open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Халықаралық инженерлік-технологиялық университеті

**Халықаралық инженерлік-технологиялық университеті** () — Қазақстан Республикасының, Алматы қаласындағы жоғары оқу орны. 2001 жылы Қазақстан инженерлік-технологиялық университеті (ҚазИТУ) деген атпен құрылған, 2022 жылғы қарашада МИТУ болып өзгертілген. Қазақстанның үздік жоғары оқу орындарының ұлттық рейтингіне кіреді..

МИТУ-де техникалық, технологиялық, аграрлық, сондай-ақ экономикалық мамандықтардың бакалавриат, магистратура және докторантураның білім беру бағдарламалары бойынша даярлау жүргізіледі.

Университетте 4000-нан астам студент оқиды.

Оқу және әкімшілік ғимараттар мен студенттер үйлері Академия қалашығында.  орналасқан. 2023 жылдың соңына дейін жаңа оқу корпусы мен жаңа жатақхана ашу жоспарлануда..

Университетте Колледж жұмыс істейді, онда әртүрлі технологиялық, экономикалық және басқа мамандықтар бойынша оқыту жүргізіледі.

## Университет құрылымы
### Басшылық

Президент – Жұмағұлов Руслан Бақытжанұлы, экономика ғылымдарының докторы, Халықаралық Инженерлік Академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ұлттық Инженерлік Академиясының академигі..

Ректор – Сәрсенбекова Гүлнар Әлібекқызы, қауымдастырылған профессор, философия ғылымдарының кандидаты.

Академиялық мәселелер және өндірістік практика жөніндегі проректор –Ақпанбетов Дархан Берікұлы, техника ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасы Тау-кен ғылымдары Ұлттық Академиясының корреспондент-мүшесі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Университеттің ресми сайты

Санат:Алматы университеттері
Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті

**Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті** — ақпараттандыру саласындағы, дербес деректер және оларды қорғау, сондай-ақ Қазақстан Республикасының электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы заңнамасын сақтау тұрғысынан электрондық құжат пен электрондық цифрлық қолтаңба саласындағы ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету аясындағы реттеу, іске асыру және бақылау функцияларын жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
Ақпараттық қауіпсіздік комитеті 2016 жылы ҚР Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің құрамында құрылды. 2019 жылы ақпанда комитет ҚР Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлiгiнiң, сол жылы маусым айында ҚР Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің, 2025 жылы ҚР Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің құрамына берілді.

## Міндеттері
# ақпараттандыру саласындағы, дербес деректер және оларды қорғау саласындағы ақпараттық қауіпсіздік саласындағы сондай-ақ Қазақстан Республикасының электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы заңнамасын сақтау тұрғысынан электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру
# мемлекеттік органдардың, жеке және заңды тұлғалардың ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мониторинг жүргізу
# ақпараттық қауіпсіздіктің оқыс оқиғаларының, оның ішінде әлеуметтік, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар, төтенше немесе соғыс жағдайы енгізілген жағдайларда алдын алу және оларға жедел ден қою

## Құрылымы
Комитеттің 5 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Ақпараттық-коммуникациялық инфрақұрылымның аса маңызды объектілерін үйлестіру басқармасы
# Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыздандыру саласындағы мемлекеттік бақылау басқармасы
# Ақпараттық қауіпсіздік жобаларын іске асыру жөніндегі басқармасы
# Дербес деректерді қорғау басқармасы
# Киберқауіпсіздікті дамыту және әкімшілік жұмысы басқармасы

## Дереккөздер

А
Доминиктер

** Доминиктер** — Доминиканың негізгі халқы. Халық саны 70 мың адам. Доминиктердің басым көпшілігі қара нәсілділер, 10%-дан азы мулаттар, үндістердің шағын тобы сақталған.

## Тілі
Доминика халқы француз тіліне негізделген креол тілі Патуа тілінде сөйлейді. Ол 20 ғасырдың ортасына дейін негізгі ауызекі тіл болды. Соңғы кезде ол ағылшын креолімен ауыстырылады.

## Діні
Сенушілер негізінен , англикандар мен методистер бар.
Сенушілердің негізгі бөлігін католиктер құрайды, біразы протестанттар (баптистер, методистер және т.б.).

## Кәсібі
Негізінен – ауыл шаруашылығы, онда халықтың басым бөлігі жұмыс істейді. Негізгі экспорттық дақыл – банан. Сондай-ақ цитрус жемістері, жеміс шырындары, эфир майлары және т.б. экспортталады. Сонымен қатар лайм, грейпфрут, апельсин, какао, кокос пальмасы өсіріледі. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар бар.

## Тұрмыс салты
Доминиктерде креол олигархиясы әлі де негізгі ықпалға ие. Қала халқы діни салада, сәулет өнерінде және т.б. испан мәдени дәстүрлеріне бағытталған. Ауыл халқының мәдениетінде африкалық әсер  байқалады: фольклор, киім, өмірлік цикл рәсімдері (әсіресе жерлеу рәсімі) және т.б.

Доминиктер ауызша креолдардың, мулаттардың және қара нәсілділердің дәстүрлі және танымал музыкасын біріктіреді. Креол музыкасы негізінен билердің аспаптық сүйемелдеуінде орындалды, 17-18 ғасырларда гитара ансамбльдерінің сүйемелдеуімен, ал 19 ғасырдың аяғынан - баянның сүйемелдеуімен орындалды.

## Дереккөздер

Санат:Доминика халықтары
Санат:Америка халықтары
Зуни (халық)

**Зуни** (*суньи*) — Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-батысындағы пуэбло тобындағы үндіс халқы. Олар негізінен Нью-Мексиконың батысындағы Аризонамен шекарадағы Зуни резерватында тұрады. Халық саны 9,3 мың. (2000, халық санағы).

## Тілі
Тілі - зуни тілі. Ағылшын тілі де кең таралған, екі тілді жағдайларда бірінші тіл - зуни тілі. 

## Діні
Зуни дәстүрлі культтерді ұстанады. Олардың діни сенімдері ең құдіретті үш құдайға негізделген - Жер-Ана, Күн әке және Ай сәулесі. Күнді ерекше құрметтейді, күн өмір беруші ретінде қарастырылады.

## Тарихы
Еуропалықтар келгенге дейін олар Зуни өзенінің бойында саны 4-6 мың адамды құрайтын 6 пуэбло қонысында тұрды.
1540 жылдан бастап испандармен байланыстар, олардан металл өңдеу техникасын, бірқатар ауыл шаруашылығы дақылдарын және қой шаруашылығын алып, бұл кәсіп 19 – 20 ғасырдың бірінші жартысында негізгі кәсіпке айналды.

Зунилерді христиандандыру әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1680 жылы Пуэбло көтерілісінен кейін және 1692 жылы испандар түпкілікті жаулап алғаннан кейін олар бір пуэблоға шоғырланды, оның айналасында 1877 жылы резервация құрылды, оған Зуни этникалық территориясының негізі кірді.
1850 жылы саны 1,3 мың адамды құрады. Теократия бірте-бірте зайырлы тайпалық кеңестің билігімен ығыстырылды.

## Кәсібі
Олар суармалы және құрғақ егіншілікпен (жүгері, бұршақ), қолөнермен (боялған керамика), сонымен қатар терушілікпен және аңшылықпен айналысты.
Қазіргі кәсіптері – қолөнер, жалдамалы жұмыс, мал шаруашылығы. Дәстүрлі қолөнерден – зергерлік бұйымдар (күмістен әшекей бұйымдар жасау, тастан жасалған әшекейлер жасау), тоқу, өру, моншақ тігу, керамика жасау, тері өңдеу дамып келеді.

## Тұрмыс салты
Дәстүрлі әлеуметтік ұйым матрилиндік руларға негізделген (қазіргі Зуниде 14 ру бар). Салттық корпорациялар: «Качин қоғамы» (котиканне), ұлдардың бастамасын жүзеге асыратын 6 ғұрыптық ер кива қоғамы және 12 емшілер қоғамы, сондай-ақ екі діни бірлестіктер - жаңбыр діни қызметкерлері мен садақ діни қызметкерлері.

Рулық қауымдастық – үй шаруашылығы (матрилокалды некелік қонысы бар) негізгі әлеуметтік-экономикалық бірлік болып қала береді, бірақ шағын неолокалдық отбасылар да жиі кездеседі. ХХ ғасырдың екінші жартысында өмір салтын біршама модернизациялағанына қарамастан, зунилер негізінен дәстүрлі қоғамдық ұйымын, материалдық және рухани мәдениетін сақтап қалды.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Америка халықтары
Сэм Альтман

**Сэмюэл Харрис Альтман** (; 22 сәуір, 1985, Чикаго, АҚШ) — американдық кәсіпкер, инвестор, программист және блогер. OpenAI негізін қалаушы және бас директоры. OpenAI-бұл жасанды интеллектті жалпы адамзатқа пайда әкелетін және зиян келтірмей дамытуға бағытталған зерттеу компаниясы. 2014-2019 жылдары Y Combinator венчурлық қордың президенті болды. Helion және Oklo екі атом энергетикалық компаниясының басқарма төрағасы.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ бағдарламашылары
Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің Геодезия және картография комитеті

**Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің Геодезия және картография комитеті** — геодезия, картография және кеңістіктік деректер саласында басшылықты жүзеге асырған Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің бұрынғы ведомствосы.

## Тарихы
ҚР Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің Геодезия және картография комитеті 2019 жылы ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Жер ресурстарын басқару комитетінен бөлініп шығып, 2024 жылы таратылды.

## Міндеттері
* Геодезия, картография және кеңістіктік деректер саласында мемлекеттік саясат шараларын іске асыру

## Құрылымы
Комитеттің 4 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Әкімшілік-құқықтық жұмыс басқармасы
# Кеңістіктік деректерді дамыту басқармасы
# Топографиялық-геодезиялық және картографиялық жұмыстар басқармасы
# Мемлекеттік геодезиялық бақылау және мемлекеттік қызметтер көрсету басқармасы

## Қарамағындағы мекемелер
* «Ұлттық геодезия және кеңістіктік ақпарат орталығы» ШЖҚ РМК

## Дереккөздер

Г
Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер комитеті

**Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер комитеті** — мемлекеттік көрсетілетін қызметтер салаcында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
2011 жылы Байланыс және ақпарат министрлігінің жанынан Мемлекеттік қызметтерді автоматтандыруды бақылау және халыққа қызмет көрсету орталықтарының қызметін үйлестіру комитеті құрылып, әкімдіктердің халыққа қызмет көрсету орталықтары қарамағына берілді. 2012 жылы комитет Көлік және коммуникация министрлігінің қарамағына өтіп, 2014 жылы Байланыс және ақпарат агенттігінің құрамына енуіне байланысты таратылды. 2019 жылы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің құрамында Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер комитеті құрылды. 2025 жылы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің құрамына енді.

## Міндеттері
# өз құзыреті шегінде мемлекеттік көрсетілетін қызметтер саласында мемлекеттік саясатты іске асыруды қамтамасыз ету
# мемлекеттік қызметтер көрсету және "электрондық үкімет" саласындағы басшылықты және салааралық үйлестiрудi жүзеге асыру
# өз құзыреті шегінде Қазақстан Республикасы заңнамасының сақталуын бақылауды қамтамасыз ету
# Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өз құзыреті шегінде мемлекеттік қызметтер көрсету және "электрондық үкімет" саласындағы халықаралық ынтымақтастық

## Құрылымы
Комитеттің 7 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Мемлекеттік қызметтер көрсету саласындағы әкімшілендіру басқармасы
# «Бір терезе» қағидаты бойынша мемлекеттік қызметтерді көрсетуді ұйымдастыру басқармасы
# Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер саласындағы үйлестіру басқармасы
# Мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді жетілдіру басқармасы
# «Электрондық үкіметтің» сыртқы контур жобалары басқармасы
# «Электрондық үкіметтің» ішкі контур жобалары басқармасы
# Көрсетілетін қызметтерді бақылау басқармасы

## Дереккөздер

М
Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Халықаралық ақпарат комитеті

**Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Халықаралық ақпарат комитеті** — Қазақстан Республикасының саяси, экономикалық, әлеуметтік, гуманитарлық, сондай-ақ көрсетілген мақсаттарда өзге де қызмет салаларында оң имиджін нығайту және мемлекеттік саясатын іске асыру мәселелері бойынша арнайы іске асыру және бақылау функцияларын жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің ведомствосы.

## Міндеттері
* Қазақстан Республикасының сыртқы саяси бағытын icкe асыру,  Қазақстан Республикасының сыртқы экономикалық саясатын жүзеге асыруға және халықаралық беделін нығайтуға жәрдемдесу

## Құрылымы
Комитеттің 6 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Ақпарат басқармасы
# Имидждік жұмыс басқармасы
# Баспасөз қызметі (басқарма)
# ҚР шетелдік мекемелерінің имидждік жобаларын жүзеге асыру басқармасы
# Ахуалдық орталық (басқарма)
# Ақпараттық-басылым кеңесі басқармасы

## Дереккөздер

Х
Қазақстан Республикасының Иран Ислам Республикасындағы консулдығы, Бендер-Аббас

**Қазақстан Республикасының Иран Ислам Республикасындағы Бас консулдығы, Бендер-Аббас** — Қазақстан Республикасының Иран Ислам Республикасындағы дипломатиялық миссиясы. Бас консульдық Иранның Бендер-Аббас қаласында орналасқан.

## Тарихы

Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылғы 29 қаңтарда орнатылды.

1993 жылы Қазақстанның Ирандағы Елшілігі ашылды. 

## Дипломатия
Елшілік Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігінің жүйесіне кіреді және Қазақстанның Ирандағы мүдделеріне өкілдік етеді.

Елшіліктің негізгі міндеттері:

* Қазақстан Республикасының Ирандағы ұлттық мүдделерін қамтамасыз ету және оның сыртқы саясатын іске асыру;
* Қазақстан Республикасының азаматтары мен заңды тұлғаларының Ислам Республикасындағы құқықтары мен мүдделерін қорғау;
* Қазақстан Республикасының Иранмен ынтымақтастығын дамытуды қамтамасыз ету, Қазақстанның мемлекеттік органдарының, қоғамдық ұйымдарының және іскер топтар өкілдерінің Ислам Республикасымен байланыстарын орнату және қатынастарын дамыту;
* Қазақстан Республикасының Иранмен халықаралық келісімшарттары жобаларын, келісімшарттарды жасасу, орындау және тоқтату жөніндегі ұсыныстарды әзірлеуге қатысу, Қазақстанның болу елімен жасасқан келісімшарттарының орындалуына бақылау жүргізу;
* консулдық қызмет;
* өзге де міндеттер.

Елшіліктің сайты көпшілік жұртшылықты Тегеран қаласындағы ҚР дипломатиялық өкілдігінің қызметімен таныстыру, сондай-ақ Қазақстанға турист ретінде келуге немесе елмен іскерлік байланыс орнатуға ниет білдірген Иран азаматтарына, Иранда тұратын қазақстандықтарға және шетелдік азаматтарға ақпараттық қолдау көрсету үшін ұсынылған. 

## Байланыс

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның дипломатиялық өкілдіктері
Какчикели

**Какчикели** (өз аты - «қызыл ағаштан шыққан» немесе «от адамдары») — Гватемаладағы майя халықтарының бірі. Олар Таулы Гватемаланың орталық бөлігінде тұрады. Халық саны 505 мың адам. 

## Тілі
Олар майя тобының киче тілінде сөйлейді, испан тілі де кеңінен таралған.

## Діні
Какчикелилер — католиктер, бірақ христианға дейінгі нанымдардың қалдықтарын сақтаған.

## Тарихы
Этногоникалық аңыздар бойынша, олар кичелердің одақтастары болған, олармен бірге Мексикадағы Лагуна-де-Терминос жағалауына (Тулан-Суйва) келген, 10 ғасырда кичелермен бірге оңтүстік-шығысқа көшіп, Гватемала таулы жерлерін жаулап алған.

15 ғасырдың ортасында, сарай төңкерісі әрекеті кезінде Какчикели гвардиясы Киче патшасы Кикабты қорғады, марапат ретінде какчикельдер олардың астанасы Ишимчеге (қазіргі Гватемала қаласының маңында) орын алды. Олар кичелермен және цу­ту­хи­лямилермен шайқасты, 1524 жылы испандармен одақтың арқасында оларды жеңді, бірақ кейін оларды Альварадо жаулап алды.

## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Сололе базардағы Какчикели (2004)     
Дәстүрлі кәсіптері – қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, кейбір қауымдар бидай, картоп, пияз, сарымсақ, анис, құлпынай өсіруге маманданған), құс шаруашылығы, аз дәрежеде аңшылық, ара шаруашылығы, балық аулау (Атитлан көлінде балық аулауға монополия болған), мал шаруашылығы.
Қолмен өрнек тоқу, керамика өндірісі, тоқу, ағаш ұстасы, қайық пен музыкалық аспаптар жасау дамыған.

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын, қарым-қатынас патрилинейлік, неке патрилокальды немесе неолокалдық, қалыңдық үшін жұмыс істеу әдеті, некеден кейінгі уақытша матрилокалдылық сақталған.

Ертеде какчикелилер баспаналарын балшықпен сыланған, бір бөлмелі, нығыздалған топырақты едені және пальма төбесі бар шыбықтардан тұрғызған.
Бүгінгі таңда бір-үш бөлмелі, едені цементтен, төбесі жабынқышпен немесе металлмен жабылған ағаш үйлерде тұрады. Көптеген отбасылардың үйлерінде шағын шеберханалары бар - олар көбінесе қолөнер бұйымдарын сатумен өмір сүреді.

Дәстүрлі әйелдер киімі – ою-өрнекті ұзын қызыл немесе көк түсті орама белдемше, үлкен қызыл жамылғы орамалдар.
Ерлер киімі – қызыл түсті өрнектері басым ұзын шалбар мен жейделер және балтырға дейін жеңіл кең жолақты шалбар, жеңіл күртешелер, қызыл орамалдың үстіне сабан қалпақ киедң.
Мерекелік костюм, қара жүннен тоқылған ұзын жеңсіз жейде (габан), жүннен жасалған қара-ақ немесе көк түсті тізеге дейін оралған белдемше, қызыл немесе ақ жолақты жейделер.

## Дереккөздер

Санат:Гватемала халықтары
Санат:Латын Америка халықтары
Санат:Орталық Америка үндістері
Дэвид Линч

**Дэвид Кит Линч** (; 20 қаңтар 1946 жыл, Монтана – 15 қаңтар 2025 жыл, Лос Анжелес) — америкалық кинорежиссёр, сценарийші, актер және суретші. 2019 жылғы Америка киноакадемиясының құрметті сыйлығының, сондай-ақ «Канн кинофестивалінің» «Алтын пальма бұтағы» және «Венеция кинофестивалінің» Құрметті «Алтын арыстанының» иегері. Үздік режиссура үшін үш рет «Оскар» номинациясына ұсынылды. Линчтің режиссерлік стиліне тән белгілер - сюрреализм, түс көру тақырыптары және шындықтың иллюзиясы. Оның фильмдеріндегі сюжет элементтерін түсіндіру қиын және әртүрлі түсіндірулерге мүмкіндік береді.

## Өмірбаяны

## Фильмографиясы
### Толық метражды фильмдері

## Дереккөздер

Санат:АҚШ телережиссёрлері
Санат:АҚШ рок музыканттары
Санат:АҚШ ақындары
Санат:АҚШ бейнеклиптерінің режиссёрлері
Санат:Сюрреалистер
Санат:Эмфиземадан қайтыс болғандар
Санат:Джордж Вашингтон университеті түлектері
Санат:Пенсильвания әсем өнерлері академиясы түлектері
Санат:Коркоран өнер және дизайн мектебі түлектері
Санат:Үздік режиссура үшін Канн кинофестивалі сыйлығының иегерлері
Санат:Сезар сыйлығының иегерлері
Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері
Санат:Құрметті Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)
Канза (халық)

**Канза** (өз аты - «оңтүстік желдің адамдары»), кау (сиу тілінде - «оңтүстік жел») — АҚШ-тағы Сиу тобындағы үндіс халқы (Оклахомадағы резервация). Саны 650 адам. 

## Тілі
Ағылшын тілінде сөйлейді.

## Діні
Сенушілер протестанттар (методистер).
Канза діні анимизмді және әртүрлі дәрежеде рухани болмыстарды қамтыды.

## Кәсібі
Канза дәстүрлі түрде аңшылық (бизон аулау) пен егіншілікті біріктіретін жартылай отырықшы халық болды.
Қазіргі канзалар – жалдамалы жұмыспен айналысады.

## Тұрмыс салты
Отбасы үлкен және патрилокалды, рулық екі фратрияға біріктірілді. Тайпаны әр фратриядан екі мұрагерлік жолмен көсемдер және тайпа көсемдерінің кеңесі басқарды.

Тұрғын үйлері 8 бағаналы төбесі бар жер үй.

Ерлер белбеумен ұстайтын белдемше киіп, иығына жамылғы ілді. Әйелдер тізеге дейін матадан жасалған белдемше киіп, ал суық мезгілде сол иығына жамылғы киді.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Америка халықтары
Квакиутл

**Квакиутл** (кваквакевакв) — Канададағы вакаш тобындағы үндіс халқы. Олар Ванкувер аралының солтүстігінде және Британдық Колумбия провинциясында тұрады. Саны 3,5 мыңға жуық адамды құрайды. 

## Тілі
Тілі - квакиутл тілі, вакаш тілдерінің солтүстік тобына жатады. Қазіргі уақытта ағылшын тілімен ауыстырылды.

## Діні
Олардың діні шаманизм мен анимизмге негізделген.

## Кәсібі
Квакиутлдер дәстүрлі түрде аңшылық, терушілік және балық аулаумен айналысты. Кей аймақтарда, мысалы, лосось балық аулау үшін пайдаланылатын жерлерде тұрақты ағаш құрылымдарды салған. Квакиутлдер теңіз өміріне үлкен сенім артты және қажет нәрсені ұстау үшін көптеген құрылғыларды, соның ішінде арнайы торлар мен тұзақтарды пайдаланды. Олар ағашты ыдыс-аяқ пен тұрмыстық заттарды жасау үшін пайдаланды және себеттер мен көрпелер сияқты сәнді тоқыма бұйымдарын жасады.
Қазіргі заманғы квакиутлдер жоғары ассимиляцияланған (55%) және өнеркәсіп пен қызмет көрсету саласында жұмыс істейді.

## Тұрмыс салты
Әлеуметтік стратификация мен құлдық болды. Ортақ қыстауы бар 30-ға жуық дербес аумақтық топтар (тайпалар) белгілі. Тайпа мұрагерлік көсем басқаратын 7 ру қауымынан (немайма) тұрды. Немайманың иелігінде балық аулау орындары мен салтанатты лауазымдар (рангалар) жиынтығы болды (барлығы 794 лауазым).
Көбінесе некелер немаймалардың арасында болды, бірақ рулық ақсүйектер арасында отбасында артықшылықтарды сақтау үшін эндогамдық туыстық некелерге рұқсат етілді. Неке қонысы негізінен патрилокальды болып табылады.

Дәстүрлі ауылдардағы үйлері теңізге қарап салынған. Үйдің орталық бағаналары ойылып, таңбалармен боялған. Үйге бір туыстық топтың төрт отбасы орналасқан, әрқайсысының бұрышта жеке камині бар.
Жеке аумақтар қоршалған. Әрбір ауылда бір немесе бірнеше салтанатты үйлер болды. 19-ғасырдың аяғында үйлер үшкір шатырлары бар ұсақталған ағаштан тұрғызылды.

Тағамдары негізінен теңіз өнімдері: ұлулар, лосось, палтус және басқа теңіз жануарлары. Балық ыстау арқылы кептірілді. Балық майы (эвлахон) сонымен қатар маңызды тағамдық қоспа болды. Олар сондай-ақ жидектерді, теңіз шөптерін, тамырларды, тау ешкісін, бұлан мен бұғыларды жеді.

Жылы мезгілде әйелдер балқарағай қабығынан жасалған алжапқыш киді, ал ерлер жалаңаш жүрді. Әйелдер жаңбырда су өткізбейтін себеттер қалпақшалары мен балқарағай қабығынан жасалған пончо киген. Квакиутл халқына кедр қабығынан жасалған ұзын сары киімдер тән болды.
Әйелдер білезік, алқа таққан.

## Дереккөздер

Санат:Канада этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
OpenAI

**OpenAI** — жасанды интеллектті дамытуға арналған американдық ғылыми-зерттеу ұйымы. OpenAI жұмысы жасанды интеллектті жалпы адамзатқа пайда әкелетін және зиян келтірмей дамытуға бағытталған. OpenAI "қауіпсіз және пайдалы" күшті жасанды интеллектті дамытуды мақсат етеді, оны ұйым "экономикалық тұрғыдан ең құнды жұмысты орындауда адамнан жоғары автономды жүйелер" деп анықтайды. Осы мақсатқа жету жолында ұйым бірнеше үлкен тілдік модельдер жасады, соның ішінде GPT-4 және ChatGPT. 

OpenAI коммерциялық емес ұйымы 2015 жылдың желтоқсанында құрылды; оның тең төрағалары Сэм Альтман мен Илон Маск. Ұйымның және оның коммерциялық еншілес ұйымының негізін қалаушылары мен жетекшілері қатарына жасанды интеллект саласында еңбек ететін ғалымдар мен инженерлер, соның ішінде Илья Суцкевер, Грег Брокман, Тревор Блэквелл, Андрей Карпати және Войцех Заремба да кірді. Ұйым бірқатар ірі инвесторлардан – Y Combinator, Amazon Web Services, Infosys, Рид Хоффман, Джессика Ливингстон және Питер Тильден венчурлық қаржыландыру қабылдады. Сонымен қатар, 2023 жылы OpenAI Microsoft-тан 10 миллиард доллар көлемінде инвестиция тапты.

## Сатып алулар
2023 жылғы тамызда OpenAI компанияның 7 жылдық тарихындағы алғашқы сатып алуын жүзеге асырды. Жасанды интеллект негізіндегі креативтік құралдар әзірлейтін Global Illumination стартапын сатып алды.

2024 жылғы маусымда OpenAI корпоративтік аналитикаға арналған шешімдер әзірлейтін Rockset стартапын сатып алды. Келісім аясында компаниялардың командалары мен технологиялары біріктірілмек.

2025 жылғы мамырда OpenAI бұрынғы Apple бас дизайнері Джонатан Айв негізін қалаған io компаниясын 6,5 миллиард долларға сатып алды. Бұл сатып алу жасанды интеллект негізіндегі аппараттық құрылғылар әзірлеуге бағытталған компанияның қадамдарының бірі болды.

## Дереккөздер

Санат:Илон Маск
Санат:OpenAI
Меномини

**Меномини** —  Америка Құрама Штаттарының солтүстік-шығысындағы алгонкин тобының үндіс халқы. Олар Вольф өзеніндегі резервацияда тұрады (Висконсин штатында) тұрады. Халық саны 8,7 мың. (2000, халық санағы).

## Тілі
Тілі меномин тілі, қазір ағылшын тілімен ығыстырылуда.

## Діні
Дәстүрлі культтерді ұстанады, католиктер де бар.

## Тарихы
Меномини бір кездері Мичиган көлі аймағының ең көне тұрғындары, Хоупвелл үндістері басып алған жерлерді мекендеген орман үндістерінің ұрпақтары.
1667 жылдан бастап еуропалықтармен (француздар, кейінірек британдықтар, американдықтар) еуропалық аң терісі саудасымен байланысқа түсіп, олар жартылай отырықшы өмірден аңшылықпен айналысатын көшпелі өмірге көшті.
1815 жылдан бастап Меномини аумағы АҚШ билігінің бақылауында болды. 19 ғасырдың ортасына қарай меноминдіктер өз жерлерінің көп бөлігін жоғалтты, 1820-52 жылдары олардың саны 3,9-дан 2 мың адамға дейін азайды. 
1852 жылдан бастап меноминдер резервацияда болып, олар негізінен ағаш кесумен айналысты, оларда 1908 жылдан бері ағаш кесу зауыты бар. 1961 жылы резервацияның таратылуы Меноминнің өмір сүру деңгейінің айтарлықтай төмендеуіне және тайпалық жерлерді таран-таражға салуға әкелді. 1973 жылы табанды күрестің нәтижесінде Меномин резервациясының мәртебесі қалпына келтірілді.
Қазіргі заманғы меноминдердің барлығы дерлік аралас нәсілдер, негізінен ассимиляцияланған. Меноминнің бір бөлігі дәстүрлі мәдениетті (салт-дәстүрлер, билер, фольклор және т.б.) сақтауға ұмтылуда.

## Кәсібі
Олар аң аулау, жинау және балық аулаумен айналысқан (бекіре және т.б.), жабайы күрішті маусымдық жинау маңызды рөл атқарды, егіншіліктің қосалқы маңызы болды.
1987 жылдың 5 маусымынан бастап тайпа Лас-Вегас стиліндегі бинго казиносы мен қонақ үйіне иелік етіп, оны басқарады. Кешен көптеген Меноминді жұмыспен қамтамасыз етеді, қызметкерлердің шамамен 79 пайызы этникалық меноминдер болып табылады.

## Тұрмыс салты
Олар фратрияларға (аюлар мен найзағайлар) және мұрагерлік көсемдер басқаратын патрилиндік руларға бөлінді. Негізгі әлеуметтік бірлік – ауыл. Ауылдық кеңестің құрамында тектік жетекшілер болды. Неке құру патрилокальды болып табылады. Көп әйел алушылық болды.
Ауыл мен рулық ұйымның орнына кәсіптік топтар келді (1830 жылы 9 топ), олардың кейбіреулері рулық айырмашылықтарды сақтап қалды. Шағын моногамдық отбасы тарады. Сайланған тайпалық кеңес пайда болды.

Меноминнің дәстүрлі тағамына Allium tricoccum (сабақ немесе жабайы сарымсақ) сияқты жергілікті тағамдар кіреді. Қайнатылған, туралған Sagittaria cuneata картоптары дәстүрлі түрде қыста пайдалану үшін шашақталып, кептіріледі.

## Дереккөздер

     
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Масатектер

**Масатеки** — Мексикадағы үндіс халқы. Олар тауларда (Жоғарғы Масатека) және ойпаттарда (Төменгі Масатека), Оахака штатының солтүстігіндегі (Сьерра-Мадре Шығысындағы Сьерра-Масатека тарихи аймағы, Ла Каньяда және Тустепек-Папалоапан), Веракрустың оңтүстігінде және Пуэбланың оңтүстік-шығысында тұрады.
Халқы 206,6 мың адамнан (2005 ж. Ұлттық үндіс тілдері институтының мәліметтері) 305 мың адамға дейін (2000, халық санағы). 2 мыңнан астам адам АҚШ пен Канадада тұрады.

## Тілі
Тілі - масатек тілі.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер, кейбірі протестанттар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, сату үшін- қант қамысы, темекі, күріш, жемістер). Қолөнерден – тоқу, керамика, ағаштардан ыдыс жасау дамыған. Кофе және қант қамысы плантацияларында жалдамалы жұмыс кең таралған.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px| Масатек әйелдері билеуде     
Қауымдастық Масатектер өмірінде негізгі рөл атқарады (күнделікті мәселелерді шешу және қуанышты сәттерді тойлау - барлығына ортақ қиындықтар). Қоғамдастық мерекелерді ұйымдастыру немесе үй салу сияқты қиын уақытта бір-біріне қолдау көрсетеді. Бұл бірлік сезімі мүшелер арасындағы байланысты нығайтады және бейбіт және үйлесімді өмір сүру атмосферасына кепілдік береді.

Ерлер киімі негізінен мексикалық типке жатады, жекелеген аудандарда тобыққа бекітілген ақ шалбар және қызыл мойын орамал тағылады. Әйелдер киімі — ұзын белдемше мен уипиль, кесте мен ленталармен безендірілген (әр ауылда әр түрлі өрнек бар).

Масатектер жүгері, бұршақ, сквош және жаңа піскен шөптер сияқты қоршаған ортада кездесетін көптеген ингредиенттерді пайдаланады. Бұл өнімдер олардың асханасының негізін құрайды.

## Дереккөздер

     
Санат:Орталық Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Малеку

**Малеку** — Коста-Рикадағы үндіс халқы, елдің ең кіші этникалық тобы.

Испандықтар оларды **гуатусо** деп атаған.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Коста-Рика этникалық топтары
Масауа

**Масауа** — Мексиканың оңтүстігіндегі үндіс халқы. Олар Мексика штатының солтүстік-батысындағы таулы аймақтарда және Мичоакан штатының шығысында (Ситакуаро және Сусупуато муниципалитеттері), Мехико федералды округінде, сондай-ақ Та­мау­ли­пас, Ке­ре­та­ро, Гуа­нахуа­то және Чиуа­уа штаттарында тұрады.
Саны 140 мың адам, оның ішінде Мичоаканда шамамен 20 мыңнан (2000, санақ), 200 мың адамға дейін. (Үндіс тілдері институтының мәліметі бойынша, 2005 ж.).
3 мыңға жуық адам АҚШ-та (Калифорния) тұрады.

## Тілі
Негізгі тілі - масахуа тілі, бірақ испан тілінде де сөйлейді.

## Діні
Сенушілер негізінен католиктер, протестанттарда бар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері - қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, бұрыш, агава), 19 ғасырдан бастап соқа мен кетмен суармалы және жаңбырлы егіншілікке (бидай, темекі, кофе, арпа) ауыстырылды. Асыл тұқымды қойлар (жүн үшін), ешкі, шошқа (сату үшін), қашыр, бұқа, тауық, күркетауық өсіріледі. Аң аулау (қоян, бұғы), шаян аулау, жинау (жабайы агава жапырақтары, қоңыз дернәсілдері) қосалқы рөл атқарады.

Қолөнерден – керамика, өрнекті өру (тік қол станогында), тері өңдеу, сабан және агава талшықтарынан өру (кілемшелер, бас киімдер, арқандар, торлар) дамыған. Ауыл шаруашылығында және қалаларда жалдамалы жұмыс істейді.
нобай|оңға|200px|Масауа ескерткіші. Мехико қаласы.     
## Тұрмыс салты
Дәстүрлі отбасы үлкен патриархалдық, жергілікті патрилиндік топтар болған, қазіргі отбасы шағын. Неке патрилокальды немесе неолокальды. Әйелі үшін төлем төленді.

Елді мекендері Мексиканың үндістеріне тән. Тұрғын үй бір және екі бөлмелі ағаштан жасалған, төбесі сабанмен немесе тақтайшамен жабылған, қасбетінің алдында веранда мен тіректер бар. Үй ішінде астық қоймасы, үйдің жанында жүгері кептіруге арналған биік торлы сарайлар, бу моншалары бар.

Ерлер киімі негізінен жалпы мексикалық үлгіде, домалақ жағалы, көбінесе кесте тігілетін үй көйлекімен, өрнекті белбеулі ақ шалбармен, жүннен тоқылған сераппен, ою-өрнегі бар тоқылған немесе өрілген сөмкемен, сандалдармен, сабан қалпақпен ерекшеленеді.
Әйелдер түрлі-түсті кестелері бар қысқа жеңді ақ көйлек, ұзын белдемше (кейде ұзындығы 5 м-ге дейін мата, түрлі-түсті белдемшемен) немесе бірнеше юбка, ою-өрнекпен тоқылған сөмкелер.

## Дереккөздер

Санат:Орталық Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Маках

**Маках** — Америка Құрама Штаттарының солтүстік-батыс бөлігіндегі Вашингтон штатында тұратын Тынық мұхитының солтүстік-батысының байырғы халқы. Олар Мака Үндіс қорығының Маках үндіс тайпасының құрамында тіркелген, әдетте Маках тайпасы деп аталады.

## Тілі
Мака тілі - маках халқы сөйлейтін жергілікті тіл. Маках тілі лингвистикалық жағынан Вакашан тілдер отбасының оңтүстік-нуткан тармағына жатады.
Ағылшын тілі де кеңінен таралған.

## Тарихы
Хуан-де-Фука бұғазымен және Тынық мұхитымен шектесетін Маках тайпасы ішкі және жағалаудағы кең аймақты иемденді. 
1855 жылғы келісім бойынша олар жерлердің көп бөлігін АҚШ билігіне берді. 
Қазіргі Макахтың 80%-ға жуығы Флаттери мүйісі маңындағы Маках резервациясындағы 4 дәстүрлі ауылда (негізі Ней-Бэй) өмір сүруді жалғастыруда.
1970 жылдары аборигендік мәдениеттің жандануы басталды. 1979 жылы Маках мәдени-тарихи орталығы құрылды. Ана тілін жаңғырту бағдарламасы сәтті жүзеге асуда. Жыл сайын маках күні өткізіледі.

## Кәсібі
Жүздеген ғасырлар бойы Маках үндістері өздерінің мәдениеті мен дәстүрлерін кит аулау төңірегінде айналдырды. Бұл бұрыннан бері олардың дәстүрлерінің бір бөлігі болды. 1969 жылы кит жойылып бара жатқан түрлердің тізіміне енгізілгенде, аң аулауға ресми түрде тыйым салынды. Макахтар ресми түрде кит аулаудан бас тартуға мәжбүр болды.
Қазіргі макахтар балық аулау, ағаш кесу және саудада жұмыс істейді.

## Тұрмыс салты
Туыстық байланыстармен, тілмен және дәстүрлермен байланысты 5 елді мекен болды. 1855 жылғы келісім бойынша жердің көп бөлігін АҚШ билігіне берді.

Қазір макахтың 80%-ға жуығы Кейп Флаттери маңындағы Маках резервациясындағы 4 дәстүрлі ауылда (негізі Ней шығанағы) тұруын жалғастыруда. 
1970 жылдары байырғы мәдениеттің жандануы басталды. 1979 жылы маках мәдени және тарихи орталығы құрылды. Ана тілін жаңғырту бағдарламасы сәтті жүзеге асырылуда. Маках күні жыл сайын өткізіледі.

## Дереккөздер

     
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Кикапу (халық)

**Кикапу** — Мексика мен АҚШ-тағы Алгонкин тобындағы үнді халқы. Олар Коауила штатының солтүстігінде және Оклахома мен Канзас штаттарының резервацияларында тұрады. Саны 500-ден 4,4 мың адамға дейін (2008, бағалау)

## Тілі
Кикапу тілінде сөйлейді. Испан тілі де кең таралған, ал ағылшын тілінде жартылай сөйлейді.

## Діні
Сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі наным-сенімдер.

## Тарихы
Олар бастапқыда қазіргі Висконсин штатында тұрды. 18 ғасырда Солтүстік Американың отарлануына байланысты Миссури өзеніне қоныс аударды, 19 ғасырда тайпаның бір бөлігі үндіс территориясына (қазіргі Оклахома) көшті. 1850 жылы Мексика үкіметімен Мексика шекаралық жерлерін Команчтардан қорғау туралы келісім бойынша Липандар Рио-Гранде өзенінің оңтүстігіндегі аумақты алды. 19 ғасырдың аяғында резервация құрылды.

## Кәсібі
Олар қолмен атқарылатын егіншілікпен (жүгері, бұршақ, асқабақ), аңшылықпен, терушілікпен және балық аулаумен айналысты.
Кикапулар ХІХ-ғасырдың ортасында жылқы саудасында делдал ретінде қызмет етті.
Дәстүрлі қолөнер – былғары, ағаш (мал, ер-тұрман, қасық, бесік), күміс өңдеу, туристерге сату үшін садақ пен жебе жасау, тоқыма станоктарында тоқу, сабан мен өсімдік талшықтарынан (кілемше, кілемше, кілемше) тоқу. АҚШ-та фермерлік кәсіп дамыды.

## Тұрмыс салты
Отбасы үлкен және кіші, неке патрилокалды, содан кейін неолокалды, полигиния белгілі. Қауымдастықты мұрагерлік жолмен көсем мен ақсақалдар кеңесі басқарады. Ауылдың ақ және қара (бұрынғы экзогамиялық фратриялар) салттық бөлінуі сақталған. Төрт салттық қоғам бар

Елді мекендері ретсіз орналасады және 60-тан астам үйді қамтиды. Дәстүрлі қысқы тұрғын үй – 2 тіреуіш тірегі бар, сабан төсеніштермен жабылған сопақша күмбезді вигвам, жазғы тұрғын үй – сырықтардан, қамыстан және сабаннан жасалған, сырықтарда шатыры және бекітілген ас үйі бар кішірек вигвам.

Әйелдер ұзын жеңді көйлек және ұзын белдемше, мокасиндер, сабан қалпақ киіп, моншақтар, сырғалар, сақиналар, кулондар тағады. Ерлер мексикалық киім киеді. Салт-дәстүрлер кезінде дәстүрлі белдік, мокасиндер, қауырсындардан жасалған бас киім, ленталармен кестеленген тігістерде ұзын жиектері бар түрлі-түсті мақта күртеше.

## Дереккөздер

Санат:Мексика этникалық топтары
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Киче

**Киче** (*кече*, *кечела*) — Гватемаладағы майя халықтарының бірі. Оларға рабинали, максеньо және т.б. топтар кіреді. Халқы 1,3 миллион адам. (2002, халық санағы), 2008 жылғы есеп бойынша – 1,8-ден 2,5 млн. адамға дейін. Олар орталықта елдің таулы аймақтарында тұрады.

## Тілі
Майя отбасының шығыс тармағының киче тілінде (бірнеше диалектілері бар) сөйлейді. Испан тілі де кең таралған (негізінен шығыста).

## Діні
Кичелер - католиктер, аз бөлігі - протестанттар. Испандыққа дейінгі нанымдарды сақталған.

## Тарихы
Олар Гватемалаға Табаскодан X-XI ғасырларда келді, орталық таулы аймақты жаулап алды және XIV ғасырдың басында астанасы  Кумаркаахта (Утатлан) мемлекет құрды. XIV ғасырдың аяғында орталық және Батыс Гватемаланың көптеген халықтары бағынышты болды.
1944-1951 жылдар солшыл жақтың билігі болды, ал 1954 жылдан бастап Гватемаланы Америка қолдайтын режимдер басқарды. Осы режимдердің нәтижесінде 1960-1996 жылдары азаматтық толқулар болды.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері), аңшылық, балық аулау және ара шаруашылығы. Испания жаулап алғаннан кейін мал шаруашылығы, тауық өсіру, суармалы егістік (бидай), бау-бақша шаруашылығы кең тарады.
Дәстүрлі қолөнерден – зергерлік бұйымдар, керамикалық бұйымдар жасау, өрнек тоқу, тоқымашылық, бетперде жасау, музыкалық аспаптар жасау дамыған. Жалдамалы жұмыс (тұз шахталарында, плантацияларда және өнеркәсіптік кәсіпорындарда, қалаларда қызмет көрсету саласында) дамыды.

## Тұрмыс салты
Қауымдастықтар негізінен эндогамдық болып табылады. Кварталға бөлу (кальпулалар) ежелгі рулық бөліністерді көрсетеді. Кейбір жерлерде патрилиндік және үлкен патриархалдық отбасылар бар. Отбасы негізінен шағын немесе үлкен, негізінен патрилокальды.

Әйелдер жағасы кестелі ақ жейде, гүлді өрнектері бар күңгірт көйлек киеді, тобық немесе тізеге дейін орамалы белдемше, жолақ (өрнекті жиегі бар) әшекейленген жамылғы шапандар.
Ерлер костюмі негізінен креол үлгісінде. Чичикастенанго - ерлерінің тізеге дейінгі қара шалбары, қызыл кестелі қара күртелері, қызыл белдіктері, өрнекті тоқылған немесе қызыл жиекпен безендірілген иық сөмкелері бар.

Киче тағамдары ата-бабаларының бүгінгі күнге дейін сақталған бай мәдениеті мен дәстүрлерінің көрінісі болып табылады. Ең танымал тағамдардың ішінде ет, чили бұрышы және дәмдеуіштердің қоспасынан жасалған қою және хош иісті бұқтырылған «Пепиан» болып табылады. Тағы бір танымал тағам - кәдімгі шөптер мен дәмдеуіштердің үйлесімі арқасында дәмді сорпасы бар күркетауық сорпасы Какик.

## Дереккөздер

Санат:Гватемала этникалық топтары
Кора (халық)

**Кора** (*хора*, *хота*) — Мексиканың батысындағы пима тобындағы үндіс халқы. Олар тау аңғарларында және батыс Сьерра-Мадре беткейлерінде тұрады. Саны 15 мыңнан астам адам. 

## Тілі
Тілі - кора тілі. Тілінде 3 диалекті бар. Испан тілі де кеңінен таралған.

## Діні
Кора діні бүгінде католицизм мен олардың испандар жаулап алуына дейінгі наным сенімдерді білдіреді.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, амарант, күнжіт, көкөністер, чили бұрышы, темекі, тәтті картоп), аңшылық, балық аулау, терушілік.
XVII-ғасырдан бастап қант қамысы, бау-бақша өсіру, сиыр, қой, құс өсіру кең өріс алды. Қолөнердің ішінде моншақтар мен түрлі-түсті жіптерден сөмке тоқу, діни бұйымдар жасау дамыған. Қалалар мен жағалаудағы плантацияларға жалдамалы жұмыс кең таралған.

## Тұрмыс салты
Патрилиндік рулар мен тектер сақталған. Қауымдастықтар негізінен эндогамикалық болып табылады, оларды сайланған ақсақалдар басқарады. Отбасы шағын, сирек үлкен. Неке көбінесе патрилокальды, кейде матри- және неолокалдық, полигиния орын алады.

Ерлер киімі негізінен жалпы мексикалық үлгіде, кестелі ақ көйлектермен, өрнекті тоқылған белдікпен немесе үлкен орамалмен таңылған ақ кең шалбармен ерекшеленеді. Көне кең тоқылған немесе белдемшелер мен шалбардың үстіне киетін киік терісінен жасалған алжапқыш кездеседі. Мереке күндері сұңқар қауырсындарымен безендірілген бас киімдер киеді.
Әйелдер ұзын белдемше киеді, кестеленген блузкалар, ребозо орамалдар, моншақ, сақиналар және т.б.

## Дереккөздер

Санат:Мексика этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Кроу (халық)

**Кроу** — Америка Құрама Штаттарының солтүстігіндегі сиу тобындағы үндіс халқы. Саны шамамен 9,2 мың адам (2000, халық санағы), Үндістан істері бюросының мәліметі бойынша 9,8 мың адам. (1998 ж.), оның ішінде 7 мыңнан астам адамы - Монтананың оңтүстігіндегі резервацияда.

## Тілі
Тілі - кроу тілі немесе крау. Ағылшын тілі кең таралған.

## Діні
Кроу -протестанттар, дәстүрлі нанымдарды ұстанушылар бар.

## Кәсібі
Қазіргі кроулар мал шаруашылығымен, ұсақ саудамен, жалдамалы жұмыстармен айналысады.

## Тұрмыс салты
Тайпалық кеңес төрт әскери ерлік жасаған «үздік» адамдардан тұрды. Кеңес жыл сайын жазғы аңшылықты ұйымдастыру үшін әскери қоғамдардың бірін тағайындады. Жазғы лагерьлерді ең танымал әскери басшылар басқарды. Отбасы шағын. XIX ғасырдағы туыстық есеп матрилиндіктен патрилиндікке ауысты. Қыста тайпа бірнеше (ХІХ ғасырдың ортасында —12) көшпелі қауымдастықтарға бөлінді.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Америка халықтары
Куапо (халық)

**Куапо** — АҚШ-тағы сиу тобындағы үндіс халқы (Оклахомадағы резервация). Саны 700 адам. 

## Тілі
Олар куапо тілінде сөйлейді. Ағылшын тілі де кеңінен таралған.

## Діні
Сенушілер: протестанттар мен католиктер.

## Тарихы
16 ғасырдың ортасына қарай олар Огайо өзенінің сағасынан Миссисипи өзенімен төмен қарай қоныс аударды. 17 ғасырдың аяғында олардың бір бөлігі батысқа қарай Уайт-Ривер өзеннің сағасына қарай жылжыды.
1541 жылдан бастап еуропалықтармен байланыста. 1818 жылдан бастап куаполар Миссисипидің оңтүстік жағалауындағы резервацияға қоныстанды, 1824 жылы ақ қоныстанушылар Қызыл өзен бассейніне, ал 1833 жылдан бастап олар резервацияға қоныстанды. 1824 жылы оларды ақ қоныстанушылар Ред-Ривер өзенінің бассейніне ығыстырды, ал 1833 жылы олар Үндіс территориясының солтүстік-шығысындағы резервацияға (қазіргі Оклахома) қоныстанды.

## Кәсібі
Олар қолмен атқарылатын егіншілікпен және атпен бизон аулаумен айналысты.
Қазіргі куаполар ассимиляцияланған, жалдамалы жұмыспен және шағын кәсіпкерлікпен айналысады. Олардың федералды және штат заңдары бойынша құрылған ойын казинолары болды. Ол тайпаның табысының көп бөлігін құрап, оны өз мүшелерінің әл-ауқатын, денсаулығын және білімін қамтамасыз ету үшін пайдаланды.
20 ғасырда куаполар өз жерінің бір бөлігін өнеркәсіптік мақсатта пайдаланған еуропалық американдықтарға жалға берді.

## Тұрмыс салты
Тайпа патрилиндік руларға бөлінді. Мұрагерлік көсемдер тайпалық кеңесті құрады. Соғыс қимылдары кезінде әскери басшы тағайындалды. Отбасы үлкен, патрилокалды. Полигиния болды.

Елді мекендері орлармен және құмды қабырғалармен нығайтылған, көсемдердің үйлері топырақ платформаларға орналастырылған. Қамыс төсеніштерімен жабылған ағаш қаңқа ұзын үйлер, кейінірек - жер үйлер салды.

Еркектер жабынды белдемше, былғары жейде, мокаси, әйелдер тізеге дейін тік көйлек киген, ал суық мезгілде бизон терісінен тігілген жамылғы киген.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Куикатектер

** Куикатектер** — Мексикадағы үндіс халқы. Олар Оахака штатының солтүстігінде тұрады. Саны шамамен 22 мың адам. 

## Тілі
Олар ото-манге отбасының куикатек тілінде сөйлейді, ал жартысына жуығы испан тілінде сөйлейді.

## Діні
Діні - католицизм.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптерге қолмен атқарылатын егіншілік, балық аулау, терушілік, аң аулау, ара шаруашылығы жатады. Испания жаулап алғаннан кейін мал шаруашылығы кеңейді. Көбісі қант қамысы мен кофе плантацияларында жұмыс істейді.
Дәстүрлі қолөнерден тоқу, керамика, тоқымашылық (кілемше, қоржын, қалпақ, тор), кейбір елді мекендер көрпе, арқан, керамика, ағаштан жасалған бұйымдар және т. б. өндіруге мамандандырылған.

## Тұрмыс салты
Отбасы негізінен үлкен, қарым-қатынас екі жақты, мұрагерлік патрилинальды, неке алты ай бойы матрилинальды, содан кейін патрилокальды, полигиния кездеседі.

Тұрғын үйлері бір, сирек екі бөлмелі, төбесі сабан немесе пальма жапырақтарымен жабылған, қабырғалары бұтақтардан және саманнан жасалған, кейде алдында шатыры бекітілген немесе бөлек асханасы болады.

Ерлер ақ кең шалбар мен жейде киеді, әйелдер күңгірт жиылған белдемше, өрнектері бар блузкалар (қызыл, қара және көк түстер басым, жағасында жұлдыз тәрізді өрнек тән) киеді. Қызыл кең белдіктер мен тоқылған сабан қалпақтар жиі кең таралған.

Негізгі тағамы - жүгері немесе банан ұнынан жасалған шелпек, мереке күндері - бұршақ және чили бұрышы қосылған ет тұтынады.

## Дереккөздер

Санат:Мексика этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Нутка

**Нутка** — Канаданың оңтүстік-батысындағы Ванкувер аралында тұратын Оңтүстік Вакаши тобына жататын үндіс халқы (Британдық Колумбия провинциясы). Саны 8,8 мың адам (2006, рулық кеңес мәліметі). Саяхатшы Джеймс Кук оларға алғаш кездескенде, үндістер оған айлаққа кіру үшін аралды «айналып өт» (nuutkaa) деп айтқан, атаулары осыдан қалыптасқан.

## Тілі
Олар нутка тобындағы нутка және нитинат тілдерінде сөйлейді. Ағылшын тілі де таралған. 

## Діні
Нутка — католиктер (негізінен солтүстікте) және протестанттар (негізінен пресвитериандық).

## Кәсібі
Дәстүрлі мәдениеті Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауындағы үндістерге тән.
Олар балық аулаумен (лосось, майшабақ, т.б.), теңіз жануарлары мен қоныс аударатын су құстарын аулаумен, терімшілікпен айналысқан. Кит аулаудың ерекше ғұрыптық және беделді мәні болды, онда жетекші рөлді (китті бірінші болып гарпунға салу құқығы) көсем атқарды. Аралдың ішкі бөлігінде өмір сүрген нуткалар үшін бұғы аулау үлкен маңызға ие болды.

Негізгі қолөнері ағаш ою, өру, тоқыма өнері болды. Нуткалар қызыл балқарағайдан каноэ жасаумен танымал болды.

## Тұрмыс салты
Туыстық жүйе екі жақты болып табылады, бірақ ерлер тегіне біршама артықшылық береді (мұрагерлік негізінен патрилинальды). Патрилокальды неке басым болды, сорорат пен левират кең таралған, ал көсемдер арасында көп әйел алушылық кең таралған.
Негізгі әлеуметтік бірлік — мұрагерлік басшы бастаған жергілікті туыстық топ. Бұл топтар бірлестіктер немесе жаулап алулар нәтижесінде көбінесе тайпалар мен олардың конфедерацияларын құрады. XIX ғасырда 20 дан астам тайпалар белгілі болды, олар кейінірек Канада билігі ресми түрде мойындаған 15 қауымдастыққа (топқа) айналды.

Нуткалар бекіністі ауылдарда өмір сүрді, олар бөренелерден және тақталардан жасалған алынбалы шатырмен жабылған. Үлкен үйлердің ұзындығы 12-30 м, ені 9-13 м. болды. Бірақ оларды аң аулау және балық аулау үшін үнемі тастап кетіп отырды.

Ер адамдар киім кимеген, тек бірнеше әшекейлер ғана пайдаланды. Әйелдер ағаш қабығынан белдемше киді. Салқын маусымда қабық немесе былғары жамылғылар және конустық қалпақ киім ретінде қызмет етті. Нуткалар мокасин жасауды жақсы білетін, бірақ көбінесе жалаң аяқ жүрді. Олар бетперделері мен арнайы бас киімдері бар күрделі салтанатты киім киді.

## Дереккөздер

   
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Канада этникалық топтары
Оседж

**Оседж** — Америкадағы Оклахома штатында, Ұлы жазықтарда тұратын үндіс халқы.

Олардың жерлері шығыста черокилермен, батыста канзалармен, оңтүстікте пауни мен мускогтармен шектеседі.

## Тілі
Кейде дегих тілінің диалектісі ретінде жіктелген оседж тілінде сөйлейді. Ағылшын тілі де кең таралған.

## Діні
Сенушілердің діни байланысы: католиктер, протестанттар.

## Тарихы
XVII ғасырдың аяғынан бастап еуропалықтармен байланыс болды. XVIII ғасырда оседж еуропалықтармен саудаға түсіп, Луизианадағы француз-испан отаршылдық бәсекелестігінің орталығында болды.
Француз саудагерлерінің ықпалымен пахатсидің жартысына жуығы және утсехтің бір бөлігі Вердигрис өзенінің сағасына (Қазіргі Оклахома штатының шығысында) Арканзас өзеніне қоныс аударып, санцукди тобын құрды.
Бұл топ XIX ғасырда АҚШ-пен сауда қатынастарын сақтады. Олар өз жерлеріне қоныс аударған шығыс үндістеріне қатты қарсылық көрсетті, каддо, кайова, команчалармен қарсыласта болды.

XIX ғасырдың басында оседж саны 0,5 мың адам болды. 1825 жылға қарай олар Канзас штатының оңтүстігіндегі резервацияға көшірілді. XIX ғасырдың екінші жартысында оседж жерлері американдық фермерлерге сатылып, оседждер солтүстікке (Қазіргі Оклахома штаты) көшірілді. Қоныс аудару кезінде оседждардың жартысына жуығы қаза болды.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі - қолмен атқарылатын егіншілік және атпен бизон аулау.

Оклахома резервациясының аумағында мұнай мен газ кен орындары ашылды, бұл оседждердің әл-ауқатының артуына ықпал етті. Көбісі шағын кәсіпкерлікпен және мал шаруашылығымен айналысады.

## Тұрмыс салты
Тайпа 2 фратрияға бөлінді – «бейбіт» және «әскери», әрқайсысында 7 патрилиндік рулар болды. Жазғы аңшылық лагерінде цишу («бейбіт») рулары солтүстік жартысын, важаже («әскери») рулары оңтүстікті алып жатты.

Ауылдары әдетте оңтүстік және солтүстік бөліктерге бөлінген, өзендердің бойында салынды, олардың әрқайсысын ақсақал басқарды. Тұрғын үйдің дәстүрлі түрі вигвам болды. 

Ерлер киімдеріне былғары шалбар және туника түріндегі былғары жейде кірді. Әйелдер былғарыдан немесе матадан жасалған белдемше киген.

Дәстүрлі культтер — шамандық, нагуализм, аграрлық, кәсіптік және әскери. Дамыған мифология болды. ХІХ ғасырдың аяғында пейотизм тарады.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары