open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пипили

**Пипили** — Сальвадордың батысындағы науа тобындағы үндіс халқы (негізінен Сонсонат және Ахуачапан департаменттері). Халқы 250 мың адамға дейін (2005, бағалау).

## Тілі
Олар юто-ацтек отбасының ацтек тілінің науат диалектісінде сөйлейді. Испан тілі де кең тараған.

## Діні
Сенушілердің діни байланысы — католиктер.

## Тарихы
Пипили Мексиканың орталық бөлігінен Мексика шығанағы жағалауына (Веракрус және Табаско Штаттары), VI—VII ғасырларда Тынық мұхиты жағалауына және Оңтүстік Гватемаланың етегіне келді.

Басқа көзқарас бойынша, пипили Оңтүстік Гватемалаға IX—XI ғасырларда никараомен (қазір толығымен ассимиляцияланған) және чоротегамен (Коста-Рикадағы Никоя түбегіндегі халық) бірге келді. XV ғасырда киче қазіргі аумаққа ығыстырылды. Испанияның сальвадорды жаулап алуына дейін пипилилерде қала-мемлекеттер болды, ең үлкені-Кускатлан.

## Кәсібі
Олар қолмен атқарылатынсуармалы егіншілікпен (жүгері, бұршақ, күріш, тары, бақша және бақша дақылдары), мал шаруашылығымен (ешкі, қой, қашыр, сиыр), құс шаруашылығымен, аңшылықпен, қолөнермен (қолмен тоқу, өру, қыш жасау) айналысады. Жалдамалы жұмыс жиі кездеседі.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|Пипиль тайпасынан шыққан әйел     
Отбасы үлкен және шағын. Неке патри- және вирилокальды. Туысқандық  есеп патрилиналдық болып табылады. Ауылдарды ақсақалдар кеңесі басқарады.

Олар негізінен елдің оңтүстік-батыс бөлігінде шағын ауылдарда тұрады.

Дәстүрлі пипиль тағамдары жүгері, жасыл қызанақ және чили сияқты табиғи ингредиенттерімен танымал.

Христианға дейінгі нанымдар, фольклор, әдет-ғұрыптар (тау құдайларына табыну, жаңбыр, жер асты оты, күнге), сиқырлық, медицина, христианға дейінгі билер мен ескі испан костюмдері драмалары сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Орталық Америка үндістері
Санат:Сальвадор этникалық топтары
Папаго

**Папаго** (өз атауы: Tohono Oʼodham) — АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы үндіс халқы, (Аризонаның оңтүстігінде 4 резервация, екеуі Пимамен бірге) және Мексиканың солтүстік-батысында (Сонора штатының солтүстігі). Америка Құрама Штаттарындағы халық саны 19,5 мың адам (2010, санақ), Мексикада - 1 мың адамға дейін.

## Тілі
Тілі — папаго тілі. Испан және ағылшын тілдері де кең таралған.

## Діні
Діни сенімдері бойынша папаго — католиктер.

## Тарихы
Папагоның шығу тегі туралы пікірталас көп. Кейбір сарапшылар бұл тайпа солтүстікке шамамен 300 жыл бұрын қоныс аударған деп есептейді. Басқалары бұл тайпаны Каса Грандеде керемет жартас сарайларын салған Хохокам мәдениетінің ұрпағы деп санайды.
Испандық миссионерлер тайпаны күштеп христиандықты қабылдап, 18 ғасырдың аяғында Сан Хавьер-дель-Бак миссиясын құрды, бірақ миссионерлердің жұмысы қарсылыққа тап болып, папаго 17-18 ғасырларда бірнеше рет көтеріліс жасады.
      
## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Себет тоқу. Аризона. 1916.  
ХХ ғасырдың басына дейін олар жартылай көшпелі өмір салтын ұстанды, терушілікпен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысты, бұршақ дақылдарын өсірді. Қазіргі папаго егістік және суармалы қолмен атқарылатын егіншілікпен (маис және басқа да дәнді дақылдар, асқабақ, бұршақ дақылдары), мал шаруашылығымен (жылқы, ірі қара) айналысады.

## Тұрмыс салты
Шағын отбасы басым. ХХ ғасырдың басына дейін папаго елді мекендері автономияға ие болды, кеңестер басқарды, уақытша одақтар құрды. Неке неолокалды, сорорат элементтері белгілі, неке келісім бойынша.

Өмір сүру салты, ғимараттардың түрі мен киім-кешектері жағынан мексикалықтарға өте жақын. Ыдыс-аяқтарға геометриялық өрнектері бар дөңгелек ақ себеттер тән.

Жаңбыр культі, жаңбыр шақыру рәсімі (үлкен үйлер немесе жаңбырлы үйлер осы мақсатқа арналған), фетишизм, анимизм, бақсылық, темекі шегудің салт-дәстүрі, фольклор сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Орталық Америка үндістері
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Отоми

**Отоми** — Орталық Мексикада тұратын үндіс халқы. Олар Мексиканың орталық үстіртінің құрғақ таулы аймақтарында, сондай-ақ Мехико, Пуэбла, Толука, Керетаро, Пачука және Тулансинго қалаларында тұрады. Халық саны 288,1 мың адам (2010 жылғы халық санағы; Ұлттық статистика және география институтының 2008 жылғы мәліметтері бойынша – 646,9 мың адам).

## Тілі
Олар ото-манге отбасының отоми тілінде сөйлейді, диалектілері бар. Испан тілі де кеңінен таралған.

## Діні
Діні ресми түрде католиктік, дәстүрлі нанымдар сақталған.

## Тарихы
Отоми, Орталық Американың ең көне халқы. Біздің заманымыздың 2 мыңжылдығының науалар Мехико алқабынан қуылды. X-XII ғасырларда мимишкоаны (отоми топтарының бірі) толтектер жаулап алды. XIII ғасырда отомилер шығысқа жаппай қоныс аударды. Испандар жаулап алғанға дейін (XVI ғасыр) бірнеше мемлекеттері болды. Тепехуамен сәтті соғысып, ацтектерге алым төледі.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптерге қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, чили бұрышы, темекі, агава) және Идальго штатының өзен аңғарларында суармалы егіншілік (жүгері, бидай, мақта, жоңышқа, кофе, банан), аңшылық, балық аулау жатады. Терушілік (жабайы агава, нопал кактусы, жүгері, құрттар, саңырауқұлақтар, ұлулар, құмырсқалар, кесірткелер, т.б.), ал кейбір жерлерде ара шаруашылығы бар. Олар ешкі, қой, сиыр, шошқа, есек, құс өсіреді. Плантацияларда және өнеркәсіпте жалдамалы жұмыс жиі кездеседі.

Дәстүрлі қолөнерге қыш ыдыстар (соның ішінде үлкен бояулы ыдыстар), өрнекті тоқу, өру, ағаш ою, тері илеу, жүгері ұнтақтайтын тас үгіткіштер жасау, т.б.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|250px|Отоми әйелі дәстүрлі кестеленген отоми маталарын сатуда     
Дәстүрлі отбасы үлкен, шағын отбасы кең таралған, неке патрилокальды, қазір неолокалды. Туысқандық есеп аталық болып табылады. Некенің уақытша матрилокалдылығы, қалыңдық үшін жұмыс істеу, қыз алып қашу дәстүрі бар.

Бағандарда қалқа-галереяны құрайтын, ағаштан, саманнан, тастан жасалған, төбесі агава жапырақтарынан немесе шоқ шөптерден жасалған тік бұрышты тұрғын үй басым.
Солтүстікте бұрыштары дөңгеленген үйлер жиі кездеседі, шатыры төмен, кейде жер деңгейінде болады, ыстық жазық жерлерде қабырғалары қамыстан жасалған.

Ерлер ақ кең шалбар, қызыл кең белдік, жағасына кесте тігілген қысқа ақ жейде, сандал, жиегіне ою-өрнегі бар және жиектері бар серапалар, кеудеге тоқылған өрнекті сөмкелер, белдікке былғары киім киеді.
Әйелдер киімі — ұзындығы 5 м-ге дейінгі матадан тігілген, өрнекті белдікпен тігілген, ақ өрнекті уипил, жамылғы — тобыққа дейін ақ және қара жолақты сераптар, күміс сырғалар, моншақтар, өрілген түрлі-түсті жүн жіптер, кейде дененің жоғарғы бөлігі жалаңаш болады.

Испандық дәуірге дейінгі нанымдар мен культтер, нагуализм, шаманизм, испандық дәуірге дейінгі ай күнтізбесі, мифология және бай фольклор сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Орталық Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Пима (халық)

**Пима** (Pima, Akimel O’odham) — Солтүстік және Оңтүстік Американың байырғы үндіс халқы, Аризонаның орталық және оңтүстігінде, Америка Құрама Штаттарында және Мексиканың солтүстік-батысында Сонора және Чиуауа штаттарында тұрады.

## Тілі
Пима тілі уто-ацтек тілдер отбасының сонора тобына жатады.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер.

## Тарихы
Еуропалықтар келгенге дейін пима тайпасының негізгі жаулары апачи болды, олар табиғи ресурстар үшін бәсекелестікке байланысты пиман елді мекендеріне шабуыл жасады, дегенмен кейде апачилермен бітім жасалған. Апачи және басқа тайпалармен мерзімді қақтығыстарға қарамастан, пима әдетте бейбіт халық болды.

Пима тайпасымен алғаш рет 1539 жылы испан миссионер Маркос де Ниса кездесті, кейінірек миссионерлер Эусебио Кино және Франциско Гарсес келді. XVII ғасырдың екінші жартысында испандықтар пима тұратын жерлерде бекіністер, ранчолар мен шахталар құрды. Испандықтардың жергілікті халыққа қатыгездікпен қарауы 1695-1751 жылдар аралығында болған көтерілістерге әкелді.

ХІХ ғасырдың ортасында американдық қоныстанушылар Хила өзенінің аңғарына келіп, пима халқын бұрынғы жерлерінің аз ғана бөлігін құрайтын резервацияға ығыстырды. 
1859 жылы АҚШ үкіметі пиманы марикопа үндістерімен біріктіріп, «Пима-Марикопа тұзды өзенінің үндіс қорығын» құрады.

Қазіргі уақытта Хила өзенінің үндіс қауымдастығы Аризонаның орталығында 2200 км2-ден астам аумақты алып жатқан егемен тайпа болып табылады. Қауымдастық бірнеше аудандарға бөлінген, олардың әрқайсысында жергілікті басқару бар.

## Кәсібі
нобай|оңға|300px|Пима үйлері     
Дәстүрлі кәсіптері суармалы егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, темекі, мақта және басқа да дәнді-дақылдар), терушілік, аңшылық, балық аулау, ал отаршылдық кезінде мал шаруашылығын (құс, шошқа, жылқы) қабылдады. Тоқымашылық, өру, т.б. белгілі. Қазіргі пималар қалаларда жалдамалы жұмыс істейді.

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын. Неке патрилокальды, содан кейін неолокалдық.

Дәстүрлі тұрғын үйі күмбез тәрізді, ағаш немесе бөренелерден жасалған, сабанмен және жапырақтармен жабылған. Бүгінде саманнан тұрғызылған үйлер басым. Олар төртбұрышты немесе тікбұрышты, шатыры қаңылтырдан жасалған, терезелері кішкентай, сондықтан іші қараңғы. Үйдің ортасында қыстың суық күндерінде ас пісіретін және ағашпен жылытатын металл пеш бар.

Киімдері жалпы мексикалық үлгіде, былғарыдан жасалған киімдер мен тоқылған жамылғылар кең таралған.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Орталық Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Мексика этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Куна

**Куна** — (*туле*, *тельмалтола*) — Панамадағы чибча тобындағы үндіс халқы. Панамадағы халық саны шамамен 65 мың адам, Колумбияда – 800–900 адам. (2000, бағалау).

## Тілі
Олар куна тілінде сөйлейді. Испан тілі кеңінен таралған.

## Діні
Олар христиан дінін ұстанады (католиктер мен протестанттар).

## Тарихы
Куна үлкен чибча халқының бір бөлігі болды және испандықтар келгенге дейін континентте өмір сүрді. Олардың саны - миллионға жуық адам болды. Олар жеткілікті дамыған - металлургияға иелік еткен және ірі тайпалық одақтар құрып, Кариб теңізінің басқа халықтарымен соғыс жүргізген.
Алайда 1536 жылы бұл аймаққа испандықтар келді, бұл жергілікті халыққа ұнамай, оларға қызу қарсылық көрсете бастады. Алайда, мүмкіндіктер тең болмады және нәтижесінде үндістер теңізге ығыстырылды, олардың саны айтарлықтай қысқарды және қалғандары аралдарға кетуге шешім қабылдады. Бұл шешім халықты құтқарды, сонымен бірге әлеуметтік және отбасылық құрылымда өзгерістерге әкелді. Куна тайпасында әйелдер толық билікке ие болды, бұған дейін оларда қауіпсіздікті қамтамасыз ететін ерлердің, жауынгерлердің және аңшылардың үстемдігімен стандартты патриархат болған. Куна аңызына сәйкес, испандықтар үшін соңғы шайқасты әйел басшылары жүргізген (ер адамдар дерлік қалмаған).

Қазір олардың көпшілігі 350-ден астам аралдары бар Сан-Блас архипелагында тұрады. Елдің орталық бөлігінде шағын Куна елді мекендері бар. Билікпен жақсы қарым-қатынаста, сыртқы әлеммен тұрақты байланыста болғанына қарамастан, тайпа әлі күнге дейін ата-баба дәстүрін сақтай отырып, өз ережелерімен өмір сүреді.

## Кәсібі
Куна ауыл шаруашылығына, балық аулауға және халықаралық саудаға негізделген. Сан Блас - бүкіл Панамадағы кокос жаңғағының негізгі жеткізушісі. Өткен ғасырдан бері кокос жаңғағы ең маңызды экспорттық өнім және сауда мен айырбастың нысаны болды. Сондықтан жергілікті тұрғындар азық-түлік пен қажетті заттарды әлі күнге дейін кокоспен төлейді.
Дәстүрлі қолөнер - сатуға арналған жейделер, себеттер, гамактар ​​жасау. Көпшілігі жұмыспен қамтылған, кеңсе қызметкерлері, шағын кәсіпкерлер, зиялы қауым өкілдері бар.

## Тұрмыс салты
Қауымдастықтарды көсем және жалпы жиналыс (ерлер мен әйелдер бөлек) басқарады. Басшылар (бірнеше қауымдастықтың бірі) жылына екі рет жалпы жиын үшін жиналады. Отбасы шағын немесе үлкен матрилокальды, билік үлкен күйеу балаға мұрагер болады.

Елді мекендері әдетте жағалау бойына созылып орналасады, үйлер төртбұрышты бір отбасылық.

Киімдері негізінен креол түріне жатады. Әйелдер геометриялық бейнелері бар, үнді және христиан мифологиясының көріністері жемпірлер (мола, молакана) киеді.

## Дереккөздер

     
Санат:Панама этникалық топтары
Санат:Орталық Америка үндістері
Кэддо (халық)

**Кэддо** () — АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы үнді халқы (Оклахомадағы резервация). Саны 2,8 мың адам. (2000, санақ; Үндіс істері бюросының мәліметі бойынша – 4 мыңға жуық адам, 2002).

## Тілі
Олар кэддо тілінде сөйлейді. Ағылшын және испан тілдері кеңінен таралған.

## Діні
Дінге сенушілердің діни ағымы: христиандар (протестанттар).

## Тарихы
Кэддолардың еуропалықтармен алғашқы кездесуі 1542 жылы Эрнандо де Сото экспедициясымен  болып, ол қарулы қақтығыспен аяқталды. Болжам бойынша, XVI-ғасырда Кэддо саны екі жүз мың адамды құрады. Еуропалық отарлау кезеңінде олардың саны еуропалықтар енгізген індеттерге байланысты күрт төмендеді. 1803 жылы Луизиананы Америка Құрама Штаттары сатып алғаннан кейін, Кэддолар Бразос өзенінің аңғарына және 1859 жылы Оклахомадағы резервацияға көшірілді. 1874 жылы Кэддо ресми түрде біріктірілді.

## Кәсібі
Олар егіншілікпен және ат үстінде бизон аулаумен айналысқан. Ер адамдар жыл бойы аң аулады, ал әйелдер тайпа үшін жемістер, тұқымдар мен көкөністерді жинады. Егде жастағы әйелдер маусымдық өнім үшін тұқым егіп, өсірді. 
Керамика, қалақайдан, шөптен және басқа талшықтардан мата жасады. Негізгі сауда заттары – жылқы, тұз, апельсин ағашынан жасалған садақтар.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|Кэддо ауылы. 1870     
Кэддолар матрилиндік руларға бөлінді. Отбасы шағын, матрилокалды. Көсемдер мен бақсылардың билігі мұрагерлік негізде.

Тұрғын үй үлкен (диаметрі 18 м-ге дейін) төбесі ара ұясы тәрізді дөңгелек үйшік. Әрбір тайпаның ғибадатханасы бар негізгі ауылы болды, оның айналасында шағын елді мекендер топтастырылған.

Кэддо халқының тағамдары негізінен мәдени өсімдіктерден, әсіресе жүгері, сондай-ақ күнбағыс және асқабақтан тұрды. Сонымен қатар жабайы күркетауықтың да маңызы болды. Олар сондай-ақ аң аулап, табиғи өсімдіктерді жинады.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Америка халықтары
Лакандондар

**Лакандондар** (*масеваль*, *карибес*) — Мексиканың оңтүстік-шығысындағы майялар тобының халқы (солтүстік-шығыс Чьяпас штатындағы Окосинго муниципалитеті). Саны шамамен 600 адам (2008 жылғы бағалау).
Олар солтүстік немесе батыс (наха, мецабак қауымдастығы, Санта-Крус және Чо­коль­ха өзендерінің сағасында), оңтүстік және шығыс (сан-кин­тин, Лаканха, Хатате және Лакантун өзендерінің жоғарғы ағысында) болып бөлінеді.

## Тілі
Тілі - майя тілдерінің юкатекан тармағының лакандон тілі, жартысы испан тілінде сөйлейді.

## Діні
Ежелгі заманнан бері Лакандондық діни жүйе табиғи циклдарға негізделген. 1950 жылы миссионерлер үндіс қауымдастығына еніп, шіркеу әдет-ғұрыптарын ішінара енгізді, кейбіреулері христиандар.

## Тарихы
Лакандондар - испан конкистадорлары жаулап алмаған жалғыз майя халқы. 18 ғасырда олар Мексиканың оңтүстігіндегі Чиапас федералдық штатының джунглилеріне қашып, онда олар оқшауланған отбасылық рулармен өмір сүрді. Олар өркениетпен тек 20 ғасырда ғана байланысқа түсті. Олардың тұрғындары үш ауылда - Наха, Метцабок және Лаканхада тұрады.
Өткен жылдары Лакандондар өз ауылдарын сырттан келушілерге ашып, экотуризм орталықтарын құрды. Туристік жобаларды Мексика үкіметі қаржыландырады. Мексикадағы басқа байырғы халықтардан айырмашылығы, Лакандондар мемлекеттен үлкен қаржылық қолдау алады. Лакандондар ақшамен 1950 жылдары таныс болды. Бұған дейін олардың дүниесі мен өмірінің негізі орман болған. Олардың ойы мен іс-әрекетін қоғам анықтайтын. Бүгінде әркім жеке шешім қабылдайды.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері - қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, чили бұрышы, қызанақ, мақта, темекі, банан, маниок және т.б.), құс шаруашылығы және аз мөлшерде шошқа өсіріледі. Аң аулау, терушілік, балық аулау сақталған, себет жасаумен әлі де айналысады. қырыққабаттар, Қайықтар, керамикалық бұйымдар, бас киімдер, садақтар мен жебелер де жасайды.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|Бонампактағы лашықтар     
Елді мекен 5-10 туысқан көпбалалы патрилокалды отбасылардан тұрады. 20 ғасырдың басына дейін патрилиндік тотемдік рулар сақталды. Көп әйел алу (5 әйелге дейін) және туысқандық некелер жиі кездеседі. Үйде әр әйел мен баланың өз ошағы бар.

Тұрғын үйлері бір бөлмелі, сопақша немесе тік бұрышты, қамыс пен бұтақтардан тұрады. Кейде қабырғасыз, пальма жапырақтарынан жасалған аласа көлбеу төбесі бағаналарға тіреледі. Ауылдың орталығында сопақша пішінді, қабырғалары жоқ ерлер үйі орналасқан. Олар гамактарда ұйықтайды, ыдыс-аяқтар арқалықтар мен тіректерге ілінеді. Темекі шегу кең таралған.

Дәстүрлі киім - мақтадан жасалған туника тәрізді ұзын жейделер (ноок, шикул), әйелдер белдемше киді. 20 ғасырдың ортасына дейін ер адамдар моншақ тағып, мұрын қалқасын тесіп, беттерін бояған. Барлық адамдар жалаң аяқ жүрді.

Дәстүрлі музыкалық аспаптары - флейталар, барабандар, теңіз раковиналары.
Испандық дәуірге дейінгі мифология мен фольклор сақталған.

## Дереккөздер

     
Санат:Мексика этникалық топтары
Луисеньо

**Луисеньо** — АҚШ-тағы шошон тобының үндіс халқы. Калифорнияның оңтүстік жағалауында (Ла Холья, Ринкон, Паума, Пала, Печанга және Собоба резерваттары). 
Олар сонымен қатар жақын маңдағы елді мекендер мен қалаларда тұрады. Жалпы саны 2 мыңнан астам адам.

## Тілі
Тілі - купан тобындағы луисеньо тілі. Испан және ағылшын тілдері кеңінен таралған.

## Діні
Сенушілер негізінен католиктер, шамамен 10% протестанттар (евангелистер, т.б.).

## Тарихы
Отарлауға дейінгі кезеңде олар Сан-Луис-Рей, Санта-Маргарита аңғарларын, сондай-ақ Сан-Матео және Сан-Хуан өзендерін, іргелес тау сілемдерін және мұхит жағалауын мекендеген. XVIII ғасырдағы саны 5-10 мың адам болды.
1769 жылдан бастап испандықтармен байланысып, XIX ғасырдың ортасынан бастап Американдық отарлау нәтижесінде олар өз жерлерінің көпшілігінен айырылды. 1875 жылы олар үшін резервациялар құрылды.
1950-60 жылдары луисеньо Калифорния үндістерінің өзін-өзі басқару қозғалысын басқарды.

## Кәсібі
Өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, білім беру саласында жұмыс істейді. Олар терушілікпен, аңшылықпен, ал жағалаудағы аудандарда балық аулаумен және аңшылықпен айналысқан. Өнімділікті сақтау үшін өсімдіктерді жинау алаңдары үнемі өртелді. Қолөнерден қоржын тоқу, керамикадан бұйымдар жасау бар.

## Тұрмыс салттары
нобай|оңға|200px|1900 жылғы Темескал алқабындағы Луисеньо үйі     
Тайпаны құрайтын ауылды мұрагерлік тәртіппен көсем басқаратын патрилиндік қауым, онымен бірге ғұрыптық сарапшылар кеңесі мен бақсылар кеңесі, мұрагерлік элитаны құрайтын көмекші хабаршы болды. Арнайы жауынгерлер тобы болды. Неке патрилокальды. Әйелі үшін төлем төленді, немере туыстық некелер және полигиния кеңінен кездеседі.
Жас жігіттердің инициациялары меідуанадан жасалған галлюциногендік сусынды ішумен (толоаче), жерлеу рәсімдері тамақ пен сыйлықтар таратумен бірге жүрді. Қыздардың инициациясы кезінде жартасқа суреттер жасалды.

Тұрғын үйлері конустық төбесі ағаш қабығынан немесе бұталардан жасалған  жартылай қазылған жер үйлер. Ауылдың орталығында салттық ғұрыптар үшін, қоршалған алаңы бар салтанатты үй бар.

Киімдері мамықтан тоқылған жамылғылардан, сандалдар мен мокасиндерден, ерлер үшін - жабынды белдіктерден, әйелдер үшін - қабықтан жасалған алжапқыштардан тұрды.
Татуировка және денеге сурет салу таралған. Жартылай асыл тастар, аю тырнақтары, т.б әшекейлер қолданылған. Еркектер мұрын мен құлаққа әшекейлер, бүркіт пен қарғаның қауырсынынан тігілген ғұрыптық бас киімдер киген.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Америка халықтары
Майду

**Майду** — АҚШ-тағы (Калифорния штатының солтүстігі) пенути тобындағы үндіс халқы. Саны 400-ге жуық адам. 

## Тілі
Тілі - майду тілі, қазір ағылшын тілімен ығыстырылуда.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.

## Тарихы
19 ғасырдың басында майду испандықтармен немесе трапперлермен аз байланыста болды, бірақ олардың саны 1833 жылы ақ нәсілділер енгізген індеттің салдарынан қысқарды. 19 ғасырдың ортасында Майду аумағына кеншілер мен қоныс аударушылардың келуі тағы бір апат болды, өйткені жерлер жоғалып, азық-түлік қоры жойылды.
Бірнеше жүз адам резервацияларға көшуге мәжбүр болды. 1870 жылдары Майду мәдениеті мен дінінің қысқа мерзімді жаңғыруы болды.
1970 жылдардың аяғында Майду басқа үндістермен және ақ халықпен араласып, сондықтан сандарды санау қиынға соқты.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері -терушілік, балық аулау және аң аулау (бұғы, қоян, бөдене және т.б.). Аң аулау үшін иттер, торлар, қақпандар пайдаланылды. Олар темекі өсірді, қайықтар мен салдар жасады. Қоржын тоқу, қауырсыннан белдік пен көрпе жасау, марал мен пума терісінен, сондай-ақ қаз, қарға терісінен тоқыма жасау дамыған.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|Калифорниядағы Майду орталығынан табылған Майду лашығы.     
Салыстырмалы түрде төмен өмір сүру деңгейімен сипатталатын жұмыссыздық кең таралған. Дәстүрлі мәдениет пен этникалық бірегейлікке деген қызығушылық қайта артуда. Тілді, салт-дәстүрді, тоқыма өнерін сақтауға күш салынуда. Майдулар жыл сайын көктемде көптеген басқа тайпалардың қатысуымен аю биі рәсімін өткізеді.

Майду тайпасының үйлері, әсіресе таулы аймақтарда немесе тауларда орналасқан үйлер жартылай жер асты болды. Олар диаметрі 6 метрден 12 метрге дейінгі дөңгелек құрылымдар болды, олардың едені топырақ деңгейінен бір метрге жуық тереңдікте орналасқан. Ғимараттың едені қазылғаннан кейін бөренелер мен бағаналардан қаңқа тұрғызылып, оның үстіне қалың топырақ төселген. Үйдің ортасында қыста жылытуға арналған ошақ болды.
Жазғы тұрғын үйлері кесілген бұтақтардан тұрғызылған, олар байланып және тіректерге бекітіліп, топырақпен, саз қабатымен жабылған. Жазғы тұрғын үйлердің кіреберісі күндіз жылу үйге еніп кетпеуі үшін шығысқа бағытталған.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Покомандар

**Покомандар** — Майя тобына кіретін үндіс халқы. Олар Орталық және Шығыс Гватемалада тұрады. Халқы – 49 мың.

Көршілес покомчи тайпаларымен бұрын бір халық құрған.

## Тілі
Олар майя тілдерінің киче-мам тармағының покомам тілінде сөйлейді. Оның орталық және шығыс диалектілері бар.

## Діні
Покомандар католиктер, кейбір протестанттар бар.

## Этногенезі
Покомчилермен тығыз байланысты, олардың ортақ ата-бабалары (поком) таулы Гватемалаға Х-XII ғасырларда киче тілді тармағының басқа тайпаларымен бірге келген болуы мүмкін, олар киштердің қысымымен екі халыққа бөлінді, покомандар оңтүстік-шығысқа қоныс аударды. XVI ғасырдың басындағы испандық жаулап алудың алдында покомандықтардың испандықтарға қарсы тұратын бірнеше қала-мемлекеттері болды (Мишко және т.б.).

Покомчи бір—бірімен тығыз байланысты; олардың ортақ ата-бабалары (поком) Х-XII ғасырларда таулы Гватемалаға келген болуы мүмкін, киче тілдік тармағының басқа тайпаларымен бірге киче шабуылымен екі халыққа бөлінген; покомандар оңтүстік-шығысқа қоныс аударды. XVI ғасырдың басындағы испандықтар жаулап алудан бұрын покомандар испандықтарға қарсылық көрсеткен бірнеше қала-мемлекеттерге ие болды (Мишко және т.б.).

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері — қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, бұрыш, жемістер, көкөністер), ара шаруашылығы, аң аулау және терушілік. XVIII ғасырдан бастап қалалардың маңында - суармалы егістік егіншілік (бидай, қант қамысы, кофе және т.б.), мал шаруашылығы (ірі және ұсақ мал, жылқы, қашыр), құс шаруашылығы дамыды.

Қолөнерден — ағаштан ою (маскалар), зергерлік бұйымдар, қолмен тоқу, тоқу, әсіресе қыш ыдыстар жаспау дамыған (негізгі орталық — Чинаутла: плиткалар, бетперде, боялған жылтыратылған хош иісті қыздырғыштар, қуырғыш табалар, құмыра жасау). Ауыл шаруашылығында жалдамалы жұмыс кең таралған.

## Тұрмыс салты
Отбасы әдетте шағын, бірақ көп балалы отбасылар да бар. Туыстық байланыс екі жақты, неке патрилокальды. Қауымдастықтарды ақсақалдар кеңесі басқарады.

Ерлерге арналған қызыл белдік, көк жүннен жасалған күртеше, әйелдерге арналған белдемшелер, қапсырылмалы қызыл түсті белдемшелер — тұрмысқа шыққан әйелдерге, жасыл түсті белдемшелер — қыздарға. жасыл, шаштарына қара, көк және қызыл жүн баулар тағады.

Бақсылық, пайғамбарлық, мифология және фольклор туралы культтер сақталған. Католиктік мерекелерде дәстүрлі библиялық және ескі испандық тақырыптарға негізделген костюмдік шерулер мен спектакльдер өткізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Орталық Америка үндістері
Санат:Гватемала этникалық топтары
Покомчи

**Покомчи** (покончи; Poqomchi') — Майя тобына кіретін үндіс халқы. Көршілес покомандар тайпаларымен бұрын бір халық құрған. Саны 120 мың адам.

## Тілі
Тілі — покомчи тілі. Испан тілі де кең таралған.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер, кейбір протестанттар.

## Тарихы
Қазіргі Гватемала жерлеріне X-XII ғасырларда келген. XVI ғасырдағы испандық жаулап алудан бұрын Чама, Чишой, Кахкон, тактик, Тамахун, Тукуру, Патал және т.б. елді мекендерінде орталықтары бар ерте таптық мемлекеттер құрылды.

## Кәсібі
Олар егін шаруашылығымен айналысады (жүгері, бұршақ, асқабақ, қызанақ, темекі, мақта, какао, отаршылдық дәуірден – бидай, қант қамысы, жеміс-жидек дақылдары, XIX ғасырдың аяғынан – картоп, кофе – негізгі кәсіптік дақылдар). Қосымша қызмет түрлері – аңшылық, балық аулау, терушілік, омарта шаруашылығы.
Мал шаруашылығы мен құс шаруашылығы кең таралған (қой, шошқа, сиыр, жылқы, ешкі, қашыр, күркетауық, тауық).

Дәстүрлі қолөнерге керамика (ою-өрнектері бар керамика – ыдыстар, мүсіндер), тоқу (кілемшелер, сөмкелер, себеттер), қолмен тік тоқыма станогында тоқу, зергерлік бұйымдар жасау (соның ішінде күміс), ағаш ұстасы, тері илеу, музыкалық және аспаптарды жасау.

## Тұрмыс салты
Отбасы моногамды, патрилокальды және неолокалдық, шағын және үлкен отбасылар. Қауымдастықтар негізінен эндогамиялық. Комадрасголар мен кофрадиялардың (ерлер мен әйелдердің ритуалдық бауырластықтары) рөлі маңызды. Камарадериялар кең тараған – үйленбеген ерлердің қоғамдары.

Елді мекендері (пуэбло, ауылдар) жүйелі және шашыраңқы орналасқан. Әдетте, қалалар мен ауылдар испандық дәуірге дейінгі дәстүр бойынша 2-4 кварталға, бұрынғы уақытта дербес әкімшілік-салттық бірліктерге, өз басшылары мен қалалық кеңесте өкілдеріне бөлінген. Тұрғын үй бір бөлмелі, тік бұрышты, қаңқасы бөренеден, қабырғалары сабан, қамыс, бұтақ, кейде саман, төбесі сабанмен, қалаларда жабынқышпен жабылған, сырты және іші әктелген.

Ерлер арасында ладино киімдері  кең таралған, егде адамдар ақ, кең, балтырға дейін ұзын шалбар, кең жағасыз көйлек киген, қызыл белдік, сандалдар, орамалдардың үстіне сабан қалпақ киген. Әйелдер сатып матадан (көк, қою қызыл) ұзын белдемше, тік кесілген кәзекей, ақ кестелі тоқыма өрнектері бар уипили, өрнекті орамалдарды таққан.

Мұнда христиандық дәуірге дейінгі наным-сенімдер мен культтердің (ата-бабалар, жаңбыр құдайлары, таулар мен жануарлар), егіншілік ғұрыптар, бақсылық, нагуализм, шаманизмнің қалдықтары бар. Халық ауыз әдебиеті (аңыздар, ертегілер, әндер, билер) сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Орталық Америка үндістері
Санат:Гватемала этникалық топтары
Уичита

**Уичита** (вичита, Wichita) — Америкадағы Оклахома штатында тұратын үндіс халқы. Құрамына тавехаши, тавакони, кичаи және уако деген төрт тайпа кіреді. Халқы: 2800 адам (та­ва­ко­ни, уа­ко, ки­чаилармен бірге; 2015).

## Тілі
Тілі — вичита тілі, ағылшын тілінде де сөйлейді.

## Діні
Сенушілердің діни байланысы: католиктер, протестанттар.

## Тарихы
XVI ғасырдың басынан бастап олар Орталық Канзас аумағында өмір сүрді, ол жерден XVII ғасырда оңтүстік сиулар оларды Арканзас өзенінің аңғарына (Қазіргі Оклахома штаты) ығыстырды. Мұнда олар француздармен сауда-саттыққа тартылды. Олардың қоныстары Оңтүстік жазықтардың сауда орталықтарына айналды. ХІХ ғасырға қарай вичитаның негізгі елді мекендері Ред-Ривер өзені бойында (Оклахома мен Техас Штаттарының шекарасы) орналасты. 
1859 жылы олар Үндіс аумағында резерватқа ие болды. 

## Кәсібі
Дәстүрлі мәдениеті шығыс Ұлы жазық үндістеріне тән. Олар қолмен атқарылатын егіншілікпен және атпен бизон аулаумен айналысты.
Қазіргі уичиталар жалдамалы еңбекпен айналысады.

## Тұрмыс салты
нобай|солға|200px|Уичита үйі,1885–1900
Неке қонысы матрилокалды. Жоғарғы мұрагерлік көсем бастаған бастықтар кеңесі басқарды.

Елді мекендер бекіністі. Тұрғын үй конус тәріздес, қамыс пен сабаннан жасалған, диаметрі 12-15 м ұзын сырықтардың қаңқасында, ортасында ошағы мен түтін шығаратын тесігі және қабырғалары бойында төсек-орынға арналған биік орындары бар. Қоныс аудару кезінде  кезінде типи тәрізді шатырлар пайдаланады.

Ерлердің негізгі киімі — белдік, былғары гамаштар, мокасиндер, ал әйелдер киімі қысқа былғары белдемше болды. Суық мезгілде буйвол терісінен жасалған жамылғылар. Татуировка мен ритуалдық сурет салумен айналысты.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Уичольдар

**Уичольдар** — Мексикада тұратын үндіс халқы. Олар Батыс Сьерра-Мадреде (Халиско, Наярит штаттары) тұрады. 

## Тілі
Юто-ацтек отбасының уичол тілінде сөйлейді, шамамен 75%-ы испан тілін де біледі. 

## Діні
Мексикада уичольдар - анимистер және ата-бабаларға табынушылар. Ауыл бақсылары халықтың діни өмірінде үлкен рөл атқарады. 

## Тарихы
Уичольдар ұзақ жылдар бойы олар өмір сүрген ойлы-қырлы, шалғай жердің арқасында испандықтардың жаулап алуына сәтті қарсы тұрды. Мексиканың барлық дерлік тайпалық халықтарынан айырмашылығы, олар өздерінің халықтық дінін ұстанды және испандықтардың католицизмін қабылдамады.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі — қолмен атқарылатын егін шаруашылығы, ал XIX ғасырдан бастап кей жерлерде егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, чили, темекі, қант қамысы, тәтті картоп, амарант, кофе). Олар сондай-ақ мал шаруашылығымен (сиыр, қашыр, жылқы, қой), құс өсірумен (тауық, күркетауық), балық аулаумен айналысады.

Қолөнер дамыған — қолмен тоқу және жіптерді бояу, моншақтармен кесте тігу, өрнекті тоқу, кескіндеме, музыкалық аспаптар жасау (соның ішінде скрипка), былғары өңдеу. 
Көбісі плантацияларда жалдамалы жұмыс істейді.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|Шаман     
Отбасы үлкен, неке – патрилокальды, туыстық есеп екі жақты. Туыстық неке, сонымен қатар көп әйелділік (3-5 әйел), сороралдық, қалыңдық үшін жұмыс, уақытша некелік (бірнеше жылға дейін) жиі кездеседі. Қауымдастықтар негізінен эндогамдық болып табылады.

Тұрғын үйлері — бір бөлмелі, төртбұрышты, балшықпен қапталған бұтақтардан жасалған, төбесі конустық саманнан жасалған.
Жүгеріге арналған қадаларға орнатылған қамбалар салады.

Дәстүрлі ерлер киіміне белдемшелер, тізеге дейін созылатын былғары шалбарлар, қазіргі киімдерге тізеге дейін оралған кең ақ шалбар, кең жеңдері бар кестеленген туника тәрізді жейделер, тігілген шағын сөмкелері бар өрнекті тоқылған белдіктер жатады.
Әйелдер ұзын жиылған белдемше киеді, белінен төмен ою-өрнекті және қызыл жиегі бар жамбас алжапқышы, көйлек, шәлі киеді. Әшекей бұйымдар – білезіктер, моншақ жіптерден тоқылған құлақшалар. Ерлер де, әйелдер де ұзын шашты.

## Дереккөздер

Санат:Орталық Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Цоцильдер

**Цоцильдер** () — Мексиканың Чьяпас штатында тұратын үндіс халқы. Халқы: 125 мың адам.

## Тілі
Олар диалектілері мен субдиалектілері бар цотциль тобының тілінде сөйлейді. Жартысынан көбі испан тілін қолданады. 

## Діні
Діни сенімдері — католиктер.

## Тарихы
Цотцилдің ата-бабалары майя өркениетінің қалыптасуына қатысты. Испания жаулап алғанға дейін (1525 ж.) олардың ацтектерге тәуелді мемлекеттері болды.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері — қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, тәтті маниок, бұрыш-чили, қызанақ, мақта, темекі, XVI—XVII ғасырлардан бастап. банан, қант қамысы, күріш, картоп, кофе), құс өсіру (күркетауық, отаршылдық кезеңнен бастап — тауықтар), аң аулау, балық аулау, терушілік, ара шаруашылығы. Ірі және ұсақ мал, шошқа, қашыр, есек өсіріледі.

Керамика жақсы дамыған (негізгі орталығы Шамулада: хош иістендіргіштер, жүгері сусынына арналған үлкен ыдыстар, қызыл геометриялық өрнектермен сурет салу), тоқу, өру, тері өңдеу, ағаш ұстасы, музыкалық аспаптар жасау (оның ішінде бұғы мүйізінен және тасбақа қабығынан жасалған барабандар). Олар плантацияларда және тұз өндіруде жалдамалы жұмыс істейді.

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын және үлкен, патрилиндік, неке патрилокальды. Көп әйелділік, сорорат, қалыңдық үшін еңбек ету жиі кездеседі. Патрилинальды локализацияланған тектер (сна) сақталған. Ірі елді мекендер 4 эндогамикалық кварталға бөлінген.

Тұрғын үйлері майяларға тән, көбінесе үйдің алдында тіректердегі шатырдың астында - веранда, қарама-қарсы қабырғаларда екі кіреберісі бар,, бу моншалары бар.

Дәстүрлі ерлер киімі ақ жейдеден, тізеге дейінгі ақ белдемше-шалбардан, қоңыр, қара түсті ашық жолақтармен, сұр түсті шашағы бар серапон-пончолардан, жамбаста былғарыдан тоқылған белдіктен, өрнекпен тоқылған сандалдардан, жиектерінде қара жолақтары бар сабан қалпақтан тұрады.
Әйелдер ұзын күңгірт белдемше, ақ туника тәрізді жиделер, түрлі-түсті өрнектері бар ақ түсті көйлек, мереке күндері - қызыл уипили киеді. Шамулада — қызыл помпондары бар қоңыр жүн блузкалар, түрлі-түсті шарфтар, жүн жамылғылар, Уистледе — қара жиегі бар ақ түсті, жылтырақтан, лентадан, гүлдерден және т.б. жасалған әшекейлер, қара жіптердің бір-бірімен өрілген байламдарынан жасалған бас киімдер киеді.

Негізгі рәсімдер мамырда егіс алдында және егін жинаудан кейін қазан айындағы Крест күні болып табылады. Католиктік мерекелер мен жаңа жылдық рәсімдер киім киген шерулермен, бетперде киген билермен (маймыл, ягуар, бұғы билері), билеумен, өгіздерді құрбандыққа шалумен бірге жүреді.

## Дереккөздер

Санат:Орталық Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Понка

**Понка** (Páⁿka iyé : Páⁿka, Ppáⁿkka) — Америкадағы Небраска мен Оклахома штаттарында тұратын үндіс халқы. Халық саны 2,7 мың адам, оның 2,2 мыңы Оклахома штатындағы резервацияда, 500 адам Небраскадағы резервацияда тұрады.

## Тілі
Олар понка тілінде сөйлейді. Ағылшын тілі де кең таралған.

## Діні
Дінге сенушілердің діни ағымы: протестанттар.

## Тарихы
XVI ғасырда понка омахалармен бірге Миссури өзенімен жоғары көтерілді. XVII ғасырдың ортасында омахадан бөлініп, қазіргі Миннесота мен Оңтүстік Дакотаның батысындағы әртүрлі жерлерде өмір сүрді. Олардың халқы XIX ғасырдың басында 700–800 адамды құрады.

1858 жылғы келісім бойынша понка Ниобрара өзенінің бойындағы резерватқа орналасып, егіншілікпен айналыса бастады. 1876 жылы олар Үндіс территориясындағы резервацияға (қазіргі Оклахома) көшірілді. Кейбірі омахамен бірге солтүстікте қалды және көп ұзамай солтүстік Небраскада резервацияға орналасты.

## Кәсібі
Дәстүрлі мәдениеті Ұлы шығыс жазықтардағы үндістерге тән. Олар қолмен атқарылатын егіншілікпен және атпен бизон аулаумен айналысты.

## Тұрмыс салты
Тайпа 8 тотемдік патрилиндік руға бөлінді, олардың бірі Ақ ұлдар, ақ саудагерлермен аралас некеден шыққан ұрпақтарды қамтыды. Көсемдердің 3 категориясы болды: рулық кеңесті құрайтын ірі, кіші (әскери жетекшілер және ірі көсемдердің руларының мүшелері) және «немерелері» (ерекше жауынгерлер). Отбасы үлкен. Туысқандық есеп патрилиндік болып табылады.

Олар жартылай тұрақты ауылшаруашылық ауылдарында тұрды. Үйлері жартылай қазылған жеркепе үй болды.

Понка ерлері дәстүрлі түрде шаштарын ұзын өсірді.

Дәстүрлі культтер – шамандық, сауда-саттық, жеке жебеуші рухтар, қасиетті түтік, аграрлық ғұрыптардың қалдықтары. Дамыған мифология болды.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Банива

**Банива** — Бразилиядағы және Колумбия мен Венесуэланың көршілес аудандарындағы аравак үндістерінің тобы. Халқы 4 мың адам, оның ішінде 2 мың адам Венесуэлада, 1 мың адам Колумбияда, 1 мың адам Бразилияда.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Санат:Колумбия этникалық топтары
Боливиялықтар

**Боливиялықтар** — Боливияның негізгі халқы. Халқы 10,5 миллион адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Боливия халықтары
Боралар

**Бора** — Перудің солтүстік-шығысында, Колумбия мен Бразилияның шекаралас аймақтарындағы үндіс халқы. Саны 2,5 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Перу  этникалық топтары
Вай-вай

**Вай-вай** (*уай-уай*) — Бразилиядағы (Солтүстік Пара штаты, 530 адам) және Гайанадағы (170 адам) Кариб тобының үндіс халқы. Суринамда шағын топ тұрады (100 адам). Жалпы саны 800 адам.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Ваорандар

**Ваорандар** (*уорани*, *аука*) — Эквадордың шығысындағы Напо мен Курара өзендерінің аралығындағы үндіс халқы. Саны 800 адам.

## Дереккөздер

Санат:Эквадор этникалық топтары
Вапишана

**Вапишана** (*вапидиана*, *даури*) — Гайана мен Бразилиядағы аравак тобының үндіс халқы. Саны 7 мың адам, оның ішінде Гайанада 4 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Гайана этникалық топтары
Варрау

**Варрау** (хуарао, гуарао) — Венесуэла, Суринам және Гайана жағалауындағы үндіс халқы. Саны 20 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Венесуэла этникалық топтары
Санат:Суринам этникалық топтары
Гуамбиа

**Гуамбиа** (*намуй мисак*) — Колумбиядағы чибча тобының үндіс халқы, Орталық Кордильераның батыс беткейінде қоныстанған. Негізгі этникалық аумақ (резерв мәртебесі бар) Сильвия қаласының айналасында. Саны 15 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Колумбия этникалық топтары
Қазақстан Республикасы Көлік министрлігінің Теміржол және су көлігі комитеті

**Қазақстан Республикасы Көлік министрлігінің Теміржол және су көлігі комитеті** — теміржол және су көлігі саласындағы стратегиялық функцияларды орындауға қатысатын Қазақстан Республикасы Көлік министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
2007 жылы ҚР Көлік және коммуникация министрлігінің Қатынас жолдары комитеті Көлік және қатынас жолдары комитеті болып өзгертілді. 2014 жылы Көлік және қатынас жолдары комитеті мен Көліктік бақылау комитеті біріктіріліп, ҚР Инвестициялар және даму министрлігінің Көлік комитеті болып құрылды. 2018 жылы комитет ҚР Индустрия және инфрақұрылым министрлігіне берілді. 2023 жылы Көлік комитеті ҚР Көлік министрлігінің Автомобиль көлігі және көліктік бақылау комитеті және Теміржол және су көлігі комитеті болып екіге бөлінді.

## Міндеттері
# теміржол және су көлігі саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысу және оны кейіннен іске асыру
# республика экономикасының және халықтың тасымалдарға, жұмыстардың орындалуына және қызмет көрсетулерге қажеттілігін қамтамасыз ету үшін жағдайлар жасау, сондай-ақ теміржол және су көлігінің тасымалдары мен инфрақұрылымын одан әрі дамыту
# заңды және жеке тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін, сондай-ақ мемлекеттің ұлттық мүдделерін қорғау, сондай-ақ бәсекелестікті дамыту үшін жағдай жасау, оның ішінде халықаралық тасымалдау саласында

## Құрылымы
Комитет 9 басқармадан тұрады:
# Норма шығару қызметі басқармасы
# Теміржол көлігі және тарифтік саясат басқармасы
# Су көлігі басқармасы
# Жолаушылар тасымалы басқармасы
# Қаржы және бюджеттік жоспарлау басқармасы
# Теміржол логистикасы басқармасы
# Салааралық үйлестіру басқармасы
# Теңіз порттары басқармасы
# Теміржол инфрақұрылымы басқармасы

## Қарамағындағы мекемелер
* «Қазақстан су жолдары» РМҚК
* «Қазақстан Республикасы порттарының теңіз әкімшілігі» РММ

## Дереккөздер

Т
Қазақстан Республикасы Көлік министрлігінің Автомобиль көлігі және көліктік бақылау комитеті

**Қазақстан Республикасы Көлік министрлігінің Автомобиль көлігі және көліктік бақылау комитеті** — автомобиль көлігі саласында реттеуші, іске асыратын, автомобиль, теміржол және су көлігі саласында бақылау-қадағалау функцияларын жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Көлік министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
2007 жылы ҚР Көлік және коммуникация министрлігінің Қатынас жолдары комитеті Көлік және қатынас жолдары комитеті болып өзгертілді. 2014 жылы Көлік және қатынас жолдары комитеті мен Көліктік бақылау комитеті біріктіріліп, ҚР Инвестициялар және даму министрлігінің Көлік комитеті болып құрылды. 2018 жылы комитет ҚР Индустрия және инфрақұрылым министрлігіне берілді. 2023 жылы Көлік комитеті ҚР Көлік министрлігінің Автомобиль көлігі және көліктік бақылау комитеті және Теміржол және су көлігі комитеті болып екіге бөлінді.

## Міндеттері
# автомобиль көлігі саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысу және оны кейіннен іске асыру
# республика экономикасы мен халықтың автомобиль тасымалдарына, жұмыстардың орындалуына және қызмет көрсетулерге қажеттілігін қамтамасыз ету үшін жағдайлар жасау, сондай-ақ автомобиль тасымалдарын және автомобиль көлігінің инфрақұрылымын одан әрі дамыту
# заңды және жеке тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін, сондай-ақ мемлекеттің ұлттық мүдделерін қорғау, сондай-ақ оның ішінде халықаралық тасымалдау саласында бәсекелестікті дамыту үшін жағдай жасау
# әуе және құбыржолдарды қоспағанда, көліктің барлық түрлерінде қауіпсіз пайдалану және қызметті қамтамасыз етуді бақылауды және қадағалауды жүзеге асыру
# әуе және құбыржолдарды қоспағанда, көлік саласындағы заңнама талаптарының қызметіне, сондай-ақ заңды және жеке тұлғалардың сақталуына бақылау мен қадағалауды жүзеге асыру

## Құрылымы
Комитеттің 11 басқармасы бар:
# Республикаішілік автомобиль тасымалдары басқармасы
# Көліктегі цифрландыру басқармасы
# Су көлігіндегі бақылау басқармасы
# Персоналды басқару жұмысы басқармасы
# Норма шығармашылық қызмет,превенция және Мемлекеттік сатып алу басқармасы
# Автомобиль көлігі басқармасы
# Қаржы басқармасы
# Ахуалдық орталығы
# Теміржол көлігіндегі бақылау басқармасы
# Автомобиль көлігіндегі бақылау басқармасы
# Мультимодалды тасымалдау басқармасы

## Қарамағындағы мекемелер
* Облыстық және Алматы, Астана, Шымкент қалалық көліктік бақылау инспекциялары

## Дереккөздер

А
Гуато

**Гуато** — Бразилиядағы (Парагвай өзенінің жоғарғы ағысы) және Боливиядағы үндіс халқы. Бразилиядағы халық саны 500 адам, Боливияда 200 адам.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Санат:Боливия этникалық топтары
Гуахибо

**Гуахибо** (хиви) — Колумбияның шығысындағы және Венесуэланың көршілес аудандарындағы үндіс халқы (батыс Ориноко ойпаты). Саны 32 мың адам, оның 25 мыңы Колумбияда.

## Дереккөздер

Санат:Колумбия этникалық топтары
Санат:Венесуэла этникалық топтары
Вайю

**Вайю** (*гуахиро*) — Колумбия (200 мың адамға дейін) және Венесуэладағы (65 мың адам) аравак тобының үндіс халқы.

## Дереккөздер

Санат:Колумбия этникалық топтары
Санат:Венесуэла этникалық топтары
Аче

**Аче** (*гуаяки*) — Парагвайдың шығысындағы тупи тобындағы үндіс халқы. Саны 400-ден астам адам (оның ішінде 100-250 адам «Гуаяки колониясы»ның резервациясында).

## Дереккөздер

Санат:Парагвай этникалық топтары
Итонама

**Итонама**( *мачото*) — Боливиядағы үндіс халқы (Бени департаментінің шығысында). Саны 5 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Боливия этникалық топтары
Кайнганг

**Кайнганг** — Бразилиядағы үндіс халықтарының тобы. Олар Сан-Паулу, Парана, Санта-Катарина және Рио-Гранде-ду-Сул штаттарындағы резервацияларда 100-ден 500 адамға дейін топтарда тұрады. Бірнешеуі Парагвайда тұрады. Жалпы саны 20 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Санат:Парагвай этникалық топтары
Сэм Мендес

**Сэмюэл Александр Мендес** (; 1 тамыз, 1965, Рединг, Беркшир, Ұлыбритания) — ағылшын театр және кинорежиссёрі, продюсер және драматург. Үздік режиссура үшін «Оскар» (2000) сыйлығының иегері. Дебюттік фильм үшін осы марапатты жеңіп алған әлемдік кино тарихындағы алты режиссердің бірі. 2008 жылы «The Daily Telegraph» Сэм Мендесті "Британдық мәдениеттің ең ықпалды 100 адамы" рейтингінде 15-ші орынға қойды.

## Фильмография

## Дереккөздер

Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері
Санат:BAFTA марапаты иегерлері
Санат:Тони сыйлығының иегерлері
Санат:Кембридж университеті түлектері
Карихона

**Карихона** — Колумбияда тұратын үндіс халқы.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Колумбия этникалық топтары
Каяпо

**Каяпо** — Бразилияның шығысында тұратын же тобына кіретін үндіс халқы.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Бразилия этникалық топтары
Мбья

**Мбья** (*кайнгуа*, *мбья гуарани*) — Бразилияның оңтүстігіндегі гуарани үндістерінің құрамындағы топтар. Бразилиялықтармен және терена және каинганг үндістерімен араласып, Аргентинаның солтүстігінде және Парагвайда орналасқан. Саны шамамен 55 мың адам, оның ішінде Парагвайда 30 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Санат:Аргентина этникалық топтары
Санат:Парагвай этникалық топтары
Ашанинка

**Ашанинка** (*кампа*) — Перудегі үндіс халқы (негізінен Укаяли, Апуримак, Пацитея өзендерінің бассейндерінде). Саны 50 мыңға жуық адам. Шағын тобы (120 адам) Бразилияда Джуруа өзені бойында тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Перу этникалық топтары
Санат:Бразилия этникалық топтары
Кофан

**Кофан** — Оңтүстік Америкада тұратын үндіс халқы.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Эквадор этникалық топтары
Санат:Колумбия этникалық топтары
Роман Полански

**Роман Полански** (, ; туған кездегі есімі — **Раймунд Роман Тьерри Либлинг** ; 8 тамыз, 1933, Париж, Франция) — поляк-француз кинорежиссері, сценарист, кинопродюсер және актер. Поланский Ұлыбританияда (1963 - 1967), АҚШ-та (1968 - 1976) және Францияда (1977 жылдан кейін) жұмыс істеді. Ол өзінің «Судағы пышақ» (1962) атты алғашқы толықметражды фильмін Польшада түсірді. Фильм "шет тіліндегі үздік фильм" «Оскар» номинациясына ие болды. Кинорежиссердің жеке өмірі қайғылы оқиғаларға толы болды. Поланскийдің өміріндегі бетбұрыс 1969 жылы оның жүкті әйелі, актриса Шэрон Тейтті "Мэнсон отбасы мүшелері" аяусыз өлтірген кезде болды. 1977 жылы 13 жастағы американдық модель Саманта Гейли оны зорлады деп айыптады. 1978 жылы 31 қаңтарда сот үкімін күтпестен режиссер АҚШ-тан Лондонға, содан кейін Францияға қашып кетті.

## Дереккөздер

Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері
Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)
Санат:Сезар сыйлығының иегерлері
Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері
Франсуа Трюффо

**Франсуа Трюффо** (; 6 ақпан, 1932, Париж, Франция — 21 қазан, 1984, Нёйи-сюр-Сен, Франция) — француз кинорежиссёрі, сценарист, актер және сыншы, «Франциялық жаңа толқынының» негізін қалаушылардың бірі. Трюффоның «400 соққы» (1959) фильмі  - «Франциялық жаңа толқын» қозғалысының алғашқы және негізгі фильмдерінің бірі.

## Дереккөздер

Санат:BAFTA марапаты иегерлері
Санат:Сезар сыйлығының иегерлері
Санат:Үздік шет тіліндегі фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)
Яруро

**Яруро** — Венесуэладағы үндіс халқы (Апуре штатының оңтүстігі, Гуачара және Синаруко өзендерінің жағалауы). Саны 8 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Венесуэла этикалық топтары
Кашинауа

**Кашинауа** — Бразилия мен Перуде тұратын үндіс халқы.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Бразилия этникалық топтары
Санат:Перу этникалық топтары
Канела

**Канела** — Бразилияның солтүстік-шығысындағы (Мараньяо штаты) үндіс халқы. Саны 1 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Яномама

**Яномама** — Бразилияның солтүстігінде және Венесуэланың оңтүстігіндегі үнді халықтарының тобы. Олар батыста және оңтүстік-батыста Рио-Негру өзені, шығыста Рио-Бранку, Урарикуера өзені мен солтүстігінде паром жотасы арасында тұрады. Саны 27 мың адам, оның ішінде Венесуэлада 15 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Санат:Венесуэла этникалық топтары
Юпа

**Юпа** (*юкпа*, *юко*, *чаке*, *мотилон*) — Колумбияның солтүстік-шығысында және Венесуэланың солтүстік-батысындағы кариб тобындағы үндіс халықтарының тобы. Саны 2 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Колумбия этникалық топтары
Санат:Венесуэла этникалық топтары
Ягандар

**Ягандар** — Чилидегі үндіс халқы (Наварино аралы). Саны шамамен 70 адам, бірнеше адам Аргентинада (Ушуайя қаласы).

## Дереккөздер

Санат:Чили этникалық топтары
Юракаре

**Юракаре** — Боливиядағы үндіс халқы (Кочабамба департаменті). Олар Анд тауларының етегіндегі ормандарда тұрады. Саны 2 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Боливия этникалық топтары
Эквадорлықтар

**Эквадорлықтар** (*экуаторианос*) — Эквадордың негізгі халқы. Саны 6730 мың адам, оның 6,6 миллионы Эквадорда. Олар сондай-ақ Германияда, АҚШ-та және Латын Америкасы елдерінде тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Эквадор халықтары
Шеренте

**Шеренте** — Орталық Бразилиядағы үндістер тобы. Гояс штатының солтүстігіндегі Токантиния қаласына жақын 4 ауылда тұрады. Саны 700-ге жуық адам.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Чиригуано

**Чиригуано** — Оңтүстік Америкада тұратын үндіс халқы.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Аргентина этникалық топтары
Санат:Боливия этникалық топтары
Тирийо

**Тирийо** — Бразилияда тұратын үндіс халқы.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Бразилия этникалық топтары
Санат:Суринам этникалық топтары
Чибча

**Чибча** (*муиска*) — Орталық және Оңтүстік Америкадағы үндіс халықтарының тобы. Халық саны 635 мың адам, оның ішінде Колумбияда 320 мың адам, Никарагуада 160 мың адам, Панамада 130 мың адам, Коста-Рикада 15 мың адам, Гондураста 10 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Колумбия этникалық топтары
Хоти

**Хоти** — Оңтүстік Венесуэладағы үндіс халқы (Ориноконың оңтүстігіндегі тропикалық ормандар, Боливар штаты және Амазонас федералды территориясы). Саны 300-400 адам.

## Дереккөздер

Санат:Венесуэла этникалық топтары