open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нұркей

**Нұркей** (туған-өлген жылы белгісіз) – 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында өмір сүрген ақын. Өмірі мен шығармалары жайлы деректер сақталмаған. Атығай Нұркей деген атпен белгілі ақынның замана ағымы, жастық пен қарттық жайлы өлеңдері, сөз қағысулары Қазақстан ҰҒА Орталық ғылым кітапхана қорында сақтаулы. Нұркейдің Орынбай ақынмен сөз сайысы “Қазақ халық әдебиеті” көптомдығының айтыстар топтамасында жарияланған (1988, 8-т.).

## Сілтемелер
*Ақын
*Айтыс

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ ақындары
Мүйізжеміс

**Мүйізжеміс** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Өзен жағалауларында, тұзды-батпақты, сортаңды жерлерде өседі. Қазақстанда – ұзынмүйізді мүйізжеміс (C. ceratocarpum) көп кездеседі. Оның биіктігі 10 – 30 см. Сабағы тік, төменгі жағындағы жапырақтары жұмыртқа тәрізді, сағағы қысқа болады. Сабақтағы жапырақтары қандауыр тәрізді, шеті тегіс, кейде аздап иректеліп келеді. Гүлдері ақ түсті, тығыздалып шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады.

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Қанға-Баба қорымы

**Қанға-Баба қорымы**, Қаңғы-баба, Ханға-баба - көне бейіт орны. Маңғыстау облысы Форт-Шевченко қаласынан шығысқа қарай 30 км жерде Түпқараған ауданында орналасқан. 

Қорымды 1973 жылы Қазақтың тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының экспедиция жетекшісі М.Меңдіқұлов толық зерттеген. Бұл кешен үш бөліктен тұрады. Алғашқы екеуі түрікмен және қазақ ескерткіштерінен, соңғысы бірыңғай түрікмендік кішкене құлпытастардан жасалған. Оларға көбінесе қылыш бейнесі мен Құран аяттары қашап салынған. Қазақ құлпытастарында түрікмен құлпытастарына қарағанда нақыш көбірек, олар ою-өрнек, геометриялық тұрпаттарымен өзгешеленеді. Қанға-Баба қорымында төрт бұрышты көне түрікмен мешіті сақталған. Бірнеше бөлмелерден және арнайы дұға ететін үлкен бөлмеден тұрған. Төбесі күмбезделіп жабылғанға ұқсайды. Қабырғалары жалпақ тастармен көтерілген.

## Этимологиясы
Бұл қаңлы этнонимінің негізінде жасалған этнотопоним болып табылады. Әбілғазының «Түрік шежіресінде» қаңлы этнонимінің пайда болуы баяндалады. Шежіре бойынша, Оғыз хан татарларға шабуыл жасап, жеңіске жетеді. Хан әскерінің қолына көп олжа түседі, бірақ ол дүниенің бәрін тиеп, арта кететін арба жетпеді. Әскердің ішінде ат көлігін жасап бере алатын шебер болыпты. Арба жасап, барлық олжан тиеп, жолға шығады. Жолда арбаның қаңқ-қаңқ еткен дыбыс шығарғанын адамдар естіп, арбаға «қаңқ» деген атау береді, ал оны жасаған шеберді «қаңқлы» деп атап кетеді. Бүкіл қаңлы елі осы адамның балаларынан таралған екен. 

Сондай-ақ қаңлы этнонимінің этимологиясы жөнінде қазақ тіл білімінде Ә.Қайдаров, Т.Жанұзақов, Ә.Әбдірахманов сияқты академиктер өз еңбектерінде айта кеткен. Ә.Қайдаров қаңлы түбірі Қаң өзенінен шыққан және -лы жұрнағы жалғанып, «Қаң өзенін мекендеушілері» немесе «өзенді ел» деген ұғымды ұсынады. Ал Т.Жанұзақов этоним екі бөліктен, яғни бірінші бөлігі қан (ган) өзен дегенді білдірсе, екінші бөлігі -лы жұрнағы көпше мағынаға ие дейді. Сөйтіп, қаңлы этнонимі «өзен жағасында тұратын тайпа» немесе «өзеншілер» деп санайды (Т.Джанузаков, 62). Ә.Әбдірахманов та «сөз түбірі қан – кан Сібір халықтарының тілінде «өзен» деген мағынада кең тараған сөзбен түбірлес болса керек, тек кейінірек оғлы – лы сөз жұрнағы қосылған, қаңлы этнонимінің алғашқы мағынасы қан оғлы яғни «өзен, су бойындағы адамдар, рулар» дегенді білдірген де, кейін бұл атау фонетикалық өзгерістерден кейін қаңлы түріне көшкен» деп қорытады (А.Әбдірахманов, 1979, 52).

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Мәдени мұра
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Шардара (бекіністі мекен)

**Шардара** – бекіністі мекен. Шардара қаласының оңтүстік-батысынан 2 км жерде. Зерттеу жұмыстарын 1950 ж. А.Н. Бернштам басқарған Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы жүргізген. Ол – аумағы солтүстіктен оңтүстікке қарай 240 м, батыстан шығысқа қарай 310 м, биікт. 1 – 3 м тік бұрышты алаң. Батыс жағында ауданы 140×120 м, биіктігі 15 м қорғанның қалдығы сақталған. Қорған іргесінен 15 м жерде ені 8 м, тереңд. 1 м ор қазылған. Оның екі жағы дуалмен қоршалған. Қазбадан табылған заттарға қарағанда Шардара 1 – 12 ғасырлардағы мекен орны болған.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: География
Санат: Мекендер
Жабай-Покровка

**Жабай-Покровка** – Атбасар ауданында орналасқан зират (*б.з.б. 2 мыңжылдық, [[қола дәуірі]]*); Жабай өзенінің сол жақ жағалауында, Покровка ауылының маңында. Қазу жұмыстарын *Г.Здановичтің* жетекшілігімен 1973 – 75 жылы Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы жүргізді. Тас плиталармен жабылған ескі зираттан 10 ересек және 170 балалардың қаңқасы, 215 қыш құмыра, қоладан жасалған әшекей бұйымдар табылды. Ескерткіш Андрон тарихи табыну қауымдастығының Алакөл-Абашев табыну типіне жатады.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Аманжол Жазыұлы Жазин

thumb|Аманжол Жазыұлы Жазин
** Аманжол Жазыұлы Жазин** (1943 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Новопокровка ауылы) – қоғам және мемлекет қайраткері. Целиноград ауыл шаруашылығы институтын (1970), Жоғары партия мектебін (1985) бітірген. 1961 жылы Ерейментау стансасындағы тепловоз депосында машинистің көмекшісі, Қазақстан ҒА химия және металлургия институтында лаборант, Астрахан ауыл шаруашылығы механикаландыру училищесінде шебер, оқытушы (1962 – 66), «Целиноэнергоремонт» кәсіпорнында инженер (1966 – 75), Атбасар ауданы партия комитетінің хатшысы, Астрахан атқару партия комитетінің төрағасы, Теңіз ауданы партия комитетінің 1-хатшысы (1975 – 88), облысы экономика және сауда басқармасының орынбасары (1988 – 97), облысы тәртіпке шақыру Кеңесінің төрағасы (1997 – 2003), облыс мәслихатының хатшысы (2003 – 07) қызметтерін атқарды. 2007 жылдан ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. «Құрмет» ордені және медальдармен марапатталған.

## Хоббиі
Хоббиі - оқу.

## Сүйіп оқитын әдебиеті
Сүйіп оқитын әдебиеті - классика.

## Отбасы
Үйленген. Жүбайы -Жазина София Ғазизқызы (1946 жылы туған). Ұлдары - Жазин  Қаһарман (1968 жылы туған), Жазин Айдар 
(1973 жылы туған); қызы - Шорманова (Жазина) Әсел (1982 жылы туған).

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Бауэр Ембергенұлы Алтынбеков

**Бауэр Ембергенұлы Алтынбеков** (17.3.1931 жыл, Алматы қаласы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1976), профессор (1980), Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2003).

## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік медицина институтын бітірген (1958).
* Қазақ еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (1958–1971)
* Ақтөбе медицина институтында жалпы гигиена кафедрасының меңгерушісі (1971–1974).
* Қазақ еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтының директоры (1974–90)
* Қарағанды мемлекеттік медицина институтының (1990–1995) кафедра меңгерушісі.
* 1995 жылдан Шымкент медицина институтының кәсіби аурулар мен жалпы гигиена кафедраларының меңгерушісі болды.

## Еңбектері
Негізгі еңбектері еңбек гигиенасы мен адам физиологиясы, эргономика, кәсіби патология, әлеуметтік гигиена мәселелеріне арналған.
* Семей ядролық полигонының және антропогендік экологияның сол аймаққа тигізіп отырған зардаптарын да зерттеген.
* Ол еңбек гигиенасымен шұғылданушылардың қазақстандық мектебінің негізін қалады.

## Марапаттары
«Құрмет Белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:17 наурызда туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан гигиенологтары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина институты түлектері
Санат:Қазақ еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Ибрагим Әбілғазыұлы Онаев

**Ибрагим Әбілғазыұлы Онаев** (19 мамыр 1913 ж., Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 24 тамыз 1994 ж., Алматы) – металлург ғалым, технология ғылылымының докторы (1968), профессор (1969), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1971), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі (1972). 

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Қазақ кен-металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1941). Қарсақпай мыс қорыту зауытында жұмыс істеген (1941 – 44). 1944 – 74 ж. Металлургия және кен байыту институтында аспирант, ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары (1965 – 74), 1974 – 94 ж. ҚазҰТУ-да кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыи еңбектері түсті металлургия шикізаттарын өңдеудің жаңа тәсілдерін жетілдіруге арналған. Орталық Қазақстандағы мыс кендерінен өндірілген кентастар мен концентраттарды балқыту процесін кешенді түрде жетілдіру ісін жүргізген. Түсті металлургия саласындағы штейнді-қожды жүйелердің физикалық-химиялық қасиеттерін зерттеді. Металл-шлак және штейн-қож-газдық фаза жүйесіндегі металдардың таралу заңдылықтарын ашқан. Мысты және полиметалдық материалдарды шашыранды күйде циклондық (кивцэттік) балқытудың ерекше технологиясын жасаған авторлардың бірі. Онаев 300-ге жуық ғылыми еңбектің, 28 өнертабыстың авторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
* Әлемнің тұңғыш металы, А., 1977.
* Физико-химические свойства сплавов цветной металлургии, А., 1972; Циклонная плавка, А., 1974.
* Современные технологические процессы в металлургии меди и никеля, А., 1984.
* Восстановление сульфидов, А., 1988.
## Сілтемелер
* Ғалымдар
* Металлургия
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Актинометрия

**Актинометрия** *[ грекше aktіs (aktіnus) — сәуле және mеtreo — өлшеймін]* — геофизиканың жер атмосферасындағы, гидросферадағы Күн, ауа және Жер сәулесінің тасымалдануы мен түрленуін зерттейтін саласы; Актинометрия  метеорологияда, тармағынада — Жер радиациясын өлшеу тәсілдерінің жиынтығы. Қазақстанда актинометрия саласынан зерттеулер 1941 жылдан басталды. Л.В. Гульницкийдің жетекшілігімен біріктірілген актинометриялық шкаланы құру мәселесі зерттелді, радиация қарқындылығын өлшеу тәсілдерінің абсолют теориясы дамытылды, осының негізінде абсолют актинометриялық құралдар жасалды. Республикада актинометрия саласынан ғылыми-зерттеулер жұмыстарына А.Алпысбаева, Л.Ф. Ильина, Ж.А. Оралбаев, А.И. Перевертун, Я.А. Фишер тағы басқа елеулі үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Радиометрия
Жакудин

**Жакудин Қайролла Жакудинұлы** (1940 жылы туған, Ерейментау ауданы –  1994) – ішкі істер қызметкері. Ерейментау ауданы Ішкі істер бөлімінің бастығы (1985). КСРО ІІМ-не қарасты Алматы Жоғары мектебін бітірген (1961). Ерейментау қаласы, Благодатное ауылында бөлімше инспекторы, Ерейментау ауданы милиция бөлімінде бөлім бастығының орынбасары, Атбасар ауданы ішкі істер бөлімінің бастығы (1979) болды. Медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Мүйізтас

**Мүйізтас**– жапсарлы-метаморфты тау жынысы. Мүйізтастың құрамы нәзік түйірлі, жасырын кристалды, агрегаттары тығыз, кейде порфиробласты келеді. Текстурасы теңбіл, жолақты. Мүйізтас құрамына әр түрлі минералдар: кварц, слюда, дала шпаты, анартас, андалузит, силлиманит, кордиерит, кейде амфибол, пироксен, тағы басқа кіреді. Мүйізтастың түсі сұр, қара, тағы басқа болады. Пайда болу жағдайлары мен құрамындағы өзгелерден басым келетін минералдарына қарай Мүйізтастардың биотитті, андалузитті, кордиеритті, амфибол-пироксенді, тағы басқакөптеген түрлері кездеседі. Түрлі құрамды интрузиялардың құмтастарға, аргилиттерге, жанартаутекті-кесекті жыныстарға, мергельдерге, доломиттерге әсер етуінен Мүйізтас 2 – 3 км-дей тереңдікте мол тараған. Қазақстанның барлық аймақтарындағы интрузиялар төңірегінде Мүйізтас кеңінен дамыған. Әк-силикатты Мүйізтастарда мырыш пен қорғасынның, мыстың бай кентастары кездеседі. Мүйізтас құрылыста пайдалынылады.

## Дереккөздер



Санат:Тау жыныстары
Шардара (қала)

нобай

**Шардара** — Түркістан облысындағы қала (1968 жылдан), Шардара ауданының орталығы.

## Географиялық орны
Облыс ортасы – Түркістан қаласынан оңтүстікке қарай 279 км-дей жерде, Сырдария өзенінің оң жағын ала, Шардара бөгенінің солтүстік жағасында орналасқан. Қаланың аумағы 21,24 мың км2.

## Халқы
* 25 579 мың адам (2003);
* 30 922 мың адам (2013);
* 29 269 мың адам. Гендерлік құрамы: әйелдер (14 040), еркектер (15 229) (2020)

## Тарихы
«Шардара» – көне парсы тілінен аударғанда «Төрт қақпа» дегенді білдіреді. Шардара қаласының аумағында 8 ғасырда егіншілігі, қолөнері, мәдениеті дамыған отырықшы тұрғыны бар үш қала-қамал болған: Бірінші Ақтөбе, Екінші Ақтөбе, Жаушықұмтөбе. 1959-68 жылдары "Сырдария" кенті аталып келді. Қала Мелдеби, Қызылжар, Абай, Төменгі тоғай, Өтеғұл мөлтек аудандарынан тұрады.

## Кәсіпорындары

Шардарада «Шардара су электр станциясы» ААҚ, «Шардара мақта» АҚ, «Қазақстан мақтасы» корпорациясының филиалы, «Мырзакент» АҚ, «Шардаранан» АҚ, құрылыс материалдар комбинаты, «Шардара су-жылу жүйелері» ЖШС, «Будан» ЖШС, «Талапты» ӨК, «Шардарабалық», орман шаруашылығы, Шардара мемлекеттік қазыналық балық өсіру кәсіпорны, «Автосервис» орталығы, асфальт зауыты, т. б. кәсіпорындар қала экономикасын көтеруде.

## Инфрақұрылымы

Шардарада орталығы емхана, туберкулезге қарсы диспансер, санитарлық-эпидемиологиялық стансасысы жұмыс істейді. Білім беру, мәдениет саласы бойынша кәсіптік-техникалық мектеп, жалпы білім беретін, музыкалық, спорт мектептері, мәдениет үйі, орталығы кітапхана, «Ұлы Отан соғысында қаза тапқандар» мемориалдық ескерткіші бар. 

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы қалалары
Санат:Шардара ауданы елді мекендері
Қартбай Бекемұлы Бержанов

**Қартбай Бекемұлы Бержанов** *( 20 желтоқсан 1924жылы, [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Ақжайық ауданы]], [[Сайқұдық ауылында]] дүниеге келген - 23 ақпан 1975жылы, [[Алматы|Алматы қаласында]] қайтыс болды)* — ғалым, педагогика ғылымының докторы *(1965 жылы)*, профессор *(1967 жылы)*. Қазақ Педагогикалық Инститтутты *(1947 жылы, қазіргі Қазақ Ұлтық Педагогика Университеті)* және аспирантурасын *(1950 жылы)* бітірген. Осы институтта оқытушы, доцент *(1947 — 55 жылдары)*,Алматы обкомында бөлім меңгерушісі *(1955–57 жылдары)*, Қазақ Қыздар Педагогикалық институтының проректоры, кафедра меңгерушісі *(1957–61 жылдары)*, ҚазПИ-де доцент *(1961–67 жылдары)*, ҚазМУ-да *(1967–75 жылдары, қазіргі ҚазҰУ)* кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. *1965 жылы* «Халық ағартудағы орыс-қазақ ынтымағы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.  Жоғары оқу орындарының студенттеріне арнап қазақ тілінде тұңғыш “Педагогика тарихы” оқулығын жазған. Ғылыми-зерттеу жұмысының негізгі бағыты Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстандағы оқу-ағарту ісіне және кеңес дәуіріндегі *(1917—41 жылдары)* Қазақстан мұғалімдерінің қоғамдық, мәдени-ағартушылық қызметін зерттеген.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 2 том

Санат:Тұлғалар
Солтүстік Арал теңізі

**Солтүстік Арал теңізі**, *Кіші Арал* – Арал теңізінің шағын солтүстік бөлігі, бұрынғы Көкарал түбегі мен Берг бұғазы (мойнағы) арқылы (Көкарал бөгеті арқылы) бөлінген. Жер аумағы 0,9 мың км2. 

## Сипаты
Кіші Аралдың Шевченко, Сарышығанақ, Бутаков атты шығанақтары бар. Теңіздің солтүстік-батыс бөлігінде Шұбартарауыз солтүстігінде Көктырнақ түбектері орналасқан. Көкарал жағалауы құмдақты, орталық бөлігіндегі абсолюттік биіктігі 161 м. Бөгеттің деңгейі 40 м. болған жағдайда бөгеттің орталық бөлігі мен Шевченко шығанағындағы су көлемі 21 км3 -ге дейін жетеді де Бутаков пен Сарышығанақ шығанақтарында су мүлдем болмайды. Сондықтан, Кіші Арал теңізінің су деңгейін 42 м-ге жеткізу көзделіп отыр. Сонда судың көлемі 27 м3 жетеді. Толық мәнді экология-экономикалық жұмыс істеу үшін Кіші Аралдың су көлемі 34 км3 -ден кем болмауы керек. Ол үшін келешекте Көкарал бөгетінің екінші, үшінші кезеңдерін салу көзделіп отыр. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы көлдері
Санат:Арал теңізі
Нұркен-1 қорымы

thumb|right|200px|<small>Қорымдағы жерлеу орны. Қола дәуірі.</small>
**Нұркен-1 қорымы** – көне дәуір ескерткіші. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Нұркен ауылының аумағында, Жарлы өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Зерттелуі, сипаты
1978 – 79 жылдары ҚарМУ археологиялық экспедициясында зерттеу жұмыстарын жүргізді. Заттай деректерді қола және пасталы моншақтар, 1,5 айналымды, алтын жалатылған қола алқа, екіжүзді қола пышақ, жалпы саны 30 шақты ыдыстан қалған қыш сынықтары құрайды. Қышқа штрихталған үшбұрыштар, бұрыштап түсірген шұңқыршалар, иректер, меандр түріндегі оюлар салынған. Өрнекті түсірудегі негізгі техникалық әдістер – тарақ штамппен басу және ойып түсіру. Бір ыдыстың түбіне көне дәуірдің танымал өрнегі – қас таңбасы (свастика) айқын түсірілген. Қазақстанның байырғы тұрғындары – андрондықтарда болған бұл таңба “мәңгілік”, “мәңгі қозғалыс” ұғымын берген. Қорым қышының өрнектегі және ыдыс жасаудағы ерекшеліктерінен андрон қауымдастығының екі мәдениетінің, яғни нұра-федоров, атасу-алакөл мәдениеттерінің аралас белгілері байқалады. Қорым б.з.б. 14 ғ-дан қалған деп есептеледі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Ақтау (кент)

**Ақтау** —  Қарағанды облысы Теміртау қаласына қарасты кент.

## Географиялық орны
Теміртау қаласынан солтүстікке қарай 18 км-дей, Қарағанды қаласынан 57 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1950 жылы Орталық Қазақстан өнеркәсібін құрылыс материалдарымен қамтамасыз етуге байланысты қаланған. 1972 жылы кентке айналған. 

## Халқы

## Кәсіпорындары
Ақтауда «Қарағандыцемент» өндірістік бірлестігі, асбоцемент  бұйымдарын жасау (КЗАЦИ) және құрылыс жабдықтарын шығару зауыттары, автокөлік кәсіпорыны жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Индустрия техникумы, кәсіптік техникалық училище, 2 орта мектеп, мәдениет үйі, кинотеатр, спорт сарайы, стадион, жүзу бассейні, балалар мен жасөспірімдер мектебі, медициналық-санитарлық бөлім, емхана бар. Ақтау Қарағанды-Астана темір жолы, Петровка —Токаревка — Теміртау автомобиль жолы өтеді. Елді мекендермен ауыларалық жолдар арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Теміртау қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Шығыс кеші

**“Шығыс кеші”** – әр түрлі ойын-сауық кештерінің (әдеби, этнографиялық, музыкалық, т.б. тақырыптағы мәдени-ағарту кештері) жиынтық атауы. 

Оның тарихы 1911 жылдан басталады. Мұндай “Шығыс кештері” Ресейдің түркі жастары шоғырланған қалаларында оқыған қазақ, татар және орыс жастарының қатысуымен өткізіліп отырған әрі олар жаңа мәдени-ағартушылық мақсатты көздеген. Ойын-сауық бағдарламасы мәдени-ағарту тақырыбындағы баяндамалардан, шағын пьесалардан, тұрмыс-салт ойын-сауықтарынан, ән-билерден және күйлерден құралды. Көрермендерді түркі халықтарының тұрмыс-салтымен, жалпы әлеуметтік-рухани, мәдени өмірімен таныстырып отыру осы секілді кештердің негізгі мақсат-мұратына айналды. Мысалы, 1914 ж. Семей қаласында Абай Құнанбаевтың қайтыс болғанына 10 жыл толуына арналған әдеби, этнографиялық-музыка кеші болды. Бұдан кейін осында Біржан – Сара айтысының ықшамдалған сахналық нұсқасы (1915) қойылды. Бұл сияқты әр алуан ойын-сауық кештері Қостанайда, Ақмешітте (қазіргі Қызылорда), Ақмолада (қазіргі Астана, 1911 – 1912), Атбасарда (1915), Ташкентте, Орынборда (1922), т.б. қалаларда өткізіліп, оған кезінде І.Бекбергенов, Қ.Жандарбеков, І.Жансүгіров, Т.Жомартбаев, Ә.Қашаубаев, Н.Құлжанова, М.Малдыбаев, С.Мұқанов, Қ.Сәтбаев, т.б. сынды болашақ ғылым, ағарту және әдебиет пен өнер қайраткерлері қатысты. “Шығыс кеші” Қазақстанда театр өнерінің туып, қалыптасуы мен дамуына игі әсер етті.

## Дереккөздер
Ақтау (Ұлытау облысы)

**Ақтау** — Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы ауыл, Ақтау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Атасу өзенінің бойында, Ақтау тауының етегінде, аудан орталығы Жаңаарқа кентінен оңтүстік-батысқа қарай 103 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы
Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 1033 адам (528 ер адам және 505 әйел адам) болса, 2009 жылы 638 адамды (323 ер адам және 315 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 474 адамды (234 ер адам және 240 әйел адам) құрады.

## Тарихы, шаруашылығы
Іргесі 1938 жылы қаланған. Округ аумағында 20 ғ-дың 40-жылдарында Түгіскен, Атасу, Жаңаталап, Киров, Алғабас ұжымшарлары ұйымдастырылған. Кеңшар негізінде 32 шаруа қожалығы құрылған. 1964 жылдан «Ақтау» кеңшарының және ауылдық кеңестің орталығы. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары — қой шаруашылығы болды. Жерінің жалпы ауданы — 479,78 мың га. 

## Инфрақұрылымы
Округ елді мекендерінде (Айшырақ, Райыс, Қарашоқы, Қылыш) 1 орта мектеп, 2 бастауыш мектеп, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана, АТС және телехабар тарату мұнарасы т.б. мәдени-тұрмыстык мекемелері бар. Басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Қаражал теміржол бекеті 70 км жерде.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы елді мекендері
Шардара даласы

**Шардара даласы** – Сырдария өзеннің сол жағасын бойлай Шардара бөгенінен Көксарай аулына дейін солтүстікке қарай бойлық бағытта 175 км-ге созылып жатқан өңір, ені 50 км-ге дейін. 

## Географиялық орны
Түркістан облысының Шардара, Отырар аудандары, Арыс қалалық әкімдігі аумағы жерінде. 

## Жер бедері, климаты
Жер беті тегіс, биіктігі 200 м-дей; құмды, сазды аллювийлік шөгінділерден түзілген. Жер асты суы ащылау, 15 м тереңдікте кездеседі. Климаты тым континенттік. Қаңтарда орташа жылдық температура –4°C, шілдеде 29°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 мм. 

## Топырағы мен өсімдігі
Топырағы солтүстігінде қоңыр, оңтүстігінде сұр, сортаңды. Эфемерлер, жусан, жыңғыл, жүзгін, баялыш, күйреуік, т.б. өседі. Суармалы жерлері мақта, күріш егуге өте қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан далалары
Санат:Түркістан облысы географиясы
Шолпан (журнал)

**“ШОЛПАН”** – Түркістан АКСР-і ОАК-нің білім, әдебиет, шаруашылық, саяси журналы. Тұңғыш саны 1922 жылы қазанда жарыққа шықты. Оның “Оқу бөлімі”, “Түркістандағы халық ағарту ісі” деген бөлімдерінде оқу-ағарту, бала тәрбиесі мәселелері, алғашқы кеңестік еңбек мектебінің мазмұны, оқу бағдарламасы, сабақ жүргізу әдістемесі, орыс мектептерінің оқыту тәжірибелері таныстырылып, бұл жөніндегі маңызды пікір-ұсыныстар жарияланды. Журналда көптеген ғылыми маңызды мақалалар жарық көрді. Бірақ оның жеке мақалаларында буржуазиялық-ұлтшылдық қате тұжырымдарға жол берілген деп есептеліп, осыған байланысты журнал 8 саны шыққаннан кейін 1923 жылдың мамыр айында жабылды.

## Дереккөздер


Санат:Журналдар
Тағай Қансейітов

**Тағай Қансейітов** (10.5. 1950 жылы туған, Түркістан облысы Төле би ауданы Аққұм ауылы) – ауыл шаруашылық ғылым докторы (2004). Самарқанд ауыл шаруашылық институтын бітірген (1973). Атырау облысы Махамбет ауданы «Новобогат» кеңшарында зоотехник (1973–75), Қазақ қаракөл шаруашылығын ғылым-зерттеу институтында зоотехник, ғылым қызметкер (1975–94) болды. 1994 жылдан қазіргі Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық ғылым-өндірістік ортасында жетекші ғылым қызметкер. «Научные основы и практические приемы создания стад каракулево-курдючных овец окраски сур бронзовой расцветки» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Негізгі ғылым еңбектері өзіндік түсімен ерекшеленетін қойдың жаңа тұқымын анықтап, өндіріске енгізуге арналған. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығын лауреаты (2005).

## Дереккөздер:


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1950 жылы туғандар
Ақтау (криминалистика)

**Ақтау** — 
# қылмыс уақиғасы айқындалмаған, сотталушының әрекетінде қылмысты құрайтын нышандар болмаған немесе оның қылмыс істеуге қатысқандығы дәлелденбеген кезде шығарылатын сот үкімі. Сондай-ақ, ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 37-бабының арнаулы тармақтарында көзделген негіздерге сүйене отырып, ізге түсу органдары айыпталушыны (сезіктіні) кінәсіз деп тани алады. Ақтау үкімінің сипаттамалы-дәлелді және қорытынды бөлігіне қатысты талаптар осы Кодекстің 381, 382-баптарында көзделген;
# кең мағынасында алғанда азаматтың нұқсан келтірілген абырой-беделін, адал атын, әділеттілікті қалпына келтіру., Мысалы, 1993 ж. 14 сәуірде Қазақстан Республикасының 

**“Жаппай саяси қуғын-сүргіндер құрбандарын ақтау туралы”** заңы шықты. Оның 1-бөлімінің (“Жалпы ережелер”) 1-бабында “адамды сот тәртібінде немесе заңмен белгіленген басқа тәртіпте саяси қуғын-сүргіндерден зардап шеккен деп тану, оның бұзылған құқыларын қалпына келтіру, ол шеккен моральдық немесе материалдық залалдың орнын толтыру ақтау деп ұғылады” делінген. Сондай-ақ заңда ақтауға жататын адамдар санаты және ақтаудың тәртібі мен нәтижелері көзделген.

## Дереккөздер

Санат:Заң
Санат:Криминалистика
Торт

нобай|Уикипедия эмблемасы түріндегі торт.
right|thumb| alt=A.|200 px|Торт "Добош"
нобай|Кондитерлік мастикамен жабылған панда түріндегі торт.
**Торт** — ұлттық дастарқан мәзіріне кейіннен кірген дәстүрлі тағам түрі. Әртүрлі қамырдан (үгілмелі, бисквитті) дайындалады. Торттың жаңғақты, балды, тарғыл, сәбізді және т.б. түрлері бар. Торт көбіне ыстық тамақтан кейін шаймен беріледі.

Торттардың тәтті емес сорттары да бар (мысалы, бауыр торты), ал «торт» атауы тағамның дизайнын көбірек білдіреді: ингредиенттерді қабаттарға төсеу, кейіннен үстіңгі қабатты безендіру. Бауыр тортының мысалында: майонез қабаты бар қуырылған бауыр торттары, үстіне шөп-шалам қосылған.

## Тарихы
Алғашқы торттар адамдар бидайды жинап, ұнды өңдеп үйренген кезде пайда болды. Аспазшылар қантты қолдана бастаған кезде торттар кеңінен таралды. Үндістанда алғаш рет өндірілген қамыс қант Араб елдеріне таралып, Қиыр шығыстан әкелінген дәмдеуіштер мен хош иісті дәмдеуіштермен шебер араластырылды.

## Мәдениетте торттың қолданылуы
Торт - үйлену тойларында, туған күндерде және басқа да салтанатты шараларда қойылатын дәстүрлі мерекелік тағам. Үйлену тойына арналған торттар әдетте бірнеше қабат етіп жасалады және үстіңгі қабаты жас жұбайлардың фигураларымен безендіріледі.

## Торт безендіру
Торт безендіру үшін әдетте крем қолданады, оны кондитерлік шприцпен торттың жоғарғы қабатына және оның бүйір қабырғасына жағады. Сондай-ақ, торт глазурь немесе ганашпен жабылған. Зефир серпімді қант мастикасы кеңінен қолданылады, ол тек торт жабыны ретінде ғана емес, сонымен қатар кондитерлік бұйымдарды безендіру үшін де, сәндік фигураларды мүсіндеу үшін де қолданылады. Қант мастикасының арқасында торт талғампаз тегіс көрінеді және басқа тағамдардан ерекшеленеді.

Мастиканың дәстүрлі глазурден басты артықшылығы оның икемділігі болып табылады: ол кез келген пішінді оңай қабылдайды және одан әртүрлі фигураларды - жануарларды, адамдар, гүлдерді пішіндеуге болады. Бүгінгі күні кондитерлер мастика мен помаданы қолдануды біріктіреді, ал мастикаға қажетті пішінді беру үшін корольдік глазурді қолданады.

Санат:Кондитер өнімдері‎
Санат:Десерт
Актиномикоз

**Актиномикоз** (грекше aktіs (aktіnus) — сәуле және mykes — саңырауқұлақ) — актиномициттер қоздыратын жұқпалы ауру. Актимикозбен көбіне жануарлар шалдығады, ал адамдар сирек ауырады. Актиномикоз табиғатта кең тараған. Ол топырақта, жануардың ішек-қарнында, арпа-бидай дәндерінде ұзақ сақталады. Актиномикоз адам аузының шырыш қабатында, ішек-қарнында, жоғарғы тыныс алу жолында әрқашан кездеседі, бірақ зиян келтірмей тіршілік етеді. Ағзадағы қорғаныс қызметі төмендегенде (тұмау, аппендицит, туберкулез тағы басқа) адамдар актиномикоз ауруларына шалдығады. Ол көбінесе мойын терісін, асқазан мен өкпені зақымдайды. Актиномикозды операция жасау, антибиотиктер егу, сәулемен күйдіру арқылы емдейді. Аурудың алдын алу үшін қабынған ошақтарды (әсіресе ауыз қуысын, тісті) уақтылы емдеу қажет.
	
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том


Санат:Таз аурулар
Шардара Мақта акционерлік қоғамы

**«Шардара Мақта» акционерлік қоғамы** – мақта тазалау зауыты, Шардара ауданы Достық аулында орналасқан. Зауыт 1998 ж. құрылған, ауданда өсірілетін мақтаны өңдеуден өткізеді, мақта талшығын өндіріп шет елдерге шығарады. Өндірістік қуаты – жылына 30000 т. Зауытта 208 адам жұмыс істейді.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Ұйымдар
Санат:Мақта шаруашылығы
Мүйізтұмсықтар

**Мүйізтұмсықтар** () – тақтұяқтылар отрядының бір тұқымдасы. 

thumb|left|upright|<small>Мүйізтұмсықтардың аулау. Пьяцца Армерина (Сицилия) жанындағы Вилла дель Казаледен римдік мозаика. IV ғасыр</small>
Қазба қалдықтары палеоген кезеңінен белгілі. Сол кездегі олардың далалы алқаптарда және су жағалауларындағы батпақты жерлер мен тоғайлар арасында тіршілік еткен 200-дей түрі болған. Олардың 25-тей түрінің қаңқалары Қазақстанның палеоген, неоген, антропоген кезеңдерінің геологиялық қатпарларының шөгінділерінен табылған. Қазір 4 туысына жататын 5 түрі бар: Суматра мүйізтұмсығы – Үндіқытай, Малакка, Суматра, Калимантан аралдарында, Бирма, Ассамда; үнді мүйізтұмсығы – Непал, Ассамда; қара мүйізтұмсық – Шығыс Африкада; ақ мүйізтұмсық – ОАР, Судан, Уганда, Орталық Африкада, Чадта тіршілік етеді. Ал Ява мүйізтұмсығы – қазір тек Ява аралында ғана сақталған.

Мүйізтұмсықтар тропиктік ормандар мен саванналарда тіршілік етеді. Дене тұрқы 2–5 м, салмағы 1–3,6 т-дай, ірі жануар. Терісі қалың, тықыр. Мұрнында және кеңсірігінде 1–2 (қара Мүйізтұмсықта 3 кейде 5) мүйіз болады, мүйізінің ұзындығы 40–60 см-дей. Аяқтары қысқа, мықты, үш ашалы. Құйрығы шашағы ұзын қылдардан тұрады. Көзі нашар көреді, бірақ иіс сезу органы жақсы дамыған. Жұбымен жүреді. Буаздық мерзімі 16–17 айға созылып, жалқы (өте сирек екі) төл туады. Төлі 2 жылға дейін енесін емеді. 50–60 жылдай тіршілік етеді. Мүйізтұмсықтардың жылдан-жылға саны азаюда. Барлық түрі Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Галерея

Doué 21 06 2010 14 Diceros bicornis.jpg|Қара мүйізтұмсық
Sa-indianrhino-2.jpg|Үнді мүйізтұмсығы
Sumatran Rhinoceros at Sumatran Rhino Sanctuary Lampung Indonesia 2013.JPG|Суматра мүйізтұмсығы
Woolly rhinoceros (Coelodonta antiquitatis) - Mauricio Antón.jpg|Жүндес мүйізтұмсық
Elasm062.jpg|Эласмотерийлер
Muller-1839.jpg|Ява мүйізтұмсығы
Knight Caenopus 1.jpg|Субгиракодон
Hemitoechus2011 2.jpg|Мерктің мүйізтұмсық


## Мүйізтұмсықтардың қорегі
Мүйізтұмсықтар – шөпқоректі жануарлар. Қара, үнділік, суматралық және явалық мүйізтұмсықтар бұтақтармен қоректенетін болса, ақ мүйізтұмсықтар ашық жерлерде жайылып жүреді. Қара және үнділік мүйізтұмсықтардың үстіңгі еріндері үшбұрыш пішінді, ол заттарды ұстап, көтеруге көмектеседі. Сондай-ақ ағаштар мен бұтақтардың жапырақтарын, бүршіктері және жемістерін іздеуге және жинауға мүмкіндік береді. Ақ мүйізтұмсықтар шөбі мол жерде жайылады.

## Мүйіздері
Мүйізтұмсықтардың мұрнынан басталатын бір немесе екі иілген тұмсықтары болады. Олар – тұмсықтарында мүйіздері бар жалғыз жануарлар. Явалық және үнділік мүйізтұмсықтарда тек бір ғана мүйіз болса, суматралық, ақ және қара мүйізтұмсықтарда екі мүйізден болады. Мүйіздердің құрамы кератиннен тұрады. Мүйіздің ұзындығы 35 см-ден 1 м-ге дейін жетеді.

## Заңсыз аңшылық
Мүйізтұмсықтардың мүйіздері медициналық жағынан құнды деген оймен көптеген адамдар оларға заңсыз түрде шабуылдап, аңшылық етеді. Йемен мен Оманда олардың мүйіздерінен қанжар саптарын да жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Мүйізтұмсықтар
Санат:Сүтқоректілер үйелмені
Шардара су электр станциясы

thumb|right|300px|Шардара су электр станциясы
**Шардара су электр станциясы**, Октябрьдің 50 жылдығы атында – республикадағы су электр станцияларының бірі. Сырдария өзеннің орта ағысында орналасқан. 1-агрегаты 1965 жылдың мамырында, 2-агрегаты желтоқсанда, ал соңғы 4-агрегаты 1966 жылдың маусымында пайдалануға берілген. Қуаты 100 МВт. Станция қазіргі талаптарға сай дәрежеде автоматтандырылған және телемеханикамен басқарылады. 1965 – 1975 ж. жоспардағы 3 млн. 442 мың квтҺсағ электр энергиясы өндірілді. Шардара гидроэнергетикалық кешені (Шардара су электр станциясы  мен Шардара бөгені) Қызылқұм өңірінде ауыл шаруашылықғы өндірісін жедел қарқынмен өркендетуге мүмкіндік берді. 

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Су электр станциялары
Санат:Қазақстан гидротехникалық құрылғылары
Мүйіз ұқсату

**Мүйіз ұқсату** – сән және қолданбалы өнердің кең тараған түрі. Мүйізден жасалған ежелгі зергерлік бұйымдар сақ, ғұн, үйсін кезеңдерінен көп кезігеді. Мүйіз ұқсату кейінгі түрік дәуірінде де жоғары сатыға көтерілді. Мүйіз сүйекке қарағанда жонуға, июге және қалыпқа салуға, кесуге, шегелеуге қолайлы болғандықтан одан түрлі ожау, құты, шақша, семсер, пышақ, біз саптары, ердің қасы, қамшының сабы, үйдің жасауы, тағы басқа әшекей бұйымдар өрнектеліп жасалды. Мүйіз ұқсатудың негізгі әдісі қыздыру немесе қайнатып балқыту. Мүйіз ұқсатуға сиырдың, серкенің, таутекенің, құлжаның мүйіздері және жылқының тұяғы қолайлы. 6 – 8 ғасырларда сүйек пен мүйізді нақты пішініне немесе ою-өрнек үлгісіне келтіріп, үй-іші жиһаздарын (асадал, жүкаяқ, кебеже), тұтыну заттарын (аяқ, қасық, ожау), аңшылық жабдықтарды (балмақ, томаға, тұғыр) көркемдеу кең етек алды. Кейінгі кездері мүйіз бен сүйектен жасалатын арнайы зергерлік бұйымдарды арнайы шеберханаларда өндіру ісі кең қанат жайды.

## Дереккөздер


Санат:Өнер жанрлары
Мәлік Файзоллаұлы Баймұхамедов

**Мәлік Файзоллаұлы Баймұхамедов** (6.3.1945 жылы туған., Алматы қаласы) – техникалық ғылым докторы (1996),Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (1999).

## Өмірбаяны
Қарағанды политехникалық институтын (1968, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) және Мәскеу энергет. институтының аспирантурасын (1974) бітірген. Қарағанды политехникалық институтында (1974), Павлодар индустрия институтында доцент (1975), Алжирде (1979–1980), Рудный индустриалдық институтында декан (1981–1987), Қостанай мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1987) және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры қызметтерін атқарады (1992–2006). 

## Еңбектері
«Разработка моделей, методов и средств построения адаптивной технологии компьютерного обучения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты – компьютерлік жүйеге лайықталған модель, әдістеме мен құрал технологиясын жасау мәселесі.

## Дереккөздер

Санат:1945 жылы туғандар
Акустика (Лингвистикада)

**Акустика** ( - есту) сөйлеу сигналының құрылымын, сөйлеудің қалыптасуын және адамның сөйлемді қабылдау процесін зерттейтін жалпы фонетиканың бөлімі.
*** Акустикалық [[фонетика]]** ( — естілім) — дыбыстардың жасалуы мен олардың естілуін, дыбыстық белгілерді, сондай-ақ дыбыс құрастыратын және оларды танып-білетін қондырғыларды жасайтын акустиканың бір бөлімі. 
* **Акустикалық** ( есту) - есту арқылы қабылдауға жататындар.

## Дереккөздер


Санат:Фонетика
Нұркен-2 қорымы

thumb|right|200px|<small>Тас қабірхана.</small>
[thumb|right|200px|<small>Ғұрыптық дәліз-[дромос.]]
**Нұркен-2 қорымы** – көне дәуірлер ескерткіші. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Нұркен ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде, Қарқаралы – Жаңатоған автожолының сол жағында орналасқан. 

## Сипаты
Ерте темір дәуірі мен ортағасырлық обаларды біріктіреді. Аумағында, сондай-ақ 19 ғасыр мазарлары орналасқан. Ерте сақ кезеңінің екі үлкен обасы алыстан көзге түсетіндіктен, халық арасында “Қособа” деген атпен де белгілі. 2001 – 02 жыдары А.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының Сарыарқа экспедициясы (жетек. А.Бейсенов) бір топ обаны зерттеді. Қорымдағы ескерткіштердің ең үлкені болып 1-ші (диаметрі 40 м, биіктігі 4 м) және 2-ші (диаметрі 57 м, биіктігі 6 м) обалар саналады. Бұл обалардан күрделі архитектура және стратиграфиялық ерекшеліктер анықталған. Үйінді құрылысы кезінде 2 обада да балшық кірпіштен қаланды, жерлеу камералары үлкен тас тақталардан құрастырылған шаршы жәшік (1-оба) және үлкен тастардан лай араластыра, киіз үй бейнесінде қалап шығарған аса ірі қабірхана түрінде (2-оба). 2 обада да жерлеу камерасынан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған ұзын “дәліздер” (“дромос”) тартылған. Барынша тоналған обалардан қыш ыдыс үлгілері, тас дәнүккіштер табылды. 2-оба жанынан табылған, көне ирандық ахеменид нақышында жасалған бірегей қола қапсырмада адамдар бейнеленіп, әлдебір көне сюжет берілген. Орталық Қазақстан аумағындағы тасмола мәдениетінің әзірше зерттелген ең үлкен обалары болып отырған 1, 2-обалар б.з.б. 7 – 6 ғ-лар деп мерзімделеді. Қорым құрамында 2 “мұртты” оба бар, екеуінің де “мұрттары” қатты бүлінген. Мұның біреуінен (б.з.б. 5 ғ.) ер адам мен әйел жұптасып жерленген үлкен тас жәшік ашылды. Екінші “мұртты” обадағы лақатты қабірден ер адам қаңқасы және қыштан жасалған бір ұршық басы табылды (шартты мерзімі – б.з. 1-мыңжылдығының 1-жартысы). Келесі бір топ обалардың қорғантас кезеңіне жататыны анықталды (б.з.б. 3 – 1 ғасырлар). Қорым құрамындағы ортағасырлық обалардан кезеңіне жататын жерлеулер ашылды (6 – 9 ғасырлар).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Ілияс Қабылов

**Ілияс Қабылов** (18 қазан 1904,  Жалағаш ауданы Мәдениет ауылы – 26 ақпан 1938, Алматы) — мемлекет және қоғам қайраткері. Көрнекті публицист, әдеби сыншы, философ ретінде «Еңбекші қазақ», «Советская степь», «Казахстанская правда» газеттерінде мақалалар жариялаған.

1937 жылы жалн жаламен айыпталып қамалған. Кейін, ату жазасына кесілген. 1998 жылы 15 мамырда толық ақталды.

* Әке-шешесі 1911 жылдан бастап Ақмешіт (қазіргі Қызылорда), Әулиеата, Ташкент қалаларында тұрған. 
* 1918 – 22 жылдары Ташкент еңбек коммунасында орталау білім алған. 
* Кейін Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері коммунистік университетін (1925), Қызыл профессура институтын (1933) бітірген. 
* 1925 – 28 жылдары Ташкенттегі Орта Азия коммунистік университетінде философия және құқықтанудан оқытушы
* 1928 – 30 жылдары Қазақстан өлкелік партия комитетінің баспа жөніндегі сектор меңгерушісі, мәдениет және насихат бөлімі меңгерушісінің орынбасары
* 1931 – 33 жылдары Шығыс еңбекшілері коммунистік университеті философия кафедрасының меңгерушісі болды. 
* 1934 – 37 жылдары Қазақстан өлкелік партия комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, ҚазПИ (ҚазҰПУ) философия кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. 
* Қазақ АКСР-і Кеңестерінің 9-съезіне (1935) қатынасып, Атқару комитетінің мүшелігіне сайланған.

## Дереккөздер

Санат:18 қазанда туғандар
Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Жалағаш ауданында туғандар
Санат:26 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Феликс Ембергенұлы Алтынбеков

**Феликс Ембергенұлы Алтынбеков** - (4.12.1938 ж., Түркістан облысы Шымкент қаласы) – техника ғылым докторы (1987), профессор (1990). Қазақ химия-технология институтын (1962, қазіргі Оңтүстік Қазақстан Мемлекттік Университеті) және аспирантурасын (1968) бітірген соң осы институтта ассистент, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент (1962–1987), Оңтүстік Қазақстан технология университетінде кафедра меңгерушісі (1989–1998), 1998 жылдан осы университетте профессор болып жұмыс істейді. Алтынбеков 184 ғылыми еңбектің, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*iLike: Энциклопедия: АЛТЫНБЕКОВ Феликс Ембергенұлы 

Санат:Тұлғалар
Торы (ру)

**Торы**, *Торықыпшақ* — Орта жүз қыпшақ тайпасының тармағы, “бес таңбалы Қыпшақ” аталатын ру-тайпалық одақтың бір бөлігінің аты. Шежірелерде Ұзын, Торы, Қарабалық, Бұлтың, Көлденең руларын топтастыруда бірізділік жоқ. Торы бір нұсқада Қарақыпшақтан таратылатын болса, енді біреуінде Қарамергеннен (Қарадөңнен) өрбітіледі. Бұл жағдай Торының түп-төркіні тереңіректе, әріректе жатқанын аңғартады.

10 ғасырда өмір сүрген Византия императоры Константин Багрянородный еңбегінде венгр, печенег және уз тайпалары туралы айтылады. Уз тайпасы орыс жылнамаларында және соларға сүйеніп жазылған П.В. Голубовский, Н.А. Аристов, С.А. Плетнева, Н.А. Баскаков, А.М. Хазанов зерттеулерінде, көбінесе торки делінеді. Аристов бұл жұртты 12 ғасырда тарих бетінен өшіп кетті деп санайды. Дегенмен, тіл және тарих деректеріне жітірек үңілсек, 10 – 11 ғасырлардағы торық тайпасы мен қазіргі қыпшақтың торы руы бір ел екеніне, тек этноним тұлғасының аздап өзгергеніне көз жеткізуге болады. Бұл өзгеріс – оғыз, қыпшақ тілдеріне тән құбылыс. Оларда 11–14 ғасырлар арасында бірқатар сөздердің ортасы мен аяғындағы қ, к, ғ, г дыбыстарын түсіріп сөйлеу заңдылығы болған. Мәселен, “Ұлық болсаң – кішік бол”, “Қостың кішігі болғанша – иттің күшігі бол” дейтін нүсқаларда сақталған “ұлық”, “кішік” сөздерінің қазіргі қазақ тілінде “ұлы”, “кіші” болып, сол сияқты “құмған”, “кигіз”, “бігіз” лексемаларының “құман”, “киіз”, “біз” болып айтылатыны осы лингвист. заңдылыққа байланысты. Демек, моңғол шапқыншылығына дейінгі тарихта қатар аталатын уз, торық тайпалары Алтын Орда ыдырағаннан кейін ұзын, Торы деген есіммен қазақ халқын құрауға қатынасқаны байқалады. Хазанов торықтардың бір бөлігі 11 ғасырда қыпшақтарға бағынғанын және бара-бара оларға сіңісіп кеткенін жазады. 9–11 ғасырларда оғыз бірлестігіне кірген торықтар көне заманда қай тайпасымен де одақ болған. Мұны қазіргі Торғай өз-нің атынан да көруге болады.

Шежіре бойынша торыдан қитаба, түйішке, көкмұрын, шашты тарайды. Китабадан еділ, бигелді, шоғал, бессары, қара, қайыпберлі, қосай, сартымақ; түйішкеден: ыстыбай, жетім, дәулетбике, мырзабек (көрпе), қойбақ, баянтаңат, назарымбет, женет; шаштыдан шағыр, шегір, байсары, малай, құтым, айдарғазы, бошай; көкмұрыннан қарамойын, лақ (қалғандары беймәлім) аталары өрбиді делінеді. Торыдан таратылып жүрген аталардың ішінде эндогамиялық және экзогамиялық бірлестіктердің бар екенін де ескеру қажет. Қазан төңкерісіне дейін Торы жұрты Торғай, Қабырға, Жыланшық, Сырдария өзендерінің бойын мекендеген. “Әліп таңба Қыпшақтың атағы озған алаштан” (“Қобыланды батыр” жырынан) және “Ой байласам – құдай жоқ, Ой бастасам – Қыпшақ жоқ” деген нақылдардан бұлардың таңбасы әліп – Қ, ұраны – Ойбас екені байқалады.

## Y-ДНК анализі
Көкмұрын (N=1) тармағының Y-ДНК гаплогруппасы О3 (N=1). Тағы бір торы қыпшақ R1b1a2 (N=1)
## Тұлғалары
* Иманжүсіп Құтпанұлы
* Әбдісалан Нұрмаханов
* Мұхтар Шаханов
* Мұстафа Шоқай
* Әбділда Тәжібаев
* Бұдабай Қабылұлы

## Дереккөздер


## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Қазақ рулары
Санат:Шежіре
Дәмеш Шахабаева

**Дәмеш Шахабаев** (1905, Сайрам ауданы, Қайнарбұлақ ауылы – 1995, Қазығұрт ауданы, Шарбұлақ ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (1958). 

Еңбек жолын шопан болып бастаған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1955, 1959).

## Дереккөздер

Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Сайрам ауданында туғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазығұрт ауданында қайтыс болғандар

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары
Торайғыр (тау)

**Торайғыр** – Іле Алатауының шығыс сілеміндегі тау.

## Географиялық орны
Шарын және Шілік өзендерінің су айырығында. Ең биік жері – Қарағайлы тауы (2469 м). Батыстан шығысқа қарай 42 км-ге созылған, ені 10 – 12 км. Солтүстігінде Сөгеті аңғары, оңтүстігінде Жалаңаш аңғары орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Силур мен девонның құм тастарынан және палеозойдың эффузиялық шөгінді жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Баурайында жусан, бетеге, көде, беткейлерінде арпабас, бидайық, өзен аңғарында жабайы алма ағашы, көктерек, итмұрын, т.б. өседі. Торайғыр етегінде қыстаулар (Көртоғай, Көлбастау, Торыайғыр, т.б.) мен қоныстар орналасқан. Шығысында өзімен аттас асу (Торайғыр (асу)) бар. Ол арқылы Алматы – Нарынқол автомобильдік жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы таулары
Санат:Іле Алатауы
Торайғыр (асу)

**Торайғыр** – Іле Алатауының шығыс сілемі – Торайғыр тауындағы асу.

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1976 м. Асу арқылы Алматы – Нарынқол автомобильдік жолы өтеді. Асудың баурайында бұлақ, қыстаулар бар.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Іле Алатауы
Шолпанкебіс

**Шолпанкебіс** () — сүйсіндер тұқымдасына жататын тамырсабақты көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай аймақтарында кездесетін 50-ге жуық түрі бар. Қазақстанның солтүстік және шығыс аймақтарындағы қылқанды, жалпақ жапырақты және аралас ормандардың, бұталардың, ылғалы мол шалғындардың арасында өсетін 3 түрі: 
# Ірі гүлді шолпанкебіс (Cyprіpedіum macranthon); 
# Кәдімгі шолпанкебіс (Cyprіpedіum calceolus); 
# Секпіл шолпанкебіс (Cyprіpedіum guttatum). 

Бұлардың биіктігі 15 – 50 см. Тамырсабағы топыраққа төселіп, көлбей өседі. Сабағын түгелдей безді қысқа түктер қаптайды, сабағының түбінде қоңырқай түсті, жарғақты қынабы болады. Жапырақтарының пішіні эллипс, қандауыр тәрізді, сағағы болмайды, кезектесіп сабақты орай отырмалы бекінеді. Жапырақ тақтасының жиегін сирек түктер басқан. 

Ірі гүлдері сабақ ұшына 1 – 2-ден жеке орналасады. 4 күлте жапырақшасының ұзындығы 3 – 10 см, екі шеңбер бойына орналасады (тостағаншасы болмайды). Сыртқы шеңбердегі екі күлтесі күрең қызыл, үстінде ақ, күлгін дақтары бар, ішкі күлтесінің түп жағы ұзын түкті. Күлтесінің біреуі басқаларынан ерекше ерін түзіп, жиегі ішке қарай қусырылып кебіске ұқсайды, өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған. Аталығы екеу, жіпшесі аналықтың мойнымен тұтасып бірігіп кеткен. Аналығының жатыны 3 ұялы, ұзындығы 10 мм. 

Тұқымнан және вегетативті көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – қауашақ, піскенде тігінен қақырап ашылады. Бір қауашақта 3 – 4 млн-дай ұсақ тұқымы болады. Шолпанкебістің 3 түрі де өте сирек кездесетін өсімдіктер, таралу аймағы жылдан жылға азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
## Дереккөздер


Санат:Сүйсіндер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Мүкжидек

**Мүкжидек** (Oxycoccus) – қаражидектер тұқымдасына жататын мәңгі жасыл бұта. Қазақстанда батпақты жерлерде өсетін 2 түрі: кәдімгі (төрткүлте) Мүкжидек (Oxycoccus quadrіpetalus) және ұсақжемісті Мүкжидек (Oxycoccus mіcrocarpus) бар. Оның жіп тәрізді жіңішке тармақтарының ұзындығы 75 – 80 см-дей, жапырақтары майда, сопақша немесе дөңгелек, қалың шырынды болады. Қызғылт түсті гүлдері (саны 2 – 4) шатырша гүлшоғырын құрайды. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – шырынды, қышқыл дәмі бар жидек. Ол алғашқыда ақ болады да, кейін қызарады. Жемісінің құрамында лимон, қант, пектин заттары, минерал тұздар, С витамині бар. Жемісі жеуге жарамды және медицинада пайдаланылады.

### Мүкжидек квасы
Мүкжидекті жуып, жентектен, оған су құйып қайнатады да сүзеді. Сонан соң алынған тұнбаға қант қосып қайтадан қайнатады да, суытады, (тұнба шамалы жылу үшін). Содан кейін ашытқы салып, араластырып, бір тәулік қояды. Шөлмекке немесе банкаға құйыл, салқын жерде сақтайды. 2—3 күннен кейін квас әзір болады. 800 г мүк жидегіне: 350—400 г құмшекер, 40 г ашытқы керек.

## Дереккөздер


Санат:Көкбұталар
Санат:Қазақстан табиғаты
Ақтеке Бітімшіұлы

**Ақтеке Қоңырұлы** (т. ж. белгісіз — 1940, ҚХР, Алтай) –  Алтайдағы ұлт-азаттық қозғалысын ұйымдастырушылардың бірі.

Керей тайпасының Абақ-Керей тармағының Қарақас руынан шыққан.

### Өмірбаян
1940 ж. ақпанда Қытайдағы Алтай аймағының Көктоғай ауданы Қазақтарын Шыңжан өлкесіндегі Шэн Ши Сай үстемдігіне қарсы көтерді. Қару-жарақты жаудан тартып алып, ықпалды жасақ құрды. Қытай әскерлерімен қақтығыста Қарағайты деген жерде жараланып, қайтыс болды. Ақтеке бастаған бұл күрес 1945 жылы Алтай халқының жеңісіне ұласты.

## Дереккөздер
Торайғыр (көл)

**Торайғыр** — Ертіс алабындағы көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысының Баянауыл ауданы Баянауыл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 8 км жерде, Ақбет тауының етегінде орналасқан.

## Аумағы
Ауданы 0,88 км2, ұзындығы 1,8 км, ені 0,6 км. Орташа тереңдігі 3,1 м. Суын оңтүстігінде таулы (абсолюттік биіктігі 800-1000 м), солтүстігінде ұсақ шоқылы (салыстырмалы биіктігі 15-50 м) алаптан жинайды.

## Жер бедері
Көл тектоникалық ойыста пайда болған, жағасы жақпартасты, тік. Суында мөңке, алабұға, т.б. балықтар кездеседі. Көл – осы өңірде туып-өскен қазақтың белгілі ақыны С.Торайғыровтың есіміне байланысты жерлердің бірі. Ақын бейіті осы көлдің маңында.

Көлде Жартас деп аталатын аралдар бар.

Lake_Toraigyr_2.jpg|Торайғыр көлі
Lake_Toraigyr.jpg|Жағадағы қара қандыағаштар


## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Ақ теңізі

**Ақ теңізі** () — Солтүстік Мұзды мұхиттың құрлыққа сұғына еніп жатқан ішкі теңізі. Ауданы 90 мың км2, орташа тереңдігі 67 м, ең терең жері 350 м (Кандалакша қолтығында). Жағасы шығанақтармен қатты тілімделген. Олардың ірілері: Мезень, Солтүстік Двина, Кандалакша. Аралдары көп, олардың бастылары: Соловец, Моржовец, Мудьюг. Теңізге Солтүстік Двина, Онега т.б. көптеген ұсақ өзендер көп мөлшерде тұщы су құяды. Сондықтан теңіздің беткі қабатының тұздылығы 25-26ү. Судың беткі қабатының температурасы 60-тан 14—150С-қа жетеді. Қыс айларында мұз құрсап жатады. Толқынының биіктігі ашық теңізде 1,1—3,5 м, Мезень қолтығында 10 м. Балықтардан майшабақ, семга, нәлім, теңіз аңдарынан итбалық ауланады. Порттары: Архангельск, Онега, Беломорск, Кандалакша. Ақ теңіз Балтық каналы арқылы Балтық теңізімен, Еділ—Балтық су жолы арқылы Азов, Каспий және Қара теңізбен жалғасады. 

Санат:Теңіздер