Мюнхен келісімі

thumb| alt=A.|Мюнхен келісім
thumb| alt=A.|Келісмге келген басшылар
**Мюнхен келісімі**  1938 ж. 29 – 30 қыркүйек күндері Германияның Мюнхен қаласында Чехословакия жерін бөліп алу жөнінде жасалған. Оған Англия премьер-министрі Н.Чемберлен, Франция премьер-министрі Э.Даладье, Германия мен Италияның фашист диктаторлары А.Гитлер және Б.Муссолини қол қойды. Мюнхен келісімі бойынша Англия және Франция Гитлердің Батыс Еуропаға басқыншылық жасаудан бас тарқаны үшін Чехословакияның үштен бірін алып жатқан немістер көп тұратын Судет аймағын Германияға қосуды мақұлдады. Сонымен қатар бұл келісім кезінде Чехословакиямен аумақтық талас-тартыстары бар Польша мен Венгрия да өздеріне тиесілі аймақтарды алды. Мюнхен келісімі Германияның Чехословакияны түгел жаулап алуына мүмкіншілік берді және 2-дүниежүзілік соғыс өртін тұтандыру жолындағы шешуші оқиға болды.

1 қазанда неміс әскерлері Чехословакия шекарасынан өтіп, 10 қазанға қарай Чехословакияның Судет аймағының бүкіл аумағын басып алды. Сол күні Чехословакия Польшаның 2 қазанда поляк әскерлері басып алған Тесжин аймағын өзіне беру туралы ультиматумын қабылдады. 1938 жылы 2 қарашада Мюнхен келісіміне қол қойылғаннан кейін көп ұзамай Бірінші Вена арбитражы өтті, ол Чехословакиядан Венгрияның пайдасына Словакияның оңтүстігіндегі және Сукарпат Русінің оңтүстігіндегі аумақтарды, ал Польшаның пайдасына бірқатар аумақтарды бөлді. солтүстіктегі аумақтардың. 1939 жылы наурызда Бірінші Словакия Республикасы жарияланды және Богемия мен Моравия протектораты құрылғаннан кейін көп ұзамай Германия қалған Чехия аумақтарын толық бақылауға алды.

Мюнхен келісімі британдық-француздық тыныштандыру саясатының шарықтау шегі болып саналады. Гитлер тудырғысы келген Еуропадағы соғыстың алдын алды. Англия мен Франция Чехословакия үкіметіне Германияның талаптары қабылданбаған жағдайда ешқандай көмек күтуге болмайтынын түсіндірді. Соғысты болдырмау үшін Чехословакия келісім шарттарын қабылдады.

## Чехословакияның бөлінуіне дейін
### 1920-1938 ж. Чехословакия
Аустрия-Мажарстан бөлігінен құрылған Чехословакия мемлекеті 1919 жылы Версаль келісіміне қол қою нәтижесінде пайда болды. Оның негізін қалаушылар жаңа мемлекеттің аумағында максималды өсімге қол жеткізген Масарик пен Бенес болды. Нәтижесінде чехтер – 46%-ға жуық, словактар ​​– 13%, немістер – 28%, венгрлер – 8%, қалған 5%-ы негізінен украиндар, поляктар және еврейлер болды. Аустриядан бөліну Чехословакияға негізінен Германия мен Аустрия арасында бөлінетін өтемақы төлеуден бас тартуға мүмкіндік берді (Версаль келісімін қараңыз). Бұл чехословактарға өнеркәсіптік дамуда Германиядан озып кетуге, словак сепаратизміне қарамастан республиканың тұрақтылығын сақтауға мүмкіндік берді.

Бірақ 1929-1933 жылдардағы экономикалық дағдарыс талай адамды көшеге тастап, 1933 жылдан бастап немістерге көршілес Германияның нацистік насихаты әсер ете бастады. Экспортқа бағдарланған Судет немістері экономикалық дағдарыстан Чехия мен Словакия халқына қарағанда көбірек зардап шекті және 1936 жылға қарай Чехословакиядағы жұмыссыздардың 60 пайызы немістер болды.

Сонымен қатар, Чехословакия Германиямен шектесетін өте қуатты әскери мемлекет болды. Бұл нацистік Германия басшылығының алаңдаушылығын тудырды. Соғыс болған жағдайда, Германияның оңтүстігін бомбалау үшін базаға айналуы мүмкін Чехословакия территориясы болды. Сонымен қатар, немістер Чехословакияның дамыған әскери өнеркәсібіне қызығушылық танытты. Осылайша, Судет өлкесінде тұратын немістерге көмек Чехословакияның ішкі істеріне араласудың ресми себебі ретінде қарастырылуы мүмкін.

### 1938 жылға қарай Орталық Еуропадағы жағдай
1938 жылы Чехословакияда 14 миллион адам тұрды, оның 3,5 миллионы Судет өлкесінде (2,8 миллион), сондай-ақ Словакия мен Закарпаттық Украинада (Карпат немістері, 700 мың) жинақы тұратын этникалық немістер болды. Чехословакияның өнеркәсібі, оның ішінде әскери өнеркәсібі Еуропадағы ең дамыған салалардың бірі болды. Германия жаулап алған сәттен бастап Польшамен соғыс басталғанға дейін Шкода зауыттары Ұлыбританияның бүкіл әскери өнеркәсібі бір уақытта өндірген әскери өнімдерді шығарды. Чехословакия әлемдегі жетекші қару-жарақ экспорттаушылардың бірі болды, оның армиясы керемет қаруланған және Судет аймағындағы қуатты бекіністерге сүйенді.

Ортағасырлық шығыс отарлауының ұрпақтары болған судеттік немістер аймақ халқының 90%-ға жуығын құрады. Чехословакияның егемендігі жарияланғаннан кейін немістер Аустрия-Мажарстан империясы шеңберіндегі артықшылықты жағдайынан айырылды, сондықтан олардың арасында Чехословакияның славян халқының қамытын астында болды деген психологиялық сенім кең тарады. Олар Германиямен қайта қосылуды талап етті. Ұлттық-сепаратистік Судет-Герман партиясының басшысы К.Хенлейн осы сезімдердің өкілі болды.

Үкімет судеттік немістердің Ұлттық жиналыста, жергілікті өзін-өзі басқаруда өкілдігін қамтамасыз ету, олардың ана тілінде білім алуын қамтамасыз ету үшін бірқатар шаралар қабылдады, бірақ шиеленісті жою мүмкін болмады. Осы мәлімдемелерге сүйене отырып, Гитлер 1938 жылы ақпанда Рейхстагқа «Чехословакиядағы неміс ағайындардың қорқынышты өмір сүру жағдайларына назар аудару туралы» демагогиялық үндеу жасады.

### Бірінші Судет дағдарысы
1938 жылы наурызда Аустрияның Аншлюсінен кейін Хенлейн Берлинге келді, онда ол қалай әрекет ету керектігі туралы нұсқаулар алды. Сәуірде оның партиясы автономия туралы талаптарды қамтитын Карлсбад бағдарламасы деп аталатын бағдарламаны қабылдады. Мамыр айында хенлейниттер германдық насихатты күшейтіп, Судет жерін Германияға қосу туралы референдум өткізуді талап етіп, 22 мамырда, муниципалды сайлау күні бұл сайлауды плебисцитке айналдыру үшін шайқас дайындады. . Бұл кезде Вермахттың бөлімшелері Чехословакия шекарасына қарай ілгерілей бастады.

Бұл бірінші Судет дағдарысын тудырды. Чехословакияда ішінара жұмылдыру болды, әскерлер Судеттерге әкелінді және шекаралық бекіністерді басып алды. Бұл ретте КСРО мен Франция Чехословакияны қолдайтындықтарын жариялады (1935 жылғы 2 мамырдағы кеңес-француз шартын және 1935 жылғы 16 мамырдағы кеңес-чехословак шартын орындау мақсатында). Кеңес Одағы осындай жағдайда мүдделі мемлекеттердің халықаралық конференциясын, сондай-ақ КСРО, Франция және Чехословакия әскери өкілдерінің кездесуін өткізуді ұсынды. Алайда Франция, Англия және Чехословакия үкіметтері кеңестік ұсыныстарды қабылдамады.

Тіпті Германияның одақтасы Италия да дағдарыстың күшпен шешілуіне наразылық білдірді. Судет немістерінің сепаратистік қозғалысына сүйене отырып, Судет жерін жұлып алу әрекеті бұл жолы сәтсіз аяқталды.

Гитлер келіссөздерге көшті. Генлейн мен Чехословакия үкіметі арасында Ұлыбританияның арнайы өкілі лорд Рунсиманның делдалдылығымен келіссөздер жүргізілді.

21 мамырда Париждегі Польша елшісі Юлиуш Лукасевич АҚШ-тың Франциядағы елшісі Буллитке Польша Чехословакияға көмектесу үшін Польша территориясы арқылы әскер жібермек болса, КСРО дереу соғыс жариялайды деп сендірді.

27 мамырда Францияның сыртқы істер министрі Жорж Бонне Польша елшісімен сұхбатында «Герингтің Чехословакияны Германия мен Венгрияға бөлу жоспары Цезин Силезиясын Польшаға беру құпия емес» деп мәлімдеді.

### Екінші Судет дағдарысы
1938 жылы 7 қыркүйекте Судет немістері мен полиция мен әскерлер арасындағы қарулы қақтығыстардан кейін Хенлейн Чехословакия үкіметімен келіссөздерді қайтадан үзді. Франция резервшілерді шақырады.

11 қыркүйекте Англия мен Франция соғыс болған жағдайда Чехословакияны қолдайтынын, бірақ Германия соғысқа жол бермесе, ол қалағанның бәрін алатынын мәлімдеді. Келесі күні Нюрнбергте партия съезінде сөз сөйлеген Гитлер Англиямен, Франциямен және Польшамен тату-тәтті өмір сүргісі келетінін, бірақ егер олардың «баспасы» деп аталатын әрекеттері тоқтамаса, Судет немістерін қолдауға мәжбүр болатынын мәлімдеді.

13 қыркүйекте Судет жерінде неміс көтерілісі басталып, Чехословакия үкіметі Судет немістері қоныстанған аудандарға әскерлер енгізіп, сол жерде әскери жағдай жариялады. Хенлейн Судеттегі әскери жағдайды жоюды, чехословак әскерлерін шығаруды және тәртіпті сақтау функциясын жергілікті билікке беруді талап етеді. Лондонға Берлиннен Ұлыбританияның Германиядағы елшісінен жеделхат келіп түсті, онда Чехословакия үкіметі Хенлейннің ультиматумын орындамаса, соғыс басталатыны туралы ескерту жазылған.

14 қыркүйекте Чемберлен Гитлерге «әлемді құтқару үшін» Германияда кездесуге дайын екендігі туралы жеделхат арқылы хабарлады.

15 қыркүйекте Чемберлен Бавариялық Альпідегі Берхтесгаден қаласына жақын жерде Гитлермен кездесуге келді. Осы кездесуде фюрер бейбітшілікті қалайтынын, бірақ чехословак мәселесіне байланысты соғысқа дайын екенін мәлімдеді. Алайда, егер Ұлыбритания халықтардың өзін-өзі билеу құқығы негізінде Судет жерін Германияға беруге келіссе, соғысты болдырмауға болады. Чемберлен мұнымен келісті. Чехословак әскерлері Судет жеріндегі соққыны басып, Хенлейн Германияға қашып кетті.

16 қыркүйекте Чехословакия үкіметі бір күн бұрын Германияға қашып кеткен Судет неміс басшысы Хенлейнді тұтқындауға ордер бергенде, Чехословакиядағы жағдай шиеленісе түсті. Франция премьер-министрі Эдуард Даладиер келесі қадамдарды талқылау үшін британдық шенеуніктермен кездесу үшін Лондонға ұшып кетті. Францияның ұсыныстары Германияға қарсы соғыс жүргізуден бастап, Судет аймағын Германияға беруді қолдауға дейін болды.

17 қыркүйекте Гитлер Судет немістерінің әскерилендірілген ұйымын құруға бұйрық берді, ол «Чехословакиядағы немістердің бірігуі» ұйымын бақылауға алды және оны бір күн бұрын Чехословакия билігі көптеген террористік топтарға қатысқаны үшін таратып жіберді. әрекеттер. Ұйымды неміс билігі дайындап, жабдықтап, Чехословакия аумағында террористік операциялар жүргізді. Кейінірек агрессияның анықтамасы туралы конвенцияға сүйене отырып, Чехословакия президенті Эдвард Бенес пен эмиграциядағы үкімет 1938 жылдың 17 қыркүйегін жарияланбаған неміс-чехословак соғысының басы деп есептеді. Кейінгі күндерде чехословак әскерлері соғыс кезінде 100-ден астам адамын жоғалтты, жүздеген адам жараланды және 2000-нан астам адам ұрланып, Германияға жеткізілді.

18 қыркүйекте немістер мен Чехословакия үкіметі арасындағы жоғары шиеленісті ескере отырып, президент Бенес Чехословакия территорияларының бір бөлігін Германияға беруді жасырын түрде ұсынды және денсаулық сақтау министрі Яромир Нечасты Парижге құпия тапсырмамен жіберді. Нечас өзімен бірге картаны алып келді, онда президент Бенес өз елінің аумақтарын қарындашпен өзі белгіледі, ол дәл қазір және келіссөздерсіз Германияға беруге дайын және «Судет оқиғасы» реттелді деп санайды. Содан кейін Нечас карта мен Бенештің Лондонға жасырын хатын алып кетті. Лондонда ағылшын-француз консультациялары өтті. Тараптар немістердің 50%-дан астамы тұратын аумақтар Германияға өтуі керек, ал Ұлыбритания мен Франция Чехословакияның жаңа шекараларының кепілі болады деп келісті.
нобай|Эдуард Даладье (ортада) Йоахим фон Риббентроппен 1938 жылы Мюнхендегі кездесуде
19 қыркүйекте Бенес Кеңес Одағының Прагадағы өкілетті өкілі арқылы КСРО үкіметіне әскери қақтығыс болған жағдайда өзінің ұстанымы туралы сөз сөйледі. Кеңес үкіметі Прага шартының шарттарын орындауға дайын деп жауап берді. Кеңес Одағы Чехословакияға Германиямен соғысқан жағдайда, тіпті келісімге қайшы, Франция мұны жасамаса, ал Польша мен Румыния Кеңес әскерлерін өткізуден бас тартқан жағдайда да өз көмегін ұсынды. Польшаның позициясы Германия Чехословакияға шабуыл жасаған жағдайда, ол араласпайды және Кеңес әскерлерін өз территориясы арқылы өткізбейді және егер ол Польша арқылы әскер жібермек болса, дереу Кеңес Одағына соғыс жариялайтыны туралы мәлімдемелерде айтылды. Чехословакияға көмектесу үшін территория. Ал Чехословакияға бара жатқанда Польшаның үстінен кеңестік ұшақтар пайда болса, оларға бірден поляк ұшақтары шабуыл жасайды. Франция мен Чехословакия әскери келіссөздерден бас тартты, ал Ұлыбритания мен Франция Ұлттар Лигасында Чехословакияны ұжымдық қолдау мәселесін талқылау жөніндегі кеңестік ұсыныстарға тосқауыл қойды.

20-21 қыркүйекте Чехословакиядағы ағылшын және француз елшілері Чехословакия үкіметіне егер ол ағылшын-француз ұсыныстарын қабылдамаса, француз үкіметі Чехословакиямен «шартты орындамайтынын» айтты. Олар сондай-ақ мынаны хабарлады: «Егер чехтер орыстармен біріксе, соғыс большевиктерге қарсы крест жорығы сипатына ие болуы мүмкін. Сонда Англия мен Франция үкіметтерінің шетте қалуы өте қиын болады». Э.Бенеш елшілерді өз талаптарын жазбаша түрде баяндауға шақырды. Түстен кейін Милан Гоггиа басқаратын министрлер кабинеті тапсыру туралы шешім қабылдады.

Дәл сол күні, 21 қыркүйекте Кеңес өкілі Ұлттар Лигасы Кеңесінің пленумында, егер Франция да өз міндеттемелерін (өзара көмек туралы келісімдер бойынша) орындаса, Чехословакияны қолдау бойынша шұғыл шаралар қабылдау қажеттілігі туралы мәлімдеді. сондай-ақ Ұлттар Лигасында неміс агрессиясы туралы мәселені көтеру талаптары. КСРО үкіметі бірқатар әскери дайындық шараларын жүргізді: оңтүстік-батыс және батыс шекараларда атқыштар дивизиялары, авиация, танк бөлімшелері және әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері дайындыққа қойылды. Тек 1949 жылы желтоқсанда Чехословакия Коммунистік партиясының басшысы Клемент Готвальд 1938 жылдың қыркүйегінде Сталин ол арқылы Эдвард Бенешке Кеңес Одағы Чехословакияға Франциясыз, бірақ екі жақты әскери көмек көрсетуге дайын екенін жеткізуді сұрағанын айтты. шарттар: егер Чехословакия Мәскеуден мұндай көмек сұраса және өзін фашистік Германияның әскери интервенциясынан қорғайтын болса.

22 қыркүйекте Чемберлен Годесбергке Гитлерге келді және азаматтықты таңдау құқығымен және мүлікті өтеумен Судетлендті беруді ұсынды. Гитлер бұл аумақтарды 28 қыркүйекке дейін Германияға беруді және Польша мен Венгрияның талаптарын қанағаттандыруды талап етті.

Польша Чехословакияға ультиматум қойып, әскерлерін шекараның бүкіл ұзындығына шоғырландырды. 22 қыркүйекте Фирлингермен әңгімесінде Потемкин КСРО үкіметі Чехословакияға неміс шабуыл жасаған жағдайда, Кеңес Кеңесінің шешімін күтпей-ақ, соңғысына көмек көрсете ала ма деген сұраққа Потемкин оң жауап берді. Ұлттар Лигасы.

21-22 қыркүйекте Чехословакияда жалпы ереуіл болып, Милан Гожи үкіметі құлап, генерал Ян Сыров басқарған уақытша үкімет құрылды.

23 қыркүйекте Чехословакия үкіметі жалпы жұмылдыру туралы жариялады. Кеңес үкіметі Польша үкіметіне оның Чехословакияның бір бөлігін басып алу әрекеті Кеңес-Польша шабуыл жасамау туралы келісімнің күшін жояды деп мәлімдеме жасады.

27 қыркүйекте Гитлер Ұлыбритания мен Франция елшілеріне өз ұстанымының өзгермейтінін, Германияның Чехословакияға қарсы «әрекеті» ертең басталатынын айтты, сонымен қатар ол «келісімшарттың егжей-тегжейлерін» нақтылау үшін жаңа келіссөздер жүргізуді ұсынды. Судет мәселесі. Сол күні Чемберлен сөз сөйледі, онда ол ішінара былай деді: «Егер біз алыс елде адамдар арасындағы қақтығыс салдарынан траншеялар қазып, противогаз киюге мәжбүр болсақ, қандай қорқынышты, фантастикалық, керемет. бізде білмейтін ештеңе жоқ».

28 қыркүйекте Чемберлен Гитлерге «соғыссыз және кідіріссіз» бәріне ие болатынына сендірді.

29 қыркүйекте Мюнхенде Гитлердің бастамасымен Ұлыбритания, Франция және Италия үкімет басшыларымен кездеседі. Алайда Чемберленге жазған хатындағы уәдеге қайшы, чехословак өкілдеріне келісімді талқылауға рұқсат етілмеді. Кеңеске КСРО қатысудан бас тартылды. Кеңес әскерлері 25 қазанға дейін батыс мемлекеттік шекарада шоғырландырылды, содан кейін тұрақты орналасатын аудандарға қайтарылды.

## Мюнхен келісімі
29-30 қыркүйекте Мюнхенде Фюрербауда шешуші кездесу өтті. Келісімнің негізі Гитлердің Чемберленмен кездесуінде қойған талаптарынан іс жүзінде еш айырмашылығы жоқ Италияның ұсыныстары болды. Чемберлен мен Даладиер бұл ұсыныстарды қабылдады.
нобай|Чехословакияның бөлшектенуі
Польша мен Венгрияның қысымымен Мюнхен келісіміне қосымшалар қосылды, онда Чехословакия үкіметі Польша және Мажарстан халқы басым поляктар мен венгрлер тұратын аумақтарға қатысты мәселелерді үш ай ішінде екіжақты келіссөздер арқылы шешуді талап етті, әйтпесе мәселені төрт елдің шешімімен шешуге тура келді. Мюнхен келісіміне қол қойған елдер (Германия, Италия, Ұлыбритания және Франция).

1938 жылы 30 қыркүйекте таңғы сағат бірде Чемберлен, Даладиер, Муссолини және Гитлер Мюнхен келісіміне қол қойды. Осыдан кейін чехословак делегациясы осы келісімге қол қойылған залға қабылданды. Келісімнің негізгі тармақтарымен танысқан Чехословакия өкілдері Войтех Мастный мен Хуберт Масарык наразылық білдірді. Бірақ, ақырында, Ұлыбритания мен Франция басшылығының қысымымен олар Судет жерін Чехословакияның Германияға беруі туралы келісімге қол қойды. Таңертең президент Бенес Ұлттық жиналыстың келісімінсіз бұл келісімді орындауға қабылдады.

30 қыркүйекте Англия мен Германия арасында өзара шабуыл жасамау туралы декларацияға қол қойылды; Германия мен Францияның ұқсас декларациясына сәл кейінірек қол қойылды

Мюнхенде қол қойылған келісім фашистік Германияның ағылшындық «тыныштандыру саясатының» шарықтау шегі болды. Кейбір заманауи тарихшылар бұл саясатты дағдарысқа ұшыраған халықаралық қатынастардың Версаль жүйесін дипломатиялық жолмен, төрт ұлы еуропалық держава арасындағы келісімдер арқылы және кез келген жағдайда Еуропаның «кіші» мемлекеттері есебінен қайта құру әрекеті деп санайды. , тәжірибе көрсеткендей, бейбітшілікті сақтау. Мюнхеннен Лондонға қайтып келе жатқан Чемберлен ұшақтың өткелінде: «Мен біздің ұрпаққа бейбітшілік әкелдім», - деді.

Тарихшылардың тағы бір бөлігі бұл саясаттың нақты себебін ірі еуропалық елдердің бөтен жүйені – КСРО-ны жою әрекеті деп санайды, ол әлемдік революция идеясын тастап, бірақ тәуелсіз және тәуелсіз халықаралық саясат жүргізді. Мұндай болжамдарды Батыстың кейбір саясаткерлері де айтты.

Мысалы, Ұлыбритания Сыртқы істер министрінің орынбасары Кадоган өзінің күнделігіне былай деп жазды: «Премьер-министр (Чемберлен) Кеңестермен одаққа қол қойғаннан гөрі, отставкаға кеткенді ұнататынын айтты». Сол кездегі консерваторлардың ұраны: «Ұлыбритания өмір сүруі үшін большевизм өлуі керек».

1938 жылы 10 қыркүйекте Чемберленнің Гитлермен кездесуі қарсаңында премьер-министрдің барлық саяси мәселелер бойынша ең жақын кеңесшісі сэр Гораций Вильсон Чемберленді Германия басшысына «Германия мен Англия – Германия мен Англияның біртұтас елдері» деген пікірді жоғары бағалайтынын мәлімдеуге шақырды. большевизмнің жойқын шабуылына қарсы тәртіп әлемін қолдайтын екі тірек» және сондықтан ол «біздің өркениетімізге қауіп төндіретіндерге бірге бере алатын тойтаруымызды әлсірететін ештеңе жасамауды қалайды».

Кейбір тарихшылардың пікірінше, Мюнхен келісіміне қол қою нәтижесінде Чехословакияның әскери және экономикалық әлеуеті іс жүзінде Гитлерге берілді, ол Батыс саясаткерлерін айла-шарғы жасау қабілетіне сенімді болды және одан әрі кеңейту үшін қосымша мүмкіндіктерге ие болды.

Екінші жағынан, 1938 жылы 4 қазанда Францияның Мәскеудегі елшісі Роберт Кулондр Мюнхен келісімі «Кеңес Одағына ерекше қауіп төндірді. Чехословакияны бейтараптандырудан кейін Германия оңтүстік-шығысқа жол ашты. Бұл туралы АҚШ, Франция, Германия, Италия, Польша және басқа елдердің дипломатиялық құжаттарында да айтылған.

## Судет дағдарысының салдары
Судет жерінен бас тарту Чехословакияны бөлшектеу процесінің басы ғана болды.

Мюнхендегі Судет дағдарысы шешілгеннен кейін Германияның келесі қадамдары талқыланған жоқ. Тараптар Словакияның өзін-өзі анықтау құқығын жүзеге асыруына қарсылық білдірмеді, ал Чехословакияның қалған бөлігі - Чехияның сақталуы Мюнхен келісімімен қамтамасыз етілді.

1939 жылы Чехословакияның одан кейінгі Аншлюсі «тыныштыру» саясаты сәтсіздікке ұшырағанын көрсетті - Гитлердің экспансионистік жоспарлары айқын болды және көптеген еуропалық саясаткерлер соғыстың болмай қоймайтындығына тап болды.

Мюнхен келісімі бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Еуропа континентінде қалыптасқан тәртіпті жойып, Версаль жүйесіне шешуші соққы болды. «Мюнхен-38» Еуропадағы ұжымдық қауіпсіздік саясатының сәтсіздігі болды және оның салдары тек Чехословакия үшін ғана емес. Бұл Шығыс Еуропа елдеріне фашистік Германияның ықпалының күшеюін және қорғау құқығынан толық айырылған ұлттық азшылықтарға деген көзқарасты білдірді, сонымен қатар олардың өмір сүруінің өзі күмән тудырды.

Польша және Чехословакияның бөлінуі

Оған қосылған Англия мен Францияның саясаты өзін Еуропаның билеушісі санаған Гитлердің экспансионистік ниетін жүзеге асыруда енді тоқтай алмайтындығына әкелді. Чехословакияны бөлуге қатысқан Польша біраз уақыт оның одақтасы болды: 1938 жылы 21 қыркүйекте Судет дағдарысы кезінде поляк басшылары чехтерге Тесжиннің «қайтарылуы» туралы ультиматум ұсынды. 80 мың поляк пен 120 мың чех тұратын аймақ.

27 қыркүйекте тағы бір талап қойылды. Польшада чехқа қарсы истерия өршіп тұрды. Варшавадағы «Силезия көтерілісшілерінің одағы» деп аталатын ұйымның атынан Циезин еріктілер корпусына жұмысқа қабылдау өте ашық болды. Содан кейін «еріктілер» отрядтары Чехословакия шекарасына барып, онда қарулы арандатушылықтар мен диверсиялар жасады, қару-жарақ қоймаларына шабуыл жасады. Польшаның ұшақтары Чехословакияның шекарасын күн сайын бұзды. Лондондағы және Париждегі поляк дипломаттары Судет пен Цезин мәселелерін шешуге тең көзқарасты жақтады, ал поляк пен неміс әскерилері Чехословакияға басып кірген жағдайда әскерлерді демаркациялау сызығы туралы келісіп жатыр. Кеңес Одағының Чехословакияға көмектесу туралы ұсынысы бойынша Польша Кеңес әскерлері мен ұшақтарын өз территориясы арқылы өткізуден бас тартты.

Мюнхен келісімі жасалған күні 30 қыркүйекте Польша Прагаға тағы бір ультиматум жіберіп, неміс әскерлерімен бір мезгілде 1918-1920 жылдары Чехословакиямен территориялық дау-дамай болған Тесжин облысына өз әскерін кіргізді. Осы уақытқа дейін шекара бойында поляктар Силезия армиясының жедел тобын (генерал Владислав Бортновский басқарған) 23-ші атқыштар және 21-ші таулы атқыштар дивизияларының, бірнеше жеке полктердің (барлығы 36 мың адамға дейін, 80) құрамында орналастырды. танктер, 9 бронетранспортер, 104 артиллерия және 99 ұшақ), тағы 3 дивизия мен бір бригада «асқынған жағдайда» резервте болды. Халықаралық оқшауланып қалған Чехословакия үкіметі поляк ультиматумының шарттарын қабылдауға мәжбүр болды. 1 қазанда Тесзин жерлерін поляктар басып алып, қосып алды.

Берлиннің талабы бойынша 5 қазанда президент Бенеш отставкаға кетеді. Оның орнын уақытша генерал Сыровый атқарды.

### Чехияның Аншлюсі
Осы уақытқа дейін Чехословакияның өзінде словак ұлтшылдары мен Прага үкіметі арасында күрделі қақтығыс болды. Дәл осы қақтығысты Гитлер «Чехияның қалдығы» (нем. Rest-Tschechei) аннексиясына сылтау ретінде пайдаланды.

7 қазанда Германияның қысымымен Чехословакия үкіметі Словакияға, ал 8 қазанда Субкарпат Русіне автономия беру туралы шешім қабылдады.

1938 жылы 21 қазанда Гитлер жасырын нұсқау береді, онда ол жақын арада «Чехияның қалдықтарымен» мәселені шешу мүмкіндігі туралы хабарлайды.

1938 жылы 2 қарашада Венгрия Бірінші Вена арбитражының шешімімен Ужгород, Мукачево және Берегово қалаларымен бірге Словакияның оңтүстік (жазық) облыстарын және Субкарпат Русьті (Украинаның қазіргі Закарпат облысы) қабылдады.

1939 жылдың басында Прагаға жіберілген Гейдрих өзінің агенттері арқылы халықты немістерге қарсы сөйлей бастады. Чехословакия үкіметі қауіпті жақсы түсініп, қала көшелерімен дыбыс шығаратын қондырғылармен жабдықталған көліктерді жіберді. Дикторлар халықты сабырға шақырды.

1939 жылы 14 наурызда автономияның премьер-министрі Йозеф Тисо шақырған Словакия автономиясының парламенті Словакияны Чехословакиядан шығару және Словакия Республикасын құру туралы шешім қабылдады. Жаңа штаттың премьер-министрі болып Йозеф Тисо сайланды.14 наурыздан 15 наурызға қараған түні Берлинге шақырылған Чехословакия президенті Хача Риббентроп алдын ала дайындаған шартпен танысты, онда былай делінген: *Бүгін Берлинде Германияның фюрері мен канцлері Сыртқы істер министрі Риббентроптың қатысуымен Чехословакия президенті доктор Хахты және олардың өтініші бойынша сыртқы істер министрі Чвалковскийді қабылдады.Пікір алмасу барысында соңғы апталарда бұрынғы Чехословакия территориясында орын алған күрделі жағдай талқыланды.Сонымен бірге, екі тарап та Орталық Еуропаның осы аймағында тыныштықты, тәртіп пен бейбітшілікті сақтау үшін барлық күш-жігерді жұмсау қажет деп санайтынына дәйекті сенім білдірді. Сонымен бірге, Чехословакия Президенті осы мақсат пен түпкілікті келісімге қол жеткізу үшін чех халқы мен елінің тағдырын Германияның фюрерінің қолына сенімді түрде тапсыратынын мәлімдеді.Бұл мәлімдемені фюрер қабылдап, чех халқын неміс рейхінің қорғауына алуға және өз тарапынан автономия шеңберінде олардың дұрыс өмір сүруін қамтамасыз етуге келісті.*Дәл сол күні Прага сарайында Гитлер: «Мен мақтанбаймын, бірақ мен мұны шынымен талғампаздықпен жасадым деп айтуым керек», - деді. Англия мен Франция болған оқиғаны орындалды деп қабылдады, өйткені олар соғысты мүмкіндігінше ұзаққа созу міндетін қойды. Гитлер жаңа одақтас алды (Словакия) және өзінің өнеркәсіптік әлеуетін айтарлықтай арттырды.

15 наурызда Германия Чехияда қалған Богемия және Моравия жерлерінің аумағына өз әскерлерін енгізіп, оларға протекторат (Богемия және Моравия протектораты) жариялады. Чех әскері басқыншыларға айтарлықтай қарсылық көрсетпеді; 14 наурызда Мистек қаласында капитан Павликтің ротасының 40 минуттық шайқасы ғана ерекше.

9 атқыштар дивизиясын жабдықтауға мүмкіндік берген бұрынғы Чехословакия армиясының қару-жарақтарының айтарлықтай қоры және Чехияның қуатты әскери зауыттары Германияның қарамағында болды. КСРО-ға шабуыл жасамас бұрын Вермахттың 21 танк дивизиясының 5-і чехословакиялық танктермен жабдықталған.

Сол күні Субкарпат Русі тәуелсіздігін жариялады. Осылайша, Чехословакия Чехия (Богемия және Моравия жерінің құрамында), Словакия және Карпат Украина (соңғысын бірден Венгрия басып алды) мемлекеттеріне ыдырап кетті. Йозеф Тисо Словакия үкіметінің атынан Германия үкіметіне Словакияға протекторат орнату туралы өтініш жіберді. Венгрияның Карпат Украинасын басып алу процесі жергілікті әскерилендірілген құрамалармен («Карпат Сич») бірқатар қанды қақтығыстармен қатар жүрді.

19 наурызда КСРО үкіметі Германияға нота табыс етті, онда ол Германияның Чехословакия территориясының бір бөлігін оккупациялауын мойындамайтынын мәлімдеді.

Богемия мен Моравияға басып кірер алдында кейбір неміс генералдары Гитлерге қарсы жоспар құрды, өйткені бұл шабуыл дүниежүзілік соғысқа әкеледі деп сенді және оған қарсы болды. Алайда Мюнхен келісімі дүниежүзілік соғыс қаупін жойып, қастандық жасаушылардың белсенділігін уақытша әлсіретіп жіберді.

Нюрнберг сотында Кейтелге: «Егер Батыс державалары Праганы қолдаса, Германия 1938 жылы Чехословакияға шабуыл жасар ма еді?» деген сұрақ қойды. Жауап: «Әрине, жоқ. Әскери тұрғыдан алғанда біздің күшіміз жетпеді. Мюнхеннің мақсаты (яғни Мюнхенде келісімге келу) Ресейді Еуропадан ығыстырып, уақытты ұтып, Германияны қаруландыруды аяқтау болды.

## Дереккөздер

Санат:Италияның халықаралық келісімдері
Санат:Ұлыбританияның халықаралық келісімдері
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс келісімдері
Санат:Үшінші Рейх халықаралық келісімдері
Санат:1938 жыл