open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қызылсу жер асты су кен орны

**Қызылсу жер асты су кен орны** - Ақмола облысы Есіл ауданы  Есіл қаласынан солтүстікке қарай 7-12 км жерде, Қызылсу өзені аңғарында орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Аллювийлі шөгіндідегі сулы қабат Қызылсу өзені аңғарында қалыптасқан. Су сыйыстыратын тау жыныстары негізінде малтатас аралас әртүрлі құмнан тұрады. Төрттік шөгіндінің қалыңдығы 4-10 м. 

## Сипаты
Жер асты суы арынсыз, 3,2-5,9 м тереңдікте жатыр. Суы тұщы, гидрокарбонатты-сульфатты, натрий-кальцийлі. Палеозой тау жыныстарының ашық жарықшақтық белдеміндегі жер асты суы кен орнының барлық жерінде тараған. Олар жарықшақтық құмтастарда, алевролиттер мен аргиллиттерде шоғырланған. Мұндағы жер асты суының тереңдіктегі деңгейі 3-тен 44 м аралығында. Ұңғымалардың дебиті 1,3-тен 13,1 л/с-қа дейін. Суы тұщы, минералдылығ 0,2-1 г/л, химиялық құрамы бойынша негізінен хлорид-гидрокарбонатты кальцийлі. Кен орны 1980 жылдан пайдаланылуда. 

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Лисаков жер асты су кен орны

**Лисаков жер асты су кен орны** - Тобыл өзенінің оң жағалауында, Қостанай облысы Лисаковск қаласының оңтүсігіндегі Лисаковка қыстауынан Бейімбет Майлин ауданындағы Павловка ауылына дейін 50 км-ге созылып жатыр. Лисаков кен байыту комбинатын шаруашылықтық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған.

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Кен орнының сулы горизонты төрттік кезеңнің жұқа қабатты шөгінділері жапқан орта олигоценнің аллювийлі шөгінділерінде шоғырланған. Суы тұщы, гидрокарбонатты натрийлі және натрий-кальцийлі , минералдылығы 0,1-0,5 г/л. Суда темірдің мөлшері жоғары. Есептік сутірек 33 ұңғымадан тұрады. Сутіректің жалпы ұзындығы 50 км. Ұңғымалар аралығы 1500 м. Кен орны 1972 жылдан пайдаланылуда.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Майтөбе жер асты су кен орны

**Майтөбе жер асты су кен орны** - Жамбыл облысы Талас ауданы Қаратау қаласынан 24 км жерде, Кіші Қаратау жотасының солтүстік-шығысында орналасқан. Қаратау қаласын шаруашылық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған.

## Геологиялық құрылымы
Кен орны тамды сериясының карстталған карбонатты тау жыныстарында шоғырланған. Жер асты суы 100-220 м тереңдіктегі карстталған әктас және доломиттерде дамығын үгілу қабатының жарықшақтарында және тектоникалық белдемдерде шоғырланған.

## Сипаты, құрамы
Жер асты суы тұщы, минералдылығы 0,2-0,5, г/л. Химиялық құрамы гидрокарбонатты кальцийлі. Сутірек жалпы өнімділігі 80-100 л/с болатын 3 ұңғымадан тұрады. Ұңғымалардың тереңдігі 150 м. Кен орны 1974 жылдан игерілуде.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Манаши

**Манаши** – Шығыс Каспий алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 42 км, жалпы ұзындығы 47 км болатын 4 саласы бар. Ірісі - Ақсай. 

## Бастауы
Бастауын Манашисор сорының солтүстік-батысынан алып, Өліқолтық сорына құяды. 

## Гидрологиясы
Жоғарғы арнасының жағалау биіктігі 18 м-ге жететін жарқабақты кемерлі, орта ағысында жарлауытты, одан төменде биіктігі 15 м кемерлі-жарқабақты келген. Арнасында жыл бойы су болады. Негізінен жер асты суымен толығады. Суы ащы. Бастау маңында Борқұдық құдығы, одан төменде Көгел тауы орналасқан. 
 
## Дереккөздер
 

Санат:Бейнеу ауданы өзендері
Санат:Каспий теңізі
Қызылқұм жер асты су кен орны

**Қызылқұм жер асты су кен орны** - Қызылқұм құмының солтүстік бөлігі және Сарысу артезиан алабының шығыс бөлігінде. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысының Жалағаш ауданы жерінде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Жер асты суы жоғарғы бор шөгіндісінде жатыр. Су сыйыстырушы тау жыныстары ұсақ және ірі құм түйіршіктерден тұрады. 

## Сипаты
Кен орны Үлкен Құмкөл, Жетібай және Ақши телімдерінен ажыратылады. Үлкен Құмкөл және Ақши телімдерінде сулы кешен 50-62 м, Жетібайда 101-32 м тереңдікте. Суы арында, тау жыныстарының суы мол, ұңғымалардың дебиті 20-58 л/с. Суы сәл ашқылтым, сульфатты-хлоридті натрийлі, Үлкен Құмкөлдегі бас тоғанның жобалық шығымдылығы 294 л/с, Жетібайдікі 351 л/с, Ақшидікі 185 л/с. Кен орындары 1978 жылдан пайдаланылуда. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы кен орындары
Михайлов жер асты су кен орны

**Михайлов жер асты су кен орны** - Қарағанды қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан. Қарағанды қаласын шаруашылықтық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Михайлов мульдасының солтүстік және орталық бөлігіндегі юра шөгіндісінде шөғырланған. Су сыйыстырғыш тау жыныстарында жарықшақтардағы құмтастар мен конгломераттар жатады. 

## Сипаты, құрамы
Жер асты суы арында, арыны 19 м-ден 120 м-ге дейін өзгереді. Тұщы суының минералдылығы 0,5-1 г/л , химиялық құрамы бойынша сульфат-хлоридті натрий-кальцийлі. Жер асты суы Михайлов мульдасының солтүстік және оңтүстік бөлігінде таралған. Кен орны 1933 жылдан пайдаланылуда. 

## Дереккөздер

 
Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Молалы-айранды

**Молалы-айранды** – Қырғыз  Алатауы жотасының солтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Меркі ауданы Меркі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1369 м, ұзындығы мен ені 7-8 км. Беткейлері тік, батысы мен шығысы шатқалды. Солтүстік беткейі кертпештеліп тауалды жазығына ұласады. Батыс бөктерімен Ащыбұлақ өзенінің салалары, шығысымен Мөңке өзенінің салалары бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Протерозой және палеозойдың тақтатас, әктас, гранит, диорит, т.б. интрузивтік тау жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Шатқалдары мен сайларында жеміс ағаштарымен бірге көк терек, қайың, үйеңкі т.б ағаштардан тұратын шағын орман кездеседі. Солтүстік беткейінің бөктері суғармалы егістікке пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Меркі ауданы таулары
Мырзашоқы жер асты су кен орны

**Мырзашоқы жер асты су кен орны** - Қарағанды облысы Қаражал қаласынан солтүстікке қарай 14 км жерде орналасқан. Суы Атасу кен байыту комбинатын шаруашылық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны негізінен терригенді метаморфтанған кембрий-ордовик және орта девонның шөгінді-жанартаутекті және интрузивтік тау жыныстарында шоғырланған. Су сыйыстырғыш тау жыныстарына кварцит, құмтастар, алевролит, туф-құмтас және порфириттер жатады. Олардың қалыңдығы 60 м. 

## Сипаты, құрамы
Жер асты суы арынсыз, жер астындағы су деңгейі 0,6-14м. Тау жыныстарының сулылығы біркелкі емес. Химиялық құрамы бойынша олар сульфатты-гидрокарбонатты натрийлі. Жобалық сутірек тереңдігі 60-70 м, өнімділігі 2,5-5,3 л/с болатын 6 ұңғымадан тұрады. Кен орны игерілмеген. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Мырғалымсай жер асты су кен орны

**Мырғалымсай жер асты су кен орны** - Түркістан облысы Түркістан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде, Кіші Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейінен бастау алатын Байалдыр және Біресек өзендері аралығында орналасқан. Кентау қаласын шаруашылықтық, ауыз су және техикалық сулармен қамтамасыз етуге байланысты барланған.

## Геологиялық құрылымы
Кен орны тас көмір кезеңінің жарықшақты-карстты-әктасты және девон жүйесінің шөгінділерінде шоғырланған.

## Сипаты
Мырғалымсай жер асты су кен орнының жер астындағы пайдаланылатын су қоры бірнеше рет (1953, 1963, 1965 және 1990 жылдары) қайта тексерілген. Кен орны 1948 жылдан игерілуде. Шахтадағы сутіректің жиынтық мөлшері тәулігіне 203,15 мың м3.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы кен орындары
Кроссбоди

**Кроссбоди** (crossbody) – талғампаз һәм белсенді бикештерге арналған сөмке.
Себебі үлкен сөмкелер сәнге кіргеннен бері әйел заты оған әбден үйреніп алып, жарасатын-жараспайтынына да мән бермей, ұстап жүре беретінін көшеден көріп жүрміз.
Психологтар үлкен сөмкені көбінесе, ауыр тасығанға қиналмайтын, ешкімге салмақ салғысы келмейтін, міндетсімейтін, көнбіс, салмақты әйел затының ұстайтынын айтады.

Кроссбоди – кеудеге қиғаш асылатындықтан, әсіресе жас сәбилері бар аналар үшін, заттарын әр жерде тастап кететін ұмытшақтар үшін, велосипед тебетіндер, машина жүргізушілер үшін, бір сөзбен айтқанда екі қолы бос болмайтын бикештер үшін өте қажетті бұйым. Оған ең қажетті деген заттарыңызды ғана салып аласыз да, қалаған жағыңызға аттанасыз. Мұндайда кез келген ыңғайлы аяқ киім іліп алсаңыз болады.

Уақытша ұзын бауын алып тастап, мейрамханаларға клатч есебінде де ұстауға болады. Тек арзанқол көрінетін түрін алмағаныңыз абзал. Аяқ киіміңіздің түсімен келетінін іздеп, әуре болмай-ақ қойыңыз, бұл қағида әлдеқашан сәннен қалған.

Бұл сөмкені "алмұрт", "банан", "құмсағат" пішінділер кеудесіне әшекейдің орнына жоғарырақ іле алады. Алайда киген киіміңізде түйме, алқа сияқты қосымша элементтердің болмағаны жөн. Ал "алма" пішінді аруымыз кроссбодиды бір иығына ұзынырақ қылып ілсе, денесін жіңішкертіп көрсетеді.
## Дереккөздер

Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет.
Тарбағатай кемпіршөбі

**Тарбағатай кемпіршөбі** () — қорғасыншөптер тұқымдасы, кемпіршөп туысына жататын көп жылдық жартылай бұта. Тарбағатай жотасы мен Сандықтас тауында кездеседі. Биікт. 12 – 20 см, сабағы жерге төселіп өседі. Көктемдегі жапырақтары қатты, ылғал сүйгіш, ерте қурап түседі; жазда өсетіндері күзде қурағанмен, түспей, сабағында сақталып қалады. Гүлдері қос жынысты, аталығы бесеу, аналығы 5 жеміс жапырақшасынан тұрады. Жеке гүлінде бір-бірімен кірігіп, түтік тәрізді жұқа жарғақты 5 тостағанша жапырақшасы болады. Олар қурап түспей, жемістің сыртын қаптап тұрады. Бір-бірімен кірікпеген қоңыр қызыл түсті 5 күлтесі бар. Ұсақ гүлдері екі қатар масақ гүлшоғырына жиналған. Әр гүлшоғыры 5 – 11 гүлден құралады. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Тарбағатай кемпіршөбі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген өте сирек кездесетін эндемик түр.

## Дереккөздер

Санат:Қорғасыншөптер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Тарбағатай қандыгүлі

**Тарбағатай қандыгүлі** () – сұңғыла тұқымдасы, қандыгүл туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Тарбағатай жотасы мен Қаракөл өз-нің шатқалында ғана кездеседі. Биікт. 60 см-дей, тамыры жуан, жан-жағына тарамдалып, жайылып өседі. Сабақ түбіндегі жапырақтары қысқа, сабақ бойындағылары ірі, топталып шығады, пішіні қандауыр тәрізді, жиектері тіс сияқты иректелген, ал ұшындағы жапырақтары сағақсыз. 5 тостағанша жапырақшасы қоңырау тәрізді, ұз. 12 см-дей. Күлтесі бесеу, сары түсті, ұз. 28 см-дей. 2 күлтесі кірігіп, үстіңгі ерін (ұшы тұмсыққа ұқсап, төмен қарай иіліп тұрады), 3 күлтесі бірігіп, астыңғы ерін (бір жағына қарай сәл бұрылып тұрады) құрайды. Аталығы – төртеу, жіпшелері күлте түтігіне бекінген. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Т. қ. өте сирек кездесетін эндемик түр ретінде Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Сұңғыла тұқымдасы
Тарбағатай таушешегі

**Тарбағатай таушешегі** () – көкендер тұқымдасы, таушешек туысына жататын жартылай бұта. Батыс Тарбағатай жотасында ғана кездеседі. Биікт. 7 – 13 см, тарамдалған тамыры болады. Сабағы түбінен бірнешеу болып шығады да, ағаштанып қатаяды. Жапырақ тақтасы тегіс жиекті, эллипс пішінді, өркен бойына сағақсыз кезектесе орналасады. Гүлдері қос жынысты, тостағанша, күлте жапырақшаларының саны 4, аталығы тостағаншаның санына сәйкес, тозаңқабы жалпақ. Аналық мойнының ұз. 0,5 мм, оның аузы шар тәрізді. Ұсақ гүлдері жиналып шоғырбас гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусымда гүлдеп, шілде айында жеміс салады. Жемісі – жаңғақша. Сәндік өсімдік. Т. т. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Көкендер
Тарбақай

**Тарбақай** (Rhaphіdophyton regelіі) – алабұталар тұқымдасына жататын бұта. Қазақстанда Қаратау мен Талас Алатауында, тасты және қиыршықтасты жерлерде өсетін 1 түрі – Регель Т-ы (R. regelіі)бар. Оның биікт. 8 – 25 см. Түп жағынан бұтақталып өседі. Бір жылдық өркендері жалаңаш, қара қошқыл түсті болады. Жапырақтары үш қырлы (ұз. 4 см, ені 1 мм-дей), тікенді, түп жағынан кеңейген. Гүлдері гүл жапырақтарының қолтығында жетіледі. Қара қошқыл күрең түсті гүл жапырақтары гүлдерінен едәуір көп болады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс салады. Өте баяу өседі. Түйіні шар тәрізді. Тұқымы тегіс, сырты жұқа қабықпен қапталған. Регель Т-ы өте сирек кездесетін монотипті, реликт өсімдік. Ақсу-Жабағылы қорығында қорғалады. Жылдан-жылға таралу аймағы азайып, жойылып бара жатқан түр болғандықтан, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Таутүрген минералды суы

**Таутүрген минералды суы** , Іле Алатауының солт. беткейінде, Түрген өз-нің оң жағалауында орналасқан. 1964 жылдан бальнеол. санаторий жұмыс істеп келеді. Су 1400 м биіктіктен жанартаутекті тау жыныстарының арасындағы тектоник. жарықтардан бұлақ түрінде шығады. Әр бұлақтан шығатын судың өнімд. 0,1 – 0,8 л/с. Қазылған ұңғымалардағы (50 – 503 м тереңдікте) таралған арынды сулардың деңгейі 6 м тереңдіктен жер бетіне 4 м-ге дейін көтеріледі. Олардың өнімд.0,6 – 0,8 л/с, сорғы арқылы 5 – 20 л/с-қа жетеді, температурасы 28 – 35ºС, хим. құрамы сульфатты натрийлі, минералд. 1,3 – 1,4 г/л. Т. м. с-ның шипалық қасиеті құрамындағы фтор (5 – 6 мг/л), бром (6,8 мг/л), иод (0,5 мг/л-ге дейін), радон (10 эман) компоненттеріне байланысты. Мұнда жүйке, тері, аяқ-қол сырқаты, т.б. аурулардан емделуге болады.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Қазақстан минералды сулары
Теңіз-Қорғалжын ойысы

**Теңіз-Қорғалжын ойысы** — Ақмола облысының оңтүстік-батысында, Сарыарқаның орта бөлігінде орналасқан тереңдігі 304 м ойыс.

## Географиялық орны
Солтүстігінде Атбасар жазығымен, шығысында Нияз және Ерейментау тауларының батыс сілемдерімен, оңтүстігінде Желдіадыр мен Шадыралы тауларының, Мұзбел қыратының солтүстік сілемдерімен, батысы Терісаққан өзенінің аңғарымен шектеледі.

## Жер бедері
Батыстан шығысқа қарай 200 км-ге, солтүктен оңтүстікке қарай 120 км-ге созылып жатыр. Абсолюттік биіктігі 300 - 500 м. Солтүстікте бедері көлдік-аллювийлі, шығысы – аллювийлі аккумулятты жазық. Оңтүстігінде қатпарлы негіз бетіндегі денудац. мүсіндік (цоколдық) жазық пен үстірт таралған. Батысын денудац. ұсақ шоқылар мен күмбез, конус тәрізді төбелер мен жондар алып жатыр.

## Геологиялық құрылымы
Қазақстан қалқанының тілінуінен тектоникалық жолмен пайда болған ойыс жоғарғы тас көмірдің, неогеннің төмен және орта төрттік дәуірдің шөгінді жыныстарынан түзілген.

## Климаты
Климаты континенттік. Қысы суық, қар жамылғысы (орташа қалыңдығы 20 см) 140 күн жатады. Қаңтардың орташа температурасы –17°С. Жазы ыстық, қуаң, шілденің орташа температурасы 20°С. Жауын-шашынның көп жылдық орташа мөлшері 250 – 300 мм.

## Су жүйесі
Ойыспен Нұра, Құланөтпес, Көң, Керей, Қыпшақ, Талдысай, Шыбынды, т.б. ұсақ өзендер ағады. Теңіз-Қорғалжын ойысы көлдерге бай. Үлкендері: Теңіз, Қыпшақ (Әжібексор), Керей, Қияқты, Қожакөл және бұрынғы Қорғалжын көлінің орнында пайда болған Асаубалық, Есей, Қоқай, Шолақ. Олардан басқа Нұраның жайылмасы мен ескі аңғарда ұсақ көлдер көп.

## Топырағы мен өсімдіктері
Ойыста негізінен қызғылт қоңыр, қоңыр, сор-таңды бозғылт қоңыр топырақтар тараған. Қараған, тобылғы, бетеге, селеу, қылқан селеу, көкшұнақ бетеге, жусан, сарсазан, қарабарақ, сорқаңбақ, өзен-көл жағалауларында қамыс, құрақ, т.б. өседі. Теңіз-Қорғалжын ойысының басым бөлігін Қорғалжын қорығы алып жатыр. Қалған бөлігі Ақмола облысының Егіндікөл, Қорғалжын және Қарағанды облысының Нұра аудандары шаруашылықтарының қарамағында.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы географиясы
Тайсойған жер асты су кен орны

**Тайсойған жер асты су кен орны** - Атырау облысы Қызылқоға ауданында Ойыл өзенінің сол аңғарын  бойлай орналасқан су алабы. 

## Сипаты
Ұзындығы 80 км-ге, ені 60 м-ге жетеді. Жалпы ауданы 2400 км2 . Оның 2200 км2 жерінде 1-3 м тереңдікте, қалыңдығы 3-8 м грунт суы қалыптасқан. Сулы қабат ұсақ түйіршікті құмнан тұрады, сіңу коэффициенті орташа 0,27 м3/тәулік. Алапта барлау жұмыстары нәтижесінде төрт тұщы сулы алаң бар екені анықталған. Суының тәуліктік табиғи ресурсы 147 мың м3 тәуліктік қолданылатын қоры 33 мың м3. Тайсойған жер асты су кен орны аудан орталығын, Мақат пен Доссор мұнай кен орындарын және басқа да елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етеді. 

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Нұра-Есіл каналы

**Нұра-Есіл каналы** – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы су жүйесі. Астана қаласын және Целиноград ауданы аумағындағы ауыл шарушылығы кәсіпорындары мен егістіктерін сумен қамтамасыз етуге байланысты 1974 жылы салынған. Нұра өзенінен Есіл өзеніне Преображенка ауылы маңында бөгет салынып, ол суды өз бетімен каналға құйылуын қамтамасыз етеді. 

## Гидрологиялық сипаты
Ұзындығы 25 км, секундына 13,4 м3 су өткізе алады. Қызылжар ауылынан төменде 3 км жерде Нұра өзенінен бөлініп шығып, Астана қаласының оңтүстік шетіндегі Тельман елді мекені маңында Есіл өзеніне құяды. Су ғимаратына Нұра өзеніне салынған су көтеру гидроторабы, 1-сорғыш және сүзгі стансалар жатады. Қазіргі кезде Қарағанды–Теміртау өнеркәсіптік ауданының ақаба сулары (сынап, т.б. зиянды улы құраушылары бар) Нұра өзенін ластаған. Осыған байланысты Нұра өзенін техникалық тазартудан өткізбесе пайдалануға болмайды. Астана қаласын тапшы сумен қамтамасыз етуге қосымша жер асты, қайтарма суды, тастанды ақаба суларын пайдалануды ұлғайту қажет болып отыр. Қазір канал Целиноград ауданының 2,7 мың га жерін суғарады және суландырады.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы каналдары
Тоғызақ мұздығы

**Тоғызақ мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Солтүстік Талғар өзенінің бастауында орналасқан. 1910 жылы өлкетанушы С.Е.Дмитриев ашқан. 

## Аумағы
Екі бөліктен (Оңтүстік Тоғызақ және Солтүстік Тоғызақ) тұратын мұздықтың ұзындығы 4,2 км, оның ішінде ашық жері 3,9 км. Мұздықтың жалпы ауданы 9,9 км2, мұзқар (фирн) алаңы 3,1 км2, ашық жатқан тілі 5,4 км2, борпылдақ жыныс жапқан бөлігі 0,5 км2. 

## Жер бедері
Биіктігі 4510 м-ден 3470 м-ге дейін төмендейді. Тоғызақ мұздығының солтүстігінде Калесник, шығысында Десница, оңтүстігінде Жасық және Жусандыкүнгей, батысында Конституция мұздықтары жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Толағайсор

**Толағайсор** – Жем алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Байғанин және Атырау облысының Жылыой аудандары жерінде, Алашен тауынан батысқа қарай 1,5 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 26,7 км2. Ұзындығы 9,3 км, енді жері 4,5 км, жағалау бойының ұзындығы 32,2 км. Су жиналатын алабы 572 км2. 

## Жағалау сипаты
Жағалауы көбіне тік жарлы. Жауын-шашын суымен толығады. Солтүстігінен шағын өзен құяды. Жаздың ыстық айларында көл таязданып, көпшілік жері сорға айналады. Алабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы көлдері
Санат:Жылыой ауданы көлдері
Санат:Жем су алабы
Тосын құмы

**Тосынқұм** – Шалқарнұра тауының солтүстігінде, Торғай өзенінің орта ағысында жатқан құмды массив. 

## Географиялық орны
Қостанай облысының Жангелді ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Торғай өзенін бойлай 66 км-ге созылып жатыр, ені 21 км шамасында. Ауданы 820 км2. Барханды-төбешікті құмдардың салыстырмалы биіктігі 2–10 м. Көпшілік жерін арна тәрізді сортаңды ойыстар тілімдеген. Грунт сулары 2–5 м тереңдікте (минералдылығы 1,5 – 5 г/л) жатыр. 

## Өсімдігі
Құм төбелерде еркек шөп, боз, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымы. Құмды өңірінде қыстаулар (Қарақұдық, Түйемойнақ, т.б.) мен елді мекендер (Жыңғылды, Қарғалы, т.б.) орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы құмдары
Түрген минералды бұлақтары

**Түрген минералды бұлақтары**, Іле Ала тауының солт. беткейінде, Түрген а-нан оңт-ке қарай 18 км жерде орналасқан. Минералды жылы су тас көмір эффузивтері жарықшаларынан шығып жатыр. Тәуліктік өнімі 60,5 м 3 , минералд. 1,4 г/л, су құрамы сульфатты, натрийлі-кальцийлі, жылылығы +26,5°С. Суы өздігінен шығатын ұңғыманың тәуліктік өнімі 51,84 м 3 , суының температурасы +29°С.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Қазақстан минералды сулары
Тікенбас

**Тікенбас** (Acanthocephalіs) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей, Қырғыз, Шу-Іле Алатауларының, Қаратаудың, Батыс Тянь-Шаньның төм. тау белдемдерінде, таулардың тасты, бұталы, шөпті беткейлерінде, жазық жерлердегі егістіктердің ішінде, жол жиектерінде арамшөп ретінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні – б е н т а м д ы қ Т. (А. Benthamіanus). Биікт. 10 – 50 (70) см. Сабағы тік, төм. жағы тікенекті, түкті, үстіңгі жағы тықыр. Сабақ түбіндегі жапырақтары ұзынша, сопақ, шеті тілімденген, сабақ бойындағы жапырақтары қандауыр тәрізді, шеті тісті не тұтас болады. Сары түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталып, жуан түйреуіш тәрізді гүлтұғырында орналасады. Сәуір – мамырда гүлдеп, мамыр – шілде айларында жеміс салады. Жемісі сына тәрізді, екі бүйірі қысыңқы, ұз. 5 мм-дей, қоңыр сұр түсті. Көктемде басқа шөптермен араласқан пішен түріндегі Т-ты төрт түлік мал жақсы жейді. Егістік үшін – арамшөп.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Күрделігүлділер
Тікирек жотасы

**Тікирек жотасы** – Алтай тауларының солтүстік сілемдерінде Ресей (Алтай өлкесі) мен Қазақстан (Глубокое және Шемонаиха аудандары) шекаралары аралығында орналасқан. Чарыш және Үбі өзендерінің суайрығы саналады. 

## Жер бедері мен геологиялық құрылымы
Абсолюттік биіктігі 2299 м. Жер қыртысы негізінен гранитті және эффузивтік тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстігінде жартасты Луковая тауы орналасқан. 

## Өсімдігі
Беткейлерінің төменгі жағында далалық өсімдіктер, 800 м-ден жоғарыда майқарағайдан тұратын таулы тайга; 1800 м биіктіктен бастап альпілік шалғын және биік таулы тундраға алмасады. Қазақстан бөлігінен Үбі өзені бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан таулары
Санат:Ресей таулары
Санат:Алтай таулары
Санат:Глубокое ауданы таулары
Санат:Шемонаиха ауданы таулары
Утамыр

**Утамыр** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда батпақты жерлерде, жазық жердегі көлдер мен жылғалардың, өзендердің жағалауларында, ылғалды шабындықтарда өсетін 1 түрі – у л ы У. (С. vіrosa) бар. Оның биікт. 40 – 100 см. Тамыр сабағы жуан, одан жіпше тәрізді шашақ тамырлары тарайды. Күрделі, саусақ салалы жапырақтарының шеті тілімденген. Ақ түсті, ұсақ гүлдері күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемісі піседі. Жемісінің ұз. 2 мм-дей, сары түсті қырлары айқын көрінеді. У. – өте улы өсімдік, құрамында улы зат – цикутотоксин, алкалоид – цикутин бар. Тамыр сабағы мен тамыры малға өте қауіпті. У-мен әсіресе, күзде және көктемде сиыр мен қой көп уланады. Уланған малдың аузынан сілекейі ағып, мазасызданады, іші кебеді, жағы қарысады, тамыр соғуы жиілеп, тынысы тарылады, тұншығып өледі. У-мен уланған малға таннин, көмір, іш жүргізетін дәрілер, тамыр тартылған кезде хлоралгидрат беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Шилісай фосфорит кен орны

**Шилісай фосфорит кен орны** – Ақтөбе облысы Қандыағаш темір жол стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Атырау – Орск темір жол кен орны үстінен өтіп, оны екі бөлікке бөледі. 

## Жатыс сипаты
Фосфоритті серияның қалыңдығы 0,29 м болатын фосфоритті малтатас қабатынан және оның үстін жапқан фосфоритті жалбыр мен фосфоритті тақтадан тұрады. Жалбырлы тақта қабатының кен орны бойынша орташа қалыңдығы 0,68 м. Фосфоритті серияның жалпы қалыңдығы0,97 м. Р 2 О 5 -тің орташа мөлшері 14,5%, ерімейтін қалдық 41,5%. Фосфориттің үстін қалыңдығы 1,5-4 м жоғарғы кампан шоғырының сазы мен қалыңдығы 0,3-1 м төрттік кезең саздағы жауып жатыр. Фосфорит малтатасы жұмырланған, қоңыр, диаметрі 0,5-3 см. Фосфорит жалбырлары тесік, сауыс, бұрыс пішінді, қоңыр және күңгірт қоңыр, көлденеңі 1 см-ден 10 см-ге өзгереді. Фосфоритті тақта жалбырлардан тұрады, олар бір-бірімен фосфоритті материал арқылы керіштелген, жатысы тесік, каверналы. Ш. ф. к-нің С2 категориясы бойынша қоры 268,2 млн. т.

## Дереккөздер
 

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Шоқаш титан кен орны

**Шоқаш титан кен орны** – Ақтөбе қаласынан солтүстік-батысқа қарай 100 км, Мортық (Мартөк) темір жол стансасының оңтүстік-батысынан 40 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орнының кентасты алабы триас-палеоген кезеңінде жаралған моноклинальдық шұңқыр түзетін құрлықтық және теңіздік олигомиктік шөгінді тұнба тау жыныстарынан тұрады. 

## Жатыс сипаты
Өнімді қабаттар – орта және жоғарғы эоценде жаралған ұсақ түйіршікті жақсы шайылған құмдар. Олар ендік бағытта 40-45 км-ге созылып жатыр. Ені 15 км, қалыңдығы 15-22 м. Құмдар мөлшері 0,05-2 мм болатын кварцтан (90%) және 4-6% ТіО 2 , 0,7-1% цирконийден, 4-4,5% темірден, 1,0% марганецтен, 10-12% глиноземнен тұрады. Кен шоғырлары жер бетіне шығып жатады да, линза типтес кен денесінің орташа қалыңдығы 4,9 м, мұндағы цирконның мөлшері 14,7 кг/м 3 болады. 

## Минералдары
Басты минералдары: ильменит, рутил, циркон, апатит, мартит, гематит, пироксен, амфибол, цоизит, гранат, барит, пирит, арсенопирит, моназит, шпанель, т.б. Шашыранды кентастарындағы ильмениттің мөлшері 100 кг/м3. Шоқаш титан кен орны зерттелген қоры бойынша ірі кен орындарына жатады. Кенді игеру өте қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Шоқгүл

**Шоқгүл** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Үлкен Борсық, Мойынқұм, Балқаш маңының оңт. мен Зайсан қазаншұңқырының құмды төбелерінде өсетін 1 түрі – Мейер шоқгүлі (S. meyerі) бар. Биікт. 1 м-дей. Кіндік тамыры топыраққа терең бойлайды, себебі, құмды жерде өсімдік ылғалды тереңнен сіңіреді. Сабағы жұмыр, тік өседі, ұшына жақындаған сайын тарамдалып кең жайылып бұтақталады. Сабағының түбіне айнала дегелектене өскен жапырақтары мен сабаққа бекіген жапырақтарының сағақтары біртіндеп, қандауыр тәрізді қынапқа айналған. Жапырақ тақтасы үшбұрышты, жиектері үш қайтара тілімденіп салаланған, ұз. 10 см, ені 3 мм. Гүлі қос гүлсерікті, тостағанша жапырақшасының саны 5, жиегі өткір тіс тәрізді иректелген. Күлтесі де бесеу, жасылдау түсті, сырты түкті, ұшы үшкір, ішке қарай сәл иілген, ұз. 2,5 мм-дей. Гүлдері шоғырланып шатырша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемісі піседі. Жемістері түксіз, көп қырлы, жиегі жұқа қанатшамен көмкерілген жаңғақша. Оның ұз. 16 мм, ені 8 мм-дей. Мейер Ш-ін жергілікті тұрғындар тамырын шикідей және қайнатып тамаққа пайдаланады. Таралу аймағы жылдан-жылға азайып бара жатқан өсімдік, сирек кездесетіндіктен қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Шатыршагүлділер
Түркістан ақшатыры

**Түркістан ақшатыры** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау мен Талас Алатауының қорымтасты беткейлері мен жазық даланың сортаңды жерлерінде өседі. Биікт. 40 – 60 см. Тамыр мойны қураған ескі жапырақтарының қынабымен оралып тұрады. Сабағы ақшыл сұр түсті, түп жағынан бұтақталған. Жапырағы қысқа сағақты, сабағының түбіне жақын орналасқан. Сабағының ұшындағы жапырақтары қауырсын тәрізді, өркен бойына кезектесе орналасады. Гүлі қос жынысты, ұсақ, күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Тостағанша және күлте жапырақшаларының саны бесеуден, күлтесі ақ түсті. Аталығы – бесеу, аналығы екі жеміс жапырағынан тұрады. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – қос тұқымша. Тұқымы қатты, сырты көп қырлы, көлденең кесіндісі 8 қырлы, ұз. 5 мм-дей. Т. к-нің құрамында эфир майы бар. Т. к. өте сирек кездесетін түр ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Шатыршагүлділер
Түркістан қаязы

**Түркістан қаязы** (Barbus capіto conocephalus) – тұқытәрізділер, қаяз туысының түр тармағы. Қазақстанда Сырдария су алабында Шардара су қоймасынан бастап оның төм. сағасына дейін (Арыс, Бөген өз. су алабы), Шу өз-нің су алабынан Қырғызстанның шекарасына дейін тараған. Арал қаязынан айырмашылығы – тұщы суды ме-кендейді, алыс қашықтыққа қоныс аудармайды. Қабыршағы ірі, алтын тәрізді сары түсті. Денесінің ұз. 70 см, салм. 5,3 кг-ға дейін жетеді, 10 жылдай тіршілік етеді. Жыныстық жағынан 4 – 6 жылда жетіледі. Су температурасы 16 – 23ºС-қа жеткенде, сәуір айының аяғынан шілдеге дейін уылдырығын (195 мыңға дейін) топырақты-тасты жерлерге шашады. Негізінен өсімдіктермен және балдырлармен, хирономидтердің, жылғалықтардың, мизидтердің, креветкалардың дернәсілдерімен, сондай-ақ ұсақ балықтармен қоректенеді. Т. қ-ның еті бағалы болғанымен, саны өте аз, сондықтан кәсіптік маңызы шамалы. Оның жылдан-жылға таралу аймағы азайып бара жатқандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Тұқылар
Қарақоға жер асты су кен орны

**Қарақоға жер асты су кен орны** - Ақтөбе облысы Байғанин ауданында, Сағыз өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Сулы кешен Сағыз аңғарының аллювийлі шөгінділерінде шоғырланған. Аңғардың ені 4 км, қалыңдығы 10–14 м болатын аллювий құмындағы альб-сеноманның құмды-сазды шөгінділерімен жабылған. 

## Сипаты
Грунт суының тереңдігі 1,5–3,5 м, суы тұщы, минералдығы 0,5 г/л, ұңғыма дебиті 2,1–3,5 л/с. грунт суы атмосфералық жауын-шашын және Сағыз өзенінің тасқын суының сүзілуінен толысады. Сулы қабатының қалыңдығы 11 м. аралығы 100 м болатын үш ұңғымадан шығатын судың тәуліктік су шығымы 903 м3-ді құрайды, ал табиғи жер асты судың тәуліктік шығымы 1796 м3. Кен орны пайдаланылуда. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Қарақоба жер асты су кен орны

**Қарақоба жер асты су кен орны** - Қарақоба және Базар өзендері аралығында орналасқан. Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Ақсуат ауылының оңтүстік-батыс шетінде. Аудан орталығы Ақсуат ауылын шаруашылық және ауыз сумен қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Павлодар шоғырының неогендік қызыл сазындағы плиоцен төменгі төрттік шөгінділеріндегі сулы қабат кешенінде шоғырланған. 

## Сипаты
Кешеннің жалпы қалыңдығы 18–23 м-ден 41–53 м аралығында. Жер асты суының жатқан тереңдігі 17–58 м. Тауалдының конусаралық кеңістігінде ұлғая түседі. Ұңғыма дебиті 2–18 л/с. Жер асты суының минералдығы 0,3–0,5 г/л, химиялық құрамы гидрокарбонатты кальцийлі, сирек жағдайда гидрокарбонатты натрийлі, ауыз суға жарамды. Жобалы бас тоған бір-бірінен 50 м аралықта орналасқан тереңдігі 80 м үш ұңғымадан тұрады. Бас тоғанның жиынтық шығымы 50 л/с. Кен орны 1980 жылдан пайдаланылуда. 

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Қашар жер асты су кен орны

**Қашар жер асты су кені** - Қостанай облысы Қостанай ауданы Қашар кентінен солтүстік-шығысқа қарай 5 км жерде орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Кен орны эоцен, бор және палеозой шөгінділерінің сулы қабатында шоғырланған. Эоцен шөгіндісіндегі сулы қабат кен орнының барлық бөлігінде кездеседі.

## Сипаты
Су сыйыстырғыш тау жыныстары опокадан, құмнан, құмтастардан тұрады. Олардың қалыңдығы Тобыл өзені аңғарында 5–15 м, ал Әйет пен Тобыл өзендері аралығында 50 м-ге дейін жетеді. Өзен аңғарындағы су грунтты, суайрықтарда – арынды. Ұңғымалардан шығатын су дебиті 0,1–2,3 л/с. Жер асты суы ашқылтым және ащы, минералдылығы 3–5 г/л-ден 10 г/л-ге дейін.

Жоғарғы бор кезеңіндегі шөгіндіде қалыңдығы бірнеше метрден 60 м-ге дейін жетеді. Суы мол қабат құм және құмтастарда шоғырланған. Ұңғымалардан шығатын су мөлшері 0,3-тен 10 л/с-қа дейін. Минералдылығы 3 г/л-ге дейінгі тұщы және сәл ашқылтым жер асты суы Тобыл және Әйет өзендері аралығында шоғырланған.

Палеозой шөгіндісінде жер асты сулары 100 м тереңдікке жетеді және олар жарықшақтар белдемінде жатыр. әйет өз. аңғарында сулы кешен төрттік шөгінділермен жабылған және ұңғымалардағы су шығымы 2–15 л/с. Жер асты суының жоғарғы жарықшақты белсенді белдеміндегі минералдылығы 5–10 г/л, тереңдеген сайын ол 66 г/л-ге жетеді. Кен орны Қашар темір кенішін салуға байланысты барланған.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Қашқантөбе

**Қашқантөбе**, *Қашқынтөбе* – Балқаш көлінің шығыс бөлігіндегі арал. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданында орналасқан. Кеңтүбек түбегінің батысында 8 км жерде жатыр. 

## Жер бедері
Ең биік жері теңіз деңгейінен 358 м биіктікте. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 9 км-ге созылған, енді жері 2 км. Солтүстік жағалауы тастақты, қалған бөліктері құмдақты келген.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі аралдары
Санат:Жетісу облысы географиясы
Қоскеліншек

**Қоскеліншек** – сұлукөл көлінің батысындағы құдық. Батыс Қазақстан облысы  Қаратөбе ауданы Қарақамыс ауылынының солтүстік-батысында 14 км жерде орналасқан, тереңдігі 4 м, су шығымы 700 л/сағ.солтүстігінде Желқұдық, Қарақұдық, шығысында Шомаққабақ, Үшкемпір қыстаулары, оңтүстігінде Бегалықұдық, Қостайқұдық құдықтары, батысында Аққұдық жайлауы бар. Құдық ауыз су мен мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Құдықтар
Қосайшағыл

**Қосайшағыл** – Алакөл көлінің солт.шығысындағы қоныс. Шығыс Қазақстан облысы  Үржар ауданы Қарабұлақ ауылының солтістігінде 12 км жерде орналасқан. Шағантоғай өзенінің аңғарында жатыр. Ең биік жері 387 м. солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай 15 км-ге созылған, енді жері 3–4 км. Құмды шөгінділер төрттік кезеңде қалыптасқан. Етегінде бұта аралас еркек шөп, тұйежапырақ, жусан өседі. Қосайшағыл мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Қотыр жер асты су кен орны

**Қотыр жер асты су кен орны** — Қарағанды облысы Шахтинск қалалық әкімдігі аумағында, Жон өзенінің аңғарында орналасқан. Жер асты Шахтинск қаласын және Тентек көмір алабын (телімін) сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған.

## Геологиялық құрылымы
Кен орнының сулы қабаты Жон өзені аңғарының төрттік кезеңіндегі аллювийлі шөгінділерінде шоғырланған.

## Сипаты
Су сыйыстырғыш тау жыныстары құмды қиыршықтасты-малтатасты, оның қалыңдығы16 м. Аллювий жабынында (төбесінде) құмдақ, кейде саздақ жатады. Оның орташа қалыңдығы 1,5–2,5 м. Ұңғымалардың дебиті 24–53,6 л/с. суы тұщы, минералдылығы 0,4–0,8 г/л. Химиялық құрамы гидрокарбонатты-сульфатты натрий-кальцийлі. Жобалы сутірек бірімен-бірі байланысқан 7 қатардан тұрады. Ұңғымаларының жалпы жиынтық су шығымы 11000 л/с, тереңдігі 20–25 м. Кен орны 1968 жылдан игерілуде.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Қосымбет

**Қосымбет** – Арқат тауларының солтүстік-шығысындағы, Жартас тауының ең биік шоқысы. 

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданы Қызылжетек қыстауынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 697 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 10 км-ге созылған, енді жері 3 км. Беткейлері көлбеу, тізбектелген шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Қаратау, оңтүстігінде Сабал, шығысында Маятас таулары, батысында Еспе қонысы бар. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр, боз топырақ жамылғысында бұта аралас селеу, көде, бетеге, жусан өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Шоқылар
Санат:Жарма ауданы таулары
Қосқорған бөгені

‎
**Қосқорған бөгені** — Түркістан облысы Түркістан қаласы аумағында, Қарашық өзенінің бойында салынған. 1982 жылы пайдалануға берілді. 

## Гидрологиялық сипаты
Бөген теңіз деңгейінен 372 м биіктікте жатыр. Аумағы 5,8 км2, су сыйымдылығы 36 млн./м3. Бөген суы Түркістан қаласының техникалық қажеттілігіне және қала аумағына қарасты елді мекендердің шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер
 
 
Санат:Түркістан облысы гидрографиясы
Қошқарбасы

**Қошқарбасы** – Үшқара тауларының шығысындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу және Көксу аудандарында орналасқан. 

## Жер бедері
Ең биік жері 400 м шамасында. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылған, енді жері 20 км шамасында. Жер бедері қырқалы келген. Құм бойында Қоштай, Ақшағыл төбелері бар. Жоғарғы және орта төрттік кезеңінің шөгінділерінен түзілген. Батысында Үшкөл, оңтүстігінде Баскөл көлдері, солтүстігінде Жалқұм құмы жатыр. 

## Өсімдігі
Жусан, шеңгел, жүзгін, теріскен, т.б. сораң өсімдіктер өседі. Жер бетіне жақын жатқан жер асты суы сәл кермек татиды. Құм қойнауы қысқы, көктемгі мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы құмдары
Қоянды жер асты су кен орны

**Қоянды жер асты су кен орны** — Атырау облысы Құрманғазы ауданы Сүйіндік, Балқұдық ауылдары маңында орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Сулы қабат төменгі төрттік кезеңінің шөгінділерінде шоғырланған. Су сыйыстырғыш тау жыныстары құмды-саздақты шөгіндісінде жатыр.

## Сипаты
Жер асты суы 10–27 м тереңдікте. Ұңғымалардың дебиті 2,3–5,4 л/с-тан 8 л/с-қа дейін, жер асты суының минералдылығы 0,4–1,5-тен 1,7–4,7 г/л-ге дейін өзгереді. Суы хлоридті гидрокарбонатты және сульфатты-хлоридті натрийлі. Сутірек тереңдігі 70 м болатын 16 ұңғымадан тұрады, жалпы шығымы тәулігіне 7,2 мың/м3. 

## Дереккөздер

 

Санат:Атырау облысы кен орындары
Қубұйырғын

**Қубұйырғын** (Anabasis turgaica) – итсигек туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 5–15 см. түсі сарғыш жасыл. түп жағы бұтақты, сабағы түксіз. Етжеңді жапырағы қарама-қарсы орналасқан, ұз. 5–10 мм. Қос жынысты гүлі ұсақ, үш-үштен топталған. Шілде–тамыз айларында гүлдейді. Жемісі – жидек. тасты беткейлерде өседі. Қарағанды обл. Ұлытау ауд. Ұлытау тауларында кездесетін эндемик өсімдік. түйе жейді.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Алабұталар
Қутаңсор

**Қутаңсор**– Жетіқоңыр құмының солт.-шығысындағы сор басқан телім. Сарысу өз-нің алабында Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Талап ауылының оңт.-шығысында 68 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 280 м биіктікте жатыр. солттен оңт-ке қарай 8 км-ге созылған, енді жері 3 км. сордың бетін көктем айларында қар, жауын-шашын суы басады, жазда тартылып, сор батпаққа айналады. Жыл өткен сайын топырақ құнарсызданып аумағы ұлғаюда. солт.-батысында талдықұдық, шығысында Қосқұдық құдығы, оңтүстігінде тұзкөл соры мен Көптақыр қонысы орналасқан. Етегінде бұталар өскен.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Құзғынды

**Құзғынды** – Сарымсақты жотасының оңтүстігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Сарытау ауылының солтүстік-шығысында 38 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2600 м-ден жоғары. Асудан шілде–қыркүйек айларында салт атты адам өте алады. Құзғындыдан Аша, Становая өзендері бастау алады. Кең өзен аңғарлары мен жайпақ жоталар жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, құлама беткейлі шатқалдар, қырлы жоталар мен жалдарға ұласады. Тау баурайында қуаңдала өсімдіктері өседі. Бөктерінде сирек орман ағаштары кездеседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Шығыс Қазақстан облысы асулары
Құлагер-арасан минералды жер асты су кен орны

**Құлагер-арасан минералды жер асты су кен орны** - Көкшетау антиклинорийі мен Азат синклинорийінің түйіскен жерінде орналасқан. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Көкшетау қаласынан 6 км жерде, Көкшетау–Астана автомагистраль бойында. 

## Геологиялық құрылымы
Минералды жер асты суы палеозой тау жыныстарының жарықшақты белдемінде шоғырланған. Су сыйыстырғыш тау жыныстары жарықшақты тақтатастар, құмтас, аргиллит, ультрабазиттерден тұрады.

## Сипаты
Белсенді жарықшақтық белдемнің қалыңдығы 60м тереңдікке жетеді. Минералды су 32–50 м, 57,5–60 м тереңдікке жиналған. №5492-Э ұңғымасының дебиті 1,1 л/с. Жер асты суының минералдылығы 2–2,5 г/л, құрамы бойынша олар сульфатты-хлорлы және магнийлі-натрийлі. 

## Құрамы
Микрокомпоненттердің құрамы (мг/л): литий – 0,05, рубидий – 0,02, цезий – 0,05, марганец – 0,02, мыс – 0,0074, никель – 0,01, мырыш –0,052, сүрме – 0,015, күміс – 0,001, алтын –0,0001, селен – 0,0006, стронций[ – 1,7, титан – 0,001, хром – 0,001. Органикалық заттардың мөлшері төмен, 5,3 мг/л. санитарлық-бактериологиялық және экологиялық жағдайы қанағаттанарлық. №5492-Э ұңғымасының суы бальнеологиялық топқа жатады. 

## Емдік қасиеті
Минералды су асқазан органдарын емдеуге, сондай-ақ ауыр металдар және фосформен уланғанда, зат алмасудың бұзылуы кезінде емдеуге болады,сырттай ванна, шомылу, душ қабылдауға арналған. Тереңдігі 65 м ұңғыма тәулігіне 10,4 м 3 су бере алады. Кен орны игерілмеген. 

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Санат:Қазақстан минералды сулары
Қотыртас жер асты су кен орны

**Қотыртас жер асты су кен орны** - Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Қотыртас темір жол стансасынан солтүстікке қарай 2,5 км жерде, Қауылжыр өзенінің аңғарында орналасқан. 

## Сипаты
Өнімді сулы кешен Қауылжыр өзенінің қалыңдығы 2–2,5 м болатын саздағымен жабылған қиыршықтасты-малтатасты аллювий шөгінділерінен тұрады. Грунт сулары 2,5 м тереңдікте жатыр. Ұңғымалардың дебиті 1,8–2 л/с. Суы гидрокарбонатты кальцийлі, минералдығы 0,8–0,5 г/л. Сутіректегі 9 ұңғымадан тәулігіне 751 м3 су шығады. Ұңғымалардың арақашықтығы 250 м, тереңдігі 13 м. Кен орны пайдаланылуда. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Қотанемел

**Қотанемел** – Сарыарқаның оңтүстік-шығысындағы аласа жота. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы Емелтау ауылының батысында 4 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1089 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай ұзындығы 12–13 км-ге созылған, енді жері 8 км. Ең биік шыңы 1089 м. Беткейлері аз тілімденген төменгі пермь жыныстарынан түзілген. Оңтүстік-шығыс беткейі тік құлама. 

## Өсімдігі
Құнарсыз сұр топырағында жусан, селеу, боз өседі. Жайылымдық ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Жарық қаламы

Жарық қаламының ұшы арнайы құрылғы - фотоэлементпен жабдықталған, ол кәдімгі қарындашқа ұқсайды. Егер экран бетінде осындай қаламды қозғалтса, онда қағаз бетіндегідей экран бетінде жазуға немесе сурет салуға болады. Жарық қаламымен сонитор экранында белгілі нүктенің координаталарын көрсетуге болады. Оның ұшын экранға тигізгенде оған электрондық сәулелер түседі де кескін береді. Осылайша қаламды тигізген мезеттегі нүктенің координатасы есептеледі. Жарық қаламы өте кішкентай дербес компьютерлерге - жанқалтадағы микрокомпьютерлерге - ақпарат енгізу үшін қолданылады. 

## Дереккөздер
Информатика: Жалпы білім беретін мектептің 7 - сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген. - Алматы : Атамұра, 2012. - 224 бет. ISBN 978-282-421-6
Оптикалық диск

** Blu-ray Disk** - бұл оптикалық дискілердің келесі буыны. Ол цифрлық мәліметтерді, оның ішінде қанықтылығы мен тығыздығы жоғары бейнелерді де сақтау үшін пайдаланылады. 

Blu-ray (көгілдір сәуле) атауы 405 нм қысқатолқынды "көк" лазерден алынған. Ол физикалық көлемі бірдей, бірақ жазу және жаңғырту үшін ұзын толқынды қызыл лазерді пайдаланатын DVD-ға қарағанда көбірек мәліметтерді жазуға және оқуға мүмкіндік береді. Бір қабаттан тұратын Blu-ray көлемі 27 Гбайтқа дейінгі ақпаратты сақтай алады. 

## Дереккөздер
Информатика: Жалпы білім беретін мектептің 7 - сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген. - Алматы : Атамұра, 2012. - 224 бет. ISBN 978-282-421-6

Санат:Компьютерлік техника
Тапсырмалар тақтасы

**Тапсырмалар тақтасы** - компьютер экранының төменгі жағындағы жіңішке сұр жолақ . Тапсырмалар тақтасын жылжытуға болады. Ол үшін тышқанның нұсқағышын тапсырмалар тақтасының бос орнына орналастырып, оның сол жақ батырмасын шертіп және оны жібермей басып отырып, Тапсырмалар тақтасының контурын қажетті орынға апарған соң тышқан батырмасын жіберу керек. 

Тапсырмалар тақтасының сол жағында Іске қосу батырмасы бар. Windows XP жүйесінде бұл өте маңызды батырма. Оның функциялары көп, мысалы, программаны іске қосуға, құжатты ашуға, жүйе баптауын өзгертуге, анықтамалық мәліметтер алуға, қажетті файлды іздеуге және көптеген басқа әрекеттерді орындауға мүмкіндік береді. 

## Дереккөздер
Информатика: Жалпы білім беретін мектептің 7 - сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген. - Алматы : Атамұра, 2012. - 224 бет. ISBN 978-282-421-6
Жұмыс аймағы

**Жұмыс аймағы** (рабочая область) - объектілер орналасқан терезенің ішкі аймағы. Қапшықтар терезесінің жұмыс аймағында келесі объектілер орналасады: белгішелер, файлдар, таңбашалар. Қолданбалардың терезелерінің жұмыс аймағында мәтіндер, суреттер, кестелер, слайдтар, т.б. жасауға болады. 
Қапшық терезесінің жұмыс аймағында объектілерді келесі түрлерде көрсетуге болады:
*Түр
*Тізім
*Кесте
*Беттер эскизі

## Дереккөздер
Информатика: Жалпы білім беретін мектептің 7 - сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген. - Алматы : Атамұра, 2012. - 224 бет. ISBN 978-282-421-6
Қарауылөзек жер асты су кен орны

**Қарауылөзек жер асты су кен орны** - Қарауылөзек өзені аңғарында, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Қарауыл ауылынан солтүстікке қарай 2–4 км жерде орналасқан. Аудан орталығы Қарауыл ауылын шаруашылық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Павлодар шоғырының сутректі сазының орта төрттік аллювийлі шөгінділерінде жатыр. Сулы жыныстар сазды-малтатасты және әр түрлі құмды қабатта қалыңдығы 5 м-ден 15 м-ге дейін өзгереді. Грунт суының тереңдігі 2,4 м-ден 9 м-ге дейін жетеді. Ұңғыма дебиті 0,5–4,4 л/с, минералдығы 0,3–0,6 г/л, суы гидрокарбонатты кальцийлі және сульфатты- гидрокарбонатты кальцийлі. Бактериологиялық тазартудан кейін суы ауыз суға жарамды. Кен орны 1978 жылдан пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Қарауылкелді жер асты су кен орны

**Қарауылкелді жер асты су кен орны** - Ақтөбе облысы Байғанин ауданы  Қарауылкелді ауылы маңында орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орнының сулы кешені қат-қат құмдар, құмдақтар, алевролиттер мен саздақтардан тұратын альб-сеноман шөгінділерінде шоғырланған. Жоғарғы сутректі қабат сеноман сазы және жоғарғы бордың карбонатты қабатында орын алған.

## Сипаты
Сулы кешеннің қалыңдығы 35–45 м, суы арынды. Ұңғымалардың дебиті 10 л/с. Жер асты суы тұщы және сәл ашқылтым, суының минералдылығы 0,2–1,6 г/л. Екі сутіректен тұратын Қарауылкелді ауылынан 7–10 км жердегі 5 ұңғыманың әрбіреуінен 5 л/с су шығады. Ұңғымалардың тереңдігі 120–250 м. Кен орны 1975 жылдан игерілуде. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Шолақ-Түзуақтас мыс кен орны

**Шолақ-Түзуақтас мыс кен орны** – Іле өзені алабында төменгі палеозой жанартаулық белдемде орналасқан бірнеше кен білінімдерін (Шолақ, Мысты, Дардамты, Түгелбай, Жыланды, т.б) біріктіретін алаң. 

Ондағы саф мыс білінімі бар бөлікшелер төменгі пермьдік бозмойнақ шоғырының бадамша тасты базальт порфиритінде орналасқан. Бұл тау жыныстары Кетпен антиклинорийінің оңтүстік қанатын құрайды. 

## Жатыс сипаты, минералдануы
Қабаттардың еңістену бұрышы 15-35°, жарылым белдемдерінде 50°-қа жетеді. Бадамша тастар дөңгелек, эллипс тәрізді, кейде бұрыс пішінді, ұзындығы 3-10 мм болады. Оларды опал, цеолит, кальцит, кварц, пренит пен саф мыс толықтырады. Кеннің минералдануы екі түрге бөлінген: базальт порфириті жамылғысының жоғары кеуекті бөлігіндегі майда шашыранды және тау жыныстарындағы жарықшақтар мен уатылу белдемдері. Жарықшақты және уатылу белдемдеріндегі желілердің ұзындығы 150-200 м, қалыңдығы ондаған м-ге жетеді.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы кен орындары
Қарауылшоқы

**Қарауылшоқы** – Қырғыз Алатауының солтүстік бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы Көгершін ауылының солтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1650 м. солтүстіктен оңтүстікке қарай 7 км-ге созылып жатыр, енді жері 5,5 км. Беткейі тіктеу, өзен арналарымен тілімденген. Батысынан Көкдөнен, шығысынан Шұңқыр өзендері ағып өтеді. Оңтүгігінде Шұңқыр, Кіші Көкдөнен асулары бар.

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас қайың, терек, сұлыбас, қылқан боз, бетеге, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы таулары
Қарашек

* Қарашек – Батыс Үстірт кемері мен Қарынжарық құмы аралығындағы тұзды көл.
* Қарашек – Қарынжарық құмының солтүстік бөлігіндегі төбе.