open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әубәкір Жүнісов

**Әубәкір Жүнісов** (1886, Алматы облысы, Райымбек ауданы – 6 желтоқсан 1939) – қоғам қайраткері, Он алтыншы жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысушы. 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Жаркентте а. ш. мектебін бітірген. 1916 жылы Қарқара көтерілісіне қатысқаны үшін тұтқындалып, өлім жазасына кесіледі. Кейін бұл жаза жеңілдетіліп, 1-дүниежүзілік соғыс майданының алдыңғы шебіне жіберіледі. Майданнан оралғаннан кейін Жаркент қаласында Босқындарға жәрдем көрсету жөніндегі Түркістан комиссиясында жұмыс істеді. Жаркент уездік, қалалық милиция бастығының орынбасары ретінде 1921 жылы атаман Дутовтың көзін жою операциясына қатысты. Бұл оқиға “Атаманның ақыры” көркем фильмінде бейнеленген. 1922 – 24 жылы Тұзкен болысының (бұрынғы Кеген ауданы) халық сотында судья болды. 1924 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы облысы сотының мүшесі, облыстық адвокатура коллегиясының төрағасы қызметін атқарған. 

Суықтоғай ауылында (Алматы облысы, Райымбек ауданы) Жүнісов Әубәкірге ескерткіш орнатылған, Алғабас орта мектебіне есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Күлше қыз-Назымбек

**Күлше қыз-Назымбек** жыры – ғашықтық жыр. Алғашқы нұсқаларының бірі 1935 жылы «Әдебиет майданы» журналында жарияланған. Шығарманың оқиғасы Қырымда және Орманбет ноғайлары арасында өткен делінеді. Жыр мазмұнында қырық сан Қырым жұртында Жаныс атты асқан бай болғандығы айтылады. Мал бағатын жер-су үшін болған бір қақтығыста адам өлімі болып, Жаныс он сан ноғай еліне көшіп келеді. Осы елдің ханы Асылбекпен қанаттас қонады. Қатар отырғандарында Жаныс пен Асылбектің әйелдері жүкті болады. Жаныстың әйелі қыз туып, атын – Күлше, Асылбектің әйелі ұл табады да, атын – Назымбек қояды. Екеуі құда болады. Көп ұзамай Асылбек қайтыс болып, Жаныс Қырым жұртына қайта көшіп кетеді. Жыр осы екі жастың адал махаббаты жолында бастан кешкен қиындықтарын арқау еткен. Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар қорында «Күлше қыз-Назымбек» жырының бірнеше нұсқасы сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары
Мұрат Сатыбалдыұлы Жүнісов

**Жүнісов Мұрат Сатыбалдыұлы** (24.7.1966 жылы туған, Қарағанды облысы, Балқаш қаласы) – шахматшы, халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1996), зағиптар арасындағы әлем чемпионы (Испания, Торено, 1995). 

Арғын тайпасының Қаракесек руының Шекшек бөлімінен шыққан. Алғашқы жаттықтырушысы Е.Әлімжанов. Қазір гроссмейстер Б.Асановтың жетекшілігімен жаттығады. Қарағанды облысының екі дүркін чемпионы (1990, 1991), республикалық студенттер ойындарының чемпионы (Алматы, 1989), Қазақстан зағиптар қоғамының төрт дүркін чемпионы (Алматы, 1990, 1992, 1994, 1997), халықаралық турнирлердің жүлдегері (Чехия, Брно, 1994; Мәскеу, 1994; Петропавл, 1994; Испания, Бенавенте, 1995; АҚШ, Нью-Йорк, 1995). Шахматты шапшаң ойнаудан Астана қаласының чемпионы (2000), Алматы қаласының чемпионы (1997). Қазір Астана қаласындағы шахмат клубында жаттықтырушылық қызмет атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан шахматшылары
Күңгіртөбе І, ІІ

**Күңгіртөбе І, ІІ** – бекіністі мекенжай орны. Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Тамды ауылының батыс және Солтүстік-батыс жағында 1–1,5 км жерде орналасқан. 1941 жылы Жамбыл археология пунктінің экспедициясы (жетекшісі Г.И.Пацевич) зерттеген. Күңгіртөбе І-дің биіктігі 1 м, аумағы 700х350 м ұзынша төбешік, бұрыштарында мұнараларының негізі сақталған. Күңгіртөбе  ІІ солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзынынан жатқан сопақша төбе. Биіктігі 4 м, аумағы 82х65 м. Қаланың іргесінен өткен Тамды өзенініңескі арнасы сақталған. Зерттеу барысында құм, көзе, құты, қазан, кесе, тостаған, саптыаяқ, қақпақ, шырақ, таба, тұғыр сынықтары табылды. Күңгіртөбе І, ІІ тұрғындары дәнді дақылдар өсіріп, егіншілікпен айналысқан. Су құбырларының қалдықтары, күл-қоқыс тастауға арналған шұңқырлар, бадыраптар, қойма, қамба орындары байқалады. Қала тұрғындары шамамен 7–11 ғ-ларда өмір сүрген. Мал шаруашылығымен де айналысқан.

## Дереккөздер



Санат:Тарих
Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев

**Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев** (13 сәуір 1961 жыл, Алматы) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, 2022 жылдан бастап Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің ректоры әрі 2024 жылдан бастап Ұлттық ғылым академиясының президенті. Бұрынғы Ауыл шаруашылығы министрі (2008—2011). Профессор, академик және ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1997).

## Білімі
1983 ж. Алматы қаласындағы Қазақ ауыл шаруашылық институтын үздік бітірген.

## Еңбек жолы
Еңбек жолын 1983 ж. В. Вильямс атындағы қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында бастады. Аталған мекемеде қатардағы лаборанттан директордың орынбасарына дейінгі лауазымдық қызметтер атқарды.

1997 ж. А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры болып тағайындалды.

2002—2005 жж. Ауыл шаруашылығы вице-министрі қызметін атқарды.

2006 ж. ҚР АШМ Ғылым департаменті директоры болып тағайындалды.

2007 ж. бастап Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылық вице- министрі.

2008 – 2011 жж. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрі.

2011 – 2020 жж. «С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті» Акционерлік қоғамының Басқарма Төрағасы. 

2020 ж. 27 тамыздан бастап Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болып сайланды.

2022 жылы 1 қарашада «Қазақ Ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КеАҚ Басқарма Төрағасы – Ректоры лауазымына тағайындалды.

2024 жылы 22 қаңтарда Ақылбек Күрішбаев ҚР Ұлттық ғылым академиясының президенті болып тағайындалды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Күнтізбелік жоспарлау

thumb|Уақыт
**Күнтізбелік жоспарлау** – жалпы кәсіпорын және оның жеке құрылымдық бөлімшелері (цехтар, телімдер, бригадалар, жұмыс орындары) үшін қысқа мерзімге (айға, тәулікке, ауысымға, сағатқа) арналған нақты өндірістік тапсырмаларды әзірлеуді қоса оралымды-өндірістік жоспарлаудың бір бөлігі. Жоспарлы тапсырмалар нормалар мен нормативтердің, шарттық міндеттемелер мен мемлекеттік тапсырыстардың негізінде әзірленеді, мұнда сондай-ақ оларды іске асырудың сол сәтте қалыптасқан нақты жағдайлары ескеріледі. Күнтізбелік жоспарлар, әдетте үш кезеңде жүзеге асырылады. Бірінші кезеңде көлемді жоспарлау орындалады, яғни тапсырмалар тәптіштеліп, цехтарға бөлінеді. Әрбір цехқа (телімге) берілетін тапсырма заттай, еңбек және құндық өлшемдермен белгіленеді. Екінші кезең – өндірістің күнтізбелік жоспарларын әрбір цех үшін мерзім мен объектілер бойынша жасау және күнтізбелік нормативтерді әзірлеу. Үшінші кезең жоспарлы тапсырмаларды әрбір жұмыс орнына жеткізуді қамтиды. Осы мақсатпен күнтізбелік жоспарлар орындаушылар арасындағы жеке тапсырмаларға бөлінеді, сөйтіп, ауысымдағы әрбір жұмысшыға берілетін жеке тапсырмалар көрсетілетін жоспар жасалады. 

## Сілтемелер
*Күнтізбелік жоспарлау
*Күнтізбелік жоспарлау

## Дереккөздер


Санат:Уақыт
Садыр хан

**Садыр батыр**, хан Садыр, Садыр Арзымат ұлы (XVIII ғасыр) - саяқ руының қаба әулетiнен. Кетпен-Төбеде туған. Сарыбағыш Көкүл бидiң жиенi.

Тарихшы Белек Солтоноевтың айтуынша XVIII ғасырдың екiншi жартысында бүкiл Арқа қырғызына аты танылған елбасшылардың бiрi. Қазақ ханы Абылайға қарсы соғыстың басшыларының бiрi.

Абылай ханның 1775-76-жылдардағы жорықтарында ұлы Досқұлу екеуi тең тұтқындалып, өлтiрiлген.

Сүйегін саяқ, саруу, кушчу қырғыздары денесiн сұрап алып, Қырғызстандағы Талас өзенiнiң Үшқорған деген жерiнде жай тапқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ-қырғыз соғысы
Кіші кеңес энциклопедиясы

[thumb| alt=A.| ''[КСЭ*]]*'Кіші кеңес энциклопедиясы''', Малая советская энциклопедия (МСЭ) – әмбебеп анықтамалық. Оқушы жастарға, жалпы көпшілікке, өз бетімен білім алушыларға арналған. 
*1929-1939 - Алғашқы басылымы 10 том болып. 80 мың данадан астам таралыммен шықты. 
*1933-1941 - 2-басылымы. (10 т.) және 1947 жылы (11-т.) 90 мың данамен таралды. 
*1958-1960 - 10 томдық 3-басылымы 290 мың данамен жарық көрді.

«Советская энциклопедия» баспасы шығарып тұрды. Кіші кеңес энциклопедиясының 3-басылымы көптеген өзгерістермен толықтырылып, жетілдіріліп, иллюстрациялар мен карталар саны көбейтіліп, 50 мыңдай мақала енгізілген. Энциклопедияға әр түрлі елдер мен халықтар туралы, тарих, экономика, ғылым, техника, әдебиет пен өнер мәселелеріне арналған көлемді мақалалар енгізілген. Кіші кеңес энциклопедиясында Қазақстан тарихы мен экономикасы, мәдениеті, оның ғылым, әдебиет және өнер қайраткерлері жайлы материалдар да көптеп кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Энциклопедиялар
Досмұхамбет Кішібеков

thumb|right|200px|Досмұхамбет Кішібеков
**Досмұхамбет Кішібеков** (15.12.1925 жылы туған, Шиелі ауданы) – ғалым, философия ғылымдарының докторы (1965), профессор (1967), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003), Қазақ КСР Жоғарғы мектебінің еңбек сіңірген қызметкері (1974).

2-дүние жүзілік соғысқа қатысқан. Қызылорда педагогика институтының (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) тарих факультетін бітірген (1948). 1948 – 49 жылдары Қызылорда мемлекеттік педагогика институтында оқытушы, 1949–53 жылдары КСРО Ғылым Академиясының Философия институтында аспирант, 1953 – 64 жылдары Қазақ политехникалық (ҚазҰТУ) институтында кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер. 1964 – 96 жылдары Қазақ ұлттық техниклықа университетінің философия кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарды, 1996 жылдан осы университеттің қоғамдық пәндер кафедрасының профессоры.

Негізгі ғылыми еңбектері қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне, дәстүрлі дүниетанымына арналған. Халықтың өткені мен бүгінін ғылыми саралап, оның діліне, болмысы мен әдет-ғұрпына, дүниеге көзқарасына философия талдау жасап, философия тарихы мәселесін зерттеді. Сондай-ақ, Кішібеков өтпелі кезеңдегі қоғамның даму заңдылықтарын, қоғамдық қатынастардың жай-күйін айқындап, бір қоғамнан екінші қоғамға өтуде демеуші факторлар қажет екендігін негіздеді.

«Достық» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталды.

Кішібеков 580-нен астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 47 монография, оқулық, кітаптар мен кітапшалар жазды.

## Дереккөздер


Санат:15 желтоқсанда туғандар
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Шиелі ауданында туғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақ КСР жоғарғы мектебінің еңбек сіңірген қызметкерлері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:КСРО Ғылым Академиясының Философия институты түлектері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессорлары
Санат:Достық орденінің иегерлері
Күнтізбелік жыл

**Күнтізбелік жыл** – күнтізбе бойынша дәл есептелетін бір жылдық уақыт кезеңі‚ сондай-ақ онымен сәйкес келетін есептік және есеп берілетін жыл. Шаруашылық‚ қаржы‚ салық жылы күнтізбелік жылымен сәйкес келмеуі мүмкін.

## Сілтемелер
*Жыл
*Жоспарлау

## Дереккөздер


Санат:Жыл
Маркшейдерлік приборлар

**Маркшейдерлік приборлар**, шахтада, карьерде және жер бетінде кеңістіктік геометриялық өлшеулер жүргізу кезінде маркшейдерлік іс жұмыстарында пайдаланылады. 
**Пайдалану мақсатына қарай М. п. бірнеше топқа бөлінеді.** 

:**Бұрыш өлшеуіш приборлар:** 
* теодолит-тахеометр,
*  маркшейдерлік теодолиттер
*  және олардың тетіктері (консол, тіктедіш, т.б.),
*  стереоскоп. қашықтық өлшеуіші бар тахеометр,
*  бұрыш өлшеуіш;
:**биіктік өлшеуіш приборлар:**
*  тау-кен нивелирі, 
* барометр, 
* барограф,
*  профилограф;
:**сызық өлшеуіш приборлар:**
*  болат лента, 
* рулетка,
*  қашықтық өлшеуіштер (сымды, авторедукциялы, стереоскоп., т.б.);
:**азимут өлшеуіштер:**
*  магниттік буссоль,
*  деклинатор,
*  тау-кен компасы,
*  гироскоп. компастар;
:**бағыттауыш приборлар:**
*  жарық сәулелік бағыттауыштар,
*  проектирлер;
:**арнаулы мақсаттарда пайдаланылатын приборлар:** 
* автоматты габарит өлшеуіштер,
*  тау қысымын өлшейтін датчиктер,
*  бағдарлауыш приборлар,
*  фотограмметр,
*  стереокомпаратор.
 Жер асты қуыстарын картаға түсіруге **тахеометр, сектограф, дыбыстық локатор, т.б. приборлар** пайдаланылады. өңғымалардың көлбеулігі мен азимуттық бұрыштары **инклинометр** арқылы анықталады. Камералық жұмыстарда **планиметр, пантограф, жарықпен көшіру аппараттары, сызу құралдары, есептеуіш машиналар, т.б.** қолданылады. Геодез. түсірулер үшін** әмбебап-теодолит, инварлық қыл сым, мензула, аэрофото түсіру аппараттары, т.б.** пайдаланылады. *Т. Пентаев*

 
## Дереккөздер
[«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9]], 6 том
## Сілтемелер
Маркшейдерлік түсірім

**Маркшейдерлік түсірім**— өлшеу жұмыстарының жиынтығы. М. т. жер астында және оның жоғ. қабаттарында орындалған тау-кен жұмыстарының нақтылы жағдайын көрсету үшін жүргізіледі. Шахталарда, карьерлерде оны орындау үшін арнайы маркшейдерлік приборлар қолданылады. Анықтау әдіс-тәсілдеріне қарай М. т. кезінде қолданылатын приборлар **бұрыш өлшеуіш, ұзындық өлшеуіш** болып бөлінеді. М. т., негізінен, өлшеу, есептеу жұмыстарынан тұрады. Осы өлшеу, есептеулер нәтижелері бойынша тау-кен өндірісінің барысын көрсететін [сызбаъълар, [карталар,кескіндер, т.б. жасалады. Көлденең және тік түсірулер арқылы қазып алынған кен  көлемдері анықталады. Кенді ашу, дайындау және қазып алу жұмыстарының уақытқа байланысты өзгерістері түсіріліп, олар тау-кен жұмыстарының жоспарында көрсетіліп, бекітіліп отырады. Онкүндік, айлық есеп беру үшін тау-кен жұмыстарының орындалуын қадағалайтын тексеру түсірулері жүргізіледі. *Т. Пентаев* 
## Дереккөздер
Күшік-қалпе суару жүйесі

**Күшік-қалпе суару жүйесі** - Алматы облысы Қаратал ауданы жерінде. 1950 ж. іске қосылған. 

Қаратал өзенінің суын пайдаланады. Магистральдық каналының ұзындығы 9,5 км. Бас жағындағы су ағыны 20 м³/с. Жүйенің жалпы ұзындығы 309,8 км, бойында 334 гидротехникалық қондырғылар бар. Жылына 10,0 мың га егістік суарылады. Егілетін басты дақылы – қант қызылшасы мен соя.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Санат:Қаратал ауданы географиясы
Санат:1950 жылы соғылған ғимараттар мен құрылыстар
Санат:Балқаш су алабы
Марқатау

**Марқатау** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік жоталары тобына кіретін тау жотасы. Батысында Қайрақкөл тауынан Сарқан өзенімен бөлінген, шығысында Кіші Басқан өзенімен шектелген. 

## Жер бедері
Биіктігі 1602-850 м. Оңтүстік және оңтүстік-шығыс беткейлері көлбеу, ал солтүстік және батыс беткейлері тік және шатқалдары көп, төбесі тегіс. 

## Геологиялық құрылымы
Тау палеозой эрасының герцин тау түзілу кезеңінде пайда болған, геологиялық жыныстары конгломерат, кристалды тақтатас, әктастар, төрттік шөгінділерден тұрады. 

## Климаты
Климаты айқын континенттік. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500-800 мм. 

## Өсімдігі, жануарлары
Қызыл-қоңыр, қара топырақты таулы, далалы-орманды белдемінде селеулі, бетегелі шалғын, сирек бұта өседі. Әсіресе, таудың батыс бөлігінде көкбояу, итмұрын тәрізді жемісті бұталар жиі кездеседі. Борсық, суыр, қоян, түлкі, қасқыр, байғыз, жапалақ, сауысқан, тазқара, т.б. жан-жануарлар мекендейді.

## Дереккөздер

 
Санат:Сарқан ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Маррамбиджи

thumb|Маррамбиджи өзені
thumb|left|200px|Өзеннің картасы.

**Маррамбиджи** (Murrumbіdgee) — Австралияның оңт.-шығысындағы өзен. Муррей өзенінің оң саласы. өз. *2172 км*, су жиналатын алабы *165 мың км².* Австралия альпісінің солт. беткейінен басталып, Австралияның оңт.-шығысындағы жазықтың үстімен ағады. **Негізгі саласы — Лаклан өз**. Өзен бойында **Барринджак бөгені** бар және **СЭС** салынған. Жылдық орташа су ағымы** Балраналд қ-ның** тұсында *77 м3/с*. Жаңбырлы маусым кезінде суы тасып, **Уогга-Уогга қ-на** дейін кеме жүзе алады, егін суаруға пайдаланылады.

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер

 

Санат:Алфавит бойынша өзендер
Санат:Аустралия географиясы
Марроки

**Марроки** (Marroquі) — Еуропаның оңт-ндегі ең шеткі мүйіс. Координаттары 36"00 с. е және 5"37 б. б. Дамба арқылы Пиреней түбегімен жалғасады. Тарифа (Испания) аралында (**[[Гибралтар бұғазы]]**) орналасқан.

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Санат:География
Әбеу Құдышұлы Мартбаев

**Әбеу Құдышұлы Мартбаев** (1901, ҚХР, Шыңжаң өлкесі, Күнес ауданы — 1941, Үрімжі) — Қытайдағы қазақтар арасынан шыққан әскери қайраткер, полиция генерал майоры. Найман тайпасының Қызай руынан шыққан.
### Өмірбаян
Күнестегі қазақ орта мектебін, Үрімжідегі моңғол-қазақ училищесін (1926) бітірген. Қытай, орыс тілдерін жетік меңгерген. 1927 жылы өлкелік губернатор мекемесіне қызметке қабылданып, 1933 жылы Шыңжаң өлкелік қазақ-қырғыз мәдениет ұйымын құруға белсене араласты. Сол жылы өлкелік қоғам қауіпсіздігін қорғау (полиция) басқармасының орынбасары, өлкелік мәдениет және оқу-ағарту басқармасы бастығының орынбасары болд ы. 1934 жылы қазақ, ұйғыр жастарын Қазақстанға жіберіп, оқыту жұмысына басшылық етті. 1936 жылы Үрімжіде қазақ тілінде газет шығарды. Қазақша мектеп оқулықтарын құрастырды, қазақ театрын құрды. 1939 жылы Шыңжаң губернаторы Шың Шысайдың бұйрығымен қамауға алынып, түрмеде өлтірілді.

## Дереккөздер


Санат:Қытай қазақтары
Шежіре-и тарахима

## Шежіре-и Тарахима
**Шежіре-и Тарахима** “Шәджара-и-Таракиме”, “Түрікмен шежіресі” — Хиуа ханы, белгілі тарихшы Әбілғазының тарихи шығармасы. Автордың айтуынша “Шежіре-и Тарахима” түрікмен молдалары, шейхтар және бектерінің тілектері бойынша жазылып, 1659 — 1661 жылы аяқталған. Тілек білдірушілер автордан халық арасына кең тараған “Оғызнамада” қате көп әрі пікір қайшылықтары баршылық, сондықтан тарихи деректерді дұрыс тұжырымдайтын еңбек жазуын сұраған. Шығарма халық аңыздарына негізделгеніне қарамастан түрікмендердің ежелгі тарихы мен олардың шығу тегі жөніндегі деректер мол берілген еңбек. Қазіргі кезде “Шежіре-и Тарахиманың” академиг А.Н. Кононов аударған нұсқасы бар.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том
*Кононов А.Н., “Родословная туркмен”, Соч. Абу-л-Гази хана хивинского, М.—Л., 1958; 
*Абусеитова М.Х., Баранова Ю.Г., Письменные источники по истории и культуре Казахстана и Центральной Азии в 13 — 18 вв., А., 2001.

Санат:Тарих
Айбек Қашқынбайұлы Атыханов

**Айбек Қашқынбайұлы Атыханов** (1.4.1952 ж.т., Алматы облысы Сарқан ауданы Абай ауылы) – техника ғылымдарының докторы (2001), профессор  (2002), Халықаралық агрлық білім (2003) және Еуразия жаратылыстану ғылыми (2004) академияларының академия Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1977, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және оның аспирантурасын (1984) бітірген.

Талдықорған (қазіргі Алматы) облысы Сарқант ауданда Тасқұдық ауылында , аға инженер (1977–81), Қазақ ауыл шаруашылық институтында ассистент, доцент (1984–93), ҚР Білім және ғылыми министрлігінің орталық аппаратында жауапты (1994–2004), Шығыс Қазақстан мемллекеттік университетінде проректор (2004–06), ал 2006 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады.

«Технологии и технические средства производства нетрадиционных кормов и  кормовых добавок методом экструдирования» деген тақырыпта доктор диссертациясыны қорғаған. Айбек  80-нен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде монография, әдістемелік және 5 өнертабысының авторы.

## Дереккөздер


Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Профессорлар
Поликсен

**Поликсен** (поли... және xenos — бөгде, бөтен) — саф металдар класының платина тобындағы минерал. Құрамында қоспалар (Іr, Rh, Pd, Cu, Nі) өте көп болуына байланысты осылай аталған.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Шейх Хайдар хан

**Шейх Хайдар хан** (туған жылы белгісіз – 1471 жыл) — XV ғасырдағы көшпелі Әбілхайыр ордасының билеушісі. Шайбани әулетінен шыққан Әбілхайыр ханның баласы. 16 ғасырдағы жазба деректерге қарағанда, Шейх-Хайдар бен Әбілхайыр хан тағына әкесі қайтыс болғаннан кейін тікелей мұрагерлік жолмен отырған.  

Бірақ Шадидің “Фатхнама” атты еңбегінде Әбілхайыр қайтыс болған соң хан тағына Иодгар (Ядғар, Жәдігер) ие болды деп көрсетілген. Дегенмен, әр түрлі деректердің барлығы Шейх-Хайдар бен Әбілхайырдың өзбек ұлысында билік құрғанын баяндайды. Бірақ ол елде берік тәртіп орната алмады. Соңында әскер басылары да Шейх-Хайдар бен Әбілхайырды тастап кетуге мәжбүр болды. Оның осындай әлсіздігін пайдаланған Жошы хан әулетінің өкілдері Айбақ хан мен Ахмед ханның әскерлері Шейх-Хайдар бен Әбілхайырға шабуыл жасап, оны талқандады. Осы шайқаста ханның өзі де қаза тапқан.

## Дереккөздер
*Көшпелі өзбектер мемлекеті, Ахмедов, Мәскеу., 1965 жылы
*Қазақ хандықтарының тарихы бойынша 15 – 18 ғғ. материалдар, Алматы., 1969 жылы
*Қазақстан тарихы, 2-т., Алматы, 2002

Санат:Шайбани әулеті
Санат:Орталық Азия тарихы
Шейхышылық

## Шейхышылық
**Шейхышылық**— 1. Батыс Хорасанда (Иран) 14 ғасырдың 30 — 80-жылдары аралығында болған шииттердің сопылық бауырластығы. Оның негізін салушы мазандарандық дәруіш шейх Халифа кезінде Балу-и Амоли шейхтың мүриді болған, бірақ оның көзқарастарымен келіспей, ұстазынан қол үзгесін, Хорасанның Бейхак аймағының ортасындағы Сабзауардың үлкен мешітіне орналасып, “бүлікшіл уағыздар” айта бастады. Бейхак тұрғындарының басым көпшілігі ұстанатын шиитшілдік шейх Халифаның уағыздары үшін қолайлы орта болып, көп ұзамай оның көптеген мүриттері болды. Сүннит факихтері Шейхышылық көсемін дінбұзарлығы үшін айыптап пәтуа жазды. 2. 14 ғасырда Иранда кең тараған шииттік діндарлар мектебі. Оның негізін қалаушы Ахмед бен Зайн әд-Дин әл-Ахсай шейх (1753 — 1826) Арабияда туған, сонда діни білім алған. Иездте қоныстанып дін ілімінен дәріс берді. Кейіннен имамшыл діндарлар тарапынан қарсылыққа ұшырап, айыпталды. 
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат:Дін
Полиметалл

**Полиметалл**, полиметалл кентастары (поли… және металл) — басты құраушылары Pb мен Zn, қосымшалары Cu, Au, Ag, Cd, кейде Bі, Sn, Іn, Ga элементтерінен тұратын кешенді кентастар. Кейбір Полиметаллда барит, флюорит, күкірт, селен, теллур, германий, таллий болады. Полиметалл құрайтын 260-тай минералдың ішінде көп тарағандары: галенит (PbS), сфалерит (ZnS), пирит (FeS2), халькопирит (CuFeS2), арсенопирит (FeAsS) және касситерит (SnO2). Мыс халькопиритте, күміс пен висмут галенитте, алтын жеке күйде немесе пиритте, кадмий мен индий сфалеритте шоғырланған түрде кездеседі.

Полиметаллдың өндірістік кендері бағалы құраушылар мөлшеріне қарай бай, орташа, кедей деп, ал металдарға шаққандағы қорына байланысты кіші (100 — 200 мың т), орташа (200 — 500 мың т) және ірі (млн. т-дан асатын) болып бөлінеді. Бастапқы Полиметалл кентастары гидротермалды ерітінділерден кристалданып, докембрийден кайнозойға дейінгі қышқыл құрамды жанартаутекті және карбонатты тау жыныстарында кездеседі. Полиметалл кентастарын сыйыстырушы тау жыныстарында хлориттену, серициттену, кварцтену процестері байқалады. Полиметалл кентастары 50 — 100 м тереңдікке дейін тотығады. Кентас минералдарының шоғырлануына қарай Полиметалл кентастары тұтас және сеппе; бастапқы кейпінің өзгеруіне байланысты сульфидтік, тотыққан, аралас; пайдалы құраушылардың мөлшері мен сипатына қарай қорғасынды, мырышты, мысты-қорғасынды-мырышты, қалайылы-қорғасынды-мырышты, күшәла-мырышты болып бөлінеді. Полиметалл кентастары денелерінің ұзындығы бірнеше м-ден бірнеше км-ге дейін созылып, қабат, линза тәрізді иірімдер, штоктар, желілер, түтік пішінді келеді, ал жатыс жағдайы жайпақ, тік, үйлесімді, қиып өтетін болып келеді.
                                                                                                                                                               
Полиметалл кентастары ашық және шахта әдістері бойынша өндіріліп, флотациялық пен флотациялық-гравитациялық әдістермен байытылады. Байытудан көбіне 40 — 70%-ы қорғасын және 40 — 60% мырыш пен мысы бар екі түрлі концентрат алынады. Өзге бағалы құраушыларды металлург. өңдеу кезінде бөліп алады.

Қазақстанда Полиметалл кентастарының ірі кендері ***шығыста*** (*Риддер, Зырянов, Белоусов, Орлов, Николаев, Тишин, Малеев*), ***Сарыарқада*** (*Ақбастау, Ақжал, Құсмұрын, Алаайғыр, Қарағайлы, Жайрем*), ***Қаратауда*** (*Ащысай, Мырғалымсай, Байжансай, Шалқия*),*** Жетісу Алатауында*** (*Текелі, Көксу*), т.б. жерлерде орналасқан.
                                                                                                                             
Полиметалл кентастарының дүниежүзі бойынша ірі кен орындары: Канададағы Пайн-Пойнт (13 млн. т), Салливан (8 млн. т), Австралиядағы Брокен-Хилл (6 млн. т). Одан басқа АҚШ, Перу, Испания, т.б. елдерде Полиметаллдың бай қорлары бар.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Қазақстан табиғаты
Шек

**Шек** - математиканың негізгі ұғымдарының бірі.

* Егер алдын ала берілген кез келген ε>0 саны үшін х айнымалы шамасының белгілі бір мәнінен бастап келесі барлық мәндері |х–а|0 аз саны үшін әрқашанда N нөмірі табылып және n>N теңсіздігін қанағаттандыратын n-нің барлық мәндері үшін |xn-a|n тізбегінің шегі (ол  не n →~ \infty болғанда xn→a деп белгіленеді) деп аталады.  
* Егер кез келген ε>0 аз саны үшін δ>0 саны табылып, х айнымалы шамасының |х–х0|0 нүктесіндегі шегі (ол  деп белгіленеді) делінеді.

Шектердің қазіргі теориясы 19 ғ-дың басында қалыптаса бастады. Шек ұғымы алғаш рет Огюстен Луи Коши еңбектерінде қолданылды. Тізбек пен функция шектерінің теориясы Б.Больцано мен К.Вейерштрасстың еңбектері негізінде қалыптасты.

**Жинақтылық**, математикада — белгілі бір математикалық объектінің шегі болатындығын көрсететін математикалық талдаудың негізгі ұғымдарының бірі. Осы мағынада тізбектің жинақтылықтығы, қатардың жинақтылықтығы, шексіз көбейтіндінің жинақтылықтығы, үздіксіз бөлшектің жинақтылықтығы, интегралдық жинақтылық, т.б. жөнінде айтуға болады.

 нақты сандар тізбегінің жинақтылықтығы оның шекті шегі болатындығын көрсетеді:  оның шегі болса:

: \lim_{n \to \infty} a_n = L 

деп жазылып
:"*a<sub>n</sub>* тізбегі *n* шексіздікке ұмтылғанда *L*-ге тең" деп оқылады. Қандай да бір математикалық объектінің жинақтылық қасиеті математиканың теориялық мәселелері мен математика қолданылатын жерлерде елеулі рөл атқарады.
Қатарлар мен интегралдар теориясында абсолют жинақтылық ұғымының маңызы зор. 
Жинақтылық ұғымы әр түрлі теңдеулерді (алгебралық, дифференциалдық, интегралдық) шешуде (Мысалы, теңдеулердің сандық шешімдерін табу кезінде) үлкен рөл атқарады.

=Тарихы=

Ежелгі дәуір математиктері (Евклид, Архимед) аудандар мен көлемдерді табу үшін шын мәніндегі шексіз қатарларды пайдаланған. “Жинақтылық” терминін шотланд математигі және астрономы Дж. Грегори (1638 — 1675) қатарлар үшін қолданды (1668). XVII ғасырда жинақтылық ұғымы шашыраңқы қатарларды талдауда кеңінен қолданыла бастады (Л.Эйлер). Қатарлардың жинақтылықтығын зерттеудің дәлірек әдістері 19 ғ-да жасалды (О.Коши, Н.Абель, Б.Больцано, К.Вейерштрасс, т.б.). Бірқалыпты Жинақтылық ұғымы Н.Абельдің (1826), Ф.Зейдельдің (1847 — 48) және Дж. Стокстің (1848) еңбектерінде тұжырымдалды. Функциялар теориясының, функционалдық анализдің және топологияның дамуына байланысты жинақтылық ұғымы одан әрі кеңейтілді.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат:Топология
Санат:Шектер
Санат:Дифференциалдық есептеу
Талас ауданы (Қырғызстан)

**Талас ауданы** — Қырғызстанның Талас облысындағы аудан. Облыстың батысында орналасқан. Орталығы — Манас ауылы.

## Халқы
2009 жылғы Қырғызстанның халық санағы деректері бойынша қырғыздар 58867 аудан тұрғындарының ішінен 58448 адамды құрайды (немесе 99,3 %), орыстар — 170 адам немесе 0,3 %, басқалары — 249 адам (0,4 %).

## Әкімшілік бөлінісі
Талас ауданы құрамына 13 ауылдық округ пен 28 ауыл кіреді:
* **Айдаралиев ауылдық округі**: Көпірбазар (әкімшілік орталығы) ауылы
* **Арал ауылдық округі**: Арал (әкімшілік орталығы) ауылы
* **Бекмолдаев ауылдық округі**: Сасықбұлақ (әкімшілік орталығы), Қараой, Кеңес, Үлкентоғай ауылдары
* **Бердіке батыр ауылдық округі**: Құмарық (әкімшілік орталығы), Қозышақ, Арасан ауылдары
* **Долан ауылдық округі**: Тасарық (әкімшілік орталығы), Ақжар, Ортаарық ауылдары
* **Жергетал ауылдық округі**: Қызылту (әкімшілік орталығы), Шиыршық, Көкқасат ауылдары
* **Көкой ауылдық округі**: Көкой (әкімшілік орталығы) ауылы
* **Қалба ауылдық округі**: Қалба (әкімшілік орталығы), Атай Оғанбаев, Балбал, Бестас ауылдары
* **Қарасу ауылдық округі**: Қарасу (әкімшілік орталығы) ауылы
* **Қуғанды ауылдық округі**: Үшемшек (әкімшілік орталығы) ауылы
* **Нұржанов ауылдық округі**: Жонарық (әкімшілік орталығы), Көктоғай ауылдары
* **Османқұлов ауылдық округі**: Талдыбұлақ (әкімшілік орталығы), Аққорған ауылдары
* **Өміралиев ауылдық округі**: Манас (әкімшілік орталығы), Шатбазар ауылдары

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы (Қырғызстан)
Шежіреші

**Шежіреші** — халықтың өткен тарихын, тұрмыс-тіршілігін ауызша таратып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші. Шежірешілер көптеген халықтарда болған, кейбірі өз дерегін жазып та қалдырған. Уақыт өте мұндай деректемелерді келесі шежірешілер буыны толықтырып отырды. Қазақтар түркі тектес 200-ден астам рудан құралып, әр рудың өз шежірешісі болған. Олар жүз, тайпа, ру, ата тарихын терең талдаумен қатар әрбір рудың белді тұлғаларының ел үшін жасаған ерлік істерін жастарды патриоттық тұрғыдан тәрбиелеу мақсатында жиын-тойларда, мерекелерде үнемі айтып отырған. Дәстүрлі қазақ қоғамында әрбір азамат шежіреші ретінде ілім-білім алуға міндетті болды. Кемінде жеті атасын таратып бермегендерді қазақ қоғамы “жеті атасын білмеген — жетімдіктің белгісі” секілді нақыл сөздермен қағытып, ал білгендерді “жеті атасын білген ер — жеті жұрттың қамын жер” сынды мадақ сөздермен мақтаған. Шежірешілер тек жүз, тайпа, рудың ғана емес, ел мен жердің де тарихын жетік білді. Олар үнемі ізденіс үстінде болды, шежіре мәліметтерін толықтырып, тың материалдар (соңғы ақпараттарды) қосып отырды. Кейбір шежірешілер руаралық қақтығыстарда дау-дамайларды әділ шешу үшін де билерге өз мағлұматтарын беріп, этникалық аумақ бірлігін нығайтуға ат салысқан. Ел арасындағы шежірешілерден әрбір қазақ өз ата-бабасының, оның туған-туыстары мен құда-жекжаттарының кім екендігін білді. Одан алған мәліметтер арқылы бейтаныс, алыс-жақын адамдармен тез арада тіл табысып, ортақ шаруаларын бітірген. Ерте кездегі ата-бабалары туысқандығын айтып, өзара көмегін алып отырған. Мұны “құда — мың жылдық” сияқты халық арасында кең тараған тәмсілдер де айғақтайды.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
## Автор
*Г. Сабденова

Санат:Қазақстан шежірешілері
Полиморфизм

**Полиморфизм** ( — көп түрлі), биологияда — бір түрге жататын, бірақ сыртқы көрінісі жағынан айырмашылығы бар, өтпелі формалары жоқ дарабастар. Егер мұндай формалар екеу болса, онда бұл құбылыс *диформизм* деп аталады (жеке жағдайда — жыныс диформизмі). Полиморфизм генетик. бір текті популяцияда да бола алады. Мысалы, гидроидтардың бір бұтақшасында құрылымы әр түрлі бірнеше гидранттар өседі (мысалы, Podocoryne полиптерінің гидранттары — трофозоидтар, дактилозоидтар, акантозоидтар). Мұндай Полиморфизмге физиологиялық қасиеті де, сыртқы пішіні де өзгеше, көбею мүшесі және споралары әр түрлі иелерде дамитын тат саңырауқұлақтары мысал бола алады. Дигенетикалық құрттарда кездесетін Полиморфизмнің бұл түрі плейморфоздар деп аталады. Организмдерде жынысына байланысты сыртқы пішіндері түрліше болуы мүмкін. Мысалы, өсімдік биттерінің аталықтарында, ал кейбір кокцидиялардың аналықтарында қанаттың болуы. Шоғыр құрып тіршілік ететін көптеген жәндіктерге дарабастарының қызметіне байланысты да көп түрлілік (полифенизм) тән. Мысалы, аналық және жұмысшы бал аралары арасындағы айырмашылық. Полиморфизмның маусымдық түрі де бар. Мысалы, көбелектердің көктемдік, жаздық формаларының болуы. Полиморфизм популяция тығыздығына да байланысты болады, бұл организмнің реңі, пішіні, мінез-құлығынан байқалады.

Генетикалық тұрғыдан қарағанда Полиморфизм фенотиптік жағынан айырмашылықтары бар популяциядағы екі не одан да көп генотиптік ұқсас дарабастар деп саналады. Полиморфизм бір жынысқа жататын дарабастардың гетерозиготалық бейімдеушілік қасиеті нәтижесінде туындайтын (балансты Полиморфизм), облигатты гетеротермалылық (жыныс диформизмі) жолымен іске асатын әр түрлі генетик. механизмдер арқылы сақталып отырады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Шекара әскерлері

**Шекара әскерлері**— мемлекеттік шекараны күзету мен қорғауға, елдің егемендігі мен аумақтық тұтастығына қол сұғушылық әрекеттерінің жолын кесуге арналған арнайы әскерлер. Қазақстанның Шекара әскерлері КСРО Қарулы Күштерімен байланыста дамыды. РКФСР шекарасын күзету жөніндегі ХКК-нің 1918 жылғы 28 мамырдағы декретіне сай сол жылы шекара күзетінің Бас басқармасы құрылды. 1920 жылы 14 шілдеде жеке Түркістан шекара дивизиясы жасақталып, Каспий теңізінен Алтай тауларына дейінгі аралықтағы шекараны қорғады. 1924 жылы 25 ақпанда Қазақстан шекара округі құрылды. Ол Қытай мен КСРО арасындағы шекараны қорғады. Ұлы Отан соғысының алғашқы күндерінде Шекара әскерлері ерліктің тамаша үлгісін көрсетті (Брест қорғанысы). 150 жауынгер-шекарашыға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді, 13 мың адам орден, медальдармен, 50 шекара бөлімдері Кеңес Одағының ордендерімен марапатталды, 32 бөлімге құрметті атақ берілді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін 1992 жылы 18 тамызда ҚР Шекара әскерлері Бас басқармасы құрылып, ол тікелей ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитетіне (ҰҚК) бағындырылды. 1995 жылы ҚР ҰҚК жанынан ҚР Шекара әскерлерінің әскери институты құрылды. ҚР Шекара әскерлері ұйымдық жағынан батыс және шығыс басқармадан тұрады. Оның құрамына жасақтар, заставалар, бақылау-өткізу пункттері, теңіз және авиация бөлімдері, инженерлік, байланыс, т.б. арнаулы бөлімдер мен бөлімшелер кіреді. Олар жетілдірілген атыс құралдарымен, әскери техникамен, кемелермен, ұшақ-тікұшақтармен және арнайы техникалық құралдармен жарақталған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шейх

**Шейх** () — қария, ақсақал, қарт адам; тайпаның, рудың, әулеттің ақсақалы; Арабиядағы тайпа басшысының лауазымы. Шейх атауы діни қайраткерлерге, діни пәндер білімпаздарына, сопылық бауырластықтар мен сауда-қолөнер серіктестігі басшыларына, ұстаздарға қатысты айтылатын құрметті атақ. Бұл атақ кейбір адамдардың аты-жөніне тұрақты түрде тіркеліп айтылады: аш-Шейх әл-Бухари, аш-Шейх әл-Мүслим, т.б. Шейх сөзі кейде күрделі лауазымдық атақ құрамында да айтылады: Шейх әл-джамал (қажылық басшысы), Шейх әл-балад (жандарал бастығы), т.б.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Барсбек

**Барсбек**, алып Білге – 8-ғасырдың басында Енесайдағы Қырғыз қағандығының басқарушысы. 

Найман хандығының ханы Бұйрық ханның атасы. 

Екінші Шығыс Түрк қағандығының басқыншыл саясатына қарсы күресу үшін өзінің Ерен-Улуг деген елшісін басшы қылып, өкілдерін Тибетке және басқа елшілерін болса Қытайға және Түргеш қағандығына жіберген. Барсбек 711-ж. түргештердің басшысы Сақал қаған м-н бірге шығыс түрк қағандығына қарсы ұрысқа даярланған, бірақ Шығыс түрк қағаны Қапаған теңізінен Көгмөн тауын асып, Барсбектің Енесайдағы ордасына қапыда қалдырған. Барсбек 711-ж. қырғын соғыста батырлықпен күресіп жатып құрбан болған.

Қазіргі таңда Қырғызстанда Барсбек есімдері балаларға жиі қойыла бастады.

Санат:Қазақ батырлары
Полип

**Полип** ():
#медицинада — қатерсіз ісік. Полип көбінесе, ішек-қарын, жатырда, мұрын қуыстарында, т.б. органдардың кілегей қабықтарының қабынуынан өседі. Көлемі әр түрлі (0,5 см-ден 3,5 см-ге дейін). Полиптің санына, органдарда орналасқан жеріне, көлеміне байланысты клиник. көріністері әр түрлі болады. Мысалы, мұрын қуысындағы Полиптер тыныс жолдарын тарылтады, сондықтан науқас аузымен тыныс алады. Кейбір Полиптер қабынып қанайды да, ішек-қарын, мұрын қуыстарын қанға толтырады. Полипті дер кезінде емдемесе, қатерлі ісікке айналып кетуі мүмкін. Полип сыртқы органдарда орналасса, оны анықтау қиынға түспейді; ішкі органдардағы (ішек-қарын, жатыр, асқазан, т.б.) Полипті анықтауда эндоск. аспаптар қолданылады. Емі: хирург. операция жасап, сылып тастау.

#биологияда — ішекқуыстылардың су түбіне бекіп, тіршілік ететін дарабастарының жалпы атауы. Книдарийлердің метагенетик. формаларында, яғни гидроидтар (гидрадан басқасы) мен сцифоидтардың Полиптері жыныссыз (бүршіктену, көлденең бөліну арқылы) көбейеді, өзіне ұқсас Полип немесе медуза дамиды; гомогенетик. формаларында (гидра, коралл маржандары) жынысты жолмен де, жыныссыз да (жұмыртқадан Полипке айналатын дернәсіл — планула дамиды) көбейеді. Полиптердің пішіні әдетте цилиндр тәрізді. Мөлш. бірнеше мм-ден бірнеше см-ге (кейде 1 м-ге) дейін жетеді. 
## Стоматологиялық термин аудармасы
thumb|Полип
Полип. Қызыл иек шырышты қабығына шығатын жанындағы тканьдермен түбі байланыи жататын кішкене ісік.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Шекаралық есептер

## Шекаралық есептер
**Шекаралық есептер** — берілген облыста анықталған функциялар класынан осы облыс шекарасында қойылған шарттарды қанағаттандыратын функцияны табу есептері. Табиғаттағы физика, химия, т.б. нақты құбылыстарды сипаттайтын функциялар математика физика теңдеулерінің шешімдері болып келеді. Егер мұндай теңдеулердің бірнеше шешімі болса, онда олардың ішінен өзімізге керекті біреуін ғана бөліп алу үшін оларға қосымша шекаралық шарттар қойылады. Шекаралық есептерде (х1,…, хn)=х тәуелсіз айнымалы шамалар кеңістігінің берілген G облысында Bu (y) = 0, y  S     (1) шекаралық шартын қанағаттандыратын Du (x)=0, x  G     (2) теңдеуінің u(x)=u (x1, …, xn) түріндегі шешімі табылады, мұндағы B мен D — берілген операторлар, S — G облысының шекарасы. S шекаралық мәліметтерді тасымалдаушы деп те аталады. Егер B мен D сызықтық операторлар болса, онда (1), (2) Шекаралық есептер сызықтық есептер деп аталады. D эллипстік оператор болған жағдайда шекаралық мәліметтерді тасымалдаушы облыс шекарасын түгел қамтиды. Ал, егер D дифференциалдық операторы эллипстік оператор болмаса, онда (1), (2) Шекаралық есептердің мағынасы болмауы да мүмкін. Шекаралық есептерді зерттеуге интегралдық теңдеулер (потенциал), шектеулі айырым тәсілдері кеңінен қолданылады.
## Пайдаланылған әдебиеттер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том
## Автор
*Ә. Қазанғапов

Санат: Есептер
Шекаралық қабат

## Шекаралық қабат
**Шекаралық қабат** — тұтқыр сұйықтық (газ) ішінде қозғалған қатты дене бетінде немесе температурасы, химиялық құрамы және жылдамдығы әр түрлі екі сұйықтықтың шекарасында пайда болатын өте жұқа сұйықтық (газ). Шекаралық қабат көлденең бағытта жылдамдықтың (динамикалық шекаралық қабат), температураның (жылулық не температуралық шекаралық қабат) немесе жеке химиялық құраушылар концентрациясының (диффузиялық не концентрациялық шекаралық қабат) күрт өзгеруімен сипатталады. Бұл қабаттағы ағыстың пайда болуына негізінен сұйықтықтың (газдың) тұтқырлық, жылу өткізгіштік, диффузия қасиеттері әсер етеді. Динамикалық шекаралық қабат жылдамдығының мәні осы қабаттан тыс жатқан сұйықтық (газ) ағыны жылдамдығының мәнінен біртіндеп кеми отырып қабырға маңында нөлге дейін азаяды. Шекаралық қабаттағы ағыс режимі Рейнольдс санына тәуелді. Осыған байланысты ондағы ағыс турбуленттік ағыс не ламинарлық ағыс болып ажыратылады. Динамикалық шекаралық қабаттың қалыңдығы да () Рейнольдс санымен анықталады. Жылулық шекаралық қабат Рейнольдс санымен бірге Прандтль санына да тәуелді. Бұл сан динамикалық шекаралық қабат пен жылулық шекаралық қабат қалыңдықтары арасындағы қатысты сипаттайды. Ал диффузия шекаралық қабат жоғарыда айтылған сандармен қатар Прандтльдің диффузия санына немесе Шмидт санына да тәуелді болады.
## Пайдаланылған әдебиеттер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат: Газдар
Полис (құжат)

**Полис** (итал. polіzza — қолхат, түбіртек) — сақтандырушы сақтандыру шартын куәландыру ретінде беретін және оның шарттары баяндалған құжат, куәлік. Қолданылу мерзіміне, жауапкершіліктің ауқымы мен шегіне, арнаулы шарттарына, т.б. қарай Полистің бірнеше түрлері болады. Атап айтқанда, валюталандырылған сақтандыру Полисінде сақтандыру сыйлықақысының нақты сомасы көрсетіледі, валюталандырылмаған сақтандыру Полисінде тек оның ең жоғары шегі ғана көрсетіледі. Сондай-ақ бас Полис және бір жолғы сақтандыру Полисі түрлеріне де бөлінеді. Бас Полис (Полис-абонемент) — сақтанушының бірқатар кезең бойына шартқа сай келетін объектілерді уағдаласылған шарттар негізінде сақтандырушыға беретіні, ал сақтандырушының оларды қабылдайтыны туралы сақтандырушы мен сақтанушы арасындағы шарт. Мыс., жүк жөніндегі бас Полис бойынша сақтанушы алатын және жөнелтетін жүктің бәрі белгілі бір уақыт кезеңі бойына сақтандырылған деп есептеледі. Мүлікті сақтандыру Полисі кесімді бағасы белгіленген болуы (егер онда сақтандыру объектісінің сақтандыру операциясына қатысушылар арасында біржолата келісілген бағасы көрсетілген болса) және кесімді бағасы белгіленбеген болуы (егер онда сақтандыру объектісінің келісілген бағасы көрсетілмеген болса немесе ол шамамен көрсетілсе) мүмкін. Өмірді сақтандыру Полисінде сақтанушы қайтыс болған жағдайда (өзін-өзі өлтірмеген болса) сақтандыру сомасын төлеу көзделеді. Бұл Полис бойынша сақтандыру сыйлықақысы дүркін-дүркін (ай сайын, тоқсан сайын, т.б.) төленіп тұрады. Көптеген елдерде мед. сақтандыру Полистері (міндетті және ерікті) де кеңінен қолданылады, олар бойынша сақтандыру компаниялары сақтанушыға мед. мекемелер көрсететін қызметтердің ақысын төлеуге міндеттенеді (қара Медициналық сақтандыру). Кейбір сақтандыру компаниялары сақтанушыларды Полис кепілдігімен несие беру мүмкіндігімен тартады. Кейбір елдерде заңнама бойынша сақтандыру құжаттарының бүкіл жиынынан тек Полис қана сот құжаты ретінде танылады. Отандық тәжірибеде Полиспен қатар сақтандыру куәлігі деген термин де қолданылады. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Бейімбет Кеңесбайұлы Демеуов

**Бейімбет Кеңесбайұлы Демеуов** (1964) – хор дирижері, ҚР-інің еңбек сіңірген қайраткері (1999). 1989 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі ұлттық консерватория) вокалдық-хор факультетін (профессор А.В. Молодовтың жетекшілігімен) бітірген. Оқып жүрген кезінен бастап Қазақтың мемлекеттік хор капелласында хормейстер (1988 – 1989) болып жұмыс істеді. Осы капелланың хормейстері (1990 – 1993), дирижері (1993 – 1995), бас дирижері (1995 жылдан) болып, қазақ композиторларының көптеген хор мен капеллаға жазылған шығармаларына дирижерлік етті. 2006 жылы Қазақтың мемлекеттік хор капелласы орындауында Демеуовтің дирижерлік етуімен ҚР-інің жаңа әнұраны түпнұсқа ретінде ресми түрде жазылды. Қазақ ұлттық консерваториясында педагогикалық қызметпен де (1998 жылдан оқытушы, 2004 жылдан аға оқытушы, ал 2007 жылдан доценті) айналысады.

## Дереккөздер


Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Алматы облысында туғандар
Израиль патшалығы

[thumb|right|б.з.б 830 жыл. [Жерорта теңізінің шығыс бөлігі]]
**Израиль патшалығы** — шамамен б.з.б. 928–722 жылдар аралығында қазіргі Солтүстік Палестинада болған  мемлекет.

Израиль – Иудей патшалығы тарағаннан кейін құрылды. Патшалықтың негізін қалаушы – Иеровим І (б.з.б. 928–907). Аңыз бойынша Израиль патшалығы 12 израиль-иудей тайпаларының онын біріктірген. Алғашқы астанасы Сихем қаласы (Шехем, қазіргі Наблус) болды. Егіншілік, қолөнер, сауда жақсы дамып, құл иеленушілік пен өсімқорлық күшейді. Халық арасындағы әлеуметтік теңсіздікке Илия, Амос, Осия, т.б. пайғамбарлар қарсы шықты. Израиль патшалығы көрші елдермен, соның ішінде Иудей патшалығымен үздіксіз соғыстар жүргізді, сондай-ақ, Финикиямен, Мысырмен, т.б. мемлекеттермен тығыз мәдени-экономикалық байланыстар орнатты. Омри (б.з.б. 882–871) және оның мұрагерлері тұсында елде біршама саяси және экономикалық тұрақтылық орнады. Мемлекеттің жаңа астанасы Самария (б.з.б. 876) салынды, Иеху патша билік құрған тұста (б.з.б. 841–814) Израиль патшалығы Ассирияға кіріптарлыққа түсті. Б. з.б. 722 жылы ассириялық патша Саргон ІІ ел астанасы Самарияны қиратып, Израиль патшалығы жерін толығымен басып алды. Израиль патшалығы халқының басым көпшілігі Ассирияның шеткері провинцияларына жер аударылды.

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Дебиторлық берешек

**Дебиторлық берешек** – 1) жеке немесе заңды тұлғалармен өзара шаруашылық қатынастардың нәтижесінде олардан кәсіпорынға (ұйымға‚ мекемеге) тиесілі борыштардың сомасы. Дебиторлық берешекте тұрған қаражат кәсіпорынның шаруашылық айналымына қатыспайды‚ сондықтан айтарлықтай сомада берешектің болуы оның қаржы жағдайына салқынын тигізеді‚ оны өндіріп алу мерзімін қысқарту шараларын қолдану қажет. Дебиторлық берешектің уақтылы өндіріп алынуы кәсіпорынның қаржы жағдайын жақсартудың аса маңызды құралдарының бірі. Түрлері: қалыпты (заңды) дебиторлық берешек – шартта белгіленген мерзімде кредитордың (сатып алушының) айналымынан қаражат алу; мерзімі өткен дебиторлық берешек – шартта белгіленген мерзімнен тыс төлем тәртібін бұзу жолымен айналым қаражатын алу; үмітсіз (неғайбыл) дебиторлық берешек – соттың өндіріп алудан бас тартуы немесе борышқордың төлем төлеуге қабілетсіздігі мүмкін емес деп танылған борыш. Үмітсіз дебиторлық берешек жағдайында берешек сомасы мен құжаттар бақылау үшін теңгерімде 3 жыл бойына (қуыну талабының ескіруі) және теңгерімнен тысқары шотта 5 жыл бойына есепке алынуға тиіс. Қуыну мерзімі өткеннен кейін дебиторлық берешек залалға жатқызылады; 2) несиеге тауар, материал жеткізуге, қызметтер көрсетуге немесе бөліп-бөліп төлеуге байланысты алынуға тиесілі шоттар. Кең таралған түрлері: сатып алушылар мен тапсырыскерлердің өздеріне босатылған тауарлар, материалдар, көрсетілген қызметтер үшін берешегі; орындалған, бірақ ақысы уақытылы төленбеген жұмыстар үшін берешек; ұйым өз қызметкерлеріне берген несиенің осы мақсаттар үшін алынған несиеден асып түсуі. Дебиторлық берешек ұйымның айналысынан қаражатты алаңдатады, оның қаржы жағдайын нашарлатады. Оны уақтылы өндіріп алу – ұйым бухгалтериясының аса маңызды міндеті. Талап ету мерзімі өткеннен кейін дебиторлық берешек залалға жатқызылып, есептен шығарылуға тиіс.
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Санат:Бухгалтерлік есеп