open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Атыс міндеті

**Атыс міндеті** (*Огневая задача*) қарсыласты атыс жүргізу арқылы талқандауға негізделген міндет. Атыс міндетін қойғанда атыстың мақсаты мен міндеті (жою, басу және т.б.), атысты бастау (тоқтату) уақыты, қолданылатын атыс құралдарының (бөлімшелердің) саны, оқ-дәрінің түрі мен шығыны, атысты жүргізу тэртібі (кезекпен, көшпелі атыс және т.б.), нысананы атқылау тәсілі анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Адамның қоғамдық қажетсінулері

**Адамның қоғамдық қажетсінулері** (Общественные потребности человека) — адамдардың табиғи бірлестіктерінің (шағын әлеуметтік топтан бастап, тұтас алғандағы адамзатқа дейін) өмір сүруі және дамуы үшін қажетті объектілер мен құбылыстарды қажетсінуі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Парадигматика

***Парадигматика*** 
# тіл жүйесін зерттеудегі екі аспектінің (парадигматикалық, синтагматикалық) бірі. 
Парадигматика — парадигматикалық қатынастарды, олардың топтастырылуын, қолданылатын салаларын қарастыратын тіл білімінің тарауы. Бұл тұрғыда Парадигматика синтагматикаға (қара) қарама-қарсы құбылыс болып табылады; 
# кең мағынада — Парадигматика лингвистикалық топтарға тән парадигматикалардың жиынтығы түрінде танылатын тілдік жүйе дегенді білдіреді. Парадигматика тіл бірліктерінің вертикаль (тік) қалпындағы қатынастарын зерттейді. Ср. Синтагматика.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Ату нүктесі

**Атыс нүктесі** (*Огневая точка*) тірек пунктіндегі (қорғаныс ауданындағы) немесе олардың аралығындағы, тасадағы (окоп, сауытты қалпақ) атыс позициясына орналастырылған атыс қаруының (пулемет, зеңбірек, т.с.с) шартты атауы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өндірістік-аумақтық байланыстар

**Өндірістік-аумақтық байланыстар** – өндірістік кәсіпорындардың, бірлестіктердің және олардың бөлімшелерінің арасындағы, сондай-ақ материалдық өндірістің әр түрлі салаларының кәсіпорындары топтары мен бірлестіктері арасындағы әр дәрежедегі аумақтық бірліктердің (әкімшілік-аумақтық, экономикалық ауданның, елдердің, ірі аймақтардың және т.б.) шекаралары ішіндегі кеңістіктік қатынастар; экономикалық байланыстардың маңызды құрамдас бөлігі. Өндірістік-аумақтық байланыстар еңбектің географиялық бөлінісінің дамуы барысында қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әке текті есім

**Әке текті есім** (, ) — әкесінің атынан жасалған есім. Мысалы: Турсынұлы, Төлеутайқызы, Кожахметтегі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Бибігүл Жапарқызы Түрікпенбаева

**Бибігүл Жапарқызы Түрікпенбаева** (1965 жылы туған, Түпқараған ауданы Қызылөзен ауылы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1993), профессор (2005).

## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік университетін (1988) бітірген.
* 1988 – 1990 жылдары Атырау мемлекеттік университетінде оқытушы
* 1993 жылдан АқтМУ-да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

## Ғылыми жұмыстары
Түрікпенбаеваның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты гелиотехнологияның, экология және экономика жүйелер динамикасының, математикалық экономика мен есептеуіш техниканың өзекті мәселелерін зерттеуге арналған.
* 2006 жылы ғылыми-зерттеу, оқу-әдістемелік және педогогикалық еңбектері жоғары бағаланып, ҚР Ғылым және білім министрлігінің «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік грантын жеңіп алды.
* 3 оқу құралының, 23 электрондық оқулықтың, 47 оқу-әдістемелік құралдардың, 50-ден астам ғылыми мақалалардың авторы.

## Дереккөздер

Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Түпқараған ауданында туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Атырау мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Ақтөбе мемлекеттік университетінің профессорлары
Гидрологиялық пост

**Гидрологиялық пост** - белгілі бағдарлама және әдістеме бойынша жүйелі гидрологиялық бақылаулар мен ақпараттар жинау үшін су объектісінде арнайы жабдықталған күзет орны. Оны өзендік, бәгендік, көлдік, батпақтық және тағы да басқалары деп беледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Палеонтологиялық лингвистика

**Палеонтологиялық лингвистика** орыс. палеонтология лингвистическая (грек,palaiosкене,ontosмән, мәніс,logosсөз, ілім) — тіл тарихында не қазіргі тілде көне жүйеден сақталып қалған элементтерді анықтап түсіндіретін тілдік зерттеулер мен тәсілдердің жиынтығы. "Палеонтологиялық лингвистика" термині жалпы қолданыстағыдай емес, бір жағынан ауыспалы мағынасын сақтаған. Кебінесе тілдік калдыктардын негізінде жоғалған тіл иелерінін материалдык, рухани жағдайларын кайта калпына келтірумен шүғылданатын тіл білімінін неғүрлым тар саласы ретінде колданылады.
Палеонтологиялық лингвистиканын әрбір накты жағдайда мүмкіншілігі әр түрлі. Ол белгілі көне тілдік қалдықтың (реликттін) сипатына байланысты. Палеонтологиялық лингвистика үғымының тіл білімінде пайда болуы алғашқы салыстырмалы-тарихи зерттеулермен байланысты.
Палеонтологиялық лингвистика тарихи тіл біліміне жатады, бұл мағынада ол тіл элементтерінін уақыт мөлшеріне байланысты проблемасымен айналысады.
## Палеонтологиялық лингвистиканы түрлері
Палеонтологиялық лингвистика төрт түрлі міндетті шешу мақсатын көздейді:
# тілдін әр түрлі деңгейіндегі жеке архаизмдерді талдау;
# тұтас тіл жүйесін немесе онын жеке бөлімдерін қалпына келтіру;
# тілдердін ататек туыстығын аныктау; 
# тілдін бастапкы күйін, көне тарихдын қайта жанарту, басқаша айтқанда "адамзат тілінін палеонтологиясын" жасау.

Бұл міндеттерді шешу үшін казіргі тіл біліміндегі көптеген әдіс-тәсілдер қолданылады. Солардың басты бірі — алынған нәтижелердін сенімділігін білдіретін тілдік типология мәліметтері болып табылады. Палеонтологиялық лингвистика — өзінің зерттеу объектісін кеңейтіп, дамып келе жатқан сала. Қазіргі қоғамдық ғылымдар саласында Палеонтологиялық лингвистика ескі сана, әлеуметтік антропология, этногенез, рухани және материалдык мәдениет тарихымен тығыз байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Есепке алу ережесі

**Есепке алу ережесі** — қару-жарақты бақылау мақсатында қаруды есепке алуды жеңілдету үшін белгіленген шаралар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гидрологиялық режімнің зоналылығы

**Гидрологиялық режімнің зоналылығы** - жалпы географиялық зоналылықтың салдары ретінде Жердегі жеке географиялық зоналар бойынша болатын жер үсті және жер асты сулары режімінің занды (табиғи) түрде өзгеруі. Горизонтальдық және вертикальдық деп бөледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гидрологиялық сипаттамалар

**Гидрологиялық сипаттамалар** — өзен алаптарының гидрологиялық режімінің элементтері мен морфологиялық ерекшеліктерінің (су мен тосқындар шығындарының, су деңгейінің, ағыс жылдамдығының, судың минералдануының, химиялық құрамының, температурасының, мұз құбылыстарының, тағы да басқалары) сандық көрсеткіштері.
## Дереккөздер


Санат:Гидрология
Механикаландыру

**Механикаландыру** (*Механизация*) — қолмен істелетін жұмыстарды машиналармен, механизмдермен ауыстыру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гидрологиялық тор

**Гидрологиялық тор** - қандай да бір аумақ ауқымындағы (өзен алабында, елдің әкімшілік ауданында) гидрологиялық режімді зерттеу және бақылау үшін орналастырылған гидрологиялық стансалар мен постардың жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Паралингвистика

thumb|Лингвистика
***Паралингвистика*** ( - маңында, жанында және лингвистика) 
# хабарланатын ойдың, пікірдің вербалды (сөзбен білдіру) тәсілдерімен қоса сөйлеу үстінде қолданылатын вербалды емес (тілден тысқары) амалдармен берілуін зерттейтін тіл білімінің саласы; 
# сөйлеу кезінде қолданылатын вербалды емес тәсілдердің жиынтығы.

## Паралингвистикалық тәсілдердің үш түрі бар
* *Фонациялық тәсіл*, оған дыбыс әуені, оның күші, кідіріс, дауыс мәнері жатады; 
* *Кинетикалық тәсіл*, оған ым, бет, қол қимылы, дене қозғалысы жатады; 
* *Графикалық тәсіл*, оған әріптер мен тыныс белгілері қолтаңбасының түрлері, әріп таңбаларын айырбастайтың қосымша символдық белгілер (§, т.б.) жатады.

Сөйлеу кезінде паралингвистикалық тәсілдер үш түрлі қызмет атқаруы мүмкін: 

# қосымша ақпарат береді;
# айтылмаған сөз орнына қолданылады;
# сөзбен бірге, аралас қолданылады.

Паралингвистика кұрамындағы универсалдық, этнолингвистикалық, идиолектілік компоненттеріне қарай ажыратылады. Сөйтіп, паралингвистикалық тәсілдер вербалды хабардың мән-мағынасын толықтырумен бірге, айтушы я жазушы адамның әлеуметтік жайы, жас, мөлшері, мінез-құлкы, т.б. қасиеттері туралы қосымша мәліметтер береді. Паралингвистикалық тәсілдердербес, тұйық семиотикалық жүйе болып табылмайды. Олардың сөйлеу кезінде нақты қандай түрде қатысатындығын алдын ала болжау мүмкін емес. Паралингвистикалық тәсілдердің кейбір түрлері 20 ғасырлардың 30 жылдарында (Н. В. Юшманов еңбектерінде) зерттелген. Паралингвистика ұғымын 40 жылдарында енгізген А. А. Хилл (AKLL 1), оның жан-жақты дамуы тіл білімінде тіл жүйесінен тыс құбылыстарды зерттеуге байланысты 20 ғасырдың 60 жылдарында іске асты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Тіл
Әскери стратегия

**Әскери стратегия** (Военная стратегия) — ел мен Қарулы Күштерді соғысқа дайындау теориясы мен тәжірибесін, стратегиялық операцияларды және тұтастай соғысты жоспарлау мен жүргізуді қамтитын әскери өнердің құрама бөлігі, оның ең жоғарғы саласы. Әскери стратегия теориясы соғыстың зандылығы мен сипатын, әны жүргізу тәсілдерін зерттейді, стратегиялық операцияларды және тұтастай соғысты жоспарлаудың, дайындаудың және жүргізудің теориялық негіздерін жасайды. Әскери стратегия Қарулы Күштердің стратегиялық міндеттерін және оларды атқару үшін кажет күштер мен құралдарды анықтаумен, Қарулы Күштерді, Әскери іс-қимыл театрын, экономиканы және халықты соғысқа дайындау бойынша шараларды жасау және жүзеге асырумен, стратегиялық операцияларды жоспарлаумен, Қарулы Күштердің жазылуын ұйымдастырумен және соғыс барысында оларды басқарумен, сондай-ақ ықтималды қарсыластың соғыс және стратегиялық операцияларды жүргізу бойынша мүмкіндіктерін зерттеумен айналысады. **Әскери стратегия** саясатпен байланысты және оның мүддесінде қызмет етеді. Соғыс уақытында саясат пен әскери стратегияның әзара байланыстылығы әскери-саяси басшылықтың бірыңғай органдарын құруда көрінеді. Әскери стратегияның сипаты мен мәніне мемлекеттің экономикасы және әлеуметтік-саяси құрылысы айқын әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гидрометеорологиялық тор

**Гидрометеорологиялық тор** - гидрометеорологиялық орталықтың қарауындағы барлық обсерваториялар, стансалар, пункттер және күзеттер жиынтығының шартты атауы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әскери тарих

**Әскери тарих** (Военная история)—
#әскери істің ежелгі уақыттан бастап қазіргі кезге дейінгі даму процесі; 
#қарулы күштердің өткені мен соғыстарды зерделейтін ғылым, сондай-ақ, әскери қайратқерлердің іс-тәжірибесі, тарих ғылымының бір саласы болып табынады. Әскери тарихтың құрамды бәлімдеріне кіретіндер: соғыстар тарихы, қарулы күштер құрылысының тарихы, әскери техника тарихы, әскери ойлар тарихы. Әскери тарихтың арнайы саласы әскери тарихнама, әскери-тарихи деректеметану, әскери археография, әскери археология және әскери статистика болып табылады. Әскери өнер мен соғыс тарихы әскери тарихтың жетекшісі, сондай-ақ ол әскери ғылыммен тығыз байланыста болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гидрометрлік тұстама

**Гидрометрлік тұстама** - су мен тосқынньщ шығынын жүйелі анықтауға, мұз құбылыстары мен су деңгейінің өзгеруін бақылауға жер бетінде арнайы белгіленген өзеннің немесе каналдың қимасы. Кейбір гидрометрлік тұстамада иондық ағын да зерттеледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Түрікпенбай

**Түрікпенбай** (1852 – 1920) – палуан. Тобыштың Шегем, Меңдіғұл атасынан. Қоныстас отырған әлім, табын руларының ас, тойларында талай рет күреске түсіп, адайдың аруағын асырғандардың бірі. Ол құдыққа түскен түйені бір өзі шығаратын, айдалада келе жатып, астындағы атын апан құдыққа шылбырымен саумалап түсіріп, суарып, мініп жүре беретін зор тұлғалы қайрат иесі болған. Жасы егде тартқанда Бесқала өңіріндегі бір алқалы жиында түрікменнің атақты Қоңыраулы палуанын жығып, қазақтың намысын қорғаған. Алшын Меңдалыұлының «Адай шежіресі» кітабындағы Сүйінғарадан жылқы барымталаған екі жігіттің бірі Малқарбай осы Түрікпенбайдың әкесі Шалқарбайдың туған ағасы. Палуан ұрпақтары бұл күндері Ақтау қаласында тұрады. Бейіті Ақтөбе облысы Байғанин ауданына қарасты Алдияр ишан қорымындауылы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гидронавт

**Гидронавт**, **акванавт** — арнайы дайындықтан өткен, су бетіне шықпай бірнеше сағат немесе тәулік бойы ерекше су асты имаратында (аппаратта) болуға қабілетті адам. Гидронавт су астында зерттеу жұмыстарын жүргізеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Атыс ойығы

**Атыс ойығы** (*Амбразура*; француз тілінде *ambrasure* — атыс саңылауы) — фортификациялық немесе басқа қорғаныс құрылымының қабырғасындағы пулеметтерден, зеңбіректерден, минаатарлардан атыс пен бақылау жүргізілетін ойық.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Параллелизм

***Параллелизм*** ( > *parallelos* — қатар жүруші, симметрия) — бір-біріне ұқсас құрылымды сөйлемдер мен сөз тіркестерінің, формалас сөйлем мүшелерінін қабаттаса қатар қолданылуы. 
*Мысалы*: 
Ереуіл атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай (*Махамбет*). 
Алдыңғы кезек менікі, соңғы кезек сенікі (Ауыз әдебиет).

Параллелизмде екі түрлі ұғымды білдіретін тіл әлементтері бір-біріне әсер етіп, тұтас поэтикалық бейне тудырады. Бұл халық ауыз әдебиетінде жиі қолданылады. Қазақ поэзиясында параллелизм эпостық жырларда айырықша орын алады. Кейіпкерлердің ішкі толғаныс-тебіренісін білдіру үшін қолданылып отырады. Мысалы, Ер Тарғынның қиналған тұстағы монологы психологиялық параллелизм арқылы былай беріледі: 
Асыл туған Ақжүніс, 
Күнді байқап қарасам,
Күнді бұлт қоршайды, 
Күн жауарға ұқсайды.
Айды бұлтты қоршайды, 
Айды байқап қарасам,
Түн жауарға ұқсайды. 
Бойды байқап қарасам,  
Қол-аяғым көсіліп,  
Аузы-мұрным ісініп, 
Алланың хақ бұйрығы 
Маған таянғанға ұқсайды! Осы жырда Ер Тарғынның мертігіп жатқандағы көңіл күйі табиғат көрінісімен қатар алынып суреттелгең. Ай мен күнді бұлт қоршап, жауын жауатығынға ұқсауы батырға қауіп төнгенін мегзейді.
Көкала бұлт сөгіліп, 
Күн жауады кей шақта. 
Өне бойың егіліп, 
Жас ағады аулақта. 
Жауған күнмен жаңғырып,  
Жер көгеріп, күш алар. 
Аққан жасқа қаңғырып, 
Бас ауырып, іш жанар. 
Абай осы өлеңде адамның көз жасы мен жақбырды айта отырып ой түйген. Өлеңде егіз суреттемелер берілгендіктен, көркемдік әсері күшейіп тұр. Бұл – параллелизмнің аса үлгілі көріністерінің бірі. Ақындар Мағжан, Мұқағали шығармаларынан да параллельдік тәсілдерді кездестіруге болады, Негимов С.

## Дереккөздер

Санат:Риторикалық сөздер
Дәлдеу-барлау авиациясы

**Дәлдеу-барлау авиациясы** —  барлау авиациясының артиллерияға қажетті барлау жүргізетін және артиллериядан атуды жер үстінен және кемелерден бакыланбайтың жер үсті және су үсті нысаналарына көздеуге арналған құрамды бөлігі. Бірінші дүниежүзілік соғыста негізгі соғысушы мемлекеттердің қарулы күштерінде (Ресей, Ұлыбритания, Германия, **Франция** және т.б) пайда болған. Алғашында дәлдеу-барлау авиациясы жеңіл ұшақтармен қаруланған жеке буындардан, авиа жасақтарынан (эскадрильялардан) түрды. Нысаналарды барлау көзбен барлаумен және жергілікті жерді суретке түсірумен, ал атуды дәлдеу — дәлдеуші үшақ орындайтын жарықтық-техникалық құралдармен және мәліметтері бар вымпелдерді тастаумен жүзеге асырылды. Екінші дүние жүзілік соғыста дәлдеу-барлау авиациясы дәлдеуші ұшақтармен (құрамында пулеметі, зеңбірегі, арнайы фотоаппараты бар), жарықтык-техникалық құралдармен радио және басқа құралдармен, жабдықталған. Көптеген мемлекеггердің қарулы күштерінде дәлдеу-барлау авиациясы бөлімдері мен бөлімшелері 20 ғасырдың 60 жылдарына дейін ғана болып, таратылып жіберілген. Олардын міндеттерін енді арнайы дайындалған армиялық авиациялар аткара бастады. Олардың құрамында барлау және дәлдеу үшін тікұшақтар мен ұшақтар болады. Бүл ұшақтар мен тікұшақтар аэрәфотографияның жаңа аппараттарымен, оптикалық, радиоэлектрондық және басқа құралдармен жабдықталған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гидростатикалық деңгейлеуіш

**Гидростатикалық деңгейлеуіш** - тұғырықта орнатылған және вертикаль иілген шеттері жартысына дейін боялған сұйықтықпен толтырылған металл жиектемедегі тәріздес шыны түтік түріндегі ежелгі геодезиялық аспап. Жер бетіндегі нүктелер арасындағы биік айырымдарды өлшеу үшін рейкамен бірге қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гидростатикалық нивелирлеу

**Гидростатикалық нивелирлеу** — қатынаспалы ыдыстардағы сұйықтықтың бір деңгейде болу заңдылығына негізделген нүктелердің биіктік айырымын анықтаудың әдісі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тығырық сор

**Тығырық сор** – Солтүстік Үстірттің шығысындағы Асмантай-Матай құмдарына жақын тұзды балшықты сор. Ұзындығы 12, ені 6,5 км. Бетіндегі тұзды қабаты жұқа, қар, жауын суынан еріп шайылып кетеді де орнында сор балшық қалады.

## Дереккөздер


Санат:Сорлар
Паратаксис

**Паратаксис** (грек parataxis катар тұру) — сөйлем құрамындағы бір-біріне формалық жағынан бағынышты емес элементтердін қатар орналасуын білдіретін синтаксистік қатынас тәсілі. Бұған салалас құрмаластар, салаласа байланысқан басқа да құрылымдар жатады. Паратаксис гипотаксиске қарама-қарсы құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Атыс оқ-дәрілері

**Атыс оқ-дәрілері** (*Стрелковые боеприпасы*) — ату қаруларының оқтары. Бөлінуі: қару түрі бойынша — тапанша, автомат, мылтық, ірі калибрлі пулемет оқтары; нысанаға тию кезіндегі әрекет сипаты бойынша — жай және арнайы оқтар (жеке, аралас әрекетті).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шайыртасты-шайырлы заттар

**Шайыртасты-шайырлы заттар** -  Құрамына көмір-сутек, сутеккүкірт және азот кіретін, жоғары дәрежелі беткейлік белсенділікпен сипатталатын, сондықтан да қойнаукқттағы мұнайдың сүзбелену қабілетін қиындата түсетін (мөлшеріне ңарай 1 %-дан 40 %-ға дейін) шоғырмолекулалы органикалық қосындылар (шайырлар, шайыртастақтар, т.е.е.).

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мырзағали Тынымбаев

**Тынымбаев Мырзағали** (Мырзалы) (туған жылы белгісіз – 1931) – кеңестік жүйеге қарсы бағытталған Маңғыстау көтерілісінің басшысы, би әрі батыр. Кіші жүздің адай руынан шыққан. 1931 жылы 23 маусымда Тынымбаевтың көмекшісі Жармағамбет Қожыбайұлы Форт-Александровск қаласына 1000-нан аса адаммен шабуыл жасаған. Екі күндей қаланы қоршауға алып, нәтиже шығара алмады. Көмекке келген жазалаушылармен шайқаста көтерілісшілер 30 адамынан айрылды. 24 – 25 маусымда Тынымбаевтың жасақтары Босаға құдығынан 12 км жерде жазалаушылардың 68-дивизионымен соғысты. Бірінші күні жазалаушылардың саны 40 адам ғана болды. Көтерілісшілер санының көптігін пайдаланып, үш жағынан қоршауға алып, шабуыл жасады. Бірақ жақсы қаруланған жазалаушылар көтерілісшілерді жақындатпады. Келесі күні жазалаушыларға көмекке 3 станокты, 2 қол пулеметпен қаруланған 110 адам келді. Ұзақ соғысуға көтерілісшілердің атыс құралының аздығы мүмкіншілік бермеді. Соғыс барысында жараланған Тынымбаевты жендеттер қылышпен шауып өлтірді. Тынымбаевтың қолға түскен жасақтары, қарауындағы ауыл-аймақтары аяусыз жазаланып, дүние-мүлкі тәркіленді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Есептеу машинасы

thumb|right|200px|
**Есептеу машинасы** — күрделі математикалық және қисындық есептерді шешуге арналған есептеу қондырғыларының кешені. 

Онда өтетін процестердің табиғатына байланысты есептеу машинасы (қондырғысы):
* механикалық, 
* электромеханикалық,
* электрлік, 
* электрондық және басқа түрлерге бөлінеді. 
Мақсатына қарай есептеу машинасы сандык мәліметтер алуға байланысты:
* есептеуіштер (есептер шығарады), 
* басқарушы (түскен ақпараттарды өңдеп, басқарушы сигналдар белгілейді), 
* ақпараттық (әр түрлі мәліметтер, анықтамалар туріндегі акпараттарды сақтайды, өңдейді, береді) болып бөлінеді.

Есептеу машинасында енгізу қондырғысы болады. Оның кәмегімен есептеуге қажетті бастапқы мәліметтер енгізіледі. Енгізілген мәліметтер есептеу қондырғысына түсіп, онда қажетті математикалық (ал электрондық машиналарда қисындық) операциялар жүргізіледі. Есептеу нәтижелері есептеу машинасы шығару қондырғысына түсіп, кестелер, сандар, сызбалар түрінде кәрінеді. Есептеу машинасы блогының жүмысын орталықтандырылған басқару қондырғысы арқылы, ал машина жұмысы қорек көзі немесе тартпа арқылы іске асады.

## Дереккөздер


Санат:Есептеу машинасы
Гилея

**Гилея** — Оңтүстік Америкада, негізінен, Амазонка өзенінің алабында өсетін ылғалды тропиктік ормандар. Көп жікқабатты алуан түрлі, эпифитті және шырмауық өсімдіктердің көп өсетіндігімен ерекшеленеді. Гилеяда көп- теген бағалы ағаштар (мысалы, какао, гевея) өседі. Гилея үнемі ыстық және ылғалды климат жағдайында қалыптасады. Сондықтан мұнда биологиялық ырғақтың маусымдылығы аз болады. Кең мағынада гилея барлық континенттердегі ылғалды тропиктік ормандар болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Утас

**Утас** – Маңғыстау ауданындағы құдықтар. Ақтау – Бейнеу т. ж. бойында, Елегажы құдығының батысында 27 км жерде орналасқан. Солтүстік Үстірттің Қызылсай аттас кемерлі шың етегінде бұл құдықтардың (жалпы саны 6) суы тұщы болған. Утас құдықтарының орташа тереңдігі 6 сажынды (12,78 м) құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Парентеза

**Парентеза** — сөйлемнің құрамына енгізілген, бірақ онымен грамматикалық байланысқа түспейтін сөз, сөз тіркесі, сөйлем.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Өнеркәсіптік аудан

**Өнеркәсіптік аудан** – 1) өнеркәсіп өндірісі өндірістік мамандануының басты (ең маңызды) саласы ретінде болатын интегралдық экономикалық аудан; 2) өнеркәсіптің бір немесе бірнеше саласы кәсіпорындарының үйлесуімен және өндірістік өзара байланыстарымен түзілетін салалық экономикалық аудан.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Парафраз, парафраза

***Парафраз, парафраза*** ( - сипаттау, сипаттама оралым) 
# сөздін сөз тізбегінін мәнін басқаша түсіндіріп жеткізу (мәтінде мен деудін орнына осы жолдардың авторы делінуі); 
# жай сөздін орнына оның ауыс мағынасын білдіретін сөздердін қолданылуы. Мысалы: арыстан — аң патшасы, жылан — аты жаман, уры — қолы жылдам.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Атыс өнеріне әзірлік

**Атыс өнеріне әзірлік** (*Огневая подготовка*) — әркімнің өз қаруын ойдағыдай меңгеруі, гранат лақтыра білуі, атудың түрлі тәсілдеріне машықтануы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери тәрбие

**Әскери тәрбие** (Воинское воспитание) — Қазақстан Республикасының Армиясы мен Әскери-теңіз флотындағы бөлім басшынарына арналған нұсқауларға байланысты әскери тәрбие жұмысы. Жауынгерлерді, офицерлерді жоғары саяси саналылық, өз Отанына шексіз берілгендік рухына баулу, сондай-ақ қазақ жерін қорғауға дайын болуға, жүктелген міндетті тыңғылықты орындауға, адалдықа, қырағылыққа, соғыс қимылдарына әзір тұруға, батыл да табанды, әскери қызметтің ауыртпалығына төзімді болуға даярлау, өзара жолдастық көмек көрсетуге тәрбиелеу. Армия мен флот — сарбаздардың, офицерлердің бойында жауынгерлік қасиеттерді қалыптастырудың тамаша мектебі. Әскер қатарындағы жауынгерлермен өткізілетін барлық оқу, саяси-тәрбие жұмыстары олардың күшін, ерік-жігерін ұштап, табандылыққа үйретеді, әскери қызметтің ауыртпалығына төзімді болуға, батыл да белсенді қимындауға даярлайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гипергенез

**Гипергенез** — Жер қыртысының беткі 
жақтарында және оның үстінде тау жыныстары мен минералдардың физикалық және химиялық қайта түзілу процестерінің жиынтығы. Гипергенез атмосфераның, гидросфераның және тірі организмдердің әсерінен 80°С-тан жоғары емес температурада жүреді. Гипергенез процестері үгілу қыртысының, топырақтың, хемогендік және биогендік шөкпелердің түзілуіне әсер етеді, жер үсті және жер асты суларының құрамын қалыптастырады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шайыртас тектестері

**Шайыртас тектестері** - Хлороформда, бензолда, өзге де осы сияқты еріткіштерде толығынан еритін қатты да киып балқитын шайыртасты таушайыр түрлерінің ең жоғарғы сатысына тиесілі топтық жіктемелік атау. Екінші жіктемелік топ өкілдері кериттер деп аталады, бұлар еріткіштерде жартылай ғана ериді. Шайыртас тектестері терминін 1890 жылы американдық ғалым Блейк енгізген.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Гиперкенттенген зона

**Гиперкенттенген зона** — қалалық мекендердің бақылаусыз дамуының (өсуінің) және оның табиғи ландшафтыға шамадан тыс әсер етуінің салдарынан экологиялық тепе-тендіктің бұзылуы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гиперкенттену

**Гиперкенттену** — ірі қалалар мен қала агломерациясында халықтың көп шоғырлануы. Бұл жағдайда ірі қаланың немесе қала агломерациясының халқы тым көбейіп, ауданы өте үлкейеді де, кенттенудің оң нәтижелері көптеген кемшіліктерге ұшыратады (экологиялық жағдай нашарлайды және көлікпен қамтамасыз ету жұмыстары қиындайды, тағы да басқалары).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қайтару

**Қайтару** (*Возврат*) — 1) қайтакристалданудың басталуына дейін деформацияланған кристалдарда жүретін кез келген жиынтық, соның ішінде жүретін тығыздықтың өздігінен өзгеруі және ақаулардың таралуы сияқты процестер; 2) нүктелік ақаулар шоғырының қайта бөлінуі және азаюы арқылы тағы да түйіндердің жаңа шекарасы пайда болмай, дислокациялардың жеке ығысуы арқылы қайта бөліну себебінен беріктенген металл құрылымының жетілгендігін көрсететін процесс.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Атыс позициясы

**Атыс позициясы** (*Огневая позиция*) — атыс взводының немесе жеке зеңбіректердің, минометгердің, сауытты транспортерлердің және т.б. атыс құралдарының орналасқан жері немесе орналасуы үшін дайындалған жер.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гипобиосфера

**Гипобиосфера** — тірі организмдер кездейсоқ ұшырасып, бірақ ұзақ уақыт қалыпты тіршілік ете алмайтын атмосфера қабаты.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гирло

**Гирло** - Қара теңіз және Азов теңізіне құятын ірі өзендер атырауларындағы тарамдар мен тармақтарды атауға қолданылатын термин (мысалы, Дунай атырауындағы Кил, Сула, Георгий гирлолары, тағы да басқалары).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Өнеркәсіптік-қалалық агломерация

**Өнеркәсіптік-қалалық агломерация** — өнеркәсіп өндірісі қала түзу функциясын атқаратын қалалық агломерация; өнеркәсіптің қалалық құрылымының маңызды элементі. Өнеркәсіптің алдымен ірі қалаларда, одан кейін қала маңы зоналарында дамуы негізінде пайда болған өнеркәсіптік-қалалық агломерация және үлкен қалалардың аудан түзу рөліне байланыссыз пайда болған (мысалы, жергілікті минералдық-шикізат, энергетика ресурстарын пайдалану негізінде қалыптасқан) өнеркәсіптік-қалалық агломерация деп бөледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Адамның рухани қажетсінулері

**Адамның рухани қажетсінулері** (Духовные потребности человека) —адамның қажетсінулерінің жеке тұлғаның. әлеуметтендірілуі процесінде туындайтын бір бөлігі. А.р.қ. адамның денсаулығының әлеуметтік-психологиялық және психикалық жағын қамтамасыз етеді, оған мәдени қажетсінулер, соның ішінде әлеуметтік-психологиялық құндылықтардың сақталуын қажетсіну де қамтылады. А.р.қ. едәуір мелшерде адамның әлеуметтік қажетсінуімең және адамның басқа да қажетсінулерінің ақпараттық бөлігімен де үйлеседі. Адамдардың игілігі үшін еңбек ету, қайырымдылық, басқаның қамын ойлау және т.б. тәрізді адамның қоғамдық бағыттағы рухани қажетсінулерінің мәнмаңызы айрықша.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Глен

**Глен** - беткейлері тік, тұбі жайпак, өзені мен көлі бар, көп ағаш өскен, әдетте, мұздықпен өңделген енсіз тау аңғары. Термин көбінесе Шотландия мен Ирландия таулы аудандарында қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Механикалық қасиеттер

***Механикалық қасиеттер*** 
:1) материалдардың сырттан түсетін күштерге қарсылық ету қабілеті, олардың қатарына беріктік, қаттылық, созылғыштық және серпімділік жатады; Материалдың қаттылығы оның күшті қолданған кездегі деформацияға не б.гілуге тұрақтлығын көрсетеді.
:2) әр түрлі жағдайда күштің әсеріне металдан жасалған дененің қарсы тұру кабілеттілігін бейнелейтін касиет.

## Түрлері
* Беріктік 
* Қаттылық 
* Созылғыштық 
* Серпімділік

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Созылғыштық

**Созылғыштық** - материалдың кирамай, пішіні мен өлшемдерінің өзгеру қабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Шайыртастақтар

**Шайыртастақтар** - "Шайыртасты-шайырлы заттар" ("Вещества асфальтосмолистые") мақаласын қараңыз.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Глинт

**Глинт** - денудация немесе абразия нәтижесінде пайда болған құрылымдық үстірттің тік жары (мысалы, Балтық—Ладога кертпеші, Солтүстік Америкадағы Канаданың кристаллы қалқанын қоршап тұрған Глинт). Саздар мен құмтастардан, беті оқтастардан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік әскери институты

**Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік Ұлттық қауіпсіздік әскери институты** — 1931 жылы 26 желтоқсанда Харьков қаласында шекаралық күзет пен әскерлердің 2-ші мектебі құрылды. 1944 жылдың тамызында училище атанған мекеме Алматыға көшіріліп, бұрынғы Ішкі Істер Халық Комиссариаты әскерлері атты әскер полкінің әскери қалашығына орналастырылды.

1993 жылы 17 маусымда ҚР Президенті Алматы шекаралық училищесін „ҚР Ұлттық қауіпсіздік Комитетінің Әскери институтына“ айналдыру туралы Жарлыққа кол қойды.

Институттың негізгі міндеті — басшылық буынның офицер кадрларын дайындау, сондай-ақ ҚР КК-нің шекара әскерлері үшін офицер құрамын қайта дайындау мен біліктілігін арттыру, әскери ғылыми-педагогикалық мамандарын дайындау.

## Марапаттары
* 1975 жыл 30 сәуір — Қызыл Ту ордені
* 1981 жыл 26 желтоқсан — Қазан революциясы ордені

## Дереккөздер

Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары
Санат:1931 жылы құрылған оқу орындары
Санат:КСРО әскери жоғарғы оқу орындары
Санат:Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі директоры
Гляциалдық селдер

**Гляциалдық селдер** - бастауын таулардағы нивалдық-гляциалдық белдеулерден алатын лайлы тасты тасқындар. Таудағы мұздықтардың тез еруінен пайда болады. Гляциалдық селдер мұздық маңындағы көлдерді жарып өтіп, көршілес мореналар мен зандрлық шөгінділерді шайып кетеді. Осындай бір апатты гляциалдық селдер 1963 жылы Қазақстанның өте әсем Есік көлін құртып жіберді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гляциодислокация

## Анықтама
Гляциодислокация — мұз қысымының әсерінен мұздық тосенішін құрайтын тау жыныстары жатысының бұзылуы. Әдетте, мұздық массасының жылжуына бөгет жасайтын түпкі табан бедерінің едоуір кедір-бұдырлығынан пайда болады. Ол бедерде көбінесе қысымның доға тәріздес немесе белес тәріздес, сондай-ақ мұздықпен өңделген жеке оқшауланған қыраттар түрінде көрінеді (мысалы, Санкт-Петербург түбіндегі Дудергоф биігі).

## Қосымша
Гляциоизостазия — мұздық жүктемесі пайда болғанда немесе жоғалған кезде изостатикалық тепе-теңдіктің бұзылуының салдары болып табылатын, қазіргі және байырғы мұз басулардың атырабындағы жер қыртысының вертикаль қозғалысы. Жамылғы мұздықтардың мұз массасының өсуі кезінде жер қабығы майысады, ал мұз еріген кезде көтеріледі. Бұл құбылысгар Антарктида қалқаны мен Гренландияда байқалады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байсейіт Тілебаев

**Тілебаев Байсейіт** (1930, Түркістан облысы Түлкібас ауданы Борсықсай ауылы – 1995, Ақшымырау) – педагог. Шымкенттегі Н.К. Крупская атындағы мұғалімдер иститутын (1950), Орал педогогикалық иститутын бітірген (1960). Маңғыстау ауданы мектептерінде өмірінің соңына дейін ұстаздық қызмет еткен. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) мерекелік медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Шайыртастар (табиғи)

**Шайыртастар (табиғи)** - Тұтқырлығы жоғары дәрежелі, жартылай қатты немесе қатты түрде кездесетін таушайырлар түрі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Гляциосфера

**Гляциосфера** — Жер бетіндегі, атмосферадағы, гидросферадағы және литосферадағы карлы-мұзды түзілімдердің жиынтығы. Гляциосфераның өзіне тән қасиеттері — судың қатты күйінде (фазада) болуы, масса алмасуының баяулығы, шағылыстыру қабілетінің жоғарылығы, заттардың бір фазадан екінші фазаға өткен кезінде жылудың орасан көп жұмсалуы, тағы да басқалары.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Дірілді қайшы

**Дірілді қайшы** (*Ножницы вибрационные*) — пышағының бір көрінісі еңкіш пышақ болатын және пышақтардың біреуі тұғырда бекітілген, ал екіншісі ілгерілемелі-қайтыс қозғалыс жасайтын қайшы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Микрокатор

**Микрокатор** - серіппелік берілісі және меңзері бар өлшейтін бастиек.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Есептеудің екілік жүйесі

**Есептеудің екілік жүйесі** (Двоичная система счисления) — негізі 2 болатын есептеу жүйесі. Есептеудің екілік жүйесінде тек екі белгі 0 және 1 сандары қолданылады. 2 саны екінші разрядтың бірлігі деп есептеліп, 10 түрінде жазылады. Келесі разрядтың әрбір бірлігі — 100, 1000 және т.б. Мұның алдындағыдан 2 есе көп, яғни 4, 8 және т.б. сан береді. Есептеудің екілік жүйесі негізінен ЭЕМ жүйесінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гномондық проекция

**Гномондық проекция** - проекциялау орталығы шардың ортасында орналасқан перспективалық картографиялық проекция. 

Үлкен шеңбердің барлық нүктелерінің проекциялау сәулелері бір жазықтықта жатады, сондықтан гномондық проекция сферасының кез келген үлкен шеңбері картиналық жазықтықта түзу сызық болып бейнеленеді. Үлкен шеңберлердің доғалары сфера бетіндегі ең қысқа қашықтықтардың сызықтары болғандықтан, гномондық проекцияда құрастырылған және ауқымды аймақты қамтитын кіші масштабы картада, жер бетіндегі екі пункт арасындағы ең қысқа жолдарды сызғышпен жүргізуге болады. Бұл жолдарды олардың бірқатар аралық нүктелерінің картадан алынған координаталары бойынша сапарлық карталарға (мысалы, Меркартор проекциясындағы картаға) көшіреді де, оларды теңізде жүзуде не ұшуда колданады. Проекцияның «Гномондық" деп аталуы «гномон" сөзінен шыққан. Бұл проекцияда ежелгі заманда Күн сағаттарының жазықтығында аспан сферасындағы параллельдер мен сағаттық шеңберлер бейнеленген. Картиналық жазықтықтың жанасу нүктесінің ендігіне байланысты гномондық проекция тура, көлденең және қиғаш болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жіңішкеру, жіңішкерік

**Жіңішкеру, жіңішкерік**  (Утончение) — қаңылтырды кермелегенде оның қабырғасының жіңішкеруі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Микрогеометрия

**Микрогеометрия** - объектілердің микроскоп арқылы көрінетін геометриялық параметрлері.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гомогендік қабат

**Гомогендік қабат** — көлдегі, теңіздегі және мұхиттағы температурасы мен тығыздығы бойынша біртекті будың үстіңгі қабаты; мұнда тығыздық градиентінен туындайтын қозғалыстар болмайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Микрокернеу

**Микрокернеу** (*Микронапряжение*) — бір түйіршіктің немесе бірнеше көрші түйіршіктің ішінде әрекеттегі қалдық кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гомотермия

**Гомотермия** — суқойманың (көлдің, бөгеннің) немесе ағын сулардың (өзендердің) барлық қабатындағы температурасының және соған сәйкес тығыздығының бірдейлігі. Өзендерде Гомотермия құбылысы үнемі байқалып тұрады. Көлдерде Гомотермия күзде тура термиялық стратификациядан кейін (күздік Гомотермия), көктемде - кері термиялық стратификацияның бұзылуынан кейін ; (көктемгі Гомотермия) және жазда — таяз сулы, жел өтіндегі суқоймаларда айқындалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гомохалинділік

**Гомохалинділік** — тереңдік бойынша теңіз суы тұздылығының бірдей таралуы. Грарамалды материк болып табылады. Мезозойда гомохалинділік бөлшектеніп, мұхит түбінің кеңеюіне байланысты оны құраған бөліктері горизонталь бағытта жылжып орындарын ауыстырды. Бор кезеңінің соңына қарай қазіргі кездегі материктер мен олардың бөліктері оқшауланьш шыкты. Солтүстік жарты шарда Гомохалинділіктің антиподы Лавразия болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Горизонталь бұрыш

**Горизонталь бұрыш** - горизонталь жазықтықта жатқан және вертикаль жазықтықтармен пайда болған екі кырлы бұрыш шамасын білдіретін жазық бұрыш.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Микроқаттылық

**Микроқаттылық** (*Микротвердость*)  
:1) әдейі әдіспен табылатын жеке фазалар немесе құрылымдық құрамдар сияқты материалдың өте кіші көлемінің қаттылығы; 
:2) материал микроқұрылымының жеке бөлімінің қаттылығы. Белгілі бір жүктемемен алмазды пирамиданы металға батырганда қалатын із мөлшерімен өлшенеді. Микроқаттылық өлшем бірлігі МПа.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Есептеу-жабдықтау жүйесі

**Есептеу-жабдықтау жүйесі** — әскердің (күштердің) материалдық құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілуін, оларды кажетсінуін анықтауда және жүмсалу нормаларын есептеу кезінде колданылатын шартты өлшем бірлігі. Есептеу-жабдықтау жүйесі: 
*окдәрілерде — ұрыс толымы; 
*жанаржағармайда — күю мелшері; 
*азык-түлікте —	күндік үлес; 
*қосымша бөлшек, 
*құралдар мен кейбір заттарда — жиынтықтар; 
*байланысқа кажетті қорек көздерінде — заряд; 
*қамтамасыз етілетін басқа заттарда — данасы, салмақ және келем бірліктері.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Адамның табиғатты өзгертуі

**Адамның табиғатты өзгертуі** (Изменение природы человеком) — адамзаттың дамуы барысында табиғат заттектерін және табиғаттың физикалық және химиялық сипаттамаларын өзгертуі. Тарихи ауқымда А.т.ө-нің бірнеше кезеңін саралауға болады; бұл кезеңдер экологиялық  дағдарыстармен және олармен қабаттасқан экологиялық революциялармен аяқталып отырды. Бұл кезеңдер мыналар:
1) адамдардың биосфераға тек әдеттегі биологиялық түрлер ретінде әсер
еткен кезі; 
2) адамзаттың қалыптасуы кезеңінде экожүйелерді күрт өзгертпеген үдемелі аңшылық кезеңі; 
3) мал жаю, жерді өртеп, шөптің өсуін жеделдету және т.б. әрекеттер арқылы экожүйелерді өзгерту; 
4) экожүйелердің бір бөлігін түбегейлі өзгертіп табиғатқа ықпал-әсерді күшейту; 
5) шаруашылықтың шектеусіз үдеуімен байланысты тұтас биосфераның барлық экологиялық құрамдастарының ғаламдық өзгеруі. Соңғы кезең біршама бертін — 300 жылдай ілгеріде басталып, қазір ең шиеленіскен шегіне жетті.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Горизонталь бұрыштарды өлшеу

**Горизонталь бұрыштарды өлшеу** — теодолиттің құрылмасына, өлшеудің шарттарына және қойылатын талаптарға байланысты горизонталь бұрыштарды өлшеудің жеке бұрыш, айналма, қайталаулар әдістері бар. 1. Жеке бұрыш өлшеу әдісі — теодолиттік жүрістерде жобадан жергілікті жерге бұрышты көшіруде және тағы да басқалары жұмыстарда жеке бұрыштарды өлшеу үшін қолданылады. 2. Айналма әдісі - есептеу қателерінің әсерін азайту мақсатымен өлшеудің ақырғы нотижесінің дәлдігін арттыру қажет болғанда қолданылады. 3. Қайталаулар әдісі — триангуляцияда және полигонометрияда бір нүктеден үш және одан да көп бағыттар арасындағы бұрыштарды өлшеу кезінде қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Горизонтты қосу

**Горизонтты қосу** - горизонталь бұрыштарды қайталаулар әдісімен өлшегенде, әрбір жартылай бұрыш өлшеудің соңында бастапқы бағытты қайтадан өлшеу.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гравиметрлік пункттер каталог

**Гравиметрлік пункттер каталог** - гравиметрлік пункттердің бір жүйеге келтірілген тізімі. Онда мынадай мәліметтер келтіріледі: пункттің аты, орнының сипаттамасы, іздеп табу қиын болған жағдайда лайықты абрисы, 1:100 ООО масштабтағы трапецияның номенклатурасы, 1942 ж. жүйедегі пландық координаталары және Балтық теңізі жүйесіндегі биіктік белгісі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гравитациялық модельдер

**Гравитациялық модельдер** - пункттердің (қонысты жерлердің, кала аудандарының, тағы да басқалары) арасында адамдар, жүктер және ақпараттар ағындары қалыптасатын кеңістіктік өзара әрекеттестіктің математикалық модельдері. Гравитациялық модельдер халық географиясында, көлікге, байланыста, саудада, аудаңдық жоспарлауда және қала салуда ілгерідегідей ағындарды зерттеу және болжау мақсатында қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Өтемдік ағыс

**Өтемдік ағыс**, *толықтырма ағыс* – мұхиттың, теңіздің, көлдің қандай да бір бөлігіңдегі судың кемуін толықтыратын судың горизонталь бағытта ауысуы. Өтемдік ағыс желкөтерме-желқума құбылыстары кезінде пайда болады, желқума бөлігіндегі кеміген суды қалпына келтіреді де, ықпа ағысқа қарама-қарсы су бетінде пайда болған еңістікке қарай ағады. Өтемдік ағыс су массалары тығыздығының әркелкі болуына байланысты ағыс кезінде пайда болады. Олар судың беткі қабаттарында да, тереңдік қабаттарында да болуы мүмкін, мысалы, Тынық, Атлант және Үнді мұхиттарындағы пассаттар аралық (экваторлық) қарсы ағыстар.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гравитациялық процестер

**Гравитациялық процестер** - Жер бетіне ауырлық күшінің тікелей әсеріне байланысты, негізінен, тауларда болатын бедер түзуші процестер. Гравитациялық процестер мен үгілу, эрозия және бедер түзуші басқа факторлардың өсерінен тауда көшкіндер, опырылымдар, сырғымалар болады, грунт баяу жылжиды, тағы да басқалары
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гравитациялық сулар

**Гравитациялық сулар**  - ауырлық күшінің әсерінен орын ауыстыратын жер асты сулары. Тау жыныстарының өткізгіштігінің типіне байланысты қуыстық, жарықшақтық және карстық, ал сулы қабаттың жатые пішіні бойынша қатқабаттық және жарықтық-тастамырлық деп бөледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гравиметриялық тіктеуіш сызығының ауытқуы

**Гравиметриялық тіктеуіш сызығының ауытқуы** - жер бетінің мәлім нүктесіндегі тік сызық бағыты мен осы нүкте арқылы өтетін деңгейлік эллипсоидтің есептеу бетіне нормаль арасындағы бұрыш.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Микроқұрылым

**Микроқұрылым** (*Микроструктура*) -  
#30 реттіктен үлкен үлкейтуде көрінетін, белгілі бір түрі және бағыты бар бір немесе бірнеше фазадан тұратын металдың түйіршіктік құрлысы; 
#металдар мен қорытпалардың микроскоп (оптикалық немесе электронды) арқылы анықталатын құрылымы.

## Дереккөздер


Санат:Құрылғылар
Санат:Металдар
Микросызат

**Микросызат** (*Микротрещина*) 
:1) елу есе жене одан да көп ұлғайту кезінде көрінетін сызат; 
:2) өлшемдерін миллиметрдің мындай үлесімен өлшейтін сызат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Графикалық кері қиылыстыру

**Графикалық кері қиылыстыру** — белгісіз Р нүктесінің орнын бастапқы А, В, С нүктелері арқылы анықтау.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Өтпелі аңғарлар

**Өтпелі аңғарлар** – тау жоталарын немесе қыратты жерлерді кесе көлденең қиып өтетін аңғарлар. Өтпелі аңғарлар бірнеше түрге бөлінеді: антецеденттік аңғарлар, тау атыраптарының көтерілуіне дейін қалыптаскан көне аңғарлар; эпигенетикалық аңғарлар және регрессиялық эрозия нәтижесінде көршілес жатқан бойлық аңғарлар арасындағы суайрықты қиып өткеннен пайда болған аңғарлар, карстты үңгірлер төбелерінің құлауынан пайда болған жер асты карстты өзендерінің аңғарлары және жер қыртысы жарықтары бойында қалыптасқан аңғарлар.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Градиенттік жел

**Градиенттік жел** - үйкеліс күші жоқ кезде изобаралармен сәйкес келетін түзу сызықты (геострофиялық жел) немесе айналмалы траекториялар бойынша ауаның біркелкі горизонталь қозғалысы. Градиенттік жел қысым градиентінің әрекеттегі күші мен Жер айналуының ортадан тепкіш күшінің және ауытқытушы күшінің -
Кориолис күшінің - арасындағы тепе-теңдік жағдайында пайда болады. Градиенттік жел, шамамен, бос атмосферадағы циклонның немесе антициклонның желіне сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Градустық өлшеулер

**Градустық өлшеулер** () Жердің өлшеулерін анықтау үшін жүргізілетін жоғарғы дәлдікті астрономиялық және геодезиялық өлшеулер. Меридиандар мен параллельдер доғаларының ұзындықтары геодезиялық әдістермен өлшенеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Микросылма

**Микросылма** (*Микрошлиф*)
:1) әрленген жене ажарланған жазық беті бар металдың үлгілігі; 
:2) микроскоп арқылы зерттелетін металл үзігі. Зерттелетін металл бөлшегінің бетін алдын ала тегістеп, жылтыратып, қышқылмен өндейді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Графикалық тура қиылыстыру

**Графикалық тура қиылыстыру** — жер бетіндегі Р нүктесінің планшеттегі орнын бастапқы нүктелерден (А және В) тура көздеу арқылы анықтау.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Азайып бара жатқан түр

**Азайып бара жатқан түр** (Сокращающийся вид) — әлі де дарақтары кездесіп, өр жерлерден кәрінгенімен, табиғи және адам әрекетінен жойылып бара жатқан түрлер қатарына қосылу қаупі бар түр. А.б.ж.т. міндетті түрде Қызыл кітапқа тіркеледі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Қазақстан Республикасының әскери округтері

**Қазақстан Республикасының әскери округтері** Қазақстан Ресиубликасы Үкіметінің 23 қараша 2000 жылгы N»1579 қаулысына сәйкес елімізде Оңтүстік, Батыс, Шығыс әскери округтері құрылды. Оңтүстік әскери округінің қорғайтын жер аумағына Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстары кіреді. Округтің басты міндеті мемлекетіміздің оңтүстік аумагын қорғау, оңтүстік өңірлерден төнген ықтимал қарсыластарға дер кезінде тойтарыс беріп, еліміздің біртүтастығына нұқсан келтірмеу. Округтің орталык штабы Тараз қаласында орналасқан. Шығыс әскери әкругінің қорғайтын жер аумагына бұрынғы Семей, қазіргі Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстары кіреді. Округтің басты міндеті еліміздің шығыс өңірлерін қорғау болып табылады. Округтің орталық штабы Семей қаласында орналасқан. Батыс әскери округінің қорғайтын аумағына Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау облыстары кіреді. Округтің басты міндеті — Отанымыздың багыс белігін, әсіресе Каспий теңізі аумағын сыртқы жаулардан қорғау. Окруітің орталық штабы Ақтөбеқаласында орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санақбай Тілегенов

**Тілегенов Санақбай** (1939 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1983). Гурьев педогогикалық иститутын бітірген. 1958 жылдан Шайырдағы орта мектепте мұғалім болды.  Социалистік жарыстың жеңімпазы (1974, 1980) белгісімен марапатталған, облыстық Н.Крупская атындағы сыйлықтың тұңғыш лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Миниметр

**Миниметр** — ( — ең кіші және  - өлшеймін) — машина бөлшектері мен мөлшерлегіштердің сызықтық өлшемдерін салыстырмалы түйіспелі тәсілмен өлшеуге арналған иінді, көрсеткіші бар аспап. Өлшейтін сырықтың көрсеткіші иіндер арқылы байланыстырылған. Миниметрдің өлшеу шегі 20 ... 600 мкм. Көрсету қателігі 0,5 ... 2,5 мкм.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Физика
Графикалық құрастырылған қиылыстыру

**Графикалық құрастырылған қиылыстыру** - жер бетіндегі нүктенің (Р) планшеттегі орнын аныктау үшін белгілі В нүктесінен көздеп ВР бағытын жүргізіп, содан кейін мензуланы Р нүктесіне көшіріп планшетті РВ бағыты бойынша бағыггайды да, белгілі екінші нүкге А-ға кері көзделеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Графикалық қиылыстырулар

**Графикалық қиылыстырулар** — мензулалық түсірісте жергілікті жердегі нүктенің орнын планшет бетіндегі берілген бастапқы нүктелер арқылы анықтау әдістері. Графикалық қиылыстырулар мензулалық түсірісте геометриялық тор нүктелерінің орындарын анықтау үшін қолданылады және олар тура, кері және қурастырылған графиктік қиылыстырулар болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Еуропадағы дағдылы қаружарақ бойынша келісім

**Еуропадағы дағдылы қаружарақ бойынша келісім**  — АҚШ, КСРО және еуропалық мемлекеттер арасында Еуропадағы дағдылы қаружарақтарға қатысты көп жақты келісім. Оған 1990 жылы 19 карашада қол қойылды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гренландия антициклоны

**Гренландия антициклоны** — жыл бойы Гренландияның үстінде болатын жоғары атмосфералық кысымды атырап. Гренландия антициклонының ұдайы болып түруы, негізінен, температураның төмендігімен және Гренландия қалқанының айтарлықтай биік болуымен байланысты.

## Дереккөздер

Санат:Антициклондар
Атыс режімі

**Атыс режімі** (*Режим огня*) 1) белгілі бір қару түрінен (зеңбірек, пулемет, минаатар және т.б.) белгілі бір уақыт аралығында қарудың материалдық бөлігіне, қауіпсіздігіне зиян келтірмей және атыс нәтижесін төмендетпей атудың неғүрлым көп мөлшері. Атыс режімін сақтамау үңғының шамадан тыс қызып, соның салдарынан істен шығуына, сондай-ақ атыс нәтижесінің төмендеуіне әкеп соғады. 2) Нысананың сипаты мен міндетіне қарай командир белгілейтін артиллериялық зеңбіректен атыс жүргізудің нақты белгіленген тәртібі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пак мұзы

thumb|right|250px
**Пак** () — Арктиканың биік еңдіктеріндегі көп жылдық (2 жылдан астам) теңіз мұзы. Түсі көгілдір, қалыңдығы 3—5 метрден 10—20 метрге дейін болады. Көбінесе зор көлемді тұтас мұз аландарын құрайды. Қалың пак кеме қатынасына көп қиындық келтіреді. Батыс елдерінде Антарктика теңіздеріндегі көп жылдық мұзды да "пак" деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Мұздықтар