open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Неоантроптар

**Неоантроптар** (грек. neos – жаңа, anthropos– адам) – археологиялық қазбалардан табылған және бүгінгі саналы адамдардың (Homo sapіens) жиынтық атауы. Неандерталь адамын кейінгі палеолитте кроманьондықтар, яғни Неоантроптар алмастырды. Олардың палеоантроптар мен архантроптардан негізгі антропол. айырмашылықтары – бас сүйегінің ми сауыты сопақ, маңдайы тік, иегі жақсы жетілген, шығыңқы, қабақ сүйектері орташа жетілген. 

## Археологиялық қазба зерттеулер
Археологиялық қазба барысында аршып алынған Неоантроптардың сүйектері қазіргі адамдардың сүйектерінен біршама ірілеу. Сүйек қалдықтары Еуропада Франция (Гримальди, Комб-Капелль, Ла-Мадлен, Ложери Ба, Солитре, т.б.), Англия (Павиленд, Галлей-Хилл, т.б.), Германия (Оберкассель, т.б.), Чехия мен Словакия (Брно, Пржедмост, Младеч, т.б.), Ресей (Сунгирь, т.б.), т.б. елдердің жерінен табылған Неоантроптар ескерткіштері мерзімі жағынан бұдан бұрынғы 40 мыңжылдықтардан әрі аспайды. Африка саналы адамдары Эфиопия (Ома, б.з.б. 130 мыңжылдық), Оңт. Африка (Ривер Маус, б.з.б. 120 мыңжылдық; Бордер, б.з.б. 70 мыңжылдық), Кения (200 – 100 мыңжылдықтарды қамтитын бірқатар ескерткіштер), Танзания (Мумба, бұдан 130 мың жыл бұрын) жерлерінен табылған Неоантроптар Еуропадағы Неоантроптарға қарағанда ертеректе өмір сүрген. Ал Азияны мекендеген Неоантроптардың да сүйектері Еуропа Неоантроптарына қарағанда ертеректе өмір кешкендігін дәлелдеген. Мыс., Қытай (Дали, Цзиньнбшань – бұдан 200 мың жыл бұрын), Израиль (Кафзех, Схул-4 – бұдан бұрынғы 90 мың жылдың шебі) Калимантан (Ниа, 40 мың жыл бұрынғы), т.б. Осы мәліметтерге қарап антропологтар мен археологтардың көпшілігі Неоантроптардың байырғы отаны Африка болған деп жорамал жасайды. Неміс антропологі Г.Бройер Homo sapіens бұдан 150 мың жыл бұрын Сахара шөлінің оңтүстігінденде қалыптасып, 100 мыңжылдықтар шебінде Алдыңғы Азияға, 40 – 35 мыңжылдықтар бұрын Еуропа мен Азияға қоныс аударып, жергілікті неандерталь замандастарымен араласып кіріккен деген пікір айтады. Неоантроптардың пайда болуы жөнінде ғалымдар пікірі екіге бөлініп, бірі моноцентристік (Я.Я. Рогинский, В.П. Якимов, М.Г. Левин, т.б.), келесілері полицентристік (Ф.Вейденрейх, К.Кун, Г.Ф. Дебец, В.П. Алексеев, тағы басқа) бағытты ұстанады. 

## Неоантроптар
Неоантроптар – Орталық және Батыс Азияда және Солтүстік-Батыс Африкада өмір сүрген палеоантроптардың прогрестік түрлерінен өрбіген деген моноцентристік теорияны қолдаушылар саны көп. Қазіргі эволюция көзқарастарға қарағанда гоминдтер ежелгі адамдардың әр келкі түрлері мен түршелерінің бір-бірімен гендік алмасуының нәтижесінде қалыптасқан. Қазақстанда Неоантроптардың сүйек қалдықтары әзірге табылған жоқ. Бірақ олардың тастан жасаған қарулары Қаратау, Сарыарқа, Балқаш көлі төңірегі, Ертіс алабы, Маңғыстау мен Мұғалжар тауларынан көптеп табылып отыр; қ. Палеолит.

## Әдебиет
*Алексеев В.П., Палеоантропология земного шара и формирование человеческих рас, Палеолит, М., 1978; 
*Хрисанфова Е.Н., Перевозчиков И.В., Антропология, М., 1999.

## Дереккөздер
Тәттібай Дүйсебаев ауылы

**Тәттібай Дүйсебаев** — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Шақпақ ауылдық округінің құрамында. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 11 км-дей, округ орталығы – Шақпақата ауылынан 4 км жердегі Шақпақ асуының етегінде, Алатаудың солтүстік жағалауында көк майсалы, сулы да нулы жерге қоныстанған. Кеңестік дәуірде "Амангелді" болып аталған. Ауыл тұрғындары ауылдың атын осы ауылдан шыққан генерал Тәттібай Дүйсебаевтың есімін беруге шешім қабылдады. Бұл ұсыныс 1997 жылы республика деңгейінде заңды шешімін тапқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1996 жылға дейін "Калинин" ауылы аталған. 1966-96 жылдары картоп өсіретін облысы ауыл шаруашылық тәжірибе станциясының бөлімшесі болған. Бөлімше негізінде Тәттібайда 1996 жылы шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Ауыл маңы табиғаты
**Шегірқамал** - ауылдың оңтүстігінде, шамамен 10-11 шақырым жерде, Жоғарғы Алатаудың Жуалы асуының Көктал және Көкше жоталарының арасындағы аңғардағы қамал. Бұл қамалды Жоңғар шапқыншылығы кезінде Жаныстан тарайтын Шегір руының Итаяқ батыры тастан салдырып, сол жерден тауға қарсы садақ тарттырған деседі. Бекіністің күштілігі сонша, қалмақтар шабуыл жасаса да, оны ала алмайды. Содан бұл жер "Шегірқамал" атанып кеткен.

"Ақпан батыр" атты тарихи дастанда қамал туралы жақсы баяндалған.

Бір күні Шегірдің жасақтары әр тұстан қарауыл қойып түнгі ұйқыға кеткенде Жылқыбай атты қарауыл сатқындық жасап "Бала құлан" сайында жатқан қалмақты бастап келеді. Күзетшінің бұл сатқындығы Шегірлерді қатты қырғынға ұшыратады. Бұл оқиға кезінде Шегірдің атақты батыры Ақпан жорықта болады. Келген соң жаудан кек алуға серт беріп, қаза тапқан жасақтардың басына оба орнатады.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Құну

**Құну** () – сусарлар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі аң.

Қазақстанда Оңтүстік Алтай тауындағы самырсын, майқарағай, қайың өскен ну ормандар мен тау өзендерінің бойындағы тоғайларды мекендейді. 

Дене тұрқы 70 — 105 см, салмағы 12 — 19 кг. Жүні ұзын әрі қылшықты қоңыр-сұр түсті. Құйрық жүні үлпілдек. Екі бүйірінде және маңдайында ақшыл сары түсті жолағы болады. Наурыз — сәуір айларында түлеп, үлпілдек жүні қарашада толық жетіледі. Түнде белсенді тіршілік етеді. Көктемде ұрпақтарын қоректендіріп жүргендері күндіз де кездеседі. Құнудың негізгі қорегі тұяқты жануарлар (елік, құдыр, марал), кейде өлекселерді де, сондай-ақ, ақ қоян, құр, тоқалтістілерді, жазда өсімдік тұқымдары мен дәндерін қорек етеді. Құну күйлеу кезінен басқа уақытта жеке жүреді. 3 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Маусым мен шілдеде ұйығу (күйлеу) басталып, 8 — 10 айдан кейін ақпан — наурызда аналығы 1 — 4 күшік туады. Олар 6 — 8 айда өз бетінше өмір сүре бастайды. Құну терісі бағалы жыртқыш, бірақ саны аз болғандықтан кәсіптік маңызы шамалы. Құну терісі әйелдердің қысқы киімінің жағасына, бас киім тігуге пайдаланылады.
thumb|left

## Дереккөздер


Санат:Сусарлар тұқымдасы
Мирхонд Мұхаммед ибн Хавандшах

**Мирхонд Мұхаммед ибн Хавандшах** (1433 жылы, Балх – 24.2.(22.6.)1498, Герат) – парсы тарихшысы. Гераттағы Темір әулеттері сарайында қызмет еткен, Әлішер Науаидың әдеби үйірмесінің мүшесі. “Пайғамбарлар, патшалар мен халифтардың өмірбаяндары жөніндегі тазалық бағы” атты 7 томдық еңбегімен танылған. Мирхонд шығармалары еуропалық зерттеушілер үшін Иран мен Орта Азияның тарихы жөніндегі бірден-бір дерек ретінде ұзақ уақыт бойы қызмет етті. Әсіресе 6-томның кейбір бөліктері мен бүкіл 7-томның (1522 жылға дейінгі оқиғаларды Мирхондтың немересі Хондемир толықтырған) құндылығы жоғары. Өйткені ондағы оқиғалар сол тұстағы адамдардың баяндауы негізінде жазылған. Қалған томдары бөгде зерттеулер мен шығармалар негізінде ешбір өңдеусіз құрастырылған. Бірақ шығармалардың көпшілігі біздің заманға дейін жетпеген. Мирхонд еңбектері Шығыста литографиялық әдіспен бірнеше рет басылды. Еуропада кейбір бөлімдері ғана аударылып, жарық көрді. Мирхонд шығармаларының толық тізімі А.Е. Крымскийдің 1917 жылы Мәскеуде жарық көрген “Персияның, оның әдебиеті мен дәруін теософиясының тарихы” (3-том) атты кітабында келтірілген.
## Сілтемелер
* Мәскеу  
* Пайғамбар  
* Еуропа
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Құныкер

**Құныкер** — кісі қолынан өлген адамның жақын туыстары. Ол өз туысының қанын би алдында талап етуге, құнын алуға құқылы болған.

## Дереккөздер


Санат:Салт-дәстүрлер
Мойынтоғай

**Мойынтоғай** 1, 2 – тас, топырақ үйінділерінен тұратын обалар. Алматы облысыШонжа ауылынан Алматы қаласына қарай 20 – 24 км жердегі Сарытоғай сайын басып өтетін тас жолдың оң жағында. 1956 жылы Жетісу археологиялық экспедиция (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген. Қазіргі орнында обалар солтүстік-шығыстан оңт.-батысқа қарай тізбектеле орналасқан. Диам. 3 – 10 м, биікт. 0,1 – 0,7 м. М.-1-де 25 оба бар. Оның 13-і аршылды. Мойынтоғай-2-дегі 81 обаның 10 обасы зерттелді. Олардың диам. 3 – 20 м, биікт. 0,1 – 1,5 м. Кейбір обалардың төм. жағы таспен қаланған. Төрт бұрышты етіп қазылған қабірлерде жерленген адамдар шалқасынан жатқызылып, басы солт.-батысқа қаратылған. Табылған заттарға (қыш ыдыстар, темір пышақ, қоладан жасалған әшекей заттар, тас пен әйнектен жасалған моншақтар) қарағанда, Мойынтоғай-1, 2-ні тұрғындар б.з.б. 4 ғ. мен б.з-дың 1 ғ-ы аралығында мекен еткен. Олар егін егіп, мал өсірумен шұғылданған.

## Сілтемелер
*Алматы облысы
*Сарытоғай

## Сыртқы сілтемелер
* http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B

## Дереккөздер


Санат:География
Канар ағысы

:**Канар ағысы** – Атлант мұхитының солтүстік-шығыс бөлігіндегі суық теңіз ағысы, Солтүстік Атлант ағысының бір тармағы. Ені 400 – 600 км. Пиреней түбегін (Батыс Еуропа) және Африканың солтүстік-батыс жағалауын бойлай солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталған. Экватор маңындаСолтүстік Пассат ағысына қосылады. Суының температурасы 12 – 26 °C, жылдамдығы  0,9 – 1,8 км/сағ. Жылдық су ағымы 16 млн. м^3  /с шамасында, тұздылығы 36,0 – 36,8‰.
## Дереккөздер


Санат:Ағыстар
Қарақыстақ

**Қарақыстақ** – Шу өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 61 км, су жиналатын алабы 738 км2.  

## Бастауы
Қырғыз Алатауының солтүстігінен басталып. Рахым Сабденов ауылы тұсында Қорағаты өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Тау ішіндегі аңғары тар шатқалды, жазыққа шыққанда үш тармаққа бөлініп аңғары кеңейеді. Көп жылдық қар, маусымдық жауын-шашын суларымен толығады. Жайылмасы шабындық ретінде, суы егін, бау-бақша суаруға пайдаланылады. Қарақыстақ өзені бойында 1984 жылы су сыйымдылығы 6,8 млн. м3 болатын өзімен аттас Қарақыстақ бөгені салынған.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Мерғали Қадылбеков

## Мерғали Қадылбеков

**Мерғали Қадылбеков** (1907, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Жаманқыстау ауылы – 27.2.1938, Алматы қ.) – ғалым, алғашқы қазақ геолог-инж-нің бірі. 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.
Мәскеу тау-кен ин-тын (1928) бітірген. 1928–30 ж. Оңтүстік Қазақстан, Қаратау өңіріне және Қырғызстан жеріне геол. барлау жасаған экспед-ның бастығы болды. 1930 ж. Шымкент қорғасын з-тына қажетті шикізат қорын іздеу мақсатында Қаратау, Іле және Жетісу Алатауындағы Ащысай, Қарасай, Хантағы, Байжансай, Қастек, Қаскелең, Ұзынсу, Шынасылсай, т.б. кен орындарының зерттелуіне жетекшілік етті. «Қазақполиметалл» тресін ұйымдастырушылардың қатарында болды. Орт. Қазақстан жерінен қорғасын, мырыш, мыс, т.б. аса бағалы полиметалл кендерін тапты. Қарағайлы және Қайрақты түсті металл (Қарағанды облысы), Текелі қорғасын-мырыш (Алматы облысы) кен орындарын ашты. Оңтүстік Қазақстан облысы Кентау қ. маңындағы Мырғалымсай қорғасын-мырыш-барит кен орны Қ. есімімен аталған. Оның қазақ тілінде жазған ғыл.-зерт. еңбектері баспасөз беттерінде жарияланып тұрды. Тех. кітаптарды қазақшаға аударуды ғыл. жолға қою мәселесін көтеріп, геол. мен тау-кен ісі жөнінде терминологиялық сөздік жасады. Текелі кен басқармасының бас инж. қызметін атқарып жүргенде 1937 ж. 30 мамырда тұтқындалып, Кеңес өкіметіне қарсы ұлтшыл ұйымның мүшесі деген жалған айыппен сотталып, ату жазасына кесілді. КСРО Жоғ. соты Әскери алқасының шешімімен 1960 ж. 11 маусымда ақталды.

## Сыртқы сілтемелер
Мұхит

## Дереккөздер
 

Санат:1907 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Нейтрино

**Нейтрино** (италияның neutrіno – кішкене нейтрон), (n) – жеңіл (массасы болмауы да мүмкін), спині 1/2-ге (ћ-бірлігінде) тең электрлік бейтарап бөлшек; тек әлсіз және гравитациялық өзара әсерлерге ғана қатысады. Нейтрино  лептондар класына жатады, ал статистикалық қасиеттері бойынша фермиондар болып табылады. Нейтриноның үш типі белгілі: электрондық (е), мюондық , Нейтринолардың әрқайсысы басқа бөлшектермен әсерлескенде өздеріне сәйкес зарядталған лептондарға айнала алады. Оң Нейтрино сол Нейтриноға қатысты антибөлшек болып табылады. Олар антинейтрино  деп аталады. Нейтрино жөніндегі түсінікті 1930 жылы швейцар физигі В.Паули β-ыдырау кезіндегі электрондардың үздіксіз энергетикалық спектрін түсіндіру мақсатында енгізді. Ол теория бойынша Нейтрино позитронмен, ал антинейтрино электронмен бірге жұп болып туады (мюондық,антинейтрино және Нейтрино осылайша анықталады). Нейтрино мен антинейтрино шашырағанда өз кезегімен белгілі бір таңбалы электр заряды бар лептон туады: Нейтрино – теріс, ал антинейтрино – оң зарядты лептонды туғызады.

## Сілтемелер
* Электрон  
* Позитрон  
* Гравитация
* В.Паули
## Дереккөздер


Санат:Қарапайым бөлшектер
Санат:Лептондар
Санат:Нейтрино
Қарақыстақ бөгені

‎
** Қарақыстақ бөгені** — Қарақыстақ өзені алабында, Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы жерінде орналасқан. Бөген 1984 жылы салынды. 

## Гидрологиялық сипаты
Суының жалпы сыйымдылығы 6,8 млн. м³. Бөген арқылы Тұрар Рысқұлов ауданы шаруашылықтарының егістігін суарады және шабындықтарды суландырады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы гидрографиясы
Қаршыға тұқымдасы

thumb|right|200px|
**Қаршыға тұқымдасы** (**) – күндізгі жыртқыштар отрядына жататын құстар. 

Дене тұрқы – 28 – 114 см. Аяғы шомбал, тұмсығы имек, мықты. Қоразы мен мекиенінің реңі ұқсас. Ұясын ағашқа, жартас, шыңға, жерге салады. Көбіне орман, қалың бұта, ағаш өскен тау бөктерін мекендейді. Қалың ағаш арасында жемін аулауға, тез бұрылуға қысқа қанаты, ұзын құйрығы өте қолайлы. Қаршыға тұқымдасы құстарды, майда сүт қоректілерді, кейде бауырымен жорғалаушыларды, қос мекенділерді аулайды. 

Қазақстанда қаршыға туысына жататын қырғи, тұйғын, мықи кең тараған. Бұлар қолға үйретіліп, аңға салынады.

## Дереккөздер

Санат:Сұңқартәрізділер
Санат:Құстар жанұясы
Нұрманбет

**Нұрманбет** – қола және ерте темір дәуірлерінің ескерткіші. Павлодар облысы Екібастұз ауданында, Шідерті өзенінің жағалауында орналасқан. Қола және ерте темір дәуірлеріне жататын бірнеше топтан тұрады.

Орталық Қазақстан археология экспедициясының барлау жұмыстары барысында 1950 жылдың аяғы мен 1960 жылдың басында зерттелді. Нұрманбет қола дәуірі зиратында тігінен орнатылған тас тақталардан жасалған, дөңгелек, тікбұрыш пішінді 44 қоршау бар. 1959 жылы Орталық Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі Ә.Оразбаев) барлығы 11 қоршауды қазды. Мүрделер ірі тас жәшіктерде қол-аяғы сәл бүгіліп, бастары оңтүстік-батысқа бағыттала, бүйіріне жатқызыла жерленген. Сонымен қатар, аз мөлшерде кездескен шұңқыр қабірлерде мәйітті өртеп жерлеу тәсілі де қолданылған. Заттай деректер ішінде қыш ыдыстар, қола пышақтар, жануарлар тістерінен жасалған алқалар бар. Зират орта қола кезеңіне жатады (б.з.б. 15 –13 ғасырлар). Нұрманбет 1, 2, 4 деп ажыратылған топтар ерте темір дәуірінің тасты-топырақты обаларынан тұрады. Бұларды 1962 жылы М.Қадырбаев зерттеді. Қазылған обалар тасмола мәдениетінің бірінші (Нұрманбет-4) және екінші кезеңіне (Нұрманбет-1, 2) жатады әрі осыған сәйкес б.з.б. 7 – 6, 5 – 4 ғасырлар мерзімделеді. Нұрманбет-4 тобында 4 оба қазылған. Мұндағы 1-оба неғұрлым құнды деректерді берді. Сопақтау келген оба үйіндісінің диаметрі солтүстіктен оңтүстікке қарай 7,2 м, батыстан шығысқа қарай 7,5 м. Аумағы 2,2*1,1 м, тереңдігі 1 м шұңқыр қабір солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталған. Қабірден жауынгердің қаңқасы табылды. Ол қоладан құйылған тікбұрышты қапсырмалары бар құранды белдік, ұзындығы 32 см қола қанжар, ұзындығы 23 см қола пышақ тағынған күйде жерленген. Сол қолының жанына үшқанатты қола ұштығы бар 3 садақ жебесі салынған. Тасмола мәдениетінің деректерінде осы заттар Нұрманбет қанжары, Нұрманбет белдігі деген атаумен сипатталады. Нұрманбет-1, 2 топтарында он шақты шағын тасты-топырақты оба қазылды. Табылған заттай деректер қатарында қола, сүйек бұйымдар, тас құрбандық ыдыс, т.б. бар. Бір нысан (Нұрманбет-2 тобы, 4-оба) “мұртты обаға” жатады.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы археологиялық ескерткіштері
Санат:Екібастұз
Митченко Никита

**Митченко** Никита Андреевич (1913, қазіргі Аршалы ауданы Владимиров ауылы– 1941, Мәскеу облысы Волоколам ауданы Дубосеково разъезі) – 28 панфиловшы-батырлардың бірі, Кеңес Одағының батыры (1942, қаза тапқаннан кейін). Еңбек жолын туған ауылында бастаған. 1936 жылы жанұясымен Үштөбе қаласына (қазіргі Алматы облысы ) көшіп барып, темір жол ст-ның сауда базасында жүк тасушы болып жұмыс істеген. 1941 жылы өз еркімен майданға аттанып, 1075-атқыштар полкі 4-ротасының құрамында ұрыстарға қатысқан. Дубосековоны қорғау кезіндегі ұрыста қаза болған. Нелидово деревнясындағы (Мәскеу облысы ) бауырластар зиратына жерленген. Аршалы кентіндегі көшеге, Владимировтегі орта мектепке Митченко есімі беріліп, Үштөбе қаласында ескерткіш-бюст орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Санат:Панфиловшылар
Заңды өкіл

**Заңды өкілдер** () - сезіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің, азаматтық талапкердің ата-аналары, асырап алушылары, қорғаншылары, қамқоршылары, сондай-ақ сезіктіні, айыпталушыны немесе жәбірленушіні қорғап немесе асырап отырған ұйымдар мен адамдардың өкілдері. 

Заңды Өкіл, құқықта – әрекетке қабілеттілігі жоқ, әрекетке қабілеттілігі шектеулі немесе әрекетке қабілетті бола тұра, тән жағдайының (қартаюының, сырқатының) салдарынан өзінің құқықтары мен міндеттерін дербес жүзеге асыра алмайтын азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін заңның күшімен барлық мекемелерде, соның ішінде сотта қорғауға қатысатын адам. Қылмыстық істе сезіктінің, айыпталушының (сотталушының), жәбірленушінің, куәгердің ата-анасы, асыраушысы, қамқоршысы заңды өкіл бола алады. Балалар үйі, мүгедектер үйі сияқты мекемелердің, қамқоршылық, қорғаншылық қызмет атқаратын органдардың да өкілдері заңды өкіл болып табылады. Іске адвокаттың қатысуы заңды өкілдің қатысуын жоққа шығармайды (немесе керісінше). Заңды өкіл іс бойынша көзқарасын өз бетінше, дербес айқындайды, ол соттың үкіміне, ұйғарымына, қаулысына шағым түсіруге құқылы. Істі жүргізуші орган заңды өкілге оның құқықтарын түсіндіруге және оны жүзеге асыру мүмкіндіктерін қамтамасыз етуге міндетті. Заңды өкіл бір мезгілде куәгер де, жауапкер де бола алады. Азаматтық істе ата-аналар, асыраушылар, қамқоршылар, қорғаншылар, бағып-қағушылар заңды өкіл болып саналып, өздері уәкілдік алған азамат атынан іс жүргізуге қатысады.

## Дереккөздер

Санат:Құқық салалары
Ойма жазу

**Ойма жазу** – көне жазу үлгілерінің бірі. Құлпытастар мен ыдыс-аяққа, әшекей бұйымдарға, металл айналарға, тиындарға, т.б. заттарға қашап жазылады. Көне түркі жазба ескерткіштері ойма жазу үлгісінде жазылып, қазіргі күнге жеткен.

## Ішкі сілтемелер
* Енисей жазба ескерткіштері 
* Есік жазба ескерткіштері 
* Орхон жазба ескерткіштері 
* Талас жазба ескерткіштері
## Сыртқы сілтемелер
* Көне жазба ескерткіштері 
## Дереккөздер


Санат:Жазба ескерткіштер
Тәттібай Есімбекұлы

**Тәттібай Есімбекұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) – 18 ғасырдың 1-жартысында жоңғар шапқыншылығына қарсы соғысқан батыр,қол бастаған қолбасшылардың біреуі.

Орта жүз найман ішінде матай руынан. Ол кейіннен ру атауы болып кеткен 
## Өмірбаян
Тәттібай Абылай ханмен замандас. Ел аузындағы аңызға қарағанда Тәттібай жоңғар басқыншылығына қарсы соғысқа 12 жасында қатысып, ерекше ерлік көрсеткен. Бұл ерлігі Сара Тастанбекқызының “Қош бол, елім” атты өлеңінде бейнеленеді. Тәттібайдың үш ұлы – Түйте, Қаңтарбай, Қарынбайдан тараған ұрпақтары негізінен Алматы облысы Көксу, Қаратал аудандарында тұрады.

## Сілтемелер


Санат:Қазақ батырлары
Құпия

**Құпия** — өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында жеке адам немесе қандай да бір ұйым басқаға білдірмей ұстайтын ақпарат. Әркімнің жеке, отбасылық құпиясын, жеке салымдары мен жинаған қаражатының, жазысқан хаттарының, телефон арқылы сөйлескен сөздерінің, дәрігерлік, адвокаттық құпиясын, почта, телеграф арқылы және басқа жолдармен алысқан хабарларының құпиялылығын сақтау құқығы бар (Қазақстан Республикасы Конституциясының 18-бабы және Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 144-бабы). Әркімнің басқалармен қарым-қатынас жасаудың өзі қалайтын түрін таңдау және тәуелсіз әрі дербес жағдайда жеке, достық, сырластық және басқа қатынастар орнату мүмкіндігі — жеке өміріне қол сұғылмауына деген құқығы. Адамның әуестігін, ұнататын немесе жақтырмайтын нәрселерін, елігушілігі мен дүниетанымын оның бақылауынан және келісімінен тыс таратуға ешкімнің хақысы жоқ.

Мұндай құпиялар тек заңда көрсетілген реттерде ғана қылмыстық немесе азаматтық іс жүргізу барысында белгілі бір өкілетті немесе білуі қажетті тұлғаға ғана мәлім болуы мүмкін. Мысалы, Қазақстан Республикасы Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 30-тарауының баптарына сәйкес прокурор рұқсат берген тергеуші қаулысымен хат-хабар, хабарлама жолдан ұсталып, сөйлесулер тыңдалады; құпия Әскери құпия, банк құпиясы, коммерциялық құпия, мемлекеттік құпия.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Мұратбек Рахметбайұлы Қасенов

**Мұратбек Рахметбайұлы Қасенов** (1941 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауылы) – ғалым, экономика ғылым докторы (1993), профессор 1967 жылы Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын, 1972 жылы аспирантурасын бітірген. Қазақ су шаруашық институтында аға ғылым қызметкер, Жамбыл гидромелиор.-құрылыс институтында аға, жетекші ғылым қызметкер, кафедра меңгерушісі қызметтерінде болған. Қазір М.Х. Дулати атындағы Тараз университетінде профессор. 160 ғылыми еңбектің, оның ішінде 6 монографияның авторы.
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:Тұлғалар
Қорқыт ата (энциклопедия)

**“ҚОРҚЫТ АТА”** энциклопедиялық жинақ. 1999 ж. Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы шығарған. Негізінен 5 бөлімнен тұратын бұл күрделі еңбекке Қорқыт ата туралы ел аузында сақталған аңыздар мен күйлер, әфсаналар, ата мұрасын зерттеу, әулиенің әдебиет пен өнердегі бейнесі мәселелеріне арналған отандық және шетел ғалымдарының мақалалары топтастырылған. Бұл материалдарда Қорқыт Атаның әлем тарихы мен философиясындағы орны, оның ұлы мұрасының көркемдік ерекшеліктері мен мазмұны, тілдік, түрлік айшықтары, тарихи белгілер мен жәдігерлік деректер хақында жан-жақты мағлұмат беріліп, талдау жасалады. “Қорқыт Ата кітабының” Дрезден кітапханасында (Германия) сақталған толық нұсқасының фотокөшірмесі, орыс және қазақ тілдеріндегі аудармаларының таңдаулы үлгілері берілген. Кітап соңында Ш.Құдайбердіұлы, М.Жұмабаев, С.Сейфуллин бастаған қазақ ақындарының осы тақырыптағы толғау, поэмалары, дастандары жинақталған. Қорқыт Ата өміріне байланысты оқиғалар шежіресі мен әдебиеттер тізімі келтірілген.

## Дереккөздер
 (Т. Барақұлы)

Аблаев Бауыржан

Санат:Энциклопедиялар
Михаил Васильевич Миршавка

**Миршавка** Михаил Васильевич (1936, Ворошиловград) – механизатор, Социалистiк Еңбек Ері (1981). Ауыл шаруашылығы өндірісінің жаңашылы, жаңалық енгізуші. Еңбек жолын 1954 жылы Егіндікөл ауданы Бауман кеңшарында бастаған. ҚазКСР Жоғары Кеңесі 7-шақырылымының депутаты. КСРО орден, медальдарының иегері.
## Дереккөздер</span>
* «Ақмола облысы» энциклопедиясы
* С. Гурбанова, Село моё родное , Алтын Астык, № 1, май, 2016
* Люди Егиндыкольского района
* Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда передовикам сельского хозяйства Казахской ССР» от 19 февраля 1981 года 

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Гауһар Қаспақова

**Гауһар Маратқызы Қаспақова** (3 мамыр 1978 жылы туған, Меркі ауданы) – қазақстандық әнші. Ысты руынан шыққан.

Орта мектептен кейін Тараз қаласындағы мәдениет және өнер колледжін, Алматыдағы Т. Жүргенов атындағы Театр және кино институтын бітірген. Қаспақованың әншілік жолы 1996 жылы басталды. Ш.Қалдаяқов атындағы халықараралық «Менің Қазақстаным» ән байқауында озып шығып, «Алтын қанат» аталатын бірінші жүлдені жеңіп алды. 1998 жылы Азия құрлығының музыка өнеріндегі танымал әндер мен талантты орындаушылардың халықаралық байқауы – «Азия дауысының» дипломанты болды. Келесі жылы өткен «Ыстықкөл» халықараралық ән байқауында 1-орын алды. 2000 жылы Жастар Одағы сыйлығының ең жас лауреаты атанды.

Қаспақованың репертуарында қазақтың халық әндерімен қатар орыс, түрік, қытай, қырғыз тіліндегі әндер бар. Ол, әсіресе, «Алғашқы көктем», «Құс жолы», Әсеттің «Хисмет», қырғыз халқының «Жамғыр», сондай-ақ «Мен сені ойлайтынмын», «Сүйеді екенмін» әндерін шебер орындайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Мойынты (өзен)

**Мойынты** – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 167 км, су жиналатын алабы 3640 км². 

## Бастауы
Мойынты Қызылтас тауларының оңтүстік етегіндегі бұлақтардан басталып, Мойынты – Шу темір жол  бойындағы Қаражыңғыл темір жол айырмасы маңында 10 – 12 км-ден соң тартылып қалады. 

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Өзенжол, Арқарлы, Қызылжар тауларының етегіндегі бұлақтардан басталатын кішігірім 26 саласы бар. Арнасы көктемде ғана суға толады. Көп жылдық орташа су ағымы Киік темір жол станция тұсында 0,27 м/с. Алабы – жайылым. Мойынты бойында Мойынты және Киікті темір жол станциялары бар.

## Дереккөздер

 
Санат:Балқаш су алабы
Санат:Шет ауданы өзендері
Сазды бұлақ (ауыл)

**Сазды бұлақ** (2018 жылға дейін — *Минское*) — Ақмола облысы Ақкөл ауданы, Қарасай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Негізі 1954 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақкөл қаласынан шығысқа қарай 88 км жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, мәдениет үйі, кітапхана бар. Минское арқылы Ақкөл – Сілеті автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы – Сілеті (13 км).

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы елді мекендері
Заңды тұлға

**Заңды тұлға** – заң бойынша азаматтық құқықтар мен міндеттердің субъектісі болып табылатын кәсіпорын‚ мекеме‚ ұйым‚ фирма, т.б. Ол өз атынан мүліктік және жеке беймүліктік құқықтар мен міндеттемелерді сатып ала алады‚ сотта‚ төрелік сотта (арбитражда) талапкер немесе жауапкер бола алады. Әрбір заңды тұлға заңда‚ әкімшілік актіде немесе өзінің жарғысында көзделген міндеттерді жүзеге асырады‚ сол тәртіппен реттелетін ішкі құрылымы болады‚ меншігінде, шаруашылық жүргізуінде немесе оралымды басқаруында оқшау мүлкі бар және осы мүлікпен өзінің міндеттемелері бойынша жауап береді.

Заңды тұлғаның фирмалық атауы‚ дербес балансы мен сметасы‚ банктерде есеп айырысу шоттары, сондай-ақ мөрі болады. Ол дербес салық төлеуші ретінде әрекет етеді. Заңды тұлға мүлкінің құралуына қатысуына қарай оның құрылтайшыларында осы заңды тұлғаға қатысты міндеттемелік құқықтары не оның мүлкіне заттық құқықтары болады. Құрылтайшыларының міндеттемелік құқықтары бар заңды тұлғаға жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер мен акцион. қоғамдар, өндірістік кооперативтер мен тұтыну кооперативтері жатады. Мүлкіне құрылтайшыларының меншік құқығы немесе өзгедей заттық құқығы бар заңды тұлғаға мемл. және жергілікті (муниципалдық) кәсіпорындар, соның ішінде еншілес кәсіпорындар, сондай-ақ, меншік иесі қаржыландыратын жекеменшік кәсіпорындар (фирмалар) жатады. Құрылтайшыларының мүліктік құқықтары жоқ заңды тұлғаға қоғамдық және діни ұйымдар (бірлестіктер), қайырымдылық және өзгедей қорлар, бірлестіктер (қауымдастықтар мен одақтар) жатады. Сондай-ақ, өз қызметінің негізгі мақсаты ретінде пайда алуды көздейтін коммерциялық ұйымдар мен табыс алуды көздемейтін және алынған табысты құрылтайшылар  арасында бөліспейтін коммерциялық емес ұйымдар да Заңды тұлғаға жатады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Бахманяр

**Бахманяр Әбу-л-Хасан ибн Мәрзбан** (т.ж.б. - 1066) — ортағасырлық Әзірбайжан философы. Әбу Әли ибн Синаның шәкірті. “Метафизика” (Мабәд ат-Табиат”), “Жанды заттардың иерархиясы” (“Мәратиб әл-Моуджудат”) атты филос. еңбектері Аристотельдің ілімдеріне негізделген. Материясыз форма, формасыз материя болмайды, сондай-ақ, материя мәні жағынан рухани дүниеге тәуелді деп санайды. Оның пікірінше, философияны игеру - адамның адамгершілік тұрғыдан жетілуінің және рахатқа бөленуінің бірден-бір жолы болып табылады. “Білім кітабы” (“Китаб ат-Тахсил”), “Сұлулық пен Бахыт” (“әл-Бехджат уә Саадат”) деген еңбектері логика мен этика мәселелеріне арналған. Бахманяр адамның өзін-өзі игере білуін және оның бойындағы ұстамдылық пен батылдық қасиеттерді данышпандықтың көрінісі ретінде бағалайды. Ол ислам дінінің қағидаларын дәлелдеуге Аристотель мен жаңаплатоншылдар жүйелерін пайдаланды.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Иран философтары
Құр

**Құр** () — тауықтәрізділер отрядына жататын орман құсы.

Қазақстанда Жайық өзенінен Ертіс өзеніне дейінгі орманды аймақтарда мекендейді. Алтай, Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында да кездеседі. Қалба Алтайында, көбінесе Марқакөлде итмұрын, бұта арасында тіршілік етеді. Дене тұрқы 53 — 57 см, салмағы 1,2 — 1,8 кг. Қоразы ірі, түсі қара, қанатынан қиғаш орналасқан ақ жолақ айқын байқалады. Құйрығының қауырсыны сыртына қарай қайырылып орналасады. Мекиені қара шұбар келеді. Құр — отырықшы құс. Құр полигамды, бұтаның, ағаштың түбінен шұңқыр қазып, ұясын жерге салады, оған ағаш бұтағын, жапырақ, кейде мүк және қауырсын төсейді. Аналығы 4 — 12 жұмыртқа салады. 23 — 25 күнде балапан шығарады. Негізгі қорегі — өсімдіктер. Балапандары алғашқы аптада қоңыздармен, дернәсілдер және жұлдыз құрттармен, құмырсқалармен, қандалалармен, өрмекшілермен, масалармен, шыбындармен қоректенеді.

thumb|left|''Tetrao tetrix tetrix''

## Дереккөздер


Санат:Меңіреу құрлар
Ибн әл-Факих

**Ибн әл-Факих, Әбу Бакр Амед ибн әл-Хамауани** (*туған-өлген жылдары белгісіз*) – 9 – 10 ғасырларда өмір сүрген араб географы. Ол 902 жылы «Китаб ахбар әл-булдан» (*Елдер туралы әңгімелер кітабы*) атты еңбек жазған. Шығарманың түпнұсқасы 2 мың парақтан (5 том) тұрған. Кітаптың Орта Азия географты жөніндегі бөлімдерінде оғыздардың, кимектердің, т.б. түркі халықтарының қоныстануы мен әдет-ғұрпы туралы мәліметтер кеңінен келтіріледі. Бұл мәліметтерді автор Тамим ибн Бахр, Ибн Хордадбектің еңбектерінен алған. Еңбекте сауда жолдары баяндалған, Сырдария алабындағы қалалар мен қыстақтардың, Тараз аймағындағы елді мекендердің тізімі берілген. Сонымен бірге онда Тараз қаласынан кимек еліне шығатын сауда жол сипатталады. **Ибн әл-Факих** еңбегі ортағасырлық Шу мен Талас өңірлерінің, Тараз қаласының тарихын зерттеуде маңызды тарихи дерек болып табылады.

## Сыртқы Сілтемелер
* Араб жазбалары 

## Дереккөздер


Санат:Араб географтары
Санат:Ирак тарихшылары
Санат:X ғасыр
Әлжан ана

**Әлжан ана** — Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл, Қасық ауылдық округі орталығы. 
2017 жылы ауылдың Қасық атауы Әлжан ана болып өзгертілді.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қордай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде, боз жусан, баялыш, күйреуік, т.б. эфемерлі өсімдіктер өскен сұр, бозғылт сұр топырақты тау алдының төбелі-жонды келген қоңыржай қуаң агроклиматты белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1965-1997 жылдары өндірістік кооператив және 20-дан астам шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта және орталау мектеп, клуб, кітапхана, отбасылық дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Нейтринолық астрономия

**Нейтринолық астрономия** – астрофизика ғылымының астрономиялық денелерді және жұлдызаралық кеңістікті олар арқылы өтіп жер бетіне келіп жатқан нейтрино ағындарының көмегімен зерттейтін бөлімі. Ғарыштық нейтрино көзі – жұлдыздардағы термоядролық реакция болып табылады. Жұлдыздардың (оның ішінде Күннің) өзінен бөліп шығаратын энергиясының 3/4%-ы нейтрино түрінде тарайды. Мысалы, Күн нейтриносының жер бетіндегі ағыны 1011 нейтрино/см2 с-қа тең. Осындай нейтрино ағынының көмегімен жұлдыздардың және жұлдызаралық кеңістіктің құрылысын, қасиеттерін зерттеу физикалық әдістердің бірі болып табылады. Нейтринолар басқа бөлшектер ене алмайтын қалың ортаға оңай еніп, олармен әсерлесуі мүмкін. Олар температурасы да, тығыздығы да өте жоғары материя қасиеттерін зерттеуге өте қолайлы құрал. Ғарыштың өте алыс нысандарынан келетін нейтрино қасиеттері Әлемнің алғаш пайда болуы құрылысынан мағлұмат береді. Сондықтан Нейтринолық астрономияның негізгі мәселелерінің бірі – нейтриноны тіркеудің жаңа әдістерін табу. 

## Сілтемелер
* Ғарыш  
* Астрофизика  
* Астрономия
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қараой жазығы

**Қараой жазығы** – Жамбыл облысы Қордай және Алматы облысы Жамбыл аудандары жерінде орналасқан жазық.

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Оңтүстігінде Құлжабасы тауы арқылы Қопа жазығымен шектеседі. Ұзындығы 45 – 50 км, енді жері 18 – 20 км, теңіз деңгейінен 1050 – 1080 м биіктікте. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы пермьнің эффузиялық және ордовиктің шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Жазықтық сұр, сортаңды сұр топырағында сұр жусан, бұйырғын, баялыш, т.б. эфемероидті шөптесіндер өскен жазықтың батысындағы Қопалысай және Жыңғылды өзендері аңғарлары мал жайылымы саналады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы географиясы
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Қазақстан жазықтары
Вадим Сергеевич Миловидов

**Вадим Сергеевич Миловидов** (20.03.1926 жыл, Иваново облысы - 01.12.2001 жыл Иваново облысы) – Кеңес Одағының Батыры (1945). 

* 1941 жылы жеті жылдық мектепті бітірген соң, С.Киров атындағы зауытта қалыпқа құюшы болып жұмыс істеп жүрген кезінде армия қатарына алынған. 
* Танк жүргізушісі бола жүріп, пулеметші-радист мамандығын игерді. 
* Яссы-Кишинев операциясына қатысып, жаудың үш шабуылын тойтарады. 
* Армия қатарынан босатылған соң туған еліне оралған. 
* Қазақстанға тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде келіп, М.Мәметова атындағы кеңшарда жұмыс істеген.

## Дереккөздер

Санат:20 наурызда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Иванов облысында туғандар
Санат:1 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Иванов облысында қайтыс болғандар
Санат:КСРО танкистері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:1 дәрежелі Отан соғыс орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Кеңес-Жапон соғысының қатысушылары
Уалиолла Төлендіұлы Мейірман

**Мейірман Уалиолла Төлендіұлы** (17.5.1946 жылы туған, Алматы облысы Қаратал ауданы Фрунзе ауылы) — ғалым, ғылым докторы (1991), проффесор (1996), Қазақстан Республикасы ӨҰА-ның академик (2003). 

Қазақ  Ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университін) бітірген (1969). Қазақ Ауыл шаруашылық институтында (1969 — 74), Қазақ мал азығын өндіру және жайылым ғылыми-зертханалық институтында (1974 — 91), Қазақ ауыл шаруашылық ҰА-нда (1991 — 93), Арал өңірі агроэкология және ауыл шаруашылығы ғылыми-зертханалық институтында  (1993 — 2000), Қазақ егіншілік ғылыми-зертханалық институтында  (2000 — 2003), Қазақ ұлттық аграрлық  университінде (2003 — 2004) ғылыми-зертханалық жұмыстарымен айналысты және басшылық қызметтер атқарды. 2004 жылдан Егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығында қызмет етеді. Негізгі ғылыми жұмыстары жоңышқа мен майлы дақылдардың селекциясын және тұқым шаруашылығын зерттеуге бағытталған. Жоңышқа дақылы селекциясының теориясын негіздерін жасап, осы дақылдың жаңа сорттары — Қапшағай-80, Дархан-90, Жайнақ, түйе жоңышқаның Аркас, Сарайшық және күріштің Аружан сорттарын шығарған 

90-нан астам ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Заңды түсіндіру

**Заңды түсіндіру** — мемлекеттік органдардың, ұйымдардың, лауазымды адамдардың, жекелеген азаматтардың құқық нормаларының мазмұнын айқындауға бағытталған қызметі. Заңды түсіндіру — күрделі де кешенді құбылыс. Ол мемлекеттік органның ресми актісі түрінде, не мемлекеттік емес ұйымдар мен жекелеген адамдардың, іс жүзінде міндеттілік мәні жоқ ақыл-кеңестері түрінде болады. Бұл қызметтің мақсаты – түсіндірілетін норманың дұрыс та бірыңғай қолданылуын қамтамасыз ету, оны іске асыру кезінде болуы мүмкін қателерге жол бермеу.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ысмайыл ата күмбезі

**Ысмайыл ата күмбезі** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIV ғасыр аяғы мен XIX ғасырдың екінші жартысы аралығындағы сәулет өнері ескерткіші. 1982 жылдан бастап мемлекет қорғауында.

## Орналасқан жері
Түркістан облысы, Қазығұрт ауданыдағы Тұрбат ауылында, Ысмайыл Ата сәулет кешенінің солтүстік бөлігінде орналасқан.

## Тарихи деректер
thumb|right|250px|	Ысмайыл ата кесенесі қайта қалпына келтіруге дейін. А.Ф. Рассказов түсірген фотосурет, 1980 жыл.
Ысмайыл ата кесенесі аңыз бойынша XIV ғасырда Әмір Темірдің бұйрығымен салынған. Кесененің Темір әулетінің кезеңінде пайда болуы туралы болжам негізсіз болып көрінеді. Тұрбат орта ғасырда Шаштан Испиджабқа қарай жүретін керуен жолының бойына сай келетін таулы жолда орналасқан болатын. Ташкент Әмір Темірдің 1361, 1363-1367, 1397 жылдары аялдау аймағы мен әскерінің жиналатын орны болды (Ясы-Түркістанға келетін кездегі). Тұрбат Темірдің назарын өзіне аударуы әбден мүмкін. Ысмайыл ата кесенесінің басты бөліктерінің (ғимараттың көлемі, порталы және жабынды негізі) Ташкенттің XV-XIX ғасырлардағы мемориалдық сәулет өнерімен ұқсастығының болуына Тұрбат және Ташкенттің аумақтық жақындығы мен сәулет өнерінің дамуындағы ортақ бағыттың болуы себепші.

## Кесене сипаты
Кесене құрылысы (XV ғ-да) күйдірілген кірпіштен өрілген, сырты сыланбаған. 3 жағынан төрт бұрышты бөлмелер – сағаналар жапсарласа салынған. Дулыға пішіндес аркалы порталының биіктігі 5,56 м, есік қуысы төрт бұрышты, тереңдігі 1,8 м. Маңдайшасында ғаныш ерітіндісімен араб тілінде жазылған сөздер бар.
Ескерткіш қос қабатты күмбезбен жабылған; ішінен араб өрнегіндегі сылақ ізі байқалады.
Ішкі күмбезі сфералы, сегіз қырлы және сыртқы күмбезі – қырлы шатыр. Сыртқы күмбездің төменгі бөлігі қырлы барабанға, ал жоғарғы жағы цилиндрге тірелген. Шатырын жергілікті тұрғындардың ауызша айтуы бойынша негізінде салынған тәрізді. Дегенмен, жобалық сызбасында ішкі және сыртқы күмбездерінің арасында сфероконустық кескінді дәлелдейтін ағаш қалқалар мен пішіні қатты қырларының болғандығы көрсетілген.
Фасадтары төменгі дәрежеде сәнделген – кірпіштерді қарапайым қиюластыру тәсіліндегі мәнерлі қаланды (бұрыштары тік, көлденеңінен белдеу түрінде). 1980 жылдары порталдың айқышты қабырғасынан жөндеу жұмысының мезгілі (1878-1879 жж.) жазылған эпиграфикасының (есік ойығының ағаш маңдайшасында) қалған бөліктерін көруге болатын еді. Интерьері сыланған және 1980 жылдар аяғына дейін эпиграфиялық және геометриялық оюларының ізін сақтап келген болатын.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Салиқа Оңғарбаева

**Салиқа Оңғарбаева** (5 маусым 1899ж., Алматы облысы Ақсу ауданы – 29 желтоқсан 1958 ж., қазіргі Алматы облысы Кербұлақ ауданы Алтынемел ауылы) – мал өсіруші-жаңашыл.
## Жетістіктері
Оңғарбаева жылына әр қазақы сиырдан 3591 л сүт сауды. 1936 ж. Бүкілодақтық стахановшы-малшылар мәжілісіне қатысты. Оңғарбаева Солтүстік Кавказ сауыншыларын кеңестік жарысқа шақырып, Қазақстан делегациясы құрамында Солтүстік Кавказға барып, шарт жасасты. КСРО Конституциясы текстін әзірлеу жөніндегі редакция комиссияның мүшесі болды. Алғаш Еңбек Қызыл Ту орденін алған шығыс әйелдерінің бірі және “Құрмет белгісі” орденімен, медальдармен марапатталған. Алматы облысы Кербұлақ ауданы Алтынемел ауылында мектеп, көше Оңғарбаева есімімен аталады.
## Еңбек жолы
Қаратал ауданы “Көк арық” артелінде (1921 – 1931), қазіргі Кербұлақ ауданы Алтынемел ауылында сауыншы (1932 – 1936), ферма меңгерушісі (1937 – 1998), ұжымшар директорының орынбасары (1939 – 1951) болды, ұжымшардағы сүт лабораториясын басқарды. (1951 – 1953).
## Сілтемелер
* Қызыл Ту
* Алтынемел жотасы
* Стахановшылар
## Дереккөздер


Санат:Ауыл шаруашылығы
Қарасаз (Жамбыл облысы)

**Қарасаз** (1993 жылға дейін – *Петровка*)— Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Қарасаз ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 7 км-дей жерде, бұта аралас бетеге, қау, сұлыбас басым өскен қоңыр топырақты төбелі-жонды келген тау аңғарында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1993 жылы дейін "Петровка" деп аталып келген. 1961 – 97 жылдары картоп өсіретін Карл Маркс атындағы кеңшардың орталығы болып келген. Оның негізінде Қарасазда 1997 жылдан өндірістік кооператив және 40-тан астам шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшірлік-акушерлік пункт орналасқан. 

Теріс өзенінің күнгей бетіндегі саздауыт келген алқап бұрын Қарасаз аталған. Өткен ғасырдың бас кезінде Украинадан жер іздеп жөңкеіле көшкен шаруалардың бір бөлігі осында келіп үй сала бастаған. Жылдар өте елді мекеннің көлемі ұлғайып, поселкіге айналды. Ауылды переселендер өздерінің көшбасшысы Петровтың атынан атайды. 1993 жылы ауыл тұрғындарының бастамасымен тарихи атауы қайтарылған.

## Ауыл маңы табиғаты
**Бәйгелді бұлақ **- ауылдың батыс жағындағы бұлақ. Ілгеріде Бәйгелді есімді ықпалды кісі осы бұлақтың басында қоныстанып отырған деседі.

**Жұмаділ бұлақ **- ауылдың күн батысы жағында ағып жатқан бұлақ. Ол Жұмаділ деген елге танымал кісінің осында қоныстанып отыруына байланысты аталған.

**Ұры бұлақ **- ауылдан екі шақырым жерде ағып жатқан бұлақ. Ілгеріде бір атақты ұры осы бұлақтыан су ішіп тынығып жатқан жерінен қолға түсіпті. Сондықтан, бұлақ осылай атылп кетіпті.

**Қызыл дала **- ауылдың солтүстік-батыс жағындағы кең алқап. Оның солтүстігінде Жетітөбе орналасқан. Бұл алқап мамыр туа қызғалдаққа бөленіп, алыстан қып-қызыл болып алаулап көрінеді. "Қызыл дала" деп аталуы содан.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Мойын – шор жазба ескерткіші

**Мойын – Шор жазба ескерткіші** – көне түркі жазба жәдігерлігі. 795 ж. жазылған ескерткішті проф. Г.И. Рамстедт 1909 ж. Солт. Моңғолиядан (Селенга өз. мен Шинэ-усу к. аймағынан) тапқан, мәтінін неміс тіліндегі аудармасымен бірге 1913 ж. жариялаған. Еңбек 1959 ж. С.Е. Маловтың аударуымен орыс тілінде жарық көрді. Ескерткіш “Селенга тасы” деп те аталады, онда 39 жолдық жазу бар. Жазу түрік тіліне де аударылды (Н.Оркун, 1936). Мойын шор Тұрфан (тоғыз оғыз) мемлекетінің ханы болған, Түркі қағанының соңғы билеушісі Озмыш тегінді жеңген. Мәтінде жалқы есімдермен (жер-су, адам аттарымен) қатар ел, тайпа атаулары да жиі кездеседі (ұйғыр, тоғыз оғуз, үш қарлұқ, сегіз оғуз, тоғыз татар, тардуш, телес, чик, қырғыз, басмыл, түргеш, табғаш, түрік, соғды). Шығарма оғуз тайпасының өкілі атынан баяндалған. Ол “мен тоғыз оғузды жинап біріктірдім” дейді де, басынан өткен соғыс оқиғаларын, жеңістерін баяндайды. “Селенга тасы” жәдігерлігінде қыпшақтар туралы мәліметтердің кездесуі оның құндылығын арттыра түседі. 
Әдеб.: Малов С.Е., Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии, М. – Л., 1959; Құрышжанұлы Ә., Ескі түркі жазба ескерткіштері, А., 2001.

Ә.Оралханқызы
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Нандилер

**Нандилер** – Кениядағы календжин тобына жататын халық. Жалпы саны 2,802 мыңдай (2004). Негроид  нәсіліне жатады. Нанде (нанди) тілінде сөйлейді. Жергілікті діни наным-сенімдерді ұстанады, біраз бөлігі –католиктер. Мәдениеті жағынан масаиларға жақын. Дәстүрлі кәсібі – малшылық (*[[зебу]], ешкі, қой*). Егіншілік жұмыстарын әйелдер атқарады (*жүгері, [[батат]],[[элевсина]],[[бұршақ тұқымдастар]],[[банан]]*). Ұсталық өнер жақсы дамыған (*найза, жебе, әшекей бұйымдарын жасау*). Әйелдер қыш құмыралар жасаумен айналысады. Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері ағаштан немесе саз балшықтан жасалып, төбесі шөппен жабылады. Астық сақтайтын қойма сырықтар үстіне орнатылады. Әйелдердің дәстүрлі киімдерінен – әшекейленген, теріден жасалатын алжапқыштар мен юбкаларды ерекше атауға болады. Негізгі тағамдары – дәнді дақылдардан әзірленетін ботқа, сүт өнімдері, ет. Балдан шарап жасайды. Туыстық жақындық аналық жүйе бойынша анықталады.

## Сілтемелер
* Дәстүр  
* Нәсіл
* Әулие
* Африка халықтары
## Дереккөздер


Санат:Халықтар
Мисақ

**Мисақ**, әлмисақ, әлімсақ – адам мен Алла арасындағы алғашқы ант; бүкіл адам баласы рухтарының бұл дүниелік тіршілігінен бұрын рухтар әлемінде Алланың құдіретін танып, оған қайтып келетіні туралы ант беру оқиғасы. Құран Кәрімнің Ағраф сүресінің 172-аятында “Әлмисақ” уәдесі туралы айтылған (“Мен сендердің Раббыларың емеспін бе?” – (дегенде) олар: “Әрине куәміз” деген. Қиямет күні: “Бұдан хабарымыз жоқ демеңдер”). Дәстүрлі қазақ қоғамындағы “Қашаннан бері мұсылмансың?” деген сұраққа “Әлімсақтан бері мұсылманмын” деп жауап беру салты осыған негізделген. Қожа Ахмет Иасауи хикметінде (“Әуелден “Аласта би раббикум” деді құдай, “Қалу бела” деп аруақтар қылды әуез”) Мисақты адамның міндеті мен жауапкершілігінің бастауы – адамның Құдайға құлшылық етуінің мәні деп біледі. Бұл дүниенің байлығына, атақ - даңқына қол жеткізсе де, адам баласының жүрегі тыншымайтынының басты себебі осы Мисақтағы антқа байланысты. Сондықтан да адам бұл дүниелік ғиззат - құрметке қанағаттанбай, рухтар әлемінде көрген хақиқатты қалап, тынымсыз ізденіспен өтеді деген түсінік бар. Шәкерім Құдайбердіұлының “Жарға ғашық болғаныма таңданатын түк те жоқ. Жер жаралмай тұрғанында менде асықтың нұры бар” деп өзінің Хаққа деген махаббатының бастауы ретінде Мисақ оқиғасын меңзеуі осыдан. Рабғузи “Қиссас-ул-Әнбия” (16 ғасыр) кітабында бүкіл адамзат рухы Мисақта бір бөлігі пәни дүниені қалап – кәпір, тағы біреулері пейішті қалап – мұсылман, аз ғана бөлігі хақ дидарын қалаған – ғашықтар болып ажыратылғанын, адамдардың өз тағдырларын өздері таңдағанын аңыз түрінде баяндайды.

## Сілтемелер
* Құран  
* Рабғузи  
* Алла

## Дереккөздер


Санат:Ант пен серт
Санат:Ислам
Нейтрон

**Нейтрон** (ағылшынның neutron, латынның neuter – ол да емес, басқа да емес), (n) – спині 1/2 және массасы протон массасынан аз ғана артық, электрлік бейтарап тін; адрондар класына жататын бариондар тобына енетін  бөлшек. Еркін күйдегі Нейтрон – орнықсыз бөлшек, оның орташа өмір сүру уақыты 15,3 мин. Протондар мен Нейтрондардан барлық атом ядролары құралады. Нейтронды ағылшын физигі Дж.Чедвик ашты (1932). Негізгі сипаттамалары: массасы mn 1,67410–24кг 1840me (me – электрон массасы); Q=0; бариондық заряды В=+1; лептондық заряды L=0; ғажайыптылығы S=0, әрі оның ішкі жұптылығы оң болады. Нейтрон ядролық энергетикада, трансурандық элементтер мен изотоптар өндірісінде, сондай-ақ, химиялық талдауда және геологиялық барлауда пайдаланылады.

## Түрлері
*Жылулық нейтрондар – кинетикалық энергиясы 510–3 эВ-тен 0,5 эВ-ке дейін болатын нейтрондар. Олар нейтрондарды баяулатқыш орта атомдарымен жылулық тепе-теңдікке дейін баяулату арқылы алынады. 
*Аралық нейтрондар -кинетикалық энергиясы 10-100 кэВ нейтрондар.
## Нейтрон ғұмыры рекордтық дәлдікте өлшенді
Лос-Аламос ұлттық зертханасының UCNτ коллаборациясы физиктері нейтронның атом ядросынан тыс өмір сүру ұзақтығын мүмкіндігінше дәл өлшейтін эксперимент жасады. Протон, электрон және антинейтриноға ыдырап кеткенге дейін еркін нейтрон 877,75 ± 0,28 секунд (14 минут 38 секунд) өмір сүреді екен.
Бұл деректер Әлемдегі материяның пайда болуын түсінуге көмектеседі. Жойқын жарылыстан соң, әлемді толтырып тұрған ыстық супертығыз материя кварктар мен электрондарға дейін суыды. Секундтың миллиондық бөліктері өте, кварктар протондар мен нейтрондарға бірікті. Санаулы минуттан соң протон-нейтрон сорпасынан алғашқы атом ядролары түзіле бастады.

## Сілтемелер
* Изотоп  
* Электрон  
* Ядролық физика
## Пайдаланған әдебиет
  

Санат:Қарапайым бөлшектер
Санат:Радиоактивтілік
Санат:Бариондар
Санат:Нейтрондық физика
Санат:1932 жыл
Дмитрий Савельевич Метельский

**Метельский** Дмитрий Савельевич (1921, Украина, Хмельницкий облысы Антонинский ауданы Федоровка ауылы) – механизатаор, Социалистiк Еңбек Ері (1967). Еңбек жолын 1938 жылы Егіндікөл ауданының «Октябрьге 12 жыл» ауыл шаруашылығы артелінде жұмысшы болып бастады. Осы ауданның Победа кеңшарында трактор бригадасының бригадирі болды. Польшаның «Путь Мелитары» күміс крестімен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері