open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бұғаттау (механика)

**Блоктау,** **бұғаттау** — аппараттың, машинаның не электр сұлбасының жұмыстық тетігін белгілі бір күйде бекітуді қамтамасыз ететін тәсілдер мен жабдықтар жиынтығы. Ол көлік жабдықтарының, энергия жүйелерінің, электр ст-лары мен қосалқы ст-лардың, өнеркәсіптік кәсіпорындардың, сондай-ақ, өндіріс пен тұрмыста пайдаланылатын әр түрлі құрылғылардың, аспаптардың, аппараттардың жұмыс істеу қауіпсіздігін және сенімділігін арттырады. Блокирлеу механикалық, оптикалық, магниттік немесе электрлік байланыс арқылы жүргізіледі де, аппараттың (машинаның) бастапқы күйіне немесе оның жаңа жұмыс режиміне көшуі арқылы тоқтатылады.

## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Көп мәндi терминдер
Молланепес Қадырбердіұлы

**Молланепес Қадырбердіұлы** (1810 ж.ш.т., Иран, Серахса қаласында – 1862) – түрікмен ақыны, әнші-сазгер. Діни медреседе оқыған. Оның өлеңдерімен қатар түркі халықтары арасына кең тараған “Таһир – Зуһра” дастаны сақталған. Молланепес өлеңдері көркемдік айшығымен ерекшеленді. “Іздеп келем сүйген жарды”, “Көздерің”, “Қыз”, “Аңсау”, т.б. жырларында ел ішіндегі түрлі қайшылықтар сыры көрсетілген. Молланепес “Келмек ем” поэмасында махаббаттың асқақ күшін, нәзіктігі мен пәктігін шеберлікпен жырлады. “Таһир – Зуһра” дастаны негізінде музыка-драма, опера жазылды. Молланепестің бірнеше өлеңдері қазақ тіліне аударылған (“Түрікмен өлеңдері”, 1961).

## Дереккөздер
Алғи Жәлімбетұлы

**Алғи Жәлімбетұлы** (туған жылы белгісіз – 1877) — 1870 жылы Маңғыстауда отарлық езгіге қарсы шаруалар көтерілісі жетекшілерінің бірі. Алға көтерілісшілердің үлкен бір тобын басқарып, Форт-Александровск бекінісіне шабуыл жасауға (1870 жылы 5–8 сәуірде) қатысты. Полк Рукиннің әскерін қамауға алып, қолға түсірді. 20 сәуірде Төрткүл құдығының маңында граф Кутайсовтың басшылығындағы Кавказ қарулы күштерімен шайқасып, “Төменгі бекіністі” қиратуға қатысты. 1870 жылы қыркүйекте Калмыков оязында қасындағы үш жолдасымен қолға түсіп, Форт-Александровск бекінісінде 7 айдан астам тұтқында отырды. 1871 жылы көтерілістен кейін Хиуаға өтіп кеткен қазақтарды қайтарып әкелуге жіберілді. Бірақ патша әкімшілігі Алғиды қайта тұтқындап, 1876 жылы 8 наурызда әскери дала соты оны көтеріліс басшысы ретінде әуелі 10 жылға айдауға, кейін 7 жылға жер аударуға кесті.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Молла Абд әл-Әлім

**Молла Абд әл-Әлім** (толық аты-жөні Молла Мұхаммед Абд әл-Әлім бин Ахун Арзу Мұхаммед) (туан-өлген жылы белгісіз) – 18 ғасырдада өмір сүрген ұйғыр тарихшысы, ақын.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Ұйғыр тарихшылары
Санат:Ұйғыр ақындары
Молла Ахмет әл-Женди

**Молла Ахмет әл-Женди** (туған-өлген жылы белгісіз) – ортағасырлық діни ғұлама. Сыр бойындағы Жент қаласында дүниеге келген. Ғылыми-діни трактаттар жазған. Бізге оның 4 түсіндірме кітабы жетті. Алғашқысы «Ан-Насафидің «әл-Ақиадына» жасалған түсіндірмеге түсінік» («Хашийа ала шарх әл-Ақиад ан-Насафийа») деп аталды. 1594–96 жылдары қайта көшірілген еңбек Ресей ғылым академиясының Қолжазба қорында сақтаулы. Сондай-ақ, Адуд әд-Дин Абд ар-Рахман бин Ахмет әл-Иджидің (1281–1355) «Әдаб әл-бахс» атты туындысын толығырақ түсіндіру мақсатында «Пікірталас өнері жайлы түсіндірмені» жазған. Бұл еңбектің де 1567–68 жылдары көшірілген нұсқасы ғана сақталған. «Рисала фи адаб әл-бахс» немесе «Әдаб ас-Самарқанди» (авторы ибн Хұсейн ас-Самарқанди) аталатын, «Хашийа ала хашийа әл-Журжани ала шарх ар-Рази ала шамсийа» деген екі еңбекке түсінік жазды. Оның 34 беттен тұратын тағы бір түсіндірме кітабы «Шарх рисала фи-т-таухид» аталады.

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Алға (Шу ауданы)

**Алға** — Жамбыл облысының Шу ауданындағы ауыл, Алға ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Шу қаласының батыс шетіндегі темір жол стансасынан 2 км жерде, бөз, бетеге, көкпек шөп аралас өскен шөлді дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Сипаттамасы
Алғада бұрынғы кеңшар негізінде өндірістік кооперативтер, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер жұмыс істейді. Ауылда орта мектеп, клуб, аурухана, кітапхана бар. Тұрғындары аудан орталығымен, елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы елді мекендері
Молодёжное (Алёшин ауылдық округі)

**Молодёжное** — Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы ауыл, Алёшин ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Боровской ауылынан батысқа қарай 22 км-дей жерде, Тобыл өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1694 адам (937 ер адам және 757 әйел адам) болса, 2009 жылы 991 адамды (468 ер адам және 523 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланды. 1954-1996 жылы астық өсіретін, Жангелдин атындағы кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Молодежноеда 1997 жылдан бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Меңдіқара ауданы елді мекендері
Бөкен Қосалұлы

**Бөкен Қосалұлы** (шамамен 1663, Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қарабау елді мекені – 1756) — би, мәмілегер. Байұлы Есентемір руынан шыққан.

Әз Тәукенің “Жеті жарғы” заңының халық арасындағы сенімді жаршысы, насихаттаушысы. 1730–1759 жылдары Еділ қалмақтары мен жоңғарларға қарсы соғысқа қатысқан. Сырым батыр осы Бөкен биден бата алған. Деректерде Бөкен ел мен елдің арасын жақындастырған мәмілегер ретінде көрінеді. 1731 жылы Ресей патшасынан қысым көрген башқұрттардың Әбілқайыр басқарған қазақ хандығына қосылмақ ниетіне қолдау көрсетті. Башқұрттардың Ағиапхан мен Қарасақал деген батырларын Қазыбек би мен Сәмеке ханға жеткізіп, башқұрттарға көмек беруді өтінген. Қайтыс болар алдында Бөкен: “Мені жұртымнан бөлек биік төбеге емес, төмендегі көппен бірге жерлеңдер, басыма қақырайтып тас қоймаңдар. Тау да құлайды, тас та мүжіледі, мұхит та сарқылады. Құламайтын нәрсе, сарқылмайтын күш халықта. Менің атым таста қалмай, халықтың есінде қалса болды” деген өсиет қалдырған. Бөкен бидің зираты Қарабаудағы Өтей қорымында (Атырау облысы).

## Дереккөздер

Санат:1663 жылы туғандар
Санат:Қызылқоға ауданында туғандар
Санат:1756 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Санат:Қызылқоға ауданында жерленгендер
Микроклин

**Микроклин** (микро… және грекше klіno – еңкейемін) – силикаттар класындағы дала шпаттары тобының сілтілеріне жататын минерал. Химиялық формуласы: (K, Na)[AlSі3O8]. Құрамында аз мөлшерде Ca, Ba, Fe, Rb, Cs қоспалары болады. Микроклин бірнеше м3-ге дейін монокристалдық денелер түзейді немесе призма пішінді кристалдардан тұратын түйіршікті үйінділер құрайды. Түсі ақ, сұр, ақшыл сұр, қоспаларына қарай қызыл, солғын қызыл, алқызыл, қоңырқай сары, қызғылт ақ, көгілдір жасыл (амазонит); шыныдай жылтыр; қаттылығы 6 – 6,5; тығыздығы 2540 – 2570 кг/м3. Сілтілі және қышқыл жыныстарда кварц, альбит, нефелин, слюдалармен, ал гидротермальдық жерлерде тау хрусталі, кальцит, сидерит, рутил, сфен, апатит, касситерит, вольфрамит, молибденит, топаз, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Микроклиннен тұратын пегматиттер Қазақстанда Алтай, Сарыарқа және Оралда кездеседі. Микроклин – керамика, шыны, эмаль, абразивтік бұйымдар өндірісінің басты шикізаты.
## Сілтемелер
* Вольфрамит  
* Кварц  
* Эмаль
## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Калий минералдары
Ынтымақ (Целиноград ауданы)

**Ынтымақ** (2018 ж. дейін — *Фарфоровое*) — Ақмола облысы Целиноград ауданы, Арайлы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақмол ауылынан солтүстікке қарай 30 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1961 – 95 жылы аралығында астық өсіретін кеңшар бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде “Целфар” АҚ-ның фарфор зауыты жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Иакинф (Бичурин)

Бичурин Никита Яковлевич (монахтық есімі — Иакинф) 29.8(9.9).1777, Қазан губ. Чебоксар у. Акулево с. — 11(23).5.1853, Санкт-Петербург] — шығыстанушы. Ұлты — чуваш (чăваш). Қазан діни академиясын бітірген (1799). 1800 жылы монахтықты қабылдады. 1807 — 21 жылы Ресейдің Қытайдағы (Пекиндегі) діни миссиясын басқарды.[thumb|alt=A.| [Лхасаның жоспары (Бичуринның жұмысы)]]thumb|alt=A.| Бичуринның Санкт-Петербургтегі қабірі Мұнда қытай тілін жетік меңгеріп, Қытай тарихы, географиясына қатысты бірқатар еңбектерді аударумен шұғылданды. Қытайдан оралған соң, Бичурин Валаам монастырына жіберілді. 1826 жылы Ресей сыртқы істер министрлігі Азия департаментінің өтінішімен Санкт-Петербургке оралып, департаментте аудармашы болып қызмет атқарды. Бичурин Ресей ғылым академиясының корр. мүшесі (1828), Париждегі Азия қоғамының мүшесі (1831) болып сайланды. Ол Кяхтаға барған сапарынан (1830 — 32 жылдары, 1835 — 37 жылдары) тибет, моңғол кітаптарының жинағын, бұрхандар жөнінде құнды деректер әкелді. Бичуриннің Қытай деректерінің негізінде жазылған еңбектерінің дені Орта және Орталық Азияның түркі тілдес халықтары тарихына, этнографиясына, сонымен қатар ежелгі заманғы, ортағасырлық және жаңа заманғы Қытай тарихы, философиясы, мәдениетіне арналған. Бичуриннің 1851 жылы жарық көрген “Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена” аталатын көлемді еңбегінде Орталық Азия халықтарының этногенезі жөнінде құнды деректер берілген. 

## Дереккөздер

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Момын

**Момын** — Орта Жүз Арғын тайпасы құрамындағы рулар бірлестігі. Момын ұрпақтары атығай, қарауыл, қанжығалы, бәсентиін, тобықты, саржігіт, шақшақ, бұлар “*жеті Момын*” деп те аталады. Момын рулары Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстан аймақтарын мекендеген. Таңбасы көз – (оо), ұраны – Ақжол.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Ұңғырау

**Ұңғырау**, ыңғыру — ұста аспабы. Ұңғырау жасалуы мен пішіні бойынша пышақ сынды болып келеді, бірақ оған қарағанда аздап қайқы. Кейде оны *“қайқы пышақ“* деп те атайды. Мұндай пышақпен қазақ шеберлері ағаштан жасалатын құралдар мен ыдыстардың (қасық, келі, шөміш, т.б.) ішін ұңғып жонған. Ұңғыраудың қайқылығы тұрмыстық заттардың іші мейлінше әсем, көркем болып жасалынуына септігін тигізген.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Техника
Санат: Аспаптар
Ұра

**Ұра** — жерден қазылған қарапайым астық сақтау орны. Қазақстан аумағында ұра жасау қола дәуірінен бері орын алғандығын археологиялық зерттеулер нақты көрсетіп отыр. Ерте ортағасырлық жазба ескерткіштері де ұраны көптеген түркі халықтарының ежелден бері пайдаланғанын көрсетеді. Қазақтың егінші жатақтары жылма-жыл бірнеше ұра қазып отырған. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұралар көбінесе үй, қырман төңірегіндегі су баспайтын құрғақтау жерлерден немесе шаруашылық жайлардан қазылған. Ұраның ауыз жағы тар және дөңгелек, ал түбі мен бүйірі кеңдеу етіп қазылды, сондай-ақ төрт бұрыштысы да болады. Астықтың көктеп, қызып, көгеріп, шіріп бүлінбеуі үшін қазылған ұра мен көмілетін астық кептіріледі, ұраның түбі мен қабырғасына құрғақ сабан салынады, құйылған астықтың беті де сабанмен қымтап жабылып, судан қорғау амалдары жасалынады. Ұра астық сақтау орындары мен құралдары жетілмеген және жетіспеген кездерде көп қолданылды, кейде сыртқы жаулардан астықты жасыру үшін де қажет болған.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ауыл шаруашылығы
Санат: Тарих
Ұран

нобай|456x456 нүкте|Қазақ руларының таңбасы мен рулары
**Ұран** — халықты, кейде жеке адамдарды да жеңіске, ерлікке шақыратын айбарлы сөз. Ол ежелгі халықтардың рулық, тайпалық құрылыс жағдайына байланысты пайда болған. Жауға қарсы аттанғанда руластарды жігерлендіріп, олардың рухын көтеру үшін ұран шақыру халықтардың бәрінде де болған. Екі палуан күрескенде де, бәйгеге ат қосқанда да ұран шақырылған. Әмір Темірдің, Тоқтамыстың жорықтарын баяндайтын шығармаларда *“сүрен салу”* деген бар. Ол да ұранмен мәндес. Халықтың немесе рудың, тайпаның ұраны аса құрмет тұтатын ата-бабаның, асыл ананың немесе сол халық табынатын табиғи күштің атынан шығады. Ұран көшпелі түркі-моңғол халықтарында көп тараған. 

Қазақ жүздерінің, руларының, тайпаларының бәрінің де өз ұрандары бар және олар әр түрлі. Мысалы, албанның ұраны — Райымбек, суанның ұраны — Байсуан, арғынның ортақ ұраны — Ақжол, Найманда — Қаптағай,Аққожа ,қыпшақта — Ойбас, Ұлы жүзде — Бақтияр, Кіші жүз адайда — Бекет, беріште — Ағатай, тамада — Қарабура, т.с.с. Іргелі рулардан тұратын тайпалардың ұрандары да бөлек болады. Мысалы, Найман Қаракерей ұраны — Қабанбай, арғыннан тарайтын сүйіндік ұраны — Жолбике, жалайырдың андас руының ұраны — Балпық. Найман ішінде Матай руының ұраны-Бөрібай,Арғын ішінде қаракесек руының ұраны — Қарқабат, бұл — оның анасының есімі. ІI-дүниежүзілік соғыста Кеңес жауынгерлері жауға “Отан үшін!” деген ұранмен шабуылға шықты.


Санат:Елтаңба элементтері
Санат:Геральдика
Ұранқай

**Ұранқай**, уранхай — Тыва халқының ертеректегі орыс жазбаларында кездесетін атауларының бірі.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Терминология
Санат:Тарих
Ұран-от

**Ұран-от** — соғыс кезіндегі белгі беру әдісі. Жаугершілік заманда қазақ рулары сақтық шараларына көп көңіл бөлген. Жолдарға күзеттер қойылып, бірнеше шақырым жерлерге аз адамдардан шолғыншылар жіберілген. Жау келетін жолдарда төбелердің үстіне қарауылдар қойылып, ондай төбелерді *“қарауыл төбе”* деп атаған. Ол төбелерде қарауылдар қауіп төнгенде хабар беретін оттар жағып, оны *ұран-от* деп атаған. Түнде көптеп жағылған оттар жаудың жақындағанын, не шабуылын білдірген, сол себепті әскерлер не тұтастай ауылдар сол түнде орнынан қозғалып, көшіп кеткен. Маңғыстау адайлары түрікмендер шабуыл жасағанда түнде от жағып, ішке қарай көшіп кетіп отырған, отты көрген көршілері де сол түні от жағып, басқаларға белгі беріп өздері көшіп кеткен. Сөйтіп, алдында ғана бейбіт отырған қазақ ауылдары таң ата із-түзсіз жоқ болған. Жоңғарлармен жаугершілік заманда Орта жүз қазақтары да осылай істеген. Бұл туралы деректер ауыз әдебиетінде көп кездеседі.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Әскери іс
Санат: Тарих
Ұраңқай

**Ұраңқай** — баспана түрі. Ол негізінен киіз үйдің бірқатар бөліктерінен ғана құралады. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар ұраңқайды уықтарды, не ағаштарды қатарлап қойып, бастарын түйістіріп, үстіне киіз жауып қос сияқты тұрғызған. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ауыл шаруашылығы
Санат: Тарих
Момындық

**Момындық** – адам мінезі ерекшеліктерінің бірі. Момындық ұғымы жұрт арасында көзге түспей, өзінің “*менін*” білдіруге ұмтылмайтын, тартыншақ кісілерге қатысты қолданылады. Момын адамдар жуас, тұйық, сөзге сараң, аса баяу қозғалатын жайбасар болып келеді. Психологияда ондай адамдар темпераменттің меланхолик типіне жатқызылады;

## Дереккөздер


Санат:Мінез-құлық
Ұрға

**Ұрға**, Үрге, Урга — Моңғолияның қазіргі астанасы Ұланбатыр қаласының 1924 жылға дейінгі атауы. Ұрға Селенга өзеннің алабындағы Толо өзеніне Сэлба өзенін құятын жерде, теңіз деңгейінен 1300 — 1350 м биіктікте орналасқан. Ұрғаны қоршап жатқан таулардың ішіндегі ең биігі — Богдо-Оло, онда мемлекеттік қорық орналасқан. Климаты тым континенттік. Негізі 1639 ж. қаланды. Сол жылы Гомбодорж хан өзінің бес жасар ұлы Занабазарды Моңғолиядағы будда дінінің басшысы деп жариялап, оның құрметіне көшпелі орталық — *оргоо* (моңғолша — орда, сондықтан 1924 жылға дейін еуропалық әдебиетте *“Урга”* деп аталды) ұйымдастырды. 1706 жылдан бастап Их-Хурээ (Ұлы монастырь), ал 1911 жылдан Нийслэл-Хурээ (Астаналық монастырь) деп аталды. Ресей мен Қытай арасындағы сауда жолында орналасқан Их-Хурээ көп ұзамай ірі сауда орталығына айналды. Их-Хурээ көшпелі қала болып, 140 жыл бойы көшіп-қонып жүрді. Жазық даладағы қала сопақша етіп орналастырылды. Ортасында бас билік иесінің, әскербасылардың киіз үйлері орналасты. Одан кейін сақина түрінде тұрғын киіз үйлер, ғибадатханалар қойылды. Белгілі бір уақыт өткен соң қала бұрынғы орнынан көшіп, жаңа жерге қоныстанды. Моңғолия Цинь империясына бағынғаннан кейін, Ұрға жергілікті қытай мирасқорының ордасына айналып, 1779 жылдан бастап қазіргі Ұланбатыр қаласының орнына түпкілікті орын тепті. Жаңа қала 13 ғасырдада Шыңғыс хан құрған мемлекетке астана болған Қарақорым қаласының маңайына салынды. 1911 ж. Цинь әулеті үстемдігі жойылып, Моңғолия дербестік алған соң *Их-Хурээ Нийслэл-Хурээ* деп атала бастады. 1919 ж. қарашада Ұрғаны Сюй Шу-Чжэн бастаған қытай әскерлері басып алып, Моңғолияның дербестігін жойды. 1921 ж. ақпанда Ұрғаға барон Унгерннің ақ гвардияшыл әскерлері баса-көктеп кірді. 1921 ж. 6 шілдеде Моңғол Халық армиясы мен оған көмекке келген Қызыл Армия бөлімдері қаланы азат етті. 1924 ж. бірінші Ұлы халық хуралы Моңғол Халық Республикасының құрылғанын жариялады. Нийслэл-Хурээ қаласының аты Моңғолия басшыларына кеңесшілікке жіберілген Интернационал ҚҚҚ-нің арнайы өкілі Т.Рысқұловтың ұсынысымен Ұланбатыр (моңғолша “Қызыл батыр”) болып өзгертілді. Қазіргі кезде қалада металл, ағаш өңдеу өнеркәсібі, тұрғын үйлер салу саласы дамыған. Халықаралық әуежай, Ғылым академиясы, университет, бірнеше мұражайлар бар. Ұрғаның батысындағы ежелгі қала Қарақорымның орнында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілуде.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:География
Санат:Тарих
Ұрпақтың еңбек әлеуеті

**Ұрпақтың еңбек әлеуеті** — халықтың жиынтық экономикалық-демографиялық сипаттамасы. Ұрпақтың экономикалық белсенді құрамында өлім-жітімнің межелі деңгейінде және еңбек белсенділігі деңгейінде өмір сүруге тиіс ұрпақтың еңбектегі өмірінің адам-күнмен есептелетін орташа мөлшерімен көрсетіледі. Ұрпақтың еңбек әлеуеті алдағы еңбек өмірінің ең көп *болжалды*, *әлеуетті* және *нақты* ұзақтығына ажыратылады. 
Алдағы *еңбек өмірінің ең көп ұзақтығы* дегеніміз жұмыс кезеңінің жоғарғы және төменгі шекарасы арасындағы жас мөлшеріндегі айырмашылық.
* *Болжалды ұзақтық* — еңбекке белсенділіктің жас шамасын деңгейлерін ескергендегі осы айырмашылық анықтайды.
* *Әлеуетті ұзақтық* — жұмыс кезеңінің жоғарғы және төменгі шектері арасындағы осы халықтың жас шамасына қарай өлім-жітімінің деңгейіне түзету енгізгендегі жас мөлшері.
* *Нақты ұзақтық* — еңбекке белсенділіктің жас деңгейін де, осы халықтың өлім-жітімінің жас деңгейін де ескергенде жұмыс кезеңінің жоғарғы және төменгі шекарасы арасындағы жас мөлшері. 
Алдағы *еңбек өмірінің ең жоғары және нақты ұзақтығы* арасындағы айырмашылық еңбек әлеуеті шығынының жалпы шамасын береді, бұл ұзақтықтың бір бөлігі осы халықтың өлім-жітімінің жас шамасының (еңбек әлеуетінің шектеусіз шығыны) деңгейіне, бір бөлігі еңбекке белсенділігінің жас шамасының (еңбек әлеуетінің сақтық қоры) деңгейіне байланысты. Еңбек әлеуеті шығынының құрылымына қарай оның қалпына келтірілуі бірнеше кезеңге бөлінеді. Бірінші кезеңде еңбекке жарамды адамдардың мерзімінен бұрын қайтыс болуынан шығасыға ұшырау басым болып келеді, ал қорытынды кезеңде шығын еңбек әлеуетінің сақтық қоры есебінен (оқыту мерзімінің ұзартылуы, зейнетке ертерек шығуына байланысты өнімді еңбек қызметін тоқтату) болады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Экономика
Санат: Қоғам
Ұршық

**Ұршық** сөзі мынадай мағыналарда қолданылуы мүмкін: 
*1)* Жүннен шүйкелеп жіп иіруге арналған жеңіл аспап; жіп иіретін құрал. Қазақстан аумағында ұршықты шаруашылық қарекеттерде пайдалану неолит заманынан басталады. Әсіресе, қола дәуіріндегі ескерткіштерден басы арнайы қыштан құйылған ұршық қалдықтары көптеп табылған. Ежелгі Шығыс елдерінде де қол ұршығы пайдаланылған. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұршық мал өнімдерін пайдаланудағы басты еңбек құралдарының бірі болды. Ол — *[[мұрындық]]* (сірге ағаш), басы мен саптан тұрады. Ағаш, мүйіз, құс, тас, сүйек (түйе мен өгіздің ортан жілігінің айдар басы), қорғасын сияқты материалдардан жонып жасалған ұршық басы дөңгелек немесе жарты шар тәрізді болады, оның ортасына сап өткізетін тесігі орналасады. Сабы ұршық басынан 3—4 см шығып тұрады, оған жіп жүретін иіретілген ойық жол жасалынады. Кейде басына бір елі қашықтықтан соң мұрындық (ши, шырпы) орналастырылады. Мұрындық немесе иіретілген ойық жол жіптің сіргеде біркелкі болып жинақталуына септігін тигізеді. Ұршықпен қап, дағар, алаша, басқұр, терме бау, шекпен, т.б. тұрмыстық бұйымдар мен киім-кешектерге арнап жіптер тоқылған. Аз жіп иіруге арналған ұршықтың басы жеңіл, сабы қысқа етіп жасалады.
 *2)* Тоқыма өндірісінде иіру, ширату және тегістеуіш машиналардың жіпті иіріп, ширатып, орауышқа, иіршікке, шөлмекке, т.б. орайтын негізгі тетігі. Ұршықты машиналар 18 ғасырдың II-жартысында қолданыла бастады. Ұршықтың сақиналы, центрифугалы, т.б. түрлері бар. Ұршық табиғи (мақта, жүн, зығыр) және химиялық талшықтарға арналған болып ажыратылады. Ұршық — ұзын, күрделі геометриялық формалы жұқа және иілгіш болат шпиндельден тұрады. Табиғи талшықтарды иіруге арналған сериялы ұршық шпинделінің жоғарғы бөлігіне қағаз патрон немесе ағаш шөлмек кигізіледі. Шөлмекке шуда оралады. Жіп қозғалмайтын сақина бойымен сырғанайтын жүгірткі арқылы ұршыққа келеді. Ұршықтың айналуы кезінде шуда жіп тартылады және жүгірткінің сақина бойымен қозғалуын қамтамасыз етеді. Кейіннен ұршықтың иіру, ширату, екі жіпті орау процестерін біріктіретін иіру-ширату машинасы іске асырылды. Кілем, корд, арқан, т.б. арналған жіптер өндірісі кезінде 2 рет ширататын ұршық қолданылады. Мұндай ұршықтар қарапайым ұршықпен салыстырғанда, құрылымы күрделі және өнім өндіруді екі есеге арттырады.
## Ұршық майлары
Ұршық майлары (Масла веретенные) — өнеркөсіп майларына жататын мүнай негізіндегі майлағыш майлардың ескірген атауы. Өнеркәсіп майларын металкескіш білдектерді, иіру және тоқу машиналарын, желдеткіштерді, сорғыларды және тағы басқаларды майлау үшін пайдаланады. Сонымен катар жұмыс сұйықтығы ретінде де қолданылады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Әдебиет
Санат:Тарих
Дөңгелектеу

**Дөңгелектеу** - нақты оң санды белгілі бір дәлдікпен оның жуық мәнімен немесе басқа бір нақты оң санмен ауыстыру. Дөңгелектеудің екі түрі бар: кемімен дөңгелектеу, мұнда дөңгелектенетін санның оң жағындағы белгілі бір разрядтан кейінгі барлық цифрлары түгелімен алынып тасталады; артығымен дөңгелектеу, мұнда сақталатын разрядтың соңғы цифры 1-ге өсіріледі де, ал қалған цифрлары алынып тасталады. Сандарды дөңгелектеудің төмендегі ережесі қолданылады: егер санды дөңгелектегенде алынып тасталатын цифрлардың біріншісі ~0, 1, 2, 3, 4 цифрларының бірі болса, онда сақталатын ақырғы цифр өзгермейді, ал егер алынып тасталатын цифрлардың біріншісі ~5, 6, 7, 8, 9 цифрларының бірі болса, онда сақталатын ақырғы цифрға 1 қосылады. Мысалы, ~20,35 санын ондық разрядқа дейінгі дәлдікпен дөңгелектесек 20 болады. Ал 29,65 санын сондай дәлдікпен (ондық разрядқа дейінгі) дөңгелектесек 30 болады.

### Артығымен дөңгелектеу
 
Қалдырылатын соңғы цифрға бір (1) қосылады; бұл мынадай үш түрлі жағдайда болады:
# егер алмастырылатын цифрдың алғашқысы ~5-тен артық ~6, 7, 8, 9  цифрларына тең болса, мысалы, ~13971  \approx 1400;
# егер алмастырылатын алғашқы  цифры болмаса, мысалы, ~13571 \approx 1400;
# егер  алмастырылатын алғашқы цифр ~5-ке тең болса, одан соң нөл цифрлары болса, бұған  қосымша алмастырылатын цифрдың алдында тақ цифр тұрса, мысалы, ~135 00 \approx 14000.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:Сандар
Дөңес функция

right|thumb|Ойыс функция мен оның графигі көкпен, ал графиктің жоғарғы жағы жасылмен боялған.**Дөңестік пен ойыстық**, математикада — y=f(x) функциясы (қисық сызығы) графигінің әрбір доғасы өзінің хордасынан төмен (не жоғары) жатпайтындығын көрсететін қасиеті. f(x) функциясы графигінің дөңестігі төмен (ойыстығы жоғары) бағытталса, функция дөңес деп, ал оның графигінің ойыстығы төмен (дөңестігі жоғары) бағытталса, функция ойыс деп аталады. Егер үздіксіз f(x) функциясының f’(x) туындысы алынатын болса, онда қарастырылған аралықтың барлық нүктелерінде дөңестік f’’(x)>=0, ал ойыстық f’’(x)<=0 шарты орындалғанда ғана жүзеге асады. Өзінің кез келген нүктесінің маңайында, дөңестік қисық сызықтың доғасы осы нүкте арқылы жүргізілген жанамадан төмен жатпайтындығымен, ал ойыстық қисық сызықтың доғасы осы нүкте арқылы жүргізілген жанамадан жоғары жатпайтындығымен сипатталады. Беттердің дөңестігі мен ойыстығы да осыған ұқсас анықталады.

## Пайдаланған әдебиеттер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Функция түрлері
Санат:Дөңес талдау
Ұрық

**Ұрық** (грек. embryon) — адам мен жануарларда аталық және аналық жыныс жасушаларының қосылуы нәтижесінде түзілген бір жасушалы жаңа организм (зигота). Ұрықтың дамуы негізінен жұмыртқа жасушаларының қабықшаларында немесе аналық организмнің арнайы мүшелерінде өтеді (қараңыз *Ұрықтың дамуы. Ұрық қабықшасы*). Өсімдіктерде ұрық зиготадан дамып, жетілген жаңа дарабастың бастамасы болып саналады. Өсімдіктердегі ұрықтық дамудың ең қарапайым түрі жасыл балдырлардан (спирогирадан) байқалады. Спирогира зиготасы спорофитті жіпше түзбейді, ол бірден мейоз процесіне өтеді. Ал қоңыр балдырларда (фукуста) зигота субстратқа бекініп барып бөлінеді, содан кейін өсу нүктесі (таллом) бар ұрықтық дене түзеді. Мүктәрізділерде ұрық аналық организм гаметофитте өседі. Ол осы жерде қоректеніп, әрі қарай споралартүзілетін спорогенді ұлпа түзеді. Мұндай ұрық типі басқа жоғары сатыдағы организмдерде кездеспейді. Ежелгі жоғары сатыдағы өсімдіктерде (псилофиттер) ұрықтың дамуы гаметофит ұлпасында өтіп, онда зиготаның тізбекті бөлінісі жүрген. Төменгі бөлігіндегі жасушалардан сабақ қалыптасады, ал жоғарғы жағындағы екі аналық төмпешіктен өсу нүктесі (меристема) дамиды. Бұл жерде ұрық қарама-қарсы (поляризацияланған) құрылымға ие, яғни бір бөлігі жер үсті бөлігін құраса, екінші бөлігі тамырды құрайды. Плаунтәрізділерде ұрық болашақ ұрықтың жапырақшалары бар екі симметриялы төмпешіктер түрінде болады. Қырықбуындарда ұрықтың дамуы болашақ өркенге, тамырға, бірінші жапыраққа және сабақшаға бастама болатын дұрыс сегменттелген төрт аумақтан тұратындығымен сипатталады. Қырыққұлақтәрізділерде зиготаның алғашқы екі бөлінуінен пайда болған төрт жасушадан өркеннің ұшы, бірінші жапырақ, тамыр және сабақша дамиды. Ашықтұқымдыларда ұрық дамуының алғашқы циклі бос ядролы немесе *[[ценоцитті кезең]]* деп аталады. Келесі ретте ол жасушаға айналып, сонан соң ғана сабақтың өсу нүктесі, тамыры және дән жарнағына бастама болатын төмпешіктер түрінде болады. Көптеген жабық тұқымдыларда зигота апикалды және суспензорлы жасушаларға бөлінеді.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

## Дереккөздер



Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Дөрбетхан Сүгірбайұлы

**Дөрбетхан Сүгірбайұлы** (1884, Батыс Моңғолия, Уланхус елді мекені — 1921, Тұлба сұмы, Бұраты асуы) — би, Дәлелхан Сүгірбайұлының ағасы. Абақ Керей тайпасының құрамындағы шеруші руынан шыққан. 

Өз бетімен қазақша, моңғолша хат таныған. 1921 жылы қазақтар қоныстанған Батыс Моңғолияны ақ гвардия генералы Бакич пен Кайгородов әскерлерінен азат етуге Ресей мен Орталық Моңғолияның төңкерісшіл қарулы топтары келіп жетеді. Дөрбетхан большевиктер отрядының қолбасшысы К.Байкаловқа “мұндағы қазақтардың тек тыныштықты қалайтындықтарын, Моңғол үкіметінің құзыр билігінде болуға риза” екенін айтып, қазақтар атынан қолхат береді. Сол жылы күзде ол Тұлба маңында ақтардың қоршауында қалған К.Байкалов отрядының хал-жайын Қоcағаштағы штабқа жеткізуге көмектеседі. Ағасы Мұқан екеуі Тұлбаның Бұраты асуында Бакич тобының қолынан қаза тапқан.

## Дереккөздер


Санат:1884 жылы туғандар
Санат:Моңғолияда туғандар
Санат:1921 жылы қайтыс болғандар
Санат:Моңғолияда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Дөрбілжін оқиғасы

**Дөрбілжін оқиғасы** - 
#Шығыс Түркістанның Алтай аймағында 1943 жылы болған қанды оқиға. Гоминьдан өкіметі желіктіріп, жарақтандырған бүлікші топ 1947 жылы Алтай аймағын басып алып, онда бір ай шамасында ылаң салды. Шығыс Түркістан ұлттық армиясы солтүстік бөлімінің қолбасшысы, Алтай аймағының генерал-губернаторы Дәлелхан Сүгірбайұлы күш жинап, бүлікшілерді қуып таратады. Шығыс Түркістанға қырын қарайтын бірқатар ел басшылары Жеменей ауданының біраз ауылдарын қоса көшіріп әкетеді. Шығыс Түркістан армиясының жаңа жасақталған полкінің командирі, полковник М.Әлиев еріксіз көшірілген елді Ертістің Бурылтоғай ауданы тұсындағы Дөрбілжін өткелінде қуып жетіп, бүлікшілерге пулеметпен оқ жаудырады. Осы оқыс әрекет салдарынан Ертістің арғы бетіндегі ауылдарда 40-тан астам кінәсіз адам оққа ұшады. Оқиғаға саяси мән беріліп, кінәлі командир жазаланады.
# 1946 жылы 15 қазанда Шығыс Түркістанда болған қанды оқиға. 1946 жылы ақпан айында Шыңжаң өлкелік өкіметі мен Шығыс Түркістан республикасы өкілдерінің 11 тармақты бітімі қабылданды. Осы бітімге және саяси бағдарламаға сәйкес жалпыхалықтық сайлау арқылы ауданның саяси мәслихат кеңесінің депутаттары мен әкімдерін тағайындау, Шыңжаңдағы он әкімшілік аймаққа сайлауға бақылау жасау үшін арнайы топтар жіберу ұйғарылды. Алтай аймағы сайлауға бақылау жасайтын 6-топ болып құрылып, оған басшылық ету ісі Үрімжі аймағы уәлиінің орынбасары Түркістан Ноғайбайұлына (1909 — 1946) жүктелді. Бұл топ 15 қазанда Үрімжіден шығып, Дөрбілжін қалашығына келеді. Осы жерде Шығыс Түркістан республикасы өкіметінің жергілікті органдары мен Кеңес Одағының Шәуешектегі консулының ұйымдастыруымен “кертартпа үгіт қағаздарын таратты” деген сылтаумен топ басшысы Түркістан, оның мүшелері Кәмелбек Уәшов пен Сұң Наншың қатыгездікпен өлтіріледі. Бұл Шыңжаң тарихында “Ту йүйзі оқиғасы” немесе “Дөрбілжін оқиғасы” деген атпен қалған. 

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Түркістан тарихы
Дөңгелекті бөлу

**Дөңгелекті бөлу**,* дөңгелекті (шеңберді) n тең бөлікке бөлу* — математиканың ертедегі есептерінің бірі; дөңгелекті тек циркуль мен сызғыштың көмегімен тең бөліктерге бөлуді көрсетеді. 
Ертедегі грек математиктері шеңберді 2, 3, 5, 15 бөлікке бөлуді, сондай-ақ, алынған көпбұрыштардың қабырғаларын шексіз екі еселеуді де білген. 1801 жылы К.Гаусс шеңберді циркуль мен сызғыштың көмегімен 17 бөлікке, жалпы алғанда n бөлікке бөлуді көрсетті. Ол n бөлікке бөлінген бөліктің саны үшін мынадай формуланы тапты: n=22к+1 (*бұл жерде k=0, 1, 2, 3, 4 болғанда n=3, 5, 17, 257, 65537 сияқты жай [[сан]]дар, ол k=5, 6, 7 болғанда осыған сәйкес n сандары құрама сандар болады)*. Шеңберді бұлардан басқа тең бөліктерге циркуль мен сызғыштың көмегімен бөлуге болмайды. Егер xn–1=0 екімүшелі теңдеуінің барлық түбірі квадраттық және сызықтық теңдеулерді бірте-бірте шешу арқылы табылса, онда дөңгелекті циркуль мен сызғыштың көмегімен бөлуге болады.
## Дереккөздер


Санат:Геометриялық салу
Драга

**Драга** (ағылш. drag — тасу, сүйрету) — су түбінен құм күйіндегі құнды минералды (құрамында алтыны, платинасы, т.б. бар) өндіретін және бос жыныстарды үйіндіге төгетін жүзбелі кен байыту кешені. Жел, су, күннің әсерінен ұсатылған кендер ағып кеп су түбіне шөгеді. Оларда құнды металдар аз болғандықтан, басқа әдістермен қазу шығынды өтемейді, ал Драгамен алу өте тиімді. Драганың алғашқы нұсқасын ертеректе Жайықтағы алтын өндірушілер жасаған. Олар үлкен қарапайым салдың, яғни қайықтың үстінде тұрып, ұзын сырыққа байланған шөмішпен су астынан құм көсіп алатын болған. Ол құмды сол қайық үстіндегі астауларда шайқап жуып, алтын алған. 1870 жылдан бастап құмды механикалық құралмен жоғары шығарған. Бірақ жалғыз шөміш қолданғандықтан, жұмыс өнімі аз болған. 1882 жылы осы күнгі лардың қарапайым түрі — ең алғашқы көп шөмішті Драга жасалды. Қазіргі кездегі Драга — көп шөмішті (сыйымд. 700 л-ге дейін, ал қазу тереңд. 50 м-ге дейін) жұмыстық бөлікпен жабдықталып, кешенді механикаландырылған электрлік немесе дизельді-электрлік агрегат. Олар алтын, платина, ауыр минералдар, малтатас т.б. кен орындарын игеруге қолданылады.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Ғылым
Айдаһар таулары

**Айдаһар туралы** (Drakensberg) — Оңтүстік Африкадағы таулы массивтер Негізінен, Оңтүстік Африка Республикасы жерінде орналасқан. Солтүстікінде Саби, оңтүстігінде Грейт-Кей өзендерімен шектелген. Ең биік жері 3482 м (Табана-Нтленьянга тауы). Базальттан құралған беткі қыртысының негізін құмдақтар басып жатыр. Жер бедері төрткүл үстіртті. Тіктеу келген тау беткейлері сай-жыралармен тілімделген. Жылына 2000 мм-ге дейін жауын-шашын түсетін шығыс бөлігінің 1200 м-ге дейінгі биіктігін тропиктік ормандар, ал құрғақтау батыс бөлігін саванналық биік шөптесіндер мен бұталар алып жатыр. Биік белдеулерінде таулық шалғындар мен қорымдар кездеседі. Қыс айларында тау бастарына қар түседі. Аумағында Голден-Гейт-Хайлендс, Ройял-Натал, Сехлабатебе ұлттық саябақтары орналасқан.

Санат:Лесото таулары
Санат:Африка таулары
Айнабұлақ (Абай ауылдық округі)

**Айнабұлақ** — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл, Абай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарқаралы қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 122 км-дей жерде. Жақын темір жол бекеті — Талды (125 км). 

## Тарихы
Айнабұлақ 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты құрылған. Абай атындағы астық кеңшарының орталығы болған. 1985 жылы ұлы Абайдың құрметіне ескерткіш қойылды. Жерінде марганец, көмір қазба байлықтары бар. Округ орталығынан 21 км жерде Абай кен руднигі жұмыс жасайды. 

## Инфрақұрылымы
Округ елді мекендерінде (Айнабұлақ, Бетқұдық, Мыржық, Тақай) 12 шаруа қожалықтары, коммуналдық мемлекеттік кәсіпорын жұмыс жасайды. 2 мектеп, отбасылық амбулатория, мәдениет үйі, кітапхана, пошта байланыс торабы бар. Ауыл басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы қатынасады. Ең жақын Бүркітті темір жол стансасы 125 км қашықтықта.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы елді мекендері‎
Хибин апатит кені

**Хибин Апатит кені**, Кола түбегінің (Ресей) батыс бөлігінде орналасқан. Ол кембрийге дейінгі кристалдық тақтатастар арасына енген лополит пішінді Хибин сілтілі массивінен орын алған. Массивтің сыртқы бөлігі хибиниттен, ішкі бөлігі әр түрлі нефелинді сиениттерден құралған. Оның жоспардағы пішіні сопақ, бедерде батпақты жазық деңгейінен 1000 метрдей жоғары көтерілген қырат, ауданы 1300 км². Ең қалың апатит иірімдері жаралуы және кеңістіктегі орны жөнінен хибиниттер мен рисчорриттердің шегін бойлай жатқан ийолит-уртит интрузияларымен байланысқан. Ұзындығы 40 км-дей болып келетін бұл тау жыныстарының иіні батысқа, сыйыстырушы тау жыныстарымен жапсары шығыс және солтүстікке қарай 25° — 30° бұрышта еңістенген. Линза пішінді апатит-нефелин кентастары теңбіл (жоғарғысы), жолақ (ортаңғысы), торлы (төменгісі) типтерге бөлінеді. Р2О5 мөлшері теңбіл кентастарда 30 — 75%, торлыда 10 — 15%. Теңбіл кентастардың тік бағыттағы қалыңдығы 75 метр, ал жолақ пен торлы кентастардың жалпы қалыңдығы 100 метр. Аса ірі Хибин апатит кені тыңайтқыш, алюминий, цемент өндірудегі шикізат көзі болып саналады.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Ресей кен орындары
Әскери білім

**Әскери білім** — мемлекеттің Қарулы Күштерінің, салыстырмалы түрде, шағын әскери және әкімшілік-шаруашылық бөлігі. Оған барлық полктар, 1-, 2- және 3-дәрежелі кемелер, полк құрамына кірмейтін жеке батальондар (дивизион, эскадрилия), батальон мен полктардың құрамына кірмейтін жеке роталар жатады. Әскери білімнің аты, нөмірі, туы болады. Сондай-ақ құрметті атақтары, мемлекет марапаттары және шартты атаулары болуы мүмкін. Полктарға, жеке батальондарға, жеке дивизиондарға, жеке эскадрияларға Әскери Ту (арнайы тізімде көрсетілгеннен басқа), ал Әскери-Теңіз Флоты корабльдеріне Әскери-Теңіз Туы тапсырылады.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедия

Білім
Шашақгүл тұқымдасы

**Шашақгүл тұқымдасы**, резеда тұқымдасы (Resedaceae) — қос жарнақты, бір екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Бұлар Жерорта теңізі мен Канар аралдарынан Солтүстік-Батыс Үндістанға дейінгі аймақтарда өседі. 6 туысы, 75-тей түрі бар. Қазақстанда 1 туысы — шашақгүл (Reseda), оның 3 түрі (бояулы шашақгүл, иісті шашақгүл және сары шашақгүл) бар. Бұлардың биіктігі 30 — 130 см. Сабағы тік өседі. Жапырақтары тұтас, кезектесіп орналасқан. Гүлдері ұсақ, қос жынысты, шашақ немесе масақ гүлшоғыры сабағының ұшында жетіледі. Аталығы (саны 3 — 40) мен аналығы андрогинофорда (гүлсерік пен аталықтар аралығындағы гүлсағақтың ұзарып өскен бөлігі) орналасады. Гүл күлтесі ақ, сары немесе жасыл сарғыш түсті болады. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс салады. Жемісі — қорапша, онда өте көп ұсақ тұқымдары болады. Сары шашақгүлдің құрамындағы сары бояумен жүн маталары мен жібекті бояйды; хош иісті Шашақгүлді әсемдік үшін өсіреді.

## Дереккөздер

Санат:Шашақшүлдер
Хы чиңляң

right|thumb|170px|Гуандун провинциясы
**Хы Чиңляң** (*8.8.1955 ж. т., [[Қытай]], [[Гуандун]] провинциясы, [[Шинниң]] ауд.*) — Қытай ғалымы, қазақ тарихын зерттеуші. Пекин Орт. Ұлттар ун-тін бітіргеннен кейін (1982), Шыңжаң Қоғамдық ғылымдар академиясының ұлттарды зерттеу ин-тында ғыл. қызметкер болды. Ол ерте замандағы этностардың байырғы наным-сенімдерін және қазақ халқының қандастық-туыстық жүйесін зерттеумен шұғылданады. Қазақтарды зерттеу барысында “Қазақ, қырғыз және қытай халықтарының туыстық атауларынан олардың ең байырғы туыстық жүйесін талдау” (1982), “Цинь патшалығы дәуірінде Алтайдағы қытай, қазақ және манчьжур тілінде жазылған бес құжаттың аудармасы және комментарийі” (1985), “Шекара және ұлт” (1998) (қазақтар жөнінде шағатай жазуында жазылған құжаттарды зерттеген) сияқты тың ғыл. еңбектер жариялады және Н.Мыңжанидың “Қазақтың қысқаша тарихы”, Ж.Мырзаханның “Қазақ халқы” атты ғыл. еңбектерін қытай тіліне аударды. Оған “Тотемнің келіп шығуы” деген ғыл. монографиясы үшін 1992 ж. Қытай ғылым академиясының сыйлық берілді. 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Хибинит

**Хибинит** (алғаш Хибин жотасынан табылған) — нефелинді сиенитке жататын магмалық тау жынысы. Ол ірі түйірлі, кейде пегматоид пішінді болып келеді. Құрамында 32 — 53% нефелин, 33 — 59% микроклинпертит, 5 — 9% түсті минералдар (эгирин, арфведсонит, титанит, лампрофиллит, сілтілі амфибол, эвдиалит, ринколит, энигматит, сфен, т.б.) бар. Хибинит басқа да нефелинді сиениттермен бірге кездесіп, линза, дайка, шлир тәрізді денелер құрайды. Хибинит керамика өндірісінің шикізаты және қаптама тас ретінде қолданылады.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Цирконий минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Айнабұлақ (Шығыс Қазақстан облысы)

**Айнабұлақ** — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл, Айнабұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зайсан қаласының шығысында 12 км жерде.

## Тарихы
Айнабұлақтың іргесі ұжымдастыру жылдары қаланған. 1962 жылдан бастап “Айнабұлақ” қой кеңшарының орталығы болды. Кейін оның негізінде акционерлік қоғам, шаруа (фермер) қожалығы құрылды. Теректі ауыл округіне қарайды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік пункт т.б. бар. Айнабұлақ арқылы Қаратал – Зайсан автомобиль жолы өтеді.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Беларусь қырқасы

**Беларусь қырқасы** - Беларусь Республикасының солтүстік-батысындағы адырлы-қырқалы алқап. Балтық жазығы мен Полесье аралығында жатыр. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 500 км-ге созылған қыраттар жүйесінен тұрады. Оңтүстігінде Гродно, Волковысск, Новогрудск, Копыл, солтүстігінде Минск, Ошмян, Орша, Витебск қыраттарын қамтиды. Басым көпшілігі биіктігі 200 метрге дейінгі қыраттар, ең биігі — Минск қыраты (645 м). Жер қыртысын негізінен ежелгі Орыс платформасының Беларусь антиклизасы құрайды. Іргетасының тереңдігі 500 — 1000 м. Жер бедерінде эрозиялық-денудациялық процестер әсерінен тегістелген мореналық ірілі-ұсақты төбелер басым. Климаты қоңыржай континентті. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –80С, шілдеде 180С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 600 — 800 мм. Басты өзендері: Батыс Двина, Неман. Топырағы шымды-күлгін, күлгінді-батпақты. Солтүстігінде шыршалы-жалпақ жапырақты, оңтүстігінде шыршалы-шегіршінді ормандар басым. Қайың, қарағай кездеседі. Ормандардың аумағы кейін азайған. Жыртылған жерінде қара бидай, картоп, зығыр, қант қызылшасы өсіріледі.

## Дереккөздер</span>



Санат:Беларусь географиясы
Адмирал

**Адмирал** (,  – *теңіз әміршісі*) — әскери-теңіз флотында жоғары дәрежедегі офицерлерге берілетін әскери шен.

## Тарихы
Еуропа елдерінде XII ғасырда теңіз ұрыстарында адмирал — негізгі әскер күштерді (кордебаталия), вице адмирал — алдыңғы шепті (авангард), контр-адмирал — қорғаныс күштерін басқарды. 1706 жылы І Пётр Ресей империясында 4 түрлі адмирал атағын енгізді: генерал адмирал (құрлықтағы әскери күштердің генерал-фельдмаршал дәрежесіне сәйкес), адмирал (толық дәрежелі генерал), вице адмирал (генерал-лейтенант) және контр адмирал (генерал-майор). Адмиралдық атақ Кеңестік ӘТФ-ында КСРО Жоғарғы Кеңесі Президумының 1940 жылғы 7 мамырдағы қаулысымен еніп, бекітілді. 1955 жылғы 3 наурыз, 1962 жылғы 28 көкек және 1971 жылы 18 ақпандағы қаулылар негізінде енгізілген қосымшалар мен нақтылауларға сәйкес адмирал атағының 5 түрлі дәрежесі болды: контр адмирал, вице адмирал, адмирал, флот адмиралы және Кеңестер Одағы флотының адмиралы, сонымен қатар инженерлік кеме құрамы үшін контр-адмирал-инженер, вице адмирал-инженер және адмирал-инженер. Кеңестік ӘТФ құрамында: Владимирский Л.А., вице-адмирал Усатов М.А., контр-адмиралдар Хорошкин Б.В. мен Порошин В.А. сияқты қазақстандықтар болды.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Дравидтер

**Дравидтер** - Үндістанның оңтүстігін мекендейтін халықтар тобы. Олардың ішіндегі ең көп сандылары: андхралар немесе телугулер (51 млн.), тамилдер (46 млн.), каннаралар (24 млн.), малаялилар (22 млн.), гондтар мен кандхилар (24 млн.), ораондар (1,7 млн.), тулулар (1,2 млн.). Ал тода, кота, курумба, бадага, т.б. аз санды Дравидтер таулы және орманды аймақта қоныстанған. Жалпы саны — 220 млн. (1995). Антропология жағынан Дравидтер зәңгі нәсілі мен еуроп нәсілдің араласуынан қалыптасқан оңтүстік үнділік өтпелі нәсілге жатады. Дравидтер дравид тілдері тобындағы әр алуан тілдерде сөйлейді. Дравидтердің басым көпшілігі будда дінін ұстанады. Аздаған бөлігі христиандар мен мұсылмандар. Зерттеушілердің пікірінше, Дравидтер — Үндістанның арийлік дәуіріне дейінгі ең ежелгі тұрғындары. Б.з.б. 1-мыңжылдықта Дравидтер көне харапп өркениетін құрып, жоғары мәдениетке жеткен. 17 — 18 ғасырларда ағылшын отаршылары Дравидтер қоныстанған аймақты басып алып, олардың территориясын бөлшектеп, жеке халықтардың этно бірлігіне нұқсан келтірді. Дравидтер өздерінің ұлт азаттық күресінде халықтардың этн. территориясын жеке штаттарға біріктіруді талап етті. Дравидтердің бұл талабы тек 1956 жылы ғана орындалды. Сөйтіп, тамилдер мекендейтін аймақта — Тамилиад штаты, телугулардың—Андхра-Прадеш штаты, каннаралардың — Карнатака штаты, малаялилердің — Керала штаты құрылды.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Тарих
Хибин тауы

**Хибин тауы** — Ресейдің еуропалық бөлігінде, Кола түбегіндегі ең ірі тау массиві. Ауданы 1300 км², ең биік жері — Часначорр тауы, 1191 метр. Массивтің сыртқы бөлігі негізінен хибиниттен, ішкі бөлігі нефелинді сиениттерден құралған. Шыңы үстірт тәрізді, беткейлерін мұздықтар жапқан, қар көшкіні болып тұрады. Тау басында тау тундрасы, етегінде қылқан жапырақты және қисайып өскен қайың орманы таралған. Вудъеврчорр қаласында полюстік-альпілік ботаникалық бақ ашылған. Хибин тауы — апатит кентасының дүние жүзіндегі аса ірі кен орны.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:География
Санат:Таулар
Меңдікерей Бөкейханов

**Меңдікерей Бөкейханов** (туған-өлген жылдары белгісіз) — Бөкей Ордасының сұлтаны. Бөкей ханның кіші баласы, Жәңгірдің інісі, Исатай Тайманұлы бастаған көтерілісшілер Бөкейхановтың ауылына шабуыл жасаған кезде, серкеш руынан қол жинап, Исатай — Махамбет жасағына қарсы соғысты. Тастөбедегі шайқасқа қатысып, көтерілісті басуға араласты.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Бөкей әулеті
Санат:Төрелер
Айналадағы табиғи ортаны қорғау жөніндегі халықаралық келісімдер

**Айналадағы табиғи ортаны қорғау жөніндегі халықаралық келісімдер** — адамзаттың СЭС және АЭС-ларын пайдалану, ядролық сынақтар жасау, қоршаған табиғи ортаны (ауаны, жер асты байлықтарын, теңіз, көл, өзендерді т.б.). зиянды салдарлы жолдармен игеру әрекеттерінен туған қиын экологиялық мәселелерді бірлесіп шешу мақсатында жасалған келісімдер.

Олар мемлекеттер арасында, бүтін бір аймақ шеңберінде немесе маңыздылығына қарай БҰҰ аясында жасалды. Бұл келісімдер өзінің реттеу объектісіне қарай аспан, теңіз, ядролық т.б. болып бөлінеді. Мысалы, атом қуатын пайдалануда қауіпсіздікке қол жеткізу үшін бірқатар конвенция түріндегі келісімдер жасалған. Мысалы, ядролық қауіпсіздік жөнінде. Екі елдің атом энергиясын пайдалануда үшінші жақтың алдындағы жауапкершілігі туралы Париж конвенциясы (1960), Ядролық реактормен жүретін кемелер операторларының жауапкершілігі туралы Брюссель конвенциясы (1962), Ядролық нұқсан келтіргені үшін азаматтық жауапкершілік жөніндегі Вена конвенциясы (1963), Ядролық материалдарды физикалық қорғау жөніндегі Вена конвенциясы (1979), Ядролық апат жөніндегі алдын-ала ескерту және апат жағдайында көмек көрсету туралы Вена конвенциясы (1986).Т е ң і з  жөнінде: Жерорта теңізін ластанудан сақтау (1976), теңізді ластанудан қорғау (1978) туралы Кувейт аймақтық келісімдері және Теңіз жөніндегі (табиғатты қорғау туралы бөлімі бар) құқ конвенциясы (1982).
Ғ а л а м д ы қ   м ә с е л е л е р  бойынша: ғаламдық конвенция (1974), Стратосферадағы озон қабатын қорғау жөніндегі конвенцияны (1985), Стокгольм конференциясы (1972), Ауаның көп жақты трансшекаралық ластануы туралы конвенциялар (1975 — 79) қабылданды. Қазақстан қатысқан бұл сипаттағы келісімдер қатарында Арал теңізі жөніндегі Қызылорда келісімін (1993) атауға болады.

## Сілтемелер


Санат: Қоғам
Шашақ қанаттылар

**Шашақ қанаттылар** немесе **Трипстер** () — жәндіктердің бір отряды. Жер шарында кең тараған. 2 мыңнан астам түрі белгілі. 

Денесінің ұзыңдағы 0,5 — 2 (сирек 14) мм. 2 жұп қысқа қанаты бар, олардың шетінде жіңішке қылшықтардан тұратын шашақтары орналасқан, қанаттары редукцияға ұшыраған немесе мүлдем болмайтын түрлері де жиі кездеседі. Аяқтарындағы тырнақтарының арасында торсылдақ тәрізді сорғыштары орналасқан. Ауыз аппараты — сорғыш. 

Шашақ қанаттылар өсімдіктің гүлінде, жапырағында және жемісінде, мүктерде, ағаштың қабығында тіршілік етеді. Негізінен өсімдіктің шырынын сорып қоректенеді, араларында жыртқыш түрлері де кездеседі. Шала түрленіп дамиды. Жұмыртқаларын өсімдіктің ұлпасына, гүлдеріне, жапырақ қолтығына салып, 2 — 3 айдан кейін ересек жәндік шығады. Шашақ қанаттылардың ауыл шаруашылығы дақылдарын зақымдайтын (мыс., темекі трипсі, т.б.), өсімдік ауруларының қоздырғышын тарататын (бактериялар, вирустар) түрлері бар.

## Дереккөздер

Санат:Шашақ қанаттылар
Халықтың Этникалық Құрамы

**Халықтың Этникалық Құрамы** — халықтың этникалық (ұлттық) белгісі бойынша бөлінуі. Халық санағы кезінде және бұқаралық статисталық есептің басқа да нысандарында ескеріледі. Халықтың этникалық құрамы жекелеген елдер мен оның әкімшілік-аумақтық бөлімшелері (облыстар, аудандар, қалалар, тағы басқалар) үшін, елдер топтары (мысалы, Батыс Еуропа елдері) үшін, жалпы әлем елдері үшін де айқындалуы мүмкін. Этникалық белгілер туралы деректерден басқа халықтың этникалық құрамын анықтау үшін ана тілі туралы деректер де пайдаланылады. Этникалық статистика дамымаған аймақтар мен елдерде сөйлеу тілі, діни сенімі, нәсілі туралы мәліметтерге, басқа да жанама көрсеткіштерге негізделген есептер мен бағалаулар қолданылады. Халықтың этникалық құрамының уақыттағы елеулі өзгерістері табиғи өсіп-өнудің этникалық саралануын, этникалық көші-қонды немесе этникалық үдерістерді айғақтайды.

Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Адрия теңізі

**Адрия теңізі** (Adrіa — біздің заманымыздан бұрын 6 ғ-дағы грек қонысының аты) — Жерорта теңізінің солтүстік бөлігінде, Апеннин мен Балкан түбектері аралығында, Ион теіңізін жиектей орналасқан. Тереңдігі солтүстігінде 20-60 м, орта тұсында 100-170 м, оңтүстік-шығысында 1500 м-ден асады. Ауданы 132 мың шаршы км. Теңіз айдынында циклондық айналым жасайтын ағыс кездеседі. Беткі қабатының температурасы солт-нде 70С, оңт. бөлігінде 130С, тамызда 24-26 С; суының тұздылығы солтүстік бөлігінде 30-35‰, оңтүстік-шығысында 38‰-ге жетеді. Оңтүстік-батыс, солтүстік және солтүстік-батыс жағалаулары биік таулармен қоршалған. Батыс, солтүстік-батыс жағалаулары ойпатты, кей тұстарында қолтықтар кездеседі. Балкан түбегіне жақын жағалауларында Ирк, Паг, Корчула, Хвар, Брач т.б. аралдары бар. Негізгі шығанақтары: Венеция, Мафредония, Отранто, ең ірі түбектері: Истрия, Гаргано жағалауында Италия, Словения, Хорватия, Босния және Герцеговина, Югославия, Албания мемлекеттері орналасқан. Ірі порттары: Венеция, Триест, Риека, Сплит, Дуррес. Адрия теңізі арқылы жүк тасымалданады, жағалауында туризм және демалыс орындары бар.

Санат:Жерорта теңізі теңіздері
Санат:Адрия теңізі