Лордтар палатасы

**Лордтар палатасы** () — Ұлыбритания парламентінің жоғарғы палатасы. Төменгі палата Қауымдар палатасы сияқты, ол Лондон, Англиядағы Вестминстер сарайында жиналады. Әлемдегі ең көне институттардың бірі, өз бастауын ол XI ғасырдың басында алды және XIII ғасырда қоспалаталы болды.

Қауымдар палатасынан айырмашылығы, лордтардың мүшелігі әдетте сайлау арқылы алынбайды. Көптеген мүшелер саяси немесе саяси емес негізде өмір бойына тағайындалады. Тұқым қуалайтын мүшелік 1999 жылы жойылса да, мүшелердің 92 әлі тұқым қуалайтын пэр: тоқсаны ішкі сайлау арқылы сайланды және граф-маршал мен лорд ұлы камергер лауазымды тұлғалар Палатаның ex officio мүшелері болып келеді. Ешбір мүше енді өз орындарын тікелей иеленбейді. Лордтар палатасына сонымен қатар Англия шіркеуінің 26 архиепископы мен епископтары кіреді, оларды рухани лордтар деп атайды. 2014 жылдан бастап мүшелік өз еркімен шығуы немесе қуып шығарылған кезде тоқтатылуы мүмкін.

Парламенттің жоғарғы палатасы ретінде Лордтар палатасының Қауымдар палатасына ұқсас көптеген функциялары бар. Ол заңнаманы мұқият тексереді, үкіметті қадағалайды және мемлекеттік саясатты қарастырады және ол жайлы есеп береді. Саяси процестің қысымынан тәуелсіз орган ретінде Лордтар палатасы заң шығару бөлшектеріне назар аударатын «қайта қарау палатасы» ретінде қызмет атқарады, кейде оның Қауымдар палатасынан жоспарларын қайта қарауды сұрайтыны да болады.

Құрдастары үкімет министрлері қызметін атқара алатынымен, олар әдетте кіші министрлер ретінде қызмет ету үшін таңдалады. Лордтар палатасы премьер-министрдің немесе үкіметтің мерзімін бақыламайды; премьер-министрдің отставкаға кетуін немесе сайлауды тағайындауын талап ету үшін тек Қауымдар дауыс бере алады. Белгілі орын саны бар Қауымдар палатасынан айырмашылығы, Лордтар палатасындағы мүшелердің саны тұрақты емес. Қазіргі уақытта оның 784 тұрақты мүшесі бар. Лордтар палатасы — әлемдегі кез келген екі палаталы парламенттің төменгі палатасынан үлкенірек болатын жалғыз жоғарғы палата және Қытайдың Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысынан кейінгі әлемдегі екінші ең үлкен заң шығарушы палата.

Патшаның таққа отырғандағы сөйлеген сөзі Лордтар палатасында айтылады. Жоғарғы палата ретіндегі рөлінен басқа, Лордтар палатасы арқылы 2009 жылы Жоғарғы сот құрылуына дейін Біріккен Патшалықтың сот жүйесінде соңғы апелляциялық сот ретінде әрекет етті. Лордтар Палатасының Англия шіркеуіндегі рөлі де бар, шіркеу шараларын рухани лордтар Палатада қарастырады.

## Міндеттері
### Заң шығарушы міндеттері
Көптеген заңдар, ақша заңдарын (салық пен бюджет сияқты қаржымен байланысты заңдар) қоспағанда, Лордтар палатасында да, Қауымдар палатасында да енгізілуі мүмкін.

Лордтар палатасы заңдарды талқылайды және заң жобаларын өзгерту немесе қабылдамау құқығы бар. Дегенмен, лордтардың Қауымдар палатасы қабылдаған заң жобасын қабылдамау құқығы Парламент актілерімен қатаң шектелген. Лордтар палатасы ұнамаған заң жобаларды кідіртуге құқылы, алайда ол ақша заң жобаларын бір айдан астам уақытқа кідірте алмайды.

### Үкіметпен қарым-қатынасы
Лордтар палатасы премьер-министрдің, не үкіметтің мерзімін өзгерте алмайды. Премьер-министрді отставкаға жіберуге, не сайлауды тағайындауға тек төменгі палата ғана құқылы. Осылайша, Лордтар палатасының үкіметті қадағалауы шектеулі.

Министрлер кабинетінің көпшілігі Лордтар палатасынан емес, Қауымдар палатасынан тағайындалады. Атап айтқанда, 1902 жылдан бері барлық премьер-министрлер бұрын төменгі палатаның мүшелері болды. Соңғы тарихта министрлер кабинетінің басты лауазымдарына (лорд-канцлер мен лордтар палатасының көшбасшысынан басқа) пэрлердің келуі өте сирек болды.

### Бұрынғы заңгерлік рөлі
Тарихи тұрғыдан Лордтар палатасы бірнеше сот функцияларын атқарды. Ең белгілісі, 2009 жылға дейін Лордтар палатасы Ұлыбритания заңының көптеген инстанциялары үшін соңғы инстанция соты қызметін атқарды. 2009 жылғы 1 қазаннан бастап бұл рөлді Ұлыбритания Жоғарғы соты атқарады.

## Мүшелік
### Рухани лордтар

Лордтар палатасының шіркеулік қызметтерінің арқасында отыратын мүшелері рухани лордтар ретінде белгілі. Бұрын шіркеу қызметкерлері Палатаның көпшілігін алып жататын, олардың қатарында архиепископтар, епископтар, аббаттар және митр киюге құқығы бар приорлар еді. 1539 жылы Ағылшын Реформациясының жоғары нүктесінен кейін, тек архиепископтар мен епископтар қатысуды жалғастырды, өйткені монастырлардың таратылуы аббат және одан бұрынғы лауазымдарды жойып тастады.

Дәл қазір Лордтар палатасында 26 рухани лорд бар.

### Пэрлер
Лордтар палатасының барлық мүшелерін (рухани лордтарды санамағанда) **лордтар** (, қожайын), кейде **пэрлер** (, *пиэр*, ақсүйектер) деп атайды.

#### Мұралық пэрлік
Тюдорлық зайырландырудан бері Лордтар Палатасындағы ең көп топ болды. Рухани лордтардан басты айырмашылығы, олар саяси партияға мүше болуға, саяси көзқарастарын баршаға жария қылуға құқылы. Партиясыз лордтарды кроссбенчерлер деп атайды. Бастапқыда лордтардың құрамына герцог, маркиз, эрл, виконт және барондар болған жүздеген мұралық пэрлер (яғни пэрлігін тұқымқуалаушылық арқылы беріледі) кірді. Мұндай тұқым қуалайтын лауазымдарды Патша жасай алады, қазіргі заманда бұл премьер-министрдің кеңесімен жасалады (Патшалық отбасы мүшелерін санамағанда).

Пэрлер саны премьер-министрдің қалауымен өзгертіле алады, пэр арасында лауазымынан босатылмайтын тек екеу бар; олар парламентпен байланысты монархиялық қызметтерді атқаратын граф-маршал мен лорд ұлы камергер. Қалған тоқсан мұралық лордтардың он бесін палатаның өзі сайланса, жетпіс бесін партия бойынша топтастырылған лордтар палатасындағы пэрлер таңдайды.

Сайланған мұрагерлік пэр қайтыс болған кезде, баламалы дауыс беру жүйесінің нұсқасы пайдаланылып, лордтар арасында кезектен тыс сайлау өткізіледі. Егер жақында қайтыс болған мұрагерлік лорд бүкіл Палатамен сайланған болса, олардың ізбасарлары да солай.

#### Заңи пэрлік
2009 жылға дейін пэрлер қатарында Палатаның заңи функцияларын орындайтын заңи пэрлер (, қысқартқанда **) де болған. Оларды премьер-министр таңдайтын және олар 70 жасқа жеткенде (үкімет ұсынысымен қызметін 75 жасқа дейін жалғастыра алады) зейнетке кетуге мәжбүр болатын.

#### Өмірлік пэрлік
Лордтар палатасы мүшелерінің арасындағы ең ірі топ — өмірлік пэрлер. 2023 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша Палатада дауыс беруге құқылы 667 өмірлік пэр бар. Өмірлік пэрлер тек барон, я баронессалар бола алады, бұл ереже 1958 жылғы Өмірлік Пэрлер Актісінде бекітілген. Басқа лауазымдар сияқты, өмірлік пэрлер лауазымдары премьер-министр мен Тағайындау Комиссиясының ұсынысымен және Патшаның қалауымен құрылады. Лордтар Палатасындағы саяси теңгерімді сақтап қалу мақсатында премьер саяси партия көшбасшыларына өмірлік пэрлерді тағайындауға рұқсат береді.

2000 жылы үкімет өмірлік пэрлерді тағайындауға көмектесетін Тағайындау Комиссиясының құрылуын жариялады, жоспар бойынша Комиссия өмірлік пэрлер қатарына 15 Халық Пэрлерін тағайындау керек.

### Қойылған талаптар
Лордтар палатасында пэр болуға бірнеше талап бар. 21 жастан үлкен Ұлыбритания, Ирландия және Достастық мемлекеттерінің азаматы ғана Лорд бола алады. Банкрот деп танылған, не мемлекеттік опасыздық үшін сотталған азаматтардың Лордтар Палатасына кандидатурасы қарастырылмайды. Мемлекеттік опасыздық үшін сотталғандар үкім арқылы бекітілген түрмедегі мерзімін бітіріп, босатылса, не оны Патшаның өзі кешірсе ғана лорд бола алады.

1958 жылғы Өмірлік Пэрлер Актісіне дейін әйелдер пэр бола алмайтын. Алайда Палатадағы белсенді мүшелердің күрт азаюынан өмірлік пэр лауазымы құрылды да, әйелдерге лорд болуға өзінің үміткерлігін ұсынуға рұқсат берілді. Алайда 1963 жылға дейін әйелдерге мұралық пэрлік берілмейтін.

1925 жылдан бері пэрлік, не басқа да құрметтерді сатып алуды, не сатуды заңсыз етті. Осыған қарамастан, өмірлік пэрлердің (және басқа да Лордтар палатасының мүшелері) бірнешеуі лордтығын сатып алды деген болжамдар бар.

## Көшбасшылары
[нобай|оңға|200px|[Лорд-канцлер эрл Чарльз Пепис, 1840. Лорд-канцлерлер бұрын Палатаға көшбасшылық еткенде қара-алтын мантия киетін]]
Бұрын Лордтар Палатасының еш көшбасшысы болмаған, алайда 2005 жылғы Конституциялық реформа актісінің көмегімен Лорд-спикер лауазымының бекітілуі бұның барлығын өзгертті. Лорд-спикерді () Палатаның өзі сайлайды және Патша тағайындайды, спикер саяси партияның мүшесі бола алмайды. Палатаның қазіргі спикері — Алт Клуит бароны Джон Макфолл.

Лорд-спикер лауазымының құрылуына дейін Палатаны *ex officio* түрде басқарған Лорд-канцлер еді, ол сонымен қатар Министрлер Кабинетінің мүшесі болды да, Лорд-канцлер департаментіне көшбасшылық етті, Англия мен Уэльстің басты судья болған. Департамент кейін Әділет министрлігі болып өзгертілді.

2003 жылғы маусымда Тони Блэр үкіметі лорд-канцлер лауазымын алып тастауды қарастырды, себебі ретінде атқарушы билікте де, сот билігінде де ықпалды болғанын айтты. Бұл ұсыныстан Лордтар палатасы бас тартты, 2005 жылғы Конституциялық Реформа Актісі арқылы Лорд-канцлер лауазымы сақталып қалды, бірақ оның Лордтар палатасына көшбасшылығы тоқтатылды да, Палатаға өз спикерін сайлауға рұқсат берді.

Дәстүрлі түрде Лордтар палатасына төрағалық ете отырып, лорд-канцлер қара және алтын түсті мантия киген. Қара және алтыннан жасалған киімдерді қазір салтанатты жағдайларда лорд-канцлер де, Қауымдар палатасының Әділет жөніндегі мемлекеттік хатшысы да киеді. Палатаның сыртындағы мемлекеттік іс-шараларды қоспағанда, бұл енді спикерге қойылатын талап емес.

Органның тағы бір қызметкері — премьер-министр таңдаған теңдесі Лордтар палатасының төрағасы. Палатаның төрағасы лордтар палатасы арқылы үкімет заң жобаларын басқаруға жауапты және Министрлер кабинетінің мүшесі болып табылады. Төраға сондай-ақ қажет болған жағдайда палатаға тиісті процедуралар бойынша кеңес береді, бірақ мұндай кеңестер ресми және міндетті емес, жай ғана бейресми болып табылады. Төрағаның орынбасарын да Премьер-Министр тағайындайды және ол басшының жоқ болғанында оның орнын алады.

## Тәртібі
[нобай|оңға|Лордтар палатасындағы орындықтар қызыл түспен боялған. Төменгі [Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасында олар жасыл.]]
Лордтар палатасы да, Қауымдар палатасы да Вестминстер сарайында жиналады. Лордтар палатасы қарапайым жиһазбен жабдықталған Қауымдар палатасына қарағанда керемет безендірілген. Лордтар палатасындағы орындықтар қызыл түсті. Спикердің орны палатаның алдыңғы жағында орналасқан; Үкімет Спикер орнының оң жағындағы орындықтарында, ал оппозиция мүшелері сол жағында жайғасады. Кроссбенчерлер бірден Спикердің орнына қарама-қарсы орындықтарда отырады.

Лордтар палатасы көптеген ресми рәсімдердің орны болып табылады, олардың ең танымалы — әрбір жаңа парламент сессиясының басында өткізілетін Парламенттің Мемлекеттік ашылуы. Мемлекеттік ашылу кезінде Парламент екі палатасының қатысуымен Мемлекет басшысы жаңа сессияның жоспарын, идеяларын белгілейтін сөз сөйлейді.

Лордтар палатасында мүшелер Қауымдар палатасындағыдай сөз сөйлер алдында төрағалық етушіден рұқсат сұрамай-ақ та қояды. Егер екі, не одан да көп лордтар бір мезгілде сөз сөйлеуге шықса, бірінші сөйлейтінді дауыс беру арқылы Палатаның өзі немесе Спикер таңдайды. Лордтар палатасында сөйлеген сөздер тек төрағаға емес, жалпы палатаға («Лордтарым», ) арналады. Мүшелер бір-біріне «сіз» деп сөйлей алмайды, орнына «құрметті герцог», «құрметті граф», «құрметті лорд», «досым» сияқты сөз тіркестерін қолданады.

2010 жылғы жаңа қаржылық қолдау жүйесі арқылы Палатаның қалаған мүшелері бір сессиялық күн үшін £342 жалақыға ие бола алады. Оған қоса лордтар күніне £171 алатын жалақыға қол жеткізуді немесе мүлдем жалақысыз жұмыс істеуді таңдай алады.

## Қазіргі құрамы
Дәл қазір Лордтар палатасының 784 мүшесі бар, оның 667 өмірлік пэр. Партия бойынша бөлінген пэрлер:
* Консервативті партиясы – 268
* Лейбористік партия – 172
* Либералдық демократтар – 81
* Демократиялық юнионистік партия – 6
* Ольстер юнионистік партиясы – 2
* Жасыл партиясы – 2
* Уэльс партиясы – 1
* Партиясыздар – 2
* Тәуелсіздер – 16
* Кроссбенчерлер – 184

2007 жылғы санақ мәліметінше Палатаның көпшілігі сессияларға қатыса бермейді (әсіресе өмірлік пэрлер); күнделікті орташа қатысатындар 408 ғана болған.

## Галерея

Flag House of Lords.svg|Лордтар палатасының байрағы
King & Queen Enthroned (State Opening 2023).jpg|Парламенттің ашылу рәсіміндегі патша III Чарльз бен патшайым Камилла
Baroness Kramer speaks as House of Lords debates situation in Ukraine (51903206691).jpg|Лордтар палатасындағы талқы, 2022
Microcosm of London Plate 052 - House of Lords edited.jpg|Өнердегі Лордтар палатасы: 1809 жылғы *The House of Lords* суреті
Queen Anne in the House of Lords by Peter Tillemans.jpeg|Патшайым Аннаның Лордтар палатасының алдындағы сөз сөйлегені, шамамен 1708–1714


## Қосымша ақпарат

## Дереккөздер

*

Ұлыбритания