open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қайрат Әукенұлы Байбосынов

**Қайрат Әукенұлы Байбосынов** (1950 жылы 1 маусымда Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданы, Атасу кентінде туған) — әнші, қазақ дәстүрлі ән өнерін кеңінен насихаттаушы. Қазақстанның Еңбек ері (2025).  Қазақстанның халық әртісі (1990). Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының иегері (2006). Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері, профессор.

## Толығырақ
* Қайрат Әукенұлы 1950 жылы 1 маусымда Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданы, Атасу кентінде дүниеге келген. Арғын тайпасы Қуандық руының сайдалы бөлімінен шыққан.
* 1969 жылы Ж.Елібеков атындағы Республикалық эстрда-цирк колледжі (бұрынғы Алматы эстрада-цирк студиясын) бітірген.
* Ұмыт болған, сирек орындалатын әндерді қалпына келтіріп, халық арасына таратуда елеулі еңбек етті. Концерттік сапармен АҚШ, Жапония, Германия, Франция, Испания, Италия, Түркия, Қытай, Бирма, Сингапур, т.б. елдерде болып, ұлттық өнерімізді шет ел тыңдаушылырына танытты.

## Еңбек жолы
* 1969 – 1987 жылдары Гүлдер (ансамбль)  ансамбльінің солист-воколисті;
* 1987 – 2009 жылдары Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры.  
* Ж.Елібеков атындағы Республикалық эстрда-цирк колледжінің директоры болды.
* 1992 -2009 жылдары Қазақ ұлттық консерваториясының «Халық әндері» кафедрасының меңгерушісі;
* 2009 жылдан бастап Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры әрі «Халық әндері» кафедрасының меңгерушісі;

## Марапаттары
* 1980 жылы Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты;
* 1985 жылы (Қазақ КСР) «Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі» құрметті атағы; 
* 1990 жылы (Қазақ КСР) «Қазақстанның халық әртісі» құрметті атақтары берілді. 
* 2000 жылы «Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы»ның лауреаты; 
* 2006 жылы президент жарлығымен  «Парасат ордені» нің иегері атанды.
* 2011 жылы «ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі;
* 2012 жылы ҚР «Жоғарғы оқу орнының үздік оқытушысы» атағы;
* 2013 жылы ІІ дәрежедегі «Достық ордені» мен марапатталды.
* 2015 жылы ҚР «Еңбек ардагері» мемлекеттік медалі.
* Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері.
* 2025 жылы Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы жоғары атағымен марапатталды.
* 2025 жылы Отан орденімен марапатталды.

## Жеке қасиеттері
Діни көзқарасы - мұсылман. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Жарқын,
гүлденген».

## Отбасы
Үйленген. Жұбайы -Жөлеу Рабиға Иманғазықызы (1950 ж.т.), зейнеткер. Ұлы - Байбосынов Мұхтар Қайратұлы (1972 ж.т.); қызы - Байбосын Қорлан Қайратқызы (1979 ж.т.).

## Шығармашылығы
«Асылым» - Әні мен сөзі І. Жақановтікі орынд. Қ. Байбосынов.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Өнертану докторлары
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақ ұлттық өнер университеті оқытушылары
Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі түлектері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Үлкен Ноғай Ордасы

**Үлкен Ноғай Ордасы**, кейде **Үлкен ноғайлар** (орыс. *Большая Ногайская Орда, Большие ногаи*) — XVI ғасырдың II-жартысында Ноғай ордасының ыдырауы нәтижесінде құрылған мемлекеттік бірлестік. 1634 жылы Үлкен Орданың ноғайлары Кіші ноғайлар көшіп-қонып жүрген Еділдің оң жағалауына қарай жылжыды.

## Тарихы

Үлкен Ноғай ордасы Еділ өзеннің Каспий теңізіне құятын төменгі ағысының сол жағалауынан Жайық өзеніне дейінгі аралықта көшіп-қонып жүрген ұлыстардан құрылған. Үлкен ноғайлардың билеушілері өздерінің Мәскеу мемлекетіне тәуелділігін бірнеше рет мойындады (1555 — 63, 1564, 1567).

1577 жылы Орда астанасы Сарайшықты кәніз Серебрянның орыс әскері алды. Шексіз ішкі аласапыран Ордаға тәуелсіз құрылым ретінде нүкте қойды. Трепавлов В. В. үш қиыншылықты және Орда азабын ажыратады. Әрине, Ноғай Ордасының қарсыластары мемлекеттің әлсіздігін пайдаланып қалмай отырмады.

1600 жылы Борис Годунов патша Үлкен ноғайлардың тәуелділігін ресми түрде бекітіп, Естерек (Иштерек) мырзаға кәніз атағын берді. 

XVII ғасырдың бас кезінде Үлкен Ноғай ордасы бір жағынан Мәскеу мемлекетінің, екінші жағынан Еділ бойына қоныстанып қалуға тырысқан қалмақ тайпаларының қысымына ұшырады. 1634 жылы қалмақтардың кезекті шабуылынан кейін Үлкен Ноғай ордасы ыдырап кетті. Үлкен ноғайлардың бір бөлігі Жайық өзенінен өтіп, қазақ, қарақалпақ халықтарына келіп қосылды, қалғандары Еділ өзенінің оң жағалауына қоныс аударып, Кіші ноғайлармен бірге көшіп-қонды.

Сайып келгенде, ноғайлар Солтүстік Кавказға қоныс аударды.

## Үлкен Ноғай Ордасының билеушілері

* Дін-Ахмет би, Исмаил бидің ұлы (1563–1578)
* Ұрыс би (1563–1578 нұраддин, 1578–1590 би)
* Дінбай мырза (1578–1584 нұраддин)
* Сейіт-Ахмет мырза (1584–1587 нұраддин)
* Ораз-Мұхаммед би (1584–1590, 1590–1598 би)
* Дін-Мұхаммед би (1590–1598 нұраддин, 1598–1600 би)
* Естерек би (1598–1600 нұраддин, 1600–1619 би)
* Күшік мырза (1600–1604 нұраддин)
* Жас-Тарақ мырза (1600–1619 кейқобад)
* Шай-Тарақ мырза (1604–1619 нұраддин)
* Қаракел-Мұхаммед мырза (1604–1622, 1622–1631 нұраддин)
* Қанай би (1622–1634 би)

## Дереккөздер

Санат:Түркі этникалық топтары
Санат:Ноғай Ордасы
Заң психологиясы

**Заң психологиясы** — заң нормаларының жолын қабылдауға қатысушы адамдардың күйін, психикалық үрдістері мен құбылыстарды зерттейтін психология ғылымының бір саласы. Заң психологиясы құқыққа қатысты мәселелерді реттеу және оларды тәжірибе жүзінде қолданудың психологиялық мәселелерін зерттейді. Бұл сала 
*сот психологиясы, 
*қылмыс психологиясы, 
*еңбекпен түзету психологиясы (пенитенциарлы) деп аталатын тармақтардан тұрады.

*Сот психологиясы* сот, айыпталушылар, куәлар, сот тергеуін жүргізу, олардан жауап алу тәрізді т.б. жайттардың психологиялық астарларын қарастырады. *Қылмыс психологиясы* қылмыскердің жеке басы мен оның зиянды әрекеттерінің сырын ашады. *Еңбекпен түзету психологиясы* тұтқындагы адамдарды сендіру не күштеп істету арқылы қайта тәрбиелеудің жолдарын іздестіреді.
## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Әлемдік мәдениет

**Әлемдік мәдениет** — жалпыадамзаттық мазмұны бар рухани құндылықтар сипатын айқындау үшін қолданылатын күрделі ұғым. Әлемдік мәдениетті дүние жүзі сипат алған діндерге негіздеп христиандық, исламдық, буддалық мәдениет деп бөлу бар. Еуропалық әдебиеттерде кең тараған бұлай бөлуді шартты деп бағалаған жөн. Өйткені мұнда құндылық мәніне тек діни талаптар тұрғысынан ғана қарау нышаны байқалады. Әлемдік мәдениет адамзаттың рухани дамуына тікелей әсер еткен және жоғарыда аталған діни мәдениеттерге де өз ықпалын тигізген жалпыадамзаттық мазмұндағы мұралар болып табылады және олар тарихи сабақтастық тұрғысынан қарастырылады. Ертедегі Үнді, Қытай, Мысыр, Грек, Рим мәдениеті, Орхон-Енисей ескерткіштері, ортағасырлық мұсылмандық және еуропалық қайта өрлеу дәуірлерінің мәдени ескерткіштері, Конфуций, Аристотель, Әбу Наср әл-Фараби, Августин Б., Гегель еңбектері, М. Қашғари, Ж.Баласағұн шығармалары, Тәурат, Інжіл, Құран сияқты діни кітаптар адамгершілік ережелеріне халықар. дәрежеде негіз болған әлемдік мәдениет мұралары. Музыкалық әуендер, саз аспаптары үндестігінің күшеюі, Қорқыт ата, Асан қайғы сияқты аңыз алыптарының халықаралық кейіпкерге айналуы әлемдік мәдениет мазмұнын толықтырды. Науаи, Абай, Низами, Пушкин, Байрон, Петефи, Мицкевич, Әуезов және т.б. ұлы есімдер тілі де, діні де бөлек елдердің рухани туыстығын жер жүзіне танытты. Чайковский мен Бетховен, Құрманғазы мен Шопен музыкалары әлемдік мәдениет болып табылады. Әлемдік мәдениет өзінің ұлттық өрісін дүние  жүзілік дәрежеге көтерген мәдени туындылардан тұрады, адамзаттың рухани өркендеуінің куәгері болып саналады.

## Дереккөздер
Қазақ ұттық энциклопедиясы

Санат:Мәдениет
Байғара Құттыбайұлы

**Байғара Құттыбайұлы** (шамамен 1699- 1775) - ақын, шешен, би. 

Найман тайпасы Қаракерей руы Сыбан бөлімінен шыққан.

Ел ішінде Байғараны «Қыдыр дарыған әулие» санап, аруағына халқы сиынып, зиратына қонып, мінәжат еткен. Найманның Қаракерей руының Сыбан елінің ақындық мектебі Байғара биден бастау алады, шыққан тегіде Найманнан. Ақтайлақ, Дулат, Түбек, Әріп Байғараның ұрпақтары. Байғара бидің биік тұлғасын Дулат ақын *«Кеңесбайға»* деген өлеңінде:
:*«Байғара атаң бай болды,
:*Төрт түлігі сай болды,
:*Қайыры елге мол болды,
:*Анық әділ сол болды», 
- деп, оның байлығымен қоса, халқына қайыры тиген әділдігін жырға қосқан. Сыбан елінен шыққан Б-ның ұлағатты сөздерін Абай да білген. Б. ұрпақтары туралы М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында мол дерек берілген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Түркістан туркомпиласы

**Туркістан Туркомиласы** (Turcomіlax turkestanus) – бауыраяқтылар класы, жалаңаш шырыштылар тобына жататын моллюска. Солтүстік және Ортүстік Тянь-Шань тау сілемдерінің эндемигі, ежелгі фаунаның неоген кезеңінен сақталып қалған реликтісі. Негізінен теңіз деңгейінен 900 – 2800 м биіктіктегі альпі шалғындарында, ылғалы мол, көлеңкелі жерлерде тіршілік етеді. Дене пішіні құрт тәрізді жұмыр келген, терісі жұқа, негізінен қара түсті, мантиясынан төмен қарай қара сұр дақтар жапқан. Басында екі қармалаушысы бар. Мантиясы арқасының 1-3 бөлігін алып жатыр. Бақалшағы дамымай рудиментті түрде сақталған, оның қалдығы тақта не түйіршік түрінде арқа мантия жабынының астында орналасқан. Төс қыры үшкір. Денесі түгелдей шырышты (тұқымдастың аты осыған байланысты аталған). Ересек моллюсканың денесінің ұз. 40 – 45, ені 10 – 12 мм, мантиясының ұз. 14 мм, оның ені 13 мм. Қшегі үш ілмек құрайды, соқыр ішегі жоқ, гермафродиттер. Маусым – шілде айларында көбейеді. Жұмыртқалары (саны 20) эллипс тәрізді, мөлш. 6-4 мм, оларды топыраққа салады, 27 күннен кейін ересек түрге айналады. Т. т. – өте сирек кездесетін, жылдан жылға таралу аймағы жойылып бара жатқан түр ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Сілтемелер:
”Қазақ Энциклопедиясы” 9 том

Санат:Ұлулар‎
Шымкент қаласының құрметті азаматы

**«Шымкент қаласының құрметті азаматы»** – Шымкент қаласы мәслихаты шешімімен берілетін құрметті атақты. Әр жылдары бұл атаққа ие болған азаматтар: 
#Быков Михаил Андреевич (1967)
#Скрябин Константин Иванович (1968)
#Лебедев Валентин Витальевич(1976)
#Кондратьев Сергей Иванович (1976)
#Бердалин Айтбек Машрапұлы (1978)
#Қалдаяқов Шәмші (1990)
#Малқаров Омарбай (1991)
#Пазылбеков Спабек (1991)
#Бекметов Минияз (1991)
#Бородай Виктор Васильевич (1992)
#Дециев Бисолт Османович (1992)
#Назарбеков Төлепбек (1992)
#Пьяных Владимир Георгиевич (1992)
#Сапарбаев Мардан Баймұрзаұлы (1992)
#Сапарбаев Исраил (1992)
#Шарамко Кузьма Иванович (1992)
#Шаханов Мұхтар (1992)
#Ли Владимир Владимирович (1993)
#Жылқышиев Әбжаппар (1993)
#Асқаров Асанбай Асқарұлы (1994)
#Қалдыбай Бектайұлы Бектаев (1994)
#Орынбаев Тұрмахан (1994)
#Сәрсенбаев Мырзахан Сәрсенбайұлы (1994)
#Қалтаев Қарабай (1995)
#Ливенцов Василий Андреевич (1995)
#Әліпова Клара Төлендіқызы (1996)
#Сасбұқаев Әділ (1996)
#Тұяқбаев Жұмамұрат (1996)
#Төлеметов Қуанышбек (1996)
#Адырбеков Жолдияр Әдірбекұлы (1997)
#Әбдіразақов Өтетілеу Әбдіразақұлы (1997)
#Бөлегенова Дәметер Тұрарқызы (1997)
#Бектаев Ахмет Бектайұлы (1997)
#Жақсыбаев Әбдуәлі Жақсыбайұлы (1997)
#Исмаил Ыбырай (1998)
#Тілеуке Әсет Өсіпұлы (1998)
#Өтебаев Манап Өтебайұлы (1998)
#Хлебов Вячеслав Прокофьевич (1998)
#Бопова Дүйсенкүл (1999)
#Жұмалиева Бибі Елеуқызы (1999)
#Борис Александрович Рузанов (1999)
#Бабаев Алтыбай (1999)
#Сманов Нұржан Дәніқұлұлы (1999)
#Халменов Құлахмет Дүйсенбекұлы (2000)
#Сартбаева Сара Файзрахманқызы (2000)
#Көшеров Бөкіш Жарболұлы (2000)
#Әлиев Әмірсейіт (2000)
#Клугман Феликс Михайлович (2001)
#Некрасова Ольга Сергеевна (2001)
#Сұлтанов Жеңісбай Әбдікәрімұлы (2001)
#Тшанов Амалбек Қозыбақұлы (2001)
#Белоусова Людмила Николаевна (2002)
#Нышанбаева Алтынай Ниязымбетқызы (2002)
#Сапарбаев Қайрат Махамбетұлы (2002)
#Ташқараев Әбдіғани Ташқараұлы (2002)
#Жақсыбаев Марат Қосайбайұлы (2003)
#Сабиев Бабик (2003)
#Шаля Анна Федоровна (2003)
#Хамитова Мәкен Сейілқызы (2003)
#Попова Валентина Васильевна (2004)
#Хобдабергенов Рзабай Жолдынұлы (2004).

## Дереккөздер

Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары
Шымкент көркемсурет училищесі

**Шымкент көркемсурет училищесі**, Ә.Қастеев атында, педагогикалық училище негізінде 1973 жылы құрылды. 

Көркемдік әшекейлеу, көркем-бутафорлық, көркем-гримерлік, театрда жарық беру техникасы мамандықтары бойынша кадрлар даярлады. Күндізгі және кешкі бөлімдері жұмыс істеді.

## Дереккөздер

Санат:Шымкент колледждері
Санат:1973 жылы құрылған ұйымдар
Заңсыз тартып алынған жерлерді қазақ еңбекшілеріне қайтарып беру туралы

**Заңсыз тартып алынған жерлерді қазақ еңбекшілеріне қайтарып беру туралы** - Қазақ АКСР ОАК-нің 1921 жылы 2 ақпандағы Ресей империясының отарлау саясатының салдарларын жоюға бағытталған декреті. Қазан төңкерісіне дейін Ресей империясы Қазақстанда қатаң отарлау саясатын жүргізіп, қазақ халқының 45 млн. десятинадай егіндік пен шабындық жерін тартып алған болатын. Қазан төңкерісінен кейін Қазақ АКСР ОАК-і жер мәселесіндегі отарлау саясатының салдарларын жоюға бағытталған шараларды жүзеге асыра бастады.

Бұл шаралардың ішінде Қазақ АКСР ОАК-нің 1921 жылы 2 ақпандағы *“Заңсыз тартып алынған жерлерді қазақ еңбекшілеріне қайтарып беру туралы”* декреті маңызды рөл атқарды. Декрет бойынша, Ресей империясы кезінде қоныс аудару басқармасы бөліп алған, бірақ 1917 жылғы ақпанға дейін ешкім иеленбеген бос жерлер, пайдаланылудағы, бірақ кезінде заңсыз тартып алынған жерлер қазақ халқына қайтарылуға тиіс болды. Декреттің шарттарына сәйкес қоныс аудару басқармасы бөліп алған жерлерде қоныстанып қалған жерсіз шаруалар шаруашылықтары өз үлестерін алды. Қазақ АКСР ОАК 1921 жылы 19 сәуірде осы декретке мазмұндас тағы бір декрет жариялады. Ол Ресей империясы казак-орыс әскерлерінің меншігіне бөліп берген, Жайық өз-нің сол жақ жағалауындағы жерлер мен Ертіс өз-нің бойындағы 10 шақырымдық алқапты қазақ халқына қайтарып беру туралы декрет еді. Декреттер жарияланысымен жер-жерде кіріптарлық жал шарттары жойылды, ауқатты казак-орыстар мен кулактардың жер пайдаланудағы артықшылық құқы тежелді, жер иелену межелері белгіленді. Жер көлемі өлшенді. Бұл жұмыстарды Жерге орналастыру комиссиялары атқарды.

Қазақ шаруашылықтарын жерге орналастыру ісі 1921 жылғы ашаршылық пен жұтқа байланысты кең өріс алған жоқ. 1922 жылы көктем және жазда біраз жер қайтарып берілді. 1922 жылдың күзіне қарай Жайық өз-нің сол жағасынан қазақ еңбекшілері 208 мың десятинадан астам жайылым мен егістік жер алды. 1922 жылы Қазақ АКСР-нде аталған декреттер жүзеге асырылуымен қатар, сол кезеңде Түркістан АКСР-іне қараған Жетісу, Сырдария облысытарында да осыған ұқсас жер-су реформасы жүргізілді.

## Дереккөздер
Заңсыз Ұстау

**Заңсыз Ұстау** – сот билігіне қарсы қылмыс. Әдейі заңсыз ұстау, заңсыз қамауға алу, заңсыз қамауда ұстау болып бөлінеді. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 346-бабында азаматты әдейі заңсыз ұстауға кінәлі адам бас бостандығын шектеу, не қамау, не белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айырыла отырып, не онсыз бас бостандығынан айыру түрін заңсыз ұстау, заңсыз қамауға алу немесе заңсыз қамауда ұстау әрекеттері үшін заңда неғұрлым қатаң жаза қолдану көзделген.

## Дереккөздер
ШымкентЦемент акционерлік қоғамы

**«ШымкентЦемент» акционерлік қоғамы**, 1958 ж. құрылған. Тампонажды цемент, шлакопортландцемент, портландцемент секілді әр түрлі құрамда цемент дайындайды. 430 жұмысшысы бар. 

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Ұйымдар
Түркістан тұтқындар лагері

**Туркістан Тұтқындар Лагері** – бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австрия-Венгрия мен Германия соғыс тұтқындарына арналып салынған қоныстар жүйесі. Түркістан өлкесінде Ресей империясының Соғыс министрінің бұйрығына сәйкес 1914 жылдың соңынан бастап тұтқындарға арналған қоныстар салынды. Мұндай қоныстардың саны 37-ге жетті. Олардың жартысына жуығы Сырдария облысының Қазалы, Перовск және Черняев уездерінде орналасты. Туркістан Тұтқындар Лагерінде 1915 ж. Австрия-Венгрия мен Германия әскерлерінен қолға түскен 139374 солдат пен 1882 офицер болды. Соғыс тұтқындары арнайы күзеттің қатаң бақылауында болды және адам төзгісіз ауыр жағдайда ұсталды. Оларға жергілікті халықпен байланыс жасауға тыйым салынды. Туркістан Тұтқындар Лагері-нде жиі толқулар болып тұрды. 1915 ж. қазанда Қазалыдағы тұтқындар қонысында Австрия-Венгрияның 3 мың адамы бүлік жасады. Бүлік жасаған тұтқындардың көпшілігі күзеттің қару қолдануынан қаза тапты. Мұндай бүліктер Ош, Әндіжан және Қоқан қ-лары маңындағы қоныстарда да орын алып, көптеген тұтқындар оққа ұшты. Туркістан Тұтқындар Лагері-нде 1916 жылғы аштықтан 20 мыңнан астам тұтқын құрбан болды. 1918 жылға қарай Туркістан Тұтқындар Лагері 40 мыңдай тұтқын қалып, қалғандары аурудан, аштықтан, т.б. жағдайдардан көз жұмды. Түркістан өлкесіндегі кеңестік билік тұтқындарды өз мүдделері жолында пайдалануға тырысып, олардан әскери жасақтар құрады. Мұндай жасақтар Түркістан автономиясын құлатуға және басмашылар қозғалысын басуға пайдаланылды.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Лагерлер
Санат:Тарих
Заң Шығару Бастамасы

**Заң Шығару Бастамасы** – елдегі заң шығарушы органның қарауына белгіленген рәсімдемеге сәйкес заң жобасын ресми түрде енгізу құқығы; заң шығару процесінің алғашқы сатысы. Заң шығарушы орган енгізілген заң жобасын өзінің мәжілісінде қарауға міндетті. Қазақстанда Конституцияның 61-бабының 1-тармағына сәйкес Заң Шығару Бастамасының құқығы: Қазақстан Республикасының Президентіне Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарына, Республика Үкіметіне берілген және заң жобасы тек Парламент Мәжілісінің қарауына тапсырылады. Мәжіліске заң жобаларын енгізу туралы шешімді Парламент (Мәжіліс пен Сенаттың) депутаттары тиісті ұсыныспен рәсімдейді. Үкімет заң жобаларын енгізу туралы шешімге тиісті қаулы шығару арқылы қатысады. Заң Шығару Бастамасы құқығы жоқ мемл. ұйымдардан, қоғамдық бірлестіктер мен жеке азаматтардан түскен заң жобалары Мәжіліске Заң Шығару Бастамасы құқығы бар органдар мен тұлғалар арқылы ғана енгізілуі мүмкін. Президентке Заң Шығару Бастамасы құқығы берілмеген, алайда, Президент заң шығару процесіне ықпал ете алатындай өкілеттікпен қамтамасыз етілген.

## Дереккөздер
Ұлшат Шынтасова

**Ұлшат Шынтасова** (1925 ж.т., Қазығұрт ауданы Шарбұлақ аулы) – сауыншы. 1942 – 1951 ж. Шарбұлақ ауылында жұмысшы, 1951 – 1981 ж. сауыншы, 1982 – 1983 ж. шопанның көмекшісі болып істеді. Ленин, Еңбек Қызыл ту ордендерімен марапатталған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1964), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің мандат комиссиясының мүшесі болған. Қазақстан Компартиясы XІV съезінің делегаты. 1981 жылдан облыстық дәрежедегі дербес зейнеткер. Қазығұрт ауданының құрметті азаматы.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Әлемдік рынок

**Әлемдік рынок** (World market) — жекелеген елдердің бір-бірімен сауда-экономикалық қатынастар арқылы байланысы бар ұлттық нарықтардың жиынтығы немесе халықаралық еңбек бөлінісіне қатысу арқылы өзара байланысқан елдер арасындағы тұрақты тауар-ақша қатынастарының жүйесі. Әлемдік рыноктың бірнеше түрі бар. Капиталдың әлемдік рынокгы — капиталдың экспорты мен импорты бойынша жүйелі де тұрақты операциялармен байланысты халықаралық айырбас саласы. Ондай операциялардың объектісіне кәсіпкерлік және несиелік капитал, ал субъектілеріне жекеленген кәсіпкерлер, қаржы және банк ұйымдары, ұлтаралық компаниялар жатады. Капиталдың әлемдік рынокгында қор биржасы ұйымдастырушылық-экономикалық рөл атқарып, капиталдың елдер арасында ауысуына, өндірістердің қаржыландырылуына жағдай жасайды. Машиналар мен құрал-жабдықтардың әлемдік рынокгы — машина жасау өнеркәсібінің өнімін сату мен сатып алу жөніндегі жүйелі де тұрақты халықаралық сауда. Ол тауар нарығының көптігімен ерекшеленеді және бәсекелестіктің, әсіресе, бағаның әрі олар туралы экономикалақ, коммерциялық ақпараттың қалыптасуына әсер етеді. Әлемдік рыно субъектілері — экспорт және импортпен айналысатын фирмалар. Әлемдік рыноның бұл түріне сұраныс пен ұсыныстың ара қатынасы үлкен ықпал жасайды. Жұмысшы күшінің әлемдік рыногы — жұмыс күшін сату және сатып алу бойынша жүйелі де тұрақты қызмет көрсететін халықаралық экономикалық байланыс жүйесі. Бұл нарық еңбек ресурстарының ауысуын, әлемдік ауқымда олардың еңбекке деген мүмкіндіктерін арттырады. Бірақ халықаралық жұмыс күшінің миграциясы көп жағдайда оларды ауыстыруға байланысты ұлттық шектеулермен, әлеуметтік, экономикалык, мәдени, тарихи нысандарымен қатар айқындалады. Технологиялық әлемдік рынок — технология шешімдерді (лицензиялар, “ноу-хау”, жобалар мен құнды құжаттар) сату және сатып алу операцияларын жүргізетін халықаралық сауда саласы. Ол қазіргі ғылыми-техникалық прогрестің рөліне байланысты әлемдік айырбастың басты секторына айналып отыр. Технологиялық нарық ғылым жетістіктерін өндіріске енгізуші, ғылыми-зерттеу және инжинирингтік фирмалар қызметінің нақты ұйымдастырушылық нәтижелерімен  көрінуде, ал олардың субъектілері әр түрлі елдердің озық фирмалары, халықаралық және ұлтаралық компаниялар болып табылады. Шикізат және отынның әлемдік рынокгы — әр түрлі тауарлар бойынша сату және сатып алу операцияларын жасайтын халықаралық сауда орталықтары немесе жүйесі. Оның негізгі ұйымдастырушылық формасы — тауар биржасы. Шикізат пен отынның көп бөлігі сол арқылы сатылады. Қызмет көрсетудің әлемдік рынокгы — халықаралық тауар айырбасының ерекше жүйесі. Ол орнықты да жүйелі түрде өндірістік және тұтыну тауарларын сату және сатып алу операцияларын жүргізумен сипатталады. Бүгінде дүние жүзі сауда үлесінде қызмет көрсету айырбасы 44% көлемінде. Олардың негізгі объектілеріне ақпараттық және бағдарламалық жұмыстар, инжиниринг, консалтинг сияқты қызмет көрсету ұйымдары жатады.

## Дереккөздер
Қазақ ұттық энциклопедиясы

Санат:Экономика
Шымкентмай акционерлік қоғамы

«Шымкентмай» акционерлік қоғамы – Шымкент қаласындағы өсімдік майын шығаратын кәсіпорын. Алғаш 1942 ж. май экстракциялау зауыты болып құрылды. 1993 ж. ААҚ болып жекешелендірілген зауыт 2004 ж. АҚ болды. Кәсіпорын күнбағыс, мақта, мақсары, рапе, қышадан тазартылған, иіссіздендірілген 15 түрлі өсімдік майын алады, сондай-ақ мал жеміне қосатын құнарлы қоспа шығарады. Кәсіпорын өнімдері  Қазақстаннан басқа Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Иран, Қытай, Дания, Голландия секілді елдерге өткізіледі.

## Cілтемелер
* Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы

 

 

Санат:Шымкент кәсіпорындары
Мақсат Даниярұлы Шыныбаев

**Мақсат Даниярұлы Шыныбаев** (18.6.1949 ж. туған, Мақтаарал ауданы 1 май аулы) – ғалым, техникалық ғылым докторы (2002), профессор (1989). Қазақ химиялық-технологиялық институтын бітірген (1971). 1971 жылдан Қазақ химиялық-технологиялық институтында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) материлдар кедергісі кафедрасының кіші ғылым қызметкері, теориялық механикалық кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті, қолданбалы мехникалық кафедрасының профессоры. 80 ғылым еңбектің, оның ішінде 3 монография, 2 оқулықтың авторы.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Түркістан түбіндегі шайқас

**Түркістан түбіндегі шайқас** – 1526 ж. қыста қазақ ханы Тайыр мен Шайбани әулетінің өкілі Келді-Мұхаммед әскерінің арасында болған ұрыс. Ташкенттің билеушісі Келді Мұхаммед пен Тайыр хан 1525 ж. өзара достық қарым-қатынаста болуға және қарсыластарына бірлесіп күресуге уағдаласты. Соған орай екі жақ бір-біріне өз елшілерін жіберіп тұрды. Көп ұзамай Тайыр хан өз уәдесін бұзып, Келді-Мұхаммед елшілерін тұтқынға алып, оның иелігіне бірнеше жорық жасады. Осы жағдай Келді Мүхаммедті көп әскермен Тайыр ханға қарсы аттануға итермеледі. Келді-Мұхаммед әскері мен Тайыр хан әскері Түркістан қ. маңында кездесіп, шайқасқа түсті. Тайыр хан әскерінің көпшілігі қырғыздардан тұратын. Ол өз әскерін сапқа тұрғызып шайқасқа кіріскенде Келді-Мұхаммед оның әскерін үш жақтан қоршауға алды. Шайқас кезінде Тайыр хан ауыр жарақат алып, шегінуге мәжбүр болды. Келді-Мұхаммед шайқаста жеңіске жеткен соң Түркістан қ. мен оған іргелес елді мекендерді басқаруды Абдуллаһ сұлтанға тапсырып, өзі Ташкентке оралды.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Шайқастар
Санат:Тарих
Заң шығарушы билік

нобай|300px|(2017 жылдың соңына қарай)
**Заң шығарушы билік** — демократиялық-құқықтық елдерде қалыптасқан мемлекеттік билікті тармақтарға бөлу принципіне сәйкес мемлекеттегі бірін-бірі теңестіретін үш биліктің бір тармағы; заң шығару өкілеттілігінің жиынтығы, сондай-ақ, осы өкілеттілікті жүзеге асырушы мемлекеттік органдар жүйесі.

Заң шығарушы билік конституциядан кейінгі жоғары заң күші бар нормативтік актілерді – заңдарды шығару құқығын түбегейлі иеленеді. Сондай-ақ, бірқатар елдерде заң шығарушы билікке бюджет пен қаржы заңдарын қабылдау құқығы және атқарушы биліктің – үкіметтің қызметіне бақылау жасау құқығы берілген. Демократиялық-құқықтық мемлекеттерде заң шығарушы билікті тек арнаулы заң шығарушы органдар (парламент, федерация субъектілерінің заң шығарушы органдары) ғана емес, сонымен бірге референдум жолымен тікелей халықтың өзі, ал кейбір реттерде – өкілдік берілген немесе төтенше заң шығарушылық тәртіппен атқарушы билік органдары да жүзеге асыруы мүмкін. Парламенттік басқару пішімін қабылдаған елдерде (мыс., Түркияда) парламент заң шығарушы билік органы болып саналады, атқарушы билік заң шығарушы биліктің алдында жауапкершілік арқалайды. Ал кейбір мемлекеттердің конституцияларында заң шығарушы билік монарх пен парламентке немесе парламент палаталарына және парламенттің құрамдас бөлігі ретіндегі мемлекет басшысына бірдей тиесілі. Абсолют монархиялық басқару пішімі сақталған елдерде заң шығарушы билікті тек қана монарх жүзеге асырады.

Қазақстан Республикасында заң шығарушы билікті жүзеге асыратын ең жоғары өкілетті орган – қос палаталы Қазақстан Республикасының Парламенті. Оның заң шығарушы билікгі заң қабылдау жөніндегі өкілдіктері жиынтығын білдіреді. Сондай-ақ, заң шығарушы билікті халық (референдум жолымен), Конституцияда көзделген реттерде республика Президенті де жүзеге асыра алады.

## Тағы қараңыз
*Сот билігі
*Атқарушы билік
*Демократия
*Биліктің бөлінуі
*Құқықтық мемлекет

## Дереккөздер


Санат:Мемлекеттік билік
Санат:Саясат
Санат:Мемлекет және құқық теориясы
Рәшит Тұрарұлы Ыбыраев

**Рәшит Тұрарұлы Ыбыраев** (1948 жылы туған, Т.Рысқұлов атындағы ауылы) – ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты.

1992–1994 жылдары халық депутаттары Шымкент облыстық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы. Ташкент политехникалық институтын (1970), КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясын (1989) бітірген.

1970–1972 жылдары Гидрогеология экспедициясында инженер-механик, Алматыдағы «Қызыл ту» фирмасында инженер-конструктор, комсомол комитетінің хатшысы,

1972–1976 жылдары Қазақстан Жастар одағы Орталық Комитеті жанындағы республикалық комсомол мектебі оқу ісінің меңгерушісі, нұсқаушысы, жауапты ұйымдастырушысы, Орталық Комитеті бөлім меңгерушісінің орынбасары,

1976–1978 жылдары Шымкент облысы комсомол комитетінің бірінші хатшысы болды.

1978–1980 жылдары Түркістан қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы,

1980–1986 жылдары халық депутаттары Шымкент қалалық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы,

1990–1991 жылдары Шымкент облысы комитетінің екінші хатшысы,

1991–1992 жылдары халық депутаттары Шымкент облысы Кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды.

## Дереккөздер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Заң шығарушы орган

**Заң шығарушы орган** – Конституция бойынша елдегі заң шығарушы билікті жүзеге асырудың негізгі міндеті жүктелген мемлекеттік өкілетті алқалық орган. Кейбір елдерде заң шығарушы органға өзінің негізгі міндетіне қоса мемл. бюджетті бекіту және атқарушы билік органдарының (үкіметтің, президенттің, т.б.) қызметін бақылау құқығы берілген, сондай-ақ, кейбір өзге де өкілеттіктер: жоғары лауазымды адамдардың белгілі бір тобын (судьяларды, есеп палаталарының аудиторларын, омбудсмандарды, т.б.) сайлау (тағайындау, орнынан алу), халықар. шарттарды бекіту, рақымшылық жариялау міндеттері жүктелген.

Федерациялық принцип бойынша құрылған мемлекеттерде және бір орталықтан басқарылмайтын кейбір унитарлық мемлекеттерде заң шығарушы органжалпы ұлттық заң шығарушы органжәне аймақтық (респ., облысы, т.б.) заң шығарушы орган болып бөлінеді. Мысалы, Ресей Федерациясында Федералдық жиналыс және Федерация субъектілерінің өкілетті органдары (Татарстанда Жоғарғы Кеңес, Пенза облысында заң шығарушы жиналыс, Мәскеуде қалалық Дума) заң шығарушы орган болып табылады. Кейбір парламенттік монархияларда (Ұлыбритания, Канада) мемлекет басшысы (королева, президент) жалпы ұлттық заң шығарушы органның құрамдас бөлігі саналады.

Қазақстанда заң шығарушы билікті жүзеге асыратын жоғары өкілдікті орган – қос палаталы Қазақстан Республикасының Парламенті.

## Дереккөздер
Ыққансу

**Ыққансу** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Кентау қалалық әкімдігі аумағы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 65 км, су жиналатын алабы 550 км2.

## Бастауы
Қаратаудың оңтүстік беткейінен басталып, Аяқкөлге жетпей тартылып қалады. Көктемде суы көбейіп, Арыс-Түркістан каналына құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары жоғары бөлігінде таулық сипатта, арнасы тік жарлы. Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Жылдың орташа су ағыны сағасы тұсында 1,60 м3/с. Суы егінге, мал суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Кентау қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Тұлға (медицина)

**Тұлға** (медицинада) — адам денесінің тыныштық және қимыл-қозғалыс кезіндегі қалыпты жағдайы. Тұлға адамның сәби кезінен бастап, бүкіл өсіп-жетілу және тәрбие алу барысында қалыптасады. Тұлға дұрыс жетілгенде адамның иығы сәл артқа теуіп, іші тартылып, денесін үнемі тік не түзу ұстайды. Мұндай тұлғалы адамдардың жүрісі ширақ, еркін де жеңіл қимылдайды, ішкі органдарының бәрі де дұрыс орналасады.

Дұрыс жетілмеген тұлға, әсіресе оның қалыптасуы кезінде адамның сүйек қаңқасының дұрыс жетілмеуіне, тыныс алу, қан айналу, ас қорыту, зәр шығару, жүйке жүйелері қызметінің бұзылуына әкеледі. Соның салдарынан адамның басы ауырып, тез шаршайды, тамаққа тәбеті төмендейді. Тұлға дененің бүкіл бұлшық етінің бірдей дамуына байланысты. Омыртқаны ұстап тұратын бұлшық еттердің, сондай-ақ қарын бұлшық еттерінің әркелкі немесе әлсіз дамуы тұлғаның әр қилы бұзылуына (еңкіштікке, “жазық арқа”, “шалқақ жауырын”, т.б.), ал кейбір жағдайда тіпті омыртқаның қисаюына әкеледі (қ. Бүкірлік, Сколиоз). Тұлғаның еңкіш тарту кезінде омыртқаның кеуде деңгейіндегі бөлігі артқа қарай шығып тұрады, басы алға шығыңқырап, көкірек қуысы тығыздалып, иығы бүрісіп, іші де шығыңқы келеді.  

Нәресте Тұлғасының дұрыс қалыптасуына емшектегі кезінен бастап қамқорлық жасау керек. Балалар Тұлғасының бұзылуына әр түрлі аурулар (қ. Мешел, Семіздік, Жұқпалы аурулар, Жалпақ табан), сондай-ақ дұрыс режим сақтамау, тамақ сапасының төмен болуы, т.б. әсер етеді. Тұлғаның бұзылуы мен омыртқаның қисық бітуінің басты себебі әдетте денені дұрыс ұстамау: бүкірейіп жүру, парта мен үстелге дұрыс отырмаудан басталады. Баланың киімі де өзіне лайық болуы (кең не тар болмауы) керек. Көзі нашар көретін балалар және сабақ оқығанда жарық дұрыс түспесе, көбіне бүкірейіп жүреді. Сондықтан бүкірейіп жүретін балаларға суға жүзумен шұғылданған пайдалы. Тұлға ның дұрыс қалыптасуын түзеуден гөрі оның алдын алған жөн. Бұл орайда дұрыс тамақтану мен мезгілімен ұйықтаудың, таза ауаның, массаж жасау мен гимнастиканың, шынығудың, жиїазды дұрыс таңдай білудің маңызы зор. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Адам
Санат:Медицина
Әл-Фараби Алаңы

**Әл-Фараби Алаңы** - Шымкент қаласындағы қоғамдық құрылыстар құрамына кіретін үлкен алаң. Бұрын В.И. Ленин алаңы деп аталып келген. 1998 жылы ғұлама ғалым, философ Әбу Насыр әл-Фараби есімі берілді. 

## Сілтеме


Санат: Алаңдар
Санат: Тарих
Үлкен Өзен

* Үлкен Өзен - Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы ауыл. 
* Үлкен Өзен - Ресейдің Саратов және Қазақстанның Батыс Қазақстан  облыстары жеріндегі өзен. 

Санат:Айрық беттер
Мәмбетәлі Сердалин

**Мәмбет-Әли Сердалин** (Шөбеков) (1865, Солтүстік Қазақстан облысы қазіргі Айыртау ауданы Қоскөл к-нің маңы – 1914, Тереңкөл ауылы) – қоғам қайраткері. Атасы Шөбек Байсарин ауқатты, барлық округтерге ықпалы зор, беделді адам болған. 1855 жылы император Александр ІІ-нің таққа отыру салтанатында 8 адамнан тұратын «Сібір қазақтары» делегациясының құрамында болған. Мәмбет-Әлидің ауыл мектебінде араб тілін меңгеруі Шығыс классиктерінің шығармаларымен танысуына мүмкіндік берді. Көкшетаудағы үш жылдық училищені бітірген соң, 1885 жылы Омбы қаласындағы тех. училищеге түсті. Бұл жерде Мәмбет-Әли демократияны жақтаған зиялы қауым өкілдерімен танысып, Омбы, Петропавл және Көкшетаудағы саяси жер аударылғандармен байланыс орнатты. Осының салдарынан 1889 жылы училищеден шығарылды. Ақмола облысының әскери губернаторының нұсқауымен оның сыртынан 15 жылға созылған жасырын қадағалау орнатылды. Мәмбет-Әли «Қазақ жерін жалға алу», «Мал шаруашылығын дамыту арқылы Батыс Сібір жайылымдарын пайдалану» атты еңбектерінде Қазақстанда жерді тиімді пайдаланудың ережесін ұсынды. Ол қазақтарды отырықшылыққа көшіру, өңірде мәдениет және білімді дамыту мәселесін көтерді. *«Қарсақпай көмір кенін пайдалану»* атты еңбегінде шетел капиталистеріне Қазақстанның қазба байлықтарын өндіруге ерік берген патша әкімшілігін сынға алды. Мәмбет-Әли жалпы рухани құндылықтары және қоғамдық көзқарастары бірдей Ақан-сері және Науан Хазіретпен тығыз қарым-қатынаста болды. Мәмбет-Әлидің еңбектері сақталмаған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Ынталы (Ордабасы ауданы)

**Ынталы** (1999 жылға дейін – *Коммунизм*) — Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Қажымұқан ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірлан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, Арыс өзенінің орта ағысы бойында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі «Желтимес», «Қар жантақ», «Ақ киіз», «Жалғыз ағаш» елді мекендері негізінде 1920-30 жылдары қаланды. Алғашқы артельдер «Қызыл әскер», «Қызыл жұлдыз», «Елтай», «Ерназар» аталып, 
1928 жылы «Ерназар», «Бейнетқор» ұжымшары ұйымдастырылған. 1963 жылдан Қажымұқан атындағы мақта кеңшарының құрамында болды. Оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл 1999 жылға дейін Коммунизм ауылы аталып келді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт жұмыс істейді. Ауылда Төрекелді Кәлпенің мешіті және  Бәдірата тарихи ескерткіші бар.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Үлкен Сабасалды

**Үлкен Сабасалды** – Торғай алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Амангелді ауданы жерімен ағады. Жақсысаба бастауынан есептегенде ұзындығы 69 км. Су жиналатын алабы 1280 км2. 

## Бастауы
Сарыарқаның батысындағы Қайыңдышоқының оңтүстігінен басталып, Жаңақала ауылының солтүстігінде Қараторғай өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары кең, тек Талайрық сағасынан төмендегенде 50 — 300 м-ге тарылады. Жауын-шашын (80 — 90%), жер асты (10 — 20%) суымен толығады. Жазда қарасуларға бөлінеді. Орташа көп жылдық су ағымы 0,55 м3/с. Лайлылығы 200 — 400 г/м3. Мал суарылады.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Тұрсынбек Сабырұлы Мәліков

**Мәліков Тұрсынбек Сабырұлы** (1946 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Қызылту кенті) – ғалым, педагогикалық ғылымдарының докторы (2005), профессор Халықар. Ақпараттандыру академиясының акад., ҚР Білім беру ісінің үздігі, ҚР білім беру саласының құрметті қызметкері. А.Горький атындағы Омбы мемлекеттік педагогикалық институтын, Ленин атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институты жанындағы аспирантураны бітірген. Он жылдан астам уақыт Қызылту кентіндегі мектептерде математика мен физика пәндерінен сабақ берген. 1979 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтында жұмыс істейді. Қазіргі уақытта Көкшетау мемлекеттік университетінде зертхана меңгерушісі. Математиканы оқыту әдістемесі және математика философиясының мәселелеріне арналған 4 монография, 60-тан астам ғылыми мақалалардың авторы. ҚазКСР Халыққа білім беру мин-нің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Жұтылу спектрі

***Жұтылу спектрі*** – сәуленің зат арқылы өтуі және онда жұтылуы кезінде алынатын спектр. Ол төменгі энергия деңгейінен жоғары энергия деңгейіне сәуле шығаратын кванттық ауысулар кезінде пайда болады.
Молекулалардың немесе олардың қосылыстарының спектрі бірқатар жалпақ жолақтардан тұрады: бұл жолақтардың әрқайсысы өте тығыз орналасқан сызықтар.
## Сілтемелер
*энергия
*Квант
## Дереккөздер



Санат:Физика
Үлкен Сарыоба

**Үлкен Сарыоба** — Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Аршалы ауданында, Сарыоба елді мекенінен батысқа қарай 5 км жерде орналасқан.

## Аумағы
Ауданы 15,17 км2, ұзындығы 6,2 км, енді жері 3,6 км. Орташа тереңдігі 2,1 м.

## Жер бедері мен гидрографикасы
Көл төбелер аралығындағы қазаншұңқырлы ойыста жатыр. 20 ғасырдың орта шенінде Кіші Сарыоба көліне қосылып жатқан. Көлге көктемде бірнеше кішігірім өзен құяды. Жағасы тік жарлы, биіктігі 3-4 м. Көл айдыны таза, тек жағасынан 100-50 м қашықтықта су асты өсімдіктері кездеседі. Көктемде деңгейі көтеріліп, орта сулы жылдары 0,4-0,5 метрге, суы мол жылдары 1,0-1,2 метрге жетеді. Мұз қалыңдығы әдетте 0,7-0,8 м, қатаң қыстарда 1,0 м-ге жетеді. Суының минералдылығы жоғары. Ауыз суына жарамайды.
 
## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Заозёрный (Ақмола облысы)

**Заозёрный** — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Заозёрный ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Степняк қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км-дей жерде Майлысор көлінің солтүстік-шығыс жағалауында, Ерейментау - Айсары темір жолы бойында орналасқан.

## Халқы

Заозерныйда 1986 жылдан 5175-колонияның қосалқы шаруашылығы орналасқан.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, емхана, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, тағы басқа мекемелер бар.

## Дереккөздер

 

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Ынтымақ (Жетісай ауданы)

**Ынтымақ** (1993 жылға дейін – *Микоян*) — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Жаңаауыл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1957 жылы құрылған Красная Звезда мақта кеңшарының бөлімшесі болып, Микоян ауылы аталып келді. Оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Бұрғазы Әлібаев

**Бұрғазы Әлібаев** (1891, Созақ ауданы, Сызған ауылы – 1975, сонда) – Социалистік Еңбек Ері (23.7. 1948). 

1920 – 1940 жылдары Коммуна, Қайнар ауыл шаруашылық артелінің мүшесі болды. 1940 – 1948 жылдары және 1950 – 1957 жылдары жылқы фермасын басқарды. 1948 – 1950 жылдары басқарма төрағасы қызметін атқарды. 1957 – 1959 жылдары Созақ ауданы Сызған кеңшарында жұмыс істеді. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1891 жылы туғандар
Санат:Созақ ауданында туғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Созақ ауданында қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Бисара Мәкенова

**Бисара Мәкенова** (20 қаңтар, 1954 жыл, Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданы, Көкжартас ауылы) - әнші.

## Өмірбаяны
Әкесі - Ғабдуллин Мәкен, марқұм. Анасы - Ғабдуллина Рахима, марқұм.
* Республикалық эстрадалық-цирк өнері студиясын (1979) «Домбырамен ән айту», эстрада өнерінің әртісі мамандығы бойынша бітірген.
* Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының музыка және ән айту факультетін бітірген (1992).
* 1972 жылдың қаңтар айынан - Семей облысының «Ақсуат» кеңшарында құрылыс бөлімінің жүмысшысы.
* 1972 жылдың қараша айынан 1973 жылға дейін - Семей облысының «Көкпекті» кеңшарындағы балабақшаның тәрбиешісі.
* 1974 жылдың ақпан-мамыр айларында - Семей облысы «Көкпекті» кеңшарының жұмысшысы.
* 1974-1977 жылдары - Семей облысы Көкпекті аудандық мәдениет бөлімінің №1 автоклуб меңгерушісі.
* 1979 жылдан бері - Ақмола облыстық филармониясының солист-вокалисі.

## Марапаттары мен жетістіктері
* ҚазКСР (1989) және ҚР (2004) Мәдениет министрлігінің құрмет грамоталары.
* ҚР Президентінің (2001) алғысхаты.
* Семей қаласындағы Әйелдер кеңесінің (2003) алғысхаты.
* Семей қалалық Мәдениет басқармасының (2003) алғысхаты.
* Семей қаласындағы Абай атындағы мұражайдың (2004) алғысхаты.
* ҚазКСР Мәдениет министрлігінің II дәрежелі дипломы
* ҚазКСР Мәдениет министрлігінің Құрмет дипломы (1983)
* Қазақтың халық әндерін орындаушылардың Ә. Қашаубаев атындағы I Республикалық конкурсының II сыйлығының лауреаты (1980).
* ҚазКСР Еңбек сіңіргөн әртісі (1990).

## Отбасы
* Ұлы - Мәкенов Арман (1993 ж. т.).

## Дереккөздер

Санат:20 қаңтарда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Тарбағатай ауданында туғандар
Санат:Республикалық эстрадалық-цирк өнері студиясы түлектері
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты түлектері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан әншілері
Үлкен сегіздік

**Үлкен сегіздік** — Батыстың жоғары дамыған мемлекет басшыларының тұрақты болып тұратын кеңесі. Кеңеске ГФР, Франция, Ұлыбритания, Италия, Жапония, Канада, АҚШ және Ресей мемлекеттерінің басшылары қатысады. Алғашқы кездесу 1975 ж. басталды. Оған 6 мемлекет басшысы қатысты (ГФР, Франция, Ұлыбритания, Италия, Жапония, АҚШ). 1977 жылдан оларға Канада қосылып, жеті мемлекет басшылары тұрақты түрде кездесіп отырды. 1998 жылдан бастап Ресей басшылығы да қатысып келеді. Үлкен сегіздік кеңестерінде жетекші мемлекеттер басшылары әлемдік экон., энергет., әлеум. және саяси қатынастардың өзекті мәселелерін талқылайды. Соңғы жылдары Үлкен сегіздік басшылары әлемдік лаңкестікті, наркотрафикті ауыздықтауды және техногенді апаттар мен табиғат апаттарына қарсы күресу мәселелеріне назар аударуда. Үлкен сегіздіктің жыл сайынғы кеңестерінде сегіздік мүшелері кезектесіп төрағалық етіп отырады. Оның мақсаты әлемдік қатынастарды реттеуде Батыс елдерінің ықпалын күшейту, саяси бағыттарын үйлестіру.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық ұйымдар
Ынтымақ–Шымкент

**Ынтымақ–Шымкент** - Шымкент қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Қызылжар ауылдық округі құрамында. 

Шымкент қаласынан солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде орналасқан. 

Тұрғыны 7,7 мың адам (2003). 

1936 – 1960 жылдары Киров атындағы ұжымшардың орталығы болып, 1960 – 1994 жылдары 21-партсъезд кеншарының Киров бөлімшесі аталып, Шымкент қаласын көкөніс, сүтпен қамтамасыз етті. Оның негізінде 1996 жылдан ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылып, көкөніс, мал шаруашылығымен айналысуда. Ынтымақта 2 орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Шымкент қалалық әкімдігі елді мекендері
Тұлып

**Тұлып** – 
# жүні сыртына қаратылып жасалған бітеу сойылған бұзау терісі. Бұзауы өліп қалған сиырды идірту үшін өлген бұзауының терісіне сабан тығып, тұлыбына жұғыстырады; 
# қыста күн суытқан кезде ауыл арасында немесе көлікпен жолға шыққанда киетін қалың киім, ұзын тон. Қой терісінен тігіледі. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Киім
Әлемдік экономикалық бағдарламалар

**Әлемдік экономикалық бағдарламалар**, артта қалған елдер экономикасының дамуына жағдай жасау, олардан халқын мешеуліктен құтқарып, аштықты болдырмау, жер бетінде халық санының өсуі мен өндіргіш күштер арасындағы қатынасты сақтау, оларды азық-түлік қорымен және энергиялық шикізатпен қамтамасыз ету, табиғи ортаны қорғаудың тиімді жолдарын пайдалану, сөйтіп, адамзаттың өсіп-өнуіне жағдай туғызып, оның болашағына қамқорлық жасау т.б. мақсаттарды жүзеге асыруға бағытталған кең ауқымды халықаралық бағдарламалар. Әлемдік экономикалық бағдарламалар негізінен БҰҰ-ның аясында қабылданып, жүзеге асырылуда. Мысалы, БҰҰ-ның даму Бағдарламасы (ПРООН, 1965 жылы), БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі Бағдарламасы (ЮНЕП, 1972 жылы), БҰҰ-ның халықаралық жаңа әкономикалық тәртіп Бағдарламасы (1970 жылдардың орта шенінде) және т.б. Әлемдік экономикалық бағдарламалардың жүзеге асуы өндіргіш күштердің даму дәрежесіне, халықаралық қатынастардың дамуына, қоғам мен адамдардың арақатынасына байланысты. Қоғам дамуының әр сатысында адамзат алдындағы әлемдік экономикалық бағдарламалар да өзгеріп отырады. өндіргіш күштердің дамуы табиғаттағы тепе-теңдік заңын бұзуға әкеліп соқтыратыны белгілі. Бұл әлемдік экономикалық бағдарламаларды үнемі өзгертіп отыруды талап етеді. Қазіргі кездегі бағдарламаның жауапты міндеті адамзатты энергияменғ шикізатпен, тамақпен, ауыз сумен қамтамасыз ету болып табылады. Сол сияқты су байлығы, балық қоры да азайып келеді, топырақтың құнарлылығы төмендеуде, орманды аудандар азаюда. Осылардың бәрі әлемдік экономикалық бағдарламаларларды толықтыра, негіздей түсуді керек етеді.

Үлкен әлемдік экономикалық бағдарламаларға қоршаған ортаны апаттан сақтау, әсіресе өзендерді, көлдерді, теңіздер мен мұхиттарды таза ұстау, сондай-ақ ғарыш кеңістігін игеру, оны экономикалық даму мақсатында пайдалану проблемасы да жатады. Бұл міндетті шешу қоғамдық қатынастардың, әсіресе мемлекет аралық қатынастардың дамуына, бейбітшілікке тікелей байланысты. Әлемдік экономикалық бағдарламалардың орындалуы әр түрлі ресурстарды — табиғи, өндірістік, адам күші, қаржы-қаражатты, табиғи байлықтарды тиімді пайдалануды қажет етеді.

## Дереккөздер
Қазақ ұттық энциклопедиясы

Санат:Экономика
Запорожье (Ақмола облысы)

**Запорожье** — Ақмола облысының Жақсы ауданындағы ауыл, Запорожье ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жақсы ауылынан оңтүстікке қарай 34 км жерде, Есіл өзенінің оң аңғарындағы қуаң дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы Торғай өңірінің тың жерлерін игеру кезінде Ленин атындағы астық кеңшары ретінде қаланды. Оның негізінде Запорожьеде 1997 жылдан шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылда және оның бөлімшелерінде орта, орталау мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункттер, клуб, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы елді мекендері
Марқозы Имам күмбезі

**Марқозы Имам күмбезі**, Көктонды ата мазары – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Сауран ауданы, Еңбекшідихан ауылының оңтүстік шетінде. 

## Сипаты
Шикі кірпіштен қаланған. Орта Азия сәулет өнеріне тән дәстүрлі портальды-күмбезді үлгімен тұрғызылған. Ұзындығы 12 м, ені 9 м. Мұнара ішінен бұрандалы баспалдақ жасалған. 

Қорымды жергілікті халық «Көктонды ата әулие қорымы» деп атайды. Көктонды атаның шын есімі туралы ел ішінде екі түрлі пікір бар. Бірі – Имам Марқозы (Марғұзи, Мерғазы, Мәруази). Екіншісі – Баба Машин. Ол ел аузындағы аңыз-әпсаналарға қарағанда Қожа Ахмет Ясауи заманында өмір сүріп, ол кісінің зікіршісі болыпты әрі осы өңірге Ислам дінін насихаттап, ел ішінде емшілікпен айналысқан таза жан болған деседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Әбділәкім Ысқақ

**Әбділәкім Ысқақ** (1960 ж. т., Ордабасы ауданы Бөржар аулы) – ақын, Ордабасы ауданының құрметті азаматы.

Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.

Шымкент педагогилық институтының физика факультетін және Алматы мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген. 1980 – 1995 ж. өзі оқыған орта мектептің мұғалімі, Бөген аудандық партия комитетінің идеология бөлімінің нұсқаушысы, «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінің Қызылорда, Шымкент, Жамбыл облыстарындағы меншікті тілшісі, халық депутаттары Шымкент облыстық кеңесінің баспасөз хатшысы, Ордабасы аудандық білім бөлімінің меңгерушісі болған. 1995 ж. желтоқсанда баламалы негіздегі ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты болып сайланды. 1999 жылдың желтоқсан айынан Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы қызметінде. 1989 ж. Самарқандта өткен Орта Азия және Қазақстан жастары өнер фестивалінің лауреаты, республика «Жігер» фестивалінің дипломанты (1985), С.Ерубаев атындағы Шымкент облысы Жастар сыйлығының лауреаты (1992). «Абзалдық әліппесі» атты кітабы бірқатар университеттер мен мектептерде пән ретінде оқытылуда. Астана медалімен, ҚР Президентінің алғысымен марапатталған.

## Шығармалыр
Қарлығаш. Жас ақындар жинағы., Алматы, 1987;
Желтоқсан құрбандарын жоқтау. Ұжымдық жинақ, Алматы, 1992; 
Бір физиктің махаббаты. Сықақ өлеңдер, Алматы, 1993; 
Айтшы өмір. Өлеңдер жинағы, Алматы 1994; 
Үш жүздің басын қосқан Ордабасым. Тарихи танымдық кітап, Алматы, 1994; 
Абзалдық әліппесі, Алматы, 1996.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Өнер