open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Флористикалық география

**Флористикалық география**, немесе флорография, негізгі екі проблеманы шешеді.

Біріншісі — жекелеген түрлерді немесе біршама рангасы биік систематикалық бірліктерді (туыстарды, тұқымдастарды) жөне олардың жиынтықтарының — флорасының таралуын зерттеу. Флора деп белгілі бір территорияда тарихи қалыптасқан өсімдіктердің түрлерінің үйлесімді жиынтығын айтады.

Жекелеген территорияның флорасын зерттеу, жер бетін флоралық аудандарға бөлуге, флоралық облыстарға бөлуге және біршама бөлшектенген флоралық кеңістіктердің бірліктерін — облыстарды, провинцияларды, округтарды және т.б. бөлуге қажетті материал береді. Өсімдіктер қауымдастықтарының географиясы (география растительности) — бұл флорографияның екінші проблемасы. Оның міндеті — өсімдіктер топтарының таралуын зерттеу болып табылады. Сонымен, өсімдіктер географиясының деңгейінде екі ерекше ғылым қалыптасқан: түрлердің және басқа систематикалық бірліктердің географиясы (эйдологиялық география) және өсімдіктер қауымдастықтарының географиясы. Оларды зерттеудің негізгі тәсілі — ареалогиялық тәсіл, басқаша айтқанда түрлердің немесе өсімдіктер топтарының алып жатқан жер көлемін зерттеу.

Ареал дегеніміз құрлықтың немесе акваторияның алып жатқан жер көлемінің бір бөлігі, оның деңгейіңде осы түрді немесе өсімдіктер тобын кездестіруге болады. Алдына қойылған мақсат-міндеттерге қарай кезкелген деңгейдегі систематикалық бірліктердің немесе өсімдіктер топтарының ареалын зерттеуге болады.
Ареалды зерттеуді қөрнекті етіп көрсету мақсатында және ыңғайлы болу үшін, оны географиялық картаға түсіру қабылданған, онда зерттеліп отырған түрдің кездесетін жерлерінің барлығы белгіленеді. Әсіресе түрдің кездесетін жерінің ең шеткі пункттерін тиянақты түрде белгілейді, одан әрі бұл түрді кездестірмейді. Содан соң бұл шеткі пункттердің арасын жабық түзумен қосады, сонда осы түрдің алып жатқан жер көлемі, яғни ареалы сызылып шығады.
Ареалдың деңгейінде оны түзетін жеке түрлер (индивидуумдар) бірқалыпты орналаспайды. Бір жерлерде олар көп мөлшерде кездессе, екінші бір жерлерде аз кездеседі, ал үшінші жерлерде мүлдем кездеспеуі мүмкін. Мұны түрдің ареалдың ішінде бөлінуі, яғни оның топографиясы деп атайды. Зерттелетін түр алып жатқан, көзге айқын байқалатын жекелеген жерлерді (биотоптарды) ареалдың участог деп атайды. Ареалдың әртүрлі участогтері, дараланған кеңістіктер, олардың бір-бірінен өсетін ортасы жағынан айқын айырмасы болады және көп жағдайда онда азды-көпті дараланған осы түрдің түр ішілік формалары, экотиптері, хеморасалары және т.б. болады. Қандайда бір болмасын ботаникалық-географиялық зерттеулер, зерттеп отырған түрлердің немесе өсімдіктер топтарының (флористикалық география) ареалын анықтауға, ареалдың тарихи қалыптасуы мен дамуын (тарихи география) және ареалдың деңгейінде зерттеліп отырған түрдің немесе өсімдіктер қауымдастығының бөлінуінің заңдылықтарын анықтауға әкеліп соқтырады (экологиялық география).

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:География
Санат:Өсімдіктер
Теңіз үңгірлері

thumb|250px|left|Теңіз үңгірі
[thumb|250px|Теңіз үңгірі [Словения.]]
[thumb|250px| Катерлох үңгірі[Австрия.]]
**Теңіз үңгірлері** мұхитардың, кей жағдайларда көлдердің көмегімен түзіледі. Теңіз үңгірінің түзілуі өте тар жарықшақтан басталады. Келе-келе оған толқындар үлкен күшпен соғылып, жартасты ішінен үгіте бастайды. Толқындар алып келетін құм мен тастар үңгір қабырғаларында қосымша эрозиялық өзгерістер жасайды. Теңіз үңгірлерін дүниежүзінің түпкір-түпкірінен табуға болады. Әйгілі теңіз үңгірлеріне Капридегі Көк үңгір және Стаффа Британ аралындағы бағанды базальттан түзілген Фингал үңгірі жатады. Іші кең болғанымен, қазіргі үңгірлердің ұзындығы аса үлкен емес. Олардың ешқайсысы кіреберісінен түкпіріне дейін 76 метрден аспаған.
## Қызықты дерек
* Әлемдегі ең үлкен теңіз үңгірі – Жаңа Зеландияның солтүстік аралындағы Рико-Рико үңгірі
* Әлемдегі әйгілі ең ұзын теңіз үңгірі – Калифорнияның Санта Круз аралындағы Боялған үңгір. 
## Дереккөздер

Санат: Табиғат
Санат: Үңгірлер
Мұздық үңгірлер

center|thumb|800px|мұздық үңгірі
thumb|200px|left|Мұз үңгірі
**Мұздық үңгірлер**. Мұздық және мұз үңгірлер мұздықтардың еруі нәтижесінде түзіледі. Олардан тау үңгірлер мен үңгірлер қалыптасады. Мұз үңгірлер кіретін бір немесе бірнеше аузы бар, жақсы желдетілетін үңгірдегі судың қатуынан пайда болады. Мұндай үңгірлер жыл мезгілдері ауысып тұратын климатты аймақтарда түзіледі. Исландиядағы мұздықтардың астында мұзды ерітетін жанартаулар немесе ыстық ағыстар жиі кездеседі. Олар үңгірдің пайда болуына септігін тигізеді. Мұндай үңгірлердің көпшілігі Антарктида мен Арктикалық аймақтарда түзілген. 
## Қызықты деректер
* Исландия мұздықтарының етегінде жылы кқктемдер болып тұрады. Аралдардағы көптеген жанартаулы аймақтарда жанартаулар мен жылы ағыстар бар. 
* АҚШ-тағы Рейнир жанартауында әлемдегі ең үлкен мұздық үңгірі бар. 
* Экватордағы Котопакси тауында экватор бойындағы жалғыз мұздық орналасқан. 
## Дереккөздер

Санат: Табиғат
Санат: Үңгірлер
Чили дельфині

**Чили дельфині** кіші кета тектестер тобына жатады. Оның ұзындығы - 1,7 метр, ал салмағы - 60 кг. Чили дельфинінің түсі - қарасұр, ал бауыры ақшыл болып келеді. Бұл дельфиннің ерінін, тамағын, басын және құйрығын аппақ дақтар басқан. Чили дельфинінің буаздық кезеңі 10-12 айға созылады. Өмір сүру ұзақтығы - 20 жыл. Чили дельфиндері таяз суларда және өзеннің қатты ағысы бар жерлерде тіршілік етеді. 

## Таралуы
Чили дельфиндерін Оңтүстік Америка, Чили, Валпарайсо, Наварино, Бигл каналдары, Кэйп Хорн және Аргентинадан кездестіруге болады. Олар топтасып тіршілік етеді. Бір үйірде кем дегенде 10- ға дейін дельфин болады. Ал үлкен үйірдегі дельфин саны 50- ге жетеді. 

## Қорегі
Чили дельфиндері шаянтәрізділермен және сардин, анчоус секілді балықтармен қоректенеді. Олар, сонымен қатар, теңіз балдырларын да жейді. 

## Мәліметтер
*Оңтүстік Америкадағы Чили дельфиндері кеме тоқтайтын жерлерден аулақ жүруге тырысады. Ал солтүстіктегі Чили дельфиндері, керісінше, кемелерге өте жақын жүзетіндігімен ерекшеленеді. 
*Чили дельфиндері балықшылардың ауына түсіп қалады. Жыл сайын Магеллан бұғазының батыс айиағңында 1500- ге дейін дельфин ауланады екен. 

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Ерігіш жынысты үңгірлер

thumb|250px|Үңгір
[thumb|200px| Ерігіш жынысты үңгір [Гаваи.]]
thumb|200px| left|Үңгір
**Tрігіш жынысты үңгірлер**. Ерігіш жынысты үңгірлер ерігіш жынысты жартастарда түзіледі. Олардың құрамында әктасты жыныстар басым. Дегенмен араларында бор, долмит, мрамор, гранит, тұз, құмтас, тасқа айналған маржандар мен гипс те кездеседі. Үңгірдің түзілуі барысында орын алатын кең таралған үдеріс – «карстану» деп аталады. Бұл – жартастардың жаңбыр суына еруі. Ең үлкен және ең бай ерігіш жынысты үңгірлер әктасты жарастарда болады. Әктасты жартастар көмір қышқылы және табиғи оргпникалық қышқылдармен араласқан жаңбыр мен жерасты суларында ериді. Көптеген жабайы жануарлар ерiгiш жынысты үңгiрлерде өмір сүредi. Көптеген ipi жыртқыштар ол жерлердi баспана ретiнде әpi демалу үшiн пайдаланады. Құстар мен ағаш егеуқұйрығы сияқты ұcaқ сүтқоректілер көбiне уңгiрлер мен ойпаттарда ұя салады. Үңгiрлер - жарғанат тұқымдастары үшiн таптырмайтын баспана. Олар қонақтау үшiн және сол жерлерде қыстау үшін үңгірлерге тәуелді. 
## Қызықты деректер
* Кейбір аймақтарда жерасты суларынан жоғары тұрған үңгірлер мұз басу дәуірінің соңына қарай, теңіздің көтерілуінің салдарынан су астына кеткен болатын. Су асты ерігіш жынысты үңгерлерінің кіреберісі «көк саңылау»  деп аталады.
* Бұлан мен бұғы, әдетте, үңгірдің кіреберісінде түнейді
* Гардинер үңгірі Вашингтондағы ең үлкен әктасты үңгір болып табылады. 
## Дереккөздер

Санат: Табиғат
Санат: Үңгірлер
Кәдімгі жантақ

**Кәдімігі жантақ** (Бұршақ тұқымдасы) - Қазақстанда кездесетін үш түрдің ішіндегі ең кең тарағаны. Бұл әсіресе құрғақшылыққа өте төзімді.Шөл және шөлейтті аймақтарда кездеседі. Тамыры 4 м тереңдікке кіретіндіктен, ыстыққа өте төзімді. Көп жылдық өсімдік. Сабағы 1 м, қатты, бұтақтанған жапырағы созыңқы және ұзындығы 1.5-3.5 см болатын тікендер. Гүлдері ұсақ, 1 см-ден кем, тостағаншасы күлтеден 2 есе қысқа және байқалмайтын түсті. Күлтесі күлгін қызыл түсті, гүлдері 3-8-ден жоғарғы жұқа тікенектерге орналасқан.Жемістері анық көрінетін бұршақта,төрт-жеті ұсақ бүршік тәрізді тұқымдары бар.

## Қолданылуы
Шөлді аудандарда мал азықтық өсімдік ретінде пайдаланылады. Жасыл күйінде түйелер жейді, шөп ретінде даярлайды. Малдың сүйсініп жеуі үшін ұсақтап турайды. Бал өндіруде, омарталықта маңызды рөл атқарады. Осы өсімдіктің арқасында араның бір семьясы тәулігіне 2-4 кг бал өндіреді.Бауыр, асқазан, ангина, жараны емдеуде кеңінен қолданылады. Тер басатын, шөл қандыратын қасиеттері бар. Жантақтан полиэтилен қапшығы арқылы бір сағатта 0,5 литр су алуға болады.
## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Тектоникалық және шөгінді үңгірлер

thumb|250px|Үңгір
[thumb|250px| left| Катерлох үңгірі [Австрия.]]
thumb|200px|Үңгір
**Тектоникалық және шөгінді үңгірлер**. Тектоникалық үңгірлер гипс сияқты ерігіштігі жоғары қабаттардағы минералдардың еруінен пайда болады. Бұл жыныстар омырылып сынады және кесек-кесек болып құлайды. Тектоникалық үңгірлер - о бастағы қалпынан өзгерген туынды үңгір. Дегенмен, олар да эрозияға ұшырайды. Шөгінді үңгірлер үлкен гранит тастардың үйінділерінен құралады. Оларың астынан қатты ағыстар ағып жатады. Су қойтастарды қоршаған лайсаң мен ұсақ тастарды шайып әкетеді де, тастардың айналасындағы шұңқырды бос қалдырады. Кейбір шөгінді үңгірлерге үлкен қойтасар болады. Сол қойтастар суды төменгі аңғарға қарай бұрады. Біраз уақыт өтіп, су жеткілікті түрде аққаннан кейін үңгір біршама кеңейеді. Шөгінді үңгірдің дәлізі ағыс жолымен бірге жалғасады.

## Қызықты деректер
* Абако аралдарындағы тығыз қарағайлы ормандарда орналасқан. 
*  Сан-Диего шөгінді үңгірлері гранитті үлкен қойтастардың үйінділерінен құралған. 
## Дереккөздер

Санат: Табиғат
Санат: Үңгірлер
Климен дельфині

**Климен дельфині** () – дельфиндер тұқымдасына жататын сүтқоректі.

Клименнің ұзындығы - 2 метр. Жаңа туған баласының ұзындығы- шамамен 1 метр. Бұл дельфиндердің салмағы 85 келіге дейін жетеді. Олардың түстері үш түрлі жолақтан тұрады. Бүйірлері- алқызыл түсті. Тұмсығынан құйрығына дейінгі аралығы- сұр түсті. Денесінің үстінгі бөлігі, яғни маңдайынан бастап жүзбеқанаттарына дейін- қоңыр сұр түсті.

Климен дельфиндері ұзын тұмсықты өзге де қарапайым дельфиндермен бірігіп жүзе береді. Алайда Климен дельфиндері олардан қарағанда ұзындығымен ерекшеленеді. Дельфиннің бұл түрі теңіздің 250- 500 метр тереңдігінде жүреді. Олар ұсақ балықтар мен асшаяндармен қоректенеді. Климен дельфинінің қимылы өте ширақ. Олар тіпті судың бетіне шығып арқасымен секіріп ойнайды. Көзінің айналасы қап- қара болады.

## Таралуы
Климен дельфинін Оңтүстік және Солтүстік Атлант мұхитының тропиктік жылы суларында кездестіруге болады.  Климен дельфиндері тек Атлант мұхитының тропиктік және субтропиктік белдеулерінде тіршілік етеді. Олар Үнді, Тынық мұхитында кездеспейді.

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Шарап үңгірлері

thumb| left| Шарап үңгірі
thumb|Шарап Үңгірі
[thumb| Жүзім [Калифорния]]
**Шарап үңгірлері** – дүниежүзіндегі шарап өндірісінің ажырамас бөлігі. Шарапты жер астында сақтау тиімді. Біріншіден, электр қуатын үнемдеуге болады. Екіншіден, шектеулі жер аумағын оңтайлы пайдалануға мүмкіндік бар. Шарап үңгірлері шараптарды сақтау мен оларды ұзақ уақыт ұстауға аса қажетті ылғалдылықпеен және салқын температурамен қамтамасыз етіледі. Алғашқы шарап үңгірлері жай ғана жерден қазылған туннельдер болатын. Басында жалаңаш жартастардан тұратын шаң басқан туннельдер пайдаланылды. Оның алтын өндіретін кен орындарынан аса айырмашылығы болған жоқ. Дегенмен өнертапқыштар шарап үңгірін бірте-бірте дамытып, түрлі идеяла рйлап тапты.
## Қызықты деректер
* Калифорниядағы алғашқы шарап үңгірінің құрылысы 100 жыл бойы салынды. Ол Фа Ниентедегі ұзындығы 18 метрлік тіннель болатын. 
* Римдіктер шараптарын ыңғайлы орналастырылған катакомбаларда сақтаған.
* Шарап үңгірлері әлемнің түкпір-түкпірінен табылған. Напа алқабының жоталарында көптеген қараусыз қалған шарап үңгірлері бар. 
## Дереккөздер

Санат: Табиғат
Санат: Үңгірлер
Кәдімгі адыраспан

**Кәдімгі адырасапан** (Адыраспан тұқымдасы) - солтүстік пен төменгі тау белдеулерінен Қазақстанның барлық жазықтарына кеңінен тараған. Улы өсімдік, мал жемегендіктен жайылымда көп кездеседі. Көпжылдық өсімдік. Биіктігі 60 см, бұтақтанған тік сабақтары көп, жиі бұтақтанып, жайылып өседі. Жапырақтары кезектесе орналасқан, сағақсыз, ұзын, таспа тәрізді бөліктерге дұрыс бөлінбеген. Гүлдері үлкен, ұзын гүл тұғырына бір-бірден орналасқан. Тостағанша жапырақшалары мен желектері бестен, ал аталығы он бес. Желектері ақ және сарғыш, 2 см-ге дейін, ұсақ бөліктерге тілімденген. Мамыр-шілдеде гүлдейді, шілде-тамыз айларында жеміс береді. Жемісі шар тәрізді, 3 ұялықты қорапшалар, үлкен қара дөңес тұқымға толы.
## Қолданылуы
Халық медицинасында кеңінен қолданылады. Жұқпалы аурумен ауыратын адамның бөлмесін кәдімгі адыраспанды жағу арқылы дизинфекциялау үшін қолданады. Жел ауруына, қышымаға, тері ауруларына, суық тигенде, безгекке қолданады. Бұлшықет ауруларында, іш қатқанда, ішек ауруларында пеганин гидрохлоридін қолданады. 
## Дереккөздер

Санат:Ақтікендер
Санат:Қазақстан флорасы
Сызу аспаптары мен жабдықтары

Сызбаларды орындау үшін көптеген аспаптар мен жабдықтар керек. Олардың оқушыларға қажеттерін атап өтейік. Сызба қағазы. Сызбаны кез келген қағазға орындауға болмайды. Сызба салынатын қағаз ақ және тығыз болуы керек. Сондықтан сызба салу үшін арайы қағаздар шығарылады. Оларды ватман деп аталады. Қарындаштар. Сызба салуға  әдейі жасалған "Чертежник", "Конструктор" деген қарындаштар бар. Оларды графиттеріне қарай қатты, жұмсақ және қаттылығы орташа қарындаштар деп бөледі. Қатты қарандаштар: Т,2Т,3Т, т.т., жұмсақ қарындаштар: М,2М,3М, т.т., ал қаттылығы орташа қарындаштарда ТМ, белгісі болады. Кейбір басқада елдерде қатты қарындашты Н әрпімен, ал жұмсақ қарындашты В әрпімен белгілейді.
Аталық жыланбас

**Аталық жыланбас** () – ерінгүлділер тұқымдасы, жыланбас туысына жататын бұрынғы теңіздердің орнында, қорымдарда, құрғақ малта тасты өзен арналарында Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай альпі белдеуінде (теңіз деңгейінен 4000 м-ге дейін) өседі. Сабағы жайылған, саны көп, (биіктігі 7-30 см) түп. Сабақтары жұқа, бұтақтанған, жиі, түсі күлгін.  Жапырақтар тақтасы дөңгеленген жүрек тәрізді (диаметрі 1,5 см) қалың қысқа түктері сұрғылт түс береді. Гүлшоғыры тығыз басты, бірнеше шығыңқы шоқтарымен. Тостағаншасы анық, қос ерінді, үшкір тісті. Күлтесі ұсақ (1 см), көк күлгін, шығыңқы аталықтарымен. Сондықтан түрге аталық деп атау берген. Шілде-тамызда гүлдейді, тамыыз-қыркүйекте жемісі піседі. Жер асты бөлігінің құрамында 0,4%-ға дейін эфир майы бар, ауруды басатын әсер береді. Омарталық және декоративті өсімдік, мәдени жағдайда зерттелген. 
## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Мысық тектес акула

**Мысық тәріздес акула** немесе ** мысық тектес** акуланың 110 түрі бар. Мұндай акулалардың кейбіреуі таяз шығанақтар мен бұғаздарда тіршілік етсе, кейбіреуі 2000 метрден асатын тереңдікте кездеседі. Көздері мысықтың көзіне ұқсайды. Акула тұқымдастарының ішіндегі  ең көп кездесетін түрі. Денесінде қоңыр түсті жолақтары бар. Кейде бұл қоңыр жолақтардың орнына қоңыр нүктелер болуы да мүмкін . Мысық тектес акуланың денесі- шағын, ұзындығы- 76 см. Денесі жұмыр болғанымен, құйрық жағы жіңішке. Судың терең жерінде іршілік ететін бұл акуланың тұмсығы жалпақ болады. Жұмыртқасын су астындағы үңгірлерге салады. Олар су бетіне шыққан кезде басы мен құйрығын жиырады. Шаян тәрізді бунақденелілермен және ұсақ балықармен қоректенеді.

## Таралуы
Бұл акулаларды солтүстіктегі мұхиттардан, Тасманияның оңтүстігіндегі төмен температуралы аймақтардан және Австралиясуларынан кездестіруге болады. 
*Тропиктік сулардан Арктиканың суларына дейін жүзіп бара алатын акулалардың бірі. 

## Дереккөздер


Санат: Акулалар
Бади әз-Заман әл-Хамадани

**Бади  әз-Заман** (,  шын аты **Абу-л-Фадл Ахмад ибн әл-Хусейн әл-Хамадани**) (969, Хамадан қаласы&nbsp;— 1007(8), Герат қаласы) - араб жазушысы.

Хамаданда оқыған, Иран мен Орталық Азия қалаларын аралап жүріп, тоқтаған жерінде феодал әкімдерді мадақтайтын жырлар шығарған. Бади әз-Заман - әр түрлі арнау жырларының да авторы. Бади әз-Заманның ақындық атағы әсіресе Нишапурде шыққан. Ол ұйқасты прозаның шебері, араб әдебиетіндегі өзгеше жанр - қулар жайындағы новелла - *мақамдарды* бастаушы. Оның қала өмірін бейнелеіге арнаған 50 мақамы - бір тұтас хикая. Мұнда негізгі кейіпкер - екеу. Біреуі - тапқыр әрі суайт александриялық Әбу-ль-Фатх. екіншісі - Иса ибн Хишам - есімді байқағыш, ертегіші адам. Бади  әз-Заман мақамдарын оқиға болатын жердің атымен атап отырған (Бағдат мақамы, Каир мақамы т.б.). Мақамның бас кейіпкері алуан түрлі оқиғаға  қатысады, алуан түрлі роль атқарып (қайыршы, емші, сот, керуен басы т.б.) отырады. Ол түрлі айла-амалмен бай саудагерлердің ақшасын алдап алады, қиын жағдайдан жол тауып шығып, қауып-қатерден құтылып кетіп отырады. 

Бади  әз-Заманның өмірден алынған, оқиғасы қызық шығармалары араб жазушыларына 19-шы ғасырға дейін  әсер етіп келді . 

## Дереккөздер

Санат:967 жылы туғандар
Санат:Хамаданда туғандар
Санат:1007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Гератта қайтыс болғандар
Санат:X ғасыр ақындары
Америкалық трипаносомоз

**Америкалық трипаносомоз** немесе **Чагас ауруы** — тропикалық паразиттік ауру.

## Инфекцияның дамуы
Бұл аурудың инкубациялық кезеңі  — 7-14 күн. Трипаносома енген жерде біріншілік аффект “чагана” түзіледі, ол лимфанит және  регионарлы лимфатикалық түйіндердің ұлғаюымен жүретін қою-қызыл түсті қатты тығызданған қабынбалы инфильтрат түрінде болады. Қоздырғыш көздің шырышты қабаты арқылы енгенде, қабақ пен беттің ісінуімен жүретін коньюктивит дамиды, ол самай мен маңдай аймақтарына тарауы мүмкін. 4-6 аптада генарализденген инфекция дамиды. Бас ауруы, миалгиялар, қалтырау пайда болады, дене қызуы 39-40С-ке дейін жоғарлайды. Қызба тұрақты немесе ремиттирленген түрде болады және 2 жұмаға дейін сақталады. Теріде 8-20 күнге дейін сақталатын ұсақ дақты бөртпе жиі пайда болады. Бауыр менthumb|Шагас ауруының тараған аумақтар
көкбауыры ұлғаяды. Жүрек қан-тамыр жүйесі зардап шегеді. Жүрек шекаралары кеңейеді. Американдық трипаносомоз өзінің созылмалы сатысында 2 клиникалық түрге бөледі: жүрек-қан тамырлық және нервтік. Жүрек-қан тамырлық формасында ауыр қан айналым жетіспеушілігімен жүрек бұлшық етінің созылмалы зақымдануы дамиды. Нервтік формасында тыртысулар мен салданулар болады, бірақ олар сирек кездеседі. Негізгі симптомы  — нервті өрімдердің салдануына байланысты барлық немесе бірнеше қуысты мүшелердің кеңеюі. thumb|Шагас ауруымен ауратын науқастың қан құрамынан табылған трипаносомы

## Диагностикасы
Чагас ауруының диагнозы анамнездік, клиникалық және эпидемиологиялық мәліметтер негізінде қойылады және біріншілік аффекттен, қаннан, церебраспинальды сұйықтықтан, лимфатикалық түйіндердің, көкбауырдың, сүйек миының және басқа мүшелердің пунктаттарынан трипаносомды бөліп алу арқылы дәлелденеді. Серологиялық реакциялар қолданылады (созылмалы сатысында), әсіресе инвазияланған жануарлардың жүрек бұлшық етінен алынған антигенмен комплемент байланыстыру реакциясын (КБР-РСК) жүргізу өте көп мағлұмат береді.

## Емі
Америкалық трипаносомоз ауруына қарсы арнайы терапия әлі жеткілікті деңгейде өңделмеген. Қазіргі кезде бұл рөл үшін нитрофуран туындылары қолданылады. Инфекцияның жедел және созылмалы түрінде лампит қолданылады. Тәуліктік дозасы 8-10 мг/кг. Күніне 3 рет 05 қабылдайды. Емдеу курсы 3-4 ай.

## Профилактикасы
Негізгі профилактика Чагас ауруының тасымалдаушысы бүргелерді жою болып табылады, санитарлық-тұрмыстық жағдайды жақсарту, ол адамдарға приатонды бүргелердің шабуыл жасау мүмкіншілігін азайтады.

## Әдебиет
* http://www.nature.com/nature/journal/v464/n7293/full/nature08939.html
* http://www.bio.umass.edu/micro/klingbeil/590s/Reading/Trypanos2003.pdf
* http://www.metapathogen.com/kissing-bugs/ 
* http://www.scielo.br/pdf/mioc/v1n2/tomo01(f2)_159-218.pdf

Санат:Тропиктік аурулар
Мыңбай Өтежанұлы Исқақов

**ИСҚАҚОВ** Мыңбай Өтежан ұлы (1. 11. 1921 ж. т., Көкшетау обл, Зеренді ауд., Пухальский с-зы) — қазақ совет математвгі, пед. гылымдарыиың кан-лилаты (1961), профессор қызметін атқарушы (1968). 1956 жылдап КОКП мүшесі. 1942 ж. Ұлы Отап согьтсыпа ңатысты. 1947 ж. ҢазПИ-діқ физ. ма-тем. ф-тін бітірген. 1947—52 ж. орта мектептепде мүғалімдік кызмет ат-қарды. 1953 жылдан ҢазПИ-де матем. панінің оңытушысы. Жаратылыс та-ну мен тех. тарихын зерттеуші _ ға-лымдар бірлестігінің Сов. комнтетінің мүшесі (1971). Матем., астрон. және атеизм таңырыбына арналған бірне-ше ғылми еңбектердің авторы. Проек-тивтік геометриядан иед. ин-ттарға арналған ңазақ тілінде түңгыш 2 том-дың оңулың жазды.
 
## Дереккөздер
Раджаб Капланович Исламбеков

**Исланбеков Раджаб Капланович** (30. 12. 1925 ж. т., Ташкент) — совет эндокринологы, КСРО Мөд. ғылым академиясының корр. мүшесі (1969), Өзб. ССР-інің ең-бек сіңірген ғылым қайраткері (1964). 1968 жылдан КОКП мүшесі. 1947 ж. Ташкент мед. ин-тын бітірген. 1967— 71 ж. Ташкенттегі Өлкелік патология ин-тының директоры. И-тың негізгі ғылми еңбектері қалқанша бездің қа-лынты және патология жагдайында-ғы клиникасы, морфология және гис-тофпзпологця жөнінде. Сондай-ақ, тп-реотоксикоз бен буғақ ауруын анық-тауда жеке емдеуде радиоактивті иод-ты пайдалану туралы да коп еңбекте-рі бар. Радиоподтераипяны диффу-зиялық және токсикалық буғақ ау-руына қарсы қолданганы үшін Лепиндік сыйлық берілді (1964). Ол еңбек Қызыл Ту орденімен наград-талған.
 
## Дереккөздер
Эбол геморрагиялық қызбасы

Қоздырғышы –  Эбол вирусы.
## Клиникасы.
 Инкубациялық кезеңі 7-14 күн. Ауру аяқ астынан басталады: интенсивті бастың ауырсынуы пайда болады, әсіресе маңдай және шүйде аймақтарында, артралгия, мойын және бе
л бұлшық еттерінде ауырсыну пайда болады. Дене қызуы тез 39-40С-қа жетеді. Науқастың барлығында айтарлықтай аурудың бірінші күндері, құрғақ

қинайтын жөтелмен жүретін, кеудесінде ауырсыну анықталады, көп науқастарда ауырсыну сезімдерін шақыратын, шырышты қабаттардың айқын құрғақтығы байқалады. Әдетте аурудың 5-7 күндері ішінде ауырсыну пайда болады, 7 күнге созылатын профузды диарея дамиды, науқастың нәжісі тез қанды болады. Айқын сусыздану дамиды, дене салмағы күрт төмендейді. Көп науқастарда аурудың 6-7 күндері дененің төменгі бөлігінде және аяқ-қолдың жазғыш беткейінде көптеп орналасатын, артынан түлейтін, қызылша тәрізді бөртпе байқалады. Аурудың 3-4 күндері геморрагиялық синдром анықталады, жиі мұрыннан, ішектен, асқазаннан және жатырдан қан кету түрінде. Аурудың 5-8 күндері науқастар шоктан, сусызданудан, қан кетуден қайтыс болады. Жақсы ағым кезінде аурудың 10-12 күндері дене қызуы және аурудың басқа көріністері төмендейді, реконвалесценция созылыңқы кезеңі басталады.
## Диагностика.
Арнайы диагностика  бірінші аптасының ішінде науқастардың қанынан вирусты анықтауды және  аурудың өте кеш мерзімдерінде серологиялық тесттерді оқу қарастырылады.
## Емі.
Емдеу комплексіне реконвалесценттің плазма заттарын қосу оң нәтиже берген. Эбола ГҚ-сы науқастарын жүргізу олардың қатаң изоляциясын және ауруханаішілік және лаборатория ішілік зақымданудың профилактикалық шараларын талап етеді. Лабораториялар карантиндік инфекция тәртібінде жұмыс істейді.
## Дереккөздер
*http://ru.euronews.com/2014/04/04/ebola-virus-in-guinea-most-aggressive-near-totally-fatal/ 
*http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=11266
*http://www.nature.com/srep/2012/121115/srep00811/full/srep00811.html
*http://www.rg.ru/2004/06/30/ebola.html
III Ислам Герей

**III Ислам Герей** (; 1604—1654) — Қырым ханы (1644—54), Селәмет-Гирейдің ұлы. Түрік сұлтанының тағайындауымен И.-Г. III інісі Мұхаммед-Гирейдің орнына 1644 ж. хан болды. Оның түсын-да Ңырымның беделі едәуір артты: гүрік портасындағы ала ауыздықтар-цы пайдаланып, И.-Г. III біршама тә-уелсіз саясат жүргізді, көршілес Украина меп Польша өзара соғыста олар Кырымнан жәрдем күтті, Украинаны да, Польшаны да әлсірету максатын коздеп. 1648 ж. Б. Хмельнпцкиймен одақ жасасты. 1649 ж. Сборово түбін-дегі шайқасқа қатынасып, И.-Г. III бұл ұрыста поляктарды жеңілістен сақтап, Б. Хмольницкийді олармен бі-тім жасауға көндірді. 1651 ж. 20 шопь-де Берестечко түбіндегі поляктарға қарсы шайқаста И.-Г. III. Б. Хмель-ницкийді ұрыс даласынан ертіп альп кетіп, И. Богунь басқарған украин әскерінің женілуіне себепші болды. 1653 ж. Жванц түбіндегі ұрыста по-ляктарды қолдап, ол Польшаны та-ғы да жеңілістен құтқарып қалды. Демек, Украина ұлт-азаттық армиясын ауыр жағдайда қалдырды.

Әдеб.: Новосельский А. А, Борьба Московского государства с тата-рами в первой половине XVII в., М.—Л., 1948.

## Дереккөздер

## Дереккөздер
	

Санат:Қырым хандары
Санат:Қырым хандығының қалғайлары
Иртыш (газет)

**Иртыш** - газет, Қазақстан КП Семей обл. және қалалық комитеттері мен еңбекшілер депутаттары обл. Советінің органы. Алғаш 1918 ж. 2 ап-рельде «Трудовое знамя» деген атпен жұмысшы, солдат, шаруа, қырғыз (қазаң) және казак-орыс депутаттары Семей Советінің органы ретінде жарың көрді. Кейін аттары «Знамя борьбы и труда» (1918 ж. маусым — 1919 ж. дек.) — Семей ревкомының органы, «Степная правда» (1919 ж. дек.— 1924 ж. авг.) — РК(б)П Семей губ. бюросымен губревком органы, «Новая деревня» (1925 ж. қыркүйектен) — Семей губ. партия комитеті мен губ. аткомының органы болып өзгерді. 1927 ж. қыркүйекден «Приирышская правда» деген атпен губ., округтық, қалалық-ауд., обл. газет болып шықты. 1963 ж. 5 майдан «Иртыш» атымен шығады. «И.» қызметі Ертіс өңірінде Сов. өкіметінің орнап, нығаюы және облыстағы соң. және ком-мунпстік ңұрылыс тарихымен тығыз байланысты. Газет облыс еңбекшілерін коммунистік тәрбиелеу және оларды шаруашылық, ңұрылыс мін-деттерін орындау жолындағы күрес-ке жұмылдыруда сіңірген жемісті ең-бегі ұшін 1968 ж. «Ңұрмет Белгісі» орденімен наградталды.

Санат:Қазақстан газеттері
Ирьё Сакари Ирьё-Коскинен

**Ирье Касари** (10. 12. 1830, Васа,— 13. 11. 1903, Хельсинки) — фин тарихшысы және саяси қайраткері. Финляндиядағы швед озбырлығын жою және финнің ұлттық мәдениетін өркендету ұпанымен өткен бурж. ұлт-тық қозғалыстың идеологы әрі жетек-шісі. 1882—99 сенатор болды. Негізгі еңбектері: «Шоқпарлар соғысы» (1857—59), «Ертедегі фин тайналары жөнінен деректер» (1862), «Финляндия халқының тарихы» (1869—73).

 
## Дереккөздер
Ласса қызбасы

Ласса вирусы бұл тұқымдасы Tacaride-LCLM,   жанұясы Areuaviridal көзі болып табылады кеміргіштер афреикандық.
## Клиникасы.
Инкубациялық кезеңі 17-20 күн, температураның 30-40С-ке дейін жоғарлауы, бас айналу, астения, миалгия, тәбетінің төмендеуі, құсу, іште, көкіректе ауырсыну болады. Кейбір науқастарда диарея болады. Ауыз қуысында, мойында,  бетте қызару қатты болады.
ОНЖ зақымдалумен жүреді, қалтырау, естімеуде мүмкін, бүйрек жетіспеушілік болуы мүмкін.
Лабораториялық зерттеуде: лейкопения, СОЭ 40-60 мм/с жоғарлайды, нейтрофильдердің солға қарай жылжуы зәрде анықталады ақуыз, эритроцитурия,  цилиндеррурия вирурия ұзақ.
Диагностикасы. РСК, НРИФ, РДПА, РН алдын алу шаралары.
## Емі.
 Патогенетикалық ем.
Регидратациялық филлипс және  тұзды сұйықтықтар қолданылады. Плазмалар, рибовирин қолданады.
## Профилактикасы.
Медициналық қызметкерлер арнайы киім киеді қорғану үшін. Ласса қызбасы ауру адаммен қатынаста болғанда жұғады. Зәрге вирусологиялық зерттеу жасау керек , содан кейін аурухандан шығарылады.
## Дереккөздер
*http://www.infectology.ru/nosology/infectious/viral/lassa.aspx 
*http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs179/ru/
Аветик Саакович Исаакян

ИСААКЯН Аветик Саакович (31. 10. 1875, қазіргі Ленинград,—17. 10. 1957, Ереван) — армян совет ақыны, Арм. ССР ғылым академиясының академигі (1943). 1889—92 ж. діни семинарияда, 1893 ж. Германияға барып, Лейпциг ун-тінде оңыды. Италия, Грецияны аралады. 1895 ж. Отанына орал;ды, патша өкі-метіне қарсы әрекеті үшін 1896 ж. түрмеге жабылды. 1905—07 ж. халың-ты күреске шаңырып, патша өкіметі мен жергілікті сүлтанатқа ңарсы шыңты. Қуғынға үшырап, 1911 ж. шетелге кетті, Франция, Швейцария т. б. елдерде болды. 1936 ж. ғана КСРО-ға оралды. И-ныц түңғыш шы-ғармасы 1892 ж., ал «Жырлар мен жаралар» атты алғашңы жинағы 1897 ж. жарияланды. И-ның алғашңы жазылған өлеңдерінен бастап әділет-сіздер ңатал үстемдік еткен ңйғамның зардабы, адам тағдырлары жайлы ой тербеу, аңынның туған елі мен хал-ңына деген шексіз махаббаты аңғары-лады. Халықты азаттың үшін күрес-ке шаңырған «Азаттың ңоцырауы» (1903), «Қасиетті ыза мен дозаң кегі» (1905) т. б. өлеңдерін жазды. ІІІетелде И. Сов. Одағының жанашыр досы ретінде дашнактарға ңарсы күресті және творчествосын дамыта түсті («Сасма Мгер», 1919). 1936 ж. Сов. Арменияға келген соң, ңоғамдың өмірге ңүлшына араласып, «Біздіц та-рихшыларымыз бен гусандарымыз» (1939), «Отаныма» (1940), «Армян ар-хитектурасы» (1942) атты' өлеңдер циклін жазды. Отан соғысы жылдары И. бүкіл творчествосын Отан қорғау таңырыбына арнап, «¥рыс үраны»(1941),	«Жүрегім меніц қияда» (1941), «С. Г. Закиянға мәңгі ескерткіш» (1942),	«¥лы жеңіс күні» (1945) т. б. өлеңдерін жазды. И-ға Отан соғысы тақырыбына арнаған шығармалары үшін КСРО Мемл. сыйлығы берілді (1946). Екі рет Ленин орденімен, ме-дальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Жапондық энцефалит

**Жапондық энцефалит** дегеніміз-вирусты трансмиссивті эпидемиялық ауру, дамуы ауыр өтеді. Менингоэнцефалитпен көрінеді, жоғары температурамен және жалпы интоксикациямен өтеді.
## Этиологиясы.
Тұқымы Flavivirus, жанұясы Todavridae вирустың көлемі 50 нм құрамында РНК болады.
## Эпидемиология.
Инфекциялық вирусты масалар адамға жануарға инокуляциялық жолы,  ол сілекей арқылы. Мерзімі-тамыз айының екінші жартысында 20-30 күнде өседі. Бұл ауруға барлық жастағы адамдар жатады. Ауылды жерлерде көбінесе ер адамдар ауырады
## Клиникасы:
инкубациялық кезеңі 5-14 күн 2-3 ішінде тез арада температураның жоғарлауы 39-40С-ке дейін, бас ауру, белде, іште ауырсыну, қалтырау, жүрек айну, құсу, бұлшық еттерінің тонусы жоғары болады, көздің бұлшық етінің қызметі өзгерген, естен тану, психомоторлы қозу болады, жоғары тершеңдік болады, пульсі 1 минут ішінде 120-140 қан қысымы жоғарлайды. Қанда көрінеді лейкоцитоз 15-10 9/л, нейрофильдер 74-85%, лимфопения және эозинопения, СОЭ 20-40 клетка 1 мкл. Жедел кезеңде барлық ауруда гиперемия мен өтеді өз нервісінің, қан құйылу мен ісіну жиі болады. 
Жапондық энцефалиттің ауыр түрінде латентті 25-80%. Өлім 7 күн де комотозды жағдайында басталды, бульбарлы көріністер, қалтырау ұстамасы. Психикасының бұзылуы, интеллектаның төмендеуі.
## Диагностикасы.
Жапондық энцефалитты анықтау үшін клиникасы, эпидемиологиясы және лабороториялық көрінісі керек.
Жедел кезеңде аурудың ерте психикасы бұзылады, нерв жүйесінің зақымдалуы, вирусты жұлын сұйықтығынан және қаннан табады. Серологиялық зерттеу РСК, РТГА, РН.
## Емі.
Симптоматикалық ем гамма-глобулин. Аурудың 5-7 күндері бұлшық етке, көк тамырға жылқының сары суын енгіземіз 15-20 мл. Жедел түрінде гамма-глобулин 3-6 мл 3 рет күніне.

Мидың ісігі басылғанда 25% ерітіндімен магни сульфатын 10 мл бұлшық етке енгізу, 10% ертінді натри хлорид көк тамырға енгізу. Витаминотерапия, дезинтоксикациялық және жүрек препараттарын тағайындаймыз.

Алдын алу шаралары: масалармен күресу керек олар:
#химиялық тазарту - ларвицидты препараттармен қуыршақтарын өлтіру
#масаның шығуынан қорғану
## Дереккөздер
*http://www.adventus.info/medicine/infect/063.php
*http://health.centrmia.gov.ua/063.htm 
*http://www.eurolab.ua/encyclopedia/Neurology.patient/6890/
Генри Ирвинг

ЙРВИНГ (Irving) Генри (шып аты-жөні — Джон Генри Бродрибб; Broadribb) (6. 2. 1838, Кейнтон,— 13. 10. 1905, Лондон) — ағылшын актері, ре-жиссер, театр кайраткері. Сауда училищесін бітірген. Актерлік қызметін 1856 ж. бастады. Он жылға жуык про-винциалдық театрларда (Эдинбург, Манчестер, Ливернуль, Глазго, Дуолин) ойнады. 1866 ж. Лондонға ауыс ты. 1878—98 ж. мұнда «Лицеум» теат-рын басқарды. Көбіне У. Шекспир пьесаларында («Гамлет», «Макбет», «Отелло», «Ричард III») ойнаған, Көр-кем сөз оқумен шұғылданды; театр, актерлік өнер жайлы мақалалар жаз-ды. АКШ-та гастрольде болыл, амери-кан театрының дамуына пгі әсер ет-ті. Дворян атағын алған Англиядагы тұңғыш актер (1895). У. Шекспир меп А. Транпсонның пшғармаларын қойды.

Әдеб.: Г в о з Д е в А., Западноевропей-ский театр на рубеже XIX и XX столетии, Л —М.. 1939; Т е р р н Э.. История моей

## Дереккөздер
Исеть

**ИСЕТЬ** — РКФСР-дің Свердлов, Қорған, Тюмень обл-тарындағы өзен, Тобыл өзенінің сол саласы. ¥з. 606 км, алабы 58,9 мың км2. 

Свердловскінің солт.-батысындағы Исеть бөгенінен басталады. Жоғарғы жағында бірне-ше тоған (Жоғ. Исеть т. б.) мен бөген арқылы өтеді, кей жерлері шоңғалды келеді. Бат. Сібір жазығында кең аң-ғармен ағады. Қар, жаңбыр, грунт суымен қоректенеді. Орташа су шы-ғыны Исеть с-сы тұсында (сағасынан 105 км) 65,4 м31сек. Ноябрьде қатып, апрельде мүзы туседі. Басты салала-ры: Миас, Теча, Сннара (оңынан). Свердловскіні сумен жабдықтауды жақсарту мақсатымен И-тің суын молайту үшін Чусовой өзеніндегі Вол-чихинск бөгенінен канал (6 км) жә-не Решетка өзені арқылы Жоғ. Исеть тоғанына су жіберіледі. Шадринскийсынан бастап кеме жүзеді. Өзен бойында Свердловск, Каменск-Ураль-ский, Катайск, Далматово, Шадринск қ-лары орналасқан. 

## Дереккөздер
	

Санат:Қорған облысы өзендері
Санат:Свердлов облысы өзендері
Санат:Түмен облысы өзендері
Санат:Тобыл су алабы
Сары қызба

Инкубациялық кезеңі 3-6 күн (10 күнге дейін). Бастапқы кезеңі гиперемия фазасы. 3-4 күн ішінде өтеді және кенет дене қызуының 39-40С-қа дейін жоғарлауымен, айқын қалтыраумен, интенсивті бас ауруымен және таралған миалгиямен сипатталды. Аурудың 1-2 күндері көп науқаста бетінің, мойынның және кеуденің жоғарғы бөлімдерінің гиперемиясы және  ісінуі байқалады. Склера және коньктиваның қан тамырлары ашық гиперемирленген (“қоянның көзі”) көзден жас ағу байқалады. Әдетте тамыр соғысы жиілеген, келесі күндері брадикардия және артериальды гипотензия дамиды. Көп науқастарда бауыры ұлғайған және ауырсынады. Бастапқы кезең соңында петехиялар және экхимоздар пайда болуы мүмкін. 
Гиперемия кезеңі қысқа уақытты ремиссияға ауысады (бірнеше сағаттан 1-1,5 тәулікке дейін). Бірқатар жағдайда ремиссия сауығу фазасына өтуі мүмкін, бірақта жиі аурудың келесі науқасымен ауысады. Венозды стаз кезеңі. Науқастың жағдайы нашарлайды. Дене қызуы қайтадан жоғарлайды, сарғаю өте айқын болады. Тері жабындылары бозғылт. Дене және аяқ-қол терісінде петехия, экхимоз түрінде жайылған геморрагиялық бөртпелер пайда болады. Қызыл иектің қанталауы, көп ретті қан құсу, мұрыннан және жатырдан қан кету байқалады. Шок дамиды. Тамыр соғысы әдетте сирек, әлсіз толған, қан қысымы төмендейді, олигурия немесе анурия дамиды. Аурудың 7-9 күндері науқастың өлімі шок, бүйрек және бауыр жетіспеушілігі нәтижесінде болады. Қызбалы кезең ұзақтығы орташа 7-9 күн, одан кейін ол реконвалесценция кезеңіне өтеді.
left|thumb|Сары қызбаның қоздырғышы "Aedes aegypti''

## Диагностика.
СҚ диагнозы науқастың қанынан СҚ вирусын (аурудың бастапқы фазасында) немесе оған антиденелерді (аурудың кеш кезеңдерінде) РСК, НРИФ, РТПГА тапқан кезде дәлелденеді. СҚ-ның салыстырмалы диагностикасы геморрагиялық қызбаның басқа түрлерімен, вирусты гепатитпен, безгектің қатерлі түрлерімен жүргізіледі.
## Емі
СҚ науқастары масалардың кіруінен қорғанған стационарға жатқызылады. Парентеральды зақымданудың профилактикасы жүргізіледі. Терапиялық шараларға шокқа қарсы комплекс және дезинтоксикациялық заттар бұзылған гемостаз коррекциясы жатады. Айқын азотемиямен жүретін өршитін бүйрек, бауыр жетіспеушілігі жағдайында гемодиализ немесе перитонеальный анализ жүргізіледі.

## Профилактика
Инфекция ошақтарында СҚ-ның арнайы профилактикасы тері антигендирленген вакцина 17Д және сирек вакцина “Дакар” арқылы іске асады. 17Д вакцина 0,5 мл-ден 1:10 қатынасында араластырылған түрде тері астына енгізіледі. Иммунитет 7-10 күннен кейін дамып, 6 жыл сақталады. Егілмеген адамдар эндемиялық аудандардан 9 күнге карантинге ұшырайды.

## Дереккөздер
*http://www.infectology.ru/nosology/infectious/viral/yellow_fever.aspx 
*http://www.krasotaimedicina.ru/diseases/infectious/yellow-fever
*http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs100/en/
*http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs100/ru/
Каарел Кириллович Ирд

ИРД Каарел Кириллович (27.1909 ж. т., Рига) — эстон-совет режиссері, актер, театр-қоғам қайраткері. КСРО халық әртісі (1970). 1940 жылдан КОКП мүшесі. 1934—36 ж. Тартудьщ драм. өнер студиясында оқыды. Режиссерлік кызметі 1937 ж. басталды. Эстонияда Сов. өкіметі орнағаннан кейін (1940) «Вапемуііне» театрында бас режиссер болды. Драм. (Якобсоннын «Қамалдағы өмірі», Шекспирдің «Венециая квпесі», Горькийдің «Тоғышарлары» мен «Егор Вулычов және басқалары», Брехтьщ «Галнлейдіц өмірі») және опералық (Капптың «Бостандық жыршысы», Г. Ирвинг Шейлок рөлінде ойнады. Эст. ССР Мемл. сыйлығы (1947) мен СССҒ Мемл. сыйлығының лауреаты (1967) 2 орденмен және медальдармен марапатталған. Шығ.: Постараемся поймать чудо Статьи о театре, Л., 1967; Размышляя ( театре. М., 1973. Әдеб.: Крымова Н., А как там Каарел Ирд?, в её кн.: Имена, М., 1971. Эрнесакстің «Пюхаярь көлі») спектакльдер де қойған. Рольдері: Гар-ри Смит (Симонов-тың «Орыс мәселесінде»), Тригорин (Чеховтың «Шаға-ласында»), Прота-сов (Л. Толстойдың «Тірі өлігін-де»). Пед. қызметпен де шұғылданады. Эст. ССР.

## Дереккөздер
Құмбар

**Құмбар** – Лепсі өзенінің аңғарындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданы, Көкөзек ауылының солтүстігінде 16 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 491 м. Солтүстіктен шығысқа қарай доға тәріздес 20 км-ге созылған, енді жері 7-8 км шамасында. Жер бедері ұялы жалды төбешіктерден тұрады. Орта және жоғарғы төрттік кезеңінің шөгінділерінен түзілген. Солтүстік-батысында Үлкен Алтай көлі жатыр. Құмбар бойында Соленая және тағы да басқа қыстаулары орналасқан. 

## Өсімдігі
Құм, сортаңды сұр топырақ жамылғысында сұр жусан, ши, ажырық аралас астық тұқымдас шөптесіндер, бұталар өседі. Жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы құмдары
Манкент санаторийі

**Манкент санаторийі** – шипалы сумен емдейтін климатолық санаторий. Оңтүстік Қазақстан облысы, Сайрам ауданы, Манкент таулы жотасы станциясынан 6 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 606 м биіктікте орналасқан. 

=Құрылысы=

Санаторий құрылысы 1923 жылы басталып, 1926 жылы пайдалануға рұқсат берілген. Қазіргі таңда санаторийдің 10 тұрғын ғимараты мен жазғы уақытта пайдаланылатын 10 кешені бар. 

=Пайдалануы=

Санаторий жыл бойы қызмет көрсетеді, бір мерзімде 500-ден астам адам қабылдай алады. Мұндағы сульфатты-хлорлы-натрийлі суы (39,5С) ас қорыту, жүйке жүйесі, сүйек-бұлшық ет және гинерол. ауруларды емдеу үшін пайдаланылады.   

Санат: Санаторий
Манкент минералды жер асты су кені

**Манкент минералды жер асты су кені** – Сазтөбе тауының солтүстік-батыс беткеінің тауалды жазығында орналасқан. Оңтүстік Қазақстан облысы, Сайрам ауданы, Манкент ауылынан 1 км жерде орналасқан. «Манкент» санаторийіне қажетті минералды су көзі ретінде барланған. Кен орнында палеозой және мезозой-кайнозой дәуірінің жарылымдары кеңінен таралған. Арынды суының шамасы 300-1180 м. Суының минералдылығы 1,9-2,2 г/л, химиялық құрамы бойынша сульфатты-хлоридті натрийлі. Жалпы кермектілігі 7,2-ден 12 мг-экв/л; рН 7,4-8,1, суының температурасы 38С. Химиялық талдау кезінде Манкент минералды жер асты су кенінде келесі микроэлементтер анықталды (мг/л). йод – 0,17; фтор – 4,7; бор – 2,5; бром – 3; литий – 0,27; стронций – 5,8; рубидий – 0,08; судағы радонның мөлшері 5-тен 12,5 эманға дейін өзгереді. Сынап, ванадий, күшәла, мырыш, тағы да басқа улы заттардан шектеулі рауалы деңгейден жүздеген есе төмен. Минералды судағы еріген газдың құрамы (%-бен) – 79,9 оттек – 15,7; көмірқышқыл газ – 3,4; сутек – 0,0009. Кен орнының суы бальнеологиялық топқа жатады. Кен орны 1974 жылдан бастап игерілуде.

Санат:Қазақстан минералды сулары
Тиреопривтік анемия

Тиреопривтік анемия диагнозын қою қиын емес, себебі оның клиникалық көрінісінде гипотереоз симптомдарының (тоңғыштық, ұйқышылдық, салмақ қосуы, бет пен дененің домбығуы, терінің құрғақтығы мен түлеуі, дене қызуының төмендеуі, тілдің ұлғаюына байланысты тістердің іздері қалуы және сөйлеудің қиындалуы) болуы, қанда трийодтиронин, тироксин деңгейлерінің төмендеуі, қанда темір мөлшерінің қалыпты немесе аздап кемуі (ішектің сілемей қабатының ісінуі нәтижесінде темір аз сіңірілуі мүмкін) тән және қалқанша безі гормондары бар дәрілерді қолданған кезде гемоглабин мен эритроциттерсаны жоғарылайды. Тиреоидты гормондар эритропоэзды ынталандырады, ал гипотиреоз кезінде олардың жетіспеушілігі салдарынан анемия пайда болады. Кейбір жағдайда, әсіресе аутоиммундық тиреодитте B12- витаминінің сіңірілуіне қажет гастромукопротеинді синтездейтін асқазанның париетальды жасушасына аутоантадене пайда болып, B12- тапшылық анемиясы туындауы мүмкін. 
 [ Анемия қосымша https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F]
Мортильё

**Мортильё** (Mortillet) Габриель де -Француз археологы. Франциядағы 1848 ж. революцияға қатысқан. 1868-85 ж. Сен-Жермен музейінің тарихқа дейінгі көне ескерткіштер бөлімінің қызметкер және меңгерушісі болды. Еңбек қаруларының формасына және оларды өңдеу әдістерінің айырмашылықтарына негізделген пелеолиттік мәдениеттің даму кезеңдерінің хронологиялық схемасын дайындады. Мортильё эволюционист болды, Ч.Дарвинді жақтады. Дегенмен ол жануарлар мен өсімдік дүниесінің даму заңдарын алғашқы қауымдық адамзат қоғамы мен материалдық мәдениет заттары формасының дамуына да қолдануға болады деген қате пікірді болды.
Балауыз мүсіндер үйі (фильм, 2005)

**«Балауыз мүсіндер үйі»**  () — 2005 жылы түсірілген режиссёр Жауме Кольет Серраның америка-австралиялық қорқынышты фильмі.  Фильм 1953 жылғы «Балауыз мүсіндер музейінің құпиясы» фильмінің ремейкі болып табылады. Фильмнің премьерасы 2005 жылы 27 сәуірде болды. Фильмнің слоганы: «Иемден. Өлтір. Музейге апар».

## Сюжет
Бір топ жастар сапарға аттанады. Жолда олардың көліктері сынып, бос қалашыққа аялдайды. Қалада "Балауыз мүсіндер үйі" музейі бар болатын. Басты кейіпкерлердің балауыз мүсінге айналмау үшін күресуіне тура келеді..

## Басты рөлдерде
*Элиша Катберт - Карли Джонс
*Чад Майкл Мюррей  -Ник Джонс
*Брайан Ван Холт - Бо / Винсент
*Пэрис Хилтон - Пейдж Эдвардс
*Джаред Падалеки - Уэйд
*Джон Абрахамс - Далтон Чапмен
*Роберт Ричард - Блэйк Джонсон
*Деймон Херриман - жүргізуші
*Энди Андерсон - шериф
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Фильмнің ағылшынша ресми сайты
* Фильмнің французша ресми сайты  

Санат:Қорқынышты фильмдер
Санат:Жауме Кольет-Серра фильмдері
Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері
Санат:Аустралия қорқынышты фильмдері
Құсты

* Құсты (тау) – Маңырақ жотасының солтүстік бөлігіндегі аласа тау.    
* Құсты (өзен) – Зайсан алабындағы өзен.  

Санат:Айрық беттер
Маркиафав-Микел ауруы

**Маркиафав-Микел ауруы не пароксизмалды түнгі гемоглобинурия** - эритроциттер мембранасы құрылымының өзгеруі салдарынан тамыр ішілік гемолизбен сипатталатын жүре пайда болған гемолиздік анемия. 
## Эпидемиологиясы
Пароксизмалды түнгі гемоглобинурия гемолиздік анемиялардың сирек кездесетін түрі. Ол 500 000 сау адамға 1 ауру жиілікпен кездеседі. 
## Патогенезі
Пароксизмалды түнгі гемоглобинурияның патогенездік негізінде эритроциттер мембранасы құрылымының ақауы нәтижесінде олардың қан сарысуындағы комплементке сезімталдығының артуы жатыр. Бірақ, осы эритроциттер беткейінде иммуноглобулиндер табылмауы, бұл дерттің аутоагрессивті ауруларға жатпайтынын көрсетеді. Жиналған мәліметтер эритроциттердің патологиялық (жетілуге дейін дамитын) және сау екі популяциялары дербес өмір сүретінін дәлелдеп отыр. 
## Клиникалық көрінісі
Дерт басым көпшілік жағдайда біртіндеп басталады, кейде жедел, гемолиздік кризбен жүреді. Оған инфекция, интоксикация, улы заттармен жанасу себеп болуы мүмкін.
Науқастар әлсіздікке, ентігуге, жүрек соғуына, бас айналуына, тері жамылғылары мен склераның сырғаюына, несептің қара түске боялуына, бас ауруына, кейде іштің ауырсынуына шағымданады. Оларды мұқият қарағанда әржерде орналасқан тромбофлебиттер табылуы мүмкін. Пароксизмалды түнгі гемоглобинурия кезінде бауыр мен көкбауырда тромбоздар мен инфракттар дамуына байланысты олардың ұлғаюы байқалады. Кейде инфекция мен тромбозды асқынулардың нәтижесінде науқас қайтыс болады.
Германия капитуляциясы туралы келісім

**Германия қарулы күштерінің қарсылықсыз тізе бүгу (капитуляция) актісі** (; ; ; ) — Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Германия қарулы күштерінің және олардың бөлімдерінің соғыс қимылдары аймағы мен аудандарында, қамалдарында, елді мекендерінде, теңізде және теңіз базаларында т.б. жерлерде жеңуші жақ шарттарына мойын ұсынып, қарсылығын тоқтату туралы заңдастырылған құжат. Сонымен бірге бұл құжат бойынша барлық қару-жарақ, соғыс кемелері мен тікұшақтар, қамалдар мен бекіністі мекендер, соғыс жабдықтары одақтастардың қолына өтіп, әскер күші тұтқынға алынады .

Келісім шарт құжатына 7 мамыр 1945 жылы Еуропа уақыты бойынша сағат 2-ден 41 минут кеткенді қол қойылған. Жоғары басшылықтың оперативті штабының басшысы генерал-полковник Альфред Йодль Германия жағынан қол қойды. Капитуляцияны қабылдағандар: ағылшын-америка жағынан АҚШ әскерінің генерал-лейтенанты Уолтер Бедел­л Смит. КСРО жағынан - Жоғары басшылықтың уәкілі - Иван Суслопаров. Актіге куә ретінде қосымша қол қойған - Ұлттық қорғаныс басшысы Франсуа Севез.

Нацисттік Германияның Үшінші рейхінің капитуляциясы 1945 жыл 8 мамыр еуропалық уақытымен сағат 23:01 күшіне енді.. Құжат ағылшын тілінде жасалған және тек ағылшын мәтіні ресми түрінде қабылданған. Бірақ Сталиннің ұсынысы бойынша Берлиннің маңындағы Карлсхорстта капитуляция келісіміне екінші мәрте қол қойылды. Содан бері Жеңіс күні Еуропа елдерінде 8 мамыр, ал КСРО-да 9 мамыр тойланатын болды.

## Капитуляция туралы келісімнің мәтінің дайындауы
Сөзсіз капитуляция туралы алғашқы рет АҚШ президенті Франклин Рузвельт 1943 жыл 13 қаңтарда Касабланкадағы конференцияда жариялаған. Еуропалық Консультативтік комиссиясы жасаған мәтіннің жобасын 1944 жылдың қаңтардан бастап одақтас елдердің басшыларының бәрі қолдаған. Бірақ мәтінді жалпы ұсыныс ретінде қабылдаған, сол себепті 1945 жылы 4-5 мамырда штабта бұл мәтінді қолданбай, басқа - қысқа және таза әскери құжат қайтадан жасалынды. Дайындалған алғашқы мәтінді пайдаланбаған себебі - ондағы саяси баптардан дау шығып артыс-тартыс туғыздырады ма деп алдын алу болуы мүмкін. Осы соңғы нұсқаны SHAEF-тың 3-ші оперативтік бөлімшесінің полковнигі Фенимордың (мәтіннің негізгі авторы) басқаруымен америкалық офицерлер тобы жасаған..

Кеңес Одағы Германияның капитуляциясын қабылдап, бірақ бейбітшілік келісіміне қол қоймады. Яғни ресми түрінде соғыс халінде қала берді. Соғысты тоқтату туралы Үкім КСРО-ның Жоғары Кеңесі 1955 жылы 25 қаңтарда қабылдады .

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Санат:8 мамыр оқиғалары
Санат:1945 жылғы мамыр
Санат:1945 жыл КСРО-да
Санат:Үшінші Рейх қарулы күштері
Санат:1945 жыл Германияда
Метциг

**Метциг** Курт (25.01.1911 ж. т., Берлин)- неміс кинорежиссері (ГДР) , Германия өнер академиясының мүшесі, профессор.Мюнхеннің Жоғарғы техникалық  мектебін бітірді.1933 жылдан кино өнерімен айналысқан. 1939-45 жылдардағы Екінші Дүниежүзілік соғыс кезінде Германия Коммунистік партиясының қатарына өтті. ГДР кино өндірісін ұйымдастырушылардың бірі. 1946 жылдан > киностудиясының көркемдік жағын басқарды. Творчествасы публицистік және антифашистік бағытымен ерекшеленді. > мен  > фильмі Германияның фашизм кезеңіндегі және соғыс жылдарындағы оқиғаларға арнады.1945 жылы Жоғары неміс кино мектебін ұйымдастырды. ГДР Ұлттық сыйлығының лауреаты.
Лев Абрамович Кассиль

нобай|Кассиль Лев Абрамович
**Кассиль Лев Абрамович** (1905-1970). Кез келген кітапхана сөресiнде қалыңды-жұқалы, үлкендi-кiшiлi кітаптар тiзiлiп тұрады. Олардың арасында: «Сенің қорғаушың», «Батырдың iнici - Черемыш», «Кондуит пен Швамбрания», «Ұлы қарсылық», «Республика қақпашысы» атты кітаптар да бар. Міне, осы кітаптардың бәрі, балалар, сендерге арналған және олардың бәрін бір-ақ адам, яғни Лев Кассиль жазған. Балалардың  жағдайының жақсы болуы әрі олардың өздерiнiң, де жақсы адам болып шығуы үшiн күресті. Лев Кассильдің «Дайын болыңыз, Мәртебелі тақсыр» деп аталатын повесінде алыстағы Джунгахораның коммунист ақыны Тонгаор өз ұлына мынадай өсиет айтады: «Халық билiri - заң мен әділдік екені, халыққа билiк жүргiзу - заңсыздық пен жауыздық екені естіңде болғай». Лев Кассиль туған Энгельс қаласында оның атына қойылған көше бар. Москваның ол тұpғaн жерiндегi бiр балалар кітапханасы Лев Кассильдің есімімен аталады. Ал оның кітаптарын елiмiздiң барлық балалары бiледі және жанындай жақсы көріп, қызыға оқиды. 
## Дереккөздер