open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Татарофобия

**Татарофобия** () — татарлар делінетін адамдарға деген қорқыныш, жек көру, дегуманизация, негатив наным. Татарлар деп көбіне Сібір, Еділ және Қырым татарларын атайды, алайда соңғысына деген татарофобия әлемде аса көп болатын және әлі де бар, бұл құбылыс көбіне КСРО үгіт-насихатынан шыққан. Қырым татарлары кеңестік заманда жалған және негатив таптаурынға жиі тап болатын, олар саяси себептерден осылайша депортацияланатын, дүбәраланатын.

## Қырым татарларына қарсы

### Кеңестік заман
1944 жылғы мамырдағы Қырым татарларының депортациясынан кейін үкімет қырым татарлары жайлы бұрыннан бар таптаурындарды тарататын, одан әрі дамытатын болды; олар «сатқын», «буржуазия», «контрреволюционер» ұлт делінетін, Қырым түбегіне байланысы жоқ «моңғолдар» делінетін. Партия мүшелерінің саяси үгіт-насихаты басқа азаматтарды да татарофобия жасауға итермеледі, Қырымда қырымтатарларға қарсы пікірді насихаттайтын конференциялар өтті. Қырым татарларының түбекте болуының іздері 1944 жылы депортациядан кейін жойылды, бұрын татар атауларымен аталған мыңдаған ауылдарға жаңа орысша атаулар беріліп, түбекті ресми түрде татарсыздандырды. Орталық Азияға депортацияланып, сол жерде жұмыс істеген Қырым татарлары «арнайы қоныстанушы» режимінде өмір сүрді, бұл оларды басқа КСРО азаматтары пайдаланатын көптеген азаматтық құқықтарынан айырды және оларды шағын периметрге қамады. Азаматтық құқықтар үшін қозғалыстарға қатысқан адамдар қырым татарларын апартеид құрбандары, сондай-ақ израильдік оккупациядағы палестиналықтармен теңейтін.

### Қазіргі заман
Қазіргі қоғамда әлі де кең тарағанымен, татарофобия қазіргі уақытта бұрынғыға қарағанда жақтырыла бермейді. Енді ресми түрде мемлекеттік мекеме болмаса да, татарофобия үкімет пен қоғамда әлі де кең тараған. Заманауи татарофобияның бір мысалы ретінде Ресей консулы Владимир Андреевтің ресейлік азаматтарды *[[Хайтарма]]* (2013) фильміне бармағанына шақырғанын алуға болады. Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Әмет-хан Сұлтан туралы болған бұл фильмді Андреев қырым татарларын тым жақсы жағынан көрсеткені үшін ұнатпады. Кейін Андреев фильмді ешқашан көрмегенін де мойындады, қырым татары жасағандығынан фильмнің қате болғанын білген деді.

Түрлі татар ұлттары арасындағы ерекшелікті жергілікті халық біле бермейді және осы білмегендік де татарофоб үгіт-насихат үшін тиімді болып шықты. Кеңес Одағы Қырым татарларының азаматтық құқықтары қозғалысының Қырымда автономиясын қалпына келтіру туралы өтінішіне ұзақ уақыт қарсы болды, орнына Татарстанда автономиялық облыс құруды ұсынды. Бұл ұсыныс Қырым мен Қазан татарларының арасындағы айырмашылық жайлы білмегендіктен шыққан сияқты.

## Еділ татарларына қарсы
Тарихи тұрғыдан Еділ-Орал татарлары Ресей мен Кеңес Одағында үлгілі азшылық саналатын, қырым татарларына қарағанда оларға қарым-қатынас жақсырақ болатын. Оған қарамастан Еділ татарларына қарсы татарофобия әлі де бар, Татарстанды татарсыздандыруға деген орыс ұлтшылдарынан әрекеттену бар.

## Дереккөздер

Санат:Татарофобия
Санат:Азиялықтарға қарсы қатынас
Санат:Исламофобия
Амангелді Иманақышұлы Бектемісов

**Амангелді Иманақышұлы Бектемісов** (16 ақпан 1945, Кировский, Киров ауданы, Талдықорған облысы — 16 ақпан 2001) — қазақстандық саясаткер, Шығыс Қазақстан облысының бұрынғы әкімі.

## Білімі
1967 жылы Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын «инженер-электрик» мамандығы бойынша тәмамдаған.

## Еңбек жолы
1967 жылдан бастап Алматы электр желілері басқармасының релелік қорғаныс қызметінің шебері. 
1968 жылы Отан алдындағы борышын Кеңес әскерінде өтеп келген соң, «Казэлектромонтаж» тресінің Алматы монтаждау басқармасының шебері; «Алмаатажилстрой» тресінің №37 құрылыс-монтаж басқармасының бас энергетигі, бастығы; «Казмеханомонтаж» тресінің басқарушысының орынбасары; «Казэлектромонтаж» тресінің басқарушысының орынбасары; «Казхимэлектромонтаж« тресін басқарушы.
1984 жылдан бастап Қазақ КСР Құрылыс министрінің бірінші орынбасары.
1986 жылдан бастап Қазақ КСР Құрылыс министрінің орынбасары, бірінші орынбасары.
1988 жылғы шілдеден бастап Қазақ КСР Монтаждық және арнайы құрылыс жұмыстары министрінің бірінші орынбасары.
1989 жылғы тамыздан бастап Материалдық-техникалық қамсыздандыру жөніндегі Қазақ КСР мемлекеттік комитетінің төрағасы.
1991 жылы қыркүйек - қараша аралығында КСРО Халық шаруашылығын оперативті басқару комитетінің мүшесі болды.
1991 жылы қараша - желтоқсан аралығында Республикааралық экономикалық комитет төрағасының орынбасары - КСРО министрі болды.

1992 жылғы ақпаннан 1994 жылға дейін Шығыс Қазақстан облысының әкімі болды.

1994—2001 жылдары «Кең Дала» мемлекеттік акционерлік компаниясының президенті болды.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысының әкімдері
Вячеслав Францевич Кебич

**Вячеслав Францевич Кебич** (, ; 10 маусым 1936 жыл, Барановичи ауданы – 9 желтоқсан 2020 жыл, Минск) — кеңестік және беларусьтік саясаткер, Беларусьтің тұңғыш премьер-министрі.

Мамандығы бойынша инженер болған Кебич Беловеж келісімінің қабылдануындағы басты тұлғалардың бірі болғаны үшін белгілі. КСРО ыдырауына әкелген бұл келісімге дейін Кебич кеңестік Беларусь саясаткері, соның ішінде Беларус КСР үкімет басшысы және КОКП ОК мүшесі қызметтерін атқарған.

## Ерте жылдары және білімі
Вячеслав Кебич 1936 жылғы 10 маусымда, Конюшевщина ауылында (қазіргі Минск облысы) дүниеге келген. 1958 жылы ол Беларус политехника институтынің инженерлік факультетін бітірді. Ол, оған қоса, Беларус Коммунистік партиясы Орталық комитетінің Жоғарғы партия мектебінде білім алған. Саяси мансабына дейін Кебич инженер болып жұмыс істеген.

## Беларусь премьер-министрі
Кебич — 1991 жылдан 1994 жылға дейін қызмет еткен Беларусьтің тұңғыш премьер-министрі. Бұл жылдары ол лауазым Беларусь Министрлер Кеңесінің төрағасы деп аталатын. Бұған дейін Кебич осы лауазымның Беларус КСР-ндағы аналогына, Беларус КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы лауазымына ие болған. Билігі кезінде ол ресейшіл саясат жүргізетін. 1994 жылғы ақпанда ол «бұрынғыдай Ресеймен валюталық одақ құру кампаниясын жалғастыра беретінін» айтты. Кебич «Бұл тек экономикалық жағдайларға қатысты мәселе емес. Бізді ең жақын рухани байланыстар байланыстырады; Біздің тарихымыз ортақ, мәдениеттеріміз ұқсас» деп те айтатын. Наурыз айының басында ол Парламенке Ресей-Беларусь дипломатиялық байланысының Беларусь сыртқы саясатының басты мақсаты екен деді.

Кебич Беловеж келісімі құрастырушылары мен қол қоюшыларының бірі болды. Бұл келісім КСРО ыдырауын аяқтап, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құрған келісім еді. Кебич, оған қоса, 1994 жылы өзін Беларусь президенттігіне ұсынған үміткерлердің бірі еді. Екінші айналымға жеткен екі үміткердің бірі болған ол, алайда, Александр Лукашенкоға жеңілді. Сайлаудан кейін Кебич Беларус Сауда және Қаржы Одағын басқарды, Өкілдер палатасының депутаты болды.

## Өлімі
Кебич 2020 жылғы 9 желтоқсанда (Беловеж келісімінің 29 жылдығынан бір күн өткенде) COVID-19 пандемиясынан қайтыс болды. Кебич Минскінің Шығыс зиратында жерленген.

## Саяси ұстанымы
Кебич демократияға қарсы еді, оны «ойдан шығаруға болатын ең оңбаған нәрсе» деді. Михаил Горбачёвті «КСРО-ны сатып жіберген» «сатқын» деген Кебич «орыс әлемі» түсінігін жақтайтын.

## Дереккөздер

Санат:КСРО инженерлері
Санат:Беларусь инженерлері
Санат:XX ғасыр инженерлері
Санат:КСРО саясаткерлері
Санат:Беларусь саясаткерлері
Санат:XX ғасыр саясаткерлері
Санат:XXI ғасыр саясаткерлері
Санат:Полковниктер (Беларусь)
Санат:Беларус КСР үкімет басшылары
Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (1994)
Санат:Беларусь премьер-министрлері
Санат:Беларус КСР округтерінен КСРО халық депутаттары
Санат:КОКП ОК мүшелері
Санат:Беларус ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Беларусь мемуаршылары
Санат:Өкілдер палатасының (Беларусь) депутаттары
Санат:COVID-19-дан қайтыс болғандар
Санат:КОКП XXVII съезінің делегаттары
Санат:Минск Шығыс зиратында жерленгендер
Санат:КОКП-дан шыққандар
Санат:КОКП XIX конференциясы делегаттары
Displair

нобай|Displair компаниясының Ресейде жасалған экрансыз 3D көп-тоқыныстық дисплейі 2013 жылы Лас-Вегаста өткен Consumer Electronics Show (CES) көрмесінде көрсетілді.
**Displair** — интерактивті шекарасыз дисплей, ол ауада кез келген бейнені көрсетеді және физикалық объектілер үшін толықтай өтімді. Құрылғыда арнайы маркерлерді, қолғаптарды немесе басқа құрылғыларды пайдаланбай-ақ ауадағы кескінмен ым-ишара арқылы басқаруға мүмкіндік беретін оптикалық мультитач жүйесі орнатылған.

## Атауы
Қазіргі уақытта **Displair** атауы әрі құрылғыны, әрі оны жасаушы компанияны білдіреді. Атау екі ағылшын сөзінің — *display* және *air* — қосындысынан құралған, бұл құрылғының мәнін және оның қызметін — «ауа дисплейі» — білдіреді. Displair атауы алғаш рет 2010 жылдың шілде айының соңында **Селигер 2010** форумында аталады, мұнда Максим Каманин өз жобасын ұсынған.

## Дамуының тарихы
Ауада проекциялық экрандар жасау идеясы 1993 жылдан белгілі. Онда аэрозольді ортада бейнелер жасалып, оларды тұман генераторлары арқылы көрсету қарастырылған. Алайда мұндай экрандардың негізгі мәселесі — олардың оптикалық қасиеттерінің біркелкі болмауы және конденсат түзілуі.

Displair құрылғысына байланысты зерттеулер құрылтайшы тарапынан 2009 жылы басталған. Зерттеудің бастапқы кезеңінде табиғи оптикалық эффектілер — мираждар мен тұмандар — зерттелген. Нәтижесінде бұлттарға ұқсас консистенциядағы заттарға тоқталған.

Алғашқы жұмысшы прототип 2010 жылдың шілдесінде **Селигер** форумында ұсынылды. Сол жылдың тамызында компания құрылып, жоба толығымен **ақпараттық технологиялар саласындағы стартап** ретінде дамыды.

2011 жылы **мультитач** жүйесі жасалып, сенсорлық басқаруды ауа дисплейінде қолдануға мүмкіндік туды. 2012 жылы Displair компаниясы алғашқы коммерциялық прототипті жасап, оны патенттеп, шағын сериялы өндірісті бастады.

Компания инвесторлары — **Leta Capital** қоры, бизнес-ангел **Эстер Дайсон** (ол «Яндекс» компаниясының директорлар кеңесінің мүшесі болған), сондай-ақ **Flickr** негізін қалаушының инвестициялық қоры EDventure Holdings, **Venture Angels**, **Ozon.ru**, **KupiVIP**, **Lamoda.ru** сияқты жобалармен жұмыс істеген венчурлық қорлар болды.

Компанияның Displair офисі **Қазандағы IT-парк пен Сколково** аймағында орналасқан.

Компанияның жаппай өндіріске шығу жоспары 2013 жылдың соңына жоспарланған еді, алайда бұл жүзеге аспады. 2014 жылдың қаңтарында компания қызметін тоқтатқаны белгілі болды.

## Дереккөздер


Санат:Технология
Кент университетіндегі атыс

**Кент университетіндегі атыс оқиғасы** (**Кент университетіндегі қырғын** немесе **4 мамыр қырғыны** ретінде де белгілі) — АҚШ-тың Огайо Ұлттық гвардиясы сарбаздары тарапынан Кент мемлекеттік университетінің кампусында бейбіт түрде наразылық білдіріп тұрған төрт студенттің атып өлтірілуі және тоғыз студенттің жарақаттануы оқиғасы.

Атыс 1970 жылдың 4 мамырында Вьетнам соғысының Камбоджаға кеңейтілуіне қарсы митинг барысында орын алды. Наразылық білдірушілер АҚШ-тың әскери әрекеттеріне және Ұлттық гвардияның кампустағы болуына қарсылық танытты. 28 сарбаз 13 секундтың ішінде 67 рет оқ атты. Соның салдарынан 4 студент қаза тауып, 9 студент жарақат алды. Жарақат алғандардың бірі өмір бойы сал болып қалды. Қаза тапқан студенттер: Эллисон Краузе (19 жаста), Джеффри Миллер (20 жаста), Сандра Ли Шойер (20 жаста) және Уильям Шрёдер (19 жаста). Шрёдер оқиға орнында емес, кейінірек Равенна қаласындағы Робинсон мемориалдық ауруханасында көз жұмды.

Краузе мен Миллер Камбоджадағы соғыс әрекеттерін кеңейтуді айыптаған 300-ден астам студентпен бірге наразылыққа қатысқан. Олар митингке дейін өз сабақтарынан үзіліс кезінде оқиғаны бақылап тұрған.

Бұл атыс оқиғасы АҚШ-тың барлық университеттерінде наразылық пен ереуілге себеп болды. 1 мамырдан бастап студенттердің жаппай ереуілі басталды. 4 миллионнан астам студент жүздеген оқу орнында наразылық шараларына қатысты. Бұл оқиға АҚШ қоғамындағы Вьетнам соғысына байланысты кері көзқарасты күшейтті.

Атысқа қатысқан сегіз сарбазға студенттердің азаматтық құқықтарын бұзды деген айып тағылды, алайда олар сот процесінде қазының шешімімен ақталып шықты. Қазы: «Бұл жағдай штат пен Ұлттық гвардия басшылары тарапынан наразылық білдірушілерге күш қолдануға рұқсат берілді деген әсер қалдырмауы керек. Мұндай күш қолдану — орынсыз және айыпталуы тиіс», — деп мәлімдеді.

## Дереккөздер


Санат:Пацифизм
Пестицидтердің қоршаған ортаға әсері

нобай|Егін үстінен пестицидтер шашып жүрген ауылшаруашылық ұшағы.
**Пестицидтердің қоршаған ортаға әсері** — пестицидтерді қолданудың кең ауқымды салдарын сипаттайды. Пестицидтердің күтпеген зардаптары — заманауи өнеркәсіптік ауыл шаруашылығының қоршаған ортаға теріс әсер етуінің негізгі себептерінің бірі. Пестицидтер — зиянды организмдерді жоюға арналған улы химиялық заттар болғандықтан, олар нысаналы емес түрлерге де әсер етеді. Бұларға өсімдіктер, жануарлар және адамдар жатады. Топыраққа немесе егістікке себілген инсектицидтердің 98%-дан астамы және гербицидтердің 95%-ы мақсатты емес орындарға түседі, себебі олар егістік алқаптарына кеңінен шашылады. Басқа агрохимиялық заттар, мысалы, тыңайтқыштар да қоршаған ортаға жағымсыз әсер етуі мүмкін.

Пестицидтердің теріс әсерлері тек қолданылған аймақта ғана емес. Ағынды сулар мен пестицидтердің таралуы оларды шалғайдағы сулы аймақтарға, басқа алқаптарға, жайылымдарға, елді мекендер мен игерілмеген аймақтарға жеткізуі мүмкін. Сонымен қатар, оларды өндіру, тасымалдау, сақтау және жою мәселелері де экологиялық проблемалар тудырады. Уақыт өте келе, пестицидтердің жиі қолданылуы зиянкестердің төзімділігін арттырады, ал басқа түрлерге тигізетін әсері зиянкестердің қайта көбеюіне жағдай жасайды.

Пестицидтерге балама ретінде зиянкестерді біріктіріп басқару (integrated pest management) және тұрақты ауыл шаруашылығы (sustainable agriculture) сияқты әдістер ұсынылады. Мұндай тәсілдер зиянды химиялық заттарды қолданбай-ақ мәселені шешуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, аралас егіншілік (polyculture) сияқты тәжірибелер де зиянды әсерлерді азайта алады.

Экологиялық модельдер көрсеткендей, бүкіл әлем бойынша ауылшаруашылық жерлерінің 60%-дан астамы (шамамен 24,5 млн км²) кем дегенде бір белсенді затпен пестицидтік ластануға ұшырау қаупінде, ал олардың 30%-дан астамы биоәртүрлілігі жоғары аймақтарға жатады. Әрбір пестицид немесе олардың тобы қоршаған орта үшін өзіндік қауіп тудырады. Мұндай жағымсыз әсерлердің салдарынан көптеген пестицидтерге тыйым салынды, ал кейбіреулерінің қолданылуы заңмен шектелді немесе қысқартылды. Алайда, кейбір елдерде тыйым салынған немесе ескірген пестицидтердің қолданылуы, соның ішінде олардың заңсыз айналымы, жаһандық деңгейде артқан.

## Дереккөздер


Санат:Пестицидтер
Санат:Экология
Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)

**Қасиетті Поликарп шіркеуі** (түр. *Aziz Polikarp Kilisesi*) — Түркияның Измир қаласында орналасқан католик шіркеуі. Бұл шіркеу Смирнаның епископы, апостол Иоаннның шәкірті, қасиетті Поликарптың құрметіне аталған. Шіркеу Измирдің латин архиепископтығына жатады.

## Тарихы
thumb|180px|Шіркеу интерьері
Қасиетті Поликарп шіркеуі 1625 жылы Осман империясының султаны I Сүлейменнің рұқсатымен және француз королі XIII Людовиктің сұрауымен салынды. Шіркеу 1688 жылғы Смирнедегі жер сілкінісі мен кейінгі айларда болған өрттен зақымданды. Храм 1690–1691 жылдары қайта жөнделді. Шіркеудің клаустры 1763 жылғы өрт кезінде зардап шекті. Шіркеу 1775 жылы француз королі XVI Людовиктың көмегімен қалпына келтіріліп, үш нефті базиликаға айналды. 1820 жылы шіркеуде XIII Людовик құрметіне мраморлы ескерткіш тақтасы орнатылды. Шіркеу 1892–1989 жылдар аралығында жүргізілген реставрация кезінде капеллалармен толықтырылып, француз сәулетшісі Раймон Шарлем Перенің орындауында Поликарптың өмірін бейнелейтін фрескалармен әшекейленді. 1922 жылы кемалистік әскерлер қалаға кіргеннен кейін шіркеу қиратылып, христиандық тұрғын аудандар өртеніп кетті. Шіркеу 1929 жылы қайта қалпына келтірілді. 2020 жылғы Қара теңіздегі жер сілкінісі шіркеуге зиян келтірді.

## Архитектурасы
Тастан және кірпіштен салынған шіркеу үш нефті бар тікбұрышты базилика болып табылады. Ол шығыс-батыс бағытына қарай орналасқан. Шіркеудің оңтүстік-батыс жағында сегіз жақты звонница орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:1625 жылы Түркияда пайда болған храмдар
Санат:1625 жылы салынған храмдар
Санат:1929 жылы салынған храмдар
Санат:Түркиядағы католиктік храмдар
Санат:Измирдегі храмдар
Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі

**Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі** (түр. *Hacıbektaş Külliyesi*) — Түркияның Невшехир іліне қарасты Хаджибекташ қаласында орналасқан алевилер мәдениетінің ескерткіші. XIII ғасырда сопы әулие Хаджи Бекташ-и Вели негізін қалаған текке (dergâh) ретінде салынған. Ол қайтыс болғаннан кейін бұл орын кесенеге айналдырылды.

thumb|200px|Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі
Түркияда 1925 жылғы секуляризацияға дейін Хаджи Бекташ-и Вели мавзолейі «пір үйі» (pir evi) қызметін атқарып, бекташи сопы орденінің халықаралық астанасы болды.

## Секуляризация
1925 жылы Ататүрік реформалары аясында елдегі барлық дәруіш ордендерінің қызметіне тыйым салды, бұл бекташилердің сол жылы Албанияға қоныс аударуына әкелді. Хаджибекташтағы кешен діни мақсатта пайдаланылуын тоқтатты. Нәтижесінде, 1930 жылы бекташилер орденінің астанасы Албанияның астанасы Тиранадағы Бекташи дүниежүзілік орталығына көшірілді. 1964 жылы Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі мұражай болып жарияланды.

## Туризм
Қазіргі уақытта Хаджи Бекташ-и Вели кесенесіне жүздеген мың алевилер, бекташилер және тіпті сүннит мұсылмандары зиярат етеді. Оған Түркия, Албания тұрғындары мен Еуропа және әлемнің басқа елдеріндегі түрік диаспорасының өкілдері көптеп келеді. Жыл сайын тамыз айында кешен аумағында ірі фестивальдер өтеді. 2012 жылы Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра объектілерінің алдын ала тізіміне енгізілді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі ЮНЕСКО сайтында
* Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі Түркия Мәдениет және туризм министрлігі сайтында

Санат:Бекташи
Санат:Түркия кесенелері
Узункёпрю көпірі

**Узункёпрю** (түр. *Uzun köprü*) — XV ғасырдағы османдық көпір, Түркияның Узункёпрю қаласына атын берген. Түрік тілінен аударғанда — «ұзын көпір».

Көпір 1426 және 1443 жылдар аралығында Осман сұлтаны II Мұрадтың бұйрығымен сарай сәулетшісі Мұслихиддин тарапынан салынған. Ежелгі тас көпірдің 174 аркасы бар. Ұзындығы 1392 метр және ені 6,8 метрге дейін жетеді. Кейбір аркалар үшкір, ал кейбірі дөңгелектелген. Құрылыс аяқталған кезде ол Осман империясындағы ең ұзын көпір болып, кейіннен Түркияда да ең ұзын көпір атағын иеленді. Бұл атақты Узункёпрю көпірі 530 жыл бойы сақтап, 1973 жылы Ыстанбұлдағы Босфор көпірі оны басып озды. Алайда Узункёпрю әлі де болса Түркиядағы ең ұзын тас көпір болып табылады.

Көпір Эргене өзенін кесіп өту үшін салынған, өйткені бұл өзен Осман империясының Балканға бағытталған алға жылжуына табиғи тосқауыл болды; сондықтан оның ескі атауы — Эргене көпірі (османша *Cisr-i Ergene‎*). Көпір батпақты төмен жазықтарды кесіп өту үшін осылайша ұзын салынған. 1963 жылы қайта қалпына келтірілген.

Узункёпрю көпірі арқылы Эдирне — Измир автомагистралі D.550 / E87 өтетін. Бұл жол 2015 жылы салынған жаңа көпірге ауыстырылды, және тарихи көпір арқылы ауыр жүк көліктерінің қозғалысына тыйым салынды.

## Дереккөздер

Санат:Түркия тас көпірлері
Санат:ЮНЕСКО-ның алдын ала әлемдік мұра тізіміне енген объектілер
Санат:Арка тәрізді көпірлер
Миния (өзен)

**Миния** () — Литваның батысындағы өзен. Неман өзенінің оң және төменгі саласы. Өзеннің ұзындығы 213 км, су жиналатын алабының ауданы 2980 км².

## Бастауы және сағасы
Өзеннің бастауы Жямайт төбешігінде (Дидово көлінде) орналасқан. Төменгі ағысында Неман тармағымен қосылып, атырауды құрайды. Негізінен жаңбыр суымен қоректенеді. Өзен бойында Гаргздай және Приекуле қалалары орналасқан.

## Гидрологиясы
Миния өзені Тяльшай, Плунге, Кретинга, Клайпеда және Шилуте аудандары арқылы ағып өтеді және Нямунас өзенінің оң жақ саласы болып табылады.
Өзеннің ұзындығы 213 км, су жиналатын алабының ауданы 2978 км². Ол Тяльшяй қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км жерде Сидяклис көлінен басталады. Плоуотиналис, Дидовас көлдері арқылы ағады, Алкупис сағасынан төмен солтүстік-шығысқа, Салантас саласынан оңтүстікке қарай ағады. Өзен сағасы Нямунас өзенінің оң жағалауынан 3 км қашықтықта орналасқан. Салантас өзенінің сағасынан төмен салалар сол жағында. Жоғарғы және төменгі ағысында арна өте бұралған.

Өзен арнасының ені Салантас саласына дейін 20-25 м, ағысы орта есеппен 30-35 м, төменгі ағысында Ланкупяй ауылынан төмен 50 м-ге дейін жетеді.
Салантас тармағына дейін өзен арнасында көптеген тастар, қойтастар мен жыралар бар. Әсіресе, өзеннің Сталгенай ауылынан Науясодис ауылына және Дибуряй ауылынан Пуидогалис ауылына дейінгі учаскелерінде тастар көп. Өзеннің басым тереңдігі 1,5-3 м, Ланкупяй ауылынан төмен 6-7 м. Орташа еңісі 86 см/км (төменгі аймақтарда 3-5 см/км).

Жоғарғы және орта ағысындағы жағалаулардың биіктігі 1-3,5 м, кей жерлерде 15 м-ге дейін жететін жартастар бар. Төменгі ағыстарда жағалаулардың биіктігі небәрі 0,5 м, сондықтан елді мекендер бөгеттер арқылы су басудан қорғалған. Алқаптың орташа ені 0,6-1 км. Приекуле қаласынан төмен алқап таяз және бірте-бірте толығымен жойылады.
Ағынның басым жылдамдығы 0,1-0,2 м/с. Гаргздай қаласының астында ағын баяу. Өзен бассейніне Литвадағы басқа өзен бассейндеріне қарағанда жауын-шашын көп түседі.

Вайнайчяй ауылы тұсында су шығыны (сағасынан 155 км), максимум 83,4 м³/с, орташа 5,12 м³/с, жазда ең азы 0,006 м3/с, қыста ең азы 0,08 м³/с; Картиана қаласында (сағасынан 93 км): максимум 265 м³/с, орташа 15,4 м³/с, жазда ең азы 0,46 м3/с, қыста ең азы 0,22 м³/с.
Сағадағы судың орташа шығыны 38,7 м³/с. Миния өзені жыл бойы су деңгейінің үлкен ауытқуымен сипатталады. Құрғақ маусымда өзен өте таяз болады, бірақ жаңбырдан кейін ағынның жылдамдығы қысқа уақытқа 40 есеге артуы мүмкін. Су деңгейінің ауытқу амплитудасы жоғарғы ағысында 4 м шамасында, төменгі ағысында 1,5 м шамасында. Өзен әсіресе күзде қарқынды жаңбырлы су тасқынымен сипатталады. Су тасқыны қыста да жиі болады, әсіресе ерігеннен кейін. Көктемде жалпы жылдық ағынның 32%-ы, жазда 10%-ы, күзде 29%-ы, қыста 29%-ы өзеннен төмен қарай ағады.

## Салалары
*Сол жақ салалары: Пала, Алантас, Увелса, Аглуона, Вейвиржас, Тененис.
*Оң жақ салалары: Саусдаравас, Бабрунгас, Мишупе, Салантас.

## Галерея

Minija200906164.JPG
SoutokVeiviržasMinijaGrumbliai.JPG
Minija prie Mardosų.jpg
Minijastonaičiai.jpg
Minija1.2007-08-20.jpg
LankupiaiOdSoutoku.JPG
Minija (Mingē) - panoramio (5).jpg


## Дереккөздер

Санат:Литва өзендері
Стельмуж емені

**Стельмуж емені** () — Литвадағы ең көне және ең тығыз емен ағашы, Еуропадағы ең көне емендердің бірі. Литваның табиғи ескерткіші. Дереккөздер оның жасы туралы әртүрлі баға береді: шамамен 1000-2000 жыл.

## Орналасуы
нобай|оңға|200px|Стельмуж емені     
Емен Литвада Зарасай ауданында, Латвия шекарасына жақын Стелмуже ауылында орналасқан. Алғаш рет 1916 жылы қалпына келтірілді: ағаштың қуысы ойылып, шіріген ағаштар іштен тазартылып, айналасына қоршау орнатылды.
1960 жылы Стелмуж емені табиғи ескерткіш болып жарияланып, Литвадағы қорғалатын нысандар тізіміне енгізілді.

Стельмуж еменімен байланысты бірнеше аңыз әңгімелер бар. Олар 1916 жылы атақты емен ағашын қалпына келтіріп, оны кесіп, шіріктен тазартуға шешім қабылдағанда, оның қуысынан адам қалдықтары табылғанын айтады. Ол жерден Наполеон әскерлерінің офицерлік киімдерінің бөлшектері де табылды. Олардың ағаштың ішіне қалай кіргені нақты белгісіз. Мұндай ағашқа ежелден табынатыны анық. Бір кездері оның көлеңкесіндегі орман құдайларына құрбандық шалынған, бір ғажабы, ағаш бүгінгі күнге дейін айтарлықтай өзгеріссіз сақталып қалды.

1650 жылы оның жанында ағаштан жасалған калвинистік шіркеу салынды.

## Сипаттама
Еменнің биіктігі 23 метр, ал діңгегі 3 метр, оның шеңбері 13,5 метрге жетеді. Емен ағашының диаметрі 4 метрге жетеді. Қазіргі уақытта оның жағдайы нашар, оны толығымен саңырауқұлақтар, мүк және қыналар басып кеткен.

2005 жылдан бастап оның жағдайын чех галымы, ағаш шебері Мартин Немец зерттеп келеді, ол туристерді тамыр аймағына кіргізбеу үшін қоршау орнату және тастарды алып тастау, аумақты емен жоңқаларымен өңдеу, суды сіңіру үшін су жинағыштар мен арналарды қазу, бұтақтардың үстіңгі бөлігін кесіп тастауды қамтитын ағашқа күтім жасау жоспарын ұсынды. 
Оны орман институтында (Гирёнисте, Каунас ауданында) клондау жоспарлары да бар.

## Галерея

Stelmuzes azuolas2015.jpg
Stelmužė 32295, Lithuania - panoramio (2).jpg
Stelmužė 32295, Lithuania - panoramio (29).jpg
Stelmužė 32295, Lithuania - panoramio (9).jpg
Stelmužė oak.jpg
Stelmužės ąžuolas (2) - panoramio.jpg
Stelmužės ąžuolas (1) - panoramio.jpg


## Дереккөздер

Санат:Литва
10 лит

**10 лит** () — Литва ұлттық валютасының банкнотасы. 1922 жылдан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Литва неміс әскерлерінен тәуелсіздік алғаннан бері қолданылып келеді. Литва банкноттарының ішіндегі ең төменгі номиналы болды.

## Тарихы
нобай|оңға|200px|10 лит 
Бірінші лит 1922 жылы 2 қазанда айналымға енгізілді. 1941 жылы алғаш рет айналымнан жойылды. Литалар 1941 жылы сәуірде Литва Кеңес Одағына қосылғаннан кейін кеңестік рубльге ауыстырылды. 1992 жылы қайта шығарылды.
  
Банкнота төрт рет шығарылды (1993 (екі рет), 1997 және 2001 ж.). 2007 жылдан бастап он лит банкноты ең төменгі номиналдағы литвалық банкнот болды, өйткені бір, екі және бес лит банкноттары кезең-кезеңімен айналымнан шығарылды.

## Дизайны
2007 жылғы 10 лит банкнотының өлшемі 136 миллиметр (5,4 дюйм) × 65 миллиметр (2,5 дюйм) және қою көк түсті.
Литва он номиналды монетасының бет жағында литва тегінен шыққан, американдық ұшқыштар Стяпонас Дарюс пен Стасис Гиренас (АҚШ-та Стэнли Т.Гиренас деген атпен белгілі) бейнеленген.
1933 жылы 17 шілдеде ұшқыштар өздерінің алты орындық Lituanica ұшағында ең ұзақ тоқтаусыз ұшу рекордын орнатуға шешім қабылдады.
Ұшақ Нью-Йорктен (АҚШ) 1933 жылы 15 шілдеде таңертең ұшты, Каунасқа (Литваның уақытша астанасы) жетудің болжамды уақыты 17 шілдеге қараған түні, қашықтығы 7186 км болды.
Ержүрек авиаторлар жолдың 9/10 бөлігін басып өтіп, белгісіз жағдайда Германиядағы орманға құлады.
Банкноттың артқы жағында Атлант мұхитының үстімен ұшып келе жатқан Литуаника ұшағы, меридиандар мен параллельдер фонында Америка мен Еуропа контурларының фрагменттері бейнеленген.

## Дереккөздер

Санат:Литва банкноттары
Красноярск темір жол көпірі

**Красноярск темір жол көпірі** () — Енисей өзені арқылы өтетін бірінші теміржол көпірі Красноярскіде 1895—1899 жылдары салынып, 2007 жылға дейін жұмыс істеп бөлшектелген.

Бұл бір жолды ферма құрылымы болды. Ұзындығы 1 км, ені 140 метрге дейін, парабола басындағы металл фермалардың биіктігі 20 метр.

## Тарихы
нобай|Көпірдің ірге тасын қалау кезінде дұға ету рәсімі
Көпірді Мәскеу императорлық техникалық училищесінің профессоры Лавр Проскуряковтың жобасы бойынша инженер Евгений Карлович КНорренің жетекшілігімен ресейлік жұмысшылар мен техниктер салған. Құрылысы 1895 жылы басталды. Көпірдің ірге тасы 1896 жылы 30 тамызда қаланды. Ірге тасын қалау рәсімі кезіндегілерге мыналар қатысты: Енисей губернаторы П. М. Прейн, Е. К. Норре, темір жол басшылығы және қала тұрғындарының көп бөлігі. Рәсімге Енисей және Красноярск епископы Акакий жүргізді. Жағалау тірегінің төменгі бөлігінің іргетасына крестпен тас қойылды; Бұл тасқа іргетастың қаланған уақыты, құрылысшылар мен құрметті қонақтардың аты-жөні көрсетілген қолжазба қойылды. Қызмет көрсету кезінде тасқа алтын және күміс теңгелер құйылды, содан кейін цемент ерітіндісімен бірінші тас басқа таспен жабылды.

Енисей көпірінің ерекшеліктеріне сол кезде елде салынған барлық ұқсас құрылымдардың ішінде Ресейдегі ең ұзын көпір (907 метр) және фермалардың ең үлкен аралығы (144,5 метр), фермалардың жеңіл конструкциялары, кессондар үшін біліктерді мұздату, кессондар үшін ағашты пайдалану, олардағы қысымды төмендету және құрылыстың ең жоғары құны — 3 миллион рубль болды.

Құрылыс 1899 жылы 28 наурызда аяқталды. 27 наурызда көпір сынақтан өтті. Алдымен оған төрт локомотивтен және рельс тиелген алты вагоннан тұратын екі пойыз қозғалды. Содан кейін көпірдің үстінен 23 платформасы бар екі паровоз 70 км/сағ жылдамдықпен өтті.
нобай|Заманауи темір жол көпірі, сол жағалаудан көрініс
1900 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмеде Краснояр көпірінің макеті ұсынылды, Гран-при және «Сәулеттік жетілдіру және тамаша техникалық орындау үшін» алтын медалімен марапатталды. Арнайы қазылар алқасын атақты инженер Густав Эйфель басқарды. Краснояр көпірі Гран-приді Эйфель мұнарасымен бөлісті деген қате түсінік. Дегенмен, Эйфель мұнарасы 1889 жылы салынып, сол жылы алтын медаль алды, ал Краснояр көпірі — 11 жылдан кейін.

Көпір туралы 1991 жылы АҚШ-та жарық көрген «Әлем ғажайыптары атласы. Көрнекті сәулет құрылымдары мен барлық уақыттағы және халықтардың ескерткіштері» кітабында, Кремль мен Петергофпен бірге «Ресей» бөлімінде де айтылған.

1930 жылдары Сібір темір жолының өткізу қабілетін арттыру үшін екінші жол төселіп жатқанда, оның жанына құрылымы жағынан ұқсас тағы бір көпір салынды. 1990 жылдары бар көпірдің қасында үшінші көпірдің құрылысы басталды. Пайдалануға берілгеннен кейін революцияға дейінгі біріншісін бөлшектеуге болады деп болжанған.

Тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғаушылардың наразылығына қарамастан, көпірді бөлшектеу 2002 жылы басталған.

2007 жылы 7 тамызда сынықтарға сатылды.

«Ресейдің жеті кереметі» сайтындағы байқауға қатысты.

## Дереккөздер
Ховд өзені

**Ховд** — Моңғолияның батысындағы өзен. Моңғол Алтайы жотасынан басталып, Қаракөлге құяды. Ұзындығы – 516 км, алабының ауданы – шамамен 74 500 км². Өзен Баян-Өлгей аймағы мен Ховда аймағы жерімен ағады. 

## Бастауы
Ховд өзені Моңғол Алтайының мұздықтары мен қарларынан басталады. Бастау көздері — Бууянт, Цэнгэл гол, Согог гол, Бага гол сияқты таулы өзендер. Бұл өзендер Алтай жоталарының солтүстік-батыс беткейінен басталып, Баян-Өлгий аумағында қосылып, бір арнаға түсіп Ховд өзенін құрайды.

## Гидрологиясы
Ховд өзені көбінесе қар, мұздық және жаңбыр суларымен толығады. Сәуірдің соңынан шілде айына дейінгі кезең — су тасу уақыты. Орташа жылдық су шығыны – шамамен 88 м³/сек. Өзен жолында бірнеше кішігірім көлдер мен батпақтар пайда болады. Ховд аймағы арқылы ағып өтіп, Қаракөлге құяды.

## Маңызы
Ховд өзені – Моңғолияның батысындағы басты су артерияларының бірі. Жергілікті халық егін, бау-бақша, мал суару үшін пайдаланады. Сонымен қатар, Ховд қаласының маңындағы су жүйелері өзен есебінен жұмыс істейді.

## Салалары
Ховд өзенінің негізгі салалары:
* Бууянт гол
* Цэнгэл гол
* Согог гол
* Бага гол
* Дунд гол

## Қызықты дерек
Өзеннің атауы бойынша Ховд облысы мен Ховдқаласы аталған.

## Дереккөздер
Жози Бартель (стадион)

**Жози Бартель** — Люксембургтың Люксембург қаласындағы стадион. Бұл 8 022 адамға арналған сыйымдылығы бар Люксембург Ұлттық футбол құрамасының үй алаңы. Бұл стадионда регби және жеңіл атлетикадан жарыстар өткізіледі.

## Тарихы
1928–1931 жылдары салынған кезде бастапқыда "Муниципалды стадион" деп аталған, 1990 жылы толығымен қайта салынды. 1993 жылдың шілдесінен бастап стадион Люксембургтің жалғыз Олимпиада алтын медалінің иегері, 1952 жылғы Олимпиада ойындарында 1500 метрге жүгіруден алтын медаль жеңіп алған Жози Бартельдің атымен аталады. Стадион сонымен қатар елдегі ең үлкен жеңіл атлетика клубының, CAL Spora Luxembourg-тың үйі болып табылады. 

Люксембург ұлттық футбол құрамасы "Жози Бартель" стадионындағы соңғы ресми ойынын 2021 жылдың 27 наурызында өткізді, 2022 жылғы Әлем біріншілігінің іріктеу кезеңінде Португалиядан 3-1 есебімен жеңілді.

## Сілтемелер
*World Stadiums - Luxembourg 

## Дереккөздер

Санат:Люксембург спорт нысандары
Санат:Люксембург стадиондары
Санат:Стадиондар
Әулие Вукол шіркеуі

**Әулие Вукол шіркеуі** (гр. *Άγιος Βουκόλος;* түр. *Aziz Vukolos Kilisesi*) — Түркияның Измир қаласындағы грек православ шіркеуі. Смирна епископы Әулие Вуколдың құрметіне арналды.

## Тарихы
Әулие Вукол шіркеуі, құрылыс жұмыстары 1886 жылы армяндық грек-православ сеніміндегі қауымдастықпен басталған, 1887 жылы діни қызмет көрсету үшін ашылды. Бұл 1922 жылы кемалистік әскерлердің қалаға кіруі мен христиандық ауданның жойылуынан кейін зардап шекпеген жалғыз армяндық ғимарат болды. Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу нәтижесінде, келесі жылы шіркеу қауымдастығы Измирден көшіп кетті.

1924 жылдың ақпанында Мұстафа Кемал Ататүріктің сұрауы бойынша, шіркеу ғимаратында Измир археология мұражайы орналастырылды. Осы кезеңде шіркеудегі фрескалар жабылды. 1951 жылы мұражай Кюльтюрпаркке көшкеннен кейін, ғимарат опера оқу залы және қойма ретінде пайдаланылды. 1975 жылы ғимарат «қорғауға жататын мәдени мұра» ретінде тіркелді. 1990 жылы ғимарат үлкен өрттен қатты зардап шекті. 2003 жылы ғимарат Измир муниципалитетіне берілді. 2008 жылдың желтоқсанында шіркеуде қайта жаңарту жұмыстары басталды.  Ғимарат реставрациясынан 2010 жылы аяқталғаннан кейін, шіркеу ғимараты мәдени және қоғамдық іс-шаралар өткізу үшін пайдаланылды; шіркеудің төрт қосымша құрылымының екеуі Измир журналистер қауымдастығының баспасөз музейі және Ханифе Четинер мен Эсина Йылмаздың еске алу үйі ретінде ашылды. 2014 жылдың 17 тамызында, 1922 жылдан бері алғаш рет, храмда Құдай Анасының Успениесіне арналған қызмет өткізілді.

## Архитектурасы
Тас пен кірпіштен салынған шіркеу бір неф, бір апсида және бір трансептке ие.

## Дереккөздер

Санат:1887 жылы салынған храмдар
Санат:1887 жылы Түркияда пайда болған храмдар
Санат:Түркиядағы православтық храмдар
Санат:Измирдегі храмдар
Дзюдодан əлем чемпионаты 2001

**2003 жылғы [[Дзюдодан əлем чемпионаты]]** Мюнхен қаласында, Германия, шілденің 26-29, аралығында 2001 жылы өтті.

## Салмақтар
* Ерлер: 60 кг, 66 кг, 73 кг, 81 кг, 90 кг, 100 кг, +100 кг, Абсолюттік салмақ
* Әйелдер: 48 кг, 52 кг, 57 кг, 63 кг, 70 кг, 78 кг, +78 кг, Абсолюттік салмақ

## Жеңімпаздар

### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Сыртқы сілтемелер
* Competition Results — 2001 World Judo Championships

Санат:Дзюдодан әлем чемпионаттары
Санат:2001 жылғы дзюдо
Янис Акуратерс

**Янис Акуратерс** (, 13 қаңтар 1876 — 25 қаңтар 1937) — Латвиялық ақын, жазушы, драматург және саясаткер. 1919 жылы Латвия ұлттық театрын құрды.

## Өмірбаяны
Янис Акуратерс 1876 жылы 13 қаңтарда Дигнай волосында (қазіргі Екабпилс өлкесі) Яунземя кешенінде дүниеге келген. Оның әкесі орманшы болған. Акуратерс Бержин бастауыш мектебінде, содан кейін Екабпилс қалалық мектебінде оқыды. Мектепті бітіргеннен кейін мұғалімдік емтиханды тапсырып, 1898 жылы Элькшниде, 1899–1901 жылдары Дзумурда және 1902 жылы Ригадағы мектептерде жұмыс істей бастады. 

1903 жылы Акуратерс Мәскеуге медициналық оқуға барды, бірақ ол оның орнына заң бойынша дәрістерге қатыса бастады. Дәл осы кезеңде ол орыс әдебиетін зерттей бастады.
1904 жылы Латвияға оралып, поэзияға бет бұрды. Акуратерлер 1905 жылғы революцияға қатысты және оның ең танымал өлеңдерінің бірі «Ar kaujas saucieniem uz lūpām» («Жауынгерлік ұранмен шайқас») революцияға арналған.
Революция басылғаннан кейін ол қысқа уақытқа қамауға алынып, бостандыққа шыққаннан кейін «Pret Sauli» көркем журналын шығарады. 1907 жылы Акуратерс қайтадан тұтқындалып, Псков облысына жер аударылды. Ол жерден Финляндияға, одан Швецияға жетіп, ақыры Норвегияға қоныстанды. Қуғында жүргенде, Акуратерс өзінің атақты шығармаларының бірі – «Kalpa zēna vasara» атты балалық шағындағы естеліктерін жазды. 1908 жылы ол Латвияға оралды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Латвия атқыштар полкіне қосылып, әйгілі Рождестволық шайқастарға қатысты. Соғыстан кейін саясатқа араласты. Латвия ұлттық-демократиялық партиясының мүшесі, 1918 жылы Уақытша үкіметтің халық кеңесінің мүшесі болып сайланды. 18 ғасырда Латвия тәуелсіздігін жариялауға қатысты. Одан кейінгі жылдары Латвия радиосының директоры болды. Янис Акуратерс 1937 жылы 25 шілдеде Ригада қайтыс болды. Оның Ригадағы үйі қазір мемориалдық мұражайға айналды.

## Шығармашылығы
Янис Акуратерстің алғашқы басылымы 1895 жылы Austrums журналындағы «Қыс» поэмасы болды. Көзі тірісінде 10 жыр жинағы, 14 пьесасы, көптеген повестер мен романдары жарық көрді. Оның поэзиясы романтизмге жақын, бірақ прозалық шығармаларында экспрессионизм басым.

## Марапаттары
«Үш жұлдыз» орденімен марапатталған (1926 ж.), Латвия ПЕН клубының қызметін басқарды (1932–1937). 1937 жылы ол Латвия жазушыларының алғашқысы Ұлттық сыйлығының лауреаты болды.

## Дереккөздер

Санат:Латвия жазушылары
Рига киностудиясы

**Рига киностудиясы** () — Латвиялық көркем, анимациялық және деректі фильмдер Киностудиясы, одақтас республикаларда кино өндірісін дамыту аясында Латвия КСР-де құрылған акционерлік қоғам.

## Тарихы
Рига киностудиясы 1948 жылы құрылған және Солтүстік-Шығыс Еуропадағы ең көне студиялардың бірі болып табылады. Киностудия 1961 жылдан бері Шмерля көшесі, 3 үй-жайда жұмыс істейді. Оның 180-нен астам көркем және деректі фильмдері бар. Олардың қатарында «Эдгар мен Кристин», «Капитан Энриконың сағаты», «Ібілістің қызметшілері», «Жер қазушылар уақытыы», «Сеплис» және басқа да көптеген Латвия киносының алтын қорын құрайтын аты аңызға айналған фильмдер бар.

Кеңес Одағы кезінде Рига киностудиясы латвиялық фильмдердің негізгі киноөндіріс базасы болды, идеядан бастап дайын фильмді көрерменге ұсынуға дейінгі толық фильм түсіру циклін қамтамасыз етті. Киностудияда жылына орта есеппен 15 көркем фильм түсіріліп, 1000 кәсіби жұмысшы мен олардың көмекшілерінің жұмысын қамтамасыз етті.
Сол кезден бастап Рига киностудиясының қарамағында көптеген киножобаларды түсіруге жарамды ыңғайлы павильондар, костюмдердің үлкен коллекциясы сақталған. Қазір заманауи дыбыстық және жарық техникасы, арнайы жабдықталған көру залы және басқа да жетілдірулер пайда болды.

2000 жылы Латвиядағы 1941 жылғы оқиғалар туралы «Қатаң жаз» тарихи көркем фильмі түсірілді. Рига киностудиясының жаңа фильмі – режиссер Дзинтарс Дрейбергстің 2009 жылдың күзінде көрерменге ұсынылып, кейін Латвияның 20-дан астам қалаларында болған «Бас тартуға ​​болмайды» деректі фильмі. Тәуелсіздік алғаннан кейін құрылған, ең көп қаралған рекордты жаңартқан латвиялық фильм "Cinevilla Studio" кино қалашығында түсірілген "Рига сақшылары" тарихи көркем фильмі болды. Онда 1919 жылғы қарашадағы 1-дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейінгі, тәуелсіздік үшін шайқастар кезіндегі оқиғалар баяндалады.

2010 жылы "Cinevilla Studio" студиясының "Рудольф мұрасы" атты жаңа ойын фильмінің премьерасы өтті. Фильм латыш әдебиетінің классигі Рудольф Блауманистің алғашқы әңгімелеріне негізделген. 

әне режиссері Петр Чардынин мен ригалық продюсер Вилис Сеглинш негізін қалаған «Латвжу фильма» болды.

## Рига киностудиясының фильмдерінің тізімі

## Киностудия ғимараты
Ригадағы Riga Film Studio кешені үш павильон мен бір фотопавильоннан тұрады.
*1 павильон – 38 x 26 метр (988 м²), төбенің биіктігі 12,5 метр.
*2 павильон – 32 x 26 метр (832 м²), төбенің биіктігі 9,0 метр.
*3 павильон – 14 x 10 метр (140 м²), төбенің биіктігі 5,0 метр.
*Фото павильон - 5,04 x 9,28 метр (46,56 м²)

## Дереккөздер

Санат:Латвия кинокомпаниялары
Yamal-401

**Yamal-401** — бұл Ресейдің **геостационарлы байланыс [[Спутниктік навигация жүйесі|спутнигі]],** оны **Газпром ғарыштық жүйелері** басқарады. Бұл спутник **ISS Reshetnev** компаниясымен жасалған және **Ekspress-2000** спутниктік платформасына негізделген. Ол 17 **C-диапазонды** және 36 **Ku-диапазонды** транспондермен жабдықталған. Қызмет ету мерзімі 15 жыл деп жобаланған.

## Дамуының тарихы
2009 жылғы ақпанда Газпром **Thales Alenia Space** компаниясынан екі Ямал-400 типті спутникті (Yamal-401 және Yamal-402) тапсырыс беріп алды. Thales Alenia Space осы спутниктердің толық жобалау және құрастыру процестеріне жауапты болды. Екі спутник те **Spacebus4000C3** спутниктік платформасына негізделуі керек еді.

Алайда, 2010 жылы Газпром Yamal-401 спутнигін **ISS Reshetnev** компаниясы дайындап, **Ekspress-2000** платформасын қолданатын етіп тапсырысты өзгертті. Thales Alenia Space Yamal-401 үшін пайдалы жүктемені бұрынғы келісім бойынша жеткізді (пайдалы жүктемеге еш өзгеріс енгізілген жоқ). Yamal-402 спутнигі бойынша еш өзгеріс жасалмады — оны Thales Alenia бұрынғыдай толықтай өзі жасап шықты.

Бастапқыда Yamal-401 және Yamal-402 спутниктері **Ariane 5** зымыранымен ұшырылуы тиіс еді, алайда кейін бұл шешім өзгертіліп, ұшыру **Proton-M** зымырандарына ауыстырылды.

## Ұшыру
**International Launch Services (ILS)** компаниясы Yamal-401 спутнигін **Proton-M / Briz-M** зымыран тасығышымен ұшыру үшін келісімшартқа отырды. Ұшыру 2014 жылғы **15 желтоқсанда**, UTC бойынша 00:16-да, **Байқоңыр ғарыш айлағындағы 81/24 ұшыру алаңынан** жүзеге асты. Спутник жоспарланған **геостационарлы көшу орбитасына (GTO)** шығарылды .

## Дереккөздер


Санат:Спутник
Санат:Ғарыш аппараттары
Емре Шахин

**Емре Шахин** () — Лос Анжелес (Калифорния, АҚШ) және Ыстанбұл (Түркия) қалаларында тұратын түрік фильм және телехикая режиссері. Шахин — тәжірибелі режиссер, оператор және монтажшы. Оның марапаттарға ие болған Canta атты қысқаметражды фильмі Beverly Hills кинофестивалінде "Үздік операторлық жұмыс", West Chester кинофестивалінде "Көрермендер таңдауы", Fort Lauderdale халықаралық кинофестивалінде "Үздік шетелдік қысқаметражды фильм" жүлделерін жеңіп алды және Turkuaz журналы Canta-ны 2005 жылдың ең үздік фильмі деп атады. Palm Springs Festival of Shorts және Rhode Island International Film Festival кинофестивальдері Canta-ны өз фестивальдерінің әр санаттағы үздік фильмдерінен құралған Best of the Festival турлық көрсетілімдеріне таңдады. Сонымен қатар, Canta әлемнің түкпір-түкпіріндегі Үндістаннан Ирландия мен Италияға дейінгі 30-дан астам кинофестивальдердің ресми таңдауы болды.

Сценарийлі фильмдер саласына келмей тұрып, Емре ABC, ABC Family, MTV, VH1, The History Channel, Travel Channel, Food Network, TLC және Discovery Channel сияқты арналарға арналған деректі және реалити-шоуларды режиссерлік етіп, монтаждаған. Оның соңғы режиссерлік жұмыстарының қатарына TLC арнасындағы Beyond the Bull атты 10 бөлімді телехикаясы кіреді. Бұл жоба әлемнің үздік үш бұқамен шабандозының 2005 жылғы қиын PBR маусымында әлем чемпионы атануға талпынысын баяндайды. Сондай-ақ ол JWT (James Walter Thompson деп аталған ірі жарнама агенттігі) тапсырысы бойынша түсірілген Life as a Marine деректі фильміне режиссерлік еткен. Қазіргі уақытта ол History Channel арнасына арналған 13 бөлімді деректі хикая — Cities of the Underworld жобасының атқарушы продюсері, режиссері және авторы болып табылады.

Ол жақында екі маусымдық Rise of Empires: Ottoman телехикаясына режиссерлік етті. Бұл жоба 2020 жылдың 24 қаңтарында жарық көрді.

Емре Шахин Түрік телеарналарында жиі қонақ ретінде қатысады.

Қазіргі уақытта ол 7 Days in Baghdad атты толықметражды фильмінің өндіріс алдындағы кезеңінде (pre-production) жұмыс істеп жатыр. 

## Сілтемелер

*
*Thirty Four Productions (34P) website 
*Interview with Emre Sahin
*Interview with Emre Sahin
*Interview with Emre Sahin
*''Canta'' film website
*''40'' film website

## Дереккөздер
Formica fusca

нобай|''Formica fusca''
***Formica fusca*** — бұл қара түсті **құмырсқа**, ол Еуропаның барлық аймақтарында, сондай-ақ Оңтүстік Азия мен Африканың кейбір бөліктерінде кең таралған. Бұл құмырсқа көбінесе "**жібек құмырсқа**" немесе "**қоңыр құмырсқа**" деп аталады. Оның таралу аймағы Палеарктикалық аймақта Батысында Португалиядан бастап Шығысында Жапонияға дейін және Оңтүстігінде Италиядан бастап Солтүстігінде Финноскандияға дейін созылады. Солтүстік Америкадан алынған популяциялар бөлек түр ретінде бөлініп шыққан, *Formica subaenescens*. *F. fusca* ұялары әдетте шіріген ағаш кесінділері немесе тастар астында, орман шетінде және ағаш шекараларында кездеседі. Бұл түр сондай-ақ қалалық аймақтарда жиі кездеседі, онда ол арамшөптерде кездесетін бітелер бөлетін шіресімен қоректенеді.

*F. fusca* кішкентай жәндіктермен, мысалы, алма көбелегінің дернәсілдерімен, біте шіресімен және гүлді емес нектарлармен қоректенеді. Жұмысшылардың кейбір патогендерге жоғары төзімділігі байқалған және бұл *F. fusca*-ның **метаплеуралды** безін пайдалануымен қатар, олардың құмырсқа қышқылының антибиотиктік қасиеттерін қолдануымен байланысты болуы мүмкін деп саналады. *Microdon megalogaster* деп аталатын құмырсқа шыбынының балаңқұрттары осы құмырсқалардың ұяларында байқалған. Бұл шыбын балаңқұрттарының инквилиндік қарым-қатынасы толық түсінікті емес.

## Мінез-құлқы

### Оқу қабілеттері
Бұл құмырсқа түрінің жұмысшылары классикалық шартты рефлекс әдісі арқылы иістік тітіркендіргішті марапатпен (қант ерітіндісі) байланыстырып үйрене алады. Бұл түрдің оқу қабілеттері гүлдердің иісінде болатын жеке қосылыстар арқылы тексерілген. Құмырсқалар тез үйренеді – тітіркендіргішті бір-ақ рет көрсету олардың шынайы ұзақ мерзімді жад қалыптастыруына жеткілікті. Бұл қалыптасқан жад жойылып кетуге де төзімді.

### Адамның қатерлі ісік жасушаларын анықтау
Бұл құмырсқалар түрі қатерлі ісік жасушалары шығаратын ұшпа органикалық қосылыстарды да анықтай алады. Үш сынақтық шарттаудан кейін олар қатерлі ісік жасушаларын (MCF-7) сау жасушалардан (MCF-10A) ажырата алады. Сондай-ақ, бір қатерлі ісік жасушасы түрін (MCF-7) басқа бір қатерлі ісік жасушасынан (MDA-MD-231) ажырата алады.

### Адам ісіктерін анықтау
Кейін бұл оқу қабілеттері ісік бар тышқандардың зәрін пайдалану арқылы тексерілді. Тышқандарға адам сүт безі ісіктері салынды, олардың зәрі жиналып, оқу материалы ретінде қолданылды. Жаттығу мен сынақтар кезінде әртүрлі тышқандар қолданылып, құмырсқалардың нақты тышқанның иісіне емес, ісіктің бар не жоқтығына назар аударуына жағдай жасалды. Осылайша, құмырсқалар тышқандардың зәрінен адам ісігінің бар екенін анықтап, ауырғандарды сау тышқандардан ажырата алды.

## Дереккөздер

Санат:Құмырсқалар
Санат:Жәндіктер
Сұлтан Селим Явуз көпірі

**Сұлтан Селим Явуз көпірі** (Сұлтан Селим Грозный көпірі) — Босфор бұғазы арқылы өтетін үшінші көпір. Ыстанбұлдың солтүстігінде орналасқан. Көпір Осман сұлтаны I Селим Явуздың (Грозныйдың; 1512–1520) құрметіне аталған.

Көпірдің құрылысы 2013 жылғы мамырда басталып, 2016 жылғы наурызда аяқталды. Көлік қозғалысы 2016 жылғы 26 тамызда ашылды. Көпір салынып жатқан Солтүстік Мармара айналма жолының бір бөлігі болып табылады. Көпірдің ерекшелігі – аралас құрылымында: жол төсемінің бір бөлігі ванталармен, бір бөлігі ванталар мен тростармен тірелген, ал басты аралықтың ортасы тростарға ілінген. Көпір әлемдегі ең кең аспалы көпір болып табылады. Автомобиль қозғалыс жолағы – әр бағытта 4-тен (жалпы 8), сондай-ақ екі теміржол жолы бар. Пилондардың биіктігі (322 м) де рекордтық көрсеткіш болып табылады, бұл әлемдегі биіктігі бойынша 5-ші көпір.

Көпірдің инженерлік тұжырымдамасының авторлары – француз конструкторы Мишель Вирложё және швейцариялық T-Ingénierie компаниясы. Көпір құрылысына шамамен 230 мың м³ бетон және 28 мың тонна трос жұмсалды; жалпы құны шамамен 3 миллиард долларды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Темірбетон көпірлер
Санат:Түркиядағы вантты көпірлер
Санат:Түркиядағы аспалы көпірлер
Санат:Түркиядағы ақылы көпірлер
Санат:Ыстанбұлдағы көпірлер
Санат:Босфор
Адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы ТМД конвенциясы

**Адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы ТМД конвенциясы** () — 1995 жылы жасалған халықаралық шарт болып табылады. 38-бапқа сәйкес күшіне ену үш мемлекет ратификациялағаннан кейін қарастырылған. Конвенцияның 34-бабына сәйкес 1993 жылы қабылданған ТМД-ның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы туралы ережеге байланысты. 2021 жылы Комиссияны құру мәселесі бойынша сараптамалық топтың отырысы өтті.

1995—1998 жылдары Ресей, Тәжікстан және Беларусь ратификациялаған және олар үшін 1998 жылғы 11 тамызда күшіне енген; Оны Қырғызстан 2003 жылы 21 тамызда ратификациялап, сол уақытта күшіне енді. Грузия, Армения және Молдова қол қойған, бірақ ратификацияламаған.

2001 жылы ПАCE Еуропа Кеңесінің мүшелері мен мүше-мүшелеріне конвенцияға қол қоймауды немесе ратификацияламауды ұсынды, себебі адам құқықтарын қорғаудың ЕКПЧ-ге қарағанда әлсіз механизмін ұсынады.

Еуропа Кеңесінің Министрлер Комитеті ЕКПЧ мен ТМД Конвенциясының қатар өмір сүруі туралы ЕСПЧ-ден консультативтік қорытынды беруді сұрады, бірақ сот бұл мәселе оның құзыретіне жатпайды деп санады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы ТМД конвенциясы
* ТМД-ның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы туралы ереже
* [ТМД-ның Адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы конвенциясының және Адам құқықтары туралы Еуропалық конвенцияның қатар өмір сүруінің құқықтық мәселелері туралы пікір](http://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-INF(1998)008-e)
* ТМД-ның адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы конвенцияның және Адам құқықтары туралы Еуропалық конвенцияның қатар өмір сүруі

Санат:Беларустың халықаралық келісімдері
Санат:Ресейдің халықаралық келісімдері
Санат:Қырғызстанның халықаралық келісімдері
Санат:1990 жылдардағы халықаралық келісімдері
Санат:Адам құқықтары жөніндегі халықаралық құжаттар
Санат:ТМД келісімдері
Санат:1995 жылғы құқық