open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маскүнемдік

**Маскүнемдік** (, *маст*) — спиртті ішімдіктерге салынушылық. Кейбіреулер маскүнемдікті мәселелер тудырғанына қарамастан алкогольді іше бергенді жалғастыру деп анықтайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) бағалауы бойынша 2016 жылы әлемде алкогольді тұтыну бұзылыстары бар 283 миллион адам бар.

Алкоголь адамда тәуелділік тудырады және ұзақ уақыт бойы алкогольді көп қолдану денсаулық пен әлеуметтік жағымсыз салдарға әкеледі. Ол барлық мүше жүйелерін зақымдауы мүмкін, бірақ әсіресе миға, жүрекке, бауырға, ұйқы безіне және иммунды жүйеге әсер етеді. Алкогольді көп қолдану ұйқының бұзылуына және деменция, Гайе — Вернике синдромы сияқты ауыр когнитивтік мәселелерге әкелуі мүмкін. Физикалық әсерлерге аритмия, иммундық жауаптың төмендеуі, бауыр циррозы, қатерлі ісік қаупінің жоғарылауы және кенеттен тоқтатылған жағдайда ауыр тоқтату белгілері жатады. Бұл денсаулыққа әсер ету адамның өмір сүру ұзақтығын 10 жылға қысқартуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Маскүнемдік
Санат:Әлеуметтік мәселелер
Қынап

## Қынап
**Қынап** — қылыштың қабы. Ағаштан жасалып, сырты матамен, терімен, металмен әшекейленген. Ауызын бекітіп тұратын металл мойнағы, түбін сақтап тұратын түбегі, қайысбау тағуға арналған 2 құрсауы болады. Қынап сырты әр түрлі өрнектермен, кейде асыл тастармен әшекейленген.

**Қынап** — Әйелдің жыныс мүшесінен жатырға баратын түтік немесе арна

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Қасқыртаңдай

**Қасқыртаңдай** – іштен туа пайда болатын кемістік. Мұны таңдай жырығы деп атайды.

## Тағы қараңыз
*Жырық

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Медицина
Түсік

**Түсік, өздігінен болатын аборт** — өз-өзінен болатын патологиялық жүктіліктің үзілуі. Клиникалық түрде расталған жүктіліктің 15—20% түсікпен бітеді. Бұл сандар төменгі бағалау шегі болып табылады, себебі көп жағдайда түсік жүктіліктің бастапқы кезеңінде, әйел адам өзінің жүктілігін байқамай тұрып орын алады. Ал түсіктің симптомдарын қатты етеккірмен немесе оның жоқтығымен шатыстырады. Түсік қаупі патология болып табылады және кей жағдайда стационарлық емдеуге жатады. Түсіктің арнайы жасалатын медициналық аборттан айырмашылығы бар.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Аборт
* Жүктілік
* Іш тастау
Санат:Аурулар
Санат:Жүктілік патологиялары
Сарысулы ісік

**Сарысулы ісік** — Қалыптан тыс, қалта тәріздес, сұйыққа толы денеде жаңадан пайда болатын өсік. 

Санат:Медицина
Клизма

thumb|200px|Клизма
thumb|200px|Грелка
**Клизма** — Тазарту клизмасын жасау үшін
арнайы грелкаға 4—6 стакан (температурасы 25—35°С) су құяды. Су ағызатын
түтікте ауа қалып қоймауын қадағалау
керек, бұл үшін шүмекті ашып, азырақ
суын ағызады. Грелканы 1,5—2 м көтеріп,
шегеге іледі. Кереуетке клеенка төсеген
жөн. Науқас сол жақ бүйіріне, төсектің
Шетіне таман, тізесін бүгіл жатуға тиіс.
Түтіктің вазелин жағылған ұшын еппен
бұрай итеріл тік ішекке енгізіл, одан
кейін шүмекті ашады. Түтіктің ұшын суырып
алғаннан кейін науқас бірден дәретке бармай
5—10 минут шыдауға тиіс.
Балалар клизмасы үшін әдетте резеңке баллон
қолданылады.

## Қолданылуы
Судың мөлшері баланың жасына байланысты мынадай болады:
*1 айға дейін  - 2 ас қасық
*1-ден 3 айға дейін - ⅓ Стакан
*3-тен 6 айға дейін - ½ стакан
*6 айдан .,2 жасқа дейін - 1 стакан
*2-ден 5 жасқа дейін - 1,5 стакан
*5-тен 9 жасқа дейін - 2 стакан
*9-дан 12 жасқа дейін - 2,5 стакан

Клизманы дәрігердің тағайындауы бойынша
ғана қойған жөн.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Санат:Медицина
Кома

**Кома** (*Соmа* - терең ұйқы) - Толық есінен тану, сыртқы тітіркендіргіштерге реакцияларының жойылуы және организмнің өмірге маңызды функцияларының реттелуі бұзылатын орталық жүйке жүйесі қызметінің терең тежелу күйі. 
## Дереккөздер

Кома (коматозды жағдай) ( гр. κῶμα — терең ұйқы) — ОЖЖ сананың прогрессирлеп  өшуімен жүретін , сыртқы орта тітіркеністеріне жауап бермейтін, өмірлік маңызды ағзалардың, тыныс алу және жүрек қан тамыр жүйесінің бұзылыстарымен жүретін  жедел басталатын ауыр патологиялық жағдай. Яғни ОЖЖ қызметінің нашарлауы  (әрі қарай ми өлімі) тек сананың сөнуімен емес, сонымен қатар арефлексиямен және өмірлік маңызды ағзалардың реттелуінің бұзылыстарымен жүреді. 
Кома жеке ауру емес; ол ОЖЖ қызметінің бұзылысы немесе  ми тінінің зақымдалуы (бас миының ауыр жарақаты) нәтижесінде  дамиды.  Комалық жағдайлар шығу тегіне  және патогенезіне байланысты  ажыратылады, соған байланысты терапевтикалық шаралар қолданылады. 
Этиологиясына байланысты  жіктелген команың  классификациясында 30-ға жуық түрі  көрсетілген.  Соның ішінде бір бөлігі жеке ауруларға емес бір топ аурулар мен синдромдарға жатады.  
Біріншілік  церебралды  кома
Команың бұл түрінің негізінде  бас миының біріншілік зақымдануына байланысты  ОЖЖ  қызметінің  бұзылуы жатыр. 
Жарақаттық кома  (лат. coma traumaticum) —  бас сүйек ми жарақаты кезінде орын алады. 
Эпилептикалық кома (лат. coma epilepticum) — эпилепсиялық ұстамалар кезінде дамиды.  
Апоплектикалық кома (лат. coma apoplecticum) — ми қан айналымының жедел бұылыстарында дамиды. 
Менингеалды кома (лат. coma meningeale) — инфекциялық менингиттерде интоксикация нәтижесінде дамиды. 
Апоплектиформды кома (лат. coma apoplectiforme) — екіншілік ми қан айналымының бұзылыстарында дамиды (Мысалы, миокард инфаркты). 
Ісіктік кома  — ми және оның қабықтарының ісіктерінде дамиды. 

Санат:Медицина
Санат:Патология
Компресс

**Компресс** (лат. compressus -сығымдалған) - көпқабатты емдік таңғыш.

## Компресс түрлері
* **Құрғақ компресс**.
** Стерилденген дәкені бірнеше қабаттап бүктеп, үстіне мақта салып, бинтпен ұстатады, содан соң оны зақымданған жерге, күйікке, жараға жапсырады.
* **Қыздырғыш компресс**. 
** Компресті қою барысы:
*** бірнеше қабаттап бүктелген дәкені немесе матаны бөлме температурасындағы суға малып, жақсылап сығады да ауру жерге басады;
*** матаның үстіне оның шетінен 1-2 см асып тұратындай етіп балауыз қағаз жабады;
*** оның үстіне қалың етіп мақта төсейді;
*** сосын компресті орнынан қозғалмайтын, науқастың да мазасын алмайтындай етіп бинтпен таңып тастайды.
** Қыздырғыш компресс қабынуға қарсы әсер етеді;
*** қан тамырларын ұзақ уақыт кеңейтеді;   
*** дененің белгелі бір жеріне қанның келуін молайтады. 
** Қыздырғыш компресті 10-12 сағат ұстайды. Компресс түнге қарай қойылады.
** Қыздырғыш компрестің әсерін күшейту үшін үстіне грелка қоюға болады, ал матаны сумен емес, жартылай су қосылған арақпен немесе спиртпен дымқылдау керек.
* **Дәрілі компресс**.
** Дәрілі компресс - қыздырғыш компресс сияқты, бірақ оның әсерін күшейту үшін суға дәрігер ұсынған әр түрлі дәрілік препараттар (ас содасы (стақан суға 1 шай қасық), бура сұйығын (стақан суға 1 ас қасық)) қосады.
* **Ыстық компресс**.
** Ыстық компресс ауруды басады, қабынуға қарсы әсер етеді. Оны бұлшық ет, буын т.б.уырғанда белгілі бір жерді қыздыру үшін қояды. 
** Матаны ыстық суға малып (60°-70° температурада), 5-10 минут сайын ауыстырып отырады.
** Ыстық компресс қою барысы қыздырғыш компресс қойғандағыдай.
* **Суық компресс**.
** Суық компресс дененің бір жерін соғып алғанда, мұрын және басқа жерлер қанағанда алғашқы минуттарында қолданады;
*** дене терісін суытады;
*** соғылған жердің ауырғанын басады;
*** ауырған жерге қан ұюын азайтады.
** Бірнеше рет қабатталған матаны суық суға малып алып (мұзды су болғаны дұрыс), ауырған жерге 2-3 минут қояды, мұны бірнеше рет қайталаған жөн.
 
## Тағы қараңыз
* Алғашқы көмек

## Дереккөздер

## Дереккөздер
* "Шаңырақ" үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы. 1991. ISBN 5-89800-035-6 (1-й з-д)

Санат:Медицина
Санат:Денсаулық сақтау
Конвульсия

**Конвульсия**(Тырысқақ) — бақыланбайтын ұстама дерт. Мидың қабынуы немесе қояншық кезінде дененің бір бөлігінің не бүкіл дененің кенеттен селкілдеп кетуі. 

Санат:Медицина
Конъюнктива

нобай|Көз құрылысы
нобай|Конъюнктиваның қантамырлары
**Конъюнктива** — көздің сыртындағы және қабақтың ішкі жағындағы өте жұқа ұлпа.

Қабақ конъюнктивасының көз алмасы конъюнктивасына өтетін жеріндегі иілген жерін конъюнктива күмбезі, ал күмбез ішіндегі саңлаулы қуысты конъюнктива қапшығы деп атайды. Көздің кілегейлі қабығын көпқабатты жалпақ мүйізделмейтін эпителий қаптап жатады.

Көз қабағының кілегейлі қабығында кілегей бөлетін құты (бокал) тәрізді бірклеткалы экзокриноциттер болады. Кілегейлі қабықтың эпителий қабаты астындағы өзіндік тақташада лимфоциттерді көптеп кездестіруге болады. Ал кейбір жануарлар, мысалы, күйіс қайтаратын жануарлар конъюнктива күмбезі аймағында эпителий асты лимфа түйіншелерінің бадамша тәрізді жиынтығы кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Көз
Кретинизм

**Кретинизм** — Меңіреулік. Бала кемақыл, көбінде саңырау болып туатын жағдай. Бұл әдетте, анасының диетасында йодтың жетіспеуінен болады. 
Балаларда қалқанша бездің қызметі жеткіліксіз болғанда, ойлау процесі баяулайды, дене бітімі мен үлкен ми сыңарлары қыртысының қызметі бұзылады, өсу және жыныстық жетілу тоқтайды. Мұндай ауру кретинизм деп аталады. Егер дер кезінде емдесе, ауру салдарынан арылуға болады.

## Негізгі ақпарат
Қалқанша безінің гормондары тіндердің өсуі мен дифференциациясын, сондай-ақ дененің өсуі мен дамуын ынталандырады, сондықтан олардың ерте жаста (соның ішінде пренатальды кезеңде) жетіспеушілігі физикалық дамуда да, орталық жүйке жүйесінде де ауытқуларды тудыруы мүмкін. Дамудың кешігуімен бірге жүретін гипотиреоздық жағдайлар судағы және тағамдағы йод пен селеннің жетіспеушілігіне негізделген.

## Этиологиясы, патогенезі, эпидемиологиясы
Кретинизм келесі себептерге байланысты пайда болуы мүмкін:

* қалқанша безінің эмбриональды дамуының бұзылуы;
* қалқанша безінің гипоплазиясы және тиреоидизм (қалқанша безінің болмауы);
* қалқанша безінің эктопиясы;
* жүктілік кезінде анасы ауыратын эндемиялық зоб.
* негізгі себебі - қалқанша безінің гормондарының синтезіне қажетті йод пен селеннің жетіспеушілігі.

## Тағыда қараңыз
* Гипотериоз
* Жемсау (ауру)

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* 

Санат:Қалқанша безі аурулары
Ксерофтальмия

нобай|Көздегі ақ дақтар
**Ксерофтальмия** (*Xerophthalmia* - құрғақ + көз, шелдену, ақ түсу) - A дәруменінің жетіспеуі негізінде, екіншілік қабыну салдарынан пайда болған көздегі өзгерістер, көздің құрғақтылығына әкеледі. Механизмі, жас безінің семуі, секрециясының азаюы және де көздің мүйізді қабатының қалыңдауы нәтижесінде көзге ақ түсу. 
## Дереккөздер


Санат:Көз аурулары
Мастит

**Мастит** (грек. *mastos* — емшек) — сүт безінің қабынуы. Ол көбінесе жас босанған (негізінен сәбиді емізетін) әйелдерде болады. Мастит қыз балаларда өте сирек болады, кейде ер адамдарда да кездеседі.
**Маститті тудыратын қоздырғыштар:**
*  стафилококк, 
* стрептококк, 
* Кох таяқшасы, т.б.
 Бұл ауру жедел түрде өтеді, кейде созылмалы түріне ауысады. **Аурудың негізгі белгісі** — сүт безінде сүт жиналып, баланы емізгенде сүт шықпай қалады. Сүт жиналған жер томпайып, қызарып, әйелдің дене температурасы *38 - 39С-қа* көтеріледі, кейде денесі қатты қалтырайды. Қызарған жер солқылдап ауырып, қолмен ұстағанда ып-ыстық болып тұрады. Емшек ұшының терісі қатайып, жылтырайды, кейде жарылып қанайды. Бұл кезде лимфа және сүт жолдары арқылы енген микробтар сүт бездерінің қабынуына әкеледі. Омырауда, сүт бездерінің айналасында пайда болған бітеу жара (абсцесс) бірте-бірте босаңсиды (ірің пайда болғандығының белгісі), әйелдің температурасы көтеріледі (*40С-тан жоғары*), емшек сүтіне ірің араласады. Мастит әйел ағзасындағы созылмалы ауруларды (тіс кариесі, созылмалы тонзилит, т.б.) жүктіліктің алдыңғы кезеңінде емделмеу салдарынан, әйелдер консультациясында сәбиді дұрыс емізу, емшекті қалай күту дайындығынан өтпеу себебінен болады. Әйелдің иммунитеті төмен болғанда немесе дер кезінде дұрыс емделмегенде Мастит **флегмонозды** (шелдің іріңдеп қабынуы), кейде **гангреналы** (іріңді) түріне ауысуы мүмкін. Баланы дұрыс емізе білу және бұл кезде қажетті гигиеналық талаптарды сақтау (бала емізер алдында және кейін емшектің ұшын, айналасын қайнаған жылы сумен жуып отыру т.б.) Маститті болдырмауға, алдын алуға мүмкіндік береді. Емі: алғашқыда сүт бездеріне суық компресс басып, антибиотиктер қолданады; жиналған сүт жайылып кетпеуі үшін новокаин егіп, әрбір емізуден кейін емшекті сауып тастайды. Ал асқынып кеткен жағдайда хирургиялық операция жасалады. Сүт безі қабынған жағдайда нәрестені емізуге болмайды. *Ә. Есенқұлов*

 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том

## Сілтемелер

 

Санат:Медицина
Санат:Тұрмыс
Окситоксиндер

**Окситоксиндер** — Жатырды және ондағы қан тамырларын жиыратын қауіпті дәрі. Бұл дәрілерді бала туғаннан кейін анадан ауыр қан кетуді тоқтату үшін пайдалануға тиіс. 

Санат:Медицина
Бүйрек

**Бүйрек** — Зәр түзе отырып, қаннан шығатын бөлінділерді сүзетін, арқа жотадан төмен орналасқан, асбұршаққа ұқсас үлкен мүше. Оның жоғары полюсінде эндокрин бездері -қыртысты және ми қабатынан тұратын **бүйрек** асты бездері орналасқан.Адам бүйрегінің салмағы - 150 г. Бүйрек ұлпасы сыртқы қоңырқай түсті қыртысты қабаттан және ішкі бозғылт түсті ми затынан тұрады.Ми затында ұштары бүйрек астауына бағытталған пирамидалар орналасқан.Бүйректің ішіндегі қуыс бүйрек астауы деп аталады.Бүйректе түзілген несеп жинағыш түтікшелер арқылы астауға келіп, одан зәрағар бойымен қуыққа жиналып,зәр шығару өзегі арқылы сыртқа шығады.
Бүйректің ерекшелігі қанмен жақсы қамтамасыз етілуі: бүйрек арқылы тәулігіне 1500-1700 л қан ағады.Бұл дегеніміз - әрбір 5 минут сайын қан тамырлары арқылы айналатын барлық қан бүйрек арқылы өтеді деген сөз.Осы кезде организм ұлпаларында үнемі түзілетін, тіршілік әрекетінің зиянды заттары қаннан бөлінеді.

## Функциясы
* Экскреторлық
* Осморегуляция
* Ионорегуляция
* Эндокриндық
* Метаболизм

**Бүйрек** — адам мен омыртқалы жануарлар организмінде несеп түзетін және оны шығаратын жұп орган. Ересек адамда әрбір бүйректің салмағы 120—200 г-дай, ұзындығы 10—12 см, ені 5—6 см, қалыңд. 3—4 см-дей болады. Бүйрек іш қуысында, омыртқа бағанасының екі жағында — соңғы кеуде омыртқасы және жоғ. бел омыртқа тұсында орналасады. Бүйректің ішкі жиегінде бүйрек қақпасы бар, сол арқылы бүйрекке артерия мен жүйке талшықтары өтеді. Қақпа бүйректің ішіне тереңдеп еніп, көлемді қуыс — бүйрек қойнауына айналады. Онда кіші, үлкен бүйрек тостағаншалары және бүйрек түбегі, қан тамырлары, жүйке талшықтары орналасады. Бүйректі майлы шандыр қабаты жауып жатады. Бүйрек беткейі қыртыс заттан, терең қабаттары — милы заттан тұрады. Қыртыс зат тұтас болып келеді, ал милы зат пирамида тәрізді 10 — 15 үшбұрышты денелерден құралған. Бүйректің анатомиялық құрылым бірлігі нефрон деп аталады. Олардың саны 1 млн-дай. Нефрон әр түрлі бүйрек өзекшелерінен түзіледі. Нефрон өзекшелерінің екі бүйректегі жалпы ұзындығы 100 км шамасында болады. Нефрон арқылы зат алмасу процесінде пайда болатын организмге қажетсіз және зиянды заттар сыртқа шығарылады. Пирамиданың бүйрек қойнауына ашылатын ұшы бүйрек бүртігін құрайды. Осы бүртіктегі түтіктер арқылы несеп бүйрек қойнауындағы 8 — 9 кіші бүйрек тостағаншаларына құйылады. Екі-үш кіші бүйрек тостағаншалары өзара қосылып, үлкен бүйрек тостағаншаларын түзеді. Олар өзара бірігіп, бүйрек түбегін құрайды. Осы бүйрек түбегі біртіндеп жіңішкеріп, бүйрек қақпасы тұсында несепағарға жалғасып, қуыққа жиналған несеп сыртқа шығарылады. Бүйрек түбегінің қабырғасы суды, тұзды, көмірсуларын өткізеді де, қандағы ақуызды өткізбейді. Несепке белоктың араласуы бүйректің ауруға шалдыққаны. Организмдегі барлық қан бүйрек арқылы сүзіліп, тазарады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Malimetter.kz Бүйрек реферат  (қазақша)

Санат:Анатомия
Банкілер

**Банкілер** — Дененің үстіңгі қабатына қанды тарту үшін пайдаланылатын үйде емдеу жолы. Бұл үшін ішіне жалын жіберілген стакан немесе банкіні қолданады. 

Санат:Медицина
Өнім айналымы

**Ауыспалы егіс** —  ғылымға сүйене отырып дақылдар мен сүрі танапты белгілі бір мерзімде және аумақта кезектестіріп орналастыру. Дақылдар мен сүрі жердің кезектесу ретімен бірінен соң бірінің орналасуын ауыспалы егістің сұлбасы /кескіні/ деп атайды. Дақылды бір танапта ұзақ уақыт өсіруді ауысымсыз, ал шаруашылықтағы негізгі дақылды моно(дара)дақыл деп атайды. Ауыспалы егістерде, кейде бір дақылды бірнеше жыл бойы қатарынан егеді, сосын оны басқа дақылмен ауыстырады. Мұндай егістіктерді қайталама егістік деп атайды. 

Санат:Ауыл шаруашылығы
Түйілу

**Түйілу** — Бұлшық еттердің адам бақылай бермейтін кенеттен жиырылуы. Ішектің түйілуі қысып, шаншиды. Өкпе жолдарының түйілуі демікпе кезінде пайда болады. Жақтың және басқа бұлшық еттердің түйілуі сіреспемен ауырған кезде пайда болады. 

Санат:Медицина
Токсемия

**Токсемия** — Нақты бір умен ағзаның улануы, мәселен, жүктілік кезіндегі улану немесе несеппен улану жағдайындағы ауру. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Жүктілік патологиялары
Безеу

нобай|18 жастағы жігіттің маңдайындағы безеу
**Безеу** ( — нүкте, гүлдену) – бұл шаш фолликуласының тері майымен бітелу кезінде пайда болатын терінің ұзақ мерзімді қабыну жағдайы. 

## Безеудің белгілері
* комедондар,
* пустулдар, 
* терінің артық майлануы, 
* тыртықтар

## Адамның ішкі сезімдеріне әсері
Ең алдымен, безеу салыстырмалы түрде май бездері көп шоғырланған тері бөліктеріне, соның ішінде адам бетіне, жоғарғы кеудесіне және арқасына шығады. Безеу адамды, әсіресе жасөспірімді мазасыздыққа, өзіне-өзі сенімнің төмендеуіне және депрессияға алып келеді, тіпті өзін-өзі өлтіру туралы ойларға әкелуі мүмкін.

## Тағы қараңыз
*Тері аурулары

## Дереккөздер

Санат:Тері аурулары
Жұқпалы емес аурулар

**Жұқпалы емес аурулар** біреуден біреуге жұқпайды. Олардың басқаша себептері болады. Сондықтан қандай ауру жұқпалы, қайсысы жұқпалы емес екенін білу өте маңызды.

Жұқпалы емес аурулардың пайда болуының әр түрлі себептері болады. Олар ешқашанда денені жайлап алатын микробтардан, бактериялардан немесе басқа да тірі организмдерден пайда болмайды. Олар бір адамнан екінші адамға берілмейді. Микробтармен күресетін антибиотиктер немесе дәрілер жұқпалы емес ауруларды емдегенде көмектеспейтінін түсінген жөн.

*Есіңізде болсын:* Жұқпалы емес ауруларды емдеуге антибиотиктер пайдаланылмайды.

## Жұқпалы емес аурулардың мысалдары

*Ақшам соқыр
*Аллергия
*Асқазан жарасы
*Бастың сақинасы
*Бауырдың беріштенуі
*Демікпе
*Жемсау
*Жүрек ұстамасы
*Жылан шағу
*Қанның азаюы
*Қояншық
*Кретинизм
*Ксерофтальмия
*Маскүнемдік
*Пеллагра
*Рак
*Ревматизм
*Сал болу
*Суқараңғы
*Тойып тамақ ішпеу
*Улану

## Дереккөздер


Санат:Алғашқы көмек
Санат:Медицина
Шаян (өзен)

**Шаян** – Арыс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Бәйдібек, Ордабасы, Отырар аудандары аумағынан ағады.

## Бастауы
Қаратау жотасынан басталып, Түркістан каналына жетпей тартылып қалады. Таңатар, Шаян, Төрткүл ауылдары жанынан ағып өтеді. Одан кейін Бөген су қоймасынан тартылған арық арқылы қайтадан салаланып ағады. Төрткүл ауылы маңында суы жүзім, мақта, т.б. дәнді-дақылдар егуге кеңінен пайдаланылады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 138 км, су жиналу алқабы 1500 км2. Аңғары таулық сипатта, арнасы тік жарлы. Жауын-шашын, аздап жер асты суымен коректенеді. Әрқайсысының ұзындығы 10 км шамасында 90 саласы бар. Көктемде қатты ағын болып, кейде тамызда бір-екі апта иірімдерге бөлініп қалады. Көп жылдық орташа су шығыны Майбұлақ ауылы тұсында 1,93 м3/сек. Археология деректер Шаян өзені алқабын адам баласы палеолит дәуірінен бастап мекен етіп келе жатқандығын айқындап берді.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария су алабы
Санат:Бәйдібек ауданы өзендері
Санат:Ордабасы ауданы өзендері
Санат:Отырар ауданы өзендері
Дөңгелек құрттар

**Дөңгелек құрттар** (аскаридалар)
Ұзындығы 20—30 см. дейін болады Түсі: ақ немесе күлгін

## Таралу тәсілі
Нәжістен ауызға түседі. Жеке бастың гигиеналық ережелерін жеткілікті сақтамағандықтан аскарида урығы бір адамның нәжісінен екінші адамның аузына түседі.

## Денсаулыққа әсері

Аскаридалар ұрығы ауызға түсісімен одан өніп көбейіп, қанға араласып, денеде қышыма пайда болады. Содан соң олар өкпеге жетіп, кейде құрғақ жөтел тудырады, арты насырға шапқанда өкпені қабындырып, қан аралас жөтелге ұштасады. Аскаридалардың жас өскіндері өкпедегі жөтелмен шығып, ішке жүтылып, ішекке түседі де, әбден өсіп жетіледі.

Ішектегі аскаридалардың көпшілігі асқазанның қорытпауына және әлсіздікке әкеліп ұрындырады. Ішегінде аскаридасы көп балалардың көбіне іші кеуіп жүреді. Кейде аскаридалар демікпе, жиі қысылып қалу немесе ішектің таралу ауруларын туындатады. Баланың қызуы жоғарылаған кезде, олар дәреті арқылы немесе аузы мен мұрнынан да шығады. Кейде олар ауа жібермей, бала қақалып-шашалуы да мүмкін.

## Алдын алу шаралары

Әжетхананы пайдаланыңыздар, ас ішерден немесе ас дайындардан бұрын қол жуыңыздар, тамақты шыбыннан қорғаңыздар, жеке бас гигиенасының бұл тараудың алғашқы бөлімінде айтылған ережеперін сақтаңыздар.

## Емделу жолдары
Әдетте аскаридаға қарсы мебендазол қолданылады. Сондай-ақ пиперазин де көмектеседі.

ЕСКЕРТУ: Тиабендазолды аскаридаға қарсы қолданбаңыз. Бұл көбіне аскариданың мұрын мен ауызға қарай жылжуын кушейтіп, бұдан бала түйіліп, шашалуы мүмкін.

## Дереккөздер

***Вернер, Дэвид**. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.
ISBN 5-615-01453-9

Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. **Сол үшін оларға көп-көп рақмет!**

Санат:Жұмырқұрттар‎
Санат:Алғашқы көмек
Санат:Медицина
Жыланқұрттар

**Жыланқұрттар** (жіпше құрттар, энтеробиустар). Ұзындығы 1 см. Түсі: ақ. Өте жіңішке, жіп тәрізді

## Олар қалай жұғады
Бұл құрттар артқы дәрет жолының сыртқы қабырғаларына мыңдаған ұрықтар салып, әсіресе түнде ашып, қышытады. Бала ол жақты қасынған кезде ол ұрықтар тырнақ астына кіріп, одан тамаққа, басқа заттарға көшеді. Сөйтіп, адамның аузына да жетіп, жаңа инфекциялар тудырады

## Денсаулыққа әсері

Бұл құрттар қауіпті емес. Қышыма баланы ұйықтаған кезінде мазалауы мүмкін.

## Емдеу және алдын алу шаралары
*Жыланқұрты бар баланың ішкі киімі денесіне жабысып тұратын болуы керек, себебі бұл оның ұйықтаған кезінде арт жағын қасымауы үшін қажет.
*Бала оянғанда және әрбір дәретке отырғаннан кейін оның қолын және артын жууыңыз. Ас ішерден бұрын да оның қолын жууды ұмытпаңыз.
*Тырнағын өсірмей алып тұрыңыз.
*Киімін жиі ауыстырып, шомылдырыңыз. Әсіресе оның құйрығы мен тырнағын жақсылап жуыңыз.
*Ұйықтаған кезде қышынып мазасызданбауы үшін артқы тесігін (ішін және айналасын) вазелинмен сылаңыз.
*Оған мебендазол беріңіз. Пиперазин де көмектеседі, бірақ оны кішкентай балаларға беруге болмайды. Егер үйде бір балада жыланқұрты болса, бүкіп отбасын емдеген дұрыс. Үй емі ретінде сарымсақты пайдаланыңыз.
*Жыланқұртты болдырмаудың ең жақсы тәсілі — тазалық. Дәрі баланы одан арылуға көмектескен күнде де, егер үйде жеке гигиена сақталмаса, ол қайтадан ауыруы мүмкін.

Жыланқұрт 6 апта ғана өмір сүреді. Жеке гигиена ережелерін қатаң сақтаған жағдайда дәрі қабылдамай-ақ бірнеше апта ішінде құрттардан арылуға болады.

## Дереккөздер

***Вернер, Дэвид**. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.
ISBN 5-615-01453-9

Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. **Сол үшін оларға көп-көп рақмет!**

Санат:Алғашқы көмек
Санат:Медицина
Украин тілі

**Украин тілі** (*українська мова*) — славян тілдерінің бірі, украиндардың ұлттық тілі. Шығыс славян тілдер тобына біріктірілген беларус және орыс тілдеріне жақын. Негізінен Украина аумағында, онымен қоса Ресей, Беларусь, Қазақстан, Польша, Словакия, Румыния, Молдова, Сербия, Мажарстан және Канада, АҚШ, Аргентина, Аустралия және басқа елдердегі эмигранттардың ұрпақтары арасында таралған. Украинаның мемлекеттік тілі болып табылады.
thumb|Украин тілінің таралуы
[thumb|Украин тілінің аймақтар бойынша таралуы ([2001 жылғы халық санағының нәтижелері бойынша)]]

## Әліпбиі

## Тарихы

## Қазіргі қолданысы
[thumb|left|Верховина маңындағы [Иван Яковлевич Франко музейі]]
[thumb|left|Украин тілінде жазылған метродағы ақпараттық тақта ([Киев, Украина)]]
Ұзақ уақытқа созылған құлдыраудан кейін украин тілінің қолданылуы өсіп келеді. Дүние жүзінде елу миллионға жуық этникалық украиндар болса да, оның ішінде 2001-ші жылы Украинада 37,5 миллион (сол кездегі жалпы халықтың 77,8%-ы), украин тілі негізінен Украинаның батысы мен орталық бөлігінде кең таралған. Киев тұрғындары украин және орыс тілдерінде де сөйлейді, алайда бұрын бұл қала негізінен орыстілді болатын.

2022-ші жылдың тамызында рейтинг тобының Украинадағы сауалнамасы 85%-ы үйде украин немесе украин және орыс тілдерін және 51%-ы тек украин тілінде сөйлейтінін көрсетті.

## Дереккөздер
### Деректер

### Дереккөздер

Санат:Шығыс славян тілдері
Санат:Украин тілі
Аида (опера)

“Аида” - Әлемге әйгілі ком­позитор Джузеппе Вердидің операсы
## Тарихы
Мысыр үкіметі 1868 жылы Суэц каналының қазылып бітуі­не байланысты, халықтық сю­жетке құрылған опера жаздыр­мақ болып Вердиге тапсырыс берген көрінеді. Әрі оның ал­ғашқы қойылымын Каирдегі жаңа театрдың ашылу құр­метіне бағыштаса керек. Үкі­мет ұсын­ған, артында мем­лекеттің қо­мақ­ты құрметі бар тосын тапсыр­маны орындауға әуелгіде та­лантты композитор аса құлықты болмаған сияқты. Тек екі жыл өткен соң сце­нарий авторы, ұлты француз Франсуа Огюст Фердинан Мариеттің қолжазба­сы­мен танысқан Верди үкіметті тағы да таң қалдырып, аяқ асты­нан келісімін берген екен. Либрет­тоға ежелгі Египет перғауын­дарының Эфиопия елімен арасындағы көп жылдық күресі жайлы папирусқа жазылған мә­лі­меттер өзек болады.

“Аида” операсы адамзат­тың ең құнды адами сезімі жайлы баяндайтын шығарма болып есептеледі. Жаужүрек жауынгер, батыр қолбасшы Радамес пен эфиопиялық күң Аида арасындағы траге­диялық махаббат хикаясы көрерменімен алғаш осылай қауышқан болатын. Патша қызы мен алтын тақтан бас тартқан қаһарман Радамес, отанына қашу мүмкіндігі бола тұрса да сүйіктісімен бірге өлуді мұрат тұтқан өжет қыз бәрібір тарих тол­қынында жеңімпаз болып шықты. 

Осындай кішігірім қыз­ғылықты оқиғалардан бастау алатын опера тарихы күні бүгінге дейін құндылығын жойған жоқ.

Санат:Италиян тіліндегі опералар
Санат:Мысырда қойылған опералар
Майнц

**Майнц** () — Германия Федеративтік Республикасының Рейнланд-Пфальц жерінде орналасқан қала.  

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 199237 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 97,75 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — *07 3 15 000*. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Абенсберг

**Абенсберг** ({{lang-de|Abensberg) — Бавариядағы қала. Тұрғындар саны 14000 (2000 жылдары).

Дунай өзенінің тармағының бірі Абенс өзенінде орналасқан. 

Қала маңында неолит дәуірінің қалдықтары табылған. Кейбір тарихшылар Абенсбергті римдік әскерлердің *Abusina Castra* немесе *Abusinum* деп аталған тұрағының орнында пайда болған деп санайды. Осы қала туралы ең алғашқы рет тарихи құжатта 1138 жылы айтылған. Отыз жылдық соғыстың кезінде толығымен қираған. Экономикасында ауыл шаруашылығы және тамақ өнеркәсібінің маңызы зор.

Санат:Бавария қалалары
Айзенах

**Айзенах** () — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан қала. Тюринген ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 42777 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 103,84 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — *16 0 56 000*. Қаланың басшысы — Катя Вольф.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 11 қалалық ауданға бөлінеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Тюрингия елді мекендері
Махамбет (фильм)

**Махамбет** — 2008 жылғы тарихи драма. Фильмнің бас продюсері – Мәдина Сүлейменова, Махамбет рөлін сомдаған – Берік Айтжанов, Исатайды бейнеленген – Қазақстанның еңбек сіңсірген әртісі Ерік Жолжақсынов, Баймағамбет Айшуақов рөлінде – Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Болат Мәзімбайұлы Әбділманов, Түрген батырдың рөлінде ойнаған – Арман Әселов.

## Сюжет
**«Махамбет»** фильмі нақты тарихи кезеңге негізделген сондай аз санатқа келіп қосылып жатқан тың дүние. Солтүстік Каспий жағалауындағы Бөкей хандығының шатырына қарай шамның жарығын түсіруге талпынған шығарма. Бөкей ханның ұлы Жәңгір-Керей хан 1824 жылдың жазында хан тағына отырады. Бұл биліктегілер мен қарапайым қара халық арасындағы шиеленіс түтінінің бықси түсіп, қолқаны әділетсіздік пен алауыздықтың “қолаңсасы” қарыған қым-қиғаш кезеңнің басталар шағы  болатын. Осы таққа отырғызу рәсімінен өрбитін фильм одан әрмен қарай озбырлық пен отаршылықты, әлеуметтік ортадағы әділетсіздік пен тұлғалар қайшылықтарын, олардың бітіспес бұралаң жолдарын суреттеумен жалғасады. Көркем туынды саяси, әлеуметтік мәселелер шекпенінде қалып қоймайды, Махамбет батырдың Айғаным сұлумен арадағы ғашықтық сезімдері шынайы шығады. Ата-салт, ежелгі дәстүр нақыштары нанымды бояумен бейнеленеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихи фильмдері
Санат:Қазақстан драма фильмдері
Лондон металдар биржасы

**Лондон металдар биржасы** - 1877 жылы шет елдерден импортталатын түсті металдардың үлкен бөлігін орталық рынокта қамтамасыз ету үшін құрылған. 

Онда мыс, қорғасын, мырыш, алюминий, күміс, никель металдарына мәмілелер жасау жүзеге асырылады. Биржа металдарының ресми бағасы әлемдегі барлық өндірушілер мен тұтынушылардың ұзақ мерзімдік келісім-шарттарды бекітуі бойынша белгіленеді. Жасалған барлық мәмілелерге Халықаралық тауарлы-клирингтік палатасы кепілдік береді. Бұл рынокта мәмілелер мен қызмет көрсетулерді өз мерзімінде қамтамасыз ету үшін қажет. Клирингтік палатаға мүше болу мәселесін палатаның директорлар кеңесі шешеді, ол тәуелсіз орган болып табылады. 

Металдар биржасының сауда күні құрылғаннан бері онша көп өзгерген жоқ. Алғашқы кезеңдерде сауда-саттық бормен еденге дөңгелектене сызылып, тіке дауыстап шақыру арқылы жүргізілген. Бүгінде басқаша, сауда жасалатын зал ішіне айналдыра қызыл түсті былғарымен қапталған 36 жұмсақ орындық қойылған. Сауда жасаушы трейдерлер осы орындықтарда орналасады, бірін-бірі көріп отырады. Сауда кезінде олардың ешқайсысына артықшылық берілмейді. Клиенттер өз тапсырыстарын сауда алаңындағы брокерлер мүшелері арқылы береді. 36 орындықтың айналасына ағаш діңгек орнатылған. Шеңбердің сыртындағы жасыл түсті еденде трейдерлердің кабинасы орналасқан. Ал трейдерлер өзара мәмілелерді айқайлап жүзеге асырады.

Биржадағы сауда тәулік бойы жүреді. Дегенмен, түсті металдар саудасы Лондон уақыты бойынша ертеңгі сағат 7 мен кешкі сағат 19 аралығында қыза түседі. Биржа мамандарының айтуынша, саудаға күннің бірінші жартысында негізінен азиялық фирмалар, екінші жартысында АҚШ-тың компаниялары қатысады. Саудаға шығарылған металдар биржаның қойған талабы деңгейіне сәйкес келуі қажет. Онсыз сауда-саттық орынтағына отыра алмайсың.

## Дереккөздер

 

Санат:1877 жылы пайда болғандар
Санат:Тауар биржалары
Марат Қуанбайұлы Сатыбалдиев

1962 жылы 22 сәуірдө Солтүстік Қазақстан облысы Полудинск ауданы Гаврино ауылында туған. Қазақ.

Әкесі - Сатыбалдиев Қуанбай, марқұм. Анасы - Иманбаева Зағипа, марқұм.

Н.В. Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтының физика-математика факультетін бітірген (1986), физика және математика пәндерінің оқытушысы.

Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін біледі.

1979 жылдан - велоспорт спорт мектебінің механигі. 1989 жылдан - «Шелек» Кеңес-Дат кәсіпорынында жұмыс.

1991 жылдан спорттық карьерасын тоқтатты.

Қазіргі уақытта - кәсіпкер.

Алматы қаласы Велоспорт федерациясының вице-президенті. ҚР Велоспорт федерациясының вице-президенті.

Топтық веложарыста 30 финиш аралық 150 айналымдағы (трек) Әлем чемпионы (1989); мэдисон жарысынан (1988, 1989) және топтық жарыстан (1985, 1986, 1989) 5 мәрте КСРО чемпионы, Әлем чемпионы; 5 мәрте КСРО чемпионы; 2 мәрте КСРО-АҚШ матчы чемпионы; АҚШ, ФГР, Марокко, Австрия, Италия, Голландия, Франция, Испания, Грекия, Оңтүстік-Корей халықаралық жарыстарының жеңімпазы.

КСРО Еңбек сіңірген спорт шебері. Халықаралық санаттағы спорт шебері.

КСРО Министрлер кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған (1989).

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Бұрынғы одақтас елдердің арасындағы ең дамыған ел болады. Өмір сүру деңгейі жағынан Еуропа елдерінен қалыспайды».

Хоббиі - спорт, бильярд.

Сүйіп оқитын әдебиеті - спорттық әдебиет.

Үйленген. Жұбайы - Зембова Валентина Владимировна, кәсіпкер.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Алфавит бойынша велошабандоздар
Санат:Қазақстан велошабандоздары
Санат:Велотрек
Санат:Велоспорт
Актиний

солға|нобай|170x170 нүкте|Актиний  ''Ac''
**Актиний** (; **Ac**) — Химиялық элементтердің периодтық жүйесінің 7-ші периодының ІІІ тобына жататын радиоактивті элемент. Реттік саны — 89. Ең ұзақ уақыт өмір сүретін изотопы ²²⁷Ac, жартылай ыдырау уақыты T½ = 22 жыл.

Актинийді 1899 жылы А. Дебьерн уран рудаларын өңдеу қалдықтарында тапқан. Радийді нейтрондармен атқылау арқылы актинийді алады.

## Физикалық қасиеттері
Актиний — ақшыл-күміс түсті металл, химиялық қосындыларда валенттілігі 3+, химиялық қасиеттері бойынша лантанға жақын. Актиний — қауіпті радиоактивті улы зат.
Актиний (Actіnіum) Ас – элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы радиоактивті элемент; реттік нөмірі 89, атомдық массасы 227. 1899 жылы француз химигі А.Дебьерн ашқан. Актинийдің жер қыртысындағы мөлшері 61010. 

Актиний күмістей ақ түсті металл, балқу температурасы 1050-50С, өте әрекеттескіш; ауада тез тотығады, тұз және азот қышқылдарында ериді. Актиний химиялық қосылыстарда 3 валентті болып келеді. Қосылыстарының (гидрототықтар, фторид, оксалат, фосфат, карбонат, фторсиликат) көпшілігі ерімейді. Актиний галогенидтері ауада ұшқыр келеді, негіздік қасиеті лантаннан да күшті. Актиний тотығы оның гидрототығын немесе оксалатын 1100С-да қыздырып-күйдіру арқылы алынады. Оның галогенидтері фторлы сутекке, төрт хлорлы көміртекке, бромды алюмийниге актиний тотығының, құрғақ гидрототығының немесе оксалатының әсері нәтижесінде түзіледі. Актиний тұздары ақ түсті, ертінділері түссіз келеді.

## Химиялық қасиеттері
: \mathsf{2Ac+6H_2O \ \longrightarrow \ 2Ac(OH)_3+3H_2 \uparrow}
: \mathsf{2Ac+6HCl() \ \longrightarrow \ 2AcCl_3+3H_2 \uparrow}
: \mathsf{8Ac+30HNO_3() \ \longrightarrow \ 8Ac(NO_3)_3 + 3N_2O \uparrow + 15H_2O }
: \mathsf{4Ac+3O_2 \ \longrightarrow \ 2Ac_2O_3 }
: \mathsf{2Ac+3F_2 \ \longrightarrow \ 2AcF_3 }

## Дереккөздер

* Учеб. пособие для вузов. 3-е изд., испр. /Р. А. Лидин, В. А. Молочко, Л. Л. Андреева; под ред. Р. А. Лидина. – М.: Химия, 2000. 480 с.: ил.

Санат:Радиоактивті элементтер
Санат:Химиялық элементтер
Санат:Актиноидтар
Америций

thumb|100px|Америций ''Am''|солға
**Америций** (лат. Americium; **Am**) — актиноидтар тобына жататын радиоактивті химиялық элемент. Атомдық нөмірі — 95. Жасанды жолмен 1944 жылы түзілген. Ең ұзақ уақыт өмір сүретін изотопы 243Am (жартылай ыдырау уақыты — 7370 жыл) және 241Am (жартылай ыдырау уақыты — 458 жыл). Күміс түсті жұмсақ металл. Валенттілігі 3+, 4+, 5+ және 6+ болып өзгере алады.

Америцийдің 18 изотопы бар. 

## Өнеркәсіпте қолданылуы
Америцийді альфа-сәулелер немесе гамма-сәулелер шығаратын зат қажет салаларда шағын көлемде қолданады. Америций өндірісі қымбат болып табылады: 1 грамм таза алтын 30 АҚШ доллары тұрса, 1 грамм америций оксиді 1500 АҚШ доллары деп бағаланады.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Радиоактивті элементтер
Санат:Актиноидтар
Қазақстан (қонақ үй)

**«Қазақ­стан»** — қонақ үй, Алматы қаласының орталығында орналасқан республикалық дәрежедегі жоғары класты мейманхана. Өзінің ерекше пішінімен бұл қонақ үй — Алматы қаласының символдарының бірі.

## Жалпы мағлұмат
1000 орындық мейманхана ғимаратының 25 қабатының 21 қабаты (бір, екі, үш бөлмелі) қонақжай бөлмелерінен, төменгі екі қабаты қоғамдық қызмет көрсету жайларынан тұрады. Төменгі қабаттарда қонақтарды тіркеу, оларға тұрмыстық, техникалық қызмет көрсету (пошта, телеграф, жинақ кассалары, медициналық жәрдем, жолаушылар кассасы, “Интурист” бюросы, т.б.) бөлмелері орналасқан. Жылына 266 мың адамға қызмет көрсете алады. Жиналыстар, семинарлар, т.б. өткізуге арналған қосымша орындары, 116 орындық мәслихат залы, бизнес орталығы, жазғы кафе, банкет залы, ұлттық асхана, іскерлік кездесулер өткізуге арналған кең холл-вестибюль мен әр қабатта арнайы жабдықталған мүйістер бар.

Жақын жерде Алматы опера театры, Қазақстан мемлекеттік мұражайы және Республика алаңы орналасқан.

Ғимараттың оңтүстік павильонында 4 банкет залы бар мейрамхана орналасқан. Ең жоғарғы қабатта тау мен қала келбеті айқын көрінетін “Космос” кафесі жұмыс істейді.

Сеулетшілері — Ю.Г. Ратушный, Л.Л. Ухоботов

Инженерлері — Ә.Тәтіғұлов, А.К. Деев, Н.Л. Матвеец

## Техникалық сипаттамасы
Қазақстан — елдегі жер сілкіну қаупі бар аймақта орналасқан, сейcмикалық жағынан берік, биіктігі 102 м алғашқы заңғар ғимарат.

Оның зәулім тұлғасы 50,2×29,6 м өлшемді эллипс пішіндес, қызмет көрсету блогі бар тұғырбеттік бөлімнің өлшемдері 76,0×82,0 м, меймандар бөлмелеріне күн сәулесінің жақсы түсуі (инсоляция), жылдың ыстық маусымындағы желдің қолайлы бағыты ескеріліп, маңайындағы басқа құрылыстармен, табиғатпен жарасымды үйлестірілген. Балкондардың қоршаулары, ғимараттың шет жақтары және алдыңғы беттерінің саңылаусыз тік бөлшектері ғимаратқа монументтік сипат беретін ақ ұлутаспен қапталған. Орталық павильонның негізгі бөлігі — көлденең темірбетонды диафрагмалар тарайтын тұтас құйылған темірбетонды өзек. Ғимараттың негізгі қоршау құрылымдары жеңіл аспалы панельдерден құралған. Ішкі-сыртқы әрлеуіне мәрмәр, алюминий, сәндік сылақ, Қазақстанның жергілікті материалдары — ұлутас, гранит пайдаланылған. Мейманхана кешенінің барлық сәндік әшекейлерінде жергілікті ұлттық дәстүрлер ескерілген. Жобалық есебі аса күрделі де көлемді құрылыс сырт қарағанға жеңіл, еңселі тұрпатқа ие болған, төбесіне тізіле тартылған эркер жарықтары әсем ғимараттың айшықты тәжі іспетті.

«Қазақстан» мейманханасын жобалап, салған бір топ сәулетшілер, инженер-конструкторлар мен құрылысшылар Қазақстан Республикасының Ш.Уәлиханов атындағы Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды (1980).

## Дереккөздер</span>


Санат:1978 жылы салынғандар
Санат:Алматы қонақ үйлері
Санат:Алматы сәулеті
Санат:Алматының көрікті орындары
Иво Санадер

**Иво Санадер** - Хорва­тияның Премьер-Министрі. 1953 жылы туған Иво Санадер 2000 жылдан бері парламенттік көпшілікке ие болған Хорват демократиялық ода­ғы партиясының төрағасы болып келеді, 2003 жылдан елдің Пре­мьер-Министрі.

Санат:Хорва­тия Премьер-Министрлері
Sozdik.kz

«**Sozdik.kz**» - қазақстандық сайт. қазақша-орысша, орысша-қазақша тегін онлайн-сөздік. Жобаның авторы - Евгений Чуриков.
Күн сайын кем дегенде 2 мың адам sozdik.kz сайтының қызметіне жүгінеді. Дені қазақстандықтар. Бұдан кейінгі орында Ресей, Германия, Қытай, Түркия қолданушылары тұр.

## Тарихы
Евгений Чуриков Интернеттегі сөздік жобасымен 1999 жылдан бері айналысып келеді. Ол кездері Unicode екі байтты кодировкалар, яғни кирилл тағы басқа әріптердің кең қолданысқа түсуіне мүмкіндік беретін бағдарламалар енді ғана қолданысқа ене бастаған. Сол тұста қазақ тілінің төл әріптерін Интернетке қалай ендіруге болады деген сауал мазалады. Көкейін тескен сауалға жауап тапқан соң, қоғамға пайдасы тиетін қандай жобаны іске асырсам болады деген ой жетегінде жүрді. Интернетте қос тілді сөздік жасау ойы сол кезде ойына келді. Екі жылғы дайындық жұмыстарынан соң, 2001 жылдың қараша айында іске қосады. 2002 жылдың жазында sozdik.kz доменін сатып алады. Содан бері жобасы осы интернет мекенжайында орналасқан.

Сайт аудиториясы ай сайын 5 пайызға өсуде. Жұмыс күндері сайтқа келушілердің саны тәулігіне 2 мың адамды құрайды. Күн сайын 20-25 мың сөз бен сөз тіркестерінің аудармалары жасалады.

## Сілтеме
* sozdik.kz

Санат:Сөздіктер
Санат:Қазақстан интернеті
Санат:Қазақ тілді сайттар
Санат:Қазақ тілі
Мәнһадж

«**Әл-мәнһадж**» ("ән-наһдж", "әл-минһадж") () - сөзінің тілдік және шариғи мағынасы – ол анық тура жол, жоба. Және мәнһадж деп Аллаһ Тағаланың бұйрығын жер бетіне жайғастыру әдістерін атайды. Манһадж - ол мұсылман адамның өмір сүру тәртібі және әдеб салты. Бұл нәрсеге сенім (ақида), фиқһ, әдеб және адамдардың бір-бірімен ара-қатынасы жатады. .

## Мағынасы
Шейх Салих әл-Фаузан манһадж және ақида сөздерінің мағыналық айырмашылығына жауап бере отырып былай дейді: "Манхаж сөзі ақида сөзінің айырмашылығынан кеңдеу болады. Манхаж ол ақида да,қолбасшылықта,әдепте,адамдардың бір-бірімен ара қарым-қатынысында және мұсылманның өмір сүру тәртібінде болады. Мұсылманның осы бір жолмен жүруі манхаж деп аталады. Ал ақида сөзіне, иманның негіздері мен екі куәлікті(лә илләһә иллә ла Мухаммад расулю-Ллах ) жатқызуға болады. Осыларды ақида дейміз ".

## Құран мен Сүннетте қолданылуы
Мәнһадж сөзі Құранда және Сүннетте кездеседі. Аллаһ Тағала Құранда   былай дейді: ***«Сендердің әрқайсыларыңа(пайғамбарларға) Біз шариат және манһадж орнаттық»*** (әл-Маида,5:48).

Ибн Аббас бұл аятқа былай деп талқылама берген: «Сендердің  араларыңда пайғамбарлық болжау болады, ол болжауды Аллаһ қанша қаласа сонша болдырады және оны Аллаһ қанша қаласа,қалаған уақытында аяқтайды. Сонан соң пайғамбар жолының мәнһаджымен халифалық билік орнайды, оны Аллаһ қанша қаласа сонша болдырады, ал сосын Аллаһ оны қанша қаласа, қалаған уақытында аяқтайды». Ахмад, әл-Баззар, әт-Табарани. Хафиз әл-Ираки және шейх әл-Албани сахих хадис деген..

## Дереккөздер


Санат:ИсламСанат:Шариғат
Бақ

thumb|150px| alt=A.
thumb|150px|left| alt=A.
**Бақ** – жеміс-жидекті қолдан өсіретін орын. Оған орын таңдау, жерді тегістеу, белгіленген орынның топырағын құнарландыру, отырғызылатын дақылды, сортты, бұламаны анықтау, оларды ретімен орналастыру, отырғызу сұлбасын белгілеу, қоректік заттардың мөлшерін, уақытын, суару тәсілдерін белгілеу сияқты дайындық шаралары жүргізіледі. Әдетте **бақ** өсіретін шаршының пішіні *тік бұрышты*, ұзын жағы желдің өтіне қарағаны, ені ұзынынан бір жарым – екі есе қысқа болғаны дұрыс. Оның қолайлы аумағы **400/200 м; 500/200 м; 600/300 м** болады. Таулы аудандарда шаршыларды жер бедеріне қарай ұйымдастырады және оған бір дақылды 2 – 3 сортын кезектестіріп орналастырады, сонда жеміс ағаштары жақсы тозаңданады.

## Дереккөздер


Санат:Бағбаншылық
Аргон

thumb|100px|Аргон '' Ar''|солға
**Аргон** (лат. *Argon*; **Ar**) — химиялық элементтердің периодтық жүйесінің 3-ші периодының VІІІ тобына жататын элемент, реттік саны 18, атомдық массасы 39,948. Инертті газдарға жатады. Аргонның Жер атмосферасындағы үлесі 0,93%-ды құрайды. Оны 1894 жылы Дэвид Рэлей және Уильям Рамзай ашқан.

Аргон — түссіз және иіссіз бір атомды, химиялық жағынан инертті газ. Аргон басқа атомдармен химиялық емес, ван-дер-ваальс күштері арқылы байланысқан бірнеше қосынды алынған.

Аргон инертті ортаны қажет ететін металлургиялық және химиялық процестерде, жарық техникасында (флуоресцентті лампыларда, қызу лампыларында, разряд түтікшелерінде, аргонды түтікшелер көкшіл түске боялады), электроникада, ядролық техникада (ионизациялық санағыштар, камералар) қолданылады.

Құрамында калий бар минералдардағы 40Ar40 арақатынасын өлшеу арқылы гелогиялық формациялар мен метеориттердің жасын анықтауға болады.

## Химиялық қасиеті
Осы уақытқа дейін аргонның тек 2 химиялық қосылысы белгілі - аргон гидрофториді және өте төмен температурада болатын CU (Ar) O. 

Сонымен қатар, аргон эксимер молекулаларын құрайды, яғни қозған электрондық күйлері тұрақты және негізгі күйі тұрақсыз молекулалар. Электр разрядында түзілетін өте тұрақсыз Hg – Ar қосылысын нағыз химиялық (валенттік) қосылыс деп санауға негіз бар. 

Аргонның фтормен және оттегімен басқа валентті қосылыстары алынуы мүмкін, олар да өте тұрақсыз болуы керек. Мысалы, аргон мен хлор қоспасын электрлік қозу кезінде ArCl түзілуімен газ фазалық реакция болуы мүмкін. 

Сондай-ақ, молекулалары арасында сутектік байланыстар әрекет ететін көптеген заттармен (су, фенол, гидрохинон және т.б.) ол инклюзиялық қосылыстар (клатраттар) түзеді, мұнда аргон атомы «қонақ» ретінде түзілген қуыста болады. кристалдық торда зат иесінің молекулаларымен, мысалы, Ar 6H2O.

CU (Ar) O қосылысы уранның көміртегімен және оттегімен CUO қосылысынан алынды. Ar – Si және Ar – C байланыстары бар қосылыстардың болуы ықтимал: FArSiF3 және FArCCH.

## Сыртқы сілтемелер
* Виды сварки с использованием аргона 
* Жидкий аргон 

Санат:Тағам қоспалары
Санат:Аргон
Санат:Асыл газдар
Санат:Бейметаллдар
Санат:Химиялық элементтер
Цзэн Цинхун

**Цзэн Цинхун** - 2003-2008 жылдары ҚХР Төрағасының орынбасары.
## Өмірі
1939 жылы Цзянси провинция­сында туған, 24 жасында Бейжің өнеркәсіп инсти­тутының автоматтық бақылау факультетін бітірген соң 16 жыл ҚХР Халық азаттық армиясында түрлі лауазымдарда қызмет атқарды. 1979 жылдан 1983 жылға дейін Цзэн Цинхун Мемлекеттік жоспарлау комитетінде, Мұнай өнеркәсібі министрлігінде түрлі қызметтер атқарады. 1984 жылы ол партия­лық жұмысқа ауысып, ҚКП Шанхай қалалық комитетінде бөлім меңгерушісінің орынбасары, содан кейін бөлім меңгерушісі болады, көп кешікпей бюро мүшесі және жауапты хатшы болып тағайындалады. 1993 жылы Бейжіңге оралып, ҚКП Орталық комитетінде Кеңсе бастығы, Орталық комитетке тікелей бағынатын Мекемелер істері жөніндегі жұмысшы комитетінің хатшысы болып істейді. Ал 1997 жылы Цзэн Цинхун ҚКП ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат, ҚКП ОК Хатшылығының мүшесі болады.

*1999 жылы оның соңғы екі лауазымына ҚКП Орталық комитетінің ұйымдастыру жұмыстары жөніндегі бөлімінің меңгерушісі лауазымы қосылады. 2002 жылы ол ҚКП ОК Саяси бюросы Тұрақты комитетінің мүшесі, сондай-ақ ҚКП Орталық комитетінің мүшесі болып сайланады. 
*2003 жылғы наурыздан бастап – ҚХР Төрағасының орынбасары

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Барий

thumb|100px|Барий ''Ba''|солға
**Барий** (лат. *Barium*,  *«ауыр»*; **Ba**) — химиялық элементтердің периодтық жүйесінің 6-шы периодының ІІ тобына жататын элемент, реттік нөмірі 56, атомдық массасы 137,34. Жерсілтілі топ элементтеріне жатады. Табиғатта барит (Ba2SO4) және витерит (BaCO3) деген минералдары кездеседі. Барийді 1774 жылы Карл Шееле ашқан.

Барий — жұмсақ, күміс түсті металл. Химиялық активтілігі жоғары, ауада тез тотығады, сумен реакцияға түсіп, барий гидрототығын түзеді. Басқа да көптеген элементтермен қосыла алады. Қосылыстарда валенттілігі 2+. Оның қорытпалары газ жұтқыштар ретінде, электронды шамдарда, ал оның оксиді катодтарға қаптау жасау үшін қолданылады.

Осы элементтің ең маңызды қосылыстары:
* Барий асқын тотығы (BaO2) катализатор ретінде және H2O2 алуға және ағартқыш ретінде қолданылады;
* Барий гидрототығы Ba(OH2) көмір қышқыл газын жұтып алуға қолданылады;
* Барий карбонаты BaCO3 барийдың басқа қосылыстарын алуға, шыны өнеркәсібінде қолданылады;
* Барий хлориды BaCl2•2H2O улы химикат ретінде қолданылады;
* Барий сульфаты BaSO4 рентген сәулелерін жақсы жұтатын қасиетке ие болғандықтан, ақ пигмент ретінде медицинада қолданылады. 
Барий Белсенді, ол сілтілі жер металдар тобына кіреді және минералдарда өте берік байланысты.  Негізгі минералдар: барит (BaSO4) және витерит (BaCO3).
Барийдің сирек минералдары: цельзиан немесе барийлі дала шпаты (барий алюмосиликаты), гиалофан (барий мен калийдің аралас алюмосиликаты), нитробарит (барий нитраты).

Тұздары оттың жалынын жасыл түске бояйды.

## Тарихы
Барийді BaO оксиді түрінде 1774 жылы Карл Шееле мен Йохан Хан ашқан. 1808 жылы ағылшын химигі Хамфри Дэви ылғалды барий гидроксидін сынап катодымен электролиздеу арқылы барий амальгамасын алды; қыздырған кезде сынапты буланғаннан кейін ол металл барийін бөлді.

## Табиғатта кездеуі
Жер қыртысындағы барий мөлшері 0,05% салмақпен; теңіз суында барийдің орташа мөлшері 0,02 мг/л құрайды. Барий белсенді, ол сілтілі жер металдарының кіші тобына жатады және минералдармен өте күшті байланысқан. Негізгі пайдалы қазбалар барит (BaSO4) және паитерит (BaCO3).

Сирек кездесетін барий минералдары: цельсиан немесе барий дала шпаты (барий алюмосиликаты), гиалофан (барий және калий алюмосиликаты аралас), нитробарит (барий нитраты) т.б.

Санат:Барий
Санат:Химиялық элементтер