open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Борлысай ауылдық округі

**Борлысай ауылдық округі ** – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтас, Кеңсай, Қошқарата, Шұқыршақ ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтас ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы ауылдық округтері
Кеңқияқ мұнай кен орны

**Кеңқияқ мұнай кен орны** — Ақтөбе облысы Темір ауданында, Ақтөбе қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 250 км жерде орналасқан. Кен орны 1959 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Кеңқияқ мұнай кені құрылымдық жағынан тұз күмбезімен байланысты. Тұз үстіндегі қимада белгілі болған 9 мұнайлы қабат юра, триас және пермь кезеңі жыныстарында орналасқан. 1971 жылы тұз астындағы төменгі пермь кезеңі шөгінділерінде тағы 5 өнімді қабат, ал 1979 жылы ортаңғы карбон кезеңінің карбонатты қабаттарында үлкен мұнай шоғыры анықталған. Өнімді мұнай қабаттары 160 м-ден 4300 м-ге дейінгі тереңдікті қамтиды. Қима құмтас, алевролит, гравелит, саз және аргиллиттерден құралған. 

## Тығыздығы, құрамы
Мұнайдың тығыздығы 0,876-0,909 г/см3, құрамындағы күкірттің мөлшері 0,43-0,81%, парафині 0,37 -2,97%, шайыры 6,2-11,4%. Кен орнында барлау жұмыстары аяқталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Бәйтерек ауылдық округі (Қызылорда облысы)

**Бәйтерек ауылдық округі** – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы әкімшілік бірлік. 2020 жылға дейін *Гигант ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бидайкөл, Ақтам ауылдары және №22-ші темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Бидайкөл ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4207 адамды (2173 ер адам және 2034 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы ауылдық округтері
Әбіл Мұратов

**Әбіл Мұратов** (29.12.1934 жылы, Батыс Қазақстан облысы [Бөкей ордасы ауданыъъ [Лабай ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1986), профессор (1987). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1957, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Атырау облысы Құрманғазы ауданы«Сүйіндік» ауылында бас механик (1957–65), Қазақ КСР-і КП Алматы облысы партия комитетінде нұсқаушы (1965–66), Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті), Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтының (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) Алматы бөлімшесінде доцент (1966–68), Ташкент темір жол көлігі инженерлері институтының Алматы бөлімшесінде (1969–76), Алматы темір жол көлігі инженерлері институтында (қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) доцент (1976–82) қызметтерін атқарды. 1982 жылдан осы институтта кафедра меңгерушісі. «Синтез многофункциональных механизмов высоких классов» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері машиналар мен механизмдердің жалпы теориясын зерттеуге арналған. 300-ге жуық ғыл. жарияланымның, 2 монография мен оқу құралдарының авторы. «Лениннің 100 жылдығы» орденімен (1966) марапатталған.
## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* техника
* Құрманғазы
* партия комитеті

Санат:Қазақстан ғалымдары
Бозай ауылдық округі

**Бозай ауылдық округі ** – Түркістан облысы Келес ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бозай, Тартоғай, Тентексай, Шолантөбе ауылдары кіреді. Орталығы – Бозай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы ауылдық округтері
Балықты ауылдық округі

**Балықты ауылдық округі **– Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абай, Балықты, Көкбұлақ, Үрбұлақ, Шарафкент ауылдары кіреді. Орталығы – Балықты ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы ауылдық округтері
Дауылкөл ауылдық округі

**Дауылкөл ауылдық округі** – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы кіреді. Орталығы – Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1728 адамды (872 ер адам және 856 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы ауылдық округтері
Балтакөл ауылдық округі

**Балтакөл ауылдық округі** – Түркістан облысы Отырар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақкөл, Балтакөл, Көлқұдық ауылдары кіреді. Орталығы – Балтакөл ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы ауылдық округтері
Екпінді ауылдық округі

* Екпінді ауылдық округі – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы әкімшілік бірлік.   
* Екпінді ауылдық округі – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік.
Байырқұм ауылдық округі

**Байырқұм ауылдық округі** – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Байырқұм, Жосалы, Көкжиде ауылдары кіреді. Орталығы – Байырқұм ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Қалымқожа

**Қалымқожа** – Ақмола облысы Ерейментау ауданының оңтүстік-шығысындағы тау. Абсолюттік биіктігі 697 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 6 км-ге созылған, енді жері 2 км-ге жуық.

## Жер бедері
Солтүстік пен оңтүстік беткейлері көлбеу, батысы мен шығысы тіктеу келген. Тасты жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Батыс беткейінің етегінде көптеген көлдер бар (Шуақбай, Бозайғыр, т.б.).

## Геологиялық құрылымы
Девон кезеңінің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын коллювийлі және коллювийлі-делювийлі кесектас аралас қиыршықтасты шөгінділер жапқан. 

## Өсімдігі
Нашар дамыған қызғылт қоңыр топырағында бетеге, селеу, сұлыбас, қараған, тобылғы өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Теңіз ауылдық әкімдігі

**Теңіз ауылдық әкімдігі** — Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Теңіз ауылы кіреді.  Орталығы – Теңіз ауылы..

## Тарихы
Округ құрамында болған ''Новониколаевка'' ауылы 2023 жылы таратылған соң, Теңіз ауылдық округі ауылдық әкімдік болып қайта құрылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 941 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Меңдіқара ауданы ауылдық округтері
Әлімтау ауылдық округі

**Әлімтау ауылдық округі** – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Әлімтау, Жайдаққұдық, Көктал, Тасқұдық ауылдары кіреді. Орталығы – Әлімтау ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы ауылдық округтері
Кеңқұлақты жарқанат

**Кеңқұлақты жарқанат** () - сүтқоректілер класы, қолқанаттылар отрядының иттұмсықты жарқанаттар тұқымдасына жатады. Оңтүстік Еуропа мен Солтүстік Африкадан бастап, Оңт.-шығыс Қытай мен Жапонияға дейінгі аралықта тараған. Қазақстанда 3 жерден: Піскем өз-нің бойынан, Шақпақ асуынан және Қаратаудағы Ақмешіт әулие үңгірінен табылған. Таулы жерлердегі үңгірлерді мекендейді. Топтанып тіршілік етеді. Кеңқұлақты жарқанат – Қазақстанда кездесетін жарқанаттардың ішіндегі ең ірісі: дене тұрқы 81 – 92 мм, қар сүйегінің ұзындығы 57 – 63 мм. Құлақ қалқаны жалпақ, кең. Әуеде өте шапшаң ұшады. Түрлі түн жәндіктерімен қоректенеді. Жылына бір рет көбейіп, бір жарқанат туады. Кеңқұлақты жарқанат тың тіршілігінің көп жағы ғылымға әлі беймәлім. Өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген (1996).

Статус. III-ші санат. Сирек  кездесетін түр. Казахстанда таралуының солтүстік-шығыс шекарасы өтеді .

Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы. Орта Азия мен Қазақстан фаунасында тропикалық иттұмсықты жарқанаттар тұқымдасының дара Өкілі.

Таралуы. Қазақстанда бірінші рет оңтүстік-батыс Тяньшань тауындағы Піскем өзенінің жоғарғы ағысынан табылған. Талас Алатау мен Қаратаудың тоғысқан жерінде, Ақмешіт үңгірінде, Шымкент қаласының солтүстігіне қарай . Таралу аймағында кең таралған. Африка, Уіропа мен Азияда да табылған.

Мекендейтін жерлері. Ақмешіт үңгірінде және басқа да үңгірлер мен құыстарда мекендейді . Жазда кеңқұлақты жарқанаттар жартастардағы қуыстарында көбірек кездеседі.

Саны. Мәлімет жоқ.

Негізгі шектеуші факторлар. Зерттелмеген. Мүмкін, ауа бассейнінің улы газдармен улануы және ауыл шаруашылық қоныстардың гербицидтермен күшті қанығуы әсер етеді шығар.

Биологиялық ерекшеліктері. Қоныс аударатын түр. Шақпақ асуындағы жарқанаттар күзде құстардың оңтүстікке қарай қоныс аудару кезінде ұсталған . Жемдерін аулауға кеңқұлақты жарқанат басқа жарқанаттарға қарағанда кешірек ұшады. Кейде 20 шақырым қашықтыққа дейін ұшып кетеді. Тек буаз ұрғашылары корлониясы мен бірге, бек еркектерінен тұратын колонияларда кездеседі. Қуыстарда 3 м-ден бірнеше ондаған метр биіктікте ілігіп тұрған жарқанаттарды көруге болады. Өзбекстанда буаз жарқанаттарды мамыр айының аяғында ұстаған. Тууы маусым айының басында басталады. Бір бала туады. Ұсақ насекомдармен қоректенеді.

Қолда өсіру. Мәлімет жоқ.

Қабылданған қорғау шаралары. Бадхыз бен Көпеидаг (Түрікмения), Ақсу-Жабагылы және Қаратау қорықтарында қорғалады.
Қорғауды керек ететін шаралар. Жергілікті тұрғындар арасында барлық жарқанаттарды қорғау жөнінде үгіт – насихат жұмыстарын жүргізу қажет.

Зерттеу жөніндегі ұсыныстар. Республикамызда түрдің таралуын зерттеу және қорғау шараларының биологиялық негізін жасау керек.

## Дереккөздер


Санат:Жарқанаттар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Атамекен ауылдық округі (Түркістан облысы)

**Атамекен ауылдық округі** – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы әкімшілік бірлік. 1999 жылға дейін *Куйбышев ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Атамекен, Әлімбетов, Баянды, Ғабдуллин, Ғарышкер, Жемісті, Қоғалы, Мақташы, Талапты, Тыңдала ауылдары кіреді.  Орталығы – Атамекен ауылы. Округ құрамында болған *[[Жібекші]]*, *[[Қалпақсай]]*, *[[Пірәлі]]* ауылдары 2023 жылы таратылды.

Халқының басым бөлігі қазақтар. Олардан басқа өзбектер, тәжіктер, орыстар тұрады.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Жетісай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 22 шақырым қашықтықта орналасқан. Ауылды Достық каналының бір тармағы кесіп өтеді. Ауыл орталығының батысында Жетісай-Шардара тас жолы бар. Жылысу, Қарақай, Мақталы ауыл әкімшіліктерімен және Өзбекстанмен шектеседі.

## Тарихы
Мақталы кеңшарының бесінші бөлімшесі болып құрылған. 1992 жылға дейін "Өзбек ССР-інің 40 жылдығы" кеңшары боп аталды да (1963-71 жылдары бұл өңір Өзбекстанның құрамында еді, 1971 жылы қайтадан Қазақстанға өтті), "Атамекен" агрофирмасы боп өзгертілді. 1997 жылы Қоғалы ауылы Атамекен ауыл әкімшілігінің құрамына өтті.

## Шаруашылығы мен экономикасы
Ауыл тұрғындары негізінен мақта өсірумен айналысады. Ауылда бірнеше мақта қабылдау пункттері бар. 
Одан бөлек қызанақ, қарбыз, қауын, қияр, қырыққабат, жүгері секілді өнімдер мен дақылдарды егуге де қолайлы алқаптар жеткілікті.

Одақтың кезінде әкімшіліктің аумағымен Жетісай-Шардара жүк тасымалдаушы темір жолы өтетін. 90-жылдардың ортасында темір жолдан пойыздар жүрмей қойып, қаңырап бос қалды да, темір жолдың материалдары талан-таражға ұшырады.

Ауыл кезінде газбен де қамтамасыз етілген болатын. 1999 жылы Өзбекстаннан тартылған газдың берілуі тоқтатылды да, құбырлар түгелімен істен шығып қалды. 2015 жылдан бастап, қайтадан орталыққа газ беріле бастады. Ауыз сумен ауылдың жартысы ғана қамтамасыз етілген.

## Ауыл әкімдері

* 1992 — 2009 Әбдіәшім Шырынбеков,
* 2009 — 2010 Шыршықбаев
* 2010 — 2011 Қабыл Қалдыбеков,
* 2011 — 2022 Ерболат Раев
* 2022 — 2024 Шынболат Мүтәшев
* 2024 — Нұрғали Байназаров

## Табиғаты
Жерінің біраз бөлігі жыңғыл мен жантақтан басқа ештеңе өспейтін сортаң. Ондай жерлер тек мал жаю үшін ғана пайдаланылады. Қып-қызыл, шағыл құмды жерлері егін егу үшін игерілген. Жиде ағашы, тораңғы, сәмбі талдар көбірек кездеседі. Көктем шыққанда қызғалдақпен көмкерілетін аласа қырлар бар. Орман мүлдем жоқ, тоғайлар да аз. Құстардан қарға, шымшық, сауысқан, қырғауыл, үйрек кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы ауылдық округтері
Арыс ауылдық округі (Түлкібас ауданы)

**Арыс ауылдық округі** — Түркістан облысы, Түлкібас ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Керейіт, Қайыршақты, Мақталы ауылдары кіреді. Орталығы – Керейіт ауылы..

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы ауылдық округтері
Жаңадария ауылдық округі

**Жаңадария ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңадария ауылы кіреді. Орталығы – Жаңадария ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 546 адамды (285 ер адам және 261 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы ауылдық округтері
Бабайқорған ауылдық округі

**Бабайқорған ауылдық округі** – Түркістан облысы Сауран ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абай, Бабайқорған, Құмайлықас, Үлгілі ауылдары кіреді. Орталығы – Бабайқорған ауылы.

**<small>Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жай көрсетілген.</small>**

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы ауылдық округтері
Қалыңқанат

**Қалыңқанат** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

## Өсетін жері
Қазақстанда таудың тасты және қиыршықтасты беткейлерінде, сор топырақты, құмбалшықты жерлерінде кездесетін 3 түрі (гүлдес Қалыңқанат, қысқааяқ Қалыңқанат және сабақты Қалыңқанат) бар. Бұлардың ішінде жиі кездесетіні – сабақты Қалыңқанат (Pachypterygium multicaule). 

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 10 – 25 см, сабағы бұтақты. 
* Тамыр түбінен шығатын жапырақтары ұзынша, доғал, сабақ бойындағылары – қандауыр тәрізді, үшкір. 
* Тостағанша жапырақшалары жұмыртқа немесе қандауыр тәрізді, күлтелері ұсақ, ұзынша. 
* Гүлдері сары түсті, шашақ гүлшоғырына топталған. 
* Сәуір – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша, эллипс тәрізді бұршаққын.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Орамжапырақтар
Алтынтөбе ауылдық округі

**Алтынтөбе ауылдық округі ** — Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққұм, Алтынтөбе, Қарабау, Қаржан, Қосағаш ауылдары кіреді. Орталығы – Қаржан ауылы. Округ құрамында болған *[[Қырыққыз]]* ауылы 2023 жылы таратылды.

***Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғыны бар, ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жайлар көрсетілген.***

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы ауылдық округтері
Алпамыс батыр ауылдық округі

**Алпамыс батыр ауылдық округі** – Түркістан облысы Келес ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақжол, Қауыншы ауылдары кіреді. Орталығы – Ақжол ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы ауылдық округтері
Тимофеев ауылдық әкімдігі

**Тимофеев ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тимофеевка ауылы кіреді. Орталығы – Тимофеевка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1753 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы ауылдық округтері
Глебов ауылдық әкімдігі

**Глебов ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Денисов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Глебовка ауылы кіреді. Орталығы – Глебовка ауылы. Округ құрамында болған *[[Шүкібай]]* ауылы 2017 жылы таратылғаннан кейін, 2019 жылы Тобыл ауылдық округі Глебов ауылдық әкімдігі болып қайта құрылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 810 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Денисов ауданы ауылдық округтері
Жетес би ауылдық округі

**Жетес би ауылдық округі** – Қызылорда облысы Арал ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Райым, Ескіұра ауылдары кіреді. Орталығы – Райым ауылы. Округ құрамында болған ''Водокачка'' ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 619 адамды (319 ер адам және 300 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы ауылдық округтері
Қалыңтерек

**Қалыңтерек** – Ырғыз алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданында орналасқан. Шоқысу өзені сағасының оңтүстік-шығысында 8 км жерде. 

## Гидрографикасы
Аумағы 13,7 км2, су жиналатын алабы 200 км2. Жағасы жайпақ, суы ащы.

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Санат:Ырғыз су алабы
Алатау ауылдық округі

* Алатау ауылдық округі – Алматы облысы Талғар ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Алатау ауылдық округі – Түркістан облысы Төле би ауданындағы әкімшілік бірлік.
Жиделіарық ауылдық округі

**Жиделіарық ауылдық округі** – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жиделіарық ауылы кіреді. Орталығы – Жиделіарық ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1013 адамды (536 ер адам және 477 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы ауылдық округтері
Жосалы ауылдық округі

* Жосалы ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Жосалы ауылдық округі – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы әкімшілік бірлік.
Тоғызақ ауылдық округі

**Тоғызақ ауылдық округі** – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019-жылы құрамына қысқартылған 8 ауылдық округінен 8 елді мекен қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тоғызақ, Веренка, Ворошиловка, Гурьяновское, Ельшанское, Котлованное, Надеждинка, Сарыкөл, Целинное ауылдары кіреді. Орталығы – Тоғызақ ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3800 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданы ауылдық округтері
Жосалы кенттік әкімдігі

**Жосалы кенттік әкімдігі** – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ордазы ауылы және Диірментөбе, Қорқыт темір жол стансалары мен Сарытоғай темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Жосалы кенті. Округ құрамында болған *[[Кемесалған]]*, ''Шошқакөл'' ауылдары 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 20351 адамды (10270 ер адам және 10081 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы ауылдық округтері
Тоқтаров ауылдық округі

**Тоқтаров ауылдық округі** – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тоқтаров, Львовка ауылдары кіреді. Орталығы – Тоқтаров ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1087 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы ауылдық округтері
Кеңсай (Шығыс Қазақстан облысы)

**Кеңсай** (1998 жылға дейін – *Мичурино*) — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл, Кеңсай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зайсан қаласынан батысқа қарай 18 км жерде, Маңырақ тауының солтүстік-шығыс етегінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1992 жылға дейін "Мичурин" болып аталып келген. Іргесі 1965 жылы Мичурин атындағы қой кеңшарын құруға байланысты қаланған. 1997 жылдан кеңшар негізінде 52 шаруа қожалығы құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Байланыс бөлімі, орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Глеб Борисович Померанцев

**Глеб Борисович Померанцев** (14.7.1920, Ресей, Дондағы Ростов қаласы – 2003, Атырау қаласы) – ғалым, техника ғылымының докторы (1967), профессор (1968), Қазақстан Ғылым Академиясының корресподент мүшесі (**1975**).
***1938-1947** Ленинград (Санкт-Петербург) мемлекеттік университетін физика факультетінде бітірген. 
***1947** Маңғыстау (қазіргі Ақтау) энергокомбинатында *инженер-физик*, *бөлім бастығы*, *ғылым жетекшінің орынбасары*, бас инженердің ғылыми жұмыстар жөніндегі *орынбасары* болып 20 жылдай жұмыс атқарады. Ол ядролық физиканы дамытуға байланысты ұйымдастырылған жаңа сала еді.
***1989** жылдан Ақтау қаласындағы Қазақ политехникалық институты филиалының физика және химия кафедрасының профессоры.

## Ғылыми жұмыстар
Ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыты ядролық реакторлардың өнімділіктерін арттыру, шапшаң нейтронды қуатты реакторларды жасау және жетілдіру, т.б. мәселелеріне арналған.

## Жетістіктері
1969 жылы Маңғыстау энергокомбинатына, дүние жүзіндегі тұңғыш шапшаң нейтронды өнеркәсіптік реактордың жұмысына қатысуға жіберілді. БН-350 реакторын іске қосуда еңбек сіңірген. 170-тен астам құпия жұмыс атқарған.

## Марапаттар
КСРО Мемлекеттік (1951) және Лениндік сыйлықтардың (1960) лауреаты. 230-дан астам ғылыми жарияланым мен 6 өнертабыс куәлігінің авторы. 2 рет "Еңбек Қызыл Ту" орденімен марапатталған. "Атом ғылымын дамыту жөніндегі ұзақ та жемісті еңбегі" үшін ескерткіш, медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Жіңішкеқұм ауылдық округі

**Жіңішкеқұм ауылдық округі** – Қызылорда облысы Арал ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тоқабай ауылы кіреді. Орталығы – Тоқабай ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 735 адамды (387 ер адам және 348 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы ауылдық округтері
Торғай ауылдық округі

* Торғай ауылдық округі – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Торғай ауылдық округі – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы әкімшілік бірлік.
Иіркөл ауылдық округі (Шиелі ауданы)

**Иіркөл ауылдық округі** – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ыбырай Жақаев, Жансейіт ауылдары кіреді. Орталығы – Ыбырай Жақаев ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3714 адамды (1901 ер адам және 1813 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы ауылдық округтері
Троебрат ауылдық округі

**Троебрат ауылдық округі** – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Троебратский ауылы кіреді. Орталығы – Троебратский ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2413 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұзынкөл ауданы ауылдық округтері
Кейден ауылдық округі

**Кейден ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кейден, Аққұм ауылдары кіреді. Орталығы – Кейден ауылы. Округ құрамында болған *[[Қауық]]* (Кәуік) ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1470 адамды (778 ер адам және 692 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы ауылдық округтері
Қамба қанкөбелегі

**Қамба қанкөбелегі** – кәдімгі күйе көбелектер тұқымдасына жататын ұсақ көбелек. Бұлар жер шарында өте көп (Қазақстанның барлық облыстарында) тараған. Дән, тұқым, азық-түлік өнімдері мен саңырауқұлақтарды зақымдайды. Денесінің ұзындығы 6 – 8 мм, қанаттарының өрісі 9 – 14 мм. Жылына 1 – 2 рет жұмыртқалап, өсіп-өнеді. Жұмыртқаларын (100-шақты) бір-біріне жабыстырып астық дәндерінің бетіне салады. Жұмыртқадан шыққан ақсары, басы қоңыр, кейде сарғыш қоңыр түсті жұлдызқұрттары (ұзындығы 10 мм-дей) алғашқы кезде астық дәндерінің ішін кеміреді. Олар өсе келе дәннің сыртын жеп, зақымданған дәндерді денесінен шығатын өрмек жіптермен шырмап тастайды. Күзде қамбаның керегелері, діңгектері, төбелеріне өрмелеп еніп, сол жерде қыстап шығады. Қамба қанкөбелегінің ішінде ең көп тарағандары: диірмен қанкөбелегі (Ephestіa kuehnіella); дән қанкөбелегі (Ephestіa elutella); ұн көбелегі (Pyralіs farіnalіs), т.б. Күрес шаралары: қамба, қойма, қырманды тазалап, әр түрлі инсектицидтермен дезинсекциялау; Қамба қанкөбелегі түскен дән мен жармаларды дән тазалайтын машинамен тазарту; желдету, кептіру.

## Сілтемелер
*Көбелек
*Зиянкестер

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Ақшеңгелді ауылдық округі

**Ақшеңгелді ауылдық округі** – Түркістан облысы Шардара ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақалтын, Егізқұм ауылдары кіреді. Орталығы – Ақалтын ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шардара ауданы ауылдық округтері
Шамозит

**Шамозит** (Францияның Шамозин елді мекенінен табылуына байланысты аталған) — силикаттар класының хлориттер тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: 
Fe2+Fe3+(OH)8[AlSі3O10], 
құрамы (): Fe 19,8 — 42,3, Fe2O3 0,6 — 31,7, Al2O3 13 — 23,61, SіO2 19,4 — 29, H2O 4,6 — 13; қоспалары: MgO, CaO, MnО, TіO2, P2O5. Оолит, жасырын кристалды ұсақ түйірлі масса түрінде кездеседі. Түсі қанық жасыл, қара, күңгірт, қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2 — 3, тығыздығы 3,0 — 3,4 г/см3. Ш. теңіз жағаларына таяу жиылған сазды шөгінділерде, каолинит, кальцит, сидерит, марказит, пирит минералдарымен бірге Францияда, Чехословакияда, Оралдың шығыс беткейіндегі палеозой, мезозой, Солтүстік [КавказКавказдың юралық тау жыныстарында кездеседі. Мол шоғырланған жерлері темір кентасы ретінде пайдаланылады.

## Сілтемелер
*Химия
*Минералдар
*Франция
## Пайдаланылған әдебиеттер


Санат:Минералдар
Қамқалы бөгені

‎
**Қамқалы бөгені** — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерінде, Шу өзенінің төменгі алабында орналасқан. 

## Гидрологиялық сипаты
Суының сыйымдылығы 17,0 млн. м³. Бөгеннің суымен Қамқалы, Жайлаукөл және Шығанақ ауылдарының егістіктері суғарылады және жайылымдары суландырылады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы гидрографиясы
Кеңсе

thumb|300px| right

**Кеңсе** – фирманың ресми штаб-пәтері, ресми өкілдігі, оның басшылары орналасқан үй-жай. Фирманың орналасқан жері оны тіркеу кезінде көрсетіледі.

## Дереккөздер
Қамқалыкөл

**Қамқалыкөл** – Шу алабының төменгі ағысындағы көл. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ұланбел ауылының оңтүстік-шығысында 32 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 274 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 3,2 км2, ұзындығы 3,2 км, енді жері 1 км, жағалау бойының ұзындығы 12,5 км. Жағалауындағы батпақта қамыс өскен. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Қарашаның аяғында суы қатып, наурызда ериді. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы көлдері
Санат:Шу су алабы
Кеңсе тілі

**Кеңсе тілі** – іс қағаздарына арналған жеке сөздер мен сөз тіркестерінен құралатын ресми стиль түрі. Кеңсе тілінде жазылатын құжаттар: анықтама, сенім хат, өтініш, келісімшарт, мінездеме, т.б. Олардың басталуы  біртектес болып келеді. Айтылатын өтініші, анықтаманың берілу себебі, уақыты көрсетіледі. Әр түрлі шақырту құжаттары мен хабарландырудың соңғы жағына ұйымдастырушылардың толық мекен-жайы, мекеме аты жазылады (ұйымдастыру к-ті, кәсіподақ к-ті, ректорат, т.б.). Кеңсе тілінде жазылатын құжаттардың өзіндік қалыптасқан стилі, ерекшелігі бар, сондықтан оған көркем әдебиет стилі сияқты бейнелі сөздерді қолдануға болмайды. Түрлі құжаттар мен іс қағаздарын жазу кезінде, көбінесе, ойдың логикалық дәлелділігі, айқындылығы мен ықшамдығы ескеріледі. Тиісті мекеменің, ұйымның мамандығына байланысты кейде кәсіби сөздердің енгізілуі мүмкін. Кеңсе тілінде жазылатын іс қағаздарының түрлі үлгілері бар. Олардың дұрыс жазылуы жүйелілігі мен қызметке тиімділігі тұрғысынан бағаланады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Әлеуметтік лингвистика
Санат:Стилистика
Көларық ауылдық округі

**Көларық ауылдық округі** – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтан батыр ауылы кіреді. Орталығы – Ақтан батыр ауылы. Округ құрамында болған *Шерекен, Мырзабек* елді мекендері 2007 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1468 адамды (760 ер адам және 708 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы ауылдық округтері
Қыпшақ (көл)

**Қыпшақ**, *Әжібайсор* – Нұра алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде. Теңіз көлінің оңтүстік-батысында 25 км жерде, теңіз деңгейінен 315,2 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 47,0 км2, ұзындығы 10,5 км, ең енді жері 8,5 км, жағалық сызығының ұзындығы 37,2 км. Су жиналатын алабы 3151 км2. Көл жағалауы жайпақ, батпақты. Суы тұзды. Көлге Қыпшақ, Аққошқар өзендері құяды. Төңірегінің көпшілік жері жазда сорға айналады. Қар, жауын-шашын суымен толығады. Жауын-шашын мол жылдары Қыпшаққа Қарақойын, Лизылысай өзендері құяды да аумағы 64,7 км2-ге жетеді. Алабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Ақсукент ауылдық округі

**Ақсукент ауылдық округі** – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақсукент, Алаш, Бәйтерек ауылдары кіреді. Орталығы – Ақсукент ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы ауылдық округтері
Көмекбаев ауылдық округі

**Көмекбаев ауылдық округі** – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Көмекбаев, Кекірелі, Шобанқазған ауылдары кіреді. Орталығы – Көмекбаев ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1398 адамды (740 ер адам және 658 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы ауылдық округтері
Қалжан ахун ауылдық округі

**Қалжан ахун ауылдық округі** – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қалжан ахун ауылы кіреді. Орталығы – Қалжан ахун ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1128 адамды (594 ер адам және 534 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) ауылдық округтері
Ульянов ауылдық округі

**Ульянов ауылдық округі** – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ульяновское, Бекежан ауылдары кіреді. Орталығы – Ульяновское ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 900 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы ауылдық округтері
Қамыстыбас ауылдық округі

**Қамыстыбас ауылдық округі** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қамыстыбас теміржол стансасы, №92-ші темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Қамыстыбас ауылы. Округ құрамында болған *[[№91-темір жол айрығы]]* 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2000 адамды (1042 ер адам және 958 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы ауылдық округтері
Қандөз ауылдық округі

**Қандөз ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қандөз, *Қалғансыр*, Қашқанкөл ауылдары кіреді. Орталығы – Қандөз ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1308 адамды (695 ер адам және 613 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы ауылдық округтері
Ушаков ауылдық округі

**Ушаков ауылдық округі** – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ушаково, Заря, Панфилово ауылдары кіреді. Орталығы – Ушаково ауылы. 

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 863 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы ауылдық округтері
Қаракеткен ауылдық округі

**Қаракеткен ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қаракеткен, Далдабай ауылдары кіреді. Орталығы – Қаракеткен ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1520 адамды (792 ер адам және 728 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы ауылдық округтері
Ақдала ауылдық округі

* Ақдала ауылдық округі – Алматы облысы Балқаш ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақдала ауылдық округі – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіндегі әкімшілік бірлік.
Қамыс айқабағы

**Қамыс айқабағы** () – торғайтәрізділер отряды, сандуғаш тұқымдасына жататын құс. Қазақстанның шөл және шөлейтті белдемдеріндегі қалың қамыс өскен қопаларда мекендейді. Дене тұрқы 10 – 25 см, салм. 10 – 15 г. Қамыс айқабағының денесінің түсі қоңырқай, бауыры ақ, құйрығының үстіңгі бөлігі – күрең түсті болады. Қабағы ай тәрізді ақ болғандықтан құстың аты – айқабақ атанған. Жапырақ, гүл шоғырларынан жасаған ұясын қамыс сабағының жуандау жеріне бекітеді. Ұяның ішкі жағын тегістеп, оның түбіне өсімдіктің үлпегін, жылқының қылын төсейді. Ұяға қоңырқай немесе сұрғылт дақтары бар жасылдау кейде ашық көкшіл түсті 3 – 6 жұмыртқа салып, мекиені 11 – 12 күн басады. Бір жазда екі рет балапандайды. Қамыс айқабағы – жыл құсы. Олар қысқа қарай Орталық Африкаға ұшып кетеді. Қамыс айқабақ Қазақстанда наурыздың соңынан қазанға дейін 6 ай болады. Жылы жаққа ұшарда қамыс айқабағы денесіне май жинап, семіреді. Көбінесе қосқанатты жәндіктермен, сондай-ақ жүзіммен де қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Айқабақтар
Қаратерең ауылдық округі

**Қаратерең ауылдық округі** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңақоныс, Қаратерең, Тастақ ауылдары кіреді. Орталығы – Жаңақоныс ауылы. Округ құрамында болған *[[Көлжаға]]* ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1766 адамды (936 ер адам және 830 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы ауылдық округтері
Ақбиік ауылдық округі

**Ақбиік ауылдық округі** – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақбиік, Құлан, Сарытөр ауылдары кіреді. Орталығы – Құлан ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы ауылдық округтері
Кеңтанаулы маймылдар

thumb|300px| right|Кеңтанаулы маймылдар

**Кеңтанаулы маймылдар**, Америка маймылдары (Platyrrhіna) – адам тәрізді маймылдардың жеке бір тобы. Кеңтанаулы маймылдар эволюциялық даму кезінде тартанаулы маймылдардан бөлек өз алдына жеке дамыған. Кеңтанаулы маймылдар палеоген және геоген кезеңдерінде Еуропа мен Солт. Америкада кеңінен таралған, ал қазіргі кезде олар Оңт. және Орт. Америкада, Африка мен Оңт. Азияда кездеседі. Ағаш басында тіршілік етуге бейімделген. Кеңтанаулы маймылдардың танау тесіктерін бөліп тұратын перде жалпақ, ал танау тесіктері кең әрі екі бүйіріне қарай ашылған. Құйрықтары денесінен едәуір ұзын, әрі ағаш бұтақтарын орап ұстауға бейімделген. Оларда ұрт қалтасы, мықын сүйегіндегі сүйелді мүшелері болмайды. Денесінің ұзындығы 24 – 90 см. Кеңтанаулы маймылдар ағаштан ағашқа секіруге және ағаш басында жылдам өрмелеп жүруге бейімделген. Құлақ қалқандарының пішіні бір-біріне ұқсас, дөңгеленіп келген беттерінде түктері онша қалың емес, бас сүйегі едәуір үлкен болады. Кеңтанаулы маймылдар көбіне өсімдік текті қоректі пайдаланады, кейде жәндіктерді де, ұсақ омыртқалы жануарларды да қорек ете береді. Саусақтарындағы тырнақтары жақсы жетілген және 36 тісі болады. Кеңтанаулы маймылдардың 60-қа жуық түрі екі тұқымдасқа (оралмақұйрықты кеңтанаулы маймылдар м. және ойыншыл кеңтанаулы маймылдар.) жіктелген. Олардың 18 түрі Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер



Санат:Приматтар
Қамысақты

**Қамысақты** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау, Есіл аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 106 км, су жиналатын алабы 1800 км2.

## Бастауы
Бастауын Галицино ауылының солтүстігінде 5 км жерден алып, Жалтыркөл көліне, одан шығып, Үлкен Тораңғыл көліне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғарының ені 0,1 – 0,3 км, арнасы 10 – 40 м. Жағасы тік жарлы (2 – 4 м). Лавровка ауылы маңындағы орташа жылдық су ағымы 0,24 м3/с. Өзеннің бас жағындағы судың минералдығы 200-300 мг/л, Жалтыркөл көлінен төменде 400-600 мг/л.

Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Көктемде суы жұмсақ, жазда қарасуларға бөлініп, орташа тұзы қалады. Өзен иірімі мен Жалтыркөл көлінің суы егіндікті суару үшін және жағын орналасқан елді мекендердің шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

Лавров ауылында жалпы көлемі 16 мың м2 3 тоған бар. Өзеннің автомобиль жолымен қиылысатын жерінде 3 көпір салынған. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда, Қамысақты қазір құрып кеткен Қамысты өзенінің бас жағы болып табылады. 19 ғасырда Қамысақты аңғарында қалың орман өскен, кейіннен қоныс аударушы шаруалар отап, тауысқан. Осыдан соң өзеннің су жинайтын алабы қысқарған. Тың жер өзен жағасына дейін жыртылып, жағдайы одан сайын қиындай түсті. Маңайдағы көлдерден және Есіл өзенінен су әкелу өзен ағысын реттей алмады. Қамысақтының құрып кету қаупі бар.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы өзендері
Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) өзендері
Санат:Есіл су алабы
Қарашеңгел ауылдық округі (Қызылорда облысы)

**Қарашеңгел ауылдық округі** — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жалаңтөс батыр, Үйрек, Шитүбек ауылдары, Ойынды, Алтай темір жол айрықтары және Көбек темір жол стансасы кіреді. Орталығы – Жалаңтөс батыр ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1562 адамды (808 ер адам және 754 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы ауылдық округтері
Кеңтарлау

**Кеңтарлау** (1993 жылға дейін — *Николаевка*) — Абай облысы Жарма ауданы, Қаратөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қалбатау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 31 км-дей жерде. 

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Қарғалы ауылдық округі (Қызылорда облысы)

**Қарғалы ауылдық округі** – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бұланбай бауы ауылы кіреді. Орталығы – Бұланбай бауы ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1235 адамды (647 ер адам және 588 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы ауылдық округтері
Үлкен Чураков ауылдық округі

**Үлкен Чураков ауылдық округі** – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019-жылы құрамына қысқартылған "Приозерный ауылдық округінің" 2 ауылы қосылды. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Үлкен Чураковка, Көбек, Новониколаевка, Осиповка, Приозёрное ауылдары кіреді. Орталығы – Үлкен Чураковка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2678 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Алтынсарин ауданы ауылдық округтері
Қамыскөл (көл, Ақтөбе облысы)

**Қамыскөл** – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы ағынсыз көл. Жем және Ор өзендарі аралығында. Көл теңіз деңгейінен 350,5 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 18,6 км2, ұзындығы 6 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойының ұзындығы 14,1 км. Орташа тереңдігі 1,7 м, ең терең жері 2,8 м. Жағасы тік жарлы, биіктігі 2 – 4 м. Көлдің таяз сулы жағалауында қамыс өседі. Суы мал суаруға қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы көлдері
Санат:Жем су алабы
Санат:Ор су алабы
Қармақшы ауылдық округі

**Қармақшы ауылдық округі** – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абыла, Анакөл, Қызылтам ауылдары кіреді. Орталығы – Абыла ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1163 адамды (614 ер адам және 549 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы ауылдық округтері
Кеңтүбек (Павлодар облысы)

**Кеңтүбек** — Павлодар облысының Май ауданындағы ауыл, Кеңтүбек ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Көктөбе ауылынан оңтүстікке қарай 2 км-дей жерде, Ертіс өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1959 жылы тың жерлерді игеруге сәйкес “Жалтыр” қой кеңшарын ұйымдастыру негізінде қаланды. 1997 жылдан бастап таратылған кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Машина-трактор жөндеу шеберханасы, байланыс бөлімі, дүкен, орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдш.-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Кеңтүбек арқылы Көктөбе – Ақсу автомобиль жолы және Ақсу – Дегелең темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Май ауданы елді мекендері
Үрпек ауылдық округі

**Үрпек ауылдық округі** – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Үрпек, Ағаштыкөл, Қарашатөбе, Қосжан ауылдары кіреді. Орталығы – Үрпек ауылы. Округ құрамында болған *Рахмет* ауылы 2009 жылы, *Күлік* ауылы 2010 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1802 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы ауылдық округтері
Қамысқұдық

**Қамысқұдық** – Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданының қиыр оңтүстікндегі құдық. Шалқия кентінен оңтүстікке қарай 110 км жерде, теңіз деңгейінен 400 м биіктікте жатыр. Тереңдігі 3 м, су шығымы 300 л/сағ. Қамысқұдықтың оңтүстікнде салыстырмалы биіктігі 40 м болатын Жуантөбе, шығысында Хребет және бірнеше қыстаулар орналасқан. Суы тұщы Қамысқұдықтың жер бедері қиыршықтасты келген. Құдық жанынан қаланың қара жолы өтеді.

## Сілтемелер
*Қарағанды облысы
*Құдық

## Дереккөздер


Санат:Құдықтар
Қоғалыкөл ауылдық округі

**Қоғалыкөл ауылдық округі** — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қоғалыкөл ауылы кіреді. Орталығы – Қоғалыкөл ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2374 адамды (1251 ер адам және 1123 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) ауылдық округтері
Қожакент ауылдық округі

**Қожакент ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қожакент ауылы кіреді. Орталығы – Қожакент ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3152 адамды (1614 ер адам және 1538 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы ауылдық округтері
Қосаман ауылдық округі

**Қосаман ауылдық округі** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қосаман, Ақеспе  ауылдары кіреді. Орталығы – Қосаман ауылы. Округ құрамында болған *[[Бердікөл]]* ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 717 адамды (352 ер адам және 365 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы ауылдық округтері
Қамыс мысығы

**Қамыс мысығы** , алаяқ мәлін () – сүтқоректілер класы, мысық тұқымдасына жататын аң. 

Дене тұрқы 56 – 94 см, салм. 2,6 – 12 кг, құйрығының ұзындығы 21 – 30 см-дей. Тік тұратын құлағының ұшында кішкентай тұлымы немесе шашағы бар. Аяқтары мен құйрығында аздаған теңбілдері болады. Қамыс мысығы Африканың солтүстік-шығысынан, Қытайдың оңтүстік-шығысына дейінгі аймақта кездеседі. Қазақстанда қамыс мысығы Атырау облысы аумағы мен Арал теңізінің жағалауында тіршілік еткен, қазір ол жерлерде кездеспейді. Өзен-көл бойындағы қопалар мен тоғайларды мекендейді; құм қояны, кеміргіштер, су құстарымен қоректенеді. Жемін көбіне түнде аулайды. Жылына бір рет, қаңтар – сәуір айларында мауығып, 2 айдан соң, 3 – 5 мысық табады. 1,5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Қамыс мысығының терісі аса бағалы емес, сондықтан оның шаруашылық маңызы шамалы. Аң шаруашылықтарына зиян келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мысықтәрізділер
Қосшыңырау ауылдық округі

**Қосшыңырау ауылдық округі** – Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абай, Досан ауылдары кіреді. Орталығы – Абай ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3239 адамды (1647 ер адам және 1592 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Қуаңдария ауылдық округі

**Қуаңдария ауылдық округі** – Қызылорда облысы, Қармақшы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қуаңдария ауылы кіреді. Орталығы – Қуаңдария ауылы. Округ құрамында болған *[[Тұрғантамы]]* ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 719 адамды (388 ер адам және 331 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы ауылдық округтері
Құмжиек ауылдық округі

**Құмжиек ауылдық округі** – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Пірімов, Қожақазған, Мәдениет, Тапа ауылдары кіреді. Орталығы – Пірімов ауылы. Округ құрамында болған Ойынды, Алтай темір жол айрықтары Қарашеңгел ауылдық округіне өткен.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1600 адамды (841 ер адам және 759 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы ауылдық округтері
Кеңірдек тыныстылар

thumb|300px| right

**Кеңірдек тыныстылар**, қосмұрттылар (Tracheata, Antennata) – кеңірдек арқылы тыныс алатын буынаяқтылар. Бұлардың бас бөлімі денеден айқын ерекшеленетін акрон(басындағы алдынғы бунақ) және төрт бунақтан (сегменттен) құралған. Акронда жұп күрделі (фасеттік) көздері, бірнеше қарапайым көзшелері және жұп мұртшалары (антенналары) орналасқан (қос мұрттылар деп аталуы да осыдан). Бас сегменттерінің бірігіп кетуінің нәтижесінен ауыз аппараты құралады. Құрлықта тіршілік етуіне байланысты, бұлардың сыртқы тері жамылғысы, яғни хитинді кутикуласы өте жақсы дамыған (әсіресе, іштегі ылғалды сыртқа шығармауға бейімделгені – эпикутикула қабаты). Сондай-ақ, бұлар тек қана кеңірдек (трахея) арқылы тыныс алады (класс тармағының аты осыдан шыққан). Сыртқы хитинді кутикула жабыны ішкі жағына қарай ығысып, тереңдеп, кеңірдек жүйесін құрайды. Кеңірдек жүйесінің ішкі керегелері спираль тәрізді оралған хитинді қабықпен астарланған, сол себептен бұл жануарлардың кеңірдектері ешуақытта қабысып қалмайды және ауа кеңірдек арқылы еркін өтіп тұрады. Кеңірдек тыныстылар тек қана жыныстық жолмен дамиды, жыныс диморфизмі айқын байқалады. Іштей ұрықтанады. Постэмбриональді (организмнің жұмыртқа қабықшасынан шыққаннан кейінгі) дамуы көп жағдайда метаморфоз(кенет өзгеруі) жолымен жүреді. Кеңірдек тыныстылар класс тармағы екі класқа көпаяқтылар және жәндіктер немесе алтыаяқтыларға бөлінеді.

## Дереккөздер:



Санат:Буынаяқтылар
Қырқа

**Қырқа**— қатарласа созылып жатқан бірнеше қыраттардың жалпы атауы. Кейде төңірегіне қарағанда көтеріңкі, үстіртті жерді де қырқа деп атайды. қырқалардың мореналық, құмқырқа, т.б. түрлері болады.

## Тағы қараңыз
* Қырқалар
* Қырат

## Дереккөздер


Санат:Географиялық терминдер
Қырқопа

**Қырқопа** (1999 жылға дейін — *Кармановка*) — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы ауыл, Меңдешев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жаңақала ауылынан солтүстікке қарай 20 км жерде, Көшім өзенінің оң жағалауында.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 945 адам (473 ер адам және 472 әйел адам) болса, 2009 жылы 1149 адамды (590 ер адам және 559 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 696 адамды (362 ер адам және 334 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1984-1997 жылдары қой өсірумен айналысатын С.Меңдешев атындағы кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қырқопада және округтегі Балғын және Карташово ауылдарында 21 шаруа қожалығы жұмыс істеді. 

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Кеңістік (математика)

нобай|250px|оңға|Kеңістіктер иерархиясы: Ішкі көбейтінділер нормалы кеңстіктерге әкелед, ал нормалар метрикалық кеңістіктерге әкеледі, ал метрика топологияға әкеледі
**Кеңістік**, математикада – әр түрлі формадағы құралымдарға (конструкцияларға) орта ретінде қызмет атқаратын логикалық ойлау формасы (немесе құрылымы). Мыс., элементар геометрияда жазықтық не кеңістік әр түрлі фигуралар құралатын орта қызметін атқарады. Тарихи жағынан ең алғашқы әрі маңызды матем. Кеңістік – үш өлшемді евклидтіккеңістік. Ол нақты (реал) кеңістіктің жуық түрдегі абстрактылы бейнесі болып есептеледі. Математикада кеңістіктің жалпы ұғымы Евклид геометриясындағы Кеңістік ұғымдарын бірте-бірте кеңірек жалпылау және түрін өзгерту арқылы жасалды. Үш өлшемді еквлидтік кеңістіктен өзгеше кеңістік тұңғыш рет 19 ғ-дың 1-жартысында жасалды. Бұл Лобачевский кеңістігі және саны кез келген өлшемді евклидтік кеңістік болды. Матем. Кеңістік туралы жалпы ұғымды Б.Риман ұсынды. Ол кейін әр түрлі бағытта жалпыланды, дәлдіктенді және нақтыланды (мыс., Банах кеңістігінде, векторлық Кеңістікте, Гильберт Кеңістігінде, Риман Кеңістігінде, топологиялық кеңістікте). Қазіргі математикада Кеңістік қандай да бір объектілердің (мыс., нүктелердің, геом. фигуралардың, функциялардың, физ. жүйе күйлерінің, т.б.) жиынтығы  ретінде анықталады. Мұндай объектілердің жиынтығын кеңістік ретінде қарастырған кезде, олардың ешбір қасиеті мен табиғатына назар аударылмайды, тек олардың өзара кеңістіктік – ұқсас формалары мен қатынастары ескеріледі.

**Ішкеңістік** – егер кеңістіктің Р жиыны, өз кезегінде, Х кеңістігінің мағынасында кеңістік болса, онда Р жиыны X кеңістігінің ішкеңістігі деп аталады. Мысалы, метрлік кеңістіктің кез келген жиыны, осы кеңістікте анықталған қашықтық бойынша ішкеңістік болады.
## Үлгілер

*	Аффиндық кеңістік
*	Банах кеңістігі
*	Ықтималдық кеңістік 
*	Гильберттік кеңістік 
*	Евклидовтік кеңістік 
*	Нормаланған кеңістік 
*	Сызықтық кеңістік  (векторлық кеңістік )
*	Метрикалық кеңістік 
*	Топологиялық кеңістік
## Дереккөздер:



Санат:Математика
Санат:Кеңістіктер