – Қарасор көлінің оңтүстік-шығысындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында, Тобыл өзенінің алабында.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 197 м биіктікте орналасқан. Аумағы 5,7 км2, ұзындығы 3 км, енді жері 2,5 км, жағалауының ұзындығы 9 км. Көлдің жағасы түйетайлы келген. Суы кермек. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуір айында ериді. Көктемде еріген қар және жер асты суларымен толысады.‎

Санат:Бейімбет Майлин ауданы көлдері
Жалаңаш (көл, Жамбыл облысы)

**Жалаңаш** – Шу өзені алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ұланбел ауылының оңтүстік-шығысында 8 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 261 м биіктікте. Аумағы 3 км2, ұзындығы 2,5 км, енді жері 1,2 км, жағалау бойының ұзындығы 12,5 км, орташа тереңдігі 1,5 м. Көктемде су деңгейі көтеріліп, жазда азаяды. Жағалауы жазық келген. Суы тұзды. Желтоқсанның аяғында суы қатып, наурыздың аяғында ериді. Алабы мал жайылымына қолайлы.‎ 

Санат:Шу ауданы көлдері
Санат:Шу су алабы көлдері
Жалаңаш (өзен, Қарағанды облысы)

**Жалаңаш** – Тоқырау алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Сарыөзек қыстауы маңындағы Қызылтас тау массивінің батыс беткейінен ағып, бұлақ суларының қосылуынан түзіліп, Қарақой ауылынан 5 км жерде Тоқырау өзеніне қосылады. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 38 км. Жоғарғы ағысында жағасы тік жарлы. Қар және жер асты суларымен толығады. Кішігірім 6 саласы бар. Суы тұщы, ауыз суға және мал суаруға пайдаланылады. Өзен алабында жайылымдық және шабындық жерлер бар.‎

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Жалаңашкөл (көл, Жетісу облысы)

**Жалаңашкөл** – Алакөл алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы, Алакөл ауданының жерінде орналасқан. Алакөл ойысының шығыс бөлігінде, Жоңғар қақпасының солтүстігінде, теңіз деңгейінен 372,5 метр биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 37,6 км², ұзындығы 9 км, ені 5,8 км, ең терең жері 3,2 м, суының жалпы көлі 98 млн. м³. Жауын-шашын және Алакөлдің жайылма суымен толысады. Жағасы негізінен жайпақ, құмды. Желтоқсан-наурыз айлары аралығында мұзы қатады. Суы тұзды. Алабы жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы көлдері
Санат:Алакөл су алабы
Жалаңбас

**Жалаңбас** – Қу және Арқалық тауларының аралығындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде орналасқан.  

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Абсолюттік биіктігі 784 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатқан тау өзен аңғарлары, сай-жыралармен бөлінген бірнеше қырқалардан тұрады. Оңтүстігінен Жарқайың өзені бастау алады. Оңтүстік-шығысында Қарасор көлі жатыр. Кембрий жүйесінің тау жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Өзен аңғарларының сортаңды қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұталар, сондай-ақ сұлыбас, боз, селеу және түрлі шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Жалаңкөз

thumb|right|200px|
**Жалаңкөз** () – кесірткелерге жататын бауырымен жорғалаушылар тегі. 
Оңтүстік Еуропа, Кавказ, Азияда тараған 6 түрі белгілі. Қазақстанның шөлді, шөлейтті жерлерінде кездесетін 2 түрі (шөл Жалаңкөзі, алай Жалаңкөзі) бар. Денесі созылыңқы, ұзындығы 13 см-дей. Аяқ-қолы бес саусақты, нашар жетілген. Қабақтары бір-бірімен тұтасып өсіп кеткен, соның салдарынан көздерінің орнында қозғалмайтын, түссіз саңылау ғана қалған. Жануардың аты осыған байланысты қойылған. 6 – 7 ай ғана белсенді тіршілік етеді, негізінен, қорегін күндіз іздейді. Жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен, қоңыздармен, қосқанаттылармен, моллюскілермен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Сцинктер‎
Санат:Қазақстан фаунасы
Жалаулы (көл)

**Жалаулы** – Сілеті және Қарасу өзендерінің алабындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақтоғай ауданы жерінде, теңіз деңгейінен 71,9 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 171 км2, ұзындығы 21 км, ені 15 км, жағасының ұзындығы 81 км. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады және Қарасу (Ащықарасу) өзені құяды. Қараша – сәуір айлары аралығында мұз қатады.

## Жағалау сипаты
Жағалауы негізінен жайпақ, батпақты, құмды, батыс жағалауы түйетайлы, жарлы келеді. Суы тұзды, көктемде және Қарасу өзені қосылатын солтүстік-шығыс жағы жазда мал ішуге жарамды. Алабы шабындық, шүйгін жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) көлдері
Санат:Сілеті су алабы
Санат:Қарасу су алабы өңірі
Жалаулы (өзен, Қостанай облысы)

**Жалаулы** – Шалқартеңіз алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Амангелді ауданы жерімен ағып өтеді. 

## Бастауы
Бастауын Жыланшықтүрме қыратының оңтүстік-батыс беткейіндегі бұлақтардан алып, Рахмет ауылының тұсында Ұлы Жыланшық өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 72 км, су жиналатын алабы 735 км2. Арнасы тік жарлы, көктемде ғана су ағады, жаз айларында тартылып қалады. Әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайтын 13 саласы бар. Мал суаруға пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы өзендері
Жалаулы (тау)

**Жалаулы** – Тарбағатай жотасының орталық бөлігіндегі тау басы. 

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 2992 м. Беткейлері тік, құз-жартасты. Тау басында мұз басу болмаған, жаз айларында аздаған қар жатады. Жалаулыдан Мақаншы өзені бастау алады. Тау басы және оның биіктеу аңғарлары шалғынды.‎

## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың тақтатас, диабаз, туф жыныстарынан түзілген.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы таулары
Жалбарт

**Жалбырт** — Сарытас шығанағына таяу, Таушық ауылының батысындағы шатқалында Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы жерінде орналасқан қыстау. Жалбарттың шығысында құдық орындары сақталған, ортасында Ащыағар сайы бар. Шатқал аяғы Шақпақ атаға қарай терең аңғар сай болып кетеді. Шеттерінде бірнеше бөлек төрткіл, оңтүстік-батыс шетінен қырға сұғына енген сайды қуалап шығатын соқпақ жол жатыр. 

Шығыс шетінде мергелді тау жынысынан түзілген аузы оңтүстікке қараған шағын үңгір бар. Жалбарт ежелден мал қыстауы. Қыстау жанында суы тұщы құдық орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы қыстаулары
Жалғанбозкілем

**Жалғанбозкілем** (Pseudosedum) – жасаңшөптер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның далалық және шөлді аймақтарында, тау баурайларының тасты шатқалдарында, бұта арасында өсетін үш түрі бар. Олардың биіктігі 20 – 50 см. Тамыры шоқталған, бірнешеу. Сабағы (1 – 4) тік, өте берік. Жапырағы ұзынша, сабаққа кезектесіп орналасады. Бастапқыда гүлі қызғылт болып, гүлдеген кезде сары түске айналады. Тостағанша жапырақшалары (ұзындығы 3 мм-дей) бөлек-бөлек орналасады. Күлтесі одан 3 – 4 есе ұзын, жемісі қоңырау тәрізді болып келеді. Аталығы 10 – 12, аналығы күлтесінен қысқа. Олар көп гүлді гүлшоғырын құрайды. Сәуір – маусым айларында гүлдейді. Дәнінің ұзындығы  1 мм-дей, өте ұсақ болады. Жалғанбозкілемнің бір түрі – Қаратау жалғанбозкілемі (Pseudosedum karatavіcum) өте сирек кездесетін эндемик өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Жасаңшөптер
Жалғанбұршақ таспасы

**Жалғанбұршақ таспасы** (Аstragalus pseudocytіsoіdes) – бұршақ тұқымдасы, таспа туысына жататын көп жылдық бұташық өсімдік. Қазақстанда Іле, Шу-Іле Алатауларының тасты, құрғақты беткейлерінде өседі. Биіктігі 5 – 25 см, сабағы жайылып өседі, жуан, бұтақты, қоңыр қабақты. Жапырақтары 1 – 2 жұптан, желпуіш тәрізді сағағының ұшында жетіледі. Гүлсағақтары жапырағынан ұзын болады. Тостағанша жапырақшалары ақ түкті, күлтесінің ұзындығы 25 – 30 мм, қызыл сары түсті. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Жемісі – ұзынша, түкті бұршақ. Жалғанбұршақ таспасы – өте сирек кездесетін эндемик өсімдік, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Жалғанкүрең

**Жалғанқүрең** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардағы тасты, тастақты беткейлерде, өзен бойларында өсетін 6 түрі бар. Олардың биіктігі 20 – 100 см. Сабағы бұтақты, сыртын түк жапқан. Жапырақтарының шеті тегіс немесе қанат тәрізді тілімденген, түкті. Тостағанша жапырақшаларының төменгі жағы дорбашық сияқты кеңейген. Гүл желектері ірі, ұзын тырнақ сияқты, күлгін, көкшіл кейде қоңыр түсті. Сәуір – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша, төрт қырлы бұршаққын. Тұқымы жалпақ, жіңішке қанатты, бір қатарға орналасқан.
## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Жалғантөскей

**Жалғантөскей** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық бұташық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның тасты, тастақты тау беткейлерінде өсетін 1 түрі – гримм жалғантөскейі (Р. grіmmіі) бар. Биіктігі 50 см, сабағы бұтақты, қырлы, сыртын ұсақ, жылтыр, сары түсті бездер жапқан және сирек түктері болады. Қалың жапырақтары ұзынша, қандауыр тәрізді, өркенге кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, қызғылт түсті, гүлсидамының ұзындықтары әркелкі, себет гүлшоғырына (онда 4 – 5 гүл болады) топталған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы жіңішке, ұзын, ұсақ, жылтыр бездер жапқан. Оның жіңішке ақ немесе қызғылт түсті қылтаңды айдаршасы болады.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Жалғызқұдық

**Жалғызқұдық** — Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл, Жарлыкөл ауылдық округі орталығы. Іргесі 1961 жылы Красноярский астық кеңшарының орталығы болып қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақмол ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 41 км-дей, Астана қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 44 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Кәсіпорындары
Астық өңдеу және сақтау заводы, наубайхана, тұрмыстық комбинат, т.б. өндіріс орындары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, 2 балабақша, кітапхана, отбасылық дәрігерлік амбулатория, сауда орталығы бар. Ауыл арқылы Астана – Қорғалжын автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Жалғызтас

**Жалғызтас** – Ақшаадыр тауының оңтүстігіндегі оқшауланған тау массиві.

## Географиялық орны, жер бедері
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында. Шығыс Қоңырат кентінің солтүстік-шығысында 38 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 500 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. 

## Геологиялық құрылымы
Төрттік кезеңінің шөгінді жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Тақыр, сұр қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, бұйырғын өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Жалғызтау

**Жалғызтау** – Жақсы Абралы тауының солтүстік-шығысында оқшау жатқан тау массиві. 

## Географиялық орны
Абай облысы Жаңасемей ауданы, Қараөлең ауылынан шығысқа қарай 6 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Абсолюттік биіктігі 1126 м. Қарасу және Ащысу өзендерінің аңғарында. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 19 км-ге созылып жатыр, енді жері 7 км. Тік жарқабақты келген солтүстік-батыс беткейі сай-жыралар мен құздардан тұрады.

## Геологиялық құрылымы
Силур мен девон жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың қызғылт қоңыр топырағында австрия жусаны, бетеге, боз, селеу өседі. Аңғарлары мен сайларындағы түрлі шөпті шалғындары мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы таулары
Жалғызтөбе желі

**Жалғызтөбе желі**  — Шығыс Қазақстан облысы Жаңғызтөбе кентінің маңында оңтүстік-шығыстан соғатын дауылды жел. Ол Қара Ертіс өзенінің аңғарында түзіледі де Көкпекті өзенінің ағысына қарсы бойлай, Қаражол тауының Семей — Зайсан автомобиль жолы өтетін асудан асқаннан кейін күшейе түседі, Жарма мен *Жаңғызтөбе* темыр жолы станцияларының аралығында тым қатты соғады. Көп жылдық бақылау нәтижесінде жел *Жалғызтөбе кенті* төңірегінде қыс бойы орта есеппен 68 күн, ал тек қаңтар айында 16 күн соғып тұратыны анықталды. Қыста желдің орташа жылдамдығы 40 м/с-тан 70 м/с-қа дейін (*қаңтарда*) жетеді.
## Дереккөздер


Санат:Жарма ауданы
Санат:Желдер
Жалғызтөбе мұнай кен орны

**Жалғызтөбе мұнай кен орны** — Солтүстік Үстірт синеклизасының Бозащы күмбезінде орналасқан. Құрылымы 1947 –1959 жылдары белгілі болған. 1974–1975 жылдары іздестіру, бұрғылау жұмыстарына дайындық жүргізілді. Ол жұмыс 1976 жылы басталып, кен орны сол жылы ашылды. 

## Геологиялық сипаты
Құрылымы батысқа созылған антиклиналь болып табылады. Иірімдерінің түрі қабаттық, тектоникалық қалқаланған. Мұнай иірімі бор жасындағы терригендік шөгінділерден орын алған, ашық саңылаулылығы 28%, өткізгіштігі 305 мД, мұнайға қаныққан қалыңдығы 6,5 м-ге дейін жетеді. 

## Тығыздығы, құрамы
Өнімді қабаттар мұнайының тығыздығы 0,94 г/см3, мол күкіртті (2,1%), парафині аз (1,8%), асфальтендерінің мөлшері 5,2%.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан газ кен орындары
Жалдама (өзен)

**Жалдама** – Торғай алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Амангелді ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 63 км, су жиналатын алабы 8370 км2. 

## Бастауы
Қарынсалды, Тасты өзендерінің Амантоғай ауылы маңында қосылған тұсынан Жалдама деп аталады. Арал ауылы тұсында Торғай өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Негізінен қар және жер асты суларымен толығады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Арнасы да, жайылмасы да кең. Жылдық орташа су ағымы 2,06 м3/с. Өзен бойына бірнеше бөген және сорғы станциясы салынған. Жалдама өзенінің жайылмасы шөбі мол шабындықтар.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Жалдықұм (Жамбыл облысы)

**Жалдықұм**– Жамбыл облысы Сарысу ауданы Шығанақ ауылының оңтүстік-батысында 30 км жердегі қоныс. Мойынқұм құмының солтүстігіндегі тізбекті жалды құмдардың бойында орналасқан. Шу өзенінің аңғарында, теңіз деңгейінен 256 м биіктікте жатыр. Солтүстік бөлігі сор, тақырлы келген. Маңайында Қотырқазған, Тұма құдықтары, оңтүстігінде Айкене қонысы орналасқан. Қоныстың бойындағы құмды алқапта сексеуіл, жүзгін, еркек шөп, жусан өседі.

## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысы қыстаулары
Жалқұм

**Жалқұм** – Сарыесікатырау құмының шығысындағы құмды алқап.  

#### Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу ауданы жерінде, Ақешкі және Ақсу өзендері аралығында орналасқан. 

#### Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 400 м, ұзындығы 60 км, енді жері 55 км. Жер бедері адырлы, қырқалы келген. Оңтүстігін бойлай Қошқарбасы құмы орналасқан. 

#### Өсімдігі
Жалқұмда жыңғыл, шеңгел, жүзгін, теріскен, т.б. сораң өсімдіктер өседі. Жер бетіне жақын жатқан жер асты суы сәл кермек татиды. Құм қойнауы қысқы, көктемгі мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы құмдары
Жалқын

**Жалқын** немесе скумпия () – сіркеағаштар тұқымдасына жататын көп жылдық ағаш немесе бұта өсімдіктер туысы. Оңтүстік Еуропа мен Азияда және Солтүстік Америкадакездесетін 2 түрі белгілі. Қазақстанда оңтүстік облыстарда мәдени түрде өсірілетін 1 түрі – кәдімгі Жалқын (С. coggygrіa) бар. Биіктігі 2 – 5 м, Сабағы бұтақтанған, бөрікбасы (ағаштың діңінен жоғары тармақтала өскен бөлігі) дөңгелек, қабығы қоңыр сұр түсті. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, кезектесіп орналасады. Тостағанша және күлте жапырақшалары бестен, гүлдері қос жынысты, ұсақ, сарғыш немесе жасылдау түсті. Олар сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – сыпыртқы гүлшоғырында болады, пішіні бүйрек тәрізді. Өсімдіктің жапырағында 15 – 25% жоғары сапалы таннидтер бар, одан бағалы илік заттар, сүрегінен жүн, жібек маталарын, тері және ағаш бұйымдарын бояйтын физетина бояуы алынады. Бағалы сары түсті ағаш діңгегінен әр түрлі бұйымдар жасалынады. Сәндік үшін өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Сумахтар
Санат:Сіркеағаштар
Жалпақ (тау, Алматы облысы)

**Жалпақ** – Іле Алатауының батысындағы тау. Қаскелең мен Ақсай өзендерінің суайрығы.

## Географиялық орны
Алматы облысы Қарасай ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 3852 м. Ұзындығы 15 км, ені 8 – 10 км. Оңтүстігі мен оңтүстік-батыс беткейлері тік құлама жартасты, қалған беткейлері көлбеулеу келген. 

## Геологиялық құрылымы
Протерозой мен палеозойдың шөгінді жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Шалғынды топырағында альпілік шалғын мен субальпілік өсімдіктер өседі. Солтүстік беткейі мен батыс шатқалдарында қарағайлы-шыршалы орман өскен.‎

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы таулары
Санат:Іле Алатауы
Жалпақ (тау, Ақтөбе облысы)

**Жалпақ** – Күшікбай тауының батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерінде орналасқан. Әулие және Құндызды өзендерінің аралығындағы оқшауланған тау массиві.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 350 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Оңтүстік беткейі тіктеу келген.

## Геологиялық құрылымы
Мезозой дәуіріндегі бор кезеңінің тау жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың бозғылт қоңыр топырағында боз, селеу, бетеге, жусан, бұталы ағаштар өседі. Баурайы мал жайылымына қолайлы.‎

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Жалпақжапырақты сораң

**Жалпақжапырақты сораң** (Salsola euryphylla) – алабұталар тұқымдасы, сораң туысына жататын көп жылдық бұта. Қазақстанда Солтүстік Арал маңында (Құяңды, Қарақұмда және Сырдарияның оңтүстік жағалауында) кездеседі. Биіктігі 20 см-дей, қабығы ашық сұр түсті, жарықшақтанып кеткен. Кейбір қисайған сабағының ұзындығы 60 см-ге дейін жетеді. Жапырақтары қандауыр тәрізді, етті, кезектесіп орналасады. Гүлшоғыры масақша. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйек – қазанда жемістенеді. Жалпақжапырақты сораң – өте сирек кездесетін эндемик өсімдік, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Жалпақжеміс

**Жалпақжеміс** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, шөлді, таулы аймақтарда өсетін 1 түрі – зығыр жалпақжемісі (М. lіnіfolіus) бар. Биіктігі 7 – 30 см. Сабағы жіңішке, тік өседі, жоғарылаған сайын бұтақтана береді. Жапырағы таспа тәрізді, жиектері тегіс. Гүлдері ұсақ, күлтелері ашық сары түсті. Наурыз – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – домалақ бұршаққын, оның қысқа және жіңішке мұртшалары болады. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, жіңішке жиекті.
## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Жалпаққайың

**Жалпаққайың** – Қызылтас тауының солтүстігінде, Тоқырау және Жәмші өзендерінің аралығындағы оқшау тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ақтоғай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде. Абсолюттік биіктігі 1104 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, ені 1,5 км шамасында. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейлері тегістелген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Жоғарғы кембрий және кембрий жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңды топырағында жусан, боз, бетеге, бұталы өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Жалпаққұйрық бұлбұлша

**Жалпаққұйрық бұлбұлша** () – торғайтәрізділер отрядына жататын құс. 

Қазақстанның шөлді-шөлейтті және далалы белдемдеріндегі қалың қамыс пен бұта өскен өзен-көл жағалауларын мекендейді. Дене тұрқы 10 – 12 см, салмағы 12 – 17 г. Денесінің үстіңгі жағы қызғылт қоңыр, бауыры бозғылт, бүйірі қоңыр сұр болады. Құйрығы жалпақ, дөңгеленіп келген. Жыртқыш құстардан қорғану үшін қалың жыңғыл арасында жасырын тіршілік етеді. Көбіне бұл құстың бар-жоғын ашық, сазды даусынан ғана білуге болады. Жалпаққұйрық бұлбұлша   – жыл құсы. 

Қазақстанда наурыздың ортасынан қазан, қараша айларының ортасына дейін мекендейді. Орталық Азияның оңтүстік аймақтарын қыстайды.Тостағанша тәрізді ұясын жерге таяу бұта не шөп арасына, өсімдіктің сабақтары мен жапырақтарын өріп жасайды. Оған 4 – 5 жұмыртқа салады, оны аналығы 13 – 15 күндей шайқап, тағы осындай уақыт аталығымен бірге қоректендіреді. Балапандары қанаттары қатаймай жатып ұясын тастап, қалың жыңғыл арасына жасырынады. Осылайша өздерін түрлі жыртқыштардан қорғайды. Жалпаққұйрық бұлбұлша  әр түрлі жәндіктермен, олардың дернәсілдерімен қоректенеді. Ол зиянды жәндіктерді жеп қоршаған ортаға пайда келтіреді, эстетикалық мәні бар, бірақ тіршілігі әлі де толық зерттелмеген.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Санат:1820 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Жалпақтаспа

**Жалпақтаспа** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, жартасты, шөпті беткейлерінде өсетін 4 түрі (Голоскоков Жалпақтаспасы, қоңырбас Жалпақтаспа, Рубцов Жалпақтаспасы, түкжеміс Жалпақтаспасы бар. Олардың биіктігі 20 – 50 см. Сабағы дара кейде бірнешеу, сыртын түк басқан. Жапырақтары қанат тәрізді тілімденген. Тостағанша жапырақшалары әр түрлі мөлшерде тісті кейде тіссіз болады. Күлтелері сарғыш түсті. Гүлдері көп сәулелі шатырша гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Жемісі жалпақ, жіпшелі болады.
## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Жалпақтау

**Жалпақтау** – Шүмек және Ащыөзек өзен аңғарларының арасында орналасқан тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде орналасқан.  

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 – 4 км. Абсолюттік биіктігі 891 м. Беткейлері тегістелген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Девон жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, боз, бұталар өседі. Жазғы жайылымдыққа пайдаланылады, мал қыстатылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Жалпақтөрткіл

**Жалпақтөрткіл**– Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Кендірліқиясай үстіртінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі төбе. Абсолюттік биіктігі 188 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Маңайында Қарабарақты, Базыгүрлі, Шалой, Мақшыбай құдықтары орналасқан. Неоген жүйесінің плиоцен жыныстарынан түзілген. Қоңыр, сұр қоңыр, сортаңды тақыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, сексеуіл өседі.
## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Төбелер
Жалпақтұмсық үйрек

**Жалпақтұмсық үйрек** () – қазтәрізділер отрядының үйрек тұқымдасына жататын су құсы. 

Қазақстанның далалы және орманды дала белдеміндегі су айдындарында кездеседі. 

Дене тұрқы 28 – 30 см, қанатының ұзындығы 20 – 26 см, салмағы 0,5 – 0,8 кг. Кежегінің басы мен бауыры қара, бүйірі жолақты, қанаты көгілдір, кеудесі ақ. Ал мекиенінің түсі қоңырқай болады. Басқа үйректерден қасық тәрізді жалпақ тұмсығымен ерекшеленеді. Баяу, көбіне үнсіз ұшады. Жыл құсы. Сәуірдің аяғы - мамырдың басында ұшып келіп, қыркүйек – қазан айларында Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда қыстайды. Жерге не шөп, бұта арасына ұя салады. Салған 7 – 13 сұр жұмыртқаларын мекиені 22 – 23 күнде басып шығарады. Судағы жәндіктермен, өсімдіктермен қоректенеді. Жалпақтұмсық үйрек әуесқойлық мақсатта ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Өзен үйректері
Санат:Еуразия құстары
Санат:Солтүстік Америка құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Нағыз үйректер
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Жалпақши

**Жалпақши** – Балқаш көлі алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы және Жамбыл облыстары аумағындағы маусымдық өзен.

## Бастауы
Айтау тауының солтүстік беткейлерінен бастау алып, Жусандала жазығында қарасуларға бөлініп, құмға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 68 км. Су жиналатын алабы 288 км2. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Бойында Жылқыбай, Ахмет қыстаулары орналасқан. Мал шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы өзендері
Санат:Шу ауданы өзендері
Санат:Балқаш көлі
Жалтас

**Жалтас** – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерінде. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, ені 3 км. Ең биік жері 701 м. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Жұмырланған ұсақ шоқылардан тұрады. Жоғарғы кембрий және кембрий жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңдау қоңыр топырағында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Жалпақой

**Жалпақой**– Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Балдырған ауылынан шығысқа қарай 10 км жердегі жайлау. Сарыөзеннің аңғарында орналасқан. Маңайында ірілі-ұсақты көлдер мен Отармұқыш, Бұзауой, Байшоғыр қыстаулары бар. Сұр қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, жусан, еркек шөп өседі.

## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Жалпақсор (ойыс, Ақтөбе облысы)

**Жалпақсор** – Кіші Борсық құмының солтүстігіндегі ойыс. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде.

## Жер бедері, өсімдігі
Ұзындығы 35 км, ені 20 км-ге жуық, теңіз деңгейінен 67 – 70 м биіктікте жатыр. Сор және сортаң қоңыр топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, бұзаубас сораң, сарсазан, сары қаңбақ, ақтікен, кермек, қара жусан сияқты сораң шөптер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ойпаттары
Санат:Ақтөбе облысы географиясы
Жалтау

**Жалтау** – Ұлытау тауының батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Ақтас ауылынан солтүстік-батысқа қарай 22 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Абсолюттік биіктігі 542 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 6 км-ге созылған, енді жері 2–3 км шамасында. Оңтүстігінен Дулығалы өзені, солтүстігінен Ащылы өзендері ағып өтеді. Архей мен протерозойдың тақтатас, кварцит, кварцитті парфириттері мен туфтарынан түзілген. Төменгі палеозойдың эффузивті тұнба жыныстары да кездеседі. Таудың етегінен бұлақтар бастау алады. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында изен, қарағаш, жусан, бидайық, боз, сораң өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Жалтыртұмсық

**Жалтыртұмсық** – Ақшатау жотасындағы тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданында. Шыңғыстау жотасының оңтүстігінде, Аягөз қаласының солтүстік-батысында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1169 м.

## Геологиялық құрылымы
Кембрий жүйесінің ортаңғы және төменгі кезеңіндегі жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Беткейлері құламалы, жартасты, кей жерлерінде түпкі жыныстарының шығуы байқалады. Ақшатау жотасынан Шет, Балқыбек, Қалғұтты өзендері бастау алады.

## Өсімдігі
Таудың қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, жусан, бетеге, тобылғы, т.б. бұталы өсімдіктер өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Жалтыржон

**Жылтыржон**, *Жалтыржон* – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы құм. Балқаш көлінің оңтүстігіндегі Лепсі, Ақсу өзендері аралығында. 

## Жер бедері
Абсолютік биіктігі 460 м. Құмдағы құм төбешіктердің биіктігі 3 м, ал құм жондарының биіктігі 15 – 40 м шамасында. 

## Өсімдігі
Жусан, еркек шөп, айрауық, бидайық, қызылмия, жыңғыл, шеңгел өседі. Жалтыржон қысқы, көктемгі мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы құмдары
Жалтыркөл (көл, Жаңақала ауданы)

**Жалтыркөл** – Жайық алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы жерінде. Жайық аңғарының оң жағында, теңіз деңгейінен 0,4 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 20,6 км2, ұзындығы 7,4 км, енді жері 3,3 км. Жауын-шашын және Жайық суымен толысады. Көлге Жайықтың тармағы Көшім өзені құяды.

## Жағалау сипаты
Жағасы жайпақ, оңтүстік жағы тіктеу. Суы тұзды. Көктемде мал ішуге жарамды. Алабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы көлдері‎
Санат:Жайық су алабы өңірі
Жалтыркөл (көл, Ақжайық ауданы)

**Жалтыркөл** — Жайық алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жерінде. Ойыл өзенінің сағасында, теңіз деңгейінен 7 м төмен жатыр. 

## Гидрографикасы, сипаты
Аумағы 19 км2, ұзындығы 8,5 км, енді жері 3,7 км. Жауын-шашын және Ойыл өзені суымен толысады. Тамыз айынан бастап Ойыл өзені көлге жетпей тартылып қалады да көл деңгейі күрт төмендейді. Жағасы жайпақ, солтүстік жағы көтеріңкі келеді. Желтоқсан – наурыз айлары аралығында суы қатады. Суы тұзды. Көктемде мал ішуге жарамды. Алабы – шабындық, жайылым.‎ 

Санат:Ақжайық ауданы көлдері‎
Санат:Жайық су алабы өңірі
Жалтыркөл (көл, Қызылорда облысы)

**Жалтыркөл** – Сырдария алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қазалы ауданы жерінде, Бекбаулы темір жол стансасының оңтүстігінде 2 км жерде. Теңіз деңгейінен 54,4 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 13,3 км2. Жағасы жайпақ, аласа жыралармен тілімденген. Көл Сырдарияның суымен (көктемде) және қар суымен толығады. Жаздың ыстық айларында суы кермектеніп, минералдылығы артады. Қарашаның 2-жартысында суы қатып, наурыздың аяғында ериді. Жайылмасында құрақ, қамыс өседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Қазалы ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Жалтыркөл қорықшасы

**Жалтыркөл қорықшасы** – Жайық алабындағы сирек кездесетін әрі жойылып бара жатқан жануарларды қорғау мақсатында құрылған мемлекеттік зоологиялық қорықша. 

## Географиялық орны мен жер бедері
Жалтыркөл қорықшасы  Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданында 1967 жылы уақытша 10 жылға ұйымдастырылып, 1977 жылы таратылып жіберілген. 1986 жылы Қазақстан Министірлігі Кеңесінің қаулысы бойынша республикалық мәні бар зоологиялық қорықша болып қайта құрылды. Қорықша Көпжасар елді мекенінің солтүстігінде Жайық өзеніне жақын жатқан тұйық көл – Жалтыркөлдің атымен аталды. Аумағы 19 мың га. Қорықша жеріне Көшім өзенінің жоғарғы ағысы, Итбалық және Жалтыркөл жағалаулары кіреді. 

## Фаунасы
Көл жағалауында қоға, қамыс өседі. Бұл жабайы жануарлардың тіршілігі үшін өте қолайлы. Су айдындарында балықтардан сазан, табан, тыран, шортан, т.б. бар. Құстардан аққу, бірқазан, қалбағай, қасқалдақ, қоңыр үйрек, ал далалы өңірінде үкі, дала қыраны, саз құладыны, т.б. жыртқыш құстар кездеседі. Сүтқоректілерден түлкі, қабан, қарсақ, ор қоян, құндыз, сусар, т.б. мекендейді. Қорықшада сирек кездесетін жануарларды қорғау мақсатында биотехникалық шаралар (мысалы, жануарлардың санын есепке алу, қолдан ұя жасау, жабайы өсімдіктердің тұқымын себу, құстардың қонып отыруына қолайлы қондырғылар жасау, т.б.) жүргізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Жалтыркөл (көл, Сырым ауданы)

**Жалтыркөл** – Жайық алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерінде. Жайықтың сол аңғарында, Бұлдырты өзенінің сағасында, теңіз деңгейінен 9 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 10,3 км2, ұзындығы 5,1 км, енді жері 2,3 км. Ертеректе іргелес жатқан Айдар, Жанғабылсор және Есентемір көлдерімен тұтас айдын құраған. Жауын-шашын және Бұлдырты өзенінің суымен толысады. Тамыз айынан бастап деңгейі күрт төмендейді. Жағасы жайпақ, шығысы батпақты, батыс бөлігі көтеріңкі кемерлі келеді. Желтоқсан – наурыз айлары аралығында мұзы қатады. Суы тұзды. Көктемде мал ішуге жарамды. Алабы шабындық, жайылым ретінде пайдаланылады.‎

## Дереккөздер
 

Санат:Сырым ауданы көлдері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Жалтыркөл (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)

**Жалтыркөл** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Өндіріс (Самамбет) ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1 км-ге созылып жатқан көл. Теңіз деңгейінен 159,5 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 8,8 км2, ұзындығы 3,7 км, енді жері 3,2 км, жағалауының ұзындығы 10,9 км, ең терең жері 2,3 м. Су жиналатын алабы 24,8 км2. Жағалауы жайпақ. Көл түбіне 0,1 – 0,4 м шөгінді тұнған. Судың минералдылығы 0,2 – 0,5 г/л, тұздылығы 2,5 – 6,0 мг/экв, суы гидрокарбонатты. Жағалаудан 300 м-ге дейін су беті өсімдіктері өседі. Көл мал суаруға, жағалауы шабындыққа пайдаланылады.‎ 

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) көлдері
Жалтырсор

**Жалтырсор** – Торғай өзенінің орта ағысы алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Амангелді ауданы жерінде орналасқан. Торғайдың саласы – Қабырға өзенінің сол аңғарында, теңіз деңгейінен 124,2 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 11,6 км2, ұзындығы 5,2 км, енді жері 3,3 км. Қар және жер асты суларымен толысады. 

## Жағалау сипаты
Жазда тарылып, батпақты шалшыққа айналады. Жағасы жайпақ, тастақты, батпақты. Суы тұзды. Көктемде мал суарады. Алабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы көлдері
Жаман (көл, Қостанай облысы)

**Жаман** — Қостанай облысы Ұзынкөл және Сарыкөл аудандары аралығында Амангелді ауылының шығысында 24 км жердегі көл. Теңіз деңгейінен 165 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,5 км2, енді жері 3,2 км, жағалауының ұзындығы 11,5 км. Пішіні шар тәрізді, суы қараша айында қатып, сәуір айында ериді. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. 

## Жағалау сипаты
Жанында Камышевое, Шошқалы, Жақсы Жаркөл көлдері бар. Жағалауы сазды, лайлы батпақты, қамыс, құрақ аллювийлі-көлді жазығындағы сортаңды қара топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу, жусан, қайыңдар өседі.

Санат:Ұзынкөл ауданы көлдері
Санат:Сарыкөл ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Жаман Абралы

**Жаман Абралы** – Абай облысы Жаңасемей ауданы, Абыралы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км жерде орналасқан оқшау тау. Ащысу және Қарасу өзендерінің суайрығы. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1113 м. Жаман Абралы тауы солтүстіктен оңтүстікке қарай 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 14 км. Шығыс беткейлері тіктеу келсе, батысы көлбеулеу келеді. Маңайында Ащыбай, Қарашоқы, т.б. қыстаулар орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Силур мен девон жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың қызғылт қоңыр топырағында австрия жусаны, бетеге өседі. Баурайында бидайықты шалғындар кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы таулары
Жаманадыр

Жамандыр сөзі мына мағыналарды білдіруі мүмкін:

* Жаманадыр (Ақмола облысы) – Ерейментау ауданындағы тау.
* Жаманадыр (Қарағанды облысы) - Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданындағы тау.
* Жаманадыр (Павлодар облысы) - Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағында орналасқан тау.
Жалтыр Қарабас

**Жалтыр Қарабас** – Тоғызақ өзенінің оң аңғарында орналасқан тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қарабалық ауданы жерінде, Орал алды үстіртінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 205,5 м биіктікте. 

## Гидрографикасы, сипаты
Аумағы 4,6 км2, ұзындығы 2,6 км, енді жері 2,2 км. Жағалауының ұзындығы 8,6 км. Негізінен жауын-шашын суымен толысады. Кей жылдары құрғап қалады. Суы кермек. Көл бетін қамыс, қоға өсінділері жапқан. Суында балықтардан сазан, табан балық; құстардан үйрек, қасқалдақ, қаз, т.б. мекендейді. Мал шаруашылығына пайдаланылады.

Санат:Қарабалық ауданы көлдері
Жалтыршөп

**Жалтыршөп** () – елекшөптер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай және салқын аймақтарында, сондай-ақ тропиктік таулы белдеулерде тараған 80-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда таулы аймақтар мен ылғалы мол орманды жерлерде өсетін 6 түрі белгілі. Биіктігі 10 – 50 см, қысқа немесе төсемелі тамырлары бар өсімдіктер. Сабақтары қалың жапырақты. Жапырақтары ұзынша, жапырақ тақталары таспа тәрізді. Гүлдері қоңыр немесе жасыл түсті, сабақ ұшында біреу не бірнешеуден жетіледі. Олар сыпыртқы не себет гүлшоғырына топталған. Жаздың басында гүлдеп жемістенеді. Жемісі – үш қырлы қорапша. Тұқымы ұсақ, домалақ. Кейбір түрлері сәндік үшін өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Елекшөптер
Жаман Айбат

**Жаман Айбат** – Жетіқоңыр құмының шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданында. Абсолюттік биіктігі 385 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылып Азат тауымен жалғасады. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыс беткейі тіктеу, шығыс беткейі көлбеу келген. Солтүстік-шығысы тегіс тақырлы. 

## Геологиялық құрылымы
Ордовиктің ортаңғы және жоғарғы кезеңінің тау жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Делювийлі-пролювийлі жазығындағы қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Жомарт мыс кен орны

**Жаман Айбат мыс кен орны** - Жезқазған қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 160 км жерде орналасқан. Қарағанды облысы жерінде. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Жаман Айбат антиклиналін бойлай бірнеше км-ге созылған. Антиклинальдың оңтүстік қанаты көлбеу (5 – 25°), ал солтүстік қанаты флексура түрінде тік құлайды.

## Жатыс сипаты
Кен орны Шығыс, Орталық, Солтүстік телімдерден және 11 жеке кен денелерінен тұрады. Негізгі өндірістік маңызы бар кен денелері «раймунд» конгломераттары қабаттарында шоғырланған. Кен денелері қабат, линза пішіндес, орташа қалыңдығы 4 – 5 м. 

## Құрамы
Кентастар минералдық құрамы бойынша мысты, қорғасын-мысты, қорғасынды, мырышты, күмісті-мысты, ренийлі-мысты болып жіктеледі. Жаман Айбат мыс кен орны ірі мыс кен орындарына жатады. Кен орны толық барланған.

## Апат
2025 жылғы 17 ақпанда «Жомарт» кенішінде табиғи газдың жарылуынан жеті адам мерт болды.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Жаман Алакөл

**Жаман Алакөл** – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы Бағалы темір жол стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 9 км жердегі тұзды тұйық көл. Шөптікөл ауылының солтүстігінде. Көл теңіз деңгейінен 206,4 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 8,9 км2, ұзындығы 3,4 км, енді жері 3,4 км, жағалауының ұзындығы 14,4 км. Суы кермек. Қамыс пен қоға өскен айдынында үйрек, қаз, т.б. құстар мекендейді. Жер асты және жауын-шашын суларымен толысады. Мал шаруашылығына пайдаланылады.

Санат:Бейімбет Майлин ауданы көлдері
Жаманзаңғар

**ЖАМАНЗАҢҒАР**– Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Суықбет қыратының оңт.-шығысындағы төбе. Абсолютiк биіктігі 128 м. Солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Ортаңғы және жоғ. төрттік кезеңнің жыныстарынан түзілген. Төбенің солт. аумағында Қамысты, Ақшұқыр, Шұқырқазған, Қосшын, Ілесбай құдықтары орналасқан. Тақыр тәрізді топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, теріскен, жүзгін, сексеуіл өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы.‎
Жаман Көктал өзені

**Жаман Көктал** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданындағы өзен. Ұзындығы 65 км. 

## Бастауы, гидрологиясы
Жайлау қонысы жанындағы көлшіктен басталып, Ілеге (сағасына 37 км жетпей) құяды. Арнасы өзгеріп тұрады. Сағасына жақын қамыс, құрақ, бұта өскен. Құстар ұя салады. Мал суаруға пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Жаманжармола

**ЖАМАНЖАРМОЛА**– Арал т-нің оңт.-шығысындағы сор. Қызылорда облысы Қазалы ауданында Алтынкөл сорынан шығысқа қарай 2,5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 50 м биіктікте. Сор маңында 3 – 10 км тереңдікте кездесетін грунт суларының минералдылығы әр түрлі. Шығысында кең аумақты жерді қамтитын сексеуіл шоғырлары өскен. Солт.-шығысында Қалшық төбесі (71 м) жатыр. Солт-нде Арзанкөл соры орналасқан. Сорды айнала бірнеше қара жолдар өтеді.‎
Санат:Сорлар
Жаманжол

**Жаманжол** – Байқара тауының батысындағы төбе. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ақбақай ауылының батысында 42 км жерде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 419 м.

## Жер бедері
Төбенің пішіні оқшауланған дөңгелек тәрізді. Ұзындығы 3,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Батысынан Қаратал құрғақ арнасымен, солтүстігінде Сорбұлақ құдығымен, оңтүстігі мен шығысы тегіс тақырлы жазықтарға ұласады. 

## Өсімдігі
Сортаңды топырақ жамылғысында сексеуіл, жусан, жүзгін, еркек шөп, теріскен, т.б. өседі.‎

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы таулары
Жаманкөл (көл)

**Жаманкөл** – Есіл алабында орналасқан тұйық көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Заградовка ауылының жанында. Оңтүстік-батысында Орлиная (372 м) төбесі орналасқан.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 154 м биіктікте. Аумағы 3,3 км2, ұзындығы 2,3 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 7,8 км. Суы қарашада қатып, сәуірде ери бастайды. Оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауы орманды алқапқа ұласып жатыр. Батысында Жамбыл, оңтүстігінде Рубановка қыстаулары бар. Суы тұщы, мал шаруашылығына пайдаланылады.‎

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Жаман Қазығұрт

**Жаман Қазығұрт** – Мөкішқарасу және Қазығұрт өзендерінің аралығындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Қарақасқа ауылынан шығысқа қарай 27 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 536 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Маңында өзімен аттас қыстау, бірнеше ұсақ шоқылар бар. Батысында Ырғай, солтүстігінде Жамантөбе, шығысында Амантау, оңтүстігінде Қазығұрт тауларымен шектеседі.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір жыныстарынан және девон гранитоидтарынан түзілген.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр, боз топырақ жамылғысында тал мен дала өсімдіктері өседі.‎

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Жаман Қайрақты

**Жаманқайрақты** – Есілдің төменгі алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Жақсы және Атбасар аудандары жерінде. Ұзындығы 106 км, су жиналатын алабы 1640 км2.

## Бастауы
Көкшетау қыратының оңтүстік-батыс етегінен басталып, Алғабас және Қарақоға ауылдары тұсында Есіл өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Арнасы кең, жағалауы жайпақ, орта ағысында жарлы келеді. Шағын жылғалық салалары бар. Жылдық орташа су ағымы 2,4 м3/с. Суымен шабындық және жайылым суландырылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы өзендері
Санат:Жақсы ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Жаман қандыадыр

**ЖАМАН ҚАНДЫАДЫР**– Қарағанды облысы Осакаров ауданы Шыбынды а-нан шығысқа қарай 10 км жердегі шоқы. Солт-ке 5 км, батыстан шығысқа қарай 2 – 3 км-ге созылған. Ең биік жері 593 м. Девон жыныстарынан түзілген. Беткейі негізінен көлбеу, шығысында тіктеу. Қызғылт қоңыр, сортаң топырағында дала өсімдіктері өседі. Шығыс және оңт. жағында бұлақтар көп. Беткейінің баурайы егістікке пайдаланылады.‎
Жаман Қантөрткіл

**Жаман Қантөрткіл** –  Шағырай қыратының оңтүстігіндегі төбе.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде орналасқан. Оймауыт ауылының солтүстік-шығысында 37 км жерде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 252 м. Батыстан шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км.

## Геологиялық құрылымы
Мезозой дәуірі бор кезеңінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Құмды, қоңыр сортаңды топырақ жамылғысында тасбұйырғын, еркек шөп, қара жусан, астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Төбелер
Санат:Байғанин ауданы таулары
Жаманкөң

**Жаманкөң** – Нұраның төменгі алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде. Ұзындығы 85 км, су жиналатын алабы 5780 км2.

## Бастауы
Бастауын Ұлытаудың солтүстік-шығыс етегіндегі Желтимес, Қабанбай және Сарыжал тауларынан алып, Құланөтпес ауылы тұсында Көң өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Қар және жер асты суларымен толығады. Арнасы жоғары жағында енсіз (50 – 80 м), төмен қарай кеңейеді (100 м-ге дейін). Жылдық орташа су ағымы 2,04 м3/с. Жайылым суландырылады.‎
 
## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Жаман Қаражал

**Жаман Қаражал** – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданының шығыс бөлігінде, Ақсу-Аюлы ауылынан шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Шерубайнұра мен Керегетас өзен аңғарлары арасында оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 3 – 4 км. Ең биік жері 1080 м. Жазық беткейлі бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. 

## Геологиялық құрылымы
Силур жүйесінің жоғары бөлімі жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Аласа таулы қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, қараған, т.б. бұталар өседі. Жайылымдық ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Жаманкөл жотасы

**Жаманкөл** – Жетісу Алатауының батысындағы Қойтас жотасының солтүстігіндегі жота. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ескелді ауданы Текелі қаласының солтүстік-шығысында 25 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биікттігі - 3469 м. Батыстан шығысқа қарай созылып жатыр. Солтүстігінде Мыңшұңқыр, Қаратау таулары бар. Беткейлері биік өзенаралық сай-жыралармен тілімденген.

## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың герцин тау жасалу кезеңіне сәйкес келеді. Геологиялық құрамы жағынан гнейстерден, кварцтар мен әктастардан тұрады. 

## Топырағы, өсімдігі
Етегінде шөлдің сұр топырағы биіктеген сайын таудың қызғылт қоңыр топырағына ауысады, ал 2500 м-ден жоғары таудың орманды қоңыр топырағына алмасады. 2000 м-ден жоғары орман ағаштары қарағай мен самырсын өседі. Етегі мен қойнауы мал қыстатуға қолайлы.‎

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Жаман Қарасай

**Жаман Қарасай** –  Каспий теңізі алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 55 км шамасында.

## Бастауы
Көлеңкелі тауының солтүстік-батыс беткейінен ағатын Ақкенттік бұлақ суының қосылуынан түзіліп, Молаорпа қыстауының батысындағы ойысты аңғарға жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, құмдақты. Қар, жаңбыр суларымен толығады.‎

## Дереккөздер

Санат:Бейнеу ауданы өзендері
Жаман Қызыларай

**Жаман Қызыларай** – Қызыларай тау жүйесінің шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 27 км-ге созылып жатыр, ені 8 км. Ең биік жері 1283 м. 

## Жер бедері
Беткейлері көлбеу, сай-жыра, аңғарлармен бөлінген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Бұлаққа бай, Қаршығалы, Қарасу, Ақсай өзендері бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Пермь жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Аласа таулы қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында боз, сұлыбас, жусан, әр түрлі бұталар, арша өседі. Шөбі шүйгін, тау аңғарларында қыстаулар (Байғазы, Сона, Кеңасу, т.б.) орналасқан.‎

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Жаманқарт

**Жаманқарт** – Қарағанды облысы Нұра ауданы Ақмешіт ауылынан шығысқа қарай 12-13 км жерде орналасқан шоқылы тау.

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5-6 км-ге созылған, ені 2-3 км. Ең биік жері 625 м. Беткейі жайпақ, негізгі жыныстары жер бетіне шығып жатады.‎

## Геологиялық құрылымы
Девон жыныстарынан түзілген.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Жаманқұм (қоныс)

**ЖАМАНҚҰМ**– Нарын құмының орт. бөлігіндегі қоныс. Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданында. Теміржан қыстауының шығысында 15 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 5 м биіктікте. Солт.-шығыстан оңт.-батысқа қарай 15 км-ге, ені 5,5 км-ге созылған. Солт.-батысында бірнеше ірілі-ұсақты төбешіктер бар. Маңайында Құмысал, Ақпыш, Бектілеу қыстаулары, батысында Теректіқұм қонысы орналасқан.‎
Жамансай

**Жамансай** – Талдысай өзені алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Егіндікөл ауданының солтүстік-шығыс бөлігімен ағады. Ұзындығы 35 км. 

## Бастауы
Бастауын Бесбидайық темір жол стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жердегі Бауман ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерден алады. Төмендігі ағысында Ащылысай өзеніне оң жағынан құяды. Одан басқа Жамансайдың жалпы ұзындығы 28 километр болатын ұсақ 6 саласы бар. 

## Өсімдігі
Аңғарында бұта аралас сұлыбасты бетегелі өсімдіктермен қатар бұта шоғырлары да кездеседі. 

## Гидрологиясы
Суы қараша айында қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде мұзы түседі. Қыста мұз түбіне дейін қатады. Қар, жер асты суларымен толығады. Шілде айының ортасында Жамансайды, қамыс шоғырлары басып қарасуларға бөлініп қалады. Жайылмасында шабындығы мол. Суын жайылымдарды суландыруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Егіндікөл ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы