open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жіңішке көкнәр

нобай|Жәңішке көкнәр
**Жіңішке көкнәр** (Papaver tenellum) – көкнәрлер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Орталық Қазақстанның ұсақ шоқыларының шығыс бөлігінде, Қарқаралы тауларында, Кент және Қызыларай шоқыларында тасты, жартасты беткейлерінде, шалғынды жерлерде, көлеңкелі сайларда кездеседі. Биіктігі 30 см-дей, тықыр кейде сыртын ақ түк жауып жатады. Жапырақтары сағақты, гүлсидамынан 2-3 есе қысқа. Гүлсидамы жіңішке, түзу. Гүлшанағы домалақ, сирек қылтанды келеді. Гүлдері ақ немесе сары түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – домалақ қорапша. Жіңішке көкнәр – өте сирек кездесетін эндемик түр, жылдан-жылға таралу аймағы тарылуда, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

* Қызыл кітап
* Көкнәрлілер

Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Көкнәрлер

Санат:Қазақстан флорасы
Жіңішкеқұм (құм, Қызылорда облысы)

**Жіңішкеқұм** – Арал қарақұмының оңтүстігіндегі құмды алқап. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысының Қазалы ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі – 80–100 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 100 км-ге созылған, енді жері – 20 км. Аумағы – 2,1 мың км2. Жер бедеріне қырқалы-төбелі (биіктігі – 10–12 м) құмдар тән. Олар желдің әсерінен пайда болған.

## Өсімдігі
Өсімдік жамылғысынан құмжусан, бидайық, сұржусан, теріскен басым өскен. Одан басқа ақ сексеуіл мен жүзгін өседі. Грунт суы жақын жатқан ойпаңды жердің шалғынды және сор топырағында құрақ, ши, бұйырғын өскен. Алқап жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы құмдары
Жіңішкеөзек

**Жіңішкеөзек**– Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Мәдениет ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 – 22 км жерде орналасқан қоныс. Солтүстік-батысында Үлкен Күйкентай тауы, солтүстік-шығысында Тасжарған төбесі орналасқан. Біршама көтеріңкі келген қоныстың солтүстік-батысында Белсу қонысы, батысында Жайдақсу құдығы, т.б. қыстаулар бар.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"
Жіңішке пайыз

**Жіңішке пайыз** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау, Шу-Іле тауларының тасты, тастақты беткейлерінде кездеседі. Биіктігі 30 см-дей жалаң өсімдік. Сабағы бұтақтанған, қырлы. Жапырақтары тұтас; тамыр түбіндегілері кең сағақты; сабақ бойындағылары ұзынша сопақша; ең жоғарғылары қандауыр тәрізді. Гүлдері ақ түсті. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі – эллипс тәрізді бұршаққынша (ұзындығы 7 мм-дей). Жіңішке пайыз өте сирек кездесетін реликт және эндемик түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Орамжапырақтар
Жіңішкесай

**Жіңішкесай** – Елек алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Қотантал ауылының шығысынан алып, Жаңакүш ауылының шығысында Елек өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 40 км. Арнасы тар, жағалауын бойлай тегіс жазық алып жатыр. Тасмола ауылының оңтүстігінде сол саласы қосылады. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Жылдық орташа су ағымы 0,9 м3
/с. Қар және жер асты суларымен толығады. Шабындықтарды суғаруға, мал шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Жіңішкесабақты таспа

**Жіңішкесабақты таспа** (Аstragalus leptocaulіs) – бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық бұташықты өсімдік. Қазақстанда Оңтүстік Алтайдың тасты, тастақты баурайлары мен бұталар арасында өседі. Биікігі 30 см-дей, жайылған сабағы бар өсімдік. Жас бұтақтары жылтыр ақ түсті. Жапырақтары ұзынша, 3 – 6 жұптан құралады. Гүлсидамы жіңішке, жапырағынан ұзындау. Гүлдері күлгін көк түсті, шашыраңқы ұзын шашақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Жемісі – жіңішке қабықты, ұзынша қандауыр тәрізді бұршақ (ұзындығы 12 мм-дей). Жіңішкесабақты таспа өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Жіңішкесор

**Жіңішкесор** — Ертіс алабындағы тұзды тұйық көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Май ауданы Май ауылынан солтүстік-батысқа қарай 52 км жерде, Қарасор көлінің оңтүстігінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 141 м биіктікте. Батысында Ақмола қыстауы бар.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,7 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 2,6 км. Жағалау бойының ұзындығы 11,4 км. Солтүстік-шығысында Жамантұз көлі орналасқан. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Жағалауы жайпақ. Тұздылығы жоғары, сілтілігі орташа.

Санат:Май ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Жіңішкесу

**Жіңішкесу** — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Қаратал ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зайсан қаласының солтүстік-шығысында 28 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Жітіқара (тау)

**Жітіқара** – Қостанай облысы Жітіқара ауданында орналасқан тау. Жітіқара қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде, Тобыл өзенінің сол аңғарында. Етегінде Подгорный ауылы бар.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 349 м. Батыстан шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр. Ені 4 км.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір кезеңінің төменгі бөлігі жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Қара топырағында астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Етегі егін шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы таулары
Жітіқара ауданы

**Жітіқара ауданы** — Қостанай облысының батыс бөлігіндегі әкімшілік бөлік. Жерінің аумағы — 7 311,99 км². Орталығы — Жітіқара қаласы.

## Географиялық орны
Солтүстігінде Денисов, шығысында Қамысты аудандарымен, батысында Ресей Федерациясымен шектеседі.

## Жер бедері
солға|сүрмесіз|320x320 нүкте
Ауданның аумағы шығысқа қарай еңіс келеді. Орал сырты үстіртінің орта бөлігін алып жатыр. Оның ең биік жері — ауданның оңттүстік-батыс жағындағы Жітіқара тауы (414 м). Кен байлықтарынан асбест, каолин сазы, құрылысқа жарамды тас, құм, әктас т.б. кездеседі.

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты шұғыл континенттік, қаңтардың орташа ауа температурасы — 17°С, шілдеде 20°С шамасында. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері шығыстан батысқа қарай 250 мм-ден 350 мм-ге дейін өзгереді. Жер беті сулары ауданның оңтүстік және шығыс шекараларымен ағып өтетін Тобыл өзенінен, оның сол салалары — Бозбие, Ақтастысай, Шортанды, Желқуар өзендерінен және Тобылдың бойында орналасқан кішігірім көлдерден тұрады. Топырағы қара, қызыл қоңыр карбонатты, оларда, көбінесе, бетеге мен жусан, селеу, өзен бойларында шалғынды шөптер басым өседі. Жабайы жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, саршұнақ, тышқандардың бірнеше түрі, құстардан кезқұйрық, бозторғай, бөдене, сары және ақ шымшық, қызғыш, қарға мен сауысқан мекендейді, өзен-көлдерде: қаз, үйрек, қасқалдақ, шағала кездеседі, аздап балық ауланады.

## Халқы

Тұрғындар саны – 47 661 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 44,76%, орыстар – 37,69%, украиндар – 7,42%, немістер – 3,39%, татарлар – 2,23%, беларустар – 1,55%, башқұрттар – 0,68%, молдовандар – 0,33%, корейлер – 0,25%, әзербайжандар – 0,24%, басқа ұлт өкілдері – 1,47%.

## Әкімшілік бөлінісі
18 елді мекен 2 ауылдық, 1 қалалық әкімдік пен 8 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Кәсіпорындары мен шаруашылығы
Өнеркәсібі “Костанайасбест” акционерлік қоғамы, мемлекеттік “Жітіқара жылу энергетикалық компаниясы” қазыналық кәсіпорны, “Булудов” жекеменшік кәсіпорны, одан басқа нан, сүт зауыттары, т.б. кәсіпорындардан тұрады. Жітіқара аданының ауыл шаруашылығына пайдаланатын жері 440,5 мың га, оның ішінде жыртылған жері 259,2 мың га, шабындығы 1,3 мың га, жайылымы 180,0 мың га (2000). 1996 жылға дейін 10 астық, 2 қой, 1 көкөніс-сүт кеңшары және Львов тәжірибе станциясы болды. Қазір олардың негізінде ауданда 340-тан астам шаруа (фермер) қожалықтары мен 18 серіктестік құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауданда 30 мектеп, 1 мәдениет үйі, 2 кітапхана, 1 аудандық аурухана, 18 фельдшерлік-акушерлік, 6 дәрігерлік-амбулаторлық пункттер жұмыс істейді.

Экономикалық-әлеуметтік байланыстары Қостанай — Жітіқара темір жолымен және Қостанай — Жітіқара, Жітіқара — Забеловка, Жітіқара — Волгоградское — Жалтыркөл автомобиль жолдары арқылы жүзеге асырылады.

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы
Заготскот (ШҚО, Тарбағатай ауданы)

**Заготскот**– Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жеріндегі қыстау. Аудандағы Қабанбай ауылынан оңтүстікке қарай 15 км жерде, Қарасу өзенінің тармақтарының бірінде орналасқан. Жазықтағы Заготскоттың топырағы қызғылт қоңыр болып келеді. Онда далаға тән астық тұқымдас өсімдіктер өскен. Қыстау маңында Қарасу өзенін бойлай Алыбай, Бақаши , т.б. қыстаулар бар. Қыстау аумағымен Қабанбай – Ақжар автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қыстаулар
Забұрын

**Забұрын**, *Забурурнье* – Каспий теңізінің солтүстігіндегі шығанақ.

## Географиялық орны
Атырау облысы Исатай ауданында. 

## Сипаты
Құрлыққа 5,5 км сұғына енген. Шығысында Середка құмқайыры жатыр. Жағалауында өзімен аттас елді мекен орналасқан. Шығанақтың орташа тереңдігі 2 м. Жайпақ жағалауы төрттік кезеңнің құм, саздақ жыныстарынан түзілген. Шығанақ түбі құмды келген. Жағасында қамыс өседі.

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі шығанақтары
Санат:Атырау облысы географиясы
Санат:Қазақстан шығанақтары
Заготскот (Батыс Қазақстан облысы)

**Заготскот**– Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы)ның солтүстік-шығысында 15 км жердегі қыстау. Тегіс жазық жерде орналасқан. Маңында Қасым, Бірінші  қыстаулары бар. Шығысынан шағын келген Волжский каналы және оның тармақтары өтеді. Сұрғылт қоңыр, сортаңды топырақ жамылғысында көкшұнақ, бетеге басым өседі. Мал жайылымы пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қыстаулар
Заготскот (ШҚО, Зайсан ауданы)

**Заготскот**– Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы қыстау. Аудандағы Қарабұлақ ауылынан солтүстікке қарай 13 км жерде, Тоқай өзенінің сол жағалауында орналасқан. Жер бедері тегіс жазық келген. Аллювий шөгінділерінен түзілген жер қыртысында қызғылт қоңыр, құмдақты қоңыр топырағында бұта, ши аралас сұлыбас, қылқанбоз, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Суы мол, шөбі шүйгін **Заготскот** қыстауы мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қыстаулар
Заготскот (ШҚО, Аягөз ауданы)

**Заготскот**– Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы жайлау. Аудандағы Бидайық ауылдық округі аумағында, Бақанас өзенінің оң жағалауында орналасқан. Жайлаудың маңында Изенді, Қызбейіт , т.б. бірнеше қыстаулар бар. Аласа келген екі тау аралығындағы Заготскоттың шөбі шүйгін, мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Зайсан артезиан алабы

**Зайсан Артезиан Алабы**, Оңтүстік Алтай мен Тарбағатай тауларының арасында орналасқан, ауданы 30 мың км² жуық қазаншұңқырды қамтитын жер асты суы бар өңір. Алаптың батысы мен оңтүстігінде, көбінесе, арынсыз жер асты суы тараған. Олар антропоген кезеңінің құм аралас дөңбектасында, малтатасында және таза құмда шоғырланған. Жер асты суларының жалпы тереңдігі 100 – 120 м, Зайсан көлінің маңында 3 – 5 м. Судың орташа минералдығы 1,2 – 1,5 г/л, ұңғымалардың су өнімділігі 1 – 5 л/с. Оңтүстік Зайсан маңында 120 – 150 м тереңдікте орналасқан жоғарғы плиоцен шөгінділеріндегі жер асты сулары арынды. Олар саз қабатшаларымен бөлінген малтатас пен құмда шоғырланған. Су қабаттарының жалпы қалыңдығы 2 – 15 м. Судың минералдығы 0,3 – 0,8 г/л. Ұңғы-малардың су өнімділігі 3 – 7 л/с. Жер асты су алабының солүстік. бөлігіндегі жоғарғы бор-палеоген және палеоген-неоген шөгінділерінде қалыңдығы 1 м-ден 10 – 15 м-ге дейін жететін үш сулы қабат бар. Алаптың шет жағындағы тереңдігі 300 м, ортаңғы бөлігінде 1200 м. Судың минералдығы 0,3 – 1,0-ден 3 – 8 г/л-ге дейін, өнімділігі 0,2 – 3,0 л/с. Зайсан артезиан алабының суы елді мекендерді сумен қамтамасыз етуге, жер суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Зайсан қазаншұңқыры

**Зайсан қазаншұңқыры** – Қазақстанның шығыс бөлігіндегі ойыс. 

## Географиялық орны
Алтай тау сілемдері мен Тарбағатай-Сауыр таулары аралығында, Шығыс Қазақстан облысы аумағында, теңіз деңгейінен 395-1000 м жоғарыда жатыр. Жалпы ұзындығы 250 км, енді жері 140 км-ге дейін. Қазаншұңқыр батысында Шар-Көкпекті шоқыларына ұласады.

## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың қатпарлық іргетасы қазаншұңқырдың осьтік бөлігі арқылы 1600-1700 м тереңдікте өтеді. Оның бетін бор, палеоген, неоген және төрттік кезеңдерінің құрлықтық шөгінділері жауып жатыр. 

## Жер бедері
Өңірде шөлге және шөлейтке тән ландшафт басым. Ең ойыс жерінде Зайсан көлі мен Бұқтырма бөгенінің оңтүстік бөлігі орналасқан.

## Климаты, топырағы
Климаты тым континенттік. Қаңтар айындағы ауаның жылдық орташа температурасы –21°С. Кейбір жылдары температура –49°С-қа дейін төмендейді. Шілде айындағы жылдық орташа температура 22°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 300 мм шамасында. Қазаншұңқыр аумағында батыс, оңтүстік-батыс бағыттан күшті желдер соғады. Топырағы қоңыр, қызғылт қоңыр, шығыс бөлігінде құмды топырақтар басым. Суғармалы егіншілік, мал шаруашылығы дамыған. 

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы географиясы
Санат:Қазақстан ойпаттары
Зайсан титанды кенқайраңдар тобы

**Зайсан титанды кенқайрандар тобы**, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан каласының батысында орналасқан. Мұнда Бакланий, Қиын Керіш, т.б. кішігірім кен орындары шоғырланған. Олар циркон-рутил-ильменитті формацияға жатады. Кен денелері бұрыс пішінді, кен минералдарының таралуы біркелкі емес. Негізгі кен минералдары ильменит, лейкоксен, рутил. Қосымша эпидот, гранат, хромшпинелид, турмалин және темір мен марганецтің оксидтері, гидрооксидтері кездеседі. Кендердегі титан минералдарының ала құла таралуына байланысты бұл кендер тобы қазіргі уақытта пайдаланылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Замстақ

**ЗАМСТАҚ**– Шағырай үстіртінің батысындағы тау. Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 206 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4,9 км-ге, енді жері 4,5 км-ге созылып жатыр. Үстіртті тау беткейлері көлбеу келген. Жер қыртысы жоғарғы миоценнің оолитті әктастарынан түзілген. Сұр топырақ жамылғысында сұр жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, күйреуік басым өскен. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Заңғар (төбе)

**Заңғар** – Қуаңдария өзенінің ортаңғы ағысындағы төбе. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Көмекбаев ауылының оңтүстік-батысында 25 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 160 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 900 м. Маңында №61, №48, Шибұлақ, Тектұрмас артезиан құдықтары бар.

## Өсімдігі
Құмды, қырқалы келген беткейінде сексеуіл, жусан, жүзгін, т.б. өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы таулары
Санат:Төбелер
Зарқын

**Зарқын**, арнебия () – айлауыктар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қызылорда, Маңғыстау облыстарының, Балқаш – Алакөл ойыстарының құмдарында және Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларының тастақты беткейлерінде өсетін *шұбар Зарқын* (A. guttata), *ірі гүлді Зарқын* (A. grandіflora), *[[Каспий]] Зарқыны* (A. transcaspіca) және *жатаған Зарқын* (A. decumbens) деген 4 түрі кездеседі. Биіктігі 5 – 30 см. Өсімдіктің жер бетіндегі бөлігі ұзын қылтанақты түкті келеді. Жапырақтары өркенге кезектесіп орналасқан. Күлгін, қызғылт, сары түсті гүлдері түтікше тәрізді 5 тостағанша, 5 күлте жапырақшаларынан, бес аталық және бір аналықтан құралған. Аналық мойны жіп тәрізді өте жіңішке, ұзын, аузы қос тілімді болады. Жәндіктер арқылы тозаңданады, сәуір – маусым айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жемісі піседі. Жемісі піскенде 2 немесе 4 бөлшекке ажырайтын жаңғақша. Гүлдері шырын бөлетіндіктен балды өсімдіктердің қатарына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Затобол жер асты су кен орны

**Затобол жер асты су кен орны** — Қостанай облысы Қостанай ауданында орналасқан. Тобыл өзені аңғарында. Жер асты су кенін алғаш рет 1965 жылы В.П. Овчинников пен В.Н. Гниломедов зерттеген. 1967 жылдан бері Заречное, Октябрь, Шоққарағай, Щербаково ауылдарын сумен қамтамасыз етеді.

## Жатыс сипаты
Аллювийлі жазықтағы кешенді су кені тәулігіне 7500 м3 су береді, минералдар 0,3-0,8-ден 1,3 г/дм3-ге дейін. Жер асты су кенін кәсіпорындар мен ауыл шаруашылығына  пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Санат:Қостанай ауданы географиясы
Санат:Қазақстан гидрографиясы
Санат:1967 жылы пайда болғандар
Зауролоф

**Зауролоф**(Saurolophus) – үйректұмсық динозаврлар тұқымдасының ең ірі туысының бірі. Екі түрінің қаңқа сүйек қалдықтары Канада мен Моңғолия жерінен, бор кезеңінің шөгінділерінен табылған. Артқы аяқтарымен тұрғандағы биікт. 9 м-дей болған. Терісі қалқан тәріздес ұсақ, жалпақ мүйіздермен қапталған. Бас сүйегінің (ұзындығы 1 м-дей) тұмсық жағы ұзын, үйректің тұмсығына ұқсас жалпақ, ал маңдай және желкесі айдар тәріздес жоғары және артқа қарай созылып келген. Бұл айдар сүйегі ішінен танау қуысымен жалғасқан. Мойын омыртқасы – 12, арқа омыртқасының саны 20. Бірнеше қатар орналасқан 1000-ға тарта тістері болған. Жалпақ бүйір құйрығы суда жүзуге икемделген. Құрлықта Зауролоф артқы екі аяғымен жүрген. Ал кішкене алдыңғы аяқтарындағы башайларының арасы жарғақтармен біріккен. Зауролофтар су жағалауларында тіршілік еткен, үйректұмсықтары су өсімдіктерімен қоректенуге бейімделген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Зауропод

thumb|right|200px|Заупопод 
**Заупопод**() – бауырымен жорғалаушылардың кесіртке жамбасты динозаврлар отрядының бір тармағы. 

Юра және бор кезеңдерінде Антарктидадан басқа құрлықтың бәрінде тіршілік еткен. Заупоподтың қаңқа сүйектері Қазақстанда Қызылорда облысынан табылған. 

Бұл ірі жануардың дене тұрқы 30 м-дей, басы денесіне қарағанда өте кішкене, мойны мен құйрығы ұзын, жоғарғы жақ сүйектерінде 12 – 17, ал төменгісінде 10 – 16 ұсақ, жалпақ тістері болған. Танау қуысы көз шарасына жақын орналасқан, маңдай бөлімі қысқа, мойын омыртқасының саны 12 – 17, арқа омыртқасы 10 – 13, сегізкөзінде 3 – 6, ал құйрығында 80-дей омыртқасы болған. Аяғы 5 башайлы, алдыңғы 3 башайының ұшында өте үлкен әрі үшкір тұяқтары бар. Тістерінің құрылысына қарағанда олар шөп қоректі жануарлар, таяз суларда, жағалауларда мекендейді. Ал кейбір ғалымдар олардың үлкен денесіне, салмағына (40 т-нан астам) қарап, суда тіршілік еткен деген пікірді қолдайды. 

Заупоподтардың 13 тұқымдасқа, 70-тей туысқа бірігетін 130-дей түрі белгілі. Олардың ішіндегі негізгі өкілдері – диплодок, апатозавр, брахиозавр.

## Дереккөздер

Санат:Триас кезеңі динозаврлары
Санат:Юра кезеңі динозаврлары
Санат:Бор кезеңі динозаврлары
Санат:Зауроподтар
Зәкен жері

**Зәкен жері**– Көлденеңтемір өзенінің батыс аңғарындағы қыстау. Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Жұрын ауылының оңтүстік-батысында 12 км жерде орналасқан. 

Қыстаудың Көлденеңтемір өзені бойында Қарасу, Лаққараған, Қоған, Соңғыжол қыстаулары жайласқан. Қыстау мал жайылымына пайдаланылады. Солтүстік-шығысынан Қандыағаш – Жем темір жолы өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақтөбе облысы қыстаулары
Санат:Мұғалжар ауданы географиясы
Зәкірбұлақ

**Зәкірбұлақ**– Кеңқұс тауының шығысында 6 км жердегі қыстау. Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы Борлы және Төлепсай өзендерінің аңғарында орналасқан. Солтүстігінде Аққұдық, Бөгетбұлақ, Жалтырбұлақ бұлақтары бар. Кеңқұс, Сарытау және Ақтасты тауларының баурайы жазда мал жайылымына, қыста мал қыстауына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Зәріп

**Зәріп**– Бұлдырты және Қалдығайты өзендерінің аңғарындағы қыстау. Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Жусандыой ауылының оңтүстік-батысында 31 км жерде орналасқан. Маңында Қарақұдық, Темірбек , Есшан  қыстаулары мен Орлықұдық , Баба, Үлкенкөл  жайлаулары бар. Өңірдің шұрайлы жерлері жазда жайылым, қыста қыстау ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Зәуре

**Зәуре**– Шанышқылы көлінің оңтүстік-батысындағы көл. Қостанай облысы Амангелді ауданында, Торғай өзені алабында. Жыланшықтүрме қыратының орталық бөлігінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 193 м биіктікте. Аумағы 2,27 км². Ұзындығы 1,7 км, енді жері 1,5 км, жағалау бойының ұзындығы 5,7 км-ге созылған. Жағалауы батпақты және сор болып келеді. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Суының тұздылығы орташа. Алабы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Амангелді ауданы көлдері
Зейнеп (қыстау)

**Зейнеп**– Мойынқұм құмының алқабындағы қыстау. Жамбыл облысы Байзақ ауданы Үмбет ауылының батысында 20 км жерде орналасқан. Оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында Астықкөл, Шортанқұдық, т.б. ұсақ көлдер орналасқан. Маңында Түйеқарын, Еден, Жапырақты, Жаңатұрмыс қыстаулары бар. Төбелі-қырқалы жерлерінде сексеуіл, теріскен, жусан, еркек шөп өседі. Қыстау мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қыстаулар
Зейнолла

**Зейнолла**– Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы  Сейітқали ауылының оңтүстік-шығысындағы қыстау. Қарағали құмының солттүстік-шығысындағы төбешікті құмды жерде орналасқан. Маңында Құрман, Тасқали, Қиянды қыстаулары бар. Қыстаудың маңы мал жайылымына пайдалануға қолайлы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Зең саңырауқұлақтары

thumb|right|200px|Зең саңырауқұлақтарының бірнеше түрі өскен нан үзімі
**Зең саңырауқұлақтары** — аскомицет, гифомицет, фикомицет тобына бірігетін жетілмеген саңырауқұлақтар қатарына жататын төменгі сатыдағы өсімдіктер. 

Бұларға тән ерекшелік өскен кезде үлпілдек, мамық тәрізді, түсі әр түрлі зең қабатын түзеді. Бұл қабат саңырауқұлақтың субстрат бетінде пайда болатын мицелийлерінен, спора түзгіш жіпшелерінен және спораларынан тұрады. Зең  саңырауқұлақтарының түсі түріне байланысты ақ, сұр, қара, көкшіл, жасыл, тағы басқа болып келеді. Өте ылғалды жерлерде және қолайлы температурада жақсы әрі тез өседі. Споралары, мицелий бөліктері, кейде жеке гифтері (жіңішке жіпше) арқылы көбейеді, тарайды. Зең  саңырауқұлақтары тағамда, өсімдік қалдықтарында, үйдің қабырғаларында (жабысып), көкөністе, тағы басқа жерлерде өсіп дамиды. Органикалық қалдықтарды ыдырату, шіріту және зат алмасу процесіне қатысады.Зең  саңырауқұлақтары табиғатта кең тараған, кез келген тіршілік ортасында кездеседі. Олардың кейбір түрінен адамға қажетті заттар (витамин, антибиотик, органикалық қышқылдар) алынады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* Саңырауқұлақтар

Санат:Саңырауқұлақтар
Зеравшан аршасы

**Зеравшан аршасы** (Junіperus seravschanіca) – кипарис тұқымдасы арша туысына жататын мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаш. Батыс Тянь-Шаньның мәңгі жасыл,ланшафт ағашы.Қазақстанда Қаратаудың оңтүстігінде, Талас Алатауында ғана кездеседі. Табиғи жағдайда ол таудың тасты, жартасты беткейлерінде әрі төмен белдеулерінде өседі. Биіктігі 5 – 10 м, жуандығы 0,5 м-ге дейін жетеді. Зеравшан аршасы – сыртқы пішіні шарға ұқсас биік әдемі ағаш. Қабығы қызғылт, қоңыр қызыл. Жас және шөптесін бұтақтары жіңішке әрі қысқа болады. Жапырақтары ромб пішінді, бас жағы үшкірлеу келеді. Жақсы жетілген жеміс бүрі шарға ұқсайды, ені 10 – 12 мм. Зеравшан аршасы өте баяу өседі, 1000 жылдай тіршілік етеді. 50 жылдан кейін жеміс бере бастайды. Тұқымынан көбейеді. Жемісі маусым – шілде айларында піседі. Алматы ботаника бағында көп жылдар бойы өсіріліп келеді. Ақсу-Жабағылы қорығында Зеравшан аршасының бірнеше түбі сақталған, ол табиғат ескерткіші ретінде қорғалады. Зеравшан аршасы өте сирек кездеседі, таралу аймағы жылдан-жылға азайып бара жатқандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтеме
Елки 

Санат:Қылқан жапырақтылар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Зеренді (көл)

**Зеренді** – Есіл алабындағы тұйық көл. А.Әбдірахманов жергілікті тұрғындар зерен сөзін бояу жасалатын шөп деп түсіндіретінін айтады. Оның көрсетуінше М.Қашқари еңбегінде "зерензе" сөзіне "мақсар ұрығы да зерензе ұрығы делінеді" деген түсінік берілген. Осыған қарағанда көне түркі тілінде "зерензе" сөзі қазіргі "мақсары" аталатын өсімдік атауы болғаны байқалады. 

Зерттеушілердегі басқа көзқарас бойынша бұл - моңғол атауы. Ф.Фасмердің этимологиялық сөздігінде "антилопа", "косуля" мәнін білдіреді делінген. Қазіргі бурят-моңғол тілдерінде "зэрээн" антилопа деген түсінік берілген. Сөйтіп, бұл атау жөнінде екі түрлі топшылау бар, бірінде ол көне түркі тіліндегі өсімдік атауы - зерензе сөзінен жасалған делінсе, екіншісінде моңғолдың зерен - антилопа деген сөзінен алынған деп түсіндіріледі.  

## Географиялық орны
Ақмола облысының Зеренді ауданы жерінде орналасқан. Көлдің табиғаты өте әсем, оны қалың қарағайлы аласа таулар қоршаған. Оңтүстік-батыс жағасында демалыс үйлері, жазғы оқушылар дем алатын лагерьлер орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 11,9 км2, ұзындығы 6,1 км, енді жері 3,8 км, тереңдігі 4-4,8 м. Оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауының биіктігі 10 м, батыс жағалауының биіктігі 4 м-ге жетеді. Оңтүстік жағалауы сай-жыралармен тілімденген. Суы тұщы, ауыз суға жарамды. Көлдің беті толық ашық, тек жағалауға жақын 100-150 м сызығы қамыспен өсіп кеткен. Көлдің түбі тегіс, құмды, малталы және қойтасты болып келеді. Көл құмды-малтасты жағажаймен қоршалған. Зеренді ауылының маңында, солтүстік-шығыс жағалауында, жағажай үстінде қызықты рельеф құрайтын граниттердің шығуы байқалады, ол алыстан дәу жағажайға ұқсайды. Жалпақ бұрышты қойтастардың диаметрі 1-3 м, жалпақ жағы көлге қарай 20 градус бұрышпен қаралған, бір-біріне басылған.

Көлдің жағалауы ағашсыз, биік емес (4 м дейін). Оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында биіктігі 10-30 м-ге жететін, кейде шыңды немесе құзды жерлер кездеседі. Жағалауының оңтүстігі жартылай бөлігі қарағайлы және қайыңды орманмен жамылған, негізгі бөлігі егістік жерлер.

## Аңыз
Мұнда Зеренді көлінің атауы қайдан шыққаны жөнінде аңыз айтылады. «Казак отряды станица құру үшін «ащы жолақ» деп аталатын Петропавл-Павлодар бағытымен келе жатады, түнде судың жағалауына шығып, бұл көл немесе өзен екенін ешкім де білмеді. Олардың бағына қарай жақын жерде малшы-қазақтың алауы жанып тұрады. Олар көл ме, өзен бе  екенін білгілері келгенде, қазақ  жерді іздеп жүр деп ойлайды. «Жер ме?» деп сұрайды да, қолын «Жер анда!» деп сілтейді. Казактар не қылған «Жеранда» деп ойлады, ал таңертең олар көлді көрді, орман – станица құру үшін жақсы жер болды. Содан станицаны Зеренді деп атап кеткен. Бұл 1824 жылы болған.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Зеренді ауданы

**Зеренді ауданы** – Ақмола облысының солтүстігіндегі әкімшілік бөлініс. 1935 жылы құрылған. 1997 жылы Көкшетау ауданымен біріктірілді. Жер аумағы 7,8 мың км². Аудан орталығы – Зеренді ауылы.

## Географиялық орны, жер бедері
Солтүстігі мен батысында СҚО-ның Тайынша және Айыртау аудандарымен, шығысында Бурабай, оңтүстігінде Сандықтау аудандарымен шектеседі.

Зеренді ауданы Көкшетау қыратының солтүстігін алып жатыр. Жер бедері аласа таулы, ұсақ шоқылы, ойлы-белесті жазық. Ірі таулары: Зеренді (587 м), Жыланды (609 м), Қараүңгір, Қаратау, Қошқарбай, Шымылдықты, Байөтер (551 м), Елікті (502 м), Нарөлген (489 м), т.б. Кен байлықтарынан алтын, қызғылт гранит, доломит, құрылысқа жарамды тас, құм, каолин, емдік саз, т.б. кездеседі.

## Климаты
Климаты тым континенттік: қысы ұзақ (қар 140 – 160 күн жатады) суық, қары аз (20 см), жазы жылы әрі құрғақ. Ауаның орташа темпепатурасы қаңтарда –18°С, шілдеде 19°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 350 – 400 мм. Ауданның оңтүстіктен солтүстігіне қарай Шағалалы өзен мен оның оң саласы Қылшықты өзен ағып өтеді. Оңтүстігінен  Есілдің оң салалары – Жабай, Аршалы, Қошқарбай бастау алады. Аудан аумағында көлдер көп. Ірілері: Зеренді, Қарағайлыкөл, Айдабол, Бірқыз, Шымылдықты, Құмдыкөл (тұщы), Қараүңгір, Жамантұз, Жолдыбай, Ақметжансор.

## Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Аудан жерінде шіріндісі мол қара және күңгірт қоңыр топырақ кең тараған, сортаңдар да кездеседі. Тың игеру жылдары ауданның көп жері жыртылған. Ауданның солтүстік бөлігін қайың, терек шоқтары өскен ормандар алып жатыр. Қыраттың биік жерлері мен шоқыларда қарағай, Зеренді өңірінде қылқан жапырақты орман, Кіші Түкті өңірінде қайыңды, теректі ормандар өседі. Орманда қарақат, таңқурай, мойыл, итмұрын, бүлдірген бар. Ашық жерлерде қараған, тобылғы, т.б. бұталар, бітік шалғындық, астық тұқымдас түрлі шөптер, қызғылт селеу, сәбізшөп, бетеге, жусан, тастақты жерлерінде қына өседі. Орманда қасқыр, бұлан, елік, қоян, түлкі, қарсақ, суыр, тиін, даласында кемірушілер кездеседі. Дала, су құстарының 200-ден аса түрі мекендейді. Ауданда Куйбышев, Самарбай, Зеренді, Кіші Түкті, т.б. орман шаруашылықтары мен олардың бөлімшелері орналасқан. Ірі елді мекендері: Айдабол, Алексеевка, Бірлестік, Зеренді, Шағалалы, Еленовка, Викторовка, Куропаткино, Симферопольское, Ақкөл.

## Шаруашылығы
Зеренді ауданы экономикасының басты салалары егін және мал шаруашылығы. Ауыл шаруашылығын пайдаланылатын жері 642,4 мың га (2008), оның ішінде егістігі 233,7 мың га, тыңайған жері 112 мың га, шабындығы 3,1 мың га, жайылымы 278,2 мың га. Орман 85,9 мың га жерді қамтиды. Аудан жері арқылы Алматы – Петропавл, Қостанай – Барнауыл темір жол, Алматы – Петропавл, Атбасар – Көкшетау, Саумалкөл – Шортанды, т.б. автомобиль жолдары өтеді.

## Тұрғыны

Тұрғындар саны: 38682 адам (2019)
* Ұлттық құрамы: , , , , , 

## Әкімшілік бөлінісі
Аудандағы 79 елді мекен 1 кенттік, 1 ауылдық әкімдік пен 20 ауылдық округке біріктірілген:

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
Зеренді ауданы

Санат:Зеренді ауданы
Зеренді демалыс аймағы

**Зеренді демалыс аймағы** - Ақмола облысы Зеренді ауданының табиғаты көрікті жерінде орналасқан. 

Аймақтың қыратты-төбелі жер бедері шоқылар және қырқалармен үйлесім тапқан. Олардың баурайында қайың, реликті шырша өскен орман қалыптасқан. Бұлардың барлығы туризм индустриясын дамытуға және санаторийлер мен курорттар, демалыс үйлері мен балалардың денсаулығын сауықтыратын, таулы шаңғы базаларын, табиғи ұлттық парк құруға өте қолайлы. Зеренді демалыс  аумағында «Қарағайлы», «Зерен Плюс», «Сұңқар», «Құлпынай мүйісі», Мәлік Ғабдуллин атындағы және Еуразия университетітінің спорттық сауықтыру лагерьлері, «Аққайың шипажайы», «Жасыл мүйіс», «Ұшқын», «Шығыс», тағы басқа демалыс базалары шоғырланған. Демалушыларға «Керемет», «Нұр ауыл», тағы басқа кафелері, «Көмек» кемпингі, «Оазис» мотелі, «Қалқаман» қонақ үйі, тағы басқа қызмет көрсетеді. Уақытты толық әрі тиімді өткізу үшін демалушыларға шаңғы трассалары, стадион салынған. Сонымен қатар 11 эколагиялық туристік маршрут ұйымдастырылған. Бұл маршруттар бойында Барлаутөбе, Шиелі, Беріктас, Жазықтөбе, Бөрік, Қалқантас, Ақшабұлт, Құс базары, Аюлы, Қоянды, Сұлутөбе, Әулиешың, Қойтас, Жекетау, Жайынауыз, тағы басқа шоқылар мен жартастар және балбалтастар кездеседі. Зеренді демалыс аймағында Зеренді табиғи зоологиялық қорықша аумағында орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтеме
Зеренді демалыс аймағы

Санат:Қазақстан шипажайлары
Санат:Зеренді ауданы географиясы
Санат:Ақмола облысының көрікті орындары
Зеренді қорықшасы

**Зеренді қорықшасы** – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы облыстық мәні бар зоологиялық қорықша. 1979 жылы құрылған. 

## Жер бедері
Ауданы 23 мың га. Қорықша аумағында қыратты-төбелі жазық жерлер гранитті шоқылар мен адырлы қырқаларға ұласады. Олардың баурайында қарағайлы қалың орман, астық тұқымдас өсімдіктер мен түрлі шөптесін өсімдіктер аралас өседі. Қорықшада бұлан, елік, борсық, қасқыр, тиін, т.б. мекендейді.

Қазіргі уақытта «Көкшетау» ұлттық паркінің құрамында.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Ақмола облысы географиясы
Зеленый

**Зеленый** – Балқаш көлінің солүстік-батысындағы арал. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде, Балқаш қаласының жағалауына жақын орналасқан. 

## Жер бедері
Жер бедері жазық. Аралдың пішіні доға тәрізді келген. Шығысында Құмжота түбегімен шектеседі. Аралдың солтүстік құрлықтық бөлігінде Балқаш – Шашубай темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі аралдары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Зеленый (мүйіс)

**Зеленый** – Түпқараған түбегінің солтүстік-батысындағы мүйіс.

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында Маңғыстау шығанағына сұғына орналасқан. 

## Сипаты
Жағалауы жарқабақты келген. Теңіздің су асты жартастары су бетіне шығып жатыр. Тереңдігі 27 м. Солтүстік-шығыс жағалауында Жығылған мүйісі орналасқан. Маңында Сағажа, т.б. қыстаулар бар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Каспий теңізі мүйістері
Зикенқұдық

**Зикенқұдық** – Көшім өзенінің аңғарындағы қыстау. Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Төртқұлақ ауылының оңтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан. Маңында Жаңаұран, Қызылоба, Байбоз қыстаулары және Жаңғыршық жайлауы бар. Көшім өзінің алабы мал қыстағы мен жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қыстаулар
Зеркальное

‎‎
**Зеркальное** — Павлодар облысы Успен ауданы, Константиновка ауылының батысында 1 км-дей жерде орналасқан бөген. Теңіз деңгейінен 112 м биіктікте.

## Гидрологиялық сипаты
Ұзындығы 2,5 км, енді жері 2 км. Оңтүстік-шығысында Глубокое бөгені, батысы мен оңтүстік-батысын шағын тұзды көлдер алып жатыр. Егін алқаптарын суғару мақсатында және мал шаруашылығына арнайы салынған.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы гидрографиясы
Зинаида шөлмасағы

**Зинаида шөлмасағы**(Eremostachys zenaidae) – еріндігүлділер тұқымдасы, шөлмасақ туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Іле Алатауының шығыс жағындағы Торайғыр жотасында, Кетпен жотасының солтүстік-батысында кездеседі. Биіктігі 40 – 70 см, жуан түйнекті тамыры болады. Сабағы көп емес, қарапайым, жалаң. Тамыр түбіндегі жапырақтары тұтас, ұзынша жұмыртқа тәрізді, сабақ бойындағылары ұсақ келеді. Гүлі қара қошқыл күлгін түсті. 8 – 10 гүлді күлтебас гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі – жаңғақша. Сәндік өсімдік. Зинаида шөлмасағы өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Еріндігүлділер
Зире

**Зире**, зере, тмин () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдік.

Еуразияда кездесетін 30-ға жуық түрі белгілі. Зире республикамыздың өзен, бұлақ жағалары мен шалғынды жерлерінде және қалың бұталардың арасында өседі.

Қазақстанда Торғайда, Жетісу Алатауының, Алтайдың, Тарбағатайдың тау етектерінен бастап, субальпілік белдеулеріне дейін кең таралған *кәдімгі Зире* (C. carvі) және *күңгірт Зире* (C. atrosanguіneum) түрлері кездеседі. Олардың биіктігі 40 – 60 см. Сабағы көп қырлы. Жапырақтары жылтыр, түксіз. Сабағының түбіне жақын орналасқандары қысқа сағақты келеді де, ұшына қарай жалпайып мөлдір жарғақты қынапты болады. Жапырақ тақтасы қауырсын тәрізді терең ойықталып салаланған. Ақ, қызғылт, қара қошқыл түсті гүлдері 5 тостағанша, 5 күлте, 5 аталық және жатыны 2 ұялы бір аналықтан құралған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – екі бөлшекті (әр бөлшегінде бір тұқым болады) құрғақ тұқымша. Зиренің тұқымының құрамында 5 – 75% май болады, ол медицинада, ветеринарияда кеңінен пайдаланылады. Тұқымынан, сондай-ақ сабын қайнатады, тамаққа қосады. Жемісінің сығындысынан (күнжарасынан) мал азығын дайындайды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Carum

Санат:Шатыршагүлділер
Зиягүл

**Зиягүл** () – астралылар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдік, кейде сүректенген сабағы бар шырмауық немесе аласа ағаштар. 

Арктикадан тропиктік аймақтарға дейін, негізінен, Оңтүстік Африка, Жерорта теңізі жағалауы мен Азия, Оңтүстік және Солтүстік Американың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 1500 (кейбір мәліметтерде 3000) түрі белгілі. Көпшілік түрі – суккуленттер болып табылады. Қазақстанның далалы аймақтары мен сортаңды жерлерінде, тоғай шеті мен арық жағаларында, кейде тау беткейлерінде өсетін 25 түрі кездеседі. Соның ішінде ең жиі кездесетіні – жіңішке жапырақты Зиягүл (Senecіo erucіfolіus). Биіктігі 40 – 100 см. Жатаған тамыры болады. Тік сабағына қауырсынша тілімденген жапырақтары кезектесіп орналасады. 10 – 15 сары түсті гүлдері жиналып, себет гүлшоғырын құрайды. Себеттің сыртында орамжапырақшалары болады. Қос жынысты. 5 аталығы кірігіп түтік түзеді. Аналығы – біреу. Маусым – тамыз айларында гүлдеп,шілде – қыркүйекте жемісі піседі. Тұқымы ұзынша, сыртында 5 – 10 қыры болады.Зиягүлдердің арасында бау-бақшада өсетін арамшөп (мысалы, кәдімгі Зиягүл), сондай-ақ құрамында алкалоид бар дәрілік (мысалы, жалпақжапырақты Зиягүл) түрлері кездеседі. Негізінен  Зиягүл гүлдері әдемі болғандықтан, әсемдік үшін өсіріледі.

## Дереккөздер
 

## Сыртқы сілтеме
Зиягүл

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Зеренді таулары

**Зеренді таулары ** – Көкшетау қыратының орталық бөлігіндегі орманды-таулы алқап.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Зеренді ауданында орналасқан. Батыстан шығысқа, солтүстік-шығысқа қарай 28 км-ге созылған, енді жері 18 – 20 км. Батысында Жыланды тауына ұласады. Абсолюттік биіктігі 587 м.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы палеозойға дейінгі гнейс, мәрмәр және кристалды тақтатастан, сондай-ақ девон және тас көмір кезеңдерінің шөгінділерінен түзілген.

## Өсімдігі
Зеренді тауларын шоқ қарағайлы-қайыңды ормандар көмкеріп жатыр. Тау төңірегінде тұщы көлдер бар.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы таулары
Зимлан

**Зимлан**– Атырау облысы Құрманғазы ауданы Сүйіндік ауылының солтүстік-шығысында 10 км жердегі қыстау. Солтүстігінде (орта есеппен тереңдігі 3 м, су шығымы 150 л/сағ) бірнеше құдықтар бар. Зимлан қыстауының жанында Есенғали, Айсұлу, Егінқұдық және Сулыкөл қыстаулары орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Санат:Қыстаулар
Санат:Атырау облысы қыстаулары
Санат:Құрманғазы ауданы географиясы
Змейная

**Змейная**, Жыланды – Тотықұс тауының шығысында 12 км жердегі шоқы. Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданында. Абсалют биіктігі 410 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 1,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Оңтүстік беткейі тіктеу келген. Гранитті тау жыныстарын орман, бұта шоғырлары көмкерген. Жартастары жер бетіне шығып жатыр. Тіктеу келген беткейлерінің қара қоңыр топырағында қарағай, қайың, тобылғы, т.б. дала өсімдіктері өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан шоқылары
Золоторунная

**Золоторунная**– Жыңғылдысор көлінің солтүстігінде 1 км жердегі қыстау. Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданында. Маңында Целинное, Талдыкөл ауылдары орналасқан. Солтүстігінен Көкшетау – Кішкенекөл темір жолы өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Зомбы

**Зомбы**– Тұз көлінің солтүстік-батыс жағалауындағы қоныс. Павлодар облысы Аққулы ауданында орналасқан. Шарбақты ауылынан шығысқа қарай 17 км жерде, орманды алқаптың ортасында. Жер бедері төбелі құмдардан тұрады. Ойнақ, Қоғатілген қыстауларымен жақын орналасқан. Мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Зоо...

**ЗОО...**(грекше zoon – жануар) – жануарлар әлеміне қатысты күрделі сөздердің алғашқы бөлігі (мысалы, зоология, зоогеография, тағы басқа).

## Сілтемелер
 

Санат: Биология
Зоохория

**Зоохория**(*[[зоо]]*... және грекше choreo – *таратамын*) – өсімдіктердің жемістері мен тұқымдарының жануарлар арқылы таратылуы.

**Зоохория** – өсімдіктер мен жануарлардың белгілі бір топтарының сабақтас эволюциясының (коэволюцияның) нәтижесі. 

Зоохорияның ең көне түрі – *[[эндозоохория]]* өсімдік тұқымдары зақымдалмай, жануарлардың ас қорыту жолдары арқылы таратылуы. Тропиктерден басқа аймақтарда негізгі тасымалдаушылар – құстар. Көзі өткір болғанымен иіс сезу мүшелері нашар дамығандықтан олар жемістері ашық түсті, шоқ-шоқ болып күлтеленіп өсетін иіссіз шетенді, шәңкішті, мойылды, аюбадамды, шырғанақты, т.б. таратады. Ал тропиктік ормандарда өсімдік диаспораларын таратушылар – иіс сезу органдары жақсы дамыған жемісқоректі сүтқоректілер – маймылдар, жарқанаттар, т.б. Олар гүлдері хош иісті, ірі, тәтті, шырынды жемісті өсімдіктерді (мысалы, ананас, авокада, манго, т.б.) таратады. Сондай-ақ зоохорияның жануарлар терісіне, түгіне жабысып таралуы – *эпизоохория*; азық қоры түрінде таралуы – *[[синзоохория]]*; өсімдіктер тұқымының құмырсқалар арқылы таралуы – *[[мирмекохория]]* деп аталады. Зоохорияның түріне қарай әр түрлі биоценоздар ажыратылады. Мысалы, жалпақжапырақты ормандарға *эндозоохория*; тропиктік ормандарына – *[[синзоохория]]*, ал топырағы тозған жерлер мен арамшөпті су жағалауларына – *эпизоохория* тән.

## Дереккөздер
 

## Сыртқы сілтеме
*Зоохория

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Өсімдік экологиясы
Санат:Ботаника бөлімдері
Зооциттер

**Зооциттер**(*зоо.*.. және латынша caedo – *өлтіремін, жоямын*) – ауылшаруашылығына зиян келтіретін омыртқалы жануарларға, негізінен, кемірушілерге (роденцидтер), оның ішінде егеуқұйрықтарға (ратицидтер) және құстарға (авиациттер) қарсы қолданылатын химиялық заттар.
Зооциттер әр түрлі химиялық топтарға жатады, олар көбінесе жануарлардың ас қорыту органдарына әсер ететін химиялық қосылыстар (мырыш фосфиді, глифтор, зоокумарин, ратиндан, тағы басқа). Зооциттер улы еліктіргіш түрінде қолданылады. Егіске, бау-бақшаға зиянды кемірушілерге қарсы* мырыш фосфиді* және *глифтормен* уланған еліктіргіш жем шашылады. Мал қора, азық қоймалары кемірушілеріне созылмалы әсер ететін қан антикоагулянты – *зоокумарин* мен *ратиндан* пайдаланған дұрыс. Құстарға қарсы ұйықтататын әсері бар – *[[альфахлоралоз]]* дәрісі пайдаланылады. Күшті улы заттар адам мен үй жануарларына қауіпті, сондықтан зооциттерді сақтау, тасымалдау ережелерін және оны қолдану кезіндегі сақтық шараларын бұлжытпай орындау керек.

## Дереккөздер
 
## Сыртқы сілтеме
*Зооцид

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Зорманкөл

**Зорманкөл** – Теңіз-Қорғалжын ойысының шығысында орналасқан көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Кеңбидайық ауылының оңтүстік-шығысындағы көл. Нұра өзені алабында.  

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 348 м биіктікте. Аумағы 4,13 км2, ұзындығы 3,7 км, енді жері 2 км. Жағалауының ұзындығы 9,1 км. Орташа тереңдігі 0,7 м. Жағалауы жайпақ келген. Суы негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Жағасында қамыс, құрақ өседі.

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Зороба

**Зороба**– Қалдығайты өзенінің аңғарындағы жайлау. Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Сәуле ауылының солтүстік-шығысында 15 км жерде орналасқан. Маңында (Расбай, тағы басқа) бірнеше жайлаулармен бірге, Келдібай, Жарықбас, Байқыз қыстаулары бар. Қалдығайты өзенінің алабы мен Сұлукөл көлінің жағалауы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Зорқара

**Зорқара** – Сарыесікатырау құмының батысында, Ортакөкдомбақ төбесінің оңтүстік-батысындағы төбе. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданы Көктал ауылының оңтүстігінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 377 м. Іле өзенінің аңғарында оқшауланған төбе солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 500 м. Маңында әр түрлі тереңдікте тұщы жер асты сулары кездеседі.

## Геологиялық құрылымы
Жоғарғы төрттік кезеңінің құм, құмдауытты жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Өсімдікпен жақсы бекіген Зорқарада ақсексеуіл, теріскен, жусан, еркек шөп, т.б. өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы таулары
Санат:Төбелер
Зорман

**Зорман** () – кемірушілер отрядының тиін тұқымдасына жататын ірі тышқан. 

Атырау, Батыс Қазақстан облыстарының жерінен Іле өзеніне дейінгі өңірлерді мекендейді. Негізгі мекені – сазды топырақты, шөлді қоныстар, құмды төбелер мен шөлейтті жазықтар. Дене тұрқы 23 – 35 см, құйрығының ұзындығы 6 – 10 см, салмағы 0,7 – 1,6 кг. Арқасы сарғыш, жүні қалың, ұзын, жұмсақ болады. Зорман өсімдіктің 30-40 түрімен қоректенеді.

Маусым – шілде айларында ұйқыға кетіп, ақпан – наурызда оянады. Көктемде ұйығып, шағылысқаннан кейін 1 айдан аса уақытта балалайды (1 – 9). 25 күннен кейін балалары інінен шығады. Қорегін күндіз аулайды. Зорман құнарлы мал азықтық шөптерді, баданалы өсімдіктерді жеп, ауыл шаруашылығына зиян да келтіреді. Қысқа қор жинамайды. Зорман мамық терілі бағалы аң болғандықтан, кәсіптік жолмен ауланады. Қазақстанда жылына 150 – 200 мыңдай зорман терісі дайындалады.

## Дереккөздер

Санат:Сарышұнақтар
Санат:1823 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Еуразия сүтқоректілері
Зортөбе (тау)

**Зортөбе** – Берікқара тауларының батысында орналасқан оқшауланған тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданының орта тұсында.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Абсолюттік биіктігі 847 м. Ендік бағытта созылып жатқан таудың ұзындығы 5 км, енді жері 3 км-ге жуық. Жер қыртысы палеозойдың эффузивті жыныстарынан түзілген. Беткейлері көлбеу келген. Таудың батысы мен шығысынан Қарақатын өзенінің салалары ағып өтеді. 

## Өсімдігі
Бозғылт, қызғылт қоңыр топырағында бұта аралас бетеге, қылқанбоз, т.б. астық тұқымдасты шөптесіндер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Зортүлкі

**Зортүлкі** – Арғанаты тауларының шығысындағы жота.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 736 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 20 км-ге созылып жатыр, енді жері 7 км. Жотаның беткейлері көлбеуленіп, бірте-бірте аласарып, төңірегіндегі жазыққа ұласады. Зортүлкі жотасынан Қаракеңгір, Сарыкеңгір өзендерінің көптеген салалары бастау алады. Солтүстігін Бүршіктікөл, Ащыкөл, батысын Басбайтал көлдері алып жатыр. Зортүлкінің етегінде бұлақтар бар.

## Географиялық құрылымы
Девон мен тас көмір жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Беткейлерінің қоңыр, бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында селеу, бетеге, қылқан селеу, жусан, тобылғы, т.б. өсімдіктер мен бұталар өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Зұқаш

**Зұқаш**– Нарын құмының батысында жатқан қыстау. Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Куйбышев ауылының оңтүстік-батысында 9 км жерде. Маңында Тұрсынәлі, Сығай, т.б. көптеген қыстаулар бар. Қыстау құмды алқаптағы қалың сексеуіл шоғырларымен қоршалған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Зығыр бүргесі

**Зығыр бүргесі** () – жапырақжегіш тұқымдасының қатты қанаттылар тобына жататын қоңыз; Солтүстік Қазақстанда өсетін шашақты зығырдың негізгі зиянкесі.

Зығыр бүргесінің үш түрі бар:
:* көк зығыр бүргесі (*Aphthona cuphorbіae Schrank*), ұзындығы 1,8 – 2 мм;
:* қоңыр зығыр бүргесі (*Aphthona slavіceps Payk*);
:* қара зығыр бүргесі (*Longіlarsusparvulus Payk*), ұзындығы 1,2 – 1,5 мм.

Зығыр бүргесі жыртылмаған жерлерде және зығыр егістіктерінде қыстайды. Бүргелер сәуірдің ортасында не аяғында тіріледі. Зығыр егістігіне қоныстанып, өсімдік жапырақтарымен, бүршіктерімен қоректенеді. Бұдан зығырдың түсімі төмендейді, өсіп-өну мерзімі 10 – 15 күнге кешігеді. Қоректену кезінде бүргелер жұмыртқаларын топыраққа және зығыр тамырына салады, дернәсілдері өсімдік тамыры бойын жаралап қоректенеді, оларды сарғайтып кептіреді. Зығыр бүргесі дернәсілдерінің түсі ақ, ұзындығы 2 – 4 мм, даму кезеңі 26 – 29 күнге созылады. Жылына бүргелер бір рет көбейеді. Маусым – шілде айларында ересек қоңыздары шығады, зығырды зақымдайды, сабағының қабығын жейді. Көк зығыр бүргесі зығырдың 15 – 20%-ын, қалғандары 80 – 85%-ын зақымдайды. Тамыз – қыркүйек айларының аяғында қыстық ұйқыға кетеді.

Күресу шаралары: дернәсілдері мен қоңыздарына қарсы 0,2 – 0,3% анабазин-сульфат, никотин-сульфат ерітінділеріне 0,4% сабын ерітіндісін араластырып шашады. 1 га-ға тиофосфаттың 0,025 – 0,05%-дық 400 – 500 л ерітіндісін бүркеді.

## Тағы қараңыз
*Зығыр

## Дереккөздер
 
## Сыртқы сілтеме
*Aphthona flava (insect) -- Britannica Online Encyclopedia

Санат:Қатты қанаттылар
Зырянов кенді ауданы

**Зырянов кенді ауданы** – Шығыс Қазақстан облысындағы (Кенді Алтай) бір топ полиметалл және мыс кендері шоғырланған өңір. Бұл өңірдегі алғашқы қорғасын кенін 1791 жылы орыс геологы Г. Зырянов ашқан. 1795 жылдан үздіксіз кен өндіріліп келеді. 

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Мұнда ең ірі Зырянов кенінен басқа ондаған кішігірім кен орындары бар. Олар әр түрлі генетикалық және морфологиялық типке жатады. Бірқатары (Зырянов, Путинцев, Грехов, Богатырев, Малеев, Сажаев, тағы басқа) ортаңғы девонның құмтас, алевролит, тақтатас, эффузив, пирокластық жыныстар бойына орналасқан. Бұл жыныстар ендік бағытқа созылған Зырянов антиклиналін құрайды. Кен денелері осы антиклиналь бойында Березовка және Маслянка шоғырлары арасындағы жарылымдар мен қабатаралық қуыстарда көлбеу бұрыш, линза пішіндес болып түзілген. Кен құрамында мырыш, қорғасын, мыс бар. Майда кен орындарының (Бұқтырма, Долинное тағы басқа) қоры шамалы, кені кедей.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері