Орыстар

**Орыстар** — ұлт, Ресей Федерациясының негізгі халқы. Ресей мен Еуропадағы ең көп халық. Украинада, Қазақстанда, АҚШ-та, Германияда және басқа да бірқатар елдерде үлкен орыс қауымдастығы бар. Орыс халқының мәдениеті ежелден келе жатқан дәстүрге ие және бүкіл Ресейдің қазіргі мәдениетінің негізі болып табылады.

## Эндоэтнонимдері
Ағылшын тілінде – «Russians»; қытай тілінде – «俄羅 斯人»; жапон тілінде - «ロシ ア人»; поляк тілінде – «Rosjanie»; украин тілінде – «Росіяни»; беларусь тілінде – «Рускiя»; чех тілінде – «Rusové»; словак тілінде – «Rusi»; словен тілінде – «Rusi»; хорват тілінде – «Rusi»; серб тілінде – «Ресей»; болгар тілінде – «Руснаци»; македон тілінде – «Руси»; фин тілінде – «Venäläiset»; эстон тілінде – «Venelased»; Ижорша - «Venäläinet»; вепше - «Venänikoid»; Ливше – «Krīevlased»; Саам-Килдинше - «Рушшла»; латыш тілінде – «Krievs»; литва тілінде - «Rusiškiai»; осетин тілінде - «Уырыс / Уырыссæгтæ»; шешен тілінде – «Оьрсий»; ингуш тілінде - «Эрсий»; абхаз тілінде – «Аурысцәа»; қарашай-балқарша – «Оруслула»; авар тілінде - «Гlурусал»; лак тілінде - «Оьрусру»; лезгин тілінде – «Урусар»; удмурт тілінде - «Ӟучъёс»; алқаптық Марийша - «Руш-влак»; Мокшанша - «Руст»; эвенкше - «Лучакӣл»; қалмақ тілінде – «Орсмуд»; татар тілінде - «Урыслар»; чуваш тілінде – «Вырăссем»; қазақ тілінде – «Орыстар»; өзбек тілінде – «Ruslar»; якут тілінде - «Нууччалар»; моңғол тілінде – «Оросууд»; бурят тілінде – «Ородууд»; неміс тілінде – «Russischen»; швед тілінде – «Ryssar»; голланд тілінде – «Russen»; итальян тілінде – «Russi»; мажар тілінде – «Oroszok»; румын тілінде - «Ruşi»; тәжік тілінде – «Русӣ»; грузин тілінде - «რუსეფი».

## Этнонимі
«Орыс», «орыстар» этнонимі көнеден шыққан және Днепрдің бір саласы Рос өзенінің атауынан шыққан «рос», «рус» атауларымен байланысты.
Антропологиялық тұрғыдан алғанда, орыстар біртекті, өйткені олардың барлығы еуропалық үлкен нәсілдің бөлігі. Дегенмен, жеке топтар арасында айырмашылықтар байқалады.

Солтүстік облыстардағы орыс халқының арасында атланто-балтық нәсілінің белгілері басым, орталық аймақтардың орыстары орталық еуропалық нәсілдің шығыс еуропалық түрін құрайды, солтүстік-батыстағы орыстар Ақ теңіз-балтық нәсілінің шығыс-балтық түрімен, ал оңтүстіктегі орыстар арасында моңғол-балтық нәсілінің қоспасы белгілері табылған.

## Тілі
Орыс тілі үндіеуропалық тілдер семьясының славян тобының шығыс славян ішкі тобына жатады. 6 əлем тілдері қатарында, ағылшын, араб, испан, қытай, орыс, француз тілдерімен қатар БҰҰ-ның ресми тілі.

«Орыс тілі» термині төрт мағынада қолданылады:
*орыс, украин және белорус тілдері қосылғанға дейінгі Шығыс славян тармағының барлық тілдерінің жиынтығы.
*көне орыс диалектілері негізінде жалпы славян әдеби тілінің күшті әсерінен дамыған және Киев пен Мәскеу орыстарында әдеби қызмет атқарған жазба тіл.
*орыс халқы қолданып, қолданатын барлық диалектілер мен диалектілердің жиынтығы.
*ортақ орыс (бүкілресейлік) тілі, баспасөз тілі, мектептер; мемлекеттік тіл.

Жазу жүйесі кирилл әліпбиінің нұсқасы болып табылады.

## Діні
Басым бөлігі христиан дінінің православие тармағын ұстанады. 988–989 жылдары жергілікті халық христиан дінін қабылдады, және содан бері ол ұзақ уақыт бойы ең қуатты діні болып табылады. 
Революцияға дейін адамдар үй мен шаруашылыққа, табиғатқа байланысты табиғаттан тыс тіршілік иелеріне деген ежелгі нанымдарды ішінара ұстады. 
X ғасырда Киев Русі шоқындырылғаннан кейін христиандық орыстар арасындағы кең таралған дінге айналды.

## Тарихы
Орыс халқы ежелден орын тепкен атамекен - Шығыс Еуропа жазығы. Осы аумақта орыстар солтүстік ұлы орыстар және оңтүстік ұлы орыстар болып бөлінеді. Бұл екі үлкен топтың әрқайсысынан өздерінің айрықша топтары жіктеліп шығады. Ежелгі орыс халқы XII ғасырда әр түрлі шығыс славян тайпаларының бірігуі нәтижесінде қалыптасты. Сондай-ақ, орыс халқының қалыптасуына фин-угор халықтары әсер етті, оның ішінде: чуд, меря, мещера. 13 ғасырдан бастап Ресейде татар-монғол шапқыншылығы басталып, 15 ғасырға дейін жалғасты. Татар хандықтары құлағаннан кейін Ресей империясы – Ресейдің орталықтандырылған мемлекеті құрылды. Келесі ғасыр қиын-қыстау кезеңмен сипатталады, бұл литвалықтармен, шведтермен, поляктармен көптеген соғыстар кезеңі болды. Петр I кезінде Ресейге шетелдік шенеуніктердің енуі басталды. Олар барлық маңызды мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды, интеллигенция терең еуропаландырылды. 1917 жылғы төңкерістен кейін православие шіркеуі большевиктердің қудалауына, ал халықтың өзі көптеген қуғын — сүргінге ұшырады. Нәтижесінде орыс мәдениетінің елеулі бөлігі жоғалды. Қазір көп адамдар атеист, яғни ешбір діни наным-сенімдерді ұстанбайды.

## Кәсібі
Ресейде негізгі кәсібі егіншілік пен мал шаруашылығы болды. Адамдар құнарлы жерлері бар өзен жағаларына қоныстанған. Оңтүстік аймақтарда ауыспалы егіншілік дамыды. Жерді өңдеудің бұл әдісімен бір жер жыртылып, 3-4 жыл жұмыс істеп, одан кейін тынығуға мүмкіндік беріп, келесі жер жыртылды. Орман алқаптарында егін шаруашылығы қолданылды. 
Ағаштар кесілді, содан кейін аумақ өртенді. Күл жерді құнарландырды, бұл өнімділікті арттырды. Ежелгі славяндар қара бидай, бидай, қарақұмық, арпа өсірді, кендір мен зығыр да өсірілді. Көкөніс шаруашылығы кең өріс алды. Барлық жерде қырыққабат, репа, топинамбур, қызылша, сәбіз өсірілді. Орта ғасырларда славяндар сиыр, жылқы, шошқа өсірген, қаз, тауық, үйрек ұстаған. Солтүстік аймақтарда терісі бағалы аңдар: бұлғын, сусар, түлкі, арктикалық түлкілер ауланды. Тері саудасы кең өріс алды. 

Орыстар темір рудасын біздің дәуіріміздің алғашқы ғасырларынан бастап өндірді. Олар металды балқытуды, қару-жарақ соғуды, құрал-сайман бөлшектерін темірден соғуды білген. Ұсталық ерекше дағдыларды қажет ететін қолөнер деп саналды. Ол ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырды. 

Бондарь (бөшкеші) ісі дамыды. Бұл ағаш бұйымдарын, негізінен бөшкелерді, ыдыстарды, аспаптарды жасау. Шеберлер ағаштың түрін, ылғалдылығын және басқа жағдайларды ескерді. Емен ең құнды түрлердің бірі болып саналды.

Кесте тігу - орыс мәдениетіндегі ең танымал және кең таралған халықтық қолөнердің бірі. Орыс кестелері ұлттық нақыштар мен рәміздерді бейнелейтін түстер мен өрнектердің мол қолданылуымен ерекшеленеді. Дәстүр бойынша кесте ұлттық киімдерді, сүлгілерді, дастархандарды және басқа да тұрмыстық заттарды безендіру үшін қолданылады.

## Тұрмыс салты

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Орыс тұрғын үйінің ерекшелігі ағашты құрылыс материалы ретінде кеңінен қолдану және үйлердің бөрене-қаңқасын салу құрылымы болды.
Тек оңтүстікте далада тұратын орыстар оңтүстік украиндықтар сияқты ағашсыз жерлерде басқа материалдардан үйлер тұрғызды - күйдірілген және саман кірпіштен, саз кесектері («вальков»), іргетасқа балшық, қамыс, сабан қосылған жеңіл ағаш құрылымдар. 
нобай|оңға|200px|Кострома губерниясының Вичуга ауылындағы үй. 1838     
Солтүстік Ресейдің дәстүрлі тұрғын үйлері қатал климатта, ұзақ және қарлы қыста және ормандардың көптігі жағдайында дамыды. Типтік ғимараттар мүмкіндігінше тұрғын үй мен коммуналдық бөлмелерді бір шатырдың астына біріктіретін үлкен бөрене ғимараттары болды. Олар негізінен ағашпен қапталған (тақталар, тақтайшалар және азырақ сабан). XIX — XX  ғасырдың басындағы дәстүрлі солтүстік орыс тұрғын үйінің сәулеттік келбетінің айрықша ерекшелігі - оюдың көптігі, тегіс геометриялық рельефі және  ойық. 
Үйшік кіре берістегі сол немесе оң жақ бұрышты алып, ауызы қарама-қарсы қабырғаға қараған орыс пешімен жылытылатын. 

Орталық Ресей тұрғын үйлер солтүстікке қарағанда кішірек өлшемдермен сипатталады. Аула үйге жақын орналасқан және кіреберіс арқылы үймен байланысқан.
Төбелері ағаш немесе саман болды. Ауқатты шаруалар қаладағыдай темір шатырлы болды. Үйлердің қасбеттері ою-өрнектермен безендірілген.

Дәстүрлі оңтүстік орыс тұрғын үйлері жер үсті және XIX ғасырдың екінші жартысында ол ағаш, көбінесе саз, еденді болды. Төбесі шатыр болды. Оңтүстік-батыс облыстардағы үйлердің сырты балшықпен қапталып, әктелді. Бөрене үйлермен қатар, әсіресе далалы аймақтарда кірпіштен, қыштан жасалған үйлер де болған.

Қазіргі Ресейлік тұрғын үй бұрынғымен салыстырғанда айтарлықтай өзгерді.

### Дәстүрлі киімдері
Орыстың ұлттық киімдері алуан түрлі және әр аймақтың өзіндік ерекшеліктері мен стилі бар. Олар аймақтың мәдени және климаттық ерекшеліктерін, сондай-ақ Ресейдің тарихи дамуының әртүрлі кезеңдерін көрсетеді.
нобай|оңға|220px|Әйелдер костюмі
Орыс ұлттық киімінің ең танымал элементтерінің бірі - сарафан - жеңі жоқ, бірақ кең белдіктері бар әйелдер көйлек шапаны. Аймаққа байланысты сарафандар ұзындығы мен ою-өрнектері бойынша ерекшеленеді. Олар кестелермен, аппликациялармен, таспалармен және басқа да сәндік элементтермен безендірілген.

Ерлер үшін ресейлік ұлттық киімге тән элемент - оның қарапайымдылығымен және функционалдығымен ерекшеленетін көйлек. Көйлектер әртүрлі стильде болуы мүмкін және зығырдан немесе басқа маталардан жасалған. Олар белдіктермен, кеудешелермен, пальтолармен толықтырылып, кесте немесе аппликациямен безендірілген.
Қыста қалың шұғадан тігілген жағасыз (шекпен) шапан (армияқтар) жамылған. Шаруалардың көпшілігі шабатамен, мерекелерде етік киген. Әйелдер суық мезгілде күртеше киген. Көне әйелдер бас киімі қарқара, кейіннен орамал мен шәлі салған. Орыстардың кеңінен таралған сыртқы киімі тон болып табылады. Кедейлер тонды қой немесе қоян терісінен тіксе,  ауқатты адамдар тиін немесе сусар терісінен жасаған. Ал байлар – бұлғын немесе түлкі терісінен тігілген тон киген.

Орыс ұлттық киімдерінде негізгі элементтерден басқа, орамал, шаль, бас киім, белдік, білезік және сақина сияқты түрлі аксессуарлар бар. Бұл әшекейлер мен аксессуарлар көріністі толықтыратын және оған ерекше талғампаздық беретін маңызды бөлшектер болып табылады.

Ресейдің әр аймағында халықтық мерекелер мен салт-дәстүрлермен байланысты өзіндік ерекше костюмдер мен дәстүрлер бар. Масленица, Иван Купала, Троица жәрмеңкесі және басқалары сияқты мерекелер ұлттық билермен, әндермен және костюмдермен сүйемелденеді, олар бірігіп бірегей атмосфераны қалыптастырады және әрбір адамға ұлттық мәдениет пен дәстүрді толықтай сезінуге мүмкіндік береді.

Орыстың ұлттық киімдері тарих пен мәдениет үшін ғана емес, қазіргі қоғам үшін де үлкен маңызға ие. Олар театрда, кинода, сәнде және әртүрлі мәдени іс-шараларда белсенді қолданылады. Көптеген дизайнерлер ұлттық киімдердің ақиқаты мен талғампаздығы туралы заманауи интерпретацияларды жасай отырып, ресейлік костюмнен шабыт алады.

### Дәстүрлі тағамдары
Орыс тағамдарының негізгі элементтерінің бірі-жергілікті және маусымдық өнімдерді пайдалану. Орыс халқы әрқашан картоп, қырыққабат, саңырауқұлақтар, жидектер мен балық сияқты өз жерінің өнімдерін бағалайтын. Бұл тағамдар борщ, қырыққабат сорпасы, түрлі маринадталған қиярлар сияқты көптеген тағамдардың негізі болды.
нобай|оңға|200px|Щи     
Ұлттық тағамдарға ботқа, қырыққабат сорпасы, тұшпара, құймақ, пирог, квас, окрошка, қара бидай наны, борщ, картоп құймақтары және басқалары жатады.
Борщ - ең танымал ресейлік тағамдардың бірі. Бұл қызылшадан, қырыққабаттан, сәбізден, пияздан, еттен жасалған сорпа. Оның ашық қызыл түсі бар және оның бай дәмімен танымал. 
Щи - орыс тағамдарының тағы бір танымал тағамы. Бұл ет, саңырауқұлақпен немесе етсіз дайындалатын қырыққабат сорпасы. Щидің ерекше хош иісі мен тәбетті дәмі бар. Оларға қаймақ, шөптер және хош иісті пирогтар жиі беріледі.
Бәліштер орыс тағамдарының ажырамас бөлігі болып табылады. Оларды ет, қырыққабат, жидектер немесе сүзбе сияқты әртүрлі салмалармен пісіруге болады. Олар көбінесе мерекелерге немесе арнайы отбасылық іс-шараларға дайындалады.

Орыс асханасында көптеген ет түрлері қолданылады, мысалы шошқа еті, қой еті, тауық, қоян және т.б. Сонымен қатар кеңінен майдаланған ет қолданылады, яғни котлет, шұжық және одан басқа. Ең көп таралған ет өнімдері— буженине, шошқа бөлшегі толығымен пеште пісірілген.
Дәстүрлі орыс сусыны квас пен бал болды. Сыра, квас, брага шараптары көбіне таныс.

Тұздалған қияр да дәстүрлі орыс тағамдарының маңызды атрибуты болып табылады. Орыс халқы көкөністерді маринадтауды және тұздауды, сондай-ақ саңырауқұлақтар мен жидектерді ұзақ уақыт сақтауды біледі. Тұздалған қияр, қызанақ және қырыққабат жиі тағамдар ретінде беріледі немесе сорпалар мен салаттарға қосылады.
Сонымен қатар, ресейлік дәстүрлі тағамдар әртүрлі кондитерлік өнімдер мен тәттілерге бай. Блини - қамырдың жұқа қабаттарынан жасалған және қаймақ, май немесе салмасы бар орыс тағамы. Медовик, торттар, пряниктер т.б. орыс тағамдарының тәттілері болып саналады.

### Фольклоры
нобай|оңға|200px|Мәскеудегі Масленица мерекесі     
Ертегілер - орыс фольклорының ең танымал жанрларының бірі. Олар әлем мен адам табиғаты туралы ежелгі идеяларды қамтиды. Классикалық орыс ертегісінің мысалдары - "Морозко", "Әдемі Василиса" және "Иван-царевич және сұр қасқыр". Бұл ертегілер кейіпкерлердің шытырман оқиғаларын, зұлымдықпен күресуді және мақсатқа жету үшін сынақтарды жеңуді баяндайды.
Орыс халық әндері - әуен мен сөздің бірегей үйлесімі, мәнерлі және әдемі. Мысал ретінде «О, аяз, аяз», «Калинка-Малинка» және «Катюша» әндерін келтіруге болады. Олар адамдардың өмірі мен тәжірибесін, олардың қуанышы мен қайғысын, сұлулық пен шабыт сезімін көрсетеді.
Жұмбақтар ежелден бері орыс фольклорында маңызды орын алады, олар әртүрлі тақырыптарды - табиғатты, шаруашылықты, отбасын қозғайды. Жұмбақтар дамып, өзгеріп, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырды. Мақал-мәтелдер ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан «даналық қоймасы». Олар өмір тәжірибесі мен халық даналығының көрінісі. 

Ұлттық музыка аспаптары: *Балалайка* – 3 ішекті, көлемі жағынан кішкене, шанағы үшбұрыш, *Гармонь* – тілді, баян тәрізді аспап, *Треугольник* – үшбұрышты ұрмалы аспап, *Бубен* – ұрмалы, сылдырмақ аспап, *Трещетка* – ағаштан жасалған ұрмалы аспап, *Свирель* – сыбызғы тәрізді, үрмелі аспап, *Маракастар* – ұрмалы, қасық аспаптар.

Орыс халқының фольклоры - көп ғасырлық дәстүрлер мен адамдардың күнделікті өмірін көрсететін баға жетпес мұра. Ертегі болсын, ән болсын, жұмбақтар немесе мақал-мәтелдер болсын, бәрі де орыс халқының жан дүниесінің, мұраты мен сенімінің көрінісі.

## Қазақстандағы орыстар
Қазақстанға алғашқы болып келгендер казактар мен әскери шенді орыстар болды. Олар шекара шебіндегі әскери бекіністер мен станицаларда тұрды. Кейін Қазақстанды отарлау әрекеті күшейген кезде қазақ әлеуметтік тобына қоныс аударып келген шаруалар мен мещандар, солдаттар да қабылдана берді.

Қазақстанда орыс халқының саны XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бас кезінде қызу қарқынмен өсті. Бұл кезеңде Ресейдің еуропалық бөлігіндегі шаруалар Қазақстанға жаппай көшіріле бастаған болатын. 1897 жылы Қазақстанның алты облысындағы орыстардың саны 544 мың адамға жетті. Олар қазақ өлкесіндегі бүкіл халықтың 12,8 пайызы болды. Орыс халқының негізгі бөлігін қоныс аударып келген шаруалар (40 пайыз), содан кейін казактар (33 пайыз), мещандар (19 пайыз), дворяндар (5 пайыз) және басқалары құрады.

Қазақстанда орыстар көбінесе XIX—XX ғасырдағы көшіп-қонушылар мен мигранттардың, жер аударған жұмысшылар мен КСРО кезіндегі тұтқындалғандардың ұрпақтары болып табылады. Қазір мекен етіп жатқан орыстардың басым бөлігі Қазақстанға КОКП Орталық комитеті мен КСРО Үкіметінің шешімі бойынша көшіп келгендер болып табылады. Олар шахта жұмыстарына, тың игеруге, құрылыс жұмыстарына арнайы қоныс аударған.

Орыстар Қазақстан жерінде халық саны бойынша 2-орынды алатын этникалық топ, 2020 жылдың басындағы мәліметтер бойынша шоғырланып қоныстанған жерлері Шығыс Қазақстан облысында – 13,86%, Қарағанды облысында – 13,74%, Қостанай облысында – 10,07%, Алматы облысында – 7,68%, Астана қаласында – 3,97%, Алматы қаласында – 13,26%.

## Дереккөздер

*
Санат:Ресей халықтары
Санат:Славян халықтары